cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һуғым
Салыу ваҡыты
Һуғым һуйыу — күп халыҡта элек-электән матур һәм үҙенсәлекле йолаға эйләнгән оло бер байрам һанала. Һуғымға эре мал булһа (йылҡы, һыйыр), көндәр ныҡлап һыуытҡас, ер туңып, ҡар менән ныҡлы ғына ҡапланғас та, ауыл халҡы һуғым һуйырға йыйына башлай. Башлыса йылына бер башҡарыла торған был мөһим эште туған-тыумаса, дуҫ-иш, күрше-күлән һәм ағай-эне бергә йыйылышып һуя. Ауылда «Татлы ҡуллы», «Еңел ҡуллы» тип дан алған оҫта мал салыусыһы «Бисмиллаһи, Аллаһуәкбәр» тип төп эшкә тотона. Ҡалған ир-ат уға малды тунарға һәм тейешенсә эшкәртергә ярҙамлаша, ә ҡатын-ҡыҙ өлөшөнә эсәк йыуыу эләгә. Ит бешеп сыҡҡансы, эсәк-ҡарынды таҙартып йөрөүселәргә ҡурлаҡ бешерелә. Ул малдың үпкә, бауыр, йөрәгенән ваҡ итеп тураҡлап әҙерләнә. Һурпаһына балдаҡлап турап күп итеп һуған һалһаң, ул телеңде йоторлоҡ тәмле була.
Һуғым ашы
Кискә һуғымсыларҙы ашҡа саҡыралар. Һәр кемгә өлөш һалына, эске өлөштәре күстәнәскә биреп ҡайтарыла
Ваҡ малды һуғым өсөн йыл буйы тотонорға була. Уларҙың ите 20 килограмм самаһы булғанға, кәрәк ваҡытта йәй көндәрендә лә тиҙ генә һуйып алғандар. Һуйылған ит махсус эшләнгән ҡар баҙында һаҡланған.
Саруа
Саруа — күп мәғәнәле һүҙ.
Сауҙагәр Воробьёв йорто
Сауҙагәр Воробьев йорто — Выборгта коммерция бүлмәләре менән торлаҡ йорт. Вокзал, Димитров һәм Ростов урамдары араһындағы өс мөйөшлө участканы биләй, биш ҡатлы архитектура ҡомартҡыһы  исемлегенә индерелгән.
Тарихы
XX быуаттың башына Выборгтың иң уңышлы сауҙагәре һәм  рус общинаһында билдәле  хәйриәтсеһе Ф.П. Воробьев була. Ул Выборг вокзалынан алыҫ түгел өс мөйөшлө майҙанды ҡунаҡхана төҙөү өсөн һатып ала. Ҡунаҡахана бинаһының проектын Выборг архитекторы К.А.Шульман эшләй, бынан алда ул сауҙагәр Маркеловтың йортон проектлаған була. Мансарда ҡаты менән 1904 йылда төҙөлгән өс ҡатлы бина формаһы буйынса төрлө тәҙрәләре менән төньяҡ модерн стилендә һәм фасадының бай декоры, матур осло ҡыйыҡлы күп һанлы эркерҙары, шулай уҡ шпилдәре менән ҙур булмаған мөйөш башнялары менән айырылып тора, шуларҙың икеһе  вокзал бинаһына ҡараған мөйөш фасадында күтәрелеп тора. Тиҙҙән күрше участкала икенсе Выборг эшҡыуары Юхо Лаллукки заказы буйынса шул уҡ стилдәге йорт төҙөлә. Выборг сауҙагәрҙәре йорттарҙың фасадын биҙәү өсөн аҡса йәлләмәй, сөнки был уларҙың коммерция эшмәкәрлеге өсөн реклама була. Воробьев йортоноң төп бүлмәләрен төрлө хаҡ категорияһындағы  28 номерға «Рауха» (Rauha «тыныслыҡ») ҡунаҡханаһы биләй. Беренсе ҡатта магазиндар һәм коммерция тәғәйенләнешендәге башҡа предприятиелар, ә икенсе ҡатта киң мөйөш балконда асыҡ веранда менән ресторан урынлаша.
1939 йылда ҡунаҡханаһы майҙанын киңәйтеү өсөн  бина архитектор В.Кейянен проекты буйынса тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Йортто өҫтәп төҙөү барышында архитектор функционализм алымдарына мөрәжәғәт итә. Ысынында был фасадының һәм интерьерҙарының бай романтик биҙәктәренең юҡҡа сығыуына килтерә. Тикшеренеүселәр фекере буйынса, силуэтын ябайлаштырыу бинаның үҙенсәлеген юҡҡа сығара: киң тәҙрәле шыма штукатурланған аҡ фасадтың  тура линиялары 1920 — 1930 йылдарҙағы фин архитектураһы өсөн типик. Бында йәшәүселәргә яңыртылған  «Рауха» ҡунаҡханаһының 35 бүлмәһе, шулай уҡ  «Иматра» йыһазландырылған бүлмәләр тәҡдим ителә.
Ҡунаҡхана сифатында бина совет-фин һуғышы (1939-1944) тамаланғанға тиклем ҡулланыла: хәрби ваҡытта зыян күргән ерҙәре йүнәтелә. Һуңғараҡ йорт һаулыҡ һаҡлау ведомствоһы учреждениелары һәм тимер юлсылар торлағы сифатында тимер юлдар ведомствоһына тапшырыла. 1962 йылдан ведомство дауаханаһы һәм поликлиникаһы Ленинград шоссеһындағы яңы төҙөлгән бинаға күскәндән һуң, Воробьевтың элекке йорто йәнә торлаҡ була, әммә тимер юлдар аптекаһы  мөйөш бүлмәлә  XXI быуаттың башына тиклем урынлаша. Бинаның беренсе ҡатының ҙур өлөшөн  магазин һәм йәмәғәт туҡланыуы предприятиелары биләй
Эз
Эз (Èze, Esa) — Францияның көньяҡ-көнсығышындағы коммуна. Был коммуна Прованс — Альп — Зәңгәрһыу Яр (Лазурный берег) төбәгендәге Диңгеҙ буйы Альпы департаментының Ницца округында урынлашҡан. Коммуна Босоль кантонына ҡарай. 2015 йылдың мартына тиклем коммуна бөтөрөлгән Вильфранш-сюр-Мер кантоны составында торған (Ницца округы).
Географик урыны
Коммуна Ниццанан көнсығышҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халыҡ һаны — яҡынса 3 мең кеше (2006 йыл). Зәңгәрһыу Яр курорттарының береһе булып тора. (Француз Ривьераһы).
Коммунаның майҙаны — 9,47 км2, халҡы — 2932 кеше (2006) кәмеү тенденцияһы менән: 2535 кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 267,7 кеше/км2.
Топоним
Бер теорияға ярашлы, ҡалаға Эз исеме боронғо Мысыр алиһәһе Изиданың исеменән алынған. Йәнәһе, был крайҙы колонизациялаған финикийлылар тап Изида хөрмәтенә боронғо ҡорамды изгеләндергән.
Тарих
Эз районында тәүге кешеләрҙең эҙҙәрҙе б. э. тиклемге XX—XXI быуатта күренә башлаған. Һуңғы ваҡытта был территория римляндар һәм маврҙарға (яҡынса 80 йыл буйына, 973 йылда уларҙы Гийом I Прованский ҡыуып сығарғанға тиклем) ҡараған.
1383 йылда Эз Савоя династияһы хакимлығы аҫтына эләгә. Ҡала Ниццаға яҡын торғанлыҡтан был династия ҡаланы нығыта, фортификация ҡоролмалары төҙөй.
Эз бер нисә быуаттар дауамында ҙур ҡыйралыштарға дусар була: XVI быуатта ул француздарҙан төрөктәр ҡулына күсә, 1706 йылда Испания мираҫы өсөн һуғышта Людовик XIV үҙ ғәскәре ҡамап торған ҡәлғәнең диуарҙарын тулыһынса ҡыйрата. Бары тик 1860 йылда Эз ҡалаһы рәсми рәүештә ҡала халҡының бер тауыштан ҡабул иткән ҡарары буйынса Францияның бер өлөшөнә әүерелә.
Халыҡ
2011 йылда халыҡ — 2550 кеше, ә 2012 йылда — 2535 кеше.
Транспорт
Ницца һәм Монаконан Эзға тиклем төрлө юлдар менән барырға мөмкин: автомобилдә, автобуста, поезда һәм вертолетта.
Зеггерде
Зеггерде (Seggerde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 102 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 86 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
Мальцев Анатолий Иванович
Анатолий Иванович Мальцев  — совет математигы, Себер алгебра һәм логика мәктәбенә нигеҙ һалыусы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958). Ленин премияһы лауреаты.
Дөйөм алгебра өлкәһендәге һөҙөмтәләре араһында — дөйөм һыҙыҡлы төркөмдөң сикле булдырылған аҫтөркөмдәренең ҡалдыҡлы сиклелеге тураһында Мальцев теоремаһы, Ли алгебраларының (Мальцев алгебралары тип аталған) дөйөмләштереү үҙсәлектәрен өйрәнеү, универсаль алгебраны булдырыусыларҙың береһе булып тора, атап әйткәндә, беренселәрҙән булып математик логиканың ысулдарын алгебраик системаларға ҡуллана башлай һәм квазитождестволарҙың квазитөрлөлөк теорияһын төҙөүгә килтергән фундаменталь үҙсәлектәрен таба, моделдәр теорияһында үҙсәлектәрҙе моделдәрҙең локаль өлөштәренән бөтә моделға күсереү мөмкинлеген күрһәтә (нәтижәһе Мальцевтың локаль теоремаһы булараҡ билдәле).
Үҫмер йылдары
1909 йылдың 14 (27) ноябрендә Мишерон завод ҡасабаһында, Мишерон быяла заводының быяла өрҙөргөсө ғаиләһендә тыуған. 1927 йылда мәктәпте тамамлай, һуңынан Мәскәү университетына уҡырға инә. Дүртенсе курста уҡығанда, Мәскәү иген һәм он технологияһы институтының юғары математика кафедраһында ассистент булып эшләй башлай.
Фәнни карьераһы
1931 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағас, Ивановоға эшкә ебәрелә, унда башта Энергетика институтының юғары математика кафедраһында ассистент булып эшләй, һуңынан Иваново дәүләт педагогия институтына (хәҙер ИвДУ) эшкә күсә. 1960 йылға тиклем шунда эшләй.
1934—1937 йылдарҙа А. Н. Колмогоров етәкселегендә Мәскәү дәүләт университеты аспирантураһында уҡый. 1937 йылда «Абелевы группы конечного ранга без кручения» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1936 йылда Мальцевтың локаль теоремаһы булараҡ билдәле булған математик логиканың төп теоремаларының береһен иҫбатлай. Ул уйлап тапҡан «моделдәрҙе тасуирлау» алымы бығаса шәхси позицияларҙан хәл ителгән бер төркөм проблемаларҙы дөйөм хәл итергә мөмкинлек бирә.
1939—1941 йылдарҙа В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының докторантураһында уҡый. 1941 йылда «Структура изоморфно представимых бесконечных алгебр и групп» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң ошо институттың өлкән ғилми хеҙмәткәре булып китә.
1946 йылда төркөмдәр теорияһы өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн 2-се дәрәжә Сталин премияһы ала.
1953 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1956 йылда фән өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Мальцевҡа «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.
1959 йылда Новосибирск Академҡаласығына күсә һәм яңы ғына ойошторолған Новосибирск дәүләт университетында Механика-математика факультетын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1960—1967 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Математика институтының алгебра бүлеген етәкләй, шулай уҡ Новосибирск дәүләт университетының механика-математика факультетында алгебра һәм математик логика кафедраһын етәкләй.
1964 йылда математик логиканы алгебраға һәм моделдәр теорияһына ҡулланыу буйынса эштәр циклы өсөн Ленин премияһы бирелә. 1967 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә.
Анатолий Иванович Мальцев 1967 йылдың 7 июлендә ҡапыл вафат була. Новосибирсктың Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Сәйәси эшмәкәрлеге
1947, 1950 һәм 1953 йылдарҙа Мальцев Иваново өлкә Советы депутаты, ә 1951 йылдан 1955 йылға тиклем СССР Юғары Советы депутаты була.
Ғаиләһе
1931 йылда Мальцев үҙенең курсташы Наталья Петровна Гостикка (1910 йылдың 12 авгусында тыуған, 1931 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, 1960—1966 йылдарҙа Новосибирск дәүләт университетында эшләй, геометрия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы) өйләнә.
Хәтер һәм танылыуы
А. И. Мальцев исеме менән Новосибирск Академҡаласығындағы һәм Ивановолағы урамдар, Новосибирск һәм Иваново дәүләт университеттары аудиториялары аталған, был университеттарҙа исемле стипендиялар раҫланған. Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан Мальцев исемендәге премия, Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһендә йәш ғалимдар өсөн премия булдырылған. Йыл һайын Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Математика институтында «Мальцев уҡыуҙары» конференцияһы уҙа.
Денкова Албена
Денкова Албена (Албена Денкова, 3 декабрь 1974 йыл, София, Болгария) — болгар фигуралы шыуыусыһы, боҙҙа Максим Ставиский менән парлы бейей. 2006, 2007 йылдарҙа ике тапҡыр донъя чемпионы, Европа чемпионатының күп тапҡырҙар чемпионы, өс Олимпиадала (1998, 2002, 2006 йылдарҙа) ҡатнашыусы, Болгарияның ун өс тапҡыр чемпионы.
Карьераһы
Спорт карьераһын Денкова гимнастика менән шөғөлләнеүҙән башлай. Фигуралы шыуыуға ул 8 йәшендә килә. Албенаның боҙҙа шыуыу буйынса беренсе партнеры Христо Николов була. Уның менән Албена 1988 йылда Халыҡ-ара донъя юниорҙар чемпионатында дебют яһай.
1996 йылда Денкова Рәсәй фигурисы Максим Ставиский менән парлашып шыуа башлай.
Был пар Одинцовола Алексей Горшковта күнекмәләр ала. Донъя чемпионатынан һуң, 2005 йылдағы Мәскәү Донъя чемпионатынан һуң улар тренерҙарын алмаштырырға була һәм шунлыҡтан Делавэрға (АҠШ) Линичук Наталья һәм Геннадий Карпоносовҡа бара.
2006 йылдың октябрендә Денкова Албена биш йылға Болгарияның фигуралы шыуыу федерацияһының президенты итеп һайлана.
2007 йылдағы донъя чемптионатында еңгәндән һуң, Албена Денкова һәм Максим Ставиский спортта сығыш яһауҙарын дауам итергә йыйына, әммә Максимдың автоаварияға эләгеп, суд тикшереүҙәре башланып китеү арҡаһында карьераларын тамамларға мәжбүр булалар.
Максим Ставиский менән берлектә фигуристарға яңы программалар ҡуя. Мәҫәлән, 2009—2010 йылдар миҙгелендә, улар боҙҙа яңғыҙ шыуыусы француз Жубер Брианға ирекле программа ҡуйған.
Шәхси тормошо
2011 йылдың 30 ғинуарында үҙенең партнеры Максим Ставискийҙан улы Даниелды таба.
2001 йылға тиклем
''М. Ставиский менән'' ''Х. Николов менән''
Иҫкәрмәләр
<!--
-->
Ничма
Ничма — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунож йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Сядма-Яха
Сядма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Торасовей ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сертынь-Я
Сертынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Котлубаевка (йылға)
Могилев-Подольск районының: Петровка, Пилип, Шлишковец, Заречье, Матеивка, Бронница ауылдары аша үтә.
Йылғаның өҫкө ағымында Котлубаевка ауылы эргәһендә екән һәм ҡамыш үҫентеләре, 3 таҡыр бар. Йылғаның башы һуңғы 25 йыл эсендә йылға тамағына ҡарай 2 км-ға яҡыная. Йылғаның киңлеге 2 м-ҙан артмай. Петровка ауылында ҙур ғына быуаһы бар (5 га).
Ҡушылдығы: Безымянная (һул).
Луга ҡултығы
Луга ҡултығы — Балтик диңгеҙендә Фин ҡултығының бер өлөшө. Көнбайышта Нарва ҡултығынан Кургальский ярымутрауы, көнсығышта Копор ҡултығынан — Сойкино ярымутрауы менән айырылған. 18,5 километрға ҡоро ергә кереп тора. Ҡултыҡтың көньяҡ яры буйында Усть-Луга тигән динамик үҫештәге диңгеҙ порты урынлашҡан. Ярҙар һәм һыулығы үҙе лә балыҡ тотоу һәм рекреация өсөн файҙаланыла.
Гидрография
Луга ҡултығы һай булған, тағараҡ һыман ҡултыҡ, ул Фин ҡултығының көнсығыш өлөшөндәге үҙәнлектәрҙе тултыра. Көнсығыштан уны Колганпя мороно сикләй, ә көнбайыштан Кургальский ярымутрауы. Шулай итеп, ул көньяҡтан, көнсығыштан һәм көнбайыштан ябылған. Асыҡ диңгеҙгә сығыу төньяҡ өлөшөндә генә мөмкин. Ҡултыҡтың тирәнлеге уртаса 11,4 метр тәшкил итә. Меридиан ҡултыҡтың буйынса оҙонлоғо 18,5 км-ға етә, урта өлөшөндә максималь киңлеге 13 км тәшкил итә, һыу көҙгөһө майҙаны 192,9 км2, уртаса һыу күләме 2,3845 км3 тәшкил итә.
Климаты
Климат уртаса, диңгеҙҙәге климатҡа оҡшаған. Уртаса һауа температураһы ғинуар айында -6,5 °C тәшкил итә, һыу -0,2 °C, һыу июлдә 19 °C тиклем йылына, һай ғына булған урындарҙа иһә 32,5 °C тиклем. Һыу тоҙлолоғо түбән булыу сәбәпле (көньяҡта 0,17 ‰, 6,20 ‰ төньяҡта) Луга ҡултығында йыл һайын боҙ барлыҡҡа килә, йыл буйына боҙ менән ҡапланыу көндәре оҙонлоғо 86 тәүлектән алып 186 тәүлеккә ҡәҙәр үҙгәреп тора. Хатта ғинуар аҙағынҙа йомшаҡ ҡыштарҙа ла бөтә ҡултыҡ та апрель уртаһына тиклем һаҡлана торған боҙ менән тула. Боҙ ҡатыу һай булған һәм төсө һыу булған көньяҡтан башлана.
Рельефы
Ҡултыҡтың төбен, нигеҙҙә, ҡом, балсыҡ, таш тәшкил итә. Төньяҡтан көньяҡҡа табан ҡултыҡты һыу аҫты һырты кисә, уның бер өлөшө булып Мерилода, Шпартенкова, Тёмная Лода, Щит һәм башҡа таш банкалары ҡушыла. Ул шартлы рәүештә ҡултыҡ акваторияһын көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәренә 1:2 пропорцияһына бүлә.
Ихтиофауна
Луга ҡултығы ихтиофаунаның нигеҙен өс төрө диңгеҙ тәшкил итә: клюшка, Балтик диңгеҙе сельды - салака һәм корюшка.
Сығанаҡтар
Төркөм:Алфавит буйынса ҡултыҡтар Төркөм:Фин ҡултығы ҡултыҡтары Төркөм:Ленинград өлкәһе ҡултыҡтары
Севчуга
Севчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мертенс йорто
Мертенс йорто — Санкт-Петербургта Нева проспектындағы архитектура ҡомартҡыһы: сауҙа йорто, уның стиле модерн һәм неоклассицизм ҡатнашмаһынан ғибәрәт.
Был урында тәүге йорт 1740 йылдарҙа төҙөлгән.
1911 —1912 йылдарҙа архитектор М.С. Лялевич проекты буйынса бында Ф.Л. Мертенстың тире изделиелары фирмаһы өсөн сауҙа йорто бинаһы төҙөлгән. Бинаны проектлағанда яңы инженер һәм сәнғәт алымдары ҡулланыла: монолит тимер-бетон конструкциялар һәм ифрат ҙур  фасадын биҙәп тороусы  өс ҙур быяла аркалар.
1944 йылда бинала Мәскәүҙәге Бөтә союз кейем моделдәре йортона өҫтәлеп Ленинградта беренсе кейем моделдәре  йорто асыла.
2008 йыл уртаһында бина яңынан тергеҙелә  һәм   ҡуртымға бирелә — унда  флагман  Zara магазины асыла.
Ете ырыу кантоны
Ете ырыу кантоны (Джитировский кантон) — Башҡортостандың кантоны.
Административ үҙәге — Иманғол ауылы.
Тарих
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Ете ырыу кантоны ла була.
1919 йылдың июнендә бөтөрөлә, территорияһы Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны составына инә.
География
Төньяҡта — Стәрлетамаҡ өйәҙе, көнсығышта — Ҡыпсаҡ кантоны, көньяҡта һәм көнбайышта Ырымбур өйәҙе менән сиктәш була.
Туған тел. Рәми Ғарипов
«Туған тел» — Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың шиғыры.
Тарихы
Рәми Ғарипов «Туған тел» шиғырын 1957 йылда яҙа.
XX быуаттың 60-сы йылдарында, йәмғиәттә башҡорт теленә генә түгел, барлыҡ милли телдәргә иғтибар кәмей барған осорҙа, Рәми Ғариповтың «Туған тел» шиғыры халыҡты уйланырға мәжбүр итә. Шуның өсөн уға хатта «милләтсе» мөһөрө лә баҫыла. Шағир вафат булғандан һуң, уның тормош иптәше Надежда Васильевна, милләте буйынса украин булһа ла, төрлө осрашыуҙарҙа үҙенең сығышын саф башҡорт телендә «Туған тел» шиғырын уҡыу менән тамамлай.
Ә үҙгәртеп ҡороу башланған йылдарҙа, Башҡортостан Республикаһының үҙаллығы өсөн көрәш барғанда, «Туған тел» шиғыры әйҙәүсе лозунг, девиз көсөнә эйә була. Бөгөн был шиғыр башҡорт халҡының иң бөйөк әҫәрҙәренең береһе булып тора. Ул һәр концерт-сараларҙа тиерлек яңғырай. Хәҙер инде уны яттан уҡыу буйынса интернет селтәрендә флешмобтар ойошторола. Унда Башҡортостан халҡы ғына түгел, хатта сит ил вәкилдәре лә ҡатнаша.
Тәржемәләре
Шиғыр украин (Евген Букет), рус, саха һәм белорус (Юрась Баланчук) телдәренә тәржемә ителгән.
Донато Браманте
Донато Браманте (ит. Донато (Доннино) ди Паскуччо-ди-Антонио детто ил Браманте; 1444, Ферминьано — 11 апрель[1] 1514, Рим) — Италия архитекторы һәм рәссамы, Яңырыуҙың Юғары дәүере архитектураһының иң бөйөк вәкиле, XVI быуат башында Рим классицизмы тип аталған стилистик йүнәлешкә нигеҙ һалыусы. Уның иң билдәле әҫәрҙәре: көнбайыш христиандарҙың төп ҡорамының беренсе проекты — Ватикандағы Изге Петр базиликаһы (артабанғы йылдарҙа үҙгәртеп ҡоролған), өлөшләтә һаҡланған Бельведер һарайы (шулай уҡ Ватиканда), Римдағы Темпиетто ҡорамы, Миланда Санта-Мария-Прессо Сан-Сатиро сиркәүен реконструкциялау һәм башҡалар. Браманте— һаҡланып ҡалған бер нисә картина авторы.
Биография
Донато Браманте Монте-Асдруальдо ҡалаһында (хәҙер Ферминьано) тыуған. Йәшлеге Урбинола үтә, хеҙмәт юлын рәссам булараҡ башлай, ижадына рәссамдар Пьеро делла Франческа һәм Лучано Лаурана йоғонто яһай. 1476 йылда Миланға Лодовико Моро һарайына саҡырыла, унда Леонардо да Винчи менән таныш булғандыр. Билдәле булыуынса, 1482—1499 йылдарҙа Миланда Леонардо да Винчи эшләгән. Фараз ителеүенсә, Браманте һәм Леонардо Миланда Византиялағыса көмбәҙле, тәре формаһында төҙөлгән ғибәҙәтханалар тураһында фекер алышҡан. Леонардо да Винчи ҡулъяҙмалары ситтәрендәге төп өлөшөндә көмбәҙ булған (купольный центрический храм) ҡорамдарҙың эскиздары ошо ваҡытҡа ҡарай. Брамантеның Милан осоро егерме йыл дауам итә. Ул бер нисә бина төҙөй, мәҫәлән, Санта-Мария-дель-Грази сиркәүенең алтарь өлөшө. 1499 йылда, Миланды француз ғәскәрҙәре баҫып алғандан һуң, Римға күсенә. Бында Браманте сәнғәте саф классика һыҙаттарына һәм монументаллеккә эйә була. 1500 йылда Рим папаһы Александр VI уны Ватикандың баш архитекторы итеп тәғәйенләй. Ижадындың иң ҙур пластик бөтөнлөгөнә ул Монториолағы Сан-Пьетро монастыры ихатаһындағы ҙур булмаған Темпьетто (ротонда) ҡорамында (1502) өлгәшә. Рим Папаһы Юлий II ваҡытында папаның баш архитекторы була.
1503 йылдан Юлий II ҡушыуы буйынса ул Ватиканда (Сан-Дамазо суды һәм Бельведер һарайы) ҙур эш алып бара. Браманте Ватикандың ҙур ихатаһы — Бельведер проектын эшләй, уның композицияһында архитектор боронғо Рим ауыл виллаһы, театр һәм форум темаларын берләштерә- ысын батшаларға тиң бөйөк проект килеп сыға. Ҙур тура мөйөшлө ихатала (310×70 м) папа антиквариумы (боронғо скульптуралар коллекцияһы) урынлаштырыла. Ихатаның эске фасадтарында өс яруслы террасалар лоджия аркадалары менән биҙәлгән. Ихатаның көньяғында— мөһабәт экседра (түңәрәк ултырып һөйләшеү урыны). Бельведер ихатаһы 1565 йылда, архитектор үлгәндән һуң илле йыл үткәс кенә, тантаналы асыла. Изге Петрҙың Ватикандағы яңы соборы проектын эшләгәндә (1505 йылдан), Браманте, Тыныслыҡ ғибәҙәтханаһы (Рим форумында Максентий-Константин базиликаһы тип атала) көмбәҙҙәренә Пантеон көмбәҙен (боронғо Рим классикаһы символы) ҡуйырға тырышыуын белдерә. Ватикан ғибәҙәтханаһы Брамантеның тәре рәүешле төп көмбәҙле ҡорам (центрический) проекты буйынса төҙөлгән. План нигеҙендә майҙан менән уратылған «грек тәреһе» ята, уның мөйөштәрендә (проект версияларының береһендә) Браманте дүрт бейек башня ҡуйырға ниәтләй. Әлбиттә, архитектор Византия сиркәү төрөн роман архитектураһы традициялары менән берләштерергә һәм шуның менән үҙенә бер төрлө «универсаль ғибәҙәтхана» төҙөргә тырышҡан. Шулай уҡ Леонардо да Винчи идеяларының һәм уның идеаль центрик ғибәҙәтхана һүрәттәренең йоғонтоһо булғандыр. Браманте ижады —Яңырыу архитектураһында иң юғары ҡаҙаныштарҙың береһе.
Ватикан һарайы комплексында Брамантеның ике әҫәре — Бельведер (1503—1545) һәм Сан-Дамасо (1510 йыл тирәһендә) ихаталары урынлашҡан. Брамантеның башҡа күренекле эштәре— Монториолағы Сан-Пьетро монастыры ихатаһындағы Темпьеттоның түңәрәк ҡорамы (1502), Санта-Мария-делла-Паче сиркәүе ихатаһы, Палаццо канцелярияһының фасады (1499—1511)— Римдағы иң һоҡланғыс Яңырыу дәүере һарайҙары. Браманте шулай уҡ Ватикан һарайының билдәле лоджияларын проектын әҙерләй һәм уны төҙөй башлай, әммә был эште тамамлап өлгөрмәй. 1514 йылда Браманте вафат булғандан һуң, уның туғаны Рафаэль Санти гротесктар (ысынбарлыҡҡа тап килмәгән һүрәттәр) менән биҙәлгән лоджияны тамамлай һәм бинаға Рафаэль лоджияһы исеме бирелә.
Браманте әҫәрҙәре
Милан осоро:
— Санта-Мария-прессо-Сан-Сатиро (уның тәүге архитектура эше) (1482—1486). IX быуатта төҙөлгән бина реконструкциялана һәм яңынан биҙәлә. Комплексҡа үҙ эсенә цилиндрик көмбәҙҙәр менән ҡапланған өс нефлы ҡыҫҡа Т формаһындағы сиркәү һәм трансепттың уң тармағында һигеҙ ҡырлы сакристияны ала. Урталағы тәре арауығы өҫтөндә түңәрәкләнеп киткән парус (пандатив) һәм тәбәшәк барабанға беркетелгән ярымшар көмбәҙ. Көмбәҙҙең бөтә төп структура һәм архитектура элементтары Брунелескиҙиҙан алынған, был Пацци капеллаһының көмбәҙен ҡабатлаған кеүек. Санта-Мария-Прессо-Сан-Сатиро сиркәүенең көмбәҙе ағастан эшләнгән кессондар менән биҙәлгән, был сферик яҫылыҡ уртаһында яҡтылыҡ төшһөн өсөн тәҙрә эшләнгән.
Рим осоро:
— Санта-Мария-делла Паче сиркәүе клуатры (1504). Иртә Рим классицизмының күренекле ҡомартҡыһы. Клуатрҙың фасадтары композицияһы ике ярусҡа бүленә. Беренсе ярус иония ордеры пилястрҙары аркадаһы менән биҙәлгән, икенсеһе — сиратлашҡан бағаналар һәм колонналар тотоп торған асыҡ лоджия.
— Палаццо Канчеллериа (1483—1513). Д.Браманте проекты. Төҙөүсеһе А. Бреньо. Фасадтары оҙон, боронғо Рим Колизейы тышындағы травертиндан эшләнгән, руст имитацияланған, тәҙрәләре Брамант әҫәрҙәренә хас. Фасадтар композицияһы горизонталь рәүештә өс ярусҡа, вертикаль — коринф ордены капителе менән биҙәлгән пилястрҙарға бүленә. Ихата лоджия тибындағы ике яруслы аркада менән биҙәлгән. Тәүге ике ярус — Тоскана ордены колонналары менән аркадалар, өсөнсө ярус — пилястрҙар. Беренсе ярустың гранит колонналары Дамасолағы Иҫке Сан-Лоренцо сиркәүенән алынған.
— Бельведер һарайы. (1505). Тормошҡа ашырылмаған.
— Браманте баҫҡыстары (1505), Бельведер һарайы менән Апостол һарайын тоташтыра.
— Сан-Дамазо сиркәүе. Эске биҙәлеште яңыртылған (1510)
— Темпьетто — Монториолағы Сан-Пьетро монастырь ихатаһы уртаһында ротонда рәүешендәге «Бәләкәй ҡорам»
— Изге Петр статуяһы менән интерьер (ҡайһы берәүҙәр был урында язалап үлтерелгән тип иҫәпләй). Көмбәҙ формаһы һуңыраҡ үҙгәртелә.
—Изге Петр базиликаһы. (1506—1514). Брамантеның планы нигеҙендә-тигеҙ грек тәреһе. Мөйөштәрҙә көмбәҙле дүрт капелла, ә тышҡы яғының мөйөштәрендә дүрт манара (колокольня) булырға тейеш була. Композиция теүәл симметриялы. Браманте вафат булған мәлгә дүрт урта пилон һәм көньяҡ диуарҙың бер өлөшө генә ҡуйылған була. Һуңыраҡ, күп кенә реконструкцияларҙан һуң, собор базилика төҫөн ала.
Хәтер
Браманте тәҙрәһе — ҡабырғаларына пилястралар эшләнгән һәм өҫкө өлөшөндә архиволтлы, аркалы тәҙрәнең махсус төрө, ул дүртмөйөшлө рама эсендә ҡала. Беренсе тапҡыр Браманте уны Римдағы Палаццо Канчеллерияның көньяҡ фасадын биҙәгәндә ҡуллана.
Абаға
Абаға (Pterídium aquilínum), гиполепис һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған абаға һымаҡтар заты. Был үҫемлекте ҡаҙаяҡ тип тә атайҙар.
Ботаник яҙма
8 төрө билдәле, сүллек, дала һәм поляр раайондарҙан башҡа бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда ҡәҙимге ҡаҙаяҡ үҫә. Бейеклеге 50—120 см булған оҙон тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Япраҡтары (вайялары) оҙон һаплы, асыҡ йәшел төҫтә, тиресәле, ҡаты, ике, өс тапҡыр ҡауырһын һымаҡ теленмә, оҙон тамырһабаҡта яңғыҙар урынлашҡандар. 1‑се тәртип сегменттары ланцет формаһында, ҡапма‑ҡаршы, аҫҡылары һаплы, 2‑се тәртип — киң төплө оҙонса‑ланцет формаһында, ултырма. Сорустары (спорангиялар төркөмдәре) япраҡ өлөштәренең төрөлгән ситтәре аҫтында бөтөн һыҙат булып урынлашҡан (ялған япма). Споралары һорғолт‑һары, бөртөклө‑төйөрсөклө. Споралары июль—сентябрҙә оса.
Таралышы
Һирәкләнгән ылыҫлы, япраҡлы урмандарҙа һәм уларҙың ситтәрендә, ҡырҡылған урмандарҙа, ҡоро битләүҙәрҙә, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә. Кальцефил. Декоратив, ағыулы үҫемлек. Тамырһабаҡтарында алкалоидтар, сапониндар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Инсектицид үҙенсәлектәргә эйә.
Файҙаланылыуы
Ҡытайҙа, Кореяла, Японияла һәм Рәсәйҙә асылып бөтмәгән япраҡтары һәм йомшаҡ һабаҡтары ашау өсөн ҡулланыла. Уларҙы «ҡусҡарҙар» тип йөрөтәләр. Уларҙы ҡышҡылыҡҡа маринадлайҙар, Европа илдәрендә лә файҙаланалар. Сахалинда һәм Камчаткала Япония һәм ҡытайға эксполрт өсөн әҙерләйҙәр.
Япон тәмлекәсе «вараби-моти» (эсле ваҡ бәлеш) ҡаҙаяҡ крахмалынан әҙерләнә.
Ҡаҙаяҡ менән кореялылар оладьи чон әҙерләйҙәр.
Тамырынан яһалған төнәтмә халыҡ медицинаһында уңышлы файҙаланыла. Балаларҙа рахит булғанда, ҡаҙаяҡ төнәтмәһе менән дауалайҙар. Шулай уҡ бабасыр булғанда файҙаланыла. Тамыры 46 % тирәһе крахмалдан тора. Шулай уҡ елем эшләгәндә, һыра ҡайнатҡанда ҡулланыла. Сусҡалар һәм ҡабандар тарафынан яратып ашала. Башҡа мал өсөн ағыулы.
Яңы Зеландияның Маориҙары, Канар утрауҙарының ерле халҡы, Төньяҡ Америка индейҙары киптереп ваҡланған тамырынан икмәк әҙерләгән, шулай уҡ сей килеш тә ашағандар. Аслыҡ йылдарында Европа дәүләттәре халҡы ла икмәк бешереп ашаған һәм аслыҡтан ҡотолған. Япраҡтарын крәҫтәидәр сереүгә ҡаршы ҡулланғандар: аҙыҡтарын, еләк-емеш һәм йәшелсәләр төргәндәр; мал аҫтына түшәгәндәр (уның тиреҫе бик яҡшы тип иҫәпләнгән). Урта быуаттарҙа Англияла ҡаҙаяҡ япраҡтары менән өй ҡыйығын япҡандар. Шулай уҡ яғыулыҡ һәм ашлама итеп тә файҙаланғандар.
Япраҡ көлөндә поташ калий корбанаты бар. Шуға күрә унан быяла әҙерләгәндәр һәм йәшел һабын етештәргәндәр. Уның кер ағартыу сере һабын барлыҡҡа килгәнсе үк билдәле булған. Йәй көнө ҡаҙаяҡ көлөнән йомарлаҡтар әҙерләп киптергәндәр һәм йыл буйы һабын урынына файҙаланғандар һәм ефәк етештереүгә тотонғандар. Был хәл Британия утрауҙарында XIX быуатҡа ҡәҙәре ҡулланылған.
Сығанаҡтар
http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7488-a-aya
Оман
Ома́н (عُمان) — Ғәрәп ярымутрауының көньяҡ-көнсығышындағы дәүләт (Алғы Азия).Сәғүд Ғәрәбстаны, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре менән күршеләш. Ғәрәп диңгеҙе һәм Оман ҡултығы ярҙарында урынлашҡан.
Географик мәғлүмәттәр
Төп өлөштән төньяҡтараҡ ҙур булмаған Мусандам ярымэксклавы һәм уның тулы эксклавы Мәдхә бар ( Мусандам вилайәттәренең береһе), уны  Омандың төп өлөшөнән  БҒӘ-гә ингән майҙан айырып тора.
Төньяҡ-көнсығышта Оман ҡултығы яры буйлап тар ғына Әл - Бәтинә уйһыулығы һуҙылған. Ул илдең иң үҙләштерелгән һәм халыҡ тығыҙ ултырған өлөшө. Уйһыулыҡтан көнбайыштараҡ Һәжәр тауҙары. Ҡайһы бер түбәләр 3000 метрға етә (иң бейеге — 3020 м). Илдең урта өлөшөндә бейек булмаған ҡалҡыулыҡ, ул ҡомлоҡтар менән ҡапланған. Көньяҡ өлөштә - Дофарҙа, Йәмән тауҙары, көньяҡ ярҙағы түбәләре — 1678 метрғә етә. Омандың иң көнсығыш нөктәһе — Әл -Хәдд.
Оман климаты — тропиктарға хас, эҫе.Июндә баш ҡала  Маскатта уртаса + 32°, ғинуарҙа  уртаса + 20°-тан түбән булмай. Таулы райондарҙа яуым-төшөм йылына - 500 мм, башҡа ерҙәрендә —  60 - 130 мм.
Үҫемлеккә ярлы. Тауҙарҙа тамариск, инжир, платан һәм имән үҫә, тик улар ҙур майҙан биләмәй. Тау итәктәрендә саванналар бар. Төньяҡ һәм көньяҡ яр буйында пальмалар үҫә.
Омандың урта өлөшөндә — сүллектәр, бер ни ҙә үҫмәгән урындары бар.
Йәнлектәр донъяһы ярайһы төрлө. Ғәзәлдәр, кимереүселәр күп. Йыртҡыстарҙан — буйлы һытлан (гиена), сүл бүреһе (шакал), төлкө. Ҡоштар күп. Һөйрәлеүселәр — агама, кеҫәртке, геккон, хамелеон - күп һанлы, үрмәксе кеүектәр ҙә  — фаланга, скорпиондар - йыш осрай.
Тарихы
Оман яр буйынан кешенең Африканан көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш  Азияға күскән юлы тип һанайҙар. Б.э.т. 1-се мең йыллыҡта Оманға Йәмәндән ғәрәпләшкән ҡәбиләләр күсенгән. Б.э.т. V -VI быуаттарҙа Оман өс Фарсы империяһының - (Әхмәни, Парфия батшалары Аршаҡи һәм Сәсәниҙәр дәүләте) - мәнфәғәтендә булған, уны  Мәзун сатраплығына әүерелдергәндәр (баш ҡалаһы -Сухара).
VII быуатта Оман ғәрәп хәлифәтенә индерелә, был феодаль мөнәсәбәттәр тиҙләнелеүенә килтерә. Халыҡ Исламға күскән була. VIII быуат уртаһынан был өлкә урындағы хаким имамдар ҡулы аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ ала, әммә быуат ярымдан Оманды яңынан   аббаси хәлифәт яулап ала. Уларҙың хакимлығы набхан ырыуы шәйехтәре килгәнгәсә, XI быуатҡа тиклем бара.
XVI—XVII быуаттарҙа Оман португалиялар ҡулы аҫтына эләгә,улар 1650 йылда ғына ҡыуып ебәрелә.
XVIII быуат башында Оманды фарсылар яулап ала, мәгәр  1741 йылда персы уларҙы хаким Әхмәд Зафари ҡыуып сығара. Ул ҙур пират дәүләте төҙөөй, Омандан тыш Фарсы ҡултығындағы утрауҙарҙы, хәҙерге Ирандың байтаҡ яр буйын,  көнсығыш Африкала Сомалины, Мозамбикты һәм шулай уҡ улар тирәһендәге күп утрауҙарҙы  баҫып ала.
1832 йылда Оман Солтаны резиденцияһы Занзибарға күсерелә, ә  1856 йылда,  Сәид ибн Солтан үлгәс,  дәүләт уның ике улына ике үҙаллы өлөшкә   — африка һәм азия яғына бүленә. XIX быуаттың икенсе яртыһында улар айырым-айырым Британия протекторатына күсә. Мозамбик Португалиға кире ҡайта.
Сәйәси структура
Оман Солтанаты — абсолют монархия. Оман Солтаны дәүләт башлығы ғына түгел, хөкүмәт башлығы ла,  верховный главнокомандующий,оборона, ситл ил эштәре һәм финанс министры. Солтан шулай уҡ  министрҙар кабинетын тәғәйенләй. Дәүләт башлығы вазифаһы балаһына мираҫ итеп бирелә.
Солтан Кабус — Усман Сәид бин Солтандың тура вариҫы, олатаһы АҠШ менән 1883 йылда дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырған булған. Солтан Кабустың тура вариҫы юҡ. Хакимлыҡ иткән ғаилә яңы Солтанды элеккеһе үлгәс, өс көн эсендә билдәләргә тейеш. Бер фекергә килә алмаһалар, Солтан ҡалдырған хатта әйтелгән кешене ҡуялар.
Оман Солтаны сикһеҙ власҡа эйә булһа ла, яуаплылығы ла бик ҙур. Солтан ғаиләһе ағзаларының сәйәси йоғонтоһо бик әҙ:  министрҙар кабинетында бер нисә кеше. Дәүләткә былай идара итеү стиле ғаилә ағзаларынан бер кем дә дәүләткә идара итеү тәжрибәһенә эйә булмау сәбәпле,   Солтан итеп ҡуйыла алмай.
Оманда суд өс кимәлле: беренсел суд, апелляция суды, шулай уҡ Юғары суд. Административ суд та бар, ул хөкүмәткә дәғүә белдерелгән ялыуҙарҙы ҡарай.
Оман 59 вилайәттән (административ берәмек) тора. Башлыҡтары - вәли (губернатор). Вилайәттәрҙең күбеһе бәләкәй, Ҙофар ғына тотош провинцияны биләй. Ҙофар вәлие мәһим дәүләт эшмәкәре, министрҙар кабинетын ағзаһы булып тора, ҡалған вәлиҙәр Эске эштәр министрлығына буйһона.
1991 йылда Солтан Кабус Консультатив Ассамблея(Мәжлес әш-Шура)  булдыра. Әш-Шура мәжлесе йәмәғәтселектең дәүләткә идара итеүҙә ҡатнашыуын системаға һалыр өсөн ҡорола. Әш-Шура мәжлесе 84 кешенән тора. Һәр вилайәт өс кандидат күрһәтә. Әш-Шура мәжлесе халыҡ менән дәүләт бәйләнешен булдырыуға ярҙам итә, сиҡтисади, социаль проекттарҙы тикшереүҙә ҡатнаша, тәҡдимдәр индерә.
Мәжлес әд-Дәүләттә 83 тәғәйенләнгән ағза, уларҙан 14-е ҡатын-ҡыҙ.
Сәйәси партиялар тыйылған. Һуңғы һайлау 2011 йылдың 15 октябрендә үткәрелгән.
Солтанат Оман бик тотороҡло дәүләт, әммә Фарсы ҡултығындағы конфликт һәм иран-ираҡ һуғышынан һуң оборонаға сығымдар арттырыу талап ителә. 2001 йылда оборона бюджеты 2,4 млрд АҠШ доллары тәшкил итә — ВВП-ның 33 %-ы.
Оман ҙур булмаған профессиональ армия тота, уларға Британия, АҠШ, Франция һәм башҡа илдәр ярҙам итә. Төньяҡ һәм көньяҡ Йәмән 1990 йылда ҡушылғаны бирле Оман яңы Йәмән Республикаһы менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һала,   1992 йылдың 1 октябренән ике күрше ике яҡлы килешеү буйынса йәшәй.
Рәсәй шәрҡиәтсеһе Павел Густерин Иран-Сәғүд конфликтында 2016 йылда Оман аралашсы булырға мөмкинлеген яҙған.
Иҡтисады
Оман иҡтисады нефть экспортына таяна. Нефть кәмеү сәбәпле икенсе тармаҡтарға иғтибарҙы йүнәлтергә тырышалар. Ил властары приватизация үткәреп, халыҡтың белем кимәлен күтәрергә ниәтләй.
2016 йылда йән башына ВВП — 46 698 доллар (ФРС США). (донъяла 23-сө урын).
Эшсе көстәрҙең 70 % (на 2014 год) — сит илдекеләр.
Хеҙмәт күрһәтеү — 50 % ВВП;
Сәнәғәт — 49 % ВВП
Ауыл хужалығы — 1 % ВВП
Экспорт 2008 йылда — 37,7 млрд долл. — нефть, төрлө реэкспорт, балыҡ, металдар.
Төп һатып алыусылар — Ҡытай 31,7 %, Көньяҡ Корея 17 %, Япония 11 %, Таиланд 7,1 %.
Импорт 2008 йылда — 20,7 млрд долл.
Төп тауар индереүселәр — БҒӘ 27,2 %, Япония 15,6 %, АҠШ 5,7 %, Ҡытай 4,6 %, Һиндостан 4,5 %, Көньяҡ Корея 4,2 %.
Мәҙәниәте
Омандарҙың матди һәм рухи мәҙәниәте, бигерәк тә  көньяҡ  Ҙофар провинцияһыныҡы,  Йәмәндекенә яҡын, уның кеүек үк башҡа ғәрәп илдәренекенә айырыла.
Милли кейемдәре лә Йәмәндәге кеүек. Ир-ат — изар (шаҡмаҡлы баулы итәк) һәм салма кейә, ул йышыраҡ ҡыҙыл төҫтә була. Хәллерәктәр күн ҡайыш тағып аҡ ҡүлдәк һәм буйлы елән, дәрәжәле ир-ат ҡара йәки ҡыҙыл сапан — аба кейә. Ҡатын-ҡыҙ кейеме - еңле оҙон күлдәк тоб, сирвәл - ыштан, ҡара яулыҡ - пушийя. Йөҙҙәренә күҙ өсөн уйым ғына ҡалдырылған битлек — батула ҡаплайҙар.
Оман ирҙәренең мотлаҡ йөрөтә торған ҡоралы —  джәмбиә тигән ҡыҫҡа хәнйәр. Ҡатын-ҡыҙ ҡыҙыл төҫтәге татуировка эшләй, аяҡ-ҡулдарында беләҙек йөрөтә, ҡолаҡтарына һәм танауҙарына алҡа таға.
Төп ризыҡтары - хөрмә (финик), арпа йәки бойҙай күмәс, тары йәки тәмләткестәр һалынған дөгө бутҡаһы. Хәлдәренә күрә ит һәм балыҡ ашайҙар. Байрам ашы - ҡурылған һарыҡ ите йәки былау. Әммә башҡа ғәрәптәрҙән айырмалы рәүештә, омандар һыртлан (гиена) итен иң тәмле һанап ашай. Шул уҡ ваҡытта «ҡара»лар бөтөнләй ҡош ите һәм йомортҡа ашамай - харам һанай.
Оман ҡатын-ҡыҙҙарының хәле башҡа ғәрәп илдәренән яҡшыраҡ: ике мәғариф  министры ла (айырым юғары белем министры бар ) — ҡатындар.
Оман фольклорында, бигерәк тә музыкала  Африка культураһы йоғонтоһо ҙур. Төп музыка ҡоралдары — бер ҡыллы скрипка - рабаба, флейта -най, барабан -даф һәм бәләкәй литавра - тимбәл.
Мәғариф
1983 йылда Оманда Банкирҙар институты, 1986 йылда — Солтан Кабус университеты  асылған. 2014 йылда илдә вуздар күп булған — 50-нән ашыу учреждение, уларҙа 600 мең студентуҡыған .Бынан тыш Оманда  2014 йылда 1040 мәктәп эшләй башлаған .Омандың тәүге вуздары дәүләттеке булған. 1995/96 йылда ғына тәүге шәхси вуз — колледж асылған. Шәхси вуздар һаны бик тиҙ таралып киткән - 2008/2009 уҡыу йылында Оманда   24 шәхси вуз булған (5 университет һәм 19 колледж), уларҙа 33,5 мең студент уҡыған. Шуныһы ҡыҙыҡ, студенттарҙың яртыһынан күбеһе (57,7 % - 2008/09 уҡыу йылында) ҡыҙҙар булған. Шәхси вуздарҙа уҡыған студенттарҙың күбеһе - урындағылар. Оманда 2009 йылда эшләгән 1391 уҡытыусының барыһы ла тиерлек - сит илдекеләр булған (омандар - 12,8 %). Күп омандар сит илдәрҙә уҡый.
Ҡораллы көстәре
Оман армияһында 2006 йылда 44 100 кеше булған. Шулай уҡ 4400 милиционерҙан торған милицияһы бар. Бер нисә төр танкылары бар, әммә ҙур сығымдар түкһәләр ҙә, улар заманса түгел
Омандың Солтан хәрби-һауа көстәрендә 4100-ләп кеше, 36 ғына хәрби самолёт һәм хәрби булмаған вертолёттары, шулай уҡ еңел винтлы самолёттары бар
Солтан флотында  4200 хеҙмәт итә. Омандың 13 һыу өҫтө хәрби карабы бар Оманда шулай уҡ дүрт десант карабы булғанлығы билдәле 2010 йылда Оман $4,074 млрд  оборона маҡсатына тотонғанң (ВВП-ның 8,5 % )  Солтанат Британия армияһы менән колония булған саҡтан уҡ  тығыҙ бәйләнеш тота
Лағыр
Лағыр (Лагерево) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 856 кеше булған. Почта индексы — 452497, ОКАТО коды — 80247825001.
Географик урыны
Аныҡ географик координаталары: киңлек 55.2616938; оҙайлыҡ — 58.4441986.
Лағыр ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 28 километрҙа һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 35 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Лағыр (Васик, Васҡын) ауылына XVIII быуат башында Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Борон Лағыр ауылы тәүге төпләнеүсенең исеме Васҡын атамаһы менән билдәле булған. Уның улы Асы Васҡын исеме мәғлүмәттәрҙә һаҡланған.
Ҡараһаҡал яуынан һуң ауыл яндырылғас, иҫән ҡалыусылар, ике саҡрым көньяҡҡараҡ күсеп, Лағыр ауылына нигеҙ һала. Был атаманың килеп сығышының варианттары бер нисә: уны 1740—1750 йылдарҙа немец тикшеренеүселәренең лагерына ла, XVIII быуатта, 1774 йылда, Салауат Юлаевтың ғәскәр туплау өсөн ҡорған лагерына ла бәйләйҙәр. Лагерь һүҙе тора-бара Лағырға әйләнеп китә лә инде.
1960 йылдар аҙағында археолог Нияз Мәжитов етәкселегендәге экспедиция Лағыр ауылының көньяҡ-көнсығыш осонда урынлашҡан зыяраттағы убаларҙа тикшеренеү эштәре алып бара. Ғалимдар был ҡәберҙәрҙе, беҙҙең эраның VII быуатына ҡарай, тип билдәләй.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында старшина Яуын Сыуашев етәкселегендә 184 Тырнаҡлы ырыуы башҡорто ҡатнаша. Баш күтәреүселәрҙән һорау алыу документтарында Лағыр ауылынан уларҙың алтыһының исеме телгә алына. Бөгөн ауылда уларҙың ишле нәҫел-нәсәбе тырышып донъя көтә.
1795 йылда 29 йортта 208 кеше донъя көткән.
1816 йылда Лағырҙа Себер даруғаһының элекке ахуны, 60 йәшлек Яңыбай Ишмөхәмәтов йәшәгән. Был ваҡытта бер даруғаға бер генә ахун булып, ул да Лағырҙа йәшәгән икән, тимәк, лағырҙарҙың уҡымышлы кешеләре күп булған.
Шулай уҡ Мәжит Ғафури менән бергә мәҙрәсәлә уҡыған ике указлы мулла хаҡында ла әйтеп китеү урынлы. Уларҙың береһе — Талип Хәйеров Шәрәк ауылында мулла булһа, Лағырҙа Ғималетдин Хәсәнов мулла булған.
1865 йылда 136 йортта — 814 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған.
1906 йылда Лағыр ауылында 2 мәсет, 3 һыу тирмәне, 2 бакалея һәм мануфактура кибете, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй булған.
Колхозлаштырыу осоро
Артабан Лағыр ауылы территорияһында «Большевик», Карл Маркс исемендәге, Сыбаркүл, Сталин исемендәге колхоздар ойошторола. Уларҙы Алтайский фамилиялы 25 меңенсе коммунист ойоштора, һуңынан ул репрессиялана.
Төрлө йылдарҙа колхоз рәйестәре булып Ғәлимулла (фамилияһы билдәһеҙ), Рәхимйән Ғәлин, Ахунйән Зәйнуллин, Әхтәр Тарханов, Хәмзә (фамилияһы билдәһеҙ), А. Корнеев эшләй.
Әлеге ваҡытта Лағыр ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Лағыр ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Сит ил походтарында ҡатнашыусылар
1836, 1840 йылдарҙағы формуляр исемлектәр буйынса, 8-се кантондың 9-сы йортона ҡараған Лағыр ауылынан 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Сит ил походтарында ике кеше ҡатнаша:
Чепрага Надежда Алексеевна
Чепра́га Наде́жда Алексе́евна (Nadejda Cepraga; 1 сентябрь 1956 йыл) — СССР-ҙың эстрада йырсыһы, Молдавия ССР-ының халыҡ (1988), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999) артисы. Молдова Православ Сиркәүенең Тышҡы сиркәү бәйләнештәре бүлеге ҡарамағындағы Мәҙәниәт буйынса совет ағзаһы.
Биографияһы
Надежда Алексеевна Чепрага 1956 йылдың 1 сентябрендә Молдавия ССР-ының Шолданешт районының Распопены ауылында тыуған. Атаһы — Чепрага Алексей Павлович, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Ленин ордены кавалеры, әсәһе — Зинаида Дионисовна Чепрага.
Туғыҙынсы синыфта уҡығанда Надежда Чепрага композитор Евгений Доганың үҙ һүҙҙәренә яҙған «Весёлая свадьба» йыры менән балалар өсөн популяр тапшырыуҙарҙың береһе булған «Будильник»та тәү тапҡыр сығыш яһай. Тиҙҙән Надежда СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһының «Экран собирает друзей» тапшырыуында ҡатнаша. Бынан һуң уны Үҙәк телевидение һәм Бөтә Союз радиоһының Юрий Васильевич Силантьев етәкләгән оркестрына саҡырыла. Уның менән Чепрага 1 Май байрамына арналған «Голубой огонёк» тапшырыуы өсөн үҙенең «Весёлая свадьба» йырын яҙҙыра.
1972 йылда, СССР-ҙың халыҡ артисы Иосиф Туманов саҡырыуы буйынса Францияға гастролгә барғас, Надежда Чепрага халыҡ йыры фестивалендә ҡатнаша һәм унда Алтын миҙалға лайыҡ була. «Парень из Парижа» йыры менән ул беренсе тапҡыр «Олимпия» залында сығыш яһай.
1973 йылда Надежда Чепрага Берлинда, Йәштәрҙең һәм студенттарҙың X бөтә донъя фестивалендә «Дойна» йыры менән лауреат була һәм халыҡ музыкаһы бәйгеһенең Алтын миҙалын ала. Шул уҡ йылда Евгений Доганың В. Лазарев һүҙҙәренә яҙылған «Весна — ровесница любви» йырын Надежда Чепрага башҡарыуында «Струны гитары» исеме аҫтында яҙылған тәүге миньон-пластинка сыға.
Был йылдарҙа йырсы күп төрлө конкурстарҙа, фестивалдәрҙә, телевизион тапшырыуҙарҙа ҡатнаша, һиҙелерлек ҡаҙаныштарға өлгәшә. Мәҫәлән, «Башни Вильнюса-74» (Литва ССР-ы) фестивалендә — лауреат, «С песней по жизни» (1976 конкурсында — дипломант, «Звезда Болгарии» телефестивлендә — лауреат, «Интерталант» фестивалендә (1977, Чехословакия) — еңеүсе була.
Надежда Чепрага шулай уҡ Йәштәр һәм студенттарҙың 1973 йылда Берлиндә, 1978 йылда Гаванала, 1985 йылда Мәскәүҙа (бында Америка йырсыһы Дин Рид менән бергә «Возьмёмся за руки, друзья» йырын башҡарғаны өсөн) һәм 1989 йылда Пхеньянда үткән бөтә донъя фестивалдәренең лауреаты була. Пхеньянда байрамды асыу һәм ябыу тантаналарында ул фестиваль вальсын корей телендә башҡара. 1988 йылда совет-лаос дуҫлыҡ фестивалендә Надежда лаос йырсыһы Нгуен Тнян менән был сараны милли лаос йыры менән тамамлай.
1977 йылдан «Йыл йыры» («Песня года») концерттарында даими ҡатнаша. «Голубой огонек» һәм «Песня-77» тапшырыуҙарында «Мне приснился шум дождя» исемле йырҙы башҡарғандан һуң Надежда Чепрага бар Советтар Союзында танылыу ала, ә уның ижад емеше космонавтар өсөн үҙенсәлекле «гимн»ға әйләнә. 1980 йылда йырсы «Сопот»тың юбилей фестивалендә һәм Мәскәүҙә үткән «Олимпиада-80»дең мәҙәни программаһында ҡатнаша. 1986 йылда ул Изге ихтыяж уйындарының (русса Игры доброй воли) йомғаҡлау гала-концертында йырлай. Чепрага 1993 йылда Сан-Францискола үткән «Йөрәк моңдары» («Мелодии сердца») фольклор фестиваленең ҡәҙерле ҡунағы була һәм «Хава-нагила» исемле йыры менән тамашасылар призын яулай. 1994 йылда Лос-Анджелес ҡалаһында «Йырҙар гөлдәмәһе» («Венок песен») конкурсында һәм артабан «Сингапур тауышы» («Голос Сингапура») фестивалендә сығыш яһай, һуңғыһында «Жаворонок» йыры өсөн көмөш миҙалға лайыҡ була.
Чепрага СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһында 7, ә Молдова телерадиоһы өсөн 11 фильмда төшкән: «На сборе винограда», «Днестровские мелодии», «И славный день настал», «Шесть лет из дому», «Надежда Чепрага», «Встреча с Н. Чепрагой» (1982), «Эскизы к портрету» (1992), «Две руки, сердце и корона» (1998, студия «Динэйр-фильм», АҠШ) һәм башҡалар. «Три лилии», «Прокати меня, кудрявый», «Обманщик и обманщица», «Рома-Роман», «Ты чужой», «Ветерок», «Раба любви» и «Не забывайте» йырҙарына видеоклиптар төшөрөлгән. Үҙәк телевидение, Бөтә союз радиоһы һәм Молдова телерадиоһы фондтарында Надежда Чепрага башҡарыуында 200-гә яҡын йырҙың яҙмаһы һаҡлана.
Надежда Чепрага — Халыҡ-ара эстрада сәнғәте эшмәкәрҙәре союзы, Мәскәүҙәге «Вера» ҡатын-ҡыҙҙар эшлекле клубы һәм «Ротари» клубы ағзаһы. Эстрада йырҙарын йәш башҡарыусыларҙың «Россия в сердце и судьбе» тигән конкурсының баһалама рәйесе. 2001 йылда НТВ телеканалы «Женский взгляд» с Оксаной Пушкиной тапшырыуында «Два берега Надежды Чепраги» исемле документаль фильм күрһәтте.
2011 йылда Олег Нестеровтың «По волне моей памяти» (Канал «Время» — Первый канал. Всемирная сеть) авторлыҡ программаһының бер сығарылышы Надежда Чепрагаға арналды.
Шәхси тормошо
Буш ваҡытында тегеү менән мауыға, яҡшы китаптар, фильмдар һәм музыка ярата. Н. Крючков, М. Ладынина, Л. Смирнова, Е. Леонов, М. Пуговкин — яратҡан артистары. Йүгереү, гимнастика һәм йөҙөү менән шөғөлләнә. Надежда Чепрага өйөндәге үҙенсәлекле музейына концерттарҙа сығыш һаған 300-ҙән артыҡ пар аяҡ кейеме йыйған.
Поттым
Поттым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.