cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Висим ҡурсаулығы
Флора һәм фауна
Умыртҡалыларҙың фаунаһы : балыҡтарҙың — 13 төрөн, амфибия ларҙың — 4 төрөн, һөйрәлеүселәр ҙең — 4 төрөн, имеҙеүселәр ҙең — 48 төрөн, ҡоштар ҙың- 181 төрөн үҙ эсенә ала. Умыртҡаһыҙ хайуандарҙың 1322 төрө иҫәпләнә, шул иҫәптән үрмәкселәр — 267 төр, бөжәктәр — 998 төр (уларҙан ҡуңыҙҙар — 462 төр, тигеҙ ҡанатлылар — 55 төр, тәңкә ҡанатлылар — 158 төрө, яры ҡанатлылар- 125 төр, ике ҡанатлылар — 91 төр) тәшкил итә.
Браслав күлдәре
Бра́слав күлдәре (Браслаўскія азёры) — Беларусияның Браслав ҡалаһы янында урынлашҡан күлдәр төркөмө. Был төркөм дөйөм майҙаны 130 км² булған һәм һыу күләме 540 млн м³ артығырыҡ булған күлдәре берләштерә. Күлдәр, башлыса, Друйка йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Күлдәр бер береһе ваҡ йылғалар, инештәр, йылға ҡылымыҡтары менән тоташҡан.
Төркөмдәге иң ҙур күлдәр — Дривяты, Снуды, Струсто. Цно, Недрово һәм Богинское күлдәре — туристар иң яратҡан күлдәр булып. Был төбәктә «Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабы»на индерелгән һирәк осрай торған хайуандар йәшәй. Күлдәрҙә судак, ҡорман, сабаҡ, суртан, ъгербалыҡтар тереклек итә.
Күлдәр «Браслав милли паркы» биләмәһендә урынлашҡан. Милли парктың дөйөм майҙаны 70 мең гектар. Күлдәр ярында бик күп санаторий һәм ял йорттары урынлашҡан.
Хойтарка-Яха
Хойтарка-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юкон (йылға)
Ю́кон (Yukon River) — Канада һәм АҠШ (Аляска штаты) йылғаһы.
Гидрография
Оҙонлоғо — 3100 км, бассейн майҙаны — яҡынса 832 мең км². Тамағында һыу сығымы 6,5 мең м³/сек тәшкил итә. Кучин ҡәбиләһе телендә «Юкон» атамаһы «Ҙур йылға» тип аңлатыла.
Йылға Канаданың Юкон территорияһында, Марш күлендә башлана. Артабан төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә Аляска сигенә табан аға. Юкон йылғаһы Алясканы ике өлөшкә бүлә. Маунтин-Виллидж янында дельта барлыҡҡа килтерә. Беринг диңгеҙенә ҡоя. .
Төп ҡушылдыҡтары: Танана, Пелли, Поркьюпайн, Коюкук, Теслин, Биг-Салмон, Литл-Салмон, Стьюарт, Клондайк, Кандик, Крисчен, Шандалар, Хадвинзик, Ходзана, Тозитна, Милозитна, Нулато, Анвик, Атчуилингук, Андреевская, Уайт-Ривер, Фортимайл, Чарли, Берч-Крик, Бивер-Крик, Йюки, Новитна, Инноко, Реиндир.
Май айынан алып сентябргә тиклем 3200 км аралыҡта суднолар йөрөй ала.
Ускучевка (йылға)
Ускучевка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Маралиха йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карахта
Карахта — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ненокса йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мерзебург
Мерзебург (Merseburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 35419 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6217 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
Ковальджи Кирилл Владимирович
Кирилл Владимирович Ковальджи (14 март 1930, Ташлык ауылы  — 10 апрель 2017, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй шағиры, прозаик, әҙәби тәнҡитсе һәм тәржемәсе. «Кольцо А» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Ташлык ауылында болгар-әрмән ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Владимир Иванович Ковалджи (1901—1984) — нотариус ярҙамсыһы, бухгалтер, әсәһе — Урфалова Маргарита Николаевна (Урфалянц; 1899—1985) — йорт хужабикәһе. К. В. Ковалджиҙың бала сағы Кагулда һәм Аккерманда үтә.
1954 йылда А. М. Горький исемндәге әҙәби институтты тамамлай. Кишиневта журналист (1954—1959), СССР Яҙыусылар союзы идараһында консультант (1959—1970), «Совет әҙәбиәте» журналының баш мөхәррире урынбаҫары (сит телдәрҙә) (1970—1972), «Литературное обозрение» журналы бүлеге мөдире (1972—1977), «Юность» журналының тәнҡит бүлеге мөдире (1977—1990), «Московский рабочий» нәшриәтенең баш мөхәррире (1992—2000) булып эшләй, 2001 йылдан 2013 йылға тиклем — интернет-журнал «Пролог» программаһы етәксеһе (Фонд СЭИП), 2013 йылдың мартынан — Мәскәү яҙыусылар союзының «Кольцо А» журналының баш мөхәррире.
1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, 1992 йылдан Мәскәү яҙыусылар союзы секретары. Рус ПЕН үҙәге ағзаһы. «Муза» альманахының, «Юность» журналының редколлегия ағзаһы. Мәскәү яҙыусылар союзының «Венец» әҙәби премияһы (2000), «Поэтоград» аҙналығы премияһы (2010), «Дети Ра» журналы премияһы (2014) лауреаты, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006).
Кирилл Ковальджиҙың әҙәби студияһы
Ковальджи студияһына Игорь Иртеньев, Вилли Брайнин-Пассек (1980-се йылдарҙа), Виталий Кальпиди, һуңыраҡ Александр Переверзин, Елена Дорогавцева, Наталья Полякова, Елена Лапшина, Евгений Никитин һәм башҡалар килә. Студияның традициялары 2007—2009 йылдарҙа «Стелла» художество фонды ҡарамағындағы Мәскәү шиғри клубында тергеҙелә, уның рәйесе Кирилл Ковальджи була. Ваганьково зыяратында ерләнгән.
Ижады
Шағир булараҡ 1947 йылдан баҫыла. Шиғырҙары «Новый мир», «Дружба народов», «Континент», «Октябрь», «Юность», «Огонёк», «Арион», «Нева» һәм башҡа журналдарҙа баҫылған. Бер нисә шиғыр («Испытание», 1955, «Голоса», 1972, «После полудня», 1981, «Книга лирики», 1993, «Невидимый порог», 1999, «Тебе. До востребования», 2003, «Зёрна», 2005, «Избранная лирика», 2007) һәм проза (роман «Лиманские истории», 1970, «Свеча на сквозняке», 1996, «Обратный отсчёт», 2004) һәм проза ("«Лиманские истории» романы, 1970, «Свеча на сквозняке», 1996, «Обратный отсчёт», 2004) китаптары авторы. Яҙыусының 80 йыллығына «Әҙәби досье. Кирилл Ковальджи» (2010) баҫылып сыға. Яңы шиғырҙар йыйынтығы «Дополнительный взнос» (2012). «Моя мозаика или По следам кентавра» (2013), «Сонеты» (2014), «Поздние строки» (2017)
Кирилл Ковальджиҙың шиғырҙары һәм прозаһы бер нисә Европа телдәренә, айырым баҫмалары румын, поляк, болғар, молдаван телдәренә тәржемә ителгән. К. Ковалджи шиғырҙарына бер нисә йыр яҙылған, шул иҫәптән: «Новогодний вальс» һәм «О Ленинграде» (музыка авторы — композитор Михаил Чистов) һәм шағирҙың улы Владимир Ковальджи 2018 йылда яҙҙырған «Невидимый порог» альбомы.
Артузен
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Щербаковка (Боевка ҡушылдығы)
Щербаковка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Боевка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казымча
Казымча — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 788 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аршын
Аршын — төрөк теленән алынған. Яҡынса 71,12 см-ға тиң. Аршын Төркиәлә, Афғанстанда, Иранда, ә үлсәүҙең метрик системаһы индерелгәнгә тиклем Рәсәйҙә, Болгарияла, Югославияла оҙонлоҡ үлсәү берәмеге итеп ҡулланылған.
Башҡорт телендә "аршын" тип "Ы" хәрефе менән яҙыла.
Йәркәй ауыл Советы (Илеш районы)
Йәркәй ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Аҡкүҙ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Каркурья
Каркурья (Каркулья) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузнечиха ҡушылдығының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы
«Рәсәй Рәссамдар союзы» Бөтә Рәсәй ижади ижтимағи ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы төбәк бүлексәһе — профессиональ  рәссам һәм сәнғәт белгестәренең, ижади хеҙмәткәрҙәренең ирекле берләшмәһе —  ғәмәлдәге Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы, «Йәмәғәт берекмәләре тураһында», «Коммерция булмаған ойошмалар тураһында» Федераль Закондар, ижади союздар тураһында һәм башҡа ҡануниәт нигеҙендә бөтә Башҡортостан территорияһында эшмәкәрлек алып барған ижтимағи ойошма. Адресы: Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 148, Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы.
Ойошма эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө йүнәлештәре:
- профессиональ һынлы сәнғәт ижади хеҙмәткәрҙәрен уларҙың ижади эшмәкәрлегенә кәрәкле шарттар булдырыу маҡсатында берләштереү;
- мәҙәни, ижади эшмәкәрлектәрен һәм күргәҙмәләрен ойоштороу һәм бойомға ашырыу;
- дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары менән бер рәттән художестволы һәм эстетик тәрбиә биреүҙә, халыҡты  гуманизм һәм патриотиз традицияларында тәрбиәләүҙә ҡатнашыу;
-Рәсәй күп милләтле һәм донъя художество мәҙәниәтенең иң яҡшы традицияларын һаҡлауға һәм үҫтереүгә булышлыҡ, һынлы сәнғәттә профессионализм критерийҙары тәьмин итеү;
-үҙ ойошма ағзаларын пенсия һәм социаль тәьминәттең хоҡуҡи гарантияларын булдырыуға булышлыҡ итеү.
Тарихы
Башҡорт профессиональ рәсем сәнғәтенә беренсе булып нигеҙ һалыусылар:  Дәүләткилдеев Ҡ. С., А. Э. Тюлькин, П. М. Лебедев, Ю. Ю. Блюменталь, А. П. Лежнев, И. И. Урядов, В. С. Сыромятников, М. Н. Елгаштина, Б. Д. Ежов, К. И. Герасимов, А. В. Храмов, В. П. Андреев һәм башҡалар.
1960-1970 йылдарҙа рәсем сәнғәтендә «башҡорт мәктәбе» тигән төшөнсә Ә.Ф. Лотфуллин, Б.Ф Домашников, Р.М. Нурмөхәмәтов, А.Д. Бурзянцев, А.В. Пантелеев, С.А. Литвинов, П.П. Салмасов,Ф.А. Кащеев, М.А. Назаров, В.А. Позднов, Ә.Х. Ситдиҡова, В.П. Пустарнаков, Н.А. Русских, А.А. Кузнецов, М.Н. Арыҫланов, Ғ.Ш. Имашева, В.И. Плекунов,Т.П. Нечаева, Б.Д. Фузеев, З.Р. Басиров, А.П. Шутов, Э.М. Сәйетов, А.Г. Королевский һәм башҡалар исеме менән бәйле. Был рәссамдар ижадында башҡорт һәм урыҫ  халыҡ сәнғәте традициялары гармоник үҫеш ала,  уларҙың ижад емештәре үҙенсәлекле, рухи бөтөнлөк, донъяға һөйөү, пластик һәм декоратив тасуирилыҡ менән һуғарылған.
Бөгөнгө хәле
Бөгөнгө быуын был традицияларҙы үҫтерә бара, сәнғәтте заманса формалар һәм проблематика менән байыҡтыра. Хәҙерге ваҡытта Союздың ижади составында Өфө, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Нефтекама, Мәләүез ҡалаларынан, урындағы ижади берекмәләрҙән 224 рәссам һәм сәнғәт белгестәре эшләй. . Бынан тыш, Союз эргәһендә Йәш рәссамдар һәм сәнғәт белгестәре берекмәһе эшләп килә.
Рәссам һәм сәнғәт белгестәре киң күләмле халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, төбәк күргәҙмәләрендә республика вәкилдәре булараҡ ҡатнаша.
Күп рәссамдар дәүләт наградалары менән бүләкләнгән, шулай уҡ сит ил һәм халыҡ-ара фестивалдәрҙә, конкурстарҙа абруйлы урындар яулай.
Күргәҙмә майҙандары
Рәссамдар союзы Өфөлә ике күргәҙмә залында экспозиция-күргәҙмә эшмәкәрлеге алып бара: Рәссамдар союзының милкендә өс ҡатлы бинаҫтәрәк ҡушыла бар: Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 148. Был магазиныбыҙ бинаһында «Илһам» художество салоны эшләйб, ул дәүләт наградалары менәнбүләкләнеп килә, сит ил һәм халыҡ-ара фестивалдәрҙә,конкурстарҙа абруйлы наградалар яулай.
Нара (ҡала)
__БЕЗ_ОГЛАВЛЕНИЯ__
— Японияның үҙәк ҡалаһы, Нара административ профектураһының үҙәге, үҙ тарихы менән билдәле. Электән ҡалала куп һанлы ғибәҙәтханалар, ҡоролмалар һәм кумирнялар ҡалған.
Ҡала майҙанды - 276,84 км², халыҡ һаны — 362 611 кеше (2014 йылдың 1 августы), халыҡ тығыҙлығы — 1309,82 кеше/км². Ул 22 км төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған, һәм 34 км көнсығыштан көнбайышҡа һүҙылған.
Тарих
710 йылдан 784 йылға тиклем Японияның баш ҡалаһы булып тора. Ул ваҡытта ҡала Хэйдзе-ке тип аталған. Шул ваҡыттағы Кытайҙың Чанъань исемле баш ҡалаһының өлгөһө буйынса төҙөлә. «Нихон См» тарихи йылъяҙмаларында ҡаланың нигеҙләнеуе тураһында мәғлүмәт   һаҡлана. Легенда буйынса, был нарҙар еренә Дзимме императоры беренсе булып аяҡ баҫҡан һәм шунда япон дәүләтселегенә нигеҙ һалған.
Нагаока-кеға (784) һәм (794) баш ҡаланы күсергәндән һуң, Нара ҡалаһының үҫешеүе яйлай. Ул будда мәҙәниәтенең үҙәге була. Урта быуаттар дауамында, Нара ҡалаһы баш бирмәгән самурайҙар һәм аристократтар урыны булған. XIX быуатта ул ҙур булмаған провинциаль ҡала булып ҡала. Икенсе XX быуат тың яртыһында [[XX быуат|, бигерәк тә туризм иҫәбенә ҡала әүҙем үҫешә башлай.
Иҫтәлекле урындар
Нарала бөтә донъянан һәм Япониянан килгән туристтарҙы күп һанлы боронғо ғибәҙәтханалар ҡаршы ала. Йәшендәр һәм ҡылыстар аллаһы Такэмикадзуки боланға ултырып, баш ҡаланы һаҡларға килгән тип һанала. Касуга-тайся ғибәҙәтханаһына саҡырылған дүртенсе алла була. Наралағы изге боландар, шул боландың тоҡомдары тип ҡарала. Хәҙерге ваҡытта ғибәҙәтханалар һәм парктар тирәләрендә боландар йөрөйҙәр, уларҙы туристар һыйлай,  улар өсөн аҙыҡ  бөтә ерҙә лә һатыла.
Киото менән бер рәттән, (Японияның 794 йылдан 1868 йылға тиклем баш ҡалаһы) Нара ҡалаһы башланғыс һәм сығырылыш синыфы уҡыусыларының сәйәхәте өсән яратҡан урындары булып тора. Нараның тарихи ҡомартҡылары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Миль
Миль (mille passuum — Рим һалдаттарының тулы кейемдә икеләтә аҙым менән мең аҙымы, Миля) — Боронғо Римдә ҡабул ителгән юл үлсәү берәмеге.
Төрлө илдәрҙә милдең дәүмәле төрлөсә: Египетта 1 миль 0,58 км-ға, Римда — 1,598 км-ға, боронғо чехтарҙа — 11,2 км-ға, Рәсәйҙә —яҡынса 1,7 км-ға тигеҙ.
Хой-Яха (Надым ҡушылдығы)
Хой-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Альштедт (Саксония-Анхальт)
Альштедт (Саксония-Анхальт) (Allstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8452 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6542 һәм автомобиль коды — MSH.
Сиссако Абдеррахман
Абдеррахман Сиссако (ингл. Abderrahmane Sissako, 13 октябрь 1961 йыл, Киффа) – Мавритания кинорежиссёры.
Биографияһы
Абдеррахман Сиссако тыуғандан  һуң ғаилә оҙаҡламай  Малиға күсә, Абдеррахман шунда үҫкән һәм  белем ала. 1983– 1989 йылдарҙа С.А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтында уҡый. 1990 йылдар башында Францияла йәшәй. СССР-ҙа, Мавритания, Мали, Туниста фильмдар төшөрә
Фильмографияһы
Миланда Африка, Азия һәм Латин Америкаһының 8-се Кино фестивалендә
Танылыуы
20-нән ашыу премиялар лауреаты. Берлин  (2003), Анжер (2007) һәм Каннда (2000, 2003, 2007) фестивалдәр жюри ағзаһы. Францияның иң ҙур La Fémis (2008) киномәктәбендә имтихандар  комиссияһын етәкләй.
Тёрн
Тёрн (Тёрн, терно́вник, Сли́ва колю́чая, Prúnus spinósa), йә Күгән — ғаиләһенән 3-4 м бейеклегендәге ҡыуаҡ. март-май айҙарында аҡһыл йәшел сәскә ата, июль-августа емеше өлгөрә.
Таралыуы
Ҡырығай шарттарҙа Ҡаҙаҡстанда, Кавказда үҫә. Башҡортостанда — баҡса үҫемлеге.
Себер дәүләт медицина университеты
Себер дәүләт медицина университеты — Рәсәй Федерацияһында медицина профиленең юғары уҡыу йорто.
Биохимия, биофизика, дауалау эше, педиатрия, стоматология, фармация һәм шәфҡәт туташы эше өлкәһендәге белгестәр әҙерләй.
1930 йылда Томск медицина институты (ТМИ) булараҡ нигеҙ һалына, 1938 йылдың 16 ноябренән 15 ғинуарына тиклем В.М. Молотов исемен йөрөтә
2017 йылдың апрелендә төбәктең терәк университеты булып китә
Тарихы
Рәсәйҙең Азия өлөшөндә медицина юғары белем биреү системаһын үҫтереүгә 1888 йылда Император Александр II нигеҙ һала, ул Император Томск университетын аса. 1918 йылдан алып 1930 йылға тиклем осорҙа 2545 табип әҙерләнгән.
1930 йылдың 5 ноябрендә РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы 132 -се ҡарары менән университеттан  дауалау һәм   санитар-гигиена факультетынан үҙаллы Томск медицина институты бүленә
1967 йылда Томск дәүләт медицина институты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1992 йылдың 28 февралендә РФ Хөкүмәтенең  388-се ҡарары менән  Томск дәүләт медицина институты  Себер дәүләт медицина университеты итеп үҙгәртелә.
Әлеге ваҡытта университетта 12 ғилми мәктәп эшләй, улар иммуногенетика һәм аллергик ауырыуҙары, ҡан системаһы молекуляр патофизиологияһы һәм башҡа тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.
Рейтингтары
«Рәсәйҙең 100 иң яҡшы юғары уҡыу йорто» рейтингында («Формула карьеры» журналы, 3-сө, 2003) илдең бөтә медицина вуздары араһында беренсе урынды ала.
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы юғары уҡыу йортон Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерҙе, унда уға «D» рейтинг класы бирелә.
Факультеттары
Себер дәүләт медицина университеты составында 8 факультет, 78 кафедра, 3 ғилми-тикшеренеү институты, 7 дисциплина-ара ғилми-белем биреү үҙәге, 26 уҡыу-ғилми лаборатория, И.И. Мечников һәм Р. Кох исемендәге йоғошло ауырыуҙар проблемаһы буйынса Себер компетенциялары үҙәге, 830 койкалыҡ күп профилле клиника, төбәктәге иң ҙур ғилми-медицина китапханаһы, уникаль коллекциялар менән өс анатомия музейы бар.
2013 йылдың 1 мартынан клиник психология, психотерапия һәм социаль эш факультеты, һаулыҡ һаҡлауҙа иҡтисад һәм идара итеү факультеты, шулай уҡ юғары шәфҡәт туташы белем биреү факультеты берләштерелеп медицина ҡылығы һәм менеджмент факультеты итеп үҙгәртелә.
Атлан-озень
Атлан-озень — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шура-озеньйылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,700 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чечора (Сож ҡушылдығы)
Чечора (Чачора) — Беларусьлағы йылға. Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Сож йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 56 километр.
Усть-Колыванка
Усть-Колыванка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локтевка йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дегәнәк
Дегәнәк, дегәнәк япрағы (Лопух большо́й, Arctium láppa — ике йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға етә. Июнь-август айҙарында ҡыҙғылт миләүшә төҫлө сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
Ҡулланыу
Быуын һыҙлаһа, әрекмән япрағы ябалар. Йәнә кибеттәрҙә тәмле еҫле һатыла ине. Дегәнәк майы (репейное масло) – сәс үҫтерә, тамырын нығыта торған шәп сара! Япраҡтарын төйөп, һутын сәс төптәренә һөртөү ҙә бик файҙалы. Шулай уҡ уның менән тире ауырыуҙарын дауалайҙар, бөжәктәр тешләгән урындарға һөртәләр.
Япондар унан бик файҙалы ризыҡтар бешереп, ит, балыҡ менән йыш ҡуллана, ашҡа һала. Ҡафтау халыҡтары иһә тамырынан сейләй турама әҙерләй. Тик тәүге йыл үҫкәнен тотонорға кәрәк.
Шешекләгәндә сәй итеп ҡайнатып эсергә кәңәш итәләр. Хатта тәмле ҡайнатма ла әҙерләргә була унан! .
Дегәнәк ҡайнатмаһы
1 кг самаһы дегәнәк тамырын йыйып, таҙартып йыуып, ваҡлап турарға, 1,4 кг шәкәр һалырға. Бер лимонды орлоғон алып, турап, тамыр араһына һалырға. Көймәҫлек итеп һыу һалып, һүрән генә утта 2 сәғәт ҡайнатырға.
Казыр-Су
Казыр-Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тутуяс йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Изге Лаврентий йылғаһы
Гидрография
Тамағында йылғаның киңлеге 130 километр тәшкил итә. Оҙонлоғо 1197 км, бассейн майҙаны — 1 344 200 км².
Йылғаға француз сәйхәтсеһе Жак Картье тарафынан исем бирелгән. Йылға ҡойған ҡултыҡ та (Изге Лаврентий ҡултығы) шул уҡ атаманы йөрөтә.
Яр буйының текә ҡаялары һәм үҙәндәре һыу менән осрашып донъялағы иң ҙур фьорд — Сагеней фьордын барлыҡҡа килтерә. Ул яҡынса 100 километрға тиклем һуҙыла. Төньяҡтан йылғаға Сагеней ҡушылдығы эстуарий барлыҡҡа килтереп үҙ һыуҙарын ҡоя. Монреаль ҡалаһынан һуң яҡынса 160 километр дауамында йылға бихисап тупһалар менән осраша.
Фауна
Йылғала белухаларҙы, финвалдарҙы һәм күк киттарҙы осратырға мөмкин. Изге Лаврентий йылғаһында йөҙләгән төр балыҡ, 20 төрҙән ашыу ер-һыу хайуандарын һәм һөйрәлеүселәр, шулай уҡ 12 төр һыу һөтимәрҙәр йәшәй. Һаҙлыҡтарҙа һәм яр буйында яҡынса 300 төр ҡош оя ҡора.
Хужалыҡта әһәмиәте
Йылға бассейнында яҡынса 20 миллион кеше, шул иҫәптән 4 млн — Монреаль ҡалаһында йәшәй.
Йылға һәм каналдар буйлап диңгеҙ суднолары ла йөрөй ала, һәм Изге Лаврентий транспорт юлы булараҡ бик ҙур әһәмиәткә эйә.
Орск (станция)
Орск —Ырымбур өлкәһенең Көньяҡ Урал тимер юлы ҡала менән бер төрлө исем йөрөткән Орск тимер юл станцияһы.
Тарихы
Орск станцияһы Яйыҡ йылғаһы аша күпер менән бергә 1929 йылда асыла. Вокзал, Ырымбурҙан Орск ҡалаһына тиклем төҙөлә башлаған тимер юл менән бергә башланһа ла, 13 йылдан һуң ғына сафҡа баҫа. 1916 йылға станция бинаһы ысынбарлыҡта төҙөлөп бөткән була тиерлек, революция һәм граждандар һуғышы арҡаһында төҙөлөш 1926 йылға тиклем туҡтап ҡала.
Вокзал бинаһы
Проект һәм төҙөлөш эштәре менән немец әсирҙәре шөғөлләнгәнлектән, вокзал бинаһы немец классицизмы һәм урыҫ стилендә башҡарылған XX быуат архитектура һәйкәле булып тора.
1930-сы йылдарҙа Орск Мәскәү, Урта Урал, Себер һәм Рәсәйҙең көньяғы менән туранан-тура тимер юл бәйләнеше ала.
1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда станция аша көнбайыштан заводтар һәм кешеләр эвкуациялана, ә көнсығыштан меңәрләгән эшелондар фронтҡа үтә.
2000-2003-се йылдарҙа, тәүге элементтары тергеҙелеп, бина яңыртыла. Интерьеры тулыһынса үҙгәртелә. 22 апреля 2005 йылдың 22 апрелендә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60 йыллығын билдәләр алдынан Орск станцияһы перронына һәйкәл-паровоз ҡуйыла.
Станциянан алыҫ араға илтеүсе юлдар
2019 йылдыңа декабренә ҡарата станция аша алыҫ араға йөрөүсе поездар:
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ырымбур (станция)
Кега (йылға)
Кега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Имәнлек (Ғафури районы)
Тарихы
Имәнлек (Имәннек) Сәйетбаба ауыл Советы биләмәһенә инә. Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышта 42 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан 61 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылға 1928 йылда Стәрлетамаҡ кантоны Уҫман ауыл кешеләре нигеҙ һала. Ауыл урынлашҡан урын Ғәйфулла Вәлиевтың «Имәнлек» очергында түбәндәгесә тасуирлана: Ауыл кешеләре тәүҙә «Үрнәк» ер эшкәртеү берекмәһе ойошмаһында, аҙаҡ «Ҡыҙыл партизан» колхозында эшләй. Игенселек, малсылыҡ, умартасылҡ, йәшелсә үҫтереү менән шөғөлләнгәндәр. Тәүге колхоз рәйестәре: Лоҡман Баймурзин, Хәмит Вәлиев. Ғәфүр Ғәйфуллиндың өйөндә башланғыс мәктәп асыла, тәүге уҡытыусы — Рәхим Ғүмәров. 1967 йылда мәктәп ябыла, балалар Йөҙимәнгә йөрөп уҡый башлай, ә мәктәп бинаһы медпункт итеп үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышына ауылдан 45 ир-ат китә, шуларҙың 19 ғына кире әйләнеп ҡайта.
1953 йылда ҡасаба булараҡ теркәлгән, 2005 йылдан хәҙерге статусын ала. Халҡы: 1939 йылда — 190 кеше; 1959 йылда—226 кеше; 1989 йылда—155 кеше; 2002 йылда—125 кеше; 2010 йылда — 98 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Спокан (Вашингтон)
Спокан (ингл. Spokane, , амер.  spō·kăn') —  АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышында, Вашингтон штатындағы  ҡала, Сиэтл ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай 436. км (271 миль) һәм Канаданың төньяҡ сигенән 180 км  (110 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан. Шул уҡ исемле йылға буйында ята һәм Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһенең административ үҙәге булып тора  (ингл.  Inland Northwest ). Был иң ҙур ҡала һәм Спокан округының үҙәге.
Дэвид Томпсон Спокан территорияһын өйрәнә һәм  1810 йылда  Төньяҡ-Көнбайыш   Spokane House компанияһының төҙөлөүе һәм киңәйеүе ваҡытында Европа ултырағына нигеҙ һала. Был сауҙа порты Вашингтонда беренсе ауыл һәм 16 йыл дауамында  Ҡаялы һәм Каскад тауҙары территорияһында йәнлек тиреһе менән һатыу итеүҙең үҙәге була. 19 быуат аҙағында бында алтын һәм көмөш табыла. Спокандың тирә-яғы Төньяҡ Америкала ҡаҙылмалар сығарыу буйынса иң файҙалы төбәктәрҙең береһе була. Спокан иҡтисады оҙаҡ ваҡыт тәбиғәт ресурстарының хаҡына бәйле була; әммә һуңынан тармаҡтарҙың диверфикацияһы үтә һәм хәҙер ҡалала юғары технологиялы йүнәлештәрәүҙем үҫешә.
Спокан ҡалаһы (башта Спокан Фоллс тип аталған) 1871 йылда барлыҡҡа килә һәм 1881 йылда рәсми рәүештә ҡала статусын ала. Ҡаланың исеме индеецтар ҡәбиләһе Спокандан килеп сыҡҡан, урындағы Сэлиш индеецтары теленән тәржемә иткәндә «Ҡояш балалары» тигәнде аңлата. Ҡалаға шулай уҡ «Күксин ҡала» исеме лә нығынған, сөнки был ерҙәрҙә егерменсе быуаттар аҙағынан күпләп сирень үҫтергәндәр. 1881 йылда Төньяҡ-тымыҡ океан тимер юлын төҙөү  тамамланғандан һуң  ҡаланың эре тимер юлы үҙәге булараҡ стратегик хәле арҡаһында Спокан халҡы ныҡ арта. Спокан шулай уҡ Атайҙар Көнө байрамы менән билдәле, ул йыл һайын июнь айында үткәрелә.
2010 йылда АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы ҡала халҡы 208 916 кеше тәшкил итә, ҙурлығы буйынса был Вашингтон штатында икенсе һәм Сиэтл һәм Портлендтан ҡала Тымыҡ океан Төньяҡ-Көнбайыштың Америка өлөшөндә өсөнсө күрһәткес. Спокан АҠШ-та халҡының һаны буйынса 102-се ҡала һәм Спокан метрополитен статистик ареалдың үҙәк ҡалаһы ролен үтәй, ул Спокан округы сиктәре менән тап килә. 2010 йылда округ халҡы 471 221 кеше тәшкил итә.
Спокан округынан көнсығышҡа ҡарай Кёр-д'Ален статистик ҡала округы  урынлашҡан, ул  тулыһынса Кутеней округынан тора; ике округтың дөйөм халҡы 2010 йылда 609 715  кеше тәшкил иткән, был ҙурлығы буйынса Сиэтл, Портленд һәм Ванкуверҙан ҡала  Төньяҡ-Көнбайышта дүртенсе күрһәткес. Федераль хөкүмәт һәм Идаралыҡ Департаменты һәм Бюджет 2010 йылғы иҫәп алыу һөҙөмтәләре раҫланған осраҡта Спокан ҡала статистик округын Кутеней окургы менән рәсми берләштереүҙе планлаштыра. Яңы округ «Спокан-Кёр-д’Ален ҡала статистик округы» тип аталасаҡ. Был 2013 йылдан һуң да ҡалмай эшләнәсәк  һәм шул ваҡытҡа  халыҡтың һаны 650 000  тиклем артасаҡ.
Тарихы
Беренсе кешеләр Спокан территорияһында 8—12 мең йыл элек йәшәгән. Былар балыҡсылар һәм йыйыусылар берләшмәһе булған, уларҙы был төбәктең уңдырышлы ерҙәре йәлеп иткән. Ваҡыт үтеү менән урмандар ярлылана башлаған һәм төп америка ҡәбиләләре тамыраҙыҡтар, еләк йыйыу һәм балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Спокан ҡәбиләләре һунарсылар һәм йыйыусылар ҡәбиләләренең йәки Бөйөк Тигеҙлектәр ҡәбиләләренең тоҡомдары булған. Тәүге тикшеренеүсе-европалылар урындағы ҡәбиләләрҙән уларҙың ата-бабалары «төньяҡтан» килгәнен беләләр. Спокан шарлауыҡтары урындағы ҡәбиләләрҙең балыҡ тотоу һәм һатыу итеү үҙәге булған.
XIX быуат башында Төньяҡ-Көнбайыш компания ике һунарсыны Ҡаялы тауҙарҙан көнбайышҡа ҡарай йәнлек тиреһен табыу өсөн урындарҙы эҙләргә ебәрә. Был һунарсылар Спокан ҡәбиләләренә осраған беренсе аҡ тәнле кешеләр була. Индеецтар уларҙы Сама — изгеләр тип ҡабул иткәндәр, һәм уларҙы Колвилль йылғаһы үҙәнендә  ҡышлауға туҡтауҙы һорағандар. Һуңыраҡ ҡәбилә ҡунаҡтарҙың бер ниндәй ҙә «ҙур тылсымға» эйә булмауҙарын күргән, сөнки уларҙың ырыуҙаштары 1782 йылда тәүгә сифилис эпидимияһынан күпләп  үлеүен дауам иткән, унан ҡәбиләнең яртыһынан ашыу халҡы үлгән.
Порт-Саид
Порт-Саид (بورسعيد, Буп-Саид ) — Мысырҙың төньяҡ — көнсығышында урынлашҡан ҡала. Суэц каналының төньяҡ осонда Урта диңгеҙ порты. Порт-Саид губернаторствоһының административ үҙәге. Халыҡ һаны — 529 684 кеше (2004). Балыҡсылыҡты үҫтереү, химия, аҙыҡ — түлек һәм тәмәке сәнәғәттәре үҫешкән. Порты аша Мысыр мамыҡ һәм дөгө оҙата. Суэц каналын хеҙмәтләндереү, үткән карабтарға яғыулыҡ ҡойоу. Диңгеҙ курорты.
Спокан (Вашингтон)
Сауҙа посы
Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһен беренселәрҙән булып Колумбия округында Төньяҡ-Көнбайыш Компанияһы бүлексәһендә башлыҡ булып эшләгән ғалим-географ Дэвид Томпсон тикшергән. Хәҙерге  Канада-Американың сиктәре районында  Британ Колумбияһынан  йүнәлештә урынды киҫеп үтеп,  Томпсон Төньяҡ-көнбайыш компанияһының йәнлек тиреләрен, бигерәк тә ҡондоҙҙо табыу буйынса эшмәкәрлеген  көньяҡҡа ҡарай киңәйтергә теләй. Айдахо һәм Монтанала Каллиспелл Хауз һәм Сэлиш Хауз сауҙа постарына нигеҙ һалғандан һуң, Томпсон артабан көнбайышҡа табан киңәйергә уйлай. 1810 йылда Томпсон һунарсы Жак Рафаэль Финлэйҙы һәм Финан МакДональдты Спокан йылғаһына Вашингтондың көнсығыш өлөшөндә сауҙа посты төҙөргә ебәрә, ул пост Спокан һәм Колвилль ҡәбиләләре индеецтары менән алмашыныу өсөн ҡулланылырға тейеш була.
Кесе Спокан һәм Спокан йылғалары ҡушылған урында Финлэй һәм МакДональд яңы сауҙа посы төҙөй, ул Вашингтон штатында беренсе оҙайлы Европа ултырағы була. Был Спокан Хауз йәки тик ябай «Спокан» исеме аҫтындағы  сауҙа посы   1810 йылдан  1826 йылға тиклем эшләй. Британия Төньяҡ-көнбайыш компанияһы тарафынан идара ителеүсе Спокан Хауз һәм, һуңғараҡ, Гудзон ҡултығы компанияһы 16 йыл дауамында Ҡаялы һәм Каскад тауҙары араһында ҡиммәтле тиреләр менән сауҙа итеүҙең үҙәге  була. Көньяҡ -Көнбайыш Компанияны Гудзон ҡултығы Компанияһы биләп алғандан һуң 1821 йылда  эшмәкәрлек Спокан Хауздан Форт Колвиллгә  күсерелә; әммә компания эшмәкәрлеген артабан Спокан янында дауам итә.
Порт-Саид
1859 йылда Урта диңгеҙҙе һәм тоҙло яр буйындағы Манзал күлен айырған ҡомло моронда ҡалаға нигеҙ һалына. Тәүҙә каналдың инфраструктура өлөшө булараҡ төҙөлә. Ирекле (duty-free) порт һымаҡ тиҙ үҫешә.
Спокан (Вашингтон)
Америка ауылы
Беренсе Америка күскенселәре, сквоттер Джей Джей Даунинг һәм С.Р. Скрэнтон 1871 йылда Спокан шарлауыҡтары янында участка биләй. Спокан шарлауыҡтарының көньяҡ яры буйында бергә ҙур булмаған таҡта ярыу заводы асалар. 1873 йылда был төбәкте  үтеүсе орегонлылар Джеймс Н. Гловер һәм Джаспер Матини Спокан йылғаһының һәм уның шарлауыҡтарының әһәмиәтен юғары баһалай. Улар инвестиция потенциалын күрә һәм Даунинг менән Скрэнтондан 160 акр  (0,65 км²) участканы һәм таҡта ярыу заводын  4000 долларға һатып ала. Гловер һәм Матини Төньяҡ Тымыҡ океан тимер юлы компанияһының төньяҡ йүнәлештәге тармаҡ төҙөлөшөнә дәүләт заказы булғанын беләләр. Һуңыраҡ Гловер «Спокан атаһы» булараҡ билдәле була.
Порт-Саид
АҠШ — ла урынлашҡан, әлее ваҡытта уның символы булып торған Азатлыҡ статуяһы, алдан ул Азия Яҡтылығы (Light Of The Asia) исеме аҫтында Порт -Саидта ҡуйылырға уйланыла, әммә ул саҡтағы ил хөкүмәте ҡарары буйынса, Франциянан конструкцияны алып килеүе һәм урынына ҡуйыу бик ҡиммәтле тип һанаған.
Спокан (Вашингтон)
Америка ауылы
1880 йылдың 21 октябрендә АҠШ армияһы  подполковник Генри Клэй Мерриам етәкселеге аҫтында Спокандан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 56 миль (90 км)  алыҫлыҡта Колумбия һәм Спокан йылғалары тамағында Спокан Лагерына  нигеҙ һалына. Лагерҙың стратегик торошо Төньяҡ Тымыҡ океан тимер юлын һәм америка ауылдарының һаҡлау кәрәклеге менән билдәләнә. 1881 йылға Төньяҡ-тымыҡ океан тимер юлы төҙөлөп бөтә, был яҡтарға Европа күскенселәренең килеүе  тәьмин ителә. Спокан шарлауыҡтары ҡалаһы (Спокан булып 1891 йылда үҙгәртелгән) рәсми рәүештә 1881 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килә, яҡынса унда 1000 кеше йәшәгән. Ҡала халҡы йылдам арта, 1890 йылға 19 922  кеше  тәшкил итә, 1900 йылда тимер юлдарының булыуы арҡаһында 36 848 тиклем  кешегә арта. Был яҡын төбәктәрҙән (Миннесота, Көньяҡ һәм Төньяҡ Дакота), шулай уҡ алыҫ илдәрҙән дә — Финляндия, Германия һәм Англиянан күскенселәрҙе йәлеп итә. 1910 йылға халыҡ 104,000 кешегә етә;  Төньяҡ-тымыҡ океан тимер юлының үҫеше Спокан  ҡалаһына Эске  Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһендә коммерция үҙәге сифатында  Уалла-Уалла ҡалаһын уҙып китергә ярҙам итә.
Порт-Саид
1956 йылда, Суэц һуғышы ваҡытында, Порт-Саид бер көн дауамында инглиз — француз дингеҙ десантының һөжүменә ҡаршылыҡ күрһәтеүе арҡаһында дан ҡаҙана; быға бәйле, ҡаланы ҡайһы берҙә «Мысыр Сталинграды» тип атайҙар. 1962 йылда Порт — Саид һәм Волгоград туғандаш ҡалалар булалар.
Спокан (Вашингтон)
Америка ауылы
Спокан 1889 йылдың 4 авгусына тиклем киңәйә, әммә иртәнге сәғәт алтыла башланған янғын үҙәк коммерция өлөшөн юҡҡа сығара. Насос станцияһындағы техник проблемалар менән бәйле янғын башланған мәлдә ҡаланың һыу менән тәьмин итеү селтәрендә  баҫым булмай. Уттың таралыуына ҡамасауларға тырышып, янғын һүндереүселәр биналарҙы динамит менән юҡ итә башлай. Был сараларға ҡарамаҫтан, ут таралыуын дауам итә. Ялҡынды һүндерергә маташҡанда шланганларҙың был маҡсат өсөн яраҡлы түгеллеге асыҡлана. Һөҙөмтәлә, ел иҫеүе туҡтай, һәм янғын да үҙенән үҙе туҡтай. Янғында 32 квартал емерелә һәм бер  кеше һәләк була.
Янғын менән бәйле байтаҡ емерелеүҙәргә ҡарамаҫтан, Спокан үҙ үҫешенән  туҡтамай; янғын ҙур төҙөлөш өсөн урын яһай. 1889 йылда ҙур янғындан һуң ҡаланың үҙәк өлөшө тергеҙелә,  1891 йылда  ул  хәҙерге «Спокан» исеме аҫтында теркәлә. Янғындан һуң өс йыл үткәс, 1892 йылда, Джей Джеймс Хиллдың Оло Төньяҡ тимер юлы яңы барлыҡҡа килгән  Хиллъярд  ҡалаһына барып етә (ул Споканға 1924 йылда инә) — был урын рельефының тигеҙлеге арҡаһында оҫтаханалар һәм депо төҙөү өсөн һайлана. Тимер юлы тармағының булыуы ҡалаға мөһим транспорт үҙәге әүерелеүенә булышлыҡ итә. Фермерлыҡ һәм руда табыу төбәктәре араһында урынлашыуы арҡаһында Спокан мөһим тимер юлы һәм логистика үҙәгенә әйләнә. Northern Pacific, [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Union_Pacific_Railroad Union Pacific Railroad], Great Northern, һәм Chicago, Milwaukee, St. Paul and Pacific тимер юлдары операторҙары килгәндән һуң Спокан АҠШ-тың көнбайышында иң мөһим  тимер юл үҙәктәренең береһе булып китә.
XX быуат
Спокан  «Атайҙар көнөнөң  тыуған иле» булараҡ билдәле. Споканда йәшәүсе Сонора Смарт Додд йыл һайын үткәрелә торған был байрамдың нигеҙ һалыусыһы булып һанала. «Атай Көнөнөң әсәһе» тип аталған Сонораға әсәһе уны һәм биш бәләкәй ҡустыһын алыҫтағы көнсығыш Вашингтонда атаһына тәрбиәләргә ҡалдырып вафат булғанда 16 йәш була. 1909 йылда, Сонора Споканда Central United Methodist сиркәүендә Әсә көнөнә  вәғәз ишетә, ул  атайҙарға шундай уҡ ихтирам күрһәтеү теләге менән рухлана. Киләһе йыл ул урындағы  YMCA бүлексәһе менән  үҙ идеяларын әйтә,  ул,  Ministerial Alliance кеүек,  был идеяны хуплай һәм Споканда 1910 йылда  тәүге тапҡыр байрамды ойоштороуҙа ярҙам итә. Сонора был байрамды атаһының тыуған көнөндә, 5 июндә, билдәләргә тәҡдим итә. Әммә,  байрамдарға әҙерләнеү өсөн пасторҙарға ваҡыт кәрәк була, шуға күрә  Атайҙар Көнө  1910 йылдың 19 июнендә байрам ителә.
Яй үҫештең тиҫтә йылдарынан һуң Кинг Коул етәкләгән Спокан бизнесмендары Спокан Анлимитедын ойоштора, был ойошма ҡаланың үҙәк өлөшөндә эшлекле әүҙемлектең  йәнләнеүенә булышлыҡ итергә тейеш була. Ауыр көрәштән һуң,  1965 йылда яңы  паркинг төҙөлөшө төрөндә уңыштар килә. Тиҙҙән, иҡтисадтың йәнләнеүе буйынса тырышлыҡтар ҡаланың үҙәк өлөшөндәге Хэйвермейл Утрауын яҡшыртыуға туплана, унда башлыса тимер юлы депоһы һәм складтар урынлашҡан була. Спокан шарлауыҡтарын демонстрациялап ял итеү паркын һайлау иң яҡшы  вариант була, һәм ойошма тимер юлы компанияларына үҙенең инфраструктураһын утрауҙан ситкә сығарыуҙы күндереүгә өлгәшә. 70-се йылдарҙа, Спокан үҙенең йөҙ йыллыҡ юбилейын байрам итергә йыйына һәм Спокан Анлимитед байрамды, йәримнкәне әҙерләү һәм үткәреү өсөн шәхси фирманы яллай. Фирмалар  халыҡ-ара күргәҙмә ойошторорға  тәҡдим итә, был  Экспо'74 күргәҙмәһен үткәреүгә килтерә.
Спокан 1974 йылда халыҡ-ара күргәҙмә ҡабул иткән иң бәләкәй ҡала булып, «Тирә-яҡ мөхит» темаһы буйынса беренсе халыҡ-ара күргәҙмә  үткәрә. Экспо'74 Икенсе донъя һуғышынан һуң  шулай уҡ беренсе Америка  күргәҙмәһе була, унда СССР вәкилдәре лә килә. Был ваҡиға ҡаланың үҙәген үҙгәртә,  тимер юлдары алып ташлана һәм үҙәк өлөшөнөң ҡиәфәтен дә үҙгәртәләр. Экспо '74 күргәҙмәһенән һуң күргәҙмә биләмәһе 100 акр (0,4 км²) майҙаны менән Риверфронт паркына  әүерелә. 70-се йылдар аҙағы Спокандың үҫеш осоро була, 80-се йылдар башында ҡалала ике бейек йорт  — 18 ҡатлы Фарм-Кредит Банкының бинаһы һәм 20 ҡатлы финанс үҙәге Сифест бинаһы төҙөлә, унда бөгөн Банк-оф-Америка урынлашҡан.
XXI быуат
Һуңғы йылдарҙа Спокан күләме өс миллиард долларлыҡ инвестицияға һәм  River Park Square сауҙа үҙәге төҙөлөшөнөң тамаланыуына нигеҙләнгән  глобаль яңырыу кисерә. Киртланд Каттер проектлаған иҫке Давенпорт ҡунаҡханаһы 20 йыл буйына эшләмәй торғандан һуң  тулыһынса реконструкция үтә. Holley Mason бинаһы реконструкция үтә, Big Easy концерт залы төҙөлә, Spokane Convention Center киңәйтелә, тарихи ҡунаҡханалар Montvale һәм Fox Theater (Спокан  симфония оркестрының залы) бмналары тергеҙелә. Яңы төҙөлөш проекттары эшләнеү өҫтөндә. Урындағы төҙөүсе Роб Брюстер яңы VOX Башняһын  төҙөргә тәҡдим итә, ул ҡалала иң бейек ҡоролма булыуы мөмкин.
Спокандың көнбайыш өлөшөндәге Kendall Yards  (Спокан йылғаһының төньяҡ яры буйлап) төҙөлөшө ҡала тарихында иң ҙур проекттарҙың береһе була. Спокан йылғаһы ярында үҙәктән ҡапма-ҡаршы яҡтағы төҙөлөш үҙенә торлаҡ һәм коммерция зоналарын,шулай уҡ майҙандарҙы һәм ял итеү өсөн урындарҙы эсенә ала. 80 акр биләмәлә урынлашҡан Kendall Yards проекты тамамланғанда 2600 торлаҡ берәмектән һәм яҡынса 1 000 000 квадрат  фут (93 000 м²) офис, коммерция һәм сауҙа майҙандарынан торасаҡ.
2011 йылдың ғинуарында Споканда террористик һөжүм маташыуҙарына юл ҡуйылмай.
2015 йылдың 6 февралендә ҡала өҫтөнән аҡһыл төҫтәге содалы сәйер  «ҡойо ямғыр» үтә. Бер нисә ай үткәс, ғалимдар уның килеп сығышын аңлата: һелтеле Саммер  күле өҫтөндә барлыҡҡа килгән дауыл, башлыса натрий карбонатынан торған саңды күлдән  800 километрға осороп алып китә, саң ямғыр болото менән уҡмаша, был ғәҙәти булмаған яуым-төшөи өс штаттың минимум 15 ҡалаһында  үтә.
Топография
Спокан Көнсығыш Вашингтонда Спокан йылғаһы буйында,шул уҡ исемдәге штаттың көнсығыш сиге эргәһендә, Айдахонан 20 миль (32 км), Канада сигенән көньяҡҡа ҡарай 110 километр (180 км), Сиэтлдан көнсығышҡа табан  280 миль (450 км)  һәм Калгаринан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 428 миль (689 км) алыҫлыҡта урынлашҡан. Спокан көнсығыш Вашингтонды, төньяҡ Айдахоны, көнбайыш Монтананы һәм төньяҡ-көнсығыш Орегонды үҙ эсенә алған Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәгә инә. АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса  ҡала 152 км² майҙанды биләй, шуның 150 км² ҡоро һәм 2км²   һыу тәшкил итә. Спокан Колумбия йылғаһы бассейнының көнсығыш өлөшөндә — көнсығышҡа ҡарай Ҡаялы тауҙар итәге алдына, Селкирк тауҙарына ҡарай күтәрелгән киң ауыш тигеҙлектә урынлашҡан. Ҡала үҙәк Вашингтондың Колумбия бассейнының сүл өлөшө һәм урман менән ҡапланған төньяҡ Айдахо  тауҙары араһындағы ике аралыҡта ята. Спокан округының иң бейек нөктәһе булып Селкирк тауының көнсығыш яғында диңгеҙ кимәленән 5883 фут (1793 м.)  бейеклектәге Спокан тауы тора. Төп һыу сығанағы булып Спокан йылғаһы тора, ул  башланғысын төньяҡ Айдахолағы Кер-д Ален күленән алған Колумбия йылғаһының  179-километрлыҡ ҡушылдығы. Йылға Вашингтон штаты аша көнбайышҡа табан аға, Спокан ҡалаһының үҙәк өлөшөн киҫеп үтеп, Лата Крик йылғаһы менән ҡушыла, Лата Крик көньяҡтан көнбайышҡа ҡарай аға һәм Колумбия йылғаһына ҡарай ағып, төньяҡта Кесе Спокан йылғаһын ҡыуып етә һәм уның  менән ҡушыла.
Спокан диңгеҙ кимәленән 1843 фут (562 м) бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың иң түбән нөктәһе ҡаланың төньяҡ сиге эргәһендә, Спокан йылғаһы буйында, 1608 фут бейеклектә (490 м) урынлашҡан ( Риверсайд паркы), ә иң бейек нөктәһе төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә,  Хиллъярд янында,  Бейкон-Хилл һәм Норз-Хилл-Резервуарға яҡын,  2591 фут (790 м) бейеклектә урынлашҡан.
Климаты
Спокан дымлы континенталь климат зонаһында урынлашҡан ( Кеппен классификацияһына ярашлы), был климаттың һирәк төрө, үҙенең ҡалҡыу урында урынлашыуы һәм ҡыш яуым-төшөмдөң байтаҡ кимәле арҡаһында  климаттың уртаса-ҡоро тибына индереп булмай. Был территорияға йәй айҙарында  йылы, ҡоро, ә ҡышын  һалҡын һәм  дымлы климат хас. Ҡыш һәм йәй миҙгеле өҫтөнлөклө булып тора, шул уҡ ваҡытта миҙгелгә күсеш бик тиҙ алмашына. Уртаса алғанда, июль һәм август айҙары йылы була, ә декабрь иң һалҡын ай булып тора. Йәй температура йыш ҡына   30 °F (17 °C) арта, ә   ҡыш киреһенсә — 6 °C  тәшкил итә. Уртаса температура декабрҙә -2,7 °C, июль-августа  уртаса температура 20,3 °C кимәлендә була.
Көнбайышта Каскад тауҙары һәм төньяҡ-көнсығышта Ҡаялы тауҙары араһында урынлашыуы арҡаһында  ҡала Тымыҡ океан Төньяҡ-Көнбайышының төп өлөшө өсөн хас булған  һауа шарттарынан  һаҡланып тора. Каскад тауҙары Тымыҡ океан яғынан дымлы һәм сағыштырмаса уртаса һауа торошоноң үтеп инеүе өсөн барьер булып тора. һөҙөмтәлә Спокан территорияһында яуым-төшөм кимәләнең яртыһынан аҙырағы яуа, ул уның көнбайыш күршеһендә- Сиэтлда ла күҙәтелә. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ кимәле Споканда 430 мм, шул уҡ ваҡытта был күрһәткес Сиэтлда 940 мм тәшкил итә. Иң күп яуым-төшөм декабрь айында була, ә йәй йылдың иң ҡоро ваҡыты булып тора. Ҡаялы тауҙар Споканды ҡышын Канада аша төньяҡтан килгән һалҡын һауа массаларының үтеп инеүенән һаҡлай, һәм артабан көньяҡҡа ҡарай китә, шулай итеп, ҡаланы ҡышҡы арктик һауаның насар күренештәренән  яҡлай.
Температураның экстремаль дәүмәле 42 °C һәм -34 °C тәшкил итә, әммә температура 38 °C юғары  һәм -23 °C түбән бик һирәк күҙәтелә.
Ҡала өлөшө
Спокан уратып күп  районындар менән уратып алынған. Улар араһында: Гринакрс, Вашингтон, Медикал-Лейк, Вашингтон Чини, Эйрвэй Хейтс, Мид, Колберт, Спокан-Валли, Милвуд, Найн-Майл-Фоллс, Отис-Орчардс һәм Либерти-Лейк
Тирә-яҡтары
Спокан тарихының ҙур өлөшө уның тирә-яғының күп төрлөлөгөндә  сағылған. Был диапазон үҙәк өлөштә Викториан дәүере стилендәге ҡоролмаларҙан башлана һәм Төньяҡ Спокандың заманса кварталдары менән тамамлана.
Ҡаланың тирә-яҡтары үҙенең тарихы менән иғтибарҙы йәлеп итә, быны ҡалала 18 тарихи райондың булыуы дәлилләй, улар АҠШ-тың тарихи урындарының Милли реестрына индерелгән. Был Вашингтон штатында башҡалар араһында иң юғары күрһәткес булып тора. Спокандың 50 проценттан ашыу үҙәк өлөшө тарихи мираҫ тип танылған. Милли реестрға ингән 1300 ашыу шәхси биләмәләр Спокан округы территорияһында урынлашҡан, шуларҙың 15 район булып тора.