cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө
Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө тарихы
2013 йылда датаны билдәләнгәндә Мәскәү ҡала думаһы Мәскәү ҡалаһы көнөн билдәләү ҡағиҙәләрен һәм был датаға ҡарата сентябрҙең тәүге ял көндәренең яҡын тороуын үҙгәртеү тураһында закон ҡабул итте.
Әз-Зумар сүрәһе
Әз-Зумар сүрәһе (سورة الزمر, Төркөмдәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 39 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 75 аяттан тора.
Кемиярви
Кемиярви (фин. Kemijärvi, төньяҡ саам.Giemajávri) — Финляндияның төньяғындағы ҡала. Лаппи провинцияһының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Кемиярви күле яры буйында урынлашҡан. Ҡала халҡы 7989 кеше тәшкил итә, ә майҙаны 3930,91 км2, шуларҙың 425,94 км2  эске һыуҙар тәшкил итә
Кемиярви муниципаль берәмегенең үҙәк өлөшөндә яҡынса 5700 кеше йәшәй, шул иҫәптән ҡалала 4700 самаһы,  1000 тирәһе  Каллаанваара-Исокюля районында йәшәй.
Кемиярви — Финляндияның иң төньяҡ ҡалаһы. Төньяҡта Пелкосенниемьи муниципалитеты менән, көнсығышта  Салла, көньяҡта  Посио, ә көнбайышта Рованиеми менән сиктәш.
Тарихы
Кемиярвиға беренсе күсеп ултырыусы Паавали Оллинпойка Халонен булған, ул Кемиярвиға Нисканкюляның Утаярви урынынан яҡынса 1580 йылда күсеп килә. Ҡатыны Анна Лауринтютяр Халонен тип аталған, ә балалары  Пааво, Лекка һәм Олли Халонен. Паавали Халонен ғаиләһе менән күсеп ултырған урын хәҙер Халосенранта (Халонена яры) исеме аҫтында билдәле. Кусеп ултырыусылар араһында шул ваҡытта ағалы-ҡустылы Пекка һәм Матти Кярплялар була, уларҙың нәҫеле Оулуйоки йылғаһы яры буйындағы Мухос еренән килә. 1631 йылдағы йорт кенәгәһе буйынса Кемиярвила 13 йорт иҫәпләнгән. Уларҙың дүрт йортонда даими йәшәлгән: Халонен Пааво, Пекка һәм Матти Кярпля һәм Хейкки Хякиялар. Кемиярви биләмәһендәге Амманваара — боронғо саамдарҙың ҡорбан килтереү урыны булған. Беренсе күскенселәр килеп ултырыуға саамдар хәҙерге Кемиярви биләмәһендә йәшәгәндәр.
Кемиярвиның халҡы һаны ауыл общинаһын һәм Кемиярви ҡасабаһын берләштереүҙән алда 16 000 ашыу кеше тәшкил иткән.
2008 йылдың яҙында Кемиярвиның целлюлоза заводын ябыу йәмәғәтселектең киң иғтибарын йәлеп итә. Дәүләт шул ваҡытта төбәктә сәнәғәт  эшмәкәрлеген дауам итеү өсөн  ҙур финанс ярҙамы күрһәтә. Arktos Group компанияһы целлюлоза заводының цехтарында йәбештерелгән ағас брустарын етештереүҙе яйға һалырға маташа. Әммә был тырышлыҡ уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, һәм 2012 йылдың башында предприятие финанс һауыҡтырыу процедураһы эләгә.
Keitele Group компанияһы 2015 йылда элекке целлюлоза заводы урынында үҙенең  заводын асыуҙы планлаштыра. Компания целлюлоза-ҡағыҙ заводының етештереү цехтарын инде һатып алған.
Демографик үҫеше
Иҡтисади структуралағы үҙгәрештәр менән бәйле Кемиярви ҡалаһының халҡы кәмей. Хәҙерге ваҡытта ҡалала 8000-гә яҡын кеше йәшәй. Түбәндәге таблицала ҡаланың демографик үҫеше  күрһәтелгән. Кемиярви ҡалаһында (рәсми булмаған мәғлүмәт буйынса) бер нисә йөҙ кешенең даими йәшәү урыны башҡа урын иҫәпләнә, әммә  үҙенең тормошоноң күп  өлөшөн «икенсе торлаҡта» ҡала биләмәһендә  үткәрә. Ҡуртым йорттарға эйә булған Кемиярви муниципаль компанияһы бер нисә йыл рәттән граждандарға «икенсе торлаҡ» итеп фатирҙар һата. Бынан тыш, ҡалала буш торған күп ҡатлы ҡуртым йорттар һүтелә.
2012 йылдың ғинуарындағы мәғлүмәттәр буйынса, общинаның халҡы 8277 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 2,28 кеше/км². Рәсми телдәр — фин, 99,0% халыҡ өсөн туған тел. 15 йәшкә тиклемге кешеләр өлөшө 10,2 %; 65 өлкән йәштәге кешеләр өлөшө 30,8 % тәшкил итә.
Ҡала райондары һәм тораҡ пункттары
Геодезик хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса Кемиярви ҡалаһының райондары булып (биләмәнең ер кадастры номеры 0 һаны менән башлана)  түбәндәге 8 район тора:
Ер кадастрында теркәлгән Кемиярвиның 16 тораҡ пункттары булып (биләмә номеры 4 һаны менән башлана), түбәндәгеләр  тора: Ер кадастрында теркәлмәгән тораҡ пункттары йәки территориялары 14: Кемиярви ҡалаһының сайтында тораҡ пункттарҙың урынлашыуы менән картаһы бар, әммә уларҙың атамаһы юғарыла әйтеп киткәндәр менән һәр саҡ тап килмәй. Шулай уҡ Кемиярвиның статистик территориаль бүленешендә үрҙә телгә алынған ауылдар барыһы ла иҫәпкә алынмай
Дини берләшмәләр
Кемиярвила инжил-лютеран общинаһы эшләй. Инжил-лютеран сиркәүенең тергеҙелеүе өсөн хәрәкәтте  төбәктә лестадианлыҡ  һәм шулай уҡ инжил юлынан барыусылар башҡара,  уларҙың урындағы бүлексәһе бар. Башҡа конфессия вәкилдәре Кемиярвиның иллелек общинаһынан,  шулай уҡ адвентистарҙың фин  Сиркәүе составына ингән адвентистар ойошмаһынан тора. Бынан тыш Кемиярвила Йәһәвә шаһиттары общинаһы эшләй.
Иҫтәлекле урындары
Община урынлашҡан Көнсығыш Лапландия үҙенең саңғы курорттары: Суому, Луосто һәм башҡалар менән билдәле. 2011 йылдың ҡышында Рәсәйҙән саңғысы туристарҙы ташыу буйынса Мәскәү-Кемиярви чартер поезы эшләй башланы.
Ҡала янында урынлашҡан матур Кемиярви күле —  йәйге ял итеү урыны, урман массивтары  һәм ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған. Балыҡ ресурстары бағыр, алабуға, суртан һәм һыла балығы  популяцияһынан ғибәрәт.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тихла
Тихла — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тулыбай
Тулыбай (Тулубаево) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 319 кеше. Почта индексы — 452059, ОКАТО коды — 80212816003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дон йырмағы
Дон йырмағы — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Запертое №191 күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Цимлян һыуһаҡлағысынан Төньяҡ Донец йылғаһына ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Амальрик Алексей Сергеевич
Амальрик Алексей Сергеевич (1906—1965) — совет тарихсыһы һәм археолог ы.
Биографияһы
1906 йылда Мәскәүҙә тыуған. Уның ата-әсәһе "Россия" акционерлыҡ йәмғиәтендә эшләгән һәм улдарының коммерсант булыуын теләгәндәр, шуға күрә Алексейҙы һигеҙ йәшендә коммерция училищеһына уҡырға биргәндәр.
Бесбесәй
Бесбесей, беснәк, ҡарабаш турғай, майсыл, майгис(Московка, ) — ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Амальрик Алексей Сергеевич
Биографияһы
Октябрь революцияһы башланғанда егет коммерция училищеһының өсөнсө курсында уҡыған була. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы йылдарында ата-әсәһе менән бергә Украинала,Харьков янындағы Обоянин ҡалаһында йәшәй. Граждандар һуғышынан һуң Украиналағы бандаларҙы бөтөрөү эше менән шөғөлләнгән бандитизмға ҡаршы  көрәш полкында хеҙмәт итә. Бер йылдан һуң Мәскәүгә ҡайта
Бесбесәй
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Түбәһе ҡара, сикәләре аҡ. Арҡаһы күкһел һоро, ҡанаттары һәм ҡойроғо күкһел көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ, ҡабырғалары һарғылт көрән. Тебейектән аҡ сикәләре һәм күкһел төҫө менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы; «си-пи-си-пи» йәки «ти-ти-түй,- ти-ти-түй».
Амальрик Алексей Сергеевич
Биографияһы
Амальрик яңынан Төньяҡ флотта, Архангельскиҙа хеҙмәт итә, ә һуңынан Көнбайыш фронтында батальон менән етәкселек итә, 1944 йылда Балтик буйы һуғышында мина ярсығы менән яралана һәм 1945 йылда капитан чинында демобилизациялана
Барсучиха (Касмала ҡушылдығы)
Барсучиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Амальрик Алексей Сергеевич
Биографияһы
Һуғыштан һуң Алексей Сергеевич тарихи картография мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына. 1950-се йылдарҙа күп кенә тарихи хеҙмәттәр һәм тарих дәреслектәре, айырым алғанда, СССР тарихы буйынса юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслек, шулай уҡ К. Маркс һәм Ф. Энгельстың ҡайһы бер томдары өсөн карталар төҙөй. 1940-сы йылдар аҙағында археологик картография өлкәһендә эшләй — 20-гә яҡын археологик карта төҙөй, шул иҫәптән "неолит һәм бронза осоронда сауҙа элемтәләре һәм алмашыу" картаһы. Археология менән мауығып, А. С. Амальрик Новгород (1947) һәм Рязань (1953) экспедицияларында ялан тикшереүҙәрендә ҡатнаша. Археологияны популярлаштырыу эше менән шөғөлләнә, А. Л. Монгайт менән бергә өлкән синыф уҡыусыларына иҫәпләнгән "Нимә ул археология" китабын яҙа, китап1957 йылдан өс мәртәбә баҫыла. 1960 йылда археология методтарына һәм проблемаларына һәм уның үҫеш тарихына бағышланған «Юғалған цивилизацияларҙы эҙләп» китабын сығара.
Бесбесәй
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Ҡоштар Төркөм:Башҡортостан ҡоштары Төркөм:Турғайҙар Төркөм:Евразия ҡоштары Төркөм:Африка ҡоштары
Барсучиха (Касмала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Амальрик Алексей Сергеевич
Биографияһы
1959 йылда Алексей Сергеевич инсульт кисерә. Баш мейеһенә ҡан һауып, 1965 йылдың 21 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була.
Барсучиха (Касмала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Забже
Забже (Zabrze, Zobrze, Hindenburg O.S.) — Польша ҡалаһы, Силезия воеводствоһында (1999 йылдан алып) урынлашҡан. Үрге Силезия агломерацияһының өлөшө. Повенок хоҡуғына эйә булған ҡала. Халҡы — 190,6 мең кеше (2006).
Тәүге тапҡыр ауыл булараҡ Забже XIII быуатта телгә алына. Һуңғы урта быуаттарҙан башлап кенәз Пяст династияһы бында немец күскенселәрен саҡыра. Забже австрия Габсбургтарынан мираҫҡа бирелә, ә Пруссия тарафынан xviii быуатта аннексиялана. Ҡала Германия империяһының тау эштәре үҙәге була. Ҡала статусын 1922 йылда ала.
1915 йылда ҡала генерал-фельдмаршал Пауль фон Гинденбург хөрмәтенә Гинденбург тип атала. Яңы исеме 1945 йылдың 29 майына тиклем ҡулланыла. Гинденбург ҡалаһы Польшаның өлөшө булғандан һуң ҡалаға иҫке исеме кире ҡайтарыла, Потсдам конференцияһы ҡарарҙарына ярашлы ҡалалағы немецтар депортациялана.
Халыҡ тығыҙ йәшәгән башҡа ҡалаларҙағы кеүек үк Забже ла — ҙур сәнәғәт үҙәге : бында металлургия, быяла, аҙыҡ-түлек (һыра ҡайнатыу) һәм башҡа сәнәғәт төрҙәре бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡатралы
Ҡатралы (Катрала) — Рәсәй йылғаһы, Башҡортостан Республикаһы Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Тамағы Һаҡмар йылғаһының һул яры буйлап 432 километрҙа. Йылға оҙонлоғо 43 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, һыу Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән алып Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһындағы һыу хужалығы геоинформация системаһының мәғлүмәте буйынса:
Һылтанмалар
.
Баҡса (Шаран районы)
Баҡса (Бахча) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452633, ОКАТО коды — 80258845002. Нөрәй ауыл Советына 3арай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 1920-1926 йылдар араһында Яңы Ҡарғалы ауылынан килгән кешеләр нигеҙ һалған, әммә уға быуат башында Нөрәй ауылынан күсеп килгәндәр нигеҙ һалған тигән фараз бар. 1928 йылға тиклем ауыл Ғәзимов, шулай уҡ «Бабай ауылы» тип аталған, унда ни бары 5 ихатала татарҙар йәшәгән.
1930 йылдарҙа ауыл үҫә, «Баҡса» колхозы ойошторола. Келәт, һарыҡсылыҡ фермаһы, ат ихатаһы, ҡош-ҡорт фермаһы төҙөлгән. Башланғыс мәктәп асыла, унда 20-гә тиклем бала белем ала.
1952 йыл мәғлүмәттәре буйынса Баҡса село тип иҫәпләнгән. 1953 йылда ауыл радиоға үткәрелә, һуңыраҡ электрлаштырыла. 1959 йылда Баҡса ауылында 120 кеше йәшәгән (48 ир-ат һәм 72 ҡатын-ҡыҙ).
1963 йылда ауыл советы Туймазы районы составына индерелә, 1965 йылдан — Баҡалы районы составында, 1967 йылдан — йәнә Шаран районы составына индерелә.
1970 йылда ауылда 94 кеше йәшәй (36 ир-ат һәм 58 ҡатын-ҡыҙ),[8] 1979 йылда 71 кеше йәшәй (33 ир-ат һәм 38 ҡатын-ҡыҙ),[9] һәм 1989 йылда унда 59 кеше йәшәй (27 ир-ат һәм 32 ҡатын-ҡыҙ).
2002 йылда бында 53 кеше теркәлгән(27 ир-ат, 26 ҡатын-ҡыҙ), күпселеге башҡорттар (85 %).
2010 йылда ауылда дөйөм халыҡ һаны 46 кеше тәшкил итә (22 ир-ат, 24 ҡатын-ҡыҙ).
Оло Терехтюль
Оло Терехтюль — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бубулина Ласкарина
Ласкари́на Бубули́на (Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα; 11 май 1771, Константинополь — 25 май 1825) — 1821 йылғы грек революцияһы батыры.
Биографияһы
1769—1770 йылдарҙа ғосман хакимлығына ҡаршы Пелопонес ихтилалында ҡатнашыусы арнаут сығышлы капитан Ставрионис Пиноцистың ҡыҙы. Константинополдә төрөк төрмәһендә тыуа. Атаһы үлгәндән һуң төрмәнән әсәһе менән азат ителә һәм Идра утрауына ҡайта. Дүрт йылдан һуң уның әсәһе ҡабаттан кейәүгә сыға һәм улар Спеце утрауына күсенәләр.
Ласкарина Бубулина үҙе ике тапҡыр кейәүҙә була. Ире Димитриос Бублис Алжир юлбаҫарҙарына ҡаршы алышта үлгәндән һуң, ул иренең предприятиеһын һәм караптарын мираҫҡа алып ҡала.
Үҙ аҡсаһына ун һигеҙ пушкалы «Агамемнон» корветын төҙөй. 1816 йылда Ғосман властары Бубулинаның мөлкәтен тартып алырға тырыша, сөнки уның икенсе ире 1806—1812 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында Рәсәй яғында ҡатнашыусы була,ошоға бәйле ул рус илсеһе граф Строганов менән осрашыу өсөн Константинополгә сығырға мәжбүр була. Унан граф уны, хәүефһеҙлек күҙлегенән сығып, Ҡырымға ебәрә. Ҡырымда өс ай йәшәгәндән һуң Бубулина Спецеға әйләнеп ҡайта.
Ласкарина Бубулина бай ҡатын була, үҙ аҡсаһына экипаждар менән ҙур булмаған флот һәм баш күтәреүселәр армияһын тота, йәшерен грек «Филики Этерия» ойошмаһын («Дуҫтар союзы») финанслай, уға ҡорал һәм аҙыҡ-түлек һатып ала.
1821 йылда, Паламиди ҡәлғәһен ҡамау ваҡытында баш күтәреүселәрҙе цитаделде ҡыйыу яуларға штурмға күтәреп, ҙур батырлыҡ күрһәтә. Грек тарихсыһы Филимон былай тип яҙа:
«Уның эргәһендә ҡыйыуһыҙҙар көслө булып китәләр, ә ҡыйыуҙар уның алдында сигенәләр...»
«Агамемнон» карабында Бубулина тәүге тапҡыр Грецияның милли флагын күтәрә. Рәсәйҙә уның батырлығын юғары баһалайҙар — император Александр Бубулинаға Рәсәй флоты адмиралы исемен бирә һәм ҡаҙаныштарын таныу сифатында монгол ҡылысын бүләк итә. Шулай итеп, ул тарихта беренсе ҡатын-ҡыҙ — Рәсәй флоты адмиралы була.
1825 йылда Куцистар ғаиләһе менән ыҙғышҡанда һәләк була. Уның беренсе никахта тыуған улы уларҙың ҡыҙҙарына ғашиҡ була, ләкин атаһы Иоаннис был никахҡа риза булмай. Ғауға ваҡытында кемдер уға пистолеттан ата. Үлтереүсе табылмай.
Перевозинка
Перевозинка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 341 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коксес
Коксес — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дындовский Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғафир сүрәһе
Ғафир сүрәһе (سورة غافر, Ярлыҡаусы ) — Ҡөрьән Кәримдең 40 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 85 аяттан тора.
Тора (Пушма ҡушылдығы)
Тора — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пушма йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йа Син сүрәһе
Йа Син сүрәһе (سورة يس, Йасин ) — Ҡөрьән Кәримдең 36 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 83 аяттан тора.
Мәғәнәһе
(Йәсин сүрәһе 83 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Исеме ха​ҡында фараздар әҙ түгел. «Йә сиин» — йә инсан, тип тә аңлаталар. Имештер, «Йәсин» - ул Мөхәммәд Пәйғәмбәр исемдә​ренең береһе. Йәсин сүрәһе ул – Ҡөрьәндең йөрәге, тип әйтәләр. Йә​син — иң мәшһүр сүрәләрҙең берһе.)
Бисмилләһир-рахмәәнир-рахиим.
1. Йәсин. (2) Хикмәт тулы Ҡөрьән менән ант итәм, (3) (эй, Мөхәммәд) һин, һис шөбһәһеҙ, Пәйғәмбәрҙәрҙең береһе булдың. (4) Һин тура юлдан бараһың.
5. Был Ҡөрьән — һәр ваҡыт еңеүсе, ярлыҡаусы (Аллаһ) тарафынан индерелгән Китап. (6) Аталары (Ҡөрьән менән) киҫәтелмәгән, үҙҙәре наҙанлыҡ эсендә ҡалған ҡәүемдәрҙе (Ҡиәмәт көнөндәге яза менән) киҫәтеү өсөн индерелде. (7) Дөрөҫө шул, уларҙың күбеһенә (вәғәҙә ителгән) һүҙ (яза биреү) хаҡ булып сыҡты. Сөнки уларҙың күбеһе иман килтермәне. (8) Хаҡтыр, Беҙ уларҙың муйындарына шундай бығау ҡыршауҙары һалдыҡ, ул ҡыршауҙар уларҙың эйәгенә саҡлы терәлеп тора. Хәҙер инде уларҙың башы-танауы юғарыға ҡарап ҡатҡан.
(Әлбиттә, был ғибәрәләрҙе күсермә мәғәнәлә аңларға кәрәк. Бығау ҡыршауы ла, баштарының юғарыға ҡарап ҡатып ҡалыуы ла улар​ҙың тәкәбберлегенә, кирелегенә, үҙгәрмәҫ, буйһонмаҫ булғандары​на кинәйә, сағыштырыу.)
9. Беҙ уларҙың алдына ла, артына ла кәртә ҡорҙоҡ, шу​лай итеп, уларҙы уратып алдыҡ. Бынан һуң улар инде (Хәҡиҡәтте) бөтөнләй күрмәҫ.
(«Был кәртәләр уларҙың тәкәбберлеге. Тәкәбберлек, артыҡ ғорурлыҡ, маһайыу кәртәһе был халыҡҡа хәҡиҡәткә эйәреп, бөйөклөк яулау мөмкинлеген ҡаплай, арттағы кәртәләр иһә Хәҡиҡәтте инҡар итеүселәрҙең нисек һәләк булыу тарихын күрергә ҡамасаулай.»Мөхәммәд Али тәфсиренән.)
12. Дөрөҫө шул, үлеләрҙе Беҙ генә, бары тик Беҙ генә те​релтә алабыҙ. Улар эшләп ҡалдырған бөтөн нәмәне, (улар ҡылған бөтөн яман ғәмәлдәр тураһында) Китапҡа Беҙ яҙабыҙ. Беҙ бөтөнөһөн дә ап-асыҡ итеп (Ләүхел Мәхфүз тигән) Китап​ҡа теркәп барабыҙ. (13) Һин уларға (Антакия исемле) шәһәр халҡына илселәр килгәндән һуң булған хәлдәрҙе ғибрәт итеп һөйлә.
(«Антиохия йәки Антакия шәһәре — юнандар-гректар тарафынан беҙҙең эраға ҡәҙәр 300-се йылда Сүрийәнең төньяғында төҙөлгән шәһәр. Шул шәһәргә Ғайса ғәләйһиссәлләмдең илселәре килә». Али Тургуг тәфсиренән)
14. Беҙ уларға ике илсе күндергән инек. (Хәҙрәти Ғайсаның сәхәбәләре Йүхәннә менән Бәлүәсте). Уларҙы (илселәрҙе) ялғансы, тип атанылар. Беҙ сәхәбәләргә ярҙамға өсөнсө (илсе)не ебәрҙек. Илселәр әйтте:
— Дөрөҫөн һөйләйбеҙ, беҙ һеҙгә ебәрелгән илселәр була​быҙ, — тинеләр. (15) Улар:
— Һеҙ беҙҙең кеүек әҙәм заты булыуҙан башҡа бер кем дә түгел, — тинеләр. — Раббының һеҙгә һис бер нәмә индергәне юҡ. Һеҙ (Аллаһ пәйғәмбәрҙәре, тип кешеләрҙе алдап йөрөүсе) ял​ғансылар икәнһегеҙ. (16) (Илселәр) әйттеләр:
— Раббыбыҙ бик яҡшы белеп тора: беҙ, ысындан да, һеҙгә ебәрелгән илселәр булабыҙ, — тинеләр. (17) — (Аллаһтың хөкөмдәрен) ап-асыҡ итеп һеҙгә ирештереүҙән башҡа беҙҙең вазифабыҙ юҡ.
18. (Ҡала халҡы) әйтте:
— Күңелебеҙ һиҙә: һеҙ беҙгә бәлә килтерәсәкһегеҙ. Әгәр ҙә һеҙ (беҙҙе мосолман булырға ҡыҫтауҙан) уаз кисмәһәгеҙ, һеҙҙе таш менән бәреп үлтерәсәкбеҙ. Ысындан да, беҙҙең тарафтан һеҙгә ҡаты йәберләнеүҙәр булыр, — тинеләр. (19) (Илселәр) әйтте:
— Һеҙҙең бәләгеҙ үҙегеҙҙең кәферлегегеҙҙән килә. Һеҙгә өгөт-нәсихәт биреү — ул бәлә килтерәме ни? Эйе, һеҙ (әхләҡһеҙлектән) хаттин ашҡан (сиктәрҙе уҙған) тоҡомдан икәнһегеҙ.
20. Был шәһәрҙең иң алыҫ йортонда йәшәүсе (Хөбибүн Нажжар исемле бер кеше) йүгереп килде.
— Әй, халҡым, — тине ул. — Зинһар, был илселәргә эйәрегеҙ! (21) Эйәрегеҙ, сөнки улар һеҙҙән һис бер түләү һорамай. Улар— тура юлды тапҡан заттар. (22) Мин үҙемде яралтҡанға (Аллаһҡа ни өсөн) ҡоллоҡ итмәҫкә тейеш әле? Һеҙ барығыҙ ҙа фәҡәт Аллаһҡа ҡайтарыласаҡһығыҙ. (23) Мин Унан башҡа (ялған) тәңрегә табынмайым. Әгәр сикһеҙ мәрхәмәтле яр​лыҡаусы (Аллаһ) миңә берәй зарар ҡылырға теләһә, улар (уй​ҙырма Илаһтар) һис бер файҙа бирә алмаҫ ине. Улар мине (язанан, тамуҡтан) ҡотҡара алмаҫ ине. (24) (Аллаһтан баш​ҡаларға табына ҡалһам) шик юҡ, ул ваҡытта мин, һис шикһеҙ, юлдан яҙған кеше булыр инем. (Шунан һуң иманлы Нажжарға таш ырғыта башланылар. Үлер алдынан Нажжар былай тине.) (25)
— Мин һеҙҙең дә Аллаһығыҙға иман килтерҙем. Быны (Хәҡиҡәтте) ишетеп ҡалығыҙ. (26) (Үлгәндән һуң уға)
— Бар, йәннәткә кер! — тип әйттеләр. (Нажжарҙың рухы) әйтте:
— Аһ, ни ҡыҙғаныс, (27) Раббымдың нисек итеп (шәһид киткәнемнән һуң) мине (йәннәткә) лайыҡ иткәнен халҡым күрһә (шаҡ ҡатыр ине һәм иман килтергән булыр) ине.
28. Уның халҡына (язалау өсөн) Күктән (фәрештәләрҙән торған) бер ғәскәр ҙә ебәрмәнек, ебәрергә уйыбыҙҙа ла булманы. (29) Уларға ҡот осҡос ҡурҡыныс ауаздан башҡа бер ниндәй ҙә яза бирелмәне. Улар шунда уҡ һүнеп (үлеп) юҡҡа сыҡты. (30) Ләғнәттәр яуһын ул бәндәләрем (кәферҙәр) өҫтөнә. Пәйғәмбәрҙәр килә торҙо, уларҙы мыҫҡыллап көлә торҙолар. (31) Әллә һуң улар (мөшриктәр) күрмәйме? Уларҙан элек йәшәп уҙған күпме (боҙоҡ) нәҫелде (халыҡтарҙы) беҙ һәләк иттек. Улар бер ҡасан да бөгөнгө мөшриктәр янына яңынан әйләнеп ҡайта алмаҫ. (32) Һис шикһеҙ, уларҙың барыһы ла берәмләп Минең ҡаршыма килтереләсәк.
33. Беҙ үле тупраҡҡа йән бирҙек. Тупраҡта орлоҡ үҫтер​ҙек. Улар (шул орлоҡ менән) туйына. Быларҙың барыһы ла улар​ға (үлгәс тереләсәктәренә дәлил) ғибрәт-һабаҡ түгелме ни? (34) Беҙ шунда (тупраҡта) хөрмә һәм йөҙөм баҡсалары яһаныҡ. Эстәрендә нисә төрлө шишмәләр бәреп сыға. (35) Үҙ ҡулдары менән үҫтермәһәләр ҙә, булдырылған ниғмәттән ауыҙ итһендәр тип, ризыҡтар яралттыҡ. Шулай ҙа улар шөкөр итмәҫтәрме ни? (36) Ер үҫтереп биргән ниғмәттәр​ҙе лә, кешеләрҙе лә һәм тағын уларға мәғлүм булмаған ни ҡәҙәр нәмәләрҙе (йәнле-йәнһеҙ) парлы-парлы итеп яралтҡанға (Аллаһҡа) сикһеҙ маҡтауҙар!
37. Төн ҡараңғылығы ла (Аллаһтың ҡөҙрәтенә) бер дәлил. Беҙ унан көн яҡтылығын һурып сығарабыҙ. Шунан һуң улар төн ҡараңғылығында ҡала. (Ер шарының яҡтылығын был яҡҡа һурып алғас, теге яғы ҡараңғыла ҡала.)
38. Ҡояш та (Илаһи бер ҡөҙрәттең дәлиле булараҡ) үҙенә (Аллаһ тарафынан) билгеләнгән ваҡытҡа саҡлы әйләнеп йөрөр. Был эштәр сикһеҙ ҡөҙрәт эйәһе, (һәр нәмәне) дөрөҫө менән белеп тороусы (Аллаһ)тың әмерелер.
39. Айҙың хәле иһә былай тора: (әйләнеп йөрөр өсөн) Беҙ уға ла теүәл күк көмбәҙе һәм фасылдар тәғәйенләнек. Ниһайәт, ул ҡарт хөрмә ағасының нескә талы кеүек, нәҙек булып яңынан тыуыр.
40. Ҡояш Айға килеп ирешә алмаҫ, төндөң дә көн менән бергә булаһы юҡ. Есемдәрҙең барыһы ла (теүәл билгеләнгән) күк көмбәҙе буйлап йөҙә.
41. Уларҙың (Нухтың) тоҡомон (Туфан ваҡытында) кәмәгә төйәп йөрөткәнебеҙ ҙә; (42) (ултырып йөрөр өсөн, йөк ташыр өсөн, шуға оҡшаш башҡа күсереп йөрөтөү) әсбаптарын бар иткәнебеҙ ҙә (Аллаһтың барлығына, берлегенә, Әхирәттең буласағына) бер дәлил булып тора. (43) Ихтыяр иткән булһаҡ, Беҙ уларҙы батырып үлтергән дә булыр инек. Ул сағын​да уларға бер кем дә ярҙам итә алмаған булыр ине һәм улар ҡотола алмаҫ ине. (44) Беҙ мәрхәмәт итеп һәм мәғлүм бер ваҡытҡаса (тәҡдирҙәренә күрә) уларҙы ҡотҡарып, донъяла йәшәттек.
45. Уларға (кәферҙәргә):
— Ҡылған һәм ҡылынасаҡ гөнаһтарығыҙҙан ҡурҡығыҙ, бәлки, һеҙҙе ярлыҡау көтәлер, — тип әйтелһә лә, улар йөҙ сөйөрҙө (инҡарсы булдылар). (46) Раббынан килгән һәр бер аятты улар инҡар итә торҙо. (47) Уларға:
— Аллаһ һеҙгә тәғәйенләгән ризыҡтан (саҙаҡа, зәкәт) би​регеҙ, — тип әйткәс, кәферҙәр иманлыларға әйтте:
— Әгәр ихтыяр итһә, (мохтаждарҙы) Аллаһ (үҙе) туйындыр​һын. Аллаһ туйындырырға теләмәгәндәрҙе ни өсөн әле беҙ туйындырырға тейеш? Һеҙ, мотлаҡ, аҙашҡанһығыҙ? (48) Ысындан да, һеҙ дөрөҫөн һөйләйһегеҙ икән, улайһа, әйтегеҙ: вәғәҙә ителгән (Әхирәт) ҡасан буласаҡ? — тинеләр.
49. Улар үҙ-ара бәхәсләшеп торғанда, үҙҙәре өҫтөнә иҫкәрмәҫтән (ҡапыл, кинәт) килгән ҡот осҡос ауаздан башҡаһын ишет​мәҫтәр. (50) Бына шул ваҡытта улар васыят әйтергә лә өлгөрмәҫ. Хатта ғаиләләре янына ла әйләнеп ҡайта алмаҫтар.
— Ҡайғы беҙгә, йоҡлап ятҡан еребеҙҙән беҙҙе кем ҡуп​тарҙы (терелтеп сығарҙы) ?
(Яуабына бер тауыш яңғырар):
— Был (яңынан терелеү) — сикһеҙ мәрхәмәтле ярлыҡаусы (Аллаһ)тың вәғәҙә иткәне. Күндерелгәндәр (пәйғәм​бәрҙәр) дөрөҫөн һөйләгәндәр икән.
— Шайтанға эйәрмәгеҙ, ул һеҙҙең хәтәр дошманығыҙ, — тип бойорманыммы? (61) — Миңә сәждә итегеҙ, тура юлды табырһығыҙ, тип әйтмәнемме? (62) Дөрөҫө шул бит инде, (шайтан) һеҙҙең күбегеҙҙе юлдан яҙҙырҙы. Һеҙ әле һаман да шуны башығыҙға килтерә алмайһығыҙмы ни? (63) (Фани донъяла уҡ һеҙгә) вәғәҙә ителгән йәһәннәм ошо булыр. (64) Иманһыҙлығығыҙ (ҡылған гөнаһтарығыҙ) өсөн әҙерләнгән утта яныр​ға йәһәннәмгә керегеҙ. (65) Ул Көндө ауыҙҙарығыҙға мөһөр баҫырбыҙ, йоҙаҡ һалырбыҙ. (Йәғни, кәферҙәргә, мөшриктәргә һөйләргә, аҡланырға мөмкинлек булмаҫ.) Уларҙың ҡылған гөнаһтары тураһында ҡулдары һөйләр, аяҡтары (һәм башҡа ағзалары) шаһитлыҡ итер. (66) Ихтыяр итһәк, уларҙың күҙен һуҡырайтыр инек. Улар һис нимә күрмәйенсә, бер-береһен уҙырға тырышып, этешә-төртөшә тура юлды табырға тырышырҙар ине. Нисек итеп улар (күрмәгән килеш) тура юлды табыр икән? (67) Ихтыяр итһәк, уларҙы торған урындарында ҡиәфәттәрен үҙгәртеп, бөтөнләй башҡа ҡиәфәткә кертер инек (таш итеп ҡатырыр инек). Улар алға китергә лә, артҡа сиге​нергә лә көс таба алмаҫ ине. (68) Берәүһенә оҙон ғүмер бирә ҡалһаҡ. Беҙ уны бөкрәйтеп бөтөрөрбөҙ. Шул турала уйлап ҡарамайҙармы?
69. Беҙ (Пәйғәмбәргә) шиғыр өйрәтмәнек. (Шиғыр сыға​рыу) уға килешмәй ҙә. Ул (һеҙгә килтергән) Китап өгөт-нәсихәт һәм (Аллаһтың киҫәтеүле) әмерҙәрен еткереүсе берҙән-бер Ҡөрьән булыр. (70) Эсендә йәне булғандарға (киләсәктә буласаҡ язалар тураһында) хәбәр бирер өсөн. Кәферҙәргә вәғәҙә ителгән язаның, һис шикһеҙ, киләсәген раҫлар өсөн (Ҡөрьән индерелде). (71) Беҙ уларға ҡөҙрәтебеҙ менән малдар бирҙек. Шул малдарға улар хужа булды. Шуны ла күрмәҫ дәрәжәләме ни улар? (72) Беҙ (ул хайуандарҙы) уларға хеҙмәткә ҡуйҙыҡ. Ҡайһы берҙәренә атланып, йөк төйәп йөрөһөндәр, ҡайһы берҙәрен һуйып ашаһындар, тип. (73) Уларҙан (хайуандарҙан) күпме файҙа күрәләр һәм улар (һөттәренән) эсемлектәр яһайҙар. Шулай ҙа улар шөкөр итмәй. (74) Улар Аллаһты инҡар итеп, үҙебеҙгә ярҙамдары тейер тип, башҡа Илаһтар (һындар, боттар) уйлап сығарҙы. (75) Ләкин уларҙың ул яһалма Илаһтары бер нисек тә ярҙам итә алмаҫ. Улар (һындар, йәки Аллаһҡа тиңләштерелгән заттар) үҙҙәре лә (Ҡиәмәттә яуап тотар өсөн) өйөрҙәре менән ҡаршыма килеп баҫасаҡ. (76) (Эй, Мөхәммәд) улар һөйләгәндәр һине хафаға һалма​һын. Хаҡтыр, Беҙ уларҙың йәшертен теләктәрен дә, йәшер​мәйенсә ҡылғандарының барыһын да белеп торабыҙ.
77. Кеше үҙенең бер нәҫел орлоғонан яралтылғанын аңламаймы? Аяныс, ул асыҡтан-асыҡ дошманлыҡ ҡыла. (78) Ул үҙенең нисек яралтылғанын онотоп:
— Был серегән һөйәктәргә кем йән өрә алһын? — тип, Беҙгә хәйләле һорау бирә.
— Уларҙы иң беренсе яралтҡан (Аллаһ) терелтәсәк. Ул һәр яралтылғанды асылы менән белеүселер, — тип.
80. Йәм-йәшел булып үҫкән ағастан һеҙҙең өсөн ут сығар​ған Аллаһтыр. Бына шунан һеҙ ут алаһығыҙ. (81) Күктәрҙе һәм Ерҙе яралтҡан Аллаһ шуға оҡшаш тағын башҡа ғәләм​дәрҙе лә юҡтан бар итергә ҡөҙрәтле түгелме ни? Әлбиттә, ҡөҙрәтле. Ул һәр нәмәнең асылын белеүсе, бөтөн ғәләмде юҡтан бар итеүсе.
82. Аллаһ берәй нәмәнең бар булыуын теләһә:
— Бар бул! — тип әмер итә һәм шунда уҡ ул әйбер барлыҡҡа ла килә.
83. Һәммә барса милекте әмерендә тотҡан Аллаһтың даны ни ҡәҙәр ҙә бөйөктер. Барығыҙ ҙа уның хозурына ҡайтарыласаҡһығыҙ.
Седов Марк Пименович
Биографияһы
Марк Пименович Седов 1923 йылдың 25 мартында Түбәнге Новгород ҡалаһында рус хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған.
1948 йылдан Совет Армияһы сафынан демобилизацияланғандан һуң, аппаратсы вазифаһында эшләй башлай, артабан СССР Химия сәнәғәте министрлығының «Капролактам» заводында смена начальнигы, цех етәксеһе һәм производство етәксеһе итеп билдәләнә. 1951 йылда Дзержинск химия-механика техникумының ситтән тороп тамамлай. 1953 йылдан 1958 йылға тиклем Горький политехник институтының киске бүлегендә уҡый.
1966 йылдан 1970 йылға тиклем СССР Химия сәнәғәте министрлығының «Капролактам» производство берләшмәһе етәксеһе булып эшләй. М. П. Седов етәкселегендә һәм уның ҡатнашында, фән һәм техниканың һуңғы ҡаҙаныштары буйынса технологик яңылыҡтар менән йыһазландырарлған поливинилхлорид һәм этилен окиси производствоһы төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла, предприятиеға директор тырышлығы менән производство белән автоматлаштырылған идара итеү системаһы индерелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге Указы менән Марк Пименович Седовҡа Ленин ордены тапшырыла.
1976 йылдың 5 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы Указына менән «Туғыҙынсы биш йылык планын, социалистик йөкләмәләрҙе һәм химия сәнәғәтен үҫтереүҙәге ҡазаныштары өсөн» Марк Пименович Седовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, ул икенсе Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән бүләкләнә.
Төп эше менән берлектә йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә мәшғүл була: хеҙмәтсәндәр депутаттарының Горький өлкә Советы һәм Дзержинск ҡала Советы депутаты, КПСС-тың Горький өлкә комитеты һәм Дзержинск ҡала комитеты ағзаһы итеп һайлана, 1976 йылда КПСС-тың ХХV съезында делегат булып ҡатнаша.
1988 йылдың 1 авгусында вафат була, Дзержинск ҡалаһының яңы зыяратында ерләнгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Гертероде
Гертероде (Gerterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 390 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 295 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37355 һәм автомобиль коды — EIC.
Аҡсулпанов Аралбай Күсәрбай улы
Аралбай Күсәрбай улы Аҡсулпанов — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында 2-се Башҡорт атлы полкының ғәскәр старшинаһы, подпоручик (1812).
Биографияһы
Аралбай Күсәрбай улы Аҡсулпанов 1783 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Тәлтем-Юрматы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы) Аҡсулпан (Күсәрбай) ауылында тыуған. Атаһы Күсәрбай Аҡ­сулпанов 1793 йылда дворянлыҡ титулын ала, 1798 йылдан 7-се башҡорт кантонының начальнигы вазифаһын үтәй. Аралбайҙың әсәһе — Айытбикә, Кү­сәрбай Аҡсулпановтың тәүге ҡатыны була.
1811 йылдың майында 7-се һәм 12-се кантон башҡорттарынан 2-се Башҡорт атлы полкы ойошторола. Аралбай Аҡсулпанов был полк составында полк старшинаһы булып хеҙмәт итә. 1812 йылдың мартында Ватан һуғышы башланыу алдынан 1-се һәм 2‑се башҡорт полктары Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә була.
1812 йылдың 15 июлендәге Гродно губернаһы Кобрин янындағы алышта ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1812 йылдың 15 июлендә Аралбай Аҡсулпанов подпоручик званиеһын ала, ә 1812 йылдың 18 июлендә 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1812 йылдың авгусында 2‑се Башҡорт полкы — Смоленск һуғышында, октябрҙә — Гродно губернаһы Слоним ҡалаһы янындағы һуғышта, Свислочь ауылын алыуҙа, Мстибово ауылы янындағы алышта, 1 ноябрҙә — Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша.
1813 йылдың башынан 2-се Башҡорт полкы Варшава герцоглығы, ә йәйенән — Германия кенәзлектәре территорияһында һуғыша. 1813 йылдың октябрендә был полк Дрезден өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
1835 йылда үҙенең туған ауылында вафат була.
Безродиха
Безродиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Каракан йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кирпичный (Ханты-Мансийск районы)
Кирпичный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 654 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628530, ОКАТО коды — 71129916003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Бүрекле тебейек
Бүрекле тебейек (урыҫ.Хохлатая синица, ) — ҡарабаш турғайҙары ғаиләһенән ҙур булмаған һайраусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтары араһында һикергеләп йөрөүсе бәләкәй ҡошсоҡ. Башында арҡыры ҡара һыҙыҡтары булған аҡ төҫтәге ослайыңҡырап торған бүрке бар. һырт яғы көрәнһыу һоро. Ҡорһаҡ яғы һорғолт аҡ. Түше һәм сикәләре аҡ. Тамағындағы тап һәм муйынындағы һыҙыҡ ҡара. Башҡа тебейектәрҙән башындағы бүрке менән айырыла.
left|120px|Һайрауы
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тиржж».
Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкел¬ле 5—7 бөртөк йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡы¬рып, файҙа килтерә. \
Кольда
Кольда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Акыль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төйлөгән (йылға)
Төйлөгән (Тюлюган) — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылғаның тамағы Яман Юшатыр йылғаһының һул яры буйлап 10 километрҙа урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, ҡушылған Оло Эйек ҡушылған урындан алып тамағына тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһындағы һыу хужалығы геоинформация системаһының мәғлүмәте буйынса: :
Әбү Бәйһәс
Әбү Бәйһәс Һайсам ибн Жәбир (أبو بيهس هيصم بن جابر, аҡыл. в в Мәҙинә) Абу́ Ба́йхас Ха́йсам ибн Джа́бир — ислам дин әһеле, бәйһәсиҙәр фирҡәһе эпонимы
Инаныстары
Ул ҡол ҡыҙҙарҙы кафырҙарға һатҡан өсөн Ибраһим менән Мәймүн ибн Хәлитте (мәймүниҙәр) көфөрлөктә ғәйепләп сыға. Ул шулай уҡ, гонаһ ҡылыуы тураһында белмәй гонаһҡа батҡан мосолманға тәкфир эшләмәгәндәре өсөн, вакифиҙарҙы динһеҙ тип һанаған
Әл-Вәлид I хәлифә идара иткән осорҙа Хәжәж ибн Йософ тарафынан эҙәрлекләнә һәм Мәҙинәлә йәшенә, әммә тиҙҙән ҡулға алына һәм зинданға ултыртылаа. Әбү Бәйһәстең һуңғы теләге — Мәҙинәләге кескәй ҡыҙын ғаиләһенә ҡайтарыуҙарын һорай. Әл-Вәлидтең бойороғо буйынса Әбү Бәйһәстең ҡулдарын һәм аяҡтарын ҡырҡалар, һуңынан үлтерәләр.
Әнйәк (Ҡушҡаяҡ ҡушылдығы)
Әнйәк  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Дыуан һәм Мәсетле районы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡушҡаяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 250 метр өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Йылға буйында урынлашҡан ауылдар
Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Ҡаранай һәм Дыуан районы Арый, Мөлкәт, Түбәнге Әбсәләм, Үрге Әбсәләм, Ҡаракүл ауылдары урынлашҡан.
Ҡушылдыҡтары
Һул яҡтан Суҡҡул, картала исемеһеҙ (Мөлкәт янында) һәм уң яҡтан Ҡараһыу.
Борловка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рыбка (Карамыш ҡушылдығы)
Рыбка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карамыш йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әзербайжан Википедияһы
2002 йылда булдырыла. Беренсе мәҡәлә 2004 йылдың апрелендә барлыҡҡа килә, 33 мәҡәлә менән декабрҙә үҙ аллы бүлек булып айырылып сыға.
2015 йылға тиклем, башҡа күп Википедияларҙан айырмалы, Әзербайжан Википедияһында  мәҡәләләр ике алфавитта:  латин һәм ғәрәп  алфавитында яҙыла. Был шуға бәйле: Әзербайжанда йәшәгән әзербайжандар латиница,   Иранда йәшәгәндәр  ғәрәп яҙмаһы менән ҡуллана.
2015 йылдың 22 июлендә Википедияның ғәрәп яҙмалы Әзербайжан  бүлеге, латин яҙмалы Әзербайжан Википедияһынан айырылып, үҙ аллы йәшәй башлай.
Һан күрһәткестәре
2019 йылдың 30 ноябренә ҡарата Википедияның латин яҙмалы әзербайжан бүлегендә 152 056 мәҡәлә бар. Унда 184 934 ҡатнашыусы теркәлгән, шуларҙың 682-һе һуңғы 30 көн эсендә ниндәй ҙә булһа ғәмәл эшләгән, 15 ҡатнашыусы хаким статусына эйә. Дөйөм төҙәтеүҙәр һаны — 4 938 936.
2019 йылдың 30 ноябренә Википедияның ғәрәп алфавитлы бүлегендә 152 193 мәҡәлә бар. 2 722 ҡатнашыусы теркәлгән, уларҙың 91-е һуңғы 30 көндә ниндәй  ҙә булһа ғәмәл эшләгән, хакимдар юҡ. Дөйөм үҙгәртеүҙәр һаны — 1 152 945.
Сифат күрһәткестәре
Энциклопедия сифатын үлсәү ябайҙан түгел. Айырым тел бүлектәренең үҫешкәнлегенең бер күрһәткесе итеп 2006 йылда «тәрәнлекте» баһалау алымы тәҡдим ителә. «Тәрәнлекте» иҫәпләгән саҡта бүлектең дөйөм биттәре һаны иҫәбенә ингән ярҙамсы биттәр менән мәҡәләләр нисбәте ҡарала һәм һәр мәҡәләгә тура килгән уртаса төҙәтеүҙәр һаны иғтибарға алына. Тәрәнлеге буйынса (29) Әзербайжан Википедияһы 2014 йылдың 27 мартына ҡарата Википедияның 100 меңдән ашыу мәҡәләле 42 бүлеге араһында  егерме бишенсе  урынды биләй.
2019 йылдың 30 ноябренә ҡарата Википедияның латин алфавитлы әҙербайжан бүлегендә 124 һайланған мәҡәлә була, ә яҡшы мәҡәләләр һаны 67-гә етә.
2014 йылдың 4 мартына ҡарата Википедияның  һәр тел бүлегендә булырға тейешле мәҡәләләр  күләме буйынса Әзербайжан Википедияһы башҡа тел бүлектәре араһында  54-се урынды биләй.
Инеү һаны
Әзербайжан Википедияһы бөтә бүлектәр араһында инеү һаны буйынса 46-сы урында тора — уның биттәре сәғәтенә 7500 тапҡыр ҡарала (2014 йылдың февраленә ҡарата).
Ҡатнашыусыларҙың географик бүленеше
2014 йылдың мартына ҡарата 200-ләп википедиясы йәшәгән урыны тип Әзербайжанды йә уның берәй ҡалаһын күрһәтә.
Терроризмға ҡаршы һуғыш
«Терроризмға ҡаршы һуғыш» (War on Terror (WoT) шулай уҡ Терроризмға ҡаршы глобаль һуғыш (Global War on Terrorism (GWOT)); шулай уҡ Терроризм менән көрәш, Халыҡ-ара терроризм менән көрәш) — АҠШ-тың халыҡ-ара террорсылыҡҡа ҡаршы көрәшен аңлатыусы 2001 йылдың 11 сентябрендәге террористик акттарҙан һуң киң ҡулланышҡа ингән америка сәйәси лексиконы һүҙбәйләнеше. Америка Ҡушма Штаттары тарафынан «Ҡаҡшамаҫ азатлыҡ» (шуның иң ҙуры АҠШ етәкләнгән халыҡ-ара коалицияның Афғанстан территорияһына баҫып инеүе) тигән дөйөм исем аҫтында берләштерелгән бер нисә сит илдәге хәрби операция үткәрелә, шулай уҡ Ираҡ һуғышы бара. «Терроризмға ҡаршы һуғыш» концепцияһы үҙе лә, шулай уҡ уны алып барыусы АҠШ һәм уның союздаштарының методтары ла күп тапҡыр тәнҡиткә дусар булды һәм протест тыуҙырҙы.
Һүҙбәйләнеште ҡулланыу тарихы
«Терроризмға ҡаршы һуғыш» («терроризмға (террорға) ҡаршы һуғыш») һүҙбәйләнеше, төрлө дәүләттәрҙә төрлө замандарҙа күп төрлө мәғәнәгә эйә булғанлыҡтан, термин була алмай. Тәүге тапҡыр был һүҙ XIX быуат аҙағында көнбайыш матбуғатында ҡулланылған Рәсәй империяһы һәм Европа илдәре хөкүмәттәренең анархистарҙың халыҡ-ара сәйәси лидерҙарға, законлы власҡа һәм уның вәкилдәренә террорсы һөжүмдәренә ҡаршы көрәш тырышлығын билдәләү өсөн ҡулланылған; атап әйткәндә, был һүҙбәйләнеш 1881 йылдың 2 апрелендә The New York Times гәзитендә баҫылған мәҡәләлә ҡулланыла. Ул ваҡытта күп кенә анархистар үҙҙәрен террорсылар тип атаған, һәм был һүҙ хәҙерге кеүек кире, әхлаҡһыҙ, мәғәнәле итеп ҡабул ителмәгән. Артабан был һүҙбәйләнеште киң мәғлүмәт саралары британ колониаль властарының 1940-сы йылдарҙағы мандат аҫтындағы Фәләстиндә йәһүд һәм ғәрәп ойошмаларының һөжүмдәренә ҡаршы көрәшен яҡтыртҡанда ҡуллана. Британ властары «Иргун», «Лехи», «Чёрная рука» һәм уларға теләктәшлек иткән ойошмаларға ҡаршы көрәш ойоштороу тураһында иғлан иткәндә ошо һүҙбәйләнеште ҡулланған. 1983 йылда АҠШ президенты Рональд Рейган, Бәйруттағы 241 америка һәм 58 француз хәрби хеҙмәткәрен һәләк иткән тыныслыҡ урынлаштырыусы көстәр казармаларына террористик һөжүмде ғәйепләгәндә, был һүҙбәйләнеште ҡуллана.
«Терроризмға ҡаршы һуғыш» һүҙбәйләнеше 2001 йылдың 11 сентябрендәге (20:30) террористик һөжүмдәрҙән һуң терелтелә" . Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, килеп сыҡҡан ваҡиғалар буйынса үҙенең өсөнсө мөрәжәғәтендә (Овальный — Оҙонса кабинетынан милләтенә телемөрәжәғәтендә), президент Кесе Джордж Уокер Буш былай тип белдерҙе: «… һәм беҙ терроризмға ҡаршы һуғышты еңеп сығырбыҙ» . Артабан был һүҙбәйләнеш, сәйәси клишеға әйләнә һәм йыш ҡулланыла.
2001 йылдың 20 сентябрендә АҠШ парламенты ике палатаһының берлектәге ултырышында Конгресҡа һәм америка халҡына мөрәжәғәтендә Кесе Джордж Буш: "Беҙҙең терроризм менән һуғыш "Аль-Каида"нан башлана, әммә бының менән генә тамамланмаясаҡ. Донъялағы һәр террорсы төркөмдө табып, туҡтатып, уларҙы еңмәйенсә, был һуғыш туҡтамаясаҡ" тигән белдереүе менән терроризмға рәсми рәүештә һуғыш иғлан итте. Һуңыраҡ, терроризмға ҡаршы һуғыш доктринаһын аныҡ итеп әйтеп биреп, Кесе Буш: «… терроризмға ҡаршы бөгөнгө һуғыш Һалҡын һуғышҡа оҡшаған. Был азатлыҡты күрә алмаған һәм тоталитар маҡсатҡа ынтылыусы дошман менән идеологик көрәш» тип белдерҙе. Шулай уҡ был телмәрендә ул «Шаңҡытыу һәм ҡоттарын алыу» операцияһы, көрәштең ике ҡырлығы: беренсенән, дошманды тотоп хөкөм итеү; икенсенән, азатлыҡ таратыу тураһында әйтә.
2001 йылдың 26 октябрендә президент Буш тулы исеме «Терроризмды иҫкәртеүҙе һәм уға кәртә ҡуйыуҙы талап иткән ҡоралдар менән тәьмин итеү аша, 2001 йылда Американы туплауға һәм нығытыуға хеҙмәт итеүсе акт»ты («Патриотик акт») раҫлай, һәм был документ хөкүмәткә һәм полицияға граждандарҙы күҙәтеү буйынса киң вәкәләттәр бирҙе. Атап әйткәндә, был закон ФБР-ның һәм АҠШ-тың башҡа махсус органдарының кешеләрҙең һөйләшкәнен йәшерен тыңлау һәм электрон эҙәрлекләү буйынса хоҡуҡтарын киңәйтә, һәм күп кеше быны конституцияға дүртенсе төҙәтмәне боҙоу тип баһаланы.
Шанхай ижтимағи фәндәр академияһының Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты ғилми хеҙмәткәре Ли Кайшэн: «11 сентябрь фажиғәһенән һуң, Ҡытай шунда уҡ Америка хөкүмәтенә терроризмға ҡаршы көрәш планын хуплауы тураһында хәбәр итә. Бындай хәбәр Кесе Джодж Буштың борсолоу сәбәбенә нөктә ҡуйылғанлыҡтан, АҠШ бөтә көсөн терроризмға ҡаршы көрәшкә ташлай, ә Ҡытай менән мөнәсәбәттәре артабанғы ун йыллыҡҡа яйға һалына».
2001 йылдың 11 сентябрь ваҡиғаларынан ай ярым үткәндән һуң, Лондон «Нью Стейтсмен» аҙналыҡ журналы: «Донъяның дошманлашҡан лагерҙары һәм милләттәре дөйөм дошманға — глобаль терроризмға» ҡаршы берләште.
2005 йылдың 7 июлендә Лондондағы теракттарҙан һуң, Британия властары Американың террорсы һөжүмдәргә ҡаршы яуап биреү стратегияһын яңынан тергеҙеүгә ҡаршылашты, һәм «терроризмға ҡаршы һуғыш» һүҙбәйләнеше артабан артыҡ әүҙем ҡулланылманы. Әммә ҡайһы бер илдәрҙең, шул иҫәптән БМО кимәлендә, террорсы ойошмаларға яраштырып ҡаршы тороу тырышлығын аңлатыу өсөн ҡулланышта ҡалды.