cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халыҡ иҫәбен алыу
Тарихи очерк
Боронғо Грецияла, Аттикта беҙҙең эраға тиклем IV быуатта бөтә булған ир-аттың иҫәпкә алыныуы билдәле, Боронғо Рим>да беҙҙең эраға тиклем 435 быуаттан даими рәүештә ценздар үткәрелә..
Халыҡ иҫәбен ҡаҙнасылыҡ маҡсатында йәки айырым хәл-торошта эпизодик иҫәп алыу иртә Урта быуатта уҙғарыла. Мәҫәлән, 1086 йылда, Англияла Вильһельм I Яулап алыусы бойороғо буйынса 34 графлыҡта халыҡ иҫәбе алына һәм уның һөҙөмтәләре «Ҡурҡыныс хөкөм китабы» атамаһын ала. Европаның ҡайһы бер ҡалаһында: Нюрнбергта (1449), Страсбургта (1473), Цюрихта (һәм бөтә да) (1567), Флоренцияла (1427—1430) хужалыҡтар иҫәпләнә.
Новгород республикаһында һәм ҡайһы бер урыҫ кенәзлектәрендә һалым түләү өсөн халыҡ иҫәбен алыу XIII быуаттың икенсе яртыһында башлана.
Рустә беренсе халыҡ иҫәбен алыу ҡаҙнасылыҡ маҡсатында 1245 йылда үткәрелә [ <span style="" title="не указан источник на утверждение (1 сентября 2010)">сығанаҡ 3314 көн күрһәтелмәгән ].
XVIII быуат уртаһынан Европа илдәрендә (Австрия, Бавария, Голландия, Дания, Испания), Азияла (Япония), Америкала халыҡ иҫәбен алырға тырышып ҡарайҙар.
1718 йылда йән башына һалым түләүгә күсеү менән Петр I халыҡ иҫәбен алыу тураһында указ сығара. Унда, атап әйткәндә, былай тиелә: «бөтә кешенән сказкалар алырға (бер йыл ваҡыт бирергә), ҡайһы ауылда кемдә нисә ир-ат булыуы тураһында дөрөҫ мәғлүмәт килтерһендәр». «Сазкалар» (исемлек) өс йылдан һуң йыйып алына һәм артабанғы өс йылда тикшерелә (ревизия яһала). Һуңынан иҫәп алыу мәғлүмәттәре «һалым түләүсе халыҡ ревизияһы» тип атала башлай.
Тәүге тулы халыҡ иҫәбен алыу 1790 йылда АҠШ-та үтә.
Судан
Суда́н (السودان), тулы исеме — Судан Республикаһы (جمهورية السودان (Джумхурийат ас-Судан)) — Төньяк-көнсығыш Африкала урынлашҡан Африка дәүләте. Төньяҡтан Мысыр, төньяк-көнбайыштан Ливия, көнбайыштан Чад, көньяк-көнбайышта Үҙәк Африка Республикаһы һәм Конго Демократик Республикаһы, көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан Уганда һәм Кения, көнсығыштан Эритрея һәм Эфиопия менән сиктәш. Төньяк-көнсығыш яҡтан ярҙары Ҡыҙыл диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла.
Баш ҡалаһы — Хартум ҡалаһы.
Боронғо һәм урта быуаттарҙа
Судан территорияһында таш быуаттың Хартум мәҙәниәте ҡомартҡылары табылған. Беҙҙең эраға тиклем 4-3 мең йыллыҡта, Судандың төньяғында шул ваҡыттағы Мысыр мәҙәниәтенә яҡын мәҙәниәт барлыҡҡа килә. Элек хәҙерге Судандың биләмәһенең күп өлөшөндә (Нубия исеме аҫтында билдәле) боронғо мысырлылар туғандаш семит-хамит һәм кушит ҡәбиләләре ултырған. Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡта бында көньяҡтан негроидтар күсеп килгән. Хәҙерге заман биләмәһендә хәҙерге нилоттарҙың ата-бабалары йәшәгән. Урындағы халыҡ боронғо Мысыр менән сауҙа иткән һәм уның яғынан сапҡынсылар тарафынан талауға дусар булған. Беҙҙең эраға тиклем 2 мең йыллыҡтың башында бында Керм дәүләте барлыҡҡа килә, һуңыраҡ ул Куш батшалығы менән алмашына.
XVI—XVIII быуаттарҙа хәҙерге Судан биләмәһендә үҫешкән ауыл хужалығы, һөнәрҙәр һәм сауҙаһы менән бойондороҡһоҙ дәүләттәр йәшәгән. Уларҙың иң мөһиме — Сеннар  һәм Дарфур солтанлығы булған. Әммә XVIII быуат урталарына улар айырым феодаль кенәзлектәргә һәм күсмә ҡәбиләләргә тарҡала.
XIX быуат
1819—1822. йылдарҙа Мысыр Судандың территорияһының күп өлөшөн баҫып ала. Юғары Порт фарманына ярашлы 1841 йылда был «Мысыр Суданы» тип аталған административ берәмектәр менән идара итеү Мысырҙың вице-короленә тапшырыла, шулай итеп, Судан Ғосман империяһы составыан инә, әммә ғәмәлдә Мысыр биләмәһе була.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Суданда Бөйөк Британияның йоғонтоһо көсәйә. Ҡаты эксплуатациялау һәм милли иҙеү дини-реакцион юнәлеш менән көслө халыҡ хәрәкәтенә килтерә. Дини лидер Мөхәммәт ибн Абдалла, 1881 йылда үҙен «Мәхди» (мессияһы) тип иғлан итә һәм көнбайыш һәм үҙәк Судандың ҡәбиләләләрен ғосманлыларға ҡаршы берләштерергә тырыша. Ихтилал 1885 йылда Хартумды алыу һәм илдән европа, төрөк һәм мысыр чиновниктарын ҡыуыу менән тамамлана. Мәхмәт Әмин-паша (Эдуард Шнитцер1840—1892 й.) — Судан өлкәһенең губернаторы һәм Африкала рус тикшеренеүсеһе  Василий Юнкер (1840—1892 й.) Генри Мортон Стенли етәкселеге аҫтындағы экспедиция ярҙамында төбәкте ташлап китә. Ихтилал юлбашсыһы тиҙҙән вафат була, әммә ул ойошторған Абдаллаһ ибн әл-Сәид етәкселегендәге иҙеүсе дәүләт  тағы ла тиҫтә йылдар тора ала, тик  1898 йылда  ғына ихтилал инглиз-мысыр ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла.
XX быуат
Беренсе донъя һуғышы тамамланғас, Бөйөк Британия колониаторҙары Суданды мамыҡ етештереү иленә үҙгәртеүгә йүнәлеш ала. Суданда милли буржуазия формалаша башлай.
Британия хакимиәте үҙенең власын нығытыу өсөн, традицион диндә булған һәм христиан динен тотҡан көньяҡ судан халҡының исламға һәм ғәрәпкә ҡаршы рухын дәртләндерә.
1921 йылда 9-сы судан батальоны офицеры, динка ҡәбиләһенән ҡол улы Әли Абд әл-Латиф беренсе сәйәси ойошма —"Берләшкән ҡәбиләләрҙең Судан йәмғиәтен" булдыра, ул бойондороҡһоҙлоҡ биреү талап итә. Ул суданлыларҙы ҡораллы ихтилалға саҡырған манифест сығара.
Икенсе донъя һуғышы барышында, 1940 йылдың июнендә, Абиссиния биләмәһендә һуғышҡан италия армияһы, Судандың өлөшөн биләй, әммә 1941 йылда уҡ итальяндар китергә мәжбүр була, ә Судан Африкала британ ҡораллы көстәренең мөһим базаһы була. Урындағы халыҡтан йыйылған хәрби частәр Эритрея, Мысыр, Ливия, Туниста хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Блаубойрен аббатлығы
Блаубойрен аббатлығы (нем. Reichsabtei Blaubeuren ) — Блаубойрен (Вюртемберг) общинаһының Баден-Вюртемберг территорияһында урынлашҡан элекке бенедиктин монастыры; 1085 йылдарҙа  пфальцграф Хуго I Тюбингенский нигеҙ һала, монастырҙың тәүге тиҫтә йылдарҙа ҙур ер биләмәлере  була; Реформациянан һуң 1535 йылда, протестанттар семинарияһы була. Бөгөн бында Урта быуаттар сәнғәте буйынса коллекцияларҙан торған музей урынлашҡан.
Судан
XX быуат
1951 йылдың 15 октябрендә Мысыр парламенты 1936 йылғы инлиз-мысыр договорын һәм 1899 йылдағы инглиз-мысыр килешеүен өҙөү тураһында законды раҫлай, Мысыр короле Фәруҡ Мысырҙың һәм Судандың короле булып иғлан ителә.
Блаубойрен аббатлығы
Тарихы һәм тасуирламаһы
Блаубойрен монастырына яҡынса 1085 йылда  нигеҙ һалына — шул ваҡытта был урында  Иоанн Креститель сиркәүе лә булған;  буласаҡ аббатлыҡҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып Нагольдгауҙан Ансельм, пфальцграф Хуго I Тюбингенский һәм Сигибот фон Рук сығыш яһай. Башта яңы монастырға Хирзау аббатлығынан монахтар күсеп килә, унан беренсе өлкән священник аббат Азелин да килә. Үҙенең тәүге тиҫтә йыл осоронда монастырҙың биләмәләре киң була һәм, күрәһең ныҡ үҫешә, әммә билдәле ҡоролмалар төҙөүҙә йәки шул ваҡыттағы сиркәү бәхәстәрендә ҡатнашыуы тойолмай. XII быуатта яңы монастырь сиркәүе өсөн роман бинаһы төҙөлә башлай, ул  1124 йылда тамамлана.
Судан
XX быуат
Мысыр 1952 йылғы Июль революцияһынан һуң судан халҡының үҙбилдәләнешкә булған хоҡуғын таный. 1953 йылдың ноябрендә Судан парламентына һайлауҙар үтә, 1954 йылда үҙидараның күсеш осоро хөкүмәте төҙөлә. 1955 йылдың август айында Судан парламенты кондоминиум эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм шул уҡ йылда инглиз һәм мысыр ғәскәрҙәре Судандан сығарыла.
Блаубойрен аббатлығы
Тарихы һәм тасуирламаһы
XIV һәм  XV быуаттарҙа   монастырҙың ҡаҡшауы күҙәтелә — шул осорҙа унда бер нисә ауыр енәйәт булып үтә: 1347 һәм 1407 йылда  монахтар уның аббаттарын үлтерә. Үҙәк Европала чума эпидемияһы осоронда монастырь күп милеген юғалта, әммә бер йылдан һуң ул үҙенең элекке биләмәләрен тергеҙә ала. 1447 йылда Блаубойрен Вюртемберг графлығына  күсә, ул  бер аҙҙан герцоглыҡ була, һәм монастырҙың йоғонтоһо арта:  1456 йылда уның  аббаты Ульрих Кундиг  бенедиктинлылар Орденының юғары советына инә, уға һуңынан бер нисә тапҡыр Блаубойрендан сыҡҡандар ҙа инә. Кундиганың дауам итеүсеһе булып аббат Генрих III Фабри тора, ул Тюбинген университетын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм уның етәкселегендә  монастырь комплексында ҙур реконструкция үтә. 1493 йылда монастырь сиркәүендә хор төҙөлөүе төп алтарҙы изгеләндереү менән тамамлана; яңы бина, Генрих III инде вафат булғас, 1510 йылда төҙөлөп бөтә. Реформация барышында, 1534 йылда, монастырь герцог Ульрих Вюртемберг тарафынан үҙгәртеп ҡорола, һуңынан ул уны секуляризациялай. Күп монахтар ҡыуып сығарыла һәм улар аббатлыҡ диуарҙарына тик 1555 йылда ғына, Аугсбург дине донъяһын төҙөгәндән һуң әйләнеп ҡайта ала. Бер йыл үткәс, 1556 йылда, монастырь биналары протестант мәктәбе- семинарияһының  резиденцияһы була: католик монахтар күпмелер ваҡыт студент-протестанттар менән күрше була. 1563 йылда протестант Маттеус Альбер  (1495—1570)  тәүге тапҡыр аббатлыҡты етәкләй. Бөгөн монастырь ҡоролмалары протестант семинарияһы фондына ҡарай һәм күптәре, шул иҫәптән монастырь сиркәүе лә ирекле барыу өсөн асыҡ. Сиркәүҙә Ульм сәнғәт мәктәбенең һәм һуңғы готика немец ағас һырлау сәнғәтенең әҫәрҙәре бар. Элекке монахтар йортонда бөгөн Блаубойрен  музейы, ә элекке административ биналарҙа — ҙур булмаған әҙәби музей урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Судан
XX быуат
1956 йылдың 1 ғинуарынан Судан бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә.
XXI быуат
Колониаль осорҙа Судандәң сиктәре яһалма үткәрелә һәм этноконфессиональ айырмалар иҫәпкә алынмай, был өҙлөкһөҙ тиерлек граждандар һуғышына килтерә. 2011 йылда низағтар менән өҙгөләнгән ил ике өлөшкә бүленә, улар араһында мөнәсәбәттәр территориаль һәм иғтисади бәхәстәр арҡаһында ҡораллы конфликттарға тиклем бик көсөргәнешле ҡала.
2003-2004 йылдарҙа Көньяҡ баш күтәреүселәр менән хөкүмәт  араһында тыныс һөйләшеүҙәр һиҙелерлек һөҙөмтә бирә, әммә ҡайһы бер көньяҡ райондарҙа ҡораллы бәрелештәр дауам итә. 2005 йылдың ғинуарында яҡтар Көньяҡ Судан автономия менән 6 йыл дауамында ҡуллана ала тип килешә, шунан һуң ошо биләмәнең бойондороҡһоҙлоғо тураһында мәсьәлә референдумға сығарыла, ә нефть сығарыуҙан булған килемдәр был осор дауамында хөкүмәт һәм баш күтәреүселәр араһында тигеҙ бүленә. 2005 йылдың июль айында баш күтәреүселәрҙең элекке лидеры Джон Гаранг Судандың вице-президент вазифаһына инә. Парламентта һәм хөкүмәттә урындар Төньяҡ һәм Көньяҡ вәкилдәре араһында ла, етәксе партиялар, шулай уҡ оппозиция араһында ла бүленә.
2011 йылда референдумдан һуң бойондороҡһоҙ дәүләт булып киткән Көньяҡ Судандан тыш, үҙәк властарҙың исламлаштырыу һәм ғәрәпләштереү буйынса сәйәсәте илдең тарихи һәм этник үҙенсәлектәренә эйә булған төбәктәрҙә — Дарфур, Кордофан, Беджала баш күтәреүселәр һәм сепаратизм хәрәкәтен тыуҙыра. Дарфурҙа ҡаршылыҡ күрһәтеү күләмле һуғыштарға һәм үлтерештәргә тиклем барып етә, ә көнсығышта 2006 йылға тиклем сәйәси-ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе «Беджа халҡының Көнсығыш фронты» күрһәтә.
2010 йылдың 11-15 апрелендә Суданда дөйөм һайлауҙар үтә. Һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса хакимлыҡ итеүсе Милли конгресс партияһы һәм президент Ғүмәр Бәшир власын һаҡлап ҡала.
2011 йылдың 9-16 ғинуарында Судандың көньяғында  бойондороҡһоҙ дәүләт төҙөү мәсьәләләре буйынса  референдум үтә , уның алдағы һөҙөмтәләре 30 ғинуарҙа халыҡҡа иғлан ителә. Референдум һөҙөмтәләре буйынса Көньяҡ Судандың күпселек халҡы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә. 9 июлдә Көньяҡ Судан үҙаллылыҡ иғлан итә. 11 июлдә Беррләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек Советы Суданда тыныслыҡ урынлаштырыу миссияһын тамамлау буйынса ҡарар ҡабул итә.
2012 йылдың март—апрель айҙарында Көньяҡ Судан һәм Судан араһында ҡораллы конфликт Хеглигта була.
Географияһы
Судан территорияның ҙур өлөшөн плато (300-1000 метр бейеклектә) биләй, уны көньяҡтан төньяҡҡа Аҡ һәм Зәңгәр Нил ҡушылдығынан барлыҡҡа килгән Нил йылғаһының үҙәне киҫеп үтә. Ҡушылдыҡ районында илдең башҡалаһы, Хартум урынлашҡан. Бөтә йылғалар ҙа Нил бассейнына ҡарай.
Илдең төньяғында — Ливия һәм Нубий сүллеге, ул үҫемлектәрҙән мәхрүм тиерлек (ул сүллектәрҙә бар: иген һәм ҡоро үлән, һирәк ағастар, ярымсүл һәм оазистар). Илдең үҙәгендә һәм көньяғында — саванна һәм һирәк урман. Көнсығыш һәм көнбайышта — тауҙар.
Көньяҡта климат субэкваториаль, төньяҡта — эҫе сүллек климат. Төп экологик проблемалары — тупраҡ эрозияһы һәм сүлләнеү. Территорияның яҡынса 10 процентын урмандар биләй.
Хайуандарҙан һаҡланып ҡалғандары: антилопа орикс, ғәзәлдәр, жирафтар, фил, леопард, арыҫлан, бегемот, страус, туғаҙаҡ, марабу, цесарка, ҡош-секретары, питондар, крокодилдар, ике төрлө һулаусы протоптерус, күп ҡанатлы балыҡ, нил алабуғаһы, юлбарыҫ балығы, термиттар, цеце себене һ.б.
Этник һәм тарихи үҙенсәлектәргә һәм айырымалыҡтарға эйә булған илдең эре төбәктәре булып  Дарфур, Кордофан, Сеннар, Беджа тора.
Административ бүленеше
Административ яҡтан Судан 18 провинцияға бүленә, улар ҡайһы берҙә штат тип тә атала:
Халҡы
2015 йылдың июль айы баһаһы буйынса Судан халҡы 40 234 882 тәшкил итә ; 2010 йылдың июленә — 30,89 млн кеше (Көньяҡ Суданды иҫәпләмәйенсә). Йыллыҡ үҫеш 2,15 % кимәлендә. Тыуымдың дөйөм коэффициенты — ҡатын-ҡыҙға 4,4 самаһы тыуым тура килә. Сабыйҙар үлеме — 1000 балаға 78. Ир-аттың уртаса ғүмер оҙайлығы 54,2 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 56,7 йәш тәшкил итә. Ҡала халҡы һаны — 43 процент. Грамоталылыҡ ирҙәр араһында 71 процент, ҡатын-ҡыҙҙар араһында 50 % тәшкил итә (2003 йылғы баһа буйынса). Халыҡтың 70 процентын ғәрәптәр,  беджалар (кушиттар) — 6 %, башҡа халыҡ 3 % тәшкил итә. Иң таралған телдәр — ғәрәп, нилот, нубий, беджа телдәре. Ғәрәп һәм инглиз телдәре рәсми телдәр булып тора. Төньяҡ Судан халҡының күпселеге сөнниселәр мәғәнәһендәге ислам динен тота (95 процент), христианлыҡ — 1 %, аборигендар культы — 4 %.
Дәүләт ҡоролошо
Ике палаталы парламент — провинция советы (провинцияларҙың идара органдары тарафынан 50 урын 6-йыллыҡ срокҡа һайлана) һәм Милли ассамблея (450 урын 2005 йылда президент тарафынан тәғәйенләнә — 360 урын тултырыла: 355 урын президент партияһы Милли конгресстан һәм 5 партияһыҙ).
2010 йылдың 11-15 апрелендә президент һәм парламент һайлауҙары үтә. Президент һайлауҙарында еңеүсе тип Ғүмәр Хәсән әл-Бәшир (68,24 %) иғлан ителә. Парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса иң күп тауыш йыйған партия Судандың Милли конгрессы.
Судандың ҡораллы көстәре
Дәүләттең азатлығын, бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән Судан Республикаһының хәрби ойошмаһы ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби-диңгеҙ көстәре, һауа көстәре һәм халыҡ оборонаһы көстәренән тора.
Иҡтисады
Илдә ауыл хужалығы, шулай уҡ нефть табыу төп килем килтерә. 1999 йылда Хеглигтан (Көньяҡ Кордофан) һәм Юнитинан (Көньяҡ Судан) Порт-Хартумға нефть үткәргес торбалар үтә. Сәнәғәт насар үҫешкән.
2008 йылдың икенсе яртыһына тиклем Судан иҡтисады тиҙ үҫешә (2006 һәм 2007 йылдарҙа эске тулайым продукт үҫеше 10 процент) — был нефть сығарыу (нефткә хаҡтар юғары була) һәм сит ил инвестициялары арҡаһында. Судан 1999 йыл аҙағынан нефть экспортлай башлай.
Ауыл хужалығы Судан иҡтисадының мөһим секторы булып ҡала — 80 % тиерлек эшсе эшләй, был тулайым продукттың өстән бер өлөшө тиерлек.
Эске тулайым продукт 2009 йылда йән башына — 2,3 мең доллар. (донъяла 181-се урын). Фәҡирлек кимәле — 40 % халҡы (2004 йыл). Эшһеҙлек кимәле — 18,7 процент (2002 йылда). Инфляция — 14,3 % (2008 йыл).
Сәнәғәт — нефть сығарыу һәм эшкәртеү, мамыҡ, туҡымалар эшкәртеү, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, аяҡ кейемдәре етештереү, автомобилдәр йыйыу.
Ауыл хужалығы — мамыҡ, арахис, сорго, тары, бойҙай, гуммиарабик, шәкәр ҡамышы, кассава (тапиока), манго, папайя, банан, татлы картуф; һарыҡ, һыйыр, кәзә үрсетеү; балыҡсылыҡ.
Тышҡы сауҙаһы
Экспорт — 11,7 миллиард доллар. (2008 йылда) — нефть һәм нефть продукттары; мамыҡ, мал, арахис, гуммиарабик, шәкәр.
Төп һатып алыусылар — Ҡытай 48 %, Япония 32,2 %, Индонезия  5,3 %, Рәсәй  7,8 %.
Импорт — 8,2 миллиард доллар. (2008 йылда) — аҙыҡ-түлек, сәнәғәт тауарҙары, транспорт саралары, дарыуҙар һәм химпродукция.
Төп һатып алыусылар — Ҡытай 20,3 %, Сәғүд Ғәрәбстаны 8,5 %, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге 6,3 %, Мысыр 5,6 %, Һиндостан 5,1 %, Италия 4,1 %.
