cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буранов Халиҡ Моталлап улы
Биографияһы
Х. М. Буранов 1946 йылдың майында Совет Армияһы демобилизациялана. 1946—1952 йылдарҙа ул Карл Маркс исемендәге, «Ҡыҙыл таң» колхоздарында ферма мөдире, колхоз рәйесе урынбаҫары, рәйесе һәм партия ойошмаһы секретары булып эшләй. 1952—1965 йылдарҙа Байназар ауыл Советы рәйесе, «Ҡыҙыл таң» колхозында ферма мөдире, бухгалтер, колхоз рәйесе урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1965—1973 йылдарҙа Иҫке Монасип ауыл Советында бухгалтер, секретарь һәм рәйес була. 1973 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы «Госстрах» инспекцияһында инспектор булып эшләй.
Ғаиләһе
Халиҡ Буранов 8 бала атаһы. Әхәт,Әхтәм, Әсхәт (Башҡортостан ауыл хужалығы институты, инженер-механик), Мәрхәм (Башҡортостан ауыл хужалығы институты, урман факультеты), Әлхәм (Йылайыр ауыл хужалығы техникумы, механик), Рәйсә (Башҡорт дәүләт университеты, физик-математик), Рәйлә (Башҡорт дәүләт педагогия институты, физик-математик) һөнәри белем ала.
Ҡурған башҡорттары
Ҡурған башҡорттары —  Ҡурған өлкәһе территорияһында йәшәүсе башҡорттар. Төбәктең төп автохтон халҡы.
Был этнографик төркөм вәкилдәренең теле башҡорт теленең көнсығыш диалектына ҡарай.
Тарихы
Ялан-ҡатай башҡорттары, нигеҙҙә, Ҡурған өлкәһенең хәҙерге Әлмән районы территорияһында, атап әйткәндә, Тәңрекүл, Сөләймән, Ильяс, Айыт, Подъяс (Бүҙаяҙ), Юламан, Бохара, Зәйнеғәбдин (Зәйнәкәй) һәм Ҡаҙаҡҡол исемле тораҡ пункттарында, шулай уҡ керҙәштәр менән ҡатнаш булған Искәндәр, Манат, Асҡар, Штанов, Шәрип, Байғана, Убалы ауылдарында йәшәйҙәр. Уларҙың аҫаба ерҙәре Балсыҡты күленән көньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә йәйрәп ятҡан.
Ҡалмаҡ, һарт һәм табын ырыуы башҡорттары хәҙерге Сафакүл һәм Щучье райондары территорияһында урынлашҡан булғандар. Һарт башҡорттарының ере төньяҡ-көнбайыштағы Балсыҡты күленән көньяҡ-көнсығыштағы Буташ күленә табан йәйелгән. Һарттар Оло Солтан, Кесе Солтан, Баязит, Һарт-Әбдрәш, Мишәк һәм Абултай ауылдарында йәшәгәндәр, шулай уҡ Әбделмән һәм Аҙналы ауылдары халҡының өлөшөн тәшкил иткәндәр. Ҡалмаҡ ырыуы башҡорттары Ҡалмаҡ-Әбдрәш, Мырҙабай, Шәфей, Әптекәй, Арыҫлан ауылдарында йәшәгәндәр, бынан тыш Әбделмән һәм Аҙналы халҡының яртыһын тәшкил иткәндәр. Табын башҡорттары Ҡуйсан, Бурыл-Айғыр, Бикбирҙе, Мөхәмәт, Сибыш, Баҡай, Ҡотлобай ауылдарында йәшәгәндәр.
Әйле башҡорттары бүтән ырыуҙар халҡы менән бер рәттән Әлмән һәм Сафакүл райондарында (Асҡар, Юламан, Манат, Бохар, Подъяс, Аҙналы, Баязит, Сибыш һәм Әбделмән ауылдарында) көн иткәндәр. Улар шулай уҡ Щучье районының Ҡуяҙан [Каясан] һәм хәҙерге Силәбе өлкәһе Красноармейск районының Тауҡай, Яҡуп һәм Әпсәләм ауылдарында йәшәгәндәр. Мәҙәни һәм тарихи яҡтан был халыҡ төркөмө ҡурған башҡорттарына яҡын.
Ҡатайҙар һәм һарт-ҡалмаҡтар аҫаба ерҙәрҙең хужалары булғандар, ә әйле һәм табын башҡорттары уларҙың ерҙәрен керҙәш сифатында биләгәндәр.
XVIII быуат аҙағынан ХХ быуат башына тиклем Ҡатай һәм Һарт-Ҡалмаҡ улустары Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең составында була.
3-сө Бөтә Башҡорт ҡоролтайы ҡарары («Башҡортостан менән автономлы идара итеү») нигеҙендә Башҡортостан биләмәһе туғыҙ кантонға бүленә. Уның составында 8-се номер аҫтындағы Иҫке Ҡатай кантоны иҫәпләнә. Был кантон Иҫке, Ҡатай, Һарт Ҡалмаҡ һәм Карасев улустарынан тора. 1918 йылдың июнь—август айҙарында барлыҡ улустарҙа Башҡорт ғәскәрҙәрен мобилизациялау үтә, уның барышында барлығы 955 кеше мобилизациялана.
1919 йылдың 20 мартындағы «Килешеү…» буйынса Ҡатай, Һарт-Әбдрәшит, Һарт-Ҡалмаҡ һәм Ҡараһыу (Карасев) улустары, үҙәге Тәңрекүл ауылы булған Ялан кантонын ойоштороп, Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составына инә.
Ялан кантоны 1922 йылғы указ («Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы сиктәрен киңәйтеү») менән юҡҡа сығарыла, ә уның территорияһы Силәбе өйәҙе составына керетелә.
1924 йылдың 5 мартында Карасев, Һарт-Әбдрәшит территорияларында һәм Һарт-Ҡалмаҡ улустарының ҙур булмаған өлөшөндә Ялан районы, ә Ҡатай, Иҫке территорияларында һәм Һарт-Ҡалмаҡ улусының байтаҡ өлөшөндә — Ҡатай районы ойошторола. Ул осорҙа был райондар Урал өлкәһенең Силәбе округы составында булалар.
1930 йылдың 20 апрелендә үрҙә күрһәтелгән ике район Ялан-Ҡатай районына берләштерелә (үҙәге — Сафакүл ауылы). 1934 йылда район Силәбе өлкәһе составына инә. РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумының1940 йылғы указы менән Ялан-Ҡатай районы икегә — Әлмән һәм Сафакүл райондарына бүленә.
РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 6 февралендә сығарған ҡарарына ярашлы, Сафакүл һәм Әлмән яңы ойошторолған Ҡурған өлкәһе составына ҡушыла.
Мәҙәниәт, милли кейем һәм йолалар
Ҡурған башҡорттары йәшәгән территорияларҙа табын, әйле ырыуҙары башҡорттары йәшәй. Башҡорт ҡатын-ҡыҙының традицион баш кейеме, ҡатындарҙың башынан алып бөтә һынын ҡаплаған биҙәүестәр менән биҙәлгән япма йәки ҡушъяулыҡ унда киң таралған.
Неймар
Нейма́р да Си́лва Са́нтос Жу́ниор (порт. Neymar da Silva Santos Júnior ; португальское произношение: ;992 йылдың 5 февралендә тыуа, Можи-дас-Крузис,, Бразилия) , йәки ябай ғына Неймар (порт. Neymar ) — Бразилия футболсыһы, һөжүм итеүсе, вингер һәм Франция ның «Пари Сен-Жермен» клубы һәм Бразилияның йыйылма командаһы өсөн һөжүм итеүсе ярымһаҡсы. Донъяның иң яҡшы уйынсыларының береһе тип һанала.
2009 йылда профессиональ футболда Бразилияның Сантос составында дебют яһай. Был клуб менән өс чемпион титулын яулай: Паулиста лигаһы, Бразилия кубогы, Либертадорес кубогы, Көньяҡ Америка рекопоһы. 2011 һәм 2012 йылдарҙа Көньяҡ Америка ның иң яҡшы футболсыһы тип таныла. 2011 йылда иң яҡшы голы өсөн ФИФА -ның «Ференц Пушкаш» премияһына лайыҡ була. 2013 йыл дың йәйендә бразилиялы Испания ның «Барселона » уйынсыһы булып китә. Луис Суарес һәм Лионель Месси менән һөжүм триоһын ойошторғас, Неймар «Барселона»ға ике тапҡыр Испания лигаһында, өс тапҡыр Испания кубогында һәм УЕФА-ның Чемпиондар лигаһының бер трофейын яуларға ярҙам итә. 2014/15 миҙгелендә клуб менән бергә «алтын хет-трик» яһай. Шулай уҡ 2015 йылда «Алтын туп» премияһына тауыш биреүҙә өсөнсө урынды биләй. 2017 йылдың авгусында Неймар «Барселона»нан «Пари Сен-Жермен»ға күсә, тарихта иң ҡиммәтле футболсы була. Францияла Неймар һәм уның командаһы өс тапҡыр Франция чемпионы була, шулай уҡ Франция кубогын, Лига Кубогын һәм Франция Суперкубогын яулай. 2018 йылда НПСФ мәғлүмәттәре буйынса, Францияның иң яҡшы футболсыһы тип таныла.
2009 йылдан 17 йәшкә тиклемге Бразилия йыйылма командаһы һәм 20 йәшкә тиклемге йыйылма командалар өсөн сығыш яһай, 20 йәшкә тиклемгеләр йыйылма командаһы составында Көньяҡ Америка йәштәр чемпионатында еңеү яулай. 2010 йылда Бразилияның төп йыйылма командаһы өсөн дебют яһай. 2013 йылда Конфедерациялар кубогының штаты иң яҡшы уйынсыһы була, ул үҙенең йыйылма командаһы составында еңеү яулай. 2014 йылғы донъя чемпионаты һөҙөмтәләре буйынса турнирҙың иң яҡшы бомбардирҙары исемлегендә өсөнсө була. 2016 йылда Олимпия уйындары нда алтын миҙал яулай. Йыйылма команда өсөн, Роналдо һәм Пеле нан һуң, туп индергән голдар һаны буйынса өсөнсө урынды биләй.
Неймар — донъяның иң билдәле футболсыларҙың береһе. 2017 йылда Time журнал ы уны донъяның иң абруйлы 100 кеше һе исемлегенә индерә. 2019 йылда Forbes журналы Неймарҙы донъяның иң юғары түләү алған өсөнсө спортсы тип атай.
Иртә йылдары
Кесе Неймар ювелир әйберҙәр менән сауҙа итеүсе Неймар Сантос һәм Надин Сантос ғаиләһендә тыуа, һуңыраҡ уның Рафаэла исемле һеңлеһе донъяға килә. Неймар — 1999 йыл дан «Сантос» клубы тәрбиәләнеүсеһе. Бик йәш сағында уҡ, хатта клубтың составында уйнамайынса, төрлө Европа клубтарының иғтибарын йәлеп итә, шул иҫәптән «Манчестер Сити», «Барселона», «Реал Мадрид» , «Арсенал», «Челси» һәм «Милан» уның «Копинье»ла һәм Сан-Паулу йәштәр чемпионаты уйнауын скауттар ярҙамында күҙәтә. Һөжүмсе, билдәле форвардҡа оҡшатып, дриблинг стиле өсөн «Яңы Робиньо» ҡушаматын бирәләр. 14 йәшендә ул хатта «Реал Мадрид» академияһына китә, әммә тыуған илен һағынып, Бразилияға ҡайта. Икенсе версия буйынса, 1960-сы йылдарҙың билдәле уйынсыһы Лима етәкселегендә күнекмәләр үткән клуб академияһында ҡалһын өсөн, Неймар бер йыл элек булған Сантос уйынсының ғаиләһенә 1 миллион евро түләй. «Marca» гәзите хәбәр итеүенсә, Неймар, атаһына һәм футболсының агентына 60 000 доллар түләһәләр, «Реал Мадрид»та ҡалырға әҙер була; был аҡса футболсы йортонда олатаһы һәм өләсәһе өсөн яңы ҡат төҙөүгә тотонолор ине, әммә Мадрид клубы баш тарта. Шулай уҡ Неймар Көньяҡ Америка чемпионатында 15 йәшкә тиклемге йыйылма команда өсөн сығыш яһауы менән билдәлелек ала.
«Сантос»
2008 йыл да Неймар «Сантос» менән 2013 йылға тиклем иҫәпләгән тәүге профессиональ контрактына ҡул ҡуя, ҙур күләмдә компенсация түләп, ул шунда уҡ күп кенә потенциаль һатып алыусыларҙы ҡурҡыта, бынан тыш, транзакцияның 40 проценты «Гропо Сонда»ныҡы була. Ҡайһы бер клубтар, атап әйткәндә, «Манчестер Юнайтед» һәм «Реал Мадрид» клубтары артҡа сигенмәй, бигерәк тә өҫтөн клубтар, уның менән алдан килешеү төҙөгәнгә, уйынсыны һатып алыу хоҡуғына эйә булалар. 2009 йылдың 7 мартында бразилиялы «Оэсте» командаһына ҡаршы уйында Маурицио Молинаны алмаштырып, «Сантос» командаһының беренсе командаһында дебют яһай. Бер аҙнанан «Моги-Мирин» командаһына ҡаршы уйында Неймар клуб өсөн тәүге голын индерә. 2009 йылдың 24 мартында ЦСКА Мәскәү уйынсыһын күсереү менән дә ҡыҙыҡһына. Һуңыраҡ «Милан» Неймар менән ныҡ ҡыҙыҡһына башлай.
2010 йылдың яҙында Неймар юғары кимәлдәге тәүге трофейын яулай, Сан-Паулу штаты чемпионы була; шулай уҡ турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла. 15 апрелдә Бразилия кубогының 1/16 матчында «Гуарани»ға ҡаршы уйында Неймар хет-трикта 5 гол индерә, ә уның клубы 8-1 иҫәбенә еңә. . Артабан «Сантос» илдең Кубогын яулай, ә Неймар 11 гол индереп, турнирҙың иң яҡшы бомбардиры була. Йәйгеһен «Сантос» «Вест Хэм»дың тәҡдимен кире ҡаға, ул Неймарҙы күсереү өсөн 15 миллион евро тәҡдим итә. һәм «Челси» һөжүмсегә €20 млн тәҡдим итә. Һуңыраҡ «күктәр» Неймарға тәҡдимде 26 миллион евроға тиклем арттыра. Командала ҡалырға теләгән Неймар 20 август, «Сантос» менән контрактын 5 йылға оҙайтырға ҡарар итә; ул:
2010 йылдың сентябрендә Неймар «Сантос»тың баш тренеры Доривал Жуниорҙы Бразилия чемпионаты матчында пенальти тибергә мөмкинлек бирмәгәне өсөн тәнҡитләй, яуап итеп команда етәкселеге һөжүмсене квалификацияһынан мәхрүм итергә һәм штраф һалырға ҡарар итә. Ваҡиғанан һуң бер көн үткәс, Неймар һүҙҙәре өсөн ғәфү үтенә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Дорваль уйынсыға бындай йомшаҡ язаһы менән ҡәнәғәт булмай, шунан һуң баш тренер эштән ҡыуыла. 2010 йыл дың октябрендә Бразилия гәзит тәренең береһендә, Неймар клубташтары менән бергә фәхишәләр оҙатыуында «Гремио»ны еңеүен байрам иткән, тигән мәғлүмәт баҫыла;  был мәҡәлә «Сантос» президенты Луис Альваро Рибейрола асыу тыуҙырған, ул шул рәүешле футболсының тыуған илдән китеүен тиҙләтергә тырыша, тип белдерә. Июндә Неймар, «Сантос» составында финалда ике туптың береһен индереп, Либертадорес кубогын яулай. Бының өсөн турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла.
2011 йылдың йәйендә «Челси» тағы ла Неймар менән ҡыҙыҡһына башлай, шулай уҡ Туриндың «Ювентус»ы, Мадридтың «Реал»ы һәм «Барселона»һы , ә һуңынан «Анжи» футболсы өсөн 45 миллион евро бирергә әҙер булыуын белдерә.
27 июлдә Неймар Бразилия лигаһында «Фламенго» командаһына ҡаршы уйында 2 туп индерә; был ҡаршы команданың бөтә оборонаһы аша үткән голдарҙың береһе, Антонио Карека фекеренсә: «Бындай голдарҙы тик генийҙар ғына индерә. Видеоуйын ҡарайым кеүек тойолдо. Унынсы һанлы футболка Неймарҙыҡы түгел, әммә ул лайыҡлы. Ул Пеле ның үҙенә лайыҡлы туп индерә». Ватандашын донъяның иң яҡшы футболисы тип һанаған Пеле үҙе лә был гол менән һоҡлана. Бының өсөн Неймар 2011 йылда ФИФА -ның Ференц Пускас исемендәге премияһына лайыҡ була.
2011 йылдың авгусында Сантос, «Реал Мадрид» уйынсыны 58 миллион евроға һатып алыу үтенесенә яуап итеп, Неймарға яңы контракт тәҡдим итә. 29 октябрҙә һөжүмсе «Атлетико Паранаенсе» командаһына ҡаршы уйында дүрт гол индерә. Шул уҡ йылдың 9 ноябрендә бразилиялы клуб менән 2014 йылдың 13 июленә тиклем 6,5 миллион евро эш хаҡы менән контракт төҙөй; компенсация суммаһы 75 миллион евро тәшкил итә. Клуб президенты Луис Альваро де Оливейра әйтеүенсә, ул былай ти: «Мин Неймарҙы, «Реал»дың баш тренеры Хосе Моуриньо сәстәрен ҡыҫҡартырға мәжбүр итәсәк, тип, ҡалырға күндерҙем. Беҙҙең илдә ул сәс стиле менән теләгәнен эшләй ала». Миҙгел аҙағында Неймар Бразилия чемпионатының иң яҡшы уйынсыһы, Көньяҡ Американың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла, шулай уҡ «ФИФАның алтын тубы» дәғүәселәре иҫәбендә була.
2012 йыл дың 6 февралендә, «Палмейрас» командаһына ҡаршы уйында туп индергәндән һуң, Неймар профессиональ кимәлдә 100 туп билдәһенә етә. Март айында, киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, «Барселона» Неймарҙы күсереү тураһында килешә һәм хатта уйынсының контрактын һатып алыу өсөн аҡсаның бер өлөшөн — €14,5 млн түләй. 8 мартта Неймар «Интернационал»ға ҡаршы уйында өс гол индерә. 30 мартта бразилиялы «Гуаратингет»ҡа ҡаршы уйында хет-трик яһай һәм, Робиньоны уҙып китеп, «Сантос» өсөн голдар һаны буйынса дүртенсе урынға күсә. 26 апрелдә Либертадорес Кубогының Неймарға «Боливара» ға ҡаршы уйынында трибунанан сит әйбер ташлайҙар, һөҙөмтәлә уйынсы ҡолай һәм бер аҙ ваҡыттан иҫенә килә. 29 апрелдә Неймар, «Сан-Паулу » командаһына ҡаршы уйында өс гол индереп, сираттағы хет-тригын эшләй. 2012 йыл аҙағында Неймар Көньяҡ Америка ла йылдың иң яҡшы футболсыһы тип таныла.
Телеграф йорто (Таганрог)
Телеграф йорто — Ростов өлкәһе  Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ҡарар 301-се. 18.11.92. XIX быуат аҙағында йортта  телеграф станцияһы хеҙмәт иткән.
Неймар
Трансфер
2013 йылдың 26 майында испан «Барселона» үҙенең рәсми сайтында Неймарҙы «зәңгәр-гранат» лагерына күсереү тураһында иғлан итә. . Килешеү тураһында тулыраҡ мәғлүмәт бирелмәй, әммә «Марка» спорт гәзите хәбәр итеүенсә, «каталондарға» Бразилия һөжүмсеһе өсөн яҡынса 50 миллион евро түләргә тура килә, ә уйынсының йыллыҡ эш хаҡы 7 миллион евро тәшкил итә. . Был мәғлүмәтте футболист үҙе раҫлай, ул үҙенең «Твиттер»ында былай тип яҙа:
27 майҙа «Сантос» һәм «Барселона» рәсми рәүештә һөжүмсенең Испания клубына күсеүенең бөтә шарттарын хәл итә. Неймар каталондар менән Испанияла ҡул ҡуйылған 5 йыллыҡ килешеү шарттары тураһында килешә. Бразилиялы «Барселона» тарихында иң ҡиммәтле уйынсылар исемлегендә швед Златан Ибрагимовичтан һуң икенсе була. 3 июндә «Камп Ноу» стадионында һөжүмсенең тәүге уйыны үтә, унда 56 500 тамашасы ҡатнаша. Шул уҡ көндө Неймар 5 йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя. Килешеү «Барселона»ға 57 миллион евроға төшә, ә уйынсы өсөн компенсация суммаһы 190 миллион евро тәшкил итә.
Телеграф йорто (Таганрог)
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы, 88.
Тарих
Төҙөлөш тамамланғас, йортто Беренсе Таганрог телеграф станцияһына файҙаланыуға тапшыралар. 1860 йылдың  13 ғинуарында станция асыла һәм  Бердянск–Мариуполь-Таганрог–Дондағы Ростов линияларында хеҙмәт итә.
Ҡаланың сауҙагәрҙәр ҡатламы үҙҙәренең сауҙа эштәре йәһәтерәк алып барылһын өсөн телеграф төҙөүҙе хуплайҙар. Улар  1859 йылда хөкүмәткә хат яҙып, ҡалала телеграф станцияһын төҙөүҙе тиҙләтәләр.
Телеграф рәйесе итеп Риганан килгән  подпоручик  Александр Петрович Тимофеев тәғәйенләнә. Ул ваҡытта станцияның йыһаздары   дүрт  даими токлы 42 батареянан эшләүсе  Даниэль ҡабул итеү- ебәреү аппаратынан торған. Телеграф иртәнге 7-нән алып киске  9-ға тиклем эшләгән һәм икенсе класлы телеграф булып һаналған. Барлыҡ  телеграммалар  хөкүмәт, эш һәм шәхси телеграммаларға бүленгән.
Новосибирск
Новосиби́рск (1925 йылға тиклем — Ново-Николаевск) — Рәсәй Федерацияһының халыҡ һаны буйынса өсөнсө, майҙаны буйынса ун өсөнсө ҡалаһы. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Себер федераль округының, Новосибирск өлкәһенең һәм уның составына ингән Новосибирск районының административ үҙәге ; Ҡала шулай уҡ Новосибирск агломерацияһының үҙәге һәм федераль әһәмиәттәге сауҙа, эшлеклелек, мәҙәни, сәнәғәт, транспорт һәм фәнни үҙәк.
Новосибирскиға 1893 йылда нигеҙ һалынған, ҡала статусы 1903 йылда бирелгән. Ҡала халҡы — кеше. .
Ҡала Новосибирск ГЭС-ы плотинаһы менән яһалған һыуһаҡлағыс ярында урынлашҡан. Майҙаны 505,62 км².
Ҡала башлығы халыҡтың дөйөм тауыш биреү юлы менән һайлана. 2014 йылдың 23 апреленән был вазифаны Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы (КПРФ) вәкиле Анатолий Локоть башҡара.
Герб
Новосибирск ҡалаһы гербы геральдик ҡалҡандан мәғлүм.
Географик урыны
Новосибирск Көнбайыш-Себер тигеҙлегенең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, урман һәм урман-дала тәбиғи зоналары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Ҡаланың Новосибирск һыуһаҡлағысының һул яҡ ярындағы рельефы тигеҙ, ә Салаир тау теҙмәләренә күсеш башланған уң яҡ ярында күп һанлы соҡор һәм үҙәндәр бар. Ҡалаға Заельцов һәм Кудряшов ҡарағайлыҡтары, Новосибирск һыуһаҡлағысы терәлеп тора.
Климаты
Новосибирск континенталь климат зонаһында урынлашҡан; Йылдың уртаса температураһы +1,8 °C. Ҡала өсөн һауа температураһының төрлө айҙарҙағы уртаса (38 °C) һәм абсолют күрһәткесе (92 °C) ныҡ үҙгәреп тороуы характерлы. Ғинуарҙың уртаса температураһы −16 °C булһа, июлдеке +19 °C. 1915 йылдың ғинуарында иң түбән температура (−51,1 °C) теркәлһә, 2014 йылдың 12 июле иң эҫе булған — (+41,1 °C)|10|09|2016}}. Ҡала урман һәм урман-дала тәбиғи зоналары сигендә урынлашҡан. Йыл барышында ҡояшлы сәғәттәр уртаса  — 2077.
Чебоненко йорто
Чебоненко йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы бина. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ҡарар № 301-се 18.11.92.
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы, 71.
Тарих
Ике ҡатлы йорто, ҡалала Таганрог ҡалаһындағы Грек урамында һалынған тәҙрәләре менән урамға ҡарап торған ике ҡатлы йорт 1866 йылда Мариуполь сауҙагәре Иван Чебоненко аҡсаһына төҙөлгән Чебоненколар үҙ ваҡытында киндер майын күмәртәләп һәм аҙлап һатыу менән булышҡандар, макарон фабрикаһы тотҡандар.
Матур алты тәҙрәле, сухари биҙәкле  ике ҡатлы йорт 1866 йылда проек буйынса төҙөлгән. Йорттоң һул яғындағы ҡунаҡ күтәрмәһе ҡуйылған төкәтмәһе 1876 йылда айырым төҙөлгән чертеждар буйынса һалынған.
Таганрогта Советвласы урынлаштырғансы  йорт Паласовтар ғаиләһенеке булған, унда башта Савелий Паласов, ә ул вафат булғас уның вариҫтары йәшәгән. 1897 йылдан алып йорт хужаһы  — Ольга Юлианона ( Георгий Саввич Паласова  ҡатыны).
Паласовтар ғаиләһе күмәртәләп тәмәке һатыу менән шөғөлләнгән. Йорттоң түбәнге ҡатын Вилен округы следователе штабс-капитан Николай Дмитриевич Аракин торған. Ул бик дини кешебула һәм балалары менән даими рәүештә сиркәүгә йөрөгән. 24 йәшлек Мария Николаевна Леонутова менән Аракин   Митрофаний сиркәүендә  1901 йылдың апрелендә 38 йәшенндә никахланған.
1918 йылда йортонда булған хәрби штаб формалаштырыу артиллерия буйынса батареи өсөн өлөштән Ҡыҙыл армия. Шул йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, шунан һуң ҡала азат итеү алмандар 1 ноябрьҙә 1943 йылдың йортонда асылған ине спецнефтеком йөҙ урынға иҫәпләнгән. Был хәл менән уҡыған һәм йәшәгән балалар һуғышсылар Ҡыҙыл Армия, тыуған ил ярышы һуғышы һәм совет хеҙмәткәрҙәрен, улар һәләк булды һуғыш йылдарында. Был спецнефтеком һәм тәрбиәсе музыка рәйесе булып эшләгән Павлина Павловна Гаврюшина.
Туль-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тундровая (Вах ҡушылдығы)
Тундровая  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 887 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
В. Ф. Комиссаржевская исемендәге Дон драма һәм комедия театры
Тарихы
Билдәле булыуынса, 1891—1894 йылдар осоронда театр директоры булып күренекле Рәсәй театр эшмәкәре Николай Синельников эшләй. Уның етәкселегендә провинциаль сәхнәлә беренсе тапҡыр Л. Н. Толстойҙың «Плоды просвещения» комедияһы ҡуйыла. Унда профессиональ кимәлдә билдәле рус актирсаһы Вера Комиссаржевскаяның (һуңыраҡ театрға уның исеме бирелә) дебюты була. Новочеркасский театры 1896 йыл да беренселәрҙән булып А . П. Чеховтың «Чайка»һын ҡуя.
Граждандар һуғышы йылдарында театр Дондың бөйөк ғәскәре ҡарамағында була. Совет осоронда уның репертуары үҫешенә совет драматургы Константин Тренев ҙур өлөш индерә. 1964 йыл дан театр В. Ф. Комиссаржевская исемен йөрөтә. Уның танылған совет актёрҙары — атҡаҙанған артистар Вениамин Панов, Петр Вельяминов. 1966 йыл да театр Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тергеҙелгән элекке Ҡыҙыл Армия йортона (Платовский проспекты, 72; архитектор А. Н. Бекетов проекты буйынса 1909 йыл да төҙөлә) күсенә һәм әлегәсә шунда.
1998 йылда Европа стандарттарына тап килгәне өсөн Казак театры"Прогресс хаҡына партнерлыҡ" Париж халыҡ-ара ассоциацияһының «Алтын пальма» наградаһына лайыҡ була. 1999 йылда илдең иң яҡшы мәҙәниәт ойошмалары һәм театр коллективтары араһына инеп, «Гран-При» призына лайыҡ була. Шул уҡ йылда ҡуйылған А. Н. Островскийҙың «Женитьба Бальзаминова» спектакле «Русская комедия» фестиваленең призына лайыҡ була. 2000 йылда Шатохин сәхнәләштергән Ф. Гарсиа Лорканың «Кровавая свадьба»һы ҙур уңыш ҡаҙана — Ярославлдә Бөтә Рәсәй тетар мәктәптәре фестивале тарафынан бүләкләнә, Мәскәүҙә «Дон тетарҙары декадаһында» иң яҡшы режиссёр эше өсөн приз һәм Рәсәйҙең бәләкәй ҡалалары Өсөнсө Бөтә Рәсәй фестиваленнең дипломы менән бүләкләнә. 2003 йылда «Атаман» спектакле «Алтын Витязь» Беренсе Халыҡ-ара театрҙар форумының дипломына лайыҡ була.
2004 йылдан Дон театры рус телле театрҙарға ярҙам итеү президент программаһына индерелә. РФ Мәҙәниәт минитсрлығы, РФ тетар эшмәкәрҙәре союзы һәм Новочеркасск ҡалаһы хакимиәте ярҙамы менән "Комплимент" халыҡ-ара театр фестивале старт ала. 2006 йылда тетар Тыуған илгә һөйөүҙе һәм илһөйәрлекте пропагандалағаны өсөн Бөтә Рәсәй спектаклдәр конкурсы дипломы менән бүләкләнә. 2007 йылда француз драматургы Жан Ануйҙың "Оркестр" пьесаһын ҡуйып, иң яҡшы актёрҙар ансамбле өсөн диплом менән наградлана.
Репертуар
2016 йылға ҡарата театр репертуарында түбәндәге спектаклдәр була:
Алтай крайы
Алта́й крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Себер федераль округы составына керә. 1937 йылдың 28 сентябрендә ойошторолған. Административ үҙәге — Барнаул ҡалаһы.
Физик-географик характеристика
Алтай крайы Көнбайыш Себерҙең көньяҡ-көнсығышында 50 — 55 градус төньяҡ киңлек һәм 77 — 87 көнсығыш оҙонлоҡта урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо 600 км, төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 400 км самаһы. Барнаулдан Мәскәүгә тиклем тураға 2940 км, автомобиль юлы буйлап 3400 км.
Сәғәт бүлкәте
Алтай крайы Омск ваҡыты сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытынан +6:00 сәғәткә алдараҡ. Мәскәү ваҡытынан 3 сәғәткә алдараҡ һәм MSK+3 тип билдәләнә.
Рельеф
Край биләмәһе ике физик илгә ҡарай — Көнбайыш-Себер тигеҙлеге һәм Алтай-Саяндар. Крайҙа Рәсәйҙә булған бөтә тәбиғәт зоналары бар — дала һәм урман дала, тайга һәм тауҙар.
Климат
Алтай крайының климаты бер төрлө генә түгел, был тәбиғәт шарттарының күплеге менән бәйле. Тау яны һәм Объ буйында Атлантика, Арктика, Көнсығыш Себерҙән һәм Урта Азиянан килеүсе үҙгәреүсән һауа массалары йоғонтоһонда континенталға күсеүсе уртаса климат. Һауа температураһының йыллыҡ амплитудаһы 90—95 °C. Уртаса йыллыҡ температура 0,5—2,1 °С, июль айында уртаса йыллыҡ температура +26…+28 °C, экстремаль температура +40…+42 °C. Уртаса минималь температура −20… −24 °C, абсолют ҡышҡы минимум −50… −55 °C. Туң осор 120 көн дауам итә[5][6]. Крайҙың көнбайыш өлөшө ҡоро һәм эҫе тип тасуирлана.
Иген элеваторы
Тарихы
Элеватор барлыҡҡа килгәнгә тиклем ашлыҡты тоҡтарҙа әйләндергәндәр, ә өйөм менән түгел. Дарт элеваторы (Dart’s Elevator) етди яңылыҡ булды. Был пар двигателе менән эшләгән донъяла беренсе элеватор ине. . Уны 1842 һәм 1843 йылдарҙа Буффало ҡалаһында (Нью-Йорк штаты) сауҙагәр Джозеф ДартJoseph Dart һәм инженер Роберт Данбар Robert Dunbar уйлап тапҡан. Оливер Эванстың пар он тартыу тирмәндәрен модель итеп ҡулланып, улар сүмесле вертикаль күн конвейер уйлап сығарған, ул карап корпустарынан кәүшәк игенде һоҫоп алып, уны диңгеҙ башняһы осона күтәргән.
Иртә иген элеваторҙары һәм бунекрҙар йыш ҡына каркаслы йәки рәшәткәле ағастан төҙөлгән һәм янғын сығыуға дусар ителгән. Әлеге ваҡытта элеватор бункерҙары, резервуарҙар һәм силос соҡорҙары ғәҙәттә ҡоростан йәки тимер-бетондан эшләнә. Сүмесле элеваторҙар ашлыҡ бүлеүсе йәки йөк тапшырыусы механизмдарға күтәреү өсөн файҙаланыла, унан улаҡтар һәм/йәки конвейерҙар аша бер йәки бер нисә эстакадаға, силостарға йәки резервуарҙарға төшөрөлә. Теләк булғанда силос соҡорҙары, бункерҙар һәм резервуарҙар үҙағыш менән, һепереүсе шнектар һәм конвейерҙар ярҙамында бушатыла. Игенде бункерҙарҙан, цистерналарҙан һәм силостарҙан бушатҡандан һуң, йөк машиналарына, тимер юл вагондарына йәки баржаларға тейәлә, бушатыла, үлсәнә һәм төрлө йүнәлештәргә оҙатыла.
Тасуирламаһы
Элеваторҙар составына: эш бинаһы, силос корпустары, игенде тейәү һәм бушатыу өсөн ҡоролмалар, иген киптергестәр һ. б. ингән ҡоролмалар комплексынан ғибәрәт. Ғәмәлдәге предприятиелар биләмәһендә тулыһынса йәки ҡыҫҡартылған ҡоролмалар комплексы булған элеваторҙар төҙөлә. Ғәмәлдәге элеваторҙарҙың эшсе биналарына бәйләнгән силос корпустарын төҙөү киң таралған.
11,2-48,0 мең тонна һыйҙырышлы тимер-бетон силос корпустарын (һыйҙырышлыҡ) ике типтағы силостарҙан: стена күсәрҙәре буйынса 3х3 размерлы квадрат йыйылма һәм 6 һәм 9 метр диаметрлы түңәрәк монолит йәки 6 метр диаметрлы йыйылма конструкцияларҙан ҡоралар, бейеклеге, ғәҙәттә 30 метр. Квадрат силостары алты, һигеҙ һәм ун ике рәт киңлектә, ә түңәрәктәрҙе — өс, дүрт һәм алты рәт эҙмә-эҙлекле урынлаштырыла. 2,55 һәм 3,0 мең тонна һыйҙырышлы, диаметры 18 метр, бейеклеге 11,9 һәм 15 метр булған металл силостар эҙмә-эҙлекле рәүештә бер рәткә (2… 4-әр силос) урынлаштырыла. Силос ҡоролмалары төп технологик һәм транспорт ҡорамалдары урынлашҡан эш бинаһы менән тоташтырып ҡоролған. Ҡабул итеү бункерҙарынан игенде транспортёр йәки вертикаль күтәргес (нориялар) ярҙамында күтәрәләр, үлсәйҙәр, ҡушылмаларҙан таҙарталар, иген киптергестәрҙә киптерәләр һәм өҫкө конвейер буйынса уны силос өҫтө транспортёрҙарына йүнәлтәләр. Игенде силос төбөндәге борғаҡлы тишектәр аша аҫҡы конвейерҙарға (улар силос аҫтындағы ҡаттарҙа ҡорола) бушаталар. Силостарҙың бер өлөшө игенде дезинфекциялау һәм әүҙем елләтеү өсөн ҡулайламалар менән йыһазландырыла. Игендең температураһын төрлө кимәлдәрҙә ҡуйылған термоҫылмалар менән үлсәйҙәр.
Тәүге силос элеваторы Америка Ҡушма Штаттарында — 1845 йылда (Дулут ҡалаһы), Рәсәйҙә (Түбәнге Новгород) 1887 йылда төҙөлгән.
Сит илдә шулай уҡ ҙур диаметрлы (30 м тиклем) һәм бейеклектәге (60 м тиклем) силослы, металдан эшләнгән (ҡорос, алюминий) тура мөйөшлө элеваторҙар таралған. Рәсәйҙә 53-60 метр бейеклектәге элеваторҙың эш башнялары, ә 43 метр бейеклектәге силос корпустары ҡорола.
Элеватор төҙөү хаҡы
Заманса иген элеваторы төҙөлөшөнөң хаҡы бөтә инвестиция сығымдары өсөн бер тонна һаҡлауға 200 $ доллар самаһы тәшкил итә. Шуның менән бергә леватор ҡорамалының хаҡы — бер тонна һаҡлауға 100 $ доллар самаһы. Элеватор төҙөлөшө хаҡына иген киптергестең булыу-булмауы һәм етештереүсәнлеге, иген ағымының етештереүсәнлеге буйынса талаптар ныҡ йоғонто яһай.
В. А. Закруткин йорт-музейы
'''В. А. Закруткин йорт-музейы''' ― Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Кочетовская станицаһындағы әҙәби-мемориаль музей. Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейының структура бүлексәһе булып тора.
Тарихы һәм һүрәтләмәһе
Кочетовская станицаһында В. А. Закруткин йорт-музейын асыу тантанаһы 1986 йылдың 26 апрелендә була.
Билдәле яҙыусы һәм әҙәбиәтсе, СССР дәүләт премияһы һәм Сталин премияһы лауреаты Виталий Александрович Закруткин (1908—1984) өс тиҫтә йылдан артыҡ Дон ерендә йәшәй һәм эшләй. Закруткин, Михаил Шолохов кеүек үк, яҙыусы тормошоноң үҙенсәлекле «дон» стилен кәүҙәләндерә.
Кочетовская станицаһында яҙыусы «Матерь человеческая», «Йөҙөп йөрөгән станица», «Донъяның яралыуы», «Мать сыра земля», «Цвет лазоревый» һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙа. Бынан тыш, ул район, ә аҙаҡ өлкә Советы депутаты була. Закруткин хәстәрлеге менән станицала яңы ун йыллыҡ мәктәп, ҡасабаға юл төҙөлә, Семикаракорск станицаһында сиркәү тергеҙелә. Шулай уҡ ул урындағы совхозды төҙөкләндерергә ярҙам итә, уның тырышлығы менән икмәкхана төҙөлә, теплоходтар өсөн пристань йыһазландырыла.
Музей экспозицияһы авторҙары Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы П. Ибалаков һәм Рәсәй журналистар Союзы ағзаһы В. Тихомирова.
В. А. Закруткиндың Йорт-музейында бөтәһе лә яҙыусы тере ваҡыттағы кеүек һаҡланған. Уның ҙур булмаған ағас йорто емеш-еләк баҡсаһы, ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар менән уратып алынған, уларҙың бөтәһе лә Виталий Александровичтың үҙе тарафынан ултыртылған. Һикәлтәнең киң баҫҡыстары верандаға, ә артабан бүлмәләргә илтә. Яҙыусының кабинетында боронғо эш өҫтәле, боронғо өҫтәл лампаһы, яҙыу приборы, төрлө сувенирҙар урынлашҡан. Йәнәшәлә үҙе эшләгән кәштәләрҙә яҙыусының ике меңдән артыҡ китабы булған китапханаһы урын алған. Ял бүлмәһендәге стеналарҙа ― казак ҡылыстары, боронғо ярым даға күренешендәге патронташ ҡуйылған. Фронт буркаһы, бекеш, бинокль һәм ҡыҫҡа хәнйәр почётлы урында эленеп торалар.
Йорт-музей бөтә Семикаракорск районының мәҙәни үҙәгенә әйләнгән. Бында йыл һайын «Закруткин яҙы» үтә.
Тылек-Катын-Еган
Тылек-Катын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 313 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләт банкы бинаһы (Дондағы Ростов)
Дәүләт банкы бинаһы — 1915 йылда архитектор М. М. Перетяткович проекты буйынса Дондағы Ростовта төҙөлгән бина. Тәүҙә бында Рәсәй империяһы дәүләт банкының контораһы урынлаша. Хәҙерге ваҡытта уны Үҙәк банкының Ростов филиалы биләй. Дәүләт банкы бинаһы неоклассицизм стилендә төҙөлә һәм мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
XX быуат башында Дәүләт банкы контораһы Оло Баҡса урамы һәм Үҙәк (хәҙер Соколов проспекты) мөйөшөндәге ике ҡатлы бинала урынлаша. Майҙан етмәй башлағас, ул өҫтәмә биналарҙы ҡуртымға алырға мәжбүр була. Шул саҡта яңы бина төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Дәүләт банкы бинаһының проектын архитекторы М. М. Перетяткович 1910 йылда уҡ эшләй. Тәүҙә смета иҫәбе һәм эш һыҙмаларын әҙерләү менән архитектор С. В. Попилин етәкселек итә, әммә ул тиҙҙән яйлылығы һөҙөмтәһендә эштән ситләтелә. Шул ваҡытта Перетяткович үҙенә ярҙамға Ростов граждан инженеры П. А. Тарачковты ала. Техник-консультант А. П. Бутков була.
Пенза өлкәһе
Пе́нза өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Волга буйы федераль округы составына инә.
Дәүләт банкы бинаһы (Дондағы Ростов)
Тарихы
1912 йылдың сентябрендә Перетяткович Дондағы Ростовҡа төҙөлөш эштәре менән дөйөм етәкселек итеү өсөн килә. Был ваҡыттабанктың иҫке бинаһы һүтелгән була. Төҙөлөштө көҙөн башлау планлаштырыла, әммә ҡаты һалҡындар арҡаһында эш 1913 йылдың яҙына ҡалдырыла. 1913 йылдың 28 апрелендә тәүге таш һалыу тантанаһы үтә, төҙөлөш эштәре 1915 йылда тамамлана. Бинаның фасады Яңы Баҙар (хәҙер Советтар сайҙаны) майҙанына сыға һәм 1930 йылда һүтелгән Александр-Невский ҡорамының  ҡарай.
Пенза өлкәһе
Административ үҙәге — Пенза ҡалаһы.
Дәүләт банкы бинаһы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Совет власы урынлашҡас, бина дәүләткә тапшырыла. 1920 йылдарҙа Перетяткович проекты буйынса көньяҡ-көнсығыш ҡанат төҙөлә, унда хеҙмәткәрҙәрҙең фатирҙары урынлаша. Дәүләт банкы бинаһы майҙандың Бөйөк Ватан һуғышында иҫән ҡалған берҙән-бер объекты. Майҙанды тергеҙгәндә башҡа биналарҙың фасадтары ла неоклассицизм стилендә эшләнә.
1950 йылдарҙа фасадҡа ике башлы сәмреғош скульптура композицияһы урыныа СССР гербы ҡуйыла. 1994 йылда йорт фасады реконструкциялана, уның барышында Дәүләт банкының тәүге геральдика композицияһы һәм "Дәүләт банкы контораһы" тигән яҙыу кире ҡайтарыла.
Пенза өлкәһе
Географияһы
Пенза өлкәһе төньяҡта — Мордовия һәм Рязань өлкәһе, көнбайышта — Тамбов өлкәһе, көньяҡта — Һарытау өлкәһе, көнсығышта — Ульяновск өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 0 км².
Тарихы
Пенза өлкәһе 1939 йылда ойошторола.
Дәүләт банкы бинаһы (Дондағы Ростов)
Архитектураһы
Цоколе булған өс ҡатлы бина П формаһынан ғибәрәт һәм Советтар майҙанында өҫтөнлөклө булып тора. Цоколь һәм беренсе ҡат руст менән эшләнгән,икенсе һәм өсөнсө ҡаттар штукатурланған. Төп ишектәр йөҙлөктәр һәм өсмөйөшлө сандриктар менән, беренсе ҡаттың тәҙрә уйымдары - люнеттар, икенсеһенеке йоҙаҡ таштары менән биҙәлә. Ҡеүәтле ун колонналы Тоскана ордеры портиклы фасад мөһәбәт фронтон менән тамамлана. Колоннада өҫтөндәге аттик Рим аллаларының һындары ҡуйылған скульптура төркөмө, ике башлы сәмреғош һәм байраҡтар менән биҙәлә. Беренсе һәм икенсе ҡаттар рельефлы билбау менән айырыла, ул колонналарға терәү тип аңлатыла. Бинаны шулай итеп ике ярусҡа бүлеү уның масштабын ҙур итеп күрһәтә.
Бинаның үҙәк өлөшөндә операциялар залдары урынлашҡан: беренсе ҡатта - бер төҫлө, икенсе һәм өсөнсө ҡатта - ике төҫлө. Залдарҙың ҡабырғаларындағы баҫҡыстарҙан эш биналарына коридорҙар үтә. Дәүләт банкыһы бинаһын Санкт-Петербург архитектура-төҙөлөш университеты профессоры П. И. Дмитриев проекты буйынса эшләнгән ике көмбәҙ тамамлай.
Пенза өлкәһе
Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы 0 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2. Ҡала халҡы — %.
Иҫәп алыу йылдары буйынса милли состав
Пенза өлкәһендә 2002 йылда — 368 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Административ-территориаль бүленеше
Өлкә территорияһында 430 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 3 ҡала округы, 27 муниципаль район, 27 ҡала биләмәһе һәм 376 ауыл биләмәһе бар.
Тынас-Яга
Тынас-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колик-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Укум-Ерган-Еган
Укум-Ерган-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ерган-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асҡаров Ғоморҙаҡ Мөжәүир улы
Асҡаров Ғоморҙаҡ Мөжәүир улы (4 август 1925 йыл — ??) — педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Ғоморҙаҡ Мөжәүир улы Асҡаров 1925 йылдың 4 авгусында Белорет районының Асы ауылында тыуған. 1942 йылдың 6 ноябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына, хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Тоцк ҡалаһында снайпер әҙерлеге үтә.
1943 йылдың майынан авгусына тиклем рядовой, уҡсы званиеһы менән хеҙмәт итә. Курск дуғаһында алышта ҡаты яралана һәм, һаулығы буйынса хәрби хеҙмәттән азат ителеп, 1943 йылдың 8 октябрендә фронттан ҡайтарыла.
Һуғышта «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә, 1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була ).
1943 йылда ауылдарына ҡайтҡас, мәктәптә хәрби етәксе, һуңынан Асы ауыл Советы рәйесе, артабанғы йылдарҙа уҡытыусы булып эшләй.
Ғаиләһе
Ғоморҙаҡ Мөжәүир улы ҡатыны Бибисара менән ете бала тәрбиәләп үҫтерә. Клара Белорет педагогия училищеһын, Вәкил Өфө автотранспорт техникумын, Вәли Өфө тимер юл училищеһын, Диләрә һәм Гөлнара Белорет медицина училищеһын тамамлап, һайлаған һөнәрҙәре буйынса эшләне һәм эшләп йөрөй. Вәлит Армавирҙа эксковаторсы һөнәрен үҙләштерә. Вәғиз (Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре ветераны, отставкалағы 2-се ранг капитаны) Киев юғары хәрби сәйәси мәктәбендә һәм Мәскәүҙә хәрби академияла уҡый. Ғүмерен хәрби хеҙмәткә арнай.
Тыньяр-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ябай бегемот
Дөйөм мәғлүмәт
Гиппопотам — хәҙерге замандың иң эре ҡоро ер хайуандарының береһе. Эре ҡарт ата заттарҙың ауырлығы ҡайһы берҙә 4 тоннанан ашып китә, шуға күрә улар ер хайуандары араһында массаһы буйынса мөгөҙморон менән ярышып, филдәрҙән һуң икенсе урында тора. Элек бегемоттарҙың иң яҡын туғандары сусҡа тип иҫәпләнә, ләкин хәҙер ғалимдар уларҙың иң яҡын туғандары кит тип иҫәпләй.
Әлеге ваҡытта бегемот Африка ла ғына, Сахара нан көньяҡта йәшәй, антик дәүерҙә (мәҫәлән, боронғо заманда) Төньяҡ Африкала (Мысыр, хәҙерге Марокко һәм Алжир) киң таралған булған, Яҡын Көнсығыш та осрағандыр, әммә урта быуаттар башына был урындарҙан юҡҡа сыға. 2006 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы уларҙы яҡлауһыҙ тип тапҡас, уның континент тағы һаны 125 меңдән 150 меңгә тиклем тип баһалана, шул уҡ ваҡытта кәмеүгә табан бара. Йыш ҡына был Африканың имен булмаған илдәрендә дәүләттең браконьерлыҡ ҡа ҡаршы көрәш буйынса берҙәй сараларҙы яйға һала алмауы менән бәйле. Ерле халыҡ бегемотҡа тәү сиратта ит өсөн һунар итә, континенттағы ҡайһы бер илдәрҙә һуғыштар һәм тотороҡһоҙлоҡтар арҡаһында аслыҡтан интеккән кешеләр аҙыҡ эҙләп, уларҙың һанына ҙур зыян килтерә. Африка халҡының артыуы ла йәшәү мөхитен боҙа. Бегемот бик киң билдәле булыуға ҡарамаҫтан, был хайуан етерлек өйрәнелмәгән. Был уның йәшәү рәүеше һәм тәртибенең ҡайһы бер үҙенсәлектәренә, шулай уҡ башҡа хайуандар менән генетик бәйләнештәренә, физиология һына һәм башҡаларға ҡағыла. Был көндөҙгө сәғәттәренең күп өлөшөн һыуҙа үткәргән ипподромдарҙы күҙәтеү ҡыйынлығы менән бәйле. Әлеге ваҡытҡа тиклем шулай уҡ бегемоттарҙың эволюцион тарихы ла тикшерелеп бөтмәгән; шуға ҡарамаҫтан, Африкала бер үк ваҡытта бер нисә төр бегемот йәшәгәне билдәле. Ябай бегемоттан тыш, Африкала хәҙер ғаиләнең бер генә төрө — кәрлә бегемот һаҡланған (Choeropsis liberiensis).
Бегемоттың ите ашарға яраҡлы һәм элек-электән африкандар тарафынан аҙыҡ итеп файҙаланылған. 1950-60 йылдарҙа күп кенә илдәрҙә сабыуҙан йорт хайуанына әйләнеү мөмкинлеге етди ҡарала. Фил һөйәктәре нән ҡиммәтерәк булған бегемот ҡаҙыҡтары ла ҙур әһәмиәткә эйә. Африкала күп урындарҙа гиппопотамдарға трофей һунары рөхсәт ителгән. Бегемот шулай уҡ зоопарк тарҙа йыш йәшәүсе булараҡ мөһим әһәмиәткә эйә. Күп Африка халыҡтары мәҙәниәтендә бегемоттоң әһәмиәте ҙур; бегемот шулай уҡ ҡайһы бер боронғо дәүләттәрҙең, айырыуса Боронғо Мысыр ҙың, мәҙәниәтендә һәм мифологияһында һиҙелерлек урын биләй.
Тәртибе
Гиппопотамдың ҡылығына агрессивлыҡ хас. Ата бегемоттарҙың һуғышыуы йыш ҡына ҡатнашыусыларҙың береһенең үлеменә килтерә. Кешегә һөжүм итеү осраҡтары ла бик йыш була. Бер нисә мәғлүмәт буйынса, бегемот Африканың кеше өсөн иң ҡурҡыныс йән эйәһе булып тора — уның һөжүменән арыҫлан, буйвол йәки леопард һөжүменә ҡарағанда күберәк кеше һәләк була.
Тышҡы күренеш
Бегемот тышҡы ҡиәфәте бик үҙенсәлекле. Кәүҙәһе ҡыҫҡа, мискә формаһында, йыуан аяҡлы. Аяҡтары шул тиклем ҡыҫҡа, хатта йөрөгәндә уларҙың ҡорһағы ергә ҡағыла яҙа. Оло, ал яҡтан тупаҫланған баш тура дүртмөйөш рәүешендә һәм хайуандарҙың дөйөм ауырлығында (900 кг тиклем) уның өлөшө дүрттән бер өлөшкә етә. Танау тишеге, күҙе һәм ҡолағы бер аҙ күтәрелгән һәм бер яҫылыҡта урынлашҡан, шуға күрә бегемот, тулыһынса тиерлек һыу аҫтында ҡалып һәм башының иң өҫкө өлөшөн генә сығарып, тын ала, күрә һәм ишетә. Муйыны бик ҡыҫҡа һәм бөтөнләй беленмәй. Күҙе бәләкәй, итләс күҙ ҡабағы менән уратып алынған. Танау тишеге бик киң, өҫкә йүнәлтелгән, итләс ирендәр һәм яҡшы үҫешкән махсус мускулатура арҡаһында ныҡлап ябыла ала, ҡолаҡтары ла бик бәләкәй, хәрәкәтсән. Уның ярҙамында һыуҙағы бегемот бөжәктәрҙе йәки башына ултырған үтә лә бәйләнсек ҡоштарҙы ҡыуалай. Мороно бик киң, уның алғы өлөшө ҡыҫҡа тупаҫ вибрисс менән ҡапланған. Яңаҡтарының киңлеге 60-70 сантиметрға етә. Ауыҙы ифрат киң — 150 градусҡа тиклем асылыуы ихтимал. Бегемоттың аяҡтары 4 бармаҡлы, уларҙың һәр ҡайһыһы тояҡҡа оҡшаш булып тамамлана. Бармаҡтары йөҙөүҙә ярҙам итеүсе ҡалын тире ярыһы менән тоташҡан. Йәнлек ҡоро ерҙә, бигерәк тә һаҙлыҡлы тупраҡта йөрөгәндә, бармаҡтары, бысраҡҡа батып төшмәҫ өсөн, ярылар буйлап һуҙыла. ҡойроғо ҡыҫҡа, үҙенсәлекле формала — төбөндә түңәрәк тиерлек, ул тарая һәм ян-яҡтан тарая бара, осонда яҫы. Ҡойроғоноң бындай формаһы тиҙәген һиптерергә мөмкинлек бирә — был үҙ-ара аралашыу өсөн мөһим әһәмиәткә эйә.
Күләме
Бегемот — хәҙерге заман ер өҫтө хайуандары араһында иң ҙурҙарынан һанала. Оҙаҡ йәшәгән ата бегемоттың ауырлығы 3 тоннаға тиклем етеүе һирәк күренеш түгел. Рекордлы ауырлығы буйынса мәғлүмәттәр төрлөсә; ҡайһы бер сығанаҡтар — 3500 килограмм, икенселәре 4064 килограмм тип һанай, өсөнсөләре иһә 4500 килограмм ауырлыҡты күрһәтә. Ләкин, ғәҙәттә, ата заттарҙың ауырлығы уртаса 1600 килограмм самаһы, ә инәләрҙеке — 1400 килограмм самаһы. Иңбашында гиппопотамдың бейеклеге 1,65 метрға тиклем етә. Оло хайуандың кәүҙә оҙонлоғо 3 метрҙан кәм түгел, ләкин 5,4 метрға еткәндәре лә бар. Ҡойроғоноң оҙонлоғо 56 сантиметрға етә. Шулай итеп, ер өҫтө хайуандары араһында гиппопотамдар ауырлығы буйынса аҡ мөгөҙморон менән икенсе, фил дән һуң икенсе урын өсөн көрәшә, ҡайһы берҙә уны филдән һуң ҙурлығы буйынса икенсе урында торған ҡоро ер хайуаны тип тә атайҙар.
Бегемоттың тиреһе
Бегемот тиреһе ғәҙәттә алһыу төҫмөрлө һоро-көрән төҫтә. Күҙҙәре һәм ҡолаҡтары тирәләй тиреһе ал төҫтә. Арҡаһы, айырыуса кәүҙәһенең артҡы өлөшөндә, ҡағиҙә булараҡ ҡарараҡ, йыш ҡына тулыһынса һоро төҫтә; ҡорһағы алһыу. Ата заттарҙың тиреһе, бынан тыш, ырыуҙаштар менән һуғышҡанда алынған йөйҙәрҙең һәм царапиндарҙың ҡуйы селтәре менән ҡапланған. Иң йоҡа тире — ҡойроҡ төбөндә, шуға күрә зоопарктарҙа сирле бегемоттарға уколдарҙы кәүҙәһенең нәҡ ошо өлөшөнә яһайҙар — унда шприц энәләрен табырға мөмкин. Йәнә зоопарктарҙа бегемоттарҙың йәрәхәттәрен еп урынына металл сым ҡулланып тегәләр.
Бегемоттың тиреһе ҡалын — 4 см тиклем. Морононда бихисап, ләкин ярайһы уҡ ҡыҫҡа (бер нисә сантиметр) ҡаты вибристарҙан башҡа, тиреһе йөн япмаһы юҡ тиерлек. Осонда, кәмерәк дәрәжәлә, яҫы ҡойроҡтоң ҡырында шулай уҡ сусҡа шыртына оҡшаған һирәк һәм тупаҫ йөн бар. Һирәк һәм ҡыҫҡа шырт һымаҡ йөн йыш ҡына ҡолаҡ остарында осрай. Бегемоттың тәнендә бик аҙ нәҙек һәм ҡыҫҡа йөн бар — арҡаһында ни бары 25 см2 самаһы, ә ян-яғында һәм ҡорһағында тағы ла һирәк йөн бар, уны яҡын аранан да ҡарап булмай тиерлек Гиппомат һыуҙан тыш булғанда ул тире аша таҙа ҡоро имеҙеүселәргә ҡарағанда һыуҙы байтаҡҡа тиҙерәк юғалта. Был шулай уҡ бегемоттарҙы ваҡытының күп өлөшөн һыуҙа үткәрергә мәжбүр итә. Бик ныҡ кипкәс, гиппопоптарҙың оҙаҡ ваҡыт һыуға бата алмаһа, тиреһе кибә һәм сатнай. Тир һәм май биҙҙәре юҡ, әммә бегемотҡа ғына хас булған айырым тире биҙҙәре бар, улар көслө эҫелә ҡыҙғылт төҫтәге айырым лайлалы секрет бүлеп сығара. Шуның менән бергә йыш ҡына хайуандың тәненә ҡан тиреһе аҡҡан кеүек тойола (был антик күҙәтеүселәрҙең аптырауына килтерә). Был «тир» тирене ҡояшта бешеүҙән яҡшы һаҡлай. Япония ғалимдары 2004 йыл да бегемоттың ошо үҙенсәлегенә ентекле тикшереү үткәргән һәм, тире биҙҙәренең ҡыҙыл сере тәғәйенләнеүе ультрафиолет нур ҙарҙан һаҡланыуҙа түгел, ә дезинфекцияла тора, тигән һығымтаға килгән. «Тире» составына ингән пигменттар сағыу антисептик тәьҫиргә эйә һәм гиппотама тиреһендә даими булған күп һанлы батшаларҙың төҙәлеүенә ярҙам итә. Бынан тыш, ошо бүленештәр айырыуса һыу ятҡылыҡтарына яҡын булған ҡан эскес бөжәктәрҙе ҡурҡыта.
Төҙөлөш үҙенсәлектәре
Гиппопоп һөлдәһенә бер нисә үҙенсәлекле һыҙат хас, сөнки улар хайуандың ҙур тән ауырлығына бирешмәҫкә кәрәк. Һөлдәнең һөйәктәре ҙур, был бигерәк тә умыртҡаларға ҡағыла. Вертикаль тиерлек урын биләгән көрәк алғы аяҡ һөйәктәре менән бер линия барлыҡҡа килтерә. 1 ҡабырғаһы 13 пар. Билдәле немец зоологы Бернгард Гржимек бегемоттың төҙөлөшөн һәм уның ағзаларының сағыштырмаса ҙурлығын тасуирлағанда түбәндәге һандарҙы килтерә. Ветеринария идаралығы белгестәре 1456 килограмм ауырлыҡтағы йәш бегемот түшкәһен бүлгәндә унда ит 520 килограмм, һөйәк 280, тире 48, май 33, бауыр 27, үпкә 9, йөрәк 7,8 һәм тел 5 килограмм булыуы асыҡланған. Аш һеңдереү юлы (ашҡаҙан һәм эсәктәр) дөйөм оҙонлоғо 60 метр тиклем, был бегемотҡа күҙәнәкте башҡа үлән ашаусыларға ҡарағанда байтаҡҡа тулыраҡ үҙләштерергә мөмкинлек бирә. Бегемоттың ашҡаҙаны өс камералы һәм тояҡсаларҙың үлсәме буйынса бик ҙур; уның күләме 500 литрға етеүе мөмкин.
Бегемоттың мейеһе абсолют сағылышта ярайһы уҡ ҙур — уртаса 882х18 см3, әммә тән күләменә ҡарата ул бик аҙ — массаһы буйынса ул ни бары 1/2789 өлөштө тәшкил итә (кешелә уртаса 1/40). Энцефализация коэффициенты (бер грамм тән ауырлығына иҫәпләгәндә хайуан мейеһенең сағыштырма ауырлығын билдәләүсе характеристика) гиппопатамда шулай уҡ ҙур түгел — кешелә 5 (башҡа иҫәпләүҙәр буйынса 8) һәм дельфин-афалинда 3,6.
Бегемоттың тештәре
Гиппопамдың теше 36, һәр яңаҡта 2 ҡаҙыҡ, 4 ҡырҡҡыс, 6 тамыр алды һәм 6 аҙау теше бар. Теш эмаленың өҫкө ҡатламы һары төҫтә, ул ҡаты һәм ныҡ. Гиппопотамдың аҙау һәм ҡырҡҡыс тештәре бик ҙур; үҫемлектәрҙе өҙөү йәки уны сәйнәү өсөн бер ҡасан да ҡулланылмай — улар ҡорал булараҡ ҡулланыла, шулай уҡ, бигерәк тә тоҙло тупраҡтарҙа ҡаҙыу өсөн.
Аҫҡы яңаҡтың аҙау тештәре иахсус үҫешә, Өҫкө яңаҡ тештәре ышҡылғанда үткерлеге үҙ аллы үткерләнә. Ураҡ формалы, уларҙың осо өҫкә йүнәлә. Ата заттарҙың аҙау тештәре инә заттарға ҡарағанда күпкә оҙонораҡ. Тамырҙары юҡ һәм ғүмер буйы үҫә, ҡайһы берҙә һәр береһе 3 килограм тирәһе массаға етә; ғәҙәти үҫешкән гиппопотам тештәренең иң ҙуры Бельгияла һаҡлана, оҙонлоғо 64,5 см. Түбәнге аҙау тештәрҙең формаһы үтә күренмәле оҙонса йырҙа булыуы менән ҡылыҡһырлана, ә өҫкөһөндә юҡ.
Укум-Игол (Ерган-Еган ҡушылдығы)
Укум-Игол  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ерган-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :