cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дыуан (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Мәҙәни мираҫ объекттары: XX быуат башында кирбестән төҙөлгән элекке Крестовоздвиженский сиркәүе бинаһы һәм XX быуат башында төҙөлгән ағас йорттар комплексы
Тәбиғәт һәйкәле: Ҡарағайлы күл (Сосновая) һаҙлығы, карст сығышлы, көнсығыш ярында күрәнле-мүкле һәм йәшел мүкле (гипновый).
Эмилия Һаммаршельд
Эмили Огаста Кристина Һаммаршельд, тыумыштан Һолмберг, (швед. Emelie Holmberg}}; 6 май 1821 йыл — 26 март 1854 йыл) — швед сығышлы Америка композиторы, йырсы, пианист, музыкаль педагог һәм органсы.
Швециялағы тормошо
Эмили Һолмберг Стокгольмда, Швецияла тыуған. Уның ата-әсәһе сауҙагәр Карл Кристиан Һолмберг (Carl Holmberg Christian) һәм уның ҡатыны Эмили Һеллгрен булған. Музыкаль һәләттәре булған ҡыҙҙы  композитор Эдуард Брендлер һәм уның ҡатыны Ульрика (Бук) Брендлер (1803-1841), уҡыта башлай. Шулай уҡ уны музыка грамотаһы буйынса композитор һәм педагог Эрик Дрэйк (1788-1870) һәм композитор һәм органист Йохан Петер Cronhamn (1803-1875) шөғөлләнгән. 1836 йылда Эмили Һолмберг үҙенең тәүге музыкаль композицияһын баҫтырып сығара. 1838 йылда  Эмили Һолмберг беренсе тапҡыр пианист һәм йырсы булараҡ сығыш яһаған. 1841 йылда ул Стокгольмда музыка институтына нигеҙ һала. Шул уҡ йылды ул шағирә Юлия Найберг менән Парижға сәфәр ҡыла. Эмили 1841 йылдың 27 майында Эмили Һолмберг Швед Король музыка академияһының ағзаһы итеп һайлана.
Иммиграцияһы
Эмили хаммаршельд педер яльмар 1844 йылда Эмили Һолмберг Педер Яльмар Һаммаршельдҡа (Peder Hjalmar Hammarskjöld, 1817-1861), Skultuna mässingsbruk литейный заводы хужаһына кейәүгә сыға. Шул уҡ йылдарҙа, кредиторҙарҙан дәғүәләре арҡаһында, ир менән ҡатын Ҡушма Штаттарына күсеп китә. АҠШ-та Эмили Һаммаршельд бик уңышлы таамланған ҙур тур яһай, Вашингтонда, Колумбияла Ҡорал заводында концерт ҡуя. 1845 йылдың февралендә Яңы Орлеанда пианист булараҡ сығыш яһай. Һуңынан Көньяҡ Каролинала, Чарльстонда органсы булып эшләй.
Эмили Хаммаршельдтың өс ҡыҙы була. 1854 йылда дүртенсе бала  балаһын тапҡан ваҡытта, Көньяҡ Каролинаның Чарльстон ҡалаһында вафат була.
Әҙәбиәт
Hilleström, Gustaf (1971) Kungl. Musikaliska Akademien, Matrikel 1771-1971 (Стокгольм: Nordiska Musikförlaget)
Вострецов ауыл Советы (Борай районы)
Вострецов ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Вострецов ауылы
История
Вострецов ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ирәндек (мәғәнәләр)
Ирәндек һүҙе менән башланған мәҡәләләр исемлеге
Ирәндек (боҙ һарайы)
«Ирәндек» боҙ һарайы — Башҡортостандың Сибай ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 500 урын, 2010 йылдың 30 декабрендә асыла. Төп функцияһы — шайбалы хоккей буйынса уйындар, фигуралы шыуыу, шорт-трек һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү.
Тарихы һәм характеристикалары
Бында шулай уҡ сисенеү бүлмәһе, душ, конькины үткерләү һәм ремонтлау бүлмәһе, медицина пункты, буфет та бар. Боҙҙоң сифатын кәрәкле кимәлдә тотоу өсөн һыуытыу станцияһы һәм махсус боҙ машинаһы ҡулланыла. «Ирәндек» боҙ һарайында үҙенең уйындарын Сибай ҡалаһының «Горняк» хоккей командаһы үткәрә.
Бикбау (Хәйбулла районы)
Бикбау (Бикбово) — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Ивановка ауыл советына ҡараған.
Этимологияһы
Атамаһы — Ултыраҡ Бикйәновтың (1736—?) исеменән.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһының һул яҡ яр буйында, район үҙәге Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 45 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Шикахох ҡурсаулығы
Шикахох ҡурсаулығыՇիկահողի արգելոց ШикахогһәмШикаог'атамалары ла осрай) — Әрмәнстандың көн яғында урынлашҡан Сюник өлкәһе Мегрин теҙмәһенең төньяҡ битләүендә 700 — 2 400 метр бейеклегендәге Цав һәм Шикахог һыу бассейнындағы ҡурсаулыҡ. 1958 йылда төҙөлгән һәм 10 000 гектар майҙанды биләй.
Мөһим объекты булып, 1 000 — 2 200 метр бейеклектә үҫкән кеше аяғы баҫмаған имәнлек һәм граб ағаслы урмандарҙың үҫемлек һәм хайуандар донъяһы тора.
Бикбау (Хәйбулла районы)
Тарихы
Бикбау ауылы XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән. Рәсми сығанаҡтарҙа тәүге тапҡыр 1775 йылда телгә алына.
Кесе Лебеденьга
Кесе Лебеденьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Бикбау (Хәйбулла районы)
Тарихы
Үҫәргән ырыуы башҡорттарының Гөбөрлө йылғаһы буйында (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Гай районы) Бикбау (Аҡҡужа) исемле ауылдары булған. Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында ауыл каратель отрядтары тарафынан юҡ ителгән. Ә уның халҡының бер өлөшө Кесе Һүрәм буйына (хәҙерге Башҡортостандың Ейәнсура районы) Бикбау ауылына, икенсе өлөшө — Һаҡмар буйында (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Бикбау ауылына нигеҙ һала.
Кесе Лебеденьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Бикбау (Хәйбулла районы)
Тарихы
Бикбау ауылы кешеләре Ултыраҡ, Ибраһим (Ботороз) һәм Ҡолбирҙе ауылдарына нигеҙ һалған.
Шикахох ҡурсаулығы
2 200 — 2 400 метр бейеклектә һирәгәйгән имән урмандары
Иң бейек түбәләрҙә (2 400 — 2 600 м) сәтләүек ағасы, ҡайын, миләш, артыш ағастарынан торған ҡатнаш урман урын алған, унан да өҫтөрәк — субальп болонлоҡтары.
Бикбау (Хәйбулла районы)
Тарихы
1795 йылда ауылда 22 хужалыҡта 142 кеше (80 ир-егет һәм 62 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән. ә 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 17 йортта 158 кеше йәшәгән. Ревизияларҙа йорт старшинаһы Ильяс Бикбауов (1753—1815) һәм уның улы Ибраһим (1777—?; атаһы үлгәндән һуң йорт старшинаһы вазифаһын үтәй); указлы мәзин Абдулла Бикбауов һәм уның улдары — указлы мулла Фәтхулла Абдуллин (1786—?) һәм сотник Кәлимулла (1792—?); мәсетте ҡараусы Утап Бикбауов; йорт писары Вәлит Суҡбаев (1775—?); Яманғол Боҫҡонов, Бошан Бүләков (1749-1813), Алтынбай Аллабирҙин, Әбделғәзим Карсанов, Мөхәммәт Ҡужагилдин (1787—?), Абдулйәлил Ҡужагилдин (1783—1855), Абыҙгилде Атанов, Баязит Сатышев, Батыровтар, Карпиевтар ғаиләләре иҫәпкә алынған.
Кесе Лебеденьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нир-Сос
Нир-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Бикбау (Хәйбулла районы)
Тарихы
1866 йылда ауылда мәсет булыуы теркәлгән.
Иван IV-нең Судебнигы
Иван IV-нең Судебнигы, 1550 йылғы Судебник  — Рәсәйҙә сословиелы монархия осороноң закондар йыйынтығы; XVI быуаттағы рус хоҡуҡиәте ҡомартҡыһы, рус тарихында хоҡуҡиәттең берҙән-бер сығанағы тип иғлан ителгән беренсе норматив-хоҡуҡ акт. Рус Батшалығындағы беренсе Земство Соборында 1549 йылда Баярҙар думаһы ҡатнашлығында ҡабул ителгән. 1551 йылда Судебник батша Иван IV Грозный ойоштортҡан Стоглавый собор тарафынан раҫлана. 100 статьянан тора.
Нир-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Бикбау (Хәйбулла районы)
Тарихы
Хәйбулла районы Бикбау ауыл советының үҙәге булған, һуңынан Ивановка ауыл советына ҡараған.
1970-се йылдарҙа «перспективаһыҙҙар» исемлегенә ингән ауыл юҡҡа сыҡҡан.
Шикахох ҡурсаулығы
Түбәнге һыҙатта — араксин имәне, тот-ағас әрәмәлектәре, һирәк ағаслы урманлыҡ өҫтөнлөк итә каркас, ҡәҙимге гранат, саған.
Нир-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шикахох ҡурсаулығы
Айва, хөрмә,платан, грек сәтләүеге, обвойник һәм һирәкләп булһа ла каштан һәм дзельква ла бар. ялан сәхләбе, ҡарлуғас үләне, мәк, безвременник, мерендер төрҙәре йышыраҡ осрай.
Бында реликт абағаһының биологик төрҙәре  — ҡәҙимге ужовник (Ophioglossum vulgatum) һәм ҡырым  орляк  (Pteridium tauricum),  шулай уҡ һирәк һәм эндемик төрҙәр —, , , , һәр төрлө орхидеялар, , , ,  Чихачёв күк сәскәһе һәм башҡалар үҫә.
СССР-ҙың Ҡыҙыл китабына бында үҫкән үҫемлектең — 18 төрө, ә Әрмәнстандың Ҡыҙыл китабына 80 тирәһе төрө индерелгән.
Ҡурсаулыҡ фаунаһын иҫәпкә алыу әлегә үткәрелмәгән. Ҡул-ҡанатлыларҙан бында кесе дағатомшоҡ, ослоҡолаҡ төн ҡошо һәм башҡалар тереклек итә. Әрмәнстандың Ҡыҙыл китабына ингән ҡоштарҙан каспий күркәһе, һаҡалтай, ҡара гриф, аҡ башлы сип һәм башҡалар осрай. Һөйрәлеүселәрҙән — Һары бауыр кеҫәртке, гюрза һәм туҙбаш йылан тап була. Һөтимәрҙәрҙән бурһыҡ, һоро ҡуян, һыуһар, урман бесәйе, әрмән ҡырағай һарығы, тау кәзәһе.
Иван IV-нең Судебнигы
Иван IV Судебнигы дөйөм дәүләт йүнәлешендә төҙөлгән, ул удель кенәздәрҙең суд башҡарыу өҫтөнлөгөн бөтөрә һәм үҙәк дәүләт суд органдарының әһәмиәтен күтәрә. Ошоноң менән 1550 йылғы Судебник 1497 йылғы Судебникта һалынған дәүләт идараһы һәм суд башҡарыуы йүнәлешен үҫтерә.
Урындарҙа власты сикләү
Наместниктарҙың һәм волостелдәрҙең власы сикләнә: «юлбаҫарҙар тураһындағы» эштәр губа старосталары юрисдикцияһына тапшырыла. Шуның менән быға тиклем төньяҡ өйәҙҙәрҙе генә солғаған губа реформаһы сиктәре киңәйә, ә реформа үҙе юридик нигеҙләмә ала. Наместниктар, волостелдәр, шулай уҡ батша тарафынан ҡалаларға һәм улустарға тәғәйенләнгән башҡа идарасылар халыҡ араһынан һайланған дворскийҙар, старосталар, ерле крәҫтиәндәр общинаһының иң яҡшы кешеләре ҡатнашлығынан тыш суд хөкөмө башҡара алмай. 62-се статьяла былай тиелә: «А боярам и детем боярским, за которыми кормление с судом боярским, и им судити, а на суде у них быти дворскому и старосте и лучшим людем». Һәр общинанан судта земство дьягы ла ҡатнашырға һәм улус кешеләренең эштәрен алып барырға тейеш була.
Социаль үҙгәрештәр
Үҙәк властың социаль базаһын нығытыу өсөн хеҙмәттәге сословиеның хоҡуҡтары киңәйтелә. Атап әйткәндә, хеҙмәт кешеләренең холоплыҡҡа күсеүе тыйыла; феодалдар менән бойондороҡло крәҫтиәндәр араһындағы мөнәсәбәттәр ентеклерәк көйләнә.
Хөкүмәт крәҫтиәндәрҙең хоҡуҡтарын һәм уларҙың йәмәғәт эштәрендә ҡатнашыуын киңәйтергә ынтылыш яһай. Крәҫтиән общиналарынан һайланған вәкилдәр тәфтиш барышында һәм суд башҡарыуҙа ҡатнашырға тейеш була. Наместниктар суд буйынса ла, судҡа тиклем дә крәҫтиәнде общинаның һайлап ҡуйылған начальниктарынан, старосталарынан һәм целовальниктарынан башҡа һаҡ аҫтына ала алмай.
Закон крәҫтиән общиналарына үҙидаралыҡты башҡарыу, һалымдарҙы бүлеү һәм тәртип һаҡлау хоҡуҡтарын бирә.
Судебник крәҫтиәндәрҙең ирекле күсеү хоҡуғын да раҫлай. Крәҫтиәндең күсеүе тураһындағы статьяла билдәләнеүенсә, «пожилое» һәм «повоз» өсөн түләүҙән башҡа пошлиналар юҡ. Хужа ошо ике пошлинаны түләгән крәҫтиәнде тотҡарларға хоҡуҡлы булмай.
Судебник крәҫтиәнде ихтыярһыҙлап холопҡа әйләндереүҙе тыя.
Штрафтар системаһы
Судебник йәмғиәттең һәр ағзаһының намыҫын яҡлай, әммә «намыҫҡа тейгән» (һүҙ йә ғәмәл менән кәмһеткән) өсөн штрафтар айырыла. Баярҙың намыҫына тейгән өсөн — 600 һум, дьяк өсөн — 200 һум, беренсе дәрәжәле сауҙагәр өсөн — 50 һум, посад кешеһе өсөн — 5 һум, крәҫтиәнде кәмһеткән өсөн 1 һум штраф түләтеү ҡарала. Ҡатын-ҡыҙҙы кәмһеткән өсөн штраф уның дәрәжәһендә булған ир-атты кәмһеткәнгә ҡаралғандан ике тапҡырға артығыраҡ түләнергә тейеш була.
Суд башҡарыу һәм иҫбатламалар
Судебник ҡабул иткәнгә тиклем үтә буталсыҡ эштәр бәхәсле яҡтарҙың көс һынашыуы, йәғни «поле», менән хәл ителә алған. Алышта еңеүсе эште отто тип һаналған. Судебник бындай һынауҙар үткәреүҙе сикләй. "Поле"ны яугир кеше яугир булмаған кеше (мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙ, ҡарт йә үтә үҫмер, ауырыу кеше) менән үткәрә алмай. Үҙе урынына «ялланма» сығара ала. Судебник эштә еңеүсене генә түгел, шаһиттар күрһәтмәләренең ышаныслылығын билдәләү өсөн дә "поле"ны ҡуллана алған.
Йиреш Яромил
Яромил Йиреш (Jaromil Jireš; 10 декабрь 1935 йыл, Братислава, Чехословакия — 24 октябрь 2001 йыл, Прага, Чехия) — чех режиссеры һәм сценарисы, Чехословакия яңы тулҡыны вәкилдәренең береһе.
Биографияһы
Прага киноакадемияһының оператор факультетын «Зал затерянных шагов» тәүге документаль фильмын (чеш) тамамлай. Safl ztracench krok1958 йыл). Күпмелер ваҡыттан һуң «Баррандов» киностудияһына ҡабул ителә һәм унда 1963 йылда «Крик» (Křik) синема ́верите художестволы алым менән төшөрөлгән фильмында дебюты була һәм ҙур уңыш ҡаҙана.
Ижади юлдың башында уҡ ул, үҙенең художестволы кредоһын формалаштырып, беренсе урынға «яҡшы тарих» тәҡдим итеп, «яҡшы тарих», уның фекеренсә, тамашасыларға ысынбарлыҡҡа ҡараш тураһында алдан аңлатмаған", «үҙеңә ысынбарлыҡты алған» сюжетты аңлата.
Әммә чех яңы тулҡыны өсөн йәш быуындың үҙаңы һәм үҙидентификацияһы проблемаһы режиссёры тарафынан ғәмәлдәге донъяны һәм ҡабул ителгән тәртипте аңлау тип хәл ителә.
«Жемчужинки на дне» (Perličky na dně, 1965 йыл) кинойыйынтығында Грабала Б. әҫәрҙәре буйынса уның «Роман» новеллаһы (Оберхаузенда Халыҡ-ара ҡыҫҡа метражлы фильмдар фестиваленең ҙур призын ала) баҫыла.
Хәҙерге Чехословакия тураһында документаль фильмдар төшөрә: «Гражданин Карел Гавличек» (Občan Karel Havlíček, 1966 йыл), «Играя короля» (Hra na krále, 1967 йыл.
1966 йылда Милан Кундерой сценарийы буйынса яҙылған (был авторҙың ошо уҡ исемле романы ярты йылдан һуң донъя күрә) Йиреш "«Шутка» (Žert) трагикомедияһын төшөрә.
Артабанғы йылдарҙа «Дон Жуан 68» сыға (чеш. Don Juan 68, 1968 йыл, «Валерия һәм мөғжизәләр аҙналығы» (чеш. Valerie a ten divay, 1970 йыл) һәм, ЧССР-ҙың рәсми кинематографына ризаһыҙлыҡ тыуҙырған кешенең фашизмға ҡаршы тороуы тураһында фильмдарын төшөрә "(чеш. A pozdravuji vlavlaky, 1972 йыл).
Кинематограф Йиреш яйлап режиссёр дәрәжәһенән актёрлыҡҡа күсә башлай.
— «Люди из метро» (Lidé z metra, 1974 йыл), «Остров серебряных цапель» (Ostrov stříbrných volavek, 1976 йыл);
Ҡарткиҫәк мәктәбе
Һылтанмалар
Мәктәп сайты
Йиреш Яромил
Биографияһы
— сәнғәт һәм уның эшмәкәрҙәре тураһында документаль фильмдар: «Леош Яначек» (Leoš Janáček, 1973 йыл), «Богуслав Мартину» (Bohuslav Martinů, 1980 йыл), «Волшебная Прага Рудольфа II» (Kouzelná Praha Rudolfa II, 1982 йыл).
Кинематографияла эшләү осронда 30-ҙан ашыу уйын һәм 20 документаль фильм төшөрә, 36 сценарий яҙа.
Кутлон-Ай-Кур-Ех
Кутлон-Ай-Кур-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Кур-Ех йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Вохтома (Виги ҡушылдығы)
Вохтома — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Квислинг режимы
1940 йылда власты баҫып алырға маташыу
1940 йылдың 9 апрелендә, Германия Норвегияға һөжүм иткәндән һуң, король Хоком VII илде ташлап китә. Шул уҡ көндө Квислинг радио аша элекке хөкүмәттең ҡолатылыуы һәм яңы хөкүмәт булдырылыуы тураһында хәбәр итә, яңы хөкүмәттә ул үҙе премьер-министр вазифаһын биләй. Квислинг Норвегия граждандарын ҡаршылыҡ күрһәтмәҫкә һәм инглиз-француз ғәскәрҙәре баҫып инеүенән ҡотолдорған немец оккупацияһына буйһонорға саҡыра. Әммә уның белдереүе норвегтар араһында кире ҡараш тыуҙыра, шуға күрә немец оккупацион хакимиәте уны 15 апрелдә вазифаһынан бушата һәм яңы власть органдарын булдыра башлай. 24 апрелдә Рейхскомиссар һәм дәүләт лидеры итеп Йозеф Тербовен тәғәйенләнә
Хөкүмәтте булдырыу һәм эске сәйәсәт
1940 йылдың сентябрендә Квислинг Иозеф Тервен янында премьер-министры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Автономиялы хөкүмәт 1942 йылдың февралендә генә ойошторола һәм Квислинг премьер-министр посын ала. Ысынында, хөкүмәт власы немец мәнфәғәттәре менән сикләнә. Эске дәүләт сәйәсәте Германия баҫып алған территорияларҙағы башҡа автономиялы һәм про-немец режимдарынан әллә ни ныҡ айырылмай. Милли берләшеү партияһы илдә берҙән-бер законлы законлы партия һанала, нюрнберг раса закондары индерелә, йәһүдтәргә илдә төпләнеү тыйыла. Рәсми булмаған рәүештә Квислингҡа ҡарата «Фёрер» (fører) титулы ҡулланыла — Германиялағы Фюрер титулының аналогы. Норвегия территорияһында концентрацион лагерҙары ойошторола, ә 1942 йылдың октябренән 1943 йылдың февраленә тиклем режимға ҡаршы тороусыларҙың һәм йәһүдтәрҙең тәүге ҡулға алыуҙары үткәрелә. Шулай уҡ илдә ҡаршылыҡ хәрәкәте йәйелә, хәрәкәт ағзалары оккупанттарға һәм коллаборационистарға ҡаршы бер нисә диверсия үткәрә Квислинг, яңы режим бойондороҡһоҙлоҡ алыр, тип ышана, әммә ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында өмөттәре аҡланмай: уның хөкүмәте халыҡ араһында популяр булмай, халыҡ күберәк король Хоком VII һәм хөкүмәт һөргөндә көн күргән Англияны ҡайғырта. 1943 йылдың 16 авгусында Норвегия Милли хөкүмәте СССР-ға һуғыш иғлан итә.
Бойондороҡһоҙлоҡ мәсьәләһе
Квислинг хөкүмәте булдырылғандан һуңда диктатор Йозеф Тербовен элеккесә Норвегияға идара итеүен дауам итә, ул туранан-тура Гитлерға буйһона. Квислинг режимы марионетка хөкүмәте була, әммә Квислинг Норвегияның бойондороҡһоҙлоғо һәм Тербовенды вазифаһынан ситләштереү өсөн көрәш алып бара. Ул даими рәүештә, әммә һөҙөмтәһеҙ, әлеге идеяны Гитлерға еткерә бара. Квислинг Норвегияның бойондороҡһоҙлоғона Германия менән солох килешеүе төҙөү һәм оккупацияны тамамлау юлы менән өлгәшергә ниәтләй; Германия Норвегия суверенитетын танырға тейеш, тип һанай. Артабан ул Коминтернға ҡаршы пактҡа ҡушылырға уйлай. «Ось» илдәре яғында Икенсе донъя һуғышына инеү өсөн Норвегия армияһына саҡырыуҙы тергеҙеү планлаштырыла.
Квислинг берҙәм валюта һәм дөйөм баҙар менән Европа союзын булдырыу идеяһын тәҡдим итә, әммә унда Германияның өҫтөнлөклө роле күҙалланмай. Квислинг үҙенең пландарын хаттар аша йәки тура һөйләшеүҙәр ваҡытында Гитлерға еткерә (мәҫәлән, башта 1942 йылдың 13 февралендә, ә һуңынан 28 ғинуарынан 1945 йылдың 28 ғинуарында — рейхсканцелярияла) Квислинтың бөтә пландарын Гитлер кире ҡаға, уның һуғыш тамамланға тиклем бер ниндәй ҙә килешеүҙәр төҙөргә уйы булмай һәм башында Норвегияны, «оло рейхтың» иң төньяҡ өлкәһе булараҡ, аннексиялау пландарын йөрөтә. Әммә 1945 йылғы һуңғы осрашыу ваҡытында Гитлер Квислингҡа һуғыш тамамланғанан һуң Норвегия бойондороҡһоҙлоғон тергеҙергә вәғәҙә итә. Гитлерҙың бындай вәғәҙәһе — берҙән-бер билдәле осраҡ
Режимды ҡолатыу
1944 йылға ҡарата Квислинг бөтөнләй тиерлек Норвегия бойондороҡһоҙлоғона өмөтөн юғалта, ә Германия һуғышта еңелеү хәлендә була. Йозеф Тербовен 1945 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала, ә Квислинг хөкүмәте менән бергә 9 майҙа ҡулға алына, һәм режим йәшәүҙән туҡтай. Милли берләшеү партияһы тыйыла һәм тарҡатыла.
Әмин (исем)
Әмин — мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Әмин исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән. Тыныс, имен; ышаныслы, тоғролоҡло тигәнде аңлата. .
Билдәле кешеләр
Зөбәйеров Әмин (Абдулла) Фәхретдин улы (18 март 1891 йыл — 23 май 1963 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1949) һәм Башҡорт АССР-ының (1935) халыҡ артисы. Ленин (1949) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары (1944, 1955) кавалеры.
Әлмөхәмәтов Әмин Ҡолмөхәмәт улы (Альмухаметов Амин Кульмухаметович; 17 сентябрь 1908 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы 2-се эскадроны политругы. 2-се ранглы техник-интендант. Өлкән лейтенант. «Батырлыҡ өсөн» (1942), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдарына лайыҡ була.
Хәбибуллин Руслан Әмин улы (27 март 1966 йыл) — опера йырсыһы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002).
Фамилияла
Әминев Зариф Хурамша улы (14 декабрь 1916 йыл — 1 сентябрь 1974 йыл) — Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерист, гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы (30 ғинуар 1954 йыл) — Башҡортостандың ғалим—этнологы, философия фәндәре кандидаты (2011). Юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны.
Әмир Мөхәмәт улы Әминев (1953 йылдың 1 ғинуары, БАССР-ҙың Ғафури районы Һабай ауылы) — башҡорт яҙыусыһы, прозаик.
Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы (15 октябрь 1922 йыл — 12 август 1969 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкы уҡсыһы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).
Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы (7 ноябрь 1925 йыл — 27 ғинуар 1984 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). СССР-ҙың почётлы тимер юлсыһы (1970)]].
Әминев Салауат Хөрмәт улы (10 сентябрь 1946 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016).
Әминев Таһир Мәжит улы (12 декабрь 1961 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытусыһы. Педагогия фәндәре докторы, доцент.
Әминев Әхмәт Ғата улы (1 сентябрь 1924 йыл — 20 сентябрь 1999 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың Дүртөйлө район комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Әминев Тельман Ғәзиз улы (Аминов Тельман Газизович; 20 ғинуар 1936 йыл — 6 ғинуар 2021 йыл) — ғалим-химик. 1975 йылдан СССР, артабан Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институты ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2002), профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы.
Әй (Салауат районы)
Әй (Айская) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Торналы ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 207 кеше. Почта индексы — 452486, ОКАТО коды — 80247865002.
Географик урыны
Әй ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Ишмән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 километрҙа һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 64 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Һуңғараҡ барлыҡҡа килгән бөтә яңы ауылдарҙа башҡорттар һәм татарҙар йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Шул уҡ 1925 йылда Әй ауылында 11 йорт иҫәпкә алынған. 1930-сы йылдарҙа Салауат районы Лағыр совхозының Әй фермаһы ҡасабаһы булараҡ теркәлгән.
1960‑сы йылдарҙан бирле Әй ауылы хәҙерге статусына инә. Әй ауылы Әй йылғаһы аръяғында, Дыуан районы Ҡәҙер ауылына яҡын урынлашҡан.
Әй ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Әй ауылында башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Нирус-Хулюм
Нирус-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нярма-Яха (йылға)
Нярма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трипена
Трипена (Tryppehna) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 278 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 64 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Амбар талпандары
Амбар талпандары (Acaroidea, Tyroglyphoidea, (Амбарные талпандар ) — акариформалылар отрядының талпандар ғаиләһенән, амбар ҡоротҡостарының ғәйәт киң комплексы, 200 гә яҡын төрө бар.
Иң зарарлы ҡоротҡостар: он талпаны, оҙонса талпан, Радионов талпаны, ҡара аяҡлы, төклө, ябай талпанднар. Оҙонлоғо 0,2-0,6 мм, баш-күкрәк һәм ҡорһаҡ өлөштәренә бүленә. Етлеккән талпан − 4, ҡорттары − 3 пар аяҡлы. Ауыҙ аппараттары кимерә торған. Тупраҡта, йәнлек өндәре һәм ояларында, үҫемлек тамырҙары араһында һәм йәшел һабак-япраҡтарында йәшәйҙәр. Амбарҙарға ҡырҙан яңы уңышҡа эйәреп ҡайталар. Ашлыҡ, он һ.б. аҙыҡ-түлекте зарарлайҙар (бигрәк тә ашлыҡтың дымлылығы 14% тан артканда). Он талпанының үҫеш циклы: күкәй, ҡорт, нимфа 1, нимфа 2, етлеккән талпан. Ашлыҡ дымлылығы 13%, ондоң дымлылығы 12% -тан кәмерәк булған шарттар талпандар өсөн уңайһыҙһанала. 50 °C температурала талпандар үлә. Ашлыҡҡа кескенә ярыктар аша үтеп керәләр.
Талпандар зарарлаған он һәм ашлыҡтан күгәрек эҫе килә. Көрәш саралары: профилактика, физик-механик һәм химик ысулдлар менән юҡ итеү. Фураж ашлығы − хлорпикрин һәм бромлы метил, сәсеүлек орлоҡ дихлорэтан һәм металлилхрод менән төтенләп эшкәртелә.
Милли тәржемәселәр лигаһы (Рәсәй)
Милли тәржемәселәр лигаһы (Национальная лига переводчиков, National League of Translators and Interpreters) — 2004 йылдан эшләүсе рәсәй фриланс һөнәри тәржемәселәрҙең табышһыз ойошмаһы. Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Сочи бүлексәләре бар. Тәржемәселек тармағы өсөн мөһим мәсьәләләр буйынса Рәсәй союзы тәржемәселәр берлеге менән хеҙмәттәшлектә эшләй.
Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы
Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы (25 ноябрь 1917 йыл — 12 февраль 1985 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1974—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының аҙыҡ-түлек министры. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), етенсе (1967—1971) һәм һигеҙенсе (1971—1975) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. . Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1963, 1966), «Почёт Билдәһе» ордендары (1971) кавалеры.
Биографияһы
Ғөзәйер Йыһанур улы Йәнтилин Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Кәрешкә ауылында Абдулхәйер-Йыһаннур Йәнтилиндәрҙең крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Хөмәйрә Йыһанур ҡыҙы Йәнтилина һаҡлаған шәжәрәлә шундай мәғлүмәт бар: боронғо олаталары Аҡтай (1630), уның улы Аҙнаш (1670), Алдар (1720), Ғабдулла Алдаров (1740), Аллағыуат Алдаров (1754-1828), Йәнтилә Аллағыуатов (1791) — Йәнтилиндәрҙең ата-бабаһы, Юлмөхәмәт (1829), Абдулхәйер - Йыһаннур (1889-1964) — Ғөзәйер (1917-1985).
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Тыуған ауылы Кәрешкә мәктәбендә тулы булмаған урта белемгә эйә була. 1937 йылда Баймаҡ тау-металлургия техникумын тамамлай.
1938-1943 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1955 йылда Орджоникидзе ҡалаһында (хәҙер — Төньяҡ Осетия — Аланияның баш ҡалаһы Владикавказ) Төньяҡ Кавказ тау-металлургия институтын тамамлай.
Бүребай һәм Түбә мәғдән идаралыҡтарының тау-байыҡтырыу фабрикаларында смена мастеры, фабрика начальнигы булып эшләй.
1961—1975 йылдар — КПСС-тың Сибай ҡала комитеты беренсе секретары
1975—1979 йылдар — БАССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1963, 1966)
«Почёт Билдәһе» ордены (1971)
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (16 октябрь 1942)
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы» (1945).
БАССР Юғары Советының 7-се һәм 8-се саҡырылыш депутаты.
Зимина Нина Николаевна
Зимина Нина Николаевна (11 октябрь 1942 йыл — 24 июнь 2014 йыл) — уҡытыусы, шағир, яҙыусы, тәржемәсе һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
Биографияһы
Нина Николаевна Зимина-Худовекова 1942 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.
Урындағы 15-се урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлағас, бер йыл лаборант булып эшләп ала һәм 1961 йылда Магнитогорск дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә.
Юғары һөнәри белем алғас, 1966—1976 йылдарҙа Белореттағы эшсе йәштәрҙең киске мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. Артабанғы йылдарҙа тыуған ҡалаһында йәшәй һәм, бала саҡтан уҡ ауыр сиргә дусар булыуына ҡарамаҫтан, әҙәби ижад менән шөғөлләнә, төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша, «Плавка» әҙәби берекмәһенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, «Четверг» ижад берекмәһенә етәкселек итә.
1996 йылда Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздарына ҡабул ителә. Ижади берекмәләр ағзалығына рекомендацияны уға Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим бирә.
«Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» конкурсы еңеүсеһе була.
2017 йылда уның тураһында «Солнечный лучик в груди» тигән ҡыҫҡа метражлы фильм төшөрөлә.
Гербеде замогы
Тасуирлау һәм тарихы
Гербеде замогының төҙөлә башлауы XI быуатҡа ҡарай. 1225—1227 йылдарҙа замок хужаһы Арнольд фон Дидингхофен була. Был замокты уға Кауфунген монастыры феодал биләмәһе итеп бирә. 1311 йылда йортта Эльверфельдт ғаиләһе йәшәй. Был ғаилә ағзалары замок менән министериалдар (бургмандар). булараҡ идара итә. XIV быуат дауамында усадьба нығытыла, ә уның ағас биналары манаралы таш йорт менән алмаштырыла.
Зимина Нина Николаевна
Биографияһы
Әҙип 2014 йылдың 24 июнендә Белорет ҡалаһында вафат була. Уның иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында 2020 йылдың 26 ноябрендә «Белорет районы үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы» муниципаль бюджет учреждениеһына Нина Николаевна Зимина исеме бирелде.
Гербеде замогы
Тасуирлау һәм тарихы
Гербеда яҡынса 1500 йылда янғындан ҙур зыян күрә. 1980-се йылдарҙағы тикшеренеүҙәр барышында уның подвалында бик күп ҡорамалдар табыла — ҡоралдар һәм хәрбиҙәрҙең тәнен һаҡлаусы тимер әйберҙәр. Тикшеренеүселәр уйынса, улар йорттоң иҙәне янғанда подвалға төшкән һәм артабан ҡуҙғатылмаған. 1540 йылда замокка төкәтмә өҫтәгәндәр, ул төп корпус менән 1563 йылда тоташтырылған. Шулай итеп замоктың үҙәгендә торған эске ихатаһы барлыҡҡа килгән. 1869 йылда лорд Герберде биләмәһенә Рурҙа урынлашҡан йорт та ҡараған була. Был тиклем бай бөтә мөлкәт 1889 йылда Эльферфельдт ырыуы юҡҡа сыҡҡас, мираҫ буйынса эҙмә-эҙлекле рәүештә Райнбабен һәм Гемминген ғаиләләренә күскән.
Зимина Нина Николаевна
Әҙәби эшмәкәрлеге
Ғүмеренең ахырына тиклем  ижад итә, ҡаланың әҙәбиәтселәре түңәрәгендә әүҙем ҡатнаша. «Белорецкий рабочий» гәзите редакцияһында ойошторолған «Плавка» әҙәби берекмәһенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Әҫәрҙәре Белорет ҡалаһының «Белорецкий рабочий» һәм райондың «Урал» гәзитендә йыш ҡына баҫылып тора, шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. Шиғырҙары шулай уҡ республика гәзит-журналдарында даими урын ала.
Әҙип байтаҡ башҡорт шағирҙәренең әҫәрҙәрен урыҫсаға тәржемә итә.
Гербеде замогы
Тасуирлау һәм тарихы
ХХ быуатта Гербеде замогы күрше металлургия компанияһы хеҙмәткәрҙәре өсөн йорт сифатында ҡулланыла. Замок көндән-көн нығыраҡ бөлгөнлөккә төшә. 1985 йылда замок был ваҡытта күрше күл буйындағы рекреацион объекттарға хужа булған «Kemnade GmbH» ял үҙәге милкенә күсә. Компания юинаны ремонтлай һәм уларҙы йәмәғәт-мәҙәни үҙәгенә әйләндерә. Шунан бирле был урында нәфис туйҙар һәм һынлы сәнғәт күргәҙмәләре үткәрелә. Замоктың асыҡ майҙансыҡтарына һәм эске ихатаһына инеү ирекле.
Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)
Географик урыны
Ауырғазы йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға 1742 йылда Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Ҡарамалы (хәҙер Иҫке Ҡарамалы ауылы) һәм Ҡарамалыбаш ауылдарының яһаҡлы татарҙары керҙәшлек килешеүе буйынса Ауырғазы‑Ҡарамалы исеме менән нигеҙ һала. Яңы Ҡарамалы ауылы йылға исеме буйынса Ауырғазы тип тә йөрөтөлгән. 1783 йылда 155 типтәр иҫәпләнгән. X рәүиз ваҡытына улар 821 кеше була. XX быуат башына 240 йортта 1496 типтәр йәшәй. Яңы Ҡарамалыла улус идаралығы урынлаша. Ике ауыл да Меркет-Мең улусының аҫаба башҡорттары ерендә барлыҡҡа килә, унда керҙәш типтәрҙәр йәшәй. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә, һыу тирмәне иҫәпкә алынған. 1930—32 йылдарҙа Яңы Ҡар(а)малы районының административ үҙәге булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (93 %).
Ҡариҙел һөйләше
Таралыу ареалы
Ҡариҙел һөйләше Башҡортостан Республикаһының Асҡын, Балтас, Ҡариҙел һәм Мишкә райондары территорияһында таралған. Ҡариҙел һөйләшендә балыҡсы һәм унлар ырыуы башҡорттары аралаша.
Өйрәнеү тарихы һәм классификация
1920—1930-х йылдарҙа башҡорт һөйләү телен планлы өйрәнеү эштәре башлана. 1934 йылда Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы етәкселегендәге һәм составында Т. Ғ. Байышев, З. Ш. Шакиров һәм У. Хөсни булған экспедиция 30-лап башҡорт ауылын, шулар араһында Абдулла, Билғеш, Ҡарткиҫәк, Ҡарышйылға, Ҡашҡа, Ҡубиязы, Муллаҡай, Яңы Бағазы, Солтанбәк, Туйыш, Упҡанкүл, Үрмияз һ.б. ауылдарҙа йөрөнө. Тикшеренеүселәр өйрәнелгән һөйләштәр «икеләнеүһеҙ башҡорт теле һөйләшенә ҡарай»тигән һығымта яһаны. ХХ быуаттың 1930-сы — 1950-се йылдарында башҡорт телендә өс территориаль диалект — фонетик билдә буйынса төркөмләнгән (классификацияланған) (Һ|[һ]—Ҫ|[ҫ], Ҫ|[ҫ], Һ|[һ], Ҙ|[ҙ], [с], П|[п]—[т]) [Башҡорт теленең көнсығыш диалекты|көнсығыш (төньяҡ-көнсығыш, ҡыуаҡан]], төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) һәм көньяҡ (туғай, юрматы), шулай уҡ ете һөйләш (һөйләш-наречие) раҫланған . Өс диалектты бүлеп алыуҙы башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусы — Н. К. Дмитриев хуплаған.
1954 йылда Т. Ғ. Байышев етәкселегендә Башҡорт АССР-ының төньяҡ-көнбайыш райондарына тағы бер экспедиция ойошторолған. Йомғаҡлау отчётында тикшеренеүселәр көнбайыш диалекты башҡорт теленең үҙенсәлеген һаҡлаған тигән һығымтаға килгән, ә «һүҙлек фонды һәм морфологияһы күрһәткестәренә ҡарап, унда берҙәм һәм дөйөм башҡорт теле өҫтөнлөк иткәне һәм үҙенә буйһондороп тороуы күҙгә ташлана». Ғалимдар өйрәнелгән регион мәктәптәрендә уҡытыуҙы башҡорт теленә күсереүҙе тәҡдим итһә лә, властар быны яуапһыҙ ҡалдырған. Һуңғараҡ экспедиция материалдары Т. Ғ. Байышевтың «Башҡорт диалекттарының әҙәби телгә мөнәсәбәте» монографияһында сағылған: автор башҡорт телен фонетик билдәләр буйынса 7 һөйләшкә (наречиеға) бүлгән, ә Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының урта ағымында һәм Төй йылғаһы буйында йәшәүсе башҡорттарҙың телен, [с] һәм [п] — [т] һөйләше (наречиеһы) тип иҫәпләй. Ж. Ғ. Кейекбаев унлар һәм балыҡсы башҡорттары һөйләшен, бер нисә лингвистик билдәләр комплексына нигеҙләнеп, уны башҡорт теленең көньяҡ диалектына индерә һәм күсемле һөйләштең балыҡсы һөйләшсәһе сифатында күрһәтә. Н. X. Ишбулатов балыҡсы һөйләшсәһенең әҙәби башҡорт теленә һәм Башҡорт АССР-ының төньяҡ-көнсығыш һөйләштәренә күберәк оҡшағанлығын билдәләй.
Н. X. Мәҡсүтова ҡариҙел һөйләшен башҡорт теле көньяҡ диалектының айырым һөйләше итеп билдәләгән. 1987 йылда башҡорт теленең көнбайыш диалектына бағышланған башҡорт һөйләштәре һүҙлегенең 3-сө томы донъя күрҙе. Ҡариҙел һөйләше айырыуса ентекле итеп С. Ф. Миржанованың «Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты» монографияһында ҡаралды.
Фонетикаһы
Ҡариҙел һөйләшенең үҙенә генә хас һыҙаты булып түбәндәгеләр тора:
Грамматикаһы
Һуҙынҡыға тамамланған исемдәр сығанаҡ һәм урын-ваҡыт килештәрҙә Ҙ|[ҙ] өнөнә башланған ялғауҙар ҡабул итә: диал. арба[ҙ]а — әҙәбисә арба[л]а (в телеге), диал. арба[ҙ]ан — әҙәбисә арба[н]ан (от телеги).
Һөйләштә килеш формаларын ҡулланыуҙа әҙәби телдекенән айырылып торған урындар бар.
Һорау алмаштары ла ҙур төрлөлөккә эйә. Миҫал өсөн, әҙәби телдең нимә (что) формаһына башҡорт теленең көнсығыш диалекты һөйләштәрендә осраған ней, нимә, нейәмә, нейнәмә, нәстә, нейнәстә һ.б. формалары тап килә.
Лексика
Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы фекеренсә, ҡариҙел һөйләшенең һүҙлек запасы нигеҙен бөтөн тематик кластарҙы ла үҙ эсенә алған дөйөм башҡорт лексикаһы тәшкил итә. Ҡариҙел һөйләшендә уның үҙенә, башҡорт теленең көньяҡ диалекты дим, урта һәм өлөшләтә ыҡ-һаҡмар һөйләштәре өсөн уртаҡ булған лексик ҡатлам асыла. Шулай уҡ ҡариҙел һөйләшенең һүҙлек составында уның үҙенә һәм көнсығыш диалектҡа, беренсе сиратта, әй һөйләшенә, хас лексемалар төркөмө айырылып тора. Бынан тыш, ҡариҙел һөйләшендә төньяҡ-көнбайыш диалектына хас региональ лексика ла урын алған.
Аукштайтия милли паркы
Аукштайтия милли паркы (Aukštaitijos nacionalinis parkas) — Литваның төньяҡ-көнсығышында, Вильнюстан төньяҡҡа табан 100 км алыҫлыҡта урынлашҡан милли парк. 1974 йылда нигеҙләнгән, илдең иң тәүге милли паркы булып тора. Башта Литва ССР-ының милли паркы тип атала. 1991 йылда тағы ла 4 парк ойошторола, бөтә парктарға Литваның этнографик төбәктәренең атамалары бирелә — Литва ССР-ының милли паркы Аукштайтия исемен ала.
Милли парктың территорияһы 405,7 км² тәшкил итә, ошо майҙандың яҡынса яртыһы Игналина районына тура килә. Утена һәм Швенчёна райондарының һәр береһе парк биләмәләренең яҡынса ¼ өлөшөнә эйә. Территорияның яҡынса 2,1 % ҡәтғи һаҡланыусы зона биләй, был урынға тик парк хемәткәре оҙатыуы менән генә барырға мөмкин. Паркта Литваның Ҡыҙыл китабына кергән үҫемлектәрҙең 64 төрө, бәшмәктәрҙең 8 төрө, ҡоштарҙың 48 төрө осрай. Милли парк үҙенең биотөрлөлөгө менән айырылып тора, ил территорияһының 1 % аҙыраҡ биләгәүгә ҡарамаҫтан, бында Литвала осраған үҫемлектәрҙең 59 % табырға мөмкин.
Тәбиғәте
Урмандар һәм убалар араһында 126 күл бар, уларҙың күбеһе шишмәләр һәм бәләкәй йылғалар менән үҙ-ара тоташҡандар. Күлдәр һыу туризмы өсөн популяр булып тора, туризм инфраструктураһы бында үҫешкән. Күлдәр паркт территорияһының 59,30 км² (йәғни 15,5 %) биләй. Улар араһында Литваның иң ҙур күле — Кретуонас (майҙаны 8,29 км²), һәм иң тәрән күле — Таурагнас (максималь тәрәнлеге 60,5 м) бар. 14 күлдең һәр береһенең майҙаны 1 квадрат километрҙан ашыу, 6 күлдең майҙаны — 0,5 һәм 1 км² араһында, тағы ла 35 күлдең майҙаны — 50 һәм 5 гектар араһында. Ҡалған күлдәрҙең майҙандары 5 гектарҙан кәмерәк, уларҙың ҡайһылары әкренләп һаҙлыҡтарға күсә.
Балуошас күлендә 7 утрау урынлашҡан, шуларҙың береһендә үҙ күле бар. Бәләкәй генә шишмә был күлдән Балуошасҡа ҡоя — был Литвала берҙән-бер күл эсендәге күл булып тора. Парктағы иң ҙур йылға — Жеймяна, уның оҙонлоғоноң 22 км парк биләмәләре аша үтә (йылғаның дөйөм оҙонлоғо 114 км тәшкил итә). Милли парктың барлыҡ йылғалары һәм күлдәре Жеймяна бассейнына ҡарай.
Милли парк биләмәләрендә Ладакальнис убаһы урынлашҡан, ул тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Тораҡ пункттар
Паркта 116 ауыл иҫәпләнә, уларҙа яҡынса 2300 кеше йәшәй. Тәүге ауылдар XIV быуатта телгә алына.
Самокат
Самокат (ингл. скутер, фр. троттинер) — баҫып торған килеш аяҡ менән ерҙән этеп ебәреп йөрөтөп булған транспорт сараһы, башҡорт телендә уны «этенгес» тип тә атайҙар. Самокат шәхси транспорт итеп кенә түгел, ә ял итеү, спорт һәм физкультура менән шөғөлләнеү өсөн дә файҙаланыла. Самокаттың (скутер) төрлө сифаттар менән айырылып торған бер нисә төрө бар, ләкин хәрәкәт итеүҙең төп асылы үҙгәрешһеҙ. Башта самокат тип велосипедты атап йөрөткәндәр.
Уйлап сығарыу тарихы
Самокатты 1761 йылда Германияла кареталар эшләүсе оҫта Михаэль Касслер уйлап сығарған. Самокатты икенсе немец уйлап сығарыусыһы Карл фон Дрез 1817 йылда эшләгән тигән фекер ҙә бар, 1820 йылда ул самокаттың алғы тәгәрмәсен идара итә торған итеп үҙгәртә. Был самокаттар Франция һәм Англияла киң тарала.
1819 йылда инглиз уйлап табыусыһы Денис Джонсон барон Карл Дрез алдараҡ эшләгән самокатты яҡшыртып, патент ала. Рамы һәм тәгәрмәстәре ағастан эшләнә. Шиналары урынына ҡаты ҡуя, тормоз булмай. , ултырғысы менән уның таянсығы тимерҙән эшләнә. Тәгәрмәстәрҙең диаметры 76,2 см (30 дюйм), ауырлығы 30 килограмм була. Хәрәкәт итеүе хәҙерге заманда киң таралған беговелға оҡшаш — ерҙән ике аяҡ менән бергә этеп ебәрергә кәрәк була.
1922 йылда төшөрөлгән «A Trip Through the Streets of Amsterdam» («Амстердам урамдары буйлап») документаль фильмында самокатта йөрөгән балалар күренә.
Ҡала самокаты
Был моделдәрҙең ҡала урамдары буйлап йөрөү өсөн тәғәйенләнгән, шуға күрә етештереүселәр уны мөмкин тиклем яйлы итеп эшләргә тырыша. Ҡала самокаттарының тәгәрмәс диаметры — 150—250 миллиметр, улар шәп йөрөй, асфальт, плтикаларҙағы ярыҡтар һәм бордюрҙар аша үтә ала. Амортизаторҙар, бер аҙ һыйғырыраҡ (бөгөлөүсән) дека (платформа), йомшаҡ тәгәрмәстәр юлда барғанда һелкенеүҙе әҙәйтеү өсөн ҡуйыла, уны йыйып ҡуйыу системаһы даими яҡшыртыла, был самокатты халыҡ йөрөгән урындарҙа һәм йәмәғәт транспортында күтәреп йөрөтөү уңайлы булһын өсөн эшләнә. Ҡала самокаттары төрлө әкәмәт хәрәкәттәр (трюк) эшләү өсөн тәғәйенләнмәгән.
Ҡала самокатының бер төрө — электросамокат. Аккумулятор батареяһы менән двигатель ҡуйылған самокат үҙйөрөшлө транспортҡа әйләнә.
Трюк самокаты
Йыйылмай торған, тәгәрмәстәренең ҙурлығы 125 миллиметрҙан ашмай, дека менән руле тейешле ҙурлыҡта. Төрлө әкәмәт хәрәкәттәр эшләүгә яраҡлы, үҙең һәм балаңа зыян итмәҫ өсөн тейешле кәрәк-яраҡ кейеү мөһим.
Футбайк (велосамокат)
Футбайк — төҙөлөшөндә велосипед компоненттары ҡулланылған самокат. Ул йыраҡ араға, шәп тиҙлек менән йөрөй ала, тик бындай футбайкта йөрөр өсөн күп көс тә талап ителә. Төрлө спорт төрҙәре өсөн төрлө футбайктар була— шоссе, түбәнгә тиҙ елдерә торған һәм спорт һәм ял итеү өсөн моделдәр.
Үәхи
Үәхи (وحي) — Исламда — пәйғәмбәрҙәргә туранан-тура йәки аралашсы аша тиҙ һәм йәшерен ысул менән мәғлүмәт еткереү. Бындай мәғлүмәттәр аныҡ ҡына һәм ике төрлө уйламаҫлыҡ итеп ғәмәл ҡылырға бойороҡ рәүешендә тапшырыла.
Самокат
Самокат һәм юл йөрөү ҡағиҙәләре
Рәсәй юл йөрөү ҡағиҙәләре (Правила дорожного движения России) буйынса самокат йәйәүлеләр категорияһына инә
Үәхи
Үәхи тапшырылыу юлдары
Мосолмандар инаныуынса, үәхи Аллаһы тәғәләнең һайланмыш кешеләренә төрлө юлдар менән тапшырыла: 300px|thumb|слева|
Самокат
Рекорд
2001 йылда Америка кешеһе Джим Делзер АҠШ ты самокатта үткән тәүге кеше була. Үҙ маршрутын ул 35 көндә үтә.
Үәхи
Мөхәммәт Пәйғәмбәргә үәхи килеү
Үәхи килә башлау менән Мөхәммәт Пәйғәмбәргә Уның Аллаһы тәғәләнең Рәсүле икәне хәбәр ителгән.
Ҡөрьәнгә ҡайһы саҡ бер генә аят иңгән. Ҡайһы мәл тотош сүрә йә уның өлөшө ебәрелгән. Был 23 йыл арауығында дауам иткән.
Йыш ҡына килеп тыуған һорауҙарға йәки ҡыйын хәлгә яуап рәүешле асылған.
Һуңғы аят булып Бәҡара сүрәһенең 281-се аяты килгән.
Нярма-Яха-Тоня
Нярма-Яха-Тоня — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нярма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нирын-Сос
Нирын-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кутол-Вель-Юган
Кутол-Вель-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вель-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылантөп
Йылантөп (Елантуб) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 452533, ОКАТО коды — 80223840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)