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ Океан илдәренең Халыҡ-ара ойошмаһәна инә.
Тышҡы бурысы — 36,3 миллиард доллар. (2009 йыл аҙағына).
2007 йылдың ғинуарынан Суданда яңы валюта индерелә— судан фунты (судан динар урынына — 100 динар = 1 фунт).
Транспорты
Автомобиль юлдарының ҙур өлөшө ҡаты япмаға эйә булмауы менә хас,  шуның өсөн ямғырҙар миҙгелендә үтеп булмай. Асфальт автомобиль юлдарының оҙонлоғо — 4,6 мең км. Традицион транспорт төрҙәре үҫешкән— артмаҡлы йөк ташыу,  йөк ташыусылар ярҙамында ташыу. Нил йылғаһында судоходство 3,7 мең км. оҙонлоғонда башҡарыла. Авиаташыуҙар — Хартумдағы халыҡ-ара аэропорты аша башҡарыла.
Тимер юл селтәре оҙонлоғо — 4,7 мең км (ҡара: Судандың тимер юл транспорты).
Иң ҙур диңгеҙ порты — Порт-Судан.
Дарфурҙағы конфликт
Дарфур регионында төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, уларҙы ике төркөмгә берләштерергә була — ҡара тәнле африканлылар һәм ғәрәп ҡәбиләләре. Ике төркөм дә ислам динен тота, әммә, күп быуаттар дауамында ике этник төркөм араһында мөнәсәбәттәр даими көсөргәнеш менән айырылып торған һәм  ҡораллы бәрелештәргә килтергән. XX быуатҡа тиклем Дарфур ҡолдар һатыу үҙәге булып тора, өҫтәүенә, ҡара тәнле һәм ғәрәп ҡол һатыусылары ҡолдарҙы эләктереп алыу өсөн баҫып алыуҙа һәм артабан Африка яры буйҙарында һатып ебәреү өсөн бер-береһе менән ярыша. Этник төркөмдәр сикләнгән ер һәм һыу ресурстары өсөн дә низағлаша. XX быуат аҙағында ғәрәп-күскенселәре урынлашҡан йәшәүгә яраҡлы элекке ерҙәр сүлгә әйләнә һәм улар көньяҡҡа күсеп ултыра, был төркөмдәрҙең этник-ара мөнәсәбәттәренең киҫкеләшеүенә килтерә.
Хәҙерге заман конфликттарының төп сәбәбе  — Хартум һәм Көньяҡ баш күтәреүселәренең  нефть сығарыу килемдәрен бүлеү тураһында  килешеүе тора. Дарфурҙың ҡара тәнле халҡы килешеүҙә уларҙың иҡтисади мәнфәғәте иҫәпкә алынмай тип һанай.
2003 йылда Судан хөкүмәтенә ҡаршы ике хәрбиләштергән төркөм сығыш яһай: «Дарфурҙы азат итеү фронты», һуңынан ул Судан азатлыҡ хәрәкәте тип үҙгәртелә (SLM/СО), һәм «Ғәҙеллек һәм тигеҙлек өсөн хәрәкәт» (JEM). Судан азатлыҡ хәрәкәтенең төп халҡы фур, загава һәм масалиттарҙан тора.
Баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәш һылтауы менән, Судан хөкүмәте урындағы ғәрәп телле күскенселәрҙән ойошторолған «Джанджавид» ополчениеһын эшләтә башлай, уның һалдаттары африка граждандары халҡына ҡаршы даими яза биреүсе рейдтар үткәрә. «Джанджавид» отрядтарына регуляр армия ярҙам итә, мәҫәлән, Судандың хәрби-һауа көстәре самолеттарын һәм вертолеттарын ҡулланып, тыныс халыҡты бомбаға тотоу тураһында факттар билдәле.
Урындағы негроид халҡының ғәрәп ҡораллы отрядтары тарафынан  геноциды арҡаһында Дарфур 2003 йылдан гуманитар катастрофа торошонда һәм ғәҙәттән тыш хәлдә була.
2010 йылдың июлендә төбәктең киләсәге тураһында референдум үтергә тейеш була. Килгән кешеләр Дарфур өс айырым провинциянан торһонмо әллә Дарфур үҙенең конституцияһы һәм хөкүмәте менән  бер автономиялы төбәк тәшкил итһенме тигән һорауға яуап бирергә тейеш була.
Халаиб өсмөйөшө
Мысыр һәм Судан араһында «Халаиб өсмөйөшөнөң» сығышы буйынса бәхәс бара. 1899 йылда Бөйөк Британия һәм Мысыр Суданды үҙҙәренең кондоминиумы тип иғлан итә. Илдең төньяҡ сиге 22-се параллель буйынса раҫлана, Халаиб ҡалаһы формаль рәүештә Мысырға күсә. 1902 йылда Англия бер яҡлы тәртиптә сикте үҙгәртә,  «өсмөйөштө» Суданға тапшыра. 1955 йылдың 12 ноябрендә Судан бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1958 йылда Мысыр Халаиб районын баҫып ала. Һуңынан «өсмөйөш» Суданға файҙаланыуға бирелә. 1992 йылда Судан «өсмөйөштөң» яр буйҙарын канада нефть компанияһы International Petroleum Corporation концессияһына биреп, Мысырҙың киҫкен ризаһыҙлығын тыуҙыра. 1993—1994 йылдарҙа Мысыр һәм Судан сигендәге ҡораллы бәрелештәр була. 1995 йылда Мысыр төбәккә ғәскәрҙәрен юнәлтә һәм Халаиб ҡалаһынан тыш бөтә бәхәсле ерҙәрҙе  үҙ контроле аҫтына ала. 2002 йылдың авгусында Судандың президенты Ғүмәр әл-Бәшир Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына бәхәсле ерҙәрҙе ҡайтанан ҡарау буйынса мөрәжәғәтнәмә ебәреүе тураһында матбуғатҡа хәбәр итә, сөнки  «Халаиб өсмөйөшө» Судан территорияһы була.
Абьей районы
2004 йылда Бөтөнөһөн эсенә алған тыныслыҡ килешеүе сиктәрендә  (шуның менән Суданда Икенсе граждандар һуғышы тамамлана)  Абьей конфликтын көйләү буйынса протоколға ярашлы районға  «махсус административ статус» бирелә. Абьей районының административ үҙәге булып Абьей ҡалаһы тора. Территорияһына Көньяҡ Судан дәғүә итә, әммә Төньяҡ хөкүмәт контролдә тота.
Ҡафия-Кинг районы
1956 йылдың ғинуары мәғлүмәттәре буйынса, был территориялар Бахр-әл-Ғәзәл өлөшө була,  1960 йылда ғына  Дарфур составына тапшырыла. 1956 йылдың 1 ғинуарына сиктәрҙә Судан Республикаһы хөкүмәте 2011 йылдың 9 (8) июлендә яңы  Көньяҡ Судан дәүләтен таный. Шул уҡ ваҡытта, найваш килешеүенә ярашлы, һүҙ ул ваҡыттағы административ сиктәр тураһында бармай, ә Төньяҡ һәм Көньяҡ  араһын сикләүсе һыҙыҡтар тураһында бара. Билдәле булыуынса, был сикләүсе һыҙыҡ кәм тигәндә бер урында (Абьей районында) төньяҡ һәм көньяҡ провинциялар араһында 1956 йылғы сиктәр менән тап килмәй. Ниндәй административ сик (1956 йәки 1960) үҙенең көнбайыш өлөшөндә сикләүсе һыҙыҡҡа тап килгәне билдәһеҙ: АҠШ 1956 йылғы сикте таный (ЦРУ картаһында ҡаралған биләмә Көньяҡ Судандың өлөшө булараҡ билдәләнә) ). Рәсәй генә шул фактты таный: провинцияларҙың сиктәре илдең бүленеү ваҡытына күп өлөштә 1956 йылғы сикләүсе һыҙыҡтарға тап килә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй сит ил эштәре министрлығының һәм Росреестрҙың сикләүсе һыҙыҡтарҙың теүәл үтеүе тураһында мәғлүмәттәре юҡ һәм булған сиктәрҙе һөйләшеүҙәр тамамланыуға тиклем ваҡытлыса тип ҡарай.
