cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пуль-Седа-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Колохта (Унжа ҡушылдығы)
Колохта (Заездная) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҙел-тауэр
Иҙел-тауэр — Өфөнөң Октябрь проспектында төҙөлгән 31 ҡатлы, бейек йорт. Уның бейеклеге 99,9 метр. Бейеклеге буйынса Уралсиб банкыһынан ҡала икенсе бина (әммә ҡоролма түгел) булып һанала. Бинаның ҡушма атамаһының тәүге өлөшө башҡорт телендә йылғаны аңлатҡан иҙел һүҙе.
Тарихы
Иҙел-тауэр Өфөнөң иң бейек йорто тип билдәләнә. Тәүге проект буйынса уның бейеклеге 155 метр, ә ҡаттар иҫәбе 42 була. Һөҙөмтәлә проект бейеклеге 100 метрға, ҡаттар һаны 31-гә тиклем ҡыҫҡартыла. 2016 йылдың майында нигеҙ һалына. Нигеҙ плитаһының оҙонлоғо — 48 метр, бейеклеге — 2,2 метр. Төҙөлөш 2019 йылдың икенсе кварталында тамамланасаҡ тип планлаштырылған
Тасуирлау
Бейек йорт «Четыре сезона» тораҡ комплексының бер өлөшө булып тора. Үҙ эсенә 6 ҡаттан 24 ҡатҡа тиклем үҙгәреп торған йортто һәм 31 ҡатлы башняны ала. Төҙөлөш участкаһы төҙөүсе компания тарафынан 305 миллион һумға һатып алынған. . Төҙөлөш модулле төҙөүҙе күҙ уңында тота: здание, эсенә быяла һәм йылытҡыс индерелгән айырым панелдәрҙән йыйыла. Был технология Рәсәй территорияһында Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта һәм Екатеринбургта уңышлы файҙаланылған да инде. Төҙөлөштә, яҡын торған зданиеларға баҫымды кәметеү мөмкинлеге биргән ер цементлы свайҙар файҙаланыла. Инженер һәм технологик мәсьәләләрҙе хәл итеү мәсьәләһе консультанты булып, архитектор һәм техник фәндәр докторы Владимир Травуш сығыш яһай.
Тәүге ике ҡат офис биналарын, сауҙа үҙәктәрен, банктарҙы, В класлы бизнес үҙәк һәм ресторанды урынлаштырыу өсөн, ҡалғандары 1, 2, 3 һәм 4 бүлмәле фатирҙар өсөн бүленә. Түшәмдең бейеклеге 3 метр. «Ҡалала ҡала» концепцияһын тормошҡа ашырыуға ярашлы, комплексҡа балалар баҡсаһы, күп профилле медицина үҙәге, көнкүреш хеҙмәте предприятиеһы һәм лифты булған, өс кимәлле ер аҫты паркингынан тора. Юғарғы ҡатта йортта йәшәүселәр өсөн  күҙәтеү майҙансығы ҡаралған. Зданиела пассажирҙар ағымын оптимизациялаған интеллектуаль системалы 4 лифт бар. Һәр кабина айырым ҡатты хеҙмәтләндерә. Лифттар ер аҫтындағы парковкаға тиклем төшә ала. Тораҡ комлекс янындағы территорияла ял итеү, прогулкала йөрөү һәм велосипед юлы зонаһы төҙөү планлаштырлған.
Хәүефһеҙлек сараһы йәһәтенән видеокүҙәтеү һаҡ системаһы, халыҡты эвакуациялау менән идара итеү һәм төп конструкцияларҙың деформацияланыу торошо мониторингы ла ҡаралған. Здание стенаһы янғын хәүефһеҙле буйынса өҫтөнлөгө булған газобетондан эшләнгән. Башҡортостан Республикаһы хәүефһеҙ райондар исемлегендә булһа ла, Иҙел-тауэр биш баллы тәьҫир көсөнә иҫәпләнгән.
Өфөнөң башҡа бейек зданиелары
Иҙел-тауэр башняһы бейеклеге буйынса Уралсиб зданиеһын уҙып китә алмай, ә бары тик уға тиңләшеү мөмкинлеге генә бар. Әлеге ваҡытта Өфөнөң Глумилино — 2 биҫтәһендә һәр береһе 121,8 метрға барып еткән бер юлы 5 бейек здание төҙөлә. Сипайлово биҫтәһендә 130 метр бейеклегендәге «Ҡурай-тауэр» тип аталған бейек йорт төҙөү проекты бар. Шулай уҡ Сәғит Ағиш һәм Салауат Юлаев проспекты киҫелешендә һәр береһе 154 метр булған 51 ҡатлы игеҙәк башня төҙөлөшө планлаштырылған. Дөәөм алғанда, Өфөнөң Салауат Юлаев проспекты буйлап бейеклеге 100 метрҙан артығыраҡ булған 26 бина төҙөләсәкв. Өфөнөң, авторы АҠШ архитекторы Хельмут Ян булған эшлекле яңы кварталы «Смарт Сити» исемен аласаҡ.
Ченстохова
Ченстохова (пол. Częstochowa, сил. Czynstochowy ), шулай уҡ Ченстохов (рәсәй империяһы составында урыҫ исеме) йәки Ченстохово, Ченстохау (немец варианты) — Польшаның көньяғында,  Силезский воеводлығында , Варта  йылғаһындағы ҡала,  Ченстохова административ-территориаль берәмектең (повяттың)  баш ҡалаһы һәм ҡала повяты. Польшаның рухи үҙәге һәм мөһим   хаж ҡылыу урыны. 2018 йылдың июнендә алынған мәғлүмәттәр буйынса халҡы 223 322 кеше тәшкил итә.
Исеме
Польша батшалығының һәм башҡа славян илдәренең географик һүҙлегенә ярашлы, ҡала атамаһы ҡалаға нигеҙ һалыусы Ченстох  исеменән, барлыҡҡа килгән, ул рим папаһы Иннокентий Икенсенең Гнезнен документында (буллаһында)  телгә алына
Халыҡ этимологияһы буйынса «chowa często się» атамаһы — «йыш йәшенә» тигәнде аңлата.
Тарихы
Ченстохова тураһында беренсе тапҡыр 1220 йылда телгә алына, әммә   XIV быуатта ҡала була (1370  һәм 1377 йылдар араһында), ә 1826 йылда Ченстохова һәм Ченстоховка ҡалалары берләшә (ҡала статусын 1717 йылда ала). 1793 йыл буйынса  Речь Посполитаяла ҡала  (Малополь провинцияһы — Краков воеводлығы).
1793 йылдан икенсе бүлеүҙән һуң  Пруссияла, 1807—1815 йылдарҙа Варшава герцоглығында (департамент Калиш), 1815—1918 йылдарҙа Поляк Батшалығында (Петроковский губернаһы), 1866 йылдан повят баш ҡалаһы. Беренсе донъя һуғышынан һуң Польша Республикаһында (Келецкий воеводлығы), 1933 йылдан ҡала повяты (административ-территориаль берәмек).
