cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һөйәкле балыҡтар
Һөйәкле балыҡтар отрядтары
Тәрәстәрҙең сөсө һыуҙарҙа йәшәй торған берҙән-бер вәкиле — шамбы илебеҙҙең бөтә сөсө һыуҙарында тиерлек таралған. Уның массаһы 3—5 кг, ҡайһы бер балыҡтар 20 кг-ға етә.
Уртаса һыҙатта сағыштырмаса йылы һыуҙарҙа тереклек итеүенә ҡарамаҫтан, шамбы үҙенең һалҡын һыуҙарҙа йәшәүсе ырыуҙаштарының ҡылыҡтарын һаҡлаған.
Йәйен, беҙҙәге бөтә сөсө һыу балыҡтары актив тереклек иткәндә, шамбы, киреһенсә, төпкәрәк, һыу төбөндәге ағас тамырҙары аҫтындағы һалҡынсараҡ урындарға йәшеренә. Бөтә йәйҙе ул шунда хәрәкәтһеҙ үткәрә. Ҡара көҙҙә генә ул йәнләнә төшә. Ә ыуылдырығын декабрь йәки ғинуар айҙарында сәсә.
Бөтә тәрәстәр ҙә — аулана торған ҡиммәтле балыҡтар. Уларҙың бауыры бигерәк тә юғары баһалана, сөнки унан Д витамины булған, медицинала ҡулланыла торған балыҡ майы алалар.
Мамонда
Мамонда (Мамка) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бәләкәй Иҙәк йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Жаркент мәсете
Жаркент мәсете (Жаркент мешіті) — Жаркент ҡалаһының үҙәк мәсете, XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы. Мәсет Ҡытай архитекторы Хон Пика проекты буйынса, беренсе гильдия сауҙагәре Вәли Ахун Юлашев башланғысы һәм аҡсаһына 1895 йылда Джаркент ҡалаһы (хәҙер— Жаркент) үҙәгендә төҙөлә. . 1982 йылдан Ҡаҙаҡстандың республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт тарафынан һаклана.
Искирь
Искирь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тунтор йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мохтикова
Мохтикова — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Утьма
Утьма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокза йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чадыри
Чадыри — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шаро-Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вуч-Юра-Ю
Вуч-Юра-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кузнецов Алексей Александрович (рәссам)
Кузнецов Алексей Александрович (11 апрель 1927 йыл — 4 ноябрь 1990 йыл) — рәссам, 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1966).
Биографияһы
Алексей Александрович Кузнецов 1927 йылдың 11 апрелендә Өфөлә тыуа. 1945—1947 йылдарҙа Өфө театр-художество училищеһының вокал бүлексәһендә уҡый. Алексей Александрович һәйбәт йырлай, бына тигән бас тауышлы була, шулай уҡ лирик шиғырҙар һәм сәнғәт тураһында мәҡәләләр яҙа. Билдәле педагог Любовь Николаевна Троицкаяла йыр оҫталығына өйрәнә, хатта бер ни тиклем ваҡыт үҙен йырсы һөнәренә бағышларға ла уйлап йөрөй.
Кузнецовтың рәссам булараҡ формалашыуына һәм үҫешенә ул саҡтарҙа училищела уҡытҡан рәссам Порфирий Маркович Лебедев ҙур йоғонто яһай.
Станоклы һәм монументаль живопись жанрҙарында эшләй.
Яҡын дуҫтары араһында Борис Домашников, Александр Бурзянцев, Юрий Фуртат, Александр Пантелеев һәм башҡа рәссам хеҙмәттәштәре була.
60-сы йылдарҙа Өфөләге һәм башҡа ҡалаларҙағы бер нисә йәмәғәт бинаһына мозаикалы панно һәм һүрәттәр төшөрөүҙә ҡатнаша: М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры (Р. М. Нурмөхәмәтов, Л. Ф. Мөғтәбаров менән берлектә), Өфө моторҙар эшләү заводы Мәҙәниәт һарайы (В. Пустарнаков, С. Литвинов менән берлектә), Өфөләге Спорт һарайы (Ф. А. Кащеев, Л. Я. Круль, С. А. Литвинов, Р. С. Нафиҡов, В. П. Пустарнаков), Салауаттағы Мәҙәниәт һарайы (1961) (А. Д. Бурзянцев, П. П. Скворцов менән), Күмертау ҡалаһының Мәҙәниәт һарайындағы сграффито (1966) (Л. Ф. Мөғтәбаров, В. А. Позднов, Ғ. И. Мөхәмәтшин, А. И. Платонов менән берлектә).
Кузнецов Республика һынлы сәнғәт йәмғиәтен ойоштороусылар араһында була, Өфөнөң Орджоникидзе районындағы балалар художество мәктәбенең үҙ аллы статусын һаҡлап ҡалыу өсөн ҙур тырышлыҡ һала. Ул шулай уҡ художество белеме биреү мәсьәләләре буйынса республика конференцияларын ойоштороуҙа ҡатнаша, был темаға мәҡәләләр яҙа.
БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1966), 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Рәссамдың исеме Өфөләге 1-се художество мәктәбенә бирелгән. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1955).
Ижады
Кузнецов Башҡортостандың Бөрйән районында йыш була, башҡорт телен белә һәм ерле халыҡ менән башҡортса аралаша. Уның «Бөрйән айыу аулаусыһы», «Динислам бабай», «Ҡурай тураһында легенда» һәм башҡа картиналары милли башҡорт мотивтарына таянып ижад ителә. Һуңыраҡ Кузнецовтың ижадына Боронғо Русь һәм рус мифологияһы темалары инә.
Төп картиналары: Салауат Юлаевтан һорау алыу (1953—55), Тыҡрыҡ (киндер, май), 1957. Интерьерҙа (киндер, май), 1957. Ҡатынымдың портреты (киндер, май), 1957. Акварелдәр серияһы, 1958. Көн элгәре (киндер, май), 1959 (П. С. Глухов менән берлектә). Улымдың портреты (киндер, май), 1960. Ҡурай тураһында легенда (киндер, май), 1961—1963. Тоня Долгова (киндер, май), 1963. Наилә (киндер, май), 1963. Малярҙар (киндер, май), 1964. Камилә (киндер, май), 1964. Бөрйән айыу аулаусыһы (киндер, май), 1967. Салауат урмандарында (киндер, май), 1967, Көнбағыштар менән ҡыҙ (киндер, май), 1969. Өфө ленинсылары (киндер, май), 1969. Бөрйән ҡатындары (киндер, май), 1970. Евдокия әбей портреты (киндер, май), 1972. Үрге Әүжәндән Белышевтар ғаиләһе (киндер, май), 1972—1977. Гвардеецтар (киндер, май), 1973. Улымдың портреты (киндер, май), 1974. Студент портреты (киндер, май), 1974. Ҡарт портреты (Ветеран) (киндер, май), 1975. Рәссам портреты (киндер, май), 1975. В. Мальцевтың портреты (киндер, май), 1975. Атыу (киндер, май), 1974—1977.
