cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һумаюн
Биографияһы
Шул уҡ ваҡытта Һумаюнға элекке Бабурҙың ғәскәр башлығы Биһар хакимы Шершаһ ҡаршы сыға. 1539 йылда Чауса яныдағы һәм 1540 йылда Канаудже яныдағы алыштарҙа еңелгәндән һуң Һумаюн Шершаһҡа һинд биләмәләрен бирергә мәжбүр була. Һумаюн ғаиләһе менән ҡасып тәүҙә Синдта, ә һуңынан Мәрүәрҙә йәшәй. 1544 йылда Тахмасп I сәфәүи шаһынан ярҙам ала һәм икенсе йылға ҡарай ағаһы Кәмрән мырҙанан Кандагарҙы һәм Кабулды тартып ала. 1545—1550 йылдарҙа Кәмрән мырҙа менән һуғышҡан осорҙа уға ике тапҡыр кабулдан китергә тура килә.
Шершаһ вафат булғас, уның вариҫтары тәхет өсөн бер-береһенә ҡаршы көрәшә башлайҙар. Бының менән Һумаюн файҙаланып, 1555 йылдың февралендә Лаһорҙы яулап ала, сурид хакимы Сикәндәршаһ III тар-мар итеп, июлдә Аграны һәм Делиҙы ҡайтара.
Күп кенә ата-бабалары кеүек Һумаюн астрология һәм астрономия менән ҡыҙыҡһынған. Бер ваҡыт китапхананан бер өйөм китап менән төшкәндә, аҙан тауышы ишетелә. Диндар хаким тубыҡҡа тиклем эйелмәк була, әммә кейемендә бутала һәм баҫҡыс буйлап тәгәрәп төшә. Бер нисә көн үткәс, ҡолағанда алынған мейе-баш һөйәк йәрәхәтенән вафат була.
Һумаюндың тормошо хаҡында уның һеңлеһе Гөлбәҙән бәйем яҙып ҡалдыра. Делиҙағы Һумаюн төрбәһе Таж Мәхәлдең киләсәктәге өлгөһө булып торған һәм хәҙерге ваҡытта Бөтә донъя мираҫы исемлегенә керә.
Административ эшмәкәрлеге
Һумаюн административ һәләтлеге менән айырылып тормаған. Ул идара итеү нескәлектәренә ҡарағанда фарсы шиғриәте менән нығыраҡ ҡыҙыҡһынған. Һумаюн үҙенең ойоштороу күҙаллауҙарын бик көтөлмәгән шиғри формаларға әйләндергән. Быға асыҡ миҫал итеп Һумаюндың хөкүмәтте ойоштороуҙы килтерергә мөмкин. Хөкүмәт дүрт ведомстволарҙан торған: «Ут идараһы» — хәрби мәсьәләләр менән етәкселек иткән; «Һыу идараһы» — һуғарыуҙы ойоштороу һәм һарайға шарап килтереүҙе тәьмин иткән; «Ер идараһы» — һалымдар һалыу мәсьәләләре шөғөлләнгән һәм дәүләт ерҙәре менән идара иткән; «Һауа идараһы» — мосолман руханиҙары, һарай шиғриәте һәм историография эштәре менән етәкселек иткән.
Ҡатындары һәм балалары
Һумаюндың дүрт ҡатындарынан барлығы 4 ул һәм 8 ҡыҙ бала донъяға килә, уларҙың күбеһе сабый йәки бала сағында вафат булған :
П. Е. Осипенко исемендәге урам (Таганрог)
Географияһы
Островский урамы һәм Завод урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 900 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Островский урамынан башлана.
Тарихы
Башта П. Е. Осипенко исемендәге урам Межевой урамы тип атала, сөнки был урам генерал-лейтенант, Таганрог нығытмаһының 3-сө коменданты Иван Петрович Касперов һәм сәнәғәтсе, Таганрог күн заводына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Иван Амвросиевич Скараманганың ер биләмәләре сиге буйлап үткән. Ҡаланың был райондары XIX быуат аҙағында металлургия һәм күн заводтары эшселәре тарафынан төҙөлгән. Ул райондар шулай тип аталалар ҙа — Касперовка һәм Скараманговка.
Урам көнсығыштан «Колонка» тип аталған районды сикләп тора, унда 1896 йылда төҙөлгән коттедждарҙа металлургия заводының бельгия инженерҙары ғаиләләре йәшәгән.
П. Е. Осипенко исемендәге урамда металлургия заводы янындағы сквер, «металлургия заводы эшселәренең полиция менән бәрелеш урыны булараҡ», тарихи мираҫ булып тора һәм мәҙәни мираҫ объекттары дәүләт реестрына индерелгән.
1920-се йылдарҙа Межевая урамы ҡыҫҡа ғына ваҡыт араһында ҡыҙыл командир Рудольф Сиверс исемен йөрөтә
Черноярова йорто (Таганрог)
Черноярова йорто — Таганрог ҡалаһының Грек урамында, 30-сы һанлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Өлкә советының Бәләкәй Советы 301-се ҡарары, 18.11.1992).
Йорттоң тарихы
Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Грек урамы, 30-сы һанлы бер ҡатлы йорт XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында ошо йорттан алып Дворцовый тыҡрығына тиклем Грек урамының һул яғында Император ғәли йәнәптәренең йорт фасадтарын төҙөү йыйынтығына ярашлы капиталь ҡоролмалар төҙөлә башлай. Бындай фасадтар Рәсәй империяһында шәхси йорттар төҙөгәндә йыш ҡулланылған.
Октябрь революцияһына тиклем йорт дворян ҡатыны Ольга Николаевна Черноярова милкендә була. Уның ире, Алексей Федорович, отставкалағы генерал-майор, 80-се йәшендә 1910 йылдың 20 майында һуҡыр эсәге ярһыныуҙан үлә. Успение ғибәҙәтханаһында уға йыназа уҡыла.
Совет власы йылдарында бина милли объектҡа үҙгәртелгән. Әлеге мәлдә йорт хужалары тарафынан бушатылған һәм һатыуға ҡуйылған.
Архитектур үҙенсәлектәре
Грек урамы, 30-сы һанлы йорт кирбестән һалынған, асимметриялы формала, ҡыйығы ике яҡлы. Ҡабырға тәҙрәләре ябай, биҙәүһеҙ. Бинаның цоколе ҡуйы һоро төҫкә буялған, уның өҫтөндәге ҡаты аҡһыл-һоро төҫтә, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫтә. Йорттоң ҡаттары араһына тешле кәрниз эшләнгән. Йорттоң уң яҡтағы өс тар тәҙрәләре пилястрҙар, тура мөйөшлө сандриктар менән биҙәлгән. Тәҙрә өҫтөнә өс мөйөшлө фронтон һәм аттик эшләнгән. өй фасады штукатурланған, ҡабырға стеналарының ҡыҙыл кирбесе һыланмай асыҡ ҡалған.
Ҡунаҡ ишегенең өҫтөндә шулай уҡ фигуралы сандриктар тора. Йорт ишек алдына һул яҡтағы тимер ҡапҡа аша инәләр. .
Әҙәбиәте
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы»  маҡтаулы исем Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары системаһына инә.
Биреү тәртибе
Рәсәй Федерацияһының маҡтаулы исемдәре Рәсәй Федерацияһының Президенты ҡарамағындағы дәүләт наградалары буйынса комиссияһында бүләкләү тураһында тәҡдимдәрҙе ҡарау һөҙөмтәһендә Рәсәй Федерацияһы Президентының указдарына ярашлы бирелә.
Исем тарихы
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеме Рәсәй Федерацияһы Президенты 1995 йылдың 30 декабрендәге «Рәсәй Федерацияһының маҡтаулы исемдәрен, маҡтаулы исемдәр һәм Рәсәй федерацияһының маҡтаулы исемдәренә күкрәккә тағыла торған билдәнең һтасуирламаһы тураһында положениеларһы раҫлау» исемле 1341-се һанлы указы  менән 1940 йылдан ғәмәлдә булған   «РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» урынына индерелә. Ошо уҡ указ менән маҡтаулы исем тураһында башта раҫланған Положениела әйтелә: «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеме мәктәпкәсә учреждениеларҙың, бөтә төрҙәге дөйөм белем биреү учреждениеларҙың, өҫтөмө белем биреү (мәктәптән тыш) учреждениеларҙың, балалар йорттары, башланғыс, урта профессиональ белем биреү учреждениеларҙың, юғары педагогик белем биреү учреждениеларҙың, мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институттарының, мәғариф идаралығы органдарының, фәнни-тикшеренеү педагогия институттарының, белем һәм тәрән белем алыуҙы, уларҙың ижади потенциалын үҫтереүҙе һәм камиллаштырыуҙы, инновацион  ойоштороу-методик әсбаптар, программалар, методик автор методикаларын булдырыуҙы, белем биреү процесын фәнни-методик яҡтан  тәьмин иткән һәм һөнәре буйынса 15 йылдан дә кәм эшләмәгән, юғары квалификациялы уҡытыусыларға, преподавателдәргә, тәрбиәселәргә һәм башҡа хеҙмәткәрҙәргә педагогик һәм тәрбиәуи эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары өсөн бирелә. Ошо рәүештә маҡтаулы исем тураһындағы Положение  маҡтаулы Рәсәй Федерацияһының Президентының 2010 йылдың 7 сентябрендәге «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалар системаһын камиллаштырыу буйынса саралар тураһында» 1099-сы һанлы указы менән раҫланған.
Күкрәккә тағыла торған билдә
Күкрәккә тағыла торған билдә Рәсәй Федерацияһының маҡтаулы исемдәре өсөн берҙәм булған 40 мм бейеклектәге һәм 30 мм киңлектәге формала була һәм көмөштән эшләнә. Билдә лавр һәм имән ботаҡтары менән үрелгән овал венок формаһында. Ботаҡтарҙың остары арҡыс-торҡос тоташтырылған һәм бант менән бәйләнгән. Веноктың үрге өлөшөндә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы урынлаштырылған. Веноктың алғы яғының үҙәгендә венокка маҡтаулы исемдең атамаһы яҙылған картуш һалынған.
Артҡы яғында күкрәккә тағыла торған билдәне кейемгә беркетеү өсөн булавка бар. Билдә күкрәктең уң яғында йөрөтөлә.
Күсеш осоро
Рәсәйҙә Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 30 декабрендәге  1341-се һанлы указы ҡабул ителгәнгә тиклем РСФСР-ҙың маҡтаулы исемдәрен булдырыу тураһындағы хоҡуҡи акттар ғәмәлдә була. Дәүләттең «Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы» атамаһы «Рәсәй Федерация» атамаһына үҙгәртелгәндән һуң (РСФСР-ҙың 1991 йылдың 25 декабрендәге 2094-I-се һанлы Законын ҡарағыҙ)  бөтә маҡтаулы исемдәрҙә «РСФСР» атамаһы «Рәсәй Федерацияһы» атамаһына алыштырылды. Шулай итеп, 1992 йылдан алып 1996 йылға тиклем 1940 йылдан ғәмәлдә булған бер үк типтағы  РСФСР-ҙың маҡтаулы исем бирелде. Әлеге исем «Рәсәй Федерацияһы мәктәбе атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеменә тиң.
Өҫтәмә дәртләндереү бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының  «Ветерандар тураһында» исемле Федераль Законына һәм уның подзакон акттарына ярашлы  «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеме тейешле хеҙмәт стажы йәки выслугаһы булған осраҡта бүләкләнеүсе «хеҙмәт ветераны» исемен алыу хоҡуғына эйә.
Сиротиндар йорто (Таганрог)
Сиротиндар йорто — мәҙәни мираҫ объекты. Ул Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы, Чехов урамындағы 82-се йорт. Архитектура һәйкәлдәре категорияһына ҡарай.
Тарих
XIX быуаттың беренсе яртыһында Таганрогта бер ярым ҡатлы йорт төҙөлә. 1870-се йылдарҙа өй шағир Николай Щербинаның апаһы М. Ф. Сиротинаның милке була. Шағир был өйҙә йыш ҡына ҡунаҡ булған.
Яҙыусы Антон Павлович Чехов Сиротиндарҙың улы Владимир менән бергә уҡыған. Улар бик дуҫ булған. Чехов та был йортҡа йыш ҡына мәктәптә уҡыған ваҡытында килеп йөрөгән. 1881 йылда Мәскәүҙән ҡайтҡанда ул был йортта була. В. А. Сиротин казак сотниғы була, уның ҡатынының исеме — Мария. 1890-сы йылдарҙан алып йорт хужаһы — Мария Сиротина. Владимир һәм Мария айырылышҡан, һәм ул икенсе тапҡыр иргә сыға һәм яңы никахта Стейгер фамилияһын ҡабул итә.
1915—1918 йылдарҙа йортта хужа булып Иван Акимович Регетти тора. Ул Ҡала йәмәғәт идаралығының сауҙа депутаты булған.
Сауҙагәр Чувильдин йорто
Сауҙагәр Чувильдин йорто (ҡыйыш йорт)  Екатеринбургта сауҙагәр  Василий Иванович Чувильдиндың табыш йорто. 2015 йылдан алып төбәк(өлкә) әһәмиәтендәге тарих һәм архитектура һәйкәле  .Екатеринбургтың  "Красная линия" турист маршрутына инә.
Бенгал теле
Бенгал теле (বাংলা,) йәки бенгали — Бангладеш һәм Һиндостан халҡының бер өлөшөн тәшкил иткән милләт теле. Бенгал телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 250 млн кеше тирәһе (2009).
Статусы һәм географик таралыуы
Көньяҡ Азияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә бенгал теле тарихи таралған төбәк Бенгалия булараҡ билдәле. Бангладештың милли һәм рәсми теле. Һиндостандың 23 рәсми теленең береһе. Көнбайыш Бенгалияның Һинд штаттарында бенгал теле рәсми статусҡа эйә, унда халыҡтың 85 проценты бенгал телендә һөйләшә. Трипурала бенгал телендә һөйләшеүселәр 67 % тәшкил итә. Һинд штаттары Ассамда яҡынса 28 процент, Андаман һәм Никобар утрауҙарында яҡынса 26 %, Джаркхандта — 10 % , Аруначль-Прадеш һәм Мизорамдв 9 % ашыу, шулай уҡ иммигранттарҙың популяциялары йәшәгән Урта Көнсығыш та, Малайзияла, Японияла, Италияла һәм Бөйөк Британияла бенгал телендә һөйәләшәләр. Бенгал теле — планетаның 200 миллиондан ашыу кешеһенең туған теле һәм һөйләшеүселәр һаны буйынса 6-сы урында тора.
Тарихы
Бенгал тарихының боронғо дәүере X—XII быуаттарға ҡарай.1947 йылда Һиндостан һәм Пакистан араһында Бенгалияны бүлеү һөҙөмтәһендә Бенгалияның  көнсығыш өлөшөндә (Көнсығыш Пакистан, һуңынан Бангладеш) һиҙелерлек ғәрәп-фарсы лексикаһы ҡулланыла.
Бенгал теленең тарихын өс периодҡа бүленә. :
Диалекттары
Көнбайыш һәм көнсығыш диалекттарына бүленә. Һәм Читтагонг үҙе бер айырым диалект булып тора.
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында телде стандартлаштырыу ваҡытында бөтә төбәктең мәҙәни үҙәге булып Калькутта тора. Бөгөнгө көндә бенгал теленең стандарт формаһы Бангладеш сигенә яҡын һинд райондарында таралған надиа диалектына нигеҙләнгән. Шуға ҡарамаҫтан, Бангладеш һәм Һиндостанда бенгал теленең стандарт формаһы нормаларға йыш ҡына тап килмәй. Мәҫәлән, көнбайыш һөйләшендә ҡулланыла nun («соль»), көнсығышта — lôbon.
Бангладештың күпселек диалекттары стандарт һөйләш нормаһынан күпкә айырыла. Мәҫәлән, көньяҡ -көнсығыш диалекттарының (Читтагонг ҡалаһы) телдең стандарт формаһы менән оҡшашлығы бик аҙ, өҫтән генә. Күп бенгалдар бер нисә диалектта аралашырға һәләтле. Бынан тыш, хатта стандарт йәнле һөйләү телендә, бенгал мосолмандар һәм индустар бер төшөнсәне аңлатыу өсөн төрлө һүҙҙәр ҡулланалар. Мосолмандар традиция буйынса ғәрәп-фарсы һүҙҙәрен, индустар — палий һәм санскрит ҡулланалар
Миҫалға ошондай һүҙҙәр була ала:
Яҙмаһы
Бенгал теленең график нигеҙе сифатында бонгаккхор яҙмаһы ҡулланыла. Артабан брахми графигы булып үҫешә. Был яҙма аҙ ғына модификация менән ассам теле һәм силхет теле (диалект) өсөн ҡулланыла..
Романизация
Һинд яҙмаларынан алып латин алфавитына тиклем бер нисә транслитерация системаһы бар, шул иҫәптән Халыҡ-ара Санскрит транслитерация алфавиты (IAST), диакритика нигеҙендә һинд телдәре Transliteration (ITRANS), унда ASCII клавиатураларында булған үрге регистр ҡулланыла, Калькутта ла Милли китапхана романлаштырыла.
Фонетика һәм фонология
Бенгал теленең фонетик ҡоролошона: һуҙынҡыларҙың ярашыуы хас, танау һуҙынҡылары (үпкәнән өрөлгән тын, ирен йәки аңҡау менән ҡапланып танау үтә сыға) һәм танау булмаған (таҙа һуҙынҡылар) ҡаршы ҡуйыла, шулай уҡ тауыш көсөнөң ҡатнашлығына ҡарап (непридыхательный — һаңғырау) һәм(придихательные-яңғырау) тартынҡылар, геминация (ҡуш тартынҡылар) ышҡылыулы, «оканье». Өн составы 29 тартынҡынан һәм 14 һуҙынҡы,, 7 танау өнөнән тора. Дифтонгыларҙың киң спектры бар.
Просодия
Төп бенгал һүҙҙәрендә баҫым һәр ваҡыт беренсе ижеккә төшә. Артабанғы таҡ ижектәр баҫым көсһөҙлөгө менән айырылыуы мөмкин. Шул уҡ ваҡытта, санскриттан алынған һүҙҙәрҙең тамыр ижеге баҫым менән айырыла. Улаҙы был төп бенгал һүҙҙәре менән ярашыуҙан айыра.
Префикстар өҫтәү менән баҫым һулға күсә. Мәҫәлән, һүҙ shob-bho («цивилизациялар») баҫым беренсе ижеккә төшә shob; кире префикс ҡушыу менән « ô-», алына ô-shob-bho («нецивилизованный»), баҫым ô ижегенә күсә.. Һәр осраҡта баҫым һүҙ мәғәнәһенә йоғонто яһамай ҡалмай.
Тик ҙур булмаған иҫкәрмәләрҙән башҡа, бенгал һүҙҙәрендәге интонация һәм тоналлек әһәмиәткә эйә түгел. Ябай хәбәр һөйләмендә күпселек һүҙҙәр йәки фразалар, һөйләмдәге һуңғы һүҙҙән тыш, көсәйә барған тон менән әйтелә, Был бенгал һөйләмдәрендә айырым музыкаль акцент тыуҙыра. Башҡа һөйләмдәрҙәге тональность үрҙәге бирелгән һөйләмдәрҙән айырыла. «Эйе-юҡ» тип яуап биргән һорауҙарҙа тондың артыуы көслөрәк булыуы, ә аҙаҡҡы һүҙҙә тондың төшөүе киҫкенерәк булыуы ихтимал.
Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғо
Башҡа күп кенә һинд телдәренән айырмалы рәүештә, бенгал һуҙынҡыларының оҙонлоғо семантик мәғәнәгә эйә түгел. Шуға ҡарамаҫтан, морфемаларҙың билдәле бер ҡушылыуы менән ҡайһы бер һуҙынҡылар башҡаларына ҡарағанда оҙағыраҡ әйтелә. Атап әйткәндә, синтагманың һуңғы ижеге артыҡ оҙон була. Һуҙынҡыға тамамлаған бер ижекле һүҙҙәрҙә һүҙҙең беренсе ижегенә ҡарағанда chaţa, һуҙынҡы оҙонораҡ, мәҫәлән cha («сәй»).
Тартынҡылар бәйләнеше
Төп бенгал һүҙҙәрендә тартынҡыларҙың кластеры (бер нисә тартынҡы теҙелеүе,) юҡ, иң ҙур ижек төҙөлөшө (структураһы) — CVC (тартынҡы-һуҙынҡы-тартынҡы). Шул уҡ ваҡытта санскрит лексика киң диапазонлы кластер менән, ижек шул ваҡытта етә - CCCVC (тартынҡы- тартынҡы-тартынҡыһуҙынҡы-тартынҡы). Мәҫәлән, кластер mr. был মৃত্যু mrittu «үлгән». Инглиз һәм башҡа телдән үҙләштергән һүҙҙәоҙең кластеры тағы ла ҙур күләмле, мәҫәлән ট্রেন ţren «поезд» йәки গ্লাস glash «быяла».
Һүҙ аҙағында кластер бик һирәк, күберәк инглиз теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә, ҡулланыла: লিফ্ট lifţ «лифт»; ব্যাংক bêņk «банк». Ундай кластерҙар бенгал теленең үҙенең һүҙҙәрендә лә бар, мәҫәлән, গঞ্জ gônj һүҙендә, ул күп тораҡ пунктарының исеменә ингән. Ҡайһы (бигерәк тә көнсығыш) бенгал диалекттары ярайһы уҡ йыш кластер ахыры ҡуллана, мәҫәлән, һүҙ চান্দ chand «ай» (телдең стандарт формаһы — চাঁদ chãd бында кластер урынына танау һуҙынҡы ҡулланалар).
Телдең морфологик тибы
Һүҙьяһалыш һәм һүҙ үҙгәрештең, ярҙамсы һүҙ төркөмдәренең, грамматик һәм семантик яҡтан бәйле берәмектәрҙең редупликацияһы һәм сағыштырмаһы төҙөлөшө агглютинатив.
Исем
Исемдәр һан һәм килеш буйынса үҙгәрә. Енес категорияһы юҡ. Категориялар айырылалар: йәнле — йәнһеҙ, билдәле — билдәһеҙлек. Килеш менән үҙгәреү, билдәле-күрһәтеү аффикстары, исемдәр һәм алмаштарға ҡушылған киҫәксәләр ҡулланыу сағыла.
Алмаштар
Бенгал теленең зат алмаштары Һөйләүсенең яҡынлыҡ дәрәжәһенә, статусына, арауыҡтағы урынға ҡарап, бик ҡатмарлы һәм төрлө варианттарҙы үҙ эсенә ала.
Ҡылым
Ҡылым хәбәр (индикатив) һәм бойороҡ (императив) һөйкәлешендә ваҡыт һәм зат менән үҙгәрә.. Әҙәплелек (субординация) категорияһы булыуы менән ҡылыҡһырлана. Ваҡыт формалары системаһы ныҡ үҫешкән.
Иҫәп һүҙҙәре
Ҡытай, япон йәки тай телдәрендәге кеүек, бенгал телендә исем һүҙ төркөмө туранан-тура һан менән бергә килә, улар араһында иҫәп һүҙе торорға тейеш. Күпселек исемдәр дөйөм иҫәп һүҙе «ţa» менән бергә килә, ләкин башҡа күп үҙенсәлекле иҫәп һүҙҙәре бар, мәҫәлән, «jon», улар кеше иҫәбе өсөн генә ҡулланыла.
Һүҙьяһалыш
Һүҙьяһалыш һүҙ яһаусы (суффикация) ялғауҙар һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу юлы менән башҡарыла. Санскрит лексикаһында префиксация (һүҙҙең тамырына йә нигеҙенә ҡушыла) ҡулланыла.
Лексикаһы
Бенгаль теленән һүҙлеге 67 % санскрит сығышлы һүҙҙәрҙән (তৎসম tôtshômo) һәм 28 проценты бенгал теленең үҙенең лексикаһы (তদ্ভব tôdbhôbo); ҡалған 5 % төрлө күрше телдәренән (দেশী deshi) һәм шулай европа телдәренән (বিদেশী bideshi) үҙләштерегәндәрҙән тора. .
Шул уҡ ваҡытта был һүҙҙәрҙең күпселеге архаик йәки аҙ ҡулланышлы терминдар булып тора. Хәҙерге әҙәбиәт лексикаһы 67 % бенгал теленең төп һүҙҙәре, яҡынса 25 % самаһы үҙләштерелгән санскрит, 8 % — башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәҙән тора.
Бенгал теленең күрше халыҡтар һәм Яҡын Көнсығыш менән оҙайлы бәйләнештәре арҡаһында үҙләштергән, башлыса, һинд, ассам, ҡытай, ғәрәп, фарсы, австронезия һәм төрки телдәренең һүҙҙәре инә. Европа колонизацияһының һуңғы осоронда бенгал теленә инглиз һәм португал телдәренән күп һанлы һүҙҙәр, һирәгерәк голланд, француз һәм башҡа һүҙҙәр үтеп инә.
Сәйәси әһәмиәте
Бенгал телен таныу өсөн көрәш ҡораллы ҡаршы тороуға, Көнсығыш Пакистандың бүленеүенә һәм бойондороҡһоҙ Бангладеш дәүләтенең барлыҡҡа килеүенә килтерә.
Текст миҫалдары
Мәҡәлә № 1 Дөйөм кеше хоҡуҡтары декларацияһы:
Гну
Гну хайуандарының миҙгелле миграцияһы билдәле, ямғыр миҙгеле үткәс антилопаларҙың төп ризығы — бейек булмаған үлән үҫкән яңы көтөүлектәргә күсәләр. Май һәм ноябрь айҙары иң киң миграция осоро, майҙа 1.5 миллион гну тигеҙлектән урмандарға күсенә; ямғыр миҙгеленән һуң ноябрҙа кире әйләнеп ҡайталар.
Ҡасырыу осоро, ғәҙәттә өс аҙна. Үрсеү йылдың билдәле бер ваҡытына бәйләнмәгән. Ауырлыҡ 8.5 ай дауам итә. Ғәҙәттә бер быҙау, бик һирәк ике быҙау тыуҙыралар. Бер аҙналыҡ быҙауҙар үлән ашай башлай, имеҙеү ваҡыты 7— 8 ай дауам итә.
Гну — тигеҙлектәрҙең экосистемаһының мөһим өлөшө, уларҙың тиҙәктәре тупраҡты ашлай. Гну итен аҙыҡ итеп ҡулланалар. Һунар ваҡытында 500-ләп хайуандан торған көтөү сәғәтенә 55 ка тиҙлектә йүгереп, көтөүлеккә зыян килтерә.
Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк
Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк  — Таганрогтағы ҡала паркы. «Русское поле» районында урынлашҡан.
Парк тураһында
Парк 1998 йылдың апрелендә, Таганрогтың беренсе мэры С. И. Шило ҡарары менән, Таганрогтың 300 йыллыҡ юбилейы иҫтәлегенә булдырыла. Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парктың майҙаны, Таганрогтың 2015 йылға тиклемге Генераль планы иҫәпләүҙәре буйынса, 26 гектар тәшкил итә.
2005 йылда ҡала хакимиәте был ер участкаһынан 8 гектар ерҙе «ЦентрДомнаРемонт» фирмаһына «Яңы ҡала» тип аталған коттедж ҡасабаһы төҙөү өсөн бүлеп бирә.
Парк менән көрәш
2012 йылдың сентябрендә эшҡыуар Малик Байрамбеков ҡала мэрияһынан парк территорияһында кафе һәм боулинг төҙөү өсөн рөхсәт ала. Ләкин октябрь аҙағында уҡ Таганрог мэрияһы чиновниктәре эшҡыуарға рөхсәттең юҡҡа сығарылыуы тураһында хат ебәрә.
2014 йылдың июлендә боулинг төҙөү өсөн ағастарҙы ҡырҡыу һәм күсереп ултыртыу башлана. Ҡала Думаһының бер нисә депутаты тарафынан эштәр туҡтатыла. Ҡала Думаһының сираттан тыш ултырышында депутаттар парктың артабанғы яҙмышы менән етди борсолоуҙарын белдерә һәм шуға бәйле ҡала администрацияһына бер нисә эш тапшыра.
Кудрявцев аллеяһы
2014 йылдың июлендә, ҡала Думаһына һайлауҙар алдынан, паркка яҡын йәшәүсе Таганрог кешеһе, үҙ аҡсаһына әлеге парктағы юлға тырса һибеп сыға һәм был паркта алты баҡса эскәмйәһе һәм сүп-сар һауыттары ҡуя.
Ласкин йорто (Таганрог)
Тарих
1833 йылдың июлендә Таганрог ҡалаһына прапорщик Александр Яковлевич Ласкин үҙ төҙөлөш төркөмө менән ҡаланың Пушкин яр буйын төҙөү һәм гаванде төҙөкләндереү өсөн килә. Был эштәрҙең сметаһын да төҙөй. 1840-сы йылдарҙа ул Митрофаний сиркәүен төҙөтөргә яуаплы була. Сиркәү Таганрогтың хәҙер Үҙәк баҙарының «Молоко» павильоны урынында төҙөлөргә тейеш була. Статский кәңәшсеһе Александр Ласкин Аделаида Ласкиноға өйләнә. Аделаида 1857 йылдан алып (башҡа мәғлүмәттәргә ҡарағанда — 1860-сы йылдарҙың аҙағында) 1880 йылға тиклем Таганрогтың Грек урамындағы 39-сы һанлы йортоноң хужаһы булып тора. Александр Ласкин порт менән сауҙа биржаһын тоташтырыусы ат юлы һалдырыу менән шөғөлләнә. 1860-сы йылдарҙа ул полковник чинында була һәм аралашыу юлдары инженерҙары корпусының рәйесе вазифаһын башҡара. 1860 — сы йылдар уртаһында Таганрог портын төҙөү ваҡытлыса комиссияһында ағза булып тора. 1888-се йылда ул вафат була, ә 1890 йылда уның йорто мираҫ буйынса улына, коллежский асессор Гавриил Александрович Ласкинға күсә.Яңы хужа 1898 йыл бөткәнсе йорттоң хужаһы булған. Ул Ҡазан университетында эшләүсе Археология, тарих һәм этнография Йәмғиәтенең ағзаһы булып хеҙмәт итә. Византи я тарихына ҡараған фәнни хеҙмәт менән шөғөлләнә.
1900- сы йылдарбашында йорт есаул Николай Андреевич Кузнецов милкенә күсә. . 1911 йылда йортта табип В. Г. Кошевский нерв һәм психик ауырыуҙар менән сирләүселәрҙе ҡабул итә — уның эш сәғәте 16:00-19:00 тиклем дауам иткән (башҡа мәғлүмәттәргә ҡарағанда — 1916 йыл) йорт Федор Степанович Гирсанов һәм уның ғаиләһенә ҡараған һәм 1925 йылға тиклем улар милкендә торған. Федор Гирсанов Таганрог портын төҙөүҙә ҡатнашҡан, ул мещан ҡатын Евдокия Ефимовна Глушковаға өйләнгән булған. Үҙ йортоноң бүлмәләрен фатирға биргән. Фатир ҡуртымлаусылары араһында порт надзирателдәре һәм надворный советник прокурор Владимир Васильевич Колпенский була. Шул уҡ ваҡытта был йортта Павел Крисоненконың һыра магазины ла эшләй. XXI быуатта был торлаҡ йорт.
Һүрәтләү
Бер ҡатлы йорт бейек цоколдә тора. Йорт мөйөшө түңәрәкләнгән формала. Алты пилястр йорттоң ҡабырғаларында һәм төп фасадында ҡуйылған. Тәҙрәләре тура мөйөшлө, өҫкө яғы түңәрәкләнеп бөткән. Тәҙрәләрҙең йөҙлөктәре һаҡланмаған, шулай ҙа кронштейндарҙа торған дуға формаһындағы сандриктары бар. Тәҙрәләр аҫтында тура мөйөшлө буш урындар тора. Йоттоң диагонале буйынса уға ҡаршы Александр Беренсе һарайы урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы
Ҡыҫҡаса тарихы
Капелла беренсе тапҡыр 1970 йылдың 12 апрелендә концерт менән сығыш яһай. Уның тәүге художество етәксеһе һәм баш дирижеры — Таһир Сәйфуллин).
1991 йылдан коллектив атамаһы «Башҡортостан Республикаһының Дәүләт хор капеллаһы» итеп үҙгәртелә. 1996 йылда юғары художество башҡарыу оҫталығы өсөн «академик хор капеллаһы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
2017 йылда капеллаға уның ойоштороусыһы, тәүге художество етәксеһе һәм баш дирижёры Таһир Сәйфуллин исеме бирелә.
Репертуары
Хор капеллаһының репертуарында 600-ҙән артыҡ әҫәр иҫәпләнә. Шулар араһында композиторҙар Бах, Шуберт әҫәрҙәре, Моцарттың «Реквием»ы, Вердиҙың "Реквием"ы, С. В. Рахманиновтың "Колокола", С. И. Танеевтың "Иоанн Дамаскин", Г Фореның "Реквием"ы, К. Орфтың "Кармина Бурана", Ф. Пуленоктың "Глория" әҫәрҙәре, хәҙерге заман Рәсәй композиторҙары Д. Д. Шостакович, Г. Г. Свиридов, Т. Н. Хренников, А. Г. Флярковский, Б.П. Кравченколарҙың хор өсөн яҙылған әҫәрҙәре бар. Хор капеллаһы репертуарында айырым урынды башҡорт композиторҙары З. Ғ. Исмәғилевтың "Мин-россиянмын" кантатаһы һәм "Үлемһеҙлек" вокал-симфонияһы, Х. Ф. Әхмәтовтың "Ауыл йәштәре" хор циклдары, Р. Ә. Мортазиндың "Тыуған ер", әҫәре, Р. М. Хәсәнов, Д. Д. Хәсәншин, Ш. Ш. Ибраһимов, С. Ә. Низаметдинов, Л. З. Исмәғилева һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре биләп тора. Капелла шулай уҡ башҡорт халыҡ йырҙарын да башҡара.
Капелла составында 65 йырсы. Шулар араһында Башҡортостандың халыҡ артистары Ф. Шәйҙуллин, Р. Ғарифуллин, Башҡортостандың атҡаҙанған артистары Н. Байрамғолова, Р. Сабиров, Ю. Суханов, Р. Нохова, Т. Кислицына, Н. Лоҡмановтар.
Эльцин Борис Михайлович
Борис Михайлович Эльцин (1875 йыл— 27 ноябрь 1937 йыл) — Рәсәй революционеры, башлыса Башҡортостанда эш иткән.
Биографияһы
Милләте буйынса йәһүд. Разночинец, 1898 йылда Одессала Новороссийск университетының медицина факультетын тамамлай. 1897 йылдан РСДЭП-ла тора, 1910 йылда революцтон эшмәкәрлеге өсөн Өфө губернаһына һөрөлә, бында санитар врачы булып Бәләбәйҙә эшләй, революцион эшен дауам итә һәм большевиктарға ҡушыла. 1917 йылда — Өфө ҡала думаһы гласныйы, РСДЭП комитеты, комитеты РСДРП ағзаһы башҡарма комитеты, советы, эшсе һәм солдат депутаттарының башҡарма советының һәм Өфө губревкомы ағзаһы большевиктарҙан Ойоштороу йыйылышына кандидат була (үтмәй).
1918 йылдың апреленән — Өфө Гусовнаркомының рәйесе, башҡорт заводтарының национализациялауы менән шөғөлләнә, РКП (б) губкомы һәм аҙыҡ-түлек буйынса комиссар А. Д. Цюрупа менән берлектә Өфөнөң хәрби комиссары Э. С. Кадомцев казактарҙан икмәкте «һурҙырыу» өсөн ойошторған хәрби дружиналарын файҙалана. Көн һайын тиерлек улар Ленинға мәскәүгә икмәк менән эшелон ебәрәләр (нәҡ ошо Дутов ихтилалына сәбәп була, Ә Цюрупа РСФСР-ҙың аҙыҡ-түлек буйынса наркомы итеп тәғәйенләнә, Свердлов казактарҙы юҡҡа сығарыу сәйәсәтен иғлан итә). Шул уҡ ваҡытта Эльцин Кадомцевтың халыҡ дружиналарына мосолман милләтселәрен ҡаршы ҡуя, уларҙың исламдың йәшел әләме һәм «кафырҙарҙы үлтер» лозунгы аҫтында булдырылған хәрби отрядтарына юл ҡуя (шулай ҙа улар Кадомцев дружиналарына ҡаршы сығырға баҙнат итмәнеләр). Эльцин Троцкийҙың хәрби формированиеларҙың үҙәкләштерелгән административ идаралығына йүнәлтелгән линияһын үткәреү яҡлы була. Кадомцевтың халыҡ дружиналары халыҡ ополчениеһы принцибына ҡоролған була — һайланған командирҙар менән, был үҙ сиратында ВЦИК-тың 1918 йылдың 22 апрелендәге декретына ҡаршы килгән, сөнки командирҙар тәғәйенләүе хәрби наркомы Троцкийға йөкмәтелгән булған. Эльцин, Э. Кадомцев Ҡыҙыл Армияның ойошторолоуына аяҡ сала тип Ленин исеменә хат яҙа. Троцкийҙан килгән комиссия профессиональ хәрби Кадомцев ойошторған отрядтарҙы дилетантлыҡ һәм партизансылыҡ тип иғлан итә, Кадомцевты эштән ситләтәләр, уның урынына Троцкийҙың эмиссарын ҡуялар.
Чехословактар корпусы ихтилалынан һуң 1918 йылдың май айында Эльцин большевиктарҙың Өфөнән ваҡытлыса китеп тороуын яҡлап сығыш яһай — чехословактарға илдәренә «тыныс» ҡайтырға мөмкинлек биреү өсөн. 1918 июнендә Мәскәүгә ҡайта һәм Ленин уны ВЦИК и коллегии НКВД коллегияһы ағзаһы итеп тәғәйенләй, РСФСР-ҙың НКВД наркомы урынбаҫары булып эшләй. Ленинға режимды ҡатыландырыу буйынса төҡдим менән мөрәжәғәт итә. Ленин уға башҡаса Конституцияны үҙгәртеү тураһында башҡаса тәҡдимдәр яһамауын һәм «пролетариаттың диктатураһын көсәйтеү буйынса ниндәй ҙә булһа уйҙарҙан арынырға» кәңәш итә. Большевиктарҙың Өфөгә ҡабаттан ҡайтыуынан һуң 1919 йылдың ғинуарында Ленин уға Өфө губревкомы һәм губерна башҡарма комитеты рәйесе мандатын тапшыра. Эльцинға Башҡортостанда Совет власын булдырыу бурысы йөкмәтелә. Эльцин Татар — Башҡорт республикаһын ойоштороуға ҡаршы сыға, был мәсьәлә буйынса Ленин менән РКП (б) 9 съезы ваҡытында осраша. Башҡортостанда заводтарҙы тергеҙгән ваҡытта Ленин тәнҡитләгән сәйәсәтте алып бара, 1920 йылда вазифаларынан бушатыла. Артабан Украина социаль тәьмин итеү Наркоматында, Главполитпросвет идаралығында, РСФСР-ҙың Госпланында эшләй. Троцкий уны «партияның төп өлөшө» («костяк партии») иҫәптә булған кешеләр араһына индерә. Ленин дә уны, Цюрупа, Брюханов һ. б. менән рәттән, «яуаплы совет хеҙмәткәрҙәре» исемлегенә индерә, әммә уның объективлығында ҡайһы бер икеләнеүҙәрен йәшермәй.
30-сы йылдар уртаһында Ырымбурҙа һөргөндә була. 1936 йылда ҡабаттан ҡулға алына һәм йөҙләп башҡа оппозиционерҙар менән берлектә Севвостлагка ебәрелә. 1936 йылда Магаданда сәйәси тотҡондарҙың ризаһыҙлыҡ белдереүен һәм аслыҡ иғлан итеүен ойоштороусыларҙың береһе була. 1937 йылдың 19 сентябрендә Дальнострой УНКВД янындағы «тройка» тарафынан «контрреволюцион троцкист эшмәкәрлеге өсөн» ғәйепләнеп, атылыуға хөкөм ителә һәм 27 ноябрҙә атып үлтерелә.
Аҙаҡҡы хөкөм буйынса 1956 йылдың 23 ноябрендә реабилитациялана.
Итальян тыҡрығы (Таганрог)
Итальян тыҡрығы— Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге тыҡрыҡ.
Географияһы
Тыҡрыҡ Грек урамынан башлап Шевченко урамына тиклем үтә, диңгеҙгә төшкән һөҙәк Банный (совет заманында Дуров) ауышлығында тамамлана. Тыҡрыҡтың оҙонлоғо — 1860 м.
Тарих
Элекке исемдәре— Бишенсе арҡыры, Итальян , Исполком тыҡрыҡтары.
Исполком тыҡрығы тип 1923 йылда ҡала советы ҡарары менән ҡала коммуналь хужалығы инициативаһы буйынса атала. Итальян тыҡрығы менән Петров урамдары мөйөшөндәге ҡала комитеты менән бер рәттән торған Ҡала советы депутаттарының башҡарма комитеты бинаһы хөрмәтенә уны яңы Исполком тыҡрығы тигән исем менән атағандар.
"Итальян тыҡрығы " исеме уға 1990 йылда кире ҡайтарыла.
1880-се йылдарға тиклем тыҡрыҡта грунтлы юл булған, шунлыҡтан ямғырҙарҙан һуң урам ҡара ер ҡатыш балсыҡҡа әйләнә торған була. 1880 -1895 йылда ҡала юлдарына әүҙем рәүештә кубик формалы ҡаты таш түшәйҙәр, шул ваҡытта Итальян тыҡрығын да нығыталар.
XIX быуаттың беренсе сирегендә йорттарҙың нумерациялары булмаған, уны бары тик 1832 йылда ғына ҡуллана башлағандар. Нумерация бер нисә тапҡыр үҙгәрештәргә дусар ителә: XIX быуатта өс мәртәбә, шул иҫәптән 1844, 1867 һәм 1878 йылдарҙа, ә XX быуатта ике тапҡыр.
XX быуаттың беренсе сирегендә Итальян тыҡрығы янында Сарматованың йәйге баҡсаһы булдырыла.
Һундар
Һундар (Ούννοι, ) — IV быуаттың 70-се йылдарында Азиянан Көнсығыш Европаға баҫып ингән күсмә халыҡ. Күпселек ғалимдар һундарҙың килеп сығышын Үҙәк Азия халҡы һунну менән бәйләй. Һун телен күп тикшереүселәр төрки телдәргә индерә.
Һундарҙың баҫып инеүе, үткән осорҙа сарматтарҙың күсенеүе кеүек үк, Евразияның урта өлөшөндәге этник алға китешкә бәйле булған һәм көнбайыш Евразияның һәм Европаның артабанғы үҫешенә ғәйәт ҙур йоғонто яһаған. Аттила идаралығында (434—453 йылдар) һундар берләшмәһенең үҙәге Паннонияла була, улар Волга һәм Кавказдан алып Рейнға тиклем ерҙе биләй. Аттиланың үлеменән һуң һундар дәүләте тарҡала, ә улар үҙҙәре көнсығыштан килгән яңы күсмә төркөмдәр тарафынан йотола.
Һундарҙың һөжүмен тәүге булып аландарға татырға тура килә, уларҙан һуң герулдарға, бургундтарға һәм готтарға сират етә. Һундарҙың ҡыҫымы арҡаһында төрлө герман ҡәбиләләре Рим империяһы биләмәләренә үтеп ингән, шуның арҡаһында империяның көнбайыш өлкәләре яйлап герман ҡәбиләләре тарафынан йотолған, аҙаҡтан герул Одоакр 476 йылда Римдың үҙен буйһондора алған.
Килеп сығышы
Әле тарих фәнендә өҫтөнлөк иткән фараз буйынса, һундарҙың килеп сығышы Ҡытайҙың төньяғында йәшәгән һунну (сюнну) халҡы менән бәйләнгән. Ул б. э. т. III быуаттан алып ҡытай сығанаҡтарында телгә алына. Үҙәк Азияла иң тәүге ҙур күскенселәр империяһын төҙөгән халыҡ була. Б. э. 48 йылында һунну көньяҡ һәм төньяҡ тармаҡҡа бүленә. Боронғо монгол ҡәбиләләре сянби һәм Ҡытайҙан еңелгәс, төньяҡ һунну берләшмәһе тарҡала, ә уның ҡалдыҡтары көнбайышҡа юллана. Исемдәренең оҡшашлығынан тыш, һундар һәм Үҙәк Азия һуннуҙарының генетик бәйләнешенә матди мәҙәниәттең, тәү сиратта, хәрби эш өлкәһенең ҡайһы бер категориялары (уның үҙенсәлекле һыҙаты — ҡатмарлы төҙөлөшлө йәйә яһау) күрһәтә.
Һундарҙы әлеге ваҡытта төркиҙәр тип билдәләйҙәр. XVIII быуаттан алып XIX быуаттың 1-се яртыһына тиклем тарих фәнендә уларҙы монголдар тип иҫәпләгәндәр. Әле лә ҡайһы бер ғалимдар һундарҙы монгол-манчжур халыҡтарына яҡын тип һанай.
Тарихы
IV быуаттың 70-се йылдарында һундар Төньяҡ Кавказда аландарҙы буйһондора, шунан Германарихтың көнсығыш гот дәүләтен ҡыйрата. Баламбер батша етәкләгән һундар Днепрҙың түбәнге ағымында йәшәгән күпселек көнсығыш готтарҙы буйһондора, ә көнбайыш готтарҙы Фракияға ҡыҫырыҡлап сығара. 395 йылда, Кавказ аша үтеп, Римдың көнсығыш провинциялары Сүриәне, Каппадокияны туҙҙыралар. Ошо ваҡыттан алып, һундарҙың төп тармағы Паннонияла (ул саҡта Дунайҙың уң ярындағы көнбайыш Рим провинцияһы, хәҙер Венгрия биләмәһе) һәм Австрияла урынлаша, шул ерҙән улар Көнсығыш Рим империяһына һөжүм итә. Ә Көнбайыш Рим империяһына ҡарата һундар V быуатҡа тиклем герман ҡәбиләләренә ҡаршы көрәштә союздаш була. Был ваҡытҡа һундар берлегендә герман һәм герман булмаған күп халыҡтар туплана: болғарҙар, көнсығыш готтар, герулдар, гепидтар, сарматтар һ. б. Буйһондоролған барлыҡ ҡәбиләләр яһаҡ түләргә һәм хәрби походтарҙа ҡатнашырға тейеш була. 422 йылда һундар ҡабаттан Фракияға һөжүм итә. Көнсығыш Рим императоры Феодосий II һундарға йылына 350 фунт алтын күләмендә яһаҡ түләргә ризалашырға мәжбүр була. 433 йылда һун батшаһы Ругила (Руа) Көнсығыш Рим менән төҙөлгән килешеүҙәрҙән баш тартырға йыйыныуы тураһында белдерә, быға империя биләмәләрендә йәшенгән ҡасаҡтар сәбәп була. Ругила пландарын тормошҡа ашыра алмай үлеп китә. Уның урынын Ругиланың ҡустыһы Мундзуктың балалары — ағалы-ҡустылы Бледа һәм Аттила биләй. 445 йылда Бледа һунар ваҡытында асыҡланмаған сәбәптәр арҡаһында һәләк була һәм Аттила үҙе генә хакимлыҡ итә башлай. Приск яҙыуынса, «Аттила донъяны дер һелкетер өсөн тыуған кеше» булған. Аммиан хәбәр итеүенсә, «Аттила бар Европаны ер менән тигеҙләгән». Томпсон фекеренсә, «Аттила бары тик халыҡтарҙы Рим империяһы хакимлығы аҫтында тоторға теләгән руханиҙар һәм һәм хөкөм эйәләре өсөн генә „Хоҙай ҡамсыһы“ булған». Француз ғалимы М. Бувье-Ажан билдәләүенсә, һундарҙың юлбашсыһы Аттила уға туғандаш булған халыҡ — башҡорттар менән килешеү төҙөй.
Аттила атлы ғәскәр һөжүме ысулынан ҡалаларҙы ҡамауҙа тотоуға күскән һәм 447 йылға Балҡан ярымутрауында, хәҙерге Греция һәм Рим империяһының башҡа провинцияларында 60 ҡала һәм нығытманы алған. 450 йылда һундарға Көнсығыш Рим да, Көнбайыш Рим да яһаҡ түләгән. Аттила осоронда яһаҡ 2000 фунт алтын тәшкил итә. 451 йылда Галлиялағы Каталаун яландарында һуғышта Аэций етәкселегендәге Рим ғәскәре көнбайыш готтар короллеге менән берлектә һундарҙы көнбайышҡа үткәрмәй. 452 йылда һундар Италияға бәреп инә, Аквилея, Милан ҡалаларын баҫып ала, ләкин кире сигенә. 453 йылда, Аттила үлгәс, һундар империяһында килеп тыуған тартыш менән буйһондоролған гепидтар файҙалана, улар герман ҡәбиләләренең һундарға ҡаршы ихтилалын етәкләй. 454 йылда Паннонияла Недао йылғаһы янындағы һуғышта һундар тар-мар ителә һәм Ҡара диңгеҙгә ҡыҫырыҡлап сығарыла. Һундар көнсығыштан туҡтауһыҙ килеп торған халыҡтар араһында юғалалар. Әммә оҙаҡ ваҡыт әле уларҙың исеме урта быуат авторҙары тарафынан Ҡара диңгеҙ буйының барлыҡ күсмә халыҡтарын билдәләү өсөн ҡулланылған.
Йәшәү рәүеше һәм хәрби эше
Һундар алдында барлыҡ «цивилизациялы» халыҡтар ҡалтырап торған. Германдар ер эшкәртеү менән таныш булһа, һундар күсмә халыҡ булған.
Аттилаға рим илсеһе Приск Панийлы һундарҙы V быуатта бүтәнсәрәк һүрәтләй. Приск яҙыуынса, ул һундарҙың ғәйәт ҙур ауылдарында булған, унда ағастан эшләнгән өйҙәр, матурлыҡ өсөн ҡуйылған ҡоймалар, өй эстәрендә семәрләп биҙәлгән таҡталар күргән. Шулай уҡ Приск һундарҙа күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителеүен билдәләй. Энгельс Европа һундарының ижтимағи ҡоролошон хәрби демократия тибына индерә. «Әгәр етди эштәрҙе хәл итергә кәрәк булһа, улар бергәләп кәңәшләшәләр», — тип яҙған Аммиан.
Һундар йыраҡҡа атыусы ян (йәйә) ҡулланғандар. Ян ҡыҫҡа итеп эшләнгән, сөнки һундарға атта сабып барғанда атырға тура килгән. Йәйәнең кире бөгөлө булған, шуға күрә, бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, ҙур үлтереү көсөнә ирешелгән. Ян бер нисә өлөштән торған, уны айырыуса ныҡ һәм һығылмалы итеү өсөн хайуан һөйәктәрен йәки мөгөҙҙәрен ҡулланғандар. Уҡ башаҡтарын һөйәктән дә, тимер-бронзанан да яһағандар. Ян махсус һауытҡа һалынған һәм һул яҡтан билгә тағылған, ә уҡтар һалынған ҡалъян яугирҙың арҡаһында уң яҡлап урынлашҡан. «Һун йәйәһе» йәки «скиф йәйәһе» (scytycus arcus) антик заман өсөн иң заманса һәм һөҙөмтәле ҡорал булған, римляндарҙа бик ҡиммәтле улъя һаналған. Һундарҙа 20 йыл аманат булып йәшәгән Рим ғәскәре башлығы Флавий Аэций был йәйә менән рим армияһын ҡоралландырған.
Диндәре
Юғары аллалары Тәңре булған. Бетеү рәүешендә һундар алтын һәм көмөш аждаһа һындары йөрөткән. Кешене ҡорбан килтереү, күрәһең, булмаған. Уларҙың ғибәҙәт ҡылыу урындары һәм көмөштән эшләнгән һынташтары булған. Һундарҙың ҡанбабалары, сихырсылары, тылсымсылары, имселәре ер көстәрен саҡырған. Этнолог Л. П. Потапов, Приск яҙмаларына нигеҙләнеп, һундарҙың шамандары (ҡам) булған, тип иҫәпләй. Мовсес Каланкатваци яҙыуынса, һундар Ҡояшты, Айҙы, утты, һыуҙы илаһилаштырған, "юлдар аллаһы"на табынған. Изге ағастарға һәм табынған аллаларына һундар йылҡы малын ҡорбан итеп салғандар. Ҡанын изге ағас тирәләй түккәндәр, тиреһен ботаҡтарына элгәндәр. Дини йолалар атҡарылғанда һәм кешене ерләгәндә, һундарҙа көрәш, ҡылыс алышы, ат сабышы, уйын-көлкө, бейеүҙәр ойошторолған.
Тренев йорто (Константиновск)
Тренев йорто — Ростов өлкәһе Константиновск ҡалаһындағы бер ярым ҡатлы йорт. 1895 йылда төҙөлгән. Был йортта 1914 −1916 йылдарҙа совет прозаиғы һәм драматурғы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты беренсе дәрәжә Константин Андреевич Тренев (1876—1945) йәшәгән.
Адресы: 347250, Ростов өлкәһе, Константиновск ҡалаһы, Тренев тыҡрығы, 9.
Тарих
К. А. Тренев Харьков губернаһы Волчанск өйәҙе Харьков Ромашово (хәҙер Бакшеевка ҡасабаһы, Волчанск районы, Харьков өлкәһе) утарында крәҫтиән Андрей Кириллович Тренев ғаиләһендә тыуған. Үҙ ваҡытында Треневтар ғаиләһе Харьков губернаһынан Дон Ғәскәре өлкәһенә күсеп килә һәм Миллерово станцияһы янындағы Журавка утарында йәшәй (хәҙерге хутор Тренева Миллерово район Ростов өлкәһе Миллерово районы Треневка утары).
Константин Андреевич бер-бер артлы земский мәктәбендә, шунан һуң Каменская (хәҙер Каменск-Шахтинск ҡалаһы) станицаһының Донецк округ училищеһында ,Харьков ер эшкәртеү училищеһында, Новочеркасскиҙың Дон дини семинарияһында,Петербург археология институтында уҡый. Тренев археолог, агроном, тарихсы һәм яҙыусы, улНовочеркасск ҡалаһының «Донская речь» һәм "Донская жизнь " гәзиттәрендә эшләй, Консантиновск округ станицаһына командировкаларға йөрөй. шул саҡа ул Никольский ғибәҙәтханаһының башлығы Лариса Ивановна Сокольская менән таныша.
Улар өйләнешеп, 1914- 1916 йылдарҙа Константиновскиҙә ғибәҙәтхана башлығы руханий Иоанн Сокольскийҙарҙа йәшәй. Константин Андреевич шул йылдарҙа Покров сиркәүенә ҡараған сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡыта. Был йортта ул һҙенең «Святки», «В станице», «Вечная любовь», «По тихой воде», «В родном углу» һ. б. хикәйәләрен яҙа.Үҙенең беренсе йыйынтығы «Владыканы» Тренев ҡала китапханаһына бүләк итә, һуңынан ул китапханаға башҡа китаптарын да бүләккә бирә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бомба төшөүҙән китапхана барлыҡ китаптары менән янып бөтә.
Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы
Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы (10 март 1896 йыл — 3 декабрь 1968 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте, партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1918—1923 йылдарҙа Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһы хөкүмәте ағзаһы.
Биографияһы
Абдулла Камалетдин улы Әҙеһәмов Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Юлыҡ ауылында тыуған.
1909 йылдан һуңғы арауыҡта Верхнеурал реаль училищеһында уҡый башлай, һуңынан Ырымбур гимназияһында, уны тамамлағандан һуң 1917 йылда Ҡазан университетында белем ала.
1918—1919 йылдарҙа Абдулла Камалетдин улы Башҡорт өлкә (үҙәк) шуро ағзаһы итеп һайлана. 1918 йылдың декабренән 1919 йылдың февраленә тиклем — Әҙеһәмов ваҡытлыса Башҡорт хөкүмәте рәйесе вазифаһын башҡара. Был вазифала ул 1919 йылдың февраль айында башҡорт ғәскәрҙәренең Ҡыҙыл Армия яғына күсеүе тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуя
1919—1921 йылдарҙа Абдулла Камалетдин улы Әбдрәшит Бикбауов менән бергә Мәскәүҙә ВЦИК янында БАССР-ҙың вәкиллеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә
1921−1922 йылдарҙа Әҙеһәмов Башҡорт Республикаһының Эске эштәр наркомы вазифаһын биләй.
Ул Дондағы Ростовта РКП(б) Көньяҡ-Көнсығыш Бюроһы Үҙәк Комитетында инструктор булып эшләй башлай, ә 1924—1926 йылдарҙа — РКП(б) Үҙәк комитетында. Тыуған яғына ҡайтҡас, өс йыл дауамында ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының агитация-пропаганда бүлеге мөдире, Госплан рәйесе урынбаҫары һәм БАССР-ҙың һулыҡ һаҡлау наркомы була.
1930 йылда Әҙеһәмов Абдулла «Султанғәлиевтың советтарға ҡаршы буржуаз-милли төркөмө» ҡатнашыусыһы булараҡ репрессиялана 1932 йылда ул ваҡытынан алда иреккә сығарыла. 1989 йылда реабилитациялана.
1932—1956 йылдарҙа СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының Мәскәү—Волга каналын төҙөү һәм Эске эштәр министрлығының «Тагилстрой» идаралыҡтары хеҙмәткәре. Тыуған яҡтарына башҡаса ҡайтмай. Тырыш хеҙмәте өсөн миҙалдар менән наградлана, рәхмәт хаттары ала.
Конарев Василий Григорьевич
Конарев Василий Григорьевич (23 декабрь 1915 йыл — 27 ғинуар 2006 йыл) — ғалим-генетик, биохимик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956 йылдан Биология институтының биохимия лабораторияһы мөдире, институт директоры, 1962 йылдан — Биохимия һәм цитохимия бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университетының биохимия кафедраһы мөдире. 1966 йылдан Н. И. Вавилов исемендәге Бөтә Рәсәй үҫемлекселек ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре. В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы (ВАСХНИЛ) академигы (1978), биология фәндәре докторы (1955), профессор (1956). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған  фән эшмәкәре (1965). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Василий Григорьевич Конарев 1915 йылдың 23 декабрендә хәҙерге Ырымбур өлкәһе Сорочинск районы Голубовка ауылында тыуа. Атаһы, Конарев Григорий Васильевич, крәҫтиән, Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан, агроном, урта мәктәптә биология уҡытыусыһы булып эшләгән.
Василий Григорьевич колхозсы йәштәр мәктәбендә, шунан Сорочинск малсылыҡ техникумында уҡый, 1938 йылда Куйбышев дәүләт педагогия институтын тамамлай. Студент йылдарында институттың ҡыллы оркестрында уйнай (домрала).
1941—1942 йылдарҙа оборона эштәрендә һәм блокада шарттарында Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы Бөтә Союз үҫемлекселек институтының (Ленинград) донъя әһәмиәтендәге коллекцияһын һаҡлауҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 20 ғинуарында институттың башҡа аспиранттары һәм хеҙмәткәрҙәре менән бергә, «тормош юлы» аша алып сығылып, Омск ҡалаһына эвакуациялана. 1942 йылдың 15 майында армияға алына. Омск 1-се хәрби-пехота училищеһы курсанты була. Лейтенант званиеһы ала.
1942—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. Яуҙар менән Ельнянан алып Берлинғаса етә. Ике тапҡыр яралана, дүрт тапҡыр контузия ала. Юғары Баш командующийҙан алты рәхмәт хаты ала, миҙалдар һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң Ҡырымдағы Никита ботаника баҡсаһында эшләй.
1946 йылдың 22 июнендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1946—1956 йылдарҙа — Ырымбур дәүләт педагогия институтының өлкән уҡытыусыһы, ботаника кафедраһы мөдире, 1955 йылдан Чкалов педагогия институтының фән буйынса директор урынбаҫары була. 1955 йылда В. Г. Конаревҡа биология фәндәре докторы тигән ғилми дәрәжә бирелә, 1956 йылдан профессор була.
1956 йылда СССР Фәндәр академияһы селтәренә эшкә күсерелә һәм Академияның Башҡортостан филиалы Агробиология институты директоры итеп тәғәйенләнә.
1956—1966 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Биология институты директоры, Бөтә Рәсәй Үҫемлекселек ғилми-тикшеренеү институты молекуляр биология бүлеге етәксеһе (1967—1997), баш хеҙмәткәр-консультанты (1998 йылдан).
1975 йылда В. Г. Конарев ВАСХНИЛ-дың мөхбир ағзаһы итеп һайлана, 1978 йылдан — ВАСХНИЛ (хәҙерге Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы академияһы) академигы.
Конаревтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе — генетика. Аҡһымдарҙың үҙлелеге һәм полиморфизмы нигеҙендә ул культуралы үҫемлектәрҙең геномдары сығышын өйрәнеү мөмкинлеген биргән аҡһым маркерҙарының принциптарын эшләй. Ул үҫемлектәр морфогенезында аҡһымдар һәм нуклеин кислоталары ролен асыҡлау буйынса эш алып бара. Культуралы үҫемлектәрҙең уларҙың ҡырағай ҡәрҙәштәренең сорттары генофондтарын сорттар буйынса идентификациялау һәм теркәү принциптарын һәм ысулдарын билдәләү; ҡулланма ботаника, генетика һәм селекцияның фундаменталь һәм ҡулланма мәсьәләләрен сисеү өсөн молекуляр ысулдарын эшләү уның фундаменталь тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәһе булып тора.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы шөһрәтле академигы (Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы ауыл хужалығы бүлексәһе). Өфөлә һәм Ленинградта 67 фән кандидаты әҙерләй.
Ғаиләһе: ҡатыны Ида Адольфовна Лихтнер — әҙәбиәтсе, улдары Алексей Васильевич һәм Александр Васильевич — биология фәндәре докторҙары, Настя исемле ейәнсәре бар.
Хеҙмәттәре
Ғалимдың 450-ләп ғилми хеҙмәте, шул иҫәптән 110 китабы һәм брошюраһы нәшер ителгән. Улар араһында:
Бабур
Бабур ( «арыҫлан, юлбашсы, юлбарыҫ» тип аңлатыла ; ысын исеме — Заһир әд-дин Мөхәммәт (ﻇَﻬﻴﺮْ ﺍَﻟَﺪّﻳﻦ مُحَمَّدْ بَابُرْ)  , 14 февраль 1483 йыл — 26 декабрь 1530 йыл) — Һиндостан һәм Афғанстан хакимы, юлбашсы, Бөйөк Моголдар империяһын нигеҙләүсеһе (1526). Шулай уҡ шағир һәм яҙыусы булараҡ та билдәле.
Тулы тәхет титулатураһы: әс-Солтан әл-Азам вә-әл-Ҡаған әл-Мөхәррам Заһир әд-дин Мөхәммәт Йәләл әд-дин Бабур, Падишаһ-и-Гази.
Сығышы
Бабур 1483 йылдың 14 февралендә Андижан ҡалаһында Фирғәнә әмире Ғүмәр-Шәйех-мырҙа II ғаиләһендә тыуған. Атаһы Тимурҙың өсөнсө улы Мираншаһтың бүләһе булып Тимуридтар нәҫеленән сыҡҡан. Бабур сығатай төрки телен үҙенең туған теле тип һанаған, фарсы телен яҡшы белгән. Бабур мираҫын өйрәнеүсе британ ғалимы Аннетт Беверидж ХХ быуат башында уны барлас тип атай, әммә Тамерлан осоронда уҡ барлас ҡәбиләһе тулыһынса төркиләштерелгән булған һәм сығатай телендә һөйләшкән.
Сәйәси эшмәкәрлеге
Атаһы һәләк булғас, 12 йәшлек Бабур үҙ биләмәләрендә идара итеү өсөн көрәш башлай, шул уҡ ваҡытта Тимуридтар империяһын тергеҙеү идеяһы менән Мәүереннаһрҙы баҫып алырға пландар ҡора. 1497 йылда Сәмәрҡәндте яулап ала, әммә дүрт ай ҙа үтмәгәс, Тимуридтар араһындағы низағ менән файҙаланып, Шәйбан хан уны кире ҡайтара.