cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Распопова Ольга Владимировна
Биографияһы
Сиднейҙағы Олмипия уйындарынан һуң Распопова Рәсәй милли йыйылма командаһы составында тағын да бер олимпия циклында ҡала һәм эре халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнашыуын дауам итә. Мәҫәлән, ул Чебоксарҙа үткән Рәсәй чемпионатында 800 метр дисциплинала еңеү яулай һәм Мюнхенда үткән Европа чемпионатында ярымфиналға барып етә.
Курчатов Игорь Васильевич
Курчатов исеме бирелгән
Элекке СССР-ҙың күп ҡалаларында — Севастополь, Киев, Луганск, Кривой Рог, Днепр, Липецк, Мариуполь, Мариинский Посад, Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Дубна, Обнинск, Энергодар, Минск, Тольятти, Припять, Стәрлетамаҡ, Железногорск, Барановичи, Северодонецк, Красноярск, Пермь, Иркутск, Петропавловск-Камчатский, Гродно, Заречный һ.б. ҡалаларҙа Курчатов урамы бар. Харьковта Академик Курчатов проспекты бар.
Силәбе өлкәһе Эҫем ҡалаһында 1-се урта мәктәпкә И. В. Курчатов исеме бирелгән.
1961 йылда Халыҡ-ара астрономик союз Айҙың артҡы яғындағы кратерға И. В. Курчатов исеме бирә.
Распопова Ольга Владимировна
Биографияһы
2004 йылдағы «Русская зима» ярыштарында 1000 метрға йүгереүҙә европа рекордын ҡуя — 2:34,68. 800 метрға йүгереүҙә Лейпцигтағы япма стадионда Европа кубогы ярыштарында рекорд ҡуя — 2:00,41, шундай уҡ ярышта Будапешта алтынсы урында була. Ошо уҡ миҙгелдә Быдгошта үткән йәйге Европа Кубогында еңеүсе була.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Климат
Климаты флора өсөн ҡулай булмаһа ла Дубайҙа донъялағы иң ҙур сәскәләр паркы эшләй.
Халҡы
ЦРУ-ның Факттар китабы мәғлүмәттәренә ярашлы Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә 2021 йылда халыҡ һаны 9 856 612 тәшкил итә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса 2019 йылда ил халҡының дөйөм һаны 9 771 000 кеше тәшкил итә; иммигранттарға был һандың 87,9 проценты тура килә. 2015 йыл мәғлүмәттәре буйынса Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре халҡының 11,6 проценты — әмирлектең төп халҡы, көньяҡ азиаттар — 59,4 % (Һиндостан кешеләре 38,2 %, Бангладештыҡылар 9,5 %, пакистанлылар 9,4 % , башҡа Көньяҡ Азия илдәре граждандары — 2,3 %, Мысырҙан — 10,2 %, Филиппиндан — 6,1 %, башҡа илдәр граждандары — 12,8 %.
Рәсми тел — ғәрәп теле, шулай уҡ инглиз, һинди, малаялам, урду, пушту, тагаль һәм фарсы телдәре киң ҡулланыла. Ҡалаларҙа йәшәүселәр — 87,3 % (2021 йыл).
Әмирлектәр халҡының 88 проценты ҡалаларҙа йәшәй. Иң ҙур һәм динамик рәүештә үҫә барыусы ҡала — 2,5 миллиондан ашыу кеше йәшәгән Дубай. Башҡа эре ҡалалар  — Әбү-Даби (баш ҡала), Шарджа, Әл-Айн һәм Фуджейра. 2021 йылға тыуымдың дөйөм коэффициенты — бер ҡатынға 1,65 тыуым. Белемлелек — 93,8 %; ир-егеттәр — 93,1 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 95,8 % (2015 йыл). 15 йәшкә тиклемге балалар — 14,45 процент, 15 йәштән 65 йәшкә тиклемгеләр — 83,65 %, 65 йәштән өлкәндәр — 1,9 %. 2021 йылда 1000 кешегә 10,87 бала тыуған, үлем — 1000 кешегә 1,51, иммиграция — 1000 кешегә — 1,51, иммиграция 1000 кешегә — -3,18, халыҡ 0,62 процентҡа артҡан.
Дин
Һәмәлдә Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең бөтә граждандары ла — мосолмандар, уларҙың 85 проценты — сөнниҙәр, һәм 15 проценты — шиғыйҙар. Әмирлектең миграция хеҙмәте мәғлүмәттре буйынса иммигранттарҙың яҡынса 55 проценты  — шулай уҡ мосолмандар, 25 проценты — индустар, 10 проценты — христиандар, 5 проценты — будистар. Ҡалған 5 проценты сикхтар һәм бахаиҙар. Планлаштырыу министрлығы тикшеренеүҙәренә ярашлы Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә йәшәгән (сит илдән граждандары ла инә) 4,1 млн кешенеңөстән дүрт өлөшө — мосолмандар.
Дубай — гурдвара һәм мандир булған берҙән-бер әмирлек. Һәр әмирлектә сиркәү бар. 2011 йылда христиандар тарихында беренсе тапҡыр Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре территорияһында православие диненең ғибәҙәтхана комплексы — Шарджела Изге Апостола Филипп сиркәүе төҙөлә (Русская православная церковь).
Телдәр
Ғәрәп теле — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең рәсми теле. Илдә шулай уҡ инглиз, һинди, урду, тагаль һәм фарсы телдәре ҡулланыла.
Дубайға урыҫ телле туристарҙың күп килеүен иҫәпкә алып, Дубайҙа бихисап урыҫса алтаҡталар (вывескалар) һәм иғландар хасил була, шулай уҡ туристар үҙәктәрендә, отелдәрҙә һәм магазиндарҙа күптәр урыҫ телендә һөйләшә.
Миграция сәйәсәте
Илдә эшсе көстәрҙең 90 проценты — Һиндостан, Пакистан һәм Бангладештан килгән иммигранттар. Сәйәси тотороҡлолоҡ, хәҙерге заман инфраструктураһы һәм илдәге иҡтисади йәһәттән уңайлы шарттар юғары квалификациялы мигранттарҙы ла, шулай уҡ түбән квалификациялыларын да үҙенә йәлеп итә.
Сәйәси ҡоролошо
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең дәүләт ҡоролошо республика һәм монарх ҡоролоштарының уникаль рәүештә үҙ-ара бәйләнешенән ғибәрәт. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ете әмирлектән — абсолют монархиянан торған федератив монарх дәүләте. Дәүләткә Абу-Даби әмире, хөкүмәткә Дубай әмире етәкселек итә.
Союздың Юғары советы
Союздың Юғары советы Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең дәүләт ҡоролошо иерархияһында алдынғы урынды биләп тора. Совет бөтә ете әмирлектең дә башлыҡтарынан тора. Совет дәүләттең дөйөм сәйәсәтен билдәләй, ә Министрҙар Советы был сәйәсәтте үткәргән өсөн Юғары Совет алдында яуаплы. Эске һәм тышҡы сәйәсәтте билдәләүҙән тыш Юғары Совет илдең дәүләт ҡоролошо принциптарын ҡайтанан ҡарарға хоҡуҡлы. Совет шулай уҡ Министрҙар Советы рәйесе посына кандидатураны раҫлай.
18 июнь
18 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 169-сы (кәбисә йылында 170-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 196 көн ҡала.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Союздың Юғары советы
Совет съезы һәр йылдың октябрь айы башында үткәрелә, Совет сессия барышында һәр ике ай һайын пленар ултырыштар үткәрергә бурыслы. Рәйес шулай уҡ кәрәк булған осраҡта йәки совет ағзалары талабы буйынса советтың сираттан тыш ултырышын саҡырырға хоҡуҡлы. Ниндәй генә ҡарар ҡабул ителһә лә съезда Советтың биш ағзаһының ҡатнашыуы мотлаҡ, ҡатнашыусылар араһында Абу-Даби һәм Дубай вәкилдәре булырға тейеш. Ҡағиҙә булараҡ, Совет ултырыштары ябыҡ характерҙа була.
18 июнь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Президент
2022 йылдың 14 майынан Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре президенты вазифаһын шәйех Мөхәммәт ибн Зәйет Әл Нахайян биләй. Әл-Нахайян кланы Әбү-Дәби әмирлеге менән 250 йылдан ашыу идара итә.
18 июнь
}}
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Министрҙар советы
Башҡарма власть Министрҙар советынан тора, уның рәйесен президент тәғәйенләй һәм Юғары совет тарафынан раҫлана. Хөкүмәт вәкәләттәренә закон проекттарын һәм федераль бюджетты әҙерләү, закондарҙы һәм башҡа норматив акттарҙы үтәү өсөн ҡарарҙар һәм инструкциялар ҡабул итеү, суд ҡарарҙарын үтәүҙе күҙәтеү, халыҡ-ара килешеүҙәрҙе һәм килешеүҙәрҙе ратификациялау, дәүләттең башҡа юғары айырым бойороғон талап итмәгән федераль чиновниктарҙы һәм эштән сығарыу инә. Әлеге ваҡытта Министрҙар советын шәйех Мөхәммәт ибн Рәшит Әл Мактум етәкләй. Түбәндәге министрлыҡтар һәм уларға статусы буйынса тиңләштерелгән учреждениелар бар:
Федераль милли совет
Федераль милли совет закондар сығарыу власын кәүҙәләндерә, уның составына һәр әмирлектән вәкилдәр инә, уларҙың һаны конституцияға индерелгән һәм халыҡ һанына, теге йәки был әмирлектәге сәйәси һәм иҡтисади хәлгә бәйле билдәләнә. Һәр әмирлек Милли советҡа вәкилдәр һайлауҙың үҙ ысулын билдәләргә хоҡуҡлы. Әлеге ваҡытта Совет составына 40 депутат инә (8-әр депутат — Әбү-Дәбиҙән һәм Дубайҙан, 6-шар депутат — Ра-әл-Хайманан һәм Шарджинан һәм 4-әр депутат Фуджейро, Умм-әл- Кайвайна һәм Аджмандан).
Милли совет тулы мәғәнәлә закондар сығарыу органы түгел, сөнки ул закондар сығарыу инициативаһына эйә түгел. Уның вәкәләтенә Министрҙар советы тәҡдим иткән закондарҙы тикшереү һәм үҙ ҡарары буйынса төҙәтмәләр һәм өҫтәмәләр индереү генә инә. Совет шулай уҡ теләһә ниндәй закон проектын кире ҡағырға хоҡуҡлы. Әммә был осраҡта президент союздың Юғары советы тарафынан раҫланғандан һуң закон ҡабул итергә хоҡуҡлы. Шулай итеп, Милли совет, конституцияла закондар сығарыу органы булараҡ тасуирланһа ла, ғәмәлдә кәңәш биреү-консультатив ролде башҡарыусы ғына булып тора.
1972 йылдан 2006 йылға тиклем ғәмәлдә булған Федераль Милли совет ағзаларын әмирлектәр хакимдары итеп тәғәйенләү практикаһы үҙгәртелә, һәм әлеге ваҡытта Федераль Милли совет ағзаларының яртыһы һайлаусылар коллегияһы тарафынан һайлана, ә ҡалғандары әмирлектәрҙең хакимдары тарафынан тәғәйенләнә.
Юғары союз суды
Суд власы Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең юғары федераль суды булған Юғары союз судынан тора. Ул рәйес һәм 4 бойондороҡһоҙ судьянан тора. Юғары суд әмирлектәр, Юғары союз ағзалары, федераль һәм урындағы власть араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләй.
Тышҡы сәйәсәт
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре БМО, Ғәрәп дәүләттәре лигаһы, Ҡушылмаусылар хәрәкәте, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы һәм башҡа ойошмалар ағзаһы. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ойошторолған мәлдән алып рәсми рәүештә ҡушылмаған илдәр төркөмөнә инә һәм унда Көнбайыштан һәм Көнсығыштан бер үк алыҫлыҡта булыуҙы һаҡлап ҡалырға мөмкинлек биргән абсолют нейтралитет позицияһынан сығыш яһай. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре Яҡын Көнсығыш мәсьәләләрен көйләүҙә Израиль ғәскәрҙәрен оккупацияланған ғәрәп территорияларынан тулыһынса сығарыу яҡлы. Улар шулай уҡ Фәләстин ғәрәп халҡының бөтә законлы хоҡуҡтарын, шул иҫәптән уларҙың үҙ дәүләтен булдырыу хоҡуғын тәьмин итеүҙе талап итә. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре Иран-Ираҡ һуғышы буйынса Ираҡты яҡлап сығыш яһай, уға матди һәм әхлаҡи ярҙам күрһәтә, шул уҡ ваҡытта Иран менән иҡтисади бәйләнештәрҙе һаҡлай. Фарсы ҡултығындағы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советында (ССАГПЗ) ҡатнашыу мөһим әһәмиәткә эйә, унда Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре төбәк тотороҡлоғон һәм хеҙмәттәшлекте тәьмин итеүҙең тәьҫирле механизмын күрә.
Граждандарын башҡа илдәргә визаһыҙ индереү принцибы буйынса дәүләттәр исемлеген төҙөгән Passport Index-тың йыллыҡ рейтингына ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә ҡарата Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре гражданының төп документы максималь балл йыя һәм был рейтинг алдында бара. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре паспорты хужалары визаһыҙ 167 илгә йөрөй ала, был индекста ҡатнашҡан дәүләттәрҙең 84 процентын тәшкил итә. 2016 йылдың 1 декабренә Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре граданины паспорты Passport Index рейтингында 27-се урынды биләй.
Ҡораллы көстәр
IHS Inc мәғлүмәттәре буйынса, Әмирлектәр планетала ҡорал импортеры булараҡ дүртенсе урында тора.
Валюта
Йөҙ йылдан ашыу ғәрәп кенәзлектәренең аҡса берәмеге булып һинд рупияһы тора. 1959 йылда Һиндостандың Резерв банкы улар өсөн махсус аҡса берәмеге — Фарсы ҡултығы рупияһын сығара башлай, ул һинд рупияһы урынына ҡулланыла. 1966 йылдың июнендә һинд рупияһының девальвацияһы арҡаһында, Фарсы ҡултығы рупияһының хаҡы 36,5 процентҡа арзанайыуы сәбәпле, кенәзлектәр был валютанан баш тарта. Әммә яңы аҡса берәмеген һайлауҙа уртаҡ фекергә килә алмайҙар, шуға күрә 1966 йылдың июнендә Әбү-Дәби кенәзлеге бахрейн динары тигән аҡса берәмеген индерә, ҡалғандар Сәғүд Ғәрәбстаны риялын ҡуллана башлай. 1968 йылдың сентябрендә Сәғүд Ғәрәбстаны риялы әйләнештән сығарыла һәм Катар һәм Дубай риалдарына алмаштырыла. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ойошторолғандан һуң 1971 йылда яңы аҡса берәмеге итеп Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре дирхамы (AED Dh) индерелә, 1973 йылдың 18 майынан әйләнешкә сығарыла. Катар һәм Дубай риалдары әйләнештән алына.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең дирхамы (AED, Dh) = 100 филс.
Иҡтисады
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре иҡтисадының нигеҙе - сей нефть һәм газды реэкспортлау, сауҙа, сығарыу һәм экспортлау. Көнөнә яҡынса 2,2 миллион баррель нефть сығарыла, уның күп өлөшө Әбү-Дәби әмирлегендә етештерелә. Башҡа нефть етештереүселәр: Дубай, Шарджа һәм Рас-эль-Хайма. Нефть Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре иҡтисадының бер нисә тиҫтә йыл эсендә тиҙ үҫешен тәьмин итә, әммә иҡтисадтың башҡа секторҙары, бигерәк тә тышҡы сауҙа ла ярайһы уҡ тиҙ үҫешә.
Джәбәлл Әл Дубай коммерция үҙәге һәм уның сиктәш ирекле зонаһы сит ил инвестицияларын әүҙем йәлеп итә.
2013 йылда илгә 15 миллиондан ашыу сит ил турисы килә. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре Алыҫ Көнсығыштың һәм Европаның производство иҡтисади юлдары араһындағы ярты юлда ята, был илдең халыҡ-ара иҡтисади үҙәгенә әүерелеүенә булышлыҡ итә. Илдә транзит транспорт инфраструктураһы яҡшы үҫешкән, атап әйткәндә, халыҡ-ара аэропорттар бар: Әбу-Дәби, Дубай, Шардже, Рас-эль-Хайма, Фуджейре һәм Әль-Айне; Әль-Мактум аэропорты төҙөлә. Уларҙың иң ҙурҙары — Әбү-Дәби һәм Дубайҙа. Уларҙағы һауа транспорты менән 2010 йылда 50 млн. кеше файҙаланған, шулай уҡ фрахта күләмдәре лә арта бара.
Аэропорттар һәм диңгеҙ порттарынан тыш, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә телекоммуникациялар бик үҫешкән.
Халыҡтың ғына түгел, ә һуңғы 25 йыл эсендә ултыртылған 100 млн. ағасҡа һибеү өсөн дә ҡулланылған сөсө һыуға ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү өсөн заманса биналар һәм һыуҙы сөсөләндереү буйынса заводтар төҙөүгә байтаҡ инвестициялар һалына.
Һуңғы ваҡытта нефть сығарыу һәм эшкәртеүҙән алынған килемдең дөйөм эске тулайым продукт күләмендәге (ВВП) өлөшө кәмей, был хөкүмәттең иҡтисадты диверсификациялау сараларын үткәреүенә бәйле. Бер үк ваҡытта Тулайым милли продукт (ВНП) структураһында иҡтисадтың башҡа секторҙары, шул иҫәптән төҙөлөш, сауҙа, туризм һәм ауыл хужалығының әһәмиәте арта. Яуым-төшөм кимәле бик түбән һәм йылғаларҙың булмауы сәбәпле, ерҙең емешһеҙ һәм ҡоро булыуына ҡарамаҫтан, ауыл хужалығына инвестициялар һыуҙы сөсөләндереү буйынса заводтар төҙөргә ярҙам итә, был хәл иҡтисадтың был тармағын үҙаллы һәм килемле итә. Ҡайһы бер урындағы ауыл хужалығы культуралары, мәҫәлән, ер еләге, хатта Европаға экспортҡа сығарыла. Япония — сауҙа буйынса иң эре партнер, ул Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең нефть һәм газ экспортының иң ҙур өлөшөн ала, шулай уҡ транспорт саралары, электроника һәм ҡулланыусылар өсөн төрлө изделиелар ҙа уларға сығарыла.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендәге бизнес
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (БҒӘ) властары ил граждандарына 100 миллион долларға яҡын бурыстарын кисерергә ҡарар итә.
2022 йылдың апрелендә Дубайҙың вариҫ принцы Хамдан ибн Мөхәммәт Әл Мактум Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә 100,73 миллион доллар күләмендә венчур фонды булдырыу тураһында иғлан итә. Фондты июндә эшләтә башлау планлаштырыла, уның аҡсаһы төрлө стартаптарҙы финанслауға йүнәлтеләсәк, был Дубайға бөтә донъянан инвесторҙарҙы йәлеп итеү мөмкинлеген бирәсәк.
Транспорт
Әлеге ваҡытта транспорттың төп төрө булып автомобилдәр тора, бында күпселек юлдар асфальт менән ҡапланған. Илдә эре халыҡ-ара аэропорттар, порттар эшләй. 2009 йылдың 9 сентябрендә Дубайҙа метрополитендың беренсе линияһы асыла. 2015 йылда инде 2 тармаҡ метро һәм 47 станция эшләй. Трамвай системаһы 2014 йылдың 11 ноябрендә Дубай Марина районында асыла. Трамвай линияһы метроны ике станция менән тоташтыра. Пассажирҙарҙы трамвайҙан Пальма Джумейра утрауы аша Атлантис отеленә тиклем алып барыу өсөн Джумейро Монорельс вагоны йөрөй. Бында автобустар ҙа бар, ләкин был транспорт селтәре әллә ни үҫешмәгән, сөнки граджандарҙың күбеһе шәхси транпортты йәки такси файҙаланыуҙы хуп күрә. 11 төп автобус маршруты бар, улар Дубайҙы илдең башҡа өлөштәре; Аджман, Умм-әл-Кайвана, Рас-әл- Хайма, Фуджайра һәм Әбү-Дәби менән бәйләй.Тимер юлдарға Etihad Rail дәүләт компанияһы идара итә.
Мәҙәниәт
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең традицион ғәрәп һәм ислам ҡиммәттәрен сағылдырған бай мәҙәниәте һәм мираҫы бар. Тирә-яҡ мөхит һәм урын шулай уҡ йәшәү рәүешенә йоғонто яһай.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре — закондары шәриғәт ҡануниәтенә нигеҙләнгән мосолман иле. Бында закон тарафынан урамда эскән килеш (бының өсөн төрмәгә эләгергә мөмкин) йәки ҡуҙғытыусан кейемдә (бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙарға ҡағыла) булыу тыйыла. Әммә һуңғы йылдарҙа туристарҙың күп булыуы арҡаһында Европа традициялары яғына күсә.
Һуңғы йылдарҙа урындағы халыҡ араһында белем юғары баһалана башлай, шуның арҡаһында Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә донъя кимәлендәге яҡшы юғары уҡыу йорттары булдырыла, донъяның иң эре техник алдынғы компанияларының фәнни-уҡыу үҙәктәре асыла.
2007 йылдан Әбү-Дәбиҙә Яҡын Көнсығыш халыҡ-ара кинофестивале үткәрелә.
Аш-һыу әҙерләү
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә аш-һыу әҙерләү тулыһынса тиерлек Ливандан үҙләштерелгән. Иң киң таралған ризыҡтар: әл-харрис (бойҙай орлоҡтары менән бергә бешерелгән һарыҡ ите), люля-кебаб, әл-маджбус (дөгө, помидор һәм картуф менән бешерелгән һарыҡ ите), шаурма, хумус, мутаббаль (кунжот пастаһы менән баклажан ыуылдырығы), табуле (تبولة. تب ;ولة булгуранан һәм тарынан салат).
Интернет
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә 2007 йылда илдә интернетты ҡулланыуҙы көйләү буйынса федераль закон ҡабул ителгән. Уның буйынса түбәндәгеләр тыйыла:
Сәйәхәтнамә
Сәйәхәтнамә (ғәр.) — сәйәхәт, юлъяҙмалар нигеҙендә сәйәхәтсенең күҙәтеүҙәре, кисерештәре, уйланыуҙары ятҡан әҙәби жанр, әҫәр.
Жанр үҙенсәлектәре
Сәйәхәтнамә жанры тормош ихтыяждары, реаль ысынбарлыҡ менән тығыҙ бәйләнештә үҫә, үҙгәрә килгән. Боронғо һәм Урта быуаттар сәйәхәтнамәләре өсөн синкретизм хас. Уларҙа белем-мәғлүмәт биреү үҙәктә тора. Шуға күрә был осор сәйәхәтнамәләре йыш ҡына география, тарих, мәҙәниәт, этнография һәм ҡайһы бер башҡа фәндәр өсөн сығанаҡ булараҡ та хеҙмәт итә. Һуңғы дәүерҙәрҙә, хәҙерге ваҡытта иһә сәйәхәтнамәләрҙә эстетик башланғыс, публицистик яҡ көслө. Танып белеү, белем-мәғлүмәт биреү шуларға буйһондорола бара. Сәйәхәтнамә — сифатлау, хөкөм йөрөтөү, төрлө хәл-ваҡиғаларҙы хикәйәләүҙе үҙ эсенә алған эпик жанр. Ҡағиҙә булараҡ, ул сәсмә (прозаик) формала яҙыла һәм хикәйәләү, һөйләү беренсе заттан алып барыла. Сәйәхәтнамәләр көндәлек, репортаж, хат, иҫтәлек һәм башҡа формаларҙа һәм стилдә яҙылырға мөмкин. Сәйхәтнамә авторҙары, башлыса, үҙҙәре күргән, кисергән нәмәләр хаҡында яҙғанлыҡтан, уларҙың әҫәрҙәрендә ысынбарлыҡ, объективлыҡ өҫтөнлөк итә; уйланма, субъективлыҡҡа сағыштырмаса аҙ урын бирелә.
Башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанры
Урал-Волга буйы төрки телендәге тәүге сәйәхәтнамә изге урындарға хаж ҡылыуҙы һүрәтләй. Мортаза-Ғәли ибне Ҡотлоғоштоң 1703 йылда Ғәрәбстанға, Мөхәммәт-Әмин Ғүмәр улының 1783 йылғы сәйәхәттәре тураһындағы хажнамәләре иң тәүге сәйәхәтнамәләр тип иҫәпләнә. Рәсәй һәм Урта Азия илдәре араһында сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙең урынлашыуы, сәйәхәтнамә жанрының үҫешенә яңы этәргес бирә. Исмәғил Бикмөхәмәттең әҫәре 1751—1783 йылдарҙа сауҙа юлдарын асыр өсөн Һиндостанға сәйәхәтен һүрәтләүгә арналған. XIX быуат башында башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанры Әбелмәних Ҡарғалы, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев, Ғәли Соҡорой ижадында сағылыш таба. XX быуаттың икенсе яртыһында — XXI быуат башында сәйәхәтнамә жанрына М. Хәй «Уралға сәйәхәт», Мостай Кәрим «Вьетнам алыҫ түгел» (1956), Ғәли Ибраһимов «Дуҫтар ерендә» (1958), Назар Нәжми «Һиндостан сәхифәләре» (1960), Ибраһим Абдуллин «Дуҫлыҡтан да көслө нәмә юҡ» китаптарында мөрәжәғәт итә. Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев ижадында сәйәхәтнамә жанры айырыуса ныҡлы үҫеш алды. Уның 2002 йылда донъя күргән «Сәфәрҙәргә сығам сәхәрҙәрҙән» тигән китабына төрлө йылдарҙа төрлө ҡитғаларға һәм илдәргә сәфәрҙәренән тыуған сәйәхәтнамәләре тупланған. Һуңғы осорҙа башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанрының бер төрө иҫәпләнгән хажнамәләр яҙыу традицияһы яңыра. Мәҫәлән, Гүзәл Ситдиҡованың «Йәннәт баҡсаһы» сәйәхәтнамәһе шундай әҫәрҙәрҙән. Кирәй Мәргәндең «Күңел дәфтәре», Рәшит Шәкүрҙең «Сыңрау торналар иле» (1996), «Быуаттар аманаты» (2002) китаптарына ингән сәйәхәтнамәләре шулай уҡ был жанрҙы идея-тематик яҡтан байытты.
Оло Крюк
Оло Крюк — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының уң ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Метехи ҡорамы
Метехи ҡорамы (груз. მეტეხის ტაძარი ღვთისმშობლის შობის ) — Тбилисиҙа Успение Пресвятая Богородица хөрмәтенә арналған сиркәү, Грузин православ сиркәүе ҡарамағында. Метехи районында Кура йылғаһы өҫтөндәге ҡаяла урынлашҡан. Тбилисиҙың визит карточкларының береһе булып тора.
Тарихы
Фараз буйынса беренсе ҡорам был урында ҙур төҙөлөш алып барған Вахтанг Горгасали тарафынан төҙөлгән (V быуат),   бында уның  һарайы урынлашыуы ихтимал. Ғибәҙәтханала Изге Шушаник ерләнгән (432 йылдар  тирәһендә вафат булған). Уның кәүҙәһен епископ Кирион ҡушыуы буйынса VII быуатта Цуртавинан күсерәләр.
Яҙма сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр XII быуаттарҙа телгә алына. Ғибәҙәтхана эргәһендәге территория нығытыла, уның менән йәнәш батша һарайы була. Бында батшабикә Тамара бында доға ҡылған тигән мәғлүмәттәр бар (1195).
1235 йылда монгол яуы ваҡытында ғибәҙәтхана емерелә, әммә 1278—1289 йылдарҙа   Димитрий Самопожертвователь хаким иткән ваҡытта тулыһынса тергеҙелә һәм шул ҡиәфәттә беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. Ҡорамдың диуарҙары шымартылған таштарҙан төҙөлә. әммә һуңыраҡ  (күрәһең, XVIII быуатта) эсендә бөтә ерендә тиерлек кирбес менән реставрациялана, диуарҙарының эске биҙәге һаҡланмаған, стеналарының тышҡы декоры орнамент мотивтарҙан тора, тәҙрә ҡапҡастары өҫтөндә орнамент менән ҡапланған тәреләр яһалған.
Вахтанг V заманында (1654 йылда ислам ҡабул итеүгә мәжбүр булған саҡта) дары келәте булараҡ ҡулланыла. 1672 йылда Тбилиси ҡалаһына килгән фәранцуз сәйәхәтсеһе Шарден ғибәҙәтхананы  ныҡ зыян күргән хәлдә күрә. 1748 йылда батша Ираклий II, Метехи тауында төрөктәрҙән ҡәлғәне яулап, уны тергеҙергә бойороҡ бирә, ошо ваҡытта кирбестән көмбәҙҙең яңы барабаны төҙөлә һәм күпурындарҙа ҡорамдың стеналары тергеҙелә.
Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы
Биографияһы
Ғарифулла Ғәйфулла улы Абдуллин 1905 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (артабан БАССР-ҙың Маҡар районы, хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Көҙән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Метехи ҡорамы
Тарихы
Ҡорам 1795 йылда ҡаланың фарсы ҡыйралышы ваҡытында яна, икона юғала. Ғибәҙәтхананы батша Георгий XIII тергеҙә.
Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы
Биографияһы
1941 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ы Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Метехи ҡорамы
Тарихы
1816—1819 йылдарҙа Кавказ командующийы  А.Ермолаев бойороғо буйынса ғибәҙәтхана тирәләй  ҡәлғә диуарҙары емерелә, ә бушаған территорияла  төрмә биналары ойошторола. 1903 йылдың 17 авгусында был төрмәлә  грузин революционеры   Ладо Кецховели һәләк була. Шул йылдарҙа сиркәү казак полктары казармаһы комплексына индерелә. Берия ваҡытында саҡ һүтеп алынмай: уны һүтеп алыуға ҡаршы протест белдергән рәссам Шеварднадзе Дмитрий үҙ ғүмере менән түләй.
1958 йылда төрмә замогы ҡалдыҡтарын һүтелә, 1966 йылда биләмәләре   төҙөкләндерелә,1967 йылдың 25 апрелендә Вахтанг Горгасали һәйкәле асыла. Совет осоронда сиркәү бүлмәләрен төрлө ойошмалар  биләй. 1974 йылда бөтә булған эске бүлкәләре һүтеп алына, ә бина йәштәр эксперименталь театрына тапшырыла, улар бина уртаһында көмбәҙе аҫтында көньяҡ яҡтан, кулиса менән сәхнә, 100 урынға тамашасылар амфитеатры ойошторалар.
Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы
Биографияһы
Брянск фронты биләмәләрендә 8-се кавалерия корпусы составында хәрәкәт итеүсе 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы пулемётсыһы була.
Метехи ҡорамы
Тарихы
Үҙ ваҡытында Звиад Гамсахурдия ҡорамды Грузия сиркәүенә ҡайтарыуҙы талап итеп, аслыҡ иғлан  итә. 1988 йылда ҡорам диндарҙарға кире ҡайтарыла.
Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы
Биографияһы
Ошо ҡаһарманлығы өсөн наградаға, Ҡыҙыл Йондоҙ орденына, лайыҡ була.
1942 йылдың 22 июлендә Орёл өлкәһенең Большой Колодезь ауылы янындағы һуғышта алған яраларынан төҙәлә алмай вафат була.
Хәтер
Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ишембай районы Көҙән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Урта Европа тигеҙлеге
Урта Европа тигеҙлеге — Европала тигеҙлек, Польша, Германия, Дания, һәм шулай уҡ Бельгия һәм Нидерланд биләмәләрендә урынлашҡан. Төньяҡта Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре яр буйҙары, көньяҡта Герцин Европаһының тауҙары һәм ҡалҡыулыҡтары менән сикләнгән.
Тасуирламаһы
Климаты уртаса, диңгеҙ климатынан континенталь климатҡа күсә. Йыллыҡ яуым-төшөмдөң миҡдары көнбайыштан көнсығышҡа табан 800 миллиметрҙан 500 миллиметрға тиклем кәмей. Ҡар ҡапламы көнбайышта тотороҡло түгел, көнсығышта 1,5—2 ай дауамында һаҡлана. Тигеҙлек йылғаларҙың ҡуйы селтәре (Одер, Эльба, Везер, Рейн бассейндары) менән ҡапланған, бында боҙланыу осоронан һуң барлыҡҡа килгән бихисап күлдәр урынлашҡан.
Һоро урман һәм көлһыу тупраҡтар өҫтөнлөк итә. Тәбиғи флора — имән-бук (көнбайышта) һәм ҡатнаш (көнсығышта) урмандар — ҙур дәрәжәлә бөтөрөлгән йәки ылыҫлы ағастар менән алыштырылған; төньяҡта — верещатниктар, торфлы һаҙлыҡтар. Йылға үҙәндәре буйлап — туғайҙар. Ҙур майҙандарҙы иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө сәсеүлектәре биләй, шулай уҡ көтөүлектәр һымаҡ файҙаланыла.
Урта Европа тигеҙлегендә халыҡ тығыҙ ултырған. Уның территорияһында Познань, Берлин, Гамбург, Бремен, Ганновер, Амстердам, Роттердам һ.б. ҡалалар урынлашҡан.
Савицкая Кристина Николаевна
Савицкая Кристина Николаевна (10 июнь 1991 йыл) — Рәсәй еңел атлеты. 2012 йылда Олимпия уйындарында сығыш яһаусы. Күпбәйгелә ике тапҡыр Рәсәй чемпионы (2012, 2013). Халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Биографияһы
Кристина Николаевна Савицкая 1991 йылдың  10 июнендә Красноярск ҡалаһында тыуған. Еңел атлетика менән 13 йәшендә ата-әсәһенең нәсихәте буйынса дөйөм сәләмәтлекте нығытыу өсөн шөғөлләнә башлай, ләкин бер йылдан һуң инде ҡыҙға крайҙың иң тәжрибәле тренеры Владимир Савушкин иғтибар итә.
Савицкая өсөн беренсе халыҡ-ара старт булып 2007 йылда үҫмерҙәрҙең  донъя чемпионаты тора, унда ҡыҙ 16-сы һөҙөмтә күрһәтә. Ике йылдан һуң юниорҙар араһында Европа чемпионатында Кристина финишҡа 6-сы булып килә.
Үҙе өсөн беренсе өлкән Рәсәй чемпионатында  2011 йылда программаһының бөтә ете төрө һөҙөмтәләре буйынса  Ольга курбан еңеү яулай, ә уның артынан финишҡа килгән Савицкая Кристина һәм Богданова Анна баллдарҙың тиң һанын йыя. Өҫтәмә күрһәткестәр буйынса  Богданова,  Савицкаяны «көмөш» өсөн көрәштә үҙып китеп, йомғаҡлау табелендә юғарыраҡ була.
2012 йылда Рәсәй чемпионатында, карьераһында тәүге тапҡыр 6000 балды атҡарып  һәм Красноярск крайында рекорд ҡуйып, Кристина был ярыштарҙа ышаныслы еңеү яулай һәм шулай итеп Олимпия уйындарында ҡатнашыуға мөмкинлек ала.
Лондонда спортсы шәхси ҡаҙаныштарын  яңырта, әммә уның көсһөҙ урыны  булып һөңгө ырғытыу тора (17-се һөҙөмтә); һөҙөмтә  — 7-се урынды биләй. Еңеүселәре бүләкләү алдынан судьялар яңылыш дисквалификацияланған немка  Лилли Шварцкопфты тергеҙәләр, һөҙөмтәлә Кристина Савицкая табелдә 8-се урынға күсә. Тыйылған матдәләрҙе ҡулланыуы өсөн дисквалификацияланған рәсәйле Татьяна Чернова һәм украин ҡыҙы Людмила Йосипенконан һуң Кристина Савицкая Олимпиаданың йомғаҡлау протоколында 6-сы урынды  биләй.
Ҡыҙылбүләк
Ҡыҙылбүләк (Кызыл-Буляк) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 79 кеше. Почта индексы — 452775, ОКАТО коды — 80251855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алмело
Алмело (Almelo ) — Нидерландының Оверэйсел провинцияһы ҡалаһы һәм общинаһы, тимер юлы буйынса барғанда Девентер һәм Хенгело араһында тора. Альмело халҡының күп өлөшө нидерланд телен белә, әммә түбәнге немец теленең твент диалектында һөйләшә (Nedersaksisch). Лимбург диалекты менән бер рәттән твент һөйләше — Нидерландыла иң киң таралған ике диалекттың береһе.
Алмело йылъяҙмаларҙа беренсе тапҡыр 1236 йылда телгә алына. Ул был ваҡытта оло юлдар киҫешкән урындағы Аа йылғаһы аша һалынған ауыл күпере булараҡ билдәле. 1420 йылда Алмело ҡала тип атала башлай, әммә буның бер ниндәй ҙә хәрби ҡиммәте булмай, хатта диуарҙар менән дә уратып алынмаған була. Йөҙ йыл самаһы (1818—1914) Алмело общинаһы ҡалаға — Almelo Stad һәм уның тирә-йүненә — Almelo Ambt бүленгән була.
1830 йылда ҡалаға фәнни-техник революция беренсе пар машинаһы булараҡ килә. Был фабриканы яңы аппаратураға күсеүгә этәрә. 1855 һәм 1865 йылдарҙа Алмелоға тиклем һыу юлы (Оверэйссель каналы) һәм Зальцбергендән тимер юлы килеп етә. 1960 йылда туҡыу сәнәғәте бөлгөнлөккә төшә һәм импорттың арзан продукцияһы менән ярыша алмай.
Алмело архитектураһыүҙенсә бигерәк тә ҡыҙыҡ, сөнки, һуғыштарҙан етди зыян күргән Хенгелонан айырмалы рәүештә, унда күп боронғо ҡорамдар һәм йорттар һаҡланып ҡалған.
Спорт
Ҡалала профессиональ футбол клубы «Хераклес» төпләнгән, ул Нидерландтың юғары һәм беренсе дивизионы чемпионаттарында ҡатнаша.
Дин
Әрмән апостол сиркәүе
Ғәлиуллин
Ғәлиуллин — ир-ат фамилияһы. Ғәлиулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.
Ғәлиуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Садиҡов Нәзиф Харис (Харас)улы
Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улы (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улы 1913 йылда Башҡортостандың Саҡмағош районында тыуа. 1942 йылдың октябрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улының батырлығы тураһында былай тип яҙыла: «1943 йылдың 23 октябрендә гвардия рядовойы- пулеметсы, пулемет тоҫҡаусы командир Әбделмәновтың ярҙамсыһы Садиҡов, командир етәкселегендә көслө пулемет уты аҫтында алға бара һәм үҙенең йылдам эш итеүе менән артта ҡалған оборона тотоп сигенеүсе дошман төркөмөнөң юлын киҫә. Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улы пулемет янында оҫта һәм йылдам эш итә, был алышта ун бишкә яҡын дошман һалдатын юҡ итә һәм эскадронға сигенеүсе дошмандарҙы эҙәрлекләп алға барырға мөмкинлек бирә». Был батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Венчурлы финанслау
Венчурлы финанслау — хосуси капиталды яңы барлыҡҡа килгән, фән ҡаҙаныштарын күпләп талап иткән продукттар эшләүгә һәм етештереүгә йүнәлеш тотҡан юғары технологиялы перспективалы бәләкәй компанияларҙың (йә үҙҙәрен яҡшы яҡтан күрһәткән венчурлы предприятиеларҙың) акционерлыҡ капиталына уларҙы үҫтереү һәм киңәйтеү өсөн һалынған аҡсаларҙы ишәйтеүҙән табыш алыу маҡсатында оҙон мөҙҙәткә (5—7 йыл) юғары хәүефле инвестициялау.
Классик инвестицияларҙан (аҡсаны ҡайтарыуҙы күҙҙә тотҡан инвестицияларҙан) айырмалы, венчурлы финанслау моделенә һалған аҡсаларҙы юғалтыу ихтималлығы бик юғары булыуы хас (ҡағиҙә булараҡ, ихтималлыҡ кимәле 50 проценттан артып китә). Табышлылыҡҡа уңышлы инвестицияларҙан алынған юғары килем иҫәбенә өлгәшелә.
Венчурлы финанслау Икенсе донъя һуғышынан һуң үҫә башлай һәм 1980-се йылдарға ҙур күләмдәргә етә. Венчурлы индустрияла лидерлыҡты һәр ваҡыт АҠШ биләй. Европала ла венчурлы эшҡыуарлыҡ үҫешкән, унда алдынғылыҡты Бөйөк Британия алып тора. Израиль донъялағы венчурлы субъекттарҙың айырым категорияһында сығыш яһай.
Рафаэль Надаль
Рафаэль Надаль Парера (Rafael Nadal Parera, 3 июнь 1986 йыл, Манакор, Испания) — испан тенниссыһы, яңғыҙ разрядта алдынғы ракетка.
Уның иҫәбендә Ҙур шлем турнирындағы яңғыҙ разряд буйынса — 16 еңеү. Шулар эсенән унауһын Франциялағы Асыҡ чемпионатта яулай.
Яңғыҙ разрядта «Алтын шлем» тигән юғары исемгә эйә була (Ҙур шлемдың бөтә турнирҙарында еңеүе һәм бер йылда ғына булмаған олимпия алтынын яулауы).
Бигерәк тә, майҙансыҡта уңышлы сығыш яһай. Турнирҙа рекордлы 53 еңеүен майҙансыҡта яулай. Шунлыҡтан ул « майҙансыҡ короле» тигән исем ала.
Эксперттар һәм спортсылар уны тарихта майҙансыҡта сығыш яһаған иң яҡшы тенниссы тип иҫәпләй.
Асыҡ дәүерҙә бер турнирҙа ундан да кәм булмаған еңеү яулаған берҙән-бер тенниссы була.
Шулай уҡ тарихта кәмендә 10 тапҡыр өс турнирҙа ла еңеү яулаған берҙән-бер тенниссы (Монте-Карло, Барселона һәм Францияның Асыҡ чемпионаты).
Дөйөм мәғлүмәттәр
Рафаэльдың атаһы — Себастьян — бизнесмен, страховкалау компанияһы һәм ресторандар хужаһы.
Әсәһе — хужабикә, 2007 йылдан — Надаль Рафаэльдың Фонды президенты. Һеңлеһе — Мария Исабель.
Бала сағынан Рафаэль менән күнекмәләрҙе атаһының ҡустыһы Тони Надаль үткәрә. Рафаэль үҙе теннисҡа һөйөүҙе Тони уға өс йәштә уятты тип һөйләй.
Икенсе ағаһы Мигель Анхель Надаль профессиональ кимәлдә «Мальорка» и «Барселона» өсөн сығыштар яһап, футболда уйнай. Надаль «Майорка» һәм «Реал Мадрид» командаларының көйәрмәне.
Ул оҙаҡ ваҡыт испан ҡыҙы Перелья Хиска менән дуҫлашып йөрөй (тулы исеме — Мария Франсиска Перелья Паскуаль) була. Ул Майоркалағы Пальмала 1988 йылда тыуа. Улар Рафаэлдың һеңлеһе Элиса аша танышалар. 2005 йылдың декабрь айынан улар осраша башлай.
Электән көнәркәше һәм коллегаһы булған Роджер Федерер менән дуҫ булалар. Тур тарихында Надальды иң сыҙамлы һәм атлетиклы тенниссы тип һанайҙар. Ғәҙәттә, Надаль баҫҡынсыл уйнай, өҫтән өйрөлтөп көслө һуғыуҙар ҡуллана.
Атлетиклығы һәм тиҙлеге менән билдәле булараҡ, Надаль һаҡлауҙа ла яҡшы уйнай. Йыш ҡына һаҡланған сағында өйрөлтөп һуғыуы менән дәғүәселәрҙе ситуацияла алдата.
Ҡайһы ваҡытта ул көслө булмаған өйрөлтөп һуғыуҙар (top-spin) башҡара. Был осраҡта туп майҙансыҡтың иң артҡы һыҙығына барып төшә һәм дәғүәселәргә уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра.
Надаль форхендты яҡшы башҡара. Уның һул ҡулы һуғыу башҡара һәм һул яурыны аша төшә; был ҡапма-ҡаршы булған яурын аша традицион төшөрөүҙән бер ни тиклем айырыла.
Һуңғы йылдарҙа Надаль селтәр эрәеһендә уйынды байтаҡҡа яҡшырта. Был компоненттағы уйыны төрлөрәк һәм нәтижәлерәк булыуы менән айырыла. Рафаэль ата-әсәһе һәм һеңлеһе Мария Исабель менән тыуған ҡалаһы Манакорҙа биш ҡатлы йортта йәшәй. 2009 йылдың июнь айында испан гәзите La Vanguardia, ә һуңынан The New York Times гәзите, уның ата-әсәһе, Мария һәм Себастьян айырылыштылар, тип хәбәр итә.
Дин тураһында һорауҙарға Надаль былай тип яуап бирә: «Аллаһы тәғәләнең булыуын теләр инем, әммә быға ышаныуы бик ауыр».
Бала сағында ул мәктәптән үҙенең яратҡан япон Dragon Ball сериалын ҡарар өсөн йүгереп ҡайта.
Надаль гольф уйнарға ярата. 2011 йылда Рафаэль «Рафа — минең тарих» тигән автобиографияһын баҫтырып сығара.
Надаль «Реал Мадрид» футбол клубының фанаты. 2010 йылдың 8 июлендә «Майорканың» акционеры булып китә.
Надаль акцияларҙың ун процентына эйә булып тора. Уға клубтың вице-президенты булырға тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта.
Ағаһы Мигель Анхель Надаль баш тренер Микаэль Лаудруптың ярҙамсыһы була. ESPN.com былай тип яҙа: «Ул да шулай уҡ, Рауль, Икер Касильяс һәм Альфредо Ди Стефано һымаҡ „Реала“ фанаты».
Бер аҙҙан Мальорканың акцияларына эйә булғас, Надаль клубты Европа Лигаһынан бурыстар өсөн сығарғаны өсөн УЕФА-ға ризаһыҙлыҡ белдерә. Ул былай тип әйтә: «Әгәр УЕФА ҡараған критерийҙарға ҡараһаҡ, турнир тик ике йәки өс кенә клубтан тора, сөнки ҡалған клубтарҙың бөтәһенең дә шулай уҡ бурыстары бар».
Рафаэль Испания йыйылма командаһы көйәрмәне булып тора һәм 2010 йылдағы Донъя чемпионаты финалынан һуң сисенеү булмәһенә инеү рөхсәте булған 6 кешенең береһе була.
Nike Надальды өҫ һәм аяҡ кейем менән тәьмин итә. Надаль карьераһы башында майкаларҙа сығыш яһай.
2009 йылдан ғәҙәти футболкала уйнай. Nike, уға тенниста иң яҡшы уйнаған уйынсы статусын күрһәтеү һәм үҙенең футболкаларын һатып алыусылар күп булһын өсөн, Рафаэльға кейемдәрен яңыртырға өндәй.
Надаль Nike Air CourtBallistec 2.3 кроссовкаларын кейә.
Миҙгел буйына кроссовкалары үҙгәреп тора, әммә уң яҡ ботинкаһының табанында һәр ваҡыт «Рафа» тип яҙыла һәм һул яғында үгеҙ логотибы тора.
Спорт карьераһы
Һигеҙ йәшендә Надаль 12 йәшкә тиклемге төбәк чемпионатында еңә. Бында 12 йәшкә тиклемге тенниссылар уйнай.
Ул шулай уҡ, бик өмөтлө футболсы була.
12 йәштә, үҙенең йәш төркөмөндә европа һәм испан титулдарын яулай. Бөтә буш ваҡыттарында футболда һәм тенниста уйнай.
Атаһы улына футбол йәки теннисты һайларға ҡуша. Атаһының һүҙҙәре буйынса, ике спорт төрө менән шөғөлләнеү, мәктәптә уҡыуына зыян килтерә. Надаль теннисты һайлай.
Рафаэльға 14 йәш тигәндә, испан теннис федерацияһы уға теннис буйынса үҫешен дауам итеү өсөн Барселонаға күсеп китергә тәҡдим итә.
Рафаэльдың ғаиләһе был тәҡдимдән баш тарта, сөнки ата-әсә малайҙың белем алыуы өсөн ҡурҡа. Шул уҡ ваҡытта Тони Надаль былай тип әйтә: «Америка йәки тағы ҡайҙалыр барып яҡшы спортсы булып китеүенә ышанмайым. Тыуған ҡаланан китмәйенсә лә яҡшы спортсы булырға мөмкин».
Манакорҙа ҡалыу, күнекмәләргә киткән бөтә сығымдарҙы теннис федерацияһы түгел, ә атаһы ҡаплаясаҡ тигәнде аңлата.
15 йәштә ул профессионал тенниссы булып китә.
ITF ойошторған ике турнирҙа ҡатнаша. 2002 йылда 16 йәштә үҫмерҙәрҙең Уимблдонында яңғыҙ разрядта ярымфиналға барып етә.
18 йәштә ул Испания йыйылма командаһына юниорҙарҙың Дэвис Кубогын АҠШ-тан яулап алырға ярҙам итә. 2002 йылдың 10 апрелендә 15 йәш тә 10 ай тигәндә ул мәлгә донъяның 762-се ракеткаһы Надаль Дельгадо Рамондан өҫтөн сығып, үҙенең беренсе матчын ота. Шулай итеп, асыҡ дәүерҙә быны 16 йәштә эшләгән туғыҙынсы уйынсы була.
Киләһе йылда Надаль Challenger серияһының ике титулын яулай. Йылды донъя рейтингының иң көслө 50-ләр рәтенә инеп тамамлай. 2003 йылда Уимблдонда Надаль өсөнсө раундҡа еткән иң йәш тенниссы була.
2004 йылда Надаль Australian Open өсөнсө раундына тиклем етә. Бында ул өс партияла турнир хужаһы Хьюит Ллейтондан еңелә.
Әгәр ҙә уны еңһә, артабанғы раундта ул Роджер Федерер менән уйнар ине. Федерер менән Надаль тиҙҙән үҙенең матчын уйнай — март айында Майамила Мастерста абруйлы турнирҙа ул 6-3, 6-3 иҫәбе менән еңеп сыға. Әммә киләһе матчта Гонсалес Фернандонан еңелә.
Ул шул йылда Федерерҙы еңгән алтынсы уйынсы була (Хенмен Тим, Коста Альберто, Густаво Куэртен, Домино Хрбат һәм Томаш Бердых менән бергә).
Һул бәкәлен һындырып, ябай миҙгеленең күп өлөшөн, шул иҫәптән Ролан-Гароссты ла үткәреп ебәрә.
Шул уҡ йылда Надаль тәүге тапҡыр Дэвис Кубогын яулай. Унда Испания йыйылма командаһы АҠШ йыйылма командаһын еңеп сыға.
18 йәштә алты ай тигәндә, Рафа был турнирҙа еңгән иң йәш уйынсы була.
Донъяның беренсе ракеткаһы Энди Роддикты отоп, ул. матчта һуңғы иҫәбен ҡуя — 3:2. Надаль АТР рейтингы буйынса 51-се урында булып, миҙгелде тамамлай. 2005 йылда Australian Open турнирында Надаль 4-се раундта көсөргәнешле биш партиялы алышта 5-7, 6-3, 6-1, 6-7(3), 2-6 иҫәбе менән Лейтон Хьюиттан еңелә.
Ике ай үткәс, Рафаэль Майамилағы Мастерстың финалына сыға. Партияларҙа Роджерс менән иҫәпте 2-0 еткерә, әммә Федерерҙан биш партияла 6-2, 7-6(4), 6-7(5), 3-6, 1-6 иҫәбе менән еңелә. Федерерға ҡаршы тәүге ике уйынын эксперттар сенсация тип атай.
Аҙаҡ ул миҙгелдең майҙансыҡта уйнау осорон бик яҡшы тамамлай. Ул эҙмә-эҙлекле 24 матчта еңеү яулай, был еңеүҙәре Андре Агассиның ҡаҙаныштарын үтеп китә.
Надаль Монте-Карлола аргентиналы Гильермо Кориянан финалда өҫтөн сығып, Мастерста еңә. Бер аҙнанан Барселонала «Torneo Conde de Godó» турнирында бик көслө ватандашы Хуан Карлос Феррероны финалда еңә.
Ә һуңынан Римда Мастерста Корияны биш партияла еңеп сыға. Был еңеүҙәр уны АТР рейтигыһында бишенсе баҫҡысҡа күтәрә. Шулай итеп, карьераһында беренсе булған Франция чемпионатының фавориты була.
Париждағы еңеүенән өс көн үткәс, Надальдың еңеүҙәр серияһы Галлела булған үләндәге Gerry Weber Open турнирынан һуң өҙөлә. Бында ул немец тенниссыһы Васке Александрҙан ҡалыша. Һуңынан ул Уимблдондың икенсе раундында Люксембургтан булған Жиль Мюллерҙан еңелә
Уимблдондан һуң Надаль бер рәттән 16 матчта еңә һәм өс титул яулай, һөҙөмтәлә 2005 йылдың 25 июлендә рейтингта икенсе баҫҡыста була.
Надаль, Агассины Rogers Cup финалында еңеп, әммә Цинциннатила турнирҙың беренсе раундында еңелеп, хард (синтетик япмалы майҙансыҡта уйнау) миҙгелен башлай.
Сентябрь айында ул Пекинда Мастерста Гильермо Корианы финалда еңә һәм Италияға ҡаршы Дэвис Кубогында ике матчты ла яулай.
Октябрь айында Мадридта турнир финалында Иван Любичичтан өҫтөн сығып, йыл эсендә үҙенең дүртенсе Мастерсын яулай. . Һуңынан уның аяғы йәрәхәтләнә.
Надаль менән Федерер яңғыҙ разрядта ун берешәр турнирҙа, шуның эсенән 2005 йылда «Masters 1000» серияларының дүрт турнирын еңеп сыға.
Йыл йомғаҡтары буйынса Рафаэль бер нисә награда ала. . Иң абруйлыһы — «Иң алға барыусы тенниссы» тип атала. Надаль аяғы йәрәхәтләнеү сәбәпле, Австралияның Асыҡ чемпионатында ҡатнаша алмай. Февраль айында Марсель ҡалаһында турнирҙың ярымфиналында еңелә. .
Ике аҙна үткәс, Дубайҙа турнир финалында Роджерҙы еңеп сыға. (2006 йылда Роджерҙы тик Рафаэль Надаль һәм Энди Маррей ғына еңә). Индиан- Джеймста ул Блейк Уэллстан ҡалыша һәм Майамила Мастерстың икенсе турында еңелеүгә дусар була.
Миҙгелдең тупраҡта уйнау осоронда Надаль бер рәттән 24 матчта еңеп сығып, бөтә дүрт турнирҙа ла еңеүгә өлгәшә. Монте-Карлола Федерерҙы Мастерс финалында еңә. Икенсе аҙнала ул Барселоналағы Асыҡ турнир финалында Томми Робредоны еңеп сыға.
Оҙайлы булмаған тәнәфестән һуң, Надаль Римда бишенсе партияла тай-брейкта Федерерҙан өҫтөн сығып, «Internazionali BNL d’Italia» яулай.
Надаль Францияның Асыҡ чемпионатында 29 йәшлек аргентиналы Гильермо Корияны еңә һәм грунтта (тупраҡта) яулап алған матчтары буйынса рекорд ҡуя.
Надаль Францияның Асыҡ чемпионатында финалда Федерерҙы еңә. Беренсе партияла Роджер ҙа, Надаль да еңеүсе була.
Надаль өсөнсө партияла еңеп сыға һәм артабан улар эште тай-брекка тиклем еткерәләр. Надаль бында ла еңә һәм Ҙур шлем турнирының финалында Федерерҙы еңгән беренсе уйынсы була.
Уимблдонда ул икенсе сығышҡа ҡала, һәм икенсе раундта Роберт Кендрикты еңә. Өсөнсө түңәрәктә Андре Агассины еңә.
Надаль шулай уҡ үҙенең сираттағы өс матчын еңеп, Уимблдондың финалына сыға, бында ул Федерер менән осраша. Роджер дүрт партияла матчты ота.
Надаль US Open-ға әҙерлек ваҡытында Төньяҡ Америкала «Мастерс» серияһының ике турнирында уйнай.
Торонтола Rogers Cup турнирында ул өсөнсө түңәрәктә һәм Цинциннатила сирек финалда еңелә. . Надаль Us Оpen-да икенсе сығышҡа ҡала, әммә сирек финалда дүрт партияла Михаил Южныйҙан отола.
Йыл аҙағында Надаль өс турнирҙа ғына уйнай. Йохан Йохансондан икенсе раундта еңелә. .
Йомғаҡлау чемпионатында Рафаэль Николай Давыденко менән Томми Робредоны еңеп сыға, әммә Джеймс Блэйктан еңелә. Плей-оффта ул Федерерҙан отола.
Надаль миҙгелде рейтинг буйынса икенсе баҫҡыста бөтөргән ике уйынсының береһе (Андре Агасси менән бергә), Агасси быны 1994—1995 йылдарҙа эшләй. Надаль йылды алты турнирҙа уйнап башлай. Ул Австралияның Асыҡ чемпионатында Фернандо Гонсалестан тәүге ике турнирҙың беренсе раундта ярымфиналда, аҙаҡ сирек финалда еңелә.
Дубайҙа сирек финалда сираттағы еңелеүенән һуң. , ул Индиан- Уэллста финалда Новак Джоковичты еңеп, Мастерс яулай, бынан һуң ул унан Майамила турнирҙа еңелә.
Надаль грунтта (тупраҡта) уңышлы сығыш яһай. Гамбургта турнир финалында Роджер Федерерҙан еңелеүе алдынан, ул Монте-Карлола, Барселона һәм Римда турнирҙа титулдар яулай.
Был ябай ерҙә еңелеүе 81-матчлы еңеү серияһын тамамлай, әммә хәҙерге көнгә тиклем был донъя рекордын береһе лә яулай алмай. Һуңынан ул Федерерҙы йәнә финалда еңеп, «Roland Garros» турнирын яулай.
Барселона менән Рим араһындағы турнирҙар араһында ул Мальоркала «Япмалар көрәше» тип аталған күрһәтмә матчта Федерерҙы еңә. Был матчтың үҙенсәлеге шунда, уйын яртылаш тупраҡ, яртылаш үлән майҙансыҡта үтә.
Надаль икенсе йыл рәттән Лондонда Artois Championships турнирында уйнай. 2006 йылдағы һәмаҡ, сирек финалда отола.
Аҙаҡ ул Уимблдон турнирында алты матчта еңеп сыға. Финалда уға Роджер Федерер ҡаршы тора, Рафаэль унан биш партияла еңелә. Билдәләп үтер кәрәк, 2001 йылдан был Уимблдонда беренсе биш партиялы финал була.
Бер айлыҡ тәнәфестән һуң Надаль Мадридта «Masters Madrilena Mutua» һәм Парижда «BNP Paribas Masters» турнирҙарында уйнай.
Был турнирҙарҙа Давид Налбандян сирек финалда һәм финалда уны ота. Шанхайҙа Мастерстың йомғаҡлау ярымфиналында Рафаэль Роджерс Федерерҙан ике партияла еңелә.
Һуңынан Рафа Австралияның Асыҡ чемпионатында ярымфиналға тиклем барып етеп, Жо-ВильфридТсонгты еңә.
Дубайҙа 1/4 финалға етә, әммә Энди Роддиктан ҡалыша. Шулай уҡ Индиан-Уэллста Мастерстың ярымфиналына барып етеп, Новак Джоковичтан еңелә һәм Майами турнирының финалына тиклем етә, бында Рафа Николай Давыденко тарафынан ҡыйратыла.
Миҙгелдең тупраҡта уйнау осоронда Надаль дүрт титулды яулай. Дүрт финалдың өсәүһендә уға Роджер Федерер ҡаршы тора. Ул Манто-Карлола Мастерста Роджерҙы 4-се тапҡыр еңеп сыға.
Надаль, Федерер икенсе партияла 4:0 иҫәбе менән алда барһа ла, уны икенсе партия аҙағында еңеп сыға. Аҙаҡ Рафаэль Барселонала Асыҡ турнирҙа дүртенсе йыл рәттән титул яулай. .
Бер нисә аҙнанан һуң, Федерерҙы өс партияла еңеп, Гамбург турнирында үҙенең беренсе титулын яулай.
Һуңынан ул Францияның Асыҡ чемпионатында еңеүҙәр яулай. Турнирҙарҙың бөтә партияларында отолмай уйнаған Асыҡ дәүерҙең бишенсе тенниссыһы була.
Ул Федерерҙы финалда өс йыл рәттән еңә. Федерер үҙ карьераһы эсендә тәүге тапҡыр Надальдан 6:0 иҫәбе менән еңелә.
Был Рафаэльдың «Garros Roland» турнирында дүрт йыл рәттән еңеүе була. Был күрһәткесе буйынса ул Бьорн Борг менән тигеҙләшә.
Надаль Федерер менән Уимблдон финалында, ҡаршы тороуҙарының иң көтөп алынған матчтында уйнай. .
Надаль 23 -матчлы еңеү серияһын алып бара. Шулай уҡ, үләндә беренсе— Queen' ' s Club турнирын ота.
Федерер шул уҡ ваҡтта Ганнала үҙенең бишенсе рекордлы Gerry Weber Open титулын яулай. Уимблдонда улар һуңынан финалға сыға. Алдағы ике финалынан айырмалы рәүештә, аналитиктар Надаль еңәсәк тип фаразлай. .
Ямғыр арҡаһында Уимблдон тарихында тенниссылар иң оҙон финалды уйнай. Надаль ҡараңғыла тиерлек үҙенең бишенсе партияһын (9-7) ота.
Был Уимблдонда иң ҙур финал, хатта теннис тарихында бөйөк матч булды, тип уйын тураһында аҙаҡ күп һүҙ була.