cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡылыс балыҡ
Ҡылыҡһырлама
Ҙур буйға етә, ҡайһы берҙәре 30-40 см була. Ауыҙы өҫкә ҡарап тора. Түш ҡанаттары оҙон, яп-ялтыр төҫтә, һыуҙа ҡылыс һымаҡ ялтырап күренә. Арҡаһы төҙ, ә ҡорһаҡ яғы осланып барып бөткән кәкре ҡылыслтың йөҙө һымаҡ. Бик ҡурҡып бармай.
Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы
Ғаилә хәле
Тормош юлдашы Рәсүл Абдрахман улы менән бер ул тәрбиәләйҙәр. Улдары Рөстәм, атаһы юлынан китергә ҡарар итеп, Өфө нефть институтын тамамлай һәм әлеге ваҡытта Санкт-Петербург ҡалаһында үҙ һөнәре буйынса эшләй. Сәриә Ибраһим ҡыҙының ейәндәре: Ләйсән һәм Рәмил. Ләйсән Асель, Рәмил Әминә исемле ҡыҙ тәрбиәләй. Рөстәм һәм уның балалары Ләйсән менән Рәмил — техник фәндәр кандидаттары.
Улан-Батор
Этимология
1924 йылдағы Бөйөк Халыҡ Хуралының 1-се ултырышында делегаттарҙың күпселеге Монголияның баш ҡалаһын Батор-хото (Сыңғыҙхан ды күҙ уңында тотоп Батыр Ҡалаһы) тип атау яҡлы була. Әммә Монголияға бер ниндәй ҡыҫылышы булмаған Коминтерн вәкиле, сәйәси совет эшмәкәре Т. Р Рыскулов талабы буйынса ҡалаға Улан-Батор-хото («Ҡыҙыл Герой ҡалаһы») тигән атама бирелә. Тауыш биреүҙән һуң ул былай тип сығыш яһай:
Был тәҡдим бер тауыштан ҡабул ителде.
Ҡаланың исеме кириллица менән уның монгол теленә инеүенән 20 йыл элгәре үк яҙыла башлай. Шуға күрә уның русса әйтелешә яҡын яҙыу башҡа телдәргә лә инеп киткән.
Төньяҡ Юань: ҡала нигеҙ һалыу
Ҡалаға 1639 йылда Монголия дәүләтендәге будда монастыре булараҡ нигеҙ һалына. Был урында Юань династияһы хаким иткән була һәм ул Өргөө (монг. "тораҡ, һарай, ҡәлғә) тип йөрөтөлә. Рус һәм европа әҙәбиәтендә 1924 йылға тиклем «Урга» тип ҡулланыла . 1696 йылда Улан-Баторҙың хәҙерге урынында ойрат-маньчжур һуғышының тәүге алышы була. Тарихҡа «Тэрелжэ өсөн алыш» тип ингән был ҡыйралышта цин ғәскәре монголдарҙы еңә һәм Урга Цин империяһы ҡарамағына күсә.
Цин империяһында тышҡы Монголия
XVII быуаттың 2-се яртыһында ул Богдо-гэгэндың (Монголиялағы будда сиркәүе башлығы) күсмә резиденцияһы (1778 йылдан ултыраҡ) була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Урга Монголияның бары дини үҙәге генә булған. Ләкин ваҡыт үтеү менән боронғо күсмә тораҡ илдең сәйәси һәм мәҙәни-дини үҙәгенә әйләнә.
1706 йылдан ҡала Их хурээ (монг. «Бөйөк монастырь») тип атала. 1778 йылдан алып ул Богдо-гэгэндың ғына түгел, ике цин амбанының резиденцияһы булып хеҙмәт итә һәм Тышҡы Монголияның административ үҙәге һанала башлай. Тиҙҙән ҡаланан көнсығышҡа табан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта Маймачен (трад. 買賣城, упр. 买卖) ҡытай сауҙа биҫтәһе үҫеп сыға. Ургала күп һанлы манастырь һәм ҡорамдар булған саҡта бында 10 меңләп лама һәм монахтар йәшәй. 1835 йылда ҡалала Гандантэгченлин будда монастырына нигеҙ һалына. Ул хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған.
XX быуат башына Урга ҡалаһында монгол халҡының һаны 25 меңгә етә.
Монголия Богдо-хан идаралығы осоронда (1911—1924)
1212 йылда Монголияла үҙаллылыҡ ителгәндән һуң ҡала Нийслэп хурээ («Столичный монастырь»«Баш ҡала монастыре») тип атала, ә 1924 йылда Улан-Батор тип үҙгәртелә. 1919 йылда Урга ҡалаһында яҡынса 100 мең кеше йәшәй, шуларҙың 30 меңе — монголдар, ә 70 меңе — ҡытайҙар; бынан тыш Ургла 3 меңләп рустар була.
Илдә сәнғәт, архитектура үҫешә башлай. Чойжин ламун сум, Богдо-хан Һарайы кеүек билдәле монгол архитектураһы ҡомартҡылары тап шул осорҙа төҙөлә. 1913 йылда Ургала Монголияның тәүге зоопаркы асыла, үкенескә күрә 1926 йылда уның эшмәкәрлеге туҡтай.
1919 йылда Урга 10 меңлек ҡытай ғәскәре генерал Сюй Шучжэн тарафынан баҫып алына. 1921 йылдың февралендә уны Р. Ф. Унгерн-Штернберг Азия дивизияһы азат итә. Ҡытай армияһы менән бергә коммунист яҡлылар ҙа Урганан ҡаса. 1921 йылдың 6 июлендә Дамдин Сухэ-Батор етәкселегендә Монгол Халыҡ Армияһы, РСФСР һәм Алыҫ көнсығыш республикаһы ғәскәрҙәре алып барған алыш һөҙөмтәһендә ҡалаға ҡыҙылдар инә.
Монгол Халыҡ Республикаһы
Монгол Халыҡ Республикаһы осоронда хәҙерге Улан-Батор ҡалаһы планлаштырыла. Емерелгән Көнсығыш Монастыры урыны ҡаланың үҙәгенә әйләнә. 1927 йылдың 11 июлендә Үҙәк майҙанда халыҡ театры асыла. 1923—1924 йылдарҙа ул Улан-Баторҙа Сухэ-Батор майҙаны булараҡ танылыу ала.
1931 йылда революцияның ун йыллығы уңайынан майҙанда Сухэ-Батор хөрмәтенә обелиск асыла, 1946 йылдың 11 июлендә уға яңы һәйкәл ҡуйыла. Майҙандағы халыҡ театры янғандан һуң, уның урынына 1951 йылда Хөкүмәт Йорто төҙөлә. Киләһе йылына уның алдында Сухэ-Батор менән Чойбалсанға мовзолей асыла. 1957 йылда Сухэ-Б.аторҙан алыҫ түгел Хурэлтогоот обсерваторияһына нигеҙ һалына.
1989—1990 йылдарҙағы демократик революция ваҡиғалары һөҙөмтәһендә Улан-Баторҙа, Монголияның башҡа ҡалаларында ҙур демонстрация һәм акциялар үтә. Шуларға бәйле МХРП Үҙәк комитетынының Политбюроһы китергә мәжбүр була һәм Монголия Республикаһы ойошторола.
Хәҙерге осор
Демократик революциянан һуң Монголия быуаттар буйы һалынған тышҡы иҡтисад сәйәсәтен һайлай һәм милли иҡтисад үҫешендә ыңғай үҙгәрештәргә ирешә. Ошоға бәйле Улан-Батор ҡалаһы ла ныҡ үҙгәрә.
1996 йыл дың 6 авгусында административ яҡтан Улан-Баторға ингән Богд-Хан-Уул тауы, Бурхан-Халдун һәм Отгон-Тэнгэр изге тауҙар кеүек, Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы исемлегенә кандидат була.
2004—2006 йылдарҙа Сухэ-Батор майҙанында реконструкция үткәрелә. 2005 йылда Сухэ-Баторҙың мавзолейы алына. 2006 йылда Хөкүмәт Йорто үҙгәртеп ҡорола. Был төҙөлөш 2005 йылдың 28 ноябренән алып 2006 йылдың 28 ноябренә тиклем бара. 2007 йылда Улан-Баторҙа халыҡ һаны бер миллионды ашып китә — ул Монголияның тәүге миллионер-ҡалаһы була.
2008 йылдың июлендә Демократик Партия Парламентҡа һайлау һөҙөмтәләрен боҙоп күрһәткәне өсөн ҡалала ризаһыҙлыҡты белдереүсе сығыштар башлана. Монгол халыҡ-революцион партияһының штабы яндырыла, 5 кеше һәләк була. Ҡалала ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә. Ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары уны «Тирмәләр революцияһы» тип атай һәм Улан-Баторҙағы ваҡиғаларҙы төҫлө революциялар менән бәйләй.
2009 йылда Улан-Баторҙан алыҫ түгел Sky Resort тау саңғыһы курорты асыла.
Ҡылыс балыҡ
Туҡланыуы
башлыса бөжәктәр, ылымыҡтар менән туҡлана. Ҙур буйға еткән балыҡтар ыуылдырыҡ һәм селбәрәләр менән дә туҡлана.
Улан-Батор
Хәҙерге осор
2014 йылда ҡала аша үткән Трансмонгол тимер юлы тимер юл инфраструктураһы нигеҙендә ҡала тимер юлын төҙөү ҡарар ителә. Уны Улан-Баторҙың мэры Эрдэнийн Бат-Уул һәм Монголияның юл-транспорт министры Амаржаргал Гансух тәҡдим итә. 2014 йылдың февраль-май айҙарында иҫке станцияларҙы төҙөкләндереү, яңыларын төҙөү эштәре бара. 6 июнь көнө Улан-Батор тимер юлы (ер өҫтө метрополитены) файҙаланыла башлай.
Географик урыны
Улан-Батор Орхондың ҡушылдығы булған Туул йылғаһы буйында 1300—1350 м бейеклектә урынлашҡан. Ҡала үҙән буйлап яҡынса 20 км һуҙыла. Улан-Батор аша Туул йылғаһы (көнсығыштан көнбайышҡа) бик күп йылғасыҡтарға бүленеп үтә. Административ яҡтан Монголияның баш ҡалаһына Богд-Хан-Уул тау теҙмәһе лә инә. Уның бейеклеге 2256,3 м һәм ул ҡаланың иң юғары нөктәһе. Монгол Халыҡ Республикаһы осоронда ҡаланың майҙаны 7300 км² тәшкил итә, хәҙер ул 4704,4 км² тиклем ҡыҫҡартылған.
Ҡылыс балыҡ
Галерея
border|200px|
Компьютер (яңынан яҙыла)
Тарих
1930 йыл-Алан Тьюринг беренсе тапҡыр электронлы-цифралы компьютерҙы һүрәтләй, ә Джон Атанасов эшләү принциптарын сығара башлай.
1977 — Беренсе ПК Apple II.
1979 — Беренсе ноутбук Grid Compass
Уптала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Копорье (ҡәлғә)
Копорье ҡәлғәһе (Копорьела ҡәлғә) — рус урта быуат оборона архитектураһы ҡомартҡыһы —  Ленинград өлкәһе көньяҡ-көнбайышында, Ижора ҡалҡыулығы сигендә, Копорье ауылында урынлашҡан. Ҡәлғә Фин ҡултығынан көньяҡҡа ҡарай 12 км алыҫлыҡта ята  һәм бейек ҡая  морононда ҙур булмаған майҙанды биләй.
Үҙ быуатында ҡәлғә бер нисә тапҡыр яңынан ҡорола һәм бер нисә тапҡыр шведтар ҡулына эләгә һәм кире Рәсәйгә ҡайта. Ҡәлғәнең хәҙерге торошо бик һәйбәттән түгел, реставрация эштәре бөтөнләй тиерлек алып барылмай. Икенсе яҡтан был ҡәлғә архитектураһының һуңғы вариантына үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡалыуға мөмкинлек бирә һәм ҡәлғәнең айырым үҙ атмосфераһын булдыра.
Тарихы
Копорьелағы ҡәлғәгә  1237 йылда нигеҙ һалына. 1240 йылғы Новгород йылъяҙмаһында беренсе тапҡыр телгә алына, шул саҡта Ливон орденының  немец рыцарҙары  Копорьела ағас ҡәлғә төҙөй.1241 йылда  Александр Невский немец рацарҙәренән ҡәлғәне тартып ала һәм уны емерә. Штурм ваҡытында күренекле баһадир Гаврила Алексич һәләк була. Беренсе София йылъяҙмаһы:
1280 йылда бөйөк кенәз Дмитрий Александрович Копорьела таш ҡала ҡуя, уны  ике йылдан һуң кенәз менән конфликт арҡаһында Новгород халҡы емерә. Ҡабаттан ҡәлғә 1297 йылда төҙөлә, ә XV быуат аҙағында — XVI быуат башында үҙгәртеп ҡорола.
1565 йылда батша Иван Грозный рус дәүләтен опричнина һәм земщинаға бүлә, Копорье ҡәлғәһе һуңғыһының составына инә.
1581 йылда шведтар баҫып алғандан һуң Копорье Рәсәйгә тик 1590 йылда килешеү буйынса ғына әйләнеп ҡайта
Әммә 1617 йылда Столбово тыныслыҡ килешеүе буйынса Копорье ҡабаттан Швецияға күсә. 1656—1657 йылдарҙа рус ғәскәре Копорьены уңышһыҙ  ҡайтарырға тырыша, ул  Рәсәйгә тик  Пётр I ваҡытында,  1703 йылда кире ҡайта.
1708 йылда, Петр I ҡәлғәне кенәз Меншиковҡа тапшыра, ә 1727 йылда ул ҡыйырһытылғандан һуң,  Копорье ҡаҙнаға күсә. 1763 йылда Копорье ҡәлғәһе оборона ҡоролмалары исемлегенән сығарыла.
1919 йылда Граждандар һуғышы барышында Ҡыҙыл Армия яугирҙәре ҡәлғәне ҡулланып, ҡыҙылармеецтар тылына төшкән аҡ гвардия десанты һөжүмен кире ҡаға.
Копорьены Ҡыҙыл армия 1941 йылдың 1 сентябрендә ҡалдыра. Копорье 1944 йылдың ғинуарында азат ителә.
1962 йылда ҡәлғә сиркәүе осраҡлы янғында ююҡа сыға.
2001 йылда ҡәлғә музей статусын ала.
Рәсми рәүештә ябыу 2013 йылдың 7 апрелендә ҡәлғәһе өсөн барған өсөн авария торошо.
2015 йылда Росимущество Һәм Ленинград өлкәһе мәҙәниәт комитеты араһында ҡәлғәне төбәктең музей агентлығына бушлай һәм мөҙҙәтһеҙ ҡулланыуға күсереү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла
2018—2019 йылдарҙа алдан ғилми өйрәнеүҙәр һәм археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелә, һуңынан иң авария хәлендәге өлөшөн: инеү зонаһын, йәнәш торған диуарҙарын һәм башняларын проектлау буйынса конкурс иғлан ителә. Был проект буйынса реставрация эштәренә конкурс 2021 йылға ҡаралған. 2020 йылдың мартына ҡарата торошо буйынса төп инеү урынында аркаһы емерелеүе арҡаһында йүнәтеү буйынса ашығыс эштәр талап ителә; ҡәлғә килеүселәрҙе сикләү менән асыла
Ҡәлғәнең архитектура ансамбле
Ҡәлғә үҙ эсенә ала :
Петро Панч
Петро́ Панч (Петро Панч; ысын исеме һәм фамилияһы Пётр Иосифович Панченко, Петро Йосипович Панченко; 1891—1978) — украин совет яҙыусыһы.
Биографияһы
Балта оҫтаһы ғаиләһендә тыуған,атаһы тәгәрмәстәр етештереү менән шөғөлләнгән. 1906 йылда тамамлағандан һуң, юғары башланғыс училищены тамамлау менән Валкиҙа писарь булып эшләй, артабан Харьковта  Аҡһөйәк  ҡыҙҙар Институты канцелярияһында эшләй.
1915 йылда Полтавала тамамлай  ер үлсәүселәр училищеһында уҡый, ләкин тиҙҙән мобилизациялана,   рус армияһына алына.
1916 йылда Одесса Сергиев артиллерия училищеһының тиҙләтелгән курсын тамамлағандан һуң,  прапорщик чинында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.
1917-1921 йылдарҙағы граждандар һуғышында ҡатнаша. 1918 йылдың ноябренән 1919 йылдың декабренә тиклем — артиллерия полкы офицеры, Украина халыҡ республикаһы армияһында хеҙмәт итә. 1920 йылдың ғинуарында ғәскәрҙәре төркөмө составында УССР хөкүмәте яғына күсә. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы командиры вазифаһында хеҙмәтен дауам итә.
1921 йылдың көҙөндә демобилизациялана. Землемер булып эшләй, әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай. Уның тәүге очеркы, хикәйәһе урындағы "Неимущий крестьянин" район гәзитендә 1921 йылдан баҫыла башлаған. Гәзит редакторы Шевченко Иван Демьянович "Пан" тип кенә ҡуйылған тәүге мәҡәләнең ҡултамғаһына "Ч" хәрефе өҫтәй - имеш, ниндәй "пан" ти ул! Күренекле прозаик шулай псевдоним алған. Тиҙҙән бер-бер артлы «Там, де верби над ставом», «Гнізда старі» (1923); «Поза життям» (1924); «Солом'яний дим» (1925); «Мишачі нори» (1926) китаптары; «Голубі ешелони» (1928) тигән повестар йыйынтығы донъя күрә.
1923-1938 йылдарҙа — «Червоний шлях» һәм «Радянська література» украин журналдары редакцияһы хеҙмәткәре булып китә. «Плуг», «ВАПЛІТЕ», «Бөтә Украина пролетар яҙыусылар союзы» әҙәби ойошмаларына ағза булып инә. Харьковта йәшәй.Мәҙәниәтте яҡлау буйынса Бөтә донъя конгресында (Париж, 1935) ҡатнаша.
1939-1940 йылдарҙа Львов яҙыусылар ойошмаһын етәкләй.
Башҡортостанда эвакуацияла
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күпмелер ваҡыт Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә йәшәй, Мәскәүҙә «Радянська Україна» радиостанцияһының әҙәби бүлегенең баш мөхәррире була. Әйткәндәй, Петро Панч «На Калиновом мосту» тигән әҫәрендә былай тип яҙа:
Һуғыштан һуң
1949—1953 йй. — Украина совет яҙыусылары союзының Харьков ойошмаһы рәйесе.
1966—1969 йй. — Украина яҙыусылары союзының идара секретары.
1978 йылдың 1 декабрендә вафат булған. Киевта ерләнгән.
Әҫәрҙәре
Әҫәрҙәре күп телдәргә тәржемә ителгән:
Бикташева Ләйсән Марат ҡыҙы
Бикташева Ләйсән Марат ҡыҙы (23 ноябрь 1993 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы, ил чемпионаты призеры, кросс-биатлон буйынса юниорҙар араһында Европа чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры (2015).
Биографияһы
Карьера башында саңғыла уҙыш менән шөғөлләнә, юниорҙар араһында Рәсәй беренселеге һәм Рәсәй кубогы этаптарында Башҡортостан өсөн сығыш яһай.
2012 йылдан алып биатлон, менән шөғөлләнә, Новосибирск өлкәһе һәм параллель зачет иҫәбендә — Мордва өсөн сығыш яһай. Тренеры — В. В. Иванов.
2013 йылда асыҡ Европа чемпионатында кросс-биатлон буйынса ҡатнаш эстафетала һәм спринтта юниорҙар араһында чемпион була, эҙәрлекләү уҙышында көмөш призер.
2015/16 миҙгелендә Рәсәй чемпионатындағы шәхси уҙышта бронза миҙал яулай. 2015 йылда 27 йәшкә тиклемге спортсылар араһындағы ил беренселегенә эҙәрлекләү ярышында бронза призер һәм эстафетала еңеүсе була.
Рәсәй кубогы этабында эстафета еңеүсеһе була.
Күп тапҡырҙар Новосибирскиҙағы төбәк-ара турнирҙарының еңеүсеһе була.
Долаговинда Шива ғибәҙәтханаһы
Долаговинда Шива ғибәҙәтханаһы - йәки шулай уҡ Вайдьянатһа Шива ғибәҙәтханаһы Һиндостанда Бһубанешварда Ратхагала Чоукта, Иҫке Ҡалала урынлашҡан. Төп Илаһ булып изге sanctum-да урынлашҡан түңәрәк йонипитһала Шива лингам тора. Был 15-16-сы быуат бинаһы хәҙер ҙә эшләй торған ғибәҙәтхана булып тора. Баш каһин булып Лакшмидаһара Праһараджа тора. Ғибәҙәтхана юл арҡылы яҡындағы Дола Мандапаға күрә Долаговинда Шива булараҡ мәғлүм. Асаба кешеләр ғибәҙәтхана Кешариҙарға (йәки башҡаса Сомавамши династияһе) ҡарай тейеп күрһәтә. Әмма архитектура схемаһы Сомавамшиҙарға ҡарауны иҫбатламай. Чатурдаши, Шиваратри һәм Картика пурнима кебек ритуалдар башҡарыла.
Калым-Ях
Калым-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының һул ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Медвенка (Мәскәү ҡушылдығы)
Медвенка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының уң ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Звенигород ҡалаһынан Рублёво гидроузеленә тиклем, Истра (башынанИстра һыуһаҡлағысына тиклем) йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ускучевка
Оло Ускучевка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ягрыш (Сизьма ҡушылдығы)
Ягрыш (Дорковка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сизьма йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һары бәшмәк
Был бәшмәктең эшләпәһенең ситтәре ҡабарыңҡырап тора, уртаһы эскә баҫылған кеүек. Пластинкалары ҡалын, аяҡсаһы йыуан. Ул тулыһынса сағыу һары төҫтә була, оҙонлоғо 12 сантиметрға етә. Ылыҫлы һәм япраҡлы ағастар үҫкән урмандарҙа июндән сентябргә тиклем үҫә. Һары бәшмәк әкрен өлгөрә. Уны ҡыҙҙырып ашарға, маринадларға мөмкин.
Һаҡмар һыуһаҡлағысы
Һаҡмар һыуһаҡлағысы — Башҡортостандың Баймаҡ районы Әбделкәрим ауылынан 1,5 километр үрҙәрәк, Йылайыр районы сигенә яҡын Һаҡмар йылғаһында урынлашҡан эре һыу хужалығы ҡоролмаһы. 2005 йылдың 9 октябрендә сафҡа индерелгән. Майҙаны 590 га, һыйҙырышы 30,9; быуаның бейеклеге 18 м, оҙонлоғо 390 м. Һыу сығанаҡтары: Һаҡмар, Лайымбирҙе (Һаҡмар ҡушылдығы).
Тарихы
Баймаҡ районында Һаҡмар һыуһаҡласын төҙөү — ҙур ваҡиға, сөнки Урал аръяғы райондарында һыу менән тәьмин итеү иң актуаль проблемаларҙың береһе булып тора. Районда халыҡҡа эсер һыу етешмәй, ауыл хужалығында баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн дә һыу кәрәк. Яҙғы һыу бик тиҙ ағып бөтә, ә ҡыштар был яҡтарҙа аҙ ҡарлы, йәйҙәр ҡоро килә. Ошо проблеманы хәл итеү маҡсатында республикала Урал аръяғы райондарын һыу менән тәьмин итеү һәм мелиорация программаһы булдырыла. Программа төбәктә Башҡортостан Президентының шәхси күҙәтеүе аҫтында тормошҡа ашырылды.
Быға тиклем төҙөлгән өс һыуһаҡлағыс (Маҡан, Таналыҡ һәм Аҡъяр) ыңғай баһаланғанға күрә, Һаҡмар һыуһаҡлағысына ҙур өмөттәр бағлана. ХХ быуаттың 50-се йылдарында Баймаҡ районында бик күп сиҙәм ерҙәре һөрөлә, әммә һыу етешмәүе сәбәпле емеш-еләк, йәшелсәләр үҫтереү, бигерәк тә һуғарыулы игенселек менән шөғөлләнеү өсөн мөмкинлеге булмай.
2005 йылдың 9 октябрендә Һаҡмар һыуһаҡлағысы эксплуатацияға тапшырыла. Уны асыу тантанаһында М. Ғ. Рәхимов ҡатнаша.
Тәғәйенлеше
- Һаҡмар йылғаһының яҙғы ағыуын көйләү өсөн;
- Әбделкәрим һәм Ҡыуат ауылдарын ташҡындан һаҡлау өсөн;
- балыҡ үрсетеү: алабуға, суртан, ҡорман, сабаҡ, йәйен, һаҙан, табан балыҡ, ажау, ҡыҙылғанат, алабалыҡ, опто ;
- һуғарыу;
- балыҡсылыҡ туризмын үҫтереү;
- электр энергияһы эшләп сығарыу.
Тасуирламаһы
- Мотокәмәләрҙе ҡулланыу мөмкинлеге: бар;
- Төбө: ҡомло, ләмле (яр ситендә); урыны менән түмәрҙәр һәм лапылар эләгә;
- Ҡырағай ял: палаткала һәм автомобилдә;
- Үҙенсәлектәре:
2005 йылдан алып эшләгән Әбделкәрим ГЭС-ы һыуһаҡлағыстың көньяҡ осонда урынлашҡан. Һыу ятҡылығы төньяҡтан көньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, төньяҡ өлөшөндә ике гә бүленгән, уларҙың береһенә Лайымбирҙе йылғаһы төшә. убалы ярҙары төрлө үлән менән ҡапланған, ҡайһы бер урындарҙа ҡыуаҡтар бар. Көньяҡ-көнсығышяғында Әбделкәрим ауылы урынлашҡан. Кеше йөрөмәгән ярҙары урыны менән һаҙланған, ә быуа тирәһендәге Һаҡмарҙың төбө утыпшы менән тулған. Эргә-тирәләге урмандарҙа бик күп ҡыр еләге һәм бәшмәк (гөрөздә, баллы бәшмәк һәм уҫаҡ бәшмәге) бар.
Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы
Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы (6 декабрь 1931 йыл — 11 октябрь 2013 йыл) — театр актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1952—1968 һәм 1992—1999 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры, 1968—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры,  бер үк ваҡытта 1973–1988 йылдарҙа Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәте мәҙәниәт һарайының башҡорт халыҡ театры етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986).
Биографияһы
Рәйсә Ғариф ҡыҙы Сәйфуллина 1931 йылдың 6 декабрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Бишҡурай ауылында тыуған. 1949 йылда театр училищеһына уҡырға инә, унда ике ай уҡығандан һуң, шунда уҡ икенсе курсҡа күсерелә. Училищела буласаҡ ирем менән таныша.
Ижади эшмәкәрлеген 1952 йылда Ауырғазы колхоз-совхоз театрында (хәҙерге Салауат башҡорт дәүләт драма театры) башлай.
1968 йылға ҡәҙәр Рәйсә Сәйфуллина Салауат театрында уйнай. Ире, Вәзих Кәшәф улы Сәйфуллин, театрҙың баш режиссеры була. Театр сәхнәһендә жанры һәм тематикаһы буйынса төрлө булған спектаклдәрҙә тиҫтәләгән ролдәр башҡара.
1969 йылдан 1990 йылға тиклем ул Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй, бына бер нисә спектаклдә әсә образын тыуҙырыуға өлгәшә. Үткер характерлы ролдәрҙе лә, фажиғәле характерлы образдарҙы ла берҙәй үк уңышлы башҡара.
1992 йылда ире менән кире Салауат театрына әйләнеп ҡайта. 1994 йылда Салауат ҡалаһының иң яҡшы йыл актрисаһы тип таныла. «Театр яҙы-95» фестивалендә «Икенсе пландағы иң яҡшы роль өсөн» (Ф. Бүләковтың «Таштуғай» спектаклдә Ғәлиә роле өсөн) премияһына лайыҡ була.
«Театр яҙы-95» фестевалендә «Ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында иң яҡшы актриса булып таныла (Люси Купер — В. Дельмарҙың «Артабан — тынлыҡ» әҫәре).
Кармен Амайя
Ка́рмен Ама́йя (Carmen Amaya; 2 ноябрь 1913, Барселона — 19 ноябрь 1963, Багур) — Испания бейеүсеһе, йырсы, киноактриса, фламенко бейеүенең легендар башҡарыусыһы.
Биографияһы
Сығышы буйынса сиғандарҙан. Гитарасы Франсиско Амайяның (ҡушаматы Эль Чино, Ҡытай) ҡыҙы. Алты йәшенән бейей башлай, атаһы менән бергә Барселонаның «Ете ҡапҡа» ресторанында сығыш яһай. Уның талантын Каталонияның художестволы тәнҡитсеһе Себастьян Гаш тәүгеләрҙән булып күреп ҡала. 1923 йылда Мадридта сығыш яһай. 1929 йылда Парижда дебюты була, бында ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшә һәм Ракель Мельер труппаһы составында бейей.
1936 йылдан сит илдәрҙә йәшәй һәм гастролдәрҙә йөрөй — Португалия, АҠШ, Франция, Бөйөк Британия, Көньяҡ Африка, Латин Америкаһы илдәрендә сығыш яһай. Уның сығыштарын Артуро Тосканини һәм Леопольд Стоковский юғары баһалай. 1935 йылда кинола төшә, «Тарантос ғаиләһе» (1963, «Ромео һәм Джульеттаның» сиған версияһы) фильмындағы һуңғы кинороле — иң билдәлеһе. 1944 йылда АҠШ президенты Франклин Рузвельт, ә 1953 йылда АҠШ президенты Гарри Трумэн саҡырыуы буйынса Аҡ Йортта сығыш яһай.
1947 йылда Испанияға ҡайта. Тыуған илендә уңыш менән сығыш яһай һәм сит илдәргә гастролдәр менән сыға. 1963 йылдың 19 ноябрендә вафат була. Барселонала Монжуик зыяратында ерләнгән.
Хәтер
1966 йылда Барселонаның Монжуик паркында (хәҙер Хуан Бросса паркы) Кармен Амайяға һәйкәл асыла.
1959 йылда уның хөрмәтенә Кармен Амайя фонтаны ҡуйыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сиған бейеүе
Сенегал (мәғәнәләр)
Сенегал:
Сенегал (йылға)
Сенегал — Көнбайыш Африкалағы йылға.
Платов (аэропорт)
Платов аэропорты (IATA: ROV, ICAO: URRP) — Дондағы Ростовта халыҡ-ара аэропорт, Шолохов проспектындағы иҫке аэропортҡа алмашҡа килеүсе. Дондағы Ростовтан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  29  километр алыҫлыҡта Ростов өлкәһенең Аҡсай районында, Новочеркасск ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  15 км  (Грушевская станицаһынан 4 км төньяҡтараҡ, М.-4  федераль автотрассаһы эргәһендәге) урынлашҡан. Казак атаманы Матвей Платов хөрмәтенә аталған.
Сенегал (йылға)
География
Бафинг һәм Бакой йылғалары ҡушылған урында Мали территорияһында башлана. Артабан Сенегал һәм Мавритания илдәре араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә.
Платов (аэропорт)
Ростовтың яңы аэропорты 2018 йылда  футбол буйынса донъя чемпионатҡа әҙерлек сиктәрендә төҙөлгән. Хәҙерге Рәсәй тарихында Көньяҡ федераль округта нулдән төҙөлгән беренсе, пассажирҙар ағымы буйынса өсөнсө (Краснодар һәм Сочиҙан һуң)  ҙур аэропорт. Даими рейстар өсөн аэропорт 2017 йылдың 7 декабрендә асыла.
Сенегал (йылға)
География
Оҙонлоғо — яҡынса 1970 км. Йылға бассейны майҙаны 419 575 км², Атлантик океанға йыллыҡ һыу сығымы яҡынса 670 м³/с. Төп ҡушылдыҡтары: Фалем, Каракоро һәм Горгол.
Платов (аэропорт)
Аэродром A310 Airbus, Аirbus a319, Airbus A320, A321 Airbus, A330 Airbus, Boeing 737, 747 Boeing, Boeing 757, 767 Boeing, Воеіпg-777, CRJ, Ан-124, Ил-62, Ил-76, Ту-154, Ту-204 бөтә төр самолеттарҙы, шулай уҡ вертолеттарҙы ҡабул итергә мөмкинлек бирә. Осоу-ултырыу һыҙатының классификациялы осоу һаны (PCN) 57/R/A/W/T, Яһалма осоу-ултырыу һыҙаты II категория буйынса йыһазландырылған.
Сенегал (йылға)
География
Йылғаның атамаһы ошо йылға буйында йәшәгән берберҙарҙың сенега ҡәбиләһе исеменән барлыҡҡа килә. Йылға тамағына килеүсе тәүге европалы — португал диңгеҙсеһе Диниш Диаш булған. Ул бында 1444 йылда килгән.
Платов (аэропорт)
2019 йылдың 5 февралендә абруйлы Skytrax (Бөйөк Британия) халыҡ -ара рейтинг ойошмалары эксперттары үткәргән аэропорт аудит йомғаҡтары буйынса 5 йондоҙ  рейтингына  лайыҡ була. Рәсәй аэропорты 1989 йылдан булған рейтингтар осоронда тәүге тапҡыр бындай баһаға лайыҡ була.
Сенегал (йылға)
География
1972 йылда Мали, Сенегал һәм Мавритания илдәре Сенегал йылғаһын тергеҙеү буйынса ойошмаға (Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal) нигеҙ һала. Йылға бассейны менән бергәләп идара итеү ойошманың төп маҡсаты була. 2005 йылда Гвинея был ойошмаға керә.
Платов (аэропорт)
Исеме
Башта аэропорт «Көньяҡ» тип атала. Ростов өлкәһе хөкүмәте ойошторған халыҡ биргән тауышта казак атаманы Матвей Иванович Платов хөрмәтенә  «Платов» исеме еңеп сыға, 15,8 меңдән ашыу тауыш. Башҡа варианттары — «Дондағы Ростов» һәм «Көньяҡ» — 13 меңдән ашыу һәм 11, 6 мең ярашлы рәүештә.
Сенегал (йылға)
География
Йылға бассейнында Джудж орнитология резерваты һәм Дельта-дю-Флёв-Сенегаль биосфера резерваты (Сенегал), Диавалинг милли паркы һәм Чат-Т-Бул ҡурсаулығы (Мавритания) урынлашҡан.
Платов (аэропорт)
Исеме
2017 йылдың 20 ғинуарҙа Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте аэропортҡа рәсми рәүештә «Платов» исемен бирә.
Проектлау
Аэропорттың дөйөм проектлауын «Аэропроект» башҡара, аэровокзалды  Германия компанияһы «Ассман Бератен+ Планный» проектлай, ә уның өсөн архитектура концепцияһын — Британия Twelve Architects  бюроһы һәм уның архитекторы Алекс Битус үтәй, ул быға тиклем Домодедово аэропортының  3 -сөтерминалын һәм Санкт-Петербургта «Лахт-үҙәк» башняһын проектлауҙа ҡатнаша. Битус һүҙҙәре буйынса, концепция нигеҙенә Дон йылғаһы, уның тулҡындар һәм күпере ята.
В класлы аэропорт 3600 х45 метр ҙурлыҡтағы берҙән-бер осоу-ултырыу һыҙаты һәм 50 000 квадрат метр майҙанда  пассажирҙар терминалы, сәғәтенә 2 мең пассажирҙы һәм йылына 5 млн.пассажирҙы хеҙмәтләндереүгә һәләтле, 9 телетрапты   һәм  перрондарға 10  сығыу урыны менән проектлана. Проектҡа шулай уҡ беренсе осоуүултырыу һыҙатына параллель терминалдың икенсе яғынан икенсе осоу-ултырыу һыҙатын төҙөү һалынған. Бынан тыш терминал проектында ике яҡҡа уны киңәйтеү мөмкинлеге лә резервта ҡалдырылған. Шулай уҡ  майҙанда йөк терминалы һәм  2500 автомобилгә иҫәпләнгән урын төҙөү проектланған
Бина интерьерының дизайны менән ике архитектура бюроһы — Nefa Architects (эске һауа линияһы залы, «Дала» концепцияһы) һәм   VOX Architects студияһы (урындағы һауа линияһы залы,  «Ҡояш. Һауа. Ярҙар» проекты).
Төҙөү
Аэропорт төҙөлөшө 2014 йылдың июлендә башлана һәм 2017 йылда тамамлана, сафҡа индереү һәм рейстар башҡарыу бер үк көндә   2017 йылдың 7 декабрендә  үтә. Төҙөләш проекты  2018 йылда футбол буйынса донъя чемпионатына әҙерләнеү һәм уны үткәреү буйынса Федераль программаға, шулай уҡ   «Рәсәй транспорт системаһын үҫтереү (2010—2020)» Федераль маҡсатлы программаһына индерелә. Терминалды төҙөү инвесторы һәм уның хужаһы булып «Төбәктәр аэропорттары» холдингы сығыш яһай  (проект етәксеһе — Григорий Удинцев).
Инфрастурктураһы
Аэропорт бинаһында эшләй:
Мультимедиа экспозицияһы
2017 йылдың 6 декабрендә өсөнсө ҡаттағы көтөү зонаһында «Платова һәм уның ваҡыты» экспозицияһы асыла. Ул тематик яҡтан атаман М.И.Платовҡа ҡараған биш мультимедия өлөшөнән тора :
Эшмәкәрлеге күрһәткестәре
2018 йылдың 23 июнендә футбол буйынса донъя чемпионаты ваҡытында рекордлы пассажирҙар ағымы   теркәлгән. Был көндә 212  осоу-ултырыу операцияһы башҡарылған. Максималь күрһәткес бортында 442 пассажир менән Boeing 777 ултырыу иҫәбенә өлгәшелә, аэропорт тарихында беренсе тапҡыр ике палубалы Boeing 747, шулай уҡ   17  Airbus-320, 8  Airbus-321, 11  Boeing 737-800 самолеттары ултыра.
2018 йылдың беренсе ярты йыллығы өсөн ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса пассажирҙар һаны: Екатеринбург — 39 мең пассажир, Сочи — 29 мең, Һамар — 17,3 мең, Анталья — 74 мең, Тбилиси — 61,5 мең кеше, Дубай — 17 мең. 2018 йылда    Тбилиси-Дондағы Ростов - Мәскәү пассажирҙар рейсы яртыһынан күберәген тәшкил итә,   икенсе урында — Тбилиси — Дондағы Ростов — Екатеринбург.
2019 йылдың майында Рәсәй Федерацияһының Премьер-министры Дмитрий Медведев Ростов өлкәһенә эш сәфәре сиктәрендә «Платов»   аэропортына килә — уның был көньяҡ аэрогавангә тәүге визиты
Авиакомпания һәм тәғәйенләнеш пункттары
Аэропорттан даими рейстарҙы  20-нән ашыу авиакомпания башҡара. Осоштар географияһы бик киң ҡоласлы һәм Рәсәйҙе, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙе үҙ эсенә ала. Түбәндә аэропортта эшләүсе авиакомпаниялар һәм улар хеҙмәтләндергән йүнәлештәр һаналған:
Транспорты
Аэропорт автомобиль юлдары менән Дондағы Ростовҡа төньяҡ урау юл һәм Дон автомобиль юлы менән бәйле. «ГипродорНИИ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте проектлаусыһы 2013 йылда автомобиль юлдарының алты вариант трассаһын тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә Аҡсай һәм Родионов-Несветай райондарындағы биләмәләр аша үткән трасса һайлана, дөйөм оҙонлоғо   тәшкил итә. Участка төньяҡ урау юлдан аэровокзалға тиклем   — 4 һыҙатҡа тиклем киңәйтергә иҫәпләнгән юл ситтәре менән  2-һыҙатлы   (2018 йылдың йәйендә  киңәйтеү башлана). Участка М-4 алып  аэровокзалға тиклем  — 4-һыҙатлы. Ике участка ла тулыһынса яҡтыртылған. Төҙөлгән юл участкаларын бер үк ваҡытта ҡыҫҡарталар һәм М-4 яғынан Таганрогҡа маршрутты уңайлы итеп эшләйҙәр.
Ростов өлкәһенең эре ҡалалары үҙәгенә тиклем автомобиль юлдары буйлап аралыҡ: Новочеркасск ҡалаһына тиклем 26 км; Дондағы Ростовҡа тиклем 40 км; Шахты ҡалаһына тиклем 42 км; Новошахтинск ҡалаһына тиклем  46 км; Батайскҡа 50 км;  Аҙауға тиклем 80 км; Таганрогҡа тиклем 100 км.
Аэропортҡа тиклем тик 17 урынлыҡ 285-се һәм 286-сы микроавтобустар йөрөй (ғәҙәти маршрут автобустары):
Рейстар 30 минут интервал менән тәүлек әйләнәһенә башҡарыла. Дондағы Роостов тимер юл вокзалынан юл ваҡыты аэропортҡа тиклем бер сәғәт тирәһе.
2019 йылдан Дондағы Ростовтан аэропортҡа 700-се маршрут,  Новочеркассктан  800-се маршрут ойошторола
Элек тимер юл тармағы төҙөү һәм «Дон экспресын» ебәреү тураһындағы хәбәрҙәр дәлилләнмәй. Өлкә транспорт министрлығы 2035 йылдарҙа  аэропортҡа тиклем электричка ебәреү планын иғлан итә.
Хәүефһеҙлеге
«Платов» аэропорты хәүефһеҙлек күҙлегенән иң яҡшы Рәсәй аэропорты булып тора. Бында тикшереү өсөн ҡулланылған иң заманса ҡорамалдар эшләй, ә хәүефһеҙлек күрһәткестәре  граждандар авиацияһының  Европа конференцияһы стандарттары талаптарына тап килә. Багаждарҙы тикшереү өсөн Morpho Detection етештергән томографтар ҡулланыла. Багаж конвейеры бер сәғәт эсендә 1800 берәмекте ҡарау мөмкинлегенә эйә.
Түләк
Түләк (Тюляково) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 241 кеше. Почта индексы — 453874, ОКАТО коды — 80241870009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (77 %) йәшәй.
Тарихы
Тамъян башҡорто Түләк Ҡолоев Түләк (Тирис) ауылына нигеҙ һалған. 1751 йылда Түкән Балтасов һәм Сапар Сүйәров менән бергә Йылшанка (Ельшанка) йылғаһы буйлап Тамьяндарҙың аҫаба ерҙәрен капитан И. Л. Тимашевҡа һатыуҙа ҡатнашыуы менән билдәле. 1795 йылда ауылда 20 йортта 130 кеше иҫәпләнгән. X ревизия 25 йортта 179 кеше күрһәткән. 1920 йылда 60 йортта 285 крәҫтиән йәшәгән. Түләктең тағы бер исеме — Тирис. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың береһе Ишмөхәмәт Айытҡол улы Сәйтәшев яу яланынан әйләнеп ҡайтмай. Документтар Түләк Ҡолоевтың шәжәрәһен күҙәтергә мөмкинлек бирмәй. XVIII быуаттың икенсе яртыһында — XIX быуат башында йәшәгән Үҙәнбай Аҡынсыҡов һәм уның ҡустыһы Ишмораттың бер фамилияны башлап ебәреүен билдәләп үтергә кәрәк. Үҙәнбай 1814 йылда вафат булған.
1842 йылда 115 кешегә 88 бот ужым игене, 448 бот яҙғы иген сәселгән. Ауылда 65 йылҡы малы, 79 мөгөҙлө мал, 15 баш һарыҡ аҫралған. Халыҡтың 50 умартаһы булған.
Урамдары
Урам исемдәре :
Борман Владимир Алексеевич
Борман Владимир Алексеевич (7 апрель 1940 йыл — 12 ғинуар 1986 йыл) — СССР спортсыһы, грек-рим көрәше буйынса тренер. СССР-ҙың (1984) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1977). СССР-ҙың спорт мастеры (1962), Бөтә Союз категориялы судья (1985).
Биографияһы
Владимир Алексеевич Борман 1940 йылдың 7 апрелендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1964 йылда Омск физик культура институтын тамамлаған. 1964-66 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинатында физкультура буйынса методист булып эшләй, «Труд» Ирекле спорт йәмғиәтенең (ДСО) Башҡортостан өлкә советы тренеры; 1967—1986 йылдарҙа «Трудовые резервы» Ирекле спорт йәмғиәтенең (ДСО) Башҡортостан өлкә советының өлкән тренеры, бер үк ваҡытта БАССР (1964), РСФСР (1971), СССР (1976) йыйылма командалары тренеры.
Владимир Борман 1986 йылдың 12 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
1988 йылдан В. А. Борман иҫтәлегенә Өфөлә Бөтә Рәсәй турнирҙары, (2000 йылға тиклем Халыҡ-ара йәштәр турнирҙары) үткәрелә.
Олатай
Олатай (оло атай) — әсәйҙең йәки атайҙың атаһын уларҙың балалары олатай тип йөрөтә. Олатайға улар ейән йәки ейәнсәр була.
Ҡайһы бер райондарҙа (Баймаҡ, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла райондары) ата-әсәһенән  оло ир затын олатай тип атайҙар. Олатай термины уларҙа ҡартай (ҡартатай) булып йөрөй.
Хорошка
Хорошка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Стрельна йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Швобфельд
Швобфельд (Schwobfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 121 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 355 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Юнейяга
Юнейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шальк Франц
Шальк Франц (Franz Schalk; 27 май 1863 йыл — 3 сентябрь 1931 йыл) — Австрия операһы һәм симфоник оркестры дирижеры һәм педагогы. 1918 йылдан 1929 йылға тиклем — Вена дәүләт операһы директоры. Немец, иң тәүге сиратта Рихард Штраус репертуарына интерпретация биреүсе булараҡ билдәле. Зальцбург фестиваленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Франц Шальк Венала тыуа, Вена консерваторияһында Антон Брукнер (гармония һәм контрапункт), Й. Хельмесбергер (скрипка), Ю. Эпштейн (фортепиано) кеүек уҡытыусыларҙа музыкаль белем ала. 1888 йылдан Рейхенбергта капельмейстер була, 1890 йылдан 1895 йылға тиклем — Грацтың Опера театрында, 1995—1898 йылдарҙа Прага Милли театрында эшләй. Лондонда (Ковент-Гарден: 1988, 1907, 1911), Нью-Йоркта (Метрополитен-опера: 1988, 1989) һәм Берлинда (Король операһы: 1898—1901) опера спектаклдәрендә дирижер була. 1900 йылдан алып Г. Малер саҡырыуы буйынса Венала Һарай операһы менән хеҙмәттәшлек итә, ә Х. Рихтер отставкаға сыҡҡас, беренсе дирижер вазифаһын биләй. 1918 йылда Шальк монархияны ҡолатҡандан һуң Вена дәүләт операһы тип үҙгәртелгән театрға директор итеп тәғәйенләнә. 1919 йылда ул Рихард Штраус менән бергә шул вазифаны биләй. 1924 йылда директор вазифаһын ике кешенең биләүе Штраустың отставкаға китеүе менән тамамлана һәм 1929 йылға тиклем Шальк бер үҙе Вена операһына етәкселек итә. 1904 йылдан 1921 йылға тиклем Венала Музыка дуҫтары йәмғиәтен (Вена филармонияһы) етәкләй, 1909 йылдан 1919 йылға тиклем Вена консерваторияһында дирижерлыҡ фәненән уҡыта.
Ижады
Шальк етәкселегендә Вена операһында Пфицнерҙың «Палестрина», Корнгольдтың «Үле ҡала», Рихард Штраустың операларын, шул иҫәптән «Шәүләһеҙ ҡатын» донъя премьераһын ҡуйыла. Шальк Брукнерҙың 5-се симфонияһы премьераһында дирижерлыҡ итә һәм уның музыкаһын пропагандалай. 1917 йылдан даими Зальцбург фестивален булдырыу өҫтөндә әүҙем эшләй, 1921 йылда «Сералдән урлау» операһына дирижерлыҡ итә.
Франц Шальк миҙалы
Франц Шальктың йөҙ йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә 1963 йылда Вена филармонияһы оркестры «Франц Шальк миҙалын» булдыра. Алтын миҙал meine Philharmoniker mir auf Achtet девизы аҫтында артистарға оркестр алдындағы айырым ҡаҙаныштары өсөн тапшырыла. Былайырымлыҡ билдәһенә Вена операһы директоры Йон Холендер, Вена мэры Михаэль Хойпль һәм башҡалар лайыҡ була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Һылтанмалар
Франц Шальк в [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F Музыкальной энциклопедии]
Янишевка
Янишевка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема күле (Кема йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калыс
Калыс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙыл Шишмә ауыл Советы (Нуриман районы)
Ҡыҙыл Шишмә ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡыҙыл Шишмә ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2010 йылдың октябрь айында ауыл Советы составына ике яңы барлыҡҡа килгән ауыл индерелә — Кировка һәм Пушкино.
Оло Чесноковка
Оло Чесноковка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тигирек йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Молодильня
Молодильня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/247/44/21 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Звенигород ҡалаһынан Рублёво гидроузеленә тиклем, Истра (башынанИстра һыуһаҡлағысына тиклем) йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юнко-Светлая
Юнко-Светлая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Светлая йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мари-Луиз Колейро Прека
Мари-Луиз Колейро Прека (Marie Louise Coleiro Preca, 7 декабрь 1958 йыл, Корми, Мальта таж колонияһы) — Мальта сәйәсмәне. 2014 йылдың 4 апреленән Мальта президенты. Лейборист партияһы ағзаһы.
Биографияһы
1982—1991 йылдарҙа партияның генераль сәркәтибе вазифаһын үтәй һәм Мальта паритияһын етәкләгән тәүге ҡатын-ҡыҙ була. Бынан тыш төрлө осорҙа социалистик йәштәр милли бюроһы ағзаһы, партияның ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге рәйесе (1996—2001) һәм «Il-Ħelsien» партия гәзитенең нәшриәтсеһе була.
1998 йылда Лейборист партияһынан Мальта парламентына депутат итеп һайлана. Альфред Сант партия етәксеһе вазифаһын ҡалдырғас, яңы лидерҙы һайлауҙарҙа уңышһыҙ ҡатнаша. 2013 йылдың мартында Джозеф Мускат хөкүмәте ағзаһы булып, ғаилә һәм социаль теләктәшлек министры вазифаһын биләй. 2014 йылдың мартында илдең премьер-министры уны Мальта президент вазифаһына тәҡдим итә һәм тиҙҙән ул был вазифала раҫлана. Шул уҡ йылдың 4 апрелендә яңы президент үҙ вазифаһын үтәй башлай.
Бүләктәре
Мальта наградалары
Сит ил наградалары
Чубур
Чубур — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Шиверта
Оло Шиверта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ябаган йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шернберг
Шернберг — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 86,46 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Ғөзәйер (персонаж)
Ҡөрьәндә
Ғөзәйер Ҡөрьәндә бер тапҡыр телгә алына :
Бәнү Исраилдә Ғөзәйерҙе « Аллаһтың улы» тип һанайҙар. Ғөзәйер был фаразды кире ҡаға һәм халыҡты бындай иманһыҙлыҡ өсөн Аллаһы тәғәләнән ҡәтғи яза булаһы тураһында иҫкәртә. Ғөзәйерҙе Аллаһ улы тип атағас, йәһүдиҙәр хаҡ дингә ҡаршы енәйәт ҡыла (Тәүхид). Бынан һуң Ғөзәйер оҙаҡ ваҡыт халҡын хаҡ дингә өндәй. Уның вафатынан һуң исраилдәр тағы ла ҙур гонаһтарға бата һәм Аллаһтың асыуын тыуҙыра.
Мосолман дин белгестәре араһында Ғөзәйер пәйғәмбәрме (нәби), әллә хаҡ тәҡүә (сәлих) булғанмы икәнлеге тураһында фекер айырымлыҡтары бар.
Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы
Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы (7 октябрь 1948 йыл) — скульптор, биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1982 йылдан алып СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995). Рәсәй Федерацияһының почётлы махсус урта белем биреү хеҙмәткәре (2003).
Биографияһы
Рафаэль Әғләм улы Сәлимгәрәев 1948 йылдың 7 октябрендә Өфөлә тыуған.
Өфө ҡалаһында йәшәй. Балсыҡ менән эшләй. Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы эштәренең күп өлөшө — интерьерҙы биҙәү өсөн тәғәйенләнгән декоратив күләм‑киңлекте сағылдырған композициялар.
1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы, 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
1995–2013 йылдарҙа 2‑се Өфө педагогия колледжында, 2007 йылдан башлап Көнсығыш иҡтисади‑юридик гуманитар академияла уҡыта.