cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рус православие сиркәүе
1917—1945
1943 йылда Совет дәүләтенең Патриарх сииркәүенә ҡарата сәйәсәтенә һиҙелерлек үҙгәрештәр керетелә, Сталин СССР халҡының диндар өлөшөн дә үҙ яғына ауҙарырға итә. Дәүләт, 1922 йылдан алып, «Рәсәй православие сиркәү» булараҡ дәүләт органдары тарафынан танылған «обновленецтар»ҙан (1946 йылда тулыһынса юҡҡа сыға) уны өҫтөн күрә башлай, Мәскәү Патриархияһы СССР-ҙа берҙән- бер законлы Православие сиркәүе (Грузиянан тыш) булараҡ таныла. 1943 йылдың 4 сентябрендә Сталин митрополит Сергий (Страгородский), Алексий (Симанский) һәм Николайҙы (Ярушевич) үҙендә ҡабул итә. Епископтар соборы митпрополит Сергийҙы (Страгородский) Патриарх тәхетенә һайлап ҡуя. Рус православие сиркәүе эштәре буйынса Совет төҙөлә, ул руханиҙарҙы контролдә тоторға һәм Мәскәү Патриархияһы һәм дәүләт власы араһында аралашсы булырға тейеш була. Бер нисә дини мәктәп асыла, һуңыраҡ улар семинария һәм академия статусын ала; Германия армияһы баҫып алған ерҙәрҙә асылған меңәрләгән сиркәүҙәр совет ғәскәрҙәре азат иткәндән һуң да эшсәнлеген дауам итә.
1945—1991
Һуғыштан һуң беренсе 2 йылда СССР-ҙа РПС приходтары һаны артҡан. Мәҫәлән, РСФСР-ҙа 1946 йылда 2816 сиркәү, ғибәҙәт йорто һәм соборҙар эшләй, ә 1947 йылда улар һаны 3217 булған. Һуғыштан һуң руханиҙар һаны арта. 1948 йылдың 1 ғинуарына СССР-ҙа Рус православие сиркәүе эштәре буйынса Совет мәғлүмәттәре буйынса 11827 рухани һәм диакон була. Яңы руханиҙарҙың күп өлөшө, Брест һәм Ужгород униялары ғәмәлдән сығарылғандан һуң, 1946—1948 йылдарҙа Рус православие сиркәүенә йәлеп ителгән Көнбайыш Украинаның униат приходтарынан булған. Рус православие сиркәүе эштәре буйынса Совет рәйесе Георгий Карпов мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1948 йылдың 2 ғинуарына Көнбайыш Украинаның 2718 униат приходының 2491 Рус православие сиркәүе юрисдикцияһына күсә.
1945 йылдың 31 ғинуарынан 4 февраленә тиклем Мәскәүҙә Рус православие сиркәүенең поместный соборы була, унда Патриарх итеп Ленинград митрополиты Алексий (Симанский) һайлана.
1947 йылда идеология һәм пропагандала дингә ҡаршы сәйәсәт ҡатылана бара, уның шауҡымы шулай уҡ РПЦГА ла тейә. 1947—1957 йылларҙа Рус православие сиркәүенең 38 монастыре ябыла.
Дингә һәм сиркәүгә ҡаршы сәйәсәттең яңы тулҡыны яҡынса 1959 һәм 1964 йылдар араһында, СССР-ҙы Н. С. Хрущев етәкләгән осорҙа башлана; дингә ҡаршы ҡаты сәйәсәт унан һуң да дауам итә. Ул осорҙа ҡайһы бер диндарҙар һәм клириктар диссидент хәрәкәтендә ҡатнаша, һуңынан улар «выждан тотҡондары» тип таныла. Руханиҙар Глеб Якунин, Сергей Желудков, Владимир Русак һ.б. дин иркен яҡлап, совет төрмәләрендә ултыра һәм һөргөндә йәшәй. Ул осорҙоң күренекле шәхестәре араһында руханиҙар Дмитрий Дудко һәм Александр Мень дә була. Мень туранан-тура диссидент хәрәкәтендә ҡатнашмай, рухани эшмәкәрлеге менән мәшғүл була, шулай ҙа диссиденттар менән уның араһында ниндәйҙер бәйләнеш булған тиҙәр.
1971 йылдың 2 июнендә Рус православие сиркәүенең поместный соборында Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы итеп митрополит Пимен (Крутецкий) һайлана.
СССР-ҙағы сиркәү махсус хеҙмәттәр тарафынан ныҡлы контроль аҫтында тотола. 1965 йылда Рус православие сиркәү эштәре буйынса Совет Дини культтар эштәре буйынса Совет менән берҙәм күҙәтеү органы— Дин эштәре буйынса советҡа берләшә. 1984—1989 йылдарҙа әлеге орган рәйесе Константин Харчев һуңынан шулай тип аңлата: «Бер генә Изге Синод ағзалығына, йәки башҡа юғары вазифаға кандидат та, уны КПСС ҮК һәм КГБ хуплауынан башҡа алмай». Профессор Натаниэль Дэвис түбәндәгеләргә иғтибар итә: «Әгәр епископтар үҙ кешеләрен яҡларға һәм вазифаларын һаҡлап ҡалырға теләһә, улар күпмелер дәрәжәлә КГБ, Дин эштәре буйынса Совет комиссарҙары һәм башҡа партия һәм хөкүмәт властары менән хеҙмәттәшлек итергә тейеш була» .. Патриарх Алексей II (Ридигер) епископтарҙың (үҙенең дә) Совет хөкүмәте менән компромистарға барыуын һәм ҡылған компромисс өсөн халыҡ алдында тәүбә итеүен таный.
Рус православие сиркәү был осорҙа Христиан тыныслыҡ конференцияһы, Европа сиркәүҙәре һәм Бөтә донъя сиркәүҙәр Советы конференцияларының экуменик хәрәкәтендә ҡатнаша, «Дин әһелдәре ныҡлы дөнъя, халыҡтар араһында ғәҙел мөнәсәбәттәр өсөн» (1977) һәм «Дин әһелдәре Изге тормошто ядро катастрофаһынан ҡотҡарыу өсөн» тигән ике Бөтә дөнъя конференцияһын үткәрә, тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәрлеге алып бара.
