cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дауахана
Көндөҙгө стационар
Көндөҙгө стационар — сирлеләрҙе артабан дауалау өсөн ҡабул итеү алымы. Ғәҙәти стационарҙан айырмалы рәүештә, пациенттар билдәле бер ваҡытҡа киләләр һәм процедуралар тамамланғас та өйҙәренә ҡайта.
Тарихы
Бөйөк Василий, Кесария архиепискобы, яҡынса б. э. 371 йылында «Василиада» тигән исемле һәм һәр хәлдә VI быуатҡа тиклем ғәмәлдә булған изге ойошманы нигеҙләгән һәм уға булышлыҡ иткән. Ул дауахананы, бәлки, лепрозорийҙы һәм ғәриптәр йортон үҙ эсенә алған. Хәйриә эшендә Бөйөк Василийҙың уға ҡарт-ҡоролар төҙөү өсөн ике ярҙамсыһын ебәргән Евстафий Севастийский элгәре була, әммә үҙ предприятиеһын ойоштороуҙа һәм уның масштабында Василий Великий Евстафийҙы уҙып китә. Быға оҡшаш йорттар тирә-яҡта һәм алыҫ урынлашҡан урындарҙа киң таралыу ала.
Урта быуат Европа дауаханалары Византия дауаханалары өлгөһөндә барлыҡҡа килә: улар — монахтар һәм монахинялар медицина ярҙамы күрһәткән дини общиналар була. Ундай дауаханаларҙың ҡайһы берҙәре монастырҙар ҡарамағында ойошторолған була, башҡалары бойондороҡһоҙ булған һәм иғәнәләр иҫәбенә йәшәгән. Күп функциялы дауаханалар ғына түгел, махсуслаштырылғандары ла булған — мәҫәлән, махаулылар өсөн дауаханалар йәки ярлылар һәм ғибәҙәт ҡылыусылар өсөн приюттар.
Вестгот Испаниядағы (ксенодохий) беренсе дауахана 580 йылда епископ Масона Меридский тарафынан нигеҙләнә һәм урындағы халыҡты хеҙмәтләндерә, шул иҫәптән Меридаға Евлалияның изге мәйетенә сәйәхәт ҡылыусылар өсөн ҡунаҡхана хеҙмәттәрен күрһәтә. Дауахана эргәһендә үҙенең ярҙамсы хужалығы була, ул ҡунаҡтарҙы һәм пациенттарҙы аҙыҡ-түлек продукттары менән тәьмин итә. Павел Диакон, дауаханала табиптар һәм шәфҡәт туташтары булған, улар, кем генә булһа ла, «ҡолдар һәм иреклеләр, христиандар һәм йәһүдтәр» хаҡында ҡайғыртырға тейеш, тип яҙған.
700-се йылдар аҙағында — 800-сө йылдар башында император Бөйөк Карл указ сығара. Уға ярашлы, ҡасандыр яҡшы төҙөкләндерелгән, ләкин уның идара итеү ваҡытына бөлгөнлөккә төшкән дауаханалар тергеҙелергә тейеш. Бынан тыш, ул һәр соборҙың һәм монастырҙың үҙ дауаханаһы булыуын теләй.
900-сө йылдар дауамында монастырҙарҙың дауахана эшен ойоштороуҙағы роле өҫтөнлөккә эйә була. Үрге Бургундиялағы 910 йылда нигеҙләнгән Клюни бенедиктин аббатлығы Францияла һәм Германияла оҡшатыу өсөн өлгөгә әйләнә. Монахтар өсөн лазареттан тыш, монастырҙарҙа дауаханалар ойошторола, уларҙа башҡа сирлеләр тураһында ла хәстәрлек күрәләр. Һуңғылары элемозинарий («хәйер биреүсе хеҙмәткәр») ҡарамағында булған, ул, ентекле төҙөлгән ҡағиҙәләргә ярашлы, килеүселәргә йәки пациенттарға кәрәкле ярҙам күрһәтеүҙәре өсөн яуап биргән.
Элемозинарийҙар яҡын-тирәләге монастырҙарҙа ауырыуҙарҙы һәм мохтаждарҙы асыҡларға тейеш булғанлыҡтан, һуңғылары ғазаптарҙы еңеләйтеү үҙәгенә әүерелә. Был йәһәттән монастырҙар араһында түбәндәгеләр була:
Дөйөм профилле тәүге документлаштырылған дауахана Бағдадта 805 йылда Һарун әр-Рәшит тарафынан төҙөлгән.
Беренсе дәүләт (тотороҡло рәүештә дәүләт аҡсаһына ғына финанслана) ҙур дауаханаһын 873 йылда Мысырҙа Әхмәт ибн Тулун төҙөгән. Уның эсендә ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар мунсаһы булған, һәм ул тик ярлы халыҡ ҡатламы өсөн тәғәйенләнгән булған. Дауаханаға килгәндә кейем-һалым һәм аҡса идарасыға һаҡлауға тапшырылған, ә дауахананан сыҡҡанда пациент һуңғы рацион сифатында бер тауыҡ һәм бер икмәк алған. Ибн Тулун был госпиталгә 60 мең динар ебәреп торған һәм уға һәр йома йөрөгән. Дауахана шулай уҡ аҡылдан яҙғандар өсөн бүлексәне лә үҙ эсенә алған.
Ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Зөбәйер Мысырҙағы дауалау учреждениеларының береһен ошолайтып тасуирлай:
Солтандың маҡтаулы учреждениелары иҫәбенә шулай уҡ Кәһирәлә беҙ булып киткән дауахана ла инә. Был матурлығы һәм ҙурлығы буйынса һарайҙарҙан иң һарайы, ул изге эш башҡарыу, һауап һәм киләсәк тормошта кире ҡайтарыу өсөн тәғәйенләнгән.
Европа ҡалаларында халыҡ күбәйә башлағас, монастырҙар зыян күреүселәрҙең барыһына ла ярҙам итә алмай башлай.
Шуны иҫтә тоторға кәрәк: XIX быуат аҙағына тиклем дауаханалар фәҡирҙәр өсөн тәғәйенләнгән булған, ә хәлле кешеләр, ғаилә табиптары тарафынан өйҙә дауаланыуҙы өҫтөн күргән. Дауаханаларҙа ниндәй ҙә булһа махсус ҡорамалдар булмаған, ә ул ваҡытта хирургия операциялары өйҙә лә яһала (әгәр бының өсөн түләнһә).
Сифат һәм хәүефһеҙлек
Дауалау ваҡытында пациенттарҙың дауаханала булыу сифатын һәм хәүефһеҙлеген тәьмин итеүгә дауахана эсендәге инфекцияны иҫкәртеү, сифатлы туҡланыу инә.
Ужрепт
Ужрепт — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 326,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иммунлыҡ системаһы
Имму́нлыҡ систе́маһы — умыртҡалы хайуандарҙа булған органдар системаһы, организмды төрлө сирҙәрҙән ҡурсалай торған органдар һәм туҡымаларҙан тора, шеш күҙәнәктәрен һәм патогендарҙы (сир ҡуҙғытыусы микроорганизмдарҙы) таный һәм юҡҡа сығара. Иммунлыҡ системаһы күп төрлө сир ҡуҙғытыусыны таный — вирустарҙан алып паразит ҡорттарға хәтле — уларҙы үҙ күҙәнәктәренең биомолекуларынан айыра ала. Сир ҡуҙғытыусыларҙы таныуҙы уларҙың яраҡлашыуы һәм хужа организмды инфекциялауҙың яңы ысулдарын тәбиғи (эволюцион)үҫтереүе ауырлаштара.
