cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы
Уралда һәм Көнбайыш Себерҙә ихтилал
1774 йылдың ғинуар-февралендә ихтилалға Себер губернаһының көнбайыш райондары халҡы ҡушыла башлай. Урындағы крәҫтиәндәрҙең вәкилдәре атаман Чика-Зарубин һәм Грязнов менән бәйләнешкә инәләр, уларҙан Пугачевтың манифестарының күсермәләрен, бер аҙ ярҙам һәм ҡорал алалар. Февралдә Ялуторовск дистрикты биләмәләренә килгәс, Иван Иликаевтың 300 Ички татарҙарынан, мишәрҙәрҙән, башҡорттарҙан һәм Иҫәт казактары һәм крәҫтиәндәренән торған отряды килеү менән ихтилалсылар контроле аҫтына Утяцк һәм Курган биҫтәләре алына, ихтилалсылар Ыҡ биҫтәһенә йүнәләләр, унда капитан Смоляниновтың хөкүмәт ғәскәренә саҡырылған урындағы крәҫтиәндәр («приписной казактар») бола башлағандар. Улар пушкаларҙы тартып алыуға өлгәшә, һалдаттар ҡамап алып, офицерҙарҙы ҡулға алғандар. Казак биҫтәһендәге майор Салмановтың «приписной казактары» тегеләрҙән үрнәк алалар. Баш күтәреүселәр яғына Белозерск һәм Тебеняцк биҫтәләре ҡушылалар, Иҫәт провинцияһынан Иван Ковалевский етәкселегендәге тағы ла бер 800 кешенән торған отряд килә. Марай һәм Усть-Суерск биҫтәләреы пугачевсыларға ҡушылғандан һуң бөтә Ялуторовск дистрикты ихтилалсылар ҡулына күсә. Тубылды һәм Верхоторҙы өйәҙдәрендә лә болалар башлана. Крәҫтиәндәр тоҙ һәм шарап складтарын емерәләр, йорттарҙы һәм чиновниктарҙың һәм офицерҙарҙың мөлкәтен талайҙар, ауыл башлыҡтары итеп ихтилалсылар иҫәбенән смотрителдәр һәм атамандар ҡуйыла.
Бибиковтың экспедицияһы
Петербургка Карҙың экспедицияһы тар-мар ителеүе һәм В. А. Кар үҙе Мәскәүгә ҡайтыуы тураһында хәбәрҙәр барып еткәс, Екатерина II 27 ноябрҙәге указы менән яңы командующий итеп генерал-аншеф Бибиков Александр Ильичты тәғәйенләй. Яңы каратель отряды составына 10 кавалерия һәм пехота полктары индерелә, шулай уҡ ашығыс рәүештәимперияның көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш сиктәренән Ҡаҙанға һәм Һамарға 4 еңел ялан командаһы инә, уларҙан тыш — ихтилал зонаһында булған бөтә гарнизондар һәм хәрби частар һәм Кар экспедицияһының ҡалдыҡтары. 1773 йылдың 25 декабрендә Бибиков Ҡаҙанға килеп етә, унда 1774 йылдың декабрь эсендә Владимир 61-се пехота полкы, 2-се гренадер, Изюм 11-се гусар полкы, Архангелогород 17-се пехота полкы һәм Томск полктары, 24-се еңел ялан командаһы — Сызрандә, 22-се, 23-се һәм 25-се -Сембергә, Бахмут гусар полы — Һарытауға. 29 декабрҙә майор К. И. Муфел етәкләгән 24-се еңел ялан команда Һамарҙы тартып ала. Арапов Алексеевск ҡәлғәһенә сигенә, әммә 9 ғинуарҙа унан да ҡыуылып сығарыла. Бибиковтың бойороғо буйынса дүрт еңел ялан командаларынан һәм Бахмут гусарҙарынан генерал П. Д. Мансуров командованиеһы аҫтында корпус булдырыла. Корпус Һамар линияһы буйлап Ырымбурға табан хәрәкәт итергә тейеш була. Генерал П. М. Голицын командованиеһы аҫтында йыйылған ҡалған ғәскәрҙәр Бөгөлмәлә Фрейман отряды менән осрашырға һәм артабан Боғоросланға китергә тейеш була, әммә тәрән ҡар һәм башҡорт һәм татар отрядтары менән алыштар уларҙың хәрәкәтен ныҡ тотҡарлай.
14 февралдә корпус Мансуровтың корпусы Араповтан Быҙаулыҡ ҡәлғәһен кире ҡайтарып ала, Голицындың корпусы 27 февралдә Боғоросланға барып етә. Был ваҡытта Овчинников Яйыҡ ҡаласығынан һәм Пугачев — Бәрҙенән Сорочинск ҡәлғәһендә йыйылалар һәм 6 мартта Голицындың корпусын һөжүмләйҙәр. Көтөлмәгән атака хөкүмәт отряды өсөн бигүк уңышлы булмай, алышта корпус командиры майор Елагин һәләк була, әммә ҡалған офицерҙар һалдаттарҙы туплап алыуға өлгәшәләр һәм алышты үҙ файҙаһына боралар. 100 кешене юғалтып, пугачевсылар Сорочинскиға ҡайталар.
Кәңәшмәнән һуң Пугачёв һәм Овчинников төп көстәрҙе Ырымбурҙан алып китергә һәм уларҙы Tатищев ҡәлғәһендә тупларға булалар. Янып бөткән диуарҙар урынына боҙ ур төҙөлә, бөтә булғaн артиллерия йыйыла. Tөрлө мәғлүмәттәр буйынса, Татищев ҡәлғәһендә 7 меңдән алып 9 меңгә тиклем ихтилалсылар һәм 30-дан да кәм булмаған пушкалар йыйылған була. Тиҙҙән ҡәлғәғә Сорочинскиҙа осрашҡан 6500 кешенән торған һәм 25 пушкаһы булған Мансуров һәм Голицын корпустары килеп етә. Алыш 1774 йылдың 22 мартында уҙғарыла һәм бик көсөргәнешле була. Князь Голицын үҙенең рапортында А. Бибиковҡа яҙған: «Дело столь важно было, что я не ожидал такой дерзости и распоряжения в таковых непросвещённых людях в военном ремесле, как есть сии побеждённые бунтовщики». Сабауылдар башҡарып, казактар атлы атакалар һәм пушкалар уты менән һөжүм итеүселәрҙең сафтарын бер нисә мәртәбә тарҡаталар, шуға күрә Голицын, Мансуров һәм Фреймандарға, ҡылыстарын ҡындан сығарып, шәхсән һалдаттарҙы алға әйҙәргә тура килә. Бахмут гусарҙары һәм Чугуев казактары тылдан инәләр һәм хәлдәр бөтөнләй өмөтһөҙгә әүерелә. Пугачёв Бәрҙегә ҡайтырға ҡарар итә. Әлеге алыш ихтиллалсыларҙың тәүге ҙур еңелеүе була, Пугачев ике мең тирәһе кешеһен юғалта, дүрт мең кеше яралана йәки әсирлеккә эләгә, бөтә артиллерияһын һәм ылауын юғалта. Екатерина II, еңеү тураһында хәбәр алғас, Бибиковты лейб-гвардия подполковнигы дәрәжәһенә үрләтә, Мансуров һәм Фрейман были награждены орденами Изге Анна ордены менән наградлана, Голицынға Могилев губернаһында имение бүләккә тапшырыла.
Башҡортостанды баҫтырыу һәм Өфөнөң ҡамауын алып ташлау өсөн Бибиков генерал Ларионов командованиеһы аҫтында Томск, Архангелогородск карабинер, Изюм гусар полктарынан һәм Ҡаҙан дворяндар ополчениеһынан отряд ойоштора. 6 мартта баш күтәреүселәрҙән Нуғайбәк ҡәлғәһен, 8 мартта — Стәрлетамаҡ пристане ҡайтарып алына, 13 мартта Баҡалы ауылында Илья Ульяновтың отряды юҡ ителә.
Ошо уҡ ваҡытта И. Михельсон етәкселегендәге Санкт-Петербург карабинер полкы 1774 йылдаң 2 мартында Ҡаҙанға килә һәм кавалерия частары менән көсәйтелгәндән һуң, кисекмәҫтән ихтилалды баҫтырыуға ташлана. Бибиков Михельсонға Ларионовты алмаштырырғаһәм Башҡортостанда берләшетерелгән хөкүмәт корпусын етәкләргә ҡуша. 1774 йылдың 24 марта ғәскәрҙәрҙе тар-мар итә, ә ике көндән һуң Зарубин, Губанов, Ульянов Табынскиҙа әсирлеккә алына.
Өфөгә килеп баҫҡас, дөйөм алғанда, Михельсон башҡорттарҙың ихтилалын баҫтыра алмай, сөнки башҡорттар партизан тактикаға күсәләр. «Подполковник әфәнде үҙенең дешатаменты менән Чесноковкала туҡталды, бында уға төрлө дәрәжәләге бик күп кеше, ярлыҡау һорап, мөрәжәғәт итә, әммә где к нему с раскаянием множество людей разнаго звания, прося помилования, приходят, кроме остервенившихся башкирцев, которыя и по разбитии в плен почти живой не один не отдавался, а некоторыя, лишены будучи оружия, вынимали ножи из карманов и резали ловящих, а найденные в сенах и под полами, видя себя открытых, выскакивали с копьями и ножами, чиня сопротивление».
Көнгөр тирәһендә пугачевсыларҙы тар-мар иткән майор Гагрин 19 февралдә Красноуфимск кәлғәһен яулап ала, артабан — Ачит ҡәлғәһен һәм Екатеринбургка табан юллана. Әммә ҡәлғәләрҙе яулау башҡорттарҙы еңде тигәнде аңлатмай. Гагрин ҡалдырып киткән подполковник Поповтың отряды март дауамында Салауат Юлаевтың һәм башҡа башҡорт старшиналары отрядтары артынан Көңгөр, Красноуфимск һәм Ачит ҡәлғәһе араһында ары-бире йөрөй, уларҙы таратып ебәреп өлгөрмәйҙәр, улар яңы ерҙә бергә йыйылалар.
Ихтилалдың яңы күтәрелеше
Һаҡмар ҡаласығы янында еңелеүҙән һуң Пугачёв үҙенең төп армияһының ҡалдыҡтары менән 1774 йылдың 4 апрелендә Вознесенка (Ырғыҙлы) заводына килә, артабан, 7 апрелдә — Әүжән-Петровка заводтарына, бында ул 12 апрелгә тиклем ҡала. Отрядты завод крәҫтиәндәре, аҙыҡ-түлек, һәм аҡса менән тулыландырап, Пугачёв Ағиҙел ағымы буйлап Белорет заводына юллана. Был ваҡытта Көньяҡ Урал заводтары ихтилалсыларҙың тар-мар ителгән отрядтары өсөн йәшенеү урыны була — Һатҡы Белобородов өсөн, Ҡыштым һәм Касли — Грязнов һәм Туманов өсөн, пугачевсылар контроле аҫтында — Воскресенка, Троицк һәм тағы ла бер нисә завод була. Пугачёв бөтә отрядтарға уның менән берләшеү талаптары менән сапҡындарҙы ебәрә, әммә башланып торған ташҡын ихтилалсыларҙың хәрәкәтенә ҡамасаулай, Белорет заводында Пугачевҡа 2 майға тиклем ҡалып торорға тура килә.
5 май көнө иртә менән Пугачёвтың 5 мең кешенән торған отряды Магнит ҡәлғәһенә килеп етә. Отрядта башлыса насар ғына ҡоралланған завод крәҫтиәндәре һәм бер килке Яйыҡ, Илецк һәм Ырымбур казактары була, отрядта бер пушка ла булмай. Магниттың һөжүме уңышһыҙ башлана, алышта 500 тирәһе кеше һәләк була, Пугачев үҙе ҡулына яралана.Ҡараңғы төшкәс, ихтилалсылар тағы ла бер ҡабат һөжүм эшләп ҡарайҙар һәм ҡәлғәғә үтеп инеп, уны баҫып алалар. Трофей итеп 10 пушка, мылтыҡтар, боеприпастар алына. 7 майҙа Магнитҡа төрлө яҡтан атамандар Овчинников һәм Порфильев отрядтары тартыла, С. Максимова, И. Шибаева.
Яйыҡ буйлап үргә йүнәлгән ихтилалсылар Үрге Яйыҡ ҡәлғәһен урап үтеп, Ҡарағай, Петропавловск һәм Степной ҡәлғәләрен яндырып,20 майҙа иң эреләрҙән һаналған Троицк ҡәлғәһенә яҡынлашалар. Бы мәлгә отрядта 10 мең кеше иҫәптә тора. Штурм барышында гарнизон артиллерия уты менән ҡаршы торорға тырыша, әммә ихтилалсылар, көслө ҡаршылашыуҙы еңеп сығып, Троицкиға бәреп инәләр. Пугачёвҡа снарядтары менән артиллерия, дары запастары, аҙыҡ-түлек һәм фураж эләгә. 21 майҙа алыштан һуң ял иткән баш күтәреүселәргә көтмәгәндә Деколонг корпусы һөжүм итә. Көтмәгәндә һөжүм ителгән пугачевсылар бик ауыр еңелеүгә дусар булалар, 4000 кеше һәләк була, тағы ла 4000 мең кеше әсирлеккә эләгә йәки яралана. Силәбегә табан юлдан тик мең ярым атлы казактар һәм башҡорттар ғынасигенә ала. .
23 майҙа Пугачёвтың отряды Кундравин биҫтәһе аҫтындағы Лягушино ауылы эргәһендә тағы ла бер ауыр еңелеү кисерә — боласыларҙың юлын ҡыйырға тырышҡан Михельсон корпусынан. 600 кеше һәләк була, 400 кеше әсирлеккә эләгә, әммә Пугачевҡа был юлы эҙәрлекләүҙән ҡотолорға форсат табыла. 31 майҙа пугачёвсылар Златоуст заводында туҡталалар, отрядын тулыландырғандан һуң, заводты киткән саҡта яндыралар. 2 июндә алдағы көн Пугачевты эҙәрлекләгән Михельсон ташлап сыҡҡан Сатка заводы алына, уны ла яндыралар.
3 июндә Түбәнге Ҡыйғы ауылы тирәһендә Пугачёвтың отряды Салауат Юлаевтың отряды менән ҡушыла. Салауатҡа Пугачев бригадир исемен бирә. Был ваҡытҡа башҡорттар бөтә ихтилалсыларҙың өстән ике өлөшөн тәшкил итә. 3 һәм 5 июндә Әй йылғаһы буйында улар Михельсон менән һуғышалар. Ике яҡтың береһе лә еңеүгә өлгәшмәй. Михельсон Өфө ҡалаһы тирәһендә хәрәкәт иткән башҡорттарҙы ҡыуып ебәрер өсөн Өфөгә киткән саҡта, Пугачев төньяҡҡа сигенә һәм көстәрен үҙгәртеп ҡора.
Һуғыштың ваҡытлыса туҡтап тороуы менән файҙаланып, Пугачёв Ҡаҙанға табан йүнәлә. 10 июндә Красноуфимск ҡәлғәһе алына, 11 июндә Көңгөр аҫтында еңеүгә өлгөшелә. Көңгөрҙө һөжүмләмәйенсә, Пугачев көнбайышҡа борола. Ихтилалға күтәрелгәндәрҙең отрядтары урындағы завод һәи иҡтисад крәҫтиәндәре тарафынан, быға тиклем урмандарҙа йәшенеп йөрөгән башҡорттарҙың, татарҙарҙың, вотяк һәм черемистарҙың ваҡ отрядтары менән тулылана. 14 июндә Пугачевтың авангарды Уҫы ҡалаһына яҡынлаша ҡала ҡәлғәһен ҡамауға ала. Дүрт көндән һуң бында Пугачевтың төп көстәре киләһәм ҡамауҙа ҡалған гарнизон менән алыштар башлай, гарнизондағылар өс көн дауамында һөжүмдәрҙе кире ҡағалар. 21 июндә ҡәлғәне һаҡлаусылар биреләләр. Ошо осорҙа Пугачевянына авантюрист сауҙагәр Астафий Долгополов килеп сыға. Пугачёв уның авантюраһын яҡшы аңлай, әммә Долгополов бер килке ваҡыт Пугачевҡа «Петр III ысынлығының шаһиты» булараҡ кәрәкле була. Уҫы янындағы алыштарҙа аяғына яраланған Салауат Юлаев, башҡа ауырыуҙар һәм яралылар менән бергә, дауаланыу өсөн өйөнә ҡайтарыла. Башҡорттарҙың ҡайһы бер өлөштәре Пугачев менән ҡала, ә өайһы берҙәре Тылвала ҡала.
Пугачёв ғәскәрен Кама аша сығара, Воткинск заводын — 24 июндә һәм 27 июндә Ижевск тимер эшләү заводын яулап ала һәм яндыра. Нылға, Ағрыз һәм Алшашы вотяк һәм татар ауылдары, Алабуға аша пугачевсылар Мамадышҡа киләләр. Үткән ерҙәрҙә уны икмәк-тоҙ менән ҡаршы алалар. Известия о приходе армии «Петр Фёдоровичтың» армияһы килеүе тураһында хәбәрҙәр тағы ла ихтилалсылар армияһын тулыландырыуға булышлыҡ итә. Ихтилалсы полковник Бәхтийәр Канкаев Пугачёвҡа, урыҫтарҙан һәм татарҙарҙан көндә 600 кеше хеҙмәткә теләк белдерә, тип еткерә,әммә килгән кешеләрҙең аттары ла, ҡоралдары ла булмай.
Ҡаҙан тирәһендә алыш
Иртәгәһенә ихтилалсылар отряды ҡала янында лагерын ҡора. Ҡаҙан гарнизонында 1500 кеше иҫәпләнә, дворян ополчениеһына хатта гимназия уҡыусыларын индерәләр, ҡала обывателдәренән булған доброволецтарын да ҡоралландыралар. Ҡалаға өс манифест ебәрелә — губернатор Брандтҡа һәм ҡалала йәшәүселәргә — урыҫ һәм татар телендә (иҫке төрки телендә). Пугачёвтың лагерына һатлыҡтар киләләр, улар ҡаланың оборонаһындағы бушаҡ урындарҙы күрһәтәләр. 23 июлдә иртәнсәк ҡала тирәләре һәм төп райондары яулана, ҡалала тороп ҡалған гарнизон Ҡаҙан Кремлендә йәшеренә һәм ҡамауға әҙерләнә. Ҡаҙан йәшерен комиссияһы төрмәһенән 400-ҙән ашыу хөкөм ителеүселәр азат ителә, улар араһында атаман Торнов, Мәсет слободаһынан Филарет игумены һәм Пугачевтың беренсе ҡатыны Софья балалары менән була. Пугачёв ғаиләһен арбаға ултыртырға һәм лагерҙа айырым палаткаға урынлаштырырға ҡуша һәм казактарға «уның дуҫы Пугачевтың ҡатыны» тип аңлата. Талауҙар башлана, пугачевсылар билдәләүенсә, «бик күп иҫеректәр була», «немец күлдәгендә» булғандарҙы эҙләп табып, үлтерәләр, сөнки уларҙы дворяндар тип һанайҙар. Ҡалала көслө янғын башлана, пугачевсылар Михельсондың ғәскәрҙәре яҡынлашыуы тураһында ишетеп ҡала, шуға күрә улар ҡаланы ташлап сыға башлалайҙар, тап шул саҡта Михельсон корпусы ҡалаға инә. Биш сәғәтлек алыш һөҙөмтәһендә хөкүмәт ғәскәрҙәре өҫтөнлөк алалар, әммә эңер мәле теүе алышты тотҡарлап торорға мәжбүр итә.
Волганың уң ярындағы Крәҫтиән һуғышы
15 июлдәге алыш башланғанға тиклем Пугачёв лагерҙа Ҡаҙандан Мәскәүгә китәсәге тураһында иғлан итә. Был хәбәр эргә тирәләге ауылдарҙa, поместьелар һәм ҡаласыҡтарҙа күҙ асып йомғансы тарала. Пугачевтың еңелеүенә ҡармаҫтан, ихтилал Волганың көнбайыш ярын тулыһынса ялмап ала. 17 июлдә Кокшайск тирәһендә Волга аша сығып, Пугачёв урыҫ, сыуаш, татар һәм мордва ауылдарына яңы отрядтарҙы булдырыу буйынса казактарҙы ебәрә һәм үҙенең армияһын бер нисә мең крәҫтиәндәр менән тулыландыра. Был ваҡытта башҡорттар төп армия артынан эйәреүҙән баш тарталар, Пугачевтың ғәскәрендә ҡалған ҙур булмаған башҡорттар отрядын Кинйә Арыҫланов етәкләй. Бөтә ерҙә лә поместьелар емерелә, алпауыттарҙы һәм чиновниктарҙы язалайҙар. Суҡындырылған сыуаш һәм мариҙар дини башлыҡтарынан үс алалар, сиркәүҙәрҙе емерәләр. 17 июлдә Цивильскиҙә воеводаны аҫып ҡуялар, сиркәүҙе һәм сауҙагәрҙәр йорттарын талайҙар. 20 июлдә Пугачёв вступил Ҡурмышҡа (Түбәнге Новгород өлкәһе) бәреп инә, 23-дә бер тотҡалыҡһыҙ Алатыргә инә, артабан Саранскиға юл ала.
Волковский (Силәбе өлкәһе)
Волковский - Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы
Волганың уң ярындағы Крәҫтиән һуғышы
28 июлдә Саранскиҙың үҙәк майҙанында Пенза халҡы өсөн Манифест иғлан ителә, халыҡҡа тоҙ һәм икмәк запастары, ҡала ҡазнаһы таратыла, халыҡҡа тоҙ һәм икмәк запастары таратыла, ҡала ҡаҙнаһын «ҡала ҡәлғәһе һәм урамдары буйлап йөрөп… төрлө өйәҙҙәрҙән килеп тулған ҡара халыҡҡа ташлайҙар». 31 июлдә ошолай уҡ тантаналы рәүештә Пугачевты Пензала ла ҡаршылайҙар. Указдар Волга буйында бик күп болалар тыуҙыра, берәм-берәм ғәмәлдә булған отрядтарҙа тиҫтәләрсә мең кеше иҫәпләнә. Хәрәкәт Волга буйы өйәҙдәренең күпселеген ялмап ала, Мәскәү сиктәренә барып етә.
Саранскиҙа һәм Пензала Манифестарҙы иғлан итеү (ысынында — крәҫтиәндәрҙе азат итеү Манифестары) Крәҫтиән һуғышының кульминацияһы тип һанала. Указдар крәҫтиәндәргә, эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып йәшәгән старообрядсыларға, уларҙың ҡаршы яғына — дворяндарға һәм Екатерина Икенсенең үҙенә лә бик ҙур тәьҫир итәләр. Волга буйы крәҫтиәндәрен солғап алған дәртләнеү тойғолары ихтилалсылар сафтарына миллиондан ашыу кешене ылыҡтыра. Улар Пугачевҡа үтә ҙур файҙа алып килә алмай, сөнки үҙҙәренең ауылдарынан ситкә китергә теләмәйҙәр. Әммә улар Пугачевтың Волга буйындағы походын, һәр ауылда, ҡаласыҡта икмәк-тоҙ, колокол сыңы аҫтында дини башлыҡтарҙың фатихаһы менән ҡаршы алып, тантанаға әүерелдерәләр. Пугачевтың армияһы яҡынлашыуы менән крәҫтиәндәр үҙ алпауыттарын, приказчиктарын үлтерәләр, аҫалар, поместьеларҙы үртәйҙәр, магазиндарҙы һәм лавкаларҙы емерәләр. 1774 йылдың йәйендә барыһы яҡынса 3 мең дворяндар һәм власть вәкилдәре үлтерелә.
1774 йылдың июль уртаһында Пугачев ихтилалының ялҡыны Мәскәү губернаһына барып еткәс һәм Мәскәүҙең үҙенә ҡурҡыныс тыуҙырғас, хәүефкә ҡалған батшабикә канцлер Н. И. Паниндың тәҡдиме менән ризалашырға мәжбүр була. Панин үҙенең ағаһын, опалала булған генерал-аншеф Петр Иванович Панинды, боласыларға ҡаршы ғәскәри экспедиция етәксеһе итеп тәғәйенләргә тәҡдим итә. Генерал Ф. Ф. Щербатов был постан 22 июлдә ҡыуыла, 29 июлдәге указына ярашлы Екатерина II Панинға Ырымбур, Ҡаҙан һәм Түбәнге Новгород губерналарында тәртип булдырыу буйынса ғәҙәттән тыш вәкәләттәр бирә. Ҡыҙығы шунда: нәҡ ошо П. И. Панин командованиеһы аҫтында Бендеры ҡалаһы өсөн алышта Емельян Пугачев батырлыҡ күрһәтә.
Волковский (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Ауыл эргәһендә Урал йылғаһы аға. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 8 км.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы
Волганың уң ярындағы Крәҫтиән һуғышы
Солох килешеүен тиҙләтеү өсөн Көсөк-Кайнарджийск килешеүенең шарттары йомшартыла, һәм төрөк сиктәрендәге азат булған ғәскәрҙәр — бөтәһе 20 кавалерия һәм пехота полктары Пугачев ғәскәрҙәренә ҡаршы ебәрелә. 1774 йылдың авгусында 1-се армиянан генерал-поручик Александр Васильевич Суворов саҡыртыла, Суворов ул ваҡыттағы Рәсәй генералдары араһынан иң уңышлыһы була. Панин Суворовҡа Волга буйындағы Пугачев армияһының төп көстәрен тар-мар итеү бурысын йөкмәтә.
Волковский (Силәбе өлкәһе)
Халҡы
(1970 йылда — 671, 1983 йылда — 512, 1986 йылда — 596, 1995 йылда — 536) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (67%), башҡорттар (16%), ҡаҙаҡтар (10%).
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы
Волганың уң ярындағы Крәҫтиән һуғышы
Пугачев тантаналы рәүештә Саранск һәм Пензаға ингәндән һәм урындағы ихтилалсыларҙың айырым отрядтары Наровчат, Темников, Троицк, Инсар, Нижний Ломов ҡалаларын алғандан һуң, уны барыһы ла Мәскәүҙә көтә ине. Мәскәүгә П. И. Паниндың командованиеһы аҫтында 7 полкы туплана. Мәскәү губернаторы кенәз М. Н. Волконский үҙенең йорто эргәһендә артиллерияны ҡуйырға бойора. Полиция күҙәтеүҙе көсәйтә һәм кеше күп йыйылған урындарға Пугачевҡа теләктәшлек күрһәткәндәрҙе тотоп алыр өсөн шымсыларҙы ебәрә. Июль айында полковник дәрәжен алған һәм боласыларҙы Ҡаҙандан алып эҙәрлекләгән Михельсон, иҫке баш ҡалаға табан юлды ҡыйыр өсөн, Арзамасҡа борола. Генерал Мансуров Яйыҡ ҡаласығынан — Сызрангә, генерал Голицын — Саранскиға, полковник Хорват — Сембергә юлланалар. Карл Муфелдең һәм Карл-Густав Меллиндың каратель командалары, Пугачёв үҙенең артынан бөтә ерҙәрҙә лә боласы ауылдар ҡалдыра, уларҙы баҫтырып бөтөп булмай тип хәбәр итәләр:«Крәҫтиәндәр, поптар, монахтар ғына түгел, хатта архимандриттар, ярһыған һәм ярһымаған халыҡты ҡуҙғыталар». Шулай уҡ Бутримовичтың батальонынан капитан Новохопёрскийҙың көндәлегендә лә шул уҡ хәлдәр сағылдырыла :
«…мин Андреевский ауылына юлландым, унда крәҫтиәндәр алпауыт Дубенскийҙы Пугачевҡа биреү өсөн һаҡ аҫтында тоталар ине. Мин уны азат итергә уйлағайным, әммә ауылда бола башланды, һәм команданы ҡыуып ебәрҙеләр. Унан мин Вышеславцев әфәнденең һәм кенәз Максютиндың ауылдарына киттем, әммә уларҙы ла крәҫтиәндәр ҡулға алғандар булып сыҡты, мин уларҙы азат иттем һәм Үрге Ломовҡа алып барҙым; кенәз Максютиндың ауылынан Керенск ҡалаһы янғанын күрҙем һәм кире Үрге Ломовҡа әйләнеп ҡайтыуыма, приказнойҙарҙан башҡа, бөтә крәҫтиәндәр ҙә, Керенск ҡалаһында янғын сығыуын белгәс, болаға ҡушылғандарын белдем. Төп боласылар: Як. Губанов, Матв. Бочков, һәм стрелецтар слободаһынан десятский Безбородый. Мин уларҙы тотоп, Воронежға илтергә уйлағайным, әммә халыҡ миңә уларҙы бирмәне, хатта үҙемде саҡ ҡулға алманылар, шулай ҙа мин уларҙан ҡаса алдым һәм ҡаланан 2 саҡрым алыҫлыҡта ла боласыларҙың тауышын ишетә барҙым. Нимә менән бөткәндер, белмәйем, әммә Керенск әсирлеккә төшкән төрөктәр ярҙамында юлбаҫарҙан ҡотҡарылған, тип ишеттем. Юлымда мин бөтә ерҙә лә халыҡта бола ҡубыуын һәм самозванецҡа ылығыуын һиҙҙем. Бигерәк тә Тамбов өйәҙендә, кенәз Волконский ведомствоһындағы иҡтисад крәҫтиәндәрендә, улар Пугачевтың килеүенә бөтә ерҙәрҙә күперҙәр төҙөнөләр һәм юлдарҙы йүнәттеләр. Бынан тыш, Липнев ауылы старостаһы десятскийҙар менән бергә, мине яуыздың енәйәттәше тип яңылышып, алдымда тубыҡландылар».
Түбәнге Волгала ихтилал. Төп армияның еңелеүе һәм Пугачёвтың әсирлеккә алыныуы
15 августа армия Пугачевтың армияһы — Петровскиҙы, ә 6 августа Һарытауҙы ҡамап ала. Штурмға тиклем үк Пугачевҡа Соколов тауына Һарытау сауҙагәрҙәре «батша манифесы» артынан киләләр. Дон казактарының һәм гарнизон һалдаттарының бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына күсәләр, бынан һуң воевода Бошняк кешеләре менән Волга буйлап Царицынға барып сыға 7 августағы алыштан һуң Һарытау яулап алына. Һарытауҙың дини башлыҡтары бөтә сиркәүҙәрҙә император Петра III иҫәнлек-һаулығына ғибәҙәт ҡылалар. Пугачёв ҡалмыҡтарҙың башлығы Ценден-Даржеға ғәскәргә ҡушылыу өндәмәһе менән указ ебәрә. Әммә был ваҡытҡа инде Михельсон командованиеһы аҫтындағы корпус пугачевсыларҙың эҙҙәренә төшә һәм 11 августа ҡала хөкүмәт ғәскәрҙәре контроле аҫтына күсә.
Һарытауҙан һуң Волганан түбән Камышинға төшәләр, был ҡала ла Пугачевты колокол сыңы һәм икмәк-тоҙ менән ҡаршы ала. Камышин тирәһендә немец колонияларында Пугачёвтың ғәскәрҙәре Фәндәр академияһының Әстерхан астрономия экспедицияһы менән осрашалар, экспедицияның күп кенә ағзалары етәкселәре академик Георг Ловиц менән ҡасып өлгөрмәгән урындағы чиновниктарҙы аҫып ҡуялар. Ловицтың улы Тобиас ҡотолоп ҡала. Үҙенә өс меңлек ҡалмыҡ отрядын ҡушып, ихтилалсылар Волга казак ғәскәренең станицалары Антиповский һәм Караваинскийға бәреп инәләр, бында улар ҙур ярҙам күрәләр. Царицындан килеп еткән хөкүмәт ғәскәренең отряды Балыклевский станицаһы янында Пролейка йылғаһында тар-мар ителә Артабан юлда Волга казак ғәскәренең баш ҡалаһы Дубовка була. Волга казактарының бер өлөшө атаманы менән берлектә хөкүмәткә тоғро ҡала, Волга буйы ҡалаларҙағы гарнизондар Царицындың оборонаһын нығыталар, бында шулай уҡ поход атаманы Перфилов етәкселегендәге бер меңлек Дон казактарының отряды килә.
21 августа Пугачёв Царицынға һөжүм итеп ҡарай, әммә һөжүм уңышһыҙ була. Михельсондың корпусы яҡынлашыуы тураһында хәбәр алғас, Пугачёв Царицынды ҡамауҙан ысҡындырырға ашыға, баш күтәреүселәр Ҡара Ярға (Әстерхан өлкәһе) юллана. Әстерханда ашығыс рәүештә ҡаланы яҡлауға ташланалар, халыҡ араһында паника башлана.
1974 йылдың 24 авгусында Солениково ватагаһында Пугачёвты Михельсон ҡыуып етә. Бәрелештән ҡасып булмаҫын аңлап, пугачевсылар хәрби сафтарға торалар.
25 августа Пугачевтың төп армияһының хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуңғы алышы уҙғарыла. Михельсонды күреү менән Пугачёв пушкаларҙан асырға бойора һәм пехотаны һөжүмгә әйҙәй, әммә уның армияһының хәрби рухы ҡаҡшаған була. Михельсондың Дон һәм Чугуев казактарының һөжүменән һуң ихтилалсыларҙан 24 пушка тартып алына. Кавалерия һөжүменә ҡаршы тора алмаған ихтилалсылар сигенә, бер аҙҙан ҡаса башлайҙар. Пугачёвтың ҡасыусыларҙы туҡтатырға маташыуҙары һөҙөмтәһеҙ ҡала, казактар ҡасып барыусыларҙы 40 километр һуҙымында эҙәрлекләйҙәр. Волга аша йөҙөп сығырға маташҡандарҙың күбеһе батып үлә. Шулай итеп, Михельсондың пехотаһына ҡаршы алышҡа инергә лә форсат табылмай.
Ҡаты һуғышта ихтилалсыларҙың 2000 ашыуы һәләк була. 6000-дән ашыу кеше әсирлеккә төшә. Пугачёв һәм бер нисә бәләкәй отрядтарға бүленгән казактар Волга аръяғына ҡасалар. Улар артынан генерал Мансуров һәм Голицындың эҙәрлекләү отрядтары, Яйыҡ старшинаһы Бородиндың һәм Дон полковнигы Тавинскийҙың отрядтары ебәрелә. Алашҡа килеп етеп өлгөрмәгән генерал-поручик Суворов та Пугачевты тотоуҙа ҡатнашырға теләк белдерә. Август-сентябрҙә ихтилалсыларҙың күпселеге тотолоп бөтә һәм тикшереү үткәреү өсөн Яйыҡ ҡаласығына, Сембергә, Ырымбурға оҙатыла.
Пугачёв казактар отряды менән Үҙәндәргә ҡаса, был ваҡытта Пугачев август уртаһынан алып Чумаков, Творогов, Федулёв һәм ҡайһы бер башҡа полковниктар уны ярлыҡауға өмөтләнеп, үҙ-ара тапшырыу мөмкинлеген хәл иткәнен белмәй. 8 сентябрҙә Оло Үҙән йылғаһы буйында улар Пугачевҡа ябырылалар һәм уның аяҡ-ҡулын бәйләп ҡуялар, бынан һуң Чумаков һәм Творогов Яйыҡ ҡаласығына китәләр һәм 11 сентябрҙә самозванецтың тотолоуы тураһында хәбәр итәләр. Ярлыҡауға вәғәҙәләр алғас, улар енәйәттәштәренә хәбәр итәләр һәм тегеләре 15 сентябрҙә Пугачёвты Яйыҡ ҡаласығына алып киләләр. Тәүге һорауҙар үткәрелә, уларҙың береһен Суворов үҙе үткәрә, үҙе үк Пугачевтыты Сембергә алып барып еткерергә теләк белдерә (унда төп тикшереү эштәре барған). Пугачёвты алып барыу өсөн ике тәгәрмәсле арбаға беркетелгән тар ғына ситлек эшләнә, уның эсенә, хатта боролмаҫлыҡ итеп, аяҡ-ҡулдары бығауланған Пугачевты бикләйҙәр. Семберҙә унан 5 көн дауамында йәшерен тикшереү комиссиялары начальнигы П. С. Потёмкин һәм хөкүмәт ғәскәрҙәренең каратель отрядтарына етәкселек иткән граф П. И. Панин һорау алалар. Шунда уҡ, Семберҙә, урындағы иконалар эшләүсегә Емельян Пугачевтың портреттарын эшләргә заказ бирелә, тап ошо портреттар ихтилалдың юлбашсыһының ысын барлығындағы ҡиәфәтен тарихта ҡалдыралар.
Перфильев отряды менән 12 сентябрҙә Деркул (Чаган ҡушылдырығы) йылғаһы эргәһендә карателдәр менән бәрелештән һуң әсирлеккә алына.
1774—1775 йылдарҙағы ихтилалдың дауамы
Пугачёвты тотоп биргәндән һәм Башҡортостанға бушаған хөкүмәт ғәскәрҙәренең ебәрелеүенән һуң башҡорт старшиналарының хөкүмәт яғына күсеүе башлана, уларҙың күпселеге каратель отрядтарына ҡушыла. 1774 йылдың 10 ноябренә ҡарата тик 6 билдәле башҡорт старшинаһы ҡаршылашыуҙы дауам итә, әммә ноябрь дауамында уларҙың күбеһен ярлыҡау һорап килергә күндерәләр. Аҙаҡҡы алышын Салауат Юлаев 20 ноябрҙә үҙе ҡамап алған Ҡатау-Ивановск заводы тирәһендә үткәрә һәм еңелгәндән һуң, 25 ноябрҙә (6 декабрҙә), әсирлеккә алына. Башҡортостанда айырым отрядтар ҡаршылашыуын 1775 йылдың йәйенә тиклем дауам итәләр. Башҡорттар һәм завод крәҫтиәндәре араһында әсирлектән ҡотолған Пугачевтың тиҙ арала ҡайтыуы тураһында имеш-мимештәр йөрөй, приписнойҙар эшкә ҡайтыуҙан баш тарта. Завлд хужалары «завод крәҫтиәндәрен тейешле тәртипкә килтереү» өсөн һәр заводҡа хәрби командаларын ебәреүҙе талап итәләр. 1775 йылда Панин завод крәҫтиәндәрен эшкә йәлеп итеүҙә «халыҡ ризаһыҙлығын тыуҙырыуға сәбәп булмаҫлыҡ итеп» эшләргә тәҡдим итә. 1775 йылдың йәйенә тиклем Воронеж губернаһында, Тамбов өйәҙендә һәм Хопёр һәм Ворона йылғаларында болалар дауам итә. Ғәмәлдә булған отрядтар бәләкәй була, әммә шаһит майор Сверчков һүҙҙәренсә, «күп кенә алпауыттар, үҙҙәренең йорттарын... ҡалдырып, алыҫыраҡ ерҙәргә күсенәләр, ә йорттарҙа ҡалғандар, үҙ ғүмерҙәрен һаҡлап, урмандарҙа йоҡлап йөрөйҙәр». 1775 йылға тиклем Волга буйлап Түбәнге Новгород, Һарытау, Пенза, Шацк, Елатьма, Ҡасимов ҡалалары тирәһендә ҡасҡын крәҫтиәндәр һәм казактар отрядтары һаман йәшерен һуғыш алып бара һәм поместьеларҙы борсоуға һалалар, әле генә усадьбаларына ҡайтҡан алпауыттарҙы ҡабаттан ҡасырға мәжбүр итәләр. Волганың үҙәндәрендә, Әстерхан эргәһендә, үҙҙәрен ҡурҡытыу өсөн «пугач» тип исемләгән «понизовая вольница» отрядтары хәрәкәт итә.
Бола тулҡынын баҫтырыр өсөн карателдәр отрядтары күмәк язалар башлай. Пугачевты ҡабул иткән һәр ауылда, һәр ҡалала самозванец аҫҡан офицерҙар, алпауыттар, судьялар урынына дары ағастарына һәм ҡабырғанан аҫыу ағастарына(глаголи) боланың башлыҡтарын һәм пугачевсылар тәғәйенләп ҡуйған ҡала башлыҡтарын һәм урындағы отрядтарҙың атамандарын аҫа башлайҙар. Ҡурҡытырлыҡ тәьҫир яһау өсөн дар ағастары һалдарға ҡуйыла һәм ихтилалдың төп йылғалары буйлап ағыҙыла. Июлдең уртаһында Ырымбурҙа Хлопушаны язалайҙар: уның сабып алынған башын һайғауға элеп, ҡала үҙәгендә урынлаштыралар. Тикшереү үткәргән ваҡытта урта быуатта һынап ҡаралған саралар буйынса ҡанһыҙлыҡта һәм ҡорбандарҙың һаны буйынса Пугачёв һәм хөкүмәт бер-береһенә ал бирмәне.
Тикшереү һәм суд. Пугачёвты һәм уның төп енәйәттәштәрен язалау
Ихтилалда ҡатнашыусыларға тикшереү үткәреү өсөн Екатерина II А. И. Бибиковты бер үк ваҡытта экспедиция командующийы итеп тәғәйенләп, беренсе «тикшереү комиссияһын» Ҡаҙанда ойошторорға бойора. Уның составына гвардия офицерҙары Лунин А. М., Маврин С. И., Собакин В. И. һәм Сенаттың Йәшерен экспедицияһы секретары Сената Зряхов И. инәләр. Һуңынан, 1774 йылдың ғинуарында, тотҡондарҙы Каҙанға алып барыу ауырлыҡтары арҡаһында тикшереүҙе урынында үткәреү өсөн Һамарға подпоручик Гавриил Державин йүнәлтелә. Бибиковтың 1774 йылдың 26 апрелендә вафатынан һуң Екатерина ике йәшерен комиссия булдыра — Ҡаҙанда һәм Ырымбурҙа, тикшереүселәрҙең элекке составын яңырта һәм уларҙы хәрби командованиеһынан генерал-губернаторҙар Брандт һәм Рейнсдорп контроле аҫтына күсерә. Ҡаҙанға Пугачёвтың беренсе ғаиләһе һәм игумен Филарет килтерелә. Әммә төп иғтибар Ырымбурҙа ҡулға алынған Пугачевтың иң яҡын көрәштәре — Шигаев, Падуроа, Каргин, Толкачёв, Хлопуша, Чики-Зарубинға йүнәлтелә.
Июндә Екатерина яңынан тикшереү комиссияларының эш тәртибен үҙгәртә һәм уларҙы генерал-майор П. С. Потёмкин ҡарамағына күсерә. 1774 йылдың авгусында Маврин етәкселегендәге Яйыҡ йәшерен комиссияһы ойошторола, ул 1772 йылдын башлап, ихтилалдың баштағы этаптарын тикшереү буйынса бик күп эш башҡара. Маврин шәхсән үҙе Яйыҡ ҡаласығында, ҡулға алынғандан һуң, Пугачевтан тәүге һорау ала. Барыһы тикшереү комиссиялары һорауҙары аша 12438 кеше үтә, 4 кеше — Ырымбурҙа (Толкачёв, Хлопуша, Каргин, Волков), 38 кеше Ҡаҙанда язалап үлтерелә (улар араһында — Белобородов һәм Губанов). Унан да күберәк ихтилалсылар тикшереү комиссияларынан тыш, үҙ ҡарамағы менән хөкөм иткән хәрби етәкселәре бойороҡтарына ярашлы, язалана, тағы ла бик күп әсирлеккә эләккән баш күтәреүселәр юлда һәм төрмәләрҙә аҙыҡ-түлек һәм дарыуҙар булмауы арҡаһында һәләк булалар. 1774 йылдың ноябрь айында ихитилалдың төп ҡатнашыусылары, барыһы 85 кеше, Мәскәүгә генераль тикшереү үткәреү өсөн килтерелә. Пугачёвты Ҡытай-ҡаланың Ивер ҡапҡалары эргәһендәге Монетный двор бинаһында урынлаштыралар. Тикшереү менән Мәскәү генерал-губернаторы кенәз М. Н. Волконский һәм Сенаттың йәшерен экспедицияһының обер-секретары Степан Шешковский етәкселек итәләр. Һорауҙарҙа Е. И. Пугачёв туғандары, үҫмер сағы, Ете йыллыҡ һәм Төркиә менән һуғыштарҙа ҡатнашыуы, Рәсәй һәм Польша буйлап гиҙеүе, үҙенең пландары һәм уйҙары, ихтилал барышы тураһында ентекле яуаптар бирә. Тикшереүселәрҙе ихтилалдың инициаторҙары сит ил агенттары, йәки раскольниктар, йәки дворяндарҙан кемдер булыу-булмауы ҡыҙыҡһындыра. Екатерина II тикшереү барышына бик ҙур иғтибар бүлә. Мәскәү тикшереү материалдарында Екатерина Икенсенең М. Н. Волконскийға яҙған бер нисә ҡулхаты һаҡлана, уларҙа батшабикә нисегерәк тикшереүҙәрҙе алып барырға, ниндәй һорауҙар мөмкин тиклем тулы һәм деталле тикшереүҙе талап итеүе, ниндәй шаһиттарҙан өҫтәмә рәүештә һорауҙар алырға кәрәклеге тураһында теләктәрен белдерә. Пугачев Потемкин үткәргән һорауҙар барышында Семберҙә яза ғазаптары аҫтында үҙен һәм ихтилалға тиклемге сәйәхәттәре осорондағы бер нисә танышы өҫтөнән һөйләй, ниндәйҙер «раскольниктар заговорында» ҡатнаштыҡ тип һөйләй, әммә Мәскәүҙә һорауҙар һәм күҙмә-күҙ осрашыу ваҡытында бер ниндәй ҙә заговор булмауы һәм Пугачев әлеге күрһәтмәләрен артабанғы язалауҙарҙан ҡурҡып әйткәне асыҡлана. 5 декабрҙә М. Н. Волконский һәм П. С. Потёмкин тикшереүҙәр тамамланыуы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуялар, сөнки Пугачёв һәм башҡа тикшереү аҫтында булғандар үҙҙәренең күрһәтмәләренә башҡаса бер ниндәй ҙә яңылыҡ индерә алмайҙар һәм бер нисек тә үҙ ғәйебен арттыра йәки кәметә алмайҙар ине. Екатеринаға ебәрелгән донесениела улар быны танырға мәжбүр булалар:''«…старались при сем производимом следствии изыскать начало предприятого зла сим извергом и его сообщниками или же… к тому злому предприятию наставниками. Но при всем том другого ничего не открылось, как-то, что во всем его злодействе первое начало своё взяло в Яицком войске»''.
30 декабрҙә Кремль һарайындағы Трон залында Е. И. Пугачевтың эше буйынса судьялар йыйыла. Уларға Екатерина Икенсенең судты тәғәйенләнеү тураһында манифестын уҡып ишеттерәләр, артабан Пугачевтың һәм уның енәйәттәштәренең эше буйынса ғәйепләү хөкөмө иғлан ителә. Кенәз Александр Вяземский судтың киләһе ултырышына Пугачёвты алып килергә тәҡдим яһай. 31 декабрь көнө иртәнсәк көсәйтелгән конвой аҫтында уны Монетный дворҙан Кремль һарайы покойҙарына алып киләләр. Ултырыштың башында судьялар Пугачёв яуап бирергә тейеш булған һорауҙарҙы аныҡлайҙар, бынан һуң уны улытырыштар залына индереп, тубыҡланырға ҡушалар. Формаль һорауҙарҙан һуң уны залдан сығарып торалар һәм суд ҡарар сығара: «Емелька Пугачёвты дүрткә ботарларға, башын ҡаҙыҡҡа кейҙерергә, кәүҙәһенең өлөштәрен ҡалының дүрт яғына алып барып тәгәрмәстәргә һалырға һәм шул ерҙә үртәргә» .Ҡалған ғәйепләнеүселәрҙе, ғәйептәренең дәрәжәләренә ҡарап, һәр береһенә тейешле яза төрөн сығарыу өсөн төркөмдәргә бүләләр. Шәмбе көнө, 1775 йылдың 21 ғинуарында, Мәскәүҙә Болотный майҙанында халыҡтың күпләп йыйылған сағында яза башҡарыла. Пугачёв үҙен лайыҡлы тота, ҡалҡыу урынға сыҡҡас, Кремль соборҙарына ҡарап суҡына, дүрт яҡҡа баш эйеп, ғәфү үтенә: «Ғәфү ит, православие динендәге халыҡ». Дүрткә ботарлауға хөкөм ителгән Е. И. Пугачёвҡа һәм А. П. Перфильевҡа палач батшабикәнең теләге буйынса башта башын сабып өҙә. Ошо уҡ көндө М. Г. Шигаевты, Т. И. Подуровты һәм В. И. Торновты аҫып ҡуялар. И. Н. Зарубин-Чика язалау өсөн Өфөгә ебәрелә, унда уны башын киҫеү аша язалайҙар.
Әсирлеккә алынған Салауат Юлаевты һәм уның атаһы Юлай Аҙналинды каторгаға Балтика порты Рогервикка (Эстония) һөрәләр. Пугачев менән бергә Волга аръяғына ҡасҡан башҡорттарҙың икенсе етәксеһе Кинйә Арыҫлановтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Крәҫтиән һуғышының һөҙөмтәләре
Ихтилалда ҡатнашыусыларҙы төрлө язаларға тарттырғандан һуң Екатерина II Пугачёв ихтилалы менән бәйле булған ваҡиғаларҙы тыйыу маҡсатында, беренсе сиратта, әлеге ваҡиғалар менән бәйле булған урындарҙың исемдәрен үҙгәртеү турһында указдар сығара. Шулай итеп, Дондағы Пугачёв тыуған Зимовей станицаһының атамаһы Потемкинская тип үҙгәртелә, ә Пугачёвтың йәшәгән йорто яндырыла. Яйыҡ йылғаһы Урал тип исемләнә башлай, Яйыҡ ғәскәре — Урал казак ғәскәре, Яйыҡ ҡаласығы — Уральск, Үрге Яйыҡ пристаны — Верхнеурал итеп үҙгәртелә. Стенька Разин менән бер рәттән Пугачёвтың исеменә сиркәүҙәрҙә хурлыҡ тамғаһы һуғыла (анафема), ваҡиғаларҙы тасуирлау өсөн «билдәле булған халыҡ буталышы» тигән һүҙҙәр ҡулланыуға рөхсәт ителә һәм башҡалар. 1775 йылдың 17 мартындағы Манифестҡа ярашлы, бөтә ҡасҡын дәүләт крәҫтиәндәре ғәфү ителә (крепостнойҙарҙан тыш), әммә улар ике йыл эсендә ауылдарына ҡайтырға тейеш була. 1775 йылдың 6 апрелендәге указға ярашлы ихтилалсыларҙың кәүҙәләрен — ерләргә, ә яза орудиеларын һәм урындарын юҡ итергә талап ителә. Үлем язаһына тыйыу ҡабаттан тергеҙелә.
1775 йылда Екатерина Икенсенең губерна реформаһы барлыҡҡа килә, реформаға ярашлы губерналарҙы бүлеү ҡарала, һәм уларҙың һаны 20-нән 50-гә барып етә. 1782 йылдағы Полиция реформаһы һәм 1785 йылдағы дворяндар һәм ҡалалар өсөн махсус уставтар менән бергә былар дәүләт ҡоролошоноң системаһын булдыра, әлеге система Александр Икенсенең реформаларына тиклем ғәмәлдә була һәм талап ителгән маҡсатҡа ирешә — XX быуаттың башына тиклем Пугачев ихтилалы Рәсәйҙә аҙаҡҡы массауи крәҫтиән һәм казак ихтилалы була. Казак ғәскәрҙәренә ҡарата сәйәсәт шаҡтай йомшартыла, уларҙың армия подразделениеларына әүерелеү процесы тиҙләтелә. 1775 йылдың авгусында Запорожская Сечь бөтөрөлә. Бөтә ҡалған ғәскәрҙәрҙә казак офицерҙарына әүҙемерәк үҙенең крепостнойҙарына хужа булыу хоҡуғы менән дворянлыҡ бирелә, шуның менән ғәскәри старшина хөкүмәттең терәге итеп раҫлана. Шул уҡ ваҡытта Урал ғәскәренә ҡарата иҡтисади йомшаҡлыҡ күрһәтеләя.
1775 йылда ҡаҙаҡтарға Урал һәм Иртыш буйлап ғәҙәти көтөүлектәр сиктәрендә күсмә тормош алып барырға рөхсәт ителә. Әммә был йомшартыу сик буйы казак ғәскәрҙәренең мәнфәғәттәренә тап килмәй, әлеге ерҙәрҙең бер өлөшө яңы казак дворянлығы поместьелары йәки ябай казактарының утарҙары сифатында кәрәкле рәүеш алған була. Ыҙғыштар ҡаҙаҡ далаларында бер аҙ тымған боларыштарҙы яңынан көсәйтеп ебәрә. Һөҙөмтәлә 20 йыл дауамында барған ихтилалдың башлығы булып Пугачев хәрәкәтендә ҡатнашҡан Сырым Датов китә.
Пугачёвтың ихтилалы Урал металлургияһына бик ҙур зыян килтерә. Ихтилалға 129 Урал заводтарының 64-е ҡушыла, уларға яҙҙырылған крәҫтиәндәрҙең һаны 40 мең кеше тәшкил итә. Емереүҙән һәм туҡтатылып тороуҙан заводтарҙың дөйөм зыяны 5 536 193 һумға торошло тип баһалана. Заводтарҙы тиҙ арала тергеҙһәләр ҙә, ихтилалдан һуң завод эшселәренә ҡарата ташламалар яһарға тура килә. Уралдағы баш тикшереүсе капитан С. И. Маврин яҙҙырылған крәҫтиәндәрҙе ихтилалдың төп көсө тип һанай, улар «ялған батшаны» ҡорал менән тәьмин итәләр, уның отрядтарына инәләр, сөнки завод хужалары үҙҙәренең эшселәрен иҙәләр, крәҫтиәндәр заводҡа эшкә килер өсөн алыҫ араларҙы йәйәү үтергә тейеш була, уларға игенселек менән шөғөлләнергә рөхсәт ителмәй һәм уларға аҙыҡ-түлекте юғары хаҡ менән һаталар, тип хәбәр итә. Маврин фекеренсә, киләсәктә бындай болалар булмаһын өсөн ҡәтғи саралар күрергә кәрәк. Екатерина Г.A.Потёмкинға яҙған хатында Мавриндың фекерҙәре менән ризалаша. 1779 йылдың 19 майында яҙҙырылған (приписной) крәҫтиәндәрҙе ҡазна һәм партикуляр предприятиеларнда файҙаланыу буйынса дөйөм ҡағиҙәләре тураһында Манифест сығарыла, яңы ҡағиҙәләр буйынса завод хужаларының приписной крәҫтиәндәргә ҡарата хоҡуҡтары сикләнә: эш көнө ҡыҫҡартыла һәм хеҙмәт хаҡы өҫтәлә.
Ҡала халҡының социаль-хоҡуҡи статусы билдәләнә, эшҡыуарлыҡ өсөн күп кенә ҡамасаулыҡтар алып ташлана, ҡайһы бер монополиялар юҡҡа сығарыла. 1775 йылдың 17 мартындағы «өйәҙ обывателдәрен» бер нисә төр һалымдан бушата, мәҫәлән, солоҡтарға һәм умарталарға, тоҙ ҡайнатыуға, буяу, балауыҙ, күн тауарҙары һәм башҡа промыслалар буйынса.
Башҡорт мәсьәләһен бер ни тиклем "хәл итеү"
Крәҫтиәндәр һуғышының әһәмиәте шунда: иҫке мәсьәләләрҙе хәл итеүгә Екатерина яңыса ҡарай.
1789 йылда Өфөлә мосолман динен дә православие дине менән тиңләштертә йәки «дәүләт» дине тип таныта.
Башҡорттарҙың юғары ҡатламы хоҡуҡтарын урыҫ дворянлығы хоҡуҡтарына яҡынайта.
Һәм ахырҙа, 1798 йылда, император Павел Башҡорт-мишәр ғәскәре булдырырға бойора. Был, әлбиттә, Татищев проектына нигеҙләнгән: башҡорттарҙы ысынында казактарға оҡшаған хеҙмәтле (служилый) ҡатламға әйләндергән.
Ыңғай яғы: үҙенә ҡарата айырым өҫтөнлөктәр биргән, башҡорттар крепостной иҙеүгә, һалым иҙеүенә дусар ителмәгән, эске милли идаралыҡ, община ҡаҙнаһы менән эш итеү мөмкинлеге булған. Был йөкләмәләр башҡорттарға ауыр һымаҡ тойолмаған — хәрби хеҙмәт һәр дәүерҙә хөрмәткә лайыҡ тип ҡабул ителгән. Элекке административ бүленеш юҡҡа сығарыла, край кантондарға, кантондар — хәрби командаларға бүленә.
Хәтер
Совет йылдарында Е. Пугачевтың һәм уның көрәштәренең исемдәре топонимикала мәңгеләштерелә: 1918 йылда Николаевск ҡалаһы (элекке Мәсет биҫтәһе) Пугачёв ҡалаһы тип үҙгәртелә, Рәсәйҙең күп кенә ҡалаларында, Ҡаҙағстанда һәм Украинала Пугачев һәм Салауат Юлаев урамдары бар. Мордовия Республикаһының баш ҡалаһы Саранскиҙа Е. Пугачевҡа һәйкәл ҡуйылған. Башҡортостанда башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың исеме күп тапҡыр мәңгеләштәрелгән: һәр ҡалала, һәр районда, һәр ауылда тиерлек уның исемендәге урамдар бар, Өфөлә — Салауат Юлаев проспекты (2007); 1943 йылда батырҙың тыуған районы Малаяҙ районының исеме Салауат районы тип үҙгәртелә, 1949 йылда Салауат исеме нефть-химия комбинаты төҙөлөп ятҡан эшсе ҡасабаһына бирелә — хәҙер Башҡортостан Республикаһының эре сәнәғәт үҙәктәренең береһе; Салауат Юлаев хөрмәтенә ҡала һәм район үҙәктәрендә бер нисә һәйкәл ҡуйылған, Өфөлә Ағиҙел йылғаһы буйындағы текә ярҙа Европала иң ҙур һәйкәл — Салауат Юлаев һәйкәле ҡуйылған (17 ноябрь 1967; скульпторы — Сосланбәк Тавасиев, архитекторы — Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы); беренсе башҡорт милли операһы — «Салауат Юлаев» операһы (1955, композиторы — Заһир Исмәғилев); республиканың хоккей командаһы Салауат Юлаев исемен йөрөтә (1961); Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1967), Башҡортостан дәүләт наградаһы — Салауат Юлаев ордены (1998), булдырылған; Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Малаяҙ ауылында Салауат Юлаев музейы асылған (1991); урыҫ яҙыусыһы Степан Злобин «Салауат Юлаев» романын яҙған (1929); «Салауат Юлаев» нәфис фильмы төшөрөлгән (21 февраль 1941, режиссёры — Яков Протазанов); Салауат Юлаев исеме теплоходҡа, сирень сортына, йомшаҡ бойҙай сортына бирелгән.
Тарихнамәһе
Ихтилал ваҡиғаларының комплекслы тикшереүен үткәргән тарихсыларҙың иң тәүгеһе — А. С. Пушкин. Сит ил эштәре министрлығының хеҙмәткәре булараҡ ул ҙур күләмле архив документтарына таяна, әммә улар менән генә сикләнмәй, ә ихтилал урындарына сәйәхәт ҡыла һәм ихтилалдың шаһиттары һәм уларҙың тоҡомдары менән Ҡаҙанда,Ырымбурҙа һәм Уральскиҙа осраша. Улай ғына түгел, үҙенең «Пугачев болаһының тарихында» (1834) Пушкин булған хәлдәрҙең тәрән сәбәптәрен асып һалырға һәм өйрәнергә маташа, шулай уҡ китабының ҡушымталарында бик күп документтарҙы һәм хәтирәләрҙе баҫтырып сығара, улар әлеге ваҡытҡа тиклем тикшереүселәр өсөн уникаль мәғлүмәт сығанағы булып тора.
XIX быуаттың икенсе яртыһында ихтилалды өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу арта бара. Тарихсы Я. К. Грот баҫтырып сығарылған «Пугачёв болаһы тарихы өсөн материалдардар» (Кар һәм Бибиковтың ҡағыҙҙары — 1862, боланың аҙаҡҡы осорона һәм Пугачевтың тотолоуына ҡараған ҡағыҙҙар — 1863, Императрицa Екатерина II менән граф П. И. Паниндың хатлашыуы— 1875) Рәсәй империяһының Хәрби-топография һәм Дәүләт архивының ҡиммәтле документтарын, ә шулай уҡ хөкүмәт ғәскәрҙәренең хәрби етәкселәренең һәм тикшереү комитеттары етәкселәренең хатлашыуын, шул иҫәптән уларҙың рапорттарын һәм Екатерина II менән хатлашыуҙы фәнни әйләнешенә индерә. Д. Г. Анучин хөкүмәт органдарының һәм хәрби етәкселектең эшмәкәрлеген «Участие Суворова в усмирении Пугачёвщины и поимка Пугачёва» (1868), «Первые успехи Пугачёва и экспедиция Кара» (1869), «Действия Бибикова в Пугачёвщину» (1872) исемле хеҙмәттәрендә ентекле күрһәтә. Хәрби тарихсы Н. Ф. Дубровин 1884 йылда «Пугачёв и его сообщники» өс томлыҡ фундаменталь хеҙмәтен сығара. Дубровин беренселәрҙән булып Пугачевтың һәм уның көрәштәштәренең тикшереү документтарын һәм башҡа бик мөһим архив документтарын фәнни әйләнешкә индерә, улар элек тикшеренеүселәргә билдәле булмай.
Революцияға тиклемге тарихсыларҙың хеҙмәттәрендә күпселектә хөкүмәт яғының ғәмәлдәренә баҫым яһала. Ихтилалсылар ғәмәлдәрен тасуирламаһы, ғәҙәттә, фәҡәт негатив яҡтан бирелә. Баш күтәреүселәр яғының документтары цензура күҙлегенән бик оҙаҡ нәшер ителмәй, уларҙың бик аҙ өлөшө генә баҫтырып сығарыла һәм, ҡағыҙә булараҡ, анализланмай. Совет осороноң беренсе йылдарныда тарихсылар ихтилалсылар лагерының документтарын нәшер итеүгә цензура сикләүҙәрен ваҡытлыса алып ташлау менән файҙаланып ҡалалар, М. Н. Покровский башланғысы менән Ҡаҙан, Түбәнге Новгород, Тубыл һәм башҡа провинциаль арххивтарҙа һаҡланған материалдарҙы йыйыу башлана, «Красный архив» журналында Пугачёвтың указдары һәм манифестары, ихтилал юлбашсыһының һәм уның төп арҡалаштарының допрос протоколдары даими рәүештә баҫтырыла башлай. Үҙәк архив өс томлы «Пугачёвщина» документтар баҫмаһын әҙерләй: I том (1926) Пугачёвтың һәм ихтилалсыларҙың хәрби коллегияһының манифестары һәм указдары менән; II том (1929) — ихтилалдың тәүшарттары һәм ихтилалда казаклыҡтың, завод крәҫтиәндәренең һәм урыҫ булмаған халыҡтарҙың ҡатнашыуы тураһындағы документтар менән; III том — крепостной крәҫтиәндәрҙең һәм дворяндарҙың ҡатнашыуы тураһындағы материалдар менән. Тарихсылар ваҡиғаларҙы квалификациялауҙа «бола» терминынан баш тарталар һәм уны «ихтилал» һүҙе менән алыштыралар.
Был осорға ихтилал ваҡиғаларына һәм уның әһәмиәтенә тарихсыларҙың фекер төрлөлөгө хас, ихтилал темаһына шулай уҡ Н. А. Рожков, М. Н. Мартынов, Н. Н. Фирсов иғтибар итәләр. Пугачёв ихтилалына рәсми ҡарашты 1920—1930 йылдарҙа М. Н. Покровский һәм уның тарихсылары белдерә.
1930-сы йылдарҙың аҙағынан башлап СССР бөтөрөлөүгә тиклем Пугачёв һәм уның арҡалаштары фәҡәт ыңғай баһалау өҫтөнлөк ала. Ваҡиғалар синфи көрәш концепцияһы күҙлегенән ҡарала. Ихтилалсыларға ҡарата хөкүмәт ғәскәрҙәренең аяуһыҙлығына баҫым яһала, әммә ихтилалсыларҙың терроры һәм көс ҡулланыуы телгә алынмай тиерлек. Ихтилалсыларҙың дошмандарына күрһәткән шәфҡәтлелеге, файҙаһыҙ ҡан ҡойоштан ҡасыу юлдарын эҙләү факттары айырып күрһәтелә, әммә нигеҙһеҙ массауи язалауҙар осраҡтары тураһында һүҙ ҡуптарылмай
1950-се йылдарҙа Лебедев В. И., Мавродин В. В. һәм башҡа тарихсылар хеҙмәттәрендә «Крәҫтиән һуғышы» терминын ҡулланыу тәҡдим ителә һәм дәлилләнә, артабанғы тикшеренеүҙәрҙә әлеге термин ҡулланыла. 1961—1970 йылдарҙа Мавродиндың дөйөм редакцияһындағы 3 томлыҡ «Крестьянская война 1773—1775 годах. Восстание Пугачёва» фундаменталь тикшеренеү баҫылып сыға.
Ошо уҡ йылдарҙа ихтилалда башҡорттарҙың, татарҙарҙың, ҡаҙаҡтарҙың, Урта Волга буйы халыҡтарының ҡатнашыуына арналған тарихсылар хеҙмәттәре әүҙем рәүештә нәшер ителә: П. Ф. Ищериковтың «Салават Юлаев — вождь башкирского народа и сподвижник Пугачёва» (1951), А. Н. Усмановтың «Кинзя Арсланов — выдающийся сподвижник Пугачёва» (1960), С. Х. Әлишевтың «Участие татар Среднего Поволжья в крестьянской войне 1773—1775 гг.» (1973), Чулошников А. П., Вяткин М. П., Гвоздикова И. М. һәм башҡаларҙың эштәре донъя күрә. Ихтилал менән бәйле документтарҙы тикшереү һәм нәшер итеүҙә Р. В. Овчинниковтың хеҙмәте ҙур, ул сығанаҡтар өйрәнеү эштәрендә ихтилалсылар лагерының ҙур күләмле манифестарҙы һәм указдарҙы, тикшереү һәм суд документтарын анализлаған.