cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Овинная (Грошиха ҡушылдығы)
Овинная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Грошиха йылғаһының һул ярына тамағынан 1,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Балтика (Иглин районы)
Бәлтика (Балтика) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 719 кеше. Почта индексы — 452415, ОКАТО коды — 80228810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дурной
Дурной — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шаръю йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Арыҫлан (Наҙы-Петровск районы)
Арыҫлан — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл. Шемаха ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 456981, ОКАТО коды — 75 244 844 002, ОКТМО коды — 75 644 444 106.
Тарих
Элгәре Арыҫлан ауылы халҡы башҡорттарҙың Өпәй ыры­уына ҡараған. Ауылдың боронғо атамаһы — Күсем, яңы атамаһы Арыҫлан исемле кешенән барлыҡҡа килгән. Уның улы 1834 йылғы ревизия теркәгән — ул 1744—1824 йылдарҙа йәшәгән Ғәббәс Арыҫ­ланов (Ғәббәс Арыҫлан улы).
Өпәй ырыуы башҡорттары барлыҡ башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашҡандар, бының сәбәбе булып Башҡортостандың был төбәгендә сәнәғәттең үҫеүе, яңы заводтарҙың барлыҡҡа килеүе, урың һәм башҡа милләт вәкилдәренең күп­ләп күсеп ултырыуы башҡорт ырыуҙары — өпәй һәм уларҙың күршеләре — һыҙғы һәм ҡошсо аҫаба ерҙәрен бик ныҡ кәмеүе булып торған. Был ихтилалдарҙы баҫтырыу һөҙөмтәһендә, өпәйҙәр­ҙең бер өлөшө карателдәргә ҡол итеп өләшелгән, икенселәрен суҡындырғандар, өсөнсөләрен башҡа ҡатламдарға (сословие­ларға) күсерлергәндәр. Уларҙың ерҙәре бер яҡтан заводтар (Михайлов, Үрге һәм Түбәнге Һәргә (Серга) заводтары), ә икенсе яҡтан килмешәк урыҫ һәм татар крәҫтиәндәренең ауылдары менән уратып алына башланған. Һөҙөмтәлә өпәй башҡорттарының бер өлөшө суҡындырылған, икенсе өлөшө татарҙар менән ныҡ аралашып бер-береһенең телен үҙләштергән.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 711 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 351 ир һәм 360 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда ауылда 892 кеше йәшәгән.
Рәсемдәр
thumb|center|500px|Арыҫлан ауылының панорамаһы
Мирза Ҡәдим Ирәвәни
Ирәвәни башлыса үҙенең сигеү өсөн, стеналарҙа эшләнгән һүрәттәре, ювелир әйберҙәре, лаклы һынлы сәнғәт эштәре, шулай уҡ быялаға төшөрөлгән һүрәттәре менән билдәле. Бөтә эштәренә дә тиерлек исемен, ғәҙәттә, әзербайжанса, йәки русса яҙып ҡуя торған була. Үҙен «Мирза Ҡәдим Ирәвәни», йәки «Ҡәдим Бәк» тип йөрөтә, ҡайһы ваҡыт Рәсәй империяһында «Табель о рангах» буйынса чинын «коллежский асессор» тип күрһәтә.
Уның иң билдәле эштәре: «Ултырып торған ҡатын», «Йәш кеше портреты», «Фетх Али-шах портреты», «Бейеүсе ҡыҙҙар», «Мулла» (барыһы ла Әзербайжан сәнғәт музейында), «Мах Талят портреты» (Грузия дәүләт сәнғәт музейы), портрет-миниатюра «Сәскәләр һәм ҡоштар» (Дәүләт Эрмитажы), шулай уҡ 4 ҙур портрет (1 м × 2 м) — улар 1850 йылдарҙа Ереван сардарҙары һарайы стеналарын биҙәү өсөн майлы буяуҙар менән яҙылған.
Биографияһы
Ҡәдим Ирәвәни 1825 йылда Эриван ханлығы, Эриван ҡалаһында (хәҙерге Ереван, Әрмәнстан баш ҡалаһында) тыуған. Балта оҫтаһы Мәмәд-Ғөсәйен (Мәмәд-Хөсәйен) ғаиләһендә берҙән-бер бала була, уның исеме тәүге тапҡыр 1954 йылда сәнғәт белгесе Наталья Миклашевскаяның рәссам Ирәвәниға бағышланған мәҡәләһендә иҫкә алына. Миклашевская фекеренсә, Ҡәдим Мәмәд-Ғөсәйен, ябай балта оҫтаһы булмағандыр,ә ағас эшкәртеп, һырлаусы булғандыр. Миклашевская Мәмәд-Ғөсәйен берҙән-бер улын бала сағынан уҡ биҙәк төшөрөү сәнғәтенә өйрәткәндер ти. Мәмәд-Ғөсәйен улына белем бирә алған һәм уны Тифлис прогимназияһына урынлаштырған. Рус мәҙәниәте менән уҡыған саҡта уҡ яҡындан танышып, Мирза Ҡәдим үҙенең сәнғәткә булған һәләтен үҫтерә. Прогимназияны тамамлағандан һуң ун биш йәшлек Мирза Ҡәдим почтаға эшкә урынлаша.
Бала саҡтан уҡ Мирза Ҡәдим һүрәт төшөрөргә ярата. Ғаиләлә иҫкә алыуҙарынса, ул үҫмер саҡта уҡ көҙгөлә бер ҡатын портретын төшөрә, был уның буяуҙар менән төшөрөлгән тәүге эше була. Төп эшенән буш ваҡытты ул һүрәт төшөрөп үткәрә. Үҙе эшләгән бүлмә стеналарын ул һүрәттәр менән биҙәй. Ләкин Ирәвәни йәшәгән өй һаҡланып ҡалмаған. Тыумыштан бирелгән һәләте арҡаһында профессиональ бедеме булмаһа ла Мирза Ҡәдим киң билдәлелек яулай. Киң билдәле рәссам булып киткәс, XIX быуаттың 50-се йылдарында ул Ирәвәниҙағы сардарҙар һарайын реставрациялауҙа ҡатнаша. Был һарайҙа ул көҙгөлө залды яңырта.
Урыҫ, француз һәм фарсы телдәрен белгән, үҙ заманы өсөн ул белемле кеше булған, музыка яратҡан, уның китапханаһында урыҫ, Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш авторҙарының әҫәрҙәре булған.
Мирза Ҡәдим Ирәвәни 1875 йылда Эривандә коллежский асессор дәрәжәһендә вафат була. Ереванда ерләнә, ләкин ҡәбере бөҙҙөң көндәргәсә һаҡланмаған.
