cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар
Ҡылыҡһырлама
Ваҡ ҡолаҡ ярғанатының кәүҙә оҙонлоғо 3,2—5,1 см, ауырлығы 3—8 г, ҡанаттары тар, ҡоласы 18–22 см. Арҡаһының төҫө көрән-ерәндән алып һоро-балауыҙ һарыға тиклем, ҡорһағы асығыраҡ төҫтә. Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанатының кәүҙә оҙонлоғо 4,6—5,8 см, ауырлығы 5—12 г, ҡанаттарының ҡоласы 23—25 см. Арҡаһының төҫө көрән-балауыҙ һарынан алып ҡыҙғылт төҫмөрлө ерәнһыу-ҡуңырға тиклем, ҡорһағы ҡуңыр-һоро. Йөнө ҡыҫҡа, ҡуйы, төптәре ҡара. Ҡолаҡтары ҙур түгел, осло. Ҡанатының ярыһы артҡы аяғының тышҡы бармағындағы аҫҡы өлөшөнә беркетелгән. Ҡойроғо ҡыҫҡа.
Үрсеүе
Йөклөлөгө 40—60 көн дауам итә. Ғәҙәттә йылына 1 тапҡыр 1—2 бала тыуҙыра. 3—7, ҡайһы берҙә 16 йылға тиклем йәшәй.
Йәшәйеше
Эңерҙә әүҙем. Төҙөлөштәрҙә, ағас ҡыуыштарында, ҡая ярыҡтарында йәшәй; Башҡортостанда ҡышламай, миҙгел һайын күсенеп йөрөй.
Туҡланыуы
Нигеҙҙә бөжәктәр менән туҡлана, табышын һауала тота.
Таралышы
Яҡынса 40 төрө билдәле. Евразияның урта бүлкәтенән алып Көньяҡ Африкаға һәм Австралияға тиклем таралған. Башҡортостанда кәрлә ваҡ ҡолаҡ ярғанаты һәм Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанаты осрай. Башҡортостандың Урал алды көньяғында осрай. Ике төрө лә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Күсимов Салауат Таһир улы
Күсимов Салауат Таһир улы (8 март 1942 йыл, Кировабад, СССР) — Өфө дәүләт авиация техник университеты президенты, 1992—2003 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры, 2003—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Советтар Союзы Геройы генерал-майор Таһир Кусимовтың улы.
Белеме, ғилми эшмәкәрлеге
Мәскәү энергетика институтын тамамлаған (1965), инженер-электрик. Техник фәндәр кандидаты (1971), профессор (1991).
СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының (1993), Юғары мәктәптең халыҡ-ара фәндәр академияһының (1994), Петровск фән һәм сәнғәт академияһының (1994), Рәсәй Федерацияһының сифат проблемалары Петровск академияһының (1995) тулы хоҡуҡлы ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге президиумы, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм профессиональ белем биреү буйынса дәүләт контроле коллегияһы, Башҡортостан Республикаһының Президент советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары, Вәкилдәр палатаһы депутаты. «Почёт билдәһе» ордены (1985), миҙалдар менән наградланған.
1965—1967 йылдарҙа — «Башкирэнерго» берекмәһе инженеры; 1970—1974 йылдарҙа — Өфө авиация институтында (Өфө дәүләт авиация техник университетында): ассистент, өлкән уҡытыусы, «Электротехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы доценты; 1974—1981 йылдарҙа — «Электр машиналары һәм аппараттары» кафедраһы мөдире, «Электротехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы мөдире, уҡытыу эше буйынса проректор, 1992 йылдан — ректор.
Хеҙмәттәре
Күсимов Салауат Таһир улы — 200-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы.
С. Күсимов «Йыһанда ҡулланылған оптик системаларҙа моделдәр һәм һүрәттәрҙе эшкәртеү». М.: наука, 1991. (авторҙаш).
С. Күсимов «Автоматлаштырылған идара итеү системаһының һәм уларҙың элементтарының моделдәре». М.: Машиналар эшләү, 2003 (авторҙаш).
«Авиацияла нейрокомпьютерҙар». Мөхәррире: Владимир Васильев, Барый Ильясов, Салауат Күсимов. Издательство: Радиотехника ISBN 5-93108-055-0; 2004 г.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны профессор, театр белгесе, театр эшмәкәре Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы Бер ул үҫтергәндәр.
Үрге Лумбода-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдуллин Марат Ибраһим улы
Абдуллин Марат Ибраһим улы — (16 октябрь 1948 йыл, СССР, РСФСР, БАССР, Шаран районы, Шаран) — химик, БДУ профессоры (1989), РФ Технология фәндәре Академияһы ағза-корреспонденты, химия фәндәре докторы (1988), Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2004), РФ Юғары һөнәри мәғарифының почетлы хеҙмәткәре (2001), СССР уйлап табыусыһы (1981).
Биографияһы
Башҡорт АССР-ның Шаран районы үҙәге Шаран ауылында тыуған. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай. 1974 йылдар алып ошо юғары уҡыу йортонда эшләй. 1986 1989 йылдарҙа химия факультеты деканы вазифаһын атҡара. 1996 йылдан башлап техник химия фәндәре кафедраһы мөдире була. 2000—2011 йылдарҙа химия-технология факультеты деканы.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург Ибраһим Абдуллиндың улы.
Ғилми хеҙмәттәре
300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 50 уйлап табыу авторы. Фәнни хеҙмәттәре юғары молекуляр берләшмәләр химияһы һәм технологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, сәнәғәттең электротехника, автомобиль, төҙөлөш һәм башҡа тармаҡтары өсөн полимер материалдар эшләүгә арналған.
30‑ҙан ашыу полимер композициялы материал, шулай уҡ уларға химикат‑өҫтәмәләр эшләй, уларҙың 20‑һе «Авангард», «Каустик», «Уфимкабель» предприятиеларында етештереүгә индерелгән.
Михайловка (Йәрмәкәй районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 452194, ОКАТО коды — 80225834006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әмәмбай
Әмәмбай — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡараған йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фаунаһы
Йылға тәрән түгел, шуға күрә балыҡсылар уның тамағына яҡыныраҡ ерҙә ҡармаҡ һала. Йылғала суртан, алабуға, сабаҡ, ҡорман,ҡарабалыҡ, опто, табан, алабуға тереклек итә
Этимологияһы
Гидроним башҡорт исеме - Аманбайҙан (Әмәмбай) килеп сыҡҡан. Һөйләштә йыш осрауынса, ҡушма һүҙҙәге "Н" өнө "М" булып киткән. Быны Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н.И. Шуваловтың "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендәге аңлатма ла раҫлай: .
Илеш (исем)
Илеш — башҡорт ир-ат исеме, шулай уҡ башҡа мосолман татар,ҡаҙаҡ төрки халыҡтарҙа бар.
Этимологияһы
Илеш исеме башҡорт телендә ил+иш, иленә иш тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы (10 октябрь 1927 йыл — 7 август 2009 йыл) — ғалим-тарихсы, партия органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы (17 май 1957 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ҡарамағындағы Рәсәй вәкиленең урынбаҫары[1], 2005—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Премьер-министр урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры, филология фәндәре кандидаты (1990), сәйәси фәндәр докторы (2000), профессор (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
Илишева Райса Хакимовна. Доцент, кандидат филологических наук, филолог, преподаватель башкирского языка и литературы, русского языка и литературы.
Илишев Назар Ильдус улы.Рәсәй-америка видеоблоггере.
Илешева, Розалия Ғали ҡыҙы.Психиатр, медицина фәндәре докторы (1970), профессор (1971), Ҡаҙ атҡаҙанған фән эшмәкәре. (1979).
Ауылдар
Илеш (рус. Илишево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 409 кеше.
Топонимия
Илеш районы (рус. Илишевский район) — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан муниципаль район. Административ үҙәге — Үрге Йәркәй ауылы
Айҙарәле (йылға)
Айҙарәле — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һыуындыҡ йылғаһының һул ярынан тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Географияһы
Айҙарәле йылғаһы Ырымбур өлкәһенең Кваркен районының көньяҡ-көнсығышында Адамовский районы сигенән (Ҡаҙағстандың ҡостанай өлкәһенә яҡын урында) баш ала, шунан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарап аға, Орск—Силәбе тимер юлы аҫтынан үтә. Айдырлинский ҡасабаһын үткәс, көньяҡ-көнбайышҡа боролоп, Һыуындыҡ йылғаһына ҡушыла. Күрше Адамовский районының Жарлы (Ярлы) йылғаһы буйында ла Айҙарәле ҡасабаһы бар (Кавркен районынан Айҙарәле йылғаһы буйлап күсеп килеүселәр нигеҙ һалған).
Этимологияһы
Айҙарәле йылғаһының ҡаҙаҡ теленән килеп сығыуы тураһында легенда ла яҙып алған. Бер байҙың Айҙарәле исемле һылыу ҡыҙы була. Бик күп егеттәр ҡыҙҙы ҡоҙалаһа ла, ҡыҙ береһенә лә сығырға риза булмай. Бер аҙҙан улар төбәгенә бер бай күсеп килә, уның ҡыйыу, сибәр ике улы була. Уларҙың Айҙарәлегә күҙе төшә, ҡыҙ ҙа уларға ғашиҡ була. Кем көрәштә еңә, ҡыҙ шуны һайлаясаҡ. ойошторалар. Дүрт көн көрәшә егеттәр. Бишенсе көндө улар, бөтөнләй хәлһеҙләнеп, ергә йығыла һәм йән бирә. Бындай ҡаты ҡайғыны ҡыҙ күтәрә алмай, аҫылмалы ҡаянан һалҡын һыулы йылғаға һикереп, ул да яҡты донъя менән хушлаша. Йылғаға уның исеме бирелә. Был халыҡ риүәйәте һәм фәнни аңлатма түгел.
Йылғаға үҙе аҡҡан урындағы тау исеме бирелгәндер. Атама ҡаҙаҡ һүҙенән алынған «айҙар» «маңлай сәсе, өлтөк» мәғәнәһендә. Шунан сығып, тәүге Айҙарлы атамаһы, үҙгәреш кисереп, Айҙарәлегә әүерелгән, тип фаразларға була. Айҙарлы — «өлтөк» тау, сөнки тау кеше башын хәтерләтә, ә тауҙа үҫкән ҡыуаҡ, үләндәр өлтөккә оҡшаған. Был аңлатма ла раҫлауҙы талап итә.
Йылғаға тау исеме бирелгән тигәнгә ҡарағанда, киреһенсә фекер йөрөтөү дөрөҫөрәктер: тау исеме йылға атамаһынан алынғандыр.
Тағы бер фараз: Айҙарәле йылғаһы «ҙур булмаған тау, түбә, ҡалҡыулыҡ, сусаҡ» тигәнде аңлатҡан айдырҡаҙаҡ географик терминынан килеп сыҡҡандыр. Йылға айдырҙар йәғни ҙур булмаған тауҙар араһынан аға. Тимәк, Айҙарәле — «тау йылғаһы».
Көньяҡ Урал территорияһында йыш ҡына составында адыр термины булған тау атамалары: Ҡыҙыл-адыр, Ҡараадыр, Салҡар-адыр, Ҡатын-адыр һ. б. осрай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ивана Мележ исемендәге Мозырь драма театры
Иван Мележ исемендәге Мозырь драма театры (Мазырски драматычны тэатар имя Ивана Мележа) —. Беларусь Республикаһы Гомель өлкәһе Мозырь ҡалаһында урынлашҡан драма театры. Ҡаланың иң төп театр сәхнәһе. Белоруссияның иң йәш театры.
Белорус классигы Иван Мележ хөрмәтенә ҡоролма уның исеме менән аталған.
Иван Мележ исемендәге Мозырь драма театры труппаһы — илдең иң йәш, башлыса йәштәр, труппаһы.
Тарих
Театр 1990 йылда элекке Мозырь «Верасень» эксперименталь халыҡ театры исеме аҫтында асыла. Оҙаҡ йылдар дауамында бында белорус артисы Андрей Лазаровский әүҙем ҡатнаша. Щукин исемендәге Мәскәү театр училищеһында уҡып сыҡҡан Михаил Колос етәкселеге аҫтында театр ҙур популярлыҡ яулай.
Мозырь театры күп тапҡырҙар Бөтә союз фестивалдәренең һәм конкурстарының лауреаты була. Мәҫәлән, Янка Купала пьесаһы нигеҙендә яҙылған «Разоренное гнездо» спектакле Кремль театры сәхнәһендә 1967 йылда ҡуйыла.
1991 йылда Мозырь театрының директоры Сергей Клименко була. Уның етәкселеге аҫтында театрҙа Белоруссияның билдәле режиссёрҙары— М. Трухан, В Барковский, Н. Динов һәм В. Короткевич спектаклдәр ҡуя. «Верасень» белорус классик драматургияһын хәҙерге заманға яраҡлаштырып һәм хәҙерге заман белорус драмалары конфликтын классика кимәленә яҡынайтып спектаклдәр күрһәтә.
1994 йылда театрҙың художество етәксеһе Валерий Лосовский була, ул театрға яҡташ яҙыусылары Иван Мележ исемен бирергә тәҡдим итә.
1998 йылда директор вазифаһына Потапьева Мария тәғәйенләнә (ғәмәлдәге директор), театрҙа эшләгән ошо ҡыҫҡа ғына осорҙа ул театрҙың эшен яҡшыртыу өсөн үҙенән алда эшләгәндәрҙең барыһынан да күберәк эшләй. Уның арҡаһында хәҙерге көндә архитектура ҡомартҡыһы тип һаналыусы театр бинаһы реконструкциялана. 1999 йылдарҙа ул театрҙың баш режиссёры вазифаһына йәш режиссёр Роман Циркинды саҡыра. Театр репертуар сәйәсәтендә Циркин үҙенсәлекле реформалар үткәрергә тырыша.
Эшмәкәрлеге
Иван Мележ исемендәге драма театры репертуарында ватан һәм сит ил спектаклдәре ҡуйыла: В. Голубок һәм Л. Родевичтың «Если бы Адам не согрешил», А. Петрашкевичтың (И. Мележдың «Люди на болоте» романы мотивы буйынса) «Любовь Анны Чернушки», Я Коластың «Антось Лата» пьесаһы буйынса «Яд», А. Макаеноктың «Трибунал», В. Соллогубтың «Беда от нежного сердца», Н. Гоголдең «Женитьба», А. Касониҙың «Деревья умирают стоя», Ю. О ' Нилдың «Страсти под вязами», А. Чеховтың «Дядя Ваня», А. Островсийҙың «На всякого мудреца довольно простоты», Я. Купаланың «Павлинка» һәм башҡалар.
Театр байтаҡ театр фестивалдәрендә ҡатнаша һәм лауреат була, шул иҫәптән халыҡ-ара фестивалдәрҙең дә лауреаты.
Театр Белорус дәүләт сәнғәт академияһы менән хеҙмәттәшлек итә, унда артистар үҙ профессиональ кимәлен күтәреү менән шөғөлләнә. Бер нисә спектаклде (Г. Запольскаяның «Их было четверо», Петрашкевичтың «Любовь Анны Чарнушки» . Петрашкевич, Р. Киплингтың «Кошка, которая гуляет сама по себе», Е. Исаеваның «Абрикосовый рай», Е. Токмакова һәм О. Табаковтың «Белоснежка и семь гномов», Я. Купала һәм Ф. Аляхновичтың «Павлинка» спектаклдәрен Белоруссияның билдәле режиссёры, Белорус дәүләт сәнғәт академияһының режиссура кафедраһы мөдире Григорий Боровик ҡуйған.
2013 йылдың 16 февралендә театр бинаһында янғын була. Бина ҡыйығының яҡынса 800 м² утта юҡ ителә. Икенсе ҡат өлөшләтә зыян күрә. Шулай уҡ сәхнә костюмдары һәм театр архивы тулыһынса тиерлек юҡ ителә.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Яхъя (Салауат районы)
Яхъя (Яхъя) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл. Ишембай ауыл биләмәһенә ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 333 кеше. Почта индексы — 452499, ОКАТО коды — 80 247 815 005.
Географик урыны
Яхъя ауылы Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Оло Берҙәш йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 28 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа 8 киломтр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Яхъя ауылына Ҡыр-Көҙәй улусына ҡараған. Ҡыр-Көҙәй улусы башҡорттары, Ҡаратаулы башҡорттары кеүек, Ер биләүгә хоҡуҡ бирә торған ҡағыҙҙы (Владенная память) Пётр I батшаның үҙенән 1701 йылда алған.
Яхъя ауылына XVIII быуаттың 70-се йылдарында Оло Берҙәш йылғаһы буйында Ҡыр-Көҙәй башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылды Көҙәй улусы старшинаһы Яхъя Яҡшыевтың исеме менән атағандар. 1735-1740 йылдарҙағы ихтилалда ҡатнашҡандары өсөн Яхъяның атаһы нигеҙ һалған Йүрүҙән йылғаһының уң ярында урынлашҡан Яҡшы ауылы яндырылғанлыҡтан, улы йылғаның ҡаршы һул ярында, яңы урында, Яхъя ауылына нигеҙ һалған. Сөнки башҡорттар янғын булған ергә ҡабат өй төҙөмәйҙәр.
1795 йылда Яхъя ауылындағы 27 йортта бөтәһе 128 кеше: 54 ир-ат, 74 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың күп булыуы XVIII быуаттың 30-70 йылдарындағы милли хәрәкәттәрҙең әүҙем ҡатнашыусы ир-егеттәрен даими рәүештә репрессияларға дусар иткәндәрен күрһәтә.
1816 йылда ла ҡатын-ҡыҙҙар күпселекте тәшкил иткән: 48 хужалыҡта 155 ир-егет һәм 169 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Рәүиз материалында ауылда мәсет теркәлгән. 1834 йылғы VIII йәниҫәп буйынса ир-ат һаны артығыраҡ: 181, ҡатын-ҡыҙҙар 164. Артабан ошондай нисбәт һаҡланған.
Һабанай (күл)
Һабанай (Сабанай) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.
Яхъя (Салауат районы)
Тарихы
1842 йылда 371 кешегә 125 сирек ужым һәм 528 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 10 сирек картуф ултыртылған. 75 хужалыҡта йәшәгән 403 кешенең 394 йылҡыһы, 311 һыйыры, 116 һарығы, 34 кәзәһе булған. Барлығы 34 умарта һәм 42 солоҡ та иҫәпкә алынған
Һабанай (күл)
Географияһы
Һабанай Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы Уйылды ҡасабаһынан 2,5 км алыҫлыҡта, Ҡыштым ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан.Ошонда уҡ шул исемдәге шифахана һәм башҡа ял йорттары урынлашҡан. Был шифахана күлдән алынған шифалы батҡаҡты файҙалана һәм шуның менән дан тота.
Яхъя (Салауат районы)
XIX быуаттың икенсе яртыһында Яхъя ауылының үҫеше
Яхъяла 1859 йылда 79 йортта 382 кеше, 1865 йылда Яхъя ауылының 71 хужалығында 393 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет булған.
Һабанай (күл)
Географияһы
Һабанай тау алды һыҙатындағы үҙ-ара каналдар менән бәйле биш күлдең береһе, Уйылды тәбиғәт-территориаль комплексына инә. Ҡасандыр уларҙы ағас ағыҙыу өсөн файҙаланған булғандарҙыр, хәҙер унда һаҙланған ҡылымыҡтар ғына ҡалған. Шундай ҡылымыҡтарҙың береһе Һабанайҙы Задагүл (Зибикуль) менән тоташтыра. Координаттары:  55°33'15"N   60°36'9"E
Яхъя (Салауат районы)
XIX быуаттың икенсе яртыһында Яхъя ауылының үҫеше
1895 йылда 105 йортта 517 кеше иҫәпкә алынған.
Һабанай (күл)
Этимологияһы
Гидронимдың килеп сығышына бәйле өс фараз йәшәп килә. Береһе буйынса атама май айының боронғо Һабанай тигән башҡортса аталышына бәйле. Икенсеһе буйынса атама пушту телендәге "сабанай" - "иртәнге" тигәндән алынған.
Яхъя (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Яхъя ауылында мәсет, 2 запас иген һаҡлай торған мөгәзәй булған. Ир-ат тау заводтарында ла хеҙмәт иткән.
Һабанай (күл)
Этимологияһы
Өсөнсө вариант иһә киң билдәле географ, топонимист, Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын төптән өйрәнгән Шувалов Николай Иванович яҙмаларында бәйән ителә: ''Сабанай, озеро, территория города Кыштыма. От распространенного в прошлом у башкир древнего мужского имени Сабанай, с основой сабан — «плуг» и именным аффиксом -ай, придающим уменьшительно-ласкательный оттенок''.
Яхъя (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1920 йылдағы совет йән иҫәбен алыу материалы 126 хужалыҡта 609 кеше йәшәгәнен күрһәтә.
Һабанай (күл)
Этимологияһы
Йәғни, Н. И. Шувалов гидронимдың килеп сығышын эш ҡоралы - һабан+һүҙ яһаусы -ай ялғауы ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип ир-ат исеменән ғибәрәт тип һанай.Башҡорт телендә "һабан" һүҙе менән яһалған йәнә бер нисә исем бар: Һабанаҡ, Һабанғол, Һабансы, шуға күрә атаманың антропонимдан килеп сығыуы хәҡиҡәткә яҡыныраҡтыр.
Яхъя (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
2005 йылда Яхъя ауылына XX быуат башында барлыҡҡа килгән Яхъя разъезы ҡушыла. 2007 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә.
Әлеге ваҡытта Яхъя ауылында төп мәктәп, интернат, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
Халҡы
Яхъя ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
С. Прокудин-Горский фотолары
1910 йылда ауылда фотограф, Рәсәйҙә төҫлө фотография пионеры Сергей Прокудин-Горский булып киткән. Ул төшөргән фотоларҙан күренеүенсә, Яхъя ауылы күркәм тәбиғәтле, ул заман өсөн ныҡлы ҡаралтылары, матур мәсете булыуы менән иғтибарға лайыҡ. Бик тырыш, хужалыҡсан халыҡ йәшәгәне күренеп тора. Ауыл тимер юлдан алыҫ булмаған, ир-ат шунда эшләгәндер, сөнки «Тимер юлсы башҡорт» тигән фото ла ошонан йыраҡ түгел төшөрөлгән.
Биҙәкләп үрелгән ситәне иҫкергән, көнбағыштар сәскә атҡан йәшелсә баҡсаһы фотоһы ла бар. Йорттарҙың ҡапҡалары ныҡлы, улар араһында «урыҫ ҡапҡаһы» тип аталып йөрөтөлгән төрҙө лә бар, ҡоймалар буралап һалынған. Мәсетле ауыл өсөн бик тәбиғи — мосолмандарҙың ихата эсе күренмәҫкә тейеш булған, ҡатын-ҡыҙҙы шулай ҡурсалағандар.
Тәҙрәләр — биҙәкле ҡапҡаслы; йорт алдында ағастар үҫкән кәртәле баҡсалары бар. Һарай, ихата — тәртиптә, төҙөк.
Милли кейемдәр бәҫле, ҡырма бүрек, эшләпә кейгәндәре аңлашыла. Фотола болдорҙа ултырған ҡатын фотоһының кем булғанлығы асыҡланған, уның Фәрхиназ исемле булыуы билдәле (Милли кейемле башҡорт ҡатыны. С. Прокудин-Горский фотоһы).
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар: Оло Берҙәш
Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Түбәнге Таулыҡай
Түбәнге Таулыҡай (Нижнетавлыкаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 280 кеше. Почта индексы — 453678, ОКАТО коды — 80206846003.
Грачи (Калитвенца ҡушылдығы)
Грачи (Каменная) — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калитвенец йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Головин Алексей Степанович
Головин Алексей Степанович (1 ғинуар 1912 йыл — 5 май 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар бригадаһының айырым саңғысылар батальонының отделение командиры. Советтар Союзы Геройы (1943). Салауат районының почётлы гражданы. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Алексей Степанович Головин 1912 йылдың 1 ғинуарында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Митюшинский ҡасабаһында (сығанаҡтарҙа Митюшино ауылы тип тә атала) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте рус.
Туғыҙ йәшенән батраклыҡта йөрөй, мал көтә. Бер аҙ үҫкәс, атаһына балта эштәрендә ярҙам итә, Йүрүҙән йылғаһынан һал ағыҙа, белем алыу мөмкинлеге булмай. 1930 йылда колхозда эшләй, уҡырға һәм яҙырға үҙ аллы өйрәнә. Армияға башланғыс белем менән бара, хәрби хеҙмәт ваҡытында алты айлыҡ кесе командирҙар курсында уҡый. 1937 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң артабан йәшәргә хәҙерге Силәбе өлкәһенең Бирҙәүеш ҡасабаһына юллана. 1939 йылда Көньяҡ Урал тимер юлының [Вязовая (Силәбе өлкәһе)|Вязовая]] станцияһында юл тикшереүсе булып эшләй.
Ҡабаттан Ҡыҙыл Армия сафында — 1936—1937 йылдарҙа һәм 1941 йылдың июненән. Силәбе өлкәһенең Ҡатау-Ивановск районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1942 йылдың майынан хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша башлай.
63-сө айырым саңғы батальонының (3-сө удар армия, Калинин фронты) отделение командиры ВКП(б) ағзалығына кандидат А. С. Головин 1942 йылдың 20 майында Псков өлкәһенең Великолукск районы Ступино ауылы районында һөжүм итеүсе гитлерсыларҙы яҡын арағаса килтереп, уларға пулеметтан ут аса һәм ҡасырға мәжбүр итә. Дошман яу яланында һалдат һәм офицерҙарының 70 мәйетен ҡалдыра.
1942 йылдың 24 июнендә сержант А. С. Головин, дошман тылындағы разведка төркөмө составында ете кешенән торған дошман төркөмөн юҡ итә, мөһим документтарҙы ҡулға төшөрә. Ошо алышта яралана.
Дауаланғандан һуң Калинин фронтында 93-сө уҡсылар дивизияһыь составында разведчик була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 ғинуарындағы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне, немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн сержант Алексей Степанович Головинға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1040) тапшырыла.
1943 йылдың февралендә икенсе тапҡыр яраланғандан һуң, А. С. Головин БАССР-ҙың Оло Теләк районының Оло Теләк ауылына (хәҙерге Иглин районы) районвоенкоматына всеобуч инструкторы итеп ебәрелә.
1945 йылдан лейтенант А. С. Головин — запаста.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, А. С. Головин герой-ҡала Волгоградҡа күсенә, унда 1981 йылдың 5 майында вафат була. Волгоградта ерләнә.
Восточная Лапта-Яха
'''Вост. Лапта-Яха''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Куглюга
Куглюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 671 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Долина (Джегде ҡушылдығы)
Долина  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Джегде йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғөзәйеров Морат Баҡый улы
Ғөзәйеров Морат Баҡый улы (22 октябрь 1950 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 2003—2014 йылдарҙа ректоры, бер үк ваҡытта электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафдраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 2003 йылдан «Вестник УГАТУ» журналының баш мөхәррире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2011).
Биографияһы
Морат Баҡый улы Ғөзәйеров 1950 йылдың 22 октябрендә Силәбе ҡалаһында тыуған. 1973 йылда «Электр машиналары һәм аппараттары» һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай. Ошо уҡ йылда институтта эшләй башлай, фәнни-педагогик эшмәкәрлектең барлыҡ баҫҡыстарын үтә: инженер, өлкән инженер, кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор була.
1988 йылдан 1999 йылға тиклем — Өфө дәүләт авиация техник университетының уҡытыу-методика бүлеге етәксеһе.
1989 йылдан — Рәсәй Мәғариф министрлығының белгестәр әҙерләү сифаты проблемаларын тикшереү үҙәгенең Өфө филиалы директоры.
1999 — 2003 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетының уҡытыу эштәре буйынса проректоры.
2003 йылдан 2014 йылға тиклем — Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры. 2014 йылдың 1 октябренән — уҡытыусы-профессоры.
Рәсәй Мәғариф министрлығының контролдең тест ысулын индереү буйынса координацион совет ағзаһы.
Өфө дәүләт авиация техник университеты һәм Мәскәү дәүләт ҡорос һәм иретмәләр институты ҡарамағындағы фән докторҙары дәрәжәһен биреү буйынса совет ағзаһы.
Рәсәйҙең Инженер белеме ассоциацияһының төбәк бүлексәһе рәйесе.
Берҙәм республика округы буйынса Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.
Хеҙмәттәре
300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 25 уйлап табыу авторы. "Вестник УГАТУ" ("ӨДАТУ хәбәрҙәре" журналының баш мөхәррире (2003 йылдан алып).
Ғаиләһе
Өйләнгән, улы — Фидан, Марсель ҡустыһы бар.
Антипауш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Игобла
Игобла — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубрь йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы
Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы (1 сентябрь 1952 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. Әбйәлил районының И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты.
Биографияһы
Иҙрис Ноғманов (Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы) 1952 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районының Әхмәт ауылында тыуған. Үҙ ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡырҙас, Ишҡол, Урал мәктәптәрендә уҡый. Урта белем тураһындағы аттестаты Асҡар мәктәбендә ала.
Әрме сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Ҡырҙас мәктәбендә эш юлын башлай. Баймаҡ ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Ҡырҙас мал һимертеү комплексына баш агроном итеп тәғәйенләнә.
Иҙрис кесе йәштән ижадҡа тартыла, нәҫерҙәр, уймаҡ хикмәттәр, хикәйәләр яҙа, һуңынан повестарға, романдарға тотона, әҫәрҙәре абруйлы баҫмаларҙа донъя күрә. «Ауыл хикәйәләре» (2007), «Әсәйгә бүләк» (2008), «Ғүмерлек һағыш» (2009) кеүек китаптары баҫыла. «Һаҡмарбаш» исемле тарихи романы айырыуса ныҡ танылды. 2014 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Иҙрис Ноғмановтың әҫәрҙәре «Аманат», «Һәнәк», «Шоңҡар», «Ағиҙел» журналдарында, «Башҡортостан», «Йәшлек», «Киске Өфө» һәм район гәзиттәрендә баҫылды, автор үҙе «Аманат» журналы, «Йәшлек» гәзите редакцияларының лауреаты булды.
Грачинская
Грачинская (Түбәнге Грачинский ауылындағы) — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһы янында юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һайлау аксиомаһы
Һайлау аксиомаһы, аббр. AC ( һүҙенән) тип күмәклектәр теорияһының түбәндәге әйтеүе атала:
Һәр буш булмаған X күмәклектәр ғаиләһе өсөн f функцияһы бар, ул ғаиләнең һәр күмәклегенә был күмәклектең элементтарының береһен ярашлы ҡуя. f функцияһы был ғаилә өсөн һайлау функцияһы тип атала.
Формаль телдә:
Әгәр күмәклектәрҙең сикле ғаиләһен ҡарау менән генә сикләнһәк, һайлау аксиомаһының раҫлауы башҡа күмәклектәр теорияһы аксиомаларынан сығып иҫбат ителергә мөмкин һәм айырым аксиома сифатында постулат итеп алыу талап ителмәй. Ул шулай уҡ ҡайһы бер сикһеҙ ғаиләләр өсөн иҫбат ителергә мөмкин, ләкин дөйөм осраҡта сикһеҙ ғаиләләр өсөн һайлау аксиомаһы башҡа аксиомаларҙан килеп сыҡмай, һәм бәйһеҙ раҫлау булып тора.
Тарих һәм баһалар
Һайлау аксиомаһы Эрнстом Цермело тарафынан 1904 йылда әйтеп бирелә һәм баҫтырып сығарыла (беренсе тапҡыр уны Беппо Леви ике йыл алдан әйтеп киткән булһа ла). Яңы аксиома ҡыҙыу бәхәс тыуҙыра һәм хәҙергә тиклем бөтә математиктар ҙа уны бер һүҙһеҙ ҡабул итмәйҙәр. Уны ҡулланған иҫбатлауҙар, уға бәйле булмаған иҫбатлауҙарға ҡарағанда, «башҡа танып белеү әһәмиәтенә» эйә тигән фекер йәшәй. Һайлау аксиомаһының барлыҡҡа килеүе шулай уҡ математикала «бар булыу» төшөнсәһе нимә аңлата тигән — айырып әйткәндә, бер элементы ла билдәле булмаған күмәклекте бар тип иҫәпләп буламы тигән бәхәс тыуҙыра.
Ҡайһы бер математиктар тарафынан һайлау аксиомаһының ҡабул ителмәүе иң беренсе шуның менән нигеҙләнә, d күмәклегенең булыуы тик раҫлана ғына, ләкин уны асыҡлауҙың бер ысулы ла күрһәтелмәй. Был, мәҫәлән, Борелдың һәм Лебегтың фекере. Гильберт, Хаусдорф һәм Френкель, мәҫәлән, ҡапма-ҡаршы фекерҙә булалар, улар һайлау аксиомаһын бер һүҙһеҙ ҡабул итәләр, күмәклектәр теорияһының башҡа аксиомалары кеүек үк: күләмлек аксиомаһы, буш күмәклектең булыуы аксиомаһы, парҙар аксиомаһы, сумма аксиомаһы, дәрәжә аксиомаһы, сикһеҙлек аксиомаһы, «күренеп торған» итеп таныйҙар.
Более того, среди следствий аксиомы выбора есть много довольно парадоксальных, вызывающих интуитивный протест части математиков. Например, появляется возможность доказать парадокс удвоения шара, который вряд ли могут счесть «очевидным» все исследователи (см. также Квадратура круга Тарского). Подробный анализ многочисленных доказательств, использующих аксиому выбора, провел Вацлав Серпинский. Однако, без сомнения, многие важные математические открытия нельзя было бы сделать без аксиомы выбора.
Бертран Рассел так отозвался об аксиоме выбора: «Сначала она кажется очевидной; но чем больше вдумываешься, тем более странными кажутся выводы из этой аксиомы; под конец же вообще перестаешь понимать, что же она означает».
Независимость аксиомы выбора от остальных аксиом Цермело — Френкеля доказал Пол Коэн.
Эквивалентные формулировки
Существует множество других, эквивалентных формулировок аксиомы выбора.
Функция выбора — функция на множестве множеств X такая, что для каждого множества s в X, f(s) является элементом из s. С использованием понятия функции выбора аксиома утверждает:
Или наиболее сжато:
Вторая версия аксиомы выбора утверждает: Некоторые авторы используют другую версию, которая эффективно утверждает:
Авторы, которые используют эту формулировку, часто также говорят о «функции выбора на A», но оговаривают, что имеют в виду немного другое понятие функции выбора. Её область определения — булеан (минус пустое подмножество), тогда как в других местах этой статьи, область определения функции выбора — «множество множеств». С этим дополнительным понятием функции выбора, аксиома выбора может быть сжато сформулирована так:
Применение
До конца XIX века аксиома выбора использовалась безоговорочно. Например, после определения множества X, содержащего непустое множество, математик мог сказать: «Пусть F(s) будет определено для каждого s из X». В общем, невозможно доказать, что F существует, без аксиомы выбора, но это, кажется, оставалось без внимания до Цермело.
Не во всех случаях требуется аксиома выбора. Для конечного набора X аксиома выбора следует из других аксиом теории множеств. В этом случае это то же самое, что говорить, если мы имеем несколько (конечное число) коробок, каждая из которых содержит в себе по одной одинаковой вещи, тогда мы можем выбрать ровно одну вещь из каждой коробки. Ясно, что мы можем сделать это: мы начнём с первой коробки, выберем вещь; отправимся ко второй коробке, выберем вещь; и т. д. Так как есть конечное число коробок, то действуя нашей процедурой выбора, мы придём к концу. Результатом будет функция явного выбора: функция, которая первой коробке сопоставляет первый элемент, который мы выбрали, второй коробке — второй элемент и т. д. (Для получения формального доказательства для всех конечных множеств следует воспользоваться принципом математической индукции.)
В случае с бесконечным множеством X иногда также можно обойти аксиому выбора. Например, если элементы X — множества натуральных чисел. Каждый непустой набор натуральных чисел имеет наименьший элемент, таким образом, определяя нашу функцию выбора, мы можем просто сказать, что каждому множеству сопоставляется наименьший элемент набора. Это позволяет нам сделать выбор элемента из каждого множества, поэтому мы можем записать явное выражение, которое говорит нам, какое значение наша функция выбора принимает. Если возможно таким образом определить функцию выбора, в аксиоме выбора нет необходимости.
Сложности появляются в случае, если невозможно осуществить естественный выбор элементов из каждого множества. Если мы не можем сделать явный выбор, то почему уверены, что такой выбор можно совершить в принципе? Например, пусть X — это множество непустых подмножеств действительных чисел. Во-первых, мы могли бы попробовать поступить как в случае, если бы X было конечным. Если мы попробуем выбрать элемент из каждого множества, тогда, так как X бесконечно, наша процедура выбора никогда не придёт к концу, и вследствие этого мы никогда не получим функции выбора для всего X. Так что это не срабатывает. Далее, мы можем попробовать определить наименьший элемент из каждого множества. Но некоторые подмножества действительных чисел не содержат наименьший элемент. Например, таким подмножеством является открытый интервал (0,\;1). Если x принадлежит (0,\;1), то x/2 также принадлежит ему, причем меньше, чем x. Итак, выбор наименьшего элемента тоже не работает.
Причина, которая позволяет выбрать нам наименьший элемент из подмножества натуральных чисел — это факт, что натуральные числа обладают свойством вполнеупорядоченности. Каждое подмножество натуральных чисел имеет единственный наименьший элемент в силу естественной упорядоченности. Возможно, если бы мы были умнее, то могли бы сказать: «Возможно, если обычный порядок для действительных чисел не позволяет найти особое (наименьшее) число в каждом подмножестве, мы могли бы ввести другой порядок, который таки давал бы свойство вполнеупорядоченности. Тогда наша функция сможет выбрать наименьший элемент из каждого множества в силу нашего необычного упорядочивания». Проблема тогда возникает в этом построении вполнеупорядоченности, которая для своего решения требует наличия аксиомы выбора. Иными словами, каждое множество может быть вполне упорядочено тогда и только тогда, когда аксиома выбора справедлива.
Доказательства, требующие аксиомы выбора, всегда неконструктивны: даже если доказательство создаёт объект, невозможно сказать, что же именно это за объект. Следовательно, хоть аксиома выбора позволяет вполне упорядочить множество действительных чисел, это не даёт нам никакой наглядности и конструктивизма в целом. Сама причина, по которой наш вышеуказанный выбор вполне упорядочения действительных чисел был таким для каждого множества X, мы могли явно выбрать элемент из такого множества. Если мы не можем указать, что мы используем вполне упорядоченность, тогда наш выбор не вполне явный. Это одна из причин, почему некоторые математики не любят аксиому выбора (см. также Кризис оснований математики). Например, конструктивистская установка что все существующие доказательства должны быть полностью явными; должно быть возможным построение чего бы то ни было что существует. Они отвергают аксиому выбора потому, что она заявляет существование объекта без описания. С другой стороны, факт — что для доказательства существования используется аксиома выбора — не означает, что мы не сможем совершить построение другим способом.
Принцип вполне упорядочивания (теорема Цермело)
Очень распространённая и удобная формулировка использует понятие вполне упорядоченного множества. Нам потребуется несколько определений, и мы начнём со строгого определения линейного порядка, выражающего знакомую нам идею на языке теории множеств. Напомним, что упорядоченная пара элементов обозначается (x,\;y), и что декартово произведение множеств X\times Y состоит из всех возможных упорядоченных пар (x,\;y), где.
