cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ромен Роллан
Ромен Роллан (Romain Rolland ; 29 ғинуар 1866, Кламси — 30 декабрь 1944, Везле) — француз яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, драматург, ғалим-музыка белгесе.
СССР Фәндәр академияһының сит ил почетлы ағзаһы (29 март 1932).
Әҙәбиәт буйынса «Әҙәби әҫәрҙәрҙең юғары идеализмы, шәфҡәтлелек һәм хәҡиҡәткә һөйөү өсөн» Нобель премияһы лауреаты
Биография
Францияға ҡайтып, Роллан Сорбоннала "« Хәҙерге опера театрының килеп сығышы. Люлли һәм Скарлаттиға тиклемге Европа опера тарихы» (1895) темаһына диссертация яҡлай һәм музыка тарихының профессор исемен ала, башта Эколь Нормалдә, ә һуңынан Сорбоннала лекциялар уҡый. Пьер Обри менән берлектә 1901 йылда «La Revue d’histoire et de critique musicales» журналы ойоштора. Был осорҙоң күренекеле музыка хеҙмәттәре булып «Музыканты прошлого» (1908), «Музыканты наших дней» (1908), «Гендель» (1910) күренекле монографиялары тора.
Ролландың матбуғатта баҫылып сыҡҡан беренсе әҙәби әҫәре «Святой Людовик» трагедияһы тора (1897) — «Трагедии веры» драматик циклының башланғыс звеноһы, уға шулай уҡ «Аэрт» һәм «Настанет время» инә.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Роллан — Европа пацифистар ойошмаларында әүҙем ҡатнаша, һуғышҡа ҡаршы бик күп мәҡәләләр баҫтыра, улар «Над схваткой» һәм «Предтечи» йыйынтыҡтарында баҫылып сыға.
1915 йылда ул әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы менән бүләкләнә.
Роллан Лев Толстой менән әүҙем хатлаша, Февраль революцияһын сәләмләй һәм Рәсәйҙәге 1917 йылғы Октябрь революцияһына ыңғай ҡарашта була, әммә уның алымдары һәм «саралар маҡсатты аҡлай» тигән идеялары уны хаваға һала. Уға М.Гандиҙың яуызлыҡҡа көс ҡулланып ҡаршы тормау идеялары яҡыныраҡ була.
1921 йылдан Вильневаға, Швейцарияға күсенә, унда әүҙем эшләй һәм яҙыусылар менән хатлаша, Лондон, Зальцбург, Вена, Прага һәм Германияға сәйәхәт итә.
1920 йылдан инде Максим Горький менән аралаша, саҡырыу буйынса Мәскәүгә килә, унда Сталин менән әңгәмәләшә (1935).
Уның башҡа хәбәрселәре Эйнштейн, Швейцер, Фрейд була.
1938 йылда Францияға ҡайтып, Советтар Союзында аяуһыҙ репрессиялар башланыуы тураһында хәбәр ала, әммә илдең таныш етәкселәренә яҙған хаттарына яуап алмай.
Һуғыш йылдарында оккупацияланған Везлела йәшәй, әҙәби эшмәкәрлеген дауам итә, һәм унда туберкулёздан вафат була.
Ижады
Ролландың әҙәби эшмәкәрлеге диссертацияһын яҡлағандан һуң осорҙан һуң, тап 1895 йылдан һуң башлана.
Идеяһы Италияла булған сағында уҡ барлыҡҡа килгән уның тәүге пьесаһы «Орсино» уҡыусыны Яңырыу дәүеренә, индерә, унда төп герой Орсино шул дәүерҙең бөтә яҡшы һыҙаттарын сағылдыра.
Яҙыусы ижадының был осорҙағы был пьесаһынан тыш, антик һәи итальян тематикаһына ҡараған тағы бер нисә пьесаһы бар, улар араһында «Эмпедокл» (1890), «Бальони» (1891), «Ниобея» (1892), «Калигула» (1893) һәм «Осада Мантуи» (1894). Әмма был пьесаларҙың барыһы ла авторға уңыш килтермәй һәм сәхнәгә ҡуйылмай.
«Трагедии веры» циклынан пьесаларының береһе «Святой Людовик» (1897) (циклға шулай уҡ «Аэрт» (1898) һәм «Настанет время» (1903) инә) Ролланға баҫтырып сығарыуға насип булған пьесаларҙың беренсе була. Был дингә ышаныу-ышанмау араһындағы конфликт булған фәлсәфәүи пьеса. Роллан пьесаларҙың был циклында Ибсен драмаһының социаль-философ һәм Шиллер һәм Гюгоның романтик һыҙаттарын берләштерә. Шул уҡ ваҡытта автор үҙе йәмғиәт тормошон һәм сәнғәтте яңыртыу зарурлығын иҫбатларға тырыша.
«Народный театр» (1903) китабында донъя күргән авторҙың мәҡәләләр йыйынтығы ла сәнғәтте яңыртыуға саҡыра. Автор сәнғәт, айырым алғанда, театр сәнғәте сәнғәт хакына ғына түгел, ә халыҡ өсөн аңлайышлы булырға һәм уны эшләргә этәрергә тейеш тип ышандыра.
Мәҫәлән, «Волки» пьесаһында, бер ғәйепһеҙ кешенең тормошо мөһимлеге һәм революция һәм йәмғиәттең мәнфәғәттәре араһындағы низағ бара.
«Четырнадцатое июля» пьесаһында тамашасы ваҡиғаларға индерергә тырышыу була, ә был драманың төп геройҙары тотош халыҡ була.
Ромен Роллан XIX һәм XX быуаттар араһында Бөйөк француз революцияһы ваҡиғаларына арналған «Волки», «Торжество разума», «Дантон», «Четырнадцатое июля» пьесалар циклын баҫтырып сығарғандан һуң танылыу яулай.
Һуңғараҡ автор Плутархҡа оҡшатып, биография жанрына мөрәжәғәт итә. Әммә шул уҡ ваҡытта, үҙ әҫәрҙәренә психологик очерктар, әҙәби портреттар һәм музыкаль тикшеренеүҙәр индереп был жанрҙың новаторы булараҡ сығыш яһай.
Иң билдәле әҫәре — «Жан-Кристоф» романы (1904—1912), 10 китаптан тора. Был роман донъяның тиҫтәләгән телдәренә тәржемә ителә һәм авторға дан килтерә. Цикл немец музыка даһийы Жан-Кристоф- Крафтың көрсөгө тураһында һөйләй, уның прототибы булып Бетховен һәм Роллан үҙе тора. Йәш геройҙың француз менән дуҫлығы «ҡапма — ҡаршылыҡ гармонияһын», ә глобаль рәүештә — дәүләттәр араһындағы тыныслыҡты символлаштыра. Авторҙың төп геройҙың хистәрен үҫтерергә ынтылыуы романдың өр-яңы формаһының барлыҡҡа килеүенә китерә, ул «роман-йылға» булараҡ билдәләнә. Романдың һәр өс өлөшө тамамланған характерҙа, шулай уҡ һәр береһе, музыкалағы кеүек, үҙ тоналлегенә, ритмына эйә, ә лирик сигенеүҙәр романға ҙур эмоционаллек өҫтәй. Жан-Кристоф — ул хәҙерге заман геройы-фетнәсе, үҙ ваҡытындағы музыканың яңы даһийы. Кристофтың эмиграцияһы менән яҙыусы Европа халҡының тормошон күрһәтә һәм ҡабаттан коммерция объектына әйләнгән сәнғәттә реформалар кәрәклеген һөйләргә маташа. Роман аҙағында Кристоф бунтарь булыуҙан туҡтай, әмма шул уҡ ваҡытта үҙ сәнғәтенә тоғро ҡала.
«Кола Брюньон» (1918) повесы йәнә хыял менән ғәмәлде берләштереүгә ынтылыш була. Был повеста ул тағы бер ҡат Яңырыу дәүеренә мөрәжәғәт итә, ә ваҡиғалар урыны Бургундия, яҙыусының тыуған иле тора. Хеҙмәт һәм ижад, яҙыусы ижадының төп темалары була. Интеллектуаль «Жан-Кристоф» романдан айырмалы рәүештә, был повесть үҙенең ябайлығы менән айырылып тора.
Уның әҫәрҙәре араһында бөйөк эшмәкәрҙәр тураһында «Жизнь Бетховена» (1903), «Жизнь Микеланджело» (1907), «Жизнь Толстого» (1911) китаптар циклы бар. Хыял менән ғәмәлде берләштереү идеяһына тоғро ҡалып, «Жизнь Микеланджело» әҫәрендә автор бер үк затта даһи шәхесенең һәм рухһыҙ кешенең конфликтын һүрәтләй. Шулай итеп, ул эштәрен тамамлай алмай һәм сәнғәттән баш тарта.
Беренсе донъя һуғышынан һуң яҙыусы ижадының эволюцияһы бара, ул һуғышҡа ҡапма-ҡаршылыҡтар эҙемтәһе кеүек түгел, ә айырым кешеләр тарафынан аҡса эшләү ысулы булараҡ ҡарай.
Яҙыусы һуғышҡа ҡаршы ҡараштарын «Лилюли» (1919) памфлетында, «Пьер и Люс» (1920) трагедияһында, «Клерамбо» романында асып һала, унда тыныс тормош һәм кеше хистәре һуғыштың емергес көсөнә ҡаршы ҡуйыла.
Советтар Союзында революциянан һуң террор булыуға ҡарамаҫтан, Роллан был дәүләт менән бәйләнешен һәм уға ярҙам итеүен дауам итә. Шулай итеп, уның «На смерть Ленина» (1924), «Письмо в „Либертэр“ о репрессиях в России» (1927), «Ответ К. Бальмонту и И. Бунину» (1928) мәҡәләләре сыға. Роллан репрессияларға ҡарамаҫтан, Рәсәйҙә революция кешелектең иң зур ҡаҙанышы тип һанауын дауам итә.
Беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң, авторҙың иң мөһим эше —"Очарованная душа" (1922—1923) романы, унда Роллан социаль темаларға күсә. Романдың героиняһы — үҙ хоҡуғы өсөн көрәшкән, бөтә тормош михнәттәрҙе еңеүсе ҡатын-ҡыҙ. Итальян фашисы үлтергән улын юғалтып, ул көрәшкә әүҙем ҡушыла. Шулай итеп, был роман авторҙың тәүге антифашистик романы була.
1936 йылда Роллан «Спутники» исеме аҫтында эсселар йыйынтығы баҫтырып сығара, унда уның ижадына йоғонто яһаған фекер эйәләре һәм сәнғәт вәкилдәре тураһында яҙа, Улар араһында Шекспир, Гете, Л. Н. Толстой, Гюго һәм Ленин да бар.
1939 йылда Ролландың «Робеспьер» пьесаһы баҫылып сыға, уның менән революцион тематикаһын тамамлай. Шулай итеп, ул автор ижадында был йүнәлештәге йомғаҡ була. Автор революциянан һуң йәмғиәттәге террор тураһында фекер йөрөтә, уның маҡсатһыҙлығы тураһында уйлана.
Икенсе донъя һуғышы башланғандан һуң, оккупацияла булып, Роллан «Внутреннее путешествие» (1942), «Кругосветное плаванье» (1946) автобиографик әҫәрҙәре һәм «Бетховен. Великие творческие эпохи» (1928—1949) исеме аҫтында Бетховен ижадын тикшереү өҫтөндә эшләй
1944 йылда ул үҙенең «Пеги» исемле һуңғы китабын яҙа, унда үҙенең дуҫы шағир һәм полемист, шулай ук «Ике аҙналыҡ дәфтәрҙәр» мөхәррире һәм уның осорон һүрәтләй. Һуңғараҡ, ғүмеренең һуңғы йылдарында ул күп томлы «Бетховен. Великие творческие эпохи» хеҙмәтен тамамлап, Бетховен темаһына әйләнеп ҡайта.
Үлгәндән һуң баҫылған мемуарҙарында (Mémoires, 1956) автор ҡараштарының кешелек дөнъяһына ҡарата мәхәббәттә тупланғанлығы күренә.
Тростянец (Көньяҡ Буг ҡушылдығы)
Тростянец (Тростянець) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ғайсин районының аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 42 километр. Бассейн майҙаны — 263 км².
Дэвид Копперфильд (иллюзионист)
Дэвид Копперфильд (David Copperfield, Диккенс әҫәрендәге герой исеме буйынса псевдонимы; ысын исеме Дэвид Сет Коткин, David Kotkin Seth ; 16 сентябрь 1956 йыл) — Америка иллюзионисы һәм гипнотизеры, күп тамашасыны үҙенә ылыҡтырған үҙенсәлекле комментарийлы фокустары менән танылған. Шулай уҡ «Давино» ҡушаматы аҫтында ла билдәле.
Биографияһы
Дэвид Коткин Американың Нью-Джерси штатының Метачен ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә 1956 йылдың 16 сентябрендә тыуа. Әсәһе Ребекка (Иерусалимда тыуған) — страховка агенты; атаһы Хайман Коткин — кейем магазины хужаһы. Дэвидтың атаһы яғынан олатаһы менән өләсәһе — СССР-ҙың Украина ССР-ындағы (хәҙерге Украинаның) Одесса ҡалаһынан күсенеп килгән йәһүд эммигрантары.
Дэвид бәләкәйҙән уникаль хәтергә эйә була, ул Тораны ишетеү менән хәтерендә ҡалдыра. Олатаһы кәрт фокусын күрһәткәндә уға ни бары 4 кенә йәш була, әммә шунда уҡ был фокусты олатаһына ҡабатлап күрһәтә. Ата-әсәһе уның трюктар менән ҡыҙыҡһыныуын дәртләндереп тора: 7 йәшендә инде ул урындағы синагогаға йөрөүселәр алдында үҙаллы ижад иткән фокустары менән сығыш яһай башлай.
Дэвид 12 йәшендә профессиональ иллюзионист булып китә. Шул ваҡытта Америка магтары берләшмәһенә инә һәм уның иң йәш ағзаһы була. 16 йәшендә Нью-Йорк университетында студенттарҙы магия тылсымына өйрәтә. 1974 йылда параллель рәүештә Фордхем университетында уҡый һәм Чикагола бик оҙаҡ ваҡыт сәхнәнән төшмәгән «Тылсымсы» мюзиклында төп ролдәрҙе уйнай. Тап ошо ваҡытта ул Диккенстың шул исемдәге әҫәрендәге герой исеме буйынса Дэвид Копперфильд псевдонимын ала — быға тиклем ул Давино псевдонимы аҫтында сығыш яһаған була. Тиҙҙән Дэвид университетын ташлай һәм Нью-Йоркта фатирға инә, иллюзионист булып эшкә урынлашырға теләй. 1978 йылда, уға 22 йәш тулғас, уны телевидениеға саҡыралар. Бында ул Эй-би-си каналында «Magic of The ABC» программаһын алып бара.
1979 йылда «Поезд террора» фильмында икенсе пландағы ролде башҡара. Шулай итеп киң билдәлелек яулағандан һуң CBS каналында «Дэвид Копперфильд магияһы» шоуы менән сығыш яһай башлай (1990-сы йылдарҙа был тапшырыу Рәсәй телевидениеһында ла күрһәтелә). Ошо осорҙа ул киң масштаблы иллюзия булдырыу тураһындағы идея менән яна башлай, иң тәүҙә ул меңләгән кешенең күҙ алдында самолеттың юҡҡа сығыуына өлгәшә. Артабан Азатлыҡ статуяһының юғалыуын таҫмаға яҙҙырып алып тамашысыларға тәҡдим итә.
Артабан Оло Каньон аша осоп сығыу, Бөйөк Ҡытай диуарын үтә сығыу, үҙенең иң ышаныслығы менән дан тотҡан Алькатрас төрмәһенән ҡасыу, Бермуд өсмөйөшөнә сәйәхәт, шартлаған бинанан ҡасып төшөү, Ниагара шарлауығынан ҡолау, вагон Көнсығыш экспрессы вагонын юҡҡа сығарыу, осоу, баш бирмәүселәрҙе буйһондороусы күлдәкте сисеү, 20 метрға яҡын бейеклеккә эленгән янып торған арҡандан янып ятҡан ҡаҙыҡтар өҫтөндә эленеп тороу, өрәкле йортто тикшереү һәм янып торған бағанала иҫән ҡалыу кеүек иллюзиялар видеотаҫмаға яҙған килеш күрһәтелә.
Яҙыусы-фантасттар менән берлектә автоҙаш булып, ул бер нисә китап сығара.Үҙ йортонда тылсымдар буйынса китаптарҙан китапхана булдыра. Уның үҙенең бөйөк иллюзионисттарҙыңреквизиттары музейы ла бар.
Шәхси тормошо
1993 йылда Копперфильд немец фотомоделе Клавдия Шифферменән никахлаша. 1999 йыл улар айырылыша. Был мөхәббәт тарихы киң мәғлүмәт сараларының иғтибарын йәлеп итеү өсөн уйлап сығарылған спектакль генә тигән фараз бар.
Күпмелер ваҡыт үткәс, Дэвид фотомодель Амбре Фриске менән осраша башлай.
2006 йылда француз фотомоделе Хлоя Госсель менән мөнәсәбәттә тора. . Уларҙың Скай исемле ҡыҙҙары бар (2010 йылдың февралендә тыуа). Киң мәғлүмәт саралары баланың тыуыуы тураһында тик 2011 йылда ғына яҙып сыға.
Шулай уҡ раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, «The Magicians» Appеl тапшырыуында әйтелгәнсә, Копперфильдтың тағы ике балаһы бар: улы Дилан Джейкоб Коткин һәм ҡыҙы Одри Анна Коткин. Был хәбәргә иллюзионист үҙе бер ниндәй ҙә аңлатма бирмәй.
Дәғүәләшеүҙә ғәйепләү
2007 йылдың 19 октябрендә ФБР Копперфильдтың Лас-Вегастағы келәт биналарының береһендә тентеү үткәрә. Йәнәһе тентеү ваҡытында ике миллион доллар ҡулаҡса, шулай уҡ ҡаты диск һәм видеокүҙәтеү камералар системаһынан хәтер карталары тартып алына. Әммә һуңыраҡ ФБР вәкилдәре белдереүенсә, тентеү ваҡытында бер ниндәй аҡса ла тартып алынмаған, киң мәғлүмәт сараларында таралған хәбәр ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Уларҙың һүҙҙәре буйынса, бындай мәғлүмәт тикшереүгә ҡамасаулар, шулай уҡ бер ниндәй ғәйепләү ҙә тағылмаған Копперфильдтың репутацияһына зыян килтерер ине.
Үткәрелгән тентеү эше буйынса рәсми белдереүҙәр булмай. Әммә рәсми булмаған сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, Сиэтлда йәшәгән 22 йәшлек модель, элекке «мисс Вашингтон», Багам утрауҙарында ял ваҡытында фокусник яғынан дәғүәләшеү булыуы тураһында ялыу бирә. Копперфильдтың адвокаттары барыһын да кире ҡаға.
Прокуратураның енәйәт эшен асыуы тураһындағы ҡарарын көтмәйенсә, манекенщица үҙенең дәғүәләре менән судҡа мөрәжәғәт итә. Копперфильдтан талап ителгән компенсация суммаһы аталмай, әммә фокусниктың адвокаттары манекенщицаның талабын, «асыҡ һәм ябай көслөк менән аҡса алырға тырышыуға» (вымогательство) тап килә, тип белдерә. 2010 йылда шул уҡ ханым икенсе бер бизнесменға шундай уҡ дәғүә бердерә, ләкин полиция уның был аҙымын ялған тип таный.
Уишь
Уишь — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сульча йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ленин һәйкәле (Ҡыҙыл Сулин)
Шахты ҡалаһындағы Ленин һәйкәле — совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, донъя тарихында беренсе социалистик дәүләт төҙөүсе Владимир Ильич Ленин һәйкәле.
Уишь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Ленин һәйкәле (Ҡыҙыл Сулин)
Тарихы
Совет власы йылдарында СССР-ҙың күп ҡалаларында В. И. Ленинға һәйкәлдәр ҡуйыла. Уларҙың бер өлөшө мәҙәни мираҫ объекттары тип таныла. Ҡыҙыл Сулин ҡалаһында ла бер нисә һәйкәл ҡуйыла.
Уишь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ленин һәйкәле (Ҡыҙыл Сулин)
Үҙәк майҙанда Ленин һәйкәле
Ҡаланың В. И. Ленин исемен йөрөткән үҙәк майҙанында 1934 йылдың ноябрендә, Октябрь революцияһының йыллығына, ҡалала В. И. Ленинға беренсе һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәл Сулин металлургия заводының элекке директоры Соловьев Иван Григорьевч (1934—1939) инициативаһы буйынса ҡорола. Һәйкәлде Ҡыҙыл Сулин районы Администрацияһы бинаһы менән Йәштәр үҙәге араһында ҡуялар. Һәйкәл скульптураһы дүрт метрлыҡ тимер-бетон постаментҡа ҡуйыла, скульптура броневикта хеҙмәтсәндәр алдында сығыш яһаусы пролетариат юлбашсыһын кәүҙәләндерә. Һәйкәлдең нигеҙе һоро һәм алһыу гранит менән көпләнгән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылда һәйкәлде немецтар шартлаталар. 1945 йылда уны тергеҙәләр һәм 1966 йылда уны Сулин металлургия заводы территорияһына күсерәләр. Күсерелгән һәйкәл урынына яңыһын эшләп ҡуялар. Лениндың яңы һәйкәле 1967 йылда ҡаланың үҙәк майҙанында, элекке һәйкәл торған урында асыла. Һәйкәл совет скульптор-монументалисы Бродский Исаак Давидович проекты буйынса эшләнә. Ленин һоро плитка менән көпләнгән постаментта баҫып торған итеп кәүҙәләндерелгән, уң ҡулы менән пинжәгенең ҡайтармаһын тотҡан, һул ҡулында — торба итеп төрөлгән ҡағыҙ бите.
Һәйкәл эргәһендә ҡала халҡының демонстрациялары һәм митингтары үтә.
Несветай-ГРЭС ҡасабаһындағы Ленин һәйкәле
В. И. Ленинға икенсе һәйкәл 1956 йылда Несветай-ГРЭС ҡасабаһында энергетиктәр мәҙәниәт Һарайы янында ҡуйыла. Һәйкәл тимер-бетондан һәм гипстан эшләнгән. Һәйкәлдең үлсәмдәре: постамент бейеклеге — 2,5 м; скульптура бейеклеге — 1,8 метр.
Ленин һәйкәле металлоконструкциялар заводы территорияһында
1975 йылда совет халҡының фашистик Германияны Еңеүенең 30 йыллығына металлоконструкциялар заводы территорияһында В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйыла. Тиражлы скульптура гипстан һәм тимер-бетондан эшләнә, завод идараһына ҡаршы, гранит менән көпләнгән таш постаментта баҫып тора. Постамент үлсәмдәре: 1,2 м. x 1,2 м. Скульптураның бейеклеге 2 метр. Ленин пальтола, һул ҡулы бөкләнгән итеп һүрәтләнгән.
Челнинка (Оло Сәрмәсән ҡушылдығы)
Челнинка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әтлек
Әтлек (бубенчик лилиелистный, латинса) — ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙең береһе. Бына ошо үҫемлек йыш ҡына ҡотҡарған да инде асҡа үлеүҙән. Шул уҡ ваҡытта дауа ла булған. Ҡәҙимге «ҡыңғырау сәскә» тип йыйып йөрөгән үҫемлек булараҡ беләләр. Урыҫса «бубенчик лилиелистный» тип атала икән.
Әтлек — күк ҡыңғырау сәскәле үлән, уның һары төҫтәге йыуан тамыры ашарға яраҡлы. Уның тамырын йыуып, мейестә киптергәндәр ҙә ҡул тирмәнендә тартып он яһағандар. Шунан күмәс бешергәндәр. Сейләй ашап булмай.
Әтлек тамырында вирустарҙы үлтерә торған матдәләр тапҡандар. Шәреҡ табиблығында уның үпкә ауырыуын дауалау өсөн ҡулланылыуы билдәле. Төрлө үңәҙҙәргә, бактерияларға ҡаршы файҙаланыла, ашҡаҙан яраһын, йәрәхәтте йүнәлтә, иммунитетты нығыта, кальций, тимер, фосфорҙы үҙләштерергә ярҙам итә. Хәҙерге көндә медицинала әтлек препараттарын һыуыҡ тейгәнде, йүткереүҙе, коклюшты, эс ауырыуҙарын, быуманы, гипертонияны, нервы ауырыуҙарын дауалау өсөн ҡулланалар.
Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры
Ғималетдин Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында урынлашҡан башҡорт халыҡ театры.
Лемью (Ёлва ҡушылдығы)
Лемью  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры
Тарих
1934 йылда Ҡыйғы колхоз-совхоз театры булараҡ ойошторола.
Лемью (Ёлва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры
Тарих
1959 йылдан алып театр «халыҡ» исемен йөрөтә, ә 1977 йылда уға РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы Ғ. М. Минһажев исеме бирелә.
Репертуары
Ҡадир Даяндың «Таңсулпан»ы театрҙың беренсе постановкаһы була. Ҡыйғы башҡорт халыҡ театрында 150-нән артыҡ спектакль ҡуйылған, шулар араһынан:
Лемью (Ёлва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры
Составы
Халыҡ театры коллектив составында уйнайҙар: Б. Б. Бикмөхәммәтов, М. Г. Исламова, Г. Х. Сәғитова; Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, М. Г. Бадамшина һәм М. Л. Лоҡманов, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре М. Б. Вәлиев, Ф. Б. Хәбибуллин һәм башҡалар.
Театрҙың беренсе художество етәксеһе И. Ибраһимов була. Төрлө ваҡытта театр менән Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Р. А. Кутупов, Р. С. Самиков һәм башҡалар етәкселек итә.
Театр постановкаларының художество биҙәлеше өҫтөндә Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Е. А. Белоусов, К. Г. Ғайфуллин, ә музыкаль яҡтан — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сибәғәт Яруллин эшләй.
Факттар
Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры ҡарамағында Балаларҙың өлгөлө «Кажигер» театры эшләй.
Ленка
Ленка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ленский Полой ҡылымығының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әсәнов Фәнил Абдулһаҙый улы
Әсәнов Фәнил Абдулһаҙый улы (30 декабрь 1929 йыл — 30 ғинуар 1995 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).
Шиғырҙары
Йырҙарға һүҙҙәр ижад итеүсе булараҡ та билдәле. Уның «Янғантау баҫҡыстары», «Иҫләйһенме, иркәм?», «Әйтмәгеҙ һеҙ, әсәйҙәргә ауыр һүҙ» һәм башҡалар кин билдәле йырҙар һанала.
Хәсән әл-Басри
Әбү Сәйет әл-Хәсән ибн Ясар әл-Басри (الحسن البصري; Мәҙинә — һижрә йылы 728, Басра) — ислам дин һәм хәҙистәр белгесе, ислам дәрүиштәренең береһе (заһитлыҡ), суфыйлыҡҡа нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
642 йылда Мәҙинәлә тыуған. Атаһының исеме 3 төрлө: Фирүз, Ясар йәки Жафар, ә әсәһенең исеме — Хәйрә тип телгә алына. Мөхәммәттең ҡатыны Өммө Сәләмә бинт Әбү Һүмәйәнең хеҙмәтсеһе булған тип хәбәр ителә
Хәсән әл-Басри тирәләй төркөмләнеүсе теологик түңәрәк Басраның һәм Өмәүиҙәр дәүләтенең интеллектуаль тормош үҙәге була, ә уға нигеҙ һалыусының абруйы шул тиклем ҙур ине, хатта сөнниҙәр ҙә, рационалистар ҙа (мөғтәзилиҙәргә нигеҙ һалыусы Вәсил ибн Ата тап ошо түңәрәктән сыҡҡан) һәм суфыйсылар ҙа уны үҙенең уҡытыусылары тип атаған.
Хәсән әл-Басри Басрала вафат булған һәм 110 һижрә (728 йылда) Басрала ерләнгән
Хинохара Сигэаки
— япон табибы, Японияның һәм донъяның иң оҙаҡ эшләгән табибы.
Биографияһы һәм карьераһы
Хинохара Ямагутиҙа тыуған. Рус телендә исемен Сигэаки йәки Шигэаки тип яҙыла.
Үҙенең дауамлы хеҙмәт эшмәкәрлеген Токио ҡалаһындағы Изге Лука дауаханаһында 1941 йылда башлай, һуғыш осоронда, шул иҫәптән, ҡаланы бомбаға тотоу ваҡытында, хәрби табип булып эшләй. 1990 йылдан ул дауахананың почётлы директоры вазифаһын биләй. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеү буйынса Сасакава фондының хөрмәтле рәйесе була. Японияла йыл һайын медицина тикшереүен булдырыу һәм популярлаштырыу практикаһы Хинохараның данлы эше тип һанала.
Доктор Шигеаки Хинохара Японияла оҙон ғүмерлеләрҙең артыуында мөһим роль уйнаған ихтирамға лайыҡ кеше.
Ул үҙе лә — әүҙем ҡартайыу өлгөһө булып тора: 75 йәше тулғандан һуң 150-нән артыҡ китап яҙа һәм баҫтыра. Иң билдәле китабы — «Жить долго, жить хорошо», уның тиражы 1,2 миллион дана тәшкил итә, 100 йәше тулыуға ҡарамаҫтан — кешеләрҙе дауалуҙан һәм лекциялар уҡыуҙан туҡтамай.
Старцев Александр Петрович
Старцев Александр Петрович (21 октябрь 1922 йыл — 2009 йыл; ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 9 апрель 2008 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943).
Хинохара Сигэаки
Хинохара Сигэаки кәңәштәре
Сигэаки Хинохара үҙенең оҙаҡ йәшәү ҡағиҙәләре йыйылмаһын төҙөй. Ҡайһы бере көтөлмәгәнсә яңғырай.
Старцев Александр Петрович
Биографияһы
Александр Петрович Старцев 1922 йылдың 21 октябрендә Башҡорт АССР-ы Бөрө кантоны Монастырь Дыуанайҙары (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Старцин ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә. тыуған
Хинохара Сигэаки
Хинохара Сигэаки кәңәштәре
— Кеше энергияны ризыҡтан йә йоҡонан ғына алмай, ә шатлыҡ кисереүҙән ала. Бала-саға, әгәр уйын мауыҡтырғыс була икән, ашауын да онота, йоҡо ла кәрәкмәй. Өлкәндәр ҙә шундай. Үҙеңдең тән ағзаларыңды артыҡ ашау йәки йоҡлау менән йосотоу кәрәкмәй.
— Төрлө раса, милләт йәки енес кешеләре лә оҙаҡ йәшәй ала. Уларҙы бер нимә берләштерә: оҙон ғүмерлеләр араһында бер йыуан кеше лә юҡ.
Старцев Александр Петрович
Биографияһы
Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдың авгусынан. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан. 122-се гвардия артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы (51-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 6-сы гвардия армияһы, Воронеж фронты) гвардия кесе сержанты 1943 йылдың 6 июлендә Яковлево ауылы (хәҙерге Белгород өлкәһе) янындағы алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
Хинохара Сигэаки
Хинохара Сигэаки кәңәштәре
— Пенсияға сығып та тормаҫҡа кәрәк йә һуңыраҡ сығыу яҡшыраҡ.
Старцев Александр Петрович
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 21 сентябрендәге Указы менән уға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Хинохара Сигэаки
Хинохара Сигэаки кәңәштәре
— Белемегеҙ менән бүлешегеҙ. Доктор Хинохара төрлө аудитоияларҙа, мәктәпкәсә йәштәге балаларҙан алып бизнесмендарға хәтле, йылыныа оҙайлығы 1-1,5 сәғәт тәшкил иткән 150 лекцияны аяғөҫтө баҫып уҡыған.
Старцев Александр Петрович
Биографияһы
1944—1946 йылдарҙа Александр Петрович Пермь хәрби-диңгеҙ авиация техник училищеһында уҡый. 1946 йылдан КПСС ағзаһы. 1947 йылдан старшина А. П. Старцев — запаста.
Хинохара Сигэаки
Хинохара Сигэаки кәңәштәре
— Әгәр табип анализ бирергә йә операция эшләргә тәҡдим итә икән, һорарға кәрәк: шундай кәңәште ул үҙенең балаһына һәм башҡа туғандарына бирер инеме икән? Табиптар, нисек кенә һөйләмәһен, бөр сирҙе лә дауалай алмай. Ҡайһы берҙә музыка йәки йәнлек-терапевтар хирургиянан яҡшыраҡ ярҙам итә.
— Һау-сәләмәт булғығыҙ килә икән, бик ҙур теләк менән баҫҡыстар буйлап йөрөгөҙ һәм үҙ әйберегеҙҙе үҙегеҙ ташығыҙ. Мускулдар эшләһен өсөн, ике баҫҡысты ашатлап йөрөү зарур.
— Бала сағында уға атаһы Роберт Браунингтың «Аббат Фоглер» поэмаһын уҡый. Был китапта, сәнғәттә лә, тормошта ла үҙ алдыңа ҙур маҡсаттар ҡуйыу кәрәк тиелә. Һеҙ түңәрәк һүрәтен төшөрәһегеҙ икән, ул ғүмер буйы төшөрөп бөтөрә алмаҫлыҡ ҙур булырға тейеш. Беҙгә ошо түңәрәктең бео өлөшө — дуғаһы ғына күренә, ә ҡалғаны беҙ күрә алған сиктәрҙән һәм беҙҙең тормошобоҙҙан ситтә ята.
Старцев Александр Петрович
Батырлығы
«….1943 йылдың 6 июле. Белгород өлкәһе Яковлево ауылы янында немец танкылары 5-се батареяның оппозицияһына һөжүм итә. 17 фашист Старцевтың орудиеһына йүнәлә „Тыуған ил өсөн, Сталин өсөн!“ тип ул утлы дауыл аса. Ут позицияһын төтөн һәм ялҡын ялмап ала, күктән бомбалар өҙлөкһөҙ яуа,. Алыш һөҙөмтәһендә өс Т-4 танкыһы һәм дүрт дошман урта танкыһы яндырыла. Ут рубежы дошманға бирелмәй.
Хинохара Сигэаки
Хинохара Сигэаки кәңәштәре
— Ауыртыныу — серле әйбер; уны ауыҙлыҡлар өсөн иң яҡшы ысул бик мауыҡтырғыс бер шөғөл табыу. Баланың теше һыҙлағанда, уны уйынға йәлеп итеү мөһим, һәм ул ауыртыуҙы шундуҡ онотасаҡ. Дауаханалар ҙа был турала хәстәрләргә тейеш.
Старцев Александр Петрович
Батырлығы
1943 йылдың 7 июлендә, ут позицияһына дошман танкылары һәм пехотаһы яңынан һөжүм башлай.. Старцев яраланған килеш орудиеһынан һуңғы снарядҡа тиклем ут асыуҙан туҡтамай. 4 немец танкыһын һәм 7 автомашинаһын юҡ итә».
Хинохара Сигэаки
Хинохара Сигэаки кәңәштәре
— Матди байлыҡ йыйыуға ғына ынтылыу дөрөҫ түгел. Бер кем дә һуңғы сәғәте ҡасан һуғыр икәнен белмәй — шуны гел иҫтә тотор кәрәк. Байлығыңды үҙең менән теге донъяға алып китеп булмай.
Старцев Александр Петрович
Батырлығы
1943 йылдың 21 сентябрендә А. П. Старцевҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Хинохара Сигэаки
Хинохара Сигэаки кәңәштәре
— Дауаханалар һәр ваҡыт оло һәләкәттәр мөмкинлеген күҙ уңында тоторға һәм, ярҙам һорап кем ишек шаҡый, шуны ҡабул итергә тейеш. Доктор хеҙмәт иткән Изге Лука дауаханаһы, кәрәк була ҡалһа, теләһә ҡайһы бүлмәлә: подвалда, коридорҙа, часовняла операция эшләрлек итеп ҡоролған. Кешеләрҙең күпселеге Хинохараны, һәләкәткә әҙерләнер кәрәк тигәне өсөн, хыялыйлыҡта ғәйепләгән.
Старцев Александр Петрович
Хәтер
Пермь ҡалаһының 42 -се мәктәбе һәм Харьков өлкәһенең Золочевский районы Уды ауыл мәктәбе пионер дружиналары уның исемен йөрөтә. Бөрө ҡалаһының бер урамына һәм Бөрө районының Калинники урта мәктәбенә Старцев исеме бирелгән..
Хинохара Сигэаки
Хинохара Сигэаки кәңәштәре
— Кешеләргә фән генә ярҙам итә алмай. Фән бөтә кешегә лә бер күҙлектән ҡарай, әммә беҙ төрлөбөҙ төрлөсә, ә сирҙәр беҙҙең күңел менән тығыҙ бәйләнгән. Кешенең сирен аңлау һәм уға ярҙам итеү өсөн, фән генә түгел, сәнғәт тә кәрәк.
— Тормош көтөлмәгән хәлдәр менән тулы.
— Үҙегеҙгә оҡшарға тырышыу өлгөһө табығыҙ һәм унан да арттырып ебәрегеҙ.
Грёдиц
Грёдиц (Groditz) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7105 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1609 һәм автомобиль коды RG.
Валя Балканска
Валя Балканска (Валя Младенова Балканска), ысын исеме Фәһимә Кәстәбәкова (Фейме Кестебекова) — Родоп төбәгенән болгар халыҡ йырсыһы. 1942 йылдың 8 ғинуар (һыуығай) көнө Арда ауылында, болгар мосолман (помак) ғаиләһендә тыуған. Валя Балканска башҡарыуында «Излел е Делю хайдутин» болгар халыҡ йыры «Вояджерҙың алтын дискыһына» инеп, «Вояджер 1» һәм «Вояджер 2» АҠШ аппараттарында космосҡа ебәрелгән
"Излел е Делю хайдутин" йырын башҡарыу
Валя ханымдың иң билдәле аудиояҙмаһы − „Излел е Делю хайдутин“ халыҡ йырының үҙ аллы башҡарыуы − е ХХ быуаттың алтмышынсы йылдарының аҙағында Мартин Кёнинг (Америкала йәшәгән болгар фольклорын тикшеренеүсеһе) тарафынан яһалып, АҠШ-та диск итеп сығарылған. Бер нисә йылдан һуң, был дискының бер нөсхәһе "Алтын дискыға" индереләһе аудиояҙмалар араһына инә. Был диск НАСА-ның "Вояджер" программаһы сиктәрендә Ерҙән Ҡояш системаһының тышына ебәреләсәк бер рисәлә итеп әҙерләнгән. Һөҙөмтәлә, 90 минутлыҡ әҫәрҙәр теҙмәһенә Валя Балкансканың башҡарыуында был йыр ҙа инә. Беренсенән, был диск "Вояджер 2" аппаратында 1977 йылдың 20 август (урағай) көнө космосҡа ебәрелә, ике аҙнанан һуң иһә "Вояджер 1" аппаратында икенсе өлгөһө лә ебәрелә. Һуңғыһы 2012 йылдың 25 август (урағай) көнө Гелиосфераның тышына сығып, әлеге мәлдә Йондоҙ арауығында була.
Репертуары
Валя Балкансканың репертуарына түбәндәге болгар халыҡ йырҙары инә:
Леч
Леч — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гримма
Гримма (Grimma) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 27799 кеше йәшәй. Майҙаны — 76,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4668 һәм автомобиль коды L.
Чуркалей
Чуркалей — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шапкинка
Шапкинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Атас йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лименда
Лименда — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гройч
Гройч (Groitzsch) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8059 кеше йәшәй. Майҙаны — 70,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4539 һәм автомобиль коды L (элек: BNA).
Шарла (Оло Сәрмәсән ҡушылдығы)
Шарла  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының уң ярына тамағынан 301 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тер-Абрамяндың килемле йорто
Тер-Абрамяндың килемле йорто — Дондағы Ростовтың Ҙур Баҡса урамындағы боронғо йорт. Бина — 2009 йылдың 1 ғинуарынан Ростов өлкәһе хакимиәтендә иҫәптә торған төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Адресы: Дондағы Ростов ҡалаһы, Ҙур Баҡса урамы, 51.
Линчиха
Линчиха — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шетьяс йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Тер-Абрамяндың килемле йорто
Тарихы
XIX быуаттың һуңғы сирегендә Ростов эшҡыуары Тер-Абрамяндың ҡалала бер нисә йорто, китап магазины була, бер үк ваҡытта ул нәшриәт эше менән шөғөлләнә. 1880 йылдар уртаһына тиклем уның типографияһы һәм редакцияһы ҡуртымға алған биналарҙа урынлаша. Нәшриәт эшмәкәрлеген үҫтереү өсөн уға типография һәм редакция өсөн биналары булған шәхси йорт кәрәк була.
Линчиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Тер-Абрамяндың килемле йорто
Тарихы
Был ваҡытҡа Ҙур Баҡса Дондағы Ростов ҡалаһында төп урам була. 1886 йылда унда, Семашко һәм Газетная тыҡырыҡтары араһында нәшриәтсе Иван Абрамович Тер-Абрамяндың яңы өс ҡатлы кирбес йорто төҙөлә. Ул Оло Баҡса урамында икенсе күп ҡатлы йорт була. Ике көмбәҙле был бина Мәскәү архитекторы, Санкт-Петербург сәнғәт академияһын тамамлаусы А. Н. Померанцевтың проекты буйынса төҙөлгән биш ҡатлы бина эргәһендә (хәҙер уның беренсе ҡатын «Ростовэнерго» биләй) урынлаша.
Линчиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тер-Абрамяндың килемле йорто
Тарихы
Тер-Абрамян аҡсаһына төҙөлгән йорттоң фасады бик матур. Уның уртаһында ишек, ишек өҫтөндә — икенсе һәм өсөнсө ҡаттарҙа декорацияланған ярым колонналар эшләнгән. Өҫкө ҡат бөгөлгән фронтон менән тамамлана. Уға төҙөлөү ваҡыты яҙылған «1886». Бина фасады кирбес декор ҡулланып биҙәлгән. Йорттоң «нәфис стиле» төрлө архитектура деталдәре менән күрһәтелгән. Бөгөлгән селтәрле ҡоймалы һәм конус формаһында тамамланған көмбәҙле өс балкон йорттоң матурлығын тулыландыра.
Килемле йорт Санкт-Петербургтың гражданлыҡ инженерҙары институтын тамалаусы Николай Матвеевич Соколов проекты буйынса төҙөлә. Ул 1886 йылда ҡала идаралығында техник булып эшләй, ә 1887 йылдан иде, ҡаланың баш архитекторы була. Төҙөлгән йортта архитекторҙың матур фасад менән бинаның сағыу силуэт тамамланышын бергә туплаған ижади манераһы тормошҡа аша.
Төҙөлөш эштәре тамамланғандан һуң йорт ҡуртымға бирелә. Беренсе ҡатында магазиндар һәм «Исакович фотографиялары» фотоательеһы урынлаша. 1910 йылдарҙа бында Г. А. Шифриндың һәм фотограф Б. П. Мищенконың фотоательеһы була. Оҙаҡ йылдар йортта И. Панченконың яҙыу-һыҙыу ҡағыҙҙары магазины эшләй. Икенсе һәм өсөнсө ҡаттарҙа Е. И. Ремизованың тегенселәр мәктәбе һәм башҡа конторалар урынлаша. 1918 бинала «Киске ваҡыт» гәзите редакцияһы урынлаша.
Был бинала Тер-Абрамяндың типографияһы ла эшләй. Ул беренсе ҡатта урынлаша, инеү айырым ишектән була. Типографияла китаптар, календарҙар, гәзиттәр һ. б. баҫыла. Йорт төҙөлгәндән алып унда «Дон бал ҡорттары» гәзите редакцияһы ла урынлаша.
1920 йылдарҙа йорт дәүләткә тапшырыла. Унда коммуналь фатирҙарҙа тороусылар йәшәй башлай. Беренсе ҡатта, элеккесә, магазиндар эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йорттоң көмбәҙҙәре зыян күрә. Һуғыштан һуң бина тергеҙелә, ләкин ул көмбәҙһеҙ була, фасады аҡлана. Хәҙерге ваҡытта йортта кешеләр йәшәй, беренсе ҡатында Эль Марше кейем магазины урынлашҡан.
Ферманың бөйөк теоремаһы
Ферма́ның бөйөк теоремаһы (йәки Ферма́ның һуңғы теоремаһы) — математиканың иң популяр теоремаларының береһе. Уның шарты ябай ғына, «мәктәп» арифметикаһы кимәлндә формулировкалана, әммә теореманың иҫбатланышын күп математиктар өс йөҙҙән артыҡ йыл эҙләйҙәр. 1994 йылда Эндрю Уайлс коллегалары менән иҫбатлай (иҫбатланышы 1995 йылда баҫыла).
Формулировкаһы
Теорема, теләһә ниндәй n > 2 натураль һаны өсөн тигеҙләмәһенең a, b, c-ның нулдән айырмалы бөтөн һандарында сығарылышы юҡ тип раҫлай.
Формулировканың тарыраҡ варианты ла осрай, ул был тигеҙләмәнең натураль сығарылыштары юҡ тип раҫлай. Әммә шуныһы асыҡ: бөтөн һандар өсөн сығарылышы булһа, натураль һандарҙа ла сығарылышы була. Ысынлап та, a, b, c — Ферма тигеҙләмәһенең сығарылышын биргән бөтөн һандар булһын, ти. Әгәр n йоп булһа, шулай уҡ сығарылышы була, ә әгәр таҡ булһа, бөтә тиҫкәре ҡиммәттәрҙең дәрәжәләрен, тамғаһын үҙгәртп, тигеҙләмәнең икенсе яғына күсерәбеҙ. Мәҫәлән, әгәр тигеҙләмәһенең сығарылышы булһа һәм шуның менән бергә a тиҫкәре, ә ҡалғандары ыңғай булһа, ул саҡта, һәм c, |a|, b.  натураль сығарылыштарын табабыҙ. Шуға күрә ике формулировка ла эквивалентлы.
Ферма теоремаһы раҫлауының дөйөмләштереүҙәре булып кире ҡағылған Эйлер гипотезаһы һәм асылған Ландер — Паркин — Селфридж гипотезаһы тора.
Тарихы
n = 3 булған осраҡ өсөн был теореманы X быуатта ал-Ходжанди иҫбатларға маташа, ләкин уның иҫбатлауы һаҡланмаған.
Дөйөм күренештә теорема Пьер Ферма тарафынан 1637 йылда Диофанттың «Арифметикаһының» ситендә формулировкалана. Эш шунда, Ферма үҙенең күрһәтмәләрен уҡыған математик трактаттар ситенә яҙып ҡуя һәм шунда уҡ аңға килгән мәсьәләләрҙе һәм теоремаларҙы билдәләй торған була. Һүҙ алып барылған теореманы яҙып ҡуйғанда, ул был теореманың табылған тапҡыр иҫбатланышы бик оҙон, уны китап ситенә һыйҙырып булмай тип өҫтәп ҡуя:
Киреһенсә, куб ике кубҡа, биквадрат ике биквадратҡа, һәм ғөмүмән, квадраттан ҙурыраҡ бер ниндәй дәрәжә лә шул уҡ күрһәткесле ике дәрәжәгә тарҡатыла алмай. Мин быға ысынлап та иҫ киткес иҫбатлау таптым, ләкин китап биттәре уның өсөн бик тар.