Ижады
Бөтә эштәрендә лә тиерлек Ирәвәни әзербайжан, йәки рус телдәрендә «Мирза Ҡәдим Ирәвәни», йәи «Ҡәдим Бәк» тип имза ҡуя, ҡайһы ваҡыт «коллежский асессор» тип тә өҫтәй. Ул дүрт тарихи шәхес: Фәтх-Али шах, Аббас Мирза, Мах Тәлләт ханым һәм Веджуллах Мирза портреттарын яҙа. Бынан тыш ул билдәһеҙ яугир портретын да яҙа. Мирза Ҡәдим Ирәвәнәи эштәренең датаһын күрһәтмәй, ә имзаһын ҡуя һәм кемде һүрәткә төшөргәнен генә яҙа торған була. Шуға ҡарамаҫтан уның эштәрен сағыштырып, әҫәрҙәре ижадының ҡайһы осөронда тыуғанын билдәләп була. Шулай итеп, Ирәвәни ижадында өс осорҙо айырып күрһәтеп була: беренсе осор — рәссамдың үҫмер сағы, икенсе осор— Эривандәге сардарҙар һарайында эшләгән осоро(XIX быуаттың 50-се йылдары) һәм өсөнсө осор — ижадының үре (XIX быуаттың 60-70-се йылдары).
Үҫмер йылдарындағы ижады
Был рәссамдың Эривандәге сардарҙар һарайын реставрациялауға тиклемге үҫмер осоро. Был ваҡытта ул декоратив сәнғәт менән шөғөлләнә, уның һүрәттәренә примитивизм хас.
Иртә ижады осоронда Ирәвәни стенаға төшөрөр, ебәк һәм алтын ептәр менән сигеү өсөн бик күп һүрәт һәм трафареттар яһай (гюлабетин), шулай уҡ ул һыбайлы һүрәтен төшөрә. Тәүге портретты ул көҙгөлә яҙғаны билдәле, Р.Мустафаев исемендәге сәнғәт музейында һаҡланған ике эш тә ошо осорҙа яҙылған тип иҫәпләргә була: «Бейеүсе ҡыҙ» һәм «Дәрүиш». Ирәвәниҙың стена һүрәттәрендә күбеһенсә сәскәләр һәм ҡоштарҙан композициялар урын алған. Һүрәттәр һәм трафареттарында ла ошо мотивтар һаҡланған. Улар Ирәвәни әзербайжан биҙәктәре һәм стенаға һүрәт төшөрөү сәнғәте менән яҡшы таныш булғанын күрһәтә.
Ижадының тәүге осронда Ирәвәни художник-прикладник булған. Әзербайжан сәнғәт музейында сигеү өсөн яһалған ике трафарет һаҡлана, был ике бер аҙ оҙонайтылған һигеҙ мөйөш һәм түңәрәк төшөрөлгән медальон-розетка. Медальон менән түңәрәк ҡағыҙҙан киҫеп яһалған. Сәскәләрҙән эшләнгән биҙәк бер иш итеп медальондың дүрт өлөшөндә урынлаштырылған. Икенсе трафарет — 22,3 см диаметрлы түңәрәктең дүрттән бер өлөшө, ул да стилләштерелгән сәскә биҙәге. Был биҙәк «ортюк» тигән сигеү өсөн эшләнгән, уны әйберҙәр һалынған түңәрәк батмусты («меджмаи») ҡаплар өсөн ҡулланғандар.
Ҡалған өс һүрәт, «Сәскәләр һәм ҡоштар», «Роза һәм ҡарлуғас» һәм «Сәскәләр һәм фазандар» айырым ҡағыҙ битенә төшөрөлгән. Наталья Миклашевская фекеренсә, улар берәй нимәне биҙәр өсөн генә эшләнгән. «Роза һәм ҡарлуғас» кеүек һүрәттәрҙең варианттарын Ирәвәни акварель йәки темперала айырым ҡағыҙ биттәренә лә төшөргән. «Сәскәләр һәм фазандар»ҙа бигерәк тә фазандар тере кеүек итеп, оҫта кәүҙәләндерелгән. Һүрәтте рәссам тырышып, был шөғөлдө яратып башҡарған икәне күренеп тора.
Трафареттарҙың береһендә Ирәвәни кеманчала уйнаусы ир кешене һәм бармаҡ шартлатып бейеүсе ҡыҙҙы төшөргән.
Ирәвәниҙең ижадының башланғыс осронда «Хәнйәрле ир кеше», «Һыбайлы», «Бейеүсе ҡыҙ» һәм «Дәрүиш» һүрәттәре яҙылған. «Хәнйәрле ир кеше»- лубочная картинка тип аталған жанрға ҡарай, ул ябай халыҡ өсөн тәғәйенләнгән сәнғәт. Ирәвәни был ир кешене ғәйрәтле итеп төшөргән. Бынан тыш быялала төшөрөлгән «Дәрүиш» һәм «Бейеүсе ҡыҙ» һүрәттәре лә шул жанрға ҡарай.
Сардарҙар һарайында эше
Эривандағы сардарҙар һарайы өсөн Ҡәдим Ирәвәни майлы буяу менән 4 ҙур портрет (1 × 2 м) яҙған, унда шахтар һәм сардарҙар (Шах наместниктары) һүрәтләнгән. Портреттарҙы урынлаштырыу урыны- ҙур һарайҙың икенсе ярусында. Был Фетх Али-Шах, Аббас-Мирза, Хөсәйн-хан Каджар һәм Рөстәм Зала портреттары. Туғандары иҫтәлектәренә ҡарағанда, ҡораллы яугирҙар төшөрөлгән тағы дүрт портрет (рәссамда сардарҙар портреттарының икенсе варианттары ҡалғандыр) булған. Рәссам ғаиләһендә бындай һүрәттәр «пехлеван» («батыр») тип атала. Киндер туҡымала май буяу менән яһалған был портреттар Әзербайжан һынлы сәнғәтендә беренсе станок (мольбертҡа ҡуйып эшләнгән) әҫәрҙәре булып тора.
Был портреттар XIX быуат Иран станок һынлы сәнғәт стиленә яҡын. Мәҫәлән, мендәрҙә ултырыусы Фетх Али-Шах портреты, иртә Каджар осороноң «келәмдә ултырусы» Фетх Али-шахтың иконографик тибын ҡабатлаһа ла, картинаның сифаты XIX быуаттың 50-се йылдарҙа Эривандағы сардарҙар һарайы өсөн Мирза Ҡәдим Ирәвәни яҙғанға оҡшаған. Рәссамдың профессиональ кимәле үҫеүе уның әҫәрҙәрендә күренә, Миклашевская фекеренсә, бигрәк тә сардарҙар портреттары һәүәҫкәр рәссам өсөн үҙенә күрә сәнғәт мәктәбе булып торған..
Аббас Мирза төшөрөлгән һүрәт тә сардарҙар портретын яҙыуға әҙерлек булған. Аббас Мирза портретында Ирәвәни кешене ысынбарлыҡҡа яҡын итеп һүрәтләргә тырыша, был бигерәк тә «Яугир» һүрәте менән сағыштырғанда күренә. Унда тере кеше һыҙаттары бик һиҙелмәй. Ирәвәни какарулде һүрәтләгәндә яҡтылыҡ һәм күләгәне оҫта ҡуллана, папаханың күләмен ысынбарлыҡтағы кеүек итеп күрһәтә. Кеше кәүҙәһенең күләмен рәссам бик дөрөҫ күрһәткән тип булмай. Аббас Мирза кәүҙәһен Ирәвәни пропорциональ итеп төшөргән, ләкин боронғо шартлы традициялар үҙен һиҙҙерә әле. Был бигерәк тә аяҡтарға ҡағыла. Ирәвәниҙы ҡулдарҙы ла бик оҫта төшөрөүсе тип булмай.
