cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Исраф
Исраф  — исламда: изге эштәргә йүнәлтергә мөмкин булған нәмәләрҙе кәрәкһеҙгә саманан тыш тотоноу; гонаһтарҙың береһе. Исраф матди ҙа (аҡса һәм мөлкәт) һәм шулай уҡ рухи исраф та (гонаһтар ҡылыу, ваҡытты бушҡа сарыф итеү һ.б.) булыуы мөмкин. Сарыф ҡылған кеше мусриф тип атала. Ҡөрьән аяттарының береһендә ваҡ мусрифтәрҙе «иблес туғандары» тип йөрөтәләр.
Мөлкәтте туҙҙырыу
Ҡөрьән кешеләргә ашарға һәм эсергә рөхсәт итә, әммә уны туҙҙырыуҙан иҫкәртә. Ҡөрьән аяттарының нисек эш боҙмаҫҡа, үҙ-үҙеңә нисек иғтибарлы булырға һәм иҫәп-хисап бирергә кәрәклеге тураһында өгөт-нәсихәттәр бар.
Мөлкәтте туҙҙырыуға бәйле:
Яҡшы эштәрҙә лә исраф булыуы мөмкин. Хәбәр ителеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе тәһәрәт алғанда күп һыу тотонған. Пәйғәмбәр быны күреп, киҫәтеү яһағас, тегеһе: «Тәһәрәт алыу кеүек лайыҡлы эштә исраф хаҡында һүҙ барыуы мөмкинме ни?» — тип аптыраған. Быға Мөхәммәт Пәйғәмбәр: «Хатта йылға буйында торһаң да, һаҡсыл булырға кәрәк», — тип яуаплаған.
Рухи тарҡалыу
Рухи исраф иманда ла, ғибәҙәттә лә, әхлаҡлылыҡта һәм хоҡуҡта ла сағыла ала. Ваҡытты сарыф итеү төрҙәренең береһе булып, ул файҙаһыҙ һөйләшеүҙәр, фильмдар ҡарау, компьютер уйындарынан айырыла алмау һ. б. тора.
Иманда исраф тигәндә «Аллаһ ҡушҡандарҙы» һанға һуҡмау, «ысын иманға эйә булыр өсөн мөмкинлектәр»ҙе файҙаланмаҡ , ялған һөйләү һәм дингә яла яғыу, пәйғәмбәрҙәргә ҡаршы көрәшеү , Аллаһыға тормош тиңдәш тотоу (Ширк) һәм башҡа нәмәләрҙе күҙ уңында тотоуы ихтимал.
Ғибәҙәттә исраф уларҙы теләмәй генә йәки хаталар менән башҡарыу инә. Әл-Әнғәм сүрәһендә былай тип әйтелә:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> 6:141
Әхлаҡта исраф - насар ғәмәлдәр ҡылыуҙы, әхлаҡи етешһеҙлектәрҙе, ҡәҙерһеҙлекте, рәхмәтһеҙлекте һ. б. аңлата. Әхлаҡта исраф — ул үҙеңде тәҡүә йәшәү мөмкинлегенән мәхрүм итеү.
Ҡөрьән кеше хоҡуҡтарына мөһим әһәмиәт бирә һәм йәмғиәттәге ғәҙелһеҙ мөнәсәбәттәрҙе хоҡуҡта исраф тип баһалай. Ҡөрьәндә хакимдарҙың халҡын ҡыҫырыҡлауы һәм мыҫҡыл итеүе кеше үлтереү, саманан сығып үс алыу етемдәрҙең мөлкәтен тейешенән артыҡ һаҡлау һ. б. тураһында аяттар бар.
Һул яр буйы Украина
Һул яр буйы Украина, Һул яр буйы Гетманщина — Днепр йылғаһы ағымының һул ярында урынлашҡан һәм хәҙерге замандағы Чернигов, Полтава, Сумы өлкәләренән, шулай уҡ Киев һәм Черкасск өлкәләрен үҙ эсенә алған территория. Көнсығышта — Һул яр буйы Украина Слобода Украинаһы менән, көнсығышта Запорожье Сечының ерҙәре менән сиктәш булған.
Һул яр буйы Украина Рус дәүләте составына Земство соборы (Мәскәү, 1653) һәм Переяславль Радаһы (1654) ҡарарҙарына ярашлы Украинаның бер өлөшө булараҡ ҡабул ителә.
Тарихы
Тарихи яҡтан Һул яр буйы Украина атамаһы XVII быуатта, Гетманщиналағы Граждандар һуғышы осоронда, барлыҡҡа килә, тарихҡа Руина исеме аҫтында инә. 1654—1667 йыдарҙағы рус-поляк һуғышы барышында казактар араһындағы бүленеү (раскол) һөҙөмтәһендә Днепҙың ике ярында ла үҙ гетманы һайлана.
Һул яр буйы Украинала 1663 йылда Иван Брюховецкий гетман булып һайлана, Уң яр буйы Украинала — Павел Тетеря. Украинаның Днепр буйлап икегә бүленеүе юридик яҡтан 1667 йылғы Андрус ваҡытлы солох менән нығытыла, рәсми рәүештә Һул яр буйы Украина, үҙ автономияһын һаҡлап ҡалып, Рус батшалығы составына инә. Әлеге статусы 1781 йылда Екатерина II тарафынан юҡҡа сығарыла.
Һул яр буйы Украина полк һәм йөҙлөктәргә бүленә, уларҙың башында полковниктар һәм сотниктар тора. Формаль рәүештә был вазифаларға һайлап ҡуйылған, әммә ысынында әлеге вазифаларҙы гетман тәғәйенләнгән һәм батша указы менән хупланған казак старшинаһының вәкилдәре биләгән. 1722—1734 йылдарҙа һәм 1764 йылдан һуң Һул яр буйы Украина менән Малороссия коллегияһы идара иткән. 1781 йылдан һуң Һул яр буйы Украина Чернигов, Новгород-Северский һәм Киев наместниклыҡтарына бүленә. 1796 йылда ул Малороссия губернаһы булып һанала, ә 1802 йылда Чернигов һәм Полтава губерналарына бүленә. Казак полктары рус армияһының регуляр полктары тип үҙгәртелә.
Днепрҙың уң ярында урынлашҡан булыуына ҡарамаҫтан, сәйәси яҡтан Рус дәүләте составында ҡалған Киевты ла Һул яр буйы Украинаға индереп була.
Халҡы
Һул яр буйы Украина Рәсәй империяһының көнсығыш-славян халҡының иң эре өлөшө булараҡ билдәле булған (95 %), хәҙерге ваҡытта Һул яр буйы Украинала өс төп милләт йәшәй -— украин, урыҫтар һәм белорустар.
Мәммәдов Әләкбәр Әмир оғлы
Әләкбәр Әмир оғлы Мәммәдов (Ələkbər Əmir oğlu Məmmədov; 1930 йылдың 9 майында, Баҡы, Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһы ЗСФСР, СССР — 2014 йылдың 28 июле, Баҡы, Әзербайжан) — совет футболсыһы һәм тренеры, һөжүмсе. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1990).
Биографияһы
Баҡы «Спартак» үҫмерҙәр футбол командаһы тәрбиәләнеүсеһе.
