cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әзербайжан Милли сәнғәт музейы
Музейҙың тарихы
1951 йылда сәнғәт музейына «Дебур йорто» тип йөрөтөлгән бина тапшырыла, уның адресы: Чкалов урамы, 9 (элекке Баҡса урамы, хәҙер — Ниязи), заманында был бинала «Каспий ширҡәте» йәмғиәтенең контораһы, Әзербайжан революцион комитеты һәм Әзербайжан Совнаркомы урынлашҡан була. Музей сәнғәт ғилеме үҙәгенә әүерелә. Бында төрлө саралар — рәссамдарҙың юбилей күргәҙмәләре, музыкаль кисәләр, зыялылар менән осрашыуҙар һәм башҡалар — үткәрелә.
Музей директорҙары: 1994—2003 йылдарҙа — скульптор Ибраһим Зәйнәлов, 2003—2010 — сәнғәт ғилеме докторы Исрафил Исрафилов, 2010 йылдан алып әлегә тиклем — Әзербайжандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор Чыңғыҙ Фарзалиев.
2013 йылдың 7 июнендә сәнғәт музейының яңы корпусы асыла.
Музей коллекцияһы
Музейҙың 60 бүлмәһендә 3000-дән ашыу экспонат бар. Беренсе корпустағы ете бүлмә — Европа рәссамдары, ун бүлмә — рус рәссамдары ижадына, ә ҡалғандары иран, төрөк һәм япон сәнғәтенә бирелгән. Икенсе корпустағы 30 бүлмәнең бөтәһен дә әзербайжан рәссамдарының эштәре алып тора. Экспозицияла әзербайжан һынлы сәнғәте һәм биҙәү сәнғәте әҫәрҙәре, төрлө тарихи осорҙарҙағы халыҡ ижады өлгөләре бар.
Антик һәм Урта быуаттар сәнғәте тупланмаһы
Әзербайжандың антик һәм Урта быуаттар сәнғәте коллекцияһына Әзербайжан территорияһында табылған антик һәм Урта быуаттар сәнғәте әҫәрҙәре инә. Улар араһында Нахчивандан Манна дәүеренә ҡараған ҡош һындары, Баҡынан, Шәкиҙән беҙҙең эраға тиклем III—I быуаттарҙың ҡатын-ҡыҙ һындары, беҙҙең эраның I—III быуаттарынан кеше һындары, Гәнжәнән, Бейлаҡандан, Ғабаланан, Мингечаурҙан һауыт-һаба һәм башҡа әйберҙәр бар.
Әзербайжан сәнғәте
Музейҙа әзербайжан реалистик сәнғәтенә нигеҙ һалған Мирза Ҡадим Эривани, М. Навваб, Б. Кәнгәрле, А. Азимзадә (XIX быуат — XX быуат башы) һәм әзербайжан совет рәссамдары Сәләм Сәләмзадә, Микаил Абдуллаев, Әмир Ғаджиев, Таги Тагиев, Тоғрул Нариманбәков, Таир Сәләхов, Видади Нариманбәков, Ғазанфар Халыҡов, скульптор Омар Эльдаровтың иң яҡшы эштәре һаҡлана. Бер залды тулыһынса Саттар Баһлулзадә эштәре биләй.
Урыҫ сәнғәте
Урыҫ сәнғәте секцияһында XVIII быуаттың мәшһүр рәссамдарының эштәре бар. Улар араһында Ф. С. Рокотов, В. Л. Боровиковский, Н. И. Аргуновты атарға була. XIX быуат рәссамдарынан К. П. Брюллов, А. А. Иванов, В. А. Тропинин, А. Венецианов, И. И. Шишкин, С. Ф. Щедрин, И. К. Айвазовский, И. И. Левитан, А. П. Боголюбов, А. И. Корзухин, К. В. Лемох, В. Д. Поленов, Ф. А. Васильев эштәре ҡуйылған. XIX быуат әҫәрҙәренең ҡайһы берҙәрендә Кавказ һәм Әзербайжан тәбиғәте, тормошо һүрәтләнә.
Музейҙа шулай уҡ XX быуат башы авангардсы рәссамдары Лазарь Лисицкий, А. В. Лентулов, И. Машков, А. Куприн, В. Кандинский, Ф. Боткин әҫәрҙәре һаҡлана. XX быуат башы рәссамдарынан В. Е. Маковский, К. А. Коровин, И. Э. Грабарь картиналары ҡуйылған.
Көнбайыш Европа сәнғәте
Музей коллекцияһында XVI—XIX быуаттарҙағы Европа рәссамдары әҫәрҙәре бар.
Итальян живописы
Итальян рәссамдарынан Леандро Бассано, Франческо Солимена, Джованни Гверчино, Луини Бернардино, Андреа дель Сарто һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре бар. Улар араһында — Луиниҙың «Изге Катерина», Бассаноның «Ҡатын-ҡыҙ портреты», билдәһеҙ рәссамдың «Венеция күренеше», Бартоломео Шедониҙың «Иоанн Креститель», Гверчиноның «Йоҡоға сумған Эндимион», Андреа дель Сартоның «Сабый менән мадонна» һәм «Гарпиялар менән мадонна» картиналары.
Шулай уҡ итальян скульпторҙары Лоренцо Бартолини һәм Бартолоне Скеноде эштәре бар.
Фламанд һәм голланд живописы
Фламанд һәм голланд сәнғәте ике залды алып тора. Коллекцияла фламанд рәссамдарынан Адраиан Браувер, Кесе Давид Тенирс, Юстус Сюстерманс, голланд рәссамдары Франс Халс, Адриан ван Остаде, Питер Клас, Михиль ван Миревельт, Бальтазар Бешей, Бальтазар Поль Оммеганк әҫәрҙәре ҡуйылған.
Француз живописы
XVII—XIX быуаттарҙың француз рассамдарынан Гаспар Дюге, Жюль Дюпре, Паскаль Даньян-Бувре, Жан-Батист Грёз, Бенжамен-Констан, Жан Оноре Фрагонар, Луи Эрсан, Луи Ласалль һәм башҡалар әҫәрҙәре ҡуйылған.
Немец һәм испан живописы
Музейҙа немец рәссамдарының, Иоганн Генрих Роос һәм Фридрих Август фон Каульбахтың эштәре бар. Шулай уҡ испан рәссамы Бартоломе Эстебан Мурильоның «Мысырға барғанда ял» картинаһының күсермәһе һаҡлана.
Келәмдәр тупланмаһы
Музейҙа Ҡарабах, Гәнжә, Ҡазах, Губа, Тәбриздең иҫке келәмдәре һәм келәм изделиелары бар.
Боронғо Мысыр сәнғәте
Музей коллекцияһында Боронғо Мысыр скульптуралары һәм барельефтары һаҡлана.
Эхутейяга
Эхутейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коврига йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Аулаҡ (дәүләт)
Аулаҡ (вьетнамса Âu Lạc, тьы ном иероглифтары менән 甌雒 йәиһә 甌駱 тип яҙыла) — көньяҡ-көнсығыш Азияла, хәҙерге Вьетнамдың төньяғында, урынлашҡан тарихи дәүләт. Беҙҙең эраға тиклем 2-се быуат уртаһында барлыҡҡа килгән, б.э.т. 207 йылда бөтөрөлгән. Дәүләтте бөтөрөлөүҙән һуң, Аулаҡ ерҙәре Чьеу династияһы биләмәләрендә булған.
Кешелектең Изге Фәрештәһе
«Кешелектең Изге Фәрештәһе» скульптураһы — Донецк ҡалаһында Щербаков исемендәге үҙәк ҡала паркында ҡуйылған һәйкәл.
Скульптураның һүрәтләмәһе
2008 йылда Донецк ҡалаһында Ҡала көнө уңайынан Щербаков исемендәге үҙәк ҡала паркында «Кешелектең Изге Фәрештәһе» монументы ҡуйыла. Һәйкәлдең уртаһында гранит колонна урынлашҡан, уның өҫтөндә Ерҙе кәүҙәләндереүсе ярымсферала баҫып тороусы фәрештәнең алтын һыны ҡуйылған. Фәрештәнең ҡулында күгәрсен — тыныслыҡ һәм өмөт символы. Гранит һәйкәлдең нигеҙе ҡырҙарында алтын хәрефтәр менән меценаттарҙың исеме яҙылған күпҡыр формаһында яһалған.
Р. Әхмәтов фамилияһы өҫтөндә ««Кешелектең Изге Фәрештәһе» һәйкәле — Украина һәм Донецк крайы тарихында изге эштәре менән сағыу эҙ ҡалдырғандарға ихтирам йөҙөнән» тип яҙылған.
Композицияның художество концепцияһы авторҙары Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамдары Стронский Петр Тимофеевич һәм Олейник Олег Витальевич.
Проект
Алдан «Комсомольская правда» гәзите төп фәрештә Мәскәүҙә буласаҡ тип хәбәр итә. Проект Рәсәйҙеке булараҡ барлыҡҡа килә — йәмәғәт ойошмалары уны күтәреп алалар һәм патриарх Алексий II фатиха бирә. Әммә ваҡыт үтеү менән ул сит илдәргә тарала башлай. Мәҫәлән, Донецк менән бер рәттән (Украинала Донецк беренсе булып) үҙҙәренең фәрештәләрен Ҡырғыҙстан, Греция һәм Панама ала. Үткән быуаттың 50-се йылдарына тиклем фәрештә урынында Сталин һәйкәле торған.
Рәхим (исем)
Рәхим — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рәхим исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Әр-Рахиим الرَّحِيمُ — Аллаһ Тәғәләнең исеменән алынған. Мәғәнәһе: рәхимле, шәфҡәтле. Үҙенә ышанғандарға, Үҙенә бойһонғандарға шәфҡәт күрһәтеүсе. Аллаһтың был исемен йыш, йәғни һәр намаҙҙан һуң йөҙ мәртәбә уҡыу хәтерҙе яҡшырта, иғтибарҙы арттыра, күңелде сафландыра, насар сифаттарҙан арындыра.
Билдәле кешеләр
Ибраһимов Рәхим Кирәй улы (15 август 1904 йыл — 20 декабрь 1971 йыл) — Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм БАССР Юғары Советы Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. СССР-ҙың, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ленин (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (1936) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
Ишбулатов Рәхим Усман улы (7 апрель 1911 йыл — 18 июнь 1967 йыл) — рәссам, 1939 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).
Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы (Акюлов Рахим Валиуллович; 1906- ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемёт эскадроны пулемётсыһы. Ҡыҙылармеец.
Рәхим Фәтих улы Ильясов (1946 йыл — 1982 йыл) — башҡорт фольклорсы ғалимы.
Абдрахманов Рәхим Абдрахман улы (Абдрахманов Рахим Абдрахманович) (1900 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының гвардия рядовойы, ездовой. Гвардия ҡыҙылармеецы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән билдәләнгән.
Зарипов Рәхим Закир улы (16 март 1908 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия лейтенанты
Мерәсев Рәхим Зәки улы (14 ғинуар 1940 йыл) — тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1963 йылдан (өҙөклөктәр менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1975, 1978—1983 һәм 1990—1998 йылдарҙа немец филологияһы кафедраһы мөдире, 1992 йылдан — роман-герман филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2000). II дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2006).
Фамилияла
Рәхимов Камил Йософ улы (1900 йыл — 1978 йыл) — башҡорт композиторы, фольклорсы. Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы (1934 йыл) — Советтар Союзының һәм Рәсәйҙең хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (1993—2010). Рәхимов Ришат Рәшит улы (1953 йыл) — ҡурайсы, педагог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Рәхимов Таһир Тимерхан улы (1953 йыл) — актёр, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007). Рәхимов Урал Мортаза улы (1961 йыл) — «Башнефть» йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Рәхимов Әхмәт Зәки улы (1934 йыл) — психолог, педагог. Психология фәндәре докторы (1993), профессор (1995).
Рәхимова Венера Тимерхан ҡыҙы (1946 йыл) — Ҡурсаҡ театры актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1985).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әр-Рәхим мәсете (Мечеть Ар-Рахим, татар. Әр-Рәхим мәчете) — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә Салауат Юлаев проспекты һәм Коммунистик урамы киҫелешендә төҙөлөүсе йәмиғ мәсете.
Шверштедт (Штраусфурт)
Шверштедт (Штраусфурт) (Schwerstedt (bei Straußfurt)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 620 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 155 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99634 һәм автомобиль коды — SOM.
Алһыу йөнтәҫ бәшмәк
Таралышы
Евразияла таралған. Башҡортостан Республикаһында ҡатнаш урмандарҙа июлдән алып сентябргә тиклем үҫә. Аҙыҡ итеп алдан ебетеп йәки бешереп тоҙланған килеш ҡулланыла.
Ҡылыҡһырлама
Эшләпәһенең диам. 4—13 см, яҫы, үҙәгендә батынҡы, төрөлгән йөнтәҫ ситле, ҡыҙарып торған урындары булған алһыу‑ҡыҙыл йәки тоноҡ һары төҫтә, сүсле. Пластинкалары йоҡа, һабына ҡушылып үҫкән йәки һалынҡы. Һабының оҙонлоғо 4—9 см, йыуанлығы 1,5—2,5 см, тигеҙ, аҡһыл‑ал төҫтә, эсе ҡыуыш. Итсәһе тоноҡ һары төҫтә, һөт һымаҡ һуты аҡ, әсе. Спора онтағы һарғылт аҡ төҫтә. Төркөмләп осрай, ҡайын менән микоризаға инә.
Трушев Виталий Евгеньевич
Виталий Евгеньевич Трушев (Віталій Євгенійович Трушев; 18 апрель 1983 йыл) — украин футболсыһы. 2004, 2008 һәм 2016 Йәйге Паралимпия уйындарының чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры.
Карл Фридрих Гаусс
Йоһанн Карл Фридрих Гаусс (Johann Carl Friedrich Gauß; 30 апрель 1777 йыл — 23 февраль 1855 йыл) — байтаҡ фәнни өлкәләргә, шул иҫәптән һандар теорияһы, алгебра, статистика, математик анализ, дифференциаль геометрия, геодезия, геофизика, электростатистика, астрономия һәм оптикаға тос өлөш индергән немец математигы һәм физигы. Копли миҙалы лауреаты (1838), Швеция (1821) һәм Рәсәй (1824) фәндәр академияһының, Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы.
Гаусс донъя тарихындағы иң бөйөк математиктарҙын береһе, «математиктар короле» булараҡ танылған.
1777—1798 йылдар
Германияның төньяғындағы Брауншвейг герцоглығында тыуған. Гаусстың олатаһы ярлы крәҫтиән булған; атаһы, Гебхард Дитрих Гаусс- баҡсасы, ташсы, каналдарҙы күҙәтеүсе; әсәһе, Доротея Бенц — ташсы ҡыҙы. Әсәһе уҡый-яҙа белмәгән, улының тыуған көнөн яҙып ҡуймаған. 1799 йылда Гаусс Пасханың төрлө йылдарға нисек тура килеүен иҫәпләп сығарып, үҙенең тыуған көнөн билдәләгән.
Ике йәшлек саҡта уҡ малай кешеләрҙе үҙенең ғәҙәттән тыш һәләте менән аптырашта ҡалдыра. Өс йәштә саҡта ул уҡый, яҙа белә, хатта атаһының хисаплауҙа ебрәгән хаталарын төҙәтә башлай. Йәш сағында Гаусс дәрестә класташтарынан тиҙерәк иҫәпләй; 1-ҙән 100-гә тиклем һандарҙың суммаһын иҫәпләгән тиҙәр, ләкин был мәғлүмәт теүәл түгел. Олоғайғас та ул иҫәпләүҙәрҙең күп өлөшөн хәтерҙән генә башаҡара.
Уға бик шәп уҡытыусы насип була: М. Бартельс (һуңыраҡ Лобачевскийҙың уҡытыусыһы) Гаусстың һәләтен дөрөҫ баһалап, уға Брауншвейг герцогының стипендияһын юллай. Гаусс Брауншвейгтағы Collegium Carolinum колледжын тамамлай (1792—1795).(2007 йылда быуаттар буйы фәнгә индергән ҙур өлөшө өсөн Брауншвейг ҡалаһына «Фән ҡалаһы» исеме бирелә).
Гаусс филология менән математиканы үҙ итә, ләкин һуңғыһын һайлай. Ул латин телен ярата һәм хеҙмәттәренең күбеһен латинса яҙа. Инглиз һәм француз телен белә һәм әҙәбиәтен ярата. 62 йәштә Гаусс Лобачевский хеҙмәттәре менән танышыр өсөн рус телен өйрәнә башлай һәм яҡшы ғына һөҙөмтәгә өлгәшә.
Колледжда Гаусс Ньютон, Эйлер, Лагранж хеҙмәттәре менән таныша. Уҡыған саҡта уҡ ул һандар теорияһы буйынса бер нисә асыш яһай (мәҫәлән, квадрат вычеттарҙың уртаҡлыҡ законы). Лежандр был бик мөһим законды алдараҡ аса, тик иҫбатлап күрһәтмәй. Леонард Эйлер ҙа быны эшләй алмай. Бынан тыш Гаусс «иң бәләкәй квадраттар ысулы» (уны Лежандр ҙа аса) һәм Хаталарҙың нормаль таралыуы ? («Нормальное распределение ошибок») өлкәһендә тикшеренеүҙәр башлай.
1795—1798 йылдарҙа Гаусс- Гёттинген университеты студенты, бында ул Авраам Готтгельф Кестнерҙа уҡый. Был йылдарҙа Гаусс ҙур уңыштарға ирешә.
1796 йыл: Гаусс циркуль һәм линейка ярҙамында дөрөҫ ун ете мөйөш төҙөп булыуын иҫбатлай. Бынан тыш ул дөрөҫ күпмөйөштәр төҙөү мәсьәләһен аҙағына тиклем сисә һәм дөрөҫ n-мөйөштө циркуль һәм линейка ярҙамында төҙөү критерийын таба:
Был асышы менән Гаусс бик ғорурланған һәм үҙе үлгәс, түңәрәк эсендәге ун ете мөйөштө ҡәбер ташына төшөрөргә ҡушҡан.
1796 йылдан башлап, Гаусс үҙ асыштарының ҡыҫҡаса көндәлеген алып бара. Уларҙың күбеһен Ньютон кеүек баҫтырып сығармай ҡалдырған, ә бит улар араһында ғәҙәттән тыш мөһим асыштар ҙа булған (эллиптик функциялар, Евклид булмаған геометрияһәм башҡалар). Дуҫтарына ул тик аҙағына хәтле эшләнеп бөткән эштәрен генә баҫтырып сығарыуы тураһында һөйләй. Уның ҡайһы бер ташлап ҡалдырған эштәре һәм идеялары һуңыраҡ Абель, Якоби, Коши, Лобачевский һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә донъя күрә. Кватерниондарҙы ла ул Гамильтондан утыҙ йылға алдараҡ асҡан (уларҙы ул «мутациялар» тип атай).
Гаусстың баҫтырып сығарған хеҙмәттәре араһында эшләнеп бөтмәгән, әһәмиәте әҙ булған бер хеҙмәт тә юҡ.
1798 йыл: «Арифметик тикшеренеүҙәр» тигән шедеврын тамамлай, тик 1801 йылда ғына уны баҫтырып сығара.
Был хеҙмәтендә Гаусс Натураль һандарҙы модуле буйынса сағыштырыу теорияһын тәҡдим итә, хәҙерге (ул фәнгә индергән) билдәләр менән, ирекле тәртиптәге сағыштырыуҙар сығарыла, квадратик формалар тәрәндән тикшерелә, берәмектән комплекслы тамырҙар төҙөк n-мөйөштәр төҙөү өсөн ҡулланыла, квадрат вычеттар үҙсәнлектәре тасуирлана, квадрат вычеттарҙың уртаҡлыҡ законының иҫбатланышы килтерелә һәм башҡалар.
Гаусс «Математика — ғилем батшаһы, ә һандар теорияһы — математика батшаһы» тип әйтергә яратҡан.
1798—1816 йылдар
1798 йылда Гаусс Брауншвейгҡа ҡайтҡан һәм унда 1807 йылға тиклем йәшәгән.
Герцог йәш генийҙы үҙ ҡанаты аҫтына алған. Ул ғалимдың докторлыҡ диссертацияһын (1799) үҙ аҡсаһына баҫтырып сығарған һәм яҡшы стипендия билдәләгән. Докторлыҡ диссертацияһында Гаусс беренсе булып алгебраның төп теоремаһын иҫбатлай. Гауссҡа тиклем күптәр быны эшләп ҡараған, Д'Аламбер уны хатта иҫбатлай яҙа. Гаусс был теоремаға бер нисә ҡабат әйләнеп ҡайта һәм уны иҫбатлауҙың 4 төрөн бирә.
1799 йылдан Гаусс — Брауншвейг университетының приват-доценты.
1801 йыл: Петербург Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
1801 йылдан һуң Гаусс, һандар теорияһын ташламай, башҡа фәндәр, бигерәк тә астрономия менән ҡыҙыҡһына башлай. Церера кәрлә плантеһын асыу быға һылтыу була (1801), ләкин Церера асҡандан һуң бик тиҙ юғала. 24 йәшлек Гаусс (бер нисә сәғәт эсендә) ҡатлаулы хисаплауҙар эшләй, бының өсөн үҙе эшләп сығарған иҫәпләү методын ҡуллана, бик теүәл итеп «ҡасҡалаҡты» ҡайҙа эҙләргә икәнен әйтә; бер аҙҙан ул ысынлап та шул урында табыла.
Гаусс бөтә Европаға таныла. Гауссты бик күп ғилми йәмғиәт үҙ ағзаһы итеп һайлай, Брауншвейг герцогы ғалимға аҡса арттыра, Гаусс астрономия менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына башлай.
1805 йыл: Гаусс Иоганна Остгофҡа өйләнә. Уларҙың өс балаһы була, уларҙың икеһе иҫән ҡала — улдары Йозеф менән ҡыҙҙары Минна.
1806 йыл:Наполеон менән һуғыш ваҡытында Гауссҡа ярҙам итеп торған герцог йәрәхәтләнеп, үлеп китә. Гауссты бер нисә илгә, шул иҫәптән Рәсәйгә, Петербургҡа ла саҡыралар. Александр фон Гумбольдт тәҡдиме буйынса Гаусс Гёттинген профессоры һәм Гёттинген обсерваторияһы директоры итеп тәғәйенләнә. Был вазифаларҙа ул ғүмеренең аҙағынаса ҡала.
1809 йыл: яңы шедевр, «Күк йөҙө есемдәре хәрәкәте теорияһы». Ул планеталар орбитаһының үҙгәреүе теорияһын яҙа.
Өйләнешкәндән һуң дүрт йыл үтеп, өсөнсө бала тыуғандан һуң, ҡатыны Иоганна үлеп ҡала. Был Гаусс өсөн бик ауыр йыл була. Киләһе 1810 йылда ул Иоганнаның әхирәте Вильгельмина («Минне») Вальдекҡа өйләнә. Бер аҙҙан Гаусстың инде биш балаһы була.
1810 йыл: яңы бүләктәр. Гауссҡа Француз фәндәр академияһының премияһы һәм Лондон король йәмғиәтенең алтын миҙалы бирелә.
1811 йыл: яңы комета килеп сыға. Гаусс тиҙ генә уның орбитаһын иҫәпләп сығара. Комплекслы аналаиз өҫтөнөдә эшләй башлай, унан һуң Огюстен Луи Коши менән Вейерштрасс асҡан теореманы аса, ләкин уны баҫтырып сығармай (аналитик функцияның йомоҡ контур буйынса интегралы нулгә тигеҙ).
1812 йыл: ул саҡта билдәле булған бөтә функцияларҙы тарҡатыуҙы йомғаҡлаусы гипергеометрик рәтте тикшерә.
1815 йыл: беренсе булып алгебраның төп теоремаһын иҫбатлауҙы баҫтырып сығара.
1816—1855 йылдар
1820 йыл: Гауссҡа Ганновер короллегендә геодезия эштәрен башҡарырға тәҡдим итәләр. Был эште башҡарыу өсөн ул тейешле хисаплау методтарын эшләп сығара (шулай уҡ иң бәләкәй квадраттар методын ғәмәлдә ҡулланыу методикаһын), был эш фәндең яңы йүнәлешен — Юғары геодезияны булдырыуға килтерә, һәм урындағы ер өҫтөн төшөрөүҙе һәм карталар төҙөүҙе ойоштора.
1821 йыл: геодезия буйынса эштәргә бәйле Гаусс йөҙҙәр теорияһы (теория поверхностей) буйынса эштәрҙең тарихи циклын башлай. Фәндә «Гаусс кәкрелеге» тигән төшөнсә барлыҡҡа килә. Дифференциаль геометрияға нигеҙ һалына. Тап Гаусс эштәре Бернхард Риман өсөн «Риман геометрияһы» тураһындағы классик диссертация яҙырға этәргес була.
Гаусс эштәренең һөҙөмтәһе- «Кәкре йөҙҙөргә ҡарата тикшеренеүҙәр» (1822). Унда өҫлөк өҫтөндә дөйөм кәкре координаттар иркен ҡулланыла. Гаусс конформлы сағылыш методын ары үҫтерә, ул картографияла мөйөштәрҙе һаҡлап ҡала (тик арауыҡты дөрөҫ күрһәтмәй); ул шулай уҡ аэро-, гидродинамикала һәм электростатикала ҡулланыла.
1824 йыл: Петербург Фәндәр академияһының почётлы сит ил ағзаһы итеп һайлана.
1825 йыл: Комплекслы бөтөн Гаусс һандарын аса, улар өсөн бүленеү һәм сағыштырыу теорияһын эшләй. Уларҙы юғары дәрәжәләге сағыштырыуҙарҙы сығарыу өсөн уңышлы ҡуллана. 1829 йыл: дүрт битлек «Механиканың яңы дөйөм законы тураһында» («Об одном новом общем законе механики») тигән хеҙмәтендә Гаусс механиканың яңы вариацион принцибын  — "иң кәм мәжбүр итеү принцибы"н нигеҙләй. Был принципты идеаль бәйләнешле механик системаларға ҡарата ҡулланып була һәм Гаусс уны шулай тип билдәләй: «Үҙ-ара ирекле рәүештә бәйләнгән һәм теләһә ниндәй тәьҫиргә дусар ителгән материаль нөктәләр системаһының хәрәкәте, һәр ҡыҫҡа ғына ваҡыт аралығында, был нөктәләр бөтәһе лә ирекле булғандағы хәрәкәт менән мөмкин булған иң камил берҙәмлектә бара, йәғни, әгәр бик ҡыҫҡа ғына ваҡыт аралығында мәжбүр итеү сараһы сифатында һәр нөктәнең массаһының, нөктә ирекле булғандағы биләгән торошонан тайпылыуы дәүмәле квадратына ҡабатландыҡтары суммаһын алғанда, мөмкин булған иң кәм мәжбүр итеү менән бара».
1831 йыл: ғалимдың икенсе ҡатыны вафат була, Гаусс бик ауыр йоҡоһоҙлоҡ сире менән ауырый башлай. Гёттингенға Гаусс саҡырыуы буйынса 27 йәшлек бик һәләтле физик Вильгельм Эдуард Вебер килә, уның менән 1828 йылда ғалим Гумбольдт янына барғанда таныша. Ике физик йәш айырмаһына ҡарамай, дуҫлашып китә һәм электромагнетизмды тикшереү буйынса эштәр башлай.
1832 йыл: «Биквадрат алынмалар теорияһы». Шул уҡ бөтөн комплекслы Гаусс һандары ярҙамында комплекслы һандар өсөн генә түгел, ә ысын һандар өсөн бик мөһим арифметика теоремалары иҫбатлана. Шунда уҡ Гаусс комплекслы һандарҙың геометрик интерпретацияһын килтерә (геометрия күҙлегенән сығып), шул ваҡыттан алып, ул фәндә дөйөм ҡабул ителә.
1833 йыл: Гаусс электр телеграфын уйлап сығара (Вильгельм Эдуард Вебер менән берлектә) һәм уның эшләй торған моделен төҙөй.
1837 йыл: Веберҙы Ганноверҙың яңы короленә ант итеүҙән баш тартҡанға эшенән ҡыуалар. Гаусс тағы яңғыҙ ҡала.
Шул уҡ 1839 йылда Гаусс "Алыҫлыҡ квадратына кире пропорциональ тәьҫир итеүсе тартылыу һәм этәрелеү көстәренең дөйөм теорияһы " тигән хеҙмәтендә потенциалдар теорияһының төп принциптарын, шул иҫәптән бер нисә нигеҙ ташы булып торған төп фекерҙе һәм теореманы яҙа — мәҫәлән, электростатиканың төп теоремаһын (Гаусс теоремаһы).
1840 йыл: «Диоптрик тикшеренеүҙәр» тигән бик әһәмиәтле хеҙмәтендә Гаусс ҡатмарлы оптик системаларҙа сағылышты төҙөү теорияһын эшләй.
Гаусс 1855 йылдың 23 февралендә Гёттингенда вафат була. Ганновер короле Георг V Гаусс хөрмәтенә миҙал сығарырға бойора, уға Гаусс портреты төшөрөлә һәм «Mathematicorum Princeps» — «математиктар короле» титулы яҙылған була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Математиканың бөтә төп өлкәләрендә тиерлек: алгебрала, Һандар теорияһыһандар теорияһында, дифференциаль һәм Евклид булмаған геометрияла, математик анализда, комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһында, ихтималлыҡ теорияһында, шулай уҡ аналитик һәм күк йөҙө механикаһында, астрономияла, физикала һәм геодезияла тәрән тикшеренеүҙәр Гаусс исеме менән бәйле. «Һәр өлкәлә материалға үтеп инеү тәрәнлеге, фекер ҡыйыулығы һәм һөҙөмтәнең әһәмиәтлелеге ғәжәп итерлек. Гауссты „ математиктар короле“ тип атайҙар».
Гаусс үҙенең баҫма хеҙмәттәренә үтә талапсан ҡарашта була һәм әгәр үҙенең хеҙмәте тема өҫтөндә тамамланмаған тип иҫәпләһә, хатта иң ҙур әһәмиәтле хеҙмәттәрен дә бер ҡасан да баҫтырмаған. Уның шәхси баҫмаһында «Pauca sed matura» (күп түгел, ләкин өлгөргән) девизы аҫтында бер нисә емеше булған ағас һүрәтләнгән. Гаустың архивын өйрәнеү, уның үҙенең байтаҡ асыштарын баҫтырыуға ашыҡмауын күрһәтә, һәм һөҙөмтәлә башҡа математиктар унан алда өлгөрәләр. Бына уның ысҡындырған беренселектәренең тулы булмаған теҙмәһе.
Бер нисә студент, Гаусстың уҡыусылары, күрененекле математиктар булып китәләр, мәҫәлән: Риман, Дедекинд, Бессель, Мёбиус.
Алгебра
Гаусс алгебраның төп теоремаһының беренсе, хатта хәҙерге критерийҙар буйынса ла ҡәтғи, иҫбатланышын бирә.
Ул бөтөн комплекслы Гаусс һандары ҡулсаһын аса, улар өсөн [Бүленеүсәнлек|бүленеүсәнлек]]  теорияһын аса һәм улар ярҙамында бик күп алгебраик мәсьәләләрҙе хәл итә. Әлеге ваҡытта бөтәһенә лә таныш булған комплекслы һандарҙың һәм улар менән ғәмәлдәрҙең геометрик моделен күрһәтә.
Геометрия
Гаусс беренсе булып (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, сама менән 1818 йылда) Евклид булмаған геометрияның нигеҙҙәрен төҙөй һәм уның мөмкин булған ысынбарлығына ышана. Ләкин бөтә ғүмере буйына ул был тема буйынса бер нәмә лә баҫтырмай, моғайын, ул үҫтергән фекерҙәр ул осорҙа өҫтөнлөк иткән Кант философияһындағы арауыҡтың евклидлығы догматына ҡаршы килгәнлектән, аңлау тапмаҫмын тип шикләнгәндер) . Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Гаусстың Лобачевскийға фекерҙәшлек хисе асыҡ сағылған хаты һаҡланған, ә ул вафат булғандан һуң баҫтырылған шәхси хаттарында Гаусс Лобачевскийҙың хеҙмәттәренә һоҡлана. 1817 йылда ул астроном В. Ольберсҡа былай тип яҙа : Я прихожу всё более к убеждению, что необходимость нашей геометрии не может быть доказана, по крайней мере человеческим рассудком и для человеческого рассудка. Может быть, в другой жизни мы придём к взглядам на природу пространства, которые нам теперь недоступны. До сих пор геометрию приходится ставить не в один ранг с арифметикой, существующей чисто a priori, а скорее с механикой.
Математик анализ
Гаусс махсус функциялар, рәттәр, һанлы ысулдар, математик физика мәсьәләләрен сисеү теорияларын артабан үҫтерә. Математик потенциалдар теорияһын булдыра.
Эллиптик функциялар менән күп һәм уңышлы шөғөлләнә, тик ниңәлер был темаға бер нәмә лә баҫтырмай.
Аналитик механика
Гаусстың иң бәләкәй мәжбүр итеү принцибы аналитик механикаға индергән төп өлөшө булып тора. Был принципты аналитик һүрәтләү өсөн Г. Шеффлерҙың (1820—1903) 1858 йылда баҫылып сыҡҡан «О Гауссовом основном законе механики» хеҙмәте ҙур әһәмиәткә эйә була. Унда Шеффлер мәжбүр ителеүҙе (Zwang) (хәҙерге тамғалауҙарҙа ) түбәндәге әйтемгә алмаштыра: бында N — системаға ингән нөктәләр һаны, m_{i} — i-се нөктәнең массаһы, — уға тәьҫир итеүсе әүҙем көстәрҙең тигеҙ тәьҫир итеүсеһе,  — бирелгән нөктәнең мөмкин булған тиҙләнеше (ысынбарлыҡта Шеффлер яҙманың пскаляр формаһын ҡуллана, шуның менән бергә уның сумма тамғаһы алдында ҡабатлашыусы булмай). «Мөмкин булған тиҙләнеш» тип бында  система нөктәләренең, уларҙың бирелгән хәлендә бәйләнештәрҙе боҙмай тормошҡа ашыра алған тиҙләнештәрен аңларға кәрәк; ысын тиҙләнештәр (система нөктәләренә ысынбарлыҡта ҡуйылған көстәр тәьҫирендә барлыҡҡа килеүсе) мөмкин булған тиҙләнештәрҙең айырым осрағы булып торалар.
Ошонан һуң Гаусс принцибы теоретик механиканың хәҙерге курстарында тасуирланғанда ҡулланылған формаһын ала: «Идеаль бәйләнешле механик системаның ысынбарлыҡтағы хәрәкәтендә  мәжбүр итеү Z, һалынған бәйләнештәр менән башҡарылған хәрәкәттәр ваҡытында булған бөтә мөмкин булған ҡиммәттәрҙең иң бәләкәй ҡиммәтен ҡабул итә». Был принцип дифференциаль механиканың вариацион принциптары иҫәбенә инә. Ул ғәйәт ҙур дөйөмлөккә эйә, сөнки төрлө механик системаларға: консерватив һәм консерватив булмаған, голономлы һәм голономлы булмаған ҡулланыла ала. Шуға күрә, айырым алғанда, ул йыш ҡына голономлы булмаған системаларҙың хәрәкәте тигеҙләмәһен сығарғанда тәүге пункт сифатында ҡулланыла.
Астрономия
Астрономияла Гаусс, беренсе сиратта, күк йөҙө механикаһы менән ҡыҙыҡһына, бәләкәй планеталарҙыңорбиталарын һәм уларҙың ҡуҙғыуҙарын өйрәнә. Ул ҡуҙғыуҙарҙы иҫәпләү теорияһын тәҡдим итә һәм күп тапҡыр практикала уның һөҙөмтәлелеген иҫбат итә.
Башҡа ҡаҙаныштары
Үлсәү хатаһы йоғонтоһон кәметеү өсөн Гаусс үҙенең иң бәләкәй квадраттар ысулын ҡуллана, ул хәҙер статистикала бөтә ерҙә лә ҡулланыла. Гаусс тәбиғәттә таралған нормаль таралыу законын беренсе булып асмаһа ла, был законды шул тиклем ентекле тикшерә, таралыу графигын шул осорҙан алып йыш ҡына гауссиана тип атайҙар.
Физикала Гаусс капиллярлыҡ теорияһын, линзалар системаһы теорияһын үҫтерә. Электромагнетизмдың математик теорияһы нигеҙҙәрен төҙөй һәм шуның менән бергә беренсе булып электр ҡыры потенциалы төшөнсәһен индерә, ә 1845 йылда электромагнит тәьҫир итешеүҙең таралыу тиҙлеге сикле тигән фекергә килә. 1832 йылда өс төп берәмек индереп үлсәмдәрҙең абсолют системаһын булдыра: оҙонлоҡ берәмеге — 1 мм, ваҡыт берәмеге — 1 с, масса берәмеге — 1 мг; был система СГС берәмектәр системаһының буласаҡ өлгөһө булып хеҙмәт итә. Вебером менән бергә Гаусс Германияла беренсе электромагнит телеграф төҙөй. Ер магнетизмын өйрәнеп, Гаусс 1837 йылда униполяр, 1838 йылда — бифиляр магнитометр уйлап таба.
Исемен мәңгеләштереү
Гаусс хөрмәтенә аталғандар:
Математикеала, астрономияла һәм физикала бик күп теоремалар һәм фәнни терминдар Гаусс исеме менән бәйле, ҡарағыҙ Гаусс хөрмәтенә аталған объекттар теҙмәһе. Шуларҙың ҡайһы берҙәре:
Сөмбөлдөң етенсе йәйе
«Сөмбөлдөң етенсе йәйе» — 2002 йылғы Рәсәй кинофильмы. Фильмда Сталин репрессия машинаһының тирмән ташына эләккән һәм Башҡортостандың алыҫ мөйөштәренә ҡасып ҡотолорға мәжбүр булған НКВД лейтенанты ғаиләһенең яҙмышы тураһында һөйләнелә.
Иҫкәрмәләр
Фестивалдәрҙә ҡатнашлығы һәм бүләктәре: 2002 йыл — 11-се Балтия һәм БДБ илдәре халыҡ-ара фестивале. «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» фильмы конкурстан тыш күрһәтелә. 2002 йыл — 8-се «Сталкер» халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау фестивале — «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» фильмы өсөн кино белгестәре һәм кино тәнкитселәре гильдияһы призы. 2003 йыл — 24-се Мәскәү Халыҡ-ара Кинофестивале — «Рәсәй төбәктәрендә кино» махсус программаһында «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» фильмы күрһәтелде. 2004 йыл — «Встречи в сибири» кинофестивалендә «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» фильмы күрһәтелде. 2004 йыл — «Кун десегей» Яҡутск кинофестивалендә, иң яҡшы фильм өсөн приз.
Ум (Том ҡушылдығы)
Ум (Смакотинка) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кале-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Истра
Кесе Истра — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/247/44 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Звенигород ҡалаһынан Рублёво гидроузеленә тиклем, Истра (башынанИстра һыуһаҡлағысына тиклем) йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байназар
Байназар (Байназарово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1313 кеше.
Почта индексы — 453591, ОКТМО коды — 80619425.
Географик урыны
Ауыл Ағиҙел йылғаһының ике ярында урынлашҡан.
Тарихы
Байназар ауылы — Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған ауылдарҙың иң боронғоһо. Хәҙер ул Башҡортостандың Бөрйән районына ҡарай, Байназар ауыл советы биләмәһе үҙәге.
1955 йылғы картала Байназар ауылы урынында Әбдрахман ауылы тора.
1812 йылда бында хәҙерге Әбйәлил районы 1-се Асҡар ауылынан 30 ғаилә күсеп килгән. Улар Таңатар йылғаһы буйлап күскән тиҙәр. Биш йыл үтеүгә тағы 3, 1858 йылда — 14 ғаилә килгән. Шулар араһында Асҡар Бейешевтың ейәне — Аллағол Мөхәмәтйәр улы ла булған. 12 ғаилә бер йылдан тәүге йәшәгән еренә күсә. Байназар ауылына 1-се Асҡарҙан күсеп килгән Түңгәүер ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған. Бында шулай уҡ Әбделмәмбәттән, Үҙәндән ҡарағай-ҡыпсаҡтар ҙа күсенгән.
Байназар ауылы 1816 йылдағы рәүиз мәғлүмәте буйынса 64 йәше тулған йорт старшинаһы Байназар Ильясов исемен йөрөтә. Һуңынан уның урынына бер туған ҡустыһы Алтынбай Ильясов килгән. Байназарҙың улдары күп булған. VII рәүиз мәғлүмәтенән: өлкән улы Иҫәнғолға 39 йәш, Ҡарағолға — 21 йәш, Сәйфелмөлөккә — 5.
Ауылда старшина Байназарҙан 33 йәшкә кесе булған 1785 йылғы Байназар Татлыбаев та (уның улы Ғәйнетдин) йәшәгән. Был исемдәрҙең күпселеге Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуында билдәләнгән.
Ауылдағы халыҡ һаны арта барған: 1816 йылда 39 хужалыҡта — 273, 1859 йылда  81 хужалыҡта — 528, 1920 йылда 274 хужалыҡта — 1152 кеше йәшәгән.
Ауыл Ағиҙел йылғаһының ике ярында ла урынлашҡан.
1850 йылда халыҡтың бер өлөшө Ҡағы йылғаһы буйына күсенеп киткән һәм 6 хужалыҡта 36 кеше йәшәгән утар барлыҡҡа килгән. Был утар үҙәге Әхмәт ауылында булған (Әбйәлил районы) Түңгәүер улусына ҡараған.
Малсылыҡ үҫеше түбәнгә тәгәрәгән, шуның өсөн халыҡ һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнергә мәжбүр булған. XIX быуаттың 50-се йй. халыҡта 14 солоҡ һәм 9 умарта булған).
Ер эшкәртеүгә яңы ғына тотонғандар. 1842 й. бөтөн халыҡҡа ҡарата 16 бот ужым һәм 450 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән.
Байназарҙарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы
1805—1807 йылдарҙа Рәсәй батшалығының создаштары Франция менән һуғышҡанда башҡорт полктары составында Байназарҙан Аслан Байрамғәлин, Рафиҡ Атанғолов ҡатнашҡан.
1812 йылда Ватан һуғышында байназарҙарҙың ҡатнашыуы тураһында түбәндәге факттар һөйләй. Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 15-се башҡорт полкы составында үҙен аямай, батырҙарса зауряд-хорунжий Килдеғол Игелек улы Ибраһимов, көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән рядоойҙар Буранғол Әбделкәримов, Ҡорманғәли Миңлейәров, Рәхмәтулла Мерәҫов, Ишназар Дәүләткилдин һәм Ишбулат Наурыҙбаев һуғышҡан. Сирбай Байрамғол улы Әмиров яу ҡырында башын һалған.
Байназарҙан күсеп сыҡҡан халыҡ Лубаҙа-Тамаҡ йылғаһы буйында һәм Арастауҙа үҙҙәренең айырым утарҙарын үҙаллы ауыл дәрәжәһенә еткергән. Нәбиулла (бөгөн — Нәби) һәм Мораҙым ауылдары 1843—1847 йылдарҙа бына шулай барлыҡҡа килгән.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Байназарҙан Беренсе донъя һуғышында түбәндәге ир-егет ҡатнашҡан: Салауатов (Нотоғулла) Мөтиғулла Шахнияз улы (1892 й.), Назаров Мөхәмәҙиә Әбсәләм улы (1894 й.), Мансуров Нәжметдин Хәйретдин улы (1894 й.), Маликов Рамаҙан Абдулла улы (1892 й.), Ҡасҡынов Салауат Мөфтәхетдин улы (1890 й.), Ҡоҙашев Хәмит Ғәле улы (1890 й.), Идалин Мостафа Б. (1892 й.), Исламғолов Ғәлиәхмәт (1892 й.), Дәүләтшин Нурәхмәт Дәүләтша улы (1892 й.), Байназаров Ағзам Абдулла улы (1893 й.), Алтынбаев Ғибәҙулла Канифулла улы (1892 й.), Айытбаев Фазлетдин Заһретдин улы (1895 й. Әтек), Үтәбаев Рәсүл Насырйән улы (1895 й.) һ.б
Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң Бөрйән-Түңгәүер кантоны биләмәләренә инә. Граждандар һуғышы йылдарында башҡорт милли хәрәкәте үҙәктәренең береһе (1920—1921 йй. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы) булған. Байназар ауылы янында 1 мең кешенән торған баш күтәреүселәр отряды хәрәкәт иткән. Ҡыҙылармеецтар ауылдың 18 кешеһен атып үлтергән. 1924 йылда Иҫке Собханғолда ла мәктәп асыла, 1925 йылда Байназар, Байғаҙы, Ғәҙелгәрәй, Әтек мәктәптәре эш башлай.
Халыҡ һаны
Бөрйән районы 35 ауыл араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: Иҫке Собханғол (3,7 мең, 1989) һәм Байназар (1,2 мең кеше) Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|мәғлүмәттәренә ярашлы, башҡорттар һаны 99 % тәшкил иткән
Урамдары
Урам исемдәре
Билдәле шәхестәре
Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы (19 июль 1959 йыл) — Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
Байназар ауылында уҡығандар
Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Байназар урта мәктәбен тамамлағас, Белорет һөнәрселек училищеһендә тегенсе һөнәрен үҙләштерә. Артабан баласаҡ хыялы Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына алып килә. Ундағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә.
«Гөрләүек», «Йондоҙ асам» шиғыр китаптары авторы. «Баҙал» ижади төркөмгә етәкселек итә. Әҙәбиәт өлкәһендә 80-се йылдарҙан. Үҙенең шиғриәте менән халҡы күңелендә ныҡлы урын биләгән инде. 2000 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Айһылыуҙың шиғырҙары дөйөм йыйынтыҡтарҙа донъя күрҙе, республика матбуғатында даими баҫылып тора.
Ер-һыу атамалары
Бөрйәндә яҙып алынған «Бабсаҡ менән Күҫәк» эпосында шул райондың Байназар ауылы эргәһендәге Ҡурыуҙы тауының атамаhына түбәндәгесә аңлатма бирелә:
Мәсем хандың ғаиләһен арыҫлан һәләк итә. Ҡайғынан башын юғалтҡан хан үҙенең һылыу ҡыҙын арыҫлан ҡолағын киҫеп алып килгән батырға кейәүгә бирергә вәғәҙә итә. Бабсаҡ бей арыҫландың уң ҡолағын киҫеп алған. Әммә Ҡараҡөлөмбәт арыҫландың икенсе ҡолағын алдараҡ килтереп еткергән. Көнсөл Ҡараҡөлөмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә һәм дошманлашҡан ырыуҙың бөтөн кешеһен ҡырып бөтөрә. Тик «бер йән» (шунан: бөрйән һүҙе килеп сыҡҡан, тиҙәр), бер имсәк бала ғына тере ҡалған була. Ул бала, үҫеп ир-егет ҡорона ингәс, Күҫәк батыр булып таныла һәм үҙенең Бабсаҡ батырҙың улы икәнен белә. Ҡараҡөлөмбәттән ул бик ҡаты үс алған: Байназар ауылы янындағы тауҙа, дошманын ҙур ҡаҙанға һалып, тереләй ҡурырға бойорған. Шунан бирле был тау Ҡурыуҙы тауы тип йөрөтөлә икән.
Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары исемлеге
«Ил саҡырғас, яуға киттек…» Байназар ауыл Советы буйынса бөтәһе 241 кеше фронтҡа китә, 139 яуҙа һәләк булалар, 102 еңеү менән ҡайталар (хәҙер улар ҙа мәрхүмдәр).
Байназар ауылынан булған яугирҙар исемлеге:
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Байназар ауылы уҡытыусылары
1.Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы (Байназаров Исмәғзам Мәхәмәт улы). Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1946 йылда демобилизациялана.
2. Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы. Байназар ауылынан. 1901 йылда тыуған. Рядовой. Һуғышта һәләк булған.
3.Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы. Байназар ауылынан. 1927 йылда тыуған. Гвардия сержанты. 1950 йылда демобилизациялана.
4.Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы. Байназар ауылынан. 1924 йылда тыуған. Сержант. 1942 йылда демобилизациялана.
5.Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы. Байназар ауылынан. 1914 йылда тыуған.1941 йылдың октябрендә хәбәрһеҙ юғала.
6. Маликов Мөжәүир Суфиян улы — Байназар ауылынан.1926 йылдың тыуған йылы. Сержант. 1950 йылда демобилизациялана.
8.Ҡарағолов Хәлик Даян улы. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Беренсе лейтенант. 1942 йылда демобилизациялана.
9.Ҡарамышев Фаяз Шангәрәй улы. 1919 йылда тыуған. Лейтенант. 1946 йылда демобилизациялана.
Швикерсхаузен
Швикерсхаузен — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 6,23 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Юмпаш
Юмпаш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пидьма йылғаһының һул ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гарвард университеты
Гарвард университеты ( (Harvard University, Һарвард университеты) — АҠШ-та һәм донъяла иң танылған һәм алдынғы университет.Кембридж ҡалаһы (Бостон ҡала агломерацияһы составына инә), Массачусетс штатында урынлашҡан.
2010 йылғы торошо буйынса Гарвардта 2100-гә яҡын уҡытыусы эшләй, 6700 самаһы студент уҡый һәм 14500 дипломдан һуң белгес белем ала. . Нобель премияһының 75 лауреаты университет менән студент, уҡытыусы йәки хеҙмәткәр булараҡ бәйләнгән Гарвард университеты уҡыу йортон тамамлаусылар араһында миллиардерҙар һаны буйынса илдә беренсе, ә уның китапханаһы - Америка Ҡушма Штаттарында иң ҙур академия университеты һәм илдә күләме буйынса 3-сө урын биләй ..
Оло Тихая
Оло Тихая — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юнгъяга
Юнгъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Улан-Батор
Улан-Батор (УлаанбаатарУландар?,  ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ?  — «ҡыҙыл батыр») — Монголияның баш ҡалаһы. Халыҡ һаны буйынса илдең иң ҙур ҡалаһы — 1 318 100 кеше (2012 й.). Айырым административ берәмек булып тора.
Туул йылғаһы үҙәнендә, 1300—1350 м бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың майҙаны — 4704,4 км². Туве аймағы менән сиктәш.
Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы
Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы (15 декабрь 1935 йыл — 27 ғинуар 1995 йыл) — табип, йәмәғәтсе. 1959 йылдан «Ишембайнефть» НГДУ-һының медицина-санитария часы һәм ҡала дауаханаһы табибы. Ишембайҙың 10-сы саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы.
Улан-Батор
Улан-Батор —Монголияның сәйәси, коммерция, мәҙәни һәм фәнни үҙәге, Азияның мөһим финанс үҙәге. Шулай уҡ ул эре транспорт үҙәге. Ҡаланы Сыңғыҙхан халыҡ-ара аэропорты һәм ике аэродром хеҙмәтләндерә, яңы халыҡ-ара аэропорт төҙөлә. Улан-Баторҙың тимер юл вокзалы төбәк һәм халыҡ-ара тимер юл үҙәге булып тора.
Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы
Биографияһы
Сәриә Ибраһим ҡыҙы Ғүмәрова 1935 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ы Ишембай районы Смаҡай ауылында Ибраһим һәм Миңлекамал Ҡотлобаевтарҙың күп балалы ғаиләһендә 3-сө бала булып донъяға килә. Башланғыс белемде Смаҡай мәктәбендә ала, 5-се кластан Ишембай ҡалаһының 3-сө башҡорт мәктәбендә уҡый. Мәктәпте тамамлағас, табип һөнәрен үҙ итеп, әхирәте һәм класташы Зәйнәп Һөйәрғолова менән бергә Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Был уҡыу йортонда Сәриә үҙен алдынғы студент итеп күрһәтә, һөнәрен тәрәндәнерәк белеү өсөн төрлө ғилми хеҙмәттәр менән таныша, үҙе лә фәнни конференцияларҙа, симпозиумдарҙа сығыш яһай. 1958 йылда үҙенең класташы, нефть институтын шул йылда ғына тамамлаған Рәсүл Ғүмәровҡа кейәүгә сыға. 1956 йылда ҡулына табип дипломы алғас, йүнәлтмә буйынса тыуған яғы Ишембай ҡалаһына ебәрелә.
Улан-Батор
Туристарҙы ҡаланың тарихи үҙәге һәм изге Богд-Хан-Уул тауы йәлеп итә. Ул Бөтә Донъя ЮНЕСКО мираҫтарының яҡынса исемлегенә индерелгән.
Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
1959 йылдың 11 июлендә ул тәүге эш урыны — «Ишембайнефть» НГДУ-һының медицина-санитария часының берләштерелгән дауаханаһының ишеген асып инә һәм 1-се поликлиниканың цех терапевы булараҡ эш башлай. 1960 йылда врач-невролог итеп күсерелә. Ә 1964 йылда йәш белгесте неврология бүлексәһе мөдире итеп тәғәйенләйҙәр. 1966—1968 йылдарҙа ғаилә хәле буйынса уға Ишембайҙан ситтә йәшәргә тура килә.
Улан-Батор
Этимология
Ҡалаға 1639 йылда нигеҙ һалына һәм «Урга» тигән атама бирелә. «Урга» — рус һүҙе, монгол теленән Өргөө, йәғни «арҙаҡлы кешенең торағы, һарайы» тигәнде аңлата. Монголдар иһә был ҡаланы Их-Хурээ «ҙур монастырь» тип йөрөткәндәр. Был атама монастырь 1778 йылда Толы йылғаһы ярына урынлашҡас барлыҡҡа килә.
Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
Әммә 1968 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Ишембай ерендә сирлеләрҙе дауалау менән шөғөлләнә. Бүлексә мөдире булараҡ, уға коллективта яҡшы атмосфера булдырыуҙы ғына түгел, ә неврологик ауырыуҙарҙы дауалағанда алдынғы алымдарҙы ҡулланыуҙы ла хәстәрләргә тура килә. 1981 −1982 йылдарҙа Ишембай неврология бүлексәһендә төрлө физиологик дауалау аппараттарынан тыш, ләм-һыу менән дауалау, энә терапияһы ысулдары киң ҡулланыла. Ҡала һәм район халҡының байтағы Сәриә Ибраһим ҡыҙының энәләренең дауаһын татый. Күп йылдар үтеүгә ҡарамаҫтан, оло йәштәгеләр әле лә Сәриә Ибраһим ҡыҙын ихтирам менән иҫкә ала. Артабанғы йылдарҙа Сәриә Ибраһим ҡыҙы, даими рәүештә квалификацияһын күтәреү курстарында уҡып Өфө, Ҡазан, Киев, Мәскәү, Алма-ата ҡалаларындағы медицина институттарында неврологияның төрлө йүнәлештәре (нервылар ҡуҙғығанда рефлексотерапия, нерофармокология һәм башҡа йүнәлештәр) буйынса белемен камиллаштыра.
Улан-Батор
Этимология
1911 йылда Монголия үҙаллы дәүләт булғас, Их хурээ баш ҡала статусын ала һәм «Нийслэп хурээ» («баш ҡала монастыре») тип атала башлай.
Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
1987 йылда Сәриә Ибраһим ҡыҙына юғары категориялы врач-невролог квалификацияһы бирелә. 1989 йылда СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Юғары ғилми үҙәге курстарында уҡый. 1991 йылда хаҡлы ялға сыға, әммә эшен дауам итә. Медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты.
Ҡылыс балыҡ
Ҡылыс балыҡ (Pelecus cultratus, Чехонь) — һаҙандар тоҡомона кергән балыҡ.
Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
1996 йылда Ишембай ҡалаһы һәм районының медико-санитария часының неврология бүлексәһенә Сәриә Ибраһим ҡыҙы Ғүмәрованың исеме бирелә, һәм ул ғүмере буйы эшләгән бинаға мемориль таҡтаташ ҡуйыла. Сәриә Ибраһим ҡыҙының сирлеләрҙе дауалау буйынса фиҙакәр хеҙмәтен Ишембай халҡы бына шулай юғары баһалай.