cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эйно Лейно
Йәшлеге
1899 йылда Эйно Лейно мәҙәниәт проблемалары буйынса «Päivälehti» гәзитендә мәҡәләләр баҫтыра башлай, ә 1904 йылда был гәзиттең вариҫы булған «Хельсингин Саномат» гәзитендә даими театр тәнҡитсеһе була. Был вазифала ул реформатор энтузиазмы менән теләһә ниндәй эшкә лә әүҙем тотона. Фин театры ғүмерҙә булмаған дәрт дауылы үҙәгенә әйләнә. Йәш театр тәнҡитсеһе Фин театрына нигеҙ һалыусы һәм уның 1872 йылдан алып етәксеһе булған Каарло Бергбумға аяуһыҙ була. Ҡайһы берҙә Лейноның рецензиялары маҡсатлы рәүештә бик тәнҡитле буһа ла, Лейноның Фин театры үҫешенә дөйөм ҡарашы аныҡ була.
1904 йылда Лейно «Хельсингин Саномат» гәзите колонкаһының даими авторы була, һәм ошо ваҡыттан алып уның исеме тулыһынса киң тамашасы аңына инә. Был этап Лейноның мәҙәниәт өлкәһендәге тәнҡитсе булараҡ дебютын аңлата. Ул сәнғәт һәм фән өлкәһендә абруйлы кешеләр менән айырыуса ихтирамһыҙ мөрәжәғәт итә. Яҙыусылар ҙа, сәйәсмәндәр ҙә, ғилми донъя вәкилдәре лә уның тәнҡите аҫтына эләгә. Шуға күрә Лейноға нейтраль ҡараш көндән-көн ҡатмарлыраҡ була бара. Уны дошман һәм конкурент итеп күргән кешеләр күп була. Лейно шулай итеп юғары дәрәжәлә халыҡ алдындағы ҙур фигураға әйләнә. Иртә ижад осоронда Лейно фин мифик шиғриәтенән, иң тәүҙә «Калевале »нан, ҙур илһам ала. Был йәһәттән ул үҙ ваҡытының художество ағымы менән бәйле булып, әҙәбиәттә неоромантизмдың иң эре милли ижадсыһы булып китә. Хәҙерге заман мифтарын ижад итеүҙең сағыу миҫалы булып 1903 йылда донъя күргән Helkavirsiä (төрлө тәржемәләрҙә Песни Троицына дня / Вознесенские песни / Псалмы Святого четверга) әҫәре тора. Унда автор фин халыҡ ижадын һәм европа әҙәби новацияларын яңы, һоҡланғыс синтезлауға өлгәшә. Helkavirsiä әҫәрендә хәҙерге заман кешеһенең хис-тойғолары һәм интеллектуаль эҙләнеүҙәре тәрән һәм мәңгелек мифик аң менән тоташа. Был шиғырҙарында уҡыусыны уның бигерәк тә аңлатмалары булмаған, әммә кеше психикаһының иң көсһөҙ, һиҙгер һәм хәүефле ҡатламдарына ҡағылған яңы образлылығы хайран ҡалдыра. Был яңылыҡ шул тиклем иҫ киткес була, хатта тәнҡитселәрҙең күбеһенә тәнҡит өсөн бәйләнерлек әйбер табылмай. Был йыйынтыҡтың әһәмиәтен бары тик бик аҙҙар ғына аңлай.
Helkavirsiä йыйынтығы күп йәһәттән Лейно ижадына үҙенсәлекле асҡыс булып тора. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм хәҡиҡәт эҙләү проблемалары уның һәр бер шиғырына үтеп инә. Йәнә һәм йәнә кеше төп тормош мәсьәләләре алдында тора: ул нисек үлемгә, мөхәббәткә, башҡа кешеләргә ҡарай? Башҡаларҙың мәнфәғәттәрен сикләмәйенсә, кеше үҙ-үҙен сағылдырыу процесына ниндәй тәрәнлектә инергә мөмкин?
Беренсе никахы һәм ижади күтәрелеше
Helkavirsiä әҫәре Лейно томошондағы «буржуаз» осорҙоң иң ҡыҙыу һәм шул уҡ ваҡытта иң ҡыҫҡа ғүмерле башы була. 1902 йылда Лейно үҙенең фатир хужабикәһенең ҡыҙы Фрея Шульцҡа, тәржемәсеһе һәм коммерция эш башҡарыусыһы, экзотик матурлыҡҡа эйә һәм көслө темпераментлы ҡатынына, ғашиҡ була. Был мөхәббәт уның өсөн ҡеүәтле ижади стимул була. 1905 йыл — Лейно тормошоноң һәм ижадының ҡайнар осоро. Лейно «Зимняя ночь» тигән шиғырҙар йыйынтығын сығара, ул шағирға яңы триумф алып килә һәм уның бөтмәҫ-төкәнмәҫ яңырыу мөмкинлектәрен күрһәтә. Был йыйынтыҡты Лейно 1905 йылдың 10 сентябрендә өйләнгән Фреяһына бағышлай. Үҙенең беренсе йортон буржуаз стилендә диңгеҙ буйындағы ҙур фатирҙа төҙөй, ә киләһе йылдың декабрендә ғаиләлә Лейноның берҙән-бер балаһы булған ҡыҙы Эйя Хелка тыуа.
Өйләнеүҙән һәм «Зимняя ночь» йыйынтығы баҫылып сығыуҙан тыш, шул уҡ йылда Лейно «День в Хельсинки» проза әҫәрен, «Сватовство Вяйнямейнена», «Пенти Пяккенен», «Меч лешего», «Король Лидии» һәм «Мейрам» пьесаларын яҙа. Бынан тыш, ул матбуғатта «Теему»псевдонимы аҫтында 110 мәҡәлә баҫтырып сығара. Ул осорҙоң ҡатмарлы сәйәси хәле был жанрҙа ижад итеү өсөн бай материал бирә. 1905 йылдың көҙөндә Рәсәйҙәге революцион эшмәкәрлек дөйөм забастовкаға килтерә. Лейноның 1905 йылғы мәҡәләләренең күбеһе сәйәси көрәшкә ҡағыла. Уларҙың объекттары булып башлыса урыҫ деспотизмы һәм «Суометар» гәзите яҡлы боронғо финдарҙың килешеү сәйәсәте тора. Лейно асыҡтан-асыҡ йәш финдарға ҡарай, һәм ул пассив ҡаршылыҡ күрһәтеү яҡлы була.
Революциянан һуң нығынған тормош шағирҙы прозаға мөрәжәғәт итергә мәжбүр итә. 1906 йылда уның «Теему» псевдонимы аҫтында быға тиклем баҫтырылған мәҡәләләре проблематикалары менән бәйле һәм үҙәк властың русификаторлыҡ башланғыстары осорона арналған трилогияһы сыға башлай : «Туомас Витикка» (1906), «Яна Рентю» (1907) һәм «Олли Суурпяя» (1908). Трилогия артынан өс пьесаһы: «Лалли» (1907), «Мауну Таваст» (1908) һәм «Епископ Туомас» (1909) — сыға. Был һөҙөмтәле ижади осорҙо яҡшы тамамлаусы булып уның «Заморозки» (1908) шиғырҙар йыйынтығы һәм И. В. Гётеның «Ифигения в Тавриде» пьесаһының Лейно фин теленә тәржемәһе тора.
Ғаилә идиллияһы оҙаҡҡа һуҙылмай. Лейно буржуаз йәшәү рәүешенә өйрәнә алмай, һәм 1908 йылдың яҙында уҡ ир менән ҡатын айырылыша. Бынан һуң Лейно даими мөнәсәбәттәр һәм ныҡлы ғаиләле йорт булдыра алмай. Ғүмере буйына уға даими рәүештә үҙе менән иң кәрәкле әйберҙәрҙе алып «китеү» хас була. Дуҫы Отто Манниненға яҙған хатында (1 июль, 1908 йыл)ул былай тип яҙа:«Китапханамдан һәм ҡағыҙҙан тыш, барыһын да ҡалдырҙым һәм ҡулымдағы бер сумаҙан менән сығып киттем».
Ҡыҙын ташлаған өсөн ҡайғы һәм ғәйеп тойғоһо Лейноны ҡалған бөтә ғүмере буйынса эҙәрлекләй. Ул бөтә көсө менән ҡыҙы тураһында хәстәрлек күрергә тырыша, сөнки уның элекке ҡатыны етди рәүештә ҡыҙы менән шөғөлләнергә теләмәй.Шулай ҙа ҡыҙы менән Лейноның осрашыуҙары һирәк була, атаның балаһына финанс ярҙамы ла етерлек булмай.
Күп кенә ағалы-ҡустылы-һеңлеле Лейноларҙы күңел көсһөҙлөгө йонсота. Лейно үҙе лә ваҡыт-ваҡыт үҙенең психикаһы төҙөлөшөн ауыр йөк булараҡ кисерә. Асыҡ аралашыусы әңгәмәсе менән бер рәттән, башҡаларға оҡшамаған, кешеләр алдында ҡурҡыу упҡынына эләккән, ҡайһы берҙә уларға ҡарата нәфрәт тойған шағир ҙа йәшәй уның йәнендә. Ҡыҙының яҙмышын ул ғаиләһенең ауыр сиренең мираҫы менән бәйләй һәм уның бик иртә һәләк булыуынан ҡурҡа. Әммә Эйя Хелка Лейно 1987 йылда, 82 йәшендә генә, бер вариҫ та ҡалдырмай, вафат була.
Өлгөргәнлек
Ғаиләнең тарҡалыуы, һис шикһеҙ, Лейноның айырылышҡанға тиклем шағирә Л. Онерва менән бәйләнеше арҡаһында килеп сыға, уның менән мөнәсәбәттәре Лейноның вафатына тиклем дауам итә. Улар араһындағы мөнәсәбәттәр дәррәү һәм дәртле башланып китеп, ниндәйҙер кимәлдә уларҙың икеһен дә хәлһеҙләндерә, әммә ваҡыт үтеү менән тыныслана һәм дуҫлыҡҡа әүерелә.
Лейно Һәм Онерва Римда (1908—1909) үткәргән йыл ҡайғылы ғауға ҡуптара, сөнки улар икеһе лә никахта торһа ла, үҙ-ара мөнәсәбәттәрен бер кемдән дә йәшермәй. Әммә был дәрт никахҡа әүерелмәй ҡала. Улар икеһе лә үтә тынғыһыҙ була һәм бер-береһе өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алырға әҙер булмай. Ике экстраординар кешеләр союзы оҙон ғүмерле булмай. Улар икеһе лә бер-береһенә ваҡыт-ваҡыт бирә алған абсолют табыныуҙар һәм һөйкөмлөлөк эҙләй. Икеһе лә һуңыраҡ (1913 йылда) никахҡа инә: Лейно дирижер Роберт Каянустың ҡыҙы арфистка Айно Каянусҡа өйләнә, Ә Л. Онерва йәш композитор Лееви Мадетойяға иргә сыға. Онерваның никахы Мадетойяның вафатына тиклем дауам итә.
1908 йыда Лейно, тыуған Финляндияһын мәңгелеккә ташлап, Европаға сығып китергә йыйына. Сығыуы Лейноның Финляндия мәҙәни тормошонда яңынан күренекле урын биләүе арҡаһында киләһе йылдың яҙына тиклем генә дауам итә. Гәзит биттәре уның киҫкен мәҡәләләре һәм шиғырҙары менән тулыландырыла, әҙәби ярышташ булып киткән элекке дуҫтары «Соль земли» (1911) пьесаһында карикатуралы һүрәтләнә, унда «Суометар» яҡлы яҙыусы Майлу Талвио һәм В. А. Коскенниеми образдарын танырға мөмкин. Лейноның заман тураһында дүрт романдан торған яңы серияһы барлыҡҡа килә, ул капиталистик донъяның сәнғәтте һәм рухи ҡиммәттәрҙе хурлауын күрһәткән «Раб труда», «Раб денег», «Раб женщины» и «Раб счастья» (1911—1913).) романдарын яҙа.
Бер нәмә лә Лейноны туҡтата алмаған кеүек күренә был осорҙа. Үҙенең финанс хәлен тотороҡландырыу өсөн ул 1912 йылда ил буйлап сәфәр ҡыла. Уның сығыштары уңышҡа өлгәшә, әммә аҡса алып килмәй. «Хелка» театрын ойоштороуҙың амбициялы идеяһы ла уңышһыҙ була (1912). Тамашасылар уның «Калевалы » сәхнә версияһын ҡабул итергә әҙер булмай, был пьеса буйынса спектакль бары тик Сеурасаари утрауындағы асыҡ һауа театрында ғына бер нисә тапҡыр күрһәтелә. Актер Аарне Орьятсало менән берлектә ойошторолған сәфәре өҙөлгәс, Лейноның әҙәби турнелары 1915 йылда тамамлана. Л Онерва яҙыуынса, «Лейно Хельсинкиға өсөнсө класта, күңел бушлығына бирелеп һәм ҡойроғон ҡыҫып, буш сумаҙан һәм кисет менән, был сәфәрҙә күп яңы фрак жилеттарын, күлдәктәрен юғалтып, кире ҡайта".
«Воскресенье» журналы
Лейно күңел асыу йорттарына йыш йөрөй башлай, сөнки ижади эш дәртләндереүҙе талап итә. Ул үҙ көсөн вайымһыҙ тарата. Яҙыусы Дантеның «Божественная комедия» әҫәренең фин теленә күп хеҙмәт талап иткән тәржемәһе өҫтөндә эшләй. Өҫтәүенә, ул ҡабаттан журналистика менән дә шөғөлләнә башлай. 1915 йылдың аҙағында Лейно «Воскресенье» журналына нигеҙ һала, журнал 1918 йылда ябылғанға тиклем уның баш мөхәррире булып ҡала. Журнал дөйөм гуманистик йүнәлештә эшләй, уның яҡлылар араһында төрлө сәйәси, дини һәм фәлсәфәүи ҡараштарҙың вәкилдәре була. Улар араһында теософия вәкилдәре лә була, һуңыраҡ улар Лейноны үҙ идеяларын сағылдырыусы тип атарға яраталар.
«Суннунтай» редакцияһы Лейно өсөн йорт була. Уның әҫәрҙәре ҙур тиҙлек менән журналда күренә башлай. Ул Helkavirsiä (1916) йыйынтығының икенсе өлөшөн һәм «Перед Лицом Всемогущества» (1917) проза фәлсәфәүи-эстетик әҫәрен тамамлай. Бынан тыш, ул хайуандар тураһында «Мишка» (1914), «Мости» (1916), «Окунь и золотые рыбки» (1918) тигән бер нисә хикәйә яҙа.
Айно Каллас менән романы
Элеккесә кеүек үк, Лейноның продуктлылығы бөйөк дәрт менән оҙатылып барған. Эстон дипломатының ҡатыны яҙыусы Айно Калласҡа һөйөүе, башҡа мөхәббәттәре кеүек үк, ныҡ дәртле һәм үтә ауыр була, һәм ,Онерва менән булған мөнәсәбәттәре менән сағыштырып ҡарағанда, ул тағы ла ҙурыраҡ ғауға тыуҙыра. Был бәйләнеш 1916 йылдан 1919 йылға тиклем дауам итә. Лейноның «Песни герцога Юхана и Катарины Ягеллоники» (1918) шиғырҙар йыйынтығы, Калластың көндәлектәре, шулай уҡ Лейноның Айно Калласҡа яҙған хаттары хәҙерге көндә әҙәби ҡомартҡылар булып иҫәпләнә. Лейно үҙенең дәртенә тулыһынса бирелә алған, әммә ул яңынан үҙенә тейеш ҡатынға ғашиҡ булмай этләнгән.
Граждандар һуғышы осоро
Айно Калласҡа булған һөйөүенә ҡарағанда, Лейно тормошона граждандар һуғышы нығыраҡ йоғонто яһай. Йәш финдар яҡлы журналист булараҡ, Лейно күп йылдар финдарҙы үҙ аллы сәйәсәт үткәреүгә илһамландыра, шуға күрә бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң башланған граждандар һуғышы уға ныҡ насар тәьҫир итә, уны аяҡтан йыға, Лейно унан аяҡҡа баҫа алмай. Һуғыш ваҡытында Лейно ҡыҙылдар тарафынан баҫып алынған Хельсинкиҙа йәшәй һәм төрлө телдәрҙәге гәзиттәрҙе уҡып, ҡалала йәшәүсе урыҫтарҙан интервью алып, ваҡиғалар барышын асыҡларға тырыша. Был хәл Лейноның бер үк ваҡытта ике һуғышсан яҡты ла аңламауы менән ҡатмарлана. Ахыр сиктә, ул «аҡтар» яғындағыларҙа европа мәҙәниәтен һаҡлаусыларҙы күрә башлай. Һуғыштан һуң Лейно ижадында төрлө панегирик шиғырҙар барлыҡҡа килә — элекке тәнҡит күҙәтеүсеһе хәҙер «уң» һәм «һул»дарға ысын баһаһын бирә.
1921 йылда Лейно, Ханна Лайтиненға өйләнеп, тағы никахҡа инә. Әммә был союз ике өмөтһөҙ кешенең берҙәмлек тураһындағы хыялын ғына кәүҙәләндерә, шунлыҡтан баштан уҡ уңышһыҙлыҡҡа тарый, һәм ул оҙаҡҡа һуҙылмай.
Һуңғы йылдары
Тормош әхлаҡи һәм физик яҡтан да ҡатмарлыраҡ була бара. Күп ваҡытын Лейно дауаханаларҙа үткәрә, сәләмәтлеге яҡшырған осорҙа уның таныштары яҙыусыла идеялар менән тулы элекке Лейноны күрә. Был осорҙоң шиғриәтендә иҫке темаларға кире ҡайтыу күҙәтелә. «Иллюстрированная книга моей жизни» (1925) мемуарҙарының беренсе өлөшө булараҡ уйланылған китабы Лейно тормошоноң иллюстрацияһы булған һуңғы ҙур әҙәби әҫәре булып тора.
Корсика
Географияһы
Утрау яҡынса 250 миллион йыл элек утрауҙың көнбайыш өлөшөндә гранит һырттың күтәрелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Яҡынса 50 миллион йыл элек ултырма тоҡомдар был һырттың нигеҙенә үтеп инә һәм көнсығыш яғында һәүерташлы ҡалҡыулыҡтар барлыҡҡа килтерә. Сицилия, Сардиния һәм Кипрҙан ҡала ул Урта диңгеҙҙә ҙурлығы буйынса дүртенсе һәм иң таулы утрау.
Эйно Лейно
Һуңғы йылдары
Эйно Лейно Туусула (Nuppulinna районында «Riitahuhta» йортонда) 1926 йылдың 10 ғинуарында вафат була. Ни бары 47 йыл ғына йәшәһә лә, уның ғүмере яҡшы үткән тип иҫәпләргә мөмкин. Лейно үҙенең тәүге шиғырын «Хямеен Саномат» гәзитендә ун ике йәшендә баҫтыра, һәм ижады 35 йыл буйына дауам итә. Был ваҡыт эсендә ул 80-дән ашыу үҙенсәлекле әҫәр, бик күп тәнҡит мәҡәләләре, эссе, гәзит баҫмалары баҫтырып сығара. Быға ҙур тәржемә эштәрен дә өҫтәргә мөмкин.
Корсика
Географияһы
Көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған утрауҙың максималь оҙонлоғо 183 км һәм киңлеге 83 км. Яр һыҙығының оҙонлоғо яҡынса 1 000 км. Территорияһының майҙаны — 8 680 км2. Иң бейек түбәһе — Чинто түбәһе (2 706 м). Дөйөм майҙанының 3/4 өлөшөн тауҙар тәшкил итә, уларҙың 20-һенең бейеклеге 2 000 метрға һәм унан да артып китә, улар башлыса утрауҙың уртаһына яҡын урынлашҡан .Утрауҙағы тауҙар һәм үҙәндәрҙең 20 проценты урмандар менән ҡапланған.
Территорияһының 40 проценттан ашыуын (3 500 км2) Корсика Тәбиғәтте һаҡлау төбәк паркы биләй, ул утрауҙың үҙәк өлөшөндә хасил булған уникаль экосистеманы һаҡлап ҡалырға тейеш. Бында тик хужалыҡ эшмәкәрлеге генә сикләнә, ә туристарға паркта йөрөү тыйылмай, хатта бында оҙон йәйәүлеләр маршруттарына индерелгән һәм пейзаж менән һоҡланып йәйәү йөрөргә яратыусыларҙы ылыҡтырыу менән яҡшы таныш 20-се һанлы «Ҙур экскурсия һуҡмағы»(GR20[en]) үтә.
Эйно Лейно
Һуңғы йылдары
Яҡын дуҫы Бертель Грипенберг Лейноны фин әҙәбиәтенең иң күренекле шағиры тип ҡылыҡһырлай:"'Эйно Лейно, бәлки, ысынлап та даһи тип атарлыҡ берҙән-бер фин авторы булғандыр, әгәр был һүҙ аҫтында уны даими тултырып торған рухи байлығын, фекерләүенең күп яҡлылығын, үҙ өҫтөндә тырышмайынса ғына ла күп эшләргә һәләтлелеген, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, эшмәкәрлеккә һыуһауын күҙ алдында тотһаҡ»" Максим Горький бәләкәй халыҡтың дадонъяға ҙур шағирҙы бирә ала икәнлеген Лейно миҫалында күрһәтә.
Корсика
Географияһы
Тауҙарҙа сығанаҡтар, шишмәләр һәм йылғалар күп. Иң әһәмиәтлеләре — Гравон, Рестоника, Тараво, Тавиньяно, Риццанезе, әммә уларҙың береһендә лә суднолар йөрөмәй. Иң ҙур йылға — Голо (90 км).
Утрау Италияның Тоскан ярынан 90 км, Франциянан 170 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяҡҡа табан Бонифачо боғаҙы аша урынлашҡан Сардиниянан Корсиканы иң тар урынында ни бары 11 км алыҫлыҡ ҡына айыра.
Эйно Лейно
Һуңғы йылдары
Лейноны дәүләт иҫәбенә ерләйҙәр. Уның нәшриәтсеһе ун алты томлыҡ «Һайланма әҫәрҙәр»ен баҫтырып сығара башланы. Л. Онерва уның биографияһын яҙыуға тотона, ә тиҙҙән һәйкәл төҙөү проекты ла барлыҡҡа килә.
Корсика
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем VI быуатта Кирнға (Корсикаға) грек-фокейҙар килеп төшә, унда улар Алалия ҡалаһына нигеҙ һала, уның өсөн этрус-карфаген флоты менән ғәйәт ҙур диңгеҙ алышы була. Алыш һөҙөмтәһендә гректар союздаштарҙың берләшкән флотын еңә, әммә ауыр юғалтыуҙар кисергәнлектән, үҙ ауылдарын Корсиканан күсерергә мәжбүр булалар, шулай итеп утрау этрусктар власы ҡарамағына күсә. Беҙҙең эраға тиклем V быуатта Корсиканы баҫып алған карфагендар беҙҙең эраға тиклем 238 йылда утрауҙы римлеләргә бирергә мәжбүр була. Корсикандар Рим наместниктарының иҙеүенә риза булмаһалар ҙа ете йыллыҡ ҡанлы һуғыштан һуң уларҙың ихтилалы тулыһынса баҫтырыла. Корсика императорҙар хакимлығы аҫтында сәскә атыуға өлгәшә һәм утрауҙа бейек диуарҙар менн уратылған 33 ҡала иҫәпләнә.
Күп тапҡырҙар баҫып инеп, 470 йылдан алып хакимлыҡ иткән вандалдар V быуатта Корсиканы ҙур бөлгөнлөккә төшөрә. Велизарий уны (533) вандалдарҙан азат итә, һәм шул ваҡыттан алып утрау алмашлап йә Византия, йә готтар ҡулында була. Корсиканы артабан лангобардтар (725), франктар (754) һәм сарациндар (850) яулап ала, диңгеҙ буйындағы башнялар ғына был баҫып алыуҙарҙың өнһөҙ шаһиттары. XI быуат башында Корсиканы пизандар баҫып ала һәм уны бик күп ҙур булмаған феодаль биләмәләргә бүлә.
Эйно Лейно
Мауығыуы
Йәш сағында көслө шахматсы була. 1906 йылда хельсинки шахмат клубы чемпионатында еңә.
Корсика
Тарихы
1002 йылда корсикандар барондар иҙеүенә ҡаршы баш күтәрә һәм төньяҡ-көнсығышта 15 нәҫелдән килгән капоралдән торған вәкиллек булдыра; көньяҡ-көнбайышта власҡа графтар Чинарка, Истрия, делла Рокка һ. б. килә.
Эйно Лейно
Мауығыуы
Уның партияһы һаҡланған:
Корсика
Тарихы
1077 йылдан корсикандар Рим папаһын үҙҙәренең юғары башлығы тип таный; Урбан II Корсика менән идара итеүҙе оҙайлы һәм ҡанлы көрәштән һуң Генуя республикаһына (1300) биргән пизандарға тапшыра. Генуяның власын корсикалылар шунда уҡ ҡабул итмәй, тик 1387 йылда ғына Генуяны власть булараҡ таный, әммә бер нисә тапҡыр уларҙы утрауҙан ҡыуып сығарырға тырыша (мәҫәлән, 1553—1570 йылдарҙа Сампьетро етәкселегендә барған ихтилал).
Эйно Лейно
Мауығыуы
Эйно Лейно — Йон Лиллья, Хельсинки, 1904 йыл.
Корсика
Тарихы
Өс йөҙ йыл дауамында, XIV быуаттан XVII быуатҡа тиклем, Корсикала генуя, арагон һәм милли партиялар үҙгәреүсән уңыш менән үҙ-ара көрәшә. Был ваҡытта утрау үҙенең пират бухталары һәм эре ҡолдар баҙарҙары менән дан тота. 1729 −1769 йылдарҙа корсиканлылар сираттағы тапҡыр Генуя хакимдарына ҡаршы ҡорал күтәрә. Император ғәскәрҙәре ярҙамы менән Генуя ихтилалды (1730) баҫтыра. 1735 йылда барон фон Нейгоф халыҡ араһында популярлыҡ яғулай, һәм уны король тип иғлан итәләр. Ләкин ул һигеҙ ай ғына хакимлыҡ итә. Королде алып ташлыу өсөн Генуя ярҙамға француздары саҡыра, һәм ул француз ғәскәре килгәнгә тиклем утрауҙан ҡасыр ҡотола.
Эйно Лейно
Мауығыуы
1. e4 c5 2. Кf3 e6 3. d4 cd 4. c3 dc 5. Се2 cb 6. С:b2 сb4+ 7. Кbd2 Кf6 8. 0-0 с: d2 9. Ф: d2 к: e4 10. Фf4 Кf6 11. Са3 Кд5 12. Фд3 Фf6 13. Сd6 Кс6 14. Крх1 e5 15. Са3 Кf4 16. Лае1 Фд6 17. К:e5 к: e5 18. Ф: f4 d6 19. Сb5+ Сd7 20. Ф4 Крд8 21. Л: e5 de 22. Л1, аҡтар еңә.
Корсика
Тарихы
1741 йылда тағы ла фетнә тоҡана. 1752 һәм артабанғы йылдарҙа фетнә күтәреүгә ике Паоли — Джачинто һәм уның улы Паскаль етәкселек итә. Генерал Паскаль Паоли Корсика тарихында беренсе бойондороҡһоҙ хөкүмәттең башлығы була. Ул 1755 йылда генуяларҙың власын Бастия һәм диңгеҙ буйындағы дүрт ҡалала ғына ҡалдыра. Францияның Новидатив философтары идеялары менән рухланған Паоли утрауға конституция индерә. Шул мәлдән башлап 25 йәше тулған һәр ир-егет утрауҙың Административ советына үҙ вәкилдәрен һайлау хоҡуғына эйә була. Европаның яңы тарихында был дөйөм һайлау хоҡуғын индереү буйынса тәүге тәжрибә була. 1769 йылда Генуя, үҙ көстәре менән корсикандарҙың милли хәрәкәтен баҫа алмағас, утрауҙы Францияға «бурыстарын ҡаплатыу өсөн» тапшыра. Европаның бөтә илселәре менән дәғүәселәре менән бергә, Европаның иң ҙур хоҡуҡтарын булдырынан арттырып, был илселәрен арттыра алмай. Француз ғәскәрҙәре тиҙ арала Паоли яҡлыларҙы ҡыйрата, уны Корсиканы ташлап, Англияға йәшеренергә мәжбүр итә. Ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа булған бойондороҡһоҙлоҡ юҡҡа сыға. Шул уҡ йылда Корсиканың баш ҡалаһы Аяччола, Паскаль Паоли яҡлы ғаиләлә «бөйөк корсиканлы», «Европаны берләштереүсе» Наполеон тыуа.
Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы
Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы (22 август 1943 йыл) — СССР һәм Рәсәй биотехнологы, уйлап табыусы. Техник фәндәре докторы (2002).
Корсика
Тарихы
1940 йылда Францияны немец вермахты ҡыйратҡандан һуң Корсика нацистик Германияның коллаборационистары — вишист француз режимы хакимлығы аҫтында ҡала.
Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы Нефттең химик механика үҙәгендә төп ғилми хеҙмәткәр. Фәнни тикшеренеүҙәре тотононолған һыуҙы биохимик таҙартыу һәм сәнәғәт ҡалдыҡтарын утилләштереү, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу мәсьәләләренә арналған. Уның етәкселегендә таҙартҡыс ҡоролмалар һәм әүҙем өҫтәлмәләр нигеҙендә ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу технологиялары эшләнә. Люциә Нури ҡыҙы 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 25 уйлап табыу авторы.
Корсика
Тарихы
1942 йылдың ноябрендә, инглиз-американ ғәскәрҙәре Төньяҡ Африкаға төшкәндән һуң, утрауҙы итальян һәм немец ғәскәрҙәре оккупациялай.
Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы
Биографияһы
1968 йылдан 1971 йылға ҡәҙәр БАССР Эске эштәр министрлығының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Бәлиғ булмағандар өсөн 2-се һанлы хеҙмәт колонияһында эшләй. 1976 йылдан Дәүләт Фәнни тикшеренеү институты хлорпроектының Стәрлетамаҡ филиалында сектор мөдире, һуңғараҡ лаборатория мөдире була.
1987 йылда Фәнни тикшеренеү институтында — лаборатория мөдире, ә 1992 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр вазифаларын биләй; 2003 йылдан 2005 йылға тиклем Өфө ҡалаһы Нефттең химик механикаһы үҙәгендә хеҙмәт юлын дауам итә.
Ғаиләһе
Ағайҙары — Раис. Заһиҙуллин Салауат Нурый улы. Заһиҙуллин Долорес Нурый улы.
Баһалама
Башҡорт энциклопедияһы: «Уның ҡулы аҫтында таҙартҡыс ҡоролмалар һәм әүҙем өҫтәлмәләр нигеҙендә ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу технологиялары эшләнә».
«Нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү, шул иҫәптән, нефть биреүсәнлеген арттырыусы ысулдар ҡулланыу (МУН) мәсьәләләрен хәл итеүгә Л. Н. Заһиҙуллина ише күренекле ғалимдарҙан һәм производствола эшләүселәрҙән торған ҙур төркөм хәтһеҙ өлөш индерҙе» (Солтанов Шамил Хәниф улы. Ауыр табыулы нефть запастары ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе көйләүҙең геотехнологик нигеҙҙәре: … техник фәндәр докторы диссертацияһы: 25.00.17 / Солтанов Шамил Хәниф улы; [Диссертацияны яҡлау урыны: ГОУВПО «Өфө дәүләт нефть техник университеты»].- Өфө, 2009.- 249. с.: ил. РГБ О, 10-5 71/265)
Чжан Хуэйиндың «Биокомплекс тәьҫире ҡулланыу юлы менән, батҡаҡлы нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм уларҙың нәтижәлелеген арттырыу: Москудьин ерҙәре миҫалында»: техник фәндәр кандидаты диссертацияһы … : 25.00.17. — Өфө, 2002.- 151. с.: ил. РГБ О, 03-5 61/528-9. Ул Люциә Нурый ҡыҙы Заһиҙуллинаның 15 хеҙмәтен телгә ала.
Корсика
Тарихы
Корсиканың бойондороҡһоҙлоғо өсөн яңы тулҡын 1970 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Де Голль власҡа килгәндән һуң утрауҙа Корсика һәм Сицилия мафиялары араһындағы этник ыҙғыш барышында бик күп кеше һәләк була.
Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы
Библиография
Бөтәһе 107 баҫма мәҡәлә, шул иҫәптән, түбәндәге монографиялар:
Корсика
Корсика сепаратизмы
Корсиканы милли азат итеү фронты (Front de libération nationale de la Corse, корс. Fronte di Liberazione Naziunale Corsu ) Францияның көньяғында урынлашҡан сепаратистик ойошма. Ул үҙ алдына тулы сәйәси бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшеү йәки Корсиканың автономияһы хоҡуҡтарын киңәйтеү, шулай уҡ ил властары тарафынан «Корсика халыҡын» (француз закондары буйынса илдең бөтә граждандары француздар тип һанала) таныу маҡсатын ҡуя. .
Орсъю
Орсъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каменц
Каменц (Kamenz, Kamjenc) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 16990 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 173 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1917 һәм автомобиль коды BZ.
Диңгеҙ кимәле
Диңгеҙ кимәле — донъя океанының ирекле йөҙө торошо, ниндәйҙер шартлы аҫылмалы үлсәү һыҙығында һыу өҫтө кимәле. Был торош гравитация законы, Ерҙең әйләнеүе, температура, тирбәлеүҙәр һәм башҡа факторҙар менән билдәләнә. «Яҡын арала», һыу ҡалҡыу, уртаса тәүлек, уртаса айлыҡ, уртаса йыллыҡ һәм уртаса оҙайлы йылдар диңгеҙ кимәле бар.
Ел тулҡындары, һыуыныу, диңгеҙ өҫтөн йылытыу һәм һыуытыу, атмосфера баҫымының тирбәлеүе, яуым-төшөм һәм парға әйләнеү, йылға һәм боҙлоҡ ағымы йоғонтоһонда диңгеҙ кимәле өҙлөкһөҙ үҙгәрә. Диңгеҙ өҫтөндәге был тирбәлеүҙәрҙән оҙайлы уртаса диңгеҙ кимәленә йоғонто яһамай. Оҙайлы уртаса диңгеҙ кимәленең торошо ауырлыҡ көсө һәм гидрометеорологик характеристикаларҙың (һыу тығыҙлығы, атмосфера баҫымы һ.б.) арауыҡ тигеҙһеҙлеге менән билдәләнә.).
Һәр нөктәлә даими булған оҙайлы уртаса диңгеҙ кимәле ҡоро ерҙәге бейеклектәрҙе иҫәпләгән кимәле итеп ҡабул ителә. Түбән һыу ҡалҡыулы диңгеҙҙәрҙең тәрәнлеген иҫәпләү өсөн, навигация талаптарына ярашлы, был кимәл нуль тип иҫәпләнә. Рәсәй ҙә һәм элекке СССР, башҡа илдәреҙең күпселегендә, шулай уҡ Польша ла, Ер өҫтө нөктәләренең абсолют бейеклектәре Балтик диңгеҙе нең оҙайлы уртаса кимәленән иҫәпләнелә, улар Кронштадттағы нуль кимәленән билдәләнә. . Көнбайыш Европа илдәренең тәрәнлеге һәм бейеклеге Амстердам футштогы буйынса иҫәпләнә (Урта диңгеҙ кимәле Марсель футштогы буйынса үлсәнә). Канада һәм АҠШ өсөн Римуска, ә ҠХР өсөн Циндао ғалаһы янындағы диңгеҙ кимәле алына. Диңгеҙ кимәле һәм тирбәлеүен теркәү өсөн мареограф тигән прибор ҡулланыла
Һауа торошоноң глобаль үҙгәреүенә йоғонто яһаусы факторҙар күп (йәғни глобаль йылыныу) булыу сәбәпле, яҡын киләсәктә диңгеҙ кимәленең үҙгәреүен күҙаллауҙар һәм баһалау аныҡ түгел.
Диңгеҙ өҫтө бейеклеге
Диңгеҙ өҫтө бейеклеге (ВМП) — был океан өҫтөнөң бейеклеге (йәки топография йәки рельефы). Тәүлек дауамында диңгеҙ ҡалҡыуына, Ерҙә эш иткән Ай менән Ҡояштың тирбәлеү көстәре иң ныҡ тәьҫир итә. Диңгеҙ кимәленең оҙайлы үҙгәреүенә океан циркуляцияһы йоғонто яһай.
Ғәҙәттә, океан циркуляцияһы уртаса тайпылыштарға максимум ± 1 м йоғонто яһай.
Диңгеҙ кимәленең иң әкрен үҙгәрештәре Ер ҙең (геоидтарҙың) гравитацион ҡырының үҙгәреүе, ҡитға ларҙың яңынан бүлеүе, диңгеҙ төбөндә тауҙар барлыҡҡа килеүе менән бәйле.
Ерҙең гравитацион ҡыры тиҫтәләрсә йылдар һәм быуаттар буйынса сағыштырмаса тотороҡло булғанлыҡтан, диңгеҙ кимәленең үҙгәреүсәнлегенә океан әйләнеше ҙурыраҡ роль уйнай. Йылылыҡ һәм ел тәьҫире миҙгелле үҙгәрештәре океан әйләнешенә, ә был, үҙ сиратында, диңгеҙ кимәленә йоғонто яһай. Диңгеҙ кимәле вариациялары юлдаш альтиметрияһы (мәҫәлән, TOPEX/Poseidon, Yason 1 спутниктары) ярҙамында үлсәнә ала һәм, мәҫәлән, диңгеҙ кимәленең күтәрелеүен, йылылыҡ һәм геострофик ағымдарҙы иҫәпләү, океанда өйрөлмәләрҙе асыҡлау һәм өйрәнеү өсөн ҡулланыла.
Псебепс
Псебепс — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Адагум йылғаһының ҡамышлы урыны    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ошкаож
Ошкаож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кус йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Очея
Очея — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кафертиц
Кафертиц (Cavertitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2372 кеше йәшәй. Майҙаны — 68,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 103 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4758 һәм автомобиль коды TO.
Псиф (Адагум ҡушылдығы)
Псиф  — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Адагум йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чекон
Чекон — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубань йылғаһының ҡамышлы урыны    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Егерменсе Башҡорт атлы полкы
Егерменсе Башҡорт атлы полкы (Двадцатый Башкирский конный полк) — 1812 йылғы Ватан һуғышы осоронда 1812 йылдың 8 авгусындағы “Башҡорт казак полктарын ойоштороу тураһындағы” Указға ярашлы Пермь губернаһы Пермь өйәҙе (хәҙер Пермь крайының Пермь районы) Ғәйнә олоҫоноң Ҡуян ауылында 1-се һәм 2-се кантон башҡорттарынан ойошторола.
Полктың составы һәм хәрби эшмәкәрлеге
Полк 530 кешенән тора, уларға 768 ат беркетелә. 1812 йылдың 30 октябрендә был полк Түбәнге Новгородҡа ебәрелә. Дислокация урынына барып еткәс, полк Полтава губернаһының Гадяч ҡалаһында урынлашҡан һәм генерал-лейтенант граф П. А. Толстой командалыҡ иткән 3-сө округ ополчениеһы составына индерелә.
1812 йылдың ноябренән ун биш башҡорт полкы составында 20-се Башҡорт атлы полкы ла, Волга буйы ополчениеһы частары менән бергә, дошмандың Украинаға инеүенә ҡаршы тора.
Башҡорт полкы 1813 йылдың майынан Пенза ополчениеһы менән берлектә Варшава герцоглығында урынлаша. Башҡорт атлылары генерал-майор кенәз М. А. Горчаков командалыҡ иткән Резерв армияһының инфантериянан генерал кенәз Д. И. Лобанов-Ростовский комадалығындағы 3-сө кавалерия корпусы составында һуғыша. Шул уҡ йылдың 27 июлендә башҡорт полкы Плоцк ҡалаһына, 5 августа (160 атлы) Варшаваға “...Төп йорт менән Резерв армияһының 13 корпустары араһында йылдам хәрәкәт иткән почта ташыу учреждениеһын ойоштороу өсөн...” ебәрелә (4-әр кешенән торған 38 почта, 8 кешенән торған 1 почта).
Башҡорт полкының бер өлөшөнә әсирлеккә төшкәндәрҙе конвой менән оҙата барыу йөкмәтелә, икенсе бер өлөшө Венгрув ҡалаһы тирәләй урынлашҡан дивизиялар араһында эске элемтәне тәьмин итә. Полктың Төп йорто (штабы) Рава-Мазовецк ҡалаһында урынлаша.
1814 йылдың 2 октябрҙә бирелгән мәғлүмәттәр буйынса, Башҡорт полкында штаб-офицер, полк командиры, 5 есаул, 5 йөҙ башы, 5 хорунжий, 10 илле яугир командиры, полк муллаһы, писарь, квартирмейстер, унтер-офицер, 500 рядовой, 512 яу аты һәм 256 йөк аты иҫәпләнә. 1814 йыл аҙағына полк Ырымбур губернаһына ҡайта һәр таратыла. Полк командиры майор Руднев, полк командиры-есаул Райгул Ҡаһарманов була.
Сығанаҡтар
Материалы по истории башкирского народа (1800—1903 гг.). Т.4. Уфа, 2009.
Әҙәбиәт
Усманов А.Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. Уфа, 1964.
История Башкортостан сдревнейших времендо наших дней. 1 том, Китап, 2004, стр. 486, тир. 3 000 экз.
Хобза (Адагум ҡушылдығы)
Хобза  — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Адагум йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Паламыш
Паламыш — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы
Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы (18 ғинуар 1951 йыл) — йырсы. 1979 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, 1995—2005 йылдарҙа Татарстан Республикаһының Яр Саллы ҡалаһы «Энергетик» мəҙəниəт һарайының «Болғар» ансамбле солисы. Башҡортостан (2011) һəм Татарстан (2007) Республикаларының халыҡ артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021). Шаран районының почётлы гражданы (2013).
Биографияһы
1970 йылдан Туймазы ҡалаһының мəҙəниəт һарайы, 1973—1974 йылдарҙа Бүздəк район мəҙəниəт йорто, 1979 йылдан Башҡорт филармонияһы, 1995—2005 йылдарҙа «Энергетик» мəҙəниəт һарайының (Яр Саллы ҡалаһы) «Болғар» ансамбле солисы. Көслө үҙенсəлекле тауышҡа эйə. Башҡарыу сəнғəтендə халыҡсан йырлау традицияларын һаҡлай.
Ижади эшмәкәрлеге
Репертуарында Б. М. Ғайсин, М. М. Ғилəжев, Ф. Х. Ғəлимов, Н. Ə. Дауытов, Р. Х. Сəхəүетдинова, Р. М. Хəсəнов һәм башҡаларҙың йырҙары; башҡорт («Ғайса ахун», «Порт Артур», «Ялсығол»), татар («Герман көйө», «Зөлəйха», «Шахта») халыҡ йырҙары һәм башҡалар. Татар һәм башҡорт халыҡтарының популяр йырҙары менән бер рәттән, онотолоп бөткән иҫке йырҙарын да табып, уларға йән өрөп, киләсәккә илтеүсе ул Фән Вәлиәхмәтов.
Татар АССР‑ында үткəрелгəн Башҡорт АССР-ы əҙəбиəте һəм сəнғəте көндəрендə (Ҡазан, 1989), «Һабантуй» халыҡ байрамында (Аделаида ҡалаһы, Австралия, 2006) ҡатнаша. Рəсəй буйлап гастролдəрҙə була.
2021 йылдың 19 мартында йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
Квицдорф-ам-Зе
Квицдорф-ам-Зе (Quitzdorf am See) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1372 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 154 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2906 һәм автомобиль коды NOL.
Крис Хемсворт
Крис Хемсворт (Chris Hemsworth; 11 август 1983 йыл, Мельбурн, Виктория, Австралия) — Австралия актёры, BAFTA премияһы номинанты. Marvel кинематография ғаләмендәге «Тор», «Үс алыусылар», «Тор 2: Ҡараңғылыҡ батшалығы» һәм «Үс алыусылар: Альтрон дәүере» («Мстители: Эра Альтрон») фильмдарында Тор роле менән киң билдәле, шулай уҡ «Ярыш» һәм «Диңгеҙ йөрәгендә» фильмдарында ла уйнай.
Биографияһы
Крис Хемсворт 1983 йылда Мельбурнда тыуған. Уның бер туған ағалары Люк һәм Лиам шулай уҡ актёрҙар.
Хемсвортҡа 15 йәш булғанда, уның ғаиләһе кескәй генә Филиппин утрауына күсенә. 2009 йылдың мартында Хемсворт карьераһын дауам итер өсөн Америка Ҡушма Штаттарына килә. Лиам ағаһы менән бергә үҙҙәренә Лос-Анджелеста әле йәшәгән фатирҙарын тапҡансы агент Крис Уильям Вордтың ҡунаҡтар өсөн йортонда йәшәйҙәр.
Шәхси тормошо
2005—2006 йылдарҙа «Өйҙә һәм юлда» сериалы буйынса хеҙмәттәше Изабель Лукас менән осрашҡан. 2010 йылдың 26 декабрендә испан һәм америка актрисаһы Эльза Патаки менән өйләнешәләр. 2012 йылдың 11 майында уларҙың ҡыҙы Индия Роуз Хемсворт тыуа. 2013 йылдың ноябрендә Хемсворт Эльза менән тағы бер тапҡыр ата-әсә буласаҡтары тураһында хәбәр итә. 2014 йылдың 18 мартында уларҙың Тристан һәм Саша исемле игеҙәктәре тыуа.
Алдар менән Зөһрә
Алдар менән Зөһрә — башҡорт эпосы (хикәйәт), халыҡ ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы.
Тасуирлама
Ҡуңҡас сәсәндән яҙып алынған һәм XIX быуат башында, фараз ителеүенсә, Т. С. Беляев урыҫ теленә тәржемә иткән. Ул ваҡытта баҫып сығарылмай, әммә ҡулъяҙма урыҫ телендә «Минең кистәрем. Башҡорт әкиәттәре» исеме аҫтында һаҡланып ҡалған, уның тәүге һәм аҙаҡҡы биттәре юҡ. Был ҡулъяҙма 1961 йылда Рәсәй Милли китапханаһында табыла һәм әлеге көнгә тиклем унда һаҡлана. Хикәйәттең фотокопияһы Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Ғилми китапханаһында һаҡлана.
Эпик әҫәрҙең тексы 56 өлөштән тора һәм проза формаһында. Ҡулъяҙманың тексын башҡорт теленә шағир Рәми Ғарипов тәржемә иткән.
1992 йылда Ульяновск өлкәһендә археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында VII быуаттың икенсе яртыһында ерләнгән ҡәберлектә һөйәк пластиналар фрагменты табылған. Уларҙа, археолог В. Г. Котов күҙаллауҙары буйынса, «Алдар менән Зөһрә» хикәйәтенән булған эпизодтар төшөрөлгән. Был факт әлеге башҡорт эпосының боронғо сығанағы тураһында һөйләргә нигеҙ бирә.
Эпос «Алдар‑Шымай менән Зөһрә» башҡорт риүәйәтендә («Алдар‑Шымай и Зухра») телгә алынған. Дөйөм сифаттары булғандан сығып, күпселек тикшеренеүселәр «Алдар менән Зөһрә» һәм «Ҡуҙыйкурпәс менән Маянһылыу» эпостарын бер үк автор яҙған тип фаразлай.
Сюжеты
Хикәйәттең сюжетында тол ҡалған һылыуҡай-батыр Зөһрә тураһында, ул бала сағынан йәйәнән уҡ атыу, һыбай йөрөү менән шөғөлләнә, — был өлкәлә уға ҡыҙҙар араһында ғына түгел, ир-егеттәр араһында ла тиңләшеүсе булмай ; ҡыйыу Алдар батыр менән осрашыуы, уларҙың мөхәббәте һәм өйләнешеүҙәре тураһында; уларҙың ҡылған батырлыҡтары тураһында һ. б. хикәйәләнә. «Алдар менән Зөһрә» эпосында боронғо башҡорттарҙың ижтимағи тормошо, ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары һәм традициялары, белемдәре һәм ышаныуҙары киң сағылыш таба. Хикәйәттә башҡорт ҡәбиләләрен берләштереү һәм эреләтеү идеяһы үҙенең артабанғы үҫешен ала. Бында — дала (семиродец) һәм урман башҡорттары башҡорт ҡәбиләләренең бер халыҡ булып берләшеү процесы һүрәтләнә.
«Алдар менән Зөһрә» эпосы Аллабирҙенең еңел булмаған яҙмышы тураһында хикәйәләү менән башлана, ул тол ҡалып, өс улын юғалтып, туғандары кәңәше буйынса Ҡыҙрас ҡыҙы Зөһрәгә өйләнергә була. Аллабирҙе үҙенең юлдашы Йылҡыбай менән ҡыйынлыҡтар аша Ирәндеккә барып етеп, Зөһрә менән осраша.
Артабан хикәйәттә һүҙ уның төп героиняһы — Зөһрә исеменән алып барыла. Ул бала сағынан тышҡы күренеше һәм ғөрөф-ғәҙәттәре менән ирҙәргә оҡшарға тырышҡан, хатта йыйындарҙа егеттәр менән ярышҡан. Уның матурлығы батырлығына тиң булған, ул мәргән йәйәнән атҡан, ә көрәштә һәм һыбай йөрөүҙә уға тиңләшеүсе булмаған. Йәнлектәргә һунар ваҡытында һәр ваҡыт алда була. Бер ваҡыт батыр-ҡыҙ (ҡыҙ-батыр) «саманан тыш ҙур дәүмәлле» еңелмәҫ аҡ айыу — айыуҙар башлығы менән һуғыша. Күп кенә батырҙар унан ҡурҡалар, шуға ла уны кәләш итеп әйттермәйҙәр. Үҙенең киләсәге тураһында белеү өсөн, Зөһрә Аҡ-Иҙел тамағы яғына юллана. Унда алдан күрә белеүсе менән осраша, ул уның буласаҡ кейәүе тураһында һөйләй.
Бында Зөһрә дала батыры — Алдар батыр менән осраша ла инде. Алдар уға уны эҙләүе, Ҡандракүл буйында Зөһрәнең ата-әсәһе янында булыуы тураһында һөйләй. Тиҙҙән улар батыр-ҡыҙҙың ата-әсәһенә ҡайталар. Уның тыуған яғында оло байрам ойошторола, ат сабышы, батырҙар көрәше ваҡытында Зөһрә менән Алдар көс һәм етеҙлектә бер-береһенә тиң тип иғлан ителә. Һөҙөмтәлә улар өйләнешеп, туй яһайҙар. Туйҙан һуң улар Алдар батырҙың тыуған яғына китәләр. Эпос төп персонаждың ҡәрҙәштәре (туғандары) менән осрашыуын хикәйәләү менән тамамлана.
Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы
Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы (12 ноябрь 1931 йыл — 8 октябрь 2018 йыл) — артист, театр эшмәкәре. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1971). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1954).
Биографияһы
Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы 1931 йылдың 12 ноябрендә Башҡорт АССР‑ының Благовар районы Ҡашҡалаша ауылында тыуған. 1947 йылда Ҡашҡалаша ауылы мәктәбендә 7 класты тамамлай һәм ошо уҡ йылда Башҡорт дәүләт сәнғәт училищеһының актерҙар бүлегенә уҡырға инә. 1951 йылда училищены тамамлап (К. Ф. Ғәҙелшин, В. Ғ. Ғәлимов курсы) ҡулына диплом ала. Хеҙмәт юлын Баймаҡ колхоз-совхоз театрында башлай. 1951—2004 йылдарҙа Сибай башҡорт драма театрында артист булып эшләй, бер үк ваҡытта 1975—1987 йылдарҙа театр директоры вазифаһын башҡара, республикала театрҙың абруйын күтәреп, ҙур уңыштарға өлгәшә. Рәзинә Дәүләт ҡыҙы хаҡлы ялға сыҡҡанса арымай-талмай сәнғәт эшенә хеҙмәт итә. .
Ижади эшмәкәрлеге
Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы илле биш йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге осоронда төрлө характерлы йөҙҙәрсә сағыу образ тыуҙыра. Ул башлыса комик ролдәр, халыҡ юморы, милли колорит менән айырылып торған образдар ижад итә.
Төп ролдәре: Сәрүәр («Башмағым»), Кисельникова («Упҡын» — «Пучина», А. Н. Островский), Фёкла Ивановна («Өйләнеү» — «Женитьба», Н. В. Гоголь) һәм башҡалар.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2. «Почёт Билдәһе» ордены (1976);
3. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982);
4. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)
Пёвь-Ю
Пёвь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуб йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кебшюцталь
Кебшюцталь (Kabschutztal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2879 кеше йәшәй. Майҙаны — 50,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1665 һәм автомобиль коды MEI.
Уҡытыусы йорто (Таганрог)
Уҡытыусы йорто— Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо.
Тарихы
Ҡаланың 1863 йылғы картаһы буйынса йортта «Шәхси йорттағы коммерция суды» урынлаша. 1912 йылдан — Е. М. Грановскийҙың I разрядлы, йыллыҡ түләү 120 һум булған шәхси училищеһы (ир-аттар гимназиялары курсы — дүрт төп синыф) эшләй.
1943 йылдың 3 декабренән бында Пионерҙар йорто асыла һәм ул 1944 йылдың февраленә тиклем эшләй (П. И. Чайковский исемендәге Балалар музыка мәктәбенә күсерелә). Һуңынан бинала Уҡытыусы йорто (Мәғрифәт хеҙмәткәрҙәре йорто) урынлаша.
1947 йылда Таганрог Уҡытыусы йорто базаһында пианист һәм вокалист Иван Федорович Чангли-Чайкин үҙенең һәләтле уҡыусыларынан:: А. Агуреев, Т. Покатило, Н. Петрова, Ж. Хлебникова, И. Хлебников, А. Ларин, Е. Манюхин, Ф. Новиков, И. Филиппов, А. Воробьёв, А. Геворкова, А. Гладков һәм башҡаларҙан үҙешмәкәр коллектив ойоштора. Артистар Антон Григорьевич Рубинштейндың «Демон», Джузеппе Вердиҙың «Аида», Пётр Ильич Чайковскийҙың «Мазепа»  һ.б. операларҙан ариялар әҙерләй һәм сәхнәләштерә.
1960 йылдарҙан 1980 йылдар һуңына тиклем Уҡытыусы йортонда Борис Осипович Потик, һуңынан Владимир Дмитриевич Рогульченко етәкселегендә билдәле Халыҡ драма театры эшләй, Владислав Владимирович Ветров, С. Маховский, А. Кулешов, В. Ходыкин һ.б. кеүек абруйлы артистар уйнай
Хәҙерге ваҡытта бинала «Йәштәр үҙәге» муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы урынлашҡан. Унда «Дон актёрҙары туғанлығы» (САД) һәм Нонна Малыгина театрҙары, Михаил Басовтың «400 ударов» киноклубы эшләй.
Чекупс
Чекупс — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубань йылғаһының ҡамышлы урыны    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы
Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы (19 июль 1948 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2001), атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).
Чекупс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы
Биографияһы
Йәүҙәт Тәлғәт улы Солтанаев 1948 йылдың 19 июлендә Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһында тыуған.
1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 1974 йылда «физика-математика фәндәре кандидаты», 1989 йылда «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаған. 1990 йылдан — профессор.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почетлы хеҙмәткәре (2001). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).
Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ярым сикләнмәгән сингуляр дифференциаль операторҙар спектрҙарының үҙенсәлектәрен өйрәнелә. Стильтьес үҙгәртеүҙәре өсөн теореманың ике яҡлы тауберҙары ҡуйыла.
Сингуляр дифференциаль операторҙарҙың спектраль шәлкеменә характеристика биреү өйрәнелә.
Шуха
Шуха — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубань йылғаһының ҡамышлы урыны    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пейбыр
Пейбыр — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :