cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дуэль (повесть)
Повесть өҫтөндә эшләү
«Дуэль» сюжетын бик ныҡ хәтерләткән ниәт тураһында беренсе иҫкә алыу Чеховтың 1888 йылғы хатында бар. Кавказ буйлап сәфәрҙән һуң бер нисә ай үткәс, 1888 йылдың ноябрендә Чехов яҙған А. С. Суворин яҙа: «Ах, мин ниндәй хикәйә башланым! <...> Мөхәббәт темаһына яҙам. Фельетон-беллетристик форма һайланым. Йүнле кеше әҙәпле  кешенең ҡатынын тартып алған һәм был хаҡта үҙ фекерен яҙа; уның менән йәшәй икән — фекер; айырыла икән — тағы фекер. Өҫтән-мөҫтән театр, "ҡараштар тап килмәй" тигән юҡ-барға ышаныу, Хәрби-Грузин юлы, ғаилә тормошо, хәҙерге зыялының интеллигент был тормошҡа яраҡһыҙлығы Печорин, Онегин, Казбек хаҡында һөйләйем». 1890 йылдың аҙағында Повесть өҫтөндә эш Чеховтың Сахалиндан Мәскәүгә ҡайтыуы менән, 1890 йыл һуңында башлана.
Баҫмалары
А. П. Чеховтың повесы тәүге тапҡыр 1891 йылда «Новое время» гәзитенең 22, 23, 25, 29, 30 октябрҙәге һәм 5, 12, 13, 19, 26, 27 ноябрҙәге (5621, 5622, 5624, 5628, 5629, 5635, 5642, 5643, 5649, 5656, 5657) һандарында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫыла. 1892 йылда айырым баҫма булып сыға, А. Ф. Маркс нәшер иткән А. П. Чеховтың әҫәрҙәр  йыйынтығына инә. Яҙыусы йәшәгән дәүерҙә, 1892-1899 йылдарҙа, туғыҙ тапҡыр айырым баҫма булып сыға. .
Тәнҡит
Чеховтың ижадын өйрәнеүсе билдәле Скабичевский былай тип яҙа: «Чеховтың художество таланты көсө — характерҙарҙы оҫта һүрәтләүҙә, ләкин һуңғы әҫәрҙәрендә сағылған фекер зәғифлеге менән хайран итә. Повестың аҙағынан алдаҡсылыҡ һәм әшәкелек аңҡый». Әҙәби тәнҡитсе Дерман А. Б. әҫәрҙә «авторҙың үҙенең геройҙарының эш-хәрәкәттәрен тик көсләп буйһондорған догмаһына эске ышанысы булмауы тойола, һәм шуның өсөн әҫәр финалы тормошсан түгел, схематик һәм », тип раҫлай. Д. Мирский «Дуэль» повесын Чеховтың уңышһыҙ әҫәрҙәренә индерә : Персонаждарҙың индивидуаллеге юҡлығы Чехов уларҙы оҙон-оҙаҡ итеп абстракт темалар буйынса фекер әйттергәндә бигерәк беленеп тора. Чехов «идеяларҙы тоймай», һәм уның геройҙары — уларға һүҙ биргән осраҡта — төҫһөҙ һәм күңелһеҙ гәзит теле менән һөйләшә. «Дуэль» бигерәк тә ошондай сафсата һатыу менән боҙолған. Бердников Г. П. Чеховтың «толстой морализмынан» ситләшкәнен һәм «толстойҙың  „рух диалектикаһына барып тоташыусы“» психологик анализы асылыуын билдәләй. Лаевский һәм  Надежда Федоровнаның эске донъяһын аса барған һайын, «һәр береһенең үҙ намыҫы менән көслө  конфликты» асыла, һәм был конфликт, әҙәбиәт белгесе фекеренсә, дуэль алдындағы төндә һуңынан улар кисерәсәк рухи таҙарыныу көрсөгөн әҙерләй, нигеҙләй.
Акыль-Чор
Акыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Покур
Почта индексы — 628630, ОКАТО коды — 71119927001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Казактар
thumb|Казактар хат яҙалар Казакта́р − сығышы буйынса төрлө булған социаль төркөмдәр.
Атаманың килеп сығыуы
М. Фасмер буйынса боронғо урыҫ телендәге «козакъ» (үҙе теләп ялланған эшсене аңлатҡан) һүҙенән килә.
В. И. Даль һүҙлегендә «ил гиҙеү, күсеп йөрөү» тип аңлатҡан Урта Азияла ҡулланылған «казмак» һүҙенән сыға тип белендерә.
Төрки телдәрҙән барлыҡҡа килгән тейҙәр (qаzаq — «ирекле, бойондороҡһоҙ кеше, мажаралар эҙләүсе, берәҙәк»).
Сытин хәрби энциклопедияһында төрлө версиялар күрһәтелә:
Һылтанмалар
Документаль фильм «Энциклопедия казачества»
Гризодубова Валентина Степановна
Валенти́на Степа́новна Гризоду́бова (1909 йылдың 14 (27) апреле, Харьков — 1993 йылдың 28 апреле, Мәскәү) — СССР лётчигы, полковник (1943), бер рекордлы осошта ҡатнаша, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған беренсе ҡатын-ҡыҙ (1938), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986). СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Валентина Гризодубова — уйлап табыусы һәм лётчик Степан Васильевич Гризодубовтың ҡыҙы. Тыуған Харьков ҡалаһында 1909 йылдың 27 апрелендә (иҫке стиль буйынса 14 апрель) (Харьков музей хеҙмәткәрҙәре Гризодубованың ысын тыуыу датаһын белә алды; тыуыуы тураһында рәсми дата 1910 йылдың 31 ғинуары (иҫке стиль буйынса 18 ғинуар) тип иҫәпләнгән).
Валентина ике йәш ярымд, атаһына ҡайыш менән бәйләнгән көйө, Харьков аэродромынан аэропланда күккә күтәрелә. 14 йәшендә ул Коктебелдә үткән планеристар слётында планерҙа беренсе осошон яһай.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң уҡыуын Харьков технология институтында дауам итә. Параллель рәүештә рояль класы буйынса музыка училищеһын тамамлағандан һуң, консерваторияға алына.
1928 йылдың 4 ноябрендә, Харьков технология институты студенты булараҡ, Харьков Үҙәк аэроклубына беренселәрҙән булып яҙыла. Аэроклубты өс ай эсендә тамамлай. Оҫта булғаны өсөн түгел, Харьковта осоу оҫталығына уҡыуын дауам итеү мөмкинлеге булмағанлыҡтан, Гризодубов институтты ҡалдырып, ОСОАВИАХИМ-дың 1-се Тула спорт мәктәбенә килә. 1929 йылда Пенза лётчик-инструкторҙар әҙерләү мәктәбенә уҡырға инә.
Планёр спорты менән шөғөлләнә. 1930—1933 йылдарҙа эшләй Тула «Добролёт» аэроклубында лётчик-инструктор, аҙаҡ — Мәскәү эргәһендәге Тушино ауылы осоу мәктәбендә инструктор булып эшләй. 1934—1935 йылдарҙа Мәскәү Үҙәк аэродромында урынлашҡан М. Горький исемендәге агитэскадрилья лётчигы була. Эскадрильяла эшләгәндә, шул ваҡыттағы самолёттарҙың төрлө тибында бөтә илде тиерлек осоп сыға. Памир, Ҡабарҙы-Балҡар, Фирғәнә үҙәне өҫтөнән оса. 1939 йылда СССР-ҙың халыҡ-ара һауа линиялары Идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ленинград Граждандар һауа флоты инженерҙары институтында уҡый.
1937 йылдың октябрендә еңел моторлы самолёттарҙа ҡатын-ҡыҙҙар өсөн биш донъя авиация рекорды ҡуйҙы. 24-25 менән бергә 1938 йылдың сентябрендә, экипаж командиры булараҡ, П. Д. Осипенко һәм М. М. Раскова менән «Родина» (АНТ-37 «Родина») самолётында, Мәскәүҙән Алыҫ Көнсығышҡа туҡталышһыҙ осош яһап, ҡатын-ҡыҙ араһында осош алыҫлығы буйынса халыҡ-ара (29 сәғәт 26 минут эсендә 6450 км алыҫлыҡ ҡаплана) рекорды ҡуйҙы. Уралды уҙғас, ер менән радиоэлемтә өҙөлә, шуның өсөн, бында төшөү һәм шул уңайҙан тантана планлаштырылһа ла, экипаж Амурҙағы Комсомольск эргәһенән экипаж осоп үтә. Бензин ярты сәғәткә етерлек кенә ҡалғас, Гризодубова самолётты тайгаға йыйылған шасси менән ултыртырға хәл итә, Расковаға парашют менән һикерергә бойороҡ бирә. Самолёт тайга йылғаһы Амгундең үрге ағымындағы һаҙлыҡҡа төшә. Самолётты эҙләү әүҙем алып барыла, һәм уны һауанан ҡарап эҙләп табалар. Керби ауылынан сыҡҡан «Дальневосточный» катеры сыҡҡан, ә Амгунь йылғаһының үрендә экипаж табыла. 1938 йылдың 2 ноябрендә был осош өсөн, Ленин орденын тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. 1939 йылдың 4 ноябрендә айырым баһалау билдәһе раҫланғандан һуң, уға 104-се «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
В. С. Гризодубова, үҙенең билдәлелеге һәм юғары даирәләрҙә танышлығын ҡулланып, репрессияларҙан зыян күргән бер нисә кешене яҡлауҙы юллаған. Атап әйткәндә, танылған лётчик, М. М. Громов менән бергә, киләсәктә совет космос программаһын ойоштороусыны, С. П. Королёвты яҡлау эшенә ҡушыла; уларҙың күп тырышлығы арҡаһында, ғалимды Колымалағы лагерҙан ЦКБ-29-ға күсерәләр.
1941 йылда ВКП(б.) сафына ҡабул ителә. Совет ҡатын-ҡыҙҙарының антифашистик комитетын етәкләй. Немец-фашист илбаҫарҙарының яуызлыҡтарын тикшереү буйынса комиссия ағзаһы (1942).
1943 йылдың майына ҡарата шәхсән үҙе генә 200-гә яҡын хәрби осош яһай (шул иҫәптән — 132 төнгө) Ли-2 самолётында дошман объекттарын бомбаға тотоу, алғы һыҙыҡҡа боепрпастар һәм хәрби йөктәрҙе ташыу һәм партизан отрядтары менән бәйләнеш тотоу маҡсатында 1943 йылда уға полковник званиеһы бирелә.
Шул уҡ ваҡытта, Алыҫ араға оса торған авиация командующийы А. Е. Голованов мәғлүмәттәре буйынса, Гризодубова полкы шәхси составы түбән дисциплиналы һәм хәрби хәрәкәттәргә бәйле булмаған осоу мажараларына бай, тип иҫәпләнгән, ә Гризодубова хәрби хәрәкәттәр барғанда ла үҙ белдеге менән часын бер генә тапҡыр ҡалдырып китмәй. 1944 йылда, А. Е. Головановҡа ярашлы, генерал исемен алыу һәм үҙ полкын гвардия полкы, тип үҙгәртеү маҡсатында Алыҫ араға оса торған авиация командующийы А. Е. Голованов өҫтөнән ВКП (б) Үҙәк Комитетына ялыу бирә. Тикереү һөҙөмтәһендә ялыу күрәләтә ялған тип табыла, шунан һуң Гризодубова Алыҫ араға оса торған авиация составынан сығарыла, ә уның эше хәрби трибуналға тапшырыла (был сығанаҡ тексынан күренеүенсә, Голованов үҙ абруйын өҫтөн ҡуйғанлыҡтан һәм ялыусы менән мөнәсәбәттәрен асыҡлауҙы дауам итергә теләмәгәнлектән, эш трибуналға тиклем еткерелмәй). Гризодубова полкы, уның элекке урынбаҫарҙары етәкселегендә, бер нисә айҙан 31-се гвардия бомбардировка полкы итеп үҙгәртелә.
1946 йылдан — полковник В. С. Гризодубова запасҡа китә. Совет армияһынан демобилизацияланғандан һуң граждандар авиацияһында Ғилми-тикшеренеү институты-17 (һуңыраҡ приборҙар эшләү Институты, әлеге ваҡытта «Вега» радио төҙөү Концерны) осоу часы буйынса начальнигы урынбаҫары була. Уның подразделениеһы Хәрби-һауа көстәре һәм граждандар авиацияһы өсөн радиоэлектрон аппаратураға һынау үткәрә. Ул шәхсән буйынса Ғилми-тикшеренеү институты-17-лә ентекләп эшләнгән радиолокация ҡорамалдарын һынау һәм еренә еткереү буйынса осоштарҙа шәхсән ҡатнаша.
1963 йылда Гризодубованың шәхси инициативаһы буйынса Солнцево аэродромында уникаль Фәнни-тикшеренеү осоу-һынау үҙәге (НИЛИЦА) ойошторола, һәм ул уны етәкләй. 1972 йылда Гризодубова Приборҙар эшләү институтына начальник урынбаҫары вазифаһына кире ҡайта, унда 1993 йылға тиклем эшләй.
1-се саҡырылышСССР Юғары Советы депутаты.
Донъя авиация рекордтары
С Класы — ҡоро ер самолёттары (1930-сы йылдар классификацияһы буйынса).
С-бис класы — гидросамолёттар (1930-сы йылдар классификацияһы буйынса).
1-се һәм 2-се категория — төрлө осоу ауырлығындағы самолёттар (ҡағиҙә булараҡ, кесе ауырлыҡтағы).
Ереван циркы
Тарихы
Ереван циркының беренсе ағас бинаһы 1930 йылда төҙөлә. 1939 йылда Николай Буниатян проекты буйынса яңы бина төҙөлә, ул 800 тамашасыға иҫәпләнә. 1962 йылда был бина Вагаршак Белубекян проекты буйынса Карлен Варданян етәкселегендә тулыһынса реконструкциялана. Дүрт ҡатлы бинаның бейеклеге 18 метр тәшкил итә, тамаша залы 1,5 мең кеше һыйҙырышлы була. Ереван циркы сәхнәһендә Каранлаш, Леонид Енгибаров, Игорь Кио, Степан Исаакян сығыш яһай. XXI быуат башына тиклем бина ремонтланмай.
2011 йылдың авгусында «Ташир» компаниялар төркөмө ремонт эштәрен башлай. Һуңыраҡ бинаны тулыһынса һүтеп, яңы бина төҙөргә ҡарар ителә, сөнки иҫкеһен бөтөнләй реконструкцияларға мөмкин булмай. Цирк көмбәҙе 2012 йылдың 21 июлендә алына. Бер нисә ай үткәс, 2012 йылдың 8 сентябрендә, бина тулыһынса һүтеп алына. Был процесс менән Әрмәнстандың Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы етәкселек итә.
Цирк хайуандары ваҡытлыса Ереван зоопаркына күсерелә.
Яңы бина 8 ҡатлы буласаҡ, шул иҫәптән икеһе — ер аҫтында, унда автомобиль парковкалары урынлаша. Өҫкө ҡаттарҙа Ереванға гастролдәргә килгән цирк труппалары өсөн ҡунаҡхана Ереван цирк труппаһы гастролдәр ойоштороу өсөн һуңғы ҡатлы ҡунаҡхана бүлмәләре эшләнәсәк. Яңы бинаның бейеклеге — 24-25 метр, тамаша залы 2350 кеше һыйҙырышлы. Циркта 3 алмаш манеж бар.
Мәҙәниәттә
1963 йылда режиссёр Генрик Маляндың «Путь на арену» фильмының күп сәхнәләре Ереван циркында, билдәле клоун Леонид Енгибаров ҡатнашлығында төшөрөлә.
Кереста
Кереста — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кираста йылғаһы бассейнында юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Кесе Корта
Кесе Корта — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корта йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Кереста
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Кесе Корта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кереста
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Корта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ивановский Георгий Фёдорович
Ивановский Георгий Фёдорович (13 декабрь 1919 йыл — 7 август 1998 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, нефтехимик. 1957—1965 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы директоры; 1965—1973 йылдарҙа СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министры урынбаҫары, 1973—1987 йылдарҙа СССР Министрҙар Советының Матди-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Ленин (1966), Октябрь Революцияһы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Георгий Федорович Ивановский 1919 йылдың 13 декабрендә Тверь губернаһының Заручевье ауылында тыуған. 1964 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлай, инженер-технолог һөнәре ала.
Ивановский Георгий Фёдорович 1998 йылдың 7 авгусында Мәскәү ҡалаһында вафат була.
Уйлап табыуҙары һәм асыштары
Илдең нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтен үҫтереүгә тос өлөш индерә. Уның производство эшмәкәрлеге нефть продукттарының сифатын яҡшыртыуға һәм нефтехимия сеймалы күләмен арттырыуға арналған. Георгий Федорович Ивановский етәкселеге аҫтында өс этаплы парафинһыҙлаштырыу схемаһы, вазелин алыу ысулы, нейтралләштерелгән ҡара контактты өҙлөкһөҙ алыу ысулы производствоға индерелә. Уйлап табыуға 6 авторлыҡ танытмаһына эйә.
Орлова Мария Андреевна
Орлова Мария Андреевна (23 ғинуар 1903 йыл — 5 февраль 1984 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Кострома өлкәһе Кострома районының СССР-ҙың Совхоздар министрлығының «Караваево» тоҡомло һөтсөлөк совхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).
Биографияһы
Мария Андреевна Орлова 1903 йылдың 23 ғинуарында хәҙерге Кострома өлкәһе Кострома районының Гридино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1928 йылда ире менән бергәауылға даими йәшәргә караваево ауылына күсенәләр, шунда һауынсы булып урынлаша. 1930 йылда хәҙер «костромская» булараҡ билдәле яңы тоҡом һыйырҙары сығарыла. «Караваево» тоҡомло һөтсөлөк совхозы селекция процесында актив ҡатнаша. Малдар менән эшләүҙә грамоталы ҡараш был яңы тоҡомдан һөт һауып алыу буйынса яңы һөҙөмтәләргә килтерә.
1948 йыл йомғаҡтары буйынса һәр һыйырҙан 4561 килограмм һөт һауып алына. 1949 йылда был күрһәткес 5978 килограммға етә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 16 октябрендәге Указына ярашлы, ауыл хужалығындағы һәм малсылыҡтағы юғары рекордлы күрһәткестәре өсөн Орлова Мария Андреевнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырыла.
Мария Орлова ауыл хужалығында эшләүен артабан дауам итә.
1984 йылдың 5 февралендә вафат була.
Серәш
Серәш (Серяш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һары Абдуллин
Һары Абдуллин (Сара Абдуллин; тыуған һәм үлгән йылдары билдәһеҙ) — Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачевтың полковнигы.
Биографияһы
Себер даруғаһы Иҫәт провинцияһы Бала-Ҡатай улусы Һары ауылы башҡорто. 1772 йылда Бала-Ҡатай улусы старшинаһы була. Иҫәт провинцияһында Рәсәй империяһының башҡорт ерҙәрен талауға ҡоролған сәйәсәтенә ҡаршы ихтилалға күтәрелгән баш күтәреүселәрҙең етәксеһе. Уның отряды ихтилал аҙағынаса, 1774 йылдың көҙөнә тиклем, Иҫәт провинцияһының Силәбе ҡәлғәһе һәм Сыбаркүл ҡәлғәһе райондарында регуляр батша ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.
1774 йылдың йәй аҙағында Башҡортостандың Урал аръяғында ихтилал тағы ла көсәйә. Баш күтәреүселәрҙең отрядтары генералдар Деколонг, Скалон, Станиславский, Фреймандарҙың һалдаттарына ҡаршы һуғыша, ҡәлғәләргә һөжүм итә, ауылдарҙы талай. Был төбәктә ихтилал ҡара көҙҙә лә баҫылмай. Иҫәт воеводаһы А. П. Веревкин батша хөкүмәтенә 1874 йылдың 6 ноябрендә Баҙарғол Юнаев, Юламан Ҡушаев һәм Һары Абдуллин кеүек етәкселәрҙең һаман да ҡорал һалмауҙарына зарлана.
1774 йылдың йәй айҙарынан батша хөкүмәте ихтилалсыларға почетлы шарттарҙа ҡорал һалыуға саҡырыу менән мөрәжәғәт итә башлай. Сәбәбе — ихтилал барышында иҡтисади йәһәттән туҙҙырылған крайҙа йәшәгән урыҫ крәҫтиәндәре аслыҡтан ҡырылыу сигендә була. Сөнки баш күтәреүселәр батша хөкүмәте менән ҡәлғә һәм заводтар араһында булдырылған бөтә бәйләнештәрҙе лә юҡҡа сығара. Шуға ла хөкүмәт крәҫтиәндәрҙе аҙыҡ-түлек һәм йәшәү өсөн талап ителгән кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеүҙе ойоштороу мөмкинлегенә эйә булмай. Нуғай һәм Себер даруғаларында баш күтәреүселәрҙең етәкселәре Ҡаранай Моратов, Һеләүһен Кинйин, Төркмән Йәнсәйетов, Юлай Аҙналин, Салауат Юлаев һәм башҡа юлбашсыларға Иҫәт провинцияһынан Өфө провинцияһы ҡәлғәләренә һәм заводтарына аҙыҡ-түлек ташыуҙы тәьмин итергә, тигән тәҡдим ебәрелә. Шул шарт үтәлһә, улар хөкүмәт хеҙмәтенә күскәндәр иҫәбенә инәсәк. Шулай итеп, башҡорт юлбашсыларына ошондай шарттарҙа ихтилалда ҡатнашыуҙарын ғәфү итеүгә өлгәшә алыуҙарына ишара яһала.
Ауымбаҡ
Ауымбаҡ (ҡыҙылбоғаҡ ҡағараҡ, ҡауымбаҡ, тирҫаяҡ), (лат. Gavia stellata) — ҡағараҡтар ырыуына (Gavia) ҡараған төньяҡ диңгеҙҙәрҙәге һыу ҡошо.
Ҡылыҡһырлама
Ҡағараҡтар араһында иң вағы: ауырлығы 1,1—2,5 кг, оҙонлоғо 53-69 см, ҡанаттарының йәйеме 25,7—31 см, 105—120 см. Арҡаһы һәм ҡанаттары аҡ тапһыҙ, булһа ла ваҡ ҡына алыҫтан күренмәҫлек аҡ төрткөләр, кәүҙәһенең өҫкө өлөшө һәм ҡанаттары бер иш һоро. Ҡорһағы аҡ. Башы һәм муйын яндары көлһыу, муйынының артҡы яғында аҡ һыҙаттар. Яҡынданыраҡ ҡарағанда, «никах» кейемендә муйынының алғы яғында ерән — ҡыҙыл («ҡыҙғылт») тап күренә, тик алыҫтан ҡара кеүек тойола, шуға күрә ул айырыу билдәһе була алмай. Нәҙек суҡышлы, сағыштырмаса көсһөҙ, суҡышының өҫкө яҡ һырты тура. Суҡышының һырты бер аҙ бөгөлгән, шуға күрә ҡош «кәкес» булып күренә, ул бигерәк тә суҡышын еңелсә күтәреп тотоу ғәҙәте тәьҫирендә көсәйә. Был билдә ҡышҡы «кейемдә» бер-береһенә оҡшаған өлкән һәм йәш ҡоштарҙы айырыу өсөн мөһим. Йәш ҡоштоң суҡышы ҡарағусҡыл, ҡышҡы ҡоштоҡо аҡһыл һор, суҡыш өҫтө һырты ҡара. Ҡара тәпәйле, йөҙөү ярыларында алһыу таптар. Йәш ҡоштоң күҙҙәре ҡыҙғылт-көрән булһа, өлкән ҡоштоҡо -ҡыҙыл тиерлек.
