cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көнәфин Фәрит Хисаметдин улы
Биографияһы
Фәрит Хисаметдин улы 1955 йылда Иҫке Монасип ете йыллыҡ мәктәбен яҡшы билдәләргә тамамлай. Тырыш уҡыусы, артабан белем алырға өгөтләүҙәренә ҡарамаҫтан, комбайнер ярҙамсыһы булып колхозда хеҙмәт юлын башлай. «Бәләкәйҙән гел техника тирәһендә ураландым, миңә техника ене бәләкәйҙән ҡағылған ине», — ти техниканы мөкиббән китеп яратҡан Фәрит Көнәфин. 1957 йылда Белорет ҡалаһында бер йыллыҡ механизаторҙар курсында уҡый, ҡайтҡас комбайнға ултыра.
Армияға китергә ваҡыты етһә лә, саҡырыу ҡағыҙы килмәгәс, военкоматҡа бара, һәм яҡшы механизатор тип район Советы уны һорап ҡалдыра килгәнен белеп ҡала. Ныҡышып 1960 йылда армияға китә, өс йыл Германия Демократик Республикаһы биләмәләрендә хеҙмәт итә.
Эшенә күрә баһаһы ла була. Ул ике тиҫтәгә яҡын маҡтау ҡағыҙҙары, Рәхмәт хаттары, ял йорттарына юлламалар менән бүләкләнә, ауыл советы депутаты, райком бюроһы ағзаһы итеп һайлана. 1986 йылда УАЗ машинаһы менән бүләкләнә.
Ғаиләһе
Ҡатыны Көнәфина-Салауатова Сәйҙә Нотоғулла ҡыҙы, ауылдың абруйлы кешеһе, оҙаҡ йылдар фельдшер булып эшләп хаҡлы ялға сыҡҡан.
Дүрт улға ғүмер бирәләр, өсәүһе иҫән. Өлкән улы Фәнилдәренең ете балаһына, Фаяздарының өс балаһына олатай, өләсәй Көнәфиндәр. Улдары ла атайҙары өлгөһөндә егәрле, булдыҡлы кешеләр. Уртансы улы Фәһим, юридик белемле һәм алдынғы ҡарашлы кеше булараҡ, ауылдың һәм ауылдаштарының проблемаларын хәл итешеп йәшәй, атай-әсәйен ҡарай.
Ҡамсығорттар
Ҡамсығорттар, трихоцефалдар, трихуроз (Trichocephalus) — Trichocephalida отрядының нематодалар заты;кеше эсәктәрендә эйәләшеүсән паразит селәүсен ; ҡамсығорт селәүсене тыуҙырған аш-һыу, бысраҡ ҡул аша йоҡҡан эс ауыртыу, эс китеү менән үткән гельминтоз ауырыуы.
Этиология һәм эпидемиология
Оҙонлоғо 3—8 см. Кәүҙәһе 2 өлөштән тора: ауыҙ ҡыуышлығы менән ҡыҙыл үңәс урынлашҡан алғы өлөш (оҙон һәм сәс рәүешле) һәм эсәктәр, енси ағзалар урынлашҡан артҡы өлөш. Йомортҡалары мискә формаһында, тупраҡҡа хужаһының экскременттары менән эләгә. Балағорттары йомортҡала 21—28 көн үҫә. Кеше — йыуылмаған йәшелсә‑емеш ашағанда, мал аҙыҡ һәм һыу аша зарарлана. Кеше эсәгендә балағорт бер айҙан енси яҡтан өлгөрә, малда — 45 көндән. Ҡамсығорттар, кеше һәм имеҙеүселәр эсәгенең лайлалы тиресәһенә үтеп инеп, ҡан менән туҡлана. Трихоцефалёз ауырыуын тыуҙыра.
Мәхмүт (Салауат районы)
Мәхмүт (Махмутово) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Арҡауыл ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 452493, ОКАТО коды — 80247810004.
Географик урыны
Мәхмүт ауылы Йүрүҙән йылғаһы ярында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 38 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 68 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Мәхмүт ауылына XVIII быуат аҙағында Өфө өйәҙе Мырҙалар улусы Монай (Арҡауыл) ауылынан һәм башҡа мырҙалар ауылдарынан күсеп килгән кешеләр үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Монай ауылының бер нисә ғаиләһенең Мәхмүткә күсенеүе быны дәлилләй. Сәсән-импровизатор Байыҡ Аблаев, шулай уҡ Ишбулды Хәмзин элек Монайҙа йәшәгән.
Ауылда тәүге төпләнеүсе Мәхмүт Байбулатов исеме менән аталған.
Алты хужалыҡтан торған тораҡ пункты 1795 йылғы рәүизгә тиклем 2-3 йыл алдараҡ ҡына барлыҡҡа килгән. Унда 6 йортта 29 кеше: 16 ир-ат һәм 13 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1816 йылда Мәхмүт ауылындағы 18 хужалығында 111, 1834 йылда 20 хужалыҡта — 164, 1859 йылда 50 хужалыҡта — 256 башҡорт йәшәгән.
1813 йылда Монай ауылынан Мәхмүт ауылына 79 йәшлек Байыҡ Аблаев сәсәндең ғаиләһе күсеп ултыра. 1815 йылда Байыҡ Айҙар яңы урында вафат була. Был мәғлүмәт уның йәшен билдәләргә ярҙам итә: 1734—1815 йылдар. Легендала бәйән ителгәнсә Байыҡ Айҙар сәсән 101 йәш түгел, 81 йыл йәшәгән.
Үҙенең улы Әхтәмде (рәүиз материалдары буйынса — Әхтәм) 1812—1814 йылғы Ватан һуғышынан 100 йәштә түгел, ә 1814 йылда, 80 йәшендә, ҡаршы алған.
Байыҡ Аблаевтың өс улы: Баймөхәмәт, Игембәт (Игембай) һәм Әхтәм була. 1785 йылғы Әхтәм Байыҡовтың 2 ҡатынынан (Фатима һәм Хөснур) 1812 йылғы Ғәбделвәлей, 1827 йылғы Дәүләтғәлей, 1832 йылғы Ғәбделсәлих тигән; икенсе ҡатынынан 1823 йылғы Солтанғәлей тигән улдары булған. Легенда буйынса, Әхтәмдең тағы ла Сәфәрғәлей исемле улы булған.
Арҙаҡлы сәсән Мөхәмәтша Буранғолов һүҙҙәре буйынса, Байыҡ тархан Байназар ғаиләһендә тыуған. Бынан сығып, сәсәндең фамилияһы Байназаров булырға тейеш. Әммә Байыҡ, атаһының исеменән сығып, Аблаев фамилияһын йөрөткән.
Мәхмүт ауылы Өфөнән 154 саҡрымда, Арҡауылдан 4 саҡрымда һәм ауыл хужалығы аҙыҡтарын һатыу урыны — Минйәр заводынан 55 саҡрымда булған. Бурлы һәм Атау йылғалары ҡушылған ерҙә, Йүрүҙәндең уң яҡ ярында күптән үҙләштерелгән һөрөнтө ерҙәр урынлашҡан булған.
Йәнәй
Йәнәй — башҡорт ҡәбиләһе.
Мәхмүт (Салауат районы)
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Игенселек өс баҫыулы сәсеү әйләнешле булған. Арыш, һоло, борай, арпа һәм етен сәскәндәр. Өс атҡа егелгән тимер һабандар ҡулланғандар.
Йәнәй
Этноним
Ҡәбиләнең этнонимы генах формаһында Византия императоры Константин Багрянородный менән «Империя менән идара итеү тураһында» хеҙмәтендә боронғо венгр ҡәбиләләре берләшмәһендә телгә алына. Йәнәй башҡорт ҡәбиләһенең һәм ено (Jenő) венгр ҡәбиләһенең этнонимдарының уртаҡлығы тел белгестәрендә бер ниндәй ҙә шик тыуҙырмай. Д. Немет буйынса этноним артабанғыса үҫешкән: jenee — jeneu — jeno. Этнонимдың барлыҡҡа килеүе хаҡында төрлө фекерҙәр бар. Тел белгестәре В. Г. Егоров һәм Д. Немет буйынса йәнәй атамаһы боронғо төрки телдәренән барлыҡҡа килгән тип фаразлайҙар. Этноним шулай уҡ сыуаштарҙа ла билдәле.
Мәхмүт (Салауат районы)
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1842 йылда 186 кешегә 400 бот ужымһәм 2056 бот яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. Шулай уҡ 32 бот картуф та сәселгән. Ауылда 4 елгәргес, 3 сортҡа бүлеүсе ҡоролма һәм һуҡҡыс, шулай уҡ йәшелсә баҡсалары ла булған. Тимерлек булған.
Йәнәй
Тарих
Беҙҙең эраның I мең йыллыҡ аҙағында — II мең йыллыҡ башында йәнәйҙәр юрматы-юрмый этник ҡоронда булып, боронғо башҡорт халҡының компоненттарының береһе була. Йәнәй ҡәбиләһенең формалашыуына шулай уҡ ҡатай, ҡыпсаҡ һәм үҫәргән ҡәбиләләре мөхитендә йәшәүе йоғонто яһай.
Мәхмүт (Салауат районы)
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Бөтә халыҡ та урындағы тоҡом малы аҫыраған. Яҙғыһын уларҙы баҫыуҙа, ә йәй көнө тарҙа, урман араһында көткән. Утлаулыҡ Йүрүҙән үҙәне буйында һәм таулы урындарҙа урынлашҡан. Бөтә төр (, урман, ҡалдау) бесәнлектәр йырындар һәм таулы ерҙәрҙә ята. Урман — һирәк үҫкән һәм ҡыуаҡлыҡтар ауылдың төньяғында урынлашҡан.
Йәнәй
Тарих
1909 йылда «Шура» журналында баҫылып сыҡҡан йәнәйҙәрҙең риүәйәттәренә ярашлы, уларҙың боронғо тыуған ерҙәре («йәнәй ватаны») Әй буйҙарында урынлашҡан. Аҙаҡ йәнәйҙәр яңы ер эҙләп Каманың ике яҡ яр буйы, Ыҡ һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымы буйҙарына килеп төпләнәләр. Был ысынға тап килә, ҡәбилә Каманың ике яҡ яр буйы, Иж (Ижау), Сөн, Ыҡ һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымындағы үҙәндәрен биләгән, ерҙәренең төньяҡ сиктәре Беүә буйҙарына барып еткән. Бында йәнәйҙәр байлар, бүләр, гәрә, йылан һәм ҡырғыҙ ҡәбиләләре менән күрше була.
Мәхмүт (Салауат районы)
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда 50 йортта — 277 кеше донъя көткән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.
Йәнәй
Тарих
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Йәнәй улусын тәшкил итә. П. И. Рычков мәғлүмәттәренә ярашлы XVIII быуат уртаһында Йәнәй улусында 400 йорт иҫәпләнгән. Географик урынлашыуы арҡаһында, ҡәбиләнең биләмәһе тәүгеләрҙән булып колонияллаштырыуға дусар була, был үҙ сиратында уларҙы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашырға мәжбүр итә.
Сондуга
Сондуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сондуж күле - Кулой йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Йәнәй
Тарих
Йәнәйҙәрҙең ерҙәре XVIII—XIX быуаттарҙа Сарапул, Минзәлә һәм Бөрө өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 5-се (10-сы, 11-се) һәм 11-се (12-се) башҡорт кантондарына ҡараған.
Атенштедт
Атенштедт (Athenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 431 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38822 һәм автомобиль коды — HZ.
Мәхмүт (Салауат районы)
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
Әлеге ваҡытта Мәхмүт ауылында клуб бар.
Сондуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәхмүт (Салауат районы)
Халыҡ һаны
Мәхмүт ауылында башҡорттар йәшәй (2002)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Тарка-Яра-Яха
Тарка-Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостанда игенселек
Башҡортостанда игенcелек — Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы тармағы
Башҡорттарҙа игенселек
XVII—XVIII быуаттарҙағы күп һанлы документтарҙы өйрәнгән С. И. Руденко башҡорттарҙы күсмә халыҡ булараҡ күҙаллау шаҡтай арттырылған, тип һанай. Аҫаба башҡорттар ситтән килгән халыҡҡа арендаға ер биргән саҡта килешеү документтарында ер һөрөү, иген сәсеү. бесән сабыу, балыҡ тотоу, ҡош аулау, һунар итеү, солоҡ ҡуйыу тураһында ентекләп яҙыр булған. Припущенниктар теге йәки был шөғөлгә тик аҫаба башҡорттарҙың рөхсәте менән генә тотона алған.
Төбәктенң тәбиғи шарттары һунарсылыҡ, ҡош аулау, солоҡсолоҡ, балыҡсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнеүгә булышлыҡ иткән. Был шөғөлдәрҙең барыһы ла турана-тура ултыраҡ тормош менән бәйле. Археологик мәғлүмәттәр ҙә дә башҡорттар йәшәгән ерҙәрҙә халыҡтың б.э. тиклем беренсе мең йыллыҡта уҡ игенселеккә бәйле булыуын асыҡ күрһәтә.
Әхмәтзәки Валиди «Башҡорттарҙың тарихы» китабында: «Шәриф Иҙриси яҙмаларына ҡарағанда, ХII быуатта уҡ башҡорттар тотош күсмә тормошта йәшәмәгән. Улар боронғо дәүерҙән уҡ үҙ тупраҡтарына бәйле булған», тип яҙа.
Буржуаз историографияһының дөйөм концепцияһына ярашлы башҡорттарҙың игенселек үҫешенең түбән кимәле уларҙың ҡырағайлығы һәм примитив йәмғиәт үҫешенә бәйле тигән һығымталары дөрөҫлөккә тап килмәй.
Башҡортостанда игенселек менән шөғөлләнеү тарихы
Көньяҡ Уралда игенселек бронза быуатынан билдәле. Абаш, Алакүл, Межа, Бура һ.б. мәҙәниәттәрҙең халҡы тәпке игенселеге менән таныш була, улар бойҙай, тары, арпа үҫтергән. Баланбаш, Төбәк һәм Еленовка археологик микрорайоны, Биҡҡол һәм Йомаҡ торамаларында бронза ураҡ, таш иген ҡырғыстар, тәпкеләр, төйгөстәр табылған. Иртә тимер быуатта Ананьин, Пьяный Бор, Бахмут, Имәнкиҫкә һәм Мазунин мәҙәниәттәре халыҡтарында — һөрөнтө игенселек, Ҡараяҡуп һәм Кушнаренко мәҙәниәттәре халыҡтарында тәпке игенселеге үҫешкән. Был осор игенселәренең төп ер эшкәртеү ҡоралдары — тимер тәпке һәм һабандар, ә ашлыҡтыҡы — таш иген ҡырғыс һәм тирмән таштары булған, улар бойҙай, киндер, арыш, һоло, тары, арпа үҫтергән. Яңы Ҡабан ҡаласығында (б.э.т. VII—VI бб.) бойҙай менән тулы булған балсыҡ көршәк, Имәндәш ҡаласығында, Яңы Турбаҫлы тораҡтарында һ.б. иген һаҡлау өсөн хужалыҡ соҡорҙары, ә хазиналарҙа (мәҫәлән, Абаш, Оло Әбеш, Түбәнге Хәжәт, Үрге Спас һ.б.) шулай уҡ бронза төрәндәр, тәпкеләр, һабан ҡырҡҡыстары, ураҡтар, салғылар табылған.
XVII быуаттың икенсе яртыһынан башлап башҡорттарҙың игенселек менән шөғөлләнеүе тураһында факттар бик күп документтарҙа теркәлгән. 1663 йылда ҡалмыҡ тайшаһы Далчинға, мәҫәлән, башҡорттар уның улустарына күсеүҙе игенде урып алғанға тиклем кисектереп тороуҙы үтенгән. Рәсәйҙә хеҙмәт итеүсе сит ил кешеләре Башҡортостанға 1675 йылда сауҙа маҡсаты менән килгән саҡта, меңле һәм бөрйән башҡорттарының ер һөрөп иген сәсеүе тураһында бәйән иткән. Татар, мишәр, мари, сыуаштарға игенселек менән шөғөлләнеүгә рөхсәт биреү тураһында яҙыуҙар дүрт даруғаның да улустарында теркәлгән. С. И. Руденко үҙенең хеҙмәтендә был улустарҙы исемләп киткән: Ҡаҙан даруғаһынан Бүләр, Дыуанай, Елдәк, Йылан, Ҡыр-Йылан, Ҡаңлы, Ҡыр-Ҡаңлы, Ҡаршын, Ҡырғыҙ, Шәмшәҙе улустары, Себер даруғаһынан — Әйле, Дыуан, Елдәк, Ҡайпан, Ҡара-Табын, Ҡыр-Унлар, Көҙәй, Ҡошсо, Бәкәтин, Һыҙғы, Танып, Унлар улустары, Нуғай даруғаһынан — Бишауыл, Ҡумрыҡ-Табын, Мең, Яйыҡ-Мең, Мәркәт, Уҫы даруғаһынан — Ғәйнә улусы. Бик һирәк осраҡтарҙа ғына ошо уҡ улустарҙа милләттәштәргә лә ошондай рөхсәт бирелгән. Былары аҫабалыҡ хоҡуҡтарын юғалтҡан башҡорттар булырға тейеш (типтәрҙәр). 1726 йылда Башҡортостан буйынса мәғлүмәт йыйыусы Юхнев үҙенең белдермәһендә Уҫы юлындағы башҡорттар икмәкте күп сәсеүе тураһында яҙа. XVII быуаттың аҙағында Уҫы даругаһы башҡорттары Соликамск баҙарында икмәк һатыу тигән мәғлүмәт тә бар. Себер юлындағы улустарҙа ла сабынлыҡтарының, һөрөлгән ерҙәренең күплеге, тиреҫ һалмайынса ла ҙур уңыш алыуҙары тураһында билдәләп үтә. Арпа, ярма сәсәләр, арыш сәсмәйҙәр, тип яҙа. Тик Нуғай даруғаһы башҡорттары ғына, Юхневтың күҙәтеүе буйынса, һөрөнтө ерҙәре күп булыуға ҡарамаҫтан, иген сәсмәгәндәр.
Башҡорт халҡы өсөн оло фажиғәгә әйләнгән ихтилалдарҙы баҫтырған ваҡыттағы хәрби чиндарҙың хәбәр итеүҙәре лә башҡорттарҙың ултыраҡ тормош алып барыуын, иген сәсеүен, бесән әҙерләүен һүрәтләй. Мәҫәлән, 1662 йылда Урал аръяғында полковник Д. Полуехтов ихтилалсыларҙың бесәнен яндырыуы тураһында яҙа. Л. Я. Соймонов 1740 йылда ихтилал барышын һүрәтләгәндә, Ағиҙел буйында йәшәүсе башҡорттар арыш, арпа, һоло, борай, киндер сәскәндәрен билдәләп үтә.
Билдәле ғалим, крайҙы өйрәнеүсе П. И. Рычков та «Топография оренбургская, то есть обстоятельное описание Оренбургской губернии» исемле хеҙмәтендә башҡорттар:
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында игенселек, бесән сабыу, әҙерләү менән бөтә башҡорттар ҙа шөғөлләнгән. Был осорҙа Урал аръяғында, дала яҡтарында халыҡ һаман да йәйләүгә сыҡһа ла, ҡышҡы өй янында иген сәселә.
Баҫыуҙарҙы эшкәртеү ысулдары
XVII, XVIII, XIX быуаттың тарихи документтарында сәсеүлек ерҙәрҙе әҙерләүҙә ике система ҡулланылған: урындан урынға күсерелеүсе һәм көл аҫты системалары (урыҫса — переложная и подзольная системы).
Дала башҡорттары игенде бер үк ергә сәсмәгән. Ер күп булған, шуға өс -дүрт йыл дауамында бер ерҙә иген үҫтергәс, икенсе ергә күскәндәр (переложная система). Был ергә игенде ҡабаттан бер унлап йыл үткәс кенә ҡабат сәскәндәр. Ер уңдырышлы булғанлыҡтан, тиреҫ һалмағандар. Төньяҡ-көнбайышта икенсе ысул ҡулланғандар: иген сәсеү майҙанын көлгә әйләнгәндәр (подзольная система). Был ерҙәр хатта бер нисә мең гектар була алған. Ағас төптәре, лапы өйөмдәре, түмәрҙәр был ерҙәрҙе һөрөргә бирмәй. Төптәр араһын ғына кәтмән менән йомшартып, арыш сәскәндәр. Көллө ерҙә үлән шашып үҫеү сәбәпле, икенсе — өсөнсө сезонға яңы майҙанды яндырырға тура килгән. Тәбиғәт өсөн икенсе система айырыуса ҡыйратҡыс күренеш.
Игенселек хужалығында был ике система шулай ҙа һирәк ҡулланылған. Күбеһенсә өс баҫыулы сәсеү әйләнеше киң таралған була. Баҫыуҙарҙың икеһендә иген сәселгән, өсөнсөһө сират буйынса ял иткән (пар аҫтында ҡалған). Башҡортостанда көн иткән барлыҡ халыҡтарҙа ла был система — ғәҙәти күренеш булыуы билдәле.
Руденко С. И. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында яҙғы бойҙай (яровая пшеница), ужым арышы (озимая рожь), арпа, һоло, тары, бойҙай сәскәндәр, тип яҙып ҡалдырған. Ужым арышын башҡорттар әҙ күләмдә август уртаһынан алып сентябрь бөткәнсе бер гектарға ике центнер сәскән, ғәҙәттә ағымдағы йылдың орлоғон ҡулланғандар. Төньяҡ — көнбайыш Башҡортостан территорияһын иҫәпкә алмағанда (был яҡта бөтөнләй сәселмәгән), башҡа ерҙә бойҙайҙы бик күп сәскәндәр. Арпаны бик күп сәсмәгәндәр. Уны бойҙайҙан иртәрәк сәсеп башҡа игендән алдараҡ йыйғандар. Ҡарабойҙайҙы ла үҙ итмәгәндәр. Киндер әҙләп кенә өй янында, баҡсала үҫтерелгән.
Баҫыуҙарҙы иген сәсеүгә бөтә ерҙә бер төрлө әҙерләгәндәр. Яҙ көнө ер бер мәртәбә һөрөлгән, шулай уҡ бер мәртәбә тырмағандар. Ер һай ғына һөрөлгән, ҡый-үләндән насар таҙартылған һәм йомшартылмаған. Уңдырышлы ерҙән генә мул уңыш алғандар.
Дала яҡтарында, Урал аръяғында, ер көҙҙән үк һөрөлөп ҡуйылған, яҙ еткәс яңынан һөрөлгән, йәки тырмалаған саҡта орлоҡ ташлап барғандар. Икенсе йылда был урынға һоло сәскәндәр, өсөнсө йыл — парға һөрөлә.
Ужым игене баҫыуҙарын ике мәртәбә һөргәндәр, июнь — июль айҙарында һәм сәсеү алдынан бер — ике аҙна элек.
Иген һуғыу һәм уны һаҡлау
Урылған игенде көлтәләргә бәйләп ырҙын табағына өйгәндәр. Иген келәттәре лә булған. Иген киптерә торған әүендәр булмаған тиерлек. Таштан һалынған, балсыҡ менән һыланған һәм яндырылған түңәрәк формалағы соҡорҙа ут яғып, соҡор өҫтөнә ҡыуыш эшләгәндәр. Көлтәләрҙе шул ҡыуыш өҫтөнә һалып киптергәндәр.
Ашлыҡ һуғыу төрлө ысул менән атҡарылған. XVIII быуат аҙағында И. Г. Георги башҡорттар орлоҡто һаламдан айырыр өсөн эре малды атланып иген өҫтөнән йөрөйҙәр, тип яҙып ҡалдырған. Аптырарлыҡ түгел: башҡа халыҡтар ҙа ошо уҡ ысулды ҡулланғаны тураһында В. М. Черемшанский ҙа хәбәр итә. Был эштең үҙенә күрә тәртибе булған. Ысҡындырылған көлтәләрҙе түңәрәк буйлап өҫкә ҡаратып ҡуйғандар, унлап атты бер -береһенә муйынынан, йәки ҡойроғонан бәйләп йөрөтә башлайҙар. Уртала — сыбыртҡылы бер кеше, ситтән бер нисә кеше тырма — һәнәк менән һаламды аттарҙың аяҡ аҫтына ырғытып тора. Ваҡыты-ваҡыты менән таушалған һаламды өҫтөн аҫҡа әйләндереп һалалар. Шулайтып көнөнә йөҙләп бот һәйбәт бойҙай һуғып алғандар.
XX быуат башында көньяҡ башҡорттары күсеп килгән украиндарҙан өйрәнеп таш тултырылған арба йөрөтөп тә ашлыҡ һуҡҡан.
Сыбағас (шыбағас, тип тә әйтәләр) менән дә һуҡҡандар. Тик был һуғыу ысулы көнбайыш -төньяҡ башҡорттарына ғына хас булған. Сыбағас ике өлөштән торған: еңел генә ҡолғана (көбәк) һәм һуға торған өлөшөнән (тәпәк). Көбәктең оҙонлоғо метран ашыуыраҡ була. Тәпәк 35 см оҙонлоҡтағы имән, ҡайын, ҡарама ағасынан эшләнгән. Ике өлөштөң дә ос яғында тишек барауланып тишелә (втулка), улар аша ҡайыш үткәрелә, был ҡайыш иркен әйләнергә тейеш — һуғыу өсөн был бик тә мөһим. Ҡайыш урынына киндер бау ҙа ҡулланғандар.
Бойҙайҙы көрәк менән дә, һауыт -һаба менән елгәргәндәр.
Ашауға ҡулланыр алдынан башҡорттар икмәк бойҙайын ҙур ағас килеләренә һалып ҡабығынан таҙартҡан. Ҡул тирмәне башҡорттар араһында киң ҡулланышта булғаны билдәле. Тирмән ике ялпаҡ 25 cм бейеклеге, 60-70 см диаметрлы ҡайын ағасынан эшләнгән түмәрҙәрҙән торған, был түмәрҙәргә бер-береһе менән тоташҡан яҡтарына тимер ярсыҡтары ҡатылған була, уртаһында- тимер йәки ағас күсәр ҡуйыла. Тирмән аша бер нисә мәртәбә үткәргәндән һуң бойҙайҙан он тарттырылған. Ҡул тирмәненән башҡа таш тирмәне лә булған. Улар шул уҡ ысул менән ҡомташтандан эшләнгән. Бындай тирмәндәрҙе хәҙер музейҙа ғына осратып була.
Башҡортостанда һыу тирмәндәре лә булған. Ырымбур яҡтарында С. И. Руденко бәләкәй һыу тирмәнен күргәнен билдәләп үтә. Ҙур һыу тирмәнен (ҡуласа) башҡорттар урыҫтарҙан төҙөргә өйрәнгән.
Совет дәүере
Октябрь революцияһына тиклем аҫаба башҡорт халҡы батшалыҡ колониаль сәйәсәте арҡаһында бөлгөнлөккә төшкән хәлдә була. 1921 йылдағы ҡоролоҡ сәселгән игендең 62 % юҡ итә. 447 000 дисәтинә ерҙән тик 171 000 дисәтинә ер генә уңыш бирә. Был иген дә бик насар була. Ҡот осҡос фажиғәле аслыҡтан сығыу юлдарын эҙләүҙән тыш ошо уҡ ваҡытта алдағы яҙғы сәсеү кампанияһын да ойошторорға кәрәк була. Ошо ҡырҡыу ситуацияла яҙғы сәсеүҙе орлоҡ менән тәьмин итеү, ошо эште ойоштороу — көнүҙәк тема һәм хәрби заданиеға тиң бурыс, тип билдәләй V өлкә конференцияһы делегаттары.
1922 йылдың яҙында 619 242 дисәтинә ер бойҙай менән сәселә. 1923 йылда һөрөнтө ерҙәр сағыштырмаса 535 187 дисәтинәгә артҡан.
30-сы йылдарҙа ауыл башлыса иген менән тәьмин итеүсе һәм арзан эшсе ҡулдар көсө сығанағы тип ҡабул ителде. Хөкүмәт әленән -әле иген әҙерләү нормаларын арттыра барҙы, ярты уңышты тиерлек тартып алды. Шул уҡ ваҡытта иген өсөн хаҡтар бик түбән булды һәм был хаҡтар тиҫтә йыллап үҙгәрмәне. Колхозсыларҙың эш хаҡы хөкүмәткә бөтә түләүҙәрҙән һуң ҡалған колхоз килеменә бәйле булды. Тере аҡса кеше күрмәне, эш хаҡы (трудодень) иген йәки башҡа төрлө етештерелгән продукция менән түләнде. 21—22 йылдарҙағы ҡаты аслыҡ, хәлле хужаларҙы бөтөрөүҙән һуң ҙур ауырлыҡтар менән колхоздар аяҡҡа баҫа башланы. Ошо уҡ ваҡытта ауылдарға быға тиклем ҡулланышта булмаған техника килә башлай. Трактор-комбайндар, автомашиналар игенселек эшен еңеләйтеүгә булышлыҡ итте. Халыҡта яңы власҡа ышаныс тыуа. Ауылға йәш специалистар — агрономдар, механизаторҙар ҡайта башлай. Эштәр яйға һалына. Ауыл хужалығы бигерәк тә 1940 йылдарҙың аҙағында — 1950 йылдың башында ныҡ үҫеште. 1945—1953 йылдарҙа, мәҫәлән, Башҡортостанда игенде дәүләткә һатыу 467,1 тоннанан 888,9 тоннаға тиклем артҡан. Шулай булһа ла планды тултырып булмаған ине. Әйтәйек, 1949 йылда иген тапшырыу буйынса план 52,2 % ғына үтәлгән. 1950 йылдан башлап Башҡортостанда колхоздарҙы эреләтеү кампанияһы үтә. Ауыл хужалыҡ артелдәре бик ныҡ кәмей.
Партия етәкселеге иген проблемаһын хәл итеүҙә ҙур өмөттәрҙе сиҙәм үҙләштереүгә бағлағайны. Урал аръяғында 500 мең га сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәре һөрөлдө, яңы совхоздар барлыҡҡа килде. Шулай ҙа көтөлгән өмөттәр тулыһынса аҡланды, тип әйтеп булмай.
60—80 йылдарҙа игенселек өлкәһендә ыңғай динамика күҙәтелә. 60-сы йылдар уртаһынан дәүләт етәкселеге аграр сәйәсәткә мөһим үҙгәрештәр индерә. 1964—65 йылдарҙың КПСС пленумдарында ауыл хужалығы продукцияларын әҙерләү планлаштырыуында яңы тәртип булдырыла. 1965 йылдың иген етештереү планы 15 % кәметелә (4 млрд боттан 3,4 млрд ботҡа тиклем). Ошо план 1970 йылға тиклем үҙгәрешһеҙ ҡала һәм норманан артыҡ иген тапшырған өсөн өҫтәмә ҡарала башлай (бойҙай, арышҡа — 50 % өҫтәмә).
Бойҙайҙан башҡа арыш, һоло, тары, ҡарабойҙай, борсаҡ, кукуруз (1955 йылдан алып) сәсәләр.
Башҡа тармаҡтар араһында ауыл хужалығы проблемалары дәүләтселектең, партия органдарының даими иғтибар үҙәгендә була. Башҡорт АССР-ның Юғары Советы IV сессияһында Министрҙар Советы Рәйесе З. Аҡназаровтың докладында (1965 йыл, 8 ғинуар) аҙаҡҡы биш йылда иген етештереү буйынса уртаса күрһәткестәр 196 млн бот булһа, хөкүмәткә һатыу күрһәткесе — 83 млн ботҡа етте, тигән мәғлүмәт бирелә. Сағыштырыу өсөн: алдағы бишйыллыҡта 141 млн бот етештерелгән, 50 млн бот икмәк дәүләткә тапшырылған.
Республика матбуғатында коммунистик партияның аграр өлкәһендәге сәйәсәте, башҡа органдарҙың эшмәкәрлеге тәнҡит күҙлегенән бер ҡасан да ҡаралманы. Ауыл хужалығы, игенселек үҙ сиратында, көн торошона, регион үҙенсәлегенә бик ныҡ бәйле. Өҫтән килгән ҡәтғи күрһәтмәләр йыш ҡына урындағы объектив хәлгә тура килмәгәне эште ҡатмарлыштарған саҡтар ҙа булған, әммә ауыл хужалығы дәүләт тарафынан даими хәстәрлектә һәм ҡурсаулыҡта булыуы шикһеҙ. Иген урыу ваҡыты бөтә Башҡортостан халҡы өсөн көтөп алынған ҙур ваҡиға һәм байрам төҫөн ала. Райондар араһында ярыш көсәйә. Көндә радио-телевидениенан урылған иген, ҡайҙа нисә центнер, нисә гектар эшкәртелгәне тураһында хәбәр ителеп бара. Мул уңышты йыйырға райондар бер-береһенә ярҙам итә. Ҡала предприятиелары, студенттар ҙа ситтә ҡалмай. Совет осоронда хеҙмәт кешеһенең баһаһы ҙур була. Таңдан төнгә тиклем баҫыу өҫтөндә, иген урған ҡыҙыу мәлдәрҙә механизаторҙарҙы ҡыҫҡа ялға туҡтатып, агитконцерттар ҡуйып, күңелдәрен күтәргәндәр. Оло эштәр бөткәс, район — ҡала, республика йыйылыштарында, һабантуйҙарҙа алдынғы эшселәрҙе грамота- дипломдар, аҡсалата премия йәки техника, ял итеү йорттарына йүнәлтмәләр менән бүләкләү ойошторолған.
Иң яҡшылары, алдынғылары Ленин ордены менән бүләкләнгән, уларға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелгән.
1990 йылдан һуңғы үҙгәрештәр
Ауыл хужалығы тармағы Советтар Союзы емерелеүенән һуң үҙ тарихында иң ҡатмарлы осор кисерҙе. Илдең тарҡалыуы аграр производствоһын хәүефле хәлгә килтерҙе. Бер ниндәй әҙерлекһеҙ, тиҫтә йылдар буйы тәжрибә туплаған аграр секторын фермерлыҡ менән алыштырыу мөмкин түгел ине. Ауыл хужалығының, шул иҫәптән игенселектең дә, үҫеш кимәле түбәнәйеүе оло фажиғәғә килтереүен күҙаллап, Башҡортостан республика етәкселеге ошондай ҡырҡыу мәлдә колхоз-совхоз системаһынан баш тарманы.
Был ҡыйыу аҙым аграр системаһын бөтөнләй емереүҙән һаҡлап ҡалды.
1990 йылдан һуң Башҡортостанда хәлдәр
Республика хәүефле игенселек зонаһында булыуына ҡарамаҫтан, иген етештереү буйынса әле лә алдынғыларҙан һанала. 2006 йылда аграрийҙар алдағы йылдарҙың позицияларын нығытты, 1990 йыл күрһәткестәренә барып етте. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй буйынса ауыл хужалығы производствоһы был күрһәткестәрҙән 27 % -ҡа ҡалыша ине.
2006 йылда алдынғылар рәтендә Стәрлетамаҡ районы — бойҙай культураларын тулайым йыйыу буйынса беренсе урында, Баймаҡ районы — юғары сифатлы иген етештереү буйынса икенсе урында, Илеш, Саҡмағош, Дүртөйлө, Өфө, Туймазы райондарында ла һәйбәт күрһәткестәр. Яҡшылар рәтендә -«Алексеевский», «Рощинский совхоздары», Саҡмағош районы «Баҙы», Йәрмәкәй районы «Приютовагрогаз», Шаран районы «Шаранагрогаз» хужалыҡтары билдәләнә.
Был йылдарҙа ваҡ формалы хужалыҡтарҙы дәртләндереү саралары тейешенсә үтәлмәй, бирелгән аҡсанан бик әҙ сумма алына. Яңыса эшләргә өйрәнеү — замана талабы, тигән принцип һыҙыҡ аҫтына алына. Юғары уңыш биргән, республиканың климатына ярашлы иген сорттарын етештереү, шәхси хужалыҡтарҙа етештерелгән продукцияны иҫәпкә алыу кәрәклеге тураһында республика кәңәшмәләрендә киҫәтелә килә.
2007 йылда 4 млн. 288 мең тонн иген етештерелгән, был күрһәткес 2005 йыл менән сағыштырғанда 33, 7 % -ҡа күберәк. Аҙаҡҡы 20 йыл эсендә сөгөлдөр етештереү буйынса иң яҡшы уңышҡа — 1 млн. 850 мең тонн — ирешелгән. Көнбағыш, картуф, йәшелсә үҫтереү буйынса баҫыу майҙандары киңәйтелгән.
2008 йыл ҡоро ауыр килеүенә ҡарамаҫтан (кризис, ҡоролоҡ), аграрийҙар үҙ бурыстарын етди үтәй.
2009 йылда рекордлы иген алына — 5 млн тоннанан артыҡ. Был уңышҡа дәүләт ярҙамы ла булышлыҡ итә. Агросәнәғәт комплексын аяҡҡа баҫтырыу, шәхси хужалыҡтарын үҫештереү — көнүҙәк проблемалары булып һанала. Фермер хужалыҡтары ла күҙгә күренерлек өлөш индерә башлай.
Иҫке Монасип мәктәбе
Иҫке Монасип мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Монасип ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто.
Тарихы
Иҫке Монасип мәктәбенә 1923 йылда нигеҙ һалына. 1924—1946, 1959—1961 йылдарҙа башланғыс, 1947—1958 йылдарҙа ете йыллыҡ, 1962 йылдан алып һигеҙ йыллыҡ мәктәп булараҡ эшләй. 1973 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә. Беренсе уҡытыусы — Рахманғолов М. М., һуңғараҡ Әхмәтов С., Ихсанов Ғ. С., Иҡсанова А. Б., Ҡунаҡбаев Х., Сөләймәнова З., Хәлитов Н., Хәлитова С., Яфаева Д. һ.б. эшләй.
Иҫке Монасип мәктәбе бинаһында уҡытыусылар Ихсанов Ғ. С., Муллағолов М.Ғ., Рахманғолов М. М. һәм һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашыусы Йәғәфәров А. Ф. иҫтәлегенә мемориал таҡтаташтар ҡуйылған. Мәктәп ихатаһында Уҡытыусыға һәм «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләгән водителдәргә һәйкәл урынлаштырылған.
Мәктәптең тәүге уҡытыусылары
{{Hider|title = Төрлө йылдарҙы эшләгән уҡытыусылар|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
1930 йылдар
'''1. Яфаева Д. А.
'''2. Хәлитов Н.
'''3. Йәһүҙин И.
'''5. Сөләймәнова З.
1940 йылдар
'''2. Мырҙағолова Х. С.
'''3. Һатыбалова М. Ю.
Джанаки Мандир
Джанаки Мандир (Непал телендә - जानकी मन्दिर) Непалда, Митхилада, Джанакпурда Индуизм Алиһәһе Сита мандиры (ғибәҙәтханаһы). Ғибәҙәтхана шулай уҡ Нау Лакха Мандир тип атала. Һиндостанда Тикамгарх батшабикәһе ғибәҙәтһанаһы беҙҙең эраға тиклем 1910 йылында төҙөгән. Архитектураһы Һинд-Коири Непал архитектураһы өлгөһө булып тора. Мандир бейеклеге 50 метр. Мандирға һәр йыл Непалдан, Һиндостандан, Шри-Ланканан һәм башҡа илдәрҙән Рама һәм Сита Илаһтарына табынырға пилигримдар килә. Күп пилигримдар Рам Навами, Виваха Панчами, Дашайн һәм Тихар байрамдары ваҡытында килә.
Иҫке Монасип мәктәбе
1940 йылдар
'''4. Сибәғәтуллина М.
'''5. Көнәфин Х. С.
'''5. Муллағолов Ә. Ә.
1947 йылда ете йыллыҡ мәктәп асыла. Уҡытыусылары
'''1. Көнәфин Х. С.- директор
'''2. Ишбаев И. С.
'''3. Ҡолдәүләтов Т. Ф.
'''4. Ҡолдәүләтова С.
1950 йылдар
'''1. Аҡбирҙин Булат
'''2. Абдуллина Р.
'''3. Кәримова Р.
'''4. Ғиззәтуллина Ф. А.
'''5. Сөләймәнов З. М.
'''6. Ирғәлин Р. Д.
'''7. Губаева Ф.
'''8. Әмирханова Ф. М.
'''9. Харрасова Ф. С.
'''10. Вәлиев И. И.
'''11. Кульсарина З. Г.
'''12. Ишемғужина Сәрүәр Барый ҡыҙы
'''13. Кәримова Ф.
'''14. Назарова З. М.
'''15. Ишбаева М. С.
'''17. Әмирханова Ф. М.
'''18. Бердикаева В. М.
1970 йылдар
'''1. Әбдрәшитова В. Ә.
'''2. Ғәбитов Урал Мансур улы
'''3. Сабитова Ф. И.
'''4. Баймөхәмәтова Фәриҙә Хисаметдин ҡыҙы
'''5. Маликова Фәниә Насип ҡыҙы
'''6. Ҡәҙерғолова М. М.
'''7. Сөләймәнова Гәүһәр Вәли ҡыҙы
'''8. Ишбаев Р. С.
Яжелбицы солохо
Яжелбицы солохо  — Яжелбицкий мир — 1456 йылдың февралендә мәскәү-новгород һуғышы һөҙөмтәләре буйынса Мәскәү һәм Владимирҙың Бөйөк кенәзе Василий II Тёмный һәм Новгород республиканың хөкүмәте тарафынан ҡул ҡуйылған солох тураһындағы килешеү. Был килешеү Новгородтың Мәскәүгә ҡушылыуына башланғыс бирә, 25 йыл уҙғас, ҡала 1478 йылда Мәскәүҙең Бөйөк Иван кенәзе тарафынан туранан-тура буйһондорола.
Иҫке Монасип мәктәбе
1970 йылдар
'''9. Галина А. Р.
Яжелбицы солохо
Тарихы
Был хәл-ваҡиғаға тиклем Василий II менән Дмитрий Шемяка араһында тәхет өсөн оҙайлы көрәш алып барыла, ул Василий еңеүе менән тамамлана. Шемяка 1453 йылда Новгородта ағыулап үлтерелә. Бер фараз буйынса, ул Василий агенты тарафынан ағыуланған, икенсеһе буйынса — Новгород архиепископы Евфимией II Новгород мәнфәғәттәрен тәьмин итеү өсөн эшләгән. Һуңынан Шемякиндың тол ҡалған ҡатыны улы Иван Дмитриевич менән Бөйөк Литва кенәзлегенә ҡасҡан.
Иҫке Монасип мәктәбе
1973 йылда 10 йыллыҡ мәктәп асыла
'''1. Дәүләтбирҙин Сәлих Хафиз улы - директор
'''2. Аетбаев Юлай М.
Яжелбицы солохо
Тарихы
1456 йылда новгородтар Мәскәү кенәзлеге ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителә. Еңелеүҙән һуң уҡ Новгородтар вече саҡыра һәм Евфимийға Яжелбицылағы Бөйөк кенәз штабына барып, ниндәй шарттарҙа тыныслыҡ урынлаштырырға ризалашҡанын белешеүҙе һорап мөрәжәғәт итәләр. Бер нисә көн ҡыҙыу һөйләшеүҙәрҙән һуң яҡтар Яжелбицы тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. Килешеүҙең береһе Мәскәү, икенсе Новгород ҡул ҡуйған ике күсермәһе һаҡланған. Әммә был күсермәләрҙәге килешеү тексы бер үк түгел. Ике документ та хәҙер Санкт-Петербургтағы Рәсәй Милли китапханаһында һаҡлана.
Иҫке Монасип мәктәбе
1973 йылда 10 йыллыҡ мәктәп асыла
'''3. Байрамғолова Ф. Ү.
Яжелбицы солохо
Тарихы
Евфимийҙың һөйләшеүҙәрҙә шәхси ҡатнашыуы раҫланмаған. Новгородтың дүртенсе йылъяҙмаларындағы Дубровский исемлеге буйынса ҡарағанда, архиепископ үҙе делегацияға етәкселек иткән ул килешеүҙең Новгород күсермәһе преамбулаһына фатиха биргән.
Иҫке Монасип мәктәбе
1973 йылда 10 йыллыҡ мәктәп асыла
'''5. Дәүләтшина К. М.
Яжелбицы солохо
Тарихы
Ләкин ул Мәскәү күсермәһендәге парламентарийҙар исемлегендә телгә алынмай, шуға күрә уның һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанмы, йәки килешеүгә фатиха ғына биргәнме икәнлеге билдәле түгел. Нисек кенә булмаһын, новгородтар Бөйөк кенәздең Новгородтың эске сәйәсәтенә йоғонтоһон сикләгән пункттарҙы индереүгә өлгәшәләр. Икенсе яҡтан, килешеүҙә уларҙың бойондороҡһоҙлоғон сикләгән шарттар була. Беренсенән, Новгород Василийҙың дошмандарына һыйыныу урыны бирмәҫкә һүҙ бирә. Икенсенән, ул үҙ тышҡы сәйәсәт алып барыу һәм шәхси закондарын сығарыу мөмкинлегенән мәхрүм ителә. Өсөнсөнән, Бөйөк кенәз Новгородтың иң юғары суды хоҡуғына эйә була. Дүртенсенән, Новгород вечеһы һәм уның вәкилдәре (посадниктары) мөһөрө урынына Бөйөк кенәз мөһөрө ҡулланылырға тейеш була.
Килешеү һөҙөмтәләре
Килешеү имзаланғандан һуң Новгородтың бойондороҡһоҙлоғо етди ҡаҡшай. Мәскәү әле уға туранан-тура идара итмәй, ләкин республика хоҡуҡтары ҡаты ҡыҫыла. Василий II килешеү шарттарынан шул тиклем ҡәнәғәт була, хатта Новгородҡа ҙур булмаған территориаль ташламалар яһай. Күпселек шарттарҙы ике яҡ та үтәй, мәҫәлән, Новгород мөһөрҙәре килешеү имзаланғандан һуң Мәскәү мөһөрҙәре менән алмаштырыла. Ләкин ҡайһы бер пункттар даими боҙола; был контракттың ике версияһы араһындағы айырмалар арҡаһында килеп сығып торғандыр. Новгородтар Бөйөк кенәз дошмандарына һыйыныу урыны биреүҙе дауам итәләр. Василий II һәм уның вариҫы Иван III Новгород республикаһының территориаль бөтөнлөгөнә ҡағылышлы мәддәләрҙе боҙа, Новгородта имение алған Мәскәү боярҙары файҙаһына ҡарар ҡабул ителә. Ике яҡ та бер-береһен киләһе 15 йыл дауамында килешеү шарттарын боҙоуҙа ғәйепләй. Ахыр килеп, килешеүҙең ҡапма-ҡаршы аңлатмалары яңы һуғышҡа китерә. 1471 йылда новгородтар Шелонь һуғышында еңеләләр, һәм 1478 йылда Иван III Новгородты Мәскәү кенәзлегенә ҡуша.
Иҫке Монасип мәктәбе
1973 йылда 10 йыллыҡ мәктәп асыла
'''7. Йомағолова Р. Ф.
'''8. Сатвалова Шәмсениса С.
'''9. Сәғитов Т. Х.
'''10. Сәитбаталова А. М.
'''11. Изгина Г. А.
'''12. Көнәфинә (Исламғолова) Зәйтүнә Исмәғил ҡыҙы
'''13. Газин Мансур Динислам улы
'''14. Хилаев Р. Х.
'''15. Ғәҙәмшин Салауат Ш.
'''16. Буранова (Кәримова) Нәсимә Бәҙретдин ҡыҙы
'''17. Нафикова З. Г.
'''18. Йомағолов Т. Н.
'''19. Тереғолов Ф. Н.
'''20. Муллағолова (Шәмиғолова) Зәкиә Мөҙәрис ҡыҙы
'''21. Ишбулатова Д. Н.
'''22. Әмирханова (Рахманғолова) Клара Рәмзи ҡыҙы
'''23. Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы
'''24. Ғиззәтуллина (Көнәфинә) Фәрғизә Хисаметдин ҡыҙы
'''25. Теләүбаева Б. Г.
'''26. Бикмәтов Вилдан К.
'''27. Вилданова Р. С.
'''28. Хисмәтуллин Фәрүәт Ф.
'''29. Муллағолв Марат Ғизетдин улы
'''30. Маликова Сәрүәр Зәки ҡыҙы
'''31. Муллағолова (Йомағолова) Рәхимә Фәтхетдин ҡыҙы
'''32. Фәтҡуллина Т. Г.
'''33. Ямалова Гәүһәр Афзал ҡыҙы
'''34. Сәйфуллина Р. Н.
1980 йылдар
'''2. Сәғитов Таһир Ғәззәле улы
'''3. Ҡотлобаева (Сафиуллина) Сания Шәһит ҡыҙы
'''4. Мәжитова З. М.
'''5. Ҡарабулатов Р. Н.
'''6. Әйүпова Нәсимә Әхмәт ҡыҙы
'''7. Ғәликәйева Г. Мөҙәрис ҡыҙы
'''8. Буранова Рәйлә Халиҡ ҡыҙы
Сэим-Я
Сэим-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Иҫке Монасип мәктәбе
1980 йылдар
'''9. Бикмәтова Зөлфиә Факил ҡыҙы
'''10. Шәмиғолов Рафаил С.
Сэим-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Иҫке Монасип мәктәбе
1980 йылдар
'''11. Әбдрәхимов Рифҡәт Фәтих улы
Сэим-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Монасип мәктәбе
1980 йылдар
'''13. Хәлитов Ғайса Әхәт улы
'''14. Хәлитова (Алтыншина) Йомабикә Сәғәҙәт ҡыҙы
'''15. Ҡотлобаев Камил Ишбулды улы
'''16. Әминева Ә. Ә.
'''17. Буранбаева Наилә Мөҙәрис ҡыҙы
1994 йыл
Мәктәп директоры Муллағолова Рәхимә Фәтхетдин ҡыҙы
'''1. Әйүпова Х.
'''2. Бикмәтов Сабит Мәжит улы
'''3. Дәүләтбирҙин Заһир Сәлих улы
'''4. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы
'''5. Дәүләтбирҙина (Рәхмәтуллина) Лилиә Шаһимырҙан ҡыҙы
'''6. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы
'''7. Бикмәтова Нурия М.
'''8. Туҡтамышев Ф. И.
'''9. Кинйәбаев Факил Ф.
'''10. Ишемғужин Рәмил Рәхимйән улы
'''11. Ишемғужина Лилиә Самат ҡыҙы
'''12. Кусяпкулова Таңһылыу Л.
'''13. Дәүләтбирҙина (Кагирова) Роза Шамил ҡыҙы
'''14. Йәғәфәрова Г. С.
'''15. Хисмәтуллина С. Б.
'''16. Сатвалова Л. Р.
'''17. Рахманғолов Рәил Рәмзи улы
'''18. Бикмәтова Р. Х.
'''19. Муллағолов Ҡәҙим Хәкимйән улы
'''20. Бикмәтов Кәрим Рәүхәт улы
'''21. Ишемғужин Әнис Әхтәр улы
'''22. Әйүпо Азат Әхмәт улы
2006-2010 йылдар
Мәктәп директоры Ҡотлобаев Йәмил Ишбулды улы
'''2. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы
'''3. Муллағолова А. А.
'''4. Муллағолов И. М.
'''6. Юлчурина Гүзәлиә Ә.
'''7. Мырҙағолова Г. Х.
'''8. Ишморатова Ләйсән Морат ҡыҙы
'''9. Күжәбаева Д. С.
'''10. Баязитова Т. Р.
'''11. Янышева Р. Ю.
'''12. Яхин Р. Ю.
'''13. Ҡарағолова Р. М.
'''14. Хәлфетдинов Арслан Х.
'''15. Ҡыуандыҡова Гөлгөнә Г.
'''16. Тимербаев З. И.
'''17. Ҡолдобаев И. Н.
'''18. Йыһанурова Марина Рафаил ҡыҙы
'''20. Ишморатова Ләйсән Морат ҡыҙы
'''20.
2010-2011 йылдар
Мәктәп директоры Юлчурина Гүзәлиә Әмир ҡыҙы
'''1. Абдуллина Р. Ә.
'''2. Бикмәтова Нурия М.
'''3. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы
'''4. Абдуллина А. Г.
'''5. Әмирханова Клара Рәмзи ҡыҙы
'''7. Газин Мансур Динислам улы
'''8. Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы
'''9. Дәүләтбирҙин Заһир Сәлих улы
'''10. Ишемғужина Лилиә Самат ҡыҙы
'''11. Буранбаева Наилә Мөҙәрис ҡыҙы
'''13. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы
'''15. Бикмәтова Р. Х.
'''16. Күжәбаева Динә С.
'''18. Буранова Тәнзилә Әхәт ҡыҙы
'''20. Ҡыуандыҡова Гөлгөнә Ғәндәлип ҡыҙы
'''22. Ҡотлобаев Йәмил Ишбулды улы
'''23. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы
'''24. Дәүләтбаева Н. Ғ.
2011 йыл
Мәктәп директоры Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы
'''3. Абдуллин Ришат Әмир улы
'''4. Бикмәтова Нурия М.
'''5. Әмирханова Клара Рәмзи ҡыҙы
'''6. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы
'''7. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы
'''8. Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы
'''9. Газин Мансур Динислам улы
'''10. Сәғитов Таһир Ғәззәли улы
'''11. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы
'''12. Буранбаева Наилә Мөҙәрис ҡыҙы
'''13. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы
'''14. Бикмәтов Сабит Мәжит улы
'''15. Әмирханова Вәсилә Әбүкарам ҡыҙы
'''16. Баймырҙина Гүзәл Тимерғәле ҡыҙы
'''17. Теләүбаева А. В.
'''18. Мырҙағолова А. А.
'''19. Ҡыуандыҡова Гөлназ Рафаил ҡыҙы
2013-2018 йылдар
Мәктәп директоры Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы
'''1. Баймырҙина Гүзәл Тимерғәле ҡыҙы
'''2. Бикмәтова Нурия М.
'''3. Бикмәтов Сабит Мәжит улы
'''4. Бикмәтова Нурия М.
'''5. Әмирханова Клара Рәмзи ҡыҙы
'''7. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы
'''8. Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы
'''9. Газин Мансур Динислам улы
'''10. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы
'''11. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы
'''12. Буранбаева Наилә Мөҙәрис ҡыҙы
'''13. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы
'''14. Ғөбәйҙуллин Д. Т.
'''15. Арслангужин Р. А.
'''16. Көнәфинә Д. Р.
'''17. Сафина Линура Х.
'''18. Истәков Ғаяз Р.
'''19. Әйүпов Азат Әхмәт улы
'''20. Ишемғужина Лилиә Самат ҡыҙы
'''21. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы
'''22. Әмирханова Клара Рәмзи ҡыҙы
'''23. Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы
'''24. Мырҙағолова А. А.
'''26. Газин Мансур Динислам улы
'''27. Буранова З. Ә.
'''28. Зыянбаева Г. В.
'''29. Сәғитова Ләйлә Нурислам ҡыҙы
'''30. Йәғәфәрова Н. С.
'''30. Ҡотлобаев Азамат Йәмил улы
2018 йылдан
Мәктәп директоры Ҡотлобаев Данил Камил улы
'''1. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы
'''2. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы
'''3. Мирасова Рима Мирза ҡыҙы
'''4. Атауллина Зәлиә Марс ҡыҙы
'''5. Ишемғужина Лилиә Самат ҡыҙы
'''6. Ҡыуандыҡова Гөлназ Рафаил ҡыҙы
'''7. Йыһанурова Марина Рафаил ҡыҙы
'''8. Сафина Линура Хәлил ҡыҙы
'''9. Аетбаева Розалия Ғәфүр ҡыҙы
'''10. Ҡотлобаева Динара Ишбулат ҡыҙы
'''11. Йомағолов Хәбир Мәһәҙи улы
'''12. Муллағолов Ғәзим Хәкимйән улы