Миклашевская фекеренсә, Мирза Ҡәдим Ирәвәни Аббас Мирзаны төшөргәндә үк һүрәткә төшөрөлөүсенең психологик характеристикаһын бирергә тырышҡан. Аббас Мирзаның йөҙө һәм ҡулдары тыныс һәм күндәм холоҡло кеше икәнен күрһәтә. Уның алға табан бер аҙ эйелгән кәүҙәһе лә күндәмлек билдәһе. Был портретта рәссамдың оҫтара барғаны күренә, шуға күрә был әҫәр сардарҙар һарайында эшләгән осорҙоң аҙағында яҙылған тип әйтергә була.
Ижадының өлгөргән осоро
Сардарҙар һарайындағы эшен тамамлағандан һуң, Ирәвәни акварель һәм темпера менән күбеһенсә заказға портреттар яҙыу менән шөғөлләнә. Ғүмеренең һуңғы 15 йылы- ижадының өсөнсө осоро, иң һөҙөмтәле була (9 портрет: 6 — Әзербайжан милли сәнғәт музейында (ике фигуралы композиция, цесаревич Александр ҡатыны менән, 2 ҡатын-ҡыҙ, йәш кеше һәм тамамланмаған «Роза һәм һандуғас»); көҙгө- ябыла торған — Эрмитажда, Грузия дәүләт сәнғәт музейында — ҡатын-ҡыҙ портреты.
Был осорҙоң башында ике фигуралы композиция һәм ҡатын-ҡыҙ портреты (Грузия ДСМ) төшөрөлгән, ләкин был мотивтар Эрмитаждағы эшендә һәм ҡатын-ҡыҙ портретында ла ҡабатлана (Әзербайжан МСМ).
1860 йылдарҙыңикенсе яртыһында рәссам цесаревич Александр менән уның ҡатыны портретын яҙа. Ул иллюстрациялы рус телендәге ниндәйҙер журналдан күсерелгән. Портреттың ситтәрен ул көнсығыш стилендә матур үҫемлектәр һүрәте менән биҙәгән.
Ҡалған эштәренең барыһын да Ирәвәни ғүмеренең һуңғы йылдарында яҙған.
Ултырып торған ҡатын портретын, бигерәк тә уның йөҙөн, кейемен- мутаки һәм итәген рәссам бик ентекләп, ысынбарлыҡҡа яҡын итеп төшөрөргә тырышҡан. Прототиптың ирендәре, танауы, ҡаштары һүрәткә төшөрөлгән ҡатынға оҡшатып эшләнгән булырға тейеш. Был элементтар Ирәвәниҙың реализм йүнәлешендә эшләргә тырышыуын күрһәтә.
Йәш кеше портретында кейемдең биҙәктәре һәм төҫтәре ентекләп төшөрөлгән. Зәңгәр төҫтәге донды төшөргәндә рәссам яҡтылыҡ һәм күләгәне оҫта файҙаланған. Был портретта алға табан йүнәлештәге перспективаны рәссам күрһәтә алмаған (иҙән вертикаль тора), шулай ҙа әйберҙәр күләме оҫта ғына күрһәтелгән.
Санкт-Петербургта ябылып-асылыусы көҙгөнөң эсендә портрет-миниатюра, ә тышы лаклы биҙәлгән ағас ҡумта, йәки футляр. Уң яҡында көҙгө, ә һул яғында- ир кеше портреты. Ирәвәни эштәре араһында башҡа бындай әйбер осрамай. Ҡапҡасының өҫкө яғындағы яҙыу был әйбер Кавказда хеҙмәт иткән рус генералы өсөн эшләнгән икәнен дәлилләй: «Pouг geneгal Karvalin». («Для генерала Карвалина»).
Наталья Миклашевская көҙгө тышындағы биҙәктәрҙең- гөлләмәнең, сәскәләрҙең һәм әзербайжан милли биҙәктәренең ентекләп, ҙур оҫталыҡ менән башҡарылыуын билдәләй. Миниатюра-портрет рәссамдың арауыҡ һәм алыҫлыҡты ысынбарлыҡҡа яҡын күрһәтәергә тырышыуын билдәләй.
Мах Талят портретындағы тирма (туҡыма) Ирәвәниҙың ошондай башҡа эштәрендәге кеүек үк ентекләп эшләнгән. Баҡыла һаҡланған ҡатын портретында ла ошо уҡ композиция күрәбеҙ, ләкин Баҡылағы ҡатындың йөҙөндә индивидуаль һыҙаттар күренә, ике ҡатын араһында йәш айырмаһы ла һиҙелә. Грузиялағы портреттың аҫҡы өлөшөндәге «шебеке» (төҫлө быяла киҫәктәренән орнамент) геометрик биҙәктән— алты мөйөшлө йондоҙҙан тора; Баҡылағы портрет рамаһында биҙәктәр юҡ, буйлы һыҙыҡтар ғына бар. Баҡылағы портретта Миклашевская рәссамдың үҫә барған оҫталығын билдәләй, быны төрлө төҫтәр ҡулланыу, ҡатының йөҙөн төрлө төҫтәге буяуҙар менән ентекләп төшөрөү, кейемендәге тирма һәм башҡа биҙәүестәрҙең бермәтекләп эшләнгәненә иғтибар итә.
Ирәвәниҙың һуңғы эштәренең берһе- «Роза менән һандуғас», уны рәссам эшләп бөтөрмәгән. Композицияһы буйынса ул сигеү һәм биҙәү әйберҙәре өсөн һүрәт-трафареттарҙы хәтерләтһә лә, Миклашевская фекеренсә, ул иркенерәк яҙылған. Был эш буйынса Ирәвәниҙың эш алымдарын күҙәтергә мөмкинлек бирә:һүрәтте эшләп бөткәс, рәссам уны сите буйынса ҡыҙғылт- көрән төҫтәге буяу менән уратып ҡуя. Шунан рәссам өҫкө яҡтан башлап, бумала менән бер нисә тапҡыр йөрөтөп ала. Эштең күләмен һәм күләгә менән яҡтылыҡты пунктирҙар менән еңелсә билдәләү менән һүрәт әҙер була. Был процесты ҙур роза сәскәһен, уның тирәләй төшөрөлгән йәшел япраҡтарҙа ла күрергә була.
Рәссам эштәренең яҙмышы
Ғаилә архивында Ирәвәниҙың 100 артыҡ әҫәре һаҡланып ҡалған. 1921 йылда рәссамдың килене Фатима Xаным Ҡәдимбәкова (1873—1950) Еревандан Баҡыға күсенгәндә рәссамдың китапханаһы менән бик күп әҫәрҙәре Ереванда ҡала. Оҙаҡламай улар юғала. Баҡыла 20 портрет, эскиз һәм сигеү һәм биҙәү өсөн һүрәт һаҡлана, улар 1939 йылда Р.Мостафаев исемендәге Әзербайжан милли сәнғәт музейы тарафынан һатып алынған. XX быуат уртаһында Ирәвәниҙың тик 23 эше генә билдәле була, уларҙың 20 Әзербайжан дәүләт сәнғәт музейында (Быҡы), икеәүһе — Дәүләт Эрмитажында (Санкт-Петербург) һәм берәү — Грузия дәүләт сәнғәт музейында (Тбилиси) һаҡлана.
1914 йылда Сардар һарайын емергән саҡта, ундағы портреттар стеналарҙан алынып, Грузияға ебәрелә. Грузия дәүләт музейындағы портреттарҙың ҡайһыныһы Ирәвәни эше икәнен теүәл генә билдәләү еңел түгел. Ҡайһы бер эштәрҙең Ирәвәни эскиздары, һүрәттәре буйынса, шулай уҡ рус ориенталисы, фотограф Дмитрий Ермаков альбомы буйынса ла авторын әйтеп була (альбом Грузия дәүләт музейы фондында һаҡлана). Береһендә авторҙың имзаһы бар. Был эштәр XIX быуат иран станок һынлы сәнғәтенә яҡын. Фетх Али-шах, Аббас-Мирза,Хөсәйен-хан Каджар һәм Рөстәм Заланың портреттарын Ирәвәни яҙғанын тикшеренеүселәр билдәләй алған.
1947 йылда Эрмитажда Иран лак һәм лубок стилендәге әйберҙәр менән эшләгәндә, Наталья Миклашевская асып-ябыла торған көҙгөгә иғтибар итә, ул Мираз Ҡәдим Ирәвәни стилендә эшләнгән. Портреттағы кеше исеме лә Ирәвәнигә хас стилдә яҙылған. Футлярҙың тышына француз телендә «A’dessinee tel Kadim Век» («Рисовал некий Кадым Бек») тип яҙылған. Шулай итеп, Ҡәдим Ирәвәниҙың тағы бер эше табылаи. Уны Эрмитажға ниндәйҙер кеше бүләк итә (1936).
XX быуаттың 50-се йылдарында Грузия ССР-ы дәүләт сәнғәт музейында миниатюралар коллекцияһын ҡарағанда, өс һүрәт уның иғтибарын йәлеп итә. Ҡатын-ҡыҙ портреты һәм бер иш «Сәскә һәм ҡош» һүрәттәрен сәнғәт белгесе Ирәвәниҙыҡы тип таба. Уның өҫтөндә — «Мах Талят портреты» тип яҙылған, рус телендәге яҙыуҙы миниатюра хужаһы юйған һәм уны иран миниатюраһы тип музейға һатҡан. .
Әзербайжан музейында һаҡланған 20 эш: алты буяу менән яҙылған портрет, тушь менән яҙылған бер портрет, ике буяулы йәнәшә портрет, бер һыбайлы һәм алты һүрәт-трафарет; бер һүрәттә роза ҡыуағы менән ҡош (был һүрәт тушь менән тотош ғәрәп яҙмаһынан эшләнгән); ике быялала майлы һүрәт, һуңғыһы — сәскәләрҙән композиция — тамамланмаған акварель. «Дәрүиш» картинаһы инвентарь китабында яңғылыш «Ир кеше» тип яҙылған булған. Әзербайжан музейында тағы ике («Яугир» һәм «Аббас Мирза») эш бар, улар сардар һарайында яҙыласаҡ эштәргә әҙерлек булған.Дәүләт Эрмитажында көҙгө һаҡлана. Грузия дәүләт музейында ҡатын-ҡыҙ портреты бар (темпера). Тағы ла ошо уҡ музейҙа бер иш «Сәскәләр һәм ҡош» тигән ике миниатюра һаҡлана.
Ирәвни тормошон һәм ижадын өйрәнеү
1938—1939 йылдарҙа Әзербайжан дәүләт сәнғәт музейы бер нисә Мирза Ҡәдим Ирәвәниҙың әҫәрен һатып ала. Был коллекцияны тикшергәндән һуң «XIX быуат әзербайжан рәссамдары» тигән мәҡәлә баҫылып сыға. Мәҡәлә сәнғәт белгестәрендә Ирәвәни ижадына ҡыҙыҡһыныу уята, сөнки был рус һынлы сәнғәте йоғонтоһонда тыуған тәүге әзербайжан рәссамы әҫәрәре була. Ул саҡта Ирәвәниҙың тик бер нисә генә әҫәре билдәле була. Мәҡәләлә уның өс һүрәте ҡуйыла.
Әҙәби тәнҡитсе Оруджали Гасанов (az|Orucəli Həsənov}}) 1940 йылда Мирза Ҡәдим Ирәвәни ижадына арналған хеҙмәт яҙа.
1947 йылда Эрмитажда сәнғәт белгесе Наталья Миклашевская асылмалы көҙөгө менән эшләгәндә уның биҙәктәре һәм уның эсендәге портреттың Ирәвәни стиленә оҡшағанын аса. 1950 йылда Миклашевская Ереванға — Ирәвәниҙың тыуған ҡалаһына бара, ләкин юлы уңмай. Тбилисиҙа Грузия ССР-ы дәүләт сәнғәт музейында ул XIX быуат миниатюралары араһында Ирәвәниҙың өс һүрәтен таба.
1954 йылда Баҡыла Миклашевскаяның «Художники XIX в. Мирза Кадым Эривани и Мир Мохсун Навваб» тигән мәҡәләһе сыға, Миклашевсая Эрмитаж, Баҡы һәм Грузия музейҙарындағы Ирәвәни һәм Мир Мохсун Навваб әҫәрҙәрен һүрәтләй. Мәҡәләлә рәссамдың бығаса билдәле булмаған бер нисә эше тураһында ла яҙыла. Ирәвәниң биографияһы тураһында мәғлүмәттәрҙе Миклашевская рәссамдың ейәндәре А. һәм Г. Кадымбекоовтарҙан, килене Фатима Ханым Кадымбекованан ала. Миклашевская рәссамдың ижады буйынса бик ентекле, етди хеҙмәт яҙа.
Мирза Ҡәдим Ирәвәниҙың ижадын Керим Керимовта өйрәнә. Аббас-Мирза портретын өйрәнгәндә Керимов рәссамдың күләгә һәм яҡтылыҡ менән эшләүен күрә, ләкин рәссамдың әлегә перспективаны күрһәтә алмауына иғтибар итә. Шулай ҙа ул был портретҡа психологик образлыҡ хас тип таба.
«Әзербайжан сәнғәтендә портрет жанры» тигән фәнни хеҙмәттә Р. Керимова Фетх-Али-шах портретын иҫкә ала. Керимова был майлы буяуҙар менән яҙылған портрет шартлы, декоратив һәм бер яҫылыҡта яҙылған әҫәр тип билдәләй. Ләкин Керимова был портреттың ҡайҙа һаҡланғанын яҙмай.
Таҡта (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Таҡта — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 868 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атама башҡорттарҙың бала тыуыуҙы туҡтатыу өсөн ырымға бәйле "туҡта" һүҙе менән яһалған андронимдан барлыҡҡа килгән, тип яҙа
Алкин ауыл Советы (Шишмә районы)
Алкин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.189 (Йөҙ ҙә һикһән туғыҙынсы часы Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з һанлы Законы менән индерелә), унда түбәндәге юлдар бар:
Шишмә районы Ар ауыл Советының Ключарев, Бочкаревка, Яңы Михайловка ауылдарын Шишмә районының Әлкә ауыл Советы составына тапшырып, Шишмә районының Ар һәм Әлкә ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Составы
Уҙытамаҡ ауылы,
Баҡса ауылы,
Богомоловка ауылы,
Бочкаревка ауылы,
Заводянка ауылы,
Илкәш ауылы,
Яңы Михайловка ауылы,
Сәлих ауылы,
Алкин шифаханаһы ауылы,
Санжаровка ауылы,
Алкин ауылы,
Ураҙбахты ауылы,
Шапоровка ауылы.
Нюча-Яка
Нюча-Яка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рошня
Рошня — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мартан йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арыҫлан ауыл Советы (Шишмә районы)
Арыҫлан ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Арыҫлан ауылы,
Әмин ауылы,
Ирек ауылы,
Леонидовка ауылы,
Яңауыл ауылы.
Каминская-Дульская Елизавета Ивановна
Каминская-Дульская Елизавета Ивановна  (29 апрель 1899 йыл — 28 февраль 1995 йыл) — СССР ғалимы, геология-минералогия фәндәре кандидаты, профессор.
Урал тимер мәғдән ятҡылыҡтары геологияһы өлкәһендә ҙур белгес була. Магнитогорск металлургия комбинаты (ММК) тимер мәғдәне базаһының геологик өйрәнелеүенә ҙур өлөш индерә.
Биографияһы
Елизавета Ивановна Каминская-Дульская 1899 йылдың 16 апрелендә (яңы стиль буйынса 29 апрель) Томск ҡалаһында тыуа.
1927 йылда Себер технология институтының тау технология факультетын (хәҙерге Томск политехник университеты) геология, геохимияһы һәм кристалл химияһы һөнәре буйынса тамамлай. 1947 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Процессы минералообразования в контактово-метаморфизованной зоне горы Магнитной» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Минералогия һәм геология кафедраһы буйынса 1963 йылда профессор-ғалим исемен раҫлай. Ғалим булараҡ формалашыуына А. Н. Заварицкий, Д. С. Коржинскийҙар ҙур йоғонто яһай.
Е. И. Каминская-Дульская Магнитогорск ҡатын-ҡыҙҙары араһында иң беренсе булып кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай; шулай уҡ профессор дәрәжәһен алған беренсе ҡатын-ҡыҙ була.
Эшмәкәрлеге
Юғары уҡыу йортон тамамлап, Себерҙә һәм Уралда тимер мәғдәнен разведкалау менән шөғөлләнә. 1934 йылда Магнитогорск металлургия комбинатының тау идаралғы саҡырыуы буйынса геолог ире Фаддем Фаддеевич Дульский (1900—1965) менән Магнитогорск ҡалаһына килә, бында петрограф өлкән геолог, деталле разведкалау цехының төп геологы булып эшләй. 1937 йылда Мәскәүҙә XVII халыҡ-ара геологик конгреста ҡатнаша.
1938 йылда Каминская ММК-ның геология идаралығындағы геология музейын ойоштороуҙа ҡатнаша. Был музейҙа Магнит тауының барлыҡ мәғдән төрҙәре һәм минералдары тәҡдим ителә. Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында, 1942 йылда, ул цехтың техник етәксеһе, артабан өлкән һәм баш геологы булып тәғәйенләнә. Елизавета Ивановна Магнит тауы һәм Кесе Куйбас тауҙары ятҡылыҡтарын разведкалау менән етәкселек итә. Тикшеренеү эштәре һөҙөмтәһе нигеҙендә диссертацияһын яҙа.
Елизавета Ивановна Каминская-Дульская ире менән бергә Магнитогорск тау-металлургия институтына (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) геология һәм минералогия фәндәрен уҡытырға саҡырыла. Ул 1954 йылдан 1970 йылға тиклем доцент булып эшләй, һуңынан геология кафедраһы профессоры. Уның ҡатнашлығында институтта петрография һәм минералогия лабораторияһы һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙың минералогия һәм геология кабинеты булдырыла. Уның уҡыусылары араһында техник фәндәр докторы, профессор Г. Б Ферштатер һәм бер нисә техник фәндәр кандидаты бар. Бер нисә ғилми хеҙмәт авторы була, шул иҫәптән ике монография: «Генетическая связь руд с магматическими и метаморфическими породами на железорудном месторождении горы Малый Куйбас» һәм «Железорудные месторождения Магнитогорского района» авторы.
Елизавета Ивановна 1970 йылда пенсияға сыға. 1995 йылдың 28 февралендә Ригала вафат була.
Воложка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Воложка (река)
Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы
Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы (25 август 1951 йыл — 18 ноябрь 2020 йыл) — спортсы. Самбо көрәше буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1978). Самбо буйынса ирҙәр араһында СССР-ҙың лётчик-космонавты, Советтар Союзы Геройы П. И. Беляев иҫтәлегенә Бөтә союз турниры чемпионы (1977). Самбо буйынса күп тапҡыр Бөтә союз ярыштары, Башҡортостан Республикаһы чемпионы. Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2002). Самбо, дзюдо буйынса юғары категориялы тренер — преподаватель. СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең самбо көрәше буйынса 18 спорт мастерын, Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй турнирҙары, Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй, профсоюздарҙың ЦС ДСО, ВЦСПС чемпионаты һәм беренселегендә, Йәштәр уйындары, Европа һәм Донъя чемпиондарын, призёрҙарын тәрбиәләгән.
Бала сағы, мәктәп йылдары
Суфый Әхмәтзыя улы Шәйәхмәтов 1951 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ының Асҡын районы Ҡарткиҫәк ауылында тыуған. Атаһы Әхмәтзыя Шәйәхмәт улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Әсәһе Хәйәт Мөғтәбәр ҡыҙы — алдынғы малсы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Ғаиләлә ете бала үҫә. Суфый Шәйәхмәтов 10 класты Арбаш мәктәбендә уҡый. Үҫмер йылдарында уҡ район һабантуйҙарында үҙен һынап ҡарай: көрәшеп, төп приздар ала. Ирекле көрәш буйынса бер нисә алым үҙләштереп өлгөрә. Буласаҡ һөнәре спорт менән бәйле булырын аңлай.
Хәрби хеҙмәте
1970— 1971 йылдарҙа Суфый Әхмәтзыя улы Мелитополь хәрби часында десант ҡоролмалары буйынса авиамеханик булып хеҙмәт итә. Ул хеҙмәт иткән часта спорттың иң популяр төрө көрәш була. Осетиндар Чермен Ваниев, Руслан Забоев, Батрат Дагоев уның беренсе тренерҙары була ла инде. Хеҙмәттәштәре уға был спорт төрөн ташламаҫҡа тәҡдим итә, үҙе лә инде киләсәк тормошон спорттан башҡа күҙ алдына ла килтерә алмай.
Техникумда уҡыу йылдары
Армиянан һуң ул, 1972 йылда, Өфөләге Башҡорт республика физкультура техникумына уҡырға инә. Һуңынан техникум Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсерелә. Техникумда уҡыған йылдарында ныҡлап самбо менән шөғөлләнә башлай. Остазы — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры Наил Нәҡи улы Абсатаров. 1973 йылда Суфый Шәйәхмәтов самбо буйынса мастерлыҡҡа кандидат исеменә лайыҡ була. 1974 йылда техникумды тамамлай.
