cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үрге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе)
Халҡы
2010 йылғы йәниҫәп буйынса, ауылда 245 кеше йәшәгән (133 ир-ат һәм 112 ҡатын-ҡыҙ).
Урамдары
Ауыл 13 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора.
Алтай дәүләт мәҙәниәт институты
Алтай дәүләт мәҙәниәт институты — Барнаулда мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге юғары уҡыу йорто.
Тарихы
СССР Министрҙар Советының 1974 йылдың 20 июнендәге 508-се ҡарарына ярашлы, КПСС-тың крайҙағы бюроһы һәм халыҡ депутаттары край советының башҡарма комитеты хеҙмәтсәндәр Барнаул ҡалаһында 1975—1976 йылдарҙа дәүләт мәҙәниәт институтын асырға ҡарар ҡабул итә.
1995 йылда институт яңы статусҡа эйә була Алтай дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты исемен йөрөтә башлай, ә 2005 йылда юғары уҡыу йорто академия статусын ала.
2015 йылдың көҙөндә юғары уҡыу йорто Алтай дәүләт мәҙәниәт институты исемен ҡайтара.
Факультеттар
— Бал хореография кафедраһы — кафедра мөдире Кузовникова Т. Б. — Халыҡ хореография кафедраһы — Хәҙерге заман хореография кафедраһы — Байрамдар һәм театрлаштырылған тамашалар режиссураһы кафедраһы — Черкашенинов Л. Ф. — Театр режиссураһы һәм актер оҫталығы кафедраһы — Шангина Е. Ф.
Уҡытыусылар
Институтта 168 штат уҡытыусыһы эшләй, шуларҙың 105-е — дәрәжәле уҡытыусылар, шул иҫәптән 20 % — докторҙар һәм профессорҙар, 12,6 % — федераль әһәмиәттәге маҡтаулы исемдәргә, 4,6 % — Рәсәйҙең ижади союзы ағзалары.
Әҙәбиәт
Барнаул: Энциклопедия / Под ред. В. А. Скубневского. — Барнаул: Изд-во Алт. гос. ун-та, 2000. — ISBN 5-7904-0140-6.
Кыпа-Каныль-Кы
Кыпа-Каныль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каныль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ягурьях
Ягурьях — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 184 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628542, ОКАТО коды — 71129936003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Футбол буйынса Европа чемпионаты талисмандары
Футбол буйынса Европа чемпионаты талисмандары — футбол бәйгеһенә уңыш китереүсе талсым. 1980 йылдан Европа чемпионаты футбол талисмандары «яҡлауы» аҫтында үткәрелә. Беренсе талисман Пиноккио, Италияла үткәрелгән Европа чемпионатында ҡатнаша. Шул ваҡытан башлап, барлығы 8 талисман булдырылған.
Үрге Кельчема
Үрге Кельчема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кельчема йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Шиҡылдаҡ
Шиҡылдаҡ, һылыу һандуғас (урыҫ.варакушка).
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер ни тиклем бәләкәйерәк. Ерҙә һәм ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе төҙөк кәүҙәле матур ҡош. Ата ҡоштоң һырты, ҡанаттары ҡуйы көрән. Түшенең уртаһы ҡыҙыл, уның тирәһе ҡара, унан һуң күк төҫ. Ҡорһағы аҡ, ҡойроҡ аҫты ерән. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы
Тауышы көслө генә: «шик-шик» йәки «шаҡ-шаҡ». һандуғасҡа оҡшатып һайрай.
Нуғай даруғаһы
thumb|250px|Өфө провинцияһын һәм Башҡортостанды даруғаларға бүлеү. Ырымбур губернаһы ланскарталары" картаһы. Красильников, 1755 йыл Нуғай даруғаһы — Алтын Урҙа дәүерендә һәм Ырымбур экспедицияһынан һуң Башҡортостанда административ-территориаль берәмек. Даруға олоҫтарға бүленә. Башҡортостанды буйһондороу маҡсатында, ғәскәр урынлаштырыу өсөн, ҡәлғәләр (хәрби нығытмалар) төҙөлә. Башҡортостандың төрлө ерҙәрендә заводтар төҙөлә башлай.
1751—1752 йылдарҙа Усолка йылғаһында Богоявленский баҡыр заводы төҙөлә. 1752—1753 йылдарҙа Аҫҡын йылғаһында Архангельск баҡыр заводы, Ыҡ буйында Покровск баҡыр заводы (1754), Әүжән йылғаһында Әүжән-Петровск тимер заводы (1754), Ағиҙел буйында Белорет заводы (1768), Ҡана йылғаһында Кананикольск баҡыр заводы, Ырғыҙлы йылғаһында Воскресенск баҡыр заводы төҙөлә.
Мозафар Мөхәмәтәминев
Мозафар Мөхәмәтәминев (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1803 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә. 1808 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәтен үтәй.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 8-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1828 йылдың 7 февраленән — урядник, 1830 йылдың 27 июненән зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатындары — Мәлихә һәм Мөғлифә; улдары — Мөхәмәтсафа, Мөхәмәтсәлим һәм Солтан; ҡыҙҙары — Гөлсөм.
Шәһиттәр аллеяһы
Шәһиттәр аллеяһы (Şəhidlər XiyabanıŞəhidlər Xiyabanı; 1990 й. тиклем — Киров Паркы/ Таулы парк, Киров Паркы / Дағлыг Парк) — Баҡылағы «шәһиттәр» — нигеҙҙә «Ҡара ғинуар» ҡорбандары (126 кеше) һәм Ҡарабах һуғышында һәләк булған әзербайжандар ерләнгән туғандар ҡәберлеге. Аллеяла шулай уҡ исемһеҙ ҡәбер бар, унда танылмаған мәйеттәр күмелгән.
Тарихы
Шәһиттәр аллеяһы урынында элек мосолман зыяраты була, унда 1918 йылда Баҡыла март ваҡиғаларында ҡорбан булғандар күмелә. 1935 йылда совет власы урынлашҡандан һуң, зыярат бөтөрөлә, мәйеттәр икенсе урынға сығарыла һәм уның урынында «Сергей Киров исемендәге парк» барлыҡҡа килә.
1990 йыл ваҡиғалары
1990 йылдың ғинуарында паркка «Азадлыг» (Azadlıq meydanı — «площадь свободы», бывшая «площадь Ленина» Azadlıq meydanı — «Азатлыҡ майҙанында», элекке «Ленин майҙаны») 1990 йылдың 19 ғинуарынан 20-һенә ҡараған фажиғәле төндә һәләк булғандарҙы килтерәләр. 20-21 ғинуарҙа аллеяла 120-нән ашыу ҡәбер ҡаҙыла. Ерләү бер нисә сәғәт дауам итә. 22 ғинуарҙа тағы 50 үлгән кеше ерләнә. Уларҙың өсөһө 1918 йылдың мартындағы ҡан-ҡойош ҡорбаны булып, мәйеттәре паркта ҡәбер ҡаҙғанда табыла. Өс ҡәбергә лә «1918 йыл шәһите» тип яҙыла. Ҡәберҙәргә һәм кешеләр һәләк булған урындарға ҡыҙыл ҡәнәферҙәр ҡуйыла, һуңынан улар Әзербайжанда матәм сәскәһенә әйләнә.
Хәтер
2000 йылдың 17 ғинуарында Әзербайжан Республикаһы президенты Гейдар Алиев «20 ғинуар шәһите» тигән почетлы исем биреү тураһында" указ сығара, унда һәләк булғандарҙың һәм хәбәрһеҙ юғалғандарҙың тулы исемлеге бирелә.
Бөгөн Шәһиттәр аллеяһы — Баҡының абруйлы ҡунаҡтарын алып бара торған урындарының береһе.
Вознесенка (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Антон Брукнер
Антон Брукнер (Anton Bruckner; 4 сентябрь 1824, Ансфельден, Үрге Австрия — 11 октябрь 1896, Вена) — австрия композиторы, органда уйнаусы һәм музыка педагогы, тәү сираттасимфониялар, мессалар и мотеттар ижад итеүе менән билдәле. Уның симфониялары йыш ҡына үҙенең бай гармоник теле, ҡатмарлы полифонияһы һәм оҙайлығы арҡаһында австро-немец романтизмының һуңғы этабы символы булып һанала.
Биографияһы
Брукнер Линц ҡалаһы янындағы Ансфельден ауылында тыуа. Уның ҡартатаһы 1776 йылда уҡытыусы урынын ала, 1823 йылда был эш урынын буласаҡ композиторҙың атаһы, өлкән Антон Брукнер (1791-1837), мираҫҡа ала. Был насар түләүле, әммә ауыл ерендә хөрмәтле вазифа булған була. Өлкән Брукнер Терезия Хельмға өйләнә (нем.), уларҙың никахынан ун бер балалалары тыуа. Антон Брукнер ғаиләлә өлкән бала була.
Атаһы Антондың беренсе музыка уҡытыусыһы була. 1833 йылда, Брукнер конфирмация йолаһын үткәс, атаһы уны директоры музыкаль энтузиаст һәм хөрмәтле органсы Иоганн Баптист Вайс булған Хершинг мәктәбенә уҡырға ебәрергә була. Унда Брукнер мәктәпте тамамлай, органсы-виртуоз була һәм үҙенең тәүге әҫәрен — «орган өсөн ми-Бемоль мажор дүрт прелюдияһын» яҙа.
Өлкән Брукнер 1837 йылда вафат булғандан һуң, уҡытыусының урынын һәм йортон вариҫына күсергәндән һуң, Антонды Изге Флориан монастырына ебәргәндәр. Антон унда йырсы булып китә, шулай уҡ органда һәм скрипкала шөғөлләнә. Брукнерҙың музыкаль һәләттәренә ҡарамаҫтан, әсәһе уның ата-бабалары һөнәрен мираҫ итеп алып ҡалыуын теләй һәм уны Линцтағы уҡытыусылар семинарына ебәрә. Уны иң яҡшы билдәләр менән тамамлап, Брукнер бер ни тиклем ваҡытВиндхаг-Бай-Фрайштадт ҡалаһы уҡытыусыһы Франц Фукстың ярҙамсыһы булып эшләй. Унда ул ҡот осҡос шарттарҙа йәшәй, аҙ ғына эш хаҡы ала һәм үҙенең начальнигының даими кәмһетеүҙәренә дусар була, әммә бер ҡасан да зарланмай һәм ризаһыҙлыҡ белдермәй. Изге Флориан монастырыпрелаты Михаэль Арнет буласаҡ композиторҙың мохтажлыҡта йәшәүен белгәс, Брукнерҙы ике йылға ебәрә Кронсторф ҡалаһына шундай уҡ вазифаға. Виндхагтағы эштәре менән сағыштырғанда, Кронсторф осоро (1843-1845) әҫәрҙәрендә беренсе тапҡыр Брукнерҙың индивидуаль "брукнер" стиле күҙәтелә, һәм уларҙың айырмалы һыҙаттары күренә башлай.
1845 йылда Брукнер Санкт-Флорианға кире ҡайта. Майҙа ул ауыл мәктәптәренең береһендә уҡытыусы ярҙамсыһы урынын биләргә мөмкинлек биргән имтихан үтә. Брукнер белем алыуын юғары уҡыу йорттарында уҡытыу өсөн дауам итә. 1848 йылда Санкт-Флориандың органсыһы итеп тәғәйенләнә, 1851 йылда был вазифа уның өсөн даимиға әйләнә. Уның репертуары башлыса И. М. Гайдн, И. Г. Альбрехтсбергер һәм Ф. Й. Ауман әҫәрҙәрҙән тора.
1849 йылда Брукнер үҙенең тәүге ҙур әҫәре «Реквием»ды яҙа. Был ижад емешен уның музыка менән шөғөлләнеүен хуплаған һәм уға фортепианоһын васыят иткән монастырь нотариусы Франц Зайлер иҫтәлегенә бағышлай.
1854 йылда брукнер беренсе тапҡыр Венаға юллана, унда һарай органсыһыИгнац Асмайер. Брукнерҙың органда уйнағанын тыңлай. Игнац Асмайер Брукнерҙың уйнағанын хуплай. Тик 1855 йылда ғына композитор юғары профессиональ кимәлдә музыкаль белем ала башлай, күренекле австрия музыкаль педагогының Симон Зехтерҙа контрапункт менән шөғөлләнә. Шул уҡ 1855 йылда Брукнер, конкурста бер һүҙһеҙ еңеп, Линцта ҡала органсыһы вазифаһын биләй 1860 йылда шулай уҡ «Liedertafel Frohsinn» ирҙәр хорының етәксеһе була. Ошоноң менән бәйле уның ижадында орган әҫәрҙәре менән бер рәттән хор әҫәрҙәре лә ҙур урын биләй башлай. Брукнерҙың беренсе өлгөргән әҫәре тип месса № 1 ре минор (1864) һанала. Был әҫәрен композитор 40 йәшендә ижад итә.
Зехтерҙың дәрестәре Брукнер өсөн 1861 йылда сығарылыш имтиханы менән тамамлана. Имтихан ваҡытында, риүәйәт буйынса, имтихан алыусыларҙың береһе (Иоганн фон Гербек): "ул беҙҙе һынап ҡарарға тейеш ине!» - тип һоҡланып ҡысҡыра. Әммә бынан һуң да Брукнер Линц дирижеры Отто Кицлер семинарына йөрөп уҡый башлай. Уҡыу барышында ул Рихард Вагнерҙың музыкаль принциптарын ҙур иғтибар менән ентекләп өйрәнә. 1865 йылда Брукнер Вагнер менән таныша. Вагнерҙың музыкаһы һәм шәхесе Брукнерға ҙур йоғонто яһай.
Венский период
1868 йылда, Зехтерҙың вафатынан һуң, Брукнер бушаған вазифаны биләргә саҡырыла. Уны Вена консерваторияһына музыка теорияһы уҡытыусыһы итеп эшкә алалар. Уҡытыу осоронда ул энергияһының күп өлөшөн симфониялар яҙыуға йүнәлтә. Был симфониялар йәмәғәтселек тарафынан насар ҡабул ителә. Уларҙы йәмәғәтселек ҡайһы берҙә «ҡырағай» һәм «мәғәнәһеҙ» тип һанай. Брукнерҙың консерваториялағы уҡыусылары араһында билдәле Ганс Ротт һәм Франц Шмидт була.
Брукнер-органистың оҫталығы (иң элек уның импровизацияһы) Австриянан ситтә юғары баһалана. 1869 йылда ул Францияла, ә 1871 йылда Англияла уйнай; Альберт-холлда яңы органда алты концерт һәм Гәлсәр һарайҙа биш концерт бирә.
1875 йылда Брукнер Вена университетының доценты, ә өс йылдан һуң — Һарай капеллаһының органсыһы була. 1886 йылда ул Франц Иосиф орденына лайыҡ була.
Композитор 1896 йылда Венала вафат була. Бында вафатынан һуң өс йыл үткәс, Брукнерға һәйкәл ҡуйыла. Брукнер мәйетенең көлө һалынған саркофаг Изге Флориан монастыры органы аҫтында тора.
Хәтер
1898 йылда Линцта «Bruckner-Stiftung» махсус фонды ойошторола. Был фонд 25 йыл дауамында ошо ҡалала ике йыл аша үткәрелгән брукнер музыкаһы фестивалдәрен бағырға тейеш була. Линцта даими рәүештә Брукнерға арналған музыкаль фестиваль үткәрелеп тора.
Линцта Брукнерхаус (нем.) концерт залы төҙөлгән, унда башҡа ҙур Брукнерфест (нем.) һәм Ars Electronica (нем.) халыҡ-ара фестивалдәре лә үткәрелә.
Композитор 1949 йылғы австрия почта маркаһында һүрәтләнгән.
Ижады
Композитор ижадының төп өлөшөн симфоник һәм рухи музыка тәшкил итә. Тәүге әһәмиәтле әҫәрен Брукнер ҡырҡ йәш тирәһендә яҙған. Композиторға алтмыш йәш тирәһе булғас ҡына танылыу килә. Брукнер көсһөҙ оркестровщик булған тигән фекер бар. Был уның әҫәрҙәрен оркестр өсөн яңынан яҙыуға сәбәп була. Әммә әлеге ваҡытта дирижерҙарҙың күбеһе Брукнерҙың әҫәрҙәрен оркестр менән башҡарыуға өҫтөнлөк бирә (мәҫәлән, Георг Тинтнер, Элиаху Инбал, Филипп Херревегее).
Хор әҫәрҙәре
Брукнер бик дини кеше була һәм бик күп дини әҫәрҙәр ижад итә. Ул «Te Deum» и «Магнификат» гимндары тексына музыка яҙа, биш псалом (шул иҫәптән Псалом 150 1890-сы йылдарҙа), байрам кантатаһын (WAB 16) төҙөй, ҡырҡ тирәһе мотеттар һәм ете месса ижад иткән. Өс тәүге мессалары (Windhaager Messe, Kronstorfer Messe и Messe für den Gründonnerstag) 1842 һәм 1844 йылдар араһында ижад ителгән ҙур булмаған австрия мессалары була. Урындағы сиркәүҙәрҙә ғибәҙәт ҡылыуҙа ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән мессаларҙың ҡайһы берҙәрендә традицион бүлектәр композитор тарафынан төшөрөлгән. Уның тәүге эше булған Ре минор реквиемы 1849 йылда яҙыла. Брукнер үҙе был әҫәрен тарихта һаҡланыуға лайыҡлы тип иҫәпләй.
Әйтергә кәрәк, Брукнерҙың 1860-сы йылдарҙа яҙған һәм һуңғараҡ ҡайтанан ҡараған өс мессаһы йыш башҡарыла. Месса № 1 ре минор һәм № 3 фа минор мессаһы ҡатнаш хор солистары, орган һәм оркестр өсөн, ә № 2 ми минор ҡатнаш хор һәм ҙур булмаған тынлы инструменталь ҡоралдар өсөн тәғәйенләнгән. Был мессаны Брукнер ниндәйҙер кимәлдә рухи музыкаһына ярашлы итеп ижад итергә тырышҡан.
Донъяуи вокал әҫәрҙәре
Йәш сағында Брукнер ирҙәр хорында йырлай һәм улар өсөн музыка яҙа. Брукнерҙың донъяуи хор музыкаһы башлыса хор йәмғиәттәре өсөн, улар барыһы ла немец телендә яҙылған текстар. Был әҫәрҙәрҙең ҡайһы берҙәре шәхси заказсылар һәм туй, ерләү, тыуған көндәр йәки исем туйҙары кеүекайырым саралар өсөн махсус яҙыла, бындай әҫәрҙәрҙең күбеһе композиторҙың дуҫтарына һәм таныштарына бағышланған. Бындай форматтағы музыка, ғәҙәттә, һирәк башҡарылған. Биограф Дерек Уотсон, композиторҙың ирҙәр хоры өсөн пьесалары «немец булмаған тыңлаусыны аҙ ҡыҙыҡһындырған», тип яҙа. Яҡынса 30 шундай пьесалары араһында иҫтә ҡалырлыҡ композиция булып ирҙәр хоры, солист, йодлер һәм дүрт валторн өсөн яҙылған Abendzauber (1878) әҫәре тора.
Брукнер шулай уҡ 20 йыр яҙа, уларҙың бер нисәһе генә баҫылып сыҡҡан. 1861-1862 йылдарҙа Брукнер яҙған йырҙар WAB классификацияһына индерелмәй, әммә 2013 йылда Австрия милли китапханаһы Брукнерҙың 1861-1863 йылдар менән даталанған өйрәнсек йырҙарын һатып ала
Брукнер шулай уҡ биш тыуған көн кантатаһын һәм ике ижад итә исемле кешеләре кантатаһы һәм Август Зильберштейндың, Germanenzug и Helgoland текстарына ике патриотик кантата ижад итә. Брукнерҙың 1863-1864 йылдарҙа яҙылған, иң тәүге баҫылып сыҡҡан Germanenzug (WAB 70) Helgoland (WAB 71) әҫәре — ҙур оркестр һәм ирҙәр хоры өсөн 1893 йылда яҙылған һәм һуңғы тамамланған композицияһы. Брукнер иҫәпләүенсә, был әҫәре Австрия милли китапханаһына мираҫ итеп ҡалдырыу өсөн лайыҡлы тип тапҡан берҙән-бер донъяуи вокал эше була.
Башҡа эштәре
Отто Кицлерҙа уҡыған ваҡытында Брукнер өс ҡыҫҡа оркестр пьесаһы һәм оркестровкала күнекмәләр сифатында ре минор маршынижад итә. Шул уҡ ваҡытта ул соль минор увертюраһын да яҙа. Брукнерҙың ҡайһы берҙә симфониялар яҙҙырыуға индерелгән был эштәре композиторҙың яңы стиленә ишара яһай.
Румыния
Румы́ния (România, ) — Европалағы ил, Европа Берләшмәһе һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы. Майҙаны 237 500 км2. Конституция буйынса Румыния демократик республикаһы булып һанала. Ил Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО ағзаһы.
Румыния төньяҡта һәм көнсығышта Украина менән, төньяҡ-көнсығышта Молдова менән, көньяҡта Болгария менән, көнбайышта Сербия һәм Венгрия менән сиктәш. Көньяҡ-көнсығыштан Румыния Ҡара диңгеҙ менән йыуыла.
Территорияһы майҙаны — 238 391 км², халҡы — 19 401 000-ҙән ашыу кеше (2019 йылғы мәғлүмәт) (ошо ике күрһәткестәр буйынса региондың иң эре иле булып иҫәпләнә); халыҡ һаны буйынса донъяла — 62-се һәм территорияһы буйынса 80-се урындарҙы биләй. Ил байтаҡ этномәҙәни төрлөлөлөгө менән айырылып тора; динлеләрҙең күпселеге (яҡынса 87 %) православие динен тота.
42 административ-территориаль берәмеккә бүленә, шуларҙың 41 — жудецтар һәм 1 — муниципий. Баш ҡалаһы — Бухарест. Бухарест жудецҡа тиңләнгән. Дәүләт теле — румын теле.
Румыния — унитар дәүләт һәм президент-парламент республикаһы. Президент вазифаһын — Клаус Йоханнис, премьер-министр вазифаһы Людовик Орбан биләйҙәр. Йылдам үҫешкән иҡтисадлы индустриаль ил. Аҡса берәмеге — румын леяһы (2019 йылдың 10 ғинуарына курсы — 1 АҠШ долларына 4,05 лея, бер йылға (365 көн) яңы румын лейҙарҙа 1 американ долларының хаҡы RON 3,88-ҙән 4,05-ға тиклем +0,19 lei-ға артҡан ).). Румыния 1859 йылда Молдавия һәм Валахия кенәзлектәренең берләшеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Берләштерелгән кенәзлек — артабан яңы Румыния дәүләте 1877 йылдың 21 майында иғлан ителә.
2007 йылдың 1 ғинуарынан — Евросоюз һәм 2004 йылдың 29 мартынан НАТО ағзаһы.
Этимологияһы
Илдең атамаһы romanus «рим» һүҙенән килеп сыҡҡан һәм һүҙмә-һүҙ «Римляндар иле» тип аңлатыла.
Географик урыны
Румыния 238 391 км² майҙанды биләй һәм территорияһы буйынса Көньяҡ-Көнсығыш Европаның иң ҙур иле булып тора һәм бөтә Европала территорияһы буйынса 12-се урын биләй. Ил 43° һәм 49° төньяҡ киңлеге, 20° һәм 30° көнсығыш оҙайлығы араһында урынлашҡан..
Румыния территорияһы өсөн таулы, ҡалҡыулы һәм тигеҙ урындарҙың яҡынса тура килеүе хас. Илдең бөтә территорияһы аша, Украина сигенән Сербия сигенә тиклем, айырыуса Румыния үҙәгендә урынлашҡан 14 тау һырты менән Карпат үтә. Румынияның иң юғары нөктәһе — Молдовяну тауы (2544 м). Файҙалы ҡаҙылмалар араһында нефть һәм полиметалл мәғдәндәре айырыуса билдәле.
Илдең көньяҡ-көнсығышы Ҡара диңгеҙ һыуҙары менән туҡлана, унда Румыния хәрби-диңгеҙ флотының эре порт һәм диңгеҙ базалары урынлаша. Порттар илдең эске райондары менән шоссе һәм тимер юлдары менән бәйләнә.
Диңгеҙгә сығыу юлы булыуы Наличие выхода к морю делает выгодной международную морскую торговлю со странами Европа, Азия һәм Төньяҡ Африка илдәре менән диңгеҙ сауҙаһын бик табышлы итә. Гибралтар боғаҙы аша — Атлантик океанға, Суэцк каналы аша Һиндостан океанға һәм Тымыҡ океанға сығып була.
Климаты
Румыния һыуыҡ ҡыштар һәм йылы йәйҙәр менән ҡылыҡһырланған континенталь климаты зонаһында урынлашҡан. Уртаса йыл температураһы — көньяҡта 11 °C һәм юғарыраҡ, төньяҡта 8 °C тиклем.
Болгария һәм Венгрия менән сиктәш булған Румыния төбәктәре — донъяла иң уңдырышлыларҙан, әммә уларҙың бөтәһендә лә йәшәү кимәленең һәм халыҡ һаны күрһәткестәренең түбәнәйәүе күҙәтелә. Румынияла, бөтә Көнсығыш Европала кеүек, ауыл халҡы һаны ҡала менән сағыштырмаса тиҙерәк арта, шул уҡ ваҡытта Балкандағы яртылаш күсмә тормош алып барған халыҡ иҫәпкә алынмай, тигән раҫланмаған фекер йәшәй. Яҙ һалҡын төндәр һәм йылы көндәр менән ҡылыҡһырлана. Ҡағиҙә булараҡ, йәй йылы, уртаса максималь температураһы Бухарестта йәйгеһен 28 °C тәшкил итә, уртаса минималь — 16 °C. Ҡыштар һыуыҡ: уртаса максималь температураһы тигеҙлектәрҙә 2 °C-тан тауҙарҙа −15 °C тиклем тирбәлә. Абсолют максимум — 44,5 °C — 1951 йылда, ә абсолют минимум − 38,5 °C — 1942 йылда теркәлә.
Уртаса йылына 750 мм яуым төшә, уларҙың күпселек өлөшө йәйгә тура килә. Ошо уҡ ваҡытта төрлө райондар араһында байтаҡ айырмалар күҙәтелә — тауҙарҙа йылына 1500 мм-ға тиклем яуым тиклем төшә, көньяҡта һәм Бухарест тирәһендәге үҙәктә — яҡынса 600 мм, Дунай дельтаһында — яҡынса370 мм.
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар ил территорияһының 19 % биләй, шул уҡ ваҡытта Румыния Европа илдәре араһында урмандарға ҡарата иң һаҡсыл илдәрҙән һанала. Урмандарҙа күп һанлы ҡыр хайуандары көн күрә, улар араһында айыуҙар, бүреләр һәм башҡа хайуандар; тигеҙлектәрҙә — төлкөләр, ҡуяндар, тейендәр һәм бурһыҡтар. Ил территорияһында эндемик һөтимәрҙәр (улар араһында айырыуса билдәлелек яулаған карпат тау кәзәһе), ҡоштар һәм рептилийҙар табылған. Румыния фаунаһы состоит из 33792 хайуан төрөнән тора, улар араһында 33085 умыртҡаһыҙ һәм 707 умыртҡалы хайуан.
Иң боронғо тарихы һәм антиклыҡ
Хәҙерге Румыния территорияһында яҡынса 42 мең йыл элекке дата менән билдәләнгән Кроманьонец ҡалдыҡтары (Пештера-ку-Оасе) табылған. Яҡынса 4 мең йыл элек неолитик мәҙәниәте барлыҡҡа килә.  [[Бронза быуат дәүерендә б.э.т. 1800—1000 йылдарҙа дактарҙың фракий-[[фригий ҡәбиләләре барлыҡҡа килә. Б.э.т. VII быуатта Румынияның хәҙерге Ҡара диңгеҙе буйы территорияһында  (Бәләкәй Скифия) грек колониялары барлыҡҡа килә. Б.э.т.  III быуатта дактар дәүләттәре барлыҡҡа килеүе билдәле. Б.э.т. I быуаттың аҙағында — II быуаттың башында  Дакия римляндар тарафынан яулап алына, бында алтын сығарыу һәм колонистар күсенеүе күҙәтелә. Ошо ваҡытта романлашыу  һәм балкан латынь яҙмаһы  барлыҡҡа килә.
270-сы йылдарҙа ихтилалдарҙан һуң римляндар Дунай аръяғына сигенергә мәжбүр була.. «Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе» осоронда Дакия готтарҙың, вандалдарҙың, гундарҙың күсеп йөрөгән ҡәбиләләр тарафынан талана. VI быуатта хәҙерге Румыния территорияһына славяндар күсенә башлай.
Урта быуат
XI быуаттан алып Трансильвания обладала автономией в составе Венгрия короллеге составында автономияға эйә була, ә XVI быуатта бойондороҡһоҙлоҡто яулай һәм ошо статусты 1711 йыоға тиклем һаҡлап килә. 1526 йылда в ходе Мохач янындағы алыш барышында Венгрия ғәскәрҙәре тар-мар ителә, һәм Валахия, Молдавия һәм Трансильвания Ғосман империяһы вассаллығына эләгәләр, ошо уҡ ваҡытта улар эске автономияһын XIX быуаттың яртыһына тиклем һаҡлайҙар. Әлеге осор өсөн феодаль системаһының яйлап юҡҡа сыуығы хас. Был осорҙа территориялар хакимдары араһында Молдавияла Стефан III Бөйөк, Василий Лупу һәм Дмитрий Кантемир; Валахияла Матей Басараб, Влад III Цепеш (Дракула) һәм Константин Брынковяну; Трансильванияла Янош Хуньяди һәм Габор Бетлен айырыуса билдәле булалар. 1600 йылда Валахия, Молдавия һәм Трансильвания Михай Ҡыйыу хакимлығы аҫтында берләштерелә, әммә 1601 йылда Михай үлтерелә, һәм Валахияла һәм Молдавияла реаль власть Ғосман империяһы яҡлы баярҙарҙа була. XVII быуат тулыһынса баярҙарҙың тарҡаулығы һәм үҙ-ара талаш менән ҡылыҡһырлана.
XVIII быуат башында Рәсәй менән берлектә Валахия һәм Молдавия хакимдары ғосман хакимлығынан ҡотолорға маташалар, әммә Валихия господары Константин Брянковянуның хыянаты арҡаһында Пётр I-нең Прут походы уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, һәм Ғосман империяһы тарафынан территорияларҙың иҙелеүе көсәйә генә.
Румын дәүләте
Румыния дәүләтен булдырыуҙың тарихи процесы Ғосман империяһының вассал ерҙәрендә башлана: 1859 йылда Валахия һәм Молдавияның берләштерелгән кенәзлегендә Александр Куза үҙен илдең кенәзе (господары) тип иғлан итә. Ультраконсерватив партияһы ағзалары араһында крәҫтиәндәрҙе азат итеү һәм реформаларҙың башҡа проекттары кенәзгә ҡаршы көслө ҡаршылашыу тыуҙыра. Үҙ сиратында Һарай түңкәрелешенә алып килгән Пруссия һәм Ғосман империяһы яҡлы баярҙарҙың господарға ҡаршы заговор һөҙөмтәһендә, , Куза тәхеттән төшөрөлә, ә тәхет Гогенцоллер — Кароль нәҫеленән Пруссияның ҡуйылған кешеһенә (ставленник) күсә (Карл Гогенцоллерн-Зигмаринген). Хәҙерге румын дәүләтенең тағы ла бер өлкәһе — Трансильвания — ул ваҡытта Австро-Венгрия составында була.
Молдавия һәм Валахияның берләштерелгән кенәзлеге бойондороҡһоҙлоғо тәүге тапҡыр 1877 йылдың 21 майында (9 май) иғлан ителә һәм әлеге ерҙәр «Румыния кенәзлеге» тип иғлан ителә. Румыния кенәзлеге урыҫ-төрөк һуғышы башланыуына бәйле барлыҡҡа килә; ошо һуғышта ҡатнашып, Румыния, Берлин килешеүенә ярашлы, төньяҡ Добруджаны һәм Констанцияны ала. Ә Рәсәй — Бессарабияның көньяҡ райондарын (Буджак). Бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ Румыния Сан-Стефан һәм Берлин килешеүҙәрендә таныла. 1878—1914 йылдар осоро тотороҡлоҡ менән айырыла. 1881 йылда Берләштерелгән кенәзлек нигеҙендә Кароль Ш етәкселегендәге Румыния короллеге булдырыла.
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе донъя һуғышы осоронда Румыния башта нейтралитет һаҡлай ине, һуңынан 1916 йылдың 28 авгусында рус армияһы йоғонтоһо арҡаһында Антанта яғында сығыш яһай. 1916 йылдың 15 (28) авгусында румын ғәскәрҙәре Трансильванияға инә. Баштараҡ Румыния өсөн һөжүмдәр уңышлы үтә, әммә тиҙҙән тыл тәьминәте менән проблемалар башлана, ә немец ғәскәрҙәрен Көнбайыш фронтынан бында күсергәндән һуң хәлдәр бик ныҡ мөшкөлләнә. Үҙәк державалар ғәскәрҙәре бик тиҙ Добруджаны һәм бөтә Валахияны тар-мар итә, шул иҫәптән Бухарестты. Король ғаиләһе, хөкүмәт һәм парламент Яссыға күсенә. Армия һәм граждан халыҡтың күпселек өлөшө Молдоваға сигенә.
Румынияны бөтөнләй юҡҡа сығарыуҙан Рәсәй империяһы ҡотҡара, уға ярҙам итеү өсөн Рәсәй Көнсығыш фронтын Ҡара диңгеҙгә тиклем киңәйтә һәм армия бүлеп бирә. Румын участкаһындағы әүҙем хәрби ғәмәлдәр 1917 йылдың йәйендә генә тергеҙелә, румын армияһы дошмандан Молдованың көньяҡ-көнбайышында ҙур булмаған территорияны тартып алыуға өлгәшә, әммә Рәсәйҙәге 1917 йылғы революцион ваҡиғалар арҡаһында урыҫ частары йыш ҡына һуғыштан баш тарта. Үҙәк державалар ғәскәрҙәре румын юрисдикцияһы аҫтында булған Молдова территорияһын тулыһынса тиерлек ҡамауға алалар һәм артабан Румынияны ла юҡҡа сығарыу менән янайҙар.
Ике донъя һуғыштары араһында
Беренсе донъя һуғышынан һуң илдә парламент демократияһы иғлан ителә.
1938 йылдың апрелендә парламент тарҡатыла һәм король диктатураһы урынлаштырыла. 1940 йылдың июнь айы аҙағында — июль башында совет ғәскәрҙәре, Молотов-Риббентроп пактына ярашлы, Бессарабияны Һәм Төньяҡ Буковинаны яулап алалар. 1940 йылдың 30 авгусында Германия һәм Италия үткәргән Икенсе Вена арбитражы ҡарары буйынса, Румыния Венгрияға Төньяк Трансильванияны тапшыра. Трансильвания румындарҙа ҡала.
7 сентября 1940 йылдың 7 сентябрендә Румыния уступила Болгарияға Көньяҡ Добруджа төбәген бирә, һәм ике ил яңы сиктәргә яҡын территорияларҙағы халыҡтар менән алмашырға ризалашалар. Алмашыу Крайов солох килешеүе һөҙөмтәһе буйынса башҡарыла.
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Румыния нацистик Германияның союздашы була. Румын ғәскәрҙәре СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Румыния биләгән совет территорияларҙан өс яңы провинция булдырыла: Бессарабия, унда Молдавмя ССР-ының уң яҡ яр өлөшө инә, Измаил өлкәһе, Транснистрия, унда МССР-ҙың һул яҡ яр өлөшө һәм Одесса, Николаев һәм Винница өлөштәре инә, һәм Украин ССР-ының немецтар тарафынан оккупацияланған Черновцы өлкәһе территориялары ингән Буковина. 1944 йылға тиклем ил территорияһында вермахтың сикләнгән хәрби контингент тора. Һауаға ҡаршы оборона немец частары Плоешти төбәген Гитлерға ҡаршы коалицияның авиация һөжүменән нефть яландарын һаҡлау маҡсатында көслө ПВО системаһын булдыра.
Плоешти төбәге бөтә һуғыш дауамында Өсөнсө рейх иҡтисады өсөн нефть менән тәьмин итеүҙә төп тәьмин итеүсе була һәм бер нисә тапҡыр Гитлерға ҡаршы коалиция союздаштарының һауа һөжүменә һәм совет Хәрби-Диңгеҙ Флотының хәрби караптарының утына дусар була. 1944 йылдың авгусында король Михай I, фашистарға ҡаршы оппозиция менән берләшеп, Антонескуны һәм немецтар яҡлы булған офицерҙарҙы ҡулға алырға бойора һәм Германияға һуғыш иғлан итә. Бынан һуң Бухарестҡа совет ғәскәрҙәре индерелә, һәм союздаш румын армияһы Совет армияһы менән берлектә Венгрия, ә һуңынан Австрия территорияларында һуғыша.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Румыния СССР йоғонтоһо сфераһына эәләгә, илдә совет закондар сығарыу системаһы булдырыла, әммә урындағы власть органдарына һайлау ваҡытында контроль аҫтындағы демократия рөхсәт ителә.
1918 йылдың көҙөндә Антантаның Көнбайыш фронтындағы һәм Балкандағы уңыштары көстәр ҡуйылышын үҙгәртеүгә килтерә һәм Румыния ҡабаттан һуғышҡа инергә форсат ала. Һуғыш һөҙөмтәһендә Румыния Трансильванияны һәм элек Рәсәйҙең губернаһы булған Бессарабияны үҙенә ҡушып ала. 1917 йылда Сфа́тул Цэ́рий (рум. Sfatul Ţării «Совет края, Совет страны») — Бессарабиялағы Румыния яҡлы дәүләт власы (элек Молдавия кенәзлеге өлөшө) — Молдавия Халыҡ Республикаһын иғлан итә, ә 1918 йылдың 27 мартынан — Молдавия Демократик Республикаһын, һәм Бессарабияның Румынияға ҡушылыуын таный.
Һуғыштан һуңғы осор
Румыния менән тыныслыҡ тураһында килешеүҙәргә 1947 йылда СССР, Бөйөк Британия, АҠШ, Австралия, БССР, Чехословакия, Һиндостан, Яңы Зеландия, УССР, Көньяҡ Африка берлеге, шулай уҡ Канада илдәре етәкселәре ҡул ҡуялар. Килешеүҙәр буйынса Румынияның сиктәре 1938 йылдың 1 ғинуарына ҡарата (1938 һәм 1940 йылдарҙағы Вена арбитраждары ғәмәлдән сығарылған тип иғлан ителә) билдәләнә; Румыния сиктәре 1941 йылдың 1 ғинуарына ҡарата билдәләнә, румын-венгр сигенән башҡа, ул 1938 йылдың 1 ғинуарына ҡарата таргеҙелә (был сик буйы 1940 йылғы Вера арбитражы ҡарарына ярашлы үҙгәртелә).
Килешеүҙәрҙең сәйәси ҡарарҙары башлыса 1947 йылғы Италия (фашистик ойошмаларҙы тарҡатыу, азатлыҡты, демократияны тергеҙеү һәм башҡалар) менән тыныслыҡ килешеүе ҡарарҙарына тап килә. Килешеүҙәрҙең хәрби ҡарарҙары әлеге дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре составы мәсьәләләрен көйләй. Килешеүҙәр Румыния түләгән репарациялар күләмен билдәләй. Румыния Советтар Союзына репарациялар түләү буйынса йөкләмәләр ала. Агрессияға дусар ителгән илдәр территорияларынан сығарылған мөлкәттең реституцияһына хоҡуғы таныла, ә шулай уҡ Советтар Союзының Румыниялағы бөтә герман активтарына хоҡуғы раҫлана. Һуңғараҡ Советтар Союзы Румынияның иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итеп, килтерелгән зыян өсөн компенсацияларҙың байтаҡ өлөшөнән баш тарта. 1947 йылда Михай I тәхеттән баш тарта, Румыния халыҡ республикаһы тип иғлан ителә. 1948 йылда социалистик реформалар башлана, шәхси фирмалар национализациялана һәи ауыл хужалығында коллективлаштырыу үткәрелә. 1965 йылда власҡа Николае Чаушеску килә, ул күпкә үҙ аллы сәйәсәт алып бара. Мәҫәлән, ул 1968 йылда Чехословакияға совет ғәскәрҙәрен индереүҙе хупламай, 1967 йылғы Алты көнлөк һуғыштан һуң Израиль менән дипломатик бәйләнештәрҙе өҙмәй, Федератив Германия Республикаһы менән дипломатик һәм иҡтисади бәйләнештәр булдыра. 1974 йылда Бухарест АҠШ менән сауҙала менән махсус режим тәҡдим ителә .) Әммә 1977—1981 йылдарҙа Румынияның тышҡы бурысы 3 миллиард долларҙан 10 миллиардҡа тиклем арта, шуның һөҙөмтәһендә халыҡ-ара валюта фонды һәм Бөтә донъя банкы кеүек халыҡ-ара ойошмалар йоғонтоһо көсәйә Ҡаты иҡтисад сәйәсәте, шулай уҡ СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу Румынияла Чаушеску сәйәсәте менән ҡәнәғәтһеҙлеккә килтерә.
Социализмдан һуңғы Румыния
1989 йылдың декабрендә Румын революцияһы һөҙөмтәһендә Чаушеску ҡолатыла һәм атып үлтерелә, ә власть Милли ҡотҡарыу фронты ҡулдарына күсә; ваҡытлы парламент — Милли берҙәмлек Советы булдырыла.
1990 йылдың майында тәүге ирекле президент һәм парламент һайлауҙары үткәрелә. 1990 йылдан президент вазифаһын өс мөҙҙәт дауамында (1996—2000 йылдарҙағы өҙөклөк менән) Ион Илиеску биләй, ул 2004 йылда отставкаға китә. Ошо осорҙа хөкүмәт 1990-сы йылдар көрсөгө эҙемтәләрен еңергә өлгәшә һәм 2007 йылда Болгария менән бергә Европа берлегенә инеүҙе дәүләт сәйәсәтенең төп маҡсаты итеп һанай.
2004 йылдың 29 мартында Румыния НАТОға инә, 2007 йылдың 1 ғинуарында — Европа берлегенә.
Халҡы
Румыния халҡы — 19 511 000 кеше;һан буйынса Румыния Европала туғыҙынсы урынды биләй.
Көнсығыш Европаның башҡа илдәрендә кеүек Румынияла халыҡ һаны кәмеүе күҙәтелә. тыуым 1000 кешегә 10,5 тәшкил итә, үлеүсәнлек 1000 кешегә 12,0.
Милли составы
Румыния халҡының күпселеге — румындар (90 %, 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы). Румынияла венгрҙар дөйөм халыҡ һаны араһында икенсе урынды биләйҙәр һәм Харгита һәм Ковасна жудецтарында күпселекте тәшкил итә. Румынияла венгрҙарҙың дөйөм һаны — 1,4 млн кеше (ил халҡының 6,6 %, йәки Трансильвания халҡының 19,6 %. шулай уҡ илдә сиғандар йәшәй (535 140 кеше, 2,5 %), украиндар (61 098 кеше, 0,3 %), немецтар (59 764 кеше, 0,3 %), урыҫтар — (35 795 кеше, 0,2 %), гагауздар] (45 000 кеше), [[төрөктәр (32 098 кеше, 0,2 %), Ҡырым татарҙары (23 935 кеше, 0,2 %), сербтар (22 561 кеше, 0,1 %), словактар (17 226 кеше, 0,08 %).
Румыния телдәре
Румынияның рәсми теле — румын теле, халыҡтың 90 % өсөн туған тел. Илдә таралыу буйынса икенсе урында — венгр теле, халыҡтың 6,8 % өсөн туған тел. 2007/2008 уҡыу йылында венгр телле 1003 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы эшләй, венгр телле балалар баҡсаларына 41 мең бала йөрөй; алты башланғыс белеме учреждениеларында венгр телен 47,6 мең бала өйрәнә, 531 гимназияла 398 гимназия бүлектәрендә 44 697 уҡыусы уҡый учеников.
Дин
Румынияла рәсми дин юҡ, әммә халыҡтың күпселеге — православие христиандары.
Административ бүленеш
Румыния 8 үҫеш төбәгенә бүленә, улар туранан-тура административ берекмәләре түгел, ә төбәк үҫеше координацияһы өсөн булдырылғандар.Үҫеш төбәктәре 41 жудейҡа һәм бер муниципийға бүленгән. Жудецтар 2686 коммунанан (ауыл ерендә) һәм 256 муниципийҙан тора. Коммуналар һәм муниципийҙар Румынияның минималь административ берәмектәре булып торалар. Коммуналар ауылдарға бүленгән, уларҙың үҙ администрацияһы юҡ һәм улар административ берәмек булып тормай. Румынияла барыһы 13092 ауыл.
Румыния административ структураһында Бухарест айырым урын биләй, ул, башҡа муниципийҙарҙан айырмалы рәүештә, икенсе кимәл административ берәмеге булып тора. Бухарест 6 секторға бүленгән, уларҙың һәр береһендә үҙ администрацияһы бар. Румынияның административ бүленеше NUTS (статистика маҡсаттарында территориаль берәмәктәре номенклатураһы) стандартына ошо рәүешле тап килә:
Сәйәси ҡоролош
Ғәмәлдәге Румыния Конституцияһы 1991 йылдың ноябрь айында ҡабул ителә һәм шул йылдың уҡ декабрендә бөтә халыҡ референдәмында раҫлана. Конституцияға ярашлы, Румыния республика идара формалы унитар дәүләт булып тора. Дәүләт башлығы булып президент тора, уны халыҡ 5 йылға бер тапҡыр һайлай. 2014 йылдан алып Клаус Йоханнис — Румыния президенты.
Закондар сығарыу власть
Закондар сығарыу власы Румыния парламенты ҡарамағында, парламент үҙе Румыния Сенатынан (Senat, 176 урын) һәм Румыния депутаттар (Camera Deputaţilor, 412 урын) тора.
Сенаторҙар пропорциональ системаһы буйынса һайланалар.
Депутаттар палатаһының 412 ағзаһы сәйәси партиялар өсөн биш процентлы һәм блоктар һигеҙ процентлы кәртә пропоррциональ системаһы буйынса һайлана, ә ҡалған урындар милли аҙсылыҡтар вәкилдәре өсөн тәғәйенләнә. Парламент депутаттары вәкәләттәре срогы — 4 йыл.
2012 йылда һайлауҙарҙы «Социаль-Либераль Союз» исеме аҫтындағы уң үҙәкләштергән коалицияһы еңә, ул Сенатта — 60,1 % һәм Депутаттар палатаһында 58,63 % урын биләй. Коалицияға Социаль-демократик партияһы, Уң үҙәклештергән альянсы, Милли-либераль партияһы һәм Консерватив партияһы инә. Сенат рәйесе — Кэлин Попеску-Тэричану (МЛП).
Депутаттар палатаһы рәйесе — Ливиу Драгня.
Суд органдары
Конституцион надзоры органы — Конституцион суды (Curtea Constituțională); юғары суд инстанцияһы — Юғары юстиция кассацион суды (Înalta Curte de Casație și Justiție); суды апелляцион инстанцияһы судтары — апелляцион судтар (Curțile de apel din România); суды беренсе инстанцияһы судтары— трибуналдар (Tribunal); суд системаһының түбәнге звеноһы — юдикаторийҙар (Judecătorie); прокурор надзорының юғары органы — Юғары юстиция кассацион суды Прокуратураһы (Parchetul de pe lângă Înalta Curte de Casație și Justiție), (— Юғары юстиция кассацион суды ның генераль прокурорынан, беренсе ярҙамсынан (prim-adjunct), ярҙамсынан (adjunct) һәм өс советниктан (consilieri) тора); коррупция менән көрәш буйынса орган — прокуратура ҡарамағындағы Милли коррупцияға ҡаршы дирекция (Direcția Națională Anticorupție) һәм Эске эштәр министрлығы һәм административ реформа эргәһендәге Генераль коррупцияға ҡаршы дирекция (Direcția Generală Anticorupție).
Сәйәси ситуация
2009 йылдың 6 декабрендә Румынияла президент һайлауҙарының икенсе туры үтә, унда минималь өҫтөнлөк менән Траян Бэсеску еңә (50,33 % голосов). Уның оппоненты, Румыния социал-демократик партияһы лидерҙарының береһе Мирча Джоанэ һайлауҙар һөҙөмтәһен Конституцион судында дәлилләй.
«Ғәҙеллек һәм хәҡиҡәт» альянсы ярҙамында Бэсеску 2004 йылда президент итеп һайлана (51,23 % тауыш). Уға ҡаршы хакимлыҡ иткән Социал-демократик партияһы рәйесе 54-йәшлек Адриан Нэстасе тора.
Президент һайлауҙары 1989 йылда коммунистик режимы ҡолатылғандан һуң иң аяуһыҙ тип таныла.
«Ғәҙеллек һәм хәҡиҡәт» демократик альянсы кандидаты 53-йәшлек Бухарест мэры Траян Бэсеску (элекке диңгеҙ капитаны, бер нисә хөкүмәтең транспорт министры вазифаһын биләй) власты либераль реформаларның үтә ныҡ яй үткәреү өсөн тәнҡитләй. Румыния һәм Молдавия араһында көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана, ике ил сиктәре буйынса килешеүе юҡ. 2009 йылдың майында Румыния Президенты Бэсеску, Молдова Республикаһы менән сиктәрҙе танымай, тип белдерә һәм шуның менән Париж тыныслыҡ килешеүен (1947), Европа хәүефһеҙлеге буйынса Хельсинки Кәңәшмәһе Ахырғы акты (1975), Ялта-Потсдам конференциялары ҡарарҙарын инҡар итә. 2013 йылдың ноябрендә Траян Бэсеску Молдавия менән берҙәм дәүләт булдырыу теләге булыуын белдерә, әммә Молдавия премьер-министры Юрий Лянкэ, Молдавия берләшеүгә әҙер түгел, тип яуаплай.
Иҡтисад
2019 йылдың 1 ғинуарынан алып .ғары квалификациялы белгестәр өсөн минималь эш хаҡының күләме брутто 2080 румын лейы тәшкил итә. 2019 йылға ҡарата Румынияла минималь һәм урта эш хаҡының айырмаһы — Кейтц индексы буйынса уртаэш хаҡы — 4532 лей һәм минималь — 2080 лей ) 46 % тирәһе тәшкил итә     . 2021 йылдың 1 ғинуарынан минималь эш хаҡы брутто 2300 румын лейы һәм квалификациялы белгестәр өсөн 2350 румын лейы (€473,07 һәм €483,36 юғары квалификациялы белгестәр өсөн), ә нетто 1386 румын лейы һәм квалификациялы белгестәр өсөн 1413 румын лейы (€285,08 һәм €290,63 юғары квалификациялы белгестәр өсөн) тәшкил итә
Дөйөм торошо, төп күрһәтмәләре
Өҫтөнлөктәре: нефть запастары, тотороҡло баҙар иҡтисадына уңышлы күсте. Түбән инфляция (3,2 %). Румыния — Европа берлегенең берҙәм баҙары ағзаһы. Ярайһы уҡ юғары иҡтисади үҫеше темптары (ЕБ буйынса уртасанан юғарыраҡ), һәм түбән дәүләт бурысы (ЕБ буйынса уртасанан түбәнерәк). Өҫтәүенә ярайһы уҡ арҙан, шул уҡ ваҡытта ЕБ илдәре менән сағыштырмаса белемле эш көсө. Эшһеҙлек кимәленең ҡәтғи рәүештә түбәнәйеүе һәм эшсе көстәре дефицитының көсәйеүе шарттарында 2019 йылға ҡарата эш хаҡының үҫеше иҡтисади үҫеш темптары яйлауынан тотҡарланмай.
Бушаҡ яҡтары: Бик насар сеймал базаһы. Көслө коррупция. Бик яй барған баҙар реформалары. Инфраструктураға һәм НИОКР-ға инвестицияларҙың аҙ күләме. Иң ҙур проблема — түбән тыуым һәм халыҡтың башҡа илдәргә эмиграцияһы менән бәйле эшкә һәләтле эшселәр көсө дефициты һәм персионерҙарҙың һаны артыуы. Эш биреүселәр үҙ хеҙмәткәрҙәренә яһалма рәүештә эш хаҡын күберәк түләргә мәжбүр ителгәнгә күрә, етештереүсәнлек һәм эш хаҡы күләме араһында дисбаланс тыуҙыра.
Иң эре иҡтисади тармаҡ — нефтте мығарыу, «''Rompetrol'» байтаҡ баҙар өлөшөн биләй, әммә нефттең запастары бик аҙ һәм уның табышы йылдан-йыл кәмей бара. Нефть-газ ҡоролмаларын етештереүселәрҙең береһе (бөтә нефть-газ ҡоролмаларының 80 % етештерә) — «Упетром — 1 Май заводы» (Плоешти); 2008 йылда заводҡа нигеҙ һалыуға 100 йыл тулды.
2000-се йылдар башынан Румыния нефтте үҙе тапҡанға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк тотона, был хәл нефть экспорты — импортҡа ла ҡағыла. Румынии тәбиғи газ запастары бар, әммә аҙаҡҡы йылдарҙа ил, үҙә ихтыяжын ҡәнәғәтләндерер өсөн, газды импортларға мәжбүр була. Ауыл хужалығының төп тармағы — [ҫемлелек]], иген культуралары. Виноград хужалығы үҫешкән. Малсылыҡта — һарыҡтарҙыһәм эре мөгөҙлө малды үрсетеү.
Румынияла туризм үҫешә. Илдең иң эре курорт төбәге— Ҡара диңгеҙ буйы.
Румын экспортының төп статьялары машиналар эшләү продукцияһы — 29,5 %, транспорт саралары һәм запчастар 18,4 % һәм металлургия сәнәғәте продукцияһы — 7,8 %. В 2017 йылда экспорт күләме 70,5 млрд долларҙа баһалана. Импортта машиналар төҙөү продукцияһы, сеймал, шул иҫәптән нефть һәм газ, химикаттар, текстиль һәм текстилдән әйберҙәр өҫтөнлөк ала. 2017 йылда импорт күләме 81,4 млрд доллар тәшкил итә.
Тышҡы сауҙа буйынса төп партнерҙары — Германия, Италия, Франция, Венгрия (2017).
Транспорт
«Румын тимер юлдары» — йөк тейәү һәм пассажирҙарҙы ил эсендә ташыуҙың байтаҡ өлөшөн башҡарған тимер юлы компанияһы. Тимер юлдары оҙонлоғо —11 мең километрҙан ашыу. Румын тимер юлдарының үҙенсәлеге — транспорт һәм йөктәрҙең хәрәкәтен бик ныҡ яйлатҡан бер колеялыҡ. Транспорт селтәренең 1075 км Дунай буйлап үтә. Румын порттарының мөһимлеге Рейн — Дунай транс-европа магистрален төҙөүгә бәйле арта бара..
Архитектура
Х—XIII быуаттарҙа ултыраҡтар тура мөйөшлө торлаҡтарҙан торған, улар йыуан бүрәнәләрҙән һәм тесаных брусьев һалынған. Һирәгерәк ботаҡтар менән үрелгән һәм балсыҡ менән һыланған ағас каркаслы избалар осрай; бейек ҡыйыҡтары һалам йәки дранка менән ҡапланған. Таш төҙөлөшө башлыса феодалдар хужалығында ҡулланыла. Аҡ һөйәктәрҙең йорттары бик ябай була. Таш усадьбалар башлыса фасадтарҙың береһендәге галереялы 3 — 4 бүлмәнән ғибәрәт (XIII—XIV быуаттарҙағы Куртя-де-Арджеш тағы усадьба).
Культ ҡоролмалары
Иң башта сиркәүҙәр тура мөйөшлө планлы һәм көнсығыш өлөшөндә апсидалы була. Улар эшкәртелмәгән таш блоктарынан һәи кирбестән эшләнгән. Куртя-де-Арджештағы Изге Николай Сиркәүе (1310—1352) — тәре-көмбәҙле, бер-бер артлы таштан һәм кирбестән һалынған, бағаналарҙағы көмбәҙ Византия мәҙәниәте йоғонтоһон сағылдыра. Исакчала Кокош монастыры шулай уҡ киң билдәле.
Сәнғәт
X—XI быуаттарҙан алып, феодаль биләмәләр барлыҡҡа килгән саҡта, Румынияла сәнғәт барлыҡҡа килә. Валахияла һәм Молдовала — Византия, Болгарияһәм Сербия; Трансильванияла —Германия, Чехия һәм Польша мәҙәниәте йоғонтоһо аҫтында.
Һынлы сәнғәт: Николае Григореску иң билдәле румын рәссамы һәм хәҙерге румын һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусы булып тора. Музыка: Иң билдәле румын композиторҙары — Джорже Энеску, Горацио Радулеску, Янку Думитреску, Джордже Штефэнеску.
Киң мәғлүмәт саралары
Радиостанциялар: «Radio România Actualități», «Radio România Cultural», «Radio România Regional», «Digi FM», «Radio ZU», «Kiss FM», «Magic FM», «Radio Europa FM», «Virgin Radio», «Radio Pro FM» һәм «Național FM». Урта тулҡындарҙа эшләгән радиостанциялар: «Radio România Actualități», «Radio România Regional» һәм «Radio Antena Satelor».
Radio Antena Satelor 153 м оҙон тулҡындарҙа тота.
DAB (Бухарест): 223.936 (12A).
DVB-T аша телеканалдар эшләй (элек —ДМВ аналогында): TVR 1, TVR 2, TVR 3, Antena 1 һәмPro TV.
Спорт
Спортта Румыния иң сағыу уңыштарға спорт гимнастикаһында, ишеүҙә һәм Еңел атлетикала өлгәшә. Спорт гимнастикаһы тарихы Надя Команечи (йәки Надя Комэнеч), Симона Аманар, Йоланда Бэлаш, Лавиния Милошович, Даниэла Силиваш, Каталина Поноркеүек күренекле румын гимнасткалары урын биләй.
Футболда Румынияның йыйылма командаһы 1994 йылғы Донъя Чемпионатында — сирек-финалға], 4 йылдан — 1/8 финалға сыҡты. Иң билдәле футболистар: Георге Хаджи (карьераһын тамамланы), Дан Петреску, Георге Попеску (шул уҡ статус), Адриан Муту, Чиприан Марика, Кристиан Киву, Рэзван Рац. «Стяуа» баш ҡала футбол клубы Европа чемпиондары Кубогы 1985—1986|1985/86 сезонында Европа чемпиондары кубогын һәм УЕФА Суперкубогын яуланы, ә шулай уҡ Европа чемпиондары Кубогы 1988—1989|1988/89 сезонында Чемпиондар лигаһы финалисты булды.
Регби буйынса Румыния йыйылма командаһы Европала иң көслө команда булып һанала: ул Европа милләттәре Кубогын 4 тапҡыр яуланы, ә шулай уҡ донъя чемпионатында бөтә ете уйында ҡатнашты. Румыния яйлап ҡыш спорт төрҙәрендә лә үҫешә — атап әйткәндә, сана-бобслей спортында һәм биатлонда.
Ҡораллы көстәр
Румыния Ҡораллы көстәре составына ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби-диңгеҙ һәм хәрби-һауа көстәр инә.
Высоцкая Станислава
Высоцкая Станислава (Wysocka) (1878 йылдың 7 майы, Варшава ҡалаһы — 1940 йылдың 17 ғинуары, Варшава) — поляк актрисаһы, режиссёры, театр эшмәкәре һәм педагогы.
Биографияһы
Высоцкая Станислава Варшавала поляк ғаиләһендә тыуған.
Эшмәкәрлеге
Высоцкая Станиславаның сәхнә эшмәкәрлеге 1895 йылда Петербургта башлана, артабан Люблинда, Варшавала, Познанда, Краковта уйнай.
Артислыҡ эшмәкәрлеге башында Станислава Высоцкая лирик комик ролдәр башҡарһа, артабан — драматик һәм трагик ролдәрҙе уйнаған. Станислава Высоцкаяның сәхнә образдары мөһәбәтлек, тышҡы һынландырыуҙың юғары нәзәкәтлелеге менән айырылып торған һәм ялған романтик театраль эффектлылығы, манерлығынан, модернизмынан йыраҡ торған.
Станислава Высоцкая поляк романтиктарының әҫәрҙәрендә: пани Роллисон (Мицкевичтың «Дзяды»һында), Лукреция Ченчи һәм Балладина (Словацкийҙың «Беатриче Ченчи», "Балладина"ларында), Муза һәм Әсә (Выспяньскийҙың, ендә) һ. б. уйнаған.
Станислава Высоцкаяның иң яҡшы эштәренә шулай уҡ антик авторҙарҙың пьесаларындағы ролдәре ҡараған: Клитемнестра (Эсхилдың «Орестея»һында, Федра (Еврипидтың "Ипполит"ында).
Үҙе менән дәүерҙәш драматургтар әҫәрҙәрендә лә (Һенрик Ибсен, Максим Горький, Антон Павлович Чехов һ. б.) Станислава Высоцкая бик теләп уйнаған. Режиссёрлыҡ эштәрендә Станислава Высоцкая сәхнә сәнғәтенең бөтә компоненттарын тура килтереүгә һәм драма әҫәрҙәренең идея асылын тәрән асыуға ынтылған.
Замарайка (Орда ҡушылдығы)
Замарайка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орда йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нух сүрәһе
Нух сүрәһе (سورة نوح, Нух ) — Ҡөрьән Кәримдең 71 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 28 аяттан тора.
Салауат мәмерйәһе (Силәбе өлкәһе)
Салауат мәмерйәһе — төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәттең геология һәм геоморфолоия ҡомартҡыһы, (1987) — Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡала округы биләмәһендә, Йүрүҙән йылғаһының уң ярында, Үрге Лука ауылынан ағым буйлап в 500 м алыҫлыҡта, Салауат һыртында (атамаһы шунан) урынлашҡан.
Фаунаһы
Хайуандар донъяһы вәкилдәре күп түгел: мәмерйәнең инеү яны урындарындағы стена соҡорҙарында себендәрҙең, төнгө күбәләктәрҙең, урмәкселәрҙең өйкөмө теркәлгән. Төптәге ҡыуыштарҙа ҡыр сысҡандарының һәм ярғанаттарҙың айырым заттары билдәләнгән.