1939 йылда ҡала Германия сигенә яҡын була һәм  1939 йылдың  2-3 сентябрендә баҫып алына, шунан һуң  Генерал-губернаторлыҡ составына индерелә. Артабан,немец оккупацияһы администрацияһы тарафынан бында "шталаг № 367" концентрацион лагеры төҙөлә.
1942 йылдың апрелендә Ченстоховала йәһүд геттоһы ойошторола (гетто халҡы һаны 48 000 кешегә етә). Ченстохова геттоһын юҡ итеү барышында ихтилал күтәрелә, ул нацистар тарафынан ҡаты баҫтырыла. 1942 йылдың көҙөндә гетто йәһүдтәрен  Ченстохова Варта станцияһында поезға тейәйҙәр һәм Треблинка лагерына юҡ итергә ебәрәләр.
1945 йылдың 16-17 ғинуарында Ҡыҙыл армия частәренең ҡыҙыу танк һөжүменән һуң герман ғәскәрҙәре Ченстохованан ҡыуып сығарыла.
1945 йылдан һуң Ченстохова ҡабаттан Келецкий воеводлығына инә (1950 йылға тиклем), һуңыраҡ   Катовицкий воеводлығында була  (1950—1975). 1975 йылдан 1998 йылға  тиклем Ченстохова    Ченстоховский воеводлығының үҙәге була, 1998 йылғы  административ реформанан һуң Силезский воеводлығы  составына инә.
Административ бүленеше
Боронғо Ченстохова ҡалаһы һәм Ченстоховка ҡалаһы бер ҡала булып  1826 йылда берләштерелә. Ҙурая барған ҡала һуңыраҡ биҫтәләренең (Страдом, Ракув, Блэшно, Дзбов, Гначин һ.б.) ҡушылыуы арҡаһында киңәйә. Бөгөн  Ченстоховала 20  ҡала районы бар.
Иҫтәлекле урындары
Ҡала үҙенең 1382 йылдан Ясногорский монастырында һаҡланған мөғжизәле Божья Матерь иконаһы менән данлыҡлы. XVII быуатта поляк-швед һуғышы барышында Ясногорский монастырын обороналау Генрик Сенкевичтың «Потоп»  романында тасуирланған. Бөтә ҡала аша, Иҫке ҡаланан Асыҡ тауға көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай төп урам: Пресвятая Дева Марияның Аллеяһы тип аталған тура бульвар үтә.
Ваҡиғалары
Ченстоховола рухи һәм донъяуи фестивалдәр даими  үтә. :
Климаты
Ченстохова уртаса климат зонаһында урынлашҡан. Тәүлегенә уртаса 4 ҡояш сәғәте тура килә. Иң күп инсоляция һаны йылда көн оҙон булғанға күрә, июнгә тура килә
Ченстоховала елһеҙ көндәр һирәк. Йылына уртаса 9,2 % тура килә. Көнбайыш елдәре (18 %) һәм көньяҡ-көнбайыш (18,2 %) елдәре өҫтөнлөк итә. Улар шулай уҡ иң көслө булып тора  — 2,2 м/с. Төньяҡ елдәр (7,7 %) һәм төньяҡ-көнсығыш (7,4 %) елдәр һирәк була.
Билдәле кешеләре
1991 йылдан бирелгән исемдәр.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
14 декабрь
14 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 348-се көнө (кәбисә йылында 349-сы). Йыл тамамланыуға 17 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
Ер: Маймылдар көнө.
Төбәк байрамдары
}}
Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы
Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы (21 март 1957 йыл) — педагог, рәссам-график. Республика балалар сәнғәт мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015).
Ижади күргәҙмәләрҙә, конкурстарҙа ҡатнашыуы
Рәсәй Рәссамдары союзының «Алтын палитра» конкурсы лауреаты (2007, «Графика» бүлеге) — «Салауат юлы» әҫәре өсөн.
2004 йылда «Графика» номинацияһында «Салауат Юлаев юлы» серияһы өсөн 2-се урын ала. Конкурс Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыуға арнала. (М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, Өфө).
Күргәҙмәләре тураһында фекерҙәр
"Фанил бергә ҡуйғыһыҙ нәмәләрҙе ҡушыуға өлгәшә: ҡырыҫ графиканың аныҡ һыҙаттарын нескә күңел һәм үлемһеҙ мөхәббәт, йоҡоһоҙ төндәрҙә килеп ҡаҡҡан шундай ябай, аңлайышлы хәтирәләр менән…"
Бишәүҙәр
Бишөүҙөр (Бешевлярово) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл. Арҡауыл ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 220 кеше булған. ОКАТО коды — 80247810002.
Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы
Күргәҙмәләре тураһында фекерҙәр
Өфө рәссамы Ольга Самосюк, хәҙерге ваҡытта билдәле график-рәссамдарҙанбер кем дә төҫлө линогравюра техникаһы менән шөғөлләнмәй, хатта йәш рәссамдар һәм студенттар араһында ла улар юҡ. Шул уҡ ваҡытта был техника, башҡа гравюра техникалары менән сағыштырмаса иң еңеле һәм арзаны. Линогравюра техникаһында рәссамдың үҙенсәлеге бик яҡшы сағылдырыла — йәғни, нисек уйлай, шулай төшөрә", тип билдәләй
Бишәүҙәр
Географик урыны
Бишәүҙәр ауыл Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙҙан төньяҡ-көнбайышҡа 32 километр һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан (Силәбе өлкәһе) төньяҡҡа табан 61 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Өфө өйәҙе Мырҙалар улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә Бишәүҙәр ауылына нигеҙ һалған. 1795 йылғы V йәниҫәп буйынса 33 йортта — 127 кеше, 1865 йылда 38 йортта 274 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1795 йылғы V йәниҫәп буйынса Бишәүҙәр атамалы ауыл теркәлгән. Рәсәй Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты, профессоры Р.Ғ. Кузеев Бишәүҙәр ауылы халҡының мәғлүмәтенә таянып, Үҫәргән ҡәбиләһе Бишәй ырыуының бер өлөшө, Һаҡмар йылғаһы бассейнынан төньяҡ-көнсығышҡа хәрәкәт итеп, Йүрүҙән буйына күскән һәм ошо ауылға нигеҙ һалған тип яҙған. Ауылдың ике нәҫелен бишәй һәм бүре тип йөрөтәләр. Был осорҙа унда 33 хужалыҡта 127 кеше йәшәгән.
1816 йылда ике ауыл: Бишәүҙәр һәм Бишәүҙәр (Яубүләк) иҫәпкә алынған. Беренсе ауыла 14 хужалыҡ булып, уларҙа 51 ир-ат һәм 37 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Уларҙың ер биләмәләре 1864 йылдан башлап Мырҙалар улусының башҡа ауылдарынан айырым: ауылдан 3 саҡрым алыҫлыҡтағы Муҡшы йылғаһы буйлап 160 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре урынлашҡан. Баҫыусылыҡта ныҡлы сәсеү әйләнеше булдырылмаған. Ерҙе көңгөр һуҡаһына оҡшаған һабандар менән һөргәндәр. 1834 йылда 28 хужалыҡта — 70 ир-ат һәм 65 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда 41 хужалыҡта 220 кеше йәшәгән.
Бишәүҙәр ауылы ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеге менән сауҙа итеү урыны булған Арҡауылдан 2 саҡрымда ғына урынлашҡан.
1842 йылда 142 кешегә 42 сирек ужым һәм 173 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Ҡайһы берҙәр 2 сирек картуф сәскән. Ауылда 1-әр һуҡҡыс һәм елгәргес булған. 33 хужаыҡта 250 ат, 200 һыйыр, 69 һарыҡ, 22 кәзә булған. Айырым хужалыҡтарҙа 5-әр умарта һәм солоҡ булған. Йылына 8 һум менән 20 балыҡ тотоу урыны ҡуртымға бирелгән. Яҙын һәм көҙөн 20-гә яҡын кеше завод һәм тимер юл эшенә киткән. Ярлы халыҡ яҡындағы ҡасабаларҙа ялланып хеҙмәт иткән. Ауылда мәсет тә булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Бишәүҙәр ауылы халҡы урман кәсепселеге менән шөғөлләнгән.
Әлеге ваҡытта Арҡауыл урта мәктәбенең филиалы — Бишәүҙәр башланғыс мәктәбе эшләй.
Халыҡ һаны
Бишәүҙәр ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле кешеләре
Кинзин Рәшит Кинйә улы (15 ноябрь 1923 йыл — 12 сентябрь 2002 йыл)- хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа Салауат районы «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. Башҡорт АССР-ының 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983).
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар: Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Тереғоловтар
Тереғоловтар — дворяндар нәҫеле. Нәҫелде башлап ебәреүсе — мырҙа Йәнекәй Ҡолдашевтың улы Тереғол Йәнекәй улы Ҡолдашев, XVI быуаттың 2-се яртыһында Ҡасим батшалығының Темников ҡалаһында хеҙмәт итә.
Дворянлыҡ тарихы
Тереғол Ҡолдашевтың улдары: Тенәш (Теребирҙе), Уразай, Теләш, Көсәкәй Тереғоловтар. 1625 йылда хәрби хеҙмәттәре өсөн уларға дворян дәрәжәһе бирелә. Пётр I 1713 йылдың 3 ноябрендәге Указына ярашлы башҡа мырҙа мосолмандар менән бергә Тереғоловтар дворянлыҡтан мәхрүм ителә; императрица Екатерина II 1784 йылдың 22 февралендәге һәм 1796 йылдың 15 майындағы исемле указдары буйынса уларға дворян дәрәжәһе кире ҡайтарыла, тик поместье һәм ер биләмәһенә хужа булыу хоҡуғы бирелмәй.
Шулай уҡ Илбәк Батырша улы Тереғолов, Исмәғил Сөләймән улы Тереғолов, Ҡ(Х)анһөйәр Мортаза улы Тереғолов, Мөрсәлим Йөҙәй улы Тереғолов, Мөсәл Сөләймән улы Тереғолов, Тимербулат Ыҫлаҡ улы Тереғолов һәм Хөсәйен Батырша улы Тереғолов исемдәре билдәле. XVIII быуаттың 70-се йылдарында Тереғоловтар Тамбов наместниклығының Темников өйәҙенән Ырымбур губернаһына күсенәләр.
Дворян Йәнекәевтәр вәкилдәре менән бергә керҙәшлек килешеүе буйынса Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусы Ҡарғалы ауылы (хәҙерге Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылы) башҡорттарының аҫаба ерҙәренә килеп ултыралар. Шул уҡ улус башҡорттары менән 1777 йылғы килешеү буйынса Ҡарғалы йылғаһы (Сәрмәсән йылғаһы ҡушылдығы) буйында 14 мең дисәтинәнән ашыу ерҙе файҙаланыуға алалар.
Тереғоловтар нәҫеле Ырымбур губерна дворяндары нәҫел тарихы китабының 6-сы киҫәгенә яҙылған.
Тереғоловтар мосолман донъяһы һәм Башҡортостан тарихында
Кәлимулла Бәшир улы Тереғолов, губерна секретары (1824). 1816 йылдан алып Ырымбур ыҙан контораһында хеҙмәт итә; Ибраһим Вәлиулла улы Тереғолов (1852, Өфө — 1921, Сәмәрҡәнд ҡалаһы), педагог. Ҡазан губернаһында урыҫ булмаған халыҡҡа белем биреү мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Ҡаҙанда "Көнсығыш клубы"н ойоштороп, уның идара рәйесе була;
Шәрәфетдин Нәжметдин улы Тереғолов (1861, Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Боғаҙы улусы Яңы Ҡарғалы ауылы (хәҙер Башҡортостан Рeспубликаһы Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылы, — 1916, Өфө). 1881 йылдан башлап Ырымбур мосолман диниә назараты теркәүсеһе, архивариусы. 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнгән (1911); Әхмәтсолтан Ғәли улы Тереғолов (август 1880, Өфө — 28 июль 1952, шунда уҡ). 1915—1917 йылдарҙа Өфө губернаторы эргәһендә махсус эштәр чиновнигы. Өфө ҡала думаһы гласныйы, 1918 йылда Өфө ваҡытлы мосолман ҡала халыҡ комитеты ағзаһы;
Ғүмәр Хәбибрахман улы Тереғолов (1883, Өфө — 1938, Төркиә), сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. Өфө земствоһында хеҙмәт итә. 1907 йылдан алып «Урал» гәзитен сығарыусыларҙың береһе, 1917 йылда Мосолмандар араһында гражданлыҡ идеяларын таратыу комитеты идараһы рәйесе, Өфө губерна мосолман милли советы башҡарма комитеты ағзаһы; 1 се һәм 2 се Бөтә Рәсәй мосолман съездарын әҙерләүҙә һәм эшендә ҡатнаша, Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының милли йыйылышы депутаты, 1918 йылда Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты, Өфө ваҡытлы мосолман ҡала халыҡ комитеты ағзаһы. 1919 йылда Төркиәгә сығып китә;
Хәлиулла (Хәлил) Ниғмәтулла улы Тереғолов (12 март 1890, Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡарғалы ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылы) — 7декабрь 1937, Өфө), Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. 1918—1919 йылдарҙа Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт итә, подпоручик. 1918 йылда Башҡорт хәрби шураһының мобилизация бүлеге мөдире. 1920 йылдан башлап Дезертирлыҡҡа ҡаршы көрәш буйынса Үҙәк башҡорт комиссияһы рәйесе. Репрессиялана, 1956 йылда аҡлана;
Усман Ниғмәтулла улы Тереғолов (1896, Ҡарғалы ауылы — 7 апрель 1943, Свободный ҡалаһы). Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа Башҡорт ғәскәрендә, поручик; 1919—1920 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла. Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы. 1918 йылдың июненән Тамъян-Ҡатай ирекле отряды начальнигы, бер үк ваҡытта августан алып Верхнеурал фронтының башҡорт ҡораллы көстәре командующийы, 1919 йылдың ғинуар аҙағынан Башҡорт корпусының 6-сы уҡсылар полкы, май айынан Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының 1 се кавалерия полкы командиры. Репрессиялана, 1989 йылда аҡлана; Әхмәтйән Хөсәйен улы Тереғолов (5 июнь 1896, Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡарғалы ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылы) — 9 март 1977, Ҡаҙан), полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1919 йылдан башлап — 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы штаб начальнигы, июндән 1-се Башҡортостан уҡсылар полкы командиры, 1920—1921 йылдарҙа Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы командиры, 1922—1923 йылдарҙа БАССР-ҙың хәрби комиссары. Ленин ордены менән бүләкләнгән (1967). Шулай уҡ Л. Н. Минһажетдинова, Ғ.М. Мөхәмәтова, И. Н. Ниғмәтуллин, Р. И. Ниғмәтуллин, А. Р. Тереғолов, Ғ. Н.Тереғолов, Н. Ғ. Тереғолов, Р. Ғ.Тереғолов, Ш. Ә. Тереғолов, Ә. Б. Тереғолов, Б. Х. Әхмәтова Тереғоловтар нәҫеленән.
