cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Словак теле
Исеме тураһында
Словак халҡының (Slovák «словак», Slovenka «словачка») һәм словак теленең үҙатамаһы (slovenský jazyk, slovenčina, slovenská reč) дөйөм славян тамырҙарына эйә. Slovák «славянин» һүҙендә суффикс алмашыуҙан, ә Slovenka туранан тура боронғо *slověnъka «славянка» формаһына барып тоташа. Оҡшаш үҙатамаға тағы бер славян теле  — словен теле (jezik slovenski, slovenščina) эйә. Башҡа телдәрҙә словак теле атамаһының варианттары: Slovak, Slowakisch, le slovaque. Бынан тыш, бындай «венгеро-словен теле» кеүек иҫкергән лингвоним билдәле.
Ареалы һәм һаны
Һөйләшеүселәр һаны буйынса словак теле көнбайыш славян телдәре араһында поляк һәм чех теленән ҡалыша өсөнсө урынды биләй. Словак теленең төп ареалы — Словакия Республикаһы территорияһы. 2011 йылда Словакияла үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, словак телен туған тел  сифатында  4 240 453 кеше  (илдең 78,6 % халҡы) иҫәпләй, словак теленән һуң — венгр (508 714; 9,4 %), сиған (122 518; 2,3 %) һәм русин (55 469; 1,0 %). Шул уҡ ваҡытта йәмәғәт тормошонда словак телен Словакияның 4 337 695 халҡы ҡуллана (80,4 %),  өйҙәге аралашыу теле сифатында  3 954 149 кеше (73,3 %) ҡуллана Словак телендә һөйләшкән кешеләрҙең күпселеге — этник словактар. Словакияла был этносҡа 4 352 775 кеше үҙен иҫәпләй (80,7 %).
Словак телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ күрше дәүләт территорияларының бер өлөшөндә  йәшәй, улар ҡасандыр Словакия менән бергә Венгрия короллегенең составына ингән : Венгрияла (29 647 венгр словактарының 9888 кешеһе словак телен туған тел тип иҫәпләй, Венгриялы ул телдә бөтәһе 16  266 кеше һөйләшә, 2011) һәм Украинала, иң элек Карпат аръяғы өлкәһендә  ( 6397 словактарҙан  2633-е). Бынан тыш, Словакия менән сиктәш булмаған элекке Венгрия короллегенең башҡа ҡайһы бер  биләмәләрендә халыҡ словак телендә һөйләшә: Румыния халҡы, башлыса  Трансильвания һәм Банат райондарында (13 654 словактан словак телен 12 574 кеше туған тел тип иҫәпләй, 2011),  Сербия халҡы  иң элек  Воеводина автономиялы крайында (52 750 серб словагынан словак телен туған тел тип 49 796 кеше атай, шул уҡ ваҡытта Воеводинала һәм Хорватияла 50 321 словактан словак телендә 47 760 кеше һөйләшә, 2011) , башлыса илдең көнсығышында —   Вуковарско-Сремский һәм Осиецко-Бараньский жупанияларында (4753 хорват словактарынан 3792 кешеһе, 2011). Бынан тыш словак телендә һөйләшеүселәр Словакия менән күрше Австрия һәм Чехияның ҡайһы бер райондарында йәшәй, уларҙы ҡасандыр үҙенең составында Австро-Венгрия империяһы  берләштерә  (ә һуңғараҡ Словакия Чехия менән XX быуаттың күпселек өлөшөндә берҙәм Чехословакия дәүләтенә берләшә). Мәҫәлән, 2011 йылдаалыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса словак телендә 235 475 кеше һөйләшә, улар донъяла иң ҙур словак телле диаспораны булдыра. Словактар Чехия Республикаһында ҡағиҙә булараҡ тарҡау ултырған, тик Моравия Словакияһы өлкәһе генә иҫәпкә алынмай, сөнки уның халҡы чех үҙаңына эйә, әммә тикшеренеүселәр уларҙың һөйләшен словак теленә ҡарай тип билдәләй. Австрияла словак телендә һөйләшеүсе 10 234 кеше йәшәй, 2001. Күрше Польшала 765 граждан словак телендә һөйләшә, уларҙан 648 поляк словагы туған тел тип словак телен күрһәтә, 2011.
Словакиянан тыш, уның менән сиктәш ҡайһы бер дәүләттәр һәм  элекке Австро-Венгрия элекке биләмәләренән тыш  словак теле словак иммигранттары  һәм Көнбайыш Европа илдә Америкалағы уларҙың вариҫтары араһында, шул иҫәптән АҠШ -та (был илдә словактарҙың дөйөм  һаны 510 мең кеше билдәләнә, әммә словак телен диаспораның  сағыштырмаса ҙур булмаған өлөшө әүҙем ҡуллана, 2000) һәм Канадала (17 580 кеше, 2011) таралған. Словак телендә Австралия ла (10 000 ашыу словактан  4990, 2011), Рәсәйҙә (1445 кеше һөйләшә, уларҙың 324 словак, 2010) шулай уҡ  башҡа илдәрҙә. Словак теле сит илдә әҙәби тел булараҡ та, шулай уҡ диалект  формаларҙа ла ҡулланыла. Словак һөйләштәре бигерәк тә Венгрия, Румыния, Сербия, Украина һәм башҡа илдәрҙә таралған. Ҡағиҙә булараҡ, словак һөйләше сит илдәрҙә бер төрлө түгел. Мәҫәлән, Украинаның Карпат аръяғы өлкәһендә абов-шариш-земплин, земплин-абов-шариш, земплин-ужско, ужско-сотак һәм башҡа ҡатнаш һөйләштәр бар. Көнсығыш словак диалектлы һөйләмдәрҙең ҡулланылыуы йәки уларҙың словак әҙәби теленә, шул иҫәптән матбуғатта ла йоғонтоһо XIX—XX быуаттар сигендә словактар араһында билдәләнә.
Словак телендә һөйләшеүселәр һаны донъяла 5,2 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 5,0 млн алып 5,5 миллион кешегә тиклем). Уларҙан 1 миллиондан ашыу словак (0,4 миллион кеше словак телен ҡуллана), Словакиянан ситтә йәшәй.
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса төрлө дәүләттәрҙә словак телендә һөйләшеүселәр һаны:
Социолингвистик мәғлүмәттәр
Словак теле Словакия Республикаһының берҙән-бер дәүләт теле һәм Европа берлегенең 24 рәсми телдәренең береһе булып тора (2004 йылда алып). Словакия территорияһында словак теле йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыла. Ул административ идара итеү, закондар сығарыу эшмәкәрлегендә, фән, мәғариф, мәҙәниәт теле булып тора. Шулай уҡ көнкүрештә өҫтөнлөк итә.
Словакиянан ситтә словак теле функцияһы ҡағиҙә булараҡ ғаилә аралашыуында һәм һирәкләп мәҙәни тормошта сикләнә. Ҡайһы бер илдәрҙә (Болгария, Венгрия, Германия, Польша, Россия, Румыния, Сербия, АҠШ, Чехия, Швеция, Украина һәм башҡа илдәрҙә) словак телен мәктәптәрҙә уҡыталар һәм ғилми учреждениеларҙа өйрәнәләр. Территорияларының бер өлөшөндә словак милли аҙсылығы вәкилдәре йәшәгән һәм традицион рәүештә үҙ туған телен ҡулланған Европа илдәрендә  словак теле милли аҙсылыҡ йәки төбәк тел статусын ала (төбәк телдәрҙең Европа хартияһы положениеһына ярашлы): Австрия, Босния һәм Герцеговина, Венгрия, Польша, Румыния, Сербия, Хорватия, Чехия һәм Украинала. Был илдәрҙең ҡайһы берҙәрендә төбәк теле тураһында закон билдәле өлкәлә тарала (компактлы йәшәгән словак телендә һөйләшеүсе илдәрҙә). Мәҫәлән, был закон Австрияла Вена федераль ерендә эшләй. Сербияла словак теле бер нисә Бачки общинаһында (Бачка-Топола, Оджаци, Бач, Бачки-Петровац, Нови-Сад), серб Банатының көньяҡ өлөшөндә (Алибунар, Ковачица, Зренянин) һәм Сремдың ике общинаһында (Шид һәм Стара-Пазова) рәсми функциялар ала. Шул уҡ ваҡытта словактар тарҡау ултырған Чехияла, словак теленә төбәк телдәр тураһында положениелар Чехия Республикаһының бөтә биләмәләрендә таралған.
Әҙәби тел булараҡ словак теле сағыштырмаса һуңғараҡ — XIX быуаттың икенсе яртыһына формалаша. IX—X быуаттарҙа хәҙерге Словакия территорияһында йәшәүсе Бөйөк Моравия дәүләтенең славяндар өлөшө яҙма тел сифатында боронғо славян телен ҡуллана. Урта быуаттарҙа әҙәби тел сифатында словактар латин телен ҡулланған (мәҫәлән, үҙ әҫәрҙәрен  XVI быуат шағир-гуманисы Мартин Раковски латин телендә яҙған ), ә XV быуаттан словактар араһында чех теле киң таралыу ала. Словак теленең әҙәби теле нормаларының формалашыуы XVI быуат уртаһынан башлана,  уның һуңғы, хәҙерге словак әҙәби теле яҡын варианты, XIX  быуаттың икенсе яртыһында ҡабул ителә. Әҙәби стандарт булдырыуҙа словактар XVI—XVIII быуаттарҙағы йәнле һөйләү һәм яҙма традицияларына таянып эш итә (мәҙәни интердиалект), унда словак диалекты һәм чех әҙәби теле берләшә. Словак теленең тулы үҫешенә словактарҙың оҙаҡ ваҡыт үҙ дәүләтселеге булмау ҡамасаулай: 1918 йылға тиклем словактар Австро-Венгрия составына инә. Тик XX быуатта ғына әҙәби словак теленең эшмәкәрлек өлкәләрен үҫтереүгә һәм киңәйтеүгә булышлыҡ итеүсе үҙгәрештәр була  — Словакия тәүҙә  1918 йылдан алып 1939 йылдарҙа Чехословакия Республикаһына инә; артабан —  Словак Республикаһы составында (1939—1945 йылдар); Чехословакия республикаһы (1945—1960 йыл); Чехословакия Социалистик Республикаһы (1960—1989 йыл); Чех һәм Словак Федератив Республикаһы (1990—1992 йылдар) составында була. Чехтар менән дөйөм дәүләт составында словак теле чех теле менән бер рәттән рәсми дәүләт теле тип иғлан ителә. 1993 йылда Словакия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, словак теле берҙән-бер рәсми тел булып ҡала.
Литюшкин Пётр Николаевич
Литюшкин Пётр Николаевич (2 март 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм муниципаль хеҙмәткәр. 1990—1994 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәләүез ҡала Советы рәйесе — Мәләүез ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары Советтың Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
Биографияһы
Пётр Николаевич Литюшкин 1951 йылдың 2 мартында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Вознесенка ауылында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1979 йылда Силәбе политехник институтын (хәҙерге Көньяҡ Урал дәүләт университеты) тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1968 йылда Ҡфҡ индустрия техникумын тамамлағас, слесарь булып башлай. 1972 йылда «Башкирстройтранс» автобазаһында слесарь, мастер, инженер, эксплуатация начальнигы булып эшләй. 1981—1990 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы «Башавтотранс» автоколоннаһы начальнигы, директоры. 1990 йылдан 1994 йылға тиклем халыҡ депутаттарының Мәләүез ҡала Советы рәйесе — Мәләүз ҡалаһы администрацияһы башлығы. Мәләүез ҡалаһы 9-сы Завод һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
Словак теле
Диалекттары
Словак теленең диалекттары өс ҙур территориаль  берләшмәгә төркөмләнә, улар атамаһын таралыу төбәктәренә ярашлы алған:  көнбайыш словак диалекты, урта словак диалекты  һәм көнсығыш словак диалекты. Улар бөтәһе лә берҙәм өҙлөкһөҙ диалект континуумы булдыра. Көнбайыш словак диалекты фонологик яктан оҙон һуҙынҡыларҙың булыуы; ритм ҡанундарының булмауы һәм, нигеҙҙҙә, бер парҙың тик ҡатылыҡ / йомшаҡлык буйынса барлығы/юҡлығы менән  характерлана. Урта словак диалекты өсөн фонологик яҡтан оҙон һуҙынҡыларҙың булыуы; ритмик ҡыҫҡартыу законын тормошҡа ашырыу һәм ҡатылыҡ / йомшаҡлык буйынса дүрт пар тартынҡының булыуы хас. Көнсығыш словак диалектында оҙон һуҙынҡылар юҡ һәм, тимәк, ижектәрҙең ритмик ҡыҫҡарыу законы юҡ. Өс диалект составына ингән словак теле һөйләштәре, яҡынлығы кимәле буйынса  төркөмдәргә берләшә :
Словак телендә һөйләшеүселәрҙең йәнле һөйләш телендә теге йәки был         словак төбәгенең диалект үҙенсәлектәре ныҡ һаҡлана. Диалекттар төп аралашыу сараһы булараҡ иң элек ауыл халҡы тарафынан ҡулланыла,   шул уҡ ваҡытта ҡала халҡының йәнле һөйләү телендә лә йыш осрай. Әҙәби телгә Урта Словакия халҡының йәнле һөйләү теле яҡыныраҡ, әҙәби тел нормаһы нигеҙендә урта словак диалектының фонетик һәм грамматик элементтары ята. Ә әҙәби телгә көнсығыш словак диалектының һөйләше аҙ оҡшаш.
Яҙыу
Словак алфавитында латин хәрефтәре ҡулланыла (бәләкәй һәм ҙур хәрефтәр), уларҙың ҡайһы берҙәре диакритик билдәләргә эйә :
XI быуатҡа тиклем
Словактарҙың ата-бабалары V—VI быуаттарҙа Словакияның  биләмәләрендә төньяҡ-көнсығыштан Карпат аша, төньяҡ-көнбайыштан Моравия ҡапҡаһы аша, ә көньяҡтан  — өлкәнән Дунайҙың урта ағымында урынлаша. Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан башлыса Урта Словакия райондары урынлаша. Диалект яғынан төрлө төбәктәрҙән славян колонизацияһы ағымы генетик яҡтан төрлө булған славян диалекттарын интеграциялау һәм улар нигеҙендә берҙәм словак телен формалаштырыу процессына башланғыс бирә.
X быуат башында Бөйөк Моравия венгрҙар баҫымы аҫтында ҡолай һәм уның шаҡтай ҙур өлөшө Венгрия короллеге составына инә, ул словактарҙың буласаҡ этник территорияһын үҙ эсенә ала. Моравия халыҡтарының формалашыуы туҡтай, Венгрия сигендә айырым ҡалған көнбайыш славяндар, яйлап айырым словак халҡы булып формалаша. Был ваҡытҡа (X—XI быуат)  словак теле формалаша башлай.
Словак теле лексикаһы үҙ үҫешенең иртә осоронда праславян лексик фондынан тора. Христианлыҡ ҡабул ителгәндән һуң словак теленә латин теленән һүҙҙәр үтеп инә, словак теле тарихында иртә үҙләштереү лексикаһында мөһим сығанаҡ булып шулай уҡ немец теле лә тора. Словак лексикаһының барлыҡҡа килеүенә шулай уҡ Бөйөк Моравияла Кирилл һәм Мефодийҙың Византия христиан миссияһы менән бәйле иҫке славян телдәре  менән бәйләнештәр ҙә йоғонто яһай. .
XVI быуат башынан алып XVIII быуат аҙағына тиклем Словакия халҡының телдән аралашыуҙа башлыса урындағы һөйләштәр ҡулланыла, яҙма телдә иһә чех һәм латин телдәре, һирәгерәк башҡа телдәр (немец һәм венгр, һирәкләп Көнсығыш Словакия биләмәһендә — поляк һәм славян теле ҡулланылған). Чех теле словак диалекттарына яҡын тороуы арҡаһында Словакия яҙма телдәре араһында айырым урынды биләй. Ғәмәлдә, XVI—XVIII быуаттарҙа чех теле словактар өсөн әҙәби тел була (XVI быуатта уҡ словак протестанттары өсөн ул  дини тел дә булған). Шул уҡ ваҡытта словактарҙың чех теленә словак һүҙҙәре әүҙем инә, ә словак теленә чех теле элементтары үтеп инә. Словак интеллигенцияһының аралашыу телмәрендә диалект словак һөйләшенең һәм чех әҙәби теленең даими контакты процессында үҙенсәлекле интердиалект формация киң тарала, ул ғәҙәттә  өс словак өлкәләрендә үҙенең төрлөлөгө менән словак мәҙәни теле тип атала: көнбайыш словак. урта словак һәм көнсығыш словак интердиалекттар менән. Интердиалекттарҙың был һыҙаттары барыһы ла яйлап словак яҙма теленә үтеп инә — административ-эш ҡағыҙҙарынан алып  нәфис әҙәбиәткә тиклем.
Словак йәмғиәтенең бөтә өлкәләрендә лә словак диалекттарын һәм мәҙәни интердиалекттарҙы ҡулланыу XVIII быуатта словактарҙың милли үҙаңының үҫешен һәм уларҙың туған телгә ҡыҙыҡһыныуын сағылдыра. Бының арҡаһында XVIII быуаттың икенсе яртыһында Словакияла туған словак теле нигеҙендә әҙәби тел  барлыҡҡа килеүенең тәүшарттары формалаша.
Әҙәби теле
Словак милләтенең барлыҡҡа килеү процесы менән тығыҙ бәйләнгән словак әҙәби теле XVIII быуат аҙағында —   XIX быуаттың беренсе яртыһында формалаша. Барлыҡҡа килеүсе словак әҙәби теле словактарҙың аралашыу сараһы кеүек кенә түгел, фән һәм әҙәбиәт, шулай уҡ  милли үҙаң факторы кеүек нығына. Словак әҙәби теле тулыһынса XIX быуаттың икенсе яртыһында формалаша. XX быуатта уның үҫешенә Словакия ерҙәренең Чехословакия составына инеүе ҙур йоғонто яһай. 1993 йылда бойондороҡһоҙ Словакия Республикаһын ойоштороу ижтимағи тормоштоң барлыҡ өлкәләрендә лә словак әҙәби теленең тулы ҡеүәтле эшмәкәрлегенә башланғыс шарттар тыуҙыра.
Нолгаш
Нолгаш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покровка (Иглин районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 143 кеше. Почта индексы — 452400, ОКАТО коды — 80228855007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абстракционизм
Абстракционизм (латинсә abstractio — ситләшеү) — XX быуат әҙәбиәтендә, сәнғәтендә тормош күренештәре менән предметтарҙы объектив рәүештә сағылдырыуҙан баш тартҡан, буржуаз мәҙәниәттең сиктән тыш тарҡалыу һәм тәрән көрсөгөн кәүҙәләндереүсе йүнәлеш. Уны предметһыҙ сәнғәт тип тә атайҙар.
Абстракт әҫәрҙәрҙә һүрәтләнгән «образдар» ысынбарлыҡтағы әйберҙәрҙән танымаҫлыҡ рәүештә алыҫ тора. Абстракционистар нәмәләрҙең реаль формаларын боҙоп күрһәтә, картиналарын бер ни ҙә аңлатмай торған һыҙыҡтар, нөктәләр һәм таптар менән тултырып бөтә.
Абстракционизмдың нигеҙен сәнғәтте тормоштан айыра торған субъективизм һәм идеализм тәшкил итә. Абстракционизм кешеләрҙең типик образдарын һәм тормоштағы реаль ваҡиғаларҙы сағылдырыуҙан баш тарта.
Художестволы ижадтың донъяны танып белеүҙәге ролен кире ҡаҡҡан абстракционизм сәнғәте XX быуаттың тәүге ун йыллығында майҙанға сыға, икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң шаҡтай ҙур үҫеш ала. Абстракционистар образлылыҡтан баш тарта, предметһыҙлыҡ культын, формализмды, стихиясылыҡты алға һөрә. Нәфис әҙәбиәттә абстракционизм сәнғәте фәлсәфәһе «яңы роман» (анти роман) яҡлылар ижадында айырыуса асыҡ сағылды. XX быуаттың 80-се йылдарында СССР-ҙың совет сәнғәтендә лә абстракционизм алымдарына мөрәжәғәт итеү күренештәре көсәйҙе. Нәфис әҙәбиәттә абсракционизм күренештәре рус шағиры Велимир Хлебников ижадында сағылыш тапты.
БМО-ның рәсми телдәре
БМО системаһындағы органдар эштен  ойоштороу өсөн  рәсми һәм эш телдәре билдәләнгән. Һәр органдың процедура ҡағиҙәләрендә был телдәр исемлеге бирелгән. Барлыҡ төп документтар, резолюциялар БМО-ның рәсми телдәрендә  баҫылып сыға. Эш телдәрендә ултырыштарҙың стенографик отчеттары баҫыла, ниндәй генә рәсми телдә сығыш яһаһалар ҙа, улар эш телдәренә тәржемә ителә.
БМО-ның рәсми телдәре:
Әгәр делегация рәсми булмаған телдә сығыш яһарға теләһә, ул рәсми телдәрҙең береһенә телдән йәки яҙма тәржемәһен тәьмин итергә тейеш.
ЮНЕСКО-ның рәсми телдәре булып та шул уҡ 6 тел тора.
Эш телдәре
БМО Секретариатының эш телдәре булып инглиз һәм француз телдәре тора.
БМО-ның Хәүефһеҙлек Советы эш телдәре итеп инглиз, ғәрәп, испан, ҡытай, урыҫ һәм француз телдәрен ҡуллана.
Иҫке Һикәяҙ
Иҫке Һикәяҙ (Старый Сикияз) — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 226 кеше булған. Почта индексы — 452845, ОКАТО коды — 80250865004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға XX быуат башында башында (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса XIX быуат аҙағанда) Бөрө өйәҙендә Түбәнге Һикеяҙ ауылы кешеләре Һикеяҙ исеме менән нигеҙ һала. Шулай уҡ Үрге Һикеяҙ булараҡ билдәле.
1906 йылда мәсет, тимерлек, 2 бакалея кибете теркәлгән. 1920 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә Башҡорт энциклопедияһы мәғлүмәте буйынса, 2002 йылға торошло ауылда башланғыс мәктәп (Яңғыҙнарат урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Иҫке Балбыҡ һаҙлығы
Иҫке Балбыҡ һаҙлығы (Болото Старобалбуковское) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәһендә урынлашҡан комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (2018). Һаҙлыҡ майҙаны — 85,1 гектар, ә һаҡлау зонаһының майҙаны — 81,6 гектар.
Тасуирламаһы
Иҫке Балбыҡ һаҙлығы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Иҫке Балбыҡ ауылынан көнбайышҡа табан 1,6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрҙәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын һәм тәбиғәт ҡомартҡыларын иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарарына ярашлы Иҫке Балбыҡ һаҙлығы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була. Тәбиғәт ҡомартҡыһы — күл-һаҙлыҡ сығышлы ҡатмарлы киртләс-һыубаҫар һаҙ массивы. Һаҙлыҡ массивы Уй йылғаһының киң һыубаҫар туғайында сусаҡтар араһында соҡорҙа формалашҡан. Һаҙлыҡтан Семибрат йылғаһы ағып сыға, ул 2 км үткәс Уй йылғаһына ҡоя. Һаҙлыҡтың төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәрен ҡасандыр киптергәндәр һәм әлеге ваҡытта улар көтөүлектәр булып торалар. Башҡортостан Республикаһы Торф фондына ярашлы торф ятҡылығының максималь тәрәнлеге 460 см, уртаса тәрәнлеге 135 см күрһәтелгән. Торф ятҡылығы ҡатмарлы рельефлы, экспедиция эштәре ваҡытында көнбайыш өлөшөндә (асыҡ күрән-гипна һаҙлығы) 410 см тәрәнлеккә барып етеп булған. Һаҙлыҡ массивының төп өлөшө, көнбайыш өлөшөндә ваҡ ҡайын-күрән-гипна, ә аҙаҡ асыҡ күрән-гипна төркөмдәре менән алмашынған түңгәк-күрәнле һаҙ ҡайынлыҡтары менән ҡапланған. Массивтың үҙәк өлөшөндә ике түбәле Эйәр тауы рәүешендә ҙур утрау бар. Был утрау дала үҫемлектәре менән ҡапланған һәм шулай уҡ тәбиғәт ҡомартҡыһы составына инә. Унда болон һолобаштары һәм ташлы далалар, шулай уҡ дала ҡыуаҡлыҡтары таралған. Түбәһендә ҡаялар араһында айырым ҡарағастар бар. Флораһына юғары көпшәле үҫемлектәрҙең, башлыса дала һәм болон-дала үҫемлектәренең яҡынса 100 төрө инә. Шуларҙан 4 төрө Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелгән: Урал күк умырзаяһы, шырт еҙ үлән, ҡаурый ҡылған, көңгөр ҡыйыҡтажы. Ҡаурый ҡылған шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына (2008) индерелгән. Бынан тыш, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелмәгән, ләкин республика территорияһында уларҙың тәбиғәт мөхитендәге торошона айырым иғтибарға мохтажлыҡ кисергән үҫемлектәр үҫә — энә япраҡлы ҡәнәфер, туманаҡ һәм себер патринияһы.
Һаҙлыҡта шулай уҡ Башҡортостан Республиканың Ҡыҙыл китабына (2011) индерелмәгән, әммә республика территорияһында тәбиғәт мөхитендә һәм мониторингта торошона айырым иғтибарға мохтаж булған үҫемлектәр осрай — йырғыланған әрем һәм ҡыуыҡлы үлән.
Асия (мәсет)
Тарихы
«Асия» мәсете дини ойошмалар ҡатнашлығынан башҡа, Ильдус Уразбәхтиев ғаиләһе аҡсаһына һәм инициативаһы буйынса төҙөлә. Ғәрәп теленән «Асия» һүҙе «йыуатыусы, дауалаусы» тип тәржемә ителә. Мәсет төҙөүҙе Уразбәхтиев Илдусҡа уның олатаһы Мансур бабай васыят итеп ҡалдыра. Мансур бабай 1930-сы йылдарҙа репрессияланған Мөхәммәт-Ғариф мулла улы булған.
Сухорученко Геннадий Анатольевич
Генна́дий Анато́льевич Сухору́ченко (5 сентябрь, 1934, Зиновьевск — 11 апрель, 2000, Дондағы Ростов) — рус совет  шағиры һәм публицисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Тормош юлы
Мәскәү ҡалаһындағы М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаған.
1966 йылдан алып СССР Журналистар союзы ағзаһы, 1978 йылдан алып Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора.
Оҙаҡ йылдар буйына Таганрог ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Йоҡ (Тере Танып ҡушылдығы)
Йоҡ — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы йылға, Тере Танып ҡушлдығы. Йылғаның оҙонлоғо 64 км, бассейны майҙаны — 596 км².
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса, дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025919.
Трагикомедия
Трагикомедия — драматургияла трагедия менән комедия жанрҙары үҙенсәлектәрен берләштергән драма әҫәре. Ул үҙендә комизм элементтарын да, трагизм элементтарын да органик рәүештә берләштерә. Трагикомедия геройҙарының характерҙары контраст яҡтарға ҡорола. Бик ҡатмарлы ситуацияларҙа, геройҙарының көлкөлө яҡтары менән бергә, уларҙың ҡыҙғаныс хәлдәре лә сағылыш таба. Донъя әҙәбиәтендә Уильям Шекспирҙың «Ҡышҡы әкиәт», Мольерҙың «Мизантроп», Ибсендың «Ҡырағай өйрәк», Антон Павлович Чеховтың «Сейә баҡсаһы» сәхнә әҫәрҙәре трагикомедия жанрының иң һәйбәт үрнәктәре иҫәпләнә. Башҡорт драматургияһында трагикомедияға Ибраһим Абдуллиндың «Күңелдәргә пәрҙә ҡормағыҙ», Назар Нәжмиҙең «Ҡыңғыраулы дуға», Флорид Бүләковтың «Изге эш», «Һөйәһеңме-һөймәйһеңме?» сәхнә әҫәрҙәре ҡарай.
Үрге Лух
Үрге Лух — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Косьвин ҡултығы) уң ярына 8,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Китано Такэси
Бала сағы
Китано 1947 йылда Токионың махсус райондарының береһе Адатила маляр булып эшләгән Кикудзиро Китано (яртылаш корей була) һәм уның ҡатыны Сакиҙың ғаиләһендә дүртенсе бала булып тыуа (икенсе балалары сабый саҡта мәрхүмә була). Ата-әсә, бамбуктың йәш үрендеһе һымаҡ тормошонда осраған теләһә ниндәй ҡаршылыҡтарҙы еңеп, үҙ юлын дауам итер, тигән өмөт менән балаға «Такэси» (яп. 竹, «такэ») исемен ҡуша. Ағайҙарынан күпкә бәләкәй булған Китано уны тәрбиәләүҙә күп кенә мәшәҡәттәрҙе үҙ өҫтөнә алған өләсәһе янында үҫә.
Шул уҡ Адати районындағы башланғыс мәктәпкә бара. Өйҙә дәрес әҙерләүен контролләүгә әсәһе бик күп ваҡыт һәм тырышлыҡ һала, шуға ла Такэси, арифметика һәм үҙен ижади йәһәттән күрһәтеп булған фәндәр (һынлы сәнғәт һ. б.) буйынса яҡшы өлгәшеп, иң яҡшы уҡыусыларҙың береһенә әйләнә. Урта мәктәптең беренсе баҫҡысын уңышлы тамамлағандан һуң киләсәктә улының юғары белем аласағына өмөтләнгән әсәһенең талабына ҡаршы килмәйенсә Китано Адатиның икенсе осонда урынлашҡан абруйлы мәктәпкә күсә. Урта мәктәптең икенсе баҫҡысын да уңышлы тамамлай ул.
Мәктәптә уҡыған ваҡытында Китано һәр ваҡыт бейсбол, ә өлкән класстарҙа тағы ла бокс секцияһында шөғөлләнә, аҙаҡ «Балалар ҡайта», «Ҡайнау нөктәһе» кинокартиналарын һәм башҡа режиссерлыҡ эштәрен үҙенең бала саҡта алған тәжрибәһенә таянып эшләй. Йәш Китано ракуго менән мауығып китә, был шөғөлө лә уның яҙмышына ҙур йоғонто яһай.
Университет йылдары
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1965 йылда Китано әсәһенең тәҡдиме буйынса Мэйдзи университетының инженер факультетына (машиналар эшләү бүлеге) имтихандарҙы уңышлы тапшыра. Әммә икенсе курста Китано, ата-әсәһе йортонан китеп, үҙаллы тормош башлай, университет дәрестәренә барыу урынына Токионың Синдзюку районындағы урам донъяһына сума.
1960-сы йылдар аҙағындағы студент сыуалыштарында туранан-тура ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, уны сәйәсәт әллә ни ҡыҙыҡһындырмай, ә джаз һәм башҡа мауығыуҙарҙы өҫтөнөрәк күрә ул. Шул ваҡытта сәскә атҡан джаз-барҙар мөхитенә инеп китә, официант булып та эшләй, шулай итеп, Китано был даирәлә джазды нескә тойомлаусы белгес репутацияһына эйә була. Ошонда уҡ япон кино-андерграунды пионерҙары, режиссерҙар Кодзи Вакамацу һәм Казуо Комидзулар менән таныша. Ул йылдарҙа Китаноның кемдәр араһында булыуын белеү өсөн уның «Vanguard Village» селтәре барында официант булып эшләүен һәм шул мәлдә полиция эҙәрлекләүенән ҡасып йөрөгән сериялы кеше үлтереүсе Норио Нагаяманың уның алмашсыһы булыуын әйтеү генә лә етә.
Дуҫында йәшәгәнгә күрә Китаноны етди матди бурыстар борсомай, ул, эш урынын даими алмаштырып, күңеленә ятҡан һөнәр һайлауҙы дауам итә. Джаз-барҙарҙа официант булыуҙан тыш ул кондитер кибетендә һатыусы, урамда сауҙа итеүсе, биналарҙы һүтеү эшендә ҡара эшсе, төнгө клубтарҙа официант һәм башҡа эштәрҙә үҙен һынап ҡарай. Ханэда аэропортында йөк ташыусы булып эшләгәнендә аҙағыраҡ хәҙерге заман япон әҙәбиәте классигына әйләнгән Кэндзи Накагами уның «хеҙмәттәше» була, һәм улар джаз-барҙарҙың береһендә таныша.
Аҙаҡ килеп Китано профессиональ тәржемәсе булырға ҡарар итә һәм, сит илдә уҡыу өсөн талап ителгән аҡсаны йыйыу маҡсатында, таксист булып урынлаша, ләкин ярты йылдан был эшен ташлай һәм автозапрвкалау станцияһына урынлаша. Шул уҡ ваҡытта Китано Кодзи Вакамацуның тәүге фильмдарында актер булараҡ бер нисә эпизодик ролдәр башҡара, шулай уҡ студенттар спектаклдәрендә ҡатнаша, әммә был юлы ул күберәген спектаклдәрҙе ҡуйыу һәм ойоштороу эштәре менән шөғөлләнә. Яҡшы өлгәшеүенә ҡарамаҫтан, Китано Мэйдзи университетынан занятиеларҙы күп ҡалдырған өсөн ҡыуыла.
Беренсе сығыштары
Японияла студенттар хәрәкәтенең әүҙемлеге түбәнәйеп, йәмәғәт тормошо аҙмы-күпме юлға һалынғас, Китано ниндәй ҙә булһа бер шөғөлдә туҡталырға кәрәклеген эске тойомлау менән аңлай. Сәнғәт менән ҡыҙыҡһынһа ла, япон театрында күңеленә яҡынын тапмай, шул уҡ ваҡытта үҙендә актер һәләте барлығын тоя һәм артист булырға ҡарар итә.
1972 йылда Китано Асакус районындағы стриптиз-барға лифтсы булып эшкә урынлаша, шунда бер ыңғай актерлыҡ оҫталығына ла өйрәнергә ниәтләй. Һуңыраҡ баҫылып сыҡҡан хәтирәләренә үҙ-үҙенә ҡарата үтә талапсан Китано комедиялар яҙыусы драматург Хисаси Иноуэҙың уға адресланған ремаркаһын да индерә. Шулай ҙа әкренләп лифтсы булып эшләүен дауам итә һәм танылған артист, ошо барҙың директоры Сэндзабуро Фукамиҙың уға комедия жанры сәнғәте һабаҡтарын бирә башлауына өлгәшә. Һөҙөмтәлә, Китано актер булараҡ тәүге аҙымдарын яһай, бигерәк тә чечетка дәресенә етди иғтибар бүлә. Фуками етәкселеге аҫтында эшләгән күпселек артистар уның ышанысын яулау үтә ҡатмарлы булыуын билдәләй, әммә Китано ҡыйыулығы, сәхнәлә үҙен тамашасы ышанырлыҡ итеп тотоуы арҡаһында, Фуками уның үҙенсәлекле комик талантын танырға мәжбүр була.
Комик актер эше
1979 йылда Китано менән «Кими һәм Мити» ҡатын-ҡыҙ мандзай-дуэтында ҡатнашыусы Мики Мацудтың туйҙары була (уларҙың ике балаһы бар — улдары Ацуси (тыу. 31 март, 1981) һәм ҡыҙҙары Сёко (тыу. 5 октябрь, 1982); Сёко — актриса һәм йырсы, шулай уҡ Китаноның «Фейерверк» фильмында эпизодик ролде башҡара). Бер айҙан һуң ғаилә Камэариға күсенә (Токионың төньяҡ өлөшөндә Кацусика районында урынлашҡан). Шул уҡ йылдың ноябрендә «Ике Бит» «Цукиноя энкё» (月の家円鏡) ракуго мәктәбе оҫтаһы телепроектында ҡатнаша. Был телепроекттың уңышы һуңыраҡ «Мандзай-бум» тапшырыуын булдырыу өсөн нигеҙ була.
«Мандзай-бум»
1980 йылдың июнь айында «Мандзай-бум» көләмәстәр йыйынтығы нәшер ителә, был китап халыҡ тарафынан әллә ни хупланмаҫ, тип көтөлһә лә, ул 850 мең дана тираж менән сыға. Контракт буйынса гонорар тулыһынса дуэтта ҡатнашыусыларға бирелә, шулай итеп уларҙың матди хәле һиҙелерлек рәүештә яҡшыра. Шул уҡ йылда киң популярлыҡ яулаған «Ике Бит» дуэты башҡа телетапшырыуҙарға ла саҡырыла, шулай уҡ бер популяр телесериалдың эпизодында ла ҡатнаша. 1981 йылда ла был дуэт уңышлы эшләй, әммә киләһе йылдың йәйенә ике комиктың дуэты тарҡала. Шуға ҡарамаҫтан, дуэттың сығыштары 1970—1980 йылдарҙағы япон ситираһында иң уңышлыһы тип билдәләнә. Дуэт тарҡалғандан һуң Китано телевидениелағы күп һанлы сатирик программаларҙың алып барыусыһы була.
Журналистарҙы туҡмау
1986 йылда бульвар гәзиттәрҙең береһе Такэсиҙың ниндәйҙер бер ҡыҙ менән бергә төшкән фотоһын баҫтырып сығара. Был хәл Китаноның асыуын килтерә, һәм ул бер нисә дуҫы менән гәзит редакцияһына барып инә һәм журналистарҙы дөмбәҫләп сыға. Бының өсөн ул судҡа тарттырыла, һәм бер ни тиклем ваҡытҡа уны экранға сығарыу тыйыла. Режиссер булараҡ танылыу яулағандан һуң да журналистарға интервью барышында артыҡ һорауҙар бирмәҫкә ҡушыла.
Реклама
2007 йылдың мартынан Китано — Рәсәйҙә Panasonic компанияһының рекламаһында төшөрөлгән (Viera линейка).
Башҡа проекттар
Китано башҡа режиссерҙар фильмдарында даими төшә, Кодзи Вакамацуның тәүге картиналарында эпизодик ролдәрҙе башҡара. Иң билдәле эштәре — икенсе план роле фильм Нагиса Осиманың «Бәхетле Раштыуа, мистер Лоуренс» һәм «Табу», шулай уҡ романдың төп ролде Ян Согилдең «Кровь и кости» (режиссеры Еити Сая) романы экранизацияһында тҡп ролде уйнай. Китано төшкән башҡа фильмдар: «Джонни-мнемоник», «Гонин», һәм «Королевская битва».
Кесе Саръюга
Кесе Саръюга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поперечка (Сетовка ҡушылдығы)
Поперечка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сетовка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хёхштадт-ан-дер-Айш
Хёхштадт-ан-дер-Айш (Höchstadt an der Aisch) — Германиялағы ҡала һәм ҡала общинаһы, Бавария Республикаһы.
Урта Франкония административ округына буйһона. Эрланген-Хёхштадт районы составына инә. Халыҡ һаны — 13 169 кеше (2010 йылдың 31 декабренә). 70,90  км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 09 5 72135..транспорт сараларының урындағы теркәү һаны (автомобиль номерҙарының кодтары) (Kraftfahrzeugkennzeichen) — BA.
Община 23 ҡала районына бүленә.
Халҡы
2015 йылдың 31 декабренә ҡала общинаһында халыҡ һаны — 13 251 кеше.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Үрге Ермолги
Үрге Ермолги (Верхнеермолги) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 452022, ОКАТО коды — 80209807004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Половинка Марфа Ивановна
Половинка Марфа Ивановна (13 октябрь 1927 — 16 ғинуар 1996) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Днепропетровск өлкәһенең Днепропетровск районындағы «Днипро» совхозының йәшелсәселек бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
1927 йылда Днепропетровск өлкәһе биләмәһендә украин крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында оккупацияланған территорияла йәшәй. Азат ителгәндән һуң, 1944 йылда, «Украина» колхозында эшсе булып эшләй башлай. Артабан йәшелсәселек бригадаһында звено етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1964 йылдан бригадир вазифаһын башҡара башлай. Үҙенең хеҙмәте менән юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. Сәселгән майҙандың һәр гектарынан 73-әр центнер иген уңышы, ә йәшелсә уңышы һәр гектарҙан 340 центнерға тиклем алына.
СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 8 декабрҙәге указы менән, ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм йәшелсә һәм иген культураларынан рекордлы уңыш алғаны өсөн, Марфа Ивановна Половинкаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә
Совхозда бригадир булып эшләүен дауам итә. 1976 йылдан совхоз бүлеге начальнигы булып эшләй. 1978 йылда ҡабаттан бригадаһын етәкләй һәм бында хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Днепропетровск ҡалаһында йәшәй. 1996 йылдың 16 ғинуарында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (08.12.1973)
- [[Социалистик Хеҙмәт Геройы] (08.12.1973)
- Ленин ордены (08.12.1973)
- Октябрь Революцияһы ордены (24.12.1976)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (15.12.1972)
- СССР дәүләт премияһы (1977)
- башҡа миҙалдар.
Дартло
Дартло (დართლო) — Грузияла Кахетия крайының Ахмет муниципалитетындағы ауыл. Дартло Тушетияның таулы төбәгендә, Пирикительская Алазань   йылғаһы  үҙәнендә, Водораздельный һыртының төньяҡ битләүендә, диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә урынлашҡан.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Дартло ауылы Тушетияның тарихи географик тау өлкәһендә, Грузияның төньяҡ-көнсығышында ята, төбәк ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән.
Дартло Диди-хеви йылғаһының уң яҡ ярында, уның Пирикительская Алазань йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан. Ауыл аша Тушети милли паркының бер нисә туристик маршруты үтә: Омало ауылынан Дано ауылы аша Квавло ҡәлғәһенә тиклем ; Омалонан Дакуэхиға тиклем һәм Омалонан Верхованиға тиклем. Йылдың иң йылы мәле - июнь башынан октябрь уртаһына тиклемге осор ғына туристик миҙгел тип һанала. Дартлола бер нисә ғаилә ҡунаҡханаһы асыҡ.
Иҫтәлекле урындары
Дартло — төбәктә иң боронғо ауылдарҙың береһе, Грузияның мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы, архитектура ҡурсаулығы тип иғлан ителгән , таш черепица менән ябылған таш йорттарҙан тора, уларға төкәтеп эшләнгән ҡарауыл башнялары менән был ҡәлғәләр үҙҙәренең  уникаль архитектура ансамбле менән айырылып тора. Үткән быуат башында сәйәхәтселәр Дартлоны  былай тип һүрәтләй:Хәүеф аҫтында булған Дартлоның  тарихи ҡомартҡыларын тергеҙеү, Грузияның мөһим дәүләт  бурысы булып тора. Дартлоны реставрациялау төбәк үҫеш проектына  инә, уға  Бөтә донъя банкы  60 миллион доллар аҡса бүлә, Грузия хөкүмәте тағы ла 15 миллион доллар бирә. Был аҡсаның 1,4 млн. 34 йортто реставрациялауға китә. Ауылдың 73 йортонан   72-һе тергеҙеүгә мохтаж.
Шулай булғас дартло ҡушылдығы емереклектәр 1801 йылда ғибәҙәтханалар төҙөлә.
Бынан тыш, Дартло асыҡ һауала урынлашҡан суд залы менән билдәле. Был ун ике судья суды  (боронғо присяжныйҙар суды аналогы). Ун ике судьяның ун ике антик таш ултырғысы бар. Ярымтүңәрәк уртаһында   ике  урын бар,   унда хөкөм ителеүселәр ике ҡулдары менән ташты тотоп, тубыҡлана. Дартлола баш   судья булып күп осраҡта ҡатын-ҡыҙ тора.
Кесе Әүжән
Кесе Әүжән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әүжән йылғаһының һул ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлүк Батыршин
Әлүк Батыршин — хәрби хеҙмәткәр. Штабс-капитан.
Биографияһы
Поручик Батырша ғаиләһендә яҡынса 1773 йылда тыуған. Сығышы менән Ырымбур губернаһы Нуғай даруғаһы Юрматы улусы Аллағыуат ауылынан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ҡалаһы составында).
1790 йылдан Мәскәү гренадер полкында, 1796 йылдан лейб-гвардия Павлов полктарында хеҙмәт итә. Күрһәткән хәрби хеҙмәттәре өсөн 1804 йылда — унтер‑офицер, 1810 йылда — фельдфебель, 1812 йылда — подпоручик, 1813 йылда — поручик званиеларын ала.
1794 йылда Тадеуш Костюшко етәкселегендәге поляк ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша.
1799 йылда Францияға ҡаршы Икенсе коалиция һуғышы сиктәрендә, Голландияла рус-инглиз экспедицияһы алыштарында ҡатнаша.
1805 йылда Рәсәй-Австрия-Франция (Өсөнсө коалиция) һуғышы алыштарында ҡатнаша.
1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнаша.
1815 йылда отставкаға китә. Батыршиндар дворян нәҫеленә нигеҙ һала.
Ғаиләһе
Улдары:
Трилогия
Трилогия (грекса tri — өс, logos һүҙ, хикәйә) — дөйөм һәм уртаҡ тема, образ, идея, сюжет менән берләшкән, шул уҡ ваҡытта үҙ эсендә (күләмендә) йомғаҡланған (тамамланған) үҙ аллы өс киҫәктән торған эпик йә драматик әҫәр. Антик осор драматургияһында уҡ өс киҫәктән торған трагедиялар популяр булған. Рус әҙәбиәтендә триологияға миҫал итеп Максим Горькийҙың «Бала саҡ», «Малайлыҡта», «Минең университеттарым»; Алексей Николаевич Толстойҙың «Ғазап сигеп йөрөү» («Һеңлеләр», «Ун һигеҙенсе йыл», «Йонсоу иртә»); Константин Фединдың «Тәүге шатлыҡтар», «Ғәҙәттән тыш йәй», «Костер» исемле әҫәрҙәрен килтерергә мөмкин. Башҡорт әҙәбиәтендә Зәйнәб Биишеваның «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында», «Емеш», Фәрит Иҫәнғоловтың «Арыш башағы», «Ир-егеткәй менән ат башы», «Һәйкәлдәр тереләр өсөн» романдары тәүге трилогиялар булды. Хәҙерге башҡорт прозаһында Гөлнур Яҡупованың «Ҡатындар» трилогияһы «Ҡыҙ бала», «Бер һөйгәнем өсөн», «Кесе йыһан — Оло йыһан» романдарынан тора. Флүр Ғәлимовтың «Аҙғын тәүбәһе» әҫәре шулай уҡ трилогияға ҡарай.
Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы
Биографияһы
Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы 1904 йылдың 15 ғинуарында Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Исмәғил ауылында тыуған.
1930 йылда Һарытау ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1930 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында директор ярҙамсыһы булып эшләгән.
1933 йылдан Башҡортостан АССР-ының Эске эштәр халыҡ комиссариатының Яңауыл район бүлеге начальнигының урынбаҫары вазифаһын башҡарған.
1937 йылдан Башҡортостан өлкә колхоз рәйестәре мәктәбендә уҡытыусы булып эшләгән.
1939 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡытҡан.
1940 йылдан Башҡортостан баҫыу тәжрибә фәнни-тикшеренеү станцияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1942 йылдан ошо станцияның директоры була.
1945 йылдан ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдиренең урынбаҫары вазифаһын башҡарған.
1950 йылдан Башҡортостан АССР-ы ауыл хужалығы министрының урынбаҫары вазифаһын үтәй.
1952 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтында директоры.
1956—1965 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты бүлегенең мөдире була.
1969 йылдың 4 октябрендә ҡалаһында вафат булған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре борсаҡ, бойҙай, арпа һәм башҡа баҫыу культураларының агротехникаһын уйлап сығарыуға, тупраҡтарҙы эрозиянан һаҡлау буйынса сараларҙың агротехникаһына арналған. Шакир Ғайсин — 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Ахунов Фәтхелбаян Ғаян улы
Ахунов Фәтхелбаян Ғаян улы (10 август 1938 йыл — 2 декабрь 2019 йыл) — инженер-нефтсе, профсоюз органдары эшмәкәре. 1977—1990 йылдарҙа Нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1998), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры.
Мәктәп йылдары
Фәтхелбаян Ғаян улы Ахунов 1938 йылдың 10 авгусында Башҡорт АССР-ының Асҡын районының Ҡарткиҫәк ауылында тыуа.
1945 йылдың көҙөндә Ҡарткиҫәк башланғыс мәктәбенә уҡырға бара. 1957 йылда ете класс тамамлай.
1952—1955 йылдарҙа уҡыуын Урмияҙ урта дөйөм белем биреү мәктәбендә дауам итә.
Хеҙмәт юлының башы. Белем үрҙәрен яулау.
Урта мәктәпте тамамлау менән, райондың социаль тәьминәт бүлегенә өлкән иҫәпсе итеп эшкә саҡыралар. Был вазифала 1955—1956 йылдарҙа эшләй.
1956 йылда Свердловск ҡалаһына барып, 1-се техник училищеһына уҡырға инә. Училищены тамамлап, ҡулына диплом алғандан һуң,
1957—1960 Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1960—1965 йылдарҙа Свердловск тау институтында уҡый.
Хеҙмәт юлы
1965—1969 йылдарҙа — нефть сығарыу мастеры, «Ишембайнефть» НГДУ-һының нефть һәм газ сығарыу участкаһында етәксе булып эшләй.
1969—1977 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе.
1978—1990 йылдарҙа Пленум ағзаһы, нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Үҙәк Комитетының Президиум ағзаһы.
1990—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Профсоюздар Федерацияһы Советы рәйесе урынбаҫары.
1994 — 1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Социаль страховкалау фонды рәйесенең беренсе урынбаҫары булып эшләй, республиканың санаторий һәм ял йорттары менән етәкселек итә.
Ғаилә хәле
Атаһы Ахунов Ғаян Ахун улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, ауылда вазифалы эштәрҙә эшләй: уҡытыусы, хиҫапсы, агроном, ауыл Советы рәйесе, ферма мөдире, һатыусы, почтальон; ауыл Советы депутаты булып та һайлана. Әсәһе Зәйтүнә Әбрар ҡыҙы. Ғаиләлә 7 бала үҫәләр. Хеҙмәтендә абруй ҡаҙанған ир азаматы — өйҙә өлгөлө ғаилә башлығы. Улар тормош иптәше Дания Йәрхәм ҡыҙы менән өс балаға ғүмер бүләк итеп, оло тормош юлына сығарған. Ейәндәре Данис, Арыҫлан, Әмир, ейәнсәрҙәре Вероника, Далия, бүләсәрҙәре Данияр үҫеп килә. Фәтхелбаян Ғаян улының балалары ла уның юлынан киткән: оло ҡыҙы Алисия Социаль страховкалау фондында баш белгес, икенсе ҡыҙы Дилара һәм улы Азамат «Башнефть» берекмәһендә инженер булып эшләй.
Ҡаҙаныштары
Фәтхелбаян Ахунов ҡайҙа ғына эшләһә лә, ниндәй генә вазифа башҡарһа ла эшен еренә еткереп, намыҫ менән атҡара торған кеше. Тырыш, фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн ул «СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы» (1988), «Башҡортостан Республиҡаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре» (1998) исемдәренә лайыҡ була.
Чилим (Оло Якла ҡушылдығы)
Чилим — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Якла йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поскакуха
Поскакуха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грибанова Антонина Сергеевна
Биографияһы
Антонина Сергеевна Грибанова 1932 йылда Түбәнге Новгород ҡалаһында тыуған.
1947 йылда, ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, 1-се тегеү фабрикаһына эшкә урынлаша. Балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар кейемен тегеү буйынса тегенсе-мотористка булып эшләй башлай.
1964 йылда уға юғары 5-се разряд, ә 1968 йылда «Оҫта — алтын ҡулдар» тигән маҡтаулы исем бирелә.
1971 йылдың 5 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына менән Грибанова Антонина Сергеевнаға кейем тегеүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
1974 йылда ул «Һөнәре буйынса иң яҡшы хеҙмәткәр» исемен яулай, ә 1978 йылда — «Иң яҡшы тәрбиәсе-остаз» исеменә лайыҡ була. 29 йыл фабрикала эшләгәндән һуң, ул 8-се һөнәрселек училищыһына тегеү оҫталығына өйрәтеүсе уҡытыусы булып күсә.
Горький ҡала Ссоветы депутаты була.
1995 йылда хаҡлы ялға сыға.