Баҡынан «Нефтсе» (1948—1953, 1960—1962), Мәскәүҙән «Динамо» (1954—1959) командалары өсөн сығыш яһай. СССР Чемпионатының юғары лигаһында 185 матч уҙғара, 56 гол индерә. 1954, 1955, 1957, 1959 йылдарҙа СССР чемпионы була. Халыҡ-ара уйындарҙа ҡатнаша.
Лев Яшиндың «Милан» менән уйындар тураһындағы иҫтәлектәренән:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
''Беренсе тайм. 25-се минутта феноменаль бомбардир рекордына эйә (235 матчта 225 гол) Гундар Нурдаль, бейеккә һикерҙе лә, тупты башы менән һуғып динамо ҡапҡаһының өҫкө мөйөшөнә йүнәлтте. 0:1. Стадион ҡул сабыуҙарҙан, һыҙғырыуҙан һәм еңеү шауынан шартлағандай булды.''
…Икенсе таймда динамовсылар шунда уҡ һөжүмгә ташлана.
''- Өс минуттан Әләкбәр Мәммәдов Юрий Кузнецов тапшырған тупты матур ғына итеп һуғып, яуап голын индерә. 1:1.''
Стадион һиҫкәнде һәм көтмәгәндә тынып ҡалды…
Бейек Уҫаҡ
Бейек Уҫаҡ (Бик-Усак) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 452748, ОКАТО коды — 80214840004.
Мәммәдов Әләкбәр Әмир оғлы
Биографияһы
''… Беренсе голдан һуң 13 минут үтеүгә — шәп хәрәкәттәр менән Рыжкин үтә, тупты штрафной уртаһына теүәл ырғыта, шул саҡ Мәммәдов тағы ла, ҡапыл ынтылып алға ташлана — һәм, ҡапҡасы менән күҙгә күҙ тороп ҡалғас, Әләкбәр 16 метрҙан, үҙен тыныс тотоп, тупты Буффонға ата, 2:1. Бары тик ике минут үтә, стадиондағы ҡул сабыуҙарҙан ҡолаҡ тона: Шабров штрафнойға йүгереп керә һәм алға ынтылыусы Мәммәдовҡа аныҡ пас бирә, тупты дөрөҫ хәрәкәт иттереп ҡапҡаға йүнәлтә. 3:1. Финал һыҙғыртыуға 20 минут ҡалғанда, Ю. Кузнецовтың мәргән пасы менән файҙаланып, Әләкбәр Мәммәдов был матчта үҙенең 4-се тубын үткәрә. Ҡунаҡтарҙың ғәмәлдәре хужаларҙы һоҡландыра, хужалар мәскәү ҡапҡаһына һөжүмгә ташлана, әммә Л. Яшин етәкләгән һаҡлау уяу тора. "Әләкбәр иҫ киткес техникаға, үҙенсәлекле алдандырыуға обводка эйә, уйын яланында яҡшы ориентирующийся, ул ысын һөжүм лидеры'' <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 1958—1959 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы өсөн 4 матч үҙғара. 1960 йылғы Европа чемпионатына һайлап алыу матчтарында ҡатнаша.
Баҡы «Нефтсе»һенең өлкән тренеры — 1963—1965 йылдың авгусы, 1971—1972 йылдың майы. Уның етәкселегендә 1971 йылда команда СССР Кубогының ярым финалисы була.
Бейек Уҫаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәммәдов Әләкбәр Әмир оғлы
Биографияһы
1953 йылда Әзербайжан индустриаль институтын, 1959 йылда — Әзербайжан Дәүләт физкультура институтының тренерҙар мәктәбен тамамлай. 1962 йылдың авгусынан Әзербайжан Дәүләт физкультура институтының Футбол кафедраһы уҡытыусыһы, 1965 йылдың сентябренән Әзербайжан дәүләт медицина институтының кафедра преподавателе. 1966—1970 йылдарҙа Әзербайжан халыҡ хужалығы институтында Физкультура кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта Әзербайжан ССР-ы Мәғариф министрлығының Баҡы футбол мәктәп директоры. 1972 йылдың июленән Әзербайжан дәүләт нефть һәм сәнәғәт университетының АЗИНХ Физкультура кафедраһы мөдире. Профессор (1993).
1972—1990 йылдарҙа «Севиндж» («Күн туп») клубының Республика штабы Президенты була.
1993 йылда Әзербайжан йыйылма командаһының баш тренеры.
2014 йылдың 28 июлендә Баҡы ҡалаһында вафат булды.
Мальта протектораты
Мальта протектораты (Protettorato di Malta, мальт. Protettorat ta' Malta ) — Мальта тарихындағы үҙенсәлекле бер осор. Мальта, рәсми рәүештә Сицилия Короллегенең бер өлөшө булып иҫәпләнһә лә, Бөйөк Британия протектораты аҫтында йәшәй. Протекторат 1800 йылда француз ғәскәрҙәре Мальтала капитуляциялаған мәлдән алып 1813 йылда утрауҙың короллектең колонияһына әйләнгәненә тиклемге осорҙа һаҡлана.
Тарихтың башы
Утрауҙы оккупациялаған француздарға ҡаршы башланған ихтилал ваҡытында Мальта халҡы, ваҡытлы хөкүмәт булараҡ, Милли Йыйылыш төҙөй. Улар Сицилияла торған британ флотына ярҙам һорау өсөн илселәр ебәрә, һәм 1798 йылдың сентябрь аҙағында Мальтаның яр буйына составына сэр Джеймс Сумарес командалығындағы 13 карап ингән инглиз конвойы килеп туҡтала. Октябрҙә Мальтаға сэр Александр Болл килә, ә бер йылдан һуң ул утрауҙың граждандар комиссары итеп тәғәйенләнә.
Генерал Вобуа командалыҡ иткән француз гарнизоныВаллеттала ҡамауға алына һәм 1800 йылдың 4 сентябрендә француздар әсирлеккә алына. Мальта Бөйөк Британия империяһы протекторатына әүерелә. 1801 йылдың авгусында граждандар комиссары Чарльз Камерон Гоцо утрауының губернаторы итеп Саверио Кассар урынына Эммануэла Виталене тәғәйенләй. Шулай итеп, ғәмәлдә Гоцоның бойондороҡһоҙлоғо юҡҡа сығарыла. 1802 йылғы Амьен килешеүе положениеларына ярашлы Бөйөк Британия үҙ ғәскәрҙәрен утрауҙарҙан сығарырға тейеш була, әммә килешеүҙең был пунктын ул үтәмәй, шуға ла Британия менән Франция араһында тағы ла һуғыш башлана.
Хоҡуҡтар декларацияһы
Июнь айында 1802 йылдың июнендә Мальта ҡалалары һәм ауылдарының 104 вәкиле «La Malta Isole di delle Dichiarazione e Gozo Diritti abitanti degli dei» (Мальта һәм Гоцо утрауҙарында йәшәүселәрҙең хоҡуҡтары декларацияһы) тип аталған декларацияға ҡул ҡуя. Унда улар Георг Өсөнсөнө үҙҙәренең короле тип иғлан итә һәм уның алдына — Мальтаны башҡа державаға тапшырмаҫҡа тигән бурыс ҡуя. Декларацияла шулай уҡ Мальтала Бөйөк Британия яҡлауы аҫтында үҙидара булырға тейеш тип билдәләнелә. .
Лампедуза мәсьәләһе
Сәйәси йәһәттән Лампедуза утрауы Сицилия короллегенең бер өлөшө була. XVIII быуат аҙағында, Мальта рыцарь-иоанниттаридаралығы аҫтында булғанда, Лампедуза кенәзе утрауҙы Мальта эшҡыуары Сальваторе Гаттҡа тапшыра, ә ул үҙе менән утрауға Мальта эшселәрен дә килтереп урынлаштыра.
Британдар, Лампедузаны баҫып алып, уны Мальта урынына хәрби-диңгеҙ базаһы сифатында файҙаланыу мөмкинлеген күҙҙә тота, әммә был идеянан баш тартырға мәжбүр булалар. Сөнки утрауҙың яр буйҙары һай булғанлыҡтан, караптар ҡуйыу өсөн гавандәр эшләү мөмкинлеге булмай. Шуға ҡарамаҫтан, Мальта властары һәм Британия хөкүмәте утрауҙы баҫып алырпға тырышып ҡарай. Сицилияны Напалеон баҫып алһа, Лампедузаны Мальтаны аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙә файҙаланырға мөмкин, тип иҫәпләй улар.
1800 йылда Болл ошо планды үтәү мөмкинлеген тикшереү өсөн Лампедузаға комиссия ебәрә. Комиссия, сағыштырмаса бик аҙ сығымдар менән Мальтанға аҙыҡ-түлек тәьминәтен юлға һалыу мөмкин буласаҡ, тигән һығымта яһай. Сөнки утрау көтөүлектәргә һәм таҙа һыуға бик бай төбәк булып сыға. 1803 йылда Малтаның ҡайһы бер фермерҙары мал-тыуары һәм һарыҡтары менән Лампедузаға барып урынлаша һәм арпа үҫтерә башлай.
1810 йылда Сальватор Гатт утрауҙы британ комиссары Александру Фернандесҡа ҡуртымға бирә, һәм ул утрауҙа Мальта колонияһын булдырырға тырышып ҡарай. Уның был ниәте тормошҡа ашмай, сөнки Лондандағы Короллек комиссияһы 1812 йылда, ябай коммерция предприятиеһы етәксеһе Фернандесҡа ярҙам итеүҙән баш тарта. 1813—1814 йылдарҙа Мальта халҡы чума ауырыуынан ҡырыла, был хәл өҫтәмә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. 1814 йылдың 25 сентябрендә сэр Томас Мейтланд Британия ғәскәрҙәрен Лампедузанан сығара.
1818 йылда Гатт утрауға ҡайтҡанға тиклем Фернандес Лампедузаның хужаһы булып ҡала һәм 1824 йылға тиклем ғаиләһе менән шунда йәшәй. .
Короллек колонияһы
1813 йылда утрау Мальта корона колониюһына үҙгәртелә. 23 июлдә сэр Томас Мейтланд граждандар комиссары булараҡ сэр Хильдебранд Оуксты алмаштыра һәм губернатор дәрәжәһен ала. 1814 йылғы Париж килешеүенә ярашлы Мальта рәсми рәүештә колонияға әйләнә. .
Әзербайжан тимер юлдары
Әзербайжан тимер юлдары (азерб. Azәrbaycan Dәmir Yolları) — Әзербайжан тимер юлдары селтәренең милли операторы.
Тарихы
1991 йылға тиклем Әзербайжан тимер юлы ойоштороу йәһәтенән өс бүлексәнән (Баҡы, Гәнжә һәм Нахичеван) тора. Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һәм уның тимер юлдарын СССР тимер юлдары министрлығынан айырғандан һуң, үҙгәртеүҙәр үткәрелә.
Өс бүлексәнең икәүһе (Баҡы һәм Гәнжә) бөтөрөлә һәм хәрәкәт хеҙмәте идаралығына тапшырыла. Бынан тыш, элек булған локомотив, вагон хужалығы, пассажирҙар ташыу хеҙмәттәре урынына производство берекмәләре булдырыла, уларға элек хеҙмәттәргә ҡараған инфраструктура күсә. Бөтә локомотив деполары ла «Локомотив» производство берекмәһе составына күсерелә.
2009 йылдың йәйендәге үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә Әзербайжан Дәүләт тимер юлы функциональ рәүештә Әзербайжан тимер юлына алмаштырыла.
Структураһы
Әзербайжан тимер юлы ойоштороу йәһәтенән етәкселектән (тимер юл начальнигы, урынбаҫарҙар, баш инженер), берекмәләрҙән, производство берекмәләренән — ПБ-нан, хеҙмәттәрҙән һәм предприятиеларҙан тора.
Берләшмәләр:
Производство берекмәләре:
Хеҙмәттәре:
Предприятиелар:
Әзербайжан тимер юлы составына юл предприятиеһы хоҡуғында Баҡы балалар тимер юлы инә (2009 йылда бөтөрөлә).
Тиҙ хәрәкәт үҫеше
Проект Әзербайжан — Грузия — Төркиә дөйөм тиҙлек коридорын булдырыу перспективаһы менән Баҡынан Беюк-Кясикка тиклем (Грузия менән сиктәш) юғары тиҙлекле хәрәкәт булдырыуҙы күҙ уңында тота. Халыҡ-ара тендер нигеҙендә проекттың техник-иҡтисади нигеҙләүен Көньяҡ Корея компаниялары үткәрә, һәм улар проектлау тендерында еңә. Проектты үтәүҙең өс төрө тәҡдим ителә: Баҡынан Беюк-Кясикка тиклем айырым тиҙлек линияһын төҙөү, әлеге Баҡы — Беюк-Кясик участкаһында өҫтәмә юлдар һалыу һәм тиҙлек хәрәкәте өсөн Баҡы — Беюк-Кясик линияһын яңыртыу. Айырым линия төҙөү проекты артыҡ ҡиммәт һәм килемһеҙ тип кире ҡағыла. Һөйләшеүҙәр һәм консультациялар барышында тиҙ йөрөшлө тимер юлдарҙы яңыртыуҙы күҙ уңында тотҡан өсөнсө вариант һайланыуы мөмкин. Был проект буйынса пассажир поезд арының башланғыс тиҙлеге 120 км/сәғ, артабан 160 км/сәғ, аҙаҡ сәғәтенә 200 км-ҙан ашыу тәшкил итәсәк. Проект буйынса, Кавказ дан Европа ға берҙәм халыҡ-ара тиҙлек коридорын булдырыу өсөн, Грузия һәм Төркиә тимер юлдарын тоташтырып, юғары тиҙлекле хәрәкәтте артабан үҫтереү күҙ уңында тотола. Алыҫ киләсәктә, пассажирҙар ағымы артҡан һайын, өҫтәмә юлдар төҙөп, хәрәкәт тиҙлеген 300 км/сәғ тиклем арттырыу күҙаллана.
Иструть
Иструть — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының һул ярына тамағынан 321 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нырмаехый-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хирҡә
Хирҡә (خِرْقَةٌ — «сепрәк»; Хирка) — тишек йәки ямаулы, йыш ҡына туҡыма киҫәктәренән тегелгән сапан. Хирҡәне ғәҙәттә мөритте тәриҡәткә бағышлағанда кейҙерәләр. Мөриттең тәриҡәт закондарына тулыһынса буйһоноуының символы.
Тарихы
Хирҡә кейеп йөрөү VIII быуатта теркәлгән.
Кёлледа
Кёлледа (Kolleda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5498 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99625 һәм автомобиль коды — SOM.
Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы
Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы (6 май 1959 йыл) — башҡорт журналисы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2007).
Биографияһы
Тәлғәт Ғиндулла улы Шаһманов 1959 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Оло Моҡас ауылында тыуған.
1982 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағас, Мәләүез районы мәктәптәрендә уҡыта. 1987 йылдан алып «Совет Башҡортостаны» гәзите хәбәрсеһе. 1990 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре. 1993 йылдан — мәктәпкәсә йәштәге балалар журналы «Аҡбуҙат» хеҙмәткәре. 1994 йылдан Күмертау ҡала мәғариф бүлеге методисы. 1995 йылдан 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернатында эшләй (1998 йылға тиклем директор урынбаҫары). 2001 йылдан «Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 2002 йылдан «Көйөргәҙе» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары. 2005 йылдан «Юшатыр» гәзите директоры-баш мөхәррире урынбаҫары, 2008 йылдың мартынан — бүлек мөдире, апрелдән — яуаплы сәркәтибе. 2021 йылда «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының яуаплы секретары.
Матбуғат биттәрендә башҡорт халҡының тарихы, этнографияһы, фольклоры һәм башҡорт теле мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр, очерктар менән сығыш яһай. «Шағәле Шаҡман нәҫеле» (2007) китабында Шәғәле Шаҡман бей, уның нәҫеле хаҡында ентекле бәйән итә. Башҡортостан мәҙәниәте буйынса Башҡортостан Республикаһының рус һәм татар телле мәктәптәрҙең 5 — 6-сы кластары өсөн дәреслектәр авторҙашы.
Казбек
Казбек (qaz/ chaz/ qas + bek — «еңелмәҫ юлбашсы» ; მყინვარწვერი [Мкинварцвери] — боҙ пик (түбә), йәки {{lang-ka2|მყინვარი — Мкинвари ; {{Lang-os|Сæнайы хох}}; {{Lang-inh|Башлоам}} — иреүсе тау; {{lang-ce|Башлам}} — потенциаль әүҙем стратовулкан,, иң көнсығыш Кавказ тауҙарының, иң көнсығыш биш меңлеге пятитысячник, Балтик бейеклек системаһында 5033,8 м. . Үҙәк Кавказдың көнсығыш өлөшөндә Рәсәй һәм Грузия сигендә, Хох һыртының көнсығыш өлөшө]]ндә урынлашҡан. Һуңғы тапҡыр вулкан б. э. т. 650 йылда урғылған.
Тау эргәһенән Хәрби-Грузин юлы үтә.
Казбектың Дарьяль тарлауығы (3600 метрлыҡ) яғы битләүендә бер өлөшө {{comment|бәләкәй тау төйәге|приют, хижина}} итеп {{comment|яңынан ҡоролған|переоборудована}} (эшләмәүсе) метеостанция урынлашҡан.
Исеме
Тикшеренеүсе В. А. Никонов тауҙың исеме тураһында бына нимә яҙа:
«XIX быуат башында тау итәгендәге ауылға ингән биләмәләр кенәз Казбек ҡулында булған, уның исеме Казбеги ауылының атамаһы булып киткән, ауыл исемен рустар тау атамаһы итеп алған».
Грузин атамаһы — Мкинварцвери (йәки ябай әйткәндә, Мкинвари) һәм «боҙло түбәле тау» йәки «боҙло түбә» тип тәржемә ителә. Казбектың осетин атамаларының береһе — Урсхох — һүҙмә-һүҙ «аҡ тау» тигәнде аңлата тип тәржемә ителә. Тауҙың ингуш һәм чечен атамаһы — инг. Баш-лоам / чеч. Баш-Лам «иреүсе тау». . Ҡабарҙы телендәге атамаһы: Къазбэч (халыҡ араһында шулай уҡ «Бралыч» һәм «Iуашъхьэмахуэ цӏыкӏу» — «Кесе Эльбрус» булараҡ билдәле). Сармак (Саьрмак) бижийна корта — аждаһа ятҡан түбә.
Тикшеренеүҙәр
Казбек түбәһенә (көньяҡ-көнсығыш битләүенән) тәүге тапҡыр 1868 йылда инглиздәр — 23 йәшлек Д. Фрешфильд, Туккер һәм А. У. Мур күтәрелгән.
Казбек түбәһен буйһондороусы һәм унда тәүге геологик һәм метеорологик тикшеренеүҙәр башҡарған тикшеренеүсе рус геодезисы А. В. Пастухов (1889, төньяҡтан Генал-Дон боҙлоғонан) булған. Уның менән бергә түбәгә 60 йәшлек оҙатыусы осетин Царахов Тепсарико ла барып етә. Тикшеренеүселәр түбәгә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙаған, һәм һауа торошо яҡшы булғанда, ул Владикавказ ҡалаһында күренә.
1891 йылда шул уҡ маршрут буйынса Готфрид Мерцбахер .үткән.
2007 йылда ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында Төньяҡ Осетияла үткән «Тау территорияларын тотороҡло үҫтереүҙә инновацион технологиялар» VI халыҡ-ара конференцияһында геологтар 2002 йылдың 20 сентябрендә Кармадон тарлауығы һәләкәте буйынса биш йыл алып барылған тикшеренеүҙәргә йомғаҡ яһаны. Конференция материалдарында хәбәр ителеүенсә, тикшереү күрһәтеүенсә «Йоҡлаған Казбек вулканының Колка боҙлоғона газ-динамик йоғонто яһауы ҡот осҡос килтергән».
2004 йылда Мезмай мәмерйәһендә, фараздарҙың береһе буйынса, бынан 40 мең самаһы йыл элек «вулкан ҡышына» һәм неандерталсыларҙың юҡҡа сығыуына алып килгән Италиялағы Флегрей ҡырҙарындағы супер урғылыу һәм Көньяҡ Карпатта Изге Анна вулканының урғылыуы менән бер осорҙа Казбектың да урғылыуын дәлилләгән вулкан көлө табылған.
Боҙлоҡтар
Казбектың бөтә тупламаларынан массивынан да өҙөлгән көслө боҙлоҡ төрлө яҡтарға төшә :
Иҫтәлекле урындар
Казбек менән бик күп боронғо легендалар һәм иҫтәлекле урындар бәйле. Яҡынса 3800 м бейеклектәге мәмерйәлә 80 метрлыҡ ҡая стенала боронғо грузин Бетлеми (Вифлеем) монастыры бар. «Картлис цховреба» йылъяҙмаһы буйынса, боронғо быуаттарҙа монахтар һалынып төшкән тимер сылбыр буйынса иң мөҡәддәс святыня нәмәләр һәм сиркәү хазинаһы һаҡланған монастырға күтәрелә торған булғандар. Мәғлүмәттәр буйынса, алланың ихтыяры буйынса Бетлем монастырына күтәрелгән изге Иосиф, Ираклий батшаға Авраам сатырының киҫәген бүләк иткән.
Ингуштар, Гвилети (инг. Гелат) ауыл халҡы, мәжүси хоҙайҙарына йыл һайын Казбекка яҡын ҡорбан килтергәндәр. Гвилетлыларҙың ышаныуҙары буйынса, йәнәһе, тау түбәһендә кешеләргә күктән ут урларға маташҡан өсөн аллалар сынйырлап ҡаяға беркетеп ҡуйған Куркъа исемле егет ятҡан серле мәмерйә бар. Ул, йөрәген йыртҡыс ҡош суҡығанлыҡтан, ауыртыуға сыҙай алмай ыңғыраша икән. Хевиҙың (Казбекка яҡын урынлашҡан тарихи өлкә) төп биҙәге һәм уның символы булып хәҙер Степанцминда тип йөрөтөлгән элекке Казбеги ҡасабаһының бер өлөшө булған Гергети ауылы өҫтөндә торған Троицк сиркәүе һанала, унда бер ваҡыт Грузия мәғрифәтсеһе изге Нино (IV быуат) тәреһе һаҡланған. Ғибәҙәтхана Казбек фонында, Степанцминда (элекке Казбег) ҡасабаһы өҫтөндә бик матур урынлашҡан. Был ҡорам Изге Троицаға арналһа ла, уның төп байрамы — 28 август, Успения Ғайса бәйғәмбәр әсәһе Богородица көнө.
Яҡынса 4100 метр бейеклектә Бетлеми боронғо мәмерйә монастырь комплексы бар. 3675 метр бейеклектә, альпинистар өсөн приют булараҡ файҙаланылған, иҫке метеостанция бинаһы урынлашҡан. Метеостанция бинаһынан өҫтәрәк, Казбек түбәһенә күтәрелгән юлда, яҡынса 3900 м бейеклектә хәҙерге заман бәләкәй сиркәүе часовня тора.
Факттар
2013 йылдың 10 сентябрендә 45 йәшлек Грузия президенты Михаил Саакашвили Оло кавказ һыртының Казбек тауына күтәрелде. Ул пост-совет арауығында, 1995 йылдың 30 июнендә күмәк кеше ҡатнашҡан альпиниада сараһында 55 йәшендә төньяҡ Тянь-Шандың Иле Алатауындағы Абай пигына (4010 м) күтәрелгән Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Әбеш улы Назарбаевтан ҡала икенсе альпинист президент булды.
Ваҡ мөншөгөр
Ваҡ мөншөгөр, күл буғаһы, һыу буғаһы, бупылдаҡ, ғомбой (Малая выпь, ) - ҡауҙылар ғаиләһендәге иң ваҡ ҡош.
Тауышы
Тауышы көслө генә: «ке-ке-ке-кек», яҙғы ата ҡош үкерә: «прумб», «бух» йәки «пумб».
Йәшәү рәүеше
Ваҡ тал, үлән һәм ҡамыш уратып алған күлдәрҙә, ҡылыларҙа йәшәй. Тәлмәрйендәр, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас башында, ҡыуаҡлыҡта, йығылған ҡамыш өҫтөндә оялай. 4—8 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Пол Маккартни
Сэр Джеймс Пол Макка́ртни (James Paul McCartney; 1942 йылдың 18 июне, Ливерпуль, Мерсисайд, Англия, Бөйөк Британия) — британ музыканты, мультиинструменталист, яҙыусы һәм продюсеры. The Beatles төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 16-тапҡыр «Грэмми» премияһын яулаған, рыцарь-бакалавр һәм Британия империяһы ордены (MBE) кавалеры (1965).
2011 йылда Rolling Stone журналы үткәргән һорауламаһына ярашлы, бар замандың иң яҡшы бас-гитарасыһы тип танылған. Уның тауыш диапазоны дүрт октаванан да уҙып китә.
Леннон — Маккартни дуэты хәҙерге заман музыкаһында иң уңышлы һәм абруйлы союздарҙың береһе. Пол Маккартни бер нисә тапҡыр пол Гиннестың рекордтар китабына индерелгән.
Биографияһы
Пол Маккартни 1942 йылдың 18 июнендә Бөйөк Британияның Ливерпуль ҡалаһында тыуған. Музыка менән башланғыс мәктәптә беренсе тапҡыр сәхнәгә сыҡҡан мәленән үк мауыға башлай. Буласаҡ музыкант Джозеф Уильямс башланғыс мәктәбен тамамлай, шунан һуң Ливерпуль институты студенты була.
1956 йылда ул ҡот осҡос ҡайғы кисерә — әсәһе күкрәк яман шешенән тиҙ арала вафат була.
1959 йылда The Quarrymen төркөмө бер нисә тапҡыр исемен үҙгәртеп, Silver Beetles фирмаһына әйләнә, ә бер ни тиклем һуңғараҡ ҡыҫҡарып The Beatles тип тороп ҡала.
1962 йылдың көҙөндә Пол «Love Me Do» композицияһын яҙа, тап шул композицияһы The Beatles төркөмөн бөтә донъяға таныта ла инде.
Уларҙың дебют альбомы «The Beatles Please Please Me» тип аталған. Яҙҙырыу ваҡытында Пол тауыш операторы Джефф Эмерикты осрата, был музыкант һуңғараҡ уның ижадына ҙур өлөш индерә. Дөйөм алғанда, барлыҡ композицияларҙың авторҙары Джон Леннон һәм Пол Маккартни була.
1963 йылдың ноябрендә The Beatles икенсе альбом сығара. Шул ваҡытта инде уларҙың концерттарына миллиондарса халыҡ йыйыла.
1968 йылдың августында Пол Маккартни "Hey Jude"композицияһын яҙа. 1970 йылдың май айында үҙенең төркөмө өсөн һуңғы «Let It Be» альбомын сығара ..
Легендар төркөм тарҡалғандан һуң музыкант ғаиләһе менән Шотландияның көнбайыш яр буйына күсенә. Бушлыҡ хисе уны оҙаҡ ташлап китмәй, ләкин ҡатыны Линда ярҙамында Пол Маккартни депрессияны еңеп сыға.
1970 йылдың апрелендә ул үҙенең беренсе соло альбомын сығара, ул ике тапҡыр платина һанына етә. Бер йылдан һуң ул Wings төркөмөнә нигеҙ һала. Ғөмүмән алғанда, Wings төркөмө ете альбом сығара, ә Пол Маккартни 1970 йылдар аҙағында 60 алтын диск эйәһе булараҡ Гиннестың рекордтар китабына ингән.
1982 йылдың яҙында Маккартниҙың "Tug of War"альбомы сыға. «Here Today» тип аталған синглдарҙың береһе Джон Леннонға арналған. Музыкант актив рәүештә соло ижад менән шөғөлләнә, Майкл Джексон менән хеҙмәттәшлек итә һәм 1987 йылда үҙенең « All the Best!» дискыһын сығара.
Ун йылдан һуң ул «Flaming Pie» дискыһын тәҡдим итә, ул "Грэмми"премияһына номинациялана.
2002 йылда ул үҙенең икенсе ҡатыны Хэзер Миллеға «Driving Rain» һәм «A Garland for Linda» альбомдарын бағышлай.Пластинканы һатҡан аҡса тулыһынса рак менән ауырыусыларға ярҙам иткән «The Garland Appeal» хәйриә ойошмаһына китә ..
Ике йылдан һуң ул бөтә донъя буйлап турнеға сығып китә. 2008 йылдың ҡышында Пол Маккартни музыка тарихи үҫешенә бик ҙур өлөш индергән өсөн BRIT Award бүләге менән билдәләнә.
Ғаиләһе
Ул өс тапҡыр өйләнгән һәм биш бала атаһы.
Ижтимағи һәм хәйриә эшмәкәрлеге
Маккартни хайуандар хоҡуҡтарын яҡлаусы һәм вегетарианлыҡ тарафдары булараҡ киң билдәле. Шулай уҡ ул генетик яҡтан модификацияланған продукттарға, пехотаға ҡаршы миналар ҡулланыуға ҡаршы, һунарсылыҡты тыйыу, медицинаға һәм башҡа файҙалы маҡсаттарға ярҙам итеү буйынса күп кенә хәйриә концерттарын ойоштороусы булараҡ танылды.
Лаштхвери сиркәүе
Лаштхвери сиркәүе йәки Лаштхвериҙа Архангел сиркәүе ( Грузия:ეკლესია ლაშთხვერის მთავარანგელოზის), Грузияла Оло Кавказ итәгендә Местия муниципалитетының Лаштхвери ауылында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән
Урынлашыуы
Лаштхвери сиркәүе Местиа муниципалитеты Леньери территориаль берәмегенең Лаштхвери ауылында, диңгеҙ кимәленән 1380 м бейеклектә  Кавказ тауҙары итәгендә урынлашҡан. Сванетияның был өлөшө ирекле Сванетия булараҡ билдәле булған. Лаштхвери сиркәүенең тарихы һәм төҙөлөшө тураһында әҙәби сығанаҡтар юҡ. Сиркәү һәм унда һаҡланып ҡалған әйберҙәр 1910 йылда ғалим Эквтиме Такаишвили тарафынан уның Сванетияға экспедицияһы ваҡытында һүрәтләнгән.
Тасуирлама
Сиркәү ҙур булмаған архитектура яғынан ябай бина ентекләп ҡырҡылған эзбизташ блоктарҙан ике баҫҡыслы нигеҙҙә төҙөлгән. Нефы ике секцияға бүленгән. Бинаға тура мөйөшлө ҡапҡа аша көнбайыштан инергә мөмкин. Сиркәү дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла, бер тәҙрә алтарь диуарында, икенсеһе көнбайыш яҡта һәм ике тәҙрә көнсығыш яҡта урынлашҡан. Тәҙрә ҡыҫандары семәрләп биҙәлгән. Сиркәүҙе ябай кәрниз тамамлай
Фрескалары
Сиркәү XIV быуат аҙағы һәм XV быуат башы фрескалары менән бай биҙәлгән. Картиналар стиле һуңғы Византия палеологияһы сәнғәтенең урындағы версияһынан ғибәрәт. Бина эсе һәм диуарҙар христология циклы, Сиркәү башлыҡтары һәм төрлө изгеләрҙең һүрәттәренән тора. Тышҡы диуарҙар шулай уҡ фрескаларға бай. Картиналар урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған аңлатмалы яҙыуҙар менән оҙатыла.
Ҡултыҡ
thumb| Ла-Плата йылғаһында эстуарий . Космостан күренеш. Ҡултыҡ — океандың, диңгеҙҙең ҡоро ер эсенә кереп торған өлөшө. Ҡултыҡтың гидрологик һәм гидрохимик шарттары һыү ятҡылығы менән бер төрлө. Ҡайһы бер осраҡта климат һәм материктан ағып төшкән йылғалар һыу составын үҙгәртә.
Донъя океанында иң ҙур ҡултыҡтар: Аляска, Бенгал, Бискай, Австралия ҙур, Гвинея ҡултыҡтары.
Боғаҙ
thumb|right|200px|[[Керчен боғаҙы. Крым ярынан күренеш.]] Боғаҙ — ике күл йәки диңгеҙҙе бер-береһенә тоташтырып торған тар һыу арауығы. Боғаҙҙар оҙонлоғо, иң тар һәм иң киң киңлеге, тәрәнлеге менән тасуирлана. Шулай уҡ ағым йүнәлеше һәм тиҙлеге күрһәтелә. Суднолар йөрөй торған боғаҙ өсөн лоция төҙөлә.
Вежа-Ю (Евва ҡушылдығы)
Вежа-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Евва йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лейбуша (Онега ҡушылдығы)
Лейбуша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поперечная Падь
Поперечная Падь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кильчековская йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдуллин Ленар Рәфил улы
Абдуллин Ленар Рәфил улы (17 август 1976 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (2008).
Биографияһы
Абдуллин Ленар Рәфил улы 1976 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белем алыу теләге Өфө дәүләт нефть техник университетына алып килә. Уҡыу йортон 1998 йылда уңышлы тамамлай. Хеҙмәт юлын тыуған ҡалаһында башлай, бер үк ваҡытта белем алыуын аспирантурала уҡый. 2000 йылдан Салауат ҡалаһындағы «Техником» Ғилми-производство берекмәһендә эшләй, һуңынан эшмәкәрлеген Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында дауам итә. 2003 йылда «Обеспечение безопасности эксплуатации нефтегазохимического оборудования и трубопроводов с технологическими, конструктивными и эксплуатационными несплошностями» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2012 йылдан алып Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты хеҙмәткәре, бүлек начальнигы урынбаҫары. 2015 йылдан — бүлек етәксеһе. Профессор Рәфил Абдуллиндың улы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ленар Рәфил улының фәнни эшмәкәрлеге газ, нефть, химия ҡоролмаларын һәм үткәргес торбаларҙы файҙаланыу проблемаларына арналған. Уның ҡоролмаларҙы хәүефһеҙ файҙаланыуҙың ваҡытын билдәләү ысулдары, уларҙың ҡалған ресурстарын арттырыуҙың техник алымдары «Салаватнефтемаш», «Газпром нефтехим Салават» асыҡ акционерҙар йәмғитендә ҡулланыла. 50 фәнни хеҙмәт авторы.
Род-Айленд
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Род-Айленд штатында 1 051 302 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 262,69 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 43.
Майҙаны 4 002 кв.км, шуның 32,3 % һыу майҙаны.
Шипуниха (Бердь ҡушылдығы)
Шипуниха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ужгород ботаника баҡсаһы
Ужгород ботаника баҡсаһы — Ужгород милли университетының ботаника баҡсаһы (Карпат аръяғы өлкәһе, Украина), дәүләт әһәмиәтендәге баҡса-парк сәнғәте ҡомартҡыһы. Иван Ольбрахт урамында урынлашҡан. Директоры — Сойма Дмитрий.
Карпат аръяғы өлкәһен УССР составына индергәндән һуң күп тә үтмәй 1945 йылдың 28 ноябрендә ботаника баҡсаһына нигеҙ һалына. Ботаника баҡсаһы 22 метр тәшкил иткән  өс террасала урынлашҡан. Баҡса майҙанының өстән бер өлөшө беренсе һәм икенсе террасаларҙа урынлаша, ә ҡалған өлөшө һыубаҫар туғайҙың үҙәненә төшә. 1940-сы йылдарҙа Ужгород ботаника баҡсаһында Карпат аръяғы өсөн ят булған йөҙләгән яңы үҫемлектәр барлыҡҡа килә : шәкәр сағаны, курил бамбугы, ашарға яраҡлы каштан, Матсуда ханым талы, бальзам  тирәге,  вавилон талы, япон софораһы һәм башҡалар.
Ботаника баҡсаһында асыҡ грунт өсөн барлығы 3 900 төр  һәм сорт  үҫемлек һәм 1 100 төр теплицала үҫемлектәре туплана. Дендрарийҙа 800-гә яҡын төр ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар бар. Баҡсала 130 төр ылыҫлы үҫемлектәр, атап әйткәндә, тис, метасеквойя, һаҙ кипарисы иҫәпләнә. Карпат аръяғы флораһы үҫемлектәренең 400 төрөнән ғибәрәт, улар араһында  эндемик, венгр күксине һәм карпат зәңгәр сәскәһе бар. Альп тауы  тау  флораһынан ғибәрәт,  был 150 төр үҫемлек, шул иҫәптән эдельвейс. Ботаника баҡсаһында декоратив сәскәселектең  1200 төрө күрһәтелгән, улар араһында 120 төр роза, 50 төр бойҙагөл, 25 төр хризантема, 20 төр  ләлә сәскәләре. Баҡса оранжереяһында тропик һәм субтропик үҫемлектәр үҫә ботаника баҡса үҫә: банан, мимоза, лавр, эвкалипт, папайя, пальманың 10 төрө, кактустың 250 төрө бар.
Ултыртыуы америка, кавказ, урта азия, ҡытай, алыҫ көнсығыш үҫемлектәренең участкаларҙы менән географик   принцип буйынса урынлаштырылған. Баҡсаға инеү урынынан алыҫ түгел ерҙә ҙур булмаған сквер булдырылған. Ботаника баҡсаһы территорияһы менән йәнәш Ужгород балалар  тимер юлы үтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шарлыҡбаш
Шарлыҡбаш (Шарлыкбаш) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренё ҡарата халыҡ һаны 75 кеше. Почта индексы — 452634, ОКАТО коды — 80258825005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сынтимер (исем)
Билдәле шәхестәр
Сынтимер Биктимер улы Баязитов (Баязитов Сынтимир Биктимирович; (13 июнь 1965 йыл) — дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре, ғалим-педагог. 2019 йылдан Өфө күп профилле һөнәри колледж директоры; 2006—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры, 2008—2018 йылдарҙа Өфө ҡала хаҡимиәте башлығы урынбаҫары. Педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сынтимер (Сентимерка) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Яйыҡ йылғаһының Ҡыуандыҡ районы өлөшөндәге ҡолағы.
Кәйсәниҙәр
Кәйсәниҙәр (كيسانية; Кайсани́ты) — шиғый мәҙһәбтәренең береһе, ул Али ибн Әбү Талиптың хәнәфиә ҡатынынан тыуған улы Мөхәммәт Ибн Әл-Хәнәфиәнең имамлығын таныған мәҙһәб.
Тарихы
Мөхәммәт ибн Әл-Хәнәфиә Фатиманың улы булмағанлыҡтан, шиғыйҙарҙың күпселеге уның имамлыҡҡа дәғүәһен кире ҡаға. Кәйсәниҙәр тәғлимәте шиғый догматикаһына (бигерәк тә фарсы имамиҙарына) көслө йоғонто яһай. Сектаға нигеҙ һалыусы — әл-Мөхтәр ибн әбү Ғөбәйд әҫ-Ҫәҡәфи. IX быуат уртаһына кәйсәни йәмәғәттәре йәшәүҙән туҡтай.
Этимологияһы
Кайсаниттар атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә версия бар. Бер версия буйынса, сектаның исеме әл-Мөхтәр ибн әбү Ғөбәйд әҫ-Ҫәҡәфи ҡушаматынан килеп сыҡҡан, уны, ихтимал, Кәйсән тип атағандарҙыр. Икенсе версия буйынса Мөхәммәт ибн әл-Хәнәфиәнең шәкерттәренең береһе шулай тип аталған. Йәнә бер версия буйынса, улар ғәскәр башлығы әл-Мөхтәр, был ихтилалда мәүәли етәксеһе Әбү Ғәмер Кәйсән исеме менән аталған.
Мәҙһәбтәре
Кәйсәнилектең үҙендә берҙәмлек булмай, һәм улар бер нисә мәҙһәбкә тарҡала.
Әбүл-Хәсән әл-Ғәшәри кәйсәниҙрҙе ун бер сектаға бүлә, мәгәр уларҙың барлыҡҡа килеү эҙмә-эҙлелеген һәм генетик туғанлығын билдәләмәй.
Ныршай-Кикя
Ныршай-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Благовар
Благовар (Благовар) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2061 кеше. Почта индексы — 452730, ОКАТО коды — 80214810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы
Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы (ССАГПЗ) (Cooperation Council for the Arab States of the Gulf; مجلس التعاون لدول الخليج العربية) —төбәк ябыҡ халыҡ-ара ойошма. Ойошманың рәсми исемендә Фарсы һүҙе юҡ, сөнки ғәрәп дәүләттәре был ҡултыҡты Ғәрәп ҡултығы тип атауҙы өҫтөн күрәләр.
Ойошма 1981 йылдың 25 майында төҙөлә, уның сәйәсәте 1982 йылда раҫланған Хартияла билдәләнгән. Ойошманың төп маҡсаты — бөтә иҡтисади, социаль һәм мәҙәни эштәрҙә үҙ-ара килешеп эшләү, хеҙмәттәшлек һәм интеграция. Иҡтисади һәм финанс мәсьәләләрҙә; сауҙала, таможняла һәм элемтәлә, мәғариф һәм мәҙәниәттә; социаль проблемаларҙа һәм һаулыҡ һаҡлау проблемаларында; киң мәғлүмәт сараларында һәм туризмда; ҡануниәт һәм идаралыҡ мәсьәләләрендәә сағыштырмаса көйләү бойомға ашырыла. Килешеү шулай уҡ сәнәғәттә, ауыл хужалығында һәм һыу ресурстарын һаҡлауҙа фәнни һәм технологик прогресты тәьмин итергә тейеш. Берләшкән иҡтисади килешеү шарттары буйынса, алты дәүләт араһында тариф тотҡарлыҡтары бөтөрөлә, ҡултыҡ халҡы теләһә ниндәй дәүләттә производство асыуҙа һәм килешеүҙәрҙе тормошҡа ашырыуҙа ирекле һәм тиң хоҡуҡлы. Бынан тыш тиҙ ойошторола торған берләшкән оборона көстәрен булдырыу планлаштырыла.
Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы органдары — йыл һайын осрашыусы дәүләт башлыҡтарының Юғары советы, өс айға бер ултырыш үткәрә торған Министрҙар советы. Генераль секретариат Эр-Риядта, Сәғүд Ғәрәбстанында урынлашҡан.
2012 йылдың 6 мартында Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советының алты ағзаһы белдереүенсә, ҡултыҡ илдәренең хеҙмәттәшлек советы төбәк блогынан конфедерацияға әүерелеү йүнәлешендә үҫәсәк.
Ҡатнашыусы илдәр
ССАГПЗ-ға инәләр:
Йәмән ССАГПЗ-ға инеү тураһында 2005 йылдан алып һөйләшеүҙәр алып бара. Фарсы ҡултығының ғәрәп илдәренән Ираҡ ССАГПЗ ағзаһы түгел. Ойошмаға инергә шулай уҡ Иордания һәм Мароккоға тәҡдим яһалған.
Валюта союзы
Фарсы ҡултығының ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы (ССАГПЗ) ағза-илдәренең Маскатта үткән 29-сы саммиты ваҡытында берҙәм валюта союзы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Берҙәм валюта союзы төҙөү берҙәм финанс системаһы булдырыу юлында сираттағы аҙым итеп ҡарала. Аҙаҡ Оман һәм Берләшкән Ғәрәп Эмираттары валюта союзында ҡатнашыуҙан баш тарта. ССАГПЗ-ның ҡалған дүрт ағзаһы (Сәғүд Ғәрәбстаны, Күвәйт, Катар һәм Бахрейн) 2015 йылда халиджи («ҡултыҡтыҡы») тип аталған берҙәм валюта индерә Берҙәм үҙәк банктың штаб-квартираһы Сәғүд Ғәрәбстанының баш ҡалаһы Эр-Риядта урынлашҡан.
Энергосистемаларҙы берләштереү
2009—2011 йылдарҙа бөтә 6 илдең энергосистемаһы берҙәм энергосистемаға берләшә.
Эске ҡаршылыҡтар
2014 йылда ойошмала Бахрейн һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре яҡлаған Сәғүд Ғәрәбстаны менән Катар араһында конфликт ҡуба. 2014 йылдың мартында Сәғүд Ғәрәбстаны Доханан үҙенең илсеһен ҡайтарып ала. Бахрейн һәм БҒӘ уның өлгөһөнә эйәрә. Өс илдең берҙәм белдереүе баҫылып сыға. Был белдереүҙә Катар «Советтың ағза-илдәренең хәүефһеҙлегенә һәм тотороҡлоғона ҡурҡыныс янаусы ойошмалар» менән бәйләнеш тотоуҙа һәм хәүефһеҙлек өлкәһендә үҙ-ара килешеп эш итеү тураһындағы Килешеүҙе (2013 йылдың декабрендә Эр-Риядта ҡул ҡуйылған) боҙоуҙа ғәйепләнә .«Ойошмалар» тигәндә, айырым алғанда, мосолман туғандар күҙ уңында тотола. Конфликт шул уҡ йылдың ноябрендә, Советтың биш иле (Сәғүд Ғәрәбстаны, Катар, БҒӘ, Бахрейн һәм Күвәйт) Эр-Риядта килешеү төҙөгәндән һуң хәл ителә.
НАТО менән хеҙмәттәшлек
Совет илдәре НАТО-ның төп иле АҠШ менән борондан хеҙмәттәшлек итә - америкалылар Советтың ағза-илдәрен ҡорал менән тәьмин итә, армия кадрҙарын өйрәтә, үҙҙәренең хәрби базаларын был илдәрҙең территорияһында тота. 2014 йылда был хеҙмәттәшлек рәсмиләштерелә - 11 декабрҙә Фарсы ҡултығының ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы НАТО менән энергоресурстарҙы донъя баҙарына сығарыу хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса бергәләшеп эш итеү тураһында килешеү төҙөй.
Илестанбәт
Илестанбәт (Илистанбетово) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 182 кеше. Почта индексы — 452935, ОКАТО коды — 80237815005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кёнигзее (Тюрингия)
Кёнигзее (Тюрингия) (Konigsee) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5110 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 377 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7426 һәм автомобиль коды — SLF.
1-се Украин фронты
Беренсе Украин фронты — Икенсе донъя һуғышында совет ғәскәрҙәренең оператив-стратегик берекмәһе. 1943 йылдың 20 октябрендә ВГК Ставкаһы бойороғона ярашлы көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә 1943 йылдың 16 октябрендәге Воронеж фронтының исемен үҙгәртеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Ушаков Пётр Алексеевич
Ушаков Пётр Алексеевич (1922 йыл — 13 ғинуар 1944 йыл) — гвардия кесе сержанты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
1-се Украин фронты
1945 йылдың 10 июнендә тарҡатыла, уның ялан идаралығы СССР-ҙың Ҡораллы Көстәре ғәскәрҙәренең үҙәк төркөмө тип үҙгәртелә.
Ушаков Пётр Алексеевич
Биографияһы
Ушаков Петр Алексеевич 1922 йылда Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Николаевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптең 5 класын тамамлай. 1937—1940 йылдарҙа Калинин колхозында эшләгән.
1-се Украин фронты
Составы
Тәүге саҡта:
Төрлө ваҡытта составына ингән берләшмәләр:
Ушаков Пётр Алексеевич
Биографияһы
1942 йылдың июлендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл армия сафына саҡыртыла һәм фронтҡа ебәрелә.
Дала фронтының 37-се армия 89-сы гвардия уҡсылар дивизияһы 267-се гвардия уҡсылар полкы миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты Петр Ушаков 1943 йылдың 29 сентябрендә Кременчуг районы Келеберда ауылы тирәһендә (Украина, Полтава өлкәһе) Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1-се Украин фронты
Командованиеһы
Хәрби советы ағзалары:
Ушаков Пётр Алексеевич
Биографияһы
1944 йылдың 31 ғинуарында алыштарҙың береһендә П. А. Ушаков батырҙарса һәләк була. Украинаның Кировоград өлкәһе Кировоград районы Алексеевка (Коноплянка) ауылында ерләнгән.
1-се Украин фронты
Командованиеһы
Штаб начальниктары:
Ушаков Пётр Алексеевич
Батырлығы
«1943 йылдың 29 сентябрендә Ушаковтың миномет расчеты беренселәрҙән булып Днепрҙың уң ярына сыға һәм дошман контратакаларын кире ҡағыуҙа ҡатнаша, уҡсылар взводы менән берлектә дошманды алға үткәрмәй. СССР Юғары советы Президиумының 1944 йылдың 22 февралендәге указына ярашлы командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы өсөн гвардия кесе сержанты Петр Алексеевич Ушаковҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелде».
1-се Украин фронты
Командованиеһы
Сәйәси идаралығы начальниктары:
Ушаков Пётр Алексеевич
Хәтер
Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Николаевка ауылында мәктәп бинаһы алдында Геройҙың бюсты ҡуйылған.
Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы «Төньяҡ» микрорайонында (Строймаш ҡасабаһы) 1-се, 2-се тыҡрыҡтарына Советтар Союзы Геройы Ушаков Петр Алексеевичтың исеме бирелгән.
Соран
Соран (шулай уҡ Кесе Соран) — Ырымбур өлкәһе йылғаһы.
География
Ырымбур өлкәһе Александровка, Новосергиевка, Ҡыҙыл Гвардия районы һәм Сорочинск райондары биләмәләрендә аға. Йылға Һамар йылғаһының уң ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 197 км. Бассейн майҙаны 5930 км²
Ҡушылдыҡтар
уң ҡушылдыҡтар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Постегурка
Постегурка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға батпАғиҙелқа сіңіп, арнасын жоғалтады ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :