cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байниха
Байниха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбйәлил (исем)
Әбйәлил — башҡорт ир-ат исеме.
Фамилияла
Әбйәлилов Талип Салауат улы (Абжалилов Талип Салаватович) (1902- ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы составындағы 76 миллиметрлы батареяның ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Әбйәлилов Шәриф Ғәзиз улы (1939), хужалыҡ эшмәкәре. 1982—2002 йылдарҙа «Башвтормет» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы (1997) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1999) металлургы. Сығышы менән Баймаҡ ҡалаһынан.
Әбйәлилова Мөкәрәмә Ғәзиз ҡыҙы (1925 йыл) — китапханасы, 1953—1955 йылдарҙа — Сибай ҡасаба Советы рәйесе. Юғары партия мәктәбендә уҡый. Йылайыр КПСС район комитеты секретары, Сибай ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире була. БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән.
Ауылдар
Әбйәлил — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Таштимер ауыл Советына ҡарай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әбйәлил районы (Абзелиловский район) — Башҡортостанда Урал аръяғының урта өлөшөн биләй. Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған. Майҙаны 4289 км². Район үҙәге — Асҡар ауылы.
«Әбйәлил» — Шәкир Бикҡолов һүҙҙәренә Рафиҡ Сәлмәнов яҙған йыр.
«Әбйәлил» — Башҡорт халыҡ әкиәте.
Гильом де Рубрук
Гильом де Рубрук (de Rubrouck Guillaume; яҡынса 1220 — 1293. тирәһе) — фламанд францискан монахы,  сәйәхәтсе. 1253—1255 йылдарҙа  француз короле Людовик IX ҡушыуы буйынса  монголдарға сәйәхәт ҡыла, уларҙы ул моала тип йөрөтә. «Көнсығыш илдәренә сәйәхәт» китабының авторы. Уның  Урта быуат географик әҙәбиәтенә индергән өлөшөн  Марко Поло өлөшө менән сағыштырырға була. Николай Заболоцкийҙың  «Рубрук Монголияла» поэмаһының төп геройы.
Сәйәхәте
Гильом де Рубрук Людовик Французскийҙы уңышһыҙ тамамланған Етенсе тәре походында оҙатып бара. Әсирлектән аҡса түләп ҡотҡарылғас, Людовик тағы дүрт йыл Изге ерҙә ҡала. 1251 йылда Цезареела ул миссияһы һөҙөмтәһеҙ тамамланған  Андре де Лонжюмоны ҡабул итә. Әммә Людовик  монголдар менән хеҙмәттәшлекте яйға һалыуҙа өмөтөн өҙмәй. 1252 йылда француз короле  Рубрукҡа көньяҡ далаларына, Батый хан  станына барырға ҡуша. Лонжомо илселегенең уңышһыҙлыҡтарын хәтерләп, Людовик Рубрукҡа сәфәренең дипломатик характерын йәшерергә һәм миссионер сифатында сәйәхәт итергә кәңәш итә.
1252 йылдың яҙында Рубрук һәм уның юлдаштары Төньяҡ Фәләстиндәге порттан, Акка ҡалаһынан Константинополгә юллана, унда киләһе йылдың яҙына тиклем тотҡарлана. 1253 йылдың 7 майында, император Балдуин Икенсенән  рекомендациялы хаттар алып, улар Константинополдән сығып китә. Ҡара диңгеҙ аша сығып һәм Солдайя (Судак) портында төшөп, монахтар Тартарияла дүрт үгеҙгә егелгән ябыҡ арба һатып ала һәм Батыйҙың ставкаһы булған Волганың (Этилия) түбәнге ағымына юллана. Азов диңгеҙенең төньяҡ ярына еткәс, сәйәхәтселәр көнсығышҡа юнәлә.
Ике айлыҡ сәйәхәтенән һуң Рубрук Волга ярында урынлашҡан Сартаҡ хандың лагерына килә. Рубрук һәм уның юлдаштары Сартаҡҡа уларҙың килеүе тураһында хәбәр итергә һорай, һәм ул сит ил кешеләрен ҡабул итергә риза була. Сиркәү кейемдәрен кейеп, мендәргә Библия, зәбур, доға китабы, тәре  һәм кадилоны һалып, доғаларҙы йырлап улар Сартаҡтың сатырына инә. Сартаҡ ҡыҙыҡһынып монахтарға һәм уларҙың кейемдәренә ҡарай, әммә үҙенең атаһы Батый ханға барырға тәҡдим итеп, улар менән һөйләшеүҙәр башламай. Ләкин Батый ҙа француз короле илселәре менән һөйләшеүҙәр башларға  теләмәй, Сартаҡ ставкаһында Рубруктың юлдашы Госсет етәкселегендә бер өлөш монахтарҙы ҡалдыра, ә Рубруктың үҙен Ҡараҡоромға бөйөк хан Мүнкәгә сығарып ебәрә.
8 августа Рубрук Этилияны, дүрт бөйөк йылғаның өсөнсөһөн (йәғни Волганы ) үтә (уларҙы  үҙенең һүрәтләүҙәрендә атап китә). Яҡынса көнсығышҡа  34 көн юлын дауам итеп, Урал йылғаһын аша сыҡҡандан һуң, ул Һырдаръя йылғаһы бассейнына килә, унан көньяҡ-көнсығышҡа борола. Ете көн дауамында Рубрук Алатауҙың төньяҡ-көнбайыш армыттары буйлап тау юлы менән бара.
8 ноябрҙә ул Талас йылғаһының  үҙәненә һәм Кенчат ҡалаһына етә, ә икенсе көндә тауҙарға яҡын булған икенсе ауылға бара. Был хаҡта Рубрук былай тип яҙа : Мин тауҙар тураһында һораштым һәм уларҙың Кавказ тауҙарының дауамы икәнлеген белдем, улар Каспий диңгеҙенең ике яғында көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылған,  Шунда мин Этилия ҡойған әйтеп үтелгән диңгеҙҙе үтеп киткәнебеҙҙе белдем
Бынан һуң Рубрук һәм уның юлдаштары тауҙарҙы үтеп  тигеҙлектән бара, уң яҡта бейек тауҙар була, ә һул яҡта  — күл йәки диңгеҙ; уларҙы урап үтеү өсөн 15 көн  кәрәк. Был Балхаш күле. Артабан Рубрук Алакүл күле эргәһенән китә һәм Монголия аша бөйөк хандың һарайына бара, унда ул  26 декабрҙә килеп етә. Шунан һуң, бер аҙ тотҡарланғас, Рубрук бөтә һарай менән бергә баш ҡала Ҡараҡоромға күсә.
