cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Украин левкойы
Күргәҙмә
Система WCF Украин  левкойы  WCF системаһында  танылыу тапмаған тоҡомдарҙан. Шуға ла, чемпион исемен  бер нисек  тә  ала алмай. Шулай ҙа, эксперттар тарафынан стандартына тейеш баһаны алалар. Бынан  тыш,  тоҡом эсендәге    сараларҙа, шоуҙарҙа ҡатнаша ала.
Тәрбиә
Был бесәй әрһеҙ,  башҡа тоҡомдарҙан айырмалы,  үҙенә айырым тәрбиә талап итмәй. Тик яланғас тиреле булғанға күрә, бары һыуыҡ  мәлдә  йылыла тоторға  кәрәк.
Алмалы (Ишембай районы)
Алмалы (Алмалы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Петровск ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453231, ОКАТО коды — 80231855010.
Географик урыны
Ҡарасай (Егән йылғаһы бассейны) (русса атамаһы Карасайка) йылғаһы буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Тарихы
Алмалы ауылы Петровск ауыл Советы составына инә. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Баҡыев Мөғәлим Ғәлим улы
Баҡыев Мөғәлим Ғәлим улы (1910 йыл — 22 июль 1942 йыл ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән лейтенант.
Биографияһы
Баҡыев Мөғәлим Ғәлим улы 1910 йылда Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында штаб начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 22 июлендә һуғышта алған яраларынан вафат була. Баҡыев Мөғәлим Ғәлим улы Орел өлкәһенең Большой Колодезь ауылында, икенсе мәғлүмәттәр буйынса Курск өлкәһенең Больше-Полянский районы, Икенсе Тербуны ауыл Советы, 2-се Тербуны ауылында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны Бакеева Баныу Идиятулловна. Өй адресы: Өфө ҡалаһы Завод № 2в ИНОРС, 13-сө йорт, кв. 48.
Строкин Андрей Александрович
Андрей Александрович Строкин (5 май 1977 йыл, Чернушка, СССР) — Рәсәй йөҙөүсеһе — паралимпиясы. Биш тапҡыр Йәйге паралимпия уйындары чемпионы, өс тапҡыр донъя чемпионы, күп тапҡыр Европа чемпионы, донъя рекордсмены, күреү һәләте боҙолған спортсылар араһында йөҙөү буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Рәсәй паралимпия комитетының Генераль секретары.
Биографияһы
Андрей Строкин 1977 йылдың 9 майында СССР-ҙың Чернушка ҡалаһында тыуған. Спорт (йөҙөү) менән Өфө ҡалаһында шөғөлләнә башлай. Күреү һәләте боҙолған инвалидтарҙың спорт-реабилитация үҙәге «Луч» (СРЦИЗ «Луч») һәм Өфө ҡалаһындағы 18-се балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе.
Йөҙөүҙән тыш көрәш, футбол, хоккей менән шөғөлләнә. 1998 йылдан алып 2008 йылға тиклем Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы составында. Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын тамамлаған, һөнәре педагог.
Хәҙерге Гуманитар институттың (Мәскәү) юридик факультетын тамамлай, һөнәре юриспруденция бакалавры.
2014 ҡышҡы Паралимпия уйындарын асыу тантанаһында әүҙем ҡатнаша.
Спорт биографияһы
Донъя чемпионы (1998, 2003, 2007 йылдар);
паралимпия уйындары чемпионы (2000 йылда ике тапҡыр, 2004 йылда 3 тапҡыр);
паралимпия уйындарының бронза призеры (2004 й., 2 тапҡыр 2008 й.);
Бөтә Донъя инвалидтар уйындарының чемпионы, көмөш һәм бронза призеры (2003 й.);
Афинала (2004 йыл) һәм Туринда (2006 й.) йөҙөү буйынса йәйге һәм ҡышҡы паралимпия уйындарында ҡатнашыусы, 3 алтын һәм 1 көмөш миҙал яулай;
Пекинда (Ҡытай-2008 й.) XIII паралимпия уйындарында йөҙөү буйынса ике тапҡыр бронза призеры.
Ғаиләһе
Өйләнгән. Ике ҡыҙы бар.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» почет билдәһе менән бүләкләнә (1999).
Франк йорто (Таганрог)
Франк йорт  —  Таганрог ҡалаһында боронғо йорт (Грек урамы, 38). Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (18.11.92 йылдың 301-се ҡарары). Таганрог ҡалаһы башлығы Отто Германович Пфейлицер-Франк өсөн 1857 йылда төҙөлгән.
Йорт тарихы
Йорт 1857 йылда Отто Германович Пфейлицер-Франк өсөн  (1788-1844) төҙөлә. Отто Германович фон Пфейлицер-Франк барондар тоҡомо Пфейлицер-Франктарға ҡарай. 1794——1797 йылдарҙа М.И.Кутузов етәкләгән Император ҡоро ер Шляхта кадет корпусында уҡый. 1812 йылда Бородино һуғышы ваҡытында кавалерия һөжүмдәренең береһендә Отто Франк яралана. батырлығы өсөн 4-се дәрәжә Изге  Владимир ордены менән бүләкләнә. Франк рус армияһының Сит ил походында, Бриенне һәм Ла-Ротьере алыштарында ҡатнаша. Шулай уҡ Наполеон һуғыштарында, Лейпциг янындағы «Халыҡтар алышында» (1813 йылдың 16-19 октябрендә) батырлыҡ күрһәтә һәм 2-се дәрәжә Изге Анна орденына лайыҡ була.
Одессала Франк баш ҡаланан Рәсәй көньяғына сит ил эштәре министрлығының чиновнигы сифатында ебәрелгән Пушкиндың таныштары иҫәбенә инә. 1832 йылдың 4 июнендә Пфейлицер-Франк Азов диңгеҙе суднолар йөрөшөнөң төп попечителе һәм Таганрог таможня округы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ул Таганрог ҡалаһы төҙөлөшөнөң генераль планын раҫлай. Был план буйынса төп урам булып Александр урамы (хәҙер Чехов урамы), ә төп майҙан булып Александр майҙаны (хәҙер Ҡыҙыл) тора. Уның өсөн Грек урамында бина төҙөлә.
1900 йылдар башында йорт советник ҡатыны Анна Ивановна Араканцева милкендә була, һуңынан йорт статский советник һәм прокурор Михаил Петрович Араканцевҡа ҡарай. Совет власы йылдарында йорт национализациялана
1919 йылда был йортта Аҡ армияның баш командующийы  Антон Иванович Деникиндың фатиры була. Артабан Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң йортта «Еләк» исеме аҫтында  балалар баҡсаһы урынлаша. Әлеге ваҡытта был административ бина.
Архитектура үҙенсәлектәре
Бинаның ҡыйығы дүрт яҡлы, Грек урамына ҡарай фасадында ун тәҙрә һәм Некрасов тыҡрығына ҡарай биш тәҙрә урынлашҡан. Үҙәктә бина ярымтүңәрәк фронтонға эйә, ҡабырғаларында  — ике өсмөйөшлө фронтон бар. Бинаға инеү урыны төкәтмә аша уның уң яғында һәм ихата яғынан. Йорттоң фасады штукатурланған, һоро төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫ менән айырылып тора.
Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Оло Куча (Керженец ҡушылдығы)
Оло Куча  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Сордва
Оло Сордва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1199 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бетулинский йорто (Таганрог)
Бетулинский йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы балкон менән ике ҡатлы бина, Лермонтов тыҡрығы, 11 адресы буйынса урынлашҡан. Бина XIX быуаттың икенсе яртыһында Григорий Ефимович Бетулинский өсөн төҙөлә.
Тарихы
Бетулинскийҙар ғаиләһе йортҡа 1872 йылдан алып (ҡаралты) XIX быуат аҙағына тиклем хужа була. Григорий Ефимович Бетулинский губерна секретары була. Ҡатыны Мария Константиновна  менән уның ҡыҙы Наталья булған, ул 1885 йылдың 10 авгусында тыуған. Йорттоң киләһе хужаһы  булып сауҙагәр ҡатыны Мария Юрди була. Уның ире грек консулы вазифаһын биләй.
Йортто тағы бер хужаһы билдәле — ул генерал-майор Александр Иванович Крижановский. Ул йорттоң 1910 йылға тиклем йорттоң хужаһы була. Унан һуң йортҡа статский советниктың ҡатыны Федорова Валентина Владимировна хужа була.
Уның менән йәнәш 6 тәҙрәле бер ҡатлы йорт урынлаша, уны коллеж асессоры ҡатыны П. М. Работина төҙөтә. 13-сө һанлы йорт 1910 йылда төҙөлә. Уның милексеһе булып коллеж теркәүсеһе Отто Оттович Герман була. Күсемһеҙ милек 3200 һумға баһалана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тауыҡ ите
Тауыҡ ите — тауыҡтың ите, был төр ҡош ите донъяла иң киң таралғаны. Тауыҡ итендә 2,5 — 13,1 % май, 20,3 — 22,4 % аҡһым бар. Тауыҡ итенән беренсегә һәм икенсегә бирелгән ризыҡ, һалҡын һәм эҫе тәғамдарҙың төрлө төрҙәрен әҙерләйҙәр; шулай уҡ тауыҡ итен төрлө турамалар әҙерләгәндә лә ҡулланалар.
Тауыҡтың йәшен тиреһенең төҫө һәм тәпәйҙәренән самалап була. Йәш тауыҡтың тиреһе, ҡағиҙә булараҡ, аҡ, нескә була. Унда (бигерәк тә ҡанат аҫтарында) ҡан тамырҙары күренеп тора, тәпәйҙәре ваҡ ҡына тәңкәләр менән ҡаплана. Ҡарт тауыҡтың тиреһе беше, һарғылт төҫтә. Тәпәйҙәрендә эре һәм избес ҡатламдары күренгән тәңкәләре була. Әтәстең йәшен тәпәйенең арт яғында үҫеп сыҡҡан шпораның ҙурлығына ҡарап әйтергә мөмкин: йәш әтәстәрҙә (6 айға тиклем) шпора урынында ҙур булмаған оро ғына ҡалҡып тора, ә йәшәгән әтәстәрҙә — ҙур, һөйәккә әйләнгән, 2см һәм хатта унан да ҙурыраҡ, шпора була.
Тауыҡ һәм әтәстәрҙең йәшен күкрәк һөйәгенең осонан да белеп була: ҡарт ҡоштоң был һөйәге ҡатҡан һәм бөгөлмәй, ә йәштеке — һығылмалы, бөгөлөп тора.
Һурпа әҙерләү өсөн иң яҡшыһы йәшәгән, әммә бик ҡарт булмаған һәм уртаса һимеҙлектәге тауыҡ түшкәһен алалар. Сөнки себештәрҙән һәм ҡарт тауыҡтарҙан бешерелгән һурпа үтә күренмәле һәм хуш еҫле булмай. Әгәр ҙә түшкәлә артыҡ май күренһә, уны ҡырҡып алып ташларға, аҙаҡ уны иретеп, төрлө иҙмәләргә, итте ҡурғанда ҡулланырға мөмкин. Ғәҙәттә, бындай майҙы тауыҡтың эс яғынан ҡырҡып алалар.
Һалҡын тәғамдар өсөн (дерелдек, майонез аҫтындағы тауыҡ һ.б.), шулай уҡ турамаларға ҡушыуға һәр төрлө һимеҙлектәге һәм һәр йәштәге тауыҡ та ярай.
Йәнекәев Хәсән Кәрим улы
Йәнекәев Хәсән Кәрим улы (,  Яңы Ҡарғалы, Бәләбәй өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы —  17 декабрь 1984 йыл, Мәскәү, СССР) — СССР ғалимы, селекционер-емеш-еләк үҫтереү буйынса белгес, һөйәкле культураларҙың сортын өйрәнеү һәм селекцияһы буйынса белгес. Биология фәндәре докторы (1958), профессор (1960), Сталин премияһы лауреаты (1952). Сливаның 12 сортын, сейәнең 13 һәм һары сейәнең 4 сортын сығара, һырғанаҡты тикшереү менән шөғөлләнә, сейәнең, һары сейәнең, сливаның, һырғанаҡтың популяцияһын тикшереү һәм иң яҡшы төрҙәрен һайлап алыу  буйынса экспедицияларҙы ойоштороусы. Баҡсасылыҡ буйынса бер нисә халыҡ-ара конференция һәм симпозиумдарҙа ҡатнаша. «Сельскохозяйственная биология» журналының редколлегия ағзаһы.
Биографияһы
Хәсән Кәрим улы Йәнекәев 1910 йылдың 16 (29 ) ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Яңы Ҡарғалы ауылында  (хәҙер Борай районының Яңы Ҡарғалы ауылы, Башҡортостан) тыуған, дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. Урта белем алғас, йәш натуралистарҙың Мәскәү Биостанцияһына эшкә урынлаша. 1930 йылда И.В.Мичурин етәкселегендә питомникта эшләү өсөн Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкәнең Козлов ҡалаһына (хәҙер Тамбов өлкәһенең Мичуринск ҡалаһы)  күсенә  (тәүҙә-эшсе, аҙаҡ техник була), 1935 йылда И.В. Мичурин исемендәге Йәшелсә-емеш институтын (хәҙер Мичурин дәүләт аграр университеты), 1939 йылда Үҫемлекселек институты янында аспирантураны (диссертацияһының ғилми етәкселәре — профессор һәм академик В.А. Рыбников һәм Н. И. Вавилов) тамамлай. 1940—1945 йылдарҙа И.nbsp;В.nbsp;Мичурин исемендәге Үҙәк генетик лабораторияла өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын  башҡара.
1945 йылдан тормошоноң аҙағына тиклеи Мәскәү емеш-еләк станцияһында (хәҙер Бөтә Рәсәй баҡсасылыҡ һәм питомник фәне буйынса  селекция-технология институты): 1945—1957 йылдарҙа өлкән  ғилми хеҙмәткәр, 1957—1967 йылдарҙа  фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары  (1961 йылдан ) һәм селекция бүлеге мөдире була; 1967 йылдан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1968 йылдан ) 1984 йылға тиклем лаборатория мөдире, ә һуңынан һөйәкле культуралар һәм һырғанаҡ буйынса төркөм менән етәкселек итә.
1957 йылда «Биологические особенности сливы и выведение новых сортов для средней полосы СССР» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1984 йылдың 17 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — Рәсәй ҙең урта һыҙаты өсөн сейә һәм сливаның сортиментын яҡшыртыу (ул эске һәм төр-ара гибридлаштырыу, клон селекцияһы, радиацион һәм химик мутагенез ысулдарын, гибрид материалды баһалауҙың цитологик ысулдарын ҡуллана)), халыҡ, ватан һәм сит ил селекцияларының иң уңышлы сорттарын индереү менән шөғөлләнә . Сейә һәм сливаның  халыҡ селекцияһының урындағы иң яҡшы өлгөләрен йыйыу өсөн   Владимир, Рязань, Тула, Калуга, Брянск һәм Горький өлкәһенә экспедицияға барыу буйынса инициатор. Тауар  баҡсасылығын махсуслаштырыу һәм дөрөҫ урынлаштырыу мәсьәләләрен эшләй, эре баҡсалар өсөн ер һайлауҙа ҡатнаша (баҡсаларҙа сорттарҙы таратыу һәм һеркәләндереүселәрҙе һайлап алыу буйынса тәҡдимдәр урта һыҙаттың агрономия өлкәһендәге ҡағиҙәләргә ингән).
Сливаның 12, сейәнең 13, һары сейәнең 4 сортын сығара, Владимир, Шубинка һәм Любский сейәләренең клон селекцияһын үткәрә. Алынған сорттарҙа ҡырыҫ ҡыштарҙың уңайһыҙ шарттарынан һуң һалҡынға һәм тергеҙелеү һәләтенә ҙур иғтибар бирелә. 1978/79 йылғы һалҡын ҡыштан һуң  селекция бүлеге хеҙмәткәрҙәре Х. К. Йәнекәйев етәкселегендә ябай сейә (Мәскәү Гриоты, Сильва, ҡара Ширпотреб, Шубинка) һәм йорт сливаһының  (Ҡыҙыл Скороспелка, Смолинка,  Тимирязев иҫтәлеге, Ҡара Тула, Сухановский, Миләүшә)  сорттарын сығара, улар һыуыҡтарҙан зыян күргәндә юғары тергеҙелеү һәләтенә эйә булыуы менән айырылып тора. Ҡыҙыл Уссурий сорты (Уссурий сливаһы (Prunus ussuriens)) менән Клаймекс сортын (Америка сливаһы (Prunus americana)) берләштереп, төр-ара гибридлаштырыуҙы уңышлы ҡуллана, һәм һалҡынға сыҙамлы продуктив Скороплодный сортын ала, ул  ҡыш уртаһында 40-°C тиклем һалҡынды, температура кимәленең ныҡ айырмаһы булған осраҡта йылынан минус 35 °C тиклем еңел үткәрә. Агроном-помолог С.Н.Саттарова менән бергә  200-ҙән ашыу сейә  һәм 300 ашыу слива сортын  өйрәнә, был культураларҙың  24000 ашыу гибридлы сәсмәлеген үҫтерә, улар араһынан 50  перспективалы формалары һайлап алына һәм үрсетелә.
Һары сейәнең төньяҡ шарттарына яйлаштырылған сортына нигеҙ һалыусы, селекционер А.И. Евстратов менән берлектә тәүге тапҡыр Үҙәк төбәк өсөн Фатеж, Чермашная һәм Синявская һары сейәһенең беренсе адаптациялы һәм юғары сифатлы сорттарын айыра. 1975—1984 йылдарҙа селекция өсөн перспективалы башланғыс формалар айырып алыу маҡсатынан һырғанаҡты тикшеренеү менән шөғөлләнә, ҡырағай һырғанаҡ популяцияһын өйрәнеү өсөн Бүрәт Республикаһы, Ҡырғыҙстан һәм Калининград өлкәһенә экспедициялар ойоштора.
Ҡулланыуға рөхсәт ителгән, селекция ҡаҙаныштарының дәүләт реестрына индерелгән Х.К. Йәнекәев, уның коллегалары һәм уҡыусылары сығарған сорттар:
Голландия, Бөйөк Британия, Канада, Италия, Франция, Югославия, Германия һәм Норвегияла баҡсасылыҡ буйынса халыҡ-ара конференция һәм симпозиумдарҙа ҡатнаша. СССР Юғары белем министрлығы ҡарамағында Юғары аттестация комиссияһы пленумы ағзаһы, ВАСХНИЛ баҡсасылыҡ секцияһы һәм РСФСР Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында емеш-еләк, еләк һәм виноград сорттарын һынау буйынса Дәүләт комиссияһы ағзаһы,   «Сельскохозяйственная биология»  журналының редколлегияһына  инә.
4 фән докторы һәм 12 кандидаттың ғилми етәксеһе.
170-тән ашыу ғилми эш яҙа. Ҡайһы бер эштәре:
Танылыуы һәм наградалары
«Слива, абрикос, ҡурай еләге, ҡарағат, баҡса ҡайын еләгенең һәм крыжовниктың яңы ҡиммәтле сорттарын  производствоға  индереүе өсөн» Сталин премияһы лауреаты (1952) РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949) ,
Хәсән Кәрим улы иҫтәлегенә ғилми конференциялар үткәрелә;  уның 105 йәше тулыуы уңайынан  «Селекция косточковых культур: направления, задачи и перспективы развития» ғилми конференция ҡарарында  «селекция һәм һөйәкле культуралар генетикаһы үҫешенә  айырым ҙур өлөш индергәне һәм эштәренең айырым фәнни һәм практик әһәмиәте» билдәләнә.
Жуковская һәм Коринка төрҙәрен берләштереүҙән алынған сорт уның хөрмәтенә «Йәнекәев иҫтәлегенә» тип атала.
Васенина Тамара Петровна
Васенина Тамара Петровна (15 ғинуар 1933 йыл) — Иваново өлкәһе Фурманов районы «Заря» совхозының баш зоотехнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Тамара Петровна Васенина (ҡыҙ фамилияһы Дубкова) 1933 йылдың 15 ғинуарында Иваново өлкәһе Шуйский районы Боняково ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1950 йылда шул уҡ районда урынлашҡан Колобово ауылында урта мәктәпте тамамлағас, институтҡа уҡырға инә.
Иваново ауыл хужалығы институтының зоотехния бүлеген тамамлағай. Йүнәлтмә менән шул уҡ өлкәлә урынлашҡан Фурмановский районындағы «Заря» совхозында зоотехник булып 18 йыл эшләй. Бында кейәүгә сыға һәм Васенина булып китә. Совхоз кострома тоҡомло һөт малы үрсетеү буйынса махсуслашҡан була. Хужалыҡ ауыр хәлдә була: һыйыр аҙбарҙарында санитария шарттары тураһында хыялланырға ғына тура килә, аҙыҡ етмәй, бер һыйыр башына йыл һауымы 1800 килограмдан артмай.
Тәүге ун йылда йәш зоотехник селекция — көтөү һанын арттырыу һәм һайлап алыу эше менән шөғөлләнә. 1965 йылға эре мөгөҙлө мал һаны 800 баштан 2,5 мең башҡа тиклем арта. Һәр һыйырҙан уртаса һөт һауым 4 мең килограмға яҡынлаша. Һөт ҡуйылығы буйынса ла хужалыҡ өлкәлә иң яҡшы күрһәткес бирә. Һәм был малсыларҙың тырыш хеҙмәте, коллектив менән оҫта етәкселек итеү һәм хужалыҡты һаҡсыл алып барыу һөҙөмтәһе була.
1966 йылдың 22 март указы менән малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукция етештереү һәм әҙерләп тапшырыу буйынса өлгәшкән уңыштары өсөн, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Васенина Тамара Петровнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Һуңғараҡ Т. П. Васенина совхоздың баш зоотехнигы, директоры булып эшләй. «Заря» малсылары үҫтереү «затлы» тоҡомдо үҙ фермаһы өсөн генә түгел, ә башҡалар өсөн дә үҫтергән, һәм ул тоҡом өлкәнең башҡа хужалыҡтарына ла, унан ситкә лә таралған. 1971 йылда Васенина Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә.
1972 йылда һөт-ит совхоздар тресына директор урынбаҫары вазифаһына күсерелә. Артабан «Овощепром» тресында һәм һуңғараҡ «Ивановский» совхозында баш зоотехник булып эшләй. 1979 йылдан, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, Иваново ауыл хужалығы институтында хеҙмәт итә, доцент ғилми дәрәжәһенә эйә була. Уның иҫәбендә тиҫтәнән ашыу фәнни хеҙмәт, үҙәк һәм өлкә матбуғатындағы сығыштары.
Иваново ҡалаһында йәшәй.
Баҡый (Белорет районы)
Баҡый (Бакеево) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 453552, ОКАТО коды — 80211816006.
Тарихы
Баҡый ауылына 1711 йылда нигеҙ һалынған.
Баҡый ауылы Стәрлетамаҡ өйәҙе Гәрәй-Ҡыпсаҡ улусына ингән булған. Ул һәм ошо уҡ улустан Норош, Өмөтбай һәм Хәйбулла хәҙер Белорет районына инә.
Улар араһында халыҡ һәм хужалыҡтар һаны буйынса Баҡый ауылы айырылып торған, унда 1795 йылда 30 йортта 100 кеше йәшәгән. Илле йылдан һуң Баҡыйҙа 358 кеше һәм 80 хужалыҡ иҫәпләнгән. Ауылдың икенсе исеме — Ирмәк.
Тәүге төпләнеүсе һәм уның балалары тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Халыҡтың төп шөғөлө малсылыҡ булған. Игенселек менән күп шөғөлләнмәгәндәр: 1843 йылда йәшәгән 358 кеше иҫәбенән 96 бот ужым игене сәселгән.
Алтмышынсы йылдарҙа Баҡый ауыл Советында 800-ҙән ашыу кеше иҫәпләнгән. Мәктәптә уҡыусылар һаны 120-гә еткән булған. Мәктәптең интернаты ла булған. Үкенескә күрә, Зөбәй Үтәғолов исемен йөрөткән мәктәп, балалар һаны кәмегәс, 2008 йылда ябылған. Мәктәптә урынлашҡан музей аҙмы-күпме һаҡланған.
Ауылда китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Белорет районының тау-ташлы төпкөлөндә урынлашҡан ауылға барып етеүе еңел түгел - юлдар хөрт. Етмәһә, оҙаҡ йылдар күрше Ғафури районы яғынан ауылға бара торған юлда Еҙем йылғаһы аша ныҡлы күпер булманы. 2017 йылда, ниһайәт, күпер төҙөлөп бөтөп, файҙаланыуға тапшырылған. Хәҙер уның аша йөк машиналары ла үтеп йөрөй ала.
Ауылды бейк-бейек Йыуанташ, Бизмәнташ, Ҡалыу, Алабейә, Әсҡәт тауҙары уратып алған.
Ашыҡлы
Ашыҡлы (Ашехла) — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының уң ярына тамағынан 334 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ульяновск өлкәһе
Ульяновск өлкәһе (Ульяновская область) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Волга буйы федераль округы составына инә. Административ үҙәк — Ульяновск ҡалаһы.
1943 йылдың 19 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы фарманы менән ойошторолған.
География
Ульяновск өлкәһе Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяҡ-көнсығышында, Урта Волга буйында урынлашҡан. Төньяҡтан көньяҡҡа — 250 км-ға (52o 31' — 54o 53' так как), көнбайыштан көнсығышҡа 290 км-ға (45o 48' — 50o 15' к.о.) һуҙылған. Өлкәнең дөйөм майҙаны 37,2 мең км² тәшкил итә. Территорияһы буйынса Рәсәй Федерацияһында 59-сы урынды һәм Волга буйының һигеҙ төбәктәре араһында һуңғы урынды биләй.
Көнсығышта — Һамар өлкәһе, көньяҡта — Һарытау өлкәһе, көнбайышта — Пенза өлкәһе һәм Мордовия, төньяҡта — Сыуашстан һәм Татарстан менән сиктәш.
Волга йылға өлкә территорияһын ҡалҡыулы Уң яр буйы һәм уйһыулы Һул яр буйына (Волга аръяғы) бүлә.
Административ-территориаль бүленеш
Ульяновск өлкәһендә муниципаль берәмектәрҙең дөйөм һаны 167 тәшкил итә, шуларҙан:
Халҡы
Рәсәй дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе  кеше тәшкил итә. . Халыҡ тығыҙлығы — 0 кеше/км2. Ҡала халҡы — 0 %.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең милли составы түбәнгесә :
Ульяновск өлкәһендә 1989 йылда — 1393, 2002 йылда — 1217 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Иванова Татьяна Николаевна
Иванова Татьяна Николаевна (16 сентябрь 1926 йыл — 26 декабрь 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй терапевт-кардиологы, профессор. Медицина фәндәре докторы.
Биографияһы
Татьяна Иванова табип ғаиләһендә тыуа; уның ике олатаһы ла хәрби табип була. 1936 йылда ғаилә Архангельск ҡалаһына күсеп килә. 1943 йылда атә-әсәһе вафат була. Балаларҙы әсәһенең һеңлеһе Мария Пеккель тәрбиәгә ала. 1944 йылдан алып 1949 йылға тиклем Татьяна Иванова Архангельск дәүләт медицина институтында уҡый, уны ҡыҙыл диплом  менән тамамлай, артабан профессиональ карьераһын ошо уҡыу йортоноң   терапия кафедраһында  үткәрә (1963—1965 йылдарҙа — доцент, 1965—1997 йылдарҙа — кафедра мөдире, 1997 йылда — кафедра профессоры). 1962 йылда Ленинград санитар-гигиена институтында «Клиника атипичных форм инфаркта миокарда и прединфарктных состояний» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 12 йыл үткәс, А. Н. Бакулев исемендәге йөрәк тамыр хирургияһы ғилми-тикшеренеү институтында  «Клиника атипичных форм инфаркта миокарда и прединфарктных состояний»  тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1977 йылдан — профессор.
1940 йылдарҙа Иванова Архангельск медицинаһына электрокардиографияны индереү буйынса беренселәр араһында була. Артабан уның инициативаһы буйынса һәм терапия кафедраһы һәм 1-се ҡала клиник хеҙмәткәрҙәре ҡатнашлығында махсуслашҡан тромбоэмболик бригада ойошторола, ул  ауырыуҙарҙың йорттарына йөрөй. 1964 йылда Архангельскиҙа  киҫкен миокард инфаркты менән ҡатмарлаштырылған тахиркадиялы  пациентҡа  беренсе булып электроимпульслы дефибрилляцияны уңышлы үткәрә;  ошо мәлдән төбәктә  кардиореанимация үҫеш ала.
Графтар теорияһы
Графтар теорияһы — дискретлы математиканың графтар үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. Дөйөм мәғәнәлә граф ҡабырғалар менән тоташтырылған түбәләр (төйөндәр) күмәклегенән ғибәрәт. Иң теүәл билдәләмә буйынса, граф тип G = (V, E) парҙары күмәклеге атала, бында V теләһә ниндәй иҫәпләү күмәклегенең аҫкүмәклеге, ә E — V \times V-тың аҫкүмәклеге.
Графтар теорияһы, мәҫәлән геоинформацион системаларҙа (ГИС) ҡулланыла. Булған йәки яңынан проектланыусы өйҙәр, ҡорлмалар, кварталдар һәм башҡалар түбәләр, ә уларҙы тоташтырыусы юлдар, инженер селтәрҙәре, электр тапшырыу линиялары һәм башҡалар — ҡабырғалар итеп ҡарала. Бындай графта башҡарылған төрлө иҫәпләүҙәрҙе ҡулланыу, мәҫәлән, иң ҡыҫҡа урап үтеү юлын йәки иң яҡын аҙыҡ-түлек магазинын табырға, оптималь маршрут планлаштырырға булышлыҡ итә.
Графтар теорияһы барлыҡҡа килеү тарихы
Леонард Эйлерҙы графтар теорияһына нигеҙ һалыусы тип һанайҙар. 1736 йылда үҙенең хаттарының береһендә ул Кёнигсбергтың ете күпере проблемаһын әйтеп бирә һәм сиселешен тәҡдим итә, аҙаҡ был мәсьәлә графтар теорияһының классик мәсьәләләренең береһе булып китә. «Граф» терминын беренсе булып 1878 йылда билдәле инглиз математигы Джеймс Джозеф Сильвестр (1814—1897) үҙенең «Nature» мәҡәләһендә ҡуллана.
Графтар теорияһы терминологияһы
Графтар теорияһы терминдары һүҙлеге (терминологияһы) әлеге көндә ҡәтғи билдәләнмәгән. Атап әйткәндә, Гудман, Хидетниеми, 1981 монографияһында әйтелгән: «Программалау донъяһында ике „граф“ йәки „селтәр“ терминдарының ҡайһыһын һайлау тураһында берҙәм фекер юҡ. Беҙ „селтәр“ терминын һайланыҡ, сөнки ул, күренеүенсә, ғәмәли өлкәләрҙә йышыраҡ осрай». «Түбә/нөктә» терминдары менән дә шундай уҡ хәл".
Граф төрҙәре:
Графтарҙы яҫылыҡта һүрәтләү
Графтарҙы яҫылыҡта һүрәтләгәндә йышыраҡ шундай тамғалауҙар системаһы ҡулланыла: графтың түбәһе нөктә менән йәки, түбәнең мәғәнәһе асыҡланғанда, тура дүртмөйөштәр, овалдар һәм башҡалар менән һүрәтләнә, уларҙың эсендә түбәнең (алгоритмдарҙың блок-схемалары графтарының) мәғәнәһе асыла. Әгәр түбәләр араһында ҡабырға булһа, ул саҡта ярашлы нөктәләр (фигуралар) һыҙыҡ йәки дуға менән тоташтырылалар. Йүнәлешле граф осрағында дуғалар уҡтар менән алмаштырылалар, йәки ҡабырғаның йүнәлешле булыуын асыҡ күрһәтәләр. Ҡайһы берҙә ҡабырға янына уның мәғәнәһен асыусы аңлатма яҙыу урынлаштыралар, мәҫәлән, сикле автоматтарҙың күсеү графтарында. Планар һәм планар булмаған графтар була. Планар граф — һүрәттә (яҫылыҡта) ҡабырғаларын киҫештермәй һүрәтләргә мөмкин булған граф ул (иң ябайҙары — өсмөйөш йәки бәйле түбәләр пары), шулай булмаһа граф планар түгел. Әгәр графтың циклдары булмаһа (һис юғы, ҡабырғаларын һәм түбәләрен баштағы түбәгә әйләнеп ҡайтырлыҡ бер тапҡыр урап үтеү юлы булған), был осраҡта уны «ағас» тип атау ҡабул ителгән. Графтар теорияһында ағастарҙың мөһим төрҙәре — бинар ағастар, унда һәр түбәнең бер инеүсе ҡабырғаһы һәм теүәл ике сығыусы ҡабырғаһы бар, йәки һуңғыһы булып тора — сығыусы ҡабырғалары юҡ һәм бер тамыр түбәһе бар, уға инеүсе ҡабырға юҡ.
Графтың һүрәтләнешен графтың (абстрактлы структура) үҙе менән бутарға ярамай, сөнки бер графҡа берҙән артыҡ график күҙаллауҙы ярашлы ҡуйырға мөмкин. Һүрәтләү тик түбәләрҙең ҡайһы парҙары ҡабырғалар менән тоташтырылған, ә ҡайһылары юҡ икәнен күрһәтеү бурысын үтәй. Йыш ҡына практикала, ике һүрәтләү бер үк графтың моделдәре буламы тигән һорауға яуап биреүе ҡыйын була (икенсе төрлө әйткәндә, һүрәтләүҙәргә ярашлы графтар изоморфлы буламы). Мәсьәләгә бәйле рәүештә, бер һүрәтләүҙәр икенселәренә ҡарағанда асығыраҡ картина бирә.
Графтар теорияһының ҡайһы бер мәсьәләләре
Графтар теорияһына шулай уҡ күп кенә бөгөнгө көнгә хәл ителмәгән математик проблемалар инә.
Сенегал
Сенегал (фр. Sénégal), рәсми атамаһы Сенегал Республикаһы (фр. République du Sénégal) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. Дәүләттең исеме Сенегал йылғаһынан килеп сыҡҡан.
Этимологияһы
«Сенегал» топонимы гидронимдан — илдең төньяҡ сиге буйлап аҡҡан Сенегал йылғаһынан килеп сыға. Гидроним «Сангана» батшалығының исеменә барып тоташа, уны ун беренсе быуаттағы ғәрәп яҙыусыһы һәм географы Әл-Бәкри телгә ала. Ғәрәп авторҙары ун алтынсы быуатта гидронимды «Сингилу» формаһында, ә Европа диңгеҙселәре «Сенега» рәүешендә телгә ала. Топоним бербер этнонимы «сангая»ға нигеҙләнеүе мөмкин, ул бербер ҡәбиләләренең санхажиҙар союзын (ғәр. صنهاجة‎ Ṣanhaja; бербер. ⵉⵥⵏⴰⴳⴻⵏ Iẓnagen) билдәләү өсөн ҡулланылған, уны ғәрәп сығанаҡтары IX быуаттан телгә ала.
Альтернатив ҡараш та бар: Сенегал атамаһы — Серер динендәге юғары илаһ Рог атамаһының һәм o galдың комбинацияһының боҙолған ғәрәп версияһы. Шулай уҡ волоф теленән үҙләштерелгән версияһы буйынса, ул Sunuu Gaal һүҙенәнен килеп сыҡҡан, был «беҙҙең каноэ» тигәнде аңлата, сөнки Сенегал йылғаһының тамағында һәр ваҡыт балыҡсылар кәмәһе күп булған.
Атамаһының килеп сығыу версияларына ҡарамаҫтан, португалдар ваҡытында, ә һуңынан француз колонизацияһы ваҡытында гидроним формаһы һәм артабан, шуға ярашлы, топоним — Сенегал нығына.
География
Сенегал — тигеҙлектә, саванналар зонаһында һәм субэкваториаль бүлкәттең һирәк урманлы зонаһында урынлашҡан ил. Көньяҡ-көнсығышта 500 метрға тиклем айырым бейеклектәр осрай.
Климаты субэкваториаль, төньяҡта ҡоро, көньяҡта дымлыраҡ. Уртаса температура: ғинуарҙа — 23, июлдә 28 градус самаһы.
Сенегал территорияһынанда даими ағымлы ике ҙур йылға — төньяҡта Сенегал һәм көньяҡта Казаманс аға. Башҡа йылғаларҙың күбеһе ҡоро осорҙа тулыһынса тиерлек кибә.
Хайуандар донъяһы
Саванналарҙа антилопалар осрай, ә төпкөл урындарҙа шакалдар, гиеналар, леопардтар һәм гепардтар йәшәй. Ваҡ кимереүселәр, ҡоштар, һөйрәлеүселәр, бөжәктәр (шул иҫәптән цеце себене) күп. Яр буйы һыуҙары балыҡтарға, шул иҫәптән акулаларға ла бай.
Население
Халыҡ һаны 18,1 млн кеше тәшкил итә (2022 йылдың ғинуарына баһа).
Йыллыҡ үҫеш 0,7 % тәшкил итә (тыуым кимәле — бер ҡатын-ҡыҙға 1,8).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 59 йәш.
Этник составы: 20 этник төркөм, шуларҙың иң күп өлөшө — волоф (43 %), фульбе (24 %) һәм серер (15 %).
Рәсми тел — француз теле, унда халыҡтың 90 процент самаһы төрлө кимәлдә белә, милли телдәр статусын ғәрәп теле (хассания), баланта-ганжа һәм башҡалар йөрөтә. Илдә бөтәһе 36 тел таралған. Һаңғырауҙар өсөн белем биреүҙә Американың һаңғырау миссионеры Эндрю Фостер индергән америка ишаралар теле ҡулланыла.
Грамоталылыҡ: ирҙәр — 51 процент, ҡатын-ҡыҙҙар — 29 процент (2002 йыл).
Мосолмандар халыҡтың 94 процентын тәшкил итә, христиандар — 5 %, урындағы дини инаныуҙар — 1 %. Күпселек христиандар — католиктар, әммә шулай уҡ баптистар, адвентистар, пятидесятниктар бар.
Ҡала халҡы — 82 % (2008 йыл баһаһы). Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) йоҡтороу — 1 % (2007 йыл баһаһы).
Колонияға тилемге осор
Яҡынса XI быуатта Сенегалда ислам дине өҫтөнлөк итә башлай.
XIV быуатта төбәктә бер нисә батшалыҡ була, уларҙың иң көслөһө — Джолоф.
XV быуатта Сенегал ярҙарында европалылар күренә башлай. Тәүгеләре португал диңгеҙселәре була, ә 1633 йылда илгә инглиз һәм француз сауҙагәрҙәре аяҡ баҫа. XVII—XVIII быуаттарҙа Европа менән Африка араһындағы сауҙала ҡолдар менән һатыу итеү торған һайын ҙурыраҡ урын ала бара. Африка хакимдары күршеләренә һөжүм итеп әсирҙәр алған һәм уларҙы европалыларға һатҡан.
Колония осоро
XVII быуат уртаһынан XIX быуат аҙағына тиклем Көнбайыш Африка территорияларын Франция колонизациялай. Тәүҙә француздар Сенегал компанияһын ойошторалар, ә 1638 йылда Сенегал йылғаһы тамағында Сен-Луи сауҙа портына нигеҙ һалалар (1659 йылдан Сен-Луи ҡалаһы). Ул сауҙа факторияһына һәм француз флоты өсөн йөк күсереп тейәү үҙәгенә әйләнә. 1693—1814 йылдарҙа Англия менән Франция араһында Сенегалдың яр буйы өсөн көрәш бара. XIX быуаттың икенсе яртыһында француздар Сенегалдың эске райондарын үҙләштерә башлай. 1848 йылда Сенегалда ҡоллоҡ тыйыла. Француздар Сенегалдағы биләмәләрен киңәйтә һәм эске райондарҙы буйһондора. 1860 йылда Сенегалдың иң ҙур ҡәбиләһе тукулерҙар башлығы Хадж Омар Франция протекторатын таный һәм 1890 йылға Сенегалдың бөтә ҡәбиләләре лә француздарға буйһона. Француздар Сенегалдан ҡытай сәтләүеге сығаралар, аҙ миҡдарҙа алтын табыла. 1885 йылда Сен-Луи — Дакар тимер юлы төҙөлә. 1895 йылда Сенегал француз Көнбайыш Африкаһының өлөшөнә әйләнә, ә 1902 йылда Дакар был колонияның хакимиәт үҙәге була. Ҡайһы берҙәр Франция гражданлығын ала башлай. Бөтә Көнбайыш Африканың колониаль хакимиәт органдары өсөн ҡара тәнлеләрҙән кадрҙар әҙерләүсе уҡыу йорттары асыла. Африкандарҙан француз армияһы частары — сенегал уҡсылары батальондары төҙөлә башлай. 1909—1923 йылдарҙа Дакарҙан күрше француз колонияһы Малиға тимер юл һалына. 1959—1960 йылдарҙа Сенегал Мали менән берләштерелә. 1946 йылда Сенегалда йәшәүселәргә барыһына ла Франция гражданлығы бирелә, ә Сенегал үҙе Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы статусын ала.
Административ бүленеше
Сенегал территорияһы 14 өлкәгә бүленә, уларҙың һәр береһе менән Өлкә советы идара итә. Үҙ сиратында, өлкәләр 113 округҡа бүленгән 45 департаменттан тора (уларҙың береһенең дә административ функцияһы юҡ).
Иҡтисады
Сенегал иҡтисады насар үҫешкән. Төп тәбиғи ресурстар — фосфориттар, баҡыр, алтын. Йән башына эске тулайым продукт 2008 йылда — 1600 доллар. 2007 йылда эшһеҙлек 48 % тәшкил итә.
Эшләүселәрҙең 75 проценттан ашыуы (тулайым эске продукттың 14 проценты) ауыл хужалығында мәшғүл. Продукцияһы — арахис, тары, кукуруз, сорго, дөгө, мамыҡ. Эре мөгөҙлө мал һәм ҡош үрсетәләр, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр.
Сәнәғәт өлкәһендә (тулайым эске продукттың 23 проценты) ауыл хужалығы продукцияһын һәм балыҡ эшкәртелә, фосфат, шулай уҡ тимер мәғдәне, цирконий һәм алтын сығарыла.
Эске тулайым продукттың 63 проценты хеҙмәтләндереү өлкәһенә тура килә.
Тышҡы сауҙа
Экспорт — 3,59 миллиард доллар (2017 йылда) — балыҡ һәм диңгеҙ продукттары (15 процент) нефть продукттары (13 процент), фосфаттар һәм улар нигеҙендәге химикаттар (11 процент), алтын (10 процент), шулай уҡ ауыл хужалығының башҡа продукцияһы (шул иҫәптән арахис — 2,8 процент).
Төп һатып алыусылар — Мали (780 миллион доллар), Һиндостан (414 миллион доллар), Швейцария (295 миллион доллар), Ҡытай (158 миллион доллар) һәм Испания ($154 млн).
Импорт — 7,89 млрд доллар. (2017 йылда) — машиналар һәм ҡорамалдар (16,6 %), нефть продукттары (11 %) һәм сей нефть (6 %), аҙыҡ-түлек (башлыса дөгө һәм бойҙай), дарыуҙар, металдар.
Төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай (974 млн доллар), Франция (961 миллион доллар), Һиндостан (604 млн доллар), Нигерия (491 миллион доллар) һәм Нидерландтар (431 миллион доллар).
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәре (АКТ) илдәренең халыҡ-ара ойошмаһы ағзаһы булып тора.
Спорт
Илдең спорт тарихында иң ҙур уңышҡа футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы өлгәшә. 2002 йылда Японияла һәм Кореяла үткән донъя чемпионатында команда сирек финалға тиклем барып етә, белгестәр быны көтмәй. Шулай уҡ команда 2021 йылда төп континенталь трофейҙы — Африка милләттәре кубогын яулай. Команда ФИФА командалары исемлегендә 27-се урынды биләй.
Сенегал, атап әйткәндә, уның баш ҡалаһы Дакар — элек Париж — Дакар булараҡ билдәле булған планетаның төп ралли-рейдтарының береһенең традицион финишы урыны. Әлеге ваҡытта финиш урыны буйынса Дакар тип йөрөтәләр. Әммә 2008 йылда террористик хәүеф арҡаһында уҙыш туҡтатылғандан һуң, ойоштороусылар 2009 һәм 2010 йылдарҙағы уҙышты Төньяҡ Африкала үткәреүҙән баш тартып, уны Көньяҡ Америкаға күсерәләр.
Селтәрлеуртаташ
Селтәрлеуртаташ (Селтербиуртаташ) — Башҡортостандың көньяғында, Көньяҡ Урал тауҙары алдында, Ишембай районында урынлашҡан урын-ер.
Селтәрлеуртаташ Һикәҙе йылғаһының (Егән йылғаһы ҡушылдығы) уң ярында, Маҡар ауылының көнсығышында, «Ишембай» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан. Аныҡ урыны: Маҡар лесхозы, Маҡар лесничествоһы, 46-сы квартал (2, 3-сө бүлемдәр).
Селтәрлеуртаташ Һикеяҙ йылғаһының текә ташлы төп яры яйлаһының бер өлөшө булып тора, бейеклеге йылға кимәленән 40 м тәшкил итә. Ландшафы туғайлашҡан киң япраҡлы ағастарҙан (йүкә ҡатнаш һалпыш аҡ ҡайын) һәм элекке урман урындарында хасил булған туғайҙарҙан тора. Ере һоро тау‑урман һәм кәҫле-көлһыу тупраҡлы.
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1985 йыл 26 декабрь ҡарары менән был төбәк ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Айырыуса һаҡланыусы был объекттың майҙаны 5,2 гектар тәшкил итә. Уның төп тәғәйенләнеше — тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм тергеҙеү.
Төбәктә һирәк осраған үҫемлектәр — ябай абаға, сантолина япраҡлы әрем, шиверекия үләне, төньяҡ шиверекияһы һәм башҡалар үҫә.
Тау битләүендә уникаль шишмәләр бар. Битләүҙән карст сығанағы булған Аллғыуат шишмәһе ағып сыға. Һыуы минералдарға бай һәм шифалы тип һанала. Уның бер өлөшө һыу үткәргес торбалар буйлап Маҡар ауылы халҡын тәьмин итеүгә хеҙмәт итә, тағы бер өлөшө Һикеяҙ йылғаһына ағып төшә.
Атамаһының Селтербиуртаташ тигән варианты тауҙар уртаһынан селтерләп ағып сыға тигән төшөнсәнән барлыҡҡа килгән.
Земство идаралығы бинаһы (Бәләбәй)
Земство идаралығы бинаһы ― XX быуат башындағы модерн архитектураһы бинаһы, Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһында Совет урамы, 11 адресы буйынса урынлашҡан. Әлеге ваҡытта бында — Һамар дәүләт техник университеты филиалы.
Тарихы
1912 йылда ике ҡатлы кирбес бина земство идаралығы ихтыяждары өсөн төҙөлә. 1919 йылда унда ул ваҡытта Граждандар һуғышында РККА-ның Көнсығыш фронтында һуғышҡан РККА-ның 5-се армияһының штабы, сәйәси бүлеге, «Беҙҙең юл» гәзите редакцияһы урынлаша. Гәзит редакцияһы составында чех яҙыусыһы Ярослав Гашек эшләй.
1922—1930 йылдарҙа элекке земство идаралығы бинаһында урынлашҡан кантон башҡарма комитеты һәм кантон партия һәм комсомол комитеттары урынлаша. 1930—1936 йылдарҙа бында Урал алды Сыуаш педагогия техникумы урынлаша.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 1941−1943 йылдарҙа бында дөйөм ғәскәри, артиллерия, хәрби-һауа, хәрби-диңгеҙ, автобронетанк факультеттары менән В. И. Ленин исемендәге хәрби-сәйәси академия эвакуациялана. Академия курсанттары юғары һәм урта звено сәйәси хеҙмәткәрҙәр булып китә, уны Башҡортостандың бик күп етәксеһе тамамлай.
1943—1994 йылдарҙа бында Бәләбәй ауыл хужалығы техникумы урынлаша. Әлеге ваҡытта бинала Һамар дәүләт техник университетының Архитектура-төҙөлөш институты филиалы эшләй.
Оло Алач
Оло Алач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эней
Баласағы һәм йәшлеге
Эней —Анхис һәм Афродитаның улы, Идала тыуа. Уны тау нимфалары үҫтерә. Спартаға Парис менән бергә бара.
Троя һуғышы
Троянан атаһы Анхисты арҡаһына йөкмәп сыға. Энейҙың атаһын нисек ҡәҙерләгәнен күргән эллиндар, уларға теймәй, үткәреп ебәрәләр. Лесху фаразы буйынса, Неоптолем уны ҡулға ала. Арктин фаразы буйынса, Троянан киткәс, атаһы менән Идаға китә.
Греция традициялары
Греция фаразы буйынса, Эней Троя ҡолағандан һуң Троадала ҡала һәм һуңынан бөтә троя халыҡтарының хакимы була. Һуңыраҡ дәүергә ҡараған хикәйәттәрҙә Эней иҫән ҡалған дардандар менән диңгеҙ аръяғына күсеп китә (Эпир йәки Фессалияға).
Этрустарҙа
Этрусктарҙа Эней төшөрөлгән 58 ваза билдәле
Латино-римдәрҙә
Энейҙы Лацийҙа хөрмәт итеүҙәре тәү тапҡыр б.э.т. VI быуатта уҡ билдәләнә: Лавиний храмында Энейҙың бай кенотафы һаҡлана. Рим дәүләте нең ҡеүәте артыу менән, Рим гә Энейҙың нәҫеле нигеҙ һалған, тигән легенда тыуа. Вергилий фаразында, Эней Әхәт оҙатыуында янған Трояны ташлап сығып китә. Үҙе менән ҡатыны Креусаны, улы Юланы һәм елкәһенә күтәреп атаһы Анхисты ла алып сығара. Креуса артта ҡалып һәләк була, уның шәүләһе Эней алдында пәйҙә булып, уның бөйөк хаким булып китәсәген юрай. Эней иҫән ҡалған трояндарҙы йыя, улар Трояны 20 карапта ташлап китәләр. Гектор, Креуса, Полидоррҙың юрауҙарын яңылыш аңлап, Эней башта Фракияға, шунан һуң Критҡа китә; аҙаҡ үҙ хатаһын аңлап, Гесперияға йүнәлә һәм көнбайышҡа табан барғанда Сицилияға барып эләгә.
Эней Олимп янында Македонияла йәшәй башлай. Фракияла үлә. Ике ҡыҙын Кодона һәм Анфемонаны кейәүгә Нисала бирә, һуңыраҡ улы Ромул тыуа. Гелена Энейға бүләккә Неоптолемдың хәрби кейемен һәм ҡоралын бүләккә бирә.
Энейҙың караптары Лация ярҙарына етеп килгәндә уны күрә алмаған Гера дауыл ебәрә. Ел, тулҡындар флотты Карфаген ярҙарына килтереп ырғыта. Бында батырға Карфагенға нигеҙ һалыусы Дидона ғашиҡ була. Гера һәм Афродита Эней менән Финикия һылыуын ҡауыштырырға теләйҙәр, ләкин Зевс Меркурий аша Энейға Карфагендан сығып китергә әмер бирә. Дидонаға ғашиҡ Эней ғазаплана, сөнки һөйгәне янында ҡала ла алмай, үҙе менән дә уны алып китә алмай. Тәҡдире ҡушыуы буйынса, ул Лацияла Лавинияға өйләнергә тейеш. Уларҙың тоҡомо Рим гә нигеҙ һаласаҡ. Эней Дидонаны ташлап китә. Дидона офоҡта Эней флотының елкәндәрен күреп, үҙен үҙе үлтерә. Дидона шәүләһенең Энейға ҡарата әйтелгән ҡарғышы киләсәктә Карфаген менән Рим дең Пуник һуғышта дошман буласаҡтарын күрәҙәләй. Эней тағы Сицилия ярҙарына табан йөҙә. Бында ул атаһының ҡәберендә шул замандағы йолаларҙы атҡарғас, Кумаға китә. Буласаҡ яҙмышын белер өсөн Эней Кум Сивиллаһының кәңәше буйынса үлгәндәр батшалығына төшә. Элизиумдағы Анхиздың шәүләһе Энейҙың үҙенә лә, Рим дәүләтенә лә данлыҡлы киләсәк юрап бирә.
Эней Лацияла
Лацийға ҡайтҡас Эней, аборигендарҙың батшаһы Латиндан ҡала төҙөр өсөн ер ала. Латин Энейға ҡыҙы Лавинияны кейәүгә бирергә вәғәҙә итә. Әммә Лавиния быға тиклем рутулдар батшаһы Турнуға вәғәҙә ителгән була. Турну трояндарға һәм Латинға ҡаршы яу аса. Эней һәм Латин Эвандр менән берләшәләр. Эней менән Турн көс алышалар, Эней еңә һәм Лавинияға өйләнә.
Троя дәүләте емерелеүенә дүртенсе йыл киткәндә Латин вафат була. Уның үлеменән һуң Эней өс йыл латиндар менән хаким итә.
Мезенций менән булған һуғышта Эней Нумикий йылғаһында һәләк була. Нумикий һыуҙары Энейҙан кеше сифаттарын йыуып төшөрәләр ҙә уны Индигет аллаға әйләндерәләр.
Лопатка (Кеть ҡушылдығы)
Лопатка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 798 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оло Маза
Оло Маза — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 2130 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҫҡан
Баҫҡан (Баскан) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше .Почта индексы — 453540, ОКАТО коды — 80211822010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ачандара дольмендары
Ачандара дольмендары —  II мең йыллыҡтың 1-се яртыһындағы дәүләт әһәмиәтендәге ҡомартҡылар. Абхазияла Гудаут муниципаль берәмегенең Ачандара ауылында урынлашҡан.
Дольмендар Абхазия биләмәһендә осраған боронғо мегалитик ерләү ҡоролмалары. Боронғо дольмендар бронза быуатынан алда булған. Уларҙың барлыҡҡа килеүе б.э.тиклем III мең йыллыҡҡа тура килә.
Абхаз дольмендары дүрт вертикаль ҡуйылған ауыр яҫы таштарҙа ҡыйыҡ менән (айырым таштарҙың ауырлығы 50 тоннаға тиклем етә) төҙөлгән. Ҡайһы бер номерҙарҙа иҙән таш плита менән түшәлгән. Абхазия дольменының планы трапеция формаһында башҡарылған. Башлыса көньяҡҡа йәки көньяҡ-көнсығышҡа бөгөлгән алғы киң стенала   0,4 м. диаметрында түңәрәк тишек бар, ул таш тығын менән ябыла.
Дольмендар янында һөйәктәр, балта, һөңгө башаҡтары, биҙәнеү әйберҙәре, керамика һ.б. табылған.
Дольмендарҙың айырым экспонаттары Грузияның Милли музейында һаҡлана.
Оло Вьюк
Оло Вьюк — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нырмыч йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Бөйөк Луки дәүләт физик культура академияһы
Бөйөк Луки дәүләт физик культура һәм спорт академияһы — Рәсәй юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы, Псков өлкәһенең Бөйөк Луки ҡалаһында урынлашҡан. Академияла яҡынса 900 студент көндөҙгө бүлектә һәм 500 самаһы студент ситтән тороп уҡыу бүлегендә белем ала.
Тарихы
1970 йылда педагогия институты базаһында П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтының Бөйөк Луки филиалы булараҡ ойошторола. .
2002 йылда институт дәүләт академияһы статусы ала.
Түбәндәге кафедралар эшләй: