cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саранда
Тарихы
1939 йылда итальян ғәскәрҙәре ҡаланы баҫып ала, оккупанттар уны Бенито Муссолиниҙың оло ҡыҙы Эдда хөрмәтенә Порто-Эдда тип үҙгәртә (Porto Edda). Әммә борондан был төбәкте Бөйөк Грецияның өлөшө тип һанаған гректар Төньяҡ Эпирҙан 1940 йылда бик тиҙ генә унан итальяндарҙы ҡыуып сығара, әммә оҙаҡҡа түгел, сөнки Германия, Италия, Болгария илдәре 1941 йылда Грецияны оккупациялай башлай. Итальяндар 1943 йылда капитуляция яһайҙар һәм Албанияны ҡалдыралар, 1944 йылда немец оккупанттары илдән ҡыуып сығарыла һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң — Саранда Албанияның Влёра префектураһы окурыгының үҙәге була.
1997 йылда ҡала сыуалыштар урынының береһе булараҡ киң танылыу ала башлай.
Иҫтәлекле урындары
Саранданың иң үҙәгендә православие сиркәүе һәм урта быуат синагогаһы урынлашҡан. Алыҫ булмаған урында археологик музей-ҡурсаулыҡ — боронғо Бутринти ҡалаһы емереклектәре — ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары, ә боронғо Финичи ҡалаһының башҡа ҡалдыҡтары, ҡайһы бер тикшереүселәр әйтеүенсә, афинаныҡына оҡшаған, әммә үҙенең күләме менән байтаҡҡа ҙур Акрополдә урынлашҡан.
Шулай уҡ Саранда округында Албанияның таш быуат һәйкәлдәренең иң күбе, шул иҫәптән Конспольский мәмерйәһе урынлашҡан.
Иҡтисады
Ҡала иҡтисадының мөһим аспекты булып туризм ҡала, быға урындағы климат та булышлыҡ итә — бында йылда уртаса 300 ҡояшлы көн тора. Быға тағы ҡомло пляждар һәм алыҫ булмаған бөтә донъяға билдәле иҫтәлекле урындар, Корфу утрауы менән паромлы кисеүҙәр булышлыҡ итә. Алыҫ булмаған ерҙә Саранданан көньяҡтараҡ һәм көнсығыштараҡ, Какавияла һәм Чафе Боте ҡалаһында Греция менән сиктәш автомобиль үткәүелдәре бар.
Яһилиәт
Яһилиәт (جاهلية; Джахилия) — ислам динен ҡабул иткәнгә тиклемге тәүтормош тупаҫлығы һәм әҙәпһеҙлеге билдәләмәһе. Киң мәғәнәлә — «тәбиғи хәл» аналогы: законһыҙлыҡ һәм рәхимһеҙлек.
Этимологияһы
Харлампий Барановтың ғәрәп-рус һүҙлегендә جاهلية (Яһилиәт) һүҙенең ошондай мәғәнәләре бирелә : 1) наҙанлыҡ; 2) мәжүсилек; الجاهلية йәки الجهلاء — исламға тиклемге дәүер.
Мәҙәниәте
Ислам иңгәс, Аллаһы Тәғәлә яңы тыуған сабыйҙарҙы үлтереүҙе тыйған аяттар ебәрә:
Фәҡирлектән ҡурҡып, балаларығыҙҙы үлтермәгеҙ, беҙ уларҙы ла, һеҙҙе лә туйындырабыҙ, ысынлап та, уларҙы үлтереү ҙур гонаһ!"(Сүрә әл-Исра, аят 31).
«Тереләй күмелгәндән уны ниндәй гонаһтары өсөн үлтереүҙәрен һорарҙар» (әт-Тәкүир сүрәһе, 8-9).
Шуның менән тәртипһеҙ тормош, наҙанлыҡ юҡҡа сығарыла. Яһилиәт тар-мар ителә.
Яһил
Яһил (جَاهِلٌ — тупаҫ, ҡырағай, наҙан; Джахиль) — яһилиәт осоронда йәшәгән кешеләрҙе атаған термин. Урта быуат ислам дине белгесе Ибн Тәймиә, моғайын, заманының мосолман йәмғиәтендә диндән ситкә китеүселәрҙе һүрәтләү өсөн «яһил» терминын ҡулланған беренсе кеше булғандыр.
Ҙур эт (йондоҙлоҡ)
Ҙур эт (йондоҙлоҡ) (Canis Major) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Алудра, яҡтылығы 2,45 була. Майҙаны буйынса урыны — 43.
Хетея
Хетея — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 268 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Обермасфельд-Гримменталь
Обермасфельд-Гримменталь (Obermaßfeld-Grimmenthal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1248 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 295 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Рәсәй дәүләт китапханаһы
Рәсәй дәүләт китапханаһы (ФГБУ РГБ) — Рәсәй Федерацияһының милли китапханаһы, Рәсәйҙә һәм континенталь Европала иң ҙур асыҡ китапхана; китапханаларҙы өйрәнеү, библиография һәм китаптарҙы өйрәнеү өлкәһендә алдынғы фәнни-тикшеренеү учреждениеһы, барлыҡ системалағы (махсус һәм фәнни-техник йүнәлештәгеннә тыш) Рәсәй китапханаларының консультатив һәм методик үҙәге, тәҡдим ителгән библиография үҙәге.
Ҡушаматы — «Ленинка».
Румянцев музейы китапханаһы
1928 йылда ойошторолған һәм 1931 йылда Санкт-Петербургта нигеҙләнгән Румянцев музейы 1845 йылдан Император асыҡ китапханаһы составына инә. Музей ауыр хәлдә була. Румянцев музейы һаҡлаусыһы В. Ф. Одоевский Румянцевтың коллекцияларын Мәскәүгә күсерергә тәҡдим итә, унда улар кәрәк булыр һәм һаҡланыр, ти. Одоевскийҙың Румянцев музейының ауыр хәле тураһында дәүләт һарайы министры исеменә яҙған запискаһын «осраҡлы» Н. В. Исакова күреп ҡала һәм эш башлай.
Читаль-Кы
Читаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының уң ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы
Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы (25 апрель 1953 йыл — 8 апрель 2018 йыл ) — төҙөүсе, 1995—2018 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» һәм «Нефтекама ҡалаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2013) маҡтау билдәләре эйәһе.
Биографияһы
Рәмил Ғәтүф улы Ғүмәров 1953 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Иҫке Нуғай ауылында (хәҙер күсерелгән) тыуған.
Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була.
Свердловск ҡалаһындағы Урал политехник институтының төҙөлөш факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай.
1995 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры итеп тәғәйенләнә һәм ғүмеренең һуңғы көндәренәсә шул вазифаны башҡара.
Ҡыҙылкүпер
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тауис (йондоҙлоҡ)
Тауис (йондоҙлоҡ) (Pavo) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Пикок, яҡтылығы 1,94 була. Майҙаны буйынса урыны — 44.
Кугультинов Давид Никитич
Биографияһы
1940 йылда үҙенең шиғырҙарын айырым «Стихи юности» йыйынтығы итеп баҫтырып сығара. Был шиғырҙар йыйынтығы яҙыусы Александр Фадеевтың ыңғай баһаһын алған. 18 йыл йәшендә уны СССР Яҙыусылар союзы на ҡабул итәләр. Ҡалмыҡ педагогия институтының икенсе курсынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Монгол Халыҡ Республикаһы нда сержант, ә һуңғараҡ Совет ғәскәрҙәрендә кесе лейтенант булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа ебәреүҙе һорап ғариза яҙа. 1942 йылдан 2-се Украина фронты нда сәйәси хеҙмәткәр (политработник) һәм 252-се уҡсы Харьков-Братислава дивизияһының дивизион гәзите хәбәрсеһе булып хеҙмәт итә. Днепрҙы кисеүҙә һәм Корсуньско-Шевченко операцияһында ҡатнаша.
1944 йылдың майында ҡалмыҡтарҙы депортациялау сиктәрендә фронттан саҡырыла һәм Себергә һөргөнгә ебәрелә. Бийск ҡалаһында автомобиль техникумында уҡытыусы булып эшләй. 1945 йылдың апрелендә ҡалмыҡ халҡын яҡлаған шиғырҙары һәм сығыштары өсөн 58/10 статьяһы буйынса ҡулға алына һәм хөкөм ителә, Норильскиға һөрөлә, унда 10 йыл тирәһе ултыра. Норильск ҡала лагеры заводында эшләй. Норильскиҙа ҡатыны Алла Пахомова менән таныша (2006 йылда вафат була). 1956 йылдың сентябрендә аҡлана һәм шул уҡ йылда Ҡалмыҡ АССР-ына ҡайта. 1957 йылдың июненән сентябренә тиклем Ҡалмыҡстан Яҙыусылар союзының яуаплы секретары була.1957 йылдың сентябрендә Горький әҙәби институтында Юғары әҙәби курстар студенты була, уны 1959 йылдың июнендә тамамлай. 1961 йылда Горький әҙәби институтын экстерн булып тамамлай : 30 көн эсендә 50 имтихан тапшырып, экстерн менән диплом алдым. Минең мәктәбем бар ине. Ул Норильскиҙа академик Фёдоровский һәм геолог Урванцев (ҡасандыр урындағы ятҡылыҡтарҙы асҡан, һуңынан уларҙы зектар үҙләштергән), математик Шмидт, Элекке әҙәби тәнҡитселәр үҙҙәренең белемдәрен < кәм тигәндә бер өлөшөн ҡотҡарыу маҡсатында миңә һала… > «Литва эхоһы» гәзитен мөхәррирләгән һәм Чемберлен менән Сталиндан интервью алған, ун дүрт тел буйынса белгес Гитлер һәм Муссолиниҙан интервью алған, миңә грек телендә һәм Жуковский тәржемәһендә уҡып, текстҡа аңлатма биргән ҡарт профессор филолог.
1961 йылдың июненән Ҡалмыҡ Яҙыусылар союзы рәйесе итеп һайлана.
1970—1990 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары. 1971—1972 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар союзы идараһының эшсе секретары булып эшләй. 1973 йылдың декабренән 1991 авгусына тиклем йылдың Ҡалмыҡстан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе. 1980 йылда Ҡалмыҡ АССР-ы Юғары советы депутаты итеп һайлана һәм 1985 йылда яңынан һайлана. 1991 йылда Рәсәй Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты һәм Политбюро ағзаһы итеп һайлана.
2003 йылда Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһына ПВР һәм РПЖ блогынан тәҡдим ителә. 17 июнь 2006 йыл дың 17 июнендә вафат була. Элистала ерләнә.
Ижады
.Күп шиғырҙар китабы, «Аҡыл фетнәһе» («Бунт разума») поэмаһы, шиғри әкиәттәр авторы. Шағир ижадына ҡалмыҡтарҙың «Джангар» милли эпосы ҙур йоғонто яһай. 1965 йылда «Шиғырҙар» йыйынтығын баҫтырып сығара, ул Ленин премияһына тәҡдим ителә. 1970 йылда Мәскәүҙә «Нәфис әҙәбиәт» нәшриәтендә Семен Липкиндың баш һүҙе менән ике томлыҡ әҫәр баҫылып сыға. 1977 йылда «Нәфис әҙәбиәт» нәшриәтендә өс томлыҡ тағы бер әҫәрҙәр йыйынтығы нәшер ителә.
Урыҫ теленә шиғырҙарын Юлия Нейман тәржемә итә.
Обермелер
Обермелер (Obermehler) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 957 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 268 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99996 һәм автомобиль коды — UH.
Эллен Гульбрансон
Биографияһы
1863 йылдың 4 мартында Стокгольмда тыуған. Башта Стокгольм консерваторияһында Джулиус Гюнтер етәкселегендә, ә һуңынан Парижда Эллен Кеннет һәм билдәле педагог Матильда Маркезиҙа уҡый. Артабан ул шулай уҡ уның ҡыҙы Бланш Маркезиҙа уҡый. Бланш Маркези Гульбрансон тауышының иң юғары ноталарын нығыта һәм уның тауышын меццо-сопранонан драматик сопраноға үҙгәртә.
Гульбрансон 1886 йылда Стокгольмда концертта тәү башлап сығыш яһай. 1889 йылда Стокгольм опера сәхнәһендә Джузеппе Вердиҙың «Аида» операһында Амнерис ролендә тәү башлап сығыш яһай. Ошо сығышынан һуң Швед короле операһы труппаһына ҡабул ителә һәм тиҙҙән солисткаға әүерелә. 1898 йылда ул Брунгильда һәм Ортруданың Вагнер партияларын башҡара. Гульбрансон был героиняларҙы уйнауҙа камиллашыуын дауам итә. Шулай уҡ «Парсифалдә» Кундри һәм «Тристан һәм Изольдала» Изольда партияларын башҡарыуҙа уңыш ҡаҙана.
1896 йылда ул беренсе тапҡыр Байрёйт фестивалендә ҡатнаша, унда Брунгильда партияһын башҡара. Был сығышы Гульбрансонға донъя күләмендә танылыу килтерә, һәм ул Байройтта 1914 йылға тиклем йыл һайын йырлауын дауам итә. Концерт һәм опера йырсыһы булараҡ гастролдәрҙә йөрөй, Берлинда, Парижда, Амстердамда, Лондонда, Мәскәүҙә сығыш яһай.
1915 йылда сәхнәнән киткәндән һуң ул йыр уҡытыусыһы булып эшләй. 1923 йылдан Осло ҡалаһында уҡыта, Норвегия гражданлығын ала. Уның иң билдәле уҡыусыларының береһе — Эйде Норена. Гульбрансон 83 йәшендә Осло ҡалаһында вафат була. Вестре Гравлюнд зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Эллен Гульбрансондың ире генерал-полковник Ханс Питер Френсис Гульбрансон, уларҙың ҡыҙы бизнесмен Ульф Стиренға кейәүгә сыға.
«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы
«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы — СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы булдырылған миҙал. Миҙал проекты авторы — рәссам А. И. Кузнецов.
Миҙал тураһындағы положение
«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы менән Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре 1944 йылдың 29 сентябренән 22 октябрҙәге осорҙа Белградты азат итеү героик штурмында туранан-тура ҡатнашыусылар, ә шулай уҡ ошо ҡаланы азат иткән саҡтағы хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.
«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Берлинды алған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы менән яҡынса 70 000 кеше бүләкләнгән.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә һәм 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формала була.
Миҙалдың алғы яғында түңәрәк буйлап «ЗА ОСВОБОЖДЕНИЕ» тигән яҙыу, уртала — «БЕЛГРАД» һүҙе, яҙыу өҫтөндә — биш осло бәләкәй йондоҙ, түңәрәк буйлап — лавр тажы.
Миҙалдың алғы яғы күтәрмә менән ҡаймаланған.
Яблочный
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың кире яғында — Белградты азат итеү датаһы — «20 октября 1944», яҙыу өҫтөндә биш осло бәләкәй йондоҙ.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында ҡалыпҡа тотагтырыла. Биш мөйөшлө ҡалып киңлеге 24 мм булған йәшел төҫтәге ебәк муар таҫма меннә уратылған. Таҫма уртаһынан 8 мм-лыҡ ҡара буй үтә.
Пяй-Ю
Пяй-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ляркина
Ляркина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Палиашвили Захарий Петрович
Захарий Петрович Палиашвили (ზაქარია პეტრეს ძე ფალიაშვილი; 1871 йыл—1933 йыл) — грузин композиторы, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре, грузин классик музыкаһының билдәле вәкиле, Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1925).
Биографияһы
Захарий Палиашвили 1871 йылдың 4 (16) авгусында Кутаисиҙа сиркәү хоры йырсылары ғаиләһендә тыуа. Ғаиләләге 18 баланың 6-һы профессиональ музыкант булып китә.
Музыкаль белемде католик костеле ҡарамағындағы мәктәптә ала, унда ул йырларға һәм органда уйнарға өйрәнә. Шулай уҡ Ф. Мизандариҙан фортепиано дәрестәре ала. Ғаилә Тифлисҡа күскәндән һуң музыка училищеһында валторна класында шөғөлләнә һәм Н. С. Кленовскийҙа композиция теорияһын өйрәнә.
1900 — 1903 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында С. И. Танеевта композиция класы буйынса уҡый. Танеев менән дәрестәр Захарий Петровичты рус музыка мәҙәниәтенә яҡынайта һәм уның композиторлыҡ оҫталығы үҫешенә булышлыҡ итә.
Захарий Палиашвилиҙың ижадында үҙәк урынды «Абесалом и Этери» (1919), «Даиси» (1923) опералары биләй. Грузияның хәҙерге гимнының музыкаһы уның ошо атап үтелгән ике операһынан алынған.
Бынан тыш Захарий Петрович «Латавро» (1927) һәм «Торженственная кантата» (1927 йылда Октябрь революцияһының 10 йыллығына яҙа) операларын ижад итә. Палиашвили 300 самаһы грузин халыҡ йыры тексын яҙып ала. Уларҙың бер өлөшөн 1910 йылда «Грузин халыҡ йырҙары йыйынтығы» китабында баҫтыра.
Захарий Петрович Павлиашвили 1933 йылдың 6 октябрендә Тифлиста вафат була. Тбилиси опера театры эргәһендәге скваерҙа Вано Сараджишвили ҡәбере янында ерләнә.
Әҙәбиәт
Блажанова Т. Рассказала марка // Филателия СССР. — 1972. — № 11. — С. 22.
Исҡужа (Әбйәлил районы)
Исҡужа (Искужино) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше. Почта индексы — 453626, ОКАТО коды — 80201831003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (99 %).
Тарихы
Документтарҙа Ишҡол ауылы янында Исҡужино ауылы бар, уны Түңгәүер улусына индерәләр. Ул 1842—1850 йылдар араһында барлыҡҡа килә. Һәр хәлдә быуат уртаһында 100 кеше йәшәгән 19 ихатанан тора. Халыҡтың килеп сығышын асыҡлау мөмкин түгел. Беренсе күскенсе Исҡужа Әбдрәшитов 1776—1855 йылдарҙа йәшәй, уның ике улы була — кесе Йәмлиха, өлкән Ҡотләхмәт (уның балалары Мөбәрәк, Әбдрәхим)
Ора (Иня ҡушылдығы)
Ора  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Циленга
Циленга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Сөйөмбикә манараһы
Сөйөмбикә манараһы (Сөембикә манарасы, Sөyembikə manarası) — Ҡазан кремлендәге күҙәтеү башняһы. Сөйөмбикә манараһы «ауыш башнялар» (мәҫәлән, Пиза башняһы кеүек) иҫәбенә керә. Бөгөнгө көндә үҙәк шпильдән ауышлығы төньяҡ-көнсығышҡа 1,98 м.
Төҙөлөш
Башняның төҙөлөү ваҡыты бәхәсле: ҡайһы бер ғалимдар XVII—XVIII быуатта төҙөлгән тип иҫәпләй ., XVI быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән тип иҫәпләүселәр бар, ҡайһылары 1552 йылда Ҡазан ханлығы дәүере менән бәйләй.
Сынғыҙ (исем)
Сынғыҙ— башҡорт ир-ат исеме, төрки телле халыҡтарҙа ла йыш осрай.
Этимологияһы
Сыңғыҙ (Сынғыҙ) исеме башҡорт теленә монголдарҙан килеп ингән, мәғәнәһе «бөйөк», «көслө» тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы (ҡырғ. Чыңгыз Төрөкулович Айтматов; 12 декабрь 1928 йыл — 10 июнь 2008 йыл) — ҡырғыҙ совет яҙыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы (30 декабрь 1915 йыл — 1941) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1937—1940 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең сектор мөдире. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Торна (йондоҙлоҡ)
Торна (йондоҙлоҡ) (Grus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Gru, яҡтылығы 2,07 була. Майҙаны буйынса урыны — 45.
Сынғыҙ (исем)
Билдәле кешеләр
Мостафаев Сыңғыҙ (Çingiz Fuad oğlu Mustafayev; 29 август 1960 йыл — 15 июнь 1992 йыл) — әзербайжан граждан һәм хәрби журналисы, милли телевидениены үҫтереүгә ҙур өлөш индереүсе. Сит илдәрҙең ҡайһы бер мәғлүмәт агентлыҡтары менән хеҙмәттәшлек итә. Таулы Карабах хәрби хәрәкәттәр зонаһынан күп репортаждар, шул иҫәптән Ходжалы һуйышындағы данлыҡлы репортаж авторы. Әзербайжандың милли геройы.
Фараджев Әнүәр Сыңғыҙ улы (әзерб. Ənvər Çingiz oğlu Fərəcov; 10 май 1962 йыл) — Әзербайжан этнологы, тарихсы һәм публицист.
Сыңғыҙхан (монгол телендә — Чингиз хаан, үҙ исеме — Темуджин; 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе.
Ауылдар исеме
Сыңғыҙ (Чингизово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Отшиб
Отшиб — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солоновка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы
Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы (Хужахметов Азамат Шарифович; 30 август 1962 йыл—1 июль 2021 йыл) — кинорежиссёр, сценарист, рәссам. 2012—2018 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһы директоры. 1997 йылдан Рәсәй Кинематографистар союзы ағзаһы. Евразия Телевидение һәм Радио академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәйҙең Кинорежиссерҙар Гильдияһы ағзаһы (2011), Башҡртостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
1996 йылда С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтының режиссерлыҡ факультетын, В. П. Лисаковичтың оҫтаханаһын тамамлай.
1996 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында режиссёр, һуңынан телевидение студияһының баш художество етәксеһе булып эшләй.
2000—2002 йылдарҙа Мәскәүҙә «Александра Политковский» студияһында режиссер һәм хәбәрсе. «Территория ТВ-6», «Территория Север», «Лицо кавказской национальностей», «Дүрт төҫлө заман», «Русский тарантас» телевизион проекттарында ҡатнаша.
2002 йылдан «СТС-Өфө» телеканалының генераль директоры.
50-ләп фильмдың авторы һәм режиссеры. Уның ҡайһы бер эштәре Башҡортостан киноһының алтын фондына ингән.
2011 йылдың июненән «Рәсәй — Башҡортостан» телеканалына «Башҡортостан» ДТРК-ның баш режиссеры — директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
2012 йылдың февраленән «Башҡортостан» киностудияһы директоры вазифаһын биләй. Һуңғы йылдарҙа яңы асылған «Сәләм» телеканалында баш режиссер булып эшләй. 2021 йылдың 1 июлендә Өфөлә ҡапыл вафат була.
Сармат мәҙәниәте
Сармат мәҙәниәте (икенсе атамаһы Прохоровка мәҙәниәте) — беҙҙең эраға тиклем IV—II быуаттарҙа Евразия далаларының археологик мәҙәниәте, уның өсөн Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районының Прохоровка ауылы янында С. И. Руденко ҡаҙып тапҡан ҡурғандар комплексы хас.
М. И. Ростовцев Прохоровка ҡурғандарын беҙҙең эраға тиклем IV—III быуаттар менән билдәләй һәм уларҙың барлыҡҡа килеүен көнсығыш күрше скифтар — сарматтар (савромат-сармат берлеге) менән бәйләй. 1927—1929 йылдарҙа Б. Н. Граков Түбәнге Волга һәм Көньяҡ Урал итәгендәге Прохоровкалағыға оҡшаш археологик ҡомартҡыларҙы Прохоровка (савромат-сармат) баҫҡысына берләштерә һәм уны б. э. т. IV—II быуаттар менән билдәләлй.
Сармат мәҙәниәтен булдырыусыларҙың килеп сығышы
Сармат мәҙәниәтен булдырыусы халыҡтың килеп сығышына ҡарата ике төрлө ҡараш бар:
Палеогенетика
II—III быуаттарҙа Төньяҡ Кавказда Бесланда йәшәгән сармат мәҙәниәтенең ике вәкилендә Y-хромосома гаплогруппаһы j1 (M267+) һәм митохондриаль гаплогруппаһы H1c21 һәм K1a3 булараҡ билдәләнелде. II—IX быуаттарҙың сармат-алан этник бүлексәләре менән бәйле антропологик материалдарҙы анализлау түбәндәге Y-хромсома гаплогруппаларының булыуын иҫбатланы: G2a (P15+), R1a1a1b2a (Z94+, Z95+), J1 (M267+) и J2a (M410+). Ҡатын-ҡыҙ линияһын түбәндәге митохондриаль гаплогруппалар иҫбатлай: I4a, D4m2, H1c21, K1a3, W1c һәм X2i. Үҙ сиратында, аутосомный маркёрҙарҙы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, төрлө йүнәлештәрҙә ҡушылмалар булыуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда был мәғлүмәттәрҙә типик Европа генотибы бар.
Нуров Владимир Дорджиевич
Владимир Нур Дорджиевич (Нуура Владимир; 1 ғинуар 1938 йыл) — ҡалмыҡ халыҡ шағиры, Ҡалмыҡ Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһы атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре. Ҡалмыҡ Республикаһының почётлы гражданы.
Биографияһы
Нуров Владимир Дорджиевич 1938 йылдың 1 ғинуарында Ҡалмыҡ АССР-ы Приютненск улусы хотон Бугула (хәҙер Ульдючина ауылы Приютненск районы) тыуған.
Буласаҡ шағирҙың бала сағы һәм үҫмер йылдары һуғыш һәм ҡалмыҡ халҡын Себергә мәжбүри депортациялау менән тап килә. Бала сағы Омск өлкәһе Знаменский районының урман хужалығында үтә. Йәш сағында Төмән өлкәһе Ялуторовск районының Заводо-Петровск ауылында йәшәй, тракторсы, урмансы, быяла заводы эшсеһе булып эшләй.
1968 йылда Ҡалмыҡ педагогия институтын (хәҙер Ҡалмыҡ дәүләт университеты) отличие менән тамамлай. Ҡалмыҡ китап нәшриәтенең директоры, «Теегин герл» журналының баш мөхәррире, Ҡалмыҡ Яҙыусылар союзы етәксеһе, Ҡалмыҡстан радиоһы директоры була.
1975 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Республика гәзите «Хальмг үнн» редакцияһында эшләй.
Ижады
Шағирҙың тәүге шиғырҙары 1959 йылда «Хальмг ун» гәзитендә баҫылып сыға. 1971 йылда шағирҙың «Аҡ теләк» (ҡалмыҡ телендә) тәүге шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә. Шул ваҡыттан алып шағир ҡалмыҡ һәм рус телдәрендә утыҙҙан ашыу китап баҫтырып сығара: «Солнечный колодец», «Светлый образ», «Корень жизни», «Вкус родника», «Годы закусили удила», «Дарите радость», «Отцовский дом», «Ярче звезд» һәм башҡалар. Нуровтың әҫәрҙәре күп телдәргә тәржемә ителгән һәм төрлө илдәрҙә баҫылған. Күп шиғырҙарҙын билдәле рус шағирҙары Семен Липкин, Юлия Нейман, Римма Казакова, Владимир Костров тәржемә иткән
Шағирҙың атаһы һуғышта һәләк була. Шуға күрә уның атаһы иҫтәлегенә, иртә тол ҡалған әсәһенә бағышланған шиғырҙары күп. Уларҙың барыһы ла эске берҙәмлек менән айырылып тора. Һуңғы йылдарҙағы ижады юғалтыуҙарҙың әселеге һәм халыҡ рухының юғары батырлығы, һуғыш балаларының ауыр тормошо, ҡалмыҡ халҡын мәжбүри депортациялауҙың фажиғәле йылдарына арналған шиғырҙар менән һуғарылған. 2007 йылда «Teegin Girl» («Далалағы яҡтылыҡ») журналында баҫылған «Альтн һasar uzgan olnav…» шиғри циклы өсөн шағир Ҡалмыҡ Республикаһы Номто Очиров премияһына лайыҡ була ..
Тыуыу тураһында таныҡлыҡ
Тыуыу тураһында таныҡлыҡ — гражданлыҡ статусы актын дәүләт теркәүе тураһында таныҡлыҡ — кешенең тыуыу факты.
Был документта баланың исеме, тыуған көнө, шулай уҡ ата-әсәһенең исемдәре тураһында мәғлүмәттәр бар. Ҡағиҙә булараҡ, тыуыу тураһында таныҡлыҡ балаға дөйөм гражданлыҡ паспорты бирелгән йәшкә еткәнсе (Рәсәй Федерацияһында — 14 йәш) төп һәм берҙән-бер документ булып тора
Тултырыу
Тыуыу тураһында таныҡлыҡ ҡулъяҙма ярҙамында ла, техник саралар (машинкалар, компьютерҙар) ярҙамында ла тултырыла ала. Әгәр форма ҡулъяҙма ярҙамында тултырылһа, бөтә яҙмалар ҙа аңлайышлы яҙыу менән һәм зәңгәр йәки ҡара төҫтәге паста менән башҡарыла. Компьютер йәки яҙыу машинкаһы ҡулланылған осраҡта буяу ҡара төҫтә булырға тейеш. Документтарҙы тултырғанда ҡулланылған паста, яҙыу ҡараһы, буяу сифаты документтарҙың тексын һаҡлау ваҡыты дауамында һаҡлап ҡалыуын тәьмин итергә тейеш. Тыуыу тураһында таныҡлыҡ тултырғанда төҙәтмәләр, тамғалар һәм таҙартыуҙар, ҡыҫҡартыуҙар булыуы рөхсәт ителмәй.
Тыуык тураһында таныҡлыҡҡа гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу органы (реестры) (ЗАГС) йәки таныҡлыҡ биргән башҡа дәүләт органы (мәҫәлән, илселек, консуллыҡ һ.б.) етәксеһе ҡул ҡуя. ЗАГС етәксеһе ҡултамғаһы асыҡ булырға (инициалдар, фамилия) һәм герб мисәте менән беркетелергә тейеш.
Алыу тәртибе
Бала тыуыу тураһында таныҡлыҡты ата-әсә (ата-әсә хоҡуғынан мәхрүм ителмәгән), бәлиғ булған бала үҙе, опекун йәки попечитель ала. Документ гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу органы (реестры) бүлексәләрендә бирелә.
Юғалған осраҡта таныҡлыҡ гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу органында (реестры) яҙма ғариза нигеҙендә тәүге тапҡыр алынған урыны буйынса бирелә.
Көнкүреш атамаһы
Көндәлек тормошта, бигерәк тә иҫке әҙәби сығанаҡтарҙа тыуыу тураһында таныҡлыҡ йыш ҡына метрика тип атала.
Ляркни
Ляркни — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пярцор-Яга
Пярцор-Яга (Пяривар) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Варандейская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Обероппург
Обероппург (Oberoppurg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 178 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
Сөмбөлә
Сөмбөлә (22-25 сентябрь) — башҡорт һәм татар халыҡтарының уңыш йыйыу, көҙгө көн менән төндөң тигеҙләшеүе байрамы.
Ҡылыҡһырлама
Сөмбөлә — башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа иген уңышын йыйыу, көҙгө көн менән төндөң тигеҙләшеүе байрамы (22-25 сентябрь). Төп баҫыу эштәре тамамланғандан һуң үткәрелгән.
Сөмбөлә — башҡорттар һәм татарҙар юлиан календары индерелгәнгә тиклем файҙаланған зодиак календарь айының исеме.
Байрамды Әбейҙәр сыуағының йылы, елһеҙ көндәрендә, һауала үрмәкселәр оса башлағанда, үткәргәндәр. Үрмәксе ауҙарын тотоп, бармаҡҡа урағандар ҙа, яҙмыштарын күрәҙәлек иткәндәр, буласаҡ хәләл ефеттәренең исемдәрен белергә тырышҡандар. «Киләсәкте күрәҙәлек итеүсе төштәр» күрерҙәренә ышанып, йоҡлар алдынан мендәр аҫтына үрмәксе ауын һалғандар.
Сөмбөлә алдынан ҡатын-ҡыҙҙар байрам табыны өсөн аҙыҡ-түлек йыйған, ҡоймаҡ, яңы уңыш игененән түңәрәк икмәк бешергән. Сөмбөлә байрамын үткәреү тәбиғәт көстәрен, ата-бабаларыбыҙҙың рухын шәфҡәтлеләндереүгә ярҙам итә, тип иҫәпләнгән.
Башаҡтарҙан көлтә яһағандар, уны яндырғандар һәм, яҡшы һауа торошо, мул уңыш, именлек һәм муллыҡ теләп, һәнәккә элеп урам буйлап йөрөткәндәр, махсус доға уҡығандар, халыҡ уйындары, бейеүҙәр һ. б. ойошторғандар.
Оло йәштәге ҡатындарға барып уларҙың фатихаһын алыу мотлаҡ булған. Байрам барышында иң һылыу (һары сәсле) ҡыҙҙы Сөмбөлә итеп тәғәйенләгәндәр. Байрам батшабикәһенә һорауҙар биргәндәр. «Балтамы, беҙме?» тигәнгә Сөмбөлә «балта» тип яуаплаһа, һыуыҡ ҡыш буласаҡ тип, әгәр «Беҙ» тиһә, ҡыш йылы була тип күрәҙәлек иткәндәр.
