cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пһном Бахенг
Символизм
Пһном Бахенг Индуизм Илаһтары йорто Меру Тауының символик сағылышы булып тора, был статус тирәһендә урынлашҡан үҙән өҫтөндән 65 м бейеклектәге ҡалҡыулыҡ менән аҫһыҙыҡлана. ғибәҙәтхана ете дәрәжәле пирамида формаһында төҙөлгән, улар ете күкте сағылдыра. Үрге дәрәжәлә төрлө төҙөкләндереү халәттәренә биш ҡомташ санктуарий шахмат өлгөһендә урынлашҡан—береһе үҙәктә һәм дәрәжә квадратының һәр бер мөйөшендә берәү. Тәүге осорҙа йорт тирәләй һәм уның ярустарына 108 кескенә манара булған; уларҙың күбеһе емерелгән булған. Һиндостан космологияһыҙ һәм астрономияһы буйынса төп көнбайыш алдынғы Эколь Франсез ғалимы Жан Филиозат төп дәрәжә ғибәҙәтхананың символизмын интерпретациялаған. Ғибәҙәтхана тура мөйөшлө нигеҙ өҫтөндә ултыра һәм биш ҡат итеп ҡалҡып тора һәм биш төп манара менән әйләндерелгән. Аҫҡы дүрт ҡат өҫтөндән бер йөҙ бәләкәй манара таралған, улар теләсә ниндәй яҡтың үҙәгенән 33-се генә күренерлек итеп тупланған. Утыҙ өс ул Меру Тауында йәшәй торған Илаһтарҙың һаны. Пном Бахенгтың дөйөм манаралар һаны шулай уҡ әһәмиәтле. Үҙәктәгеһе донъяның күсәрен сағылдыра, ә 108 кесерәге дүрт ай фазаһын сағылдыра, һәрбереһе 27 көн менән. Һәйкәлдең ете дәрәжәһе ете күкте сағылдыра һәм һәр террасала 12 манара бар, һәрбереһе Юпитерҙың 12 йыллыҡ циклын сағылдыра. Чикаго Университеты ғалимы Пол Уитли буйынса, ул "ташта астрономик календарь." 19-нсы быуат уртаһында тирә-яҡ донъя тарафынан Ангкор Ваттың күптән түгел асылыуынан һуң, археологтар Пном Бахенгтың тарихи әһәмиәтен аңлағансы ундарса йылдар үтеп киткән. Күп йылдар буйы, ғалимдар Ангкор Тһом ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан йорт Байон ғибәҙәтхана Байон Сдок Как Тһом яҙмаһында яҙылған бина тигән ҡарашта килешкәндәр. Һуңыраҡ эш Байонн Буддасылыҡ урыны тип идентификацияланган, ул башта уйлағанға ҡарағанда өс йөҙ йыл һуңыраҡ 12-енсе быуатта төҙөлгән һәм Пном Бахенг Батша Ясоварманның дәүләт ғибәҙәтханаһы тип танылған.
Популяр медиала Пном Бахенг
Ангкор Ваттың Пном Бахенг өҫтөнән күренеше Ҡәберҙәрҙе Ҡаҙыусылар киноһында бар (шул ваҡытта Лара Крофт Камбоджаға килеп бинокль аша ҡарай).
Маяҡ (Миәкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауыл 1932 йылды Ҡырғыҙ‑Миәкә районында Миәкә совхозы ойошторолоуға бәйле Совхоздың 3‑сө фермаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1980‑се йылдарҙан алып хәҙерге исемен йөрөтә, 2005 йыл хәҙерге статусын ала.
Юшковка
Юшковка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двиница йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новый (Ҡыуандыҡ ҡала округы)
Новый— Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Географияһы
Элгәре «Ҡыуандыҡ» совхозының 3-сө фермаһы булып торған Новый ҡасабаһы менән ошо уҡ совхоздың ул саҡта үҙәк усадьбаһы булып торған 1-се ферма (хәҙерге Урал ҡасабаһы араһында 21 км. Ҡасаба Ҡыялы Бүртә йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
1944 йылда Ырымбур өлкәһенең «Ҡыуандыҡ» совхозында һәм Ҡыуандыҡ районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Дәүләт фонды ерҙәренең бер өлөшөндә итселек-һарыҡсылыҡ совхозы ойошторола. Совхоз составына ойошҡан малсылыҡ фермалары индерелгән, уларҙың ҡышлаған урынында малсылар өсөн ҙур булмаған торамалар барлыҡҡа килгән, һәм улар үҙәк усадьба булып торған 1-се ферма, 2-се Ферма, 3-сө Ферма, 4-се Ферма, 5-се Ферма тип аталған.
1949 йылда уҡ малсыларҙың һәр ҡасабаһында башланғыс мәктәп асылған. Совхоздың үҙәк усадьбаһы 1-се Ферма ҡасабаһына нигеҙләнгән.
1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Ҡыуандыҡ» совхозының фермаларына исемдәр биреп, үҙгәртелә. Совхоздың 3-сө фермаһына Новый исеме бирелә
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1960 йылғы исемлектәрҙә «Ҡыуандыҡ» совхозының 3-сө фермаһы тип билдәләнгән. Яңы исеме яңы тормош символы булараҡ бирелгән. Был төбәктә күпләп йәшәгән ҡаҙаҡтар электән ҡасабаны ошонда ағып ятҡан инеш исеме менән Кимперсай (йәғни, Ҡарсыҡ йырыны) тип атап йөрөтә.
Седа-Яха (Сармик-Седа ҡушылдығы)
Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сармик-Седа йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яхин Рафаил Заян улы
Яхин Рафаил Заян улы (2 ғинуар 1950 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Яңауыл районы хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 2008—2015 йылдарҙа Юл йәшелләндереү-төҙөкләндереү муниципаль унитар предприятиеһы директоры; 1999 йылдан район башҡортары Ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), райондың почётлы гражданы (2012).
Биографияһы
Рафаил Заян улы Яхин 1950 йылдың 2 ғинуарында Яңауыл районының Булатйылға ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1967 йылда Буй совхозында эшсе булып башлаған. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙерге — Башҡорт дәүләт аграр университетын) тамамлаған.
Хеҙмәт юлы
мөдире, партком секретары, директор урынбаҫары һәм совхоз директоры булып эшләй.
1999—2008 йылдарҙа Яңауыл районы хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.
2008—2015 йылдарҙа Юл йәшелләндереү-төҙөкләндереү муниципаль унитар предприятиеһы директоры.
«Миҫал өсөн, бөгөн элеватор бер нисә райондан ашлыҡ ҡабул итә. Ауыр 2000-се йылдарҙа бында комбинирланған мал ризығы заводы эш башлаған. Бөгөн элеваторға яңы инвестор килде, һәм беҙ, ул булған проблемаларҙы хәл итер һәм етештереүҙе яңы кимәлгә күтәрер тип ышанабыҙ. Районда 20 мең баш һыйҙырған сусҡа комплексы эшләй. Йөҙгә яҡын эш урыны булдырылған. Предприятие ҡаҙнаға һалымды күндәм бүлеп тора. Шуны әйтер кәрәк, ваҡытында республиканың төньяғында 12 типовой сусҡа комплексына нигеҙ һалынғайны, бөгөн беҙҙең комплексыбыҙ ғына һаҡланып ҡалған. Яңауыл май-сыр комбинатының элекке позицияларына продукцияһының юғары сифаты менән дан ҡаҙанған хәҙерге һөт заводы, „Еңеү“ ЯСЙ, ышаныслы хәрәкәт итә. Уңышлы тауар етештереүселәр иҫәбендә „Урада агрофирмаһы“ ЯСЙ-н, ООО „Еңеү“ ЯСЙ-н, „Восток колхозы“, „Агро М“ ЯСЙ-н атарға булыр ине, уларҙа хәҙерге заман етештереү технологиялары ҡулланыла, малсылыҡ торлаҡтары уңышлы яңыртыла». Яхин Рафаил Заян улының «Яңауыл таңдары» гәзитенә биргән интервьюһынан. Яңауыл районы башҡорттары Ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.
РФ-ның Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы буйынса Эске эштәр министрлығының йәмәғәт советы рәйесе.
Ворошилов (Дәүләкән районы)
Ворошилов (Ворошилово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 453410, ОКАТО коды — 80222804008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зуйков Владимир Николаевич
Владимир Николаевич Зуйков (27 ғинуар 1935, Мәскәү — 25 февраль 2021, шунда уҡ) — совет, Рәсәй ҡуйыусы рәссам һәм рәссам-аниматор, график, иллюстрациялаусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1989). Рәсәй Федерацияһы Президенты премияһы Лауреаты (2021, үлгәндән һуң).
Биографияһы
1935 йылдың 27 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. 1956 йылда В. П. Потемкин исемендәге Мәскәү ҡала педагогия институтын тамамлағандан һуң, мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй, төрлө нәшриәттәрҙә, журналдарҙа һәм гәзиттәрҙә килешеүҙәр буйынса иллюстрация менән шөғөлләнә.
1967 йылдан алып вафат булғанға тиклем — «Союзмультфильм» киностудияһында рәссам-ҡуйыусы.
Эштәре ҡулдан төшөрөлгән анимация өлкәһендә. Фильмдарҙың күп өлөшө режиссерҙар Ф. С. Хитрук, В.M. Угаров, В И. Морозов, Н. Е. Голованова, Г.M. Сокольский, Н. О. Лернер һәм башҡалар менән ижад ителгән. 30-ҙан ашыу анимацион фильм төшөрөүҙә ҡатнаша.
1972 йылдан алып китаптарҙы иллюстрациялау менән шөғөлләнә. 1996—2005 йылдарҙа балалар анимация сәнғәте мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 2002 йылдан С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтында анимацион кино режиссёраһы кафедраһында уҡыта.
Оҙаҡ йылдар китап нәшер итеүселәр менән хеҙмәттәшлек итә; тиҫтәләгән китапты, шул иҫәптән К. Булычев, А. Линдгрен, А. А. Милн, Г. Остер, О. Пройслер, О. Уайльд, А. Шмидт әҫәрҙәрен иллюстрациялай. «Знание — сила» һәм «Химия и жизнь» фәнни-популяр журналдар менән күп эшләй.
Уның эштәре Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һәм музейҙарҙа һаҡлана.
2021 йылдың 25 февралендә коронавирус йоҡтороуҙан вафат була.
Ләнтор
Лянто́р — Ханты-Манси автономиялы округының Сургут районындағы ҡала. Халҡы һаны буйынса округта 11-се урында тора. Ҡала Башҡорт АССР-ның Маҡар (хәҙер Ишембай районы) Түбәнге Әрмет ауылында тыуған совет нефть эҙләүсеһе Назарғәлиев Мөхтәр Бәхтиғәни улы асҡан нефть ятҡылығы урынында барлыҡҡа килгән, ул Ләнтор ҡалаһына нигеҙ һалған шәхес. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса был ҡалала йәшәгән төрлө милләттәр араһында башҡорттар дүртенсе урында тора, улар бер мең ярымдан ашыу кеше тәшкил итә.
Географияһы
Ләнтор ҡалаһы Алыҫ Төньяҡ райондарына тиңләштерелгән.
Ҡырҡа континенталь климатлы. Ҡыш һалҡын, оҙон — октябрҙең икенсе яртыһынан апрелгә тиклем дауам итә. Ғинуарҙа уртаса температураһы −19-25 °C. Тотороҡло ҡар ҡатламы октябрҙән майға тиклем ята. Яҙ көҙгә ҡарағанда һалҡыныраҡ, ҡырау (-3 °C тиклем) июндең беренсе аҙнаһында ла булыуы мөмкин. Йәй йылы, июлдә уртаса температура +15-25 °C. Көҙ август аҙағынан октябрь уртаһына тиклем дауам итә. Ҡыштар бик һыуыҡ −20-нән 50 градусҡа тиклем һалҡындар ҙа була.
Тарихы
30-сы йылдарҙа Рәсәйҙә башланған коллективлаштырыу һөҙөмтәһендә төньяҡ халыҡтарын күпләп күсмә һәм ултыраҡ тормошҡа күсереү башлана. Сургут районында Калинин исемендәге колхоз ойошторола. Унда Пим йылғаһы бассейнында йәшәгән ханттарҙың барлыҡ биләмәләре индерелә. Нимперовтарҙың ырыу биләмәһендә йорттар, колхоз контораһы, мәктәп-интернат, мунса, медицина пункты төҙөлә. Шулай итеп Пим йылғаһының һул ярында шундай уҡ атамалы милли ауыл барлыҡҡа килә. Ханты-Манси автономиялы округының Дәүләт архивы мәғлүмәттәре буйынса, милли Пим ауылы 1931 йылда ойошторолған.
Балыҡсылар ҡасабаһы Пим урынында 1966 йылда нефть һәм газ ятҡылыҡтары асылыу һөҙөмтәһендә (Ләнтор нефть-газ-конденсатятҡылыҡтары) Ләнтор ҡалаһы (Пим йылғаһының эргәһендәге Ләнтор-Тухлор күле исеменән) барлыҡҡа килә.
1978 йылда Пим ҡасабаһы янында төҙөлгән Ләнторский нефтселәр ҡасабаһы ҡалҡып сыға.
1992 йыл ҡасабаға ҡала статусы бирелә һәм ул Ләнтор тип атала башлай.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса
Мәғариф
Ҡалала 6 дөйөм белем биреү мәктәбе, 10 мәктәпкәсә балалар учреждениелары, 2 музыка мәктәбе эшләп килә.
Евтушевский Василий Адрианович
Василий Адрианович Евтушевский (1836—1888) — Рәсәй ы, редактор һәм йәмәғәт эшмәкәре; бер нисә дәреслек авторы.
Ләнтор
Мәғариф
Нефть техникумында урта профессиональ белем алыу мөмкинлеге бар.
Иҡтисады
Газ сәнәғәте предприятиелары, газэшкәртеү заводы. Ләнтор тирәләй — сәнәғәт предприятиеларының йылытмалар хужалығы. Шәхси хужалыҡтарҙа сусҡа, ҡош үрсетәләр. Ләнтор һәм Түбәнге Сортым нефть һәм газ ятҡылыҡтары.
Евтушевский Василий Адрианович
Биографияһы
Василий Евтушевский 1836 йылда тыуған. Император Санкт-Петербург университетын уңышлы тамамлай.
Ләнтор
Иҡтисады
Әлеге ваҡытта «Ләнторнефть» нефть-газ сығарыу идаралығы 9 ятҡылыҡта эшкәртеү һәм файҙаланыу эштәре алып бара: Ләнтор, Маслихово, Назарғәли, Санино, Көнбайыш Камын, Төньяҡ Селияр, Көнбайыш Сахалин, Сынъегән һәм Явинлор. 2016 йылда Көньяҡ Лямин ятҡылығын үҙләштерелә башлай.
Евтушевский Василий Адрианович
Биографияһы
Оҙаҡ ваҡыт хәрби-уҡыу йорттары баш идаралығы эргәһендәге педагогия курстарында математика буйынса етәксе була; тәхет вариҫы бөйөк кенәз Николай Александровичты һәм бөйөк кенәз Георгий Александровичты математиканан уҡыта.
Ләнтор
Иҡтисады
Е тештереүҙе үҫтереү мәсьәләләре менән бер рәттәнСоциаль мәсьәләләрҙе Ләнтор идаралығы етәкселеге социаль мәсьәләләрҙе хәл итеүгә лә ҙур иғтибар бүлә. Ҡалала даими торлаҡ төҙөлөшө алып барыла, ҡала проблемаларын хәл итеүҙә һәр яҡлап ярҙам күрһәтелә.
Евтушевский Василий Адрианович
Биографияһы
Евтушевский Тоҙ ҡаласығында хәрби-уҡыу йорттарының Педагогия музейын булдырыуға күп көс һала.
Василий Адрианович Евтушевский 1877 йылдан алып балалар приюттары ведомство советының бөтә приюттарында уҡыу эше буйынса инспектор булып тороп, уларҙа уҡытыу алымдарын дөйөмләштерә һәм приюттарҙы яҡшы әҙерлекле уҡытыусылар контингенты менән тәьмин итә. Ул юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары булдырыуға беренсе аҙым булып торған Аларчин ҡатын-ҡыҙҙар курсының төп эшмәкәрҙәренең береһе була.
Ләнтор
Транспорт
Берҙән-бер автобус маршруты бар. Ул ял көндәрендә, йәйен һәм байрам көндәрендә эшләмәй.
Мәҙәниәте
Ике мәҙәниәт йорто: «Нефтсе», «Төҙөүсе», «Юбилей» мәҙәниәт һарайы, ике сәнғәт мәктәбе, 3 ҡала китапханаһы, «Халыҡ ижады йорто» муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы, 10 йәмәғәт милли-мәҙәни берекмәһе.
Евтушевский Василий Адрианович
Биографияһы
Шулай уҡ халыҡ мәктәптәре уҡытыусыларын әҙерләү өсөн Санкт-Петербургта Андреев курстарын ойоштороуҙа ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр халыҡ уҡытыусылары съездары менән етәкселек итә. «Ғаилә мәктәптәрен», йәғни таныш булған ғаиләләрҙең күп булмаған һандағы балаларының берлектәге занятиеларын пропагандалай.
Евтушевский башлыса (1860-сы йылдар башында һәм 1870-се йылдар аҙағында, «Педагогик йәмғиәттә») математиканы, бигерәк тә арифметиканы уҡытыу тураһында докладтары менән үҙенә билдәлелек яулай. Немец педагогы Грубе ысулын нигеҙ итеп ҡабул итеп, бер аҙ үҙгәртелгән рәүештә, Евтушевский «Методика арифметики» (1872) һәм «Сборник арифметических задач» китаптарын баҫтырып сығара. Улар күп тапҡыр нәшер ителә (мәсьәләләр китабы — 30-ҙан ашыу) һәм һаны миллиондан ашыу дана тарала. Евтушевский ысулының нигеҙен тәүге йөҙ һандың үҙенсәлектәрен әҙерлекле өйрәнеү һәм шуның менән бергә балаларҙы арифметик ғәмәлдәр менән таныштырыу тәшкил итә.
Глазырин менән бергә Евтушевский 1876 йылда шулай уҡ «Методика приготовительного курса алгебры» китабын һәм уға ҙур булмаған мәсьәләләр йыйынтығын баҫтырып сығара.
1877 йыл аҙағынан 1882 йыл уртаһына тиклем В. А. Евтушевский (А. П. Пятковский менән бергә) «Народная школа» педагогик журналының редакторы була.
1879 йылда Евтушевский «Педагогик йәмғиәттең» рәйесе итеп һайлана.
Василий Адрианович Евтушевский 1888 йылда вафат була.
Харихара
Харихара — Индуизмда Хоҙайҙың бер формаларыҙың береһе, Вишну (Хари) һәм Шиваның (Хара) бер йөҙдә сағылышы. Харихара шулай уҡ Шанкаранараяна булараҡ билдәле. Харихараға Вишну тарафдарлары ла, Шиваизм тарафдарлары ла табыналар. Вишну һәм Шиваның фәлсәфи союзы төшөнсәһе булараҡ Харихара Индуизм диненең төрлө ағымдары араһында бәхәстәр килтереп сығара, уларҙа төрлө юлдар менән Вишну һәм Шиваның табигате ла, уларҙың союзы һәм айырмаһы концепцияһы ла аңлатыла. Индуизмның ҡатмарлы мозаикаһында Вишну менән дә, Шива менән дә бәйле күп ышаныуҙар һәм традициялар бар. Ҡайһы бер мәктәптәр раҫлағанса, Вишну һәм уның аватарҙары ғына Хоҙайҙың сағылыштары булып тора, шул уҡ ваҡытта башҡалар Иң Оло Хоҙай итеп Хоҙай Шиваны һәм уның сағылыштарын иғлан итә. Шулай уҡ Шива ла, Вишну ла Хоҙайҙың сағылыштары тип һанаусылар ла бар. Үҙ сиратында Адвайта-веданта мәктәбе Хоҙай башта формаға эйә түгел һәм Вишну һәм Шиваны формаһыҙ һәм шәхесһеҙ Брахмандың аспекттары тип иғлан итә. Цитаталанған яҙмаларға һәм уларҙы аңлатыуҙарға күрә, был раҫламаларының тәьмин итер өсөн фәлсәфи аргументтар китерелә. Күпселек осраҡтарҙа, бер кеше икенсеһенән өҫтөн икәнлегенең юғарыраҡ торошҡа эйә булғаны танылһа ла, күберәк ихтирамды Вишну ла, Шиваға ла күрһәтәләр.
Вилухина Ольга Геннадьевна
Вилухина Ольга Геннадьевна (22 март 1988 йыл) — биатлонсы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры (2014), Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2014).
Биографияһы
Ольга Геннадьевна Вилухина 1988 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының Межгорье ҡалаһында тыуған. 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарының ике тапҡыр көмөш призёры. 2012 йылғы Донъя чемпионатының бронза призёры. Өс мәртәбә Рәсәй чемпионы (2013, 2014).
Спорт өлкәһендә ҡаҙаныштары
«Ватандаш» журналы Ольга Вилухина Өфө ҡалаһында уҙған Европа Чемпионатындағы уңыштары тураһында былай тип яҙа :"«Самым успешным для Ольги стал Чемпионат в Уфе, где она стала четырёхкратной и абсолютной чемпионкой Европы среди юниоров, выиграв золотые медали во всех четырёх дисциплинах — спринте, преследовании, индивидуальной и эстафетной гонках. Это абсолютный рекорд чемпионатов Европы, которые проводятся с 1994 года. До Вилухиной никому из молодых спортсменок еще не удавалось выиграть столько наград в течение одного континентального чемпионата»".
Ягельная (Оло Паарчиха ҡушылдығы)
Ягельная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Паарчиха йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зелёная (Чебула ҡушылдығы)
Зелёная  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чебула йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылъяр мәктәбе (Нуриман районы)
Ҡыҙылъяр мәктәбе (МБОУ СОШ села Красная Горка — Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Ҡыҙылъяр ауылы, Совет урамы, 87 адресы буйынса урынлашҡан дөйөм белем биреү учреждениеһы
Тарихы
Революцияға тиклем Нуриман районы Ҡыҙылъяр ауылында өс мәсет була, мәктәп бөтөнләй булмай. 1911 йылдың көҙөндә ауылда земство башланғыс мәктәбе асыла, ул ҙур булмаған ауыл өйөндә урынлаша, мәктәп йыһаздары бөтөнләй булмай.
Был мәктәптең тәүге уҡытыусыһы — Илдархан. Беренсе уҡыу йылында мәктәптә бөтәһе 21 бала уҡый. Бөтә белем биреү ғәрәп китаптарынан шиғырҙар һәм Ҡөрьәндән һәм доғалар ятлауға ҡайтып ҡала. 1916 йылға тиклем кластар һаны 4-тән ашып китә, ә уҡыусылар һаны — 65 кеше самаһы. Тик Бөйөк Октябрь революцияһы ғына белем алыуға мөмкинлектәр аса.
1928 йылда башланғыс мәктәп ете йыллыҡ мәктәпкә әйләнә. 1938 йылда Ҡыҙылъяр ауылында ике ҡатлы мәктәп төҙөлә. 1938—1939 уҡыу йылында мәктәптең тәүге сығарылышы була, 12 уҡыусы тамамлай.1939 — 1940 йылдарҙа уҡ 634 кеше уҡый, кластар һаны 20. Бөйөк Ватан һуғышының йылдарында йөҙәрләгән уҡыусы үҙ теләге менән фронтҡа китә.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ҡыҙылъяр мәктәбендә уҡыусылар һәм кластар һаны йылдан-йыл арта, мәктәптең матди базаһы нығына, уҡытыу-тәрбиә эше яҡшыра.
Тыуған яҡты өйрәнеүселәр түңәрәге ағзаларының мәктәп тураһында яҙмаларынан (1951—1952 уҡыу йылы): «Мәктәп быйылғы уҡыу йылында тантаналы рәүештә үҙенең 40 йыллығын билдәләне. Сығарылыш уҡыусыларыбыҙҙың исемдәрен ғорурлыҡ менән әйтә алабыҙ: Шәйхетдинов Ғ. Ф. — Советтар Союзы Геройы, Мифтахов С. — драматург, Вәлиев Х. — табип, Мәскәү институтының уҡыу алдынғыһы — Домбрачев И., Ҡазан университетының яҡшы студенты Абдюкова З. һәм башҡалар. Мәктәптә тыуған яҡты өйрәнеү түңәрәге башланғысы буйынса 1946 йылдан алып бер иҫ киткес йола — үҙенең сығарылыш уҡыусылары менән йыл һайын осрашыуҙар үткәреү барлыҡҡа килгән».
1975 йылға тиклем Ҡыҙылъяр ауылында ике мәктәп эшләп килә: башланғыс (Ҡушнарат) һәм урта.
1975 йылда яңы типтағы 2 ҡатлы бина файҙаланыуға тапшырыла.
2006—2010 йылдарҙа мәктәптә фәндәрҙе тәрән өйрәнеү кластарын булдырыу буйынса муниципаль эксперименталь майҙансыҡ эшләй.
2006—2007 уҡыу йылында мәктәптә Башҡортостан Республиканың 4 атҡаҙанған уҡытыусыһы эшләй: Зинирова Ф. М., Макушева З. М., Алишкина К. Т., Латипова Р. М..
Назаров Вячеслав Сергеевич
Назаров Вячеслав Сергеевич (3 июнь 1952 йыл — 2 ғинуар 1996 йыл) — джаз тромбонисы, пианист һәм вокалист.
Биографияһы
Был оркестрҙар менән бөтә илде гиҙеп сыға һәм сит ил фестивалдәрендә һәм конкурстарында сығыш яһай. 1990 йылда Вячеслав Преображенский менән бергә квинтет ойоштора һәм ике диск яҙа. Джаз тәнҡитселәренең һорау алыуы буйынса Вячеслав Назаров 8 йыл дауамында Советтар Союзының иң яҡшы тромбонисы булып һанала.
1990 йылда АҠШ-ҡа күсеп китә. Нью-Йоркта һәм Денверҙа үҙен төрлө составтар менән һынап ҡарай, шул иҫәптән америка джаз йондоҙҙары Лю Табакин Лю Бен Голсон, Валерий Пономарев, Карл Фонтана, Фредди Коул һ. б. менән сығыш яһай.
1996 йылдың 2 ғинуарында Коннектикут штатынан Яңы йыл һәм Раштыуа концерттарынан өйөнә ҡайтышлай Денверға килеп ингән ерҙә, Колорадо штаты, автомобиль аварияһына осрап, һәләк була.
Исток (Актай ҡушылдығы)
Исток — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гурово-Илавецке
Гурово-Илавецке (Górowo Iławeckie}; Landsberg) — Польшалағы ҡала, Варминьский-Мазурский воеводствоһына, Бартоши повятына инә. Гминаның ҡала статусына эйә. 3,32км² майҙанды биләгән. Халыҡ һаны — 4021 кеше (2018 йыл).
Тарих
XIII быуатта Тевтон ордены менән ҡулға алынған, Натания прустарының ерендә ҡала барлыҡҡа килгән. Был ерҙәр Геркус Монтас исеме, прустар баҫҡынсыларына ҡаршы восстаниеның етәксеһе менән бәйле булған, ул 1273 йылда яҡындағы урмандарҙа һәләк була.
Ҡалаға комтур Бальги Генрих фон Муро 1335 йылдың 5 февралендә кульм ҡала хоҡуғында нигеҙ һала.
1414 йылда, "ас һуғыш" ваҡытында, ҡаланы поляктар баҫып ала һәм емерә, 54 кеше һәләк була һәм алып кителә. 1440 йылдан, нигеҙ һалынғандан алып Пруссия союзына инә. 1456 йылда граждандар һуғышы осоронда емерелә.Икенсе Торуньский тыныслыҡ буйынса орден власы аҫтында ҡала. 1482 йылда ялланыусылар башлығына Николаус фон Таубенхеймға уның алдында ордендың бөтә йөкләмәләрен үтәү өсөн бирелә. 1528 йылда герцог Альбрехт залогты кире ала һәм 1535 йылда трухзес Фридрих фон Вальдбургҡа поляктарға ҡаршы Һыбайлылар һуғышында (1519-1526) уңыштары өсөн бүләккә бирелә. Ландсберг иммедиатизация тиклем уныҡы була, 1810 йылда Вильденхофф поместьеһына ҡарай, унда тәүҙә Вальдбургтар ултыра, һуңынан Швериндар. Ландсберг, Прейсиш-Эйлау районында бөйөк Штейн-Гарденберг реформаларына тиклем берҙән - бер шәхси биләмәлә ҡалған ҡала була.
1655 йылда янғын ҡалаға ҙур зыян килтерә. 1710 йылда Бөйөк Чума ваҡытында яҡынса 1000 кешенән 767 вафат була. Кәүҙәләр Чума зыяратында ерләнгән булған, һуңынан ул урын газ заводына күсә.
1718 - 1779 йылдарҙа Ландсберг гарнизон ҡалаһы була, унда, күбеһенсә, гранадерҙар ротаһы урынлашҡан. 1807 йылдың 17 февралендә Наполеон Бонапарт Ландсбергтың приход руханиһының йортонда туҡталды.
XIX быуатта ҡала әкренләп үҫешә бара. Яңы гарнизонға фатир бирелә, шоссе һәм 1898 йылда — тимер юл линияһы үткәрелә. 1908 йылда газ заводы асыла, коммуналь һыу менән тәьмин 1910 йылда, электр энергияһы менән 1924 йылда һәм 1928 — телефон. 1927 йылда ҡаланың яңы мәктәбе  уҡытыу эшмәкәрлеген башлай.
Башта ҡала Landstrasse тип атала, һуңынан Landsberg (немец теленән тәржемә иткәндә «ер тау»). Ҡала округ үҙәгенән йыраҡ урынлашмаған Preussisch Eylau (польски Pruska Iławka, хәҙер Багратионовск, Калининград өлкәһе). 1945 йылда Польша составына ингәндән һуң яңы исем биреү кәрәклеге тыуа. Яңы исем биреү буйынса комиссия яңы,"тау" һүҙенә бәйле исемгә, округ үҙәгенең тарихи исемен ҡуша.
Һәйкәлдәре
Варминьский-Мазурский воеводствоһының һаҡланыусы һәйкәлдәр рееестрына индерелгән:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Арагон короллеге
Араго́н короллеге (Reino d'Aragón, Reino de Aragón, Regne d'Aragó) — 1035 — 1707 йылдарҙа хәҙерге Испания һәм Франция территорияларында булған дәүләт. Төрлө ваҡытта Арагон, Каталония, Валенсия һәм Руссильон тарихи өлкәләрен үҙ эсенә алған. 1707 йылдан Арагон Испанияның бер өлөшө булып китә. Короллектең баш ҡалаһы Сарагоса була.
Тарих
802 йылдан Памплона (Наварра) короллегенән феодаль буйһоноуҙа торған Арагон (Хак) графлығы буласаҡ короллектең төп нигеҙе була. 943 йылда ир-егеттәр яғынан төбәктәге династия өҙөлгәс, Арагон графлығы Наварра составына инә. Наварра короле Гарсия I Санчес Арагон графлығы вариҫы булған графиняны кәләш итеп ала. Наварра королдәре Арагон графтары титулдарын 1035 йылға тиклем йөрөткән, был ваҡытта король Бөйөк Санчо III биләмәләре бүленә. Арагон Санчоның нихахтан тыш улы Рамиро I мираҫ булып эләккән айырым короллек булып китә.
1150 йылда король Рамиро II Монах үҙенең ҡыҙын һәм вариҫын Петрониланы Барселона графы Рамон Беренгер IV кейәүгә бирә. Уларҙың улдары Альфонсо II 1164 йылда Арагон тажын кейә. Был ваҡытта Арагон составына шулай уҡ Каталонияның күп өлөшө инә.
1172 йылда Арагонға Руссильон графлығы ҡушылған.
1229—1235 йылдарҙа Реконкиста барышында маврҙарҙан (мосолмандарҙан) Балеар утрауҙары яулап алына, бында 1276 йылда Арагон королдәренә вассал булған Майорка короллеге барлыҡҡа килә. Был короллек Арагон тарафынан 1344—1349 йылдарҙа йәнә баҫып алына.
1238 йылда Валенсия короллеге яулап алына, бынан һуң Арагон королдәренең титулатураһына тағы ла «Валенсия короле» титулы өҫтәлә.
1282—1302 йылдарҙа Арагон королдәре Сицилия утрауында нығына, бында уларға вассал булған Сицилия короллеге ойошторолған. Һуңыраҡ Сицилия йәнә Арагон составына керә. 1326 йылда Арагон короллеге составына Сардиния утрауы, ә 1442 йылда — Неаполь короллеге инә.
Король Католик Фердинанд II һәм королева Изабелла I Кастилия никахынан һуң, Кастилия һәм Арагон 1516 йылда берҙәм Испания короллегенә берләшә.
«Арагон короле» титулы Испания королдәренең титулатураһына 1707 йылға ҡәҙәр йөрөтөлә.
Арпы-Яха
Арпы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Яуыш
Яңы Яуыш
Седэ-Тарка (Хейм-Паюта ҡушылдығы)
Седэ-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейм-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кострома өлкәһе
Кострома өлкәһе  — Рәсәй регионы. Халыҡ — 656 389 кеше.
Башҡарма власть
Кострома өлкәһе Губернаторы — Кострома өлкәһе башлығы һәм Кострома өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Кострома өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Кострома өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Кострома өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
2012 йылдан өлкәлә губернатор — Сергей Константинович Ситников.
Суд власы
Кострома өлкәһе суд системаһы составында:
Иҡтисад
Өлкәлә юғары килемле ойошмалар юҡ. Кострома өлкәһендә машиналар төҙөү сәнәғәте күрһәтелғән («Галичский автокрановый завод» ААЙ, «Костромской завод автокомпонентов» ЯСЙ, «Стромнефтемаш» ЯСЙ, "Электромеханический завод «Пегас» ЯАЙ, «Газпромтрубинвест» ААЙ, «Костромской судомеханический завод» ААЙ, «Костромской судостроительно-судоремонтный завод» ААЙ), ДСП һәм ДВП етештерғән урман хужалығы ойошмалары («Фанплит», «Мантуровский фанерный комбинат» ААЙ).
Ихтиандр
Ихтиандр (борон ғогрек телендәге ἰχθύς һүҙенән — «балыҡ» — «ир-егет, кеше») — Александр Беляевтың «Кеше-амфибия» фәнни-фантастик романы, шулай уҡ ошо роман буйынса төшөрөлгән фильмдар персонажы. Һыу аҫтында тын алыу һәм хәрәкәт итеү һәләтенә эйә кеше.
Сығышы
Китапҡа ярашлы, Ихтиандр — араукана ҡәбиләһенән индеец малайы, Аргентина хирургы Сальватор, операция яһап, йәш акуланың айғолаҡтарын күсереп ултырта. Шул арҡала Ихтиандр һыу аҫтында тын ала башлай һәм күп йылдар шунда йәшәй.
Тышҡы ҡиәфәте
Ул оҙонса йөҙлө, һомғол буйлы, тура танаулы, йоҡа иренле һәм ҙур күҙле матур егет. Яурынында йәки муйынында тыумыштан миңе бар. Айғолаҡтарының диаметры ун сантиметрлыҡ түңәрәк тишектәрҙән ғибәрәт, улар ҡалаҡ һөйәге аҫтында урынлашҡан һәм биш нәҙек һыҙат менән ҡаплпнған.
Һәләттәре һәм белеме
Айғолаҡтары ла, үпкә ләре лә бар, һыу аҫтында тын ала. Һыуҙағы тирбәлеү ҙәрҙе ишетә һәм тоя ала, шуның арҡаһында хәүефтән, мәҫәлән, акула һөжүменән, ҡотола ала.
Үҙенең йәшәү шарттары, шулай уҡ доктор Сальватор тәрбиәһе арҡаһында Ихтиандрҙың белеме сикле. Ул география ны, билдәле океан дарҙы, диңгеҙ ҙәрҙе, төп йылға ларҙы яҡшы белә, астрономия, навигация, физика, ботаника, зоология буйынса ҡайһы бер белемдәргә эйә; расалар, халыҡтар тарихын аңлай. Шул уҡ ваҡытта сәйәсәт һәм иҡтисад тураһында биш йәшлек бала кимәлендә лә белмәй. Шулай уҡ ул йыл, ай йәки аҙна көнөн белмәй, шуға күрә уны эшкә яраҡһыҙ тип табалар. Испан һәм инглиз телдәрен белә. Яһалма һулыш эшләй белә. Дельфинды ҡулға эйәләштерә.
Характеристикаһы
Ихтиандр характеры буйынса оялсан. Аҡылһыҙ түгел, тапҡыр. Ҙур бала булһа ла, ул ғәҙел. Атеист.
Ҡорамалдар
Ихтиандр күп ваҡытын океанда үткәргәнлектән, доктор Сальватор уға махсус ҡорамалдар бирә: һығылмалы һәм ныҡлы матдәләрҙән торған тәңкәле костюм, ул тын алыуҙы тотҡарламай һәм акула йәки үткер бысаҡтан ышаныслы һаҡлай. Махсус быялалы күҙлек, уларҙың һынылыу күрһәткесе икегә тигеҙ. Ихтиандр һыу аҫтында яҡшы күрә. Йәшел резинанан эшләнгән бирсәткәләре ярылы. Аяҡ бармаҡтары оҙонораҡ, шуға латәлмәрйен һымаҡ шәп йөҙә. Ихтиандрҙың ҡоралы — бысаҡ, уны кәрәк саҡта ҡуллана.
Дауамы
Беляевтың дуҫтары һәм таныштары әйтеүенсә, ул әҫәрҙәренең дауамын яҙырға яратмай: «…роман яҙылғас, геройҙар мине бүтән ҡыҙыҡһындырмай…». Әммә Ихтиандр уның яратҡан геройы була. Беляев Ихтиандр тураһында үҙенең дуҫтарына һәм таныштарына хикәйәнең дауамын һөйләй, әммә романдың дауамы сыҡмай. Һуңыраҡ яҙыусы Александр Климай «Ихтиандр» һәм «Морской дьявол» тигән ике роман яҙа, Улар кеше-амфибияның артабанғы мажаралары тураһында.
Кеше-амфибия ның мифология ла архетибы
Төрлө мифологияларҙа кеше-амфибия образы кешенең һыу аҫтында һәм ҡоро ерҙә берҙәй иркен һәм хәрәкәт итеү мөмкинлеге тураһындағы хыялын сағылдыра. Һыу һәр ваҡыт кеше өсөн инеү мөмкин булмаған һәм серле урын булып тора. Һуңғы осор мифологияһында һыу менән ҡара һәм кире көстәр бәйле. Улар батып үлгәндәр, диңгеҙ ендәре һәм һыу эйәһе тураһында мифтарҙа сағылыш таба.
Һыуҙың тәрәнлеге шулай уҡ билдәһеҙлектән аңһыҙ ҡурҡыу тыуҙыра, ул бер үк ваҡытта диңгеҙ төбө байлыҡтар, хазиналар булыуы менән ылыҡтырған, әммә шайтан, ен һәм аждаһа лары булыуы менән ҡурҡытҡан да.
Донъяның төрлө мифологияларында ярым кеше-ярымбалыҡ йәки ярым ҡош-кеше рәүешендә һыу киңлектәрендә йәшәүселәр:
Изепце
Изепце — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Анма йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Найнштедт
Найнштедт (Neinstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1949 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 162 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6502 һәм автомобиль коды — HZ.
Хөснөтдинов Фәтих Салауат улы
Хөснөтдинов Фәтих Салауат улы ( 31 ғинуар 1957 йыл — 30 июнь 2020 йыл ) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, актер. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Фәтих Салауат улы Хөснөтдинов 1957 йылдың 31 ғинуарында Башҡортостандың   Баймаҡ районы   Өмөтбай  ауылында тыуған. 1972 йылда Магнитогорск техник һөнәрселек училищеһын тамамлай һәм металлургия комбинатында хеҙмәт юлын башлай.
Магнитогорск ҡалаһында йәшәү дәүерендә, башҡорт театр студияһы һәм «Йәшлек» бейеү ансамбле хаҡында ишетә. Йыр — моңға ынтылған егет беренселәрҙән булып студияға бара. Ул унда талантлы бейеүсе, концерттарҙы оҫта алып барыусы булараҡ таныла. 1977—1979 йылдарҙа Совет армияһында хеҙмәтен тултырып ҡайтып, эшен дауам итә. Тик ғаиләгә фажиғә килә. Әбйәлил районы юлында ҡалаға йөк машинаһында эшкә китеп барыусы Фәтихтең, Йәнгелдән мотоцикл менән ҡунаҡтан ҡайтып килгән әсәһенең күҙ алдында атаһын йәшен ата. Атаһының аяныслы үлеме Фәтихте ҡара ҡайғыға батҡан әсәһенең янына, ауылға ҡайтырға мәжбүр итә.
Ике йыл Өмөтбай ауыл клубында эшләй. 1979—1984 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында белем ала. Уҡыуын тамамлаға? 1984—1987 йылдар Баймаҡ мәҙәниәт йортонда директор булып эшләй. 1987 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай драма театрында директор урынбаҫары булып, 1987 йылдың сентябренән Октябрҙең 40 йыллығы исемен йөрөткән мәҙәниәт йорто директоры, ә 1989 − 1999, 2005—2011 йылдарҙа «Легендалар һәм риүәйәттәр» исемле башҡорт театр студияһын етәкләй. 2004—2005 йылдан «Сулпан» балалар театры һәм Сибай филармонияһының директоры вазифаһын башҡара. 2001—2004 йылдар администратор булып эшләй. Хөснөтдиновтың инициативаһы менән Башҡортостанда берҙән-бер булған «Сулпан» балалар театры, Сибай дәүләт филармонияһы асыла.
«Ф. С. Хөснөтдинов театр коллективын йәш көстәр менән тәьмин итеү маҡсатында Өфө дәүләт сәнғәт институтында һәм Сибай сәнғәт колледжында махсус курстар булдырыуға өлгәште. Театрҙың матди — техник базаһын нығытыуға, хеҙмәткәрҙәренең көнкүреш шарттарын яҡшыртыуға ла етди иғтибар бүлә. Ул алсаҡ киң күңелле булыуы менән хөрмәт һәм абруй ҡаҙанды», — ти уның коллегалары .2020 йылдың 30 июнендә вафат була,Өмөтбай ауылында ерләнә.
Сат (Асҡын районы)
Сат (Чад) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 452886, ОКАТО коды — 80204840008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғүмәр
Ғүмәр
Беринг (мәғәнәләр)
Беринг — немец һәм Дания фамилияһы, шулай уҡ топоним.
Ямжа
Ямжа — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хайма йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ҡунаҡбай (исем)
Ҡунаҡбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Ҡунаҡбай — «ҡунаҡ» һәм «бай» төп башҡорт һүҙҙәренән яһалған ҡушма исем. Йола буйынса ҡунаҡҡа килгәндә йәки ҡунаҡ ваҡытында тыуған ир баланы исемләгәндәр.
Билдәле шәхестәр
Ҡунаҡбай Йомаев (? — ғинуар 1774 йыл) — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Фамилиялар
Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы (1885 йыл — 1938 йыл) — күренекле дәүләт эшмәкәре. Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе (1930). Сәйәси золом ҡорбаны.
Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы (Хөсәйен Ҡунаҡбай; 12 февраль 1912 йыл — 15 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, батальон замполиты, кесе лейтенант. Шағир һәм журналист, тәржемәсе. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Топонимдар
Ҡунаҡбай (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Ҡунаҡбай (Стәрлетамаҡ районы) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл.
Ҡунаҡбай (Силәбе өлкәһе) — Башҡортостан Республикаһының Силәбе өлкәһендәге ауыл.
Ҡунаҡбай (Һарытау өлкәһе) — Башҡортостан Республикаһының Һарытау өлкәһендәге ауыл.
Ҡунаҡбай (Ғафури районы) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы ауыл.
Йыл
Йыл — ваҡытты үлсәү берәмеге, тарихи күпселек мәҙәниәттәрҙә миҙгелдәр алмашыныуының бер тапҡыр ҡабатлана торған (яҙ, йәй, көҙ, ҡыш) циклы. Күпселек илдәрҙә йылдың календарь оҙайлылығы Ерҙең Ҡояш тирәләй бер тапҡыр әйләнеп сығыуына тиң, яҡынса 365,242199 тәүлеккә тура килә. Хәҙерге ваҡытта йыл шулай уҡ планетар системаларҙа йондоҙҙарҙың планеталар тирәләй, атап әйткәндә, Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен ваҡытлыса ҡылыҡһырлау сифатында ҡулланыла. .
Этимологияһы
Рәсәйҙә рус һүҙе 1700 йылда (быға тиклем нисә «йыл» үткәнен һанағандар) григориан календарын индергәндән бирле ҡабул ителгән. Был һүҙ үҙе (сағыштыр годъ «ваҡыт, йыл»). *Godъ лексемаһы, моғайын,  — «ярау, ҡәнәғәтләндереү» мәғәнәһенә тиңләштерелә. Шуның өсөн тәүҙә *godъ күп ваҡытта «мәл, сәбәп йәки һылтау, уңайлы ваҡыт» тигәнде аңлатҡан, ә һуңғараҡ фәҡәт «ғөмүмән ваҡыт» мәғәнәһендә ҡулланыла башлай. *Godъ,күрәһең, үҙ аллы этимологияға эйә түгел, һәм уның герман телдәренән, йәнәһе, метатеза юлы менән *dogъ (немец телендәге Tag — «день» һүҙенә туғандаш) килеп сыҡҡан тигән теория бик икеле. Шулай уҡ *godъ һүҙен грек телендәге  — «яҡшы» йәки боронғо һинд gádhyas — «кемде ныҡ тотор кәрәк, шул» һүҙе менән сағыштырыу теориялары ла шикле. Һинд-европа телдәрендәге *goditi һүҙе, ғәмәлдә, праславян *godъ һүҙенә тура килмәй.
һүҙен күплектә ҡулланыу 1700 йылға тиклем ҡабул ителгән ваҡыт үлсәме менән бәйле. Йәғни, лето (йыл мәле) нисә тапҡыр ҡабатланғанын иҫәпләгәндәр. Мәҫәлән, 10 йыл үтте ти, тимәк, 10 тапҡыр йәй (лето) ҡабатланған. Артабан «лето» һүҙе уртаҡлыҡ мәғәнәһендә һәм ваҡыт арауығын (хәҙер «год» йәки «йыл») билдәләү өсөн ҡулланғандар. һүҙенең килеп сығыуы аныҡ билдәләнмәгән.
«Год» һүҙенең инглиз варианты year боронғо инглиз теленең уэссек диалектына gē(a)r һәм артабан прагерман теленең *jǣram *jǣram (*jēram) барып тоташа. Боронғо үрге немец теле jar, боронғо скандинав ár һәм гот jer телдәре һәм немец теле һүҙҙәре Jahr праһинд теленең *yērom «йыл, миҙгел» һүҙенә барып тоташа. Башҡа тап килеүсе һүҙҙәр - авестий һүҙе yare «год», боронғо грек һүҙе ὥρα «йыл, миҙгел, ваҡыт периоды» (шунан hour «сәғәт»), иҫке славян һүҙе jaru һәм латин һүҙе hornus «быйылғы».
Латин Annus (икенсе склонение мужской род исеме; annum — винительный падеж, берлектә; anni берлектә родительный падеж һәм күплектә именительный падеж; anno берлектә дательный һәм творительный падеждар) праһинд телендәге , шулай уҡ гот һүҙе aþnam «год» исеменән килеп сыҡҡан.
«Йыл»ды аңлатҡан латин һүҙенә vetus «иҫке» (рус «ветхий, ветошь» һүҙҙәре менән сағыштыр) туғандаш грек һүҙендә ἔτος, санскритта ' «бер айлыҡ (быҙау)» һәм ' «год» был мәғәнәне һаҡлаған праһинд-европа телендә *wetus- «год»:
Латин теле annus һүҙенән бер нисә рус һүҙе миллениум (меңйыллыҡтар араһы), аннуитет һ.б. барлыҡҡа килгән.
Йылды астрономик һәм календарь билдәләү
Йылды Ерҙең Ҡояш тирәләй орбиталь әйләнеүе менән бәйле бер нисә астрономик ваҡиғаның ҡабатланыу осорона нигеҙләнгән астрономик билдәләү. Тәүлектә сағылған дәүерҙәр периоды матди һандарҙан тора, йәғни тәүлектең бөтөн һанын тәшкил итмәй. Календарь йылдар, киреһенсә, хужалыҡ эштәрен тәьмин итеү өсөн, — тәүлектең бөтөн һанын ғына тупларға тейеш.
Астрономик йылдар
Түбәндә астрономияла ҡулланылған йылдың төрлө төр билдәлмәләре килтерелгән. Тәүлектең атом ваҡытына бәйләнгән 86 400 секунд СИ өлөштәрен бөтә ерҙә лә эфемерид тәүлек тип аңлаталар. Бындай төгәлләү кәрәк, сөнки тәүлектең астрономик күҙәтеүҙәргә (уртаса ҡояш тәүлектәре, йондоҙ тәүлектәре һ.б.) ҡоролған бер нисә билдәләмәһе бар.
Т
символы менән үткән J1900 (1900 йылдың 0 ғинуары, эфемерид ваҡыттың 12 сәғәте, йәғни Гринвич буйынса 1899 йылдың 31 декабре көн үҙәге (төш ваҡыты) дәүеренән үткән ваҡыт, һәм ул юлиан быуаттарында (36 525 тәүлек) сағылған. Түбәндә күрһәтелгән
бәйләнгәнлеге менән сағылған төрлө йылдарҙың оҙайлылығы сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡыт арауығында (башланғыс осорҙан бер нисә быуат тәртибендә), был бәйләнеште әлегә яҡынса һыҙыҡлы тип иҫәпләгәндә генә эшләй.
T
) тәүлек йәки (31 556 925,9747 − 0,5307
) секунд СИ тип сағылдырған . Тап тропик йыл миҙгелдәрҙең һәм кешеләрҙең мөһим хужалыҡ эшмәкәрлеген сағылдырған тәбиғәт күренештәре миҙгелдәр ҡабатланыу осорона бәйле, шуның өсөн календарь системаларының күпселеге календарь йылдың уртаса оҙонлоғон тропик йылдың оҙонлоғона мөмкин тиклем яҡынлаштырып билдәләргә ынтыла.
= (365,25 636 556 + 0,00 000 011
) тәүлек, йәки (31 558 149,984 + 0,010
) секунд СИ тәшкил итә.
) тәүлек формулаһы буйынса иҫәпләп сығарырға мөмкин . Аномалистик йыл сидерик йылдан планеталар сыуалышы һәм, иң аҙ дәрәжәлә, сағыштырмалыҡтың дөйөм теорияһы эффекттары ҡуҙғатҡан апсид һыҙығының яй быуат әйләнеше арҡаһында айырыла.
= (346,620 031 + 0,000 032
) тәүлеккә тигеҙ . Ағымдағы Аждаһа йылында ике ҡояш һәм ай тотолоу миҙгеле (Eclipse season) — тотолоуҙың бер миҙгеле йыл башында (аҙағында), икенсеһе күк сфераһында Ҡояш ай орбитаһының кәмеүсе үҙәге уртаһында тора. Аждаһа йылының сидерик йылдан мөһим айырмаһы ай орбитаһының сағыштырмаса ҙур тиҙлеге һәм прецессияһы менән (прецессия осоро, аждаһа осоро тип аталғаны йәмғеһе 18,6 йылға тигеҙ) бәйле.
Шулай итеп, аномалистик та, тропик та, аждаһа йылдарын да сидерик йыл билдәләнгән инерциаль системаға ҡарата мөйөш тиҙлеге менән әйләнеүсе инерциаль булмаған системаларҙа һанау билдәләнгән.
Календарь йылдар
Теүәл иҫәп алып барыу маҡсатында күпселек илдәрҙә ҡулланылған календарь йыл 365 көндән тора, бындай йыл ябай йыл тип атала. Һәр дүрт йыл һайын 366 көнлөк йыл, йәки кәбисә йыл була. Григориан һәм Юлиан календарҙарында кәбисә бүлмаған ябай йылдарҙа 365 тәүлеккә һәм кәбисә йылдарҙа 366 тәүлеккә тиң. Григориан календарында йылдың уртаса оҙонлоғо 365,2425 тәүлек һәм юлиан календары өсөн — 365,25 тәүлек тәшкил итә.
Ислам календарында календарь йылда 353, 354 йәки 355 тәүлек — 12 ай айы. Йылдың уртаса оҙонлоғо — 354,37 тәүлек, һәм был тропик йылдан һиҙелерлек кәмерәк, һәм шуның өсөн мосолман байрамдары йыл миҙгелдәре буйлап «күсеп йөрөйҙәр».
Ер орбитаһы параметрҙары һәм уның әйләнеү үҙәгенең эклиптикаға ҡарата ориентацияһы ваҡыт үтеү менән яйлап үҙгәгәнлектән, йылдың был билдәләмәләре еңелсә айырыла. Әгәр ҙә Ерҙең Ҡояшҡа ҡарата (ҡояш календарҙары) йәки Ай һәм Ҡояштың Ергә ҡарата үҙ-ара урынлашҡан (ай-ҡояш календарҙары) тәүлек әйләнешенә бәйле булһа, ситуация ҡатмарлаша. (Теләһә ниндәй билдәләмәлә лә) Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш осоро, Ерҙең Ҡояшҡа ҡарата күсәр әйләнешенең уртаса осоро (уртаса ҡояш тәүлектәре) һәм Айҙың Ер тирәләй әйләнеш осорҙары (сидерик, синодик, аждаһа айҙары) дөрөҫ пропорцияларҙа ярашмағанлыҡтан, тәбиғи астрономик циклдарға (йыл, ай айы, ҡояш тәүлектәре) нигеҙләнгән ваҡыт һанау берәмектәренең һаҡлау маҡсатында, бөтә булған календарҙарға теге йәки был төҙәтмәләр (кәбисә көндәр, өҫтәмә айҙар һ.б.) индерергә тура килә.
Тарихы
Бик боронғо замандарҙан алып ваҡытты үлсәгәндәр, бының өсөн билдәле бер дәүер һайын ҡабатланған ваҡиғалар файҙаланылған. Көн менән төндөң алмашыныуы кешеләргә тәүлек, Ай фазаларының алмашыныуы — айҙар, ә миҙгелдәр алмашыныуын — йыл тип һанау мөмкинлеген биргән. Кешеләр тарафынан ваҡыт арауығын һанау буйынса бик күп ысулдар булдырылған. Был күп төрлөлөк һанауҙың төп берәмектәре араһында ҡәтғи нисбәт булмауы менән аңлатыла. Ҡояш сығышы һәм байышы, Айҙың бер төрлө фазалары араһындағы араһы — синодик ай, күк йөҙөндә Ҡояш торошон ҡабатлау — тропик йыл сағыштырһығыҙ була. Кешеләрҙең һанау нигеҙе итеп нимә алыуына бәйле теге йәки был календарь булдырыла.