cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буджурова Лилиә Рөстәм ҡыҙы
Лилиә Рөстәм ҡыҙы Буджурова (Lilâ Rustem qızı Bucurova, Лиля Рустем къызы Буджурова, Ліля Рустемівна Буджурова; ) — Ҡырым татарҙары шағирәһе һәм журналисы. Украинаның атҡаҙанған журналисы (2005).
Биографияһы
1958 йылдың 1 ноябрендә Үзбәкстандың Ангрен ҡалаһында тыуған. 1979 йылда Ташкент өлкә дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай. 1979—1991 йылдарҙа шунда уҡ рус һәм сит ил әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
1989 йылда беренсе үҙбаҫма «Некупленный билет» йыйынтығын, һуңынан «Когда мы вернемся» йыйынтығын баҫтырып сығара. Ҡырымға 1991 йылда күсеп килә. 1991 йылдан 1997 йылға тиклем «Авдет» ҡырым-татар гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй, уның һүҙҙәренсә, Мостафа Йәмилевты тәнҡитләгән өсөн эштән бушатыла. .
1991 йылдан 2011 йылға тиклем тәүҙә ҡырым-татар редакцияһында мөхәррир, һуңынан «Ҡырым» Дәүләт телерадиокомпанияһының баш мөхәррире булып эшләй. Төрлө йылдарҙа бында «Әсә-Йорт», «Хәүефле зона», «Баш мөхәррир» авторлыҡ программаларын алып бара. 2004 йылдан 2014 йылға тиклем «Первая Крымская» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй, 1992 йылдан 2009 йылға тиклем «СТБ» телеканалы хәбәрсеһе, 1992 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем «France Press» агентлығы хәбәрсеһе. «Украинская правда» интернет-гәзитендә баҫыла. 1997 йылдан Ҡырым ирекле журналистар ассоциацияһы рәйесе.
2012 йылдан АTR телеканалының мәғлүмәт сәйәсәте буйынса генераль директоры урынбаҫары, «Гравитация» сәйәси-социаль теле-шоу авторы. 2015 йылдың 1 апрелендә телеканал ябылыу менән бәйле был вазифанан китә. 2015 йылдың авгусынан «QaraDeniz production» продюсер — студияһы директоры урынбаҫары. Йыл һайын үткәрелеүсе «Сanlı ses» балалар таланттары конкурсын ойоштороусыларҙың береһе. 2016 йылда Ҡырым мосолман тотҡондарының балаларына ярҙам итеү өсөн «Бизим балалар» («Беҙҙең балалар») йәмәғәт хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе була.
Сәйәсәте
1991 йылда Ҡырым татарҙарының II Ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ике тапҡыр Ҡырым татарҙары Мәжлесенә һайлана (1991 йылдан 1997 йылға тиклем ағза), 1994 йылдан 1998 йылға тиклем — Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Советы депутаты. 2015 йылдың 2 ноябрендә Ленур Исламовҡа ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатыу менән бәйле уның өйөндә тентеү үткәрелеүе тураһында хәбәр итә.
Чанги
Чанги - (ჩანგი) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.
Этимологияһы
Чанги (ченг) - фарсы телендәге чан ( цано ) һүҙенән килеп ингән, Осман империяһында ла шул атама менән билдәле булған. Ғәрәп ярымутрауында исламға тиклем осорҙа был уйын ҡоралын саң, ҡаң йәки шуға оҡшаш һүҙҙәр менән аталған.
Тарихы
Арфа һунарсы йәйәһенә ҡылдар тартып көй сығарыр өсөн эшләнгән музыка ҡоралы.Иң боронғо һүрәте б.э.т. 4 мең йыл элекке таҡтаға төшөрөлгән булған
Чанги мөйөшлө горизонталь арфа, таулы Сванети төбәгендә йырҙар һәм бейеүҙәр башҡарғанда уйнайҙар. Кавказ төбәгендә был  берҙән-бер христианлыҡҡа тиклем ҡулланылған һәм һаҡланып ҡалған арфа.
Чангиҙа ултырып, арфа кеүек үк ике ҡул бармаҡтары менән уйнайҙар.
1877 йылда Степанцминда (бэлекке Казбеги) ауылында, хәрби-грузин юлында урыҫ археологы Г.Д. Филимонов 200 объект тапҡан. Улар араһында бәләкәй генә  музыкант һыны табылған, ул б.э.т. 6-сы быуатта эшләнгән булған. Уның ҡулындағы музыка ҡоралы свандарҙың ҡоралына бермә-бер оҡшаған. Был Сванетияның төньяғы һәм  Грузияның көнсығышындағы Хевсурети менән дөйөм музыкаль бәйләнештәр булыуын иҫбатлай Сванетияла  чанги б.э.т 4-се быуатта уҡ осрауы раҫланған.
Был музыка ҡоралы ил президенты указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Наратлы (Сөн ҡушылдығы)
Наратлы  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Озёрная (Журавлева ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы
Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы (Сабитов Салям (Габсалям) Сабитович) 1921 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, сержант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы 1921 йылда хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы Буранғол ауылында тыуа. 1941 йылда Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында батареяның ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — сержант. Өс тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалына эйә.
1945 йылдың 12 апрелендәге награда исемлегендә Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улының Браллентин районында дошман пехотаһы һөжүмен кире ҡағыу ваҡытында 23 дошман һалдатын юҡ итеү тураһында әйтелә. Был батырлығы өсөн ул өсөнсө тапҡырға «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1985 йылда Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Банан
Бана́н —  үҫемлегенең ашарға яраҡлы емеше; Musa acuminata һәм Musa × paradisiaca, шулай уҡ Musa balbisiana, ', ' һәм башҡалар улар иҫәбенә инә. Банан тип тағы  тигән төрҙөң емештәрен дә атарға мөмкиндәр (ул Банандар ғәиләһенең икенсе бер ырыуына ҡарай).
Ботаника күҙлегенән ҡарағанда банан —еләк. Вегетатив юл менән үрсеүсе культуралы үҫемлектәрҙең орлоғо булмай, еләгенең буйы 15 см, диаметры- 3—4 см. Бер суғы 300 еләктән торороға мөмкин, массаһы 50—60 кг етә.
Банан- боронғо аҙыҡ культураһы
Банан — бик боронғо аҙыҡ культураһы, тропик илдәр өсөн бик мөһим аҙыҡ үҫемлеге, төп экспорт тауары. Өлгөргән бананды бөтә донъяла ҡулланалар, унан төрлө тәмле ашамлыҡтар әҙерләйҙәр. Ҡайһы бер халыҡтар уны эшкәртмәгән килеш кенә түгел, ҡыҙҙырып, ҡабығы менән, йә ҡабыҡһыҙ бешереп, ашай. . Уларҙы киптерәләр, уларҙан консерва, банан оно, мармелад, сироп, шарап яһайҙар. Бананды мал- тыуарға ла ашаталар. Банандың еҫенә изовалериан — изоамил һәм уксус — изоамил эфирҙары тәьҫир итә. Эҫе һәм бик дымлы тропик һәм субтропик райондарҙа үҫтерәләр. Ашарға яраҡлы банан төрҙәре бик күп.
Ҙурлығы, төҫө, формаһы буйынса сортына ҡарап, улар ныҡ айырылып тороуы мөмкин, йышыраҡ улар оҙонса цилиндр кеүек, өсмөйөш ҡырлы, турараҡ, йә кәкрәйеберәк торған була. Еләгенең оҙонлоғо 3 — 40 см, йыуанлығы — 2 — 8 см. Ҡабығы төҫө һары, йәшел, ҡыҙыл, хатта көмөш төҫтә лә була. Эсе аҡ, һарғылт, һары, ҡыҙғылт һары. Өлгөрмән саҡта ул ҡаты, һылашып тора, өлгөрһә, йомшаҡ һәм һутлыға әйләнә. Ҡайһы бер илдәрҙә банан төп ашамлыҡ булып иҫәпләнә. Эквадорҙа, мәҫәлән, йылына йән башына 73,8 кг (Рәсәйҙә 7,29 кг), Бурунди (189,4 кг), Самоа (85,0 кг), Комор утрауҙарында (77,8 кг) һәм Филиппинда (40,6 кг) тура килә.
Тарихы
Банан — бик борондан үҫтерелеүсе үҫемлектәрҙең береһе. Малай архипелагы утрауҙары уның тыуған ере тип иҫәпләнә. Унда, ғалимдар уйлауынса, боронғо кешеләр уларҙы үҫтергән һәм балыҡ диетаһына өҫтәмә ризыҡ итеп ҡулланған.
Тымыҡ океан утрауҙары буйлап сәйәхәт итеп, улар үҙҙәренә билдәле булған емеш — еләк запасы туплаған һәм шул рәүешле банандарҙың таралыуына булышлыҡ иткән.
Банандарҙың географик сығышын билдәләгән тәүге хәҙерге ғалимдарҙың береһе — ғилми селекцияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе академик Н. И. Вавилов. Ул 1920—1930 йылдарҙа ул донъяның төрлө төбәктәрен тикшерә һәм «Культуралы үҫемлектәрҙең барлыҡҡа килеү үҙәктәре» хеҙмәтендә һөҙөмтәләрҙе тасуирлай. .
Үҫемлек б.э. тиклем XIV быуатта барлыҡҡа килгән боронғо һинд Махабхарат һәм Рамаяна эпостарында күп тапҡыр телгә алына. Атап әйткәндә, Рамаян йыйынтығындағы Аранья-канда китабында, батша ғаиләһе ағзалары банан япраҡтары сүстәренән туҡылған кейем кейгән, тиелә.
Цейлонда табылған һәм б.э. тиклем V—VI быуаттарға ҡараған пали телендәге Будда ҡанунында монахтарға байрам көндәрендә банандарҙан әҙерләнгән эсемлек эсергә рөхсәт ителгән, тип яҙылған.
Банан тураһында һинд яҙма сығанағы булмаған беренсе яҙма б.э. тиклем IV быуатта йәшәгән боронғо грек философы Теофрастың «Үҫемлектәр тарихы» һанала. Был эштә философ үҫемлектәрҙе системалы һүрәтләргә тәүге тапҡыр ынтылыш яһай, шунлыҡтан уны «ботаника»ға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип иҫәпләйҙәр.
Ҡытай Лян династияһы ваҡытында йәшәгән ҡытай тактигы һәм яҙыусыһы Ян Фу (楊阜), (502—557 йй.), үҙенең «Энциклопедия диковинок» хеҙмәтендә тәүге тапҡыр был илдә банан үҫтереү тураһында телгә ала.
Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний «Тәбиғи тарихта» (77 йәш) Александр Македонскийҙың б. э. т. 327 йылда Һиндостанға сәфәре ваҡытында был емеште тәмләп ҡарауы һәм хатта үҙе менән Европаға алып инеүе хаҡында хәтергә төшөрә. Әгәр быға тиклем көнбайыш донъяла банан өсөн аныҡ билдәләр билдәләнмәһә (гректар һәм римдар уның хаҡында «иҫ киткес һинд ағасы» тип һөйләй), Өлкән Плинийҙа ул беренсе тапҡыр «пала» булараҡ телгә алына. («pala»). Был атама әле һаман малаялам һәм пали (пали: kadaliphala) телдәрендә һаҡланған.
Банандар шулай уҡ Көньяҡ Америкала европалылар килгәнгә тиклем билдәле булған, тип уйлай ҡайһы бер ғалимдар. Раҫлауҙар банан япраҡтарының ҡалдыҡтарын Перу индеецтар ҡәберлегендә табылыуы менән нигеҙләнә. Бынан тыш, ҡайһы берәүҙәр, Әҙәм менән Һауаны ожмахта һынаусы «ожмах емеше» тип атағанда, тап бананды күҙ уңында тотҡан. Был һүҙҙәр бәхәсле, сөнки боронғо мысырҙар ҙа, боронғо йәһүдтәр ҙә банан тураһында бер нәмә лә белмәгән.
650 йылдан һуң банан Һиндостандан Фәләстингә һәм Африканың көнсығыш ярҙарына килтерелә — был юлы ҡолдар һәм фил һөйәктәре менән әүҙем сауҙа иткән ғәрәптәр арҡаһында (Мөхәммәткә тиклем ғәрәптәргә банан тураһында билдәле булмай).
Ислам донъяһында банан муз (ғәрәп, фарсы) исеме менән билдәле була (موز,, Muz).
Европалылар тарафынан Көнбайыш Африканы XV быуатҡа тура килгән әүҙем тикшереү ваҡытына, банан инде унда бик яҡшы билдәле була. 1402 йылдан һуң португалдар бананды Гвинеянан Канар утрауҙарына алып килә, унда уларҙы үҫтереү менән шөғөлләнә. Ә 1516 йылда — Американы асҡандан һуң 24 йыл үткәс кенә Колумб уны Гаити утрауына алып килә. Һуңғы сәйәхәтте испан миссионеры монах Томас де Берланга(Tomas de Berlanga етәкләй, ә тап экватор тирәһендә Пуэрто-Вьехо янында «шулай уҡ испан һәм урындағы ҡауындар күп; бөтә ерҙә лә йәшелсә һәм ҡуҙаҡтар уңыш килтерә, әфлисун ағастары һәм лайм һәм банан байтаҡ. Ҡайһы бер урындарҙа урындарҙа ғәҙәти булмаған ананас үҫә».
1686 йылда Филиппинға килеп киткән капитан Дампир емеште бына ниндәй тасуирлай:
Тропикта банандар бик тиҙ популяр булыуына ҡарамаҫтан, Европа һәм Американың климаты уртаса булған илдәрендә улар оҙаҡ ваҡыт бик һирәк экзотик продукт булып ҡала, сөнки уларҙы ташыу һәм һаҡлау буйынса төп талаптарҙың береһе — даими температураның 14 градустан артмауы. Быуаттың икенсе яртыһында ғына, тәүге һыуытҡыс ҡулайламаларын уйлап тапҡандан һәм тимер юлдар төҙөгәндән һуң, был емеш-еләктәрҙе тәүҙә Американың төньяҡ баҙарҙарына, һуңынан Европаға алып барыу мөмкинлеге тыуа. 1866 йылда Нью-Йорктың сауҙагәре Карл Франк Панамалағы Колон ҡалаһы янындағы плантацияларҙа үҫтерелгән банандың ҙур булмаған партияһын Америкаға индерә башлай. 1870 йылда «Телеграф» Америка балыҡсылыҡ судноһы капитаны Лоренсо Бейкер Ямайкала Нью-Джерсиҙағы Пуэрто-Антонионан 160 тәлгәш банан килтерә һәм уларҙы бик отошло һата, был ошо емеш-еләктәр менән киң сауҙа итеүгә башланғыс һала. 1876 йылда Филадельфияла Америка ҡушма штаттарының бойондороҡһоҙлоғоноң 100 йыллығына арналған күргәҙмәлә банандың бер данаһы 10 цент менән һатыла, был ул ваҡытта иң ҡыйбаты була. 1885 йылда капитан Бейкер, бизнесмен Эндрю Престон һәм туғыҙ эшҡыуар Кариб диңгеҙе утрауҙарында банандар һатып алыуҙы яйға һала. 30 марта ул Майнор Кейттың United Fruit Company компанияһы менән берләшә. Хатта беҙҙең заманда ла был емештең бөтә сорттары ла экспортҡа яраҡлы түгел, һәм Ҡытай, Һиндостан, Таиланд һәм Бразилия кеүек күп илдәр бананды эске ҡулланыу өсөн генә үҫтерә йәки аҙ күләмдә экспортҡа сығара. .
Үҫтереү
Банан туҡланыу продукты булараҡ тропиктарҙа — яҡынса 30° төньяҡ киңлек һәм 30° көньяҡ киңлек араһында, диңгеҙ кимәленән 2000 м тиклем бейеклектә үҫтерелә. Үҫемлектәрҙең үҫеүе өсөн иң уңайлы шарттар булып көндөҙ 26-35 һәм төнөн 22-28 градуслыҡ температуралар иҫәпләнә. 16 градустан түбән булғанда үҫеш һиҙелерлек әкренәйә, ә 10 градуста бөтөнләй туҡтай. «Раджапури» кеүек һирәк сорттар ғына 0 градус самаһы түбән температураға сыҙай ала. Үҫемлектәр үҫкән диңгеҙ кимәленән бейеклек киңлеккә бәйле — ғәҙәттә ул 920 м артмай, хәйер, Гавай утрауы Мауиҙа улар 1000 м тиклем, ә Яңы Гвинеяла диңгеҙ кимәленән 2000 м тиклем бейеклектә үҫә. Был емеш-еләктәрҙе үҫтереү өсөн шулай уҡ билдәле дымлылыҡ режимы ла ҙур әһәмиәткә эйә — ҡоролоҡ миҙгеле йылына 3 айҙан артмаҫҡа, ә яуым-төшөмдөң уртаса нормаһы айына 100 миллиметрҙан кәм булмаҫҡа тейеш. Шуға күрә сүллек климаты шарттары банан үҫтереү өсөн яраҡлы түгел.
Бер аҙ һыуытҡан осраҡта банан плантацияларын йылытырға тырышалар — уларҙы һыу менән батыралар йәки төтөн менән төтәҫләйҙәр. Күп культуралар көслө елгә бирешә — тәрән булмаған тамыр системаһы үҫемлекте урынында тотоп ҡала алмай, һәм юлаҡсалар буйлап өҙөлгән япраҡтар ғына уға баҫымды кәметә. Сәнәғәт масштабында үҫтереү өсөн яҡшы дренажланған, әсе тупраҡ талап ителә. Минераль матдәләргә бай булмаған тупраҡта, һәйбәт ҡараған осраҡта, үҫемлектәр үҫә, әммә был осраҡта уларҙы культивациялау иҡтисади яҡтан отошһоҙ булыуы ихтимал. Емештең уңышы йыл һайын гектарынан 400 центнерға тиклем етеүе мөмкин.
Емеш тулыһынса өлгөрөү осоро, ултыртыуҙан башлап, ғәҙәттә — 10-12 ай, ә ҡайһы бер сорттар өсөн 17-19 ай ваҡытты ала. Плантацияларға йылға үҙәндәрендәге уңдырышлы ерҙәрҙе, шулай уҡ убаларҙың тигеҙлек участкаларын һәм битләүҙәрен һайлайҙар. Әгәр ер эрозияға дусар булмаһа, ултыртыр алдынан яҡшы һөрөлә. Башлыса вегетатив юл, һирәгерәк орлоҡтар ярҙамында үрсей. Ғәҙәттә, ағас ултыртыу ямғыр алдынан йәки миҙгел башында үткәрелә — был осраҡта үҫентеләр кәрәкле дым күләмен ала. Ултыртылған ағастарҙың тығыҙлығы киң сиктәрҙә айырыла һәм күп факторҙарға бәйле, мәҫәлән, ҡуйыраҡ ултыртҡанда елгә ҡаршы тороу һәләте яҡшыра, әммә ауырыуҙарға бирешеүсәнлек арта. Дөйөм алғанда, бер гектарҙа 600-ҙән 4400-гә тиклем үҫемлек һыйҙырышлы булыуы ихтимал.
Плантация үҫеше ваҡытында сүп үләндәренә ҡаршы көрәш өсөн төрлө ысулдар ҡулланыла: мәҫәлән, гербицидтар ҡулланыу, ҡоро банан япрактары менән мульчировкалау (тамырҙар һалыу), хәтта ҡайһы сүп үләндәрен бик теләп ашаусы ҡаҙҙарҙы ҡулланыу. Әгәр тупраҡ уңдырышлы булмаһа, уға әүҙем ашлама индерәләр; өҫтәмә туҡландырыу өсөн ҡулланылған минераль матдәләрҙең составы һәр тәғәйен осраҡҡа бәйле — ул азот, калий йәки фосфор булыуы мөмкин.
Үҫемлектәр емеш бирә башлаһа, уларҙы мотлаҡ ағас йәки бамбук һайғауҙары менән терәтәләр, ә емештәрҙе яҡшыраҡ һаҡлау өсөн иҫке ҡоро япраҡтар, брезент, муҡса йәки пластик менән ҡаплайҙар. Емештәре 75 процентҡа ғына өлгөргән осраҡта, уларҙы йәшел килеш ҡырҡып алалар — бындай хәлдә улар еңел күсерелә һәм оҙағыраҡ һаҡлана. Банан үҙенең тауарлылығын юғалтмаһын өсөн, уны лимон һуты менән эшкәртәләр йәки углекислоталы минераль һыуға манып алалар. Ғәҙәттә, бер үк үҫемлек 5-6 йыл дауамында үҫтерелә, һуңынан уның уңдырышлылығы һиҙелерлек кәмей; ғәҙәти шарттарҙа банандар 25 йыл һәм унан да күберәк дауамында емеш бирә.
Рәсәйҙә банан Сочи янында үҫә, ләкин емештәре аҙыҡҡа яраҡлылыҡ хәленә тиклем өлгөрмәй, сөнки ҡышын температура нулдән түбән була, ә өлгөрөү осоро бик оҙон. Үҫемлек ҡыш көнө күп осраҡта һәләк була, ә йылы көндәр етеү менән яңынан тергеҙелә. Банандың ҡайһы бер төрҙәре иң элек декоратив үҫемлектәр булараҡ үҫтерелә.
Аҙыҡ ҡиммәте
100 г банандың аҙыҡ сифаты:
Яҡуп (Көйөргәҙе районы)
Координаттары: 52°37′39″ с. ш. 55°33′08″ в. д. (G) (O) (Я
Яҡуп — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны — 424 кеше булған. Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80239805004.
Милли состав
Ауылда йәшәүселәрҙең күпселеген башҡорттар тәшкил итә, шулай уҡ килен булып төшкән бер нисә татар ҡатыны, 1928 йылда күсеп килеп ултырған сыуаштар, бер ҡасаҡ урыҫ йәшәй, 18-19 быуатта ауыл халҡы башҡорт-вотчинник булып һаналған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) …
Иҡтисад
Халыҡ малсылыҡ, баҡсасылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнә, күпләп ҡош-ҡорт аҫырай. 2000 йылдан Яҡуп ауылы Яҡшымбәт ауылына ҡараған «Искра» ауыл хужалығы коперативына инә.
Тарих
1770 йылда ауылда академик И. И. Лепёхин булып үтә, ул урындағы мәҙрәсәлә күренекле абыҙҙың күп шәкерттәре булыуы тураһында яҙа.
Ауыл 18 быуаттарҙа Бөрйән улусы үҙәге булып торған. 1920 йылға хәтле ауыл Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Етеырыу улусына керә. 1920 йылдан БАССР-ҙың Йылайыр кантонында, 1930 йылдан Көйөргәҙе районында. 1955 йылда Күмертау районына кертелә(үҙәге Күмертау ҡалаһы), 1962 йылда Мәләүез районына инә, ләкин ул 1964 йылда Күмертауға кире ҡушыла. 1990 йылда тарихи исеме кире ҡайтарыла, район үҙәге лә кире Ермолаево ауылына күсерелә. Революциянан һуң, ауылдың халҡы ныҡ кәмей. Быға Граждандар һуғышы, 21-се йылғы аслыҡ ныҡ тәьҫир итә. Ауыл халҡы 1928 йыл Бишбүләк ауылынан килгән күскенселәрҙе ҡабул итә. 1927-28 йылдарҙа Ҡыҙыл Бөрйән колхозы төҙөлә. 1935 йылда 1-се Кинйәабыҙ менән берләштерелеп, «Каганович» исемен ала. 1957 йылдан 2000 йылғаса «Мораптал» тоҡомсолоҡ совхозының 4-се бүлексәһе була.
Яҡуп мәктәбе
Яҡуп мәктәбе тураһында 1770 йылда Иван Лепёхин яҙмаларында телгә алына.
1917 йылда ла мәктәп барлығы әйтелгән архив һаҡлағыстарҙа. 1918 йылдан ул ШКМ тип үҙгәртелә һәм, элекке волос бинаһы бирелә. Ете йыллыҡ мәктәп булған. Тик ауылдың киләсәген уйламаған ауылдаштарыбыҙ уны һатҡан. Аҙаҡ бер ҡатлы бина булараҡ башланғыс мәктәп төҙөлә. 1970 йылда совхоз эшселәре өсн төҙөлгән ике ҡатлы күп фатирлы йорт, мәктәп итеп үҙгәртеп ҡорола. 2007 йылда тәүге Президентыбыҙ Мортаза Рәхимов ваҡытында ике ҡатлы заманса мәктәп төҙөлдө.
Мәсет
2008 йылда ауылдан сыҡҡан эшҡыуар Зиннур Исхаков төҙөттө. Әсәһенең иҫтәлегенә «Зөлхиә» исемен бирҙе.
Смородин Георгий Степанович
30-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Биографияһы
Георгий Степанович Смородин 1905 йылдың 1 (14) апрелендә  Пермь губернаһы ның Вереино  ауылында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Белеме
1921—1923 йылдарҙа Пермь политехникумының эш бүлегенә уҡырға инә 1930 йылда Пермь дәүләт университетын (ауыл хужалығы факультеты) тамамлай, ә 1941 йылда Мәскәүҙә  Маркс-Энгельс-Ленин институтын тамамлай  (һуңыраҡ — Марксизм-ленинизм институты).
Һарытау ауыл хужалығы институтында «Агротехническая оценка тракторных плугов на чернозёмах и серых лесных почвах Башкирии» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1958 йылда К.А.Тимирязева исемендәге ауыл хужалығы академияһында «Агрофизические свойства чернозёмов Южного (Башкирского) Предуралья и особенности их обработки» темаһына  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Эшмәкәрлеге
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929—1930 йылдарҙа Уралсовхозтрестың «Подовинный» совхозында агроном булып башлай. 1930—1931 йылдарҙа Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә, артиллерия дивизионы курсанты була.
Демобилизацияланғандан һуң, 1931—1937 йылдарҙа Өфө лә Башҡортостан малсылыҡ һәм игенселек институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1937—1941 йылдарҙа — Башҡорт баҫыусылыҡ станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм бүлек мөдире. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән армия сафына алына, 1941 йылдың июненән 1942 йылдың февраленә тиклем Хабаровск крайы нда 50-се запастағы артиллерия полкының взвод командиры була. 1942 йылдан — Төньяҡ-Көнбайыш фронтта 48-се гвардия артиллерия полкының взвод командиры. 1943 йылдың ғинуарынан 1945 йылдың декабренә тиклем — 4-се Украина һәм 3-сө Балтик буйы фронттарында 3-сө гвардия уҡсылар дивизияһының 22-се батарея командиры
Һуғыш тамамланғандан һуң, 1946—1949 йылдарҙа Георгий Смородин Башҡортостан тәжрибә станцияһы директоры урынбаҫары һәм бүлек мөдире була. 1949—1950 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт педагогия институтының доценты (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты). 1950—1965 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының кафедра мөдире (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты).
Ҡырым ға күсеп, 1965 йылдан алып 1970 йылға тиклем Ҡырым ауыл хужалығы институтының игенселек  кафедраһы мөдире була;  1970—1971 йылдарҙа  шул уҡ институтта  дөйөм игенселек кафедраһының профессор-консультанты. 1972 йылдан 1974 йылға тиклем Г.С. Смородин М.В. Фрунзе исемендәге Симферополь милли университетының (хәҙер В.И. Вернадский исемендәге Таврия милли университеты) биология методикаһы һәм ауыл хужалығы производствоһы нигеҙҙәре кафедраһы буйынса ғилми-тикшеренеү секторының өлкән хеҙмәткәр-консультанты була; 1974 йылдан 1975 йылға тиклем ошо уҡ университетта ғилми-тикшеренеүҙәр секторының  СССР физик географияһы кафедраһы буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Уның етәкселегендә фән кандидаты ғилми дәрәжәгә дәғүә итеп, ун диссертация яҡлана.
Георгий Степанович Смородин 1986 йылдың 17 апрелендә Симферополдә вафат була.
Еньва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виктюк Роман Григорьевич
Роман Григорьевич Виктюк (укр. Роман Григорович Виктюк; тыуған 28 октябрь, 1936, Львов, Польша) — совет, Россия һәм украин театр режиссёры, Россия Федерацияһының Атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003), Украинаның Халыҡ артисы (2006) , Россия Федерацияһының Халыҡ артисы , Роман Виктюк театрының художество етәксеһе.
Биографияһы
1956 йылда ГИТИС-тың актёрлыҡ факультетын тамамлағас, Львов, Киев, Калинин һәм Вильнюс театрҙарында эшләгән.
1970—1974 йылдарҙа Литва ССР-ның Рус драма театрында баш режиссёр булып эшләгән.
П. Шефферҙың "Черная комната"пьесаһын (премьераһы 29 ғинуар,1971), Юлиус Словацкийҙың (Борис Пастернак тәржемәһендә) «Мария Стюарт», М. Рощиндың «Валентин һәм Валентина» (1971), А. Толстой ҙың «Любовь — золотая книга», А. Чхаидзеның «Дело передается в суд», Г. Волчек һәм М. Микаэляндың «Принцесса и дровосек» (1972),А. Володиндың"С любимыми не расставайтесь", А. Вампиловтың «Встречи и расставания», Р. Нэштың «Продавец дождя»(1973) пьесаларын ҡуйған. Һуңыраҡ Вильнюстың Рус драма театрында Л. С. Петрушевскаяның «Уроки музыки» (премьераһы 31 ғинуар,1988) һәм «Мастер һәм Маргарита» буйынса М. А. Булгаков тың «Мастер и Маргарита» романы буйынса (премьераһы 20 октябрь, 1988) спектаклдәрен ҡуйған.
1970-се йылдарҙың урталарында баш ҡала Мәскәүҙең театрҙарында спектаклдәр ҡуйған, шул иҫәптән, Моссоветта «Царская охота», МХАТ-та «Муж и жена снимут комнату», «Татуированная роза», А. Вампиловтың «Утиная охота» һәм МДУ Студенттар театрында Л. Петрушевскаяның « Уроки музыки» (тыйылған) спектаклдәрен ҡуйған.
1988 йылда "Сатирикон"театры сәхнәһендә Ж.Жененең «Служанки» пьесаһы буйынса үҙенең иң күренекле спектаклен ҡуйған. Хеҙмәттәштәре : үҙенсәлекле актёр пластикаһын эшләгән Валентин Гнеушов, хореограф Алла Сигалова, музыкаль әҫәрҙәрҙе һайлаусы Асфад Фараджев, костюмдар әҙерләүсе Алла Кожевникова, грим һалыусы Лев Новиков менән бергәләшеп актёрҙар Константин Райкин(Соланж),Николай Добрынин(Клер), Александр Зуев(Мадам), Сергей Зарубин(Мсье)- ярҙамында Виктюк бер кем дә ҡабатлай алмаҫлыҡ матур спектакль ҡуйған. Был спектакль бик күп сит ил театрҙарында күрһәтелгән, киң матбуғат сараларының иң яҡшы баһаламаларына лайыҡ булған, ә режиссёры иң таныҡлы театр эшмәкәре булып әүерелгән..
«М. Баттерфляй» (1990) спектакле менән Виктюктың театры асылған. Виктюктың театрындағы спектаклдәрҙә төрлө театрҙарҙа эшләгән, уның менән фекерҙәш актёрҙар уйнағандар. Роман Виктюк Игорь Подольчак һәм Игорь Дюрич менән берлектә Мазох фондына (1991, Львов) нигеҙ һалған. Ул Театр эстрадаһы шоуының жюри ағзаһы. Рус, украин һәм поляк телен яҡшы белә.
Ҡараштары
Роман Виктюк 2006 йылда Би-би-си-гә биргән интервьюһында үҙенең бер ваҡытта ла, хатта тоталитаризм осоронда ла, «системаны хеҙмәтләндермәгәнен» белдерҙе. Ул шулай уҡ Оранжевая революцияны яҡшы баһаланы һәм уны «рухи тоҡаныу» тип атаны. Урамдарға сыҡҡан кешеләрҙең яҡты аураһына иҫе киткәнлеген билдәләп үтте. 2012 йылда режиссёр «Pussy Riot» ҡыҙҙарын иреккә сығарыуҙы талап итеп яҙылған асыҡ хатҡа үҙенең ҡулын ҡуйҙы, хатта улар өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алырға риза икәнлеген белдерҙе. 2014 йылда Донбасста барған һуғыш конфликты ваҡытында ул халыҡҡа телевизорҙарын һүндереп, бер кем де лә тыңламайынса, бары тик тыныс ерҙә генә был хәлде аңларға тырышырға, ә Украина граждандары булмаған кешеләрҙе ил эсендәге сәйәсәткә битарафлыҡ ҡылырға саҡырҙы. . Аҙаҡтан Виктюк бер нисә тапҡыр үҙ һүҙҙәренән, редакция тарафынан дөрөҫ аңланмағанмын тип, баш тартты. Хәҙерге заманда хайуандарҙы ҡаты мөғәләмә итеүҙән яҡлау тураһындағы законды ҡабул итергә кәрәклекте белдерҙе. Ул Россияның һәм Украинаның бик күп ТВ шоуҙарында ҡатнашыусы һәм алып барыусы.
Педагогик эшмәкәрлеге
Профессор Р. Г. Виктюк эстрада-цирк училищеһында уҡыта (иң билдәле уҡыусылары — Геннадий Хазанов, Ефим Шифрин), РАТИ — ГИТИС-та өс курс уҡытып сығарҙы таныҡлы уҡыусылары — Андрей Шакун, Евгений Лавренчук). Россияла, Украинала һәм Италияла режиссура һәм актёр оҫталығы буйынса лекциялар уҡый һәм Мәскәүҙәге польша театрында режиссура һәм актёрлыҡ оҫталығы буйынса мастер-кластар алып бара.
Олойылға (Сөн ҡушылдығы)
Олойылға (Олоелга; устар. Рагкле-Елга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ржавка (Везлома ҡушылдығы)
Ржавка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Везлома йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәкүк
Кәкүк (Куку́шковые, Куку́шки Cuculidae)— ҡанат-ҡойроғо оҙон, күкһел һыртлы, сыбар бауырлы урман ҡошо.
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Кәкүк һымаҡтар ғаиләһенә ҡарай, турғай һымаҡтар ғаиләһенә яҡын. Иң киң таралған төрө ябай кәкүк. Йомортҡаһын үҙе баҫмай, сит ояға һала, балаһын ҡарамай. Саҡырған ваҡытта ҡанаттарын аҫҡа төшөрөп, ҡойроғон күтәрә бирә.Башы, һырты, түшенең өҫкө өлөшө күкһел һоро,ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара - көрән. Ҡойроғонда аҡ төртөктәр бар. Түшенең аҫҡы өлөшө, ҡорһағы ҡара - һоро тоташ арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Һаңғырау кәкүктән ҡойроғондағы аҡ төртөктәре менән айырыла.Тауышы яңғырауыҡлы:"кәк-күк, кәк-күк" йәки "кли-кли-кли". Улар урмандарҙа йәшәй, тик ҡайһы бер төрҙәре генә асыҡ урындарҙы үҙ итә. Күпселек төрҙәр бөжәктәр менән туҡлана, шул иҫәптән башҡа ҡоштар үҙ итмәгән йөнлө ҡарышлауыҡтар менән. Күсмә ҡош. Киң таралған.
Төрҙәре
Башҡортостан Республикаһында таралған төрҙәре
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кәкүк (мифологияла)
Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы
Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы (5 март 1931 йыл — 5 апрель 2018 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1991 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһенең Нефтекама быраулау эштәре идаралығында вышка монтажлау цехы бригадиры. РСФСР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1980—1985). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1970) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1976). СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1981).
Биографияһы
Ҡәйүм Ғимазетдин улы Ихин 1931 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Түбәнге Бишенде ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Ҡ. Ғ. Ихин етәкләгән бригада ете йыллыҡ планды (1959—1965) 108,8 процентҡа үтәй, яҡшы һәм бик яҡшы эш сифаты менән 250 урынына 272 быраулау скважинаһы төҙөй. Вышка төҙөүҙең индустриаль ысулдарын һәм эш ойоштороуҙың яңы ысулдарын файҙаланып, 1964 йылда коллектив, республиканың быраулау предприятиелары вышка төҙөүҙә өлгәшкән максималь кимәл менән сағыштырғанда, хеҙмәт етештереүсәнлеген 34 процентҡа арттыра. Ҡ. Ғ. Ихин бригадаһы 14 кеше составында БУ-75БРЭ тибындағы 67 быраулау ҡоролмалары төҙөй һәм монтажлай, Советтар Союзының вышка монтажлаусылары араһында иң юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта 70987 һум аҡса экономиялана.
1965 йылда бригада һиҙелерлек һөҙөмтәләргә өлгәшә: йыллыҡ планда ҡаралған 66 урынына 70 быраулау установкаһы төҙөлә һәм монтажлана, 90580 һум аҡса экономиялана. Бер быраулау установкаһын төҙөүҙең уртаса срогы 4,7 көн тәшкил итә.
Алдынғы тәжрибә файҙаланыу һәм бригаданың һәр ағзаһын оҡшаш профессияларға уҡытыу рекордлы төҙөлөш темпына өлгәшергә мөмкинлек бирә: 6 быраулау ҡоролмаһы 7 сәғәттә төҙөлә һәм монтажлана, 1 буровая — бик яҡшы эш сифаты менән 4,5 сәғәт эсендә.
Нефть сығарыу буйынса ете йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндә күренекле ҡаҙаныштары һәм юғары техник-иҡтисади эш күрһәткестәре өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 майындағы указы менән Ҡ. Ғ. Ихинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
РСФСР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты була (1980—1985).
1991 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Нефтекама быраулау эштәре идаралығында вышка монтажлаусы булып эшләүен дауам итә. Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Николо-Березовка ауылында йәшәй.
Һылтанмалар
]
Байконур
Байконур космодромы (Байқоңыр / Baiqoñyr — «бай үҙән») — беренсе, шулай уҡ донъялағы иң ҙур космодром, уны Советтар Союзы 1955 йылдың 12 ғинуарында Ҡаҙаҡ ССР-ы территориянда төҙөй башлай һәм 1957 йылдың 15 майында сафҡа индерә.
Космодром Ҡаҙағстан Республикаһы Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе территорияһында, Ҡазалы ҡалаһы һәм Жосалы ҡасабаһы араһында, Тюрата ҡасабаһы янында урынлашҡан. Был ҡасабаға яҡын урынлашҡанлыҡтан, халыҡ-ара спутник белешмәләрендә «Tyuratam Missile and Space Complex» (TTMTR) булараҡ билдәләнелә. 6717  км² майҙанды биләй.
Космодром һәм Байконур ҡалаһы (1995 йылға тиклем — Ленинск ҡалаһы) бергә «Байконур» комплексын барлыҡҡа килтерә. Комплекс ракета-ташыусыларҙы осороп ебәреү өсөн ҡулланылған туғыҙ типтағы 15 старт комплексын, континент-ара баллистик ракеталарҙы һынау өсөн 4 осороу ҡоролмаһын, 11 монтаж-һынау корпусын (МИК) һәм башҡа инфраструктураны үҙ эсенә ала.
1991 йылдың 26 декабрендә ССР Союзы тарҡалғанға тиклем СССР-ҙың беренсе һәм төп космодромы була, артабан космодром союз ҡарамағынан бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстан Республикаһы милкенә күсә.
Хәҙер Байконур комплексын Рәсәй етәкселеге Ҡаҙағстан етәкселегенән ҡуртымға алған (2050 йылға тиклемге осорға ҡуртым килешеүе төҙөлгән). Космодромды бер йыл файҙаланыу Рәсәйгә яҡынса 9 млрд. һумға төшә (был сумма эсенә Байконур комплексын ҡуртымға алған өсөн яҡынса 7,4 млрд һум, космодром объекттарын эшкә яраҡлы хәлдә тотоу өсөн яҡынса 1,5 млрд һум инә). Ҡуртым өсөн түләнгән хаҡ «Роскосмос» бюджетының дөйөм суммаһының 4,2 процентын тәшкил итә (2012 йылға ҡарата). Бынан тыш Рәсәй федераль бюджетынан Байконур ҡалаһы бюджетына йыл һайын 1,16 млрд. һум кире ҡайтарылмай торған аҡса күсерелә (2012 йылға ҡарата). Дөйөм алғанда, космодром һәм ҡала бюджетына Рәсәй йыл һайын 10,16 млрд һум аҡса тотона.
Бер нисә йыл дауамында Рәсәй Байконур космодромынан йыһан караптарын осороу буйынса алдынғы урынды алып тора, икенсе урында — Флорид штатының Канаверал мороно районындағы старт комплекстары (НАСА һәм АҠШ-тың Йыһан көстәренеке), ә өсөнсө урында — Гвиана Космос үҙәге (Европа космик агентлығы (ЕКА) космодромы (Францияның Гвиана департаменты). Атап әйткәндә, 2015 йылда Байконурҙан 18 ракета-ташыусы йыһан киңлегенә оҙатыла (икенсе урынды АҠШ-тың Канаверал моронондағы космодромы биләй, унан бер йылда 17 йыһан карабы оҙатыла, өсөнсө урында — Гвиана Космос үҙәге (Францияның Гвиана депатаментындағы ЕКА космодромы), унан бер йылда 12 йыһан карабы осорола. 2016 йылдан алып Канаверал моронондағы космодром (АҠШ) йыһанға осоролған космос караптарының һаны буйынса лидер булып килә.
Төҙөү
Водород бомбаһын ташыу өсөн эшләнгән, артабан кешене йыһанға осороу өсөн ракета-ташыусыны эшләү өсөн прототип булараҡ файҙаланылған континент-ара баллистик ракета (МБР) Р-7 һынауҙар үткәреү өсөн яңы полигон булдырыуҙы талап итә (элек совет ракеталары Әстерхан өлкәһендә Капустин Ярҙағы полигонда һынау үтә).
1954 йылда полигон төҙөү өсөн урын һайлау буйынса комиссия эшләй, ул түбәндәге критерийҙарға таянып эш итә :
Полигонды урынлаштырыу мөмкин булған бер нисә вариант ҡарала: Мари АССР-Ы, Дағстан (Каспий диңгеҙенең көнбайыш яр буйҙары), Әстерхан (Харабали ҡалаһы янында) һәм Ҡыҙылорда өлкәләре. Тағы ла бер мөһим фактор була: Р-7 ракеталарының тәүге модификацияларына радио менән идара итеү системаһы йыһазландырыла. Ул эшләһен өсөн ерҙәге өс нөктәнән радиокоманда бирелергә тейеш: был нөктә старт бирелгән урынға ҡарата симметрик рәүештә ике яҡта, ә өсөнсө нөктәнең старттан алып осоу трассаһы буйынса 300—500 км алыҫлыҡта урышлашыуы мотлаҡ. Ошо фактор һуңғы ҡарарҙы сығара ла инде: Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе һайлана, сөнки мари вариантында радио менән идара итеү системаһы үтеп сыҡҡыһыҙ һаҙлыҡ һәм урманда, ә Дағстанда тауҙар араһында, Әстерханда иһә Каспий диңгеҙендә урынлашыр ине.
Шулай итеп, полигон өсөн Ҡаҙағстандың Арал диңгеҙенән көнсығышҡа табан йәйрәп ятҡан сүллек һайлана. Өҫтәүенә яҡында ғына Урта Азияның ҙур йылғаларының береһе Һырдарья аға, Мәскәү—Ташкент тимер юлы ла яҡында ғына. Йылына 300 көндөң ҡояшлы һәм экваторға яҡынлығы ла иҫәпкә алына. Байконур киңлегенд Ерҙең тәүлек әйләнешенең секундына 316 метр тәшкил итә,ә Плесецкиҙа — 212 м/с.
Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Урҙа өлкәһендәге Космодром Ҡаҙағстан Республикаһы Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе территорияһында, Ҡазалы ҡалаһы һәм Жосалы ҡасабаһы араһында, Тюрата ҡасабаһы янында урынлашҡан. Ҡазалы һәм Жосалырайондары араһындағы буш ятҡан ер полигон өсөн бүленә. Урта Азия тимер юлының Тюра-Там разъезы (хәҙерге исеме Торета) яҡында ғына ята. 1954 йылдың декабренән 1955 йылдың майына тиклем был урында составына тиҫтәгә яҡын төрлө хәрби һөнәр белгестәре ингән рекогносцировка экспедицияһы эшләй: Капустин Яр полигонынан ракетчиктар, ЦПИ-31-ҙән хәрби объекттарҙы төҙөүсе-проектлаусылар, Оборона министрлығының ракеталар буйынса ғилми тикшеренеү институты белгестәре, хәрби табип-эпидемиологтар, радиотулҡындар таралыуы буйынса белгестәр, топографтар, геологтар. Экспедиция тимер юл пассажирҙар вагондарына урынлаштырыла, бының өсөн Жосалы станцияһында ике рәт сәнскеле сым менән уратып алынған махсус тупик урыны булдырыла. Төркөстан хәрби округынан командировкаға ебәрелгән автобатальонда шул территорияла урынлаша. Жосалы аэродромды яңыртыла һәм киңәйтелә, өс Ли-2 һәм алты еңел Ан-2 транспорт самолеттары эскадрильяһы килтерелә. Был районға шартлы «Леоновка районы» тигән исем бирелә.
1955 йылдың 12 февралендә КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының берлектәге ҡарары № 292-181сс менән СССР Оборона министрлығының (НИИП № 5 МО СССР) ракета техникаһын һынау өсөн тәғәйенләнгән 5-се фәнни-тикшеренеү һынау полигоны раҫлана. 1955 йылдың беренсе яртыһында полигон төҙөлгән райондың шартлы исеме «Тайга» була.
Төҙөләш етәксеһе итеп төҙөүсе генерал-майор Г. М. Шубник тәғәйенләнә. 1955 йылдың 12 ғинуарында Тюра-Там станцияһына тәүге хәрби төҙөүселәр отряды килә.
1955 йыл ҡышының икенсе яртыһында полигонда төҙөлөш эштәре башлана. Башта хәрби төҙөүселәр палатка йәшәй, яҙын Һырдарья ярында беренсе землянкалар барлыҡҡа килә, ә 1955 йылдың 5 майында торлаҡ ҡалаһында тәүге капиталь (ағас) йортҡа нигеҙ һалына. Шул уҡ көндө, 1957 йылдың 5 майында, махсус комиссия полигондың тәүге старт комплексын, ҡабул итә, ә 6 майҙа беренсе Р-7 ракета һы был комплексҡа ҡуйыла.
1955 йылдың 2 июне космодромдың рәсми тыуған көнө тип иҫәпләнә, тап шул көндө ген. штаб директиваһы менән бишенсе ғилми-тикшеренеү полигонының штат структураһы раҫлана һәм һынау полигонының штабы — 11284-се ғәскәри часть булдырыла. Һынауҙарҙы башлау һәм йыһанға объекттарҙы осороу мәлендә полигонда 527 инженер һәм 237 техник була, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны — 3 600 кеше.
Исеменең килеп сығышы
Совет ракета полигонының урынлашҡан урыны Америка разведкаһына 1957 йылдың 5 авгусында билдәле була. Уларҙың <i id="mwiQ">Lockheed U</i> -2 самолет-разведчигы СССР территория өҫтөнән осоп үткәнендә полигонды күреп ҡала. 1957 йылдан 1990-сы йылдар башына тиклем көнбайыш сығанаҡтарҙа полигон яҡындағы тимер юл станцияһы исеме менәнTyuratam (Тюратам) булараҡ билдәләнә.
1958 йылдың көҙөндә Советтар Союзында, ракетаға ҡаршы оборона системаһын булдырыу маҡсатында, уғата ҙур масштаблы һынауҙар үткәрелә. Һынауҙа өс полигон ҡатнаша: Капустин Яр, Тюра-Там (НИИП № 5) һәм Һары-Шаған. Ҡарағанды өлкәһенең Байконур тораҡ пункты янында махсус рәүештә тап ошондай һынауҙар өсөн Капустин Яр полигонында һыналасаҡ еңел ракеталарҙы осороу өсөн старт ҡоролмаһы йыһазландырыла. Старт ҡоролмалары һәм ракеталар тимер юл буйлап Карсакпай станцияһына тиклем килтерелә, артабан автотранспортта тәғәйенләнгән урынға алып барыла. Һынауҙар үткәндән һуң Байконур эргәһендә ваҡытлыса старт ҡоролмаларына ихтыяж юҡҡа сыға, ул 1959 йылдыд яҙында һүтелә. 1961 йылдың 12 апрелендә Ерҙең беренсе космонавты Ю. А. Гагарин менән бергә «Восток» космос карабын осорғандан һуң халыҡ-ара ойошмаларға «Восток» старт алған урындың координаттары хәбәр ителә. Матбуғатта космодромдың исеме «Байконур» (НИИП № 5) тип атала
Нигеҙ һалынғандан алып полигондың шартлы почта адресы Ташкент-90 була, 1960-сы йылдарҙа — Ҡыҙыл Урҙа-50.
Файҙаланыу
15 май, 1957 йыл — файҙалана башлау; МБР Р-7-не осороу. Уңышһыҙ — ракета, ни бары 400 км араны үтеп, ергә ҡолай.
4 октябрь, 1957 йыл — Байконурҙан донъяла беренсе Ерҙең яһалма юлдашы «Спутник-1»-ҙе. Ер тирәләй орбитаға сығарыу. Уның массаһы 83,6 килограмм тәшкил итә.
3 ноябрь, 1957 йыл — бортына Лайка исемле эт ултыртылған «Спутника-2»-нең старты.
1959 йылдың көҙө — «Луна-2» ракетаһы беренсе тапҡыр аппаратты Айға алып барып еткерә.
19 август, 1960 йыл — Белка һәм Стрелка исемле эттәр ултыртылған «Спутник-5» ракетаһын йыһанға осороу. 17 тапҡып Ер тирәләй әйләнгәндән һуң аппарат билдәләнгән урынға төшә. Эттәр имен-аман Ергә әйләнеп ҡайта.
12 апрель, 1961 йыл — космодромдан донъяла беренсе тапҡыр кешене (Ю. А. Гагарин) Ер тирәләй орбитаға алып сыҡҡан космос аппараты — «Восток-1» ракетаһы йыһанға осорола. 1 сәғәт 48 минутта Ер тирәләй бер тапҡыр әйләнеп сығып, аппарат Һарытау өлкәһенә килеп төшә.
24 октябрь, 1963 йыл — космодромдың Р-9 ракетаһының боевой шахталарының береһендә янғын сыға, ете хәрби һынаусы һәләк була.
1982 йыл — төп космик саралар идаралығы (ГУКОС) РВСН составынан сығарыла һәм СССР Ҡораллы Көстәренең генераль штабы начальнигына туранан-тура буйһондорола. ГУКОС менән бергә уның ҡарамағына Байконур космодромы ла тапшырыла.
15 май, 1987 йыл — үтә ауыр класҡа ҡараған «Энергия» ракета-йөрөтөүсене беренсе тапҡыр йыһанға осороу.
1988 йылдың 15 ноябре — күп тапҡыр ҡулланыла торған «Энергия» ракета-космос транспорт системаһы — "Буран"ды беренсе (һәм һуңғы тапҡыр) йыһанға осороу. «Буран» орбиталь карабы, осоуын тамамлағас, космодромдың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан «Юбилейный» аэродромына автоматик рәүештә төшөп ултыра.
50 йыл эсендә Байконурҙан төрлө тәғәйенләнештәге 1.500 космос аппараттары һәм 100-ҙән ашыу континент-ара баллистик ракета йыһанға осорола, 38 төп типтағы ракета, 80 типтан ашыу космос аппараттары һәм уларҙың модификациялары һынала.
Ҡалала йәшәүселәр һаны ике тапҡырға тиерлек кәмей. Эске эштәр министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 1995 йылдың февралендә «Байконур» комплексында 72 мең кеше йәшәй, шуларҙың 55.855-е — ҡала кешеләре, ҡалғандары — Тюра-Там-һәм Аҡай ҡасабаларында. 50 мең урыҫ теркәлгән, 21 мең ҡаҙаҡ, 2 мең украин һәм 2 мең башҡа милләт вәкилдәре теркәлгән була.
1994 йылда космодромЛенинск ҡалаһы (хәҙер Байконур) Рәсәйгә ҡуртымға тапшырыла. Ҡуртым өсөн йылына 115 млн долл. түләү һалына, ошо һаҡты түләү иҫәбенә Ҡаҙағстанға хәрби һәм башҡа техника оҙатылып тора. Рәсәй йылына 1,5 млрд. һум тирәһе аҡсаны космодром объекттарын тотоуға, Байконур ҡалаһын тотоуға яҡынса 1,16 млрд. һум (2012 йылға ҡарата) сарыф итә. Көнсығыш космодромы төҙөлгәнгә тиклем Рәсәйгә пилотлы программаларҙы ғәмәлгә ашырыу һәм космос караптарын геостационар орбитаға сығарыу мөмкинлеген биргән берҙән-бер космодром була.
1997 йылда Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы ҡарамағындағы космодром объекттарын Роскосмос ҡарамағына этаплап тапшырыу башлана. 2002 йылға космодромдың күпселек объекттары граждандар предприятиеларына тапшырыла. 1999 йылдың 6 июлендә Рәсәйҙең «Радуга» хәрби элемтә юлдашындағы авариянан һуң Ҡаҙағстан властары космодромдан йыһан тәғәйенләнешендәге ракетаҙы йыһанға осороуҙываҡытлыса тыя. Был хәл космодромды ҡуртымға алыу һәм биреү тураһындағы ике яҡлы килешеүгә ҡапма- ҡаршы килә, Рәсәй тарафынан зыян ҡапланғандан һуң 1999 йылдың 15 июлендә ракеталарҙы йыһанға осороу дауам итә.
2004 йылдың 9-10 ғинуарында В. Путин һәм Н. Назарбаев Астанала осрашыуы ваҡытында Байконур комплексын һөҙөмтәле файҙаланыу буйынса хеҙмәттәшлекте үҫтереү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя, ҡуртым ваҡыты шул уҡ хаҡ (йылына 115 миллион доллар) менән 2050 йылға тиклем оҙайтыла.
2004 йылдың сентябрендә Ҡаҙағстан Республикаһының президенты Басекеев Әҙилбәк Әлимжан улы Байконур космодромына ғәмәлдәге вәкил итеп тәғәйенләнә.
2005 йылда Байконурҙа урынлашҡан космос ғәскәрҙәре үҙҙәре файҙаланған объекттарҙы Роскосмосҡа тапшырыу этабына күсә. 2007 йыл аҙағына хәрби-космос частарының күпселеге космодромдан китә; космодромында Рәсәйҙең яҡынса 500 самаһы хәрби хеҙмәткәре ҡала.
2007 йылдың 6 сентябрендә РН «Протон-М» йыһанға осорғандан һуң космодромдан 40 км алыҫлыҡта, Еҙҡаҙған ҡалаһы янына ҡолап төшә, өҫтәүенә бер нисә тонна бик ныҡ ағыулы яғыулыҡ (гептил) тупраҡҡа эләг. Ҡаҙағстан талабы буйынса ракеталар осороу ваҡытлыса туҡтатыла.
2008 йылда Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығының бишенсе дәүләт һынау космодромы составына ингән ғәскәри частарын таратыу процесы, уларҙың объекттарын Рәсәйҙең ракета-космос тармағы предприятиеларына тапшырыу тамамлана Йыл аҙағында Байконурҙағы «Крайний» аэропорты Ерҙәге космос инфраструктураһы объекттарын файҙаланыу үҙәге (ЦЭНКИ) ҡарамағына тапшырыла.
Рәсәй Федерацияһы Президенты Д. А. Медведевтың 2008 йылдың 16 декабрҙәге «„Ерҙәге космос инфраструктураһы объекттарын файҙаланыу үҙәге“ федераль дәүләт унитар предприятиеһын „Мотор“, КБОМ, КБТМ, КБТХМ конструкторлыҡ бюроларына, НПФ „Космотранс“, ОКБ „Вымпел“, „Байконур“ федераль космос үҙәгенә» ҡушыу рәүешендә үҙгәртеп ҡороу тураһындағы" указына ярашлы Байконур космодромын реформалау буйынса яңы аҙым яһала . Космос һәм ерҙәге системаларҙы булдырыу буйынса федераль программаны ғәмәлгә ашырыу өсөн Рәсәйҙең интеллектуаль, ракета- космос сәнәғәтенең производство һәм финанс ресурстарын һаҡлау, үҫтереү һәм файҙаланыуҙы оптималләштереү маҡсатында был үҙгәртеп ҡороу эше башҡарыла.
2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса Байконурҙа түбәндәгеләр Рәсәй космос тармағының төп предприятиелары булып тора:
2011 йылдың апрелендә Роскосмос етәксеһе Анатолий Перминов киләсәктә Байконур космодромын акционерлаштырыу мөмкинлеге тураһында белдерҙе. Күрәһең, космодромды түгел (ул —Ҡаҙағстан милке һәм Рәсәй уны тик ҡуртымға алған), ә һүҙ Рәсәйҙең унда эшләгән дәүләт предприятиеларын (ЦСКБ-Прогресс, ГКНПЦ им. М.&nbsp;В.&nbsp;Хруничева, ФГУП ЦЭНКИ) акционерлаштырыу тураһында баралыр.
Ҡаҙағстан космодромдың тейешенсә эшләүенә әленән-әле ҡамасаулай. Мәҫәлән, 2012 йылда Европаның MetOp-B космик метеорология аппаратын (йыһанға осороу 23 майға планлаштырыла), Рәсәйҙең «Канопус-В» һәм МКА-ПН1 юлдаштарын, белорустарҙың БКА, Канаданың ADS-1B һәм Германияның TET-1 юлдаштарын (был биш аппарат йыһанға осороу 7 июнгә билдәләнә), Рәсәйҙең «Ресурс-П» аппаратын (авгусҡа планлаштырыла) йыһанға осороу тотҡарлана. Сәбәбе — Ҡаҙағстан яғынан Ҡустанай һәм Аҡтүбә өлкәләренең ракета-йөрөтөүсенең беренсе баҫҡысы төшәсәк яландарын билдәләүҙе оҙаҡҡа һуҙыуы (был яландар «Союз» ракета-йөрөтөүсеһе юлдаштарҙы ҡояшлы-синхрон орбитаға сығарғанда ҡулланыла).
2012 йылда Роскосмос Байконурҙағы инфраструктураны тотоуға һәм объекттарын реконструкциялауға 1 миллиард һумдан ашыу аҡса йүнәлтә (33,3 миллион доллар); бынан тыш, «Ерҙәге космос инфраструктураһы объекттарын файҙаланыу үҙәге» федераль дәүләт унитар предприятиеһы (ЦЭНКИ) яҡынса 2,5 миллиард һум (83,2 миллион доллар) аҡсаһын космодром объекттарына һала. 2012 йылда «Крайний» аэропортында реконструкция эштәре дауам итә, космодромдың 91-се майҙансығында заправка- нейтралләштереү станцияһы файҙаланыуға тапшырыла. 2012 йылда «ЦЭНКИ» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы — «„Южный“ космос үҙәге» төрлө төр һалымдар иҫәбенә Байконур ҡалаһы бюджетына 1 миллиард һумдан ашыу финанс индерә.
2016 йылдың 27 ғинуарында Роскосмостың матбуғат хеҙмәте йәғни тураһында хәбәр итеүенсә, 40-тан ашыу тур-оператор Байконур һәм Көнсығыш космодромдарына экскурсия ойоштороу һәм мөмкинлеге аласаҡ.