Ферма Диофанттың «Арифметика»һына 45-се комментарийында һәм Каркавиға хатында (1659 йылдың авгусы) теореманың дүртенсе дәрәжәһенә, n = 4, ҡайтарып ҡалдырылған мәсьәләне сығарыу булараҡ ҡына иҫбатлау килтерә. Бынан тыш, Ферма n = 3 булған осраҡты «Сикһеҙ төшөү ысулы» менән сығарылыусы мәсьәләләр исмлегенә индерә.
Эйлер 1770 йылда теореманы n = 3 осрағы өсөн иҫбатлай, Дирихле һәм Лежандр 1825 йылда — n = 5 осрағы, Ламе — n = 7 осрағы өсөн иҫбатлайҙар. Эрнст Эдуард Куммер, иррегуляр тип аталған 37, 59, 67 ябай һандарынан тыш, теорема 100-ҙән бәләкәй бөтә ябай n өсөн дөрөҫ булыуын күрһәтә.
Бөйөк теореманы тулыһынса иҫбатлау өҫтөндә бик күп күренекле математиктар һәм күп һәүәҫкәр дилетанттар эшләй; был теорема дөрөҫ булмаған «иҫбатлауҙар» һаны буйынса беренсе урында тора, тип һанала. Шуға ҡарамаҫтан, был тырышлыҡтар хәҙерге заман һандар теорияһының күп мөһим һөҙөмтәләрен алыуға килтерҙе. Давид Гильберт Халыҡ-ара математиктар конгресында үҙенең «Математик проблемалар» исемле докладында (1900) ошо аҙ әһәмиәтле теорема өсөн иҫбатлау эҙләүҙең һандар теорияһында тәрән һөҙөмтәләргә килтереүен билдәләй. 1908 йылда һәүәҫкәр немец математигы Ферма теоремаһын иҫбатлағандарға 100 мең немец маркаһын васыят итә. Ләкин Беренсе бөтә донъя һуғышынан һуң, премия осһоҙлана.
1980-сы йылдарҙа проблеманы хәл итеүгә яңы ҡараш барлыҡҡа килә. Герд Фальтингс 1983 йылда иҫбатлаған Морделл гипотезаһынан, тигеҙләмәһенең n > 3 булғанда тик сикле һанда үҙ-ара ябай сығарылышы булырға мөмкин булыуы килеп сыға.
1984 йылда немец математигы Ферма тигеҙләмәһенең сығарылышын, әгәр ул булһа, ниндәйҙер эллиптик тигеҙләмәгә индерергә мөмкин һәм, Бөйөк Ферма теоремаһы Танияма — Симура гипотезаһының эҙемтәһе, тип фаразлай. Был фараз тарафынан иҫбатлана, ул, был гипотетик тигеҙләмәнең модуляр формалар араһында игеҙәге була алмауын күрһәтә.
Уайлс Эндрю 1994 йылдың сентябрендә теореманы иҫбатлауҙа һуңғы мөһим аҙымды яһай. Уның Танияма — Симура гипотезаһын 130-битлек иҫбатлауы «Annals of Mathematics» журналында баҫылып сыға.
Уайлс үҙенең иҫбатлауының беренсее вариантын 1993 йылда (ете йыл эшләгәндән һуң) баҫтырып сығара, әммә тиҙҙән унда етди етешһеҙлек асыҡлана, ул Ричард Лоуренс Тейлор ярҙамында тиҙ арала бөтөрөлә. 1995 йылда һуңғы варианты баҫылып сыға. 2016 йылда Ферманың бөйөк теоремаһын иҫбатлаған өсөн Эндрю Уайлс Абель премияһын ала.
Колин Мак-Ларти, "ҙур кардинал" һандарҙың булыуын фараз итмәҫ өсөн, Уайлстың иҫбатлауын ябайлаштырып булыр моғайын, тип билдәләй.
Ферма теоремаһы шулай уҡ abc-гипотезанан эҙемтә булараҡ килеп сыға, япон математигы Синъити Мотидзуки уны иҫбатлауы тураһында белдерә; уның иҫбатлауы ҡатмарлы булыуы менән айырылып тора. Әлеге ваҡытта математиктар берләшмәһендә уның хеҙмәттәренә ҡарата асыҡ консенсус юҡ.
Ҡайһы бр вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр
1993 йылда америка һәүәҫкәр математигы тарафынан формулировкаланған Бил гипотезаһы Ферма теоремаһының тағы ла бер популяр һығымтаһы булып тора, ул был гипотезаның иҫбатланышы йәки инҡар ителеше өсөн 1 млн америка доллары вәғәҙә итә.
«Ферматистар»
Ферма теоремаһын ябай формулировкаһы (һәр уҡыусы аңлай алырлыҡ), шулай уҡ берҙән-бер билдәле иҫбатлауҙың ҡатмарлы булыуы (йәки уның барлығы тураһында белмәү) күптәрҙе башҡа, ябайыраҡ иҫбатлау табырға маташырға дәртләндерә. Ферма теоремаһын ябай ысулдар менән иҫбатларға тырышҡан кешеләрҙе ферматистар" йәки «ферматиктар» тип атайҙар Ферматистар йыш ҡына профессионал түгел һәм арифметик ғәмәлдәрҙә йәки логик һығымталарҙа хаталар ебәрәләр, Шулай ҙа ҡайһы берәүҙәр хаталарын табыуы ҡыйын булған бик нескә «иҫбатлауҙарҙы» тәҡдим итәләр.
Математика һөйөүселәр араһында Ферма теоремаһын иҫбатлау шул тиклем популяр була, хатта 1972 йылда «Квант» журналы Ферма теоремаһы тураһында мәҡәлә баҫтырып сығарғанда, уға киләһе өҫтәп яҙыуҙы теркәй : «„Квант“ редакцияһы үҙ яғынан уҡыусыларға Ферма теоремыһын иҫбатлау проекты менән хаттар ҡаралмаясағын (һәм кире ҡатарылмаясағын) хәбәр итеүҙе кәрәк тип иҫәпләй».
«Ферматистар» немец математигы Эдмунд Ландауҙың бик ныҡ маҙаһына тейә. Төп эшенән айырылмаҫ өсөн, ул шаблонлы текст менән бер нисә йөҙ бланкка заказ бирә, унда билдәле бер юлда хата булыуын хәбәр итә, шуның менән бергә хатаны табыуҙы һәм бланктағы бушлыҡтарҙы тултырыуҙы үҙ аспиранттарына йөкмәтә.
Айырым ферматистар үҙҙәренең (дөрөҫ булмаған) «иҫбатлауҙарын» фәнни булмаған матбуғатта баҫтырыуға өлгәшә, матбуғат уларҙың әһәмиәтен фәнни сенсацияға тиклем ҡабартып күрһәтә. Хәйер, ҡайһы берҙә бындай мәҡәләләр абруйлы ғилми баҫмаларҙа ла донъя күрә, ҡағиҙә булараҡ, артабанғы кире ҡағыу менән,. Башҡа миҫалдар араһында:
Грос-Дюбен
Грос-Дюбен (Gro? Duben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1242 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2959 һәм автомобиль коды NOL.
Шия (Кесе Сәрмәсән ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :