cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йосемити милли паркы
Климаты
Туолумне туғайының уртаса тәүлек температураһы 2600 м бейеклектә -3,9 -ҙан 11,5 °C-ҡа тиклем тирбәлә. Паркка көньяҡтан инеү урынында 1887 м бейеклектә 2,2 -нән 19,4 °C тиклем тирбәлә. Түбәнге бейеклектәрҙә һауа нығыраҡ йылыта, үҙән төбөндә уртаса тәүлек максималь температураһы 7,8-ҙән 32,2 °C-ҡа тиклем үҙгәрә. 2440 метрҙан юғары бейеклектә йыш ҡына йәшен йәшнәүе арҡаһында йәйге юғары һәм ҡоро температура һаҡлана, ятҡан ҡар июлгә тиклем дауам итеүе мөмкин. Ҡоро вегетация осоро, сағыштырмаса түбән дымлылыҡ һәм көслө йәшен арҡаһында паркта янғындар йыш була.
Асыу
Әлегә тиклем тарихсылар араһында дебаттар Европа халҡынан тәүгеләрҙән булып кем Йосемити үҙәнен күргән кешегә ҡарата бара. 1833 йылдың көҙөндә Джозеф Реддефорд Уолкер (Joseph Reddeford Walker үҙәнде, моғайын, беренсе булып күрәлер, ул үҙенең артабанғы яҙмаларында Сьерра-Невада аша сығып, аҫҡа "бер миляға" тиклем төшкән үҙән сигенә яҡынлашҡан һунарсылар төркөмөн етәкләүен һөйләй. Уның отряды беренсе булып Туоломне секвойядендроны ағаслығында булып китә, шулай итеп, ул ошо ғәйәт ҙур ағастарҙы күргән тәүге сит кеше була.
Парк урынлашҡан Сьерра-Невада биләмәһенең бер өлөшө оҙаҡ ваҡыт европалылар, сауҙагәрҙәр, һунарсылар һәм сәйәхәтселәр йәшәгән урындарҙың сиге булып иҫәпләнә. Әммә был статус 1848 йылда көнбайышта тау итәктәрендә алтын ятҡылыҡтары асылғандан һуң үҙгәрә. Ошо ваҡыттан алып был биләмәлә сауҙа әүҙемлеге ҡырҡа арта, һөҙөмтәлә калифорния алтын биҙгәге барлыҡҡа килә. Ситтән килгән кешеләр индеец ҡәбиләләре йәшәгән тәбиғәт ресурстарын юҡҡа сығара башлай. Йылға үҙәнен күргән ысын тәүге аҡ кеше тип Уильям Абрамсты (William P. Abrams) иҫәпләргә кәрәк. Ул 1849 йылдың 18 октябрендә үҙенең отряды менән үҙәндең ҡайһы бер йүнәлештәрен ентекләп тасуирлай, ләкин уның отрядынан берәйһе был ергә инеүе тураһында аныҡ ҡына билдәле түгел. 1850 йылда Джозеф Скричтың (Joseph Screech) Хетч-Хетчи үҙәненә төшөп, бынан тыш, бында килеп урынлашыуы шик тыуҙырмай.
Парк территорияһын тәүге системалы тикшереү эштәре 1855 йылда Алексей В. Фон Шмидт (Allexey W. Von Schmidt) командаһы тарафынан «Public Land Survey System» ерҙәрҙе тикшереү буйынса дәүләт программаһы сиктәрендә башҡарыла.
Марипоса һуғыштары
Был биләмәлә тәүге европалылар килгәнсе, бында индеецтарҙың сьерра-мивок һәм пайюта ҡәбиләләре йәшәгән. Бында тәүге күскенселәр килгәнсе, Йосемити үҙәнендә үҙҙәрен аваничи (Ahwahnechee) тип йөрөткән индеецтар төркөмө йәшәй.
Алтын биҙгәк ваҡытында иммигранттар ағымының ҡырҡа артыуы һөҙөмтәһендә урындағы ҡәбиләләр менән ҡораллы бәрелештәр барлыҡҡа килә башлай. Даими бәрелештәргә сик ҡуйыр өсөн һәм юлбашсыһы Теная (Tenaya) булған 200-гә яҡын аваничи индеецтарын эҙәрлекләү маҡсаты менән 1851 йылда үҙәнгә хөкүмәт ғәскәрҙәре — майор Джеймс Саведж (James Savage) етәкселегендәге Марипоса батальоны ебәрелә. Отрядҡа табип Лафайетт Баннелл (Lafayette Bunnell) беркетелә, һуңынан ул «Открытие Йосемити» (The Discovery of the Yosemite) китабында күргәндән һуң үҙенең тәьҫораттарын сағыу һүрәтләй. Баннеллға шулай уҡ Теная юлбашсыһы менән һөйләшкәндән һуң үҙәнгә атама биргән кеше тип билдәләйҙәр.
Баннелл үҙенең китабында Теная юлбашсыһы А-ва-ни (Ah-wah-ne) ҡәбиләһенең Пай-ют (Pai-Ute) колонияһына нигеҙ һалыусы булыуы хаҡында яҙа. Күрше Сьерра-Мивок ҡәбиләһе (бында килеп ултырған аҡ халыҡтарҙың күбеһе кеүек) индеецтары Аваничи хәрби ҡәбиләһенә һуғышсан тип һүрәтләндәр, уның менән даими территориаль бәхәстәр булған, был ҡәбиләнең атамаһы «yohhe’meti» «улар кеше үлтереүселәр" тигәнде аңлата.
Юлбашсы Теная һәм аваничи ҡәбиләһенең ҡалдыҡтары әсирлеккә алына, ә уларҙың торамаһы яндырыла. Ҡәбиләне көсләп Калифорниялағы Фресно ҡалаһы эргәһендә резервацияға күсерәләр. Һуңыраҡ ҡайһы берәүҙәргә үҙәндәргә ҡайтырға рөхсәт ителә, әммә, 1852 йылда һигеҙ старателгә һөжүм иткәндән һуң, улар ҡунаҡсыллыҡ ҡанундарын боҙоп, уларҙы үлтергән күрше моңо ҡәбиләһенә ҡасалар.
Советтарға ҡаршы грек контрреволюцион баш күтәреүсе шпион йәшерен ойошмаһы
Советтарға ҡаршы грек контрреволюцион баш күтәреүсе шпион йәшерен ойошмаһы (ГАКПШПО) — ысынында ғәмәлдә булмаған ойошма тураһында НКВД тарафынан Украина гректары араһында репрессиялар үткәреүҙе һәм тамырлаштырыу сәйәсәтен бөтөрөүҙе аҡлау өсөн уйлап сығарылған эш.
Ойошманың маҡсаттары буйынса, йәнәһе, гректар Ҡыҙыл Армия тылында ихтилал әҙерләгәндәр, шпион һәм ҡоротҡос эш алып барғандар. Шул уҡ ваҡытта йәшерен ойошма Төньяҡ Кавказ, Абхазия, Ҡырым, Донбасс уң троцкистар ойошмаһы һәм украин милләтселәре һә шундай уҡ контрреволюцион ойошмалар менән, йәнәһе, бәйләнеш тотҡан.
Ҡулға алыуҙар 1937 йылдың декабренән 1938 йылдың башына тиклем Мариуполь, Сталино, Харьков, Одесса һәм Киев ҡалаларында үткәрелә. Ойошма эше буйынса эллинлыҡ сәйәсәтенә, шулай уҡ грек мәҙәни һәм уҡыу-уҡытыу йорттарына ҡағылышы булғандарҙың барыһы ла тиерлек ҡулға алына: Милли әҙселектәр үҙәк комиссариаты грек секцияһының элекке башлығы С. Яли, өлкә башҡарма комитеты секретары П. Богадица, грек «Колективитис» гәзитенең, «Пионерис» журналының һәм Донецк өлкә грек нәшриәтенең бөтә хеҙмәткәрҙәре (Г. Костоправ, А. Дмитриу, Г. Кудаковцев, Ф. Яли, Л. Лео, М. Тишлек, А. Мегильбей, Х Хараман, Х. Акритас, Ф. Самарчиди, К. Скилис), грек педагогия училищеһы һәм грек мәктәптәре уҡытыусылары составы мариупольщина грек, грек (И. Левопулос, И. Бешевли, М. Спинжа, Г Лелнидас һәм башҡалар.), Грек милли театрҙың элекке хеҙмәткәре, Харьков, Киев һәм Одесса ҡалаларындағы Көнсығыш халыҡтары йорттары ағзалары.
Саломея Нерис
Саломея Нерис (Salomėja Nėris, ысын фамилияһы — Бачинскайте, ире буйынса Бучене; 17 ноябрь 1904 йыл — 7 июль 1945 йыл) — Литва ССР-ының халыҡ шағиры (1954 — үлгәндән һуң). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1947 — үлгәндән һуң).
Биографияһы
Саломе́я Нери́с 1904 йылдың 17 ноябрендә Рәсәй империяһы Сувалки губернаһы Волковыш өйәҙе (хәҙерге Мариямполе өйәҙе Вилкавиш районы) Киршяй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Альвит урта мәктәбендә, 1918 йылдан Мариямполе гимназияһында, 1919 йылдан Вилкавишкис гимназияһында уҡый. 1924 йылда Каунас ҡалаһындағы Литва университетының теология һәм фәлсәфә бүлегенә уҡырға керә; литва әҙәбиәтен, немец теле һәм әҙәбиәтен, психология һәм педагогиканы өйрәнә.
1928 йылда Литва университетын тамамлағас, Лаздияй гимназияһында немец теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1931 йылдан Каунаста йәшәй; дәрестәр бирә, литва әкиәттәре баҫмаларын мөхәррирләй, һул һәм коммунистик яҡлы яҙыусылар менән яҡынлаша.
1928 йылда рөхсәтһеҙ эшләгән Литва йәштәренең коммунистик союзы менән бәйләнешкә инә, 1931 йылда Коминтерн элемтәсеһе (псевдонимы «Вирвича», Virvyčia) булып китә, 1934—1936 йылдарҙа рөхсәтһеҙ эшләгән «Жямайтиёс теса» коммунистик гәзит менән бәйләнеш каналын тәьмин итә. 1936—1937 йылдарҙа Париждағы Литва һәм Польша коммунистар партиялары етәкселәре менән Коминтерндың элемтәсеһе була.
1934—1936 йылдарҙа Паневежис ҡыҙҙар гимназияһында уҡыта. 1936 йылдың аҙағында архитектор һәм скульптор Бернардас Бучасҡа кейәүгә сыға һәм 1937 йылға тиклем Парижда йәшәй. Ҡайтҡас Каунаста гимназияла эшләй. Саулюс исемле ул үҫтерә. 1940 йылда Халыҡ сеймының башҡа депутаттары — яҙыусылар Людас Гира, Юстас Палецкис, Пятрас Цвирка һ.б. менән бергә тулы хоҡуҡлы тип аталған делегация составына инә. Был делегация СССР Юғары Советы алдында Литваны Советтар Союзы составына ҡабул итеүҙе һорай. 1941 йылда СССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Трибунанан үҙенең «Сталин тураһында поэма»һын уҡый. Коммунистар партияһын һәм Совет власын данлаған шиғырҙар, «Большевик юлы» (1940, В. И. Ленин хаҡында) һәм «Дүртәү» (1926 йылда атылған дүрт Литва коммунистары хаҡында) поэмалар яҙа.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Нерис һәм уның улы башта Пензаға, аҙаҡ Өфөгә эвакуациялана. Өфөлә 1941 йылдың декабренән 1942 йылдың июненә хәтлем йәшәй. Бер нисә тапҡыр фронтҡа барып литва частары алдынжа үҙенең шиғырҙары менән сығыш яһай.
1945 йылдың 7 июлендә бауыр яман шешенән ауырып Мәскәүҙә дауаханала вафат була, Каунаста ерләнә. Саломеяның улы скульптор Саулюс Бучас 2007 йылдың 20 февралендә үлә.
Ижады
Саломея Нерис ижадының стиле — неоромантизм. 1921 йылда шиғырҙар яҙа башлай.
Тәүге шиғырҙарын Liūdytė һәмJuraitė псевдонимдары аҫтында баҫтыра, 1923 йылдан — Salomėja Nėris. Шағирә ҙурлығы буйынса Литва икенсе булған Вилия йылғаһының литваса атамаһын Neris әҫәби исем итеп һайлаған. Әммә 1940 йылда ул үҙенең Паневежис ҡыҙҙар гимназияһы уҡыусыларынан хат ала, бында уны туған иленең һатлыҡйәне тип атайҙар һәм унда айырым әйткәндә ошолай һүҙҙәр була: «Һин башҡаса беҙҙең өсөн изге булған йылға исеме — Нерис тип үҙеңде атай алмайһың». Бынан һуң Саломея После этого Саломея «e» өҫтөнә диакритик билдә өҫтәй һәм уның әҙәби исеме ошолай була — Nėris, был инде башҡа үҙендә бер ниндәйҙә патриотик мәғәнәгә эйә булмай. Һәм сәйер ишетелә башлай, сөнки «nėris» литва телендә «тимерсе» тигән мәғәнәгә тура килә.
«Иртә менән» («Anksti rytą»; 1927), «Ҡомдағы эҙҙәр» («Pėdos smėly»; 1931), «Ватылыусан боҙ буйлап» («Per lūžtantį ledą»; 1935), «Полынью зацвету» («Diemedžiu žydėsiu»; 1938), «Йырла, йөрәк, тормошто!» (1943) һ.б. шиғри йыйынтыҡтар авторы.
А. С. Пушкин, И. С. Тургенев, Максим Горький, В. Г. Короленко, С. Я. Маршак, А. А. Ахматова һ.б. яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен литва теленә тәржемә итә.
Саломея Неристың шиғырҙары бер нисә тапҡыр рус теленә тәржемә ителә, тәржемәселәр араһында Анна Ахматова, Новелла Матвеева, Давид Самойлов, Юнна Мориц, Юрий Левитанский, Георгий Ефремов була. Шағир әҫәрҙәрен башҡорт теленә Әхтәм Ихсан, Ғәйнан Әмири, Әсхәл Әхмәт-Хужа һ.б. тәржемә иткән.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 6 июнендәге Указына ярашлы булдырыла. Миҙал һүрәте авторҙары — рәссамдар И. К. Андрианов һәм Е. М. Романов.
Миҙал тураһындағы Положение
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән
СССР Юғары Советы Президидиумы Секретиариаты 1945 йылдың 21 авгусында раҫлаған Миҙалды тапшырыу тәртибе тураһындағы положениеға ярашлы, миҙал менән 1941 йылдың июненән 1945 йылдың майына тиклем бер йылдан да кәм булмаған осорҙа предприятиела, учреждениела, совхозда, МТС-та эшләгән кешеләр бүләкләнә.
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы үрҙә күрһәтелгән 6 айҙан кәм булмаған осорҙа эшләгән шарты менән производствоға әйләнеп ҡайтҡан Ватан һуғышы инвалидтары, һөнәрселек училищеларын һәм мәктәптәрен тамамлаған, инвалидлыҡ буйынса эшенән азат ителгән, ғаилә хәле буйынса эшенән азат ителгән ҡатын-ҡыҙҙар бүләкләнә.
Миҙал Бөйөк Ватан һуғышы осоронда производствоға әйләнеп ҡайтҡан ҡарт эшселәргә, хатта алты айҙан кәмерәк ваҡыт эшләүгә ҡарамаҫтан, тапшырыла.
Колхозсыларға миҙал колхозда билдәләнгән хеҙмәт көндәре артығы менән үтәлгән һәм колхоз хеҙмәт тәртибен һаҡлаған шарты менән тапшырыла.
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм «Праганы азат иткән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
1987 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән яҡынса 16 100 000 кеше бүләкләнгән.
Миҙал тасуирламаһы
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы баҡырҙан яһала, 32 миллиметр диаметрлы дөрөҫ түңәрәк формаһынан ғибәрәт.
Миҙалдың алғы яғында — маршал формаһында И.В. Сталиндың түшкә тиклемге һүрәте. Миҙал әйләнәһенә өҫкө өлөшөндә — «НАШЕ ДЕЛО ПРАВОЕ», аҫҡы өлөшөндә түңәрәк буйлап «МЫ ПОБЕДИЛИ» яҙыуҙары бар.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һҙәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла,ҡалып 24 мм киңлегендәге ҡыҙыл ебәк таҫма менән ҡапланған. Таҫма уртаһынан 7 миллиметрлыҡ йәшел төҫтәге буй үтә. Таҫма ситтәре тар ғына һары төҫтәге буйҙар менән ҡаймаланған.
Суфия (мәсет)
«Суфия́» мәсете, шулай уҡ халыҡ телендә Ҡантүк мәсете  тип тә йөрөтөлә. Ул Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Ҡантүк ауылында урынлашҡан. Республикабыҙҙың иң матур мәсеттәре иҫәбенә керә.
Үҙенсәлектәре
Ҙурлығы буйынса үтә ҙур булмаған мәсет мәрмәр, алтын, мозаика менән биҙәлгән. Эс яғы Уралдың ике төҫтәге мәрмәре, италия мозаикаһы, чех ғәлсәр шәмдәле һәм ҡәндиле, бик матур, ҡулдан һуғылған балаҫ-келәмдәр менән биҙәлгән. Мәсет янында яһалма һыу ятҡылығы булдырылған. . Тыш яҡтан Ҡойойылға ятҡылығы мәрмәре менән тышланған ,цоколь һәм баҫҡыстары урал змеевигы (төҫлө таш) эшләнгән. Эшләнеп бөтөү менән мәсет иҫтәлекле ауылдың, райондың, хатта республиканың иҫтәлекле урынына әүерелә. Мәсетте тарихи тикшеренеүсе Миҙхәт Рәхимҡолов бына нимә ти:
Латвия мәҙәниәте
Латвия мәҙәниәте эшмәкәрҙәре исемлеге
Тангела-Хорвута
Тангёла-Хорвута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Собет-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сорочинск
Соро́чинск — Ырымбур өлкәһендә, өлкә әһәмиәтендәғе ҡала. Сорочинск районы үҙәге, ләкин уға кермәй (айырым ҡала округы хакимиәте бар).
Кашлам
Кашлам — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уень йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алабуға (йылға)
Алабуға — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1016/577 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим йылғаһы, Рәсәй Ҡазахстан сигенән тамағына тиклем, Оло Ухватты индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Алабуга
Кесе Именная
Кесе Именная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға №435 Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 951 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альтенцаун
Альтенцаун (Altenzaun) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 127 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 26 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
Ай-Сотэ-Юган
Ай-Сотэ-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сотэ-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ноғман Хәмитов
Ноғман Хәмитов (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ноғман Хәмитов (Ноғман Хәмит улы Туйкин/Туйсин) Ырымбур губернаһы Бүләр улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Түке ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Тарка-Теда-Яха
Тарка-Тёда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Олику-Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кинда
Кинда — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Симан ҡылымығының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ашеванка
Ашеванка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ханнанова Зөлфиә Миндибай ҡыҙы
Ханнанова Зөлфиә Миндибай ҡыҙы (1 ғинуар 1970 йыл) — башҡорт шағиры, Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы (2004) һәм Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге әҙәбиәт премияһы лауреаты (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008), Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы (1995).
Биографияһы
Зөлфиә Миндибай ҡыҙы Ханнанова Башҡорт АССР-ы Дыуан районының Иҫке Хәлил ауылында 1970 йылдың 1 ғинуарында тыуған.
Һигеҙенсе синыфтан һуң уҡыуын Өфө ҡалаһының 1-се интернат-мәктәптә дауам итә.
1991 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Белорет районы мәктәптәрендә балалар уҡыта. Аҙаҡтан Өфөгә күсеп килеп, «Шоңҡар» журналында бүлек мөдире, Өфө ҡалаһы Киров районы хакимиәтенең мәҙәниәт һәм йәштәр эштәре буйынса бүлек етәксеһе булып эшләй. Бөгөнгө көндә Өфө ҡала хакимиәтенең мәғариф идаралығында Телдәр сәйәсәте бүлеген етәкләй.
Әҙәби ижады
Зөлфиә Ханнанова әҙәбиәткә Башҡорт дәүләт университетында уҡыған йылдарында килә, филология факультетының башҡорт-рус бүлегендәге «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Бөгөнгә дүрт шиғри йыйынтығы баҫылып сыҡҡан. Тәнҡитселәр билдәләүенсә, әҙиптең шиғырҙарына эскерһеҙлек, ихласлыҡ һәм саф күңеллелек, шулай уҡ романтик йүнәлеш хас. Улар рус, татар, сыуаш, төрөк, инглиз һәм ҡазаҡ телдәренә тәржемә ителгән.
Әүҙем ижадсы булараҡ, Зөлфиә Ханнанова башҡорт шиғриәте вәкиле булараҡ Мәскәү, Ҡаҙан, Чебоксар, шулай уҡ Төркиәнең Бафр һәм Самсун ҡалаларында уҙғарылған әҙәби йыйындарҙа ҡатнашты.
Әт-Тәхиәт
Әт-Тәхиәт- (التحيات (тәшәһһүд) (تشهد — шаһитлыҡ итеү) — сәләмләү) — намаҙҙа икенсе сәждәнән һуң һәм һуңғы рәҡәғәттә әйтелә торған доға.
Доғаһы
Ғәрәпсә текст:  التحيات لله والصلوات والطيبات، السلام عليك أيها النبي ورحمة لله وبركاته، السلام علينا و على عباد الله الصالحين، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدا عبده و رسوله
Тәржемәһе: «Тел ғибәҙәттәре лә, тән ғибәҙәттәре лә, мал ғибәҙәттәре лә — һәр ҡайһыһы Аллаһы тәғәлә өсөндөр. Әй Пәйғәмбәребеҙ, һиңә Аллаһы тәғәләнең сәләме һәм рәхмәте һәм бәрәкәттәре булһын. Сәләм беҙгә лә һәм Аллаһы тәғәләнең һәр бер изге бәндәләренә лә булһын. Күңелемдән гуаһлыҡ бирәмен, тәхҡиҡ, Мәхәммәт ғәләйһиссәләм Аллаһы тәғәләнең ҡоло һәм илсеһелер.»
Чехов энциклопедияһы (баҫма)
Чехов энциклопедияһы (А. П. Чехов: энциклопедия) — бер томдағы универсаль фәнни-популяр баҫма. Унда урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың тормошо һәм ижады тураһындағы белешмәләр баҫылған. 2011 йылда сыҡҡан энциклопедияла яҙыусының әҫәрҙәре менән бер рәттән Чехов музейҙары, Чеховтың ижадын өйрәнеүсе ватандаш ғалимдарҙың исемдәре лә бар.
Тарих
Чехов энциклопедияһын яҙыу идеяһы ХХ быуаттың аҙағында барлыҡҡа килә. 1994 йылда Икенсе халыҡ-ара Чехов симпозиумында Германияла (Баденвейлер) ҡалаһында А. П. Чеховтың тормошона һәм ижадына арналған энциклопедия баҫыу мәсьәләһе ҡарала. Өс томлыҡ энциклопедияны төҙөүҙә барлыҡ илдәрҙән Чехов ижадын өйрәнеүселәр, шул иҫәптән Р.-Д. Клуге (Тюбинген университеты, Германия), Д. Рейфилд (Лондон университеты, Англия) һәм башҡа СНГ, Польша, Чехия, Словакия, Италия һәм башҡа илдәрҙең ғалимдары ҡатнашырға тейеш була. Рәсәй белгестәре — Александр Павлович Чудаков, Рәсәй Фәндәр академияһының Чехов комиссияһы рәйесе Владимир Борисович Катаев, Нина Евгеньевна Гитович күп томлы энциклопедияны башлап яҙыусылар. Финанс етешмәгәнлектән энциклопедияны яҙыу бик аҡрын бара. 2011 йылда Чехов энциклопедиһы «Просвещение» нәшриәтендә ҡыҫҡартылып баҫыла.
Тасуирламаһы
Чехов энциклопедияһы (А. П. Чехов: энциклопедия) Мәскәүҙә «Просвещение» нәшриәтендә ҡатырға тышлы итеп сығарыла. Чехов энциклопедияһы — фәнни-популяр баҫма.
Баҫма авторҙар коллективы (Н. Капустин, Р. Лапушин, И. Ничипоров, А. Собенников, А. Степанов, И. Сухих, С. Тихомиров, В. Звиняцковский һәм башҡалар) тарафынан әҙерләнгән. Баш мөхәррире — Владимир Борисович Катаев. Энциклопедияның тиражы — 5000 дана. Чехов энциклопедияһындағы мәҡәләләр, монографиялағы кеүек, бүлектәрҙән тора, бүлектәр эсендә алфавит буйынса урынлаштырылған.
Энциклопедияның йөкмәткеһе
Энциклопедияның башында «Краткая летопись жизни и творчества Чехова» тигән йылъяҙма бар. Артабан «Творческий путь А. П. Чехова», унан һуң — «Произведения А. П. Чехова», «Поэтика А. П. Чехова», «Мировоззрение А. П. Чехова» тигән бүлектәр бар. «Творческий путь А. П. Чехова» (В. Б. Катаев), «Интеллигенция» (В. Б. Катаев), «Религия» (Н. В. Капустин), «Наука» (П. Н. Долженков) мәҡәләләре бик ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. «Академический инцидент» (Л. Е. Бушканец), «Дрейфуса дело» (В. Б. Катаев) мәҡәләләрендә яҙыусының гражданлыҡ позицияһы ҡарала. «Поэтика» бүлеге лә бик матур һәм фәһемле. Таныҡлы Чехов ижадын өйрәнеүселәр В. Б. Катаев, Н. В. Капустин, Р. Е. Лапушин, И. Н. Сухих, А. Д. Степанов, О. М. Скибина, Л. М. Цилевич, А. П. Чудаковтарҙың мәҡәләләрендә Чехов әҫәрҙрәенең нәфислек ҡанундары, яҙыусының һөйләү үҙенсәлектәре, сюжет төҙөү маһирлығы ҡарала. «Поэтика» бүлегендә яҙыусының хаттарына бағышланған мәҡәләләр ҡуйылған. «Поэтика А. П. Чехова» бүлегендә А. Степановтың «Знак», «Коммуникация» һәм «Риторика» тигән мәҡәләләре бар.
«Изучение творчества А. П. Чехова» бүлегендә ХХ быуаттағы беҙҙең илдең һәм сит илдәрҙең чеховсылары хеҙмәте күрһәтелгән. Энциклопедияла Чехов ижадын өйрәнгән, хәҙерге ваҡытҡа вафат булған Ю. Авдеев, Г. Бялый, Н. Гитович, Б. Зингерман, В. Лакшин, З. Паперный, Э. Полоцкая, А. Скафтымов һәм А. Чудаковтарға арналған бәләкәй мәҡәләләр бар.
Энциклопедияла мәктәп программаларына ингән әҫәрҙәр иң ныҡ яҡтыртылғандары. Был «Степь», «Дуэль», «Палата № 6», «В овраге» повестары, «Каштанка», «Дом с мезонином» хикәйәләре, «Вишневый сад» комедияһы.
«Музеи» һәм «А. П. Чехов в школе» бүлектәрендә Рәсәйҙәге һәм сит илдәрҙәге һигеҙ Чехов музейы (Таганрог, Александровск-Сахалинск («А. П. Чехов һәм Сахалин»), Баденвейлер («Чехов салоны»), Мәскәү, Мелихово («Музей-усадьба»), Ялта, Сумы) тураһында мәҡәләләр бар.
Энциклопедияла Чехов заманындағы фотографиялар, яҙыусының автографлы һүрәттәр бар.
Мурзин Даян Баян улы
{{Военный деятель Даян Фәтҡелбаян улы Мурзин Ян Жижка исемендәге бригада {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны 1 степени}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{!}}- {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{!!}} {{Медаль Партизану Отечественной войны 1 степени}}{{!!}}{{Медаль За освобождение Праги}}{{!!}}{{Медаль Ветеран труда}} {{!}}- {{!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}}{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}{{!!}}{{Медаль 50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Жукова}} {{!}}- {{!}}{{Медаль 60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта}}{{!!}}{{Медаль За боевые заслуги}}{{!!}}{{Медаль За взятие Кёнигсберга}} {{!}}- {{!}}{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}{{!!}}{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль За безупречную службу 2 степени}} {{!}}- {{!}}{{Медаль За освобождение Варшавы}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Чехословацкий Военный крест 1939}}{{!}}{{!}}{{Золотая звезда чехословацкого ордена За свободу}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени (ЧССР)}} {{!}}- {{!}}{{Золотой Похвальный крест Министра обороны Чешской Республики}}{{!!}}{{Орден Словацкого национального восстания 1 степени}}{{!!}}{{Медаль За храбрость перед врагом}} {{!}}} БАССР эске эштәр министры урынбаҫары }} Мурзин Даян Баян улы (20 ғинуар 1921 йыл, Иҫке Балыҡлы, Баҡалы районы, Өфө губернаһы — 9 февраль 2012 йыл, Өфө) — Икенсе донъя һуғышында һәм Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.
Һуғышҡа тиклемге йылдар
1921 йылдың 20 ғинуарында Иҫке Балыҡлы ауылында тыуа. Мәктәпте отличие менән тамамлай. Милләте буйынса татар. Һуғышҡа тиклем Кушнаренко педагогия училищеһын тамамлай. Иҫке Балыҡлы ауылында уҡытыусы булып эшләй. Туҡтағол тулы булмаған урта мәктәбе директоры була.
Хәрби әҙерлек. Һуғыш башланыуы
1941 йылдың майында Рига хәрби училищеһын тамамлай, Балтика буйы хәрби округының 10-сы уҡсылар дивизияһының взыод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1941 йылдың 22 июненән фронтта. 10-сы уҡсылар дивизияһы составында взвод командиры; С. А. Ковпак партизандар берләшмәһенә ингән «Тыуған ил өсөн» Ямполь партизандар отрядының разведка взводы командиры һәм разведка ротаһы командиры була.
СС берләшмәһендә агентура эше һ.б.
1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың авгусына тиклем Төркөстан легионының 1-се штаб ротаһында агент булып йөрөй. 1943 йылда Донбасстың Сталино ҡалаһында подполье эшендә. Уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Төркөстан легионы һәм «Иҙел-Урал» легионының бер нисә подразделениеһы Ҡыҙыл Армия яғына сыға.
1943 йылдың декабрендә разведчиктар төркөмө менән Молдавияла В. М. Молотов исемендәге партизандар отряды төҙөй; 1944 йылдың апреленә тиклем Украинаның Винница һәм Одесса өлкәләре территорияһында, Молдавияла һуғыша. 1944 йылда Украина партизан хәрәкәтенең Махсус разведка мәктәбендә уҡый. 1944 йылдың авгусында бер төркөм словак-чех разведчиктары составында Словакияға, партизан хәрәкәтен ойоштороу өсөн ташлана. Бында партизан отряды штабы начальнигы, һуңынан Ян Жижка исемендәге интернациональ партизан бригадаһы командиры (ҡушаматы — «Ҡара генерал») була. Моравия һәм Чехия территорияһында 1945 йылдың 9 майына тиклем һуғыша.
Һуғыштан һуңғы йылдары
Тормош иптәше менән партизандар отрядына таныша. Ул радистка була, ғүмер ахырынаса бергә йәшәйҙәр. Һуғыштан һуң БАССР-ҙың Баҡалы районы халыҡ мәғарифы бүлегендә эшләй. Ҡаҙан юридик мәктәбен һәм Бөтә Союз юридик ситтән тороп уҡыу институтын тамамлағандан һуң, Әбйәлил районы прокуроры ярҙамсыһы, Стәрлетамаҡ ҡалаһы прокуроры ярҙамсыһы була. 1955—1960 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы прокуратураһының өлкән тәфтишсеһе, иректән мәхрүм итеү урындарында законлылыҡты күҙәтеү буйынса бүлек начальнигы. 1961—1962 йылдарҙа — эске эштәр министрының кадрҙар буйынса урынбаҫары. Был 1962—1969 йылдарҙа — ҡабат БАССР прокуратураһының иректән мәхрүм итеү урындарында законлылыҡты күҙәтеү буйынса бүлек начальнигы. 1969—1986 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының адвокаттар коллегияһы рәйесе, 1987-1990 йылдарҙа — Интернациональ дуҫлыҡ музейы директоры. 1989 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Һуғыш, хеҙмәт ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы президиумы ағзаһы.
Үлеме
2012 йылдың 10 февралендә Өфөлә вафат була.
Ерләү һәм хушлашыу 2012 йылдың 13 февралендә ойошторола.
Наградалары
СССР Геройының һәм Рәсәй Геройының Алтын Йондоҙо ғына юҡ фронтовиктың. Уның парад кителе 6 килограмм тирәһе тарта. Ул Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең миҙалдарының иҫәбенә сығырлыҡ түгел. Әммә шулай ҙа Даян Баян улының ил наградаларына ҡарағанда, сит ил наградалары күберәк.
Чехословакия геройы, ошо илдең барлыҡ юғары ордендары кавалеры, Чехия, Словакия һәм Моравияның 16 ҡалаһының почетлы гражданы Даян Мурзиндың ҡаһарманлыҡтары тураһында уның тыуған иленә ҡарағанда, ситтә күберәк беләләр. Элек Злин ҡалаһында бер урам уның исемен йөрөтһә, хәҙер был урамда «Dlouhá ulice» тип атала. Бөйөк Британияла Джон Хауландтың, король армияһы капитанының улының, совет офицерының яуҙашының Мурзин тураһында китабы сыға. Ул чех һәм словак телдәренә тәржемә ителгән, рус телендәге баҫма юҡ әле. Инглиз Даян Баян улын Джеймс Бонд менән сағыштыра. Авторҙың фекеренсә, «Ҡара генералдың» фронттағы аныҡ батырлығы күп осраҡта Ян Флемингтың хыялында тыуған әҙәби геройҙың мажарадарынан өҫтөнөрәк тора. Совет офицерын тота ла, юҡ итә лә алмайҙар. Уның ҡарауы, Мурзиндың бригадаһы арҡаһында лккупацияланған Чехословакияла ғына дошмандың тере көсөн 4000 кешегә кәмей, немец техникаһы һәм боеприпастары тейәлгән 60 эшелон шартлатыла. Әммә иң тәүәккәл аҙым — Мурзин һәм уның иптәштәре Гитлерҙың эргәһенән тиерлек Германияның танк ғәскәрҙәре генералы Мюллерҙы урлау була.
«Рәсәй» телеканалы «ҡара генерал» тураһында документаль таҫма күрһәтә. Уның тураһында Англияла, Германияла, Чехияла һәм беҙҙең илдә фильмдар төшөрөлә. Герой тураһында «Штази» тышҡы разведка шефы Маркус Вольф, вермахттың элекке Төркөстан легионы легионеры Морат Тачмурат; элекке чех партизаны, чех йәшерен разведкаһы шефы Ян Ондровчак кеүек легендар шәхестәр бәйән итә, һәм, әлбиттә, Даян Мурзин үҙе һөйләй. Ниһайәт, Рәсәй халҡы Даян Баян улының фронт биографияһын белде.
Дорошевка
Дорошевка (Дорошевка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 230 кеше. Почта индексы — 453406, ОКАТО коды — 80222843002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рус милли кейеме
Рус милли кейеме — урыҫ халҡының көндәлек көнкүрешендә һәм байрамда (һыйҙа) ҡулланылып, быуаттар дауамында формалашҡан традицион кейем, аяҡ кейеме һәм аксессуарҙар комплексы. Билдәле төбәккә, енескә (ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар), тәғәйенләнешенә (байрам, туй һәм көндәлек) һәм йәшенә (балалар, ҡыҙ, кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙ, әбейҙәр) ҡарата айырым үҙенсәлектәргә эйә.
Киҫелешенә һәм биҙәү алымдарында дөйөм оҡшашлығына ҡарамаҫтан, урыҫ костюмы айырым үҙенсәлектәргә эйә. Урыҫ халыҡ кейеменең ике төп— төньяҡ һәм көньяҡ тибы бар. Рәсәйҙең төньяғында крәҫтиәндәр көньяҡ райондарҙағы крәҫтиәндәрҙән күпкә айырылған кейем кейгән. Үҙәк Рәсәйҙә характеры буйынса төньяҡтыҡына яҡын кейем кейгән, ләкин, ҡайһы бер урындарҙа көньяҡ урыҫ кейеменең айырым һыҙаттары күренеп ҡалған.
Рус милли кейеменең айырмалы үҙенсәлеге — өҫкө кейемдең күплеге. Иңбашҡа (яурынға) һалына торған һәм елбәгәй кейем. Яурынға һалына торған кейемде баш аша кейгәндәр, ә елбәгәй кейем өҫтән аҫҡа тиклем тотош ырғаҡ йә төймәгә эленгән.
Юғары ҡатлам кешеләренең кейеме — византия тибында. XVII быуатта польша кейеменән үҙләштереү: польша сапаны, польша туны барлыҡҡа килә. Милли үҙенсәлекте һаҡлау маҡсатында, 1675 йылдың 6 август указы менән батша табыны өсөн яуаплылар (стольник), батша һарайында хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнеүсе хеҙмәтсе (стряпчий), мәскәү дворяндарына, һәр ваҡыт Мәскәүҙә йәшәргә һәм хеҙмәткә, яуға барырға әҙер булырға тейешле дворян, бояр, стряпчий һәм стольник балаларына (жильцы) сит ил өлгөһөндәге кейемдә йөрөү тыйылған. Юғары ҡатлам кешеләренең кейеме ҡиммәтле туҡыманан, алтын, көмөш, ынйы, ҡиммәтле төймә ҡулланып, тегелгән. Бындай кейем мираҫ буйынса тапшырылған.
Ирҙәр кейеме
Төп ирҙәр кейеме эске күлдәк сорочка йәки аҫҡы күлдәк була. XVI—XVII быуаттарҙа урыҫ ирҙәр күлдәгенең ҡултыҡ аҫтында — квадрат кештәк ластовица, ике яҡ ҡабырғаһында билбауҙан аҫтараҡ — өсмөйөшлө ҡыйыҡ ҡушып тегелгән. Күлдәктәрҙе етен һәм кизе-мамыҡ туҡыманан, шулай уҡ, ебәктән теккәндәр. Ҡул суғына табан күлдәк еңе тар булған. Ең оҙонлоғо күлдәк тәғәйенләнешенә бәйле. Яға йә булмай (муйын ауыҙы ябай түңәрәк), йә — ултырма яғалы (воротник-стойка), түңәрәк йәки дүрткел («каре»), ниеҙе тире йәки ҡайын туҙынан, бейеклеге 2,5—4 см; төймәгә эленә. Яға булһа, күкрәк уртаһынан йә һулдан киҫелгән (косоворотка), төймәгә ҡаптырылған йә бәйләп ҡуйылған.
Халыҡ костюмында күлдәк өҫ кейеме, ә бай костюмында — аҫҡы кейем була. Өйҙә баярҙар горничный күлдәк кейгән—ул һәр саҡ ебәк була.
Күлдәк төҫө төрлө: йышыраҡ аҡ, күк һәм ҡыҙыл. Күлдәкте ыштан тышына сығарып кейгәндәр һәм киң булмаған билбау быуғандар. Күлдәктең арҡа һәм күкрәк өлөшөнә инес (подкладка) ҡушып теккәндәр, күлдәк эслеге (подоплёка) тип аталған.
Итек ҡунысына тығып йәки сабата лапоть эсендәге силғауға ҡыҫтырып кейелгән. Ыштандың аҙым (аҫҡы) өлөшөндә ромб формаһындағы кештәк. Өҫкө яғында (билдектә) билбау-гашник (ошонан загашник — билбауға тағылған кескәй сумка), бәйләп ҡуйыу өсөн шнур йәки бау.
Урыҫ ирҙәр костюмының, ҡатын-ҡыҙ кейеменә ҡарағанда, төрҙәре күп түгел. Ул нигеҙҙә күлдәктән, ҡағиҙә булараҡ, яға, итәк һәм ең ситтәре сигеү йәки туҡыу менән биҙәлгән ҡыя яғалы (косоворотка) булған, салбар тышына сығарылып, туҡылған йә үрелгән билбау быуып кейелгән.
Өҫ кейеме
Ир-егеттәр күлдәк өҫтөнән йортта һуғылған буҫтауҙан тегелгән зипун кейгән. Байҙар зипун өҫтөнән сәкмән (кафтан) кейгән. Боярҙар һәм дворяндар кафтан өҫтөнән яғаһыҙ һәм билдекһеҙ оҙон еңле өҫ кейеме (ферязь) йәки яғаһыҙ, оҙон еңле һәм итәкле, күкрәк тәңгәлендә ҡаптырмалы буҫтау өҫ кейеме (охабень) кейгән. Йәйен кафтан өҫтөнән оҙон итәкле һәм ҡулдар өсөн йырыҡлы, ҡаптырмалы, эслекһеҙ тегелгән өҫ кейеме (однорядка) кейгәндәр. Крәҫтиәндәрҙең өҫ кейеме әрмәк була.
Йәйге оҙон итәкле һәм оҙон еңле өҫ кейеме (опашень) — оҙон итәкле кафтан (буҫтау, ебәк һ. б.) киң оҙон еңле, аҫҡа тиклем йыш төймәле һәм эләктереп ҡуйыла торған тире яғалы.
Свитка. Өҫ кейеме — свитка йә свита. Ул елбәгәй (кафтан), йә тотош ҡаптырмалы (өҫкө күлдәк). Өҫ күлдәк —буҫтауҙан йәки буятылған тығыҙ етендән тегелә. Кафтан өсөн — моғайын, эслекле буҫтау. Свита ғәҙәттә яға, ең һәм итәк ситтәре төҫлө еп менән ҡайылып биҙәлә. Ҡайһы саҡта өҫкө күлдәктең яурын менән терһәк араһында тағы ла бер төҫлө һыҙаты урынлашҡан була. Дөйөм алғанда, киҫелеше буйынса сорочкаға (эске күлдәк) тура килә. Кафтан сабыуы тирәләй 8-12 төймә йә эскә индерелеп ябыулы сабыуҙы разговорҙарлы бау менән ҡаптырып ҡуйылған (был ҡатырма элмәге ҡыҙылармеецтар кейемендә лә ҡулланылған).
Однорядка — яғаһыҙ оҙон итәкле һәм оҙон еңле, төймәле һәм биҙәк өсөн тегеп ҡуйылған тар һыҙатлы, баулы кейем. Уны ябай буҫтауҙан һәм йөн туҡыманан теккәндәр. Еңен кейеп тә, яурынға ғына һалып та кейгәндәр.
Охабень однорядкаға оҡшаған булған, әммә ул арҡаға төшөп торған яғанан торған, ә оҙон еңдәре лә артҡа ташланған һәм уның аҫтынан, однорядкалағы кеүек, улар ҡулдарға ҡалдырылған йырыҡтар күренеп торған. Ябай охабень буҫтауҙан, йөн һәм кизе-мамыҡ ептәр ҡушылған етен сыбар туыманан (мухояр), ә һыйға кейелгәне — бәрхәттән, биҙәкле ебәк туҡыманан (обьярь), ике яғы ла туҡылған ебәк туҡыманан (камка) һәм биҙәкле ауыр ебәк туҡыманан (парча) тегелгән, тар һыҙаттар һәм төймәләр менән биҙәлгән.
Опашень киҫелеше буйынса алғы яғы артҡы яҡтан оҙонораҡ булған, еңе беләҙеккә табан тарайған. Опашень бәрхәттән, атластан, обьярҙән, камканантегелгән, селтәр (кружева), биҙәк һыҙаттар менән биҙәлгән, төймәләр йә сасаҡлы элмәктәр ярҙамында эленгән. Опашенде билбауһыҙ ҙа, иҙеүҙәрен асып («наопашь»), һәм яурынға һалып та кейгәндәр.
Еңһеҙ епанча (япанча) йонсоу көндәрҙә кейелә торған түңәрәкләп бөрөлөп тегелгән плащ. Юл епанчаһы — шырт буҫтауҙан йә дөйә йөнөнән эшләнә. Һыйға — тире ҡушылған сифатлы туҡыманан.
Тунды йәмғиәттең бөтә ҡатламдары ла: крәҫтиәндәр һарыҡ, ҡуян тундар, ә байҙар — һыуһар, кеш, ҡара төлкө тиреһенән тегелгән тун кейгән. Боронғо урыҫ туны бик ҙур, оҙонлоғо буйынса тиклеиҙәнгә тиклем, туп-тура. Йөҙ яғынан еңдәре терһәккә тиклем ярылған һәм киң ҡайтармалы яғалы һәм ең ҡайтармалары тире менән биҙәлгән. Тире йөнөн эскә ҡаратып теккәндәр, өҫтән тун буҫтау менән ҡапланған. Тире һәр саҡ эслек хеҙмәтен үтәгән. Өҫ яҡтан тун төрлө туҡыма: буҫтау, ауыр ебәк һәм бәрхәт туҡыма менән ҡаплана. Тантаналы осраҡтарҙа тунды йәй ҙә, бүлмә эсендә лә кейгәндәр.
Алғы яҡтан бау менән бәйләп ҡуйылған. Яғаһы һәм ең ҡайтармалары тиренән булған. Тун төймәләр йәки тоҡанлы элмәктәр ярҙамында ҡаптырылған.
Баш кейеме
Сәстәре ҡыҫҡа ҡырылған баштарына ғәҙәттә, XVI быуатта митрополит Филипптың етди киҫәтеүҙәренә лә ҡарамай, хатта сиркәүҙә лә тафья кейгәндәр. Тафья — түңәрәк бәләкәй башлыҡ. Тафья өҫтөнән кәпәс: ябай халыҡ— кейеҙҙән, йәш бәрәс йөнөнән (поярок), йортта эшләнгән шырт буҫтауҙан (сукманина), байҙар — йоҡа буҫтауҙан һәм бәрхәттән тегелгәнен кейгән.
Клобук рәүешендәге кәпәстәрҙән башҡа, ҡолаҡсын бүрек һымаҡ (треух), тире ҡайтармалы бүрек (мурмолка)һәм бейек цилиндр рәүешендәге тантаналарҙа кейелә торған кәпәс (горлатная шапка). Треух — өс ҡалаҡтан торған кәпәс — ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ кейгән, өҫтәүенә, ҡатындарҙың треух аҫтында, ғәҙәттә, ынйы менән биҙәкләнгән елкәлектәре беленеп торған. Мурмолка — ялпаҡ киңәйгән бәрхәт йәки парча түбәле аҡбур төҫөндәге ҡалаҡлы кәпәс. Кейгән урындан башты ҡымтып торған һәм, киңәйеп китеп, бейеклеге терһәк оҙонлоғонда булған кәпәс (горлатная шапка); уларҙың өҫкө яғына кейелә торған урынынан төлкө, һыуһар йәки кеш тиреһе тегелгән.
Ҡатын-ҡыҙ кейеме
Ҡатын-ҡыҙ кейеменең төп нигеҙе — оҙон күлдәк. Күлдәкте әҙеп (сигеү-оторочка) йәки ҡайма менән сигеп биҙәгәндәр, ҡайһы берҙә ынйы баҫҡандар. Затлы ҡатын-ҡыҙҙар өҫ — горничный күлдәктәр кейгән. Горничный күлдәктәрҙе йыш ҡына ҡыҙыл төҫтәге сағыу ебәк туҡыманан теккәндәр. Оҙон тар еңле күлдәктәр тар еңле тип аталған да. Ең оҙонлоғо 8-10 терһәкоҙонлоғонда булған. Уларҙы ҡулда йыйырсыҡландырып йыйғандар. Күлдәкте билбау менән быуып кейгәндәр. Уны йортта кейгәндәр, әммә ҡунаҡ килгәндә түгел. Ҡулбаш өҫтөнә ҡуйылған ҡулбашлыҡ (полики) — тура йә осло мөйөшлө.
Ең остарына ҡайылған беләҙектәр беркетелгән аҡ йәки ҡыҙыл күлдәк өҫтөнә оҙон ебәк тамаҡҡа саҡлы төймәгә эленгән йәйге кейем летник, оҙон еңенә (алтын йә ынйы тегелгән) һәм муйынды ҡаплап эленгән яғалы (ынйы мунсаҡ).
Урыҫ ҡатын-ҡыҙ кейеменең ике төп нигеҙе — сарафанлы (төньяҡ) һәм понёвалы — кейәүгә сыҡҡан ҡатындарҙың бер нисә төрлө (ҡара күк шаҡмаҡлы һәм ҡара, һирәк осраҡта — ҡыҙыл туҡыма киҫәгенән тегелгән һәм бик бай биҙәлгән итәкле йөн юбка (көньяҡ) комплексы:
Өҫ кейеме
Затлы ғаиләләр ҡатын-ҡыҙҙары тунҡайҙар — тундың ҡатын-ҡыҙ төрө. Тунҡай (шубка) летникка оҡшаған, тик унан формаһы менән айырылған. Тунҡайҙың декоратив еңдәре оҙон һәм ҡайтармалы була. Ҡулдарҙы ең аҫтындағы махсус йырыҡтарға тыҡҡандар. Әгәр тунҡайҙы еңенән кейһәләр, еңде арҡыры бөрмә итеп йыйғандар. Тунҡайға түңәрәк тире яға беркеткәндәр.
Ҡыҫҡа душегреяны халыҡтың бөтә ҡатламдары ла кейеп йөрөгән, әммә крәҫтиәндәр өсөн ул байрам кейеме булған. Шугай һәм уның еңһеҙ төрө бугай.душегреяға оҡшаған булған.
Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар ир-ат кейеменә оҡшаған әйберҙәрҙе лә: однорядка, ҡайтармалы тун да кейгән.
Муфта — тиреһен эскә ҡаратып тегелгән һәм тире менән ҡапланған алынмалы ең.
Баш кейемдәре
Кейәүгә сыҡҡан ҡатын-ҡыҙҙар сәсен мотлаҡ ҡаплап йөрөрөгә тейеш булған, өйҙә волосник йәки повойник кейгән һәм тағы ла яулыҡ ябынған, ә йортонан ҡайҙалыр барырға сыҡһа, бай итеп биҙәлгән кика йәки кокошник кейгән. Ҡыҙҙар башында арт яғында киң таҫмалы ҡайылған киң бәйләүес (венчик) йөрөткән. Ҡыш көнө ҡатын-ҡыҙҙар өйҙән сыҡҡанда, тире бүрек кейгән йә башына яулыҡ ҡаплаған.
Урыҫ милли кейеменең башҡа айырып торған һыҙаты — ҡатын-ҡыҙ баш кейеменең күп төрлөлөгө:
Аяҡ кейеме
Ҡуныстар прежник тип атала. Олтораҡтар кейеҙҙән. Поднаряд —чёботтың эске көпләүе. Һалҡындарының — атластан, йылыларының- ҡондоҙ тиреһенән. Бай чёботтар көмөш һәм алтын, ынйы һәм аҫыл ташлы тегеү менән биҙәлгән. Ҡуныстарының өҫтө алтын менән ҡаймаланған. Табандарына ваҡ сөй ҡағылған, үксәләре көмөш йәки тимер беркеткестәр менән нығытылған.
Ҡалала итек кейгәндәр. Яҡынса XIV быуат башынан үксәле аяҡ кейеме барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә итек остары тупаҡ, ә байҙарҙа ҡайһы саҡ өҫкә бөкләнгән булған.
Тубыҡтан түбән мөйөш итеп киҫелгән ҡыҫҡа итектәр. Итектәрҙе төҫлө тиренән, сафьяндан, бәрхәт, ауыр ебәк — парчанан, йыш ҡына сигеп биҙәп теккәндәр. Дағалар һәм ҡаҙаҡтар көмөш булған, итек остары һәм үксәләре ынйы һәм аҫыл таштар менән биҙәлгән.
XVII быуат аҙағынан юғары ҡатлам тәпәш туфлиҙар кейә башлаған.
Ҡатын-ҡыҙҙар итек һәм башмаҡтар кейгән. Башмаҡтарҙы бәрхәттән, парчанан, тиренән, башта йомшаҡ табанлы итеп, ә XVI быуаттан — үксәле итеп теккәндәр. Ҡатын-ҡыҙ аяҡ кейемененң үксәһе 10 сантиметр бейеклеккә еткән.
Туҡымалар
Юғары ҡатлам кешеләренең кейемдәре ситтән килтерелгән ҡиммәтле туҡымаларҙан: тафта, камка (куфтырь), парча (алтабас һәм аксамит), бәрхәттән (ябай, ырылған биҙәкле ҡабарынҡы (рытый), алтынлы), объярь (алтын йә көмөш биҙәкле муар), атлас, коноват, куршит, кутня (бохар ярым йөн туҡыма). Кизе-мамыҡ туҡымалар (китайка, миткаль), сатынь (һуңыраҡ сатин), кумач. Пестрядь — төрлө төҫтәге ептәрҙән эшләнгән туҡыма (ярым ебәк йәки киндер).
Кейем төҫтәре
Сағыу төҫтәге туҡымалар ҡулланылған: йәшел, ал ҡыҙыл (малиновый), алһыу күк (лиловый), зәңгәр, алһыу һәм сыбар. Йыш ҡына: аҡ, күк һәм ҡыҙыл.
Ҡорал палатаһы исемлектәрендә осраған төҫтәр: ал, аҡ, аҡ йөҙөм, бурһат ҡыҙыл (багровый), ҡыҙыл көртмәле (брусничный), зәңгәр-күк (васильковый), сейә, ҡәнәфер, күкһел-һорғолт (дымчатый), аҡтың бер төҫмөрө (еребелевый), эҫе, һары, үлән, көрән, кесерткән, ҡыҙыл сейә, кирбес, зәңгәрһыу, лимон һары, лимонлы мәскәү буяуы, мәк, һағыҙаҡ, ут ҡыҙыл, ҡом, үтә йәшел, ҡыҙғылт һары-көрән, шәкәр, һоро, һалам һары, аҡһыл-йәшел, аҡһыл-ҡыҙыл, аҡһыл-һоро, һоро-ҡайнар, яҡты-ценин, ҡара шәмәхә, ҡара-ҡәнәфер, ҡара-һоро, асыҡ алһыу (червчатый), зәғферән (шафранный), күк (ценниный), алмасыуар (чубарый), ҡара лимон, ҡара кесерткән, ҡара ҡыҙыл.
Һуңғараҡ ҡара төҫтәге туҡымалар барлыҡҡа килә. Европа йоғонтоһо аҫтында ҡара төҫ ҡайғылы төҫ булып иҫәпләнә һәм фәҡәт XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында раҫлана.
Биҙәүестәр
Кейем бесеме үҙгәрешһеҙ ҡала. Бай кешеләрҙең кейеме туҡымалар, сигеү, биҙәүестәр байлығы менән айырыла. Әйберҙең сите һәм итәгенә селтәр — киң ҡаймалы төҫлө туҡыма тегелә.
Биҙәүес итеп ҡулланыла: төймә, тегелеп ҡуйылған тар туҡыма биҙәк, алына торған яға-«беләҙек», ең өҫтөнә кейелгән әйберҙәр, ҡаптырмалар. Ҡаптырмалар — таралғы йәки айылдар, ҡаптырма йәки элмәк, аҫыл ташлы сүкелгән айылса. Боронғо кейемдәрҙең еңе өҫтөнән кейелә торған затлы биҙәкле ең (зарукавья), беләҙектәр — өҫтән беркетеп ҡуйылған ҡайтармалар, беләҙек төрө.
Былар барыһы ла кейем биҙәге, күлдәк ҡулайламаһы тип атала. Биҙәүестәрһеҙ кейем таҙа тип аталған.
Төймәләр
Төймәләр төрлө материалдарҙан, төрлө формала һәм дәүмәлдә эшләнгән. Төймәнең ағас (йәки башҡа) нигеҙе тафта менән көпләнә, алтын канитель, иләнгән алтын йәки көмөш менән сырмаландырылып ҡаплана, тирәләп ваҡ ынйы теҙелә. Алексей Михайлович батшалыҡ иткән оорҙа алмас төймәләр барлыҡҡа килгән. Тимер төймәләр финифть, аҫыл таштар менән биҙәлгән, алтынланып торған. Металл төймәләрҙең формалары: түңәрәк, дүрт — һигеҙ мөйөшлө, тишекле, яртылаш, сенчатый, үрмәле, грушаға оҡшаған, оро кеүек, арыҫлан башы, табан балыҡ һымаҡ һәм башҡа.
Кляпыш — брусок йәки таяҡса рәүешендәге төймә төрө.
Тегелгән һыҙаттар
Тегелгән һыҙаттар (нашивки) — төймәләр һанына тура килгән арҡыры буй һыҙаттар, ҡайһы берҙә сасаҡлы бәйләүестәр менән. Һәр һыҙатҡа төймә элмәге тегелә, шуға һуңғараҡ тегелгән һыҙаттар петлица тип аталған. XVII быуатҡа тиклем тегендәр өлгөләр (образцы) тип аталған.