cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каменев Лев Борисович
Каменев шәхесе
Үҙенә күрә ул власҡа ынтылыусы түгел, йомшаҡ күңелле һәм шаҡтай «буржуаз» торошло кеше. Ысынлап та, ул ҡарт большевик, әммә ҡурҡаҡ түгел, революцион подпольеһының хәүефенә бара, күп мәртәбә ҡулға алына; һуғыш ваҡытында һөргөндә; революция ғына уны азат итә.
Ул аҡыллы кеше, уҡымышлы, һәйбәт дәүләт хеҙмәткәренең таланттары менән (хәҙер «технократ» тиерҙәр ине). Коммунизм булмаһа, ул «капиталистик» илдә яҡшы социалистик министр булыр ине.
…интригалар, хәйләкәрлектәр һәм йәбешкәклек өлкәһендә Каменев бөтөнләй йомшаҡ. Рәсми рәүештә ул «Мәскәүҙә ултыра» — Ленинград Зиновьевтыҡы кеүек, баш ҡала — уның биләмәһе. Әммә Зиновьев Ленинградта үҙенең кланын булдырған, төрлө ергә ултыртҡан да уларҙы, үҙенең икенсе баш ҡалаһын ныҡ тота. Каменев быларҙың барыһынан да азат, бер ниндәй ҙә кланы юҡ һәм Мәскәүҙә инерция буйынса ғына ултыра.
Ғаиләһе
Л. Б. Каменевтың беренсе ҡатыны — Л. Д. Троцкийҙың һеңлеһе, Ольга Давидовна Бронштейн (1883—1941), уның менән Парижда 1902 йылда таныша. 1927 йылда айырылашалар. 1941 йылда О. Д. Бронштейн Орел янындағы Медведев урманында атып үлтерелә. Каменевтың был никахтан булған ике улы ла — лётчик Александр Каменев (1906—1937) һәм Юрий Каменев (1921—30.01.1938) — атып үлтереләләр. Килене — артистка Галина Кравченко (1905—1996), ейәне — Виталий Александрович (1931—1966), 1951 году йылда ҡулға алына, 25 йылға хөкөм ителә.
Үрге Уҫылы
Үрге Уҫылы (Верхние Услы) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 785 кеше булған. ОКАТО коды — 80249892001.
Каменев Лев Борисович
Ғаиләһе
Өлкән улының ҡыҙы, Елена Витальевна Абрамова, һәм уның өс балаһы Нью-Йоркта йәшәйҙәр.
Икенсе ҡатыны (1928 йылдан алып) — Татьяна Ивановна Глебова (1899—1937) атып үлтерелә. Беренсе никахынан Игорь исемле улы була. 1935 йылда ҡулға алынғанға тиклем «Academia» нәшриәтендә хеҙмәт итә. Ейәнсәре У. В. Глебова хәтерләүенсә, Л. Б. Каменевтың икенсе никахынан улы Владимир Львович Глебов (1929—1994) балалар йортона эләгә, һуңынан репрессиялана. 1960-сы йылдар уртаһында «Энергия» гәзите мөхәррире була, артабан — Новосибирск дәүләт техник университеты профессоры. Уның тураһында хәтирәләр һәм уның Сталиндың вафаты тураһындағы версияһы беренсе мәртәбә Рафаэль Гругмандың «Советский квадрат: Сталин-Хрущёв-Берия-Горбачёв» китабында баҫтырылған. Л. Б. Каменевтың ейәндәре — Евгений Владимирович Глебов (1961), Ульяна Владимировна Глебова (1968), Устинья Владимировна Глебова (1975) — Новосибирскиҙа йәшәйҙәр.
Каменевтың ҡустыһы — Николай, уның ҡатыны һәм улы — атып үлтерелә.
Сталин менән шәхси мөнәсәбәттәре
1904 йылдың яҙында, Себер һөргөнөнән тәүге ҡасыу ваҡытында, И. В. Сталин Тифлиста Каменевтарҙың ғаиләһендә төйәк урыны таба.
… Был Ачинск ҡалаһында була…, бында Иосиф Джугашвили 1916 йылдың аҙағында армияға алыу сәбәпле килтерелә. Ачинскиҙа Сталин ғәҙәттә өндәшмәй генә ҡунаҡ бүлмәһендә Каменевтың ҡунаҡтары менән алып барған һөйләшеүҙәрҙе тыңлап ултыра, әммә, шаһиттар күрһәтеүенсә, хужа кеше үҙенең ҡунағы менән ғәҙәттә шаҡтай тупаҫ мөғәмәлә итә, үҙенең белем кимәле буйынса Джугашвили килеп сыҡҡан юғары интеллектуаль бәхәстәргә үҙенән бер нәмә лә тиерлек индерә алмаҫын белеп, уны ҡырт киҫә һәм Сталин, ҡағиҙә булараҡ, тымып ҡала.
Кесе Сом
Кесе Сом — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тиньга
Тиньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клеопатра VII
Клеопатра VII Филопатор (грек телендә Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ; б. э. т. 69 йылдың ғинуары — б. э. т. 30 йыл, 12 август) — Боронғо Мысырҙың эллинистик дәүер батшаһы, ҡустылары Птолемей XIII һәм Птолемей XIV менән (ул ваҡыттағы ҡанундар буйынса, ул ҡустылары менән рәсми никахта була), аҙаҡ килеп, үҙе хакимлыҡ итә. Фирғәүен булған дәүерендә ул Юлий Цезарь, һуныңан Марк Антонийҙы арбап, улар ярҙамында үҙенең тәхеттә хакимлығын нығытыуға ирешә. Клеопатраның үлеме менән, көнсығыш Урта диңгеҙ өлкәһендә эллинистик дәүер тамамланып, Рим дәүере башлана. Клеопатра — Боронғо Мысырҙың һуңғы фирғәүене (уның улы Цезарион рәсми рәүештә генә Октавиан Август тарафынан үлтерелгәнгә тиклем фирғәүен була).
Тәхеткә ултырыуы
Клеопатраның атаһы — Птолемей XII Авлет Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәр башлығы, Птолемей династияһына нигеҙ һалыусы македон Птолемей I Сотерҙың тура вариҫы була. Б.э.т. 58—55 йылдарҙа Птолемей XII тәхеттән ҡолатыла һәм Мысырҙан ҡыуыла, уның урынына тәхеткә Клеопатраның апаһы Береника IV ултыра. Рим тарафынан Сүриәгә ҡуйылған башлыҡ Габиний Птолемейға тәхетен кире ҡайтарырға ярҙам иткәндән һуң, Птолеймей ҡыҙы Берениканы үлтертә. Птолемей XII хакимлығын Рим ярҙамы менән генә һаҡлай ала, был Мысыр иҡдисадын ярайһы ҡаҡшата.
Птолемей XII б.э.т. 51 йылдың мартында 17 йәшлек Клеопатраны һәм Клеопатраның ҡустыһы Птолемей XIII-нө тәхеттә ҡалдырып, үлеп китә. Клеопатра Θεα Φιλοπατωρ (Теа Филопатор) — атаһын яратыусы алиһә — исеме аҫтында тәхеткә ултыра. Тәүге йылдар иҡтисади ҡыйынлыҡтар, аслыҡ, сәйәси ыҙғыштар арҡаһында ауыр була. Ҡустыһына кейәүгә сыҡһа ла, ул бик тиҙ уның менән тәхет бүлешергә йыйынмауын күрһәтә.
Клеопатра һәм Юлий Цезарь
Был ваҡытта Римда Помпей менән Цезарь араһында Римда хакимлыҡ өсөн һуғыш бара. Б.э.т. 48 йылда Попмей Юлий Цезарь ғәскәренән Александрияға ҡаса. Б.э.т. 48 йылдың 28 сентябрендә Птолемейҙың ярҙамсылары Помпейҙың башын ҡатыны һәм балалары алдында киҫә. Птолемей, дошманын үлтергәне өсөн Юлий Цезарҙан мәрхәмәткә өмөт итә, етмәһә, был ваҡытта Мысырҙың Римға бурысы ла була. Был Птолемейҙың хәл иткес яңылышлығы була. Цезарь ике көн үткәс Мысырға килеп етә, Птолемей уға Помпейҙың киҫелгән башын күрһәтә. Цезарҙың быға фараздар буйынса, Помпей, сәйәси дошманы булһа ла, Римдың сит илдәрҙә вәкиле һәм Цезарҙың мәрхүмә ҡыҙы Юлияның ире булғанға, асыуы ҡуба. Цезарь Птолемей менән Клеопатра араһында тыуған ыҙғышты хәл итеүгә керешә.
Цезарҙың Птолемейға булған асыуынан файҙаланырға теләп, Клеопатра Александрияға кире ҡайта. Уны Цезарға фарсы келәменә урап, ҡайһы бер фараздар буйынса, тоҡ эсендә килтерәр. Цезарҙы йәш фирғәүендең матурлығы арбай. Ул Клеопатраны тәхетенә ҡустыһы менән кире ултырта. Птолемей XIII был ҡарар менән ризалашмай, яу ҡуптара, әммә тиҙ арала еңелә, Цезарҙың ғәскәренән ҡасҡан ваҡытында ул Нил йылғаһында батып үлә. Цезарь Клеопатраны тәхеткә икенсе ҡустыһы Птолемей XIV менән ултырта.
Б. э. т. 47 йылда 22 йәшлек Клеопатра менән 51 йәшлек Цезарҙың улы Птолемей XV Цезарь (Цезарион ) тыуа. Клеопатра Цезарь улын үҙенең вариҫы итеп ҡалдырыуын теләй. Әммә цезарь вариҫы итеп ҡустыһы Октавианды ҡалдыра. Б. э. т. 46 йылдар тирәһендә Клеопатра Цезарь саҡырыуы буйынса Римға килә. Бында ул б. э. т. 44 йылдың 15 мартында Цезарҙың республикасылар тарафынан үлтерелеүенә тиклем була.
Бынан һуң күп тә үтмәй, Птолемей XIV һаулығы ҡаҡшауы арҡаһында үлеп китә. Ҡайһы бер фараздар буйынса, ҡустыһын Клеопатра ағыулап үлтерә. Клеопатра улы Цезарион менән тәхеткә ултыра, ысынында иһә, хакимлыҡ тулыһынса уның ҡулында була.
Антоний һәм Клеопатра
Цезарҙың үлеменән һуң Римда республикасылар һәм Цезарҙың вариҫтары Антоний һәм Октавиан араһында хакимлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Клеопатра хәрби көс менән һәм аҡсалата республикасыларға ла, цезариандарға ла ярҙам итә. Республикасылар еңелгәндән һуң, б. э. т. 42 йылда Рим ғәскәре башлығы Марк Антоний Клеопатраны Тарсҡа һорау алыу өсөн саҡырта. Клеопатра карабын бик бай биҙәп, үҙе Афродита ҡиәфәтендә Антоний менән осрашыуға килә. Артабан ул Антоний өсөн мул мәжлес ойоштора. Үҙенә булған ғәйептәрҙе ул кире ҡаға, республикасыларға ойошторолған ярҙамды Кипрҙа ҡуйылған башлығы Серапионға япһара. Клеопатра Антонийҙы тулыһынса үҙе менән арбай, һөҙөмтәлә Антоний б. э. т. 41—40 йылдар ҡышын Александрияла Клеопатра менән үткәрә. Б. э. т. 40 йылдың 25 декабрендә Клеопатра ике балаһына — Александр Гелиос һәм Клеопатра Селенаға ғүмер бирә. Шул уҡ йылда Антоний Октвиандың апаһы Октавияға өйләнә.
Б. э. т. 37 йылда Антоний менән Клеопатра ҡайтанан күрешә. Ул Мысыр йолалары буйынса Клеопатраға өйләнә. Клеопатра менән Антонийҙың өсөнсө балалары — Птолемей Филадельф тыуа.
Антонийҙың был ҡылығы Римда оло ғауға ҡуптара, Октавиан Сенатты Мысырға ҡаршы һуғыш башларға күндерә. Б.э.т. 31 йылда Антоний менән Клеопатраның ғәскәре һәм Рим ғәскәре Акциум буйында алыша. Был яуҙа Антоний менән Клеопатраның насар ойошторолған ғәскәре еңелә, әммә ҡамауҙан ҡотолоп Мысырға сигенеүгә өлгәшә, был ваҡытта ғәскәрҙең күп өлөшө Октавиан яғына сыға.
Б. э. т. 30 йылдың яҙында Октавиан Мысырға юллана. Октавиандың ғәскәре Александрияға килеп еткәс, Антоний ғәскәренең ҡалған өлөшө берәм-берәм Октавианға ҡушыла. Уға ҡаршы тороу файҙаһыҙ була. Антоний үҙен үҙе ҡылыс менән сәнсеп үлтерә. Клеопатра һаман Октавиан менән килешә алырына өмөтләнә. Әммә Римға триумф өсөн ебәреләсәген белеп, Рим сығанаҡтары раҫлауынса, Клеопатра үҙен үҙе йыландан саҡтырып үлтерә.
Клеопатра шәхесе
Мысыр титулы — фирғәүен исемен йөрөтһә лә, уның төп теле — грек теле була. Уның тәхеткә ултырыуына тиклем бер нисә быуат дауамында Мысыр менән македондар (эллинистар) хаким итә. 300 йылдар элек Мысырға Искәндәр Зөлҡәрнәй килеүенән һуң, бында грек теле аҡһөйәктәр теленә әйләнә. Клеопатра 300 йыл дауамында Мысыр тәхетенә эйә булған ғаиләһендә беренсе булып мысыр телен өйрәнеүсе булараҡ билдәле.