Иммунлыҡ системаһының төп маҡсаты — сит агентты — сир тыуҙырыусы микроорганизм, сит есем, ағыулы матдә йәки организмдың сифаты үҙгәргән күҙәнәген юҡ итеү тора. Шулай итеп, кешенең биологик үҙенсәлеге булдырыла.
Ныҡ үҫешкән организмдар системаһында сит агенттарҙы таныу һәм юҡ итеүҙең күп ысулы бар: был процесс иммунитет яуабы тип атала. Иммунитет яуабы формаларын тыумыштан булған һәм йәшәү дәүерендә туплаған реакцияларға бүләләр. Улар араһындағы айырма шунда- йәшәү дәүерендә булдырылған иммунитет билдәле бер төр антигендарҙы тиҙ айырып ала (высокоспецифичный) һәм яңынан осрашҡанда уларҙы тиҙерәк бөтөнләйгә юҡҡа сығара. Антигендар тип организмда сит агенттар кеүек булған һәм организмдың үҙенсәлекле реакцияһын тыуҙырған молекулаларҙы йөрөтәләр. Мәҫәлән, һыу сәсәге (ветрянка), ҡыҙылса (корь), дифтерия менән ауырыған кешеләрҙә шул сирҙәргә ғүмерлек иммунитет барлыҡҡа килә. Аутоиммун реакциялар осрағында антиген булып организмдың үҙе эшләп сығарған молекулаһы тора.
Иммунитет механизмдарының эволюцияһы
Сирҙе ҡуҙғытыусыны таныу һәм зыянһыҙлауға йүнәлтелгән ҡурсалау механизмдары, прокариоттарҙа ла бар: мәҫәлән, ҡай бер бактерияларҙа уларҙы вирус йоғоуҙан һаҡлай торған фермент системаһы була. Ҡайһы бер төп иммунитет механизмдары эволюция процессында боронғо эукариоттарҙа үҫешкән һәм уларҙың бөгөнгө нәҫелдәрендә, шул иҫәптән үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа һаҡланып ҡалған. Шундай механизмдарға микробтарға ҡаршы пептидтар, дефензиндар, үҙенсәлекле эҙмә-эҙлелектәрҙе таныу рецепторҙары һәм комплемент системаһы инә.
РНК-ның айырым рәүештә тик енси органдарҙың күҙәнәктәрендә эшләп сығарылыусы ҡыҫҡа фрагменттары (2000-се йылдарҙа асылған), транспозондарҙың әүҙемлеген баҫтыра ала (геном буйлап күсеп йөрөгәндә, мутацияларҙы булдырыуы мөмкин)һәм әсә яғынан тоҡомона тапшырыла. Дрозофилдарҙың тоҡомо ДНК менән бер комплектта молекуляр күсергес (молекулярный переключатель) ала — ул зыянлы генетик элементтарҙың әүҙемлеген баҫа.
Ҡатмарлыраҡ механизмдар яңыраҡ, умыртҡалыларҙың эволюцияһы һөҙөмтәһендә үҫешкәндәр.
Умыртҡалыларҙың иммунитет системаһы (мәҫәлән, кешенеке) күп төрлө аҡһымдарҙан, күҙәнәктәрҙән, органдарҙан һәм туҡымаларҙан тора, уларҙың бер береһенә йоғонтоһо ҡатмарлы һәм үҙгәреүсән. Шундай яҡшыртылған иммунитет реакцияһы булғанға, умыртҡалыларҙың системаһы яраҡлаша, һәм сит матдәләрҙе, йәиһә күҙәнәктәрҙе таныу һөҙөмтәлерәк була бара. Яраҡлашыу процессында иммунологик хәтер булдырыла, ул ошо ҡуҙғытыусы менән яңынан осрашҡанда организмды тағы ла һөҙөмтәлерәк итеп ҡурсаларға мөмкинлек бирә. Шундай төр ғүмер барышында булдырылған иммунитет вакцинация ысулы нигеҙендә ята.
Йылы тәнлеләрҙә гомеостазды һаҡлау ике төр иммунитет механизмы аша бара(төрлө ваҡытта эволюцион рәүештә килеп сыҡҡандар): температура (дөйөм тәьҫир) һәм антиматдәләр (айрым тәьҫир) — (избирательное воздействие).
Иммунитет ҡурсалауы этаптары күп төрлө
Иммунлыҡ системаһы организмды инфекциянан бер нисә этапта ҡурсалай, һәр этап һайын ҡурсалауҙың айырым үҙенсәлеге арта бара. Иң ябай ҡурсалау һыҙығы булып физик барьерҙар тора, улар организмды инфекциянан (бактерия һәм вирустарҙан) һаҡлай. Әгәр ҙә сир ҡуҙғытыусы ошо барьерҙар аша үтеп инһә, уға ҡаршы ике арала үҙенсәлекһеҙ реакцияны тыумыштан булған иммунитет системаһы булдыра. Тыумыштан булған иммунлыҡ системаһы барлыҡ үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа бар. Әгәр ҙә сир ҡуҙғытҡыс тыумыштан бирелгән иммунитет механизмының тәьҫиренә бирешмәй икән, умыртҡалылыларҙа ҡурсыуҙың өсөнсө кимәле бар — ғүмер барышында булдырылған иммунитет ҡурсыуы. Иммунитет системаһының был төрө үҙ яуабын (реакцияһын) инфекция барышында сит биологик материалды яҡшыраҡ таныу өсөн яраҡлаштыра. Ошондай яуап сир ҡуҙғытыусыны юҡ иткәндән һуң иммунологик хәтер булараҡ һаҡланып ҡала. Ул ғүмер барышында булдырылған иммунлыҡ механизмдарына ошондай уҡ сир ҡуҙғытыусы яңынан килеп сыҡһа, тағы ла тиҙерәк һәм көслөрәк яуап бирергә мөмкинлек бирә.
Тыумыштан булған иммунитет та, ғүмер барышында булдырылғаны ла иммунитет системаһының үҙ молекулаларын сит молекулаларҙан айыра белеүенә бәйле. Иммунологияла үҙ молекулалары тип иммунлыҡ системаһының организмдағы сит компоненттарҙан айыра алғандарын атайҙар. Киреһенсә, сит тип ситтән ингән молекулалар атала. «Сит» молекулаларҙың бер класы антигендар тип йөрөтөлә (термин ҡыҫҡартылған antibody generators — «вызывающие антитела» һүҙенән сыҡҡан) һәм үҙенсәлекле иммун рецепторҙары менән бәйле, иммунлыҡ яуабын ҡуҙғытыусы матдәләр тип билдәләнә.
Өҫтәге барьерҙар
Организмдарҙы инфекцияларҙан механик, химик һәм биологик барьерҙар һаҡлай. Инфекциянан һаҡлаусы механик барьерҙарҙың беренсе өлөшө (этап) булып, күп кенә үҫемлектәрҙең япраҡтарының балауыҙ япмаһы, быуынтыҡ аяҡлылар экзоскелеты, йомортҡаның ҡабығы һәм тире тора. Тик организм тирә-яҡ мөхиттән бөтөнләй айырылып тора алмай, шуның өсөн организмдың тышҡы мөхит менән аралашыуын ҡурсалаусы башҡа системалар бар — һулыш алыу, аш һеңдереү системаһы һәм бәүел сығарыу менән енси система. Был системаларҙы даими эшләүсе һәм ситтән берәй нимә ингәндә ҡүҙғып китә торғандарына бүләләр. Даими эшләүсе система булып, трахеяның эске яғындағы төксәләр тип аталған ваҡ ҡына төктәр тора, ваҡ ҡына туҙан бөртөктәре, үҫемлектәрҙең һеркәһе, йә иһә башҡа сит әйберҙәр үпкәгә инмәһен өсөн улар тиҙ генә юғарыға табан хәрәкәттәр яһай. Микроорганизмдар шулай уҡ күҙ йәше һәм бәүел менән йыуҙырып сығарыла. Тын юлына һәм аш һеңдереү системаһына бүленеп сығарылған лайла микроорганизмдарҙы ҡамаштырыу һәм уларҙың хәрәкәтен туҡтатыу өсөн хеҙмәт итә.
