Роман
Жанр тарихынан
Роман тураһында бәхәстәр Рыцарь идеалдары шулай уҡ антик циклына ла инә. Улар XII быуатта Бенуа де Сент-Морҙың Троя һуғышы тураһында яҙған әҫәренә үҙенсәлекле төҫтәр өҫтәй. Ламбер һәм Александр Парижский Александр Македонский тураһындағы шиғри әҫәр яҙған, Бөйөк Македонскийға рыцарҙарҙың саф христиан сифаттарын биреп, ижад иткән шиғри роман. Антонио Минтурно «Поэтическое искусство» (1653)хеҙмәтендә романды варварҙар уйлап сығарған, ә уларҙы ҡамиллы тормошҡа ашырылыуы Гомер һәм Вергилийҙың эпик әҫәрҙәрендә, һәм бына шуларға быуаттар буйына эпик шағир эйәрергә тейеш булған да инде. Шиғриәт ғөрөф-ғәҙәт һәм йолаларҙың үҙгәреүен сағылдырһа ла, үҙ закондарынан бер аҙым да сигенергә ирекле түгел. 1665 йылда Пьер Николь «Письмо о ереси сочинительства» (Imaginaire sur l hérésie Lettre) китабында енәйәтсел теләктәрҙе һүрәтләүсе пьесалар һәм роман авторҙарын «күңелдәрҙе ағыулаусылар» тип атай. Уның элекке уҡыусыһы Жан Расин был ғәйепләүҙе үҙ иҫәбенә ҡабул итә һәм уға ҡаршы ҡырҡа яуап хатын яҙа. Никола Буалоны «Герои романа» (1664 йылда яҙылып, төрлө салондарҙы уҡылған, 1672 йылда тамамланған, ә 1713 йылда мадемуазель Скюдериҙың кәйефен боҙмаҫ өсөн генә һуңлап нәшер ителгән) хеҙмәтендә романдарҙын стиль манералығын, улар авторҙарының XVII быуат тарихын аңламауында һәм шул заман күренештәрен Рим һәм Элладаныҡы менән бутап күрһәтеүҙә ғәйепләй. Маркиза де Ламбер «Материнское поучение к дочери» (Avis d’une mère à sa fille, 1728) китабында ҡыҙҙарын романын уҡыуҙан киҫәтә уныңса, романдар башты бутай, оялыуҙы бөтөрә, кәрәкмәгән етешһеҙ ғәҙәттәрен үҫтерә. Вольтер 1733 йылда «яңы романдар» — «йәштәр күңелен асыусы елбәҙәк сара», үҙҙәренең баһаһын белгән әҙәбиәтселәр уларҙы уҡымаҫҡа, мыҫҡыл итергә тейеш, тип яҙа. Һуңғараҡ, «Век Людовика XIV» китабында был ғәйепләүҙәҙе ул XVII быуаттың «иҫке» романдарына ла таға. 1734 йылда аббат Ленгле-Дюфренуа[fr] Гордон де Персел псевдонимы аҫтында ике томлыҡ «О пользе романов …» (De l’usage des romans…), ә 1735 йылда үҙ исеме аҫтында «Справедливые обвинения против романов» (Histoire justifiee contre les romans) китабын баҫтырып сығара. Ошо ике китабында уның романға ҡарата ҡапма-ҡаршы ҡараштары сағылдырыла. 1735 йылда «Чудесное путешествие принца Фан-Фередена в страну Романсию» китабында Бужан-атай, прециозлы романға пародия яҙа, бының менән ул романдарҙы уҡыусыларҙа сирҡаныу тыуҙырыу маҡсатын ҡуйған. 1736 йылда иезуит Шарль Поре[fr] латин телендә тамашасылар алдында «О книгах, в просторечии именуемых романами…» (De libris qui vulgo dicuntur Romanses…) тигән телмәр тота. Уның телмәре романдарға ҡаршы вәғәз була, сөнки ул, романдар башҡа әҙәби жанрҙарға юл бирмәй, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе боҙа, күңел яҡшылығын юҡҡа сығара, тип һөйләй һәм властарға, кеше күңелендә изгелекте һаҡлау, уларҙың йәнен ҡотҡарыу өсөн, бындай романдарҙы тыйыу һәм уларға ҡарата ҡаты саралар күреүҙе тәҡдим итә. Шарлдың телмәрен, айырым брошюра итеп, «Мемуары Треву» журналында, уға арнап, махсус номер баҫып сығара. Был телмәр француз теленә тәржемә ителә һәм уны хуплаусы комментарий яҙыла. 1737 йылда Францияның короленең ҡарары баҫылып сыға, уға ярашлы, ошо көндән башлап Франция территорияһында бары тик махсус рөхсәт менән генә яңы романдарҙы баҫтырыу мөмкин була, шулай итеп романдар тыйыла. Аббат Жакен «Беседы о романах» (Armand-Pierre Jacquin, sur Entretiens romans les, 1755) папа Пореның иң киҫкен ғәйепләүҙәрен ҡабатлай, һәм уның әҫәре «романға ҡаршы» XVIII быуаттың иң билдәле китабы була. 1765 йылда «Энциклопедия»ның 14 томы сыға, унда «Роман» тигән мәҡәлә Луи де Жокур авторлығында яҙылған була. Луи де Жокур ҙа мәҡәләһендә роман жанрын әхлаҡһыҙлыҡтаһәм эстетикаға ҡаршы торғанлыҡта ғәҙәттәгесә ғәйепләй.