cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Ағиҙел» башҡорт йәмғиәте, Эстония
Ойошманың эшмәкәрлеге
Башҡорт йәмғиәте булышлығы менән 2014 йылда башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың һуңғы төйәге булған Эстония республикаһында Эстонияның аҙ һанлы милләттәре берләшмәһе, Палдиски ҡалаһының ҡала хакимиәте һәм «Урал» мәрхәмәтлек фонды ярҙамында Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй китабы донъя күрә. Салаут Юлаев тураһында әҫәрҙәрҙе эстон теленә Илнур Хайруллин тәржемә итә. Салауат Юлаев шиғырҙарын эстон шағирҙары Ли Сеппель һәм Андрес Эхин тәржемә итә.
Һылтанмалар
«Всемирный курултай (конгресс) башкир»
Крабат (фольклор персонажы)
Крабат (Krabat) — Сербия лужиҙары фольклоры персонажы, күп легендалар геройы, сихырсының уҡыусыһы  темаһына әкиәттәрҙең  төп геройы. Крабатның килеп килеп сығышы һәм авторлығы тураһында берҙәм версиялар юҡ.
Сербтар версияһы
Эльба, Одра һәм Нейс йылғалары араһында йәшәүсе лужи сербтары (сорбтар) аңлатмаһы буйынса ул сығышы буйынса крәҫтиәндәрҙән булған, ҡөҙрәтле сихырсыға уҡыусы булып эләгә. Әммә ул уҡытыусыһынан айырмалы булараҡ ыңғай персонаж була һәм сихыр ярҙамында крәҫтиәндәргә ярҙам итә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Крабат ысынында йәшәгән буған кеше, ул Иоханном Шадовитце исемле Саксония армияһында полковник званиеһында хеҙмәт иткән хорват кешеһе икән. Саксония курфюрсты Август 1691 йылда төрөктәр менән һуғышта күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн уға Грос-Серхэн исемен бирә. Артабан серб фольклоры версияһында Шадовитце, тылсымлы китаптағы арбау ярҙамында сихырсыны еңгүсе көтөүсе ярҙамсыһынә әйләнә. Был ваҡығанан һуң шул китап ярҙамында ул крәҫтиәндәргә ярҙам итә.
Немецтәр версияһы
Немец версияһында Фаусте һәм Крабат тураһында легендалар үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән. Фауст та Крабат кеүек үк алған белемдәрен һәм тылсымлы көстәрен үҙ ихтияжына ғына түгел, ә крәҫтиәндәргә лә ярҙам итеү өсөн дә ҡулланалар. Сихыр ярҙамында улар баҫыуҙарҙы уңдырышлы итәләр, һаҙлыҡтарҙы киптерәләр һәм ҡоролоҡ менән көрәшәләр. Крабан курфюрст Август тураһында ла онотмай, ваҡыты-ваҡыты менән уны ла мәрәкәләп ала.
Телгә алыуҙар
Германияла фольклор персонажы буларыҡ, Крабат тураһында легендалар күп яҙыусыларҙы илһамландыра. XX быуатта үҙ әҫәрҙәрен ошо персонажға бағышлаған беренсе авторҙарҙың береһе, сорб телендә яҙылған «Mišter Krabat» (1954) романы менән лужи яҙыусыһы була.
Әммә, немец яҙыусыһы Пройслер Отфридтың 1971 йылда сыҡҡан «Крабат, йәки боронғо тирмән легендалары]» әкиәти повестары Крабатҡа киңерәк танылыу килтерә.
Крабат тураһында дүрт фильм төшөрөлгән:
Котлубань
Котлубань — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянское, зал. Цимлянский һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таежный Катык
Таёжный Катык — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катык йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кузнецов һарайы
Кузнецов һарайы (Йортта А. М. Горький һәм Ф. И. Шаляпиндар эшләгән) — классик стилдәге йорт, Форостағы сәй плантацияһы магнаты Александр Кузнецов төҙөгән. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Хәҙер Кузнецов һарайында китапхана һәм «Форос» шифаханаһының конференц-залы урынлашҡан.
Форос паркы
Һарай тарихы 1862 йылда башлана, билдәле «сәй һәм фарфор короле» Александр Кузнецов Фороста йәшәү өсөн участка һатып ала. Александр Григорьевич Һиндостанда һәм Цейлонда   сәй плантациялары хужаһы булған А. Губкиндың ейәне була.
Һарайы төҙөлөшө
Һарай интерьерын мәрмәр баҫҡыстар, италия оҫталары эшенең паркеты, каррар мәрмәренән  камин биҙәй. Һарайҙы киң терраса уратып ала, унан паркҡа, яр буйҙарына, тауҙарға һәм диңгеҙгә матур күренеш асыла
Кузнецов йорто йәшәү һәм ял итеү өсөн уңайлы урын  ғына түгел, бында милексенең  хужалыҡ эшмәкәрлеге лә әүҙем үҫешә. Кузнецов шарап етештереү өсөн 30 гектар майҙанды виноград баҡсаһы итеп тотона. Әлегә тиклем ҙур шарап мөгәрәптәре бар, әммә тәғәйенләнеше буйынса эшләмәй.
Усадьба биләмәһендә тағы ике ҡатлы йорт бар, уларҙа имение менән идара итеүсе, ҡунаҡтар өсөн бүлмәләр һәм ярҙамсы бүлмәләр урынлашҡан.
Кузнецовтарҙан һуң
1916 йылда был йортта яҙыусы  Максим Горький һәм йырсы  Шаляпин Федор алты аҙна Шаляпин тураһында  «Страницы из моей жизни» автобиографик китап өҫтөндә эшләй.
Совет осоронда усадьба КПСС Үҙәк Комитетының эштәр менән идара итеү элитаһы өсөн шифахана була. Һарайҙа хәҙер китапхана һәм «Форос» шифаханаһының конференц-залы урынлашҡан. Килешеү буйынса экскурсиялар үткәрелә.
Картиналар галереяһы
Һарайҙың интерьерын икенсе ҡатта 15 ҙур пейзаж полотноһы биҙәй. Картиналарҙы рәссам Юлий Клевер яҙған һәм улар дымлы штукатуркаға махсус уйымдарҙа беркетелеп ҡуйылған. Был панноларҙы кире алыуы, зыян итмәйенсә, мөмкин түгел, был картиналарҙың һаҡланып ҡалыуына ярҙам иткән. Уларҙа Рәсәй пейзаждары һүрәтләнгән, сөнки Александр Григорьевич ауырыған һәм бөтә ваҡытын Ҡырымда үткәргән. Картиналар йыйылмаһы $3 млн баһалана.