Әгәр ҙә даими эшләүсе механизмдар етелек түгел икән, организмды «авария» тәртибендә таҙартыусы механизмдар эшкә ҡушыла (йүткереү, сүскереү, ҡоҫоу һәм эс китеү (диарея).
Бынан тыш химик ҡурсыу барьерҙары бар. Тире һәм тын юлдары микробтарға ҡаршы пептидтар, мәҫәлән, бета-дефензиндарҙы бүлеп сығара. Лизоцим һәм фосфолипаза A кеүек ферменттар, төкөрөктә, күҙ йәштәрендә һәм күкрәк һөтөндә бар һәм уларҙың шулай уҡ микробтарға ҡаршы тәьҫире бар. Инәлек еңсәһенән сыҡҡан бүленделәр күрем башланғандан һуң химик барьер булып торалар, аҙ әселегә (кислоталыға) әйләнәләр. Спермала ҡуҙғырыусыларҙы юҡ итә торған дефензиндар һәм цинк бар. Ашҡаҙанда тоҙ кислотаһы һәм протеолитик ферменттар аҙыҡ менән килеп эләккән микроорганизмдарға ҡаршы көслө химик ҡурсыусы факторҙар булып торалар.
Бәүел сығарыу — енси трактта һәм ашҡаҙан-эсәк трактында биологик барьерҙар бар, улар дуҫ микроорганизмдарҙан (комменсалдарҙан) тора. Ошо шарттарға яраҡлашҡан, сир тыуҙырмаусы микрофлора сир тыуҙырыусы (патоген) бактериялар менән, ҡай саҡта йәшәү шарттарын — pH күрһәткесен, йә иһә тимер миҡдарын үҙгәртеп, аҙыҡ һәм йәшәү даирәһе өсөн көрәшә. Был сир ҡуҙғытыусы микробтарға сирҙе булдырыу өсөн кәрәк булған хәтле миҡдарға етергә бирмәй. Антибиотиктарҙың күбеһе бактерияларға айырып тәьҫир итмәгәнлектән (мәҫәлән, бәшмәктәргә зыян итмәй), бактерияларға ҡаршы терапия бәшмәкле микроорганизмдарҙың «артыҡ үҫеп» китеүенә, кандидоз сиренә (лайлалы тире боҙолоуына) килтереүе бар. Пробиотик флораны, мәҫәлән, йогурт кеүек әсе һөт ризыҡтарындағы лактобациллалар кеүек таҙа культураларҙы ҡабул итеү, балаларҙа эсәк инфекциялары ваҡытында кәрәкле микроб популяциялары балансын тергеҙергә ярҙам итә. Шулай уҡ тикшеренеүҙәр бактериаль гастроэнтерит, эсәктәр ялҡынһыныуы, бәүел юлы инфекциялары һәм операциянан һуңғы инфекциялар ваҡытында пробиотиктарҙы ҡулланыуҙың өмөтлө икәнен күрһәтә.
= Иммунологик хәтер = Иммунологик хәтер — иммунлыҡ системаһының организм элек осрашҡаны булған антигенға (патогенға) тиҙ һәм көслө яуап бирә алыуы.
Бындай хәтер алдараҡ булған, үҙенсәлекле антиген клондары (В-күҙәнәктәре, Т-күҙәнәктәре кеүек) тарафынан һаҡлана, улар тәғәйен бер антигенға беренсел яраҡлашыуҙы үткәнлектән, функцияларын әүҙем үтәй.
Княжа (Леди ҡушылдығы)
Княжа — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Иммунлыҡ системаһы
Өҫтәге барьерҙар
Әлегә хәтер айырым эшмәкәрлеге булған, оҙаҡ йәшәгән күҙәнәктәр формалашыуы нәтижәһендә булдырыламы, йә булмаһа хәтерҙең организмға тәү тапҡыр иммунлашыу үткәндә организмға килеп эләккән даими антиген тарафынан лимфоциттарҙы яңынан стимуллауымы икәне асыҡланмаған.
Княжа (Леди ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иммунлыҡ системаһы
Иммунодефициттар
Иммунодефициттар (ИДС) — иммунологик реактивлыҡтың (организмдың иммунлы ҡурсыу функцияһы) боҙолоуы, иммуннлыҡ аппаратының бер, йә бер нисә компоненты, йә уның менән тәьҫир итешеүсе үҙенсәлекһеҙ факторҙарҙың төшөп ҡалыуы.
Аутоиммунлы процестар
Аутоиммунлы процестар — күп осраҡта оҙайлы ваҡыт булған, туҡымаларға оҙаҡ ваҡыт зыян итеүсе хәл. Был тәү сиратта аутоиммунлы яуапты (реакцияны) туҡымаларҙың антигендары туҡтарға бирмәй, дауам иттереп тороуы менән бәйле.
Артыҡ һиҙеүсәнлек
Артыҡ һиҙеүсәнлек (гиперчувствительность) — аггравация (арттырыу) һәм адекват булмаған формаларҙа үтә торған иммунлыҡ яуабы, бының һөҙөмтәһендә туҡымалар боҙола.
Мостафа (Ауырғазы районы)
Мостафа (Мустафино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 432 кеше. Почта индексы — 453483, ОКАТО коды — 80205804004.
Географик урыны
Күҙйылға йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Тарихы
1760 йылдың 14 декабрендә сотник Төрөмбәт Ырыҫҡолов етәкселегендә Меркет-Мең улусының Төрөмбәт, Дәүләт, Өнгәр, Буран ауылдарының аҫаба башҡорттары Ҡарамалы ауылынан яһаҡлы татарҙарҙан биш йорто менән Мостафа Дүсмәтовты (унан тыш мулла Ғүмәр Абдуллин, Исай Рысаев, Собханғол Мырҙаҡаев, Әҙилморат Мәмәдилиндарҙы), Ырымбур ҡалаһы Сәйет слободаһынан татар Үтәгән Бигәшевты, шулай уҡ Юрматы улусынан башҡорт Иҙелбәковты, Тамьян улусынан Ғәбделсәләм Күсәрбаевты һәм Кәлсер-Табын улусынан Яҡшыбай Рәхимҡоловты индерә. Бөтә был керҙәштәр һәр йорттан бер тапҡыр 8-шәр һум түләп күсеп ултыра, башҡаса уларҙан бер ниндәй ҙә түләү талап ителмәй. Шулай итеп, ауыл яһаҡлы татар Мостафа Дүсмәтов исеме менән атала башлай, ә икенсе исеме Ҡарамалы булып ҡала. Һуңынан Мостафа Дүсмәтов башҡалар менән бергә типтәр ҡатламына күсеп, типтәр старшинаһы булып китә. Уның улдары ла билдәле. Башҡа документта был ауылда типтәрҙәрҙең барлыҡҡа килеү ваҡыты Меркет-Мең улусы аҫабалары менән керҙәшлек килешеүе төҙөгән 1747 йыл тип күрһәтелгән. Тимәк, типтәрҙәр яһаҡлы татар һәм ерһеҙ башҡорттарға ҡарағанда иртәрәк барлыҡҡа килгән. IV рәүиз буйынса 1783 йылда типтәр ир-ат — 73, 1834 йылда 123 кеше иҫәпләнгән. 1811 йылда бында Түбәнге Новгород губернаһының Сергач өйәҙе Әхтәр ауылынан 15 яһаҡлы татар күсеп ултыра. X рәүиз буйынса 1859 йылда 33 йорт типтәрҙәр (210 ир-ат һәм 207 ҡатын-ҡыҙ) һәм 5 йорт башҡорттар (30 ир-ат һәм 33 ҡатын-ҡыҙ) була. Өҫтәүенә башҡорттар - аҫаба, ә типтәрҙәр керҙәш итеп күрһәтелгән. . Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда 2 мәсет, мәктәп, 3 бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (64 % %), башҡорттар (34 %).