Был ваҡытта тыуған ҡыҙҙарға Сөмбөл (Сөмбөлә) тигән исеме бирелгән.
2021 йылда Татарстан Республикаһында Башҡорт милли-мәҙәни үҙәге составындағы «Урал» башҡорт автономияһы Түбәнге Кама ҡалаһында «Сөмбөлә» башҡорт фольклор-йола байрамын уҙғарҙы.
Уңыш байрамы - йыйылған уңышҡа, уңдырышлылыҡҡа һәм ғаилә именлегенә арналған байрам. Был ваҡытҡа ураҡ, игенде элеваторҙарға ташыу, етен йыйыу кеүек баҫыу эштәре тамамлана. Киләһе йылға ғаиләнең етеш тормошона нигеҙ һалынған. Был көндө, йыйып алынған уңыш өсөн, Аллаһы тәғәләгә рәхмәт әйтелгән. Ул именлек килтерә, игенселекте, ғаиләне һәм бигерәк тә әсәләрҙе һаҡлай.
Әҙәбиәт
Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998
Башкирское народное творчество. Т.1. Эпос. Уфа, 1987
Һылтанмалар
[http://bashenc.online/ru/articles/104658/Р. Р. А. Султангареева. СУМБУЛЯ]
[https://bash.addnt.ru/bashkirskijj-prazdnik-syumbyulya-otmetil/ РОО НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНАЯ АВТОНОМИЯ БАШКИР — КУРУЛТАЙ (КОНГРЕСС) БАШКИР РТ. Башкирский праздник «Сюмбюля» отметили в Нижнекамске]
[https://troickcbs.ru/index.php/546-syumbelya-prazdnik-urozhaya?ysclid=leblxt0xou729166920 МКУ Централизованная библиотечная система г. Троицка]
Сценарий башкирского праздника Сумбуля
«Праздник урожая Сюмбюля»
Чуллягай-Нярый-Кикя
Чуллягай-Нярый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нимкытый-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фаселис
Фаселис — боронғо Ликияның ҡалаһы, хәҙерге Төркиә биләмәһендәге Анталья провинцияһында урынлашҡан. Риүәйәт буйынса, ҡалаға беҙҙең эраға тиклем VII быуатта Урта диңгеҙҙә сығып торған ҙур булмаған ярымутрауҙағы Родос утрауынан Лакаиос етәкселегендәге колонистар тарафынан нигеҙ һалына. Фаселис Текирова юлында ята, Кемер ҡалаһынан 16 км алыҫлыҡта (60 км алыҫлыҡта Анталья), ул тәбиғәт паркының матур ҡарағай һәм кедр ағастары араһында урынлашҡан. Ҡалаға шулай уҡ Кемерҙан диңгеҙ юлы менән дә барып була.
Исеменең килеп сығышы
Ҡала исеме лувий телендә Фасала булараҡ яңғырай (Паассал) һәм «диңгеҙ ҡалаһы» тигәнде аңлата.
Тарихы
1158 йылда ҡаланы сәлжүктәр ҡамай. Унан һуң ер тетрәүҙәр, шулай уҡ Анталья һәм Аланья порттарында сауҙа әүҙемлегенең артыуы сәбәпле, Фаселис XIII быуатта әһәмиәтен юғалта һәм кешеләре уны ҡалдырып китә. Риүәйәттәргә ярашлы, ҡалаға нигеҙ һалыу өсөн ер бер тоҡ балыҡҡа һатып алына.
Бөгөнгө Фаселис
Бөгөнгө тиклем һаҡланған күпселек емереклектәр рим һәм византия дәүеренә ҡарай һәм, төньяҡ һәм көньяҡ гавандәрҙе тоташтырған төп урамдарҙа урынлашҡан. Театр һәм агора (баҙар майҙаны, йыйылыштар урыны) районында ҙур булмаған майҙан урынлашҡан, уның көньяҡ-көнсығыш яғындағы баҫҡыс театрға һәм акрополгә алып бара. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта акрополь битләүендә төҙөлгән Фаселис театры сағыштырмаса ҙур түгел (20 рәте 3 мең кешегә иҫәпләнгән) һәм эллин осоро амфитеатрының типик үрнәге булып тора. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән емереклектәр театрҙың римлеләр тарафынан төҙөлгәнлеге тураһында һөйләй. Һуңғы рим осоронда амфитеатр арена булып хеҙмәт итә, ә һуңғы византия дәүерендә уның сәхнәһе ҡала диуары өлөшө булып ҡулланыла.
Ҡалаға ингән урындың уң яғында ҡала ҡәлғәһенең иң боронғо диуарҙары (б. э. тиклем III быуат), шулай уҡ ғибәҙәтхананың йәки монументаль төрбәнең емереклектәре бар. Төньяҡ гавань артындағы битләүҙәрҙә ҡала зыяраты һуҙылған. Фаселистың иң таң ҡалдырған емереклектәре — автомобилдәр туҡталыш өҫтөндә ҡалҡып торған һыу үткәргес торбалары. Ҡала төньяҡ ҡалҡыулыҡта һыу менән шишмәнән тәьмин ителгән. Ҡалала өс агора булған: береһе театр ҡаршыһында, ҡалған икеһе көньяҡ гавангә алып бара торған төп урамдың уң яғында. Театр ҡаршыһындағы агора эсендә византия осороноң ҙур булмаған базиликаһының емереклектәре күренә. Ҡала майҙаны районындағы ҡала мунсалары ла ҡыҙыҡ. Йылытыу системаһы рим йыуыныу урыны өсөн типик булған бәләкәй мунсалары бигерәк тә ҡыҙыҡлы, Ҡаланың ике некрополендә Эрос һәм арыҫлан фигуралары һүрәттәре менән ҡапҡаслы кәшәнәләр урынлашҡан.
Тарихсылар мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡаланың төп ҡурсалаусы алиһәһе булып -аҡыл һәм һуғыш алиһәһе Афина була. Акрополдең көнсығыш битләүендә ике ғибәҙәтхананың емереклектәре күренә — Паллада Афинаһының храмы һәм сауҙа аллаһы Герместың храмы. Афина храмында Ахиллдың легендар һөңгөһө һаҡлана.Ҡаланың башҡа ҙур ҡоролмалары ер аҫтында ята һәм үҙенең тикшереүселәрен көтә. Ҡаҙылмалар барышында табылған артефакттар Анталья музейында һаҡлана
Фаселис халҡы тилбер сауҙагәр булараҡ билдәле була. Ҡатын-ҡыҙҙар айырым «сисое» прическаһы йөрөтә: ул Мысыр алиһәһе Изиданың прическаһына оҡшай. Билдәле ҡала кешеләренән философ Теодектты атарға мөмкин. Икенсе билдәле кеше Родиаполистан бай кеше Опрамаос, ул сираттағы ер тетрәүҙән һуң ҡаланы төҙөкләндереү өсөн аҡсаһының байтаҡ өлөшөн тотона.
Ҡаланың дини эшмәкәрҙәрҙең береһе тип Фронтоны атарға мөмкин, ул Халкедон соборында ҡатнаша, һәм Аристомедос 458 йылда шул ваҡыттың билдәле дини эшмәкәрҙәре менән император Арыҫлан Беренсегә хат яҙа.
Мәүлет (Кушнаренко районы)
Мәүлет (Мавлютово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 452244, ОКАТО коды — 80240810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы
Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы (1 май 1949 йыл, Башҡорт АССР‑ының Борай районы Берләҫ ауылы) — инженер-механик, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор.
Биографияһы
Хәтиб Шәрифйән улы Ғәзизов 1949 йылдың 1 майында Башҡорт АССР‑ының Борай районы Берләҫ ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө авиация институтына уҡырға инә һәм уны 1971 йылда инженер-механик һөнәре алып тамамлай. 1971 йылдан Өфө авиация институтында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты): материалдарҙың ҡаршылығы кафедраһы профессоры. 1980 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Неосесимметричная деформация оболочек двигателей при эволюциях летательного аппарата» темаһына диссертация яҡлай,ә 2003 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Разработка теории и методов расчета динамики, жесткости и устойчивости составных оболочек вращения» темаһына диссертация яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге деформацияланыусы ҡаты есем механикаһына арналған. Хәтиб Шәрифйән улы Ғәзизов “рамлы” контурҙың, күп ҡатламлы конструкцияларҙың һәм башҡаларҙың ҡушма көплөктәре әйләнешенең иҫәпләү алымдарын уйлап таба, улар авиация двигателдәрен эшләүҙә, түбән температураларҙа күләмле штамплау инструменттарын яһағанда ҡулланыла. Фәнни хеҙмәттәре көплөктәрҙең һыҙыҡһыҙ теорияһына, деформацияланыусы ҡаты есем механикаһының һанлы ысулдарына арналған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Уйлап табыусы Ғәзизов Хётиб Шәрифйән улы түбәндәге патенттар авторы :
- Күп ҡырлы изделиеларҙы ултыртыу өсөн ҡаты иретмәле матрица. Уйлап табыу металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеүгә ҡағыла һәм гайка кеүек күп ҡырлы продукция әҙерләгәндә ҡулланыла ала.
- Ярым ҡыуыш эсле стерженлы киртләсле деталдәр эшләү ысулы. Уйлап табыу металдарҙы баҫым менән эшкәртеүгә ҡағыла һәм вал, сигәләр, шип корпусы кеүек киртләсле формалағы ярым  ҡыуыш эсле стерженлы деталдәр эшләгәндә ҡулланыла ала.
Мостовая (Сунгая ҡушылдығы)
Мостовая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сунгай йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүре (йондоҙлоҡ)
Бүре (йондоҙлоҡ) (Lupus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — γ Lup, яҡтылығы 2,80 була. Майҙаны буйынса урыны — 46.
Хохряков Виктор Иванович
Биографияһы
Виктор Иванович Хохряков 1913 йылдың 13 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. Театрҙа эшен Башҡорт драма театрының ярҙамсы составында башлай (1926).
1933 йылда Ленинград сәхнә сәнғәте техникумын тамамлай (педагогы Н. В. Петр).
1933—1940 йылдарҙа Харьков урыҫ драма театрында, ә 1940—1953 йылдарҙа Мәскәү транспорт үҙәк театрында эшләй. Харьковта сәхнәлә тасуири уҡыусы булараҡ билдәлелек ала. Радио менән оҙаҡ хеҙмәттәшлек итә. Режиссёр булараҡ та эшләй.
1953 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — ССР Союзының Кесе дәүләт академия театры актёры.
Хохряков Ви́ктор Ива́нович 1986 йылдың 20 сентябрендә вафат була. Ваганьков зыяратында ерләнгән.
Кесе театр
1953—1954 йылдар
1954—1955 йылдар
1955—1956 йылдар
1956—1957йылдар
1957—1958 йылдар
1962—1963 йылдар
1963—1964 йылдар
1965—1966 йылдар
1966—1967 йылдар
1967—1968 йылдар
1969—1970 йылдар
1970—1971 йылдар
1971—1972 йылдар
Бирҙәүеш (станция)
Бирҙәүеш (урыҫ. Бердяуш) — Көньяҡ-Урал тимер юлының Златоуст төбәгендәге үҙәк тимер юл станцияһы, ул Златоустан көнбайышҡа табан 33 км алыҫлыҡта (тимер юлы буйлап 52 км), Силәбе өлкәһе Һатҡы районының Бирҙәүеш ҡасабаһында урынлашҡан.
2008 йылға тиклем станция эргәһендә локомотив депоһы (ТЧ-10) эшләй, һуңыраҡ ТЧПУ-72 Златоуст эксплуатация депоһы производство участкаһына һәм Тағанай ремонтлау депоһының ТЧЦ-82  ремонт цехына бүленә.
Хохряков Виктор Иванович
Кесе театр
1972—1973 йылдар
Бирҙәүеш (станция)
Һәр сәғәт һайын яҡынса 40 кеше станция хеҙмәтенән файҙалана.
Тарихы
Станция 1890 йылда Өфөнән Златоусҡа тиклем тимер юл линияһы оҙонайтылғанда төҙөлә һәм Һамар-Златоуст тимер юлы составына инә. Был төҙөлөш участкаһы етәксеһе — Н. Г. Гарин-Михайловский. Башта был тимер юл разъезында 3 тимер юлы һәм бер нисә бина була. 1893 йылда станциянан Баҡал руднигына тиклем тимер юл тармағы төҙөлә, унан руда  руднигында руда Златоуст заводына тиклем ташыла. 1896 йылда станцияла юлдар һаны 5-кә тиклем киңәйтелә, унда боролош ҡулсаһы һәм ташылған руданы үлсәү өсөн үлсәү ҡуйыла.
Станция вокзалының тәүге бинаһы 1905 йылда төҙөлә. 1912 йылда Д. И. Менделеев инициативаһы менән Урта һәм Төньяҡ Уралдағы заводтарҙы Баҡал рудаһы менән тәьмин итеү өсөн Бирҙәүештән Дружининоға тиклем Көнбайыш-Урал тимер юлы төҙөлә башлай. Шуға бәйле юл хужалығы 7 юлға тиклем киңәйтелә. 1917 йылда станцияла ике паркы була: Өфө (7 юл) һәм Урал (4-се юл).
1925 йылда яңы локомотив депоһы төҙөлә, 1935 йыл — вагондар депоһы, һуңғараҡ элемтә бәйләнеше, ә 1948 йылда — энергия участкаһы барлыҡҡа килә. 1950 йылда вокзалдың яңы бинаһы төҙөлә (Бирҙәүеш вокзалының характерлы үҙенсәлеге — утрау кеүек, тимер юлдар араһында урынлашыуы). 1975 йылда станцияның юлдарын арттырыу буйынса ҙур эш үткәрелә, сортировка юлдары оҙонайтыла. Әлеге ваҡытта Бирҙәүеш станцияһы — дүрт йүнәлештә эшләүсе тимер юл үҙәге. 1990-2000 йылдарҙа станцияла өп-өр яңынан реконструкциялау эштәре башҡарыла.
Үтә алыҫҡа йөрөгән поездар
Бирҙәүеш станцияһы аша үткән бөтә поездар ҙа унда туҡталып китә. Поезд станцияла туҡтаһа, уның бөтә аша үтә. Мәскәү, Минск, Киев, Ҡара диңгеҙ яр буйҙары, Себер һәм АлыҫКөнсығыш ҡалалары менән туранан-тура тимер юл бәйләнеше бар.
2020 йылдағы график буйынса станция аша түбәндәге поездар үтә:
Ҡала яны маршруттары
Станция аша Златоуст — Кропачёво маршруты буйынса Ике пар ҡала яны поезы йөрөй. Баҡал — Михайловка заводы йүнәлешендәге тимер юл хәрәкәте туҡтатылған.
Ибраһим әл-Куни
Ибраһим әл-Куни (الكوني ابراهيم) (1948, Гадамес, Ливия) — хәҙерге осорҙағы ғәрәп телле ливия прозаигы, романсы, новеллалар яҙыусы, публицист һәм журналист.
Биографияһы
1948 йылда Гадаместа (Ливия) тыуа. Сығышы буйынса туарег. Ун ике йәшендә ғәрәп телен өйрәнә, шул змандан алып Ливия буйлап күп тапҡырҙар сәфәр йөрөй. Власҡа Каддафи килеп, нефть сығарыла башлағас, илдең финанс хәле һиҙелерлек яҡшыра. Иҡтисади үҫеш илдең граждандарына, шул иҫәптән әл-Куниға ла уҡырға, эшләргә һәм сәйәхәт итергә мөмкинлектәр аса.
1977 йылда әл-Куни Мәскәүҙә А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт музейын тамамлай, унда рус телен, фәлсәфәне, атап әйткәндә, марксизмды, сағыштырма әҙәбиәт ғилемен өйрәнә. «Социалистик реализм» тип аталған ағымға ҡараған яҙыусыларҙы өйрәнеү мотлаҡ була, әммә әл-Куни шулай уҡ Достоевский, Толстой, Шолохов, Бахтин, Солженицын һәм Чехов әҫәрҙәре менән дә таныша. Бер үк ваҡытта журналист булып эшләй, һуңыраҡ Ливия мәҙәни үҙәгендә вазифа биләй.
Советтар Союзы тарҡалғандан һуң, яҙыусы Польшаға күсә, шунда Ливия яңылыҡтар агентлығында һәм Ливия мәҙәниәт үҙәгендә хәбәрсе булып эшләй, шулай уҡ Ливия-Польша дуҫлығы йәмғиәтенең ағзаһы була, «Польское содружество» журналының мөхәррире итеп ҡуйыла. Ғәрәп телендәге хикәйәләрҙе, шул иҫәптән үҙенекеләрҙе лә тәржемә итә. Польшала ул 1994 йылға тиклем йәшәй.
Ижады
Ибраһим әл-Куни — 60-тан ашыу китап авторы: ул Сахара туарегтары тормошона бағышланған романдар, новеллалар, публицистика яҙа. Тәүге әҙәби тәжрибәләре 1974 йылға ҡарай, шул йылды «Сираттан тыш намаҙ» тигән хикәйәләр йыйынтығы (1974) һәм «Сит-ят ерҙә йәшәүсенең яҙмалары» (1974) тигән эсселар йыйынтығы баҫылып сыға. 80-се йылдарҙа Варшавала Ливия-Польша дуҫлығы йәмғиәтенең вәкиле була һәм йәмғиәттең поляк телендә сыҡҡан «Әс-садаҡа» журналының баш мөхәррире булып эшләй. Советтар Союзында йәшәй һәм, ил тарҡалғас, 1993 йылда Швейцарияға йәшәргә күсә.
Әл-Куни өсөн сүл — тәбиғәттең һәм кешенең, ваҡыттың һәм рухтың төп темаларын тикшерергә ярҙам итеүсе образ. Уның прозаһы аллегорияларға һәм афоризмдарға, туарег атамаларына, йолаларҙы, мосолман диненә тиклемге һәм классик суфыйсылыҡ традицияларын тасуирлауға бай.
Мәҫәлән, «Алтын бөртөгө» (1990) тигән романында ҡәбилә башлығының улы менән уның дөйәһе араһындағы мөнәсәбәттәр һүрәтләнә. Был мөнәсәбәттәр бер-береһенән физик бойондороҡлолоҡтан ярала һәм рухи яҡынлыҡҡа тиклем үҫә. Ҡайһы берҙә хатта дөйә хужаһының ҡырағай өлөшөнөң сағылышы булып тойола. Хужа үҙе шул уҡ ваҡытта сүл ҡанундарын еренә еткереп үтәмәй. Атаһы ҡушҡан ике туған һеңлеһенә өйләнеүҙән баш тарта һәм үҙенә оҡшаған ҡыҙҙы үҙе һайлай, шул сәбәптән ҡыуыла. Яҙмыш уны кеше үлтереүсегә әйләндерә һәм ул хөкөм яуаплылығынан ҡасып йөрөргә мәжбүр була.
«Сеттың ете япмаһы» тигән романы яуыз алла Сет тураһындағы боронғо грек мифологияһына нигеҙләнеп яҙыла. Сет көнсөллөктән ағаһын, изге күңелле Озиристы үлтерә, әл-Куни шуның менән бергә уның тағы бер яғын — сүл изгеһе булыуын да тикшерә. Хыянат, әүерелештәр, үлтереш тормош мәғәнәһе тураһындағы һорауға яуап эҙләүҙәр менән үрелеп бара.
«Сүл ендәре» тигән романда елдәр уйнап торған сүл тасуирлана, унда кеше иблистәр менән алыша, уның аша сауҙа юлдары үтә, күп кешеләр тормош өсөн көрәшә. Нәҡ ошо романында әл-Куни кешенең йәшәү өсөн рухи һәм физик көрәшен айырыуса сағыу һүрәтләй. Хәҙер ошо сүлгә күп алтын, ҡолдар, һирәк осраусан һәм изге әйберҙәрҙе алып, каруан килә. Улар бында ултыраҡланып, ерҙә камил ҡала төҙөргә ниәтләнә.