cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Волос Никаһы (Ники Волос)
Төҫтәре һәм эмблемаһы
Волос Никаһы клубы эмблемаһында боронғо грек алиһәһе Ника һүрәтләнгән, унда Самофракия Никаһының һыны (статуяһы) төшөрөлгән. Еңеү алиһәһе тәү башта Иониялағы иң дәрәжәле грек клубына ҡараған Смирна ҡалаһының Панионис командаһы эмблемаһы була, ләкин клуб таратыла һәм бары тик Икенсе грек-төрөк һуғышы тамамланғандан һуң ғына Афинала ҡайтанан ойошторола. Волос Никаһы футбол командаһын нигеҙләүселәр араһында Смирнанан (хәҙер Измир) һәм уның яҡын тирәһенән күсеп килгән ҡасаҡтар була. Шуға күрә улар яңы клуб составында уйнағанда үҙҙәренең элекке эмблемаһын тергеҙергә була.
Ярҙам
Футбол клубының иң билдәле ярҙам төркөмө ― «Клуб синих» йәки «Индеецтар» исеме аҫтында 1985 йылда берләшкән фанаттар. Билдәле булыуынса, уның рәсми рәүештәге исеме «Клуб синих имени Панагиотиса Нтокоузиса» ― был исем мотоциклда барғанда юл-транспорты ваҡиғаһында һәләк булған клубҡа нигеҙ һалыусы ағзаларҙың береһе иҫтәлегенә аталған. Команданың тағы бер ярҙам клубы ― «Клуб синих ангелов, 1994». был клуб 1994 йылда барлыҡҡа килә һәм грек ультрастары араһында киң популярлыҡ менән файҙалана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Окуневка (Ларь-Еган ҡушылдығы)
Оло Окуневка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яптоко-Ненз-Яха
Яптоко-Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ионда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тихонов Виктор Васильевич
Тихонов Виктор Васильевич (4 июнь 1930 йыл, Мәскәү — 24 ноябрь 2014 йыл Мәскәү ) — совет хоккейсыһы һәм хоккей тренеры. Баш тренер сифатында өс тапҡыр СССР йыйылмаһын һәм Берләшкән команданы олимпия чемпионы (1984, 1988, 1992) һәм һигеҙ тапҡыр — донъя чемпионы, ә Мәскәүҙең ЦСКА-һын 12 тапҡыр СССР чемпионы титулына алып килә. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1978). Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1993 ). СССР-ҙың спорт мастеры, отставкалағы полковник.
Эшмәкәрлеге
Ҙур спортҡа ихата футболынан һәм хоккейынан сыға. Мәскәүҙә үҫә.
Виктор Тихонов 1942 йылда автобус паркында слесарь булып эшләй башлай. 1943 йылда мәктәптә уҡыуын дауам итә, уны тамамлағандан һуң сауҙа мәктәбенә уҡырға инә. 1948 йылда армияға саҡырыла, унда Тихонов Мәскәү хәрби округының хәрби-һауа көстәре хоккей командаһына ҡабул итәләр.
1949—1953 йылдарҙа — Хәрби-һауа көстәре, 1953—1963 йылдарҙа «Динамо» (Мәскәү) һаҡсыһы позицияһында сығыш яһай, дүрт тапҡыр СССР чемпионы була. 1950 йылда спорт мастеры исеме бирелә. СССР чемпионаттарында 296 матч үткәрә, 35 шайба индерә.
Ҙур спортта сығыш яһауҙан туҡтағас, Тихонов Мәскәү хәрби округының Хәрби-һауа көстәрендә спорт буйынса инструктор булып эшләй. 1962 йылдан башлап тренерлыҡ эшендә: 1962—1965 йылдарҙа — «Динамо» балалар мәктәбе (Мәскәү) тренеры, 1965—1968 йылдарҙа — Мәскәүҙең «Динамо» командаһында тренер ассистенты.
1976/1977 миҙгеле аҙағында Тихоновты ЦСКА-ға эшкә саҡыра башлайҙар. Ул, команда менән чемпионатта еңеүсе Константин Локтев урынын ала алмайым, тип иҫәпләп, баш тартта. Әммә Юрий Андропов менән һөйләшеүҙәрҙән һуң, Тихонов армия клубын ҡабул итә. Бынан алда Тихонов Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылмаһы н етәкләй. 1977 йылдан 1996 йылға тиклем һәм 2002—2004 йылдарҙа ЦСКА менән етәкселек итә. 1996 йылдан 2002 йылға тиклем, армия клубының бүленеү ваҡытында, «ХК ЦСКА»/«Мәскәү» хоккей клубының баш тренеры булып эшләй.
Тиҫтә ярым йыл эсендә ЦСКА Тихонов етәкселегендә 12 тапҡыр ил чемпионы була (Ә бер тапҡыр — 1983/1984 миҙгелендә, 44 матчта ике мәрәй генә юғалтып, хатта беренселек рекорды ҡуя ), 13 тапҡыр Европа чемпиондары кубогын яуланы, ике тапҡыр СССР кубогын яулай. Был ваҡыт эсендә ЦСКА уйынсылары Вячеслав Фетисов, Алексей Касатонов, Владимир Крутов, Игорь Ларионов, Сергей Макаров, Вячеслав Быков, Андрей Хомутов, Валерий Каменский, Сергей Федоров, Александр Могильный, Павел Буре бөтә донъяла билдәлелек ала.
1994 йылда Рәсәй хоккейы тарихында беренсе тапҡыр Тихонов етәкселегендәге Рәсәй йыйылма командаһы олимпия миҙалы яулай алмай. Бынан һуң Тихонов йыйылма команданың баш тренеры вазифаһын ҡалдыра, әммә ЦСКА тренеры булып ҡала. 2003 йылдың йәйендә, йыйылма команда бер нисә тренерҙы алмаштырғандан һуң, уны көрсөктән сығарырға тырышып, 73 йәшлек Тихонов ҡабаттан Рәсәй йыйылма командаһы менән етәкселек итергә тәҡдим ала. Әммә 2004 йылдағы донъя чемпионатындағы уңышһыҙ сығышынан һуң Виктор Тихонов был вазифанан китә.
1995 йылда Дәүләт думаһына һайлауҙарҙа Тихонов — Туполев — Тихонов һайлау блогы ағзаһы. Блок 0,15 % йыя һәм Думаға үтмәй.
Оҙайлы ауырыуҙан һуң 2014 йылдың 24 ноябрендә 85-се йәшендә йөрәге туҡтауҙан вафат була.
Хәрби хөрмәт менән 27 ноябрҙә Ваганьков зыяратында (үҙәк аллея, 2-се участка), Изге Андрей Первозванный сиркәүенән алыҫ түгел, Анатолий Тарасов һәм Константин Бесков ҡәберҙәре урынлашҡан урында ерләнә     Алдан улы ла шул уҡ зыяратта ерләнгән була (43-се участка).
Ленинград проспектындағы ЦСКА боҙ спорт комплексына 10 меңдән ашыу кеше тренер менән хушлашыуға килә.
Ҡаҙаныштары
Уйынсы булараҡ:
Тренер булараҡ:
Хәтер
Тихоновтың 70 йәше тулыу айҡанлы Рәсәй Космонавтика федерацияһы уны тарихта тәүге космонавт Юрий Гагарин исемендәге миҙал менән бүләкләй.
2015 йылдың 4 апрелендә уның хөрмәтенә 1984 йылдың 24 октябрендә асылған астероидҡа Виктор Тихонов исеме бирелгән.
2016 йылдың 2 апрелендә Ригала Базница урамы, 41/43 адресы буйынса урынлашҡан йортта мемориаль таҡтаташ асыла, унда Виктор Васильевич ғаиләһе менән 1973 йылдан 1977 йылға тиклем йәшәй, ул Рига «Динамо»һының баш тренеры булып эшләй. Таҡтаташ Латвия хоккей федерацияһы һәм Рига думаһы инициативаһы буйынса ҡуйылған. Уның авторы — архитектор Андрей Гелзис.
2015 йылдан «Виктор Тихонов» исемен Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының Төньяҡ флоты буксиры йөрөтә.
Коми теле
Яҙма
Хәҙер рәсми коми-зырян яҙмаһы рәүешендә кирил әлифбаһы ҡулланыла, унда урыҫ хәрефтәренән башҡа ике хәреф ҡулланыла: І һәм Ö (дөрөҫ күренеше: Ӧ).
Оло Моҡас (Мәләүез районы)
Оло Моҡас — Мәләүез районындағы элекке башҡорт ауылы.
Тарихы
Оло Моҡас ауылына Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡмандың 4-се быуын вариҫы, йәғни тыуаһы Моҡас Теләүкәев XVIII быуаттың 40-сы йылдарында нигеҙ һалған. Моҡастың нәҫел быуындары: Шағәле Шаҡман кенәз — Буралы — Илсекәй — Теләүкәй — Моҡас.
Йүрүҙән (ҡала)
Йүрүҙән  — Силәбе өлкәһендағы ҡала.
Тарих
Йүрүҙән-Ивановка заводы 1758 йылда Себер даруғаһы Төрөкмән улусы башҡорттары ерендә Йүрүҙән йылғаһы буйында И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников тарафынан суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һалына.
Йүрүҙән тау округына ингән. 1760 йылда эшләй башлай. Домна мейесе һәм 4 сүкеше, 1773 йылда 2 домна мейесе, 6 крица һәм 2 якорь горны, 12 сүкеше, ҡырҡыу‑йәмшәйтеү станы, 1809 йылда 2 домна мейесе, 22 горны һәм 15 сүкеше була.
Эшләү дәүерендә заводта 43,07 млн бот суйын иретелә. 1830 йылдар аҙағына уртаса етештереүсәнлек йылына (мең бот): суйын — 220, тимер — 120, ҡорос — 6, суйын ҡойоу — 1,5; максималь етештереүсәнлек (мең бот): суйын — 1047,7 (1900), тимер — 397,6 (1898). 1807 йылда заводта вагранка ҡорола, 1848 йылда пудлингылау индерелә. 1880 йылдар башында ҡаҙан тимере һәм рельс нығытмалары етештереү өсөн прокатлау станы, XX быуат башында мартен мейесе ҡуйыла; ҡаҙан суйыны һәм рельс етештереү цехы асыла. Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775) ваҡытында завод яндырыла, 1776 йылда тергеҙелә. XX быуат башында Йүрүҙән-Ивановка заводы эшселәр сыуалыштары була, улар эш хаҡын арттырыуҙы, завод хакимиәте башбаштаҡлығына сик ҡуйыуҙы талап итә. 1908 йылда ябыла. Граждандар һуғышынан һуң заводта тергеҙеү эштәре алып барыла, металл эшкәртеү ҡорамалдары ҡуйыла.
XX быуаттың 90-сы йылдарында Йүрүҙән-Ивановка заводы нигеҙендә «Йүрүҙән механика заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ойошторола. Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Йүрүҙән ҡалаһы урынлашҡан.
Амфитеатр (Безье)
Амфитеатр – боронғо ҡоролма, ул француз ҡалаһы Безьела урынлашҡан. Барлыҡҡа килеү ваҡыты – I быуат.
Тарихы
Амфитеатр француз  ҡалаһы Безьела I быуатта барлыҡҡа килгән һәм иҫтәлекле  урындарының береһе булып иҫәпләнә,  шулай уҡ ҡалала төп антик ҡомартҡы. Ҡасандыр амфитеатр  боронғо ваҡытта гладиаторҙар алышын һәм төрлө тамашаларҙы үткәрә торған овал рәүешендәге арена булған. Амфитеатр ҡалала римлеләр осронан ҡалған. Ҡоролма ҡаланың Сен-Жак районында урынлашҡан.
1892 йылдың авгусында амфитеатр сәхнәһендә    тәүге тапҡыр   Жанна Диелафуа драмаһы өсөн яҙылған  "Паризатис" музыкаһы яңғырай.
Амфитеатр ваҡыт үтеү менән яңынан тергеҙелә. Амфитеатрға барыу туризм буйынса офис менән алдан килешеү буйынса башҡарыла.
Амфитеатр яҡынса 15 000 тамашасыны һыйҙыра.
1992 йылда был тарихи урында реставрация эштәре үткәрелә. Рим амфитеатрының ҡала  биләмәһендә булыуы Безьены  һаҡланып ҡалған иң боронғо европа ҡалаларының  береһе тип һанарға мөмкинлек бирә. Амфитеатрға үтеү өсөн Rue du Moulin à Huile урамы буйлап барыр кәрәк. Ә уны өҫтән күреү өсөн Rue des Anciennes Arènes урамына сығыр кәрәк.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хисмәтуллин Ғарифйән Рәхимйән улы
Хисмәтуллин Ғарифйән Рәхимйән улы (9 август 1932 йыл — 15 ноябрь 2004 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1948—1992 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының «Первомайский» совхозы механизаторы, трактор бригадаһы бригадиры. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (1972).
Биографияһы
Ғарифйән Рәхимйән улы Хисмәтуллин 1932 йылдың 9 авгусында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Түбәнге Бәгәнәш ауылында тыуған.
Урта белемле. Хеҙмәт юлын 1945 йылда Стәрлетамаҡ районы Әлшәй совхозының Бәгәнәш бүлексәһендә башлай. 1949—1950 йылдарҙа Әлшәй совхозының механизаторҙар мәктәбендә, Стәрлетамаҡ районының 21-се һөнәрселек-техник училищеһында уҡый. 1950—1951 йылдарҙа Первомайский совхозында тракторсы булып эшләй. 1951—1954 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1954 йылдан алып — Первомайский иген совхозында тракторсы-машинист, комбайнсы.
1966 йылда комбайнсы Хисмәтуллин СК-4 комбайнында 228 майҙандың бөртөклөләрен урып-йыя һәм 12 эш көнөндә 4 626 центнер иген һуға. 1970 йылда 21 эш көнө эсендә, 279 гектар майҙандан урып-һуғып, 6709 центнер иген йыя.
Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) Ғ. Р. Хисмәтуллин 1451 гектар майҙанда үҫтерелгән 33203 центнер бөртөклөләрҙе йыйып ала, һәр бер гектарҙан уртаса 22,8 центнер иген сыға, ә совхоз буйынса уртаса уңыш 20,3 центнер тәшкил иткән була.
Иген йыйыуҙан тыш ваҡытта Ғ. Р. Хисмәтуллин ДТ-75 тракторында эшләй. Был сезон ваҡытында ул 1966 йылда 1412 гектар, 1967 йылда — 1 308, 1968 йылда — 1 492, 1969 йылда — 1450, 1970 йылда — 1 480 гектар ерҙе йомшартып һөрә.
Биш йыллыҡ эсендә ул 1 140 килограмм яғыулыҡты, техниканы ремонтлауға бүленгән аҡсаның 260 һумын экономлай.
Ауыл хужалығы продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу планын үтәүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкәне өсөн 1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Ғ. Р. Хисмәтуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исемен бирә.
Хисмәтуллин Ғарифйән Рәхимйән улы 1982 йылда хаҡлы ялға киткәнсе Первомайский иген совхозының Бәгәнәш бүлексәһендә тракторсылар бригадаһында бригадир булып эшләй.
2004 йылдың 15 ноябрендә вафат була.
Клавдий Гален
Клавдий Гален (Γαληνός; 129 йәки 131 йыл — 200 йәки 215 йыл) — Грек сығышлы Боронғо Рим табибы, хирургы һәм философы. Гален күп кенә фәнни дисциплиналар төшөнсәләренә, шул иҫәптән анатомия, физиология , фармакология һәм неврология, шулай уҡ философия һәм логикаға һиҙелерлек өлөш индергән.
Киң таралған Клавдий Гален исеменең яҙылышы (лат. Claudius Galenus) Яңырыу дәүерендә генә барлыҡҡа килә һәм яҙмаларҙа телгә алынмаған; Cl-ның (Clarissimus) хаталы уҡылышы, тип һанала.
Бай архитектрҙың улы булараҡ. Гален бик һәйбәт белем ала, бик күп сәйәхәт ҡыла, медицина өлкәһендә бик күп мәғлүмәттәр йыя. Римда йәшәй, рим аҡ һөйәктәрен дауалай һәм бер аҙҙан бер нисә Рим императорының шәхси табибы булып китә. Уның теориялары Европа медицинаһында 1300 йыл дауамында өҫтөнлөк ала. Уның анатомияһын 1543 йылда барлыҡҡа килгән Андреас Везалийҙың «Кеше тәненең төҙөлөшө тураһында» исемле хеҙмәте баҫтырылып сыҡҡанға тиклем ҡулланалар, уның ҡан әйләнеше теорияһы 1628 йылға тиклем ғәмәлдә була, тап ошо йылда Уильям Гарвей үҙенең «Хайуандарҙың йөрәге һәм ҡан әйләнеше хәрәкәте буйынса анатомик тикшеренеү» хеҙмәтен баҫтырып сығара , унда ул ҡан әйләнешендә йөрәктең роленә тасуирлама бирә. Буласаҡ табиптар Галендың хеҙмәттәрен XIX быуаттың аҙағына тиклем өйрәнә. Уның, мейе нервылар системаһы ярҙамында хәрәкәттәрҙе контролдә тота тигән теорияһы, әлегәсә актуаль булып ҡала.
Уның мираҫы күбеһенсә сирия, ғәрәп, иврит, латынь һәм боронғо әрмән телдәренә тәржемә ителеү арҡаһында һаҡланып ҡалған.
Биографияһы
Гален, үҙе яҙыуынса, 129 йылдың сентябрь айында тыуған .. Уның атаһы, Никон, бай кеше һәм билдәле архитектор һәм төҙөүсе була, шул уҡ ваҡытта ул философия, математика, логика, астрономия, ауыл хужалығы һәм әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһынған. Гален үҙенең атаһын «бик яғымлы, ябай, яҡшы күңелле» кеше итеп тасуирлай. Ул ваҡытта Пергам мәҙәни һәм интеллектуаль билдәле ҡала була, Александрия китапханаһынан һуң икенсе урында торған китапханаһы менән дан тота (Эвмен II). Гален Пергам философтары менән ун дүрт йәшендә таныштырыла. Ул философия менән Аристотелдән башлап эпикуреизмға тиклем шөғөлләнә. Атаһы улына әҙәбиәт һәм медицина мәсьәләләрендә белем бирергә тырыша, сөнки киләсәктә улын ул сәйәсмән йәки философ итеп күрә. Гален утверждает, 145 йылда, Гален яҙыуынса, атаһы төш күргән: йәнәһе, Асклепий Никонға улын медицинаға өлкәһендә уҡырға барһын тип әйткән. Атаһы аҡса йәлләмәй, Гален 16 йәшендә Асклепионда медицинаны өйрәнә башлай. Һуңғараҡ ул үҙенең бер трактатында атаһына рәхмәт белдерә һәм грамматика һәм математика өлкәләрендә алған белемен бик юғары баһалай. Асклепион бер үк ваҡытта сиркәү ҙә, хәстәхана ла була, бында һәр ауырыу килә алған. Бында бик күптәр ярҙам алған. Сиркәү бик билдәле кешеләр өсөн дә төйәккә әйләнә, мәҫәлән, тарихсы Авл Клавдий Харакс, оратор Элий Аристид, софист Антоний Полемон, консул Руфин Куспийға.
148 йылда, Галенға 19 йәш булғанда, уның атаһы үлеп ҡала, бөтә мөлкәте улына күсә. Гален Гиппократтың кәңәшенә ҡолаҡ һалып, уҡырға китә. Смирна, Коринф, Крит, Киликия, Кипр һәм, ниһайәт, Александрияның бөйөк медицина мәктәбен барып күрә, бында ул үҙ заманының төрлө традицияларын өйрәнә. Төрлө оҫталарҙа уҡыу буласаҡ ғалимдың фекерләүенә ҙур йоғонто яһай: ғүмеренең аҙағынаса ул ниндәйҙер бер айырым медицина йүнәлешенә йәки мәктәбенә инанмай. Уның фекеренсә, кешене дауалау өсөн иң яҡшыһын ғына һайлап алырға һәм тәжрибә һәм практика менән нығытылған берҙәм система булдырырға кәрәк. Бындай ҡарашты эклектик ҡараш тип әйтәләр, әммә ул уға ғүмер буйы хеҙмәт итә.
157 йылда 28-йәшлек Гален Пергам әйләнеп ҡайта һәм Азия провинцияһында иң бай һәм абруйлы кешеләрҙең береһе булған төп дин әһеленең гладиаторҙар табибы булып китә. Гален аңлатыуынса, маймылдың эске ағзаларын сығарып һалып, башҡа табиптарға уларҙы урынына урынлаштырырға тәҡдим иткәндән һуң, дин әһеле уны һайлай. Улар баш тартҡандан һуң, Гален үҙе уларҙы урынына һала һәм дин әһеленең ышанысын яулай. Был вазифала дүрт йыл эшләгән осорҙа Гален диетаның, спорттың, гигиенаның кәрәклегендә инана, анатомияны, һынған урындарҙы һәм ауыр йәрәхәттәрҙе дауалау ысулдарын өйрәнә. Ул эшләгән осорҙа барыһы биш кенә гладиатор һәләк була, шул уҡ ваҡытта унан алда эшләгән табипта үлгән гладиаторҙар һаны 60-ҡа етә. Ошо уҡ ваҡытта гален теоретик медицинаһын һәм философия менән.
Өлгөрөп еткән йылдары
Гален Римға 162 йылда килә һәм табип булып эшләй башлай. Холҡоноң ҡыҙыулығы арҡаһында Гален башҡа коллегалар менән низағҡа инә. Уның һәләтлеге күп кенә табиптарға оҡшап етмәй, улар уға ҡаршы фетнә ҡоралар һәм ул, ғүмере өсөн хәүефләнеп, үҙ ихтыяры менән ҡаланы ташлап сыға.
Гален императорҙың ғүмеренең аҙағына тиклем уның шәхси табибы була. Дион Кассий раҫлауынса, яҡынса 189 йылда Коммодтың батшалығы осоронда бик эре эпидемия була, көн һайын Римда 2000 кеше һәләк була. .
Гален шулай Септимий Северҙың табибы була. Үҙенең яҙмаларында ул Септимийҙы һәм Каракалланы дарыуҙар менән тәьмин итеүҙә ярҙам өсөн маҡтай.
Антонин чумаһы
Антонин чумаһы Марк Аврелийҙың ғаилә исеменән алынған. Шулай уҡ уны гален исеме менән дә йөрөткәндәр. Гален Риме да 166 йылда була, тап эпидемия башланған осорҙа, шулай уҡ 168—169 йылдарҙың ҡышында ҡабатланған эпидемия осоронда Аквилейҙа ғәскәрҙәр араһында була. Гален был эпидемияны оҙайлы тип атай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Галендың яҙмалары бик ҡыҫҡа һәм системаһыҙ, сөнки ул киләһе быуындар өсөн сирҙе тасуирларға тырышмай, уны күберәк ауырыуҙың симптомдары һәм дауалау алымдары ҡыҙыҡһындыра. Кеше үлеме 7—10 % тәшкил итә. 165—168 йылдарҙағы эпидемия 3,5 миллиондан 5 миллионға тиклем кеше ғүмерен ҡыя. Ҡайһы бертикшеренеүселәре[кто?] империяның ярты халҡы һәләк булған, тип яҙа .Антонин чумаһы оспа вирусынан килеп сыҡҡан, тип һанала, сөнки Гален ауырыуҙың симптомдары тураһында етерлек мәғлүмәт ҡалдырған. Гален, тәндә сыҡҡан әҫпе ғәҙәттә ҡара төҫтә була, әммә бер ниндәй ҙә сейләнгән урын булмай, тип яҙа, ә сирҙән һуң һауыҡҡандарҙың тәнендә ҡара әҫпеләр ҡала, сөнки эренле күперткеләрҙә ҡан ҡалдыҡтары була һәм күперткеләр ҙә була. Гален фекеренсә, тән әҫпеһе Фукицид тасуирлағаннға оҡшай. Гален ашҡаҙан-эсәктәр проблемалары һәм диарея тураһында яҙа. Оло ярауы ҡара төҫтә булһа, кеше үлә [21]. Шулай уҡ биҙгәк симптомдары, ҡоҫоу, йүткереү, ауыҙҙан килгән алама еҫ тураһында тасуирлай.
X быуат энциклопедияһында (Суда) гален 70 йәшендә вафат булған тип яҙылған, йәғни, яҡынса 199 йылда. Шуға ҡарамаҫтан, Галендың «Пизонға териак тураһында» исемле трактатында 204 йылғы ваҡиғалар тасуирлана (ялғанлыҡ булыуы ла бар. Ҡайһы бер ғәрәп сғанаҡтарында ул 87 йәшендә үлгән тип яҙылған, йәғни 17 йыл медицинаны өйрәнгәндән һәм 70 йыл практиканан һуң, тимәк, ул 217 йылда вафат улған. Тикшеренеүселәр, ғәрәп сығанаҡтарында дөрөҫ даталар бирелгән тип һанайҙар, энциклопедияла 70 йыллыҡ дауалау практикаһын 70 йыл йәшәгән тип яңылыш яҙғандар.
Ҡаҙаныштары
Философия, медицина һәм фармакология буйынса 400 тирәһе хеҙмәт ижад иткән, улар араһынан йөҙгә яҡыны беҙҙең ваҡытҡа тиклем килеп еткән. Медицина, фармация, анатомия, физиология һәм фармакология буйынса антик фәне туплаған мәғлүмәттәрҙе йыйған һәм классификациялаған.
Урта мейеһе дүрт түбәләстән, баш һөйәге нервыларының ете парын, гиҙеп йөрөгөн нервты тасуирлаған; сусҡаларҙың арҡа мейеһен киҫеү буйынса тәжрибәләр үткәреп, арҡа мейеһенең тамырсаларының функциональ айырмаһын күрһәткән.
Гален буйынса дауаланыу — дөрөҫ диета һәм дарыу саралары. Гиппократтан айырмалы рәүештә Гүҫемлек һәм хайуан сығышлы дарыуҙарҙа файҙалы һәм балластлы матдәләр булыуын иҫбатлай. Гален үләндәрҙән алынған матдәләр менән дауалаған, сироптар, шараптар, һеркә менән балдың ҡатышмаһын киң ҡулланған.
Үҙенең әҫәрҙәрендә гален 304 үҫемлекте, 80 хайуанды һәм 60 минералды телгә алған.
Һуңғы антик осоро
Йәшәгән осорҙа уҡ Гален легендар табип һәм философ булып һанала, император Марк Аврелий уны «Primum sane medicorum esse, philosophorum autem solum» (табиптар араһында беренсе һәм философтар араһында уникаль) тип баһалай. Грек авторҙары(Феодот Кожевник, Афиней һәм Александр Афродисийский) уның менән ризалашалар.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, уның фәнгә индергә өлөшө замандаштары тарафынан кәрәгенсә баһаланмай Рим империяһы ҡолатылғандан һуң Көнбайышта тулыһынса Галендың хеҙмәттәрен өйрәнеү туҡтатыла. Шул уҡ ваҡытта Византияла Галендың күп кенә хеҙмәттәре һаҡланып ҡалған һәм өйрәнелгән. Сирия христиандары Галендың хеҙмәттәре тураһында Византия Сирия һәм Көнбайыш Месопотамия менән идара иткән осорҙа белеп ҡалалар. Етенсе быуатта был ерҙәрҙе мосолмандар баҫып ала. 750 йылдан һуң мосолмандар һәм Сирия христиандары Галендың хеҙмәттәрен ғәрәп теленә тәржемә итәләр. Ошо ваҡыттан Гален һәм бөтә грек медицинаһы Яҡын Көнсығыштың Урта быуат мәҙәниәтенә үҙләштерелә
Ислам медицинаһына йоғонтоһо
Галендың хеҙмәттәрен тәүге етди тәржемәсеһе Сирия христианы Хунанйн, ул Галендың 129 хеҙмәтен ғәрәп теленә тәржемә итә. . Бер тәржемәһе (‘Китаб ила Аглуган фи Шифа аль Амраз’) Аюү Сина Академияһында һаҡлана. Галендың Александрия йыйынтығының бер өлөшө — этот манускрипт 10 быуат манускрипты — ике өлөштән тора, унда биҙгәктең төрҙәре һәм төрлө шешеү процестары тураһында бәйән ителә Бынан тыш, 150-нән ашыу дарыуҙар рецептары бирелгән. Китап Грек һәм Рим медицинаһы тураһында бик күп мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған. Ғәрәп сығанаҡтары ([Ар-Рази, Абу Бакр Мөхәмәттең хеҙмәттәре) Галендың юғалған хеҙмәттәре тураһында сығанаҡ булып тора. Разестың, шулай уҡ Ибн-Зухрҙың һәм Ибн-ән-Нәфистең хеҙмәттәрендә Галендың хеҙмәттәре артабанғы тикшеренеүҙәр өсөн нигеҙ булып ҡулланыла.
Рәсәйҙә
Хәҙерге ваҡытта Гален хеҙмәттәренең урыҫ теленә барыһы ике тәржемәләре бар. Уларҙың беренсеһе — «О назначении человеческого тела» 1971 йылда академик В. Н. Терновский мөхәррирлеге аҫтында баҫтырыла. 2014 йылда И. М. Сеченов исемендәге Беренсе МГМУ-ның медицина, Ватан тарихы һәм культурология кафедраһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан у «Гален: врач и философ» китабы сығарыла, ктапҡа философтың 3 тексы һәм уларҙың тарихи-философия анализы индерелгән. В перевод вошли следующие тексты: «Способ распознавания и лечения страстей любой, в том числе и своей собственной», «О распознавании и лечении заблуждений всякой души», «О том, что лучший врач — ещё и философ». авторҙарҙың фекеренсә, сит ил тарихнамәһендә Галендың мираҫына ҡыҙыҡһыныу аҙаҡҡы егерме йыл эсендә көсәйә. авторҙар был процесты тарихсыларҙың һәм философтарҙың фән һәм диндең үҙ-ара бәйләнештәренә фекерҙәр үҙгәреүе һәм фәнни-техник прогресс осоронда фәнни парадигманың үҙгәреүе менән бәйләйҙәр. Был теория Галендың гипотезаһы менән тап килә, сөнки Гален ысын табип өҫтәүенә философ та булырға тейеш, тип һанаған. 2014 йылдан ошо уҡ коллектив Галендың хеҙмәттәрен урыҫ телендә сығара башлай; 2019 йылға ҡарата 1—5 томдар нәшер ителгән.
Әҙәбиәт
Тексттар:
Тәржемәләр:
Васильевка (Йәрмәкәй районы)
Васильевка (Васильевка) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 452198, ОКАТО коды — 80225807002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Боронғо рус теле
Боронғо рус теле (боронғо көнсығыш славян теле йәки дөйөм көнсығыш славян теле тел) — көнсығыш славяндар теле, яҡынса VII—VIII—XIV-XV быуаттар осоронда, йәғни уның барлыҡҡа килеү, берләшеү һәм тарҡалыу осоронда боронғо рус этник берләшмәһе теле, белорус теле, урыҫ һәм украин телдәренең уртаҡ ата-баба теле. Боронғо рус теле тарихының шартлы башы булып русь һүҙенең тәүге телгә алыныуы ваҡыты — беҙҙең эраның беренсе мең йыллығы аҙағы һанала.
Боронғо урыҫ теле түгел, ә славян диалекттары төркөмө генә булған, тип иҫәпләй ҡайһы бер лингвистар.
Атамаһы
Үҙ атамаһы : һәм «боронғо рус теле» атамаһы хәҙерге заман рус теле менән генә күсәгилешлекте аңлатмай, ә көнсығыш славяндарҙың үҙҙәрен дәүләт барлыҡҡа килтереүсе этнос йәки социаль төркөмө русь һүҙенән русьские тип атауы менән аңлатыла. Тарихи славистика буйынса ғилми баҫмаларҙа Altrussisch, Old East Slavic, Old Ruthenian, Old Rus(s)ian, le vieux russe, antiguo eslavo oriental, давньоруська мова, старажытнаруская мова терминдары ҡулланыла.
Диалекттары һәм социолекттары
Һаҡланып ҡалған яҙма ҡомартҡыларҙың күбеһе (шул иҫәптән туҙға яҙылған грамоталар) Новгород ерҙәре территорияһында булдырылған, быны тарихи (Новгородтың монголдарҙан яуланмауы), шулай уҡ тәбиғи (ҡайын туҙы яҡшы һаҡланған тупраҡ сифаты) шарттар менән дә аңлатырға мөмкин. Галицк-Волынск кенәзлегенән, Смоленск, Полоцк, Ростов, Псков, Тверь, Рязань, Мәскәү, Түбәнге Новгород, бәлки, Киевтан да бер нисә билдәле ҡомартҡы килеп сыҡҡан. Һаҡланып ҡалған материалда төрлө төбәктәрҙең диалект һыҙаттары сағылышының тигеҙ булмауы сәбәбе — боронғо рус теленең диалект картаһы тураһында белемдәрҙең фрагментар булыуында.
Г. А. Хабургаевтың тикшеренеүҙәре буйынса, боронғо рус теле берҙәм булмаған, ә үҙ эсенә күп төрлө диалекттарҙы индергән һәм уларҙың конвергенцияһы һөҙөмтәһе булып торған, һәм уға көнсығыш славяндарҙың Киев Русе составында берләшеүе булышлыҡ иткән. Хабургаев боронғо урыҫ телендә биш: төньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнсығыш, үҙәк, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ диалект зонаһын айырып күрһәтә. Төньяҡ-көнбайыш ареалын барлыҡҡа килтергән боронғо новгород һәм боронғо псков диалекттары (төньяҡ-көнсығыш ареалы кеүек) шартлаулы [g] формаһын һаҡлап ҡалған, шул уҡ ваҡытта башҡа боронғо рус диалекттарында фрикатив [γ] үҫешкән; боронғо рус диалекттары араһында төньяҡ-көнсығыш ареалының ҡайһы бер һөйләштәрендә генә билдәле булған элек үҫешкән цоканье һәм артҡы аңҡау һәм урта аңҡау диалекттары /x/ : /x’/, /k/ : /k’/, /g/ : /g’/ корреляцияһы һаҡланған. Төньяҡ-көнбайыш ареалының көнбайыш өлөшө (боронғо псков диалекты) өсөн дөйөм көнсығыш славян теленең l-нә ҡаршы ҡуйылған /gl/, /kl/ берләшмәһенең һаҡланыуы теркәлә. Бынан тыш, төньяҡ-көнбайыш диалект зонаһына түбәндәге һыҙаттар хас була::
Икенсе классификация буйынса, XI—XII быуаттарға боронғо рус телендә: көньяҡ-көнбайыш (киев һәм галицк-волынск һөйләштәре), көнбайыш (смоленск һәм полоцк һөйләштәре), көньяҡ- көнсығыш (рязань һәм курск-чернигов һөйләштәре), төньяҡ-көнбайыш (новгород һәм псков һөйләштәре), төньяҡ-көнсығыш (ростов-суздаль һөйләштәре) диалект зоналары айырыла.
А. А. Зализняк Боронғо Русь территорияһында ике диалект тибын айырып күрһәтә. Төньяҡ-көнбайыш диалект тибы хәҙерге Рәсәйҙең европа төньяғы территорияһын, шулай уҡ Төньяҡ Белоруссия территорияһын үҙ эсенә алған псков һәм новгород ерҙәрендә таралған. Икенсе диалект тибы (Көньяҡ-Үҙәк-Көнсығыш) көньяҡта (буласаҡ Украина), үҙәктә (Рәсәйҙең буласаҡ урта һыҙаты), көнсығышта (Европа Рәсәйенең хәҙерге көнсығыш өлөшө) таралған. Ул ваҡытта Киев, Чернигов, Рязань, Смоленск, Ростов һәм Суздаль зоналары араһында айырма булмай. Шул уҡ ваҡытта территориаль һөйләштәр XI быуатта уҡ айырыла, ә туҙ яҙмалары буйынса билдәле боронғо новгород диалекты киев диалектынан айырылып тора. Новгород-псков диалекты иң сикке (периферия) һәм архаик, әммә шул уҡ ваҡытта инноватив диалект була.
Һөйләшеү диалекттарынан тыш, боронғо рус теленең сағыштырмаса стандартлаштырылған яҙма формаһы ла булған, ул башлыса юридик документтар өсөн ҡулланылған. Киев Русеның был яҙма теле нигеҙендә боронғо киев диалекты ятҡан тип һанала. Графико-орфографическая система древнерусского языка начала складываться в середине XI века.
Шул уҡ ваҡытта әҙәбиәттең төп массаһы (йылъяҙмалар, дини әҫәрҙәр һ. б.) китап-әҙәби мәҙәниәт теле булып киткән сиркәү славян теленең боронғо рус телендәге изводында яҙыла.
Яҙмаһы
Христианлыҡҡа тиклемге дәүерҙә көнсығыш славяндарҙа кириллицаға тиклемге яҙма, булыуы ихтимал, әммә әлеге ваҡытта һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар рәүешендә дәлилдәр юҡ. Боронғо рус теле һәр ваҡыт яҙыла кириллица менән нигеҙендә яҙылған; Киев Русе территорияһында әҙәби глаголик һәйкәлдәр табылмаған (әммә, мәҫәлән, Бөйөк Новгородтағы София соборында глаголица менән башҡарылған ҡайһы бер граффити һәм уларҙың фрагменттары һаҡланған).
Кирилл һәм Мефодий мираҫы Русҡа Беренсе көньяҡ славян йоғонтоһо тип аталған кириллицаны килтерә. Изге яҙма тәржемә ителгән Иҫке славян теле ул ваҡыттағы боронғо рус теленә орфография һәм бигерәк тә лексика өлкәһендә ныҡ йоғонто яһай.
XIV быуаттың һуңғы тиҫтә йылдарында һәм XV быуаттың беренсе яртыһында Русҡа көньяҡ славян текстарының ҙур корпусы күсерелә, был рус ҡулъяҙма китабының тулыһынса үҙгәреүенә килтерә  — был күренеште ғалимдар Икенсе көньяҡ славян йоғонтоһо тип атай башлаған. Йоғонтоноң төп үҙенсәлектәре:
Һуҙынҡылар
И хәреф ябай һуҙынҡыны ғына түгел, ижек барлыҡҡа килтермәгән ябай ҡыҫҡа һуҙынҡы тауышты һәм уға яҡынлашҡан [й] ярым һуҙынҡыны аңлата ине. Боронғо рус телендә ҡыҫҡа Й булмаған һәм айырырлыҡ махсус диакритик билдә („кратка“) Рустә XVII быуатта патриарх Никон осорондағы „китап справаһы“ барышында ҡулланыла башлай. „Ы“ хәрефе (иҫке исеме — „еры“) „ы“ (иҫке исем — „ера“) хәрефе башта лигатура була: ул ике хәрефтән — „ъ“ („ер“) һәм „і“ („и“) — төҙөлә; исеме уның өлөштәре исемдәренән — „ер“ һәм „и“ — барлыҡҡа килгән. Бер ни тиклем һуңыраҡ, бәлки, батша заманында уҡ, ябайлаштырып заманса „ы“ тип яҙа башлағандар.
Яҙма ҡомартҡылар
Боронғо урыҫ телендә яҙылған боронғо урыҫ яҙма ҡомартҡылары (сиркәү-славян теленең боронғо урыҫ изводы) күп грамоталарҙы (1000-гә яҡын XI—XIV быуат туҙ грамотаһы һәм 150-гә яҡын пергамен грамотаһын), ҡулъяҙма китаптарҙа һәм башҡа күп яҙмаларҙы, шул иҫәптән граффитиҙы үҙ эсенә ала. Боронғо урыҫ халҡының эшлекле һәм көнкүреш характерындағы ҡомартҡылары (тәү сиратта туҙға яҙылған грамоталар) телдең лексик, фонетик һәм грамматик һыҙаттарын сағылдыра. Уларҙа йыш ҡына диалект үҙенсәлектәре һәм бик һирәк сиркәү славянизмдары осрай.
Тарихы
Яҡынса VII—XIV быуаттарҙа ҡулланышта булған „боронғо рус теле“ бөтә көнсығыш славяндары, боронғо урыҫ халҡы ҡәбиләләре — белорустар, рустар, украиндарҙың ата-бабалары өсөн уртаҡ тел булған, тип фаразлайҙар. Боронғо рус теле тарихы ике осорға бүленә: X—XI быуаттарға тиклем — яҙма телгә тиклемге осор, XI быуаттан — яҙма тел.
Формалашыуы
XI быуатҡа тиклем боронғо урыҫ теле тураһында мәғлүмәттәр ситләтелгән сығанаҡтарҙа — күрше телдәрҙә, тәү сиратта фин-уғыр телдәрендә үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә һәм сит ил авторҙары белешмәләрендә (Константин Багрянородныйҙың «Халыҡтар тураһында» хеҙмәтендә) генә бар. Шулай уҡ X быуаттан Гнёздов яҙыуы һәм тәңкәләр бар.
Башҡа славян телдәре кеүек, боронғо рус теле праславян теленә барып тоташа, праславян теленең тарҡалуы һәм төркөмдәргә бүленеүе һөҙөмтәһе булып тора. X быутҡа көнсығыш славяндары теле көньяҡ һәм көнбайыш славяндары телдәренән үҙенсәлекле һыҙаттары: тулы һуҙынҡылары, *tj һәм *dj праславян берләшмәләре урынында [ч] һәм [ж] ([дж]) ҡулланыу; вокализм — танау һуҙынҡыларының юҡлығы һ.б. менән айырыла. Дөйөм алғанда, фонетик һәм грамматик системалары праславян теленән күскәән.
Алға үҫеше
Һуңғы боронғо рус теле осоронда яңы диалект һыҙаттары үҫешә. Был фонда боронғо новгород диалекты һыҙаттары, киреһенсә, шымара, ул Төньяҡ һәм Көнсығыш Рустең башҡа диалекттарына яҡыная.
Тарҡалыуы
Боронғо урыҫ теле диалекттарында айырмалар барлыҡҡа килеүе иртә башлана, шуларҙан өс ҙур көнсығыш славян теле формалаша. Тәғәйен тел механизмдары һәм уларҙың миҫалдары һүҙ төркөмдәре тураһындағы тейешле бүлектәрҙә килтерелә.
Бығаса берҙәм феодаль Киев Русенең XI—XIV быуаттарҙа бойондороҡһоҙ һәм ярым бойондороҡһоҙ кенәзлектәр конгломератына әүерелеүе һәм көнсығыш славян ерҙәренең күбеһенең монголдар тарафынан емерелеүе һөҙөмтәһендә, XIV быуат уртаһына был ерҙәр бер нисә дәүләт берәмеге — Бөйөк Литва кенәзлегенә (һуңғараҡ — Польша менән бергә Речь Посполитая), Польша (Галиц-Волынь территорияһының күпселек өлөшө), Венгрия (Карпат аҫты Русе), Бөйөк Новгород, Псков феодал республикаһы һәм Алтын Урҙа Алтын Урҙаға буйһонған төньяҡ-көнсығыш рус кенәзлектәре конгломераты (шулай уҡ Новгород һәм Псков яйлап төньяҡ-көнсығыш кенәзлектәренең береһе — Мәскәү Бөйөк кенәзлеге тарафынан йотолған) бүленә. Был осорҙо, ғәҙәттә, боронғо урыҫ теленең өс көнсығыш славян теленә тарҡалыу осоро тип иҫәпләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта украин-белорус диалект зонаһы менән рус диалект зонаһы араһындағы сиктәре, мәскәү-литва сиге менән аныҡ тап килмәй, ә хәҙерге өс көнсығыш славян телен бүлгән ҡайһы бер изоглоссалар ярайһы уҡ иртә диалект айырмаланыуына, ҡайһы берҙә хатта монгол ваҡытына барып тоташа.
Бөйөк Литва кенәзлегендә ҡулланылған көнбайыш урыҫ яҙма теле («руськи езык») формалашҡан. Был осорҙоң белорус һәм украин һыҙаттары булған текстары айырыла. Белорус теле нигеҙенә дреговичтарҙың, кривичтарҙың, радимичтарҙың һәм северяндарҙың һөйләштәре һалынған.
Хәҙерге урыҫ теле, шул иҫәптән уның әҙәби формаһы, А. А. Зализняк тикшеренеүҙәренә ярашлы, боронғо урыҫ теленең ике диалект ареалының (төньяҡ-көнбайыш йәки боронғо новгород һәм ростов-суздаль йәки көньяҡ аканье диалекты) дивергент процестары һөҙөмтәһе булып тора. Рус теле сиркәү-славян теленең көслө йоғонтоһонда үҫешеүен дауам итә, һәм был тәьҫир тәү сиратта рус теленең һүҙлек составында, синтаксисында, морфологияһында һәм орфографияһында сағыу эҙ ҡалдыра. Шуға ҡарамаҫтан, рус (великорус) телендә сиркәү-славян телендә булмаған һәм бер үк ваҡытта украин һәм белорус телдәренә ҡаршы торған ҡайһы бер яңы сифаттар үҫешкән: мәҫәлән, килеш менән үҙгәрештә к/ц, г/з, х/с сиратлашыуы юғалған, һүҙлек составы үҙгәргән, IV склонение юҡҡа сыҡҡан һ.б. XIV—XVII быуаттар тарихи осорҙо урыҫ теле тарихының иҫке рус осоро тип атайҙар. XVII—XIX быуаттар дауамында хәҙерге әҙәби рус теле формалаша.
Боронғо урыҫ теле тарҡалған осорҙа сиркәү-славян теленең берҙәм ғибәҙәт теле лә тарҡала. Сиркәү-славян теленең боронғо урыҫ изводы нигеҙендә Бөйөк Литва кенәзлегендә хәҙер Украина грек-католик сиркәүе файҙаланған украин-белорус изводы, ә Бөйөк Мәскәү кенәзлегендә — хәҙер староверҙар файҙаланған иҫке мәскәү сиркәү-славян теле изводы формалаша.
Һуҙынҡылар
Боронғо рус теленең һуҙынҡылар системаһында 11 фонема, 5 — алғы рәт (и, ѣ, ѧ, е, ь) һәм 6 — алғы рәт түгел (ы, а, у, ѫ, о, ъ).
Тартынҡылар
Тартынҡылар системаһы праславян теле мираҫы. Тартынҡыларҙыыың дөйөм һаны — 26 фонема. Тартынҡылар билдәләре йыйылмаһы хәҙерге рус телендәге кеүек: тауыш һәм шауҙың ҡатнашыуы, барлыҡҡа килеү урыны, барлыҡҡа килеү ысулы, палаталләшеүҙең булыу-булмауы буйынса.
Праһинд-европа теленән күсеп килгән позицияларҙа һуҙынҡыларҙың үҙгәреүе
Праһинд-европа теленән праславяндарға 5 ҡыҫҡа һәм оҙон пар һуҙынҡылар: ā — ă, ō — ŏ, ē — ĕ, ī — ĭ, ū — ŭ күскән.
Ижекте формалаштырған закондарҙың ғәмәлдә булыу һөҙөмтәләре
Асыҡ ижек законы, үҫә барған яңғырашлылыҡ законы һөҙөмтәһе булараҡ, боронғо урыҫ теленең бөтә ижектәрен асыҡ булараҡ формалаштырған. Бөтә һүҙҙәр ҙә һуҙынҡыға тамамлана: домъ, ат, ауыл, дума. Һүрәтләнгән осорҙа талғын сонор тартынҡылар һуҙынҡыларға яҡын булғанлыҡтан, улар ижекте үҙаллы формалаштыра алған: вь-р-хъ (верх), го-р-дъ (город).
Дифтонгтар бер өнгә әйләнгән: тартынҡы алдында торған һәм һүҙ һуңында ai/oi ѣ-гә әйләнгән; — һүҙ һуңында ѣ/и; һуҙынҡылар алдында ижекһеҙ i, j тартынҡыһын булдырып, артабанғы һуҙынҡыға күскән. Шунан боронғо рус телендә һүҙ эсе сиратлашыуы аj/оj — ѣ килеп сыҡҡан: поѭ — пѣти; стоꙗти — стѣна, каꙗти — цѣна, краи (*krajъ) — крѣнъ; һүҙ эсе сиратлашыуына килтереп, ei дифтонгыһы — i-ға әйләнгән: сѣꙗти — сито, виѭ — вити.
Тартынҡылар алдында au/ou дифтонгтары у-ға әйләнгән, ә һуҙынҡылар алдында — ав/ов, ав-у, ов-у, ев-ю сиратлашыуҙары барлыҡҡа килгән: плавати — плути; слово — славити — слухъ; совати — сунути; куѥшь — ковати; клевати — клюнути; плюѥши — плевати.
Тартынҡыларҙың йомшарыу процестары эҙемтәләре
Б. э. I мең йыллығы уртаһында, праславян теленең һинд-европа теле системаһынан айырылған осорҙа, уның шышылдаҡ, йомшаҡ сонорлы, башҡа төрлө йомшаҡ фонемалары булмаған. Әммә праславян телен формалаштырған диалекттарҙа тартынҡыны йомшартыу тенденцияһы барлыҡҡа килгән — тимәк, ул боронғо рус телендә һөҙөмтә биргән. Праславян телендә тартынҡыларҙың йомшарыу процестары уның төрлө диалекттарында тигеҙ булмаған шарттарҙа барҙы һәм төрлө һөҙөмтәләргә килтерҙе.
Тарҡала барған һинд-европа телендә палаталләшеүҙең иң иртә процесы — сатемизация — *g’h, *g' и *k' һинд-европа лабиалләшмәгәндәренең славян-балтика, әрмән, албан, һинд-иран телдәрендә һыҙғырыусы өндәргә (сибилянты) үҙгәреүе тора. Праславяндар телендә *g’h, *g' > *z, *k' > *s. Сағыштыр: бор. рус. зьрно < *g’rn- лат. granum һәм нем. Korn; бор.рус. везти < *ŭeg’h- лат. veho (везу); бор.рус. сьрдьце < *k’rd- лат. cor, cordis һәм нем. Herz. Һинд-европа телендә *gw-*g', *gwh-*g’h, *kw-*k' сиратлашыуы булғанлыҡтан, боронғо рус телендә з-с парының парами г-к пары менән сиратлашыуы күҙәтелә. Бор.рус. парҙары: зьрно < *g’rn- — жьрновъ < *gwrn; съсати < *sŭk'- — сокъ < *sokw.
Праславян телендә формалашты һәм боронғо рус теленә, *s t, p, k алдынан *x-ға күсмәгәнлектән, түбәндәге сиратлашыу күҙәтелгән. Сағыштыр: бор.рус. парҙары: пъхати — пьстъ, затухати — тусклыи, вьрхъ — верста, пьрхати — пърскати. Шуның менән бергә тасуирланған үҙгәреш *s < *k'-ға ҡағылмаған, ике s-ның да был күсеү дәүеренә айырмалығын аңлата.
Праславян теленән боронғо рус теленә күскән үҙгәрештәр:
Боронғо урыҫ теленә ҡарата әйтелгән сиратлашыуҙарҙың боронғо тел осоро мираҫы булып тороуы, ә боронғо урыҫ фонетикаһы ҡарашынан бер ниндәй фонетик процестар менән дә мотивлаштырылмауы, улар форма һәм һүҙ яһау сараһы булараҡ ҡулланыла.
Боронғо рус теленең фонетик үҙгәрештәре тарихы
Көнсығыш славян телдәренең яҡынса б.э. I мең йыллығы уртаһында айырымланыуы процесында барлыҡҡа килгән боронғо рус теленең фонетик системаһы, фаразланыуынса, артабан да үҙгәргән:
Праславян телендә j алдындағы d, t өндәренең йомшарыуы (йотация)
Боронғо урыҫ теле һүрәтләнгән үҙгәрештәр шышылдаҡ аффрикаталар биргән: dj > д’ж', tj > ч'. Боронғо урыҫ теленең хәҙерге урыҫ телен барлыҡҡа килтергән диалектында д’ж' > ж'  ябайлаштырылған диалектында, украин һәм белорус телдәрендә дж аффикатаһы һаҡланған. Шуға оҡшаш осраҡтарҙа д-д’ж' (ж'), т-ч'; бор.рус. садъ — сажа < *sadja, свѣтъ — свѣча < *světja, крѫтити — крѫча < *krontja сиратлашыуы күҙәтелә. Ә украин телендә — саджа, посаджу.
Көньяҡ һәм көнбайыш славяндарҙа шул уҡ процесс һөҙөмтәһе башҡараҡ. Көньяҡ славяндарҙың бер өлөшөндә: dj > ж’д' , tj > ш’т' ; иҫке славян насаждати, свѣшта формалашҡан. Көнбайыш славяндарҙа һыҙғырыусы аффрикаталар: dj > d’z' , tj > c'; поляк sadza, świeca.
Яҙма осоронда фонетик системаның үҙгәреүе
Яҙмаға тиклемге осорҙоң фонетик үҙгәрештәре йыйылмаһы шундай булған, боронғо урыҫ теленең фонетик системаһы праславян теленән бүленгән осорҙағынан айырылып торған. Тасуирланған процестар уның төрлө диалекттарында төрлөсә барыуы арҡаһында, яҙма осоро башланғанда боронғо урыҫ теленең айырылыуы асығыраҡ була барған. Был процестың башы иң иртә яҙма сығанаҡтарҙа (йәғни редукцияланғандарҙың түбәнәйеүе) күренә. Артабанғы үҙгәрештәрҙә киләсәк рус, украин һәм белорус телдәренең һөйләштәренең айырылыуы шул тиклем дәүмәлгә күтәрелә, XVI—XVII быуаттарҙа был төркөмдәр, туғандаш телд булһалар ҙа, башҡа телдәр сифаттарына эйә була.
Морфологияһы
Боронғо рус теле хәҙерге көнсығыш славян телдәренән өн төҙөлөшө буйынса ғына түгел, грамматик система элементтары буйынса ла ныҡ айырыла.
Исем
Боронғо урыҫ телендә исемдәр ете килештә үҙгәргән (шулай уҡ үҙ аллы звательный килеш, предложный килеш урынына местный килеш), һәм ҡалған 5 килеш хәҙерге рус телендәге кеүек булған, һәм өс һанда: берлек, күплек һәм икеле һандарында (дъва стола, дъвѣ рыбѣ, дъвѣ озёрѣ) үҙгәргән. Төп һыҙаттары боронғо рус яҙмаһы башына барып тоташҡан исемдең килеш менән үҙгәреү системаһы һинд-европа дәүерендә формалашҡан һәм тулыһынса тиерлек праславян теленән күскән. Праславян теленең иртә осоронда склонениеның һәр тибы исемдәрҙең боронғо һүҙ яһаусы суффиксы булған пар нигеҙенең һуңғы өнө менән билдәләнгән. Преславян телендә уларҙың сифатында *-ā (-jā), *-ŏ (-jŏ), *-ŭ, -ǐ, -ū ялғауҙары, шулай уҡ үҙ эсенә аҙаҡҡы тартынҡы — *-en, *-men, *-os (-es), *-ter, *-ent индергән һүҙьяһалыш суффикстары, артабан боронғо *-ū суффикслы (күпселек килеш формаларында *-ъv менән сиратлашыу баҫҡысында торған) исемдәр һүҙ үҙгәреш үҙенсәлектәре буйынса сығыш яһаған.
Боронғо урыҫ теленең тәүге яҙма ҡомартҡылары барлыҡҡа килгән дәүерҙә исемдең килеш менән үҙгәреү тибы составы түбәндәгесә ине:
Изге Яҙмаға нигеҙ һалынған бөгөлмәгә ҡатын-ҡыҙ нәҫеле ингән, улар: императрица берәмегенең тамам остары булған: ҡатын-ҡыҙ, ер, йән, апай-һеңле, һарыҡ; императрицала күбеһенең тамамланыуы булған — аҡһынғылар, ҡолдар; иҫкесә үлсәмдәр (хәбәр). Бындай төр битләүҙә йомшаҡлыҡ һәм һуңғыһының ҡатылығына ҡарап, йомшаҡ һәм ҡаты варианттар айырылған
Боронғо рус осоро аҙағына килеш менән үҙгәртеүҙең был системаһы емерелә. Хәҙерге әҙәби рус телендә 3 продуктив склонение тибы бар. Мужской род боронғо рус исемдәрен килеш менән үҙгәртеүҙә йәнле (одушевлённые) һәм йәнһеҙ (неодушевлённые) исемдәргә бүлеү булмаған. Икеһе лә бер төрлө үҙгәргән: винительный килеш именительный килеш менән тап килгән (йәғни чьловѣкъ видить конь).
Алмаш
Боронғо рус телендә башланғыс этапта алмаш һүҙ төркөмө ярлы булған, һәм артабан әүҙем үҫешкән.
Зат алмаштары
Праһинд-европа осорондағы кеүек, боронғо рус телендә махсус 3-сө зат алмашы булмаған. Күрһәтеү алмаштары уның ролен үтәгән:, , (мужской, женский һәм средний родтарға ярашлы). Возвратный алмашы берлек им.к., шулай уҡ икеле һанына һәм күплеккә эйә булмаған. Зат һәм ҡайтарыу алмаштар күрһәтелгән ҡағиҙә буйынса үҙгәргән : .
Сифат
Боронғо рус телендә сифаттар род, һан һәм килеш менән үҙгәргән. Өс — төп, сағыштырыу һәм артыҡлыҡ дәрәжәләренә эйә булған. Мәғәнәһе һәм грамматик билдәләре буйынса төп (новъ, тихъ), шартлы (дръвянъ, каменъ) һәм эйәлек-притяжательные (отрочь, Боꙗнь, Мьстишинь) бар.
Төп дәрәжә: тулы сифат
Бороғо рус телендә тулы сифаттар род һәм аҙаҡҡы нигеҙ ялғауының ҡаты-йомшаҡ булыуына бәйле.
Артыҡлыҡ дәрәжәһе
Боронғо рус телендә артыҡлыҡ дәрәжәһе төп һәм сағыштырыу дәрәжәләренән төрлө всул ярҙамында барлыҡҡа килгән. Йәнле телмәрҙә махсус ярҙамсы һүҙҙәр өҫтәлгән (мәҫәлән, вельми): бысть вода велика вельми (Новгород беренсе йылъяҙмаһы). Китап телмәрендә приставкалар ҡулланылған: наи- (наилучьшеи), прѣ- (прѣпростъ).
Һандар
Боронғо рус телендә һан үҙ аллы һүҙ төркөмө булып һаналмаған. Үҙенсәлегенә ҡарап, улар йә исемгә, йә сифатҡа ҡараған.
Рәт һандары формаһы һәм ҡулланышы буйынса сифат булған: пьрва, сема, шесто — ҡыҫҡа формала; пьрвыи, седмаꙗ, състое — тулы формала.
1, 2, 3, 4 тигән мәғәнәгә эйә иҫәп (количественные) һандары ҡыҫҡа сифаттарға яҡын торған һәм үҙҙәре ҡараған исем менән род, һан һәм килештә ярашҡан.
Глагол
Ҡылым, исем һымаҡ, икеле һанына эйә булған, әммә ул иртә юҡҡка сыҡҡан: туҙға яҙылған грамоталарҙа һуңғы миҫал XIII быуатҡа ҡарай. Ҡылым инфинитивы йә  тамамлана; супин ялғауы —. Деепричастие булмаған.
Хәбәр һөйкәлеше
Хәҙерге рус телендәге кеүек, хәбәр һөйкәлеше хәҙерге, киләсәк һәм үткән заманға эйә булған.
Үткән замандар
Боронғо рус телендә үҫешкән үткән заман системаһы менән айырылған. Дүрт үткән заман: ике ябай (аорист һәм имперфект) һәм ике ҡатмарлы (перфект һәм плюсквамперфекттың өс варианты). Аорист билдәһеҙ ғәмәлде аңлатҡан. Артабан аорист камил ғәмәлде күрһәткән: «пъридоша ꙗзыци незнаеми… въписахомъ о нихъ». Глагол Быти ҡылымы аористта ике вариантта: бы- һәм бѣ-, берлектәге 3-сө затта икенсел ялғау -сть ҡулланылған: бысть.
Имперфект яйлап камил булмаған ғәмәлде аңлатҡан: «Не хожаше зѧть по невѣсту, но приводѧху вечеръ» (Повесть временных лет) = «не ходил зять за невестой, но её приводили вечером». Шулай уҡ: вари-ти, кры-ти, съхнѫ-ти, коло-ти, умере-ти.
Перфект һөйләгән ваҡытта актуаллеген һаҡлаған ғәмәлде аңлатҡан. Кәрәкле һанда һәм затта торған ярҙамсы ѥсмь -лъ ялғаулы ҡыҫҡа сифат ҡылым (причастие) ҡушылған. «Кънѧже сдумал ѥси на свѧтую Софьѭ» (перфект «ты есть тот, который вздумал» тигәнде; «ꙗзъ, кънѧзь Андрѣи Василевичь, пожаловалъ ѥсмь» фразаһында «являюсь лицом пожалованным» тигәнде аңлата.
Плюсквамперфект башҡа үткән заманда башҡарылған ғәмәлгә тиклем булған ғәмәлде аңлатҡан. Төп ҡылымға имперфектта быти ярҙамсы ҡылымын, аориста (бѣ- нигеҙе менән), префектта тейешле родта һәм һанда -лъ ялғаулы сифат ҡылымы ҡуйып ҡулланылған. Фраза «А што былъ ѥси възѧлъ подо мноѭ Ржову, буда со мноѭ не в лѭбви, и ꙗзъ тобѣ перепросилъ» «а Ржеву, которую ты у меня отнял, будучи со мной во вражде, я у тебя снова выпросил» тигәнде аңлата.
Бойороҡ һөйкәлеше
«а Богъ буди за тѣмь» (Мстиславская грамота) — «а Бог пусть будет за тем».
Шарт (сослагательное) һөйкәлеше
«А быхъ не сълала к нему слезъ» — «а я бы не слала к нему слёз».
Инфинитив
Һөйкәлешкә, заманға, затҡа ҡарамаған ғәмәлде аңлатҡан. Нигеҙгә -ти, -чи суффикстарын ялғап яһалған: нес-ти, брес-ти; печи < *pektei, стеречи < *steregti.
Супин
Башҡа ҡылыым атаған ғәмәлдең маҡсатын аңлатҡан: нес-ть, брес-ть. «Прислаша сѧ ко кънѧзѭ Андреѭ Романъ съ братьѥѭ своѥѭ просѧще Роману Ростиславичѫ Кыѣва кънѧжитъ» — «Прибыли к князю Андрею Роман и его братья и просят Киев, чтобы в нём Роману Ростиславичу княжить».
Сифат ҡылым (причастная) формаһы
<!--
Категория залога глагольных форм
Первоначально в древнерусском языке все причастные и некоторые непричастные формы глагола имели формальные признаки морфологического выражения отношений между производителем действия и объектом, на который оно направлено. Причастные формы с суффиксами -ѫч-, -ѧч-, -въш-, -ъш-, -л- были нестрадательного залога; с суффиксами -ом-, -ем-, -им-, -н-, -т- были страдательного залога.
Непричастные формы имели иные формы отражения залога:
Все непричастные формы отражения залога были унаследованы из систем праславянского и праиндоевропейского языка, так как они схожи с теми, которые можно наблюдать в неславянских индоевропейских языках. Ср. нем.: trinken (пить) — trenken (поить): hingen (висеть) — hengen (вешать). Однако в древнерусском языке такие механизмы были непродуктивны, поскольку: