cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөтә Донъя Селтәре
Тарихы
Бөтә донъя селтәрендә барлыҡҡа килгән тәүге фотоһүрәттә «Les Dwards Cernetts» пародиялы филк-төркөмө күрһәтелә. Тим Бернерс-Ли төркөм етәксеһенән «CERN hardronic festival» фестиваленән һуң сканерланған фотоһүрәттәр һорай.
Йәнтүрин Сәфәрғәли Искәндәр улы
Йәнтүрин Сәфәрғәли Искәндәр улы (15 март 1945 йыл) — ғалим-ботаник, эколог, ҡурайсы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2015 йылға тиклем экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).
Биографияһы
Сәфәрғәли Искәндәр улы Йәнтүрин 1945 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Татлыбай ауылында тыуған. Урта белемде Темәс мәктәп-интернатында ала.
190‑дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Башҡортостанда дарыу үләндәрен һаҡлау — уның хеҙмәттәренең төп темаһы. Ботаника, биология тураһында сыҡҡан һүҙлектәрҙе башҡор теленә тәржемә итеүсе
Хобби
Сәфәрғәли Йәнтүрин күңел талабы буйынса башҡорт милли музыкаль ҡоралында — ҡурайҙа — уйнай, күп кенә фестивалдәрҙә, байрамдарҙа ҡатнаша.
Даугавпилс
Даугавпилс (Daugavpils; элек Двинск (1920 йылға ҡәҙәр), Динабург (1893 йылға ҡәҙәр), Борисоглебск (1665—1667 йылдарҙа)) — Латвияның көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала, ҙурлығы буйынса илдең икенсе ҡалаһы (Риганан һуң) һәм Латгалия мәҙәни-тарихи өлкәһенең иң ҙур ҡалаһы.
Баҙар капитализацияһы
Баҙар капитализацияһы (market capitalization) — бер акция, акционер йәмғиәт, фонд баҙар хаҡы, мәҫәлән иҡтисад объекттын хаҡы. Айрыла:
Капитализация кимәлдәре
Һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса хиспланған капитализация кимәле: Баҙар капитализация хаҡы буйынса донъяла беренсе урынды Exxon Mobil Corporation ала(19.04.2013 көнғә уның капитализация $392 млрд, Apple гигантынан күбәрәк).
Павловка ауыл Советы (Нуриман районы)
Павловка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Дербенская Речка
Дербенская Речка (Ляка) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кичуй йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,800 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шешма йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Афониха
Афониха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Надым
Ай-Надым — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 507 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гейдар Алиев Халыҡ-ара аэропорты
Гейдар Алиев Халыҡ-ара Баҡы аэропорты (әзерб. Əliyev Heydər beynəlxalq hava limanı ) — Әзербайжанды хеҙмәтләндереүсе алты халыҡ-ара аэропорттың береһе. Элек ул Баҡының ҡала яны буйынса «Бина Халыҡ-ара аэропорты» атамаһын йөрөтә. 2004 йылдың 10 мартында Әзербайжандың өсөнсө президенты, дөйөм милли лидер Гейдар Алиев хөрмәтенә үҙгәртелә. Баҡынан 25 километр көнсығышта урынлашҡан, ҡала менән 2008 йылда файҙаланыуға тапшырылған заманса автострада бәйләй. Милли «Әзербайжан авиалиниялары» авиакомпанияһының база аэропорты.
Беренсе терминалда пошлинаһыҙ сауҙа магазиндары (дьюти-фри) эшләй, өҫтәүенә, күп халыҡ-ара аэропорттарҙан айырмалы, магазиндар осоу зонаһында ғына түгел, килеү зонаһында ла бар. Аэропорттың юғары стандарттарына тап килеү һәм пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү кимәлен күтәреү өсөн, пошлинаһыҙ сауҙа магазиндары алдан заказ биреү сервисына — MyDutyFree тоташтырылған. Пластик карточкаларҙан тыш, түләүгә ҡулаҡса: әзербайжан манаты, АҠШ доллары, евро һәм Рәсәй һумы ҡабул ителә.
Аэропорт халыҡ-ара стандарт талаптарына яуап бирә. Үҙенең уңайлы географик урынлашыуы менән аэропорт төбәктә Көнбайыш менән Көнсығыш, Төньяҡ һәм Көньяҡ араһында транзит рейстар өсөн беренсе аэропорт булып тора. Аэропорттың рәсми сайты — www.airport.az
Терминалдар
Гейдар Алиев Халыҡ-ара аэропортында ике пассажир һәм ике йөк терминалы эшләй.
Советтар заманында төҙөлгән иҫке пассажирҙар терминалы тулыһынса һүтелеп, уның урынына яңы халыҡ-ара 1-се Терминал төҙөлә. Өс мөйөш формаһындағы эстән ярым үтә күренмәле ҡыйыҡлы дүрт ҡатлы инженер концепцияһы 2010 йылда «Arup» компанияһы тарафынан эшләнелә. «AUTOBAN» төрөк фирмаһы эшләгән интерьер имән шпонлы кокондар рәтенә эйә.
1-се Терминалда багаж эшкәртеү буйынса «Lande Van Der» фирмаһының техникаһы, багажды ентекле тикшереү техникаһы бар. «L-3» фирмаһы томографтары объекттың эске структураһының ҡатлы һүрәтен ҡарау өсөн тәғәйенләнгән.
1-се Терминалдың телескопик траптары бер үк ваҡытта 12 самолетты ҡабул итә ала. Ике трап донъялағы иң ҙур — Airbus A380 пассажир самолетын ҡабул итеүгә тәғәйенләнгән.
1-се Терминалдың бөтөн бинаһы буйынса «Schindler» компанияһының 30 эскалаторы һәм 21 лифты ҡуйылған. Терминал процестарҙы һәм операцияларҙы автоматлаштырыу өсөн «BMS» (System Building Management) системаһы менән йыһазландырылған. Шулай уҡ 1-се Терминал электр, яҡтылыҡ, вентиляция, йылытыу, кондиционирование, канализация һәм һыу менән тәьмин итеүҙең айырым системаһына эйә.
2018 йылдың майында 1-се Терминалға бөтөн донъяла төрлө авиакомпаниялар һәм аэропорттар күрһәткән хеҙмәтәтрҙең сифатын өйрәнеү буйынса махсуслашҡан «[./https://ru.wikipedia.org/wiki/Skytrax Skytrax]» йоғонтоло Британия консалтинг компанияһынан «йондоҙ» бирелә.
Әлеге ваҡытта урындағы авиарейстарҙы һәм халыҡ-ара рейстарҙы хеҙмәтләндереүсе 2-се Терминалдың проект авторы архитектор Денисов Виктор Васильевич. Проект 1981 йылда 1-се премияға лайыҡ була. 1989 йылда тормошҡа ашырыла.
Һауа караптарының ҡабул ителеүсе төрҙәре
Аэропорт барлыҡ пассажирҙар һәм йөк, шул иҫәптән донъяның иң эре Airbus A380 һәм Ан-225 («Мрия») Классификацион һаны (PCN) ОСОУ — 150 17/35/F/A/W/T, 16/34 (PCN) 150/F/B/X/T һауа судноларын ҡабул итә.
Инфраструктураһы
Отелдәр
Аэропорт территорияһында 250 номерлы 5 йондоҙло Sheraton отеле урынлашҡан.
Балалар
Аэровокзалдың халыҡ-ара терминалында Әсә һәм бала бүлмәһе, балалы пассажирҙар өсөн уйын зонаһы, шулай уҡ балаларҙы биләү өҫтәлдәре бар.
Мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн шарттар
Аэропортта һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән пассажирҙарға шәхси ярҙам күрһәтелә, махсус парковка, мәғлүмәт һәм теркәү урындары булдырылған, тәүлек әйләнәһенә медицина пункты эшләй, кәрәк булған осраҡта пассажирҙы һауа судноһы бортында ташыу өсөн амбулифт бирелә. Аэропорт хеҙмәткәрҙәре теркәү үткән пассажирҙы залға һәм артабан самолетҡа сыҡҡанға тиклемоҙата.
Транспорт
Автобустар һәм таксиҙар
«28 май» метро станцияһынан Баҡы аэропортына тиклем BakuBus компанияһының H1 маршруты автобустары тәүлек әйләнәһенә йөрөй. Хәрәкәт интервалы — көндөҙ 30 минут, төнөн 1 сәғәт. Баҡы аэропортына (һәм киреһенсә) шәхси такси менән яҡынса 20 минут эсендә барып етергә мөмкин.
Автотранспорт һәм парковка
Аэропортҡа автомобиль менән Гейдар Плиев проспекты аша аэропорт шоссеһы йәки Нобель проспекты аша Зыхский шоссеһы буйынса барырға мөмкин. Һәр терминал алдында туҡталҡа бар, дөйөм алғанда улар 1600-дән ашыу автомобилгә иҫәпләнгән.
Яптерма-Юн
Яптерма-Юн — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Камбальничье күле - исемһеҙ №5710 йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шлайц
Шлайц (Schleiz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8698 кеше йәшәй. Майҙаны — 83,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 432 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07901–07907 һәм автомобиль коды — SOK (элек: SCZ).
Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты
«Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы 1920 йылда асылған.
Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
Качкилят
Качкилят — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Первомайск ауыл Советы (Нуриман районы)
Первомайск ауыл советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Качкилят
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Первомайск ауыл Советы (Нуриман районы)
Административ үҙәге — Первомайск ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Качкилят
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Банновка
Банновка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 349 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тиверск
Тиверский ҡаласығы (Тиверский ҡала, Тиверск, Tiurinlinna) — карел һәм новгородлылар ултыраҡтарының боронғо нығытма ҡалдыҡтары. Ленинград өлкәһе Приозерский районының Васильево ҡасабаһынан яҡынса 4 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Исеменең килеп сығышы
Йылъяҙмалар һәм башҡа тарихи документтар күрһәтеүенсә, XIV—XV быуаттарҙа тап «Тиверский ҡаласығы» булған. «Тиверск» атамаһы төрлө сығанаҡтарҙа бары тик XIX быуатта ғына осрай башлаған.
Ҡаласыҡтың тәүге карелса исеме — Тиури, Тиурин-линна (tiuri, tiveri — шарлауыҡ, перекат һәм linna — ҡала) тигәнде аңлата.
Тарих
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, башта карел Тиурин-линна ҡаласығы Вуокса йылғаһындағы Тиури утрауында Тиверский тупһалары янында IX быуаттан да һуң түгел барлыҡҡа килә, тип әйтелә. Был ултыраҡ карел ырыуының тиврулец төркөмөнөң баш ҡалаһы була — "карел биш ырыу балалары"ның береһен шулай атағандар, һуңынан ул Тиверский удел кенәзлегенең баш ҡалаһына әйләнә. Ҡаласыҡта Новгород осорона тиклемге дәүергә ҡараған әйберҙәр тапҡандар: XI быуаттағы көнбайыш европа тәңкәһе, билбау ырғаҡтары, беләҙек, бәләкәй ҡыңғырау, муйынсаҡ, балта— улар X — XII быуат башына ҡарайҙар.
Ҡапма-ҡаршы фекер бар, уға ярашлы, Тиверск ҡалаһы XIV быуатҡа тиклем булмаған, ул XIII быуатҡа йәки XIV быуатҡа ғына ҡарай, тип әйтелә Беренсе тапҡыр Тиверский ҡаласығы "Яҡын һәм алыҫ рус ҡалалары исемлеге"ндә телгә алына, ә был исемлек, тарихсы фекеренсә, XIV быуат аҙағында ғына төҙөлгән: ''«А се Залескии: ..Ладога камен. Орешек. Корельскыи. Тиверьскии..»''
1323 йылда Тиверск ҡаласығы янынан Орехов килешеүе буйынса Новгород һәм Швеция араһындағы сик үткән була.
Яҡынса 1330-сы йылдарҙа, Новгород воеводаһы Корелянин Валита заманында, ҡаласыҡ бейек валдар һәм күп өлөшө — ҙур йоморо таштарҙан һалынған бейек таш диуар менән уратып алынған.
Ай-Хетта (Хетта ҡушылдығы)
Ай-Хетта  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғосман солтанлығын бөтөрөү
Тәүтарих
1914 йылдың 11 ноябрендә Ғосман империяһы Үҙәк державалар (Германия һәм Австро-Венгрия) яғында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша башлай. Беренсе донъя һуғышының Яҡын Көнсығыш хәрби хәрәкәттәр театры 1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохона ҡул ҡуйыу менән тамамлана. 1918 йылдың 13 ноябрендә британ, француз һәм итальян ғәскәрҙәре Ғосман империяһының баш ҡалаһы Истанбулды оккупациялай.
1915 йылғы Лондон килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң Ғосман империяһын бүлеү башлана һәм башлыса Антанта ағзалары араһындағы ике яҡлы бер нисә килешеүҙәр менән дауам ителә. 1920 йылдың 15 мартына ҡарай төндә Истанбулда хәрби идаралыҡ урынлашҡандан һуң британ ғәскәрҙәре Ғосман империяһының мөһим биналарын биләй һәм милләтселәрҙе ҡулға ала башлай. 1920 йылдың 18 мартында ғосман парламенты (Ғосман империяһының Генераль ассамблеяһы) үҙенең биш ағзаһын ҡулға алыуына союздаштарға протест ебәрә. Был һуңғы йыйылыш була һәм Ғосман сәйәси системаһының бөтөүен билдәләгән. Солтан Мәхмәт VI 1920 йылдың 11 апрелендә Ғосман империяһының Генераль ассамблеяһын тарҡатҡан. Шул уҡ ваҡытта солтан башлығындағы Истанбул хөкүмәте үҙ бюрократик аппараты менән үҙ эшмәкәрлеген дауам иткән.
1920 йылдың 10 авгусындағы Севр солох килешеүе империяны бүлеүҙе тамамлай. Ошо ваҡытта яҡынса 150 сәйәсмән этап буйынса Мальтаға һөргөнгә ебәрелгән. Мостафа Кемал етәкселегендәге Төрөк милли хәрәкәте 1920 йылдың 23 апрелендә Анкарала Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышын булдырған.
Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәлифә Мәхмәт VI башлығындағы монархик Истанбул хөкүмәтенә ҡаршы һуғыш (Кемал инҡилабын) башлай һәм Kuva-yi Milliye армияһын ойоштора. Уға ҡаршы Истанбул хөкүмәте «Хәлифәлек армияһы» булараҡ билдәле булған Kuva-yi Inzibatiye ойошторған.
Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш барышында тоҡанған башҡа ихтилалдар менән бер үк ваҡытта Болу, Дюздже, Хендек, Адапазарында низағтар булған. Хәлифәлек армияһына Ислам идеялары яҡын булған һәм уның атамаһы ошоға бәйле. Британ империяһы Хәлифәлек армияһын ҡоралдар һәм кәрәк-яраҡтар менән тәьмин иткән. Хәлифәлек армияһының һәм инглиздәрҙең стратегик маҡсаты милли көстәрҙең Ҡара диңгеҙ боғаҙҙарына еткермәүҙә булған. Kuva-yi Milliye Хәлифәлек армияһын еңгән. Kuva-yi Milliye Төркиәне азат итеүҙә тәүге аҙым тип иҫәпләнһә лә, тиҙҙән регуляр булмаған хәрби хәрәкәттәр туҡталған Грек һуғышы башланыр алдынан, Kuva-yi Milliye ойошторолған армияның нигеҙе була, аҙаҡ ул Төркиәнең Ҡораллы көстәре тип үҙгәртеп ҡоролған.
Ғосман империяһының ахыры
Ғосман империяһы Ғосман I нигеҙләгән династия хакимлыҡ итеүенән алып суверенитетҡа эйә булған. Ғосман I-нең ғаиләһе һәм тоҡомдары империя менән 1299 йылдан уның бөтә тарихы дауамында хакимлыҡ иткән. Солтан йөҙөндә Ғосман династияһы барлыҡ сәйәси берәмектәр өҫтөнән юғары власҡа эйә булған. Солтан берҙән-бер һәм абсолют регент, дәүләт башлығы һәм империяның хөкүмәт башлығы булған. Ғосман Конституцияһында нығытылған сәйәси система һәм бөйөк вәзирҙәр солтандың ихтыяры буйынса эшмәкәрлек иткән.
Лозанна ҡалаһындағы конференцияға саҡырыу ҡағыҙы Истанбулдағы солтан хөкүмәтенә лә, Анкаралағы хөкүмәткә лә тапшырылған. Мостафа Кемал тик Анкаранан хөкүмәт кенә конференцияла ҡатнашырға тейеш тип иҫәпләгән. 1922 йылдың 1 ноябрендә Бөйөк милли йыйылыш Истанбулдағы Солтанлыҡ хөкүмәтен законһыҙ тип таный. Шулай уҡ Бөйөк милли йыйылыш союздаштар тарафынан Истнабул оккупациялағандан алып ул илдең баш ҡалаһы булыуҙан туҡтаған тигән ҡарар ҡабул итә. Шулай уҡ йыйылыш солтанлыҡ бөтөрөлөүе тураһында иғлан иткән. Солтанлыҡты бөтөрөү Ғосман империяһын юҡ итә. Резолюция менән танышҡандан һуң 17 ноябрҙә Мәхмәт VI Малайя британ линия карабы бортында йәшеренеү урынын эҙләй. Мәхмәт VI ҡасҡандан һуң, уның хөкүмәтенең башҡа министрҙары отставкаға китә. Шулай ҙа Ғосман дәүләтенең йәки солтандың капитуляцияһын иғлан итеүсе бер ниндәйҙә рәсми документ юҡ. Лозанна ҡалаһындағы конференция 1922 йылдың 11 ноябрендә Ғосман империяһына алмаш булараҡ Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы суверенитетын таный.
Лозанна конференцияһыда 600 исемдән торған исемлек күрһәтелгән һәм был исемлеккә ингәндәр нон грата шәхестәре тип иғлан ителергә тейеш булған. Исемлек Ғосман империяһының хакимлыҡ итеүсе элитаһын ситләштереү өсөн тәғәйенләнгән. Лозанналағы һөйләшеүҙәр исемлекте 150-гә тиклем кәметкән һәм килешеүгә 1923 йылдың 24 июлендә ҡул ҡуйылған.
XIV быуаттан, солтан Морат I хакимлыҡ итеүенән алып Ғосман династияһы Ғосман хәлифәлегенең булып тора. Мәхмәттең ике туған ағаһы Абдулмәжит II власҡа килгәнгә тиклем, Ғосман династияһы вәкиле хәлифә титулын һәм барлыҡ мосолмандар өҫтөндә власть тотҡан. Ғосман династияһы үҙен Мөхәмәт Пәйғәмбәрҙең сәйәси һәм дини вариҫы һәм Ғосман империяһында һәм унан ситтә барлыҡ мосолман йәмәғәтенең лидеры булараҡ позицияла торған. Абдулмәжит II-нең титулы Һиджаздан ғәрәп ихтилалы лидеры король Хөсәйен ибн Али әл-Хашими тарафынан дәғүәләнгән, ул Мәхмәт V-не хөкөм иткән, әммә уның батшалығы 1925 йылда Әбделғәзиз ибн Ғабдрахман әл-Сәғүд тарафынан бөтөрөлә һәм аннексиялана.
1923 йылдың октябрендә Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы үҙе тураһында Төркиә Республикаһы булараҡ иғлан итә.
Төркиә Республикаһы иғлан ителгәндән һуң да илдә Ғосман династияһы вәкилдәре ҡалған. 1924 йылдың 23 апрелендә (1924 йылдың 1 июндә йәнә ҡаралған) илдән ҡыуылғандар исемлеге төҙөлгән һәм ғәмәлгә индерелгән; исемлеккә властан ситләтелгән Ғосман династияһы яҡлыларынан 120 кешенең исеме ингән.
Дедов ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Дедов ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә[.
Составы
Дедов ауылы,
Базелев ауылы,
Грицаевка утары,
Өсбүләк ауылы,
Ильиновка ауылы,
Николаевка ауылы,
Новая Деревня утары,
Яңы Троицкий,
Петровка ауылы,
Юрковка ауылы.
Йомаҡ (Мәләүез районы)
Йомаҡ (Юмаково) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 176 кеше. Почта индексы — 453875, ОКАТО коды — 80241830009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (94 %).
Тарихы
1842 йылда ауыл халҡында 210 йылҡы, 155 һыйыр малы булған, шулай уҡ 25 һарыҡ һәм 42 умарта теркәлгән. Йомаҡтан Иҙел ағышы буйынса аҙ ғына түбәнерәк уң яҡ ярҙа Йомаҡай ауылы булған. Унда XVIII быуат һуңында 20 йорт булып 122 кеше йәшәһә, XIX быуат урталарында 26 йортта 245 кеше теркәлгән.
Ауылға нигеҙ һалыусы Йомаҡай Бейембәтов, уның улдары Байназар Йомаҡаев(1751—1829), Мырҙаш Йомаҡаев(1791—1849) йорт старшиналары булғандар. Байназарҙың улдары Гәҙелша, Заһиҙулла, Әхмәт, Мырҙаштың улы Абдулвәли ҙә Йомаҡта төпләнгәндәр.
1920 йылда үткәрелгән иҫәп алыуҙарҙа был ике ауыл бергә Йомаҡ-Йомаҡай тип күрһәтелгән, 66 йортта 297 кеше йәшәгән.
XX быуат аҙағынаса ауылда тулы булмаған урта мәктәп эшләй, һуңыраҡ ул башланғыс мәктәп булып ҡала. Уҡытыу башҡорт телендә алып барыла. Был мәктәпте тамамлаған балаларҙың бер өлөшө Салауат ҡалаһында уҡыуын дауам итһә, бер өлөшө күрше Ергән ауылында татарса уҡып урта белем ала.
Бураниха
Бураниха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3466    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡорос ағас
Ҡорос ағас (Fraxinus,ясень), зәйтүн һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты, ҡаты ағас.
Тасуирлама
Етмештән ашыу төрө билдәле. Төньяҡ ярымшарҙың уртаса климатлы бүлкәтендә, бер аҙ субтропиктарҙа һәм тропиктарҙа таралған. Башҡортостанда ланцет кеүек (осло япраҡлы) йәки ялбыр ҡорос ағас үҫә; белгестәр беренсеһен йәшел ҡорос ағас, һикенсеһен пенсильвания ҡорос ағасы тип атайҙар. Ике өйлө, япраҡ ҡойоусы ағас, 150— 350 йылға тиклем үҫә. Сатыры киң йомортҡа рәүешле. Япрағы ҡапма‑ҡаршы, эре, һабаҡта ултыра; япраҡсаһы ланцеттан алып киң эллипсҡа оҡшаш формала, башы осло, ситтәре бөтөн
Сәскәләре ҡараһыу-көрән йәки шәмәхә, эргәлеге юҡ, еҫһеҙ, япраҡһыҙ сыбыҡтарҙа төйөнсәле һепертке рәүешле булып йыйылған. Ата сәскә — ҡыҫҡа шәлкемдәрҙә, инә сәскә оҙон кәүшәк һалынҡы һеперткеләрҙә урынлашҡан. Улар бер үк ағаста урынлашҡан була. Май айында сәскә ата.
Емеше — ҡанатлы орлоҡса, август—сентябрҙә өлгөрә. Декоратив үҫемлек, урамдарҙы йәшелләндереүҙә һәм урман һыҙаттарын булдырыуҙа ҡулланыла.
Ланцет ҡорос ағас составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, флавоноидтар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында файҙаланыла.
Ҡулланылышы
Ҡорос ағастан эшләнгән семәрле һауыт-һабаға ла ихтыяж ҙур булған. Ағасты карап төҙөүҙә лә ҡулланғандар. текстураһы матур булыу арҡаһында мебель етештереүҙә киң файҙаланылған - уны ҡиммәтле сеймал - эбен  һәм ҡыҙыл ағасҡа ла тиңләгәндәр.XIX быуатта ҡорос ағас карета һәм сана эшләүҙә ҡулланыла. Саңғы, көйәнтә, ишкәк һәм тәгәрмәс туғынына иң яҡшы сеймал һаналған.
Хәҙер ҡорос ағасты гимнастика ҡорамалдары, спорт ишкәктәре, юғары сифатлы саңғы, бильярд һәм [[бейсбол таяҡтары эшләүҙә файҙаланалар.
Ағас олонондағы ороларҙан (кап) сифатлы төрлө нәмәләр эшләйҙәр.
Ҡорос ағасы фанераһын мебель, музыка ҡоралдары эшләүҙә, вагон автомобилдәр эсен биҙәүҙә ҡулланалар..
Ағас декоратив, һаҡлаусы һыҙаттар һәм мелиорация маҡсаттарында үҫтерелә. Ағастың махсус декоратив төрҙәре бар, улар  баҡса-парк ансамбле компоненты сифатында киң ҡулланыла. Ҡорос ағас тупраҡҡа талымһыҙ, саң, ҡором, зарарлы газдар менән һауа бысранған урында ла — ҡала баҡсаларында, парктарҙа, тимер юлы буйҙарында ла - үҫә алыуы менән ҡиммәтле.
Сыуаш дәүләт ауыл хужалығы институты бинаһы
Сыуаш дәүләт ауыл хужалығы институты бинаһы (сыуаш. Чӑваш Патшалӑх Аграри Университечӗ) — Чебоксар ҡалаһындағы XX быуат уртаһында төҙөлгән бина, Сыуашстан Республикаһында урынлашҡан. Архитектор Елена Калашникованың проекты буйынса классик стилдә төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта — Сыуаш дәүләт аграр университетының төп корпусы. .
Тарихы
1955 йылда Чебоксарҙың заманса төп майҙанында, ул ваҡытта Совет майҙаны тип йөрөтөлә, ауыл хужалығы институтының яңы бинаһын һала башлайҙар. Был төҙөлөш республика үҙәгенең визит карточкаһына әйләнә.
Илле метрлыҡ шпилле башня бинаның һәм бөтә майҙандың доминанты булырға тейеш ине. Әммә 1955 йылдың 19 ноябрендә Чебоксар ҡалаһының баш архитекторы Феофан Сергеевич, "Совет Сыуашстан" гәзите биттәрендә, "экономиялы проектлау һәм төҙөлөш өсөн" исеме аҫтында материал баҫтырып сығара. Был мәҡәлә архитекторҙың ниәтен һәм проектты тормошҡа ашырыуҙы XXI быуат башына тиклем һуҙа. Шпиль - бинаның ҡиммәт һәм көнүҙәк булмаған өлөшө, тигән фекерҙе күптәр күтәреп алды. Проект ҡайтанан эшләнде, ә ҡоролма архитектураның үҙенсәлекле элементы булмаған көйө эксплуатацияға тапшырылды.
50 йылға яҡын башня булманы. Урындағы халыҡ шаярып «түбәтәй өй» тип атаны. 2004 йылда академия ректоры Николай Кирилловтың башланғысы буйынса башня ҡороу мәсьәләһе күтәрелде. Бинаның нигеҙ һәм каркас өлөшөн емермәҫ өсөн заманса материалдарҙан 25 метр металл конус башня өҫтәлде. Шпиль урынына сыуаш символы шәжәрә ағасы ҡуйыоды. Реконструкция 2005 йылда тамамланды, башня Сыуашстан баш ҡалаһының төп майҙанында архитектура күренешен тулыландырҙы. Проекттың авторы - Чебоксар балалар дауаханаһының, "Атал" кинотеатрының һәм башҡаларҙың архитектура объекттары авторы, йәш архитекторы Николай Емельянов булды.
Был бинаға ҡаланың төп сәғәтғ ҡуйылды. Был элемент төҙөлөшөтөң тәүге проектында булманы, әммә сәғәт уҙған быуаттың 70-се йылдары башына барлыҡҡа килде. Уларҙы ентекле ҡарайҙар, хәҙмәтләндерәләр һәм ремонтлайҙар.
Объект төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ булып тора.
Архитектура
Кирбестөн төҙөлгән зигзаг формаһындағы ҡатмарлы төҙөлөш архитектор Е. Е. Калашникова тарафынан төҙөлән. Бина Республика майҙанына бөтөн төҫ бирә.
Цоколь ҡаты булған дүрт ҡатлы бинаға Ярослав урамы яғынан өс ҡатлы төкәлмә эшләнгән. Фасад бай биҙәлгән. Төп фасад пилондар, ике ҡатлы диорик портит менән биҙәлгән. Беренсе ҡаттағы дүрт колонна әүәләп яһалған архитраль менән бәҙәлгән, улар икенсе ҡатты күтәреп тора.
2005 йылда баштың сатырлы тамамланыуы монтажланған. Ярославль урамы яғынан ике ҡатлы күләм өсмөйөш фронт менән дүрт хлалы инфский портигы менән тулыландырылды. Кронштейм һәм парапеттың балюстрадаһы менән үҫешкән карниздарҙы бина стеналарын тамамлай.
Бинаның стеналары горизонталь кәрниз менән бүленгән. Цоколь ҡат төҫө менән айырылып тора. Комозицияға алты ҡатлы күләмле башня тигәҙләнеш биреп тора.
2005 йылда башняның сатыры ремонтлана.
Ҡорбан
Ҡорбан — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Ҡорбан ғәрәп телендә:1) үҙен-үҙе аямаған, ҡорбан иткән; 2) һижрә — Ай календарының 12-се Зөлхизә айының 10-да башланып, 3 көн дауам итә торған ҡорбан байрамында тыуған. Төрки халыҡтарҙа күп таралған исем
Фамилия
Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы Ҡорбанғәлиев (шулай уҡ Ҡорманғәлиев, 1889—1972) — күренекле башҡорт дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.
Ҡорбанғәлиева (Сафиуллина) Суфия Шәрәфулла ҡыҙы (13 февраль 1949 йыл) — башҡорт артисы, уҡытыусы һәм тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2000) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1990) артисы[1].
Ҡорбанғоло Мәликғоло улы Бирҙемөхәммәдов (рус. Бердымухамедов Гурбангулы Мяликгулыевич, төркм. Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow; (29 июнь 1957 йыл, Төркмәнстан ССР-ы, Ашхабад өлкәһе) — Төркмәнстан сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, 2007 йылдың 14 февраленән Төркмәнстан президенты. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), медицина фәндәре докторы (2007), Төркмәнстан ФА академигы (2009), Төркмәнстан Ҡораллы көстәре генералы (2007). Төркмәнстан Ҡаһарманы (2011). Рәсми булмаған «Милләт лидеры», «Арҡадағ» («арҡалашусы») титулдары бар.
Мөхәмәтһарун (Һарун) Ғәбиҙулла улы Ҡорбанғәлиев (1892—1920) — хәрби эшмәкәр, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһында 3-сө Башҡорт пехота полкының 1-се батальон командиры.
Ерсубайкино
Ерсубайкино — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Багряжка йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ҡорбан
Фамилия
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы (27 декабрь 1900 йыл — 2 апрель 1972 йыл) — педагог. СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) ағзаһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949).
Ерсубайкино
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Ҡорбан
Фамилия
Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы (21 ноябрь 1859 йыл — 7 декабрь 1919 йыл) — башҡорт дин, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Күпләп эйәреүселәре булған билдәле, абруйлы дини лидер.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡорбан байрамы (ғәр. عيد الأضحى‎: Ид әл-Әдһа; фарс. عید قربان: Ҡорбан ғәйете) — иң мөһим мосолман байрамдарының береһе. Хаж тамамланыуын белдерә, зөлхизә айының 10-сы көнөндә, йәғни ураҙанан һуң 70 тәүлек үткәс байрам ителә һәм өс-дүрт тәүлеккә һуҙыла.
Ҡорбан салыу(ғәр. قربان‎) — шәриғәт ҡанундары буйынса салынған мал. Мосолман халыҡтарында таралған. Ҡорбан салыу йолаһы Ибраһим Пәйғәмбәр заманынан уҡ килә. Ҡорбанлыҡҡа тояғы асалы мал кәрәк, күберәген тәкә малы салалар. Ҡош-ҡорт, инәү һалынған мал, ат салырға ярамай. Аттың тояғы айры түгел, шуға ярамай. Ҡорбанлыҡтың итен өс өлөшкә бүләләр: беренсеһен — етем-фәҡиргә, икенсеһен — туғандарға, өсөнсөһөн шул көндө бешереп, күрше-күләнгә, халыҡҡа ашатырға кәрәк.
Ҡорбан — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мосолман байрамдары- мосолмандар байрам иткән байрамдар. Ислам динендә 13 байрам телгә алына һәм үткәрелеп килә. Иң ололары — Ураҙа ғәйете һәм Ҡорбан ғәйете. Улар Мөхәммәт СҒС ваҡытынан уҡ байрам ителә. Байрамдар ай календары буйынса үткәрелә.
Ғәҡиҡә (аҡиҡә) (ғәр. عقيقة‎ — ҡырҡыу) — бала тыуғас салына торған ҡорбан. Ҡорбан итеп ир балалар өсөн ике һарыҡ, ә ҡыҙ балаларға бер һарыҡ салына.
Шәһит (ғәр. شَهيد‎ šahīd, күплектә شُهَداء šuhadā' (шүһәдә); ғәр. شهادة‎ šahāda шәһәҙә һүҙенән барлыҡҡа килгән, ул башҡортса «шаһитлыҡ» һүҙенә тап килә). Исламда шәһитлек хөкөм эшендә шаһит булып ҡатнашыуҙы ла аңлата, Аллаһ юлында яуҙа динеңде, ватаныңды, иманыңды, ғаиләңде яҡлап ҡорбан булыусыларға ҡарата ла ҡулланыла[1]
Тәкби́р (ғәр. تكبير‎ — ҙурлау‎) — Исламда: Аллаһу тәғәләне «Аллаһу әкбәр» тип ҙурлау (ғәр. الله أكبر‎)[1]. Ғәрәп теленән «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе: «Аллаһ — бөйөк!» тигәнде аңлата[2] йәки «Аллаһ — бөйөктәрҙән бөйөк»[3]. Тантаналы осраҡтарҙа ҡулланыла. Тәкбир аҙанда, намаҙҙа, Ҡорбан байрамында һәм зекерҙә әйтелә. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе бер нисә дәүләттең байрағында яҙылған. Тәкбир Ҡөрьән Кәримдә,[4] Ислам барлыҡҡа килгән осорҙағы риүәйәттәрҙә билдәләнгән, шулай уҡ хәҙерге ислами сәйәси төркөмдәрҙә ҡулланыла[2].
Аш-һыу (традициялар)
Аш-һыу — тарихи, географик һәм башҡа шарттарға бәйләнгән традициялар һәм ризыҡ әҙерләү тәртибе, рецепттар йыйылмаһы. Аш-һыу (кухня) этник, региональ һәм башҡа үҙенсәлектәргә эйә.
Милли аш-һыу (кухня)
Төрлө илдәрҙә һәм халыҡтарҙа ҡабул ителгән кулинар традициялар һәм технологиялар (мәҫәлән, Башҡорт милли аш-һыуы, Рус кухняһы, Француз кухня‎һы, Япон кухня‎һы)
Йәһүд кухняһы дин йолалары һәм улар индергән сикләүҙәр (кашрут) тәьҫирендә, шулай уҡ йәһүдтәрҙең бөтә донъяла таралып йәшәүе тәьҫирендә формалашҡан, йәғни төрлө илдәрҙәге йәһүд аш-һыуының айырымланыуы күҙәтелә. Израилдең үҙендәге кухняһын ашкеназ, сефард, төньяҡ африка, көнсығыш һәм урта диңгеҙ аш-һыу традициялары берләштерә.
Танылған тикшеренеүсе Вильям Васильевич Похлёбкин милли аш-һыу традицияларын өйрәнгән. Традицион рус кухняһын тарихы һәм уны тергеҙеү менән фәнни нигеҙҙә тикшеренеүсе-ашнаҡсылар Алексей Зимин, Максим Сырников өйрәнә.
Вегетариан аш-һыу
Вегетариан кухня үҙенә донъялағы төрлө кухняларҙың традицион вегетариан аш-һыуын да, элек вегетариан булмаған аш-һыуҙың яраҡлаштырылған төрҙәрен дә берләштерә. Вегетариан аш-һыу иң әүәл ит ҡулланылмауы менән билдәләнә.
Нәзәкәтле аш-һыу (кухня)
«Нәзәкәтле аш-һыу (кухня)» (Haute cuisine, Grande cuisine) — донъя күләмендә йәмәғәт туҡланыу урындарында, ресторан һәм отелдәрҙә аш-һыуҙы әҙерләүгә, биҙәүгә һәм табынға ҡуйыуға үтә талапсан һәм айырата иғтибар биреп әҙерләнгән аш-һыу. Бындай аш-һыу әҙерләүсе шеф-ашнаҡсы ашханананың стилен билдәләй, уның үҙ эшен сәнғәт кимәленә күтәреп, яңы төр ризыҡ уйлап сығарыу һәм классик рецепттарҙы яраҡлаштырыу оҫталығынан сығып, «автор кухняһы» тигән дәрәжә лә индерелгән. Әле күптән түгел генә «нәзәкәтле аш-һыу (кухня)» Огюст Эскофье тарафынан нигеҙләнгән классик француз кухняһы традицияһынан сығып билдәләнһә, хәҙерге ваҡытта бындай талап мотлаҡ түгел тип һанала.1900 йылдан сығып килгән «Мишлен» фирмаһының Ҡыҙыл гиды (исемлеге) «нәзәкәтле аш-һыу (кухня)» дәрәжәһен билдәләгән иң билдәле абруйлы гидтарҙың береһе булып тора. Был исемлектә телгә генә алып кителеү ҙә ресторанға йондоҙ бирелмәһә лә, ашнаҡсыһының оҫталығын таныу булып һанала һәм коммерцияла бик юғары уңыштарға килтереүе мөмкин.
Молекуляр кухня
«Молекуляр кухня» йәки молекуляр гастрономия — ризыҡ әҙерләгәндә барлыҡҡа килгән физик-химик процестарға бәйле тикшеренеүҙәр йүнәлеше.
Тарихи ҡараштар
Массимо Монтанари, иҡтисад, ауыл хужалығы һәм культурологияны сағыштырып өйрәнеп, үҙенең хеҙмәттәрендә аш-һыу һәм кулинария тарихын ентекләп тикшерә; европалыларҙың рационы формалашыуҙа иген культураларының һәм иттең нисбәтен, сиркәү календарының ризыҡ ҡулланыу ғәҙәттәренә йоғонтоһон өйрәнә, европа аш-һыуына кукуруз һәм картуфтың үтеп инеүен анализлай, шарап һәм һыра культураларының конфликты тураһында һөйләй, Европала III быуаттан XX быуатҡа тиклемге аслыҡ һәм туҡлыҡ йылдарының циклын ентекләп тикшерә.
Денис ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Денис ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ярбияга
Ярбияга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кашлям
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Греция
Гре́ция (үҙатамаһы — Эллада, Ελλάδα тип атайҙар), рәсми исеме — Гре́к Респу́бликаһы (Ελληνική Δημοκρατία ); тарихи исеме — Ἑλλάς ) — Европаның көньяғындағы дәүләт. Халыҡ — 10,8 миллион кеше (2017 йылдың 1 ғинуарына, Евростат баһаһы буйынса), территорияның майҙаны — 131 957 км. Халыҡ иҫәбе буйынса донъяла 84-се һәм биләмә майҙаны буйынса 95-се урынды биләй. Универсаль, парламент республикаһы. 13 периферияға бүленә.
Баш ҡала — Афина ҡалаһы. Дәүләт теле — грек.
Хәҙерге Греция — Боронғо Греция мәҙәниәтенең мираҫы, Көнбайыш донъяһының бишеге, демократияның һәм һәм көнсығыш философияһының, Физика-Математика фәндәренең нигеҙ принциптары, театр һәм хәҙерге Олимпия уйындарының тыуған ере. Грек теле иң оҙон тарихлы, (34 быуат яҙыу осоро менән). Грек алфавиты нигеҙендә кириллица һәм латиница булдырылған. Грецияның бай мәҙәниәт мираҫы һәм уның яҡшы географик урынлашыуы илде ҡунаҡтарға иң бай ил тип таныта.
Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1821 йылдың 25 мартында иғлан ителгән. Быға тиклем ул Ғосман империяһы составында булған.
Ныҡ үҫешкән илдәр исемлегенә ингән. Европа берлеге, НАТО, БМО, Европа Советы, ОБСЕ ағзаһы. Грецияла демократия һәм дөйөм һайлау хоҡуғы бар.
Греция — индустриаль-аграр ил. 2011 йылда эске тулайым продукт күләме 294,339 миллиард АҠШ доллары тәшкил иткән (йән башына 24 543 АҠШ доллары самаһы). Аҡсалата берәмеге — евро. 2001 йылдан алып башлап евро зонаһының бер өлөшө.
Халыҡтың 97 % самаһы православие динен тота.
2020 йылдың мартында президент вазифаһын Катерина Сакелларопулу башҡара. Хөкүмәт башлығы — премьер-министр Кириакос Мицодовс.
Этимология
«Греция» һүҙе Латин теленән ингән һәм грек телендә ҡулланылмай. Гректар үҙ илен — Эллада (Эллас, Ελλάδα) тип атай. Иң тәүҙә Гомерҙың «Илиада»һында Эллада тип Фессалия — Фтиотиданың көньяҡ өлкәһен атағандар, әкренләп кенә был исем бөтә илгә таралған. Барлыҡ гректар өсөн эллин терминын ҡабул иткәс, Грецияның барлыҡ архипелагтары, утрауҙары һәм өлкәләре өсөн Эллада һүҙе ҡулланыла.
Әлеге ваҡытта Грецияла Эллада һүҙе илдең рәсми булып иҫәпләнә, ә грек (Graecus) йәки Греция (Graecia) халыҡты танылмай һәм сит ил кешеләре менән аралашыуҙа ғына ҡулланыла. Башҡа илдәрҙә Эллада дәүләте Боронғо Греция дәүләте синонимы булараҡ ҡулланыла.
Дәүләт символдары
Дәүләт флагы — тәре төшөрөлгән 9 аҡлы-зәңгәрле һыҙат — «Ихтыяр йәки үлем» милли девиз ижектәренә тура килә. Беренсе милли флаг 1821 йылда генерал Александр Ипсиланти тарафынан ҡабул ителгән. 1833 йылдан ҡыҙыл төҫ урынына зәңгәр төҫтә алмаштырып ҡуйылған.
Дәүләт гербы — Грецияла төп диндең символы — православие символы булараҡ ике зәйтүн ботағы менән уратып алынған зәңгәр ҡалҡан.
1860 йылдан алып Грецияның гимны — 1823 йылда яңы грек шиғриәтенә нигеҙ һалыусы Дионисиосом Соломос яҙған һәм музыкаға тәүге билдәле грек композиторы Николай Мандзаросом яҙған «Азатлыҡ гимны».
Тарихы
Греция Көнбайыш цивилизацияһының бишеге тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3 мең йыл элек Крит утрауында юғары үҫеш алған миной цивилизацияһы барлыҡҡа килә, уның мәҙәниәте һуңғараҡ бөтә материкка йәйелә. Уның артынан крит-микена йәки эгей цивилизацияһы барлыҡҡа килә. Шунан грек полистары, шулай уҡ Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы, Бөйөк Греция һәм Кесе Азия колониялары булдырыла. Мәҙәни үҫеш кимәле бөтә Урта диңгеҙ төбәгенә тарала, бы, үҙ сиратында, архитектура, театр, фән һәм философия өлкәләрендә сағылыш таба.
Афина һәм Спарта полистары Персияны яулауҙа хәл иткес роль уйнай. Әммә һуңғараҡ уларҙы башта — Фивалар, шунан Македонский батшалығы еңә. Филипп II Македонский һәм уның улы Бөйөк Александр етәкселегендә әлеге батшалыҡ ифрат ҙур көс йыя, был ҡеүәт Эллинизм дәүеренең башы булып тора. Әммә б.э.т. 146 йылда Македония римляндар тарафынан ҡыйратыла, һәм Эллада Рим Республикаһы буйһоноуына эләгә. Артабанғы эллин һәм рим мәҙәниәттәренең үҙ-ара йоғонтоһо Византия империяһы мәҙәниәте сиктәрендә формалаша. Ул меңәр йыл дауамында, 1453 йылда Ғосман империяһы ҡыҫымы аҫтында ҡолатылғанға тиклем, төп мәҙәни үҙәк булып ҡала. Ғосман имерияһы хакимлығы ососронда ғосман милләттәре системаһы була, ул православие динен тотҡан гректарға үҙ традицияларын 4 быуат дауамында һаҡлап ҡалырға ярҙам итә һәм заманса грек үҙ-аңы формалашыуҙа мөһим роль уйнаған дин нигеҙендә уларҙың берҙәмлегенә булышлыҡ итә.
Яңы Греция осоро
Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡто Греция 1830 йылда, 1821—1829 йылдарҙағы милли-азатлыҡ һуғыштан һуң, ала. Бойондороҡһоҙ Грецияның беренсе президенты Иоанн Каподистрия була, әммә тиҙҙән Грецияла монархия урынлаштырыла һәм тәхеткә Виттельсбах династияһынан бәлиғ булмаған Оттон Баварский саҡырыла. 1843 йылдың 3 сентябрендәге ихтилалда король Оттондан Конституцияны ҡабул итеүҙе һәм Милли йыйылышты булдырыуҙы талап итәләр. 1863 йылда Оттон ҡолатыла, ә грек тәхетенә Дания принцы Вильгельм саҡырыла. 1877 йылда ул осорҙағы грек сәйәсәтенең иң сағыу фигураларҙың береһе Харилаос Трикупис башланғысы буйынса король, ышанмауҙы белдергән вотум аша, Милли йыйылышҡа йоғонто яһау мөмкинлегенән мәхрүм ителә. 1912—1913 йылдарҙағы Балкан һуғыштарынан һуң Греция үҙ территорияһын байтаҡҡа ҙурайта. Артабанғы йылдарҙа король Константин I һәм премьер-министр Элефтериос Венизелос араһындағы сәйәси көрәшарҡаһында Беренсе донъя һуғышы алдынан грек йәмғиәтен тарҡата. Һуғыш тамамланғас, Греция Төркиә менән һуғышҡа инә, ул ваҡытта Төркиәне Мостафа Кемал Ататөрк етәкләй. Әлеге һуғыш Греция территорияһының бер өлөшөн юғалтыуға алып килә, шулай уҡ 1923 йылдың 24 июлендәге Лозанна килешеүе сиктәрендә ҡаралған ике ил араһында халыҡтар менән алмашыныу үткәрелә.
1940 йылдың 28 октябрендә фашистик Италия Грецияға үҙенең хәрби көстәрен урынлаштырыу өсөн плацдарм биреүҙе талап итә. Премьер-министр Иоаннис Метаксас ҡәтғи рәүештә баш тарта. 1944 йылдa ил территорияһынан немец ғәскәрҙәре сығарылыуға ҡарамаҫтан, совет армияһының Югославия йүнәлешендәге һөжүме барышында 1942 йылдың 28 октябрендә Италия һәм Германия күсәре илдәре ултиматумына яуап итеп Греция «Юҡ» байрамы ойоштора (Όχι грек теленән  — «юҡ»). 1946 йылғы Граждандар һуғышы ваҡытында Греция Коммунистик партияһы тулыһынса еңелә. 1949 йылда Грецияла монархия тергеҙелә, 1967 йылдың 21 апрелендә «ҡара полковниктар» хәрби түңкәрелеше барышында бөтөрөлә, түңкәрелешкә Америка Ҡушма Штаттары теләктәшлек күрһәтә. 1975 йылда хәрби хунта һөҙөмтәһендә яңы Конституция ҡабул ителә. Илгә Париждан элекке премьер-министр Константинос Караманлис әйләнеп ҡайта, ә бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәһендә монархия бөтөрөлә һәм Греция парламент республикаһы тип иғлан ителә. Караманлистың Яңы демократияһына ҡаршы ҡуйыу өсөн Андреас Папандреу бөтә грек социалистик хәрәкәтен (ПАСОК) ойоштора; был партиялар хәҙерге көндә лә ил сиктәрендә иң абруйлыларҙан һанала.
1980 йылда Греция ҡабаттан НАТО хәрби союзына ҡушыла (1974 йылда ул төньяҡ Кипр оккупацияһына ҡаршы протест йөҙөнән унан сыға. 1981 йылдың 1 ғинуарында Греция Евросоюз ағзаһы булып китә. 2008 йылдың декабрендә Афинала массауи тәртипһеҙлектәр тоҡана, улар тиҙ арала бөтә Европаға тарала. Тәртипһеҙлектәргә ошо уҡ йылда башланған Бөтә донъя иҡтисад көрсөгө менән ҡатмарлашҡан иҡтисади хәл менән ҡәнәғәтһеҙлек алып килә. Күмәк протест акциялары йәйелеүенә Афина полицияһы патрульныйы тарафынан 15-йәшлек үҫмерҙең үлтерелеүе сәбәп була, акциялар йыш ҡына погромдарға һәм тәртипһеҙлектәргә әүерелә . 2010 йылдың яҙынан туҡтауһыҙ тиерлек дөйөм милли забастовкалар, тәртипһеҙлектәр һәм терактар хөкүмәт өсөн ҙур һынау булып тора. 2015 йылдың 25 ғинуарында сиратттан тыш парламент һайлауҙары үткәрелә. Радикаль һулдар коалицияһы (СИРИЗА) еңеү яулай, уның өсөн һайлаусыларҙың 36,34 % тауыш бирә. Парламенттағы 300 урындан Радикаль һулдар коалицияһы (СИРИЗА) 149 урынды ала.
2020 йылда Греция президенты итеп Катерина Сакелларопулу һайлана. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге президент була.
Сәйәсәт
Греция 52 административ берәмектән — өлкәләрҙән (ном) торған унитар дәүләт. 1983 йылда, халыҡтың туранан-тура һайлау юлы менән һайланған советтар урындағы әһәмиәткәле мәсьәләләр менән идара итә, тип билдәләнә. Ғәмәлдәге Конституция 1975 йылдың 11 июнендә көсөнә ингән. Грецияла дәүләт менән идараһы формаһы буйынса — парламент республикаһы. Сәйәси режим — демократия. Закондар сығарыу власы 4 йылға дөйөм туранан-тура һайлауҙар юлы менән һайланған парламентҡа, бер палаталы вәкиллекле органға ҡарай. Уның составына 200-ҙән кәм булмаған һәм 300-ҙән күберәк булмаған кеше инергә тейеш. Палата йылына бер тапҡыр 5 айҙан да кәм булмаған сираттағы сессияға йыйына. Һәр сессия башында ул закон проекттарын һәм закондар сығарыу тәҡдимдәрен әҙерләү һәм өйрәнеү маҡсатында парламент комиссиялары ағзаларын йыя. Закондар сығарыу эшмәкәрлеге, ҡағиҙә булараҡ, пленар ултырыштар барышында тормошҡа ашырыла. Әммә закон проекттарының бер өлөшө ҡарала һәм 2-нән артыҡ булмаған секцияларҙа ҡабул ителә. Конституция закон проекттарының ниндәй мәсьәләләр буйынса пленар ултырышта ҡабул ителеүе мөмкин булыуын, ә секцияларға ниндәй үҙгәрештәр индерелеүен билдәләй. Парламенттың ҡабул ителгән закон проекттары президент тарафынан хупланырға тейеш, ә президент ветоһы депутаттарҙың абсолют дөйөм һанынан күпселек тауыш менән кире ҡағыла ала, йәғни яраҡһыҙ тип табыла.
В марте 1986 йылдың мартында Президентты бер нисә мөһим вәкәләттәренән, шул иҫәптән премьер-министрҙы вазифаһынан бушатыу хоҡуғынан, мәхрүм итеү буйынса төҙәтмәләр индерелә. Хөкүмәттең бер-бер артлы ике отставкаһы сәйәси тотороҡлоҡҡа килтермәгән осраҡта ғына президент парламентты тарҡата ала. Референдум иғлан итеүҙә уның хоҡуғы сикәлән, ә ғәҙәттән тыш хәлде иғлан итеү хоҡуғы парламентҡа тапшырыла.
Башҡарма власть Греция хөкүмәте тарафынан башҡарыла, ул премьер-министрҙан һәм министрҙарҙан тора (улар араһынан бер йәки бер нисә министр вице-премьер тарафынан тәғәйенләнә ала). Хөкүмәтте парламентта күпселек тауыш алған партия булдыра. Әлеге партияның лидеры премьер-министр итеп тәғәйенләнә. Ант килтергәндән һуң 15 көн үтеүгә хөкүмәт парламент алдында ышаныс тураһында мәсьәлә күтәрергә тейеш.
Депутаттар палатаһы хөкүмәткә йәки уның берәй ағзаһына ҡарата «ышанысын кире алырға» хоҡуҡлы. Шелтә биреү (порицание) резолюцияһы Палата тарафынан алдағы резолюцияны кире ҡаҡҡандан һуң 6 ай үткәс кенә индерелә. Шелтә биреү резолюцияһына депутаттарҙың кәмендә 1/6 өлөшө ҡул ҡуйырға тейеш.