cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡыҙыл ҡурай (гәзит)
«Ҡыҙыл ҡурай» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты органы. 1921 йылдың 18 февраленән 23 мартҡа тиклем, «Башҡортостан хәбәрҙәре» гәзитен нәшер итеү туҡталып торған саҡта, Стәрлетамаҡ ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Барлығы 5 һаны донъя күрә. Гәзиттә РКП(б) органдарының эшмәкәрлеге яҡтырьыла, сәйәси, иҡтисади һ.б. темаларға мәҡәләләр баҫыла. Мөхәррире — Дауыт Юлтый.
Лымпараси-Тарка
Лымпараси-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Лымпараси йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
За коммунизм (гәзит)
«За коммунизм» (Коммунизм өсөн) — ижтимағи-сәйәси гәзит. КПСС-тың Оло Теләк районы комитеты һәм Хеҙмәтсәндәр депутаттары советы органы. 1940 йылдың 17 февраленән алып 1956 йылдың 2 июненә тиклем Оло Теләк ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға.
Аҡбулат ауыл Советы (Тәтешле районы)
Аҡбулат ауыл Советы— Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Иҫке Аҡбулат ауылы. Аҡбулат ауыл Советы көнбайыштан Шулған, төньяҡтан Ҡоҙаш, көнсығыштан Яңғыҙнарат ауыл Советтары, көньяҡтан Борай районы менән сиктәш.
Кирмянка
Кирмянка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Омарка йылғаһының һул ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Суағ (мифология)
Суағ, моғайын, көтөүлектәрҙе ҡурсалаусы тип иҫәпләнгәндер. Ул Ғәрәбстандың төньяғында ла, көньяғында ла билдәле булған, әммә уның иң изге ғибәҙәтханаһы тип Рухаттағыһы (төньяҡ-көнбайыш Ғәрәбстан) һаналған. Уға Һижәздәге хүзәйел ҡәбиләһе табынған. Көньяҡ Ғәрәбстандағы ҡайһы бер ҡәбиләләр ҙә уны ҙурлаған. Суағ ислам иңгәнгә тиклем әүҙем ғибәҙәт ҡылыу объекты булған. VI быуатта Суағтың ғибәҙәтханаларының күбеһе мосолмандар тарафынан емертелгән.
Һыу һалымы
Һыу һалымы — һыуҙы махсус һәм (йәки) айырым бер төрлө ҡулланыуҙы башҡарған ойошмалар йә физик шәхестәр тарафынан түләнә торған һалым.
Рәсәйҙә
Һыу һалымы Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 25.2-се бүлегендә (333.8—333.15-се статьялар) билдәләнә, ул 2005 йылдың 1 ғинуарынан уға тиклем ғәмәлдә булған һыу объекттарын файҙаланғанға һалым урынына индерелгән. Һыу һалымы федераль һалым булып тора.
Һалым һалыу объекты
Һыу һалымын һалыу объекттары тип һыу объекттарын файҙаланыуҙың түбәндәге төрҙәре таныла: Түбәндәгеләр һалым һалыу объекты тип танылмай:
Һалым ставкалары
Һалым ставкалары йылға, күл, диңгеҙ бассейндары һәм иҡтисади райондар буйынса ҡуйыла:
Әминова Таһира Кәлимулла ҡыҙы
Әминова Таһира Кәлимулла ҡыҙы (11 октябрь 1959 йыл) — шәфҡәт туташы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, хеҙмәт ветераны.
Нәжми
Нәжми — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Нәжми — «йондоҙ», «йондоҙ кеүек» мәғәнә аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Нәжми Назар (тулы исеме — Хәбибназар Нәжметдин улы Нәжметдинов, 5 февраль 1918 йыл — 6 сентябрь 1999 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1993), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI һәм VII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР‑ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1982), БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1972) лауреаты. Октябрь Революцияһы (1978), I (1985) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955, 1968), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Почёт (1999) ордендары кавалеры.
Фамилияла
Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы (18 июнь 1923 йыл — 18 май 2004 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1951 һәм 1954—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Илеш районының «Искра» колхозы рәйесе. БАССР-ҙың 6-сы сығарылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). БАССР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1967).
Топоним
Нәжми һырты — Силәбе өлкәһендә, Златоустан төньяҡта урынлашҡан тау һырты. Күп өлөшө (көньяҡ өлөшөнән башҡа) Тағанай милли паркы зонаһында урынлашҡан.
Бульбин
Бульбин — Рәсәй йылғаһы. Вологоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Торгун йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Торгун, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трестовка
Трестовка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кирга йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Хо-Яха
Кесе Хо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гурайт Павол
Гурайт Павол (Pavol Hurajt; (4 февраль 1978 йыл) — Донъя кубогы этаптары подиумдарында урын алған тәүге биатлонсы. 2010 йылғы Олимпия уйындарында масс-стартта бронза призёры.
Биографияһы
Гурайт Павол 1978 йылдың 4 февралендә ЧССР-ҙың Көнсығыш-Словак өлкәһе Попрад ҡалаһында тыуған. Карьераһын саңғысы булараҡ башлай, әммә 1999 йылда биатлонға 21 йәш булғанда күсә. Дебют миҙгелендә ул Донъя кубогының бер нисә стартына сыға һәм Европа чемпионатында ҡатнаша алды. Спорт әҙерлеген даими камиллаштырып, Гурайт үҙенең һөҙөмтәһен йылдан-йыл яҡшырта һәм Словакияның биатлон буйынса төп йыйылма командаһы составына тотороҡло инә. 2003/2004 йылдар миҙгеле Павол өсөн уңышлы була: ул эҙәрлекләү ярышында — өсөнсө һәм 2003—2004 йылдарҙа Брезно-Осрблье һәм Форт-Кенте кубогы этаптарында спринтта өсөнсө була. Миҙгел йомғаҡтары буйынса ул Донъя кубогының дөйөм зачётында туғыҙынсы урын ала. Бындай юғары рейтингты Гурайт Павол һаҡлай алмай, артабан уның һөҙөмтәләре кәмеүгә китә. 2009—2010 йылдар миҙгеле уртаһында Гурайт һөҙөмтәләре ҡайтанан яҡшырта башлай: Ул Антерсельве этабында шәхси ярышта 5-се урын ала. Ванкуверҙағы Олимпиадала ул тәүге уҙышта, 10 километрға спринтта, тәүге унау эсенә эләгә, эҙәрлекләүҙә — 16-сы, шәхси уҙышта — 5-се була, шул рәүешле дөйөм стартҡа элегеп, бер тапҡыр ҙа яҙа атмайынса, бронза миҙал яулай. Гурайт бойондороҡһоҙ Словакияның бөтә тарихында ҡышҡы Олимпиадаларҙағы өсөнсө призеры һәм был ил өсөн беренсе "бронза"ны яулаусы.
Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы
Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы (ГК РФ) — граждандар араһында мөнәсәбәттәр көйләү иткән кодекс, Рәсәй Федерацияһының федераль закон.
Ҡоролош
Кодекс 1 551 статьянан тора, 4 бүлеккә бүленә.
Гавана
Гавана (La Habana  — Абана тулыһынса San Cristóbal de La Habana) — Куба Республикаһының баш һәм иң эре ҡалаһы, сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге, илдең 16 провинцияның береһе. Гавана 728,25 км² майҙанды тәшкил итә, 15 муниципалитетҡа бүленә.
Этимологияһы
1514 йылда испандар Христофор Колумб Сан-Кристобаль («Изге Христофор») хөрмәтенә аталған ҡалаға нигеҙ һала. Бер нисә йылдан һуң ҡаланы яңы урынға күсерәләр һәм тәүҙә Сан-Кристобаль-де-Гавана, унан һуң Гавана тип атайҙар."Гавана" ойконимы «саванна» (исп. sabana) — "бейек үләнле дала"нан барлыҡҡа килгән тип һанала, сөнки утрауҙың көнсығыш таулы райондарында йәшәүселәр ҡала урынлашҡан көнбайыш тигеҙлек өлөшөн саванна тип атаған.
«Гавана» топонимының барлыҡҡа килеүе тураһындағы башҡа фараздар ҙа бар, уның Хабагуанекс ҡәбиләһе индеецтары юлбашсыһы (касика) исеменән барлыҡҡа килеүе мөмкин, тигән фараз киң таралған.
Тарихы
Гаванаға 1519 йылдың 16 сентябрендә испан күскенселәре нигеҙ һала. Утрауҙы испандар яулап алғанға тиклем был урында индеецтар йәшәй (атап әйткәндә, сибонея һәм танино), ләкин аяуһыҙ иҙелеү, ауырыуҙар һәм аслыҡ ерле халыҡтың тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуына килтерә. Испания илбаҫарҙары ҡалала эшсе көстәр етешмәүен, Гавана халҡының байтаҡ өлөшө булған негр-ҡолдар менән тулыландыра.
1563 йылда Гавана Испанияның Куба утрауы колонияһының административ үҙәге була, ул ваҡытҡа генерал-капитанлыҡ статусын ала. XVI быуат аҙағынан ул Испанияның Антил утрауҙарындағы төп форпосты һәм Испанияға Америкала таланған алтынды ебәреү өсөн күсеп ултырыу базаһы була.
1728 йылда ҡалала Гавана университетына нигеҙ һалына.
1762 йылда Британия ғәскәрҙәре ҡаланы яулап ала. Париж килешеүе шарттары буйынса Бөйөк Британия Гавананы Испанияға Флоридаға алмашҡа ҡайтара.
XIX быуат аҙағында Гавана испан колониалистары власына ҡаршы азатлыҡ хәрәкәтенең үҙәгенә әйләнә, ә 1895 йылдың февралендә ҡалала революция башлана, һуңынан халыҡ-азатлыҡ һуғышы бөтә илде солғап ала.
1895 йылдың сентябрендә Гаванала Кубаның Испаниянан бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. 1898 йылда Испания хөкүмәте Кубаның бойондороҡһоҙлоғон таный, ләкин генерал-губернатор тәғәйенләү хоҡуғын һаҡлап ҡала. Шул уҡ йылда АҠШ Испания менән Куба республикансылары араһындағы конфликтҡа ҡыҫыла, Испанияға һуғыш иғлан итә. 1898 йылда Испания менән АҠШ араһында хәрби хәрәкәттәр барышында Америка ғәскәрҙәре Гаванаға баҫып инә, ҡаланы һәм утрауҙың яр буйы райондарын ҡамауға ала.
1900 йылдың 19 майында Америка һалдаттары араһында һары биҙгәк эпидемияһы башлана. Америка командованиеһы тарафынан тәғәйенләнгән Уолтер Рид һәм Джеймс Кэрролл Төньяҡ Америка армияһы ирекмәндәре ярҙамында инфекция бысранған һауа, һыу, кейем, түшәк кәрәк-ярағы һәм башҡа төрлө ысулдар менән йоғоуы тураһындағы фекерҙе кире ҡаға, ә Джеймс Кэрролл һары биҙгәкте йоҡтороуҙың берҙән-бер юлы — серәкәй тешләүҙән икәнен иҫбатлай. Шуға күрә Вильям Кроуфорд Горгас етәкләгән отряд серәкәйҙәрҙең бөтә үрсеү сығанаҡтарын эҙмә-эҙлекле юҡҡа сығара — туҡһан көндән һуң Гаванда ике йөҙ йыл эсендә тәүге тапҡыр һары биҙгәктең бер осрағы ла булмай .1901 йылда бында Хосе Марти китапханаһы асыла. Америка оккупация режимы Гаванала 1902 йылдың 20 майына тиклем дауам итә.
Куба бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, уның территорияһында республика идара итеү формаһы индерелә, Гавана яңы ойошторолған Куба Республикаһының баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
Оҙайлы хәрби хәрәкәттәр һәм дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә Гавананың иҡтисады тарҡала башлай. 1925 йылда Куба генералы Мачадоның президент власына килгәндән һуң, хәл яҡшыра. Автомобиль юлы баш ҡаланы утрауҙың башҡа ҡалалары менән тоташтыра. Бынан тыш, уның сит ил дәүләттәре менән бәйләнештәре үҫешә башлай. Ләкин Мачадоның сәйәсәте 1933 йылда Гаванала дөйөм забастовкаға килтерә, ҡаланың хужалыҡ тормошон тотҡарлана. 1930 йылдан 1959 йылға тиклем барған һәм илдәге көсөргәнешле сәйәси хәл һөҙөмтәһе булған бер төркөм хәрби түңкәрелештәр Кубаның сауҙа һәм сәнәғәт үҙәге булған баш ҡала иҡтисадын да ҡаҡшата.
1946 йылда «Эстадио Латиноамерикано» стадионы төҙөлә.
1959 йылғы Куба революцияһы еңеүенән һуң Гаванала төҙөлөш эштәре башлана.
1959 йылдың апрелендә яңы торлаҡ районы Гавана-дель-Эсте төҙөү башлана.
1961 йылда Хосе Марти металлургия заводы ойошторола һәм онкология һәм радиобиология институты асыла, 1962 йыл — фәндәр Академияһы асыла.
1964 йылда авторемонт заводы сафҡа индерелә.
1960 йылда Польша Халыҡ Республикаһы белгестәре ҡатнашлығында Гаванала «Касабланка» суднолар эшләү верфы проектлана, төҙөлә һәм йыһазландырыла Уның нигеҙендә буксирҙар, понтондар, баржалар һәм 1000 тоннаға тиклем һыу һыйҙырышлы сауҙа суднолары төҙөлә. .
Нуэво- Ведадо районында автобустар кузовыһы етештереү буйынса завод сафҡа индерелә (башта «Хирон-4» ГАЗ-53 шассиһына, һуңынан ПАЗ-672ВЮ шассиһына ).
1976 йылда бында политехник институты асыла, 1981 йылда — медицина институты.
1986 йылда Ген инженерияһы һәм биотехнология ғилми-тикшеренеү институты асыла.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Гавананың яр буйы һыуҙары балыҡтарға бай. Барлығы 700-ҙән ашыу төр балыҡ һәм моллюскылар бар. Ҡалала һәм уның тирә-яҡтарында бөжәктәр күп, шул иҫәптән кеше өсөн хәүефле бөжәктәр — ҡом бөрсәһе һәм малярия серәкәйе.
Гавананың көнсығышында Санта-Мария курорт зонаһы урынлашҡан, уға ҙур булмаған курорт ҡалалары — Тарара һәм Гуанабо инә.
Климаты
Алисовтың классификацияһы буйынса Гавана климаты тропик тип баһалана һәм тропик муссондар йоғонтоһонда формалаша. Кариб диңгеҙе йоғонтоһо арҡаһында ҡалала ямғырҙар миҙгеле менән ҡоро миҙгел аҙ айырыла. Бынан тыш, ҡала тропик циклондарға бирешмәй. Ғинуарҙа уртаса һауа температураһы +25 °С градус тәшкил итһә, июлдә +29 °С градусҡа етә. Үҙгәрештәргә ярашлы, ҡоро миҙгел ноябрҙән апрелгә тиклем дауам итә, ә май айынан октябргә тиклем көслө ямғырҙар яуа. Ямғырҙың уртаса йыллыҡ нормаһы яҡынса 1500 мм тәшкил итә. Йыл эсендә ҡояшлы ваҡыттың уртаса дауамлылығы 2831,4 сәғәт тәшкил итә.
Халҡы, теле, дине
Гаванала 2 135 498 кеше йәшәй (2010). Куба халҡының дөйөм һанынан баш ҡала өлөшө — 21 %. Баш ҡалала йәшәгән ун кешенең етәүһе Испания күскенселәренең нәҫеле булып тора. Башҡалар ҡатнаш Африка-Испан йәки Азия сығышлы. Дәүләт теле — испан теле. Диндар халыҡтарҙың яртыһынан ашыуы католик динен тота, ҡалала йәшәүселәрҙең бер өлөшө христианлыҡты һәм ҡайһы бер Африканың мәжүси культы ҡатнашлығы нигеҙендә барлыҡҡа килгән синкретик инаныуҙарға таяна.
Муниципалитеттар
Гавана ҡалаһы провинция статусына эйә, 15 муниципалитетҡа бүленгән.
Мәҙәни әһәмиәте
Гавана — донъяның иң матур утрау баш ҡалаларының береһе. Боронғо ҡала үҙәге әле һаман үҙенсәлекле колониаль ҡиәфәтен һаҡлай. Бында байтаҡ тарихи ҡиммәткә эйә боронғо архитектура ҡомартҡылары һаҡланған. 1984 йылда баш ҡаланың иҫтәлекле урындары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. Улар араһынан айырым Ла-Реаль-Фуэрс ҡәлғәһен (1583 йыл), Санта-Клара монастырын (1644 йыл), Ғиффәтле (Зачатие) соборын (1656 йыл), ҡала Ратушаһын (1792 йыл), XVIII быуатта төҙөлгән собор менән кафедра майҙаны айырым билдәләнә.
Үҙәктә Хосе Марти исемендәге мемориаль комплекс менән майҙан урынлашҡан. Төп архитектура ҡомартҡыларының береһе — Прадо бульвары, йорттар иҫке испан стилендә төҙөлгән. Унда 1920 йылдарҙа Вашингтонда бина өлгөһөндә төҙөлгән Милли Капитолий бинаһы, шулай уҡ Гавананың Ҙур театры урынлашҡан.
Гаванала бер нисә музей бар:
Иң билдәлеһе — Милли музей. Унда үткән быуат сәнғәт әҫәрҙәре коллекциялары (шул иҫәптән антиклыҡ осоро) һәм хәҙерге заман коллекциялары урынлашҡан. Куба рәссамдарының XVIII—XX быуаттарҙағы картиналар йыйынтығы айырыуса иғтибарға лайыҡ.
Шулай уҡ ҡыҙыҡһыныу уята:
СССР илселеге биналары комплексы (бөгөнгө РФ) ҡаланың төп доминанты булып тора. Комплекс совет модернизацияһы стилендә эшләнгән (архитекторҙары — А. Рочегов, М. Энгельке, В. Песецкий).)
Һуңғы йылдарҙа ҡаланың архитектура ҡомартҡыларын тергеҙеү буйынса эштәр алып барыла. Реставрациялаусыларҙың маҡсаты боронғо архитектура һәм скульптура әҫәрҙәренең тәүге күренешен тергеҙеү була. Иҫке Гавана майҙанындағы биналарҙы тергеҙеү баш ҡала өсөн ҙур мәҙәни әһәмиәткә эйә.
Ҡаланың төп юғары уҡыу йорто — Гавана университеты. 1962 йылдан Гаванала Куба Фәндәр академияһы эшләй, ғилми-тикшеренеү эштәре дәүләт тарафынан финанслана.
Хабанера бейеүе ҡала исеменән килеп сыҡҡан. Гавана шау-шыулы һәм халыҡ күпләп йыйылған байрамдары, фестивалдәре һәм йәрминкәләре менән билдәле. Февралдә ҡалала төҫлө карнавал һәм Халыҡ-ара Джаз фестивале үтә. Декабрҙә баш ҡалала йыл һайын үткәрелә торған Латин Америкаһы кинофестивале үтә, ә 1 ғинуарҙа Гаванала милли байрам — Революция көнө үткәрелә, ул байрам саралары, музыканттар һәм бейеүселәр сығыштары менән оҙатыла.
Ҡалала ике аэропорт бар:
Йағуҡ
Йағуҡ (يعوق, 'Я’у́к) — Нух халҡы табынған боронғо мифологик илаһтарҙың береһе.
Ҡөрьәндә Йағуҡ Нух пәйғәмбәр халҡы табынған пот итеп телгә алына:
Йағуҡтың поттары ат рәүешендә һынландырылған, тигән хәбәр дөрөҫлөккә тап килмәйҙер. Ҡөрьәндең ҡайһы бер мөфәссирҙәре Йағуҡты, Йәғуҫ кеүек үк боронғо ҡаһарман йәки тәҡүә кеше булып, илаһилаштырылғандыр тип һанаған. Уның үлеменән һуң Шайтан уның ырыуҙаштарына һынташ яһарға тәҡдим иткән. Ваҡыт уҙыу менән һынташ ғибәҙәт ҡылыу урынына әүерелгән. Легенда ата-бабалар культын боронғо ғәрәп илаһтары пантеонына әүерелдереү процесын сағыу һүрәтләйҙер, моғайын
Йағуҡ, моғайын, «ямғыр бүлеүсе» илаһ тип һаналғандыр. Йемендәге хамдан ҡәбилә берләшмәһенең һәм ҡайһы бер башҡа йемен ҡәбиләләренең табыныу объекты булған. Һынташ Хайван ауылында урынлаштырылған булған.
Аҡсәйет ауыл Советы (Тәтешле районы)
Аҡсәйет ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Аҡсәйет ауылы.
Тарихы
Аҡсәйет ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ашерслебен
Ашерслебен (Aschersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 29082 кеше йәшәй. Майҙаны — 116,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6449 һәм автомобиль коды — SLK.
Куманово
Куманово  — халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында торған Төньяҡ Македония ҡалаһы, Куманово общинаһының административ үҙәге. 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 70 842 кеше йәшәгән.
Куманово ҡалаһы Македония Республикаһының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Ҡала биләмәләре аша ике йылға — Липовка һәм Койнарк йылғалары- аға. Куманово ҡалаһы диңгеҙ кимәленән яҡынса 350 метр бейеклектә урынлашҡан.
Тарих
Ҡала исеме төркиҙәрҙең куман ҡәбиләләренә барып тоташҡан — ул шулай уҡ ҡыпсаҡтар ҡәбиләһе тип тә йөрөтөлә. 1241 йылда Венгрияға монголдарҙың баҫып инеүе алдынан, мадьяр дворяндары Пешт ҡалаһында йәшәгән ҡыпсаҡ ханы Котян Тертерҙе һәм уның улдарын үлтерә (улар, күрәһең, бер ниндәй нигеҙһеҙ, Котяндың Батый яғына сығыуынан ҡурҡалар). Яратҡан юлбашсылары үлтерелгәндән һуң, улар Венгрияны ташлап, Болғар батшаһы Коломан I ҡулы аҫтына сығып китә.
Әммә Куманово ҡалаһы 1519 йылда беренсе тапҡыр бары тик төрөк документтарының береһендә Нагорицкая нахияһы составындағы 52 йортло һәм 300 кешеле ауыл булараҡ телгә алына. XVII быуатта Куманово ауылы ҡалаға әүерелә (XVI быуат аҙағында — нахияның административ үҙәге була). 1660 йылда, Эвлия Челеби яҙыуы буйынса, Кумановола 600-гә яҡын кеше йәшәй, унда мәсет һәм мәҙрәсә була.
Кумановонан алыҫ түгел ерҙә, 1912 йылдың 23 октябрендә Куманово алышы була, уның барышында серб көстәре төрөк ғәскәрҙәрен еңә һәм уларҙы ҡасырға мәжбүр итә. Был алыш Беренсе Балҡан һуғыштарының береһе була.
1944 йылдың сентябрь айында, коммунист-титовсы Светозар Вукманович-Темпо приказы буйынса Кумановола судһыҙ-ниһеҙ македон милли геройҙары — воевода Крыстю Лазаров, Тодор Сопотский һәм Игнат Мангыровтар (Мангъров) үлтерелә.
2015 йылдың 10 майында албан боевиктары ҡалаға һөжүм итә һәм һөҙөмтәлә ҡаланың 8 полиция хеҙмәткәре һәм 1 гражданы, шулай уҡ һөжүмселәрҙең 14 кешеһе үлтерелә, ә тағы ла 30 боевик македон властары ҡулына бирелә. Македония Эске эштәр министрлығы ҡоралланған боевиктарҙы дәүләт учрежденияларына һөжүм итер өсөн күрше илдәрҙән килгән «яҡшы әҙерләнгән террористик төркөм» тип атай.
Милли составы
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡала халҡының этник структураһы:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кусиро
Ҡала майҙаны 1362 км², халҡы 178 929 кеше  (2014 йылдың 30 июненә ҡарата) , халҡы тығыҙлығы  131,30 км² тәшкил итә.
Иҡтисады
Эре порт, балыҡ сәнәғәте тармағы, суднолар төҙөү үҫешкән. Ағас бысыу һәм целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте предприятиелары, күмер шахтаһы, байыҡтырыу фабрикаһы бар.
Климаты
Ҡалаға уртаса һалҡын ҡыш, һалҡын оҙайлы яҙ, уртаса йылы йәй һәм сағыштырмаса йылы көҙ менән муссон климат хас.
Кутушка
Кутушка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Пакшинка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алмаш (һүҙ төркөмө)
Алмаш — сифат, һан һәм башҡа һүҙ төркөмдәренә ҡараған һүҙҙәр урынында ҡулланыла алған һүҙҙәр алмаш тип атала. thumb|250px|right|Алмаш төркөмсәләре Алмаштарҙың мәғәнәләре дөйөм була.Ул айырым торғанда конкрент төшөнсәне белдермәй. Алмаштарҙың мәғәнәһе телмәр ағышында йәки кониекста ғына асыҡлана. Уларҙың үҙҙәренә генә хас айырым һорауҙары ла юҡ. Ниндәй һүҙ төркөмө урынында килһә, шул һүҙ төркөмөнөң синтаксик һәм морфологик формаларын ҡабул итә.
Айҙар бүлмәгә инде. Уның ҡулында ҙур ҡағыҙ ине. Бөтәһе лә уға табан боролдо.
Алмаш төркөмсәләре
а)Төп күрһәтеү алмаштары-был, ошо, теге, ул, анау, бынау.	 б)Сифат урынында ҡулланыла торған алмаштар- бындай, тегендәй, шундай, анауындай, бынауындай. в)Рәүеш урынында ҡулланыла торған алмаштар- былай, тегеләй, ошолай, шулай.	 −
Малмы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Устиновка (Чубаровка ҡушылдығы)
Устиновка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чубаровка йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Водянка (Торгун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Торгун, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көнсығыш диалект
Башҡорт теле Көнсығыш диалекты (шулай уҡ ҡыуаҡан диалекты); көнсығыш диалекты — башҡорт теленең өс һөйләш диалектының береһе.
Таралыу ареалы
Башҡорт теленең Көнсығыш (ҡыуаҡан) диалекты Башкортостандың Әбйәлил, Баймаҡ, Балаҡатай, Белорет , Бөрйән , Ҡыйғы, Мәсетле, Салауат, Учалы райондарында, Силәбе өлкәһенең Арғаяш, Эткүл районы, Кәҫле районы, Ҡыҙыл районы, Ҡонашаҡ районы, Красноармейский районы, Күҫә районы, Нәзепетровский районы, Сосновский районы (Силәбе өлкәһе), Уй, Сыбаркүл һәм башҡа райондарында, Ҡорған өлкәһенең — Әлмән, Сафакүл, Щучанский райондарында, Свердловск өлкәһе|Свердловск өлкәһенең Арта районы, Красноуфимский районы, Нижнесергинский райондарында таралған.
Һөйләштәр
Башҡорт теленең көнсығыш диалекты 6 һөйләштән тора:
Фонетика
Башҡорт теле көнсығыш диалектының фонетик үҙенсәлектәре булып:
Әй һәм мейәс һөйләштәрендә түбәндәгеләр күҙәтелә: Арғаяш һөйләшендә түбәндәгеләр күҙәтелә:
Һалйот һөйләшендә Һ|[һ] өнөн Ҫ|[ҫ] һәм Ҙ|[ҙ] урынында ҡулланыу: әҙәбисә «ҡыҙ» (девочка) ҡы[ҙ] — диал. ҡы[һ], әҙәбисә «баҫым» (ударение) ба[ҫ]ым — диал. ба[һ]ым һ.б.
Ҡыҙыл һөйләшендә Г|[г] һәм Ғ|[ғ] яңғырау тартынҡыларының һаңғырауланышы ҡулланыла: әҙәбисә «ғазап» (мучение) [ғ]азап — диал. [ҡ]азап, әҙәбисә «гөнаһ» (грех) [г]өнаһ — диал. [к]өнаҫ һ.б.
Грамматика
Башҡорт теленең грамматикаһы Башҡорт теленең Көнсығыш диалектының төп грамматик үҙенсәлектәре булып :
Тикшеренеүҙәр тарихы
Башҡорт диалектологияһы
Ҡырым ауыл Советы (Әлшәй районы)
Ҡырым ауыл Советы — Әлшәй райны составындағы ауыл биләмәһе, 2008 йылды бөтөрөлгән. Әбдрәшит ауыл Советы менән берләштерелгән. Почта индексы — 452118. ОКАТО коды — 80202834000.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһында түбәндәге юлдар бар: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: в) Әбдрәшит һәм Ҡырым ауыл Советтарын, «Әбдрәшит» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә. Ҡырым ауыл Советының Ҡырым, Линда, Бәләкәй Әбдрәшит ауылдарын Әбдрәшит ауыл Советы составына тапшырырға. Абдрәшит ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Һарай ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.
Географик урыны
Ҡырым ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Әбдрәшит ауыл Советы, Ибрай ауыл Советы. Дәүләкән районы менән сиктәш була («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы» (ред. 19.11.2008)).
Ландсберг (Заале)
Ландсберг (Заале) (Landsberg (Saalekreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 15424 кеше йәшәй. Майҙаны — 63,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 97 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06186–06188 һәм автомобиль коды — SK.
Батшалар үҙәне
Батшалар үҙәне (وادي الملوك‎, Үәҙи-(э)ль-мөлөк)  — Мысырҙағы беҙҙең эраға тиклемге 16-сы быуаттан алып 11-се быуатҡа тиклем яҡынса 500 йыл дәүерендә Яңы Батшалыҡтың (Боронғо Мысырҙың Ун һигеҙенсе династияһынан алып Егерменсе династияһына тиклем) фирғәүендәре һәм юғары дәрәжә эйәләре өсөн кәшәнәләр төҙөлгән үҙән. Үҙән Нил йылғаһы буйында, Фива (хәҙерге Луксор ҡалаһы) ҡаршыһында урынлашҡан һәм ике өлөштән — Көнсығыш үҙәндән (кәшәнәләрҙең күпселеге бында төҙөлгән) һәм Көнбайыш үҙәндән тора.
Рәсми исеме:
Үҙәндә алтмыштан ашыу билдәле кәшәнә бар, араларында ҙурлығы менән кескәй соҡорҙан алып йөҙҙән артыҡ бүлмәле кәшәнәләр осрай. Улар Боронғо Мысыр мифологияһынан төрлө күренештәр менән биҙәлгән һәм шул ваҡыттағы ерләү тантаналары, ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында мәғлүмәт сығанағы булараҡ үтә әһәмиәтле. Бөтә кәшәнәләр ҙә тиерлек беҙгә тиклем бик күп быуаттар элек үк асылып, таланған, тик һаман да үҙ дәүере хакимдарының бөтмәҫ байлығы, оло ҡеүәте күрһәткесе булып тора.
Тарихы
Батшалар үҙәне Фива ҡалҡыулығы битендә урынлашҡан. Был ҡалҡыулыҡты пирамидаға оҡшаған үҙенсәлекле һыны өсөн урындағы халыҡ әл-Ҡурн — «Мөгөҙ» тип атай. Бәлки, тауҙың Боронғо батшалыҡ дәүерендәге пирамидаларға оҡшап тороуы Ун һигеҙенсе династия фирғәүендәрен нәк ошо урынды мәңгелек йоҡо урыны төҙөү өсөн һайларға этәргәндер.
Тутмос I тәү башлап ошо үҙәнде үҙенең кәшәнәһе өсөн һайлай. Уның архитекторы Инени ҡаяларҙа йәшерелгән кәшәнә барыһына ла асыҡ күренгән пирамидаларға ҡарағанда нығыраҡ һаҡланырына өмөтләнгән, булһа кәрәк.
Боронғо архитекторҙарҙың бар тырышлыҡтарын һалып, кәшәнәләрҙе кеше күҙенән йәшереүенә ҡарамаҫтан, улар шулай ҙа боронғо дәүерҙә үк таланыуға дусар була. Тик ун туғыҙ йәшендә генә донъянан киткән фирғәүен Тутанхамондың кәшәнәһе генә ниндәйҙер мөғжизә менән бөтөн килеш һаҡланып ҡала. Уның ҡәберлегендә табылған муллыҡтар таң ҡалдырырлыҡ, тик Боронғо Мысыр тарихында күпкә әһәмиәтлерәк роль уйнаған башҡа фирғәүендәрҙең ҡәберлектәре байтаҡҡа зиннәтлерәк булған, тип фаразлана.
«Батшалар үҙәне» исеме йөрөтөүенә ҡарамаҫтан, бында батшаларҙан тыш юғары ҡатлам әһелдәре, уларҙың йәки фирғәүендәрҙең ҡатындары һәм балаларының кәшәнәләре лә урын алған, шуға күрә яҡынса тик 20 кәшәнә генә — батша кәшәнәһе. Рамзес I осоро тирәһендә батша ҡатындары, балалары, дини әһелдәр өсөн айырым төҙөлөш Батша ҡатындары үҙәне исеме аҫында билдәле биләмәлә башлана.
Яңы Батшалыҡ дәүере тамамланыуына Мысыр өсөн оҙайлы сәйәси һәм иҡтисади тарҡалыш осоро башлана. Был Фивалағы төҙөлөш эштәренә лә тәьҫир итмәй ҡалмай. Егерме беренсе династия башында яңы ҡәберлектәр булдырыу урынына булған кәшәнәләрҙе асып, ҡулланалар.
Үҙән ныҡ талана башлағанға күрә, Егерменсе династия ваҡытында Амон аллаһы әһелдәре кәшәнәләрҙең күбеһен аса һәм ундағы мумияларҙы һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләргә күсерә. Уларҙың күбеһе Дейр-әл-Бахри янында йәшерелә, ҡалғандары Аменхотеп II-нен кәшәнәһенә күсерелә.
Өсөнсө үҙгәреш дәүерендә һәм артабан ерләү өсөн асыҡ кәшәнәләрҙең күбеһе үҙләштерелә. Мысырҙа христиан дине таралып, урындағы копт йүнәлеше хөкөм һөргәндә кәшәнәләр сиркәүҙәр, хатта өйҙәр рәүешендә ҡулланыла.
Кәшәнәләрҙең төҙөлөшө
Кәшәнәләр башлыса ҡая эсенә табан уйылған ҡыя коридорҙан тора, унан бер йәки бер нисә ерләү бүлмәһе айырылып китә. Тәүге кәшәнәләрҙә кәмендә бер мәртәбә коридорҙар 90 градусҡа боролған (мәҫәлән, KV43, Тутмос IV-нең кәшәнәһе), һәм тәүге кәшәнәләрҙә картуш формаһында ерләү бүлмәләре булған. Ерләүҙән һуң коридор ҙур таш менән ҡапланып, ҡәберлеккә кереү урынының йәшерелеүе ихтимал. Боронғо Мысырҙа Эхнатон индергән Атон аллаһына табыныу осоро — Амарна дәүеренән һуң, Амон аллаһына табыныу ҡайтанан тергеҙелгәс, кәшәнәләрҙең планы әкренләп турайған, һәм Ун туғыҙынсы династияның һуңғы кәшәнәләре һәм Егерменсе династияның кәшәнәләре туп-тура коридорҙан торған (мәҫәлән, Рамзес III һәм Рамзес IX-ның кәшәнәләре, KV11 һәм KV6). Кәшәнәләр турайыу менән бергә коридорҙарҙың ҡыялығы ла кәмегән һәм Егерменсе династияның һуңғы кәшәнәләрендә бөтөнләй тиерлек юғалған.
Кәшәнәләрҙең биҙәлеше
Боронғо мысырлылар теге донъяға юл Дуат — йәһәннәм аша үтеүенә, унда осраған ҡурҡыныс заттар һәм бүтән төрлө ҡаршылыҡтарҙы еңеү өсөн ҡайһы бер йолаларҙы үтәү кәрәклегенә ышанғандар. Фирғәүенгә теге донъяла ярҙам итергә тейешле дини текстар, рәсемдәр кәшәнәләрҙең диуарҙарында уйылған һәм бөтәһе бергә ерләү китапарын тәшкил иткән. Тәүге кәшәнәләрҙә «Ам-Дуат», шулай уҡ «Йәшерен бүлмә китабы» исеме аҫтында билдәле китаптан рәсемдәр һәм текстар менән биҙәлеп, ҡояш аллаһының төнгө ун ике сәғәт эсендәге сәйәхәтен һүрәтләй. Хоремхеб дәүеренән алып кәшәнәләрҙә "Ҡапҡалар китабы"ның төрлө өлөштәре уйылып, ҡояш аллаһының төнгө ваҡытта бүленгән ун ике ҡапҡа аша үтеүен күрһәтә. Ун туғыҙынсы династия аҙағындағы фирғәүендәрҙең кәшәнәләрендә һүрәтләнгән "Мәмерйәләр китабы"нда иһә йәһәннәм мәмерйәләргә бүленгән һәм был мәмерйәләрҙә төрлө аллалар ҡояштың килеүен көтә. Бынан тыш, һуңғы осор кәшәнәләрендә «Ер китабы», «Һауа китабы» һәм «Ра аллаһына доға» китаптары уйылған.
Һәр кәшәнә теге донъяла бөтә уңайлыҡтар менән йәшәүҙе дауам итеү өсөн йыһазландырылған. Ҡайһы бер йыһаздарҙы фирғәүендең тере сағында уҡ ҡулланған булған, ә ҡайһы берҙәре ерләү өсөн махсус әҙерләнгән.
Үҙәндәге кәшәнәләр исемлеге
Хәҙерге «KV» аббревиатураһы «Kings' Valley»— «Батшалар үҙәне» атамаһының ҡыҫҡартылышы, һәм уларға номерҙар табылыуҙары тәртибендә бирелгән. Миҫал өсөн, Рамзес VII-нең кәшәнәһе — KV1, ә 2005 йылда табылғаны — KV63. Көнбайыш үҙәндәге кәшәнәләр йыш «WV» — «West Valley» аббревиатураһы менән билдәләнә.
KV1 KV2 KV3 KV4 KV5 KV6 KV7 KV8 KV9 KV10 KV11 KV12 KV13 KV14 KV15 KV16 KV17 KV18 KV19 KV20 KV21 WV22 WV23 WV25 KV26 KV28 KV29 KV30 KV31 KV32 KV34 KV35 KV36 KV37 KV38 KV40 KV42 KV43 KV44 KV45 KV46 KV47 KV48 KV54 KV55 KV56 KV57 KV58 KV59 KV61 KV62 KV63
KV1 — 20-се династия фирғәүене Рамзес VII-неке.
KV2 — 20-се династия фирғәүене Рамзес IV-неке.
KV3 — 20-се династия фирғәүене Рамзес III-нөң улыныҡы.
KV4 — 20-се династия фирғәүене Рамзес XI-неке.
KV5 — 19-сы династия фирғәүене Рамзес II-нең улдарыныҡы.
KV8 — 19-сы династия фирғәүене Мернептахтыҡы.
KV10 — 20-се династия фирғәүене Аменместыҡы.
KV11 — 20-се династия фирғәүене Рамзес III-нөкө («Брюс кәшәнәһе»). Был кәшәнә үҙәндә иң ҙурҙарҙың береһе. Ул туристар өсөн асыҡ, биләмәнең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан һәм диуарҙары бик матур биҙәлеп, рәсемдәренең төҫтәре бик яҡшы һаҡланған, шуға ла туристар йышыраҡ ошо кәшәнәгә керә.
KV12 — эйәһе билдәһеҙ.
KV13 — Сиптах һәм Таусерт осорондағы вәзир Баиҙыҡы. Һуңыраҡ 19-сы, 20-се династия принцтары Аменхерхепшеф һәм Ментухерхепшеф тарафынан ҡулланыла.
KV14 — 19-сы династия фирғәүене Таусерттыҡы. 20-се династия фирғәүене Сетнахт тарафынан ҡайтанан ҡулланыла.
KV16 — 19-сы династия фирғәүене Рамзес I-неке.
KV17 — 19-сы династия фирғәүене Сети I-неке, ул шулай уҡ «Бельцони кәшәнәһе» исеме аҫтында бидләле. Ул ҙурлығы менән генә түгел, төҙөлөшөнөң ҡатмарлылығы менән дә үҙәндәге бер кәшәнә менән дә сағыштырырлыҡ түгел. Кәшәнә әллә күпме баҫҡыстар һәм залдарға илтеүсе пилондар менән биҙәлгән галереяларҙан тора, ә диуарҙары дини рәсемдәр менән бай биҙәлгән.
KV18 — 20-се династия фирғәүене Рамзес X-ныҡы.
KV19 — 20-се династия принцы Ментухерхепшефтыҡы.
KV20 — 18-се династия фирғәүендәре Тутмос I һәм Хатшепсуттыҡы.
KV21, KV24, KV26, KV27, KV28, KV29, KV31, KV33, KV37, KV40, KV44, KV49, KV53, KV58, KV59, KV61, KV63, KV64, KV65 — эйәләре билдәһеҙ.
KV30 — эйәһе билдәһеҙ, ул шулай уҡ «Лорд Белмор кәшәнәһе» тип йөрөтөлә.
KV32 — 18-се династия фирғәүене Тутмос IV-нең әсәһе Тианыҡы.
KV34 — 18-се династия фирғәүене Тутмос III-нөкө. Үҙәндәге иң матур кәшәнәләрҙең береһе, бынан тыш, «Ам-Дуат» китабының тулы тексы уйылған иң боронғо кәшәнә.
KV35 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп II-неке. Был ҡәберлек шуныһы менән үҙенсәлекле — бында талаусыларҙан һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләрҙән килтереп йәшерелгән тиҫтәләп мумия табыла.
KV36 — Маихерпериҙыҡы, 18-се династия, Хатшепсут осорондағы юғары ҡатлам кешеһе.
Белоруссияның административ бүленеше
Белоруссия, рәсми исеме — Белару́сь Республикаһы (Рэспубліка Беларусь) —  унитар дәүләт, беренсе кимәл административ-территориаль берәмек булып 6 өлкә (Брест, Витебск, Гомель, Гродно, Минск, Могилёв) һәм бер өлкәгә лә инмәгән Минск ҡалаһы тора.
Батшалар үҙәне
Үҙәндәге кәшәнәләр исемлеге
KV38 — 18-се династия фирғәүене Тутмос I-неке.
Белоруссияның административ бүленеше
Өлкәләр 118 районға һәм өлкә буйһоноуындағы 10 ҡалаға бүленә (икенсе, база, кимәлендәге административ-территориаль берәмектәр). Административ-территориаль берәмектәрҙең өсөнсө, башланғыс, кимәлен ауыл, ҡасаба һәм ҡала Советтары хасил итә. Минск, өлкә үҙәктәре, шулай уҡ Бобруйск ҡалаһы ҡала райондарына бүленгән.
Батшалар үҙәне
Үҙәндәге кәшәнәләр исемлеге
KV39 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп I-неке, булһа кәрәк.
Белоруссияның административ бүленеше
Административ-территориаль берәмектәрҙең төрҙәре
Белоруссияның административ-территориаль бүленеше «Беларусь Республикаһының административ-территориаль бүленеше һәм административ-территориаль ҡоролош мәсьәләләрен хәл итеү тәртибе тураһында» Беларусь Республикаһының 1998 йылдың 5 майындағы № 154-З Законы менән билдәләнә.
Батшалар үҙәне
Үҙәндәге кәшәнәләр исемлеге
KV41 — эйәһе билдәһеҙ, 18-се династия дәүерендәге фирғәүен Тетишери өсөн төҙөлгән, тип фаразлана.
Белоруссияның административ бүленеше
Административ-территориаль берәмектәрҙең төрҙәре
Был Законға ярашлы, Белоруссияның административ-территориаль берәмектәре булып түбәндәгеләр тора:
Административ-территориаль берәмектәр һаны
Әлеге ваҡытта Белоруссияла төрлө кимәлдә билдәләнгән административ-территориаль берәмектәр түбәндәгеләр:
Торама пункттар
Белоруссия законы торама пунктты халыҡтың ойошоп йәшәгән территорияһы, граждандар даими йәшәй торған һәм уларҙың йәшәүе өсөн кәрәкле торлаҡ һәм башҡа биналары һәм ҡоролмалары, үҙ атамаһы һәм тейешле тәртиптә нығытылған территориаль сиктәре булған урын (уларға ҡалалар, ҡала тибындағы ҡасабалар һәм ауыл торама пункттары инә) тип билдәләй. Ҡалаларҙың территориялары үҙ аллы административ-территориаль берәмек булмаған райондарға бүленергә мөмкин.
Өлкәләрҙең, райондарҙың йәки ауыл Советтарының власть органдары урынлашҡан торама пункттар уларҙың административ үҙәктәре булып тора (шул уҡ ваҡытта уларҙың был административ-территориаль берәмектәр составында булыуы мотлаҡ түгел).
Территориаль берәмектәр иҫәбенә депутаттарҙың урындағы Советтары, башҡарма һәм етәкселек органдары булмаған торама пункттар, шулай уҡ махсус файҙаланыу режимындағы территориялар (ҡурсаулыҡтар, милли парктар, заказниктар, тарихи ҡомартҡылар һәм тәбиғәт ҡомартҡылары территориялары, оборона тәғәйенләнешендәге территориялар һ.б.) инә.
Беренсе кимәл административ берәмектәр
Белоруссияла беренсе кимәл административ берәмектәр булып 6 өлкә һәм айырым статусҡа эйә булған  Минск ҡалаһы тора.
Белоруссияның өлкәләре
Иҫкәрмә. Минск өлкәһенең майҙаны  Минск ҡ. менән бергә 40238 км² тәшкил итә.
Икенсе кимәл административ берәмектәр
Белоруссияла икенсе кимәл административ берәмектәр булып өлкә буйһоноуындағы райондар һәм ҡалалар тора.
Батшалар үҙәне
Үҙәндәге кәшәнәләр исемлеге
KV43 — 18-се династия фирғәүене Тутмос IV-неке.
KV45 — 18-се династияла юғары ҡатламдарҙан булған Усерхеттыҡы.
KV46 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп III-нөң ҡатыны Тианың ата-әсәһе — Юя һәм Туяныҡы. Тутанхамон кәшәнәһен тапҡанға тиклем үҙәндә табылған кәшәнәләрҙең иң яҡшы һаҡланғаны була.
KV47 — 19-сы династия фирғәүене Саптахтыҡы.
KV48 — Аменемипет (Пайри), 18-се династия фирғәүене Аменхотеп II дәүерендә ҡала башлығы һәм вәзир вазифаһын биләй.
KV50, KV51, KV52, KV52 — был кәшәнәләр бергә «Йәнлектәр кәшәнәләре» тип атала, — бында йәнлек мумиялары табыла. Кәшәнәләр 18-се династияға ҡарай, тәүгеһендә Аменхотеп II-нең йорт йәнлектәре булыуы ихтимал.
KV54 — Тутанхамондың ҡәберлеген бәлзәмләү өсөн ҡулланылған бүлмә, тип фараз ителә.
KV55 — 18-се династия осорона ҡарай, бында бер нисә мумия табыла, шуларҙың береһе башта Сменхкараныҡы тип фаразлана, һуңынан Эхнатондыҡы булыуы асыҡлана.
KV56 — эйәһе билдәһеҙ, ул шулай уҡ «Алтын кәшәнә» исеме аҫтында билдәле.
KV57 — 18-се династия фирғәүене Хоремхебтыҡы.
KV60 — 18-се династия фирғәүене Хатшепсут осорондағы юғары ҡатлам кешеһе Ситрҙыҡы (Ин исеме аҫтында ла билдәле).
KV62 — 18-се династия фирғәүене Тутанхамондыҡы. Был кәшәнә бөгөнгө көнгәсә үҙәндәге иң оло табыш тип иҫәпләнә. Ҡәберлектәге бар йыһаздар бөтөн килеш һаҡланған була. Бында табылған алтын биҙәүестәр һам башҡа хазиналар кәшәнәгә, уның эйәһе Тутанхамонға һәм уны табыусы египтолог Говард Картерға ысын мәғәнәһендә танылыу килтерә.
WV23 — 18-се династия фирғәүене Эйенеке.
WV24 — эйәһе билдәһеҙ.
WV25 — был кәшәнә эшләнеп бөтмәгән, Эхнатонды Фивала ерләү өсөн башланған, булһа кәрәк.
Үҙәндәге ҡаҙыу эштәре
Һуңғы ике быуат дауамында Батшалар үҙәне — ул төп египтологик эҙләнеүҙәр урыны. Боронғо заманда (айырыуса Боронғо Рим дәүерендә) был биләмә туризм урыны булып торған. Кәшәнәләрҙең күбеһендә боронғо туристар ҡалдырған яҙмалар, шул иҫәптән грек һәм латин яҙмалары бар. Был яҙмаларҙың күбеһе, 1000-гә яҡыны, KV9 кәшәнәһендә табылған. Иң тәүге бындай яҙма б.э.т. 278 йылға ҡарай.
Егерменсе быуат башында американ Теодор Девис үҙәндә эҙләнеүҙәргә рөхсәт ала һәм уның төркөмө бер нисә кәшәнә, шул иҫәптән KV43, KV46 һәм KV57 кәшәнәләрен таба. KV54 һәм KV58 кәшәнәләренәге Тутанхамондың ерләүенән һуң һаҡланған ҡомартҡыларҙы тапҡас, үҙән тулыһынса өйрәнелгән һәм бында башҡа ерләү урындары юҡ, тип иғлан ителә.
1915 йылда, Девистың үлеменән һуң инглиз египтологы Джордж Карнарвон үҙәнде өйрәнеүгә керешә һәм Говард Картерҙы был эш өсөн яллай. Тутанхамон кәшәнәһе — хәҙерге көнбайыш археологияһының иң билдәле асышылыр, моғайын. Нәҡ Говард Картер 1922 йылдың 4 ноябрендә KV62 исеме аҫтындағы киң билдәле Тутанхамон кәшәнәһен таба. Боронғо Мысыр тарихында артыҡ ҙур әһәмиәте булмаған был фирғәүендең ҡәберлеге алтын биҙәүестәр менән шул тиклем тулы була, хатта был асыш арҡаһында Тутанхамондың исеме бөгөнгө көндә иң билдәле фирғәүендәр рәтенә керә.
Үҙәндә төрлө экспедициялар бөгөнгө көндә лә дауам итә, һәм был биләмәгә бәйле яңынан-яңы асыштар пәйҙа була.
Батшалар үҙәне ун һигеҙенсе быуат аҙағынан археологик һәм египтологик эҙләнеүҙәр үҙәге булып тора. Тутанхамондың кәшәнәһен тапҡан көндән алып бөгөнгө көнгәсә үҙән — донъялағы иң билдәле археологик урын.
Ҡарағош (ҡош)
Ҡарағош (урыҫ.Большой подорлик) (Aquila clanga) — ҡарсығалар ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҡарағоштоң ҙурлығы ҡаҙҙай. Кәүҙә оҙонлоғо 65 — 73 см һәм ауырлығы 1,6 — 3,2 кг. Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда ҙурыраҡ. Йәйелгән ҡанаттарының оҙонлоғо: ата ҡоштоҡо 158—176 см, инә ҡоштоҡо — 167—182 см, кәүҙәләренең оҙонлоғо — ата ҡоштоҡо 65 — 70 см һәм инә ҡоштоҡо 67 — 73 см. Дөйөм төҫө ҡара көрән, ҡойроғоноң өҫтө һәм аяғының ҡауырһындары арҡаһына ҡарағанда аҡһылыраҡ, ҡойроҡ аҫты һарғылт һәм ваҡ аҡ таптар бар, яурындары һорғолт. Елкәһе, муйыны аҡһылыраҡ, ҡойроғо ҡара көрән. Ҡарағоштоң күҙе, суҡышы — көрәндән ҡара төҫкә тиклем, тырнаҡтары бөтөнләй ҡара, ауыҙ тирәһе һәм аяҡтары һары төҫтә. Ҡарағош еңел оса. Ергә йыш ултыра һәм ваҡ кимереүселәргә, бөжәктәргә һунар итә. Ҡорбандарын һағалағанда бер урында оҙаҡ баҫып тора ала. Ҡарсыға кеүек, йыш ҡына йәшеренеп торған еренән һөжүм итә.
Таралыуы
Европала Финляндияла, Польшала, Венгрияла һәм Румынияла, Азия ҡитғаһында Монголияла, Ҡытайҙа һәм Пакистанда осрай. Рәсәй биләмәләрендә Калининградтан алып Алыҫ Көнсығышҡа тиклем таралған. Һиндостанда, Иранда һәм Һиинд-Ҡытай ярымутрауында ҡышлайҙар.
Башҡортостан биләмәләрендә ҡарағош XIX быуат аҙағында — XX быуат башында бөтә ерҙә лә осраған һәм оя ҡорған, ә таулы райондарҙа һирәгерәк. С. В. Кириков (1952), мәҫәлән, 1931 һәм 1940 йылда уны Йылайыр янында Бараҡал йылғаһы һәм Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә осратҡан. Әммә В. Е. Фомин (1983) өс миҙгел (1973—1975 йылдар) күҙәтеүҙәр ваҡытында тик бер генә ҡошто Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә осратҡан һәм ҡарағош беҙҙә оялауҙан туҡтаған тигән һығымтаға килгән. Н. М. Лоскутова ла шундай фекерҙә була, ул 1985—1988 йылдарҙағы күҙәтеүҙәрендә ҡарағоштарҙы ҡоштарҙың күсеү ваҡыттарында ғына күргән. И. В. Карякин (1998) белдереүенсә, ҡарағош Благовещенск янында Ағиҙел йылғаһы үҙәненән түбәнгәсә, Һаҡмар, Нөгөш, Йылым, Сөм, Инйәр, Танып, Өфө һәм уның ҡушылдыҡтары — Әй, Йүрүҙән йылғалары буйҙарында, ә шулай уҡ Урал аръяғында — Оҙонкүл, Яҡтыкүл күлдәре тирәһендә 50-ләп пар оя ҡорған. 1994—2001 йылда ҡарағоштоң Кушнаренко районы Дмитриевск урмансылығы биләмәһендә осрағаны теркәлгән. Ырымбур өлкәһендә оялай.
Йәшәү рәүеше
Ҡарағош ҡатнаш урмандарҙа, шулай уҡ һыубаҫар болондар, һаҙлыҡтар, йылғалар һәм күлдәр янында йәшәй. Асыҡ ерҙәрҙә һунар итә. Кешенән ҡурҡа, йомортҡа баҫып ултырған ояһынан да осоп китә.
Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ҡарағош бөтөнләй юғалып барған ҡоштар иҫәбенә инә. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (1-се категория) индерелгән. Ҡарағош үрсеһен өсөн, аҡландарҙы, һаҙлыҡлы һыу ятҡылыҡтарын һаҡларға кәрәк. Оя ҡорған урындарҙа заказниктар булдырыу отошло.
Туҡланыуы
Күберәк ерҙә һунар итә, әммә һыу ятҡылығының һайыраҡ урындарында осоп барғанында балыҡты эләктереп ала. Уның аҙыҡтары — ваҡ кимереүселәр, һирәгерәк ҡоштар, эре тура ҡанатлы бөжәктәр. Тәлмәрйен, кеҫәртке һәм йылан да уның ҡорбаны булырға мөмкин.
Үрсеүе
thumb|left|200px|Ҡарағош Һиндостанда
Бөтә йыртҡыс ҡоштар кеүек үк ҡарағоштар ҙа парлы ғаилә булып йәшәйҙәр һәм ояларын күп йылдар ҡулланалар. Беҙгә ҡарағоштар апрелдең икенсе яртыһында осоп ҡайталар. Ҡарағоштар ояларын ағас башында 3 м-ҙан 25 м-ға тиклемге бейеҡлектә ҡоралар. Ҡайһы саҡта сит ояны ҡулланалар йәки үҙгәртеп ҡоралар.
Йомортҡа һалыу ваҡыты — май урталарына тиклем, ояла һорғолт көрән таптар менән ҡапланған 1-3 аҡ йомортҡа була, йышыраҡ — 2. Инә ҡош 42-44 тәүлек йомортҡа баҫа, әммә ғәҙәттә берәүһе генә тере ҡала. Ҡошсоҡто ашатыуҙа ата ҡош та ҡатнаша. 6-7 аҙналыҡ ҡошсоҡ оса башлай. Август аҙағына тиклем ғаилә оя янында ҡала, һуңынан ҡышлауға осҡанға саҡлы урындан-урынға күсеп йөрөйҙәр.
Петров-Бирюк Дмитрий Ильич
Биографияһы
Дмитрий Ильич Петров (Бирюк) Дон Ғәскәрҙәре өлкәһенең Хопер округы Аннинская станицаһында казактар ғаиләһендә тыуған, унда бала сағы һәм үҫмерлек осоро үтә. Филоновская, Михайловская станицалары, Лысогорский, Урюпинск утарҙары — яҙыусының тыуған урындары, был урындарҙа ул күп тапҡыр була һәм үҙенең әҫәрҙәрен ижад итә. Тап бында буласаҡ яҙыусы казак йырҙарына, тапҡыр һүҙҙәргә ғашиҡ була, станицала йәшәүселәрҙең үткер аҡылын һәм юморын аңларға һәм баһаларға өйрәнә.
Уның бала сағы етемлектә үтә һәм әсе була. Әсәһе уға 7 йәш булғанда үлә. Атаһы, изге күңелле, әммә йомшаҡ характерлы, улын тәрбиәләү менән аҙ шөғөлләнә. Уҡыуға әсәйе һөйөү уята. Ул ете йәшендә үҙ аллы уҡый һәм яҙа. Мәктәптә һуң уҡый башлай, шуға күрә станицаның биш йыл уҡытыуға иҫәпләнгән ике класслы училищеһын 1915 йылда ғына тамамлай. Китаптар үҫмерҙең төп мауыҡтырған нәмәһе була. Пушкиндың әкиәттәре, Гоголдең һәм Лев Толстойҙың хикәйәләре һәм повестары уның аңында юйылмаҫ эҙ ҡалдыра. Уның тәүге уҡыған әҫәрҙәре араһында Майн Рид һәм Фенимор Купер романдары була.