cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Солтанов Мансур Ислам улы
Биографияһы
Мансурҙың атаһы Ислам Солтанов үҙ заманында билдәле башҡорт эшмәкәре, Өфөләге Диниә назаратының мөфтие Мөхәммәтйәр Солтанов менән бер туған була. Ислам Солтановтың икенсе ҡатынынан ике ҡыҙ, дүрт малай үҫә. Солтановтар асылда Өфөлә йәшәй, ә йәйге мәлдәрҙә тыуған ауылдарына ҡайтып, ҡымыҙ эсеп, йыр, ҡурай моңдары тыңлап, ырыуҙаштары менән аралашыу Мансурҙың күңелендә онотолмаҫлыҡ яҡты иҫтәлектәр ҡалдыра. Ғаиләлә белемгә ынтылыш, башҡорттоң милли йолаларына тоғролоҡ, музыка менән ҡыҙыҡһыныу көслө була. Ислам Солтановтың өс улы — Шәйех, Әмир һәм Яҡуп — Ырымбур кадет корпусында, ҡыҙҙары Зөһрә менән Әминә Өфөлә гимназияла уҡый. Мансур Өфө реаль училищеһына уҡырға керә. Был йылдарҙа ул Өфө музыка һөйөүселәр йәмғиәте ағзаһы дирижер С. П. Копылов етәкселегендәге уҡыусылар оркестрының сығыштарында ҡатнаша. Училищены тамамлау менән, ғаилә традицияһы буйынса һәм, әлбиттә, дворян балаһы булараҡ, Ырымбурҙағы кадетлыҡ корпусына уҡырға инергә тейеш була. Әммә Мансур Солтанов үҙенең ғүмерен музыкаға арнарға ҡарар итә. 1897 йылда Мәскәү консерваторияһына уҡырға инә. Бында ул профессор В. В. Крейчмандың флейта класында шөғөлләнә. Консерваторияла Мансур шулай уҡ С. И. Танеев, Г. Э. Конюс, Н. М. Ладухин, Ф. Ф. Кенеман етәкселегендә төплө музыкаль-теоретик әҙерлек ала. Студент йылдарында ул сағыу оҫталыҡҡа өлгәшкән виртуоз флейтасы булараҡ танылыу таба, яуаплы концерттарҙа сығыш яһай. Уҡыуҙың һуңғы өс йылында исемле (И. И. Маслов исемендәге) стипендия ала. Консерваторияны 1903 йылда көмөш миҙал менән тамамлай. Ошо уҡ йылда Мансур Солтанов Мәскәү ҡыҙы Т. А. Фувакинаға өйләнә һәм, ҡатынының сәләмәтлеге насар булыу сәбәпле, Ҡырымға китергә мәжбүр була. Әйткәндәй, 1906 йылда ул конкурс буйынса Мәскәүҙең Ҙур театры оркестрына ҡабул ителә. Әммә Мәскәүҙә урынлашырға тура килмәй. Ҡырымда М. Солтанов ун йылдан артыҡ симфоник оркестр составында флейтасы булараҡ сығыш яһай. Унда шулай уҡ һуңынан башҡорт халыҡ йырҙарын өйрәнеүҙә һәм башҡорт профессиональ музыкаһын үҫтереүҙә билдәле эҙ ҡалдырасаҡ А. А. Эйхенвальд (1875—1952) етәкселегендәге симфоник оркестр концерттарында ҡатнаша.
1912 йылда Мансур Солтановты Һарытау консерваторияһына уҡытыусылыҡ эшенә саҡыралар. Уның артабанғы эшмәкәрлеге тулыһынса ошо уҡыу йорто менән бәйле. Консерваторияла М. Солтанов флейта, музыка теорияһы һәм сольфеджио буйынса дәрестәр алып бара, ҡаланың мәҙәниәт тормошонда ҡатнаша, флейтасы булараҡ симфоник оркестр, тынлы музыка ҡоралдары квартеты составында концерттарҙа сығыш яһай. Уға ҡала симфоник оркестрында атаҡлы композитор А. Глазунов етәкселегендә лә сығыш яһарға тура килә. Замандаштары уны етди холоҡло, яҡшы тәрбиәле кеше, талапсан педагог һәм нескә күңелле, илһамлы музыкант булараҡ хәтерләйҙәр. Уның уҡыусыларынан И. В. Салтыҡов һуңынан башҡорт, сыуаш, татар көйҙәрен йыйыусы музыка белгесе булараҡ киң танылыу таба. Мансур Солтанов кесе йәштән үк халыҡ көйҙәренә, ҡурай моңона оло мөхәббәт тойғоһо менән йәшәй. Тыуған яҡҡа ҡайтҡан саҡтарында, ҡурайсылар менән осрашып, йылдың-йылы бик күп көйҙәр яҙып ала. Күренекле башҡорт тел белгесе, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре Закир Шакиров уның тураһында, мәҫәлән, ошолай тип иҫкә ала:
Шулай итеп, Мансур Солтановтың ҡулында бик күп халыҡ көйҙәренең яҙмалары туплана. 1916 йылда ул ошо яҙмалар нигеҙендә тәүге йыйынтығын баҫтырып сығара. Йыйынтыҡтың титул битендә рус һәм төрки телдәрендә: «Башҡорт һәм татар көйләре. Нотаға салды Саратов консерваториясының мөғәллиме Мансур Султанов» тигән һүҙҙәр яҙылған. «Беренсе баҫма» тип тә билдәләнгән. Тимәк, бәләкәй күләмле айырым-айырым баҫмалар серияһы итеп уйланылған булып сыға. Әммә, үкенескә ҡаршы, тиҙҙән донъялар үҙгәреп китә, ә 1919 йылдың 19 декабрендә М. И. Солтанов тиф ауырыуынан вафат булып ҡала. Ауыр заманаларҙа унан ҡалған ҡулъяҙмалар юҡҡа сыға. Өҫтәүенә Мансур Ислам улының ижади эшмәкәрлеге бик һуңлап өйрәнелә башлай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, республикабыҙҙың күренекле фольклор белгесе Л. П. Атанованың тырышлығы менән 60—70-се йылдарҙа М. Солтанов тураһында аҙмы-күпме фактик материалдар йыйнала (иҫтәлектәр яҙып алына, архивтарҙан документаль сығанаҡтар өйрәнелә) һәм тәү башлап күренекле милли музыка белгесе һәм эшмәкәренең ижадын һәм тормош юлын яҡтыртҡан мәҡәләһе донъя күрә.
Мансур Солтановтың «Башҡорт һәм татар көйҙәре» йыйынтығы үҙ ваҡытында рус, башҡорт һәм татар музыка йәмәғәтселеге иғтибарын йәлеп итә. Уның хаҡында «Русская музыкальная газета» (СПб., 1916, № 7) һәм «Тормош» (Өфө, 1916, 4 март) гәзите яҙып сыға. Йыйынтыҡҡа индерелгән ун көйҙөң тәүге икеһе — «Салауат» тураһындағы башҡорт халыҡ көйҙәренең киң танылған варианттары. Артабан тарихи башҡорт халыҡ көйө «Каруанһарай» (№ 3), дүртенсе итеп «Көйөргәҙе» көйө урынлаштырылған. 5-се көй «Ҡарлығанҡай» тип атала. Был әҫәр «Ҡарғалы көйө» (№ 9) һәм «Омский» (№ 10) тигән көй менән бер үк типта булһа кәрәк. 6-сы көйҙөң исемен «Кәбән өҫтө» тип уҡырға мөмкин. 7-се көй — «Уңған ирҙәр». Л. П. Атанова уны жанр йәһәтенән марш тип атай һәм башҡорт халҡының тарихи «Бүгәсәү» йәки «Оло юл» («Оло юлдың туҙаны») көйҙәре менән оҡшаш, тип иҫәпләй. «Еҙнәкәй» (№ 8) иһә, шул уҡ авторҙың фекеренсә, башҡорттоң етеҙ темплы типик ҡыҫҡа көй өлгөһө. «Мансур Солтанов, — тип билдәләй Л. П. Атанова, — үҙенең барлығы ун ғына көйҙән торған кескенә йыйынтығында үҙ дәүерендәге инструменталь халыҡ музыкаһының репертуар өлгөһөн биреүгә өлгәшкән. Халыҡ көйҙәрен һәм уларҙы башҡарыу үҙенсәлеген билдәләү йәһәтенән М. Солтанов юғары профессиональ культураға өлгәшкән музыка белгесе һәм башҡарыусы булараҡ күҙ алдына баҫа. Йыйынтыҡҡа ингән көйҙәр, жанр күҙлегенән төрлө һәм яңғыраштары менән индивидуаль булыуҙарына ҡарамаҫтан, күбеһенсә дөйөм интонацион-ритмик үҙенсәлектәре, башҡарыу манераһының уртаҡлығы йәһәтенән айырылып тора. Шуның өсөн дә М. Солтановтың йыйынтығы XX быуат баштарындағы башҡорт музыка фольклорының ҡиммәтле бер ҡомартҡыһы иҫәпләнә». Бынан бер быуат элек үк махсус юғары белемле күренекле профессиональ музыкант, халҡыбыҙҙың музыкаль фольклорын йыйыусы булып танылған Мансур Ислам улы Солтановтың исеме милли мәҙәниәтебеҙ тарихында ғәйәт күркәм урында тора.
Пихтовая (Ратта ҡушылдығы)
Пихтовая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ратта йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тауыҡ
Йорт тауығы (лат. Gallus gallus, ҡайһы саҡ — Gallus gallus domesticus йәки Gallus domesticus; ингл. misnomer). ; ата ҡош — әтәс, бала ҡоштар — себештәр) — йорт хайуандарының иң киң таралған төрө, Көньяҡ һәм Көнсығыш Һиндостанда, Һинд-Ҡытайҙа, Малай архипелагы утрауҙарында таралған ҡырағай тауыҡтарҙан килеп сыҡҡан. Оҙайлы тарихи осорҙа кеше тарафынан бик күп тоҡом тауыҡтары килтереп сығарылған. Тауыҡтар иң файҙалы төрлө аҙыҡ төрө биреүсе йорт ҡошо булараҡ айырыла. Уны ит, йомортҡа өсөн аҫырайҙар, шулай уҡ ҡауырһынын һәм мамығын да файҙаланалар.
Продукция алыу йүнәлеше буйынса йомортҡа һәм ит тауыҡтарына бүленәләр.
Боронғо заманда тауыҡтарҙың таралыуы
Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышында Хэбэй провинцияһында беҙҙең эраға тиклем 5300-5400 йылдарға ҡараған боронғо тауыҡ һөйәктәре табылған. Өҫтәүенә, ул һөйәктәр башҡа яҡтарҙан килтереп йортта аҫыралған тауыҡ һөйәктәре була, сөнки ҡырағай тауыҡтар ундағы климатҡа сыҙай алмаҫ ине.
Боронғо Мысырҙа тауыҡ һүрәттәре беҙҙең эраға тиклем II меңйыллыҡтың урталарынан һуң (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1350 йылдар тирәһендә) барлыҡҡа килә. Был һүрәттәр Тутанхамон кәшәнәһендә табыла. Беҙҙең эраға тиклем 900—800 гйылдарҙа Эфиопияла тәүге тауыҡтар күренә башлай. Мысырҙа Буто ҡалаһында тауыҡ себештәре һөйәктәре табыла, улар беҙҙең эраға тиклем 685—525 йылдарға ҡарай Яҡын Көнсығышта тауыҡтар саҡ ҡына иртәрәк барлыҡҡа килә. Грецияға улар антик осор башланғас барып сыға, ә унан Европа буйлап тарала. Афинала Платондың кеше — ҡауырһынһыҙ ике аяҡлы йән эйәһе, тигән раҫлауына яуап итеп, Диоген Синопский тауыҡтың йөнөн йолҡоп күрһәтә.
Тышҡы ҡиәфәте
Тоҡомона ҡарап тауыҡтар 1,5 кг-нан 6-7 кг-ға тиклем тарта. Әтәс тауыҡтан ауырыраҡ була: масса айырмаһы 1 килограмға етеүе ихтимал. Кәрлә тоҡомло тауыҡтар ҙа була, уларҙың ауырлығы 500 грамдан 1,2 килограмға тиклем. Тауыҡтарҙа енес диморфизмы бик сағыу була. Әтәстәр тауыҡтарҙан ҡойроғондағы һәм муйынындағы сағыу төҫтәге ҡауырһындары менән айырылып тора. Әтәстәрҙең тәпәйенең аҫҡы өлөшөндә һөйәк — текәүер (шпора) үҫеп сыға. Тауыҡтың да, әтәстең дә суҡыш аҫтында һаҡалы, башында кикреге була. Улар — термокөйләүсе ағзалар һәм ҡан ағышын тирегә йүнәлтергә булышлыҡ итә. Әтәстең кикреге тауыҡтыҡына ҡарағанда ҙурыраҡ. Кикректәр формалары буйынса ла төрлө-төрлө була.
Интеллекты
Тауыҡтарҙы йыш ҡына аңра ҡош, бер-береһе өсөн борсолмайҙар, тип иҫәпләйҙәр.
Әммә 2015 йылда үткәрелгән тикшеренеүҙәр тауыҡтарҙың түбәндәге һәләттәре булыуын асыҡлай: улар иҫәпләй белә, аң дәрәжәһе булыу сәбәпле, бер-береһен алдай ала.
Бынан тыш тауыҡтар 100-ҙән ашыу кешене йәки башҡа йән эйәһен иҫендә ҡалдыра һәм бар нәмәгә еңел өйрәнә. Тауыҡтар (хатта себештәр) яҡты донъяға килгәндән алып өс үлсәмле киңлекте ҡабул итә.
Лори Марино, тауыҡтарҙы юғары приматтар менән сағыштырырға була, тип иҫәпләй.
Ем табып ашау һәм ашатыу
Тауыҡ ашҡаҙанының ҡоролошона ярашлы, улар ашаған аҙыҡ аҙ күләмле һәм интенсивлығы менән айырылып торорға тейеш. Тауыҡтар бөтә нәмәне лә ашай: улар ваҡ орлоҡ, үлән һәм япраҡ, ҡорттар, бөжәктәр, хатта ваҡ умыртҡалылар менән туҡлана. Шәхси хужалыҡтарҙа тауыҡтарға игендең төрлөһөн бирәләр, әммә һоло, арпа, ҡара бойҙай һәм тарыны улар өҫтөнөрәк күрә. Йыл әйләнәһенә был ярмаларҙы тауыҡтарға ашатырға була, һәм бынан уларҙың сәләмәтлеге лә насараймай, йомортҡа һалыу ҙа туҡтамай. Тауыҡтар, ерҙе тибеп, бөжәктәрҙе, ҡарышлауыҡтар һәм орлоҡ эҙләй. Ҙур булмаған күләмдә йәшел үлән һәм хайуандар аҙығын (мәҫәлән, йылҡы итен, киптерелгән май ҡуңғыҙҙарын) бирергә була, ялан кәртәлә йөрөһәләр, улар үҙҙәре үк был аҙыҡтарҙы аяҡ аҫтынан таба, был бик файҙалы: йомортҡа һалыуҙан да туҡтамайҙар. Тауыҡтарға ҡырсын, ваҡ таштар биреү мотлаҡ.
Эре тоҡомло тауыҡтар, уртаса һәм бәләкәй тауыҡтарға ҡарағанда, аҙыраҡ ашай, даими норма урынлаштырыу талап ителмәй (ҡыш көндәрендә, йәйге ваҡытҡа ҡарағанда, аҙыҡты бер аҙ күберәк биреү мотлаҡ); бер тауыҡҡа уртаса 85 г аҙыҡ етә.
Ҡышын аҙыҡ ике тапҡыр, ә йәй бер тапҡыр бирелә. Йыш ашатыу ҙа бер аҙ зыян килтерә. Тауыҡтар һимерә башлай.
Сәнәғәт шарттарында аҫыралған тауыҡтар ғәҙәттә аҡһым һәм иген культуралары ҡушылған махсус аҙыҡ менән туҡлана. Рационға 2—3 төрҙәге иген — кукуруза, арпа һәм башҡалар (бөтә ҡоро аҙыҡ массаһынан 65—70 %), һығынты (8—12 %), ҡоро хайуан аҙығы — балыҡ һәм [ит-һөйәк оно]] (3—5 %), ҡоро әсетке (1—3 %), тамыр аҙыҡ, үлән оно, минераль аҙыҡ һәм витаминдар индерелә. Ҡош-ҡорт аҫрау сәнәғәте үҫешкән илдәрҙә төрлө йәштәге тауыҡтар өсөн тулы рацион буйынса әҙер ҡатнаш аҙыҡ етештерә.
Йомортҡа
Тауыҡ йомортҡаһы — иң камил продукт булып һанала. Уның составында 20 төр аминокислота (никотин, фолий һәм пантотен кислоталары), 8 минераль тоҙ, 10 фермент һәм А, Д, Е, К, В1, В2 һ.б. кеүек витаминдар бар. Белгестәр әйтеүенсә, ике йомортҡа кешенең витаминнар буйынса тәүлек ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Ә йомортҡалағы аҡһым 97 процентҡа үҙләштерелә.
Йомортҡа организмда тулыһынса эшкәртелеп бөтә икән, ул йөрәк, үпкә эшсәнлеген яҡшырта, ашҡаҙанға файҙалы. Тән бешкән ергә элек-электән сей йомортҡа һөрткәндәр. Йомортҡала кеше организмы өсөн кәрәкле бөтә туҡлыҡлы матдәләр бар. Калориялылығы яйәһәтенән ул һыйыр итенә бәрәбәр тип һанала. Йомортҡа витаминдарға, микроэлементтарға бай.
Йомортҡа ҡабығы башлыса аҡ төҫтә була, көрәнһыу төҫтәгеһе лә бар. Ул ныҡлы — себеште һаҡлай, шул уҡ ваҡытта нескә лә: себеш уны тишеп донъяға сыға, ул эсендәге себешкә төрлө микробтар үтеп инмәҫлек дәрәжәлә тығыҙ һәм шул уҡ ваҡытта һауа үтә алһын өсөн ваҡ ҡына тишекле лә булырға тейеш. Бынан тыш йомортҡа ҡабығы яҡтылыҡ та үткәрә. Ул себеш өсөн кәрәкле температура булыуын да тәьмин итә. Етмәһә, ҡабыҡ тауыҡ ауырлығынан ватылмаҫлыҡ ҡаты булырға тейеш. Йомортҡа ҡабығы барлыҡ ошо талаптарға яуап бирә.
Рәсәйҙә йомортҡа етештереү төбәктәр буйынса тигеҙ түгел: 29 % йомортҡа етештереүсе фабрикалар Үҙәк федераль округта урынлашҡан, Волга буйы федераль округына - сирек, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына һәм Себер федераль округына — 14-әр %, в Көньяҡ федераль округына — 11 %, Урал федераль округына — 6 %, Алыҫ Көнсығыш федераль округына — 4 % тура килә.
Овраг Голый
Овраг Голый — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Богучарка йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тунуй
Тунуй — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Чулым ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Бүләк
Яңы Бүләк (Новый Буляк) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 452732, ОКАТО коды — 80214807004.
Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы
Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы (Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар берекмәһе) — Башҡортостан Республикаһының йәмәғәт ойошмаһы һәм ижади союзы.
Союздың маҡсаты — милли инструменталь ижадты һаҡлау, үҫтереү, ҡурайсыларға, башҡорт традицион музыка ҡоралдарында бөтә башҡарыусыларға, уларҙың уңышлы ижади һәм концерт эшмәкәрлегенә булышлыҡ итеүсе бөтә шарттар тыуҙырыу.
Адресы: 450001, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Һөнәрселек урамы, 17.
Тарихы
1998 йылда Өфө ҡалаһында ҡурайсыларҙың I съезы инициативаһы буйынса булдырылған ҡурайсыларҙың йәмәғәт ойошмаһы — Башҡортостандың ҡурайсылар союзы.
2003 йыл Өфө ҡалаһының Киров районы суды ҡарары буйынса йәшәүҙән туҡтай. 2007 йылда II республика ҡурайсылар съезы делегаттары инициативаһы буйынса ойошма тергеҙелә.
2016 йылда III республика ҡурайсылар съезы делегаттары, тауыш биреп, ойошманың рәйесе итеп Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре Артур Ғайсаровты һайлайҙар. Съезд делегаттарының инициативаһы буйынса союз «Рәсәй Федерацияһының Ҡурайсылар союзы» тип үҙгәртелә.
Эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзында 150 ағза бар. Союз башҡорт халҡының мәҙәни һәм рухи мираҫын тергеҙеү һәм үҫтереү, Ҡурайҙа, шулай уҡ башҡа башҡорт традицион музыка ҡоралдарында уйнау оҫталығын үҫтереү, башҡорт халҡының музыка мәҙәниәте ҡаҙаныштарын тәшкил итеүсе сәнғәт ҡиммәттәрен һаҡлау һәм арттырыу, мәрхүм булған ҡурай оҫталарының иҫтәлеген мәңгеләштереү мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
Ҡурайсылар союзы йәш ҡурайсыларға һәм башҡорт традицион музыка ҡоралдарында уйнаусыларға, инструменттар эшләүселәргә һөнәри оҫталығын камиллаштырыуҙа ярҙам итә, уҡыу йорттарына традицион музыкаль башҡарыу һәм фольклор кадрҙары әҙерләүҙә ярҙам күрһәтә, конференциялар, конкурстар, семинарҙар һәм фестивалдәр ойоштора.
Союз 1912 йылдан алып үҙенең тарихы булған ҡурайсылар йыйыны (съезы) ойоштора.
Союз Башкортостан Республикаһының төрлө ҡалаларында ҡурайсылар фестивалдәре һәм конкурстары үткәрә: Ҡурайсылар союзы «Традицион музыка сәнғәте һәм перспективалары» республика фәнни-практик конференцияһын ойошторҙо. Ишембай районында юрматы ырыуының изге шиханы Торатауҙы яҡлап концерт булды, уны ойоштороусы булып Республиканың Ҡурайсылар союзы сығыш яһаны.
Тривия
Байрам сараһында «Башҡортостандың ете мөғжизәһе» конкурсы еңеүсеһе тип ҡурайҙы иғлан иткәс, милли музыка ҡоралын яҡлап Конгресс-хол сәхнәһенә төрлө йәштәге бик күп ҡурайсылар сыға. Акция символын Башҡортостан Ҡурайсылар союзы рәйесе Азат Айытҡоловҡа тапшырғанда, Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары Камила Дәүләтова, Башҡортостан халыҡтар берҙәмлеге һәм дуҫлығы символы булған ҡурай бөгөн республикабыҙ өсөн үҙенең әһәмиәтен тағы бер тапҡыр раҫланы тип билдәләне.
Түбәнге Телза
Түбәнге Телза (Түбәнге Тевза, Текза) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө (футбол клубы)
«Өфө» футбол клубы  («Футбо́льный клуб «Уфа́») — Өфө ҡалаһының Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһаусы футбол клубы.
Тарихы
Клуб «Башинформсвязь-Динамо» командаһы нигеҙендә 2010 йылдың 23 декабрендә барлыҡҡа килә. 2012 йылдан башлап команда Футбол Милли Лигаһында сығыш яһай башлай. Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһау хоҡуғын 2014 йылда яулап алды. Быға тиклем клуб премьер-лигала сығыш яһағаны юҡ ине.
Көньяҡ Суданда ислам
Көньяҡ Суданда ислам — аҙсылыҡ дине. Төрлө баһалар буйынса уны ил халҡының 6,2  — 10 проценттан алып 18  — 20 процентҡа тиклеме тота. Көньяҡ Судан халҡының күпселеге, 60 проценттан 73 процентҡа тиклеме, христиан динен тота. Көньяҡ Судан мосолмандарының күпселеге сөнниҙәр. Шулай уҡ көньяҡ Судан мосолмандары араһында XIX быуат аҙағында хәҙерге Көньяҡ Судан территорияһында барлыҡҡа килгән суфыйлыҡ тәриҡәте ҙур йоғонто яһай.
Тарихы
Судан территорияһына исламдың 640-сы йылдарҙа килеүенә Мысырҙың ғәрәп хакимдарының экспансияһы булышлыҡ итә. Ислам донъяһы менән тығыҙ сауҙа бәйләнештәре урынлашыуға һәм мосолмандарҙың Суданға йыш баҫып инеүенә ҡарамаҫтан, ислам VII быуатта урындағы халыҡ араһында киң таралыу тапмай. 651 йылда, Нубияны яулап алырға маташҡандан һуң, Мысыр хакимы Нубий батшалығы менән тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя, уның шарттарына ярашлы мосолмандарға Нубий территорияһында малдары өсөн көтөүлек эҙләп йөрөргә һәм Ҡыҙыл диңгеҙ порттарында сауҙа итергә мөмкин була. , Башлыса Судандың төньяғында һәм көнсығышында ҡатнаш никахтар һәм урындағы халыҡтың ассимиляцияһы аша исламдың һәм ғәрәп йоғонтоһоноң таралыуы дауам итә.
Алты йөҙ йылдан һуң мысырҙар нубиҙар менән килешеүҙе боҙа. Мәмлүктәр Судан территорияһына баҫып инә һәм бында мосолман хакимлығын урынлаштыра. XVI быуат башында барлыҡҡа килгән Судан ислам дәүләттәре — Сеннар һәм Дарфур солтанаттары Көньяҡ Суданға буйһондорорға маташалар, әммә тәбиғи географик кәртәләр арҡаһында, улар был төбәкте үҙенә буйһондора алмай. Көньяҡ суданлылар исламлаштырыуҙан һәм уның менән бәйле ассимиляциянан ҡотола.
1899 йылда хәҙерге Көньяҡ Судан территорияһы Судан составына инә, унда берлектәге инглиз-мысыр идаралығы режимы индерелә. Британдар көньяҡ суданлыларҙың христиан динен ҡабул итеүенә булышлыҡ итә, ә бит уларҙың күбеһе анимизм һәм башҡа төрлө традицион ышаныуҙарҙы өҫтөн күргән була. Шул осорҙа Көньяҡ Судан территорияһында суфый мәҙһәбтәре барлыҡҡа килә,, ҡадирилыҡ һәм самимилыҡ уларҙың иң тәүгеләре була. Британ колониаль хакимиәте төбәктә ислам һәм ғәрәп йоғонтоһон сикләү сәйәсәтен алып бара һәм суфыйҙарҙы махдистарҙың идеологик дошманы сифатында күрә. ХХ быуаттың 20-се йылдары урталарында британдар Көньяҡ Судан территорияһына Судандың теньяғындағы хакимиәткә буйһонмаған административ идаралыҡ итеүҙе индерә, әммә 1946 йылда улар бындай бүленеште бөтөрә.
Судан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, ғәрәп теле илдең бөтә территорияһында берҙән-бер рәсми тел тип таныла, ә ислам хакимлыҡ итеүсе дин статусын ала. Хартумелағы үҙәк хөкүмәттә төп позицияларҙы мосолмандар биләй, улар христиандарға федератив дәүләт төҙөүҙе вәғәҙә итеүҙәренән баш тарта. Был илдең көньяғында христиандарҙың фетнәһенә һәм 1955 йылдан алып 1972 йылға тиклем дауам иткән беренсе граждандар һуғышына килтерә. Ун йыл тыныс йәшәгәндән һуң тағы ла ҡораллы низағ ҡуба. Бының сәбәбе — илде исламлаштырыу сәйәсәте, уның сиктәрендә 1983 йылда ул саҡтағы президент Джафар Нимейриның көньяҡ провинция Экваторияны өс айырым провинцияларғы бүлеүе, ә илдең енәйәт закондарына шәриғәт номаларында ҡаралған язалар биреүҙең индереүе. 2011 йылда Судандан бойоедороҡҙоҙоҡ мәсьәләһе буйынса Көньяҡ Суданда референдум үткәрелә. Уның йомғаҡтары буйынса христиан динен тотҡандар күпселекте тәшкил иткән Көньяҡ Судан халҡының күпселеге мосолман динен тотҡан төньяҡ Судандан айырыла, һөҙөмтәлә көньяҡтағы мосолмандар дини әҙселеккә әйләнә. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың күбеһе бойондороҡһоҙлоҡ тураһындағы референдумды хуплай.
Хәҙерге торошо
2010 йылда «Дин һәм ижтимағи тормош мәсьәләләре буйынса Үҙәктең» һуңғы тикшеренеүҙәре түбәндәге һөҙөмтәне күрһәтә: Көньяҡ Суданда 610 000 мосолман йәшәй (ил халҡының 6,2 проценты ) (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 10, 18 һәм 20 процент ).
Масалит, даго, берти этник төркөмдәре ислам динен тотан, өлөшләтә төньяҡ луо (ануак , ачоли ), динка һәм мабандарҙа таралған. Һуғыш ваҡытында мәсет емерелгән Вараб провинцияһынан тыш, Көньяҡ Судандың бөтә провинцияларында ла мәсеттәр бар. Көньяҡ Суданда Вау ҡалаһы — төп ислам үҙәге, унда ун дүрт мәсет урынлашҡан; уларҙың туғыҙында балаларҙы Ҡөрьән уҡырға өйрәтәләр.
Көньяҡ Суданда мосолмандар хөкүмәт составына индерелгән, губернаторҙар постарын һәм Джуба мэры вазифаһын биләй
Дини ойошмалар
Көньяҡ Судандың Ислам советы Көньяҡ Судан мосолмандарының төп ойошмаһы булып тора. Ил президенты ҡарамағында ислам эштәре буйынса кәңәшсе вазифаһы бар, уны хәҙер шәйех Джума Саад Али биләй. Абдаллах Бурд — Көньяҡ Судан дини ойошмалары Советының генераль секретары һәм Көньяҡ Суданда Ислам советының лидеры.
Дини азатлыҡ
Илдең күсмә конституцияһы 2013 йылда дин менән дәүләтте бүлеүҙе күҙ уңында тота, дини дискриминацияны тыя һәм дини төркөмдәргә йыйылыштар, ойоштороу, уҡытыу, милекселек азатлығы, финанс табышы алыу, дини әҙәбиәт баҫтырыу мөмкинлектәрен бирә. Христиан һәм мосолман дини лидерҙары дини донъя тыныслығы өлкәһендә берлектәге эшмәкәрлекте берләштерә. 2011 йылда Көньяҡ Судандың дини ойошмалар Советы христиандар һәм мосолмандар араһында тыныс диалог урынлаштырыу яҡлы булыуын белдерҙе.
Владивосток
Владивосто́к — Рәсәйҙең алыҫ көнсығышында урынлашҡан ҡала. Приморье крайының административ үҙәге. Владивосток ҡала округы составына инә.
Ҡала Транс-Себер магистраленең һуңғы пункты. Муравьёв-Амурск ҡултығында, Япон диңгеҙе ярында ята.
Исеме
Рәсми булмаған ҡытай исеме — 海参崴 («хайшэньвэй» йәки «хайшэньвай»), «залив трепанга» тип тәржемә ителә.
Cәнәғәте
Ҡалала Mazda, Toyota сит ил маркалы машиналарҙы йыйыу заводтары бар.
Н. А. Некрасов исемендәге Кострома дәүләт университеты
'''Н, А. Некрасов исемендәге Кострома дәүләт университеты. (тулы исеме: Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы «Н. А. Некрасов исемендәге  Кострома дәүләт университеты »''') — Костромала урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Университеттың төп уҡыу корпустары ҡаланың үҙәк өлөшөндә, Волга яры буйында, урынлашҡан.
Рәсәй белем биреү һәм фән министрлығының, 2016 йылдың 10 март № 196 бойороғона ярашлы әлеге ваҡытта КГТУ юғары уҡыу йорто Кострома дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Төбәктеңтерәк университеттарының береһе.
Эшсе-крәҫтиән университеты
1918 йылда « Кострома дәүләт эшсе-крәҫтиән университеты 1917 йылдағы Октябрь революцияһының» иҫтәлегенә асыла. Юридик документы булып Совнаркомдың 21 ғинуарҙа, 1919 йылда, В. И. Ульянов-Ленин яҙған декрет тора.
Уҡыу йорттонда дәрестәр 17 ноябрҙә, 1918 йылда, башланып китә. Университеттың беренсе ректоры Н. Г. Городенский, классик филология уҡытыусыһы, була. ләкин йылдан артыҡ эшләгәс, ул үҙенең сәләмәтлек торошо буйынса вәкәләттәрен һала. Башта университет составында тәбиғи, урман һәм гуманитар факультеттары була, һуңғараҡ — педагогия һәм медицина факультеттары булдырыла. 1919 йылда университетының әҙерлек бүлегендә эшселәр факультеты эшләй башлай. 1921 йылда университеттың бөтә факультеттарында 3 333 студент уҡый. 1921 йылда Кострома университеты базаһында педагогия институты (халыҡ мәғарифы институты һәм ауыл хужалығы институты барлыҡҡа килә. Артабанғы бер нисә йыл университетта төрлө уҡыу йорттары ойошторола һәм улар бер нисә тапҡыр ул үҙ эшмәкәрлеге йүнәлешен үҙгәртә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Керь-Ю (Вашка ҡушылдығы)
Керь-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Йәнйегет
Яңы Йәнйегет (Новый Янзигит) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 316 кеше. Почта индексы — 452942, ОКАТО коды — 80237870001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Широкий һәм Жуково тәбиғи ыҙаны
Широкий һәм Жуково тәбиғи ыҙаны — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкәһе Кашарский районында урынлашҡан. Һаҡланыусы тәбиғәт, ғилми һәм ағартыу әһәмиәткә эйә.
Тасуирламаһы
Широкий һәм Жуково  тәбиғи ыҙаны Ростов өлкәһе Кашарский районының  Новопавловка ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы Кашарский территориаль урмансылығының 10 һәм 13-сө кварталдарын биләй.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы «Широкий һәм Жуково» тәбиғи ыҙаны  хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһына бай булыуы менән характерлана. Күп төрлө умыртҡалылар һәм умыртҡаһыҙҙар   урман ситтәрендә һәм  ҡыуаҡлыҡ үҫентеләрендә урынлаша. Тәбиғи ыҙанда осраған бөжәктәрҙән махаон, поликсен, ҡуңыҙ-болан һ. б. Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Тәбиғи ыҙан шулай уҡ Ҡыҙыл китапҡа ингән һирәк ярғанаттарҙың - ҙур һәм бәләкәй эңер ярғанатының йәшәү урыны булып тора.
Тәбиғәт ҡомартҡыһының дөйөм майҙаны 254,0 гектар тәшкил итә. Тәбиғи ыҙан  рекреацион әһәмиәткә һәм   мәҙәни, һыу һәм тупраҡ һаҡлау   ҡиммәттәренә эйә. Тәбиғи ыҙандың торошо ҡәнәғәтләнерлек.
Комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлауҙы тәьмин итеү өсөн Ростов өлкәһе экология һәм Тәбиғәт ресурстары министрлығы яуаплы.
Овраг Красный
Овраг Красный — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Россошь йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туралы
Туралы (Кондейка, Кыци) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Чулым ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матия Блейц
Матия Блейц (Matija Blejc; 24 февраль 1914 — 24 декабрь 1942) — словен партизаны, Югославияның халыҡ азатлыҡ көрәшендә ҡатнашыусы. Үлгәндән һуң Югославияның халыҡ геройы исеме менән бүләкләнгән. Партизандар араһында «Матевж» псевдонимы менән билдәле була.
Биографияһы
1914 йылдың 24 февралендә тыуған. Һуғышҡа тиклем оҫтаханала тегенсе ярҙамсыһы булып эшләгән, алдынғы эшселәр хәрәкәтендә торған. Германияның Югославияға һөжүм итеүенән һәм артабанғы баҫып алыуҙан һуң партизандар хәрәкәтенә ҡушыла һәм Камниктан партизан батальонының Менгеш-Морава ротаһына етәкселек итә. Шул уҡ йылда Словения коммунистар партияһына ҡабул ителә. 1942 йылдың яҙында Словенияның Крайна өлкәһендә иң билдәле партизан отряды булған Камник батальонын етәкләй. 1942 йылдың 24 декабрендә Коставш тауында ҡамауҙа ҡалған урындан сыҡҡанда һәләк була. Югославияның халыҡ геройы исеменә үлгәндән һуң 1953 йылдың 22 июлендә лайыҡ була.
Пой-Маты-Кикя
Пой-Маты-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Токья-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡ төндәр
Аҡ төндәр — тәбиғи яҡтыртыу ярайһы уҡ юғары булып ҡалыуын дауам иткән төндәр, йәғни бөтә төн буйы эңер булып ҡала. Уртаса һәм юғары киңлектәрҙә күренеш йәйге ҡояш торошо алдынан һәм уны һуң күҙәтелә.
Рәсәйҙә аҡ төндәр зонаһының көньяҡ сиге Полтава киңлеге, йәғни 49° төньяҡ киңлеге һыҙығы (66½−17½°) аша үтә. Бында йылда бер тапҡыр — 22 июндә аҡ төн була. Ошо киңлектән башлап, төньяҡҡа табан киткән һайын аҡ төндәр яҡтыраҡ һәм уларҙың осоро оҙонораҡ була бара. Һамарҙа ла, Ҡаҙанда ла, Кировта ла һәм Енисейскиҙа ла аҡ төндәр була, ләкин был ҡалалар Петербургтан көньяҡтараҡ булғанлыҡтан, уларҙағы аҡ төндәр ул тиклем яҡты булмай һәм осоро ла ҡыҫҡа була (22 июнь тирәһендә).
Аҡ төндәр күҙәтелгән ҡалалар
Ҙур Совет энциклопедияһы биргән билдәләмә буйынса аҡ төндәр күҙәтелгән ҡалалар  — горизонттан ҡояш 7° тиклем йәшенгәс (иң якты һәм иң оҙон төндәрҙән иң ҡараңғы һәм ҡыҫҡа аҡ төндәргә ҡарай һанап сығылған, халык һаны 30 меңдән артык.): 66,1° — Яңы Уренгой;
66,0° — Усинск;
65,5° — Надым;
65,1° — Печора;
64,6° — Северодвинск;
64,5° — Архангельск;
63,8° — Муравленко;
63,4° — Ухта;
63,2° — Ноябрьск;
62,8° — Мирный;
62,5° — Мирный;
62,3° — Когалым;
62,1° — Нягань, Радужный;
61,8° — Петрозаводск;
61,7° — Сыктывкар;
61,6° — Лянтор;
61,3° — Лангепас, Сургут;
61,1° — Нефтеюганск;
61,0° — Мегион, Нижневартовск, Ханты-Мансийск;
60,7° — Выборг, Стрежевой;
59,9° — Санкт-Петербург;
59,6° — Магадан, Серов, Соликамск.
Поляр киңлектәге ҡалаларҙа шулай уҡ аҡ төндәр күҙәтелә — поляр көн башланыр алдынан 3 аҙна һәм шунса уҡ — тамамлағандан һуң. Был ҡалаларҙа әлегә ҡояш байымаҫ булып поляр көн еткәнсе төндәр яйлап яҡтыра бара: 69,4° — Норильск;
69,0° — Мурманск;
67,9° — Мончегорск;
67,6° — Нарьян-Мар;
67,6° — Апатиты;
66,5° — Салехард.
Аҡ төндәр — мәҙәни күренеш булараҡ
Аҡ төндәр — Санкт-Петербургтың үҙенсәлекле символы: йыл дауамында ҡалала төрлө фестивалдәр, концерт программалары һәм халыҡ күңел асыуҙары уҙа. Аҡ төндәр мөҙҙәте 27 майҙа Ҡалаға нигеҙ һалыныу көнөн байрам итеүҙән башлана. Июндең егермеләрендә мәктәпте тамамлаусылар байрамы — «Ал елкәндәр» уҙа.
«Аҡ төндәр» образы сәнғәт һәм әҙәбиәттә лә киң ҡулланыла.
«Аҡ төндәр» сауҙа маркаһы аҫтында Санкт-Петербургта бер нисә кондитер эшләнмәләре сыға.
«Аҡ төндәр» — бадминтон буйынса халыҡ-ара Россия турниры. Бадминтон буйынса Европа кубогы этабы (челленджер) 2007 йылдан бирле бара. Үткәреү урыны — Гатчина (Ленинград өлкәһе).
Йыл һайын «Аҡ төндәрҙең тауыштары һәм төҫтәре» балалар-йәш үҫмерҙәр ижады халыҡ-ара конкурс-фестивале үткәрелә ..
«Аҡ төндәр йондоҙҙары» сәнғәт фестивале үткәрелә.
Джаз музыкаһы дәүләт Филармонияһы тарафынан Санкт-Петербург Хөкүмәтенең мәҙәниәт комитеты менән берлектә 1994 йылдан Петербург джаз фестивале «Аҡ төн свингы» уҙғарыла.
Күс (ауыл)
Күс (Күс артеле: «күсеп төпләнеүселәр артеле») — Ишембай ҡалаһының тарихи урыны, Стәрлетамаҡ районының элекке ауылы. Шулай уҡ «Күс ҡасабаһы» исеме аҫтында ла билдәле. Хәҙерге көнгә тиклем Ишембай тимер юл биҫтәһе составына ингән ҡасабала бер йорт һаҡланған. Ул 2144-се һайлау округына индерелгән
Тарихы
Аллағыуат ауылынан бүленеп сыҡҡан йорт хужалары Ағиҙел йылғаһының иҫке улағы (башҡ. Иҫке Иҙел) ярында 1928 йылда яңы ауылға нигеҙ һала. Беренселәрҙән булып был урынға Нуриәхмәт һәм Ҡотлоәхмәт Фәйзуллиндар һәм Әхмәтвәли Әбләев йорттарын төҙөп ҡуя. Тәүҙә бер юлы 8 ғаилә, шунан тағы ла 2 ғаилә күсенә. Бер аҙҙан бында «Күс артеле» тигән колхоз ойошторола, ауыл да шул исем менән атала. Колхоздың һәм коммунистар ячейкаһының тәүге рәйесе Әбләев Әхмәтвәли Кашаф улы була. 1930-33 йылдарҙа «Күс артеле» һәм «Ҡыҙыл ауыл» «Башҡортостан» сәнәғәт колхозы составына инә. Сәнәғәт колхозы малсылыҡ, үҫемлекселек тармаҡтары буйынса эшләй. 1940—1966 йылдарҙа артелдең кустар производствоһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән кирбес заводы эшләй.
1930-сы йылдарҙа Нуриахмат Фәйзуллин, Әхмәтвәли Әбләев һәм Сәйфетдин Әмировтар ҡарағайҙан тимер менән ябылған ҙур матур йорттар төҙөп ҡуя.
Ауыл уртаһында бик таҙа һәм тәмле һыулы бер ҡоҙоҡ була. Ҡорбанлыкүл күленә яҡын ғына «ҡара» мунса урынлаша. Утын наҡыҫ булғанлыҡтан, мунсаны ике ғаиләнең бер булып яғыуы юлға һалына, йыуынғанда кер һабыны ғына ҡулланыла, сөнки башҡа төрлө һабын булмай.
1934 йылдан Күс ауылы Ишембай эшселәр ҡасабаһы составына индерелә, 1937—1940 йылдарҙа Ишембай районының Көҫәпҡол ауыл советына ҡарай. 1960 йылда ерҙәре «Салаватнефтеоргансинтез» производство берекмәһенең таҙартыу ҡоролмаларын төҙөү өсөн бүленеүе сәбәпле, Күс ауылында йәшәүселәр күсерелә.
Сәнәғәте
Артелдең үҙенең балта оҫталары, мейесселәре, тегенселәре, туғын бөгөүселәре һәм башҡа һөнәр эйәләре була.
Ҡотлоәхмәт һәм Нуриәхмәт Фәйзуллиндар яндырылмаған кирбес етештереүсе производство аса, артабан ул шаҡтай ғына киңәйтелә. 1940—1966 йылдарҙа яндырылған кирбес етештерә башлайҙар. Кирбес ҡулдан эшләнә, балсыҡты бутау һәм тапап тығыҙлатыу өсөн аттар ҡулланыла. 1950 йылда махсус станоктар ярҙамында кирбесте күпләп формаға һала башлайҙар.
1954 йылда кирбес заводында эшләгән хеҙмәткәрҙәр коллектив фотоға төшә.
1. Әхмәтғәли Кашаф улы Әбләев, 2. Хажғәли Хөсәйен улы Сәйфетдинов, 3. Хәйрәлла Сәхиулла улы Кәримов, 4. Сәйфетдин Сәфиулла улы Әмиров, 5. Сирай Ибраһимов, 6. Сәхиулла Хәйрулла улы Фәйзуллин, 7. Нурғәли Мөхәмәҙи улы Әхмәҙиев, 8. Нуриәхмәт Ҡәнәфи улы Фәйзуллин, 9. Бибинур Ғизулла ҡыҙы Фәйзуллина, 10. Ҡотлоәхмәт Ҡәнәфи улы Фәйзуллин.
Йылҡысылыҡ
Хәйрулла Кәримов шорник (ҡайыштар ат сбруйын яһаусы) булып эшләй.
Ауылда аттар өсөн һарай, һыйырҙар һәм һарыҡтар өсөн ферма була.
Һарыҡсылыҡ
Абдулла Әбләев үҙ ихатаһында һарыҡ фермаһы ойоштора. Һарыҡ һөтө йыйылып, Аллағыуат (Ҡарлыкүл) ауылындағы һөт йыйыу пунктына тапшырыла. Артабан унан тәмле брынза әҙерләйҙәр. Һарыҡ фермаһын ойоштороусы һәм етәксеһе һарыҡ көтөүен балалары менән бергә көтә. Ул йылдар аслыҡ көслө була: бер мәл ферманың 13 һарығын бүре көтөүе бер төндә тамаҡлап сыға.
Бөйөк Ватан һуғышы
23 ихатанан торған ике ауыл Бөйөк Ватан һуғышына 32 кешене ебәрә, уларҙың 12-һе 1941-45 йылдарҙа социалистик ватан өсөн һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтеп һәләк була йәки хәбәрһеҙ юғала.
Бына улар: 1. Әнүәр Әхмәт улы Әбләев, 2. старшина Миҙхәт Сәйфетдин улы Әмиров, 3.рядовой Әмир Сәйфетдин улы Әмиров, 4. Нурғәли Мөхәмәт улы Әхмәҙиев, 5. рядовой Әбделхаҡ Йыһанур улы Ғәзизов, 6. рядовой Зинур Дауыт улы Ибраһимов, 7 Рәфҡәт Ғарифулла улы Кантюков, 8. рядовой Ҡадир Мөхөмөтша улы Насиров, 9. Хафиз Шакир улы Собханғолов, 10. әлкән сержант Тәлғәт Сәхи улы Фәйзуллин, 11. рядовой Зиннәт Нурый улы Фәйзуллин, 12. Ғаяз Нурый улы Хөснөтдинов.
Нефть комбинаты
Нефть-химияһы комбинатын төҙөү төбәктең экология торошон насарайта. Ауыл кешеләре Ишембай, Салауат ҡалаларына һәм башҡа тораҡ пункттарына күсерелә..
Хәтер
Ерҙәре Ишембай һәм Салауат ҡалалары составына индерелгән, ә халҡы күсерелгән Аллағыуат, Карлыкүл, Ирек, Ҡыҙыл Ауыл, Күс артеле, Новопетровск (Кожак) һәм Малай Аллағыуат ауылдары тураһында иҫкә алып, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарҙы хәтергә алып хөрмәтләү йөҙөнән Стәрлетамаҡ — Салауат автотрасссаһы буйында, Ишембай ҡалаһына табан боролош янында «Юрматы Ере» мемориаль комплексы ҡуйыла.
Һылтанмалар
http://yurmaty.ucoz.ru/index/artel_kuch/0-10
Клёнова Мария Васильевна
Клёнова Мария Васильевна (1898—1976) — совет геологы, геология-минералогия фәндәре докторы, СССР-ҙа диңгеҙ геологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Клёнова Мария Васильевна 1898 йылдың 31 июлендә (12 авгусында) Иркутск ҡалаһында эшсе Василий Дмитриевич һәм фельдшер Раиса Наумовна ғаиләһендә тыуған.
1925 йылдан СССР Фәндәр академияһының океанология институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
М. В. Клёноваға 1937 йылда диңгеҙ геологияһы өлкәһендә профессор дәрәжәһе бирелә һәм Юғары Аттестация Комиссияһының 1937 йылдың 11 майындағы ҡарары менән диссертация яҡламайынса геология-минералогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Ул үҙенең тикшеренеүҙәре нигеҙендә диңгеҙ төбө картаһы төҙөү методикаһын эшләй. Ошо методика буйынса һәм М. В. Кленова етәкселегендә Баренец, Аҡ, Каспий һәм башҡа диңгеҙҙәрҙең 150-нән ашыу диңгеҙ төбө картаһы төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ҡыҙыл Армия Гидрометеорологик хеҙмәте баш идаралығының Дәүләт гидрология институты Диңгеҙ бүлеге Диңгеҙ геологияһы бүлеге начальнигы булып эшләй. М. В. Клёнова етәкселегендә хәрби-диңгеҙ флоты өсөн 200-ләп махсус карталар һәм атластар төҙөлә. Ул бер нисә тапҡыр Төньяҡ һәм Ҡара диңгеҙ флоттарына сыға, унда уҡыу әсбаптары төҙөү өҫтөндә эшләй, подводниктарға лекциялар уҡый.
М. В. Кленоваа СССР Фәндәр Академияһының күп кенә диңгеҙ экспедицияларында ҡатнаша: Каспийға, Арктикаға (Яңы Ер, Шпицберген, Франц-Иосиф Ере), Беренсе совет антарктида экспедицияһында ҡатнаша. Ул йылғаларҙа, диңгеҙҙәрҙә һәм океандарҙа ултырма тоҡомдарҙы тикшереү үткәрә, Рәсәй диңгеҙ геологияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә
1948 йылда М. В. Клёнова диңгеҙ геологияһы буйынса тәүге дәреслек баҫтырып сығара.
М. В. Клёнова — йөҙөп йөрөүсе боҙҙарҙа 4 көн үткәрә, ул «Северный полюс-4» дрейф станцияһында беренсе ҡатын-ҡыҙ була.
1960 йылда Баренц диңгеҙе геологияһы буйынса монографияһы сыға. 1975 йылда — Атлантик океан буйынса монографияһы баҫылып сыға.
Клёнова Мария Васильевна 1976 йылдың 6 авгусында Мәскәүҙә вафат була.
Ғаиләһе
Апайы — Кленова, Елена Васильевна, табип.
Ире — Пустовалов, Леонид Васильевич (1902—1970), минералог.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- 1943 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены - диңгеҙ төбөн өйрәнгән һәм «диңгеҙ геологияһы» фәне булдырған өсөн.
- 1951 — Ленин ордены
- 1962 — И. М. Губкин исемендәге премия «Геологическое строение подводного склона Каспийского моря» монографияһының төп авторҙарына (В. Ф. Соловьев һәм Н. С. Скорнякова менән авторҙашлыҡта.)
- 1969 — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре исеме;
- 1975 — «Почёт Билдәһе» ордены.
Ойошмаларҙа ағзалығы
- 1941 йылдан. — КПСС
- МОИП
Хәтер
Уның иҫтәлегенә аталған:
- Клёнова үҙәне (valley Klenova ) — Гренландиянан төньяҡта океан уйпаты, Төньяҡ флот гидрографик экспедицияһы 1981 — 1983 йылдарҙа асҡан. Географик координаталары: 85.31667°N, -45.83333°W ;
- Клёнова тауы (seamount Klenova) — һыу аҫты тауы, Бразилияның Салвадор ҡалаһынан 450 км көнсығышта. Географик координаталары: -13.01667°N, -34.25°W ;
- Клёнова кратеры (Klenova crater) — Венера планетаһындағы кратер;
- «Профессор Клёнова» уҡыу-производство судноһы (Мурманск) — 1979 йылда ГДР-ҙа төҙөлгән, 2004 йылға тиклем файҙаланылған, Һиндостанда һүтелгән.
Библиография
М. В. Клёнованың 250-нән ашыу ғилми эше баҫылып сыҡҡан.
Төп хеҙмәттәре:
Урал дәүләт архитектура-художество университеты
Тарихы
Университет 1947 йылда Урал индустриаль институтының төҙөлөш факультетында архитектор К. Т. Бабыкин тарафынан булдырылған архитектура кафедраһы сифатында баш ала. 1967 йылда кафедра Мәскәү архитектура институтының Урал филиалы тип үҙгәртелә. 1972 йылда филиал Свердловск архитектура институты итеп үҙгәртелә. 1967 йылда институттың һәм филиалдың ректоры Н. С. Алферов була. 1992 йылда институт Урал архитектура -сәнғәт институты итеп үҙгәртелә, ә 1996 йылда академия статусы ала. 2015 йылда академия «Урал дәүләт архитектура-художество университеты» исеме ала.
Университетта Рәсәй архитекту́ра һәм төҙөлөш фәндәре акаде́мияһы (РААСНА)  академигы Г. И. Белянкин, ағза-корреспонденттарыВ. Г. Десятов һәм А. А. Стариков, архитектура докторҙары Н. С. Алфёров һәм Л. П. Холодова, Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторҙары А. В. Овечкин, Г И. Дубровин, Ю А. Владимирский һәм башҡалар эшләнеләр һәм эшләүен дауам итәләр. Ғилми мәктәптәр үҫешә: Урал архитектураһы һәм сәнғәте тарихы (ойоштороусыһы — профессор Н. С. Алферов), семиотика архитектураһы (ойоштороусыһы — профессор А. Э. Коротковский), архитектура философияһы (ойоштороусыһы — профессор Ф. Т. Мартынов), климатология архитектураһы (ойоштороусыһы — профнссор Б. М. Давидсон), Урал дизайн мәктәбе (ойоштороусыһы — профессор Ю. А. Владимирский).
Структураһы
Университет структураһында 5 факультет һәм 1 институт:
- Архитектура факультеты
- Дизайн факультеты
- Әҙерлек факультеты
- Өҫтәмә профессиональ белем биреү факультеты
- Очно факультетыКөндөҙгө-ситтән тороп (киске) уҡыу факультеты
Университетта аспирантура эшләй.
Архитектура һәм дизайн музейы
Архитектура һәм дизайн музейы университет бүлексәләренең береһе булып тора. Ҡаланың тарихи үҙәгендә, Екатеринбург тимер ҡойоу заводының урынында урынлашҡан. 2015 йылда музейға реконструкция үткәреү тамамлана, хәҙер был даими рәүештә күргәҙмәләр, уҡыу һәм башҡа саралар үткәреү урыны булып тора. Бинала индустриаль дизайнға һәм тау заводы техникаһы тарихына арналған экспозиция, шулай уҡ «Архитектура Каменного пояса»: Уралдың уникаль ҡомартҡыларының макеттары, һыҙмалары һәм фотоһүрәттәре урынлашҡан.
Түбәнге Шортомец
Түбәнге Шортомец — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лужма йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нафиҡов Марат Абдрафиҡ улы
Нафиҡов Марат Абдрафиҡ улы (18 апрель 1928 йыл — 18 июль 1996 йыл) — педагог-методист. 1985—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ мәғарифы министрлығы инспекторы, башҡорт мәктәптәренең I—IV синыфтары өсөн урыҫ теленән дәреслектәр һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторы. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1975), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1994).
Биографияһы
Марат Абдрафикович Нафиҡов 1928 йылдың 18 апрелендә БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Дыуан районы) Мөлкәт ауылында крәҫтиән ғаиәлһендә тыуған. Арый 7 йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң Мәсәғүт педагогия училищеһында уҡый.
1949—1951 йылдарҙа Мәсәғүт уҡытыусылар институтында уҡый.
1961 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.
Хеҙмәт юлы һәм ҡаҙаныштары
1945 йылда Ҡыйғы районына эшкә йүнәлтелә. Абзай ауылында башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, Ҡыйғы мәғариф бүлегенең инспекторы булып дүрт йыл хеҙмәт итә.