cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Испан теле
Артикль
Билдәлелек (el, los, la, las, ҡайһы берҙә lo), билдәһеҙлек артикле (un, unos, una, unas) һәм нуль артикле (термин артикле булмаған мәғәнәлә) айырыла.
Билдәлелек артикле (artículo detemerado) ғәҙәттә исем менән билдәләнгән объект йәки күренеш билдәле булған, телмәрҙә билдәләнгән йәки ҡабатланған һәм беренсе тапҡыр яҙылмаған осраҡтарҙа ҡулланыла. Шулай уҡ бер төрлө объект йәки абстракт төшөнсә тураһында һүҙ барғанда билдәлелек артикле рөхсәт ителә. Мәҫәлән: dame el libro kue te te regalo мария; рото-эль-флореро; la envidia es un vicho mui frekuente. Билдәһеҙлек артикле (artículo indeterminado), киреһенсә, беренсе тапҡыр телгә алынған объект йәки күренеш билдәһеҙ булған осраҡтарҙа ҡулланыла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа билдәһеҙлек артикле стилистик сара сағылышы итеп ҡулланылырға мөмкин (объекттың йәки күренештең сифат характеристикаһы). Мәҫәлән: En la playa vimos un barco; Ми тио дәүере un hombre muy amoble.
Артикль нуль була, әгәр ул юҡ икән, йә төшәп ҡалһа. Артиклдең төшөп ҡалыуы күҙәтелә, әгәр исем — яңғыҙлыҡ исем булһа (мәҫәлән,, кеше исеме María, ҡала атамаһы Madrid йәки ил — España), уның алдынан эйәлек алмашы йә күрһәтеү алмашы тора (casa mi, este país), исемдәр тултырыусы функцияһын үтәй һәм матдәне аңлата (María té toma; Pedro carne come), шулай уҡ нығынған һүҙбәйләнештәр tener hambre, miedo tener, tener frío, hace frío, calor hace.
Испан аритклдәре һөйләмдә килеш мөнәсәбәттәре күрһәткесе булып хеҙмәт итә: исемдәр үҙҙәре морфологик яҡтан күплектә генә үҙгәргәнгә күрә, килеште тик артикль буйынса ғына билдәләргә мөмкин.. Мәҫәлән: Pedro escribe a María, quiero de Залитая hablar más No, miguel de carro El. Исемдәрҙән килгән тиң киҫәкле һөйләмдәрҙең бер нисә эйәһе һәм дөйөм хәбәре булһа, исемдәрҙең ниндәй енестә булыуына ҡарамаҫтан, артикль тик берһенә генә ҡарай. Мәҫәлән: El celo, este inteligencia honradez y de imponen doctor.
Исем
Испан телендә исем ике енес затында (род) килә: мужской һәм женский.
Ир-ат заты (мужской род) исемдәре
Ҡағиҙә булараҡ, бөтә -о- тамамланған исемдәр мужской род : metro — метро, mercado — рынок-баҙар. mano — рука, radio — радио башҡалар.
Ҡатын-ҡыҙ заты (женский род)
Ҡағиҙә булараҡ, исемдәр тамамланһа -а — ҡатын-ҡыҙ заты: casa — йорт, mesa — өҫтәл, discoteca — дискотека.
Исмдәр тамамланып килә -ión, -d, -z ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙ затын белдерә: reunión — йыйылыш, lección — дәрес, verdad — дөрөҫ, ciudad — ҡала, salud — иҫәнлек-һаулыҡ, paz — донъя, voz — тауыш, cruz — тәре, luz — света, nariz — танау.
Исемдәр берлектә баҫымһыҙ һуҙынҡыға тамамланһа, күплектә ҡушылып барлыҡҡа килә - 's Исемдәр берлек һанда тартынҡыларына тамамланһа, күплек -es ҡушып төҙөлә: Шулай уҡ ҡайһы бер башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәр тәшкил итә.: һ. б.
Һүҙ төркөмдәре, уларҙың араһында берҙән-н тамамлана -z, күплек һанда, уларҙың ваҡытында алмаштырылып -c: Аҙ һүҙ, тартынҡыларына тамамланған яһаусы -c бәлки, уны үҙгәртергә күплек һанда -qu мәҫәлән,, frac — fraques (йәки fracs).
Сифат
Сифаттар тартынҡыларына тамамланһа йәки -e ҡағиҙә булараҡ, род буйынса үҙгәрмәй, шулай ҙа ҡағиҙәнән тыш:
Сифаттың сағыштырыу дәрәжәһе
Күпселек телдәрҙәге кеүек үк, испан сифаттары сағыштырыу дәрәжәһе, төп, артыҡлыҡ дәрәжәлренә эйә.
Төп дәрәжә — объекттың үҙенсәлеге булараҡ ҡулланылған сифат. Йәғни һүҙлек формаһы: Esta casa es гермоса.
Сағыштырыу дәрәжәһе бер үк үҙенсәлектәргә эйә булған ике объектты сағыштырғанда ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта уларҙың береһе сағыу үҙенсәлектәргә эйә.Сағыштырыу дәрәжәһе күпселек осраҡта аналитик юл менән, конструкциялар ярҙамында яһала más(menos) + сифат + que (артыҡ (кәм) ҡарағанда…) йәки tan + сифат + como (шулай уҡ … тип). Мәҫәлән: Es Moscú más grande que Petersburgo San; Es Fiódor Dostoyevski como célebre tan León Tolstói.
Артыҡлыҡ дәрәжәһе нимәнеңдер юғары дәрәжәһен күрһәтә,шуның менән артыҡлыҡ дәрәжәһе сағыштырмаса һәм абсолют планға айырыла.
Сағыштырмаса план артыҡлыҡ дәрәжәһе аналитик конструкциялар ярҙамында барлыҡҡа килә артикль билдәләһе + сағыштырма дәрәжәһендәге сифаттар: Este libro es el interesante más todos de.
Абсолют план артыҡлыҡ дәрәжәһе объекттың өҫтөнлөгөн бер ниндәй сағыштырыуһыҙ күрһәтә, аналитик һәм синтетик юл менән яһалырға мөмкин.
Аналитик юл менән яһағанда йыш ҡулланылған конструкциялар muy (юғары дәрәжәлә) + төп сифат: novela Es una novela muy absorbente. Синтетик юл менән яһалғанда, сифат нигеҙенә аффикс ҡушыла -ísimo:Es un problema dificilísimo. Ҡайһы бер сифаттарабсолют артыҡлыҡ дәрәжәһе яһағанда айырым аффикстарға эйә: peor — pésimo, acre — acérrimo, simple — simplicísimo.
Рәүеш
Рәүеш (adverbio), һүҙ төркөмө, эш-хәлдең билдәһен белдерә.
Формаһы буйынса барлыҡ рәүештәр ябай, яһалма һәм ҡушма рәүештәргә бүлергә мөмкин. Ябай рәүештәр бер нигеҙенән тора (nunca, mucho, sólo). Яһалма рәүештәр нигеҙҙән һәм суффикстарҙан (perfectamente) барлыҡҡа килә.
Ҡушма рәүештәр ике һәм унан да күберәк һүҙҙән тора (pasado mañana, ningún de modo, vez tal). Рәүеш билдәһе булған һүҙҙәр, ләкин ҡылым һәм бәйләүестәр яһалған (мәҫәлән,, repente de, en quando de vez, д pie, fin al һ. б.), рәүешле (наречный) һүҙҙәр тип атала. Мәғәнәһе буйынса рәүештәр бүленә (урыҫ, башҡорт телдәрендәге кеүек) : ваҡыт рәүеше (ahora, hoy, ayer, mañana, antes, después, luego, nunca, siempre, temprano, tarde), урын (aquí, allí, abajo, arriba, delante, detrás, la derecha a, a la izquierda, lejos, cerca), оҡшатыу рәүеше (bien, mal, despacio, apenas, rápidamente), раҫлау (sí, ciertamente, naturalmente, vale), кире (no, tampoco) күләм-дәрәжә (mucho, poco, bastante) рәүештәре.
Сифаттар кеүек үк, испан рәүештәре ла сағыштырыуҙың өс дәрәжәһендә үҙгәрә. Төп дәрәжә — үҙгәрешһеҙ (һүҙлек) формаһындағы ябай рәүеш.
.Сағыштырыу дәрәжәһе көсәйтеүсе más һәм manos рәүештәрен ҡушыу юлы менән барлыҡҡа килә, улар рәүеш һыҙатының ҙурыраҡ йәки аҙыраҡ үҙенсәлегенә ҙур әһәмиәт бирә.
.
Һан
Испан һандары (numerales) — абстракт һандарҙы йәки объекттар һанын һәм уларҙың иҫәпләү тәртибен билдәләүсе һүҙ төркөмө. Ошоға рәүешле һандар бүленә (cardinales números) төп һәм рәт һандарына (ordinales numerales). Һан исем алдында килә, уның менән род (енес төш. муж. р., жен. р..) һәм күплектә яраша. Рәт һандары, ҡағиҙә булараҡ, 10-ға тиклем генә ҡулланыла, артабан төп һандар ҡулланыла. Әммә грамматикала 10 һуң рәт һандарының яһалышының теүәл ҡағиҙәләре бар.
Төп һандар uno ир-ат затын (муж.р) исемдре алдынан ҡыҫҡартылған формаһы un (мәҫәлән,: un alumno, un libro). Ҡатын-ҡыҙ затын (жен.р.) исемдәре алдынан о урынына аҙағында. a (casa круп, крупный hermana). Ошоға оҡшаш рәт һандары үҙгәрә primero һәм tercero. Бөтә күплек һанда — os һәм as шуға ярашлы. Һандар 200-ҙән 900-гә тиклем os һәм as менән тамалана. Һан ciento исем алдынан. cien формаһын ала.
Ҡушма һандар бер нисә разрядтан тора. Дөйөм ҡағиҙәгә ярашлы, тик һулдан уңға уҡыла. Мәҫәлән: 203 300 569 — trescientos sesenta millones mil nueve quinientos y doscientos tres (биш йөҙ + алтмыш туғыҙ + миллион разряды + өс йөҙ + мең разряды+ ике йөҙ + өс).
Зат алмаштары
Зат алмаштарының испан телендә түбәндәге формалары бар.:
yo — мин, tú — һин , él - ул (он), ella — ул (она), usted —Һеҙ, nosotros (-as) — беҙ, vosotros (-as) — һеҙ, ellos (-as) — улар, ustedes — Һеҙ
Usted бер кешегә әҙәпле (ихтирамлы) итеп «Һин» тигәнде күҙ уңында тотҡанда ҡулланыла,ustedes бер нисә кешегә ҡарата өндәшкәндә. Vosotros бер төркөм кешеләрҙе күҙ уңында тотҡанда ҡулланыла, уларҙың һәр береһенә «һин» тип мөрәжәғәт итергә мөмкин, йәғни, асылда, tú. күплеге.Vosotros nosotros, һәм ellos алмаштары шулай уҡ род (муж.р., жен.р.) буйынса үҙгәрә.
Юҡлыҡ алмаштары
Испан телендә: nada (бер нимә лә-ничто), nadie (бер кем дә-никто), ninguno ''(бер ниндәй ҙә-никакой). Тәүге ике алмаш үҙгәрмәй торған, ninguno үҙе эйреп килгән исем менән затта, һанда һәм шуға оҡшаш билдәһеҙлек артикле менән яраша: ningún amigo, casa ninguna, ningunos libros, ningunas chicas''. Әгәр ҡылым алдында юҡлыҡ алмаштарының береһе торһа, инҡар итеү мәғәнәһен күрһәтеүсе киҫәксә no төшөп ҡала, сөнки испан телендә ҡылымы алдында тик бер генә инҡар итеү торорға мөмкин. ''Casa Nadie vive en esta. = En nadie esta casa no vive.'' — В этом доме никто не живёт — «Был йортта бер кем дә йәшәмәй».
Һорау алмаштары
Испан телендә һорау алмаштары (һүҙҙәре) бүленгән
Теркәүес
Теркәүестәр испан телендә ике ҙур төркөмгә бүленә: теҙеүсе теркәүестәр (coordinantes conjunciones) һәм эйәртеүле терәеүестәр (subordinantes conjunciones). Тәүгеһе һүҙҙәрҙе бәйләп, улар араһындағы мөнәсәбәттәр урынлаштырыуҙа ҡулайлы, ә икенсеһе һүҙҙәр араһындағы мөнәсәбәттәргә бәйлелек урынлаштырғанда. Теҙеүсе теркәүестәргә : y (и), i-, hi- башланған һүҙҙәр алдында - e- формаһы бар мәҫәлән, : Enrique y Ana (Энрике һәм Анна), ләкин madre e hijo (әсә менән ул); ni (д); o (йәки), o-, ho- башланған һүҙҙәр алдында — u- формаһы бар мәҫәлән, : O Cataluña Galicia (Испания һәм Галисия), Madrid u Oviedo (Мадрид йәки Овьедо). Эйәртеүле теркәүестәр бүленә:
Лексикаһы
Испан теленең лексикаһы нигеҙе латин тамырынан ҡоролған, шулай уҡ улар башҡа италия, француз роман телдәрендә лә бар. Испан теленд ҡайһы бер латин элементтарын һәм яңы һүҙьяһалышта табырға мөмкин (comer < comedere, miedo < metus ). Дөйөм алғанда, испан теленең лексикаһы консерватив, ул классик латин теленә яҡын. Көнсығыш роман телдәре менән бик күп оҡшашлыҡтары бар. Уларҙа көнбайыш роман телдәренең тамырҙары һаҡлана (мәҫәлән, һүҙ mesa, hermoso). Күпселек лексика халыҡ латынынан алынған, ләкин классик латындан үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙә күп (hecho vs. facto; llamar vs. clamar; agua vs. acuático; hembra vs. femenino).
Урта быуат башында, ғәрәптәр Пиреней ярымутрауының көньяҡ өлөшөн урынлашҡанда, боронғо испан теле һәм күп диалекттар ғәрәп теле йоғонтоһон ала, уларҙан испан теленә инә түдәндәге һүҙҙәр.alcohol, naranja, zanahoria, tarea, albañil, alcalde, alguacil, almoneda. Испан әҙәбиәтенең бер ҡомартҡыһынд — Cantar Cid de mío — төп геройҙың исеме ғәрәпсә سيد что означает « әфәнде-господин».
Һуңыраҡ реконкистарҙан һуң испан теленең лексикаһы күрше роман телдәренән, башлыса француз теленән, каталан, итальян һәм португал телдәренән үҙләштереү иҫәбенә һиҙелерлек тулыландырыла. Латин Америкаһы ҡайһы бер диалект һөйләштәре, тәү сиратта, мексика, пуэрто-рикан теленең үткәне, һәм әлегеһе үҙенә индихенизмды (chocolate) һәм инглизизмды һеңдәргән (particear, hanguear, troque, drinks, in).
Синтаксисы
Шул уҡ ваҡытта испан телендә, бигерәк тә йәнле һөйләү телендә, мәғәнәһен айырыу һәм әйтелеше уңайлы булһын өсөн, һүҙҙәрҙең ирекле тәртибе киң таралған.
Испан теле донъяла
2004 йылдың ноябрендә Росариола (Аргентина) испан теленең Өсөнсө халыҡ-ара конгресы үтә, уны Испан теле Король академияһы, Сервантес институты һәм Испания король ғаиләһе ойоштора.
Проблемаларҙы тикшереү конгресы, испан ҡағылыу ғына түгел, ә халыҡ-ара аралашыу теле ниндәй булыр, һәм был үҙгәрештәр тураһында һүҙ бара ла шул уҡ ваҡытта лингвистик, сәйәси факторҙар тураһында ни, уны яҙмышына йоғонто яһай.
Беренсенән, тип билдәләй сығыш яһаусылар, испан теле диалекттарға. күп тарҡалған Икенсенән, глобалләшеү процесының һәм техник прогрестың йылдам үҫеше телде ябайлаштыра, ул тик элементар коммуникация сараһы булараҡ ҡулланыла. Һөҙөмтәлә художестволы әҙәби төрлөлөгөн һәм тәрәнлеген юғалта.
Аргентинала испан теле менән классик кастилия версияһы араһындағы айырма айырыуса күҙгә ташлана.
Аргентина һәм Уругвайҙа халыҡ массаһы лунфардо (жаргон) (lunfardo) һөйләшә, XVII—XVIII быуаттарҙа. һөргөнгә ебәрелгән каторжниктарҙың диалектында.Өҫтәүенә, XX быуат илгә Италиялан иммиграция тулҡындары бәрелә (хәҙер итальян ырыуынан булғандар бөтә ил халҡының яртыһын тәшкил итә), шул сәбәпле испан телендә итальяндарҙан үҙләштергән иҫәбенә байый, морфологик яҡтан испан теле ҡағиҙәләренә ярашлы.
Конгреста сығыш яһаусыларҙың күпселеге фекеренсә, глобалләшеү һәм интернет үҫеше, шулай уҡ инглиз теленең йоғонтоһо испан телен саманан тыш ҡыҫылыуға һәм ябайлаштырыуға килтереүен һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Арзинка
Арзинка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: КАС/ВОЛГА/2064/277/225. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Сугмутын-Еган
Сугмутын-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лиль-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бли-Инжуль
Бли-Инжуль (Блиинжул) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Систых-Чул йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кетова Анастасия Степановна
Кетова Анастасия Степановна (14 декабрь 1918 йыл — 4 ғинуар 1999 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).
Биографияһы
Анастасия Степановна Кетова 1918 йылдың 14 декабрендә Пермь өлкәһе Чердынский районының Сакиново ауылында (хәҙер Удмурт Республикаһы, Пермь өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте, һуңынан 1938 йылда Тобольск медицина училищеһын тамамлай. Төмән өлкәһенең Подрезовский медицина пункты мөдире булып эшләй. 1941 йылдың июлендә Кетова Ҡыҙыл Армия хеҙмәтенә саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында Волховский, Ленинград, 3-сө Балтик буйы фронттарында һуғыштарҙа ҡатнаша. 1945 йылдың июлендә Кетова медицина хеҙмәтенең кесе лейтенанты дәрәжәһендә демобилизациялана.
1945 йылдан Смоленск өлкәһендә йәшәй. 1945—1973 йылдарҙа Кетова Монастырщинский районының Носковский медицина пункты мөдире булып эшләй. Уның ныҡышмалы хеҙмәте арҡаһында медпункт шуға оҡшаш учреждениелар араһында өлкәлә иң яҡшылары була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1969 йылдың 4 февралендәге Указы менән «совет халҡы һаулығы өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Кетова Анастасия Степановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Утыҙ йыл буйына халыҡ депутаттарының ауыл Советы депутаты була. 1973 йылдан Смоленск ҡалаһында йәшәй, өлкә стоматология поликлиникаһында шәфҡәт туташы булып эшләй. 1978 йылда хаҡлы ялға сыға. 1999 йылдың 4 ғинуарында вафат була, Смоленск ҡалаһының Одицово зыяратында ерләнә.
Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән, миҙалдар һәм «СССР медицина хеҙмәте алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә.
Тинготомка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алеппо
Алеппо шулай уҡ Һалаб (حَلَبُ Ḥalab; Βέροια, Berœa) — Сүриәнең ҙур ҡалаһы һәм шул исемле үҙәге, илдең иң күп халыҡ йәшәгән мухафазаһы. Джебель-Семъан районының Симеон тауы нахияһында урынлашҡан. 2 301 570 кеше (2005) йәшәгән Һалаб Левантаның иң ҙур ҡалаларының береһе булып тора. Күп быуаттар дауамында Һалаб Бөйөк Сүриәнең иң ҙур ҡалаһы һәм Ғосман империяһының Константинополдән һәм Ҡаһирәнән һуң, ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡалаһы.
Алеппо — даими йәшәүсе халҡы булған донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, күрәһең, беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡта унда халыҡ йәшәгән. Телль ас-Сауда һәм Телль әл-Ансари (ҡаланың боронғо көньяҡ өлөшө) өлкәһендә алып барылған ҡаҙыныуҙар, һәр хәлдә, беҙҙең эраға тиклемге III мең йыллыҡтың икенсе яртыһында унда халыҡ йәшәгәнен күрһәтә. Алеппо хетт, Евфраттағы Мари яҙмаларында телгә алынған, үҙәк Анатолияла, Эбла ҡалаһында, ул төп сауҙа үҙәктәренең береһе һәм хәрби сәнғәт ҡалаһы булараҡ тасуирлана.
Сүриәнең төньяҡ өлөшөндә, Оронт һәм Евфрат араһында, дала йылғаһы Куэйкала (قويق), уңдырышһыҙ ҡалҡыулыҡтың төньяҡ-көнбайыш битләүендә, бейек эзбизташ стеналар менән уратып алынған киң соҡорҙа, 380 метр бейеклектә, Дамасктан өс йөҙ илле саҡрым төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Географияһы
Алеппо Урта диңгеҙҙән 120 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 380 м бейеклектә, сүриә-төрөк сигенән көнсығышҡа табан 45 километрҙа урынлашҡан. Ҡала төньяҡтан һәм көнбайыштан фисташка һәм зәйтүн ағастарын культивациялау таралған ауыл хужалығы ерҙәре менән уратып алынған. Көнсығышта Һалабты Сүриә сүле уратҡан. Ҡала иҫке ҡала нигеҙенән көньяҡҡа табан бер нисә саҡрымда, Куэйка йылғаһының уң ярында урынлашҡан; ҡаланың иҫке өлөшө йылғаның һул ярында ята. Ул уртаһында төп бейек убаһы булған 10 км радиуслы түңәрәк барлыҡҡа килтергән 8 ҡалҡыулыҡ менән уратып алынған. Был убала беҙҙең эраға тиклем II мең йыл менән билдәләнгән ҡәлғә төҙөлгән. Был убалар Телль ас-Сауда, Телль Ғәйшә, Телль ас-Сетт, Телль әл-Ясмин, Телль әл-Ансари (Ярукиййя), Ан ат-Талль, әл-Жаллюм һәм Бахсита тип атала. Ҡаланың боронғо өлөшө туғыҙ ҡапҡанан торған стена менән кәртәләнгән. Стенаны киң тәрән соҡор уратып алған.
190 км² майҙан биләгән Алеппо Яҡын Көнсығыштың иң тиҙ үҫкән ҡалаларының береһе булып тора. 2001 йылда ҡабул ителгән ҡала үҫеше планы буйынса 2015 йыл аҙағына тиклем Һалабтың дөйөм майҙанын 420 км²-ға киңәйтеү ҡаралған була.
Климаты
Алеппо климаты Урта диңгеҙ климатына бик яҡын. Шул уҡ ваҡытта ҡала урынлашҡан тау яйлаһы ҡышҡы айҙарҙа Урта диңгеҙҙең йылыныу эффектын кәметә, был Һалабтағы ҡышты башҡа Урта диңгеҙ ҡалаларына ҡарағанда һиҙелерлек һалҡынайта. Ғинуарҙың уртаса температураһы буйынса Ҡырым ярымутрауы көньяҡ ярының ҡышы менән сағыштырырлыҡ, шул уҡ ваҡытта тотороҡло төнгө ҡырауҙар күҙәтелә, йылы көндәрҙә лә һауа торошо бик йыш үҙгәрә.
Тарихы
Алеппо (Һалаб) — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, унда беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡта уҡ кешеләр йәшәгән. Телль ас-Сауд һәм Телль әл-Ансари (ҡаланың боронғо өлөшөнөң көньяғы) ҡаҙыу эштәренән күренеүенсә, бында беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡтың икенсе яртыһында халыҡ йәшәгән. Һалаб, сауҙа һәм хәрби сәнғәттең төп үҙәктәренең береһе булараҡ, хетт яҙмаларында, Евфраттағы Мари яҙмаларында, үҙәк Анатолийҙағы (Кесе Азия) һәм Эбла ҡалаһындағы яҙмаларҙа һүрәтләнә.
Боронғо Көнсығыш
Алеппо (Һалаб) тарихи яҙмаларҙа Дамаскка ҡарағанда күпкә алдараҡ күренә башлай. Уның тураһында б. э. т. III мең йыллыҡҡа, Эбла бойондороҡһоҙ батшалығының баш ҡалаһы булған ваҡытта, беренсе тапҡыр телгә алына. Ул Эблалағы Арми булараҡ һәм Аҡкадалағы Арманум исеме менән билдәле булған. Нарам Син — Аҡкад батшаһы (йәки уның олатаһы, Боронғо Саргон), беҙҙең эраға тиклем XXIII быуатта Эбла менән Арманды юҡ иткән.
Ямхадты беҙҙең эраға тиклем XVI быуатта Мурсили I осоронда хеттар емергән. Әммә тиҙҙән, төбәк хетт көстәренең эске үҙ-ара низағтар арҡаһында хәлһеҙләнгәндә, Һалаб Сүриәлә үҙенең әйҙәүсе ролен яңынан яңыртҡан.
Төбәктә хакимһыҙлыҡтан файҙаланып, Хурриттарҙың Митанни батшалығы хакимы Парраттарна беҙҙең эраға тиклем XV быуатта Һалабты яулай. Һуңынан Алеппо (Һалаб) Боронғо Мысыр, Митанни һәм Хетт батшалыҡтары араһындағы һуғышының фронт һыҙығында була. Хетт Суппилулиума I Митанниҙы еңгән һәм б. э. т. XIV быуатта Һалабты яулаған. Һалаб хеттар өсөн культ әһәмиәтенә эйә булған: ул һауа торошо аллаһына табыныу үҙәге булған.
Б. э. т. XII быуатта Хетт батшалығы емерелгәс, Һалаб арамей сир-хетт Арпад батшалығының бер өлөшө булып киткән, ә һуңыраҡ ул арамей сир-хетт Хатарикка — Лухутиҙағы батшалығының баш ҡалаһы булып киткән. Б. э. т. IX быуатта Һалаб Яңы Ассирия батшалығының, ә һуңыраҡ Яңы Вавилон батшалығының һәм Әһәмәниҙәр империяһының бер өлөшө булып киткән.
Антиклыҡ
Искәндәр Зөлҡәрнәй ҡаланы б. э.т. 333 йылда яулай. Селевк Никатор бында грек торағына нигеҙ һала (б. э. т. 301—286 йй.) һәм боронғо Македония империяһындағы Верия ҡалаһы хөрмәтенә — Верия тип атай.
Верия 300 йылға яҡын Селевкиҙар дәүләте буйһоноуында ҡалған. Рим хакимлығы Төньяҡ өс быуаттан ашыу осорҙа Сүриәнең стабиллеген һәм хәүефһеҙлеген тәьмин иткән.
Рим дәүерендә төньяҡ Сүриәлә халыҡ һаны арта, V быуатта Византия империяһы хакимлығы осоронда ла халыҡ һаны арта. Һуңғы антиклыҡ йылдарында Верия ҙурлығы буйынса Антиохиянан, Сүриә баш ҡалаһынан һуң, икенсе ҡала; һәм Рим империяһындағы өсөнсө ҡала була. Археологик мәғлүмәттәр б. э. VI быуатында Антиохия һәм Верия араһындағы ауыл һәм ҡалаларҙа халыҡ тығыҙлығының күплеге тураһында һөйләй. Хәҙерге ваҡытта был тораҡтарҙа Изге Симеон Столпник сиркәүе кеүек боронғо йорттар һәм сиркәүҙәр бар. Изге Марон, шул төбәктә тыуыуы ихтимал: уның ҡәбере Брэдта, Һалабтан көнбайышта урынлашҡан.
Верия Тәүрат китабында ла (Библия) телгә алына.
Урта быуаттар
1138 йылда булған ер тетрәү ҡаланы һәм уның тирә-яғын емергән. Ул осорҙоң баһаһына тулыһынса таянырға ярамай, әммә, шуға ҡарамаҫтан, 230 000 кеше һәләк булған тип һанала, шул рәүешле был кешелек тарихында иң үлемесле бишенсе ер тетрәү була.
Һалаб Сәләх әд-Дингә (Саладин), унан һуң 1183 йылда Әйүбиҙәр династияһына күсә.
1260 йылдың 24 ғинуарында Хүләгү етәкселегендә, Антиохия кенәзе Боэмунд VI һәм уның ҡайныһы, Әрмәнстан батшаһы Хетум I менән бергә, монголдар Һалабты яулай. Әйүбид Туран-шах ҡаланы насар һаҡлаған: алты көн бомбаға тотолғандан һуң диуарҙар, ә дүрт аҙнанан цитадель емерелеп төшкән. Күп мосолман һәм йәһүд һәләк булған, ә мәсихсе халыҡ ярлыҡаланған. Монголдар Тураншаһ III-нө ҡыйыулығы өсөн хөрмәт иткәнгә күрә, уны үлтермәгән. Һуңынан ҡала Хомс ҡалаһының элекке әмире әл-Әшрәф Мусаға бирелә, ҡалала монгол гарнизоны урынлаштырыла. Һалабты алғанда күрһәткән ярҙамы өсөн, Хетум I-гә награда тапшырыла. Шунан монгол ғәскәрҙәре Дамаск яғына юл тота, һәм ул бирелә. Монголдар Дамаскка 1260 йылдың 1 мартында ингән.
1260 йылдың сентябрендә мәмлүктәр Акконан француздары менән килешеү төҙөү буйынса һөйләшеүҙәр алып бара, һәм был килешеү тәре йөрөтөүселәр аша ҡаршылыҡһыҙ үтергә мөмкинлек бирә һәм 1260 йылдың 3 сентябрендә монголдар (ҡара: Айн-Жалут янындағы һуғыш) менән һуғышҡа инә. Мәмлүктәр, монгол хәрби начальнигы Китбуканы үлтереп, еңеү яулай һәм биш көндән яңынан Дамаскты баҫып алды. Мосолмандар Алеппоны бер айҙа үҙ ҡулына алған, һәм мәмлүк губернаторы ҡала менән идара итергә ҡала. Шул уҡ йылдың декабрендә Хүләгү, Алеппоны кире ҡайтарырға тырышып, ғәскәр ебәрә. Монголдар Китбука үлеме өсөн үс алып, байтаҡ мосолмандарҙы үлтерә, әммә ҡаланы ике аҙна эсендә баҫып ала алмауы сәбәпле, улар сигенергә мәжбүр була.
1271 йылдың октябрендә монголдар ҡаланы һаҡлаған төркмән ғәскәрҙәрен һәм Анатолийҙы һаҡлаған ун меңлек армияны еңеп, йәнә Һалабты баҫып ала. Мәмлүк гарнизондары Хама ҡалаһына ҡасҡан, ләкин Бейбарс I үҙенең армияһы менән Һалабты яҡларға ҡайта, һәм монголдар сигенә.
1400 йылда төрөк лидеры Аҡһаҡ Тимер ҡаланы мәмлүктәрҙән тартып ала. Бик күп кеше үлтерелә, ҡаланан ситтә мең баш һөйәгенән башня төҙөлә. Монголдар киткәс, бөтә мосолман халҡы Һалабҡа ҡайта. Ләкин монголдар һөжүм иткән ваҡытта торлаҡтарын ташлап киткәндәр ҡаланың иҫке өлөшөндә урынлашҡан кварталдарына ҡабат ҡайта алмаған. Был хәл уларҙың 1420 йылда ҡала стеналарынан ситтә, Һалабтың төньяҡ биләмәһендә яңы квартал төҙөүенә килтерә. Был яңы квартал әл-Ждейде (ғәрәп телендә: «Яңы район») тип атала.
Яңы осор
XIX быуатта ҡалала йәһүдтәрҙе күпләп физик юҡ итеү барған. 1947 йылда, Израиль дәүләте ойошторолоу менән, Алеппола ҙур золом башланған, һөҙөмтәлә йәһүдтәр Израилгә күпләп ҡасып сыға башлаған.
Граждандар һуғышы
Башта ҡаршы тороуға Сүриләге уртасыл оппозиция төркөмдәре һәм хөкүмәт ғәскәрҙәре, шулай уҡ халыҡ үҙ-үҙен обороналау отрядтарынан курд боевиктары йәлеп ителә. Яйлап хөкүмәткә ҡаршы көстәр араһында радикаль ислам төркөмдәре, шул иҫәптән Фронт ан-Нусра һәм «Ислам дәүләте» ҙур роль уйнай башлай, ә һуғышта хөкүмәт яғында бик күп союздаш ҡораллы төркөмдәр (нигеҙҙә, Ливандан, Ираҡтан һәм Афғанстандан шиғыйсылар ополчениелары), шулай уҡ Ирандың хәрби советниктары сығыш яһай. 2015 йылдың сентябрендә Сүриәлә Рәсәй хәрби операцияһы башланғас, Һалабтағы ҡораллы ҡаршы тороуға Рәсәйҙең Һауа-йыһан көстәре ҡушылды.
Илдең халыҡ буйынса ҙур ҡалаһы булғанлыҡтан һәм һуғышҡа тиклем «Сүриәнең иҡтисади баш ҡалаһы» тип иҫәпләнгән Алеппоны конфликт яҡтары һәм эксперттар ҙур стратегик һәм сәйәси әһәмиәткә эйә тип, ә ҡаланы контролдә тотоу көрәшен — хәл иткес фронт булараҡ ҡараған. Был хәрби хәрәкәттәр ҡала инфраструктураһының емерелеүенә һәм тыныс халыҡ араһында ҙур юғалтыуҙарға килтергән оҙаҡҡа һуҙылды һәм аяуһыҙ характерлы булды.
2012 йылдың йәйендә ҡалаға һөжүм итеп, баш күтәреүселәр төркөмдәре уның территорияһының 40%-н тиҙ арала баҫып ала. Әммә уларҙы артабан алға ебәреү туҡтатыла, һәм 2012—2013 йылдарҙа хәл тотҡарлана. Һуғышмандар Дамаск-Алеппо стратегик шоссеһын ҡулға төшөрә, һәм уны контролдә тотоу өсөн көсөргәнешле һуғыштар башлана.
2013 йылдың 15 ғинуарында урындағы университет территорияһында шартлау яңғырай. Шартлау һөҙөмтәһендә 80 кеше һәләк була һәм 150-ләп кеше яралана, улар араһында университет территорияһында урынлаштырылған студенттар һәм ҡасаҡтар була.
12 мартта Сүриә ғәскәрҙәре һәм фетнәселәр Һалаб халыҡ-ара аэропорты өсөн һуғышты яңынан башлай, баш күтәреүселәр шулай уҡ аэропорттан алыҫ түгел Найраб һәм Маннах авиабазаларына һөжүм итә. 19 мартта Һалаб—Хан-әл-Асале янында нерв-паралитик газ ҡулланылған, һөҙөмтәлә 15 кеше һәләк булған.
2013 йылдың октябренә ҡарата ҡаланың яртыһын — хөкүмәт ғәскәрҙәре, икенсе өлөшөн баш күтәреүселәрҙең төрлө төркөмдәре һаҡлап ҡала. Конфликт башланғандан алып ҡала халҡы 2,5 миллиондан 1 миллиондан кәмерәк кешегә тиклем кәмегән.
2015 йылдың 4 мартында Һалабтағы Сүриә Хәрби һауа көстәре разведкаһы бинаһы янында ҡеүәтле шартлау яңғырай. Фетнәселәр махсус хеҙмәт бинаһы аҫтында урынлашҡан туннель ҡоролмаһын шартлата. 30-ҙан ашыу кеше һәләк була.
12 июлдә төндә Иҫке ҡалала туннель шартлауы һөҙөмтәһендә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән Һалаб цитаделенең стенаһы ныҡ зыян күргән.
2015 йылдың сентябрендә Сүриәлә Рәсәй хәрби операцияһының башланыуы Башар Асад хөкүмәте файҙаһына Сүриәләге хәлде тамырынан үҙгәртергә, Алеппоны ҡамауға сик ҡуйырға, артабан — ҡаланың барлыҡ биләмәһен контролдә тоторға мөмкинлек бирҙе.
2016 йылдың февралендә Сүриә армияһы уңышлы һөжүм барышында Төркиә сиге яғынан һуғышмандарҙы тәьмин итеү һыҙатын киҫеп, төньяҡтан Алеппоны уратып алды.
2016 йылғы йәйге кампания барышында армия ҡаланы тулыһынса уратып ала, шулай ҡамау башлана. 2016 йылдың сентябренә ҡарата баһалау буйынса, Һалабтың (оппозиция һәм террорсылар контролдә тотҡан) көнсығыш өлөшөндә 250 мең самаһы кеше, (хөкүмәт көстәре контролдә тотҡан) көнбайыш өлөшөндә — 1,5 миллион кеше ҡалған.
28 июлдә Рәсәй Сүриә властары менән берлектә Һалабта гуманитар операция башлана. Граждандар өсөн — өс, боевиктар сығыу өсөн дүртенсе гуманитар коридор асыла.
Августа Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Гуманитар мәсьәләләрҙе координациялау идаралығында ҡалала, айырыуса Көнсығыш Һалабта, хәүефһеҙлек һәм гуманитар хәлгә бәйле хәлдең насарайыуына борсолоу белдерелә. Һуңғараҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мун ҡалала гуманитар һәләкәт ихтималлығы ҙур тип белдерә. Сентябрь аҙағында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының гуманитар мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Стивен О’Брайен гуманитар һәләкәт барлыҡҡа килеү ихтималлығы тураһында иҫкәртә. Шул саҡта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мун Сүриәне һәм Рәсәйҙе хәрби енәйәттәрҙә — Һалабтың торлаҡ райондарына ҡаршы яндырғыс һәм бункер бомбаларын файҙаланыуҙа ғәйепләй.
2016 йылдың 15 ноябрендә Сүриә армияһы Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең авиация-ракета ярҙамында ҡаланың контролһеҙ (көнсығыш) өлөшөн баҫып алыу маҡсатында һөжүм башлай. 2016 йылдың декабре уртаһына ҡала тулыһынса хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡулында була.
Һуңынан ҡаланы азат иткәндән һуң уның торлаҡ кварталдары һуғышмандар тарафынан күп тапҡыр миномет һәм ракета атыуына дусар ителә, һәм был яңы ҡорбандарға килтерә.
Ҡаланы тергеҙеү
Хәрби хәрәкәттәр барышында Һалабтың иҫтәлекле урындарының күбеһе зыян күргән йәки емерелгән. Илдең иҡтисади баш ҡалаһының бик күп етештереү предприятиелары таланған.
2019 йылдың июлендә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән «Әл-Саҡтыя» үҙәк ҡала баҙары тергеҙелә. 2019 йылдың авгусында ҡаланың торлағын һәм инфраструктураһын тергеҙеү дауам иткән. 2019 йылдың көҙөнә бер нисә сәнәғәт производствоһы тергеҙелгән. Һалабты тергеҙеүҙә ҡалаға әйләнеп ҡайтҡан ҡасаҡтар ҡатнаша.
Халҡы
Алеппо (Һалаб) халҡының күпселеге — ғәрәп-мосолмандар. Христиан халҡы әрмәндәрҙән, гректарҙан, марониттарҙан, Сүриә католиктарынан тора; йәһүд һәм америка протестанттары общиналары бар.
Тарихи мәғлүмәттәр
XIX йөҙ йыллыҡтың башында Алеппола 200 мең кеше йәшәгән; ҡала киъ сәнәғәте һәм сауҙаһы менән билдәле булған, уның фабрикалары бөтә Көнсығышты ебәк, ҡағыҙ, йөн һәм парса материалдары менән тәьмин иткән. Әммә ер тетрәү, тағун һәм ваба уның байлығын ҡаҡшатҡан. Сығышы менән Һалабтан тарихсы, шәйех Камал әл-Ғаззи (1853—1933) әйтеүенсә, ҡала халҡы 1822 йылдағы емергес ер тетрәүгә тиклем 400 мең кеше тәшкил иткән. Артабан ваба һәм тағундан (1823 һәм 1827 йылдарҙа) Һалаб халҡы 110 мең кешегә тиклем кәмей. 1901 йылда Алеппо халҡының дөйөм һаны 108 143 кеше тәшкил иткән, уларҙың 76 329-ы (70,58 %) — мосолмандар, 24 508-е (22,66 %) — христиан-католиктар; 7306-һы (6,76 %) — йәһүдтәр. Христиан халҡы башҡа ҡалаларҙан әрмән ҡасаҡтары (1915 йылғы әрмәндәр геноцидынан һуң) һәм Сүриә мәсихселәренең күпләп ағылыуы менән арта. Әрмән ҡасаҡтарының тәүге төркөмө (1915—1922) килгәндән һуң, 1922 йылда Һалаб халҡы 156 748 кешегә еткән, уларҙың 97 600-ө (62,26 %), католик христиандар — 22 117 (14,11 %), йәһүдтәр — 6580 (4,20 %), европалыларҙың һаны — 2652 (1,70 %), әрмән ҡасаҡтары — 20007 (12,76 %) һәм 7792 (4,97 %) һәм башҡа төр ҡасаҡтар.
Алеппо йүнәлешендә әрмән ҡасаҡтарының икенсе ағымы 1923 йылда Киликиянан француз ғәскәрҙәрен сығарыуға бәйле була. 1923—1925 йылдарҙа ҡалаға 40 меңдән ашыу әрмән килә, ә Һалаб халҡы 1925 йыл аҙағына 210 000 кешегә етеп, уларҙан әрмәндәр 25 % тәшкил иткән.
Шәйех Рәмел әл-Ғәззи биргән тарихи мәғлүмәттәргә ярашлы, Ғосман хакимлығының һуңғы көндәренә тиклем Һалаб ҡалаһының күпселек христиандары католиктар булған. Православие христиандары, бер яҡтан, Киликияла һәм көньяҡ Төркиәлә иҫән ҡалған әрмән һәм Сүриә христиандарының килеүенә, икенсе яҡтан, Төркиә файҙаһына Александретта санжагы аннексияһынан һуң православие гректарының күпләп килеүенә бәйле, артҡан (1939).
1944 йылда Алеппо халҡы 325 000 тирәһе кеше тәшкил иткән, унда 112 110 (34,5 %) мәсихсе (шуларҙың 60 200 — әрмән). Әрмәндәр 1947 йылға тиклем Һалаб христиан общинаһының яртыһынан ашыуын тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта уларҙың күбеһе әрмән репатриацияһы сиктәрендә Совет Әрмәнстанына киткән (1946—1967).
Хәҙерге хәле
<!--Алеппо — самый густонаселённый город в Сирии, с населением в человек (2004). Согласно официальным оценкам, объявленным городским советом Алеппо, население города достигло к концу 2005 года. Более 80 % жителей Алеппо являются мусульманами-суннитами. Это прежде всего арабы, курды и туркмены. Другие мусульманские группы включают адыгов (черкесы, кабардинцы, адыгейцы), чеченцев, албанцев, боснийцев и помаков.
Согласно оценкам, приведённым в 2010 году в финальном отчёте по проекту городского развития Алеппо, проводимому муниципалитетом города и компанией GTZ рамках совместной сирийско-немецкой программы устойчивого городского развития, ожидалось, что ежегодный прирост населения города в течение следующих десяти лет составит порядка 2,7 % в год, и численность населения достигнет 3,6 млн жителей.
Одна из крупнейших христианских общин на Ближнем Востоке, Алеппо являлся перед войной домом для многих восточных христиан, в основном армян, сирийских христиан и греков-мелькитов. До войны в городе жили более чем 250 тыс. христиан, составляя около 12 % от общей численности населения. Значительное число сирийских христиан в Алеппо родом из города Урфа (Турция) и говорит на армянском языке. Большая община христиан принадлежит Армянской апостольской, Сирийской православной и Греко-православной церквям. В Халебе было очень много католиков, в том числе греков-мелькитов, маронитов, латинян, халдеев и сирийских католиков. В нескольких районах города преобладает христианское и армянское население, таких как старый христианский квартал Ждейде. Современные христианские районы называются Азизия, Сулеймания, Гаре де Багдад, Урубе и Мейдан. В Алеппо 45 действующих церквей, принадлежащих вышеупомянутым конфессиям.
Арабоязычное население Алеппо говорит на северосирийском диалекте, который называется шави. -->
Архитектураһы
Алеппола бер нисә архитектура стиле ҡушылған. Бихисап баҫҡынсылар, византийҙар һәм сәлжүктәрҙән алып мәмлүктәр һәм төрөктәргә тиклем, 2000 йыл дауамында ҡала архитектураһында үҙенең эҙҙәрен ҡалдырған. Шулай уҡ ҡаланың боронғо өлөшөндә һәм Ждейде христиан кварталында XIII һәм XIV быуат ҡунаҡханалар, мосолман мәктәптәре һәм хаммамдары — ҡоролмалары бар. XVI һәм XVII быуат Һалаб буржуазияһына ҡараған бик күп йорттар ошо кварталда урынлашҡан. Азизияла барокко стилендә төҙөлгән XIX һәм начала XX быуат башына ҡараған өйҙәр урынлашҡан. Шахба яңы кварталында төрлө архитектура стилдәре: неоклассика, норманд, көнсығыш һәм хатта ҡытай стилдәре ҡушылған.
Алеппо урамдары тулыһынса тәбиғи, ҡайһы бер ерендә ҙур аҡ таш киҫәктәре йәки һарыҡташтар менән, түшәлгән.
Иҫке ҡала бик күп йорттар, тар урамдар һәм ябыҡ баҙарҙар менән ҡылыҡһырлана, ә ҡаланың хәҙерге өлөшөндә киң юлдар һәм Саадалла әл-Жабири майҙаны, Азатлыҡ майҙаны, Президент майҙаны һәм Сабаа Бахрат майҙаны кеүек ҙур майҙандар бар.
Алеппо ҡалаһы ҡатнаш (үҙәкләштерелгән радиаль-юлдаш ҡала) моделе буйынса үҫешә
Туризм һәм күңел асыу
Донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе һәм боронғо Ебәк юлындағы иң ҙур үҙәк булараҡ, Һалаб үҙенең тәбиғи матурлығына өҫтәп, таң ҡалдырғыс һәм йәлеп итеүсән структураларға эйә. Цитаделдән тыш, ҡаланың иң сағыу иҫтәлекле урындары булып баҙарҙар (سوق — souq), боронғо мунсалар (хаммам — حمام), күп һанлы дини һәм мәҙәни үҙәктәре булған хандар тора. Икенсе яҡтан, ҡаланың бик күп заманса объекттары бар, улар Һалабтағы зиннәтле ҡунаҡханалар (отель), казино, барҙар һәм ресторандар Һалабта кына етештерелгән ризыҡары менән бөтә донъяның туристарын йәлеп итә. Ҡаланың боронғо өлөшөндә урынлашҡан элекке ғәрәп һәм әрмән өйҙәренең күбеһе, көнсығыш отелдәре, бар һәм ресторандары сифатында файҙаланыу өсөн, Ждейде боронғо христиан кварталында яңыраҡ реставрацияланған йәки хәҙер яңыртыла.
Боронғо ҡала
Иҫке һәм яңы Алеппо араһында ярайһы уҡ аныҡ бүленеш бар. Иҫке өлөшө 5 километр оҙонлоғондағы туғыҙ ҡапҡалы түңәрәктән торған стена барлыҡҡа килтерә. Һалаб цитаделе тигән исем менән билдәле ғәйәт ҙур урта быуат ҡәлғәһе ҡаланың боронғо өлөшөндә урынлашҡан. Ул акрополгә оҡшатып төҙөлгән.
Һалабтың һәр ваҡыт ҡулдан ҡулға күсеүе, төрлө дәүләттәр контроле аҫтында булыуы, сәйәси хәлдең тотороҡһоҙланыуы тарихи сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килгән. Шуға бәйле халыҡ дини принцип буйынса бүленгән, социаль һәм иҡтисади яҡтан бойондороҡһоҙ булған айырым кварталдар төҙөгән. Бындай кварталдарҙың яҡшы миҫалы булып билдәле Ждейде кварталы тора.
Иҫке Алеппо (Һалаб) ҡалаһын ике өлөшкә бүлергә мөмкин: иҫке өлөшө һәм Ждейде. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, иҫке өлөшө стеналар эсендә төҙөлгән, ә Ждейде — монгол ғәскәрҙәре ҡаланан сыҡҡас, XV быуат башында төҙөлгән христиан кварталы. 1400 йылда Аҡһаҡ Тимер Алеппоға (Һалабҡа) бәреп инеп, уны тулыһынса емергәс, мәсихселәр китергә мәжбүр булған. Әммә 1420 йылда улар ҡаланың төньяҡ-көнбайышында Ждейде кварталын төҙөгән. Был район халҡы башлыса маклерлыҡ менән шөғөлләнгән: сит ил сауҙагәрҙәре һәм урындағы сауҙагәрҙәр араһында аралашсы булған.
Боронғо ҡаланың дөйөм майҙаны 3,5 км² самаһы тәшкил итә. Бында 120 меңдән ашыу кеше йәшәй.
Баҙарҙары һәм каруанһарайҙары
Был сауҙа ҡалаһының стратегик хәле коммерция юлдарынан файҙаланырға теләүсе бөтә раса һәм дин кешеләрен йәлеп иткән, сөнки Алеппо (Һалаб) аша Бөйөк ебәк юлы үткән. Оҙонлоғо — 13 километр булған донъялағы иң ҙур ябыҡ баҙар тап Һалабта урынлашҡан. Бында уны Әл-Мәҙинә тип атайҙар — ул сауҙа үҙәге, бында Ирандан ебәк-сеймал кеүек зиннәтле әйберҙәр, Һиндостандан тәмләткестәр һәм буяуҙар, Дамасктан кофе килтерәләр. Әл-Мәҙинәлә шулай уҡ йөн, ауыл хужалығы продукцияһы һәм билдәле һалаб һабыны кеүек урында етештерелгән ҡулланыу тауарҙарын да табырға мөмкин. Күпселек баҙарҙар XIV быуатта төҙөлгән, уларға төрлө һөнәрҙәр һәм кәсептәр атамаһы: йөн баҙары, баҡыр баҙары һәм башҡа атамалар бирелгән. Тауарҙарҙан тыш, баҙарҙа хандар, йәғни каруанһарайҙар (كاروانسرا) урынлаша. Каруанһарайҙарға матур фасадтар һәм ағас ишекле инеү юлдары хас булған.
Боронғо ҡаланың иң билдәле баҙарҙары һәм каруанһарайҙары (хандары) :
Шулай уҡ Ждейде христиан кварталында күп традицион хандар баҙар һымаҡ эшләйҙәр:
Иҫтәлекле урындары
Римдар һалған 11 саҡрым оҙонлоҡтағы һыу үткәргес ҡалалағы иң боронғо һәйкәл булып тора. 10 м бейеклектәге һәм 6,5 м ҡалынлыҡтағы, ете ҡапҡалы ҙур стена ҡаланы ҡала яны ҡоролмаларынан айыра. Ябыҡ ҡунаҡ ихатаһы (баҙар) бер нисә урамға сыға, тотош көмбәҙҙәрҙән тора һәм өҫтән махсус көмбәҙҙәрҙә өлөшләтә эшләнгән тәҙрәләр аша яҡтыртыла. Алеппола (Һалабта) 3 монастыры менән бергә 7 ҙур сиркәү һәм элек императрица Елена сиркәү итеп төҙөлгән боронғо рим стилендәге Эль-Иалава мәсете бар.
Илдең сиктән сығарып һатыуға тәғәйенләнгән төп продукттары — йөн, кизе-мамыҡ, ебәк, балауыҙ, фисташка, һабын, тәмәке, бойҙай, улар башлыса Францияға һәм төрөк гавандарына сығарыла. Сәнәғәт ебәк изделиелар менән генә сикләнә. Һалабта йәшәүселәр башлыса үҙҙәрен шәрифтәр, йәғни Мөхәммәт нәҫеленән тип иҫәпләй. Халыҡтың тағы бер ғорурлығы — нигеҙе ҡаланан 50 метрға юғары күтәрелгән цитадель. Оҙаҡ ваҡыт дауамында бөтә ҡала цитадель сиктәрендә ятты һәм XVI быуатта ғына, Алеппо Оттоман империяһы хакимлығына күскәндән һуң, ҡала аҡрынлап ҡәлғә стеналарынан ситтә лә үҫешә башланы.
Алеппо (Һалаб) ҡалаһында шағир Нәсимиҙең ҡәберлеге бар.
Тарихи биналар
Ждейде христиан кварталының иң билдәле тарихи биналары :
Үле ҡалалар
Һалабты бик күп тарихи ҡомартҡылар һәм үле ҡалаларҙың бик боронғо ҡалдыҡтары уратып алған. Улар Сүриәнең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан 700 ташландыҡ торама төркөмөнән тора. Был ҡалалар б. э. т. V быуатҡа ҡарай һәм Византия архитектураһы элементтарынан тора.
Жебел-Семаан (Симеон тауы) районындағы иң мөһим ҡалалар һәм археологик һәйкәлдәргә инә:
Иҡтисады
Сауҙа урыны булараҡ ҡаланың төп иҡтисади роле Һиндостан менән сауҙа бәйләнешендә аралашсы булған ике сауҙа юлы сатында урынлашыуында. Европалылар Һиндостанға Изге Өмөт мороно (мыс Доброй Надежды) аша урап үткән диңгеҙ маршрутын файҙалана башлағансы, ул сәскә ата, һуңынан Мысыр аша Ҡыҙыл диңгеҙгә сыҡҡан маршрутты файҙалана. Шул ваҡыттан алып ҡалала яҡындағы төбәктәргә, тәү сиратта бойҙай, мамыҡ, фисташка, май һәм һарыҡтарҙа ауыл хужалығы продукцияһын экспортлау кәмене.
Туҡыу, химия, фармацевтика, агроэшкәртеү, электр техникаһын, алкоголле эсемлектәр етештереү сәнәғәттең төп тармаҡтары булып тора. Алеппола шулай уҡ туризм үҫешкән. Һалаб — Сүриә Республикаһындағы иң эре ҡала агломерацияһы һәм илдең сәнәғәт эшселәренең 50 % ашыуы эшкә урынлаштырылған һәм экспорт килемдәренең тағы ла күберәк өлөшө етештерелгән иң ҙур сәнәғәт үҙәге.
Алеппо ауыл хужалығы өсөн бик уңайлы зонала урынлашҡан.
Туризм
Ҡалала туризм үҫешкән. Төп туристик урындар — Алеппо (Һалаб) ҡәлғәһе (411,880), Алеппо (Һалаб) цитаделе музейы (31847), Милли музей (24090). 3 биш йондоҙло отель, 11 дүрт йондоҙло, 8 өс йондоҙло, 11 ике йондоҙло, 61 бер йондоҙло ҡунаҡхана, 11 хостел бар.
Транспорт инфраструктураһы
Сүриә баш ҡалаһында тимер юл вокзалы һәм Һалаб халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан.
Элек ҡала транспортынан трамвай булған (1969 йылға тиклем), хәҙер автобусҡа бер ниндәй альтернатива ла юҡ.
Территориаль бүленеше
Ҡала дүрт типтағы районға бүленә — ҡала стеналарындағы иҫке кварталдар, ҡала стеналарынан ситтәге иҫке кварталдар, заманса төҙөлгән ситке урындар, формаль булмаған биләмәләр.
Формаль булмаған торамаларҙың проблемалары : ер статусының көйләнмәгәнлеге; торамалар зона пландарына таянып төҙөлмәгән; план стандарттары үтәлмәй; биналар төҙөлөш нормаларына һәм нормативтарына таянмай төҙөлгән. Формаль булмаған торамаларҙа ҡала халҡының 40%-тан ашыуы йәшәй.
Планировкалы райондар
Һалаб ҡалаһының райондары һәм халҡы
Райондар картаһы
Голубкина Анна Семёновна
Биографияһы
1895 йыл башынан, Анна Голубкина, үҙенең уҡыуын дауам итеп, өс тапҡыр оҙаҡ ҡына Парижда йәшәй. Коларосси академияһының дәрестәренә йөрөй. Үҙ оҫтаханаһында эшләй. Мәрмәр эшкәртеү технологияларын өйрәнә. Лондон музейҙарын барып ҡарай. 1897 йылдан француз скульпторы Огюст Родендың консультациялары менән файҙалана. Был йылдарҙа ул «Старость», «Портрет Э.-Ж. Бальбиани», «Женская маска в блоке» әҫәрҙәрен ижад итә. 1899 йылда Парижда Яҙғы салонда «Старость» скульптураһы өсөн бронза миҙалға лайыҡ була.
1899 йылда Мәскәүгә ҡайта. 1902—1903 йылдарҙа Мәскәү Художество театры ишектәренән өҫтәрәк урынлаштырылған «Пловец» рельефын эшләй. 1910 йылдан Оло Левшинский тыҡрығындағы 12-се йортта үҙ оҫтаханаһында йәшәй һәм эшләй (хәҙер был адрес буйынса — А. С. Голубкина Музей-оҫтаханаһы, Дәүләт Третьяков галереяһы бүлеге). Мәскәү коммерция училищеһында (1904—1906 йыл), Пречистенский эшселәр курсында (1913—1916 йылдарҙа) һәм Юғары художество-техник оҫтаханаларҙа (1918—1922 йылдарҙа) уҡыта. 1914—1915 йылдарҙа күптән түге асылған Александр III исемендәге Һынлы сәнғәт музейында (хәҙер А. С. Пушкин исемендәге ГМИИ) Голубкина Аннаның шәхси күргәҙмәһе үтә. «Несколько слов о ремесле скульптора» (1923 йыл) китабының авторы).
Скульптор тарафынан төрлө йылдарҙа иҗад ителгән танылған әҫәрҙәр исемлегенә Л. Н. Толстой, А. М. Ремизов, Вяч. Иванов, Андрей Белый, В. Ф. Эрн, А. Н. Толстой һ.б. портреттары инә. Зарайскиҙа вафат була, ҡала зыяратында ерләнә (ҡәбере һаҡланған).
Хәтер
Хәҙер Зарайскиҙа Голубкина музейы урынлашҡан, ул уның тыуған йортонда асылған. 1999 йылда музей ихатаһына Ю. Ф. Иванов эшләгән Голубкина һәйкәле ҡуйылған.
Венералағы кратер Анна Голубкина исеме менән аталған һәм «Скульптор Голубкина» проекты-481 (ПХР) ролкеры бар, ул Ҡара диңгеҙ пароходсылығы флоты составына инә.
Цитаталар
Юрий Нагибин, «Вдали музыка и огни» хикәйәһе: «Ә үҙемдең Голубкина тураһындағы хикәйәмде мин скульптор Ефимов һүҙҙәре менән тамамлар инем: „Әгәр минән һораһалар, һеҙ даһиҙарҙы беләһегеҙме?“ — мин әйтер инем: „Голубкина“ тип».
Ашхабад
Ашхабад йәки Ашҡабад (Aşgabat) — Төркмәнстандың баш ҡалаһы, дәүләттең иң ҙур административ-сәйәси, сәнәғәт, фәнни һәм мәҙәни үҙәге. Ашхабад — үәләйәт (өлкә) хоҡуғына эйә айырым административ берәмек.
2013 йылдың 25 майында Ашхабад бишенсе тапҡыр Гиннес рекордтары китабына индерелде: был юлы донъялағы аҡ мәрмәр ҡала булараҡ — бында 543 яңы йорт аҡ мәрмәр менән көпләнгән. Элегерәк был баҫмаға Төркмәнстандың баш ҡалаһындағы иң бейек флагшток (133 метр), иң ҙур фонтан комплексы (27 синхрон фонтан), ябыҡ типтағы иң ҙур Күҙәтеү Ҡуласаһы аттракционы һәм Оғузхан телевизион башняһындағы иң ҙур йондоҙ индерелгәйне.
Тарихи исемдәре
Ҡаланың атамаһы фарсы теленән ингән — عشق (eshq — «ғашиҡ», «мөхәббәт») һәм آباد (ābād — «торлаҡ урын», «ҡала»).
Рәсәй империяһы тарафынан яулап алынғанға тиклем 1881 йылдағы Персия менән төҙөлгән Ахал килешеүенә яраҡлы ҡала Асхабад тип йөрөтөлә. Был атама 1919 йылға тиклем һаҡлана.
1919 йылда ул Төркөстан республикаһының Совнархоз рәйесе П. Г. Полторацкий хөрмәтенә Полторацк тип атала башлай.
Зиндиҡ
Ҡулланылышы
Зиндиҡтар атамаһы башлыса манихейҙарға һәм зороастрийсыларға ҡағыла. Ул шулай уҡ сиктән сыҡҡан шиғыйҙарға, мөғтәзилиҙәргә һәм ҡайһы бер суфыйлыҡ эйәрсендәренә һәм скептиктарға ҡарата ла ҡулланылған.
Эҙәрлекләүҙәр
Зиндиҡтар хәлифәлектә эҙәрлекләнә, зиндиҡлыҡ (берҙән-бер Аллаға ышанмау) Аллаһты хурлауға тиңләштерелә һәм үлем үлем язаһына хөкөм ителә. Әйтәйек, Бәшшәр ибн Бурд зиндиҡлыҡта ғәйепләнеп, үлем язаһына тарттырылған
Ашхабад
Тарихи исемдәре
1991 йылдың 27 октябрендә Төркмәнстан үҙаллылыҡ алғандан һуң Ашхабад ҡалаһы Төркмәнстандың Юғары Советы Президиумы ҡарары буйынса рәсми рәүештә Ашғабат тип үҙгәртелде. Был атама төркмән теленә күпкә яҡын тора.
Linux
Linux ( [ˈlɪnəks йәки [ˈlɪnʊks   ), Линукс) — Linux ядроһына нигеҙләнгән һәм  Unixҡа оҡшаш операцион системалар ғаиләһе, GNU проекты утилиталары йә программаларының теге йәки был йыйылмаһын, бәлки, башҡа  компоненттарҙы ла үҙ эсенә ала.  Linux ядроһы кеүек үк, уға нигеҙләнгән системалар ҡағиҙә булараҡ ирекле һәм асыҡ программа тәьминәте эшкәртмәләре моделенә ярашлы эшләнә һәм таратыла.  Linux системалары төрлө дистрибутивтар рәүешендә — ҡуйырға әҙер итеп һәм оҙатыу, яңыртыу йәһәтенән еңел формала — шулай уҡ  үҙ система һәм ҡулланма   компоненттары тупланмаһы менән бергә башлыса түләүһеҙ таратыла.
Ашхабад
Тарихи исемдәре
Рәсәйҙең киң мәғлүмәт сараларында Рәсәй Федерацияһының 1995 йылда ҡабул ителгән «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» (№ 1495) бойороғона ярашлы Ашхабад атамаһы ҡулланыла. Төркмәнстандың рус телендәге рәсми ҡағыҙҙарында, киң мәғлүмәт сараларында, баш ҡала сайттарында Ашхабад тип яҙыла.
Linux
1990-сы йылдар башында барлыҡҡа килтерелгән ядроға ҡарата сиселеш рәүешендә эшләнгән Linux системалары  суперкомпьютерҙар һәм серверҙар өсөн төп система булып тора.