Хеҙмәт юлы
Тренерының тәҡдиме менән Стәрлетамаҡта ҡала, спорт менән шөғөлләнеүен дауам итә, тренер булып эш башлай. Бер үк ваҡытта 21-се ҡала ПТУ-һында физкультура уҡыта. Уның беренсе тәрбиәләнеүсеһе Виталий Алексеев армияға тиклем — самбо буйынса мастерлыҡҡа кандидат, һуңынан — СССР-ҙың спорт мастеры.
Ғаилә хәле
Суфый Шәйәхмәтов тормош иптәше Зинира Кашафетдин ҡыҙы менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр: улдары Азат, Эдуард, ҡыҙы Әлиә. Ейәне Оскар (11 йәш)- оҫта шахматсы, олатайы менән гел шахмат уйнаған. Самбо секцияһына йөрөгән, киләсәктә лә самбо көрәше буйынса шөғөлләнеүен дауам итергә уйлай. Ейәнсәре Радмила (14 йәш) самбо- дзюдо секцияһында шөғөлләнә. Ейәнсәре Аринаға 4 йәш. — ти ҡыҙы Әлиә.
Тәрбиәләнеүселәре
Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы СССР һәм Рәсәйҙең 18 спорт мастерын, халыҡара спорт мастерҙарын, Бөтә Рәсәй, Европа, донъя чемпиондарын тәрбиәләгән. Улар араһында Виталий Алексеев, Әнүәр Ибраһимов, Марат Садыков, Юрий Мельников, Руслан Кинйәбаев, Светлана Зарипова (Нагаева) бар.
Хәтер
Суфый Шәйәхмәтов 2020 йылдың 18 ноябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында ауыр сирҙән вафат була. Тыуған ауылы Ҡарткиҫәк музейында «Суфый Шәйәхмәтов һәм уның тәрбиәләнеүселәре» тигән стенд, альбом эшләнде. 2021 йылдың 20 июлендә музейҙа туғандары, ауылдаштары, тәрбиәләнеүселәре менән осрашыу үткәрелде. Суфый Шәйәхмәтов призына уның тәрбиәләнеүселәре Вадим Харисов, Илһам Нурмөхәмәтов, Яүһәт Шәйәхмәтовтар уҡыусылар араһында ярыштар ойоштора. 2021 йылдың 25 авгусында 70 йәше тулыу көнөнә тантаналы рәүештә Стәрлетамаҡта хеҙмәттәштәре, тәрбиәләнеүселәре тарафынан уның ҡәберенә яҙыулы, фотоһы менән иҫтәлекле плитә урнаштырылды.
Оло Тотҡонлоҡ күле
Оло Тотҡонлоҡ күле (Great Slave Lake, Grand Lac des Esclaves) — Канадалағы күл. Төньяҡ Америкала иң тәрән күл (614 м), майҙаны буйынса донъяла унынсы урынды биләй.
География
Оҙонлоғо — 480 км, киңлеге — 19—109 км. Майҙаны — 28 400 км², күләме — 2090 км³.
Йылдың 8 айы дауамында күл боҙ менән ҡаплана.
Күлгә ҡойоусы төп йылғалар — Хей, Тотҡонлоҡ (Слэйви), Толсон, Сноудрифт һәм Йеллоунайф. Күлдән Маккензи йылғаһы ағып сыға. Көнбайыш яр буйы урмандар менән, көнсығыш һәм төньяҡ яр буйҙары — тундра менән ҡапланған.
Күлдең атамаһы буталсылыҡ һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Күл тирәһендә борондан индеецтарҙың слэйви ҡәбиләһе йәшәгән. Уларҙың атамаһын яңылыш slave («ҡол») инглиз һүҙе менән тап килтереп күлдең атамаһын башҡа телдәргә «тотҡонлоҡ» тип тәржемә иткәндәр.
Абуладзе Тенгиз Евгеньевич
Абуладзе Тенгиз Евгеньевич (თენგიზ ევგენის ძე აბულაძე; 31 ғинуар 1924 йыл — 6 март 1994 йыл) — совет грузин кинорежиссёры, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1980). 1978 йылдан — КПСС ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991).
Биографияһы
Тенгиз Евгеньевич Абуладзе 1924 йылдың 31 ғинуарында (башҡа сығанаҡтар буйынса 1 ғинуарҙа ) Кутаиси ҡалаһында тыуа ..
Тимер юл техникумын, унан һуң Тбилиси театр институтын (1943—1946) тамамлай, унда Г. А. Товстоногов һәм Д. А. Алексидзела уҡый. 1953 йылда ВГИК (С. Юткевич оҫтаханаһы) тамамлай. ВГИК-тағы уҡытыусылары араһында С. М. Эйзенштейн, Л. В. Кулешов, А. С. Хохлова, А. П. Довженко була. Диплом эше итеп дирижёр Дмитрий Аракишвили тураһында ҡыҫҡа метражлы документаль фильм төшөрә.
1955 йылда Резо Чхеидзе менән берлектә Екатерина Габашвили хикәйәһе буйынса «Лурджа Магданы» тигән фильм төшөрә. 1956 йылда фильм Канн кинофестиваленең ҡыҫҡа метражлы фильмдар конкурсында «Уйлап сығарылған сюжетлы иң яҡшы фильм» булараҡ Махсус билдәләүгә лайыҡ була.
Режиссёрҙың икенсе эше — «Чужие дети» тигән көнкүреш драмаһы — 1958 йылда сыға. Совет тәнҡитселәре фильмды итальян неореализмына оҡшашлыҡта ғәйепләй. Абуладзеның хәҙерге биографтары неореалистарҙың, шулай уҡ ошо йүнәлештә эшләгән кинорежиссёрҙар М. Антониони менән Ф. Феллиниҙың йоғонтоһо шәйләнеүен, әммә шул уҡ ваҡытта режиссёрҙың үҙ поэтик теле булыуын да билдәләй. Был фильм да халыҡ-ара фестивалдәрҙә наградаларға лайыҡ була.
1962 йылда Абуладзе Нодар Думбадзеның «Я, бабушка, Илико и Илларион» тигән романы буйынса шул уҡ исемдәге «моңһоу комедия» төшөрә. Фильм киң прокатҡа сыға һәм режиссёрға бөтә Союзда билдәлелек килтерә. Михаил Ромм, картинала грузин халҡы юморы менән философияһының үҙенсәлекле үрелешен билдәләп, фильмға юғары баһа бирә.
1967 йылда Абуладзе Важа Пшавела әҫәрҙәре («Алуда Кетелаури» һәм «Гость и хозяин» поэмалары) буйынса «Мольба» фильмын төшөрөп бөтә. Унда хевсурҙар менән кистиндарҙың ҡан дошманлығы тураһындағы сюжеттарҙы, Изгелек менән Яуызлыҡ бәрелеше тураһындағы ҡиссаны, философик интермедияларҙы ҡуллана. Абуладзе "Мольба"ны ижадының төп әҫәре тип һанай һәм трилогияһының артабанғы ике фильмы — «Древо желания» менән "Покаяние"ның йөкмәткеһен философик кимәлдә дөйөмләштереү тип күрә. «Мольба» СССР кинотеатрҙарында күрһәтелмәй тиерлек, әммә 1973 йылда Сан-Ремола (Италия) Халыҡ-ара кинофестивалдең автор фильмдары конкурсында гран-при ала.
1974 йылдан Абуладзе Тбилиси театр институтында уҡыта. Институтта кино факультеты асыу тәҡдимен күтәреп сығыусыларҙың береһе була, унда кинорежиссура курсын алып бара. Ошо уҡ йылдан ул — «Грузия-фильм» киностудияһы ижади берекмәһенең беренсе художество етәксеһе.
1978 йылда Еревандан үҙенең 1977 йылда төшөрөлгән «Древо желания» фильмын күрһәтеп ҡайтып килгәндә Абуладзе юл ҡазаһына эләгә. Шофёры һәләк була, Абуладзе ауыр йәрәхәтләнә һәм бер нисә ай дауалана.
Абуладзеның иң әһәмиәтле әҫәре — «Покаяние» фильмы. 1984 йылда төшөрөлә, әммә «кәштәгә» һалына. СССР Кинематографистар союзының беренсе секретары Элем Климовтың тырышлығы менән 1986 йыл аҙағында Кино йортонда "Покаяние"ны ябыҡ күрһәтеү була, киләһе йыл башында картина киң прокатҡа сыға. «Покаяние» Үҙгәртеп ҡороу барышында Сталиндың шәхес культын фашлау кампанияһының тамғаһы булырлыҡ күренешкә әйләнә.
Фильм СССР һәм сит ил кинофестивалдәрендә күрһәтелә, күп һанлы наградаларға, шул иҫәптән Канн кинофестивале Гран-прийына лайыҡ була.
1978 йылдан — КПСС ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991).
Тормошоноң һуңғы йылдарында Абуладзе кино төшөрөү менән шөғөлләнмәй. 1994 йылдың 6 мартында Тбилисиҙа вафат була. Дидубе пантеонында ерләнгән.
Фильмография
Нәфис фильмдар
Документаль фидьмдар
Яңы Яҡшый
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәнбирҙин
Иҫәнбирҙин — фамилия.
Господня Вознесения ҡорамы (Дондағы Ростов)
Господня Вознесения ҡорамы — православие ҡорамы 1910 —]]1913 йылдарҙа  Дондағы Ростовта Туғандар зыяратында  төҙөлә. Ҡорам архитектор Г.Н. Васильев етәкселегендә сауҙагәрҙәр Герасимов, Мясников һәм Сафонов аҡсаһына төҙөлә. Төп тәхет Господня Вознесения хөрмәтенә, ә ҡабырға төкәтмәләре  Адриан менән Наталия һәм  Иоанн Богослов хөрмәтенә изгеләндерелә. Сиркәү төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
1892 йыл да холера эпидемияһынан һуң ҡала ситендә зыярат барлыҡҡа килә, уны Туғандар зыяраты тип атайҙар. Ул Дондағы Ростовта иң ҙур зыярат була. Тәүге ваҡытта унда сиркәү ҙә булмай.
1891 йылдан алып 1908 йылға тиклем Яңы баҙар майҙанында  Александр Невский соборы төҙөлә. Был осорҙа йәнәш Сергей Загоскин проекты буйынса  ваҡытлыса таш сиркәү төҙөлә. Соборҙы изгеләндергәндән һуң был сиркәүҙе тулыһынса  түгел, тик уның төҙөлөш материалдарын Туғандар зыяратына яңы ғибәҙәтхана төҙөү өсөн күсерергә ҡарар ителә.
Ғибәҙәтхана сауҙагәрҙәр Герасимов, Мясников һәм Сафонов аҡсаһына күсерелә. Төҙөлөшө архитектор Н. Васильев етәкселеге аҫтында башҡарыла.
Ғибәҙәтхананың архитектураһында неовизантия һәм неорус стиле  элементтары берләшә. Башта ҡорамдың бер ҙур башы һәм дүрт бәләкәй башы була. Фасадтарҙы биҙәү өсөн кирбес йөҙлөк ҡулланыла. Көнбайыш инеү урыны өҫтөндә сатырлы саң манараһы күтәрелә. Ҡорамдың төп күләме  көмбәҙ менән тамамлана. Ҡорамдың ҙурлығы 38×20 м тәшкил итә.
Сиркәү 1929 йылда ябыла. Уның бинаһында   «Динамо» стадионының складын булдыралар. 1933 йыл да Успенский общинаһының властарға мөрәжәғәтенән һуң ҡорамда ғибәҙәт ҡылыуҙар яңыртыла. 1937 йылда ғибәҙәтхана ҡабаттан  ябыла. 1930—1940 йылдарҙа ҡорамдың көмбәҙе һәм саң манараһы емерелә. 1942 йылда немец оккупацияһы ваҡытында ғибәҙәтхана яңынан асыла. Ғибәҙәтхананы рәсми  асыу 1946 йылда үтә, һәм шунан бирле ғибәҙәт ҡылыуҙар туҡтатылмай.
1990 йылдар аҙағында реставрация эштәре уҙғарыла, уның барышында көмбәҙе һәм манараһы тергеҙелә. 2000 йылдарҙың икенсе яртыһында ғибәҙәтхананың эске йыһаздары төҙөкләндерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һыу ҡандалаһы
Һыу ҡандалаһы  (Gerridae) — ҡандалалар (Heteroptera) аҫ отрядындағы ярым ҡаты ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе. 700-гә яҡын төрө иҫәпләнә.
Һыу өҫтөндә конькиҙағы һымаҡ шыуып йөрөйҙәр. Уларға аяҡ осонда май тамсыһы булышлыҡ итә. Аҙыҡты һыу өҫтөндә эҙләп табалар. Һыу өҫтөнә төшкән бөжәк һәм ҡорттарҙы ашайҙар. Һурырға һәм имергә яраҡлашҡан ауыҙ аппараты бар.
Һыуыҡтар еткәс, һыу өҫтөн ташлап ҡоро ерҙә ағас төптәрендә, мүк араһында ҡышлайҙар.
Кришна
Кришна (कृष्ण, ) — индуизмдағы алла, вишнуизмда Вишнуҙың һигеҙенсе аватары, индуистарҙың иң популяр аллаларының береһе. Кришнаизмда Алланың иң тәүге ҙәм юғары сығанағы, барлыҡ аватарҙар сығанағы тип хөрмәтләнә.
Индуизм изге яҙмаларына ярашлы, беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта Кришна Матхур ҡалаһында тыуып, рухи донъянан ергә төшә. Уның миссияһы булып дини принциптарҙы тергеҙеү һәм үҙенең дини уйындарын күрһәтеү тора. Кришнаның тормошо, ғәмәлдәре һәм тәғлимәте Пураны («Бхагават-пурана» һәм «Вишну-пурана»), «Харивамша» һәм «Маһабһаратам» кеүек изге яҙмаларҙа һүрәтләнә. Был текстарҙа Кришна күҙ алдына төрлө образдарҙа баҫа: һоҡланғыс һәм уйнсаҡ Алла-бала, шат һәм ғәмһеҙ һыйыр көтөүсе малай, идеаль һөйөклө, илаһи герой-яугир һәм юғары алла. Индуизм сәнғәтендә Кришна һөйгәне Радха компанияһында флейтала уйнаусы көтөүсе малай тип, йәиһә "Бхагавадгита"ла үҙенең дуҫы-витязь Арджунға фәлсәфәүи нәсихәттәр биреүсе йәш яугир-принц итеп һүрәтләнә.
