cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Горшкова Ольга Константиновна
Горшкова Ольга Константиновна (5 февраль 1942 йыл — 4 ғинуар 2017 йыл) — СССР-ҙың төҙөлөш тармағы алдынғыһы. РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1985—1990). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986). Бор ҡалаһының почётлы гражданы
Биографияһы
Ольга Константиновна Горшкова 1942 йылда Горький өлкәһе Сергачский районының Абаимово ауылында тыуған. Уға дүрт йәш булғанда ғаилә Бор ҡалаһы янындағы Стекольный ҡасабаһына күсеп килә. 1960 йылда мәктәпте тамамлай. Бор быяла заводының 19-сы цехына фасетчица булып эшкә урынлаша. Быяланы йыуыу — ауыр һәм бысраҡ эш менән шөғөлләнә.
Тухачевскийҙың эше
Ғәйепләү формулировкаһы
Ойошманың маҡсаты — СССР-ҙа мәжбүри рәүештә власты баҫып алыу тип иғлан ителә.
Горшкова Ольга Константиновна
Биографияһы
1965 йылда бөгөлгән сталинитты моллирлаусы булып эшләй. Горький һәм Волга автозаводтар өсөн бөтә бөгөлгән быялаларҙы әҙерләүҙә ҡатнаша. Шәхси сифат келәймәһе менән эшләй.
СССР Юғары Советы Перзидиумының 1975 йылдың 21 апрелендәге Указы менән III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
Тухачевскийҙың эше
Ғәйепләү формулировкаһы
Ғәйепләүҙәр исемлеге:
Горшкова Ольга Константиновна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Перзидиумының 1981 йылдың 19 мартындағы Указы менән II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Перзидиумының 1986 йылдың 22 майындағы Указы менән «ун беренсе биш йыллыҡтың бурыстарын һәм социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә уңыштары өсөн» Ольга Константиновна Горшковаға I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.
Тухачевскийҙың эше
Ғәйепләү формулировкаһы
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр (мәҫәлән, Елена Прудникова һәм Александр Колпакиди) ғәйепләүҙең ҡапма-ҡаршылығына иғтибар итә һәм процестың ысынбарлыҡтағы сәбәбе власты баҫып алыу буйынса заговор түгел, ә уларҙың Германия файҙаһына шпионлыҡ итеү, РККА -лағы хәрби иптәштәре алдында ғәйепләнеүселәрҙе яманатлы итеп күрһәтеү, тип һанайҙар. Атап әйткәндә, Тухачевский шпионлыҡ итеүҙә үҙ ғәйебен танымай.
Горшкова Ольга Константиновна
Биографияһы
Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Бор ҡалаһы, Горький өлкә һәм РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары итеп һайлана.
Бор ҡалаһында йәшәй. 2017 йылдың 4 ғинуарында вафат була. Пичугинский зыяратында ерләнә.
Тухачевскийҙың эше
Ғәйепләү формулировкаһы
Судҡа тиклем бер аҙна элек, 1937 йылдың 2 июнендә, СССР Оборона наркоматы ҡарамағындағы Хәрби Советының киңәйтелгән ултырышы үткәрелә. Сараның мөһимлеге тураһында ҡатнашыусыларҙың һаны белгертә: Хәрби Советы ағзаларынан тыш ултырышҡа 116 кеше саҡырыла. Хөкүмәт позицияһын аңлатыу буйынса армия йәмәғәтселеге алдында Сталин сығыш яһай: Сталин: Иптәштәр, Совет власына ҡаршы хәрби-сәйәси заговорҙың булыуында, иманым камил, хәҙер бер кем дә шикләнмәй. Ысынбарлыҡ, енәйәтселәрҙең үҙҙәренең күрһәтмәләре һәм урындарҙа эшләгән иптәштәрҙең күҙәтеүҙәре, улар шул тиклем күп, һис шикһеҙ бында Совет власына ҡаршы Германия фашистары тарафынан дәртләндерелгән һәм финансланған хәрби-сәйәси заговоры ғәмәлдә булған. Үҙ сығышында Сталин шулай уҡ Тухачевскийҙың төркөмөн Испаниялағы хәрби фетнә менән сағыштыра.
Алдан тикшереү һәм суд
1929—1934 уйылдарҙа РККА-ла Тухачевский етәкселегендәге оппозицион ҡараштар барлыҡҡа килеүе тураһында мәғлүмәт генерал Зайончковскийҙың ҡыҙынан килгән була, 1932 йылда — «Сюрприз» йәшерен атамаһы аҫтындағы агент (Адольф Хайровский), 1932—1934 йылдарҙа — агент Илиничтан, 1933—1936 йылдарҙа — агент Венеранан, әммә әлеге мәғлүмәт1937 йылдың ғинуарында А. Х. Артузовтың ҡулхатынан һуң ғына билдәлелек ала.
Ошонан сығып, СССР Оборона наркомы К. Е. Ворошилов 1937 йылдың 23 февралендәге ВКП-ның Үҙәк Комитеты Пленумы ултырышында ҡатнашыусыларҙы РККА-ла бер ниндәй оппозиция булмауында ышандырырға тырыша: …Армияла хәҙерге мәлдә ул тик күп дошман фашланманы. Ҡыҙыл Армияһында дошмандар, ғөмүмән, бик күп түгеллегенә өмөтләнеп — бәхеткә, тип әйтәм. Шулай булырға тейеш тә, сөнки армияға партия үҙенең иң яҡшы кадрҙарын йүнәлтә; илебеҙ иң һау һәм ныҡ кешеләрен бирә.
Ғинуар аҙағында А. Х. Артузовтың "Сюрприз"дың 1932 йылғы хәбәрҙәре тураһында яҙмалары килә. 1937 йылдың 11 мартында Урал Хәрби округы командующийы комкор И. И. Гарькавый ҡулға алына һәм күрһәтмәләр бирә башлай. Ошо уҡ тирәлә, 12 апрелдә, чекистар япон дипломатик почтаһын асып ҡараған саҡта Польшалағы Японияның хәрби атташеһының Тухачевский менән «бәйләнеш» урынлаштырыуы тураһындағы мәғлүмәткә юлыға.
15 апрелдә Фельдман Мәскәү хәрби округы командующийы ярҙамсыһы итеп күсерелә. 22 апрелдә Политбюро Тухачевскийҙың сит илгә сығыуын тотҡарлай. 22 апрелдән алып 27 апрелгә тиклем Тухачевский төркөмө өҫтөнән ҡайһы бер күрһәтмәләрҙе ҡулға алынған НКВД етәкселәре М. И. Гай, Г. Е. Прокофьев, З. И. Волович, Р. А. Петерсон бирәләр (судта уларҙың күрһәтмәләре файҙаланылмай). Ғәйепләнеүселәрҙең ҡулға алыу һәм тикшереү менән бәйле бөтә ваҡиғалар (яңы хеҙмәт урындарына күсеү, ҡулға алыуҙар, таныу күрһәтмәләре һәм Гамарниктың үҙ-үҙен үлтереүе) 2 — 31 майҙа була. Ә 2 июндә Сталин Хәрби Советының киңәйтелгән ултырышта сығыш яһай.
1937 йылдың 7 июнендә СССР Оборона наркоматының «НКВД тарафынан РККА-ла хыянатсыл контрреволюцион хәрби-фашистик ойошмаһын асыу сәбәпле армияға мөрәжәғәтнамәһе» исеме аҫтында 072-се һанлы бойороғо сыға.
«Тухачевскийҙың эше» тәнҡитселәре судтың һәм хөкөмдө бойомға ашырыуҙың тиҙ арала үткәрелеүенә иғтибар итәләр — тикшереү ике ай дауамында бара, ғәйепләү хөкөмө раҫланғандан һуң ике көндән суд ултырышы үткәрелә һәм бер көн эсендә тамамлана, хөкөм ҡарары сығарғандан бер нисә сәғәттән һуң ғәйепләнеүселәр атып үлтерелә. Ошо уҡ ваҡытта суд ултырышы ябыҡ рәүештә үткәрелә, хөкөм ителеүселәр яҡлау хоҡуғынан һәм хөкөм ҡарарына ялыу биреүҙән дә мәхрүм ителәләр. 1937 йылдың 11 июнендәге суд ҡарары тулыһынса хөкөм ителеүселәрҙең таныу күрһәтмәләренә нигеҙләнә.
Бынан тыш, ҡарарҙа бик күп һанлы эске ҡапма-ҡаршылыҡтар, бигерәк тә енәйәт мотивтары буйынса, иғтибарҙы йәлеп итә. Суд ҡарарынан аныҡланмай: хәрби диктатор булырға ынтылған Тухачевскийҙың «бонопартистик» амбициялары төп мотив булғанмы; йәки ВКП(б)-ла троцкист-зиновьевсы-бухаринсылар оппозицияһының власҡа килеү маҡсатында заговор барлыҡҡа килгәнме; йәки заговор СССР-ға ҡарата дошмандарса ҡарашта булған сит илдәр тарафынан ойошторолғанмы, шулай булһа, ҡайһы илдәр тарафынан (Польша, Германия һәм Япония)? Бөтә ошо факторҙар бер үк ваҡытта тап килеүе шик тыуҙыра.
Суд процесының ошо етешһеҙлектәре күп кенә күҙәтеүселәрҙә һәм артабанғы тикшеренеүселәрҙә хөкөмдөң нигеҙлелегендә шик тыуҙыра, күрһәтмәләрҙең законһыҙ алыу ысулдарында йәки уларҙы оҫта уйлап сығарыуҙа шөбһәләнергә мәжбүр итә.
Тикшеренеүсе Ю. Н. Жуков эштең яһалма арттырылыуын, күҙ уңында тотолған «заговор» менән уртаҡ бер нәмәһе лә булмаған бик күп кешеләрҙең йәлеп ителеүен билдәләп үтә. Тарихсы фекеренсә, былар барыһы ла Ежовтың һәм уға яҡын кешеләрҙең карьеристик амбицияларынан килеп сыҡҡан. …Лубянкала ултырған, полковниктан алып һәм юғарыраҡ званиеларға тиклем, бөтә булған хәрбиҙәрҙең эштәрен, алдан тағылған ғәйепләүҙерҙе үҙгәртеп, бер ергә тупларға кәрәк була. В. М. Примаков һәм В. К. Путна 1935 йылдың авгусында уҡ үҙҙәрен «троцкистар-зиновьевсылар ойошмаһының хәрби төркөмө» ҡатнашыусылары итеп танығандарын; М. И. Гай, Г. Е. Прокофьев һәм З. И. Волович 1937 йылдың апрелендә биргән Ягода һәм М. Н. Тухачевский, А. И. Корк, Б. М. Шапошников һәм башҡалар менән бәйләнештәре тураһында күрһәтмәләрен; А. С. Енукидзе һәм Р. А. Петерсон түңкәрелеш ойоштороуын һәм уның менән етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә алғандарын оноторға кәрәк була. Һәм ҡулға алынғандарҙы ғына түгел, «танырға» мәжбүри ителәсәк потенциаль ҡорбандары өсөн дә уртаҡ булған нәмәне табырға кәрәк була. РККА-ла 1918 йылдын алып 1924 йылға тиклем, Л. Д. Троцкий Республика Реввоенсоветы рәйесе һәм хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомы булған саҡта, хеҙмәт итеү улар өсөн шулай уҡ уртаҡ була… Хатта Евдокимов һәм Пятаков август һәм ғинуар «Мәскәү» процестарында юғары язаға хөкөм ителеүе лә Ежов өсөн уларҙың Тухачевский менән, ә тегеһенең — Троцкий менән - «бәйләнештәре» тураһында һөйләй. Ошондай сылбырҙы теләһә ниндәй оҙонлоҡта төҙөп була ине.
Сталиндың позицияһын яҡлаған публицистар (мәҫәлән, Е. А. Прудникова) эште ашыҡтырыуҙы хәрбиҙәрҙең заговоры ысынлап та ғәмәлдә булғанлығы һәм хөкүмәт өсөн реаль ҡурҡыныс тыуҙырғаны менән аңлатып була, тип һанайҙар (әйтергә кәрәк, аналог булараҡ 1944 йылғы Гитлерға ҡаршы заговорға һылтаналар).
Башы
Ғәйепләнеүселәр К. Е. Ворошиловтың оборона наркомы вазифаһындағы эшмәкәрлеген кире яҡтан баһалаған юғары совет хәрби начальниктары төркөмөнә ҡарай. Уларҙың фекеренсә, СССР-ҙың ҙур һуғышҡа әҙерләнеү шарттарында Ворошиловтың компетентһыҙлығы Ҡыҙыл Армияһының техник һәм структура үҙгәртеп ҡороуына кире йоғонто яһай.
Ошондай уҡ эш ОГПУ тарафынан 1930 йылда тикшерелә башлай: Тухачевский етәкселегендә эре хәрби начальниктар төркөмө власты баҫып алыуға һәм Сталинды үлтереүгә әҙерлек алып бара, тип раҫлана (күрһәтмәләр ҡулға алынған Хәрби академияһы уҡытыусылары Н. Е. Какуриндан һәм И. А. Троицкийҙан алына). Әммә Сталин ул ваҡытта эште туҡтата. Шул уҡ йылдың октябрендә Тухачевский һәм Какурин менән Троицкийҙың күҙгә-күҙ осрашыуы ойошторола; Тухачевский ғәйепһеҙ булып таныла.
Немец версияһы
Шелленбергтың хәтерләүенсә, 1937 йылдың башынан аҡ гвардия генералы Скоблин аша III Рейх «полиция хәүефһеҙлеге» шефы Гейдрих ҡулдарына бер нисә документ килеп эләгә, әлеге документтарҙан юғары офицерҙар араһында Сталинға оппозицияла тороусылар булыуы асыҡлана. Гейдрих, Германия Сит ил министрлығы ҡарамағындағы разведка бюроһы етәксеһе Курт Янкеның Скоблин ике яҡлы уйын алып барыу ихтималлығы тураһында иҫкәртеүенә ҡарамаҫтан (Скоблиндың ҡатыны йырсы Надежда Плевицкая ГПУ менән бәйләнештә булыуы билделе була), вермахт һәм РККА генералитеттары араһында мөмкин булған бәйләнештәрҙе тикшереп ҡарарға була. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Гитлер Германияла вермахтың һәм РККА-ның бәйләнештәрен фашламаҫҡа була, ә вермахт етәкселеге һәм РККА араһында килешеү булыуында ышандырыр өсөн, бер нисә ҡағыҙ өҫтәп, документтарҙы СССР-ға тапшыра. Факттарҙың дөрөҫлөгөндә ышандырыу маҡсатында вермахт архивына һәм хәрби разведкаһы идаралығына төнгө һөжүм ойошторола. Вермахт һәм РККА араһында бәйләнештәрҙең барлығын иҫбатлаусы дәлилдәр табыла, әммә улар етди кимәлдә булмай. Шулай итеп, Скоблиндың ҡағыҙҙары һәм вермахт архивынан урланған документтар Сталинды РККА-ла фашистик заговор ғәмәлдә булыуын, уның маҡсаты түңкәрелеш һәм Сталиндың үҙен үлтереү һәм Мәскәүҙә герман режимын урынлаштырыу булыуында ышандырырға тейеш була. Һөйләшеүҙәрҙә Чехословакия президенты Бенеш аралашсы була, ул үҙ ҡулы менән Сталинға хат яҙа. Мәскәүҙә был аҙымға бик тиҙ яуап бирәләр һәм туранан-тура Берлиндағы илселек аша эшләргә тәҡдим итәләр. Немецтарҙы аптыратып, Сталин документтар өсөн түләргә ризалаша. Гейдрих алтын менән 3 миллион һорай. 1937 йылдың май башында Мәскәүҙән ебәрелгән махсус илсе, Гейдрих талап иткән миллиондарҙы түләгәндән һуң, документтарҙы СССР-ға сығара. Совет разведчигы Л. Трепперҙың мәғлүмәттәренә ярашлы, был документтар фальсификацияланған.
Германия ҡорос магнаты Фриц Тиссен ике хәрби етәксенең (Тухачевский һәм Фрич) эшмәкәрлеген үҙ-ара бәйләй : «Фрич гел Рәсәй менән союз булдырыу идеяһы яҡлы була, әлбиттә, коммунистик Рәсәй менән түгел. Фрич һәм урыҫ генералиссимусы араһында бәйләнеш булдырыу өсөн маташыуҙар була. Икеһе лә үҙ илдәрендә диктатураны ҡолатырға ынтыла». Икенсе донъя һуғышы буйынса инглиз тарихсыһы Джон Эриксон (John Erickson) Тухачевскийҙың немецтар менән хыянатсыл бәйләнешен раҫлаған факттарҙың юҡлығын билдәләй, әммә Германия сит ил эштәре министрлығынан Тухачевскийҙың Германия генералитеты менән рәсми рәүештә аралышыуын дәлилләгән документтарҙың ғәмәлдә булыуын таный. Үҙенең хәрби хеҙмәте буйынса Тухачевский 1922—1933 йылдар осоронда СССР һәм Германия араһындағы хәрби хеҙмәттәшлектә ҡатнаша һәм 1932 йылда Германияла үткәрелгән ҙур маневрҙарҙа була.
Альтернатив версия
1936—1937 йылдың ҡышында НКВД-ның ике яҡлы агенты аҡ генерал Скоблин Гейдрихҡа Тухачевский Сталинды ҡолатыу маҡсатында заговор әҙерләй, тип хәбәр итә. Быға бер ниндәй ҙә дәлилдәр булмағанға күрә Гейдрих, Гиммлер һәм гестапо хужаһы Мюллер менән һөйләшкәндән һуң, дәлилдәрҙе «уйлап сығара» башлай. Бының өсөн Мюллер концлагерҙан ялған документтар эшләү тәжрибәһе булған бер нисә енәйәтсене Гейдрихтың ҡарамағына бирә һәм махсус ойошторолған ҙур булмаған лабораторияла маршал Тухачевскийҙың ҡулхаттары һәм ҡултамғалары менән ике досье әҙерләнә. Ҡултамғалар төп нөсхәлә була, документтарҙағы даталар ғына 1935, 1936 йылдарға үҙгәртелә. Бер досье туранан-тура Мәскәүгә ебәрелә, ә икенсеһе, дөрөҫлөккә ышандырыр өсөн, Париждағы чех хәрби атташеһы аша Чехословакия президенты Э. Бенешҡа тапшырыла. Артабан Бенеш әлеге досьены «үҙ теләге менән» Сталинға ебәрә (1954 йылда Парижда мемуарҙарында яҙыуынса). Нығыраҡ ышандырыу өсөн досьеның береһенә Гитлерҙың ҡулдан яҙылған бойороғон һалалар, унда Тухачевский менән һүҙ ҡуйышыу өсөн бәйләнешкә инә алған немец генералдары артынан күҙәтеү булдырырға, тип яҙыла.
Тикшереү һәм суд
Тикшереү бер ай тирәһе бара. Протоколдар мөхәррирләү өсөн шәхсән Сталинға ебәрелә.
11 июндә эш 1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының һәм Үҙәк башҡарма комитетының ҡарары урындаштырған тәртибендә 11 июндә яҡлаусынан һәм хөкөм буйынса ялыу биреү хоҡуҡтарынан мәхрүм итеү шарттарында ябыҡ ултырышта ҡарала.
Хөкөм ҡарары СССР Юғары Судының Махсус суд присутствиеһы тарафынан сығарыла, суд составында армвоенюрист В. В. Ульрих, маршалдар В. К. Блюхер, С. М. Буденный, командардҙр Я. И. Алкснис, Б. М. Шапошников, И. П. Белов, П. Е. Дыбенко һәм Н. Д. Каширин, комдив Е. В. Горячев булалар. Улар араһынан биш кеше (Ульрих, Буденный, Горячевтан башҡа) һуңынан үҙҙәр репрессия ҡорбандары була һәм 1938 йыл дауамында атып үлтереләләр.
Замандаштар шаһитлығы
1937 йылғы Киев округ партия конференцияһында беҙ, делегаттар, һәр ваҡыт шат күңелле И. Э. Якир президиум өҫтәле артында етди ҡиәфәттә һәм һытыҡ сырайлы ултырғанын күрҙек.
… бер нисә көндән беҙгә Якир «Тухачевскийҙың заговорсылар төркөмө»ндә ҡатнашыусы булараҡ ҡулға алынғаны билдәле булды. Минең өсөн был ҡот осҡос ҡайғы ине. Якирҙы мин шәхсән белә һәм ихтирам итә инем. Дөрөҫөн әйткәндә, ҡайҙалыр күңел төбөндә, был хата, тикшерерҙәр ҙә сығарырҙар, тигән өмөт йәшәй ине. Әммә был хаҡта үҙ-ара бик яҡын кешеләр генә һөйләште. (Армия генералы, Советтар Союзы Геройы А. В. Горбатов«Так было»)
Һөҙөмтәләре
Тухачевскийҙың эше РККА-лағы киң масштаблы репрессияларҙың башы булып тора. Әлеге репрессиялар барышында «махсус присутствиеһы» ағзалары ла һәләк була (Ульрих, Шапошников һәм Буденныйҙан башҡалары). Шулай уҡ Горячев репрессияланып өлгөрмәй, 1938 йылдың декабрендә вафат була (үҙ-үҙенә ҡул һалыу версияһы ла бар).
Эш киң халыҡ-ара реакцияһын тыуҙыра. Мәҫәлән, немец журналы «Верфронт» 1937 йылда яҙа :: Судтан һуң …Сталин РККА-ның иң яҡшы һигеҙ командирын атып үлтерергә ҡуша. Ҡыҙыл Армияһы командованиеһының ҡыҫҡа үҙгәртеп ҡороу осоро ошолай тамамлана <…>. Хәрби квалификация сәйәсәткә һәм большевистик системаһының хәүефһеҙлегенә ҡорбанға килтерелә. «Тухачевскийҙың эше» НКВД-ға бөтә ил буйынса «заговорҙаҙы» фашлау буйынса киң вәкәләттәр биреү өсөн сәбәп була.
Реабилитациялау
СССР-ҙың Юғары суды Хәрби Коллегияһының 1957 йылдың 31 ғинуарындағы билдәләмәһенә ярашлы (4н номер-0280/57-се һанлы) бөтә ғәйепләнеүселәр енәйәт составы булмауы сәбәпле аҡланалар һәм реабилитациялана. Яңы ҡарар нигеҙендә хөкөм ителеүселәрҙең таныу күрһәтмәләре язалауҙар, туҡмауҙар ҡулланыу аша алыныуы тураһында мәғлүмәттәр ята. Билдәләмәлә, атап әйткәндә, былай тиелә: «СССР-ҙың Юғары Судының Хәрби коллегияһы, эш материалдарын ҡарағандан һәм өҫтәмә тикшереү үткәргәндән һуң ,советтарға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләү буйынса Тухачевскийға, Коркка, Якирға һәм башҡаларға ҡарата енәйәт эше фальсификацияланған».
Эште тикшереү өсөн КПСС Үҙәк Комитеты Президиум ағзаһы, Партия контроле комиссияһы рәйесе Н. М. шверник етәкселегендә комиссия ойоштора. Комиссия составына шулай уҡ А. Н. Шелепин һәм В. Е. Семичастный инәләр. улар икеһе лә комиссия эше ваҡытында СССР-ҙың дәүләт именлеге комитеты рәйесе вазифаһын биләйҙәр. 1964 йылда комиссия үҙ эшенең һөҙөмтәләрен КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары Н. С. Хрущевҡа йүнәлтә. Комиссия һығымтаһында ғәйепләнеүселәр «СССР Конституцияһын боҙоп, енәйәт һәм енәйәт-процессуаль закондары талаптарын инҡар итеп, прокурорҙың санкцияһы йәки суд ҡарары булмайынса, Сталиндың һәм Ежовтың туранан-тура башбаштаҡлығы буйынса» ҡулға алынғандар һәм « ғәйепләнеүселәрҙең кемеһе булһа ла дәүләт енәйәтен башҡарыуын раҫлаған объектив дәлилдәр юҡ. Был енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәр уйлап сығарылған һәм ҡулға алынғандарға НКВД хеҙмәткәрҙәре тарафынан тикшереү үткәргәндә енәйәтсел ысулдары аша тағылған ҡапма-ҡаршылыҡлы „таныу“ күрһәтмәләренә нигеҙләнгән», тип белдерелә.
Терегөмөш
Терегөмөш (Hg, Hydrargyrum) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы период, 12-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 80. Нормаль шартта шыйыҡ рәүештә булған берҙән-бер металл. Быуы бик ағыулы, контаминант.
Тарихы
Йыш ҡына уны самородок рәүешендә (тау тоҡомдарында шыйыҡ тамсылар) табалар, тик ғәҙәттә тәбиғи киноварҙы яндырып сығарып алалар. Боронғо грек һәм римлеләр алтынды таҙартыу өсөн ҡулланғандар (амальгамалау) терегөмөштөң һәм уның ҡушылмаларының ағыулы икәнен беләләр. Күп быуаттар дауамында алхимиктар терегөмөш барлыҡ металдарҙың өлөшө булып тора тип һанағандар һәм көкөрт йәки мышаяҡ ярҙамында алтын килеп сығасаҡ, тип уйлағандар. Терегөмөштө саф килеш бүлеп сығарыу 1735 йылда швед химигы Георг Брандт тарафынан тасуирлана.
Элементты алхимиктарҙан ла, хәҙерге ваҡытта ла Меркурий планетаһы символы итеп ҡулланыла.
Терегөмөштөң металдарға ҡарауы Ломоносов һәм Браун хеҙмәттәре менән генә раҫлана, улар 1759 йылдың декабрендә терегөмөштө туңдырып, уның металл үҙенсәлектәрен асалар.
Этимологияһы
Урыҫса атамаһының килеп сыҡҡан терегөмөш "елдереү" һүҙе менән бәйле. Hg — латинса исеме, был элементтың алхимиктар ҡушҡан исеме -hydrargyrum ( ὕδωρ «һыу» һәм ἄργυρος «көмөш», һүҙмә-һүҙ — «шыйыҡ көмөш»).
Башҡортса (төркиҙәрҙең күбеһендә) "тере" һәм "көмөш" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
Тәбиғәттә
Терегөмөш — ер ҡабығында сағыштырмаса һирәк элемент, уртаса 83 мг/ т. Терегөмөшкә иң бай мәғдәндә 2,5 % тиклем. онъя океаны һыуҙарында терегөмөш миҡдары — 0,1 мкг/л.
Тәбиғәттә 20 тирәһе терегөмөш минералы билдәле, әммә төп сәнәғәт әһәмиәтенә эйә - киноварь.
Ятҡылыҡтары
Донъяла ҙур ятҡылыҡтарҙың береһе Испанияла (Альмаден). Терегөмөш ятҡылыҡтары Кавказда (Дағстан, Әрмәнстан), Тажикстанда, Словенияла, Ҡырғыҙстанда (Хайдаркан — Айдаркен), Донбасста (Горловка, Никитовск терегөмөш комбинаты) билдәле.
Рәсәйҙә 23 терегөмөш ятҡылығы бар, сәнәғәт запастары 15,6 мең тонна тәшкил итә (2002 йылға), уларҙың иң ҙуры Чукоткала — Западно-Палянское һәм Тамватнейск.
Тирә-яҡ мөхиттә
Тарихта терегөмөш менән бысраныу 1956 йылда Японияның Минамата ҡалаһында була, был өс меңдән артыҡ ҡорбанға, йә Минамата ауырыуынан бик ныҡ зыян күреүгә килтерә.
Терегөмөш токсикологияһы
Терегөмөш һәм уның күп кенә ҡушылмалары ағыулы. Ул хатта ҙур булмаған миҡдарҙа ла сәләмәтлеккә бәйле етди проблемалар килтереп сығарырға мөмкин һәм ул иртә стадияларҙа бала яралғыһының үҫеше өсөн ҡурҡыныс тыуҙыра.
2020 йылдан терегөмөш менән күпләп ағыуланыу осраҡтары иҫтәлегенә күп илдәр ҡул ҡуйған халыҡ-ара конвенция көсөнә инә. Ул көнкүрештә ҡулланыла торған бер нисә төрлө терегөмөшлө продукцияны, шул иҫәптән электр батареялары, электр выключателдәре һәм реле, ҡайһы бер компакт люминесцентлы лампалар (КЛ), һалҡын катодлы люминесцентлы лампалар, тышҡы электродлы люминесцентлы лампалар, терегөмөшлө термометрҙар һәм ҡан баҫымын үлсәү приборҙары етештереүҙе, экспортлауҙы һәм импортлауҙы тыя. Конвенция металл ҡулланыуҙы яйға һала һәм ҡайһы бер сәнәғәт процесстарын һәм тармаҡтарҙы, шул иҫәптән тау тоҡомдары сығарыу (бигерәк тә сәнәғәти булмаған алтын табыу), цемент етештереүҙе сикләй.
Иҫке Арыҫланбәк
Иҫке Арыҫланбәк (Староарсланбеково) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Сәйрән ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452791, ОКАТО коды — 80251845003.
Тарих
Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡобау улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Арыҫланбәк исеме менән нигеҙ һала. Арыҫланбәк 1758 йылдан алып билдәле. XVIII быуат уртаһында этник яҡтан ҡатнаш булып китә, 1758 йылдың 12 октябрендәге һәм 1781 йылдың 1 мартындағы керҙәшлек килешеүҙәре буйынса аҫаба күбәүҙәр типтәрҙәрҙе ҡабул итә. 1795 йылда 15 йортта 98 кеше йәшәгән, 1865 йылда 85 йортта — 448 кеше. Малсылыҡ, игенселек, балта эштәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. Шулай уҡ Ҡыбау, Бигәнәш исемдәре менән теркәлгән. 1906 йылда 2 мәсет, урыҫ‑башҡорт мәктәбе, күн заводы, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Абдулләләм Ғәҙеллыпин, 1782 йылда тыуған, XIX быуаттың 30-сы йылдарында 12-се башҡорт кантонының 18-се тирмәһе старшинаһы булып хеҙмәт итә. Уның «1812 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә», «5-се башҡорт полкы менән француз ғәскәрҙәренә ҡаршы булғанда» көмөш миҙалдары була
1905—1919 йылдар араһында Яңы Арыҫланбәк ауылы барлыҡҡа килә, унда аҫабалар күсеп килә, унда 1920 йылда 140 йортта 714 кеше иҫәпләнә. Яңы Арыҫланбәк ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң Арыҫланбәк хәҙерге исемен йөрөтә.
1843 йылда 12 башҡорт 64 бот ужым һәм 322 бот яҙғы иген сәскән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек милләт башҡорттар (78 %).
Географик урыны
Нөгөш йылғаһы (Өҫән ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Дандало күпере
Күперҙең тасуирламаһы
Дандало күпере урындағы эзбиздән һәм бетон иретмәһенән төҙөлгән. Ике бағанаһы ла ҡаяға беркетелгән, был уның терәктәренең һыу менән йыуылыуынан һаҡлай.
Күперҙең оҙонлоғо 34,5 м, киңлеге 2,80 м тәшкил итә. Һыу кимәленән бейеклеге  14 метр.
Күпер үҙенең планында латин S хәрефенә оҡшаған. Бындай формала күперҙең төҙөлөш технологияһы күпкә ҡатмарлы, сөнки йөкләнеш тигеҙ бүленмәй.
Ике рәт соҡор баҫмаларҙың ике рәткә һалыныуын күрһәтә. Уң пирс туранан-тура ҡаяға индереп төҙөлгән, ә һул пирс һыуға уйып индерелгән
Күпер 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы  дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡыларисемелегенә индерелгән.
Сәйет
Сәйет — ир-ат исеме, топоним.
Ланкеть
Ланкеть — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бурукан йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бадья (Весляна ҡушылдығы)
Бадья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Манатов Шәриф Әхмәтйән улы
Манатов Шәриф (Шәрифйән) Әхмәтйән улы (20 октябрь 1892 йыл — 1936 йыл) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, Башҡортостан автономиялы республикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Шәриф 5 йәшендә әсәнән етем ҡала. 1905 йылда 13 йәшлек был зирәк малай алыҫ юлға сыға: Өфөгә килеп, башҡорттар араһынан уҡымышлы кешеләргә юлыға һәм уларҙың ярҙамы менән «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға урынлаша. Артабан, мәҙрәсәне тамамлау менән, Семипалатинскиға барып, уҡытыусылар семинарияһына имтихан тота һәм уны 1910 йылда тамамлай.
1910 йылда Санкт-Петербургка юл тота, бында ул 1911 йылдың сентябрендә Бехтерев институтының тарих-филология факультетына ҡабул ителә. Шәриф Манатовтың сәйәси эшмәкәрлеге нәҡ ошо осорҙа башланып китә. Ул, аҙмы-күпме аҡса табыу өсөн, шәхси дәрестәр бирә, Петербургта һәм Өфөлә сыҡҡан мосолман гәзиттәрендә, батша Рәсәй империяһының милли сәйәсәтен фашлап, мәҡәләләр баҫтыра, студенттар хәрәкәтендә ҡатнаша, халыҡты бөлгөнлөккә төшөрөүсе Беренсе донъя һуғышына ҡаршы сығыш яһай.
1914 йылдың октяберендә, охранканың эҙәрлекләүенән ҡасып, III курста уҡыуын тамамламайынса, эмиграцияға сығып китә. Тәүҙә Истанбулда уҡый, һуңынан Швейцарияның Цюрих, Берн ҡалаларында йәшәй, аҙаҡ Женевала урынлашып, шоколад фабрикаһында үлсәүсе булып эшләй. Бында ул үҙ алдына белем алыуын дауам итә, эмиграциялағы рус революционерҙары менән таныша, В. И. Ленин осраша. Эмиграцияла үткәргән өс йыл ваҡыт эсендә Шәриф Манатов йәнә инглиз, немец, француз, ғәрәп телдәрен өйрәнә, сәйәси әҙәбиәт менән ныҡлап мауығып китә. Һөҙөмтәлә, 1917 йылдың ғинуарында РСДРП (меньшевик-интернационалистар) сафына ағза булып керә.
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Шәриф Манатов, илгә ҡайтып, Өфөлә «Тормош» гәзите редакцияһына эшкә урынлаша. 1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында үткәрелгән I Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Ҡоролтайҙа Шәриф Манатов Башҡорт мәркәз шураһы ағзаһы һәм рәйесе итеп һайлана. Әхмәтзәки Вəлиди буйынса, Шәриф Манатов Башҡорт мәркәз шураһы рәйесе итеп Ҡорбанғәлиевтар ярҙамы менән һайлана. 1917 йылдың 22—29 авгусында Өфөлә уҙған II Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Ҡоролтайҙа сығыш яһап, Рәсәйҙә унитар дәүләт өсөн көрәшеүселәргә, милләттәрҙең үҙбилдәләнешен танырға теләмәүселәргә ҡаршы тора. Бында Шәриф Манатов йәнә Башҡорт мәркәз шураһы ағзаһы һәм рәйесе итеп һайлана, ә Әхмәтзәки Вәлидов был ваҡытта уның ярҙамсыһы, Шәйехзада Бабич — шураның сәркәтибе итеп раҫлана. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына Ырымбур губернаһынан 9-сы һанлы Башҡорт федералистары исемлеге буйынса кандидат итеп һайлана.
1917 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт мәркәз шураһының Башҡортостан автономияһын иғлан иткән тарихи фарманы ла Шәриф Манатов ҡултамғаһы менән донъя күрә. Манатов етәкселегендә хөкүмәт Башҡортостан автономияһын бойомға ашырыу юлында мөһим эштәр атҡара. 1917 йылдың 8—20 декабрендә III Бөтә башҡорт ҡоролтайы автономия төҙөүҙе раҫлай. Был съезда Шәриф Манатов Башҡорт хөкүмәте һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы итеп һайлана. Съезд барышында Ырымбур губерна мосолман хәрби шураһы ультиматив рәүештә ҡоролтайҙы ҡыуыу менән янап, шул уҡ осорҙа Өфөлә демонстратив рәүештә ултырыштар үткәргән Милләт мәжлесенә ҡарата тәнҡит һүҙҙәрҙән баш тартырға талап иткән, быға яуап итеп ҡоролтай делегаттары Милләт мәжлесе ағзаларын Петроградҡа йәки Ҡазанға ҡыуырға тигән тәҡдимдәр яһағандар. Шул ваҡытта Башҡорт мәркәз шураһы рәйесе Шәриф Манатов былай тип белдергән: «…Для нас всё равно, пускай уберутся хоть в горящий ад».
Декабрь аҙағында Манатов Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы депутаты булараҡ Башҡортостан автономияһын РСФСР яғынан танылыуына ирешер өсөн Петроградҡа ебәрелә һәм ул унда 1918 йылдың 6 ғинуарында барып төшә. ВЦИК Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышын таратыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1918 йылдың 7 ғинуарында Манатов В. И. Ленин менән осраша, Ленин башҡорт милли хәрәкәтен контрреволюцион тип иҫәпләмәй һәм «әгәр ҙә И. В. Сталин менән берлектә эш итһәгеҙ, теләгегеҙ тормошҡа ашасаҡ» тип әйтә. 1918 йылда Манатов РКП(б) сафына ағза булып керә. 17 ғинуарҙа М. Вәхитов, Ғ. Ибраһимов, Ш. Манатов составында И. В. Сталин етәкселегендәге Милләттәр эше буйынса халыҡ комиссариаты (Наркомнац) эргәһендә Мосолман эштәре комиссариатын ойоштороу тураһында декрет баҫылып сыға. Уның комиссары итеп М. Вәхитов, комиссарҙың иптәштәре сифатында Ғ. Ибраһимов һәм Ш. Манатов раҫлана. Шәриф Манатов үҙенең маҡсатына тулыһынса ирешә алмай, әммә Башҡортостан автономияһын Совет власы яғынан танылыу өсөн нигеҙ әҙерләп өлгөрә. Манатов үҙәк властарының Башҡортостан Совет Республикаһын төҙөү буйынса саралар күрергә әҙер булыуы тураһында Башҡорт хөкүмәтенә телеграф аша хәбәр итә. 1918 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт хөкүмәте артабанғыса яуап итеп телеграмма ебәрә: «Высокую власть Советов принимаем, при возможности самостоятельно заниматься нашими внутренними делами, образовать собственный полк». Тиҙҙән Шәриф Манатов ашығыс рәүештә Башҡортостан автономияһы проектын төҙөр өсөн Вәлидов етәкселегендә комиссия ойоштороп илдең баш ҡалаһына килеүен һорап йәнә телеграмма яҙа. Ләкин ваҡиғалар икенсе яҡҡа үҙгәрә һәм февралдә Ырымбур большевиктары Башҡорт хөкүмәте ағзаларын ҡулға ала. Ырымбур губернаһы ревкомы Манатовты ла ҡулға алырға кәрәклеге тураһында баш ҡалаға хәбәр итәләр, әммә үҙәк властары быға ҡаршы булалар. Шулай уҡ 1918 йылдың ғинуарында Шәриф Манатов Каруанһарайҙы башҡорттарға ҡайтарыу мәсьәләһе буйынса В. И. Ленин менән әңгәмәләшә. Ленин әҙерләнгән проектты уҡығас, ул «Башҡорт йорто» һүҙҙәре араһына «халыҡ йорто» һүҙен индергән. 1918 йылдың 6 февралендәге РСФСР-ҙың Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатының (Наркомнац) декретына ярашлы, Каруанһарайҙы башҡорт халҡына тапшырыу иғлан ителә.
1918 йылдың 12 мартында «Яңы ваҡыт» гәзите хәбәр итеүенсә, Петроградта большевистик хөкүмәттә эшләүсе Шәриф Манатов әфәнде Башҡортостан автономияһын ойоштороу буйынса ҙур эш алып бара. Әммә шул уҡ ваҡытта Мулланур Вәхитов етәкселегендәге Мосолман эштәре буйынса комиссариат, Ш. Ә. Манатовтың фекере менән иҫәпләшмәйенсә, Татар-Башҡорт республикаһы тураһында положение проектын эшләй, апрель һәм май айҙарында төрлө кимәлдә кәңәшмәләр ойоштороп, башҡорттарҙың позицияһын һанға һуҡмайынса, шул проектты хуплаусы ҡарарҙар сығарыуға өлгәшә. Был кәңәшмәләрҙә Шәриф Манатов фәҡәт үҙ аллы Башҡорт автономияһын булдырыуҙы яҡлап сығыш яһай. Ниһайәт, май айында ул Ғәлимйән Ибраһимов менән бергә Өфөгә килә һәм көтмәгәндә, бер ниндәй сәбәпһеҙ, төрмә рәшәткәһе артына барып эләгә. Был хаҡта ул үҙе, И. В. Сталинға хат менән мөрәжәғәт итеп, ошолай тип яҙа :"«Хөрмәтле Сталин иптәш! Өфөгә килеү менән, мине өйәҙ Крәҫтиәндәр Советының — унда барыһы ла С. Р. ағзалары... — ҡарары менән Ғәлимйән Ибраһимов төрмәгә яптырҙы. Унан беҙҙе Сарапул ҡалаһына оҙаттылар... Минең төрмәлә интегеүемә тиҙҙән ике ай була. Өфө следствие комиссияһы тарафынан һорау алыуҙар үткәрелмәне. Шулай уҡ ғәйепләү ҙә булғаны юҡ. Мин, һис шикһеҙ, С. Р. флагы аҫтында эш итеүсе татар шовинистарының яла яғыу һәм шәреҡсә интрига ҡорбанына әйләндем»".
Хат 1918 йылдың июль баштарында яҙылған. Ошонан һуң ярты йыл буйы Шәриф Манатовтың ҡайҙа булғанлығы бөтөнләй билдәһеҙ. 1919 йылдың ғинуарынан 1920 йылдың октябренә тиклем ул коммунистар фирҡәһен төҙөү эштәре буйынса Төркиәлә була. Төркиә коммунистар фирҡәһенең Анкара комитеты президиумы ағзаһы итеп һайлана, төрөк телендә «Яңы донъя» гәзитен ойоштора һәм мөхәррир вазифаһын башҡара.
1920 йылдың 21 декабрендә Манатов Халыҡ Комиссарҙары Советының декреты менән РСФСР-ҙың Милли мәсьәләләр буйынса халыҡ комиссариатының (Наркомнац) Башҡорт АССР-ы хөкүмәте ҡарамағындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле итеп билдәләнә. Шул уҡ декрет нигеҙендә ул бер үк ваҡытта Башҡорт АССР-ының Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советында кәңәш биреү хоҡуғы менән ағза булып тора. 1921 йылдың октябренән Шәриф Манатов — Мәскәүҙә Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатында Башҡортостан вәкиле, уның Коллегияһы ағзаһы.
1923 йылдың мартынан Манатов Төркөстан Совет Республикаһы Мәғариф халыҡ комиссариатының Коллегияһы ағзаһы. 1924 йылдың ғинуарында йәнә Башҡортостанға ҡайта һәм шул уҡ йылдың көҙөнә тиклем Мәғариф халыҡ комиссариатының Академик үҙәгенә мөдире итеп тәғәйенләнә.
1925—1932 йылдарҙа Ярославль педагогия институтында уҡыта, Баҡыла Әзербайжан Компартияһы Үҙәк Комитетының матбуғат бүлеге мөдире, педагогия институты ректоры, Тбилисиҙа партия эшендә була, Ҡырымда Комвузда тарих буйынса лекциялар уҡый.
1932—1934 йылдарҙа ул СССР Фәндәр академияһы аспиранты, 1934 йылдан — Ҡырғыҙ дәүләт педагогия институтының дөйөм тарих буйынса профессоры. 1935 йылдың 31 октябрендә Фрунзе ҡалаһы фирҡә комитетының «как не изживший контрреволюционного буржуазно-националистической идеологии» тигән ҡарары буйынса ВКП(б)-нан сығарыла һәм Манатов СССР Фәндәр академияһынан китергә мәжбүр була.
Был осорҙа Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһы янында Черновское тигән совхозда Смородинка ауылында Ғәзизулла исемле ағаһына Манатов Фрунзенан ҡайтып төшә. Шәрифтең ҡатыны, өс балаһы артабан Өфөгә табан юл тота. 1936 йылдың көҙөндә ул ошо Смородинка ауылында донъя ҡуя. Шәриф Манатов Учалы районының Көсөк ауылы зыяратында ерләнә. 1962 йылда аҡлана.
Ғаиләһе
Шәриф Әхмәтйән улы Манатов вафат булғандан һуң уның ҡатыны һәм дүрт балаһы Литва ССР-ында йәшәгән. Улы Манатов Шамил Шәриф улы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрби осоусы булған, артабан граждан авиацияһында эшләгән.
Сәйетҡол
Сәйетҡол — ир-ат исеме, топоним.
Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы
Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы (Нигматуллин Карам Гилязович (22 март 1924 йыл — 25 февраль 2012 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры..
Биографияһы
Карам Ғиләж улы Ниғмәтуллин 1924 йылдың 22 мартында хәҙерге Башҡортостандың Фёдоровка районында тыуған. Һуғышҡа 1942 йылдың 6 августында алына. Хәрби билетындағы яҙмаларға ярашлы, присяганы 1942 йылдың 10 ноябрендә ҡабул итә. 1947 йылдың 14 февралендә демобилизациялана, тип хәбәр итә ветерандың ейәне Ниғмәтйән Ханов.
Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы 2012 йылдың 25 фералендә вафат.
Александровка (Белорет районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 80211820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ужа (Ағиҙел ҡушылдығы)
Ужа  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 922 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан  Салауатҡа тиклем, Нөгөш  йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тухачевский Михаил Николаевич
{{Военный деятель | имя = Михаил Николаевич Тухачевский | дата рождения = 16.2.1893(4.2) | дата смерти = 12.6.1937 | место рождения = Рәсәй империяһы, Смоленск губернаһы, Дорогобуж өйәҙе, Александровское | место смерти = СССР, {{ВБУ|Мәскәү}} ҡалаһы | изображение = Mikhail Tukhachevsky.jpg | принадлежность = {{Российская империя}} {{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы|РСФСР|1918}} {{Флагификация|СССР|армия}} Рәсәй империяһы наградалары: {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Святого Владимира 4 степени с мечами и бантом}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 2 степени с мечами}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 3 степени с мечами и бантом}} {{!}}- {{!}}{{!}}{{Орден Святой Анны 4 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Станислава 3 степени с мечами и бантом}} {{!}}} Совет наградалары: {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени}} {{!}}}  Почётлы революцион ҡорал }} Тухачевский Михаил Николаевич (16 февраль 1893 — 12 июнь 1937) — совет хәрби эшмәкәре, Граждандар һуғышы осорондағы РККА-ның военачальнигы, хәрби теоретик, Советтар Союзы Маршалы (1935). 1937 йылда «хәрби эш буйынса» репрессиялана, 1957 йылда аҡлана.
Уҡыуы һәм Беренсе донъя һуғышы
Бала сағы Пенза губернаһында һәм Пензала үтә. 1904—1909 йылдарҙа 1-се Пенза гимназияһында уҡый. Императрица Екатерина II Мәскәү кадет корпусын тамамлай (1912). рус император армияһында 1912 йылдан: кадет корпусын тамамлағас, Мәскәүҙәге Александровский хәрби училищеһында уҡый, уҡыуҙы  алдынғылар иҫәбендә 1914 йылда тамамлай. 1914 йылда подпоручик Тухачевский Семеновский лейб-гвардия полкында кесе офицер булып хеҙмәтен башлай. Беренсе донъя һуғышында Көнбайыш фронтта 1-се гвардия дивизияһы составында ҡатнаша. Люблин, Ивангород, Ломжа операциялары ҡатнашыусыһы. Яралана, күрһәткән батырлығы өсөн төрлө дәрәжәле ордендар менән наградлана (ярты йыл эсендә 5 орден). 1915 йылдың 19 февралендә Пясечно ауылы янында пленға эләгә. Дүрт тапҡыр уңышһыҙ ҡасыуҙан һуң Ингольштадҡа, төҙәтерлек булмаған ҡасҡындар өсөн ойошторолған лагерға ебәрелә. Лагерҙа ул Шарль де Голль менән таныша. Бишенсе мәртәбә ҡасыуы уңышлы була, 18 сентябрҙә сик аша үтеп Швейцарияға эләгә. Франция, Англия, Норвегия, Швеция аша Рәсәйгә ҡайта. Ҡабаттан Семенов полкына рота командиры итеп тәғәйенләнә.
Граждандар һуғышы
Ҡыҙыл армияға 1918 йылдың мартында үҙ ирке менән инә, ВЦИК-тың Хәрби бүлегендә хеҙмәт итә. РКП(б)-ға 1918 йылдың яҙында инә, Мәскәү районы оборонаһы хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә.
Сембер операцияһы 1918 −1919 йылдарҙағы Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронты дөйөм һөжүменең бер өлөшө генә була һәм 1918 йылғы Ҡаҙан операцияһынан һуң ғына башлана. Ҡаҙанды Комучтың иң яҡшы ғәскәрҙәре, шул иҫәптән Каппель бригадаһы, һаҡлай. Әммә Каппель Семберҙе ҡайтара алмай, 5-се армияһының Уң яр (Правобережная) төркөмөнөң һәм Волга хәрби флотилияһының килеп етеүе ҡыҙылдарға Волганы ҡабаттан аша сығырға һәм һөжүмгә күсергә форсат бирә.
Сембер операцияһы тамамланыу менән бер рәттән Сызрань- Сембер операцияһы йәйелдерелә. Был операцияла Тухачевскийҙың 1-се армияһы ҡатнаша һәм һөҙөмтәлә Һамар ҡалаһы яулана (Ҡала Ҡыҙыл армияның 1-се Һамар пехота дивизияһы частары тарафынан алына).
1918 йылдың декабрендә Тухачевский Көньяҡ фронттың (ЮФ) командующийы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 4 ғинуарға тиклем 1-се армияның командующийы булып иҫәпләнә, 1919 йылдың 24 ғинуарынан — Көньяҡ фронттың 8-се армияһының командующийы. 8-се армия командующийы вазифаһында Тухачевский 1919 йылдың 15 мартына тиклем була.
1919 йылдың мартында адмирал Колчактың армиялары көнсығышта һөжүмгә күсәләр. Генерал Ханжиндың Көнбайыш армияһы 5-се армияны ҡыйрата һәм Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронтының үҙәген йырып үтә.
5 апрелдә Тухачевский 5-се армияға етәкселек итә башлай. Армияла уҡсылар дивизиялары начальниктары Чапаев (25-се УД) һәм Эйхе (26-сы УД) булалар. Көнсығыш фронттың дөйөм контрһөжүм сиктәрендә 5-се армия сигенеүҙән һөжүмгә күсә, 28 апрелдә — 13 майҙа Төркөстан армияһы менән берлектә Боғорослан операцияһын үткәрә һәм генерал Войцеховскийҙың төркөмөн ҡыйрата. Артабан 5-се армия Төркөстан армияһына Бәләбәй операцияһын, ә 2-се армияға Сарапул-Воткинск операцияһын үткәрергә ярҙам итә. Июндә 5-се армияһы Бөрө операцияһын үткәрә һәм Ҡыҙыл армияһына Көньяҡ Уралға юл аса.
1920 йылдың 4 февралендә Тухачевский Кавказ фронтына командующий итеп тәғәйенләнә. Был фронт генерал Деникиндың Ирекле армияһын ҡыйратыу һәм Төньяҡ Кавказды баҫып алыу өсөн булдырыла.
Главком С. С. Каменев 1920 йылдың 20 мартында В. И. Ленинға Көнбайыш фронтына командующий итеп аҙаҡҡы операцияларҙы оҫта һәм ҡыйыу үткәргән М. Н. Тухачевскийҙы тәғәйенләнеүен белдерә, Тухачевскийға генерал Деникиндың армияларын ҡыйратыу бурысы йөкмәтелә, ә 26 мартта Республика Реввоенсоветы «Көнбайыш фронты хәҙерге ваҡытта Республиканың иң мөһим фронты булып тора» тип билдәләп үтә.
Совет-поляк һуғышы (1920)
1920 йылдың 25 апрелендә Көньяҡ-Көнсығыш фронты Украинала совет Көньяҡ-Көнбайыш фронтына (ЮЗФ) ҡаршы һөжүмгә күсә (командующийы А. И. Егоров, РВС ағзаһы И. В. Сталин). 6 майҙа поляктар Киевты яулайҙар. 28 апрелдә Ҡыҙыл армияһының Баш командованиеһы Көнбайыш фронтының һөжүмен 14 майға билдәләй. Тухачевский Көнбайыш фронтына етәкселеккә 29 апрелдә тәғәйенләнә. Поляк Көнбайыш фронты үҙенең ҡаршы һөжүмен әҙерләү өсөн эре көстәрен туплай. Поляк командованиеһы ике ярым дивизияһын Көньяҡ-Көнсығыш фронтынан күсерергә мәжбүр була.
Совет Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 26 майҙа башланған һөжүме һөҙөмтәһендә поляк Көньяҡ-Көнсығыш фронты армиялары элекке урындарына сигенәләр, Украинаға Белоруссиянан көстәрҙең бер өлөшө ташлана. Ошоларҙы иҫәптә тотоп, Тухачевский максималь көстәре менән беренсе булып һөжүм итергә була. Уң флангта 4-се армия поляк оборонаһын йырып үтә, йырылған урынға Г. Д. Гайҙың 3-сө атлы корпусы индерелә (военком А. М. Постнов). 11 июлдә ҡыҙылдар Минскиҙы ала, 12 июлдә — Вильно, Гродно, Барановичи, Пинск ҡалалары алына. Һөжүм тураһында ҡарар 8 августа ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта Тухачевский 1-се һәм 12-се армиялар менән идаралыҡ итеү өсөн ваҡытлыса оператив пункт булдырырға тәҡдим яһай. Был ғәскәрҙәр, һәм шулай уҡ 14 армия, насар тәьмин ителгән Мозырь төркөмө һәм 16-сы армияны нығытыу өсөн тәғәйенләнгән була. Артабан был ғәскәрҙәр поляк баш ҡалаһын ҡамауға алырға тейеш булалар. 11 августа был армияларҙы Львов йүнәлешенән Люблин йүнәлешенә борорға итәләр. Әммә төрлө ҡытыршыҡтар арҡаһында директива менән 13 августа ғына танышалар. 14 августа Главком Каменев ғәскәрҙәрҙе ашығыс рәүештә кире ҡайтарырға бойора, әммә улар Львов аҫтында алыштарға ингән була һәм төньяҡҡа уларҙы борорлоҡ м2мкинлек табылмай. Будәнныйҙың 1-се Атлы армияһы 21 августа ғына бойороҡҡа буйһона, ә 12-се армия бөтөнләй буйһонмай. Был ваҡытта 16 августа һөжүмен башлаған Пилсудский Осроленка — Ломжа — Белосток һыҙығына сыға.
Маршал Й. Пилсудский поляк һөжүмен Вепш йылғаһы рубежынан әҙерләй, бында ул Урта фронттың төп көстәрен туплай. Контрһөжүм тураһында ҡарар 6 августа ҡабул ителә. 8 августа Львов аҫтынан тупланыу районына 3-сө поляк армияһы сығарыла. 14 августа генерал В. Сикорскийҙың (буласаҡ премьер) 5-се армияһы Көнбайыш фронттың 4-се армияһына (А. Д. Шуваев) ҡаршы контрудар яһай. 16 августа Урта фронт Көнбайыш фронттың һул флангына контрһөжүмгә күсә һәм беренсе көндә үк уны яҡлап торған Мозырь төркөмөн ҡыйрата. Төркөм хатта фронт штабына поляк һөжүме тураһында хәбәр итеп өлгөрмәй. 17 августа Тухачевский төньяҡ армияларына сигенергә ҡуша, әммә сигенеү тәртипһеҙ характер ала. Көнбайыш фронттың бер өлөшө ҡамалып ҡала һәм пленға эләгә, Көнсығыш Пруссияла тотҡонлана. Көнбайыш фронты бик етди еңелеүгә дусар ителә һәм октябрь айына Минскиға сигенә. 1920 йылдың 12 октябрендә совет-поляк ваҡытлыса тыныслығы көскә инә, 1921 йылдың мартында солох төҙөлә. Килешеүгә ярашлы Польшаға Украина һәм Белоруссияның Көнбайыш өлкәләре ҡала. Сик буйҙарында, шул иҫәптән, Минскиҙа, РККА-ның хәрәкәттәре сикләнә.
Ленин, Сталин һәм Каменев һымаҡ, Тухачевский ҙа Керзон һыҙығында туҡтауға ҡаршы һәм Варшаваға табан поход яҡлы була, сөнки Ҡыҙыл армияһының Польшаға инеүе революцион күтәрелешкә сәбәп булыуына ышана. Хәрби күҙлектән, фронталь Варшава операцияһы баштан уҡ уңышһыҙлыҡҡа дусар ителгән була. 27 йәшлек командующийҙың хаталары Главкомдың стратегик хатаһын көсәйтәләр генә. Фронт разведкаһы Тухачевскийға кәрәкле мәғлүмәт бирмәй. Бынан тыш Варшава операцияһында Тухачевскийҙың ғәскәрҙәренә күпкә тотороҡлораҡ һәм рухи яҡтан көслөрәк дошман ҡаршы тора. Совет ғәскәрҙәре, киреһенсә, август айында тотороҡһоҙ була.
Күп кенә тикшеренеүселәрҙең фекеренсә, Варшава оперцияһындағы Көнбайыш фронттың еңелеүе 1937 йылда Тухачевскийҙың яҙмышына йоғонто яһай.
Советтарға ҡаршы ихтилалдарҙы баҫтырыу
1920 йылдың ноябрендә Тухачевский Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре менән Польшанан Белоруссия территорияһына килеп ингән генерал Булак-Балаховичтың Халыҡ-ирекле отрядтарын ҡыйратыу буйынса операцияла етәкселек итә.
1921 йылдың 5 мартында Тухачевский 7-се армияға командующий итеп тәғәйенләнә һәм Кронштадт гарнизоны ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 18 мартта ихтилал баҫтырыла.
1921 йылда РСФСР-ҙа бик күп ихтилалдар була, уларҙың иң эреһе — Тамбов губернаһындағы крәҫтиәндәр ихтилалы һанала. Үҙәк комитетының Политбюроһы Тухачевскийҙы Тамбов округы ғәскәрҙәренә командующий итеп тәғәйенләй, уның алдында ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ихтилалды баҫтырыу бурысы ҡуйыла. Отрядтарға ҡаршы Тухачевский химик ҡорал, артиллерия һәм авиацияны ҡуллана. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең туғандарынан аманатсыларҙы тотоп алыу һәм уларҙы атып үлтереү һымаҡ саралар киң ҡулланыла.
1921 йылда химик ҡоралды ҡулланыу енәйәт тип һаналмай: уны тыйыу тураһында Женева протоколы (1925) СССР-ҙа 1928 йылда ратификациялана. Архив документтары буйынса, химик ҡоралдың ҡулланыуы әҙерлекле шәхси составтың булмауы арҡаһында үткәрелмәй йәки бер нисә атыу менән сикләнгән, газдан ағыуланыусылар булмаған.
РККА-ла реформалар үткәреү буйынса эштәре
1921 ылдың 25 июленән Тухачевский — РККА-ның Хәрби академияһы начальнигы, 1922 йылдың 24 ғинуарынан алып 1924 йылдың 26 мартына тиклем — ҡабаттан Көнбайыш фронты командующийы. Тухачевский һәм Көнбайыш фронты парткомы араһындағы килеп сыҡҡан конфликттан һуң, Көнбайыш фронтының РККА Штабы начальнигы М. В. Фрунзе уны үҙенең урынбаҫары итеп тәғәйенләй, 1925 йылдың ноябрендә, Фрунзе вафат булғандан һуң, Тухачевский РККА Штабы начальнигы булып китә.