cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрвин Шрёдингер
Квант теорияһы өлкәһендә тулҡын механикаһының нигеҙен тәшкил иткән бер нисә фундаменталь һөҙөмтә Шрёдингерҙыҡы тип һанала: ул тулҡын тигеҙләмәләрен (стационар һәм ваҡытҡа бәйле Шрёдингер тигеҙләмәләре) әйтеп бирә, үҙе уйлап сығарған формализм һәм матрица механикаһының шәхесен күрһәтә, тирбәлеүҙәр тулҡын-механик теорияһын эшләй, ҡайһы бер аныҡ мәсьәләләрҙе хәл итеү юлдарын асҡан. Шрёдингер тулҡын функцияһының физик мәғәнәһен үҙенсәлекле аңлатырға тәҡдим итә; артабанғы йылдарҙа бер нисә тапҡыр копенгагендың квант механикаһын аңлатыуын тәнҡитләй («Шрёдингер бесәйе» парадоксы һ. б.). Бынан тыш, ул физиканың төрлө өлкәләрендә: статистик механика һәм термодинамика, дилектрик физика, төҫ теорияһы, электродинамика, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм космология өлкәһендә күп хеҙмәттәр авторы; бер нисә тапҡыр берҙәм ялан теорияһын төҙөргә маташа. «Тормош нимә ул?» китабында Шрёдингер, физика күҙлегенән ҡарағанда, тормош күренешенә ҡарап, генетика проблемаларына мөрәжәғәт итә. Фәндең фәлсәфәүи аспекттарына, антик һәм көнсығыш фәлсәфәһе төшөнсәләренә, этика һәм дин мәсьәләләренә ҙур иғтибар бүлә.
Сығышы һәм белеме (1887—1910)
Эрвин Шрёдингер бай һәм мәҙәниәтле Вена ғаиләһендә берҙән-бер бала була. Уның атаһы Рудольф Шрёдингер, клеёнка һәм линолеум етештереү фабрикаһының уңышлы хужаһы, фән менән ҡыҙыҡһына һәм оҙаҡ ваҡыт Вена ботаника-зоология йәмғиәте вице-президенты вазифаһын биләй. Эрвиндың әсәһе Георгина Эмилия Бренда химик Александр Бауэрҙың ҡыҙы була, Рудольф Шрёдингер уҡыу ваҡытында Император-Король Вена юғары техник училищеһына (нем. k. k. Technischen Hochschule) уның лекцияларына йөрөй. Ғаилә мөхите һәм юғары белемле ата-әсәләр менән аралашыу йәш Эрвиндың төрлө мәнфәғәттәрен формалаштырыуға булышлыҡ итә. Ун бер йәшенә тиклем өйҙә белем ала, ә 1898 йыл да абруйлы Академия гимназияһына (нем. Öffentliches Academisches Gymnasium) уҡырға инә, унда башлыса гуманитар фәндәр өйрәнелә. Шрёдингер өсөн уҡыу еңел була, һәр класта ул иң яҡшы уҡыусы була. Күп ваҡытын сит телдәрҙе уҡыуға, өйрәнеүгә арнай. Әсәһе яғынан өләсәһе инглиз булған, шуға күрә ул телде бала саҡтан уҡ үҙләштергән. Театрға йөрөргә ярата; бигерәк тә Франц Грильпарцерҙың Бургтеатрҙа ҡуйылған пьесалары уға бик оҡшай. Мәктәптә йомғаҡлау имтихандарын иҫ киткес тапшырып, Эрвин 1906 йыл дың көҙөндә Вена университеты на уҡырға инә, унда математика һәм физика курстарын һайлай. Франц Экснер ғалим булараҡ Шрёдингерҙың формалашыуына ҙур йоғонто яһай, ул физика буйынса лекциялар уҡый һәм фәндең методологик һәм философия һорауҙарына айырым әһәмиәт бирә. Эрвин, Теоретик физика кафедраһында Людвиг Больцмандың вариҫы Фридрих Хазенёрль менән танышҡандан һуң, физиканың теоретик проблемалары менән ҡыҙыҡһына башлай. Нәҡ Хазенёрлдән буласаҡ ғалим классик физикала уларҙы хәл итергә тырышҡанда килеп тыуған актуаль фәнни проблемалар һәм ҡыйынлыҡтар тураһында белеп ҡала. Университетта уҡыған сағында Шрёдингер физиканың математик ысулдарын камил үҙләштерә, әммә уның диссертация эше эксперименталь була. Һауа дымлылығының бер нисә изоляциялаусы материалдарҙың (быяла, эбонит, гәрәбә) электр үҙенсәлектәренә йоғонтоһон өйрәнеүгә арналған һәм Эгон Швейдлер етәкселегендә Экснер лабораторияһында башҡарыла. 1910 йыл дың 20 майында, диссертация яҡлағандан һәм телдән һөйләү имтихандарын уңышлы тапшырғандан һуң, Шрёдингер философия докторы дәрәжәһенә лайыҡ була.
Фәнни карьераһының башы (1911—1921)
1911 йыл дың октябрендә, Австрия армияһында бер йыл хеҙмәт иткәндән һуң, Шрёдингер Вена университетының Икенсе физик институтына Экснерҙың ярҙамсыһы булып ҡайта. Ул физик практикумынан уҡыта, шулай уҡ Экснер лабораторияһында үткәрелгән эксперименталь тикшеренеүҙәрҙә ҡатнаша. 1913 йыл да Шрёдингер приват-доцент исеменә дәғүә итә, ә тейешле процедуралар үткәндән һуң (ғилми мәҡәләне тапшырыу, «һынау лекцияһын» уҡыу һ.б.), 1914 йыл башында министрлыҡ уны ошо дәрәжәлә раҫлай (хабилитация). Беренсе донъя һуғышы Шрёдингерҙың әүҙем уҡытыусылыҡ карьераһын бер нисә йылға кисектереп тора. Йәш физик армияға саҡырыла һәм артиллерияла Австрия көньяҡ-көнбайыш фронтының сағыштырмаса тыныс райондарында: Райблда (Raibl), Комаромда, һуңынан Просеккола (Prosecco) һәм Триеста районында хеҙмәт итә. 1917 йыл да Вайнер-Нойштадт офицерҙар мәктәбендә метеорология уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. Бындай хеҙмәт режимы уға махсус әҙәбиәт уҡырға һәм фәнни проблемалар өҫтөндә эшләргә етерлек ваҡыт ҡалдыра. 1918 йыл дың ноябрендә Шрёдингер Венаға ҡайта, һәм шул ваҡыт тирәһендә Черновцы ҡалаһының университетында ғәҙәттән тыш теоретик физика профессоры вазифаһын биләү тәҡдиме менән сығыш яһай. Әммә Австро-Венгрия империяһы тарҡалғандан һуң был ҡала икенсе илдә булып сыға, шуға күрә был мөмкинлекте ҡулдан ысҡындыралар. Илдең ауыр иҡтисади хәле, эш хаҡының түбән булыуы һәм ғаилә предприятиеһының банкротлығы уны яңы эш эҙләргә мәжбүр итә, шул иҫәптән сит илдәрҙә лә. 1919 йыл дың көҙөндә, Йена университетының Физика институтын етәкләгән Макс Вин Шредингерҙы теоретик физика кафедраһы доценты вазифаһына тәҡдим итә. Австрий ир-аты был тәҡдимде ҡыуанып ҡабул итә һәм 1920 йыл дың апрелендә Йенаға күсә (был уның туйынан һуң була). Йенала Шрёдингер дүрт айға ғына ҡала: тиҙҙән Штутгартҡа урындағы юғары техник мәктәбенең (хәҙер Штутгарт университеты) ғәҙәттән тыш профессор булып күсә. Инфляция күтәрелеү шарттарында эш хаҡының һиҙелерлек артыуы мөһим фактор булып тора. Әммә тиҙҙән тағы ла яҡшыраҡ шарттар һәм теоретик физика профессоры вазифаһын башҡа учреждениелар — Бреслау, Киль, Гамбург һәм Вена университеттары тәҡдим итә башлай. Шрёдингер беренсеһен һайлай һәм Штутгарттан семестрҙан һуң ғына китә. Бреслауҙа ғалим йәйге семестрҙа лекциялар уҡый, уны тамамлағандан һуң, Цюрих университетының абруйлы теоретик физика кафедраһын етәкләп, яңынан эш урынын алмаштыра.
Цюрих — Берлин (1921—1933)
Шрёдингер Цюрихҡа 1921 йыл дың йәйендә күсеп килә. Бында тормош матди яҡтан тотороҡлораҡ була, яҡындағы тауҙар альпинизм һәм саңғыла шыуырға яратҡан ғалимға ял итеү өсөн уңайлы мөмкинлектәр бирә, һәм күрше Цюрих политехникумында эшләгән билдәле коллегалары Питер Дебай, Поул Шеррер һәм Герман Вейл менән аралашыу фәнни ижад өсөн кәрәкле мөхит булдыра. Цюрихта үткәргән ваҡыты 1921—1922 йылдарҙа ҡаты ауырыу ҡайғыға һала; Шрёдингерға үпкә туберкулезы диагнозы ҡуйыла, шуға күрә уға туғыҙ ай Швейцария Альп тарындағы Ароза курорт ҡаласығында үткәрергә тура килә. Ижади яҡтан Цюрих йылдары Шрёдингер өсөн иң емешлеһе булып сыға, ул үҙенең тулҡын механикаһы буйынса классик әҫәрҙәрен бында яҙа. Билдәле булыуынса, уға математик ауырлыҡтарҙы еңергә Вейль ҙур ярҙам күрһәтә.
Шрёдингерҙың новаторлыҡ эштәре менән дан алыуы уны Берлин университеты ның теоретик физика профессоры вазифаһына төп кандидаттарының береһе итә, ул Макс Планк тың отставкаға китеүе арҡаһында буш булған була. Арнольд Зоммерфельд баш тартҡас һәм һөйөклө Цюрихты ташлап китергәме-юҡмы тигән шиктәр бөтөрөлгәс, Шрёдингер был тәҡдимде ҡабул итә һәм 1927 йыл дың 1 октябрендә яңы бурыстарын башҡара башлай. Берлинда Австрия физигы Макс Планк, Альберт Эйнштейн, Макс фон Лауэның квант механикаһы буйынса үҙенең консерватив ҡараштары менән уртаҡлашҡан һәм копенгаген интерпретацияһын ҡабул итмәгән фекерҙәштәр һәм дуҫтар таба. Университетта Шрёдингер физиканың төрлө тармаҡтары буйынса лекциялар уҡый, семинарҙар үткәрә, физик коллоквийы менән етәкселек итә, ойоштороу эшмәкәрлегендә ҡатнаша, әммә, ғөмүмән, айырым йорт булып тора, быны уҡыусыларҙың булмауы дәлилләй. Үҙ ваҡытында Шрёдингерҙың ассистенты булып эшләгән Виктор Вайскопф билдәләүенсә, һуңғыһы «университетта аутсайдер ролен башҡарған».
Оксфорд — Грац — Гент (1933—1939)
Берлинда үткән ваҡытты Шрёдингер «уҡытҡан һәм уҡыған иҫ киткес йылдар» тип һүрәтләй.'' .Был юлы 1933 йылда, Германияла власҡа Гитлер килгәс, национал-социалистар килгәс тамамлана. Был йылдың йәйендә инде яңы режим хакимлығы аҫтында ҡалырға теләмәгән оло йәштәге ғалим хәлде тағы ла үҙгәртергә ҡарар итә. Әйтергә кәрәк, нацизмға ҡарата кире ҡарашы булыуға ҡарамаҫтан, ул быны бер ҡасан да асыҡтан-асыҡ күрһәтмәй һәм сәйәсәткә ҡыҫылырға теләмәй, ул ваҡытта Германияла үҙенең политик характерын һаҡлап ҡалыу мөмкин булмай тиерлек. Шрёдингер үҙе, үҙенең китеү сәбәптәрен аңлатып: «Мин сәйәсәт менән мауығыуҙан нәфрәтләнәм», — тип әйтә. Британия физигы Фредерик Линдеман (англ. Frederick Lindemann;һуңыраҡ лорд Черуэлл), ошо ваҡытта ғына Германияға килеүсе Шредингерҙы Оксфорд университетына саҡыра. Көньяҡ Тироль ҡалаһына йәйге ялға китә, ғалим бер ҡасан да Берлинға ҡайтмай һәм 1933 йылдың октябрендә ҡатыны менән бергә Оксфордҡа килә. . Үҙе килгәндән һуң күп тә үтмәй, «атом теорияһының яңы һөҙөмтәле формаларын асҡан өсөн» физика буйынса Нобель премияһы (Пол Дирак менән берлектә) бирелеүен белеп ҡала. . Ошо уңайҙан яҙылған автобиографияһында Шрёдингер үҙенең фекерләү стиленә түбәндәгесә баһа бирә:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Ғилми хеҙмәттәремдә, ғөмүмән, тормоштағы кеүек, мин бер ҡасан да бер ниндәй дөйөм һыҙатҡа ла буйһонманым, оҙайлы етәкселек программаһын үтәмәнем. ''Коллективта насар эшләһәм дә, шул иҫәптән, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уҡыусылар менән, шуға ҡарамаҫтан, эшем бер ҡасан да бөтөнләй үҙаллы булманы, сөнки минең һорау менән ҡыҙыҡһыныуым һәр ваҡыт башҡаларҙың бер үк һорауҙа күрһәткән ҡыҙыҡһыныуына бәйле булды. Беренсе һүҙҙе һирәк әйтәм, әммә йыш ҡына икенсе һүҙҙе әйтәм, сөнки уның өсөн ғәҙәттә ҡаршылыҡ күрһәтеү йәки төҙәтеү теләге этәргес фактор булып тора…'' <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Автобиография Э. Шрёдингера // ''Э. Шрёдингер.'' Избранные труды по квантовой механике. — <abbr title="Москва">М. : Наука, 1976. — С. 345 . Оксфордта Шредингер Магдалин колледжының (ингл. Magdalen College) ағзаһы булып китә, уҡытыу бурысы булмай һәм башҡа эмигрантттар менән бергә Imperial Chemical Industry компанияһынан финанслау ала. Әммә ул бер ҡасан да Англияның иң боронғо университеттарының береһенең үҙенсәлекле мөхитенә күнегеп өлгөрмәй. Бының сәбәптәренең береһе Оксфордтың булмауы була, ул башлыса традицион гуманитар һәм дини дисциплиналарҙы уҡытыуға йүнәлтелә. Бының сәбәптәренең береһе булып Оксфордта хәҙерге теоретик физика менән ҡыҙыҡһынмау тора, ул башлыса традицион гуманитар һәм дини дисциплиналарҙы уҡытыуға йүнәлтелә. Был ғалимды үҙенең юғары вазифаһы һәм ҙур эш хаҡы менән үҙен насар тойорға мәжбүр итә, ҡайһы берҙә уны ул үҙенә күрә бер төрлө хәйер тип атай. Оксфорд университетында Шрёдингер тойған уңайһыҙлыҡтың тағы бер яғы — йәмәғәт тормошоноң үҙенсәлектәре, уның ҡабул итеүе менән уның азатлығын сикләгән шартлы ҡағиҙәләр һәм формаллектәр менән тулы. Шәхси һәм ғаилә тормошоноң ғәҙәти булмаған характеры хәлде ҡатмарлаштыра, был Оксфордтың клерикаль даирәләрендә ысын ғауға тыуҙыра. Атап әйткәндә, Шрёдингер инглиз теле һәм әҙәбиәте профессоры Клайв Льюис менән киҫкен конфликтҡа инә. Бөтә был проблемалар, шулай уҡ 1936 йыл башында эмигрант ғалимдарын финанслау программаһын тотҡарлау, Шрёдингерҙы карьераһын Оксфордтан ситтә дауам итеү варианттарын ҡарарға мәжбүр итә. Эдинбургта булғандан һуң, 1936 йылдың көҙөндә тыуған иленә ҡайтыу һәм Грац университетының теоретик физика профессоры вазифаһын биләү тәҡдимен ҡабул итә.
Шрёдингерҙың Австрияла булыуы дауам итмәй: 1938 йыл дың мартында илдең аншлюсы була, һөҙөмтәлә ул нацист Германияһы составына инә. Университеттың ректоры кәңәше буйынса ғалим яңы хөкүмәт менән «татыулыҡ хаты» яҙа, ул 30 мартта Tagespost гәзитендә баҫылып сыға һәм эмигрант хеҙмәттәштәренең кире ҡарашын тыуҙыра. Әммә был саралар ҙа ярҙам итмәй: ғалим сәйәси ышанысһыҙлыҡ арҡаһында вазифаһынан бушатыла; 1938 йылдың авгусында рәсми белдереү ҡағыҙы ала. Тиҙҙән илдән сығыу мөмкин түгеллеген аңлап, Шрёдингер ашығыс рәүештә Австриянан сығып Рим ға (ул ваҡыттағы фашист Италияһы виза талап ителмәгән берҙән-бер ил булған) йүнәлә. Был ваҡытҡа ул Ирландия премьер-министры, күнекмәләр буйынса математик Имон де Валера менән бәйләнеш булдыра, ул Дублин да Принстон юғары ғилми тикшеренеүҙәр институтының аналогын ойошторорға ниәтләй. Де Валера, ул саҡта Женевала Милләттәр Лигаһы Ассамблеяһы президенты вазифаһында була һәм Шредингерға һәм уның ҡатынына Европа буйлап сәйәхәт итеүҙе ойоштора. Дублинда институт ойоштороу эштәре алып барылған ваҡытта ғалим, Франки фондынан (ингл. Fondation Francqui) түләнгән, Бельгияның Гент ҡалаһында ваҡытлыса вазифа биләргә ризалаша. Бында ул Икенсе донъя һуғышы башланған осорға тура килә. Де Валераның ҡыҫылыуы арҡаһында Шрёдингер, аншлюстарҙан һуң, Германия гражданы (һәм шуға күрә дошман дәүләте) Англия аша үтә һәм 1939 йыл дың 7 октябрендә Ирландияның баш ҡалаһына килә.
Дублин — Венд (1939—1961)
Дублин юғары ғилми тикшеренеүҙәр институтын (ингл. Dublin Institute for Advanced Studies) ойоштороусы ҡануниәт Ирландия парламенты тарафынан 1940 йыл дың июнендә ҡабул ителә. Был учреждениеның беренсе директоры (chairman) итеп, шулай уҡ институттың ике үҙенсәлекле кафедраларының береһе — Теоретик физика бүлегенең (School of Theoretical Physics) беренсе профессоры булған Шрёдингер тәғәйенләнә.
Институттың һуңыраҡ барлыҡҡа килгән башҡа хеҙмәткәрҙәре, улар араһында билдәле ғалимдар Вальтер Гайтлер, Лайош Яноши һәм Корнелий Ланцош, шулай уҡ бик күп йәш физиктар тикшеренеү эштәренә тулыһынса иғтибарын туплау мөмкинлегенә эйә була. Шрёдингер даими семинар ойоштора, Дублин университетында лекциялар уҡый, институтта йыл һайын йәйге мәктәптәрҙе башлап ебәрә, унда Европаның алдынғы физиктары ҡатнаша. Ирландияла үткәнгән йылдарында уның төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары булып гравитация теорияһы һәм физика һәм биология киҫелешендә ятҡан һорауҙар була. Тыуған иленә ҡайтырға ҡарар иткәндә,1940 йылдан 1945 йылға тиклем һәм 1949 йылдан 1956 йылға тиклем теоретик физика кафедраһы директоры вазифаһында эшләгән була.
Шрёдингер һуғыш тамамланғандан һуң бер нисә тапҡыр Австрияға йәки Германияға күсергә тәҡдимдәр алһа ла, ул, йәшәү урынын ҡалдырырға теләмәйенсә, был саҡырыуҙарҙан баш тарта. Австрия дәүләт килешеүенә ҡул ҡуйғандан һәм союздаш ғәскәрҙәрҙе илдән сығарғандан һуң ғына тыуған иленә ҡайтырға ризалаша. 1956 йыл башында Австрия президенты ғалимға Вена университетының теоретик физика профессоры вазифаһын биреү тураһындағы указды раҫлай. Шул уҡ йылдың апрелендә Шрёдингер Венаға ҡайта һәм үҙ вазифаһында эшләй башлай, бер нисә билдәле кеше, шул иҫәптән Республика Президенты ҡатнашлығында лекциялар уҡый. Карьераһы башланған ергә ҡайтыуҙы ойошторған Австрия хөкүмәтенә рәхмәтле була. Ике йылдан һуң йыш ҡына ауырыған ғалим, ниһайәт, университетты ташлап, отставкаға китә. Ғүмеренең һуңғы йылдарын башлыса Тиролдең Альпбах ауылында үткәрә. Шрёдингер 1961 йыл дың 4 ғинуар ында Вена дауаханаһында туберкулездың киҫкенләшеүе һөҙөмтәһендә вафат була һәм Альпбахта ерләнә.
Шәхси тормошо һәм мауығыуҙары
1920 йыл дың яҙынан Шрёдингер Зальцбург тан Аннемари Бертель (Annemarie Bertel) менән никахта тора, уның менән 1913 йылдың йәйендә Зеехамда атмосфера электр энергияһы буйынса тәжрибә үткәргәндә таныша. Ир менән ҡатындың ситкә йөрөүөнән ҡарамаҫтан, был никах ғалим ғүмеренең аҙағына тиклем дауам итә. Әйтәйек, Аннемариның һөйәрҙәре араһында иренең хеҙмәттәштәре Поуль Эвальд һәм Герман Вайл да була. Шрёдингер, үҙ сиратында, йәш ҡатындар менән күп һанлы мөнәсәбәттә була, уларҙың икәүһе үҫмер була (уларҙың береһе менән 1925 йыл дың ҡышында Арозала ял итә, уның барышында тулҡын механикаһын булдырыу өҫтөндә көсөргәнешле эшләй). Эрвин менән Аннемариның балалары булмаһа ла, Шрёдингерҙың бер нисә законһыҙ балаһы билдәле. Уларҙың береһенең әсәһе Хильде Марх (Hilde March), Артур Мархтың (нем. Arthur March) ҡатыны, ғалимдың австриялы дуҫтарының береһе, Шрёдингерҙың «икенсе ҡатыны» булып китә. 1933 йылда Германиянан китеп барғанда Оксфордта үҙе өсөн генә түгел, Мархтар өсөн дә финанслау тураһында һөйләшеүҙәр алып бара; 1934 йылдың яҙында Хильде Шрёдингерҙың ҡыҙы Рут Далияны (Ruth Georgine March) таба. Киләһе йылда Мархтар Инсбрук ка ҡайта. Бындай ирекле йәшәү рәүеше Оксфордтың пуритан халҡын тетрәндерә, был Шредингер кисергән уңайһыҙлыҡ сәбәптәренең береһе була. Дублинда булған сағында уның тағы ике законһыҙ балаһы тыуа. 1940-сы йылдарҙан башлап Аннемари даими рәүештә депрессиянан дауаханаға эләгә.
Иртә һәм эксперименталь эштәре
Фәнни карьераһы башында Шрёдингер күп теоретик һәм эксперименталь тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, был уның уҡытыусыһы Франц Экснер мәнфәғәтенә тап килә — электротехника, атмосфера электричествоһы һәм радиоактив лыҡ, диэлектрика үҙенсәлектәрен өйрәнә. Шул уҡ ваҡытта йәш ғалим классик механика ның теоретик проблемаларын, тирбәлеүҙәр теорияһын, броун хәрәкәте теорияһын, математик статистиканы әүҙем өйрәнә. 1912 йыл да «Электр энергияһы һәм магнетизм тураһында белешмә»һен (Handbuch der Elektrizität und des Magnetismus) төҙөүселәре үтенесе буйынса «Дилектрика» тигән ҙур мәҡәләһен яҙа, был уның фәнни донъялағы хеҙмәтен таныуын дәлилләй. Шул уҡ йылда Шрёдингер радиоактив матдәләренең бейеклек таралыу ихтималлығына теоретик баһа бирә, был атмосфераның күҙәтелгән радиоактивлығын аңлатыу өсөн кәрәк була, ә 1913 йылдың авгусында Зеехамда Виктор Франц Гесстың атмосфераның үлсәмле ионлашыуын аңлатыу өсөн тарҡалыу продукттарының етерлек концентрацияһы булмауы тураһындағы ҡайһы бер һығымталарын раҫлап, тейешле эксперименталь үлсәүҙәр яһай. Был хеҙмәте өсөн Шрёдингер 1920 йыл да Австрия Фәндәр академияһының Хайтингер (Haitinger-Preis) премияһына лайыҡ була. 1914 йылда йәш ғалим үткәргән башҡа эксперименталь тикшеренеүҙәре араһында газ ҡыуыҡсаларында капилляр баҫым формулаһы тикшерелә һәм металл өҫтөнә гамма нурҙары төшкәндә барлыҡҡа килгән йомшаҡ бета-нурланыш үҙенсәлектәре тикшерелә. Һуңғы эштәрен ул дуҫы тәжрибәсе Фриц Кольрауш (нем. Karl Wilhelm Friedrich Kohlrausch) менән башҡара. 1919 йыл да Шрёдингер һуңғы физик экспериментын үткәрә (бер-береһенә ҙур мөйөш яһап бүленеп сыҡҡан нурҙарҙың ярашҡанлығын өйрәнеү) һәм артабан теоретик тикшеренеүҙәргә иғтибарын йүнәлтә.
Төҫ тураһындағы тәғлимәт
Экснер лабораторияһында төҫтө өйрәнеүгә, был өлкәлә Томас Юнг, Джеймс Клерк Максвелл һәм Герман Гельмгольцтың әҫәрҙәрен дауам итеүгә һәм үҫтереүгә айырым иғтибарын бүлә. Шрёдингер мәсьәләнең теоретик яғы менән шөғөлләнә, цветометрияға ҙур өлөш индерә. Эштәренең һөҙөмтәләре 1920 йылда Annalen der Physik журналында баҫылған ҙур мәҡәләлә күрһәтелә. Нигеҙ итеп ғалим яҫы төҫлө өсмөйөштө түгел, ә өс үлсәмле төҫ арауығын ала, уның төп векторҙары өс төп төҫ булып тора. Таҙа спектраль төҫтәр фигура өҫтөндә (төҫлө конус) урынлашҡан, шул уҡ ваҡытта уның күләмен ҡатнаш төҫтәр (мәҫәлән, аҡ төҫтәр) биләй. Был төҫ арауығында һәр бер төһтөң үҙ радиус-векторы бар. Юғары цветометрияға табан уларҙың сағыштырма ҡиммәттәрен төрлө төҫтәр буйынса объектив сағыштырыу өсөн ҡайһы бер һан характеристикаларын (мәҫәлән, яҡтылыҡты) ҡәтғи билдәләү киләһе аҙым була. Бының өсөн Шрёдингер, Гельмгольцтың идеяһы буйынса, өс үлсәмле төҫ арауығына риман геометрияһы закондарын индерә, һәм бындай арауыҡтың бирелгән ике нөктәһе араһындағы иң ҡыҫҡа арауыҡ (геодезик һыҙыҡ буйлап) ике төҫ араһындағы айырманың һан ҡиммәте булып хеҙмәт итергә тейеш була. Артабан ул төҫ арауығының үҙенсәлекле метрикаһын тәҡдим итә, был Вебер-Фехнер законына ярашлы төҫтәрҙең сағыулығын иҫәпләргә мөмкинлек бирә.
Киләһе йылдарҙа Шрёдингер күреү һәләтенең физиологик үҙенсәлектәренә бер нисә эшен бағышлай (атап әйткәндә, төндә күҙәтелгән йондоҙҙар төҫө), шулай уҡ популяр Мюллер-Пулье (Müller—Pouillet Lehrbuch der Physik) дәреслегенең сираттағы сығарылышына күреү үҙләштереүе буйынса ҙур күҙәтеү яҙа. Икенсе мәҡәләһендә ул, күҙҙең һиҙгерлеген ҡояш нурланышының спектраль составы менән төрлө тулҡын оҙонлоғондағы яҡтылыҡ менән бәйләргә тырышып, төҫ күреү эволюцияһын ҡарай. Шул уҡ ваҡытта ул, колбаларға ҡарағанда эволюция ның күпкә иртәрәк стадияларында (бәлки, хатта һыу аҫты йәшәү рәүешен алып барған боронғо йән эйәләрендә лә) төҫһөҙ һиҙҙермәй торған таяҡтар (төнгө күреү өсөн яуаплы селтәрле шекәрә рецепторҙар) барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләгән. Уның раҫлауынса, был эволюцион үҙгәрештәрҙе күҙ төҙөлөшөндә күҙәтергә мөмкин. Үҙенең хеҙмәте аша 1920-се йылдар уртаһына Шрёдингер төҫ теорияһы буйынса алдынғы белгестәрҙең береһе булараҡ билдәлелек ала. Әммә ошо ваҡыттан башлап уның иғтибары бөтөнләй башҡа мәсьәләләргә йүнәлтелә, артабанғы йылдарҙа ул бер ҡасан да был тематикаға әйләнеп ҡайтмай.
Тезикова Татьяна Алексеевна
Тезикова Татьяна Алексеевна (25 ноябрь 1975 йыл) — спортсы. 1994—2000 йылдарҙа ауыр атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995) һәм ауыр атлетика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).
Биографияһы
Татьяна Алексеевна Тезикова (Лаврентьева) 1975 йылдың 15 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған. Урал физик культура академияһын тамамлай (1999). Стәрлетамаҡ физик культура техникумы (тренеры Д. Х. Исмәғилев) һәм «Каучук» спорт клубы (Стәрлетамаҡ; тренер П. И. Никитин) тәрбиәләнеүсеһе.
1993—2000 йылдарҙа Рәсәй Хәрби һауа көстәренең 464-се спорт-күнекмәләр үҙәге һәм Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһында 59 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ырғымда һәм күтәреүҙә, 63 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ике төр ярышта Рәсәй рекордсыһы (барыһы ла — 1996 йылда).
Сәйетбаба ауыл Советы (Ғафури районы)
Сәйетбаба ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа 57 км һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 72 км алыҫлыҡта Мәндем йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Сәйетбаба ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Прелая (Үрге Мгла ҡушылдығы)
Прелая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Мгла йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эйәрлетау
Этимологияһы
«Эйәр» һүҙенә -ле аффиксы һәм «тау» һүҙен бергә ҡушып яһалған топоним. «Эйәргә оҡшаш тау» тигәнде аңлата.
Нарышкиндар йорто
Трубецкойҙар-Нарышкиндар йорто — Санкт-Петербургта Чайковский урамы (29 йорт) урынлашҡан бина, XVIII быуат аҙағы архитектураһы ҡомартҡыһы. 2012 йылда табылған ҙур хазина менән билдәле.
Тарихы
Бер ҡатлы айырым йортто төҙөү 1779—1780 йылдарҙа бара. Йорт төҙөлөшө өсөн 438  200 дана кирбес һәм 2512 мискә эзбиз кәрәк була (һәр береһе 20 бот). Беренсе хужаһы булып рус генералы Абрам Петрович Ганнибал тора. Унда уның улдары — П. А. Ганнибал һәм И. А. Ганнибал йәшәй. Абрам Петрович үлгәндән йорт һуң уның өлкән улы Иванға күсә.
Ваҡыт үтеү менән йорт сенатор  Н. И. Неплюевҡа күсә. 1823 йылда сенатор  үлгәндән һуң уның йортонда ире поручик Е.П. Енгалычев менән уның ҡыҙы менән Мария күсенеп йәшәй. Аҙаҡ 1855 йылда йорт  кенәз П.Н.Трубецкой  һәм уның Е.Э. ҡатыны Белосельская-Белозерскаяға күсә. Улар өсөн 1855—1856 йылдарҙа Г.А. Боссе проекты буйынса айырым йорт яңынан үҙгәртеп ҡорола. Сираттағы үҙгәртеп ҡороу 1875—1876 йылдарҙа архитектор Р. А. Гедик проекты буйынса бина үҙгәртелә: йорт киңәйтелә, планы үҙгәртелә; баҡса юҡ ителә; фасад һәм интерьеры яңыса эшләнә.
1870 йылдар уртаһында участканың яңы хужаһы  В. Л Нарышкин, Сит ил эштәре министрлығы  чиновнигы була, ә ул үлгәндән һуң — өлкән улы Александр була. Ниһәйәт, аҙаҡҡы хужаһы Гусар лейб-гвардия полкы поручигы  Сергей Сергеевич Сомов — Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышы ҡатнашыусыһы була. Ул Наталья Всильевна Нарышкинаға — Чайковский урамындағы йорттоң хужаһы ҡыҙына өйләнә. .
Хәҙер йорт торлаҡ йорт булыуҙан туҡтай: тиҙҙән бында  Санкт-Петербург Халыҡ-ара мәҙәни мираҫын һаҡлау үҙәге урынлаша.
2012 йылда йортта табылған хазина
2012 йылдың март аҙағында, йортты төҙөкләндереү ваҡытында эшселәр, флигелдең икенсе һәм өсөнсө ҡат араһындағы иҙәнде асып, хазина таба. Хазинаның Нарышкиндарға  ҡарауы асыҡлана, улар  1917 йылда Рәсәйҙе ҡалдырып китә. Моғайын, хазина тап ошо тап ваҡытҡа ҡарай, сөнки артефакттар 1917 йылғы гәзиткә төрөп һалынған. Бөтәһе 2000 ашыу әйбер табыла. Улар араһында Рәсәй империяһының хәрби ордендары, Игнатий Сазиков эше стилендәге матур аш-һыу сервизы һәм башҡа күп нәмәләр бар ..
Хәҙер хазинаның әйберҙәр өлөшөн Эрмитажда һәм «Царское село» музей-ҡурсаулығында күрергә мөмкин.
Первомайский районы (Ырымбур өлкәһе)
Первома́йский райо́ны — Ырымбур өлкәһенең көньяҡ-көнбайышындағы район.
Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы – “Тал далаһы” урынлашҡан.
Районда Ҡаҙағстан менән сигендә «Маштаков» халыҡ-ара контроль-тикшереү (үтеү) пункты бар.
Нюча-Яга (Ланги-Юган ҡушылдығы)
Нюча-Яга  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ланги-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәктәп
Мәктәп (боронғо грек телендә σχολή, σχολά — урыҫса досуг, учебное занятие, школа, башҡортса — буш ваҡыт, ял, уҡыу, дәрес, мәктәп) — урта белем биреүсе уҡыу йорто. Һүҙҙең киң мәғәнәһендә теләһә ниндәй белем биреү учреждениеһына ҡарата (музыка мәктәбе, сәнғәт мәктәбе, спорт мәктәбе һәм башҡалар) һәм күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла (оҫталыҡ мәктәбе) ; йәш быуынға дөйөм белем, тәрбиә бирә торған уҡыу йорто һәм ул урынлашҡан бина ; башланғыс йәки урта белем бирә торған уҡыу йорто.
Атама тарихы
Грек телендәге σχολή һүҙе баштараҡ беҙҙеңсә «ял», «буш ваҡытты ирекле үткәреү» («досуг, свободное времяпровождение») мәғәнәләрендә ҡулланылған, һуңыраҡ «буш ваҡыттағы шөғөлдө» аңлата башлаған: мәҫәлән, Платон халыҡты буш ваҡытында йыйған һәм үҙенең тәжрибә һәм белеме менән уртаҡлашҡан. Ә инде Плутарх заманында (беҙҙең эраның 100-се йылдары) был һүҙ «уҡыу», «философтар әңгәмәһе» тигәнде аңлата башлаған. Башҡортсаға «мәктәп» тип тәржемәләнгән «школа» һүҙе урыҫ теленә турана-тура түгел, ә уны латин теленән (schola) үҙләштергән поляк теле (szkoła) аша килеп ингән.
Советтар Союзында
1918 йылда Рәсәй Республикаһы Халыҡ Комиссарҙары Советының "Сиркәүҙе дәүләттән һәм мәктәпте сиркәүҙән айырыу тураһында декрет"ы менән илдә донъяуи (дини булмаған) белем биреү принцибы иғлан индерелә. 1930 йылдан Рәсәй тарихында тәүге тапҡыр дөйөм мәжбүри бушлай уҡыу индерелә. Халыҡтың күпселеген (1897 йылда илдә йәшәүселәрҙең 2/3-тән дә кәм булмаған өлөшө) уҡыу-яҙыуға өйрәтеү маҡсатында СССР халыҡ мәғарифы системаһында 1930-сы йылдарға тиклем наҙанлыҡты бөтөрөү мәктәптәре (урыҫса ликбез — школы ликвидации безграмотности) эшләп килгән.
Советтар Союзында халыҡтың бөтә ҡатламдарын да йәлеп иткән дөйөм белем биреү системаһы булдырыла. Ғәҙәти урта мәктәптәр менән бер рәттән хеҙмәттән айырылмай, уңайлы ваҡытта уҡыу өсөн эшсе йәштәр һәм киске мәктәптәр әүҙем һәм күп ерҙәрҙә эшләп килә.
Мәктәптәрҙә Ленин бүлмәләре була, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн йәмәғәт ойошмаларының тәүге ячейкалары: башланғыс синыфтарҙа октябрят йондоҙсоҡтары, IV—VII синыфтарҙа пионер ойошмалары, юғары синыфтарҙа — комсомол ойошмалары эшләй. Күп йылдар уҡыусылар бер төрлө мәктәп формаһы кейә, уның өлгөһө бер нисә тапҡыр үҙгәртелә.
Совет осоронда һәм элекке СССР биләмәләрендә әле лә совет мәктәбе донъяла иң яҡшы булып һанала.
Тугай (йылға)
Тугай — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/43/12 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрмәксе һымаҡтар
thumb|275 px|Терафоз Блонда үрмәксеһе 25 см-ға етергә мөмкин thumb|right|275 px|Үрмәксе һымаҡтарҙын бөжәктәрҙән айырмаһы: (һул яҡта өй ҡандалаһы; уң яҡта дәрүиш үрмәксе) : ослоҡтары (1), кәүҙә өлөшө (2), тышсаһы (3)
Үрмәксе һымаҡтарҙың латинса исеме грек һүҙе "үрмәксе"нән килеп сыҡҡан. Алиһә Афина үрмәксегә әйләндергән Арахна тураһында миф бар.Үрмәксе һымаҡтарҙы өйрәнә торған фән арахнология тип атала. Үрмәксе һымаҡтар класы 36 меңдән артыҡ төрҙө берләштерә.
Үрмәксе һымаҡтар быуынтығаяҡлылар араһында беренсе булып ҡоро ергә йәшәүгә күскәндәр. Әлеге шарттарға ярашыу барышында күп формаларға бүленгәндәр.
Үрмәксе һымаҡтарҙың йөрөү өсөн дүрт пар аяғы бар. Улар үпкә тоҡсайҙары һәм трахеялар ярҙамында һулыш ала.
Төҙөлөшө
Үрмәксе һымаҡтарҙың ҙурлығы бер нисә микрондан алып бер нисә см-ға тиклем етергә мөмкин. Тәндәре баш-күкрәктән һәм ҡорһаҡтан тора. Баш-күкрәктә алты пар ослоҡтар урынлашҡан.
Беренсе ике пар ослоҡтар ауыҙ ағзалары булып махсуслашҡан: хелицералар (аҙыҡты ваҡлау өсөн) һәм педипальпалар (аҙыкты тотоу өсөн).
Хелицерҙар ауыҙ алдында урынлашҡан, улар күберәк өс быуынлы ҡыҫҡыстарға оҡшаған. Һуңғы быуыны хәрәкәтсән бармаҡ ролен үтәй.
Педипальпалар (икенсе пар ослоҡтар) бер нисә быуынтыҡтан тора. Педипальпаларҙың төп быуынтығы аҙыҡты ваҡлай һәм иҙә.
Саяндарҙа педипальпалар көслө оҙон ҡыҫҡыстарға әүерелгән.
Баш-күкрәк ослоҡтарының ҡалған дүрт пары 6-7 быуынтыҡлы. Был ослоҡтар тырнаҡ менән ҡапланған һәм йөрөү ағзалары булып тора. Үҫеп еткәс урмәксе һымаҡтарҙың ҡорһағында ослоҡтар булмай.
Нервы системаһы үрмәксе һымаҡтарҙың төҙөлөшө буйынса төрлө. Һиҙеү органдары менән бәйләнгән йотҡолоҡ өҫтө нервы төйөнө ныҡ үҫеш алыуы уларҙың дөйөм билдәһе булып тора. Баш мейеһе ҡыҫала һымаҡтарҙыҡына ҡарағанда ҡатмарлыраҡ. Һиҙеү ағзалары механик тынысһыҙландырыуҙы ҡабул итә. Һиҙеү төктәре ҡармауыс аяҡтарҙа бик күп. Күреү органдары ябай төҙөлөшлө. Күҙҙәр баш-күкрәктең артҡы аяғында ғәҙәттә 12, 8, 6, һирәк кенә 2-шәр булыр урынлашҡан. Саяндарҙа уртала бер пар ҙүрыраҡ күҙ һәм 2-5 пар ян күҙҙәр урынлаша. Үрмәкселәрҙә 8 ябай күҙ була.
Ҡан әйләнеше системаһы йомоҡ түгел. Ҡапсыҡ һымаҡ йөрәктән башланып тән ҡыуышлығына асылған бер нисә ҡан тамырынан тора.
Һулыш алыу системаһы. Ҡайһы бер төрөндә үпкә тоҡсайы, икенселәрендә трахеялар, өсөнсөләрендә үпкәләр һәм трахеялар хеҙмәт итә. Талпандарҙа газ алмашыу йоҡа тән япмаһы аша башҡарыла.
Аш һеңдереү каналы йотҡолоктан башлана. Йотҡолоҡта ҙур булмаған бер пар төкөрөк биҙҙәре урынлашҡан. Улар эшләп сығарған шыйыҡса аҡһымдарһы тарҡатырға һәләтле. Был шыйыҡса үлгән табышның тәненә керетелә һәм уның есен шыйыҡ бутҡаға әйлендерә. Бер аҙҙан үрмәксе ҡайнатылған шыйыҡ аҙыҡты һура. Шулай итеп, үрмәкселәрҙә аш һеңдереү процесы организмдан тышта башҡарыла.
Күпселек үрмәксе һымаҡтар — йыртҡыстар. Улар араһында ҡан менән туҡланыусы паразит формалары ла, үҫемлек һутын һурыусы йәки үҫемлек ҡалдыҡтары менән туҡланыусылар ҙа бар.
Бүлеп сығарыу системаһы ғәҙәттә тармаҡлы бер пар мальпиги көпшәһенән — эсәклектең һуҡыр үҫентеләре булған көпшә каналдарҙан тора.
Матдәләр алмашыу продукттары ошо көпшәләр буйлап эсәклеккә йыйыла һәм организмдан сығарыла.
Үрсеүе һәм үҫеше. Үрмәксе һымаҡтар айырым енесле. Енес биҙҙәре ҡорһакта урынлашҡан, ҡайһы саҡ парлы була. Үрмәксе һымаҡтарға эске аталаныу хас. Кубеһе туҡлыҡла матдәләргә бай эре күкәйҙәр һала. Яралғының эмбриональ үҫеш осоро күкәй эсендә уҙа.
Талпандарҙан башҡа үрмәксе һымаҡтарҙа постэмбриональ уҫеш осоро личинка барлыҡҡа килтермәйенсә үтә. Күпселек саяндарҙа һәм ҡайһы бер талпандарҙа тереләй тыуҙырыу күҙәтелә.
Уитып-Ярт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зорин Сергей Иванович
Зорин Сергей Иванович (11 сентябрь 1911 йыл, Өфө губернаһы, Крюковская ауылы, хәҙерге Башҡортостандың Благовещен районы — 6 февраль 1954 йыл, Өфө) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, танк полкының механик-водителе, старшина. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Атаһы 1914 йылда Беренсе донъя һуғышы фронтында һәләк була. 1924 йылға тиклем Благовещен балалар йортонда тәрбиәләнә.
7 класты тамамлай. Ялланып эшләй, һуңынан тракторсыға уҡып ала.
1937 йылдың 30 ғинуарында Өфөлә беренсе трамвай ҡыңғырауы яңғырай. Алты саҡрымға һуҙылған бер колеялы линияға биш моторлы һәм биш тағылмалы вагон сыға. Бер вагонда трамвай йөрөтөүсе булып егерме алты йәшлек Зорин Сергей, буласаҡ Советтар Союзы Геройы, була.
Яратҡан эшенә совет-фин һуғышы ҡамасаулай Ул ошо һуғышта ҡатнаша. Демобилизациянан һуң, 1940 йылда трамвай маршруты начальнигы булып эшләй.
Һәм тағы ла һуғыш — Бөйөк Ватан һуғышы. Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла, һәм Сергей Ивановичты танк училищеһына уҡырға ебәрәләр. 1943 йылдың ноябрь айынан механик-водитель старшина Зорин үҙ танкын Бөйөк Ватан һуғышының ауыр юлдарынан алып бара. 1944 йылда коммунистар партияһы сафына инә
Әҙәбиәт
''Здние, где работал Герой Советского Союза Зорин С. И. Хадии Давлетшиной, сквер''.
Ижора заводы
«Ижо́ра заво́ды» — Санкт-Петербургтың Колпино районында урынлашҡан машиналар эшләү предприятиеһы. АЭСтар өсөн ҡорамал, экскаваторҙар һәм башҡа йыһаз сығара ).
Төп акционеры «Газпромбанк» — Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора) аша.
Ғата
Ғата башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрлө милләт вәкилдәре лә ҡуллана.
Йөкмәткеһе 1 Этимологияһы ғәр. — бүләк 2 Билдәле шәхестәр Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы (15 июнь 1912 йыл — 25 июнь 1988 йыл) — башҡорт йырсыһы, ҡурайсы һәм актёр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978).Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы (24 июнь 1914 йыл — 2 декабрь 2001 йыл) — башҡорт актёры, эстрада артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956). Әминев Әхмәт Ғата улы (1 сентябрь 1924 йыл — 20 сентябрь 1999 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа
Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы (11 ғинуар 1929 йыл — 28 август 1995 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы
Сиражетдинов Әнүәр Ғата улы Әнүәр Ғата улы Сиражетдинов (1918 йылдың июлендә, элекке Өфө губернаһы, хәҙерге Шишмә районы Сыуалкип ауылында тыуған) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы
Кольбиц
Кольбиц (Colbitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3302 кеше йәшәй. Майҙаны — 71,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
Ғата
Сафиуллин Хәләф Ғата улы Викидәреслектә Хәләф Сафиуллин бар Сафиуллин Хәләф Ғата улы (20 март 1921 йыл — 13 апрель 1965 йыл) — бейеүсе, балет
3 Иҫкәрмәләр 4 Сығанаҡтар Башҡорт исемдәре / Таңһылыу Күсимова, Cветлана Бикҡолова. — Өфө: Китап, 2005. — 224 бит. Күсимова Таңһылыу. Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит. Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4. Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004. Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004. Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.
Петербург метрополитены
Петербу́рг метрополите́ны — Рәсәйҙәге 2-се төҙөлгән метрополитен. 1955 йылдын 15 ноябрендә асыла.
Кот-Агач
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғайсаның Хаҡ Сиркәүе
«Ғайсаның Хаҡ Сиркәүе» (ҡытайса - 真耶稣教会, урыҫса - Истинная церковь Иисуса) — Ҡытайҙа 1917 йылда асылған бойондороҡһоҙ сиркәү. Бөгөн сиркәүҙең алты континентта һәм ҡырыҡ биш илдә 1,5 миллионға яҡын ағзаһы бар. ХХ быуат башында барлыҡҡа килгән Сиркәү Христианлыҡтың Илленселәр бүлегенә ҡарай. 1995 йылда сиркәү Рәсәйҙә эшләй башлай. Ул Иисустың Икенсе мәртәбә Пәйҙә булыуы алдынын евангелиены бөтә халыҡтарға өйрәтергә тырыша. Сиркәүҙең 10 иң изге ышаныуҙары:
Кубадру
Кубадру — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урмала
Урмала — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Песчаная
Кесе Песчаная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Белокуриха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пышега (Полта ҡушылдығы)
Пышега — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полта йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Майлы бәшмәк
Майлы бәшмәк (Масленок) (Suillus) — ырыуы көпшәле бәшмәктәр, ғаиләһе Болет һымаҡтар (Boletaceae). Исемен майлы булыуғ бәйле алған. Эшләпәһе -тайғалаҡ. Майлы бәшмәктәрҙең башҡа болет һымаҡтарҙан айырмалығы шунда: ул елем һымаҡ йәбешкәк, эшләпәһенең ҡабығы һәм балдағы бик тиҙ ҡубып сыға.
Тирә-яҡ мөхит һәм таралышы
Бар төрҙәре лә Suillus — ылыҫлы ағастар менән микоризо барлыҡҡа килтереүселәр, бигерәк тә ике ылыҫлы йәки биш ылыҫлы ағастар  ҡарағайҙар һәм  ҡарағастар менән. Таралышы Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәте, урындағы һәм килтерелгән төрҙәре донъяның бар төбәктәрендә лә осрай. Африкала һәм Австралияла ла билдәле.
Төрҙәре
Майлы бәшмәктәр ырыуы 40-50 төрҙө эсенә ала.
Төрҙәрҙең тулы исемлеге
Саха аш-һыуы
Саха аш-һыуы (Якутская кухня) — сахаларҙың ҡәҙимге милли аш-һыуы. бурят, монгол, төньяҡ халыҡтар (эвенк, эвен, чукча), шулай уҡ урыҫ аш-һыуы менән дә уртаҡлыҡтары бар.
Саха аш-һыуы әҙерләү ысулдары күп түгел: был йә һыуҙа бешереү (ит, балыҡ), йә әсетеү, ойотоу (ҡымыҙ, суорат), йә туңдырыу (ит, балыҡ).
Ғәҙәти аҙыҡ-түлек һәм ризыҡтар
Итле ашҡа, әлбиттә, йылҡы, һыйыр, болан, ҡуян, хатта айыу кеүек дүрт аяҡлы хайуан иттәре, кейек ҡоштар ите, эсәк-бауыр һәм мал ҡаны ҡулланыла. Киң ҡулланылған аш-һыу араһынан себер балыҡтарын атарға мөмкин: бикре, чир, омуль, муксун, пелядь, нельма, таймень, бәрҙе.
Сахаларҙың аш-һыу әҙерләүҙә үҙенсәлеге булып, башланғыс аҙыҡ-түлектең, сеймалдың барлык компоненттарын максималь рәүештә тулы ҡулланыу тора. Ябай ғына миҫал итеп табан (балыҡ) бешереү ысулын килтерергә мөмкин. Әзерләр алдынан тәңкәләре таҙартыла, башы киҫелмәй һәм ташланмай, балыҡтың эсе ташланмай тиерлек, ҡорһағының бер яғынан бәләкәй генә тишек яһала, уның аша үт ҡыуығын һаҡ ҡына тартып алалар, йыуан эсәктең бер өлөшө ҡырҡып алына һәм һәм йөҙөү ҡыуығы тишелә. Ошо рәүешле әҙерләнгән балыҡты һыуға һалып йәки ҡыҙҙырып бешерәләр.
Малдың, балыҡтың эс-ҡарыны ташланмай. Баш-тояҡ, ҡойроҡ та эш ителә. Атап әйткәндә, уларҙан бешерелгән аш (ис миинэ), ҡандан эшләнгән тултырма (хаан - һыйыр йәки йылҡы эсәгенә 2/1 пропорцияһында ҡан менән һөт тултырып эшләнә ) һәм башҡалар.
Шикһеҙ, ризыҡҡа бындай һаҡсыллыҡ поляр климаттың ауыр шарттарында йән аҫрау тәжрибәһенән сығып барлыҡҡа килгәндер.
Йылҡы йәки һыйыр һуғымы ҡабырғаларынан ойогос  эшләйҙәр. Ойогосто туңдырып, сей килеш киҫәктәр ҡырҡып алып ашайҙар. Ит һәм балыҡ туңдырып, сей килеш юнып (строганина), уны әсе тәмләткестәр – йыуа, ложечник, һарына ҡушып ашайҙар.
Йәшелсә-емеш һәм бәшмәк ҡәҙимге аш-һыуҙа ҡулланылмай; ҡайһы бер еләктәрҙе генә йыялар.
Эсемлектәр
Сахаларҙа ла күп шәреҡ халыҡтарында яратып ҡулланылған ҡымыҙ милли эсемлек булып тора. Уларҙа ҡымыҙҙың көслөрәк төрө лә - коонньоруу кымыс  (йәки койуургэн) - бар. Бынан тыш сәй урынына  ҡайнар морс эсәләр.
Һыйыр һөтөнән суорат  (ойотҡан), күэрчэх, кобер ( күбек майы), чохоон  (йәки чехон — һөт, еләк ҡушып туғылған май), иэдьэгей (эремсек), сүүмэх  (сыр). Он менән һөт ҡушып сахалар саламат бешерәләр. Әсетелгән арыш йәки арпанан, көрпәнән  бурдук тигән ризыҡ әҙерләйҙәр.
Нюча-Яга (Неклей-Яга ҡушылдығы)
Нюча-Яга  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Неклей-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҫыу
Баҫыу — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Архангел районы биләмәләрендә аға. Йылға Тирәклеауылы янынан Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Йылға атамаһынан шул төбәктәге карст бушлыҡтарына Баҫыу-Еҙем районы атамаһы бирелгән. Һыу йыйылыу бассейны майҙаны — 450км²
Баҫыу йылғаһының башланған урыны — Әүәрҙәк һырты. Инйәргә ҡойған ерендә, тамағынан арыраҡ, ваҡ ҡырсынташлы ҡомлоҡ, кәмәлә төшөргә яратҡан туристар уны ял өсөн иң яҡшы урын тип һанай
Биологияһы
Баҫыу йылғаһы ярҙарында аҡ тирәктәр үҫә, эргәһендәге ауылдың атамаһы шунан килеп сыҡҡан
Тарихы
1755 йыл, 11 октябрҙә һатыу-алыу ҡағыҙы (купчая) төҙөлгән булған - «Купчая башкир Ногайской дороги, Курпеч-Табынской вол. Акбулата Сенкина с товарищами заводчикам И. Б. Твердышеву и И. С. Мясникову на земли по р. Аскын.» :
Урынлашыуы
Йылға Башҡортостан Республикаһының Тирәкле һәм Баҫыу (Басиновка) ауылдары янынан аға. Инйәргә ҡойған ерендә - Баҫыутамаҡ ауылы.
Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тукташ (Том ҡушылдығы)
Тукташ — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 462 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тотьма
Тотьма — Рәсәй ҡалаһы, 1137 йылда нигеҙ һалынған, Вологда өлкәһе Тотьма районының административ үҙәге. Ҡала Сухона йылғаһының һул ярында, уға Песья Деньга йылғаһы ҡушылған урында, Вологданан 215 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы — 9895 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Рәсәйҙең тарихи айырыуса ҡиммәтле 41 ҡалаһы исемлегенә керә, уның планлаштырылыуын һәм боронғо төҙөлөш өлөшөн һаҡлау ҡаралған. Ҡала территорияһында бик күп федераль һәм төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡылар урынлашҡан.
Тарих
Тотьма исеме, моғайын, фин-уғыр телдәренән (коми «тод» — «ҡарағай, ҡыуаҡтар һәм шыршылар үҫкән еүеш урын», «-ма» -«ер» һүҙенән алынған). Фән күҙлегенән ҡарағанда, был рәсми ҡараш булып тора. Әммә ҡалала ашҡа топонимик легендалар ҙа бар. Шуларҙың береһе Петр I менән бәйле. Йәнәһе ул Тотьма тураһында «То не город — то тьма» тип әйткән имеш. Әммә легенда аныҡ дәлил бирә алмай, сөнки ҡала Петр заманына тиклем үк ошо исемде йөрөткән.
Иртә тарихы
Тотьма ҡалаһына нигеҙ һалыу датаһы тип 1137 йылды һанайҙар.
Тотьма Романовтар заманында
XVII быуат Тотьма өсөн үҫеш осоро була, сөнки ул Төньяҡ-Двина һыу юлы буйында тора. Урыҫ дәүләтенең барлыҡ тышҡы сауҙаһы Балтик диңгеҙенә сығыу булмағанлыҡтан, Вологда, Тотьма, Бөйөк Устюг һәм Архангельск аша башҡарыла, был ҡаланың үҫешенә килтерә. Ҡала аша йыл әйләнәһенә. 500-ҙән алып 1000-гә тиклем караптарүтә. Тоҙ кәсептәре әһәмиәте көсәйә, был ҡаланы ныҡ байыта. Йылына бында 200 мең бот тоҙ сығарыла.
Өс тапҡыр Тотьмаға Петр I килә, ул тоҙ сығарыу эшен күҙәтә .Аҡрынлап Тотьманың Санкт-Петербург барлыҡҡа килеү һәм шулай уҡ Эльтон һәм Баскунчак күлдәрендә тоҙ табылыу арҡаһында иҡтисади үҫеше түбәнәйә <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <div class="ts-Конец_цитаты-source">