Кришна культы тураһында иң иртә мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем V—IV быуаттарға ҡарай. IX быуатҡа кришнаизм Көньяҡ Һиндостанда киң тарала. Төньяҡ Һиндостанда XII быуатҡа кришнаизмдың төрлө традициялары формалаша һәм Джаганнатх (Орисста), Витхоб (Махараштрала) һәм Шринатхджи (Раджастханда) кеүек төбәк культы формалары барлыҡҡа килә. 1960 йылдарҙан башлап, кришнаизм шулай уҡ Көнбайышта, элекке СССР территорияһында нигеҙҙә Бхактиведанта Свами Прабхупад (1896—1977) нәсихәттәре һәм ул 1966 йылда нигеҙ һалған гаудия-вайшнавизм традицияһын кәүҙәләндергән «Халыҡ-ара Кришна аңы йәмғиәте» дини ойошмаһы арҡаһында тарала.
Этимологияһы һәм исемдәре
Санскриттан туранан-тура тәржемә иткәндә кришна һүҙе «ҡара», «ҡараңғы» йә «ҡара-күк» тигәнде аңлата. Кришнаның ҡарасман булыуы уның автохтонлығы, йәғни арий сығышлы булмауын раҫлай. Һүҙ прусс телендәге kirsnan, чёрный «ҡара»,, «ҡара», keršas «сыбар» һүҙҙәргә оҡшаш. Муртиҙа Кришна бик йыш ҡара итеп һүрәтләнә (һирәк кенә — аҡ йәки күк), ә һынлы сәнғәттә күберәген зәңгәр йәки ҡуйы күк итеп эшләнә. "Брахми-самхит"та Кришнаның тире төҫө «зәңгәр төҫтәге болоттар» кеүек һүрәтләнә. Кришнаны болот төҫө менән сағыштырыу һинд шиғриәте өсөн траджицион булып тора.
Кришна шулай уҡ башҡа исемдәр һәм титулдар аҫтында ла билдәле, улар уның төрлө сифаттарын һәм атрибуттарын сағылдыра. Говинда һәм Гопатла Кришнаны һыйыр көтөүсе образында сағылдырған иң киң таралған исемдәре булып тора. Кришнаның исемдәренең ҡайһы берҙәре Һиндостан төбәктәренең атамаһы булып тора. Миҫал булып Джаганнатханы килтерергә мөмкин, ул Ориссала айырым популярлыҡ менән файҙалана.
Индуизмдың төрлө традициялары Кришна исемен төрлөсә аңлата. Мәҫәлән, «Вишну-сахасранама» комментаторҙары Вишнуҙың 1000 исеменең — шулай уҡ Кришна исемдәре булып торалар — һәр береһенә айырым ентекле аңлатма бирә. Был Удйогапарвала «Маһабһаратам» 5.71.4 «Кришна» исеме ике өлөшкә бүленә криш һәм был, унда криш бху  «зат», «ер», ә н  нирврити  «ләззәт» булараҡ аңлатыла. Гаудия-вайшнавизм традицияһында Кришна аңы хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы Бхактиведанта Свами Прабхупад Кришна исеменә «вбарыһын да ылыҡтырыусы» тигән мәғәнә бирә. Юғарыла телгә алынған "Маһабһаратам"дың 5.71.4 тексы шулай гаудия-вайшнавизмдың төп изге китабы — "Чайтанья-чаритамрита"ла ла өҙөк итеп килтерелә. Бхактиведанта Свами Прабхупад үҙ комментарийҙарында бху мәғәнәһен «ылыҡтырғыс йән эйәһе» тип аңлата, «барыһын да ылыҡтырыусы» мәғәнәһе ошонан да килеп сыға. «Вишну-сахасранама» комментаторҙары шуға оҡшаш аңлатма бирә. Мәҫәлән, Шанкраға ярашлы, Кришна — Вишнуҙың 57-се исеме һәм «белем һәм ләззәт асылы» тигәнде аңлата. "Брахмасамбандха-мантра"ла пуштимарга йолалары Кришна исеме барлыҡ гонаһтарҙы емерергә һәләтле, тип раҫлай.
Иҫәнбаев
Иҫәнбаев — башҡорт фамилияһы.
Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы
Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы (22 июнь 1922 йыл — 24 июнь 2006 йыл) — ғалим-педагог-методист, әҙәбиәт белгесе. Педагогия фәндәре кандидаты (1961). РСФСР (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1969) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967, 1976), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994).
Биографияһы
Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы Ғималова 1922 йылдың 22 июнендә Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған.
Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен,1953 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1949—1958 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 9-сы мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. Иң тәүгеләрҙән булып, уҡыусыһы Рәми Ғариповтың күңелендә ижад сатҡыһын күреп, уның әҙәби һәләтен үҫтереүгә этәргес биргән педагог.
ҒИМАЛОВА Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы [22.6.1922, БАССР‑ҙың Мәсәғүт кантоны Дыуан‑Мәсетле а. (БР‑ҙың Мәсетле р‑ны) — 24.9.2006, Өфө], педагог‑методист. Пед. ф. канд. (1961). РСФСР (1987) һәм БАССР (1969) мәктәбенең атҡ. уҡытыусыһы, РСФСР- ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967, 1976), БР‑ҙың мәғариф отличнигы (1994). 1949 й. алып 1‑се Башҡ. респ. мәктәп‑интернаты уҡытыусыһы, 1958—91 йй. Милли мәктәптәр ҒТИ Башҡ‑н филиалының өлкән ғилми хеҙм‑ре. Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптәрҙә һәм пед. училищеларында башҡорт әҙәбиәтен уҡытыу методикаһына арналған. 200‑ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, ш. иҫ. башҡ. мәктәптәре өсөн башҡ. әҙәбиәте б‑са дәреслектәр авторы. -->
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлеге башҡорт әҙәбиәте менән бәйле. 200‑ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт яҙған. Ғилми хеҙмәттәре башлыса башҡорт мәктәптәре һәм педагогия училищелары өсөн башҡорт әҙәбиәте буйынса дәреслектәр авторы.
Очер (йылға)
Очер  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Очер ҡултығы) уң ярына 545 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Евсявис
Евсявис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беренсе Йомағужа
Беренсе Йомағужа (1-се Йомағужа; Первое Юмагузино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.
Тарихы
Аҡъюл ауылынан (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа һәм 4-се Йомағужа ауылдары барлыҡҡа килгән. Беренсе Йомағужа (Тирәкле) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1795 йылда телгә алына.
1816 йылда ауылда 194 башҡорт, ә 1859 йылда 177 башҡорт йәшәгәне теркәлгән. 1920 йылда 40 ихатала 211 кеше йәшәгән.