1987 йылда СССРҙа эшләп килгән сиркәүҙәр һаны 6893- гә тиклем кәмегән, ә ғәмәлдәге монастырҙар һаны ун биш тирәһе ҡала, уларҙың икеһендә (Литва һәм Белоруссияла) ике монахтар (ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар) общинаһы булған. Бынан тыш, ике монастырь СССР-ҙан ситтә — изге ерҙә һәм Афонда урынлашҡан. 1987 йылда РСФСР-ҙа яңы тыуған балаларҙың 40- 50 % (төбәккә ҡарап) суҡындырыла һәм үлгән кешеләрҙең 60 % артығы «христиан йолаһы» буйынса ерләнә (заочное отпевание, «ситтән тороп ерләү йолаһын башҡарыу» аша).
1987 йылдан башлап, Михаил Горбачев осорондағы билдәлелек һәм үҙгәртеп ҡороу сәйәсәте сиктәрендә, Патриархия, епархия һәм дини общиналарына элек сиркәү ҡарамағында булған биналар һәм мөлкәтте кире ҡайтарыу процесы башлана, дини тормошто контролдә тотоу режимын либералләштереү һәм дини берләшмәләр эшсәнлеген сикләүҙе бөтөрөү бара. 1988 йыл бик мөһим ваҡиға — Русте суҡындырыуҙың мең йыллығын байрам итеү һәм РПС-тың юбилей поместный соборын үткәреү йылы була. СССР-ҙа дини тормошто телевидение аша яҡтыртыу рөхсәт ителә — Советтар Союзы тарихында беренсе тапҡыр кешеләр ғибәҙәт ҡылыуҙың телевизорҙан туранан-тура трансляцияларын күрә ала.
1988 йылда Рус православие сиркәүендә 8,5 мең приход һәм 76 епархия, шулай уҡ өс благочиниеға берләшкән 120 сит ил приходы (Финляндия, Венгрия, Мексика) һәм 3 экзархат (Көнбайыш Европа, Урта Европа, Үҙәк һәм Көньяҡ Америка), 20 монастырь була, улар араһында ике сит ил: Афонадағы ирҙәр Пантелеимон (Константинополь Патриархы юрисдикцияһында булған) һәм Иерусалим янындағы Горний ҡатын-ҡыҙ монастыре (Эйн-Карем) була     )..
1990 йылдың 6 июнендә Рус православие сиркәүе поместный соборында Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы итеп Ленинград митрополиты Алексий (Ридигер) һайлана (1990—2008).
1991 йылдан һуң
1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң РПС хәлендәге мөһим үҙенсәлек — элекке СССР сиктәрендә (Грузиядән һәм Армениядән башка) уның юрисдикцияһының халыҡ-ара характеры: үҙ тарихында беренсе тапҡыр Мәскәү патриархаты үҙенең «каноник территорияһы» тип (термин 1989 йылда ҡабул ителгән) бер нисә үҙ аллы һәм бойондороҡһоҙ дәүләт территорияһында эшләй ) . Уның административ- каноник бүлексәләре төрлө илдәрҙә, бик күп төрлө дәүләт-хоҡуҡ, ижтимағи-сәйәси һәм конфессиональ-мәҙәни шарттарҙа эшләй. Һөҙөмтәлә, 1990 йылдар башынан Эстония һәм Молдавияла, ә 2000 йылдан-Ҡытайҙа (Гонконг) һәм Украинала каноник яҡтан нормаль булмаған параллель юрисдикциялар барлыҡҡа килде ..
2007 йылдың 17 майында патриарх Алексий II (Ридигер) һәм РПЦЗ-ның беренсе иерархы митрополит Лавр (Шкурла) каноник аралашыу тураһында Актҡа ҡул ҡуйҙы, шуның менән һикһән йылға һуҙылған тарҡалыш артта ҡалды. Был актҡа ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә РПЦЗ үҙидара хоҡуғына эйә булған сиркәү сифатында РПС составына инде (тейешле төҙәтмәләр 2008 йылдың 27 июнендә РПС Уставына индерелгән иде) һәм каноник православие сиркәүҙәре тарафынан танылды. Әммә РПЦЗ епискобы Агафангел етәкселегендәге руханиҙарҙың һәм ябай православныйҙарҙың бер өлөшө әлеге актты танымай, улар үҙҙәренең эшмәкәрлеген бойондороҡһоҙ, митрополит Агафангел омофоры аҫтындағы РПЦЗ тип дауам итә (каноник православие уны танымай).
Украинала 1992 йылдан 2018 йылға тиклем, Мәскәү патриархатының православие сиркәүенән тыш, Киев партиархаты Украина православие сиркәүе һәм Украина автокефаль православие сиркәүе (УАПС), ә 2018 йылдан- Константинополь патриархаты таныған һәм поместный православие сиркәүҙәренең күпселеге тарафынан танылмаған Украина православие сиркәүе эшләй. Мәскәү патриархаты УПС контроле аҫтында 12 мең приход, Киев патриархаты УПС — 5 мең, УАПС (автокефаль) — 1 мең приход ҡала.
2009 йылда Рус православие сиркәүе партиархы тәхетенә Смоленск һәм Калининград митрополиты Кирилл (Гундяев) һайлана.
Структураһы
Рус православие сиркәүенә автономиялы (2011 йылдың февраленән) ) һәм үҙ идара ителә торған сиркәүҙәр, экзархаттар, Митрополит округы, епархия, Синодаль учреждениелар, благочиниелар, приход, монастырь, братстволар (монахтар берләшмәләре), сестричестволар (монахинялар берләшмәләре), дини уҡыу йорттары, вәкиллектәр һәм православие ҡунаҡханалары (подворье) Мәскәү патриархатын тәшкил итә.
РПС составында:
— ике автономиялы сиркәү: Япония православие сиркәү һәм Ҡытай православие сиркәүе (һуңғыһы 1960 йылдар аҙағында тулыһынса тиерлек йәшәүҙән туҡтаны);
— дүрт үҙидара ителеүсе: Молдова православие сиркәүе, Латвия православие сиркәүе, Эстония православие сиркәүе (МП), РПЦЗ (Сит илдәрҙәге рус православие сиркәүе);
— өс экзархат: Белоруссия православие сиркәүе, Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы патриарх экзархаты, Көнбайыш Европалағы патриарх экзархаты ;
— ике митрополит округы: Ҡаҙағстан митрополит округы (Ҡаҙағстан православие округы), Урта Азия митрополит округы (Урта Азия православие сиркәүе;
— бер архиепископия — Көнбайыш Европа приходтарының рус традициялары архиепископияһы.
2018 йылдың 28 декабрендә Рус православие сиркәүенең Изге синодын Көнбайыш Европала (Париждағы үҙәк менән) һәм Көньяҡ-көнсығыш Азияла (Сингапурҙағы үҙәк менән) Патриарх экзархаттарын төзөү тураһында Ҡарар ҡабул ителде. Экзархаттың Көнбайыш Европала дини яуаплылығы өлкәһенә Андорра, Бельгия, Бөйөк Британия, Төньяҡ Ирландия, Ирландия, Испания, Италия, Лихтенштейн, Люксембург, Монако, Нидерланд, Франция, Швейцария индерелгән. Синод шулай уҡ Испанияла һәм Португалияла РПС епархияһын булдыру тураһында Ҡарар ҡабул итте. Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы Азия экзархатының дини яуаплылығы өлкәһенә Сингапур, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, КХДР, Көньяк Корея, Лаос, Малайзия, Мьянма, Филиппин һәм Таиланд инде.
Төп территориаль берәмлек-епархия арихиерейы (епископ, архиепископ йәки митрополит) етәкселегендәге һәм был территориялағы приходтарҙы (приход общиналарын), благочиниелар һәм монастырҙарҙы берләштерүсе епархия. Епархия сиктәре, өлкәләрҙең, крайҙарҙың, республикаларҙың һәм дәүләттәрҙең административ-территориаль бүленешен иҫәпкә алып, Изге Синод тарафынан билгеләнә. Епархия идараһы органдары-епархия йыйылышы һәм епархия Советы, архиерей улар ярҙамында епархия менән идара итә.
Сиркәү төҙөлөшөндәге төп берәмек — приход — православный христиандар общинаһы (мәхәллә), уға клир һәм ошо ғибәҙәтхана берләштергән ябай православныйҙар (миряне, прихожане) инә .Приход башында ғибәҙәтхана етәксеһе тора (настоятель храма), уны диндарҙарға етәкселек итеү причт (сиркәү хеҙмәткәрҙәре) һәм приход менән идара итеү өсөн епархия архиерейы билдәләп ҡуя. Приход менән идара итеү органдары- настоятель етәкләгән приход йыйылышы, приход советы (башҡарма орган, ул приход йыйылышы алдында яуаплы, унда рәйес — сиркәү старостаһы, уның ярҙамсыһы һәм казначей инә), — һәм ревизия комиссияһы.
Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары
Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары — юғары һөнәри оҫталыҡтары һәм оҙаҡ йылдар дауымында фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн кешеләрҙе дәүләт тарафынан дәртләндереү билдәһе. Башҡортостан Республикаһының дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр мәнән бүләкләү тәртибе Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тарафынан раҫланған.
Башҡортостан Республикаһының дәүләт бүләктәре менән бүләкләү һәм маҡтаулы исемдәр биреү хоҡуғы Башҡортостан Республикаһы Президентына бирелгән.
Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларына өс орден, «Әсәлек даны» миҙалы, «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе, Башҡортостан Республикаһының (1984—95 БАССР‑ҙың, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумы) почёт грамотаһы, маҡтаулы исемдәре һәм республика премиялары инә.
Бүләктәр Башкортостан Республикаһы учреждениелары, ойошмалары һәм предприятиелары хеҙмәткәрҙәрен, хәрбиҙәрҙе, көс ведомстволары хеҙмәткәрҙәрен, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының башҡа граждандарын һәм сит дәүләт граждандарын Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн дәртләндереү маҡсатына тәғәйенләнгән.
Орлов йорто (Вологда)
Орлов йорто (Актёр йорто) — Вологда өлкәһенең Вологда ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән ике ҡатлы  торлаҡ йорт. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Хәҙерге ваҡытта «Актёр йорто» йәмәғәт ойошмаһы урынлашҡан.
Тарихы
Архитектура тикшеренеүселәре билдәләүенсә, Вологданың тарихи өлөшөндә урынлашҡан ҙур ағас йорт, XIX быуаттың икенсе яртыһында классицизм стилендә төҙөлгән һәм  «А.Ф. Орлов йорто булараҡ билдәле. 1876 йылда Александр Федорович Орлов бинаның милексеһе булып тора. Белгестәр уның был йорттоң беренсе хужаһы икәнлеген теүәл билдәләй алмай, әммә ҡоролма уның фамилияһы буйынса атала.
Йорт Кремль баҡсаһына ҡарай.
Архитектураһы
Орловтың торлаҡ йорто архитектура планында ағастан тура мөйөшлө ҙур ике ҡатлы бинанан ғибәрәт, унда  ярым подвал һәм өс тәҙрәле мезонин бар. Фасадының ябайлығы һәм ҡәтғилеге Вологда ҡалаһының ағас йорттар төҙөлөшө араһында айырылып тора. Йорттоң биҙәге булып шикһеҙ икенсе ҡат өҫтөндәге ағас сандриктар һәм ромбтар менән ҡат араһындағы билбау тора. Ярым түңәрәк тәҙрә менән өс мөйөшлө фронтон йорттоң мезонинын ослай һәм кәрниз һыҙығын өҙә. Көрәксәләр бинаның һәм мезониндың төп күләме мөйөшөн һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Актёр йорто
Хәҙерге ваҡытта йортта А.В.Семёновтың актёр йорто урынлашҡан. Был ҡаланың иң танылған мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Тарихи бинала даими спектаклдәр ҡуйыла, әҙәби һәм музыкаль  сәхнәләштереүҙәр ойошторола.
Кино һәм театр һөйөүселәр өсөн — был табыныу урыны булып тора, сөнки бында  ғәҙәти булмаған нәмәләр күрергә, йәки   яратҡан актерҙар менән аралашырға була. Бында үҙ традициялары бар, мәҫәлән, йыл һайын өмәләр үткәрелә, уға, бинаны һәм ихатаны тәртипкә килтереү өсөн бөтә актёр халҡы  йыйыла
Глинденберг
Глинденберг (Glindenberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1346 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 39 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
Үрге Троицкий (Баҡалы районы)
Үрге Троицкий (Верхнетроицкое) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 452675, ОКАТО коды — 80207858002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әстерхан өлкәһе
Әстерхан өлкәһе (Астраханская область) — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге. Көньяҡ федераль округына инә. Административ үҙәге — Әстерхан ҡалаһы.
Дәүләт ҡоролошо
Әстрәхан өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власы
Әстерхан өлкәһе Губернаторы — Әстрәхан өлкәһе башлығы һәм Әстрәхан өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Әстерхан өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Әстрәхан өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Әстрәхан өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Закондар сығарыу власы
Өлкә парламенты — Әстерхан өлкәһе дәүләт думаһы.
Окана
Окана — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 328 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Кукшунак
Кукшунак (Кукчунак) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртабуртя йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Әстерхан өлкәһе
Иҡтисады
Әстерхан өлкәһендә “Капустин Яр” ксомодромы урынлашҡан.
Окана
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Кукшунак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Окана
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ремлюга
Ремлюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пюла йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Кукшунак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ремлюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәйеп (Ислам)
Ғәйеп (غيب; Гайб) — серле, йәшерен; күҙ менән күреп йәки хис итеү ағзалары менән тойоу мөмкин булмағанды тойоу, һиҙенеү. Ғәҙәттә кеше аҡылы етә алмаған бөтә нәмәне шулай атайҙар. Ошо мәғәнәләге ғәйепкә ышаныу мосолмандарҙың дини тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшөн тәшкил итә.
Исламда
Ғәйеп һүҙе (غيب ғиб) тамырынан килеп сыҡҡан: «булмау», «йәшерен, күренмәҫ булыу» тигәнде аңлата. Башҡорт телендә «юғалыу» һүҙенең бер синонимы «ғәйеп булыу» бит. Йәғни, «ғәйеп» һүҙе ике мәғәнәлә йөрөй.
Аллаһ тәғәләгә генә «ғәйеп» юҡ, кешеләр өсөн йәшеренен дә, йәшерен түгелен дә белеп тора. Ҡөрьәндә әйтелгәнсә,
Башҡа аяттарҙа, ғәйеп Аллаһы Тәғәләгә генә билдәле һәм уның тураһында хатта рәсүлдәр ҙә (йәғни, Аллаһ илселәре лә) белмәй, тиелә.
Бөтә йәшәйеш — йәшерен, кешегә билдәһеҙ серҙәргә (ғәләм әл-ғәйб) һәм асыҡтан-асыҡ (ғәләм әш-шәһәҙә), аҡыл етерлек нәмәләргә бүленә.
Ғәләм әл-ғәйб 2 өлөшкә бүленә:
Шиғыйлыҡта ғәйбәт (ғәйеп) тип Мөхәммәт ибн әл-Хәсән әл-Мәхди имамдың «йәшерен» йәшәүен атайҙар.
Умартасы (мәғәнәләр)
Умартасы:
Дәрүиш ауыл биләмәһе
Дәрүиш ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Дәрүиш ауылы.
Нюнельга
Нюнельга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 715 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Керчевка
Керчевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыу һаклағысы уң ярына 965 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буко
Буко (Buko) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 181 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 111 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды — WB.
Нярсу-Яха
Нярсу-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Умартасы (фильм)
Умартасы (The Keeper of the Bees) — 1925 йылғы өнһөҙ һәм төҫһөҙ фильм. Джин Страттон-Портерҙың шул уҡ исемдәге романынан. Юғалған тип иҫәпләнә (трейлеры ғына тороп ҡалған).
Сюжет
Һуғыш ветераны Джеймс Льюис Макфарлан госпиталдә ята. Ул ғүмеренең һанаулы ғына ваҡыттары ҡалғанын белеп, госпиталдән ҡаса һәм бер ҡарт умартасының умарталығында тороп ҡала. Ҡарт тиҙҙән вафат була, умарталығын Макфарланға мираҫ итеп ҡалдыра. Шулай бер ваҡыт ул бер ҡыҙҙы ҡотҡара. Ҡыҙыҡай никахһыҙ ауырға ҡалған була, ғәрлегенән ул һыуға батып үлергә теләй. Макфарлан уға өйләнә. Әммә туйҙан һуң ҡыҙыҡай юҡҡа сыға.
Аҙағыраҡ ул күршеләш йәшәүсе Маргарет Камерон менән таныша, уның ярҙамы менән яраларын сәләмәтләндерә. Көтмәгәндә Макфарлан ҡатынының малай табыуы тураһында һөйөнсө ала. Ул больницаға килә. Әммә ул бүләк итеп бирелгән туй балдағын кейеп алған бөтөнләй икенсе ҡыҙға тап була. Серле ҡыҙыҡай үлеменән һуң сер сиселә. Баҡһаң, Макфарлан мисс Камерондың ҡыҙы Моллиға өйләнгән икән. Ул ауырлы апаһы Лоллиҙың репутацияһын һаҡлау маҡсатында, үҙен апаһы Лолли итеп күрһәткән булған. Һөҙөмтәлә, Макфарлан Моллиға ғашиҡ була һәм уға икенсегә өйләнә. Быныһында ысынбарлыҡта.
2 (һан)
Фән
Гелийдың атом һаны - ике
Орлянка (йылға)
Орлянка — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1429/135 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Битум
Би́ту́м (bitumen — тау ыҫмалаһы, нефть) — ыҫмалаланып торған углеводородлы йәбешкәк, тәбиғи һәм яһалма матдәләрҙең дөйөм исеме. «Битум» атамаһы өс мәғәнәлә йөрөй:
Тәбиғи һәм яһалма (техник) битумдарға бүленә.
Тәбиғи битумдар — беренсел углеводородтарҙан торған тәбиғи органик ҡушылмалар; ҡаты, балауыҙ һамаҡ йә иһә аҙ ағышлы үҙле хәлдә булалар. 6 төп классҡа бүленә: мальталар, асфальт, асфальтит, керит, антраксолит һәм озокериттар. Ғәмәлдә, физик-химик процесстар һөҙөмтәһендә, нефть ятҡылыҡтарының тарҡалыу һәм яңыса формалашыу продукттарын тәбиғи битумға керетәләр. Тығыҙлығы 965-тән 1500 кг/м³ -ға тиклем. Тәбиғи асфальт битумдарының ҡайһы бер төрҙәре көкөрткә (10-15 % тан да артыҡ), металдарға (V, Ni, U, Co, Mo, Rb һ.б.) бай. Ванадийлы, уранлы һ.б. сәнәғәт битум сығанаҡтары билдәле. СССР-ҙа асфальт битумдары 1930-70 йылдарҙа Волга буйында, Көнбайыш Ҡаҙағстанда, Грузия, Коми Республикаһында, Карпат буйында һәм Урта Азияла сығарыла. Тәбиғи битум тупланмаһының стратиграфик ҡоласы бик киң — кембрийғаса осорҙан алып хәҙерге ултырмаларға тиклем таралған. Тәбиғи битум боронғо замандарҙан башлап ҡулланыла. Б.Э.Т. 3 мең йылдар элек Вавилонда һәм Мысырҙа тәбиғи битум ҡулланып эшләнгән ҡоролмалар булғаны билдәле. Һуңыраҡ тәбиғи битумды күп илдәрҙә төҙөлөштә, медицинала, лактар сифатында һ.б. маҡсаттарҙа ҡулланыу осраҡтары була. 18 быуат аҙағында Канадала тәбиғи битум сығанаҡтарын сауҙа ихтияждарынан сығып эшкәртергә тырышып ҡарағандар. 19 быуат уртаһында һәм АҠШ-та беренсе асфальт тротуарҙар һалына. Айырым ятҡылыҡтарҙағы запастар йөҙҙәрсә млн. тоннаға, битум тупланыу зоналарында — бер нисә млрд. тоннаға етә. Сәнәғәт үҫеше алға киткән һәм үҫеп килеүсе илдәрҙә битумдың иҫәпләнгән һәм перспектив запастары 580 млрд. тонна тәшкил итә (шуның 71%ы – Канадаға, 27%ы Венесуэлаға тура килә). Ер шарында йылына 100 млн. тоннанан артыҡ битум сығарыла. Рәсәйҙә уның төп ресурстары (90% самаһы) Көнсығыш Себерҙә. Аҙ күләмдә тәбиғи битумдар Һамар, Ульянов өлкәләрендә, Ҡаҙағстан, Урта Азия, Әзәрбайжанда осорай.
Курашасай
Курашасай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бурлы йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Паневежис (футбол клубы)
«Паневежис» (Futbolo klubas Panevėžys) — Литваның футбол клубы. Паневежис ҡалаһында урынлашҡан. 2015 йылда барлыҡҡа килгән.
Ағымдағы составы
2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата <...>
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Яубаҫаров
Яубаҫаров — фамилияһы.
Лилина Мария Петровна
Лилина Мария Петровна (3 июль 1866 йыл, Мәскәү, Рәсәй империяһы — 24 август 1943 йыл, шунда уҡ, СССР; ире буйынса — Алексеева) — СССР һәм Рәсәй театр актеры, МХТ артисы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (16.01.1933). К. С. Станиславскийҙың ҡатыны.
Биографияһы
Лилина Мария нотариус ғаиләһендә тыуған. Иртә йәтим ҡала һәм Екатеринина институтында тәрбиәләнә.
Екатеринина институты ҡағиҙәләрен боҙоп, «Әҙәбиәт һәм сәнғәт йәмғиәте» спектаклдәрендә ҡатнаша, унда уйнаған ролдәре:
— «Баловень», В. А. Крылов— Таня
— «Жорж Данден», Мольер — Клодин
— «Коварство и любовь», Ф. Шиллер — Луиза
— «Плоды просвещения», Л. Н. Толстой — Таня.
1889 йылда Мария Лилина Константин Сергеевич Станиславскийға кейәүгә сыға; 1898 йылда ул төҙөгән Художество театры труппаһына инә, Мәскәү Художество театрының алдынғы артистарының береһенә әүерелә. А. П. Чехов, уның «Чайка»һында Маша ролен, "Дядя Ваня"ла Соняны, «Три сестры» спектаклендә Наташаны һәм "Вишневый сад"та Аняны уйнаған Лилинаның талантын юғары баһалай. В. И. Качалов үҙенең ижадын таратҡаны өсөн Лилинаны бик юғары баһалай.
Станиславский вафат булғандан һуң, ул нигеҙ һалған Опера -драма студияһы менән етәкселек итә.
Алехин Александр Александрович
Алехин Александр Александрович (киң таралған «Алёхин» тип әйтелеше һәм яҙылышы — хата; 19 (31) октябрь 1892 йыл  — 24 март 1946 йыл) — урыҫ шахматсыһы, Рәсәй империяһы, Совет Рәсәйе һәм Франция өсөн сығыш яһай, шахмат буйынса донъяның дүртенсе чемпионы. Алехин 1914 йылда Петербург турнирында өсөнсө урын яулап, Беренсе донъя һуғышы алдынан донъяның көслө шахматсылары иҫәбенә инә, 1920 йылда РСФСР-ҙың тәүге чемпионы була, ә 1921 йылда Рәсәйҙе ҡалдырып даими йәшәргә Францияға күсеп китә, 1925 йылда гражданлыҡ ала. 1927 йылда Алехин еңелмәҫ булып һаналған Рауль Хосе Капабланканы еңеп, донъя чемпионы исемен яулай һәм бер нисә йыл дауамында артабанғы ярыштарҙа, турнирҙарҙа өҫтөнлөк итә, ҙур турнирҙарҙы дәғүәселәрен ҙур иҫәп менән еңә. Ике тапҡыр, 1934 1929 йылдарҙа, Алехин Ефим Боголюбовҡа ҡаршы уйында титулын яҡлап ҡала, 1935 йылда Макс Эйвенан еңелә, әммә ике йылдан һуң матч-реваншта еңә һәм чемпион титулын үҙе вафат булғанға тиклем һаҡлай. Алехин — ғәмәлдәге донъя чемпионы титулында вафат булған берҙән-бер шахматсы.
Киң ҡырлы шахматсы була. Күберәген ул уйында һөжүм стиле һәм һөҙөмтәле, тәрән уйланылған комбинациялары менән билдәле. Шуның менән бергә ул теоретик дебюттар авторы һәм юғары эндшпильный техникаһына эйә була.
Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы
Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы (13 октябрь 1942 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй театр актёры, Башҡорт АССР-ының (1980), Татарстандың (1998) һәм РСФСР-ҙың (1984) халыҡ артисы, Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2017). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2019).
Биографияһы
Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы 1942 йылдың 13 октябрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ҡанбәк ауылында тыуған. 1965 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, ә 1987 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә Сергей Кайтовтың режиссёр Шәүрә Мортазина ҡуйған «Балаларым минең» пьесаһында Вера ролендә тәү башлап сығыш яһай.
Балсыҡ
Балсыҡ — ваҡ бөртөклө ултырма тау тоҡомо, ҡоро хәлдә туҙан хәлендә, еүешләгәндә үҙлекле; һыуҙа иҙелеп, яҙылып торған йомшаҡ тау тоҡомо ; тәбиғи төҙөлөш материалы; төрҙәре: керамик, кирбескә тотолған, утҡа сыҙамлы.
Үлсәмдәре 0,01 мм-ҙан да кесерәк булған киҫәксектәр өҫтөнлек иткән (>50 %) ултырма тоҡом; башлыса, балсыҡлы минералдардан (каолинит, монтмориллонит, гидрослюдалар һ.б.) тора, һыу менән яҡшы иҙмә хасил итә, кипкәндә бирелгән формаһын һаҡлап ҡала, яндырғас таш ҡатылығына керә. Составында 1-2 минерал артыҡ булған балсыҡтар — каолинит, монтмориллонит, палыгорскит, каолинит гидрослюдалы һ.б., 3 һәм 3 -тән артыҡ булған осраҡта полиминерал тип атала. Балсыҡлы минералдарҙан торған, ләкин үҙле булмаған һәм һыуҙа ебемәй торған тоҡомдар аргиллиттар тип атала. Балсыҡ боронғо һәм хәҙерге һыу ятҡылыҡтарында төрлө тау тоҡомдары һәм минералдар ашалыуҙан барлыҡҡа килгән дисперсияле продукттар тупланыу нәтижәһендә хасил була. Диңгеҙ, күл, аллювиаль, морена һ.б. балсыҡтар була. Улар бер-береһенән минераль составы һәм шулай уҡ таҙалығы (балсыҡ булмаған эре бөртөклө ҡушымталарһыҙ) менән айырылып торалар.
Ер шарында балсыҡтар киң таралған: дүртенсел ултырмаларҙан алып кембрий осоро ултырмаларына тиклем (ултырма тоҡомдарынан яртыһы тиерлек) осорай; бороңғораҡ ултырмалар, ҡағиҙә булараҡ, метаморфозланған (үҙгәргән). Балсыҡ сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында киң ҡулланыла. Уның ҡулланылышын минераль составына бәйле булған махсус физик һәм технологик сифаттары билдәләй. Мәҫәлән, каолинлы балсыҡтарның иреү температураһы юғары (1580 °C) булыу сәбәпле, уларҙы утка сыҙам балсыҡтар тип әйтәләр һәм утка сыҙам әйберҙәр эшләүҙә, ә иреү температураһы 1580 нән алып 1350 °C ка тиклем булған балсыҡтарны ауыр иреүсән тип әйтәләр һәм керамика сәнәғәтендә (фаянс, плитә, торба, ҡаплау кирбестәре һ.б.) ҡулланалар. Полиминераль балсыҡтар, ғәҙәттә, 1350 °C тан түбәнерәк температурала ирей һәм еңел иреүсән балсыҡтарға керә, тупаҫ керамика һәм кирбес һуғыуҙа ҡулланыла. Монтмориллонит һәм палыгорскит балсыҡтар сорбция, иондар алмашыу, бәйләү, уҙ хәленә кире ҡайтыу (тиксотроп) сифаттарына эйә, быраулау иҙмәләре, адсорбенттар, металл ҡойоу эштәрендә форма яһауҙа, мал өсөн комбиаҙык эшләп сығарыуҙа һ.б. ҡулланыла.
25100-95 ДСТы буйынса балсыҡ еңел һәм ҡаты була (классификация Һалмаҡ һаны буйынса бирелә).
Яңы Юл (Силәбе өлкәһе)
Яңы Юл — Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл, Дәрүиш ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Ауылға нигеҙ 1930-сы йылдар башында һалына, унда «Яңы Юл» коммуннаһы ағзалары күсеп ултыра. 1933 йылда ошо коммуна базаһында «Уңыш» колхозы ойошторола.
Халҡы
(1956—146, 1959—171, 1970 — 97, 1983 — 43, 1995 — 19)
Хәҙерге ваҡытта ауылда татарҙар йәшәй (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса)
Ригова
Ригова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Охтома йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Куруаша
Куруаша — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кучук-Бай йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урыҫ Үргене
Урыҫ Үргене (Русская Ургинка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453388, ОКАТО коды — 80226825003.
16 ноябрь
16 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 320-се көнө (кәбисә йылында 321-се). Йыл аҙағына тиклем 45 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Унзебург
Унзебург (Unseburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1274 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 68 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39435 һәм автомобиль коды — SLK.
Атакама (өлкә)
Атака́ма (Atacama) — Чилиҙың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 9 коммуна һәм 3 провинция берләштерә.
Майҙаны — 75 176,2 км². Халыҡ һаны — 254 336 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 3,38 кеше/км².
Административ үҙәге — Копиапо.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Тарих
Чили ерҙәрен беренсе булып 1536 йылда Диего де Альмагро аса башлай. Быға тиклем был ерҙәрҙә Диагитас (diaguitas) ҡәбиләләре йәшәгән була.
1744 йылдың 8 декаберендә Сан-Франциско-де-ла-Сельва ҡалаһына нигеҙ һалына (хәҙерге Копиапо). Ә 1789 йылда колонияның Амбросио О’Хиггинс губернатороның бойороғо буйынса Валенар ҡалаһына нигеҙ һалына.
1832 йылда Хуан Годой Чаньякрильола күпләп көмөш ятҡылыҡтарын аса. Шуның арҡаһында Чили донъяла, көмөштөң иң төп етештереүсеһе була.
1916 йылда Потрерильоста баҡыр табышы башлана.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Нярсы-Яха
Нярсы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нянь-Еган
Нянь-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пиковский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Себенле
Тарихы
Ауыл Түбәнге Себенле, Яманболаҡ булараҡ та билдәле булған. Ауылға 1840 йылда башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ΧΥΙΙΙ быуат аҙағында Ырымбур өйәҙе Бөрйән‑Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ өйәҙҙең Үрге һәм Түбәнге Себенле ауылдары (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районы) кешеләре керҙәшлек килешеүе буйынса нигеҙ һала. 1866 йылда 50 йортта 474 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған, шулай уҡ улус идараһы урынлашҡан. 1900 йылда татар мәктәбе теркәлгән.
Хәҙерге осор
Яңы Себенле ауылы — административ үҙәк. Ауылда башланғыс мәктәп (Ишемғол урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 793 кеше, 1920 йылда 1360 кеше иҫәпләнгән. 1925 йылда (аслыҡ йылдарынан һуң) 125 кеше теркәлгән. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). 2009 йылда 666 кеше тәшкил иткән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (66 %) башҡорттар (33 %).
Ревизия материалдарында
1850 йылда һәм 1859 йылда Яңы Себенле ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Географик урыны
Яман йылғаһы (Ташлы йылғыһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тирә-яҡ мөхит
Йөрәктау тауы
Линден Наталья Агаповна
Наталья Агаповна Линден (1887 — 1963 йыл 4 сентябрь) — Рәсәй ғалим-сейсмологы, совет сейсмологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Ауыл мәктәбен, ике класлы училищены һәм Вятка ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын (1905) тамамлай. 1905 йылда Бестужев юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсының физика-математика факультетына (Санкт-Петербург) уҡырға инә, уны 1912 йылдың майында тамамлай.
Фәндәр академияһының сейсмология бүлегендә эшләй, ул артабан СССР Фәндәр академияһының сейсмология институты итеп үҙгәртелә.
Беренсе совет сейсмик станцияларҙа сейсмик аппаратура урынлаштырыуҙа ҡатнаша. 1920-се йылдар башынан СССР сейсмик станциялар селтәренең яуаплы телесейсмик бюллетень төҙөүсеһе.
А. Я. Левицкаяның Ҡырым-Ҡара диңгеҙ регионының һәм Линден Наталья Агаповнаның Арктика һәм Урта Азияның сейсмология күренештәре буйынса хеҙмәттәре, сейсмология менән райондың геологияһы араһында бәйләнеш тураһында һорау ҡуйырға һәм ер тетрәүҙәрҙе регионда барған тектоник процестар эҙемтәһе итеп ҡарарға мөмкинлек бирә. Халыҡ хужалығы маҡсатында ҡулланылған сейсморайонлаштырыу карталары уларҙың тикшеренеүҙәренең практик һөҙөмтәһе булып тора.
Физика-математика фәндәре кандидаты.
1963 йылдың 4 сентябрендә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945)
Сургут (йылға)
Сургут (Көкөрт ) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1429/190 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡбур
Еңелсә цементланган ултырма, тау тоҡомо, ваҡ кальцит бөртөктәренән, карбонат һыу үҫемлектәре - кокколитофоридлар һәм фораминифералар тышсаһыннан, һирәк кенә кремний, пирит һәм фосфорит конкрецияләренан ғибәрәт. Төҫө аҡ йәки һарғылт. Ҡатылығы 1-ҙән кәмерәк. Тығыҙлыгы 2690-2720 кг/м³, күҙәнәклелеге 44-50%. Характерлы билдәләре - йомшаҡлығы, һынған урындың ҡытыршы, балсыҡлы булыуы. Акбур йылы диңгеҙләрнең 30 -ҙан алып 500 метрға тиклем тирәнлектә ултырма тәшкил иткән ярым ҡаты ләмдәре рәүешендә була. Саф төрө акбур системаһының юғары ҡатламдарында йышыраҡ осорай. Акбур ултырмаларының иң ҙур полосасы Европала таралған, иң ҡалын урыны Харьков ҡалаһы районында 600 м тәшкил итә.
Колынва
Колынва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Аҡауаз (ялан)
Аҡауаз — Ағиҙелдең үрге ағымында урынлашҡан, Күгәрсен районындағы иркен ялан. Уның тирә-яғын ярайһы уҡ бейек тауҙар уратып алған. Оҙонлоғо 6-8 километрға еткән Аҡауаз йылғаһы ла, ошо ялан аша үтеп, Ағиҙелгә ҡоя. Аҡауаз яланынан әйләнә-тирәһендәге тауҙарға менеү өсөн ике юл бар: береһе Ағуй буйлап, икенсеһе Ҡырҡкиҫәр йылғаһы буйлап һалынған.
Веселая Поляна
Веселая Поляна (Веселая Поляна) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 452667, ОКАТО коды — 80207851003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Багдасарян Арев Григоровна
Багдасарян Арев Григорьевна (әрм.1913 йыл, 2 апрель, Шушикенд / / Шош, Елизаветполь губернаһы — 1994 йыл, 17 февраль, Ереван) — Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1961), Әрмән ССР-ының атҡаҙанған артисы (1955), йыр һәм донъя халыҡтары бейеүҙәрен башҡарыусы.
Биографияһы
Арев Григоровна Багдасарян тыуғандан һуң ғаиләһе Баҡыға күсеп килә. Бында мәктәпте тамамлай. Сәхнәгә һөйөү һәм бай тәбиғәт һәләттәре Аревты художестволы үҙешмәкәр түңәрәгенә килтерә, 1936 йылда бейеүсе булараҡ Дондағы Ростовтағы олимпиадала беренсе урын ала.
1937 йылда К.Маркс исемендәге Әзербайжан халыҡ хужалығы институтын тамамлай (хәҙер Әзербайжан дәүләт иҡтисад университеты).
Ижад юлы
Институтты тамамлағандан һуң Әзербайжан дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә килә һәм күпмелер ваҡыттан һуң уның солисы булып китә. Тамара ханумда (Петросянц) уҡый. 1938 йылда бейеү ансамбле составында Багдасарян Арев Мәскәүҙә Азербайжан сәнғәте декадаһында ҡатнаша. Мәскәү декадаһынан ҡайтҡас, уны, ансамблдең төп солистарының береһе булараҡ, Баҡы хореография училищеһына уҡырға ебәргәләрр, унда ул профессиональ белем ала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 89-сы әрмән Тамань дивизияһы яугирҙәре өсөн фронтҡа концерт менән ебәрелгән беренсе әрмән актрисаһы иҫәбендә була. 1942 йылдан алып Арев Әрмән ССР-ы филармонияһы солисы, донъя халыҡтары бейеүҙәре һәм йырҙарын башҡарыусы булып китә, уның өсөн булдырылған ҙур булмаған ансамбль тиҙ генә билдәлелек яулай.
Һуғыштан һуң Багдасарян Арев совет сәхнәһе йондоҙҙары араһында сит ил турнеһында була. 1946 йылдан алып 1948 йылға тиклем Әрмән ССР-ы Дәүләт эстрада оркестрында композитор Артемий Айвазян етәкселегендә эшләй.
Телевидение барлыҡҡа килгәс, Багдасарян Арев Советтар Союзы Үҙәк телевидениеһының тәүге музыкаль программаһында юғары хөрмәткә лайыҡ булған беренсе әрмән солисы була. 1948 йылда үҙе халыҡ уйын ҡоралдары ансамблен ойоштора, улар менән ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем сығыш яһай. Ойошторолғандан алып ансамбль тыңлаусыларҙы юғары профессиональ кимәлдә йәлеп итә, төрлө репертуар һәм виртуоз яңғыҙ башҡарыу менән шөғөлләнә. 1948 йылдың октябрендә Бадасарян Арев «Арарат үҙәне ҡыҙы» кинокартинаһында төшөү өсөн саҡырыла. 1951 йылда Мәскәүҙә «Эрмитаж» эстрада театрында илебеҙ һәм сит илдәр сәнғәт оҫталарының берлектәге концерт программаһында ҡатнашыу өсөн саҡырыла. Концерттар Сталиндың инициативаһы буйынса ойошторола, ул Политбюро ағзалары менән бергә уларҙы асыу тантанаһында ҡатнаша.
Мәскәүҙә гастролдәр тамамланғас, Әрмәнстан Рәссамдар союзы Бадасаряндың портретын һәм скульптураһын етештереүгә заказ ала. Был эште билдәле оҫталар — Налбандян Арпеник һәм Мирзоян Тереза башҡара. Улар бер үк ваҡытта эшләй. Арев «Нахшун баджи» костюмында төшә, Налбандян уның портретында кәүҙәһе тулы килеш бирелә, ә Мирзоян скульптураһын әүәләй. Эштәр тәүҙә Мәскәүҙә ВДНХ-ла күрһәтелә, һуңынан Әрмәнстанға ҡайтарыла. Багдасарян Арев портреты «Мәскәү» кинотеатрында урынлаштырыла, унда оҙаҡ йылдар тамашасыларҙың иғтибарын үҙенең зауыҡлығы менән йәлеп итә, ә уның бронза скульптураһы Әрмәнстандың Милли галереяһында лайыҡлы урын биләй.
1955—1987 йылдарҙа «Барекамутюн» («Дуҫлыҡ») донъя халыҡтары йыр һәм бейеү ансамбле етәксеһе һәм солисы. 50 йыл эсендә Багдасарян Арев төрлө халыҡтарҙың тиҫтәләгән йыр-бейеүҙәрен башҡара, уларҙың барыһы ла үҙенсәлеклелеге һәм эске йылылығы менән айырылып тора. Уның репертуарында 70-тән ашыу йыр һәм бейеү бар ине, уларҙың яртыһы тиерлек әрмән йыры һәм бейеүе. Багдасарян Аревтың ижадында иң юғары ҡаҙаныш — карабах йырҙары һәм бейеүҙәре, улар араһында бөтә донъяға билдәле һәм уның визит карточкаһына әйләнгән Нахшун баджи бар ''. Авторы Багдасарян Арев үҙе була. Уның репертуарынан байтаҡ йырҙар әрмән халҡының көнкүрешенә үтеп инә һәм ҡаҙанышы булып китә. 1955 йылда Әрмән ССР-ы Юғары Советы Президиумы 6 август Указы менән Бадасарян Арев «Әрмән ССР-ының атҡаҙанған артисы» исеменә лайыҡ була. 1994 йылдың 17 февралендә вафат була. Багдасарян Арев Нахшун баджи костюмында ерләнә.
Ғинуар конфликты (1920)
Башҡорт АССР-ында 1920 йылғы Ғинуар конфликты — Башҡорт АССР-ының хөкүмәте — Башревком һәм РКП(б)-ның Башобкомы, шулай уҡ РСФСР-ҙың үҙәкләштерелгән идара итеү органдары (БашЧК, Башвоенкомат, Башсовнархоз, Башнаркомпрод) араһындағы 1920 йылдың ғинуарындағы конфликт.
Тарих башы
1919 йылдың 20 мартында, «Үҙәк совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Совет Автономиялы Башҡортостаны тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйғандан һуң Башҡортостан үҙәк совет властары тарафынан таныла һәм Башҡорт АССР-ы итеп үҙгәртелә. Әммә «Килешеү…»ҙе тормошҡа ашырған саҡта автономиялы республика хөкүмәте — Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты (Башревком) күрше губерна революцион комитеттарҙың ҡаршылашыуына, урындағы коммунистарҙың һәм совет хеҙмәткәрҙәре яғынан милли автономия идеяһын ҡабул итмәү, үҙәк власының республика етәкселәренә шиксел ҡарашына юлыға.
Саранскиҙән эвакуацияланғандан һуң, 1919 йылдың 26 авгусында Башревком Башҡорт республикаһы менән туранан-тура идара итә башлауы тураһында 1-се һанлы фарманын сығара. Республика территорияһынан аҙыҡ-түлекте һәм сеймалды сығарыуға тыйыу индерелә һәм ошоноң менән бәйле тотҡарлыҡ итеүсе отрядтар ҡуйыла. Күрше губерналарҙың властары һәм урындағы партия эшмәкәрҙәре шундуҡ республика етәкселеген милләтселлектә һәм аҙыҡ-түлек һәм сеймал менән тәьмин итеүҙә өҙөклөктә ғәйепләйҙәр. Күрше губпродкомдары продразверстканы республика халҡы иҫәбенә үтәүен дауам итә. Граждандар һуғышы осоронда фронт линияһы республика территорияһы аша алты тапҡыр үтә һәм халыҡ ҡыҙылдар һәм аҡтар ғәскәрҙәре талауҙарынан бик ныҡ яфа сигә. Күрше губерна властары структуралары яғынан ҡаршылыҡ күрһәтеүе РСФСР-ҙың үҙәк власы тарафынан яҡлау таба. Мәскәүгә һөйләшеүҙәр үткәреү өсөн Башревком рәйесе X. Йомағолов, ағзалары — А. Әҙеһәмов һәм Ф. Төхвәтуллин ебәрелә. Һөҙөмтәлә 1919 йылдың 15 сентябрендә РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы «Башҡорт революцион комитетына бөтә тулылыҡта идара итеү аппаратын тапшырыу һәм Башҡорт Совет Республикаһы территорияһында идара итеүҙе ойоштороу тураһында» тигән ҡарарын ҡабул итә. Был ҡарарға ярашлы ВЦИК Ырымбур, Өфө, Пермь, Екатеринбург, Силәбе һәм Һамар губерна комитеттарына үҙенең ғәмәлдәрен артабан Башҡорт АССР-ы территорияһында йәйелдермәҫкә бойора. Әммә бөтә республика территорияһында власты тапшырыу процесы 1920 йылдың башына тиклем һуҙыла.