Клеопатра шәхес булараҡ әлеге көндәргә тиклем донъя мәҙәниәтендә оло ҡыҙыҡһыныу уята. Уға арнап һанап бөткөһөҙ сәнғәт эштәре яҙыла, уның тарихы әҙәби әҫәрҙәрҙә, фильмдарҙа бәйән ителә (мәҫәлән, Шекспирҙың «Антоний һәм Клеопатраһы», Бернард Шоуҙың «Цезарь һәм Клеопатраһы»). Әҫәрҙәрҙең күбеһендә уның донъялағы иң ҡеүәтле кешеләрҙгә йоғонто яһаусы матурлығы һыҙыҡ өҫтөнә алына. Философ Блез Паскаль раҫлауынса, уның гүзәллеге донъя тарихын үҙгәртә.
Павлов Владимир Гаврилович
Биографияһы
1929 йылдың 15 авгусында Яҡут АССР-ы Сунтар районы Вилючан налегында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1956 йылда Яҡут педагогия институтын (хәҙер Төньяҡ-Көнсығыш федераль университет) тамамлай, Вилючан урта мәктәбендә  директор һәм уҡытыусы булып эшләй, һуңынан тыуған улусында комсомол эшендә була. КПСС район комитетының беренсе секретары була, унда үҙен оҫта ойоштороусы һәм етәксе итеп  күрһәтә — ул эшләгән йылдарҙа Сунтар районы ауыл хужалығы производствоһының төп йүнәлештәре буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә.
Һуңыраҡ Яҡут АССР-ының мәғариф министры, КПСС Үҙәк Комитеты инструкторы, Яҡут АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары, КПСС  ҡала комитетының беренсе секретары һәм КПСС Яҡут өлкә комитеты секретары булып эшләй. 1973 йылдан 1976 йылға тиклем ЯАССР-ының яғыулыҡ сәнәғәте идаралығы начальнигы вазифаһын биләй. 1977 йылдан республиканың эре предприятиеһы — «Яҡутмебель» производство берекмәһенең директоры була. Уның тырышлығы арҡаһында Яҡутстандың заманса мебель производствоһы  ойошторола, бының өсөн Павлов республиканың Дәүләт премияһына лайыҡ була.
1999 йылдың 12 авгусында Якутскта вафат була.Г. Павлов исеме менән Сунтар урта мәктәбе һәм «Яҡутмебель» берекмәһе атала. Сунтар ауылында уның мемориаль музейы бар. Якутск ҡалаһында мемориаль таҡтаһы ҡуйылған.
Ҡадәр һәм ҡаза
Ҡадәр (Ҡәҙәр) һәм ҡаза ( — ҡадәр үә ҡаза (яҙмыш һәм ҡаза); Кадар и када) — Аллаһы Тәғәлә бөтә нәмәне алдан билдәләүҙе аңлатҡан ислам терминдары. Ислам дине тәғлимәтенә ярашлы, Аллаһы Тәғәлә үҙ ихтыяры менән бар нәмәлә лә, бөтәһе өсөн дә ҡарар ҡабул итә. Аллаһ яралтҡан бөтә йән эйәләре ихтыяр иркенә эйә. Фәрештәләр генә (мәләикә) ихтыярҙан мәхрүм һәм Аллаға һис шикһеҙ буйһона.
Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә ышаныу имандың алты терәгенең береһе булып тора, ул барлыҡ мосолмандар өсөн дә мотлаҡ. Шул уҡ ваҡытта бөтә хаҡ динле ислам ғөләмәләре Аллаһ тәҡдиренең асылын һәм проблемаһын кеше аңлап бөтмәүе менән килешә. Кешегә Аллаһ атрибуттарын (сифаттарын) һәм уның ихтыярын аңлау бирелмәгән. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ярашлы хәҙистәре һәм иҫбатлау нигеҙенең булмауы арҡаһында фаҡиһтар был проблеманың асылында тәрәнгә инмәҫкә кәңәш итә.
Этимологияһы
Ғәрәп һүҙе ҡадәр бик күп, шул иҫәптән «нисбәт», «күләм», «дәүмәл», «дәрәжә» тигән мәғәнәләргә эйә. Төньяҡ-көнбайыш семит мәҙәниәтендә термин «сикләнгән арауыҡ» тигәнде белдерә. Ҡөрьән был термин «ысынбарлыҡта булған нәмәләргә, шул иҫәптән кеше ғәмәлдәренә лә ҡағылған илаһи ҡаза күрәсәк» тип аңлата. Ҡадәр Ҡөрьәндең аяттарында ҡулланыла:
Ҡаза һүҙе «Хөкөм»,"бойороҡ", «ҡазалау, яза биреү» тигәнде аңлата һәм Ҡөрьәндең бер нисә аятында ҡулланыла, мәҫәлән:
Төрлө мәҙһәбтәрҙә ҡадәр һәм ихтыяр азатлығы
Урта быуат ислам фекеренең үҫешендә ҡадәр һәм ҡаза проблемаларына төрлө ҡараштар барлыҡҡа килә. Ҡадәр проблемаһы кәләмдә иң ҡатмарлы проблемаларҙың береһенә әйләнә. Ҡөрьәндә кешенең Аллаһ тәҡдиренә ныҡ бәйле булыуын раҫлаусы аяттар, шулай уҡ мосолмандың ҡылыҡтары өсөн яуаплылығын иғлан итеүсе аяттар булғанлыҡтан, урта быуаттарҙағы төрлө мәктәптәр араһында тәҡдир һәм кеше ихтыяры нисбәте мәсьәләләре буйынса ҡыҙыу бәхәстәр алып барыла. Төрлө философия мәктәптәре үҫешә, мөғтәзилиҙәр күренекле вәкилдәре булып китә.
Килеп тыуған мөһим сәбәптәргә бәйле, дини-философия фекеренең төрлө йүнәлештәренә һәм секталарға идеологик ҡаршы тороу кәрәклеге сәбәпле сөнни әшғәриҙәр һәм мәтүридиҙәр шулай уҡ ҡадәр мәсьәләһе буйынса үҙ концепцияларын әҙерләй башлаә.
Мәтүридиҙәр тәғлимәтенә ярашлы, ҡаза — был ваҡиға булған мәлдә Аллаһ тарафынан алдан билдәләп ҡуйылған ваҡиғаның тормошҡа ашыуы. Шулай итеп, ҡадәр ҡазаға ҡарағанда киңерәк төшөнсә булып сыға.
Әшғәриҙәр иһә ҡазаны ҡадәрҙән алдараҡ ҡуя, сөнки был Аллаһы тәғәләнең Ҡөҙрәте тип һанай.
Ислам доктринаһына ярашлы, Аллаһы тәғәлә кешегә аҡыл һәм ихтыяр биргән, шуның арҡаһында ул үҙ аллы эш итә, Аллаһының йәшәйешен аңлай һәм аңлы рәүештә ғибәҙәт ҡылыу акттарын башҡара ала. Кеше ҡылған ғәмәлдәре өсөн үҙе яуаплы, һәм быларҙың барыһы өсөн дә хөкөм көнөндә уға Хаҡ тәғәлә алдында яуап тоторға тура киләсәк. Шәриғәт буйынса эш итеүселәр әжәле еткәс бүләкләнәсәк, ә кафырҙар ҡаты язаға тарттырыласаҡ.
