cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рок тоннеле
Тоннелде файҙаланыу
Тоннелде ҡарау буйынса эштәрҙе вахта ысулы менән ДЭП-167 Владикавказ ойошмаһы («Севосетинавтодор» структура бүлексәһе) белгестәре алып барҙы.
Сик аша сығыу
Рок тоннеле — Рок—Түбәнге Зарамаг сиге үткәүеленең бер өлөшө, уны асыу тураһында ҡарар 1993 йылда ҡабул ителә. 2006 йылға тиклем Рәсәй-Грузия сигендә ғәҙәти режимда өс сик аша сығыу урыны (күрһәтелгәндән тыш, был Псоу — Весёлое (Сочи) һәм Степанцминда — Верхний Ларс) эшләне, ләкин Грузия уларҙың һуңғыһының ғына законлы статусын таныны.
Реконструкция алдынан тоннелдең торошо
Юлға капиталь төҙөлгәне бирле ремонт үткәрелмәгәнлектән, 1990 йылдар аҙағында Рок тоннелен һәм Транскамды ремонтлау мәсьәләһе күтәрелә башлай. Рок тоннелен техник хеҙмәтләндереү СССР емерелгәс туҡтатылған, ҡоролма авария хәлендә, ә трассаның һәм тоннелдең бөтә инженер инфраструктураһы иҫкергән булған. Бынан тыш, Рок тоннеле автомобилдәр магистраленең лавалар йышыраҡ тура килгән участкаһында урынлашҡан, ә водителдәрҙе яҡлаусы махсус ҡоролмалар бында төҙөлмәгән (Транскамаг участкаһының 85-93-сө километрҙан алып 93-сө километрға тиклемге участкаһы иң хәүефлеһе тип иҫәпләнә). Ниһайәт, 2008 йылдың авгусында Грузиялағы һуғыш ваҡытында техника үткәндән һуң тоннель ныҡ зыян күрә.
Тоннель торошон даими тикшереү 1990-сы йылдар аҙағында башлана. 1998 йылда тоннелды «ЦНИИС» (транспорт төҙөлөшө фәнни-тикшеренеү институты) асыҡ акционерҙар йәмғиәте, 2003 йылда — «ОДИС-Д» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (Волгоград), 2005 йылда «Минскметропроект» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тикшерә.
2007 йылда тоннелде кисектергеһеҙ капиталь ремонтлау кәрәклеге — өҫтәүенә ҡоролманы реконструкциялау бер нисә йыл аласағы — тоннелдең металл элементтары коррозия тәьҫиренән зыян күргән, көмбәҙҙең гидроизоляцияһы боҙолған, елләтеү хужалығына һәм тоннелдең энергия менән тәьмин итеү системаһына капиталь ревизия үткәреүгә мохтаж булыуы — асыҡлана. «Төньяҡ Кавказ» юлдар идаралығы заказы буйынса Росавтодор (Мәскәү), «Тоннельстрой» (Новосибирск) һәм «Метрострой» (Минск) ғилми-тикшеренеү институттары белгестәре ҡатнашлығында тоннелдең төп конструктив элементтарының туҙыу масштабын билдәләү һәм заманса технологиялар һәм дымға сыҙамлы яңы материалдар ҡулланып булған кәмселектәрен (дефект) бөтөрөү буйынса тәҡдимдәр әҙерләү өсөн тоннелде ентекле тикшереү үткәрелде. Тоннель торошон тикшереү «Минскметропроект» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән «Альфа» һәм «Инициатива» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре араһында төҙөлгән № 163-ГК-2007-I и № 163-ГК-2007-2 килешеүҙәре буйынса техник заданиеһына ярашлы башҡарылды. Эксперттар төҙөлөш конструкцияларының торошон 3 балл менән, ә тау баҫымы асыҡланған зоналарҙа тоннель биҙәлеше торошон 2 балл менән баһаланы. Эксперттар отчёттарында, атап әйткәндә, ҡоролманы төҙөгәндә проекттан ситләшеү сәбәпле килеп тыуған, шулай уҡ сифатһыҙ башҡарылған төҙөлөш эштәренең һөҙөмтәһе булған бер төркөм етешһеҙлектәр ҙә билдәләнде. Етди кәмселектәр араһында:
Рок тоннелендә ремонт эштәрен башҡарыу тураһында ҡарар 2008 йылдың авгусында уҡ, 1980 йылдар уртаһында файҙаланыуға тапшырылған һәм шул ваҡыттан бирле ремонт үткәрелмәгән тоннель көсөргәнешлекте ҙур ҡыйынлыҡтар менән саҡ еңеп сығыуы асыҡланғас, ҡабул ителә. Рок тоннелендәге ремонт эштәренең масштабын баһалау һәм төбәктең транспорт һәм юл инфраструктураһын үҫтереү буйынса ҡарарҙы федераль кимәлдә әҙерләү өсөн 2008 йылдың 26 авгусында Транскамға Рәсәйҙең транспорт министры Игорь Левитин килә. Уның һүҙҙәренсә, Рок тоннелен, шулай уҡ уға яҡын Транскавказ магистраленең 20 саҡрымлыҡ участкаһын реконструкциялау хаҡы 23 миллиард һум менән баһалана. Был аҡсаны тәү сиратта Рок тоннелендә елләтеү һәм канализация системаларын ҡороуға, һыу ағынтыларын ремонтлауға, шулай уҡ Чертов күперенән Рок тоннеленә тиклем Транскаманың 20 саҡрым участкаһында 16 ишелеүгә ҡаршы галерея һәм тоннель һалыуға йүнәлтеү күҙалланған. Объект 2010—2015 йылдарға «Рәсәй юлдары» («Дороги России») федераль маҡсатлы программаһына индерелде.
Тоннелде үҙгәртеү ҡороу
Рок тоннелен реконструкциялау буйынса эштәр 2010 йылдың декабрендә башланғайны. Генераль төҙөүсе — «СК МОСТ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Тау эштәрен «БТС-Гидрострой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте белгестәре башҡарҙы. Проектҡа ярашлы, Рок тоннелен реконструкциялауҙы 2015 йылдың 4 кварталында тамамлау ҡаралған ине, ләкин тоннель ваҡытынан алда, 2014 йылдың ноябрендә файҙаланыуға тапшырылды.
Был тоннелде 27 йыл эсендә, уны файҙаланыуға тапшырғандан алып, тәүге ремонт булды.
Рок тоннелен реконструкциялау буйынса эштәр 2010 йылдың декабрендә башланғайны. Генераль подрядчик — «СК МОСТ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Тау эштәрен «БТС-Гидрострой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте белгестәре башҡарҙы. Проектҡа ярашлы, Рок тоннелен реконструкциялауҙы 2015 йылдың 4 кварталында тамамлау ҡаралған ине, ләкин тоннель ваҡытынан алда, 2014 йылдың ноябрендә файҙаланыуға тапшырылды.
Был тоннелдә, уны файҙаланыуға тапшырғандан алып 27 йыл үткәс кенә, тәүге ремонт эштәре башҡарыла.
Эштәрҙең күләме һәм эҙмә-эҙлеклелеге
Рок тоннелен реконструкциялау ике этапта үтә.
1) Беренсе этапта тоннелдең техник штольняһы төҙөкләндерелде.
Иҫке тимер-бетон тышлыҡ алынған, штольняның киҫелеше ике тапҡырға — 13-тән 26 м²-ға тиклем артҡан, штольняны ваҡытлыса биҙәү ҡуйылған, инженер коммуникациялары монтажланған һәм порт яны майҙансыҡтары тәртипкә килтерелгән.
Штольняны яңынан үтеү Atlas Copco Boomer XE3 C быраулау ҡоролмаһын ҡулланып быраулау-шартлатыу ысулы менән алып барылған, шулай уҡ АМ-75 һәм АТМ-105 тау комбайндары файҙаланылған. Ер аҫты ҡаҙыу эштәрендә бер үк ваҡытта ике вахта бригадаһы эшләне, улар тау комбайндары ярҙамында бер айҙа 600 метр самаһы арауыҡты үтә алған.
Киңәйтелгән штольня буйынса Рәсәй һәм Көньяҡ Осетия араһында реверсив графикта автомобиль хәрәкәте асыла, был төҙөүселәргә Транскам буйлап автомобиль хәрәкәтен боҙмайынса Рок тоннелен реконструкциялауға тотонорға мөмкинлек бирә.
Штольняның үткәреү һәләте — аҙ тиҙлеге 20 километр/сәғәткә тигеҙ булһа ла, тәүлегенә 2000 машинаға етеүе мөмкин. Проектлаусылар штольня буйлап хәрәкәт итеү хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн барлыҡ сараларҙы ла күҙ уңында тота.
Бында буй елләтеү системаһы, янғынға ҡаршы заманса система, видеокүҙәтеү камералары ҡуйылған. Ғәҙәттән тыш хәл килеп тыуғанда автоматик сигнализация эшләй. Эшсе генә түгел, авария яҡтыртыу, телефон элемтәһе селтәре лә бар, тоннелға хәүефһеҙ сығыу урыны, эвакуация урыны аша ла сығыу мөмкинлеге бар. Бынан тыш, штольняға ингән ерҙә ваҡытлыса юл билдәләре, уларҙа тейешле сикләүҙәр, реверсив светофорҙар, шлагбаумдар, габарит рамалары һәм йүнәлтеүсе ҡоролмалар ҡуйылған. Штольняны файҙаланыу барышында килеп тыуыуы ихтимал булған һәр төрлө штаттан тыш хәлдәрҙе күҙ уңында тотоп эшләнгән.
2) Икенсе этапта Рок тоннелен тергеҙеү эштәре алып барылды.
Тоннель киҫелеше 65-тән 75 м²-ға тиклем ҙурайған. Тоннелдә ҡаҙыу эштәре менән бер ваҡытта гидроизоляция һәм тоннелде даими эшкәртеү ҡоролмаларын ҡуйыу буйынса эштәре алып барылды. Һуңынан инженер коммуникациялары монтажланған, портал яны майҙансыҡтары йыһазландырылған.
Тоннелде ҡаҙыу АМ-105 тау үтеү комбайндары ярҙамында дүрт забойҙан торған тау ысулы менән алып барылған. SIKA Швейцария компанияһының Sigunit технологияһы нигеҙендә заманса өрҙөрөлгән бетон технологиялары ҡулланылған. Участкала алып барлыған хеҙмәттәргә Boomer быраулау ҡоролмаһы, Boltec һәм Robolt анкерҙар ҡуйыу ҡоролмаһы, Spraymec бетонлау ҡоролмаһы, МоАЗ автопоезды йәлеп ителә. Тау комбайндарының ҡаҙыу тиҙлеге — тәүлегенә 12-15 метр.
Рок тоннеле сәнғәттә
1983 йылда Зинаида Хостикоева Рок тоннеле төҙөүселәренә арнап шиғыр ижад итә.
Анита Экберг
Керстин Анита Марианне Экберг (Kerstin Anita Marianne Ekberg; 29 сентябрь 1931 йыл, Мальме — 11 ғинуар 2015 йыл, Рокка-ди-Папа) — Швеция актрисаһы һәм фотомоделе. Ул Федерико Феллининың 1960 йыллдағы «Татлы тормош» фильмында Сильвия роле менән билдәле һәм 60-сы йылдарҙа итальян киноһының секс-символы булып һанала.
Биографияһы
Швецияның көньяғында Мальме ҡалаһында күп балалы ғаиләлә тыуа. Үҫмер сағында модель бизнесы менән шөғөлләнә башлай һәм 1950 йылда, әсәһенең талабы буйынса «Швеция һылыуы» конкурсында ҡатнаша һәм еңеү яулай. Бер аҙҙан АҠШ-ҡа юллана, унда «Йыһан һылыуы» конкурсында ҡатнаша. Призлы урындар яуламаһа ла, Экберг «Universal» киностудияһы менән килешеү төҙөй. 1953 йылда драма буйынса, ораторлыҡ сәнғәте һәм инглиз теленән бер нисә дәрес алғас, Экберг Голливудта «Эббот һәм Костелло Марсҡа китә» комедияһында беренсе тапҡыр сығыш яһай, унда ҙур булмаған венера стражнигы ролен башҡара.
Артабанғы йылдарҙа Экберг реклама һәм модель бизнесында күп эшләй. 1955 йылда ул ҙур экранға ҡайтып, Джон Уэйндың «Ҡанлы аллеяһы» тип аталған мажаралы фильмында ҡатнаша. Был роль актрисаға «Ҡатын-ҡыҙҙар араһында өмөтлө яңы кеше» номинацияһында «Алтын глобус» килтерә. Экберг Дин Мартин һәм Джерри Льюис менән «Рәссамдар һәм моделдәр» (1955) һәм «Голливуд йәки юғалыу»(1956) тигән ике комедияларында ҡатнаша.. 1956 йылда Видор Кингтың эре масштаблы «Һуғыш һәм солох» эпик картинаһында Элен ролен башҡара, фильм төшөрөү Рим ҡалаһында үтә. Шул уҡ йылда «RKO» студияһы актрисаны «Мәңгелектән» драмаһына төп ролде башҡарырға саҡыра. Экбергтың Голливудтағы башҡа билдәле ролдәре «Париж байрамы» (1958), «Ҡысҡырыусы ҡатын-ҡыҙ» (1958) картиналарында була.
Кино тарихына Экберг Федерико Феллининың ғибәҙәт сатирик «Татлы тормош» фильмында еңмеш суперйондоҙ ролен башҡарыуы арҡаһында килеп инә, режиссёр һуңыраҡ уны «Бокаччо-70» (1962), «Клоундар» (1971) һәм «Интервью» (1987) фильмдарында төшөрә.
Шәхси тормошо
1950 йылдар башында Швециянан сығып киткәс, Экберг тыуған иленә һирәк ҡайта, һөҙөмтәлә Рим янындағы Дженцано-ди-Ромала төпләнә. Актриса ике тапҡыр кейәүҙә була. Актёрҙар Энтони Стил (1956—1959) һәм Рик ван Наттер (1963—1975) менән ике никахы ла айырылышыу менән тамамлана. Һуңғы интервьюларының береһендә Экберг итальян эшҡыуары, «Fiat» концерны директоры Джанни Аньелли менән романы тураһында, уның тормошоноң иң ҙур мөхәбәте булыуын, унан ул табырға хыялланғанлығын әйтеп һала.
2009 йылдың йәйендә Дженцано-ди-Ромала өйөндә йығылғандан һуң Рим клиникаһының нейрохирургик бүлексәһенә хәстәханаға эләгә. Артабан, һаулығы яҡшырһа ла, табиптарҙың күҙәтеүе аҫтында була. 2011 йылда Экберг янбаш һөйәген һындыра һәм бер нисә ай Римминила клиникала ята. Дауахананан сыҡҡас, Феллини Фондына финанс ярҙамы һорап мөрәжәғәт итә, сөнки үҙе өйҙә булмағанлыҡтан, өйө талауҙарға дусар була һәм янғындан зыян күрә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарын Экберг үҙенең йортонда, дүрт эте менән бергә, кешеләр араһына һирәк сығып, яңғыҙлыҡта үткәрә. 2005 йылда швед журналисы менән булған бер интервьюһында ул Швецияла ерләнергә теләүен әйтә, унда уға ҡустыһы зыяратта урын һатып ала.
Анита Экберг йылда 2015 йылдың 11 ғинуарында 83 йәшендә Италияла Сан-Рафаэлле клиникаһында үлеп ҡала. Медицина эксперттары әйтеүенсә, уның үлеме оҙаҡ ауырыуҙарҙан һуң өҙлөгөүҙәрҙән була.
Федоровка (Оргон ҡушылдығы)
Фёдоровка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ортон йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Хадыта
Үрге Хадыта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ләйлә Генджер
Ләйлә Генджер (тур. Leyla Gencer ; ысын исеме Әйшә Ләйлә Чейрекгиль (төр. Çeyrekgil Ayşe Leyla ); 10 октябрь 1928 йыл (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1924 йыл ), Полонезкей, Истанбул, Төркиә — 10 май 2008 йыл, Милан, Италия) — XX быуаттың билдәле төрөк опера йырсыһы (сопрано) һәм педагог.
«La Turca Diva»
Опера донъяһында «La Turca Diva» (төрөк Diva) һәм «La Regina» (Королева) (The Queen) кеүек танылған Ләйлә Генджер билдәле бельканто (сопрано) йырсыһы була, үҙ карьераһының күп өлөшөн ул 1950 йылдар башынан 1980 йылдар уртаһына тиклем Италияла үткәрә, һәм уның репертуары етмештән ашыу партия тәшкил итә. Ул бик аҙ коммерция яҙыуҙары булдыра, әммә күп һанлы коммерция булмаған яҙыуҙары ла бар. Ләйлә Генджер Доницетти операларының героиняларына өҫтөнлөк бирә.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Йырсының ысын исеме — Әйшә Ләйлә Чейрекгиль (төр. Çeyrekgil Ayşe Leyla ). Ул 1928 йылдың 10 октябрендә Төркиәлә Истанбулда Полонезкей ауылында тыуған. Буласаҡ йырсының әсәһе, Лександра Ангела Минаковска поляк тамырҙарына эйә булған. Ул литва аристократ ғаиләһенән сыҡҡан, католик диндә үҫкән, әммә иренең вафатынан һуң ислам динен ҡабул итә һәм Атийе исемен ала. Ләйләнең атаһы, Хәсәнзада Ибраһим Бей, 1934 йылда фамилиялар тураһында Законға ярашлы, Чейрекгиль фамилияһын ала, Сафранболу ҡалаһынан  бай төрөк эшҡыуары булған һәм ислам динен тотҡан.
Карьераһы һәм ижады
1953 йылда Ләйлә Генджер Сан-Карлола неаполитан театрында Сантуцци партияһы менән дебют яһай. 1957 йылда «Ла Скала» театрында Франсис Пуленктың  «Диалоги кармелиток» операһының донъя премьераһында Лидуан ханым партияһын башҡара. 1960 йылда Ләйлә Генджер тәүге тапҡыр СССР-ға килә, унда Мәскәүҙә Ҙур театрҙа һәм Баҡыла Әзербайжан дәүләт филармонияһы сәхнәһендә сығыш яһай.
Артабанғы йылдарында (1983 йылда сәхнәнән киткәнгә тиклем) башлыса Италияла сығыш яһай, һирәк башҡа илдәргә  Европа һәм АҠШ-ҡа гастролдәргә сыға. 1962 йылда Ләйлә Генджер Ковент-Гарденда Король опера театрында Вердиҙың «Дон Карлос» операһында Елизавета Валуа партияһы һәм Моцарттың «Дон Жуан» операһында Донна Анна партияһы менән сығыш яһай. 1956 йылда йырсы Сан-Франциско Операһы сәхнәһендә Риккардо Дзандонаи операһынан Франческу да Римини партияһын йырлап, беренсе тапҡыр АҠШ-та сығыш яһай. Һуңынан Американың башҡа опера театрҙарында йырлай, 1956 йылда Ләйлә Генджерҙың Метрополитен Опера театрында Тоска партияһын йырлаясаҡ тигән хәбәр йөрөһә лә, бер ваҡытта ла  Метрополитен Опера театрында йырламай.
Тауышының киң диапазоны, көслө темперамент менән актерлыҡ таланты Ләйлә Генджерға лирик партияларҙы ла, шулай уҡ драматик пландағы партияларҙы ла — Верди операларында Джильда («Риголетто»), Виолетта («Травиата»), Аида, Леди Макбет («Макбет»), Моцарттың «Волшебная флейта» операһында Паминаны ла иҫ киткес башҡарырға мөмкинлек бирә.
Үҙенең бөтә карьераһы дауамында Ләйлә Генджер Гаэтано Доницетти әҫәрҙәрен башҡарыу менән дан ала. Улар араһында «Белизарио», «Полиэвкт», «Анна Болейн», «Лукреция Борджиа», «Мария Стюарт» һәм «Катарина Корнаро» операларында партиялар була, әммә йырсының «Роберто Деверё» операһында сығышы барыһынан да юғары баһалана. Бельканто партияларына өҫтәп йырсының репертуарына Глюк, Моцарт, Монтеверди, Чилеа, Керубини, Спонтини, Пуччини, Массне, Чайковский, Прокофьев, Бойто, Бриттен, Пуленк, Майр, Менотти, Вебер, Вайнбергер һәм Рокка кеүек композиторҙарҙың әҫәрҙәре инә. Бынан тыш, йырсы йыш ҡына һирәк башҡарылыусы операларҙа, шул иҫәптән  Антонио Смарельяның «Моль», Россиниҙың «Елизавета, королева английская» Глюктың  «Альцеста» операларында күренә. Тауышының киң диапазоны Ләйлә Генджерға лирик сопранонан  драматик колоратурҙарға еңел күсергә мөмкинлек бирә.
Яҙыуҙары араһында Спонтиниҙың «Весталка» операһында Юлия партияһы (дирижеры Превитали, Memories), «Бал-маскарадта» Амелия була (дирижеры Фабритиис, Movimento musica ).
Сәнғәткә индергән өлөшө
Һулышын контролдә тота белгән, һәм бигерәк тә карьераһының тәүге йылдарында, һәр хәлдә, 1970 йылдарға тиклем һирәк музыкаль интеллект һәм ғәҙәти булмаған театр зауығы менән ҙур интерпретатив сифаттары берләшкән  ун туғыҙынсы быуаттың  юғары вокаль техникаһына эйә булған һуңғы  бөйөк йырсыларҙың береһе һанала.
Артабанғы йылдарҙа
Ләйлә Генджер опера сәхнәһендә  үҙенең карьераһын  1985 йылда тамамлай,  әммә 1992 йылға тиклем концерт эшмәкәрлеген дауам итә. 1982 йылдан башлап ул үҙен йәш опера йырсыларын өйрәтеүгә бағышлай,  педагогик эшмәкәрлек алып бара, 1983—1988 йылдарҙа Ла-Скала театры янында Опера Йырсылары Академияһының директоры була. 1997—1998 йылдарҙа маэстро Риккардо Мути уны йәш йырсыларҙың Ла-Скала мәктәбендә уҡытыу өсөн тәғәйенләй. Опера Йырсылары Академияһының художество етәксеһе сифатында ул опера интерпретацияһын уҡытыу менән шөғөлләнә.
2007 йылда ул һаман да әүҙем тормош алып бара, театрҙың музыка етәксеһе маэстро Риккардо Мути үтенесе буйынса Ла-Скала театрында йәш артистарҙың остазы була.
Ләйлә Генджер 2008 йылдың 10 майында Миланда 79 йәшендә вафат була. Сан-Бабила сиркәүендә йыназа уҡып һәм артабан Миланда кремация үткәргәндән һуң, уның теләгенә ярашлы, уның көлөн Истанбулға алып киләләр һәм 16 майҙа Босфор һыуҙары өҫтөндә осоралар.
Нөгөш ауыл Советы (Мәләүез районы)
Нөгөш ауыл Советы —Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Нөгөш ауылы.
Тарихы
Нөгөш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
1979 йылда  ауыл Советы составынан күсеп ултырған Үрге Таш ауылы төшөрөп ҡалдырыла.
Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары
«Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» (Alice’s Adventures in Wonderland, урыҫса йышыраҡ «Алиса в Стране чудес» тип атайҙар) — 1865 йылда Льюис Кэрролл псевдонимы менән яҙған атаҡлы инглиз яҙыусыһы һәм Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсон тарафынан яҙылған әкиәт. Кэрролл Әлисә исемле ҡыҙыҡайҙың йорт ҡуяны өңөнә осоп төшөүе һәм уның сәйер илдә шаҡ ҡатырғыс мажараларға тарыуы тарихын һөйләй. Элис был әкиәтте Кэрроллдың үҙенә яҙып биреүен үтенә, бер аҙҙан ҡулъяҙма әҙер ҙә була. Һуңғараҡ уға төҙәтмәләр индерелә һәм тулыландырыла, һәм 1865 йылда китап баҫылып сыға. Шунан бирле «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» әкиәтенең төрлө версиялары донъя йөҙөндәге башҡа телдәрҙә сығып тора.
Тәржемәләр
Льюис Кэрроллдың Элис тураһындағы донъяның төрлө телдәренә тәржемә ителгән әкиәттәр араһында башҡорт телендә лә бар. Беренсе тәржемә урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталып сыҡҡан
2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» (инглизсә Alice’s Adventures in Wonderland) тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова консультант-мөхәррир Виктор Фет етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән
Тәржемәсе былай тип аңлата: " Китапта мөғжизәләр юҡ, унда төштәргә хас булғанса сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Кэрроллда ил исеме бер һүҙ менән генә бирелгән—Wonderland, ә wonder тигән инглиз һүҙе мөғжизә —miracle тигәндән айырмалы, " ғәжәпләнеү « тигән ҡылым булараҡ та ҡулланыла. Инглизсә тулы атамала Adventures—мажаралар тигән һүҙ ҙә бар. Ҡыҙ баланың исеме инглизсә „Элис“ тип йомшағыраҡ яңғырай — шуға күрә уны башҡорт теленә яҡын итеп—Әлисә тип алырға булдым. Шул рәүешле „Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары“ тигән атама килеп тыуҙы, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы булып сыҡты».
Сюжеты
Әлисә апаһы менән яр буйында ойоп ултырғанда тәпәйендә кеҫә сәғәте тотоп китеп барған Аҡ Йорт Ҡуянын күреп ҡала. Ҡалпаҡсы менән Бесәйҙең һөйләшеүенән был ваҡиға 4 майға барғанын аңлайбыҙ. Ҡыҙыҡай Йорт Ҡуяны артынан эйәреп китә лә, күп-күп ишекле залда булып сыға. Бәләкәй генә асҡыс табып, баҡсаға инергә итһә, ишеккә һыймай булып сыға.
Әлисә артабан кәүҙәһен берсә ҙурайта, берсә кесерәйтә торған нәмәләр табып, үҙгәреп, төрлө мажараларға эләгә тора — үҙе оло кәүҙәле сағында илап сығарған күләүеккә кесерәйгәс эләгеп, һыуланып килеп сыға. Һыуҙа ҡыҙыҡай сысҡанды, төрлө ҡоштарҙы осрата, кибенер өсөн әкиәт тыңлай, түңәрәкләп йүгерешәләр. Елпеүесе менән бирсәткәләрен юғалтҡан Йорт Ҡуяны Әлисәне шуларҙы алып килергә үҙенең йортона ебәрә. Бында ниндәйҙер шыйыҡса табып эсә лә, өйгә һыймаҫлыҡ булып ҙурая. Йорт Ҡуяны уны ҡарарға Кеҫәрткене ебәрә, ә ҡыҙыҡай торбанан уны тибеп сығара.
Тәҙрәнән ҡыҙыҡайға ташлаған таштар ҡапыл бөйөрөккә әйләнә, ҡыҙыҡай шуларҙы ашап, кесерәйә лә өйҙән сығып ҡаса. Шунда кәүҙәһен үҫтерер өсөн бәшмәк ашарға тәҡдим иткән Күк Ҡарышлауыҡ менән осраша. Йәнә кәүҙәһе менән төрлө үҙгәрештәр кисерә. Шунан инде Байбисә йортона барып эләгә, Чешир бесәйе, Ашнаҡсы менән осраша. Шунда бер сабыйҙы нисек ыҙалатҡандарын күрә лә, алып китергә була. Тик юлда ул сусҡа балаһы булып сығыуы асыҡлана һәм ҡыҙыҡай уны ебәрә. Байбисә иһә крокет уйнарға йыйынып ҡала.
Юлда Чешир бесәйен осратып, һорашып, ҡыҙыҡай Аҡылға һыймаған сәй эсеүгә эләгә, хужаларҙың тупаҫлығына түҙмәй, бынан да китә.
Ҡапыл бер ағаста ишек күреп ҡала, шунлда инеп, тәү эләккән баҡсала булып сыға. Ошонда кәрт хеҙмәтселәр менән осраша, Ҡомас Хан һәм Ханбикәнең крокет уйынына эләгә. Ханбикә туҡтауһыҙ уйынсыларҙың башын ҡырҡырға, язаларға бойороҡ биреп ҡысҡырынып йөрөй. Хатта башы ғына күренеп торған Чешир бесәйенең башын ҡырҡтырырға маташа.
Байбисә менән әхлаҡ тураһында һөйләшә торғас, Ханбикә унан ғәйеп табып, күҙенән юғалырға бойора һәм үҙе Әлисә менән Быҙаубаш Ташбаҡа янына йүнәлә.Юлда Арыҫланҡошто осратып (Грифон), ҡыҙҙы ташбаҡа янына алып барырға ҡуша.
Ташбаҡаны тыңлап, был ике йән эйәһенең кадриль бейегәнен ҡарап ултырған арала хөкөм эшенә саҡырып оран һалалар, һәм Быҙаубашты ҡалдырып, Арыҫланҡош менән ҡыҙыҡай хөкөм барған яҡҡа йүгерә.
Унда Ханбикә өҫтәленән һый урлаған Валетты хөкөм итәләр булып сыға. Әлисә был эштә шаһит булып сыға. Тик был арала үҫә башлай һәм Ханбикәнең уны язалаттырырға маташыуынан ҡурҡмай, һеҙ кәрттәр генә бит тип белдерә.
Башҡортсаға тәржемә өҫтөндә эш
2015 йылда Ирландияның «Evertype» нәшриәте консультант- мөхәррире В.Фет етәкселегендә тәржемә эше башлана. Клнсультанттың тәҡдиме менән тәржемә өсөн нигеҙ итеп Нина Демурованың варианты алына. Китап сыҡҡас, Бөйөк Британия китапханаһы каталогына индерелә.
Виктор Фет үҙенең тәржемәгә булған талаптарын ебәрә, ҡайһы урындарҙа текстарҙан саҡ ҡына ла тайпылмай, ҡайһы ерҙәрендә «башҡортлаштырыу» мөмкинлеге лә бирелә. Китапта мөғжизәләр юҡ, унда, төштәргә хас булғанса, сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Һөҙөмтәлә «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» тигән атама килеп тыуа, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы иткилеп сыға.
Икенсе нәүбәттә персонаждарҙың исемдәре буйынса эш була. Демурованың тәржемәһендәге Элси, Лэси һәм Тилли — Әлисә һәм уның апаларының шифрланған исемдәре: Elcie — L.C. инициалдарынан килеп сыҡҡан, Лорина Шарлотта; Lacie — Әлисәнең (Alice) үҙ исеменең анаграм­маһы, ә Tillie — Матильда, өсөнсө ҡыҙҙың ҡушаматы, Эдит. Тәржемәсе уларҙы Әҙилә, Сәлиә, Дилә тип ала. Иғтибар итегеҙ: Сәлиә — Әлисә исеменең теп-теүәл анаграммаһы. Демурованың урыҫса вариантындағы «кисельные барышни» башҡортса вариантта «ҡымыҙсы ҡыҙҙар»ға әйләнә, ҡыҙ /ҡымыҙ тигәнгә һүҙ уйнатыу ҙа килеп сыға. Әкиәттә телгә алынған шарап һүҙе лә «ҡымыҙ» тип алмаштырыла.
Ҡомарлы уйындар, шул иҫәптән кәрт уйыны ла, тыйылғандар һанында булғанлыҡтан, башҡорт телендә уның һындарына ла, тамғаларына ла исем бирелмәгән. Король һәм Королева Хан һәм Ханбикә тип алына. Черви кәрт тамғаһына «червонный» һүҙе кеүек үк һирәк ҡулланылған ҡомас һүҙе ҡулланыла. Ике хеҙмәтсегә — Мэри-Энн менән Патҡа Ялсыбикә һәм Ялсығолтип исем бирелә.
Әкиәттә оҡшаш исемле ике персонаж осрай — Март Ҡуяны һәм Аҡ Йорт Ҡуяны. Кроликтарҙың ҡырағай төрө беҙҙә осрамай, ә Англияла улар бар. Әҫәрҙәгесә Кролик тип кенә ҡалдырырға ла булыр ине, әммә халҡыбыҙҙа йорт хайуаны булараҡ аҫралған кроликтарҙы яҡшы беләләр һәм уға йорт ҡуяны тигән исем дә биргәндәр. Шулай уҡ Йоҡосо тигән йәнлек урынына ҡышын йоҡоға талыусан Һыуыр образы индерелә.
Mock Turtle (Демуровала — Черепаха Квази) башҡортса Быҙаубаш Ташбаҡаға әйләнә. Ә Бөркөт балаһына Балапан тигән исем бирелә. Башҡорттар борон ваҡ йәнлектәргә йыртҡыс ҡоштар менән һунар иткән һәм уларҙың тәүге булып сыҡҡан иң көслөләрен, балапандарҙы, һунарға өйрәткән.
«Мәктәп каламбурҙары» (IX бүлек)—айырым тема. Бында һүҙ уйнатыуҙар талап ителә. Уҡырға һәм яҙырға тигәнгә яңғырашлы итеп туҡырға һәм яғырға һүҙҙәре ҡулланыла. Арифметиканың дүрт ғәмәле — : ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеү, уларҙы шышыу, ағыу, ҡанатлау, бүгеү тигән ҡылымдар менән һүҙ уйнатыла. Мифтар /рифтар, химик/ мимик (тәжрибәләр) тигән табышы Демуроваса ҡалған — был урыҫ теленән ингән һүҙҙәр. Мәктәптә өйрәнелгән башҡа предметтарға табылған төшөнсәләр: Заялогия (зоология), Бүтәника (ботаника), Гүйәграфия (география), Тиҙкультура (физкультура), Һүрәт төкөрөү (һүрәт төшөрөү). Ә ҡарт Краб бабай һүҙ оҡшашлығынан сығып Ҡыҫыҡ Күҙ Ҡыҫала булып китә. Һуған тел (Туған тел) уҡытыуы арҡаһында күҙенән йәш ағып торған да, ҡабаҡтары шешенеп, ҡыҫыҡ күҙлегә әйләнгән.
Демуровала «занятия» «занимают» менән оҡшаштырып һүҙ уйнатыла (төп нөсхәлә дәрестәр, lessons, даими ҡыҫҡара, lessen). Башҡортса иһә үтес (бурысҡа аҡса алыу) һәм үтеү (дәрес үтеү) тигән менән бәйләп каламбур яһалған. Уға аҡылды үтескә алаһы түгел тигән фразеологизмға ла таман була.
Тәрәс тигәнгә уйнатыр һүҙ табыр өсөн тәрән һүҙенә лаҡап уйлап сығарыла: ул бик тә тәрәнгә сумырға хыяллана, тик был хәленән килмәй. Урыҫ телендәгенән айырмалы, Ҡалпаҡсы ярлы кеше итеп һүрәтләнә, Хан әйтмешләй, уның үҙе генә түгел, теле лә ярлы булып сыға (был төп нөсхәләге poor man / poor speaker тигән һүҙ уйнатыуға ла тулыһынса тап килә).
Телебеҙҙәге «күлдәй күҙ йәше» тигән фразеологизм хатта II бүлеккә исем дә бирҙе («Күлдәй күҙ йәше»). Күлдәй — халҡыбыҙҙа «иңе-буйы мул» йәки «бик мул, күп» мәғәнәһендә лә ҡулланыла бит. Күҙ һәм күл һүҙҙәре үҙ-ара яңғырашлы ла.
Чешир Бесәйе һәм Әлисәнең һөйләшеүендәге табыш. Бесәй ҡыҙҙан Байбисәнән алған бала нимәгә әйләнгәнен һорай: «Сусҡа балаһынамы, сысҡан балаһынамы?» — ти ул. Сысҡан тип һүҙ уйнатыр өсөн генә алынған булһа ла, был тәржемә Бесәйҙең тәбиғи ихтыяжына бик яуап бирә булып сыға! Кэрроллдың төп нөсхәһендә — pig / fig (‘сусҡа / инжир’).
Күп тәржемәселәрҙең өлгөһөндәгесә, башҡорт теленә лә Кэрроллдың ҡайһы бер шиғырҙары башҡортлаштырып тәржемә ителгән. «How doth the little crocodile» тигән пародиялы шиғырҙағы «Кескәй крокодил» Миңлегөл Хисмәтуллинаның «Бесәй китте еләккә» шиғырының геройына әүерелә.
“Крокодилдар еләктә,
Тырыздары беләктә! Крокодилдың йөнө юҡ, Йыйыуының йүне юҡ.
Килеп еткәс еләккә Менгәндәр, ти, тирәккә, Һай иҫәүән крокодил, Еләк булмай унда, бел!”
VII бүлектә «Ҡара тауыҡ» тигән халыҡ йырына йырға пародия яҙып тәржемә ителгән.
Валетҡа ғәйеп тағырға маташылған шиғырҙа халҡыбыҙға киң билдәле туй йыры үлсәме ҡулланылған. Шулай уҡ һөйләш үҙенсәлектәре лә һаҡланған: Икәү бергә ултырғанғыҙ, /Минең менән булғанғыҙ (икенсе юл тура мәғәнәнән тыш бүтән төрлө мәғәнә бирә: минең турала ғәйбәт һөйләгәнһегеҙ).
«Тәмле аш» — «Beautiful Soup» тигән йыр төп нөсхәнән ныҡ ҡына тайпылып яҙылған (Демуровала «Вечерняя еда», Ольга Седакова тәржемәһе), данлыҡлы бишбармаҡ менән алмаштырылған. "Диңгеҙ кадриле"ндә мөхәррирҙең рөхсәте менән тәлмәрйен-балыҡ образын индерелгән һәм уны сүмесбаш балыҡ тип аталған. Куткутья тигән был балыҡ (Тetraodon cutcutia)ҡиәфәте менән торғаны — сүмесбаш. Был строфала «баш» һәм «таш» һүҙҙәре менән каламбур эшләргә мөмкинлек бирә.
Эш тамамланды тигәндә консультанттан Байбисәнең (герцогиняны шулай тип алынған) «Мәғәнәһен уйла, ә һүҙҙәр үҙҙәре табыла!»- тигәнен аңлатырға һораған хат килеп төшә. Был тәржемә инглиз телендәге мәғәнәгә бик тап килмәй тип яҙа В. Фет. . "«Дело в том, что в оригинале: „Take care of the sense and the sounds will take care of themselves“, йәғни „заботься о смыслe, a звуки сами о себе позаботятся“. Здесь переиначена английская пословица „Take care of the pence and the pounds will take care of themselves“, „заботься о пенсах, а фунты сами о себе позаботятся“ — то есть „копейка рубль бережет“. Нестеренко попробовал передать это: „Заботься о песне, а ноты придут сами“ — имеется в виду „о пенсе“ и „банкноты“, не слишком удачно, хотя „песне“ и „пенсе“ — отличная находка. Нужна фраза вроде пословицы с фонетической игрой слов, включающей игру слов на деньги (монеты). Буквальный перевод этой фразы (как у Демуровой) не очень желателен, так как он звучит, как некий выспренний закон поэзии, и непонятен без отсылки к английскому варианту. Это, наверно, самая труднопереводимая фраза в книге.»"
«Тамсы тамып күл яһай, тин йыйылып һум яһай» тигән мәҡәлде үҙгәртеп, «Тамсы тамып күл яһай, уй йыйылып һүҙ яһай» тип инеп китә был тәржемә — инглиз телендәгенә шул тиклем яҡын килеп сыға.
Тәржемә 2017 йылда Ирландияның «Evertype» нәшриәтендә донъя күрә
Бүлектәре
"Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары"нда бүлектәрҙең башҡортсаға тәржемәләре
Персонаждарҙың исемдәрен урыҫ теленә тәржемә итеү варианттары
Тәржемәсе Гүзәл Ситдиҡова ошондай варианттар алған
Боғҙан (Миәкә районы)
Боғҙан (Богданово; боронғо атамаһы Таулы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 474 кеше. Почта индексы — 452071, ОКАТО коды — 80244810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1743 йылдың 21 июлендәге Илекәй-Мең улусы башҡорттары менән килешеү буйынса типтәрҙәр Боғҙан (Таулы) ауылына нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Богдан Рәжәпов 48 кеше иҫәбендә Буҙат ауылына (хәҙерге Стәрлебаш районы) күсенә. 1783 йылғы IV ревизия менән иҫәпкә алынған улдары: 70 йәшлек Иҫәнғол, 49 йәшлек Аҡбирҙе һәм 38 йәшлек Ишҡол булыуы билдәле. Типтәрҙәр араһында башҡорт ихтилалында (1735—1740) әүҙем ҡатнашҡаны өсөн аҫабалыҡ хоҡуғынан мәхрүм ителгән башҡорттар аҙ булмай. Илекәй-меңлеләр, 1790 йылдың 10 сентябрендә төҙөлгән килешеү буйынса, мишәрҙәрҙе бында индерәләр. Индереүҙә күл-меңлеләр ҙә ҡатнаша. Яһаҡлы татарҙар була (1816 йылда һәм 1834 йылда 3-әр йән). 1783 йылда — 94 типтәр иҫәпләнһә, 1816 йылда — 200 (20 мишәр һәм 6 татар), 1834 йылда 280 (26 мишәр) кеше иҫәпләнә, 1870 йылда 937 кеше һанала, бөтәһе лә башҡорт милләтенән була, 1917 йылда — 919 (85 мишәр, 7 типтәр һәм сыуаш), 1920 йылда — 822 кеше. Ләкин улар араһында типтәрҙәр (башҡорттар һәм татарҙар) һәм мишәрҙәр бар. 1917 йылда 178 йортҡа 919 кешеһе менән 693 дисәтинә сәсеүлек тура килгән. Бөтә хужалыҡтарҙың 106-һында — 4 дисәтинәгә тиклем, 41-ендә — 10 дисәтинәгә тиклем, 9-ында — 15 дисәтинәгә тиклем, 4-һендә 15-тән ашыу дисәтинә сәсеүлек булған. 240 баш эшсе малдары булған.
Аликазган (йылға)
Аликазган — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы/ Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙенең Астрахан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһының дельтаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы
Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы (12 июнь 1950 йыл — 15 ноябрь 2009 йыл) — башҡорт йырсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Биографияһы
Ғәли Ғәббәс улы Хәмзин 1950 йылдың 12 июнендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Ҡоҙғон-Әхмәр ауылында тыуған.
Бөтә Рәсәй халыҡ йырҙарын башҡарыусы конкурсын башҡарыусыларҙың беренсе лауреаты (1985), Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға үткәрелгән йәш башҡарыусылар конкурсы лауреаты. Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивале дипломаты.
1981 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағандан һуң Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының «Йәдкәр» фольклор ансамбле вокал йырсыһы була, артабан 25 йыл «Йәдкәр» фольклор төркөмөнә етәкселек итә.
Сермән урта мәктәбен тамамлағас, Белоретта профтехучилищела уҡый. Армия сафтарында хеҙмәттә була. Әрменән ҡайтҡас, Белоретта машина йөрөтөүсе булып эшләй. Артабан уны колхоздың комсомол ойошмаһы сәркәтибе итеп һайлап ҡуялар.
Сәнғәт иниститутына гәзит биттәренән иғлан уҡығас, барып ҡарарға йөрьәт итә. .
Башҡортостан мәҙәниәтен үҫтереүгә тос өлөш индергәне һәм башҡарыу оҫталығы өсөн Ғәли Хамзинға 1997 йылда Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде.
Йырсы 2009 йылдың 15 ноябрендә Өфөлә вафат була. ).
Белорус һумы
Белорус һумы (рубе́ль; ISO коды — BYN, 2000 йылдың 1 ғинуарына тиклем — BYB, 2000 йылдың 1 ғинуарынан 2016 йылдың 1 июленә тиклем — BYR) — Белоруссияның рәсми валютаһы. Символы — Br. 2000 йыл өлгөһөндәге  100, 500, 1000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 һәм 200 000 һум номиналлы банкноталар яйлап әйләнештән сығарыла бара,  2009 йыл өлгөһөндәге 5, 10, 20, 50, 100, 200 һәм 500 һум номиналлы банкноталар, йәнә 2009 йыл өлгөһөндәге 1, 2, 5, 10, 20 һәм 50 тин, 1 һәм 2 һум номиналлы ваҡ аҡсалар индерелә.
Атамаһы
«Рубль» (һум) атамаһы 1990-сы йылдар башында Белоруссия  совет һумынан баш тартҡас ҡабул ителә. Ул саҡта йәмәғәт эшмәкәрҙәре араһында милли валютаны  «талер» тип атарға тәҡдим итеүселәр була , һәм мәсьәлә Юғары Совет Президиумында ҡарала, ләкин ҡатнашыусыларҙан тик Нил Гилевич ҡына талерҙы хуплап һүҙ әйтә.
СССР тарҡалғандан һуңғы хәл
1992 йыл башында, дөйөм совет аҡса системаһы тарҡалғас, Белоруссияла купон системаһы, унан һуң Милли банкт ың хисаплашыу билеттары индерелә. Рәсми алмашыу курсы буйынса бер хисаплашыу билетына 10 совет һумы бирелә.
1992 йылдың 1  июленән ҡулаҡсаһыҙ белорус һумдарында иҫәп-хисап операциялары үткәрелә башлай. 1993 йылдың июль аҙағында совет һумдарын әйләнештән сығарыу башлана. Белорус һумы ил территорияһында берҙән-бер законлы түләүҙәр сараһы булып ҡала. Шул уҡ йылдың сентябрендә Ҡаҙағстан, Әрмәнстан, Рәсәй, Үзбәкстан һәм  Тажикстан яңы типтағы һум зонаһы ойоштороу тураһынағы яңы килешеүгә ҡул ҡуйһа ла, был идея үҫеш алмай, һәм белорус һумы милли валюта булып ҡалыуын дауам итә.
Деноминацияланыуҙары
Тәүҙә 1992—1994 йылдарҙа белорус һумы 1 белорус  һумы (1992 йыл сығарылышы) өсөн 10 совет һумы нисбәтендә йөрөй.
1994 йылда белорус һумын 10 тапҡырға деноминациялау үткәрелә.
2016 йылдың 1 июлендә белорус  валютаһын 10 000 тапҡырға деноминациялау үткәрелә, шулай уҡ ваҡ аҡса берәмеге —  тин (копейка) индерелә.
2000—2015 йылдарға иҡтисади күҙәтеү
Милли банк сәйәсәтендә һум курсының кимәлен тотоуҙы тәьмин итеү өҫтөнлөк ала — Рәсәй яғы шуны талап итә. Алмаштырыу пункттарында долларҙар һатыу рөхсәт ителә. Резидент булмаған банктарға эске валюта баҙарына  юл асыла һәм тышҡы иҡтисади операцияларҙа һумды файҙаланыу буйынса сикләүҙәр бөтөрөлә. Милли банктың сәйәсәте һәм тышҡы ҡулай факторҙар белорус һумының тотороҡланыуына килтерә. Иҡтисадтағы һәм һалым өлкәһендәге (өҫтәлмә хаҡҡа һалым — 20 проценттан 18 процентҡа, әйләнеш һалымы 4,5-тән 4,15 процентҡа  тиклем түбәнәйә һ.б.)  ыңғай үҙгәрештәр ерлегендә, 2004 йыл башынан 2008 йыл аҙағына тиклем  белорус һумының АҠШ доллары һәм Рәсәй һумына ҡарата курсы ғәмәлдә үҙгәрешһеҙ ҡала. 2005 йылда милли валюталарҙағы банк депозиттарының даими үҫеше күҙәтелә. Күпмелер ваҡыт инфляция тиҙлеге лә кәмей, мәҫәлән,  2002 йылда ул  34,8 % тәшкил итһә, 2003 — 25,4 %,  2004 — 14,4 %,  2005 — 8,0 %,  2006 йылда 6,6 % була. Валютаның рәсми курсы йәшерен күрс менән тулыһынса тигеҙләшә, шул арҡала йәшерен валюта баҙары ла юҡҡа сыға.
2006 йылдың 16 мартында Францияның BNP Paribas  банкы банк-ара баҙарҙа белорус һумын АҠШ долларына ҡарата котировкалай башлай. Банк ике яҡлы котировка ҡуллана — ул белорус валютаһын АҠШ долларына ҡарата һата һәм һатып ала. Милли банк идараһы рәйесе урынбаҫары Василий Матюшевский был ваҡиғаны әһәмиәтле тип баһалай: Был шуны күрһәтә: донъяның төп финанс институттары беҙҙең кредит сәйәсәте, шул иҫәптән белорус һумы, тотороҡланыуын ҡыҙыҡһынып күҙәтә. Белорус һумына инвестициялау объекты булараҡ ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә  Беларусь Республикаһы Милли банкы идараһы рәйесе Петр Прокопович әйтеүенсә, белорус һумы 2010 йылға тулыһынса конвертациялана торғанға әйләнергә тейеш була.
2010 йылдың ғинуар-апрелендә инфляция 3,1 % (2009 йылдың ошо уҡ осоронда — 6,5 %) тәшкил итә.
2009 йылдың 2 ғинуарынан   Беларусь  Республикаһының Милли банкы белорус һумы курсын сит ил валюталары кәрзиненә бәйләү  механизмына күсә, бер ыңғайҙан уны АҠШ долларына ҡарата 20,5 процентҡа девальвациялай.
2010 йылдың ғинуар—мартында резидент булып торған хужалыҡ субъекттары тарафынан сит ил валютаһын һатып алыуҙың саф күләме 1 миллиард 497,1 миллион АҠШ доллары тәшкил итә  (2009 йылдың ошо осоронда — 955,4 миллион АҠШ доллары).
2014 йыл йомғаҡтары буйынса Беларусь Республикаһында инфляция 16,2 процент тәшкил итә.
Рәсәй менән валюталарҙы ҡушыу мәсьәләһе
Идара итә башлағандан алып президент А. Лукашенко РФ менән берләшеү йүнәлешендә әүҙем эшләй. Тәүҙә берҙәм Рәсәй-Белоруссия валютаһы индереү тураһында һүҙ бара. 1999 йылда ҡабул ителгән «Союз Дәүләте төҙөү тураһында договор»ҙың 13-сө статьяһы  берҙәм аҡса берәмеге индереүҙе күҙҙә тота. 2000 йылдың 30 ноябрендә Минскиҙа Беларусь Республикаһы менән Рәсәй араһында берҙәм аҡса берәмеген индереү һәм Союз дәүләтенең берҙәм эмиссия үҙәген ойоштороу тураһында дәүләт-ара килешеүгә ҡул ҡуйыла. Уға ярашлы, 2005 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәй һумы уртаҡ аҡса берәмеге итеп файҙаланыла башларға, ә 2008 йылдың 1 ғинуарынан Союз дәүләтенең берҙәм аҡса берәмеге индерелергә тейеш була. Был үҙәкте ҡайҙа урынлаштырыу һәм уға контроллек итеүҙе кем ғәмәлгә ашырылырға тейешлеге тураһында оҙон-оҙаҡ фекер алышыуҙар һәм бәхәстәр бара — Мәскәү булырға тейешме ул, Минскимы әллә башҡа өсөнсө ҡаламы.
2005 йылдың сентябрендә Союз Дәүләтенең Министрҙар Советы ултырышынан һуң Рәсәй премьер-министры Михаил Фрадков журналистарға Рәсәйҙең һәм Белоруссияның 2006 йылдан берҙәм валюта индереүгә әҙер түгеллеге хаҡында иғлан итә. Фрадков былай ти: Был тема көн тәртибенән алынмай, мәсьәлә көн үҙәгендә тора, ул ғына ла түгел, берҙәм валюта Рәсәйҙең дә, Белоруссияның да, тотош Союз Дәүләтенең дә мәнфәғәтендә эшләһен өсөн кәрәкле шарттар тыуҙырыусы комплекслы ҡарарҙар зарурлығын аңлау барлыҡҡа килде  Бөгөнгө көнгә Белоруссияла Рәсәй һумы берҙәм валюта сифатында индерелмәгән әле. Эксперттар бының ғәмәлгә ашыу мөмкинлеген һәм ваҡытын  баһалауҙа төрлө фекерҙәр әйтә.
Алтын-валюта резервтары
ХВФ методологияһы буйынса, Белоруссияның халыҡ-ара резерв активтары  2004 йылда  54,4 процентҡа арта һәм 2005 йылдың 1 ғинуарына  $ 770,2 миллион тәшкил итә; милли билдәләмәлә 17,1 процентҡа арта һәм $ 1,047 миллиард тәшкил итә. 2006 йылдың 1 ғинуарына илдең халыҡ-ара резерв активтары ХВФ мәғлүмәттәрен таратыуҙың махсус стандарты билдәләмәһе буйынса  $ 1296,5 миллион тәшкил итә. Милли банктың сит ил валютаһындағы, ҡиммәтле металдар һәм аҫыл таштарҙағы тулайым активтары $ 1629,6 миллион була (йыл эсендә $ 449,7 миллионға артҡан). Илдең алтын запасы 25,02 тонна тәшкил итә (валюталағы эквиваленты — $ 412,7 миллион). Белоруссияның ХВФ методикаһы буйынса хисапланған резерв активтары 2007 йылдың декабренә — $ 4182,2 миллион (йыл башынан алып 202,4 процентҡа артҡан) ; 2008 йылдың 1 мартына — $ 4 миллиард 352,9 миллион ; 2015 йылдың 1 ғинуарына 5 059 миллион АҠШ доллары тәшкил итә.
Беларусь Республикаһының ХВФ методологияһы буйынса хисапланған халыҡ-ара резерв активтары — һәр йылдың 1 ғинуарына (млн. USD) :
2011 йылдың 20 октябрендә Милли банк идараһы рәйесе Надежда Ермакова белдереүенсә, Милли банктың алтын-валюта резервтарының 74 проценты (4,7 миллиард долларҙың 3,5-е) — банктар алдындағы СВОП килешеүҙәре буйынса бурыстар. Шулай итеп, ғәмәлдә алтын-валюта резервтары 1,2 миллиард доллар ғына тәшил итә.
2013 йылдың 1 мартына Беларусь Милли банкының алтын һаҡламы, 2012 йыл эсендә 1,6 тоннаға артып, 33,3 тоннаға етә. 2016 йылдың 1 ғинуарына илдең алтын һаҡламы 38,1 тонна тәшкил итә.
Ҡайтанан финанслау ставкаһы
1990-сы йылдарҙа һәм 2000-се йылдарҙың  беренсе яртыһында инфляция кәмегән шарттарҙа Беларусь Республикаһының Милли банкы иҡтисад үҫешен дәртләндереү маҡсатында ҡайтанан финанслау ставкаһын да яйлап кәметә. Мәҫәлән,  2004 йыл башына ул — 28 %, 2005 йыл башына — 17 %, 2006 йыл башына — 11 %, 2007 йыл башына 10 % була. Беларусь Республикаһы һатып алған тәбиғи газ хаҡының ҡапыл ҡиммәтләнеүе шарттарында 2007 йыл башында валютаға һорауҙың киҫкен үҫеүе һөҙөмтәһендә  ҡайтанан финанслау ставкаһын 10 проценттан 11 процентҡа тиклем арттырыу ҡарала, әммә хәл тотороҡланғас, бер нисә этапта ҡабат 10 процентҡа тиклем төшөрөлә (2007 йылдың 1 октябренә). 2008 йылдың 1 июленән ҡайтанан финанслау ставкаһы йәнә 10,25 процентҡа тиклем арттырыла. 2011 йылда финанс кризисы арҡаһында бер нисә этапта 45 процентҡа еткерелә. Һуңынан Милли банк ҡайтанан финанслау ставкаһын түбәнәйтә башлай, әммә  финанс баҙарындағы хәлдең тағы киҫкенләшеүе сәбәпле 2015 йылдың 9 ғинуарында уны тағы 25 процентҡа еткерә.
2009 йылғы девальвация
2009 йылдың 2 ғинуарында Беларусь Республикаһының Милли банкы тарафынан белорус һумының курсы  20 процентҡа түбәнәйтелә (девальвациялана). АҠШ доллар курсы —  Br2650, евро — Br3703, Рәсәй һумы  Br90,16 кимәлендә билдәләнә.
Курстар түбәндәгесә үҙгәрә (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 1 ғинуарға):
2011 йыл девальвацияһы
2011 йылдың 24 майында Беларусь Республикаһының Милли банкы тарафынан белорус һумының курсы бер АҠШ долларына Br4930 кимәлендә, йәғни 56 процент самаһына, ҡабат түбәнәйтелә. Евро курсы — Br6914,82, Рәсәй һумы Br173,95 кимәлендә була.
Курстар түбәндәгесә үҙгәрә (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 23 майға):
2011 йылдың 20 октябрендә курс түбәнәйеү
Беларусь Республикаһы Хөкүмәте менән Милли банкы белорус һумын берҙәм тотороҡло курсҡа сығарыу буйынса үткәргән  саралар планына ярашлы, 2011 йылдың 20  октябренә милли валюта курсы 52 процентҡа түбәнәйә, был ғәмәлдә 2011 йылдың 24 майынан башлап тағы бер девальвация үткәрелгәнен аңлата.
2011 йылдың 21 октябренән Br курстары (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 20 октябрҙә ҡарата): Шулай итеп, беорус һумы 2011 йыл башынан төп валюталарға ҡарата 3 тапҡырға тиерлек осһоҙлана.
2014 йылдың декабре
Александр Лукашенко менән Петр Прокопович яңы девальвация булмаясағында ышандырһа ла,  19 декабрҙә  Милли банк халыҡҡа һатыла торған валютаға 30 процентлы «ваҡытлы» комиссия индерә.
29 декабрҙә Милли банк комиссияны  20 процентҡа ҡалдыра, бер үк ваҡытта һумды 7 процентҡа девальвациялай.
2014 йылда бөтә девальвация 24,7 процент тәшкил итә.
2015 йылдың ғинуары
12 ғинуарҙа белорус һумы  1,78 процентҡа девальвациялана.
14 ғинуарҙа белорус һумы  4,745 процентҡа девальвациялана.
Бер ай эсендә девальвация 29,4 процент тәшкил итә.
2015 йылдың ноябре
2015 йылдың 4 ноябрендә белорус һумына сираттағы деноминация иғлан ителә. 2016 йылдың 1 июленән  2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар 2009 йыл өлгөһөндәге банкноталарға һәм ваҡ аҡсаға 10 000:1 нисбәтендә алмаштырыла башлай. Әйләнешкә ете төрлө ҡағыҙ аҡса (5, 10, 20, 50, 100, 200 һәм 500 һумлыҡ) һәм һигеҙ төрлө ваҡ аҡса  (1, 2, 5, 10, 20, 50 тинлек, 1 һәм 2 һумлыҡ) сығарыла.
1995—2016 йылдарҙа курс үҙгәреүе графигы
Белорус һумы курсының АҠШ долларына ҡарата 1995—2016 йылдарҙа үҙгәреүе (бөтә курстар һәр йылдың 31 декабренә, шулай уҡ 2016 йылдың 30 сентябренә ҡарата бирелә); 1999 йылға тиклемге һандар — 2000 йылғы; унан һуңғылары  2016 йылғы деноминацияларҙы иҫәпкә алып бирелә.
2009 йыл өлгөһөндәге ваҡ аҡса
2016 йылдың 1 июленән, белорус һумы тарихында тәүге тапҡыр, деноминацияға бәйле әйләнешкә ваҡ аҡсалар индерелә. Элек Белоруссия донъяла  ваҡ аҡса сығарылмаған һирәк илдәрҙең береһе була. Иҫтәлекле тәңкәләр ара-тирә сығарылһа ла, улар әйләнештә осрамай тиерлек.
Тимер ваҡ аҡсалар Литва аҡса һуғыу йортонда һәм Кремница аҡса һуғыу йортонда етештерелә . Бөтә тәңкәләрҙең аверсына герб һәм дәүләттең атамаһы, йәнә аҡсаны һуҡҡан йыл  яҙылған. Реверста — тәңкәнең номиналы менән төрлө  орнаменталь символдар.
Иҫтәлекле тәңкәләр
Иҫтәлекле тәңкәләр 1996 йылдың 27 декабренән сығарыла башлай. Үҙ аҡса һуғыу йорто булмағанлыҡтан, затлы һәм затһыҙ металдарҙан иҫтәлекле тәңкәләр сит илдә һуғыла (Германияла, Литвала, Польшала, Рәсәйҙә һ. б. илдәрҙә).
2016 йылғы деноминация шарттары буйынса, элек сығарылған иҫтәлекле тәңкәләр алмаштырылмай һәм бөтә төр түләүҙәр өсөн үҙ хаҡы буйынса ҡабул ителергә тейеш.
2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар (2010 йылғы модификация)
2010 йылда яңы орфография ҡабул ителгәндән һуң 2000 йылғы 50 һумлыҡ һәм 50 000 һумлыҡ банкноталарҙағы яҙыу уға ярашлы итеп (пяцьдзесят урынына пяцьдзясят)  үҙгәртелә.