Ата һәм инә ҡоштар «никах» кейемендә баштары һәм муйындары көлһыу һоро. Елкәһендәге һәм түбәһендәге ҡара нәҙек һыҙыҡтар ҡара-аҡ һыҙаттар булып муйының артҡы яғына күсә һәм аҫҡы өлөшөнән ҡырҙарына сығалар. Алғы яҡтан муйыны төбөндә өсмөйөш йәки трапеция кеүек ҡыҙғылт ерән тап бар. Арҡаһы һәм ҡанаттары үренең сит ҡауырһындары аҡ сыбар һүрәтле һоро йәки аҡһыл һоро. Арҡаһының алғы өлөшө лә аҡ сыбар һүрәтле. Ҡанат аҫты төрлөсә ҡара һүрәт менән аҡ төҫтә, ҡойроҡ аҫты аҡ таптар менән ҡарағусҡыл һоро төҫтә. Елпеүестәр һәм ҡойроҡ ҡауырһындары ҡуңырт һоро төҫтә.
Ҡышҡы кейемдәге ата һәм инә ҡоштарҙың баш өҫтө һәм муйынының артҡы яғы нәҙек аҡ буй һүрәт менән сыбарланған ҡара-һоро, арҡаһы һәм ҡанаттар япмаһы (кәүҙәһенең өҫкө яғы) ваҡ аҡ таплы һорғолт көрән, башының аҫҡы өлөшө, муйынының алғы яғы еңелсә аҡһыл һор ҡатнашҡан аҡ, күкрәге һәм ҡорһағы аҡ. Ҡойроҡ аҫты (аналь тишек тирәләп) арҡыры ҡара һыҙатлы аҡ. Ҡыҙғылт-ерән таптар юҡ, әммә уның эҙҙәре беленеп торорға мөмкин.
Моронлаған бала ҡош ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡһылыраҡ төҫтә, күҙҙәренең тирә-яғында тоноҡ аҡһыл ҡайма, мамығы ҡыҫҡа һәм тығыҙ. Икенсе кейеме: беренсеһе кеүек үк, әммә бер ни тиклем яҡтыраҡ төҫтә, ҡорһаҡ яғы һорғолт көлһыу (тик аҡ түгел!). Оялағы осорҙағы кейеме өлкән ҡоштоң ҡышҡы кейеменә оҡшаған, әммә тәненең өҫкө яғы бер аҙыраҡ асығыраҡ, арҡа яғындағы аҡ таптар хәҙер оҙонораҡ һәм ҡараңғы-аҡ, башы өҫтөндә һәм муйынының артҡы яғында аҡ һүрәт юҡ, яңаҡтарында һәм муйынының аҫҡы өлөшөндә — һорғолт ҡауырһындар ҡатнашмаһы. Аралыҡтағы кейемендә «никах» кейемдәре ҡауыр: ындары бар, бигерәк тә муйынында һәм тамағында.
Иң эре төньяҡ диңгеҙ ҡошо ҡағараҡтан бәләкәй булыуы һәм муйынындағы ҡыҙғылт һыҙығы менән айырыла.
Таралыуы
Европаның төньяғында, Азияла һәм Төньяҡ Америкала оялай. Көнбайыш Европала таралыу урыны: Норвегия, Финляндия, Швеция, Төньяҡ Ирландия, Төньяҡ Шотландия, Исландия, Фарер утрауҙары, Шпицберген, Норвегияның Айыу утрауы. Төньяҡ Америкала: Арктика утрауҙарында һәм Канадала материктың көньяғына 50-се параллелгә тиклем, Аляскала, Гудзон ҡултығы ярҙарында, Лабрадор ярымутрауында, Ньюфаундлендта, Гренландияның яр буйҙары районында. Элекке СССРҙа: Франц-Иосиф Ерҙәре һәм Яңы Ер архипелагтары, Колгуев, Вайгач, Новосибирск утрауҙары, Врангель, Курил утрауҙары (Парамушир һәм Симушир), Командор һәм Шантар утрауҙары, материкта илдең төньяҡ өлөшөндә Балтика буйы (Латвия, Эстония) менән Кола ярымутрауынан (шул иҫәптән яндаш Айнов утрауы) Чукот ярымутрауына, Камчатка һәм Охот диңгеҙе яр буйҙарына тиклем. Кәньяҡ оялау ареалы насар өйрәнелгән. Оя ҡороу Вологда өлкәһендә (62° так как) Обь Үрҙәр бар Ҡатыш (67° с. ш.), Таз бассейны (63° с. ш.), Йәнәсәй бассейнында 59° так как аҫтында, бәлки, төньяҡ Байкал янында, Якутск яны Вилюй бассейнында, Амурҙың түбәрге ағымында Кизе күлендә. Ареалдың көньяҡ яртыһында оя ҡороу, моғайын, бәхәсле һәм даими түгел. Ареалдың тарихи үҙгәреүе, әгәр улар булмаһа, күрәһең, ҙур булмаған.
Көнбайыш Европала ҡышлау урындары: Атлантика һәм Төньяҡ диңгеҙҙең яр буйҙары (Норвегияла, Швецияла, Данияла, Англияла, Германияла, Бельгияла, Нидерландтарҙа, Францияла), Бискай ҡултығы һәм Португалияның көнбайыш яр буйҙары, Францияла Урта диңгеҙ яр буйҙары, Адриатик диңгеҙ, Румынияла, Болгарияла һәм Төркиәлә Ҡара диңгеҙ яр буйҙары. Азияла ҡышлау урыны: Иранда Каспий буйы, Япония һәм Ҡытай, Төньяҡ Америка — Алеут утрауҙары һәм Алясканан Калифорнияға тиклем көнбайыш яр буйыҙары, көнсығышта — Яңы Шотландиянан Флоридаға тиклем, шулай уҡ Бөйөк күл. Рәсәйҙә һәм СССР-ҙың элекке башҡа илдәрендә Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре яр буйҙарында, Камчатка һәм Курил утрауҙарында даими, һирәкләп — Кола ярымутрауында һәм Севан күлендә ҡышлай.
Тундра зонаһында һай һыу ятҡылығы өсөн иң ғәҙәти ҡош. Тундра зонаһынан ситтә — һирәк. Хатта тундра зонаһында ла тигеҙ таралмаған. Мәҫәлән, Ямалда1978 йылға тиклем тығыҙлығы 100 км2 20 пар тәшкил итә, ә Индигирканың түбәнге ағымында барлығы 100 км2 2-4 пар тура килә. Таймыйҙың көшбайышында һәр ун күлгә 1 — 3 пар тәшкил итә. Төньяҡҡа башҡа гагараларға ҡарағанда арктик сүлдәре тиклемтөпкәрәк үтеп инә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 500 м тиклем яҫы таулыҡтарҙа оялай. Төп шарт — оя ҡорорға яраҡлы (һәм бик ваҡ ваҡ күл) һәм аҙыҡҡа мул (иң ҙур күл, йылға, диңгеҙ ярҙары) биотоптың булыуы. Оя өсөн оптималь ландшафт — тигеҙлектәге ныҡ үҫешкән күл селтәре менән һаҙлыҡлы тундра, йылға буйы үҙәндәре һәм диңгеҙ яны тундраһы. Миграцияла һәм ҡышлауҙа туҡтау урындары — ҙур күлдәр һәм йылғалар, диңгеҙ ҡултыҡтары.
Ауымбаҡ һәм ҡарабоғаҡ йәки аҡбоғаҡ гагаралар бергәләп йәшәгән күпселек райондарҙа һуңғыларының һаны байтаҡҡа күберәк (аҙыҡҡа конкуренция) һәм урыны менән генә (Кола ярымутрауында, Аҡ диңгеҙ яры буйында, Чукот ярымутрауының ҡайһы бер райондарында) кире нисбәт күҙәтелә.
XX быуаттың 40-сы йылдарына саҡлы Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә ауымбаҡ күҙәтелмәй, аҙаҡ уны Көньяҡ Уралдың көнсығыш күлдәрендә миграция мәлендә туҡтарға мөмкин, тип иҫәпләйҙәр. Тик 50-се йылдарҙың урталарында ҡоштар мәлендә ауымбаҡ билдәле була, уны Урал аръяғы һәм алды райондарында Талҡаҫ күле ндә, Ағиҙел һәм Өфө йылғалары буйында осраталар. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан аша бик һирәк осоусы ҡош һанала. Уның Кама йылғаһы үҙәнендә һәм Ағиҙел тамағында, Урал аръяғы күлдәрендә туҡтағанын йыл һайын булмаһа ла билдәләйҙәр.
Йәшәү рәүеше
Әүҙемлеге
Ауымбаҡ бик яҡшы йөҙә һәм сума. Һыуҙа ул бейек ултыра, әммә өйрәктәрҙән түбәнерәк. Хәүеф тыуғанда һыуға сума, һыу өҫтөндә тик тар һыҙат булып арҡаһы, башы һәм муйыны ҡала, ә ҡайһы берҙәре бөтөнләй башы ғына күренә. Йыш ҡына һыу өҫтөндә ҡанаттарын ҡағып, аҫма рәүештә баҫа, ҡырын һәм хатта ҡорһағын өҫкә ҡаратып та йөҙә. Тауышһыҙ ғына һыуға сума, әммә хәүефле мәлдә оянан ихтибарҙы ситкә йүнәлтеү өсөн : сума. Һыу аҫтында аяҡтары менән эшләп йөҙә, ҡайһы саҡ ҡанат хәрәкәте ярҙам итә. Һыу аҫтына 90 секундҡа ҡәҙәр була ала, ғәҙәттә 40-50 с. Сумыу тәрәнлеге 2-9 м, әммә 21 метрға ҡәҙәр сумыу осраҡтары билдәле. Осҡанда өйрәккә оҡшай, әммә артҡа һыҙылған сағыштырмаса ҙур тәпәйҙәре арҡаһында сағыштырмаса оҙон һәм ҡыҫҡа ҡанатлы тойола. Тура һыҙыҡ буйлап тиҙ оса, ҡанаттары менән йыш ҡына шаҡтай тәрән ҡаға, муйыны алға һонолған һәм аҫҡа бөгөлгән. Ауымбаҡтар яңғыҙ осалар, хатта пары ла һауала бер-береһенә яҡынлашмайҙар. Башҡа ҡағараҡ һымаҡтар менән сағыштырғанда һыуҙан өҙерәк йүгереп һиҙелерлек еңел күтәрелә, һыуға төшкәндә өйрәктәр кеүек тәпәйҙәренә түгел, ә түшенә ултыра. Шунлыҡтан бик йыш ҡына был бәләкәй һыу ятҡылыҡтарында оя ҡора, ҡайһы берҙә арҡырыһы 5 метр булған күлдәрҙә лә. Ҡоро ер буйлап айырым осраҡта ғына ҡорһағында аяҡтары менән этәрелеп ҡанаттары ярҙамында шыуышып йөрөй, йәки вертикаль хәлдә башы ергә төшкән килеш. Ғөмүмән, ауымбаҡ бүтән ҡағараҡтарға ҡарағанда ихлас оса, шуға ла ҡурҡыныс тыуғанда һыуға сумыуҙан осоп китеүгә өҫтөнлөк бирә. Ул йүгермәй генә осоп китә тиерлек, шуға күрә бәләкәй күлдәрҙә (10-15 м оҙонлоҡтағы) оя ҡора, аҙыҡты балыҡҡа бай ҙур күлдәрҙә таба. RedthroatedLoon23|thumb|left|300px|Ауымбаҡ Тәүлек әйләнәһенә әүҙем, бигерәк тә бала сығарғанда юғары киңлектәрҙә тәүлек әйләнәһенә яҡтылыҡ булған шарттарҙа. Биләмә һәм «никах» ҡылыҡтарын төнөн, ә миграция мәлендә йышыраҡ көндөҙ күрһәтәләр. Бала сығарыу ваҡытында яңғыҙ, парашып йәки ҙур булмаған төркөм менән йөрөйҙәр. Дөйөм алғанда, уларға йәмәғәтселек хас, туҡланыу ваҡытында һыуҙа 4 — 8 ҡоштан торған төркөм яһайҙар. Хатта ҡайһы берҙә колониялар барлыҡҡа килтергән парҙар һаны 20-гә тиклем етергә мөмкин. Ҡышлауҙа һәм кире килгәндә аҙыҡҡа бай урындарҙа ауымбаҡтар бик ҙур төркөмгә йыйылалар, хатта ҡайһы бер төркөмдә 175 һәм 500-гә тиклем ҡош була.
Билдәле иң оло йәше — яҡынса 24 йыл.
Төләү
Ауымбаҡтың ҡауырһындары алмашыныуының эҙмә-эҙлелеге: беренсе мамыҡлы — икенсе оя (беренсе ҡышҡы) — аралыҡта (тулы булмаған «никах») — тәүге «никахлыҡ» — ҡышҡы (һуңғы) — икенсе «никах» (һуңғы).
Беренсе кейеме йомшаҡ тығыҙ мамыҡтан яһалған, 10-20 көнлөк сағында икенсе мамыҡ менән алмашына. Биш — алты аҙналығында был мамыҡтарҙы ҡауырһын төксәләре ҡыҫырыҡлап сығара. Мамыҡ күҙҙәренең тирә-яғында һәм яурын өлкәһендә, ҡорһағында яйлап туҙа, әммә ҡанаттарына күтәрелгәнгә тиклем ҡабырғаларында һәм һигеҙгүҙҙә ҡала. Шул уҡ ваҡытта арҡаһына яңы мамыҡ үҫә, ул мамыҡ япмаһына башланғыс бирә. Себеш тулыһынса әле мамыҡ менән ҡапланған мәлдә яҡынса 2,5—3 аҙналыҡ ваҡыттарында ҡанаттарында беренсе төксәләр барлыҡҡа килә. Тулыһынса оя кейеме август уртаһына — аҙағына формалаша. Декабрҙән февралгә ҡәҙәр аралыҡтағы тулы булмаған төләү үтә. Май-июндә тәүге «никах» кейеме төләүе тамамлана, был ваҡытта ҡышҡы ҡауырһындарҙың күп өлөшө алмашына. Көҙгө ҡауырһындар ҡышҡыһына оло ҡоштарҙың оялағы һуңғы төләүе кеүек үтә, әммә беренсе елпеү ҡауырһындары йәй ваҡытында уҡ алмашына.
Оялағы һуңғы төләү ҡағараҡтарҙың башҡа төрҙәренән айырмалы рәүештә, сентябрь аҙағынан декабрь аҙағында хәтлем бара. Был ваҡытта беренсе елпеүсе ҡауырһындар бер юлы ҡойола һәм ҡош ваҡытлыса осоу һәләтен юғалта. Өлкән ҡоштоң «никах» алдынан тәнендә контур ҡауырһындары, ҡойроҡ һәм өлөшләтә ҡанаттарының япма ҡауырһындары алмашына. Төләү февраль — апрель башында башлана, апрелдә «никах» кейемендәге беренсе ҡоштар күренә башлай.
Миграцияһы
Ауымбаҡтың миҙгелле миграцияһы етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән. Ихтимал, ҡоштар киң фронт яһап күсәләр һәм бер урынға тупланмайҙар. Төп йүнәлеш — көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан. Ҡышлауға Төньяҡ диңгеҙгә һәм Атлантик океандың Европа яр буйҙарына Аҡ диңгеҙ, Карелия, Балтик райондары аша, Ҡара диңгеҙ буйында ҡышлауға — Европаның үҙәк өлкәләре һәм Украина аша, Каспий буйҙарына — Ҡаҙағстан һәм Көнбайыш Себер аша оса. Ҡоштарҙың Көнсығыш Себер тундраһы менән Чукотканан көҙгө күсеүе, күрәһең, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә үтә, әммә быға дәлилдәр юҡ. thumb|left|300px|Ҡағараҡтар балыҡ аулайҙар Миграция ваҡытында ҡоштар яңғыҙ һәм парлашып, йәки һирәгерәк бәләкәй төркөм менән осалар (ғаилә булырға мөмкин). Осоу байтаҡ бейектә көндөҙ ҙә төндә лә бара һәм яраҡлы һыу ятҡылыҡтарында туҡталыштар яһала.
Көҙгө миграцияның башланыуы йәш ҡоштарҙың оса башлаған мәленә август аҙағында — сентябрҙең беренсе яртыһына тура килә. Көҙгө миграция сөсө һыу ятҡылыҡтарының туңыуына (октябрь аҙағы — ноябрь башы) бәйләнгән. Диңгеҙ яры буйынан ноябрь буйына һәм декабрь башында китәләр. Яҙғы миграция март аҙағынан июнь буйына бара.
Туҡланыуы
Аҙыҡ эҙләү көндөҙ ҙә, төндә лә күҙәтелә. Оя ҡорған ваҡ күлдә ауымбаҡтар туҡланмайҙар, ә икенсе һыу ятҡылыҡтарына осалар һәм балыҡ аулайҙар — йыш ҡына ҙур күлдәргә, йышыраҡ диңгеҙ йәки йылға буйына. Аҙыҡ артынан бик алыҫҡа, хатта 10 км-ҙан ашыу араға осалар. Ауымбаҡтар башҡа ҡағараҡтарҙан айырмалы рәүештә, йыш ҡына аҙыҡты бәләкәй һай күлдәрҙә һәм йылға шаршыларында ағымға ҡаршы сумып табалар. Ҡош балыҡты һыуға сумып, суҡышы менән эләктергәс, суҡышын иыҡ ҡыҫып табышын үлтерә. Һәр осош ваҡытында уңайлы шарттарҙа һунар итеү биләмәһе 2-2,5 гектар тәшкил итә.
Төп аҙыҡ төрө — ваҡ балыҡ. Сөсө һыу ятҡылыҡтарында төп ролде алабалыҡ һәм һөмбаш балыҡ, сабаҡ, суртан, алабуға һәм ташбаш уйнай. Икенсел аҙыҡ булараҡ балыҡ ыуылдырығы, тәлмәрйендәр, ҡыҫалалар (шул иҫәптә краб), төрлө-төрлө моллюскалар, селәүсендәр, һыу бөжәктәре тора, хәйер бәлки, был объекттарҙың бер өлөшө балыҡ менән бергә ҡоштоң ашҡаҙанына эләгәлер. Иртә яҙын, балыҡҡа бай һыу ятҡылыҡтары боҙ аҫтында булғанда, ауымбаҡтар үлән аҙыҡтарҙы ла ашайҙар.
Үрсеүе
Өлкән ҡоштар йыл һайын оялаған урындарына кире ҡайталар һәм күп осраҡта иҫке ояларын даими ҡулланалар. Ҡош 2-6 йәшендә үрсей башлай. Моногамлы. Пар даими, һәр хәлдә, ҡышлауҙа ҡоштар йыш ҡына парлашып йөрөйҙәр һәм оялау урындарында һәр ваҡыт пар менән күренәләр. Енси өлгөргәнлек ваҡыты еткәс ҡоштарҙың парлашыуы, күренеүенсә, ҡышлау ваҡытында түгел, ә йәйгеһен башҡарыла. Оялау урындарына ҡоштар башҡа ҡағараҡтарға ҡарағанда сағыштырмаса һуңыраҡ, ҙур күл ситтәре боҡҡан әрселә башлағас, йылғаларҙа йырындар барлыҡҡа килгәс, ә ваҡ һыу ятҡылыҡтары тотош иреп бөткәс ҡайталар. Ҡайтыу ваҡытты һауа шарттарына ғына түгел, ә урындағы киңлек менән дә бәйле: Европаның төньяғына һәм көнбайышна ҡайтыу майҙың беренсе декадаһынан июнь башына саҡлы, ә көнсығыш Себер тундраһына июндең беренсе-икенсе декадаһында. thumb|left|300px|Ҡыҙылбоғаҡ ҡағараҡ себеше менән Ауымбаҡ оя ҡорор өсөн майҙаны бәләкәй булған һыу ятҡылыҡтарына өҫтөнлөк бирә (1 гектарҙан кәм), улар йыш ҡына аҙыҡ биотобынан шаҡтай алыҫ була (ун километрға тиклем) — ҙур күлдәр, балыҡҡа бай йылға йәки диңгеҙ яр буйҙары. Йыш ҡына оялаған күлдәрҙең оҙонлоғо ни бары 10-15 метр була, һәм ҙурлығы, күрәһең, осоп китеү өсөн кәрәкле алыҫлыҡ менән сикләнә. Һыу ятҡылыҡтары төрлө характерҙа булырға мөмкин. Тайга һәм урманлы тундра зонаһы сиктәрендә, ҡағиҙә булараҡ, сфагнум һаҙлыҡтар араһындағы олиготроф күлдәр йәки тауҙар аралығы түбәне, үҫемлектәргә мәхрүм булған яр буйҙары. Һыу айырғыс яҡшы тупраҡлы тундрала ла шундай уҡ һыу ятҡылыҡтарын һайлай. Киң, һаҙматлы тигеҙлекле тундрала ваҡ, һыу яны үҫемлектәре (күрән, актрофил) күп үҫкән күлдәрҙе өҫтөн күрә. Ошондай һәр күлде бер пар биләй. Оя өсөн ауымбаҡ биләгән күлдә йыш ҡына бөтөнләй аҙыҡ булмай. Көнбайыш Европала, оя ҡорорға уңайлы урындарға ҡытлыҡ булыу сәбәпле, эре күлдәрҙә парҙар һаны 20-гә тиклем еткән осраҡтар билдәле. Һауала биләмә сиктәре боҙолған осраҡта парҙың бер ағзаһы йәки икеһе лә «олой» йәки «оҙон» итеп ҡысҡыра. Биләмә сиктәре һыу өҫтөндә боҙолғанда ҡоштар сик боҙоусының ҡаршыһына йөҙәләр һәм иҫкәртеү һынын алалар (муйынын алға һәм өҫкә һуҙа, суҡышын салышыраҡ өҫкә ебәрә), шулай итеп муйындарындағы ерән ҡыҙыл таптарҙы күрһәтәләр. Аҙаҡ парҙар суҡыштарын һыуға тыға башлайҙар һәм шаулы итеп ҡарҡылдап һыуға сумалар, һуңынан «йылан тантанаһы» башлана: ҡоштар кәүҙәләрен һыуға батырып, муйындарын өҫкә һуҙып, һуҙынҡы аһәңле дуэт башҡарып, йәнәш яйлап ҡына йөҙәләр. Агрессияны ҙур дәрәжәлә «пингвин һыны» менән дә белдерәләр: ике ҡош һыу өҫтөнә күтәрелә биреп, суҡыштарын өҫкә ҡаратып муйындарын ҡыя һуҙалар һәм бер юлы тәпәйҙәре иенән һыуҙы сәпелдәтәләр. Ҡайһы саҡта ҡанаттарын күтәреп парҙың береһе дошманға ташлана. Һуғышҡан ҡоштар бер-береһен баштарынан йәки муйындарынан суҡыйҙар, ҡайһы саҡта һыу аҫтынан да һөжүм итәләр. Ауымбаҡ бала сығарған осорҙа агрессияны башҡа төр ҡоштарға, айырыуса өйрәктәргә күрһәтә.
Ауымбаҡтар ояһын йә ҡоро ерҙә, йә һыуҙа ҡора. Беренсе типьағы оя олигатроф төрлө тәрәнлектәге күлдәр өсөн хас. , Оя яр буйында һыу ситендә (ҡағиҙә булараҡ, 30-20 см-ҙан да алыҫ түгел) бөтөнләй асыҡ урынлаша, шуға күрә ҡош тиҙ генә һыуҙан ояһына сыға йәки хәүеф тыуғанда ояһынан һыуға төшә ала. Ояға яҡшы күҙгә ташланып торған һуҡмаҡ алып бара, уның буйынса баҫып ултырған ҡош һыуға шыуып төшә (ҡайһы осраҡта ундай һуҡмаҡ икәү була). Ояны йыш ҡына моронса, яртылаш һыуға сумған түңгәк йәки бәләкәй утраусыҡ өҫтөндә һәм бөтөнләй тигеҙ ярҙа ла ҡора. Оя ҡороуҙа парҙың ике аҡзаһы ла ҡатнаша, уны тығыҙ төйөлгән сфагнумдан, күрән һабаҡтарынан йәки арктофилдәрҙән, ҡайһы берҙә һыу төбөнән алынған ылымыҡтар өҫтәп ҡоралар. Түбәһендә яҡшы айырылып торған сөмкә уйым бар. Ҡағиҙә булараҡ, түшәменә һыу һеңгән була, әммә сфагнум түнгәгендәге оя ҡоро була. Оя үлсәмдәре (см): диаметры 25-35, улаҡ диаметры 18-20, улаҡ тәрәнлеге 3-5. Яртылаш һыуға батҡан оялар икенсе төрлө. Оя күрән һәм арктофил ҡыуаҡлыҡтар араһында 30-80 см тәрәнлектә урынлаша. Тупаҫ киҫелгән конусҡа оҡшаш оя һабаҡтарҙан, һыу үҫемлектәре япраҡтарынан төҙөлә һәм уны үҫемлек һабаҡтары тотоп тора. Ул һыу өҫтөнән 5 — 8 см-ға ғына сығып тороуға ҡарамаҫтан ҙур массалы була. Ғәҙәттә оя үләрдәр араһында яҡшы ышыҡлана.
Копуляция ҡоро ерҙә үтә. Ҡушылыу алдынан һыуҙа уйын башҡарыла. Тәүҙә һыуҙа ике ҡошта бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ята һәм суҡыштарын һыуға тығып-тығып алалар ҙа шаулы сәпелдәп сумалар. Ҡоштар муйындарын 45° мөйөш менән һуҙып ҡапма-ҡаршы ҡуялар ҙа йышая барған темп менән суҡыштарын һыуға сумдырып алалар, ә аҙаҡ һыуға ташланып сумалар һәм һыу аҫтында әйләнәләр. Демонстрация бер нисә тапҡыр ҡабатлана. Инә ҡош һыуҙың яры буйлап йөҙөп, ҡоро ергә сыға.
Көнбайыш Европала йомортҡа һалыу майҙа башлана, Аҡ диңгеҙҙә май аҙағында — июнь башында, көнбайыш һәм көнсығыш Себерҙең тундраһында — июндең икенсе-өсөнсө декадаһында. Оҙаҡҡа һуҙылған һыуыҡ яҙҙа йомортҡа һалыу июлдең беренсе яртыһында булырға мөмкин (Ямалда 1978 йылда 10-14 июлдәрҙә). Йомортҡалар һалыу арауығы 24-36 сәғәт, һирәк осраҡта шаҡтай оҙаҡ (һигеҙ тәүлеккә тиклем). Күпселек осраҡта ояла ике йомортҡа була (80-90 %), һирәк осраҡта бер (10-20 %) һәм бик һирәк күренеш — өс. Йомортҡа оҙонсай эллипс формаһында, ҡабығы әҙ ярмалы, төҫө ҡатмарлы, төп төҫ йәшкелт-зәйтүн төҫтән ҡара зәйтүн-һоро төҫкә тиклем, дөрөҫ, һорғолт-ҡара таплы һәм төрткөлө, ҡайһы берҙә таптар юҡ тиерлек. Ҡабыҡ насар май ялтырауыҡлы, йомортҡаны баҫҡан һайын ялтырауыҡ көсәйә бара. Йомортҡаның уртаса күләме 71,2×45,4 мм, ауырлығы 74,0 г.
Тәүге йомортҡаны һалғас та, уны баҫыу башлана. Йомортҡа баҫыуҙа ике пар ағзалары ла ҡатнаша, ләкин инә ҡош байтаҡҡа күберәк ултыра. Ҡурҡыныс тыуғанда баҫып ултырған ҡош алдан уҡ һиҙҙермәй генә оянан һыуға төшә һәм оянан йыраҡ түгел йөҙөп йөрөй.
Йомортҡа баҫыу оҙайлығы 24-29 тәүлек. Себеш ауырлығы 160 г тирәһе, дөйөм оҙонлоғо 65 мм. Тәүге тәүлек дауамындасебештәр ояла ҡалалар, унда уларҙы ата-әсәләре йылыта. Артабан уларҙы уңайлы урында ҡоро ерҙә йылыталар, бында уларҙы ата-инәһе арҡаларында күсерә. Бер-ике аҙнана тирәһе ҡоштарҙың береһе һәр ваҡыт ҡошсоҡтар янында була, ата-инәһе ашауҙа булғанда яр ситендәге оҙон үлән араһында йәшенәләр. Өсөнсө аҙнанан башлап себештәрҙе ата-инәһе оҙаҡҡа ҡалдыралар, ҡайһы осраҡта уларҙы арҡаларында ҙур күлгә күсерәләр. ҡайһы берҙәре артыҡ ҙур күл ә тәржемә итә. Ҡоро ер буйлап себештәр йөрөй алмайҙар, ә үҙенсәлекле һикереп йөрөйҙәр.
Моронлағандың икенсе көнөндә ҡоштар себештәрен суҡыштарында алып килгән ваҡ балыҡ, ҡыҫала йәки үҫемлек аҙыҡ менән туйындыралар. Себештәр беренсе көндә үк йөҙә алалар, ләкин үҙ аллы аҙыҡ таба белмәйҙәр. Ҡошсоҡтар үҙ аллы 4 — 6 аҙналыҡ ваҡытта аҙыҡ таба башлайҙар һәм ғаилә төркөмө һигеҙ — ун аҙнанан тарҡала. Ҡошсоҡтар 38-48 аҙнанан тулыһынса ҡауырһын менән ҡапланғас, оса башлайҙар.
Һаҡлау
Шотландияла Фула заказнигында ауымбаҡты һаҡлау ойошторолған. Заказниктә 11 пар, Бөйөк Британиялағы популяцияның 1,2 % тәшкил итә (1994 йыл)
Кесе Шелюг
Кесе Шелюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шелюг йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Балғабаш
Балғабаш, ҡалынморон турғай, сүкешбаш (дубонос, Coccothraustes coccothraustes) — Европала, Азияла, Төньяҡ Африкала йәшәй торған, тупаҡ ҙур суҡышлы ваҡ ҡош йәки турғай.
thumb|Coccothraustes coccothraustes
Ҡылыҡһырлама
Ҡара-көрән таплы, сыймадаҡлы 4—5 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була.
Кесе Нюрса
Кесе Нюрса — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюрса йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кук-Карагай
Кук-Карагай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Жасатер йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алага
Алага — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 963 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Речка (Чичка-Юла ҡушылдығы)
Сухая Речка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чичка-Юл йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вестенфельд
Вестенфельд (Westenfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 381 кеше йәшәй. Майҙаны — 8 км2. Диңгеҙ кимәленән 327 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98631 һәм автомобиль коды — HBN.
Магассоуба Нанфадима
Нанфадима Магассоуба — Гвинеяның ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн һәм сәйәси эшмәкәре. Етәксе Гвинея ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтары һәм гражданлығы өсөн милли коалиция етәксеһе (CONAG-DCF), 2013 йылдан — Гвинея Милли ассамблеяһы ағзалаһы.
Биографияһы
Магассоуба Кандар префектураһында тыуа. Өс тиҫтә йыл дауамында профсоюзда һәм йәмәғәт ойошмаларында эшләһә лә, CONAG-DCF президент булараҡ ҡына киң танылыу ала. Магассуби етәкселегендә CONAG ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса алдынғы милли ойошма статусын ала һәм БМО ҡарамағындағы консультатив төркөм тип таныла.
2013 йылдағы һайлауҙарҙа уны Гвинея халыҡтары берләшмәһе (ОНГ) Милли Ассамблеяһы ағзаһы итеп һайлайҙар. Ул Гвинеяла һәм милли теләктәшлек һәм балаларҙы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы яҡлау министры була. 2015 йылғы президент һайлауҙарында Альфа Конданың Кандарҙағы еңеүенә булышлыҡ итеүе өсөн билдәләнә. Магассоуба Кандарҙа RPG Rainbow Alliance вәкиле булараҡ әүҙем эшләүен дауам итә. 2016 йылдың июнендә уны Мамади Диавари урынына RPG Rainbow Alliance делегацион комиссияһы рәйесе вазифаһына тәғәйенләйҙәр.
2017 йылдың 4 майында Магассоуба Йель университетында Африка сәйәси лидерҙарының 4-се Форумында ҡатнаша.
Магассоуба 2016 йылдың июлендә уны ошо вазифала Фатумат Бинт Диалло алмаштырғанға тиклем Ҡатын-ҡыҙҙар-парламентарийҙар союзы президенты була. Ҡатын-ҡыҙ-парламентарий булараҡ, Гвинеяла күп ҡатынлылыҡҡа рөхсәт биреүгә ҡаршы сығыш яһай. 2018 йылдың 29 декабрендә 26 ҡатын-ҡыҙ- парламент ағзаһы менән бергә 1968 йылдан алып тыйылған күп ҡатынлылыҡты легалләштергән Граждандар кодексына -үҙгәрештәр индереү өсөн тауыш биреүҙән баш тарта :
Васильева Нина Петровна
Васильева Нина Петровна (12 март 1959 йыл) — ғалим-ультратауыш диагностикаһы табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1999) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004).
Биографияһы
Нина Петровна Васильева 1959 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районының Шишмә ауылында тыуған. 1982 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул ваҡыттан Республика балалар клиник дауаханаһында эшлəй, 1990 йылдан —бүлек мөдире.
Мәскәү ҡалаһында үткән Медицинала ультратауыш менән диагностикалау белгестәренең Рәсәй ассоциацияһы съезында, Медицинала һәм биологияла ультратауыш менән диагностикалау белгестәренең Европа ассоциацияһы съезында (Варшава, Польша, 2002 йыл), Зальцбургта аҙналыҡ семинарҙарҙа (Австрия, 2 тапҡыр: 2007 йыл, 2008 йыл) ҡатнаша. 2014 йылда Австрияның Грац ҡалаһында бер ай дауамында стажировка үтә.
Фəнни эшмəкəрлеге
Васильева Нина Петровнаның фəнни эшмəкəрлеге балаларҙың тыумыштан булған үҫеш кəмселектəрен һəм күкрəк ҡыуышлығы ағзалары ауырыуҙарын ультратауыш менән диагностикалауға арналған. Нина Петровна ҡатнашлығында тура эсəк атрезияһы бейеклеген эхографик асыҡлау, яңы тыуған балаларҙа тыумыштан булған күкрəк шаршауы бүҫерен диагностикалау, балаларҙа экссудатив плеврит ваҡытында аҙ инвазив ҡатнашыу күрһəткестəрен билдəлəү ысулдары эшлəнə.
Фәнни хеҙмәттәре
80‑дəн ашыу фəнни хеҙмəт, 3 методик рекомендация, 3 уйлап табыу патенты һәм 3 рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.
23 апрель
23 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 113-сө (кәбисә йылында 114-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 252 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Пугьюг
Пугьюг — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628650, ОКАТО коды — 71119920003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Бөйөк Теодорих
Бөйөк Теодо́рих (готса 𐌸𐌹𐌿𐌳𐌰𐍂𐌴𐌹𐌺𐍃 𐍃𐌰 𐌼𐌹𐌺𐌹𐌻𐌰/Sa Þiudareiks Mikila, латинса Flavius Theodericus (Theodoricus), грек|Θευδέριχος (Θεοδώριχος) ὁ Μέγας}}, инглиз |Þēodrīc}}, немец Theoderich der Große, бор. скандинав |Þjóðrekr, Þiðrek}}; яҡынса 451—526 йылдың 30 авгусы) — остготтар короле, Амалдар ырыуынан. 489 йылда Италия биләмәләренә баҫып инә һәм 493 йылға бөтә Апеннин ярымутрауы менән Сицилияны, Альп алды өлкәләрен һәм Далмацияны яулай. 493 йылдан башлап 526 йылға тиклем —баш ҡалаһы Равенна тип аталған Остготтар короллегенең үҙе генә идара иткән хакимы була.
Теодорихтың тыуыу датаһы проблемаһы
Әгәр ул ысынлап 456 йылда, яҡты донъяға тыуһа, ул өс йылдан һуң, һигеҙ йәшлек аманат сифатында, Константинополгә сығып китә алмай, ә өс йәшлек баланың аманат итеп алыныуы ла ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Әгәр ҙә Теодорихты Византияға 459 йылда түгел, ә һуңғараҡ ебәргәндәр, тип фаразлаһаҡ, барыбер уның биографияһында тулы буталсыҡ башлана. 470 йылда ул, 10 йыл аманат булғандан һуң, һәм 14 йәшлек үҫмер көйө, һәләк булған Валамир бабаһының власын мираҫ итеп алып, Сингидунды (хәҙ. Белград) яулай булып сыға. Теодорих биш йәшкә өлкәнерәк булһа, һәм ул 451 йылда тыуған тип алғанда, хронологик ҡыйынлыҡтарҙан ҡотолоп була. Шул уҡ ваҡытта, уның тыуған көнөнә тап килгән һундарҙың еңелеүе тураһындағы хәбәр Каталаун яланындағы һуғыштарға тура килер ине, ә был һуғышта остготтар еңелеүселәр яғында һуғышҡан. Күрәһең, ваҡиғаны әһәмиәтлерәк итеп күрһәтеү маҡсатында, биографы Кассиодорға Теодорихтың тыуыу датаһын үҙгәртеү кәрәк булғандыр.
Идара итеүенең тәүге йылдары. Сингидунды яулау
459 йылда, остготтарҙың римлеләр менән көрәшен туҡтатып торған тыныслыҡ килешеүе менән тәьмин итеү маҡсатыында, Теодорих Константинополгә ебәрелә һәм унда ун йыл, 459 йылдан 469 йылға тиклем була. Фараз ителеүенсә, Византияла Теодорих «рим белеме, затлы байлыҡ, цирк, театр менән таныша, грек телен өйрәнә». Йәш сағынан уҡ (яҡынса 8 йәшенән 18 йәшенә тиклем) үҙләштергән үҙ заманы Византияһының мәҙәниәтенә һәм антик мираҫына хөрмәт менән ҡарауы артабан күп йәһәттән уның донъяға ҡарашын билдәләй.