Линейным порядком на множестве A называется подмножество декартова произведения, обладающее следующим свойствами: Полным порядком на множестве A называется такой линейный порядок, что каждое непустое подмножество имеет наименьший элемент.
Принцип полного порядка заключается в том, что любое множество может быть вполне упорядочено.
Например, множество натуральных чисел может быть вполне упорядоченно обычным отношением «меньше или равно чем». С тем же отношением множество целых чисел не имеет наименьшего элемента. В этом случае мы можем собрать целые числа в последовательность и сказать, что младшие члены меньше, чем старшие. Очевидно, такое отношение будет полным порядком на целых числах.
Лемма Цорна
Более формально: Пусть  — частично упорядоченное множество, то есть, отношение \leqslant — рефлексивно, антисимметрично и транзитивно: Подмножество S\subset P называется линейно упорядоченным, если. Элемент u\in P называется верхней гранью, если.
Допустим, что любое линейно упорядоченное подмножество множества P имеет верхнюю грань. Тогда, то есть m — максимальный элемент.
Нижневартовск
Нижневартовск (Түбәнге Варта; Нижневартовск) — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның уртаһында, Обь йылғаһының һул ярында урынлашҡан ҡала.
Айҙарәле
Айҙарәле (Айдарали) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 711 кеше булған. Почта индексы — 453190, ОКАТО коды — 80248805001.
Һайлау аксиомаһы
Альтернативы
Если ограничить применение аксиомы выбора только конечными и счётными семействами множеств, получается «аксиома счётного выбора». Она вполне достаточна для обоснования большинства теорем анализа и не создаёт указанных выше парадоксов. Однако её недостаточно для обоснования многих положений теории множеств. Ещё один, несколько более сильный вариант —, но и она не подходит для нужд теории множеств.
В 1962 году польские математики Ян Мычельский и Гуго Штейнгауз предложили взамен аксиомы выбора так называемую «аксиому детерминированности». В отличие от аксиомы выбора, которая имеет интуитивно понятную формулировку и противоречащие интуиции следствия, аксиома детерминированности, наоборот, имеет неочевидную формулировку, однако её следствия куда лучше согласуются с интуицией. Из аксиомы детерминированности вытекает аксиома счётного выбора, но не полная аксиома выбора.
Следствия аксиомы детерминированности в ряде ситуаций противоречат следствиям аксиомы выбора — например, из аксиомы детерминированности следует, что все множества вещественных чисел измеримы по Лебегу, в то время как из аксиомы выбора следует существование неизмеримого по Лебегу множества вещественных чисел. Используя аксиому детерминированности, можно строго доказать, что между счётной мощностью и мощностью континуума нет промежуточных мощностей, в то время как это утверждение независимо от аксиомы выбора.
Айҙарәле
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Күл-Иле-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, Сәйет биҫтәһенең сауҙагәр татарҙары 1751 йылда нигеҙ һалғанлығы билдәле. 1865 йылда 72 йортта 400 кеше иҫәптә торған. Халыҡ игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Ауылда мәсет, мәктәп, 2 һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мөгәзәй теркәлгән. 20 быуаттың 30‑сы йылдарында Айҙарәле Яңы Айҙарәле һәм Тәтербаш-Ибрай ауылдары (икеһе лә — Айҙарәленең бүлендек ауылдары) менән хәҙерге исемен йөрөткән бер ауылға ҡушылған. Ауыл Тәтер йылғаһы буйында урынлашҡан. Халҡы: 1906 й. — 545 кеше; 1920—764; 1939—1150; 1959—1114; 1989—777; 2002—833; 2010—711 кеше иҫәпләнгән. Татарҙар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. .
Минь телдәре
Ми́нь телдәре (минь; ; POJ: Bân hong-giân; BUC: Mìng huŏng-ngiòng) — ҡытай теленең ҡытай тармағы син-тибет ғаиләһенә ҡараған тел. Ҡытайҙың көньяҡ-көнсығышында, шулай уҡ Тайвань һәм Хайнань утрауҙарында, Көньяҡ-Көнсығыш Азияның ҡайһы бер илдәрендә таралған. Традицион ҡытаистикала иң боронғо диалект төркөмдәренә ингән һөйләш һанала.
Ҡытай теле тарихынан
Ҡытай теле монолит, һәр ҡытай кешеһе һөйләшә торған  бүленмәҫ тел түгел. Ғәмәлдә, ҡытай теле — бик күп диалекттар, һөйләштәр тупланмаһы, улар үҙ-ара әйтелеше, грамматикаһы һәм лексикаһы менән айырыла.
Ҡытай телен ете төп төркөмгә бүлеп ҡарарға була: путунхуа, у, кантон йәки юэ, минь, хакка, гань һәм сян. Был төркөмдәрҙә диалекттарҙан тыш һәр береһенең эсендә төрлө вариациялар йәшәй,  улар баҫым йәки өндәрҙең әйтелеше менән айырыла. Мәҫәлән, киң билдәле путунхуа Ҡытайҙың төрлө ҡалаларында төрлөсә яңғырай.
Ҡытай телен диалект төркөмдәренә бүлеү күп осраҡта йә географияға, йә тарихи факторҙарға бәйле. Ҡытай теленең һәр диалекты айырым тел статусына эйә булырлыҡ, бар Ҡытай өсөн бер яҙма булыуы ҡытай теленең бөтәүлек һаҡлауына булышлыҡ итә, ойоштороп тота. Путунхуа һөйләшен рәсми тел итеп иғлан иткәс, күптәр уны ысын ҡытай теле тип таный башлай.
Телдәр исемлеге
Киңерәк мәғәнәлә (бигерәк тә географияла) минь телдәре ике төркөмгә бүленә: көньяҡ (көньяҡ минь, хайнань, пусянь) һәм төньяҡ (башҡалары).
Көньяҡ минь телендә тайвань һөйләше иң байы.