cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Крагуевац
Крагуевац — сәнәғәт һәм фәнни үҙәк. Шулай уҡ Чачак, Кралево, Ужице, Ягодины, Крушевац һәм Смедерево, Пожаревац, Косово ҡалалары өсөн макро төбәк үҙәге. 1990 йылға тиклем Югославияның иң үҫешкән ҡалаларының береһе була (5-се ҡала иҫәп буйынса), унан алда бары тик Словения ҡалалары ғына тора. Әммә 1990 йылда хәле ҡатмарлаша.
Тарих
1476 йылда төрөк документы "Крагуйофча"ла беренсе тапҡыр телгә алынған. Ул саҡта бында 32 йорт була.
1815 йылда төрөк хакимлығынан азат ителә. Сербия дәүләтенең яңы ваҡыттағы баш ҡалаһы (1818—1841). Бында серб беренсе гимназияһы һәм лицейы, тәүге суд, беренсе театр, серб телендә баҫылған тәүге гәзит була. XIX быуат урталарында сәнәғәт үҫешә (1853 йылда беренсе пушка ҡойола).
1941 йылдың 21 октябрендә немец ғәскәрҙәре, Тито ғәскәрҙәренең урындағы 70 немец һалдатын һәм офицерын юҡ иткәненә үс итеп, 7000 кешене атып үлтерә, улар араһында 300 тирәһе гимназия уҡыусылары һәм уҡытыусылары була. Урамда үтеп барған кешеләрҙе туранан-тура тотоп үлтерәләр. Ошо ваҡиғаға серб шағирәһе Десанка Максимовичтың «Ҡанлы әкиәт» йыры яҙылған. Был фажиғә бер нисә тапҡыр һуғыш тураһындағы кинофильмдарҙа күрһәтелгән. Фажиғә урынында хәҙер һәйкәл һәм музей тора.
Обховица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҡыева Гөлсифа Тәҡиулла ҡыҙы
Баҡыева Гөлсифа Тәҡиулла ҡыҙы (16 апрель 1971 йыл) — ғалим, тарих фәндәре кандидаты. Рәсәй фәндәр академияһы Себер бүлеге Себерҙе үҙләштереү мәсьәләләре институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, Тубыл индустриал институтының гуманитар фәндәр кафедраһы доценты.
Биографияһы
Гөлсифа Тәҡиулла ҡыҙы Баҡыева 1971 йылдың 16 апрелендә Төмән өлкәһенең Тубыл районы Әремйән ауылында тыуған. 1993 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Тубыл дәүләт педагогия институтын тамамлай, квалификацияһы буйынса хоҡуҡ һәм тарих уҡытыусыһы. Институтты тамамлағандан һуң, 1995 йылға тиклем Тубыл районы Түбәнге Әремйән урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, тарих фәнен уҡыта. 1998 йылдан 2000 йылға тиклем Д. И. Менделеев исемендәге Тубыл дәүләт педагогия институтының тарих факультеты тыуған ил тарихы һәм тарихты уҡытыу методикаһы кафедраһының һәм филология факультетының рус-татар бүлегенең өлкән уҡытыусыһы. Тубыл себертатар мәҙәни үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре.
2000 йылдан әлегә тиклем төп эш урыны — Рәсәй фәндәр академияһы Себер бүлеге Себерҙе үҙләштереү мәсьәләләре институтында. Бер үк ваҡытта Тубыл индустриаль институтында (2003 йылдан) уҡыта. Хоҡуҡ фәне, хужалыҡ хоҡуғы, хеҙмәт хоҡуғы, граждандар хоҡуғы буйынса лекциялар уҡый. 2000—2010 йылдарҙа Төмән дәүләт университетының, Төмән дәүләт архитектура-төҙөлөш институтының, Заман гуманитар академияһының Тубыл филиалдарында уҡыта.
Ғилми эшмәкәрлеге
1999 йылда «XVIII — XX баштарында Урал арты татарҙарның йәмғиәте» темаһына диссертация яҡлай һәм тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Гөлсифа Тәҡиулла ҡыҙының 70-тән артыҡ ғилми хеҙмәттәре, шул иҫәптән 3 монографияһы бар. Күп төрлө ғилми гранттарҙың етәксеһе йәки башҡарыусыһы. Ғилми эҙләнеүҙәр өлкәһе булып себертатарҙарҙың этнографияһы һәм тарихы, шул иҫәптән сәйәси тарихы, ҡануниәт мәҙәните тарихы, ауыл йәмғиәте, таралып ултырыуы, социаль ойошоу, милләт-ара бәйләнештәр, ғәҙәти хужалыҡ, социаль-демографик процесстар, мәҙәниәт, ғаилә һәм никах мөнәсәбәттәре, енестәр мәсьәләһе, дини йәшәйеш һорауҙары тора.
Ғилми хеҙмәттәре
Монографиялары:
Рецензияланған баҫмаларҙағы мәҡәләләре:
Чукренс
Чукренс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1595/6 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Паю-Седа-Яха
Паю-Седа-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хадыта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Смоленск дәүләт сәнғәт институты
Смоленск дәүләт сәнғәт институты (Смоленский государственный институт искусств СГИИ) — музыка, хореография, театр, һынлы сәнғәт, халыҡ ижады, музей эше, социаль-мәҙәни һәм мәғлүмәт-библиография өлкәһендә белем биреү эшмәкәрлеген тормошҡа ашырға юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1961 йылда Смоленскиҙа мәҙәни-мәғрифәт мәктәбе асыла, уның бурысы ауыл мәҙәниәт учреждениелары һәм художество үҙешмәкәрлеге өсөн етәкселәр әҙерләү була. Шул уҡ йылда ул мәҙәни-мәғрифәт училищеһы статусын ала, унда китапхана бүлеге барлыҡҡа килә, ә 1964 йылда — хореография.
1990 йылда Смоленск мәҙәни-мәғрифәт училищеһы М. В. Исаковский исемендәге мәҙәниәт училищеһы тип үҙгәртелә. Һуңыраҡ, 1991 йылда, Смоленск юғары профессиональ мәҙәниәт һәм сәнғәт училище-колледжы ойошторола, ул Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты менән тығыҙ хеҙмәттәшлектә эшләй һәм урта звено өсөн бғары кимәлле белгестәр әҙерләй.
Смоленск дәүләт сәнғәт институты 1996 йылдың 12 авгусында Смоленск юғары профессиональ мәҙәниәт һәм сәнғәт училище-колледжы базаһында ойошторола, әммә вуз структураһында урта һөнәри звено (колледж) һаҡланып ҡала. Институттың беренсе ректоры Е. А. Сергеев була. 2001 йылда көндөҙгө бүлектә уҡыған белгестәрҙең беренсе сығарылышы була, 2002 йылда — ситтән тороп уҡыу бүлегенеке.
Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы
Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы (17 апрель 1954 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Ике тапҡыр Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» тигән миҙалы менән бүләкләнгән. I—IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты.
Биографияһы
Зилә Рамаҙан ҡыҙы Аҙнабаева 1954 йылдың 17 апрелендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Арышпар ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1961 йылда Белорет районы Йөйәк мәктәбенә һабаҡҡа төшә. Унда 8 класты тамамлағас, Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә. Педучилищела уҡыған йылдарында Белорет ҡала мәҙәниәт һарайының башҡорт халыҡ театры ҡуйған спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе башҡара. Ошо мауығыу уны сәнғәт юлына килтерә. Ҡыҙҙың уңыштарын күреп, училищены тамамлаусылар мотлаҡ 3 йыл эшләргә тейеш булһа ла, педагогия училищеһынан уға сәнғәт институтына йүнәлтмә бирәләр.
1974 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетына уҡырға инә. Уны тамамларға йыл ярым ҡалғанда Өфө ҡалаһының Актерҙар йортонда методист-консультант итеп эшкә саҡыралар.
1980 йылда тормошҡа сыға һәм Нефтекама ҡалаһына эшкә күсә. Башта Ҡарман ГРЭС-ының художество етәксеһе булып эшләй. Йәш ҡала тиҙ үҫә, Энергетиктар мәҙәниәт һарайы сафҡа инеү менән, Зилә Аҙнабаеваны эшкә саҡыралар.
1998 йылда Нефтекамала Башҡорт дәүләт филармонияһының филиалы асыла. Шунан бирле Зилә Азнабаева хеҙмәт юлын ошо мәҙәниәт усағы менән бәйләй. Бер үк ваҡытта ул байтаҡ йылдар Башҡортостан радиоһының штаттан тыш хәбәрсеһе лә булып эшләй.
2003 йылда Зилә Рамаҙан ҡыҙына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән исем бирелә.
Зилә Аҙнабаева Беренсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына делегат итеп һайлана. Шунан һуң, 1995 йылда, ул Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Нефтекама бүлексәһен ойоштора.
Зилә Аҙнабаеваның бик күп публицистик мәҡәләләре һәм әҙәби әҫәрҙәре ҡала, республика баҫмаларында донъя күреп тора.
Устка
Устка (Ustka, : Stolpmünde) — ҡала. Польшаның Поморский воеводствоһындағы Слупский повятына инә, Балтик яр буйында урынлашҡан. Устка ҡала статусына эйә булған гмина. Устка ҡалаһы 10,14 квадрат килметр майҙанды биләй. Бер квадрат километтҙағы халыҡтың тығыҙлығы 1608,3 кеше тәшкил итә. Ҡаланың президенты - Яцек Грачик. Устканың халҡы — 16 308 кеше ( 2004 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса).
Алтыншин Ғаяз Сәғит улы
Алтыншин Ғаяз Сәғит улы (23 апрель 1966 йыл — 20 август 2008 йыл) — башҡорт театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
Биографияһы
Ғаяз Сәғит улы Алтыншин 1966 йылдың 23 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.
Атаһы Сәғит Ғиниәт улы Алтыншин Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ете йыл армияла булғандан һуң, Иҫке Собханғол ауылында райсовет председателенең сауҙа буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Бер осорҙа мәктәптә рәсем һәм йыр дәрестәренән уҡыта. Кейекбай ауылында клуб мөдире булып та эшләй.
Заманында республика кимәлендә билдәле биҙәүсе рассәм, профессиональ музыкант, фотограф һәм шахматсы була. Сәғит Ғиниәт улына Ленинград сәнғәт академияһынан студенттарҙы практикаға ла алып килгән ваҡыттары була.
Әсәһе Алтыншина (Ҡарабаева) Хәҙисә Ғәйзулла ҡыҙына (1932) ауыр бала саҡ тура килә. Атаһы репрессияға эләккәс, дүрт класс ҡына белем алып өлгөргән 12 йәшлек ҡыҙға колхозда ер һөрөп, ағас ҡырҡып, пилорамда эшләп көн күрергә тура килә. Балаларының һәләтен бар яҡлап үҫтереп, эшһөйәр, тилбер, һөнәрмән итеп тәрбиәләй. Ғаяз ғаиләлә дүртенсе бала. Уҡырға бармаҫ элек үк өлкәндәр менән тиң шахмат уйнай, бала саҡтан бокс, самбо, дзюдо менән мауыға.
Кинйә малайға рәссам, фотограф, аҙаҡ Ауыл хужалығы институтының механика факультетында уҡыған ағаһы Илдарҙың ҙур йоғонтоһо тойола. Уға оҡшап Ғаяз да инженер булырға хыяллана.
1989 йылда уҡыуын тамамлап, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килә. 1989—2006 йылдар эсендә илленән артыҡ роль башҡара. Бер үк мәлдә Өфө сәнғәт институтында «Сәхнә хәрәкәте» предметы буйынса дәрестәр ҙә алып бара. Театрҙың халыҡ артисы Фидан Ғафаров «Ғаяз кеүек «Аттила», «Салауат Юлаев» ролен башҡарыусы актёр әлегә театрҙа юҡ», — ти.
Ҡатыны Алтыншина Земфира Фатих ҡыҙы Сибай ҡалаһының «Сулпан» балалар театрында режиссёр һәм актриса. Зөһрә Фәйзуллинаның «Андыҙ барҙа ат үлмәҫ» («Девясил — это девять сил») һәм Сергей Белов менән Сергей Куваевтың «Бишкә тиклем һанайым» («Считаю до пяти») әҫәрҙәре буйынса спектакль ҡуйған. Улы Алтыншин Алик Ғаяз улы БДУ — ның Сибай институтында юридик факультетта өлкән уҡытыусы, шулай уҡ декан урынбаҫары булып эшләй.
Спектаклдәрҙә ролдәре
Таһир Таһиров «Ғәлиә» — Йәш Заһир (1983) Мостай Кәрим «Ярлыҡау» — Любомир Зух (1987) Мирхәйҙәр Фәйзи «Аҫылйәр» — Малай (1988) Дауыт Юлтый «Ҡарағол» — Һөйөндөк (1989) Шамил Рәхмәтуллин, «Алмағастар сәскә атҡанда» — Россинат (1989) Шамил Рәхмәтуллин, «Алмағастар сәскә атҡанда» — Граф һәм Сиған (1989) Хәкимйән Зарипов «Яуап көнө» — Зөлкәрнәй, Ханиф, Фазыл (1991) Ибраһим Абдуллин «Тиле йәшлек» — Аҡйегет (1992) Мостай Кәрим, «Ай тотолған төндә» — Аҡйегет (1992) Фәрит Богданов «Атылған йондоҙ» — Фәрхәт (1992) Мөхәмәтша Буранғолов «Башҡорт туйы» — Юлдыбай (1990) Флорид Бүләков, «Ҡанатланып ос һин, Толпарым!» — Ғазинур (1990) Наил Ғәйетбаев, «Ыстағафирулла» — Даян (1991) И.Иванов, Р.Усаев «„Хәсрәт“ Хәсән» — 2-се һаҡсы (1991) Ғәзим Шафиҡов Г.Мөбәрәкова «Һәҙиә» — Ғөбәй (1991) Туфан Миңнуллин «Диләфрүзгә дүрт кейәү» — Амур (1991) Ильдар Юзеев «Аҡ ҡалфағым төшөрҙөм ҡулдан» — Ратмир Зәкиевский (1991) Нәжиб Асанбаев «Рәйсә + Фәйзи» — Сәлим (1992) Фәтхи Бурнаш «Йәш йөрәктәр» — Хәйретдин (1993) Эдуардо де Филиппо «Илай белмәгән ҡатын» -Риккардо (1993) Мостай Кәрим «Киске табын» — Алпамыша (1994) Флорид Бүләков, «Бибинур, ах, Бибинур» — Ир-егет (1994) Фернан Кроммелинк «Иҫ китмәле мөгөҙлө шәп ир» — Оскерканан егет (1995) Рәил Байбулатов «Йәрем минең, әлиһәм» — Ринат (1995)
Нәжиб Асанбаев «Яралы яҙмыш» — Баян (1996) Баязит Бикбай «Ҡарлуғас» — Шатморат (1996) Ҡол Дәүләт «Шартлап китһен донъяһы!» (1996) — Лейтенант Үтәйғолов Шамил Рәхмәтуллин «Әжәлгә дарыу бар, тиҙәр...» — Басаров (1997) З. Муллағәлиева «Ҡурай» — Аҡһаҡал 1997 Лопе де Вега «Бесән өҫтөндәге эт» — Теодор (1997) Әнғәм Атнабаев «Законлы никах менән!» — Фәсхетдин (1998) А. Н. Островский «Таланттар һәм табыныусылар» — Бакин (1998) Сөләймән Латипов «Көнләш, Америка, көнләш» — Мартинг Донг (1999) Мостай Кәрим, «Айгөл иле» — Илдар 1999 Сәрүәр Сурина «Тылсымлы күл сере» — Алпан (1999) Шамил Рәхмәтуллин, «Һандуғастар килгән беҙгә» — Зинтык (2000) Гөлшат Әхмәтҡужина «Әйҙәгеҙ танышайыҡ» — Боҫҡон (2000) Заһир Вәлитов «Аҡьял батыр» — Аҡьял (2000) Рәлиф Кинйәбаев, «Эх, Байтимер дуҫ!» — Милиционер (2000) Зәйнәб Биишева, «Мөхәббәт һәм нәфрәт» — Ел (2001) Айһылыу Йәғәфәрова «Ҡыпсаҡ ҡыҙы» — Айсыуак (2001) Ғәзим Шафиҡов «Аттила» — Аттила (2002) Мостай Кәрим, «Салауат» — Салауат (2003) Илшат Йомағолов «Сәсәндәр». роль: Ир. 1-се яугир (2005) Йософ Болат «Мәһәре — байҙан» Ҡарасан (2006).
Хәтер
"Ғаяз Алтыншин тураһында «Атылған йондоҙ» радиотапшырыуын тыңлап, хәтирәләргә бирелеп ултырҙым. Авторы Зөлфиә Рәхмәтуллина. Зөлфиә бик ентекле, психоаналитик ихлас тапшырыу эшләгән, рәхмәт уға. Ғаяз был донъянан киткәнен мин сит илдә йәшәгәнгә күрә белмәй ҡалдым. Бик һәләтле актёр, көслө режиссёр ине! Ул саҡта беҙ барыбыҙ ҙа сәнғәт институтының ятағында йәшәгәс, бер-беребеҙҙе һәйбәт белә инек, аралашып йәшәнек. Беҙ Ғаяз менән «Ричард III»-нө ҡуйҙыҡ (дөрөҫөрәге ул ҡуйҙы) һәм икәү уйнаныҡ. Мин королева Аннаны уйнаным. Ул яҙма минең архивта һаҡлана. Шулай уҡ ул минең икенсе фильмымда ла уйнаны. Мин М.Кәримдең "Ашҡаҙар"ын ҡуйғайным ул саҡта. Репетициялар минең бүлмәмдә барҙы. Бик көслө һәм сағыу актёр булды ул…"
«Беҙ студент саҡтарҙа уның фанаткалары була торғайныҡ. Уның уйнаған спектакльдәрен бер ҙә ҡалдырмай, бер- нисә тапҡыр барып ҡарай инек. Шул тиклем талант эйәһенең ҡапыл китеп барыуына шаҡ ҡаттым. … Уның менән бер сәхнәлә уйнарға хыялланмаған актриса юҡтыр ул…»
«Әйткәндәй, яҡын дуҫым-яҡташым һәм танылған оҫта, талантлы актёр-режиссёр, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ғаяз Алтыншиндың олатаһының бер туғаны, халҡыбыҙҙың борондан килгән шөғөлө (кәсеп тиһәң дә була)- бөркөттәрҙе (шоңҡар-ҡарсығаларҙы) һунарға өйрәтеүсе — Айсолтан Алтыншин.
Заманында уны „Айсолтан Бөркөтсө“ тип кенә йөрөтәләр… Айсолтан (Бөркөтсө) Алтыншин 1918—1920 йылдарҙағы ул саҡтағы Башҡортостан (Зәки Вәлиди…) хөкүмәтенең әүҙем һәм актив-тоғро арҡадашы ла булып тора…
Айсолтан Алтыншин 1923 йылдан сит (Ҡырғыҙыстан, Ҡытай һәм Афганистан тауҙарында…) илгә сығып китә һәм төп шөғөлө (бөркөт өйрәтеү) менән көн итә… Дуҫым Ғаяздың да, олатаһы кеүек Мәсем һәм Баҙал Тауҙары ҡаяларында бөркөттәрҙе тотоп өйрәтеү теләк-хыялдары ла бар ине….. Һәм шулай уҡ, Ғаяз Дуҫым бер мәл (тағы ла, бер Дуҫым-Яҡташым Мәшһүр режиссёр Әнүәр ағай Нурмөхәмәтов менән бергә) һөйләшеп ултырғанда:-„Бабсаҡбей менән Күсәкбей“ тураһындағы тарихи эпосы хаҡында документаль фильм төшөрөү теләк-хыял-ниәттәрен дә әйткәйне….. Үкенес, әлбиттә…»
Беринг боғаҙы
Беринг боғаҙы (Bering Strait) — Евразия (Чукотка ярымутрауы) һәм Төньяҡ Америка (Аляска ярымутрауы) ҡитғаларын айырыусы Төньяҡ Боҙло һәм Тымыҡ океандар араһындағы боғаҙ.
География
Иң бәләкәй киңлеге — 86 км, фарватерҙың иң һай урыны — 36 м. Боғаҙ Чукот диңгеҙен (Төньяҡ Боҙло океан) Беринг диңгеҙе (Тымыҡ океан) менән тоташтыра. Сәйәхәтсе Витус Ионассен Беринг хөрмәтенә аталған, ул 1728 йылда ошо боғаҙ аша үткән.
Беринг боғаҙының уртаһында Диомид утрауҙары урынлашҡан: көнбайыштараҡ Ратманов утрауы (Рәсәй) һәм көнсығыштараҡ Крузенштерн утрауы (АҠШ). 1867 йылғы Аляска һәм Алеут утрауҙарын һатыу тураһындағы килешеүгә ярашлы, Рәсәйҙең һәм АҠШ-тың дәүләт сиге ошо ике утрау араһынан үтә.
XIX быуат аҙағынан хәҙерге көндәргә тиклем Беринг боғаҙы аша тоннель йәки күпер төҙөү проекттары буйынса фекер алышыуҙар бара.
Яҡынса 10 мең йыл элек һәм унан алдараҡ кешеләр Азиянан боғаҙ аша үтеп Америка ҡитғаһына күсеп ултырғандар.
Һалҡын һуғыш
Дөйөм мәғлүмәт
Ике яҡтың бер-береһенә ҡаршы тороуы уларҙың донъяның теләһә ниндәй өлөшөндәге низағтарҙа мотлаҡ ҡатнашыуына һәм хәл-ваҡиғаларҙың артабанғы үҫешенә нисек булһа ла ҡыҫылыуына килтерҙе. АҠШ-тың да, Советтар Союзының да бар тырышлығы тәү сиратта сәйәси өлкәлә өҫтәнлөк итеүгә йүнәлтелде. Шуға ла улар үҙҙәренең йоғонтоһо аҫтындағы илдәр ингән «НАТО» (Төнъяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы) һәм «Варшава килешеү ойошмаһы» тип аталған хәрби-сәйәси берләшмәләр (блоктар) төҙөнө.
Һалҡын һуғыш ҡайһы бер йылдарҙа «өсөнсө донъя һуғышы» тоҡаныу ҡурҡынысын тыуҙырған ғәҙәти һәм ядро ҡоралдары буйынса ҡыҙыу ҡоралланыу менән үрелеп барҙы. 1962 йылғы «Кариб көрсөгө» (урыҫса «Карибский кризис») бөтә Ер шарын нәҡ ошондай һәләкәт сигенә килтереп баҫтырҙы. Шуға ла артабанғы 70-се йылдарҙа СССР халыҡ-ара көсөргәнешлекте йомшартыу һәм ҡоралланыуҙы сикләү өсөн һиҙелерлек көс һалды. 1985 йылда Советтар Союзында власҡа килгән Михаил Горбачёв башлаған «үҙгәртеп ҡороуҙар» (урыҫса «перестройка») сәйәсәте КПСС-тың етәксе роленың юҡҡа сығыуына килтерҙе. Иҡтисади көрсөк, ижтимағи һәм милләт-ара мөнәсәбәттәрҙәге хәл ителмәгән мәсьәләләр һәм башҡа бик күп эске һәм тышҡы сәбәптәр арҡаһында 1991 йылдың декабрендә СССР-ҙың тарҡалыуы һалҡын һуғыштың тамаланыуына сәбәп булды. Көнсығыш Европаның Советтар Союзы ярҙамынан мәхрүм булып, терәк һәм таянысһыҙ ҡалған коммунистик хөкүмәттәре бынан алда, 1989—1990 йылдарҙа уҡ ҡолатылғайны. 1991 йылдың 1 июлендә «Варшава договоры» рәсми рәүештә үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатты. Аҙ ғына һуңыраҡ, 1991 йылдың 19—21 авгусындағы ваҡиғаларҙан һуң СССР-ҙың юғары даирәләре барлыҡ власын юғалтты һәм был хәлде һалҡын һуғыштың тулыһынса тамамланыуы тип иҫәпләргә мөмкин.
Аңлатма тарихынан
1945 йылдың 19 октябрендә Бөйөк Британияла нәшер ителгән «Трибьюн» аҙналығында донъя күргән «Һин һәм атом бомбаһы» (урыҫса «Ты и атомная бомба») мәҡәләһендә яҙыусы һәм публицист Джордж Оруэлл «һалҡын һуғыш» аңлатмаһын беренсе тапҡыр ҡуллана. «Һанаулы ғына секундтар эсендә миллионлаған кешене юҡ итергә мөмкинлек биргән атом бомбаһының АҠШ-тан башҡа тағы ла бер нисә башҡа ҡулға эләгеүе 2—3 рәхимһеҙ бөйөк державаның барлыҡҡа килеүенә сәбәп булыр ине, ә улар үҙ сиратында донъяны үҙ-ара бүлешер ине», тип яҙа ул. Автор фекеренсә, был бөйөк державалар, атом ҡоралын бер-береһенә ҡаршы ҡулланмау тураһында йәшерен килешеү төҙөр ине. Нәтижәлә, еңелеү белмәйенсә, улар даими һалҡын һуғыш хәлендә ҡалыр ине (инглизсә «in a permanent state of „cold war“ with its neighbors», урыҫса находились бы в "состоянии постоянной «холодной войны»). Был, үҙ сиратында, «тыныслыҡ булмаған тыныслыҡты сикһеҙ оҙайтыу иҫәбенә масштаблы һуғыштарға сик ҡуйыр ине», ти ул артабан. 1946 йылдың мартында Оруэлл был һүҙ бәйләнеште икенсегә ҡуллана. 1945 йылдың декабрендәге Мәскәү кәңәшмәһенән һуң Рәсәй Британияға һәм Британия империяһына ҡаршы «һалҡын һуғыш» алып бара башланы, тип яҙа ул.
1947 йылдың 16 апрелендә АҠШ президенты Гарри Трумэндың кәңәшсеһе Бернард Барух Көньяҡ Каролина штатының вәкилдәр палатаһындағы сығышында «һалҡын һуғыш» атамаһын рәсми шарттарҙа беренсе булып ҡуллана.
Һалҡын һуғыш башының ҡыҫҡаса тарихы
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Көнсығыш Европа илдәренең Советтар Союзы ҡарауы аҫтында ҡалыуы һәм бигерәк тә Польшала Лондондағы поляк эмигрант хөкүмәтенә ҡаршы булараҡ совет яҡлы хөкүмәт төҙөлөүе Бөйөк Британияның етәксе даирәләренең СССР—ға хәүеф-хәтәр менән ҡарай башлауына килтерә. Был турала һығымта яһаусы совет ғалимдәре тағы ла икенсе һығымтаны алға ҡуя: Америка империализмының ҡапма-ҡаршылыҡты тоҡандырыуға йүнәлтелгән тышҡы сәйәсәте АҠШ-тың монополистик даирәләре мәнфәғәттәре менән тығыҙ бәйләнештә була һәм капиталистик ҡоролошто һаҡлап ҡалыу һәм нығытыу маҡсатын күҙ уңында тота.
Бер төркөм тикшеренеүселәр «Һалҡын һуғыш» башының тәүшарты итеп 1945 йылдың февралендә үткән Крым (Ялта) конференцияһын атай: нәҡ уның һөҙөмтәләре буйынса донъяны тәьҫир өлкәләренә бүлеүгә сәйәси мөмкинлектәр тыуа.
Прищатиница
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һәйтәк мәсете (Балтас районы)
Тарихы
Башҡорттарҙың Таҙлар ырыуы XIII быуатта монголдар менән һуғыш башланғансы Яйыҡ менән Эмба йылғаһы араһында йәшәгән. Таҙлар ырыуы ул ваҡытта Табын ҡәбилә берләшмәһенә ингән. Туҡта хан (Сыңғыҙхан нәҫеле) менән Нуғай бәкләрбәк араһындағы һуғышта ҡатнашҡан таҙлар ырыуы Нуғай бәкләрбәк еңелгәндән һуң Урал тауы яғына күсенә. Улар таралып, бер өлөшө табын, үҫәргән (биләмәләрендә таҙлар атамалары осрай), бөрйән ҡәбиләләре составына инә. Әйле һәм табын берләшмәләре менән бәйләнешен таҙ ырыуы халҡы өҙмәй. XVI быуатта Ҡазан ханлығы еңелгәс, «ҡәлғә һаҡсылары»— ирәктеләр (табын ҡәбиләһенең бер өлөшө) таҙлар ырыуы ерҙәрендә урынлаша.
Һәйтәк ауылы— таҙлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған ауыл. XVIII быуат аҙағында ауылға Иманғол Тәнәкәйев етәкселегендәге ирәкте башҡорттарын ҡабул итеү тураһында килешеү төҙөлгән (1792). 1746, 1751 йылдарҙа бында керҙәшлек тураһында килешеү нигеҙендә яһаҡлы татарҙар килә. Улар документтар буйынса Йәүмәт (хәҙерге Иҫке Яҡшый) ауылында теркәлә, ә Һәйтәк башҡорттарына яһаҡ түләшергә ярҙам итергә тейеш була, ләкин был килешеүҙе үтмәй (Ә.Әсфәндиәров, 132 б.)
XIX быуат аҙағында Һәйтәктә земство мәктәбен астырыу планлаштырыла, тик урындағы руханиҙар урыҫса белем алған балалар урыҫлашыр, динен, әҙәпте онотор тип халыҡ араһында мәктәп астырыуға ҡаршы эш алып бара. Шуға күрә был мәктәп бер нисә саҡрым ары, көнбайыштараҡ ятҡан Дүртекәй исемле мари ауылында булдырыла.
Беренсе Һәйтәк мәсете имамдарынан Шакир хәҙрәт исеме һаҡланып ҡалған. Бындағы мәсет уның улы имам «Хөсәйен» исемен йөрөтә. Ул ике ҡатлы, ағастан төҙөлгән бинала ике зал була. Совет власы урынлаштырылғас, ул ябыла һәм мәсеттең манараһын киҫеп төшөрәләр. 1933 йылдан мәсет бинаһында мәктәп урынлаша, 1988 йылда был урында балалар баҡсаһы төҙөлө, ләкин бер нисә йылдан ул янып, юҡҡа сыға.
Икенсе Һөйтәк мәсете «Ғилмишәрип» мәсете тип атала. Бында Ҡазанда уҡып ҡайтҡан Ғилмийәр исемле имам эшләгәне билдәле. Ул башта Нөркә ауылында, һуңыраҡ Һәйтәктә эшләй. 1930 йылдарҙа Ғилмийәр һәм Ғәбделәхәт исемле муллалар ҡулға алынып, хөкүм ителә, ике ҡатлы мәсет емерелә.
Өсөнсө мәхәллә мәсете бик ҙур булмай. Ул «Ғабдулхаҡ» мәсете тип йөрөтөлә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында мәсеттә Дилми мулла, Ғәйнеғлим, Мулланур, Ғәйниахмәт исемле муллалар дини хеҙмәт үтәй. Һуңыраҡ бында Кашфулла мулла хеҙмәт итә. 1969 йылда Һәйтәк ауылындағы һуңғы мәсет янып, көл була.
1994 йылда Һәйтәктә яңы мәсет асыла, унда Кашфулла хәҙрәт имам була. Ул вафат булғандан һуң Фоат Фәтхлисламов, унан һуң республикала билдәле рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты Илдар Ихсан улы Ғаянов имам вазифаларын башҡара.
2016 йылда мәсеткә Ғ.Муллахмәтов һәм М.Хөсәйенов ярҙамы менән ремонт үткәрелгән. Мәшүҙә Фәтих ҡыҙы Нуриева балалар һәм ололарға ислам нигеҙҙәре һәм ғәрәп яҙмаһы буйынса дәрестәр бирә.
Тағы ҡарағыҙ
Таҙлар
Әҙәбиәт
-
-Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
Һылтанмалар
[http://nasledie-sela.ru/places/BAK/1476/2503/ Культурно-историческое наследие села. Сейтяково]
Херинген (Хельме)
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5199 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 162 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99765 һәм автомобиль коды — NDH.
Леонардо да Винчи
Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (Leonardo di ser Piero da Vinci; 15 апрель 1452, Флоренцияла Винчи ҡалаһы янында, Анкиано ауылы — 2 май 1519, Кло-Люсе замогы, Амбуаз янында, Турень ҡалаһы, Франция) — бөйөк итальян рәссамы, скульпторы, архитекторы һәм ғалимы (анатом, тәбиғәтте өйрәнеүсе), уйлап табыусы, яҙыусы, Яңырыу дәүеренең күренекле шәхесе.
"Универсаль кеше"нең (homo universalis) яҡты өлгөһө.
Бала сағы
Леонардо да Винчи 1452 йылдың 15 апрелендә Винчи янында Анкиано ауылында тыуа. «Шәмбе, төнгө сәғәт өстә ейәнем- улым Пьероның улы, тыуҙы. Малайға Леонардо тип исем ҡуштыҡ. Уны отец (дин әһеле) Пьеро ди Бартоломео суҡындырҙы»,— тип олатаһы көндәлегендә билдәләп үткән. Уның ата-әсәһе 25 йәшлек нотариус Пьеро һәм уның һөйгән йәре— крәҫтиән ҡыҙы Катерина була. Леонардо башта әсәһе тәрбиәһендә үҫә. Тиҙҙән атаһы бай юғары ҡатламдан сыҡҡан ҡатынға өйләнә, әммә был никахта оҙаҡ ваҡыт балаһы булмай. Шуға Пьеро өс йәшлек улын үҙ ҡарамағына ала. Әсәһенән айырылған Леонардо ғүмере буйы үҙ әҫәрҙәрендә уны һынландырырға тырыша.
Ул заманда Италияла никахтан тыш тыуған балаларға законлы вариҫтарға кеүек үк тиерлек мөнәсәбәт булған. Винчи ҡалаһының күп абруйлы кешеләре Леонардоның киләсәк яҙмышын хәл итеүҙә ҡатнаша.
Леонардо 13 йәштә саҡта уның үгәй әсәһе бала тапҡанда үлеп китә. Атаһы тағы өйләнә һәм яңынан тол ир булып ҡала. Пьеро 67 йәшкә тиклем йәшәгән, дүрт тапҡыр өйләнгән һәм уның 12 балаһы булған. Атаһы Леонардоны ғаилә һөнәренә өйрәтеп ҡараған, әмма Леонардоны йәмғиәт закондары ҡыҙыҡһындырмаған.
Ул ваҡытта хәҙерге кеүек фамилия булмаған, «да Винчи» фәҡәт" Винчи ҡалаһынан тигәнде аңлатҡан » . Уның тулы исеме — Leonardo di ser Piero da Vinci, йәғни, «Винчи ҡалаһынан Леонардо, Пьеро әфәнде улы».
Медузаның ҡалҡаны тураһында легенда
Вазари үҙенең «Иң күренекле рәссамдар, һынлы сәнғәт оҫталары һәм архитекторҙарының тормош тасуирламалары» фильмында, ҡасандыр крәҫтиән танышы Леонардоның атаһынан түңәрәк ағас ҡалҡан буяу өсөн рәссам табыуын һорауы тураһында һөйләй. Сэр Пьеро ҡалҡанды улына бирә. Леонардо Медуза горгонаның башын һүрәтләргә ҡарар итә һәм образ тамашасыға дөрөҫ тәьҫир итһен өсөн, ул, кеҫәртке, йылан, тимерсе, ҡарышлауыҡ, ярғанаттарҙы төрлөсә аралаштырып, үҙенең һулышы менән ағыулаған һәм һауаны ялҡынландырған ерәнгес һәм ҡурҡыныс ҡот осҡос нәмә барлыҡҡа килтерә. Һөҙөмтә ул көткәндән күпкә яҡшыраҡ була: Леонардо тамамланған эшен күрһәткәс, атаһы ҡурҡып китә. Улы уға: «Был әҫәр нимә өсөн эшләнгәненә хеҙмәт итә. Уны бирегеҙ, сөнки сәнғәт әҫәрҙәренән көтөлгән хәл-ваҡиғалар ҙа шулай булыр». Сер Пьеро Леонардоның эшен крәҫтиәнгә бирмәй: иҫке-моҫҡо йыйыусынан тағы бер ҡалҡан һатып ала. Леонардоның атаһы Медуза ҡалҡанын Флоренцияла һатып, йөҙ дукат эшләп ала. Риүәйәт буйынса, был ҡалҡан Медичтың ғаиләһенә күскән, юғалғас, Флоренцияның тулы власлы хужалары баш күтәргән халыҡты ҡаланан ҡыуып сығара. Күп йылдар үткәс, кардинал дель Монте Горгона Караваджо медузаһы төшөрөлгән картинаға заказ биргән. Яңы талисман Фердинанд I де' Медичиға улының никахы хөрмәтенә тәҡдим ителә.
Верроккьо оҫтаханаһы
1466 йылда Леонардо да Винчи Верроккьо студияһына рәссам-өйрәнсек булып инә.
Верроккьо оҫтаханаһы ул ваҡыттағы Италияның интеллектуаль үҙәгендә, Флоренция ҡалаһында урынлашҡан була, был Леонардоға гуманитар фәндәрҙе өйрәнергә, шулай уҡ ҡайһы бер техник оҫталыҡҡа эйә булырға мөмкинлек бирә. Һыҙма, химия, металлургия менән шөғөлләнә, металл, гипс һәм күн менән эшләй. Бынан тыш, йәш сәйәхәтсе һүрәт төшөрөү, скульптура һәм моделләштереү менән шөғөлләнә. Леонардонан тыш оҫтаханала Перуджино, Лоренцо ди Креди, Аньоло ди Поло уҡый, Боттичелли эшләй, йыш ҡына Гирландайо кеүек билдәле оҫталар ҙа була. Һуңынан, Леонардоның атаһы уны оҫтаханаға эшкә алғас та, ул Верроккьо менән хеҙмәттәшлек итеүен дауам итә.
1473 йылда Леонардо да Винчи 20 йәшендә Изге Лука гильдияһында мастер квалификацияһын ала.
Еңелгән уҡытыусы
XV быуатта боронғо идеалдарҙы тергеҙеү тураһындағы фекерҙәр тормошҡа ашырыла. Флоренция академияһында Италияның иң яҡшы аҡыл эйәләре яңы сәнғәт теорияһын булдыра, боронғо идеалдарҙы тергеҙеү тураһындағы фекерҙәр тормошҡа ашырыла. Ижади йәштәр ваҡытын ҡыҙыу бәхәстәрҙә уҙғара. Флоренция академияһында Италияның иң яҡшы аҡыл эйәләре яңы сәнғәт теорияһын булдыра. Ижади йәштәр ваҡытын ҡыҙыу бәхәстәрҙә уҙғара. Леонардо йәнле ижтимағи тормоштан ситләшә һәм студиянан бик һирәк сыға. Теоретик бәхәстәрҙә ҡатнашмай: үҙенең оҫталығын камиллаштыра.
Бер көндө Верроккьо «Христостың һыуға сумдырылыуы» картинаһына заказ ала һәм Леонардоға ике фәрештәнең береһен төшөрөргә ҡуша. Был шул ваҡыттағы сәнғәт оҫтаханаларының ғәҙәти практикаһы була: уҡытыусы картинаны уҡыусылар ярҙамсылары менән бергә ижад итә. Бөтә фрагментты башҡарыу иң һәләтле һәм тырыш кеше ышанып тапшырылған. Леонардо һәм Верроккьо төшөргән ике фәрештә уҡыусының уҡытыусыһынан өҫтөн булыуын күрһәткән. Васари яҙыуынса, ғәжәпләнгән Верроккьо бумалаһын ташлай һәм бер ҡасан да һынлы сәнғәткә әйләнеп ҡайтмай.
Шәхси тормошо
Леонардоның дуҫтары һәм студенттары күп була. Мөхәббәт мөнәсәбәттәренә килгәндә, был турала ышаныслы мәғлүмәт юҡ, сөнки Леонардо тормошоноң был яғын ентекле йәшергән. Өйләнмәй, ҡатындар менән романдар тураһында дөрөҫ мәғлүмәттәр юҡ. Ҡайһы бер версиялар буйынса, Леонардо Лодовико Мороның фавориты Сесилия Галлерани менән бәйләнештә була, уның менән билдәле «Ханым аҫ менән» картинаһын яҙа. Вазари һүҙҙәренә ярашлы, ҡайһы бер авторҙар, быға дәлилдәр булмаһа ла, егеттәр менән яҡын мөнәсәбәттәр булдырыуҙы күҙҙә тота  ; башҡалар фекеренсә, Леонардо бер ҡасан да бер кем менән дә яҡын мөнәсәбәттә булмаған һәм ул, моғайын, ғиффәтле (саф) егет булғандыр, тормоштоң был яғы менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмаған һәм фәндәр һәм сәнғәт менән шөғөлләнеүҙе өҫтөн күргәндер.
Йыш ҡына, Винчи вегетариан булған, тигән раҫлау табырға мөмкин (Андреа Корсали Джулиано ди Лоренцо Медичиға яҙған хатында Леонардоны ит ашамаған бер индус менән сағыштырған). Әммә да Винчи биографияһының етмешкә яҡын авторының икәүһе генә уның вегетарианлығын телгә ала, тағы өсәүһе Корсалиҙың был хатын килтерә. «Әгәр кеше азатлыҡ эҙләһә, ни өсөн ул ҡоштарҙы һәм хайуандарҙы кәштәләрҙә тота?.. кеше ысын мәғәнәһендә йәнлектәрҙең батшаһы, сөнки уларҙы аяуһыҙ юҡ итә. Беҙ башҡаларҙы үлтереп йәшәйбеҙ. Беҙ зыяраттар буйлап йөрөйбөҙ! Бала саҡтан иттән баш тартам». был фразалар Да Винчиныҡы тип иҫәпләнә. Был цитата Дмитрий Мережковскийҙың "Леонардо ла Винчиның терелгән аллалары « романының инглиз теленә тәржемәһенән алынған.
Леонардоның мауығыуҙары араһында хатта аш-һыу әҙерләү һәм хеҙмәт итеү сәнғәте лә була. Миланда ун өс йыл буйына ул һарай табындарын ойоштороусы булған. Ул ашнаҡсылар хеҙмәтен еңеләйткән бер нисә кулинария ҡулайламаһын уйлап таба. „Леонардонан“ үҙенсәлекле ризыҡ — өҫтөнә йәшелсә һалған йоҡа итеп быҡтырылған ит — һарай табындарында ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Тормошоноң һуңғы йылдары һәм вафаты
Леонардо 1515 йылдың 19 декабрендә Лондонда Франциск I менән папа Лев X осрашыуында ҡатнашҡан. 1513—1516 йылдарҙа Леонардо Бельведерҙа йәшәгән һәм «Иоанн Креститель» картинаһы өҫтөндә эшләгән.
Франциск мастерға хәрәкәт итә алған һәм күкрәгенән лилиә гөлләмәһе килеп сығырға тейешле механик арыҫлан төҙөргә ҡушҡан. Бәлки, был арыҫлан Лионда батшаны сәләмләгәндер йә папа менән һөйләшеүҙәрҙә файҙаланылғандыр.
1516 йылда француз короле Леонардоны үҙенә саҡырған, рәссам Франциск I бала сағында йәшәгән Амбуаз ҡәлғәһенә яҡын Кло-Люсе һарайында урынлаша. Тәүге король рәссамы, инженеры һәм архитекторы рәсми вазифаһында Леонардоға мең экюға тиң йыллыҡ рента түләнгән. Италияла быға тиклем Леонардо инженер исеменә эйә булмаған. Леонардоға ғына түгел ,— уға тиклем дә Андреа Соларио һәм Фра Джованни Джокондоға ошондай хөрмәт күрһәтелгән. Францияла Леонардо һүрәт төшөрмәгән тиерлек, әммә һарай яны мәжлестәрен ойоштороу, Роморантанала яңы һарай планлаштырыу, Луара һәм Сона йылғалары араһыындағы канал проекты, Шамбор ҡәлғәһендә ике яҡлы инеү-сығыуы булған төп спираль баҫҡыс төҙөү эштәре менән шөғөлләнгән.
Вафатынан ике йыл алда оҫтаның уң ҡулы ойоған, ярҙамһыҙ үҙ аллы йөрөй алмаған. Амбуаздағы өсөнсө йылын түшәккә ятып үткәрә. 23 апреля 1519 йылдың 23 апрелендә васыят яҙа һәм 2 майҙа, 68-сй йәшендә яҡты донъя менән хушлаша. Вазари хәтерләүенсә, да Винчи дуҫы король Франциск I ҡулында үлгән. Ҡәбер плитаһында: «Был монастырь диуарҙарында Француз короллегенең иң бөйөк рәссамы, инженеры һәм зодчийы Леонардо да Винчи кәүҙәһе ерләнгән».
Леонардоның уҡыусыһы һәм дуҫы Франческо Мельци уның төп вариҫы булған, һәм 50 йыл дауамында уның мираҫы (картиналары, эш ҡоралдары. китапханаһы һәм төрлө темалар буйынса документтарҙың төп нөсхәһе) өсөн яуаплы булған. Хәҙерге көнгә тиклем рәссам мираҫының өстән бер өлөшө һаҡланған. Икенсе уҡыусыһы һәм хеҙмәтсеһе Салаиға Леонардо йөҙөм баҡсаларының яртыһы ҡалған.
Ҡаҙаныштары
Хәҙерге заман кешеләренә Леонардо рәссам булараҡ билдәле. Бынан тыш уның скульптор була алыуын да иҫәптән сығарырға ярамай. Да Винчи үҙен инженер һәм ғалим тип һанай. Һынлы сәнғәткә ул бик аҙ ваҡытын бүлә һәм бик әкрен эшләй. Шуға күрә уның һынлы сәнғәттә мираҫы бик күп түгел, күп эштәре юғалған йәки боҙолған. Әммә уның донъя мәҙәниәтенә индергән өлөшө, Италияның Яңырыу дәүерендә донъяға биргән генийҙар когортаһы фонында ла бик мөһим булып ҡала. Уның хеҙмәттәре аша һынлы сәнғәт яңы үҫеш ала. Леонардонан алда килгән Ренессанс рәссамдары урта быуаттар сәнғәтендәге ҡайһы бер шарттарҙан баш тарта. Был реализмға ынтылыш була, перспектива, анатомия, композицияла бик күп алымдар үҙләштерелгән була.
Леонардо үҙен музыкант тип иҫәпләй, ул лирала виртуоздарса уйнаған. Милан суды уның эшен ҡарағанда Леонардоны рәссам да, уйлап табыусы ла тимәй, тап музыкант тип атағандәр.
Сәнғәт
Леонардо тәү сиратта рәссам булараҡ билдәле. Бынан тыш, Винчиҙың скульптор булыуы ла ихтимал: Перуджи университеты тикшеренеүселәре — Джанкарло Джентилини һәм Карло Сиси — 1990 йылда табылған терракот баштың Леонардо да Винчиҙың беҙгә тиклем килеп еткән берҙән-бер скульптура эше, тип раҫлай. Әммә Винчи үҙе ғүмеренең төрлө осоронда үҙен тәү сиратта инженер йәки ғалим тип иҫәпләгән. Ул һынлы сәнғәткә күп ваҡытын бирмәгән һәм яй яҙған. Шуға күрә Леонардоның художество мираҫы күп түгел, ә уның ҡайһы бер эштәре юғалған йәки ныҡ зыян күргән. Әммә уның донъя художество мәҙәниәтенә индергән өлөшө Италия Яңырыуы күп даһиҙары фонында ла айырыуса мөһим. Уның эштәре һөҙөмтәһендә һынлы сәнғәт үҙ үҫешенең сифатлы яңы этабына күсә. Ренессанстың Леонардонан элгәрге рәссамдары урта быуат сәнғәтенең күп кенә шартлылыҡтарынан ҡырҡа баш тарта. Был реализм яғына хәрәкәт булған һәм перспектива, анатомияны, композицион хәл итеүҙә күберәк иреккә өлгәшелһә лә, һынлы сәнғәт, буяу менән эшләү йәһәтенән, рәссамдар етерлек шартлы һәм тартыныусан булған. Картиналағы һыҙыҡ предметты аныҡ һынландыра һәм һүрәт буялған һүрәт рәүешендә була. Иң шартлыһы пейзаж булып, һәм ситләтелгән роль уйнаған. Леонардо яңы сәнғәт техникаһын аңлай һәм тормошҡа ашыра. Уның линияһы көскәк күренергә хоҡуҡлы, сөнки беҙ уны шулай күрәбеҙ. Ул һауала яҡтылыҡтың таралыу күренештәрен һәм сфуматоның — тамашасы һәм һүрәтләнгән предмет араһында томанһыулыҡ барлыҡҡа килеүен аңлаған. Һөҙөмтәлә рәсем сәнғәтендә реализм сифатлы яңы баҫҡысҡа күтәрелгән.
Леонардо күктең күгәреү сәбәбен тәүләп аңлатыусы. «О живописи» китабында: "«Зәңгәрлек күк йөҙөндәге Ер һәм өҫтәге ҡараңғылыҡ араһында урынлашҡан яҡтыртылған һауа өлөшсәләре ҡатламы ярҙамында күренә».
Леонардо лирала оҫта уйнаған. Милан суды Леонардо эшен ҡарағанда, ул рәссам йәки уйлап табыусы булараҡ түгел, музыкант булараҡ телгә алына.
Фән һәм инженер эше
Үҙе йәшәгәндә, берҙән бер танылған, уйлап сығарған әйбере — пистолет ҡабыҙыу замогы. Был механизм XVI быуат урталарында киң тарала, юғары кимәлдә булыу сәбәпле хатта XIX быуатта ла осрай.
Леонардо да Винчи «осоу» мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына. Миланда бик күп рәсемдәр яһай һәм ҡоштарҙың осоу механизмын өйрәнә. Бынын тыш күп һынауҙар үткәрә, уларҙың барыһы ла уңышһыҙ була. Леонардо осоу аппаратын эшләргә теләй.
Баштараҡ, Дедал һәм Икар һымаҡ, ҡанаттар ярҙамында мускул көсө менән осоуҙы өйрәнә. Һуңынан, аппаратҡа кеше беркетелеп ҡуйылырға тейеш түгел, ул ирекле рәүештә аппарат менән идара итергә тейеш, ә аппарат үҙ көсө менән хәрәкәткә килергә тейеш тигән фекергә килә. Асылда был аэроплан идеяһы була.
Леонардо да Винчи вертикаль осоу һәм төшөү аппаратын эшләү тураһында уйлай.
Леонардо да Винчи ике линзалы телескоп эшләүҙе лә тәҡдим итә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Грек мифологияһы персонажы Леданы рәссам Зевс менән ҡушылған мәлдә йәки унан һуң һүрәтләгән.
Таңһыҙар
Таңһыҙар (Тансызарово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452972, ОКАТО коды — 80218840009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пембой
Пембой — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рус-швед һуғышы (1788—1790)
Рус-швед һуғышы (1788—1790) — Рәсәй менән 1700—1721 йылдарҙағы Төньяҡ һәм 1741—1743 йылдарҙағы рус-швед һуғыштары ) барышында юғалтҡан биләмәләрен ҡайтарып алырға ынтылыуы арҡаһында тоҡанған һуғыш. 1788 йылдың 21 июнендә швед ғәскәрҙәре (38 мең кеше) Густав Өсөнсө етәкселеге аҫтында Рәсәй империяһы территорияһына баҫып инәләр һәм Нейшлот нығытмаһын ҡамап алалар.
Рус армияһы составына 1, 2, 3, 4-се башҡорт һәм 1‑се мишәр атлы полктары ингән. Башҡорт полктары Кири ауылы, Христина һәм Сен-Михель ҡалалары янындағы алыштарҙа ҡатнашҡан. Һуғышта ҡатнашыусылар «1790 йыл. Швеция менән солох төҙөү өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән. Һуғыштан һуң, 1792 йылға тиклем, 1‑се, 4‑се башҡорт һәм 1‑се мишәр полктары Полоцк наместниклығының Динабург ҡалаһынан алып Ригаға тиклем сик буйы хеҙмәтен үтәгән ). Йәйгеһен башҡорт полктары Финляндия территорияһында хәрби ғәмәлдәрҙә, Ырымбур казактары менән берлектә Балтик диңгеҙенә десант төшөрөүҙә, дошман тылына рейдтарҙа ҡатнашалар, кордон хеҙмәтен алып баралар.
Флоттың төп хәрби ғәмәлдәре Балтик диңгеҙендә бара: Гогланд алышы (1788), Эланд алышы (1789), Роченсальм алышы (1789), Выборг алышы (1790), Красная Горка алышы (1790), Ревель алышы (1790), ә ҡоро ер ғәскәрҙәре Финляндия территорияһында һуғыша.
Һуғыш парламентҡа таянған буржуаз көстөрҙең «кәпәстәр партияһы» һәм Густав III дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә власҡа килгән нәҫелле аҡ һөйәктәрҙең «эшләпәләр партияһы» ҡапма-ҡаршы тороу һөҙөмтәһендә килеп сыға. Швед конституцияһының гаранттарының береһе булараҡ Рәсәй швед буржуаздарын яҡлай, әммә Густав Өсөнсөнең швед парламенты был ваҡытҡа тышҡы сәйәсәткә үҙенең йоғонтоһон юғалтҡан була. 1775 йылда уҡ йәш король Рәсәйгә ҡаршы һуғышҡа әҙерләнә башлай. Был һуғыш Швецияға — Балтикалағы элекке хакимлыҡты ҡайтарырға, ә һуңынан Норвегияны яулап алырға мөмкинлек аса. Һуғыш шулай уҡ швед финанстарының хәлен дә яҡшыртырға тейеш була: 1787 йылда Төркиә менән һуғыш башланғас та, Төркиә һәм Франция хөкүмәттәре Рәсәй менән һуғыш алып барыу өсөн Швецияға бик ҙур субсидиялар бүләләр. Францияла революцион ваҡиғалар башланғандан һуң Рәсәйгә ҡаршы һуғышҡа Англия спонсорлыҡ итә.
Шул уҡ йылда Король операһының билдәле тегеүсеһе бер нисә комплект Рәсәй хәрби униформаһына заказ ала. Был кейем 1788 йылдың 27 июнендә Рәсәй менән сиктәш булған Пуумала ҡаласығындағы сәхнәләштергән атышыуҙа ҡуллана. Рәсәйҙең «һөжүме» Риксдагты Густав Өсөнсөнең Рәсәйгә ҡаршы «оборона һуғышын» алып барыу буйынса планына ризалыҡ бирергә мәжбүр итә.
Төп рус көстәре Төркиә менән һуғышҡа йәлеп ителеүе менән файҙаланып, король Густав III етәкселегендәге 38-меңлек швед армияһы 1788 йылдың 21 июнендә Рәсәй территорияһына бәреп инә, әммә уны генерал-аншеф В. П. Мусин-Пушкин етәкселегендәге 19-меңлек рус ғәскәрҙәре туҡтата.
Һуғыштың төп ваҡиғалары диңгеҙҙә бара.
Ҡоро ер һуғышы
1788 йылдың 21 июнендә швед ғәскәрҙәренең отряды сик буйын үтеп, Нейшлот ҡалаһы тирәһенә бәреп инә һәм әлеге нығытманы бомбаға тота.
Хәрби ғәмәлдәре башланыуы менән швед короле урыҫ императрицаһы Екатерина II алдына түбәнге талаптарҙы ҡуя:
Талаптарға яуап итеп Санкт-Петербургтан швед илсеһе ҡайтарыла. Швед сигендә урыҫ ғәскәрҙәре 14 мең тирәһе генә була, уларға ҡаршы шәхсән король етәкселегендәге 30-меңлек швед армияһы тора. Ошондай өҫтөнлөккә ҡарамаҫтан, шведтар бер тапҡыр ҙа еңеүгә өлгәшә алмайҙар; Уларҙың Нейшлотты ҡамаған отряды сигенергә мәжбүр була, ә 1788 йылдың август башында король ҙә ғәскәрҙәре менән бергә Рәсәй территорияһынан китергә мәжбүр була. Императрица Екатерина был һөжүмде «Горебогатырь Косометович» комик операһы тип көлкөгә ҡалдыра.
1788 йылдың авгусында Көньяҡ Финляндиялағы һуғыш менән ҡәнәғәт булмаған швед офицерҙары, абсолютизмдың бөтөрөүен талап итеп, королгә сәйәси талаптар ҡуялар (Аньял союзы), һәм Екатерина хөкүмәтенән ярҙам алырға тырышып ҡарайҙар, әммә бынан бер ни ҙә килеп сыҡмай.
Диңгеҙ алыштары
Балтик диңгеҙендә көрәшергә Рәсәйҙең әҙерлекһеҙ булыуына төшөнөп, Густав III һуғышҡа әҙерләнеү менән шөғөлләнә башлай. 1771 йылдан алып ул флоттың һанын 23 сик буйы карабына, 11 фрегатҡа еткерә, ә ишкәкле флотын — 140 карабына тиклем. Рәсәйҙең үҙ флоты була, ул шведтарҙы һаны буйынса ғына түгел, ә сифаты менән дә алдыра. Флот 49 караптан һәм 25 фрегаттан торған һәм төрлө яҡҡа һибелгән була. Әммә улар иҫкереп киткән һәм шуға күрә порттарҙан сыға алмай. Һуғышҡа яраҡлы караптар, Төркиәне Ҡара диңгеҙҙән албырғатыр өсөн, Архипелагка ебәрелә.
Рәсәйгә һөжүм итеү планы түбәндәгенән ғибәрәт:
Рәсәйҙең һуғышҡа әҙерлекһеҙ булыуын белеп, Густав III уңышта икеләнмәй. Әммә ул бер аҙ ҡабалана һәм бер ҙур хата ебәрә — Рәсәй флотына Архипелагка китергә бирмәй. Рәсәйгә һөжүм итеү Петербургта ҙур ғауға тыуҙыра. Флот та, армия ла һуғышҡа әҙер булмай. Быны барыһы ла аңлай.
Гогланд алышы
Алыш 1788 йылдың 6 (17) июлендә Фин ҡултығындағы Гогланд утрауында үтә. Көстәр составы: урыҫтар — 17 сик караптары, шведтар — 16 сик буйы карабы һәм 7 фрегат. Шведтарҙың орудиеларҙа өҫтөнлөгө була (1,5 тапҡыр). Швед флотының шәхси составы бик һәйбәт өйрәтелгән була, ә урыҫ флоты «алыш барышында өйрәнә».
Эскадра өс өлөшкә бүленә, әммә арьергардтың бик ныҡ ҡына ҡалышыуы арҡаһында авангард бик яҡын килеп етә. «Ростислав» (Грейг шунда була) дошмандың контр-адмирал карабы менән бер сафҡа тигеҙләнә. Ошо мәлдә, шведтарҙың 12 карабына 7 урыҫ карабы тура килеүенә ҡарамаҫтан, Грейг беренсе булып ут аса һәм алыш шундуҡ дөйөм алышҡа әүерелә. Швед караптары бөтә утты «Ростислав»ҡа һәм и «Владислав»ҡа йүнәлтәләр. Әммә Грейг «Ростислав» карабы менән швед авангардына көслө һөжүм итеүенән һуң шведтарҙың алда барған караптары ситкә тайпыла һәм сафтан сыға. Әммә «Ростислав» та бик ныҡ емерелә. Был ваҡытҡа бер кем дә сафта ҡалмай; һәммәһе лә дошманға ҙурыраҡ зыян килтерергә тырыша.
Фондезиндың арьергарды алыштың аҙағына ғына килеп етә. Ул иртәрәк килеп етһә, бәлки, урыҫтар алыштың беренсе өлөшөндә уҡ еңерҙәр ине. Етенсе ярты тирәһендә швед флоты ашығыс рәүештә урыҫ картече менән ҡыйратылған контр-адмирал карабын алып киткән буксир артынан сигенә башлай. Шведтар бер һыҙыҡҡа теҙелергә тырышалар, әммә ел көсһөҙ булыуы сәбәпле, бер ни ҙә килеп сыҡмай. Урыҫтар шлюпкаларҙы төшөрәләр һәм шведтарҙы эҙәрлекләй башлайҙар. Швед караптары шул уҡ сараларҙы ҡуллана.
Урыҫ һәм швед флоттары алышты дауам итеү өсөн бер-беренә ҡаршы теҙелә. Көндөң оҙайлығы алышырға мөмкинлек бирә. Ниһайәт, «Ростислав» вице-адмиралдың «Принц Густав» карабына яҡынлаша һәм уның экипажының өстән бер өлөшөн юҡ итә.
Сәғәт ундар тирәһендә алыш тамамлана. «Принц Густав» үҙенең флагын төшөрә һәм бирелә. Әсирлеккә вице-адмирал Вахтмейстер командаһынан 539 кеше әсирлеккә эләгә.
Урыҫтар «Владислав» карабын юғалта, сөнки карап швед караптары араһына барып эләгә һәм, ситтән бер ниндәй ярҙам алмайынса, дошманға бирелә. Был алыш артабанғы кампанияның яҙмышын үҙгәртә. Урыҫтар дошманды ҡыйрата һәм швед флотының ҡалдыҡтары Свеаборгта йәшенергә мәжбүр була.
Адмирал Грейг Изге Андрей Первозванный орденына лайыҡ була. Команда ла бүләкһеҙ ҡалмай.
Аръергардтың бик һүлпән хәрәкәте арҡаһында урыҫтар еңеүгә бик тиҙ өлгәшә алмайҙар. Аръергард караптарының өс командиры — капитандар Коковцев, Вальронд һәм Баранов — хөкөм ителәләр һәм матростарға тиклем түбәнәйтәлеләр. Аръергард командующийы шулай уҡ үҙ вазифаһынан бушатыла.
Эланд алышы
1789 йылдың 15 (26) июлендә Эланд утрауы тирәһендә герцог Карл Седерманландский етәкселегендәге 36 швед карабы (шул иҫәптән 22 сик буйы карабы) адмирал В. Я. Чичагов етәкселегендәге эскадранан (25 карап, шул иҫәптән 20 сик буйы карабы) еңелә һәм, бер нисә карапты юғалтып, атҡа сигенә.