cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һум символдары
«Һум һүҙен ябай ҡыҫҡартыуҙар
Рәсәй империяһы нда, Советтар союзында, хәҙерге Рәсәйҙә, шулай уҡ башҡа дәүләттәрҙә һәм белем алыу дәүләттәрендә, уларҙың милли валютаһы „һум“ исемен йөрөтә (Белоруссия, Днестр), уларҙың типик ҡыҫҡартыуы булып түбәндәгесә ике варианты тора:
Юл хәрефе менән „р“ нөктә менән(„р.“), мәҫәлән, көйләү буйынса „шаблон“ форматындағы урыҫ версияһы электрон таблицаларҙа Excel Microsoft компанияһы, шулай уҡ Google компанияһы электрон таблицаларында һынлана. Был ҡыҫҡартыу һумды билдәләү өсөн кәм тигәндә XIX быуаттан ҡулланылған.
Бик һирәк ошондай варианттар осрай<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">
„Рэ“ ҡыҫҡартыу һөйләштә һәм көнкүреш яҙмаһында ҡулланыла һәм, билдәле», р(эр") хәрефе ябай халыҡ атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был ҡулланыу варианты иң беренсе 1963 йылға ҡараған «Рус теленең милли корпусы»(«Национальный корпус русского языка») сайтында теркәлгән һәм Василий Аксеновтың «Пора, мой, друг, пора» романында осрай.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Кянукук лихорадочно соображал: бутылка сухого в магазине три рэ ноль семь копеек, а здесь ещё наценка пятнадцать процентов, итого — четыре семьдесят пять, целый день таскать цементные мешки…
Знакомец его, матрос, помог устроиться на лихтер сторожем, на оклад 35 рэ.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
— В.Аксенов" Пора, мой, друг пора"<div class="ts-Конец_цитаты-source"> Тап шуныһы ҡыҙыҡ: нәҡ Рәсәйҙә тәүге тапҡыр аҡса иҫәбенең унарлаған принциптары ҡулланыла, өлкән номинал 100 кесе (1 һум = 100 тин) дән торған Шул уҡ ваҡытта һандарҙың алфавит яҙыуында, нигеҙҙә, кириллица булып тора, тап «р.»,хәрефе иң киң таралған «һум» һүҙен ҡыҫҡартыу өсөн, 100 аңлата.
«Рәсәй һумы» һүҙбәйләнешен өсөн түбәндәге өҫтәмә ҡыҫҡартыуҙар ҡулланыла :
Һуңғы вариант, мәҫәлән, Рәсәйҙең ҡағыҙ аҡсаларында ялғандан һаҡланыу инструментының береһе сифатында ҡулланыла; «РР» хәрефтәре полосала һүрәт аҫтында аверсындағы банконттар (мөйөш аҫтында) яҡтыртып ҡарағанда күренә кипу-эффект).
Милли йолаларҙың эшлекле әйләнеше йәки грамматика нормалары һүҙҙәрҙе ҡыҫҡартыу һәм башҡа варианттарҙы ҡарауы ихтимал; «һум» һүҙбәйләнешен һәм «рәсәй һумы», мәҫәлән R һәм/йәки RR. Тыва территорияһында һум «акша, шулай уҡ ҡыҫҡартыу „ә.“ .осрай
Яҡут территорияһында һум» солкуобай" тип атала, йыш ҡына «с» һәм «сол» ҡыҫҡартыу осрай
Һум символы XVII—XIX быуаттарҙа
«Һум» һүҙен типик ҡыҫҡартыу XVII быуаттың икенсе яртыһынан алып XIX быуаттың икенсе яртыһын тиклема көнкүреш яҙыу-һыҙыуҙа ла, рәсми документтар,— буквосочетание надстрочный «р » һәм «у » ҡулланыла. Ҡайһы берҙә был лигатураһы "тарихи һум билдәһе"тип аталған. Был консорциумға Unicode бер төрлө исемле стандартдҡа индерергә заявка бирелә.
Юл хәрефтәре бәйләнеше «ру» ҡулланыу датаһы миҫалдарын Епифаний Славинецкийҙың тәржемәләр йыйынтығында күрһәтелә. Ул һатыу яҙыуҙарында(китап поляһындағы яҙыуҙар идара итеү факттары китап һатыу һәм алыу тураһында) осрай : ''«1681 йылдың 5 декабрендә- Тверитин улы Василей Ивановаҡа китап һаттым, ул Михник Терентьиву городчанин. Ә мин, Василей, ул китап өсөн 12 һум 100 алтын 2 деньги алдым. Мин ҡул ҡуям, Василей, үҙ ҡулы менән. Продал даподлинно зачисто и руку приложил»''.
Иң һуңғы һум тамғаһы ҡулланыу миҫалы xix быуаттың беренсе яртыһында билдәле була. Ул форзац яҙыуында, Судебника государя царя и великого князя Ивана Васильевича, : ''«4 һум, 18 декабрь. 1830»'' . Яҙма китапта академик Павел Строев, боронғо урыҫ яҙма ҡомартҡыларын йыйыусыһы тарафынан эшләнгән, ул китап академиктың шәхси китапханаһына инә.
Рәсәй һумының хәҙерге тамғаһы
Рәсәй һумы символын рәсми раҫлағанға тиклем йыш ҡына, уны ҡыҫҡартыуҙы күҙаллау өсөн, ябай ҡыҫҡартыуҙар «р» һәм «һум».ҡулланылған Рәсәй иҡтисадын донъя иҡтисадына интеграциялауҙы башлау менән, (90-сы йылдарҙа XX быуат) рәсәй эске әйләнешендә сит ил валютаһы киң ҡулланыла (доллар. тәү сиратта, үҙ тамғаһы булған), һәм күп тапҡыр рәсәй һумы өсөн дә махсус тамғалар индерергә тәҡдим итәләр. Евро менән барлыҡҡа килеүе һәм уның символын раҫлау менән, бындай тәҡдимдәр йыш яңғырай; һум тамғаһын индереү буйынса бер нисә рәсми булмаған конкурстар,,акциялар үткәрелә..
Июнь 2006 йылда ҡабул ителгән законға төҙәтмәләр Тураһында «рәсәй федерацияһының үҙәк банкы (рәсәй банкы)», ул уның тағы ла бер пункты тулыландырыу функцияһын була: нәҡ Банк «Рәсәй һумы тамғаһы рәүешендә раҫланған график билдәләй». 2007 йылдың 14 мартында эшсе төркөм банкы һум символы талаптарын хуплай.
2007 йылда уртаһында дизайнер студиялары «Дизайн-депо», «Дизайнет», «Директ-дизайн», «Имадизайн», «Леттерхед», «ПараТайп» һәм артемий лебедев студияһы (шуға күрә уларҙың символы йыш ҡына « дизайнерский») тип аталған,һумдың тамғаһы сифатында «Р» хәрефен түбәндә ярым түңәрәк һап менән ҡулланыуҙы тәҡдим итәләр Асылда инициатива — һумдың ниндәйҙер тамғаһын рәсми раҫлауҙы көтмәй, үҙҙәре тәҡдим иткән символды яңы шрифттар эшләү өсөн, рекламалар .ойоштороу, ценниктар, интернет-магазин витриналарын биҙәү һәм башҡа мәғлүмәттәр өсөн ҡуллана башлайҙар.
2013 йылдың 5 декабрендә Рәсәй Банкы үҙенең сайтында аноним һорау алыуҙар үткәрә: 18 йәше тулған интернет файҙаланыусылар биш тамғаның береһен һайлап, бөтөһенә ҡаршы тауыш бирә һәм үҙенең һайлауын биш йөҙгә яҡын символ ҡулланып аңлатма бирә,шул уҡ ваҡытта пробелдарҙы ла индерә.. Һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса 2013 йылдың 11 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Үҙәк Банкының директорҙар кәңәшмәһе һум символын рәсми рәүештә раҫлай. «Р» хәрефе горизонталь һыҙыҡ менән (дизайн берләшмәләре тәҡдиме), 61 % ашыу тауыш йыйып, еңеүсе булды. Рәсәй Банкы тарафынан раҫланған һум тамғаһы Юникод стандартына индерелә,. һәм шунда уҡ Пара Тайп компанияһының бөтә шрифттар гарнитураһында сыға..
Белорус һумы символы
2005 йылға тиклем белорус һумын ҡыҫҡаса билдәләү өсөн традицион «һум» һүҙе ҡулланылған, ҡыҫҡартыу — р. и. һум. 2005 йылдың майында Беларусь Республикаһы Милли Банкы идараһы яңы милли валюта символын латин алфавитындағы ике хәрефе рәүешендә «Br», где В — белорус, r —рубль(һум) раҫланы Был ҡарарҙы ҡабул итеүгә ошо уҡ символды (Br) эфиопского быраны билдәләү өсөн ҡулланыла башлаған
Днестр һумы символы
Днестр һумы символы — үҙ эсенә курсив «П» һәм "Р"ала — конкурс йомғаҡтары буйынса 2012 йылда раҫланған. Билдәнең авторы — инженер-Юрий Колодный ,Новополоцк ҡалаһынан (Белоруссия), 500 АҠШ доллары күләмендә аҡсалата бүләк ала. Днестр Республикаһы Банкы Пресс-релизе хәбәр итеүенсә,, "билдәнең яҙылышында аҡса берәмегенең төп литрҙары таныла (днестр һумы). Шулай уҡ валютаны билдәләү өсөн ҡулланылған үҙенсәлекле.икеләтә штрих бар.
ISO 4217 кодтары һәм уға оҡшаш ҡыҫҡартыуҙар
Халыҡ-ара ҡыҫҡартыу (валюта кодты) бөтәһенән элек финанс баҙарында ҡулланыла, ISO 4217 стандарты менән билдәләнгән һәм аббревиатуралар, булып тора, ҡағиҙә булараҡ, ике хәрефтән дәүләтте билдәләп iso 3166 стандарттарына ярашлы һәм бер хәрефтән валюта атамаһының, мәҫәлән:
Днестр һум ы iso 4217 үҙенең коды юҡ, стандарттар рәсми булмаған ҡыҫҡартыу форматында — PRB.
Мочалище
Мочалище — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нуя йылғаһының һул ярына тамағынан 3,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кондро (Сыра ҡушылдығы)
Кондро (Кондра) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сыр йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Демократик коалиция (Венгрия)
Тарих
Социалистик партияһы өлөшө
2010 йылдың 5 октябрендә Ференц Дьюрчань партия етәкселегенә «Демократик коалиция» исеме аҫтында яңы платформа булдырыуы тураһында иғлан итә, әлеге платформа 1989 йылғы революцион ваҡиғалар идеалдарын яҡын күреүселәр өсөн төҙөлә. Партияның ҡайһы бер вәкилдәре Дьюрчандең бындай башланғысы менән ҡәнәғәт булмай. Демократик коалицияһының беренсе ултырышы 2010 йылдың 22 октябрендә Изге Иштван паркында көндөҙгө сәғәт икелә уҙғарыла (Будапешттың 13-сө округында). Социалистар партияһы рәйесенең урынбаҫары Андраш Балог «Népszava»ға биргән интервьюһында, партия Дьюрчань кабинеты хаталары өсөн һайлауҙарҙа еңелә һәм коррупция арҡаһында тулыһынса тарҡатыла.
2011 йылдың майында Венгрия социалистик партияһы платформалары дебаттар үткәрә, был бәхәстәрҙә һул партиялар менән хеҙмәттәшлекте дауам итеү кәрәклеге тураһында һүҙ бара, шулай уҡ хакимлыҡ иткән «Фидес»ҡа альтернатива булдырыу өсөн центристар һәм уңдар менән компромисҡа барыу мәсьәләһе ҡуйыла. Икенсе идәяны Демократик коалиция ғына хуплай, ҡалған 7 платформа соуциалистарға команда лидеры (юлбашсы түгел) кәрәклегендә килешәләр һәм Социал-демократик платформаһы лидеры Иштван Хиллер Дьюрчандең либералдар менән консерваторҙар союзы буйынса идеяһын тәнҡит утына тота һәм уны партия өсөн ҡоротҡос эшмәкрлек тип атай.
Үҙаллы партия
2011 йылдың 22 октябрендә Дьюрчань партиянан сығыуы һәм про-көнбайыш һул хәрәкәтен төҙөүе тураһында иғлан итә. Үҙенең китеүен ул социалистарҙың үҙгәрмәүе менән аңлата. Ул яңы конституцияны легитим түгел тип таный һәм бөтә хөкүмәт һәм Венгрия суды Виктор Орбанға ғына буйһона, тип белдерә. Ул булдырға партия «Демократик коалиция» исемен ала, ә Ференц Дьюрчань 2011 йылдың 6 ноябрендә уның лидеры булып китә. Пресс-конференцияла ул Тамаш Бауэра, Йожеф Дебрецени, Чабу Молнаа һәм Петер Нидермюллерҙарҙы үҙенең урынбаҫарҙары итеп тәғәйенләй һәм, бөтә кандидаттарҙы партия съездарында рәсми рәүештә тәҡдим итергә һәм партия ағзалары араһында тигеҙлек һаҡларға вәғәҙә итә. Яңы партияға ағзалыҡҡа 3800 ғариза бирелә.
Хеҙмәттәшлек
2013 йылда сентябрендә Венгрия социалистик партия Ференц Дьюрчаньдең Демократик коалицияһы һәм Габор Фодорҙың Венгрия либераль партияһы менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуҙан баш тарта. Аттила Мештерхази ATV телеканалына биргән интервьюһында, социалистарға үҙ яғына үҙ ҡарашын билдәләмәгән һайлаусыларҙы үҙ яғына ауҙарырға тура киләсәк, ә Дьюрчань менән хеҙмәттәшлек уларҙы социалистар ярҙамынан этәрәсәк, тип белдерә. Дьюрчань, үҙ сиратында, Венгрия социалистик партияһы Демократик коалицияһы менән 9 пункттан 4 пунктын буйынса ғына хеҙмәттәшлек итеүгә ризалаша. Улай ғына түгел, Демократик коалицияға һайлау алды исемлегендә бары тик 4 % урын ғына бирелә, Дьюрчангә һайлауҙа ҡатнашырға тыйыла һәм үҙ платформаһын булдырырға рөхсәт ителмәй. Дьюрчань, партия бындай сикләүҙәрҙе ҡабул итмәне, тип белдерә. 2014 йылдың 14 ғинуарында оппозицион һул урталыҡ партиялар 2014 йылғы парламент һайлауҙарында ҡатнашыу өсөн дөйөм һайлау алды исемлеген төҙөйҙәр. Исемлеккә премьер-министр булырға йыйынған, Венгрия социалистарының лидеры Аттила Мештерхази, артабан Гордон Байнаи (Бергә 2014) һәм Ференц Дьюрчань инәләр (исемлектә — өсөнсө). Дүртенсе урында — либерал Габор Фодор, ә бишенсе урынды — Тимеа Сабо (Венгрия өсөн диалог) биләйҙәр. 56-е һәм 58-е урындарҙы Венгрия либераль партияһы вәкилдәре ала. «Фидес» парламент партияһы рәйесе Антал Роган быға шикләнеп ҡарай һәм оппозиция альтернатива йәки ниндәйҙер яңы кешене тәҡдим итмәне, тип белдерә. 2014 йылғы Европарламент һайлауҙарында Демократик коалиция 9,76 % тауыш ала һәи ике кешене делегат итеп ебәрә. 2014 йылдың 24 майында Молнар Социалистар һәм демократтарҙың прогрессив альянсына ағзалыҡҡа партия ғариза бирҙе, тип белдерә.
Трансмашхолдинг
Донъяла транспорт машина төҙөлөшө буйынса иң эре 10 компания араһына инә. Трансмашхолдинг предприятиелары магистраль сәнәғәт һәм электровоздар, һәм магистраль маневрлы тепловоздар, йөк һәм пассажир вагондары, метро, электропоезд вагондары, дизель-поездар һәм рельс автобустары, һалыу, тепловоз һәм судно дизель-генераторҙары, тимер юл составы хәрәкәте ҡала һәм рельс транспорты өсөн комплектлаусы айланмалар етештерә, шулай уҡ элек сығарылған продукцияға ремонт һәм сервис хеҙмәте күрһәтә. Штаб-фатиры-Мәскәүҙә. Компанияның Казахстанда, Үзбәкстанда, Белоруссияла, Украинала, Прибалтика, Польша һәм Финляндияла, шулай уҡ Санкт-Петербургта вәкиллектәре бар.
Холдинг составына түбәндәге предприятиелар керә: Новочеркасск электровоз заводы, "Реком» ЕСЕ (Alstom — 50 %, Трансмаш-50% акциялар), «ТРТранс», Коломна заводы, Тверь вагон төҙөү заводы, Бөтөн рәсәй электровоз төҙөлөшө ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты.
Цветаева Марина Ивановна
Мари́на Ива́новна Цвета́ева (26 сентябрь (8 октябрь) 1892 йыл, Мәскәү — 1941 йыл, 31 август, Алабуға) — Көмөш быуат рус шағирәһе, прозаик, тәржемәсе.
Бала сағы һәм йәшлек йылдары
Марина Цветаева 1892 йылдың 26 сентябре (8 октябре) Мәскәүҙә тыуа. Сама Цветаева үҙе тыуған көнөн 9 октябрҙә, апостол Иоанн Богословты православие календары буйынса иҫкә алған көндә билдәләгән.
Цветаева 6 йәшенән рус телендә генә түгел, француз һәм немец телдәрендә шиғырҙар ижад итә башлай. Ҡыҙын музыкант итеп күрергә теләүсе әсәһе ҡыҙының характеры формалашыуҙа ҙур оль уйнай. 1899—1902 йй. Цветаева В. Ю. Зограф-Плаксинаның Һәр кем шөғөлләнә алырлыҡ Музыкаль Общедоступном училищеһһының фортепиано класында уҡый. Атаһынан Цветаеваға антик мифологияға һөйөү бирелә.
1901—1902 йй. Дүртенсе ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. 1902 й. М. А. Цветаевала туберкулёз сире табыла һәм ғаиләһе менән Итальян Ривьераһына китә, Генуя янында Нервиҙа йәшәй. 1903—1904 йй. Лозаннала апалы-һеңлеле Лаказдарҙың француз пансионында, 1904—1905 йй. — Фрайбург-им-Брайсгауҙа апалы-һеңлеле Бринкмандар пансионында уҡый.
1905 й. йәй аҙағында Цветаевтар Рәсәйгә ҡайта. Марина әсәһе һәм һеңлеһе Анастасия менән Ялтала йәшәй, гимназияға әҙерләнә. 1906 й. И. В. Цветаев уларҙы Тарусаға күсерә, 5 июлдә әсәһе, М. А. Цветаева, вафат була.
1906 й. сентябрендә Цветаева В. П. фон Дервиз исемендәге ҡыҙҙар гимназияһына 4 класҡа бара, әммә ярты йыл үткәс, ирекле фекер йөрөткәне һәм дорфалығы өсөн уҡыуҙан сығарыла. А. С. Алфёрова гимназияһында ла оҙаҡҡа сыҙамай. 1908 й. сентябрендә М. Т. Брюхоненконың шәхси ҡыҙҙар гимназияһына 6 класҡа (хәҙер — 2123-сө Мигель Эрнандес исемедәге мәктәп) килә, һәм уны ике йылдан тамамлай.
1909 й. йәйендә Цветаева сит илгә үҙ аллы сыға. Парижда Француз әҙәбиәте буйынса йәйге университет курсына яҙыла.
Ижади эшмәкәрлегенең башы
1909 й. көҙөндә Цветаева мәскәү символистарының «Мусагет» нәшриәте эргәһендә эшләгән лекцияларына һәм клуб йыйылыштарына, бер йылдан — «Молодой Мусагет» түңәрәге йыйылышына йөрөй, һәм уның әҙәбиәт буйынса таныштары исемлеге киңәйә.
1910 й. сентябре — октябрендә Цветаева нәшриәтсе Анатолий Иванович Мамонтовтың типография Товариществоһында үҙ аҡсаһына мәктәп осоро ижадынан торған «Вечерний альбом» тигән беренсе шиғри йыйынтығын баҫтырып сығара. Йыйынтыҡ «көндәлек» йүнәлешле була һәм Мария Константиновна Башкирцеваға бағышлана. Уның ижады атаҡлы шағирҙарҙың: Валерий Яковлевич Брюсовтың, Максимилиан Александрович Волошиндың һәм Николай Степанович Гумилёвтың иғтибарын йәлеп итә. Зимой 1910/1911 йй. ҡышында Цветаева үҙенең «Волшебство в стихах Брюсова» тигән тәүге тәнҡит мәҡәләһен яҙа.
1910 йылдың аҙағында Мәскәүҙә Цветаева шағир һәм әҙәби тәнҡитсе Максимилиан Александрович Волошиным менән таныша. Икенсе йылда ул Волошиндың Ҡырымдағы танылған Шағирҙар йортон (хәҙер «Максимилиан Волошин йорт-музейы») барып күрә. Шунда, Коктебель|Коктебелдә, 1911 й. майында Цветаева Сергей Яковлевич Эфрон менән таныша; 1912 й. 29 ғинуарында Ҙур Палашёвский тыҡрығындағы Рождества Христова сиркәүендә никахлашалар. Шул уҡ йылдың сентябрендә Марина менән Сергейҙың Ариадна (Аля) исемле ҡыҙы — Эфрон Ариадна Сергеевна — тыуа. Артабанғы йылдарҙа ла, 1917 йылғы Рәсәй революцияһына тиклем ғаилә йәйен Ҡырымда Волошин дачаһында уҙғара. Һуңғараҡ, эмиграцияла, Цветаева вшул йылдарҙы ғүмеренең иң бәхетле дәүере тип иҫенә алыр булған: «''Коктебель 1911 г. — счастливейший год моей жизни, никаким российским заревам не затмить того сияния», «Коктебель да чешские деревни — вот места моей души''».
1912 й. февралендә Цветаеваның икесе йыйынтығы — «Волшебный фонарь», 1913 й. мартында өсөнсөһө — «Из двух книг» донъя күрә. 1914 й. октябрендә Цветаева шағирә һәм тәржемәсе София Яковлевна Парнок менән таныша; уларҙың романтик мөнәсәбәттәре 1916 й. тиклем дауам итә. Цветаева Парнокка «Подруга» тигән шиғырҙар циклын бағышлай. Цветаева һәм Парнок 1916 йылда айырыла. Марина ире Сергей Эфронға ҡайта. Парнок менән мөнәсәбәтен Цветаева «тормошоноң тәүге һәләкәте» тип атай.
1916 йылдың йәйендә Цветаева һеңлеһе Анастасия, уның гражданлыҡ ире Маврикий Минц һәм улы Андрей йәшәгән Александров ҡалаһына килә. Александровта Цветаева шиғырҙар циклын («К Ахматовой», «Стихи о Москве» һ. б.) яҙа, ә был осорон һуңғараҡ әҙәбиәтселәр «Марина Цветаеваеың Александров йәйе» тип атай.
Граждандар һуғышы (1917—1922)
1921 й. ғинуарынан Цветаева Бөтә Рәсәй шағирҙар союзының әҙәби кисәләренә һәм регулярно посещала ли заседания «Никитинский шәмбеләре» ултырыштарына даими йөрөй, үҙ әҫәрҙәрен уҡый. 1921 й. мартында Цветаеваның кенәз Сергей Михайлович Волконский менән күп йыллыҡ дуҫлығы башлана. Эфрон был ваҡытта Прагала йәшәй, Карлов университеты студенты була. Сит илгә командировкаға барған Илья Григорьевич Эренбург уны күрә һәм Цветаеваның хатын тапшыра. Июль айында Цветаева, шулай уҡ Эренбург аша, 3,5 йыл үткәс, иренән хат ала. Йыл аҙағында ул Рәсәйҙән китергә әҙерләнә башлай: ҡулъяҙмаларын яңынан аҡ ҡағыҙға күсерә, архивын тәртипкә килтерә, әйберҙәрен тарата һәм һата.
1922 й. башында Мәскәүҙә «Вёрсты» тип аталған, уҡыусылары һәм тәнҡитселәр бик яратып ҡаршылаған шиғырҙар йыйынтығы, Берлинда — «На красном коне» поэмаһының тулы редакцияһы менән «Разлука» йыйынтығы донъя күрә.
Сит илгә (1922—1939)
1922 й. 11 майында Цветаева Мәскәүҙән Ригаға сыға, шунан берлин поезына күсеп ултыра. Берлинда оҙаҡ тормай, Прага ҡалаһы эргәһендә өс йыл йәшәй. Чехияла Константин Болеславович Родзевичҡа бағышланған атаҡлы «Поэма Горы» һәм «Поэма Конца» поэмалары сыға. 1925 йылда, улы Георгий тыуғандан һуң, ғаилә Парижға күсә. Унда Цветаеваға ире Эфрон, йәнәһе, Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты (НКВД) агенты (Лев Давидович Троцкийҙың улы Лев Львович Седовҡа йәшерен ҡаршы тороу заговор ойошторған) тигән ғәйепләү атмосфераһы артыҡ ныҡ тәьҫир итә.
1926 йылдың майында Борис Леонидович Пастернак инициативаһы буйынса Цветаева Швейцарияла йәшәүсе австрия шағиры Райнер Мария Рильке менән хат алыша башлай. Был яҙышыу, Рильке йыл аҙағында вафат булыуы сәбәпле, өҙөлә. Был осорҙа Цветаева «Вёрсты» журналын (Париж, 1926—1928) нәшер итеүҙә ҡатнаша, уның биттәрендә үҙенең әҫәрҙәрен («Поэма горы», «Тезей» драмаһын, Райнер Мария Рильке иҫтәлегенә арналған «С моря» и «Новогоднее» поэмаларын) баҫтыра.
Эмиграциялағы йылдар дауамында Цветаева Борис Леонидович Пастернак менән даими хат алыша.
Цветаеваның эмиграцияла яҙған әҫәрҙәренең күбеһе баҫылмай ҡала. 1928 йылда Парижда шағирәнең үҙе иҫән саҡтағы һуңғы йыйынтығы — 1922—1925 йылдарҙа яҙылған шиғырҙарын үҙ эсенә алған «После России» донъя күрә.
1930 йылда «Маяковскому» (Владимир Владимирович Маяковскийҙың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы Цветаеваны тетрәндерә) шиғри циклы бағышлана.
Эмигрант мөхитендә танылыу алмаған шиғырҙарынан айырмалы, успехом пользовалась её проза, 1930-сы йылдарҙа ижадында төп урын биләгән прозаһы уңыш менән файҙалана («Эмиграция делает меня прозаиком…»). Шул осорҙа «Мой Пушкин» (1937), «Мать и музыка» (1935), «Дом у Старого Пимена» (1934), «Повесть о Сонечке» (1938), Максимилиан Волошин («Живое о живом», 1933), Михаил Алексеевич Кузмин («Нездешний вечер», 1936), Андрей Белый («Пленный дух», 1934) һ. б. тураһында хәтирәләре баҫыла.
1930-сы йылдарҙа Цветаева ғаиләһе хәйерселектә йәшәй. Аҡса менән бер аҙ Саломея Андроникова ярҙам итә.
Беҙҙең фәҡирлекте берәү ҙә күҙ алдына ла килтерә алмайҙыр. Минең берҙән-бер килемем — яҙғанымдан. Ирем сирле, эшләй алмай. Ҡыҙым, эшләпәләр нағышлап, һуҡыр тин аҡса эшләй. Минең һигеҙ йәшлек улым бар. Дүртебеҙгә шул аҡсаны еткерер кәрәк. Икенсе төрлө әйткәндә, беҙ яйлап ҡына астан үләбеҙ.
Шуға ҡарамаҫтан, СССР-ға ҡайтырға тип ныҡлы ҡарар иткән иренә ҡаршы килә. Ҡыҙҙары Ариадна ла атаһын хуплай. В семье постоянно возникали споры на тему возвращения в Россию. Цветаева элекке Рәсәй ҙә юҡ, ҡайтыр урын да юҡ тип иҫәпләй. Ул бер шиғырында: «гә ҡайтыу мөмкинме һуң?» тип яҙа.
1937 й. 15 мартында ғаиләнән тәүге булып Ариадна Мәскәүгә ҡайта. 10 октябрҙә заказ буйынса сәйәси кеше үлтереүҙә ғәйепләнгән Эфрон Франциянан ҡасып ҡайта.
СССР-ға әйләнеп ҡайтыуы (1939—1941)
1939 йылда Цветаева ире һәм ҡыҙы артынан СССР-ға әйләнеп ҡайта, Болшевола (Королёв) НКВД дачаһында (хәҙер Болшеволағы М. И. Цветаева исемендәге Мемориал йорт-музей) йәшәй ), күршеләре ирле-ҡатынлы Клепининдар (Николай Андреевич Клепинин) була. 27 августа ҡыҙы Ариадна, 10 октябрҙә — Эфрон ҡулға алына. 1941 йылдың октябрендә Сергей Яковлевич Лубянкала (башҡа мәғлүмәт буйынса — Орловский централда) атып үлтерелә ; Ариадна, ун биш йылға һуҙылған төрмә һәм һөргөндән һуң, 1955 йылда ғына аҡлана.
Был осорҙа Цветаева бөтөнләй тиерлек шиғыр ижад итмәй, тәржемә менән генә шөғөлләнә.
Цветаева Федерико Гарсиа Лорка шиғырҙары тәржемәһе өҫтөндә эшләгән осорҙа Икенсе донъя һуғышы башлана. Был эш өҙөлөп ҡала. 8 августа Цветаева улы менән пароходта ; 18 августа бер нисә яҙыусы менән Кама буйындағы Алабуға ҡаласығына килеп етә. Эвакуацияланған әҙәбиәтселәр йәшәгән Чистополдә Цветаева пропискаға ризалыҡ ала һәм ғариза яҙа: «Литфонд советына. Мине асыласаҡ Литфонд ашханаһына һауыт-һаба йыуыусы сифатында эшкә алыуығыҙҙы үтенәм. 26 август 1941 йыл». 28 августа ул, Чистополгә күсеү ниәте менән, Алабуғаға ҡайта.
Үҙенә үҙе ҡул һалып яҡты донъянан китеүе һәм ерләү сере
1941 йылдың 31 авгусында, улы менән йәшәү урыны итеп күрһәтелгән йортта , шағирә мәңгелек донъяға күсә (Бродельщиковтарҙың өйөндә аҫылынып үлә). Үлер алдынан өс хат: ерләүселәргә (был хатты һуғараҡ шартлы рәүештә «эвакуацияланғандарға» тип атала), Николай Николаевич Асеевҡа һәм апалы-һеңлеле Синяковаларға һәм улына яҙып ҡалдыра. Оригинал записки "Эвакуацияланғандарға"ның төп нөсхәһе һаҡланмаған (уны, әйберләтә дәлил сифатында милиция алған була, һуңынан юғала), уның тексы шағирәнең улы Георгий Эфронға төҙөргшә рөхсәт ителгән исемлектән билдәле. Улына хат: Мурлыга! Ғәфү ит мине, әммә артабан тағы ла насарыраҡ булыр ине. Мин ҡаты силемен, был инде мин түгел. Һине аҡылдан яҙып яратам. Аңла, мин артабан йәшәй алмайым. Атайыңа һәм Аляға — әгәр күрһәң, әйт — мин уларҙы һуңғы минутыма тиклем яраттым һәм аңлат. Асеевтарға: Ҡәҙерле Николай Николаевич! Ҡәҙерле апалы-һеңлеле Синяковтар! үтенеп һорайым, Мурҙы үҙегеҙгә Чистополгә — уллыҡҡа алығыҙ — һәм ул уҡыһын. Мин уның өсөн бер ни ҙә эшләй алмайым инде, бары тик уның һәләк кенә итәм. Минең сумкамда 450 һум аҡса һәм, бәлки, ҡайһы бер әйберҙәремде һатырға тырышһағыҙ. Һандыҡсыҡта бер нисә ҡулъяҙма шиғырҙар китабы һәм прозамдың бер нисә. Уларҙы һеҙгә ышанып тапшырам. Минең ҡәҙерле, ләкин сирләшкә Мурымды һаҡлағыҙ. Улығыҙ кеүек итеп яратығыҙ — лайыҡлы. Ә мине — ғәфү итегеҙ. Күтәрә алманым. МЦ. Уны бер ваҡытта ла яңғыҙ ҡалдырмағыҙ. Һеҙҙә йәшәһә, иҫ киткес бәхетле булыр инем. Күсеп китһәгеҙ — үҙегеҙ менән алығыҙ. Ташламағыҙ! «Эвакуацияланғандарға» хат: Ҡәҙерле иптәштәр! Мурҙы ҡалдырмағыҙ. Үтенеп һорайым, кем уны Чистополгә, Н. Н. Асеевҡа, алып барыр. Пароходтар — ҡурҡыныс, бер үҙен генә ебәрмәгеҙ, үтенәм. Уға багаж тултырырға һәм алып барып еткерергә ярҙам итегеҙ. Чистополдә минең ҡайһы бер әйберҙәремде һата алырһығыҙ, тип өмөтләнәм. Мин Мурҙың йәшәүен һәм уҡыуын теләйем. Минең менән ул әрәм булыр. Асеевтың адресы конвертта. Тере килеш күмеп ҡуймағыҙ! Яҡшылап тикшерегеҙ. Марина Цветаева 1941 йылдың 2 сентябрендә Алабуға ҡалаһындағы Петропавловский зыяратына ерләнә. Уның ҡәберенең төгәл ере билдәһеҙ. Зыяраттың көньяҡ өлөшөндә, таш диуар эргәһендә, уның күҙгә ташланып бармаған һуңғы төйәгендә 1960 йылда шағирәнең һеңлеһе Цветаева Анастасия Ивановна, «1941 йылғы билдәһеҙ дүрт ҡәбер араһында» тәре «бында Марина Ивановна Цветаева ерләнгән» һәм яҙыу ҡуя. 1970 йылда был урында гранит ҡәбер ташы һалына. Һуңғараҡ, 90 йәшенә еткән Цветаева Анастасия Ивановна ҡәбер ташы апаһының күмелгән урынында тора, бер икеләнеү ҙә кәрәкмәй тип раҫлай торған булған. 2000-се йылдар башынан плитка һәм аҫылынып торған сылбыр менән ситләтелгән гранит ҡәбер ташының урынлашыуы Татарстан Яҙыусылар союзы ҡарары менән «М. И. Цветаеваның рәсми ҡәбере» тип иҫәпләнә. Алабуғала М. И. Цветаеваның Мемориаль комплексы экспозицияһында шулай уҡ Цветаеваның Петропавловский зыяратындағы ике «фаразланған» ҡәбере — «чурбанов» һәм «матвеев» фараздары буйынса мемориаль участкаһы картаһы күрһәтелә. Әҙәбиәтселәр һәм крайҙы өйрәнеүселәр араһында был мәсьәлә буйынса әлегә саҡлы берҙәм раҫлау ҡарашы юҡ.
Ғаиләһе
Ҡыҙы Ариаднаның да, улы Георгийҙың да балалары булмағанлыҡтан, Ариадна үлгәндән һуң, Марина Цветаеваның нәҫел дауамы, туранан-тура вариҫтары юҡ.
Тарусала Цветаеваның кенотафы
Эмиграцияла ул «Хлыстовки» хикәйәһендә төп персонажының Тарусала ерләнергә теләүе тураһында яҙған була: «Таруса, Коктебель, һәм чех ауылдары — бына минең күңелем урындары».
Оканың бейек ярында, яратҡан Таруса ҡалаһында, Цветаева теләгенә ярашлы, «Бында Марина Цветаева ятырға теләгән» тип яҙылған таш (таруса доломиты) ҡуйылған. Беренсе таш Семён Островский тырышлығы менән 1962 йылда ҡуйылған була, аҙағыраҡ «бер-бер хәл булмағайы» тип, бер аҙға алына, һәм һуңыраҡ тынысыраҡ ваҡыттарҙа тергеҙелә.
Православие үҙенә үҙе ҡул һалғандарға йыназа уҡымай, әммә айырым осраҡта идара итеүсе епископ рөхсәт итеүе мөмкин, һәм 1990 йылда патриарх Алексий II Цветаеваның һәм рухына йыназа уҡырға бирә. Бындай рөхсәт нигеҙендә бер төркөм динлеләрҙең, шул иҫәптән һеңлеһе Анастасия Цветаеваның һәм диакон Кураев Андрей Вячеславовичтың патриархҡа үтенесе ята.
Марина Цветаеваның мәңгелеккә китеүенә илле йыл тулған көндә мәскәү Никитские ҡапҡалары эргәһендәге Большое Вознесение Господня ҡорамында йыназа уҡыла.
Цветаева рус шағирҙары ижадында
Лариса Леонидовна Шестакова билдәләүенсә, Анна Ахматова Марина Цветаеваға арналған шиғырҙарында, Цветаева ижадында, хис-тойғолар һәм мәғәнәһе буйынса, Марина исеменә тап килгән рифма ҡуллана
Шиғри теле
Марина Цветаева үҙенең ижадында рус теленә ғәҙәти булмаған билдә, апостроф ҡулланған:
Проект «Wall poems»
В 1992 году стихотворение Марины Цветаевой «Моим стихам», написанное на стене одного из зданий в центре Лейдена (Нидерланды), открыло культурный проект «Wall poems». Любопытно, что последним, 101-м поэтом, чьи стихи сделали в Лейдене памятником, стал Федерико Гарсиа Лорка, чьими переводами Цветаева занималась в последние дни жизни.
Шогла
Шогла (Шолга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кодина йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәмилә (исем)
Йәмилә  — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Йәмилә — «матур», «сибәр», «һөйкөмлө» мәғәнәләрен аңлатҡан башҡорттар араһында һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ғәрәптәрҙән таралған ҡатын-ҡыҙ исеме.
Билдәле шәхестәр
Йәмилә Абитаева — (23 ғинуар 1916 йыл — 12 июнь 1994 йыл) — театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1936—1974 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз башҡорт театры (1968 йылдан — Сибай башҡорт драма театры) актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1969). Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле репертуарында тиҙҙән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн яңы башҡорт бейеүе була. Ансамбль солисы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Йәмилә Бикбаева үҙенең коллегалары өсөн тәүге тапҡыр бейеү һала. Уның исеме — «Быуындар сылбыры».
Йәмилә Бикбаева Руслан ҡыҙы (?) — Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн яңы башҡорт бейеүен «Быуындар сылбыры» һала. Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районың Байдәүләт ауыдында тыуған.
Топонимикала
Йәмилә йылғаһы— Ишембай районының Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы) биләмәһендәге йылға. Юлдаш ауылынан 1 км көнсығыштараҡ аға. Йылғаның оҙонлоғо — ? км, Ағиҙел йылғаһы башланған урындан 796 км тирәһе алыҫлыҡта Ергәнтауҙан төньяҡтараҡ Ҡурғашлы йылғаһына барып ҡушыла.
Әҙәбиәттә
Сыңғыҙ Айытматов «Йәмилә» повесы, Өфө,1963 йыл
Мәжит Ғафури Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын (повесть) Йәмилә образы, өйҙәш ҡатын
Яганка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дерби индустрия музейы
thumb|Музей бинаһы|left Де́рби индустрия музейы (Derby Industrial Museum, шулай үк «Дерби ебәк фабрикаһы» исеме менән билдәле, The Silk Mill) — сәнәғәт һәм Англияның Дерби ҡалаһы музейы. Музейҙа тимер юл тармағына Rolls-Royce plc фирмаһы продукцияһын яҡтыртауға, авияция һәс судно двигателдере етештереүсе компаниялар продукцияларын күрһәтеүгә баҫым яһала. Шулай уҡ тау эшкәртеү, керамика, металл ҡойоу сәнәғәтенә урын бирелә. Музейҙа ваҡытлыса күргәҙмәләр һәм уҡыу-уҡытыу программалары эшләгән.
thumb|left|Дерби ебәк комбинаты, 1900 — 1910 йылдар Ғәҙәттә, өйҙәрендә ҡатын-ҡыҙҙар ебәк иләп ултырған. Ә фабрикалағы машиналар ҙур күләмдә ебәк иләй алған һәм Италия машиналарына конкурент була алған. һыу тирмәнендәге кеүек, һыу ҡуласаһы ҙур-ҙур ебәк иләү машиналарын хәрәкәткә килтергән. Был бик күп күләмдә ебәк иләргә мөмкинлек биргән.
Джон Ломбе 1722 йылда билдәһеҙ сәбәптәр менән вафат була. Итальяндар коммерсия серен урлаған өсөн ултергән тигән юрама бар. Фабрика менән уның ағаһы Томас Ломбе идара итә. Ул 1739 йылдың 2 июнендә, фабриканы Джондың тол ҡаты һәм ике ҡыҙына ҡалдырып, үлеп китә. Ебәк комбинаты туристар өсөн иҫтәлекле урынға әүрелә. Туристар эш шарттарына шаҡ ҡаталар. Торрингтон 1777 йылда эш шарттары тураһында былай тип яҙа: «еҫе, һаҫыҡ еҫ, тауыш». 1835 йылда Фэрхолт ярлы ғаиләләрҙән балалар эшләүе тураһында әсенеп яҙа. Комбинат сит ил туристарына ла күрһәтелә. Комбината ялланып эшләгән Уильям Хаттон оҙаҡ сәғәттәр буйынса эшләүе, түбән эш хаҡы, туҡмауҙары тураһында хәтерләй. Эш ҡоролоҡ ваҡытында, һалҡындарҙа һәм сеймал булмағанда ғына туҡтай.
1833 йылдың ноябрендә сәнәғәт сыуалыштары башлана. 1834 йылдың февралендә Бөйөк Милли профсоюз ойошмаһы барлыҡҡа килә. Тейлор бәхәс үҙәгендә булмаһа ла, профсоюз ағзаларын эшкә алмаҫҡа ризалығын белдерә. "The Derby Mercury" белдереүенсә, профсоюз ағзалары Дербиҙа башҡа эш таба алмай.
Тейлор ғаиләһе 1865 йылға тиклем комбината була, банкротлыҡ машиналарҙы һатырға мәжбүр итә. "The Derby Mercury" ошо уҡ йылда конкуренттарға бер нисә ебәк эшләү машинаһын һата, был иҡдисат түбәнәйеүенә килтерә. Дүрт йылдан һуң, Франция менән Колден килешеүе Британияның ебәк сәнәғәтен юҡҡа сығара.
thumb|1910 йылғы янғын. Alfred John Keene аквареле 1908 йылда бурыстар түләп бөтөрөлә, FW Hampshire and Company комбинаты һатып алырға килә. 1910 йылдың 5 декабрендә сәғ.5:00 күрше он тартыу тирмәнендә янғын сыға. Янғында ебәк комбинатының көнсығыш стенаһы зыян күреп емерелә. Янғын һүндереү бюроһы һәм Midland тимер юл компанияһы бинаны һаҡлау өсөн ҙур эш башҡара. Был бинаны бөгөн дә күреп була.
1920 йылдарҙа бина Electricity Authority милегенә күсә. Бинала магазин, оҫтаханалар, ашхана асалар. Бинала электростанция эшләгән йәмәғәтселек был турала онота. 1970 йылда электростанция емерелгәс, был урында Дерби индустрия музейы асырға ҡарар ителә. Музей 1974 йылдың 29 ноябрендә эшләй башлай.
Ябылыу һәм 2011 йылғы консервация
2011 йылдың 3 апрелендә элекке фабрика бинаһында урынлашҡан Дерби индустрия музейы (Дерби тарихы һәм сәнәғәте музейы), башҡа музейҙарға реконструкция үткәрергә аҡса бүлеү өсөн, Дерби ҡала советы ҡарары менән ябыла. Ябылыу сәбәптәрен аңлатҡан һәм асылыу датаһы тураһында отчетта аныҡ белдереү юҡ. «Ҡаланың киләсегенә ыңғай тәҫир»ен иҫәпкә алып мезей тиҙҙән асыласаҡ, тип билдәләнә.
Ғәбитов Азат Исмәғил улы
Ғәбитов Азат Исмәғил улы (3 май 1962 йыл) — ғалим-инженер-төҙөүсе. 1984 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор(2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006).
Биографияһы
Азат Исмәғил улы Ғәбитов 1962 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа. Исмәғил Әхмәҙулла улы Ғәбитовтың улы. 1984 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң, шунда уҡ төҙөлөш конструкциялары кафедраһында эшләй: ғилми-тикшеренеү бүлеге инженеры, аспирант, кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор.
Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни тикшеренеүҙәре төҙөлөш конструкцияларының коррозияға сыҙамлы булыуын һәм оҙайлы эшләүен һаҡлауҙа коррозия ингибиторҙары (ацеталдәр һәм уларҙың гетероаналогтары нигеҙендә) тәьҫире механизмын өйрәнеүгә арналған. Ғәбитов металдарҙы кислоталар һәм көкөртлө водород тәьҫирендәге коррозиянан һаҡлаусы юғары эффектлы ингибиторҙар етештереү технологияһын эшләй, улар “Башнефть” АНК‑нда (1998) һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа нефтехимия сәнәғәте предприятиеларында индерелә. 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография, 12 уҡыу әсбабы, юғары уҡыу йорттарының төҙөлөш белгеслектәре өсөн дәреслектәр, 15 уйлап табыу, СССР-ҙың 12 авторлыҡ таныҡлығы һәм Рәсәй Федерацияһының 4 патенты авторы.
Белоруссияның ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы (белор. Сельская гаспадарка) — (белор. : Сельская гаспадарка) — Белоруссия иҡтисадының мөһим секторы, ул илдең эске тулайым продукт ының 6,8, төп капиталға инвестицияларҙың 11,7, экспорт тың 19,8 процентын тәьмин итә (2020 йыл йомғаҡтары буйынса). 2020 йылда халыҡтың 7,2 проценты ауыл хужалығында мәшғүл була. Тармаҡ структураһында дәүләт ярҙамы һәм дотация алған эре хужалыҡтар (элекке совхоздар һәм колхоздар) өҫтөнлөк итә; экспортҡа йүнәлеш алған предприятиелар иң отошло хәлдә. Шул уҡ ваҡытта картуф, йәшелсә, емеш-еләк, шулай уҡ йөн дөң күпселек өлөшөн халыҡтың шәхси хужалыҡтары һәм фермерҙар етештерә.
Дөйөм күҙәтеү
Беларусь Республикаһы һөт, ит, йомортҡа, картуф һәм йәшелсәгә ихтыяжын 100 проценттан ашыуға емеш-еләк буйынса — яртыһынан күберәген, балыҡ буйынса — яҡынса 12 процентҡа ҡәнәғәтләндерә. Ауыл хужалығы продукцияһын экспортлау (шул иҫәптән эшкәртелгән продукция) импорттан артып китә.
Ауыл хужалығы ерҙәренең дөйөм майҙаны (2021 йыл башына) 8283,9 мең га (5660,0 мең га — һөрөнтө ерҙәр, 2520,8 мең га — туғайҙар). 16,6 % ер мелиоризацияланған. 5660,0 мең гектар һөрөнтө ерҙең 4970,1 мең гектары ауыл хужалығы ойошмалары ҡарамағында, 170,6 мең гектары — фермер хужалыҡтарында. 502,9 мең гектары — граждандар ҡулланыуында (2001 йылда — 1022 мең гектар), уларҙың 483,5 мең гектары — шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға, ә 17 мең гектары дачаға бүленгән. Географик үҙенсәлектәр һөҙөмтәһендә сәсеү майҙанының 26,2 проценты, йәғни 1,35 миллион гектары — киптерелгән ерҙәр, тағы ла 0,4 проценты — һуғарылған ерҙәр.
Үҫемлекселек продукцияһы (2020) — 45,6 %, малсылыҡ 54,4 % тәшкил итә.
2021: Ауыл хужалығы продукцияһы, илдең бөтә хужалыҡтары 22,749 миллиард һумға (ағымдағы хаҡтарҙа) етештерелә. Продукцияның яҡынса 4/5 өлөшө ауыл хужалығы ойошмаларында етештерелә (үҫемлекселектең дөйөм күләменең яртыһынан күберәге, малсылыҡтың 96 проценты), шәхси хужалыҡтарҙа — 16 %, хужалыҡтарҙа — 2,5 % ашыу. ауыл хужалығы ойошмаларына иген — 94,2 %, картуф — 10 %, йәшелсә — 12 % тура килә.
Ҡулланылған ашламаларҙың күпселеге урында етештерелә. («Беларуськалий» — калийлы ашламалар, «Гродно Азот» — азотлы, Гомель химия заводы — фосфорлы).
Төбәк үҙенсәлектәре
Ҡайһы бер географик һәм климат шарттары арҡаһында Белоруссия территорияһы ауыл хужалығы өсөн яраҡлылығы төрлөсә. Ауыл хужалығы өсөн иң яҡшы шарттар булып үҙәк, көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш райондар тора, ә Витебск өлкәһендә күпселек ауыл хужалығы культураларының уңдырышлылығы кәмерәк.
Ауыл хужалығы ойошмалары
Ауыл хужалығының нигеҙен колхоздар һәм совхоздар тәшкил итә, уларға баҙар шарттарында эшләргә дәүләт ярҙам итә. Йыш ҡына улар күрше хужалыҡтарҙы ҡушыу юлы менән эреләтелә. Уларҙың өлөшөнә етен сүс етештереүҙең 99,9%-ы, шәкәр сөгөлдөрөнөң — 97,5, ашлыҡтың — 94,2, иттең — 95,5, һөттөң — 96,6, йомортҡаның — 82,8, йәшелсәләрҙең — 12, картуфтың — 10, йөндөң — 21,7%-ы тура килә. Дәүләт ярҙамы алмаған йорт хужалыҡтары 65,9 % йөн, 82,5 % картуф, 67,8 % йәшелсә, 16,9 % йомортҡа, 3,8 % ит һәм3 % һөт етештерә.
Фермер хужалыҡтары (юридик шәхестәр булараҡ рәсмиләштерелгән шәхси хужалыҡтар) ҙур роль уйнамай һәм ауыл хужалығының айырым тармаҡтарында ғына һиҙелерлек урын алып тора. Бынан тыш, 1990-сы йылдар аҙағында — 2000-се йылдарҙа фермер хужалыҡтары һаны һиҙелерлек кәмей. Мәҫәлән, 1995 йылда Гомель өлкәһендә 433 крәҫтиән (фермер) хужалығы була, 2000 йылда уларҙың 364-е, ә 2008 йылда 245-е генә ҡала. Мәҫәлән, Гомель өлкәһендә 1995—2008 йылдарҙа 20,6 гектарҙан 62,1 гектарға тиклем үҫә, шул уҡ ваҡытта өлкәнең бөтә крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарының дөйөм майҙаны 8,9 мең гектарҙан 15,2 мең 15,2 меңгә тиклем арта.
Фермерҙар төрлө ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә махсуслаша. Могилев өлкәһендә фермерҙар эшкәрткән ерҙәрҙең 60 проценттан ашыуын иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары (26 мең га) биләй, шул уҡ ваҡытта башҡа өлкәләрҙә яртыһы самаһы. Минск өлкәһе фермерҙары тарафынан картуф 4,8 мең гектарҙа сәселгән, был башҡа өлкәләргә ҡарағанда күберәк, Шул иҫәптән Витебск өлкәһенә ҡарағанда 6 тапҡырға күберәк. Брест өлкәһенең фермер хужалыҡтары йәшелсә үҫтереүгә махсуслашҡан (4,4 мең гектар), был башҡа өлкәләргә ҡарағанда 2 — 8 тапҡырға күберәк. Витебск өлкәһе фермерҙары 2020 йылда 7,6 мең гектар майҙанға мал аҙығы культуралары сәскән (илдә фермерҙар араһында беренсе урын), Мал аҙығы культураларын Брест, Минск, Могилев һәм Гомель өлкәләре фермерҙары сәсә.
Фермер хужалыҡтарының иҡтисади һөҙөмтәлелеге эре ойошмаларға ҡарағанда юғарыраҡ: 2020 йылда ауыл хужалығы ойошмаларында һатыуҙың уртаса рентабелелеге 4,7 %, фермер хужалыҡтарында 21,4 % тәшкил итә.
Шәхси хужалыҡтар
Ҡайһы бер шәхси хужалыҡтар характеры буйынса фермер хужалыҡтарына яҡын һәм автомобиль юлдары, ҡала урамдары һәм урындағы баҙарҙар ситтәрендә аҙыҡ-түлек менән ваҡлап һатыу сауҙаһында әүҙем ҡатнаша.
Тарихы
Ҡарағыҙ: Белорус Совет Социалистик Республикаһы (Белорус ССР-ы иҡтисады)
2010 йылдың көҙөнә Белоруссия тритикале майҙаны буйынса донъяла икенсе урынға сыға.
2005—2009 йылдарҙа ауылды тергеҙеү һәм үҫтереү программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә агросәнәғәт комплексына ярҙам итеү өсөн 21 триллиондан ашыу белорус һумы бүленә.
2014 йылда ауыл хужалығы илдең ЭТП-һының 7,3 процентын тәьмин итә.
Шул уҡ ваҡытта Белоруссия 2020 йылға БССР-ҙың 1990 йылда өлгәшкән бер нисә күрһәткесен уҙып китә :
Генетик модификацияланған организм
Генетик модификацияланған организм (ГМО) — генотипы ген инженерияһы алымдары менән яһалма рәүештә үҙгәртелгән организм. Был билдәләмә үҫемлектәргә, хайуандарға һәм микроорганизмдарға ҡарата ҡулланыла ала. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы генетик модификацияланған организмдар — генетик материалы (ДНК) үҙгәртелгән организмдар, һәм бындай үҙгәрештәр тәбиғәттә үрсеү йәки тәбиғи рекомбинация һөҙөмтәһендә мөмкин булмаҫ ине, тигән һығымтаға килә.
Генетик модификацияның төп төрө булып трансген организмдар булдырыу өсөн трансгендарҙы ҡулланыу тора.
ГМО үҫешенә, бигерәк тә уларҙы коммерциялаштырыуға ҡарата күп ҡаршылыҡтар күтәрелә. Уларҙың күбеһе ГМ культуралары, шулай уҡ уларҙан етештерелгән продукцияның хәүефһеҙме-юҡмы икәнлеге һәм уларҙы үҫтереү тирә-яҡ мөхиткә ниндәй йоғонто яһаясағы менән бәйле. Башҡа ҡатмарлыҡтар — көйләүсе органдарҙың объективлығы һәм ҡатылығы, генетик модификацияланмаған аҙыҡ-түлектең бысраныуы, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе контролдә тотоу, тереклекте патентлау, интеллектуаль милек хоҡуғын файҙаланыу. Хәҙерге ваҡытта ГМ культураларынан алынған аҙыҡ-түлек кеше һаулығына ғәҙәти аҙыҡҡа ҡарағанда ҙурыраҡ хәүеф тыуҙырмай тигән фәнни консенсус булһа ла,, ГМ аҙыҡ хәүефһеҙлеге тәнҡитселәр өсөн ҙур борсолоу булып тора. Гендар ағымы, маҡсатлы булмаған организмдарға йоғонтоһо, үҫемлектәрҙең миграцияһы тирә-яҡ мөхиттең төп проблемалары булып тора. Илдәр был проблемаларҙы хәл итеү буйынса норматив саралар ҡабул итте. Илдәр араһында ГМО сығарылыштарын көйләүҙә айырмалар бар, ҡайһы бер һиҙелерлек айырмалар АҠШ менән Европа араһында бара. Көйләүсе органдарға ҡағылышлы төп һорауҙарҙың береһе — ГМ-аҙыҡтарҙы һәм гендар төҙәтелгән организмдарҙың статусын билдәләргә кәрәкме- юҡмы.
Ауыл хужалығында һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ГМО-лар геномына бер йәки бер нисә трансген индереү юлы менән үҙгәртелгән организмдарҙы ғына күҙҙә тота.
Билдәләмәһе
Генетик модификацияланған организмды (ГМО) тәшкил иткән нәмәләр һәр ваҡыт асыҡ булмай һәм төрлөсә булыуы мөмкин. Аҙыраҡ киң ҡарашта булып, термин гендары кеше тарафынан үҙгәртелгән һәр организмды, шул иҫәптән бөтә культураларҙы һәм малдарҙы ла үҙ эсенә ала.. Ҡабул киң ҡарашлы ҡарамаҫтан, һәр термин организмды солғап ала, уны үҙгәртеп булмай кеше ген индерелгән, бөтә ауыл хужалығы малдары һәм мәҙәниәт йорттары. 1993 йылда «Британника энциклопедияһы» гениаль инженерияны «киң ысулдарҙың теләһә ҡайһыһы... тип билдәләй. яһалма үрсетеү, витро-һеркәләндереү, сперматозоидтар банкингы, клонлаштырыу һәм гендар менән манипуляциялауҙы ла индереп». Евросоюз (ЕС) иртә рецензияларға оҡшаш киң билдәләмәне индерә, атап әйткәндә, «һайланма үрсетеү һәм яһалма һайлап алыуҙың башҡа саралары» аша етештерелгән ГМО-ларҙы телгә ала.. Һуңыраҡ традицион үрсеүҙе, полиплоид индукцияһын, мутагенезды, күҙәнәктәрҙең ҡушылыу алымдарын юҡҡа сығаралар, уларҙа рекомбинант нуклеин кислоталары йәки генетик модификацияланған организм ҡулланылмай.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы, Европа комиссияһы биргән тарыраҡ билдәләмәлә организмдар «парлашыу һәм/йәки тәбиғи рекомбинация һөҙөмтәһендә тәбиғи рәүештә килеп сыҡмаҫлыҡ итеп» үҙгәртелергә тейеш тип яҙылған. Был билдәләмәгә тап килгән, әммә дөйөм алғанда ГМО тип һаналмаған культуралар миҫалдары бар. Мәҫәлән, 1930 йылда лабораторияла иген культураларының тритикалы төрө тулыһынса уның геномын үҙгәртеүҙең төрлө ысулдарын ҡулланып эшләнә. 2000 йылда биохәүефһеҙлек буйынса Картахена протоколы модификацияланған организмдың тере синонимын ҡуллана һәм уны «хәҙерге биотехнология ярҙамында алынған генетик материалдың яңы комбинацияһына эйә булған һәр тере организм» тип билдәләй.
Ген инженерлы организм (GEO) биотехнологиялар менән туранан-тура манипуляцияланған организмдарҙың геномдарын тасуирлағанда ГМО-лар менән сағыштырғанда теүәлерәк термин тип һанарға мөмкин. ГМО термины, киң мәғлүмәт сараларында ГМО-лар киң таралғанға тиклем, ген инженерлы организмдарҙы тасуирлау өсөн ғалимдар тарафынан ҡулланылмаған. АҠШ ауыл хужалығы департаменты (USDA) фекеренсә, ГМО — ген инженерияһы йә традицион ысулдар менән мираҫҡа ҡалған үҙгәрештәр кисергән үҫемлектәр йәки хайуандар, шул уҡ ваҡытта GEO махсус рәүештә молекуляр биология, трансгенез кеүек ДНК-ның рекомбинант алымдары ярҙамында индерелгән, юҡ ителгән йәки үҙгәртеп ҡоролған гендары булған организмдарға ҡарай.
Билдәләмәләр продуктҡа ҡарағанда процесҡа күберәк иғтибар бүлә, тимәк, генотиптары һәм фенотиптары бик оҡшаш булған ГМО-лар һәм ГМО-лар булмауы ихтимал. Был ғалимдарҙың, ГМО-ларҙың бөтә төрҙәрен бер дөйөм билдәләмә буйынса берләштереү мөмкин түгел, тип, уны фәнни мәғәнәһеҙ категория тип атауына килтерҙе. Ул шулай уҡ ГМО-ларҙы тыйырға теләгән органик ойошмаларға һәм төркөмдәргә проблемалар тыуҙырҙы. Шулай уҡ яңы процестар үҫешкән һайын проблемалар тыуҙыра. Хәҙерге билдәләмәләр геномды мөхәррирләү популярлыҡ яулағанға тиклем үк барлыҡҡа килгән, һәм уларҙың ГМО булыу-булмауы тураһында бер ни тиклем буталсыҡлыҡ тыуа. ЕС, «мутагенездан алынған организмдарҙы» үҙ эсенә алыу өсөн, ГМО-ларҙы билдәләүҙе үҙгәртеү тураһында ҡарар сығарҙы.
ГМО булдырыу маҡсаты
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы (FAO) үҫемлектәрҙең йәки башҡа организмдарҙың трансген сорттарын булдырыу өсөн ген инженерияһы алымдарын ҡулланыуҙы ауыл хужалығы биотехнологияларының айырылғыһыҙ өлөшө итеп ҡарай. Файҙалы һыҙаттар өсөн яуаплы гендарҙы туранан-тура күсереү — яңы сорттар булдырыу процесын контролдә тотоу һәм уның мөмкинлектәрен киңәйтеү йәһәтенән селекционерҙарҙың мөмкинлектәрен киңәйткән хайуандар һәм үҫемлектәр үрсетеү эштәренең тәбиғи үҫеше, атап әйткәндә, тоҡом-ара булмаған төрҙәр араһында файҙалы һыҙаттарҙы тапшырыу.