cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түбәләҫ (ауыл)
Ҡыҙыҡлы факт
Түбәләҫ болиды бик юғарыла шартлағандыр, шуға ла ярсыҡтары көнсығышҡа табан осоуы мөмкиндер, тип фаразлап була. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, төбөнә төшөп тикшереү үткәрелмәй. Орловка ауылы янында табылған йәбешкәк массаның анализ һөҙөмтәһе лә тикшерелмәй ҡала.
Ҡытау болиды ярсыҡтары әлегә саҡлы яталыр һибелеп. Күктән төшкән Ҡытау ташы ла үҙен өйрәнеүселәрҙе көтә (И. С. Егурная)
Кесе Щеща
Кесе Щеща (Маньщещья) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Щеща йылғаһының һул ярына тамағынан 9,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Полынка
Полынка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пешка (Шовинга ҡушылдығы)
Пешка  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шовинга йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айхенберг (Йена)
Айхенберг (Йена) (Eichenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 434 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Адыл батыр
Адыл батыр (Иҙел батыр, Атӑл Паттӑр — «Волга (Иҙел) баһадиры, батыры») — сыуаш фольклорының персонажы. Риүәйәт буйынса сыуаштарҙың ҡыйыу батшаһы (патша). Ул халыҡты дошмандарҙан ҡурсалаған.
«Адыл Батыр» әкиәте Кашкар Мигулиҙан И. С. Тукташ тарафынан яҙып алынған. Әкиәттә Волгала (Иҙелдә) тыуған ҡаһарман Ҡояшты ике башлы бөркөттөң тотҡононан азат итеп, кешеләрҙең ғүмерен ҡотҡарыуы бәйән ителә. Һуңғы ҡаты алышта ул аҡ атҡа атланып дошман ғәскәренә бәреп инеп, уларҙы осло ҡылыс менән сабып килә. Дошмандар уның ҡалҡанына йөҙәрләгән уҡ һалған. Яугирҙар ете тапҡыр батырҙың ҡалҡанын алмаштырған, ә ҡалҡанды һәр саҡ ете яугир көс-хәл менән күтәргән. Һигеҙенсе тапҡыр алыштырғанда, батырҙың йөрәге уҡ менән яраланып, ул һәләк була. Риүәйәт буйынса, сыуаш халҡы уның хөрмәтенә йылғаға Атӑл (Волга) тип исем биргән.
Әҙәбиәттә
Адыл батырҙың образы Мишши Сеспелдең «Урман балалары» («Вӑрман ачисем», 1918) хикәйәһендә һүрәтләнгән. Унда сыуаштар боронғо замандарҙа уларҙың Атл исемле ҡыйыу батыры булыуы, уның яуҙа һәләк булыуы һәм «алтын табутта, диңгеҙ төбөндә» ерләнеүе хаҡында йырлай.
Елмерҙәк бөгөлө
Елмерҙәк бөгөлө (урыҫса рәсми булмаған атамаһы - Тещин язык) — Белорет районының Елмерҙәк һыртындағы иң хәтәр бөгөл, серпантин.
Географик урыны
Елмерҙәк бөгөлөндәге серпантин Белорет районының Ҡолмас һәм Уҫманғәле ауылдары араһындағы киҫемдә урынлашҡан.
Был урын юл-транспорт фажиғәләре йыш булыуы менән насар дан сығарған. Урыҫса уны шуға "Тещин язык" тип тә атайҙар.
Шөңгәккүл (күл)
Шөңгәккүл (шөңгәк — кибеп барған һүҙенән алынған ) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы күл, Шөңгәккүл тимер юлы станцияһынан төньяҡ — көнсығышҡа 2 км алыҫлыҡта «Шөңгәккүл» ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.
Дим (Күгиҙел) йылғаһы бассейнына ҡарай, атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туйына.
Аҡмай торған күл, ярҙары һаҙланған һәм үлән баҫҡан, күл тирәһендә асыҡ дала киңлектәре — быларҙың барыһы ла кеше өсөн уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра һәм, киреһенсә, ҡоштарға оялау өсөн, мәҫәлән, ала ҡаҙ, аҡбаш сыпҡай, ҡыҙыл боғаҡлы казарка, бәләкәй ҡушы (луток), ҡара боғаҡлы гагара, ҡара муйынлы сыпҡай, күл буғаһы,  ҡауылдаҡ селән, аҡ маңлайлы ҡаҙ, сумғалаҡ, бөҙрә пеликан бик яйлы шарттар булдыра, күлдең үҙендә алтын һәм көмөш табан балыҡ йәшәй.
1965 йылдан комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы исемлегенә инә, һаҡлау зонаһы майҙаны — 240,0 га.
Күлдең һаҡлау объекттары булып күл экосистемалары тора, мәҫәлән:
• Шулай уҡ һаҡлауға мохтаж булған һыу тирәһе һәм йөҙгөс ҡоштар стацияһы (мәҫәлән, быҫылдаҡ аҡҡош);
• Ялан сәхләбе (ятрышник шлемоносный) һәм һаҙ баҙыҡайы үҫкән ғәҙәти еүеш һәм һаҙланған һыу баҫар туғайҙар.
тәғәйенлеше:
• Бөтә тәбиғәт комплексын һаҡлау;
Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә тәбиғәт комплексының үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып һунар итеү, балыҡ тотоу (ҡыштан башҡа), ҡамыш һәм торф сығарыу, хужалыҡ хәжәтенә (шул иҫәптән мелиорацияға) һыу алыу, пестицидтарҙы зонала ҡулланыу, ҡыуаҡлыҡты ҡырҡыу тыйыла.
Му-Хот-Соим (Ун-Хора-Юган ҡушылдығы)
Му-Хот-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Хора-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лившиц Константин Александрович
Ливши́ц Константи́н Алекса́ндрович (24 август 1967 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары, иҡтисад фәндәре кандидаты. Тәүлек әйләнәһенә зәғифтәргә һәм өлкән йәштәге кешеләргә социаль ярҙам итеү хеҙмәте «Хәстәрлек системаһы» шәхси компанияһының генераль директоры һәм нигеҙләүсеһе, «Леге» компаниялар төркөмөнөң генераль директоры, оло йәштәге кешеләрҙең тормошон яҡшыртыуына булышлыҡ итеү «Оло быуын донъяһы» коммерция булмаған хеҙмәттәшлек идаралығының ағзаһы һәм ойоштороусыларының береһе булып тора.
Биографияһы
Лившиц «Леге» һәм «Хәстәрлек системаһы» компанияларының нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе булып тора. Стокгольм иҡтисад мәктәбе фекеренсә, 2003 йылда «Хәстәрлек системаһы» компанияһы иң яҡшы йыл бизнес-проекты була. 2014 йылда Константин Лившицтың «Хәстәрлек системаһы» компанияһы «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фонды менән уҙғарылған «Социаль эшҡыуар-2014» бөтә Рәсәй конкурсының премияһы менән бүләкләнгән һәм биш йыл ваҡытҡа 2,5 миллион һум суммаға процентһыҙ займ ала.
Лившиц Яңы проекттарҙы үрләтеү буйынса стратегик инициативалар агентлығының эксперт советы ағзаһы һәм «Хэсэд Авраам» мәрхәмәтлелек үҙәгенең попечителлек советы ағзаһы булып тора.
Ғаиләһе
Константин Лившиц өйләнгән, ғаиләһендә бер ул тәрбиәләнә.
Кәртәле Запане
Кәртәле Запане (Карталинская Запань) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453540, ОКАТО коды — 80 211 822 002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чан-Шор
Чан-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаратал (Саҡмағош районы)
Ҡаратал (Караталово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 212 кеше. Почта индексы — 452227, ОКАТО коды — 80256875002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Малуха
Малуха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Азанка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нуғай (Өфө)
Нуға́й (Нагаево) — 1992 йылдан Өфө ҡалаһы составындағы ауыл. Октябрь районы Нуғай ауыл советы үҙәге.
Тарих
Ауылға Нуғай даруғаһы Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1664 йылдан билдәле. XVIII быуат 2-се яртыһында бында яһаҡлы татарҙар иҫәпкә алынған. XIX быуат уртаһында статский советник И. Ф. Базилевскийҙыҡы була. 1865 йылда Нуғай (Петропавловка) 115 йортта 674 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ, ағас әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгәндәр. Сиркәү, училище, ат тирмәне булған; улус идараһы урынлашҡан. 1906 йылда сиркәү, земство мәктәбе, фельдшер‑амбулатория пункты, шарап, һыра һәм 3 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; улус идараһы булған.
1992 йылдан Өфө районы Нуғай ауыл советы үҙәге булған. Ауыл эргәһендә Нуғай ҡаласыҡтары урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1906 йылда — 1024 кеше; 1920—1406; 1939—1700; 1959—864; 1989—541; 2002—766; 2010—1479 кеше. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, мәсет, сиркәү бар.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нетгау
Нетгау (Nettgau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 340 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW.
Көндәлек ҡулланыу тауарҙары
Көндәлек ҡулланыу тауарҙары (FMCG — Fast Moving Consumer Goods) — сағыштырмаса арзан хаҡлы һәм тиҙ һатылып бөтә торған көн дә ҡулланыла торған тауарҙар (айырыуса еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте тауарҙарының). Был тауарҙар тураһында мәғлүмәт дөрөҫ һайлау мөмкинлеге бирергә тейеш.
Киң ҡулланыуға тәғәйенләнгән тауар миҫалдары: Бында шулай уҡ: Көндәлек ҡулланыу тауарҙарын оҙайлы ҡулланыу тауарҙарынан һәм көнкүреш техникаһынан айырып ҡарарға кәрәк.
Иҡтисад
Был тауарҙарҙы һатҡандан алынған килем сағыштырмаса түбән булһа ла, тауар әйләнеше ҙур булғас, дөйөм килем дә байтаҡ булырға мөмкин. Был баҙарҙа конкуренция ҙур, айырым категория тауарҙары миҙгелгә ҡарап үтемле була, яңынан-яңы маркалар һәм тауар төрҙәре сығарылып тора. Был баҙарҙа уңышҡа илтә торған шарттар түбәндәгеләр:
FMCG баҙары — тауарҙарҙы димләү һәм һатыу ысулдары, ҡоралдары, шарттары буйынса иң көнәркәшле һәм иң аяуһыҙ баҙарҙарҙың береһе. FMCG тауарҙары өс төрлө: көндәлек, запаслы һәм өйҙә ҡунаҡ ҡабул итеү өсөн. Маркетинг тикшеренеүе ваҡытында һатып алыусы тәртибе түбәндәге параметрҙар буйынса баһалана:
Айырыуса эре FMCG-компаниялар: Johnson&Johnson, Reckitt Benckiser, Colgate, Procter & Gamble, Henkel, Unilever, Coca-Cola, PepsiCo, Nestlé, Danone, Mars, Heinz, Kraft. Донъя FMCG-брендтарының күпселеге ошо компаниялар исемлегенә ҡарай.
Пигома
Пигома — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ханде-Пый-Яха
Ханде-Пый-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хабей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ак-Туру
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алтаҡар
Алтаҡар — манғыт юлбашсыһы, Нуғай Урҙаһы бейе Муса улдарының береһе.
Тормош юлы
Ямғурса бабайы вафатынан һуң Алтаҡар «улыҫ хакимы», йәғни Урҙаның нигеҙен тәшкил иткән манғытттарҙың юлбашсыһы булып ҡала. Әммә бөтә Урҙаның бейе Хәсән бабайы була. Күрәһең, Хәсән юғары ҡатлам кешеләре араһында өлкән ағалары Ямғырса менән Муса кеүек абруй менән файҙаланмағандыр. 1505 йылда уҡ үҙ сәйәсәтен алып барырға теләп, Литваға үҙ илселәрен ебәргән Алтаҡар менән уның араһында низағ килеп тыуа. 1507 йылдың йәйендә Алтаҡар Мәскәүҙән хат менән килгән курьерҙы Хәсәнгә һәм Ямғырсаның улы Алаҫҡа үткәрмәй. Алтаҡар һәм уның ҡустылары артында Манғыт улыҫтары тора, ә Хәсәнде күсмә халыҡтың аҡһөйәктәр ҡоро һайлап ҡуя, әммә улар үҙҙәре һайлап ҡуйған кеше өсөн һуғышырға әллә ни теләк белдермәй. 1508 йылда Хәсән һуңғы тапҡыр үҙенең хакимлығын нығытырға тырышып ҡарай. Йолаға ярашлы ул хан итеп шибанид вәкиле Мәхмүҙәк улы Ағалаҡты саҡыра, ә үҙе уның янында бикләрбәк булырға теләй. Моғайын, юғары ҡатлам Ағалаҡҡа буйһонорға теләмәгәндер. 1508 йылдан һуң Ағалаҡ тураһында ла, Хәсән тураһында ла бер мәғлүмәт тә юҡ.
Хәсәндең вафатынан һуң Мусаның төрлө ҡатындарҙан тыуған ике улы Алтаҡар һәм Шәйех-Мөхәммәт араһында көсөргәнешле үҙ-ара һуғыш башлана. (1503 йылда ғына Оло Урҙа ханы Шәйех-Әхмәтте Муса биләмәләренә улар икеһе бергәләп саҡырған була). Алтаҡарҙың аныҡ ҡына дәрәжәһен билдәләп булмай, әммә урыҫ сығанаҡтарында уны Нуғай Урҙаһы ханы тип иҫәпләйҙәр, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уны мырҙа тип тә атайҙар. 1508 йылда Мәскәүгә Сәйет-Әхмәт һәм Алтаҡар икеһе лә илселәр ебәрә. Алтаҡарҙың йәйләүҙәре Волга буйында урынлаша, үҙенең хатында ҡаҙаҡтарҙың барымтаһына ҡаршы яу асыуы тураһында хәбәр итә, күрәһең, был яу уның еңеүе менән тамамланғандыр. Ул Хәсән хан бар саҡта уҡ улыҫ хакимы хоҡуғын алыуына таянып эш итә, бынан тыш Урҙаның көнбайыш, Волга буйы өлөштәре уның ҡул аҫтында, Башҡортостан да уға буйһонған була.
1510 йылда Алтаҡар һәм Шәйех-Мөхәммәт яҡлылар араһында хәрби бәрелеш була. Күрәһең, уның сәбәбе нуғай бейенән хакимлыҡ алырға теләү булғандыр. Был бәрелештә Алтаҡар еңеп сыға, ә Шәйех-Мөхәммәт яҡлылар Волганың уң яҡ ярына ҡыҫырыҡлап сығарыла. 1514 йылда Әстерхан ханы Йәнебәк яҡында ғына урынлашҡан Шәйех-Мөхәммәтте ҡыйратырға уйлай. Бының сәбәптәре төрлө — ябай талауҙан яңы килеп урынлашҡан күршеһен юҡ итеүгә тиклем. Бының өсөн ул ярҙамға Алтаҡарҙы, уның менән бергә Муса, Сәйет-Әхмәт һәм Мамайҙың улдарын, шулай уҡ Алтаҡарҙың улы Кил-Мөхәммәтте лә саҡыра. Билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында Йәнебәк нуғайҙарҙың килеүен көтөп тормай, ә Оло Урҙа хандары ҡалдыҡтары — «Әхмәт улдары» Мозафар һәм Хаджиҡ менән ғәсҡәрен Шәйех-Мөхәммәткә йүнәлтә. Яу уңышлы тамамлана, ә Шәйех-Мөхәммәт саҡ-саҡ ҡотолоп ҡала, мөлкәте һәм Улыҫы баҫып алына. Алтаҡар етәксеклегендәге нуғай кенәздәре, Әстерхан янына килеп еткәс хәрби табышһыҙ ҡалыуҙарын аңлап, бик ныҡ асыулана. Алтаҡар Йәнебәктән уның файҙаһына Урҙа батшалары улдарын талауҙы талап итә, Йәнебәк быға бармаясағын асыҡтан-асыҡ белдерә, һәм нуғайҙар Яйыҡҡа тыбышһыҙ ҡайтырға мәжбүр була.
Бер нимәһеҙ ҡалған Шәйех-Мөхәммәт башын эйеп Алтаҡарға килә. Әммә Алтаҡар уны төрмәгә ябып ҡуя, был хәл, әлбиттә, Иҙеүкәй вариҫтарына хас холоҡ булмауын белгән мангыт аҡһөйәктәренең асыуын килтерә. Мамай, Шәйех-Мөхәммәтте ҡотҡара һәм уны ҡаланан алып сыға. Шәйех-Мөхәммәт үҙенең күптән түгелге дошмандарына — Әхмәттең улдарына йүнәлә һәм уларҙы ғәҙәттәгесә берләшеү кәрәклегенә инандыра — урҙа батшаһы улы Оло Урҙаның ханы тип иғлан ителә, ә Шәйех-Мөхәммәт уның янында бикләрбәк булып ҡала. Һөҙөмтәлә Хаджиҡ хан тип иғлан ителә, әммә үҙенең эшмәкәрлеген ул Мозафарҙың улдарын ҡулға алыуҙан һәм уларҙы талауҙан башлай, Мозафар үҙе Әстерханға ҡаса.
Йәнебәк яңы хандың пәйҙә булыуына һәм Оло Урҙаны ҡайтанан тергеҙеү мөмкинлеге тыуыуына борсола. 1515 йылда бергәләп һуғышыу өсөн уға Алтаҡар килә, әммә йәнә берләшә алмайҙар, сөнки Алтаҡар Урҙа ханы Мозафарҙы тар-мар итеп, уны таларға тәҡдим итә, ә Йәнебәк бының менән килешмәй. Һөҙөмтәлә әстерхандар менән ҡыҫҡа ғына бәрелештән һуң Алтаҡар кире Яйыҡҡа ҡайта.
1516—1517 йылда Алтаҡарҙың Шәйех-Мөхәммәт менән тағы бер бәрелеше булып ала. Был юлы Алтаҡар ғәсҡәре ҡыйратыла, ә ул үҙе Ҡырымға Мөхәммәт Гәрәйгә барып һыйына. Уның менән 100-гә яҡын мангыт аҡһөйәктәре лә килә, рухтары һынған был кешеләр Ҡырым ханына тулыһынса буйһонасаҡтарына ризалаша. Хан янындағы урыҫ илсеһе уларҙы ҡабул итеүҙән баш тарта. Мөхәммәт Гәрәй, ҡасаҡтарға ярҙам итергә ниәтләнеп, ҡалға Баһадур Гәрәйҙе 30 меңлек ғәсҡәр менән көнсығышҡа ебәрә, уныһы, нуғайҙар, әстерхандар һәм урыҫтарҙың берләшеүе тураһында ялған хәбәр алып, кире борола, ҡайтышлай көньяҡ Рязанды талап үтә.
Тап ошо ваҡытта Ҡырымға Шәйех-Мөхәммәт илселәре килә, улар ҙа Ҡырым ханын өлкән уҙаҡташ тип таныуҙары һәм был берләшмәне нығытыу өсөн Әстерхан ханлығын ҡыйратыуҙы тәҡдим итә. Улар шулай уҡ Алтаҡар менән булған эске бәхәсте тыныс юл менән хәл итеү мөмкинлеген, һәм уларҙа үҙ туғандарын ҡырыу ниәте булмауын еткерергә тырыша. Был тәҡдимдәр өҫтөндә хан уйлаған мәлдә Алтаҡар, ҡурҡып, Ҡырымдан ҡаса.
Нуғай урҙаһының артабанға тарихы биттәре 1519 йылда ҡаҙаҡтарҙың Ҡасим хан етәкселегендә ябырылыуына бәйле. Үҙ-ара һуғышып көсһөҙләнгән нуғайҙарҙы ҡаҙаҡтар ҡыйрата, уларҙың күптәре Волганың уң яҡ ярына ҡаса һәм Ҡырым ханынан яҡлау һорай. Ҡырымға килгән мангыт аҡһөйәктәре араһында Алтаҡар ҙә була.
Му-Юган
Му-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Несь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Алтаҡар
Тормош юлы
Уның артабанғы яҙмышы тураһында теүәл генә мәғлүмәттәр юҡ. Күрәһең, ҡаҙаҡтар менән бәрелештәрҙең береһендә һәләк булғандыр. Башҡорт легендаларында уның Аҡнаҙар ҡулынан һәләк булыуы раҫлана. Әлбиттә, Аҡнаҙар Ҡасим улы булған, тип фаразларға була, ләкин ул мәлдә Аҡнаҙар бала ғына була.
Му-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волмисная
Волмисная — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соз йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бредихина Антонина Романовна
Бредихина Антонина Романовна (23 февраль 1947 йыл — 31 октябрь 2017 йыл) — фармацевтика сәнәғәте алдынғыһы, СССР Медицина һәм микробиология сәнәғәте министрлығының Белгород өлкәһендә урынлашҡан СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге Белгород витаминдар комбинаты аппаратсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986).
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1986 йылдың 3 июнендә Бредихина Антонина Романовнаға фармацевтика сәнәғәтендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне өсөн, Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Комбинатта эшләүен артабан дауам итә. Дөйөм хеҙмәт стажы 35 йыл тәшкил итә.
Белгород ҡалаһында йәшәй. Бредихина Антонина Романовна 2017 йылдың 31 октябрендә вафат була.
Пудем
Пудем — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 232 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Пудем
Кесе Ваткуль
Кесе Ваткуль — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ваткуль йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черпа-Ю
Черпа-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының уң ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мещанкин Александр Владимирович
Мещанкин Александр Владимирович (15 март 1982 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары. Камчатка менән таныштырыуҙы бай булмаған кешеләргә, тәү сиратта йәштәргә, еңеләйтеү маҡсатында ойошторолған «Росомаха» социаль туристик проектына нигеҙ һалыусы һәм уның генераль директоры.
Биографияһы
Алекса́ндр Влади́мирович Меща́нкин 1982 йылдың 15 мартында Петропавловск-Камчатский ҡалаһында тыуған. Юғары белемде Камчатка дәүләт университетының иҡтисад һәм сервис факультетында менеджмент кафедраһында ала.
2009 йылдан башлап «Камчатка крайында туризмы үҫтереүҙең ресурс потенциалы булараҡ йорт хужалыҡтары эшмәкәрлеген диверсификациялау» («Диверсификация деятельности домашних хозяйств как ресурсный потенциал развития туризма в Камчатском крае») темаһына тикшеренеүҙе тормошҡа ашыра.
Мещанкиндың мәрхәмәтлелек проектын төҙөү идеяһы диссертация яҙған саҡта барлыҡҡа килә. Диссертацияла ул йорт хужалыҡтарын социаль туризмға йәлеп итеү концепцияһы сығымдарҙы һәм хаҡтарҙы кәметергә булышлыҡ итеүен күрһәтә. 2009 йылда үҙ аҡсалары һәм кредит ресурстары ярҙамында Петропавловск-Камчатскийҙан алыҫ булмаған урында туризм үҙәгенең тәүге бинаһын төҙөй. 2010 йылда Мещанкин Эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү Камчатка крайы фондынан ҡунаҡ йортон йыһазландырыу өсөн грант ала. 2011 йылдан алып 2013 йылға тиклем социаль турҙарҙы субсидиялауға Камчатка крайы хөкүмәте менән яҡынса 10 миллион һум аҡса бүленә.
2010 йылда Мещанкин Рәсәй дәүләт туризм һәм хеҙмәтләндереү университеты ҡарамағында булған «Төньяҡ» («Север») этно-экологик туристик клубын ойоштора.
2011 йылда «Росомаха» Камчатка йәштәр туризмы үҙәге проекты өсөн Мещанкин «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фонды менән уҙғарылған «Социаль эшҡыуар-2011» бөтә Рәсәй конкурсының премияһы менән бүләкләнгән һәм биш йыл ваҡытҡа 1,5 миллион һум суммаға процентһыҙ займ ала. Был аҡсалар Камчатка тауҙарында махсуслаштырылған «Росомаха» туристик базаһын төҙөүгә йүнәлтелгән.
Камчатканың йәш аборигендары союзы рәйесе.
Айхенберг (Хильдбургхаузен)
Айхенберг (Хильдбургхаузен) (Eichenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 178 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98553 һәм автомобиль коды — HBN.
Павлов Посад тарихы
Боронғо тарихы
1845 йылда ҡала статусы алғанса тиклем, Павлов Посадтың эргә-тирәһе Вохна олоҫо, ә кешеләр йәшәгән өлөшө — Вохна (Вохна йылғаһының атамаһы), Вохонка тип йөрөтөлә. Көнсығышҡа ҡарай алты километр алыҫлыҡта ике ҙур Казанское һәм Грибаново ауылдары урынлашҡан. Тәүгеһе XIX быуаттың уртаһына ҡәҙәр Меря, XX быуат башына Казанская Меря, икенсеһе XVI быуатта уҡ «Старая Меря» атамалары менән билдәле.
Яҡында Нерская (Мерская) йылғаһы аға. 1577 йылғы Коломен иҫәп яҙмаһы китабында йылға башҡа исемдәр менән дә күрһәтелгән: Мерка һәм Мерская. «Мерская» атамаһы документтарҙа XVIII быуат аҙағына ҡәҙәр һаҡланған, ошо осорҙан бер үк ваҡытта «Нерская» атамаһы ла ҡулланылышҡа инә башлай (1784 й. Генераль межалау материалдары). Был атамалар крайҙың Владимир өлкәһе һәм Мещера ятҡылығына яҡын меря тамырҙарына бәйлелегенә ишара.
Казанское (Меря) ауылы янында 1880 йылдарҙа А. П. Богданов XI—XIII быуаттарға ҡараған иң ҙур 100 ҡәберлектәрҙең икәүһен таба. 1915 йылда уларҙы өйрәнеү эшен мәскәү археологы В. Д. Калитин, ә 1925 йылдан — Е. Н. Липеровская һәм В. П. Левина алып бара. Табылдыҡтарҙан шул билдәле була: Подмосковьены XI—XII быуаттарҙа вятичтар һәм кривичтар, шулай уҡ әлеге Павлов Посад районында йәшәгән, ләкин славяндар тарафынан йотолған фин-уғыр ҡәбиләләре (меря, муром һ.б.) биләп торған.
Бөйөк Мәскәү кенәзлеге тураһында тәүге мәғлүмәт
Вохна ауылы тураһында тәүге документаль мәғлүмәттәр XIV йөҙйыллыҡ башына ҡарай. Бөйөк кенәз Иван Данилович Калитаның (1288—1340) грамотаһында Вохна иҫкә алынған. Был грамота Иван Калитаның улдары менән бергә 1339 йылда Ордаға сәйәхәт ҡылыуы миенән бәйле яҙылған.
Калитаның аҫаба ерҙәре бик күп, шулар араһында Вохна ла, була. Әммә был урындарҙа күршеләш йәшәгән ҡәбиләләрҙең үҙ-ара даими бәрелештәре һөҙөмтәһендә тарихи һәм иҫтәлекле урындар емерелеп тороуо сәбәпле, уның ерҙәренең сиген аныҡ билдәләп булмай. Вохна тип Вохонка һәм өлөшләтә Клязьма йылғалары буйында урынлашҡан ауылдар теҙмәһе атала, әммә ҡайһы бер акттарҙа Власьевск һәм Павлов ауылы биләмәһе тип тә күрһәтелә. Сиркәү-административ ҡарамағында ла Вохна айырым әһәмиәткә эйә: тиҫтәләгән сиркәүҙәре менән бергә был ерҙәр «Вохонская десятина» тип йөрөтөлгән.
Вохна олоҫона Вохна, Степурино, Улитино, Теренино, Рохманово, Казанское, Малыгино, Кавригино һәм Храпуново ауылдары инә. Ерҙәр кенәздеке булып һаналғанға күрә, уның өсөн ҙур күләмдә оброк түләнелгән.
1582 йылда 50 йәштән уҙған һәм ауырыу Иван Грозный Вохна олоҫон Троице-Сергиевск монастыренә бүләк итә. Был турала килешеү 1582 йылдың 11 майында Иван Грозныйҙың грамотаһы менән раҫлана. Троице-Сергиев монастыренә бирелгән документ буйынса, Вохна саҙаҡа рәүешендә бирелгән тип иҫәпләнһә лә, уның ҡасан монастырь биләмәһенә әйләнеү ваҡыты аныҡ түгел, сөнки был турала яҙма рәүештә теркәлмәгән. Мәскәү өйәҙе буйынса 1577 һәм 1578 йылдарҙағы иҫәп яҙмалары китаптарында теркәлеүенсә, Дмитрий Солунский сиркәүе менән бергә Вохна йылғаһы буйындағы Дмитровский погосы һәм Христостың мученигы Изге Георгий сиркәүе Троице-Сергиев монастыре аҫабалығында һанала.
Һуңғараҡ Троице-Сергиев монастыре кенәздәрҙе берләштереү, татар-монголдарға ҡаршы көрәштә ҡатнашыусы булараҡ һәм ҙур мәҙәни үҙәк вазифаһында Рустең сәйәси тормошонда мөһим роль уйнай. Иван Грозный һәм башҡа батшалар монастырҙе байыта торалар.
Екатерина II Секуляризацияһы
1764 йылда батшабикә Екатерина II тарафынан сиркәү ерҙәрен секуляризациялау ғәмәле бойомға ашырыла. Вохна олоҫо Дәүләт ҡарамағындағы һаҡсыллыҡ коллегияһы ҡарамағына күсерелә. 1781 йылдың 5 октябрендә Екатерина II Указы менән Богородский өйәҙе булдырыла, һәм Вохна олоҫо ла шунда инә. Павел I, мәрхүмә әсәһенең алдағы административ бүленештәргә индергән яңылыҡтарын кире ҡағырлыҡ указы менән 1796 йылдың 31 декабрендә Богородск өйәҙен (шулай уҡ Воскресенск, Подольск, Никитск, Бронницк) тарҡата. Вохна олоҫо Коломенск өйәҙенә беркетелә. Әммә Павелдың үҙенең вафатынан һуң, уның улы Александр I 1802 йылдың 12 февралендә бөтәһен дә кире урынына ҡуя, һәм Богородск өйәҙе кире тергеҙелә.
Наполеондың баҫып алыуы
Наполеон ғәскәре Мәскәүҙе алғас, 1812 йылдың 23 сентябрендә, Бөйөк ғәскәр корпустарының Мәскәүҙән төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш йүнәлешендә үҙ-ара килешеп, хәрәкәт итеүен тәьмин итеү ниәтенән, Павлов ауылынан көнбайышта 16 саҡрым алыҫлыҡтағы Богородск ҡалаһын Мишель Ней корпусы частары биләп ала. Ҡаланың дошмандар тарафынан биләп алыныуы унда йәшәүселәрҙең мөлкәтенә һәм ғүмеренә хәүеф тыуҙыра.
Көндөң икенсе яртыһында Курин Павлов ауылына 20 ҡылыслы казактар отряды менән әйләнеп ҡайта. Улар менән бергә дружина шунда уҡ, көтөлмәгәндә, Назар ауылына һөжүм итә, һәм ундағы дошман фуражирҙары аттарын һәм егеү арбаларын ташлап ҡасырға мәжбүр була. 1 октябрҙә, кискә ҡарай, Ней корпусы, Мәскәү янындағы башҡа корпустар менән бергә, баш ҡалаға кире инергә бойороҡ ала: Наполеон һуғышҡа әҙерләнә. Дошмандың Богородск ҡалаһын ҡалдырыуы ошоноң менән бәйле була. Вохна дружинниктары был ваҡиғанан һуң дәтләнеп, Богородск ҡалаһы эргәһендәге Успенский дары заводын районына юллана. Ошоноң менән ҡаланы һаҡлаусы отрядтың яу тарихы тамамлана.
Владимир ополчениеһы етәксеһе, ул ваҡыттағы талаптарға ярашлы, мәскәү генерал-губернаторы граф Фёдор Ростопчинға үҙенең бойондороҡлолоғонда булған губерния крәҫтиәндәре Курин, Стулов һәм Чушкиндың инициативаһы тураһында хәбәр итә. Ростопчин, шәхси сәйәси, бер үк ваҡытта һуғыш хәүефлелегендә торған губернияла йәшәүселәргә илһөйәрлелектә өлгө күрһәтеү маҡсаттарынан сығып, батша наградаларына лайыҡлы халыҡ батырҙары исемлеген төҙөтә. Унда барлығы 50 кеше эләгә.
Император Александр I уларҙың барыһына ла наградалар бирҙертә: берәүҙәргә — Хәрби ордендың төрлө билдәләре, икенселәргә — «За любовь к отечеству» медале. Вохналыларға тәреләр эләгә. Наградаларҙы 1813 йылдың 25 майында Мәскәүҙә Ростопчин үҙе тапшыра. Бөйөк француз императорының көнсығышҡа үтеп инеү ниәтенә сик ҡуйыусы Вохна әлегә тиклем был тарихи ваҡиғалар тураһындағы иҫтәлектәрҙе ентекләп һаҡлай.
Матросовка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Матросовка (Матросовка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 168 кеше. Почта индексы — 453023, ОКАТО коды — 80235820008.
Павлов Посад тарихы
Урындағы әһәмиәткә эйә Изге Василий Павлово-Посадский
1844 йылдың 2 июнендәге указға яраҡлы, биш ауыл берләштерелеп, посад булдырыла. Ошо ваҡиғаға ярашлы Сенаттың указы батша Николай I ҡултамғаһы менән нығытыла һәм түбәндәге йөкмәткенән тора: «Признав полезным, согласно представлению Министра Внутренних Дел, в Государственном Совете разсмотренному, преподать жителям села Вохны и смежных с оном четырех деревень: Захарова, Меленки, Усова и Дубровы, состоящих Московской губернии в Богородском уезде, новыя удобства к распространению торговли и мануфактурной промышленности, ПОВЕЛЕВАЕМ: означенныя селения переименовать в посад под общим названием Павловскаго, предоставив жителям оных селений вступить, кто пожелает, в мещанское звание или объявить купеческий капитал». 1845 майында Павлов Посады тантаналы рәүештә асыҡ тип иғлан ителә.
Акчан
Акчан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 458 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Матросовка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Акчан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Волосница(Летка ҡушылдығы)
Волосница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәһәҙиев Риза Рафаил улы
Мәһәҙиев Риза Рафаил улы (13 март 1972 йыл — 12 ғинуар 2021 йыл) — театр актёры, эстрада йырсыһы. 1993—2020 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).
Биографияһы
Риза Рафаил улы Мәһәҙиев 1972 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Ибрай ауылында тыуған.
1993 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай һәм шул ваҡыттан алып Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.
Риза Мәһәҙиев — төрлө жанрҙарҙа ла берҙәй уңышлы ижад итеүсе сәхнә оҫтаһы. Ул — башҡорт халыҡ һәм эстрада йырҙарын башҡарыусы. «Актёр йыры — 94» конкурсы дипломанты. «Дуҫлыҡ моңо — 2002» бәйгеһе лауреаты.
2000 йылдан башлап театрҙың профсоюз комитетын етәкләй. Ҡала һәм республиканың барлыҡ ижтимағи, мәҙәни саралары унһыҙ үтмәй.
2014 йылда Роза Шәрипова менән «Ғәлиәбаныу. Мөхәббәт тураһында легенда» милли кинофильмында башҡорт һәм татар халҡының мөхәббәт гимны булған төп йырҙы башҡара.
Риза Мәһәҙиев 2021 йылдың 12 ғинуарында Салауат ҡалаһында ауырыуҙан вафат булды.
Налима-Ты-Вис
Налима-Ты-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чигель
Чигёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вангыр йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дэнни Трехо
Дэн (Дэни) Трехо (Dan «Danny» Trejo; 16 май 1944 йыл) —  — Америка актёры, тыумышы менән Мексиканан, кинематография өлкәһендә башлыса кире персонаждар ролен башҡарыусы булараҡ билдәле. Роберт Родригестың «Ҡояш байығандан атҡанға тиклем» (1, 2, 3), «Шпион балалары» (1, 2, 3, 4), «Мачете» (1, 2) һәм «Йыртҡыстар» тигән фильмдары буйынса киң танылыу алған.
Йәшлек йылдары
Дэни Трехо Лос-Анджелеста сығышы менән Мексиканан булған америкалылар ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Дан Трехо төҙөүсе булған. Трехо — Американың билдәле кинорежиссёры Роберт Родригестың өс туған энеһе. Хәйер, был «Дыуамал» фильмын төшөргән саҡта ғына асыҡлана. Ошонан һуң Роберт ҡустыһын үҙенең бер нисә фильмында төшөрә.
Йәш сағында Трехо үҙенең өлкән туғаны менән енәйәт эштәрендә бутала һәм яйлап героинға ылыға. Уны күп тапҡыр ҡулға алалар һәм кесе йәштәге енәйәтсе булараҡ яуаплылыҡҡа тарттыралар. Урам йоғонтоһо аҫтында уның боксерлыҡ һәләте үҫешә һәм ул артабан үҙ юлын ошо юҫыҡта дауам итергә уйлай. Әммә хыялы оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә эләгеүе арҡаһында селпәрәмә килә. Талауҙар һәм наркотиктар өсөн уның 12 йыл ғүмере Холмсбург төрмәһендә үтә. Иркенән мәхрүм ителгәс, Трехо Пенсильвания штатында бокс буйынса еңел һәм урта ауырлыҡтағы категориялар араһында чемпион титулын яулай. Шул уҡ ваҡытта Дэнни «12 аҙым» тигән программа буйынса реабилитация үтеп, наркотикка бәйлелектән ҡотола.
Әле енәйәтселәр ролен башҡарып, Дэнни йәштәргә бындай юлдың ахырыһы төрмә йәки ҡәбер икәнлеген аңлатырға тырыша.
Ижади карьера
Төрмәнән ҡотолғас, Дэнни «Поезд-ҡасаҡ» фильмын төшөргән төркөмгә барып эләгә. Ҡасандыр үҙе лә иркенән мөхрүм ителгән Эдвард Банкер Трехоны Роберт Родригес өсөн бокс буйынса тренер сифатында эшкә саҡыра. Дэнниҙың нисек эшләүен диҡҡәт менән күҙәтеп барған режиссёр Андрей Кончаловский үҙенең фильмында роль тәҡдим итә.
1996 йылда Трехо Sepultura Attitude төркөмө клибында уйнай. 2000 йылда «Текә Уокер: Техасса хөкөм итеү» сериалында Чак Норис менән бергә ҡыҫҡа ғына ролдәр башҡара. Был фильмда ла ул башҡарған герой йәш гангстерҙарҙың йәшәү рәүешен өнәп етмәй.
«Иң ауыр һынауҙарға» сериалында Мексика ошаҡсыһы образын кәүҙәләндерә. «Һөйәктәр» сериалының алтынсы миҙгелендә 6X9 «Эҙәрмән» эпизодында священник ролен башҡара. 2008 йылда Broiler — Money.2008 йылда америка рэперы Tech N9ne клибына Like Yeah исемендә төшә. 2011 йылда Американың Maylene And The Sons of Disaster тигән сатерн-рок төркөмө клибында роль башҡара. 2012 йылда Yelawolf — Whistle Dixie, 2015 йылда — Slayer — Repentless, 2016 йылда Broiler — Money клиптарында төшә.
Пова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хановей-Яха (Сабколянг-Яха ҡушылдығы)
Хановей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабколянг-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Анна фон Мильденбург
Анна фон Мильденбург (Anna von Mildenburg, ысын исеме Белльшан Анна Мильденбург фон — австрия яҙыусыһы Бар Германда кейәүҙә Анна Бар-Мильденбург — Anna Bahr-Mildenburg;,  — , ) — Австрияның опера йырсыһы, драматик сопрано.
Вена консерваторияһында Роза Папир менән Иоганнес Ресста, һуңынан Козима Вагнерҙа һәм үҙен ҡурсалаусы Густав Малерҙа шәхси формала уҡый. 1895 йылда Гамбург операһында Вагнерҙың "Нибелунгтар ҡулсаһы"нда (ҡуйыусыһы — Малер) Брунгильда партияһын башҡарып, беренсе сығыш яһай, 1897 йылда Байройт фестивалендә «Парсифаль» операһында Кундри партияһын йырлай. 1898 йылдан 1897—1907 йылдарҙа директоры Малер булғанда уңыш менән файҙаланған Вена һарай яны опера сәхнәһендә сығыш яһай. Мильденбург 1917 йылға саҡлы вена труппаһы солисы булып ҡала, һәм уның иң уңышлы партияһы булып «Тристан һәм Изольда» операһындағы Изольда партияһы иҫәпләнә.
1920-се йылда Бар-Мильденбург һирәгерәк сығыш яһай— атап әйткәндә, ваҡыты-ваҡыты менән Зальцбург фестивалендә күренгән. Был осорҙа ул Мюнхенда уҡыта, һәм ул Лауриц Мельхиорҙың уҡытыусыһы була.
Анна фон Мильденбург XIX—XX быуат сигендә вагнер репертуарының иң ҙур йырсыларының береһе һанала. Яҙмыш иронияһы буйынса, уның һаҡланып ҡалған берҙән-бер яҙмаһы, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ошо репертуарҙан түгел: 1904 йылда яҙылған Карл Мария фон Веберҙың «Оберон» операһынан «Ozean, du Ungeheuer!» арияһы речитативы.
Astana Opera
«Астана Опера» милли академик опера һәм балет театры — 2012 йылда Астанала төҙөлгән театр. Республика президенты Нурсолтан Назарбаев инициативаһы буйынса һалынған дәүләт опера театры. Ҡаҙағстан классик балетының һәм Ҡаҙағстан милли операһының төп сәхнә майҙаны булып. Тетар бинаһы милли әһәмиәттәге йәш архитектура һәйкәле тип танылған.
Бина
Бина өс йыл тирәһендә төҙөлә. Ул 2010—2013 йылдарҙа алып барыла һәм 320 миллион долларға барып баҫа. Уның тышҡы йөҙө һәм интерьерҙары өҫтөндә 33 илдең архитекторҙары, төҙөүселәре һәм белгестәре эшләй. Ил президенты Нурсолтан Назарбаев проектҡа даими рәүештә үҙенең төҙәтеүҙәрен индерә, шул иҫәптән бина төҙөлөп бөтөү алдында торғанда ла. Уның тәҡдиме менән төп театр фойеһының бейеклеге арттырыла. Фойеның иҙәндәре, стеналары, декоратив панелдәре һәм бормалы мәрмәр баҫҡыстары Сицилия мәрмәре менән йөҙләнгән.
Труппа
Труппа конкурс нигеҙендә һайлана. Баһалама ағзалары составына башҡалар менән бер рттән «Ла Скала», Ҙур һәм Мария тетарҙары вәкилдәрен инә, улар оркестранттар, йырсылар, бейеүселәрҙе һайлай. Беренсе тамаша 2013 йылдың 21 июнендә ҡуйыла. Ул Мукан Тулебаевтың «Биржан менән Сара» операһы була. Тәүҙә тетар акционерҙар йәмғиәте булараҡ эшләй.
Етәкселәре
2014 йылдың һуңында Нурсолтан Назарбаев тетар етәксеһе Т. Мухамеджановатың урынына Т. Альпиевты ҡуя. 2015 йылдың мартында балеттың художество етәксеһе вазифаһына Мария тетарының прима-балеринаһы Алтынай Асылмуратова саҡырыла, ә баш дирижер вазифаһына Алан Бурибаев тәғәйенләнә. 2016 йылдың 28 сентябрендә Ҡаҙағстан Президенты Указы менән Ахмедьяров Галым Алги улы «Астана Опера» дәүләт опера һәм балет театрының яңы директоры итеп ҡуйыла
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте
Рәсәй Федерацияһының Федераль именлек хеҙмәте (Федеральная служба безопасности Российской Федерации) — Рәсәй башҡарма федераль власының туранан-тура Рәсәй Президентына буйһонған дәүләт органы. Рәсәйҙең дәүләт именлеген тәьмин итеүсе махсус хеҙмәт.
Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлеге ғәмәлдәге дәүләт (конституцион) ҡоролошҡа ҡаршы енәйәттәргә юл ҡуймауға һәм эшләнгәндәрен асыуға, дәүләттең тышҡы һәм эске именлеген тәьмин итеүгә йүнәлтелгән.
Рәсәй Федерацияһы Дәүләт именлеге органдарының төп бурыстары:
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Управление ФСБ России по Республике Башкортостан) — Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең территориаль органы. Дәүләт именлеге органдары дәүләттең хоҡуҡ һаҡлау системаһының өлөшө булып тора.
2011 йылдан алып Федераль именлек хеҙмәте һәм башҡа федераль органдарҙың территориаль идаралыҡтары вәкилдәре Башҡортостандың контроль-иҫәп палатаһы Коллегияһы составына индерелә ала. Был турала закон проектын Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары 2011 йылда Бюджет, һалым, финанстар һәм милек мәсьәләләре буйынса комитет ултырышында хуплап сыҡты.
Башҡортостан дәүләт именлеге органдарының тарихы
Уның рәйесе итеп Петр Зенцов тәғәйенләнә.
1919 йылда Башҡорт автономиялы республикаһы төҙөлгәс, ул саҡтағы Бәләкәй Башҡортостан сиктәрендә БашЧК эшләй башлай.
Уның етәксеһе Әхмәҙулла Биишев була.
Был ваҡытта башлап ВЧК органдарының функциялары һиҙелерлек киңәйтелә: улар разведка, сәйәси эҙләнеү, шпиондар һәм советтарға ҡаршы подполье менән әүҙем көрәш ойоштора.
1922 йылдың 6 февралендә ВЧК органдары РСФСР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты эргәһендәге Дәүләт сәйәси идаралығы (Государственное политическое управление при НКВД РСФСР) итеп үҙгәртелә.
Шул уҡ йылда, Өфө губернаһы БАССР составына ингәс, ике именлек органы бергә ҡушыла һәм БашГПУ-ға әйләнә. 1923 йылдың 2 ноябрендә ГПУ органдары СССР Халыҡ Комиссариаты ҡарамағындағы Берләштерелгән Дәүләт Сәйәси Идаралығы (Объединенное Государственное Политическое Управление (ОГПУ) при СНК СССР) итеп үҙгәртелә.
1934 йылдың 1 июлендә ОГПУ-ның исеме Главное управление госбезопасности (ГУГБ) при НКВД СССР булып китә.
Быға бәйле республиканың именлек органдары атамаһы ла алмашынып тора. Был йылдарҙа республика именлек органдарын етәкләүселәр:
Кесе Ивдель
Кесе Ивдель — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивдель йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һөйәрғолов Нурмөхәмәт Әлибай улы
Һөйәрғолов Нурмөхәмәт Әлибай улы (9 февраль 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-лингвисы, ғәрәп теле белгесе. Филология фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
Биографияһы
Нурмөхәмәт Әлибай улы Һөйәрғолов (ғалим үҙе исем-шәрифен Сөйәрғолов Нурмөхәмәт Әлебай тип яҙған, мәҫәлән, «Ҡөрьән Кәрим» китабаның ижади төркөмө исемлегендә шулай яҙылған ) 1937 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Ҡабыҡҡыуыш ауылында тыуған.
1945 йылда Ҡабыҡҡыуыш башланғыс мәктәбенә уҡырға бара, 5-се һәм 6-сы кластарҙы Табылды ете йыллыҡ, ә 7-се класты — Ҡарағош мәктәбендә тамамлай (өлгөлө билдәләр менән).
Техникумда спорт уйындары (волейбол, баскетбол), саңғы, атыу һәм йөҙөү спорты менән шөғөлләнә.