Шиғый-жәғәфәриҙәр һәм зәйдиҙәр шулай уҡ ҡадәр һәм ҡаза мәсьәләһе буйынса үҙ доктриналарында мәтүридиҙәргә яҡын.
Төрөк телендә ҡадәр төшөнсәһе (яҙмыш, күрәсәк) «ҡисмәт» һүҙе менән бирелә.
Картографик проекциялар
Картографик проекция— Ерҙең (йә башҡа күк есемдәре, йәки дөйөм мәғәнәлә, теләһә ниндәй бөгөлгән өҫкө йөҙө булған есемдең) өҫкө йөҙөн яҫылыҡҡа сағылдырыуҙың математик билдәләнгән ысулы, йәғни ҡағыҙҙа һүрәтләнеше.
Проекцияларҙың асылы күк есемдәре фигураһын яҫылыҡҡа йәйеп һалып рәсемен төшөрөү. Шул уҡ ваҡытта эллипсоидтан икенсе фигураға параллелдәр һәм меридиандар селтәрен күсереү. Был селтәр күп төрлө була, эллипсоидтың ниндәй фигура менән алмашыныуына бәйле була.
Проекцияла бөҙолоуҙар
Төрлө карталарҙа боҙолоуҙар төрлө ҙурлыҡта булырға мөмкин: эре масштаблы карталарҙа улар һиҙелмәй тиерлек, әммә ваҡ масштаблы картала улар бик ҙур була.
Оҙонлоғо боҙоулоу
Оҙонлоғо боҙолоуы - логик яҡтан башҡа боҙолоуҙар килеп сыҡҡан төп боҙолоу. Бының сәбәбе булып эллипсоидтың (йәки шарҙың) өҫкө йөҙөн йыйырсыҡтарһыҙ йәки өҙөлөктәрһеҙ яҫылыҡта әйләндереү мөмкин түгел. Оҙонлоҡтарҙың боҙолоуы яҫы һүрәттең масштабының тотороҡһоҙлоғон аңлата, был масштабтың нөктәһенән нөктәгә, хатта бер үк нөктәлә, йүнәлешкә ҡарап, үҙгәреүендә сағыла.
Тимәк, картала масштабтың 2 төрө бар:
Осраҡлы масштабты күрһәтеү өсөн боҙолоуҙар эллипсын төҙөйҙәр.
Майҙан боҙолоуы
Майҙан боҙолоуы логик яҡтан оҙонлоҡтарҙың боҙолоуынан килеп сыға. Майҙандарҙың боҙолоуын тасуирлау өсөн эллипс майҙанының эллипсоидтағы башланғыс майҙандан тайпылыуын ҡабул итәләр.
Мөйөштәрҙең боҙолоуы
Мөйөштәрҙең боҙолоуы логик яҡтан оҙонлоҡтарҙың боҙолоуынан килеп сыға. Картала мөйөштәрҙең боҙолоуын һүрәтләү өсөн карталағы йүнәлештәр һәм эллипсоид өҫтөндәге йүнәлештәр араһындағы мөйөштөң айырмаһын ҡабул итәләр.
Форма боҙолоу
Форманың боҙолоуы — эллипсоидтың яҫылыҡта график һүрәтләмәһе.
Тигеҙ мөйөшлө проекциялар
Тигеҙ мөйөшлө проекциялар — мөйөштәрҙе боҙолмаған проекциялар. Навигация мәсьәләләрен хәл итеү өсөн бик уңайлы. Масштаб нөктәнең торошона ғына бәйле һәм йүнәлешенә бәйле түгел. Ерҙәге мөйөш һәр ваҡыт карталағы мөйөшкә тиң, урындағы линия картала ла линия булып төшә. Был проекцияның төп миҫалы булып цилиндрик Меркатор проекцияһы (1569) тора, ул бөгөнгө көндә лә диңгеҙ диаграммалары өсөн ҡулланыла.
Тигеҙ ҙурлыҡтағы проекциялар
Тигеҙ ҙурлыҡтағы проекцияларҙа майҙан боҙолмай, әммә мөйөштәрҙең һәм формаларҙың боҙолоуы ҙур (юғары киңлектәрҙәге материктар бергә ҡушыла). Бындай проекцияла иҡтисади, тупраҡ һәм башҡа ваҡ масштаблы карталар өсөн ҡулланыла.
Ирекле проекциялар
Ирекле проекцияларҙа ла мөйөштәрҙең, майҙандың боҙолоуы бар, әммә тигеҙ ҙурлыҡтағы һәм тигеҙ мөйөшлө проекцияларҙағыға ҡарағанда күпкә кәмерәк, шуға күрә был проекциялар киң ҡулланыла.
Айырым айырым проекциялар осрағы булып айырым бер йүнәлештә араларҙы һаҡлаусы тигеҙ проекциялар тора: мәҫәлән, туранан-тура азимуталь проекция, унда полюс алыҫлығы дөрөҫ һүрәтләнә.
Цилиндрик проекция
Тура цилиндр проекцияларында параллелдәр һәм меридиандар бер-береһенә перпендикуляр булған параллель тура һыҙыҡтар менән һүрәтләнә. Шулай итеп, цилиндр проекцияларының тура мөйөшлө селтәре бирелә
Энергодар
Энергодар ( Енергодар, Энергодар) — Запорожье өлкәһендә урынлашҡан ҡала.
Халыҡ һаны — 54536 кеше (2014).
Картографик проекциялар
Цилиндрик проекция
Меридиан дар араһындағы аралыҡ оҙонлоҡтар айырмаһына пропорциональ. Параллелдәр араһындағы аралыҡтар һүрәттең ҡабул ителгән характеры йәки ер өҫтө нөктәләрен цилиндрҙың ҡабырға йөҙөнә проектлау ысулы менән билдәләнә. Проекцияларҙы билдәләүҙән күренеүенсә, уларҙың меридиандар һәм параллелдәр селтәре ортогональ. Цилиндрлы проекцияларҙы конус түбәһе сикһеҙ булған конуслы проекцияларҙың айырым осрағы тип ҡарарға мөмкин.
Энергодар
Тарихы
1970 йылда нигеҙләнгән.
Халҡы
<div style=*font-size:88%*> Туған тел буйынса, 2001: рус теле — 61,7%, украин теле — 37,8%.
Картографик проекциялар
Конуслы проекциялар
Боҙоҡлоу характеры буйынса конуслы проекциялар төрлө булырға мөмкин. Тигеҙ мөйөшлө һәм тигеҙ аралыҡлы проекциялар киң таралыу ала. Конуслы проекцияларҙың барлыҡҡа килеүен ер өҫтөнән конустың ҡабырға йөҙөнә, ер шарына (эллипсоида) ҡарата йүнәлешле итеп проектлау тип күҙ алдына килтерергә мөмкин.
Тура конуслы проекцияларҙа ер шары күсәрҙәре һәм конус күсәре тап килә.
Псевдоконислы проекциялар
Псевдоконик проекцияларҙа параллелдәр концентрик түңәрәктәрҙең дуғалары менән һүрәтләнә, меридиандарҙың береһе уртаса тура һыҙыҡ тип атала, ә ҡалғандары уртасаға ҡарата симметрик булған кәкрелектәр менән бирелә.
Псевдоцилиндрик проекциялар
Псевдоцилиндрик проекцияларҙа бөтә параллелдәр параллель һыҙыҡтарҙан, урта меридиан параллелдәргә туранан-тура перпендикуляр, ә ҡалған меридиандарҙан кәкре һыҙыҡтар менән күрһәтелә. Урта меридиан — проекция симметрияһы күсәре булып тора.
Поликонуслы проекциялар
Поликонуслы проекцияларҙа экватор тура һыҙыҡ итеп һүрәтләнә, ә ҡалған параллелдәре эксцентрик түңәрәктәр дуғаларынан ғибәрәт. Меридиандар экваторға ҡарата үҙәк тура меридиан перпендикулярына ҡарата симметриялы кәкреләрҙән тора.
Собачья (Большая ҡушылдығы)
Собачья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Төҫтө
Кесе Төҫтө (Малая Тусту) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2361 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1204-се уҡсылар полкы
1204-се уҡсылар полкы — Бөйөк Ватан һуғышында СССР 361-се уҡсылар дивизияһының хәрби часы.
Формалашыу тарихы
СССР ГКО-һының 1941 йылдың 11 авгусындағы 459сс һанлы ҡарарын бойомға ашырыу сиктәрендә Башҡорт АССР-да (Волга буйы хәрби округы) 1941 йылдың сентябрь-октябрендә ойошторола :Башҡортостан хеҙмәтсәндәре, бөтә совет кешеләре кеүек, Ҡыҙыл Армия сафтарына ҙур илһөйәрлек күтәрелеш тойғолары менән килде. Призыв пункттарында, предприятиеларҙа, колхозда — бар ерҙә лә фронтҡа китеүселәрҙе оҙатыу Ватаныбыҙға һөйөү һәм тоғролоҡ демонстрацияһына әүрелде… …Повестка көтөп тормай хәрби хеҙмәткә бурыслыларҙың күбеһе военкоматҡа фронтҡа ебәреү үтенесе менән килделәр. …Йылы август көнө. Өфөнөң Киров районы призыв пункты. Госбанк Үрге Тәтешле бүлеге идарасыһы В. С. Ихсанов иҫләй: 1941 йылғы сентябрҙең беренсе көндәрендә беҙҙең Үрге Тәтешле ауылынан 14 кеше фронтҡа алынды. Минең етәкселегем аҫтында ошо төркөм Өфөгә 361-се уҡсылар дивизияһы составына юлланды. Беҙ тыуған ауылыбыҙҙан киткән 1941 йылдың 4 сентябрҙең ҡояшлы көнөн бер ҡасан да онотмам. Ауылдаштарым һәм күрше ауылдарҙа йәшәүселәр беҙҙе армияға оҙатыу митингына йыйылды..
Формалашыу ваҡытында хәрби һәм һан яғынан составы
1941 йылдың сентябрь аҙағында часть шәхси состав менән комплектлана. Теүәл һаны аныҡланмаған, частың дислокация урындары — Өфө, Шишмә, Сәфәр, Булгаково, Нижегородка. Дивизияның рядовой составын башлыса хәрбиҙәр — Башҡортостандың төп халҡы тәшкил итә ине … Мишкә районының Бабай ауылынан колхозсы Нәсибулла Ғиззатуллин — 1204-се полк разведчигы. Кесе командирҙар составы шулай уҡ запастан саҡырылған ине… Граждандар һуғышы ҡатнашыусыһы сержант Яков Нелюдин, Белорет эшсеһе, 1204-се уҡсылар полкы командир булып китте.
Юғары Башҡомандованиеһы Ставкаһының (СВГК) 1941 йылдың 11 ноябрендәге 004279-сы һанлы директиваһы буйынса 361-се уҡсылар дивизияһы составында 39-сы резерв армияһына индерелә Һәм Өфө ҡалаһы тирәһенән Ярославль өлкәһенең Пошехонье-Володарскиға яңы дислокация урынына күсеү тураһында бойороҡ ала.
1941 йылдың 8 ноябрендә Дим станцияһынан беренсе эшелон китә.
Эшелон артынан эшелон көнбайышҡа табан китә. Һуңғы тимер юлы эшелоны менән киткән Шишмә станцияһынан 1941 йылдың 11 ноябрендә китә.
Куйбышев,Рязань, Коломна, Козлов, Воскресенск ҡалаларын уҙып китәләр.
Хәрби эпизодтар
1941 йылдың 17 декабре төнөндә полк 361-се уҡсылар дивизияһы составында поход маршы менән ике тәүлек эсендә 80 км үтеп, Рыбинск районына барып сыға, артабан хәрби эшелондар составында 361-се уҡсылар дивизияһы составында Торжок ҡалаһынан көньяҡҡараҡ ташлана .
1941 йылдың 21 декабрендә полк 361-се уҡсылар дивизияһы составында, тимер юл эшелондарынан төшөп ҡалып, Торжоктан көньяҡҡараҡ, фронт һыҙығынан 40 км алыҫлыҡта, туплана. 1941 йылдың 23 декабренең көн үҙәгендә 361-се дивизияның командирын һәм комиссарын Песчанки ауылында урынлашҡан армия штабына саҡырталар. Армия командующийы генерал-лейтенант И. И. Масленников 361-се дивизияның командирын һәм комиссарын Мәскәү тирәһендәге, Калинин фронтындағы дөйөм хәл менән таныштыра һәм дивизияға хәрби бурыс ҡуя. 361-се дивизияһының бурысы:
Дивизия 360-сы артиллерия полкының 1-се һәм 3-сө дивизиондары, 103-сө гвардия миномёт дивизионы һәм 143-сө танк батальоны менән көсәйтелә.
1941 йылдың 24 декабре иртәһендә дивизия командиры рекогносцировка үткәрҙе .
Рекогносцировкала частар командирҙары, ғәскәрҙәр һәм хеҙмәтләндереү ғәскәрҙәре начальниктары, ҡайһы бер штаб офицерҙары ҡатнашты. Дивизия командиры ҡарарына ярашлы төп удар Елизаветино, Павлушково йүнәлешендә яһала .
1204-се полк төп уларҙың уң флангында хәрәкәт итеп, Разлипиха, Ериха, Елизаветино терәк пункттарын яулап алырға, артабан Конышково, Павлушково йүнәлешендә һөжүм итергә тейеш була.
1202-се уҡсылар полкына 1204-се полк менән берлектә Елизаветино, Редькино, Копыряне терәк пункттарын алырға, артабан Глинки йүнәлешендә һөжүмде үҫтерергә бурыс ҡуйыла . 143-сө айырым танк батальоны 1204-се уҡсылар полкы менән берлектә дошман оборонаһын йырыу өсөн тәғәйенләнгән була. 1204-се уҡсылар полкы Павлушково районына сығыу менән 143-сө айырым танк батальондың һуғышҡа индерелгән 1200-се уҡсылар полкы ҡарамағына күсеүе ҡаралған була.
1941 йылдың 26 декабренең таңында, артиллерия әҙерлегенән һуң, 361-се уҡсылар дивизияһы полктары һөжүмгә күсәләр. Дошман бик ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә. Был көндә дошман оборонаһын ҡыйратыуға өлгәшеп булмай.
Пехотаның алғы хәрби сафтарына артиллерияның күпселек өлөшөн тура наводкаға ҡуйып, 1941 йылдың 27 декабренең иртәһендә 361-се уҡсылар дивизияһы һөжүмен яңырта, төп көсөн көслө терәк пункты Елизаветинола дошманды ҡыйратыуға туплай. Артиллеристарҙың мәргән атыуынан бер-бер артлы дошман ут нөктәдәләре юҡҡа сыға. 925-артиллерия полкының кесе лейтенант В. М. Савочкин етәкселегендәге 1-се батарея тура наводка менән өс дошман дзотын ҡыйрата.
1941 йылдың 27 декабре кисендә подполковник Д. В. Михайлов полктар алдында киләһе көнгә бурыс ҡуя: Павлушково, Грешнево йүнәлешендә һөжүм итеү өсөн һуғышҡа икенсе эшелонды — 1200 полкын индерергә.
1941 йылдың 28 декабрь көнө иртәнсәктән алып 361-се уҡсылар дивизияһы частары һөжүмен яңырта. Дошман дивизия частарының алға хәрәкәтен туҡтатыу өсөн 312-се пехота полкы ҡалдыҡтары, шулай уҡ 62-се моторлаштырылған полк һәм белофиндар батальоны подразделениелары менән ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә.
1202-се һәм 1204-се полктар шулай уҡ уңышлы эш итә. 1941 йылдың 28 декабрь көнө иртә менән улар гитлеровсыларҙы ҡамалған терәк пункттарында ҡыйрата башлайҙар.
Ериха терәк пункты өсөн ҡаты алыш ҡабына. Дошман 1204-се полкының 1-се уҡсылар батальонының ике һөжүмен кире ҡаға 1941 йылдың 30 декабрендә кискеһен разведка начальнигы 361-се уҡсылар дивизияһы командирына Павлушково — Степино шоссеһы буйлап көньяҡ йүнәлештә дошман автомобилдәр, ылауҙар, ғәскәрҙәрҙең хәрәкәт итеүе тураһында хәбәр итә. Был мәғлүмәттәрҙе ул дошман тылында эш иткән разведка төркөмдәренән ала. Подполковник Д. В. Михайлов дошмандың сигенгән частарын ҡыйратырға һәм уларҙы ике аралағы оборона рубежына тиклем сигенеүенә юл ҡуймаҫҡа ҡарар итә. 1942 йылдың 1 ғинуарында иртәнсәк 39-се армия штабы элемтә офицеры 361-се уҡсылар дивизияһы команда пунктына командарҙарға хәрби әмерҙе еткерә. 1942 йылдың 1 ғинуарында иртәнсәк 39-се армия штабы элемтә офицеры 361-се уҡсылар дивизияһы команда пунктына командарҙарға хәрби әмерҙе еткерә.
1942 йылдың 3 ғинуар көнө иртәндән, артиллерия әҙерлектән һуң, 1202-се полкы уң флангта һөжүмгә күсә. 1204-се полкы ла, дошмандың ҡаршылашыуын урап үтеп, бик уңышлы алға ынтыла. 1942 йылдың 4 ғинуар көнө кисен 361-се уҡсылар дивизияһының командиры частар алдына бурыс ҡуя: 1200-се полкы Харламов районын алырға һәм, Бахмутово районында Ржев — Рига шоссе юлын ҡырҡып, Волгаға сығырға һәм тотҡарламайынса уны Соломиново районында аша үтергә, 1204-се полкы — Яңы Коростелево, Яңы Фильково йүнәлешендә һөжүм итергә, Волганы Ножкино районында аша сығырға һәм Кокошкино ауылын яулап алырға тейеш. 1202-се полк икенсе эшелонды тәшкил итә .
Богданович Татьяна Александровна
Богданович Татьяна Александровна (26 ноябрь 1873 йыл — 31 декабрь 1942 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР яҙыусыһы, тарихи повестар авторы. Әҫәрҙәрендә 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоро башҡорттарының тормошон һүрәтләй. А. И. Богдановичтың ҡатыны.
1204-се уҡсылар полкы
Ржев тирәһендә
1942 йылдың 8 ғинуарында контрһөжүмдән һуң оператив паузаһыҙ Ржев — Вязьма операцияһы башлана — Мәскәү аҫтындағы алыштың ослау периоды.
Богданович Татьяна Александровна
Биографияһы
Татьяна Александровна Богданович (ҡыҙ фамилияһы Криль) 1873 йылдың 31 декабрендә Санкт-Петербург ҡлаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Төрлө мәғлүмәт буйынса, уның тыуыу датаһы 1872 йылдың 15 авгусы, йә 1873 йылдың 26 ноябре.
Бала сағынан үҙенең Анненская Александра (рус революционеры, публицист Петр Ткачевтың һеңлеһе) һәм уның ире — рус йәмәғәт эшмәкәре Николай Анненский ғаиләһендә тәрбиәләнә. 1880 йылдарҙа Себер һәм Волга буйында улар менән бергә һөргөндә була. 1890 йылда Түбәнге Новгородта гимназияны, 1896 йылда — Санкт-Петербургтың Юғары ҡатын-ҡыҙҙар (Бестужев) курстарының тарих-филология бүлеген тамамлай. 1898 йылда А. И. Богдановичҡа кейәүгә сыға. Баш ҡала матбуғатында публицистика, тәржемәләр, тарихи беллетристика менән сығыш яһай. 1907 йылда ире үлгәндән һуң 4 бала менән тороп ҡала.
1204-се уҡсылар полкы
Ржев тирәһендә
Бер үк ваҡытта Калинин фронтының 39-я армияһына 29-сы армия менән берлектә дошмандың Ржев төркөмөн уратып алып ҡыйратырға һәм 1942 йылдың 12 ғинуары көнө аҙағынаҡалана яулап алыу бурысы ҡуйыла.
Богданович Татьяна Александровна
Биографияһы
Күп китаптар авторы, шул иҫәптән: «Александр I. Тарихи-биографик очерктар» (М., 1912), «Первый революционный кружок Николаевской эпохи. Петрашевцы» (Пг., 1917), «Хождение в народ» (Пг., 1917), «Великие дни революции. 23 февр. — 12 марта 1917 г.» (Пг., 1917); «Биография Владимира Галактионовича Короленко» (Х., 1922), «Любовь людей шестидесятых годов» (Л., 1929), «Суд над колдуном: Роман» (М., 1928), «Соль Вычегодская: Роман» (Свердловск-М., 1931), «Холоп-ополченец (1606—1612)» (2 китапта М.-Л., 1941).
1204-се уҡсылар полкы
Ржев тирәһендә
1942 йылдың 5 февралендә армия командующийы 361-се уҡсылар дивизияһы алдында торған бурысты аныҡлай.
Хәрби ҡаҙаныштары өсөн 1942 йылдың 17 мартындағы оборона халыҡ комиссарының 078-се һанлы бойороғона ярашлы 59-сы уҡсылар полкы итеп үҙгәртелә.
Юғалтыуҙар тураһында донесениеларҙа
1941 йылдың 26 декабренән алып 1942 йылдың 1 майына тиклем 21-се гвардия уҡсылар дивизияһының 59-сы уҡсылар полкы буйынса юғалтыуҙар исемлеге.
= Сығанаҡтар ==
Том Круз
thumb|right|240px| Голливуд «Дан аллеяһы»нда Том Круз йондоҙо
Том Круз (Tom Cruise, тулы исеме Томас Круз Мэйпотер IV (Thomas Cruise Mapother IV, 3 июль 1962 йыл,Сиракьюс (Нью-Йорк), Нью-Йорк штаты) — АҠШ актёры, режиссёр, продюсер, сценарист.
Норынь
Норынь (Норинь) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Овруч һәм Народичи райондары аша көньяҡҡа табан аға. Уж йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Этимология
Йылға исеме балтик телдәренә ҡарай, әммә аңлатмаһы билдәһеҙ.
Днестр буйы Молдова Республикаһы
Днестр буйы Молдова Республикаһы (Република Молдовеняскэ Нистрянэ, Придністровська Молдавська Республіка; йәғни Днестр буйы, Нистрения, Придністров'я) — Днестрҙың һул һәм уң ярҙарында урынлашҡан танылмаған дәүләт. Донъя йәмәғәтселеге тарафынан башлыса Молдованың өлөшө тип иҫәпләнә.
Халҡы
2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы 505 153 кеше, шул иҫәптән ҡала халҡы — 349 227 кеше (69,13 %), ауыл халҡы — 155 926 кеше (30,87 %) тәшкил итә. 1990 йылда Днестр буйында 730 000 кеше йәшәгән. Милли составы :
Сале-Паюта-Яха
Сале-Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Көнигсберг
thumb|Көнигсберг 1870 йылдағы картала
Кө́нигсберг (, Königsberg) — Калининград ҡалаһынын элекке исеме.
Лоб (Турья ҡушылдығы)
Лоб — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турья йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ковалёва Ольга Васильевна
Ковалёва Ольга Васильевна (, Любовка ауылы, Һарытау губернаһы — 2 ғинуар 1962 йыл, Мәскәү) — Рәсәй империяһы һәм СССР йырсыһы (контральто), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947).
Биографияһы
Ольга Васильевна Ковалева 1906 йылда Рус музыка йәмғиәтенең һарытау бүлексәһендә музыка класын тамамлай. 1907—1909 йылдарҙа Петербургта И. П. Прянишников опера курстарында шөғөлләнә. Опера труппаһы составында Рәсәйҙең төрлө ҡалаларына гастролдәргә йөрөй. Провинцияның опера театрҙарында йырлай (Ратмир — Глинканың «Руслан һәм Людмила», Зибель — «Фауст» Гуно).
Әммә уның ысын һәләте урыҫ халыҡ йырҙарын башҡарыу була. Билдәле фольклорсы Е.Линева етәкселегендә уларҙың нигеҙендә концерт программаһын әҙерләй, уның менән 1912 йылдан Мәскәүҙә сығыш яһай. Һөҙөмтәлә, 1913 йылдан Ковалева башлыса халыҡ йырҙарын башҡарыусы булараҡ сығыш яһай. Был сифатта Европа (Швеция, Норвегия, Финляндия, Франция, Германия) буйлап гастролдәргә сыға.
1924 йылдан Бөтә Союз радиоһында солист булып эшләй һәм һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеменә лайыҡ була. Ковалева — күп кенә популяр йыр текстары һәм музыкаһы авторы («Ой, цвети кудрявая рябина», «Волга-реченька глубока» и др.).
Үҙ ваҡытында Ольга Васильевна беренсе булып радиомикрофонда рус йырҙары менән сығыш яһай һәм радиола күп эшләй, башта солист булып, ә ғүмере аҙағында Бөтә Союз радиоһында урыҫ йыры хорының әҙәби консультанты була.
1921 йылда Швецияла һәм Норвегияла Совет власы исеменән сығыш яһаған концерт төркөмө составында ул урыҫ йырын күрһәтә, 1925 йылда Парижға Бөтә донъя художество күргәҙмәһенә совет артистары делегацияһы составында һәм 1927 йылда — Франкфурт-на-Майне ҡалаһына сыға.
Ольганың ата-әсәһе матур тауышҡа эйә булған ҡыҙҙарының һәләтен күрә. Һуңыраҡ алыҫ туғандарында ул грамотаға өйрәнә, һуңынан 20 йәшендә фельдшер-акушерҙар курсына китә.
Ҡыҙы — актриса Марина Францевна Ковалева (1923—2007), режиссёр Леонид Аграновичта кейәүҙә була.
Введенское зыяратында ерләнә (9-сы уч.).
Моратбай
Моратбай Моратбай— Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Табылғашты йылғаһының һул ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Сурмог
Кесе Сурмог — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Томилиха
Томилиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Охтома йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәкилов Марат Ғәлимйән улы
Вәкилов Марат Ғәлимйән улы (9 декабрь 1950 йыл) — хоҡуҡ белгесе, суд органдары ветераны. 1995—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды судьяһы, 1997—1998 йылдарҙа Юғары Суд рәйесенең енәйәт эштәре буйынса урынбаҫары, 1999—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды рәйесе. Юстицияның 3-сө класлы дәүләт советнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Биографияһы
Марат Ғәлимйән улы Вәкилов 1950 йылдың 9 декабрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Лағыр ауылында Зәйнәб һәм Ғәлимйән Вәкиловтарҙың күп балалы ғаиләһендә өсөнсө бала булып тыуа.
1971—1973 — Лағыр урта мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эшләй.
1973—1978 — Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетында белем ала. Студент йылдарында уҡыу йортоноң сңғысылар клмандаһы ағзаһы була.
1978—1981 — колхоздарға юридик хеҙмәт күрһәтеү буйынса адвокат.
1981—1985 — Мәләүез районы халыҡ суды судьяһы.
1985—1992 — Башҡортостан Республикаһы Юғары Судының даими сессияһы судьяһы.
1992—1995 — Белорет-15 ҡалаһы ҡала округы судьяһы.
1995−2007 — Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды судьяһы, рәйес урынбаҫары, БР Юғары Суды рәйесе.
2008−2011 — Пермь крайы буйынса Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығы идаралығы етәксеһе.
2011—201? — Башҡортостан Республикаһының тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары.
Соболиная (Заячья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Истамғолов Әмир Мираҫ улы
Истамғолов Әмир Мираҫ улы (5 июнь 1931 йыл — 3 август 2009 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1949—1992 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозы Һамар бүлексәһе механизаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
Әмир Мираҫ улы Истамғолов 1931 йылдың 5 июнендә БАССР-ҙың Әбйәлил районы Ярлыҡап ауылында тыуа.
Белеме — тулы булмаған урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1946 йылда «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозының Һамар бүлексәһендә башлай. 1948—1949 йылдарҙа совхозда ойошторолған тракторсылар курсында уҡый. 1949 йылдан — тракторсы-машинист, «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхоздың Һамар бүлексәһе механизаторы.
Фиҙакәр хеҙмәте менән совхоз буйынса иген культураларының уңышын арттырыуға булышлыҡ итә. Шарттар насар булған 1980 йылда ла хужалыҡ буйынса гектарынан 24,8 центнер иген алына. Унынсы биш йыллыҡта һәр гектарҙан уртаса 20,8 центнер уңыш йыйыла, туғыҙынсы ун йыллыҡта был күрһәткес 17,2 центнер була.
1991 йылда хаҡлы ялға сыға, 2009 йылдың 3 авгусында вафат була.
Весёлый (Стәрлетамаҡ районы)
Весёлый (Весёлый) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 342 кеше. Почта индексы — 453147, ОКАТО коды — 80249860002.
Нойекруг
Нойекруг (Neuekrug) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 192 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Ломовая (Каква ҡушылдығы)
Ломовая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы
Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы (11 ноябрь 1954 йыл) — ғалим-математик, электрон техникаһы инженеры. 1977―1996 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1998), профессор. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Рәмил Миҙхәт улы Әсәҙуллин 1954 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, үҙе уҡыған шул уҡыу йортонда эшкә ҡалдырыла.
1977―1996 йылдарҙа ― Башҡорт дәүләт университетының ғилми-тикшеренеү секторы ғилми хеҙмәткәре, бер аҙҙан ассистент булып хеҙмәт юлын башлай.
1999—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙерге Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның) программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире булып уңышлы эшләне.
Шәкүр (Свердловск өлкәһе)
Шәкүр  (Шокурово) — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан тарихи башҡорт ауылы.
Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Әсәҙуллин стационар булмаған шарттарҙа барған химик реакциялар кинетикаһы моделдәре өсөн кире мәсьәләләр сисеү методтарын һәм алгоритмдарын анализын булдырған, шулай уҡ углеводородтарҙың окисланыу реакцияһы механизмдарын тикшереү буйынса күп кенә практик мәсьәләләрҙе сискән.
Шәкүр (Свердловск өлкәһе)
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 754 кеше йәшәй, шул иҫәптән 367 ир-ат һәм 387 ҡатын-ҡыҙ.
Тарихы
Шәкүр ауылы өпәй ырыуы аҫаба башҡорттарының ерҙәрендә нигеҙләнгән . Башҡорт ғәскәре заманында (XVIII-XIX быуаттарҙа) Шәкүр ауылы 2-се башҡорт кантоның 5-се йортона кергән. 1773 йылдың март айында ауылда академик Петер Симон Паллас булып киткән, бының тураһында ул үҙенең яҙмаларында мәғлүмәт бирә:"«Ехали по большей части по льду р. Уфы мимо некоторых башкирских деревень до Шокур-аула. Щастливые башкирцы имеют в сей стране великое земледелие и водят пчел, довольно скота и дичиною в около лежащих горных дремущих лесах весьма изобилуются. Охота на куниц, оленей. Башкирцы имеют постоянные деревни. В башкирской деревне Шиг-гири-аул (Уфа — Шигири) в 15 верстах вниз по Уфе переминил лошадей»"
Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
2002 йылдан ― Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй: юғары етештереүсән хисаплау технологиялары һәм системалары кафедраһы профессоры.
Шәкүр (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1834 йылда ауылда 404 башҡорт иҫәпкә алынһа, 1859 йылда 600 башҡорт һәм 36 керҙәш иҫәпләнгән.
Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Фәнни тикшеренеүҙәре физик-химик процестарҙы математик моделләштереүгә бағышлап, юғары математика фәнендә күп кенә асыштар, яңыса аңлатмалар эшләгән.
100-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы.
Шәкүр (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Всего в д. Шокурово мужского пола 273, женского — 289 душ.
Локус
мини|215x215пкс|[[хромосоманың схемаһы:
(1) хроматида;
(2) центромера;
(3) ҡыҫҡа яурыны;
(4) оҙон яурыныны]] Локус (locus — урын) — хромосомала гендың урынлашҡан урыны. Хромосомала гендар бер-бер артлы линия яһап урынлашалар. Шуға ла ғалимдар хромосома карталары төҙөү идеяһына килгәндәр. Бер эләгешеү төркөмөндәге гендарҙың хромосомала урынлашыу тәртибен күрһәткән карталарҙы генетик карта тип атайҙар. Ундай карталарҙы кроссинговер һөҙөмтәһенән, гендар араһындағы рекомбинация осраҡтарынан сығып төҙөйҙәр. Бынан тыш хромососмаларҙың цитологик карталарын да төҙөйҙәр. Сөнки, генетик карталар гендарҙың урыны күрһәтһә лә, улар араһындағы алыҫлыҡты, хромосомалағы конкрет урынын күрһәтмәй.
Шулай итеп, хромосоманың морфологик төҙөлөшөнә бәйле, гендарҙың урындары һәм алыҫлыҡтары күрһәтелгән карта цитологик карта тип атала.
Локус сиктәрендә ДНК-ың нуклеотидтар теҙмәһе аллель тип атала. Гомологик хромосомларҙың бер үк локусын биләгән гендар үҙ-ара аллель була. Улар гендың бер үк варианты (нуклеотидтар теҙмәһе тап килә) йәки төрлө варианты (нуклеотидтар теҙмәһе тап килмәй) булырға ла мөмкин. Тәүге осраҡта, тап шул ген буйынса күҙәнәк гомозигота була. Ә икенсе осраҡта — гетерозигота.
Исемлеге
Хромосоманың цитологик картаһында гендың локусын күрһәтеү миҫалы: «6p21.3». Бэндтар хромосоманы махсус буяуҙар ярҙамында эшкәрткәндән һуң (һүрәтләмәләр, төҫтәр, биҙәктәр барлыҡҡа килгәс) күренә.
Уларҙы центромеранан теломераға ҡарай номерлап сығалар. Суб-бэндтар һәм бик бәләкәй сегменттары үтә һиҙгер буяуҙар менән эшкәрткәндә генә күренә.
Хромосоманың оҙон яурынындағы гендарҙың локустары ла шундай уҡ ысул менән күрһәтеп билдәлелә. Мәҫәлән, «11q1.4-q2.1» генының локусы 11-се хромосоманың оҙон яурынында тигәнде аңлата. Урыны: Бенд 1 (суб-бэнд 4) менән Бенд (суб-бэнд 1) 2 араһында.