Насретдин (исем)
Насретдин — башҡорт ир-ат исеме. Шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исем осрай.
Этимологияһы
Насретдин исеме «насир» һәм «дин» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Дингә ярҙам, ҡеүәт тигәнде аңлата.
Ҡаҙағстан музыкаһы
Тарих
Ҡаҙағстан территорияһында үҙенсәлекле музыка мәҙәниәте таралыш таба. Уның нигеҙен сәсәндәрҙең халыҡ музыка ҡоралдары: ике ҡыллы домбыра, ҡумыҙ, һыбыҙғы, дауылпаза аккомпанементына башҡарылған төрки халыҡтарының импровизацион-эпик әҫәрҙәре тәшкил итә. Музыканттар араһында ойошторолған ярыш Ҡаҙағстан музыка мәҙәниәтенең иғтибарға лайыҡ үҙенсәлеге һанала. XV—XVIII быуаттарҙа ҡаҙаҡ йыр һәм инструменталь жанры көй барлыҡҡа килә, характерлы ритм һәм тон үҙенсәлектәре формалаша. XIX быуатта, профессиональ музыка традициялары барлыҡҡа килә, уны, бер яҡтан, көйсөләр — көй башҡарыусылар, икенсе, яҡтан, ҡаҙаҡ йәмғиәттең айырым күренеше булған сал-сериҙар таныштыра. Ҡаҙаҡ музыкаһының тәүге тасуирламаһын көнсығыш тикшеренеүселәре бирә, Әл-Фарабиҙың «Бөйөк музыка китабы» хәҙер ҙә актуль әҫәр булып ҡала. Ҡаҙаҡ музыка мәҙәниәте XIX быуатта Европа мәҙәниәте вәкилдәрен ҡыҙыҡһындырған объектына әйләнә: Рәсәй шәреҡселәре планлы рәүештә ҡаҙаҡ фольклорын өйрәнеү һәм уны һаҡлау эшен башлай, Рәсәй йоғонтоһо, үҙ сиратында, ҡаҙаҡ музыкаһын байыта, композиторҙар һәм башҡарыусыларҙың яңы плеядаһын барлыҡҡа килтерә. Улар араһында — Абай Ҡонанбаев, Муса Байжанов Жаяу, Ҡорманғазы Сағырбайулы, Ыкылас Дукенов.
1930 йылдарҙа профессиональ музыка сәнғәте формалаша башлай. Бында Рәсәйҙән саҡырылған музыка эшмәкәрҙәре: Евгений Брусиловский, Василий Великанов, Борис Ерзакович ярҙам итә — ҡаҙаҡтарҙың күренекле музыка ойоштороусыларының береһе булған Әхмәт Жубанов менән берлектә ҡаҙаҡ халыҡ инструменттары оркестры, филармонияһы, театры музыка студияһы (һуңыраҡ — Ҡаҙаҡ опера һәм балет театры) барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнашалар, беренсе ҡаҙаҡ операларын ижад итәләр һәм сәхнәгә ҡуялар. Бынан һуңғы йылдарҙа Ҡаҙағстанға яңы музыка жанрҙары: эстрада йырҙары һәм романстар, камера-инструменталь музыкаһы, симфоник музыка, халыҡ хоры һәм совет йырҙары үтеп инә. 1939 йылда Ҡаҙағстан композиторҙар союзы булдырыла. 1944 йылда Алма-Атала консерватория асыла.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡаҙаҡ академик музыкаһының эре формалары үҫеш ала: яңы опералар, балеттар, симфониялар барлыҡҡа килә. Шулай уҡ йырсы-композиторҙар уңышлы эшләй. Камера-инструменталь музыкаһы үтә һүлпән үҫешә, әммә был өлкәлә лә яңы әҫәрҙәр күренә башлай. Ҡаҙаҡ музыкаһынан тәүге тапҡыр уйғыр музыкаһы айырылып сыға: уйғыр операһы — «Назугум» (Куддус Кужамьяр, 1956) яҙыла, симфоник һәм камера әҫәрҙәре ижад ителә.
1936 йылда һәм 1958 йылда Мәскәүҙә ҡаҙаҡ сәнғәте декадаһы үткәрелә, унда ҡаҙаҡ музыка мәҙәниәте ҡаҙаныштары күрһәтелә. Ҡаҙаҡ музыка аҙналыҡтары. Татарстанда (1962), Әрмәнстан (1968), Үзбәк ССР-ында (1960, 1971) үткәрелә. Халыҡ-ара аренала 1920 йылдарҙан ҡаҙаҡ йырсылары менән Франция һәм Германияла сығыш яһаған Амре Кашаубаев таныштыра. Һуңыраҡ уның өлгөһөнә Бибигуль Тулегенова, Роза Багланова, Роза Джаманова, Роза Рымбаева, Морат Мусабаев, Алибек Днишев эйәрә. Традицион музыка әҫәрҙәре менән сит ил тыңлаусыларын «Сазген» этнографик ансамбле таныштыра. Ҡаҙаҡ сәнғәтен башҡарыусы оҫталар: скрипкасы Айман Мусаходжаева, пианист Жания Аубакирова — халыҡ-ара конкурс приздары менән билдәләнде.
Байышев Таһир Ғәлләм улы
Биографияһы
Таһир Ғәлләм улы Байышев 1886 йылдың 15 авгусында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең Хәлил (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Иҫке Хәлил) ауылында тыуған. Хәлил ауылы мәҙрәсәһен тамамлай һәм 1906 йылдан бында мөғәллим булып эшләй. 1906—1909 йылдарҙа Арый ауылы мәҙрәсәһендә уҡыта.
1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай.
1909 йылда хәрби хеҙмәткә алына һәм Иркутск ҡалаһындағы артиллерия часында башта хәрби-фельдшерлыҡ мәктәбендә уҡый, һуңынан рота фельдшеры булып хеҙмәт итә. 1914 йылдан Беренсе донъя һуғышыында ҡатнаша, 1915 йылдың февралендә яралана, әсирлеккә эләгә һәм унан ҡаса. 1915 йылдың йәйендә кире Хәлил ауылына ҡайта. 1916 йылдың башында йәнә хәрби хеҙмәткә алына һәм Кавказ фронтына ебәрелә. Рәсәй империяһындағы 1917 йылғы революциялар осоронда Иранда була.
1918 йылдың мартында Башҡортостанға ҡайта һәм Иҫке Хәлил ауылында уҡыта башлай.
1918 йылдың 15—28 октябрендә Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны съезы сәркәтибе ярҙамсыһы була, Дыуан кантон башҡарма комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана.
1920—1925 йылдарҙа Дыуан-Мәсетле ауылында уҡыта һәм бер үк ваҡытта фельдшер пункты мөдире булып эшләй.
1925 йылдан Мәскәүҙә баҫылған «Крестьянская газета» («Крәҫтиән гәзите») гәзитенең хәбәрсеһе булып эшләй. 1927 йылдан Башҡорт АССР‑ының Мәғариф халыҡ комиссариат инспекторы вазифаһын үтәй.
1933—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. Башҡорт диалектологияһы һәм лексикографияһы буйынса фәнни тикшеренеүҙәр алып барған
Якуб Колас дәүләт әҙәби-мемориаль музейы
Тарихы
Белоруссия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты һәм БССР Министрҙар Советының 1956 йылдың 16 авгусындағы ҡарарына нигеҙләнеп музейға нигеҙ һалына, килеүселәр өсөн 1959 йылдың 4 декабрендә асыла. Ул шағир Якуб Колас 1944 йылдың аҙағынан 1956 йылдың 13 авгусында вафат булғанға тиклем йәшәгән йортта урынлашҡан. Колас Минск азат ителгәндән һуң БССР фәндәр академияһы баҡсаһында урынлашҡан йортта йәшәй. Шағирҙың 70 йәшлек юбилейына, 1952 йылда, иҫке йорт урынында архитектор Г. Заборский проекты буйынса яңы йорт төҙөлә.
Архитектураһы
Биналар Сталин неоклассицизмы стилендә төҙөлә. Ҙур булмаған бина, ике ҡатлы, кирбестән, планда тура мөйөшлө була. Төп фасады симметриялы. Симметрия күсәре буйынса ярым түңәрәк фронтон менән биҙәлгән инеү урыны урынлашҡан. Бинаның арҡыры ҡырын симметрик өс ҡырлы эркерҙар биҙәй. Фасадтың биҙәлешендә пилястралар, колонналар, профилле кәрниздәр,һылап яһалған биҙәктәр ҡулланылған. Ихаталағы фасадтың ҡабырға өлөшөндә тәүге торлаҡ бина һаҡланып ҡала. Эсендә экспозиция залдары урынлашҡан, шағир йәшәгән икенсе ҡаттағы йыһаз шағир йәшәгән осорҙағы кеүек һаҡлана. Икенсе ҡатҡа менә торған ағас баҫҡыс рәссам В. Позняктың эштәре витражы менән биҙәлгән.
Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы
Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы (1 март 1947 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1983), фәлсәфә фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).
Биографияһы
Вәҡифә Ғилман ҡыҙы Хәйруллина 1947 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ы Монас ауылында тыуған.
Монас башланғыс мәктәбендә, Яңыбай ауылы урта мәктәбендә уҡыған. Мәсәғүт педагогия училищеһын тамамлаған.
1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
1973 йылдан Өфө ҡалаһының 20‑се урта мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. 1974 йылдан СССР Фәндәр академияһы Урал бүлеге Башҡортостан фәнни үҙәгенең Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегендә эшләй, ә 1984 йылдан ошо уҡ ойошмала өлкән ғилми хеҙмәткәр була.
1983 йылда аспирантура тамамлай һәм СССР Фәндәр академиһының Иҡтисад институтында «Природные ресурсы и отраслевые структуры промышленности (на примере Башкирской АССР)» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1989 йылдан өҙөклөк менән Башҡорт дәүләт университетында уҡыта: башта — өлкән уҡытыусы, 1995 йылдан — доцент.
Фәнни эшмәкәрлеге
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Сарапул
Сарапул (удм. Сарапул ) — Рәсәйҙәге Удмурт Республикаһының ҡалаһы. Халыҡ һаны буйынса Удмурт Республикаһының өсөнсө ҡалаһы Воткинскиҙән һуң. Сарапул ҡала округы үҙәге.
Географияһы
Ҡала Кама йылғаһының бейек ярында, Удмуртияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Ижевскиҙән 62 км алыҫлыҡта һәм Мәскәүҙән 1143 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Республиканың баш ҡалаһы менән трассаһы менән тоташҡан.
Сәғәт бүлкәте
Сарапул ҡалаһы, бөтә Удмурт Республикаһы кеүек, халыҡ-ара стандарттар буйынса Samara Time Zone (SAMT) — Һамар ваҡыты сәғәт бүлкәтенә ҡарай (UTC +4:00).
Этимология
Сарапул исеме 1579 йылда беренсе тапҡыр телгә алына. Тәржемә менән сыуаш теленән сарапул — «стерлядь» («һары, матур балыҡ») тигәнде аңлата.
Рәсәй империяһы
1596 йылда Сарапулка йылғаһы беренсе тапҡыр телгә алына. Риүәйәттәргә ярашлы, Березовка ауылынан Святитель Николай 1657 йылда чума эпидемияһында ауылды изге тәре килтереп ҡотҡара. Бының һөҙөмтәһе булып Рәсәҙәй тәре йөрөтөү тора, ул йыл һайын 1918 йылға тиклем үткәрелеп тора. 1707 йылда ул исем аҫтында Сарапул ауылы булған. 1780 йылда ауыл ҡала статусы ала һәм Сарапул өйәҙенең үҙәгенә әйләнә. Ошо ваҡыттан алып Сарапул билдәле архитекторҙарҙың генераль планы буйынса төҙөлә. Ҡалала 21 ҡорам һәм ике монастырь бар. Старцево-Горский Иоанно-Предтеченскийирҙәр монастыры 1900 йылда Сарапул епискобы Никодим (Боковой) тарафынан ойошторолған. Был монастырҙа Сарапул епискобының резиденцияһы урынлашҡан. Ҡатын-ҡыҙҙар Благовнщен монастыры 1853 йылда барлыҡҡа килгән һәм 1881 йылға тиклем йәшәгән. . Уның эргәһендә сиркәү-мәхәллә мәктәбе эшләгән. Һаҡланған сиркәүҙәре: Покровская (1791), Воскресенская (1821) һәм Петербург Ксенияһы сиркәүҙәре (1912). Биналарҙы төҙөгәндә 1812 йылғы Ватан һуғышындағы француз әсирҙәре ҡатнашҡан. Сарапул — Кутузов армияһында хеҙмәт иткән кавалерист Надежда Дурованың тыуған ҡалаһы. XIX быуат аҙағында Сарапул — Рәсәй сәнәғәтендә мөһим урын биләгән ҡала — унда итек теккәндәр, караптар төҙөгәндәр һәм йөрөткәндәр. Карап төҙөүселәр араһында иң билдәле ҡала башлығы — Павел Андреевич Башенин, уның тырышлығы менән ҡалаға тимер юлы һуҙылған. Ҡала сауҙагәрҙәре тырышлығы менән ҡалала Алексеев реаль училищеһы асыла.
Совет осоронда
Сарапул 1923 йылдан алып 1934 йылға тиклем Урал өлкәһе составына ингән. 1937 — 1934 йылдарҙа Киров крайына, ә һуңынан — Киров өлкәһенә инә. 1937 йылда ҡала Удмурт АССР-ына ҡушыла, төбәктең иҡтисади һәм сәйәси тормош үҙәге Сарапул ҡалаһынан Ижевскиға күсә.
Административ бүленеше
Ҡала биҫтәләргә бүленә: ПМК, Гудок, Гудок-2, Учхоз, Старцевый тауы, Үҙәк, УППВОС, Дачка, Песьянка, Баҙар, Боролош, Аяҡ кейеме фабрикаһы, Тимер юл вокзалы, Көньяҡ ҡасабаһы, Көнбайыш ҡасабаһы, Дубровка, Дубровка-2, Элеконд, Элеконд-2, Новосельский,Янтарный, КХП, Радужный, Ҡош фабрикаһы, Крупозавод, Котово.
Белем
Сарапул ҡалаһында 11 урта белем биреү мәктәбе, 2 лицей, 2 башланғыс мәктәп, 2 махсус (коррекция) мәктәп, лингвистика гимназияһы, 32 балалар баҡсаһы һәм шулай уҡ бер нисә юғары уҡыу йорттары һәм ижад үҙәге эшләй. Етемдәр өсөн балалар йорто бар.
Ҡалала махсус урта белем биреүсе Сарапул аҙыҡ-түлек сәнәғәте техникумы, Сарапул машиналар төҙөү һәм мәғлүмәт технологиялары техникумы, педагогия һәм медицина колледждары бар. Шулай уҡ Ижевск дәүләт техник университетының филиалында юғары белем бирәләр.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Нәжәфи Мөхәммәт Хөсәйен
Мөхәммәт Ғәлләмә Шәйех Хөсәйен Нәжәфи (آية الله العظمی علامہ الشیخ محمد حسین النجفي) (т. апрель 1932) — күренекле шиғый мосолман дин белгесе.
Билдәлелеге
Хәҙерге ваҡытта Пакистан сығышлы ике мәржә-и тәҡлид бар. Тәүгеһе — ул үҙе, икенсеһе — Бәшир Хөсәйен Нәжәф. Бәшир Хөсәйен Нәжәф Ираҡтың Нәжәф ҡалаһында йәшәгәнлектән, Мөхәммәд Хөсәйен Нәжәф Пакистанда берҙән-бер мәржә-и тәҡлид. Ул Сәргүдүһала хәүза менән идара итә.
Мөхәммәт Хөсәйен Нәжәфи 2010 йылдың иң абруйлы 500 мосолманы исемлегенә индерелгән (Пакистандан һайлап алынған 24 мосолмандың береһе).
Биографияһы
1960 йылда Сәргүдүһала Пир Фазал Шаһ Мөхәммәт Ғәлләмгә Дар-үл-Ғүлүм Мөхәммәдиә хәүзаһының директоры булырға тәҡдим итә, Мөхәммәт Ғәлләм был вазифаны ҡабул итә. 1971 йылда тантаналы мәжлес һәм шиғый сәйәси хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы артыу арҡаһында ул был вазифаһынан китә.
Кесе Хосима
Кесе Хосима — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кинема йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көньяҡ Дакота
Көньяҡ Дакота (South Dakota) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 23. 1889 йылдың 2 ноябрендә төҙөлгән. Элек Висконсин територияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Рашмор тауы штаты.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Көньяҡ Дакота штатында 833 354 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 4,19 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 20.
Ед
Ед — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға БЕЛ/МЕЗЕНЬ/618/62    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 151 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стражеско Николай Дмитриевич
Ғаиләһе
Николай Дмитриевич Стражеский 1876 йылдың 30 декабрендә Одессала статский советник ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, юрист Дмитрий Егорович Стражеско, Оргей өйәҙендәге Вережены ауылынан була (хәҙерге Молдованың Теленешты районы), уның нәҫеле румын боярҙарынан. Д. Е. Стражеско 1858 йылда гимназияны тамамлап Кишинёвта гимназияны тамамлай, артабан Одессала Ришелье лицейында юридик факультетта белем ала. Мировой судья була, 1900 йылдан һуң — Херсонда земство банкы администрацияһы директоры. Н. Д. Стражесконың әсәһе — урыҫ адмиралы Винктың ҡыҙы, хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Әсәһе яғынан өләсәһе — гетмандар Конашевичтар нәҫеленән.
Белеме
Гимназияны тамамлағандан һуң Николай Стражеско Киев университетының медицина факультетына уҡырға инә (1894) һәм 1899 йылда уны отличие менән тамамлай. Патология һәм терапия кафедраһында эшкә ҡалдырыла, бер үк ваҡытта Киев ҡала хәстәханаһында профессор В. П. Образцов етәкселегендә интерда терапия бүлегендә эшләй.
1901 йылда Францияға профессор Патэнға ебәрелә, унда ул кардиограммалар алыу методикаһын өйрәнә, артабан Берлинға ебәрелә — профессорҙар Лейден һәм Сенатор клиникаһына. 1902 йылда Хәрби-медицина академияһына (ВМА) һәм эксперименталь медицина институтына профессор. И. П. Павловҡа йүнәлтмә ала, унда ул ике йыл дауамында аш һеңдереү физиологияһы өлкәһендә һәм биохимия, фармакология, патологик анатомия кафедраһында һәм бактериологик лабораторияла эшләй. 1904 йылдың көҙөндә эсәктәр физиологияһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Киевҡа ҡайтҡандан һуң, клиника факультетында профессор В. П. Образцов етәкселегендә өлкән ординатор булып эшләй башлай.
Эшмәкәрлеге
1907—1919 йылдарҙа — Киев ҡатын-ҡыҙ медицина институты профессоры. Шуның менән бергә 1908—1919 йылдарҙа — Киев университетының приват-доценты һәм 1917—1919 йылдарҙа — Киев ҡала дауаханаһында терапия бүлеге мөдире. 1919—1922 йылдарҙа — Новороссийск университетында кафедра мөдире. 1922 йылдан — Киев медицина институтында эшләй. Октябрь революцияһынан һуң профессор Стражеско Украинала ҡала, әммә уның ике ҡыҙы Францияға күсеп өлгөрәләр. 1925 йылда Николай Дмитриевич Украина терапевтарының беренсе съезын ойоштора, ә ике йылдан һуң УССР-ҙың Терапия йәмғиәте рәйесе итеп һайлана, ошо уҡ ваҡытта — Бөтә Союз терапия йәмғиәте рәйесенең урынбаҫары.
Биология институтында эксперименталь патологияһы клиник бүлеге менән етәкселек итә, 1934 йылдан — УССР фәндәр академияһының клиник физиология Институтында эшләй. 1936 йылдан — үҙе булдырған Украин фәнни-тикшеренеү клиник медицина институты директоры. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — эвакуацион госпиталь консультанты, Совет Армияһының Үҙәк госпиталендә лә тикшеренеүҙәр менән етәкселек итә, яралар сепсисы проблемаһын тикшерә, уның менән көрәшеү өсөн яңы саралар уйлап сығара. 1942—1943 йылдарҙа, Өфөлә эвакуацияла була, Башҡорт дәүләт медицина институтының терапия кафедраһы мөдире факультетский. 1943 йылдарҙа Өфөлә эвакуацияла булған осорҙа Башҡорт медицина институтының факультет терапияһы кафедраһы менән етәкселек итә. 1952 йылда оло йәштәге академикты уҡыусыһы В. Х. Василенкоға ҡаршы күрһәтмәләр бирергә өндәйҙәр. 1952 йылда Стражеско аҙаҡҡы тапҡыр Мәскәүгә барып килгәндән һуң инфаркттан вафат була.
1901 йылда үҙенең уҡытыусыһының ҡыҙы Наталья Васильевна Образцоваға өйләнә. Уларҙың балалары: Дмитрий — химик фәндәр докторы, Александра (1903 йылғы) тормош иптәше менән Францияға китә, әммә унда улар бер-берен юғалталар икенсегә ул эмигрант-офицер Евгений Фиалковскийға кейәүгә сыға; икенсе ҡыҙы Наталья (1905 йылғы) Францияла кейәүгә сыға, һәм өсөнсө ҡыҙы — Ирина.
Н. Д. Стражеско Киевта Лукьянов зыяратында, ҡайныһы янында, ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
«Симптомология и диагностика тромбоза венечных артерий сердца» (1910) — В. П. Образцов менән берлектә; «Основы физиологической диагностики заболеваний брюшной пустоты» (1924) монографияһы; «Основы физической диагностики заболеваний пустоты желудка» монографияһы (1924) һәм башҡалар.
Донъяла тәүге тапҡыр (1909 йылда В. П. Образцов менән бергә) йөрәк тамырҙарының тромбозы диагнозын ҡуя. Ҡан әйләнеше боҙолоуының классфикацияһын эшләй. Клиника һәм эске ауырыуҙарҙы дауалау буйынса төрлө мәсьәләләргә арналған 100-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы. Тромбоз, миокард инфаркты һәм уның клиник формаларын тикшерә. В. П. Образцов менән берлектә эшләгән «Симптомология и диагностика тромбоза венечных артерий сердца» тигән хеҙмәте уның исемен бөтә донъяға таныта.
Айырыуса иғтибарын ҡан әйләнеше патологияһына бирә, Василенко менән берлектә ҡан әйләнеше классификацияһын төҙөй.
Стражеско тарафынан ревматизмды стрептококк сығышлы инфекция-аллергик ауырыу булараҡ дәлилләүе ҙур теоретик һәм практик әһәмиәткә эйә. Уның исемен бер нисә симптом йөрөтә, мәҫәлән перигастрит синдромы.
Николай Дмитриевич Стражеско актриса Мария Заньковецкая, актер Николай садовский, архитектор Владислав Городецкий, яҙыусы Михаил Коцюбинский кеүек билдәле кешеләрҙе дауалаған..
Ай-Пуглы-Игль
Ай-Пуглы-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пуглы-Игль йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сүрә
Сүрә  — Ҡөрьәндең бер бүлеге. Ҡөрьән барлығы 114 сүрәнән тора. Туғыҙынсы — Әт-Тәүбә — сүрәһенән башҡа барлыҡ сүрәләр ҙә мосолмандар ҡулланған термин Бисмиллаһ менән башлана: «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» (ғәр. بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ‎ — Мәрхәмәтле һәм Рәхимле Аллаһ Исеме менән).
Сүрәләрҙә аяттар һаны һәм графигы
Ҡөрьәндә сүрәнең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө — аят — кәрәмәт мәғәнәһендә. Сүрәләрҙә аяттар һаны 3-тән (Әл-Ғаср, Әл-Кәүҫәр, ән-Наср) 286-ға тиклем етә (Әл-Бәҡара сүрәһе). Әл-Бәҡара сүрәһенән башлап сүрәләр яҡынса аяттар кәмей барыу тәртибендә бирелә.
Этимологияһы
Совет төркиәтсеһе Ғабдулхай Хурам улы Әхәтов «сүрә» һүҙе бер генә түгел, ә полифоник мәғәнә бирә тигән һығымтаға килә, йәғни «сүрә» — Ҡөрьәндең бүлеге, ул текстарҙы бүлеү менән генә сикләнмәй, ә күберәк дәрәжәлә «архитектура» барлыҡҡа килтерә, динлеләр аяттарҙы уҡығанда үҙенә башҡа эске рухи энергия алыуына булышлыҡ итә.
Хронологик тәртибе
Сүрәләр иңгән еренә бәйле мәккә һәм мәҙинә сүрәләре тип бүленә.
Мәккә сүрәләре
Мәккә сүрәләре — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәлә йәшәгән осоронда иңгән сүрәләр. Был ҡалала 610 йылдан 622 йылға тиклем барлығы 86 сүрә иңгән: 96, 68, 73, 74, 1, 111, 81, 87, 92, 89, 93, 94, 103, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 113, 114, 112, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 86, 54, 38, 7, 72, 36, 25, 35, 19, 20, 56, 26, 27, 28, 17, 10, 11, 12, 15, 6, 37, 31, 34, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 16, 71, 14, 21, 23, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83
Кемштедт
Кемштедт (Kehmstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 477 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99752 һәм автомобиль коды — NDH.
Бригадере Анна
Биографияһы
1896 йылда яҙа башлай. Үҙ ижадында фольклор мотивтарына йыш мөрәжәғәт итә. Пьеса яҙыу-комедия һәм сатирик әкиәттәр, хикәйәләр һәм шиғырҙар («Марэд», «Ҡәйнә», «Еңеү») яҙа. Бригадере пьесалары йышыраҡ латыш театрында ҡуйыла (Рига). «Алла, тәбиғәт, эштәр» (Dievs, daba, darbs) уның автобиографик трилогияһы.
Таежный Тюхтет
Таёжный Тюхтет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Phobaeticus chani
Phobaeticus chani — Phasmatidae ғаилә бөжәктәр төр. Донъяла иң ҙур бөжәк.
Иң ҙур дана 1989 йылда урындағы йәшәүселәр менән Калимантан утрауында табылған һәм Чэнь Чжаоль натуралист менән тикшерергән.
Оҙонлоҡ
Һуҙылған аяҡ-ҡулдар оҙонлоғо 56,7 см була. Тән оҙонлоғо 35,7 см.
Таратыу
Малайзияла Сабах штатында йәшәү.
Паралельная (Саран ҡушылдығы)
Паралельная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саран йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Объ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лиска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Николо-Берёзовка
Николо-Берёзовка (Николо-Берёзовка) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл, район үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6099 кеше. Почта индексы — 452930, ОКАТО коды — 80 237 821 001.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте бойороғона ярашлы 2019 йылдың февралендә Николо-Берёзовка төбәк әһәмиәтендәге тарихи ауыл статусын алды. Бындағы Ленин (элекке Сауҙагәрҙәр) урамында урынлашҡан архитектура комплексының 26 боронғо бинаһы, Николаевка сиркәүе, «Ауыл мәктәбе» объекты, ике «Торлаҡ йорт» объекты дәүләт һағына алына.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зорина Татьяна Юрьевна
Биографияһы
Татьяна Юрьевна Зорина 1956 йылдың 28 мартында Чита өлкәһендә тыуған. Уға алты йәш булғанда ғаилә Тамбов өлкәһенең Знаменка ҡасабаһына күсенә.
1974 йылда С. В. Рахманинов исемендәге Тамбов музыка училищеһына дирижерлыҡ-хор (Т. В. Цвейгарт класы) һәм йыр (А. Г. Трифонов класы) бүлегенә уҡырға инә. 1978 йылда училищены яҡшы билдәләренә тамамлай. Белемен Ҡазан дәүләт консерваторияһының вокаль факультетында дауам итә (профессор С. Н. Жиганова класы).
1983 йылда Новосибирск ҡалаһының опера һәм балет театры йырсыһы була. Татьяна Юрьевна 30-ҙан ашыу төп опера партияларын башҡара.
Күп кенә халыҡ-ара опера фестивалдәрендә ҡатнаша: Ф. Шаляпин (1990, 1993), ул. Л. Собинов (1987) исемендәге фестивалдәрҙә, Яҡутстанда (1996), Новосибирскиҙа (1984, 1985).
Театр труппаһы менән Польшала (Варшава операһы, Лодзь ҙур операһы), Мысырҙа (Каир операһы), Португалияла (Лиссабон, Колизей театры), Испанияла (Севилья), Ҡытайҙа (Пекин, Шанхай) гастролдәр туры үткәрә. Опера һәм камера музыкаһы әҫәрҙәренән үҙ яңғыҙ программаһы менән Польшаның ҡалалары һәм театрҙары буйлап гастролдә йөрөй.
Новосибирск дәүләт театры институты уҡытыусыһы, профессор, вокаль кафедраһы мөдире. 2005—2006 йылдарҙа — Тамбовта С. В. Рахманинов иҫтәлегенә музыкант -башҡарыусыларҙың юғары художество оҫталығының Халыҡ-ара курстары профессоры.
Ихрам
Ихрам (ғәр.إحرام ҡотолоу, ваз кисеү, бағышлау) - айырым бер төр кейемде һәм ихрам халәтен аңлата.
Ихрам (кейем)
Мәккәлә хаж ҡылыусы кейә торған кейем. Ул - етен йәки мамыҡтан туҡып эшләнгән ике буй аҡ туҡыма. Береһе яурын аша тәнгә һалына, икенсеһе билгә урала. Бындай туҡымаға энә теймәгән булырға тейеш. Был кейем элек-электән хажға барыусыларҙың яҡшы ниәт менән сәфәр тотоуын аңлата.Был кейем тулы ғөсөл алып, ихрам хәленә инергә ниәт итеп кейелә. Ихрам кейеме һәр кешенең ихлас ниәттә булыуын һәм Аллаһ алдында тигеҙлеген һынландыра. Ир-аттың аяҡ кейеме лә тегелмәгән булырға тейеш. Ҡатын-ҡыҙ ихрам хәленә инеү ниәтен әйтеп, мөслимәләр кейеменә талаптарға ярашлы теләгән күлдәген кейә. Ихрам халәтенә ингәндә 2 рәҡәғәт намаҙ уҡыла. Ихрам халәтенә ингән кеше өсөн айырым тыйыуҙар бар. Был тыйыуҙар ниәт һәм тәлбиә әйтеү менән үк көсөнә инә. Ихрам халәтенә ингән кеше мөхрим тип атала
Ихрам халәте
Мосолманға ихрам хәлендә бер ниндәй йән эйәһен дә үлтерергә, ерҙән бер генә үҫемлекте лә йолҡорға, ағас йәки ҡыуаҡ ботаҡтарын һындырырға, сәс алдырырға йәки тырнаҡ киҫергә, ҡырынырға, енси яҡынлыҡ ҡылырға, ләззәткә бирелергә рөхсәт ителмәй.Уға сауҙа һәм донъя эштәренә ҡағылышлы нәмәләр менән шөғөлләнергә ярамай, шулай уҡ ҡатын һората йәки өйләнә алмай.Асыуланыу, кемделер рәнйетеү тыйыла; ҡырыныу, сәс һәм тырнаҡ ҡырҡыу, биҙәүестәр тағыу һәм тартыу шулай уҡ рөхсәт ителмәй. Ихрам халәтендәге кешеләр хаҡында яҙыусы, хажиә Гүзәл Ситдиҡова үҙенең "Йәннәт баҡсаһы" тигән китабында ошолай бәйән итә: Хаж - ул ахыры заманда ҡубарылыр халыҡтың кескәй өлгөһө, тип юҡҡа әйтмәйҙәрҙер. Ихрам да бит кәфенде хәтерләтә... Үҙ төркөмдәшең генә булмаһа, һис кемдең һис кемдә эше юҡ. Битарафлыҡ тип атап булмайҙыр быны, бәлки хажға килеүселәрҙең үҙ эске донъяһын барлауы, тәүбәгә килеүе, хистәренә башкөллө сумыуы ла барҙыр. Әммә яһилланып кешегә ҡанығыуҙы ла, тупаҫлыҡты ла күрмәнем.
Ихрам кейгән урын
Хаж ҡылыусылар ихрам халәтенә ингән урын миҡат тип атала. Хажға төрлө илдәрҙән киләләр, шуның өсөн уларға айырым ихрам кейеү урыны тәғәйенләнгән. Рәсәйҙән барыусылар ихрамды Мәҙинә миҡатында кейә. Беҙҙең көндәрҙә күптәр ихрамын самолетҡа ултырыр алдынан уҡ кейеп ала
Шулай уҡ ҡарағыҙ
http://islam-today.ru/blogi/kamil_xazrat_samigullin/mikaty__mesta_vxozhdeniya_v_ixram/
Бохара әмире һарайы (Ялта)
Бохара әмире һарайы — Ялта ҡалаһында КЧФ «Ялта» шифаханаһы биләмәһендә һарай ансамбле.
Тарихы
Һарай Ялтаның Диңгеҙ буйы паркында, 1898 йылда Бохара әмире — Сәйед Абдуләхәд-хан һатып алған участкала урынлашҡан, ул унда парк, шулай уҡ 4  ҡоролма төҙөгән, уларҙан бөгөнгө көнгә тиклем тик һарайы ғына килеп еткән. Һарайҙы архитектор Тарасов Николай Георгиевич неомавритан стилендә керчь ташынан төҙөгән. Дүрт йыл дауамында төҙөлә (1907—1911), ул Ҡырымдың көньяҡ ярында бохара әмире резиденцияһы була.
Ике ҡатлы корпустың архитектураһында тура мөйөшлө, ҡырлы һәм ярым түңәрәк күләмдәр, ҡыйыҡлы галерея һәм террасалар, лоджия һәм бельведерҙар аралаша. Балюстрадалар, нәфис бағаналар менән колонналарҙың семәрле биҙәге, шулай уҡ даға ҡиәфәтле тәҙрә  ҡыҫандары һәм кәрниз өҫтөндәге тешле парапеттары һарайҙың мавритан стилен байыҡтыра.
Һарай әмир тарафынан «Дилькисо» тип аталған (төрөксә — «таң ҡалдырырлыҡ», «һоҡландырғыс») һәм 1917 йылға тиклем Сәйед-Абдуләхәд-хандың һәм уның улының милеге булған. Ялта ҡалаһының властары Әмирҙең ҡала алдындағы ҡаҙаныштарын билдәләйҙәр. Ул ҡаланың почетлы гражданы исеменә лайыҡ була, шулай уҡ Ялта урамдарының береһе уның исемен йөрөтә
Совет власы урынлаштырылғандан һуң бина национализациялана. 1921 йылдың 25 мартында унда Ялтаның Көнсығыш музейы асыла.
1924—1927 йылдарҙа бында ял йорто урынлашҡан булған. 1927—1969 йылдарҙа туберкулезға ҡаршы шифахана була. 1969 йылдан шифахана нервы-соматик шифаханаһына үҙгәртелә.
Фашист оккупацияһы йылдарында һарайҙың бинаһы ныҡ зыян күрә. Был ваҡытта метеостанция һәм аэросолярий юҡҡа сыға. Шулай уҡ парк ҙур юғалтыуҙар кисерә. 1970 йылдар башында тергеҙеү, йүнәтеү һәм реставрация эштәре үткәрелә
Хәҙерге ваҡытта был — «Ялта» шифаханаһының 8 -се корпусы, унда китапхана урынлашҡан
Кесе Шуйка
Кесе Шуйка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Никодимка йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аждаһалар күпере
Аждаһалар күпере (словен. Most Zmajski ) — Любляна ҡалаһында Любляница йылғаһы аша автомобилдәр күпере, Словения баш ҡалаһының иң билдәле һәм танылған иҫтәлекле урындарының береһе, архитектура ҡомартҡыһы.
Любляница йылғаһы аша беренсе ағас күпер 1819 йылда төҙөлә. 1895 йылдағы ер тетрәүҙән  ныҡ зыян күрә. 1901 йылда австрия инженеры Йозеф Мелан һәм архитектор Юрий Занинович етәкселеге аҫтында вена модерны стилендәге яңы өс тороҡло аркалы күпер төҙөлә. Аждаһа күпере беренсе европа   тимер күпер була, тамамланыу мәленә күперҙең аркаһы ҙурлығы буйынса Европала өсөнсө була. Любляна реконструкцияһының киң планының өлөшө булараҡ, ул  «Император Франц Иосиф I юбилей күпере»  тип атала  һәм Австрия-Венгрияның 40 йыллығына арнала. Әммә  рәсми атамаһы ҡабул ителмәй —  ул күперҙең ике яғында пьедесталдарҙа  ҡуйылған Аждаһаларҙың дүрт бронза статуяһы арҡаһында   Аждаһа күпере булараҡ билдәле.
Римлеләр ваҡытында Люблянаның символы булып урындағы тәңкәләрҙә һүрәтләнгән грифон тора. XIII быуатта ҡала мисәтендә  ҡанатлы арыҫлан һүрәтләнә. XV быуат та ул һарай өҫтөндә ҡанаттарын йәйгән йәшел драконға әйләнә. Бөгөнгө көндә был аждаһа  өс ҡатлы башнялағы Любляна гербында тора. Аждаһа тураһында  риүәйәт  иллирийҙарға барып тоташа. Уның образы аргонавтарар менән бәйле, улар алтын һарыҡ  йөнө менән  Колхиданан Дунай йылғаһы буйлап өйгә ҡайталар. Тап бында, Любляница йылғаһы яры буйында аргонавтарҙың юлбашсыһы Ярон  ҡанатлы аждаһаны еңә һәм урындағы халыҡты мәңгелек ҡурҡыуҙан азат итә.
Шулай уҡ күперҙе һаҡлаусы аждаһалар менән бәйле яңы легенда ла бар: әгәр күпер аша ғиффәтле ҡыҙ үтһә, аждаһалар ҡойроҡтарын ҡыбырлата башлай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фәтүә
Фәтүә (ғәр. فتوى‎;юридик нәтижә, ҡарар) — мөфтөйҙең дини, юридик (шәриғәт) мәсьәләһе буйынса (Ислам дине булған илдәрҙә — сәйәси проблемалар буйынса ла) ҡарары йәки фекере. Мөфти мөстәкил рәүештә закон сығармай, ә мосолман хоҡуҡтарының дүрт нигеҙенә: (Ҡөрьән, Сөннә, Ижмағ, Ҡыяс) йәки үзенән өҫтәрәк торған дин һәм хоҡуҡ белгестәренең — мөжтәһиттәрҙең фәтеүәһенә таянып эш итә, фәтеүәлә уның һылтанмаларын, сығанаҡтарын күрһәтә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа фәтеүәләр ғөләмә һәм фикхтарҙың килештерелгән уртаҡ фекере рәүешендә лә иғлан ителә. 1935 йылда әл-Әзһәрҙә фәтеүә биреүсе дин ғалимдары шураһы төҙөлдө. Диниә назараты мөфтиҙәре үҙҙәре фәтеүә сығаралар.
Ай-Пулун-Ях
Ай-Пулун-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пулун-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мышкова
Мышкова — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 455 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күгел
Күгел (Кугуль) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 452745, ОКАТО коды — 80214828004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ёдмадмас
Ёдмадмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ёд йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күсембәт (Һарытау өлкәһе)
Күсембәт (Ҡатай; Кучумбетово) — Һарытау өлкәһенең Перелюб районындағы башҡорт ауылы, Күсембәт ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 266 кеше теркәлгән.
Тайлок
Тайлок — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының уң ярына тамағынан 327 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гаврилов Сергей Алексеевич
Гаврилов Сергей Алексеевич (20 сентябрь 1914, Иваново-Вознесенск, Влдадимир губернаһы) — авиация двигателдәр төҙөү өлкәһендә СССР конструкторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969).
Биографияһы
Сергей Алексеевич Гаврилов 1914 йылдың 20 сентябрендә Иваново ҡалаһында тыуған. Белеме — юғары, 1940 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Рыбинск авиация институты н тамалай. Техник фәндәр докторы.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1934 йылда 26-сы машиналар төҙөү заводында  техник-конструктор булып башлай. 1941—1949 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводында инженер-конструктор, конструкторҙар төркөмө етәксеһе, етәксе урынбаҫары, бүлек начальнигы була. 1949 йылда баш конструктор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1961 йылда — беренсе урынбаҫары, 1962 йылда  — 100-сө  почта йәшниге ойошмаһының баш конструкторы  («Мотор» фәнни-производство предприятиеһы). 1962 йылдың сентябрендә — СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Өфө «Союз»  машиналар төҙөү конструкторлығы бюроһының баш конструкторы.
С.А. Гаврилов ҙур техник һәм производство тәжрибәһенә эйә була, конструкторлыҡ бюроһы алдында торған бурыстарҙы уңышлы хәл итә. Уның етәкселегендә истребителдәр, штурм авиацияһы һәм төрлө тәғәйенләнештәге пилотһыҙ осоу аппараттары өсөн 30-ға яҡын авиация двигателдәр төрө эшләнә. Р13-300, Р13Ф-300, Р25-300 двигателдәре менән төрлө модификациялы МиГ-21, Р95Ш — СУ-25 штурмовиктары йыһазландырыла.
Яңы авиация техникаһын үҙләштереүҙә һәм эшләүҙә  ҙур ҡаҙаныштары өсөн  1975 йылдың 19 декабрендә С.А. Гавриловҡа СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1975 йылдың ноябрендә Өфө моторҙар эшләү заводының тәжрибә конструкторлыҡ бюроһының баш конструкторы була.
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).
РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969).
1983 йылдың 21 майында Өфө ҡалаһында вафат була,  Көньяҡ зыяратта ерләнә.
Юлбарисов
Юлбарисов — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланыла. Юлбарис исеменән барлыҡҡа килгән. Юлбарис исеме башҡорт теленә юлбарыҫ һүҙенән үҙәгәреп ингән.
Юлбарыҫов тигән төрө лә бар.
---
Паралельная (йылға)
Паралельная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Никольск (Краснокама районы)
Никольск (Никольское) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 496 кеше. Почта индексы — 452933, ОКАТО коды — 80237820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рассош
Рассош — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аксай Есауловский йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәйҙуллин
Шәйҙуллин — башҡорт фамилияһы. башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Шайдуллин тигән төрө лә осрай.
---
Париждағы Нотр-Дам соборы
Париждағы Нотр-Дам соборы, Нотр-Дам де Пари йәки Нотр-Дам де-Пари Париж соборы (Notre-Dame de Paris) - Париж үҙәгендә ғибәҙәтхана, Франция баш ҡалаһы символдарының береһе.
Париждың архиерий кафедраль соборы. Сите Утрауының (Île de la Cité ) көнсығыш өлөшөндә, дүртенсе ҡала округында, Париждың беренсе христиан сиркәүе — Юпитер галло-Рим ғибәҙәтханаһы нигеҙенә төҙөлгән изге Стефан базаһы урынында урынлашҡан.
Готик соборы Париж епискобы Морис де Сүлли инициативаһы буйынса 1163-1345 йылдар осоронда төҙөлә.
Алтарь өлөшө 1182 йылда изгеләндерелгән; көнбайыш фасад һәм башня XIII быуаттың икенсе сирегендә тамамланған.
1235 йылдан башлап оло үҙгәрештәр керетелә: нефа контрфорстар араһында часовня төҙөкләндерелә. Трансепт күләме арттырылған (архитекторҙар Жан де Шель һәм Монтеррей); хор часовнялары (Пьер де Шель һәм Жан Рави, XIV быуат башында) һәм ҙур аркбутан деамбулатория (Жан Рави, XIV быуат башында) өҫтәлде. XIX быуатта Вилле-ле-Люка етәкселегендә революцияға зыян килгән скульптура өлөшө реставрацияланған, нефтең витражы Роза торғоҙолған һәм юғалтылған яңы урынға шпиль торғоҙолған.
Алты нервюра көмбәҙ менән оло беренсе готика соборҙарҙың береһе, шул уҡ роман стиль Нормандиянан этабы үтеү характеристикаһын һаҡлай: ике тапҡыр бик мөһим аҙыҡ-түлек нефалар һәм трибуналар (үрге галереялар). Көнбайыш фасад архитектура композицияһының оҫталығын күрһәтә.
Париждағы Нотр-Дам соборында янғын (2019)
Париждағы Нотр-Дам соборында янғын 2019 йылдың 15 апрелендә 18:50 CEST вакытта башланған. Янғын бинаның етди емерелеүенә, айырым алғанда, шпиль түбәне һәм эске йыйыштырылыуына зыян килтергән. Бинаның нәтижәләре һәм һаҡланышы тураһында дөрөҫ мәғлүмәт әлегә юҡ.