cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чиков Валентин Васильевич
Биографияһы
Валентин Васильевич Чиков 1952 йылдың 22 октябрендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Зелёный Клин ауылында тыуған. 1972 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай. 1972—1978 йылдарҙа И. Е. Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтында уҡый (профессор Е. Е. Моисеенко оҫтаханаһы). Диплом эше — «Стройотряд» картинаһы.
1980 йылдан — СССР рәссамдар союзы ағзаһы. 1972 йылдан алып һынлы сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1978—1984 йылдарҙа Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй: Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетында уҡыта. 1984 йылдан алып Санкт-Петербургта йәшәй.
1989 йылдан алып 2014 йылға тиклем менән 1989 буйынса уҡыу художество-график факультетында (1992 — һынлы сәнғәт факультеты) А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетының художество-графика факультетында (1992 йылдан- һынлы сәнғәт факультеты) уҡыта. 2002 йылдан алып һынлы сәнғәт кафедраһы доценты. Рәссам булараҡ Франция, Германия, Болгария һәм Ҡытайҙа эшләй. Ханчжоуҙа Ҡытай сәнғәт академияһында уҡыта (2006).
2014 йылдың 18 сентябрендә ҡапыл вафат була. 23 сентябрҙә Святогорск Изге Успение монастырында йыназа уҡытыла.
Күргәҙмәләр (ҡайһы берҙәре)
«Рәсәй йәштәре» (Мәскәү, 1986);
Төркөм күргәҙмәһе (Гетеборг., Швеция. 1991) ;
Төркөм күргәҙмәһе (Франция, Париж. 1992);
«Leningrad — St. Petersburg — Boston» Халыҡ-ара күргәҙмһе (Бостон, АҠШ. 1993) ;
Петербург рәссамдарының көҙгө әҫәрҙәре күргәҙмәһе (Санкт-Петербург, 1995);
Петербург рәссамдарының көҙгө әҫәрҙәре күргәҙмәһе (Санкт-Петербург. 1998);
«Бөтә Петербург» (Санкт-Петербург, «Манеж». 1999);
Акварелдәр күргәҙмәһе (Бөйөк Новгород, 2000) ;
Санкт-Петербург Рәссамдары союзының Күргәҙмә залы. (2010);
Валентин Чиков иҫтәлегенә (21.01.2015).
Музей йыйынтыҡтары
Рәссамдың эштәре Рәсәй, Франция, Германия, Швеция, Дания, Ҡытай, Канада, АҠШ музейҙарында һәм шәхси йыйынтыҡтарҙа һаҡлана.
Люне монастыры
Люне монастыры (Kloster Lüne) — 1172 йылда нигеҙләнгән элекке ҡатын-ҡыҙ бенедикт монастыры. Ганзей ҡалаһы Люнебург (Түбәнге Саксония ере) йәнәшендә урынлашҡан; бөгөн архитектура ҡомартҡыһы булып торған бинала, Һанновер епархияһына ҡараған протестант (Damenstift) монастыры урынлашҡан.
Эстонияла урыҫтар
Урыҫтар (Eesti venelased) — Эстонияла иң ҙур милли аҙсылыҡ (2017 йылда 25,1 %, 2020 йылда 24,7 % ). Урыҫтар ғәмәлдә Эстонияның бөтә төбәктәрендә лә тиерлек йәшәй, әммә улар илдең күбеһенсә төньяҡ-көнсығышында (Ида-Вирумаа) һәм Таллиндың (Ласнамяэ районы) көньяҡ-көсығышында төпләнгән. Урыҫтар башлыса ҡалаларҙа йәшәүҙе хуп күрә, әммәПричудье төбәгендә старообрядсы урыҫ ауылы бар. XXI быуат башында эстон һәм урыҫ общиналарының бер-береһенән айырымыраҡ йәшәргә тырышыуы күҙәтелә. Шул уҡ ваҡытта шартлы рәүештә эстон тип һаналған күп кенә билдәле кешеләр сығыштары менән өлөшләтә урыҫтарға барып тоташа: илдең элекке президенттарынан Константин Пятс яртылаш урыҫ, ә Тоомас Ильвес — бер сирегендә урыҫ. Рус телле Эстония менән бутап торорға кәрә процентҡа урыҫ. Эстониялағы урыҫтарҙы урыҫ телендә һөйләшеүселәр менән бутарға ярамай, сөнки эстонияла йәшәгән күптәр: украиндар, белорустар, немец, йәһүдтәр, әрмәндәр һәм башҡалар урыҫ телен үҙҙәренең туған теле тип һанай. Эстондарҙың да байтағы урыҫ телен икенсе тел булараҡ йыш ҡуллана.
Тарих
Эстонса урыҫтарҙың атамаһы venelased, йәғни венедтар тигәнде аңлата, был һүҙ эсттар һәм көнсығыш славяндарҙың мәҙәниәт-ара ҡатнашыу үҙенсәлектәренә бер ишара. Боронғо урыҫтарҙың көслө йоғонтоһо аҫтында Эстонияның көньяҡ-көнсығышында сету һәм выру субэтностары формалаша.
1030 йылда Ярослав Мудрый нигеҙ һалған Юрьев (хәҙерге Тарту) ҡалаһында ла рус йоғонтоһо эҙҙәре күҙәтелә. 1224 йылда немецтар Юрьевты баҫып ала һәм исемен Дерпт тип үҙгәртә. Көнсығыш Эстонияла 1416 йылда нигеҙ һалынған Сыренец ҡалаһы ла боронғо урыҫ тораҡ пункттарының береһе.
XVII−XIX быуаттарҙа хәҙерге Эстония территорияһына килеп төпләнгән урыҫ старообрядсылары хәҙер Причудье төбәгендә (Калласте һәм Муствеэ ҡалалары, Пейпсиээре олоҫо) йәшәй.
Эстонияла йәшәгән бөтә урыҫтар ҙа ХХ быуаттың икенсе яртыһында килеп төпләнгән урыҫ күскенселәре тоҡомдары тигән фекер хаталы. 1881 йылда Эстонияла йәшәгән урыҫ халҡы дөйөм халыҡтың 3,3 процентын тәшкил итә, 1897 йылда был һан 4,0 процентҡа етә.
1917 йылғы революциянан һуң аҡ эмиграция менән бәйле урыҫтар күпләп Эстонияла төпләнә. 1922 йылда Эстонияла урыҫ халҡы дөйөм халыҡтың 8,2 процентын тәшкил итә.
Һуғыштан һуңғы осорҙа урыҫ теллеләрҙең Эстонияғы килеүе бермә-бер арта. 1934 йылда Эстонияла урыҫтар 8,2 %, 1959 йылда — 20,1 %, 1970 йылда — 24,7 %, 1979 йылда 27,9 % була.
1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса урыҫтар Эстония халҡының 30,3 процентын тәшкил итә һәм республиканың иң ҙур милли аҙсылығы булып ҡала. Эстония халҡының 87 проценты ҡалаларҙа йәшәй, шуларҙың 14,9 проценты ғына эстон телен белә. Таллинда йәшәүселәрҙең 41 процентын, Нарвала 85,9 процентын урыҫтар тәшкил итә.
2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Эстонияла бөтәһе 267 335 урыҫ йәшәй, 2020 йылда — 327 802 кеше.
2020 йылда Таллинда 588 158 (48,4 %) урыҫтар йәшәй, баш ҡала өйәҙе Харьюмаала 186 031 (56,8 %), Ида-Вирумаа өйәҙендә 99 811 (30,4 %); Тарту ҡалаһында 13 249 (4 %) урыҫтар йәшәй.
Демография
Совет осоронда Эстонияла урыҫ халҡының демографик күрһәткестәре, эстондар менән сағыштырғанда, күпкә яҡшыраҡ була, иң беренсе сиратта — СССР-ҙың Европа өлөшөндәге республикаларынан килеп төпләнгән йәш күсмәндәрҙә тыуымдың юғары булыуы иҫәбенә, әммә икенсе быуында, йәғни ЭССР-ҙа тыуған урыҫтарҙа, тыуым эстондар кимәленән хатта түбәнерәк була. Шул сәбәпле 1985 йылда яңы тыуғандар араһында эстон булмағандар өлөшө (Эстонияла яңы тыуған сабыйҙың милләте ата-әсә әйтеүе буйынса билдәләнә) 42 процентҡа тиклем күтәрелә.
1991 йылда урыҫтар һәм эстондарҙың артыуы тигеҙләнә, ә советтарҙан һуңғы осорҙаурыҫтарҙың артыуы тотороҡло рәүештә эстондарға ҡарағанда насарыраҡ була. Һөҙөмтәлә 2011 йылда яңы тыуған сабыйҙар араһында эстон булмағандар өлөшө 25 процентҡа тиклем түбәнәйә.
Латыштар менән сағыштырғанда эстондарҙың демографик күрһәткестәре буйынса һәр ваҡыт яҡшы була, тикшеренеүселәр быны тормош кимәленең юғарыраҡ булыуы менән бәйләй. а 2008—2012 йылдарҙа Эстония буйынса дөйөм алғанда тәүге тапҡыр эстондар һанының тәбиғи артыуы күҙәтелә, әммә урыҫтарҙың һәм эстон булмағандарҙың тәбиғи кәмеүе шулай ҙа күберәк була (2010 йыл ғына иҫәпкә инмәй). Латвияла урыҫтарҙың демографик күрһәткестәре бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәнгә тиклем дә, унан һуң да, Эстониялағы урыҫтарҙыҡы менән сағыштырғанда, күпкә насарыраҡ була.
1991 йылдан алып 2011 йылға тиклем 140 мең эстон булмаған кеше Эстониянан күсенеп китә, уларҙың күпселеге — урыҫтар.
Эстония халҡының дөйөм һанында урыҫтарҙың удель ауырлығы 2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса урыҫтар араһында оҙайлы ауырыу йәки һаулығы менән проблемалар булған кешеләр 29,5 процент тәшкил итә (эстондарҙа — 30,0 %).
Урыҫтарҙың уртаса ғүмер оҙайлығы, эстондарға ҡарағанда, 6 йылға аҙыраҡ.
Иҡтисади именлек
Социологтарҙың 2002 йылда үткәргән тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре шуны раҫлай: Эстонияла йәшәгәндәрҙең сағыштырмаса юғары кимәлдә тәьмин ителеүе унда йәшәгән урыҫтарҙың тормошона бөтә яҡлап сағыла: Таллин ҡалаһында урыҫ ғаиләләренең (80 %) һәр ағзаһына 10 кв. метрҙан күберәк торлаҡ майҙаны тура килә, Таллинда йәшәгән урыҫ ғаиләләренең яҡынса өстән бер өлөшөнөң автомашинаһы (35 %) һәм компьютеры (29 %) бар. Дөйөм алғанда, Таллиндағы урыҫтар тәьмин ителеш кимәле буйынса Мәскәүҙә йәшәгәндәрҙән ҡалышмай тиерлек.
Эстонияла йәшәгәндәрҙең йыллыҡ эквивалент килеме*, евро ''* Иҫкәрмә: эквивалент килем — йорт хужалығы ҡарамағындағы нетто-килемдең хужалыҡтағы бөтә ағзаларҙың ҡулланыу ауырлығы ҡушылдығына бүленеүе; күрһәткес йорт хужалығының күләмен, шулай уҡ составын да иҫәпкә ала. Йорт хужалығы — йәмәғәт аҙыҡ-түлеген етештереү һәм уларҙы ҡулланыу йәмғиәттең ошо күҙәнәге сиктәрендә ғәмәлгә ашырыла. Был осраҡта ҡәрҙәшлек бәйләнештәре ниндәйҙер әһәмиәткә эйә түгел.''
Эстония эсто булмаған халыҡтар араһында күп йылдар дауамында эшһеҙлек юғары булып ҡала, мәҫәлән, 2019 йылда ул 6 % тәшкил итә, был эстондар араһындағы шундай уҡ күрһәткестән 2,2 процентҡа юғарыраҡ, 2017 йылда эстон булмағандар араһында эшһеҙлек кимәле 8,9 %, ә эстондар араһында 4,4 %, 2000 йылда 20,5 % һәм 11,9 %.
Эстонияла эстондар һәм урыҫтар араһында эшһеҙлек кимәле Үҙ ваҡытында Эстонияның оборона һәм мәғариф министры булып эшләгән Яак Аавиксоо фекеренсә, урыҫтарҙың Эстонияла уңышлы интеграцияланыуына ҡамасаулаусы етди проблема — мәктәп тамамлаған йәштәрҙең эстон телен бик насар белеүе. Иң мөһиме — Эстония гражданлығын ябайлаштырылған тәртиптә алыу хоҡуғына эйә булған 15 йәше тулмаған өс меңгә яҡын баланың был мөмкинлектән файҙаланып ҡалмауы аптырата. Бындай кешеләр күбеһенсә Таллинда һәм Ида-Вирумаала йәшәй. Төп хоҡуҡтар буйынса Европа агентлығының (FRA) тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре буйынса, Европа илдәренән Эстонияла һәм Финляндияла йәшәгән урыҫтар ҙур дискриминацияға дусар ителә. Был дикриминация — советтарҙан һуңғы Эстонияла эстондар һәм урыҫтар араһындағы сегрегация кимәленең юғары булыуы һөҙөмтәһе.
Сәйәсәт
1990 йылда Эстон Республикаһының һуғышҡа тиклемге граждандары һәм уларҙың вариҫтары ғына республика граждандары тип танылғанға күрә, Эстония граждандары араһында урыҫтарҙың өлөшө (2000 йылда 12,9 % ) бик түбән булып ҡала.
Эстонияла өс төркөм бар: Эстония граждандары, Рәсәй граждандары һәм «гражданлығы билдәләнмәгән кешеләр» (апатрид) (2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы илдә йәшәгән урыҫтар 40,4 %, 20,9 % һәм 38,0 %). 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу гражданлыҡ ала алмаған кешеләрҙең кәмеүен (12,4 проценттан 6,5 процентҡа тиклем) һәм башҡа дәүләттәр граждандарының артыуын (6,9 проценттан 8,1 процентҡа тиклем) күрһәтә.
2003 йылда «урыҫ» Конституцион партияһы парламентта вәкәләттәрен юғалта. Эстониялағы урыҫтар араһында Үҙәк партия иң популяр булып ҡала.
2010 йылда Эстония полицияһы охрана департаментының ул саҡтағы гендиректоры Райво Аэг, Рәсәй урыҫ партиялары һәм урыҫ исемлектәренең урындағы үҙидара органдарына йоғонтоһо көслөрәк булған хоҡуҡтар алыуын теләй, тип раҫлай ине. 2019 йылдың яҙында яңы гендиректор КаПо Арнольд Синисалу, Рәсәй Эстонияға туранан-тура йоғонто яһай алманы, шуға күрә Америка һәм Көнбайыш Европаға йоғонто яһап, Эстонияға тәьҫир итергә теләй, тип белдерә.
Гражданлыҡ
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Эстонияла йәшәгән урыҫтарҙың 53,9 процентында Эстония гражданлығы бар, 24,3 процентында — Рәсәй гражданлығы һәм 21,1 процентында бер ниндәй гражданлыҡ та юҡ. Шул уҡ ваҡытта Эстонияла йәшәгән 0-17 йәштәге урыҫтартарҙың 84,5 прценты, 18-64 йәштәгеләрҙең — 51,4 %, 65 йәштән өлкән булғандарҙың — 35,5 проценты — Эстония граждандары
2011 йылда урыҫтарҙың Эстония гражданлығы 1996 йылда урыҫтарҙың 50 проценты Эстонияны (шул иҫәптән 30 йәше тулмағандарҙың 76 проценты), 30 проценты — Рәсәйҙе һәм 9 проценты — Советтар Союзын тыуған иле тип атай. 2000 йылда урыҫтарҙың 85 проценты, «урындағы урыҫтарҙың тыуған иле — Эстония», тигән раҫлау менән ризалаша.
2008 йылда баҫылып сыҡҡан дәүләт интеграция программаһы (RIP) тикшеренеүендә башҡа илдәр гражданы булыуҙың йәки гражданлығы булмауҙың хеҙмәт мәшғүллегенә, шулай уҡ килем алыуға кире йоғонтоһо тураһындағы мәғлүмәттәр килтерелә: тәүге осраҡта ярашлы рәүештә хеҙмәт мәшғүллеге 5 процентҡа һәм 3 процентҡа тиклем түбәнәйә, килеме кәмегән осраҡта был һандар ярашлы рәүештә 4,7 % һәм 3,7 % була.
Урыҫ теле
1970 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Эстонияла йәшәгән урыҫтарҙың 98,4 проценты, урыҫ телен туған теле, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта эстондарҙың 27,5 проценты урыҫ телендә иркен һөйләшә.
2011 йылда халыҡтың 29,6 проценты, урыҫ телен туған тел, тип атай, Эстония халҡының 42,1 проценты урыҫ телен сит тел булараҡ белә.
Интеграция
1998 йылдың 10 июнендә Рийгикогу "Эстон булмағандарҙы эстон йәмғиәтенә интеграциялау буйынса Эстонияның дәүләт интеграция сәйәсәтенең башланғыс пункттары" тигән документты раҫлай ; 2000 йылдың 14 мартында «2000-2007 йылдарҙа эстон йәмғиәтендә интеграция» дәүләт программаһы ҡабул ителә
Эстонияла Маҡсатлы интеграция учреждениеһы (һуңынан «Эстон булмағандарҙың маҡсатлы интеграция учреждениеһы» (ҡыҫҡа. MEIS) 1998 йылда барлыҡҡа килә) һәм 2010 йылда нигеҙ һалынған Интеграцияны өйрәнеү институты.
MEIS-тың төп бурысы — эстондарҙы һәм эстон булмағандарҙы эстон йәмғиәтенә берләштереүгә (интеграциялауға) йүнәлтелгән сараларҙы үткәреү һәм уларҙы хуплау; иммиграция менән бәйле эшмәкәрлекте йәйелдереү һәм уны хуплау. Икенсе учреждение — Эстония менән бәйле интеграция мәсьәләләре менән шөғөлләнгән эстон коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы.
Эстон булмағандарҙың интеграцияһы нигеҙе һәм төп мәҙәни капиталы — эстон телен белеү. Эстондар фекеренсә, эстон булмағандар, эстон телен өйрәнеп, эстон дәүләтенә яҡшы мөнәсәбәттә булыуҙарын күрһәтә. Интеграция мониторингы мәғлүмәттәре буйынса, 15 йәштән алып 74 йәшкә тиклемгеләрҙең уртаса алғанда эстон телен сит тел булараҡ белеүе яҡшырған. Премьер-министр Ансипе ҡарамағында урыҫ мәктәптәре өсөн уҡытыуҙың «60-ҡа 40» (фәндәрҙең 60 проценты — эстон телендә, 40 проценты — урыҫ телендә) схемаһына күсеү раҫлана, был схеманы ике яҡ та тәнҡит утына тота: күп кенә эстондар, ғөмүмән урыҫ телендә уҡытыуҙы ҡалдырырға ярамай, тип иҫәпләй, ә урыҫтар туған телдә уҡытыуҙан тиҙ арала баш тартырға теләмәй. Күп кенә эстондар, шул иҫәптән ил президенты Керсти Кальюлайд, урыҫ телендә белем алыуҙы ҡалдырыу Эстония дәүләтенә хәүеф менән янай, тип иҫәпләй.
Дискриминация
В. А. Шнирельман билдәләүенсә, Эстонияла күпселеге был ил гражданлығын алмаған һәм сәйәси процестан мәхрүм ителгән урыҫтар сәйәси дискриминацияға дусар ителә.
2008 йылда фин ғалимы Йохан Бекман, Эстонияның төп проблемаһы — урыҫтарҙы дискриминациялауҙың законлаштырылған булыуы һәм уларҙы әхлаҡи йәһәттән юҡ итеү, тип белдерә.
Эстонияның халыҡтар эштәре буйынса министры Урве Пало 2010 йылдың февралендә үҙ фекерен түбәндәгесә белдерә: Урыҫтарҙың Эстониялағы хәле күбеһенсә сағыштырмаса күптән түгел генә Америкала негрҙар кисергән хәлде иҫкә төшөрә. Улар ҙа ғәмәлдә ил граждандары тип иҫәпләнә, ләкин аҡ тәнлеләр менән тиң хоҡуҡлы булмай …. Эстонияла формаль рәүештә милләттәр тиңлеге булһа ла, аҫаба булмаған милләттәр вәкилдәре үҙҙәрен кәм итеп тоя, ә эстондар йыш ҡына уларҙа был тойғоно булдырырға тырыша
Эстонияла этник йәки милли билдәләр буйынса эш биреүсе яғынан тейешле булмаған мөғәмәләне күп һанда тикшереүҙәр үткәрелә, атап әйткәндә, интеграция мониторингтары (2008 2011, 2015) һәм 2013 йылда баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәр (Балтиҡ тикшеренеүҙәр институты — IBS) эстондар араһында үҙҙәренең дискриминацияға тап булыуҙарын күрһәтә, йәки улар һорау алған кешеләрҙең 20 процентының бындай осраҡтар тураһында ишетеүе тураһындағы мәғлүмәттәр бар. Ә бына башҡа милләттәр араһында үткәрелгән һорау алыуҙар уларҙың 59 проценты дискриминация менән күҙмә-күҙ осрашыуын һәм аныҡ факттар тураһында ишетеүен раҫлай.
Шул уҡ ваҡытта 2003 йылда Украинанан Эстонияға килеп төпләнгән Таллин хоҡуҡ мәктәбенең Кеше хоҡуҡтары буйынса үҙәге директоры Евгений Цыбуленко 2009 йылда түбәндәге фекерен әйтә: Әлеге мәлдә институт кимәлендә Эстонияла дискриминация юҡ. Көнкүрештәге дискриминацияға килгәндә иһә ул ниндәйҙер дәрәжәлә һәр дәүләттә күҙәтелә. Социологик тикшеренеүҙәргә ярашлы, донъяның теләһә ниндәй илендә халыҡтың яҡынса 20 проценты, теге йәки был дәрәжәлә, ксенофобтар. Күрәһең, Эстония ла был ҡағиҙәнән иҫкәрмә була алмайҙыр. Әммә, көнкүреш дискриминицияһы булған осраҡта, Эстонияла йәшәгән һәр кеше суд (һәм башҡа юридик) яҡлауына тиң хоҡуҡлы. Ә бит Кеше хоҡуҡтары буйынса Евросудта Эстониянан дискриминацияға ҡағылышлы бер генә эш тә ҡуҙғатылмаған… Реаль факттарға ҡарағанда Эстониялағы дискриминация тураһында үҙ-ара хәбәр күберәктер, моғайын.
Үҙ ваҡытында Эстония президенты Ильвес урыҫтарҙың хәлен «әфәнделәр халҡының» үҙ өҫтөнлөктәрен юғалтыуы менән тиңләне.
Христос сиркәүе (Люденшайд)
Христос сиркәүе (нем. Christuskirche ) — Люденшайд ҡалаһы үҙәгендә протестант сиркәүе, 1902 йылда төҙөлгән; 1200 урыны менән Меркиш районында  иң ҙур ҡорам булып һанала.
Тарихы һәм тасуирламаһы
1827 йылда — урындағы Изге Тәре сиркәүе  католик общинаһына тапшырылғандан һуң — Люденшайд ҡалаһының бөгөнгө Штернплатц районында тиҫтә йылдарға берҙән-бер протестант сиркәүе булып Христос Сиркәүе ҡала, ул шул осорға  «Stadtkirche» («ҡала сиркәүе») тип кенә атала. XIX быуат аҙағында һәм XX  быуат башында ҡала халҡының артыуы  общинаға яңы бина төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итеүгә мәжбүр итә: 1900—1902 йылдарҙа  архитектор Густав Адольф Фишер проекты буйынса яңы бина төҙөлә. Изгеләндереү уңайынан яңы сиркәү яңы исем ала. Бина Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ныҡ зыян күрә— бигерәк тә 1945 йылдағы бомбаға тотолоуҙан; киләһе йылда  яйлап тергеҙелә. 1986 йылдың 7 июлендә Христос сиркәүе Люденшайд  архитектураһы ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә.
Сиркәү манараһы, үҙенсәлекле осло таш шпиле менән Люденшайдта иң бейеге була: уның бейеклеге 61,5  метр тәшкил итә. Ҡала үҙәгенең көп өлөшөнән ул өҫтөнлөк итә. неоготик бинала юғары готиканың күп элементтары ҡулланылған: өлгө өсөн Шарлоттенбургтағы Троицкий сиркәүе алынған (нем. Trinitatis-Kirche ). Ҡорамдың органы шулай уҡ 1902 йылда төҙөлгән һәм 1957 йылда йүнәтелгән: 2008 йылда инструмент төҙөлөшө байтаҡ кимәлдә үҙенең баштағы хәленә ҡайтарыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Юмбыды-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хура (Сартынь-Я ҡушылдығы)
Хура — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сартынь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вервей (Юрас ҡушылдығы)
Вервей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрас йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ам-Гроссен-Брух
Ам-Гроссен-Брух (Am Großen Bruch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2321 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39393 һәм автомобиль коды — BK.
Һары ла сәс (йыр)
Һары ла сәс (Һарылай сәс, Гөлбаҙыян) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
Йырҙың бер нисә варианты яҙып алынған.
1933 йылда композитор А.С.Ключарёв Белорет металлургия заводы эшсеһе А.Кәримов башҡарыуында фонографҡа яҙҙырып алған. А.Кәримов 1898 йылда  Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.
И.В.Салтыковтың 2-се һанлы ҡулъяҙмаһында ноталары теркәлгән.
1974 йылда Өфөлә «Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар» китабында нәшер ителгән. Ноталар аҫтына йыр һүҙҙәрен А.М. Ҡобағошов яҙып сыҡҡан.
Ҡайһы бер ғалимдар «Саңлы үҙәк», «Әйүкә», «Малбай», «Бүзекәй кантон», «Юлтый ҡараҡ» йырҙарын сығарған Ишмөхәмәт Мырҙаҡаевты (1781-1878) «Һары ла сәс» йырының да авторы тип иҫәпләй (.
Рус теленә А.Хөсәйенов тәржемә иткән.
Риүәйәте
Ғата Сөләймәновтың ғилми мираҫынан .
Француздарға ҡаршы һуғышҡа (1812) китергә йыйылған һыбайлыларға йөҙ башы Ишнияз оҙата килгән туғандары менән хушлашыр өсөн ике сәғәт ваҡыт бирә. Оҙата килгән халыҡ һыбайлы егеттәргә алдан әҙерләгән бүләктәрен тапшыра. Олораҡ яугирҙар көрәгәләр янына килеп, ҡымыҙ эсә башлай. Шул саҡ, бер ҡатын, бер яугирға ҡымыҙ биреп, ҡурайға ҡушылып ошолай тип йырлаған:
Бөтә халыҡ уның һүҙҙәрен ҡеүәтләп, гөрләшкән. Егет был ҡатындың йырына яуап итеп йырлап ебәргән:
Ҡулына алдыр (ағас кәсә) алып бер әбей һамаҡлаған, ти:
Әбей биргән ҡымыҙҙы эскәс, егет йырҙы дауам иткән, ти:
Ҡурайсылар хушлашыу көйөн башлағас, Гөлбаҙыян исемле ҡыҙ, оялып тормай, кеше алдында, һөйгәне Ишниязға тәгәс менән ҡымыҙ биргән. Ҡымыҙҙың яртыһын эсеп, егет Гөлбаҙыянға былай тип йырлаған:
Шулай итеп, Ишнияз «һарылай сәсе» менән хушлашып, яуға киткән.
Оҙаҡламай мулла Гөлбаҙыяндың ағаһын ҡыҙҙы сит ауылға кейәүгә бирергә өгөтләй башлай. Ҡыҙҙы Ишнияз үлгән тип алдайҙар. Ләкин Ишнияз һуғыштан күкрәгенә көмөш миҙал тағып ҡайта һәм һөйгән ҡыҙын, «Һарылай сәсен», иренән айыртып ала. Мулла губернаторға Ишнияз өҫтөнән ялыу бирә. Әммә губернатор муллаға батыр һалдатҡа теймәҫкә бойора,ти.
Йырҙың тексы
Ҡыҙ: Егет Ҡыҙ: Егет Ҡыҙ: Егет
Башҡарыусылар
Йырҙы башҡарыусылар:
-Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары Венер Камалов менән Гөлшат Ғәйсина , _ Фәрит Бикбулатов менән Нажия Аллаярова (?) ,
— Венера Рәхмәтуллина
Көйөн ҡурайҙа башҡарыусылар:
- Рушан Биктимеров
Вонжа
Вонжа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кашинка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горбуновский
Ҡасабаға 19 быуат аҙағында Ҡарағай станица тирмәһе ерҙәрендә нигеҙ һалына (Горбунов казактарының ерҙәре була).
Географияһы
Райондың үҙәк өлөшөндә, Ҡурасан йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 45 км.
Һалле ҡалаһындағы Изге Мария сиркәүе
Изге Мария сиркәүе (Marienkirche) — Һалле (Саксония-Анһальт ере) ҡалаһындағы протестант сиркәүе. Баҙар майҙанында урынлашҡан һәм Маркткирха (Marktkirche Unser Lieben Frauen) булараҡ билдәле. Сиркәү ҡаланың урта быуаттар сиркәүҙәре араһында иң яңылары рәтендә — үҙәк Германияла һуңғы готика стилендәге архитектура ҡомартҡылары араһында иң мөһиме булып тора; 1529 һәм 1554 йылдар араһында төҙөлгән.
Волгоград урамы (Өфө)
Волгоград урамы —Өфөнөң  Калинин районындағы  Шаҡша биҫтәһендә урынлашҡан.
Почта индексы — 450028. ОКАТО коды — 80401370000. КЛАДР ID — 02000001000082400
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Урам  балсыҡ карьеры тирәләй шәхси йорттары менән 1950 йылдар уртаһында төҙөлә (хәҙер был карьер һыу менән тултырылған). Күрше Ҡыйғы урамында рельстар һалынған, унан тейәгес экскаваторҙар йөрөгән (Өфө картаһында бәләкәй мөйөш, 6 б.).
1950 йылдар аҙағында эшселәргә  уңайлылыҡ өсөн ясле-баҡса асыла (хәҙер 275-се һанлы балалар баҡсаһы)
Шаҡша ҡасабаһының  Өфөгә ҡушылыуына  тиклем Урицкий урамы тип аталған. Өфөгә ҡушылғас, ситтәге ҡасаба урамы үҙгәртелә, сөнки бер тораҡ пунктта (Өфөлә) бер үк исем менән ике урам аталмай.
Транспорт
«Керамика заводы» туҡталышы. Автобус — 35к, 59э, маршрут  таксиҙары 221, 221к, 291, 299, 300, 71
Мәғариф
12-се һанлы йорт — 275-се һанлы балалар баҡсаһы
Уяҙы
Уяҙы (Уяды) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452303, ОКАТО коды — 80224804003.
Түбәнге Исҡуш ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Түбәнге Исҡуш ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
1981 йылда күсерелгән Әткә ауылы ауыл Советы исемлегенән төшөрөлгән.
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сорочка (Плава ҡушылдығы)
Сорочка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плава йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Веркольская Рудоха
Веркольская Рудоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рудоха йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнәшкүл (Мейәс ҡала округы)
Йәнәшкүл (Инышко) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге күл.
Географияһы
Йәнәшкүл Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһы биләмәһендә, тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән Турғәяҡ күленә йәнәш урынлашҡан һай ғына һыу ятҡылығы. Күл һыуы Мейәс йылғаһына төшә. Ярында — «Золотой Пляж» тигән ҡомлоҡ.
Географик йәһәттән күл Мейәс ҡала округына ҡарай. Йәнәшкүл ғәжәйеп рәүештә Түрғәяҡ күленә яҡын ғына ята һәм араларындағы муйын 200—250 метр киңлектә генә.
Силәбегә тиклем ара — 90 км, Мейәскә — 14 км. Координаттары: 55°11′16″N 60°4′42″E
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәстән алып Арғужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл (Рәсәйҙәге өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Ихтимал, күл исеме башҡорт телендәге «инеш» һүҙенәндер тигән фараздар бар. Әммә «инеш» бәләкәй һыу сығанаҡтарына ҡарата ҡулланыла.
Шувалов Николай Иванович — Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Иннышко, озеро, территория города Миасса. Небольшой водоем недалеко от северного берега озера Тургояк, между ними не более двухсот метров. Распространенная версия связывает название с древнебашкирским мужским именем Иныш (Яныш, Еныш) с основой ян, (жан) — «душа», -ыш — именной аффикс. Возможно и другое. Название созвучно с башкирским словом йенеш (янеш) — «рядом», «возле», «около», то есть «соседнее» (по отношению к Тургояку) озеро. Есть Инышко у деревни Урузбаево (Аргаяшский район), это тоже смежное озерцо, представляющее залив-курью озера Малое Миассово в его северо-западной части.''.
Башҡорт телендәге гидронимдарҙың урыҫ телендә ҡулланылышы үҙенсәлектәрен күҙҙә тотоп, күл атамаһы «йәнәш» һүҙенән барлыҡҡа килеүе ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр тигән фекер тыуа.
Тасуирламаһы
Йәнәшкүл бер яҡтан урман, икенсе яғынан тау һырты менән аймап алынған.
Һыуы йылы, һай булғанлыҡтан, тиҙ йылына.
Төбө ике ҡатлы. Тығыҙ торф ятҡылығы менән үҙенең тәбиғи төбө араһында тәрән һыу ҡатламы хасил булған Төбө ләмле булғанлыҡтан, һыуы көрәнһыуыраҡ.
Көньяҡ-көнсығыш ярында — берҙән-бер һаҙлыҡлы урын.
Риүәйәттәр
Урындағы халыҡ һөйләгән иң билдәле легенда Емельян Пугачев ихтилалы менән бәйле (1773-1775 йылдар). Был риүәйәткә ярашлы, Пугачев ғәскәре менән Уралда буйлап йөрөгәндә ул бер мәл үҙенең ошо күл буйында лагерь ҡороп туҡтап ала. Урындағы халыҡ уға бүләккә 2 батман алтын тәҡдим итә. Пугачев бүләктән баш тартмай, мәгәр ышаныслы урынға йәшерергә бойора. Алтынлы батмандарҙы күлгә ташлайҙар, ҙәм улар күлдең өҫкө төбөн тишеп, аҫҡа төшөп китә. Бәлки улар һаман да торф аҫтында яталыр, әммә уларҙы эҙләү уңышһыҙ тамамлана килә. Легенда ғына тип йөрөтөлһә лә, ысынлап та, Турғәяҡ янында Пугачев тауы һәм хатта Пугачев мәмерйәһе бар.
Икенсе легенда күл буйында үҫкән бик күп томбойоҡ менән бәйле. Риүәйәт буйынса, әгәр ай тулған ваҡытта ҡыҙ бала яҡтырып, балҡып торған томбойоҡто өҙөп алып уны күкрәгенә ҡуйып таңға тиклем йөрөтһә, уны донъяла булмаҫ мөхәббәт һәм бәхет көтә. Был Йәнәш (һөйгән йәр) атамаһына ла ауаздаш риүәйәт бит.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдең бер яғында урмандар, икенсе яғын урманлы тауҙар уратҡан.
2004 йылдың сентябрендә Йәнәшкүлдәге «Алтын пляж» станцияһы хеҙмәткәре күлдә медуза тота һәм Илмән ҡурсаулығына алып бар. Уның һүҙҙәре буйынса, йәй улар унда бик күп була, ләкин бер кем дә тейешле иғтибар бирмәй. Медуза, ҡурсаулыҡ хеҙмәткәре Александр Рогозин билдәләүенсә буйынса, Соверб краспедакуст (Craspedacusta sowerbii Lankaster, 1880) төрө булып сыға. Ул Европала һәм Рәсәйҙең төрлө өлкәләрендә әленән-әле табылып тора икән. Был медуза Көньяҡ Американың сөсө һыуҙарында тереклек итә, әммә ниндәйҙер юлдар менән Евразияла ла килеп сыҡҡан. Йәнәшкүлгә дайвер ҡорамалдары йәки яхталар аша эләгеүе мөмкин. Был медуза кешегә зыянһыҙ — аллергия тыуҙырмай, тәнде юбешермәй, планктон менән туҡлана.
Юнды-Яха
Юнды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарапов Шар ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Йәнәшкүл (Мейәс ҡала округы)
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдә суртан, ротан, алабуға, табан балыҡ, сабаҡ тереклек итә.
Юнды-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шенк-Соим
Шенк-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Атым-Егарт йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫәнбәт
Иҫәнбәт (Исянбетово) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 205 кеше булған. ОКАТО коды — 80206831003.
Кочосон
Боронғо Чосон осоро йыш ҡына ҡытай һәм корея сығанаҡтарында, төрлө батшаларҙың ил башында тороуына ҡарап, уларҙың исеме менән аталып бүленә. Был бүленеш Тангун Чосоны, Виман Чосоны һәм Кидж Чосоны тип атала, ә ҡайһы саҡ боронғо Чосон даими рәүештә үҫешкән монолит дәүләт итеп ҡарала. Бындай бүленеште көнбайыш тарихсылары дөрөҫ түгел, сөнки улар тарих буйынса түгел, ә мифологиялар буйынса шулай бүленгән, тип һанай.
Халыҡ
Боронғо Чосон тунгус телдәре ғаиләһенә ҡарай һәм алтай телдәренә инә. Бындай телдәр Маньчжурияла, көнсығың Ҡытайҙа, Янцзы йылғаһынан төньяҡта һәм Корея ярымутрауында таралған. Кочосон иле түбәнге Маньчжурияла һәм Корея ярымутрауының төньяғында торған.
Иҫәнбәт
Тарихы
Ауылға 1727 йылда 1735—1740 һәм 1755 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары башлыҡтарының береһе Сураш Ҡалмырҙин нигеҙ һалған. Иҙрис ауылынан бер нисә тиҫтә ғаилә күсенеп килгән. 1834 йылда ауылда — 197, 1859 йылда — 400, 1920 йылда — 663, 1989 йылда — 210, 1999 йылда 220 кеше йәшәгән.
1930 йылда ауыл халҡы «Көрәш» колхозына берләшә.
Кочосон
Географик урыны
Төрлө археологик ҡаҙыныуҙар нигеҙендә аңлатыуҙар буйынса, Кочосандың үҙәге хәҙерге Пхеньян йә булмаһа хәҙерге Төньяҡ Корея һәм Ҡытай сиктәренән әҙ генә төньяҡтараҡ Ляохэ йылғаһы ярында булған.
Иҫәнбәт
Тарихы
1957 йылда ауыл Күсей бүлексәһе составында «Сибай» совхозына инә, ә 1965 йылда яңы ойошторолған «Ирәндек» совхозына күсерелә.
Ауыл халҡы малсылыҡ менән шөғөлләнә, көтөүле йылҡысылыҡ — иғтибар үҙәгендә була.
Кочосон
Географик урыны
Күп ғалимдар, Кочосон Ляохэ һәм Тэдонган йылғалары ярҙарында, хәҙерге Маньчжуриянан көньяҡ-көнсығышта торған, ләкин б. э. т. IV быуатта Янь баҫып сабыусылары (барымтаһы) арҡаһында баш ҡала Пхеньянға күсерелгән, тип иҫбатлай.
Нигеҙләнеү тураһында риүәйәт
Кореяға нигеҙ һалыусы-Тангун, тип әйтелә риүәйәттәрҙә. Был туралағы иң боронғо яҙма иҫтәлек - Самгук Юса, XIII быуаттың хроникаһы. Шундай уҡ тарихты Чеван Унги яҙмаһында ла табырға мөмкин.
Иҫәнбәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кочосон
Нигеҙләнеү тураһында риүәйәт
Күк йөҙө хакимы Хваниндың (환인; 桓因, был исем шулай уҡ Һиндостандың буддистар текстарында бар), Хванун исемле улы була, Хванун Ерҙә, кешеләр араһында йәшәргә теләй, шунлыҡтан, атаһының ризалығын алып, Пэктусан тауына өс мең ярҙамсыһы менән килә һәм унда Синси (신시; 神市, «хоҙай ҡалаһы» йәки «изге ҡала») ҡалаһына нигеҙ һала. Үҙ ярҙамсылары менән бергә хоҡуҡ нормалары һәм әхләҡ ҡанундарын уйлап сығара, кешеләрҙе төрлө һөнәрҙәргә: ауыл хужалығы, медицинаға-өйрәтә.
Иҫәнбәт
Географик урыны
Кесе Төйәләҫ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Кочосон
Нигеҙләнеү тураһында риүәйәт
Был ваҡытта мәмерйәлә юлбарыҫ менән инә айыу йәшәгән, улар Хванунға килеп, үҙҙәрен кешегә әүерелдереүҙе һораған. Уларҙың доға ҡылыуҙарын иҫәпкә алып, Хванун уларға егерме бөртөк һарымһаҡ һәм бер ус ҡара әрем ботағын биргән һәм, ҡояш нуры төшмәгән урында бары тик ошо аҙыҡты ғына ашап, йөҙ көн буйына йәшәргә ҡушҡан. Юлбарыҫ быны үтәй алмаған, ә инә айыу, шул рәүешсә туҡланып, 21 көн эсендә ҡатын кешегә әүерелгән.
Был ҡатын(уннё, 웅녀, 熊女) Хванунға рәхмәт йөҙөнән һәр саҡ бүләктәр килтергән. Уның иргә сығып балалы булғыһы килгән, шунлыҡтан ул сандал ағасы аҫтында көнө-төнө ғибәҙәт ҡылған. Хванун уның доғаһын ишеткән һәм үҙенә ҡатынлыҡҡа алған, уларҙың Вангом Тангун (단군 왕검; 檀君王儉) тигән улдары тыуған.
Киджа тураһындағы бәхәс
Ҡытай хәрби начальниктары тарафынан Кочосондың баҫып алыныуы менән корея ғалимдары ризалашмаһа ла, б. э. т. III быуатта ҡытай яҙыуҙарында (Ҡытай һәм Кочосон һуғышҡан саҡта) Киджа, Инь (шулай уҡ Шан тип тә атала) династияһының һуңғы императорының уҡытыусыһы һәм олатаһы, б. э. т. 1100 йылда Кочосон тәхетен баҫып ала. Тарихтың был осоро Чосон Киджа осоро тип атала, ләкин был тарихи хәл булмайынса, мифтарҙа ғына һөйләнелеп ҡалған хәл.
Мәҙәниәт
Б. э. т. 2000 йыл менән Боронғо Чосон ерендә табылған төрлө көршәктәр даталана. Улар төрлө инструменттар ярҙамында эшләнгән һәм буялған. Ул заман кешеләре ауыл хужалығы менән булышҡан. Барлыҡ ярымутрау ерендә тура мөйөшлө ҡыуыштар һәм киң ҡәберлектәр бар, уларҙа аш-һыу әйберҙәре, йорт кәрәк-яраҡтары, бронза көҙгөләр һәм төрлө ҡоралдар табыла. Шулай уҡ археологик ҡаҙыуҙарҙа утраҡтарҙың бейек ҡәлғәләр менән уратылыуы асыҡлана
Мумундарҙың көршәк яһау сәнғәте
Мумун осоронда (б. э. т. 1500—300 йылдар), ябай тупаҫ эшләнгән көршәктәр Себерҙән һәм Маньчжуриянан килгән дизайн буйынса эшләнелгән әтәс кикереге кеүек биҙәкле ҡатмарлы көршәктәр эшләнелә. Улаҙың стеналары ҡалын, ә формалары төрлөсә булған. Был осор шулай уҡ «корея бронза быуаты» тип тә аталған, тик бронзанан эшләнгән әйберҙәр ул саҡта бик аҙ булған һәм төбәктең айырым райондарында ғына уларҙың таралған булыуы билдәле.
Дөгө үҫтереү
Б. э. т. 1200—900 йылдарҙа Корея Ҡытайҙан дөгө үҫтерергә өйрәнә. Боронғо кореялылар дөгөнән башҡа тары, арпа үҫтереү менән һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән.
Бронза ҡоралдар
Корея ярымутрауында бронза быуаты яҡынса б. э. т. 1000 йылда башланған. Корея бронза мәҙәниәте Ляониндан башланыуға ҡарамаҫтан, уның үҙенең уникаль элементтары булған, был бигерәк тә йолалар үткәргәндәге әйберҙәргә ҡағылышлы.
Б. э. т. 7 быуатта Корея ярымутрауындағы бронза быуатына Ҡытай, Себер һәм хатта Скифия мәҙәниәте ныҡ йоғонто яһаған. Корея бронзаһы башҡа илдәрҙекенә ҡарағанда үҙ составына цинкты күберәк алған. Ҡәберҙәрҙә табылған бронза артефакттарына геометрик биҙәкле төрлө ҡылыстар, һөңгөләр, хәнйәрҙәр, ҡыңғырауҙар, көҙгөләр инә.
Кәшәнәләр
Б. э. т. VI быуатта кәшәнәләргә ялтыратылған тимер әйберҙәр, һауыт-һабалар һалғандар.
Тимер быуаты
Б. э. т. IV быуатта Чингук Корея ярымутрауының көньяғын баҫып ала. Был дәүләт тураһында бик аҙ билдәле. Ул, моғайын, Самхан конфелерацияһының башында торған дәүләт булған.
Б. э. т. 300 йылда Ҡытайҙан Кореяға тимер эшкәртеү технологияһы күсеп ингән. Тимерҙе ярымутрауҙың көньяғында эшләгәндәр. Ҡытайҙар яҙыуы буйынса, Нактонган йылғаһынан түбәндә сығарылған тимер иң шәбе тип һаналған һәм уны хатта Японияға экспортҡа сығарғандар 1/}
Чернышевский урамы (Өфө)
Чернышевский урамы Өфө ҡалаһының Ленин һәм Киров райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Нижегородкаға яҡын Петр Комлев урамынан башланып һәм Салауат Юлаев проспектына терәлеп, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай һуҙыла.
Кочосон
Виман
Янь династияһынан сыҡҡан Виман Кочосонға воевода булып килгән. Б. э. т. 194 йылда король Чунды ҡолатып, власты үҙ ҡулына ала.
Чернышевский урамы (Өфө)
Тарихы
Урамдың тәүге исеме — Кузнецкий, сөнки уның аҙағында, Соҡалаҡҡа яҡыныраҡ, күп һанлы тимерлектәр урынлашҡан булған. 1860 йылдарҙа урамды борондан йәшәгән урындағы сауҙагәр Колмацкийҙар хөрмәтенә үҙгәртәләр, был сауҙагәрҙәрҙең Нижегородкала күн заводы һәм Каруанһарайҙа кибеттәре булған. Әммә 1898 йылда сауҙагәрҙәргә аталған был исем халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, ҡала думаһындағы фекер алышыуҙар һөҙөмтәһенән һуң урам Уфимский тигән икенсе исем ала. 1920 йылдан ул яңынан яҙыусы Н. Г. Чернышевский хөрмәтенә үҙгәртелә.
Кочосон
Виман
Б. э. т. 109 йылда Хань династияһы ҡытай императоры Ляо йылғаһы янында Кочосанға баҫып инә башлай. Бер йыл барған һуғыш ваҡытында Кочосон еңелә һәм көньяҡ Маньчжурияла һәм Корея ярымутрауының төньяғында дүрт ҡытай округы барлыҡҡа килә: Лолан (樂浪; кореяныҡы: Наннан), Сюаньту (玄菟; Хёндо), Чжэньфань (真番; Чинбон), һәм Линтунь (臨屯; Имдун).
Чернышевский урамы (Өфө)
Транспорт
Чернышевский урамы буйынса автобустар хәрәкәте булдырылған.
Кочосон
Иртә өс корея короллеге
Кочосон емереклектәрендә бер нисә бәләкәй дәүләттәр барлыҡҡа килә: Когурё, Пуё, Окчо һәм Тонъе. Кореялыларҙың баҫып алырға тырышыуы арҡаһында өс ҡытай округы юҡҡа сыға, бары тик Лолан ғына 313 йылға тиклем тора, ләкин ул да көсәйеп барыусы Когурё дәүләте тарафынан юҡ ителә.
Король Чун Корея ярымутрауының көньяғында Чин (Чингук) дәүләтен ойоштора, артабан уны  Самхан конфедерацияһына әүерелдерә. Был конфедерация Пэкче һәм Силла дәүләттәренең нигеҙе булып тора. Когурё, Пэкче һәм Силла артабан нығынып китә һәм Корея ярымутрауында IV быуатта 0}өс корея дәүләтен барлыҡҡа килтерә.
Һәйбәт
Һәйбәт — күп мәғәнәле һүҙ, топоним.
Изге Михаил сиркәүе (Люнебург)
Изге Михаил сиркәүе (Sankt Michaelis) — ганзей ҡалаһы Люнебургың (Түбәнге Саксония ере) донъялағы иң ҙур сиркәүе. ЭлеккеИзге Михаил монастыры эргәһендәге бенедикт монастыры; XIV быуатҡа ҡараған архитектура ҡомартҡыһы булып тора; билдәле, урындағы сиркәү мәктәбен Иоһанн Себастьян Бах тамамлағаны билдәле.
Гаврилов Андрей Александрович
Гаврилов Андрей Александрович (8 ноябрь 1987 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй) — Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы. Санкт-Петербургтан СКА командаһы тәрбиәләнеүсеһе. 2020 йылдан башлап МЙХЛ-да сығыш яһаған «Динамо-Юниор» хоккей клубының ҡапҡасылар тренеры булып эшләй.
КХЛ-ға тиклем
Андрей Гаврилов хоккей ҡапҡасыһы карьераһын тыуған ҡалаһындағы СКА хоккей клубында башлай. Уның йәштәр составы өсөн ул тәү тапҡыр 2004/2005 йылдар миҙгелендә Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында уйнай. Артабанғы миҙгелдә Андрей СКА-2 өсөн һигеҙ генә осрашыу үткәрә. 2006/2007 йылдар миҙгеле Гаврилов өсөн яҡшыраҡ үтә. Ул тәүгә юғары лигала Санкт-Петербургтан «Спартак» өсөн сығыш яһай. Шулай уҡ ул СКА-2 өсөн дә уйнай. Бөтәһе шул миҙгелдә Андрей 31 уйын үткәрә.
Миҙгел тамамланғас, Гаврилов Санкт-Петербургтан китә һәм Марий Эл өлкәһе Волжск ҡалаһында урынлашҡан «Ариада-Акпарс» хоккей клубына күсә. Ул төп состав өсөн юғары лигала һәм йәштәр составы өсөн беренсе лигала уйнай. «Ариада-Акпарс-2» үҙ зонаһында алтынсы урынды яулай һәм плей-офф уйындарының тәүге раундында «Аҡ Барс-2» командаһына серияла 1:3 иҫәбе менән отола.
2008/09 миҙгеле башланыр алдынан Андрей Гаврилов командаһын алмаштыра: ул Рәсәй чемпионатының юғары лигаһында уйнаған «Липецк» хоккей клубына күсә. Шул миҙгелдә Андрей клубтың төп ҡапҡасыһы статусын яулай һәм бөтәһе 52 рәсми уйында ҡатнаша, ә «Липецк» дивизионда етенсе урынды яулап плей-оффҡа эләгә. 1/16 финалында Гаврилов командаһы менән бергә «Рязань» клубына отола.
КХЛ-да тәүге миҙгел
КХЛ-дың икенсе миҙгеле алдынан Андрей «Витязь» менән килешеү төҙөй. 2009 йылдың 11 сентябрендә лигала ул тәүге уйынын үткәрә — «Витязь» Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубын 4:2 иҫәбе менән ота, ә Гаврилов уйынды тулыһынса боҙҙа үткәрә. 2010 йылдың 27 ғинуарында Андрей «Витязь» өсөн һуңғы уйынын үткәрә, сөнки 29 ғинуарҙа ул «Атлант» хоккей клубына күсә. 5 февралдә яңы командаһы өсөн тәүге уйын үткәрә һәм бер гол да үткәрмәй командаһына еңеү килтерә. Шул көндө ул тәү тапҡыр КХЛ-да рәсми уйында бер шайба ла ҡапҡаһына үткәрмәй. Тик «Атлант» өсөн ул шул миҙгелдә бөтәһе 3 уйын ғына үткәрә.
2010/2011 йылдар миҙгелендә ул сентябрҙә «Атлант» өсөн бер уйында ҡатнаша ла команданан китә. Уның яңы клубы Белоруссия чемпионатында сығыш яһаған «Шинник» хоккей клубы була. Был команда өсөн Андрей 28 матч үткәрә. «Шинник» даими чемпионатта һуңғы урынды яулай һәм плей-офф уйындарына эләкмәй, ә Гаврилов кире Рәсәйгә ҡайта.
ЮХЛ-да ике йыл
Рәсәйгә ҡайтҡас Андрей Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған «Молот-Прикамье» хоккей клубының составын тулыландыра. 2011 йылдың сентябрь һәм октябрь айҙарында был клуб өсөн ул 11 уйын үткәрә һәм шуларҙың икәүһен генә еңә. Ноябрьҙә иһә ул Ангарск ҡалаһынан «Ермак» хоккей клубына күсә. Даими миҙгел аҙағына тиклем ул 21 осрашыуҙа ҡатнаша, 12 уйынды еңә һәм 2 тапҡыр ҡапҡаларын «ҡоро» ҡалдыра. Шулай уҡ ул бер тапҡыр лиганың аҙнала иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла. Ә Братина кубогы уйындарында «Ермак» конференциялар ярымфиналдарында буласаҡ чемпионға — «Торос» командаһына отола. Гаврилов командаһының бөтә 9 уйынында ла ҡатнаша. Андрей көйөрмәндәрҙең тауыштары буйынса команданың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла.
Яңы миҙгелдә «Ермак» өсөн 9 уйын ғына үткәргәс, клуб етәкселеге Андрей менән килешеүҙе өҙөргә хәл итә. 2012 йылдың 22 ноябрендә Гаврилов Ижевскиҙан «Ижсталь» командаһына күсә. Удмурт республикаһы клубы өсөн тәүге уйынды ул 26 ноябрҙә уҙғара. Шул көндө Ижевскиға ҡунаҡҡа «Молот-Прикамье» килә. «Ижсталь» 3:0 иҫәбе менән еңә, ә Андрей Гаврилов бөтә шайбаларҙы кире ҡаға. Тәүге уйыны яҡшы үтһә лә, уның яңы клубы өсөн сығышын яҡшы тип атап булмай: 17 уйын һәм 3 еңеү генә. Шуға күрә миҙгел тамамланыу менән Андрей команданан китергә мәжбүр була.
Был миҙгел башында уның менән бер ҡыҙыҡ хәл була. «Ермак» өсөн уйнағанда уны һәм команданан тағы ике кешене Ангарск ҡала Думаһына һайлауҙарҙа кандидат булып теркәйҙәр. Гавриловтың үҙенең әйтеүе буйынса, улар саҡ ҡына еңеләләр, һәм был улар өсөн ҡыҙыҡ тәжрибә булды.
Артабанғы эш урынын табыр өсөн уға тағы ла Рәсәйҙән китергә кәрәк була: ул Польша хоккей лигаһында ҡатнашҡан «Подхале» хоккей клубы менән контракт төҙөй. «Подхале» даими чемпионатта һуңғы урында була. Тик Андрей ышаныслыҡ коэффициенты һәм кире ҡағылған шайбалар проценты буйынса лиганың иң яҡшы 10 ҡапҡасы исемлегендә була.
«Сочи»
2014 йылдың йәйендә ул КХЛ клубы «Сочи» менән һынаулы контракт төҙөй. Миҙгел алдынан үткән Руслан Салей иҫтәлегенә турнирҙа бер уйын үткәрә лә клуб менән ике йыллыҡ килешеүгә ҡултамғаһын ҡуя. КХЛ даими чемпионатында ул 25 уйында ҡатнаша. Турнирҙың 23-сө аҙнаһының иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла. Гагарин кубогында «Сочи» Рәсәй чемпионы ЦСКА хоккей клубына дүрт осрашыуҙа еңелә, шуларҙың икәүһендә Гаврилов ҡатнаша.
2015/2016 йылдар миҙгелендә ул биш уйын ғына үткәрә һәм бер тапҡыр ғына еңеүгә өлгәшә. Андрей башҡа даими чемпионатта ла, плей-оффта ла боҙға сыҡмай.