Екатеринбург
Екатеринбу́рг, шулай уҡ Кәтринбу́р (1924—1991 йылдарҙа — Свердло́вск; Цыбар-тора) — Рәсәйҙәге ҡала. Урал федераль округының һәм Свердловск өлкәһенең үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 4-се урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск ҡалаларынан һуң).
География
Иҫәт йылғаһы ярында урынлашҡан.
Тарих
1919—1924 йылдарҙа Екатеринбург губернаһының үҙәге.
1919—1940 йылдарҙа ҡалала Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы эшләгән.
Транспорт
Екатеринбург — илдең эре транспорт-логистик үҙәге (Кольцово (аэропорт)). Ҡаланың төп аэропорты «Рәсәй аэропорттары» холдингҡа инә («Ренова» составында).
Вәлиев Ярулла Носратулла улы
Вәлиев Ярулла Носратулла улы (10 март 1921 йыл — 6 ғинуар 1981 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1942 йылдан — КПСС ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981).
Биографияһы
Ярулла Носратулла улы Вәлиев 1921 йылдың 10 мартында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Бикмырҙа ауылында тыуған.
Үҙ ауылында башланғыс, күрше Үктәйҙә ете йыллыҡ мәктәпте тамалағандан һуң Өфө ҡалаһындағы Баһау Нуриманов исемендәге педагогия рабфагында уҡый.
1940 йылда Өфөләге уҡытыусылар белемен камиллашырыу институты ҡарамағындағы педагогик курстарҙы тамамлай.
1940 йылдан Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбендә уҡытыусы, һуңынан РОНО-ла инспектор булып эшләй.
1944 йылда ВКП(б)-ның Бөрйән районы комитетының бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә.
1946 йылда ВКП(б)-ың Башҡорт өлкә комитеты ҡарамағындағы бер йыллыҡ партия мәктәбендә белем ала. Шул уҡ йылда ситтән тороп К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтты тамамлай.
1946—1947 йылдарҙа «Большевик» (хәҙерге «Йүрүҙәнь») гәзитендә яуаплы редактор була.
1947 йылдан «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитендә бүлек мөдире һәм әҙәби хеҙмәткәр вазифаһын алып бара. 1949 йылда «Ҡыҙыл таң» гәзитендә эшләй.
1950—1954 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре була.
1955 йылда « Ленин юлы» (ныне «Туймазинский вестник») гәзитендә бүлек мөдире, ә 1956 йылдан «Нефтяник Башкирии» гәзите хеҙмәткәре була.
1957 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты янындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1957—1960 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре була.
1960—1965 йылдарҙа «Һәнәк» журналында бүлек мөдире, ә 1966—1975 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитендә бүлек мөдире вазифаһын башҡара.
Ижади эшмәкәрлеге
Ярулла Вәлиев күп прозаиктар кеүек әҙәбиәткә шиғырҙар яҙып аяҡ баҫа.
1938—1941 йылдар арауығында республика ваҡытлы матбуғатында уның исем-шәрифтәре менән баҫылған шиғырҙарын йыш осратырға була.
1947 йылдан журналистикаға ныҡлап тотона. 1963 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Үҙебеҙҙең кеше» исемле тәүге хикәйәләр йыйынтығы, 1965 йылда «Хәйерле иртә, Исмәғил!» повесы айырым баҫма булып сыға.
Әҫәр әҙәбиәт һөйөүселәр, бигерәк тә мәғариф хеҙмәткәрҙәре араһында ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
1970 йылда — «Бөркөттәр оя ташламай» романы, ә 1976 йылда «Һин минең берҙән берем» повесы донъя күрә. Әҙип әҫәрҙәренең төп геройҙары — ергә ереккән хеҙмәтсәндәр.
Әҙәбиәт
Хәйерле иртә, Исмәғил!: повесть / Я. Вәлиев. — Өфө: Башҡ. кит. нәшр., 1991. — 152 б.
Мань-Мань-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәхриф
Тәхри́ф (تحريف — һүҙҙәрҙе хаталыға үҙгәртеү; хәрефтәрҙең урындарын алмаштырыу) — Ислам динендә: йәһүдиҙәр менән христиандар Илаһи Китаптар Тәүрат (Тора), Зәбур (Псалтирь) һәм Инжил (Евангелие) Китаптарына хаталы үҙгәртеүҙәр индергән. Библия текстары хатаға үҙгәртелгән тип раҫлаусылар араһында Ибн Хазм, әл-Күртүби, әл-Мәкризи, Ибн Таймия, Ибн Ҡәййим һәм башҡалар булған. .
Тарихы
Тәхрифтәр темаһы тәүге тапҡыр Ибн Хәзм хеҙмәттәрендә күтәрелеп сыға (X быуат). Автор Тәүраттың кем кире ҡаға Тора Муса тарафынан яҙылғанын инҡар итә һәм уның авторы Ғөзәйер (Ездра) булған тип раҫлай. Ибн Хәзм Танах һәм Яңы Ғәһед текстарындағы хронологик һәм географик теүәлһеҙлектәрҙе, пәйғәмбәрҙәр гонаһтары тураһындағы аҡылға һыймаған нәмәләрҙе күрһәтә, быларҙы раҫлаған ышаныслы сығанаҡ булмауын (таватир) әйтә. Ибн Хазм фекере буйынса, Йәрүсәлим ҡорамында берҙән-бер генә Тора ҡулъяҙмаһы булған саҡта шундай фальсификация эшләгәндәрҙер. Уның тәхриф тураһындағы аргументтары Ислам әҙәбиәтенә ҙур йоғонто яһай, полемикаларҙа файҙаланыла.
Долуханян Александр Павлович
Долуханян Александр Павлович (1 июнь 1910 йыл — 15 ғинуар 1968 йыл) — СССР композиторы. Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958).
Биографияһы
Алекса́ндр Па́влович Долуханя́н (Долуха́нов) 1910 йылдың 1 июнендә Рәсәй империяһының Тифлис (хәҙер Тбилиси) ҡалаһында юрист ғиләһендә тыуған. «Пожар» тип аталған беренсе композицияһын 5 йәшендә яҙа.
1928 йылда Тифлис консерваторияһының Т. И. Тер-Степанова алып барған фортепиано  класын тамамлай, бер үк ваҡытта С. В. Бархударянда композиция буйынса шөғөлләнә.
1932 йылда Ленинград консерваторияһын   (С. И. Савшинскийҙың  фортепиано  класы) тамамлай, шунда уҡ аспирантурала уҡый (1932—1935). 1937—1939 йылдарҙа — Ереван консерваторияһының фортепиано класы уҡытыусыһы һәм камера ансамбле етәксеһе, шулай уҡ филармония солисы. Әрмәнстан буйлап бик күп фольклор экспедицияларында ҡатнаша,  200-ҙән ашыу халыҡ йырын яҙып ала. Павел Лисициан менән ансамблдә күп концерттар бирә.
1940 йылда Мәскәүгә күсеп, Долуханян Мәскәү консерваторияһында Николай Мясковский етәкселегендә үҙенең композиторлыҡ оҫталығын арттыра. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронт концерт бригадаларында даими сығыш яһай.
Һуғыштан һуң  Александр Павлович композитор һәм  пианист булараҡ киң ижади эшмәкәрлеген йәйелдерә. Уның фортепиано менән оркестр өсөн концерттары, «Конкурс красоты» опереттаһы киң билдәле. Шуға ҡарамаҫтан, Долуханян ижадында йырҙар төп урынды биләй. Композиторҙың хәрби тематикаға яҙылған йырҙары яғымлы көйө, тәрән йөкмәткеһе һәм юғары илһөйәрлек хисе менән айырылып тора, уларҙы профессиональ ансамблдәр ҙә, һәүәҫкәрҙәр ҙә башҡара. Мәҫәлән, «У нас в подразделении» тигән йыры совет йырҙары араһында классикаға әйләнгән. Композитор рус темаларына романстар, драматик спектаклдәргә һәм радиопостановкаларға музыка яҙа. Шулай уҡ йырсы Ирма Яунзем менән тығыҙ хеҙмәттәшлектә әрмән, венгр, болгар, чех, корей һәм вьетнам халыҡ йырҙарын эшкәртә һәм яҙҙыра. Советтар Союзында һәм сит  илдәрҙә (Иран, Финляндия) гастролдә була.
Долуханян йәш йырсыларға һәм авторҙарға ҙур ярҙам күрһәтә, улар уны яҡшы кеше, өлкән дуҫ һәм иптәш итеп иҫкә ала. Ҡатыны Зара Долуханованың ижади үҫешендә ҙур роль уйнай. Йырсы хәтирәләре буйынса, Александр Павлович «вокаль-технологик һорауҙарҙа бик юғары кимәлдә компетентлы, йырсылар менән эшләй белгән һәм эшләргә яратҡан кеше, өҫтәүенә, эрудит, һәр саҡ үҙенең хаҡлы булыуына ышанған  эре масштаблы музыкант» була.
Композитор 1968 йылдың 15 ғинуарында Мәскәүҙә юл-транспорт фажиғәһендә була.
Румынияла ислам
Румынияла Ислам - 7 быуат элек үк килеп ингән дин. Әлеге көндә уны ил халҡының 0,3 проценты ғына тота (68 мең кеше).
Тарихынан
Ислам дине — Румынияла рәсми рәүештә танылған 16 дини инаныстарҙың береһе. Башлыса Ислам динен румын төрөктәре һәм румын (дунай) татарҙары тота.
Демографияһы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 67566 кеше (яҡынса илдең дөйөм халҡының 0,3 % ) динен Ислам тип күрһәткән. Этник йәһәттән илдең мосолмандары — башлыса урындағы төрөктәр (28 мең), татарҙар (ҡырым татар, бүжәк татар, нуғайҙар) (24 мең кеше), сиған-мосолмандар (15 меңләп кеше), албандар (3000 самаһы). Автохтон мосолмандар башлыса көнсығыш, үҙәк һәм көньяҡ Добруджаның ауыл ерендә, Констанца ҡалаһы янында, Ҡара диңгеҙ яры буйында йәшәй.
Шулай уҡ Румынияла совет осоронда Яҡын Көнсығыш иммигранттары һәм ҡасаҡтар (ғәрәптәр, курдтар, ирандар, афғандар һәм башҡа) төркөмдәре күренә башлаған (уларҙың бер өлөшө Румынияла  уҡыған)— 5 мең тирәһе кеше. Уларҙың күпселеге Бухареста һәм илдең башҡа ҙур ҡалаларында йәшәй һәм йыш ҡына  транзит мигрант булып торалар.
Хәҙерге торошо
Румынияла бөтәһе 80 мәсет эшләй. Констанца ҡалаһы Румынияның ислам үҙәге булып тора, бында Кароля I мәсете һәм мөфтиәт урынлашҡан. Констанца янындағы Мангалия ҡаласығында – 1525 йылда монументаль мәсет төҙөлгән булған. Ике мәсет тә дәүләттең тарихи ҡомартҡылары тип танылған, ҡомартҡылар иҫәбенә уҡ мәсет Һәршөв, Амзачея, Бабадаг һәм Тульчеа мәсеттәре инә. Румынияла 108 мосолман зыяраты бар.
Мосолмандарҙың хоҡуҡтары боҙолған осраҡтарҙа яҡлау өсөн Румыния ислам общинаһы "Румын мосолмандары альянсы" ойошмаһын булдырырға мәжбүр була, уның маҡсаты - мосолмандарҙың дини ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү йәһәтенән һәр яҡлап ярҙам итеү.
Баязитов Абдулла Мөтиғулла улы
Биографияһы
Абдулла Мөтиғулла улы Баязитов 1899 йылда Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Күҙәбай улусы Акир ауылында (хәҙер — Һарытау өлкәһе Перелюб районы) тыуған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1918—1921 йылдар — Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Акир ауылында уҡытыусы.
1923—1927 йылдар — Ташкент ҡалаһында батрак һәм тәржемәсе.
1927—1928 йылдар — Башҡорт Республикаһының Йылайыр кантоны Байҡара руднигы үлсәүсеһе.
1928 йыл — Башҡорт Республикаһы Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы Ғәли ауылында нҙанлыҡты бөтөрөү эшендә ҡатнаша.
1928—1929 йылдар — Баймаҡ районы Сибай ҡасабаһы руднигы партия комитеты секретары.
1929—1930 йылдар — Баймаҡ ҡасабаһы китапханаһы мөдире.
1930—1931 йылдар — Баймаҡ ҡасабаһы эшсе кооперацияһы агитация-пропаганда эштәрен алып бара, Мәскәү ҡалаһында Центросоюз курстарын үтә.
1931—1932 йылдар — Сибай руднигында хужалыҡ мөдире.
1932—1933 йылдар — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының «Зерновая фабрика» гәзите редакторы.
1933—1935 йылдар — Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының Комсомольск бүлексәһе идарасыһы (управляющий).
1937 йыл — Баймаҡ районында урынлашҡан 46-сы йылҡысылыҡ заводының участка мөдире.
1937 йылда репрессияға дусар ителә, сәйәси золом ҡорбаны.
Егам-Юган
Егам-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пёльсфельд
Пёльсфельд (Pölsfeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 427 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Үрге Зәйет
Үрге Зәйет (Верхнее Заитово) — элек Башҡортостандың Туймазы районында урынлашҡан, 1940 йылда Октябрьский (1946 йылдан ҡала) эшселәр ҡасабаһы составына ингән бөтөрөлгән ауыл.
Географияһы
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы үҙәгендә Башҡортостандың көнбайышында урынлашҡан булған.
Топонимы
1773 йылдан Зәйет исеме менән билдәле. 1906 йылда Бәләбәй өйәҙе Үрге Бишенде улусына ҡараған ауыл.
Шулай уҡ Үрге Зәйет тип тә билдәле булған.
Тарихы
Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Беҙҙең көндәргә тиклем 1773 йылда хеҙмәтле татарҙар менән төҙөлгән керҙәшлек тураһында килешеү һаҡланған.
1940 йылға Туймазы районы Үрге Зәйет ауыл советының (Верхнезаитовский сельсовет) ауыл административ үҙәге булып торған. Хәҙерге ваҡытта Октябрьский ҡалаһының Ленин проспекты менән Космонавтар һәм Кортунов урамы киҫешкән урындағы дөрөҫ булмаған дүрт мөйш эсендә тороп ҡалған.
Халҡы
1795 йылда 44 йортта 264 кеше йәшәгән, 1865 йылда 110 йортта — 628 кеше, 1906-1124; 1920-1329; 1939-989 йылдарҙа.
Инфраструктураһы
Зәйет ауылы халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет, 2 училище, ел тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, тимерлек, мөгәзәй эшләй.
Транспорты
Ауылға автотранспорт менән барып етергә мөмкин була.
Иҫкәрмәләр
[[Категория:1940 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]
Нго-Яха (Яторемб-Яха ҡушылдығы)
Нго-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яторемб-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Ғәҡәбә янында икенсе бәйғәт
Ғәҡәбә янында икенсе бәйғәт (بيعة العقبة الثانيةВторая клятва при Акабе) — был бәйғәтте (антты) 622 йылда 75 Мәҙинә мосолманы (73 ир-егет һәм 2 ҡатын-ҡыҙ) Мөхәммәт Пәйғәмбәргә килтерә. Мәҙинәләр Пәйғәмбәрҙе һәм уның яҡындарын ҡорал ҡулланып яҡларға ант итә. Был ваҡиға «Ғәҡәбәнең икенсе анты» йәки «һуғыш анттары» тип атала. Көнбайыштың ҡайһы бер ислам белгестәре фекеренсә, Ғәҡәбәлә бер генә осрашыу булған, сөнки әт-Табари беренсеһен — «ҡатын-ҡыҙҙар бәйғәтен» генә телгә алған. Ғәҡәбә янындағы икенсе ант тураһында Тәүбә сүрәһенең 111-се аятында әйтелә.
Тарихы
621 йылда хаж ҡылыу ваҡытында, Мәҙинәнән 10 хәзрәжи һәм 2 ауси Ғәҡәбә тигән урында уға Пәйғәмбәргә тоғролоҡ антын бирә һәм уның етәкселеген таный. Был ваҡиға «Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт» йәки «диндар ҡатын-ҡыҙҙар анттары» тип атала.
Бер йылдан хажға Мәҙинәнең 500 кешеһе килә, улар араһында 75 мосолман (шул иҫәптән ике ҡатын-ҡыҙ) була. Улар йәшерен рәүештә Пәйғәмбәр менән осраша һәм уны, шулай уҡ уның яҡындарын ҡорал менән яҡларға ант итә. Был ваҡиғаларҙан һуң мосолмандарҙың Мәккәнән Мәҙинәгә күсеп килеүе — һижрәт башлана.
Бәйғәт тамамланғас, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ант биргән һәр кем менән ҡул бирешә, тик ҡатын-ҡыҙҙарҙы ғына: «Барығыҙ, һеҙҙең бәйғәтегеҙ ҡабул ителде!» — тип оҙата.
Гнаденберг монастыры
Гнаденберг монастыры (Kloster Gnadenberg) — элекке ҡатын-ҡыҙҙар монастыры. Был монастырь Святой Спаситель орденына ҡараған. Монастырь емереклектәре хәҙерге көндә Баварияның Берг-бай-Ноймаркт-ин-дер-Оберпфальц (Үрге Пфальц) коммунаһы территорияһында тора. Монастырь Эйхштетт епархияһы ҡарамағында булған. Ул Святой Спаситель орденының көньяҡ Германияла 1411 йылда төҙөлгән беренсе монастыры булған. Монастырға нигеҙ 122 йылда Нойбург пфальцграфы Нойбург һәм уның ҡатыны Катарина һалған. Монастырь 1556 йылда беренсе тапҡыр тарҡалған.
Тасуирлау һәм тарихы
1438 йылдың 15 июлендә ваҡытлыса сиркәүҙе Айхштетт епискобы II Альбрехт изгеләндерә. Монастырҙың ҙур сиркәүе бары тик 1451 йылда ғына төҙөлә башлай. 1451 йылдың 11 июлендә монастырь биналары изгеләндерелә. 1438 йылда монастырға бик күп ҡатын-ҡыҙ монахтар килә. 1438 йылда Мюнхендан икенсе аббатиса итеп Элизабет Книпантлин һайлана, ул 1438 −1451 йылдарҙа был вазифаһын башҡара. XV быуаттың икенсе яртыһында игуменья Элизабет Фолькенсталлер етәкселегендә (1451—1471 йылдарҙа) Гнаденберг монастыры ордендың әйҙәүсе монастырына әйләнә.
Монастырь сиркәүен төҙөүселәр бөтәһе лә Нюрнбергта тыуған кешеләр була, шул иҫәптән оҫталар Якоб Гримм, Евхарий Гасснер, Ганс Фроммиллер, Альбрехт Дюрер сиркәүҙен ҡатмарлы проектын тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индерәләр. Монастырь урындағы урта синыф яғынан ҙур матди ярҙам ала.
1671 йылда монастырь визитанттар орденына тапшырыла. Визитанттар бында беренсе немец бүлексәһенән — Мюнхендың Изге Анна монастырынан килә, әммә сиркәүҙе тергеҙә алмай. Бавариялағы секулярлаштырыу арҡаһында монастырь вариҫтары визитанттар ҙа таратыла. Монастырь емереклектәре шәхси милектә тора. 1898 йылда улар Бавария тарафынан һатып алына.
Мөйтән бей
Мөйтән бей — башҡорт ханы, башҡорттарҙың үҫәргән ҡәбиләһе башлығы. «Мөйтән» этнонимы ҡарағалпаҡтарҙа, үзбәктәрҙә лә билдәле.
Биографияһы
"Үҫәргән тәуарихы"нда Бикбауҙың атаһы Тоҡсаба булған тип күрһәтелгән
Севилья
Севилья (Sevilla ) — Испанияның көньяғындағы ҡала, халыҡ һаны яҡынса 700 мең кеше. Гвадалквивир йылғаһының ике ярында ла урынлашҡан. Андалусия һәм Севилья провинцияһының автоном берләшмәһенең баш ҡалаһы булып тора. Легенда буйынса, грек геройы Геракл тарафынан нигеҙ һалына. Ҡала халҡы испанса «севилья́нос» тип атала.
Мөйтән бей
Биографияһы
"Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе"нә ярашлы Мөйтән бей һәм уның улы Үҫәргән менән бергә Сыңғыҙхан тарафынан ҡабул ителә (яҡынса 1219 йылдың йәйендә хан үҙ армияһы менән Көньяҡ Себер далаларында булған осорҙа).
Севилья
Севилья халыҡ һаны буйынса Испанияла — дүртенсе, эре сәнәғәт һәм сауҙа үҙәге, шулай уҡ туризм үҙәге булып тора. Гвадалквивир йылғаһының ике яғынан да уңдырышлы тигеҙлектә урынлашҡан. Яҡшы үҙләштерелгән тигеҙлектәге йылға буйлап Севильяға тиклем суднолар, шулай уҡ диңгеҙ караптары ла йөрөй. Ҡаланың боронғо өлөшө Гвадалквивирҙың һул ярында урынлашҡан Һәм Лос Умерос, Сестериа, Баратильо, Карретериа, Ресолана, Сан Бернардо, Сан Роке и ла Кальсада, шулай уҡ Макарена ҡалалары сиге менән уратып алынған. 66 манаралы боронғо ҡала диуарынан бөгөн фрагменттар ғына тороп ҡалған. Йылғаның уң ярында Триана районы урынлашҡан.
Мөйтән бей
Биографияһы
Сыңғыҙхан Мөйтән бейгә Ағиҙел, Тубыл, Ишем (Иртышҡа ҡәҙәр) йылғалары бассейндары буйҙарында, Яйыҡ йылғаһының (ҡушылдыҡтары менән бергә) үрге ағымындағы улустарҙы биләүгә ярлыҡ бирә. Был биләмәләр IX быуат — XIII быуат башындағы тарихи Башҡортостан территорияһы менән тулыһынса тап килгән.
Севилья
Климаты
Севильяла Урта диңгеҙ климаты.
Мөйтән бей
Биографияһы
Мөйтән бей монголдарҙың "Сыңғыҙнәмә дәфтәре"ндә телгә алына. Мөйтән бей тураһындағы боронғо һарнау жанрындағы йырҙа ул дүрт ҡәбилә берләшмәһенең хакимы итеп һүрәтләнә.
Севилья
Административ бүленеше
Административ яҡтан Севилья 11 районға бүленгән (distritos): Бельявиста-Ла-Пальмера, Лос-Ремедиос, Макарена, Нервьон, Северный, Сан-Пабло-Санта-Хуста, Серро-Амате, Каско-Антигуо, Триана, Эсте-Алькоса-Торребланка, Көньяҡ: улар, үҙ сиратында, төбәктәргә бүленгән (barrios).
Мөйтән бей
Риүәйәттәрҙә
«Мөйтән бей» риәүәйәте 1967 йылда Йылайыр районы Юлдыбай ауылы Рәхмәтуллин Мөким Бәҙри улынан (1898 йылғы) Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы яҙып ала. Риүәйәт шәжәрәнән алынған. Шәжәрә буйынса үҫәргән ырыуын Мөйтән бей һәм уның улы Үҫәргән башлап ебәргән. Үҫәргәндәр үҙҙәренең легендар ата-бабаһы тип Туҡһаба улы Мөйтән бейҙе атайҙар. Шәжәрәнең Туҡһаба улы Мөйтэнде данлаған өлөшө шиғри юлдарҙан тора.
Сыңғыҙ хан заманында башҡорт халҡынан ҡыуаҡан, үҫәргән ырыуҙарының бабалары Мөйтән Туҡһаба балаһын бүләк менән ханға ебәреүҙәре, Мөйтән бай хан ҡулынан Урал, Яйыҡ, һаҡмар үҙәндәрен биләүгә хоҡуҡ алып ҡайтырға тейеш булыуын, хан да Мөйтәнде ҙурлап ҡаршы алғаны, ҡунаҡ иткәне, бейлек дәрәжәһе биргәне хикәйәләнә. Мөйтән иленә ҡайтҡас, йыраусылар уны маҡтап тулғау (ҡобайыр) әйткәндәр.
Мөйтән бей ҡайтып оҙаҡ йылдар йәшәй, ер-Һыуға үҫәргәндәр хужа булып ҡала. Мөйтән бей хандан бетеү алып ҡайтҡан. Унда былай яҙылған, ти:
«Мөйтән Туҡһаба балаһына бейлек мансабы * бирелде. Үҙе үлгәс, балаларының берәйһе бей булыр. Шул рәүештә баланан балаға бирелеп, Мөйтәндең нәҫеленән башҡаға бирелмәҫ. Шул нәҫелдең береһе һайланмай бей булыр, йәпә лә Мөйтән бей һораған төрлө сәхрә, урман, ер төрлө мәғдәндәре берлә аларныҡы булыр…»
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе; Ҡәнзәфәр бей
Бикбау бей;
Ялыҡ бей;
Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли;
Иҫке бей;
Айсыуаҡ бей;
Шәғәле Шаҡман бей;
Аҙнай бей;
Тәтегәс бей;
Ҡармыш бей
Петушки (Пушкин районы)
Петушки — Мәскәү өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Мәскәү өлкәһе Пушкин районы ауылы, Ельдигинский ауылы биләмәһе составына инә. Халҡы — кеше.
Мәскәү өлкәһенең төньяғында, Пушкин районының көнбайыш өлөшөндә, Пушкино ҡалаһы үҙәгенән яҡынса 9 км алыҫлыҡта һәм Мәскәү автомобиль юлдар ҡулсаһынан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көнсығышҡа табан 3 км-ҙа — Мәскәү тимер юлының Ярославль йүнәлешенән 3 км көнсығышҡа табан, Ярославль шоссеһынан 5 км көнсығышҡа табан,  Мәскәү бәлёкәй ҡулса юлынан 5 км төньяҡҡа табан, Учинский һыуһаҡлағысының Мәскәү исемендәге каналынан 6 км көньяҡ-көнбайышҡа табан урынлашҡан.
Ауыл микрорайонында ике баҡсасылыҡ ширҡәте иҫәпләнә. Яҡын тораҡ пункттары — Дарьино һәм Матюшино ауылдары, яҡын тимер юл станцияһы — Зеленоградский платформаһы.
Халыҡ
1929—1930, 1934—1957 — Пушкин районы Матюшинский ауыл советы.
1930—1934 йылдарҙа — Зеленый ҡалаһы Матюшинский ауыл советы.
1957—1959 йй. — Мытищи районы Матюшинский ауыл советый.
1959—1960 йылдар. — Мытищи районы Степаньковский ауыл советы.
1963—1965 йылдар. — эреләтелгән Мытищи ауыл районы Ельдигинский ауыл советы
1994—2006 йылдар — Пушкин районының Ельдигинский ауыл округы.
2006 йыл — Мәскәү өлкәһе Пушкин районы Ельдигинский муниципаль ауыл биләмәһе.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Иҫке Бәҙәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хараре
Хара́ре (Harare [həˈrɑːreɪ]; 1890—1982 йылдарҙа — Со́лсбери, Salisbury) — Зимбабвеның баш ҡалаһы. Хараре ҡалаһын, Читунгвиз, Эпуэрт муниципалитеттарын үҙ эсенә алған ошо уҡ исемдәге провинцияның административ үҙәге. Хараре илдең иң ҙур ҡалаһы, шулай уҡ уның мәҙәни һәм индустриаль үҙәге. Диңгеҙ кимәленән 1483 метр бейеклектәге яйлала урынлашҡан, ә уның климаты субтропик тау райондары категорияһына эләгә.
Этимологияһы
1890 йылда Бөйөк Британия премьер-министры Солсбери хөрмәтенә аталған Форт-Солсбери хәрби база булараҡ нигеҙләнә. 1982 йылда ҡаланың атамаһы Африка ҡәбиләләренең береһенең юлбашсыһы хөрмәтенә Хараре тип үҙгәртелә. Ул 1890 йылда Зимбабве халҡының инглиздәргә ҡаршы көрәшен етәкләйгән.
Тарихы
Британия Көньяҡ Африка компанияһы ебәргән отряд 1890 йылдың 12 сентябрендә Форт Солсбери хәрби база булараҡ нигеҙ һала, ул Бөйөк Британия премьер-министры лорд Солсбери хөрмәтенә аталған. Торама, нигеҙҙә, Бейраға (Мозамбик порты) илткән юлдағы сауҙа үҙәге булараҡ үҫешә. 1896 йылда Солсбери поло-клубы ойошторола. 1897 йылда форт Солсбери муниципалитет тип иғлан ителә һәм 1935 йылда ҡала статусына эйә була.
Ҡалаға нигеҙ һалынған ваҡытта территория насар киптерелгән була, ә уның иртә үҫеше бөгөн магистраль юл буйлап үткән шишмәнең һул яры буйлап ауыш өҫтөндә бара (Юлиус Ньерер юлы). Тулыһынса киптерелгән тәүге территория уның инеше янында урынлашҡан һәм һөҙөмтәлә Козуэй (Causeway) тип аталған. Хәҙер был районда иң мөһим хөкүмәт биналары, шул иҫәптән Сенат бинаһы һәм премьер-министр канцелярияһы урынлашҡан, хәҙер улар 1988 йылдың ғинуарында ошо вазифаны бөтөргәндән һуң президент канцелярияһы тип үҙәгертелде.
Солсбери 1953—1963 йылдарҙа Родезия һәм Ньясаленд Федерацияһының баш ҡалаһы була. 1965 йылдың 11 ноябрендә Ян Смит хөкүмәте тарафынан Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң ҡала Көньяҡ Родезияның баш ҡалаһына әүерелә. 1980 йылдың 18 апрелендә Көньяҡ Родезиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә аҡ тәнлеләр режимы ҡолатыла. 1982 йылда Солсбериның атамаһы Хараре тип үҙгәртелеп, ул Зимбабве Республикаһының баш ҡалаһына әйләнә. Атамаһы Хараре Копье (Harare Kopje) ауылынан шона халҡының башлығы Нехарава исеменән алынған, уның ҡушаматы «йоҡламаған кеше» булған. Бойондороҡһоҙлоҡҡа тиклем, «Хараре» тип ҡара тәнлеләрҙең торлаҡ районы аталған, хәҙер ул район Мбаре булараҡ билдәле.
Роберт Мугабе режимы һәм 1990-сы йылдар аҙағындағы иҡтисади көрсөк ҡала иҡтисады һәм инфраструктураһы өсөн катастрофик эҙемтәләргә килтергән. Эшһеҙлек һәм енәйәтселек кимәле юғары. Бер нисә кварталдан тыш ҡала үҙәгендә сүп-сар сығарыу һәм юлдарҙы ремонтлау тормошҡа ашырылмай, үҙәкләштерелгән һыу һәм электр тәьминәте системалары емерелгән, канализация эшләмәй.
2005 йылда хөкүмәт Хараре, Эпворт һәм илдең башҡа ҡалаларында трущобаларҙы емереү һәм халҡын күсереү буйынса Мурамбатсвина («Сүп-сарҙы юҡ итеү») операцияһын үткәрҙе.
1952 йылда төҙөлгән Чиверо һыуһаҡлағысы ҡаланы эсәр һыу менән тәьмин итә.
Климаты
Хараре климаты — диңгеҙ кимәленән 1490 метр бейеклектә урынлашыуына бәйле субтропик бейек таулы. Харарҙе өс миҙгел күҙтелә: ямғырҙар миҙгеле (ноябрь-апрель), бик һирәк саҡта ҡырау төшөүе ихтимал булған һалҡын ҡоро миҙгел (май-август) һәм эҫе ҡоро миҙгел (сентябрь-октябрь) бар. Уртаса йыллыҡ температура +18 °C, ә иң һыуыҡ айҙың (июлдең) уртаса температураһы +14 °C тәшкил итә, ә иң йылы ай булып ноябрь тора, уның уртаса температураһы +22 °C.
Мәҙәниәте
Харарела бик күп мәҙәниәт һәм мәғариф учреждениелары, шул иҫәптән Зимбабве Милли галереяһы, Гуманитар фәндәр музейы һәм Милли геройҙар акры урынлашҡан.
Туғандаш ҡалалар
Хараре түбәндәге ҡалалар менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәр төҙөгән:
Баһаламалар
Хараре төрлө ойошмалар (шул иҫәптән 2009 һәм 2011 йылдарҙа The Economist журналы) тарафынанын донъяның тормош өсөн иң насар булған баш ҡалаһы тип бер нисә тапҡыр танылды.
Усия
Усия — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының һул ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Телдәрҙең генетик классификацияһы
Донъяла бер нисә мең тел иҫәпләнә. Билдәле белешмәлектәр хәҙерге телдәрҙе генә индерә  (йәғни йәнле һәм күптән түгел үлгән телдәрҙе). «Этнолог»та 2018 йылға бирелгән мәғлүмәттәр буйынса,  уларҙың һаны 7097, ә  Лингвосфера Реестры    (инг.)  буйынса — 4994. Уларҙың күбеһе ғаиләләргә берләштерелә.
Бөтәһе 420 самаһы тел ғаиләһе,  100-ҙән ашыу изолят һәм  100-ҙән ашыу  классификацияланмаған тел иҫәпләнә. Ғаиләләр йыш ҡына юғарыраҡ кимәл берәмектәргә  — макроғаиләләргә (филдар англ. phylum) берләшә, әммә уларҙың күпселеге раҫлауҙы талап иткән фәнни гипотеза ғына булып ҡала килә. Тик ностратик һәм афразия макроғаиләләренең булыуы тураһындағы теориялар ғына ышаныслы нигеҙләнгән.
Географик классификация
Күп һанлы ғаиләләрҙе тәртипкә килтереүҙең иң уңайлы ысулы тип   генетик түгел, ә географик  — материктар  йә континенттар буйлап берләштереү ысулы һанала.
Евразия
Боронғо телдәр:
Африка һәм Көньяҡ-көнбайыш Азия
Африка телдәре ғәҙәттә  4 «макроғаиләгә» берләшә, уларҙың бөтәһенең дә туғанлығы иҫбатланып бөтмәгән, ләкин былай берләштереү ҡулланыуға уңайлы.
Папуас телдәре {832}
Папуас телдәре классификацияһы иң әҙ эшләнгәндәргә инә. Ғәҙәттә (Вурм буйынса) улар  5 макроғаиләгә, 8 айырым ғаиләгә һәм  32 изолятҡа бүленә.
Лисициан Рузанна Павловна
Лисициан Рузанна Павловна (9 май 1945 йыл) — совет, Рәсәй һәм әрмән йырсыһы, вокал педагогы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор. Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997).
Биографияһы
Рузанна Лисициан 1945 йылдың 9 майында Мәскәүҙә билдәле совет опера йырсыһы Павел Лисициан ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт консеваторияһы ҡарамағындағы Үҙәк музыка мәктәбендә арфа класында уҡый. 1965 йылда — М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге музыка училищеһының вокал бүлексәһен, 1969 йылда Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогика институтын (А. Вербова класы) тамамлай.
1965—1973 йылдарҙа «Мадригал» иҫке музыка ансамблендә йырлай, артабан апаһы Карина менән Мәскәү дәүләт академия филармонияһының солисткалары булалар. Күп йылдар дауамында уларҙың вокаль дуэты телевидениела, радиола һәм концерт эстрадаһында сығыш яһай, СССР һәм сит илдәр ҡалалары буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Даими киңәйә барған репертуарҙарында төрлө осорҙарға ҡараған, төрлө жанрҙағы һәм стилдәге биш йөҙҙән ашыу әҫәр була, уларҙы һәр ваҡыт төп нөсхә телендә башҡаралар.
1996—2002 йылдарҙа Рузанна Лисициан Хор сәнғәте академияһында һәм Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка училищеһында уҡыта. 2002 йылдан ул Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында — доцент, һуңынан яңғыҙ академик йыр кафедраһы профессоры. Уның иң билдәле уҡыусылары —Ҙур театр солисткаһы Анна Аглатова һәм Геликон-Опера солисткаһы Елена Михайленко.
Рузанна Лисициан Рәсәйҙә үткәрелгән төрлө музыкаль конкурстарҙың жюри составына инә. Апаһы Карина һәм игеҙәк туғаны Рубен менән П. Лисициан исемендәге хәйриә фонды ойошторалар, уның сиктәрендә төрлө концерттар, оҫталыҡ кластары, ижади семинарҙар үткәрәләр.
Штатс
Штатс (Staats) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 280 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 50 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39599 һәм автомобиль коды — SDL.
Кованга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мань-Накоси-Я
Мань-Накоси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :