cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт халыҡ әкиәттәре
Тарихы
Башҡорт халыҡ әкиәттәрен йыйыу, баҫтырып сығарыу һәм өйрәнеү эшен ғалимдар Бессонов Александр Григорьевич, Әхнәф Ибраһим улы Харисов, Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев, Кирәй Мәргән (Әхнәф Нурмөхәмәт улы Кирәйев), Марат Хәләф улы Минһажетдинов («Башҡорт әкиәттәрендә этногенетик мотивтар»), Лев Григорьевич Бараг («Об отношении башкирского сюжетного репертуара сказок о животных к русскому»), Нур Талип улы Зарипов, Әхмәт Mөхәмәтвәли улы Сөләймәнов, Фәнүзә Айытбай ҡыҙы Нәҙершина («Хайуандар тураһында башҡорт әкиәттәре»), Гөлнур Рәвил ҡыҙы Хөсәйенова, Р. Ф. Ильясов («Хайуандар тураһында башҡорт әкиәттәре»), Дмитрий Константинович Зеленин, Николай Иванович Ильминский һ.б. башҡарған.
Классификация
Хәҙерге заман әкиәт өйрәнеү ғилемендә әкиәттәр түбәндәге төрҙәргә бүленә: Был әкиәттәрҙең персонаждары — бүре, төлкө, айыу, кәзә, ҡырмыҫҡалар һ.б. Хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙең ҡайһы бер сюжеттары («Алдаҡсы төлкө» «Арыҫлан, бүре һәм төлкө», «Быҙау хаҡында әкиәт», «Төлкө, өйрәк һәм тәлмәрйен тураһында», «Ҡоралай һәм алмағас», «Ҡыҙ кәзә») үҙендә ата-бабаларыбыҙҙың боронғо ышаныстарын һәм йолаларын һаҡлаған. боронғо дәүерҙә башҡорттар айыуҙы тотем (табыныу) хайуаны тип хөрмәтләгәндәр. Айыуҙың исемен туранан-тура ҡулланыуҙы тыйыу йәшәгән. Әкиәттәрҙә уны «бабай», «атабыз», «урман эйәһе», «урман ҡото» тип атағандар. Ҡуяндың боронғо тотемик һыҙаттары «Йомарт ҡуян», «Ҡуян һәм арыҫлан» әкиәттәрендә күренә. Бында ҡуяндың йомартлыҡ, изгелек һәм мутлыҡ кәүҙәләнеше — ауыр минуттарҙа кешеләрҙең һәм хайуандарҙың ярҙамсыһы икәне күренә.
Хайуандар тураһындағы башҡорт әкиәттәре түбәндәге жанрҙарға бүленә: этимологик аңлатмалы («Урал-батыр», «Биреһылыу — бире ҡыҙы»), классик, әкиәт-апологтар, туҙға яҙмаған (алдауыс) әкиәттәр. Тау, күл һәм йылғалар килеп сығышы тураһындағы этимологик элементлы әкиәттәр бар. Мәҫәлән, «Меңйәшәр» әкиәтендә, алдашҡаны өсөн әбейҙе ҡыҫыр бейәнең ҡойроғона бәйләгәндәр. Әбейҙең башы тейгән ерҙә тауҙар, арҡаһы тейгән ерҙә — күлдәр барлыҡҡа килгән. Ә бына «Ҡара көсөк» әкиәтендә — әбейҙең арҡаһы тейгән ерҙә — тау һырттары, сәсе тейгән ерҙә — сәслекәй түңгәктәр, күҙе тейгән ерҙә — күлдәр барлыҡҡа килгән. «Мәкерле еңгә» әкиәтендә — сәстәре ергә тейгән ерҙә түңгәктәр, арҡаһы тейгән урында — тауҙар барлыҡҡа килгән.
Тылсымлы әкиәттәрҙә башҡорттарҙың ҡайһы бер хайуандар һәм ҡоштар менән ҡан туған булыуҙарына,теләгән саҡта хайуанға әйләнергә мөмкин булыуына ышаныу кеүек тотемистик ҡараштары сағылған («Йылан батыр», «Үгеҙ», «Тәлмәрйен туны», «Кәкүк», «Ҡара эт»). «Буҙансы батыр» әкиәтенең геройы бейәнән тыуған; «Айыуғолаҡ» әкиәтендәге батырҙың атаһы айыу булған.
Әкиәттәрҙең теле
Халыҡ әкиәттәрендә башҡорт теле айырыуса бай һәм күп төрлө. Уларҙа антропонимдар, архаизмдар, диалектизмдар, мифологизмдар, үҙләштерелгән һүҙҙәр һ.б осрай. Уларҙы ҡулланыу әкиәттәрҙең жанр төрлөлөгө менән бәйләнгән.
Башҡорт батырҙар тураһындағы әкиәттәрҙә төп геройҙар һәм уларҙың дөйөм әхлаҡи йәиһә физик сифаттарын, билдәһен генә ҡылыҡһырлау бирелгән: Алып батыр, Урман батыр, Һыуһылыу, Быжырмәргән, Һылыубикә, Көнһылыу һ.б.
Хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙә персонаждар үҙҙәренең тышҡы характеристикалары, төҫө, тән өлөштөре менән билдәләнә. Әйтер кәрәк, предмет мәғәнәһен аңлатҡан һүҙ өҫтәлмә компонент функцияһында ғына ҡулланыла, ә төп аталмыш элементы булып сифатын билдәләүсе һүҙ: һоросай, ҡара көсөк, ала ҡарға, күк бүре, Шешҡолаҡ, Кәлтәҡойроҡ һ.б. тора. Уртаҡлыҡ исемдәр араһында йыш ҡына түбәндәге формалар файҙаланыла: һыйыр-фәлән, ер-һыу, уйын-көлкө, мал-тыуар, ҡош-ҡорт, ҡайғы-хәсрәт.
Әкиәттәрҙә «фәлән» һүҙе киң файҙаланыла. Был һүҙ әкиәттәрҙә төрлө һүҙ төркөмдәрен: йәнле һәм йәнһеҙ исемдәрҙе (фәлән кеше йәшәгән, фәлән-төгән алып ҡайт), һандарҙы (фәләнсә йылда, фәләнсә көндә), сифаттарҙы (фәлән батшаны, фәлән ярлыҡ) алмаштыра.
Башҡорт әкиәттәрендә һандарҙы ҡулланыу уларҙың магик функцияһы менән бәйләнгән. Мәҫәлән, «өс» һаны йыш ҡулланыла. Ваҡиғаны өс тапҡыр ҡабатлау уның барышын тиҙләтә. «Ете» һаны мифологик образдар һәм донъя төҙөлөшө (структураһы) (күктең ете ҡаты, ете ҡатлы ер аҫты донъяһы, ете тау), мифологик образдар эшмәкәрлегенең ваҡыт характеристикаһы (ете ай, ете көн) менән бәйләнгән. Башҡорт әкиәттәрендә традицион һүҙ ойоштормалары бар: «ете ҡат ер арты», «ете юл саты», «күктең етенсе ҡаты».
Әкиәттәрҙә уларҙың лексик, стилистик һәм синтаксик төҙөлөшөнә тәьҫир итерлек һүҙ формулалары урын алған. Бындай формулаларға эш-хәрәкәттең оҙонлоғон күрһәтеүгә хеҙмәт иткән ҡылымдарҙың ҡабатланышы ҡарай: Баралар былар, баралар, көн баралар, төн баралар, аҙна баралар, ай баралар («Алдар менән шайтан»).
Фән
Ғалимдар В. В. Радлов, Н. И. Березин, П. М. Мелиоранский, А. А. Потебня, Н. К. Дмитриев, В. Я. Пропп («Тылсымлы әкиәттең тарихи тамырҙары») башҡорт фольклорының телен, үҙенсәлеген тикшергән.
Башҡорт ғалимдарынан «әкиәт» проблемалары менән Ә. М. Сөләймәнов, Ғ. Р. Хөсәйенов шөғөлләнде. Әкиәттәрҙең тел үҙенсәлеген ғалимдар Ж. Ғ. Кейекбаев һәм М. В. Зәйнуллин тикшерҙе.
Ҡыҙыҡлы факттар
Башҡорт халыҡ йырҙары риүәйәттәре һәм халыҡ әкиәттәре буйынса балет (Сыңрау торна), спектаклдәр ҡуйыла, фильмдар төшөрөлә.
Һылтанмалар
http://www.vatandash.ru/index.php?article=1714
Георг Фридрих Гендель
Геóрг Фри́дрих Ге́ндель (Georg Friedrich Händel, George Frideric Handel; 23 февраль 1685 йыл, Галле — 14 апрель 1759 йыл, Лондон) — барокко эпохаһы немец композиторы, опералары, ораториялары һәм концерттары менән билдәле. Германияла Иоганн Себастьян Бах һәм Доменико Скарлатти менән бер йылда тыуған. Музыка буйынса белемде һәм тәжрибәне Италияла алған, шунан Лондонға күсенгән, артабан Британия гражданлығына күскән. Иң билдәле әҫәрҙәре иҫәбенә «Мессия», «Һыу өҫтөндә музыка» һәм « Король фейерверкы өсөн музыка» инә.
Башҡорт халыҡ әкиәттәре
Һылтанмалар
http://www.vatandash.ru/index.php?article=334
Георг Фридрих Гендель
Сығышы
Генделдәрҙең ғаиләһе Саксонияға XVII быуат башында күсенгәнгә оҡшаған. Композиторҙың атаһы Валентин Һендель Бреслауҙа баҡырсы булған; Галлела ул баҡырсы оҫта Сэмюэль Бейчлингтың ҡыҙына өйләнгән. Улы, Саксонияның Брандербург судында хеҙмәт иткән һарай цирюльнигы—хирург һәм Галленың хөрмәтле гражданы булған. Георгтың икенсе никахынан тәүге улы Георг Фридрих тыуғанда уға 63 тулған була.
Георг Фридрихтың әсәһе Доротея рухани ғаиләһендә үҫкән. Атаһы, ике туғаны тағун (чума) менән үлемесле ауырыу булғанда, ул ғаиләһенән бер ҡайҙа ла китмәй, яҡындары янында ҡалған. Георг һәм Доротея 1683 йылда Бранденбург электоратында никахҡа ингән. Генделдең ата-әсәһе бик диндар кешеләр булған һәм XVII быуат буржуазияһына хас тормош рәүеше алып барғандар.
Бала сағы һәм уҡыуы (1685—1702)
Гендель 1685 йылдың 23 февралендә (5 мартында)  Галлела тыуа. Аатаһы Георг Фридрих өсөн юрист карьераһын билдәләй һәм уның музыкаға ынтылышына ҡаршы була, сөнки Германияла музыка едти һөнәр түгел тигән нығынған фекер буйынса тик күңел асыу өсөн генә тип иҫәпләй. Әммә атаһының ҡаршылығы Георг Фридирихҡа тейешле тәьҫир итмәй: ул дүрт йәшендә үҙаллы клавесинда уйнарға өйрәнә. Был музыка ҡоралы уның сарҙаҡта була, унда Георг Фридрих ғаилә ағзалары йоҡлаған саҡта ғына менә.
1692 йылда Георг Фридрих атаһы менән бергә Вайсенфельсҡа, үҙенең ике туған ағаһы Кристиан Георг эргәһенә китә. Бында Саксен-Вейсенфельс герцогы Иоһанн Адольф I органда уйнаусы ете йәшлек Генделдың талантын баһалай, һәм атаһына баланың үҫешенә ҡамасау итмәҫкә кәңәш бирә.
Цахауҙа уҡыуын тамамлап, Гендель 1696 йылда, Берлинға килә, унда курфюрст һарайында беренсе тапҡыр клавесинсы һәм аккомпаниатор булараҡ сығыш яһай башлай. Ун бер йәшлек клавесинда уйнаусы ғғары даирәләрҙә уңыш менән файҙалана һәм Бранденбург курфюрсты Георг Фридрих үҙендә хеҙмәт итеүен теләй һәм малайҙың атаһына уны уҡыуын тамамлау өсөн Италияға ебәрергә тәҡдим итә, әммә Георг Гендель улын Италияға оҙатыуҙан баш тарта. Гендель Галлеға ҡайта, әммә атаһын күреп өлгөрмәй: атаһы 1697 йылдың 11 февралендә вафат була.
1698—1700 йылдарҙа Георг Фридрих Галлела гимназияла уҡый. 1701 йылда реформат соборында органсыны алмаштыра. Был осорҙа ул композитор Георг Филипп Телеман менән таныша. Ике йәш композиторҙың оҡшашлығы күп була, һәм улар араһындағы дуҫлыҡ нығый.
1702 йылда Гендель Галле Университетының юридик факультетына уҡырға инә. Бында ул дини тәғлимәте һәм хоҡуҡ өйрәнә. Дини тәғлимәт факультеты пиетизм үҙәге була, әммә Гендель бик динле булһа ла, пиетист ҡараштарын уртаҡлашмай Хоҡуҡты композитор профессор Христиан Томазия етәкселеге аҫтында өйрәнә, әммә прдемет уның ҡыҙыҡһыныуын тыуҙырмай. Уҡыу менән бер рәттән Гендель протестант гимназияһында теория һәм йыр дәрестәре бирә, соборҙа музыка етәксеһе һәм органсы була.
Гамбург (1703—1706)
Гендель, күпмелер ваҡыт Маттезон менән бик яҡын мөнәсәбәттә була. 1703 йылдың йәйендә Гендель уның менән бергә билдәле композитор һәм органсы Дитрих Букстхудены тыңларға Любекҡа бара, ул ике йәш музыкантҡа органсы вазифаһында уны алмаштырырға тәҡдим итә, бының өсөн ҡыҙына өйләнергә кәрәк була. Гендель һәм Маттезон был тәҡдимдән баш тарта.
1705 йылдың ул үҙенең беренсе «Альмира» һәм «Нейрон» операларын яҙа. Улар Гамбург театрында Райнхард Кайзер булышлығында ҡуйыла. «Альмира» премьераһы 8 ғинуарҙа, ә «Нейрон» 25 февралдә үтә. Ике постановкала ла Иоһанн Маттезон икенсе пландағы ролдәрҙе башҡара. Әммә театрҙың матди хәле насар була, немец милли операһын үҫтереү өсөн тәүшарттар булмай. Генделдың ижадында итальян бароккоһына тартылыу күренә, һәм ул 1706 йылда 1703—1704 йылдарҙа Гамбургта булып киткән герцог Джан Гастоне Медичи саҡырыуы буйынса Италияға китә.
1708 йылда Гамбург театрында Кайзер етәкселеге аҫтында Генделдың 1706 йылда яҙылған ике операһы — «Флориндо» һәм «Дафна» дилогияһы ҡуйыла.
Италия (1706—1709)
Гендель Италияға 1706 йылда испан мираҫы өсөн һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә килә. Ул Венецияла була, шунан һуң Флоренцияға күсә. Бында музыкант герцог Джан Гастоне Медичи һәм уның ҡустыһы Фердинандо Медичила ҡунаҡта була (Тоскананың бөйөк принцы), ул музыка менән ҡыҙыҡһынған һәм клавирҙа уйнаған. Фердинандо Флоренциялағы күп опера постановкаларының бағыусыһы була, беренсе фортепиано уның ҡурсалауы аҫтында эшләнгән була. Шулай ҙа Генделды итальяндар өсөн ят булған немец стиле өсөн бында ярайһы уҡ ҡоро ҡабул итәләр. Флоренцияла Гендель бер нисә кантата яҙа(HWV 77, 81 б.).
1707 йылда Гендель Рим һәм Венецияға килә, унда Доменико Скарлатти менән таныша, уның менән клавир һәм органда уйнап ярыша. Гендель апрелдән алып октябргә тиклем йәшәгән Римдә, опера папа тыйыуы тыйыу аҫтында була, һәм композитор кантата һәм ике оратория, шул иҫәптән «Ваҡыт Триумфы һәм Дөрөҫлөк» ораторияһы яҙыу менән сикләнә. Гендель итальян операһының стилистикаһын тиҙ арала үҙләштерә һәм Римдән Флоренция ҡайтып, «Родриго» операһының беренсе постановкаһы менән шөғөлләнә (премьераһы ноябрҙә була), ул итальян тамашасылары араһында ҙур уңыш ҡаҙана. 1708 йылда Гендель «Йәкшәмбе» ораторияһын яҙа. Шул уҡ йылда ул ҡабат Римда була, унда Алессандро Скарлатти, Арканджело Корелли, Марчелло Бенедетти һәм Бернардо Паскуини менән таныша. Юғары даирәләрҙә популярлыҡ яулай һәм беренсе класлы композитор даны менән файҙалана. Йыш ҡына концерттарға бара һәм Аркадиан академияһына осрашыуҙарға килә, унда Скарлатти, Корелли һәм башҡа бик күптәр сығыш яһай. Был йылда ул «Ацис, Полифема һәм Галатея» пастораль серенадаһын яҙа. Июнь айында Гендель Неаполгә китә, унда шулай уҡ уны бик йылы ҡабул итәләр.
Композиторҙың икенсе итальян операһы, — «Агриппина», 1709 йылда Венецияла ҡуйыла. «Агриппина» ҙур уңыш яулай һәм Генделдың иң яҡшы итальян операһы тип иҫәпләнә.
Ганновер һәм Лондон (1710—1712)
1710 йылда Гендель ниндәйҙер барон Килмансек кәңәше буйынса Ганноверға килә, уны ул Италияла осратҡан ине. Бында Георгты уның ижадын яратҡан композитор Агостино Стеффани ҡаршы ала. Стеффани уға закон буйынса 1701 йылда Бөйөк Британияның короле буласаҡ курфюрст Георг I Ганновер һарайында капельмейстер булырға ярҙам итә. Ганноверҙа капельмейстер булып эшләгән ваҡытында Гендель Галлелағы олоғайған һуҡыр әсәһенә килә. Гендель Лондонға барырға рөхсәт һорай һәм уны алып, 1710 йылдың көҙөндә Бөйөк Британияның баш ҡалаһы аша Дюссельдорф һәм Голландияға юллана.
Инглиз музыкаһы ҡаҡшаған була, бында дворян даирәләрендә популяр булған опера жанры ла үҫешмәгән була, ә Лондонда композиторҙарҙың береһе лә ҡалмай. Бында ҡыш килеп, Гендель королева Аннаның илтифатына лайыҡ була.
Лондонда популярлыҡ яулап, Гендель яңы опера ижад итергә тотона. Уның буласаҡ әҫәре өсөн Англияла йәшәүсе итальян яҙыусыһы Хеймаркеттағы Ғали йәнәптәре Театры директоры Джакомо Росси Аарон Хилл сценарийы буйынса либретто яҙа. Композиторҙың инглиз сәхнәһендә беренсе итальян операһы «Ринальдо» 1711 йылдың 24 февралендә Ғали йәнәптәре театрында ҡуйыла һәм ҙур уңыш ҡаҙана, был Генделға беренсе класлы композитор данын килтерә, тик итальян опера дошмандары Ричард Стиль һәм Джозеф Аддисондың кире фекеренә лайыҡ була. 1711 йылдың июнь айында Гендель Ганноверға ҡайта, әммә ҡабаттан Лондонға яңынан ҡайтырға ниәтләй.
Ганноверҙа композитор тиҫтәгә яҡын камера дуэты, гобой өсөн концерт, флейта һәм бас өсөн соната яҙа. Принцесса Каролина (Бөйөк Британияның буласаҡ королеваһы) дуҫлығы башлана. Әммә Ганноверҙа опера театры булмай, был Генделға «Ринальдо» операһын ҡуйыуға ҡамасаулай. 1712 йылдың көҙөндә Гендель күпмелер ваҡыт Лондонда үткәрергә рөхсәт алып икенсе тапҡыр Лондонға бара.
Бөйөк Британия (1712—1759)
Лондонға килеп, Гендель шунда уҡ үҙенең яңы «Тоғро көтөүсе» операһы постановкаһы менән шөғөлләнә. Ул 1712 йылдың 22 ноябрендә Хеймаркетта ҡуйыла. Либреттоны Баттиста Гуарини трагикомедияһы нигеҙендә Джакомо России яҙа («Ринальдо» либреттоһының авторы). Опера барлығы алты тапҡыр ҡуйыла, ул һәм «Тезей» операһы ла (1713 йылдың 11 ғинуарҙағы операһы) «Ринальдо». операһы кеүек үк уңышҡа эйә булмай.
Гендель Англияла үҙенең позицияларын нығытырға теләй, һәм инглиз ихатаһына лояллеген күрһәтер өсөн, 1713 йылдың ғинуарында испан мираҫы өсөн һуғышҡа нөктә ҡуйған утрехт тыныслыҡ килешеүенә арнап Утрехтский Te Deum яҙа. Te Deum милли тантана ваҡытында башҡарылырға тейеш була, әммә инглиз закондары сит ил кешеһенә рәсми тантаналар өсөн музыка яҙыуҙы тыя. Шул саҡта Гендель королева Аннаның тыуған көнө хөрмәтенәҡотлау одаһын яҙа, ул Сент-джеймсс һарайында 6 февралдә башҡарыла, һәм Ғали йәнәптәренә бик оҡшай. Анна уға ғүмерлек 200 фунт пенсия тәғәйенләй. 7 июлдә Изге Павел соборында Утрехтский Te Deum башҡарыла.
Гендель Суррей графлығында бай меценат һәм музыка яратыусы Барн Элмс йортонда бер йыл үткәрә. Һуңынан ике йыл буйы граф Берлингтонда (Лондон янында) ике йылға яҡын йәшәй, уның өсөн «Амадис» операһын яҙа (1715 йылдың 25 майында премьераһы була). Королева ғаиләнең Ганновер тармағы менән, шул иҫәптән Генделдың патроны менән насар мөнәсәбәттә була, ә Гендель шул уҡ ваҡытта инглиз һарайында композитор исеменә эйә була, һәм үҙенең вәғәҙәһенә ҡарамаҫтан, Ганноверға ҡайтыу тураһында уйламай. 1714 йылдың 1 авгусында королева Анна вафат була, уның урынын тәхетте Лондонға килеп, Георг I Ганноверский биләй. Гендель ҡыйын хәлдә ҡала, сөнки уға ҡайтырға вәғәҙә иткән патроны бында була. Композиторға яңынан королдең мәрхәмәтен яуларға кәрәк була. Әммә Георг миһырбанлы кеше була һәм музыканы ярата, Генделдың яңы «Амадис» операһын ишетеп, ул уны үҙенең һарайына ала.
1716 йылдың Гендель король ярандары менән бергә Ганноверға килә. Был мәлдә Германияла Теләктәр жанры популяр була. Гендель был жанрҙа Бартольд Генрих либреттоһы буйынса әҫәр яҙырға ҡарар итә. «Der für die Sünde der Welt gemarterte und sterbende Jesus» нигеҙендә унлаған композитор пассион яҙа. Яңы «Брокс дәрте» пассионы был жанрҙың композитор өсөн ят булыуын күрһәтә.
1717 йылдың йәйенән 1719 йылдың яҙына тиклем Гендель герцог Чендосский саҡырыуы буйынса Лондондан туғыҙ миль алыҫлыҡта ятҡан Кэннонстағы (ингл.  Cannons) замокта йәшәй, унда антемдар, (146-156 HWV), «Эстер» ораторияһын һәм «Ацис һәм Галатея» кантатаһын ижад итә (беренсе постановкаһы 1720 йылдың 20 августа Кэннонста ҡуйыла) ., герцог Чендосский Генделға мең фунт түләй. 1718 йылда композитор герцог йортонда оркестр менән етәкселек итә.
1720 йылдан 1728 йылға тиклем Король музыка академияһының директор вазифаһын биләй. Вазифа алып, үҙенең труппаһына йырсылар туплау өсөн Германияға юллана, Ганновер, Галле, Дрезден һәм Дюссельдорфта була. Был ваҡыттан композиторҙың опера өлкәһендә әүҙем эшмәкәрлеге башлана. 1720 йылдың 27 апрелендә Хеймаркетта композиторҙың королгә арналған яңы «Радамист» операһы ҡуйыла, ул ҙур уңышҡа эйә була. Әммә йыл аҙағында Лондонға итальян композиторы Джованни Бонончини килә һәм Генделдың «Радамист» операһынан өҫтөн булған «Астарта» операһын ҡуя. Гендель операларын итальян стилендә яҙғанға күрә, уның менән Бонончини араһында көнәркәшлек башлана. Итальян композиторын Генделға дошман булған һәм королгә ҡарата оппозицияла булған күп кенә аристократтар яҡлай. Генделдың «Юлий Цезарь» операһынан башҡа опералары уңышһыҙ була. Опера йәлеп ителгән. Гендель «Алессандро» операһында (премьера — 1721 йылдың 5 майында), үҙ-ара дошманлашҡан итальян йырсылары Фаустина Бордони һәм Франческа Куццонины файҙалана.
1726 йылдың 13 февралендә композитор Британия гражданлығына күсә. 1727 йылдың июнь айында король Георг I вафат була, уның урынына тәхетте Георг II, принц Уэльский биләй, Георг II-нең таж кейеү тантанаһы осрағы буйынса Георг Гендель «Садок-Рухани» антемын яҙа (ингл.  The Priest Zadok).
1728 йылда Джон Гейҙың һәм Иоһанн Пепуштың аристократ итальян операһына, шул иҫәптән Гендель ижадына сатираға ҡоролған «Ярлылар операһы» премьераһы ҡуйыла. Бындай опера Академия өсөн ауыр була, һәм ойошма ауыр хәлдә ҡала. Гендель Джон Джеймс Хейдеггер йөҙөндә яҡлау таба һәм яңы башҡарыусылар эҙләп Италияға юллана, сөнки, элеккеләре ойошма юҡҡа сығыу менән Англиянан китә. Италияла булып, Гендель итальян опералары стилен яңыртыу өсөн Леонардо да Винчи опера мәктәбенә бара, бында операла башҡарыуҙа драматик характер өсөн сығыш яһайҙар һәм операла концерт стиле өсөн ҡаршы сығалар. Был стилдәге үҙгәрештәрҙе композиторҙың һуңғы операларында («Лотарь» (1729 йылдың 2 декабре), «Партенопа» (1730 йылдың 24 феврале) һиҙергә мөмкин. Иң уңышлы операһы Никола Хайм либреттоһына яҙылған «Орландо» (1733 йылдың 27 ғинуары), ул уны ғүмеренең һуңғы айында ижад итә. Италия буйлап сәйәхәт ваҡытында Гендель әсәһенең һаулығының насарайыуы тураһында белә һәм кисекмәҫтән Галлеға ҡайта, унда әсәһе эргәһендә ике аҙна була.
Гендель шулай уҡ ике ораторий («Девора» һәм «Гофолий») ижад итә, улар ҙа уңыш килтермәй, шунан һуң итальян операһына ҡабат мөрәжәғәт итә. Был ваҡытта атаһы менән бәхәсләшкән принц Уэльский «Дворянлыҡ операһын» ойоштора һәм Генделға ҡаршы итальян композиторы Никола Порпорҙы ҡоторта, уның менән Генделдың көнәркәшлеге башлана. Порпороға шулай уҡ Иоһанн Хассе ҡушыла, әммә улар көнәркәшлекте күтәрә алмай. Генделдың эштәре алға бармай, ул труппаһына яңы итальян йырсыларын йыйып ала. Ул Джон Рич менән Ковент-Гарденда постановкалар тураһында килешә, унда миҙгел башланыу менән француз балеринаһы Салле өсөн махсус яҙылған яңы француз «Терпсихора» опера-балетын, шулай уҡ ике яңы «Ариодант» (1735 йылдың 8 ғинуары) һәм «Альчина» (16 апрель) операһын ҡуя; бында ул шулай уҡ уның иҫке әҫәрҙәре ҡуйыла. 1720—1730 йылдарҙа Гендель күп опера яҙа, ә 1740 йылдан башлап уның ижадында төп урынды ораториялар яҙа (уларҙың араһында иң билдәлеһе — «Мессия» — Дублинда ҡуйыла).
1740 йыл аҙағында Генделдың күреү һәләте насарая. 1752 йылдың 3 майында уға алдаҡсы табип уңышһыҙ операция яһай (Быға тиклем шул уҡ катаракта менән яфаланған Бахҡа операция яһаусы). Генделдың ауырыуы көсәйә. 1753 йылда ул тулыһынса һуҡырая. Үлерҙән бер нисә көн алда, Гендель 1759 йылдың 6 апрелендә, «Мессия» ораторияһы менән дирижерлыҡ итә. Башҡарыу ваҡытында һәм күпмелер ваҡыт үткәс, Пасха алдынан, 1759 йылдың 14 апрелендә ул вафат була. Вестминстер аббатлығында ерләнә.
Ижады
Үҙ ғүмерендә Гендель яҡынса 40 опера («Юлий Цезарь», «Ринальдо» һ. б.), 32 оратория, күп сиркәү хоралдары, орган концерттары, камера вокаль һәм инструменталь музыка, шулай уҡ ҡайһы бер «популяр» характерлы әҫәрҙәр («Һыу өҫтөндә музыка», «Король фейерверкы өсөн музыка», due cori a Concerti) яҙа.
Баҫмалары һәм ойошмалар
1856 йылда Лейпцигта Фридрих Кризандер һәм Георг Готфрид Гервинус инициативаһы менән Гендель йәмғиәте (ингл.  Händel-Gesellschaft) ойошторола. 1858 йылдан алып 1903 йылға тиклем йәмғиәт Генделдың әҫәрҙәрен баҫтырып сығара (Хертель һәм Брейткопф нәшриәте). Башта Гризандер композиторҙың әҫәрҙәрен өйөндә үҙ аллы сығара, ә аҡса етмәй башлаһа, баҡсаһында үҫтергән йәшелсә һәм емеш-еләген һата 45 йыл эсендә Гендель йәмғиәте композиторҙың йөҙҙән ашыу томлыҡ әҫәрен баҫтырып сығара. Был тулы булмаған баҫма.
1882—1939 йылдарҙа Лондонда икенсе Гендель йәмғиәте була, уның маҡсаты булып Генделдың аҙ билдәле булған, нигеҙҙә хор әҫәрҙәрен башҡарыу тора.
1955 йылдан булған Генделдың Галле нәшриәте йәмғиәте (ингл.  Hallische Händel-Ausgabe), ижадының тәнҡитле баһаһына төп акцент яһап, әҫәрҙәренең тулы йыйынтығын сығара: бөтә томдарының инешендә әйтелеүенсә, баҫма фәнни һәм ғәмәли ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндереү өсөн тәғәйенләнгән.
Генделдың иң билдәле әҫәрҙәре каталогы (Händel-Werke-Verzeichnis, ҡыҫҡаса HWV) немец белгесе Бернд Базельт тарафынан 1978—1986 йылдарҙа өс томда баҫылып сыға. Документтарға таянып, Базельт Генделдың бөтә авторлыҡ әҫәрҙәрен, шулай уҡ авторлығы шикле булғандарын да һүрәтләй.
Сәпәй
Сәпәй (Сәпәй, Сапеево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Вәръяҙы йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
XX быуат башында ауылда земство хәстәханаһы, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 21 ир затлы башҡорт, 63 типтәр һәм 138 дәүләт крәҫтиәне; 1859 йылда — 36 ир затлы башҡорт, 127 типтәр һәм 236 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Кучумова Людмила Ивановна
Кучумова Людмила Ивановна (3 май 1954 йыл — декабрь 2012 йыл) — СССР тракторсыһы. Пермь өлкәһенән СССР-ҙың 11-се саҡырылыш (1984—1989) Юғары Советының Союз Советы депутаты. ВЛКСМ-дың XVII съезы делегаты. Бер нисә биш йыллыҡтың «Коммунистик хеҙмәт ударнигы».
Биографияһы
Людмила Ивановна Кучумова1954 йылдың 3 майында Малая ауылында (хәҙер Пермь крайының Пермь районы Сылва ауылы) тыуған. Ляды мәктәбен, шунан 68-се Кунгур СПТУ-һын тамамлай. 1971 йылда Бөтә Союз һабансылар ярышында бронза миҙал ала, ә бер йылдан СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең бронза миҙалын яулай. 1973 йылда Берлинда үткән Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестиваленә делегат була.
Үҙгәртеп ҡороу йылдарында Ляды биләмәһе башлығы итеп һайлана, был вазифаһында ун йылдан ашыу эшләй.
Земство йыйылышы ҡарары менән 2012 йылда Людмила Ивановна Кучумоваға «Пермь муниципаль районының почетлы гражданы» маҡтаулы исеме бирелә. Награданы 21 декабрҙә Земствоның сираттағы йыйылышында тапшырырға тейеш булалар, әммә Людмила Ивановнаның ғүмере был датаға тиклем бер нисә генә көн ҡалғас өҙөлә.
Тереғолов Хәлил Ниғмәтулла улы
Тереғолов Хәлил Ниғмәтулла улы (12 март 1890 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы поручигы, Башҡорт хәрби шураһының бүлек мөдире.
Биографияһы
Хәлил (Хәлиулла) Ниғмәтулла улы Тереғолов 1890 йылдың 12 мартында (башҡа мәғлүмәттә буйынса — 12 августа ) Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡарғалы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Үрге Ҡарғалы ауылы) тыуған. Тереғоловтар дворян нәҫеленән.
1910 йылда Ҡазан уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. 1916 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Хәрби мәктәп тамамлап, прапорщик званиеһын ала.
1918 йылда Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. Башҡорт хөкүмәтенең Силәбелә эшләй башлауынан алып автономияның хәрби көстәрен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Башҡорт хәрби шураһының ағзаһы була, уның мобилизация бүлеген етәкләй. 1918 йылдың авгусында Башҡорт хәрби шураһы комиссияһы составында Башҡорт армияһы һалдаттарына униформа төҙөүҙә ҡатнаша.
1918 йылдың октябрендә Башҡорт хәрби шураһының вәкәләттәре яңы учреждениеға — Башҡорт хәрби идаралағына күсә. Хәрби идаралыҡтың мобилизация бүлегенең мөдире итеп подполковник Янишевский тәғәйенләнә, ә Хәлил Тереғолов уның урынбаҫары вазифаһын биләй. Уға подпоручик званиеһы бирелә.
1919 йылда АСБР-ҙың Хәрби эштәр буйынса комиссариатта хеҙмәт итә. 1920 йылдың мартында Дезертирлыҡ менән көрәш буйынса Башҡортостан үҙәк комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләнә, әммә сирләүе арҡаһында хәрби хеҙмәтте ташларға мәжбүр була. Туған ауылына ҡайта, уҡытыусы булып эшләй. 1931 йылда Дәүләкәнгә күсә, 2-се һанлы мәктәптә уҡыта.
1937 йылдың 2 сентябрендә ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 7 декабрендә атыла. 1956 йылдың 30 июнендә аҡлана.
Юрово (усадьба)
Юрово усадьбаһы — Вологда өлкәһенең Грязовец районы Юрово муниципаль берәмегенең  Юрово ауылындағы XIX быуат башының һаҡланып ҡалмаған  дворяндар усадьбаһы. Рәсәй Федерацияһының юғалған мәҙәни мираҫы объекты. Усадьба иртә классицизм стилендә төҙөлгән  һәм бай йортон, күп һанлы хужалыҡ ҡаралтыларын һәм ҡатнаш стилдә баҡса-парк ансамблен үҙ эсенә алған. Усадьба 1996 йылда янғында юҡҡа сыға. Ҡоролмаларҙың бөтөн ҡалған элементтары урындағы властар ҡарары буйынса һүтеп алына. Усадьба урынында өлөшләтә элекке парк һаҡланып ҡала, ул   2007 йылда өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәттең ботаник ҡомартҡыһы статусын ала.
Тарихы
Юрово усадьбаһы — боронғо дворян Брянчаниновтар нәҫеленең тармағы имениеһы һәм Рәсәй төньяғында таш усадьба классицизмы ҡомартҡыларының береһе. Имениены Вологда губернаһының Грязовец өйәҙендә дворяндар башлығы булған Петр Александрович Брянчанинов төҙөй. Усадьба төҙөлөшөнөң теүәл ваҡыты билдәләнмәгән, әммә усадьба паркының төҙөлөш ваҡытын шартлы рәүештә 1813 йылға индерергә мөмкин. Проект авторы һәм исеме билдәһеҙ ҡалған.
Петр Александровичтан һуң уның улы Аленксандр  мираҫ итеп алып ҡала, ул имениеға бик һирәк килә, ә 1861 йылда ул вафат булғандан һуң, имение оҙаҡ ваҡыт буш тора һәм аламалана. XIX быуаттың 70-се йылдарында имениены   Александр Петровичтың вариҫтарынан туғаны Валериан Николаевич Брянчанинов  һатып ала. Юрово уның ҡатыны Софья Денисьевнаға ла оҡшай (никахҡа тиклем графиня Гвидобони-Висконти). 1812 йылда Ватан һуғышы геройы Денис Давыдовтың ҡыҙы усадьбаға элекке ҡупшылығын ҡайтарыу өҫтөндә  күп тырышлыҡ күрһәтә,  әммә уның бөтә булған тырышлығы бушҡа була. Софья Денисьевна усадьбаны һатып алғандан һуң өс йыл үткәс, вафат була. Валериан Николаевич ауыр хәтирәләр арҡаһында Юровоға  башҡаса килмәй. Бай йортонан бар әйберҙәрҙе алып сығалар һәм өлөшләтә һаталар. 1912 йылда йылда усадьбаға килгән билдәле сәнғәт белгесе К.Г. Лукомский былай тип яҙа: «Ҡайһы бер бүлмәләр туҙған, түшәмдәр емерелгән».
Октябрь революцияһынан һуң Брянчаниновтарҙың бөтә имениелары национализациялана. Совет осоронда Юрово усадьбаһы СССР-ҙың 50- йыллығы исемендәге совхоздың балансында тора. Оҙаҡ йылдар бында балалар йорто, ә һуңынан мәктәп-интернат урынлаша, шул арҡала бина XX быуаттың 90-сы йылдар башына тиклем һаҡланып ҡала. Мәктәп яңы бинаға күскәндән һуң Юрово усадьбаһы тулыһынса ташландыҡ хәлгә килә. 1996 йылғы янғындан һуң, усадьбаны кирбескә һүтеп алалар. «Сүп-сар баҫҡан бушлыҡ һәм нигеҙ ҡалдыҡтары  — бына Юрово ауылында Брянчаниновтарҙың усадьбаһынан ҡалған нәмә  — тип яҙа  «Русская усадьба» йыйынтығы авторы.
Архитектура үҙенсәлектәре
Юрово усадьбаһы — XIX быуат башында рус архитектураһы өсөн ғәҙәти булмаған иртә классицизм өлгөһө, ул антиклыҡтың элементтарын үҙ эсенә ала һәм итальян палаццоһын хәтерләтә. Сәнғәт белгестәре бының «архитектура-художество ҡыҙыҡһыныуын уятмай» тиһәләр ҙә, йорттоң төп фасадының архитектура сиселеше рус провинцияһы өсөн унмкаль. Планында ике ҡатлы тура мөйөшлө бина ҡабырғаларында сығып торған пилондар һәм һигеҙ колоннанан торған һәм дөйөм ҡыйыҡ менән ябылған Фасады баҡса яғына сыҡҡанға күрә, фасадтың ҙур өлөшөн терраса менән биләү ниәте ҡыҙыҡлы һәм иҫ киткес яҡшы. Талантлы рәссам биргән иҫ киткес уй-тойғолар гаммаһын аңлар өсөн терраса буйлап йөрөргә, колонналар артында бер аҙ ултырырға кәрәк. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> — тип яҙа 1920 йыл  башында усадьбаға килеүсе сәнғәт белгесе һәм яҙыусы И.В. Евдокимова. Колонна массив цоколдә урынлаша, унда руст менән биҙәлгән өс арка уйылған. Бинаның эске арауығы уның хужаларының социаль статусын сағылдыра. Тиҫтәләгән торлаҡ бүлмәләр ҡунаҡтар ҡабул итеү һәм балдар үткәреү өсөн бер нисә иркен зал йәнәшә тора. Зал түшәмдәренең береһе көмбәҙ формаһында эшләнгән. Стеналарына алтынһыу фонда йондоҙло биҙәктәр  һәм антик фрескаларға оҡшаған биҙәктәр төшкән  ҡыйбатлы обойҙар йәбештерелгән.
Усадьбаның баҡса-парк ансамбле беҙҙең көндәргә  тиклем  өлөшләтә һаҡланған. Парк 1813—1814 йылдарҙа  ҡатнаш тоҡомло ағастарҙан төҙөлгән. Ҡасандыр ул Комель йылғаһына төшөүсе ике террасанан торған. Даими үҫентеләр ромб рәүешле газондар формаһында ултыртылған, улар киң йүкә аллеялары менән аралаша. Кеше ҡулы менән ултыртылған үҫентеләр парктың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә әлегә тиклем яҡшы күренә, майҙаны уның әле лә биш гектар тирәһе тәшкил итә. 2013 йылға ҡарата паркта ун ике ағас тоҡомонан 300 тирәһе иҫке ағас һаҡланған, шул иҫәптән 50 имән һәм 110 йүкә. 2007 йылда Вологда өлкәһе хөкүмәте ҡарары менән Юрово усадьбаһының баҡса-парк комплексы  «Боронғо парк» исеме аҫтында  өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәттең ботаника ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Шәүҡи Әфәнде
Шәүҡи Әфәнде Раббани (1 март 1897 йыл — 4 ноябрь 1957 йыл) — Ғәбдел-Баһаның өлкән ейәне һәм 1921 йылдан алып 1957 йылға тиклем — Баһаи Дине башлығы. Ғәбдел-Баһа уны үҙенең васыятнамәһендә «Аллаһы Тәғәлә эшен һаҡлаусы» итеп тәғәйенләй.
Биографияһы
Шәүҡи Әфәнде Раббани Ғосман империяһы Акә ҡалаһында 1897 йылдың 1 мартында тыуған. Уның тәрбиәһе менән башлыса ҡартатаһы Ғәбдел-Баһа шөғөлләнә. Хайфала иезуит мәктәбенә йөрөй, артабан Бейрутта католиктар мәктәбендә уҡый. Юғары белемде Шәүҡи башта Бейруттағы американ университетында ала, 1918 йылда сәнғәт бакалавры дәрәжәһенә лайыҡ була. Артабан ул Бөйөк Британиялағы Оксфорд университетында аспирант сифатында уҡыуын дауам итә (1920-1921), бында ул иҡтисад, сәйәси фәндәрен өйрәнә. Теннис, альпинизм һәм фотография менән шөғөлләнә. Инглиз телен бик һәйбәт кимәлдә үҙләштерә, инглиз телен тәрән белеүе уға көнбайыш әҙәбиәтен аңларға ярҙам итә, шул уҡ ваҡытта ул шәхсән үҙе инглиз телендә баһаизм тураһында яҙыша башлай, остаздары Баһаулланың һәм Ғәбдел-Баһаның ғәрәп һәм фарсы телендә яҙылған әҫәрҙәрен инглиз теленә тәржемә итеүгә булышлыҡ итә. Бынан тыш, Шәүҡи Әфәнде француз һәм төрөк телен өйрәнә. Былар барыһы ла Баһаи Динен бөтә донъяла таралыуына сәбәпсе була.
Һуңғараҡ Шәүҡи Әфәнде етәкселеге аҫтында Милли рухани йыйылыштар барлыҡҡа килә, Бауалла күҙаллаған баһаи тормош нормалары көндәлек тормошҡа индерелә. 1951—1957 йылдарҙа Шәүҡи Әфәнде 32 күренекле баһаи һайлап ала һәм, Ғәбдел-Баһа васыятнамәһенә ярашлы, уларҙы "Аллаһы Тәғәлә эштәре ҡулдары" итеп тәғәйенләй.
36 йыл дауамында Шәүҡи Әфәнде баһаи мәхәлләһенең берҙәмлеген нығыта, аңлатыу эшен алып бара, уның үҫешенә даими рәүештә булышлыҡ итә. Уның етәкселегендә Баһаулла тарафынан мәхәллә эштәре менән идара итеү өсөн уйлап табылған уникаль система бөтә донъяла тарала.
Шулай уҡ ул Бөтә Донъя Баһаи Үҙәге, Баба Кәшәнәһе, Баһаулла Ғибәҙәтханаһы төҙөлөшөн проектлай. Шәүҡи Әфәнде — Баһаи Динен Һаҡлаусыһы, Баһаи Асышын аңлатыусы ролендә ентекле һәм ышаныслы итеп Асышта билдәләнгән Ғаләм төҙөлөшөн тасуирлай. Диндең нығынған осоронда уҡ ул «Баһаи Динен булдырыу иң мөһим бурысы булған илаһи цивилизацияның тиңһеҙ элементтары тураһында» һөйләй. Ул осорҙа әлеге темаға, ғәҙәттә «Ғаләм төҙөлөшө тураһында хаттар» тип исемләнгән мөрәжәғәттәр яҙа.
Шәүҡи Әфәнде, ҡатыны Рухийя Ханумдан башҡа, диндән бөтә иҫән туғандарын ситләштерә, васыятнамә ҡалдырмайынса һәм «Һаҡлаусылар» сылбырын өҙөп, 1957 йылдың 4 ноябрендә Лондонда вафат була. Балалары уның булмай. Баһаи Дине менән етәкселек итеү өсөн лидерҙар төркөмө 1963 йылда Баһаулла мираҫ итеп ҡалдырған Бөтә Донъя Ғәҙеллек Йортон йыйып ала һәм уға административ һәм догматик функцияларҙы тапшыра.
Кесе Серова
Кесе Сёрова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәббәт тураһында легенда (балет)
«Мөхәббәт тураһында легенда» — Ариф Мәликовтың Нәзим Хикмәт үҙенең «Фәрхад һәм Ширин» драмаһы мотивы буйынса яҙған либреттоһы буйынса өс шаршаулы, ете картиналы балеты.
1961 йылдың 23 мартында С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрында премьераһы була.
Тарихы
«Мөхәббәт тураһында легенда» балетының либреттоһын төрөк шағиры һәм драматургы Нәзим Хикмәт үҙенең әзербайжан шиғриәте классигы Низами Гәнжәүиҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһына таянып ижад ителгән «Фәрхәд һәм Ширин» драмаһы нигеҙендә яҙа. 1958 йылда йәш әзербайжан композиторы Ариф Мәликов балет өҫтөндә эш башлай, һәм ул ике йыл дауам итә.
С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры
Премьераһы 1961 йылдың 23 мартында үтә.
Вайоминг
Вайо́минг (Wyoming ) —АҠШ-тың көнбайышында урынлашҡан штат. Халҡы- 568 158 кеше (АҠШ штаттары араһында 50-се урын). Баш ҡалаһы — Шайенн, ул шулай уҡ штаттың иң эре ҡалаһы.
Ҡарағайлы (Төйәләҫ ҡушылдығы)
Ҡарағайлы — Рәсәйҙәге йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Төйәләҫ йылғаһының уң яры тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Этимологияһы
Образованы тюркским словом карагай — «сосна», «сосновый бор», «сосняк» и словами, обозначающими географические объекты: река, озеро, гора. Слово карагай связано и с тотемическими представлениями древних башкир и утвердилось позднее как личное мужское имя и именования родоплеменных групп и их подразделений. Отдельные из них, возможно, отображены в топонимах.». ..
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002172
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200217
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Корниловская (йылға)
Корниловская  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Ильяк йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хорошовка
Хорошовка (Хорошовка) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 452189, ОКАТО коды — 80225802009.
Лэруй-Яха (Халцыней-Яха ҡушылдығы)
Лэруй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Халцыней-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ег
Оло Ег — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Готтар
[[Файл:Chernyakhov.PNG|300px|thumb|Готтарҙың таралыуы (яҡынса)
]]
Готтар (готса Noto Sans Gothic, Segoe UI Historic">𐌲𐌿𐍄𐌸𐌹𐌿𐌳𐌰, Gutþiuda; латин. Gothi, Got(h)ones}}, — Гутондар; бор. грек Γόθοι}}, латин. Gonthi}})  — боронғо герман ҡәбиләләр союзы. Б. э. II быуаттан б. э. VIII быуатына тиклем Европа тарихында ҙур роль уйнаған. Был, моғайын, Көнсығыш герман гот телендә һөйләшеүсе скандинав сығышлы герман ҡәбиләләре берләшмәһе (улар өсөн епископ Ульфил б. э. IV быуатында гот яҙмаһыбулдырған). Беҙҙең эраның беренсе быуаттарында улар Скандинавия ярымутрауынан юл башлаған һәм яйлап Рим империяһы алдынғы һаҡ урындарына (аванпост), Төньяҡ Ҡара диңгеҙе һәм Дунай йылғаһына тиклем етә. IV быуатта готтар араһында христианлыҡ тарала.
Иртә тарихы
Готтар Скандинавияла, тарихсы Иордан уны Скандза, йәки б. э. II быуатында Европа территорияһында беренсе раҫланған үҙәкләштерелгән власы булған дәүләттәрҙең береһе, тип атаған өлкәлә формалашҡан тигән дөйөм ҡабул ителгән фекер бар. Уның беренсе короле Берига тураһында түбәндә яҙылған (бәлки, Сконе ярымутрауы).
Шуның менән бергә, Иоанн де Галонифонтибус үҙенең «Донъянаны танып-белеү» «Познание мира» китабында былай тигән: «Готтар килеп сығышы буйынса шотландтарҙан булыуға дәғүә итә һәм инглиздәр кеүек һөйләшә». Моғайын, был юлдарҙың авторы готтарҙың атамаһын шотландтарҙың боронғо — скоттар атамаһы менән сағыштыралыр.
Готтарҙың Беригтан һуң килгән короле Филимер уларҙы геттар һәм скифтар еренә, Днепр буйына, килтергән. Иорданҡа ярашлы, готтар Висла ярҙарынан Днепр йылғаһы һәм Азов диңгеҙе араһында таралып, Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярына барып еткән. Был — готтарҙың Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына килеүе хаҡында билдәле булған берҙән-бер яҙма сығанаҡ. Черняхов мәҙәниәте ҡомартҡылары ареалы буйынса IV быуатҡа ҡарата гот ҡәбиләләре йәшәгән өлкә көнсығышта Северский Донец йылғаһынан көнбайышта Карпатҡа һәм түбәнге Дунайға тиклем һуҙылған.
Хәҙерге тышҡы Украина территорияһында Ойум тип аталған гот дәүләте барлыҡҡа килгән. Ойумдың тарихы буйынса яҙма сығанаҡтар — Иордандың «Гетика»һы һәм готтарҙың һундар менән көрәше хаҡында бәйән иткән скандинавия сагалары (тәү сиратта, «Сага о Хервёр»). Днепрҙағы ҡала — Данпарстад скандинавия фольклорында берҙәм гот дәүләтенең баш ҡалаһы тип иҫәпләнгән. Хервёр тураһындағы сагала баш ҡала тип «йылға йорто» — Археймар аталған.
Б. э. 230 йылда готтар Ҡара диңгеҙ буйына төшкән. Римлеләр готтар менән тәүге тапҡыр бәрелешкән осорҙа, улар ике тармаҡҡа — көнсығыш (остоготтар) һәм көнбайыш (вестготтар) тармаҡтарға бүленгән булған. Һуңыраҡ ҡәбиләләре иҫәбенә шулай уҡ скирҙар, таифалдар һәм ҡырым готтары, һәм һуңғараҡ уларҙан бүленеп сығып Тамань ярымутрауында йәшәгән гот-трапезиттар ингән.
Гот яҙмаһы
Готтар герман ҡәбиләләренән беренсе булып (ариан йүнәлеше) христианлығын ҡабул иткән. Гот телендәге Тәүрат (Библия) — герман телендәге беренсе әҙәби ҡомартҡы; бер үк ваҡытта был герман теленә беренсе тәржемә ителгән яҙма ҡомартҡы ла. Бөгөн был тәржемәнең айырым өлөштәре генә билдәле. Шуға ҡарамаҫтан, филология (әҙәбиәт ғилеме, сағыштырма-тарихи тел ғилеме кеүек) күҙлегенән ҡарағанда, ул үҙенсәлекле (уникаль) һәм ҡиммәтле. Был тәржемә б. э. IV быуатында ариан епискобы Ульфила тарафынан эшләнгән.
Готтар тураһында хәтер
Славяндар гот теленән бик күп һүҙҙәр — «хлеб» (гот. 𐌷𐌻𐌰𐌹𐍆𐍃, hlaifs), «котёл» (гот. 𐌺𐌰𐍄𐌹𐌻𐍃, katils), «блюдо» (гот. 𐌱𐌹𐌿𐌸𐍃, biuþs «стол»), «купить» (гот. 𐌺𐌰𐌿𐍀𐍉𐌽 или *𐌺𐌰𐌿𐍀𐌾𐌰𐌽, kaupon или *kaupjan), «верблюд» (гот. 𐌿𐌻𐌱𐌰𐌽𐌳𐌿𐍃, ulbandus), сиять (гот. 𐍃𐌺𐌴𐌹𐌽𐌰𐌽, skeinan «светить, блестеть»), чехол (гот. 𐌷𐌰𐌺𐌿𐌻𐍃, hakuls «плащ»), хлев (гот. 𐌷𐌻𐌰𐌹𐍅, hlaiw «могила»), буква (гот. 𐌱𐍉𐌺𐌰, boka «буква, книга»), «художник» (от гот. 𐌷𐌰𐌽𐌳𐌿𐌲𐍃, handugs «умный, мудрый») һәм башҡа (ентекләп ҡара: Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера) һүҙҙәр ҡабул иткән. Готтарҙы үҙенең ата-бабаһы тип танытырға Швеция королдәре дәғүә итте ("швед (свей), Владислав IV гот һәм венд короле тип йөрөткән үҙен), испан юғары ҡатламы үҙен вестгот тоҡомо тип һанаған.
Бөйөндө
Бөйөндө — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жан-Жак Руссо
Жан-Жак Руссо́ (Jean-Jacques Rousseau; 28 июнь 1712 йыл, Женева — 2 июль 1778 йыл, Эрменонвиль, Париж янында) — француз яҙыусыһы, аҡыл эйәһе. Халыҡтың дәүләт эше менән идара итеү формаһын — тура демократияны уйлап сығырған, был форма хәҙергә көндә лә йәшәй, мәҫәлән, Швейцарияла. Шулай уҡ музыка белгесе, композитор һәм ботаник.
Бала сағы
Жан-Жак Руссо Швейцария француздары ғаиләһендә тыуған, тыуған иленең республика ҡоролошон ҡалғандарға өлгө итеп күрһәткәне өсөн уға «Женева гражданины» ҡушаматын бирәләр,ә бөйөк рус шағиры А. С. Пушкин уны «ирек һәм хоҡуҡтар һағында тороусы» тип атай Руссо протестанттар ҡалаһы Женевала тыуған, ә унда XVIII быуат аҙағына тиклем кальвинизм һәм халыҡтың үҙидара итеүе (муниципалитет) рухы һаҡлана. Әсәһе,Сюзанна Бернар,Женева пасторы ҡыҙы, бала тапҡанда вафат була. Атаһы — Исаак Руссо (1672—1747), сәғәт эшләүсе һәм йүнәтеүсе, бейеү уҡытыусыһы, ҡатынының үлемен бик ауыр кисерә. Жан-Жак ғаиләлә яратҡан бала була, ете йәштән атаһы менән бергә ул иртә таңға тиклем "Астрея " романын һәм Плутархтың биографияһын уҡырға ярата; боронғо Рим геройы Гай Муций Сцевола кеүек булам тип, ҡулын утта тотоп, бешерә.
Бер кешегә ҡораллы килеш һөжүм иткәне өсөн Исаак Руссо күрше кантонға (район) ҡаса һәм бында ул икенсе тапҡыр өйләнә. Әсәһенең туғаны ҡарамағанда ҡалған Жан-Жакты ағаһы пансионға бирә,1723—1724 йылдарҙа ул Ламберсьелағы пансионда уҡый, шунан нотариус өйрәнсеге, 1725 йылда — гравёр өйрәнсеге була. Жан-Жак бик күп уҡый, хатта эш ваҡытында ла уҡығаны өсөн уға бер нисә тапҡыр бик ныҡ ҡына эләгә. «Тәүбә итеү» («Исповедь») тигән китабында ул ошо арҡала үҙенең алдашырға, урлашырға өйрәнгәне тураһында яҙа. Ял көндәрендә ул ҡаланан сығып китеп йөрөй, бер нисә тапҡыр бик һуң, ҡала ҡапҡалары ябылғас ҡына ҡайта, шул сәбәпле уға тышта ҡунырға тура килә. 16 йәшендә, 1728 йылдың 14 мартында, ул ҡаланан китергә ҡарар итә.
Тормош һабаҡтары
Женеванан киткәс, ул Савойя өлкәһендә йәшәй— ул ваҡытта был Сардиния короллегенә ингән католиктар өлкәһе. Күрше ауыл руханийы уға католик сиркәүенә күсергә тәҡдим итә һәм Вевела йәшәгән, тигән ханымға хат тоттороп ебәрә. Был Во кантондағы бай ғаиләнән сыҡҡан, ирен ташлап Савойяға киткән, үҙ мөлкәтен төрлө эштәргә тотоноп ҡарап, туҙҙырып бөтә яҙған йәш ҡатынға католик сиркәүенә күскән өсөн каролдән даими аҡса килеп торған.
Мадам де Варан Руссоны Туринға яңы католицизмды ҡабул иткәндәр өсөн мәктәпкә ебәрә (прозелиттар). Дүрт ай үткәс, Руссо католик сиркәүенә ҡабул ителә һәм ул мәктәптән китә. Руссо бер аристократтар өйөндә хеҙмәтсе булып эш башлай, егетте йәлләп, аббат-графтың улы, уны итальян телен` өйрәтә башлай, уның менән Вергилийҙы уҡый башлайҙар. Женеванан килгән бер бидәһеҙ бәндә менән Руссо хужаларына рәхмәт тә әйтмәй, Туринды ташлап китә.
Ул яңынан Ансиға мадам де Варан янына килә. Был ханым уны дөрөҫ яҙырға, белемле кешеләр кеүек һөйләшергә, юғары ҡатлам кешеләре араһында үҙ-үҙен дөрөҫ тоторға өйрәтә. Мадам де Варанға ул саҡта бары 30 йәш була. Руссоның киләсәген ҡайғыртып, егетте семинарияға, һуңыраҡ органистҡа уҡырға бирә. Тик Руссо оҙаҡламай уны ташлап, кире Ансиға килә, тик де Варан инде Парижға күсеп киткән була. Ике йылдан артыҡ йәш егет Швейцарияны гиҙә. Руссо төрлө ауырлыҡтар кисерә, төрлө ерҙә була, бер ваҡыт хатта Парижға барып етә.Егет гел йәйәү йөрөй, уға тышта йоҡларға тура килә, шулай ҙа Жан-Жак бирешмәй, матур тәбиғәт күренештәре уның күңеленә хуш килә. 1732 йылда Руссо мадам де Варандың янына килә; уның урынын инде Швейцария егете Ане биләп өлгөргән булһа ла, Руссо улар янында ҡала.
Ғаилә уҡытыусыһы
Руссоны был осорҙа бик бәхетле тип әйтеп булмай: уны күңеле болоҡһой, йыш ҡына яңғыҙ ҡалыуҙы хуп күрә, унда мизантропия (кешеләрҙән ситләшеү) билдәләре күренә башлай. Ул тәбиғәттә булырға ярата: иртүк тора, баҡсала эшләй, емеш-еләк йыя, күгәрсендәр һәм бал ҡорттарын ҡарай. Шулай итеп ике йыл үтеп китә: Руссо был триола артыҡ йән булараҡ, үҙ йүнен үҙе күрергә тейеш була. 1740 йылда ул яҙыусы Габриэль Маблиҙың ағаһы ғаиләһенә Лионға уҡытыусы булып китә. Был эштә ул эшләй алмай, сөнки бер кем менән дә: балалар менән дә, ололар менән дә, үҙен дөрөҫ тотмай. Йәшереп кенә үҙ бүлмәһенә шарап алып китә, йорт хужаһының ҡатынына «ҡаш һикертә» башлай. Руссоға был өйҙән китергә тура килә.
Мадам де Варан уны кире үҙ янына алмай, һәм Руссо Парижға китә, бында ул академияға үҙе уйлап сығарған ноталарҙы һандар менән билдәләү системаһын тәҡдим итә;уны яҡлап Руссо « Хәҙерге заман музыкаһы тураһында фекер»ҙе яҙһа ла, системаны ҡабул итмәйҙәр.