cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Майкл Джексон
1987—1990: Bad һәм «Айҙағыса атлау»
Bad'ты оҙатып килгән промо-кампания ике йылдан ашыу дауам итә. Альбомы сыҡҡандан һуң йырсы донъя буйлап «Bad World Tour» турнеһына сыға. Концерттар серияһы 18 ай дауам итә һәм 80-се йылдарҙа соло башҡарыусының иң отошло концерт туры була. 1987-1989-сы йылдарҙа альбомдың тағы 8 синглы сыға: «Bad», «The Way You Make Me Feel», «Man in the Mirror», «Dirty Diana», «Another Part of Me», «Smooth Criminal», «Leave Me Alone» һәм «Liberian Girl». Уларҙың тәүге бишәүһе «Billboard Hot 100» тигән Америка чартында беренсе урынға күтәрелә һәм Джексон беренсе урынға барып еткән бер альбомдан сыҡҡан синглдар һаны буйынса рекорд ҡуя. Альбом үҙе 1987 йылдың сентябрендә «Billboard 200» һәм «UK Singles Chart» чартында дебютҡа сыға. Bad донъяның 25 иле чарттарында беренсе урынды биләй. Төрлө сығанаҡтар буйынса, бөтә донъя буйынса альбомды һатыу күләме 30 миллиондан алып 45 миллион данаға тиклем тәшкил итә. Альбом ике «Грэмми» статуэткаһына лайыҡ була. Альбом был отмечен двумя статуэтками «Грэмми». 1987 йылдан 1988 йылға тиклем Джексон бер нисә режиссер менән бергә "Айҙағыса атлау" музыкаль антология фильмында эшләй. «Айҙағыса атлау» фильмы 1989 йылдың башында прокатҡа сыға, бер аҙҙан кинотаҫма буйынса Michael Jackson's Moonwalker видеоуйыны сыға.
1988 йылдың апрелендә Джексондың «Moonwalker» тигән автобиографияһы баҫылып сыға. Китап «The New York Times» һәм «The Los Angeles Times» гәзиттәренең бестселлерҙар исемлегендә беренсе урынды биләй. 1988 йылда йырсы Лос-Анджелестан төньяҡҡа табан 100 км алыҫлыҡта ранчо һатып ала һәм май айында унда Джексондар ғаиләһенең Энсинолағы йортонан күсеп китә. Башта поместье Платар ранчо тип атала, һуңыраҡ йырсы уны Неверленд тип үҙгәртә.
1989 йылда «Soul Train Music Awards» премияһы тантанаһында, Джексонға музыка индустрияһына индергән өлөшө өсөн бүләк тапшырғанда, Элизабет Тейлор уны «ысын поп, соул һәм рок-музыка короле» тип атай. Нәҡ шул ваҡытта Джексонға был титул тағыла тиҙәр, әммә быға тиклем журналистар йырсының «поп-таж»ы тураһында яҙа инеләр. 1980 һәм 1989 йылдар араһында музыкант бөтә донъяла үҙенең 110 миллион яҙмаһын һата һәм һуңғы ун йыллыҡтың иң күп һатылған артисы тип таныла.
1991—1994: Dangerous һәм Супербоул XXVII
1992 һәм 1993 йылдар араһында «Dangerous» альбомынан «Remember the Time», «In the Closet», «Jam», «Who Is It», «Heal the World», «Give In to Me», «Will You Be There» и «Gone Too Soon» синглдары сыға. 1992 йылда альбом хөрмәтенә музыкант «Dangerous World Tour» донъя турнеһына сыға: Джексон 3,5 миллион тамашасыға 69 концерт бирә, йырсының бөтә килемдәре хәйриәлеккә ебәрелә. 1992 йылдың авгусында Джексон HBO менән үҙенең Бухаресттағы концертын трансляциялау тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, һәм был концерттың трансляцияһы тарихта иң ҡиммәте була. 1993 йылдың 19 ғинуарында музыкант АҠШ президенты Билл Клинтондың инаугурацияһына арналған концертта СПИД менән сирләүселәр тураһында телмәр менән сығыш яһай һәм «Gone Too Soon» йырын Райан Уайтҡа бағышлай. Ғинуар аҙағында Джексон XXVII Супербоулдың финал матчының тәнәфесендә хиттарын башҡара, бөтә килем хәйриә фондтарына ебәрелә. 1993 йылдың авгусында йырсы «Dangerous»ҡа терәк булған гастролдәрен дауам итә. 15 сентябрҙә ҡойма ямғыр аҫтында Мәскәүҙә "Лужники Арена"ла концерт менән сығыш яһай һәм постсовет Рәсәйенә килгән донъя кимәлендәге беренсе артист була.
1995—2000: HIStory, «Призраки» һәм Blood on the Dance Floor
Майкл Джексондың яңы альбомы 1994 йылдың ғинуарында яҙҙырыла, «HIStory: Past, Prent and Future» альбомы 1995 йылдың июнендә сыға. Баҫманың беренсе компакт-дискыһында музыканттың 15 билдәле хиты, икенсеһендә — яңы материал тупланған. Джексон HIStory-ға үҙ авторлығындағы ете йырын индерә. Төрлө баһалар буйынса, альбом донъяла 20—30 миллион дана (40—60 млн компакт-диск) һатыла. 1995 йылдың июнь аҙағында — июль башында HIStory АҠШ-та һәм Бөйөк Британияла, шулай уҡ Eurochart Hot 100 дөйөм европа чарттарында беренсе урынды биләй. Тәнҡитселәр альбомда үтә ҡараңғы, агрессив кәйеф һәм үтә киҫкен тематик ҡапма-ҡаршылыҡтар тураһында яҙа. Синглдар булараҡ Джанет Джексон менән дуэтта «Scream», «You Are Not Alone», «Earth Song», «They Don’t Care About Us» һәм «Stranger in Moscow» сығалар. «Scream» йыры өсөн футуристик видеояҙманың бюджеты 7 миллион доллар тәшкил итә, был уны тарихта иң ҡиммәтле музыкаль видеоға әйләндерә, 1996 йылда видеояҙма «Йыл видеоһы» номинацияһында Грэмми премияһына лайыҡ була. «You Are Not Alone» АҠШ-тың «Billboard Hot 100» чартында беренсе һыҙығынан дебютҡа сыҡҡан беренсе сингл була. Джексондың яңы альбомы сыҡҡанға тиклем үк тәнҡитселәр «They Don’t Care About Us» протест йырының бер нисә юлдарының мәғәнәһен дөрөҫ аңлатмайҙар, һөҙөмтәлә йырсыны антисемитизмда ғәйепләйҙәр. Был АҠШ-та йырҙың популярлығына ныҡ йоғонто яһай: радиостанциялар тректы әйләнешкә индерергә теләмәй, телеканалдар цензураға дусар итәләр йәки видеоклиптарҙы күрһәтеүҙән бөтөнләй баш тарталар.
1996 йылдың октябрендә АҠШ-та төп ролде музыкант уйнаған «Майкл Джексон: Призраки» ҡыҫҡа метражлы тигән музыкаль ҡурҡыныс фильмдың премьераһы үтә. Джексон сценарийҙың оригиналь концертын Стивен Кинг менән бергә уйлап сығарған, уның директоры Стэн Уинстон булған. «Призраки» саундтрегы сифатында ул ваҡытҡа сығарылмаған ике «Is it Scary» һәм "Ghosts йырҙары, шулай уҡ HIStory альбомынан «2Bad» ҡулланыла . 1997 йылдың майында донъя буйлап концерт турнеһының ике өлөшө араһында биш айлыҡ тәнәфес ваҡытында Джексондың «Blood on the Dance Fore: HIStory in the Mix» ремикс альбомы сыға. Альбом музыканттың биш яңы трекынан, шулай уҡ алдағы альбомдың һигеҙ ремиксынан тора . Альбом 6 миллион дана һатыла, был уны донъяла иң күп һатылған ремикс альбомы итә.
1999 йылдың июнендә Сеулда һәм Мюнхенда Michael Jackson & Friends тип аталған ике хәйриә концерты үтә. Джексондан тыш сәхнәгә Мэрайя Кэри, Лютер Вандросс, Boyz II Men һәм башҡа артистар сыға. Германиялағы шоу ваҡытында йырсы техник боҙоҡлоҡ арҡаһында күтәргестән ҡолап төшә, умыртҡа һөйәге йәрәхәтләнеү һөҙөмтәһендә дауаханаға эләгә.
1997—2003: Invincible һәм Джексондың лейбл менән бәхәстәре
1997 йылдың октябренән алып 2001 йылдың сентябренә тиклем Майкл үҙенең унынсы «Invincible» соло альбомы өҫтөндә эшләй, уның яҙмаһы уға 30 миллион долларға төшә. 1999 йылдың июнендә Джексон Лучано Павароттиға Италияның Модена ҡалаһында үткән һуғыш балалары өсөн хәйриә концертына ҡушыла. Шоу Косово һуғышы ҡасаҡтарына миллион доллар һәм Гватемала балаларына өҫтәмә аҡса йыя. Шул уҡ айҙа Джексон Германияла һәм Корея Республикаһында « Майкл Джексон һәм дуҫтар» хәйриә концерттары ойоштора. Уның менән бергә сәхнәлә Слэш, The Scorpions, Boyz II Men, Мэрайя Кэрри һәм башҡалар сығыш яһайҙар. Килем Нельсон Манделаның балалар фондына,Ҡыҙыл Тәрегә һәм ЮНЕСКО-ға күсерелә. 90-сы йылдар аҙағында Джексон 1980-се йылдарҙың иң яҡшы артисы булараҡ American Music Awards премияһына лайыҡ була. 2000 йылда Джексон башҡа артистарға ҡарағанда 39 хәйриә фондына ярҙам итеүсе музыкант сифатында Гиннесстың рекордтар китабына.
2001 йылдың сентябрендә Мэдисон-Сквер-Гарденда Джексондың 30 йыл соло артисы булыуына арналған ике юбилей концерты үтә. Майкл Джексон 1984 йылдан алып тәүге тапҡыр ағалары менән сығыш яһай. Шулай уҡ шоуҙа Майя, Ашер, Уитни Хьюстон, Моника Дэнис, Лайза Миннелли һәм Слэш сығыш яһай. Тапшырыуҙы телевизорҙан 30 миллионға яҡын кеше ҡараған. 11 сентябрҙәге теракттан һуң Джексон United We Stand хәйриә концертының ойоштороусыларының береһе була. «Invincible»-дың сығарылышы алдынан Джексон һәм уның Sony Music Entertainment тауыш яҙҙырыу лейблы араһында бәхәс сыға. Джексон альбомдарының лицензиялары уға 2000-се йылдар башында ҡайтыр тип көткән, шунан һуң, табыш алып, материалды үҙе алып барыр ине, әммә контракт буйынса кире ҡайтарыу датаһы алдағы йылдарға билдәләнгән була. Шуға күрә Майкл контрактты ваҡытынан алда өҙөргә тырыша. «Invincible» 2001 йылдың 30 октябрендә сыға. Был Джексондың 1995 йылдан башлап тәүге студия альбомы һәм үҙе тере саҡта сығарған яңы һәм үҙенсәлекле материал менән һуңғы альбомы була. «Invincible» донъяның 13 илендә беренсе урындарға сыға һәм 6 миллион дана һатыла, АҠШ-та икеләтә платина сертификаты ала.
2002 йылдың 9 ғинуарында Майкл Джексон «Быуат артисы» тигән 22-се American Music Awards премияһына лайыҡ була. Һуңғараҡ, шул уҡ йылда аноним суррогат әсә Майклға өсөнсө балаһын принц Майкл Джексон II-не тыуҙыра. 20 ноябрҙә Джексон ҡыҫҡа ваҡытҡа улын Берлиндағы ҡунаҡхана бүлмәһенең ер кимәленән дүрт ҡат юғарыраҡ бейек булған рәшәткәһенә ҡалдырып китә, бының өсөн киң мәғлүмәт сараларында тәнҡиткә дусар була. Джексон был ваҡиға өсөн ғәфү үтенә, уны «ҡот осҡос хата» тип атай. 22 ғинуарҙа промоутер Марсель Аврам Джексонға 1999 йылда планлы ике концерт уҙғармағаны өсөн ялыу яҙа. Март айында Санта-Мария жюриһы Джексонға Абрамға $5,3 млн түләргә бойора. 2003 йылдың 18 декабрендә Джексондың адвокаттары хөкөм ҡарарын кире ҡаға һәм асыҡланмаған суммаға дәғүә итеүҙе хәл итә.
2002 йылдың июлендә Джексон Sony Music рәйесен Томми Моттолуны расист, иблис һәм ҡара тәнле артистарҙы үҙ файҙаһы өсөн эксплуатациялаусы кеше тип атай. Суд Моттолуның ҡара тәнлеләрҙе эксплуатациялауын тикшереү өсөн коалиция ойоштора. Джексон Томми Моттолуны үҙенең коллегаһы Ирва Готтиҙы «һимеҙ нигер» тип атауҙа ғәйепләй. Джексондың һөжүмдәренә яуап итеп, «Sony», Моттолуны йылдар буйы Джексондың карьераһын яҡлаған кеше булараҡ яҡлап, ғәйепләүҙәрҙе «мыҫҡыллы, аяуһыҙ һәм һөжүмле» тип атаған белдереүен сығара. «Sony», ахыр сиктә, Джексондың контрактын оҙайтыуҙан баш тарта һәм 25 миллион долларлыҡ реклама кампанияһы уңышһыҙлыҡҡа тарыны тип әйтә, сөнки Джексон «Invincible» альбомын яҡлап АҠШ буйлап гастролдәргә сығыуҙан баш тарта.
2003 йылдың ноябрендә Джексон «Number Ones» хиттар йыйынтығын сығара. 18 тректан торған йыйынтыҡҡа элек сыҡҡан 16 хит, «Ben» йырының тере тауыш менән башҡарыу һәм «One More Chance» тигән яңы сингл ингән. 2004 йыл аҙағына «Number Ones» бөтә донъяла 6 миллиондан ашыу дана һатыла.
2003—2009: Һуңғы йылдары һәм «This Is It Tour»
2003 йылда Джексонға балаларҙы көсләүҙә ғәйепләнеп суд алдында баҫырға тура килә. Оҙайлы суд процесынан һуң музыкант аҡлана. Судтан һуң Майкл Джексон Бахрейнға журналистарҙан китә һәм «Катрина» ураганы ҡорбандары иҫтәлегенә хәйриә синглы яҙмаһын әҙерләй башлай. Тиҙҙән асыҡлана, Джексон етәкләгән проектта саҡырылған музыканттарҙың барыһы ла ҡатнашырға теләмәй. «I Have This Dream» йыры яҙылһа ла, аңлашылмаған сәбәптәр буйынса сығарылмай.
2004 йылдың 16 ноябрендә Майкл Джексон «Michael Jackson:The Ultimate Collection» тигән биш дисктан торған набор сығара. Ул 1969 йылдан алып 2004 йылға тиклемге осорҙо үҙ эсенә алған 57 тректан һәм 13 сығарылмаған яҙманан, өҫтәүенә, 1992 йылда сыҡмаған DVD-дисктағы йәнле концерттан тора.
2008 йылдың йәйендә Sony BMG глобаль кампания башлай, унда донъяның 20-нән ашыу илендә йәшәүселәр Майкл Джексондың яратҡан йырҙары өсөн тауыш бирә, шулай итеп, үҙ илендә «поп-музыка короле» хиттары йыйынтығын төҙөүҙә ҡатнаша. Көйәрмәндәргә 122 йыр тәҡдим ителә. Һәр илдең үҙ уникаль альбомының һәр дискына 17-18 трек инә.
2008 йылдың ноябрендә Бахрейн короленең малайы шәйех Абдулла бин Хамад әл-Хәлифәнең, уның саҡырыуы буйынса йырсы был илдә булғанлыҡтан, Майкл Джексонды договор йөкләмәләрен үтәмәгәне өсөн судҡа бирә. Шәйех унан ете миллион доллар түләүҙе талап иткән.
2009 йылдың мартында Майкл Лондонда «This Is It Tour» тип аталған концерттарҙың һуңғы серияһын бирергә йыйыныуы тураһында белдерә. Концерттар 2009 йылдың 13 июлендә башланырға һәм 2010 йылдың 6 мартында тамамланырға тейеш була. 2009 йылдың 5 мартында махсус пресс-конференцияһында Джексон сәхнәгә ҡайтыуы тураһында иғлан итә, һүҙ 20000 кешене һыйҙырған «The O2 arena» стадионында 10-ға яҡын концерт булыуы тураһында була. Әммә билеттарға ихтыяж шул тиклем юғары була, тағы ла 40 спектаклде планлаштырырға кәрәк була. Концерт туры йырсының үлеме менән бәйле булмай.
Үлеме, хушлашыу тантанаһы һәм ерләү
Майкл Джексон 2009 йылдың 25 июнендә дарыуҙарҙы саманан тыш артыҡ ҡулланыу һөҙөмтәһендә вафат була. 2009 йылдың 25 июнендә иртән табип Конрад Мюррей Майкл Джексонға пропофол инъекцияһы эшләй һәм йырсыны яңғыҙ ҡалдыра. Яҡынса 2 сәғәттән һуң Мюррей кире әйләнеп, түшәктә пациентының күҙҙәрен һәм ауыҙын киң асып ятҡанын күрә. Табип йырсыға реанимация эшләп маташа, әммә маташыуҙар уңышһыҙ тамамлана. Урындағы тымыҡ океан ваҡыты буйынса сәғәт 12:21 911 телефон номерына шылтыратыу теркәлгән. 3 минут 17 секундтан һуң килгән табиптар тын алмаған һәм туҡтаған йөрәк менән Джексонды күрәләр һәм шунда уҡ йөрәк-үпкә реанимацияһын үткәрәләр. Майкл Джексонды терелтергә тырышыу калифорния университетының медицина үҙәгенә килгәндән һуң бер сәғәт буйына дауам итә. Был тырышлыҡ уңышһыҙлыҡ менән тамамлана .Үлеме урындағы ваҡыт буйынса 14:26 сәғәттә иғлан ителә. Уның үлеме тураһында хәбәр ваҡиғаның тәүге минуттарҙа уҡ тарала. Майкл Джексондың вафаты тураһында имеш-мимештәр һәм яңылыҡтар, үҙенсәлекле «тығындарға» килтереп, интернет селтәре рекордтарын уҙып китәләр, Google, Facebook , Yahoo! , Twitter һәм Википедия кеүек сайттарҙа трафиктың ҡырҡа артыуына килтерә.
2009 йылдың 25-26 июнендә The Game, Chris Brown, Diddy, DJ Khalil, Polow da Don, Марио Уайненс, Usher һәм Boyz II Men йырсылары Майкл Джексондың үлеменә арналған «Better on the Other» синглын яҙҙыралар. Йырҙың һүҙҙәрен Джейсон Тейлор (The Game)яҙған. 2009 йылдың 30 июнендә йырҙың музыкаль видеояҙмаһы сыға.
2009 йылдың 7 июлендә Лос-Анджелеста Голливуд ҡалҡыулығындағы Форест-Лоун мемориаль паркында Либерти-холлда ғаилә хеҙмәтенән торған хушлашыу тантанаһы үтә, артабан «Стэйплз-Центр»ҙа халыҡ өсөн асыҡ хушлашыу үтә. Джексондың сәхнә алдындағы ябыҡ табуты бөтә донъя буйлап тура эфирҙа күрһәтелә, уны миллиардҡа яҡын кеше ҡарай, әммә кәүҙәнең ҡайҙа икәнлеге тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт асыҡланмай. Стиви Уандер, Лайонел Ричи, Мэрайя Кэри, Дженнифер Хадсон, Ашер, Джермейн Джексон һәм Шахин Джафарголи Майкл Джексондың йырҙарын башҡаралар. Берри Горди һәм Смоки Робинсон панегириктар менән сығыш яһайҙар, ә Куин Латифа «Беҙҙә ул бар ине» тигән шиғырҙы уҡый. Преподобный Эль Шарптон, Джексондың балаларына мөрәжәғәт итеп, аплодисментарҙы өҙә: «Атайығыҙҙа сәйер бер нәмә лә юҡ ине. Сәйере шул ине, нимә менән атайығыҙ осрашҡан».
Майкл Джексон йәшерен рәүештә 2009 йылдың 8 йәки 9 авгусында Лос-Анджелес Форест-Лоун зыяратында ерләнгән тигән хәбәр тарала, әммә һуңғараҡ уның сентябрҙә генә ерләнәсәге тураһында һүҙ ишетелә. Джексонды һуңғы ерләү кесе йома, 3 сентябрҙә, Лос-Анджелес янындағы Форест-Лоун зыяратында үтә.
Үлгәндән һуң сыҡҡан альбомдар
Sony компанияһы Майклдың ғаиләһе менән Джексондың ун яңы альбомын сығарыу тураһында контракт төҙөй. Уларға ҡайһы бер иҫке альбомдарын яңынан баҫтырылғандары һәм бер ҡасан да сығарылмаған йырҙарҙың йыйынтыҡтары инәсәк.
Был альбомдарҙың тәүгеһе «Michael» була, ул 2010 йылда сыға. Тәнҡитселәрҙән ҡатнаш фекерҙәр ала, әммә көтөлгәндән күпкә яҡшыраҡ булып сыға. Альбомдан дүрт сингл сыға, уларҙың һәр береһенә музыкаль роликтар төшөрөлгән. Майкл үҙе элекке клиптарынан алынған.
Бер йылдан һуң Майклдың иң яҡшы хиттарының ремикстарынан торған «Immortal» ремикс альбомы сыға. Был альбом Цирк дю Солейҙың «Michael Jackson: The Immortal World Tour» шоуының саундтрегы булып хеҙмәт итә, унда Джексондың йырҙары һәм бейеүҙәре буйынса номерҙар индерелә. Номерҙарҙы әҙерләүҙә элек Майкл менән үҙе тере саҡта эшләгән хореографтар ҡатнаша.
2014 йылдың майында Майклдың үлгәндән һуң икенсе «Xscape» студия альбомы сыға. Был альбом 8 йырҙан тора, һәм уларҙың береһе — «Love Never Felt So Good» синглы ике версияла: соло һәм Джастин Тимберлейк менән дуэтта (икенсе версияһына видеоклип төшөрөлә). 2014 йылдың 18 майында Billboard церемонияһында Джексондың голограмма менән эшләнгән һүрәте «Slave To The Rhythm» альбомындағы йырҙы «башҡара». Көйәрмәндәрҙең реакцияһы ҡатнаш була, күптәр, ысынында оҡшаш кеше ҡулланылған тип иҫәпләй.
Фильм
2017 йылда «Майкл Джексон: В поисках Неверленда» телевизион нәфис фильмының премьераһы була, унда Майклдың һуңғы өс йыл тормошо тураһында бәйән ителә. Фильм уның тән һаҡсылары Билл Уитфилд һәм Джавон Бирд яҙған «Remember the Time: Защищая Майкла Джексона в его последние дни» китабы нигеҙендә төшөрөлгән.
Фильмда Майкл күп һанлы бурыстар һәм йәмәғәттең тиле иғтибары, шулай уҡ Билл һәм Джавон менән мөнәсәбәттәренең эволюцияһы фонында балалары менән ғәҙәти ғаилә тормошо алып барырға тырыша. Фильмда Майкл ролен уның «игеҙәге» Ниви башҡарған, элек уның менән таныш булған һәм ҡайһы берҙә уны халыҡ алдында ла алмаштырған. Фильмда Джексондың музыкаһы яңғырамай, сөнки кино төшөрөүселәр уға хоҡуҡ ала алмай.
Беле
Ҡушы, (ҡушбаш, ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк) —— өйрәктәр ғаиләһендәге һыу ҡошо.
Ҡылыҡһырлама
Һуна өйрәктән бер аҙ ҙурыраҡ. Күмәкләшеп тә, парлашып та йөрөйҙәр. Алыҫтан аҡ төҫтә, ҙур ҡара башлы булып күренә, сөнки башында ҙур бүрке бар. Ата өйрәктең башы, һырты, ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө, түше, ҡабырғалары алһыу аҡ. Инә ҡоштоң башы, муйыны ерән, һырты һәм ҡойроғо һоро. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа өйрәктәрҙән ҙурлығы менән айырыла.
Йәшәү рәүеше
Балыҡлы йылғаларҙа, күлдәрҙә йәшәй. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡайһы ваҡыт ағас ҡыуыштарында була. 6—10 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ите әсән аулайҙар
Туҡланыуы
Балыҡ, һыу бөжәктәре, үҫемлектәр ашай.
Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «ба-а-бап» йәки «ҡорр-ҡорр».
Оло Тотыдэотта-Яха
Оло Тотыдэотта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тытыль-Кы ҡушылдығының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 239 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Медянка (Тылая ҡушылдығы)
Медянка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тылай йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Физик химия
Физи́к хи́мия (ҡыҫҡаса — физхимия) — химик матдәләрҙең әүерелеше, төҙөлөшө тураһындағы фән, химияның бүлеге. Физиканың теоретик һәм эксперименталь ысулдары менән химик күренештәрҙе өйрәнә. Химияның иң ҙур бүлектәренең береһе.
Физик химия тарихы
Физик химияға XVIII быуатта нигеҙ һалына. Хәҙерге фән методологияһындағы һәм танып-белеү теорияһы мәсьәләләрендәге «Физик химия»ны беренсе мәртәбә М. В. Ломоносов ҡуллана, ул 1752 йылда Петербург университеты студенттарына "Физик химия курсы"н уҡый. Ул үҙенең лекцияларында «Физик химия — ҡатмарлы есемдәрҙә барған химик операцияларҙы физик алымдар менән аңлатып бирә торған фән» тигән төшөнсә бирә. Ғалим үҙенең йылылыҡтың корпускуляр-кинетик теорияһы тигән хеҙмәтендә өҫтә ҡуйылған барлыҡ һорауҙарға тулы яуап бирә.
Концепцияның айырым гипотезаларын дәлилләүсе эксперименталь алымдар ошо ҡылыҡһырламала үткәрелә. М. В. Ломоносов тикшеренеүҙәренең күп йүнәлешендә ошо принцептарға таяна: үҙе уйлап тапҡан "быяла тураһында фән"дә; масса һаҡланыу законын раҫлаусы төрлө тәжрибәләрҙә; эретмәләр тураһында тәғлимәттә — ул асҡан физика һәм химия феноменын өйрәнеү программаһы бөгөнгө көнгә тиклем үҫеш юлында.
Һуңынан был өлкәлә йөҙ йылға яҡын тәнәфес була, Рәсәйҙә беренселәрҙән булып физик һәм химик тикшеренеүҙәрҙе 1850 йылда Д. И. Менделеев дауам итә.
1865 йылда Харьков университетында Н. Н. Бекетов физик химия курсы буйынса лекцияларҙы дауам итә.
Рәсәйҙә беренсе физик химия кафедраһы 1914 йылда Санкт-Петербург университетында асыла, көҙөн Д. П. Коноваловтың уҡыусыһы М. С. Вревский мотлаҡ курсты уҡытыу һәм физик химиянан практик күнекмәләрҙе башлай.
Физик химия мәҡәләләрен нәшер итеүсе беренсе журналға 1887 йылда В. Оствальдом һәм Я. Вант-Гофф нигеҙ һала.
Физик химияның өйрәнеү даирәһе
Физик химия хәҙерге химияның төп теоретик нигеҙе булып тора, ул квант механикаһы, статистик физика, термодинамика, һыҙыҡһыҙ динамика, ҡыр теорияһы кеүек физиканың мөһим бүлектәренәдәге алымдарға таяна. Молекулалар төҙөлөшө, химик термодинамика, химик кинетика һәм катализ тәғлимәтен дә үҙ эсенә ала.
Физхимия электрохимия, фотохимия, өҫкө тартылыу көстәренең физик химияһы (шул иҫәптән адсорбция), радиацион химия, металдар коррозияһы, юғары молекулалы ҡушылмалар физик химияһы, полимерҙар физикаһы) кеүек айырым бүлектәргә бүленә. Физхимияға бик яҡын коллоид химия, физик-химик анализ һәм квант химияһы үҙ аллы фән булып тора. Физик химияның күпселек бүлектәренең тикшереү ысулдары һәм методологик алымдары буйынса башҡа бүлектәрҙән айырылып торған сиктәре бар.
Физик химия һәм химик физика араһында айырма
Был фәндәрҙең икеһе лә химия һәм физика араһындағы сиктә тора, ҡайһы берҙә химик физика физик химияға инә. Был фәндәр араһында аныҡ ҡына һыҙат үткәреү мөмкин түгел. Әммә аныҡ ҡына итеп был айырманы түбәндәгесә билдәләнергә мөмкин:
Коллоид химия
Колло́ид хи́мия (бор.-грек. κόλλα — елем) — фаза бүленешендә барлыҡҡа килгән дисперслы система һәм өҫкө күренештәр тураһындағы фән. Адгезия, адсорбция, сылатыу, коагуляцию, электрофорез кеүек күренештәрҙе өйрәнә һәм төҙөлөш материалдары, быраулау эштәре технологияларын камиллаштыра. Хәҙерге коллоидаль химия — химия, физика, биология киҫелешендә торған фән.
Хәҙерге коллоидаль химияның төп йүнәлештәре:
Кристаллохимия
Кристаллохи́мия — кристалдар төҙөлөшөн һәм уларҙың матдә тәбиғәте менән бәйләнешен өйрәнә. Химияның бүлеге булараҡ, кристалохимия кристалография фәне менән бәйләнгән. Химия бүлеге булараҡ, кристаллохимия кристаллография менән тығыҙ бәйләнгән һәм кристаллдарҙағы атомдарҙың арауыҡтағы урынлашыуын һәм химик бәйләнешен, шулай уҡ кристалл матдәләрҙең физик һәм химик үҙенсәлектәренең уларҙың төҙөлөшөнә бәйлелеген өйрәнә. Рентгеноструктура анализы, структур электронография һәм нейтронография ярҙамында кристаллохимия атом-ара алыҫлыҡтың абсолют дәүмәлдәрен һәм химик бәйләнештәр һыҙыҡтары араһындағы мөйөштәрҙе (валент мөйөштәрен) билдәләй. Кристаллохимия 425 меңдән ашыу берләшмәнең кристалл структураһы тураһында бай материалға эйә, уларҙың яртыһынан күберәген органик булмаған берләшмәләр тәшкил итә.
Радиохимия
Радиохимия — аҙ миҡдарҙағы матдәләр, шыйығайтылған иретмәләр һәм ион нурланышын өйрәнеүсе фән.ref>Несмеянов А. Н., Радиохимия, М., 1972. Радиохимия өйрәнгән матдәләрҙең радиоактивлығы уларҙың микроскопик миҡдарын үлсәүҙең юғары һиҙгерлектәге үҙенсәлекле ысулдарын, дистанцион автоматлаштырылған анализ ысулдарын ҡулланырға мөмкинлек бирә һәм талап итә.
Термохимия
Термохи́мия — химик термодинамика бүлеге.
Термохимияның төп эксперименталь ысулдары булып:
Атом төҙөлөшөн өйрәнеү
А́том (бор. грк. ἄτομος — бүленмәй торған) — матдәнең сифатын билдәләүсе иң ваҡ киҫәксәләр. Атом ядронан һәм электрондарҙан тора. Төрлө атомдар берләшеп молекула барлыҡҡа килтерә. Әгәр ядролағы протондар һаны электрондар һаны менән тап килһә, атом дөйөм алғанда электр нейтраль булып сыға. Юғиһә ул ниндәйҙер ыңғай йәки кире зарядҡа эйә һәм ион тип атала. Ҡайһы бер осраҡтарҙа атомдар тип ядро заряды электрондарҙың дөйөм зарядына тиң булған электронейтраль системаларҙы ғына аңлайҙар, шуның менән уларҙы электр заряды булған иондарға ҡаршы ҡуялар. Ядро атом массаһының 99,9% - тан ашыуын тәшкил итә. Ядро ыңғай зарядлы протондарҙан һәм көслө тәьҫир итешеү ярҙамында бер-береһенә бәйләнгән зарядһыҙ нейтрондарҙан тора. Атомдар ядролағы протондар һәм нейтрондар һаны буйынса классификациялана: Z протондары һаны периодик системала атомдың тәртип номерына тап килә һәм уның ниндәй химик элемент булыуын билдәләй, Ә N нейтрондары һаны был элементтың Билдәле изотобы булыуын билдәләй. Z һаны шулай уҡ атом ядроһының дөйөм электоыңғай электр зарядын (Ze) һәм нейтраль атомдағы уның күләмен билдәләүсе электрондар һанын билдәләй. Атомдар атом-ара бәйләнештәр менән бәйле төрлө күләмдәге молекулалар барлыҡҡа килтерә.
Металдар коррозияһы тураһында тәғлимәт
Корро́зия (лат. corrosio — ашалыу) — тирә-яҡ мөхит менән  химик һәм физик-химик бәйләнеш  һөҙөмтәһендә металдарҙың  тарҡалыуы. Конструкция материалдарының термодинамик тотороҡһоҙлоғо коррозияға сәбәпсе булып тора. Көндәлек тормошта тимер «тутыҡҡан» тип әйтәләр. Полимерҙарҙың да тутығыуы билдәле. Уларға ҡарата «ҡартайыу» төшөнсәһе бар, ул металдар өсөн «коррозия» терминына оҡшаш. Коррозия тиҙлеге, һәр химик реакция кеүек үк, температураға ныҡ бәйле. Температураның 100 градусҡа күтәрелеүе коррозия тиҙлеген бер нисә тәртипкә арттыра ала.
Иретмәләр тураһында тәғлимәт
Иретмә-эрегән матдә өлөшсәләренән, эреткестәрҙән һәм уларҙың үҙ-ара тәьҫир итешеү продукттарынан торған бер төрлө ҡатнашма. Теге йәки был төр эретмәнең барлыҡҡа килеүе молекула-ара, атом-ара, межион йәки башҡа төр үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең интенсивлығы, йәғни теге йәки был агрегат торошоноң барлыҡҡа килеүен билдәләгән көстәр менән бәйле. Айырмалары: эретмәнең барлыҡҡа килеүе төрлө матдәләрҙең өлөшсәләренең үҙ-ара тәьҫир итешеү характерына һәм интенсивлығына бәйле. Эретмәләр газлы, шыйыҡ һәм ҡаты була.
Химик кинетика
Химик кинетика йәки химик реакциялар кинетикаһы — химик реакцияларҙың ваҡыт эсендә үҙгәреү закондарын өйрәнеүсе физик химия бүлеге. Был закон тышҡы шарттар һәм химик әүерелеү механизмы менән бәйле.
Катализ — катализатор тигән матдәләр ҡатнашлығында химик реакцияның үҙгәреү процессы.
Фотохимия
Фотохимия юғары энергиялар химияһының бер өлөшө, физик химия бүлеге алыҫ ультрафиолеттан инфраҡыҙыл нурланышҡа тиклем яҡтылыҡ тәьҫирендә барған химик әүерелештәрҙе (молекулаларҙың ҡуҙғытылған торошо химияһы, фотохимик реакциялар) өйрәнә. Тирә-яҡ мөхиттә һәм үҙебеҙҙә барған күп кенә мөһим процестар фотохимик тәбиғәткә эйә. Фотосинтез, күреү һәм атмосферала уф-нурланыш тәьҫирендә озон барлыҡҡа килеүе кеүек күренештәрҙе атау ғына етә.
Химик термодинамика
Хими́к термодина́мика — процесстарҙы химик термодинамика ысулы менән өйрәнеүсе физик химия бүлеге. . Химик термодинамиканың төп йүнәлештәре:
Химик термодинамика химияның бындай бүлектәренә тығыҙ бәйләнгән:
Физик-химик анализ
Физик-химик анализ — геометрик анализлау өсөн системаның торошо һәм составы-үҙенсәлектәре даграммаларын төҙөп үткәрелгән ысул. Был ысул башҡа анализдар асыҡлай алмағын ҡушылмаларҙы (мәҫәлән, баҡырлы алтын ҡушылмаһын (CuAu)) билдәләргә мөмкинлек бирә. Тәүҙә физик-химик анализ өлкәһендәге тикшеренеүҙәр фазалар күсеше температураһының составҡа бәйле булыуын өйрәнеүгә йүнәлтелә. Әммә Н.С.Курнаков әйтеүенсә, системаның теләһә ниндәй физик үҙенсәлеге состав функцияһы булып тора, ә фаза хәлен өйрәнеү өсөн электр үткәреүсәнлеген, ҡуйылығын, өҫкө йөҙ тартылыуын, йылы һыйҙырышлығын, рефракция коэффициентын, һығылмалылығын һәм башҡа физик үҙенсәлектәрен файҙаланырға мөмкин. .
Физик-химик анализ теорияһының нигеҙендә формалаштырылған Н.С.Курнаковтың ярашлылыҡ һәм өҙлөкһөҙлек принциптары ята. Өҙлөкһөҙлөк принцибы буйынса, әгәр системала яңы фазалар барлыҡҡа килмәһә йәки булғандары бөтмәһә, айырым фазаларҙың үҙенсәлектәре һәм дөйөм алғанда системаның үҙенсәлектәре өҙлөкһөҙ үҙгәрә, тип раҫлай. Һәр фаза комплексына состав-үҙенсәлек диаграммаһындағы билдәле бер геометрик образ тап килә, тип раҫлай тап килеү принцибы.
Химик ҡушылмаларҙың реакцион һәләте теорияһы
Химик ҡушылмаларҙың реакцион һәләте теорияһы — химик ракциялар механизмын һәм химик әүерелеш актын өйрәнеүсе фән. Һуңғы йылдарҙағы иҫәп-хисап, квант химияһы өлкәләрендәге һәм физик-химик анализдар ошо фән үҫеше менән бәйле.
Химик ҡушылмаларҙың реакцион һәләте теорияһы - химия фәненең һуңғы тиҫтә йылдарҙа әүҙем үҫешкән сағыштырмаса йәш тармағы, был иҫәпләү һәм квант химияһы, шулай уҡ физик-химик анализ ысулдары өлкәһендәге үҫеш менән бәйле.
Химик ҡушылмаларҙың реакцион һәләте теорияһы эксперименталь ысулдары:
Юғары энергиялар химияһы
Юғары энергиялар химияһы (Химия высоких энергий ({ХВЭ)) — йылылыҡ тәҫьиренән башҡа матдәлә барған физик һәм химик процесстарҙы өйрәнеүсе фән. Йылылыҡтан башҡа ионлаштырыусы нурланыш, яҡтылыҡ, плазма, ультратауыш, механик бәрелеү ҙә химик процессҡа тәҫьир итә.
Юғары энергиялар химияһы (ХВЭ) матдәлә йылылыҡ булмаған энергия тәьҫирендә барған химик реакцияларҙы һәм әүерелеүҙәрҙе өйрәнә. Бындай реакцияларҙың һәм әүерелеүҙәрҙең механизмдарына һәм кинетикаһына йылылыҡ хәрәкәте энергияһына ҡарағанда энергияһы күберәк булған тиҙ, ҡуҙғытылған йәки ионлашҡан өлөшсәләрҙең байтаҡ тигеҙ булмаған концентрациялары һәм ҡайһы бер химик бәйләнеш осраҡтары хас. Матдәгә тәьҫир иткән йылылыҡ булмаған энергия йөрөтөүселәр: тиҙләтелгән электрондар һәм иондар, шәп һәм яй нейтрондар, альфа- һәм бета-өлөштәр, позитрондар, мюондар, пиондар, атомдар һәм молекулалар, электромагнит нурланыш кванттары, шулай уҡ импульслы электр, магнит һәм акустик ҡырҙар.
Юғары энергиялар химияһы процестары ваҡытлыса стадиялары буйынса фемтосекунд ваҡытында барған һәм унан кәмерәк физиктарға бүленә, уның барышында йылылыҡ булмаған энергия мөхиткә тигеҙ бүленмәй һәм «ҡыҙыу тап» барлыҡҡа килә, уның барышында «ҡыҙыу тап»та тигеҙһеҙлек һәм немогенлыҡ сағыла һәм, ниһайәт, дөйөм химия законында химик үҙгәрештәргә буйһона. Һөҙөмтәлә тигеҙләнеш процестары иҫәбенә барлыҡҡа килә алмаған бүлмә температураһында атомдарҙың һәм молекулаларҙың ошондай иондары һәм ҡуҙғытылған торошо барлыҡҡа килә.
Бүлмә температураларында иондар һәм атомдар, молекулаларҙың ҡуҙғытылған торошо (уларҙа был өлөшсәләр тигеҙ процестар иҫәбенә барлыҡҡа килә алмай) ХВЭ-ның тышҡы сағылышы булып тора. Н. Е. Аблесимов тигеҙ булмаған физик-химик системаларҙың үҙенсәлектәре менән идара итеүҙең релаксация принцибын билдәләй. Релаксация ваҡыты физик йоғонто оҙайлылығынан күберәк булған осраҡта, релаксацион процестарҙың физик-химик стадияһындағы (шул иҫәптән эксплуатациялау процесындағы) тигеҙ булмаған конденсирланған системаларҙа релаксация механизмдары тураһындағы мәғлүмәттәрҙе файҙаланып, химик формалар, фазалар һәм матдәләр (материалдар) үҙенсәлектәре менән идара итеү мөмкинлеге бар.
Юғары энергиялар химияһының төп бүлектәре:
Лазер химияһы
Лазер химияһы — лазер нурланышында барған химик процесстарҙы өйрәнеүсе физик химияның бүлеге. Был фән химик процесстарға лазер нуры тәҫьирен өйрәнә. Лазер тәьҫирендә йылылыҡ һәм фотохимик процессатар үтә. Лазер химияһы офтальмологияла, микрохирургия ҡулланыла.
Лазер нурланышы фокустикаһы мөмкинлеге энергияны тәьҫир итеүсе ҡатнашма менән шөғөлләнгән күләмдең билдәле бер өлкәһенә локаль рәүештә индерергә мөмкинлек бирә. Химик реакцияларға лаборатор тәьҫир итеү йылылыҡ һәм фотохимик булыуы мөмкин. Лазер офтальмологияһы һәм микрохирургия, шул уҡ лазер химияһымедицина маҡсатында ҡулланыла.
Радиация химияһы
Радиация химияһы — матдәгә ионлаштырыусы нурланыш тәьҫирендә барған юғары энергиялар химияһының өлөшө, физик химияның бүлеге.
Электронагнит нурланыш, рентген нурланышы, гамма-нурҙар, синхротрон нурланыш, тиҙләтергән элементар киҫәксәләр ағымы (электрондар, протондар, нейтрондар, альфа-киҫәксәләр) ионлаштырау һәләтенә эйә.
Радиация химияһы 1895 йылда Вильгельм Рентген х-нурланышын асҡас һәм 1896 йылда Антуан Анри Беккерем радиоактив тарҡалыш барлығын асҡас барлыҡҡа килә.
1899—1903 йылдарҙа ирле-ҡатынлы М.Кюри һәм П. Кюри радиоактивлыҡ буйынса беренсе тәжрибәләр үткәрә.
Тузейга
Тузейга — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Физик химия
Ядро химияһы
Ядро химияһының төн йүнәлештәре:
Электрохимия
Электрохимия — электр тогы үткәндә системаларҙы һәм фаза сиген өйрәнә торған химия бүлеге, кондукторҙарҙа, электродтарҙа (металдарҙан йәки ярымүткәргестәрҙән, шул иҫәптән графиттан) һәм ионлы кондукторҙарҙа (электролиттар) барған процестарҙы өйрәнеүсе фән. Электрохимия арауыҡта айырылған электродтарҙа окисланыу һәм ҡайтарылыу процестарын, иондарҙың һәм электрондарҙың күсеүен өйрәнә. Электрохимияла заряд молекуланан молекулаға туранан-тура күсереү өйрәнмәй.
Тузейга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Физик химия
Сонохимия
Тауыш химияһы (сонохимия) - химияның көслө акустик тулҡындарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүен һәм бер ваҡытта барлыҡҡа килгән химик һәм физик-химик эффекттарҙы өйрәнеүсе бүлеге. Тауыш химияһы тауыш ҡыры күләмендә барған тауыш-химик реакцияларҙың кинетикаһын һәм механизмын тикшерә. Тауыш химияһы өлкәһенә шулай уҡ тауыш ҡырындағы ҡайһы бер физик-химик процестар ҡарай: сонолюминесценция, тауыш тәьҫирендә матдәнең диспергирланыуы, эмульгирлау һәм башҡа коллоид-химик процестар.
Тузейга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Физик химия
Сонохимия
Сонохимия акустик тирбәлеүҙәр тәьҫирендә барлыҡҡа килгән химик реакцияларҙы - тауыш-химик реакцияларҙы тикшереүгә ҙур иғтибар бирә. Ғәҙәттә, тауыш-химик процестарҙы ультратауыш диапазонында тикшерәләр (20 ГГц-тан алып бер нисә ГГц-ҡа тиклем). Килогерц диапазонында һәм инфратауыш диапазонында тауыш тирбәлеүҙәре һирәгерәк өйрәнелә. Тауыш химияһы кавитация процестарын өйрәнә.
Тауыш химик реакцияларҙы өйрәнеү өсөн түбәндәге ысулдар ҡулланыла:
Шәрипов Миҙхәт Вилдан улы
Биографияһы
Миҙхәт Вилдан улы Шәрипов 1948 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған.
1971 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлеген тамамлай.
1971-1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәт бурысын үтәй: университетта уҡығанда тейешле әҙерлек алғанлыҡтан, Байкал аръяғы хәрби округында офицер вазифаһын башҡара һәм ике йыл дауамында мотоуҡсылар взводы командиры була.
Запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1974 йылда журналистикала оҙайлы эшмәкәрлеген башлай һәм 2012 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы республикабыҙ матбуғат сараларында хеҙмәт һала. «Башҡортостан» һәм «Кызыл таң» республика гәзиттәренең көнбайыш райондар буйынса үҙ хәбәрсеһе бурыстарын башҡара.
Фиҙакәр хеҙмәте өсөн «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.
Журналистика ветераны хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң да ҡәләмен ташламай: республика гәзит һәм журналдарында бөгөн дә көнүҙәк мәҡәләләр менән сығыш яһай.
Зырин Николай Георгиевич
Зырин Николай Георгиевич (22 март 1909 йыл — 4 март 1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй тупраҡ белгесе, биология фәндәре докторы (1968), тупраҡ мониторингыһы һәм бысраныу проблемалары буйынса мәктәпкә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
1909 йылдың 22 мартында Дондағы Ростовта күп балалы ғаиләлә тыуған. Урта белемде Ырымбур гимназияһында ала. Гимназияны тамамлағандан һуң ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 17 йәшендә Ҡазан университетына уҡырға инә. 1930 йылда Мәскәү дәүләт университетының тупраҡ-география факультетына күсерелә. 1935 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1938 йылда Евгений Петрович Троицк етәкселегендә «Закономерности катионного обмена в почвах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1941 йылда ополчение сафына инә, яраланып реабилитацияланғандан һуң университетҡа кире ҡайта. 1941—1942 йылдарҙа факультеттың деканы вазифаһын биләй, ә 1942—1954 г йылдарҙа геолог-тупраҡ факультетының деканы урынбаҫары була. 1968 йылда «Узловые вопросы учения о микроэлементах в почвоведении» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. 1974 йылда Мәскәү дәүләт университетының химия кафедраһын ойоштора һәм уны 1980 йылдарға тиклем етәкләй. 1997 йылдың 4 мартында вафат була, Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнә.
Фәнни ҡаҙаныштары
Тупраҡ минералогияһы мәсьәләләре менән шөғөлләнә, тупраҡтың физик-химик тикшеренеү методтарын эшләй. Үҫемлек һәм тупраҡтың спектраль анализ ысулдарын камиллаштыра. «Тупраҡ-үҫемлек» системаһында микроэлементтарҙы бүлеү проблемаларын тикшерә. Педохимияның теоретик нигеҙҙәрен эшләй. Тупраҡ мониторингыһы һәм бысраныу проблемалары буйынса мәктәпкә нигеҙ һалыусы булып тора. Үләндәрҙә һәм тупраҡта микроэлемент миҡдарының бәйләнештәр мәсьәләһен өйрәнә. Тупраҡ өйрәнеүселәрҙең халыҡ-ара тупраҡ химияһы буйынса комиссияның вице-президенты була. «Тупраҡ фәне» һөнәре буйынса Мәскәү дәүләт университеты янындағы диссертация советы рәйесе. Микроэлементтарҙы өйрәнеү буйынса күп кенә Бөтә Союз конференцияларын ойоштора. Зырин етәкселеге аҫтында Яҡынса 60 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Никодим Антонович Качинский менән берлектә Ленин тауҙарында МДУ тупраҡ стационарын ойоштороуҙа ҡатнаша.
2003 йылдан алып ғилми «Зырин уҡыуҙары» уҙғарыла
Наградалары
Ватан һуғышы ордены, «Фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн», «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә», В. И. Лениндың тыуыуына 100- йыллыҡ айҡанлы фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн" миҙалдары менән бүләкләнә.
Һайланма әҫәрҙәре
200-ҙән ашыу фәнни эштәре нәшер ителә, шул иҫәптән:
Ҡороған (Һаҡмар ҡушылдығы)
Ҡороған  (Кураган, Кураганок) — Рәсәйҙәге йылға, Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы. Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы һәм «Медногорск ҡалаһы» муниципаль берәмеге аша аға. Ҡыуандыҡҡа еткәс, Һаҡмарға тамағынан 386 км алыҫлыҡта һул ярынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км. Һыу бассейны майҙаны — 794 км².
Тамағынан инешенә табан Новоказанка, Йомағужа 2-се, Беләүтамаҡ, Иҙелбай, Рысай, Һарыбай, Ҡыуандыҡ аша аға.
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан алыҫлығын билдәләй)
Этимологияһы
Ырымбур топонимсыһы ''С. М. Стрельников'' атаманы төрки йәки монгол сығышлы һүҙ менән бәйләй: алтайса — «кураган», тываса — «хураган», монголдарҙың «хург(н)» — «һарыҡ бәрәсе».
Мәгәр, башҡорт телендә йылғаларға исем ҡылымдар биреү шулай уҡ киң таралған, шуға күрә атама башҡорт сығышлы тип фараз итергә була. Ҡурау — ныҡ кибеү (ҡураған үләндән - ҡурай); ҡураған йылға иһә — өлөшләтә кибә торған йылға тигәнде аңлатыуы ихтимал
Филология фәндәре кандидаты Миңһылыу Усманова иһә йылғаның исемен башҡорт телендәге "ҡороған" һүҙе менән бәйләй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
РФ территорияһы буйынса Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән мәғлүмәттәр :
Һомай
Һомай (Һумай, Ымай, ҡайһы берҙә Умайя) — төрөк һәм монгол халыҡтарының боронғо ҡатын-ҡыҙ алиһәһе Тәңренән ҡала икенсе урынды биләй. Хәҙерге заман халыҡтары араһында башҡорттар, бүрәттәр, алтайҙар, ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, монгол, татар, хакас, һәм башҡаларҙа билдәле. Алиһә иң боронғо орхон яҙмаларында телгә алына.
Тасуирламаһы
Һомай — мифологик образ, башҡорт фольклоры персонажы. «Урал батыр» эпосында Һомай — ҡоштар батшаһы Самрау менән Ҡояштың ҡыҙы. Әсәһе уны тере һыу Йәншишмә һыуы менән йыуғандан һуң, уға үлемһеҙлек бүләк итә. Әсәһе эргәһендә күк йөҙөндә, йә атаһы биләмәһендә — ерҙә йәшәй, аҡҡош йәки алтынһыу сәсле ҡыҙ ҡиәфәтенә инә ала.
Һылыу Һомай ер баһадиры Урал батырға кейәүгә сыға, уға Аҡбуҙатты һәм булат ҡылыс бүләк итә, Йәншишмәгә илткән юлды күрһәтә. Уларҙың Иҙел исемле улы тыуа, ул әсәһе Һомай өйрәтеүе буйынса яуызлыҡҡа ҡаршы көрәштә атаһына ярҙам итә. Урал батыр үлгәндән һуң, Һомай мәңгегә ҡош ҡиәфәтендә ҡала һәм осоп китә. Күп йылдар үткәс кенә башҡа ҡоштар менән бергә тыуған еренә ҡайта. Аҡҡоштарҙың ырыу юлбашсыһы тип һанала Шул ваҡыттан алып башҡорттар аҡҡоштарҙы изгеләштерә, уларға табына.
«Аҡбуҙар» эпосында — Һәүбәнде ҡурсалаусы ҡош. «Һомайғош» әкиәтендә Һомай кемдең яурынына ултыра, шуны батша итеп һайлайҙар.
Инаныуҙарға ярашлы, Һомай — бәхет ҡошо, һәм уны күргән кеше ғүмерлеккә бәхеткә ирешә. Бер фараз буйынса, иран мифологияһында күләгәһен кешегә ташлап, уны бәхетле итә тип хөрмәтләнгән Һомай ҡошҡа барып тоташа. Икенсе яҡтан, ер ҡатын-ҡыҙ башланғысын кәүҙәләндергән боронғо төрки Умай алиһәһәһенә лә бәйле.
Һомай төрки-монгол, фин-уғыр һәм иран телле халыҡтарҙың мифологияһында осрай. Һомай — айырыуса ололаныусы ер ҡатын-ҡыҙ алиһәһе, мәрхәмәтле (байана) рух, балаларҙы һәм бала табыусыларҙы ҡурсалаусы. Бала тыуҙырыр алдынан ҡатын-ҡыҙҙы һәм сабыйҙы һаҡлап, Һомай тирмәнең таҙа тип иҫәпләнгән һул яғында инеү урынында урынлаша. Ҡатын-ҡыҙ башланғысының кәүҙәләнеше Һомай исеменең үҙендә лә сағыла, ул әсә ҡарынын, ятҡылығын һәм хатта ҡырҡылған кендекте аңлата.
Һомай хөрмәтенә тирмәнең алғы мөйөшөндә башҡа һүрәттәр менән бергә зәңгәр туҡыманан тегелгән ҡурсаҡты элеп ҡуялар, уға, әгәр бала ауырыһа, шыйыҡ бутҡа ашаталар. Яңы тыуған һәм сәңгелдәктә ятҡан балаларҙы ул айырыуса һаҡлай, уларҙың бишеген бәүетә, ә һуңынан алты йәшенә тиклем, бала аяҡҡа баҫҡансы, уны һаҡлап йөрөй. Баланы яуыз көстәрҙән һәм рухтарҙан һаҡлауы арҡаһында, изге Һомай менән баланың ғүмере һәм һаулығы бәйле.
Телгә алыныуы
Күлтәгин хөрмәтенә һәйкәлдә П. М. Мелиоранский транскрипцияһында һәм тәржемәһендә тейешле яҙыуҙа былай тип әйтелә«Умај-тäг öгäм катун кутына інім кÿl-тäгін äр ат болды», тимәк: «Һомайға оҡшаш Ғали йәнәптәре (йәғни шатлыҡҡа) минең әсәйем-ҡатын өсөн, минең кесе туғаным, Күлтәгин, ире булып һанала башлай».
Тәржемәгә П. М. Мелиоранский түбәндәге иҫкәрмәне бирә: «Тәржемәлә „ҡот, бәхет“ һүҙен мин титул тип ҡабул иттем… грамматик яҡтан „әсәйемдең бәхетенә күрә“ тип тәржемә итергә мөмкин һ. б. „Һомай“ билдәле алиһә, Алтайҙа шамандар уны әле лә ололай (Радлов Василий Васильевич һәм Вербицкий Василий Иванович һүҙлектәрендә ҡара)». <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> В. В. Бартольд шулай уҡ Һомайҙы ҡатын-ҡыҙ алиһәһе һәм балалар ҡурсалаусыһы тип һанай.
Хакасияла, алиһәнән башҡа, Һомай (Ымай) һүҙе менән тыуғандан алып тәпәй киткәнгә тиклемге йәштәге сабый баланың күңелен атайҙар.
Балаларҙың теге йәки хәл-торошон Һомайҙың эштәре менән бәйләйҙәр. Әгәр бала төшөндә йылмая икән, тимәк, ул Һомай менән һөйләшә, илай икән, тимәк уны яуыз рухтар ҡурҡыта, ә был ваҡытта Һомай ваҡытлыса юғалып тора, ахыры, тип ырымлайҙар. Бала ауырыуы — Һомайҙың юҡлыҡ билдәһен аңлата. Был осраҡта шаманға мәрәжәғәт итәләр, ул ҡамлау ваҡытында уның йәнен яыуз рухтар урлағанын, был баланың ғүмеренә үлем янауын билдәләй.
Шорҙар «һомай әсәне» (Май-иче) балалар ҡурсалаусыһы булараҡ хөрмәт иткәндәр, һәм яуыз рух Ҡара-Һомай тураһында төшөнсәгә эйә булғандар, уны баланың ауырыуы йәки үлеме менән бәйләгәндәр.
Символик һүрәтләнеше
Һомайға арналған символик образдар (Май-иче) шорҙарҙа — уҡ менән бәләкәй йәйә, уны сәңгелдәк, бишек өҫтөнә эләләр, бишекте уҡ менән (малайҙар өсөн) йәки орсоҡ менән (ҡыҙҙар өсөн) тишәләр, ағас уҡты бишеккә һалып ҡуялар. Телеуттар Һомайҙы көмөш сәсле йәш ҡатын ҡиәфәтендә күҙ алдына килтерә, ул йәйғор буйлап күктән төшә һәм алтын уҡ ярҙамында балаларҙы һаҡлай, тип иҫәпләй. Ҡырғыҙҙар Һомай-әсәгә балалар тыуғанда йәки ауырығанда мөрәжәғәт итә. Кумандиндар Һомай -әсә (ут алиһәһе кеүек үк) һыуҙан ҡурҡа тип иҫәпләй.
Алиһә-әсә менән алтын сәсле итеп һүрәтләнә.
Уның уйындары Сурун-тауында урынлаша, ул һөт күленә эйә була, унда шамандарҙың ырыу рухтары йыуыла һәм кешеләрҙең күңеле таҙара. Таҙа Һомай Аҡ-Үлгендән төшә.
Алтай теленгиттарҙа Һомай функцияһын Дьайачы үтәй, уның исеме «тыуҙырыусы» (йыйылма исеме) тигәнде аңлата. Шамандарҙа Һомай бала тыуҙырыусыларҙы ҡурсалаусы функцияһын үтәй, бала тыуҙырғанда уларға ярҙам итә, баланың кендеген ҡырҡа. Ул ихге рух ҡына түгел, шулай уҡ үлем фәрештәһе лә, үлеүсенең йәнен ала. Бынан тыш, уның менән уңдырышлылыҡ бәйле. Һомайға балаһыҙҙар мөрәжәғәт итә. Һомай шулай уҡ уңдырышлыҡты кәүҙәләндерә. Ҡатын-ҡыҙ Һомайҙың ер кәүҙәләнеше була.
Һомай ергә ике ҡайын менән төшә тип иҫәпләнә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Һомайҙың иң иртә һүрәте Кудыргэ ҡәберлегендәге ташта килтерелгән (Кудыргэ сюжеты). Һарыҡташты Ленинград этнография музейына алып киләләр, ул ҡаланың блокада ваҡытында Икенсе бөтә донъя һуғышында юғала.
Әл-Фатиха сүрәһе
Әл-Фатиха сүрәһе ( الفاتحة, Китапты асыу ), башҡорт телендә Әл-Фәтихә исеме менән дә осрай. — Ҡөрьән Кәримдең 1 сүрәһе. Мәккәлә бишенсе булып һәм бар аяттары ла бер ваҡытта иңгән беренсе сүрә. 7 аяттан, 29 һүҙҙән, 139 / 142 өндән (хәреф) тора.
Иң киң таралған сүрә, һәр намаҙҙа мотлаҡ уҡыла.
Сүрә
Был бүлектә сүрәнең ғәрәп телендә яҙылышы, кирил һәм латин хәрефтәрендә башҡорт теленә транскрипцияһы, башҡорт телендә тәфсире бирелә.
<font size='5'> 1:1 بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمـَنِ الرَّحِيم
<font size='5'> 1:2 الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِين
<font size='5'> 1:3 الرَّحْمـنِ الرَّحِيم
<font size='5'> 1:4 مَـالِكِ يَوْمِ الدِّين
<font size='5'> 1:5 إِيَّاك نَعْبُدُ وإِيَّاكَ نَسْتَعِين
<font size='5'> 1:6 اهدِنَــــا الصِّرَاطَ المُستَقِيمَ
<font size='5'> 1:7 صِرَاطَ الَّذِينَ أَنعَمتَ عَلَيهِمْ غَيرِ المَغضُوبِ عَلَيهِمْ وَلاَ الضَّالِّين
Аҡ болот (йыр)
«Аҡ болот» — башҡорт халыҡ йыры (оҙон көй).
Аҡ болотҡай менән, ай, күк болот
Ҡара болотҡайҙы күсерә.
Ташкисеү (Буҙат ҡушылдығы)
Ташкисеү — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Буҙат йылғаһының һул ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Аҡ болот (йыр)
Йәш ғүмерен зая кисерә.
Ташкисеү (Буҙат ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Аҡ болот (йыр)
Ал кәрәкмәй беҙгә, гөл булғас,
Ташкисеү (Буҙат ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡ болот (йыр)
Ят кәрәкмәй беҙгә, һеҙ булғас.
Микис Теодоракис
Ми́кис Теодора́кис (Μίκης Θεοδωράκης, МФА: [ˈmicis θɛɔðɔˈɾacis]; 29 июль 1925 йыл) — Греция композиторы, сәйәси эшмәкәр. «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» халыҡ-ара Ленин премияһы лауреаты (1983).
Аҡ болот (йыр)
Улисәкәй буйы, ай, улисә,