cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вож-ПАй-Юган (Ай-Юган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рави Шанкар
Рави Шанкар (ингл. Shankar Ravi, রবি শঙ্কর Shôngkor Robi, रवि शङ्कर или शंकर; 7 апрель 1920 йыл, Варанаси — 11 декабрь 2012 йыл, Сан-Диего) — композитор, ситарҙа уйнаусы киң билдәле виртуоз.
Биографияһы
Рави Шанкар  донъяла иң билдәле һинд музыканты. Ул көнбайыш  илдәрендә һинд классик музыкаһын, ҡоралдарын һәм башҡарыусыларын популярлаштырыуға ҙур өлөш индерә. Бында  The Beatles төркөмө менән танышыу һәм уларҙың гитарасыһы Джордж Харрисон менән оҙайлы дуҫлығы  (Харрисон Равинан ситарала уйнарға өйрәнә), шулай  уҡ  Рави  Шанкарҙың шәхси харизмаһы мөһим ролде уйнай.
1969 йылда  легендар «Вудсток» фестивалендә сығыш яһай, 1980 йылдарҙа Иегуди Менухин менән бергә концерттарҙа ҡатнаша.
Кинола Сатьяджит Рай,  Мринал Сено, Норман Макларен, Оливер Стоун, Аттенборо Ричард һәм башҡалар менән эшләй, уға 30-ҙан ашыу документаль һәм уйын фильмдарына музыка ҡарай. Рави Шанкарҙың музыкаль карьераһы алты тиҫтә йылдан ашыу дауам итә, ә халыҡ-ара карьераһы «Гиннесстың рекордтар китабына» ярашлы, донъяның иң оҙайлыһы була. Маҡтаулы пандит исемен йөрөтә.
Тәүге ҡатыны Аннапурна Девинан улы Шубхендра Шанкар, композитор, музыкант, рәссам булған (1942—1992). Йырсы  Нора Джонстың  (Сью Джонстан,  1979) һәм уның һеңлеһе америка ситарсыһы һәм композитор  Анушка Шанкарҙың (Суканья Шанкарҙан, 1981) атаһы.
Рави Шанкар  индуист һәм вегетариан булған. Калифорнияла йәшәгән. 2012 йылдың  9 декабрендә тын алыуы ҡыйынлашыуына зарланғас, Шанкарҙы Калифорния штаты Сан-Диегоның  Ла-Хольела Scripps Health  шәфҡәтлек селтәрендәге бер клиникаға урынлаштыралар. Ике көн үткәс,  2012 йылдың 11 декабрендә  йөрәк ҡапҡасын күсереп ултыртыу буйынса операциянан һуң реанимацияла үлә. Уға 92 йәш була.
2013 йылдың 5-6 ғинуарында  Калькуттала, ҙур Nazrul Mancha концерт залында Рави Шанкар иҫтәлегенә арналған һинд классик музыка оҫталарының фестивале үтә,  Фестиваль Shreeranjani  мәҙәни йәмғиәте тарафынан ойошторола, уның менән  сародта уйнаусы билдәле  Tejendra Majumdar  етәкселек итә. «Уҡытыусының»  хәтер кисәһенә Калькуттаға Һиндостандың һәм донъяның бөтә мөйөштәренән һинд классик әҙәбиәте һәм музыка оҫталары килә.
Премиялары һәм бүләктәре
Рави Шанкар күп премияларға, бүләктәргә һәм маҡтаулы исемдәргә эйә була:
Инжил
Инжил (إنجيل - εὐαγγέλιον — Евангелие) — Исламдың дүрт илаһи китабының береһе, Евангелиеның Ҡөрьәндә ҡулланылған атамаһы. Мосолмандар инаныуынса, Инжилде Аллаһы тәғәлә Ғайса пәйғәмбәргә (Иисус Христос) иңдергән.
Тәхриф
Ислам тәғлимәтенә ярашлы, Яңы Ғәһед (Евангелие) беҙҙең көндәргә тәүге нөсхәһендә килеп етмәгән, бары һөйләп кенә бирелгән, быуаттар дауамында үҙгәрештәр (тәхриф) һәм өҫтәмәләр индерелә барған, шуға күрә башта булған нөсхә өлөшләтә генә килеп еткән. Атап әйткәндә, Ҡөрьәндә Евангелиелағы предсказывался приход Әхмәт киләсәге тураһындағы өлөш юйҙыртылған. Щул уҡ ваҡытта Ҡөрьәндә Яңы Ғәһедтә булған күпмелер сюжеттар инеп киткән, мәҫәлән, Мәрйәм Инә, Мәрйәм сүрәһе.
Тәүге мосолман шәрехләүселәре  Библиялағы тексҡа үҙгәреш инмәһә лә, мәғәнәһе үҙгәртелгән (tahrif bi’al ma’ni). Шулай уҡ Имам әл-Бохари «Сәхих» китабының бер өлөшө булған «Бер Аллаһлыҡ китабы»нда («Китаб әт-Тәүхид»), тәхриф тексты түгел, мәғәнәне хаталы тәфсирләү тип аңлата. Мәгәр яйлап текст та үҙгәртелгән тигән фекер өҫтөнлөк ала (tahrif bi’al-lafz). Христиан апологеты һәм дин белгесе Норман Гайслер иһә бының менән килешмәй, мосолмандар Ҡөрьәнгә ярашлы Яңы Ғәһеттең (Библияның) дөрөҫлөгөн танырға тейеш тип бара.
Ислам тәғлимәте буйынса Ҡөрьән иңеү менән Инжилдәге ҡайһы бер өлөштәр Аллаһ тарафынан алып ташланған.
Номи (ҡала)
— Япониялағы ҡала, Исикава префектураһында урынлашҡан. Майҙаны — 83,85 кв. километр, халҡы — 49 015 кеше (2014 йылдың 1 июленә), халыҡ тығыҙлығы — 1 кв. км-ға 584,56 кеше.
Географик урыны
Ҡала Тюбу төбәге Исикава префектураһына ҡараған Хонсю утрауында урынлашҡан. Ҡала менән Комацу, Хакусан ҡалалары һәм Кавакита ҡасабаһы сиктәш.
Халҡы
Ҡала халҡы 49 015 человек (1 июля 2014) тәшкил итә, ә 1 кв. километрға тура килгән тығыҙлығы — 584,56 кеше. 1980 йылдан 2005 йылға тиклем халыҡ һанының үҙгәреүе
Туғанлашҡан ҡалалар
Шелехов, Рәсәй (1976 йылдан алып)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Иленза
Иленза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Аманбай Торошев
Аманбай Торошев — хәрби эшмәкәр. Зауряд-сотник. 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Аманбай Торошев Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Килсенбай (Һыҙғы) ауылында йәшәгән.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
Аманбай Торошев 1-се Башҡорт полкы составында Рәсәй империяһы, Саксония, Пруссия, Голландия һәм Франция территорияларындағы хәрби операцияларҙа ҡатнаша. 1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 1813 йылдың 10 ноябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
Яңы Бүрес
Яңы Бүрес (Новобирючево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 242 кеше. Почта индексы — 452447, ОКАТО коды — 80245815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Муллағолов Мирза Ғизетдин улы
Муллағолов Мирза Ғизетдин улы (20 июль 1938 йыл — 14 февраль 2023 йыл) — ғалим-этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1989). Рәил Кузеев исемендәге премия лауреаты (2009).
Биографияһы
1938 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында Бибикамал һәм Ғизетдин Муллағоловтарҙың ете балалы ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбенең ете класын тамамлай.
1954—1956 йылдарҙа Темәс педагогия училищеһында махсус урта белем ала, был уҡыу йорто ябылғас, 1956—1958 йылдарҙа уҡыуын Белорет педагогия училищеһында дауам итә.
1961—1962 йылдарҙа Бөрйән районында башланғыс кластарҙы тикшереүсе инспектор һәм Нәби башланғыс мәктәбе мөдире булып эшләй.
1962—1967 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетында уҡый.
1967—1968 йылдарҙа Белорет районының Асы урта мәктәбендә уҡыу эштәре мөдире булып эшләй. 1968—1971 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районындағы Бүреҡаҙған урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы була.
1971—1999 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй:
1989 йылда «Башҡорт халыҡ транспорты. XIX—XX быуат башы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҙа һәм уны Ленинградта уңышлы яҡлап сыға.
1999—2006 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәгендә этнология бүлеге мөдире була.
2006—2016 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Р. Ғ. Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институтының алдынғы ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
«Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия» һәм «Башҡорт энциклопедияһы» мәҡәләләренең авторы. «Башҡорттар» («Башкиры», 2016) хеҙмәтенең авторҙашы.
Фән ветераны оҙаҡ ауырығандан һуң 2023 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.
28 сентябрь
28 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 271-се көнө (кәбисә йылында 272-се). Йыл аҙағынаса 94 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Лойче
Лойче (Loitsche) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 679 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 39 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
Марьяновка (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Светелка
Светёлка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лосьминка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәйғәт мәсете
Тарихы
Бәйғәт мәсете 761 йылда хәлифә Әбү Жәфәр әл-Мансур бойороғо буйынса әл-Бәйғәт тигән урында, Ғәрәфәт тауы менән Мина үҙәне араһындағы юлдан алыҫ түгел әл-Ғәҡәбә тауы битләүендә һалына.
Тап ошо урында 621 йылда Ғәүс һәм Хәзрәж ғәрәп ҡәбиләләре вәкилдәре һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән осрашҡан. Ун ике ансар (10 хәзрәжи һәм 2 ауси) Мөхәммәт Пәйғәмбәргә урлашмаҫҡа, зина ҡылмаҫҡа, балаларҙы үлтермәҫкә, яла яҡмаҫҡа һәм ғәйбәт һөйләмәҫкә тантаналы Бәйғәт (ант) килтерә. Улар шулай уҡ Мөхәммәткә, Пәйғәмбәр булараҡ, буйһонорға, Аллаһ ихтыярын үтәргә, Рәсүлгә шатлыҡта ла, ҡайғыла ла тоғролоҡ һаҡларға ант иткән. Ғәҡәбә янындағы ант һүҙмә-һүҙ Әл-Мүмтәхәнә сүрәһенең 12 аятынан өҙөктө ҡабатлай.
Атама шул Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәткә бәйле килеп сыҡҡан.
Тасуирламаһы
Бәйғәт мәсете Мәккәнән көнсығышҡа табан, әл-Ғәҡәбәләге джәмрәнән 300 метр алыҫлыҡта, Джәмәрәт күперенең уң яғында урынлашҡан.
Мәсеттә асыҡ ихата бар.
Косово Республикаһы президенттары
Косово Республикаһы президенты (Presidenti i Republikës së Kosovës, Председник Pепублика Косовa, ) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының дәүләт башлығы. Президент Косово парламенты тарафынан һайлана. Исемлеккә Республика президенттары — һайланғандары ла, был вазифаны ваҡытлыса башҡарғандары ла индерелде.
Ле-Бурже (Сен-Сен-Дени)
Л-Бурже (Le Bourget) — Бобинья округы, Сен-Сен-Дени департаменты коммунаһы; Париждың төньяҡ-көнсығыш биҫтәһе, Париж үҙәгенән10,6 км алыҫлыҡта (бер километрлыҡ ара). Майҙаны 2,08 кв. километр, 14 296 кеше йәшәй (2009).
Транспорт
RER Ле-Бурже станцияһы(В тармағы).
Ямал-Ненец автономиялы округы
1930 йылдың 10 декабрендә нигеҙләнгән. Округ — регион-донор.
Үҙәге — Салехард ҡалаһы. Ханты-Манси автономиялы округы, Красноярск крайы, Ненец автономиялы округы һәм Коми Республикаһы менән сиктәш.
Дәүләт ҡоролошо
Ямал-Ненец автономиялы округы Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас
Ямал-Ненец автономиялы округы Губернаторы — Ямал-Ненец автономиялы округы башлығы һәм Ямал-Ненец автономиялы округының иң юғары вазифалы кешеһе. Ямал-Ненец автономиялы округы Хөкүмәте етәксеһе.
Ямал-Ненец автономиялы округы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ямал-Ненец автономиялы округы Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Ямал-Ненец автономиялы округы суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Ямал-Ненец автономиялы округы Закондар сығарыу йыйылышы.
Географияһы
Округ Рәсәйҙең уртаһында, Көнсығыш Себер тигеҙлегенең төньяғында урынлашҡан.
Климаты
Округтың биләмәһе Алыҫ Төньяҡ районында ята.
Кесе Енгыль
Кесе Енгыль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мор-Се
Мор-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лакер-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ильчуга
Ильчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 474 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зимми
Зимми́ йәки Зи́ммии (ذمي, күмәге әһле әл-зи́ммә,һүҙмә-һүҙ мәғәнәһе «Килешеүле кешеләр», zimmi) —  мосолмандар тарафынан төҙөлгән, йәки яулап алынған, шәриғәт буйынса йәшәгән илдәрҙәге мосолман булмаған халыҡтарҙың (башлыса христианлыҡ, йәһүд дине, зороастризм һәм башҡа) дөйөмлаштерелгән атамаһы  )).
Статустары
Ғүмерҙәрен, мал-мөлкәтен һаҡлауҙары хаҡына, зимми Исламды йәмғиәт тормошоноң бар өлкәләрендә лә танырға тейеш булған һәм яһаҡ (жизйә) түләгән, мәгәр  мосолмандар кеүек зәкәт түләмәгән.
Зиммиҙәргә сикләүҙәр: йыш ҡына ҡорал тота, дәүләт вазифаларында эшләй, армияла хеҙмәт итә, судта шаһитлыҡ итә, атта йөрөй, мосолман ҡатын-ҡыҙына өйләнә алмаған. Төрлө дискриминация формалары ҡулланыла алған, йәһүдтәргә һәм христиандарға кәмһетеп ҡарау булған. Мәҫәлән, бер ҡатлы йортта ғына йәшәргә рөхсәт, геттонан ситтә милек һәм ер тотоу, йәшәгән райондан төнөн сығып йөрөү, билдәле бер төр кейем генә кейеп йөрөү һәм башҡалар
Был сикләүҙәрҙең бер өлөшө (мәҫәлән, жизйә, мосолман ҡатын-ҡыҙына өйләнеүҙе тыйыу) Исламда шәриғәт буйынса баштан уҡ  бөтә ерҙә һәм бөтә илдә ҡулланылһа, ваҡыт үтеү менән  төрлө илдә төрлө ваҡытта һәм төрлө Ислам хакимдары тарафынан сикләүҙәр йә индерелгән, йә юҡҡа сығарылған (мәҫәлән,   бер ҡаттан юғары өй һалмау, ҡорал тотмау, бер төр кейемде генә кейеп йөрөү).
Ғәрәп хәлифәлегендә (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка) баштан уҡ ғәрәптәргә туғандаш семит-хәмит халыҡтары йәшәгән, шуға күрә уларҙың күпселеге Исламды ғәрәп хакимлығы урынлашыу менән ҡабул иткән (күп булмаған ғәрәп-христиандарҙан башҡа), Ғосман империяһында иһә  дини-этник состав бик сыбар булған.
Вож-ПАй-Юган (Лыхма ҡушылдығы)
Вож-ПАй-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Свотица
Свотица — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Перекша йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы
Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы (5 сентябрь 1954 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2005) һәм мәға­риф отличнигы (2000).
Биографияһы
Ришат Фәүҡәт улы Хәсәнов 1954 йылдың 5 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Балтас районы Ҡомъяҙы ауылында Фәүҡәт Хәсәнйән улы һәм Сабира Хамматнур ҡыҙы Хәсәновтар ғаиләһендә ғаиләһендә тыуған. Балтас урта мәктәбен тамамлай.
1971—1973 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 50-се Техник училищеһында уҡый
1973—1975 йылдарҙа Германия Демократик Республикаһында танк ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
1979 йылда Бөрө педагогия институтының филология факультетын тамамлай. 1979 йылдан шунда уҡ эшләй:
1983—1986 йылдарҙа Мәскәүҙә аспирантурала уҡый. 1986 йылда «Советская историческая проза о декабристах: традиции и новаторство» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2000 йылдан докторантурала уҡый. «Башкирский исторический роман: Вопросы типологии, жанра и стиля» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге XIX быуат урыҫ әҙәбиәтенә, башҡорт тарихи романистикаһына арналған. 140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Цвек Дарья Яковлевна
Дарья Яковлевна Цвек (ҡыҙ фамилияһы — Маркевич; 10 октябрь 1909 йыл — май 2004) — украин кулинары. Ҡайһы бер популяр рецепт китаптары авторы, улар араһында «Татлы печенье» һәм башҡалар.
Биографияһы
Атаһы Яков Маркевич Варшавала Килем министрлығында инспектор булып эшләгән; йыш ҡына ҡыҙын үҙе менән аҡ һөйәктәр ҡабул итеү мәжлесенә алған. Бәләкәй саҡтан Дарьяны һәйбәт ҡыланыштарға, ашамлыҡты әҙерләү һәм уны өҫтәлгә алып килеү ҡағиҙәләренә өйрәтәләр; әҙерләргә уны әсәһә, ҡартәсәһе өйрәтә.
Гимназияны тамамлағандан һуң Дарья Маркевич Коломыела Украина педагогия йәмғиәтенең педагогия семинарияһына уҡырға инә (1923—1927, «Туған мәктәп»). Ирина Вильде менән дуҫ була, әхирәте уға рецептарҙы яҙып барырға һәм уларҙы артабан китап итеп сығарырға кәңәш итә. Уҡыған саҡта Коломыя педагогия семинарияһының оркестрында флейтала уйнай. Баштараҡ, атаһы үтенесе буйынса, скрипкала уйнай. Студент сағында симфония оркестрына килә, әммә унда флейтистка кәрәк булыуы асыҡлана.
Яратҡан предметы — биология. Дарья Маркевич тиҙ арала Львовтан алыҫ булмаған мәктәптәрҙең береһендә биология уҡытыусыһы булып эшләй, сөнки педагогия семинарияһы уҡытыу хоҡуғы бирә.
Ире менән бергә Львов яҡтарынан Тернополь өлкәһенә күсенә, Чортков ҡалаһында, Соленый ауылында уҡыта, ә һуңынан ғаилә Станиславта урынлаша (хәҙер — Ивано-Франковск). Голубь урамында йәшәй (2010 йылда Ивано-Франковск ҡала советы урамды уның хөрмәтенә исемләй ).
Әҫәрҙәре
Цвек — «Татлы печенье», «Байрам өҫтәленә», «Көндәлек һәм байрам көндәрендә», «Ҡунаҡтар һәм ғаилә өсөн», « Беҙҙең иң бәләкәстәргә», «Балаларға һәм ата-әсәләргә» һәм башҡа бестселлерҙар авторы. «Татлы печенье» китабы ун мәртәбә ҡабатлап баҫыла. Тоҙло эслекле бәлештәр һәм эсемлектәр рецептары өҫтәлгән был китап «Өй печеньеһы» исеме аҫтында нәшер ителә".
«Бәләкәстәргә һәм уларҙың ата-әсәләренә» рецептар һәм кәңәштәр йыйынтығы (Львов: Ҡарт Арыҫлан нәшриәте) т"Йыл китабы-2002" тип танылды.
«Татлы печенье» сираттағы мәртәбә 2013 йылда баҫыла (Львов: Ҡарт Арыҫлан нәшриәте). Китап Бөтә Украина «Йыл Китабы-2013» рейтингы версияһына ярашлы «Йәй Лидерҙары» исемлегенә эләкте.
Хөсәйен (Дәүләкән районы)
Хөсәйен (Хусаиново) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше. Почта индексы — 453424, ОКАТО коды — 80222819007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 41 саҡрым алыҫлыҡта Өршәк йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XVIII быуаттың 2-се яртыһында Нуғай даруғаһы Өршәк-Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе улус старшинаһы Хөсәйен Бикбулатов исеме менән аталған. Шулай уҡ Иҫке Хөсәйен, Иҫке Хәсән булараҡ теркәлгән. Ауыл тәүге тапҡыр 1895 йылдағы перепись буйынса иҫәпкә алына. 13 ихатала 70 кеше йәшәгән. XX быуат башында Яңы Хөсәйен бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң Иҫке Хөсәйен булараҡ иҫәпкә алынған.
1896 йылдағы «Бәләбәй өйәҙе ауыл ер йәмғиәттәре расписаниеһы»нда 2 торама пункт: 4679 дисәтинә ер һәм 29 дисәтинә урманы булған аҫаба башҡорттар, 44 дисәтинә ерле яңы күсеп сыҡҡан крәҫтиәндәр торама пункты теркәлгән. 1895 йылға Стәрлетамаҡ өйәҙе Өршәк-Мең улусы составында. 1896—1923 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙе Имай-Ҡармалы, 1923—1930 йылдарҙа Стәрлетамаҡ улустарында. 1930—1932 йылдарҙа Ауырғазы районы Яңы Йәнбәк ауыл советы, 1932—1951 йылдарҙа Дәүләкән районы Яңы Йәнбәк ауыл советы составында. 1952—1965 йылдарҙа Филипповка ауыл советы, 1965 йылдан Ҡаҙырғол ауыл Советы биләмәһендә. XIX быуат аҙағында мәсет төҙөлә, мәктәп асыла, училище, һыу тирмәне булған. 1873 йылда мәктәптә 20 кеше уҡыған. Малсылыҡҡ, умартасылыҡ, урман кәсептәре, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Совет осоронда ауыл кешеләре «Труд», Тельман исемендәге, III Интернационал, «Өршәк», «Правда», «Маяҡ» колхоздарында эшләй.
Малсылыҡ, умартасылыҡ, урман кәсептәре, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Халҡы: 1795 йылда — 70 кеше; 1816 йылда — 169 кеше; 1859 йылда — 248 кеше; 1870 йылда — 235 кеше; 1896 йылда — 250 кеше; 1906 йылда — 298 кеше; 1920 йылда — 228 кеше; 1939 йылда — 253 кеше; 1959 йылда — 342 кеше; 1989 йылда — 240 кеше; 2002 йылда — 321 кеше; 2010 йылда — 304 кеше. Баш­ҡорттар —98 % (2002). Башланғыс мәктәп (Яңы Йәнбәк урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Урамдары
Исемдәре:
Морфология
Морфоло́гия (от μορφή — «форма» һәм  — «һүҙ, тәғлимәт») — грамматика бүлеге, уның төп объекттары булып тәбиғи телдәрҙең һүҙҙәре, уларҙың әһәмиәтле өлөштәре һәм морфологик билдәләре тора. Шулай итеп, морфология бурыстарына һүҙҙе айырым тел объекты булараҡ билдәләү һәм уның эске структураһын тасуирлау инә.
Морфология, хәҙерге лингвистикала уның бурыстарын аңлауға ярашлы, һүҙҙең формаль үҙенсәлектәрен һәм уларҙы барлыҡҡа килтергән морфемаларҙы (өн составын, бер-бер артлы тороу тәртибен һ. б.), шулай уҡ һүҙ эсендә белдерелгән грамматик мәғәнәне (йәки «морфологик мәғәнәне») һүрәтләй. Ошо ике ҙур бурысҡа ярашлы, морфологияны йыш ҡына ике өлкәгә бүләләр: «формаль» морфология, йәки морфемика (уның үҙәгендә һүҙ һәм морфема төшөнсәләре урынлашҡан), грамматик семантиканы морфологик мәғәнә һәм категорияларҙың үҙенсәлектәрен (йәғни донъя телдәренең морфологик сағылдырылған һүҙьяһалыш һәм һүҙ үҙгәреүе) өйрәнеүгә бүләләр.
Лингвистиканың ҡайһы бер өлкәһен билдәләү менән бер рәттән, «морфология» термины тел системаһының (йәки телдең «кимәле») бер өлөшөн дә — атап әйткәндә, был телдең һүҙҙәрен төҙөү һәм аңлау ҡағиҙәләре булғанын аңлата ала. Мәҫәлән, испан морфологияһы испан теленең тейешле ҡағиҙәләре яҙылған испан грамматикаһы өлөшөнә ҡарай. Морфология, лингвистика бүлеге булараҡ, был юҫыҡта айырым телдәрҙең бөтә шәхси морфологияларын дөйөмләштереү, йәғни мөмкин булған бөтә морфология ҡағиҙәләре төрҙәре тураһында мәғлүмәттәр йыйылмаһы булып тора.
Морфология синтаксисы менән бергә грамматиканы тәшкил итә; ләкин был һуңғы термин йыш ҡына морфология синонимы булараҡ тарыраҡ мәғәнәлә лә ҡулланыла («грамматик мәғәнә», «грамматик категория»).
Дисциплина составы
Морфология үҙ эсенә түбәндәгеләрҙе ала:
Морфология зарурлығы
Морфология төшөнсәләре һәм һүҙҙең тығыҙ бәйләнеше (шул уҡ мәғәнәлә «һүҙформа» һүҙбәйләнеше йыш ҡына аныҡ ҡулланыла) морфологияның билдәле бер телдәге һүҙҙәрҙең аныҡ булыу-булмауына бәйле булыуын билдәләй. Әйткәндәй, был төшөнсә лингвистикала иң ҡаршылыҡлыларҙың береһе булып тора һәм, моғайын, универсаль түгелдер. Икенсе төрлө әйткәндә, һүҙ — ул, күрәһең, бөтә телдәрҙә лә булмаған объект, тимәк, морфология ла грамматиканың үҙ аллы бүлеге булараҡ бөтә телдәрҙә лә юҡ. Һүҙҙәре булмаған (йәки булмаған да тиерлек) телдәрҙә морфология синтаксис менән сикләнә алмай: уның үҙ аллы объекты ла, үҙ аллы проблематикаһы ла ҡалмай.
Был осраҡта һүҙҙең теүәл билдәләнешен бирмәйенсә, уның тәбиғәтен тәшкил иткән мөһим сифатҡа иғтибар итеп була. Һүҙ — билдәләнгән тел, ҡаты структура менән бәйле морфемаларҙың синтаксик үҙ аллы комплексы. Һүҙ һүҙҙәрҙе яраштырыуҙан уның ҡайһы бер элементтары синтаксик айырылған позицияла файҙалана алмауы менән айырыла (мәҫәлән, һорауға яуап сифатында бирелә); бынан тыш, һүҙ эсендәге элементтар һөйләм элементтарына (йәғни һүҙҙәргә) ҡарағанда бер-береһе менән ҡатыраҡ һәм нығыраҡ бәйләнештәр менән бәйле. Телендә һүҙ эсе һәм һүҙ араһы бәйләнештәренең ҡатылығы араһындағы контраста дәрәжәһе күберәк булған һайын, был телдәге һүҙ унан да анығыраҡ һәм яҡшы бүленеп торған берәмек булып тора. Бындай «телмәр» телдәренә, мәҫәлән, классик һинд-европа телдәре (латин, боронғо грек, литва, рус) ҡарай. Был телдәрҙә һүҙ эсендәге морфемалар синтаксик үҙаллылыҡҡа эйә түгел, йәғни һүҙҙең морфемаһы синтаксик яҡтан үҙен һүҙ үҙенсәлегендә була алмай
Синтаксик үҙаллылыҡ.
Күсереү мөмкинлеге.
Алмашҡа алмаштырыу мөмкинлеге.
Рус телендә һүҙҙәрҙе һәм һүҙҙәрҙең өлөштәрен ҡапма-ҡаршы ҡуйыусы бөтә үҙенсәлектәрҙе был миҫалдар тамамламай, ләкин бәйләнештәрҙең ҡатылыҡ дәрәжәһе буйынса юғарыраҡ айырма булыуы тураһында асыҡтан-асыҡ мәғлүмәт бирә. Рус һүҙе тибындағы телдәрҙә һүҙ, ысынлап та, "синтаксик монолит"ты аңлата: бер ниндәй синтаксик ҡағиҙәләр ҙә (төшөрөп ҡалдырыуҙар, күсереүҙәр, алмаштырыуҙар һ. б.) һүҙ эсендә эшләй алмай. Был факт морфологик һәм синтаксик ҡағиҙәләрҙең ике төрлө «грамматик модуль» тәшкил итергә тейешлеген күрһәтә, тимәк, телде тасуирлауҙа морфология үҙ аллы бүлек хоҡуҡтарында булырға тейеш. Һүҙҙе тасуирлағанда морфология үҙ аллы бүлек хоҡуғында йәшәй. Һүҙҙе тасуирлау һөйләмдең тасуирламаһы терминдарында башҡарылырға тейеш түгел һәм тейеш тә түгел.
Морфологияның төп төшөнсәләре
Морфология әһәмиәтле тел берәмектәренең структураһын өйрәнә. Төп нигеҙе — һүҙ формаһының иң бәләкәй тамға берәмектәренә бүленеүе.
Морфология — һүҙҙәрҙең грамматик үҙенсәлектәрен өйрәнгән грамматика бүлеге. В. В. Виноградовҡа эйәреп, морфологияны йыш ҡына «һүҙ тураһында грамматик тәғлимәт» тип атайҙар. Грамматик мәғәнәләр, грамматик мәғәнәне белдереүсе саралар, грамматик категориялар һүҙҙәрҙең грамматик үҙенсәлектәре булып тора.
Киңәйтелгән төшөнсә: морфология — формалар тураһындағы фән.
Грамматик мәғәнә — бер төркөм һүҙҙәргә, һүҙ формаларына һәм синтаксик конструкцияларға хас даими (стандарт) дөйөмләштерелгән һәм ситләтелгән тел мәғәнәһе, ул телдә үҙенең даими (стандарт) аңлатмаһын, мәҫәлән, исемдәрҙең килештәре, ҡылым замандары һ. б. мәғәнәһе.
Грамматик мәғәнә даими (стандарт) аңлатманан мәхрүм ителгән һәм мотлаҡ абстракт характерҙа булмаған лексик мәғәнәгә ҡаршы ҡуйылған. Грамматик мәғәнә лексик мәғәнәгә эйә, уға һалына, ҡайһы берҙә грамматик мәғәнә һүҙҙең билдәле лексик төркөмдәре менән сағылышында сикләнгән.
Грамматик мәғәнәләр аффиксаль морфемалар, сиратлашыу һәм башҡа саралар ярҙамында мәғәнәһен аңлатҡан ярҙамсы һүҙҙәр белдерелә.
Һәр грамматик мәғәнәне телдә махсус белдереү сараһы — грамматик күрһәткес (формаль күрһәткес) ала. Грамматик күрһәткестәрҙе грамматик ысулдар, грамматик мәғәнәне сағылдырыу алымдары тип атарға мөмкин булған төрҙәргә берләштерергә мөмкин.
Аффиксацияның грамматик ысулы грамматик мәғәнәне белдереү өсөн аффикстарҙы ҡулланыуҙан ғибәрәт: книг-и (китап-тар); чита-л-и (уҡы-ны-лар). Аффикстар — ул ярҙамсы морфемалар.
Үҙенең торошо буйынса тамырына ҡарата аффикстарҙың түбәндәге төрҙәрен айырып йөрөтәләр: префикстар, постфикстар, инфикстар, интерфикстар, циркумфикстар.
Ярҙамсы һүҙҙәрҙең грамматик ысулы грамматик мәғәнәне белдереү өсөн ярҙамсы һүҙҙәрҙе файҙаланыуҙан ғибәрәт: уҡырмын, уҡыр инем.
Грамматик ысул — супплетивизм. Супплетивизм тигән төшөнсә аҫтында грамматик төшөнсәһе икенсе нигеҙле һүҙ менән асыла: иду — шёл, человек — люди. Төрлө тамырлы һүҙҙәр бер грамматик парға берләшә. Уларҙың лексик мәғәнәһе бер үк, ә айырмалыҡтары грамматик мәғәнәне белдереү өсөн хеҙмәт итә.
Редупликацияның (ҡабатлауҙың) грамматик ысулы һүҙҙең өлөштәрен тулыһынса йәки өлөшләтә ҡабатлауҙан ғибәрәт: редупликация (һүҙ тамырын йәки нигеҙен икеләтә арттырыу) кеүек һүҙьяһалыш ысулы урыҫ телендә осрамай, әммә австронезия телдәрендә киң таралған. Шулай итеп, мәҫәлән, ниуэ телендә ako (учить) ҡылымынан редупликация юлы менән akoako (уҡытыусы) исеме барлыҡҡа килә.
Грамматик ысул — сиратлашыу (эске флексия) грамматик мәғәнәне белдереү өсөн тамырҙың өн составы үҙгәреүен ҡулланыуҙан ғибәрәт: избегать — избежать; собирать -собрать (ҡасырға; йыйырға).
Грамматик форма — һүҙ ҡулланыуҙың һәр тәғәйен осрағында грамматик мәғәнәнең тышҡы тел аңлатмаһы. Һәр айырым грамматик форманы һүҙ формаһы тип атайҙар.
Грамматик категория — бер төрлө мәғәнәле бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған грамматик формалар системаһы. Урыҫ грамматикаһында род категорияһы исемле морфологик категориялары, одушевлённость/неодушевлённость (йәнлелек/йәнһеҙлек), һан, килеш, сағыштырыу дәрәжәһе айырыла; төр, залог, һөйкәлеш, заман һәм заттың ҡылым категориялары айырыла.
Хәҙерге урыҫ телендә род категорияһы өс форма рәте (мужской, женский, средний), һан категорияһының ике рәте (берлек, күплек), килеш категорияһының алты рәте менән бирелгән.
Телдең морфологик төҙөлөшө. Род категорияһы
Исемдең род категорияһы — исемдең берлек һаны формаһында уның менән килешкән (хәбәрҙә — координацияланған) һүҙ формаларының род формаларына һайлап ҡарау һәләтендә сағылған һүҙ үҙгәртмәүсе синтагматик асыҡланған морфологик категория: письменный стол (яҙыу өҫтәле), большое дерево (ҙур ағас).
Рус телендә исемдәрҙең сығышы ике нигеҙ буйынса билдәләнә:
Күплек һанда исем һүҙ төркөмөнөң грамматик мәғәнәһенең сағылышы юҡ: ул төплө, ул исемдәрҙең дә, улар менән ярашҡан һүҙҙәрҙең дә килеш флексиялары системалары менән билдәләнмәй;
Барлыҡ исемдәрҙең мужской, женский һәм средний родтарға бүленеүе аңлатылмаған эҙмә-эҙлекле йөкмәткегә эйә түгел. Исемдең родтары шәхес йәки хайуан атамалары (ир-ат һәм хайуан атамалары) — ата ир-ат йәки йәнлек атамалары булараҡ мужской род исемдәре, ә орғасы берәмдәр атамаһы женский род исемдәре булған осраҡтарҙа реаль семантикаға эйә.
Йәнһеҙлек исемдәренең мужской, женский йәки средний родҡа ҡарауы мәғәнәүи яҡтан аңлатылмай һәм шартлы алына. Мәҫәлән, вывод (һығымта), темп, итог (нәтижә), утро (көн), овёс (һоло) — мужской; карта, стена, неделя (аҙна), тень (күләгә), ночь (төн), рожь (арыш) — женский родҡа ҡарай; ә стекло (быяла), бревно (бүрәнә), утро (иртә), пшено (тары ярмаһы) средний родҡа ҡарай, һәм аңлатмаһы юҡ. Йәнһеҙ исемдәрҙе мужской, женский һәм средний родтарға бүлеү фәҡәт килеш флексиялары системаһы һәм синтаксик факторҙар менән генә билдәләнә.
Средний род
Күп осраҡта средний род йәнһеҙ предметтар атамалары менән бәйле. Йәнһеҙ исемдәрҙән средний род мәғәнәһенә ҙур булмаған һүҙҙәр төркөмө: дитя (бәпес), лицо (кеше, зат, шәхес), существо (живое существо) — йән эйәһе, животное (йәнлек), божество (илаһи зат), ничтожество (о человеке) (меҫкен — кеше тураһында) һәм һүҙ — зоологик төрҙәр атамалары һәм заттар атамалары, мәҫәлән, һөйрәлеүселәр, умыртҡаһыҙҙар, эсәк-ҡыуышлылар (махсус һүҙҙәр), имеҙеүселәр, ер-һыу хайуандары. Средний род исемдәре: чудовище (ғифрит), чудище (йылтын күҙ), страшилище (ҡурҡыныс) заттарға ҡарата метафорик яҡтан ҡулланыла. Йәнһеҙ предметтарҙы атаусы килеш, һан менән үҙгәрмәүсе исемдәр (күпселек осраҡта — сығышы буйынса сит телле һүҙҙәр): (полное — тулы) алиби, (комическое) амплуа (комик шөғөлдәр даирәһе) ҡарай.
Күплектә исемдәрҙең род грамматик мәғәнәһенең сағылышы юҡ: улар исемдәрҙең үҙҙәренең дә, улар менән ярашҡан һүҙҙәрҙең дә килеш флексиялары системалары менән билдәләнмәй;
Общий род
Бында шәхестәрҙе үҙенсәлеге йәки характеры буйынса атаған һәм ялғауы женский род, мужской родтағы исемдәрҙеке булған берлектәге именительный падеж (төп килеш) -а флексиялы һүҙҙәр (ғәҙәттә, йәнле һөйләш йәки ябай һөйләү теле): гуляка (йөрөмһәк), зевака (асыҡ ауыҙ), недоучка (наҙан), зубрила (ятланған белемгә эйә), привереда (һис кенә лә ыҡҡа килмәүсе), плакса (илаҡ), грязнуха (бысраҡ), злюка (яуыз), гулёна (йөрөргә яратыусан), сластёна (тәмле тамаҡ), неженка (иркә) инә. Общий род исемдәренең үҙенсәлеге булып улар атаған заттың синтаксик ярашыусанлығы тора: әгәр ул ҡатын-ҡыҙ зат булһа, общий род исеме женский род исеме кеүек, әгәр ир-ат енесле булһа, бындай исем үҙен синтаксик яҡтан мужской род исеме кеүек тота. Был осраҡта род характеристикалары синтаксик аңлатмаға эйә; мужской род: горький пьяница, бедный сирота; женский род: Лора — главная заводила (газ.). Әммә аталған кешенең енесен билдәләүсе бындай тура килеү ҡәтғи грамматик ҡағиҙә түгел. Общий род исемдәре, ҡатын-ҡыҙ затына ҡулланғанда ла (Нина Владимировна — наш школьный заводила;) мужской род һүҙҙәре итеп һәм, киреһенсә, ир-ат енесле затҡа — женский род һүҙҙәре һымаҡ (Тот оказался, хотя и добрым парнем, но изрядной размазнёй;) ҡулланырға мөмкин. Бындай ҡулланыу нормаға ярашлы. Ул общий род һүҙҙәрен судья, глава, коллега тибындағы һүҙҙәрҙән, шулай уҡ врач пришла, она прекрасный врач һүҙбәйләнештәрендә врач, инженер, доктор тибындағы һүҙҙәрҙән айыра.
Ғәҙәти һөйләшеүҙә ижтимағи хәле, эшмәкәрлеге төрө буйынса: нимәнеңдер башлығы глава (чего), коллега, староста, судья атаған осраҡта женский родта торған аныҡлаусы (определяющие слова) ҡулланыла: прекрасная коллега, бессменная староста. Билдәләнгән ҡулланыу был һүҙҙәрҙе общий роҡа индереүгә нигеҙ бирмәй: беренсенән, уларға общий род һүҙҙәренә хас булған лексик семантика хас түгел; икенсенән, общий род һүҙҙәренән айырмалы рәүештә, ир затын билдәләгәндә килешелгән һүҙ мужской родта ғына ҡулланыла.
Мәжбүри булмаған (непринуждённая речь) йәнле телмәрҙә врач пришла, бригадир уехала в поле (һирәгерәк — новая бригадир, прекрасная врач тибындағы һүҙбәйләнештәр) таралған. Бындай һүҙбәйләнештәр аталған кешенең енесенә ҡарата синтаксик күрһәтмә — шул уҡ мәғәнәләге һүҙьяһалыш менән ярышыусы ысул — булып тора. Шул уҡ ваҡытта мужской род исемдәр общий род исемдәре була алмай. Беренсенән, врач, бригадир тибындағы һүҙҙәр мужской род мәғәнәһен хәбәр менән координациялауҙа ла, ярашыуҙа ла эҙмә-эҙлекле рәүештә сағылдыра; женский род координациялау менән йышыраҡ һәм һирәк осраҡта — яраштырыу менән билдәләнә, өҫтәүенә, ҡағиҙә булараҡ, тик именительный падеж (төп килеш) менән (наша, сама, эта врач, әммә — нашу врача, с нашей врачом дөрөҫ түгел) менән бирелә. Икенсенән, ир енесле затты билдәләгәндә был исемдәр (общий род һүҙенән айырмалы рәүештә) фәҡәт мужсклй род формаһында ярашҡан һүҙҙәр менән генә билдәләнә: Иванов — хороший врач;
Парный род
Род айырмаһы яраштырыуҙарҙан тыш шулай уҡ флексиялар (ботинок — ботинка, жираф — жирафа), аҙаҡҡы тартынҡының характеры (занавес и занавесь) йәки флексиялар системаһы (отель — отеля һәм отель — отели; рояль — рояля һәм рояль — рояли) менән күрһәтергә мөмкин. Айырым исемдәрҙең бер үк ваҡытта стилистик сикләнмәгән мужской һәм женский формалары бар. Бында ғәҙәттә күплек формаһында ҡулланылған һүҙҙәр инә: бакенбарды һәм бакенбард (йышыраҡ бакенбарды).
Исемдең һаны. Singularia һәм pluralia tantum исемдәре
Әйткәндәй, лексик мәғәнәләре «берлек — күмәклек» мөнәсәбәттәрен сағылдырыуға ҡамасаулаған мөнәсәбәттәр түбәндәге мәғәнәләргә эйә (уларҙың төп мәғәнәләрендә исемдәр килтерелә; айырым осраҡтарҙа, ҡағиҙә булараҡ, берлектә ҡулланылған һүҙҙәр күплек формаларын барлыҡҡа килтерә ала, ләкин был осраҡта уларҙың лексик мәғәнәһе үҙгәрә; ҡара: түбәнерәк).
Матди исемдәр
Йыйыу исемдәре
Ситләтелгән мәғәнәгә эйә исемдәр
1-3-сө төркөмдәрҙә иҫәпләй алынмаған предметтарҙы аңлата. Берлек формаһы ғына булған был исемдәр singularia tantum тип атала.
«Берлек — күмәклек» нисбәтен сағылдырыу кәрәклеге килеп тыуғанда, бик күп кенә singularia tantum исемдәрҙең күплек формалары барлыҡҡа килеүе мөмкин. Был түбәндәге осраҡтар.
1) Күп кенә матди һәм ситләтелгән исемдәрҙә «берлек — күплек» ҡапма-ҡаршы ҡуйылышы күрһәтелә; шул уҡ ваҡытта берлек һәм күплек формаларының лексик ҡиммәттәре араһында айырма бар.
а) Матди исемдәр күплек осраҡта аталған матдәләрҙең төрҙәрен, типтарын йәки сорттарын аңлата: вино — вина (күплек формаһы шарап сорттарын билдәләй: красные вина (ҡыҙыл шарап), десертные вина (десерт шарабы) һәм берлек һанында тейешле мәғәнәне сағылдыра: красное вино (ҡыҙыл шарап), сухое вино (ҡоро шарап));
б) Ситләтелгән мәғәнәле күплек формаһындағы исемдәр төрлө сифаттарҙың, үҙенсәлектәрҙең, эмоциональ хәлдәрҙең сағылышын айырып атай: мөмкинлек — мөмкинлектәр (нимәнелер тормошҡа ашырыу өсөн кәрәкле сара, шарт, ихтимал булырлыҡ хәл); в) күплектәге һәм уға ярашлы берлектәге ҡайһы бер йыйылма исемдәр яйланмаларҙы йәки аныҡ күмәклектәрҙе атайҙар: аппаратура — аппаратура (лабораториялар аппаратуралары); клавиатура — клавиатуры (органа).
2) «Берлек—күмәклек» «единичность — множественность» нисбәте һан менән ҡаршы ҡуйыуҙы түгел, ә массаһы, күләме буйынса нисбәттәрҙе сағылдыра: вода (һыу) (йылғала, ҡоҙоҡта) — воды (һыуҙар) (водные пространства — һыу киңлектәре, потоки воды — (һыу ағымдары), йәки көс, күренештең интенсивлығы буйынса: боль — боли (ауыртыу), мука (он) — муки (он).
Морфологик йәһәттән бер-береһенә ҡапма-ҡаршылыҡтары күҙәтелмәгән исемдәргә тик күплек килеш формалары булған һүҙҙәр ҡарай. Бындай исемдәр pluralia tantum тип атала. Үҙенең мәғәнәһе менән pluralia tantum исемдәре берәмек конкрет предметтарҙы атаусы, singularia tantum исемдәренә лә ҡаршы тора. Улар атайҙар әйтәләр:
Рluralia tantum исемдәренә ҡайһы бер ҡалаларҙың, урындарҙың, боғаҙҙарҙың, тау һырттарының атамалары: Афины, Великие Луки, Соловки, Альпы, Карпаты; йондоҙлоҡтар атамалары: Близнецы инә.
Иҫәпләнә торған предметтарҙы атаусы рluralia tantum исемдәр: ножницы (ҡайсы), щипцы сани, шаровары (салбар) — (1-се төркөм) исем биреүселәр, шулай уҡ ваҡыт арауығын атаған күпселек исемдәр (5-се төркөм) күбеһе «берлек — күмәклек» тигән ҡапма-ҡаршы ҡуйыуҙарҙы инҡар итмәй. Уларҙа берлек мәғәнәһе хисап-алмаш сифаты менән берләшмәһе аша — (одни ножницы) менән бергә, күмәклек мәғәнәһе һан мәғәнәһе менән бәйләнештә сағыла: йыйыу һандары менән — бишкә тиклем һанды билдәләгәндә һәм һан (йәки много (күп), несколько (бер нисә) билдәһеҙ һандары) менән — бишәүҙән күберәк һанды билдәләгәндә: двое ножниц (ике ҡайсы). Икенсе төркөмдәрҙең pluralia tantum исемдәре (2-се, 3-сө, 4-се төркөм) һәм 5-се төркөмдөң ҡайһы бер һүҙҙәре (будни (көндәлек тормош), сумерки (эңер), святки) ошо уҡ төркөмдәрҙең singularia tantum һүҙҙәренә оҡшаш: улар һан һәм йыйыу һан менән тура килмәй һәм «берлек — күмәклек» мөнәсәбәттәрен белдермәй.
Шулай уҡ бүленмәгән күмәклектәр йәки дөйөмлөк булараҡ күрһәтелгән матдәләрҙе, эш-ғәмәлдәрҙе, ваҡыт арауыҡтарын ҡатмарлы предметтарҙы атаусы pluralia tantum һүҙҙәренән айырып күрһәтергә кәрәк.
Һүҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше (склонение)
Һүҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше (склонение) тип шулай уҡ һүҙ үҙгәреше уртаҡлығы менән берләштерелгән һүҙҙәр класы һәм был кластың һүҙҙәре үҙгәрә торған ситләтелгән өлгө атала.
Өс төп типҡа бүленә: 1) субстантив (исем, алмаш-исемдәр һәм төп һандарҙың килеш менән үҙгәреше); 2) адъектив (лат. adjectivum — сифат, йәғни сифаттың, рәт һандарының, субстантлаштырылған сифаттар һәм сифат ҡылым (причастие) һәм собственно причастие); 3) смешанное (местоимений-существительных он, она, оно, они; местоимений-прилагательных, собирательных и неопределённо-количественных числительных. 3) ҡатнаш (алмаш-исемдәр: он, она, оно, они; алмаш-сифаттар, йыйыу һәм билдәһеҙ һандар).
Субстантив:
Беренсе склонениеға берлектәге именительный падеж (төп килеш) нуль ялғаулы мужской род исемдәре (стол (өҫтәл), конь (ат), край (төбәк), нож (бысаҡ), шалаш (ҡыуыш), мяч (туп), товарищ (иптәш) һәм средний род һәм берлектәге именительный падеж (төп килеш) ялғаулы мужской род флексиялары булған -|о| (орфогр. -о, -ё и -е) (окно (тәҙрә), ружьё (мылтыҡ), поле (ялан)) һәм -|е| (бытие (көнитмеш)) һүҙҙәр ҡарай. Беренсе склонение ике төргә эйә. Беренсе (ҡаты) төргә түбәндәге исемдәр а) парлы-ҡаты тартынҡылы нигеҙ менән (завод, болото (һаҙлыҡ)) һәм б) нигеҙе шипящий һәм ц-ға бөткән (нож (бысаҡ), кузнец (тимерсе), плечо (яурын)); икенсе (йомшаҡ) склонениеға берлектәге именительный падеж (төп килеш) -|а| (орфогр. -а һәм -я) ялғаулы а) парлы-йомшаҡ тартынҡыға тамамланған нигеҙле (огонь (ут), поле (баҫыу)) һәм б) |j| нигеҙле: (гений (даһи), копьё (һөңгө)). Мужской род -ишко, -ище суффикслы-ялғаулы исемдәре килеш менән үҙенә бер төрлө үҙгәрә; родительный, дательный һәм творительный килештәр I һәм II склонениеның вариант формаларын барлыҡҡа килтерә: именительный (төп) килеш: домишко; родительный (эйәлек) килеш домишка/и; дательный (төбәү) килеш домишку/е; винительный (төшөм) килеш домишко; творительный (сығанаҡ) килеш домишком/ой; предложный (урын-ваҡыт) килеш (о) домишке. 1. Иркәләү-кесерәйтеү мәғәнәһендәге йәнле мужской род исемдәренә -ишк(а), -ушк(а) (братишка, мальчишка, соловушка, соседушка) ҡушылған осраҡта II склонениела үҙгәрә. 2. Артыҡ сифат мәғәнәле -ище (домище, заводище, холодище) йәнһеҙ исемдәр: -ище (домище, заводище, холодище) I склонение буйынса үҙгәрә.
Икенсе склонениеға берлектәге именительный падеж (төп килеш) -|а| (орфогр. -а һәм -я) (труба (торба), земля (ер), стужа (һыуыҡ), туча (болот)) һәм мужской родҡа ҡараған шул уҡ ялғаулы исемдәр (мужчина (ир-егет), общий родҡа ҡараған (сирота (етем), обжора (бирән), плакса (илаҡ)) шул уҡ флексиялы исемдәр инә. Икенсе склонение ике төргә эйә. Беренсе (ҡаты) төргә — а) парлы-ҡаты тартынҡыға тамамланған нигеҙле (карта, воевода, сирота) һәм б) с основой на шипящий һәм ц-ға бөткән нигеҙле (афиша, овца (һарыҡ), ханж); икенсе (йомшаҡ) төргә — түбәндәге исемдәр а) нигеҙе парлы-йомшаҡ тартынҡы нигеҙле (земля (ер), дядя (ағай, бабай)) һәм б) |j| нигеҙле (линия, каналья). Артыҡ сифаттар биреүсе -ина ҡушылған мужской род домина, голосина, холодина тибындағы мужской род исемдәре лә, женский род исемдәре лә, именительный һәм, винительный килештән тыш, бөтә косвенный (ҡыя) килештәрҙә: этот һәм эта домина II склонениела үҙгәрә.
Өсөнсө склонениеға нуль флексиялы берлектәге парлы-йомшаҡ тартынҡы йәки шипящийға тамамланған исемдәр (ткань (туҡыма), кровать (карауат), мышь (сысҡан), ночь (төн), рожь (арыш), мощь (ҡеүәт)) инә. III склонениеға беренсе (төп) төрө; икенсе төрө — мужской род исеме путь һүҙен үҙгәртеү; өсөнсөһө — ике төркөмсәле средний род исемдәрен үҙгәртеү: 1) -мя (бремя, время, вымя, знамя, имя, пламя, полымя, племя, стремя, семя, темя) исемдәрен үҙгәртеү һәм 2) дитя исемен үҙгәртеү (дитя исеменең ҡыя (косвенный) килеш формалары дитя|т'|- нигеҙенән барлыҡҡа килә).
Адъектив склонение буйынса берлектәге именительный падеж (төп килеш) формаһында адъектив склонение сифаттарының берлектәге именительный падеж (төп килеш) флексияларына, йәғни мужской род исемдәренең -ой и -ий (шулай уҡ орфографик -ый) ялғауҙарына хас; женский род исемдәрендәге -ая (шулай уҡ орфографик -яя); средний род исемдәрендә -ое (шулай уҡ орфографик -её); pluralia tantum исемдәрендә -ие (шулай уҡ орфографик -е): портной (тегеүсе), вожатый, рабочий (эшсе), запятая (өтөр), насекомое (бөжәк), чаевые. Адъектив склонение исемдәренең мөһим өлөшөн субстантивлаштырылған сифаттар һәм сифат ҡылымдар тәшкил итә.
Берлектәге именительный (төп) килеш формаһында I склонение именительный килеш формаһы (мужской һәм средний род) йәки II склонение (женский род) һәм бер нисә косвенный (ситләтелгән) килеш формаларындағы исемдәргә хас ялғауҙарға — мужской, женский йәки средний род сифаттарының адъектив склонениеһына хас флексияларға эйә.
Парадигмаһы нуль ялғаулы омоним формаларҙан торған склонение нуль килеш менән үҙгәреш (склонение) тип атала. Нуль склонениеһына түбәндәге һүҙҙәр ҡарай:
1) Ҡайһы бер йәнһеҙ предметтарҙы, ир-егеттәрҙе һәм йәнлектәрҙе билдәләгән һәм һуҙынҡыларға тамамланған сит телдән үҙләштерелгән һүҙҙәр: пальто, кино, метро, шоссе.
2) Ҡыҙ йәки кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙ атамаһын билдәләгән исемдәр: леди, мисс, миссис (инглиз), мадам (француз), фрейлен, фрау (немец атамаһы).
3) Һуҙынҡыға тамамланған (-а һәм -ы ялғауынан тыш) географик атамаларҙы (ғәҙәттә, сит телдән): Перу; Чили; Токио; Кале (-ы-ға тамамланған сит ил топонимдары (Фивы, Канны, Татры), ғәҙәттә, pluralia tantum һүҙҙәренә ҡарай: Канн ҡалаһындағы фестиваль.
4) Сит тел ир-егет исемдәре һәм фамилияларының үҙгәрмәүе тураһындағы ҡағиҙә -а баҫым төшмәгән һуҙынҡыларға тамамланған фамилияларға ҡағылмай: Гёте, Гюго, Гарибальди. Тел һәм яҙма телмәрҙә был фамилиялар йыш ҡына килеш менән үҙгәрә: Окуджаваның шиғырҙары һәм йырҙары, әммә шул уҡ ваҡытта: Витторио де Сика фильмдары (де Сики түгел).