Мевлис-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Степановка (Ауырғазы районы)
Степановка (Степановка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 381 кеше. Почта индексы — 453496, ОКАТО коды — 80205837001.
Тарихы
Өршәк-Мең улусы территорияһында XIX быуат аҙағында башлыса украин күскенселәренән торған өс торама пункт барлыҡҡа килә. Һамар крәҫтиәндәре алпауыт Пущинанан һатып алған ерҙә Марьевка ҡасабаһына нигеҙ һала, ә 1892 йылда Ивановтан ер һатып ала. 4 йылдан һуң унда 192 кеше йәшәгән 30 йорт иҫәпләнә. Шул уҡ урында тиерлек 1893 йылда Харьков губернаһынан күсеп килеүселәр төпләнә, улар Иньковтан 587 дисәтинә ерҙе шәхси милеккә һатып ала. Был яңы Степановка ауылында 68 йортта 414 кеше иҫәпләнә. Игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 20 быуат 30‑сы йылдарынан алып хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә. 60‑сы йылдарҙа ауылға 19 быуат аҙағында нигеҙләнгән Макаров ауылы ҡушыла.
Хәҙерге осор
Степановка ауылы - административ үҙәк. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - украиндар (39 %), урыҫтар (33 %).
Әйбәт (күл)
Әйбәт - Айбат - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.
Географияһы
Әйбәт күле Силәбе өлкәһе Эткүл районының Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Лебедевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 1,5 километрҙа урынлашҡан. Силәбенән М-5 трассаһы буйлап килеп, Троицк трактына боролорға, 10 км үткәс, Калачево аша Эткүлгә, артабан һулға боролоп, Печенкино, Журавлево, Селезян, Устьянцево һәм Копытово эргәһенән Ҡурған өлкәһе һәм Оло Солтан ауылы йүнәлешендә барырға. Камышиноға боролған ерҙә ҡапма-ҡаршы яҡҡа боролоп, һыуһаҡлағыстан көнсығышта 5 километрҙа урынлашҡан Покровка ауылына юл тоторға. Артабан йәйәү барырға була. Һауа торошо яҡшы булғанда, Устьянцево ауылынан күлдең көнбайыш ярына сығып була. Өлкә үҙәге Силәбе ҡалаһынан – 100 км тирәһе. Екатеринбургҡа тиклем 320 км. Күл буйында тораҡ пункттар юҡ.
Килгән халыҡ, палаткалар ҡороп, ҡырағай ял ойошторалар, ял итеү базалары юҡ. Кәмәлә йәки ярҙан балыҡ тотоп ял итергә мөмкин.
Тасуирламаһы
Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло.
Әйбәт күле оҙонса түңәрәк, һыуы сөсө, үтә күренмәле, ағымһыҙ йәки тымыҡ күл. Күл тектоник сығышлы. Төбө ҡомло, мәте ҡатламдары осрай.
Кәмә менән төшөр урындары бар. .
Әйбәт күлендә карась, сазан балыҡ йәки карп, алабуға, суртан, сабаҡ, чебек балыҡтарын ҡармаҡларға була.
Флораһы һәм фаунаһы
Күл ҡыуаҡлыҡтар, ҡамыш менән уратып алынған. Күлдең көньяҡ ярҙары һаҙлыҡлы, ылымыҡтар, һаҙ үләндәре үрсегән. Күл буйҙар урман-дала үҫемлектәренә бай. Күл ярының ҡайһы бер урындарында урман да бар. Яҡындағы ауылдарҙа йәшәгән халыҡтың яратҡан шөғөлө — балыҡ ҡармаҡлау.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге ир-ат исеменән йәғни «Һәйбәт» һүҙен урындағы халыҡ әйтеүенән килеп сыҡҡандыр. Һәйбәт, әйбәт — яҡшы тигәнде аңлата.
Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Айбат, озеро, Еткульский район; Айбатова, деревня, Аргаяшский район. В основе названий распространенное у башкир и татар тюркское мужское имя Айбат, из группы имен-посвящений, связанных с культом неба, где ай — «луна», со значением «счастье», бат — имяобразующая частица.
Урыҫ телендә Әйбәтте Айбат тип яҙып йөрөтәләр.
Түбәнге Гавшина
Түбәнге Гавшина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 246 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы
Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы (1908 йыл — ?) — педагогик хеҙмәт ветераны, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биографияһы
Мансур Хәбибрахман улы Үтәғолов — 1907 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Дәүләкән ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһында) тыуған.
1942 йылдың 12 декабрендә фронтҡа китә. Һуғыш юлын рота элемтәсе-телефонисы булып Дондан башлап Берлин ҡалаһында тамамлай. Белгород һәм Харьков ҡалаларын азат итеүҙә, Курск дуғаһындағы алыштарҙа ҡатнаша. Кобель, Варшава,Лодзь ҡалалары өсөн барған ҡаты һуғыштарҙа, Франкфурт—Одер һәм Берлиндә командованиеға өҙлөкһөҙ бәйләнеш биреп тора, артиллерия уты менән идара итә.
