cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рыка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй (кинотеатр, Дондағы Ростов)
Тарихы
«Россия» кинотеатры 1959 йылдың 5 ноябрендә тантаналы асыла. Дондағы Ростов СССР-ҙа панорамалы кинотеатр барлыҡҡа килгән дүртенсе (Мәскәү, Ленинград һәм Киевтан ҡала) ҡала була. Тамашасылар залы 960 кешене һыйҙыра һәм махсус тауыш үткәрмәүсе маиериал менән эшкәртелгән була. Ҙур бөгөлгән киноэкрандың (32×10 м) солғап алыу мөйөшө 170° тәшкил итә. «Россия» ул осорҙағы иң яңы кинопроекция аппаратураһы менән тәьмин ителгән була. Төҫлө тулы метражлы «Киң минең тыуған илем» документаль фильмы «Россия» кинотеатрында күрһәтелгән беренсе кинотаҫма була. Унан һуң беренсе панорамалы төҫлө нәфис фильм «Аға Волга» күрһәтелә, аҙаҡ «Утлы йылдар повесы» панорамалы нәфис фильм күрһәтелә. Был фильмдар «Россия» кинотеатрында бер нисәшәр ай буйы туп-тулы залда бара. Икенсе ҡатта Балаев Георгий Михайлович етәкселегендәге эстрада оркестры урынлаша.
1990-сы йылдарҙа кино күрһәтеүҙән килем кәмей башлай. Кинотеатрҙың зыянлылығы уны 1990-сы йылдар аҙағында ябырға мәжбүр итә. Күпмелер ваҡыт администрация ҙур залды бүтән маҡсатҡа яраҡлаштырырға маташа. Бында артистарҙың гастролдәре, йәмәғәт лекциялары, тренингтар, тундарҙы күргәҙмә-һатыуҙар һәм хатта һуғышсан тоҡомоло эттәрҙең алышы үткәрелә. 2000-се йылдар уртаһында бина Назаретов Ким Аведикович исемендәге муниципаль джаз үҙәгенә бирелә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа төҙөлөш материалы ныҡ етешмәү сәбәпле бина бөтөнләй тиерлек фундаментһыҙ төҙөлә, сифатһың цемент һәм ватылған кирбес ҡулланыла. 2007 йылда элекке кинотеатрға капиталь ремонт талап ителә, ул план буйынса бер йылдан тамамланырға тейеш була. Ләкин яңыртыу ваҡытында бинаның авария хәлендә булыуы һәм һүтергә кәрәклеге асыҡлана. Рәсәйҙең Мәҙәниәт министрлығы ведомстволары менән мәҙәни мираҫ объектын емертеүгә ҡағылышлы төрлө килешеүҙәр төҙөү, инвестор эҙләү 8 йыл ваҡытты ала. Тик 2016 йылдың йәйендә кинотеатр бинаһын тулыһынса һүтәләр.
Уның урынына 2018 йылда архитектор Светлана Бегалова проекты буйынса тарихи фасадты тергеҙеп мәҙәни-күңел аса торған комплекс төҙөләсәк.
Рятькан-Еган
Рятькан-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Руть-Лек-Игол
Руть-Лек-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нин-Кан-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Юлдашбаев Юлай Хәйрулла улы
Юлдашбаев Юлай Хәйрулла улы (18 апрель 1962 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры урынбаҫары, тарих фәндәре кадидаты.
Биографияһы
Юлай Хәйрулла улы Юлдашбаев 1962 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Башҡорт Үргене ауылында тыуа. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. 1979 йылда Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлай.
1979—1984 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡый һәм комсомолда эшләй. 1980 йылдан — университеттың ВЛКСМ комитетының хеҙмәт эштәре штабы етәксеһе, 1982 йылда Германия Демократик Республикаһының Галле-Нойштадт ҡалаһында хеҙмәт семестры үткәргән БДУ-ның интернационал студент төҙөлөш отряды комиссары.
1984 йылдан — СССР Фәндәр академияһының (Мәскәү) Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Этнография институтында Балтика буйы, Волга буйы һәм СССР-ҙың Европа төньяғы секторында стажер-тикшеренеүсе. 1997 йылда «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1986 йылда һәм 1990 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1999 йылдан —Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Эштәр идаралығының социаль-гуманитар бүлек етәксеһе урынбаҫары.
2000 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының гуманитар мәсьәләләр һәм милләттәр эштәре буйынса бүлегендә эшләй.
2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт берләшмәләренең үҙәк архивы директоры, 2015 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры урынбаҫары.
Фәнни хеҙмәттәре
Фәнни эшмәкәрлеге этносоциологияға, Башҡортостан халыҡтарының рухи мәҙәниәте проблемаларына һәм башҡаларға арналған. 50-нән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы. Мөхәррирлек эше алып бара.
ВИСТА
ВИСТА/VISTA төркөмө — йылдам үҫеүсе баҙарлы ҡайһы бер илдәрҙе билдәләү өсөн ҡабул ителгән аббревиатура.
VISTA=Vietnam+Indonesia+South Africa+Turkey+Argentina
«ВИСТА» төркөмө илдәренең милли иҡтисад параметрҙары
°Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәренән
°°FTSE Group мәғлүмәттәренән
Сабун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
ВИСТА
Иҫкәрмәләр
<div class="references-small references-scroll" id="cx975" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="975" data-cx-state="source" data-cx-weight="73" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Семикаракорск ҡалаһындағы музей.
Музей тарихы
Музей 1997 йылда булдырыла. 2000 йылдан башлап ул мәҙәни һәм фәнни-ағартыу учреждениеһы булараҡ рәсми рәүештә асыла.
Музейҙың 16 меңдән артыҡ берәмек төп һәм ғилми-ярҙамсы фонды иҫәпләнә. Ул Ростов өлкәһе муниципаль музейҙары араһында иң ҙуры булып тора. Дүрт залында «Яҡташ-яҙыусы Борис Николаевич Куликовтың тормошо һәм ижады» әҙәби-монографик экспозиция йәйелдерелгән. Килеүселәр музей экспозицияһында һынлы сәнғәт, XIX быуат аҙағы — XX быуаттың беренсе яртыһында Семикаракорск станицаһының көнкүреше һәм этнографияһы, Семикаракорск районының хәрби һәм хеҙмәт даны тарихы менән танышырға мөмкин.
Музей янында өс әҙәби-тарихи берекмә эшләй — «Татьянин день» Кочетовская станицаһында, «Ватан тарихын һөйөүселәр клубы» һәм «Матурлыҡ һөйөүселәр клубы» Семикаракорск ҡалаһында (1962 йылдан алып). 2004 йылда Кочетовская станицаһында 1986 йылда асылған В. А. Закруткин мемориаль йорт-музейы музей составына структура бүлексәһе сифатында ҡушыла. Йорт-музейҙың фондында алты меңдән артыҡ экспонат иҫәпләнә.
Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Семикаракорск ҡалаһы, В. А. Закруткин проспекты, 25.
Пун һуғыштары
Пун һуғыштары (Bella Punica) — Рим республикаһы һәм Карфаген («пун», йәғни финикийлылар, punicus йәки ) араһында өс һуғыш, өҙөклөктәр менән, б. э. т. 264—146 йылдарҙа барған. Һуғыштарҙа Рим еңгән һәм Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында үҙенең хәлен нығытҡан. Карфаген тар-мар ителгән.
Яҡтарҙың хәле
Рим республикаһы үҙ власы аҫтында Апеннин ярымутрауын берләштергән бөйөк дәүләткә әйләнгәс, ул инде Рим менән төҙөлгән тәүге килешеүҙәр аша Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында Карфаген хакимлығы дауам иткәнлеге менән килешә алмаған. Италияның йәшәйеш мәнфәғәттәре, уның хәүефһеҙлеге һәм боронғо рим сауҙаһы гректар һәм карфагендар араһында күптән көрәш барған Сицилия утрауының һуңғылар ҡулына эләгеүенә юл ҡуйырға тейеш булмай. Италия сауҙаһын үҫтереү өсөн, Мессан боғаҙын Рим ҡулдарында тотоу мөһим булған. Тиҙҙән боғаҙҙы яулап алыу мөмкинлеге килеп тыуған: кампан ялсылары, «мамертиндар» (йәғни «Марс кешеләре») Мессананы алған. Гиерон II Сиракузский мамертиндарҙы ҡыҫырыҡлап сығарғас, һуңғылары Римға мөрәжәғәт иткән, һәм Рим уларҙы Италия конфедерацияһына ҡабул иткән. Карфагендар римдарҙың Сицилияла раҫланыуынан ҡурҡыныс янағанлығын аңлаған. Улар, мамертиндарҙы Гиерон менән татыулаштырып, үҙҙәренең Ганнон етәкселегендәге гарнизонын Мессан ҡәлғәһенә индереүгә ирешә. Шул саҡта римдар Ганнонды баҫып ала һәм карфагендарҙы Мессананан китергә мәжбүр итә. Беренсе Пун һуғышы (б. э. т. 264—241 йылдар) башлана.
Беренсе Пун һуғышы
Диңгеҙ яғынан ышаныслы һөжүм яһарлыҡ флотҡа таянған осраҡта ғына уларға ҡаршы уңышлы хәрәкәт итергә мөмкин булғанлыҡтан, римдар карфаген өлгөләре буйынса ҙур флот (100 квинквирема һәм 20 трирема) әҙерләгән. Улар абордаж ырғаҡтары менән күтәргес күпер (суҡышты хәтерләткән «абордаж ҡоҙғоно») уйлап тапҡан, был диңгеҙҙә рим пехотаһының өҫтөнлөктәре менән файҙаланыу мөмкинлеген биргән, сөнки был ҡоролма дошман судноһына тағылмалы күпер менән тоташып, ҡул һуғышына ташлана алған. Тәүҙә уңышһыҙлыҡҡа тарып, римдар тиҙҙән Гай Дуилий етәкселегендә диңгеҙҙә (Мила янында алыш) ҙур ғына еңеү яулай.
Б. э. т. 256 йылдың яҙында римдар Марк Атилий Регул (б. э. т. 267 йылда консул) һәм Луций Манлий Вульсон Лонг етәкселегендә (диңгеҙ һуғышынан һуң) Африка ярҙарына төшөргә ҡарар иткән. Тәүҙә Африкала эштәр шул тиклем уңайлы барған, сенат Регулаға элекке армияның яртыһынан ғына ҡалдырыуҙы кәрәкле тип һанаған. Рим көстәренең бындай көсһөҙләнеүе һәләкәткә килтергән: карфагендар Регулды (спартан грегы Ксантипп етәкселегендә) тамам ҡыйратҡан һәм үҙен әсирлеккә алған. Рим армияһының ҡыҙғаныс ҡалдыҡтары ғына Италияға әйләнеп ҡайтҡан; Регул үҙе әсирлектә үлгән. Рим флотының дауылдан һәләк булыуы римдарҙы яңы флот әҙерләргә мәжбүр иткән, әммә уны ла дауыл юҡ иткән.
Сицилияла һуғыш римдар өсөн уңышлы барған: улар Панормды алған, һәм б. э. т. 249 йылда карфагенлылар ҡулында Лилибей менән Дрепан ғына ҡалған. Римдар Лилибейҙы ҡамаған. Әммә уңышһыҙлыҡ һағалап торған икән: Публий Клавдий Атарбалдан Дрепан тирәһендә аяуһыҙ еңелгән, икенсе Рим флоты дауылдан зыян күргән. Гамилькар Эркте (Монте-Пеллегрино) тауында һәм Эриксела (Эриче) урынлашҡан. Римдар тағы бер тапҡыр флот ойошторған, б. э. т. 241 йылда карфагендарҙың 120 карабын юҡ итеп, Эгат утрауҙарындағы һуғышта еңгән. Хәҙер, диңгеҙ ҙә римдар ҡулына күскәнлектән, Сибәр Гасдрубал Барка утрауҙа артабан тыныс ҡала алмаҫына тамам ышанған. Шулай итеп, римдар карфаген Сицилияһын һәм Италия менән Сицилия араһындағы утрауҙарҙы үҙләштергән. Сицилия Рим провинцияһы составына ингән. Бынан тыш, Карфаген 10 йыл эсендә 3200 талант контрибуция түләргә йөкләмә алған.
Карфагенда ялланған ғәскәрҙең ихтилалы
Рим менән Карфаген һуғышы тамамланғандан һуң, Карфагенға 3 йыл һәм 4 айға яҡын дауам иткән ялланма ғәскәрҙәр ихтилалына ҡаршы ауыр көрәш алып барырға тура килгән. Был ихтилал арҡаһында римдар Сардинияға эйә булған: сардиния ялсылары Римға бирелгән, һәм римдар Карфагендың Сардиния менән Корсик утрауҙарын баҫып алған. Карфаген, үҙ милкен ҡайтарырға маташҡанлыҡтан, Рим уға һуғыш менән янаған, һәм 1200 талант күләмендә аҡсалата бүләк алғандан һуң ғына, һуғыштан баш тартҡан.
Киләһе йылдарҙа Рим менән һуғыш ҡотолғоһоҙ тип иҫәпләгән патриотик партия башлығы Гамилькар Барка Испанияла Карфаген өсөн үҙ сиратында Сицилия менән Сардинаияны юғалтыуҙы ҡапларлыҡ биләмәләр булдырған. Уның, кейәүенең һәм вариҫы Гасдрубалдың ярҙамы менән Испанияның көньяғы һәм көнсығышы Карфаген биләмәләренә әүерелә; бында тулыһынса баш командующийҙары ҡарамағындағы (башлыса ерле халыҡ араһынан) бик шәп армия төҙөлгән, ә көмөш рудниктар ҙур күләмдә аҡса биргән. Тиҙҙән римдар, дошмандарының көсәйеүенә иғтибар итеп, Испаниялағы Сагунт һәм Эмпория грек ҡалалары менән союз төҙөгән һәм карфаген кешеләренең Эбро йылғаһы аръяғына сыҡмауҙарын талап иткән.
Икенсе Пун һуғышы
Б. э. т. 221 (йәки 220) йылда Гасдрубал мәрхүм була, һәм уның урынын ғәскәр һайлауы буйынса, атаһынан Римға дошманлыҡ мираҫ итеп алған Гамилькарҙың улы Ганнибал биләй. Ганнибал Римға ҡаршы һуғышыр өсөн карфагендар өсөн уңайлы шарттар тыуыуы менән файҙаланып ҡалырға тырышҡан. Цизальпин Галлия Рим менән килешеү төҙөмәгән була, ә Македония менән Иллирия эштәре арҡаһында тыуған аңлашылмаусанлыҡ Көнсығышта Римға һуғыш менән янаған. Ганнибал Рим менән союздаш Сагунтҡа һөжүм итә һәм, 8 ай ҡамауҙа тотҡандан һуң, уны баҫып ала. Карфагендың Рим илселәренә Ганнибалды биреүҙән баш тартыуынан һуң, Икенсе Пун һуғышы (б. э. т. 218 йыл) иғлан ителгән.
Римдар һуғышты Испанияла һәм Африкала алып барырға өмөтләнгән ваҡытта, Ганнибал һуғыштың төп театры Италия булырға тейешле планын төҙөй: Ганнибал, яңы ғына Римға буйһонған Цизальпин Галлияһын операция базаһына әйләндереп, Римға хәл иткес һөжүм яһарға өмөтләнә. Ул галлдар яғынан һәм хатта Римға буйһонорға теләмәгән италий союздаштары яғынан да эшлекле ярҙамға өмөт бағлаған. Ливияны һәм Испанияны ғәскәр менән тәьмин итеп (ул унда үҙенең туғаны Гасдрубалға 15 меңгә яҡын кеше ҡалдыра), Ганнибал 50 мең йәйәүленән һәм 9 мең атлынан торған ғәскәре менән Пиреней тауҙары аша сыға. Ауырлыҡ менән ул Рона йылғаһы аша сығалар (бигерәк тә хәрби филдәрҙе күсереү ауыр булған) һәм, төньяҡ-көнсығышҡа табан юл тотоп, Альп өлкәһенә аяҡ баҫҡан.
Альп тауҙары аша үтеүе сиктән тыш ауыр булған. Ганнибал Цизальпин Галлияһына ярты ғәскәре менән генә килеп төшкән. Уның ғәскәре менән тәүге бәрелештәр римдар өсөн уңышһыҙ булған. Публий Сципион Сципион Тицина (Тичино) йылғаһы ярҙарында, ә Тиберий Семпроний (ғәскәрҙәре Африкаға төшөү өсөн тәғәйенләнгән) — Треббия ярында ҡыйратылған. Ганнибал, Апеннин тауҙары аша сығып, ул саҡта ярҙарынан сығып аҡҡан Арно йылғаһы (Лигурий диңгеҙенә ҡойоусы йылға) тарафынан һуғарылған һыубаҫар өлкә буйлап бик ауыр поход яһаған. Тразимен күле янында, Этрурияла, ул Гай Фламинийҙың Рим армияһын ҡырып бөтөргән һәм, Римды алыу шансы бик аҙ булғанлыҡтан, көнсығышҡа табан киткән, һуңынан көньяҡ өлкәләрҙе ныҡ бөлгөнлөккә төшөргән. Рим ғәскәрҙәренең юҡҡа сығып еңелеүенә ҡарамаҫтан, Ганнибаланың италий союздаштарының ҡорал һалыуына өмөтө әлегә файҙаһыҙ булған: бер нисә осраҡты ғына иҫәпләмәгәндә, союздаштар Римға тоғролоҡ һаҡлаған.
Диктатор Фабий Максим һуғыштың яңы планына тоғро ҡалырға ҡарар иткән: ул даими рәүештә асыҡ яланда Ганнибал менән ҙур һуғыштарҙан ҡасып, дошманын аҙыҡ-түлек һәм фуражды еңел табыу мөмкинлегенән мәхрүм итеүгә һәм карфаген армияһын тәбиғи тарҡатыуға бөтә өмөтөн бағлаған. Фабийға «Кунктатор» («Ығыш»-«Медлитель») тигән ҡушамат биргән был системаны Римда күптәр ғәйеп иткән. Атлы ғәскәр башлығы Марк Минуций Руф та (б. э. т. 221 й. консул) быға ҡаршы булған. Фабий менән риза булмаған халыҡ Минуцийҙы икенсе диктатор итеп тәғәйенләгән.
Карфагенда, ул осорҙа власть башында торған һәм Ганнибалды дошманы кеүек күргән олигархтар партияһы әллә ни хәстәрлек күрһәтмәһә лә, Ганнибалға өҫтәмә ғәскәр ебәрергә ҡарар иткән. Унан да мөһимерәк, Ганнибалға Македония яғынан ярҙам булырға тейеш ине. Рим дошмандарына Сиракуздар ҡушылған. Ниһайәт, хатта Римдың көньяҡ италий союздаштарының күбеһе карфагендар яғына сыға башлаған. Римдан бик мөһим һаналған Капуя ҡалаһы ла ситләшкән. Римдар яңы ғәскәр ойошторор өсөн күп көс һалған һәм Рим армияһында хеҙмәт итеү шарты менән азат ителгән бер нисә мең ҡолдо легиондарға индереүҙән дә туҡталмаған. Сираттағы ҡышты Ганнибал Капуяла уҙғарған. Еңел бәрелештәрҙә еңеү ишараты тиҙҙән Рим ғәскәрҙәренә күскән, ә Ганнибалға кәрәкле өҫтәмә көстәр килмәгән: Карфаген йәнә Ганнибалды ярҙамһыҙ ҡалдырған. Шул арала Испанияла ағалы-энеле Гней һәм Публий Сципион шул тиклем уңышлы эш иткән (б. э. т. 216 йыл, Эбро янындағы алыш), хатта Гасдрубал ағаһына унан ғәскәрен килтерерлек булмаған. Македония ла үҙенең контингенттарын Италияға ебәрмәгән: Рим Грецияла уларҙың дошмандарын — этолийҙарҙы, Спарта, Месения, Элида һ.б. — ҡоралландырған. Грециялағы көрәш Македонияның иғтибарын оҙаҡҡа ситкә йүнәлткән, һәм бер аҙҙан ул Рим менән килешеү төҙөгән.
Б. э. т. 212 йылда Марк Марцелл Сиракузды (б. э. т. 214—212 й.) яулаған, һуңынан римдарға Акрагас бирелгән, һәм б. э. т. 210 йылда бөтә Сицилия яңынан уларҙың ҡулында булған. Италияла б. э. т. 214 һәм 213 йылдарға тиклем римдарҙың дәрәжәһе шаҡтай көслө булған, әммә б. э. т. 212 йылда Ганнибал Тарентты баҫып алған; хәйер, ҡәлғә римдар ҡулында ҡала. Метапонт, Фурия һәм Гераклей ҙа карфагендарға күскән. Римдар Капуяны ҡамаған; римдар ҡала алдында окоптар ҡаҙып нығынғанлыҡтан, Ганнибал уларҙы ҡыҫырыҡлап сығара алмаған. Ганнибал, римдарҙы Капуя ҡамауын сисергә мәжбүр итер өсөн, диверсия эшләй: ул Римдың үҙенә килә, ләкин ҡалаға һөжүм итергә баҙнат итмәй. Римдар Капуя ҡамауын сисмәгәнлектән, б. э. т. 211 йылда ҡала бирелгән, өҫтәүенә, римдар, Капуяның үҙидараһын юҡ итеп, рим наместнигына власть тапшырырып, аяуһыҙ рәүештә язалаған. Капуяны яулау ҙур уңыш булған; һәм был Римдың союздаштарына ҙур тәьҫир яһаған.
Б. э. т. 209 йылда Квинт Фабий Максим Тарентты Римға кире ҡайтарған. Көслөрәк дошманы менән алышта (б. э. т. 208 йыл) һәләк булған Марцеллдың үлеме карфагендарҙың хәлен яҡшыртмаған. Уларҙың армияһы һаман кәмегән; мөһим өҫтәмә көстәр кәрәк була. Ганнибал уларҙы күптән тәүге уңыштарынан һуң римдар өсөн уңайһыҙлыҡтар тыуған Испаниянан көткән. Карфагендар Гала батша һәм уның улы Масинисса ярҙамында римдың африка союздашы — Сифакс батша менән килешеүгә мәжбүр иткән, һәм был Гасдрубалға бөтә көстәрен Испанияға ҡаратырға мөмкинлек биргән. Унан башҡа Испанияла Гисгондың улы Гасдрубал һәм Магон булған. Улар, Рим көстәре бүленеүенән, Рим хеҙмәтендә булған урындағы халыҡтың хыянатына файҙаланып, тәүҙә Публийҙы, ә һуңынан Грей Сципиондарҙы тар-мар иткән. Ике Сципион да һуғышта һәләк булған (б. э. т. 212 йыл). Бөтә Испания римдар өсөн ваҡытлыса юғалған.
Испанияға өҫтәмә көстәр ебәреү һәм һәләтле йәш командующий Корнелий Сципионды (һәләк булған Публийҙың улы) тәғәйенләү тиҙҙән Испанияла йәнә римдарҙың өҫтөнлөгөнә килтергән. Б. э. т. 209 йылда Сципион Яңы Карфагенды яулаған, әммә, Бекула янында еңеүгә ҡарамаҫтан, ул Гасдрубалға Италияға туғанына ярҙамға барыуын тотҡарлай алмаған. Бекула янында Гисгон улы Гасдрубалды һәм Магонды яңынан еңеү бөтә ТИспанияны римдар власына биргән: карфаген ғәскәрҙәренең ҡалған өлөшөн Магон Италияға ебәрергә мәжбүр булған; һуңғы карфаген ҡалаһы, Гадес (Кадис), римдарға бирелгән.
Дон дельтаһы
Дон дельтаһы (антикала — Меотий һаҙлығы) — ҙурлығы буйынса Азов диңгеҙе яр буйындағы икенсе урындағы дельта. Дон йылғаһының тамағында, Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе сиктәре эсендә урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 538  км² тәшкил итә. Дон йылғаһының һыу күләме, Кубань йылғаһыныҡына ҡарағанда 1,5—2 тапҡырға артыҡ булыуға ҡарамаҫтан, Кубань йылғаһы дельтаһының 12,5 % күләмен биләй. Дон дельтаһы Азов диңгеҙенең Таганрог ҡултығы менән сиктәш.
Пун һуғыштары
Икенсе Пун һуғышы
Сципион Испанияла уңышлы эш иткән ваҡытта Рим үҙе етди ҡурҡыныс аҫтында булған. Б. э. т. 208 йылда Бөйөк Кир батша яулап алған илдәрҙән ҙур өлкәләр яһаған. Гасдрубал, Пиренейҙы артылып, Галлия аша, Альп тауҙары аша үтеп, ағаһы менән ҡушылыуға хәрәкәт иткән. Метавра янындағы һуғыш (Гай Клавдий Нерон) римдарҙы карфаген көстәренең берләшеү ҡурҡынысынан ҡотҡарған: Гасдрубал ғәскәре ҡыйратылған, ул үҙе һәләк булған (б. э. т. 207 йыл). Ганнибалдың хәле бик ҡатмарлы булған, өҫтәүенә, Сицилияла, Сардинияла, Испанияла һуғыштың имен-аман тамамланыуы һәм Македония менән тыныслыҡ урынлаштырыу уның дошмандарының ҡулын ысҡындырған. Сенат, ниһайәт, Публий Корнелий Сципионға Африка ярына төшөргә рөхсәт иткән, әммә Сципионға башта бының өсөн кәрәкле армия булдырырға тура килгән. Уның составына Канн янындағы һуғышта мәсхәрәгә ҡалған ике легион һәм күп үҙ ирке менән килгәндәр ингән.
Дон дельтаһы
Характеристика
Хәҙер Дон дельтаһы майҙаны майҙаны 538 кв. км. Ул Дондағы Ростов ҡалаһынан түбәндәрәк Түбәнге Гнилов станицаһы янында башлана. Бында йылға судно йөрөмәй торған Үлек Донец уң тармағына айырыла. Унан түбәндәрәк Ҙур Каланча, Иҫке Дон, Оло Кутерьма, Переволока, Еүеш Каланча тармаҡтарына һәм төрлө гирлалар, йырындарға, каналдарға, шул иҫәптән Азов магистраль каналына тармаҡлана. Шул итеп хәҙерге Дон дельтаһы әҙ һандағы күлдәре, валдар менән уратылған балыҡ ыуылдырыҡ сәсә торған һыулы урындар, яландар, ҡамыш менән ҡапланған һай һыу ятҡылыҡтары менән бергә яҫы аллювиаль тигеҙлектән ғибәрәт.
Пун һуғыштары
Икенсе Пун һуғышы
Б. э. т. 205 йыл әҙерлектә үткән, ә б. э. т. 204 йылда ғәскәр 400 транспорт һәм 40 хәрби суднола Лилибейҙан Африкаға сығып киткән. Сципион Утика эргәһендә төшкән һәм Римға хыянаты өсөн Сифаксты тар-мар иткән. Карфагенда тыныслыҡ яҡлылар римдар менән һөйләшеүҙәр алып барған, ләкин улар бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәгән. Шул саҡта Карфаген хөкүмәте Африкаға Ганнибал менән Магонды саҡырған. Зама янындағы һуғыш (аныҡ урыны һәм ваҡыты билдәһеҙ, б. э. т. 202 йыл тирәһе) карфагендарҙың һуңғы өмөттәрен юҡ иткән һәм, Карфаген, үҙенең хәрби караптарын яндырыу шарты, Испаниянан һәм Урта диңгеҙ утрауҙарынан баш тартыу, Африканан ситтә бөтөнләй һуғыш алып бармау, ә Африкала Римдың рөхсәтенән башҡа һуғышмау йөкләмәһе менән, тыныслыҡ килешеүенә килтергән. Өҫтәүенә, карфагендар 50 йыл дауамында йыл һайын 200-шәр талант контрибуция түләргә тейеш булған.
Дон дельтаһы
Боронғо тарихы
Антика текстарында был төбәк «меотий һаҙлығы» (Palus Maeotis) исеме аҫтында билдәле. Унан алыҫ түгел боронғо Танаис ҡалаһы урынлашҡан.
Пун һуғыштары
Икенсе Пун һуғышы
Шулай итеп, Ганнибалдың даһилығына ҡарамаҫтан, икенсе Пун һуғышы ла Рим файҙаһына тамамланған: Рим дәүләте Карфагенға ҡарағанда нығыраҡ булып сыҡҡан. Сифакс батшалығының римдарҙың дуҫы Масиниссаға күсеүе Африкала Римдың еңеү эҙемтәһе булған. Еңелеү Карфагенда демократик реформаларға килтерә. Илһөйәрҙәр, Рим ҡатмарлы шарттарҙа ҡалған осраҡта, тағы ла бер тапҡыр ҡаршы көрәш башларға өмөтләнгән. Шунлыҡтан римдар был партияның башлығы һәм өмөтө булған — ҡасып китергә тейешле Ганнибалды биреүҙе талап иткән.
Дон дельтаһы
Флора һәм фауна
Дельта туғай үҫемлектәре, һынған ҡамыш ватыҡтары менән ҡапланған. Климатя- йылы диңгеҙ яны климаты. Ҡар ҡатламы даими ятмай, февраль баштарында иреп бөтә. Дельтала фазандар йәшәй. XXI быуат башында бында сүл бүреләре(шакалдар) эйәләшкән. Ростов өлкәһендә уларға ҡаршы һунар асылған.
Пун һуғыштары
Өсөнсө Пун һуғышы
Тәүҙә римдар ҡаланы штурм менән алыуҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған һәм дөрөҫ ҡамау башларға мәжбүр булған. Б. э. т. 149 һәм 148 йыл римдар өсөн уңышһыҙ үткән. Б. э. т. 147 йылда Корнелий Сципиондар фамилияһы бирелеп, уллыҡҡа алынған Эмилий Павелдың улы консул Публий Корнелий Сципион Эмилиан Утикаға килеп төшкән. Сципион ҡамауҙағы армияны ике нығытма линияһы менән ҡаплап, Карфагенды бөтөнләй ҡоро ерҙән киҫеп ташлай, был аҙыҡ-түлек килтереүҙе ҡыйынлаштыра һәм Карфаген халҡының байтаҡ өлөшөн ҡасыуына һәм бирелеүенә килтергән. Башҡалары иҫке ҡалала һәм Бирстың нығытмаһында бикләнгән. Дамба төҙөп, Сципион диңгеҙҙән гаванға инеү юлын япҡан, әммә карфагендар гаванға яңы инеү юлын ҡаҙған, флот төҙөгән, хәйер, был ғына аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә алмаған.
Б. э. т. 146 йылдың яҙында римдар ҡалаға инеп, сауҙа майҙанына сыҡҡан һәм Бирс ҡалаһына барып еткән. Был ваҡытта байтаҡ өлөшө яндырылған ҡалала көрәш оҙаҡ барған. Етенсе көнөнә Бирсала бикләнгән карфагендар ҙа бирешкән. Бәләкәй отряд (күпселеге Рим ҡасҡындары) Гасдрубал менән ҡорамдарҙың береһенә бикләнгән. Гасдрубал бирелгән, ләкин ҡатыны, балалары һәм башҡалар утта һәләк булған. Римдар, ҡаланы талап, бик ҙур табыш алған; унан һуң улар Карфагенды яндырған һәм ул торған урынды һабан менән һөрөп үткән, ә һуңыраҡ барлыҡҡа килгән риүәйәткә ярашлы, еренә тоҙ һибелгән. Легенда Боронғо донъяның Кембридж тарихының тәүге баҫмаһында Бертранд Холлвардтың хатаһы арҡаһында барлыҡҡа килгән. Ләғнәт менән ҡурҡытып, был урында ҡаланың тергеҙелеүе тыйылған. Әсирҙәрҙең күбеһе ҡоллоҡҡа һатылған; карфаген өлкәһе Рим провинцияһына әйләнгән, баш ҡалаһы Утика булған. Ләкин һуңыраҡ римдар яңынан Рим Африкаһының баш ҡалаһын Карфагенда урынлаштырған, һәм ул ғәрәп яулап алыуҙарына тиклем Рим империяһының иң ҙур ҡалаларының береһе булған. Хәҙерге ваҡытта боронғо Карфаген ерҙәре Тунис ҡала яны биләмәһенә инә.
Һөҙөмтәһе
Бынан тыш, Римға хәрби әсир ҡолдар һәм башҡа табыштар килеүе ҡолбиләүселек үҫешен тиҙләтә. Рим италий дәүләтенән Көнбайыш һәм Төньяҡ Африка һәм Испания ҡәбиләләре өҫтөнән идара иткән иң ҙур Урта диңгеҙ державаһына әүерелгән. Баҫып алынған территориялар (Сицилия, Сардиния һәм Корсика, Испания, Төньяҡ Африканың көнбайыш өлөшө) Рим провинцияларына әйләнгән. Римдың үҙендә, баҫып алынған ерҙәрҙе талауҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә булған, аристократия менән йәмғиәттең сауҙа-ростовщик ҡатламдары араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар киҫкенләшкән. Элекке Карфаген ерҙәренән көмөштөң килеүе Рим иҡтисадының үҫешенә килтергән һәм шул рәүешле Римды Боронғо донъяның ҡеүәтле державаһы иткән.
Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы
'''ЕАЙ « Г. М. Бериев исемендәге авиация фәнни-техник комплексы»' (ТАНК им. Г. М. Бердиева'') — Таганрогта урынлашҡан авиация төҙөү кәсепханаһы.
1934 йылдың 1 октябрендә ДУАП № 244/260 Бойороғо буйынса Таганрогта 31-се авиация заводында Үҙәк диңгеҙ самолеттар төҙөү конструкторлыҡ бюроһы  төҙөргә ҡарар ителә. Баш конструкторы булып инженер Г. М. Бериев тәғәйенләнә.
Предприятиеның төп һынауҙар базаһы -Таганрог-Көньяҡ аэродромы.
Тарих
ҮКМ МС эшмәкәрлеге МБР-2 гидросамолеттарын М-17 моторы менән сериялы етештереү һәм КОР-1 корабль разведчигын иҫәпләп эшләүҙән башланып киткән. МБР-2 гидросамолеттарын күпләп етештереү № 31 заводында башланып китә, шунда уҡ ҮКМ МС төҙөлә. КОР-1 разведчигын эшләү менән бер рәттән МР-2 самолетын яңыртып төҙөү ҙә алып барыла. Уларға яңы М-34, М-107 двигателдәре, экипаж өсөн ябыҡ кабина һәм самолеттың тышҡы формаларын яҡшыртыла, пассажирҙар һәм йөк ташыу самолеттары варианттары башҡарыла. Ғөмүмән алғанда, 1940 йылға тиклем 1365 бындай пассажирҙар һәм йөк МП-1 һәм МП-Т машиналары төҙөлә. Был машиналар илдең төп диңгеҙ авиацияһы самолеттарын тәшкил итә. 1938 йылда был самолетта летчиктар М. Раскова, П. Осипенко һәм В. Ломако Севастополь — Киев — Түбәнге Новгород — Архангельск маршруттары буйынса иң алыҫҡа осоу буйынса 6 халыҡ-ара рекорд ҡуялар.
1935 йылда ҮКБ алыҫ диңгеҙ разведчиғы МР-5 эшләүҙе бик уңышлы итеп алып бара, тик был машинаны сериялап сығармайҙар, сөнки был ваҡытта И. В. Четвериковтың МДР-6 конструкцияһы әҙер булған. 1938 йылда яңы МБР-7 гидросамолеты сығарыла башлай, ләкин машинаны һынау ваҡытында ике самолет ватылыу сәбәпле был эш туҡталып ҡала.
Милекселәр һәм етәкселек
Төп кәсепхана акционерҙары: фәнни-етештереү концерны «Иркут», ААЙ "«Сухой» Авиация холдинг компанияһы «Сухой».
Бөгөн Г. М. Бериев исемендәге ТАНТК башында Ю. В. Грудинин тора.
Эшмәкәрлеге
Хәҙерге ваҡытта Бе-200 (Корпорацияһы Иркут), Бе-103 (Амурҙағы Комсомольск авиация етештереү берләшмәһе) сығарыла.
Саим-Еган
Саим-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 287 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бахмут мәҙәниәте
Бахут мәҙәниәте — археологик мәҙәниәт, б. э. I мең йыллығының уртаһына ҡарай, хәҙерге Башҡортостан территорияһында урынлашҡан. Атамаһы Благовещен районының Бахмут ауылы янындағы Өфө йылғаһы буйында табылған боронғо ҡәберлеккә бәйле бирелгән. Археолог А. В. Шмидт тарафынан 1928 йылда өйрәнелгән. Географияһы: Ағиҙел йылғаһының Камаға ҡойған урыны, Тере Танып, Кама һәм Өфө йылғалары буйҙары.
Тасуирламаһы
Бахмут мәҙәниәте б. э. 3-8 быуаттарына ҡарай. Ике осорға бүленә: тәүге бахмут осоро (III—V бб.) һәм һуңғы бахмут осоро (VI—VIII бб.). Башҡортостан территорияһындағы Бахмут мәҙәниәтенә ҡараған һәйкәлдәр:
Этник сығышы
Бахмутсылар фин-уғыр халыҡтарына ҡарай. Ҡытай хроникаларында бахмут мәҙәниәте халҡы Янь ҡәбиләләре тип аталған, был удмурттарҙың төрөк атамаһы ар менән оҡшаш.
Ростов ипподромы
Ростов ипподромы ― Дондағы Ростов ипподромы — Рәсәйҙең көньяғындағы иң боронғо ипподром.
Тарих
Революцияға тиклем Дон Ғәсҡәре өлкәһендә бик ҙур темптар менән йылҡысылыҡ үҫешә. Уның менән урындағы казактар һәм шәхси эшҡыуарҙар булыша.. Эшҡыуарҙарға хөкүмәт йылҡысылыҡты үҫтереү өсөн субсидиялар биргән. 1880 йылдың урталарында Дон аръяғында 86-89 ат заводтары булһа, 1900 йылда уларҙың һаны 145-кә еткән, уларҙа аттарҙың дөйөм һаны 83 мең тәшкил иткән. Сама менән шул уҡ йылдарҙа учреждени был Новочеркасск һәм Дондағы Нахичеванда ярыш аттары йәмғиәте барлыҡҡа килә. Ат ярыштары ойоштороу урындағы халыҡтың иң яратҡан ярышына әйләнә. .
1890-сы йылдарҙың беренсе яртыһында губерна властары ипподром төҙөргә Балабан сауҡалығында ер участкаһы бирә. Ростов-Нахичеван ат ярыштары йәмғиәте майҙаны бик тиҙ йыһазландырыла : йәмғиәт ихтыяждары өсөн ике ҡатлы йорт, трибуна, бер нисә ат һарайы төҙөлә, ә ипподром территорияһы ҡойма менән уратыла. Беренсе ат сабыштары 1894 йылда уҙғарыла.
Савкинская Речка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себер татарҙары теле
Сыбыр теле (үҙ атамаһы сыбыр тел) — себер татарҙарының туған теле.
Сыбыр теле өс диалектҡа бүленә: тубыл-иртыш, бараба һәм томск диалекттары. Татар теленең Себерҙә таралған был диалекттары, татар һәм башҡорт телдәре менән бергә үҙ-ара бик яҡын булған төрки телдәрҙең бер төркөмөн тәшкил итәләр. Шул уҡ ваҡытта татар теле юғалыу ҡурҡынысы булмаған телдәр араһына керһә, башҡорт теле лә сағыштырмаса стабиль тел булып һанала, әммә хәүефле булып тора, әммә Волга буйы татар теле менән тығыҙ бәйле төрки сыбыр теле ҡурҡыныс аҫтында, был уның ауыл ерлегендә йәшәүселәр араһында ғына таралыуы менән бәйле.
2013 йылдан башлап ноябрь-декабрь айҙарында сыбыр теле байрамы уҙғарыла.
Классификациялар
Телде классификациялау бәхәсле мәсьәлә. 2013 йылда халыҡ-ара кимәлдә айырым тел тип таныла. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны үҙ аллы төрки тел тип һанай. Башҡа тикшеренеүселәр уны татар теленең көнсығыш диалекты (себер татарҙары диалекты) тип иҫәпләй  йәки татар теле диалекттарының көнсығыш төркөмө тип ҡарай.
Д. Г. Тумашева классификацияһы
Д. Г. Тумашева себер татарҙар диалекттарын татар теле составына индерә. Уның фекеренсә, грамматик ҡоролошо өлкәһендә бараба диалекты алтай, ҡырғыҙ телдәренең көньяҡ диалекттарына ҡарай һәм хаҡас, шор, тыва һәм уларҙың чулым-төрки телдәре менән дөйөм һыҙаттары бар. Томск диалекты алтай һәм уға туғандаш телдәргә тағы ла яҡыныраҡ. Тубыл-иртыш диалектының тәүриз һөйләшендә алтай, хаҡас һәм шор телдәренә хас күп кенә көнсығыш-төрки элементтар билдәләнә.
Өйрәнеү тарихы
Себер татар телен фәнни яҡтан өйрәнергә маташыуҙар XVIII быуат аҙағына ҡарай. Себер татарҙарының теленә ҡыҙыҡһыныу себер татарҙарын христианлыҡҡа ылыҡтырыу буйынса миссионер кадрҙарҙы әҙерләү маҡсатында көсәйә. XVIII быуат аҙағында (1783 йыл) себер татар теле уҡытыла башлай, әммә себер татарҙары туған телен өйрәнеүҙән баш тарталар, сөнки яҙма теле мосолман халҡы булараҡ себер татарҙары уны христианлашыу теле тип ҡабул итә.
1802 йылда Санкт-Петербургта Саускан мәктәбе уҡытыусыһы Ниәт-Баки Атнометовтың себер татарҙары мәктәптәрендәге башланғыс кластары уҡыусылары өсөн уҡытыу әҫбабы сифатында «Ғәрәп һәм татар яҙмаһы әлифбаһы» баҫтырыла. Был китаптың ҡиммәте — себер татарҙары телендә дәреслек төҙөргә маташыуында.
Себер татарҙары теле менән Себер тарихсыһы Г. Ф. Миллер ҙа ҡыҙыҡһына. XVIII быуатта матбуғат биттәрендә Себер аборигендарының мәҙәниәтенә, көнкүрешенә бағышланған публикациялар күбәйә. Мәҫәлән, "Тубыл губерна хәбәрҙәре"ндә (1861) И. Юшков «Себер татарҙары» мәҡәләһендә тубыл татарҙары фонетикаһы, лексикаһы буйынса материалдар баҫтыра. Ул телде анализлай һәм унда өс фонетик үҙенсәлек таба:
Төрки телдәрен тикшеренеүсе В. В. Радлов Себер татарҙары теле буйынса хеҙмәттәрен ҡалдыра. «Көньяҡ себерҙә һәм Жуңғар далаһында йәшәгән төрки ҡәбиләләрҙең халыҡ әҙәбиәте өогөләре» хеҙмәтендәге IV өлөшө бараба, тара, тубыл һәм төмән татарҙары һөйләштәренә арналған. В. В. Радлов йыйған фольклор материалдар үҙ ҡиммәтен әле лә юғалтмаған, сөнки улар фонетик транскрипцияла яҙылған һәм тулыһынса себер татарҙары теленең үҙенсәлекле һыҙаттарын сағылдыра. В. В. Радлов себер татарҙары телендә ике диалект күрһәтә: бараба диалекты, һәм тубыл-иртыш диалекты, йәғни тара, тубыл, төмән татарҙары. 1903 йылда ул ваҡыттағы күренекле төркиәтселәрҙең береһе проф. Н. Ф. Катанов Ҡаҙанда «Үрәнхай телен тикшереү тәжрибәһе» исемле китабын баҫтыра. Унда автор үрәнхай (тыва) телен ентекле тасуирлай һәм тел белгесе булараҡ уны бөтә төрки телдәре (42 тере һәм 5 юҡҡа сыҡҡан), шул иҫәптән себер татарҙары теле менән сағыштырған. Тубылда 1904 йылда тубыл округы татарҙары һөйләшендә ҙур булмаған һүҙлек сығарыла, ә 1905 йылда — «Урыҫ-татар һөйләшеү китабы», ул себер татарҙарын урыҫ телен өйрәнеү маҡсатында тәғәйенләнә. "Ҡыҫҡаса урыҫ-татар һүҙлеге"ндә диалект һүҙҙәре тематик рәүештә классификациялана. Әле һүҙлек төҙөлөшө буйынса И. ГигановтыңЭ «Граммтикаһы» нан айырылмай, әммә унда, башҡа һүҙлектәрҙән айырмалы рәүештә, синоним төркөмдәренең исемлектәре бирелгән. Мәҫәлән, куца, әкә «өлкән ағай», цәцгелцә, пау типкец «бәүелсәк», әйәрлек, таңлы «тәрән аҡыл», көйгәләк, тис кеше «ҡыҙыу», шир арсар «ахмаҡ», аңкарай, мәцкәй «һаран» и др.
XIX быуат башында себер татарҙар телен өйрәнеү элеккесә православие миссионерлыҡ йәмғиәте комитеты тарафынан алып барыла. 1906 йылда Тубылда «Урыҫ-татар әлифбәһе» (урыҫ телендә һәм Тубыл губернаһы татарҙары һөйләшендә), баҫтырыла, ул ике өлөштән тора — себер татар һәм урыҫ, һәр береүендә алфавит һәм бер нисә өгөт-нәсихәт бирелгән. Әлеге китаптарҙы төҙөү барышында миссионерҙар ябай кешегә аңлайышлы булһын өсөн, ул ваҡыттағы халыҡ телен ҡулланырға тырышалар, әммә был ысул себер татарҙарын яҙма теленән баш тартыуға килтерә. Совет осоронда себер теле тәрәнерәк өйрәнелә башлай. 20-30-сы йылдарҙан себер татарҙары телетатар теленең диалекттары системаһы объект булараҡ ҡарала. Ул йылдарҙа Себергә бер нисә фәнни экспедиция ойошторола. В. А. Богородицкий себер татарҙар телен төрки телдәрҙең көнбайыш-төрки төркөмөнә индерә. Уның фекеренсә, бында чулым, бараба, тубыл, ишем, төмән һәм тура татарҙары инә. Ишем татарҙарынан тыш, бөтә ошо исемләнгән телдәрҙә Ц-лаштырыу ҡулланыла. Көнбайыш-себер диалекттары, Богородицкий фекеренсә, Волга буйы-Урал яны телдәр өлкәһенә күсеү юлында. Уларҙа элекке төрки вокализм ошо йүнәлештә үҙгәреүҙең баш фазаһында тора. Мәҫәлән, төрки О өнө Ү тип үҙгәрә, ә төрки У өнө ябай ҡыҫҡа «у» булып ҡала.
1940 йылда «Совет мәктәбе» журналында Латыф Зәләйҙең «Татар теле диалекттары» исемле мәҡәләһе донъя күрә, уның икенсе өлөшөндә тубыл татарҙары теле буйынса материалдар бар — «Тобол татарлар сөйләү телендәге кайбер үзенчәлекләрне күрсәткән материаллар». Автор Омск өлкәһе Байҡал районы аттарҙарның телен анализлай, шулай уҡ Омск өлкәһе тара татарҙары һөйләштәренән, шулай уҡ Свердловск өлкәһендәге бардым татарҙары теленән миҫалдар килтерә. Был мәҡәләлә Л. Зәләй беренсе тапҡыр себер татарҙары телен билдәләү өсөн «көнсығыш диалекты» терминын ҡуллана. Әммә ул осорҙа себер татарҙары теле буйынса бер генә фундаменталь хеҙмәт булмай. Л. Зәләйҙең иң мөһим хеҙмәттәре, шул иҫәптән, диссертациялары, татар теленең урта диалектына арналған. Себер татарҙары теле күп йылдар дауамында диалект үҙенсәлектәрен үҙ ареалында ентекле, системалы тикшеренеүгә мохтаж, совет ғалимдары был эшкә тотонорға баҙнат итмәне.
Ғәбделхай Әхәтов себер татарҙар теле үҙенсәлектәрен тәрәнерәк өйрәнеү маҡсатында тәүгеләрҙән булып Ҡаҙандан Тубылға күсә һәм шуның менән себер татарҙарыны телен өйрәнеүгә ифрат ҙур өлөш индерә.
Урындағы халыҡ һөйләшененең фонетик үҙенсәлектәрен өйрәнеү барышында Ғ. Х. Әхәтов ғалимдар араһында тәүгеләрҙән булып себер татарҙары телендә Ц-лаштырыу ҡулланыуылына иғтибар итә, которое, по его мнению, было приобретено сибирскими татарами от половцев.
Үҙенең «Көнбайыш себер татарҙары диалекты» исемле классик фундаменталь ғилми хеҙмәтендә (1963) Әхәтов Төмән һәм Омск өлкәләрендәге тубыл-иртыш татарҙарының территориаль урынлашыуы буйынса материалдар бирә. Фонетик системаһы, лексик составы һәм грамматик ҡоролошо төрлө яҡлап комплекслы анализға дусар ителә, ғалим, себер татарҙары теле һөйләштәргә бүленмәгән үҙаллы диалект булып формалашыуы һәм иң боронғо төрки телдәрҙең береһе булып тора, тигән һығымтаға килә. Ғалим фекеренсә, «көнбайыш Себер татарҙары ҡатмарлы тарихи процесс һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән айырым этнографик төркөм булып тора».
Д. Г. Тумашева көнбайыш-себер татарҙары диалектын һәм, дөйөм алғанда, түбәнерәк кимәлдә торған себер татарҙары телен юғарыраҡ кимәлдәге тел берәмеге составына индерә, йәғни татар теле составына ә тубыл-иртыш диалекты , уның фекеренсә, биш һөйләшкә бүленә: төмән, тубыл, болотье аръяғы, тәүриз һәм тара, әммә был бүленеш дәлилһеҙ һәм хаталы.
Үҙгәртеп ҡороу һәм унан һуңғы осорҙасебер татарҙар теленең теге йәки был үҙенсәлектәре Р. С. Барсукова тарафынан тикшерелә, А. Х. Насибуллиной, Д. Б. Рамазановой, А. Р. Рахимовой, Г. М. Сунгатовым һәм башҡалар.
Себер татарҙары теле башҡа төрки телдәре менән сағыштырмаса рәүештә өйрәнелә. Тарихсылар һәм этнографтар себер татарҙарының һәм башҡорттарҙың этник бәйләнештәрен күрә. Миҫал өсөн, Б. О. Долгих, Төмән өйәҙенең ерле халҡы составында, татарҙарҙан тыш, башҡорт ҡәбиләләре лә булған, тип һанай, улар XVIбыуат башында далаға сығалар, унда Күсем яҡлы булалар. Башҡорт һәм себер татарҙары телдәренең уртаҡлығы Ғ. Х. Әхәтовтың эштәрендә лә билдәләнә, шулай уҡ Д. Г. Тумашеваның ҡайһы бер эштәрендә, и Ф. Т. Валеева.
Тумашеваның себер татарҙары телен өйрәнеү буйынса ғилми эшмәкәрлеге ғалимдар һәм киң ғилми йәмғиәт тарафынан тәнҡитләүгә дусар ителә. Мәҫәлән, С. М. Исхакова һәм Ф. Т. Вәлиев «Себер татарҙары: этномәҙәни һәм сәйәси тергеҙеү проблемалары» исемле эшендә, Тумашеваның хеҙмәттәрендәге теоретик һәм методик етешһеҙлектәер һәм хаталары себер татарҙарының үҙ телен һәм мәҙәниәтен тергеҙеү буйынса актуаль проблемаларҙы хәл итеүҙә ҡамасаулай, тигән һығымта.
Ҡаҙаҡтар Себер татарҙарының бөтә төркөмдәренең тиерлек иң яҡын күршеләре. Ҡаҙаҡтар һәм себер татарҙары араһындағы этник бәйләнештәр бик электән килгән, ике халыҡтың тел уртаҡлығы Ғ. Х. Әхәтовтың хеҙмәттәрендә асылған. Урта Азия этник компонентының себер татарҙары составындағы сағылышы Ғ. Х. Әхәтовтың «Көнбайыш себер татарҙары» монографияһында (1963) һәм С. М. Исхакованың «Себер татарҙары лексикаһы: татар һәм үзбәк телдәре үҙ-ара бәйләнештәрәре мәсьәләһенә» (1970) хеҙмәтендә ҡарала.
Сакальтяр-Игол
Сакальтяр-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кыс-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санклюк-Игол
Санклюк-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Котыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сарм-Сабун
Сарм-Сабун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 328 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 246 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сарт-Игол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сартин-Игол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы
Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы (4 май 1952 йыл) — юғары квалификациялы уҡытыусы. СССР халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), «Уҡытыусы-методист» (1991), Башҡортостан Республикаһы уҡытыусыларының 9-сы съезы делегаты (2001), Рәсәй Президенты гранты эйәһе (2006).
Биографияһы
Зөһрә Зәки ҡыҙы Солтанова 1952 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында, райондың абруйлы шәхесе, уҡытыусы-новатор Зәки Хаммат улы Сәғитов ғаиләһендә тыуған.
Урындағы 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Ишембай ҡалаһының 2-се интернат-мәктәбендә урта белем ала. 1970 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Уны рус теле һәм әҙәбиәте һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы квалификацияһы алып уңышлы тамамлап, тыуған яғына ҡайта. Йәш белгесте Тимер ауылы урта мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп тәғәйенләйҙәр.
Әлеге көндә Зөһрә Зәки ҡыҙы хаҡлы ялда. Баҡса үҫтерә, ейән-ейәнсәрҙәрен тәрбиәләшә. Элекке уҡыусылары һәр саҡ килеп хәлен белеп, кәңәш һорап, рәхмәттәрен һәм оло ихтирамдарын белдереп, байрамдарҙа ҡотлап торалар.
Ғаиләһе
Зөһрә Зәки ҡыҙы Солтанова тормош иптәше Альберт Әбүзәр улы менән дүрт бала тәрбиәләп үҫтерә. Өлкән улдары Салауат Өфө урман техникумын тамамлай. Ҡыҙы Зөлфиә ике юғары белемгә эйә, мәктәптә балаларға рус теле һәм әҙәбиәтенән төплө белем биреп, маҡталып эшләй. Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән. Кесе ҡыҙҙары Әлфиә Өфө китапхана техникумын, унан һуң Силәбе мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһының библиотека эше факультетын тамамлай, үҙ һөнәре буйынса эшләй. Кесе улдары Марат Башҡорт дәүләт аграр университетының энергетика бүлеген тамамлай, Бөрйән районы элемтә бүлегендә эшләй. Зөһрә Солтанова ун бер ейән-ейәнсәргә өләсәй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Зөһрә Зәки ҡыҙы төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Ауыл Советы депутаты, район Советы депутаты, ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе итеп һайлана. Уның хәстәрлеге менән колхоз баҡсаһына һәм халыҡҡа емеш-еләк үҫентеләре алдырып таратыла. Колхоз малдарына аҙыҡ әҙерләүгә лә йәлеп ителә уҡытыусылар. Был эштә лә ал бирмәй Зөһрә Зәки ҡыҙы, иң күп сөгөлдөр тәрбиәләп үҫтереүсе булып сыға. Уның йәмәғәт эштәрендәге әүҙемлеген колхоз идараһы Сочиға шифаханаға юллама менән баһалай.
Сатог-Еган
Сатог-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ һәм Көньяҡ (геосәйәсәт)
Төньяҡ менән көньяҡтың ҡапма-ҡаршылыҡта тороуы — донъяның бай төньяҡ һәм фәҡир көньяҡ илдәргә бүленеше, алдынғы һәм үҫештәге илдәрҙең бер-береһенә глобаль ҡапма-ҡаршылыҡта тороуы. Донъяның иң бай 20 илендәге йән башына уртаса килем иң фәҡир 20 илдәгенән 37 тапҡырға артығыраҡ, һуңғы 40 йыл эсендә был айырма ике тапҡырға артҡан. БМО-ның Үҫеш программаһы аналитиктары баһаһына ҡарағанда, XXI быуат башына планетаның иң бай 225 кешеһенең байлығы, бөтәһен ҡушып һанағанда, 1 трлн долларҙан артып киткән, был сумма донъя халҡының 47%-ын тәшкил иткән 2,5 млрд фәҡирҙең йыллыҡ килеменә тиң. «Forbes» журналы исемлегендәге иң бай 500 кешенең килемдәре донъялағы иң фәҡир 416 млн кешенең дөйөм килеменән күберәк.
БМО-ның Үҫеш программаһы баһалауынса, иң бай илдәрҙең донъя ЭТП-һындағы өлөшө — 86 %, уртасаларҙың өлөшө — 13 %, ә иң фәҡирҙәрҙең өлөшө 1 % тәшкил итә. Иҡтисади үҫеш тиҙлегенең төрлөлөгө бай һәм ярлы илдәр араһындағы айырманы ҙурайта бара.
Глобаль тиңһеҙлек эҙемтәләре
«Глобаль Төньяҡ» менән «глобаль Көньяҡ» үҫешендәге тигеҙһеҙлек эшсе көстәрҙең Көньяҡтан Төньяҡҡа ағылыуына сәбәпсе.
Тикшеренеүселәрҙең күбеһе антиамериканизм һәм тотош көнбайыш цивилизацияһына нәфрәт үҫеүе, ислам фундаментализмының һәм исламсыл терроризм дың таралыуы сәбәбе тип ошо тигеҙһеҙлекте һанай.
Политолог Ф. И. Гобозов фекеренсә, бай һәм ярлы илдәр араһында упҡындың тәрәнәйә барыуы милләтселек үҫешенә килтерә, ярлы милләттәр, үҙенең милли иҡтисадын күтәреүгә һәм ысын бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өмөтләнеп, үҙ дәүләтселеген төҙөргә тырыша, милли айырымланыуға ынтыла.