cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәйәси фирҡә
Сәйәси фирҡәләрҙең ҡыҫҡаса тарихы
Фирҡәнең тәьҫире көслө булған һәм аҙаҡ ҡына ваҡыт аралығында уны эшмәкәрлеген яҡлап һәм хуплап килгән йәмғиәт ҡатламдары ойойшманың социаль базаһын, һайлауҙарҙа тауыш биреүселәр — фирҡәнең электоратын тәшкил итә. Европа илдәрендәге социал-демократик һәм коммунистик фирҡәләрҙең социаль базаһы булып элек-электән эшселәр синыфы һаналһа, либерал-демократик фирҡәләр урта ҡатлам вәкилдәренә, атап әйткәндә, зыялыларға (интеллигенция), ваҡ эшҡыуарҙарға һ. б.) таяна, аграр фирҡәләр крәҫтиәндәрҙе үҙ итә. Консерватив ҡарашлы фирҡәләр, ҡағиҙә булараҡ, эре милек хужалары, крәҫтиәндәрҙең һәм урта ҡатламдарҙың бер өлөшөнән таяныс һәм терәк таба.
Шул уҡ ваҡытта, билдәле бер социаль төркөм ихтияждарын ғына яҡлаусы булып ойошҡан фирҡәләрҙең күбеһе, яңы көстәр һәм һайлаусылар менән тулланып, тора-бара күп төрлө теләге булған социаль төркөмдәр берләшмәлһенә әйләнә. Шуға ла сәйәси фирҡәләр бөгөн бер төрлө генә түгел: улар эсендә фирҡәнең дөйөм программаһынан айырмалыны күтәреп сыҡҡан фракциялар (төркөмдәр) бар. Сәйәси фирҡәнең тышҡы эшмәкәрлеге нәҡ ошо эске төркөм һәм ағымдарҙың үҙ-ара ыҙғыш һәм бәрелештәре барышында билдәләнә.
Петерсдорф (Тюрингия)
Петерсдорф (Тюрингия) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Юлтый
Юлтый — Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы ауылы. Пушкин ауыл советы составына керә.
Юлтый ауылының төньяҡ-көнбайышында Красиков ауылы урынлашҡан, көньяҡ-көнсығышта — Пушкинский ҡасабаһы.
Халыҡ
2010 йылда — 306 кеше тип иҫәпкә алынған. Башҡорттар йәшәй.
Таб-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эпикантус
Эпикантус ( грек.  ἐπι  теленән грек.  ἐπι  <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">ιπι - өҫкө яҡ һәм κανθός - күҙ мөйөшө), "Монгол йыйырсығы" - өҫкө күҙ ҡабағының эске мөйөшөндәге өлөшө, бер ни тиклем дәрәжәлә йәш биҙе төйөрсөгөн ҡаплай. Был монголоид расаһына хас булған билдәләрҙең береһе, башҡа расалар вәкилдәрендә һирәк. Антропологик тикшереүҙәр эпикантустың булыуын йәки булмауын ғына түгел, ә үҫешен дә билдәләнгән.
Күренеш һәм функциялары
Эпикантустың сәбәптәре әле лә асыҡланмаған. Бер нисә автор монголоид тибының йөҙ үҙенсәлектәре ҡаты һыуыҡ шарттарҙа йәшәү өсөн махсус адаптив үҙенсәлек тип фаразлай. Монгол расаһының килеп сығышын Үҙәк Азияның континенталь региондары менән бәйләп, улар монгол күҙенең (күҙ ҡабағы, эпикантус) күреү ағзаһын елдәрҙән, туҙандан һәм сағылған ҡояш нурҙарының зарарлы тәьҫиренән һаҡлаусы аппарат булараҡ барлыҡҡа килгәнен күрһәтәләр. Ләкин эпикантустың күренеше башҡа сәбәптәр менән дә бәйле булырға мөмкин. Шулай итеп, эпиканың ҙурлығы менән танау биленең ҡалынлығы араһындағы мөнәсәбәт иҫбатланған, йәғни, танау ни тиклем юғары булһа, эпикантус уртаса бәләкәйерәк булғаны асыҡланған. Был тикшерелгән барлыҡ серияларҙа ла: бурят, саха, яр буйы чукчалары, эскимос, ҡалмыҡ, тыва ларҙа асыҡланған.
Ләкин, танау биле түбән булыуы эпикантус барлыҡҡа килеү өсөн берҙән-бер һәм етерлек шарт түгел әле. Күрәһең, шулай уҡ эпикантус өҫкө күҙ ҡабағы тире аҫтындағы май ҡатламының ҡалынлығына ла бәйлелер. Эпикантус билдәле бер дәрәжәлә өҫкө күҙ ҡабағының "майлы" ҡатламы булып тора. Билдәле булғанса, биттең һимереүе монголоид расаһы балаларына хас. Монголоид расаһы балаларында май туҡымаһының артыуы төрлө мәғәнәгә эйә булырға мөмкин: һалҡын ҡыштарҙа йөҙҙө һыуыҡтан һаҡлау сараһы булараҡ, һәм, бәлки, юғары калориялы матдәләр менән тәьмин итеү сараһылыр. Бушмендарҙың һәм готтентоттарҙың стратегияһы шулай уҡ ҡоролоҡло климат шарттарында үҫешкән физик тип булараҡ, тулы йөҙлөлөк үрнәге булып тора.
Эпикантустың адаптивлығы шулай уҡ шик тыуҙыра, сөнки монголоид билдәләр комплексы йәки уртаса субтропик зонала (Ҡытайҙағы ауыл хужалығының иң тәүге төп үҙәктәрендә) барлыҡҡа килгән, бында ныҡ һалҡын булмаған, өҫтәүенә, Африкалағы һәм Көнбайыш Азия сүлдәрендә йәшәүселәрҙә эпикантус юҡ ...
Таралыу
Эпикантустың үҫеше ҙур географик дифференциацияны күрһәтә. Эпикантусның концентрацияһы Үҙәк, Көнсығыш, шулай Төньяҡ Азияның да ҙур ғына өлөштәрендә осрай - ғәҙәттә оло йәштәге ир-аттарҙа 60% тан артыҡ. Төркиҙәр араһында эпиканың иң ҙур проценты сахалар, алтай лылар, томск татарҙары араһында (70%), 7 % - Волга төбәге татарҙары араһында, 15% - Ҡырым татарҙары араһында, 13% - Әстрхан ҡарағаштар араһында, 21-35% - казактар араһында, 20-28% - нуғайҙар араһында, 38% - тубыл татарҙары араһында. Эпикантус шулай уҡ эскимостар араһында киң таралған һәм Американың урындағы халыҡтары араһында осрай. Эпикантустың булмауы Европаның дөйөм халҡына хас. Африкалағы бушмендар араһында табылған.
Дөйә ҡаяһы
Дөйә (Верблюд) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Светлый районындағы ҡая. Региональ әһәмиәттәге геологик һәм геоморфологик тәбиғи ҡомартҡы.
Михайловка (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дөйә ҡаяһы
Географияһы
Дөйә һынын хәтерләткән ҡая Ырымбур өлкәһе Светлый районындағы Восточный ауылынан 8,5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Әсеһыу (Ащесу) йылғаһының һул ярында, тамағынан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны — 3 гектар.
Статусы
Дөйә ҡаяһы Ырымбур өлкәһе башлығының 1998 йылдың 21 майында ҡул ҡуйған «Ырымбур өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары» тураһындағы бойороғо нигеҙендә региональ әһәмиәттәге геологик һәм геоморфологик тәбиғи ҡомартҡы тип иғлан ителгән Дөйә ҡаяһы һыны Светлый районының флагында һәм гербында һүрәтләнгән.
Тасуирламаһы
Кварциттан торған ҡая тәбиғи йоғонто һөҙөмтәһендә дөйә һынына инеп үҙгәргән. «Дөйә» ҡатмарлы бүлкәттәрҙән тора, уның уртаһында 14 метр бейеклектә ике кварцит ҡая урынлашҡан. Ҡая тирәләй ҡоралай, мышы, һыуыр (байбаҡ), төлкө осрай. Үҫемлектәрҙән селек, спирея, гөлйемеш, ҡара емешле мүшмел, дал сейәһе, айыу баланы үҫә. Петрофит үләндәр хас. Ҡаяла күк күгәрсен, һөдһөд, дала торомтайы оя ҡора.
Риүәйәттәр
Дөйә ҡаяһына бәйле ике риүәйәт бар. Тәүгеһе буйынса, боронғо заманда тәкәббер дөйә Урал тауҙарының данына көнләшеп, уның менән ҡеүәтен үлсәп ҡарарға ҡарар иткән. Әммә ул алыш урынына килеп еткәс, тау менән тау ғына көрәшә ала тип, илаһтар дөйәне ташҡа әйләндергәндәр.
Икенсе риүәйәт уңдырышлы ерҙәр эҙләп далалар буйлап килгән каруан хаҡында һөйләй. Әммә ҡояш эҫеһенән һәм һыуһыҙлыҡтан кешеләр һәм хайуандар һәләк булған. Ахыр сиктә, ҙур карауандан бер генә дөйә тороп ҡалған. Алыҫта ул яр буйын һутлы йәшел менән ҡаплаған йылғаны күрә лә хәл туплар өсөн ергә ятҡан, әммә ҡояш нурҙары аҫтында ташҡа әйләнгән. Ул йылға Әсеһыу (Ащесу) булғандыр, сөнки дөйәнең башы нәҡ уның яғына ҡарап тора.
Невдар-Ега
Невдар-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вандрас йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кенсингтон руник ташы
Кенсингтон руник ташы — йөҙө һәм ҡабырғаларына рун яҙмаһы теркәлгән тура мөйөш формаһындағы таш плита. Плита 1362 йылда (Христофор Колумб сәйәхәтенә тиклем күпкә алдараҡ) скандинавия сәйәхәтселәре Төньяҡ Американың урта өлөшөнә барып еткәнлеген иҫбатлаусы мәғлүмәт булып тора. Плита граувакка ултырма тау тоҡомдарынан тора, ул 1898 йылда АҠШ-тың Миннесота штаты Кенсингтон ҡалаһы янында табылған.
Хәҙерге ваҡытта таш Алегзандрия ҡаласығы музейында ҡуйылған, һәм бындағы экспозицияның нигеҙе булып тора. .
Табыш
Швед сығышлы америка фермеры Улоф Эман (Olof Öhman ) 1898 йылда, ерҙе эшкәртер алдынан урманлы участканы ағастарҙан һәм төпсөктәрҙән таҙартҡанда, тирәк ағасы тамыры аҫтында тупаҫ эшкәртелгән таш табыуын белдерә.
Шаһиттарҙың күрһәтмәләренә ярашлы, йәше кәм тигәндә 10 йыл булған ағас ҙур булмаған убала үҫкән, уның тамырҙары яҙмаһы түбәнгә ҡаратылып ерҙә ятҡан ташты сырмап үҫкән. Фермерҙың ун йәшлек улы ташҡа уйылған тамғаларға иғтибар итә, фермер был хәлдән һуң, улы менән "индей альманах"ын табыу ихтималығын фаразлай. Плита күләме 76 × 41 × 15 см, ауырлығы яҡынса 90 килограмм тәшкил иткән, тип баһалана.
Табыш бер аҙҙан урындағы банкка (Улоф шуның өсөн аҡса алырға тырышыуы буйынса бер ниндәй ҙә дәлил юҡ) ҡуйыла.
Табыштың тексы
Таштың йөҙ яғындағы яҙыуҙа (таш емерелеү сәбәпле ҡайһы бер һүҙҙәр юҡ) былай тиелә:
Башҡортса тәржемәһе (инглиз теле-урыҫ телдәре аша):
Көнбайыш аша Винландтан разведка сәйәхәте ваҡытында 8 гёт һәм 22 норманға ярашлы, ошо таштан төньяҡҡа бер көнлөк юл араһында ике ҡаялы утрауҙа лагерь ҡорҙоҡ. Лагерҙан сығып, бер көн балыҡ тоттоҡ. Беҙ ҡайтыуға 10 иптәшебеҙҙең ҡыҙыл ҡанға батҡан мәйетен таптыҡ. Аве Мәрйәм, яуызлыҡтан ҡотҡар.
Таштың ҡабырға яғында түбәндәге яҙыу бар:
har X mans we hawet at se äptir wore skip 14 thag rise from theno odh Ar wars Herra 1362.
Тәржемә:
Ошо утрауҙан 14 көнлөк юлда беҙҙең партиянан карабыбыҙҙы күҙәтергә диңгеҙ буйында ҡалған 10 кеше бар. 1362 йыл.
Ошо текстың инглиз теленә тәржемәһен скандинав лингвисы К. М. Нильсен 2001 йылда тәржемә итә (хәҙерге заманда йәшәгән ябай швед уның мәғәнәһен аңламаҫ ине). AVM (Ave Maria) аббревиатураһы тарихи яҡтан аҡлана, сөнки шул осор скандинав тикшеренеүселәре католик булған. Ғәҙәттә иртә тәржемәләр skylar һүҙен риф һымаҡ (йәки бәләкәй, ҡаялы утрауҙар) интерпретациялаған, әммә тикшереүсе Нильсен был мәғәнәнең дөрөҫ булыуы ихтималлығы аҙ, тип иҫәпләй.
Лингвистик бәхәс миҫалы булып «opthagelse farth» (сәйәхәт йә тикшеренеү) һәм «updagelsfard» швед терминдары тора, һәм уларҙы ҡулланыу XIV—XV быуаттарҙағы иҫке швед, иҫке дат, урта нидерланд, урта түбәнге немец телдәрендә лә табылмаған. «Upptäcktsfärd» һүҙен ҡулланыу дөрөҫөрәк булыр ине. Әммә 1911 йылда, иҫке швед һүҙлеге лексикографы Содеруолл (Soderwall) (Эмандан таш һатып алған) Һоланд менән һөйләшкәндә, уның эше формаль һәм тәбиғи булмаған телдә яҙылған юридик документты ҡотҡарыу менән генә сикләнгәненә һәм «opdage» һүҙенең тамыры немец теленән үҙләштерелеүе мөмкинлегенә иғтибар итә. Әммә документты төп нөсхә түгел тип тәнҡитләгән лингвистар был һүҙ неологизм булып тора ти, һәм швед яҙыусыһы Густав Штормдың (Gustav Storm) XIX быуат аҙағында Миннесота штатында таралған норвег гәзиттәрендә викингтар тураһында яҙмалар серияһында йыш ҡулланылған һүҙҙәрен иҫкә төшөрә.
Тикшеренеүҙәр
Табылдыҡ асылғандан һуң, 999 йылда норман диңгеҙ йөҙөүсеһе Ләйф Эриксендың Төньяҡ Америка ярҙарына сәйәхәте менән бәйләй башлайҙар. Табылдыҡ шулай уҡ романтик милләтселек яҡлылар таратҡан викингтар менән ҡыҙыҡһыныуҙы тергеҙә. Биш йылдан һуң Дания археологтары урта быуаттағы судноларының Төньяҡ Америка ярҙарына тиклем барып етә алыуын раҫлай. Норвегияның бойондороҡһоҙлоғон яңы иғлан итеү (1905) арҡаһында Швеция менән Норвегия араһында хатта тартыш барлыҡҡа килде: ҡайһы бер норвегтар, шведтар ташының ялған булыуын раҫланы, ә шведтар норвегтар тураһында шундай уҡ фекер әйтте.
Ҡайһы бер ғалимдар яҙыу боронғо грек телендә яҙылған, тип яңылыш фараз иткәнлектән, табыш Миннесота университетының грек бүлегенә ебәрелгән. Университетта яҙыуҙы скандинавия телдәре һәм әҙәбиәте профессоры Олаус Дж. Бреда (Olaus J. Breda) уҡый һәм тәржемә итә, һуңынан уның рун телен белеүе буйынса бер нисә тикшеренеүсе араһында бәхәс тыуҙыра. Бреда был ялған, тигән һығымта яһаған һәм яҙманың күсермәһен Скандинавиялағы лингвистарға тапшырған. Норвегия археологы Олуф Рюгх (Oluf Rygh), башҡа лингвистар менән бер рәттән, Бреданың хатына таянып, ташты бер ҡасан да күрмәгән булһа ла, был яҙыу — мутлашыу, тигән һығымтаға килгән. Америкаға скандинавтарҙың бик иртә килеүенең археологик таныҡлыҡтарына ярты быуат та булмаған саҡта һәм шул осорҙа Миннесота штатында аҙашып килеп сыҡҡан викингтарҙы асыҡлау идеяһы академиктарҙың күбеһенә кеше ышанмаҫлыҡ булып күренә ине.
Артабан артефакт Чикагоның Төньяҡ-Көнбайыш университетына ебәрелә, ғалимдар уны шаяртыу рәүешендә интерпретациялай, йә тәржемә итә алмай, һуңынан Улофҡа кире ҡайтара. Шунан һуң Улоф, ташты йөҙө менән аҫҡа ҡаратып, амбар ишеге төбөбөнә ҡуя һәм тупһа сифатында ҡулланған (йылдар үткәс, Улофтың улы улай япамағанлыҡты аңлай һәм ташты япма итеп ҡуллана. 1907 йылда таш Мадисондағы Висконсин университетын тамамлаусы Хьялмар Холандҡа (Hjalmar Holand) яҡынса 10 долларға һатыла. Холанд табылдыҡтарға ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙы тергеҙә, һәм артабанғы тикшеренеүҙәрҙе геолог Ньютоном Х. Уинчелл һәм лингвист Джордж Флом (George Flom) алып барған һәм 1910 йылда тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләрен баҫтырып сығарған.
Уинчелға ярашлы, табыш яһалған һәм ҙурлығы буйынса уға оҡшаш тирәктәрҙең йәше ҡулсалар һаны буйынса яҡынса 40 йәш баһаланған. Тирә-яҡ биләмәгә кешеләр 1858 йылда ғына күсеп ултырғанлыҡтан, был табыш, моғайын, ялған бул алмай. Уитчел, таштың ауышлығы ундағы яҙыуҙың йәше яҡынса 500 йыл булыуы хаҡында һөйләй, тигән һығымтаға килгән. Үҙ сиратында, Флом яҙыуҙа ҡулланылған рундар һәм XIV быуатта ҡулланылған өлгөләр араһындағы айырманы асыҡ күргән. Унан да бигерәк, рундың лингвистик формалары шул ваҡыттан уҡ һаҡланып ҡалған яҙма миҫалдарға тап килмәгән.
Яҙыуҙың төп нөсхәһе хаҡындағы бәхәстәрҙең күбеһе лингвистик һәм физик таныҡлыҡтар араһындағы күренеп торған бәхәскә нигеҙләнгән. Бынан тыш, швед фермеры стеланы викинг мәҙәниәтенә ҡыҙыҡһыныу артҡан осорҙа тапҡан.
Холанд табышты Европаға алып китә, һәм Миннесота гәзиттәре был табыштың ысын булыуын тикшергән арала, Швеция лингвистары таштың ысынлығын кире ҡаҡҡан.
Артабанғы 40 йылда Холанд был темаға бер нисә мәҡәлә һәм китап яҙып, бар көсөнә йәмәғәтселек фекерен үҙ яғына йүнәлтергә тырышты. Ул 1949 йылда Смитсон институтының Америка музейҙарының комплексында күҙәтеүгә ҡуйылған саҡта бер аҙ уңышҡа өлгәшә. Бынан һуң профессорҙар Уильям Талбитцер (William Thalbitzer) һәм С. Р. Хаген (S. R. Hagen) табышты яҡлап бер нисә мәҡәлә сығара. Әммә Свен Янссон, Эрик Молтк, Гарри Андерсон һәм К. М. Нильсен кеүек Скандинавия лингвистарының (Эрик Вальгрендың (Erik Wahlgren) билдәле китабы менән бергә) ҡапма-ҡаршы фекерҙәре лә табылған.
Вальгрен менән бергә, тарихсы Теодор Блеген (Theodore Blegen), бәлки, Кенсингтондың башҡа кешеләре ярҙамында Эман шаярыу рәүешендә яҙыуҙы үҙе киҫеп алды, тип ҡәтғи раҫлай. 1976 йылда бер нисә йыл элегерәк яҙылған магнитофон яҙмаһында Уолтер Гран атаһы Джондың 1927 йылда Эмандың яҙма яһағанлығын раҫлай. Әммә был таныҡлыҡ өсөнсө ҡулдар аша алынған, йәғни Джон быны башҡа кешеләрҙән ишеткән. Өҫтәүенә, Уолтер Гран бер нисә йыл йәшәгән һәм шунан бирле таш тураһында бер нәмә лә әйтмәгән. Һуңыраҡ, 2005 йылда, Гран Эманға бүленгән иғтибарға көнләшеүе тураһында мәғлүмәттәр барлыҡҡа килде. Нисек кенә булмаһын, таш һаман ялған тип иҫәпләнә.
1983 йылда Ричард Нилсен (Richard Nielsen) Хьюстондан инженер һәм тел тикшеренеүсеһе, таштағы руналарҙы һәм осорҙоң лингвистикаһын өйрәнә, документтың ысын булыуын асыҡлай һәм тәнҡитселәрҙең дәлилдәрен кире ҡаға. Мәҫәлән, бер нисә ҡулъяҙмала ғына табылған бик һирәк осраған рун төрө (шул рәүешле ялғанды нигеҙләйҙәр) J хәрефе тип интерпретацияланған XIV быуат ҡулъяҙмаларында ғына табылған L рунаһының һирәк формаһы тип интерпретациялана. Ул шулай уҡ, яҙыу диалекты, шведтарҙың дөйөм диалектынан айырмалы рәүештә, Швецияның көньяғында, Дания менән Норвегия сиктәре янында, Бохуслен өлкәһендә ҡулланылған һәм киҫешкән телдәрҙең диалектик формаһы булып торған, тип билдәләне.
Быуат үткәндән һуң
Рунлы таш табылғас, 1998 йылдың декабрендә, йөҙ йылдан ашыу ваҡыт үткәс, беренсе тапҡыр 1910 йылдан алып табышҡа ентекле физик анализ яһала. Уға микроскоп ярҙамында фотоға төшөү, матдәне тикшереү һәм электрон микроскоп менән сканерлау инде. 2000 йылдың ноябрендә геолог Скотт Ф. Уолтер (Scott F. Wolter) тикшеренеүҙәрҙең яҡынса һөҙөмтәләрен тәҡдим итте. Уның нигеҙендә таштың ауышлыҡ менән бәйле 50-200 йыллыҡ оҙайлы процессҡа дусар булыуы ята, тип фаразлай ул.
Атап әйткәндә, ул таштың яҙыулы өҫкө йөҙөндә тың тулыһынса юғалыуына иғтибар итте. Мэн штатындағы 200 йәшлек һәүерташ ҡәбер таштарының шундай уҡ өлгөләре, табыштағын тулыһынса юғалтҡан кеүек түгел, ә пиритты байтаҡҡа юғалтҡандарын күрһәтә. Ошондай шарттарҙа ҡәбер таштары өлгөләренең уңайлы шарттарҙа булыуын иҫәпкә алып, сағыштырыу ташты 1858 йылда тәүге европалылар килеп урынлашҡандан күпкә алдараҡ таштың бында урынлаштырылыуын күҙалларға мөмкинлек биргән.
Шулай ҙа ҡайһы бер тәнҡитселәр, уйылған яҙыуҙарҙың үҙгәреүсән һауа шарттарының быуаттар дауамында ныҡ тороуына ғәжәпләнеп, яҡшы һаҡланғанлығына иғтибар иткән. Ләкин таштың кире яғы боҙлоҡ осоронан ҡалған йәше меңдәрсә йыл менән иҫәпләнгән сыйыҡтары яҡшы һаҡланып ҡалған.
2001 йылда Лос-Анджелестағы Калифорния университетының элекке профессоры Эрик Вальгрен «Викингтар һәм Америка» (The Vikings and America) китабында яҙыуҙағы лингвистик тайпылыштарҙы һүрәтләй һәм уларҙың ялған булыуы фекерен белдерә.
2005 йылда баҫылып сыҡҡан «The Kensington Runestone: Approaching a Research Question Holistically» мәҡәләһендә археолог Алиса Бек Кехо (Alice Beck Kehoe), урындағы халыҡтың ташта күрһәтелгән датанан алдараҡ «килмешәктәр» менән бәйләнеше тураһындағы хәбәрҙәргә һылтанып, европалыларҙың XIV быуатта экспедицияһы килеү мөмкинлеге тураһында һығымта яһаған.
Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе
Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе — IV—VII быуаттарҙа Европала, иң элек Рим империяһы сигенән, этник күсеп йөрөүҙәрҙең шартлы атамаһы. Уға беҙҙең эраның IV быуат уртаһында көнсығыштан һундарҙың үтеп инеүе сәбәпсе була.
Беҙҙең эраның 535 йылында башланған урта быуаттарҙың климатик пессимумы төп ваҡиғаларҙың береһе була, әммә миграция этәргесе булып был ваҡиғаға тиклем 160 йыл элек һундарҙың Европаны яулап алыуы тора. Бөйөк күсенеү ете — һигеҙ быуат бара. Уны глобаль миграцион процестарҙың төп өлөшө булараҡ ҡарарға мөмкин. Яңы дәүерҙең V быуат башына Көнбайыш Рим империяһының үҙәгендә (шул иҫәптән Италия, Галлия, Испания һәм өлөшләтә Дакияны индереп) римлеләр үҙҙәре һәм романлашҡан кельт халыҡтары тығыҙ урынлашҡан була. Унда Германия күскенселәре лә йүнәлә. Һундар һөжүме аҫтында Рим империяһы көсһөҙләнә һәм ике өлөшкә бүленә. Римлеләр элек яулап алынған колонияларҙан, шул иҫәптән Британия утрауҙарынан китергә мәжбүр була. Бер үк ваҡытта һундар баҫымы аҫтында инглиз һәм сакс ҡәбиләләре көнбайышҡа ҡасырға мәжбүр була һәм, кельттарҙың төп халҡын ҡыҫырыҡлап, Британия утрауҙарында урынлаша. Шулай итеп, һундарҙың Европаны баҫып алыуы Бөйөк Британияның барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе герман ҡәбиләләре менән романлашҡан ултыраҡ халыҡ араһында мәҙәни, тел, һуңынан дини конфликттар тыуҙырған. Бөйөк күсенеүҙәр Урта быуаттар осоронда Европа континентында яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә нигеҙ һала.
Сәбәптәре
Тикшеренеүселәрҙең күбеһе бөйөк күсенеүҙең сәбәптәре сифатында ярлыланған һәм уңайһыҙ төбәктәрҙән йәшәү өсөн уңайлыраҡ булған ерҙәргә күсенеү тора ти. Иң төп сәбәптәрҙең береһе булып һауа торошоноң климат дөйөм һалҡынлана барыуы, шуға бәйле континенталь климатлы территорияларҙа йәшәгән халыҡ йомшағыраҡ климатлы райондарға ынтылған. Күсенеүҙең иң бейек нөктәһе киҫкен һыуытҡан 535—536 йй. тура килгән тип иҫәпләнә. Уңыш булмауы, сирҙәр артыуы, балалар һәм ҡарттарҙың үлем осраҡтары йыш күҙәтелгән. Һыу баҫыуҙар һәм дауылдар Төньяҡ диңгеҙ яр буйҙарында һәм Көньяҡ Англияла ҡоро ерҙең юғалыуына килтергән. Б. э. VI быуатында Италияла ла һыу баҫыуҙар йыш күҙәтелгән.
Француз тарихсыһы Пьер Рише 793 йылдан 880 йылға саҡлы тормош, 13 йыл дауамында, аслыҡ һәм һыу баҫыуҙарға, ә тотош 9 йыл — сиктән тыш һыуыҡ ҡыштар һәм эпидемиялар менән бәйле булған, тип күрһәткән. Был ваҡытта Үҙәк Европала сире таралған.
Пессимум осоронда Көнбайыш Рим империяһы һәләкәт кисергән һәм демографик емерелеү барған. Көньяҡ Европа халҡының һаны 37 миллиондан 10 миллионға саҡлы кәмегән. Б. э. VI быуатында элек Көнбайыш Рим империяһына ингән өлкәләрҙә йәшәгән халыҡ һаны һиҙелерлек түбән кимәлгә төшкән. Бындай кәмеүҙең сәбәбе булып һуғыштар ғына түгел, ашлыҡ уңмауы һәм торған. Бигерәк тә Альптан төньяҡта урынлашҡан ауылдар бушап ҡалған, тарҡалған һәм уларҙы урман ҡаплаған. Палинология йәғни үҫемлек һеркәһен анализлау игенселектең дөйөм бөлгөнлөккә төшөүен күрһәтә.
Б. э. VII быуатында нигеҙ һалынған яңы тораҡ урындар яңы структуралы тораҡтар менән характерлана һәм элекке традиция менән мәҙәни өҙөлөшөн күрһәтә.
Һундарҙың Ҡытайҙа еңелеүе
Һундарҙың (гунны) Жунгарияға күсеп китеүенә килтерә, шулай уҡ күсенеү барышында домино эффектын уйнаған, сөнки һундарҙың күсенеүе уларҙың юлында осраған башҡа халыҡтарҙың да күсеүенә алып килгән.
Рим империяһының тарҡалышы
Урта быуаттарҙа халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенең төп сәбәптәренең береһе булып, әлбиттә, этник, географик, климатик һәм иҡтисади факторҙарҙың дөйөм комплексы арҡаһында Рим империяһының көсһөҙләнеүе лә тора.
Сәйәси тормошта император власының тәхеткә дәғүә итеүселәр өсөн ҡанһыҙлығы һәм күренекле хәрби етәкселәр араһынан дәғүәселәрҙең власть өсөн көрәше б. э. III быуатында бик масштаблы «һалдат императорҙары» тип тарихҡа ингән замана низағына алып килгән. Граждандарҙың нан армия, халыҡтарҙың вәкилдәре ҡушылыуы арҡаһында, һаман да арта барған профессиональ гә әүерелгән.
Империяның Урта диңгеҙ үҙәгендә халҡы артыуы урман биләмәләренең кәмеүенә, яйлап сүллек барлыҡҡа килеүенә, эрозия үҫешенә, хужалыҡтың ваҡ малсылыҡҡа (кәзәләр, һарыҡтар) йүнәлеш алыуына, көнкүрештең на килтергән. Ҡайһы бер элегерәк уңдырышлы ерҙәрҙең халыҡһыҙ ҡалыуы Иртә урта быуаттар дәүеренең климатик пессимумы менән аңлатыла.
Римлеләрҙең тормош нигеҙе һәм ҡиммәттәре үҙгәргән. Һуңғы дәүерҙәге Рим империяһы — ул байтаҡ дәрәжәлә көсһөҙ армиялы һәм йәмәғәт тормошо үҙәге тышҡы сәйәсәттән (һуғыш, сауҙа, экспансия) күңел-сафа, һыйланыуға, табын ҡороуға, йәғни тормош рәхәтлеген кисереп кенә йәшәүгә ориенталләшкән типик урта диңгеҙ дәүләте.
Рим империяһы сиктәрендә көсөргәнешлектең үҫеүе
Империя эсендә йоғонто үҙәгенең Италия һәм Испаниянан иҡтисади әүҙем булған (һәм типик роман да булмаған) яуым-төшөмө күп һәм сауҙаһы интенсив ойошторолған Галлияға яйлап күсә барыуы күҙәтелгән. Үҙ сиратында, сик буйында йәшәгән герман халыҡтары Империяның иҡтисади һәм сәйәси тормошона нығыраҡ йәлеп ителә барған. Б. э. III быуат низағтары арҡаһында сиктәрҙең йомшарыуы менән, тотош халыҡтар ваҡыты үтеү менән үҙҙәренең бында урынлашыуын феод институты, йәғни биләп алынған территорияларҙағы ысынбарлыҡҡа хас ике власлылыҡтан файҙаланып, аша раҫлатыуҙы ныҡышып сик буйы райондарына күсеп йәшәй башлаған. Ысынбарлыҡтағы рим администрацияһы фәҡәт егуляр рим ғәскәре булған ерҙә генә һаҡланып ҡала алған. Шулай итеп, рим ҡануниәте оҙағыраҡ ваҡыт Төньяҡ Галлиялағы Сиагрияла (486 йылда Хлодвиг ҡыйратҡан Суассон өлкәһе йәғни дәүләте), Төньяҡ Италиялағы Далмацияла (480 йылға саҡлы Одоакр) һаҡланып ҡалған.
Халыҡтар һанын баһалау
Борис Цезаревич Урланис антиклыҡ дәүерендәге герман ҡәбиләләренең һанын 3 миллион кеше тип баһалай : халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе башланыу мәленә франктарҙың һаны 80 мең кеше, бургундтар 100 мең кеше, вандалдар һаны 20 мең кеше (ә Гибралтар боғаҙын кисеү осоронда 80 сең кеше) тәшкил иткән. Иң күп һанлы герман халыҡтарының һаны 80 меңдән 120 мең кешегә саҡлы, ә аҙ һанлы халыҡтарҙың һаны 25 меңдән 50 мең кешегә еткән. Требеллий Поллион 267 йылда император Аврелиан Рим империяһына баҫып ингән 320 мең гот һәм ютунгтарҙың 40 000 һыбайлыһы һәм 80 000 йәйәүле ғәскәре хаҡында пехота яҙған, император Проб 277 йылғы походта 400 мең германды юҡ итеүе тураһында белдергән, Евнапий әйткәнсә, 376 йылда Дунайҙы кисеп сыҡҡанда, вестготтарҙың 200 мең яугиры булған, Иордан 539 йылда Италияла 200 мең франк армияһы булғанын яҙған, ләкин Ханс Дельбрюк боронғо сығанаҡтарҙың герман халыҡтары һаны тураһындағы мәғлүмәттәрендә икеләнгәнен белдерә һәм Страсбург янында торған алеманндар армияһы бары тик 6 000 кешенән (иң күбеһе 10 мең кеше), Адрианополь янында 12 мең, иң күбеһе 15 мең, кешелек вестготтар армияһы тураһында яҙған. Һундарҙың һаны буйынса ҡапма-ҡаршы мәғлүмәт бар. Шулай, ҡытай йылъяҙмалары хроники һун армияһында 100—400 мең кеше булған тип яҙа. V быуат рим сығанаҡтары 409 йылда Аларих I-гә ҡаршы Гонорий 10 мең һунды файҙаланған. Эдвард Палмер Томпсон һундар 10 мең кешенән кәмерәк булыуы мөмкин тип иҫәпләй и [http://admw.ru/books/Gunny--Groznye-voiny-stepey/17 Э. А. ТОМПСОН. ГУННЫ. ГРОЗНЫЕ ВОИНЫ СТЕПЕЙ Глава 3. Гуннское общество до Аттилы. Часть 3].
Күсенеүсе төркөмдәр эсендә барған процестар
Күсенеүсе берәмектәрҙәге эске процестар уларҙың һаны артыу менән дә, һауа торошоноң насарайыуы шарттарында тере ҡалыу мәнфәғәте менән дә бәйле и др.
Быны билдәле «болан тураһындағы легенда»  — һундарҙың (һәм уларҙың элгәреләренең) хозур был ергә мөғжизәле рәүештә килеп сыҡҡан ошо үткәреүсе йәнлеккә эйәреп Меотида (Аҙау диңгеҙе) аша сығыуын сағылдыра.
Һаҡланғандарҙан Созомен баҫмаһы редакцияһы иң иртә һәм тулы булмаған: «Бер ваҡыт күгәүен эҙәрлекләгән үгеҙ күлде кисеп сыҡҡан саҡта уның артынан көтөүсе лә эйәргән; алғы яҡта ерҙе шәйләгән көтөүсе был турала ырыуҙаштарына хәбәр итә. Бәғзеләр юлды аша йүгереп сыҡҡан лань һунансы һундарға өҫтән аҙ ғына һыу менән ҡапланған юлды күрһәткән, имеш, ти. Һәм шул саҡ улар, таң ҡалып сағыштырмаса уртаса климатҡа һәм игенселек өсөн уңайлы был илде ҡарап сыҡҡандар ҙа, әйләнеп ҡайтып, үҙҙәренең хакимына күргәндәрен хәбәр иткәндәр». Атап әйткәндә, легенда күсенеүсе халыҡтар климат буйынса ыңғай һәм игенселек өсөн ҡулай ерҙәр эҙләгәнен һыҙыҡ өҫтөнә алған. Был уңайҙан хәтер төпкөлө «бөйөк күсенеүҙәргә» бай булған антик меңйыллыҡтарға алып китә.
А. А. Васильев «Зевс ғашиҡ булған, һәм Гера уны һыйырға әйләндергән Ио тураһындағы» легенданы антик иҫкелек ҡалдығы тип аңлатҡан. Ул шулай уҡ Эсхил Ионы ҡылыҡһырлағанда ҡулланған oijstroplhvx — «һуҡыр себен, күгәүен саҡҡан» ҡатмарлы сифат төрлө аралашсы быуындар аша һуңғы антик авторҙарға эләккән.
Иордан, Прискыға һылтанып, легенданан миҫал килтерә: «Был ҡәбиләнең (һундар) һунарсылары, ғәҙәттәгесә, эске Меотида ярында кейек эҙләп йөрөгәндә, алдарында болан күреп ҡала, йәнлек һыуға инә, һәм бер алға атлап, бер туҡтап ҡалып, юл күрһәтеүсегә әйләнгән. Һунарсылар, уның артынан эйәреп, элегерәк (быға тиклем) диңгеҙ кеүек үтеп сыҡҡыһыҙ тойолған Мэотий күлен йәйәү кисеп сыҡҡан. Бер ни аңламаған һунарсыларға скиф ерҙәре күренеү менән, болан күҙҙән юғалған».
«Готтар менән һуғыш» хеҙмәтендә Прокопий Кесарийский тексты тағы ла йәйелдергән: «Уларҙың (аҙау янында йәшәүселәренең, киммерийлыларҙың) һөйләгәненсә,әгәр был риүәйәт дөрөҫ булһа, бер мәл бер нисә киммерий егете, һунар эттәре менән һунарға бирелеп, ланде күреп ҡала; ул, ҡасҡан ыңғайы, һыуға ташланған. Егеттәр, намыҫланып китепме, ҡомар тәьҫиренәнме, йә хоҙай тылсымы менәнме, ҡаршы яҡтағы ярға еткәнсе, ошо лань артынан эйәргән. Шунда был йәнлек юҡ булған (минең ҡарауымса, ул йән эйәһе бында йәшәгән ҡырағайҙарға бәхетһеҙлек кенә көҫәү маҡсатында килеп сыҡҡан кеүек); әммә һунарҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған егеттәр яңы ҡаты көрәш һәм табыш өсөн көтөлмәгән мөмкинлек тапҡан. Атайсалдарына ҡайтыу менән, улар бөтә киммерийлыларға, ошо һыуҙы кисеп сығыу мөмкинлеге бар, тигән хәбәр еткергән. Шундуҡ, барыһы ла ҡоралланып, „һаҙ“ аша тоҡарлыҡһыҙ кисеп, ҡаршы яҡтағы ҡитғаға сыҡҡан». Здесь гунны выступают как продолжатели киммерийцев.
«Готтар менән һуғыш» әҫәрендә Прокопий этнонимды 4 тапҡыр файҙаланған.
Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүен тасуирлағанда «киммерийлылар» утигурҙарҙың боронғо атамаһы булараҡ, ә һуңғараҡ бөтә һундарҙың боронғо атамаһы булараҡ билдәләнгән , аҙағыраҡ улар ике хаким исеменән сығып, утигурҙар һәм кутригурҙар тип аталып йөрөтөлгән. «Киммерийлылар» легенда тексында өсөнсө тапҡыр һәм һуңғы тапҡыр последний раз при цитировании рассказа Геродоттың донъяны өс өлөшкә бүленеүе тураһындағы хикәйәнән өҙөмтә килтергәндә Европа һәм Азия араһында сиктәрҙе билдәләү маҡсатында осрай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр быны Геродот йоғонтоһо тип һанай, ә ҡалғандар Прокопийҙың ҡарашынан сығып, барлыҡ «бөйөк күсенеүҙәр»ҙе масштаблыраҡ, башта Киммерия, аҙаҡ Скифия ерҙәренән башлап, уҡып аңлаған.
А. В. Гадло фекеренсә, юл күрһәтеүсе йәнлек образындағы айырма (болан (инә болан) — үгеҙ (һыйыр) «был риүәйәт тормош образы һәм көнкүреше буйынса бөтөнләй айырмалы — урман һунарсылары һәм дала малсылары кеүек — ике төркөмдә тыуған һәм йәшәгән».
Е. Ч. Скржинская буйынса, «болан тураһындағы легенданың тарихи ҡиммәте һундарҙың (дөрөҫөрәге, ҡайһы бер өлөшөнөң) Скифияға күскән урынын күрһәтеүҙәлер». Башҡа ғалимдар былай аңлатыуҙы кире ҡаға. Мең йылдар традицияһы буйынса быға оҡшаш легендалар (Ио тураһындағы легендалар тибындағы) төрлө «бөйөк күсенеүҙәр» тарихында башлыса тәбиғәт-климат һәм тығыҙ урынлашыуҙан ер етмәү сәбәптәре, шулай уҡ дошмандар баҫымы арҡаһында тап Скифия (Сарматия) халыҡтарының әүҙемлеген раҫлай.
Күсенеүҙәрҙең демографик аспекттары
Үҫешкән үҙойошоу арҡаһында һәм Урта диңгеҙ һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы илдәре менән сауҙа һөҙөмтәһендә, готтарҙы ла (готтар үҙҙәрен германдарҙан айырғандар) индереп, Скифияла һәм Сарматияла йәшәгән халыҡтарҙың тормош кимәле яҡшырыуына һәм килтергән. Төньяҡ Евразия, үҙенең һыуыҡ климаты һәм ауыл хужалығы яғынан үҙләштерелмәгән ерҙәре менән, арта барған халыҡты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итерлек булмаған. Көньяҡҡа, Рим империяһы сиктәрендәге кеше аҙыраҡ йәшәгән территорияларҙы (был тәү сиратта Рейн йылғаһы бассейны, Швейцария (рим Рецияһы), Паннония һәм Балҡан) үҙләштереү ҡотолғоһоҙ һәм дәүере етеүгә бәйле булған. Рим хөкөмдарҙары, ялланған ғәскәр (аландар, готтар, һундар һ. б.) йәлеп итеп һәм империя сиктәрендә уларҙың ғаиләләренә ер бүлеп биреп, был процесты тиҙләткәндәр. Был территорияларға күрше халыҡтарҙы йомшағыраҡ климат, ауыл хужалығы продукцияһының мул булыуы йәлеп иткән һәм шулай уҡ империя идара итеү аппаратының көсһөҙләнеүе һәм уның Скифия һәм Германиянан сыҡҡандарҙың әүҙем һәм азатлыҡ һөйөүенә буйһоноуы менән дә бәйле булған.
Көнкүреш бәйләнештәре
Роман халыҡтары һәм күсеп килгән халыҡтарҙың көнкүреш аралашыуҙарының көсәйеүе хәҙерге заман Европаһында халыҡтарҙың был ике төркөмө араһында бер-береһе тураһында йәшәп кигән стереотиптарҙы тулыһынса нығытҡан. Көрсөккә килеп төртөлгән рим дәүләте үткер төньяҡ һәм көнсығыш дары иҫәбенә империяның эске тормошон йәнләндерергә маташҡан. Әммә рим һәм «ҡырағайҙар» юғары ҡатламы араһындағы мөнәсәбәттәр ҡатмарлы булған. Процесс беҙҙең эраға саҡлы уҡ, төрлө илдәрҙән килгән халыҡтарҙың тырышлығы менән Рим төҙөлгәндән бирле, башланған. Луций Корнелий Сулла б. э. т. 78 йылда 5 меңгә яҡын юғары ҡатлам рим граждандарын һәм самниттар, этрусктар кеүек дошман этностарҙы юҡ иткән. Иң тәүҙә ялланғандарға таянып, ул үҙенә кәрәкле кешеләрҙе сенатҡа индергән.
Режимдың төп терәген — хеҙмәт тамамлаған һалдаттарҙы (27 легион, йөҙ меңдән артыҡ кеше, йышыраҡ элекке «ҡырағайҙар»), бөтә Италия буйынса һибелгән колонияларҙа (атап әйткәндә, ҡаршылыҡ күрһәткән ҡалаларҙың) конфискацияланған ерҙәрендә таратып ултыртҡандар. Йәбергә дусар булған 10 меңгә яҡын ҡол римле иреккә сығарылған, шуның менән бергә был ҡолдар яйлап рим йәмғиәтенең юғары баҫҡыстарына күтәрелгән. Беҙҙең эраның тәүге быуаттарында империя биләмәләренә Скифия (Сарматия) һәм шулай уҡ рим империяһы үҫешендә һиҙелерлек роль уйнаған агафирстар һәм бастарндар тулыһынса тиерлек күсерелгән. Мең йылдан артыҡҡа һуҙылған Рим — «ҡырағай донъя» бәйләнештәре, һуңғы осорҙағы "көнкүреш контакттары"на ғына ҡайтып ҡалмайса, ҡатмарлы һәм күп төрлө булған.
Һөҙөмтәләре
Күсенеү Европала Көньбайыш Европаның күп телдәре (« латынь») нигеҙендә берҙәм латин тел системаһы формалашыуға үҙ өлөшөн индергән. Был процестың һөҙөмтәләрен бер төрлө генә баһалап булмай. Бер яҡтан, һуғыштар барышында бик күп халыҡтар һәм ҡәбиләләр юҡҡа сыҡҡан — миҫал өсөн, һундар тарихы өҙөлөп ҡалған. Икенсе яҡтан, халыҡтаҙың бөйөк күсенеүе арҡаһында күп кенә халыҡтар «культуралашҡан», уларҙың ҡайһы берҙәре хәҙерге европа дәүләттәрен башлап ебәреүселәре булған, яңы мәҙәниәттәр барлыҡҡа килгән — төрлө ҡәбиләләр, бергә ҡушылып, бер-беренән белем туплаған һәм оҫталыҡ отҡан. Әммә был күсенеү төньяҡ ҡәбиләләр һәм күскенсе халыҡарҙың башланғыс мәҙәниәтенә етди зыян килтергән. Шулай, Төньяҡ Европаның күп аҫаба ҡәбиләләре халыҡтары ҡыҙғанмай ҡырылған, был халыҡтарҙың боронғо ҡомартҡылары — обелисктары, ҡорғандары һ.б. таланған.
Давлетжанов Бердымурад
Бердымурад Давлетжанов (баш. Бирҙеморат Дәүләтйәнов, урыҫ. Бердимурат Довлетджанов) (1 ғинуар 1921 йыл — ноябрь 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944). Төркмәнстан Геройы.
Биографияһы
Бердымурад Давлетжанов Мульксыгмоз ауылында (хәҙер — Төркмәнстандың Марый виләйәте Марый этрапы Чкалов исемендәге ауыл) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ете класс тамамлаған, колхоз трактор бригадаһында иҫәпсе-хисапсы булып эшләй. 1941 йылдың ноябрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә алына. 1943 йылдың июненән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә гвардия ҡыҙылармеецы Бердымурад Давлетджанов 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкы ҡылыссыһы була (Үҙәк фронты, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы). Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 28 сентябрендә Давлетжанов үҙенең подразделениеһында тәүгеләрҙән булып Нивки ауылы эргәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) Днепр аша сыға. Усохи ауылы тирәһендә ул шәхсән үҙе дошман минометын ҡыйрата һәм эскадронға һөжүмде дауам итеүҙә булышлыҡ итә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Бердымурад Давлетжанов Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3041-се һанлы) тапшырыла.
Һуғыш тамамланғандан һуң өлкән сержант Давлетжанов тыуған яҡтарына ҡайта, Төркмән ССР-ының Компартияһы Үҙәк Комитеты янындағы партия мәктәбен тамамлай. Мары ҡалаһында йәшәй, «Туркменлегторг» базаһы идарасыһы булып эшләй. 1988 йылдың ноябрендә вафат була, тыуған ауылында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Советтар Союзы Геройы. Төркмән ССР-ы Юғары Советы депутаты. Төркмәнстан Геройы. Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3041-се һанлы), Октябрь Революцияһы ордены, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм күп һанлы миҙалдар менән бүләкләнгән.
Мөжәһид
Мөжәһит (مجاهد, ғәрәп әҙәби теленә яҡыныраҡ — мөжәһит, күпл. мөжәһидин — «иман, хаҡ, изге эш өсөн көрәшеүсе», «рухи көс һалыусы» ) — йыһатта ҡатнашыусы (тамырҙаш һүҙ, сөнки «йыһат» ғәрәпсә «джиһад»), тура мәғәнәһендә «көрәшсе» тигәнде аңлата.
Ҡулланылышы
Был термин бөтә мосолман илдәрендә, мәҫәлән, Алжирҙа, Иранда, Афғанстанда, Чечняла һәм башҡа илдәрҙә лә ҡулланыла. Социаль, милли-азатлыҡ хәрәкәттәрендә, шулай уҡ дини хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан кешеләр мөжәһиттәр тип атала.
Мөжәһит — яугир генә түгел, көрәше йыһат билдәләренең береһендә сағылыш тапҡан һәр мосолман.
Шулай итеп, уҡытыусы һәм дин әһеле, үҙ балаһын тәрбиәләп үҫтергән әсә лә мөжәһит була ала. Һәләк булған мөжәһит Аллаһы Тәғәлә алдында үҙ иманын иҫбатлаған шәһит тип иҫәпләнә. Мәгәр быларҙың барыһы ла Аллаһ хаҡына түгел, ә дан, аҡса, үс алыу йәки башҡа ҡомарлы теләктәр, шулай уҡ «кафыр» кешеләрҙең указы буйынса эшләнгән икән, Аллаһ юлындағы тырышлыҡтар ҡабул ителмәйәсәк.
Терминологияһы
Мөжәһиттәр тип ғәҙәттә радикаль ислам идеологияһы йоғонтоһона дусар булған хәҙерге законһыҙ, әммә ярайһы уҡ яҡшы ойошторолған һәм ҡораллы ойошма ағзаларын атайҙар. Урта быуат контекстарында мәғәнәһе буйынса яҡын термин — ғази (ғазауаттан). XX быуат башында Урта Азияла шулай уҡ баҫмасылар эш итә.
Большов Леонид Александрович
Большов Леонид Александрович (23 июль 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы, РФА академигы (2016), Рәсәй Фәндәр академияһының атом энергетикаһының хәүефһеҙ үҫеше проблемалары институтының атом энергетикаһы өлкәһендә белгесе, директоры, хәҙер ғилми етәксеһе (1991 йылдан).
Биографияһы
Леонид Александрович Большов 1946 йылдың 23 июлендә Мәскәүҙә тыуған. 1964 йылда 2-се урта мәктәпте тамамлай.
1970 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай. 1973 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1982 йылда — докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1970 йылдан алып 1973 йылдар буйынса И. В. Курчатов исемендәге атом энергияһы институтында (Мәскәү) инженер, кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1973 йылдан алып 1991 йылдар буйынса — Курчатов исемендәге атом энергияһы институты филиалында эшләй (Троицк ҡалаһы Мәскәү өлкәһе) — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1975 йылдан — төркөм начальнигы, 1978 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1982 йылдан — лаборатория начальнигы.
1991 йылдан атом энергетикаһының хәүефһеҙ үҫеше проблемалары институты директоры.
Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнаша (1986).
Ҡыҙы — Анна Леонидовна Большова (1976 йылғы) — Рәсәй театр һәм кино артисы. Мәскәүҙең маҡтаулы сәнғәт эшмәкәре (2014).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: ҡаты есемдәрҙең өҫкө йөҙө физикаһы, нурланыштың матдәләр менән тәьҫир итешеүе теорияһы, һыҙыҡлы булмаған оптика, лазерлы термоядро синтезы физикаһы, атом энергетикаһы хәүефһеҙлеге проблемалары, АЭС-тарҙағы ауыр аварияларҙы һәм уларҙың эҙемтәләрен анализлау.
Мәскәү физика-техник институтының заманса хәүефһеҙ энергетик технологиялар үҫеше мәсьәләләре кафедраһы мөдире.
300-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән бер нисә монография авторы.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
1997 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы була.
Фәнни ойошмаларҙа ағзалығы
Бүләктәре
Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының, Росэнергоатомдың, Росатомдың ведомство наградаларына һәм почетлы күкрәк билдәләренә эйә
Ҡояш культы
Ҡояш культы — мифологиялы һәм хөрмәтле күк есеменә табыныу. Башҡорттарҙың космогоник ҡараштарын сағылдырған инаныуҙарына, йолаларына, ғөрөф-ғәҙәттәренә, тыйыуҙарына үтеп ингән соляр образ, илаһ, ҡатын-ҡыҙ персонажы.
Легендаларҙа
Ф. Нәҙершина фекере буйынса Ҡояштың барлыҡҡа килеүе тураһында легендалар һаҡланмаған, ләкин заманында бындай хикәйәләрҙең халыҡ телендә йөрөгәнлеге шик тыуҙырмай, сөнки ҡояшҡа бәйле фрагментар мотивтар легенда-риүәйәттәр эсендә осрай.
Фольклорҙа «Артыҡ ҡояш» мотивын Ф. Нәҙершина түбәндәгесә аңлата:
Урал батырҙың артыҡ ҡояшты атып төшөрөүе, ҡояш ярсығынан ай яралыуы хаҡындағы мифологик легенда ла үҙенең үҙәк мотивы менән башҡа халыҡтарҙың мифтары юҫығында булып, архаик ҡараштарҙы һаҡлаған ғәйәт әһәмиәтле сюжеттарҙың береһе. Урал батырҙың һөйөклө ҡатыны һомай —аҡҡош сүрәтендә лә, сибәр ҡыҙ ҡиәфәтендә лә күренә торған мөғжизәле образ. Ике әҫәр геройы булараҡ сығыш яһаһалар ҙа, ҡобайыр һәм легенда геройҙарының (Урал исемле батырҙың) эшмәкәрлеге бер типта — ҡоролоҡтан, эҫенән яфаланған кешеләрҙе афәттән ҡотҡарыу, тәбиғәтте үлемһеҙ итеү. Артыҡ ҡояштар һәм уларҙы атып төшөрөү, яраланған ҡояштың айға әйләнеүе тураһындағы архаик сюжеттарҙың тәү башлап барлыҡҡа килеү урынын күрһәтеү, ул хаҡта ҡәтғи фекер йөрөтөү еңел түгел. Легендаларҙа һәм әкиәттәрҙә Ҡояш ҡатын-ҡыҙ башланғысын да, ир-ат башланғысын да һынландыра. Йола фольклорына ҡараған теләктәрҙә :
«Ҡояш апай, кил, кил, һалҡын ағай, кит, кит!» (ҡатын-ҡыҙ).
Икенсе осраҡта ир-ат башланғысын сағылдыра (ҡояш нурҙарынан ғоманлы булыу мотивы шул хаҡта һөйләй). Ҡояш нурҙарынан ғоманлы булған ҡыҙ мотивы «Түңгәүер ҡәбиләһе» һәм Сыңғыҙхан исеменә бәйле башҡорт риүәйәте «Бөрйәндәр хан замандарында» буйынса билдәле.
«Урал батыр» эпосында Ай менән Ҡояш — Күк батшаһы Самрауҙың ҡатындары. Эпик ҡомартҡылар һәм әкиәттәрҙә Ҡояш — Аҡбуҙ толпар һәм башҡа образдар аша ла тоҫмаллана. «Урал батыр» эпосында ҡояш тотолоуының сәбәбен аңлатҡан Әсә хәсрәте, Әсә хафаланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән күренеш булараҡ һүрәтләнә:
Зәрҡүм быны күргәс тә,
Ҙур бер балыҡ булған да,
Янына барған Һомайҙы,
Шул урында ҡарпыған,
Зәрҡум ҡыҙын ҡарпығас,
Күктә Ҡояш тотолған…
Халыҡ ижадында «Ҡояшты ҡотҡарыу» мотивы.
«Әйнә менән Ғәйнә» легендаһында болан мөгөҙөнә эленгән ҡуржин эсендәге ҡояшты ағалы-ҡустылы батырҙар Тол аша сығара һала. Арттарынан ҡыуа төшкән яуыз зат йылға аша сыға алмай икән. Башҡорт йола фольклорынан билдәле булыуынса, шүрәлеләр, убырлылар һыуҙан ҡурҡа. Батырҙар йәһәт кенә Тол аша аръяҡҡа сығып, ҡуржиндың ауыҙын сисеп ебәргәс, «ҡояш донъяға сығып киткән», ти легенда. Ағалы-ҡустылы шул ерҙәрҙә тороп ҡалып, ғаиләле булып, мал үрсетеп, донъя көтә башлайҙар, ә уларҙың балаларынан ғәйнә ырыуы барлыҡҡа килә.
Әйнә менән Ғәйнә ҡояшты кире урынына ҡайтарып ҡуйып, донъяны яҡтыртып, һалҡын ҡараңғылыҡта булған ерҙе йәмләндереп, уны теремекләндерәләр.
Теләктәр, им -томдар
Халыҡ ерҙәге эшләнелгән бөтә эштәрҙең барышына, эшмәкәрлегенә Ҡояштың туранан-тура булышлыҡ итеүен билдәләгән. Ҡояш культы, уның ҡалҡыуына бәйле ышаныуҙар, им-томдар.
Ҡояш ҡалҡыу иң яҡшы мәл. Аяҙ көн теләп: «Ҡояш ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ, нурланып ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ!» — тиҙәр.
Иртән «Хәйерле Ҡояш булһын!», тип сәләмләп:
Яҡты Ҡояшты күрҙек,
Көндәребеҙ иҫән үтһен!
Иртән сәғәт ете менән һигеҙ араһында, ҡулдарҙы өҫкә күтәреп, Ҡояшҡа ҡарап:
Эй, Хоҙайым! Донъяларыбыҙҙы яҡтыртыусы, Илаһым! Беҙгә аяҙ көндәр бир,
Беҙҙе ас итмә, яланғас итмә! — тип, үҙ теләктәреңде теләһәң дә, ҡабул булыр, ти, халыҡ.
Ҡояш байышы мифологияла хәүефле мәл, донъя менән яуыз көстәр идара итә.
Ҡояш байығанда: «Эй, ҡояш! Аллаһы Тәғәлә ҡабат ҡалҡыуыңды, донъяны яҡтыртыуыңды бирһен», — тип теләйҙәр (ЙФ)
Ҡайҙан килдең, шунда кит, һыуҙың ағышына кит, ҡояш байышына кит!
Ҡояш тотолғанда мал-тыуар, бала-саға ҡысҡырталар, тимергә һуғалар.
Ҡояшҡа һығыныу. Шөкөрана, шөкөрана! Яҡты донъяла йәшәткән өсөн, йылытҡан өсөн рәхмәт, таҙартҡан өсөн рәхмәт. Ҡояштыр! Ҡояш менән ант итәм!
Ҡояшҡайым, сыҡ-сыҡ!
Тәтәй ҡашыҡ бирермен,
Майлы бутҡа бирермен!
Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа,
Майлы бутҡа ҡаҙанда!
Ҡояш сағыу итеп ҡыҙҙырғанда:
Бисмиллаһир-рахмани-рахим!
Собханалла зөл мәлики-ҡәҙим,
Собханалла зол фазыл — Хәким,
Хәким фәрештәгә тапшырабыҙ, — тиҙәр, йәиһә:
Ҡыйыу балҡый сән-сән,
Балҡый иман Аллаһы-самат!
Тыйыуҙар
«Ҡояш сыҡҡан» тигәнде ишетеү менән ололар тиҙ генә туҡтатып, «Ҡояш сыҡҡан», тимәйҙәр, ә «Ҡояш ҡалҡты», тип әйтергә кәрәк, юғиһә, Ҡояш рәнйешен алырһың, «үҙеңдең күҙен сыҡһын», тип теләр, тип, иҫкәртәләр. Хатта ошо тыйыуҙа ла борон кешеләрҙең Ҡояшты ни тиклем ололауын күрергә була.
Ҡояш байығас, йыуынты һыуҙы түкһәң, ен-шайтан ҡағылыр. Түкһәң, «бисмилла» әйтергә кәрәк, юғиһә, мәйеттәр килеп эҙләнеп йөрөр, ти.
Ҡояш байығас, кешегә әйбер бирергә ярамай, ҡәҙере китер;
Аҙбарға Ҡояш батҡанда, ҡояш ҡалҡҡанда керергә ярамай, ен-шайтан ҡағылыр;
Һынамыштар һәм мәҡәлдәр
Ҡояш ҡыҙарып сыҡһа, иртән ямғыр яуа, ҡышын көн боҙола, ҡар яуа, буран күтәрелә.
Ҡояш ҡарағанда йәшәп ҡал, атаң ҡарағанда йөрөп ҡал.
Ғафури (Бүздәк районы)
Ғафури (Гафури) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 609 кеше. Почта индексы — 452701, ОКАТО коды — 80217810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
БРИКС-тың VII осрашыуы
БРИКС-тың VII осрашыуы 2015 йылдың 9—10 июлдә Рәсәйҙең Өфө ҡалаһында уҙҙы.
БРИКС группаһының осрашыуы Рәсәйҙә икенсе тапҡыр үтте. Быға тиклем ул ваҡыттағы БРИК группаһының беренсе осрашыуы 2009 йылда Екатеринбург ҡалаһында уҙғарылғайны.
БРИКС-тың VII осрашыуы сиктәрендә Өфө ҡалаһына Рәсәй Федерацияһы, Бразилия, Һиндостан, Ҡытай һәм Көньяҡ Африка Республикаһы башлыҡтарының килеүе көтөлә.
Талота-Се
Талота-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Талота йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :