cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы
Биографияһы
Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы Булатова 1953 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Урмантау ауылында тыуа. 1978 йылда Өфө авиация институтын электр техникаһы инженеры һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә башлай. 1983 йылға тиклем 25-се цехта инженер, инженер-лаборант булып эшләй. 1983—1998 йылдарҙа инженер-электронсы, өлкән инженер-электронсы, әйҙәүсе инженер-электронсы, 3-сө бүлек начальнигы була. 1998 йылдан алып махсус элемтә бүлеген етәкләй. Был бүлек берекмәнең автоматик телефон станцияларын, диспетчер бәйләнешен, радиотрансляция селтәрен, һау-янғынға ҡаршы сигнализацияны, электр таблоларын һәм башҡаларҙы ҡулланыуҙы тәьмин итә, бәйләнештә сүс-оптика линияларын үҫтереү буйынса әңҙем эшләй. Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы тәрән белемгә һәм ҙур тәжрибәгә эйә. Оҫта ойоштороусы, һәр саҡ һөнәри кимәлен күтәреп, белемен камиллаштырып тора.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Берекмәнең иң яҡшы инженер-техник хеҙмәткәре» (1981) «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» (2000) Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Маҡтау ҡығыҙы (2005) Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Рәхмәт хаттары (2011, 2013, 2018).
Урайым (ҡасаба)
Урайым  (Ураим) — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районындағы ҡасаба. Наҙы-Петровск ҡала биләмәһе составына инә. Ҡасабала Көньяҡ Урал тимер юлының тимер юл разъезы төҙөлгән. Ҡасаба район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһының көньяҡ-көньяҡ-көнбайышында (SSW), диңгеҙ кимәленән 391 метр бейеклектә урынлашҡан.
Географияһы
Ҡасаба янында Ҡариҙел ҡушылдығы Ҡорғо йылғаһына уң яҡтан ҡойған Кесе Ҡорғо һәм Сухой Лог (Урайым йылғаһының һул ҡушылдығы) баш ала.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасабала йәшәүселәр 10 кеше тәшкил иткән (3 ир-егет һәм 7 ҡатын-ҡыҙ).
2017 йылда ҡасабаны күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡасаба халҡы фекеренсә, планлаштырылған күсенеү сәбәптәренең береһе мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса Сураям тау байыҡтырыу комбинаты төҙөлөшө өсөн булыуы ихтимал. Был Сураям йылғаһы буйында табылған мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртә башлау ниәттәре менән бәйле , ошо маҡсатта технологик «Урайым майҙансығы» (Урайым йылғаһы бассейнында мәғдән байыҡтырыу фабрикаһы һәм ҡалдыҡтар һаҡлағыс) төҙөү ҡаралған.
Урамдары
Ҡасаба урамдары селтәре Октябрҙең 45 йыллығы, Бажов, Мүкле, Баҡса, Ирек һәм Суворов тип аталған 6 урамдан торған.
Урайым ҡасабаһын бер үк атамалы тимер юл разъезы ҡасабаһы Ураимские Томилки менән бутарға ярамай  (координаттары 56.002137/59.584630), ул хәҙер Наҙы-Петровск ҡалаһы составына ингән. Ҡасабала 383-сө км поезд туҡталышы бар (АСУЖТкоды — 807242, элекке Ураимские Томилки разъезы).
Этимологияһы
Ҡасабаның атамаһы башҡорт телендәге Урайым гидронимынан алып ҡушылған. Ә йылға атамаһы «урау», «урайым» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә. Гидронимды «бормалы йылға» тип тә аңлатып була, тип яҙа автор.
Родниковка (йылға)
Родниковка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/510/16 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Линденкройц
Линденкройц (Lindenkreuz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 475 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7589 һәм автомобиль коды — GRZ.
Петровка (Сафакүл районы)
Петровка (Петровка) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Һарт-Әбдрәш ауыл советы составына керә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының 47 %-тын башҡорттар тәшкил итә.
Инфраструктура
Ауылда мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.
Алдан (йылға)
Алдан — Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышындағы йылға, Ленаның иң ҙур уң ҡушылдығы. Рәсәйҙә иң күп һыулы йылға-ҡушылдыҡ һәм илдең бөтә йылғалары араһында аҡманың күләме буйынса алтынсы урында тора. Саха Республикаһында аға, һыу йыйыу бассейнына шулай уҡ Хабаровск крайының төньяҡ-көнбайыш өлөшө керә. Йылғаның оҙонлоғо - 2273 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны - 729 мең км².
Географияһы
Алдан бассейны мәңге туңлыҡ үҫешкән һәм төп кристаллы тау тоҡомдарҙың тәрән ятмаған зонаһында урынлашҡан. Йылға Становый һыртының төньяҡ битләүендә башлана. Алдан таулығы сиктәрендә һикәлтәләре күп булған ташлы үҙән буйлап аға. Учура һәм Мая йылғаларының тамағы араһында киң үҙән буйлап аға, артабан - тау араһы тигеҙлеге буйлап. Һыубаҫар туғайҙа бик күп күлдәр урынлашҡан. Түбәнге ағымында йылға тармаҡлана. Лена йылғаһына ҡоя.
Гидрологияһы
Йылға ҡар һәм ямғыр һыуҙары менән туйына. Майҙан июлгә тиклем ташҡын күҙәтелә, ул саҡта һыу кимәле 7-10 метрға күтәрелә, ә сығымы секундына 30-48 мең м³/сек. етә. Ташҡын август һәм сентябрь айҙарында ла булыуы мөмкин. Ҡышын һыу сығымы әҙ (йылдыҡынан 4%), февраль-апрелдә, ғәҙәттә, сығым секундына 230-300 м³/сек артмай. Алдан октябрь аҙағында туңа башлай һәм 7 ай буйына боҙ менән ҡаплы була. Боҙ китеү ғәҙәттә май айында башлана. Һыуы химик составы буйынса гидрокарбонат-кальцийлы, эретелгән тоҙҙарҙың максималь миҡдары 0,3 г/л тиклем (ҡышҡы межень осоронда).
Ҡушылдыҡтары
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: уң яҡтан — Тимптон, Учур, Тыры, Мая, Аллах-Юнь, Томпо, Барайы, Тумара, Джюнекян; һул яҡтан — Амга, Нотора һәм Татта. Йылға 10 саҡрымдан ашыу оҙонлоҡтағы 275 ҡушылдыҡты ҡабул итә. Алдан бассейнында 114 меңдән ашыу һыу ағымы һәм 51 меңдән күберәк күл бар. Йылғаның һыу йыйыу сиктәрендәге күлдәрҙең иң ҙуры - Оло Токо.
Кобыла-Яга
Кобыла-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хыльчую йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тоголь-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тумна (Чулым ҡушылдығы)
Тумна (Кесе Тумна) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1623 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кантемиров күпере
Кантемиров күпере — Санкт-Петербургтағы күтәрмәле күпер, Ҙур Нева йылғаһы аша һалынған. Күпер Выборг яғын һәм Аптекарь утрауын тоташтырып тора. Эксплуатациялау ойошмаһы — СПб Күпер тресты.
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы 1942 йылдың 22 декабрендәге СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы булдырылған. Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам Н. И. Москалев.
Кантемиров күпере
Урынлашыуы
Кантемиров урамын һәм Выборг яр буйын (Выборг районы) Медиктар проспекты һәм Аптекарь урамы (Петроград районы) менән тоташтырып тора.
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
Тарихы
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән Сталинградты обороналауҙа ҡатнашҡан бөтә яугирҙар бүләкләнә — Ҡыҙыл Армия хәрбиҙәре, Хәрби-Диңгеҙ Флоты һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ туранан-тура оборалауҙа ҡатнашҡан граждандар. 1942 йылдың 12 июленән алып 19 ноябргә тиклемге осор Сталинградты обороналаған осор тип һанала.
Кантемиров күпере
Урынлашыуы
Күпер менән йәнәш Ленинград телебашняһы урынлашҡан.
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
Тарихы
«Ленинградты обороналаған өсөн», «Одессаны обороналаған өсөн», «Севастополде обороналаған өсөн» һәм «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалдары биш мөйөшлө ҡалыпта йөрөтөү өсөн раҫланған тәүге совет наградалары бүла. наградаһына беренсе булып совет, пятиугольный на колоде йөрөтөү өсөн ойошторола. Башта уларҙы күкрәктең уң яғында йөрөтөү ҡаралған була, һуңынан, 1943 йылдың 19 июнендәге Указға ярашлы ҡалаларҙы обороналаған өсөн миҙалдар күкрәктең һул яғында, башҡа наградалар менән бер рәттән, йөрөтөү ҡарала. «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында, «Севастополде обороналаған өсөн» миҙалынан һуң, йөрөтөлә.
Кантемиров күпере
Урынлашыуы
Йылға ағымынан өҫтәрәк Гренадер күпере, аҫтараҡ — Ушаков күпере тора.
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
Тарихы
00001 -се һанлы танытма менән «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы 64-се армия командующийы М. С. Шумиловҡа тапшырыла. Шулай уҡ тәүгеләрҙән булып 1943 йылдың 1 июнендә партия һәм совет хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә: 00014-се һанлы миҙал менән — Сталинград ҡала башҡарма комитеты рәйесе Д. М. Пигалев, 00022-се һанлы миҙал менән — Сталинград өлкә башҡарма комитеты рәйесе И. Ф. Зименков, 00026-ы һанлы миҙал менән — ВКП(б) өлкә комитеты секретары И. И. Бондарь бүләкләнәләр.
Кантемиров күпере
Урынлашыуы
Яҡын метрополитен станцияһы — «Урман».
Исеме
Күпер Кантемиров урамының исеме менән аталған, ә был урам исеме 1942 йылдың декабрендә Воронеж өлкәһенең Кантемировка станцияһын немец оккупанттарынан азат итеү хөрмәтенә аталған.
Тарих
1817-1821 йылда был урында плашкоутлы (понтонлы) бер яҡтан икенсе ярға сығыу урыны (перевоз) булған, ул оҙаҡ ваҡыттар буйы бында хеҙмәт иткән. Даими күпер 1979—1982 йылдарҙа инженерҙар Б Н. Брудно, Б Б Левин һәм архитекторҙар А. В. Говорковский һәм В. М. Иванов проекты буйынса төҙөлә. Яңы күпер төҙөү кәрәклеге ҡаланың эске транспорт магистрален төҙөү өсөн башланып китә, был магистраль Циолковский урамында башлана, артабан Урау каналының төньяҡ яры буйлап үтә, Александр Невский күперенә сыға, артабан Занев проспекты буйлап Охта йылғаһын үтеп Энергетиктар проспекты башланған урынға сыға, һуңынан Анников проспекты буйлап Кантемиров урамының башында торған Кантемиров күперенә барып тоташа, ә аҙаҡ Апткарь утрауы аша Петроград яғына Каменноостровский күпере районы янына килеп сыға.
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың алғы яғында — винтовкаларҙы алға эйеп тотҡан бер төркөм һалдаттар һүрәте. Төркөм өҫтөндә, миҙалдың уң яғынан, елберләп торған байраҡ, ә һул яҡтан танкылар һәм бер-бер артлы осоп барыусы самолеттар һүрәте. Миҙалдың өҫкө өлөшөндә, яугирҙар төркөмө өҫтөндә — биш осло йондоҙ һәм миҙал тирәләй «ЗА ОБОРОНУ СТАЛИНГРАДА» яҙыуы. Миҙалдың алғы яғы ҡабарынҡы күтәрмә менән ҡаймаланған.
Кантемиров күпере
Конструкция
Күпер өс йылға өҫтө аралыҡтарынан тора, уларҙың терәк-таяуҙары икәүһе яр буйында һәм ҡалған икәүһе эстакадалы өлөштәрҙән тора (был өлөшөндә гараждар өсөн бүлмә йыһазландырылған). Күперҙең схемаһы: 57,0+75,0+33,3+75,0+57,0 метр һәм өҫтәүенә, уның Аптекарь һәм Выборг яр буйы урамдары киҫелешендәге өлөшөн һәм ике яҡтағы (уң, һул яҡтағы) ҡапма-ҡаршы ярҙарының тағатыу өлөштәренең оҙонлоғон иҫәпкә алып һанағанда, күперҙең оҙонлоғо 314,2 метр тәшкил итә. Күперҙең эстакадалы учаскаларының пандустарының оҙонлоғо 92,9 метр, һул ярҙағы ер өйөмлө терәү стеналарының оҙонлоғо - 82 метр, уң яҡтағыһыныҡы — 80,50 метр. Күперҙең киңлеге 31,0 метр, шул иҫәптән транспорт хәрәкәт иткән өлөшөнөң киңлеге — 24,5 метр, ә ике яҡ ситендәге тротуарҙарҙың киңлеге — 3-әр метр тәшкил итә.
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың кире яғында — «ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ» яҙыуы. Яҙыу өҫтөндә ураҡ менән сүкеш һүрәтләнгән.
Кантемиров күпере
Конструкция
Стационар аралыҡ ҡоролмалары бүлкәтһеҙ генә тоташ йәбештереп эшләнгән металл балкаларҙан башҡарылған. Уларҙың консолле остары анкерҙар менән күперҙең терәк-таяуҙарына беркетелгән. Төп балкаларҙың аралыҡтары— 9,75+8+9,75 метр.
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр баҙыҡ һүрәтләнешле.
Кантемиров күпере
Конструкция
Һул яҡтағы күпер аралығы икегә бүленеп күтәртелә торған итеп төҙөлгән. Махсус механизмдар ярҙамында был ике ара күтәртелә һәм төшөрөлә. Төп балкаларының аралығы 8+9,5+8 метр. Күпер төшөрөлгән хәлендә ябай балканы хәтерләтеп тора.
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм булған ебәк муар таҫма менән уратылған. Башта таҫма уртаһынан 8 мм-лыҡ ҡыҙыл буй үткән буҙ төҫтә булырға тейеш тип раҫлана, әмәм 1943 йылдың 19 июнендәге Указға ярашлы таҫманың төҫө үҙгәртелә, яңы таҫманың төҫө һарғылт-йәшел (зәйтүн) төҫөндә, уның уртыһанан киңлеге 2 мм булған ҡыҙыл буй үтә.
Кантемиров күпере
Конструкция
Эстакада өлөшө 5 аралыҡлы тимер-бетон плитәләр менән ҡапланған, был өлөшөндә гараждар урынлаштырылған. Пандустары тимер-бетон стеналарҙан тора, уларҙың аҫтарына свайҙар ергә ҡағып индерелгән, аралырына ер төйөп һалынған. Күперҙең төп таяныс терәүҙәре бик ҙур, улары ла свайлы нигеҙгә тимер-бетон ҡойоп төҙөлгән һәм гранит менән көпләнгән.
Күперҙең транспорт йөрөгән юлы асфальт-бетон менән, ә күтәрелә торған өлөшө — эпосланбетон менән, тротуары ҡомло асфальт япма менән ҡапланған. Тротуар ныҡлы металл ҡойма менән сикләнгән.
Металл ҡоймаларын архитектор П. А. Аришев башҡарған, уларҙағы рәшәткәләр Тучков күпере рәшәткәләре кеүек итеп биҙәлгән.
Пандустарҙа һәм эстакадаларҙа тимер-бетон парапеттар ҡуйылған, улар гранит менән көпләнгән. Күпер башында тура мөйөшлө тумбалар ҡуйылған, улар өҫтөнөң ситтәрендә үреп эшләнгән металл таҫма — был таҡтала күперҙең исеме яҙылып ҡуйылған. Күпер нығытмаһының 4 яғында ла гранит парапетлы һөҙәкләнеп йылға буйына төшкән гранит баҫҡыстар бар.
Күпер яҡтыртыулы, уларҙа 12 яҡтыртҡыс торшер кеүек тора.
Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы
Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы (4 май 1947 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-хирург. 1973 йылдан Аҡъяр үҙәк район дауаханаһы хирургы, 1976—1992 йылдарҙа һәм 1996—2019 йылдарҙа — хирургия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1984), «Почёт Билдәһе» (1986) һәм Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалеры. Хәйбулла районының почётлы гражданы (2015).
Биографияһы
Салауат Һиҙиәт улы Фәтхуллин 1947 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Юлдыбай ауылында тыуа. ВЛКСМ-дың ХV йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Бер йыллыҡ интернатуранан һуң хеҙмәт юлын 1973 йылда Аҡъяр үҙәк район дауаханаһы хирургы булып башлай. 1976—1992 һәм 1996—2019 йылдарҙа — хирургия бүлеге мөдире. Салауат Һиҙиәт улы хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем йәштәр өсөн юғары квалификациялы остаз була. Тәжрибәле хирург булараҡ, ул үҙ белеме менән теләп уртаҡлаша, йәштәрҙең белемен арттырыуҙа әүҙем ҡатнаша. Коллективында ла, район халҡы араһында ла абруй яулай. Үҙ һөнәренең оҫтаһы, гражданлыҡ һәм шәхси сифаттары менән өлгө булған яуаплы коллегаларын Аҡъяр район үҙәк дауаханаһы коллективы 2019 йылдың 30 сентябрендә хаҡлы ялға оҙата.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997) СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1984) «Почёт Билдәһе» ордены (1986) Салауат Юлаев (2007) ордены Хәйбулла районының почётлы гражданы (2015) район хакимиәтенең, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының, Башҡортсотан Республикаһының күп һанлы маҡтау ҡағыҙҙары.
Петропавловка (Күгәрсен районы)
Петропавловка (Петропавловка) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 453338, ОКАТО коды — 80238855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ремовка
Ремовка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға юғала    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы, Сәғит Агиш (25 декабрь 1904 йыл/7 ғинуар 1905 йыл  — 21 май 1973 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1943 йылдан — КПСС ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1975).
Биографияһы
Григориян календаре буйынса 1905 йылдың 7 ғинуарында хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Александровка районының Иҫәнгилде ауылында мулла ғаиләһендә тыуған.
1917—1919 йылдарҙа Ырымбур ҡалаһында «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡый, 1919 йылда ауырып, үҙ ауылына ҡайта һәм күрше Юлдаш ауылындағы II баҫҡыс мәктәпкә инә.
1921 йылда Ырымбурға барып, Башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә.
1925 йылда комсомолдың өлкә комитеты органы «Башҡортостан йәштәре» газетаһына секретарь итеп алына.
«Белем» журналында «Ауыл дауылда» тигән тәүге шиғыры баҫыла.
1932 йылдан башлыса проза жанрында эшләй.
1932 йылда С. Агиш Башҡорт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетының киске бүлегенә уҡырға инә.
1934 йылда, институттың II курсын тамамлап, уҡытыусы булып китә. Сермән, Дәүләкән педучилищеларында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыта.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ул Ғафури районында ике йыл Сәйетбаба урта мәктәбендә уҡытыусы, завуч булып эшләй.
1943 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһына һайлана. Өфөгә ҡайта, Яҙыусылар союзында әҙәби консультант булып эшләй.
1949—1951 йылдарҙа С. Агиш «Әҙәби Башҡортостан» журналында мөхәррир була.
1973 йылдың 21 майында вафат була.
Үлгәндән һуң 1975 йылда Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы бирелә. Яҙыусының Башҡорт, рус, татар, мари телдәрендә иллегә яҡын китабы баҫылып сыҡҡан. Оҙаҡ йылдар Сәғит Агиш Өфө ҡала Советы депутаты була. Өфө ҡала Советы башҡарма комитетының 1974 йылдың 23 ғинуарындағы ҡарары менән Совет районындағы Полярная урамы уның исеме менән атала. Сәғит Агиш йәшәгән Карл Маркс урамындағы 57-се йортҡа таҡтаташ ҡуйылған. Ғафури районы Сәйетбаба ауылындағы ул эшләгән мәктәп бинаһында ла таҡтаташ бар. Башҡорт яҙыусыһы Сәғит Ишмөхәмәт улы Агишев Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.
Ев-Ега
Ев-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Каменная ҡылымығының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миңлебаев Руфил Ғафар улы
Миңлебаев Руфил Ғафар улы (18 сентябрь 1931 йыл — 20 июнь 2013 йыл) — ғалим-ботаник, эколог, йәмәғәтсе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2006 йылға тиклем ботаника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа биология факультеты деканы. 1970—2013 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1981), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999).
Биографияһы
Руфил Ғафар улы Миңлебаев 1931 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Айбүләк ауылында крәҫтиән ғәиләһендә тыуған.
Яңауыл ҡасабаһының 1-се мәктәбен тамамлағас, Ҡазан педагогия институтына уҡырға инә. 1954 йылда институтты уңышлы тамамлап, шунда уҡ эшләргә ҡала. Диссертация яҡлап, «биология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала.
1963 йылдан башлап фәнни-педагогик эшмәкәрлеге һәм тормошо тулыһынса Өфө һәм Башҡорт дәүләт университеты менән бәйле.
1976 йылға тиклем ботаника кафедраһын етәкләй. Шул уҡ ваҡытта 1970—1975 һәм 1980—1991 йылдарҙа Башкорт дәүләт университетының биология факультетында БГУ декан була.
1969 йылдан — биология фәндәре докторы, бер йылдан — профессор.
1998 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы итеп һайлана.
2013 йылдың 20 июнендә 82 йәшендә вафат була һәм Өфөлә ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Дөйөм экологияның актуаль проблемаларына, тупраҡ ылымыҡтарын, ҡый үләндәрен, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыларының флораһын, файҙалы үҫемлектәрҙең ресурстарын өйрәнеүгә, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыларының флораһын өйрәнеүгә, файҙалы үҫемлектәрҙең ресурсын асыҡлауға һәм уларҙы һаҡлауға арналған.
Тупраҡ альгологияһы буйынса ғилми йүнәлешкә нигеҙ һалыусы.
Руфил Ғафар улы Миңлебаев ботаника һәм үҫемлектәр экологияһы өлкәһендә ватаныбыҙҙың иң күренекле белгесе булараҡ киң танылыу алған ғалимдарҙың береһе.
Башҡортостан агрофитоценоздарын өйрәнеүгә ҙур көс һалыусы булараҡ дан алған.
Руфил Ғафар улы 20-нән ашыу ғалим, фән кандидаттарын һәм докторҙарын әҙерләй. Белгестәр араһында уның авторҙаштар менән яҙған « Башкортостан Республикаһы флораһының эколого-географик анализы» (Өфө, 1995), «Дөйөм ботаника һәм альгология» (Өфө, 2000), «Түбән төҙөлөшлө үҫемлектәр буйынса курс (систематика)» (Өфө, 2001) китаптары бик юғары баһалана.
Профессор методик әсбаптар булдырыуға ла иғтибарҙы ныҡ бүлә. Шулай уҡ, талиптар, белгестәр, ғалимдар араһында берҙәй үк ҡыҙыҡһыныу уятҡан баҫмаларҙың авторы ла.
Мәҫәлән:
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1970 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһында рус ботаник йәмғиәтенең Башҡорт бүлеге рәйесе вазифаһын башҡара.
Биологияның актуаль проблемалары буйынса вуз -ара фәнни семинарҙарға, биологик цикл буйынса диссертация яҡлау советына етәкселек итә.
Рәсәй Федерацияһы Мәғәриф министрлығының биология буйынса баш советы һәм Башҡортостандың дарыу үләндәре ресурсын рациональ файҙаланыу буйынса ведомство-ара координацион үҙәк эштәрендә ҡатнаша.
Элени Цалигопулу
Элени Цалигопулу (Ελένη Τσαλιγοπούλου; 11 апрель 1963 йыл; — Греция йырсыһы, 30 йыллыҡ карьераһы дауамында Грецияның иң популяр артистарының береһе була.
Миңлебаев Руфил Ғафар улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Декан вазифаһын башҡарғанда биология факультетын булдырыуҙа һәм альгология лабораторияһын ойоштороуҙа ҙур эш башҡара.
Элени Цалигопулу
Биографияһы
Элени Цалигопулу 1963 йылдың 11 апрелендә Үҙәк Македонияның Науса ҡалаһында тыуған.
Яңы Вәрәш
Яңы Вәрәш (Новый Варяш) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 96 кеше. Почта индексы — 452818, ОКАТО коды — 80259880004.
Элени Цалигопулу
Биографияһы
Вокал курсы үтеп, 1985 йылда тәүге тапҡыр Салоникта сығыш яһай, ә һуңыраҡ композитор Джордж Зикас менән таныша, артабан уның йырҙары менән тәүге альбомын сығара.
Яңы Вәрәш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Миңлебаев Руфил Ғафар улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Уның инициативаһы менән биофакта диссертацион совет булдырыла. Ботаника, биохимия, үҫемлектәр физиологияһы буйынса докторлыҡ диссертация яҡлау советы составына инә.
Элени Цалигопулу
Биографияһы
1986 йылдан билдәле грек композиторҙарының (улар араһында — Стаматис Спанудакис, Манос Хадзидакис һәм башҡалар) күптәренең йырҙары менән сығыш яһай, Грециянан тыш Европа һәм Америка илдәре буйлап гастролдә йөрөй. Шул ваҡытта йырсы Йоргос Даларас менән таныша һәм уның менән бергә сығыш яһай башлай.
Миңлебаев Руфил Ғафар улы
Хеҙмәттәре
270 хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография, 7 уҡыу әсбабы авторы, шулар араһында:
Элени Цалигопулу
Биографияһы
Йыш ҡына Афинала концерт ҡуя, карьераһының тәүге йылдарында тауышын һәм йырлау стилен йыш ҡына икенсе билдәле грек йырсыһы Элефтерия Арванитакиның тауышы һәм стиленә оҡшатһалар, тиҙҙән ул үҙ стиле менән танылыу ала.
2000-се йылдар трендтарына адаптациялана һәм XXI быуат башынан Никос Портокалоглу, Джон Коцирас һәм шулай уҡ Йоргос Андреу менән хеҙмәттәшлек итә.
Шәхси тормошо
1981 йылда уның улы тыуған, уға Аргирис (Αργύρη) тигән исем ҡушҡандар.
Нор-Ю
Нор-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупт йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Линдиг
Линдиг (Lindig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 256 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Телевидение
Телеви́дение (τήλε — «алыҫ» һәм video — «күрәм»; яңы латин теленән  — «алдан күреү») — хәрәкәт итеүсе һүрәтте һәм тауышты алыҫ араға тапшырыу өсөн ҡоролмалар комплексы. Көндәлек тормошта телетапшырыуҙарҙы етештереү һәм таратыу менән шөғәләнгән ойошмаларҙы исемләү өсөндә ҡулланыла. Радиотапшырыу менән берлектә телевидение иң таралған киң (сәйәси, мәҙәни, ғилми-танып белеү һәм уҡыу) мәғлүмәт таратыу сараһы, тағы ла төп элемтә сараһы булып тора.
Төп нигеҙҙәре
thumb|300px|1000 кешегә телевизорҙар һаны Телевидение [[радиосигнал ярҙамында йәки кабелдәр аша һүрәт элементтарын бер-бер артлы тапшырыу принцибында нигеҙләнгән.
Тарих
300px|thumb|Йылдар буйынса донъяла телевидение индереү [[Файл:Mechanical scan TV-set.jpg|thumb|250px|Нипков механик дискыһы менән совет телевизоры thumb|250px|1950-се йылдар телевизоры Телевидение нигеҙендә 1873 йылда Уиллоуби Смит менән асылған селендағы фотоэффект ята. Һәм 1884 йылда Пауль Нипков сканерлаусы диск уйлап таба, ул Икенсе донъя һуғышына тиклем шөһрәт ала.
1907 йылда Рәсәй ғалимы Борис Розинг «Һүрәтте алыҫлыҡҡа электрлыҡ ярҙамында тапшырыу сараһына» патент ала, ә 1911 йылдың 9 майында донъяла тәүге тапҡыр ябай фигураларҙың һүрәтен телевизион тапшырыу һәм алыу тормошҡа ашыра.
1923 йылда донъяла тәүге тапҡыр хәрәкәт итеүсе һүрәтте тапшырыу америкалы Чарльз Дженкинс менән тормошҡа ашырыла, әммә тапшырылған һүрәт силуэтлы һәм ярымтонһыҙ була. 1926 йылдың 26 ғинуарында шотланд уйлап табыусыһы Джон Бэрд хәрәкәт итеүсе полутон һүрәттәрен тапшырыуҙың механик системаһын эшләй һәм 1928 йылда Baird Television Development Company нигеҙ һала.
Башҡортостанда
1954 йылда Өфөлә тәүге һәүәҫкәр телеүҙәк барлыҡҡа килә, 1955 йылда документаль һәм нәфис фильмдар күрһтеү өсөн антенна менән мачта һәм телевизион тапшырғыс урынлаштырыла. 1958 йылда Яңауыл районында Ижевск телевидениеһы студияһының тапшырыуҙарын ҡабул итеү һәм тапшырыу өсөн телевизион ретранслятор ТРСО-20/7 урынлаштырыла.
1959 йылда радиотелевизион башняһы (бейеклеге 180 м) менән бергә Өфө телеүҙәге төҙөлә һәм Башҡортостан телевидениеһы студияһының регуляр тапшырыуҙары башлана. 1967 йылдан алып ике программалы тапшырыуҙар Өфөлә, ә 1971 йылдан алып — республика буйынса күрһәтелә башлай.
1966 йылдан алып Башҡортостанда Мәскәүҙән булған тапшырыуҙар даими рәүештә күрһәтелә башлай. 1978 йылда Өфөнән төҫлө һүрәттәге тапшырыуҙар башлана. 1986 йылда тәүге «Төмән — Өфө — Ҡазан» телекүпере уҙғарыла.
1990-сы йылдарҙа Башҡортотанда күп кенә телестудиялар барлыҡҡа килә. 1999 йылдан алып «Вся Уфа» телеканалы Өфөлә тапшырыуҙар күрһәтә башлай. 2001 йылда «Башкортостан» ДУП ТРК-һы төҙөлә һәм уның нигеҙендә «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы» барлыҡҡа килә. 2009 йылдан алып «Туған Тел» һәм «Ҡурай» тәүлек буйы эшләүсе музыкаль күңел асыу телеканалдары эшләй башлайҙар.
Криптография, элемтә һәм информатика институты
Криптография, элемтә һәм информатика институты (Институт криптографии, связи и информатики ИКСИ) — Рәсәй Федераль Именлек хеҙмәте академияһының структура подразделениеһы, мәғлүмәт тапшырыу, һаҡлау һәм эшкәртеү буйынса белгестәр әҙерләй. ИКСИ Рәсәй буйынса мәғлүмәт хеүфһеҙлеге өлкәһендә төп уҡыу йорто булып тора.
Тарихы
1949 йылдың 19 октябрендә ҡарар ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарары менән Криптографтарҙың юғары мәктәбе ойошторола, ә Мәскәү дәүләт университетының Механика-математика факультетында СССР Министрҙар Советы ҡарары менән ябыҡ бүлексә булдырыла. 1960 йылда уларҙы берләштереү нигеҙендә СССР КГБ Юғары мәктәбенең 4-се (техник) факультеты барлыҡҡа килә.
1962 йылдың 10 майында КГБ рәйесе бойороғо менән факультетының 5 йыл уҡыу ваҡыты менән көндөҙгө бүлеге асыла. Факультетты математик, криптограф һәм педагог И. Я Верченко етәкләй, ул 1972 йылға тиклем факультеттың юғары математика кафедраһы начальнигы (1962 йылдың 5 июленән), факультет начальнигы (1963 йылдың майынан) һәм физика-математика һәм техник фәндәр кандидаты һәм докторы ғилми дәрәжәһен биреү буйынса Ғилми совет рәйесе вазифларын бер үк ваҡытта башҡара.
1992 йылда Юғары мәктәптең техник факультеты Криптография, элемтә һәм информатика институты (ИКСИ) тип үҙгәртелә. Әҙерлектең төп йүнәлештәре булып: криптография, ғәмәли математика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы, электрон техника, радиотехника һәм элемтә тора.
ИКСИ составында түбәндәге факультеттар эшләй: ғәмәли математика, махсус техника , мәғлүмәт хәүефһеҙлеге һәм оператив-техник факультет , тәбиғәт фәндәре кафедраһы, инглиз теле һәм махсус профилдәр киске физика-математика мәктәбе, бюджетҡа ҡарамған ғилми-тикшеренеү лабораторияһы.
Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге
Институтта 200-ҙән ашыу профессор-уҡытыусылар составы эшләй. Улар араһында 150-нән ашыу фән докторҙары һәм кандидаты, академиктар һәм төрлө академияларҙың мөхбир ағзалары бар. Рәсәй Федерацияһы Президенты гранты ярҙамында ике фәнни мәктәп (алгебра һәм радиотехника йүнәлешендә) булдырылған. Институттың йәш ғалимдарының ғилми тикшеренеүҙәре Президенттың шәхси гранттары менән хуплана. Академияла институт проыиле буйынса адъюнктура, диссертациялар советы эшләй.
Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендәге уҡыу-методик берекмәһе
Рәсәй Госкомвузының 1996 йылдың 9 апрелендәге 613-сө бойороғо менән ИКСИ базаһында мәғлүмәт хәүефһеҙлеге буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттарының Уҡыу-методик берекмәһе (УМО ИБ) ойошторола. Уға 74 юғары уҡыу йортона вәкилдәре, шулай уҡ ведомстволар, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар вәкилдәре инә. УМО ИБ мәғлүмәт хәүефһеҙлеге буйынса белгестәр әҙерләргә теләгән юғары уҡыу йорттары өсөн белем биреү стандарттарын, уҡыу пландарын, уҡыу программаларын эшләй, вуздарҙы лицензиялау, аттестациялау һәм аккредитациялауҙа ҡатнаша.
28 ғинуар
28 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 28-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 337 көн ҡала (кәбисә йылында 338).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
''
Тунгужуль
Тунгужуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һаҡмар (Ырымбур өлкәһе)
Һаҡмар — ауыл, Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районы һәм Һаҡмар ауыл советының административ үҙәге, Ырымбур казак ғәскәренең элекке станицаһы.
1724 йылдың йәйендә Василий Арапов Сенаттың хәрби коллегияһына үтенес ҡағыҙын ебәрә:: «на устье реки Сакмары, близь башкирцев поселение иметь и крепость строить, проезды чинить и крепкие караулы держать». Ошо уҡ хатта Арапов дошмандарға (йәғни, башҡорттарға) отпор бирер өсөн ҡорал һорай: «… четыре пушки и к ним ядра и порох». 1725 йылдың 4 июнендә Хәрби коллегия үҙенең указы менән Араповҡа Мәскәүҙән 5 суйын пушка, йәҙрәләр, дары алырға рөхсәт итә.
Географияһы
Өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһынан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1725 йылдың 19 июнендә Императрица Екатерина I Василий Араповҡа йылға тамағында ҡәлғә төҙөү һәм уны пушкалар менән йыһазландырыу буйынса грамотаға ҡул ҡуя: «…Дабы уберечь Россию от нападения и разорения соорудить крепость оную на реке Сакмаре и вооружить её пушками чугунными да ядрами. А посему повелеваю, чтоб крепость была построена». Әлеге дата Һаҡмарға нигеҙ һалыуҙың рәсми датаһы тип һанала. Ошо уҡ йылда Яйыҡ атаманы Василий Араповтың етәкселегендә Һаҡмар ҡәлғәһенең төҙөлөшө башлана (тәүге исеме — Һаҡмар ҡаласығы), был йүнәлештә тәүге ҡәлғәләрҙең береһе. Һамар казактары әүҙем ярҙам күрһәтә. Ырымбур казак ғәскәре составына ингән Һаҡмар станицаһы халҡы 300 Яйыҡ казактары ғаиләһе, өлөшләтә Иҫәт, Һамар һәм Өфө казактарынан тора.
1740 йылда Һаҡмар казактары Ҡараһаҡал етәкселегендәге башҡорт ихтилалын аяуһыҙ баҫтырыуҙа ҡатнаша. П. И. Рычков баш күтәргән башҡорттарҙың язалау экзекуцияларын (язалауҙарҙы Ырымбур комиссияһының начальнигы В. А. Урусов 1740 йылдың көҙөндә башлай) ошолай һүрәтләй : «…прочим оставшим злодеям экзекуция была 17 сентября, по прибытии его, генерал-лейтенанта в Сакмарск, где ста двадцати человекам отсечены головы, пятьдесят человек повешено да триста один человек наказаны отрезанием носов и ушей…» Артабан Һаҡмар казактары Швеция менән 1700—1721 йылғы, Төркиә менән 1735—1739 йылғы, Пруссия менән 1756—1763 йылғы һуғыштарҙа ҡатнаша. Казактар араһында кержак-староверҙар (христиандарҙа иҫке дин кешеләре) күп була. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында Емельян Пугачевҡа ҡаршы сыҡмайҙар. Бында Крәҫтиәндәр һуғышының билдәле бер алышы була. Һаҡмар ҡаласығына Пугачевтың килеүен һәм халыҡтың уны ҡаршылауын А. С. Пушкин бик ентекле тасуирлай.
'''1915 йыл. ''' Ырымбур, 16 сентябрь. Көслө ел арҡаһында Һаҡмар станицаһында 347 йорт янып бөтә. Утта бик күп мал-тыуар, иген, картуф һәм башҡа аҙыҡ-түлек юҡҡа сыға. Зыян 500 000 һумдан арта.
1915 йылдың 24 сентябрендәге 75-се һанлы Урал ғәскәри ведомостәренән:
Граждандар һуғышы осоронда 1919 йылдың 4 апрелендә генерал Бакич етәкселегендәге Ырымбур казак полкы Архипов утары янында Ҡыҙыл Армияһының 277-се полкына ҡаршы оборона тота. Һайылмыш һәм Һаҡмар йылғалары араларында дүрт сәғәтлек һуғыш барышында Һаҡмар станицаһы яулап алына. 1935—1963 йылдарҙа һәм 1965 йылдан алып — Һаҡмар районы үҙәге.
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы бар, 1990 йылға тиклем «Родина» кинотеатры була (хәҙер ул бинала сиркәү).
Токья-Кы
Токья-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡураййылға (Ыҡ ҡушылдығы)
Ҡураййылға  (Кураелга) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай районы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 270 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028572
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102857
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Коканд походы (1875—1876)
1875 — 1876 йылдарҙағы Коканд походтары  — Рәсәй империяһы ғәскәрҙәре Коканд ханлығын баҫып алыу маҡсатында 1875—1876 йылдарҙа үткәргән хәрби экспедиция.
Тарих башы
Хоҙаяр хан 1868 йылда генерал-адъютант Кауфман тәҡдим иткән сауҙа килешеүҙе ҡабул итә, әлеге килешеү буйынса урыҫтар Коканд ханлығында һәм урыҫ биләмәләрендә ирекле йәшәү һәм йөрөү, ҡаруанһарайҙарҙы, сауҙа агентлыҡтарын ойоштороу хоҡуғын алалар, артабан пошлиналарҙы тауар хаҡынан 2½ %-тан арттырырға мөмкин булмай. Рәсәй менән 1868 йылғы коммерция килешеүе буйынса Коканд ысынында тулыһынса бойондороҡло дәүләткә әүерелә. Бер нисә йыл дауамында Коканд ханлығының хакимы Төркөстан властары ҡушҡанын үтәй. Кауфмандың талабы буйынса ул Бохараға ҡаршы Ҡаратегиндың бәхәсле территориялары өсөн алып барылған хәрби ғәмәлдәрҙе туҡтата (1869 сентябрь — 1870 йылдың марты), генерал Абрамов отряды менән көрәштә еңелгән Шәхризәб бәктәрен Кокандтан Ташкентҡа ҡыуа, Шәхризәб оазисы менән идара итеүҙе Бохара вельможаларына тапшыра (1870 йылдың авгусы).
1871 йылда Кауфман Петербургка Хоҙаярҙың Рәсәйгә ҡаршы тороу теләгенән ваз кисеүе тураһында ышаныслы хәбәр итә. Ханға хатта I дәрәжә Изге Станислав орденының гәүһәр билдәләре һәм «светлость титулы» тапшырыла. Урыҫ дипломаты Струве 1870 йылдың май айында Хоҙаяр «һарайҙар, баҙарҙар, каруан-һарайҙар төҙөй, баҡсалар булдыра, халыҡты һыйлау өсөн оло мәжлестәр ойоштора» тип яҙа. Әммә бай провинцияларҙың юғалтыуҙары һәм һуғышта еңелеүе Коканд ханының абруйына кире йоғонто яһай һәм уны һалымдарҙы арттырырға мәжбүр итә. Рәсәй властарының Һырдарьяның уң ярының урта һәм түбәнге ағымында, шулай уҡ Ташкентта, Әүлиә-Атала, Бишкәктә һәм башҡа ҡалаларҙа нығыныуы хан ҡаҙнаһына һалым керемдәрен ҡырҡа кәметә. Тәбиғи, хаким үҙе лә, уның яҡындары ла юғалтыуҙарҙы ҡалған подданныйҙарҙы талау иҫәбенә ҡайтарырға тырышалар һәм уларҙы тулыһынса бөлгөнлөккә төшөрәләр.
Крәҫтиәндәрҙе мәжбүри эшкә йәлеп итеү киң тарала. Мәҫәлән, йәйге ҡыҙыу эш өҫтөндә хан арыҡтарын ҡаҙыу эшенә килмәгән игенселәрҙе тере көйөнсә ергә күмәләр. Ханлыҡта башҡа һыймаҫлыҡ һалымдар индерелә: ҡамышҡа, дала сәнскеләренә, быуаларҙа тотоп алынған һөлөктәргә … Өҫтәүенә эш хаҡын алмаған яугир сарбаздар халыҡты талай. Көнсығыш илдәрен өйрәнеүсе А. Кун 1870 йылдарҙың башында үткән География йәмғиәте ултырышында Коканд халҡы хан эшмәкәрләге менән ҡырҡа риза булмауы тураһында белдерә. Кауфман да Хоҙаярҙы күп тапҡыр иҫкәртә, әммә был файҙаһыҙ була
1873—1874 йылдарҙың яҙында Коканд ханлығында фетнәләр бер нисә тапҡыр ҡуба, әммә хан уларҙы баҫтырырға көс таба. Йыш ҡына баш күтәреүселәр урыҫ хакимдарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итәләр, әммә тегеләре һәр ваҡыт ярҙамдан баш тарталар. 1875 йылдың яҙында Хоҙаярға ҡаршы Коканд аҡһөйәктәре күтәрелә, заговорҙы ҡасандыр ҡөҙрәтле булған регент Мосолманҡолдоң улы Абдрахман-Аптабачи, мулла Исса-Әүлиә һәм хандың ағаһы, Марғиландың хакимы, Солтанморат бәк етәкләйҙәр. Шулай уҡ улар үҙ яғына тәхет вариҫы Насретдин ханды ауҙарыуға өлгәшәләр.
1875 йылдың 15 (27) июлендә Кокандҡа урыҫ илсеһе Вайнберг килә, уны Ҡашғарға юл тотҡан М. Д. Скобелев һәм 22 казактан торған конвой оҙата. Ике көндән дүрт меңлек ғәскәр башында баш күтәргән ҡырғыҙҙарға ҡаршы ебәрелгән Исса-Әүлиә һәм Абдрахман-Аптабачи боласыларға ҡушылыуҙары тураһында хәбәр алына. Ҡырғыҙҙарҙың башлығы Исхаҡ мулла үҙен хандың алыҫ туғаны Булат бәк тип иғлан итә. Заговорсылар яғына биш меңлек ғәскәр менән Андижанда торған хан улы Насретдин да күсә. Ош һәм Наманған ҡалалары уларға ҡапҡаларын асып ҡуя. 20 июлдә (1 августа) баш күтәреүселәр бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Кокандтан 77 километр алыҫлыҡта ятҡан Марғиланға аяҡ баҫа, ә мулла Исса-Әүлиә халыҡты урыҫтарға һәм уларҙың ярандарына ҡаршы ғазауатҡа саҡыра. Вейнберг шундуҡ генерал Головачевҡа хат юлландыра, әлеге хатта хәлде тасуирлай һәм Хужандтан отряд ебәреүен үтенә.
22 июлдең (1 августың) төнөндә боласылар Кокандҡа яҡынлаша. Хан ғәскәренең яртыһы Хоҙаярҙың икенсе улы Мөхәммәт-Әлимбәк менән бергә фетнәселәр яғына күсә. Иртәнсәк ҡала халҡы араһында тулҡынланыуҙар башлана. Хоҙаяр Рәсәй властары яҡлауына һыйына. 68 пушка һәм ҡаҙна хазинаһы тейәлгән ҡарауан менән һигеҙ меңлек ғәскәр башында ул Хужандҡа табан юл ала. Уның менән бергә урыҫ илселеге лә китә: : Вейнберг, Скобелев, 22 казак, 9 сауҙагәр һәм 6 ҡарауансы ҡаҙаҡ. Кокандтан алты километр алыҫлыҡта хан, боласыларға ҡаршы торор өсөн, туҡтай, әммә уның ғәскәре лә тулыһынса дошман яғына күсә. Хоҙаяр менән яҡынса 500 кеше һәм урыҫ илселеге ҡала. Баш күтәреүселәрҙең һөжүменә даими дусар булған бәләкәй генә отряд 23 июлдең (4 августың) кисендә урыҫ ғәскәрҙәре контроле аҫтында булған территорияға барып етә, ә киләһе көн — Хужандҡа.
Хоҙаярҙың ҡасыуынан һуң ихтилал бөтә ханлыҡты ялмап ала. Хаким итеп Насретдин иғлан итәлә. Әлбиттә, ул бер ниндәй һалымды кәметеү тураһында уйламай ҙа, бөтә бәләне урыҫтарға япһыра һәм ҡәтғи рәүештә ханлыҡты элекке сиктәрендә (бер яҡтан Аҡ Мәсеттән, икенсе яҡтан — Бишкәккә тиклем) тергеҙеү кәрәклеге тураһында белдерә. Рәсәй хакимиәте ашығыс рәүештә килеп сыҡҡан хәлдән сығыу юлдарын эҙләй. Хужанд өйәҙе башлығы Нольде 23 июлдә үк (4 августа) 7-се Төркөстан линия батальонының 50 һалдатын халыҡтан тартып алынған аттарға ултырта һәм ошо тиҙ арала әҙерләнгән кавалерияны сик буйы ҡәлғәһе Махрамға ебәрә. Отряд артынан батальон һәм 2-се артиллерия дивизионы юллана, дөйөм етәкселек полковник Серафимовичҡа йөкмәтелә. Нәҡ ошо көстәрҙең сик буйына яҡынлашыуы боласыларҙы ханды һәм илселекте эҙәрлекләүҙән баш тартырға мәжбүр итә.
Хужандтағы урыҫ администрацияһы ла Хоҙаярҙы ҡуш ҡуллап ҡаршы алмай. Уның ярандары ҡала буйлап ҡораллы йөрөй, уларҙы туҡландырыу ҙа еңелдән түгел. 1875 йылдың 27 июлендә (8 августа) Верный фортынан Кауфман телеграф буйынса Хоҙаярҙы Ташкентҡа ебәрергә ҡуша. Улар Хужандтан 5 августа (17 августа) юлға сығырға тейеш була. Кокандтың яңы хакимдары был хәбәрҙе тиҙ арала белеп ҡала, көнсығыш дипломатияһы ҡағиҙәләре буйынса тәхеттән төшөрөлгән хаким тере ҡалырға тейеш булмай, шуға күрә 5 (17) һәм 6 (18) августа 10 меңдән ашыу кешенән торған Коканд ғәскәре тауҙарҙан төшә һәм Ангрен йылғаһындағы бер нисә ауылды баҫып ала. Отрядтарҙың береһе Ташкент-Хужанд трактындағы почта станцияларын үртәй, ямсыларҙы һәм үтеп барыусыларҙы әсирлеккә ала. Ура-Түбәнән Хужандҡа килә ятҡан 2-се линия батальоны табибы Петров һәм прапорщик Васильев һуйып үлтерелә, ә табиптың алты йәшлек ҡыҙын Кокандҡа алып китәләр. Шулай уҡ әсирлеккә 2-се линия батальоны юнкерҙары Клусовский һәм Эйхгольм эләгәләр. Хан әлеге боларыштар ваҡытында Пскент станцияһында булып ҡала һәм мөғжизәле рәүештә тере ҡала.
Хәйер, ҡайһы берҙә һөжүм итеүселәргә ҡаршылыҡ та күрһәтелә. Мырҙа-рабат почта станцияһында Ташкент-Сәмәрҡәнд трактында ямсылар старостаһы булып хеҙмәт иткән 3-сө уҡсылар батальонының оставкалағы һалдаты, Псков губернаһы крәҫтиәне Степан Яковлев кокандлылар яҡынлашыуы тураһында ишеткәс, станция алдын утын менән тултыра һәм ҡапҡаларҙы бикләп ҡуйып, ҡапҡа ҡаршыһындағы вышкаға менеп ултыра. Кокандлылар станцияға килеп еткәс, ҡыйыу ямсы винтовканан ут аса. Ике тәүлек тиерлек бер үҙе бөтөн отрядты тотҡарлап тота. Ахырҙа кокандлылар, һан яғынан өҫтөнлөк менән файҙаланып, станцияны яндырып ебәрә. Яковлев, приклад менән һелтәнә-һелтәнә, дошмандарға ташлана, әммә сабып үлтерелә. Батырҙың сабып алынған башын Кокандҡа алып китәләр. 1877 йылда ғына Яковлев һәләк булған урында — плитә, ә 1895 йылда — мәрмәр тәреле обелиск ҡуйыла.
Хужант янындағы алыш
1875 йылдың 8 (20) авгусында кискеһен кокандлылар Хужандты баҫып ала. Мулла Исса-Әүлиә урындағы халыҡҡа прокламациялар тарата, әммә тегеләр элекке ваҡытта Коканд яугирҙарының Ташкентҡа походтар ойошторған саҡтағы ҡыйралыштарҙы яҡшы хәтерләйҙәр һәм ғазауатҡа ҡушылырға ашыҡмайҙар. Ул ваҡытта Хужандта бер батальон һәм ике пехота ротаһы, казактар йөҙлөгө һәм артиллерия батареяһы була. 9 (21) августа полковник Савримович етәкселеге аҫтында әлеге көстәр дошмандың 15 меңлек ғәскәренең һөжүмен кире ҡағыуға өлгәшәләр. 10 (22) августа Ура-Түбәнән майор Скарятин етәкселегендәге өҫтәмә көс килеп етә һәм дошманды ҡала ҡапҡаларынан алып ташларға ярҙам итә. 12 (24) августа полковник Савримович етәкселегендә 4 рота, казактар йөҙлөгө һәм артиллерия дивизионы 16-меңлек Коканд ғәскәренә ҡаршы һөжүм башлай. Коста-Ҡола ауылы эргәһендә торған Коканд ғәскәренә Абдрахман Аптабачи етәкселек итә. Кокандлылар көслө артиллерия утынан сигенә башлайҙар. Артабан уларҙы пехота эҙәрлекләй. Шул уҡ көндө Хужандҡа Ташкенттан полковник Гарновский етәкселегендә 1-се уҡсылар батальоны килеп етә, улар оборонаның иң ауыр участкаларында Хужандты яҡлаусыларға алмашҡа киләләр. Ҡамауҙың файҙаһыҙ булыуын аңлап, кокандлылар Хужандты ҡалдыралар.