Батырлығы
Мансур Хәбибрахман улы Үтәғолов «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалын 1943 йылдың ҡышында "Харьков операцияһы"нда ҡатнашҡаны өсөн, «Батырлыҡ өсөн» миҙалын Курск дуғаһынндағы алыштар һәм Белград ҡалаһын азат итеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн бүләкләнә. Икенсе «Батырлыҡ өсөн» миҙалына Одесса ҡалаһы өсөн барған һуғыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. Һуғыштан ҡайтҡас, Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһының 3-сө һанлы (хәҙер гимназия) башҡорт мәктәбендә математика фәне уҡытыусыһы булып оҙаҡ йылдар эшләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943) «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945,ғинуар) Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
Оло Хан мәсете
Оло Хан мәсете (Büyük Han Cami) йәки Оло Һарай мәсете — Баҡсаһарайҙағы Хан һарайы мәсете.
Тарихы
Оло хан һарайы мәсете һарай майҙанында төньяҡ ҡапҡанан көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан. Был Ҡырымдың иң ҙур мәсеттәренең береһе һәм хан һарайының биналарының беренсеһе Мәсет 1532 йылда Сәхиб I Гәрәй тарафынан төҙөлгән, XVII быуатта мәсет уның исемен йөрөткән.
Мәсет бинаһы бик ҙур, аҫ яғынан өскөл аркадалы, ҡабырғаларында майолика биҙәктәр ҡуйылған булған. Мәсеттең ҡыйығы дүрт яҡлы һәм ҡыҙыл черепица менән ҡапланған. Башта ҡыйығы көмбәҙҙәр менән ҡапланған булған
Мәсеттә бронза ярым айҙар (һилалдар) менән осланған өскөл ҡыйыҡлы ике ун ҡырлы манара бар. Манараларҙың бейеклеге — 28 метр. Өҫкә манаралар эсендәге бормалы таш баҫҡыстар алып бара. Манараларҙың башнялары шымартылған таш плиталарҙан төҙөлгән, улар бер-береһенә ҡурғаш өҫтәмәләре менән беркетелгән.
1736 йылда янғында мәсет зыян күрә. Сәләмәт II Гәрәй хан хакимлығы ваҡытында оҫта Үмәр тарафынан тергеҙелә. 1750-се йылдарҙа Арыҫлан Гәрәй мәсет ихатаһында мәҙрәсә аса, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Совет осоронда мәсет ябыла. Уның өҫкө өлөшөндә археология музейы бүлегенең экспозицияһы, ә аҫҡы өлөшөндә — лапидарий (архитектура деталдәре, һыныҡтары, яҙыуҙары һәм һүрәттәре булған таштар һаҡлағысы) урынлашҡан. Бөгөн мәсет диндарҙар өсөн асыҡ.
Бычковка
Бычковка (Бычковка) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Малаяҙ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452490, ОКАТО коды — 80247835002.
Юпитер (мифология)
Юпи́тер (Iupiter) — боронғо рим мифологияһында рим мифологияһында иң юғары илаһ, бар илаһтарҙың атаһы, күккә, көндөҙгө яҡтылыҡҡа, йәшенгә идара итә. Сатурн һәм Опаның өсөнсө улы. Ағаһы Плутон, Нептун, Церера һәм Вести. Ҡатыны Юнона алиһә, үҙенең ҡыҙ туғаны. Боронғо грек мифологияһына ярашлы - Зевс ; өлөшләтә шулай уҡ боронғо этруск мифологияһындағы Тинияға тап килә. Юпитерҙы убалар, тауҙар түбәһендәге таш рәүешендә күреп табынғандар. Тулы ай ваҡыты көндәре уға арналған  — ид.
Бычковка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юпитер (мифология)
Юпитер ҡорамы Капитолий убаһында торған, унда Юпитер менән бергә, Римдең өс төп илаһы Юнона һәм Минерва ла (Капитолий триадаһы) булған.
Этимология
«Юпитер» (Iupiter ) архаик латин теленән килеп сыҡҡан (Iovis pater/Diēspiter), праиндоевропа мифологияһына барып тоташа, ул  көндөҙгө яҡтылыҡ илаһы булып һаналған. Һинд-европа халыҡтары илаһтары : гректа Зевс (Ζεύς), боронғо һиндтә Дьяус пита (Dyáus Pitā, иллирий телендә Dei-pátrous һәм башҡалар
Юпитер илаһтың төрлө рәүеше
Юпитер функциялары күп төрлө булып, урындағы италий илаһтарының бер нисә үҙ аллы һыҙаттар бергә йыйған.
M. Volteius осоронда Капитолий Юпитеры ҡорамы һүрәте беҙҙең эраға тиклем 75 йыл элек денарий аҡсаһында төшөрөлгән
Юпитер илаһ исеме менән Ҡояш системаһындағы бишенсе планета аталған.
Паша-Юган
Паша-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыть-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Султаҡай (йылға)
Султаҡай (Cултакай) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Александровка районы биләмәләрендә аға. Молочай йылғаһының уң ҡушылдығы.
Географияһы
Султаҡай йылғаһы Юртай ауылы тирәһендә баш ала. Көньяҡҡа табан аға һәм Султаҡай ауылынан аҫҡараҡ Молочай йылғаһына ҡушыла. Тамағы Молочай йылғаһының уң яғынан 22 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006822
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112100682
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— Гө буйынса томы — 12 — Гө буйынса сығарылыш — 1
Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы
Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы (27 сентябрь 1949 йыл) — журналист. 1975 йылдан «Кызыл таң» гәзите хеҙмәткәре. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының (1998) һәм Татарстан Республикаһының (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2000), Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге (1996) премиялар һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» мәҙәниәт фонды төбәк йәмәғәт ойошмаһының Мәжит Ғафури исемендәге (2008) премияһы лауреаты.
Биографияһы
Фәрит Миңнула улы Фәтҡуллин 1949 йылдың 27 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Ҡорманай ауылында ябай колхозсыларҙың ишле ғаиләһендә алтынса бала булып тыуған.
1967 йылда Солтанморат ауылындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң ике йыл ярым урындағы колхозда эшләй. Бер үк ваҡытта йәмәғәт башланғысында комсомол ойошмаһы секретары базифаһын башҡара.
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була, уны хәҙерге Украина биләмәлендә урынлашҡан Хәрби-Һауа Көстәре часында үтә. Бында КПСС сафына ҡабул ителә.
1971 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң Ауырғазы районының «Ватан юлы» гәзитендә эш башлай. 1972 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының татар-рус бүлегенә ситтән тороп уҡырға инә.
1975 йылда «Кызыл таң» республика гәзитенә саҡырыла һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген редакцияның партия тормошо бүлегендә хәбәрсе булып дауам итә. Шул уҡ йылда СССР Журналистар союзына ағза итеп ҡабул ителә. Артабанғы йылдарҙа редакцияның төрлө бүлектәрендә хәбәрсе була, бүлек мөдире вазифаһын башҡара. 19... — 19.. йылдарҙа гәзиттең яуаплы секретары, 19... — 19.. йылдарҙа — мөхәррир урынбаҫары. 1994 йылдан — әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире.
Уғырҙар
Уғырҙар — телдәре буйынса туғандаш халыҡтарға — венгрҙар (мадьярҙар), мансилар, хантыларға бирелгән дөйөм этник исеме. Уғыр телдәре һәм уларға туғандаш булған фин-пермь телдәре урал тел ғаиләһенә ҡарай. Уғыр телендә һөйләшкән хәҙерге халыҡтарға венгрҙарҙы һәм обь уғырҙарын (хантылар һәм мансилар) индерәләр.
Этноним
Уртаҡ ҡабул ителгән версия буйынса «уғыр» этнонимы боронғо төрки һүҙе «Уғыр»ҙан барлыҡҡа килә, ул компонент булараҡ күп кенә боронғо төрки уғыр халыҡтары этнонимдарына керә: унуғырҙар, утырғырҙар, кутурғырҙар һ. б. Исемдең тәүге өлөшө ҡәбилә структураһының һанын аңлатҡан: «биш», «ун», «утыҙ». Уғыр һүҙе «мөгөҙ» (берәмек, өлөш) тип тә аңлатыла. Ҡытай ҡулъяҙмаларында һундарҙың (унуғыр) «Ун мөгөҙ» һәм көньяҡ һундарҙың (болғарҙар) «Биш өлөш» исемле дәүләт берәмектәре теркәлгән. «Ongur» термины төрки-болғарҙар телендә Бөйөк Болғар дәүләтенең йәҙрәһен тәшкил иткән унуғырҙарҙы билдәләү өсөн ҡулланыла.
Этник тарихы
Уғырҙар беҙҙең эраның 410 йылда весгот короле Аларих II Римға походы составында телгә алына.
Коми-зыряндар тәүгеләрҙән булып ханты һәм мансиларҙың ата-бабалары менән таныша һәм уларҙы «Йӧгра» тип атай. Был терминды урыҫтар үҙләштерә һәм уны «Югра» тип тауышландыра.
Обь (хантылар һәм мансилар) һәм дунай (мадьярҙар) уғырҙарына бүленәләр. Урыҫ ҡульяҙмаларында ҡара уғырҙар (мадьярҙар) һәм аҡ уғырҙар телгә алына. Артабан был славян этнонимын башҡа европа халыҡтары үҙләштерә: Ungarisch, hongrois, Hungarian, hungarus. Венгрҙар үҙҙәрен «magyar» — мад(ь)яр тип атай.
«Жития Наума» (924 й.) болгар әҫәренең авторы венгрҙарҙы телгә ала: «Оугри Пеонский язык» (уғры фин теле).
«Повесть о латенех, когда отлучишася от грек» тигән XII быуат әҫәрендә 2 венгр кенәзенең Констанинополдә суҡындырылыуы тураһында хикәйә бар, кенәздәр өс атама (грек, славян һәм венгр) менән бирелгән: «Пеоне, глаголеме Оугри, иже сами нарицаются Магере». «Повесть временных лет|Повести временных лет» тигән XII быуат әҫәрендә венгрҙарҙың ата-бабалары «уғырҙар» тип, ә ханты һәм мансиларҙың — «югра» тип аталған. Һуңыраҡ «югра» башлыса хантылар артынан нығытыла. «Югра» боронғо урыҫ һүҙе «угре» менән бәйле түгел.
Лингвистик классификацияла фин телдәренең «уғыр тармағы» генетик яҡтан боронғо Урал тел ғаиләһенә ҡарай. Моғайын уғыр тармағы был ғаиләнән бик боронғо осорҙа (б.э.т. 4—3 мең йыллыҡтар) айырылып сыҡҡан. Башта протоуғырҙар Көнбайыш Себерҙең көньяҡ тайгаһы һәм урманлы-дала сигендә Урта Уралдан Иртыш буйына ҡәҙәр һуҙылған ерҙәрҙә туплана. Ошо урындан манси һәм хантыларҙың ата-бабалары төньяҡтараҡ таралып ултыра, ә мадьярҙарҙың ата-бабалары VIII—IX быуаттарҙа көнбайышҡа табан йүнәлә һәм Дунайға барып етә.
Уғырҙар боронғо иран һәм төрки телле ҡәбиләләр менән берлектә, Евразияның күп халыҡтарының (шул иҫәптән башҡорттарҙың) этногенезында ҡатнашалар. Был уғыр-төрки-иран ҡәбилә берләшмәләре антик һәм көнсығыш авторҙарында артабанғы атамалар менән телгә алыналар: һундар һәм уи бэй го, унуғырҙар, аварҙар, болғарҙар һ.б.
Һижрәт
Һижрәт  — б. э. 622 йылында Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) етәкселегендә мосолман йәмәғәтенең Мәккәнән Йәсрибкә (Мәҙинәгә) күсенеүе.
Һижрәт йылы Мосолман календарының тәүге йылы тип һанала (ай һижри йылы). Ирандың ҡояш календары ла Һижрәттән башлана.
Һижрәттең сәбәптәре
Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм)дең баштағы дәғүәттәренә Мәккә аристократтары араһында иғтибар итеүсе табылмай, әммә уның Ислам ҡабул итмәгәндәрҙең бабалары тамуҡ утында янып ята тигән һүҙҙәренән һуң шау-шыу ҡуба. Ғәрәптәр өсөн ҡанбабалар — изге ҡиммәттәр, уларға оло хөрмәт күрһәтелгән, шуға ла Мөхәммәт Пәйғәмбәргә, уның арҡалаштарына ҡарата яманлыҡтар ҡылына башлауы ғәжәп түгел.
Ырыуҙаштарының ҡыҫымы аҫтында Мөхәммәт Пәйғәмбәр саҡ барлыҡҡа килгән йәмәғәтенә Хәбәшстанға (Эфиопияға) күсеп торорға тәҡдим итә. Беренсе төркөм Усман ибн Әффан етәкселегендә шунда китә. Улар миләди 614 йылдың май айында, икенсеһе — 615 йылдан да ҡалмай, рисаләттең 5-се йылында һижрәт ҡыла.
Мәккә аристократияһы ҡаланы ҡалдырып киткән мосолмандарҙың туғандарын улар менән араларын өҙөргә мәжбүр итергә тырыша. Мосолмандарға бойкот иғлан итәләр: улар менән бер ниндәй ҙә сауҙа эштәре алып бармайҙар, никахлашырға рөхсәт итмәйҙәр. Бындай ғәмәлдәр халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра башлай. Туғанлыҡ, ата-баба рухын хөрмәтләү ғәрәптәрҙә ныҡ ултыра, шуға күрә улар араһында бойкотты боҙоуҙар башлана. Ике йылдан Мәккәнең икеме-өсмө абруйлы кешеһе үҙҙәренә Аман (именлек) бурысы ала һәм бойкотты туҡтата.
Әммә Мәккәлә ҡалыу көндән-көн ҡурҡынысыраҡ була бара, һәм шул шарттарҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәгә күсенергә ҡарар итә.Был оазиста йәшәүселәр ғәрәптәрҙән генә тормай; йәһүдтәр һәм йәһүди динле ғәрәптәр: бәни ҡәйнүкә, ҡүрәйзә, нәдир, фитйәүн — ҙур ғына өлөш тәшкил иткән. Йәсриб ғәрәптәре Бәнү Әүс, Хәҙрәж һәм башҡа ырыуҙарҙан торған. Улар ырыу-ара һәр саҡ низағлашып йәшәгән, шуның өсөн дә Мөхәммәт Пәйғәмбәргә үҙҙәренең хөкөмдары һәм башлығы булырға тәҡдим иткәндәр.
Күсенеү (Һижрәт)
Мосолман йәмәғәтенең Йәсрибкә күсенеүе тураһында һөйләшеү миләди 622 йылдың 14 июлендә Ғәкәбәлә була. Мосолмандарға күсенеү өсөн 3 ай кәрәк була. Күсенеүселәр арта барғанын күреп, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе күҙәтә башлайҙар. Хәүефте тойоп, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Әбү Бәкерҙең өйөндә йәшенә һәм төндә икәүләп ҡаланан ҡасып сығып китәләр. Уларҙың юғалғанын белеп ҡалғас, 3 көн буйы уларҙы эҙәрлекләйҙәр. Эҙәрлекләүселәрҙән ҡотолғас ҡына Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән дуҫы миләди 622 йылдың июль аҙаҡтарында Йәсрибкә киткәндәргә килеп ҡушыла. Был датаны тәүге мосолман дәүләте барлыҡҡа килгән тип һанарға була. Һижрәткә тиклемге ваҡыт Яһилиәт осоро тип атала башлаған.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Йәсрибкә килеүен күпселек тарихсылар миләди 622 йылдың 24 сентябрь көнө тип һанай. Һуңғараҡ Йәсрибте Мәҙинәт-ән-Нәби, йәғни Пәйғәмбәр ҡалаһы тип атай башлайҙар. Мәгәр Һижри йылды 637 йылдан ғына, икенсе Хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәлек иткән ваҡыттан һанарға тотоналар. Йылды Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинәгә килгән көнөнән түгел, ә шул йылдағы 1-се мөхәррәмдән билдәләйҙәр. Был көн 622 миләди йылдың 16 июль көнөнә тура килә.
Йәсрибкә күсенгән мосолман йәмәғәте 80-100 тирәһе кеше була, артабан был кешеләрҙе мөһәжир, йәғни һижрәт (тамырҙаш һүҙҙәр) ҡылған кешеләр тип атайҙар. Тап улар, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тоғро арҡалаштары, киләсәктә йәмәғәттең иң абруйлы, йоғонтоло кешеләре булып китә. Яҡын йылдарҙа мөһәжирҙәр балаларының үҙ-ара никахтары менән туғанлашып бөтә. Мәҫәлән, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы Фатиманы Али ибн Әбү Талипҡа бирә. Йәсрибтең Ислам ҡабул иткән кешеләрен ансарҙар тип йөрөтәләр.
Тап шул осорҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәнимәт малды (трофейҙы) бүлешкәндә 1/4 өлөшөн юлбашсыға биреү йолаһын бөтөрә. Ул 1/5 өлөш алырға ҡарар сығара. Тағы ла  Ул ғәнимәт малдың иң ҙур өлөшөн — мөһәжирҙәргә, ҡайтышыраҡ итеп - ансарҙарға, шунан ҡалғанын ғына йәмәғәттең башҡа ағзаларына бүлеп биреүҙе индерә.
Молчанов Андрей Юрьевич
Молчанов Андрей Юрьевич  — эшҡыуар, «ЛСР төркөмө» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы һәм мажоритар акционеры. Иҡтисад фәндәре докторы. Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе. Рәсәй сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы
Андрей Молчанов 1971 йылдың 24 сентябрендә Ленинградта тыуған.
1993 йылда Санкт-Петербург дәүләт университетының иҡтисад факультетын, 1998 йылда — «Дәүләт һәм муниципаль идара итеү» һөнәре буйынса Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай.
1993 йылда Рәсәйҙәге иң эре төҙөлөш компанияларының береһе булған "ЛСР төркөмө"нә нигеҙ һала һәм 2007 йылға тиклем етәкселек итә.
2007 йылда Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
2008 йылда — Ленинград өлкәһе дәүләт власының башҡарма органынан Федерация Советы ағзаһы итеп һайлана.
2009—2011 йылдарҙа — БДБ эштәре буйынса Федерация Советы комитеты рәйесе.
2011 йылда — Ленинград өлкәһе дәүләт власының закондар сығарыу (вәкәләтле) органдарынан Федерация Советы ағзаһы итеп һайлана.
2013 йылдың 17 апрелендә Федерация Советынан ваҡытынан алда китә. 2013 йылдың апреленән 2015 йылдың апреленә тиклем «ЛСР төркөмө» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе вазифаһын биләй.
2015 йылдың 18 майынан «ЛСР төркөмө» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең һәм «ЛСР» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры вазифаһын биләй.
2016 йылдың 21 мартында төҙөлөштә үҙ-үҙен көйләүсе ойошмаларҙың XI Бөтә Рәсәй съезында «Төҙөүселәрҙең милли берекмәһе» ассоциацияһы президенты итеп һайлана.
Милеге һәм килеме
2012 йылда 1,7 миллиард долларға торошло байлығы менән Рәсәйҙең 200 иң бай бизнесмендары исемлегендә 57-се урынды биләй (Forbes журналы версияһы буйынса). 2017 йылда 1,3 миллиард долларға торошло байлығы менән Рәсәйҙең иң бай бизнесмендары араһында 73-сө урынды биләй.
«Ведомости» гәзите мәғлүмәттәре буйынса, Италияла Молчановтың милкендә дөйөм майҙаны 899 м2 булған ике йорто һәм 5,2 мең м2 майҙанлы ер участкаһы бар.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Елизавета Молчанова.
Алты бала тәрбиәләп үҫтерәләр.
Ишбаев Райман Сәйәх улы
Ишбаев Райман Сәйәх улы (12 март 1959 йыл — 5 декабрь 2006 йыл) — йырсы, 1992—1997 һәм 1999—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003), Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты.
Биографияһы
Райман Сәйәх улы Ишбаев 1959 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ишдәүләт ауылында тыуған. 1975 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай. Хеҙмәт юлын 1977 йылда «Таң» газетаһы редакцияһында корреспондент булып башлай.
Унан хәрби хеҙмәткә алына. Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, Бөрйән район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлегенә эшкә урынлаша.
Ижади эшмәкәрлеге
Ул һирәк осрай торған тауышҡа — драматик тенорға эйә була. Башҡорт сәнғәтенең төрлө характерҙағы вокаль әҫәрҙәрен оҫта башҡарыуы менән айырылып тора. Тамашасыларҙы тауышының лирик моңо һәм көсө әсир итә.
Р. С. Ишбаев башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың үҙенсәлекле вариҫтарының береһе була. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә сағыу ижады менән халыҡ күңелен яулап өлгөрә.
Р. С. Ишбаевтың киң репертуарына 100- ҙән ашыу йыр инә. Улар араһында ҙур вокаль оҫталыҡ, халыҡ сәнғәтен тәрән белеүҙе талап иткән башҡорт халыҡ йырҙары айырым урын биләп тора.
«Буранбай», «Урал», «Илсе Ғайса», «Эскадрон», «Сибай» кеүек халыҡ ижады ынйылары уның оҫта башҡарыуында бигерәк тә әһәң яңғырай. Ул башҡорт музыка сәнғәтен Рәсәй төбәктәрендә һәм сит илдәрҙә лайыҡлы сағылдырыусыларҙың береһе булып тора. 2003 йылда башҡорт халҡының мәҙәниәтен һаҡлауға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индергән өсөн Ишбаев Райман Сәйәх улына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Райман Ишбаев 2006 йылдың 5 декабрендә 47-се йәшендә фажиғәлә һәләк була.
Гөбәҙиә
Гѳбәҙиә — башҡорт һәм татар халыҡтарының милли аш-һыуы. Күп ҡатлы, йомро, ябыҡ бәлеш. Традицион варианты татлы, сәйгә бирелә, әммә ит менән бешерелгән рецептар ҙа бар. Башҡортостанда башлыса тѳньяҡ һәм тѳньяҡ-кѳнбайыш райондарҙа киң таралған.
Емешле гөбәҙиә
Әҙерләнгән ҡамырҙы майлы табаға һалалар. Гөбәҙиәнең төбө ебеп йомшармаһын өсөн ҡамыр өҫтөнә башта бүрттерелгән дөгө, шунан ҡалын итеп әҙер ҡорот һәм тағы ла дөгө һалалар. Артабан дөгө өҫтөнә 6—8 мм ҡалынлығында ҡаты итеп бешерелгән һәм ваҡ ҡына итеп туралған йомортҡа, тағы бер ҡат дөгө, уның өҫтөнә парҙа йомшартылған йөҙөм, күрәгә, һөйәктәре (төштәре) алынған ҡара емеш йәки өрөк һалалар. Эсенә бик күп итеп май һибәләр ҙә өҫтөнә йоҡа ғына итеп йәйелгән ҡамыр ябып, табалағы ҡамыр менән менән сит-ситтәрен семетеп йәбештерәләр. Мейескә ҡуйыр алдынан өҫтөн дә майлайҙар һәм валсыҡ һибәләр. Әгәр мейес артыҡ ҡыҙыу булһа, гөбәҙиәнең өҫтө ҡыҙарғас, һыуҙа еуешләтелгән ҡағыҙ ябалар. Гөбәҙиә 50 минут тирәһе бешә. Әҙер гөбәҙиәне табынға ҡайнар килеш, өлөштәргә бүлеп бирәләр.
Бер таба гөбәҙиәгә: 800 г ҡамыр, 350—400 г ҡорот, 1 —1,2 кг бүрттерелгән дөгө, 200—300 г йөзөм йәки башҡа емештәр, 10 йомортҡа, 350—400 г аҡ йәки һары май май, таба майлау өсөн 50 г май.
Итле гөбәҙиә
Ҡамырҙы табанан сығып торорлоҡ итеп йәйәләр ҙә майлы табаға һалалар, өҫтөн майлайҙар. Ҡорот һалғас ебеп китмәһен өсөн ҡамыр өҫтөнә йоҡа ғына итеп дөгө, шунан — ҡорот, аларҙың өҫтөнә — 2-3 мм тигеҙләп тағы ла дөгө, өҫтөнә 6-8 мм ҡалынлығында ит турағыс аша үткәрелгән һәм ҡыҙҙырып алынған ит һалалар. Итте майҙа ҡыҙҙырылған һуған менән ҡушып болғатырға ла мөмкин. Ит өҫтөнә тағын да йоҡа ғына итеп бүрттерелгән дөгө, уның өҫтөнә ваҡ ҡына туралған йомортҡа һәм тағы бер ҡат дөгө һалалар. Өҫкә йомшартылған йөҙөм (күрәгә, һөйәктәре (төштәре) алынған ҡара емеш йәки өрөк) һалына, эсенә күп кенә итеп эретелгән аҡ һыйыр майы йә иһә һары май һибәләр. Гөбәҙиәне мейескә ҡуйыр алдынан өҫтөн майлайҙар һәм валсыҡ һибәләр. Әгәр мейес артыҡ ҡыҙыу булһа, гөбәҙиәнең өҫтө ҡыҙарғас, һыуҙа еуешләтелгән ҡағыҙ ябалар. Уртаса ҡыҙыулыҡтағы мейестә итле гөбәҙиә 40-50 минут бешә. Әҙер гөбәҙиәне киҫәктәргә бүлеп, табынға ҡайнар килеш сығаралар.
Итле гөбәҙиәне ҡоротһыҙ ҙа бешерергә мөмкин.
Уртаса ҙурлыҡтағы 2,5 килолы гөбәҙиәгә: 750—800 г ҡамыр, 250—300 г ҙзер ҡорот, 1 —1,1 кг бүрттерелгән дөгө, 400—500 г ҡыҙҙырылған ит, 100 г ҡыҙҙырылғанһуған, 6—8 йомортҡа, 200 г йөҙөм йәки башҡа еләк-емеш, 300—350 г аҡ һыйыр йәки һары май, таба майлау өсөн 50 г май.
Йола буйынса әһәмиәте
Ғѳбәҙиә байрамдарға әҙерләнә, һәр саҡта ла туй табынында, балаға исем ҡуштырыу тантанаһында, ҡәҙерле ҡунаҡтар ҡаршылағанда була. Йола буйынса әһәмиәте яғынан урыҫтарҙың карауайына яҡын.
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы — мәғариф, юғары белем һәм фән буйынса башҡарма власының дәүләт органы.
Түбәнге Майга
Түбәнге Майга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кондоба
Кондоба — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пут-Ю
Пут-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сопча-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крумлов замогы
Крумлов замогы йәки Чески-Крумлов замогы (чех. Krumlov Zámek Český) — замок. Көньяҡ Чехияяның Чески-Крумлов ҡалаһында, Праганан 170 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Чехияның Пражский град замогынан һуң ҙурлығы буйынса икенсе урындағы замок.