cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫке-Таш мәсете
Риүәйәт буйынса, мәсет Ҡазанды 1552 йылда Иван Грозный ғәскәренән һаҡлағын яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлеге урынында төҙөлгән.
Макопсе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы
Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы (Старокалмашевское городище) — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Болғар ауылы эргәһендә урынлашҡан VII—IX быуаттарға ҡараған Ҡала-Тау, иртә Урта быуат археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Болғар ауылы эргәһендә Ҡалмаш йылғаһы ярының бейек морононда урынлашҡан. Болғарҙан ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Ҡалмаш) — 4 км.
Табылдыҡтар
Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы майҙнының 1000 м² яҡын ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ ур һәм соҡор (тәрәнлеге 1,3 м) менән нығытылған. Урҙың оҙонлоғо 50 м, киңлеге 6 м, бейеклеге 1,3 м, соҡорҙоң тәрәнлеге — 1,3 м.
Һаҡланыу ҡоролмаһы тип фараз ителгән ағас ҡойма эҙҙәре асыҡланған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр ике мәҙәниәткә: Ҡараяҡуп мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡарай.
Эш ҡоралдары — орсоҡбаш, тимер бысаҡ, тигель, муйынсаҡ, хайуан һөйәктәре табылған.
Ҡышҡы миҙгел торамаһы (ҡышлаҡ) булған тип фаразлайҙар.
Ҡомартҡы материалдары өлөшләтә Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан һәм йәнә бер аҙы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан. БДУ фондтарында һаҡлана.
Асыш тарихы
Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы 1926 йылда СССР ғалим-геологы В. Х. Вахрушев тарафынан асыла.
1963 йылда арихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тикшерә.
1964 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева өйрәнә.
1993 йылда ҡаласыҡта тарих фәндәре кандидаты,Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археологик тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре Овсянников Владимир Владиславович тикшеренеү эштәре үткәрә.
2002 йылда тарих фәндәре кандидаты Илдар Мөҙәрис улы Аҡбулатов өйрәнә.
Баршинда
Баршинда — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәҙүк
Географияһы
Сәҙүк - Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округында, Уйылды күленән 1,5 км көнбайыштараҡ урынлашҡан  күл. Ул Әнәш күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан һәм миҙгеленә күрә генә һыуы Забойное күленә аға. Ҡарабашҡа тиклем араһы – 15 км, Силәбегә – 102 км, Екатеринбургҡа – 178 км.
Координаттары: 55°32′40″N 60°23′33″E
Тасуирламаһы
Күл төньяҡтан көньяҡ-көнбайышҡа һуҙылған.
Ярҙары урыны менән төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш осонан һаҙмырт.
Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйҙарын ҡуйы ҡамыштар һәм екән баҫҡан. Ҡатнаш урмандар уратып алған. Бында еләк һәм бәшмәк күп.
Сәҙүк күленең көнбайыш яры Ҡарабаш һунарсылыҡ хужалығы биләмәрендә урынлашҡан. Был биләмәләрҙә төрлө кейек-ҡоштарға һунар итергә рөхсәт бар. Бында һуйыр, сел, һыу ҡоштарын, шулай уҡ һөтимәрҙәр  — ҡондоҙ, шәшке, ҡуян, төлкө, илек, ҡабан, айыу һ. б. ауларға мөмкин
Этимологияһы
Гидронимды славян сығышлы, һеүән (садок) һүҙенән тип әйтеүселәр ҙә бар. Әммә борондан был ерҙәрҙә башҡорттар йәшәгән һәм Силәбе өлкәһенең барлыҡ күлдәре тиерлек башҡорт теленән атама алған. Садок күленең тирә-яғында тотош башҡорт, төрки сығышлы атамалар булыуы ла был аңлатмаға шик тыуҙыра.
Башҡорт ҡатын-ҡыҙы исеменән булған хәлдә, ул йә Сәғҙиә, Сәғдиә, Сәғиҙә тигән исемдәр булыуы ихтимал. Башҡорт халҡында исемдәрҙе иркәләп, кесерәйтеп шундай һүҙ яһаусы аффикстар ҡулланыу бар. Йәғни, Сәғәҙүк, Сәғиҙүк тигәндән булыуы мөмкин.
Тихвин
Тихвин — Рәсәйҙәге ҡала, Ленинград өлкәһенең Тихвин районында һәм Тихвин ҡала биләмәһендә административ үҙәк.
2010 йылдың 4 ноябрендә хәрби дан ҡалаһы исеме бирелә. 2011 йылдың 9 декабрендә маршал Кирилл Мерецков исемен йөрөткән майҙанда «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы асыла.
Ҡаланың эре сәнәғәт һәм мәҙәни, транспорт үҙәге булып тора
Исеме
Атамаһының килеп сығышы билдәһеҙ. Топоним беренсе тапҡыр Новгород өсөнсө йылъяҙмаһында    6891 (1383) йыл менән Божья Матерь иконаһы менән бәйле телгә алына. Беренсел булып йылға исеме тора. М.Фасмер йылға исемен боронғо рус тихъ «тихий» («тымыҡ») һүҙенән тип иҫәпләй. Ю. Ю. Откупщиков, был этимология менән ризалашып, гидронимды бүлгеләй: Тих-в-инъ һәм бында боронғо һинд-европа <i id="mwPA">u</i> -нигеҙен күрә. С. Роспонд топонимды  tihkua «аға» менән ихтималлығын билдәләй. Был версияны Е. М. Поспелов дөрөҫ тип һанай. Шулай Тверь (Тьхверь формаһы билдәле, баштағы йылғаның исеме менән) топонимы менән бәйле булыуы ла фаразлана, уға ҡарата славян  һәм балтик буйы-фин килеп сығышы тураһында фараздар бар. Топонимды Тихверя һәм Тигвера (Tihveri, шулай уҡ йылға һәм күл исемдәре), урыҫҡа тиклемге сығышы булған тораҡ пункттарҙың атамалары менән сағыштыралар.
Борон
Тихвин погосы тураһында иң тәүге мәғлүмәттәрҙе 1383 йылға ҡарай.
Волга менән Ладога һәм Балтик диңгеҙе менән бәйләүсе сауҙа юлдар сатында урынлашыуы, Тихвин погосының — алдағы  Тихвин ҡалаһының тиҙ үҫешен тәьмин итә. XVI быуат башынан уҡ был сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булған.
1507—1515 йылдарҙа Мәскәүҙең бөйөк кенәзе Василий III аҡсаһына итальян архитекторы Фряз ин  Новгород  төҙөүсеһе Дмитрий Сырков  янып юҡҡа сыҡҡан ағас сиркәү Успение урынына  Тихвин Божья Матерь  иконаһы өсөн Мәскәү Кремленең Успение соборы өлгөһөндә таштан мөһабәт Успение соборы төҙөй, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
1560 йылда батша Иван IV бойороғо буйынса Тихвинка йылғаһының һул ярына  Успение ирҙәр монастырына нигеҙ һалына. Эштәр менән етәкселек итеү Дмитрий Сырковтың улы Федор Сырковҡа йөкмәтелә. Соборҙы төҙөүҙә егерме улустың крәҫтиәндәре йәлеп ителә.
1560 йылдың яҙғы-йәйге миҙгелендә Ҙур Успение монастыры менән бер рәттән Кесе Введенский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, шулай уҡ ике посад, төрлө торлаҡ, хужалыҡ һәм культ ҡаралтылары менән сауҙа-сәнәғәт тораҡтары төҙөлә. Успение монастырын  тәүҙә осло башлы бүрәнә ҡоймалар уратып ала. Һуңғараҡ, XVII быуат уртаһында, эсе тупраҡ һәм таш тултырылған ике параллель  ағас бураларҙан торған  стеналар  менән алмаштыралар. Өҫтө буйлап бойницалар менән ябыҡ йөрөү урыны була. Стеналары өҫтөндә туғыҙ ҡеүәтле башнялар күтәрелә. Шулай итеп боронғо тихвин ауылында Рустең төньяҡ-көнбайыш сиктәрендә ҙур роль уйнаған мөһим нығытма барлыҡҡа килә.
Буталсыҡ ваҡыттан
XVII быуат башында Рус дәүләте эске көрсөк кисерә. Польша-швед һуғышы ваҡытында  (1600-1611) Тәхеткә дәғүә итеүсе  Ялған Дмитрий менән көрәшкә  батша Василий Шуйский. Вәғәҙә ителгән Кореланы батша бирмәгәс, шведтар 1611 йылда Новгородты баҫып ала, һәм Речь Посполитая менән Швеция араһында ун айға тыныслыҡ килешеүенән  файҙаланып,  шведтар Новгородтың сик ерҙәрен  баҫып ала башлай,  Корела, Ям, Ивангород, Копорье һәм Гдовты биләйҙәр. Рус-швед һуғышы барышында 1613 йылдың 25 майында   Тихвинда швед  гарнизонына ҡаршы   Леонтий Арцыбашев етәкләгән  ихтилал ойошторола. Тихвин посады делагарди отрядтары тарафынан баҫып алына, талана һәм яндырыла. Әммә посад кешеләре Успение монастырының ҡәлғә стеналары артында йәшеренеп ҡала, оҙайлы ҡамауға һәм дошмандың һөжүмдәренә бирешмәй, ә һуңынан швед ғәскәрен ҡыйрата. Тихвиндарҙың көршәне шведтарҙы ҡыуыу менән тамамлана һәм швед баҫҡынсылары яулаған Новгород ерҙәрен азат итеүгә башланғыс бирә, уны XVIII быуатта бөтә рус халҡының ҙур тырышлығы менән еңеүгә тиклем Петр  I дауам итә.
XVII—XVIII быуаттарҙа Тихвин посады иҡтисади үҫешкә өлгәшә. Бында юғары кимәлдә һөнәрселек әйберҙәре етештерелә. Тихвин Рәсәйҙең тышҡы сауҙаһы тормошҡа ашырылған пункттарҙың береһе була, XVII быуатта сауҙа һәм һөнәрселек  посадтың үҫешенә булышлыҡ итә, ул ярайһы уҡ байтаҡ территорияларға ла тарала.
1560 йылдан Тихвин посады Ҙур Успение һәм Кесе Введенский монастырҙарынан вассал буйһоноуында була. Тик монастырҙар территорияһында таш төҙөлөш алып барыла. Успение монастырында соборҙан тыш   XVI быуатта таштан Богордица Раштыуаһы сиркәүе  төҙөлә (1581 йыл). Федор Стратилат төкәтмәһе менән Вознесение сиркәүе, шулай уҡ биш сатырлы манара (1600 йыл) күтәрелә. Таш төҙөлөш бигерәк тә XVII быуаттың икенсе яртыһында киң йәйелә. Ағас ҡоролмалар таш менән алмаштырыла. Был эштәр һөҙөмтәһендә монастырь территорияһында, XVI—XVII быуаттарҙың тарихи- мәҙәни ҡомартҡыһы, ансамбль төҙөлә. Уның байтаҡ өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. XVIII—XIX быуаттарҙа ҡайһы бер монастырь биналары үҙгәртеп ҡороуға дусар була,  тәүге ҡиәфәте үҙгәрә.
1723 йылда оҙайлы көрәштән һуң, Тихвин посад халҡы монастырь идарасыһынан ҡотола. Тихвин халҡы ала үҙ административ органын — магистр ала, ул Новгород губерна канцелярияһына буйһона. Посад тулыһынса монастырҙарҙан 1764 йылда ғына, монастырь ерҙәрен дәүләткә  тапшырыу тураһында указдан һуң  айырыла.
1773 йылда Тихвин Новгород губернаһы Тихвин өйәҙенең өйәҙ ҡалаһы статусын ала.
XIX быуат
XIX быуатта Тихвин  сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булып  үҫешен дауам итә. Уның иҡтисади әһәмиәте 1811 йылда Тихвин һыу системаһын асыу менән бәйле арта. Йөҙләгән караптар  —  йөктәр менән  Тихвин янынан Петербургтан Новгород йәрминкәһенә аға. Йылына алты меңгә яҡына караптар Тихвин каналы буйлап үтә. Тихвин халҡының күп өлөшө һал ағыҙыуҙа, һыу йөк транспортында эшләй.Рәсәй империяһының беренсе халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса:
ТИХВИН — өйәҙ ҡала, православие динен тотоусылар — 6420, ирҙәр — 3032, ҡатын-ҡыҙҙар — 3557, ике енес тә — 6589. (1897 йыл) 1918 йылдан Тихвин ҡалаһы ла һәм Тихвин өйәҙе лә яңы ойошторолған Череповецк губернаһына инә.
1927 йылдың 1 авгусынан Тихвин  ҡалаһы — Ленинград өлкәһе Тихвин районының үҙәге  (1930 йылдың 23 июленән Ленинград өлкәһендә).
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Тихвин нацистик Германия ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1941 йылдың 9 декабрендә Тихвин һөжүм операцияһы барышында азат ителә. . Һуғыш йылдарында күп кенә архитектура һәйкәлдәре емерелә.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң
1945 йылдың 19 июлендә Тихвин өлкә буйһоноуындағы ҡала категорияһына индерелә.
1970 йылда Тихвиндың тарихи үҙәген, бер урамдан тыш, «Трансмаш» заводы хеҙмәткәрҙәре өсөн торлаҡ биҫтәһе төҙөүгә тулыһынса һүтеп алыуға планлаштырыла. Үҙәге башлыса ағас биналарҙан тора. Был хәбәр Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең Ленинград өлкә бүлеген һәм шәхсән Т.А.Славинды  хәүефкә һала. Уларҙың тырышлығы менән Тихвиндың  һаҡланыу зонаһының ҙур проекты әҙерләнә. 1974 йылдың 24 октябрендә дәүләтте һаҡлау, һуғыш ваҡытында ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн  Тихвин  I дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә
2006 йылдың 1 ғинуарынан Тихвин — Тихвин районы составындағы Тихвин ҡала биләмәһе үҙәге.
Рәсәй Федерацияһы Президенты Д.А. Медведев 2010 йылдың 4 ноябрендә Тихвин ҡалаһына  «Ватан бойондороҡһоҙлоғо һәм ирке   өсөн көрәштә күрһәткән ҡаһарманлығы, күмәк батырлығы  өсөн» Рәсәй Федерацияһының «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исеме бирә
2016 йылдың октябрендә тимер юл станцияһы янында 1941 йылда эвакуация ваҡытында һәләк булған блокадалы Ленинград балаларына һәйкәл асыла. Һәйкәл Тихвин станцияһын вермахт авиацияһы тарафынан бомбаға тотоуының 75-йыллығына арнала, уның барышында Ленинградтан балалар һәм яралы ҡыҙылармеецтар менән ике эшелон бомбаға тотола.
Урынлашыуы
Тихвина Ленинград өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында, Тихвинка йылғаның ике ярына  (Ладога күле бассейны)  Санкт-Петербургтан  215 км алыҫлыҡта ята.
Халҡы
1825 йылда 2018 йылға тиклем осорҙа халыҡ һаны уҙгәреүе (мең кеше).
2019 йылдың 1 ғинуарына Тихвин халҡы һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында  285- се урында тора
Иҡтисады
Comazo
Тихвина яҡшы үҫешкән менән автобус бәйләнеше булған ленинград ҡалаһының һәм вологда өлкәһе, шулай уҡ республика Карелия. Тихвина бер көн һайын маршрут автобустарында № 860, № 860 «Да» һәм №
Транспорт
Тихвин аша   Яңы Ладога  — Вологда автомобиль магистрале үтә
Тихвинда Ленинград һәм Вологда өлкәләре ҡалалары, шулай уҡ Карелия менән автобус бәйләнеше  яҡшы үҫешкән. Тихвинда ҡала һәм ҡала яны автобус маршруттары күп. Ҡала аша Вологдаға тиклем федераль әһәмиәттәге автомобиль магистрале үтә. Шулай уҡ тимер юлы бәйләнеше үҫешкән
Тимер юл транспорты
Ҡалала Октябрьский тимер юлының Тихвин тимер юлы станцияһы бар. Унан аша Санкт-Петербург — Волховстрой I — Тихвин — Вологда, һәм артабан Архангельск, Воркута, Екатеринбург, Иркутск, Новокузнецк, Нур-Султан йүнәлешендә  поездар йөрөй. Әленән әле Санкт-Петербург — Ярославль поезы йөрөй. Туранан-тура Мәскәүгә поезд юҡ, ләкин Мурманск йүнәлешендә Волховстрой I — Тихвин — Пикалево-I — Бабаево (йома һәм йәкшәмбе шулай уҡ — тиҙ йөрөшлө  Санкт-Петербург (Ладога вокзалы) — Тихвин — Пикалево-I — Бабаево) электропоездары йөрөй.
«Тихвин» аэропорты
1961 йылдың 1 авгусында Тихвин — Ленинград. авиалинияһы асыла.
1980 йылдарҙа Тихвин менән авиабәйләнеш тамамлана. Аэропорт Паголда ауылында урынлаша һәм  ҡала менән  167-се  автобус маршруты бәйләй
Ҡала йәмәғәт транспорты
Тихвиндың ҡала транспорты рейс автобустарынан ғибәрәт
Әле ҡалала 16 маршрут автобусы йөрөй.
Ҡала яны һәм ҡала-ара рейстар 2008—2010 йылдарҙа төҙөлгән яңы автовокзалдан ҡуҙғала. Башҡа ҡала яны рейстар автовокзалдың майҙанынан, автовокзалға инеп тормайынса ҡуҙғала.
Кәрәҙле элемтә операторы тәҡдим итә:
Интернет һәм телефон бәйләнеше
Ҡалала «Рәсәй-1», «ТВ Тихвин», «Беренсе канал», «Бишенсе канал» һәм «НТВ». «Дивья-ТВ» ҡала кабель телеканалы эшләй. Шулай уҡ «Телевест» компанияһының кабель телевидениеһы бар
Шулай уҡ 2010 йылдан алып  2 айға бер тапҡыр  «Деловой Тихвин» журналы сыға
Матбуғат
Ҡалала шишәмбе-йома 5 аҙналыҡ гәзит нәшер ителә:
Туғанлашҡан ҡалалар
Ҡала Яңы ваҡыттың Ганзей союзы ағзаһы булып тора.
Чанышев Ринат Риян улы
Чанышев Ринат Риян улы (23 июль 1953, Салауат, БАССР) — СССР һәм Рәсәй инженер-төҙөүсеһе һәм ғалимы. Техник фәндәр докторы (2003).
Биографияһы
Чанышев Ринат Риян улы 1953 йылдың 23 июлендә Ишембай ҡалаһының Салауат эшселәр ҡасабаһында (әлеге Салауат ҡалаһы) тыуа.
1975 йылда Өфө нефть институтын уҡып бөтә. Артабан Өфөлә төрлө ойошмаларҙа эшләй башлай. 1981 йылға тиклем — «Эре панелле йорттар төҙөү» тресында (1979 йылдан алып производствотехнология комплектациялау идаралығы баш инженеры), 1981 йылдан ВЛКСМ-дың Октябрь район комитетының 1-се секретары булып эшләй.
1983 йылдан алып Ринат Риян улы «БашкирБАМстрой» эре панелле йорттар төҙөү тресының Амур өлкәһендә Зея төҙөлөш идаралығы начальнигы вазифаһын биләй. 1985 йылдан — ӨНИ эргәһендәге «Уфареактив» аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар эксперименталь-тәжрибә заводы баш инженеры, 1991 йылдан башлап «Реактив» Дәүләт инженерлыҡ үҙәгендә гененраль директор урынбаҫары булып эшләй.
2003 йылда техник фәндәр докторы исемен яҡлай.
2008 йылдан алып ӨДНТУ-ның Аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар ҒТИ-нда директор вазифаһын биләй.
Ринат Чанышевтың фәнни-производство тикшереүҙәре аҙ күләмле химия продукттарын, айырыуса таҙа реактивтарҙы һәм композицион материалдарҙы әҙерләүҙең инновацион технологияларын эшләүгә һәм ҡулланыуға индереүгә, Башҡортостанда фән һәм техника үҫешенең тарихын өйрәнеүгә бағышланған.
Чанышев 100-ҙән артыҡ ғилми эш һәм 1 уйлап табыуҙың авторы була.
Көндәшле
Көндәшле (Кундашлы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 597 кеше. Почта индексы — 452996, ОКАТО коды — 80208813001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Виктория Чмилите-Нильсен
Викто́рия Чмилите-Нильсен (Viktorija Čmilytė-Nielsen; 6 август 1983 йыл, Шяуляй, Литва ССР-ы, СССР) — Литва шахматсыһы, Литва тарихында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-гроссмейстер. 2011 йылда Европа чемпионы һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа чемпионатының өс тапҡыр көмөш призеры (2003, 2008, 2010), ир-егеттәр араһында ике тапҡыр Литва чемпионы (2000 һәм 2005). 2015 йылдың 21 апреленән алып — Литва Республикаһы Сеймы ағзаһы, 2020 йылдың 13 ноябренән — Литва Республикаһы Сеймы Рәйесе
Шахматсы карьераһы
1994 йылда Европа чемпионатында 12 йәшенә тиклем 6-сы урынды биләй. 1995 йылда Сан-Лоренсула 12 йәшенә тиклем донъя чемпионатында алтын миҙал яулай. 2000 һәм 2005 йылдарҙа ир-егеттәр араһында Литва чемпионатында еңеү яулай. Европа беренселегендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында өс тапҡыр 2-се урынды яулай: Истанбул (2005) һәм Пловдив (2008), Риекала (2010).
Тбилисиҙа (2011) ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа чемпионатында шахмат буйынса 1-се урын.
Сәйәси эшмәкәрлеге
2012 йылда парламент һайлауҙары алдынан партияһыҙ Виктория Чмилите Литва Республикаһы Либералдар хәрәкәтенең һайлаусылар исемлегенә индерелә (ДЛЛР). Күп мандатлы округта рейтинг һөҙөмтәләре буйынса спортсы партия исемлегендә 12-се урынға сыға һәм һайланған кандидаттар араһына инмәй. Бер мандатлы Дайну округында (Nr. 25) Чмилите еңеүгә өлгәшә алмаһа ла, 14-тән алтынсы урынды биләй (7,29 % тауыш).
2015 йылдың 21 апрелендә Вильнюс мэры вазифаһына һайланыуы менән бәйле сәйәсмән Шимашюс Ремигиюс Сейм ағзаларының вәкәләтен һала. Виктория Чмилите парламентта уның урынын биләй, шул уҡ көндө ант килтерә. Сеймда Виктория Чмилите тирә-яҡ мөхитте һаҡлау комитетына ҡушыла.
2016 йылда парламент һайлауҙары алдынан Виктория Чмилите бер мандатлы Аушрос (Nr. 25) округына үҙ кандидатураһын ҡуя, әммә тауыш биреү барышында 16,37 % тауыш йыйып һәм Литваның социал-демократик партияһын һәм Крәҫтиәндәр һәм йәшелдәр союзын (Литва) алға үткәреп, беренсе турҙа уҡ төшөп ҡала, (ундан өсөнсө урын). Шуға ҡарамаҫтан, Виктория Чмилите ДЛЛР исемлеге буйынса үҙенә күп мандатлы округта алған дүртенсе урын ярҙамында сираттағы саҡырылышта Сейм ағзаһы итеп һайлана.
Шәхси тормошо
2001 йылдан 2008 йылға тиклем испан шахматсыһы Алексей Шировта кейәүҙә була. 2013 йылдың 28 декабрендә икенсе тапҡыр дат шахматсыһы Петер Хейне Нильсенға кейәүгә сыға. Өс бала әсәһе.
Собибор (үлем лагеры)
Собибор (SS-Sonderkommando Sobibor) —нацистар Польшала ойошторған үлем лагеры. 1942 йылдың 15 октябренән 1943 йылдың 15 майына саҡлы эшләгән. Бында яҡынса 250 мең йәһүд .үлтерелгән. Шулай ҙа тап Собиборҙа 1943 йылдың 14 октябрендә совет офицеры Александр Аронович Печерский етәкселегендә нацист лагерында мөмкин булмаҫтай ихтилал булған (икенсе ихтилал 1943 йылдың авгусында Треблинка-2 үлем лагерында булғаны мәғлүм).
Лагерь тарихы
Собибор лагеры Польшаның көньяҡ-көнсығышында Собибур ауылы янында (хәҙерге Люблин воеводствоһы) урынлашҡан булған. Ул «генерал-губернаторлыҡ тип аталған» (Германия оккупациялаған Польша территорияһы) биләмәлә йәшәгән йәһүд халҡын күпләп юҡ итеүҙе маҡсат итеп ҡуйған «Рейнһард операцияһы» сиктәрендә ойошторолған. Артабан лагерға оккупацияланған башҡа илдәрҙән: Нидерланд, Франция, Чехословакия һәм СССР йәһүдтәрен килтергәндәр.
1942 йылдың апрелендә лагерь коменданты гауптштурмфюрер СС Франц Штангль булған. Уның штабында 30-ға яҡын СС унтер-офицеры булған шуларҙың күпселеге эвтаназия буйынса программаларҙа ҡатнашыу тәжрибәһенә эйә. Лагерь тирәләй һаҡ хеҙмәтен үтәү өсөн коллаборационистарҙы — Ҡыҙыл Армияның элекке әсирҙәрен килтерәләр, үҙенең төп массаһында (90-120 кеше) украиндар — «травниктар», тип аталыусылар, уларҙың күпселеге «Травники» лагерында өйрәнеү үткән, һәм граждан ирекмәндәрен йәлеп иткәндәр.
Лагерь Собибор полустаногы эргәһендәге урманда урынлашҡан була. Тимер юлы тупикка барып терәлгәнлектән, серҙе һаҡларға булышлыҡ итергә тейеш булған. Лагерь өс метр бейеклектәге дүрт рәт  сәнскеле сым менән уратып алынған була. Өсөнсө һәм дүртенсе рәт араһындағы арауыҡҡа мина ҡуйылған булған. Икенсе һәм өсөнсө рәт араһында — патрулдәр йөрөгән. Көн һәм төн, бөтә кәртә системаһын күҙәтергә мөмкинлек биргән вышкаларҙа һаҡсылар дежурҙа торған.
Лагерь өс төп өлөшкә — «лагерсыҡ»ҡа бүленгән булған, уларҙың һәр береһенең билдәле бер ҡаты тәғәйенләнеше булған. Беренсеһендә эшсе лагерь (оҫтахана һәм торлаҡ барактары) урынлашҡан булған. Икенсеһендә — бөҙрәхана барагы һәм келәттәр, бында үлтерелгәндәрҙең әйберҙәрен һаҡлағандар һәм сорттарға бүлгәндәр. Өсөнсөһөдәкешеләрҙе үлтерә торған газ камералары булған. Был маҡсатта ҡушылма бинала пристройкала бер нисә иҫке танк моторҙары урынлаштырылған була, улар эшләгәндә торбалар буйынса газ камераларына һөрөм газы бирелгән.
Лагерға килтерелгән күп кенә тотҡондо шул уҡ көндө газ камераларында үлтергәндәр. Бик аҙ өлөшөн генә иҫән ҡалдырғандар, һәм улар лагерҙа төрлө эштәрҙә файҙаланылған.
Йыл ярым дауамында лагерҙа (1942 йылдың апреленән 1943 йылдың октябренә тиклем) яҡынса 250 000 йәһүд һәләк ителгән.
Ҡаршылыҡ күрһәтергә маташыу
Шулай уҡ тағы ла бер тотҡон 1-се зонанан ҡаса алған. Ул тауар вагонында Собиборҙан Германияға алып китергә әҙерләнгән үлтерелгән кешеләрҙең кейеме аҫтында йәшеренгән, һәм Хелмға барып етә алған. Күрәһең, уның һөйләгәненән Хелмда Собиборҙа нимә эшләнгәне тураһында белеп ҡалғандар. ҡалған был 1943 йылдың февраль аҙағында Собиборға йәһүдтәрҙең һуңғы партияһын оҙатҡанда, бер нисә кеше эшелондан ҡасырға маташҡан. Влодаванан депортацияланған йәһүдтәр, 1943 йылдың 30 апрелендә Собиборға килтерелгәс, үҙ теләктәре менән вагондан сығырға баш тартҡандар.
1943 йылдың 11 октябрендә тағы ла бер ҡаршылыҡ күрһәтеү осрағы булған, кешеләр, газ камераларына инеүҙән баш тартып, йүгереп ҡаса башлаған. Уларҙың  ҡайһы берҙәре ҡойма янында атылған, ҡалғандарын тотоп алып язалап үлтергәндәр.
1943 йылдың 5 июлендә Гиммлер Собиборҙы концентрацион лагерға, әйләндереү тураһында бойороҡ сығарған, бында тотҡондар трофей совет ҡоралын яңынан ҡороу переоснащение менән шөғөлләнгән. Шуның менән бәйле, лагерҙың төньяҡ өлөшөндә (4-се зона) яңы төҙөлөш башлаған. 40 тотҡондан торған «урман командаһы» тип аталған бригада (яртылаш — поляк, яртылаш — голландия йәһүдтәре), Собиборҙан бер нисә саҡрым алыҫлыҡтағы урманда төҙөлөш өсөн талап ителгән  ағасты әҙерләргә тотонған. Ҡарауылға ете украин һәм ике эсэсовсы ебәрелгән.
Ун ҡасаҡ тотолған, бер нисәһе атылған, әммә һигеҙ кешегә йәшенеү насип булған. Ҡулға төшкән ун тотҡондо лагерға алып килгәндәр һәм башҡа тотҡондарҙың күҙ алдында атып үлтерелгәндәр.
Ихтилал
Лагерҙа эшләй, тотҡондарҙың концлагерҙан ҡасыуын планлаштырған йәшерен ойошма эшләгән.
Йылдың июль һәм август 1943 йылдың июлендә һәм авгусында алдараҡ Жолква юденрат ы башлығы булған польша раввины Леон Фельдхендлер етәкселегендә йәшерен төркөм ойошторолған. Был төркөмдөң планы Собиборҙа ихтилал тоҡандырыу һәм күмәк кешенең ҡасыуын ойоштороуҙан ғибәрәт булған. 1943 йылдың сентябе аҙағында лагерға йәһүд хәрби әсирҙәрен килтергәндәр. Яңы килеүселәр составында лейтенант Александр Печерский була, ул йәшерен подполье төркөмгә инә һәм уны етәкләй, ә Леон Фельдхендлер уның урынбаҫары була. 1943 йылдың 14 октябрендә Печерский һәм Фельдхендлер етәкселегенд үлем лагерында тотҡондар ихтилалға күтәрелгән. булырға тейеш Печерскийҙың планына ярашлы, тотҡондар йәшерен рәүештә, берәмләп лагерҙың эсэс персоналын юҡ итергә, ә һуңынан, лагерь келәтендә урынлашҡан ҡоралды ҡулға төшөрөп, һаҡсыларҙы ҡырып бөтөрөргә тейеш булған. План өлөшләтә генә тормошҡа ашырылған — баш күтәреүселәр лагерь персоналынан 11 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 12) эсэсовсыны һәм бер нисә украин һаҡсыны үлтергән, ләкин ҡорал келәтен яулап алыу мөмкин булмаған. Һаҡсылар тотҡондарға тоҫҡап ут асҡандар һәм тотҡондар лагерҙан мина яланы аша үҙҙәренә юл асырға мәжбүр булған. Улар, һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлап, урманға ҡасып киткән.
Эш лагерының 550 тотҡононоң 130-ы ихтилалда ҡатнашмаған (лагерҙа тороп ҡалған), ҡасҡындарҙан яҡынса 80 кеше һәләк була. Ҡалғандары ҡасып өлгөрә. Лагерҙа тороп ҡалғандарҙы немецтар икенсе көндә үк юҡ иткән.
Ҡасып киткәндәренән һуң ике аҙна дауамында немецтар, германия хәрби полицияһы һәм лагерь һаҡсылары ҡатнашлығында, ҡасҡындарға ысын һунар ойоштора. Эҙләү барышында 170 ҡасҡындың эҙенә төшәләр, һәм улар шунда уҡ атып үлтерелә. 1943 йылдың ноябрь башында немецтар әүҙем эҙләүҙе туҡтата. 1943 йылдың ноябренән алып Польшаны азат иткәнгә тиклем Собиборҙың элекке тотҡондарының 90-ға яҡынын (немецтар тота алмағандары) урындағы халыҡ немецтарға тотоп биргән йә коллаборационистар үлтергән. Һуғыш аҙағына тиклем фәҡәт 53 ихтилалсы ғына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 47 ҡатнашыусы ) тере ҡалған.
Икенсе донъя һуғышы барышында Собибор ихтилалы һирәк осраған лагерь баш күтәреүҙәренең берҙән-бер уңышлыһы булып тора. Тотҡондар ҡасып китеү менән, шундуҡ, лагерь ябыла һәм ер йөҙөнән юҡ ителә. Немецтар уның урынында, ерҙе һөрөп, кәбеҫтә һәм картуф сәскән.
Икенсе донъя һуғышынан һуң
Лагерь урынында польша хөкүмәте мемориал асҡан. Ихтилалдың 50 йыллығы менән бәйле, Польша президенты Лех Валенса тантанала ҡатнашыусыларға түбәндәге яҙма мөрәжәғәт ебәргән :
''Польша ерендә ғәзап һәм түбәнлек, батырлыҡ һәм йыртҡыслыҡ жестокость символдары булған урындар бар. Был — үлем лагерҙары. Гитлер инженерҙары төҙөгән, нацист «профессионалдары» идара иткән лагерҙар берҙән-бер маҡсатҡа — йәһүд халҡын тулыһынса юҡ итеүгә хеҙмәт иткән. Шундай лагерҙарҙың береһе Собибор булған. Кеше ҡулдары тыуҙырған тамуҡ… Тотҡондарҙың ғәмәлдә уңышҡа шансы булмаған, әммә улар өмөтөн өҙмәгән.''
''Ҡыйыу баш күтәреү ғүмерҙәрҙе һаҡлау өсөн түгел, ә лайыҡлы үлем өсөн көрәш булған. Күпселеге польша гражданы булған 250 мең ҡорбандың намыҫын һаҡлап, йәһүдтәр рух еңеүенә өлгәшкән. Улар үҙенең дәрәжәһен һәм намыҫын ҡотҡарҙылар, улар кешелек ырыуының дәрәжәһен һаҡлап алып ҡалған. Уларҙың ғәмәлдәрен оноторлоҡ түгел, бигерәк тә бөгөн, донъяның күп өлөштәре яңынан фанатизм, расизм, түҙеп тормау менән солғанған, яңынан геноцид тормошҡа ашырыла.''
''Собибор иҫкәртеү һәм киҫәтеү булып ҡала. Әммә Собибор тарихы — был тағы ла гуманизм һәм дәрәжә, кешелеклелек триумфы. Был ерҙә ғазапланған һәм һәләк ителгән Польша һәм Европаның башҡа илдәренең йәһүдтәренә хәтер бурысы менән .'' 2017 йылда Собиборҙағы музей реконструкцияға ябыла. Яңы музей төҙөлөшө бара, әммә уны асыу датаһы 2019 йылдың майына ҡарата билдәле түгел. Монумент һүтелгән һәм төҙөлөш майҙансығында тора. Лагерь урынында бында һәләк булғандарҙы хәтерләтеүсе аҡ төҫтәге таштарҙан тау өйөлгән. Бик күп булмаған һәр бер таш аҫтында (яҡынса 50 дана) фамилияһы, исеме, тыуған урыны күрһәтелгән ҙур булмаған шыршы аллеяһы бар.
2011 йылдың 12 майында мюнхен суды Собиборҙың элекке һаҡсыһы Иван Демьянюкты .биш йылға төрмәгә хөкөм итте.
Хәрби енәйәтселәрҙе хөкөм итеү процестары
1950 йылдың 8 апрелендә берлин суды Эрих Германн Бауэрҙы Erich Bauer үлем язаһына хөкөм иткән. Әммә 1971 йылда хөкөм ҡарары ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә алмаштырыла. Бауэр 1980 йылда Тегель төрмәһендә вафат булған.
1950 йылан Франкфурт суды алдына Хуберт Гомерски һәм Йохан Клир баҫа. Йохан Клир аҡлана, ә Гомерски ғүмерлеккә төрмәгә ябыуға хөкөм ителгән. Гомерскиға ҡарата хөкөм ҡарары 1972 йылда юҡҡа сығарыла, ә ул үҙе 1977 йылда азат ителә. Ул 1999 йылдың 28 декабрендә Майндағы Франкфуртта. вафат булған.
1965 йылдың 6 сентябренән 1966 йылдың 20 декабренә саҡлы Хагенда суд процесы булып үтте. 1-се лагерь начальнигы булған Карл Френцель ғүмерлеккә төрмәгә ябыуға хөкөм ителә. Бер ғәйепләнеүсе 8 йыл алған, икеһе дүрт йылға, тағы икеһе өс йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән, хөкөм 5 ғәйепләнеүсе аҡланған. Обершарфюрер Курт Болендер Kurt Bolender 1966 йылдың 10 октябрендә үҙенә ҡул һала самоубийство. 1982 йылда Френцель азат ителә, әммә төрмәгә 1985 йылда йәнә ғүмерлеккә төрмәгә ябылыуға хөкөм ителә. 1992 йылдың 1 ноябренә оло йәштә булыуы һәм һаулығы насар булыуы сәбәпле, ул ғүмерлек төрмәнән азат ителә. Ғүмеренең һуңғы йылдарын ул үткәрелгән алыҫ түгел Ганноверҙан, йыраҡ түгел, Гарбсенда үткәргән һәм 1996 йылдың 2 сентябрендә 85 йәшендә вафат булған.
1967 йылда, Симон Визенталь тырышлығы арҡаһында, Бразилиянан Франц Штангль экстрадировать ителгән. 1970 йылда ул 400 000 кешене үлтерүгә аҫтыртын булышлыҡ итеүҙә пособничество ғәйепләнеп, ғүмерлеккә иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителде. Ул 1971 йылда Дюссельдорф төрмәһендә вафат була.
Торатау (гәзит)
«Торатау» — Ишембай ҡалаһы һәм районының ижтимағи-сәйәси гәзите. 2001 йылдың июленән үҙаллы баҫма булып сыға башлай, һәм 1991 йылда алған «Торатау» атамаһы үҙгәртелмәй.
Шишмә башы
Нефть ятҡылығы асылғанға тиклем Стәрлетамаҡ районына ҡараған Ишембай ауылында Юрматы ырыуы вәкилдәре көн итә. Борондан был төбәк үҙенең белемле шәхестәре менән таныла. Башҡортостандың билдәле шағиры, сатирик һүҙ оҫтаһы Сулпан Иманғолов, Башҡорт хөкүмәте 1918 йылда Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында мәктәп аса, Ерҙе күмәкләп эшкәртеүселәр ширкәте ойоштора, тип хәтерләй торғайны. Баҫма һүҙгә лә ҙур иғтибар бүленә: Маҡарҙа «Штурмға» тип аталған гәзиттең бер нисә һаны сығарыла. Уның мөхәррире — Йәғәфәр Ғәлиев.
1932 йылда Ишембай ерендә нефть ятҡылығы асылғас, «Башҡортостан вышкаһы» тип аталған гәзит сыға башлай, уның тәүге мөхәррире — танылған яҙыусы, журналист Али Карнай (Ғәли Зөлҡәрнәев).
1931 йылдың 21 сентябрендә Петровскиҙа «Алға» гәзите сыға башлай. Был баҫма ВКП(б)-ның Петровск, аҙаҡ Маҡар район комитеты һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының район Советы башҡарма комитеты органы була. Редакция хеҙмәткәрҙәре халыҡ менән тығыҙ элемтә урынлаштыра. Ул йылдарҙа гәзит уҡыусылар ауыл хәбәрселәре Сәйет Маҡарскийҙың (Кинйәбулаттан), Йосоп Ишмырҙиндың (Урман-Бишҡаҙаҡтан), шулай уҡ М. Яппаров, Х. Мостафин, С. Миһранов һәм башҡа ауыл хәбәрселәренең мәҡәләләрен көтөп алыр була.
«Восход» — «Торатау» гәзитенең 1994 йылдың 28 апрелендәге һанында «Алға» гәзитенең элекке мөхәррире Н. Ғ. Янбаевтың күләмле мәҡәләһен баҫыла, унда автор редакция эргәһендә әҙәби түңәрәктең әүҙем эшләүен билдәләй. Уға Йәнырыҫ урта мәктәбе уҡытыусыһы Абдрахман Маннанов етәкселек итә. Ибраһим Ғиззәтуллин, Вафа Әхмәҙиев, Сулпан Иманғолов, Ғариф Ҡотлобаев һәм Ғайса Кәримов кеүек әҙәбиәтселәр үҫеп сыға ябай ғына район гәзите редакцияһы башланғысы менән.
"Алға" мөхәррирҙәре
1931 йылдан алып 1951 йылға тиклем:
21.09.1931 — 10.03.1932 — А. Нагаев,
19.05.1935 −27.12.1935 — Н. Ҡәрипов,
01.01.1936 — 23.09.1936 — Мамлеев,
30.09.1936 — 22.07.1937 — Я. Ш. Ғәлиев,
11.04.1940 — 01.03.1948 — Г. З. Ҡотлобаев,
08.03.1948 — 09.05.1950 — Н. Ғ. Янбаев,
18.05.1950 — 29.12.1950 — Г. З. Ҡотлобаев.
Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем гәзит ғәрәп һәм латин шрифтарында йыйыла һәм баҫыла. «Алға» 1950 йыл аҙағына тиклем үҙаллы башҡорт баҫмаһы булып ҡала.
Черный Атиг
Чёрный Атиг — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атиг йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Торатау (гәзит)
"Алға" мөхәррирҙәре
1951 йылдың 1 ғинуарынан район һәм ҡала өсөн башҡорт һәм урыҫ телдәрендә берләштерелгән «Алға» — «Вперед» гәзиттәрен сығарыу юлға һалына.
КПСС Үҙәк Комитетының 1962 йылдың 10 апрелендәге ҡарары менән Башҡорт АССР-ында райондар эреләтелә, йәғни республикала барлығы 10 территориаль-производство идаралыҡтары барлыҡҡа килә. Шуға бәйле биш район (Ишембай, Ғафури Стәрлетамаҡ, Стәрлебаш райондары һәм Салауат ҡалаһы) өсөн аҙнаһына 4 тапҡыр «Знамя коммунизма», дубляж варианты «Коммунизм байрағы» гәзиттәре баҫыла башлай.
Тик 1965 йылда ғына райондар ҡайтанан тергеҙелә, һәм райондар һәм ҡала гәзиттәре редакциялары ҡайтанан эшкө тотона. Ишембай ҡалаһы һәм районы өсөн урыҫ телендәге һәм уның башҡорт телендәге дубляж варианты булған «Восход» гәзите сығарыла, 1991 йылдан башҡорт телендәге дубляж баҫмаһына, гәзит мөхәррире Фират Хажиев юллауы буйынса, «Торатау» атамаһы бирелә, һәм ул «Восход»- «Торатау» гәзите тип рәсмиләштерелә.
Тарихы
«Торатау» урыҫ гәзитенең тулыһынса дубляжы ролен башҡарһа ла, башҡорт редакцияһы хеҙмәткәрҙәре башҡорт гәзитен алдырып уҡыусылар өсөн мөһим булған ҡала һәм район яңылыҡтарын да ҡуйып ебәрергә тырыша. КПСС ҡала комитеты һәм Ишембай ҡала Советы башҡарма комитеты бындай «баш-баштаҡлыҡҡа» юл ҡуйырға теләмәй, әлбиттә. Ул ваҡытта гәзит мөхәрирре булған Марат Нуриәхмәт улы Муллаҡаевҡа, үҙ һүҙен һүҙен һүҙ итеү һәм башҡорт телендә баҫылған мәҡәләләрҙең файҙаһы күберәк булыуын иҫбатлау өсөн, был ике власть органы юлдарын байтаҡ ҡына тапарға тура килә. Шулай итеп, 1984—1986 йылдарҙа башҡорт гәзите биттәренә, урыҫ баҫмаһынан айырмалы рәүештә, башҡортса яҙылған мәҡәләләрҙе урынлаштырыу рөхсәт ителә, сөнки М. Н. Муллаҡаев был тәңгәлдәге үҙ ҡарашын яҡлауға өлгәшә. 1986 йылдан башҡорт гәзите мөхәррире урынбаҫары М. М. Йосопова, тәржемәселәр Р. Ҡауыева һәм Гөлнур Дәүләтйәровалар урыҫ телендә яҙылған мәҡәләләрҙе башҡорт теленә тәржемәләүҙән тыш, гәзит уҡыусылар менән туранан-тура бәйләнеш урынлаштырып, ҡала һәм район тормошоноң төрлө яҡтарын яҡтыртыу буйынса мәҡәләләр яҙа, ауыл хәбәрселәре лә гәзиткә мәҡәләләрен йышыраҡ ебәрә башлай.
Редакция бигерәк тә йәштәрҙе, өлкән класс уҡыусыларын гәзиткә мәҡәләләр яҙыуға ылыҡтырыу буйынса маҡсатҡа йүнәлешле эшләй. Ай һайын тик йәш хәбәрселәрҙең мәҡәлә, шиғырҙары ғына тупланған «Елкән» бите донъя күрә. Ул йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының «Башҡорт филологияһы һәм журналистика» факультетына йыл һайын Ишембай тарафтарынан кәмендә 4-5 мәктәп тамамлаусы уҡырға инер була. Әлеге ваҡытта республика матбуғат сараларында, республикабыҙҙың ҡала һәм райондары баҫмаларында эшләп йөрөгән журналист-яҡташтарыбыҙҙың тәүге мәҡәлә, шиғыр, хикәйәләре тап «Торатау»ҙа донъя күрә һәм уларҙың буласаҡ яҙмышын билдәләй. Ишембай ҡала Советы 2001 йылдың 24 майында үткән сессияһында ҡала һәм район өсөн айырым башҡорт телендә сыҡҡан «Торатау» гәзитен асыу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм бер тауыштан М. М. Йосопованы баш мөхәррир итеп раҫлап та ҡуялар (тарихта, моғайын, беренсе тапҡыр Совет сессияһы гәзиттең баш мөхәррирен раҫлағандыр). Шулай итеп, 2001 йылдың 1 июленән «Торатау» башҡорт телендә айырым баҫма булып сыға. Гәзиттең тәүге баш мөхәррире — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре Миңлехаят Мөхәмәтсәғит ҡыҙы Йосопова.
"Восход"тың дубляжы булараҡ сыҡҡан йылдарҙа уҡ әле Миңлехаят Мөхәмәтсәғит ҡыҙы баш мөхәррирҙең дубляж буйынса урынбаҫары була, шуға ла яңы баҫмаға етәксене һайлаған саҡта һорау тыумай. Уңыштың ярты өлөшө яҡшы етәксенән, ойоштора белеүҙән торғанлығы билдәле. Тырыш мөхәррир, үҙ командаһына тел оҫталарын йыйып, районда берҙән-бер башҡорт телендә сыҡҡан яңы баҫманың тарихын дауам итә. Штатҡа 15 кеше алына. Улар араһында Башҡортостан Республикаһы матбуғатының атҡаҙанған эшмәкәрҙәре Миңлехаят Йосопова, Гөлнур Дәүләтйәрова, Гүзәл Заһиҙуллина, билдәле драматург Мөҙәрис Багаев була. Бөгөн ул йылдарҙы журналистар йылмайыу менән иҫкә алһа ла, ҡыйынлыҡтар, кәртәләр күп булды, тип белдерә. Бер-бер артлы редакцияның штаты үҙгәреп тора. Төрлө йылдарҙа баҫманы үҙ мәҡәләләре менән Буранғол Ғалин, Камил Аҙнаев, Гүзәл Янбаева, Роза Хисамова, Рузиль Килембәтовтар тулыландыра. Тәүге йылдарҙа гәзит биттәрендә район тормошо сағыу яҡтыртыла, гәзит уҡыусыларҙың хаттарына ҙур иғтибар бүленә.
Верды-Эрк
Верды-Эрк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы/ Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Безымянная (Барда ҡушылдығы)
Безымянная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Верды-Эрк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Безымянная (Барда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мордасова Мария Николаевна
Мордасова Мария Николаевна (1915 йыл—1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы, рус халыҡ йырҙарын һәм таҡмаҡтарын башҡарыусы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981 йыл). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987 йыл).
Биографияһы
Мария Николаевна Мордасова Түбәнге Мазовка ауылында 1915 йылдың 1 (14) февралендә   (хәҙер — Тамбов өлкәһе Тамбов районының Черняное ауылы) күп  балалы крәҫтиән Яркиндар ғаиләһендә тыуған.
Мәктәп хорында, аҙаҡ ауыл клубында йырлай. Мәктәптә уҡыған сағында уҡ, һауынсы булып эшләп китә, ә мәктәпте тамамлағандан һуң «звеньевая» була. 1938 йылдарҙа Тамбовта художестволы үҙешмәкәр смотрҙарында ҡатнаша. Воронежға күсеп килгәс, тегеү фабрикаһында эшләй.
1943 —1972 йылдарҙа — Воронеж рус халыҡ хоры, һуңынан — Воронеж өлкә филармонияһы солисы. Үҙенсәлекле башҡарыусы,  бик күп йырҙар, таҡмаҡтар йыйыусы һәм авторы (300-ҙән ашыу). Хорҙың таҡмаҡ төркөмө менән етәкселек итә.
СССР һәм сит илдәр буйлап гастролдәрҙә йөрөй
1997 йылдың 25 сентябрендә вафат була. Воронеждың Коминтерновский зыяратында ерләнгән.
Прохоров Пётр Николаевич
Прохоров Петр Николаевич (12 ғинуар 1852 йыл — 25 август 1920 йыл) — земство докторы, ғалим, мәғрифәтсе, һарай кәңәшсеһе, дезинфекциялаусы пар камераһы уйлап табыусы (Прохоров камераһы), лепролог. Уның хөрмәтенә Кингисепп (Ямбург) район-ара дауаханаһы атала. «Медицинаның биологик нигеҙҙәре» капиталь хеҙмәт авторы. «С. Петербург губернаһында махау ауырыуына ҡаршы көрәш йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе.
Биографияһы
Прохоров Петр Николаевич 1852 йылдың 12 ғинуарында Кострома губернаһының Насонка усадьбаһында, Нерехта ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә тыуа. Кострома гимназияһын тамамлай. 1870—1875 йылдарҙа Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлай.
1875—1881 йылдарҙа Сахалинда (Корсаков хәрби посы) 4-се Көнсығыш -Себер линия батальонында хәрби врач булып хеҙмәт итә. 1876 йылда ҡыҙҙары Наталья тыуа (1876—1942).
1881 йылдың икенсе яртыһында Хәрби-Медицина Академияһы клиникаларының береһендә эшләй, ғилми эшмәкәрлек алып бара. 1883 йылдың мартында медицина докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1883 йылдың майында ) Ямбургка килә һәм земство табибы вазифаһын биләй.
«Мәғариф» йәмғиәте рәйесе вазифаһында 1907 йылдың 1 октябрендә Коммерция училищеһы — Ямбургта беренсе урта уҡыу йорто асыу инициаторы була. Н. Прохоров исемендә ике стипендия булдырыла.
Петр Николаевич Һарай кәңәшсеһе, «С. Петербург губернаһында махау ауырыуына ҡаршы көрәш йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе була.
1914 йылдың авгусында үҙ теләге менән фронтҡа китә, санитар поезы начальнигы була. 1917 йылдың башында Ямбургка ауыр сирле булып ҡайта. 1920 йылдың август һуңында вафат була. 1920 йылдың 27 авгусында ҡала зыяратында ерләнә.
Виссервис
Виссервис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Прохоров Пётр Николаевич
Хәтер
Ямбург ҡалаһы башҡарма комитеты ҡарары менән 1920 йылдың 27 авгусында ул эшләгән дауаханаға Петр Николаевич Прохоров исеме бирелә. Дауахана 1944 йылдың ғинуарына тиклем эшләй, немец ғәскәрҙәре сигенгән ваҡытта уны яндырып китә. 1980 йылдың ғинуарында яңы корпус төҙөлгәс, Кингисепп хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советы башҡарма комитеты ҡарары менән уға ҡайтанан Петр Николаевич исеме бирелә һәм ул Ленинград өлкәһенең ГБУЗ «П. Н. Прохоров исемендәге Кингисеппск район-ара дауаханаһы» дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы тип атала.
Петр Николаевич хөрмәтенә, Ямбург өйәҙенең һаулыҡ һаҡлау системаһына нигеҙ һалыусы булараҡ, иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
Виссервис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Прохоров Пётр Николаевич
Хәтер
2012 йылдың 12 ғинуарында, Петр Николаевич Прохоровтың тыуыуына 160 йыл тулыуҙы ҡаланың медицина персоналы уның ҡәберенә килеп иҫкә ала со дня рождения уның ҡәберенә зыярат иҫке ҡалды, ямбург ҡалаһы медицина персоналы еренең патриоты хәтер кисәһе.
Виссервис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прохоров Пётр Николаевич
Хәтер
2017 йылдың 25 феврале — 30 мартында Кингисепп тарихи — тыуған яҡты өйрәнеү музейындаПетр Николаевич Прохоровтың тыуыуына 165 йыл тулыуына арналған «Светя другим, сгораю сам» күргәҙмәһе үтә.
Фәнгә өлөшө
Петр Николаевич дезинфекциялаусы пар камераһын уйлап таба (Прохоров камераһы).
Русе аэропорты
Русе аэропорты (IATA: ROU, ICAO: LBRS) (болг. Летище Русе) ― элекке хәрби һәм пассажирҙар аэропорты Болгарияның Русе ҡалаһынан көньяҡҡа ҡарай  20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 2016 йылдың аҙағында ябылған, әммә бәләкәй пассажир һәм йөк самолеттары менән эшләүгә лицензияһы бар.
Тарихы
Аэропортҡа Болгарияның һауа көстәре өсөн уҡыу полигоны булараҡ 1967 йылда нигеҙ һалына. «Штрыклево» 11-се авиабазаһы исемен йөрөткән һәм Aero L-29 Delfin самолеттары  менән йыһазландырылған. «Балкан» дәүләт авиакомпанияһы тарафынан София аэропортына эске рейстар өсөн ҡулланылған. Болгарияла коммунистар режимы ҡолатылғандан һуң эске рейстар отошһоҙ булып таныла, дәүләт финанслауы туҡтатыла. 1998 йылға тиклем аэропорт  күнекмәләр базаһы сифатында хеҙмәт иткәндән һуң, уны тарҡаталар.
Үҫеше
2014 йылдың октябрь урталарында Тарнспорт министрлығы Русе аэропортын  муниципалитет милегенә  биреү тураһында ҡарар ҡабул итә. Муниципаль совет килешеү төҙөү идеяһын хуплай һәм 2014 йылдың ноябрендә килешеү төҙөлә.
Болгар хөкүмәте Штрыклево ауылындағы күсемһеҙ милек хоҡуғын, шулай уҡ Русе аэропортындағы үҙенең өлөшөн 2014 йыл дың 17 декабрендә  муниципалитетҡа  тапшыра. 2015 йылдың 4 февралендә юридик процедуралар тамамлана. Әлеге ваҡытта Русе аэропорты рәсми рәүештә муниципалитет милке булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡалтыман ауыл Советы (Иглин районы)
Ҡалтыман ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Флоренция
Флоренция (Firenze, Florentia) — итальян ҡалаһы, Арно йылғаһы буйында ята, элек — Флоренция республикаһының үҙәге, герцогтар Медичи һәм Итальян короллегенең баш ҡалаһы. Хәҙер Тоскана төбәгенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 382 347 кеше (2017).
Диңгеҙҙән алыҫ урынлашыуына һәм даими сәйәси сыуалыштарға ҡарамаҫтан, XIII—XVII быуаттарҙа Флоренцияның Европа һәм донъя цивилизацияһы үҫешенә индергән өлөшө ғәйәт ҙур. Ҡала донъяға Леонардо да Винчи, Микеланджело, Донателло, Никколо Макиавелли, Данте һәм Галилей кеүек гиганттарҙы бирә. Урындағы диалект әҙәби итальян теленә нигеҙ итеп алына, Флоренция тәңкәһе тотош Европа өсөн эталонға әйләнә, Флоренция рәссамдары перспектива законын төҙөй, Флоренция диңгеҙсеһе Америго Веспуччиның исеме ике ҡитғаға ҡушыла, ә Флоренцияның аҡыл эйәләре ренессанс дәүерен башлап ебәрә, шуға ла Флоренция «Яңырыу бишеге» исемен хаҡлы рәүештә йөрөтә.
Флоренция итальян модаһында мөһим ҡала булып тора һәм донъяның мода ҡалалары рейтингында 31-се урынға лайыҡ була. Бынан тыш, Флоренция — Италияның милли, иҡтисади, туристик һәм индустриаль үҙәге. 2008 йылда ул Италияның уғата ҙур табышлы ҡалалары исемлегендә етенсе урынды биләй.
Географияһы
Хәҙер ҡала Арно йылғаһы ярҙарында ятҡан убалар тирәләй 103 кв. километрға яҡын майҙанды биләй. Флоренция өс яҡтан матур тигеҙлектәр уратып алған өлкәлә урынлашҡан. Территоррияһы буйлап Арно,, Терцоле һәм Греве йылғалары аға.
Иоанн Креститель ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнелә, 24 июндә уға арналған байрам үткәрелә.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 59--сы йылда хәҙерге Флоренция урынында Рим ветерандарының тораҡ пунктына нигеҙ һалына, уны Флоренция («сәскә атыусы») исеме менән атайҙар. Артабан ул ҡалаға әйләнә, беҙҙең эраның IV быуатында епископ резиденцияһы була. Артабан Флоренция остготтар, византийҙар, лангобардтар һәм франкылар хакимлығы аҫтына эләгә. Һөҙөмтәлә халыҡ һаны күпкә кәмей.
Ҡалала яңырыу X быуатта башлана. 1116 йылда Флоренция бойондороҡһоҙ коммунаға әйләнә. XI—XII быуатта Баптистерий һәм Сан-Миниато сиркәүе төҙөлә.
XIII быуатта Арнольфо ди-Камбио етәкселегендә Санта Мария дель Фьоре (Флоренция Дуомоһы) төҙөлә башлай, Палаццо Веккьо ҡалҡып сыға.