1954 йылда «Салауат Юлаевтан һорау алыу» картинаһын яҙғанда Өфө сәнғәт училищеһы студенты Арыҫланов Әмир Солтан улы А. А. Кузнецовҡа Салауат образын һынландырыусы була.
Салауат ҡалаһында торлаҡ йорттарҙың ҡыр яғына төшөрөлгән һүрәттәрҙең эскиздарын яһай (1965—1966).
Аркадий Гайдар һәйкәле
Аркадий Гайдар һәйкәле — совет балалар яҙыусыһы Аркадий Гайдар һәйкәле. 1974 йылда Мәскәүҙә ҡуйыла.
Торған урынының адресы: Мәскәү ҡалаһы, Шкулев урамы, 2-се йорт, Пионерҙар һарайы территорияһы, хәҙерге А. П. Гайдар исемендәге балалар һәм йәштәр ижады һарайы.
Тарих
Аркадий Петрович Гайдар (1904-1941) — совет яҙыусыһы, журналист, киносценарист, хәрби корреспондент. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 14 йәшенән Ҡыҙыл Армияла тора. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрәкәт итеүсе армияла «Комсомольская правда» гәзитендә хәбәрсе булып эшләй. 1941 йылда һуғышта һәләк була. Украинаның Канев ҡалаһында ерләнгән.
А. П. Гайдарға һәйкәл 1974 йылда Мәскәүҙә А. П. Гайдар исемендәге балалар һәм йәштәр ижады һарайы янында ҡуйылған. Һәйкәлдең авторҙары: архитектор Ю. А. Мовчан, скульптор А. П. Шлыков. Һәйкәл шпиатрҙан эшләнгән скульптура композицияһынан ғибәрәт. Скульптуралар керамик плитәләр менән көпләнгән постаментҡа ҡуйылған. Скульптура һоро төҫтә. Композицияның уртаһында яҙыусы баҫып тора, уның ике ҡабырғаһында малай һәм ҡыҙ. Яҙыусы һәм малайҙар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла. Гайдар малайға ҡарай. Матроска кейгән ҡыҙыҡай әңгәмәне тыңлай. Гайдар хәрби кейем кейгән, һул ҡулында аҫҡа табан төшкән плащ. Яҙыусы бер ҡулын кеҫәһенә тыҡҡан, икенсе ҡулының баш бармағы салбар ҡайышы аҫтына тығылған. Аркадий Петрович башына папаха кейгән. Малайҙың башында кәпәс-буденовка.
Техник мәғлүмәт
Аркадий Гайдарҙың һәйкәле шпиатрҙан эшләнгән, һәйкәл көпләнгән бетон постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл эргәһендәге территория бәхтәләнгән.
Ҡажмаҡты (йылға)
Ҡажмаҡты (Казьмакты) — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балатау (һырт)
Балатау — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
Ҡылыҡһырлама
Ишембай районы буйлап меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 5 км, киңлеге 2,5—3 км тиклем, абсолют бейеклеге 639 м. Юғалыусы һыу ағымдары (Үрек й. ҡушылдыҡтары) аҡҡан һай карстлы уйһыулыҡтар менән бүленгән 5 айырым тау массивынан тора. Һырт көньяҡ һәм төньяҡ ситтәге өлөштәрендә текә, яланғас эзбизташлы битләүҙәр бар. Көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәре һөҙәк. Карст упҡындары күп. Өҫкө вендтың әшә серияһынан алып карбон ултырмаларына тиклемге тоҡомдарҙан тора. Өҫтөндә ҡараһыу һоро урман һәм ҡараға оҡшаш тупраҡтарҙағы ҡайын, ҡарағай‑ҡайын урмандары үҫә. Ҡаялы түбәләре һәм текә битләүҙәре ҡайын һәм ҡарағай ҡатыш тәпәш буйлы имәнлектәр менән ҡапланған. Урман эсендәге аҡландар көтөүлек һәм сабынлыҡтар итеп файҙаланыла.
Топонимика
Һырттың атамаһы «бала» һүҙенән алынған, бәлки «бәләкәй» тигәнде аңлаталыр.
Ғафуров Мадрил Абдрахман улы
Ғафуров Мадрил Абдрахман улы (Гафуров Мадриль Абдрахманович; 10 май 1936 йыл) — журналист, ғалим-философ, йәмәғәтсе. 1957 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995). Философия фәндәре кандидаты (2010). БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
Биографияһы
Мадрил Абдрахман улы Ғафуров 1936 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) Мораҡ ауылында тыуған.
1964 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Өфөлә эшләй башлай: ВЛКСМ Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире була.
1966 йылдан “Ленинец” гәзитендә бүлек мөдире.
1970 йылдан — “Советская Башкирия” гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире.
1978—80 йылдарҙа — “Вечерняя Уфа” гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары.
1975 йылдан — БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе ярҙамсыһы.
1980 йылдан — Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса СССР Дәүләт комитетының БАССР буйынса үҙ хәбәрсеһе.
1991 йылдан — “Останкино” Рәсәй Рәсәй Дәүләт телерадиокомитетының Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһе буйынса үҙ хәбәрсеһе, хәбәрсе пункты мөдире.
1997 йылдан — “Советская Башкирия — Известия Башкирии” гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары
2004 йылдан — “МАГ” нәшриәт йортоноң директоры һәм “Евразийский проспект” гәзитенең баш мөхәррире.
Бер үк ваҡытта 1997—2004 йылдарҙа “Голос России” Рәсәй дәүләт радиотапшырыуҙар компанияһының үҙ хәбәрсеһе.
2009 йылдан алып “Коммунист Башкортостана” гәзитенең баш мөхәррире һәм “Правда” гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.
Республиканың сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни тормошо тураһындағы көнүҙәк темаларға мәҡәләләр, теле- һәм радиотапшырыуҙар, “Башҡортостан циркы” (“Башкирский цирк”) документаль фильмы сценарийы авторы. Башҡортостан Республикаһының “Мәжит Ғафури — 21 быуат” мәҙәниәт фонды директоры (2007 йылдан алып).
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләлә бер ҡыҙ үҫтергәндәр. Бер туған ағаһы - Ғафуров Марсель Абдрахман улы.
Ғафури халыҡ театры
Тарихы
1972, 1979 йылдарҙа Республика драма коллективтары смотрында ҡатнаша, Өфөлә 1985 йылда Еңеүҙең 40 йыллығына арналған фестивалендә ҡатнаша.
2000 йылда Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында һәм 2003 йылда Дүртөйлө ҡалаһында үткән «Алтын тирмə — Золотая юрта» халыҡ театрҙары фестивалендә лауреат исемен яулай.
Огрязь
Огрязь — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иҙәк йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мохтик-Яун
Мохтик-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черкасов Андрей Геннадьевич
Черкасов Андрей Геннадьевич (4 июль 1970 йыл) — спортсы, тренер. Теннис буйынса 1988 йылдан — СССР, 1992 йылдан — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, 1993—2001 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 2010 йылдан Мәскәүҙәге «Мегапрофи» спорт клубының тренер-уҡытыусыһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1988), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2001). Барселоналағы Олимпия уйындарының бронза призеры (1992).
Өфө ДЮСШОР-ында тренер Н. Л. Роговала тәрбиәләнә. Юниорҙар араһындағы яңғыҙ разрядта Европа чемпионатында 3 тапҡыр еңеү яулаусы (1985, 1985-86). 1988 йылдан теннис менән профессиональ нигеҙҙә шөғөлләнә. 1988 йылда Сеулдағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
Кремль Кубогын ике тапҡыр яулап алыусы (1990, 1991).
1992 йылдағы Олимпия уйындарында яңғыҙ разрядта бронза призеры.
Ҙур шлем турнирының 3-сө һәм 4-се турҙарында сирек финалға етеүсе:
Дэвис Кубогында 1988—2000 йылдарҙа СССР, БДБ, Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Хәҙерге ваҡытта Мәскәүҙә Черкасов Андрей теннис мәктәбе эшләй. 1993 йылдан алып Калининградта йәшәй. 1989 йылдан алып донъялағы 50 иң шәп тенниссыларҙың береһе. Индивидуаль разрядта күрһәткән иң юғары рейтингы-13-сө.
Ҡыҙыҡлы факттар
1993 йылдың октябрендә Тель-Авивтағы турнирҙың сирек финалында Черкасов итальян Гауденци Андреа менән осраша. Был 3 сәғәт 54 минут дауамында барған эпик уйын 6-76 7-62, 7-5 иҫәбе менән Рәсәй спортсыһы файҙаһына тамамлана.
2009 йылға тиклем был еңеү ирҙәр теннисындағы тай-брейклы 3 сет оҙонлоғондағы матч өсөн рекорд була. Бары тик 2008 йыл испанлы билдәле Рафаэль Надаль һәм Мойя Карлос Ченнайҙа үткән турнирҙың ярым финалындағына был рекорты юҡҡа сығара: Надаль шул уҡ 3 сәғәт 54 минут эсендә 6-7³, 7-68 7-61 иҫәбе менән ярышташын еңә.
2009 йылдың майында Мадридта үткән Мастерс сериялары турнирында шул уҡ Надаль ярым финалда серб Новак Джоковичты 3-6, 7-65, 7-69 иҫәбе менән еңә. Был юлы матч 4 сәғәт 3 минут буйына бара һәм Черкасов менән Гауденци араһындағы 16 йыл элек барған рекордлы матчтан 9 минутҡа артығыраҡ ваҡыт дауам итә.
Торналы ҡаласығы
Торналы ҡаласығы (Турналинское городище) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Торналы ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. I мең йыллыҡтың башы — б.э. XIII—XV быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Тасуирламаһы
Торналы ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Торналы ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярындағы Ҡалатау морононда урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ) — 22 км.
Табылдыҡтар
Торналы ҡаласығының 900 м² яҡын ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ ялан яғынан 3 ур һәм соҡорҙар менән һаҡланған. Урҙарҙың оҙонлоғо 20—26 м, киңлеге 4—8 м, бейеклеге 0,4—2,1 м, соҡорҙарҙың тәрәнлеге 0,4—1,2 м, киңлеге 1—2 м.
Балсыҡ һыланған ситән стеналы ярытылаш ер өйҙәрҙән торған 6 торлаҡ эҙе табылған. Торлаҡтар ағас таяуҙарға ултыртылған мейес менән йылытылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр тальк ҡушып яһалған, ауыҙ тирәләй оҙонса түңәрәк соҡорло биҙәк һәм йырып төшөрөлгән өсмөйөштәр менән биҙәлгәндәре Горохов мәҙәниәтенә ҡарай. Түңәрәк төплө, эре ҡом ҡушып балсыҡтан эшләнгән, ауыҙ тирәләй ҡыҫҡа һырҙар менән биҙәлгән Урта быуат һауыттарынан, шул иҫәптән, төҫлө глазурь менән ҡапланған балсыҡ һауыт ярсыҡтарынан ғибәрәт.
Табылдыҡтар араһында — Алтын Урҙа осороноң көмөш тәңкәһе, тимер бысаҡтар, ураҡтар, балсыҡ орсоҡбаштар, һөйәк тишкестәр, түңәрәк бронза көҙгө, хайуан һөйәктәре.
Ҡомартҡы иртә тимер быуат һәм Урта быуат ҡәбиләләренең, фаразланыуынса, боронғо башҡорттарҙың да Әй һәм Йүрүҙән йылғалары бассейнына килеп ултырыу барышын сағылдыра.
Торналы ҡаласығының Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Асыш тарихы
Торналы ҡаласығы 1964 йылда тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тарафынан асыла һәм 1968—69, 1971, 1980 йылдарҙа тикшерелә.
Чад (күл)
Чад (Lac Tchad, Lake Chad, ғәрәпсә Бар-эс-Салам) — Үҙәк Африкалағы тымыҡ реликт күле.
География
Чад, Камерун, Нигер һәм Нигерия территорияларының сигендә Сахара сүллегенең Чад уйпатында урынлашҡан. Бик һирәк булған аномаль күл кимәленең күтәрелеүе ваҡытында һыу Бахр-әл-Газаль йылғаһы үҙәне буйлап аға башлай.
Күл бассейныны майҙаны яҡынса 1 млн км², шуның яҡынса 700 мең км² майҙаны Шари йылғаһы бассейнына тура килә.
Чад күле аҙ һыулы. Уртаса тәрәнлеге яҡынса 1,5 —2  м. Ҡушылдыҡтары: Шари, Мбули (Мбулу ), Комадугу-Йобе.
Күлдең көнсығыш өлөшөндә Будума, Карка һәм Кури утрау төркөмдәре урынлашҡан.
Чад күлендә 179 төр балыҡ тереклек итә.
1960-сы йылдарҙан алып күл майҙаны кәмей барыуы күҙәтелә. 1963 йылда күлдең майҙаны — 25 мең км², 1973 йылда — 15,4 мең км², 1982 йылда — 2,3 мең км², 1994 йылда — 1,7 мең км². 1980-се йылдарҙа һәм 1990-сы йылдар башында ирригация өсөн күлдең һыуын ҡулланыу 4 тапҡыр арта.
2006 йылға ҡарата Чад күле 26 тапҡырға әҙәйгән һәм кибеүен һаманда дауам итә.
Һуңғы мең йыллыҡта Чад күленең етенсе тапҡыр кибеүе тураһында билдәле. Конго бассейны йылғаһы Убангиҙан күлгә һыу үткәреү проекттары төҙөлә.
12 февраль
12 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 43-сө көнө. Йыл аҙағына тиклем 322 көн ҡала (кәбисә йылында 323).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Победа (Дыуан районы)
Победа (Победа) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 452532, ОКАТО коды — 80223834002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фекленка
Фекленка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Луть йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Яңы замок (Баден-Баден)
Яңы һарай (нем. Neues Schloss Baden-Baden ). Немец ҡалаһы Баден-Баденда Флорентия тауында XV  быуаттың  аҙағынан XVII  быуатҡа тиклем  маркграф  Бадендың  һәм  1535 йылдан — Баден-Баден маркграфтарының резиденцияһы була. Хәҙерге заман ҡоролмаһы урта быуат замогының нигеҙендә төҙөлгән һәм күп тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған һәм киңәйтелгән. 2003 йылдан дәүләт яҡлауы аҫтында булған ҡоролма  Күвейт  инвесторҙары милеге булып тора, һәм хәҙерге ваҡытта биш йондоҙло ҡунаҡхана ихтыяждарында яраҡлаша
Тарихи очерктары
Замок 1370 йылдар тирәһендә Баҙар майҙаны өҫтөндә тауҙа ҡала хоҡуҡтарын күптән түгел алған Баденда төҙөлгән. Фундаменты булып элекке төҙөлөштөң нигеҙе ҡулланылған.
1479 йылда Кристоф I теләге буйынса замок яңынан үҙгәртеп ҡорола һәм резиденция статусын ала, был ролендә ул Баден йортоноң нәҫелдән күсеп килгән   Хоэнбаденды алмаштыра, ул шул ваҡыттан «Иҫке һарай» тип атала башлай.
1529 йылдан Яңы замокта шулай уҡ маркграфтарҙың архивы урынлаша.
XVIII быуаттағы исланд мираҫы өсөн һуғышта ҡала менән замоктың емерелеүе менән бәйле, Людвиг Вильгельм резиденцияны Раштаттҡа күсерә, унда һарай барокко стилендә төҙөлә
XIX быуатта Яңы замок Баден хакимдарына — шул мәлгә бөйөк герцогтарға — йәйге резиденцияһы сифатында хеҙмәт итә. 1843—1847 йылдарҙа Карлсруэнан архитектор  Фридрих Теодор Фишер (1803—1867) етәкселеге аҫтында яңынан тергеҙелә; бынан тыш тарихилыҡ (неоренессанс) стилендә йыһазландырылған ҡайһы бер күркәм биналар төҙөлә.
1918 йылда монархияһын ҡолатҡандан һуң замок элекке Баден йорто милегендә ҡала, һәм тиҙҙән унда башҡа резиденцияларҙан һәм Церинген музейынан күп һанлы сәнғәт предметтары күсерелә.
Икенсе донъя һуғышы тамамланыу менән баден мәғариф һәм мәҙәниәт министрлығы тарафынан 1946 йылда замокта Бертольд Баденский ярҙамында Бадендың Тарих музейы асыла (нем. Badisches Historisches Museum ). 1960 йылда бында яңы Церинген музейы ойошторола, ул 1981 йылға тиклем эшләй.
1995 йылда финанс ҡатмарлыҡтары кисергән Баден йорто үҙенең ҙур өлөшөн һәм замоктың эске йыһаздарын Сотбис аукционында һата.
2003 йылда Яңы замок үҙе һатыла. Яңы замокты ҡунаҡхана бизнесы менән шөғөллән кувейт «Әл -Хассави Төркөмө» (Al-Hassawi Group) ғаилә  компанияһы һатып ала, ул замокты биш йондоҙло ҡунаҡхана ихтыяждарына  реставрациялауҙы һәм өлөшләтә үҙгәртеп ҡороуҙы планлаштыра
Хәҙерге заманда ҡулланылышы
2010 йылда төҙөлөш эштәренә рөхсәт бирелә, һәм план буйынса, ҡунаҡхана 2013 йылдың беренсе яртыһында уҡ асылырға тейеш була. Шул уҡ ваҡытта финанслау һәм проектлау ҡатмарлыҡтары менән бәйле ҡунаҡхана комплексын асыу 2018 йылға күсерелә.
Мишәр (Балтас районы)
Мишәр (Мищерово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 164 кеше. Почта индексы — 452986, ОКАТО коды — 80208837004.
Ауылға нигеҙҙе XVII быуат аҙағы-XVIII быуат баштарында Кыр Танып ырыуы (Ҡара Табын ҡәбиләһе) башҡорттары үҙ ерҙәрендә һалған.
Тарихы
Ауылға нигеҙҙе Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары (Ҡара Табын ҡәбиләһе) үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Ауылдың исеме был ауылда беренсе булып төпләнгән Мишәр антропонимынан килеп сыҡҡан, Мишәр- аҫаба башҡорт кешеһе булған. 1733 йылда был ауылға типтәрҙәр индерелә, ә бишенсе ревизияға тиклем (1795) — мишәрҙәр килә.
1795 йылда ауылда 67 аҫаба башҡорт, 31 типтәр, 10 мишәр йәшәгән. 1816 йылда ревизияла 78 башҡорт, 60 типтәр, 19 мишәр теркәлгән.
1836 йылда бында 105 башҡорт, 91 типтәр, 29 мишәр йәшәгән. 1859 йылда, X ревизияһына ярашлы, ауылда 199 башҡорт һәм 220 мишәр һәм типтәр йәшәгән.
1843 йылда 105 башҡортҡа ни бары 480 бот ҡышлау һәм 904 яҙғы һабан икмәк сәселә. Башҡорттар башлыса малсылыҡ менән (ат, һыйыр, һарыҡ, кәзә тотҡандар), умартасылыҡ һәм солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән.
1906 йылда ауылда 484 кеше йәшәй, 1920 йылда — 470 кеше. Ауыл күп милләтле булып ҡала.
XIX быуат аҙағынан ағас мәсет янында мәҙрәсә эшләгән.
2000 йылдар башына тиклем ауылда башланғыс мәктәп булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдар
Кооператив урамы
Яр буйы урамы
Фрунзе урамы
Чапаев урамы
Шехзаде мәсете
Шеһзадә мәсете (Şehzade Camii), Шеһзадәбашы (Şehzadebaşı Camii) йәки Шеһзадә Меһмәт джами (Şehzade Mehmet Camii) — Истанбулдың Европа өлөшө Фатих районы Шеһзадәбашы микрорайонында урынлашҡан мәсет.
Вылъю (Кесе Сына ҡушылдығы)
Вылъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уҫы (йылға)
Уҫы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/487/74 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Йомаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм[[Муниципаль берәмек| муниципаль берәмеге.
]]Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Йомаш ауылы,
Яңы Семенкин ауылы,
Өфөнөң административ бүленеше
Административ-территориаль ҡоролош йәһәтенән  Өфө ҡалаһы 7 ҡала районынан тора.
Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Уйбулат ауылы,
Өфөнөң административ бүленеше
Райондарға туранан-тура 2 ауыл тораҡ пункты (Князев ауылы — Калинин районына һәм Ветошников ауылы — Ленин районына), шулай уҡ 5 ауыл советы (уларға 22 тораҡ пункт инә) буйһона: Федоровка ауыл советы — Калинин районына, Иҫке ауыл советы — Киров районына, Нуғай ауыл советы — Октябрь районына, Яңы Черкассы һәм Турбаҫлы ауыл советтары — Орджоникидзе районына.
Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Ҡаратал ауылы,
Кармановка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Яңы Боҫҡаҡ ауылы
Кармановка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Митрәй-Әйүп ауылы,
Өфөнөң административ бүленеше
Тораҡ пункттары
Өфө ҡалаһы составына 25 тораҡ пункт инә .
Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Иҫке Үҙмәш ауылы,
Өфөнөң административ бүленеше
Тарихы
1990-сы йылдар уртаһында ҡала эргәһендәге ауыл советтарын ҡушыҡ һөҙөмтәһендә Киров һәм Октябрь райондары ике айырым өлөштән торған тарҡау территориялы булып ҡала. Октябрь районының ике өлөшө араһында ҡаланың башҡа райондарының территориялары ята, ә Киров районының ике өлөшө Өфө ҡалаһы ҡала округына инмәгән территориялар менән бүленгән.
Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Иҫке Боҫҡаҡ ауылы,
Өфөнөң административ бүленеше
Тораҡ райондары
Өфө ҡалаһы ҡала округының ер файҙаланыу һәм ерҙә төҙөлөш алып барыу ҡағиҙәләренә ярашлы, 2008 йылдың 1 авгусына ҡала түбәндәге зоналарға бүленгән: Рәсми булмаған рәүештә Өфө түбәндәге тораҡ райондарына һәм микрорайондарына бүленә: Аэропорт, Глумилин, Дим, Затон, Йәшел Сауҡалыҡ, Инорс, Йәштәр, Нижегородка, Новостройка, Октябрь проспекты, Һупайлы, Иҫке Өфө, Үҙәк, Черниковка, Шаҡша.
Дүрткүл
Дүрткүл (To‘rtku‘l, Төрткүл, To‘rtko‘l, Тўрткўл) — Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында Ҡарағалпаҡстан Республикаһында урынлашҡан ҡала.
Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Маҡар ауылы.
Муррей (йылға)
Му́ррей (Ма́рри; Murray) — Австралияның иң ҙур йылғаһы.
География
Оҙонлоғо — 2375 км, бассейн майҙаны — 1 061 469 км².
Тамағында эре дельта барлыҡҡа килтереп Аделаида тирәһендә Һинд океанының Оло Австралия ҡултығына ҡоя.
Төп ҡушылдыҡтары: Дарлинг, Маррамбиджи, Лахлан, Голборн, Кампаспе, Лоддон.
Ишмөхәмәтов Альберт Зәйнетдин улы
Ишмөхәмәтов Альберт Зәйнетдин улы (25 июль 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй математик-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997).
Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй, Рәсәй фәндәр академияһы Иҫәпләү үҙәгенең һыҙма булмаған анализ ысулдары бүлеге етәксеһе була
Биографияһы
Альберт Зәйнетдин улы Ишмөхәмәтов 1948 йылдың 25 июлендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған. Бында 1-се урта мәктәпте, 1972 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультетын тамамлай.
1972—1978 йылдарҙа Мәскәү радиотехник заводының махсус конструкторлыҡ бюроһында инженер, өлкән инженер булып эшләй. 1978 йылдан — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1980 йылдан — Мәскәү дәүләт университеты Иҫәпләү үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре.
1985 йылда «физика-математика фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә, 1996 йылда «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1988 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһында эшләй:
Бер үк ваҡытта уҡытыусылыҡ эше менән дә шөғөлләнә:
Баженов һәм Казаков һәйкәле
Казаков һәм Баженов һәйкәле — скульптура композицияһы, Мәскәүҙә рус архитекторҙары М. Ф. Казаков һәм В. И. Баженовҡа арналған һәйкәл. 2007 йылда асылған.
Торған урынының адресы: Мәскәү ҡалаһы, Дольская урамы,1-се йорт (Царицыно усадьбаһы).
Тарих
Баженов Василий Иванович (1738—1799) — рус архитекторы, архитектура теоретигы, рәссам, классицизм вәкиле, масон, урыҫ псевдоготика һөйөүсеһе. Рәсәй академияһы ағзаһы, сәнғәт академияһының вице-президенты. В. И. Баженов Царицыно һарай комплексын, Боровицкий убаһындағы Ҙур Кремль һарайын һәм башҡа биналарҙың проекттарын эшләгән.
Матвей Федорович Казаков (1738—1813) — рус архитекторы, император Екатерина II идара иткән йылдарҙа Мәскәү үҙәген палладиан стилендә төҙөкләндерә. Рус псевдоготика вәкилдәренең береһе. Мәскәүҙә Ҙур Царицыно һарайы проектын эшләгән.
2007 йылдың 1 сентябрендә Царицыно музей-ҡурсаулығында архитекторҙар Матвей Федорович Казаковҡа һәм Василий Иванович Баженовҡа һәйкәл асыла. Скульптура композицияһы ҡуйыу урыны Ҙур һарай янындағы майҙансыҡта, галерея-ҡойма янында, һайлана. Һәйкәлдең авторы-скульптор Леонид Михайлович Баранов һәм архитекторы М. М. Посохин. Екатерина резиденцияһын улар төрлө ваҡытта проектлауға ҡарамаҫтан (башта Баженов, аҙаҡ Казаков), улар бер һәйкәлдә һүрәтләнә.
Скульптура композицияһы Ҙур һарай һәм Икмәк йорто араһында урынлашҡан. Архитекторҙар үҙҙәренең дәүерендәге кейемдә, сәстәре лә шул замандағыса, улар ҡаралтылар проекты тураһында фекер алышҡан итеп күрһәтелгән. Василий баженов уң ҡулына һыҙмалар төргәге тотҡан, Матвей Казаков — шпага менән эшләпәһен ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырған. Архитекторҙар араһында ҡоролманың тимер макеты ҡуйылған. Композиция тәпәшәк киң түңәрәк постаментҡа баҫтырылған.
Автор статуяһында архитекторҙарҙың портреттарын оҡшаш итеп һүрәтләгән. Һәйкәл ҡуйылғандан һуң уларҙың салбарҙары, аяҡ кейеме тонировкаланған. Баженовтың мундир ҡыҙыл төҫкә, ә Казаковтыҡы — йәшел төҫтә.
Граниттан эшләнгән постаментта: «Архитекторҙар Василий Баженов, Матвей Казаков»-тип яҙылған.
Техник мәғлүмәт
Скульптура композицияһы бронзанан эшләнгән, түңәрәк постаменты — гранит.
Мочкан-Еган
Мочкан-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәғҙи Ширази
Әбү Мөхәммәт Мөслих әд-Дин ибн Абдаллаһ Сәғҙи Ширази (1291—1203) — фарсы нәсихәтсе шағиры, суфыйсылыҡтың ғәмәли, вәкиле.
Биографияһы
Сәғҙи биографияһы традиция буйынса өс осорға бүленә: 1205−1226 — мәктәп осоро, 1226−1256 — илдән-илгә йөрөү ваҡыты, 1256−1291 — шәйехлек осоро. «Сәғҙи» ҡушаматы, шағирҙың йәшләй вафат булған атаһы хеҙмәттә булған һәм Мөслих әд-Динде тәрбиәләүҙә ҡатнашҡан Фарстың атабәге Сәғәҙәт ибн Зәңги исеменән килеп сыҡҡан (1195—1226). Сәғәҙәт ибн Зәңги бағымсылығы арҡаһында Мөслих әд-Дин Бағдадтағы Низамийа мәҙрәсәһенә уҡырға ингән. Суфый шәйехтәрҙә уҡыған һәм уларҙың аскет идеалдарынан тәьҫирләнгән. Әммә Сәғҙиҙең шул ваҡытта яҙған шиғырҙары тормошто һәм уның шатлыҡтарын үҫмерҙәрсә яратыу менән һуғарылған; һәм ҡартайғас, шәйех Абул-Фараж Жузияның бөтөн күндереүҙәре лә уны музыкаға һөйөүенән арындыра алмағанын таныған.
1226 йылда монголдарҙың һөжүме һәм Сәғәҙәт ибн Зәңгиҙең ҡолатылыуы Сәғҙиҙе ҡасырға мәжбүр иткән, һәм төрлө көтөлмәгән үҙгәрештәр менән тулы яҙмышы уны 30 йыл буйы, өҙлөкһөҙ, мосолман донъяһының йә бер йә икенсе осона ташлаған. Һиндостанда, Суменатта, ғүмерен һаҡлар өсөн, ул ҡабул иткәнгә һалышҡан һәм аҙаҡ, таш менән ҡарауылда торған ны үлтереп, ҡасҡан. Сәғҙи, күп ваҡыт йәйәүләп, Мәккәлә 14 тапҡыр булған. Классик ғәрәп телен иҫ киткес яҡшы белеүе арҡаһында, Дамаскта һәм Бәәлбәктә ул тәғлимәт таратҡан, әммә донъя һағышынан зарыҡҡанлыҡтан, Йәрүсәлим сүллегендә айырымланып йәшәгән. Бында ул тәре йөрөтөүселәргә әсирлеккә эләккән, улар үҙ сиратында уны Сүриә яр буйына, Триполиға, күсергән, һәм унда ҡәлғә өсөн окоп ҡаҙырға мәжбүр. иткән. Уны бер танышы, Алеппо байы, 10 червонецҡа һатып алған һәм өйөнә алып ҡайтып, үҙенең йәмһеҙ һәм мыжыҡ ҡыҙына өйләндергән. Түҙеп торғоһоҙ ғаилә тормошонан ҡотолорға тырышып, Сәғҙи Төньяҡ Африкаға ҡасҡан.
Бөтөн Кесе Азия буйлап ил гиҙеп, Сәғҙи тыуған Ширазына ҡайтҡан (1256) һәм мәрхүм Сәғәҙәттең улы Әбүбәкер ҡурсалауы ярҙамында, ғүмер аҙағына тиклем монастырында йәшәгән. «Кенәздәр, вельможалар һәм иң яҡшы ҡала халҡы, — Дәүләт шаһ әйткәнсә, — шәйехте күрергә күмәкләп килгәндәр».
Ижады
Сәғҙи күп шиғри һәм проза әҫәрҙәре яҙған, йыш ҡына үҙенең илгиҙәр тормошонда булған фәһемле шәхси хәтирәләрен миҫалдар сифатында файҙаланған. Донъяның фанилығын үҙендә һынаған Сәғҙи, ысынында үҙенән алда булған суфый йәки суфый замандаш шағирҙар Фәридәтдин Аттар һәм Жәләлетдин Руми, шәйех Абд әл-Ҡадир әл-Жилани һ. б. менән теоретик яҡтан риза булған. Әммә, кешеләрҙе яҡшы белгәнлектән, Сәғҙи бар кешенең дә был донъянан йырағайыуға, нәфсеһен тыйыуға һәм фәҡәт мистик хыялға бирелеүгә һәләтле түгел икәнен аңлай. Шуға күрә Сәғҙи донъяла йәшәүселәргә ябай тормошсан аскетизм кәңәш иткән: донъяла тыныс йәшәргә, әммә уға үтә лә эҫенмәҫкә, был донъяның фанилығын һәм сәғәт һайын ерҙәге рәхәтлектәрҙе юғалтыуға әҙер булыу кәрәклеген аңларға.
1257 йылда ул ун н торған мауыҡтырғыс һәм хикәйәләр менән дәлилләнгән суфыйсылыҡ фәлсәфәһе һәм этикаһы бәйән ителгән «Бостан» («Емеш баҡсаһы») тигән поэтик трактатын ижад иткән. Шиғри хистәр тәрәнлеге һәм әхлаҡи идеялар бейеклеге буйынса «Бостан» — бөтә суфыйсылыҡ әҙәбиәтенең бөйөк әҫәрҙәренең береһе. Әммә «Бостан» түгел, ә «Гөлөстан» («Сәскә баҡсаһы» — 1258 йылда шиғырҙар менән аралаштырып яҙылған проза). «Гөлөстан», бик күп мәҡәлдәргә һәм әйтемдәргә бай күркәмлеккә эйә. Аттарҙың шул уҡ атамалы ярайһы уҡ ҡоро "Кәңәштәр китабы"ның (Пенднаме) «Гөлөстан»ға оҡшаған ере бар; ләкин уның Сәғҙи әҫәре икәне тулыһынса иҫбатланмаған.
Сәғҙиҙең диванының өстән ике өлөшөн тәшкил иткән башҡа әҫәрҙәре башлыса лирикаға ҡараған. Үҙ ғәзәлендә суфыйсылыҡ ғәзәле дидактикаһын мөхәббәт ғәзәле матурлығы һәм образлылығы менән бәйләй алыуы Сәғҙиҙең төп хеҙмәте булғанын күрһәтә. Уның һәр бәйетен мөхәббәт әҫәре кеүек тә, фәлсәфәүи-дидактик әҫәр кеүек тә уҡып була. Башҡа билдәле фарсы шағиры Хафиз Ширази был йоланың дауамсыһы булған.
Юша (йылға)
Юша йылғаһы — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы йылғаһы. Ул Юша ауылы (станцияһы), Кәртәле ауылы янынан аға, ҙур түгел.
Этимологияһы
Башҡорт телендә юша һүҙенең ике мәғәнәһе бар:
1) ҡыҙыл, һары, йәшел төҫтәге балсыҡлы тау тоҡомо;
2) йүшә һүҙенең диалект варианты — Ағас башына боҙланып ҡатҡан ҡар, лүшә.
Юша атамалы объекттар
Йылға Юша һырты буйынан ағып килә. Юша атамалы тимер юл станцияһы ла бар.
Юша — туристар маршрутында
Инйәр йылғаһы яҙғы-йәйге осорҙа туристарҙы күпләп йәлеп итә. Экстрим яратыусылар бигерәк тә яҙғы ташҡында кәмә менән төшөргә ярата. Ғәҙәттә, улар маршрутты Оло Инйәр йылғаһынан башлап ҡоралар.
Маршруты башлаған ерҙә йылға киң түгел, әммә яйлап, ҡушылдыҡтары Юша, Һарышты йылғалары һыуын алып, киңлеге 80 метрға етә».
Урыҫ Швейцарияһы (тәбиғәт ҡомартҡыһы)
Этимологияһы
Халыҡ риүәйәтенә ярашлы, был башҡорт еренә Наполеон ғәскәрҙәрен еңгәндән һуң тыуған иленә ҡайтҡан 1812 йылғы һуғыш ветерандары ғәҙәти булмаған исем биргән. Был тирәләге пейзаждар уларға Швейцарияла күргәндәре менән оҡшаш булып күренә. Әммә был осраҡҡа бер ниндәй ҙә документаль дәлил юҡ. «Рус Швейцарияһы» атамаһының килеп сығышына башҡаса аңлатма биреү дөрөҫөрәк. 1892 йылда бындағы урындарҙа эшҡыуар Иван Петрович Каньшин ҡымыҙ менән дауалау үҙәге аса. Ул «Глуховская» тимер юлы станцияһынан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан матур урынға романтик, коммерция күҙлегенән һыналған исем бирә.
Тасуиррламаһы
Рус Швейцарияһы — төбәк әһәмиәтендәге һаҡланыусы зона һәм тәбиғәт ҡомартҡыһы. Бында экология һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау тураһында хәстәрлек беренсе урында тора. Рельефы тигеҙ, йырын‑һыҙа селтәре менән йырғыланған. Ландшафы ҡараһыу һоро һәм һоро урман тупрағындағы урмандарҙан, йыуылған ҡара тупраҡтағы һәм органоген‑ҡырсынташлы тупраҡтағы далаларҙан ғибәрәт. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтарҙың иң ҙур һаҡланып ҡалған реликт фрагменттарының береһе һаҡлана. Артабан ултыртылған ҡарағайҙар һәм айырым ҡарағайҙар Швейцарий, Үтәй, Ҡоро йылғалары битләүҙәрендә уларҙың үрге ағымында, шулай уҡ уларҙың битләүҙәренең һыу айырғыстарға күсеү юлында үҫә. Был ҡарағайҙарҙың уртаса йәше — 40-70 йәш, бейеклеге — 18-24 метр, олоно диаметры — 60 см-ға тиклем. Объекттың көнбайыш өлөшөндә ҡарағай өҫтөнлөк итә (ағастарҙың уртаса составы — 9С1Б), көнсығыш өлөшөндә япраҡлы тоҡомдарҙың өлөшө арта (ағастарҙың составы 7С3Б алып 10Б тиклем үҙгәрә). Иң ҡарт ҡарағайҙар 160 йәшкә етә. Әлеге ваҡытта тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә ҡарағай, имән, ҡайын һәм уҫаҡ урмандары бар. Ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге файҙаланылмаған ерҙәрҙә ҡарағайҙың интенсив тергеҙелеүе күҙәтелә. Топологияға ҡарап, ҡарағай үҫентеләре төрлө варианттарҙа күрһәтелгән. Тоҙло битләүҙәрҙә далаға әйләнгән варианттар таралған. Улар таҙа йәки, ғәҙәттә имән һәм ҡайын ағастары ҡушылған ултыртмалар. Ваҡ ағаслыҡта дала ҡыуаҡлыҡтары: чилига, әҫпе еләге һәм дала сейәһе бар. Һөҙәк битләүҙәрҙә һәм һыу айырғыстарға сыҡҡан урындарҙа киң япраҡлы-ҡарағай урмандары (күбеһенсә ҡарағай урмандары) таралған. Ҡарағайҙар айырым ағастар һәм ҙур булмаған түтәлдәр рәүешендә башҡа урман төрҙәрендә лә осрай, был иһә ҡарағайҙарҙың элек киң таралыу алыуы тураһынла һөйләй. Беренсе яруста, ҡарағайҙан тыш, ҡайын, имән үҫә. Икенсе яруста имән, саған, ҡайын, йүкә ағастары үҫә. Ваҡ ағаслыҡта саған, йүкә, йыла, муйыл, миләш, сөйәлле зелпе һәм башҡалар осрай. Швейцария-Үтәк һәм Ҡоро йылғалары араһындағы һыу айырғыста «Глуховская» шифаханаһы һәм Урыҫ Швейцарияһы ауылы урынлашҡан. Башта бында 1892 йылда «Урыҫ Швейцарияһы» шәхси ҡымыҙ дауаханаһы асыла. Артабан ул төрлө исемдәргә һәм статустарға эйә була. 2005 йылдан шифахана федераль дәүләт учреждение «Глуховская» шифаханаһы статусына эйә. Шифахана тирәләй урынлашҡан урмандар, тәү сиратта ҡарағайҙар, шифахана пациенттары өсөн ҙур рекреацион-һауыҡтырыу әһәмиәтенә эйә. Туристар сувенир сифатында урындағы үләндәрҙең сифатлы һәм үҙенсәлекле балын алып китәләр.
Үҫемлектәр донъяһы
Үҫемлектәр япмаһында башлыса: ҡарағай урманы төрҙәре: ҡамышлы ҡолонғойроҡ, ҡаурый тоҡораяҡ һәм башҡалар; болон-дала төрҙәре: киң япраҡлы әрем, ебәк һымаҡ әрем, яҙғы умырзая һәм башҡалар күҙәтелә. Үҫемлектәр япмаһында мораль булмаған төрҙәр свитаһы барлыҡҡа килә: еҫле балтырған, ҡаты япраҡлы йондоҙсоҡ, хуш еҫле бөрмәкәй һәм башҡалар. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре осрай: ҡаурый ҡылған, ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай.
Һылтанмалар
https://yandex.ru/images/search?cbird=5&rpt=imageview&redircnt=1673704375.1&url=https%3A%2F%2Favatars.mds.yandex.net%2Fget-images-cbir%2F1995990%2FOnLlUX9ta1T98gauPQqsgA4375%2Forig&cbir_id=1995990%2FOnLlUX9ta1T98gauPQqsgA4375 •
Ташлы һаҙлығы
Ташлы һаҙлығы (Ташлинское болото) — Дим йылғаһы бассейына ингән төбәк әһәмиәтендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005).
Тасуирламаһы
Урман-дала зонаһы өсөн һирәк осраған бореаль төрҙәре булған үҫемлек бергәлектәре булған торфлы уйһыу һаҙлыҡ.
Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы Ташлы ауылынан көнбайышҡа табан 0,6 саҡрым алыҫлыҡта Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ята. Урман-дала зонаһына инә. Көнсығышҡа табан ауышҡан торфлы уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 1,5 гектар тәшкил итә. Төп туйындыруысы сығанаҡ булып ер аҫты һыуҙары тора. Һаҙлыҡтың төньяҡ сиге буйлап Дим бассейнына ингән Һарған йылғаһы аға.
Үҫемлектәр донъяһы
Күрән, мүк, ҡамыш, таллыҡ һәм ереклек төркөмдәре комплексынан тора. Урман-дала зонаһы өсөн һирәк осраған: бүлбеле тәбәнәкәшәлсә, һаҙ баҙыҡайы, һаҙ һарыгүҙе, боронғо дәүерҙән һаҡланып ҡалған (реликт) — тутыҡ схенустар үҫә. Был үҫемлектәр Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Һаҙлыҡ төбәге тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә булып тора.
Чад (мәғәнәләр)
Чад — күп мәғәнәле һүҙ.
Исхаҡов Ибраһим Ейәнбай улы
Ибраһим Ейәнбай улы Исхаҡов (1891—1921) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡан башҡорт офицерҙарының береһе, Беренсе донъя һуғышында (1914—1917) һәм Граждандар һуғышында ҡатнаша, Әхмәтзәки Вәлидиҙең шәхси адьютанты.
Биографияһы
1891 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы) Мырҙаш ауылында тыуған. Хәрби мәктәбен тамамлай. 1913 йылда батша армияһына хеҙмәткә алына, 1917 йылдағы революцияға тиклем батша армияһында хеҙмәт итә. Офицер дәрәжәһенә күтәрелә.
Башҡорт хәрби советы юлламаһы буйынса 1918 йылдың көҙөндә Ырымбурға Башҡорт ғәскәрҙәре сафтарына күсерелә. Ноябрь айында Вәлиди уны Башҡорт айырым корпусының 2-се Башҡорт уҡсылар полкы командиры итеп тәғәйенләй. 1918 йылдың ноябренән 1919 йылдың февраленә тиклем Исхаҡов үҙенең полкы менән Аҡтүбә һәм Стәрлетамаҡ фронттарында ҡыҙылдарҙың 1-се армия частарына ҡаршы һуғыша. Штабс-капитан чинына үрләтелә.
1918 йылдың 14 декабрендә Вәлиди Ибраһим Исхаҡов менән 2-се полктың муллаһы Нуриәғзәм Таһировҡа йәшерен хат ебәрә. Хатында фронтҡа һибелгән башҡорт полктарын Башҡортостан территорияһында, бер урынға тупларға тигән йәшерен фарман бирә. Исхаҡовҡа ошо фарманды башҡорт ғәскәрҙәренә таратырға ҡуша. Декабрҙең аҙағына башҡорт полктары бер урынға йыйыла башлай. Ибраһим Исхаҡов та үҙенең полкын Аҡтүбә фронтынан Башҡортостанға алып килә.
Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре 1919 йылдың февралендә Совет власы яғына сыҡҡандан һуң Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһының 2-се Башҡорт уҡсылар полкына командир итеп ҡуйыла. Был полк Саранскиҙа Башҡорт корпусы частарынан, ике уҡсы һәм ике кавалерия полктарынан төҙөлә.
1919 йылдың июнь башында Реввоенсовет рәйесе Троцкий Саранскиҙағы Башҡорт бригадаһын Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы составында Көньяҡ фронтта А. И. Деникин армияһына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Харьков янында айырыуса ҡаты һуғыштар булып үтә. Ҡыҙылдарҙың 14-се армияһының частары тулыһынса тарҡалып, тәртипһеҙ рәүештә фронттан сигенгән шарттарҙа, Башҡорт бригадаһына яу яланында бик ауырға тура килә. Күп осраҡта күрше ҡыҙыл частар менән бәйләнештең булмауы, уларҙың сигенеүе арҡаһында башҡорт полктарына аҡтарҙың ҡамауында ҡалырға тура килә. Ошондай ҡамауҙарҙа ҡалып, Ибраһим Исхаҡовтың 2-се полкы айырыуса ҙур юғалтыуҙар кисерә. Полктың яртыһы тиерлек яу яланында ятып ҡала.