cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫәкәй (Бишбүләк районы)
Иҫәкәй (Исякаево) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше. Почта индексы — 452042, ОКАТО коды — 80212843003.
Леба (Тагила ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Иҫәкәй (Бишбүләк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Леба (Тагила ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Батыршин Радик Ирек улы
Батыршин Радик Ирек улы (28 июль 1968 йыл, Өфө) — Рәсәй журналисы, МТРК «Мир» рәйесе. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағында ветерандар эше буйынса комиссия ағзаһы. Рәсәй журналистар союзы ағзаһы. Мәскәү журналистары союзы ағзаһы. Рәсәй телевидениеһы академияһы академигы. Рәсәй Радио Академияһы академигы. Телерадио тапшырыуҙар Милли ассоциацияһы идараһы ағзаһы (НАТ), коммуникациялар, Иҡтисад Юғары мәктәбе Милли тикшеренеү университетының медиа һәм дизайн  факультеты профессоры ,  The International Academy of Television Arts&Sciences (АҠШ) ағзаһы. 2012 йылдың ноябренән 2018 декабренә тиклем Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы граждандар йәмғиәтен һәм кеше хоҡуҡтарын үҫтереү буйынса Совет ағзаһы була.
Инглиз, поляк, башҡорт һәм татар телдәрендә һөйләшә.
Өйләнгән, ҡыҙ тәрбиәләй.
Белеме
1994 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының телевидение һәм радиотапшырыуҙар кафедраһында аспирантура тамамлай.
Карьераһы
Журналислыҡ карьераһын «Независимая газета» гәзитендә башлай.
Баҡсаһарай районы
Баҡсаһарай районы (Bağçasaray rayonı, Бахчисарайский район, Бахчисарайський район) — Ҡырым Республикаһы территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Баҡсаһарай.
Райондың майҙаны — 1589 км². Халыҡ тығыҙлығы — 58.24 кеше/км².
Телефон коды — +7 36554.
Халыҡ
2012 йылда бында 90 850 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы :
Ала сәпсәү
Ала сәпсәү, сырылдаҡ, сырлауыҡ (, Хрустан) — күсмә ваҡ ҡош.
Тауышы һыҙғырыуға оҡшаған: «тит-тит-тит», тынысһыҙланғанда — ҡалтырауыҡлы һыҙғырыу.
Кокша (Катунь ҡушылдығы)
Кокша  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Северная Шурап
СолтүстікШурап — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/339/268/30/15 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Варца
Варца (Warza) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 714 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 278 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Ҡорһаҡ
Ҡорһаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт (ҡәбиләләр башлығы)
Башҡорт (Башгирд, Башджурт) — башҡорт ҡәбиләләре башлығы.
Мәғлүмәттәр
X быуаттың 1-се яртыһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса IX быуаттың 1-се яртыһында) йәшәгән һәм башҡорт ҡәбиләләре башлығы булған. Хазар ҡағанлығының сәскә атыуы осоронда (VIII быуат аҙағы — IX быуат) уның сәйәси власының башҡорттар иленә таралыуы ихтимал. СССР тарихсы-археологы М. И. Артамонов буйынса, ғәрәптәр менән һуғыш йылдарында Көньяҡ Урал хазарҙар өсөн ышаныслы тыл ролен уйнаған.
XI быуат фарсы тарихсыһы Гардизи, Ибн әл-Мукафф (яҡынса 780 йылғы) мәғлүмәттәрен файҙаланып, 1050 йыл тирәһендә яҙылған «Зәйн әл-әхбәр» («Хәбәрҙәр биҙәге») хеҙмәтендә, Башҡорт (Башгирд, Башджурт) исемле шәхес тураһында телгә ала. Башҡорт ''«хазарҙарҙың иң юғары дәрәжәлеләренән була. Ул 2000 һыбайлыһы менән хазарҙар һәм ҡыймаҡтар араһында урынлаша. Хазар ҡағаны Башҡортҡа саҡлабты ҡыҫырыҡлап сығарыу тәҡдиме менән кеше ебәрә…»'' тиелә унда. Шулай итеп, ул затлы кеше була, Хазар ҡағанына буйһона, ҙур территорияға эйә була һәм уның 2000 кешелек ғәскәре була. Күрәһең, ул Хазар ҡағанлығының айырым провинцияһы наместнигы булған. Бөтә яҙма сығанаҡтарҙа «башҡорт» исеме халыҡ исеме булараҡ ҡулланыла, шуға күрә Гардизи мәғлүмәттәре, моғайын, иртәрәк булған ваҡиғаларға барып тоташа.
Исеменә бәйле фараздар
Фараз буйынса, ҡәбиләләр башлығы йәки хан исеменән башҡорт халҡының этнонимы барлыҡҡа килгән. Был фаразды тәүгеләрҙән булып Н. В. Бикбулатов нигеҙләп яҙған. Бынан тыш, башҡорт — риүәйәттәрҙә дала традицияһына ярашлы башҡорттарҙың етәксеһе исеменә әүерелгән боронғо этноним, тигән фекер бар.
Морец
Морец — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Үҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 597 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы
Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы (1 июль 1953 йыл) — педагог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009).
Биографияһы
Вилә Искәндәр ҡыҙы Баймырҙина 1953 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған.
1976 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң Күгәрсен районы мəктəптəрендə уҡытыусы булып эшләй. 1984 йылдан алып Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы əҙəби хеҙмәткәре.
1987 йылдан башлап Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшлəй: шул иҫәптән 2006 йылдан математика һəм тəбиғи фəндəр факультетының педагогия кафедраһы мөдире, 2009—2012 йылдарҙа — педагогия һəм психология факультеты деканы, бер үк ваҡытта педагогика кафедраһы мөдире.
Күсем (Шишмә районы)
Күсем (Кучумово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 116 кеше. Почта индексы — 452150, ОКАТО коды — 80257865006.
Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы
Биографияһы
1996 йылдан алып Башҡортостан мəғарифты үҫтереү институтында: директор урынбаҫары, 1999 йылдан — педагогика кафедраһы мөдире. 2002—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында, шуның 2006—2009 йылдарында педагогика кафедраһы мөдире.
Күсем (Шишмә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Вилә Баймырҙина йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. Башҡорт дәүләт университетының «Вестник Башкирского университета», Санкт-Петербургта сыҡҡан «Российский гуманитарный журнал» баҫма­ларында редколлегия ағзаһы, М. Аҡ­мулла исе­мен­дәге Башҡорт дәү­ләт педагогия уни­верситетындағы докторлыҡ һәм канди­датлыҡ диссертация советы ағзаһы, Халыҡ-ара этнопедагогтар ассоциацияһы ағзаһы. Алты йыл Стәрлетамаҡ башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтен етәкләй, артабан ‒ рәйес урынбаҫары, республика ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтенең идара ағзаһы, Стәрлетамаҡ башҡорттары ҡоролтайы ағзаһы.
Халыҡ бейеүҙәрен өйрәнеп, профессиональ кимәлдә башҡара, әҙәби әҫәрҙәр яҙа. 2014 йылда Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙын, республика кимәлендә сәхнәгә сығарып, «Ил инәһе» исеме бирәләр.
Фəнни эшмəкəрлеге
Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙының Фəнни тикшеренеүҙəре педагогика һəм мəғариф тарихына, дөйөм педагогика проблемаларына, юғары белем биреүҙең теорияһына һəм методикаһына арналған.
Фәнни хеҙмәттәре
140-ҡа яҡын фəнни хеҙмəт авторы. Китаптары:
Коряковка (Андерма ҡушылдығы)
Коряковка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андарма йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Былино
Былино — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 50 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628601, ОКАТО коды — 71119900000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ала таштурғай
Ала таштурғай (Cпанская ка́менка, Oenanthe hispanica) — себен турғайҙары ғаиләһенән ҡошсоҡ.
Башкиров Сергей Геннадьевич (биатлонсы)
Башкиров Сергей Геннадьевич (30 декабрь 1977 йыл) — СССР һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер. Рәсәйҙең халыҡ-ара спорт мастеры (1999).
Биографияһы
1999 йылда Сыуаш дәүләт педагогия университетын «Математика һәм информатика уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлаған.
Беренсе тренеры — Г. Башкиров. Тренерҙары ― Г. П. Салдимиров, Н. И. Чегодаев. Буйы — 181 см. Ауырлығы — 74 кг.
1988 йылдан биатлон менән шөғөлләнә башлай.
Яратҡан биатлон дисциплиналары — спринт, эҙәрлекләү ярышы, масс-старт.
Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре йыйылма командаһы һәм Новоуральск ҡалаһы (Свердловск өлкәһе) өсөн сығыш яһай.
Хәҙерге ваҡытта биатлон буйынса Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы тренеры.
Ҡаҙаныштары
Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2000), (2003, 2004, 2005 — 10 км спринт, 2003 — 12,5 километрға эҙәрлекләү ярышы, 2005 — 4х7,5 километрға эстафета) һәм бронза (2010 — 10 километрға командалы ярыш).
Донъя Кубогы
Новоуральск ҡалаһында (Свердловск өлкәһе) йәшәй.
Саванна сиркәүе
Саваннала Изге Георгий сиркәүе. (грузин: გიორგის წმინდა სავანის ეკლესია), көнбайыш Грузияла Имеретия төбәгенә яҡын Саванна ауылында  1046 йылда  төҙөлгән бер нефлы базилика. Сиркәү бай биҙәлгән иконостасҡа һәм фасадтарының стеналарындағы декоратив деталдәргә эйә. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Саванна сиркәүе Саванна ауылының үҙәгендәге убала, Риони йылғаһының ҡушылдығы Квирила йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 1920 йылда сиркәүҙе грузин тарихсыһы Эквтим Такаишвили ентекле өйрәнә.
Архитектураһы
Изге Георгийға арналған Саванна сиркәүе һарғылт таштарҙан һалынған бер нефлы базиликанан ғибәрәт. Сиркәү планында тура мөйөшлө, күтәрмәһе менән бергә 15,9 × 14,5 квадрат метр майҙанды биләй. Сиркәү интерьеры дүрт аркалы көмбәҙ менән уратып алынған
Диуарҙары ағартылған, һынлы сәнғәт эҙҙәре юҡ. Сиркәү биш тәҙрә менән яҡтыртыла, көнсығыш һәм көнбайыш яҡта берәр тәҙрә, ҡалған тәҙрәләре көньяҡта урынлашҡан. Ишектәре көнбайыш һәм көньяҡта урынлашҡан. Һуңыраҡ, 14 һәм 15 быуаттарҙа көньяҡ ҡапҡа алдында ярым түңәрәк колонналар менән күтәрмә төҙөлә; һуңғы ваҡытҡа айырым бүлмәләрҙең көнсығыш һәм көнбайыш яҡтағы күтәрмәләргә өҫтәлеүе ихтимал
Яҙыуҙары
Диуарҙарында соҡоп яҙылған яҙыуҙар күп. Көньяҡ фасадта тәҙрәнән һул яҡтағы яҙыуҙа эристав Георгийҙың сиркәүҙе төҙөүе тураһында әйтелә. Тағы бер яҙыу көнбайыш яҡта урынлашҡан. Унда Баграт осоро ваҡытында (1027-1072) 1046 йылда, сиркәү Георгий тарафынан эшләнгән тип яҙылған
Ҡараһыубаҙар районы
Ҡараһыубаҙар районы (Білогірський район, Qarasuvbazar rayonı) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Ҡараһыубаҙар.
Райондың майҙаны — 1894 км². Халыҡ тығыҙлығы — 35.09 кеше/км².
Телефон коды — +380 6559.
Халыҡ
2012 йылда бында 64 032 кешенең йәшәүе мәғлүм.
АНЗЮС
АНЗЮС (ANZUS Security Treaty — Australia, New Zealand, United States), йәки «Тымыҡ океан хәүефһеҙлек пакты» —  өс илдән торған хәрби берлек, улар:
АНЗЮС ҡыҫҡартмаһы ҡатнашыусы илдәрҙең баш хәрефтәренән яһалған (Australia, New Zealand, United States).
Блоктың төҙөлөшө
Юғарғы етәкселек органы — Совет,  сит ил эштәре министрҙарынан һәм уларҙың урынбаҫарҙарынан тора. Блоктың ағзаһы булған дәүләттәрҙең юғарғы хәрби штабтары вәкилдәренән хәрби  комитет  төҙөлә. Берҙәм хәрби командованиеһы, берләшкән Ҡораллы көстәре һәм даими штаб-фатиры юҡ. АНЗЮС-тың эшсе органдарының рәсми теле — инглиз теле.
Блоктың бурыстары
АНЗЮС АҠШ тәҡдиме менән Тымыҡ  океан төбәгендә «коллектив оборона буйынса эш-ғәмәлдәрҙе көйләү» маҡсатында ойошторола,  ә  1978 йылда блок эшмәкәрлеге даирәһенә  Һинд океаны ла индерелә. Тәүҙә АНЗЮС Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы һәм Тымыҡ океан төбәгендәге милли-азатлыҡ хәрәкәттәренә, шулай уҡ СССР-ға һәм уның Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы союздаштарына  ҡаршы йүнәлтелгән була. АНЗЮС-тың ағзаһы булған дәүләттәр Корея һәм Вьетнам һуғыштарында үҙ-ара килешешеп ҡатнаша, Камбоджа һәм Лаостың  эштәренә ҡыҫыла.
Йәләлетдин Руми
Мәүләнә Йәләл әд-Ди́н Мөхәммәт Руми́ (محمد ابن محمد ابن حسین حسینی خطیبی بکری بلخی;<span title="Ҡалып:Мусульманская дата г. х." style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help; white-space: nowrap">30 сентябрь 1207 йыл, Балх, Гуридтар Дәүләте — 17 декабрь 1273 йыл, Конья, Конья султанаты), Руми йәки Мәүләнә булараҡ билдәле— күренекле суфый шағиры. Уның тыуған яғы Бәлхә төбәге (Афганистан һәм Тажикистандың хәҙерге өлөшө) атамаһы буйынса уны Мәүләнә Йәләл әд-Ди́н Мөхәммәт Бәлхә лә (محمد بلخى), тип йөрөтәләр.Annemarie Schimmel, "I Am Wind, You Are Fire, " p. 11. She refers to a 1989 article by Fritz Meier:"Tajiks and Persian admirers still prefer to call Jalaluddin 'Balkhi' because his family lived in Balkh, current day in Afghanistan before migrating westward. However, their home was not in the actual city of Balkh, since the mid-eighth century a center of Muslim culture in (Greater) Khorasan (Iran and Central Asia). Rather, as Meier has shown, it was in the small town of Wakhsh north of the Oxus that Baha'uddin Walad, Jalaluddin's father, lived and worked as a jurist and preacher with mystical inclinations. Franklin Lewis, Rumi : Past and Present, East and West: The Life, Teachings, and Poetry of Jalâl al-Din Rumi, 2000, pp. 47–49."
Lewis has devoted two pages of his book to the topic of Wakhsh, which he states has been identified with the medieval town of Lêwkand (or Lâvakand) or Sangtude, which is about 65 kilometers southeast of Dushanbe, the capital of present-day Tajikistan. He says it is on the east bank of the Vakhshâb river, a major tributary that joins the Amu Daryâ river (also called Jayhun, and named the Oxus by the Greeks). He further states: "Bahâ al-Din may have been born in Balkh, but at least between June 1204 and 1210 (Shavvâl 600 and 607), during which time Rumi was born, Bahâ al-Din resided in a house in Vakhsh (Bah 2:143 [= Bahâ' uddîn Walad's] book, "Ma`ârif."). Vakhsh, rather than Balkh was the permanent base of Bahâ al-Din and his family until Rumi was around five years old (mei 16–35) [= from a book in German by the scholar Fritz Meier—note inserted here]. At that time, in about the year 1212 (A.H. 608–609), the Valads moved to Samarqand (Fih 333; Mei 29–30, 36) [= reference to Rumi's "Discourses" and to Fritz Meier's book—note inserted here], leaving behind Baâ al-Din's mother, who must have been at least seventy-five years old."
XIII быуатта Конья ҡалаһында уның улы Солтан Үәләд Мәүләүи суфый орденына нигеҙ һала, йолаларҙы үтәгәндә улар Руми әҫәрҙәрен файҙалана. Руми — Ғосманлы Төркиәлә хәҙерге заманда ла йәшәп килгән тәриҡәт дәрүиштәренең рухи атаһы.
Биографияһы
Йәләлетдин Руми Вахш ҡаласығында (хәҙерге Тажикстан), Хөрәсән провинцияһында ул ваҡытта эре төбәк булып иҫәпләнгән Бәлхәнең төньяҡ өлөшөндә,  халыҡ араһында популяр ғалим-дин белгесе- юрист һәм дин таратыусы суфый — Бәһә әд-Дин Үәләд (1148—1231) булараҡ билдәле Мөхәммәт бән Хөсәйен әл-Хатиби аль-Бәлхи ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы, монголдар һөжүменән ҡурҡып, тыуған ҡалаһынан ҡасып китергә мәжбүр була һәм, бик күп ерҙәр аша үтеп, Кесе Азияла (Рум) төрөк-һалйыуыттар ҡалаһы Коньяла төпләнә. Йәләл әд-Дин дин белгесе-юридик белемен алып ҡына ҡалмай, ә теүәл фәндәрҙе лә ихлас өйрәнә, ғәрәп һәм грек телдәрен, Ҡөрьән һәм уның тәфсирҙәрен яҡшы белә. 1231 йылда Йәләл әд-Диндең атаһы вафат була, һәм Йәләл әд-Дин һарайҙа уның урынын ала. Бала сағында төрлө ерҙәрҙә йәшәгәндә алған тәьҫораттары, Ирандағы социаль тынысһыҙлыҡ, монгол баҫҡынсылығының яҡынлашыуы Йәләл әд-Диндә суфый кәйефтәрен көсәйтә һәм 1244 йылдың ноябрендә, Шәмсетдин Тәбризи менән танышҡандан һуң, пантеизмда ғәйепләнелгән үтә ҡаты суфыйҙар араһына барып эләгә. Руми (Мәүләнә) «мәүләүи» дәрүиш орденының рухландырыусыһы була, атаһы вафатынан һуң Румиҙың улы шул исемдәге орденға нигеҙ һала. Йәләл әд-Диндең һуңғы йылдары әҙәби ижадҡа һәм дин таратыу эшмәкәрлегенә арнала.
Йәләл әд-Диндең эпик- дидактик «Мәснәүи» (Ике юллыҡтар) поэмаһы (50000-гә яҡын шиғыр) идеаллаштырыуҙы һәм тормоштағы күренештәрҙе берлектә күрһәтә. Шағир эпик формала суфыйсылыҡ энцеклопедияһын төҙөп ҡалдыра.
«Мәснәүигә» бер сюжет линияһы һалынмаған; әммә әҫәр тулыһынса рухи күтәренкелек менән һуғарыла; ике юллыҡтар бер үк ритмда яңғырай. Эпик өлөштәрендә Йәләл әд-Дин рәссам-реалист, ваҡыты менән натуралист булараҡ сығыш яһай. «Мәснәүи» — мосолман донъяһында хөрмәт ителгән һәм ентекле уҡылған китаптарҙың береһе. Донъя әҙәбиәтендә Йәләл әд-Дин бөйөк шағир-пантеист тип аталырға хаҡлы.
Ғосманлы Төркиә аристократтары араһында Мәүләүи орденының йоғонтоһо көслө була.
Румиҙың тормошо Орхан Памуктың «Ҡара китап» (1990) һәм Элиф Шафаҡтың «Мөхәббәттең 40 ҡағиҙәһе» тигән романдары сюжетына нигеҙ итеп алынған.
Рус теленән тәржемә
Сборники:
Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы
Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы (4 ғинуар 1930 йыл — 6 март 2019 йыл) — инженер. Техник фәндәр кандидаты (1977). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Биографияһы
Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы совет терапевт-табибы, ғалим-курортолог, юғары мәктәп ойоштороусыһы һәм уҡытыусыһы, педагог, медицина фәндәре докторы (1940), профессор Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы Тереғоловтың улы. Ул 1930 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) Ҡарғалытамаҡ ауылында тыуған.
1953 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Шул йылда Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында хеҙмәт юлын башлай. 1961—1962 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалыһының «Строймаш» заводында баш технолог урынбаҫары булып эшләй. 1962—1974 йылдарҙа Күмертау авиация производство предприятиеһында башта цех начальнигы, 1963 йылдан башлап бүлек начальнигы, 1965 йылдан инженер‑конструктор, 1966 йылдан баш технолог, 1967 йылдан баш инженер, 1970—1974 йылдарҙа төп конструктор булып эшләй. 1974—1976 йылдарҙа Октябрьский эксперименталь‑тәжрибә заводында баш инженер. 1976 йылдан алып яңынан Күмертау авиация производство предприятиеһында бүлек начальнигы, 1991 йылдан ғилми‑производство бүлексәһе начальнигы булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1979—1989 йылдарҙа Өфө авиация университетында уҡыта.
2019 йылдың 6 мартында Күмертау ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улының фәнни эшмәкәрлеге энергетика инструменттары ярҙамында материалдарҙы эшкәртеүҙең заманса технологияларын өйрәнеүгә һәм үҙләштереүгә арналған. Нәүғәт Ғиниәтулла улы етәкселегендә лазер нурланышы, электр тогының ҡеүәтле импульстары, плазма ағымдары, электр дуғаһы, электрон һәм ион шәлкемдәре менән материалдарҙы эшкәртеү ҡоролмалары һәм технологиялары индерелә; десант техникаһын, шул иҫәптән Ка‑26 вертолётын сериялы етештереү ойошторола. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. .
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981)
СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985)
Кесе Карныш
Кесе Карныш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кипшенга йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡара Яҡуп
Ҡара Яҡуп (Кара-Якупово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 513 кеше. Почта индексы — 452160, ОКАТО коды — 80257845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарих
Ауылға Нуғай даруғаһы Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1740 йылдан алып Яҡуп исеме менән билдәле. Ауыл тәүге булып бында төпләнгән Яҡуп Үтәшев исемен йөрөтә. Һуңыраҡ бында керҙәшлек килешеүе буйынса бер нисә типтәр килеп ултырған.
18 быуат аҙағындағы документтарҙа улус старшинаһы итеп Ғайса Яҡупов күрһәтелгән. 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачев етәкселегендәге күтәрелештә Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары старшинаһы Турай Ишалин үҙ командаһы менән ҡатнашҡан.
1795 йылда Ҡара Яҡупта 50 йортта 310 кеше йәшәгән, 1865 йылда 86 йортта — 441 кеше. Халыҡ малсылыҡ,игенселек менән шөғөлләнгән. Ауылда һыу тирмәне булған; улус идараһы урынлашҡан. 1906 йылда мәсет, урыҫ-башҡорт земство училищеһы (мөдире Әлимғолов Арыҫланбәк Арыҫланғәли улы ), 2 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән, улус идараһы урынлашҡан. Ауыл халҡы шулай уҡ балыҡсылыҡ, ҡымыҙ бешеү менән шөғөлләнгән.
Ауыл эргәһендә Ҡараяҡуп археологик комплексы, Ҡараяҡуп ҡаласығы бар. Ауыл янындағы тауҙа халыҡ ҡәҙерләп һаҡлаған Һөйәрбикә ҡәбере һәм шишмәһе бар. Бынан тыш ауыл янында Асы (Әсе), Ерекле, Туҡмаҡ атамалы һәм башҡа шишмәләр бар, барлығы 12.
19 быуаттың икенсе яртыһында әлеге Шишмә районы территорияһында ике улус булған (Сафар, Ҡара Яҡуп улустары).
1865—1926 йылдарҙа Ҡара Яҡуп ошо уҡ исемдәге улус үҙәге булған. 1930 йылда Башҡортостан АССР-ы ның Шишмә районы ойошторола, Ҡара Яҡуп ауылы был район составына индерелә.
1908 йылда Башҡортостан, Урал, Волга буйында ғалим-антрополог, этнографтар эшләгән. Улар хәҙерге Шишмә районында ла булып киткән. Круковский Михаил Антонович (1865—1936) 1908 йылда Ҡара Яҡуп ауылында (20 артыҡ фотоһүрәт ), Үрге Тирмә ауылдарында булып, башҡорттарҙы фотоға төшөргән (ошо биттә түбәндә ҺЫЛТАНМАЛАРҘА ҡарағыҙ, ВК-ла үҙегеҙҙең битте асырға кәрәк, шул саҡта күренә).
Был фотолар әле Санкт-Петербургта Кунсткамера коллекцияһында һаҡлана
1917 йылда ауылда йәшәгән Сәйфулла Ғарифуллин, Йәнтүрә Абдуллин, Хәбиб Латипов, Абдулла Ғилманов, Ғилман Сәлмәнов, Исмәғил Дауытов, Сәмит Исҡаҡов һәм башҡалар, барлығы 14 йортта, ҡымыҙ менән дауаланыусыларҙы ҡабул иткән. Ҡай берҙәренең 15- 23 баш йылҡы малы булған.
1917 йылда Дим буйындағы башҡорт ауылдары Башҡортостан дәүләтселеген булдырыу өсөн барған хәрәкәтте үҙ йыйындарында яҡлап сыға һәм делегаттарын Ырымбурҙа, Өфөлә үткән тәүге башҡорт Ҡоролтайҙарына ебәрә.
1917 йылдың аҙағында Совет власы урынлаштырыла. 1918 йылдың 20 апрелендә Ҡара Яҡуп улусында (Ырымбур губернаһы, Өфө өйәҙе) крәҫтиән депутаттары Советы һайлана. Уның беренсе рәйесе — Миңнеғәли Йосопов. 1918 йылдың май аҙағында чехословактар корпусы Совет власына ҡаршы фетнә күтәрә, ТрансСебер тимер юлы буйлап бөтә ерҙә лә Совет власы ҡолатыла. Совет власы эшмәкәрҙәрен ҡулға алыу, бер ниндәй судһыҙ хөкөм итеп, атыуҙар башлана. Ҡара Яҡуп ауылынан Ғиләж Әсәҙуллин, Аҫылгәрәй Дауытов, Харис Рахманғолов һәм башҡа бик күптәр һәләк була.
Ҡара Яҡуп улусын ҡыҙылдар аҡтарҙан 1917 йылдың декабрендә азат итә, Совет власы яңынан тергеҙелә. Ләкин 1918 йылдың мартынан май аҙағына тиклем был территория аҡтар ҡулында ҡала. 1918 йылдың 26 майында В.И.Чапаев 25-се уҡсылар дивизияһына Өфөнө аҡтарҙан азат итергә бойорок бирә, тимер юл буйында урынлашҡан ауылдарҙан аҡтар ҡыуыла.
Ҡара Яҡуп янындағы археология ҡомартҡылары
1952 йылда И. А. Талицкая тарафынан асыла, 1962 һәм 1967 йылда уны БДУ экспедицияһы (етәксеһе Г. И. Матвеева) өйрәнә. Майҙаны 2300 м², 568 м² ҡаҙылған. Ҡаласыҡ 2 тупраҡ ур (киңлеге 4 м, бейеклеге 1 м) һәм соҡорҙар менән нығытылған. Эске ур таш нигеҙгә ҡоролған, тыштан — таш, өҫтән — текә ҡойма, тышҡы соҡорҙоң яҡтары ситән менән нығытылған булған.
Ҡараяҡуп архелогик комплексы Ҡараяҡуп археологик комплексы энеолит археологик ҡомартҡылары төркөмөнә инә. Беҙҙең эраға тиклем 5—3 мең йыллыҡтарға ҡарай. Ҡара Яҡуп ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан Дим йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Унда тора һәм ҡәберлек инә.БДУ уҡытыусыһы Ю. А. Морозов тарафынан 1980 йылда асыла һәм 1980—1982 йылдарҙа, 1984 йылда өйрәнелә.
Ҡараяҡуп ҡәберлегендә 5 ҡәбер табылған. Мәйеттәр көнбайыш — көнсығыш йүнәлешендә ҡаҙылған ҡәбер соҡорҙарында салҡан ятҡырып, башы менән көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡәбергә керамика (яға һымаҡ ауыҙлы түңәрәк төплө һауыттар), йәшел һәүерташтан эшләнгән тамсы формаһындағы 32 сулпы (2‑һенә өйрәк һүрәте төшөрөлгән), ҡабырсыҡтан яһалған муйынсаҡтар, хайуан һөйәктәре һалынған. Өҫкө ҡатламдарҙа тимер быуатҡа ҡараған 3 ҡәбер табылған. Ҡомартҡы энеолит — тимер быуат дәүерендә Көньяҡ Урал янына халыҡтың күсеп ултырыу этаптарын күрһәтә. Ҡараяҡуп архелогик комплексы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Ҡара Яҡуп урта мәктәбе
— 1875 йылдың 1 мартында Ҡара Якуп ауылында рус-башҡорт башланғыс мәктәбе асыла (земство училищеһы).
Мәктәптә Ҡара Яҡуп ауылы балаларынан тыш яҡын-тирәләге ауылдарҙан да балалар белем ала. 1910 йылда мәктәптә бер ҡыҙ бала уҡый (Әлимғолова Мәрйәм).
— 1918 йылда земстволар бөтөрөлә, ауыл мәктәбе Совет мәктәбе итеп үҙгәртелә.
— 1972 йылда Ҡара Яҡуп урта мәктәбенең тәүге сығарылышы була.
Мәктәпкә реконструкция үткәрелгән, тышҡы яҡтан аҡһыл төҫтәге профнастил менән көпләнгән, урта мәктәп өсөн тейешле матераль-техник базаһы, мәктәп яны участкаһы бар. Бөгөн мәктәптә Ҡара Яҡуп ауылы балаларынан тыш Бабик, Яңы Абдулла, Новотроицкое, Горный ауылы балалары ла уҡый. Уҡыусылар һаны 150-гә яҡын, шуларҙың 50-гә яҡыны филиалда- Горный тулы булмаған урта мәктәбендә уҡый. Мәктәпте тамамлаусылар араһында киң билдәле һөнәр эйәләре бар.
Мәктәп етәкселәре (мөдирҙәре, директорҙары): Тереғолов (1875?-), Сергей Шафиев (1883-1891), Улимаев Лоҡман (1891- 1895), Заһиҙулла Хәбибуллин (1891-1895),  Арыҫланбәк Әлимғолов (1900 йылдарҙан Ҡара Яҡупта эшләгән, 1911?-1915), К.Богород (1915-1916), Мәғәсүм Мәһәҙиев (1929-1931, Шәриф Мурзаев (1932- 1936), Хәбиб Ғибаҙуллин (1937-1941), Суфия Рафиҡова (1942-1944), Хужахмәт Ғафуров (1944- 1948), Рәшит Латыпов (1949-1956), Рәүиҙә Гәрәева (1956-1959), Вәкил Батыров (1962-1974), Альберт Тереғолов (1974-1977), Минияр Ғарипов (1978-1979), Мәжит Баязитов (1980-1983), Вәзих Сафин (1984-1985) ), Рәүиҙә Иҫәнғолова (1986-1988), Радик Рафиҡов (1988-1991), Ил Яхин (1991-2016), Альбина Муккулова (2016 йылдан)
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Шишмә районы халҡы Еңеүҙе яҡынайтыу өсөн бар көсөн бирә. Райондан 11507 кеше фронтҡа киткән, уларҙың 6183 һуғышта хәбәрһеҙ юғалған, йәки һәләк булған. Ҡара Яҡуп ауылынан фронтҡа киткәндәрҙән 80 (?) кеше тыуған яҡтарына кире әйләнеп ҡайтмаған.
Шишмә — Куйбышев тимер юлында урынлашҡан бик мөһим станция. Станция аша фронтҡа бик күп тимер юл составы үтә.
Шишмә районында 361 уҡсылар дивизияһы (1941 й.,сентябрь-октябрь) һәм декабрь 1941 й.- апрель 1942 й. 433-сө (һуңыраҡ 214) уҡсылар дивизияһы (176, 780 уҡсылар полкы) формированиела тора. 433 уҡсылар дивизияһына башлыса хәрби хеҙмәттә ошоғаса булмаған йәштәр алына, улар тиҙ арала әҙерлек үтеп, фронтҡа ебәрелә.
Шишмә районына 2850 кеше илдең көнбайыш өлкәләренән эвакуацияланып килә. Ҡара Яҡуп ауылында ла Мәскәү, Ленинград һәм башҡа ҡалаларҙан эвакуацияланған кешеләр йәшәй.
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Ҡара Яҡуп ауылынан 233 кеше хәрби хеҙмәткә саҡырылған (һуғышта ҡатнашҡан, госпиталдәрҙә эшләгән, хеҙмәт армияһында, башҡа хәрби хеҙмәттә булған). Һәләк булғандар һәм хәбәрһеҙ юғалғандар- 91 кеше (әлегә билдәле). Һәләк булған урыны билдәле осраҡта, урыны күрһәтелгән, билдәһеҙ юғалған тип күрһәтелгән ваҡыт шартлы.
1. Абдуллин Закуан Йәнтүр(ә) улы, тыуған йылы, 8 СП, кесе лейт., һәләк булған 29.07.42, Ленинград, Пескаревское зыяраты
2. Абдуллин Нәғимйән Йәнтүр(ә) улы, тыуған йылы, ҡыҙылармеец, 1942 й.июнь айынан хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә
3.Абдуллин Хәкимйән Йәнтүр(ә) улы, 4.
5. Әхмәров Йәғәфәр Мөхтәр улы, 1908 йылғы, 16.12.1942 й., ерләнгән — Мәскәү өлкәһе, совхоз № 9
6. Әхмәтшин Арыҫланғәли Минеғәле улы, 1912 йылғы, I МСП, ҡыҙыл армеец, стрелок, беренсе донесение буйынса- 26.06.1941 й., икенсе донесение- 19.08.1941 й. Смоленск өлкәһе Ильин районы, Катково ауылы янында алышта һәләк булған?(«не вышел из боя»)
8.Әхмәтшин Сәйетғәли Миңлеғәле улы,
9. Әйүпов (Аюпов) Минулла Төхвәтулла улы, 1901 йылғы,1941 йылдың июлендә армияға алынған, 1943, февраль.
11. Әйүпов Ғәбиҙулла Төхвәтулла улы, 17 гв.с.п., гв.лейтенанты, ауыр тән йәрәхәтенән вафат булған- 10.02.1944 й., Белоруссия, Витебск өлкәһе, Витебск районы, Цыганы ауылынан 300 м төньяҡ- көнбайыштараҡ ерләнгән. ОБД-ла ауылы Караян (Шишмә районы) тип күрһәтелгән.
12. Баязитов Тимерғәли Әбдрәхим улы (ОБД-ла Тимур, тыуған йылы, атаһының исеме күрһәтелмәгән), 1914 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., июль (ОБД-ла Сталинград һуғышында 30.12.1942 йылда Городище районы Кузьмичи ауылы өсөн алышта 6 мең һалдат менән бергә һәләк булған). Кузьмичи ауылындағы туғандар зыяратында ерләнгән.441
13.? Бикбаев Минияр Минеғәле улы, 1901 й., 1229 СП 371 СД, ҡыҙыл армеец, ерләнгән урыны — Мәскәү өлкәһе, Клин районы, «Гигант» совхозы
14. Вахитов Нурмөхәмәт Нурмөхәмәт улы (ОБД- Нурмы, Нурмый Нуриевич), 1906 й.,1944 й.,октябрь -армияға алынған, хәб.юғ.- 1945 й., март
15. Вильданов Муллағәли Арслан улы, 1901 й., 294 СП, ҡыҙыл армеец, уҡсы, 26.08.1942 й. Ҡара Якуп ауылында ауыр тән йәрәхәттәренән вафат булған
16. Вильданов Солтан Муллағәле улы, 1924 й., кесе лейтенант, взвод командиры, һәләк булған- 10.02.1945 й., поселок Штибе
17. Ғәйетҡолов (Гаиткулов) Салих Ғәйетҡол улы, 1902 й., армияға 1941 й. 1 сентябрендә алынған, был саҡта Өфөлә 361 сд (1 форрмирование) ойошторола (Шишмә, Сафар, Булгаково, Нижегородкала частар тора). Тимәк, был осорҙа хеҙмәткә алынғандар ошо дивизияла булған. 361 сд Шишмә станцияһынан 11 ноябрҙә фронтҡа китә. 17 декабрҙә Рыбинск ҡалаһы янынан ҡуҙғалып китә. 21 декабрҙә Торжок ҡалаһынан көньяҡтараҡ (Торжок- Ржев араһында) фронттан 40 км алыҫлыҡтаурынлаша. Дивизия һөжүмгә 26 декабрҙә күсә. Тверь өлкәһендә ерләнгән хәрбиҙәр исемлегенән эҙләргә кәрәк.
18.Ғилманов Әхәт (Ғәбделәхәт) Миңлеғәли улы, 1923 йылғы, 1942 йыл, 7-9 август, Ҡыҙыл Армия көнсығышҡа сигенгәндә, Дон йылғаһын (һул яры, көнсығышта) сыҡҡанда иптәштәре менән дошман уты аҫтында һыуға батҡан (донесениела:утонул в озере). Воронеж өлкәһе, Лиски районы, Прияр ауылы янында (Лиски ҡалаһынан көньяҡ- көнсығыштараҡ).
19. Ғилманов Абдулхай Абдулла улы, 1900 й., ҡыҙыл армеец, 1941 йылдың июлендә армияға алынған, хәбәрһеҙ юғалған- 1942 й., сентябрь
20. Ғилманов Ҡадир Абдулхаҡ улы, 1908 й., 1941 йылдың 14 авгусында армияға алынған, стрелок, 1942 й., июнь (ОБД-ла август), Украина
21. Ғилманов Мәжит Абдулхаҡ улы (ОБД-ла Мазит Абделкаевич),1925 йылғы, ҡыҙыл армеец, 1944 й., июнь
22. Ғилманов Муллағәлим Абдулхаҡ улы (ОБД-ла Мугалим Габдумакович),1911 йылғы,115 курсбр, п/почта 1760, ҡыҙыл армеец, һәләк булған- 18.03.1943 й., Орел өлкәһе, Комарич.районы, Мечта ауылы. П/почта 1760 Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 115 ОСбр (Ырымбур өлкәһе Һарыҡташта курсанттарҙан төҙөлөлгән). Ҡыҙыл Армия өсөн бик ауыр алыштарҙың береһе булған Севск- Орел операцияһы ваҡытында һәләк булған.
Справочник войсковых частей — полевых почт — Soldat.ru soldat.ru/pp_v_ch_about.html
23. Ғилманов Хәмит Минеғәле улы, 1926 й., ҡыҙыл армеец,1943 йылдың октябрендә армияға алынған, 1944 йылдың июль айында яҙған һуңғы хаты килгән.1943 йылда Башҡорт АССР-ында ике тапҡыр армияға саҡырылыш була. 1943 йыл башында- 1925 йылғылар, йыл аҙағында −1926 йылғылар (28903 кеше). Фронтҡа уларҙы бер нисә ай әҙерлек үткәндән һуң ғына ебәргәндәр.
24.Ғималетдинов (ОБД-ла Гаймалетдинов) Мәғсүм Ғилметдин улы, 1907 й., стрелок, 2.08.1941 й. армияға алынған, 01.1942 й. хәбәрһеҙ юғалған
? Дауытов Ғинәтулла Хаматша улы, 1923 й.,, ҡыҙыл армеец, 1944 й., июнь
25. Дауытов Дәүләт Әҙелгәрәй улы, 1900 й., 288 СД, сержант, һәләк булған- 09.03.1944 й., Ленинград өлкәһе, Островск. р-ны, Ольхи ауылы
26. Дауытов Зариф Мырҙа улы, й.,175СД, 278 СП, кесе лейтенант, взвод командиры, һәләк булған- 29.09.1943 й., Белоруссия
27. Дауытов Мәүлет Дәүләт улы, 1925 й., ҡыҙыл армеец, артиллерист, 1943 й. ғинуар айында армияға алынған, 1943 й.ноябрь айынан
28. Дауытов Минегәрәй Аҫылгәрәй улы, 1907 йылғы, ҡыҙыл армеец, пулемётсы,1941 й. июль айында хеҙмәткә алынған, 1942.,июнь (сентябрь)
? Закарин Абдулла Барый улы (Абдул Бореевич), 1916 й., Шишмә районында тыуған (Күсем ауылы), 659 СП, 155 СД, батальон командиры. Горький ҡалаһы Автозавод РВК- Фин һуғышында ҡатнашҡан (1939), Бөйөк Ватан һуғышында 15.02.1942 й.алып, 10.08.1943 й. хәҙерге Украинаның Сумы өлкәһе, Ахтыр районы Иҫке Рябина ауылы янындағы алышта батырҙарса һәләк булған. Күрһәткән батырлығы өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән (һәләк булғандан һуң). Әсәһе- Зоя Хәбибулла ҡыҙы, Горький ҡалаһында йәшәгән
29. Закар(з)ин Әбүбәкер Яхъя улы, 1925 й., 1944., апрель, (ОБД мәғлүмәте- Закарин А. А., 27.04.1945 й., Берлин янында, Потсдам округы, Белитц ҡалаһы, Карл-Маркс-штр., туғандар ҡәберлеге
30. Закарин Тимерғәле Яхъя улы, й., ҡыҙыл армеец, 194 й., июнь
31.? Закарин Ғүмәр Хәмәҙи улы, 1907 й.,Күсем ауылынан, ҡыҙыл армеец, 1942 й., ғинуар (апрель) 1942 й.
32. Закарин Ғүмәр Барис улы, 1907 й., 9 гв. СД, 23 СП, ҡыҙыл армеец, стрелок,һәләк булған- 28.07.43, Курск өлкәһе, Томаровский районы, Каменный Лог ауылы
33. Иҫәнғолов Мөғәллим Усман улы, 1918 й., 1191 СП, 358 СД, кесе лейтенант, взвод командиры, һәләк булған- 12.06.1944 й., Выборг янында, ерләнгән- Ленинград өлкәһе, Белоостровский ауылы.
ОБД-ла Исангулов Муллагали Устинович,1918 й., армияға алынған- 1942 йылда Шишмә РВК, 388 сд, кесе лейтенант, ауыр яраланып, һәләк булған, 12.06.1944, тәүге ерләнгән урыны урыны- Ленинград өлкәһе, Пароловский район, оз. Сарженское, көнбайыштараҡ, 600 м, туғандар ҡәберлеге, № 229 34. Иҫәнғолов Мөҙәрис Усман улы, 1915 й., ҡыҙыл армеец, 1942,март.
35. Иҫәнғолов Яхъя Исмәғил улы, 1901 й., 1941 й. 1(?) сентябрендә армияға алынған, тимәк 361 уҡысылар дивизияһына, Ғәйетҡолов Салих Ғәйетҡол улы менән бергә фронтҡа киткән булырға тейеш. Шишмә станцияһынан 1941 й. 11 ноябрендә киткәндәр, 26 декабрҙә Торжок- Ржев ҡалалары араһында һөжүмгә күсәләр. Тверь өлкәһендәге хәрбиҙәр зыяраттарында эҙләргә кәрәк. Һыуһаҡлағыстар төҙөү сәбәпле һәләк булғандарҙың һөйәктәрен икенсе урындарға ла күсереп ерләгәндәр. Ауыл советтары буйынса исемлектәрҙән эҙләргә була (хат, телефон аша).
36.
37. Ишназаров Хажи Бикмөхәмәт улы, 1923 й., 696 СП, 383 СД, сержант, отделение командиры, һәләк булған- 08.02.1945 й., Германия, ерләнгән- Фюстенберг, дивизия зыяраты. Ике тапҡыр Бөйөк Ватан ордены (2 дәрәжә) ордены менән бүләкләнгән.
38. Кәбиров Рәхим Әмин улы, 1897 й., ҡыҙыл армеец, 1942 йылдың 1 ғинуарында армияға алынған, 1942 йылдың сентябренән хәбәре булмаған. 1942 йыл башында Башҡорт АССР-ында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһын һәм 214 сд (уҡсылар дивизияһы) ойоштороу барған. 214сд 26 апрелдә Шишмә станцияһынан фронтҡа китә, Сталинград фронтында һуғыша.1942 йылдың декабрендә Городище районында һуғыша. Ҡыҙыл Армияның иң данлыҡлы дивизияларының береһе.
39. ?Калимуллин Шәрифулла, 1899 й., 305 СД, сержант,Воронеж фронтында 29.01.43г.хәбәрһеҙ юғалған тип яҙылған. Дивизия Острогожско-Россошанская операцияла ҡатнаша. Башта алыш Белгород өлкәһе Краснянский районында бара. Тәүге булып, 1943 йылдың 17 ғинуарында Красное ауылынан көнсығыштараҡ 1002-се уҡсылар (стрелковый) полк һөжүмгә күсә. Ҡыҙыл Армия ҡот осҡос юғалтыуҙарға дусар була. 1002- се полктан бер кеше лә тиерлек иҫән ҡалмай. Тик һәләк булғандар хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегенә индерелә.
40. Ҡәләмов Солтан Хәмитғәле улы, 1900 й., 975 СП, стрелок, 1944 й., февраль
41. Ҡәләмов Шәйхетдин Ғафар улы, 1889 й., ҡыҙыл армеец, 1944 й., февраль
42. Ҡарағолов Әхмәтғәле Шәйхетдин улы, 1917 й.,15.09.1938 й. Ҡыҙыл Армияла, 285 АП, 122 СД, ҡыҙыл армеец, разведчик, 02.07.1941г.
122-се уҡсылар дивизия 1939 йылдың сентябрендә Елец ҡалаһында (Орел хәрби округы- Орловский ВО) 6-се уҡсылар дивизия полкы нигеҙендә ойошторолған.1939 йылда Көнбайыш Белоруссия менән Көнбайыш Украиналағы операцияла, Фин һуғышында ҡатнаша.
1940 йылдың йәйенән 1941 йылда, Германия менән һуғыш башланғансы сик буйын нығытыу, Кандалакша районында 104-се дивизия менән тимер юл һәм автомобиль юлы төҙөү менән шөғөлләнә. Сик буйы нығытмалары төҙөп бөтөлмәй ҡала.
1941 йылдың 22 июненә 122-се уҡсылар дивизияһы Төньяҡ фронттың составында була (42СК 14А). Дивизияға Мурманск ҡалаһын, Кандалакша һәм Лоух йүнәлешендә тимер юлды дошмандан һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Дивизия Кандалакшанан көнбайыштараҡ позицияларҙа урынлаша — 715-се уҡсылар полкы Куотлоярви, 596-сы Вуориярви, 420-се Кайрал, 285- артиллерия полкы Алакуртти янында һуғыша.
1941 йылдың 1 июлендә Германия армияһының 36-сы корпусы Куотлоярви йүнлешендә һөжүмгә күсә. 122-се дивизия дошмандың һөжүмен кире ҡаға. Ләкин бер аҙҙан дошмандың алғы частары фронттағы буш урындарҙан үтеп, дивизияны ҡамауға алырға итә, шул сәбәпле дивизия ваҡытлыса бер аҙ сигенә.
Ләкин 9 июлдә немец һәм фин ғәскәрҙәренең һөжүмен кире ҡағып, дивизия кире алға бара. Дошман 1941—1945 йылдарҙа бер нисә тапҡыр тимер юлды һәм Мурманск ҡалаһын алырға ынтылып ҡараһа ла, ҙур стратегик әһәмиәткә эйә район Ҡыҙыл Армия ҡулында ҡала.
43. Ҡарағолов Нәбиулла Сафиулла улы,1908 й., 24.10.1938, 1943 й., март
44.
45. Ҡарасурин Вәлетдин Шәймөхәмәт улы, 1900 й.,468 СП, 111 СД, стрелок, ҡаты йәрәхәтләнеп, 07.08.1942 й.һәләк булған, Калинин өлкәһе, Ржев районы, Яковлево ауылы
46. Ҡоҙаяров (Кудояров) Һәүбән (Саубан) Билал улы, 1903 й., 4 ОСБ,лейтенант, взвод командиры, һәләк булған 30.04.42., Ленингр.өлкәһе., Мга р-ны, Пушечная тауы
47. Ҡотлотяров Мөхәмәт Йосоп улы, 1904 й., ҡыҙыл армеец, 1943 й., ғинуар
48. Ҡотлосурин Сәлим Саҙрый улы, 1897 й., стрелок, 1942 й. ноябрь (1943 й., февраль)
49.Латипов Ғәндәлиф
50. Латипов Хәмәтулла Шәрип улы, 1909 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., ноябрь
51. Лоҡманов Мортаза Әхмәт улы, 1908 й., 1108 СП, кесе сержант, отделение командиры, тән йәрәхәттәренән вафат булған- 27.04.1944 й., Витебск өлкәһе, Орша районы, Застенки ауылы
52. Лоҡманов Мостафа Әхмәт улы (ОБД-ла Ахманович),1904 йылы,1941 йылдың 4 сентябрендә Хәйбулла РВК армияға алынған, өлкән сержант, парторг, 1941 й. 28 ноябрендә хәбәрһеҙ юғалған (тимәк һуңғы хаты), рәсми- февраль 1942 й. Ҡатыны Габитова Анна Сергеевна, Хәйбулла районыны,Аҡъяр ауылы
53. Лоҡманов Хәмзә, 1906 й., 84 гв. СП, 6 гв. СД, сержант, һәләк булған- 09.02.43, Орел өлкәһе, Покровский районы, Лески ауылы
54. Лоҡманов Шәмсетдин Ғилметдин улы (ОБД-ла: Шамасутдин Галимун, ауылы Карая- Кун тиелгән), 1911 й., ҡыҙыл армеец,31 А, 247 сд, Кутузов орденлы 916 сп, 1942 й., 4 март, Калинин (Тверь) өлкәһе, Зубцово районынң, Харькино ауылында Ржев- Вязьма операцияһы ваҡытында хәбәрһеҙ юғалған. 55. 56.
60. Моратов Ибәтулла Хаматғәле улы, 1918 й.,1939 йылдың октябрь айында армияға алынған, ҡыҙыл армеец,1942 й., декабрь
61. Моратов Ҡорбан Хаматғәле улы, 1921 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., март (ОБД-ла Муратов К. Х.:Всеволожский р-н, г. Всеволожск, 10 км Дороги Жизни, Румболовская гора)
62. Мусин Муллаян Нәғим улы, 1911 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., июнь
63. Мөхәмәтҡолов Тимерғәле Түрйән улы, 1921 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., март хәбәрһеҙ юғалған; САКСОН МЕМОРИАЛЫ исемлегендә лагерҙа вафат булған тип күрһәтелгән, ваҡыты күрһәтелмәгән. Ҡайһы лагерҙа икәнен эҙләп табырға була. Идентификатор 786502
Мөхәмәтҡолов /Муккулов Тимерғәле Г(Т)урьян улы, 1921 й.,15.09.1940 й. армияға алынған, 1942 й., декабрь, (июнь 1942)
64.Сафаров Харис Рәхим улы, 1923 й., 1941 й. Ленинградта үҙ теләге менән армияға киткән (доброволец), уҡсы (стрелок),1942 й. март
65. Сәлмәнов Фәйзи Ғилман улы, 1913 й., ҡыҙыл армеец, пулемётсы, 1944 й., март
66.Таһиров Ҡәнзәфәр Сәғитулла улы, 1915 й., сержант, 1944 й., апрель
68. Таһиров Мөхтәр (Мө)Хәмәҙи улы, 1915г.р.,ҡыҙыл армеец, 6.07.1941 й. армияла, пулемётчик, 1941 й. ноябрь (1942 й., февраль)
69.Таһиров Мөхәррәм Мөхәмәҙи улы
70. Таһиров Ҡорбанғәле Мөхәмәҙи улы 71. Таһиров Хәмит Бикмөхәмәт улы, тән йәрәхәттәренән һәләк булған- 27.11.42й., Сталинград өлкәһе, Лиозное ауылы
Шаманлыҡ
Шаманлыҡ (Шаманизм) — (эвенкса шаман, саман — ярһыған кеше) — диндең тәүге формаларының береһе. Ҡамлау ваҡытында шамандың рухтар менән аралашыуы тибындағы күҙаллауға нигеҙләнә.
Ҡара Яҡуп
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
73. Туҡтаров Ғилметдин Туҡтар улы, 1903 й., стрелок, 1942 й., февраль
Шаманлыҡ
Шаманлыҡ магия, анимизм, фетишизм һәм тотемизм менән бәйле. Уның элементтары төрлө дини системаларҙа булырға мөмкин.
Ҡара Яҡуп
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
74.Усманов Шәрифйән Ахун улы, 1923 й., Өфө ҡалаһы Молотов районы РВК 1941 й. июль-армияла, стрелок, 1942 й., март-хәбәрһеҙ юғалған
75. Хәсәнов Ислам Әхмәтйән улы, 1915 й, ҡыҙыл армеец, 1942 й., март
Шаманлыҡ
Шаманлыҡ Себер, Алыҫ Көнсығыш, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Урта Азия һәм Африка, Төньяҡ Америка индеецтары, Австралия Һәм Океания, шулай уҡ Көньяҡ Америка индеецтары халыҡтарында үҫешкән. Ул теге йәки был формала күпселек ер халыҡтарында, айырыуса палеолит һәм неолит осоронда булған. Был йәһәттән шаманлыҡ тиҫтәләгән меңләгән йылдар буйы иҫәпләнгән боронғо дин тип һанала.
Ҡара Яҡуп
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
76. Хәсәнов Минеғәле Әхмәтйән улы, 1908 й., 28 гв. ВДСП, ҡыҙыл армеец, стрелок, һәләк булған — 10.04.1944 й., Молдавия, Григориополь районы, Мочаровка ауылы
77. Хисаметдинов Шакир Рамаҙан улы (ОБД-ла: Хисамутдинов Шакир Ромазанович),1925 й., 271 СП, 181 СД, кесе сержант, отделение командиры, дивизия штабында хеҙмәт иткән, һәләк булған — 11.12.1943 й., Украина,Житомир өлкәһе, Коростень районы, Воронев ауылы.
77. Йомағолов Зәйнулла Ахмәҙулла улы, 1919 й., ҡыҙыл армеец, стрелок, 1942 й., март
78. Йомағолов Ильяс Хамадулла улы, 1914 й.,1941 й. декабрендә армияға алына, ҡыҙыл армеец, 1941 й., декабрь (1942 й., февраль)
79. Йомағолов Мырҙагәрәй Гәрәй улы, 1925 й., 7 гв. ВДД, ҡыҙыл армеец, һәләк булған- 08.10.1943 й., Киев өлкәһе, Чернобыль районы, Медведки ауылы
Шаманлыҡ
Ләкин бындай аңлау шартлы, сөнки хәҙерге диндәр берҙәм мифологик нигеҙҙе күҙ уңында тота. Шаманлыҡта хатта мифологик нигеҙҙә лә Евразия африка һәм америка шаманизмдары, ғөмүмән, үҙенең миф системаларына таяна.
Ҡара Яҡуп
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
80. Йомағолов Шакирйән Мөхәмәт улы, 1916 й., 1941 й. хәрби хеҙмәткә саҡырылған, ҡыҙыл армеец, пулемётсы, 1942 й., октябрҙән хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегендә (ОБД Мемориал буйынса- һәләк булған 27.07.1941 й, Карелия, Сортавала ҡалаһы, п. Рускеала, туғандар ҡәберлеге)