Капитан (хәрби дәрәжә)
Капита́н ( — хәрби начальник, caput — баш) — өлкән лейтенанттан юғары офицер дәрәжәһе һәм шул дәрәжәләге кеше ; бик күп илдәрҙең армия, авиация һәм флотында офицер составындағы хәрби звание.
Беренсе тапҡыр капитан чины Урта быуаттарҙа Францияла барлыҡҡа килә. Капитан тип хәрби округ начальниктарын атайҙар. 1558 йылдан рота командирҙары капитан чинында була.
Рәсәйҙә XVI быуатта рота командиры дәрәжәһендәге сит ил офицерҙарына капитан хәрби дәрәжәһе бирелә. СССР Ҡораллы Көстәрендә капитан званиеһы 1935 йылдың 22 сентябрендә раҫлана. Капитан — Рәсәй Федерацияһының барлыҡ төрөндәге Ҡораллы Көстәрендәге кесе офицер званиеһы.
Ябай үрмәксе ауы талпаны
Ябай үрмәксе ауы талпаны (Tetranychus urticae) үрмәксе ауы талпаны (Tetranychidae) ғаиләһендәге талпан төрө
Тасуирлама
Талпандың ҙурлығы һимеҙлегенең дәрәжәһенә бәйле. Инә заттың яҡынса оҙонлоғо 0,4 алып 0,6 мм-ғаса, ата заттары 0,3-тән алып 0,45-кәсә. Йомшаҡ тәнлеләр. Эллипсоид формаһында, өҫкө өлөшө ҡабарып тора, аҫҡы өлөшө тигеҙ. Ҡарышлауыҡтарҙың үҫеше ваҡытында улар үтә күренмәле, төҫтәре асыҡ йәшелдән алып йәшкелт көрәнгә тиклем, ян яҡтарында беленеп торған ҙур ғына тимгеле була. Был тимгелдәр урта эсәктәрендә һуҡыр үтә күренмәле ҡапсыҡтар булараҡ барлыҡҡа килә. Көҙ аҙаҡтарынан алып яҙға тиклем ҡышлаусы инә заттар ҡыҙғылт һары — ҡыҙыл, асыҡ ҡыҙылғаса төҫтә булалар. Ҡарышлауыҡ фазаһында улар алты аяҡлы булалар, ә өлгөргән бөжәктәр барыһы ла һигеҙ аяҡлы.
Таралышы
Антарктиканан башҡа һәр ерҙә лә тереклек итә.
Туҡланыуы
Полифагтар. Донъяла 200-ҙән артыҡ үҫемлек-хужа иҫәпләнә. Шулар араһында бик мөһим ауыл хужалығы үҫемлектәренән виноград, мамыҡ, маниок һәм соя бар. Үрмәксе ауы талпандары үҫемлектәрҙең япраҡтарынан уларҙың һуттарын һура, был үҫемлектәрҙең япраҡтарын һарғайта, улар һулый, аҙаҡтан ҡойола. .
Дошмандары
Тәбиғи дошмандары булып йыртҡыс талпан Phytoseiulus persimilis иҫәпләнә. Улар башлыса үрмәксе ауы талпандарын аулай, Һәм шулай уҡ йыртҡыс талпан Neoseiulus californicus уның хас дошманы.
Мокрый Аушедз
Мокрый Аушедз — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кубани йылғаһының уйһыу яры ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Анер-Яха
Анер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Лымпараси йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эрдеборн
Эрдеборн (Erdeborn) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1089 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6317 һәм автомобиль коды — MSH.
Әхмәҙиев
Әхмәҙиев — ир-ат фамилияһы. Әхмәҙиә исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.
Әхмәҙиева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Сыкзас
Сыкзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 289 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Шоса
Шоса — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Сыкзас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шоса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Сыкзас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шоса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мекнес
Мекнес (مكناس, Микнас ) — Марокконың дүрт империя ҡалаһының береһе,  Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы
Фес — Мекнес өлкәһенең составына инә, уның составында шул уҡ исемле Мекнес  префектураһын ойоштора.
Илдең төньяғында урынлашҡан, баш ҡала Рабаттан 130 км һәм Фестан 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан. A2 тиҙлекле шоссе ике был ҡала араһынан  Мекнес  аша үтә. 300 км оҙонлоҡтағы автоюл менән Мекнес Касабланка менән тоташа. Мекнес өлкәһенең административ үҙәге Тафилалет. 25 йәштән йәшерәк халыҡтың  өлөшө  яҡынса 60 %  тәшкил итә.
Климаты
Уртаса йыллыҡ температура 25,4 °C тәшкил итә. Иң эҫе айҙарҙа температура 29 һәм 38°C араһында тирбәлә, ә декабрҙә  2 — 4 °C. тиклем кәмеүе мөмкин. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 500 мм.
Тарихы
Ҡала урынында ултыраҡ тик  VIII быуатта Касба (ҡәлғә тигәнде аңлата)  исеме аҫтында  барлыҡҡа килә. Берберҙар ҡәбиләһе ҡаланы Микнас тип атай һәм унда X X быуатта төпләнә. Ҡала әл-Мурабиттар ҡәлғәһе Такарарт тирәләй үҫә башлай. тирәләй үҫә башлай.
1911 йылда Мекнесты француз армияһы биләй. Европалылар өсөн айырым район төҙөлә, ул ҡаланың тарихи өлөшөнән йылға менән айырыла.
Иҫтәлекле урындары
Мекнсетың төп иҫтәлекле урындары Исмаил ибн Шәриф мәлендә төҙөлгән. Улар иҫәбенә квадрат башнялары һәм бай биҙәлгән туғыҙ ҡапҡа менән ҙур ҡала стенаһы ҡарай. Руа батша ат һарайы — донъяла иң ҙурҙарының береһе, 12000 ат урынлаштырыуға иҫәпләнгән. Шулай уҡ туристар араһында баҡсалар уңыш менән файҙалана, уларҙы һуғарыу өсөн 4 гектар майҙанда  һыуһаҡлағыс төҙөлгән
Мекнестан алыҫ түгел боронғо Волюбилистың харабалары һәм беренсе Марокко хакимы Иҙристың баш ҡалаһы — Мулай-Иҙрис  ҡаласығы һуҙылған.
Билдәле шәхестәре
Мекнеста тыуғандар
Сайма
Са́йма (Saimaa, Saimen) — Финляндиялағы иң ҙур күл. Европала майҙаны буйынса дүртенсе сөсө күл. Майҙаны яҡынса 4400 км². Яр һыҙығының оҙонлоғо 15 мең километр. Күлдә 13710 утрау бар, уларҙың дөйөм майҙаны 1850 км² тәшкил итә. Күлдән берҙә-бер сығыусы йылға — Вуокса Ладога күленә ҡоя.
География
Күлдең тектоник сығышлы котловинаһы боҙланыу осоронда киңәйтелгән һәм тигеҙләнгән. Яҡынса 9 000 йыл элек күлдең бер өлөшө Балтик диңгеҙенең ҡултығы булып торған. Яҡынса 8 000 йыл элек күл тулыһынса Балтик диңгеҙенән айырылған. Сайманан сыҡҡан хәҙерге Вуокса йылғаһының Ладога күленә ҡойоуы 5 000 йыл элек формалашҡан (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы — 5 700 йыл элек ).
1791—1792 йылдарҙа А. В. Суворов күл буйлап хәрбис форпосттар төҙөй. Был осорҙа Рәсәй империяһы һәм Швеция араһындағы сик күл буйлап үткән. Рәсәй һалдаттары һәм төбәктәге кешеләр күлдең эске өлөштәрендәге ҡултыҡтарҙы тоташтырыусы 4 бәләкәй канал төҙөй: Кутвеле, Кяюхкяя, Куконхарью һәм Телатайпале. Саймалағы башҡа каналдар көнсығыш Финляндияның бәләкәй күлдәре менән тоташтыра һәм һыу юлдары селтәрен барлыҡҡа килтерә. 1856 йылда Сайма күлен Фин ҡултығы менән тоташтырыусы Сайма каналы төҙөлә.
Ресурстары
Күлдә балыҡтар бик күп.
Сайма күлендә юҡҡа сығыу хәүефе янаған сайма нерпаһы тереклек итә, уның иҫәбе 2012 йылғы баһалама буйынса 310 зат тәшкил итә.
Яр буйҙарында асбест ятҡылыҡтары бар.
Хажи-мөридилек
Хажи-мөридтәр (Хьажи-Вирд, Хьажи-му́рдаш; Хаджи-мюриды) — Чечняла һәм Ингушетияла, шулай уҡ Дағстандың көнбайыш райондарында, анди-цез халыҡтары тығыҙ йәшәгән урындарҙа, башлыса чечендар һәм ингуштар араһында таралған суфыйҙар дини ағымы.
Нигеҙе
Тәғлимәткә нигеҙ һалыусы-остаҙ (уҡытыусы) Кунта-Хажи Кишиев — Иласхан-Юрт чечен ауылынан. 1848 йылда уның миссионер эшмәкәрлеге арҡаһында ингуштарҙың күпселеге ислам динен ҡабул итә. Кунта-Хажиҙың эйәрсендәре Хажи-мөриттәр тип атала, уларҙың үҙенсәлеге булып Аллаһты һәм уның пәйғәмбәрҙәрен маҡтап, түңәрәктә йөрөп ҡысҡырып зекер башҡарыу тора. Хажи-мөриттәр ингуштар араһында (400 меңгә тиклем кеше) 80 процент һәм чечендар араһында (1,1 миллиондан ашыу кеше) 65 процент кеше тәшкил итә.).
Һылтанмалар
Видеозапись кунта-хаджийскийского зикра на Youtube.
Арыҫлан ауыл Советы (Мәләүез районы)
Арыҫлан ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл биләмәһе
Административ үҙәге —  Смаҡ ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең сиктәре һәм статусы «Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһындағы» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Башҡортостан Республикаһы Законы менән билдәләнгән.
Мифтахетдин Аҡмулла һәйкәле
Аҡмуллаға һәйкәл Өфө ҡалаһында М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ҡаршыһында ҡуйылған.
Тарих
Мифтахетдин Аҡмуллаға һәйкәл 2008 йылдың 8 октябрында ҡуйылған. Һәйкәлде булдырыу өсөн 2006 йылда, шағир-гуманистың 175 йыллығына арнап, конкурс иғлан ителә. Конкурсҡа бөтәһе 16 эш тәҡдим ителә. Һөҙөмтәлә иң яҡшы эскиз тип архитектор Дамир Мәғәфүровтың һәм скульптор Владимир Дворниктың проекты таныла.
Һәйкәлде төрөк мәғрифәтсеһенең исемен йөрөткән педагогия университетының ҡаршыһына ҡуялар. Монумент тамашасылар менән бер кимәлдә булырлыҡ һәм ярышлап ултырғанда тамашасы композиция солғанышында булырлыҡ итеп эшләнгән. Скульптор Владимир Дворниктың һүҙҙәре буйынса:
Һәйкәлдең идеяһы шундай: Аҡмулла оҙайлы юлдан һуң ауылға килә. Унда ул шишмә күрә һәм йонсотҡос юлдан һуң ял итергә, һыуһынын ҡандырырға тип һалҡын шишмәгә йүнәлә. Шул саҡ уның янына малай менән ҡыҙ килә. Акмулла китабын ала һәм һөйләй башлай, ә балалар таң ҡалып мәғрифәтсене тыңлайҙар. Ошо мәлде теүәл тергеҙеү өсөн һәйкәл эргәһенә талдар ултырттыҡ һәм шишмә яһаныҡ
Неберджайка
Неберджайка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Адагум йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәләхов Таһир Теймур улы
Сәләхов Таһир Теймур улы (Tahir Teymur oğlu Salahov; ; 29 ноябрь 1928 йыл, Баҡы) — 21 май 2021 йыл, Берлин) — СССР һәм Рәсәйҙең театр рәссамы, педагог, профессор. 1979 йылдан СССР Художество академияһы Президиумы ағзаһы, 1997 йылдан Рәсәй Художество академияһы вице-президенты.
СССР Художество академияһы академигы (1975; 1966 йылдан мөхбир ағза). СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1973). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1989). СССР Дәүләт премияһы (1968) һәм Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (2012). 1964 йылдан КПСС ағзаһы.
СССР-ҙың 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1966—1974). Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты (1963—1967). 1990—1991 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.
Биографияһы
Таһир Теймур улы Сәләхов 1928 йылдың 29 ноябрендә Баҡыла партия хеҙмәткәре Теймур Сәләхов (1898 йылғы) һәм уның ҡатыны Сонаның (1901 йылғы) ғаиләһендә тыуа. Атаһын 1937 йылда ҡулға алалар һәм аталар, 1956 йылда ғәйепһеҙ тип аҡлайҙар.
1964 йылдан КПСС ағзаһы.
1963—1974 йылдарҙа Таһир Сәләхов — М. Алиев исемендәге Әзербайжан дәүләт институтында, 1975 йылдан В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтында уҡыта (башта доцент, 1973 йылдан — профессор).
Училищела һәм институтта уҡыған сағында уҡ Сәләховтың һүрәттәре («Тулҡындар», «Эстакада» (1955), Суриков институтындағы «Вахтанан» (1957) тигән диплом эше) тамашасыларҙың һәм белгестәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Тиҙҙән ул осоро совет рәссамдары араһында айырыуса билдәлеләрҙең береһе булып таныла. Ул — шулай уҡ һынлы сәнғәттә «ҡырыҫ стилгә» нигеҙ һалыусыларҙың һәм уның башында тороусыларҙың береһе.
Рәссам ижадында Әзербайжан нефтселәре тураһындағы әҫәрҙәр циклы мөһим урынды биләй. Сәләховтың иң билдәле эштәре араһында — «Иртәнге эшелон» (1958), «Ремонтсылар» (1960), «Каспий өҫтөндә» (1961), «Апшерон ҡатындары» (1967), «Каспийҙа иртә» (1986) һәм башҡалар. Сәләховтың портреттар галереяһы, шул иҫәптән «Айдан» (1967), әсә портреттары, «Дандың портреты» (1983), мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре образдары галереяһы, атап әйткәндә:
Рәссамдың натюрморттары һәм Апшерон пейзаждары, спектаклдәргә декорациялары, АҠШ-та, Италияла, Мексикала («Мексика корридаһы»; 1969) һәм башҡа илдәрҙә башҡарған эштәре менән дә танылыу ала.
Ижадсының әҫәрҙәре Рәсәйҙең, Әзербайжандың, Украинаның һәм башҡа БДБ дәүләттәренең эре музейҙарында, донъяның төрлө музейҙарында һәм шәхси тупланмаларҙа һаҡлана. 1950-се йылдарҙан башлап ул республика, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара художество смотрҙарында ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре Мәскәүҙә, Баҡыла, донъяның күп илдәрендә бер нисәшәр тапҡыр ойошторола.
Оҫта Мәскәүҙәге Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһында реставрация эштәренә өлөш индерә, ул Рәсәй Художество академияһының был эшкә етәкселек иткән художество советында эшләй. Ғибәҙәтхананың мөһим биҙәү эштәрен Сәләховтың уҡыусылары башҡара. Сәләховтың тырышлығы менән Рәсәйҙә Ф. Бэкон, Г. Юккер, Д. Розенквист, Р. Раушенберг, Я. Кунеллис, Р. Тамайо кеүек билдәле сит ил рәссамдарының күргәҙмәләре ойошторола.
Таһир Сәләхов Әзербайжан Рәссамдар союзының яуаплы секретары була (1960—1961), М. А. Алиев исемендәге Әзербайжан дәүләт сәнғәт институтында уҡыта (1963—1974).
1984—1992 йылдарҙа В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт художество институтында живопись һәм композиция кафедраһына етәкселек итә, бик күп билдәле рәссамдар тәрбиәләй. СССР Рәссамдар союзы идараһының беренсе секретары вазифаһын биләй (1973—1992).
1979 йылдан әлегә тиклем Рәсәй Художество академияһының живопись бүлексәһе академик-секретары һәм академия президиумы ағзаһы булып тора; 1997 йылда Рәсәй Художество академияһы вице-президенты итеп һайлана.
1992 йылдан — Халыҡ-ара рәссамдар федерацияһының вице-президенты.
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны — Ванцетта Мөхөтдин ҡыҙы Ханум, СССР-ҙың халыҡ артисы Тамара Ханумдың ҡыҙы. Икенсе ҡатыны — Варвара Александровна Сәләхова, Игорь Моисеевтың Дәүләт ансамбле солисы.
Ордендары
СССР: Рәсәй: Әзербайжан:
Башҡа дәүләттәр:
Развожаев Михаил Владимирович
Михаил Владимирович Развожаев (30 декабрь 1980, Красноярск, РСФСР, СССР) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 2020 йылдың 2 октябренән Севастополь губернаторы (2019 йылдың 11 июленән 2020 йылдың 2 октябренә тиклем Севастополь губернаторы вазифаһын башҡарыусы). 2019 йылдың 25 октябренән «Берҙәм Рәсәй» партияһының Севастополь өлкә бүлексәһе секретары. 2020 йылдың 21 декабренән Рәсәй Федерацияһы дәүләт Советы Президиумы ағзаһы.
2018 йылдың 17 декабренән 2019 йылдың 11 июленә тиклем Бөтә Рәсәй халыҡ фронты башҡарма комитеты етәксеһе. 2014 йылдың 1 октябренән 2018 йылдың 3 октябренә тиклем Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ Кавказ эштәре буйынса министр урынбаҫары. 2018 йылдың 3 октябренән 15 ноябренә тиклем Хакас Республикаһы Башлығы вазифаһын башҡарыусы.
Бөтә Рәсәй «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы ағзаһы. Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты ағзаһы.
Биографияһы
2002 йылда Красноярск дәүләт педагогия университетының тарих факультетын тамамлай.
Красноярск крайы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 2002 йылдың февралендә Красноярск дәүләт педагогия университеты студенттарының профсоюз ойошмаһында университетта уҡыған сағында башлай.
2003 йылдың апреленән Красноярск крайы губернаторы хакимиәтендә дәүләт граждандар хеҙмәте вазифаһын алмаштыра: тәүҙә губернатор Александр Хлопонинды һәм 2010 йылдан — Лев Кузнецовты.
2008 йылдың октябренән Красноярск крайы губернаторы хакимиәтендә етәксе вазифаларҙа эшләй. Край хөкүмәтенең консультанты, матбуғат хеҙмәте начальнигы, төбәк башлығының матбуғат хеҙмәте идараһы начальнигы урынбаҫары, губернаторҙың матбуғат секретары һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы начальнигы урынбаҫары була. 2012 йылдың авгусынан 2014 йылдың июленә тиклем Развожаев губернатор хакимиәте етәксеһе урынбаҫары була, край башлығының эш графигын формалаштырыу һәм үтәү өсөн яуаплы хакимиәт подразделениеларының эшен координациялай (2014 йылдың майынан губернатор бурыстарын Виктор Толоконский башҡара).
Төньяҡ Кавказ
2014 йылдың 12 майында Рәсәй Президенты Владимир Путин указы менән Төньяҡ Кавказ эштәре министрлығы булдырыла. Уның беренсе министры Лев Кузнецов була. Уның артынан 2014 йылдың июнендә Михаил Развожаев яңы министрлыҡҡа министр ярҙамсыһы булып күсә.
2014 йылдың 1 октябренән Рәсәй Федерацияһы министрының Төньяҡ Кавказ эштәре буйынса урынбаҫары итеп үрләтелә. 2018 йылдың майынан, Сергей Чеботарев министр вазифаһын биләгәндән һуң, вазифаһында эшләүен дауам итә.
Шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһының Юғары дәүләт идаралығы мәктәбенең беренсе ағымында уҡый, созданной приказом по Академии № 02-573 от 19 ноября 2013 года , ул 2013 йылдың 19 ноябрендәге Академияның 02-573-сө бойороғо менән булдырыла һәм формаль булмаған рәүештә «Губернаторҙар мәктәбе» исеме ала.
Хакас республикаһы башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы
2018 йылдың 3 октябрендә Рәсәй Президенты Владимир Путин, 9 сентябрҙә һайлауҙарҙың беренсе турында еңә алмаған һәм көрәште дауам итеүҙән баш тартҡан Виктор Зимин отставкаға киткәндән һуң, Хакасия Республикаһының ваҡытлыса башлығы итеп Төньяҡ Кавказ эштәре буйынса министр урынбаҫары Развожаевты тәғәйенләй.
Тәғәйенләнгәндән һуң Развожаев губернаторлыҡҡа ике кандидат — һайлауҙарҙың икенсе турында ҡатнашыусылар: Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы вәкиле Валентин Коновалов һәм «Партия роста» вәкиле Александр Мяхар араһындағы шәхси конфликтты хәл итә башлай) . Ә һуңынан «Россия 1» телеканалы эфирында Развожаев республиканың һайлау комиссияһынан Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһынан губернаторлыҡҡа кандидатты теркәүҙән баш тартыу тураһында Хакасияның Юғары судынан дәғүәһен кире алыуҙы һорай.
2018 йылдың 11 ноябрендә Хакасия башлығы итеп Валентин Коновалов һайлана, 15 ноябрҙә уның инаугурация тантанаһы үтә. Яңы губернатор һайланғас, Михаил Развожаев Мәскәүгә ҡайта. Шул уҡ йылдың 29 ноябрендә Бөтә Рәсәй халыҡ фронтының Үҙәк штабы составына һайлана.
2018 йылдың 17 декабренән 2019 йылдың июленә тиклем Бөтә Рәсәй халыҡ фронты башҡарма комитеты етәксеһе була.
Севастополь губернаторы
2019 йылдың 11 июлендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин указы менән Севастополь губернаторы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Быға тиклем был вазифаны Дмитрий Овсянников биләй, ул үҙ үтенесе буйынса отставкаға китә.
2019 йылдың 12 июлендә Развожаев Севастополь хөкүмәтен отставкаға ебәрә. Алдағы состав 2019 йылдың 30 сентябренә, яңы хөкүмәт төҙөлгәнгә тиклем, эшләй. Уның составына губернаторҙың ете урынбаҫары инә: Владимир Базаров, Александр Кулагин, Мария Литовко, Алексей Парикин, Светлана Пирогова, Денис Солодовников, Севастополь ҡалаһынан Федерация Советының элекке сенаторы Ольга Тимофеева.
2019 йылдың 25 октябрендә Берҙәм Рәсәй партияһының Севастополь бүлексәһе конференцияһында Развожаев күпселек тауыш менән Севастополь төбәк бүлексәһе секретары итеп һайлана. Шул уҡ ваҡытта «Берҙәм Рәсәй» Генераль советы секретары Андрей Турчак белдереүенсә, 2020 йылда партия Севастополь губернаторын һайлауҙа Развожаев кандидатураһын хуплаясаҡ.
2020 йылдың 13 сентябрендә Развожаев 85,72 % тауыш йыйып, беренсе турҙа Севастополь губернаторы итеп һайлана.
2020 йылдың 2 октябрендә Развожаев Севастополь губернаторы вазифаһын рәсми рәүештә биш йыллыҡ мөҙҙәткә биләй.
2020 йылдың 21 декабренән — Рәсәй Федерацияһы дәүләт Советы Президиумы ағзаһы.
Милке һәм килеме
Асыҡ мәғлүмәттәр буйынса, 2017 йылда Михаил Развожаев 7 миллион һумдан да кәм булмаған килем иғлан иткән. Күсемһеҙ мөлкәттән — 65 м² фатир һәм 70 м² фатирҙа ир менән ҡатындың һәм ике баланың өлөшө. Михаил Развожаевтың ҡатынының ике ер участкаһы һәм өс фатиры бар (икенсеһе өлөштә). Ғаилә Nissan Murano һәм Toyota Rav4 автомобилендә йөрөй.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике бала тәрбиәләй.
Геката
Геката (Ἑκάτη) — Анатолия һәм Фракияның Ай, йәһәннәм, барлыҡ серлелек, магия һәм сихырсылыҡ алиһәһе. Титандарҙың ейәнсәре.
Боронғо гректар ҡайһы берҙә уны Ай алиһәһе Селена менән тиңләйҙәр.
Ҡайһы берҙә Гекатаны Артемида тип атайҙар.
Мифологияла
Үлем, сихырсылар, некромантиялар ағыулы үҫемлектәр һәм башҡа бик күп сихыр атрибуттары алиһәһе. Фараз ителеүенсә, Геката культы тәүҙә фракийҙарҙа булған, уларҙан гректарға күскән.
Боронғо грек мифологияһында Геката кире персонаж булмаған. Һуңыраҡ, Афродита, Афина, Артемида һәм башҡа алиһәләр культы үҫешеү менән, Геката артҡы планға күсә, торған һайын Аид биләмәләренә түбән төшә, уның батшалығың хтоник алиһәләренең була һәм, ҡара сәсле, ап-аҡ йөҙлө төн ҡурҡынысы булған ҡатынға әүерелеп, төндә тамуҡ эттәре оҙатыуында һунарға сыға.
Гесиодтың «Теогония»һында Геката титан Перстың, һәм Зевс ер яҙмышы һәм сүллек диңгеҙе менән хакимлыҡ итеүҙе бүләк иткән Астерияның ҡыҙы булараҡ телгә алына ; башҡа авторҙар уны Зевтың һәм Деметраның, йәки Зевс һәм Гераның  ҡыҙы тип атай. Гесиодҡа ярашлы, ул власының бер өлөшөн титандарҙан ала. Шулай уҡ ул Гомерҙың  «К Деметре» (V) гимнында телгә алына. Версияларҙың береһе буйынса, Геката урланған Ифигения була. Ферекид уны Аристей ҡыҙы тип атай.
Орфей Гекатаның серҙәрен Эгинда аса, унда уны бөтәһенән дә күберәк хөрмәт итәләр. Уның ғибәҙәтханаһы Аргоста була Геката хөрмәтенә Зеринфта изге йолалар үткәрелә, мәмерйәһендә ҡорбанға эттәрҙе алып киләләр. Пиндарҙа Геката «ҡыҙыл кейем кейгән» тип атала.
«Халдей оракулдары»на ярашлы Геката, ғәләм нигеҙен тәшкил иткән Илаһи Триада өлөшө була (трансцендент Атаһы, Демиург («Второй Ум») һәм Геката («Сила»)).
Вакхилидта Геката Нюкта ҡыҙы тип атала. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Кратейя йәки Кратеида Скилланың әсәһе йәки Гекатаның ҡыҙы тип йөрөтөлә, йә уға тиңләштерелә. Кратейя — Төнгө Гекатаның исеме йәки Ай исеме. Алексидтың «Кратейя, или Торговка снадобьями» комедияһы бар.
Геката халыҡ йыйылыштарында тәрән аҡыл, һуғышта бәхет, диңгеҙ кәсебендә бай табыш һ. б. бүләк итә. Тамуҡ алиһәһе кеүек, ул шулай уҡ бөтә серлелектең алиһәһе тип һаналған; гректар уны мәрхүмдәрҙең йәндәре менән саттарҙа осоп йөрөүсе итеп күҙ алдына килтерә. Шуға Күрә Геката культын ҡайһы берҙә саттар менән бәйләйҙәр. Ул тылсымсыларға, Цирцея һәм Медея кеүек ярҙам итә, унан үҙенең сәнғәтенә өйрәнә
Табыныу
Боронғо грек Афинаһында уға айҙың беренсе һәм һуңғы көндәре бағышлана.
Геката хөрмәтенә 1868 йылда асылған Геката астероиды (100) аталған. Исемдә алиһә исеме лә, астероидтың тәртип һаны ла сағыла, сөнки «гекатон» (ἑκατόν грек телендә бер йөҙҙө аңлата.
Хәҙерге яңы мәжүси динендә Геката виккаһы Өс яҡлы алиһәнең ҡарсыҡ аспекты менән ассоциациялана.
Геката эпиклестары
Боронғо грек мифологияһында Геката түбәндәгесә эпиклестарға (эпитеттар) эйә:
Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы
Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли (8 июнь 1923 йыл — 27 июнь 2001 йыл) — тарихсы-ғалим. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1990 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983). I дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм III дәрәжә Дан (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Тамимдар Хажиғәли улы Әхмәҙиев 1923 йылдың 8 июнендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районы) Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған. 1940 йылда урта мәктәпте тамамлай.
1941 йылдың ноябренән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Көнбайыш, Төньяҡ-Көнбайыш, Волхов, Төньяҡ Кавказ, 4-се Украина фронттарында һуғыша. 1943 йылға ҡәҙәр 1-се армияның 47-се айырым уҡсылар бригадаһында автоматчик, 1943 йылдың майынан 238-се айырым танк бригадаһында «Т-34» танкыһының механик-водителе була. Ике тапҡыр яралана. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) һәм ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1949 йылдан Миәкә районының Мәнәүезтамаҡ урта мәктәбендә уҡыта.
1959—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 1969 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1970 йылдан ошо уҡ инстиутта өлкән ғилми хеҙмәткәр, һуңыраҡ бүлек мөдире була.
2001 йылдың 27 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
«Документы мужества и героизма. Башкирская АССР в период Великой Отечественной войны: документы и материалы» (1980), «Башкирия в годы Великой Отечественной войны, 1941—1945: документы и материалы» (1995) йыйынтыҡтарының төҙөүселәренең береһе. 30-ан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.