cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Малагаси теле
Орфографияһы
1823 йылдан телдең латин алфавиты нигеҙендә яҙыуы бар. Быға тиклем «магик» һәм астрологик текстарҙа сурабе ғәрәп алфавиты файҙаланылған. Орфография башлыса фонетик принциптарға нигеҙләнә, шулай ҙа ҡайһы бер айырмалыҡтар күҙәтелә. Һүҙҙәр аҙағында i хәрефе y хәрефенә алышына, ә o хәрефе һымаҡ уҡыла.
Шулай уҡ диакритик билдәләр ҡулланыла, әммә уларҙың ҡулланылыуы стандарттарға ҡаршы килә. Мәҫәлән, баҫымды билдәләү өсөн акут, гравис, умлаут билдәләренең ирекле ҡулланылыуы мөмкин. Һуңғы билдә, тильда менән бер рәттән, n хәрефе өҫтөндә ҡуйғанда уны веляр сонорға әйләндерә. Циркумфлекс француз теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр орфографияһында һаҡлана.
Фонологияһы
Тауыш төҙөлөшөнә тартынҡыларҙы һәм һуҙынҡыларҙы ҡәтғи сиратлаштырыу хас. Тамыр һүҙҙәренең күпселеге (90 % самаһы) тартынҡынан башлана. Бер тамыр һүҙ ҙә тартынҡы һүҙ менән тамамланмай.
Тартынҡылар
Малагаси теле консонантизмы үҙенсәлектәренең береһе — преназализланған тартынҡыларҙың булыуы. Улар айырылғыһыҙ тауыш комплекстары биргән шартлаулы һәм аффрикаттар менән бер үк ваҡытта танау артикуляцияһы ваҡытында барлыҡҡа килә.
Баҫым
Малагаси теле өсөн һанлы баҫым элементтары менән динамик баҫым хас. Ҡатмарлы һүҙҙәрҙә баҫым ҡағиҙә булараҡ һуңғынан алдағы ижеккә төшә (mòra, karàma, farafàra), ә -ka, -tra, -na ялғауҙары менән бөткән һүҙҙәрҙә — һүҙ аҙағынан өсөнсө ижеккә. Яһалма һүҙҙәрҙә һәм үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә баҫым башҡа ижектәргә төшөүе мөмкин: ôperà.
Баҫым ҡайһы берҙә мәғәнә айырыу ролен уйнай:
Татар яҙмаһы
Татар яҙмаһы — татар теленең яҙмаһы. Төрлө ваҡытта төрлө яҙыу системаһы ҡулланылған:
Хәҙерге алфавит
1939 йылдың 5 майында Татар АССР-ының Юғары Советы П резидиумының шул уҡ йылдың 17 авгусында ТАССР Законы менән раҫланған «Татар яҙмаһын латинлаштырылған алфавиттан рус графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа күсереү тураһында» тигән указ ҡабул итә. Шуға ярашлы атар алфавиты 38 хәрефтән торған берҙәм дәүләт татар алфавиты билдәләнгән. . Татарҙарҙың күпселеге татар автономияһынан ситтә йәшәүенә ҡарамаҫтан, улар өсөн дә был алфавит ҡулланылыу өсөн мотлаҡ булып сыҡҡан.
Профессор М. Фазлуллиндың тәүге проекты диакритиканан тулыһынса баш тартмаҡ һәмаь, жъ, нъ, оь, уь, хъ .диграфтар ҡулланмаҡ булған. Әммә бындай вариант уңайһыҙ булыу сәбәпле кире ҡағыла. Бынан һуң, Ғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Мөхәммәт Рамаҙанов проекты буйынса, хәҙерге көндә лә ҡулланылған — алты хәреф өҫтәлгән (Ө, Ә, Ү, и Һ яңәлифтән алынған, ә Җ һәм Ң оҡшаш кириллица хәрефтәренән булдырылған) — алфавит ҡабул ителгән. Алфавит хәрефтәрен биреү тәртибен Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы 1997 йылғы Ҡарары нығытып ҡуйған<font color="#0b0617">. Быға тиклем Ә|Әә, Ө|Өө, Ү|Үү, Җҗ, Ң|Ңң, Һ|Һһ өҫтәмә хәрефтәре алфавит аҙағында урынлашҡан булған. Бынан 8 йыл элек, 1989 йылда, къ (q), гъ (ğ) увуляр өндәрен, шулай уҡ ижекһеҙ ярым һуҙынҡы в (w) өндәрен тамғалау өсөн Ққ, Ғ|Ғғ һәм Ўў өҫтәмә хәрефтәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул ителгән булған. Әммә был ҡарар, берҙән, латин алфавитына күсеүҙе көткәнлектән, икенсенән, был хәрефтәрҙе ҡулланышҡа индереү татар теленең орфографияһын тулыһынса үҙгәртеү ҡатмарлығынан сығып, тормошҡа ашырылмай ҡалған.
Интернет селтәрҙәренең киң таралыуы стандарт бүленештәрҙә раскладка өҫтәмә кириллицала хәрефтәрҙең булмауы сәбәпле, текст яҙыу проблемаһы барлыҡҡа килде. Береһе киң таралған ҡарар Татнеттың киң таралған ҡарарҙарының береһе булып казановица практик транскрипция системаһын ҡулланыу булды. Тик 2001 йылда сыҡҡан OC Windows XP башлап, бөтә башҡа алдан билдәләнгәнсә по умолчанию Microsoft Windows ғаиләһе операция системалары үҙ составында татар клавиатураһына, һәм шулай уҡ кәрәкле киңәйтелгән кириллица шрифтына эйә. Хәҙерге ваҡытта OC Windows һәм Юникодтың иң яңы версиялары киң таралыуы менән бәйле, казановица актуаллеген юғалтты.
2013 йылдан граждандарҙың дәүләт органдарына мөрәжәғәттәрендә латин һәм ғәрәп алфавиттарын ҡулланыу мөмкин (ҡара: түбәндә). Татарстан Парламенты, 2012 йылдың 24 декабрендә раҫлаған Телдәр тураһындағы законға ярашлы, латин алфавиты нигеҙендәге татар әлифбаһы түбәндәгесә:
Латиница нигеҙендә
Татар телендәге хәрефтәрҙең
Татар теленең яҙма корпусы материалына таянып:
Баҫманың ҙур булмаған өлөшөн (28,5 КБ) анализлауға нигеҙләнеп intertat.ru :
Иҫке имлә
Ғәрәп графикаһы нигеҙендәге алфавит X быуаттан 1920 йылға саҡлы ҡулланылған. Ислам дине ҡабул ителгәндән башлап, ҡаҙан татарҙарның ата-бабалары уны ҡуллана башлаған. «Яңа имлә» — яңы яҙманан айырмалы рәүештә, «иске имлә» — иҫке яҙма тигән атама алған. Ғәрәп телендә булмаған өндәр урынына өҫтәмә графемалар ҡулланыла:
Яңы имлә
Татар АССР-ының Халыҡ комиссарҙары советының 1920 йылғы 19 декабрь Декреты менән ғәрәп яҙмаһын татар телендә ҡулланыуға асыҡлыҡ индерелгән һәм ябайлаштырылған: ҡайһы бер хәрефтәр һәм тамғалар алынған, өҫтәмә хәрефтәр индерелгән. 1925 йылдың ноябрендә ТАССР Халыҡ мәғариф комиссариатының Академик үҙәге, яңы ҡағиҙәләрҙе бөтә совет учреждениеларында, мәктәптәрҙә һәм татар матбуғатында ҡулланылыуы мотлаҡлығы тураһында ҡарар сығарған. «Яңы имлә» татар телендә 1927 йылға саҡлы ҡулланылған, унан һуң латин графикаһы нигеҙендәге «яңәлиф» индерелгән.
Татар алфавиты ғәрәп графикаһы нигеҙендә (1920—1927).
Ильминский әлифбаһы
Үҙенең эшен дауам итеүселәре менән рус алфавитын Волга буйы халыҡтары телдәре өсөн үҙгәртеп эшләгән Н. И. Ильминскийҙың миссионер эшмәкәрлеге менән татар теленең кириллица нигеҙендә эшләнгән стандартлаштырылған беренсе алфавиты бәйле. Ильминский алфавиты татар халҡын христианлаштырыу өсөн ҡулланылған, һәм шуға күрә мосолман татарҙар уны файҙаланмаған. Беренсе алфавиты баҫма. Ильминский алфавитына таянып яҙылған беренсе баҫма — әлифба — 1861 йылда сыҡҡан.
Урыҫ алфавитынан тыш был алфавитта Ӓ ӓ, Ӧ ӧ, Ҥ ҥ, Ӱ ӱ хәрефтәре булған. Әлеге ваҡытта был алфавитты фәҡәт керәшендәр генә ҡуллана, өҫтәүенә, улар әле лә православие исемдәрен революцияға тиклем яҙылышта һәм ять,фита һәм десятеричный хәрефтәрен ҡуллана алалар.
Латинлаштырыу буйынса тәүге ынтылыштар
1908—1909 йылдарҙа татар шағиры Сәғит Рәмиев үҙ әҫәрҙәрен яҙғанда латин алфавитын ҡуллана башлаған. «Ҡаты һуҙынҡыларҙы» билдәләү өсөн ул ea, eu, eo, ei диграфтарын ҡулланыуҙы тәҡдим иткән. Әммә «ғәрәпселәр» уға проектын тормошҡа ашырыу мөмкинлеген бирмәгән.
Әммә тиҙҙән совет власы СССР-ҙың бөтә төрки телле республикаларында ла латинлаштырыу үткәргән. Был маҡсатта Мәскәүҙә махсус «Яңы алфавит буйынса үҙәк комитет» ойошторолған. Латинлаштырыуға беренсе реаль аҙым булып1924 йылда «Эшче» («Эшсе») гәзитендә баҫылған татар-башҡорт латиницаһы булған. Хәрефтәрҙең әйтелеше инглиз алфавитына нигеҙләнгән, ә үҙенсәлекле башҡорт өндәре диграфтар аша бирелгән. Был проект кире ҡағылған.
Яңәлиф
1927 йылдың 3 июленән Яңәлиф татар теленең рәсми яҙмаһы тип иғлан ителгән. 1928 йылда яңәлиф үҙгәртеп ҡоролған һәм 12 йыл дауамында ҡулланылған. Сығанаҡтар унда 34 хәреф булған тиҙәр, тик 34-се хәрефтең ниндәй булыуын айырып күрһәтә алмаған: был диграф Ьј йәки апостроф булғанмы. Шул уҡ алфавитта хәрефтәр тәртибе тураһында төрлө мәғлүмәттәр бар (Ə A-нан һуң, йәки Е, Ь-ләрҙән һуң йәки Ƶ, Y-ләрҙән һуң, Ş йәки Х -тарҙан һуң ҡуйылған).
Татар алфавиты латин графикаһы нигеҙендә (1927—1939):
1939 йылда ул кириллица алфавиты менән алмаштырыла. Билдәләп үтер кәрәк, латиницаны 12 йыл буйына әүҙем ҡулланғанда, шулай уҡ ғәрәп алфавиты (яңа имлә лә, иске имлә лә) файҙаланылған. Мәҫәлән, Муса Йәлилдең беренсе яңәлиф менән, икенсеһе — ғәрәп яҙмаһы менән яҙылған. Ике дәфтәр ҙә, рәсми рәүештә кириллицаны индергәндән һуң, немец төрмәһендә яҙылған.
Лаҡлы
Лаҡлы (Лаклы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Лаҡлы ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 925 кеше. Почта индексы — 452498, ОКАТО коды — 80247830001.
Татар яҙмаһы
Яңәлиф
Шулай уҡ яңәлиф нацист пропагандаһында ҡулланылған. Мәктәптәрҙә күп осраҡта һуғышҡа тиклем сығарылған дәреслектәр ҡулланылғанлыҡтан, сикләнгән һандағы яңәлиф илленсе йылдарға тиклем әлегә күпселекте тәшкил иткән. Яңәлифте татар диаспораһының бер өлөшө, шул иҫәптән «Азат Европа» радио хеҙмәте файҙаланған.
Лаҡлы
Географик урыны
Лаҡлы ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Лаҡлы йылғаһы тамағында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көнсығышҡа 31 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 26 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Татар яҙмаһы
1999 йылғы Латиница
Совет власы осоронан һуң кириллицаны латиница менән алмаштырыу тураһындағы мәсьәлә әүҙем тикшерелгән. Һөҙөмтәлә Татарстан Республикаһының 1999 йылдың 12 сентябрендә сығарылған «Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында»ғы 2352-се һанлы Законы яңы татар алфавитын раҫлаған, әммә Рәсәй Федерацияһы Конституцион судының 2004 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән 16-П һанлы Ҡарары менән туҡтатылған. Шулай ҙа, тәүҙә латиницаның был версияһы киң ҡулланылған, ошо яҙыу менән татар теленең уҡыу һәм белешмә әҙәбиәте баҫылып сыҡҡан.
2004—2005 йылдарҙа латиницаны рәсми ҡулланыуҙы бөтөргәндән һуң, 2011—2012 йылдарҙа республика латин хәрефтәрен ҡулланған алфавитты төрөк алфавитына һәм дөйөм төрки алфавитына бер аҙ яҡынайтыу яғына үҙгәрткән (ҡайһы бер өҫтәмә хәрефтәр 1999 йылғы латиницанан айырыла).
Лаҡлы
Этимологияһы
Суҡыныуҙан баш тартҡан татарҙарҙы Пётр I 1697 йылдағы указы менән яһаҡ, дәүләт крәҫтиәндәре төркөмөнә, лошманлыҡҡа күсергән. Лошмандар верфтәрҙә караптар төҙөгән. Ауылды икенсе төрлө — «ҡарағастан карап төҙәүселәр ауылы, Карапсауыл, тип тә йөрөткәндәр». Лаҡлылар XX быуат башына тиклем караптар (баркалар) төҙөгән.
Татар яҙмаһы
1999 йылғы Латиница
Күпселек шрифтарҙа яңы латин алфавитының 3 хәрефе булмағанлыҡтан, интернетта Ә урынына Ä, Ө — Ö,  Ң — Ñ файҙаланырға рөхсәт итеү планлаштырылған. Бындай алфавит Азатлык радиоһы сайтында ҡулланылған.
Лаҡлы
Этимологияһы
Борон ат юлы Лаҡлы йылғаһы буйлап үткән. Аттарҙы эсерергә уңайлы булһын, тип йылғаға улаҡ яһап ҡуйған булғандар, Улаҡлы йылға шулай барлыҡҡа килгән тиҙәр. Икенсе фараз: борон ҡырағай тау кәзәләре, ылаҡтар, ҡаялы-ташлы Сүлмәктауҙа, йылға буйында көтөүе менән йөрөгәнгә, Ылаҡлы йылға тигәндәр. Тора-бара, тел закондарына ярашлы, ҡыҫҡартып, Лаҡлы йылға тип кенә йөрөтә башлағандар. Һуңғараҡ Лаҡлы йылғаһы атамаһы ауылға күскән.
Тарихы
Лаҡлы ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттары ерҙәрендә, аҫабалар менән керҙәшлек килешеүенә ҡул ҡуйып, яйлап типтәрҙәр ҡатламына күскән яһаҡлы татарҙар нигеҙ һалған. Ауыл 1736 йылдан билдәле булған тигән фараз бар.
Татар яҙмаһы
Тел үҙаллығына ынтылыш
1980-се йылдар аҙағында (асыҡлыҡ һәм үҙгәртеп ҡороу осоро) ҡайһы бер татар телселәре һәм яҙыусылары латин графикаһына кире ҡайтыу мәсьәләһен күтәргән. 990 йылдар башында уҡ, СССР тарҡалғандан һуң, ҡайһы бер элекке төрөк союздаш республикаларында латин хәрефтәренә күсеү менән бер үк ваҡытта, Татарстанда рәсми рәүештә латин графикаһына күсеү мәсьәләһе хәл ителә башлаған. 1997 йылда Ҡаҙанда үткән Икенсе Бөтә донъя татарҙары конгресы республика властарына латиница нигеҙендә татар теленең алфавитын тергеҙеүҙе тәҡдим иткән.
Лаҡлы
Тарихы
1760 йылдың февралендә Себер даруғаһы Атау (Таймый) ауылынан типтәрҙәр, Ғүмәр Үтәгәнов һәм уның иптәштәре, һәр йорттан 25 тин һалым (оброк) түләү шартына килешеп, килеп төпләнә. Лаҡлы ауылы борон Сайырсынкүл, Атаулаҡлы, Йыланлы тигән төрлө исемдәр менән теркәлгән.
Килешеү тексы: «Был иҫке төркисә яҙма 1760 йылдың 3 февралендә Себер даруғаһы Өфө өйәҙе Тырнаҡлы улусы халҡының олоһо ла, кесеһе лә, ата-бабаларҙан бүләк итеп ҡалдырылған аҫаба ерҙәребеҙҙе шул уҡ Себер даруғаһы биләмәһендә ун хужалыҡта йәшәгән Атау ауылының (йәғни: Таймый) яһаҡлы татарҙары, иптәштәре менән, Ғүмәр Үтәгәновҡа, Йәһүҙә һәм Хәлил Алкиндарға, мулла Ғайса Сөләймәновҡа, Исмаил Сәйетовҡа, Ибрай Нурҡинға, сотник Мәҡсүт Абдуллинға, мәңгелеккә, уларҙың балаларына, ейән-бүләләренә, һәр ихатанан 25-әр тин һалым түләп, һәм әгәр ошо ун ихатанан ата-әсәһенән балалары туғандарынан ағай-эне айырылып сыға ҡалһа, улар ҙа аҫабаларға 25-әр тин түләү бурысы менән, хужа булыу хоҡуғын бирәбеҙ. Бүлеп бирелгән ерҙең сикәтре: Шәрәк тауы үренән ҙур Троицк юлы буйлап Түбәләҫ улусы ыҙанына һәм унан Сайырсынлы тип аталған ҡул үренә, уның буйлап йылға тамағына тиклем, ә тамаҡтан Түбәләҫ улусы ыҙанына, Һарығамышҡа, уның буйлап ыласын ояһы ташына (Ласынташ) тиклем, унан дала аша арҡа буйлап Әй йылғаһына, унан Лаҡлы тамағына, унан таш аҫтына һәм унан күрһәтелгән оло юлдағы Шәрәк тамағына һәм Шәрәк тауына, Өстүбәгә тиклем: бесән сабырға, Шәрәк үренән Ҡаратаулы ыҙанына тиклем ҡарағай һәм ҡарағас урманын ҡырҡырға; ихтыяждарына ҡарата иркен алырға. Һәм ошо Өстүбәнән Түбәләҫ ыҙаны буйлап Сайырсынлы ҡул буйлап ер-һыуҙар, урмандар менән файҙаланырға, һәм бынан тыш, Лаҡлы тамағында, таштан аҫтараҡ он тарттырыу тирмәндәре төҙөргә мөмкин. Шулай килешеп иҫке төркисә яҙма менән, Шидәк Мишәров, Мәмеш Ишбулатов, Әйтеш Таңғатаров, Әлей Мөҡминев һ. б. ҙур һәм бәләкәй тамғаларын ҡуйҙылар.».
Татар яҙмаһы
Тел үҙаллығына ынтылыш
1999 йылдың 15 сентябрендә Татарстандың Дәүләт советы (парламент) «Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында» тигән закон ҡабул иткән, һәм ул 2001 йылдың 1 сентябрендә үҙ көсөнә ингән.
Кириллицанан латин алфавитына күсеү яйлап, тиҫтә йыл эсендә, үтер тип фараз ителгән. 2000 йылдың көҙөнән латиница, эксперимент рәүешендә, бер нисә мәктәптә ҡулланылған. 2011 йылға тиклем, латин алфавитына күсеүҙе тамамлау күҙалланған, баҫма продукция кириллицала ла, латин алфавиты нигеҙендә лә сығарылырға тейеш булған.
Лаҡлы
Тарихы
1770 йылдың 25 майында шул ерҙәрҙе өйрәнеп йөрөгән рус ғалимы П. С. Паллас был ауылды Сайырсынҡул, тип атай һәм унан һулға 3 саҡрымда мәмерйә бар, ти. Ул саҡта был ауыл Лаҡлы йылғаһы буйында урынлашҡан һәм унда кеше һаны бик күп булмаған. Крайҙы өйрәнеүселәр араһында был һүҙҙең йөкмәткеһен журналист Р. Исламшин аңлайышлы итеп тәфсирләне. Саярсин, Сайырсын — ҡарағас, Сайырсынҡул — Ҡарағаслы ҡул. Тимәк, башта Лаҡлы ауылын Сайырсынҡул, йәғни Ҡарағаслы ҡул тип атағандар.
XVIII быуат аҙағынан, 1778 йылдан, лаҡлылыр типтәр ҡатламы тип аталған, типтәр полкының 9-сы командаһына ингәндәр, 1865 йылға тиклем һәм артабан да үҙҙәрен шулай атап йөрөткәндәр. Казак булып хеҙмәт иткәндәр. 1855 йылдан 1865 йылға тиклем Башҡорт ғәскәренә ингәндәр.
Лаҡлыла 1795 йылда 17 йортта 138 кеше, 1816 йылда — 112, 1834 йылда — 176 кеше, 1865 йылда 105 йортта — 619 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған.
Лаҡлыларҙың 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡанлығы, Салауат Юлаевты Лаҡлы ауылында ҡамсы менән һуҡтырыуҙары документтарҙан билдәле. Риүәйәттәрҙән белеүебеҙсә, Салауат Юлаев Таш ҡыуыш мәмерйәһендә дошмандарҙан йәшенеп йөрөгән, имеш.
Лаҡлы ауылына нигеҙ һалғандар араһында Арыҫланбәк Аҡтуғанов һәм уның дүрт улы булған. Уның өсөнсө улы Мортаза Арыҫланбәков (1743—1791) Юлай Аҙналиндың бер туған һеңлеһе Мәликәгә өйләнгән. Крәҫтиәндәр һуғышы ҡанһыҙ баҫтырылғандан һуң, Юлайҙың нәҫелен һаҡлап ҡалыу ниәтенән, Мәликәне тыуған ауылынан мөмкин тиклем алыҫыраҡ, татар ауылына, кейәүгә биргәндәрҙер. Мортаза менән Мәликәнең өс балаһы: Мөхәббәрә (1777), Ғәбделнасир (1781), Ғәбделхәлил (1784) була. Ғәбделнасирҙан Мөхәмәтдиновтар, Нурғатиндар, Әбделхәлилдән (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Әбделхәким тип бирелә) — Мурзиндар, Кәбировтар, Талиповтар таралған. Шулай уҡ Әбделхәлилдән — Абдулханнан һәм бөгөнгө көндә Латипов Даниял, Ағраф Ғәбдрәҡип улдарының ғаиләләре Юлай Аҙналин нәҫеленә мөнәсәбәтле тип әйтеп була
1828 йылда Хоҙайбирҙе Ғайсин Лаҡлыла йәмиғ мәсетен төҙөтә. 1833 йылдан башлап, 50 йыл дауамында, мәсеттең икенсе имамы һәм мөғәллиме Ғайсаның ейәне Шәмсиваров Баһауетдин (1806—1891) булған.
Әхмәтсафа ибн Баһауетдин ибн Шәмсивар (1861—1929) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, уҡытыусы-мәғрифәтсе, «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһе мөҙәрисе, Златоуст өйәҙе мосолмандарының лидеры, дворян, 1875—1881 йылдарҙа Троицк ҡалаһының беренсе мәсете мәҙрәсәһендә уҡыған, Себер линияһында писарь һәм тәржемәсе булып эшләгән, 1884 йылдан Лаҡлы мәхәлләһенең имам-хатибы һәм мөҙәрисе, Златоуст өйәҙенең мосолман мәғарифы инспекторы, 1907 йылдан — ахун, ике тапҡыр хаж ҡылған. Әхмәтсафа ахун Троицк ҡалаһындағы данлыҡлы «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә мәғрифәтселек, йәдитселек идеяларын таратҡан Зәйнулла ишан менән яҡын таныш булған.
Лаҡлы ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1859 йылдағы X ревизия материалдары буйынса Лаҡлыла 312 ир-егет типтәр йәшәгән. 1865 йылдан лаҡлыларҙың хоҡуҡтарын башҡа крәҫтиәндәр менән тигеҙләгәндәр. XIX быуат аҙағында Лаҡлының бөтөн ерҙәре лә һөрөлөп бөткән, ер мәсьәләһе бик киҫкен торған. Ер ҡара тупраҡлы, сәсеү әйләнеше — өс баҫыулы булған, һабан менән һөргәндәр. Арыш, һоло, ҡарабойҙай, бойҙай, етен сәскәндәр. Ауылда 2 һыу тирмәне, 8 ат һуҡҡысы, 20-гә яҡын елгәргес, байтаҡ йәшелсә баҡсаһы булған. Ауылда 4 йәмәғәт һыу тирмәне һәм айырым хужалар мөлкәте: 2 бешкәк (болғауыс), 2 тимерлек, 4 сауҙа итеү кибете, 1 кирбес һарай булған. Ҡуртымға йылына һәр урын өсөн 2 һумдан 25 һумға тиклем түләү менән 6 тирмән урыны (6 дисәтинә) бирелгән. Халыҡ малсылыҡ менән дә шөғөлләнгән
1865 йылда 105 йортта — 619 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған.
XVIII быуат аҙағында татарҙар типтәр ҡатламына күскән һәм 1865 йылға тиклем шулай аталған. Улар үҙҙәрен 1926 йылға тиклем типтәр тип йөрөткәндәр.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Рус-япон һуғышында, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан ауылдаштар тураһында мәғлүмәтте өйрәнәһе бар. Ветеран уҡытыусы, крайҙы өйрәнеүсе Ғаффаров Нәсих Ғаффар улы — „өс һуғыш ветераны“.
1908—1909 уҡыу йылында 4 бүлектән торған Лаҡлы башҡа милләттәр (инородче­ский) училищеһы булдырыла. Бында 72 малай һәм 25 ҡыҙ айырым уҡытылған.
Революция юлына баҫҡан ауылдаштар араһында Хамматов Шәрифулла, Зиннуров Нурулла һ. б. Улар, нәтижәлә, революция ҡорбаны ла булды.
1918 йылдың 1 апрелендә Златоуст өйәҙ Советы съезы Хамматовты Милләт мәсьәләләре буйынса өйәҙ комиссары итеп һайлай. 1918 йылдың 10 апрелендә Лаҡлы улус советы ойошторола, Хамматовты улус советы рәйесе итеп һайлайҙар.
1918 йылдың 13 июнендә Шәрифулланың өс туғаны Ҡәнзәфәр бай Ғимранов ойошторған фетнәселәр төркөмө улус советын ҡыйрата, Хамматовты ҡулға алалар, туҡмайҙар, мыҫҡыл итәләр. Революционер Хамматовты 1918 йылдың 27 июнендә Үрге Ҡыйғыла йыртҡыстарса язалап үлтерәләр.
1920 йылда Лаҡлыла 326 йортта 1703 кеше йәшәгән. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу менән сағыштырғанда, Лаҡлы халҡы бөгөнгөнән ике тапҡырға күберәк булған.
1983 йылдың ноябрь айында Лаҡлы мәҙәниәт йортонда яҡташтары Шәрифулла Хамматовтың 90 йәшен билдәләне. Мәктәп музейы етәксеһе Абдуллина М. Ф. Хамматовтың тормош һәм көрәш йылдары тураһында сығыш яһаны. Һәүәҫкәр артистар эстәлекле концерт күрһәтте. 1994 йылда ауылдаштар Хамматовтың 100 йәшен лайыҡлы билдәләне.
Нурулла Зиннур улы Зиннуров 1901 йылда Лаҡлыла тыуған. „Әхмәҙиә“ мәҙрәсәһендә, рус-татар мәктәбендә, 1915—1916 йылдарҙа Нәсибаштағы 2-класлы земство училищеһында, 1917—1918 йылдарҙа Златоустағы уҡытыусылар семинарияһында уҡый. 1918 йылдың майында Лаҡлыла революцион эшкә ҡушыла. 1919 йылдың июнендә Нурулла большевиктар партияһы сафына алына. Златоуст өйәҙендә РКП(б)-ның партия комитеттары ойошторола. 1921 йылға тиклем 8-се һанлы парткомдың (Лаҡлы, Йыланлы, Туғыҙлы, Вәҡийәр, Иҙрис, Сыбарҡыя ауылдары ингән) тәүге секретары. 1920 йылдың 17 ғинуарында Златоуста өйәҙ йәштәре съезы, шул уҡ йылдың мартында Лаҡлыла йәштәрҙең I бөтә район конференцияһы уҙа. Лаҡлыла 15 кешенән торған тәүге комсомол ячейкаһы булдыра. 1925 йылда Әхмәтсафа Баһауетдинов хәҙрәттең ҡыҙы Фәхитәгә өйләнә. 1925 йылда Нурулла Зинуров, ауылдашы Хәйруллин Әхмәтнур менән, Мәскәүгә, ВЦИК преседателе М. И. Калининға, ауыл халҡы исеменән Лаҡлыны Автономиялы Башҡорт ССР-ы составына индереүҙе юллап бара. 1925 йылдың 16 февралендә ВЦИК ҡарары, 27 февралдә БашЦИК ҡарары менән Лаҡлы менән тағы 30-ға яҡын башҡа ауылдар Автономиялы Башҡортостан составына инә. Халыҡҡа яҙғы сәсеү өсөн ер бирелә. 1926 йылда ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Зиннуровты Мәскәүгә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетына (КУТВ) уҡырға ебәрә. 1930 йылда Донбасста Сталин партия ҡала комитетында эшләй. 1932 йылда Мәскәүгә Ҡыҙыл профессураның Аграр институтына уҡырға ебәрелә. 1933—1935 йылдарҙа Аҡһары МТС-ының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә. Үҙенең инициативаһы менән Күмертау районы Яңы Мораптал ауылында Чапай МТС-ын ойоштора. 1935—1936 йылдарҙа Асҡын МТС-ы директоры, шунан 1937 йылдың 4 ноябренә саҡлы Үрмиәзе МТС-ы директоры булып эшләй. Юғары ойоштороу һәләтенә эйә булған коммунисты 1937 йылдың ноябрендә ҡулға алалар. 1940 йылда РСФСР УК-ның 58-се ст. буйынса СССР НКВД-ның махсус кәңәшмәһе ҡарары менән Зиннуров Нурулла „контрреволюцион эшмәкәрлеге өсөн“ 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1943 йылда Новосибирск төрмәһендә үлә. 1958 йылда БАССР Юғары суды ҡарары буйынса аҡлана.
1986 йылда Лаҡлы мәҙәниәт йортонда Нурулла Зиннуровтың 85 йәшен тантаналы рәүештә билдәләп үтте яҡташтары. Был эште ойоштороу һәм тормошҡа ашырыуҙа крайҙы өйрәнеүсе уҡытыусы Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙының роле ҙур булды. Нурулла Зиннуровтың Шәрифулла Хамматов тураһында яҙылған „Тормош ҡорбандары“ тигән пьесаһын сәхнәләштереүҙе Салауат район комитеты тыя. Үҙгәртеп ҡороу йылдары яңы ғына башлана ине. Абдуллина М. Ф. юллауы буйынса Салауат район башҡарма комитетының 1987 йылдың 20 апрелендәге 20-се ҡарары менән Лаҡлы ауылының бер урамына Нурулла Зиннуров исеме бирелде.
1927 йылда, Әхмәтсафа хәҙрәтте Мәсәғүт төрмәһенә ябып ҡуйғас, Златоуст округы халҡының баш күтәреүенән ҡурҡып, дин әһелен иреккә сығаралар. Әхмәтсафа хәҙрәт үлгәндән һуң, 1929 йылдың июнендә, мәҙрәсә бинаһында Крәҫтиән йәштәре мәктәбе (ШКМ) асыла. Мәсәғүт кантонында бындай мәктәптәр Лаҡлыла һәм Петрушкала.
1931 йылда Әхмәтсафаның өйө ауыл советы йорто итеп файҙаланыла башлай. Мәсет манараһын тик 1935 йылда ғына һүтәләр. Әхмәтсафа хәҙрәттең улдары Вәсил һәм Мөхәммәт, ҡыҙы Фәхитәнең ире Нурулла Зиннуров репрессияға дусар ителә.
1930-сы йылдарҙа Лаҡлыла бер нисә ер эшкәртеү товариществоһы, ауыл хужалығы артелдәре ойошторолған. „Ҡондоҙ“ ТОЗ-ына Нурулла Зиннуров нигеҙ һалған.
Бөйөк Ватан һуғышына Лаҡлынан 400-ҙән ашыу ир-егет киткән, яртыһынан күберәге яу ҡырында һәләк булған.
Һуғыштан һуң, колхоздарҙы эреләткән йылдарҙа, Лаҡлы ауылы колхозына комиссар Шәрифулла Хамматов исеме бирелә. 1991 йылда Лаҡлы ауылы мәҙәниәт һарайында колхоздарға берләшеүҙең 60 йыллығы тантаналы билдәләп үтелде. Хамматов исемендәге колхоздың ул саҡтағы рәйесе Шиһаев Альберт Кәримйән улы һөйләгән сығышты, архив материалдарына таянып, Абдуллина М. Ф. яҙғайны.
Лаҡлыла мәғариф үҫеше
Лаҡлыға нигеҙ һалынғандан бирле ата-бабалар йәш быуынға белем биреү эшенә етди ҡарағандар. 1828 йылда Лаҡлыла Собор мәсете асылғас, мәғрифәтселек хәрәкәте тағы ла йылдам үҫеш алған.
Әхмәтсафа Баһауетдинов ахун (1861—1929) үҙе ойошторған «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһендә Златоуст өйәҙенең мосолман йәштәренә белем алыу мөмкинлеген биргән. Златоуст өйәҙенең мосолман мәғарифы инспекторы булараҡ, башҡа ауылдарҙағы мәктәптәрҙең хәл-торошо менән дә ҡыҙыҡһынып йәшәгән. Башҡорт халҡының арҙаҡлы шәхесе Зәйнулла Рәсүлев менән аралашҡан.
1894 йылда Лаҡлыла рус-татар ирҙәр мәктәбе асыла. Тәүге йылында уҡ унда 200 ир бала уҡығаны билдәле. Был мәктәпте асыуҙа Әхмәтсафа хәҙрәт ҙур әүҙемлек күрһәткән. Лаҡлы был дәүерҙәге Златоуст өйәҙе мосолмандарының мәҙәни һәм мәғариф үҙәгенә әйләнгән.
1905 йылда Лаҡлыла рус-татар ҡыҙҙар мәктәбе асыла. Әхмәтсафа хәҙрәт тырышлығы менән 1906 йылда „Әхмәҙиә“ мәҙрәсәһенең яңы бинаһы төҙөлә.
1906 йылда Златоуст земство идаралығы Әхмәтсафа Баһауетдиновҡа өйәҙҙең мосолман халҡына белем биреүҙә әүҙемлек күрһәткәне өсөн рәхмәт белдерә.
1906 йылда мәсет һәм мәҙрәсәнең яңы бинаһы төҙөлгәс, мәҙрәсә урта белем биреүсе дини уҡыу йортона әүерелгән. Мәҙрәсәлә уҡыу ике баҫҡыслы булған: беренсе, башланғыс баҫҡыс — 4 йыллыҡ булған, „Хикмәтиә“ тип аталған; икенсе баҫҡыс, урта белем биргәне — „Әхмәҙиә“ этабы.
Лаҡлы мәғариф усаҡтарында белем алған алдынғы кешеләр тирә-яҡ ауылдарҙа уҡытыусы булып эшләгән. Лаҡлылар Ғәлимйән Әхмәтсафин, Ҡәүей Хилажев, Рәхимғол Вәлиев төрлө йылдарҙа Илсекәй мәктәбендә уҡыттылар.
XX быуат башындағы ғәрәсәтле йылдар — Беренсе донъя һуғышы, революция, Граждандар һуғышы, 1921 йылдағы аслыҡ үҫеп килгән быуындың яҙмышына бик ҡаты ҡағылған. Нурулла Зиннуров ҡарауһыҙ ҡалған, аслыҡтан яфаланған балалар өсөн 1921 йылда Лаҡлыла балалар йорто астыра.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында балалар йортоноң эшмәкәрлеге тергеҙелә, һәм унда ҡамауҙа ҡалған Ленинград балаларын урынлаштыралар. Байрамғолов Ямалетдин, Хәлилов Мөхибулла, Зәйнуллин Һиҙиәт төрлө йылдарҙа балалар йортоноң директорҙары булып эшләйҙәр. Лаҡлы балалар йорто 1967 йылға тиклем эшләгән.
1932 йылғы ҡарар менән Лаҡлыла түләүһеҙ мәжбүри 7-йыллыҡ белем усағы эшләй башлай. Лаҡлы Крәҫтиән йәштәре мәктәбендә (ШКМ) төрлө ауылдарҙан килгән балалар белем алған. Сәфиуллин Мораҙым, Сәмихов Мөнир, Вәлиев Тәүкәлүн ШКМ директорҙары була.
1936 йылда директор Мөнир Сәмихов мәктәптең яңы ағас зданиеһын төҙөткәнгә тиклем Лаҡлы балалары Әхмәҙиә мәҙрәсәһе һәм мәсет өйөндә уҡыған булған. Был мәктәпте ихтирамға лайыҡ булған өлкән йәштәге уҡытыусы Байрамғолов Ямалетдин етәкләгән. Дөйөм мәжбүри уҡыу Законын тормошҡа ашырып, 1941 йыл башына мәктәп йәшендәге һәр бала белем алған. был ваҡытҡа өлкән йәштәге кешеләр араһында ла грамотаһыҙлыҡ бөтөрөлгән.
Балалар һаны йылдан-йыл күберәк була барғанлыҡтан, элекке ағас мәктәп үҫә барған талаптарҙы ҡәнәғәтләндермәй ине. 1966 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Лаҡлы мәктәбе директоры Хәйруллин Абдулла Хәйрулла улы етәкселегендә Хамматов исемендәге колхоз аҡсаһына 320 урынға иҫәпләнгән мәктәп төҙөлә башлай. Яңы Лаҡлы урта мәктәбе 1969/1970 уҡыу йылына асыла. Лаҡлы халҡының белемен арттырыуға, мәҙәнилеген үҫтереүгә урта мәктәп бик әһәмиәтле өлөш индерә. Яңы мәктәп төҙөлөшөндә ул замандағы 7-8 класс уҡыусылары ихлас ҡатнашты. Мәктәп төҙөү эшендә уҡытыусылар Сәлимә менән Риф Ғофраевтар, Ҡәтифә менән Мөтиғулла Хәлиловтар, Мөнир Зиннуров, Ғүмәр Байрамғолов, Әнүәр Кәбиров, Фәйзрахман Ғарипов, Мәрйәм Рьянова, Сания Зәйнуллина, Наилә Хөсәйенова, Зәйнәб Ниғәмәтйәнова, Зәкиә Хәлилова, Сания Вәлиева күп көс һалдылар.
Яңы урта мәктәптә эшләргә махсус урта һәм юғары махсус белемле белгестәр килә. Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусылары Хәйруллин Абдулла Хәйрулла улы, Вәлиева Сания Ғәлим ҡыҙы, БАССР-ҙың мәғариф алдынғыһы Иҙрисова Зәйтүнә Йосоп ҡыҙы, өлкән уҡытыусы Хәлилов Мөтиғулла Зәйнулла улы, һуңғараҡ РФ мәғариф алдынғыһы булып киткән, оҙаҡ йылдар уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, рус теле, технология уҡытыусыһы булған Ғофранова Флюзә Ғәлим ҡыҙы, биология уҡытыусыһы Бәйтуллина Гөлзада Мәлиҡ ҡыҙы, башланғыс кластар уҡытыусыһы Нәсибуллина Энже Ризуан ҡыҙы менән бергә эшләгән, ул саҡта йәш булһалар ҙа, үҙ эштәренең оҫтаһы булып өлгөргән уҡытыусыларҙы әйтеп үтергә кәрәк:
Моратова Римма Вәлиулла ҡыҙы, Ғилметдинова Азалия Сабир ҡыҙы, Хәйретдинова Зәлиә Фәйзрахман ҡыҙы, Мурзин Ирек Әнүәр улы, Мурзина Мария Пётр ҡыҙы, Ғиззәтуллина Лидия Факил ҡыҙы, Әхмәтйәнова Миңһылыу Мулләхмәт ҡыҙы, Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы, өлкән уҡытыусы Шафиҡова Мәрйәм Рәвил ҡыҙы, Сафин Валерик Ғәлим улы, Миңлеғәлина Альбина Даниял ҡыҙы, Миңлеғәлин Ниғмәтулла Миңлеғәли улы, Хәлилова Роза Мөтиғулла ҡыҙы, Ғиззәтуллина Анфиса Илһам ҡыҙы, Зиннуров Адик Мөнир улы, Зиннурова Людмила Садиҡйән ҡыҙы, Ғиззәтуллин Ғабит Тәхәүи улы, Йәнгиров Ғәҙил һ. б.
70-80-се йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбендә ваҡыты менән 400-ҙән ашыу 420-гә яҡын уҡыусы уҡыны. Күрше Урмансынан 9-10 класҡа уҡыусылар килә ине.
Был йылдарҙа Лаҡлы мәктәбендә патриотик, әхлаҡ, мәҙәни-зауыҡ тәрбиәһенә һәр саҡ ҙур иғтибар бирелде. Тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары Ғиззәтуллина Л. Ф., һуңғараҡ-РФ мәғарифы алдынғыһы, етәкселегендәге һәүәҫкәр бейеүселәр, музыка уҡытыусыһы Мурзина М. П. әҙерләгән йырсылар, музыкаль ансамблдәр зона һәм район конкурстарында гел еңеүгә өлгәшәләр ине. Пионер вожатый Ғәлләмова (Зәйнуллина) Лидия Һиҙиәт ҡыҙы уларҙың әүҙем ярҙамсыһы, пионер, комсомолдарҙың әйҙәүсеһе булды. Военрук һәм физкультура уҡытыусыһы Сафин Валерик Ғәлим улына хәрби-патриотик әҙерлек эштәрен йәнле ойоштороуы, гармунда уйнап сараларҙы йәмләүе оло абруй килтерҙе.
1977—1991 йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы булып эшләгән Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы, эшкә килеү менән, „Ҡыҙыл ҡәнәфер“ эҙәрмәндәр клубын ойошторҙо. Абдуллина уҡыусыларын ауыл ҡарттары менән осрашыуҙарға йөрөттө, иҫтәлектәрен яҙып алды. 1982 йылда иҫке ағас мәктәптә ул, коллегалары, йәмәғәтселек ярҙамы менән, Крайҙы өйрәнеү мөйөшөн булдырҙы. 1985 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 40 йылын билдәләгәндә, „Бөтөн йөрәктән“ тип аталған сценарий яҙып, яңы төҙөлгән Мәҙәниәт йортонда Музей асыу тантанаһын ойошторҙо. Был изге эштән бер кем дә ситтә ҡалманы, бөтөн мәктәп коллективы ҡатнашты. Бер аҙҙан Лаҡлы мәктәбе музейы 5304-се һаны аҫтында Республика каталогына ла индерелде. Һуңғараҡ, Лаҡлынан күсеп киткәс, Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы Абдуллина Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, „Башҡортостандың баш ҡалаһы башҡорт теле йыл уҡытыусыһы — 2009“ һөнәри конкурсының еңеүсе-финалисы, Өфө ҡалаһы Хакимиәте грантына, 2010 йылда Башҡортостан Хөкүмәтенең „Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы“ Премияһына лайыҡ булды.
1991 йылдан хаҡлы ялға киткәнсе, „Йәдкәр“ тип исеме үҙгәртелгән мәктәп музейын, заман талаптарын тура килтереп биҙәп, материалдарҙы компьютер баҫмаһына күсереп, яңы мәғлүмәттәр менән тулыландырып, татар теле уҡытыусыһы Хәйретдинова З. Ф., ҡәҙерләп, тәртиптә тотто.
Профсоюз ойошмаһын етәкләгән Әхмәтйәнова Миңһылыу Мулләхмәт ҡыҙы, колхоз баҡсаһын арендаға алып, 7 йыл буйы кәбеҫтә плантацияларын тәрбиәләне. Килемле эшкә мәктәп уҡыусылары йәлеп ителде, Әхмәтйәнова, йәйге отпускыны белмәй, ошо эштә егелде.
Лаҡлы урта мәктәбенең кабинеттары һәр ваҡыт район смотрҙарында өлгө итеп ҡуйылды. Бигерәк тә биология, рус теле кабинеттары үҙенә ылыҡтырып тора ине. Ул йылдарҙа яуаплы саралар, семинарҙар, алдынғы тәжрибә менән уртаҡлашыу майҙансығы булды Лаҡлы урта мәктәбе.
50 йылға яҡын арауыҡта мәктәпте алтын (6) һәм көмөш (30) миҙалға тамамлаусылар күп булды. Алтын миҙалға тамамлаусылар: Рьянов Рәфҡәт, Хәмиҙуллин Илдар, Ғәлләмов Марат, Латипов Руслан, Хәйретдинова Алина, Мөхәмәтдинова Альбина. Төрлө йылдарҙа Лаҡлы мәктәбен тамамлаусылар араһында республикала, тотош илдә танылған кешеләр күп.
Бөгөнгө көндә уҡытыу-тәрбиә эштәре һаман хәҙер инде иҫкергән мәктәптә тормошҡа ашырыла. Заманса яңы мәктәп төҙөү хыялы әлегә ҡағыҙҙа ғына ҡала килә.
Хәйруллин А. Х. хаҡлы ялға киткәс, мәктәп директоры булып Байрамғолов Ғ.Я. эшләне. Эстафетаны йәш уҡытыусы Баймөхәмәтов Ф. Ф.дауам итте, уны Малаяҙҙағы 1-се урта мәктәбе директоры итеп күсергәс, РФ мәғарифы алдынғыһы Мурзин Ирек Әнүәр улы 25 йыл буйы Лаҡлы мәктәбе директоры булды. Һуңынан төрлө йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбе директоры булып РФ мәғарифы алдынғыһы Әхмәтйәнова М. М., Башҡортостан Республикаһы мәғарифы алдынғыһы Латипова Г.Ә., Ниғәмәтйәнов А.Ә. эшләнеләр.
Татар яҙмаһы
Федераль властарҙың ғәмәлдән сығарыуы һәм республиканың дәғүәләшеүе
2002 йылдың 15 ғинуарында Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы «РФ халыҡтары телдәре тураһында» Федераль Законына төҙәтмә индерҙе, РФ дәүләт теле һәм РФ республикалары дәүләт телдәренең график нигеҙе булып кириллица тора, тип билдәләне. Был ваҡытта яҙмаларын латин алфавиты нигеҙенә күсерергә теләгән Рәсәй республикалары араһында Татарстан һәм Карелия булған.
2004 йылдың октябрендә Рәсәй Федерацияһының Конституция суды татар теле статусына ҡағылған нисә мәсьәләне ҡараған.
Лаҡлы
Лаҡлыла мәғариф үҫеше
Коллективта 18 уҡытыусы эшләй, шулар араһында юғары категориялы — 4, беренсе категориялы — 11, икенсе категориялы — 2 уҡытыусы. Хәлилова Ж. М., Хәйретдинова З. Ф. „Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыһы — 2008“ конкурсы еңеүсеһе тигән Грантҡа лайыҡ булды
Сафин В. Ғ., Хәлилова Ж. М. — РФ мәғариф алдынғыһы билдәһенә лайыҡ булды.
Латипова Г.Ә., Бәйтуллина Р. Ҡ., Хәйретдинова З. Ф. — Башҡортостан Республикаһы мәғарифы алдынғылары.
Бәйтуллина Р.Ҡ.- РФ мәғарифының почётлы хеҙмәткәре.
Уҡытыусы Сәмиғуллина М.Ә. „Салауат районының иң яҡшы йыл уҡытыусыһы — 2010“ конкурсы еңеүсеһе булды.
Татар яҙмаһы
Федераль властарҙың ғәмәлдән сығарыуы һәм республиканың дәғүәләшеүе
Татарстан Республикаһы Юғары суды һәм парламенты биргән икенсе мәсьәлә —улар кириллицаны рәсәй телдәренең барыһы өсөн дә мотлаҡ тигән «РФ халыҡтары телдәре тураһында» РФ Законының конституцион түгеллеген таныуҙы һораған. Татарстан Дәүләт Советы һәм Юғары суды, милли телдең график нигеҙен федерация субъекты үҙ аллы хәл итә ала тигән ышанғанлығына тоғро.
Лаҡлы
Лаҡлыла мәғариф үҫеше
Лаҡлы мәктәбе яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтеп эшләй. 2009/2010 уҡыу йылында 9 сығарылыш уҡыусыһының өсәүһе миҙалға тамамланы, барыһы ла юғары уҡыу йорттарына инде. 7 класс уҡыусыһы „Салауат районының иң яҡшы уҡыусыһы — 2010“ конкурсы еңеүсеһе тип танылды. 2011/2012 уҡыу йылында 9 класс уҡыусыһы Кашапова Динә Дамир ҡыҙы хоҡуҡ белеме буйынса муниципаль этапта 1-се урын яуланы, йәмғиәтте өйрәнеү, татар теле буйынса республика олимпиадалары призёры булды, 2011/2012 уҡыу йылы һөҙөмтәләре буйынса муниципаль Салауат районы Хакимиәтенең стипендияһына лайыҡ булды.
Татар яҙмаһы
Конституция суды ҡарары
2004 йылдың 16 ноябрендә РФ Конституция суды, Татарстан властарының татар яҙмаһын кириллицанан латиницаға күсерергә ынтылыуын кире ҡағып, закондар сығарыу федераль органы дәүләт телдәренең график нигеҙен билдәләү хоҡуғына эйә тип таный.
Лаҡлы
Лаҡлыла мәғариф үҫеше
2021/2022 уҡыу йылында Лаҡлы мәктәбе, балалар баҡсаһы яңы һалынған бинала эшләй башланы.
Татар яҙмаһы
Конституция суды ҡарары
Рәсәй халыҡтарының дәүләт телдәренең берҙәм график нигеҙен билдәләү «тарихи формалашҡан реалияларҙы легитимлаштыра», «дәүләт берҙәмлеген һаҡлау маҡсатында — дөйөм федераль телдең һәм дәүләт телдәренең гармонияла булыуын һәм эшмәкәрлеген көйләүҙе тәьмин итә» һәм шул уҡ ваҡытта «Рәсәй граждандарының тел өлкәһендәге хоҡуҡтарын һәм азатлығын тормошҡа ашырыууға» ҡамасауламай.
Лаҡлы
Лаҡлыла мәғариф үҫеше
Әлеге ваҡытта Лаҡлы ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, табип амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Татар яҙмаһы
Конституция суды ҡарары
Конституция суды, «тарихи-мәҙәни, ижтимағи һәм сәйәси реалияларға һәм Рәсәйҙең күп милләтле халҡының мәнфәғәттәренә яуап биргән осраҡта» график нигеҙҙе үҙгәртеү мөмкин, тип билдәләне. Әммә республиканың бындай ҡарарҙы бер яҡлы хәл итеүе «федератив берҙәмлектең ҡаҡшауына һәм граждандарҙың, шул иҫәптән был тел туған теле булған республиканан ситтә йәшәүсе кешеләрҙең, хоҡуҡтарын һәм азатлығын сикләүгә» килтереүе мөмкин.
Лаҡлы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Татар яҙмаһы
Конституция суды ҡарары
Был ҡарарҙы иғлан иткәндән һуң, Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы башлығы Фәрит Мөхәмәтшин, республика властары был мәсьәлә буйынса башҡа төрлө судтарға, шул иҫәптән, Европа судына, мөрәжәғәт ителмәйәсәк, тип белдерҙе.
Лаҡлы
Тирә-яҡ мөхит
„Янғантау“ геопаркы» сиктәрендә Лаҡлы һәм Урмансы ауылдарында мауыҡтырғыс туристик маршруттар бар. Йылғалар:
Татар яҙмаһы
Конституция суды ҡарары
2004 йылдың 28 декабрендә ТР Юғары суды ҡарары менән ТР прокурорының «Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында» тигән 2352-се закондың эшләмәүен таныу ғаризаһы ҡәнәғәтләндерелде. Шулай итеп, 5 йылдан саҡ ҡына ашыуыраҡ йәшәп ҡалғандан һуң, 1999 йылғы татар латиницаһын 2005 йылдың 22 ғинуарынан рәсми рәүештә ҡулланыуҙы туҡтатыла, һәм, республика законына ярашлы, эксперимент тәртибендә ҡулланыуҙа ҡалдырылған.
Лаҡлы
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр:
Тау-ҡаялар:
Татар яҙмаһы
Артабанғы үҫеше
2011 йылдың 29 июнендә мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм милли мәсьәләләр буйынса Дәүләт Советы комитеты ултырышында «„Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында“ ТР Законына үҙгәрештәр индереү тураһында» ТР закон проекты ҡаралды. Кириллицаны латиница менән алмаштырыу тураһында һүҙ бармай, ә ысынында иһә яңы алфавит индереү урынына ғәрәп һәм кириллицаға нигеҙләнгән татар алфавиттарынан ябай фәнни транслитерация рәсми системаһы индереү тәҡдим ителә. Был осраҡта алфавит бер ни тиклем төрөк алфавитына һәм дөйөм төрки алфавитҡа яҡынлашҡан.
Лаҡлы
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Татар яҙмаһы
Артабанғы үҫеше
2012 йылдың 24 декабрендә ТР Дәүләт Советы «Татар телен Татарстан Республикаһының дәүләт теле булараҡ файҙаланыу тураһында» 1-ЗРТ-се законын ҡабул итте. Законға ярашлы, кириллица алфавиты рәсми алфавит булып ҡала, әммә граждандарҙың дәүләт органдарына мөрәжәғәттәрендә латиница һәм ғәрәп графикаһын ҡулланыу осрағы мөмкин булыуы ҡарала. Дәүләт органдарының рәсми яуабында кириллица ҡулланыла, әммә кириллица нигеҙендә яҙылған тексты латиница йә ғәрәп яҙылышында ҡабатлау мөмкинлеге лә ҡарала. Кириллица хәрефтәренең латиница һәм ғәрәп хәрефтәренә ярашлы булыуы законға өҫтәмәлә күрһәтелә.
Лаҡлы
Тирә-яҡ мөхит
Тәбиғәт һәйкәлдәре: Лаҡлы мәмерйәһе, Ҡапҡаташ, Әй фонтаны
Лаҡлыла тыуып-үҫкәндәр һәм йәшәгәндәр
Лаҡлыла күпмелер йәшәгән, уҡығандар :
Салауат һандуғастары, 8-9 бб., Ғ. Рамазанов тәржемәһе:
Балалыҡ мәлендә йәшәнем был ерҙә, Былбыллы төйәктә, Ҡурайлы төбәктә,
Гүзәл Әй ярында Һәм Лаҡлы янында: Йылғалар ҡауышҡан, Болондо һыу баҫҡан,
Тағы ла күрҙем мин, 12-13 бб.
Лаҡлы ҡырҙарын, Әйҙә йөҙҙөм мин, башҡорт ерҙәре Буйлап гиҙҙем мин…
Минең хаҡта легенда, 16-17 бб. Х. Ғиләжев тәржемәһе
Әллә ысын, әллә юрый, Уныһын инде кем белә:
Минең хаҡта ауылымда Легенда йәшәп килә.
Лаҡлыла һәм Туғыҙлыла, Эскән һыуым Әйҙә лә…
Әллә төштә, әллә өндә, 18-19 бб.
Әйгенәм, Тыуған Лаҡлым, Ағай менән ат көткәндәр Таңдар атҡанға саҡлым…
Биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
Биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы биатлон буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа Рәсәй исеменән сығыш яһай. Рәсәй биатлон союзы идара итә. Тәүге тапҡыр 1992 йылда йыйыла. Биатлон буйынса СССР йыйылма командаларының һәм «берләшкән команданың» хоҡуҡи вариҫы. Йыйылма команда составына ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар командалары инә.
Тренерҙар штабы (2021/2022 миҙгеле)
Ирҙәр йыйылма командаһы (төп)
Ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы (төп)
Резерв йыйылма командаһы
Юниорҙар йыйылма командаһы
Олимпия уйындары миҙалдары таблицаһы
Олимпия уйындарында Рәсәй йыйылма командаһы яулаған миҙалдар һаны:
Олимпия уйындары призерҙары (ир-егеттәр)
Олимпия уйындары миҙалдарын 15 спортсы яулай, уларҙың 2-һе әлеге ваҡытта сығыш яһауын дауам итә — Дмитрий Малышко һәм Евгений Гараничев.
Олимпия уйындарында иң титуллы Рәсәй биатлонсыһы — Сергей Чепиков, уның иҫәбендә 6 миҙал, шуларҙың 2-һе алтын. Ул СССР (1988), Берләштерелгән команда (1992) һәм Рәсәй йыйылмаһы (1994, 2006) составында миҙалдар яулай.
Олимпия уйындары призерҙары (ҡатын-ҡыҙҙар)
Олимпия уйындары миҙалдарын 16 спортсы яулай, уларҙың барыһы ла спорт карьераһын тамамлаған.
Миҙалдарҙың дөйөм һаны буйынса иң титуллыһы — Әхәтова Альбина Хәмит ҡыҙы, уның иҫәбендә төрлө дәрәжәле 5 миҙал бар. Бер юлы 5 Рәсәй биатлонсы ҡатын-ҡыҙының 2 алтын миҙалы бар.
Бөтә ярыштарҙы иҫәпкә алып миҙалдар таблицаһы
XXII Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон буйынса ярыштар 2014 йылдың 8 февраленән 22 февраленә тиклем Рәсәйҙең Сочи ҡалаһында үтә.
2014 йылғы Олимпия уйындары
XXII Ҡышҡы Олимпия уйындары сиктәрендә биатлон буйынса ярыштар 2014 йылдың 8 февраленән 22 февраленә тиклем Рәсәйҙең Сочи ҡалаһында үтә.
2018 йылғы олимпия уйындары
XXIII Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон буйынса ярыштар 2018 йылдың 10 февраленән 23 февраленә тиклем Пхенчхан да үтә. Рәсәй спортсылары нейтраль флаг аҫтында сығыш яһай. 11 ярыштың 8-ндә ҡатнашып (классик эстафеталарҙан һәм ир-егеттәрҙең масс-стартынан башҡа), биатлонсылар бер миҙал да яулай алмай.
Донъя чемпионаттары миҙалдары таблицаһы
Донъя чемпионатында СССР, берләшкән команда, Рәсәй спортсылары яулаған миҙалдар иҫәбе:
Донъя чемпионаты призерҙары (ир-егеттәр)
Донъя чемпионатында 28 спортсы миҙал яулай. Уларҙан Антон Бабиков, Максим Цветков, Александр Логинов, Матвей Елисеев, Никита Поршнев, Дмитрий Малышко, Кәрим Хәлили һәм Эдуард Латипов тар олимпиаданан һуң да сығыш яһауын дауам итә.
28 спортсының 15-е команда ярыштарында ғына миҙал яулай. Иң титуллы биатлонсы Владимир Драчев, уның иҫәбендә 10 миҙал (Белоруссия йыйылма команда составында тағы бер миҙал яулай). Шуларҙың 4-е алтын. Николай Круглов та шунса миҙал яулай. Александр Логинов — 5.
Бөтә ярыштарҙы иҫәпкә алып, миҙалдар таблицаһы
Шәхси ярыштарҙа иң уңышлы сығыш яһаусылар: Павел Ростовцев һәм Владимир Драчев, улар 5 миҙал яулай, шуларҙың 2-шәре — алтын.
Команда ярыштарын иҫәпкә алмайынса миҙалдар таблицаһы
23 спортсы донъя чемпионатында миҙалдар яулай.
Донъя чемпионаты призерҙары (ҡатын-ҡыҙҙар)
10 спортсы команда ярыштарында ғына донъя чемпионатында миҙал яулай.
Иң күп алтын миҙал (6) Ольга Медведцевала. Альбина Әхәтова дөйөм миҙалдар һаны буйынса иң титуллыһы булып тора, уның иҫәбендә төрлө дәрәжәле 10 миҙал бар.
Бөтә ярыштарҙы иҫәпкә алып, миҙалдар таблицаһы
Донъя чемпионаттарында иң күп миҙалды (5) Ольга Зайцева яулай, шуларҙың 1-һе — алтын. Альбина Әхәтова ның да бер алтын миҙалы бар.
Команда ярыштарын иҫәпкә алмайынса миҙалдар таблицаһы
Донъя чемпионатына Рәсәй йыйылма командаһынан 12 кеше (6 ир — ат һәм 6 ҡатын-ҡыҙ) бара.
2008 йылғы донъя чемпионаты
Донъя чемпионатына Рәсәй йыйылма командаһынан 12 кеше (6 ир — ат һәм 6 ҡатын-ҡыҙ) бара. Был донъя чемпионаты рәсәй спортсылары 11 миҙал яулай: 3 алтын һәм көмөш, 5 бронза. Быға тиклем 1990 йыл да СССР йыйылма командаһы 9 миҙал ала.
2009 йылғы донъя чемпионаты
2009 йылғы донъя чемпионаты Көньяҡ Корея ла 2009 йылдың 13 февраленән 23 февраленә тиклем үтә. Дмитрий Ярошенко, Екатерина Юрьева һәм Альбина Әхәтова допинг ҡулланыу арҡаһында ярыштарҙа ҡатнашыуҙан ситләтелә, был Рәсәйҙең чемпионатта миҙал алыу мөмкинлеген етди кәметә. Дисквалификацияланғандан һуң Рәсәй биатлон союзы Оксана Ноупокоеваны теркәү тураһында ғариза бирә, ләкин IBU үтенесте кире ҡаға.
Донъя чемпионатына йыйылма команда составы ғинуар аҙағында иғлан ителә.
Допинг скандалы
2009 йылдың 3 февралендә киң мәғлүмәт сараларында ҡайһы бер биатлонсыларҙың А допинг тикшереүе ыйғай һөҙөмтә биреүе тураһында мәғлүмәттәр сыға. Өлгөләр 5 декабрҙә Эстерсундта беренсе этапта алына. Һуңғараҡ Рәсәй йыйылма командаһының 3 вәкиленең допинг ҡулланыуҙа ғәйепләнеүе билдәле була — был мәғлүмәтте Рәсәй исеменән сығыш яһаусы ҡайһы бер етәкселәр раҫлай, әммә спортсыларҙың һәм улар ярышҡан илдәрҙең исемдәре В допинг-өлгөләре асылғанға тиклем иғлан ителмәй. Был турала спортсыларға шунда уҡ хәбәр итәләр һәм уларға йә А өлгөһө менән ризалашырға, шулай итеп үҙ ғәйебен танырға, йә Б өлгөһө асылыуын көтөргә тура килә. Бөтә спортсылар ҙа икенсе вариантты һайлай.
Биатлон белгестәренең күбеһе әйтеүенсә, һүҙ сыҙамлыҡты арттырыусы эритропоэтин (ЭПО) тураһында бара. Әммә IBU президенты Андерс Бессеберг әйтеүенсә, биатлонсыларҙың ҡанында табылған препарат эритропоэтин түгел.
Бер нисә белгес Һәм спортсы, һуңғы һөҙөмтәләр билдәле булмаһа ла, Рәсәй йыйылма командаһы адресына ҡырҡа фекерен белдерә.
12 февралдә Швейцария ның Лозанна ҡалаһындағы допингҡа ҡаршы лабораторияла өс Рәсәй спортсыһының «В» допинг-өлгөләрен анализлау тамамлана. Матбуғат конференцияһы 13 февралдә 5:00 сәғәттә үтә, унда анализ һөҙөмтәләре иғлан ителә. Һөҙөмтәлә Екатерина Юрьева, Альбина Әхәтова һәм Дмитрий Ярошенко допинг ҡулланыуы иҫбатлана. Өс спортсы ла ярыштарҙа ҡатнашыуҙан ситләтелә һәм улар Рәсәйгә ҡайта. Дисквалификация һәм һөҙөмтәләрҙе юҡҡа сығарыу ваҡыты тураһында ҡарарҙар донъя чемпионатынан һуң ҡабул ителергә тейеш була. Дисквалификация срогы — 2 йыл. 2008 йыл дың 5 декабр енән һуңғы бөтә һөҙөмтәләр юҡҡа сығарыла..
2010 йылғы донъя чемпионаты
2010 йылда донъя чемпионаты Ханты-Мансийск иҙа 2010 йылдың 28 мартында үтә. Турнирҙа миҙалдарҙың 1 комплекты ғына (ҡатнаш эстафета) уйнатыла. IBU-ның ғәмәлдәге ҡағиҙәләренә ярашлы, Ҡышҡы Олимпия уйындары ваҡытында донъя чемпионаты олимпия программаһына инмәгән дисциплиналарҙа ғына үткәрелә. Берҙән-бер уҙышта Рәсәй исеменән Яна Романова, Ольга Зайцева, Максим Чудов, Иван Шерезов сығыш яһай.
Рәсәй командаһы миҙалһыҙ ҡала, дүртенсе урынды биләй.
2011 йылғы донъя чемпионаты
2011 йылда донъя чемпионаты Рәсәйҙең Ханты-Мансийск ҡалаһында 2011 йылдың 3 мартынан 21 мартына тиклем үтә. Рәсәй ғаризаһына 16 спортсы эләгә.
Рәсәй командаһы өс көмөш миҙал ғына яулап, алтын миҙалһыҙ ҡала. Ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы бер миҙал да яулай алмай.
2012 йылғы донъя чемпионаты
Биатлон буйынса 47-се донъя чемпионаты Германияның Рупольдинг ҡалаһында 2012 йылдың 1 мартынан 11 мартына тиклем үтә. Рәсәй командааһына 16 спортсы инә. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар командалары эҙәрлекләү уҙышында бер генә бронза миҙал яулай ала.
2013 йылғы донъя чемпионаты
48-се донъя чемпионаты 2013 йылдың 6 февраленән 17 февраленә тиклем Чехияның Нова-Место ҡалаһында биатлон буйынса үтә. Ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы бер миҙал да яулай алмай, ирҙәр командаһы Антон Шипулин тырышлығы менән ике миҙал яулай.