Ҡараҡором
Был ҡала, Рубрук һүҙҙәре буйынса, һәр дүрт яғында ҡапҡалы, тупраҡ диуарҙар  менән уратылған. Бөйөк хан Мүнкәнең  һарайы, ике мосолман мәсете һәм бер сиркәү ғибәҙәтханаһы ҡаланың төп биналарын тәшкил итә. Бөйөк хан был ваҡытта баш ҡалала булмай, шуға күрә Рубрук үҙенең юлдаштары  менән бергә илдең төньяҡ өлөшөндә булған уның  резиденцияһына барарға  тейеш. Икенсе көндә  хан һарайына уларҙы таныштырыу тантанаһы үтә. Франциск монахтары  ҡағиҙәләре буйынса, улар ялан аяҡ бара, өҫтәүенә, үҙенең аяҡ бармаҡтарын өшөтә, сөнки ныҡ  һыуыҡ була. Татарҙар монахтарҙы Мүнкәгә индергән саҡта, улар үҙҙәренең алдында диванда ятҡан кәкес танаулы урта буйлы кешене күрә; ул тюлень тиреһе кеүек ялтыр  тире кейемдә була. Мүнкәнең тирә-яғында ҡолғаларҙа ыласындар һәм башҡа ҡоштар ултыра. Француз короле илселәренә төрлө эсемлектәр тәҡдим ителә: арак, ҡымыҙ һәм бал. Әммә илселәр эсеүҙән тыйыла; ә хан үҙе тиҙҙән иҫереп китә, һәм  ҡабул итеү  туҡтарға тейеш була. Рубрук Мүнкә - хандың һарайында бер нисә аҙна үткәрә, унда ул күп немец һәм француз әсирҙәрен осрата, уларҙы ҡоралдар һәм өй кәрәк-яраҡтары эшләргә мәжбүр итәләр.
Бөйөк ханда  бер нисә аудиенциянан һуң Рубрук Ҡараҡоромға ҡайтырға  һәм унда ҡышты үткәреүгә рөхсәт ала. Ҡараҡоромда булған сағында Рубрук ҡытайлылар тураһында, уларҙың ғөрөф-ҡәҙәттәре, йолалары, яҙыуҙары тураһында   ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр йыя. Монгол баш ҡалаһы, бөйөк хандың һарайынан тыш, уға тәьҫир итмәй. Монахты башҡа нәмә таң ҡалдыра — мәжүси һәм будда ғибәҙәтханаларынан тыш, ике мәсеттең һәм бер христиан (несториан) сиркәүенең булыуы — урта быуат католиктары өсөн аңлашылмаған монголдарҙың  дин иреген таныу дәлиле. Мүнкә илсегә Франция короленә хат тапшыра. Был хатта ул үҙен донъя хакимы тип атай һәм, әгәр  уның менән тыныс йәшәргә теләһәләр,  француздарҙан тоғролоҡҡа ант талап итә.
Рубруктың юлдашы, монах-италиялы Кремонанан Бартоломео, урындағы христиандар сиркәүе ҡарамағында ҡала. Рубрук 1254 йылдың 6 июнендә монгол баш ҡалаһын ҡалдыра һәм шул уҡ юл менән кирегә китә,  Волга тамағына яҡын урынлашҡан Әстрәхән ҡалаһына етеп, был юлы көньяҡҡа юнәлә һәм Дербент, Нахичевань, Эрзерум һәм Кесе Азия аша Урта диңгеҙ буйы ярындағы Акка портына етә.
1255 йылдың 16 июнендә  Рубрук Кипрҙағы Фамагустаға килә, ә  август айында үҙенең монастырына  ҡайта.
«Көнсығыш илдәренә сәйәхәт»
Ҡараҡоромдағы миссияһы мөһим географик мәғлүмәттәр килтерә. Каспий диңгеҙе тураһында Рубрук былай тип яҙа: Лонжомо шәхсән уның ике яғын да, көньяҡ һәм көнсығыш яғын ситләтеп үтә, ә мин һәм башҡалар уның нәҡ төньяҡ  [һәм] ... көнбайыш яғын.
Рубрук хикәйәһендә үҙе күргән илдәрҙән тыш шулай уҡ үҙе күргәндән тыш башҡа халыҡтарҙың барлығы тураһында буталсыҡ күрһәтмәләр бар. Хан һарайынан ситтә йәшәгән кешеләрҙе һүрәтләп, Рубрук, «артабан бөйөк Катайя (Ҡытай) урынлашҡан, уның кешеләре, мин уйлайым, борон сера (seres) тип аталған, сөнки  латин теле буйынса serici тип аталған» иң яҡшы ебәк туҡыма уларҙан килә. Рубрук беренселәрҙән булып Катайя (Ҡытай) һәм Серес  бер бөтөндөң ике өлөшө була, тигән фекер әйтә.
Рубрук европа әҙәбиәтендә беренсе булып Үҙәк Азияның төп һыҙаттарының береһен күрһәтә  — Үҙәк-азия ҡалҡыулығының булыуын. Был һығымтаны юлында осраған азия йылғаларының ағымы юнәлешен күҙәтеүе йәһәтенән яһай. Тап ул европалыларҙан беренсе булып «Ом мани падме хум» мантраһын телгә ала».
Рубрук шулай уҡ, дөйөм һыҙаттарҙа, һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, Үҙәк һәм Көнсығыш Азияның  ҡайһы бер илдәрен һүрәтләй. Катай (Төньяҡ Ҡытай)  көнсығышта океанға сиктәш ята, тип яҙа. Ул манжур, корейҙар һәм Төньяҡ Азияның башҡа халыҡтары тураһында (ярлы, ҡайһы берҙә бик үк дөрөҫ булмаған)  мәғлүмәттәр йыя.
Дондың түбәнге ағымынан эре тоҙ  менән сауҙа итеү тураһында Рубрук ҡыҙыҡлы нескәлектәр хәбәр итә: Был өлкәнең төньяғында бик күп ҙур күлдәр бар, ярҙарында тоҙло шишмәләр күп, һыу күлгә эләгеү менән, боҙ һымаҡ ҡаты тоҙ барлыҡҡа килә. ошо тоҙло тупраҡтарҙан Батый менән Сартаҡ ҙур килем ала, сөнки бөтә Тартариянан бында тоҙ артынан киләләр, һәм һәр бер тейәлгән арбанан ике киҫәк мамыҡ ҡағыҙ бирәләр... Диңгеҙ буйлап тоҙға шулай уҡ күп караптар килә, улар ҙа йөгө буйынса пошлина түләй.
Сәйәхәт һөҙөмтәһе
Дипломатик йәһәттән Рубруктың сәйәхәте француз короленә бер файҙа ла килтермәй, сөнки хеҙмәттәшлек нигеҙе сифатында бөйөк ханға формаль буйһоноу талап ителә. Хан Хулагу, Мүнкәнең ағаһы, көнбайыш христиан донъяһынан ирекле рәүештә Яҡын Көнсығышҡа походын етәкләй (хан Хулагуның тәре походы). Әммә был сәйәхәт Үҙәк Азия тураһында белемдәрҙе шаҡтай киңәйтә, улар тураһында  Рубрук бик яҡшы мәғлүмәттәр ҡалдыра. Латин телендә төҙөлгән әҫәре тәүге тапҡыр 1589 йылда нәшер ителә. Рубруктың хеҙмәте замандаштары һәм вариҫтары тарафынан юғары баһалана. XIX быуат аҙағында  күренекле немец географы О. Пешель уны «Урта быуаттың бөйөк географик шедевры» тип атай. Рубрук Ҡытай, ҡырғыҙҙар (хакастар), тувалылар һәм башҡа халыҡтар тураһында  ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр ҡалдыра.
Кинерма
Кинерма (Kinnermy — Карелия Республикаһы Пряжинский милли районының Ведлозерский ауыл биләмәһендәге боронғо карел ауылы, тарихтың комплекслы ҡомартҡыһы . Карел-ливвиктарҙың йәшәү үҙәге.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ауыл урынлашҡан районда XVI быуаттан уҡ йәшәгәндәр
Ауыл беренсе тапҡыр 1496 йылда «Обонежская пятинаның яҙма китабында» телгә алына.
Ауылда XVIII быуатта һәм  XIX быуат башында төҙөлгән йорттар, шулай уҡ XVIII быуатта төҙөлгән Смоленская Божья Матерь сиркәүе  урынлашҡан. Әлеге ваҡытта йорттар Карелия Республикаһының мәҙәни мираҫ объекттары булараҡ һаҡлауға алынған.
2000 йылда ауылға ярҙам итеү өсөн Карелияла Республикаһы карел мәҙәни мираҫына ярҙам итеү өсөн Ижтиағи фонд ойошторола.
2001 йылда Kinnermäen ystävät (Кинерма дуҫтары) йәмәғәт ойошмаһы ойошторола.
2016 йылда ауыл Рәсәйҙең  иң матур ауылдары  ассоциацияһына ҡабул ителә. Конкурста еңеү һөҙөмтәһендә кескенә ауыл өсөн ҙур туристар ағымы барлыҡҡа килә, улар менән  алты кеше генә эш итә алмай: берҙән-бер ҡунаҡхана хужабикәһе журналистарға  «кешеләр үпкәләп китмәһен өсөн беҙ был аҡсаға сифатлы хеҙмәтләндерергә теләйбеҙ. Әммә йылына 4 мең турист! Был физик яҡтан мөмкин түгел. Миндә ярты йыл алдан яҙылыу» тип хәбәр итә.
Кинермала "Кинермала тормош" күргәҙмәһе эшләй.
Ауыл ҡоролмалары араһында түбәндәге объекттар архитектура ҡомартҡыһы тип таныла:
Замбези
Замбе́зи — оҙонлоғо буйынса Африкала дүртенсе йылға.
География
Йылға бассейны майҙаны — 1 570 000 км², оҙонлоғо — 2574 км. Инеше Замбияла урынлашҡан, артабан Ангола, Намибия, Ботсвана, Замбия, Зимбабве илдәренең сик буйы аша үтеп Мозамбикта аға һәм бында Һинд океанына ҡоя.
Замбези йылғаһының иң әһәмиәтле иҫтәлекле урыны — Виктория шарлауығы.
Шарлауыҡтар: Чавума (Замбия һәм Ангола сигендә) һәм Нгамбве (көнбайыш Замбияла). Замбези аша биш күпер бар, улар артабанғы ҡалаларҙа урынлашҡан: Чинвинги, Катима-Мулило, Виктория-Фолс, Чирунду һәм Тете.
Йылғала 2 ҙур гидроэлектростанция — Кариба ГЭС-сы (ул Замбия һәм Зимбабве илдәрен электроэнергия менән тәьмин итә) һәм Кабора-Басса ГЭС-ы (ул Мозамбик, КАР һәм Зимбабве илдәрен электроэнергия менән тәьмин итә) төҙөлгән. Шулай уҡ Ливингстон ҡалаһында бәләкәй ГЭС бар.
Искәндәриә маяғы
Искәндәриә мая́ғы  (Фа́рос мағы ) — Беҙҙең эраға тиклем III быуатта Фарос утрауында, Египет ҡалаһы Искәндәриә эргәһендәге Фарос утрауында ҡуйылған. Донъяның ете мөғжизәһенең береһе.
Сенокоска
Сенокоска — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Искәндәриә маяғы
Тарихы
Порт урынлашҡан бухтаға инеү хәүефле булған. Бигерәк тә, төндә. Сөнки, инә торған юлда  риф тауҙары тауҙары ятҡан. Маяҡ караптарға имен-аман бухтаға инергә ярҙам итергә тейеш булған. Төндә факелдың һыуға төшкән шаңдағы,  ә көндөҙ төтөн  бағанаһы караптарға юҫыҡланырға  ярҙам иткән.
Сенокоска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Искәндәриә маяғы
Тарихы
Маяҡ мең йылға яҡын хеҙмәт иткән. Тик 796 йылда ер тетрәү һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күргән. Аҙаҡ Египетҡа килгән ғәрәптәр ғәрәптәр тергеҙеп маташҡандар. XIV быуатта маяҡтың бейеклеге 30 м тирәһе булған. XV быуат аҙағында  солтан Кайт-Бей маяк урынында  ҡәлғә төҙөткән. Ул ҡәлғә әле лә тора.
Фарос маяғы  өс мәрмәр  башнянан торған. Нигеҙе ҙур-ҙур ауыр таш  плитәләрҙән (блок)  һалынған. Башняның аҫҡы өлөше дүрт мөйөшлө булған. Бүлмәләрендә эшселәр һәм һалдаттар йәшәгән. Урта өлөшөн бәләкәйерәк итеп,  һигеҙ ҡырлы   итеп эшләгәндәр. Уның эсендәге өйрөлтөп һалынған пандус аша  башняның өҫкө, цилиндр формаһындағы өлөшөнә, факел торған урынға  күтәрелгәндәр.
Яҡтылыҡты йүнәлтеүсе
Маяктың дөйөм бейеклеге — 120—135 метр булған. Факелдың яҡтылығы 51 км-ҙан  (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса  83 км-ҙан )  күренеп торған.
Аҫҡы өлөшө - 60 метр бейеклегендәге  һәм   һәр яғы 30.5 м оҙонлоғондағы, призма  формаһындағы  квадрат нигеҙле  башня. Эсендә һәр төрлө кәрәк-яраҡ һаҡланған.
Мөйөштәре Тритон һындары менән  биҙәлгән яҫы түшәме,  өҫтәге  һигеҙ ҡырлы башня  өсөн  нигеҙ булып торған. Был 40 м бейеклектәге   башня  аҡ мәрмәр менән  көпләнгән.
Маяктың өҫкө (өсөнсө) ҡатын  цилиндр рәүеше биреп,  8  бағана ( колонна) ултыртып эшләгәндәр. Улар  өҫтөндә диңгеҙҙәр батшаһы Посейдондың,   (йәки, Зевстың)  8 метрлы  бронза  һынын тотоп торған көмбәҙ  ултыра.
Факел көнөн-төнөн янып торһон өсөн  бик күп яғыулыҡ кәрәк булған. Утынды мулдар егеп, арбаларҙа  пандус аша ташып торғандар. Факелдың артҡы яғында  бронза  көҙгөләр  торған. Улар яҡтылыҡты,  диңгеҙ яғына   сағылдырып торғандар. Маяктың тағын бер тәғәйеләнеше- дошмандан һаҡлаусы ҡәлғә лә булып торған. Искәндәриә маяғы ярҙамында боронғо ғалимдар иң беренсе башлап  ерҙең радиусын үлсәгәндәр тигән  фараз да бар (2008 йылда әйтелә).
Маяҡтың юҡҡа сығыуы
XII быуатта бухта һайыға. Караптар инеү ҡыйынлаша. Маяҡ ҡулланыштан төшөп ҡала. Көҙгө   булып хеҙмәт итеүсе баҡыр   пластинкаларҙы, моғайын,  аҡса  өсөн иретеп алғандарҙыр.
Тикшеренеү эштәре
1968 йылда ЮНЕСКО тарафынан  маяҡтың ҡалдыҡтарын тикшереү ойошторола. Был эште күренекле археолог, һыу төптәрен тикшереүсе   Хонор Фрост  алып бара :  1997 йылда был Франция хөкүмәте  экспедиция өсөн  Хонор Фростты  « Египеттә  һыу аҫты археологияһына  индергән яңылыҡтар  хөрмәтенә » миҙалы менән бүләкләй.
2015 йылда Египет етәкселеге  маяҡты яңынан төҙөргә тигән  тәҡдимгә ыңғай яуап бирә. Маяҡты Фарос утрауында, элекке ултырған еренә яҡын төҙөйәсәктәр
Маяҡ “иҫән” саҡта төшөрөлгән бер һүрәте  лә юҡ. Реконструкторҙар бары ғәрәп яҙмаларында ҡалған мәғлүмәттәргә генә таянып күҙ алдына килтерәләр. Маяҡ эшләү өсөн өлгө итеп  Египет  ҡалаһы Абусирҙа  табылған табут өҫтөндәге  башняны алыуҙары мөмкин. Уның ҡуйылған ваҡыты Искәндәриә маяғыныҡы менән тап килә. Ҡайһы бер тарихсылар Абусир башняһы Искәндәриә маяғының кесерәйтеп эшләнгән күсермәһе тип һанай.
Барагашонок
Барагашонок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барагаш йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чеша
Чёша (Падра) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ухтомка (йылға)
Ухтомка (Ухтома) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баннов Геннадий Ефимович
Баннов Геннадий Ефимович (28 декабрь 1928 йыл — 16 апрель 2017 йыл) — яҙыусы, спортсы, республикала боксҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының профессиональ‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1989). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1973).
Биографияһы
1953 йылдан Геннадий Баннов Өфөлә йәшәй. Башта Хеҙмәт резервтары системаһында, шунан йылғасылар, аҙаҡтан полиграфистарҙың һөнәрселек училищеләрендә эшләй, 26-сы урта мәктәптә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. 1962 йылдан 1989 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы 118-се урта һөнәрселек техник училищеһында директор була. Ситтән тороп уҡытыусылар институтын һәм Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
Мәғариф һәм һөнәри белем биреү өлкәһендәге күп йыллыҡ фиҙакәр хеҙмәте өсөн «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һөнәри белем биреү уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған, К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнгән.
Әҙип 2017 йылдың 16 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Геннадий Баннов йәш сағынан спортҡа ныҡлап ылыға. Башҡортостан Республикаһы Бокс федерацияһының рәсми сайтындағы мәғлүмәттә «Бөйөк Ватан һуғышынан һуң үткәрелгән БАССР-ҙың беренсе чемпионатында ҙур уңышҡа өлгәшеүселәр» араһында уның да исеме бар. Артабан да төп эше менән бер рәттән бокс менән әүҙем шөғөлләнә, Сахалин өлкәһенең һәм Башҡортостандың чемпионы була. Cпорттың был төрөн таратыуҙа, пропагандалауҙа һәм артабан үҫтереүҙә турана-тура ҡатнаша, шуға ла хаҡлы рәүештә республикала боксҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып һанала.
Әҙәби ижады
Әҙиптең «Под сенью черемухи» исемле рус телендәге беренсе хикәйәләр йыйынтығы Башҡортостан китап нәшриәтендә 1970 йылда донъя күрә. «Ребята из девятнадцатой» тип аталған повесы 1973 йылда баҫыла, һәм автор уның өсөн Башҡортостан комсомолы премияһын ала.
1974 йылда Геннадий Баннов СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
1980 йылда Өфөлә сыҡҡан «Звезды на росстани» повесы тағы бер әҫәре менән бергә 1985 йылда Мәскәүҙең «Современник» нәшриәтендә яңынан нәшер ителә һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының, СССР Яҙыусылар союзының һәм СССР-ҙың Нәшриәт, полиграфия һәм китап сауҙаһы буйынса дәүләт комитетының берлектәге Бөтә союз премияһына лайыҡ була.
1996 йылда әҙиптең «Виктория» романын «Китап» нәшриәте донъяға сығарҙы.
Китаптары
рус телендә:
Ләйсән
Ләйсән — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Ләйсән исеменең этимологияһы.
Ләйсән (башҡорт теленән). Йәйсән — ҡояшлы ямғыр мәғәнәһәндәге һүҙҙең үҙгәргән формаһы.
Ләйсән (фарсы теленән) 1. Нисан (апрель) һүҙенең үҙгәртелгән варианты 2. Апрель ямғыры; яҙ көнө тыуған
Шәрипов Әмир Усман улы
Шәрипов Әмир Усман улы (3 февраль 1933 йыл) — ғалим-тау инженеры, 1991—2003 йылдарҙа Көнбайыш Себер тәрән разведка быраулау технологияһы ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструктор институты директоры. Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы (1993), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе (1996). Рәсәй Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Биографияһы
Әмир Усман улы Шәрипов 1933 йылдың 3 февралендә БАССР-ҙың Миәкә районы (хәҙерге Әлшәй районы) Иҫке Аҡҡулай ауылында тыуған.
1956 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. 1956-1960 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһе (Бөрө) «Башвосткнефтеразведка» тресының Күлтөбә разведка яһап быраулау конторында быраулаусы, производство бүлексәһенең өлкән инженеры. 1961-1964 йылдарҙа Һиндостанда совет белгестәре төркөмөндә быраулау буйынса инженер булып эшләй. Артабан 1964-1983 йылдарҙа Өфө ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙер Нефть сәнәғәте институты) хеҙмәт юлын дауам итә. 1983-1990 йылдарҙа институт директорының урынбаҫары вазифаһын биләй. 1991 йылдан алып «ЗапСиббурНИПИ» (Төмән) институты директоры. Ә. У. Шәрипов Башҡортостанда тәрән һәм айырата тәрән скважиналарҙы быраулауҙа яңы техника һәм технологияларҙы уйлап табып эшләүгә ҙур өлөш индерә. Шәрипов тәрән нефть сығарыу һәм разведкалау скважиналарына полимерлы иҙелмәләрҙең яңы системаларын ҡулланыуҙы индерә. Уның был эштәре ҙур иҡтисади файҙа килтерә. «Башнефть» һәм «Главтюменьгеология» производство берекмәләре өсөн быраулау һәм скважиналарҙы тултырыу өлкәһен үҫтереү фәнни-техник программаһының авторы.
Швабхаузен (Тюрингия)
Швабхаузен (Тюрингия) (Schwabhausen (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 721 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Молодельня
Молодельня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының һул ярына тамағынан 293 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Можайск һыуһаҡлағысынан Звенигород ҡалаһына тиклем, Руза (башынан Руза һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Озерна (башынан Озернинск һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ташлыкүл (Мәләүез районы)
Ташлыкүл (Ташлыкуль) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 141 кеше. Почта индексы — 453851, ОКАТО коды — 80241850011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Авашла (утар)
Авашла (Ивашла) — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Преображенский улусындағы утар, административ үҙәге Преображенск заводы, Преображенск, Преображенское  — элекке (1925 йылға тиклем) Йылайыр улусы Йылайыр ауылының  элекке исеме  (Йылайыр кантоны) (хәҙер — Рәсәй, Башҡортостандың  Йылайыр районы). 1925 йылда хужалыҡтар һаны — 25. Улус башҡарма комитетына тиклем алыҫлыҡ — 52 саҡрым. Оло Ыҡ йылғаһына бер-нисә йылға тоташҡан урынында урманлы тау ерҙә урынлашҡан. Хәҙер был утар юҡ. Ауылдың башҡорт атамаһы утарҙа йәшәүселәр тарафынан Ивашлаға үҙгәртелгән. Күпселек милләт — урыҫтар (казак ). Преображенскҡа нигеҙ һалған кеүек был ауылға ла казактар нигеҙ һала. Шағир һәм публицист Сорокин Валентин Васильевич былай тип һөйләй: «...минең райондың үҙәге Преображенск тип аталған. Был Прелбраженское ауылы  иҫ киткес. Станица булған». Аңлатыу өсөн А.К.Белозерцевтың китабында өлөшләтә килтерелгән риүәйәт бар: борон утар Ивашла тип аталған, ул «Ива — шла!» (башҡортса «Тал — бара!») һүҙбәйләнешенән сыҡҡан. 1972 йылда утар кешеһе шағир В.В.Сорокиндың «Ивашла» шиғырында риүәйәт киң  күрһәтелгән. А где же ты, мой хутор Ивашла, И что теперь с тобой, скажи на милость, - Как будто ива шла и не дошла
И над речушкой вдруг остановилась. СССР һәм Рәсәй шағиры һәм публицист Сорокин Валентин Васильевич 1936 йылдың 25 июлендә алыҫ утарҙа күп балалы урмансы ғаиләһендә тыуған. Уның ижадында кесе ватаны  тураһында иҫтәлектәр сағылған. Үҙенең иң билдәле «Крест поэта» китабында Сорокин былай тип яҙа:"Минең Ивашла утарым, борон революцияға тиклемге энциклопедияларҙа Преображенский заводы һәм  Ҡана-Никольский заводы тип аталған ике ҙур ауыл, заводтар араһында урынлаша."
Арена Рига
«Арена Рига» (Arēna Rīga) — универсаль спорт-концерт комплексы. 2006 йылда февраледә «Арена Рига» универсаль спорт-концерт комплексы асылған. «Арена Рига» базаһында «Динамо» Рига һәм «Рига» (Рига) хоккей клубтары. Йыл һайын Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уҙғарыла. Төп аренаның хоккей майҙаны, трибунаһы (10 300 урынлыҡ), спортсмендар һәм тренерҙар өсөн ял бүлмәләре, судьялар өсөн айырым бокс, мед. кабинеты, 2 боҙ ҡойоу машинаһы өсөн гараж, конференц‑залы булған пресс‑үҙәк, аппарат‑студиялы комплекс, ресторан һ.б. бар.
Фафура
Фафура — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юмпаш йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амман
Амман (ғәрәп.عمان) — Иорданияның баш ҡалаһы. Боронғо заманда ул — Раббат-Аммон, эллинистик-рим дәүерендә Филадельфия тип йөрөтөлә. VII—IX быуаттарҙа Ғәрәп Хәлифәтенә инә. 1516 йылдан алып Беренсе  донъя һуғышы тамамланғансы Ғосман империяһы составында була.
Тарих
Беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта Амман (ул саҡта Раббат-Аммон) Аммон батшалығының баш ҡалаһы була. Аҙаҡ был биләмә Боронғо Ассирия дәүләте менән яулана, һуңынан — фарсылар, унан гректар баҫып ала. Мысырҙың хакимы Птолемей II уны Филадельфия тип үҙгәртә. Ҡала беҙҙең эраның 106 йылына тиклем набатей батшалығының бер өлөшө була, унан Рим ҡарамағына күсеп Десятиградҡа ҡушыла.
Беҙҙең эраның 326 йылында империяның төп дине булып христианлыҡ инә һәм Византия дәүере башында Филадельфия епархия урыны була. Ошо осорҙоң бер сиркәүе ҡала ҡәлғәһендә һаҡланып ҡалған.
Ғассанидтар дәүерендә Филадельфияны Амман тип үҙгәртәләр. Ҡала бер нисә ер тетрәүҙән, тәбиғәт әфәттәренән һуң ныҡ емерелә һәм 1887 йылға тиклем уға артыҡ ҙур иғтибар булмай. Оттоман солтан тимер юл төҙөткәндән һуң, бында барыһы ла үҙгәрә башлай. Асман ҡалаһы хажға барыусыларҙың, шулай уҡ сауҙа юлын еңеләйтеп, Дамаск менән Мәҙинә араларын яҡынайта.
География һәм климат
Амман ҡалаһы Үле диңгеҙҙән 35 км төньяҡ-көнсығышҡараҡ, Урта диңгеҙҙән 110 км һәм Иерусалимдан 65 км көнсығышҡараҡ урынлашҡан.
Ҡала Иордания флагында ете ҡырлы йондоҙ итеп һүрәтләнгән ете убала тора.
Аммандың климаты Урта диңгеҙ климатына яҡын булһа ла, унан ныҡ ҡына айырыла. Был уның диңгеҙ кимәленән ныҡ юғары (733 м) урынлашыуына бәйле. Яуым-төшөмдәр тик ҡыш миҙгелендә генә була. Ҡаланы йыш ҡына ҡуйы томандар баҫа.
Иҫтәлекле урындар
Музейҙар
Иҡтисад
Амман мөһим сәнәғәт үҙәге булып тора. Ҡалала аҙыҡ-түлек, цемент, нефть эшкәртеү, текстиль һәм тәмәке сәнәғәте предприятиелары урынлашҡан. Халыҡ-ара аэропорт бар.
Спорт
2009 йылда бында кросс буйынса донъя чемпионаты уҙа.
Дәүләт ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Дәүләт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мол
Аралар
ар, бай, бисер, истәк, ишбулат, казанбай, ҡусҡар, ҡыпсаҡ, кәрий, максәй, мышар, мурашей, мәмәт, нуҡшы, сабир, саҡай, сараш-баш, сирмеш, собханғол, сыбар йыйын, таймас, тараз, тау-баш, тимган, турғай, усай, шабай, эскәре йыйын, әйзүәк, әрәмәс.
ӨДНТУ-ның Салауат филиалы
ӨДНТУ-ның Салауат филиалы — Өфө дәүләт нефть техник университетының Салауат ҡалаһында урынлашҡан филиалы.
Бөгөн филиалда 4 кафедра (ОПНН), (ХТП) , (ОНД), (ЭАПП), хисаплау үҙәге, китапхана бар.
Тарихы
Өфө нефть университеты филиалы 1956 йылда Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтының уҡыу-консультация пункты булараҡ асыла.
1959 йылда Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институты киске факультетының Ишембай ҡалаһындағы киске бүлеге тип үҙгәртелә.
1962 йылда Салауат ҡалаһындағы Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтының киске факультеты Өфө нефть институты составына тапшырыла.
1983 йылда Салауат ҡалаһындағы Өфө нефть институтының киске факультеты Өфө нефть институтының Салауат филиалы итеп үҙгәртелә.
1998 йылда Өфө нефть институтының исемен «Өфө дәүләт нефть техник университеты» итеп үҙгәртеү менән бәйле, Өфө нефть институтының Салауат филиалы «Өфө дәүләт нефть техник университетының Салауат филиалы» тип үҙгәртелә.
Филиалдың беренсе деканы һәм директоры — иҡтисад фәндәре кандидаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы, СССР-ҙың юғары белем биреү алдынғыһы Арыҫланов Әхнәф Гәрәй улы. Институтта С. А. Әхмәтов, А. А. Абакумов, Б. С. Жирнов, М. Н. Рәхимов, Г. И. Иванов, Э. Ю. Хәсәнов докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Институтта ете программа буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре үткәрелә. Координация программаһына ярашлы 17 тема буйынса эш алып барыла.
Филиалдың адресы: Башкортостан, Салауат ҡалаһы, Губкин урамы, 67; тел. +7 (34763) 3-16-20;
Филиал TUV CERT системаһы халыҡ-ара сертификатына эйә. Бындай сертификат булыуы абитуриентҡа, студентҡа һәм эш биреүсе предприятиегә белем биреүҙең юғары сифатын гарантиялай.
Филиалда әҙерлек курстары, компьютер курстары, квалификация күтәреү курстары эшләй
Институтта уҡыу хаҡы — йылына 60 мең һумдан башлап. 2011 йылда институтта «Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы» һөнәре буйынса магистрҙар уҡытыуға уҡыусылар ҡабул итеү иғлан ителә. Уҡыу көндөҙгө бүлектә 2 йыл. Уҡыу тамамлағандан һуң тыңлаусыларға Европа өлгөһөндәге ӨДНТУ «Техника һәм технология магистры» һәм Юғары Милли Нефть һәм Моторҙар Мәктәбенең «Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы магистры» квалификацияһы бирелә.
Институтта студенттар тормошо
Филиалда студенттар өсөн спорт залы, ятаҡта тренажер залы бар. Студенттар араһында футбол, волейбол, баскетбол, өҫтәл теннисы, бадминтон буйынса даими ярыштар үткәрелә.
Филиалда йәмәғәт тормошо үҫешкән — күп егеттәр студенттар клубына йөрөйҙәр. Үҙҙәренең КВН-командаһы — «ӨДНТУ СФ йыйылма командаһы» бар.
Әҙерлек йүнәлештәре
Филиалда юғары профессиональ белем биреү түбәндәге йүнәлештәр буйынса алып барыла:
Институт директорҙары
А. Г. Арыҫланов — 1956 йылдан
Р. Б. Измайлов — 1984 йылдан
Г. И. Евдакимов —, 2011 йылдан
Н. Н. Лунева — 2015 йылдан
Ильдан
Ильдан — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләкән педагогия училищеһы
Дәүләкән педагогия училищеһы  — Башҡортостандың хәҙерге Дәүләкән ҡалаһында 1930-1955 йылдарҙа эшләгән урта махсус уҡыу йорто. Башҡорт АССР-ы Дәүләкән ҡалаһының элекке немец-менониттары балалары өсөн 1904—1908 йылдарҙа төҙөлгән мәктәп бинаһында асыла Училище башланғыс синыфтар уҡытыусылары әҙерләгән.
Тарихы
1920 йылдарҙа педагогия техникумдары Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә — Өфө, Бәләбәй,Бирск ҡалаларында ғына урынлашҡан була. Республика мәктәптәрендә уҡытыусылар етешмәү сәбәпле, Мәсәғүттә, Дәүләкәндә, Йылайырҙа, Мораҡта, Белорецкиҙа, Темәстә педагогия техникумдары асыла. Дәүләкән педагогия училищеһына элек немец балалары уҡыған мәктәп бинаһын бирәләр. Уҙ заманы өсөн бина иң яҡшыларҙан иҫәпләнгән. Бүлмәләре ҙур, яҡты, үҙәкләштерелгән һыу системаһы менән йылытылған. Училищеның үҙенең ятағы була (бөтә студенттарға ла етмәһә лә).Училищела ике бүлек- башҡорт һәм татар бүлектәре булған. Уҡыусылар педагогик практиканы ҡала һәм райондың ауыл мәкәтәптәрендә үтә. Дәүләт ер фонды башҡарма комитеты тарафынан ярҙамсы хужалыҡ ойоштороу өсөн Дим аръяғынан 10 гектар ер бүленә.Студенттар ашхана өсөн йәшелсә, картуф үҫтерелә. Уҡыу йортона ете йыллыҡ мәктәпте тамамлаған башҡорт һәм татар балалары ҡабул ителә. Айына ике тапҡыр кинотеатрға алып баралар, яҡшы уҡыған студенттарға стипендия түләнгән 1940 йылда училище бинаһы Гомель ҡалаһынан күсеп килгән хәрби авиация разведчиктары училищеһы курсанттарына бирелә. Дәүләкән педагогия техникумы өс йыл эсендә дүрт бина алмаштыра. Шунлыҡтан уҡыуҙарҙы өсөнсө сменала алып барырға мәжбүр булалар. Ятаҡ булмай, уҡыусылар фатирҙарҙа йәшәй.
1939 йылда урыҫ бүлеге асыла. Урыҫ бүлегендә 1939—1945 йылдарҙа экстернат булған. 1941—1942 йылдарҙа училище башҡорт, татар, урыҫ мәктәптәре өсөн 73 башланғыс кластар уҡытыусылары, 68 тракторист һәм 95 сандружина хеҙмәткәрҙәре әҙерләп сығара. 1942 йылдың 11 сентябрендә Совет урамында урынлашҡан ике ҡатлы таштан төҙөлгән район башҡарма комитеты бинаһын класс бүлмәләре һәм уҡыусыларға ятаҡ өсөн педагогия техникумына тапшырыла. Һуғыш аҙағына табан педагогия училищеһеның финанс хәле бер аҙ яҡшыра төшә.1943 йылда смета 303,8 мең һум ҡаралған булһа, 1945 йылда 363,7 мең һум тәшкил иткән. 1946 йылда күп уҡытыусылар, студенттар һәм мадти базаның бер өлөшө Күгәрсен районы Мораҡҡа күсерелә. Дәүләкән педучилищеһы ябылмай, ул эшен дауам итә. Был уҡыу йорто үҙ заманының көслө уҡыу йорто булып һанала. Йыл һайын ике йөҙ илленән ашыу студент белем ала. 30- сы йылдар башында күренекле башҡорт яҙыусыһы Сәғит Агиш училищела башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Башҡорт халыҡ шағиры Мәжит Ғафури, Али Карнай,Ғәлимов Сәләм, М. Хәй осрашыуҙарға килеп йөрөй. Училищела әҙәби мөхит тыуҙырыуға һәм йәш таланттарҙы үҫтереүгә Сәғит Агиштың йоғонтоһо ҙур була. Уның етәкселегендә уҡыу йортонда «Ҡорос ҡәләм» әҙәби түңәрәге эшләй. Төрлө әҙәби конкурстар, кисәләр, осрашыуҙар ойошторола. Педучилищеның билдәле директорҙары — Үтәшев Заһир, Баянов Ислам Баян улы, Юсупов,Ишмөхәмәтов.1941-1942 йылдағы уҡыу йылында училищенең директоры булып Башҡорт АССР-ының элекке обком секретары, аҙаҡ тарих фәндәре кандидаты, күп ғилми эштәр авторы Кузеев Рамазан Усман улы була. Артабан Кандаров Әфтәх, Кәбиров Харис Кәбир улы. Ул 1942 йылдың 31 авгусынан 1946 йылдың 23 июленә тиклем, аҙаҡ Мораҡ педучилищеһына күсерелә. Дәүләкән педучилищеһының директоры булып ябылғынға тиклем Канаев Иван Филлипович ҡала
Педучилище уҡытыусылары:
Билдәле шәхестәре
Уҡыу йорто менән бәйле күренекле шәхестәр:
Әхиәр Хәким — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), тәржемәсе, тәнҡитсе-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1967); Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). Дәүләкән районының почётлы гражданы.
Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы — башҡорт яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1943 йылдан — КПСС ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1975)
Муса Ғәли — башҡорт шағиры, драматург һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), Халыҡтар Дуҫлығы (1993) ордендары кавалеры.
Ғилемдар Рамазанов — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1966). СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1982). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры.
Хәким Ғиләжев — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983), Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973).
Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы (1.11.1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963).
Хөсәйен Ҡунаҡбаев — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, батальон замполиты, кесе лейтенант. Шағир һәм журналист, тәржемәсе. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының орудие һәм разведка отделениеһы командиры, сержант. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Дан орденының тулы кавалеры.
Шәриф Бикҡол  — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1980) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1969). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры.
Бабичева Мәдхинур Хәйрулла ҡыҙы — уҡытыусы, Ғилманов Рифҡәт Мортаза улы — уҡытыусы,йәмәғәт эшмәкәре, Дәүләкән башҡорт мәктәп-интернат директоры
Һөйрәлеүселәр
Һөйрәлеүселәр (рептилиялар — лат. Reptilia) — гөбөргәйелдәр (ташбаҡалар), крокодил, суҡышбашлылар, тәңкәлеләрҙе (кәҫәртке һәм йыландар) берләштергән умыртҡалы хайуандар класы.
XVIII—XIX быуаттарҙа амфибиялар төркөмөнә һалҡын ҡанлы ҡоро ер умыртҡалылары ( хәшәрәттәр) берләштерелә.
Дөнъяла һөйрәлеүселәрҙең 9400 (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 11 570)  төрө билдәле, Рәсәйҙә 72 (77) төр тереклек итә.
Динозаврҙар – боронғо һөйрәлеүселәрҙең вәкиле. Мезозой осоронда һөйрәлеүселәрҙең өҫтөнлөк итеү осоро булған. Улар йәшәү мөхиттәренең барлыҡ төрҙәрендә лә тиерлек киң таралған. Ҡоро ерҙе, диңгеҙҙе, ер- һауаны яулап алған. Экосистемаларҙың барыһында ла һөйрәлеүселәр өҫтөнлөк иткән. Шуға ла, мезозойҙы һөйрәлеүселәр эраһы тип атайҙар.
Аҡбур осоронда күп һөйрәлеүселәр юҡҡа сыҡҡан. Хәҙерге заман рептилиялары шул замандан ҡалған һөйрәлеүселәрҙең айырым төрҙәре.
Рептилиялар 260 миллион йылдар элек барлыҡҡа килгән. Улар – ер йөҙөндәге беренсе умыртҡалы хайуандар. Йылы урындарҙы һәм уртаса климатты яраталар, Ер йөҙөндә Антарктиданан башҡа барлыҡ урында йәшәйҙәр. Ҡайһы бер төрҙәр ерҙә йәшәһә, башҡалары һыуҙа йәшәүҙе хуп күрә.
Рептилиялар – һалҡын ҡанлы умыртҡалы хайуандар. Тиреләре ҡоро, тышҡы яҡтан мөгөҙ тәңкәләр менән ҡапланған. Тире биҙҙәре, ҡағиҙә булараҡ юҡ, үпкә менән һулыш алалар.
Баш мейеһенең төҙөлөшө ер-һыу хайуандарына ҡарағанда ҡатмарлылаҡ. Алғы мейе ярымшарҙарында мейе ҡабығы була. Бүлеп сығарыу ағзалары – бөйөрҙәр.
Тән температураһы даими түгел, шуға уларҙың әүҙемлеге тирә-яҡ температураһына бәйле. Кәлтә, йылан кеүек һөйрәлеүселәрҙең тәне – тиреле япма, крокодил һәм ташбаҡаныҡы эзбиз ҡабырсаҡ менән ҡапланған.
Һөйрәлеүселәрҙең күбеһе — йыртҡыстар йәки бөжәк ашаусылар. Ә ҡоро ер ташбаҡалары үҫемлек менән туҡлана. Һөйрәлеүселәр араһында йыландарҙың (шулай уҡ, ҡайһы бер кеҫәрткеләрҙең)ғына ослоҡтары юҡ. Башҡа һөйрәлеүселәрҙең икешәр пар ослоҡтары һәм һәр ослоҡта тырнаҡлы бишәр бармағы бар.
Рептилиялар дүрт отрядҡа бүленә: тәңкәлеләр, ташбаҡалар, крокодилдар һәм суҡышбашлылар.
Ер-һыу хайуандары менән сағыштырғанда, рептилиялар хәрәкәтсәнерәк, әүҙемерәк һәм тайга урмандарынан алып сүллектәргә, тропиктарға ҡәҙәр йәшәргә яраҡлашҡан.
Быға уларҙың мөгөҙ матдәнән торған тәңкәләр менән ҡапланған һәм кибеүҙән һаҡлаған ҡоро тиреһе, тиҙ хәрәкәтләнеүгә яйлашҡан ослоҡтары, бармаҡ остарында төрлө өҫлөктәрҙә хәрәкәтләнергә мөмкинлек биреүсе тырнаҡтары булышлыҡ итә. Шулай уҡ уларҙың ослоҡтары оҙон. Үпкәләренең эске йөҙө  күҙәнәкле төҙөлөшлө. Шуға ла, газдар алмашына торған өҫлөк ҙурая. Ҡандың кислородҡа байыу процесы камилыраҡ була
Тышҡы төҙөлөшө
Һөйрәлеүселәр ҡоштар һәм һөтимәрҙәр менән бер рәттән юғары төҙөлөшлө умыртҡалы хайуандарға — амниоттарға ҡарай. Дөйөм алғанда, уларҙың үҙҙәренә генә хас төҙөлөш үҙенсәлектәре бар, әммә ябай амфибия һыҙаттары ла эйәләр.
Тән япмаһы
Хәҙерге һөйрәлеүселәрҙең тышҡы тиреһе ҡалынайыу һәм мөгөҙләнең һөҙөмтәһендә тәңкәләр йәки ҡалҡандар барлыҡҡа килтерә. Кеҫәрткеләрҙә тәңкәләре хәтерләткән тәңкәләре бер-береһенең ситтәрен ҡаплап тора. Ташбаҡаларҙа ҡалҡандар ситтәре менән ҡушылып тоташ панцирь барлыҡҡа килтерә. Мөгөҙ япмаһының алмашыныуы күп төрҙәрҙә йылына бер нисә тапҡыр була.
Тығыҙ һәм ҡоро тирелә еҫ биҙҙәре бар.Лайлалы биҙҙәр юҡ — һөйрәлеүселәрҙең тиреһе ҡоро, шыма тәңкәләр уларға  хас ялтырауыҡ бирә.
Тиренең эске ҡатламының тышҡы өлөшөндә йыш ҡына махсус күҙәнәктәр — хроматофорҙар була. Был күҙәнәктәрҙә пигменттар: меланиндар һәм каротеноидтар етештерелә. Шулай уҡ хроматофорҙарҙа яҡтылыҡты сағылдырыуға һәләтле гуанин бар. Хроматофорҙар арҡаһында ҡайһы бер һөйрәлеүселәр сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡыт эсендә тән төҫөн үҙгәртә ала. Хамелеондар — оҡшаш һәләткә эйә булған иң билдәле вәкилдәр.
Һөлдәләре
Һөйрәлеүселәрҙең үҙәк һөлдәһендәге бүлектәр  амфибияларҙыҡына  ҡарағанда асығыраҡ. Умыртҡа һөйәгенең биш өлөшө яҡшы беленеп тора: муйын (лат. cervicalis), кәүҙә (күкрәк - бил, pars thoracolumbalis), бил, һигеҙгүҙ (pars sacralis) һәм ҡойроҡ  (pars caudalis).
Һөйрәлеүселәр өсөн үҙәк һөлдәһенә түбәндәге төҙөлөш хас.
Умыртҡаларының дөйөм һаны төрлө төрҙәрҙә (50-80, йыландарҙа 140-435-кә тиклем арта) ныҡ ҡына айырыла. Муйын умыртҡаларының (7-нән алып 10-ға тиклем) ике алғыһы (атлант һәм эпистроф) башты вертикаль яҫылыҡта  хәрәкәт иттереү генә түгел, ә боролош яһау мөмкинлеген биргән быуын барлыҡҡа килтерә.
Кәүҙә бүлегендә 16-нан 25-кә тиклем умыртҡа бар. Уларҙың һәр береһенең парлы ҡабырғалары бар. Ҡабырғаларҙың тәүге бер нисә пары күкрәк һөйәгенә  беркетелеп күкрәк ситлеге төҙөй (йыландарҙа юҡ). Һигеҙгүҙҙә ике умыртҡа һөйәге генә бар. Уларҙың киң арҡыры үҫентеләре таз менән тоташҡан.Ҡойроҡ өлөшө әкренләп кесерәйә барған бер нисә тиҫтә умыртҡанан тора (15-40) тора. Аҙаҡҡы ҡойроҡ умыртҡалары— ҙур булмаған таяҡ рәүешле һөйәктәр.
Һөйрәлеүселәрҙең ҡайһы бер төркөмдәрендә үҙәк һөлдә төҙөлөшөндә айырмалары бар. Йыландарҙа умыртҡалыҡ аныҡ ҡына кәүҙә һәм ҡойроҡ өлөштәренә бүленә, күкрәк һөйәге юҡ.
Гөбөргәйелдәргә (ташбаҡаларға)  хас билдә — һөйәк-мөгөҙ матдәнән йәки һөйәк-тиренән яһалған панцирҙары булыу. Ул арҡа ҡалҡанынан һәм ҡорһаҡ ҡалҡанынан тора.
Панцирь һөлдәнең киңәйгән һөйәктәренән төҙөлгән. Ҡурҡыныс тыуһа, гөбөргәйел башын, аяҡтарын һәм ҡойроғон панцирь эсенә тартып ала йәки уның сығынтылары аҫтына йәшерә. Панцирь бик ныҡ булғанлыҡтан, бындай хәлдә гөбөргәйел дошмандарынан яҡшы һаҡлана.
Гөбөргәйелдәрҙең суҡышҡа оҡшаған яңаҡтары мөгөҙ матдәнән торған пластинкалар менән ҡапланған һәм унда тештәр булмай. Умыртҡалыҡтарының муйын һәм ҡойроҡ бүлектәре хәрәкәтсән, ә башҡа бүлектәре панцирҙың арҡа ҡалҡанына тоташып үҫә.
Һөйрәлеүселәрҙең баш һөлдәһе амфибияларҙыҡына  ҡарағанда нығыраҡ  һөйәкләләнгән. Тик еҫ һиҙеү капсулаһында һәм ишетеү зонаһында ғына бер аҙ. кимерсәк бар.
Баш һөлдәһенең төп (мейе ҡумтаһы)  һәм бит ( висцераль) өлөштәре эмбриональ дәүерҙә  айырым барлыҡҡа килә, әммә өлкәндәрҙә берҙәм формаға күсәләр. Баш һөлдәһе составына кимерсәк  ( беренсел) һәм күп һанлы япма  (икенсел) һөйәктәр инә.
Алғы ослоҡтар билбауы амфибияларҙыҡына оҡшаш. Әммә нығыраҡ һөйәкләнеүе айырыла.
Һөйрәлеүселәрҙең ирекле алғы ослоҡтар һөлдәһе өс бүлектән тора: ҡулбаштан, беләктән (ҡушар) һәм ослоҡ суғы (беләҙек, ус һәм бармаҡ фалангаһынан) тора.
Ирекле артҡы ослоҡтар өс бүлектән: бот, енсек (ҙур һәм кесе сираҡ һөйәктәре) һәм кәтмәндән (бәшәләй, туларһыҡ ) тора. Ослоҡтарҙың барыһында ла бармаҡтары 5-әр һәм осло тырнаҡтар менән тамамлана.