cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ар-Мотоли-То-Тяха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шына һөйәк
Шына һөйәк (os cuneiform, клиновидная кость) — мейе ҡабығанда урынлашҡан һөйәк.
Байрам намаҙҙары
Байрам намаҙҙары — Ураҙа байрамы намаҙы менән Ҡорбан байрамы намаҙы.
Йома намаҙы фарыз булған кешеләргә байрам намаҙҙары вәжиб.
Ике байрам намаҙы бар:
Ураҙа байрамы намаҙы менән Ҡорбан байрамы намаҙы. Уларҙың ваҡыты ҡояш ҡалҡып 45 минут үткәндән алып өйләгә хәтлем дауам итә.
Байрам намаҙҙары йәмәғәт менән ике рәҡәғәт уҡыла. Тап иртәнге намаҙҙың фарызы шикелле башҡарыла, тик айырмаһы шунда — һәр рәҡәғәттә өс тапҡыр тәкбир әйтелә.
Өсөһө әүәлге рәҡәғәттең «Ҫәнә»һенән һуң һәм ҡыраәттән элек, өсөһө икенсе рәҡәғәттең ҡыраәтенән һуң әйтелә.
Был алты тәкбирҙе әйтеү — вәжиб. Рөҡүғ тәкбирҙәре лә был вәжиб тәкбирҙәргә яҡын булған өсөн — вәжиб.
''Ҡорбан байрамында Ғәрәфә көнөнән һуң, иртәнге намаҙҙан башлап, дүртенсе көндөң икенде намаҙына тиклем намаҙҙа фарыздан һуң: «Аллаһу әкбәр! Аллаһу әкбәр! Ләә иләһә илләллаһу үә Аллаһу әкбәр, Аллаһу әкбәр үә лиллә-һил хәмд!» — тип тәшрик тәкбирҙәрен әйтеү вәжиб.''
Ҡатын-ҡыҙмы, ир-атмы, бер яңғыҙы йәки йәмәғәт менән булһа ла, мосафир йәки мөҡим булһа ла, һәр фарыз намаҙҙан һуң тәшрик тәкбирҙәрен әйтеү вәжиб.
Байрам намаҙҙарында хөтбә намаҙҙан һуң уҡыла. Ураҙа байрамында — фитр саҙаҡаһы, Ҡорбан байрамында ҡорбан хаҡында һөйләнелә.
1818 йыл
1818 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ҡолһарина Гөлназ Фәрит ҡыҙы
Ҡолһарина Гөлназ Фәрит ҡыҙы  — тележурналист, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының «Тамыр» балалар телеканалы директоры, Шәйехзада Бабич исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт йәштәр премияһы лауреаты.
Биографияһы
Гөлназ Фәрит ҡыҙы Ҡолһарина Стәрлебаш районы Аллағыуат ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлы
«Тамыр» каналы тапшырыуҙары Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнашып бик күп тапҡыр лауреат булдылар. «Ҡоралай» фильм-әкиәте (авторы Г. Ҡолһарина, режиссёры Р. Фәтхиев) «ТЭФИ» төбәк-ара-2005 юғары телевизион премияһына лайыҡ булды. «Ҡамыр батыр» әкиәте (сценарийын Г. Ҡолһарина яҙған, режиссёры А. Малбаева) «Включайся» Халыҡ-ара балалар телевидениеһы фестиваленең «Нәфис фильм» номинацияһында еңеү яуланы. Унан башҡа бик күп фестивалдәрҙә лауреат булды.
Йәш быуынға милли ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, туған телгә таянған тәрбиәне студия тәрән йөкмәткеле тапшырыуҙар, еренә еткереп төҙөлгән донъяны танып-белеү форматындағы сифатлы фильмдар ярҙамында ойоштора. Гөлназ Фәрит ҡыҙы Ҡолһарина Башҡортостан Республикаһы йәмәғәт палатаһының Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт, ғаилә, балалар мәсьәләләре һәм киң мәғлүмәт саралары менән үҙ-ара килешеп эш итеү комиссияһы ағзаһы.
2011 йылдың 30 октябренән 7 ноябргә саҡлы Тверь ҡалаһында Беренсе Бөтә Рәсәй телефестивале булды. Рәсәй, Украина һәм Белоруссия телевидениеларынан 120-нән артыҡ эш араһында башҡорт телевидениеһының эштәре лә бар ине. «Тамыр» балалар-үҫмерҙәр каналы барыһын да сағыу ижады менән таң ҡалдырҙы, конкурсҡа ебәрелгән бер эш тә иғтибарһыҙ ҡалдырылманы.
Телевизион ярышта «Тамыр» каналы ете награда яуланы. «Ҡарйондоз» әкиәт фильмы иң яҡшы нәфис фильм тип табылды, «Семәр» тапшырыуы «Иң яҡшы танып-белеү программаһы» номинацияһында III урын алды, «Кәкүк сәйе» этнографик фильмы «Иң яҡшы оператор эше» номинацияһында лауреат булды, ә иң яҡшы телевидение алып барыусыһы номинацияһында 12 йәшлек Искәндәр Ғәлин беренсе урын яуланы. Искәндәр өс йыл инде БСТ каналында «Сулпылар» тапшырыуын алып барҙы.
Билдәле рәсәй телевидение журналисы Александр Гуревич етәкселегендәге жюри высоко оценило все ы «Тамыр»ҙың программаларын юғары баһаланы. «Сәңгелдәк», «Байтус», «Телекомпас» тапшырыуҙары фестивалдең махсус дипломдары менән билдәләнде. 2009 йылда балалар программалары студияһы тулы ҡанлы телеканал тип үҙгәртелде. Яңы канал махсус рәүештә тағы яңы ун проект башланы.
2018 йылдың 26 ноябрендә «Тамыр» телеканалы директоры Гөлназ Ҡолһарина шәхсән легендар бронза Орфей наградаһына эйә булды. «Рәсәй телевидениеһы академияһы» Фонды «ТЭФИ-төбәк-ара» конкурсының ойоштороусыһы.
Ғаиләһе
Зариф Байғусҡаров- Рәсәй думаһы депутаты.
Толычь
Толычь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыу һаклағысы (Вишера ҡултығы) һул ярына 3,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Škoda Auto
Škoda Auto (башҡортса әйтелеше: Шко́да А́вто) — Škoda маркаһында еңел автомобильдәр етештереүсе сауҙа чех автомобиль төҙөүсөләре компанияһы. Ойошма Рәсәйҙәге Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора) ААЙ ҡулында (Газпромбанк активы). Штаб-фатиры Млада-Болеслав ҡалаһында урынлашҡан (Чехия).
Компания логотибы итеп 1926 йылда ҡанатлы уҡ һайланған. Уның тәүге эскизы 1915 һәм 1920 йылдар арауығында Maglie әфәнде тарафынан эшләнгән. The history of SKODA logo // company-name-generator.com
«Шкода-Пльзень»
1923 йылдың 15 декабрендә чех ҡалаһы Пльзендә автомобиль төҙөүсе фирма «Шкода»ның эмблемаһы теркәлә. Йәш инженер Эмиль Шкода 1869 йылда Пльзень ҡалаһында бәләкәй генә механика заводы ала. Тора- бара завод Австро-Венгрия империяһында иү эре машина етештереүсе предприятиеға әйләнә.
Плотавка (Любовша ҡушылдығы)
Плотавка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Любовша йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мерседес Еллинек
Адриана Мануэла Рамона Еллинек (Adriana Manuela Ramona Jellinek, Мерседес ҡушамат менән (Mercédès);, Вена — ) — австрия предприятие хужаһы Эмиль Эллинек ҡыҙы. Ул хөрмәтенә «Даймлер-Бенц» автомобиль маркаһы «Мерседес-Бенц» исеме алған.
Түрешле
Түрешле (Тюрюшля) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1066 кеше. Почта индексы — 453144, ОКАТО коды — 80249888001.
Ҡотҡор (йылға)
Ҡотҡор — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ураим йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәйҙә Яңы йыл байрамы
thumb|Ҡыҙыл Майҙанда Яңы йыл шыршыһы, 2007-2008, Мәскәү Яңы йыл байрамы Рәсәйҙә— Рәсәй байрамдарның береһе, 31 декабрҙә 1 ғинуарға күсеү байрамы. Пётр I-нең 1699 йылдың 20 декабрендәге «Яңы йылды байрам итеү тураһында» 1736 һанлы Указы менән 1700 йылдың 1 ғинуарынан башлап билдәләнә.
Тарих
XV быуатҡа тиклем Рәсәйҙә Яңы йылды Юлиан календары буйынса 1 мартта, баҫыу эштәре башланған ваҡытта, изге Пасха көнөнән билдәләгәндәр. 1348 йылғы Мәскәү Соборы Яңы йылды 1 сентябрҙән башларға ҡарар сығара. Был ваҡытта халыҡтан яһаҡ, пошлина, оброктар йыйыу тамамлана. Пётр I-нең махсус Указы менән, Юлиан календары буйынса башҡа Европа илдәрендәге кеүек үк, Яңы йыл Рәсәйҙә 1700 йылдың 1 ғинуарынан башлана. thumb|left| Петр I-нең 1699 йылдың 20 декабрендәге «Яңы йылды байрам итеү тураһында» 1736 һанлы Указы
Ҡадир Даян
Ҡадир Даян (тулы исеме Ҡадир Хәким улы Даянов) (14 февраль 1910 йыл — 19 октябрь 1975 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы һәм драматург. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), ике «Почёт Билдәһе» (1945, 1955) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969).
Биографияһы
1930—1933 йылдарҙа Өфөгә килеп, педагогия институтында уҡый. Уҡып бөткәс, Башҡортостан дәүләт нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй. Аҙаҡ ике йыл Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡыта, 1936—1941 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт педагогия институтында башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй. Уның тәьҫирендә күп студенттар әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай.
Ҡадир Даяндың шиғырына мәктәп уҡыусылары Беренсе Май байрамында демонстрацияла йырлаған дәртле йыр яҙылған. Был әҫәр 1929 йылда уҡ «Ҡыҙыл флаг» исеме менән матбуғатта баҫыла.
Әҙиптең бер юлы өс китабы 1934 йылда донъя күрә: «Рәшиҙә» поэмаһы, балалар өсөн «Тимеркәй» хикәйәһе һәм «Хәйрүш менән Фәйрүш» тигән бер шаршаулыҡ пьесаһы.
Әҫәрҙәре
Һуғыш йылдарында яҙған поэмалары һәм шиғырҙары: Йырҙары: Драматург булараҡ та танылыу яуланы Ҡадир Даян. Уның «Таңсулпан» пьесаһы Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә ҡырҡ йылдан ашыу уйнала һәм театрҙың алтын фондына инә. Йәнә «Тулҡынлана тәрән күл» һ. б. пьесалар яҙҙы.
Наградалары
Ҡадир Даян Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар, әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн ике «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.
Иҫкәрмәләр
= Сығанаҡтар =
1819 йыл
1819 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Алат-ляр
Алат-ляр — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алабуға (ҡала)
Алабуға — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Алабуға районының үҙәге.
Халҡы
Урыҫтар — 51,7 %, татарҙар — 42,6 %, мариҙар — 0,2 %, сыуаштар — 1,0 %, удмурттар — 0,8 %, башҡа милләттәр — 3,7 %.
Емеш-еләк
Емеш-еләк (Плодоягодная) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 189 кеше. Почта индексы — 452651, ОКАТО коды — 80207807005.
Пыра (йылға)
Пыра  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2253    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үксә һөйәге
Үксә һөйәге (Os calcis, Пяточная кость) —.
Алабуға (мәғәнәләр)
Алабуға  — күп мәғәнәле һүҙ.
Һанау ҡалаһында күп кешене үлтереү (2020)
Һанау ҡалаһында күп кешене үлтереү — 2020 йылдың 19 февралендә Һанау ҡалаһында ике ҡалъян кафеһында 9 кешене үлтереү. Фараз буйынса, милли һәм дини күрә алмаусанлыҡ мотивтары нигеҙендә ҡылынған енәйәт.
Үлтереү
19 февраль кисендә Һанау ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге ҡалъян кафеһына бер ир атылып килеп инә лә, килеүселәргә тоҫҡап ата башлай, һәм өс кешене үлтерә. Һуңынан ул күҙҙән юғала, һәм бер ни тиклем ваҡыт үтеүгә беренсе енәйәт урынынан биш минут алыҫлыҡтағы башҡа ҡалъян кафеһында пәйҙә була. Унда ул тағы биш кешене үлтерә. Тағы бер зыян күргән кеше бер нисә сәғәттән алынған яраларынан үлә. Үлтерелгән өс кеше — Германия граждандары (икеһе — курд, береһе — сиған), икеһе — Төркиә, береһе — Болгария һәм тағы береһе — Румыния. граждандары. Һигеҙенсе ҡорбан — Босния һәм Герцеговинанан. Туғыҙынсы ҡорбандың ике гражданлығы: Афғанстан һәм Германия булған
Бер нисә сәғәт үтеүгә, полиция фаразланған үлтереүсенең үле кәүҙәһе үҙ фатирында табыла һәм уның йәнәшендә 72 йәшлек ҡатындың, әсәһенең, кәүҙәһе лә була. Тәфтишселәр, енәйәт ҡылғандан һуң, ул әсәһен атҡан, һуңынан үҙен дә үлтергән тигән һығымтаға килә.
1820 йыл
1820 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Һанау ҡалаһында күп кешене үлтереү (2020)
Үлтереү
Үлтереүҙә ғәйепләнеүсе 43 йәшлек Тобиас Ратьендың һунар ҡоралына рөхсәте була, һәм уның үтә уң, неонацистик ҡарашта торғаны фаразлана. Үлтерер алдынан ул YouTube-та инглиз телендә «бөтә американдарға шәхси персональ хат» тип аталған видео һала. Әммә хатта ниндәй ҙә көс ҡулланырға йыйыныуы күрһәтелмәгән.
Реакция
Күпләп кеше үлтерелеү менән бәйле, Германия Федератив Республикаһы канцлеры Ангела Меркель Леопольдинаға барыу планынан баш тарта. Уның урынына министр Һендрик Һоппенштедт барҙы.
2020 йылдың 20 февралендә ГФР президенты Франк-Вальтер Штайнмайер Һанауға килде һәм 9 кеше һәләк булған ике ҡальян кафеһы алдына ла веноктар һалды
Тяньхэ-2
Тяньхэ-2 — Ҡурғау технологиялар милли университет һәм Inspur компанияһы тарафынан төҙөлгән суперкомпьютер. 2013 й. 1 ноябренё торошло доньяла иң ҡеүәтле компьютер. Төҙөлөшө 200—300 миллион долларға төшкән. Ҡеүәте 33,86 петафлопс.
Алаат
Алаат (Алаат) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата:"Алаат, озеро, Аргаяшский район.В переводе с башкирского — «пегая лошадь», где ала — «пегий», «пестрый», ат — «лошадь». В прошлом Алаат — распространенное тюркское мужское имя, связанное с древним скотоводческим культом лошади. Кстати, «лошадиных» имен у тюрков раньше бытовало множество, они различались «мастью» и другими приметами коня (кола, ала, тура, чубар и т. д). .."
Төбәкте оҙаҡ йылдар өйрәнгән топонимист топонимдарҙың килеп сығышын башҡорт теленә бәйләп, төплө аңлатмалар биргән. Һүҙҙәрҙең тәржемәһен генә түгел, башҡорт ғәҙәт-йолаларын да тәфсирләп яҙған. Был осраҡта ул башҡорттарҙың йылҡысылыҡ менән бәйле терминологияһына ла аңлатма биреп киткән.
Кулинич-Сорокина Анна Юрьевна
Анна Юрьевна Кулинич-Сорокина (ҡыҙ фамилияһы Сорокина; 27 июнь 1992 йыл,, Рәсәй Федерацияһы) — Рәсәй еңел атлеты. 2012 йылғы Йәйге паралимпия уйындарының көмөш призеры, һөңгө ырғытыу буйынса донъя һәм Европа чемпионы. Йүгереүҙә Европа чемпионатының ике тапҡыр призеры (400 м һәм 200 м). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.
Биографияһы
Анна Юрьевна Кулинич-Сорокина Чебоксар ҡалаһында тыуған. Атаһы — Сорокин Юрий Флорович — Сыуашстандың Аликово районы Үрге Татмыш ауылынан.
Анна — Чебоксар һуҡырҙар һәм насар күреүселәр өсөн махсус (коррекцион) дөйөм белем мәктәбенең еңел атлетика секцияһы тәрбиәләнеүсеһе : 2004 йылда  12 йәшенән секцияға килә. Башҡортостан физик культура институтын (филиалы УралГАФК) тамамлай.
Спорт һөҙөмтәләре
14 йәшкә тиклемге спортсылар араһында еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты (2005): оҙонлоҡҡа һикереү буйынса — ; 60 метрға йүгереү буйынса — ; 200 метрға йүгереүҙә —. Юниорҙар араһында Европа чемпионаты (2006): оҙонлоҡҡа һикереү, 800 һәм 400 метрға йүгереү буйынса —.
Наградалары
II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы (10 сентябрь 2012 йыл) — физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн, 2012 йылда Лондонда XIV йәйге паралимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштар өсөн (Бөйөк Британия). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2012).
Ғаиләһе
Ире — Иван Кулинич — еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы массажисы. Ҡыҙы София.
Плотская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Надеинская Елизавета Павловна
Елизавета Павловна Надеинская (1904 — 1967) — металл ҡырҡыусы инструменттар өлкәһендә совет ғалимы.
Биографияһы
1904 йылдың 11 мартында Молога өйәҙенең Иловня улусы Станово ауылында сиркәү священнигы ғаиләһендә тыуған.
Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. 1920 йылда комсомолға инә. 1921-1923 йылдарҙа ОГПУ (Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы) ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, Алыҫ Көнсығышта граждандар һуғышында ҡатнаша. Демобилизацияланғандан һуң заводта эшләй.
1925-1929 йылдарҙа Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһында уҡый, бер үк ваҡытта техник нормативтар бюроһында техник, инженер-конструктор булып эшләй. 1930 йылдар башынан Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училище һәм Станкин доценты  («Высокоэффективные технологии обработки» кафедраһы).
1935 йылдан алып техник нормативтар секторы ағзаһы һәм мөдире, 1940 йылдан ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариаты (НКТП) техник советы рәйесе урынбаҫары.
1936 йылда СССР Халыҡ хужалығы юғары советы (ВСНХ) янындағы металдарҙы ҡырҡыу буйынса Комиссияны етәкләй. Төрлө конструкциялы материалдарҙың төрлө шарттарҙа эшкәртелеүсәнлеге буйынса мәғлүмәт базаларын эшләү менән етәкселек итә, был ҡырҡыу режимдары буйынса дәүләт нормативтары нигеҙе булып китә.
1943 йылда булдырылған ВНИИИнструменттың беренсе директоры.
Станкинда, сәнәғәт академияһында уҡыта, 1957 - 1963 йылдарҙа - Мәскәү химик машиналар төҙөү институтында (МИХМ) «Машиналар эшләү технологияһы» кафедраһы мөдире. Техник фәндәре докторы (1955), профессор (1956).
1967 йылдың 3 ноябрендә вафат була. Мәскәүҙә Введенский зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1951) — машиналар эшләүҙә производство процесын комплекслы автоматлаштырыу принциптарын эшләгәне, автоматлаштырылған поршень заводын проектлағаны һәм үҙләштергәне өсөн.
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- «Почёт Билдәһе» ордены
- миҙалдар
Янганго-Яха
Янганго-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еся-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1821 йыл
1821 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Туҡан ауыл Советы
Туҡан ауыл Советы — Башҡортостандың Белорет районына ҡараған муниципаль ауыл биләмәһе. Үҙәге — Туҡан ауылы.
Тарихы
Күп йылдар Туҡан Белорет металлургия заводына тимер мәғдәне ебәреп торған эшселәр ҡасабаһы булараҡ көн итә һәм эргә-тирәһендәге ауылдарҙың административ үҙәге дәрәжәһендә лә була. 2004 йылдың 17 декабрендә тиклем ул ҡасаба советы тип атала. Үҙгәртеп ҡороу йылдарында ҡасабалағы эштәр һүнеп ҡала һәм ул ауыл статусына күсерелә.
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында закон"ына ярашлы уға ауыл биләмәһе статусы бирелә.
Административ берәмек атамаһы йәнә бер үҙгәреш кисерә: 2006 йылдың 1 ғинуарынан «РФ урындағы үҙидаралыҡтарҙы ойоштороуҙың төп принциптары тураһында» Федераль Закон талабына, «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһы Законына, Уставына ярашлы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Туҡан ауыл Советы ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Туҡан ауыл Советы ауыл биләмәһенә әйләндерелә.
Ауыл биләмәһе составы
Туҡан ауыл Советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге:
Б. Еган
'''Б. Еган''' — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1720 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Имәндәш ҡаласығы
Имәндәш ҡаласығы (Имендяшевское городище) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Имәндәш ауылы эргәһендә урынлашҡан VII—XII быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Табылдыҡтар
Ҡаласыҡтың майҙаны 2 мең м² тәшкил итә. Ул 2 ур һәм соҡор менән уратып алынған.
Усағы булған тура мөйөшлө, 5,5×5,0 м дәүмәлле 2 яртылаш ер өй, хужалыҡ соҡорҙары табылған.
Археологтарҙың ҡаҙыныу эштәре ваҡытында төрлө мәҙәниәттәргә ҡараған балсыҡ һауыттар табылған:
Ҡараяҡуп мәҙәниәтенә ҡарағаны — түңәрәк төплө, тура йәки тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, һырлы, түңәрәк соҡорло һәм ҡалҡыу биҙәкле;
Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡарағаны — туҫтаҡ рәүешендәге йоҡа тышлы, кәкерсәк һыҙыҡтар төшөрөлгән, тешле мөһөр баҫылған;
Турбаҫлы мәҙәниәтенә ҡарағаны — туҫтаҡ рәүешендәге яҫы төплө, тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, ауыҙ сите һәм муйыны һырҙар, түңәрәк соҡорло биҙәк менән биҙәлгән, мөһөр баҫылған.
Табылдыҡтар араһында — бронза айыл һәм ҡайыш биҙәүесе, бысаҡтар, сулпылар, балсыҡ орсоҡбаштар, тимер ураҡтар, таш ҡайраҡтар, һөйәк ҡаптырма һәм уҡ башаҡтары.
Артефакттарҙан күренеүенсә, ҡаласыҡ халҡы малсылыҡ, игенселек, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, һөйәктән әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгән.
Ҡомартҡы иртә Урта быуат осоронда Урал буйына төрки ҡәбиләләрҙең күсеп ултырыу барышын билдәләргә мөмкинлек бирә.
Урындағы халыҡ араһында ҡаласыҡ урынлашҡан ер «Ханҡала» тип йөрөтөлә (фаразланыуынса, бында Туҡтамыш туҡтала торған булған).
Ҡомартҡы материалдары өлөшләтә Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан .Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Бер өлөшө Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы фондтарына тапшырылған.
Асыш тарихы
1956 йылда буласаҡ тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов һәм ғалим-археолог, ул саҡта СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре, төркиәтсе һәм этнограф Х. В. Йосопов тарафынан асылып өйрәнелә
1963, 1968 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева тикшеренеүҙәр үткәрә.
1989 йылда Н. А. Мәжитов һәм уның ҡыҙы археолог, тарих фәндәре кандидаты, доцент Әлфиә Нияз ҡыҙы Солтанова тарафынан тикшерелә.
Бәләбәй өйәҙе
Бәләбәй өйәҙе — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.
Административ үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы.
Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ‑көнбайыш өлөшө инә. 1796 йылда бөтөрөлә. 1804 йылда Ырымбур губернаһы составында тергеҙелә; 1865 йылдаң Өфө губернаһына инә. Административ уҙәге — Бәләбәй ҡалаһы. 1803 йылда өйәҙҙә 12‑се башҡорт һәм 5‑се мишәр кантондары ойошторола. 1865 йылда өйәҙ 4 станға бүленә. 1873 йылдаң улустар һаны — 31 (Баҡалы, Боғаҙы, Васильевка, Ғәйнәямаҡ, Елдәр, Елизаветино, Зәйет, Измаил, Ильинка, Иҫке Ҡалмаш, Йәрмәкәй, Кескенәш, Ҡаҙанғол, Ҡаҙансы, Ҡаръяуҙы, Ҡорос, Ҡырғыҙ-Миәкә, Мәнәүезбаш, Надеждино, Никольск, Өҫән-Ивановка, Семён-Макар, Соҡаҙытамаҡ, Стәрлетамаҡ, Төмәнәк, Түреш, Үрге Бишенде, Үрге Троицк, Әлшәй, Әмәкәй, Әсән), 1922 йылда — 44. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 1576 торама пункт була. Халыҡтың төп өлөшө игенселек менән шөғөлләнә. Өйәҙ 1922 йылда бөтөрөлә, уның төп территорияһы Бәләбәй кантоны составына, 2 улусы (Покровка һәм Фёдоровка) — Стәрлетамаҡ кантонына инә.
География
XVIII быуат аҙағында төньяҡта — Бөрө өйәҙе һәм Минзәлә өйәҙе, көнсығышта — Стәрлетамаҡ өйәҙе һәм Өфө өйәҙе, көньяҡта — Ырымбур өйәҙе, көнбайышта Бөгөлмә өйәҙе һәм Боғорослан өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны — 22 163 км² (1897).
Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 62158 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 17237), 1897 — 433179 (башҡорттар — 232960, мишәрҙәр — 2604, сыуаштар — 31443, татарҙар — 48784, урыҫтар — 88355 һәм башҡа), 1920—651 мең кеше. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 414122 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 12766, дворяндар — 5183 һәм башҡа; мосолмандар — 283929, православие динендәгеләр — 140142 (шул иҫәптән 7913 старообрядсы) һәм башҡа.
Иҡтисад
XX быуат башында ауыл хужалығы халыҡтың 84 %‑тан ашыуы мәшғүл була. 1904 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны (мең дисәтинә) 453,8 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 164,7, бойҙай — 104,6, тары — 55,2, һоло — 47, ҡарабойҙай — 24,4, борсаҡ — 12,5, картуф — 5,2, борай — 3,4; һыйыр малы һаны — 62892 баш, йылҡы — 49558, һарыҡ — 129544, кәзә — 15921, сусҡа — 6316. XX быуат башында Алафузов буҫтау фабрикаһы, 4 шарап ҡыуыу заводы, 32 кирбес һуғыу һәм 5 поташ заводы, 15 күн эшкәртеү, 60 итек тегеү һәм башҡа предприятиелар эшләй. Бәләбәйҙә, Аҙнағол, Байгилде, Баҡалы, Бүздәк, Дәүләкән, Иҫке Турай, Раевка, Шаран ауылдар йәрминкәләр үткәрелә. 1888 йылда өйәҙ аша Һамар—Златоуст тимер юлы (Кинәле—Өфө участкаһы) үтә, 1911—14 йй. — Волга—Урал тимер юлы (Бөгөлмә—Шишмә участкаһы). 298 мәсет, 19 сиркәү һәм 2 часовня (1865); 443 уҡыу йорто (1912) иҫәпләнә.
Бруевич Николай Григорьевич
Николай Григорьевич Бруевич (, Мәскәү — 5 май 1987, Мәскәү) — машиналар белеме һәм иҫәпләү техникаһы өлкәһендә совет ғалимы, СССР Фәндәр академияһы академигы, Монгол Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы, инженер-техник хеҙмәттәр генерал-лейтенанты.
Биографияһы
Ҡыҙыл армия составында Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1921 йылда ВКП(б) сафына инә. 1923 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. 1930 йылда — Мәскәү авиация институтын, 1931 йылда Хәрби-һауа инженер академияһы адъюнктураһын. В 1937 году Николаю Бруевичу была присвоена степень доктора технических наук тамамлай. Николай 1937 йылда Николай Бруевичҡа техник фәндәр докторы дәрәжәһе бирелә. 1939 йылдың 28 ғинуарында СССР Фәндәр академияһының «механика» һөнәре буйынса ағза--корреспонденты итеп һайлана.
1940 йылдан алып 1941 йыл буйынса Мәскәү механика-машиналар төҙөү институты директоры булып эшләй.
1941 йылда юғары мәктәп эштәре буйынса комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың 8 майында «механика, машиналар һәм механизмдар теорияһы» һөнәре буйынса академик итеп һайлана. 1949 йылдың 10 майынан 1942 йылдың 17 мартына тиклем СССР Фәндәр академияһының академик-секретары вазифаһын биләй. 1948 йылдың 16 июленән 1950 йылдың башына тиклем Теүәл механика һәм иҫәпләү техникаһы институты директоры була. 1959—1961 йылдарҙа СССР оборона министрлығы советы ағзаһы була. 1961 йылда отставкаға сыға.
1987 йылдың 5 майында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Фәнни ҡаҙаныштары
Николай Григорьевич Бруевич машина һәм приборҙарҙың ышаныслылығы һәм аныҡлығы теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Машиналар төҙөлөшөндә аҡыл хеҙмәтен автоматлаштырыу тикшеренеүҙәре менән етәкселек итә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— өс Ленин ордены (04.11.1944; 1945; 10.06.1945)
— Октябрь Революцияһы ордены (1975)
— ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945; 1949)
— 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944)
— ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11.11.1946; 12.11.1966)
— миҙалдар
Тулпан
Тулпан — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаза намаҙҙары
Ҡаза намаҙҙары — төрлө сәбәптәр менән үҙ ваҡытында уҡылмай ҡалған намаҙҙар.
Ниндәй ҙә булһа бер намаҙҙы үҙ вакытында үтәү «ӘДӘ» тип атала. Ә үтәү вакыты сыккандан һуң ҡылыуға «ҡаза» тип әйтәләр.
Намаҙҙы белеп, гөҙөрһөҙ-сәбәпһеҙ ваҡытынан һуң ҡылыу ҙур ғонаһ һанала һәм намаҙ Ҡаза ҡылыу менән үтәлгән һынала. Бары тик, вакытынан һуңға ҡалып ҡылған өсөн, Аллаһы Тәғәләнән ғәфү итеүен һорарға кәрәк.
Биш вакыт намаҙҙың фарыздары менән витер намаҙы ҡаза ителә. Ә вакыты сыккандан һуң сөннәттәр каза ителмәй.
Тик иртәнге намаҙҙы ваҡытында ҡылмаған кеше, шул көндөң өйлә намаҙына ике сәғәт алда, фарыз менән бергә сөннәтен дә ҡаза ҡылыр. Ҡаза намаҙын ҡылыр өсөн айырым ваҡыт юк. Уны көндөҙ ҙә, төндә лә ҡылырға мөмкин. Ләкин, өс мәкрух вакытта, йәғни ҡояш ҡалҡҡанда, батҡанда һәм уның нәк баш өҫтөндә торғанда ғына ҡаза ҡылырға ярамай.
Ҡалдырған намаҙҙарҙы ҡаза ҡылғанда кайһы көнгө,кайһы вакыт намаҙы икәнен белмәһә, түбәндәгесә ниәт әйтелә: «Ниәт иттем Аллаһы Тәғәлә ризалығы өсөн ҡазаға ҡалған иртәнге намаҙҙың фарызын ҡылырға» тип. Шулай ук башҡа намаҙҙарға ла ҡаза кыла.
һәр аҡыллы мосолман ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ бәлиғ булғандан һуң бөтөн дини вазифалар менән бергә биш ваҡыт намаҙҙы үтәргә тейеш. Шунлыҡтан, намаҙҙы уҡымай ҡалдырыу ҡәтғи тыйыла. Ҡөрьән Кәримдә Аллаһы Тәғәлә илле биш урында һәр мосолманға намаҙ уҡыуҙы әмер иткән, утыҙ өс урында намаҙҙың зәкәт менән бергә фарыз икәнлеген әйткән.
Ҡөрьән Кәримдә намаҙ тураһында барлығы йөҙҙән артыҡ урында иҫкә алына. Намаҙ хаҡындағы әмерҙең шул ҡәҙәр ҡат-ҡат әйтелеүе, бер яҡтан, намаҙҙың өҫтөнлөклө булыуына һәм сауабына ишаралаһа, икенсе яҡтан, намаҙҙан баш тартҡан өсөн яуап биреүҙең бик ауыр булғанлығына ьмил булып тора.
Пәйғәмбәребеҙ бер хәҙис-шәрифендә: «Аллаһы Тәгәләнең Ҡиәмәт көнөндә ҡолдарын яуапҡа тарттырғанда иң бесренсе һорауы намаҙ тураһында буласаҡ», — тип намаҙ хисабын теүәл биреүселәрҙең бүтән яуаптары ла еңел биреләсәген, был хисапты теүәл бирә алмағандарҙың башҡа мәсьәләрҙә лә ҡыйынлыҡта ҡаласағын аңлатҡан.
Бер кеше бер намаҙ урынына миллиондарса һум аҡсаны саҙаҡа итеп бирһә, йәки береһенең ике рәҡәғәт намаҙы урынына йөҙ рәҡәғәт намаҙ уҡыһа ла, намаҙ бурысы һәм яуаплылығы шулар менән бөтмәй, алынмай, түләнмәй.
Ҡаза намаҙын ҡылыу
Намаҙ кемгә фарыз — ул шул бәндәнең үҙе тарафынан уҡылыуы менән үтәлә. Шунлыҡтан бер кешенең ғәфләт, ғәмһеҙлек йәки ялҡаулыҡ һөҙөмтәһендә үҙ ваҡытында уҡымаған намаҙы булһа, ул кисекмәҫтән ҡазаһын уҡырға һәм йыл намаҙҙы ҡазаға ҡалдырғаны өсөн тәүбә һәм истиғфар кылырға тейеш.
Намаҙҙа бурысы булған кеше, бурыстарын һанап сығып, ҡалдырылған иң һуңғы намаҙынан башлап ҡаза ҡылырға тейеш. Иң әүәлгеһенән башларға яраһа ла, иң камил йәштә ҡалдырылған намаҙҙар өсөн яуаплылыҡ иң ауыры булыуын иҫкә алып, шуларҙы ғәфү иттереүҙән башларға кәрәк тигән фекер тыуа.
Ҡазаны үтәгәндә, фарыз һәм витр намаҙҙар ғына ҡаза ҡылына. Сөннәттәр ҡаза ҡылынмай.
Ҡаза намаҙы, намаҙ уҡыу тыйылған ваҡыттарҙан тыш, тәүлектең теләһә ниндәй ваҡытында уҡыла ала. Ҡазаларын уҡыған кеше тәһәжжүд, әүүәбин, духа, тәсбих намаҙҙарын һәм мөбәрәк кисәләрҙә уҡыла торған хәжәт, башҡа нәфел намаҙҙарын уҡый ала. Бында һис бер тыйыу, сикләү юҡ (14бне Ғәбидин, 1-се том, 688-се бит).
1822 йыл
1822 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Викимәғлүмәттәр
«Викимәғлүмәттәр» (Wikidata) — Викимедиа Фонды булдырған белем базаһын бергә мөхәррирләүҙе ойоштороу. Википедия мәҡәләләрендә булған мәғлүмәтте үҙәкләштерелгән һаҡлауҙы тәьмин итеү өсөн ҡулланыла — мәҫәлән, интервики-һылтанма, йәки статуслы мәҡәләләрҙең, исемлектәрҙең йәки статистика мәғлүмәттәренең: тыуыу датаһы, халыҡ һаны һ.б. значоктары (билдәләмәләре). Викимәғлүмәттәр йөкмәткеһе Creative Commons CC0 лицензияһы буйынса таратыла.
Проект рәсми рәүештә 2012 йылдың 30 октябренән эшләй, Wikimedia Deutschland — немец Викимедиаһы — етәкселегендә эшләй башланы. 2006 йылдан алып «Викимәғлүмәттәр» Викимедиа фондының тәүге яңы проекты булды. Проект урындағы Allen Institute for Artificial Intelligence, Gordon and Betty Moore Foundation һәм Google (компания) милекселәренең дөйөм суммаһы — 1,3 миллион евро тәшкил иткән иғәнәләре иҫәбенә тормошҡа ашырылған.
Тарихы
Проектты тормошҡа ашырыу өс этапҡа бүленде:
Раҫлауҙар
Раҫлауҙар — ул билдәле элемент тураһында теләһә ниндәй мәғлүмәтте һаҡлау ысулы. Формаль яҡтан, улар бер йәки бер нисә үҙенсәлектәрҙең (мәҫ., «автор», йәки «баҫманың датаһы») тап килеүен һаҡлаған асҡыс-мәғәнә парҙан тора (мәҫәлән, «Артур Конан-Дойл» йәки «1902»). Мәҫәлән, рәсми булмаған раҫлама «һөт — аҡ» (milk is white) парҙы һаҡлаған раҫлама ярҙамында кодланған булыр ине. Мәҫәлән, Q8495 (һөт) https://www.wikidata.org/wiki/Q8495 тип яҙылғанда Q23444 (аҡ) https://www.wikidata.org/wiki/Q23444 мәғәнәһендә P462 (төҫ) — https://www.wikidata.org/wiki/Property:P462 билдәһенән торған был пар.
Раҫлауҙар үҙенсәлек һәм берәүҙән күберәк мәғәнәләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе билдәләй ала. Мәҫәлән, Мария Кюри өсөн «occupation» (шөғөлдәр төрө) үҙенсәлеге, шул рәүешле уның теге йәки был эш менән шөғөлләнеүен сағылдырыу маҡсатында, «физик» һәм «химик» мәғәнәләре менән бәйле булыуы мөмкин була алыр ине.
Викимәғлүмәттәрҙең башҡа яҙмаларын, юлдарҙы, һандарҙы йәки фото/видео менән файлдарҙы индергәндә, уларҙы ниндәй типтағы мәғәнә менән бәйләргә мөмкин булыуын билдәләй. Мәҫәлән, «рәсми сайт» үҙенсәлеге «URL» тибындағы мәғәнәләргә ярашлы тип табылырға мөмкин. Шулай уҡ үҙенсәлектәр уларҙы файҙаланыу мөмкинлегенә ҡарата ҡатмарлыраҡ ҡағиҙәләрҙе билдәләй ала.
Был ҡағиҙәләр «сикләү» (constraints) тип атала. Мәҫәлән, «баш ҡала» үҙенсәлеге «берҙән-бер мәғәнәгә сикләү»ҙе (single value constraint) үҙ эсенә ала, шуның менән ул теләһә ниндәй территорияның (ғәҙәттә) бер генә баш ҡалаһы булыуын сағылдыра. Сикләүҙәр, ҡаҡшамаҫ ҡағиҙәләр тип түгел, иҫкәрмә рәүешендә аңлатыла.
Теләк булғанда, раҫлауҙың мәғәнәһен асыҡлау өсөн квалификаторҙарҙы (qualifiers) файҙаланып була. Улар ошо раҫлау контексында өҫтәмә мәғлүмәт бирә. Мәҫәлән, «халыҡ» үҙенсәлеген «2011 йылға ҡарата» квалификаторы ярҙамында киңәйтергә мөмкин. Раҫлауҙар контентты дәлилләүҙе күрһәткән һылтанмалар менән дә тәьмин ителеүе мөмкин.
Ильясов Спартак Мөжәүир улы
Ильясов Спартак Мөжәүир улы (7 ноябрь 1941 йыл — 2 апрель 2022 йыл) — комсомол һәм партия органдары, ауыл хужалығы ветераны, яҙыусы, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. 2012 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), М. Буранғолов исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
Биографияһы
Спартак Мөжәүир улы Ильясов 1941 йылдың 7 ноябрендә]] Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ҡорама ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы Мөжәүир Абдулхан улы — һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, әсәһе Хәтимә Сәлимгәрәй ҡыҙы ла уҡытыусы. Ата-әсәһе репрессия һәм һуғыш йылдарын үткән кешеләр. Улар һигеҙ бала тәрбиәләп үҫтерә. Спартак дүртенсе улдары була.
10-сы синыфты тамамлағас Спартак «Поляковка» совхозында йылҡы көтөүсеһе була, шул ваҡытта уҡ йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. һәләтле йәш кешене Учалы районы комсомол комитеты үҙ аппаратына инструктор итеп эшкә ала. Өс йыл армия сафында хеҙмәт иткәндән һуң, ул тағы ла комсомол эшенә килә. «Байрамғол» совхозының ВЛКСМ комитеты секретары була. Башҡорт ауыҙ-тел ижадын яҡшы белгән Спартак Ильясов тотош Рәсәйгә билдәле булып киткән «Ләйсән» бейеү ансамблен ойоштора.
1964—1969 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында К. А. Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһында уҡый. Уны тамамлағандан һуң (1969), партия эшендә була. Учалы районындағы ауыл хужалығы предприятиеларында 29 ауылды берләштергән партия комитеты секретары, артабан колхоз рәйесе, райондың ауыл хужалығы идаралығы белгесе, совхоз директоры кеүек төрлө яуаплы вазифаларҙа эшләй. 1998—2001 йылдарҙа Силәбе дәүләт педагогия университетының Учалы филиалы уҡытыусыһы була.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана һәм 75 йәше тулғансы шунда эшләй.
2022 йылдың 2 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижады
Тәүге хикәйәләре республика матбуғатында студент йылдарында баҫылып сыға. С. Ильясовтың «Барын-Табын хәтере» тигән беренсе китабы 2008 йылда баҫылып сыға. 2010 йылда «Китап» нәшриәтендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙәренә арналған «Яраһыҙ яралары» китабы баҫылып сыға. 2012 йылда легендар тарихи шәхес — Мөхәмәтғолой Көсөков тураһында «Ҡолой-кантон» китабы баҫылып сыға, китап 1812 йылда ике башҡорт полкының парижға тиклем юлы тураһында.
С. Ильясовтың иң сағыу әҫәрҙәренең береһе — «Биғылый» повесы. Шул уҡ исемле романда һүрәтләнгән ваҡиғалар реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән. Спартак Ильясов — «Кө­йөлдө», «Ирәмәлкәй», «Малбай», «Зарыҡай», «Бутис палкауник»,«Хәжирә йыры», «Кәкүккәй», «Кин­йәкәй», «Ҡасҡындар ҡобайыры», «Төхвәт кантон» кеүек көнсығыш башҡорт ырыуҙарының йырҙарын башҡаларҙы һаҡлаусы, терелтеүсе.
Комплекслы һан
i^2=-1 Ко́мпле́кслы һандар (от complex — берҙәм, тығыҙ бәйләнгән) — a+bi күренешендәге һандар, бында a,b — ысын һандар, i — уйланма берәмек, йәғни, i^2=-1 тигеҙлеге үтәлгән һан. «Комплекслы һан» терминын фәнгә Гаусс 1831 йылда индерә. Комплекслы һандар күмәклеге ғәҙәттә \mathbb{C}, символы менән тамғалана, ул \mathbb{R} ысын һандар күмәклеген үҙ эсенә ала һәм уның киңәйеүе тип ҡаралырға мөмкин. Комплекслы һандар системаһы ҡапма-ҡаршылыҡһыҙ булыуы иҫбат ителгән.
Ысын һандар кеүек үк, комплекслы һандар өсөн дә ҡушыу, алыу, ҡабатлау һәм бүлеү ғәмәлдәре билдәләнгән. Ләкин комплекслы һандарҙың күп үҙсәнлектәре ысын һандар үҙсәнлектәренән айырыла; мәҫәлән, ике комплекслы һандың ҡайһыһы ҙурыраҡ йәки бәләкәйерәк икәнлеген әйтеп булмай. Алгебраик яҙылыштағы комплекслы һандарҙы комплекслы яҫылыҡта нөктәләр рәүешендә күрһәтеү уңайлы; мәҫәлән, эйәртеүле һандарҙы һүрәтләү өсөн көҙгөләгесә сағылыу операцияһы ҡулланыла. Альтернативалы комплекслы һандарҙың тригонометрик яҙылышы дәрәжәләрҙе һәм тамырҙарҙы иҫәпләү өсөн уңайлы булып сыға.
Иң тәүҙә комплекслы һандарҙы ҡулланыу кәрәклеге идеяһы кубик тигеҙләмәләрҙе формаль сығарыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, был осраҡта Кардано формулаһында квадрат тамыр тамғаһы аҫтында тиҫкәре һан килеп сыға. Комплекслы һандарҙы тикшереүгә уйланма берәмек өсөн дөйөм танылған тамғалау i индергән Леонард Эйлер, Рене Декарт, Гаусс кеүек математиктар ҙур өлөш индерәләр. Комплекслы аргумент функциялары комплекслы анализда өйрәнеләләр.
Комплекслы һандарҙың һәм функцияларҙың уникаль үҙсәнлектәре математиканың, физиканың һәм техниканың төрлө өлкәләрендә күп практик мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә киң ҡулланыу таптылар — сигналдарҙы эшкәртеү, идара итеү теорияһы, электромагнетизм, тирбәлеүҙәр теорияһы, һығылмалылыҡ теорияһы һәм бик күп башҡа. Комплекслы яҫылыҡты үҙгәртеү оказались полезны в картографияла һәм гидродинамикала файҙалы булып сыҡты. Хәҙерге физика нигеҙҙә донъяны квант механикаһы ярҙамында һүрәтләүгә иҫәп тота, ул комплекслы анализға нигеҙләнә.
Шулай уҡ комплекслы һандарҙың, кватерниондар кеүек бер нисә дөйөмләштереүе билдәле.
Бәйләнешле билдәләмәләре
Һәр z=a+bi комплекслы һаны ике компоненттан тора:
z=a+bi комплекслы һаны өсөн ҡапма-ҡаршы һан тип -z=-a-bi. һаны атала. Мәҫәлән 1-2i һаны өсөн -1+2i. һаны ҡапма-ҡаршы һан була.
Комплекслы һандар өҫтөндә арифметик операциялар, уларға оҡшаш ысын һандар менән ғәмәлдәр кеүек үк үҙсәнлектәргә эйә. Тәртип бәйләнеше (ҙурыраҡ-бәләкәйерәк) менән бәйле үҙсәнлектәр генә был ҡағиҙәнән ситләшә, сөнки ысын һандар өсөн бирелгән тәртипте комплекслы һандарға, арифметик ғәмәлдәр һәм тәртип ярашлы булырлыҡ итеп киңәйтеп булмай (мәҫәлән, a<b тигеҙһеҙлегенән a+c<b+c тигеҙһеҙлеге килеп сығырлыҡ итеп). Комплекслы һандарҙы тик «тигеҙ йәки тигеҙ түгел» тип кенә сағыштырып була :
Ҡушыу һәм алыу
Комплекслы һандарҙы ҡушыу һәм алыу билдәләмәһе :
Түбәндәге таблица теләһә ниндәй u,v,w комплекслы һандары өсөн ҡушыуҙың төп үҙсәнлектәрен күрһәтә.
Ҡабатлау
a+bi һәм c+di комплекслы һандарын ҡабатлауға билдәләмә бирәйек : Түбәндәге таблица теләһә ниндәй u,v,w комплекслы һандары өсөн ҡабатлау ғәмәленең төп үҙсәнлектәрен күрһәтә.
Бүлеү
Нүлдән башҡа һәр a+bi комплекслы һаны өсөн, уға кире булған шундай c+di комплекслы һаны бар, был ике һандың ҡабатландығы бергә тигеҙ:
a+bi комплекслы һанын нулдән айырмалы c+di һанына бүлеү һөҙөмтәһенә билдәләмә бирәйек : Ысын һандар осрағындағы кеүек, бүлеү ғәмәлен бүленеүсене бүлеүсегә кире һанға ҡабатлау менән алмаштырырға була.
Комплекслы һандарҙың ысын һандарҙан төп айырмаһы
Әйтеп кителгәнсә, комплекслы һандарҙы ҙурыраҡ-бәләкәйерәк тип сағыштырып булмай. Икенсе айырмаһы: ысын йәки комплекслы коэффициентлы теләһә ниндәй күпбыуын, уның дәрәжәһе ниндәй, тапҡырлыҡты иҫәпкә алып, шул һанда тамыры (дөйөм әйткәндә, комплекслы) бар (алгебраның төп теоремаһы).
Ысын һандар системаһында тиҫкәре һандан йоп дәрәжә тамыр алырға мөмкин түгел ине. Комплекслы һандар өсөн теләһә ниндәй һандан теләһә ниндәй дәрәжә тамыр алырға мөмкин, ләкин һөҙөмтә бер төрлө түгел — нулдән айырмалы һандан n-сы дәрәжә комплекслы тамырҙың  n төрлө комплекслы ҡиммәте бар. Мәҫәлән, берәмектән тамырҙарҙы ҡара.
Иҫкәрмәләр
i һаны, x^2=-1 тигеҙләмәһен ҡәнәғәтләндереүсе берҙән бер һан булмауын билдәләп китәйек. -i һаны шулай уҡ был тигеҙләмәне ҡәнәғәтләндерә.
Шулай уҡ билдәләп китергә кәрәк, элегерәк йыш ҡына i урынына ҡулланылған \sqrt{-1} аңлатмаһы бик үк корректлы түгел, сөнки арифметик тамыр тиҫкәре булмаған һандар күмәклегендә билдәләнә. Хаталар булмаһын өсөн, хәҙерге ваҡытта тиҫкәре дәүмәлдәр тамыры булған аңлатмаларҙы ошолай яҙыу ҡабул ителгән 5+i\sqrt{3}, ә 5+\sqrt{-3} түгел, хатта XIX быуатта ла яҙыуҙың икенсе варианты ҡулланылырға мөмкин тип иҫәпләнеүгә ҡарамаҫтан.
Иҫкергән яҙманы һаҡһыҙ ҡулланған осраҡта мөмкин булған хатаға миҫал: Хәҙерге яҙманы ҡулланған осраҡта ундай хата килеп сыҡмаҫ ине:
Комплекслы яҫылыҡ
Тура мөйөшлө координаталар системаһы менән яҫылыҡ ҡарайыҡ. Һәр z=x+iy комплекслы һанына яҫылыҡтың координаталы нөктәһен ярашлы ҡуяйыҡ (шулай уҡ координаталар башын был нөктә менән тоташтырыусы радиус-векторҙы). Бындай яҫылыҡ комплекслы тип атала. Ысын һандар унда горизонталь күсәрҙе биләйҙәр, уйланма берәмек вертикаль күсәрҙәге берәмек менән һүрәтләнә; шул сәбәпле горизонталь һәм вертикаль күсәрҙәр ярашлы рәүештә ысын һәм уйланма күсәрҙәр тип атала.
Йыш ҡына комплекслы яҫылыҡта поляр координаталар системаһын ҡарау уңайлы була, унда нөктәнең координаталары булып координаталар башына тиклемге алыҫлыҡ (модуль) һәм нөктәнең радиус-векторының горизонталь күсәр менән мөйөшө (һүрәттә күк уҡ менән күрһәтелгән) (аргумент) торалар. Ентекләберәк артабанғы бүлекте ҡара.
Был күргәҙмәле һүрәтләүҙә комплекслы һандарҙың суммаһына ярашлы радиус-векторҙарҙың векторлы суммаһы ярашлы. Комплекслы һандарҙы ҡабатлағанда уларҙың модулдәре ҡабатлана, ә аргументтары ҡушыла. Әгәр икенсе ҡабатлашыусының модуле 1-гә тигеҙ булһа, ул саҡта был һанҡа ҡабатлау геометрик беренсе һандың радиус-векторын икенсе һандың аргументына тигеҙ булған мөйөшкә бороуҙы аңлата. Был факт тирбәлеүҙәр теорияһында комплекслы һүрәтләүҙең киң ҡулланылыуын аңлата, унда «модуль» һәм «аргумент» терминдары урынына «амплитуда» һәм «фаза» терминдары ҡулланыла.
Модуль һәм аргумент
Комплекслы һандың модуле (абсолют дәүмәле) тип комплекслы яҫылыҡта ярашлы нөктәнең радиус-векторы оҙонлоғо атала (йәки, шуны уҡ аңлатыусы, комплекслы яҫылыҡтың был һанға ярашлы нөктәһенән координаталар башына тиклемге алыҫлыҡ). z=x+iy комплекслы һанының модуле тип тамғалана (ҡайһы берҙә r йәки \rho) һәм :
Әгәр z ысын һан булһа, ул саҡта был ысын һандың абсолют дәүмәле менән тап килә.
Теләһә ниндәй һандары өсөн модулдең түбәндәге үҙсәнлектәре үтәлә:
Комплекслы нуль өсөн аргументтың ҡиммәте билдәләнмәгән, нулдән айырмалы z һаны өсөн аргумент 2 k \pi аныҡлығы менән билдәләнә, бында k — теләһә ниндәй бөтөн һан. Аргументтың төп ҡиммәте тип \varphi-дың  булған ҡиммәте атала. Йыш ҡына төп ҡиммәте тип тамғалана.
Эйәртеүле һандар
Әгәр z=x+iy комплекслы һан булһа, ул саҡта \bar z=x-iy һаны z-ҡа эйәртеүле һан (йәки комплекслы эйәртеүле) тип атала (шулай уҡ йыш ҡына z^* тип тамғалана). Комплекслы яҫылыҡта эйәртеүле һандар бер береһенән ысын күсәргә ҡарата көҙгөләгесә сағылыу ярҙамында килеп сығалар. Эйәртеүле һандың модуле бирелгән һандыҡы кеүек, ә уларҙың аргументтары тамғаһы менән генә айырыла.