cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джеймс Фенимор Купер
Биографияһы
Джеймс Фенимор Купер АҠШ-тың Нью-Джерси штаты Берлингтон ҡалаһында тыуған. Күп тә үтмәй, уның атаһы, судья Уильям Купер, Нью-Йорк штатына күсенә һәм унда аҙаҡ ҡалаға әйләнгән Куперстаун ҡасабаһына нигеҙ һала. Урындағы мәктәптән һуң ул Йель университетына юллана, әммә, курсты тамамламай, диңгеҙ хеҙмәтенә(1806—1811) яҙыла һәм Онтарио күленә хәрби карап төҙөлөшөнә ебәрелә. 1811 йылда ул француз ҡыҙы Сюзан Аугуста Делансиға өйләнә. Ҡатынына ниндәйҙер роман уҡығанда, Купер, яҡшыраҡ яҙыуы ҡыйын түгел, тип ысҡындыра һәм, уның алдында маҡтансыҡ булып күренмәҫ өсөн, бер нисә аҙнала үҙенең тәүге «Һаҡлыҡ» (Precaution, 1820) романын яҙа.
Мутная (Кеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Джеймс Фенимор Купер
Романдары
«Пионерҙар, йәки Саскуиханна башында», 1823;
Мутная (Кеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пресвятая Богородица ҡорамы
Пресвятая Богородица ҡорамы — сиркәү Грузияла Хашури муниципалитетының Набахтеви ауылында көньяҡ-көнсығыштағы убала урынлашҡан. Феодал Куцна Амиреджиби тарафынан XV быуат башында төҙөлгән.
Дева Мария комплексы төкәтеп эшләнгән сиркәүҙән һәм ике ҡатлы манаранан тора. Сиркәү төкәтмәләре (14,5 метр 9,35 йылдар) юнылған таш плиталарҙан һалынған. Сиркәүҙең көнбайыштан һәм төньяҡтан ике инеү урыны бар. Апсидаһында ике ярым түңәрәк нишаһы, алтарында ике аш-һыу бүлмәһе ташы булған, береһе үҙәктә, икенсеһе төньяҡ яҡта урынлашҡан.
Сиркәүҙең көнбайыш стенаһында, буйға һуҙылған һәр стенала бер тәҙрә. Ҡорам ярым емерек хәлдә, көмбәҙҙәре юҡ, манараһы ныҡ туҙған.
Фрескалары
Сиркәү биҙәктәре 1412—1431 йылдарҙа башҡарылған. Улар ныҡ зыян күргән. Ҡайһы бер композициялар художество музейында һаҡлана. Зал һәм алтарь стенаһының фрескаһы өс регистрға бүленгән. Үрге регистр асыҡ күҙҙе, икенсеһе Авраамдың ҡунаҡсыллығын (был Иоанн Креститель фигураһы Джорджияның сәнғәт музейына күсерелә) һүрәтләй, ә өсөнсөһө Сиркәү башлығы һүрәте, шулай уҡ Симеон да осрай.
2014 йылдан реставрация эштәре алып барыла — ҡорамды эзбизташ плиталар менән көпләйҙәр.
Сиркәү 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы, дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
Парат
Парат — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 1989 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарсығалар
Ҡарсығалар  — ошо уҡ ғаиләлекте эсенә алған йыртҡыс ҡоштар ырыуы. Был ҡупшы ҡоштарҙың ҡанаттары ҡыҫҡа һәм киң, ҡойроҡтары оҙон. Осло тырнаҡлы аяҡтары оҙон, был һунар итеү өсөн ҡулайлашҡан. Төҫтәре буй һыҙатлы, түштәренең аҫ яғы көлһыу. Ата ҡоштар инә ҡоштарға ҡарағанда эрерәк. Ҡарсығалар үҙ ҡорбандарын һауанан күҙәтеп тороп ауларға ярата. Бейектән ңк күреп ҡалып таштай  ҡорбанына атыла һәм тиҙ генә осло тырнаҡтары менән эләктереп ала. Күбеһенсә ваҡ ҡоштар һәм имеҙеүселәрҙе аулай.
Ҡарсығалар киң таралған. Айырыуса урман һәм ҡыуаҡлыҡтар массивтарында йәшәйҙәр.
Көтмәҫ
Көтмәҫ (Кутмас) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 246 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы
Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы (Салимов Рашит Абубакирович) (1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Маҡар районында (хәҙер Ишембай районы) тыуған. 1941 йылдың декабрендә Маҡар район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Көньяҡ-көнбайыш фронттың 275-се кавалерия полкының пулемет эскадронында, һуңыраҡ 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се кавалерия полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 18 октябрендә Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1943 йылдың 1 ғинуарынан алып 1943 йылдың 4 ғинуарына тиклем осорҙа пулемет эскадроны пулеметсыһы гвардия кесе сержанты Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы үҙенең пулеметы менән дошмандың станок пулеметы утын баҫтыра, пулемет расчетын юҡ итә, унға яҡын немец һалдаты төркөмөн юҡ итә. Был батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Сыуаш-Олҡан
Сыуаш-Олҡан (Чуваш-Улканово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 157 кеше. Татар-Олҡан ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452773, ОКАТО коды — 80251865012.
Тарихы
Олҡан ауылы яҙма сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр 1736 йылда телгә алына. Ауылда керҙәштәр йәшәгән. Улар башҡорттар ҙа, татарҙар ҙа, типтәрҙәр ҙә булған. Быҙаулыҡ өйәҙенең Тамъян улусы башҡорттары Ҡыр-Йылан аҫабалары тарафынан 1736 йылдың 1 ғинуарындағы килешеү хаты менән ҡабул ителәләр, дөрөҫөрәге, уларҙың Олҡан ауылында электән булыуҙары законлаштырыла. Хатта улар сыҡҡан Бурһыҡ (Барсуково) ауылының исеме лә күрһәтелгән. Килешеүҙе ҡыр-йыландар менән тамьяндың Ҡасим Бикметов төҙөй, ул индергән өсөн 100 һум түләй һәм бер ихатаға йылына 10 тин аҡса түләргә ризалаша. Керҙәштәрҙе Ҡыр-Йылан аҫабалары Күлбай Тәңкәев, Мәҡсүт Абдуллин, Усман Бирҙебаевтар индерәләр, улар бер исемдәге тораҡ пункттың тәүге күскенселәре булараҡ билдәле.
Ауылда башлыса типтәрҙәр, башҡорттар, сыуаштар йәшәгәндәр. Марк Григорьев етәкселегендәге сыуаштар 15 ир-ат иптәштәре менән (Ҡаҙан губернаһы Ядрин өйәҙендә тыуғандар) 1834 йылдың 5 мартындағы ҡабул итеү хаты менән ауылға индереләләр. Уларҙың килгән урындары ла билдәле: Ҡазан губернаһының Ядрин өйәҙенән Әлкә (шулай уҡ «Караево ла»), Йәнмурҙа (шулай уҡ «Утәй»). Сыуаштар дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламынан булғандар, 1862 йылда крепостнойлыҡты бөтөрөү тураһындағы манифест баҫылып сыҡҡандан һуң, улар 1870 йылда 3-4 саҡырым алыҫлыҡта 40 ир-ат һәм 52 ҡатын-ҡыҙ булған 15 ихатанан торған үҙ тораҡ пунктын булдыралар. 1905 йылда был ауылдар исемдәре менән дә айырылалар: татар Олҡаны һәм сыуаш Олҡаны. 1920 йылда улар хәҙерге кеүек атала: Татар-Олҡан һәм Сыуаш-Олҡан. 1905 йылда Сыуаш-Олҡанда 35 йортта 110 ир-ат һәм 98 ҡатын-ҡыҙ йәшәй, 1920 йылда 49 ихатала — 122 ир-ат һәм 123 ҡатын-ҡыҙ сыуаш булған. Бында XIX быуат аҙағынан башланғыс училище булыуы билдәле. Игенселек, малсылыҡ, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр.
Ауыл исеме тураһында бер нисә һүҙ. Шул уҡ исемле йылға буйында урынлашҡан. Әммә гидроним антропонимдан — типтәр Олҡан исменән килеп сыҡҡан. Уның улы Итей Олҡанов (тамға £) 1792 һәм 1795 йылдарҙа хеҙмәтле татарҙарҙы индереүҙә ҡатнаша. Уның менән бергә килешеү хаттарында үҙҙәренең тамғаларын башҡорт Мостафа Исмеев, типтәрҙәр Балтаҡай Аҙнағолов (улдары Хөсәйен, Баҡый), Әбйәлил ҡуялар.
Хәҙерге осор
Ауылда сыуаштар йәшәй (2002). Фельдшер‑акушерлыҡ пункты бар ..
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек халыҡ сыуаштар (96 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Русаков Николай Васильевич
Русаков Николай Васильевич (6 май 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-гигиенист, Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы (2007), Рәсәй фәндәр акдемияһы академигы (2013), Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
Биографияһы
Николай Васильевич Русаков 1939 йылдың 6 майында Мәскәү өлкәһенең Красный ткач ҡасабаһында тыуған. 1964 йылда И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай, артабан шунда 1970 йылға тиклем аспирантурала уҡый.
1970-1989 йылдарҙа — А. Н. Сысин исемендәге дөйөм һәм коммуналь гигиена институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, Е. И. Марциновский исемендәге медицина паразитологияһы һәм тропик медицина институты бүлегенең лаборатория мөдире.
1989 йылдан — А. Н. Сысин исемендәге тирә-яҡ мөхит кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтының тупраҡ һәм сәнәғәт ҡалдыҡтары гигиенаһы лабораторияһының мөдире.
«Тупраҡ һәм тирә-яҡ мөхит гигиенаһы» секцияһы рәйесе, РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының санитар-эпидемиологик күҙәтеү Департаментың баш эксперты, РФ Дәүләт стандартының һәм РФ Дәүләт заказдарын урынлаштырыу буйынса фәнни-техник комитеттары ағзаһы; ҡалдыҡтарҙы эшкәртеп, сүп-сар тейәп оҙатыу буйынса Үҙәк орган етәксеһе; тупраҡ гигиенаһы һәм ҡалдыҡтар хәүефенең сифатын баһалау өлкәһендә билдәле белгес; фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: тупраҡ торошон күҙәтеү: уның фундаменталь нигеҙҙәре һәм методологияһы, тупраҡтың гигиена хәле һәм уның ағыуланыуын кеше һаулығына йоғонтоһон күҙәтеү.
2004 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағзаһы итеп һайлана.
2007 йылда — Рәсәй медицина фәндәре академияһының академигы.
2013 йылдан — РФА академигы.
Беларусь Республикаһы хөкүмәт йорто
Беларусь Республикаһы хөкүмәте йорто (Дом урада) — Минск ҡалаһындағы Беларусь Республикаһы хөкүмәте йорто. Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында урынлашҡан. Бинала закондар сығарыусы дәүләт власы органы — Беларусь Республикаһы Милли йыйылышы (парламент) эшләй, ул ике палатанан тора — Вәкилдәр палатаһы һәм Республика советы. Бинала илдең үҙәк башҡарма власть органы — Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы (хөкүмәте), Беларусь Республикаһы Президент китапханаһы, башҡа дәүләт учреждениелары эшләй.
Тарихы
Белорус ССР-ы Хөкүмәте йортон проектлауға конкурс 1929 йылда уҙғарыла. Конкурста шулай уҡ Л. В. Руднев, И. И. Фомин, Н. А. Троцкий һәм башҡа билдәле архитекторҙар ҡатнашҡан. И. Г. Лангбардтың эше конкурста иң яҡшыһы тип таныла.
Минск был йылдарҙа реконструкция һәм үҫеш генераль планы булмай, уның үҙәк өлөшө тығыҙ урынлашҡан биналар менән ҡапланған була. Шунлыҡтан хөкүмәт бинаһын ҡаланың көнбайыш өлөшөндә төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Бинаны кеше ҡулы менән төҙөйҙәр, төҙөлөштә экскаватор, бульдозер һәм башня крандары ҡулланылмай. Был осор республикала төҙөлөш механизмдары булмаған тиерлек, цемент һәм металл ҙур дефцитта була. Фундамент өсөн соҡорҙо ҡул менән ҡаҙып, тупраҡты арбаларҙа сығарғандар. Берҙән-бер механизм — бүрәнәләрҙән төҙөлгән шахта күтәргесе кирбесте һәм башҡа төҙөлөш материалдарын юғарыға күтәреү өсөн файҙаланылған. 1930-сы йылдарҙа Хөкүмәт йорто Минск ҡалаһында иң бейек ҡоролма булмаған.
Мысукке
Мысукке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 521 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поташов Лев Васильевич
Поташов Лев Васильевич (21 май 1930 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының (1997) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының (2014) ағза-корреспонденты.
Биографияһы
Лев Васильевич Поташов 1930 йылдың 21 майында Куйбышев ҡалаһында тыуған.
1954 йылда — И. П. Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтының (хәҙерге Академик И. П. Павлов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты) хәрби-диңгеҙ факультетын тамамлай һәм Лиепая ҡалаһының хәрби-диңгеҙ госпиталенә эшләргә ебәрелә.
1962 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Митраль етешһеҙлеген хирургик дауалағанда һәм яһалма ҡан әйләнешле операцияларҙа антикоагулянттар»
Урбниси Сионы
Урбниси Сионы — Грузияла Карели муниципалитетының Урбниси ауылындағы базилика формаһындағы өс нефлы ҡорам. Стилистик билдәләре, шулай уҡ төньяҡ фасадтағы яҙыуҙары һәм палеографик тикшеренеүҙәр нигеҙендә  V-VI  быуатҡа ҡарай. X и XVII быуаттарҙа яңынан ҡорола. Ҡалған өс яҙыу сиркәүҙә тергеҙеү эштәре тураһында һөйләй. Монастырь стеналарындағы был яҙыуҙар VI—VII быуаттарҙа грузин яҙыуының боронғо өлгөләре булып тора.
Поташов Лев Васильевич
Биографияһы
1964 йыл — тәүге тапҡыр коронография операцияһын башҡара.
Дедовка (Оло Мый ҡушылдығы)
Дедовка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мый йылғаһының уң ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Поташов Лев Васильевич
Биографияһы
1975 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай, тема: «Экспериментально-клиническое обоснование методов диагностики и лечения массивных кровотечений из острых и хронических язв желудка и 12-перстной кишки».
Дедовка (Оло Мый ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поташов Лев Васильевич
Биографияһы
1997 йыл — РМФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Урбниси Сионы
Урбниси Сионы (32,1X22,4 м) ныҡ таушалған. Был ҙур ҡорам өс нефтағы ун ике ныҡ бағанала тора. Аҫҡы өлөшө уның таштан, ә өҫ яғы кирбестән төҙөлгән. Бөтә көмбәҙҙәре һәм ҡыйыҡтары, күрәһең, һуңғы дәүерҙә яңынан ҡоролған. Эсендә лә шулай уҡ - ҡайһы бер колонналары таштан, ҡайһы берҙәре кирбестән. Шулай уҡ бөтә көмбәҙҙәре лә кирбестән, шуныһы сәйер, ғәҙәттә XVII быуатта ремонт ваҡытында эшләгән кеүек улар готик түгел, ә түңәрәк. Ҡорам эсендә биҙәктәр һаҡланмаған. Давид Төҙөүсенең иконаһы һаҡланып ҡалған. Ҡорамдың көнсығыш фасадында кирбестән тәре урынлашҡан. Ҡыйығы плитка менән ябылған.
Поташов Лев Васильевич
Биографияһы
2014 йыл —Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.
Урбниси Сионы
Әҙәбиәт
ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, გვ. 171, თბ., 1986 წელი.
Поташов Лев Васильевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Кешенең ашҡаҙан һәм эсәк юлы ауырыуҙарын өйрәнеү өлкәһендәге белгес.
Трансплантология мәсьәләләрен эшләүгә ҙур өлөш индерә, уның фәнни етәкселегендә Санкт-Петербург бөйөр трансплантация үҙәгендә бөйөрҙө трансплантациялау, уны профилактикалау һәм күсерелгән бөйөрҙө организм ситкә тибеп ярһыу кризынан, өҙлөгөүҙән дауалау техникаһы тикшерелә.
Уның етәкселегендә ультрафиолет нурланыштың ҡанға квант йоғонтоһо, лимфа-вена етешмәүсәнлеге мәсьәләләре өйрәнелә.
Ғилми-тикшеренеү институттары менән хеҙмәттәшлектә сирҙең этиопатогенезы буйынса физиологик тикшеренеүҙәр алып барыла. Был тикшеренеү ауырыу дауалауҙа иң рациональ ысул ҡулланып — варикоз сирен ҡан түкмәйсә аҙ инвазивлы лазер технологиялары менән- дауаларға мөмкинлек бирә.
Кафедрала ашҡаҙан һәм бөйән ауырыуҙарын хирургик юл менән дауалау буйынса тикшеренеүҙәр дауам итә. Улар һөҙөмтәһендә ишемиянан барлыҡҡа килгән яраларҙың айырым үҙенсәлекле популяцияһы асыҡлана, сей яра (язва) ауырыуҙарының генетик аспекттары һәм уны прогнозлау ысулдары тикшерелә
Һуңғы йылдарҙа аҙ инвазивлы пункция юлы менән бауыр, ашҡаҙан аҫты биҙен, бөйөр кисталарын дауалау ысулдары, үт таштарын лапароскопия юлы менән киҫкен холецистит, холедохолитиаз, ашҡаҙандың сей яра арҡаһында тишелеүенән һәм бөйөр өҫтө биҙҙәре ауырыуынан холецистик эктомия (ҡырҡып алыу) менән дауалау әүҙем рәүештә хирургия практикаһына индерелә.
300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 6 монография авторы.
Уның етәкселегендә 42 кандидатлыҡ һәм 12 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана
Граф (математика)
Граф — абстрактлы математик объект, графтың түбәләренән һәм түбәләр парҙарын тоташтырыусы ҡабырғалар йыйылмаһынан ғибәрәт булған күмәклек. Мәҫәлән, түбәләр күмәклеге итеп ниндәйҙер авиакомпания хеҙмәтләндергән аэропорттар күмәклеген, ә ҡабырғалар күмәклеге итеп был авиакомпанияның ҡалалар араһындағы регуляр рейстарҙы алырға мөмкин.
Төрлө ҡулланыу өлкәләре өсөн графтарҙың төрҙәре йүнәлешлектәре, бәйләнештәр һанына сикләүҙәр һәм түбәләр йәки ҡабырғалар тураһында өҫтәлмә мәғлүмәттәр менән айырылырға мөмкиндәр. Математикала һәм информатикала практик әһәмиәткә эйә булған күп структуралар графатар ярҙамында күрһәтелергә мөмкин. Мәҫәлән, Википедияның төҙөлөшөн түбәләре — мәҡәләләр, ә дуғалары (йүнәлешле ҡабырғалары) — гиперһылтанмалар (тематик карта) булған йүнәлешле граф ярҙамында күрһәтеп була.
Графтар графтар теорияһының төп өйрәнеү объекты булып торалар.
Билдәләмәләр
Графтар теорияһының нығынған терминологияһы юҡ. Төрлө баҫмаларҙа бер үк термин аҫтында төрлө әйберҙәрҙе аңлайҙар. Түбәндә йышыраҡ осраған билдәләмәләр килтерелә.
Граф
Граф, йәки йүнәлешһеҙ граф G — ул G := (V, E) тәртипкә килтерелгән пары, бында V — буш булмаған түбәләр йәки төйөндәр күмәклеге, ә E — ҡабырғалар тип аталған (йүнәлешһеҙ граф осрағында — тәртипкә килтерелмәгән) түбәләр парҙары күмәклеге.
V (тимәк, E күмәклеге лә, юҡһа ул мультикүмәклек булыр ине) ғәҙәттә сикле күмәклектәр тип иҫәпләнәләр. Сикле графтар өсөн табылған күп һөҙөмтәләр сикһеҙ графтар өсөн дөрөҫ түгел (йәки ни менәндер айырылалар), сөнки сикле тупланмалар өсөн урынлы булған бөтә раҫлауҙар ҙа сикһеҙ күмәклектәр осрағында үтәлмәйҙәр.
Йүнәлешле граф
Йүнәлешле граф (ҡыҫҡаса орграф) G — ул G := (V, A) тәртипкә килтерелгән пар, бында V — буш булмаған түбәләр йәки төйөндәр күмәклеге, һәм A — йүнәлешле ҡабырғалар (дуғалар) тип аталған (тәртипкә килтерелгән) төрлө түбәләр күмәклеге.
Дуға — ул (v, w) тәртипкә килтерелгән түбәләр пары, бында v түбәһен дуғаның башы, ә w — түбәһен аҙағы тип атайҙар. v \to w дуғаһы v түбәһенән w түбәһенә алып бара тип әйтергә була.
Ҡатнаш граф
Ҡатнаш граф G — ул ҡайһы бер ҡабырғалары йүнәлешле, ә айһы берҙәре йүнәлешһеҙ булырға мөмкин булған граф. тәртипкә килтерелгән тройкаһы менән яҙыла, бында V, E һәм A юғарылағы кеүек билдәләнгәндәр.
Йүнәлешле һәм йүнәлешһеҙ графтар ҡатнаш графтарҙың айырым осрағы булып торалар.
Башҡа бәйле билдәләмәләр
Графта маршрут тип шундай сикле түбәләр эҙмә-эҙлелеген атайҙар, бында һәр түбә (һуңғыһынан башҡа) эҙмә-эҙлелектәге артабанғы түбә менән ҡабырға ярҙамында тоташтырылған. Ҡабырғалары ҡабатланмаған маршрут сынйыр тип атала. Түбәләре ҡабатланмаған маршрут ябай сынйыр тип атала (ошонан сығып, ябай сынйырҙа  ҡабатланған ҡабырғалар юҡ).
Йүнәлешле маршрут (йәки юл) тип орграфта, һәр элементы алдағыға һәм арттағыға ярашлы булған сикле түбәләр һәм дуғалар эҙмә-эҙлелеген атайҙар.
Цикл тип беренсе һәм һуңғы түбәләре тап килгән сынйырҙы атайҙар. Был осраҡта юлдың (йәки циклдың) оҙонлоғо тип уны төҙөүсе ҡабырғалар һанын атайҙар. Әгәр u һәм v түбәләре ниндәйҙер ҡабырғаның остары булһа, ул саҡта, билдәләмәгә ярашлы, (u,v,u) эҙмә-эҙлелеге цикл була. Шундай «яһалма» осраҡтар булдырмаҫ өсөн түбәндәге төшөнсәләрҙе индерәләр.
Юл (йәки цикл), әгәр уның ҡабырғалары ҡабатланмаһа, ябай тип атала; әгәр ул ябай һәм түбәләре ҡабатланмаһа, элементар тип атала.
Юлдарҙың һәм циклдарҙың иң ябай үҙсәнлектәре:
Граф түбәләре күмәклегендә «u-нан v-ға юл бар» тип бирелгән Бинар бәйләнеш, эквивалентлылыҡ бәйләнеше була һәм, шунан сығып, ул был күмәклекте графтың бәйлелек компоненттары тип аталған эквивалентлылыҡ кластарына бүлә. Әгәр графтың теүәл бер бәйлелек компоненты булһа, ул саҡта граф бәйле. Бәйлелек компонентында был түбәләрҙе тоташтырыусы минималь юл оҙонлоғо булараҡ алыҫлыҡ төшөнсәһе индерергә була.
Графтың ҡабырғаһы, әгәр уны юҡ итеү компоненталар һанын арттырһа, күпер тип атала.
Графтарҙың өҫтәлмә характеристикаһы
Граф: Шулай уҡ була:
Граф төшөнсәһен дөйөмләштереү
Ябай граф бер үлсәмле симплициаль комплекс була.
Тағы ла абстрактлыраҡ, графты тройкаһы һымаҡ бирергә була, бында V һәм E — ниндәйҙер күмәклектәр (ярашлы рәүештә түбәләр һәм ҡабырғалар), ә \varphi — һәр e\in E ҡабырғаһына V-нан (тәртипкә килтерелгән йәки тәртипкә килтерелмәгән) u һәм v түбәләр парын (уның остарын) тап килтереүсе тап килеү функцияһы (йәки инцидентор). Был төшөнсәнең айырым осраҡтары булып торалар:
Юғарыла килтерелгән билдәләмәгә ҡайһы бер башҡа дөйөмләштереүҙәр тап килмәйҙәр:
Эргәләшлек матрицаһы
Бағаналары ла, шулай уҡ юлдары ла графтың түбәләре булып тоған таблица. Был матрицаның һәр күҙәнәгенә юл-түбәнән бағана-түбәгә (йәки киреһенсә) бәйләнеш барлығын билдәләүсе һан яҙыла.
Был тығыҙ графтарҙы һүрәтләү өсөн иң уңайлы ысул.
Етешһеҙлеге булып хәтергә түбәләр һанының квадратына тура пропорциональ булған талап тора.
Тап килешлелек матрицаһы
Юлдары графтың түбәләренә, ә бағаналары графтың бәйләнештәренә (ҡабырғаларына) тап килгән таблица. Матрицаның i юлының j бағанаһы менән киҫелешендәге күҙәүенә яҙыла:
Эргәләшлелек исемлеге
Графтың һәр түбәһенә эргәләш түбәләр теҙеме һаҡланған юл ярашлы булған исемлек. Бындай мәғлүмәттәр структураһы ғәҙәттәге таблица түгел, ә «исемлектәр исемлегенән» ғибәрәт.
Биләгән хәтер үлсәме: O(|V|+|E|).
Был һирәкләнгән графтарҙы биреү өсөн, шулай уҡ, ағымдағы ҡаралған түбәнең «күршеләрен» тиҙ генә табырға кәрәк булған, графты иңгә йәки түбәнгә урап сығыу база алгоритмын тормошҡа ашырғанда, иң уңайлы ысул.
Ҡабырғалар исемлеге
Графтың һәр ҡабырғаһына, был ҡабырғаға ярашлы ике түбә һаҡланған юл ярашлы булған исемлек.
Биләгән хәтер үлсәме: O(|E|).
Был графтарҙы биреү өсөн иң ыҡсым ысул, шуға күрә лә тышҡы һаҡлау йәки мәғлүмәттәр алмашыу өсөн йыш ҡулланыла.
Һүрәтләү телдәре
Машина эшкәртеүенә яраҡлы һәм бер үк ваҡытта кеше үҙләштереү өсөн уңайлы итеп графтарҙы һүрәтләү өсөн бер нисә стандартлаштырылған тел ҡулланыла, улар араһында:
Төҙөү өсөн программалар
Графтарҙы төҙөү өсөн коммерция программалар серияһы эшләнгән, шулай, графтарҙы төҙөү ILOG фирмаһының (2009 йылдан IBM корпорацияһы ҡарамағында) ҡулланма  программалар пакеты нигеҙенә һалынған, башҡа программалар араһынан — GoView, Lassalle AddFlow, LEDA (түләүһеҙ редакцияһы бар).
Шулай уҡ графтарҙы төҙөү өсөн ирекле программа igraph һәм ирекле библиотека Boost бар.
Визуаллаштырыу өсөн программалар
Графтарҙы визуаллаштырыу өсөн түбәндәге программалы саралар ҡулланыла:
Греков Митрофан Борисович
Греков Митрофан Борисович (1911 йылға тиклем — Митрофан Павлович Мартыщенко; 3 июнь (15 июнь) 1882 йыл — 27 ноябрь 1934 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың рәссамы-баталисы.
Биографияһы
Митрофан Борисович Греков Дон Ғәскәре өлкәһе Донецк округының Яновский улусы Шарпаевка утарында казак ғаиләһендә тыуған. Төп исеме — Мартыщенко Митрофан Павлович.
Тәүҙә Одесса һынлы сәнғәт училищеһына уҡырға инә (Кирияк Костандиҙа), аҙаҡ Петербург сәнғәт академияһында уҡый, унда И. Репин һәм баталия жанры классигы Ф. А. Рубола өйрәнә.
1912 йылдан лейб-гвардия Атаман полкында хеҙмәт итә.
Беренсе донъя һуғышы фронттарында була, унан төрлө рәсемдәр килтерә. Граждандар һуғышында Ҡыҙыл армия составында һуғыша, үнда үҙ ирке менән бара. Буденныйҙың Беренсе атлылар армияһын төшөрә.
Революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһы ағзаһы була (АХРР).
1931 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә.
Иң билдәле картиналары: «Трубачи Первой Конной армии», «Тачанка», «Бой при Егорлыкской», «Замерзшие казаки генерала Павлова». «Штурм Перекопа» (1934) панорамаһын төшөргән коллективты етәкләй.
1934 йылдың 27 ноябрендә Севастополдә «Перекоп» панорамаһы өҫтөндә эшләгән сағында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Мәүлә
Мәүлә (مولى,күпл. мәүәли; Мавла) — исламға тиклемге Ғәрәбстанда башлыса азатлыҡ алған һәм, ҡағиҙә булараҡ, үҙенең элекке хужаһының (патронының) ҡурсалауынан файҙаланған ҡол йәки хәрби әсир, шулай уҡ ниндәй ҙә булһа ғәрәп ҡәбиләһенең (клиентының) ҡурсалауынан файҙаланған ирекле хәлле кеше.
Ҡулланылышы
Термин шулай уҡ әйләнештә сәйет синонимы булараҡ, монархтар (мәҫәлән, Мароккола — мәүлә, мулай), дини дәрәжәле абруйлы кешеләр (шунан — мулла) титулатураһында ҡулланыла.
Хәлифәлектең башланғыс осоронда мәүлә — ҡол йәки элекке хужаһының ҡурсалауынан файҙаланып, иреккә сығарылған ғәрәп булмаған хәрби әсир. Был термин шулай уҡ ғәрәптәр яулап алған халыҡтарҙың ислам динен ҡабул иткән һәм ниндәй ҙә булһа ғәрәп ҡәбиләһе ҡурсалауы аҫтына ингән ирекле кешеһенә ҡарата ҡулланыла.
Әҙәбиәттә
Мосолмандарҙың тарихи әҙәбиәтендә термин ҡурсалаусы, патрон, шулай уҡ ҡурсыуға алынған клиент тигәнде аңлата. Юридик әҙәбиәттә беренсеһе «мәүлә әл-ғәлә» (юғары дәрәжәле мәүлә), икенсеһе «мәүлә әл-әсфәл» (түбән дәрәжәле мәүлә) тип билдәләнә.
Башҡорт балы
Башҡорт балы (башҡорт балы башҡорт балы ) — Башҡортостанда етештерелгән бал.
Үҙенсәлектәре
Балдың ҡиммәтлеге диастаз һаны менән билдәләнә — был берәмек күләме эсендәге ферменттың һаны. Был һан ни тиклем юғары булһа, бал шул тиклем затлы, ҡиммәтле. РФ-тың көньяҡ райондарында бал диастазы— 5-8, алтай балының — 18, башҡорт балының — 22-50 берәмек. Ә ферменттарҙың һаны умарталарҙың ниндәй климатта тороуы, ниндәй үҫемлектәр сәскәләренән нектар табыуы, диңгеҙ кимәленән ниндәй бейеклектә тороуы һәм бал ҡорттарының популяция сифаты менән бәйле. Диастазы юғары булған башҡорт балында иң татлы булған фруктозаның күләме бик бейек, бындай составлы бал ҡомоҡмайынса шыйыҡ хәлдә бик оҙаҡ тора.
Солоҡсолоҡ
Солоҡ — ҡырағай бал ҡорттары өсөн үҫеп ултырған ағасты соҡоп яһаған умарта.
Башҡортостан — солоҡсолоҡ һаҡланып ҡалған, солоҡ балы (ҡырағай урман балы) табыла торған Ер шарында берҙән-бер урын.
Солоҡсолоҡ, кәсеп булараҡ, боронғо Башҡортостан территорияһында бик күптән булған. Был турала 1500 йыл элек ерләнгән, Бөрө ҡәберлегендә 1902 йылда табылған солоҡсолоҡ кәрәк-яраҡтары һәм боронғо башҡорт кешеләренең Шүлгәнташ мәмерйәһе диуарҙарына төшөрөлгән һүрәттәре һөйләй.
Башҡорттарҙа солоҡсолоҡтоң ныҡлап үҫеше XVIII быуатҡа тура килә. Рәсәй фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты П. И. Рычков, Көньяҡ Уралда башҡорттарҙың көнкүрешен өйрәнеп, былай тип яҙа: «…''бөтә ерҙә бал ҡорттары булған урман», башҡорттарҙың төп табышы «йылҡысылыҡ, малсылыҡ һәм солоҡсолок… Урманлы урында йәшәгән башҡорттар солоҡтан бик ҙур табыш ала. Улар ҡорттарҙы үрсетергә бик оҫта, урманда бер нисә мең солоҡ ағасы, бер ағаста ике, ҡайһы саҡта өс солоҡ ояһы булған ағастар бар. Урманда йәшәп мөлкәтһеҙ булғандар бик һирәк. Бер солоҡтан ботҡа яҡын, ҡайһы саҡта күберәк, йә аҙыраҡ балауыҙлы бал алалар''». Петр Ивановичтың улы, Н. П. Рычков, 1769-1770 йылдарҙа Өфөнән төньяҡ-көнбайышҡа табан ятҡан вятка һәм пермь ерҙәренә сәйәхәт ҡыла, солоҡсолоҡ башҡорт сәнғәтенә һоҡланып, былай тип яҙа: «...башҡорт халҡынан тыш, бындай ҡортсолоҡ кәсебе менән оҫта шөғөлләнгән башҡа халыҡты табыуы ла мөмкин түгел  ». 1914 йылда билдәле рәсәй географы В. П. Семенов Тян-Шанский мөхәррирлеге аҫтында баҫып сығарылған «Россия. Полное географическое описание нашего Отечества» юл китабында былай тип яҙылған:''«Өфө губернаһында иң яҡшы бал биреүсе урман умартасылығы Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙҙәрендә, шулай уҡ бер ни тиклем Бөрө өйәҙендә һәм бик аҙ кимәлдә Бәләбәй өйәҙендә тупланған. Урындағы умартасылыҡ менән башлыса башҡорттар һәм бер аҙ урыҫ крәҫтиәндәре булыша; уларҙың тәүгеләренең хужалығында умарта баштары аҙ һанлы булһа, икенселәрендә шаҡтай ҙур күләмдә (умарта баштары 1000-гә тиклем етә). Бөтә губернала ялан умартасылығы киң таралған. Өфө губернаһынан Ҡаҙан һәм Мәскәү ҡалаларына 3-4 мең ботҡа тиклем [49,1 — 65,5 тонна] йүкә балы оҙатыла һәм был ҡалаларҙың иң ҙур бал йәрминкәләрендә һатыла.»''
Солоҡсолоҡ Башҡортостанда күп быуаттар дауамында үҫешкән, солоҡ ағастарына ырыу тамғалары ҡуйылған һәм улар киләһе быуындарға мираҫ буйынса күскән. Умартасылыҡ өсөн кәрәк ҡорамалдар: кирәм — юкәнән ишелгән бау йәки күндән  үрелгән ҡайыш бау, ул солоҡсоға ағаста киҫеп һалынған киртләстәргә  аяҡтары менән баҫып, ағасты һәм үҙен ныҡлап уратып, ҡыҫып тотоп, солоҡ ағасына үрмәләп менергә ярҙам иткән бау; ләнге — ҡорт ояһын ҡарағанда баҫып тороу өсөн солоҡ аҫтына эләктереп-беркетеп ҡуя торған аҫлыҡ- баҫҡыс. Әлбиттә, башта буласаҡ солоҡ өсөн ҡыуышлы ағасты табалар, ағасҡа менер өсөн балта менән ағас тәнендә тәрән булмаған арҡыры киртләстәр һалалар, ҡыуышты ҙурайтып уялар, эсендәге сүп-сарҙан таҙарталар, 1-2 йыл дауамында елләтәләр, артабан ҡыуыш тишеген ҡалын таҡта менән ябалар, ағас бейеклеккә үҫмәһен өсөн, уның башын ҡырҡып осоралар. Артабан урмандағы ҡырағай ҡорттар был ағас тишегенә оялағас, йәйҙең июль айҙарында ҡорт ғаиләһенең хәлен тикшерәләр, балы булһа, уны киҫеп алалар. Солоҡсо төп ҡорамалдары ярҙамында солоҡ ағасы буйынса бик юғарыға, 4-5 ҡатлы йорт бейеклегендәге солоҡҡа үрмәләп менә, ләнгене ағасҡа беркетә. Шунан ләнгегә баҫып, үҙенең арҡаһында алып менгән йүкә бауҙы ағас ботағы аша бауландырып ергә төшөрә һәм, ағас төбөндә торған ярҙамсыһы ағас батманды (силәкте, күнәкте) бау менән нығытып бәйләгәс, батманды бау менән юғарыға, үҙе янына күтәрә. Бал ҡорттары ваҡытынан алда шаулап-ҡотороп китмәһен өсөн, бик ҙур һаҡлыҡ менән генә солоҡ тишеген  балта, ҡасау һәм өтөргө менән аса. Артабан төтөнләткес менән ағас ҡыуышына төтөн өрҙөрөп, ҡорттарҙы ҡортсоно саҡмаҫлыҡ хәлгә килтерә (борондан урмандағы янғындан һаҡланыу өсөн бал ҡорттары төтөн еҫен һиҙеп ҡалһа, үҙҙәренең урттарына запас бал ҡаба, шунан ояһынан сыға, артабан инде уларҙың ҡаяуҙары ҡортсоно саға алмаҫлыҡ хәлгә инә). Ҡортсо бик һаҡ ҡына, сәбәләнмәйенсә генә ағас тишеген тикшерә, шунан һуң ғына солоҡтағы балды умартасының кәкере бысағы менән ҡырҡып ала һәм уны батманға тейәй. Батманы тулғас һәм ҡышҡылыҡҡа ҡорттарға ашарлыҡ бал ҡалдырғас, бауланған батманды ярҙамсыһына төшөрә. Артабан солоҡ тишеген тығыҙлап ябып ҡуя һәм ҡорттар кире солоҡ эсенә инһен өсөн солоҡтоң бәләкәй генә кейәһен асып ҡалдыра. Ҡайһы саҡ солоҡсолар бал ҡорттары өсөн ағас ҡыуышынан тыш, бейек ағастарға эсе соҡоп эшләнгән бүрәнә умарталарҙы күтәртәләр һәм, ботаҡтар өҫтөнә ныҡлап ултыртып, тартып бәйләп ҡуялар ҙа, солоҡтарҙы киләһе йылға тиклем тыныс ҡалдыралар.
Йыл һайын башҡорт халҡының борондан килгән солоҡсолоҡ кәсебенең үҙәге булған Бөрйән районындағы Шүлгәнташ  ҡурсаулығында Солоҡ умартасылары көнө байрам ителә, унда бөтә Бaшҡортостан умартасылары йыйыла, сит илдәрҙән дә тәжрибә отоп алырға бик күп умартасылар килә, мәҫәлән, польша умартасылары. Улар үҙҙәрендә был кәсепте тергеҙеү менән шөғөлләнә. Хәҙерге көндә солоҡ умарталары Шүлгәнташ ҡурсаулығында һәм ҡайһы бер шәхси умартасыларҙың хужалығында бар, әммә күпселек умартасылыҡтар бал ҡорттарын заманса рамлы ағас умарталарҙа тоталар. Башҡорт ҡорто популяцияһы Башҡортостан Республикаһы закондары тарафынан һаҡлана.
Башҡорт бал ҡорто
Башҡорт балының үҙенсәлегенә үҙ өлөшөн бигерәк тә ҡырағай башҡорт (бөрйән) бал ҡорто индерә — был бал ҡортоноң популяцияһы Ла apis mellifera тип атала. Башҡорт бал ҡорто популяцияһы ҡышҡы һыуыҡҡа түҙемлелеге, европа серегенә, нозематозға һәм ағастарға яуғанбал токсикозына бирешмәүсәнлеге, шулай уҡ ҡыҫҡа ғына йәй ваҡытында (бигерәк тә йүкәнән бик аҙ арала) юғары күләмдә бал етештереүе менән башҡа ерҙәге ҡорттарҙанан айырылып тора. Башҡорт бал ҡорто умартасалыҡта билдәле булған урта рус ҡорттары тоҡомо популяцияларына ҡарағанда үҙенең уҫаллығы менән билдәле: уларҙы махсус костюм, битлек һәм төтәткестән башҡа ҡарап булмай. Башҡорт бал ҡорттары халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә юғары баһа ала. Башҡорт бал ҡорттары халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә юғары баһа ала. Рәсәй зоологы һәм тәбиғәт фәндәре белгесе Г. А. Кожевников генетик яҡтан башҡорт бал ҡорто бик ҡиммәт тип яҙа. Рәсәй зоологы һәм тәбиғәт фәндәре белгесе Г. А. Кожевников үҙ эштәрендә былай тип яҙа: «башҡорт бал ҡорто,генетика күҙлегенән ҡарағанда, бөйөк затлылыҡ, ҡиммәтлек».
Бал етештереү
Ҡорт ғаиләһенән тауар балы етештереү һаны умартасылыҡ ғилми асыштары буйынса Башҡортостан Рәсәйҙә беренсе урынды биләй Башҡортостанда йыл һайын алған бал уртаса 5-6 мең тонна тәшкил итә. Башҡорт балы Звездный ҡалаһында космонавтарҙы йыһанға осоуға әҙерләү программаһында ҡулланыла, шулай уҡ йыһан орбиталь станцияһындағы космонавтарҙың көндәлек туҡланыу рационына инә. Башҡорт балына бер йырҙы «ДДТ төркөмө арнаған.
Башҡорт балын сит илдәргә һатыу
Рәсәй төбәктәренән тыш, башҡорт балын һәм уның нигеҙендә етештерелгән продукцияны бик күп европа илдәренә, АҠШ, Япония, Яҡын Көнсығыш һәм БДБ илдәренә сығаралар. 2014 йылда Ҡытай менән Башҡортостан Республикаһы араһында Ҡытайҙы башҡорт балы менән тәьмин итеү тураһындағы 3 млрд. һумлыҡ контрактҡа ҡул ҡуйыла. Һатыу күләме — 6000 тонна. 2014 йылдың авгусында Ҡытайҙың Гунцинчэн ҡалаһында беренселәрҙән булып Башҡортостандан бал һатыу буйынса магазин асыла.
Наградалары һәм ҡаҙаныштары
Башҡорт балы — бик күп тапҡырҙар аҙыҡ-түлек күргәҙмәләрендә һәм йәрминкәләрҙә ҡатнаша һәм еңеп сыға.
Хайку
Хайку (俳句) — традицион япон вака лирик шиғриәте жанры, XIV быуаттан билдәле. XVI быуатта үҙаллы жанр булып айырылып сыға, ул ваҡытта хокку тип йөрөтөлә; хәҙерге исемен XIX быуатта шағир Масаока Сики тәҡдим итә. Хайку яҙған шағир хайдзин (俳人) тип йөрөтөлә. Жанрҙың иң билдәле вәкилдәренең береһе булып әлегә тиклем Мацуо Басё ҡала.
Соҡаҙыбаш
Соҡаҙыбаш (Чукадыбашево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 338 кеше. Почта индексы — 452787, ОКАТО коды — 80251875001.
Хайку
Хайкуның төҙөлөшө һәм жанр билдәләре
Оригиналь япон хайкуһы иероглифтарҙан бер бағана хасил иткән 17 ижектән тора (Басё ижадында ижек составы нормаһынан тайпылыуҙр ҙа осрай). Айырғыс һүҙҙәр —  — менән хайку 12:5 нисбәтендә йә 5-се ижектә, йә 12-селә бүленә. Көнбайыш телдәренә тәржемә иткәндә кирэдзиға тап килгән урындарҙа шиғыр юлында өҙөк яһала һәм, шулай итеп, хайку өс юллыҡтар рәүешен ала. 1970-се йылдарҙа Америка хайку тәржемәсе Хироаки Сато хайку тәржемәләрен моношиғыр итеп яҙырға тәҡдим итә. Уны артынса Канада шағиры Кларенс Мацуо-Аллар көнбайыш телдәрендә яҙылған төп нөсхә хайкулар ҙа бер юллы булырға тейеш тип белдерә. Һирәк кенә ике юллы хайкулар осрай.
Соҡаҙыбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хайку
Хайкуның төҙөлөшө һәм жанр билдәләре
Классик хайкула тәбиғәт образы үҙәк урынды биләй, ул асыҡтан-асыҡ йә ситләтеп кеше тормошон сағылдыра. Шул уҡ ваҡытта текста йыл миҙгеле күрһәтелергә тейеш, бының өсөн мотлаҡ киго — «миҙгел һүҙе» элементы ҡулланыла. Хайку хәҙерге заманда ғына яҙыла: автор үҙе әле генә күргәндән йә ишеткәндән тыуған хистәрен тасуирлай. Хайку яҙыу сәнғәте — өс юлда мәлде һүрәтләү оҫталығы ул. Әҙ һүҙ ҡулланып, күпте әйтеү — хайкуның төп принцибы.
Хайку йыйынтыҡтарында ғәҙәттә һәр шиғыр айырым биттә баҫыла. Был уҡыусы яйлап, уйлап, ҡабаланмай ғына шиғырға һалынған хис-тойғоларҙы һәм уй-фекерҙәрҙе үҙләштерһен өсөн эшләнә.
Японияла хайку тарихы
«Хокку» һүҙе (発句, «башланғыс строфа») тәүҙә икенсе бер япон формаһының —  — беренсе строфаһын йәки танканың беренсе строфаһын аңлата. Эдо дәүере башынан (XVII быуат) хокку үҙ аллы әҫәр булараҡ йәшәй башлай. «Хайку» терминын шағир һәм тәнҡитсе тәҡдим Масаока Сики XIX быуат аҙағында был формаларҙы айырыу өсөн тәҡдим итә.
Хайку, шиғриәтте героик һәм һарай эпосы ҡағиҙәләре йоғонтоһонан ҡотҡарып, япон шиғриәтен демократлаштыра. Хайку яңы күренеш булғанлыҡтан әлегә бер ниндәй ҡануни мәктәп булмай, һәм хайку авторҙары биш юллыҡтар яҙған авторҙарға ҡарағанда ижади эҙләнеүҙәрендә күпкә азатыраҡ була.
Хайку үҙенең үҫешендә бер нисә этап үтә. Шағирҙар Аракида Моритакэ (1465—1549) һәм Ямадзаки Сокан (1465—1553) уны комедия жанрындағы миниатюра тип күҙ алдына килтерә. Хайкуны төп лирик жанрға әйләндереүгә Мацуо Басё (1644—1694) ҙур өлөш индерә.
Шағир һәм рәссам Ёса Бусон (1716—1783) исеме менән хайку тематикаһын киңәйтеү бәйләнгән.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Масаока Сика хойку яҙыуҙа һынлы сәнғәттән отоп алынған ысулын ҡуллана, был хайку жанрында реализм үҫешенә булышлыҡ итә.
Бөгөн хайку популяр шиғриәт жанры булып ҡалыуын дауам итә. Яңы йылды байрам иткәндә Японияла йылдың тәүге ҡарына йә тәүге төшкә арналған хайкулар яҙыла.
Соколов Владимир Вячеславович
Соколов Владимир Вячеславович (9 август 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, һыҙыҡлы булмаған дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы өлкәһендәге белгес. Физика‑математика фәндәре докторы (1990), профессор (1997), БАССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1983). С. В. Ковалевская исемендәге премия лауреаты (2007)
Биография
Владимир Вячеславович Соколов 1952 йылдың 9 авгусында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Яңауыл ҡасабаһында (хәҙер Яңауыл ҡалаһы) тыуған.
Өфө ҡалаһындағы 76-сы мәктәптә уҡый.
1969 йылда Мәскәү дәүләт университеты янындағы физика-математика мәктәбен тамамлай.
1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1979 йылда — аспирантураны (етәксеһе А. Б Шабат) тамамлай.
1983 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Физика математика бүлегендә баш ғилми хеҙмәткәр, 1989 йылдан алып бүлек мөдире.
1990 йылда докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.
1995 йылдан — Математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1995—1997 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта.
2001 йылдан — Л. Д. Ландау исемендәге Рәсәй Фәндәр академияһының Теоретик физика институтының төп ғилми хеҙмәткәре (Черноголовка ҡалаһы). Фәнни эшмәкәрлеге һыҙыҡлы булмаған дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының алгебраик аспекттарына арналған.
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Иҙриси
Әбү 'Абдулла Мөхәммәт ибн Мөхәммәт әл-Иҙриси (‎أبو عبد الله محمد بن محمد الإدريسي‎; 1100, Сеута — 1165, Сицилия йәки Сеута) — ғәрәп географы, Сицилия короле Рожер II инициативаһы буйынса 1154 йылда төҙөлгән географик әҫәр авторы. Әш-Шәриф әл-Идриси йәки ябай ғына әл-Иҙриси (الإدريسي‎) булараҡ билдәле. Уның хөрмәтенә Плутонда тау әл-Иҙриси тауы тип аталған (исемен 2017 йылдың 7 сентябрендә МАС раҫлай).
Биографияһы
Уның тулы исеме: Әбү 'Абдулла Мөхәммәт ибн Мөхәммәт ибн Абдулла ибн Иҙрис әл-Хаммуди әл-Кураши. Ул Идрисидтар әмир ырыуы нәҫеленән була (Алидтар тармағы), әммә уның тыуыу ваҡытына ғаилә күптән власын юғалтҡан була. Ул Сеутала тыуған, әммә белемде Кордовала ала. Йәш сағынан күп сәйәхәт иткән. 1116 йылда Кесе Азияла булған, шулай уҡ (И. Ю. Крачковский фекере буйынса) Англияға һәм Францияға килгән, Испанияны һәм Марокконы урап сыҡҡан. 1138 йыл тирәһендә Палермоға Рожер II һарайына күсеп килә. 1165 йәки 1166 йылда Сицилияла вафат була. Икенсе версия буйынса, королдең үлеменән һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, әл-Иҙриси тыуған иленә ҡайта һәм шунда вафат була.
Төп әҫәрҙәре
«Нузхат алm-муштак фи-хтирак алm-афак» (тәржемә варианттары: И. Ю. Крачковский: «Өлкәләр буйлап сәйәхәт итеп хәлдән тайғандың кәйефен күтәреү»; И. Г. Коновалов: «Донъяны урап сығырға ялҡынлы теләүсенең ҡыуанысы») исеме аҫтында билдәле булған төп әҫәре 1154 йылдың ғинуарында тамалана һәм шулай уҡ «әл-Китап ар-Руджжари» («Рожер китабы») исеме аҫтында билдәле. Китаптың инеш өлөшөндә Иҙриси король Рожерҙың географияға булған ҡыҙыҡһыныуы тураһында һәм уның грек һәм ғәрәп географтары мәғлүмәттәрен дөйөмләштереүсе китап төҙөргә бойороғо тураһында әйтә. Алдан (Иҙриси үҙе һәм XIV быуат ғәрәп биографы ас-Сафади хәбәр итеүенсә) король ентекле донъя картаһы менән көмөштән диск ҡойорға һәм ҡағыҙ карталар төҙөргә ҡуша, һәм шуның артынса китап төҙөлә. Шулай уҡ Рожер сәйәхәтселәрҙән генә һораштырып ҡалмай, ә (ас-Сафади әйтеүенсә) мәғлүмәттәр йыйыу өсөн төрлө илдәргә кешеләр ебәрә.
Инеш өлөшөндә Иҙриси үҙенең төп сығанаҡтарын атай: был антик авторҙарҙан Птолемей (уға бәйлелек шаҡтай ҙур) һәм Орозий, ә ғәрәптәрҙән: Ибн Хордадбех, әл-Йаҡуби, Ҡудама әл-Басри, әл-Мәсүди, әл-Джайхани, Ибн Һәүкәл, әл-Узри, шулай уҡ бик билдәле булмағандарҙан Джанах ибн Хакан әл-Кимаки, Муса ибн Ҡасим әл-Ҡаради һәм Исхаҡ ибн әл-Хәсән әл-Мунаджжим.
Әҫәрҙең башында Ерҙең дөйөм тасуирламаһы бирелә, ул ете климатҡа (киңлек зонаһына) бүленә, ә уларҙың һәр береһе — көнбайыштан көнсығышҡа 10 зонаға бүленә. Шулай итеп, әҫәрҙә 70 секция ҡушып һалынған 70 карта менән бәйләнгән. К. Миллер иҫәпләүҙәре буйынса, картала 2500-гә яҡын, ә текста — 6000-дән ашыу объект атамалары төшөрөлгән. Атап әйткәндә, ар-Русиййа (Русь) илен тасуирлау VI климаттың 5 секцияһына һәм VII климаттың 4 һәм 5 секцияларына индерелгән һәм 20-нән ашыу ҡала исеме бар.
Әҫәрҙә ғәрәптәргә билдәле бөтә илдәр тураһында мәғлүмәттәр бар, Көнбайыш Африканан алып Скандинавияға тиклем һәм Марокконан алып Ҡытайға тиклем. Крачковский фекеренсә, ғәрәп картографияһының артҡа китеш тураһында белдереүсе өсөнсө һәм һуңғы осоро Иҙриси исеме менән бәйле, сөнки картала географик оҙонлоҡтоң һәм киңлектең мәғәнәһен аңлау юғала.
Үҙенең «халыҡ йәшәгән өлкәләр» картаһында «башҡорттар иле» Урал буйында билдәләнгән, уның биләмәләрендә хәҙерге Урал тауҙары, Ағиҙел, Кама, Ҡариҙел, Әй йылғалары күрһәтелгән. Башҡорттарҙы «басджирт» исеме аҫтында һүрәтләгән һәм уларҙы төрки телле халыҡтар иҫәбенә индергән. Уның мәғлүмәттәренә ярашлы, Каспий диңгеҙенән төньяҡҡа ҡарай башҡорттарҙың Ҡараҡыя һәм Минжан (Немжан), Кама йылғаһының урта ағымында Ҡазира (Ҡастра, Ҡастр) һәм Мазира (Масра, Мастр) ҡалалары урынлашҡан, улар адм. һәм сауҙа үҙәктәре булған, ағас йорттарҙан һәм тирмәләрҙән торған, башҡорт ерҙәрендә ҡалаларҙың аҙ булыуы билдәләнгән. Иҙриси буйынса башҡорт халҡының бер төркөмө (эске) — болғарҙар һәм уғыҙҙар менән, ҡалғандары (тышҡы) бәшнәктәр менән сиктәш булғандар.
Башҡа хеҙмәттәре
Шулай уҡ Иҙриси ҡулъяҙма буйынса билдәле булған фармакогнозия буйынса әҫәр авторы; Вильгельм I өсөн төҙөлгән «Рауд әл-унс ва нузхат ән-нафс» («Яҡшы тойғо баҡсаһы һәм йәнде йыуатыу») географик әҫәренән бер нисә цитата ғына һаҡланып ҡалған ; шулай уҡ уның шиғырҙарынан өҙөктәр билдәле.
Йоғонтоһо, баҫмалары һәм әҙәбиәт
Иҙриси хеҙмәте XII—XIII быуат латин авторҙарына билдәһеҙ ҡала. Артабанғы ғәрәп традицияһы уның хеҙмәтенә һирәк мөрәжәғәт итә, уны Ибн Сәйет әл-Мәғриби һәм Әбү-ль-Фида файҙалана. Иҙрисиҙың һаҡланған яҙмаларының иң тәүгеһе Парижда һаҡлана һәм 1300 йылғы самаһы тип даталана.
Шуға ҡарамаҫтан, һуңыраҡ Иҙриси Европала иң билдәле булған урта быуат ғәрәп географы булып китә, быға уның хеҙмәтенең тәүге баҫмаһы булышлыҡ итә. Тәүге ғәрәп баҫмаһы Римдә Медичи типографияһында 1592 йылда барлыҡҡа килә һәм Иҙриси хеҙмәтенең ҡыҫҡартылған редакцияһын бирә; ошо уҡ баҫма буйынса 1619 йылда латин теленә тәржемә ителә, аңлашылмаусанлыҡ арҡаһында «Geographia Nubiensis» тип атала, сөнки тәржемәселәр авторҙы Суданда тыуған тип иҫәпләй. 1836—1840 йылдарҙа П. А. Жобер китаптың француз телендә тулы тәржемәһен баҫтырып сығара.
Иҙриси хеҙмәтенең тулы баҫмаһы төп нөсхәһендә XX быуатта ғына сыға:
Марокко ҡалаһы Эль-Хосеймала аэропорт (инг.) Иҙриси исеме менән аталған.
Өҙөктәрҙең урыҫ теленә тәржемәһе:
Ликани Паркы
Ликани паркы - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡы.
Географияһы
Ликани Паркы Грузияның Самцхе-Джавахети төбәгенең Боржоми муниципалитеты Боржоми ҡалаһының Ликани районы биләмәһендә урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Парк XIX быуатта (1892-1895) ултыртыла башлаған. Комплексҡа Николай Романов һарайы, элекке хөкүмәт резиденцияһы һәм оранжерея инә.
Ҡомартҡы ҙур территорияны биләй, үтеүе ҡыйын урындар буйлап һуҙылған; паркта ултыртылған ағастар араһынан киң асфальт юлдар һалынған. Парк биләмәһендә төрлө тәғәйенләнештәге ҡаралтылр урынлашҡан: Георгий сиркәүе, шифаханалар, йәмәғәт туҡланыу урындары.
Парктағы 1895 йылда төҙөлгән ҙур булмаған һарай ҡыҙыҡһыныу уята. Мозаикалы бассейндар үҙенсәлекле, Мтквари йылғаһы аша һалынған металл күпер икенсе ярҙағы тимер юлға алып сыға. Петра замогына күтәрелеп була.
Тарихи Ликани паркы архитектура комплексын реабилитациялау проектын Партнерлыҡ  Фонды һәм уның ярҙамсы   компанияһы Likani Residence башҡара ..
2017 йылда Ликани Паркына Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән. .
Печеть
Печеть — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2182/27/31    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәитов Юлдыбай Сәфәр улы
Сәитов Юлдыбай Сәфәр улы(рус.Саитов Юлдыбай Сафарович)-Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
}}
Биография
III дәрәжә Дан ордены,(1944) "1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны алған өсөн","Будапештты алған өсөн" миҙалдары