cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Диалектика
Традицион ҡытай философияһындағы диалектика
Ҡытай философияһындағы диалектиканы ғәҙәттә инь һәм ян категориялары менән бәйләйҙәр. Улар үҙ сиратында һүлпән (пассив) ҡатын-ҡыҙ көсө — инь менән көслө (актив) ир-ат көсө — яндың үҙ-ара үҙ-ара тәьҫир итешеүе тураһындағы боронғо күҙаллаулауҙарға барып тоташа. Ҡытай аҡыл эйәләре күҙлегенән, был категориялар күренештәрҙең ҡапма-ҡаршы яҡтарының бер-береһе менән үҙ-ара бәйләнешен һәм әүерелеүен сағылдыра. Мәҫәлән, «Ян» — яҡты (светлое), «Инь» — ҡараңғы (темное); «Ян» «Инь»гә күсә — ҡаты йомшара (жесткое размягчается); «Инь» «Ян»ға күсә — ҡараңғы яҡтыра (темное светлеет) һ.б.
Ғаләмде тултырыусы, тормошто булдырыусы һәм һаҡлаусы беренсел субстанциялар, йәки Ян и Инь көстәре, «Ицзин» китабында яҙылғанса, тәбиғәттәге биш элементтың: метал, ағас, һыу, ут һәм ер; биш тәбиғи хәл-тороштоң: еүешлек, ел, йылы, ҡоролоҡ, һыуыҡ; кешенең биш төп функцияһын: мимика, телмәр, күреү, ишетеү, фекерләү; һәм биш төп ярһып-ҡыҙыуҙың (аффекттың): хәстәр-ҡайғыртыу, ҡурҡыу, асыу, шатлыҡ, хыялға биреүсәнлек асылының нигеҙе була.
Урта быуаттарҙағы диалектика
Урта быуаттарҙа диалектика «Ете ирекле сәнғәт» тип йөрөтөлгән уҡыу фәндәре исемлегенә инә, ә киң мәғәнәлә ғәҙәттә һорауҙар һәм яуаптар ярҙамында бәхәс алып барыу маһирлығын, теге йәки был һорау буйынса ихтимал һәм дөрөҫкә оҡшаш дәлилдәр йәки ошо ике төрлө нигеҙҙән сығып һығымта яһауға ҡоролған фекерләү ысулын (силлогизмдарҙы) ҡулланыуҙы үҙләштереү, шулай уҡ төшөнсәләрҙе кластарға, әйберҙәрҙе төркөмдәргә һәм төрҙәргә бүлеү оҫталығын аңлатҡан.
Киләсәк күп йәһәттән диалектика нигеҙендә аңлатылған. Алла-Улдың камил булмаған «ер донъяһы» һәм Алла-Атаның һәр яҡлап килгән «күк йөҙөндәге донъяһы» бер-береһе менән серле (мистик) Алла-Зат (Бог-Дух) ярҙамында ғына түгел, ә диалектик фекерләү аша ла бәйләнгән. Диалектиканың урта быуаттар философияһында булған мөһим элементтарҙы, шул иҫәптән инҡарҙы инҡар итеү законын (закон отрицания отрицания) һуңыраҡ Гегель һәм коммунистик философия үҙҙәренең «тәбиғәт, йәмғиәт һәм фекерләү диалектикаһы»на индергән. Урта быуаттар диалектикаһының маҡсаты — донъяны ике юҫыҡтан: дини һәм ерҙәге ҡараштан аңлатыу булған. Урта быуаттар мәҙәниәте ерҙәге һәм күктәге, рухи һәм есемле, йәшәү һәм үлем кеүек ҡапма-ҡаршы төшөнсәләрҙе үҙендә берләштерә.
Урта быуаттарҙа монотеистик (бер аллалыҡ) диндәрҙең хакимлек итеүе диалектиканы алла хаҡындағы һәм дини белем буйынса ғилем булған теология өлкәһенә күсерә; Аристотель фекерҙәре һәм неоплатонизм идеялары шәхси абсолют хаҡында схоластик (формаль) нигеҙҙә әҙерләнгән тәғлимәт булдырыу өсөн ҡулланыла. Неоплатониктар (Плотин, Диадох Прокл) «диалектика» һүҙен Бер бөтөнгә кире ҡайтыу өсөн Бер бөтөндән сыҡҡан фәнни анализ һәм синтезды аңлатыу өсөн ҡулланған. Николай Кузанский диалектика идеяларын белем һәм белмәүҙең, максимум һәм минимумдың ярашыуы (оҡшауы), шулай уҡ мәңгелек хәрәкәт, ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың тап китеүе һ.б. хаҡындағы тәғлимәтендә артабан үҫтерә.
Немец классик философияһында
Немец классик идеализммы ысынбарлыҡты бер үк ваҡытта белем (познание-танып белеү) һәм эшмәкәрлек предметы итеп ҡараған. Мәҫәлән, Кант диалектик идеяларҙы үҙенең танып белеү теорияһында «антиномия» тураһындағы тәғлимәтендә артабан үҫтерә. Әммә уның фекеренсә, аҡыл диалектикаһы — тормошҡа ашмай торған өмөт, буш хыял (иллюзия), һәм уй бер күренештәрҙе танып белеү менән генә билдәләнгән сиктәргә ҡайтыу менән ул юҡҡа сыға. Категория сығарыуҙың мөһим диалектик идеялар сағылдырған «антитетик» ысулын һуңыраҡ Иоганн Фихте үҙенең танып белеү тәғлимәтендә (урыҫса — «Наукоучение» хеҙмәте) нығыта. Иммануил Кантка эйәреп, Фридрих Шеллинг тәбиғәттәге процестарҙы диалектик аңлауҙы артабан камиллаштыра.
Диалектика төшөнсәһе Гегель философияһында мөһим урын алып тора. Уның өсөн диалектика — бер билдәләмәнең икенсе билдәләмәгә күсеүе һәм уларҙың бер яҡлы һәм сикләнгән булыуының танылыуы, йәки үҙ-үҙҙәрен инҡар итеүе. Шуға ла Гегель диалектикаһы — «фән йөкмәткеһенә эске (имманет) бәйләнеш һәм зарурлыҡ индергән берҙән-бер принцип һәм фекерҙе һәр төр фәнни йәйелдереүҙе хәрәкәткә килтереүсе рух, йән...».
Тарихтың урта быуаттар концепцияһы Гегель диалектикаһының ныҡлы нигеҙен тәшкил итә — Алла һәм кеше тураһындағы христиан доктринаһының кешелек йәмғиәтенә яраклаштырып артабан үҫтереү. Бынан сығып, Гегель диалектикаһы — Алла менән кеше бәйләнешен христиандарса аңлауҙың төп идеяларын йәмғиәткә ҡарата ғына түгел, ә бар тәбиғәткә лә йәйелдереү (таратыу). Гегель диалектикаһының төп идеялары түбәндәгегә ҡайтып ҡала: «...һәр һуңғы, ныҡлы һәм аҙаҡҡы булыу урынына, киреһенсә, үҙгәреүсән һәм күсеүсән», сөнки «үҙ-үҙендә икенсе төрлө булараҡ, һәм был туранан-тура һәм тәбиғи, үҙ-үҙенең ҡапма-ҡаршылығына күсә».
Марксизмдағы диалектика
Маркс ҡарашын яҡлаусылар, башлыса Советтар Союзында, үҙенә башҡа айырым философик мәктәп — диалектик материализм булдырҙы. Был философик ҡараштың асылы иҫке мәғәнәләге философияның юҡҡа сығарылыуына һәм уның үҙ урынын фәнни тәғлимәткә биреүенә ҡайтып ҡала. Шулай итеп, марксист-философ алдына Гегель диалектикаһын материалистик күҙлектән системаға һалыу бурысы ҡуйыла. ...барлыҡ элекке философиянан формаль логика һәм диалектиканы тәшкил итеүсе — фекерләү һәм уның ҡанундары хаҡындағы тәғлимәт кенә...үҙаллы әһәмиәтен һаҡлап ҡала. Ҡалғаны тәбиғәт һәм тарих тураһындағы ыңғай фәнгә инә.
1960—1980 йылдар диалектик материализмында Гегель тәҡдим иткән төп уй-фекерҙәрҙең ҡайһы берҙәре «принциптар», икенселәре — «закондар» тип йөрөтөлә. Был системалаштырыу түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала:
Совет һәм Рәсәй философияһында диалектика
Совет осоронда диалектиканың берҙән-бер рөхсәт ителгән формаһы булып материалистик диалектика һаналып килде, һәм уны билдәләнмәгән юҫыҡта үҫтереүгә ынтылыу кире ҡарашҡа дусар ителде. СССР тарҡалғандан материалистик диалектика үҙенең таралыү даирәһен байтаҡҡа тарайтты, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер авторҙар уны ыңғай баһалауҙарын дауам итә. Генрих Степанович Батищев, Алексей Фёдорович Лосев, Заид Меликович Оруджев, Эвальд Васильевич Ильенков, Виктор Алексеевич Вазюлин һәм тағы ла ҡайһы берҙәр кеүек үтә үҙенсәлекле диалектик концепциялар тәҡдим итеүсе ғалимдар ҙа булды.
Бөгөнгө диалектика
XX быуатта диалектиканы тарихи планда ла (антик осорҙағы һәм немец классик философияһындағы диалектика), шулай уҡ теоретик йәһәттән дә ныҡлап өйрәнеү менән немец ғалимы Николай Гартман шөғөлләнде.
Теүәлерәк әйткәндә, диалектиканың йөкмәткеһе фән үҫеше менән бергә үҙгәрә бара, сөнки, ниндәйҙер мәғәнәлә, был йөкмәтке үҙе лә — абстракция принциптарына нигеҙләнгән фән. Мәҫәлән, ҡасандыр (1878) тәүге тапҡыр Энгельс тарафынан аныҡ итеп әйтеп бирелгән диалектик принциптарҙы Ж. М. Бром түбәндәгесә билдәләй: (Принципы диалектики, 2003): 1. Хәрәкәт һәм үҙгәреш. 2. Үҙ-ара йоғонто яһау (йәки үҙ-ара бәйлелек). 3. Ҡаршылыҡ — ижад итеү көсө. 4. Һандан сифатҡа күсеү (сылбыр һәм өҙөлөү). 5. Инҡар итеүҙе инҡар итеү: тезис, антитезис һәм синтез (спираль буйынса үҫеү принцибы).
Жорж Политцерҙың (1936) 3-сө һәм 5-се принциптарҙы берләштереүен айырып билдәләргә кәрәк. Был ниндәйҙер уңайһыҙлыҡ тыуҙырмай, сөнки ул саҡта принциптарҙың йөкмәткеһе әле билдәләнмәгән була... Беҙҙең фәнни белемдәрҙең үҙгәреүе был принциптар йөкмәткеһен даими яңынан ҡарауға килтерә.
Материалистик диалектиканың дөрөҫ тәғлимәттәре биологияла сағылыш тапты (Ричард Левонтин, Стивен Гулд). Аныҡ йөкмәткеле мәғлүмәткә эйә булған һәм физик-химик йәһәттән конкрет үҫеүсе тере организмдар (ҡара: Пригожин) матдәләр алмашыныуында һәм эволюцияла сикһеҙ үҙгәреүҙәргә бойһона. Нәҡ бында ҡасандыр Энгельс тәҡдим иткән тәбиғәт диалектикаһы концепцияһы асыҡ күренә.
Эварист Санчес-Паленсиа билдәләүенсә, диалектика фәндәге ғәҙәттән тыш һәм парадоксаль ҡапма-ҡаршылаҡтарҙы хәл итергә мөмкинлек бирә. Был бөтә төр белем өлкәләренә, шул иҫәптән ғәмәли математикаға ла, әммә, тәү сиратта, социология менән психологияға ҡағыла. Ғалим фекеренсә, ғәмәлдә диалектика — теүәл закондары булған логика түгел, ә үҫеш күренештәрен үҙенә ылыҡтырған тағы ла дөйөмөрәк һөлдә (каркас) ул.
Бобруйск
Бобруйск (Бабру́йск) — Белоруссияның өлкә бойһоноуындағы ҡалаһы, Могилёв өлкәһе Бобруйск районының административ үҙәге. Халыҡ һаны һәм майҙаны буйынса илдең етенсе ҡалаһы, өлкә буйһоноуындағы иң эре үҙәк. Ҡала Березина йылғаһы (Днепр бассейны) буйында Минскиҙан 150 километрҙа, Могилёвтан 110 километрҙа, Киевтан 414 километрҙа, Мәскәүҙән 706 километрҙа урынлашҡан.
Скуклостер
Скуклостер замогы (Skoklosters slott) — барокко стилендәге швед һарайы, 1654—1676 йылдарҙа Карл Густав Врангель тарафынан төҙөлгән һәм Меларен күлендәге ярымутрауҙа Стокгольм һәм Упсада ҡалалары араһында урынлашҡан. 1970 йылдан алып унда музей урынлаштырыла, уның коллекцияларында картиналар, мебель, һауыт-һаба, туҡыма, ҡорал һәм шулай уҡ китаптар һаҡлана.
Бобруйск
Тарихы
Ҡаланың исеме Бобруйка (Бобруя) тигән йылға атамаһынан алынған, лингвистар (Я. Отрембски, П. Скарджюс, В.Топоров, О. Трубачев) фекеренсә, был атама балт теленән ингән, тәү формаһы *Bebrauja йәки *Babrauja булған.
Скуклостер
Тарих
1676 йылда замок барокко стилендә бай хәрби етәксе, граф Карл Густав Врангель тарафынан Стокгольм менән Упсада араһындағы Меларен күле ярымутрауында төҙөлә. Замоктың проектын башлыса архитектор Каспар Фогель эшләй, башҡа архитекторҙар Жан де ла Валли һәм өлкән Никодемус Тессин та уға үҙ өлөштәрен индерә. Моғайын, замок ВаршаваныңУяздовский замогына оҡшатып эшләнгән. Замок XVII быуат уртаһындағы Швед бөйөк иле дәүере ҡомартҡыһы булып тора, был осорҙа Швеция биләмәләрен киңәйтә башлай, шуның арҡаһында ул Европаның иң эре державаларының береһе булып тора. 1676 йылда Врангель үлә, һарай тулыһынса төҙөлөп бөтә алмай. Браге, Скуклостер ғаиләләре мираҫҡа был замокты ала, ләкин уларҙың үҙ биләмәләре булғанлыҡтан, һарайы интерьерын тамамларға ашыҡмай. Шулай итеп, ҙур төп банкет залы төҙөүселәр ни хәлдә ҡалдырһа, шулай тора. Зал Төҙөлөп бөтмәгән зал исемен ала (Ofullbordade salen). Скуклостер замогы Европала XVI быуаттағы төҙөлөш баҫҡыстары һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина була. Шул уҡ ваҡытта уның эргәһендә төҙөлөш менән бәйле бер нисә башҡа предметтар һаҡлана: бер нисә тиҫтәгә яҡын төҙөлөш буйынса китап һәм йөҙҙәрсә төҙөлөш ҡоралдары.
1967 йылда Браге замогын мираҫҡа алған фон Эссен ғаиләһе, вариҫтары булмағанлыҡтан, һарайҙы швед хөкүмәтенә һата. Скуклостер замогы Король ҡорал палатаһы Дәүләт музейы булып китә(LSH). 1970-се йылдарҙа архитектор Хидемарк Уве һарайҙа XVI быуатта ҡулланылған материалдар һәм төҙөлөш методтары менән ремонт яһай.
Бобруйск
Тарихы
XIІ-XIII быуаттарҙа Бобруйск Минск кенәзлегенә ингән, тип фараз ителә.
Скуклостер
Музей коллекциялары
Замоктың тамамланған өлөшө барокко стилененең гүзәллеген күрһәтә, ул картиналар коллекцияһын, мебель, туҡымалар, көмөш һәм быяла һауыт-һабаны һаҡлау урыны булып тора. Иң билдәле картиналарының береһе Арчимбольдо Джузеппеның «Император Рудольф II Вертумен ролендә» портреты. Арчимбольдо Джузеппе Изге Рим империяһы императоры II Рудольфты йәй ваҡытындағы рим аллаһы сифатында йәшелсә һәм емеш-еләк ҡулланып төшөргән. Картина Прагала XVII быуатта хәрби трофей итеп алынған.
Бобруйск
Тарихы
Бобруйск 1540 йылда Базелдә баҫылған Европа картаһында бар. 1565 йылда Бобруйск улусы Минск воеводалығы Речица поветының өлөшө булған. Ҡала Радзивиллдар, Гаштольдтар, Тризналар хакимлығын аҫтында булған. 1584 йылдың 14 апрелендә Сигизмунд III Бобруйскиға местечко статусы бирә.
Скуклостер
Музей коллекциялары
Китапхана һәм ҡорал палатаһы Врангель коллекцияларындағы ҡорал һәм китаптарына нигеҙләнгән.
Бобруйск
Тарихы
Рәсәй империяһына 1792 йылда күсә. 1795 йылдан Минск өлкәһенең өйәҙ ҡалаһы. Гербы 1796 йылдың 22 ғинуарында раҫлана. 1810 йылда К. И. Опперман етәкселеге аҫтында Бобруйск ҡәлғәһе төҙөлә. 1812 йылдың июлендә ҡәлғәлә Багратион армияһы өс көнлөк ялға туҡтай. Бынан һуң 7 мең кешелек гарнизоны һәм 330 орудиеһы булған ҡәлғәне француз ғәскәрҙәре ҡамай. Блокада ноябрҙә Тормасов ғәскәре тарафынан өҙөлә. Бында буласаҡ декабристар М. П. Бестужев-Рюмин, С. И. Муравьёв-Апостол, В. С. Норов һ.б. хеҙмәт итә. 1818 йылда ҡәлғәне нығытыу башлана. Әммә бер аҙҙан уның әһәмиәте бөтә һәм 1897 йылда юҡ ителә.
1860-сы йылдарға тиклем ҡалала Бобруйск ҡәлғәһенән ситтә таш һәм кирбес йорттар һалыу тыйыла.
1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, ҡалала 28 700 кеше йәшәй (7 ҡала яны биҫтәһен иҫәпләмәйенсә), башлыса — йәһүдтәр (20,4 мең йәки 71 %). Ҡалала 40 синагога була.
Октябрь революцияһынан һуң ҡала Германия оккупацияһына эләгә (1918 йыл), унан һуң Белорус ССР-ы (1919 йылдан) һәм СССР (1922 йылдан) составына инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 28 июнендә Бобруйск немец ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1941 йылдың июлендә Смоленск һуғышы составында Бобруйск районында ла алыштар бара. Орелдың элекке коменданты Адольф Гаман Бобруйскиҙың коменданты була. Бобруйск йәһүдтәрен гитлерсылар Бобруйск геттоһында ҡыра.
Бобруйск 1944 йылдың 29 июнендә уңышлы үткән Бобруйск операцияһы һөҙөмтәһендә азат ителә, ул Белоруссия операцияһының («Багратион операцияһы») бер өлөшө була.
1991 йылда Белоруссия СССР составынан сыға һәм Бобруйск яңы дәүләт составына инә.
Символикаһы
Бобруйск беренсе гербын 1796 йылдың 22 ғинуарында императрица Екатерина II-нән ҡабул итеп ала. 2005 йылдың 3 ғинуарында Беларусь Республикаһы Президенты Указы менән ҡаланың тарихи гербы раҫлана, шулай уҡ уртаһына герб төшөрөлгән аҡ туҡыманан торған флаг ҡабул ителә.
Һаны
217 940 кеше (2017 йылдың 1 ғинуарына) (халыҡ һаны буйынса Могилёв өлкәһендә икенсе һәм Белоруссияла етенсе; илдең өлкә үҙәге булмаған иң ҙур ҡалаһы).
XXI быуатта милли һәм конфессиональ составы
2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Бобруйскиҙа йәшәйҙәр: Әлеге ваҡытта ҡаланың 2 административ районы — Ленин һәм Первомайск райондары бар. Бобруйскиҙа 5 конфессияға ҡараған 21 дини община эш итә: Инаныусыларҙың күбеһе Урыҫ Православие Сиркәүенең Белорус Экзархатына ҡарай.
Физик-географик тасуирламаһы
Ҡала Могилёвтан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 110 километрҙа Березина йылғаһында (Днепр бассейны) урынлашҡан.
Бобруйск районы Гомель өлкәһенең Рогачев һәм Жлобин райондары, Могилёв өлкәһенең Глусск, Осиповичи, Киров райондары менән сиктәш.
Рельефы: ярым ябыҡ тигеҙлек (Үҙәк Березина), урыны-урыны менән ҡалҡыулыҡтар осрай, йылғалар һәм киптереү каналдарының тығыҙ селтәре менән киҫкеләнгән, уртаса бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 165 метр.
Файҙалы ҡаҙылмалары: ултырма сығышлылары: балсыҡ, төҙөлөш ҡомо, торф, сапропель. Минераль һыу сығанағы бар.
Иҡтисады
Ҡалала 50-нән ашыу сәнәғәт предприятиеһы эшләй. 2012 йылда сәнәғәт предприятиелары 15211 млрд һумлыҡ продукция тейәп оҙатҡан.
Бобруйск сәнәғәт производствоһының структураһы һәм махсуслашыуы :
Транспорты
Бобруйскиҙа Березина йылғаһында порт һәм тимер юл узелы бар. Ҡала халҡын йәмәғәт транспорты (автобустар, маршрут таксиҙары, троллейбустар) хеҙмәтләндерә.
Троллейбус паркы 1974 йылда төҙөлә башлай. 1978 йылдың 30 авгусында тәүге троллейбусты маршрутҡа сығарыу тантанаһы була.
Бобруйск ҡалаһы автовокзалы — «Могилёвоблавтотранс» республика унитар автотранспорт предприятиеһы филиалы — 1987 йылда төҙөлгән. Йыллыҡ пассажирҙар әйләнеше — 1 млн кешенән ашыу. Ҡаланы тура автобус рейстары Мәскәү, Минск, Могилев, Витебск, Орша ҡалалары, Белоруссияның һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәре менән бәйләй.
Пассажирҙарҙы эске ҡала автобустары һәм маршрут таксиҙары 50-нән ашыу маршрут буйынса йөрөтә.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Сыуаш контрреволюцион буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше — 1937 йылдан алып 1941 йылға тиклем РСФСР-ҙың Юғары судының енәйәт эштәре буйынса Суд коллегияһы (1937—1939), Волга буйы хәрби округының Хәрби трибуналы (1937—1939; 1941), СССР-ҙың Юғары судының енәйәт эштәре буйынса Суд коллегия (1940), СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы (1941),СССР НКВД-һы янындағы Махсус кәңәшмәһе (ОСО, 1941) тарафынан ҡаралған Сыуаш АССР-ының партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәрҙәренә ҡарата енәйәт эше.
Бобруйск
Спорт
Ҡалала «Белшина» футбол клубы (1977 йылда ойошторола, 1993—95 йылдарҙа «Шинник» тип атала) бар. «Спартак» стадионында (3700 урынлыҡ) шөғөлләнә. Белоруссияның футбол буйынса чемпионатының беренсе лигаһында уйнай.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Сыуаш АССР-ының НКВД тәфтишселәре версияһы буйынса, эш фигуранттары Сыуаш АССР-ында 1920 йылдарҙың уртаһынан ВКП(б)-ның Сыуаш обкомы яуаплы секретары С. П. Петров, ЧАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе В. И. Токсин һәм ЧАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы рәйесе А. Н. Никитин етәкселегендәге «контрреволюцион буржуаз-милләтсел ойошмаға» ҡатнаштары булған.
Эш башы
1936 йылда Мәскәүҙән Чебоксарыға ебәрелгән ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы партия контроле комиссияһы вәкиле Сахьянова Мария Михайловна һәм ВЛКСИ-дың Үҙәк Комитеты инструкторы О. П. Мишакова С. П. Петровҡа ышанып булмай һәм Сыуашстан партияға, советтарға ҡаршы, дошмансыл-шпион ояға әүерелгән тигән һығымтаға киләләр.
Бобруйск
Спорт
2008 йылда «Бобруйск-Арена» асыла һәм «Динамо-Шинник» хоккей клубы ойошторола.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Эш башы
Сахьянова М. М. «Сыуаш АССР-ының партия, совет, профсоюз һәм хужалыҡ аппараттарында оялаған» Совет власының дошмандарын фашлауҙы талап итә, ә Мишакова О. П. ВЛКСМ-дың өлкә комитеты аппаратындағы «халыҡ дошмандарын» фашлай.
Бобруйск
Спорт
2017 «Бобруйск» хоккей клубы булдырыла, ул Белоруссияның Юғары лигаһында уйнай.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Эш башы
1936 йылдың мартынан 1937 йылдың декабренә тиклем Сахьянова М. М., Сыуаш АССР-ы буйынса партконтроле комиссияһы вәкиле булараҡ, Чебоксарҙа партия таҙартыуы менән шөғөлләнә.
Уның башланғысы менән Сыуашстандың юғары етәкселек ҡатламы алмаштырыла, шул иҫәптән ВКП(б)-ның Сыуаш обкомы беренсе секретары Сергей Петров.
Бобруйск
Мәғариф
Бобруйскиҙа 30 урта мәктәп, 4 гимназия, 2 балалар музыка мәктәбе, балалар художество мәктәбе, 12 балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм клубы, дәүләт сәнғәт урта мәктәбе-колледжы, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн художестволы ижад үҙәге, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн «Бабраня» сәйәхәттәр һәм тыуған яҡты өйрәнеү үҙәге, йәш натуралистар станцияһы, коррекцион-үҫтереүсе уҡытыу һәм реабилитациялау үҙәге, балалар социаль приюты, «Росквіт» тәрбиә эше үҙәге, йәш туристар үҙәге «Вандроунік» бар.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Эш башы
Сыуаш АССР-ының прокуроры Элифановҡа Сахьянова «ауыр енәйәтсел эштәрҙе һәм социалистик законлылыҡты систематик рәүештә йәшереп ҡалдырыуҙа», шулай уҡ «халыҡ дошмандарын язанан ҡурсалауҙа» ғәйепләй. 1937 йылдың мартында Мария Сахьянова Чебоксарҙа партактив йыйылышында «вайымһыҙлыҡҡа бирелгәнлек ауырыуы» тураһында хәбәр итә һәм «революцион һиҙгерлеккә» саҡыра. Шунда уҡ Сәнғәт эштәре идаралығы начальнигы Аркадий Золотов тәнҡиткә дусар ителә.
Бобруйск
Мәғариф
Урта махсус һәм профессиональ белемде 10 колледж (автотранспорт, аграр-иҡтисад, сауҙа-иҡтисад, машиналар эшләү, технология, медицина, төҙөлөш, художество, механика-технология һәм урман-техник) бирә.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Эш башы
1937 йылдың июнендә үткәрелгән XVIII өлкә партконференцияндағы сығышында Сахьянова «Сыуаш АССР-ының партия, совет, профсоюз һәм хужалыҡ аппараттарында оялаған Совет власы дошмандарының фашлауын көсәйтеүҙе» талап итә.
Бобруйск
Мәғариф
Бобруйскиҙа Белорус дәүләт иҡтисад университетының филиалы була, әммә 2017 йылдың 31 майында уны ябыу тураһында ҡарар сыға.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Эш башы
Сыуашстандағы партия таҙартыуы барышында төп ғәйепләү «милләтселек» була. Республика етәкселеге составынан милли сыуаш кадрҙарын алып ташлағандан һуң төп вазифаларҙы оҙайлы йылдар дауамында урыҫ етәкслерә биләй. ВКП(б)-ның сыуаш обкомының беренсе секретары итеп 1937 йылдың ноябрендә ҡыҫҡа ваҡытҡа сыуаш Герасим Иванов һайлана. Әммә репрессияларҙы туҡтатырға тырышҡан Иванов та тиҙҙән ҡулға алына һәм атып үлтерелә. Һөҙөмтәлә Сыуашстанда төп вазифаны Алексей Волков биләй, ә Сыуашстан Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе итеп Александр Сомов тәғәйенләнә. Сыуашстанда ысынында совет һәм партия аппаратында «тамырлаштырыу» («коренизация») сәйәсәте юҡҡа сығарыла.
Бобруйск
Мәҙәниәт
2011 йылда ҡала башҡарма комитетының яҙыусы Михась Лыньков исемендәге махсус премияһы булдырыла. В. Дунин-Марцинкевич исемендәге Бобруйск драма һәм комедия театры Могилёв өлкә театры статусына эйә. 1970 йылда нигеҙләнә. Белорус әҙәбиәте классигы, белорус драматургияһына нигеҙ һалған Винцент Дунин-Марцинкевич исеме бирелгән.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Эш башы
1937 йылда репрессияланған Сыуашстан эшмәкәрҙәре Сталин үлгәндән һуң тулыһынса аҡлана. Сыуаш лидерҙары, Сахьянова республикаға килгәнгә тиклем үк, үҙҙәре репрессияларҙа әүҙем ҡатнаша. Әйткәндәй, партияһыҙ сыуаш интеллигенцияһы, мәҙәниәт, сәнғәт, эшмәкәрҙәре, дин әһелдәре 30-сы йылдарҙың беренсе яртыһында уҡ репрессиялана, ә 1937 йылда обком секретары Петров һәм республика прокуроры Элифанов эске эштәр министры менән берлектә Сыуаш АССР-ы буйынса судтан тыш хөкөм сығарған тройкаға инәләр. Шуға ҡарамаҫтан, 1953 йылда Сергей Петров тулыһынса аҡлана һәм «золом ҡорбаны» тип иҫәпләнә. 1956 йылдың октябрендә КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы партконтроль комиссияһы Сыуаш обкомының беренсе секретары Семен Илюковтың Мария Сахьянованың Сыуашстандағы бөтә йәмһеҙ ҡыланыштарын тасуирлаған яҙыуын ҡарай. Комиссия ул саҡта түбәнге ҡарар сығара: «Ебәрелгән хаталары өсөн М. М. Сахьянова иптәш КПСС сафтарынан сығарыуға лайыҡлы. Сахьнова ның үҙенең партияғ а ҡаршы ҡылыҡтарын иҫәпкә алып, шулай уҡ уның элек революцион эштә ҡатнашыуын иғтибарға алып, Сахьянова иптәшкә Сыуаш АССР-ы буйынса КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы КПК вәкиле булараҡ партияға ҡаршы ҡылыҡтары өсөн учет карточкаһына индереп ҡаты шелтә иғлан итергә».
Бобруйск
Мәҙәниәт
Бобруйск тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Эш башы
1937 йылдың көҙөндә ВЛКСМ-дың XIV өлкә конференцияһында Мишакова О. П. «ВЛКСМ-дың өлкә комитетында дошман оялаған» тип белдерә. Уның талабы буйынса конференция ваҡытында 7 кеше комсомолдан сығарыла, 36 кеше делегат мандаттарынан мәхрүм ителә, уларға сәйәси ышанмаусанлыҡ белдерелә. Конференциянан һуң бер аҙҙан сыуаш комсомолы етәкселәре А. С. Сымокин һәм И. Т. Терентьев һәм өлкә комитеттың башҡа хеҙмәткәрҙәре «халыҡ дошмандары» тип иғлан ителә. Бер нисә көндән ВКП(б) обкомы ҡарамағындағы партия контроле комиссияһы коллегияһы яңыраҡ обкомдың беренсе секретары вазифаһынан бушатылған А. С. Сымокиндың «эше» менән шөғөлләнә башлай. 1937 йылдың 8 декабрендә «бер нисә тупаҫ сәйәси хатаһы, дошмандарҙы ҡурсалауы өсөн ВКП(б)-нан сығарырға» тигән вердикт сығарыла. Обкомдың яңы секретары Герасим Иванович Иванов әлеге ҡарарҙы юҡҡа сығарыуға өлгәшә.
1937 йылдың декабрь айы башында Сыуашстандағы ҡара эшен тамамлағандан һуң Сахьянова Мәскәүгә әйләнеп ҡайта.
Бобруйск
Мәҙәниәт
Бобруйскиҙа ун ҡала китапханаһы бар.
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
Ҡулға алыуҙар
Петров 1938 йылдың 28 декабрендә Силәбе УНКВД-һы тарафынан ҡулға алына
Бобруйск
Иҫтәлекле урындары
Бобруйскиҙың 14 объекты Беларусь Республикаһының тарихи-мәҙәни ҡомартҡылары дәүләт исемлегенә индерелгән: Һәйкәлдәр:
Сыуаш буржуаз-милләтсел ойошмаһы эше
РСФСР-ҙың Юғары суд тарафынан эште тикшереү
Суд коллегияһы ҡарары буйынса А. В. Васильев, П. Ф. Юрьев һәм И.Я Морозов атып үлтереүгә (эш ҡабаттан ҡаралғандан һуң оҙайлы сроктарға алмаштырыла), ун ике хөкөм ителеүсе— төрлө сроктарға хөкөм ителәләр, бер кеше аҡлана).
1939 йылда Волга буйы Хәрби трибуналы тарафынан эште тикшереү
Эш фигуранттарына суд процесы 1939 йылдың октябрь-ноябрендә үткәрелә.
1939 йылдың 19 ноябрендә сығарылған хөкөм ҡарарына ярашлы, улар«ЧААСР-ҙың халыҡ хужалығында бер нисә йыл дауамында ҡоротҡос емергес эшмәкәрлек алып барған һәм совет ҡоролошон ҡолатыуҙы аҙаҡҡы маҡсат итеп ҡуйған контрреволюцион буржуаз-милләтсел ойошмаһын ойоштороуҙа» ғәйепләнә. Шулай уҡ уларға «Коммунистар партияһы лидерҙарына һәм Совет власына ҡаршы терактар ойоштороуҙы бурыс итеп ҡуйып, троцкистар һәм уң троцкист блогы етәкселәре менән тығыҙ бәйләнештәр булдырыуҙа» ғәйеп тағыла.
Тикшереү органдары версияһы буйынса, ойошманы С. П. Петров, Я А. Андреев һәм В. И. Токсин етәкләгәндәр һәм унда «тройка» рәүешендә етәкселек үҙәген булдырғандар.
С. П. Петров,Я. А. Андреев, В. И. Токсин, Г. И. Иванов һәмМ. Т. Ермаков атып үлтереүгә хөкөм ителәләр, ҡалғандарына 10 йылдан 20 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү сроктары бирелә.
СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһында эште ҡарау
1940 йылдың 20 майында СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы хөкөм ҡарарын ҡайтанан ҡарау һәм эште ҡабаттан тикшерергә ебәреү буйынса ҡарар сығара.
Волга буйы Хәрби трибуналы тарафынан 1941 йылда эште ҡабаттан ҡарау
1941 йылдың февралендә Волга буйы Хәрби трибуналы тарафынан эш ҡабаттан ҡарала. Суд Петровты, Токсинды, Андреевты, Ивановты — 10 йылға лагерь эштәренә; Кузнецов һәм Чернов — 8 йылға, артабан 5 йылға һөргөнгә хөкөм ителә.
Һөҙөмтәләре
Петров С. П. 1942 йылдың 15 февралендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Долинское ҡасабаһында вафат була (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы 1942 йылдың 10 мартында Ҡаҙаҡ ССР-ының Караганда өлкәһе Доменское ауылында ). КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағында парктконтроль комиссияһының 1956 йылдың 24 мартындағы ҡарары буйынса Петров Сергей Порфирьевич үлгәндән һуң аҡлана.
Үрҙә күрһәтелгән кешеләрҙән тулыһынса срогын тултырып И. Д. Кузнецов ҡына ҡайта, профессор дәрәжәне тиклем үҫә. 1991 йылда вафат була.
Камила
Камила — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Урыҫ һәм башҡа славян халыҡтарында — латин теленән килгән Камилла формаһы ҡушыла. )
Этимологияһы
Ками́ла (Camila, Kamila) — ҡатын-ҡыҙ исеме Камилланың формаһы. Испан, итальян һәм португал телдәрендә Camila вариантынан һәм Көнсығыш Европа телдәрендә Kamila вариантынан алынған. Грек теленән тәржемә иткәндә был исем «затлы нәҫелдән» тигәнде аңлата. Тағы бер — немец фаразы бар. Уға ярашлы, исем Германияла гуманизм осоронда барлыҡҡа килгән һәм «ромашка» мәғәнәһенә эйә тип иҫәпләнә.
Шәхестәр
Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы (21 октябрь 1962 йыл) — Рәсәй сәйәси эшмәкәре, РФ Дәүләт Думаһының дүртенсе саҡырылыш депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты.
Ғималова Камила Ғималетдин ҡыҙы — БАССР, Мәсетле районы, Ләмәҙтамаҡ мәктәбе директоры, башланғыс синыфтар уҡытыусыһы.
Мәҙәниәттә
«Камилә» — Кузнецов Алексей Александрович (рәссам) картинаһы (Киндер, май. 1964)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алвес Камила (1982) — бразиль фотомоделе һәм дизайнеры
Банус Камила (1990) — америка актрисаһы
Бордонаба Камила (1984) — аргентин актрисаһы һәм йырсыһы Вальехо Камила (1988) — Чилиҙа студент һәм коммунистик хәрәкәт активисы
Грей Камила (1979) — америка йырсыһы, музыкант
Джорджи Камила (1991) — итальян тенниссыһы
Камила Кабелло (1997) — куба-америка поп-башҡарыусыһы, Fifth Harmony америка гёрл-төркөмөнөң элекке ҡатнашыусыһы
Моргаду Камила (1975) — бразиль актрисаһы
Камилла Лэкберг — (Camilla Läckberg, 30 август 1974 йыл) — швед яҙыусыһы.
Питанга Камила (1977) — бразиль киноактрисаһы һәм фотомоделе
Соди Камила (1986) — мексика актрисаһы һәм фотомоделе
Водичкова Камила (1972) — чехословак баскетболисы
Гайкова Камила (1987) — боҙҙа бейеү сығыштары чех фигурисы
Жук Камила (1997) — поляк биатлонсыһы
Лицвинко Камила (1986) — поляк еңел атлеты, бейеклеккә һикереүсе
Сколимовская Камила (1987) — поляк сүкеш сөйөүсеһе Шулай уҡ Магомедова Камила Алиевна (1983) — рәсәй дзюдосыһы
Утегенова Камила Досовна (1915—1993) — совет табибы, акушер-гинеколог, профессор, йәмәғәт эшмәкәре
Фильмдар
«Камила» — режиссёр Мария Луиса Бембергтың тарихи драмаһы (1984)
«» — мексика теленовеллаһы, 1998—1999
Мирас (исем)
Мирас — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Мирас исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм мираҫ, иҫтәлек тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы (9 декабрь 1945 йыл) — ғалим-башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы. 1977 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1984 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 1987 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, филология фәндәре докторы (2001), профессор (2014). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1995). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты (2006). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017)[1].
Дәүләтбаев Мирас Ибраһим улы (20.01.1949), рәссам. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. Иҫке Һынны ауылынан[6].
Фамилиялар
Мирасов Сәғит Ғөбәйҙулла улы (1880—1932) — Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе.
Валиев Марс Мирас улы — «Ауыл хужалығының аҙыҡ-түлеген автомобилдәрҙә ташыу алдынғыһы» (1985, 1986), «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре». Иҙелбаев Урал Мирас улы (15 декабрь 1972 йыл) — композитор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
Шигинак
Шигинак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Березовая йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәннәт менән һөйөнсөләнгән унау
Хәҙис
Алты абруйлы хәҙистәр йыйынтығынан йәннәт менән һөйөнсөләгән унау тураһында хәҙис әт-Тирмизи, Әбү Дауыт һәм Ибн Мажа йыйынтыҡтарында килтерелә. Сөнниҙәр фекеренсә, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре ун ике төркөмгә бүленгән һәм әлеге ғәшара әл-мүбашшәра беренсе урында тора
Икенсе совет-фин һуғышы
Икенсе совет-фин һуғышы (Карел ихтилалы, Карел авантюраһы, Кесе Ҡышҡы һуғышы) — 1921 йылдың 21-22 октябрендә Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының һуңғы этабында «белофин менән белокарел бандалары» һәм Ҡыҙыл Армия араһындағы ҡораллы конфликт.
Башы
XIX быуат башында, Финляндия Рәсәй империяһына ҡушылғандан һуң, Финляндия һәм Олонец губернаһы араһында тығыҙ бәйләнештәр булдырыла, шул иҫәптән, ике яҡлап халыҡ күсенеүе һәм ҡатнаш никахтар менән оҙатылған мәҙәни бәйләнештәр.
XX быуат башына Финляндияла күп һанлы һәм әүҙем карел диаспораһы барлыҡҡа килә.
1906 йылда Тамперҙа Беломор карелдары союзының ойоштороу съезы үтә. Съезд уставты раҫлай, уның төп маҡсаты Олонец һәм Архангельск губерналарында йәшәгән туғандаш карел һәм фин халыҡтарын берләштереү, беломор карелдарының рухи һәм матди хәлен яҡшыртыу булып тора. Союз яҡынса 750 кешене берләштерә, улар араһында Финляндия граждандары ла, Рәсәй граждандары ла була. Һуңғараҡ «Беломор карелдары союзы» ағзалары Карел ихтилалында мөһим роль уйнайҙар һәм уның илһамландырыу һәм ойоштороу өлөшөн тәшкил итәләр. Союз ағзаларынан тыш, ихтилалды әҙерләүҙә «Карел академия йәмәғәте» (Akateeminen Karjala-Seura, AKS), шюцкорҙар, «Нәфрәт буйынса туғандар» (Vihan veljet) һәм башҡа ойошмалар ағзалары ҡатнашалар.
Ихтилалда Карел хеҙмәт коммунаһы территорияһында йәшәгән һәм «Бөйөк Финляндия» тураһында хыялланған фин диаспораһы ла мөһим роль уйнай, улар Бөйөк Финляндия сиктәре Нева, Свирь йылғалары буйлап, Повенецтан һәм Аҡ диңгеҙҙең Онега ҡултығына тиклем, үтергә тейеш тип һанайҙар.
1920 йылдың 10 октябрендә Хельсинкиҙа «Карел союзы» ойошторола, уның етәкселегенә Финляндияның хакимлыҡ иткән даирәләр вәкилдәре инә.
Ихтилалдарҙа ҡатнашыусылар
Беренсе этапта ҡатнашыусыларҙың күпселеген рәсәй карелдары тәшкил итә, улар Финляндияға Беренсе совет-фин һуығышынан һуң ҡасып киткән була. Карелиялағы хәрби ғәмәлдәрҙә шулай уҡ 550 фин «ирекмән» ҡатнаша, шул иҫәптән хәрби отрядтарға етәкселек иткән 28 офицер һәм хәрби белестәр (майор Моттонен, майор Пааво Талвела, капитан Г. Свинхувуд, лейтенант Т. Тенхунен, Э. Хейнрикс һ. б.), шулай уҡ финдарҙан айырым батальон ойошторола (Repolan Pataljoona). Бынан тыш, 1921 йылдың декабре башында совет ғәскәрҙәренә Финляндияла барлыҡҡа килгән ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙә Кронштадт фетнәһендә ҡатнашҡан отрядтар ҙа ҡатнашалар (200-гә яҡын кеше.
Карел хеҙмәт коммунаһының төп халҡы ихтилал мәсьәләһе буйынса икегә бүленәләр. Көньяҡ Карелила совет власы яҡлылары өҫтөнлөк итә. Үҙәк Карелила күбеһе Финляндия менән берләшеү яҡлы булалар, шул уҡ ваҡытта Совет власын яҡлаусыларыф етерлек була. Төньяҡ һәм беломор Карелияһы Финляндияға ҡушылыу идеяһын хуплай.
Финляндия хөкүмәте шулай уҡ карел баш күтәреүселәренә туранан-тура сәйәси һәм дипломатик ярҙам күрһәтә (һылтанма).
1921 йылдың 21 ноябрендә карел «баш күтәреүселәре» делегацияһы фин сеймында ҡабул ителә, ә 27 ноябрҙә Финляндия хөкүмәте Милләттәр Лигаһына «Көнсығыш Карелиялағы хәлде ҡарау» үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Эстония хөкүмәте Финляндия хөкүмәте мөрәжәғәтен хуплай. 1921 йылдың 19 декабрендә сит ил нарокматы Финляндияның һәм эстонияның РСФСР-ҙың эске эштәренә ҡыҫылыуы тураһында протест нотаһын йүнәлтә (һылтанма).
Хәрби ғәмәлдәр барышы
Көнсығыш Карелияла ҡораллы ихтилалға әҙерлек, матди запастар булдырыу һәм урындағы халыҡты агитациялау1921 йылдың йәйендә башлана, фин активистары әҙерлектә ҡатнашалар.
1921 йылдың октябре башынан Финляндия территорияһынан совет территорияһына бер нисә ҡораллы отряд күсә (улар үҙҙәрен «урман партизандары» тип атай — metsäsissit), улар бер ай эсендә сик буйы зонаһында 15 ауыл һәм тораҡ пункттарын биләйҙәр, урындағы баш күтәреүселәрҙе ойоштороу һәм ҡораллындырыу менән шөғөлләнәләр, агитация һәм разведкалау эштәрен алып баралар.
1921 йылдың октябрь уртаһында Тунгуд улусында «Ваҡытлы карел комитеты» ойошторола (Karjalan väliaikainen hallitus), комитет составына инәләр: сәйәси етәксе Василий Левонен (тыумыштан Сидоров Василий, псевдонимы «Укки Вяйнямейнен»), хәрби етәкселәр — Ялмари Таккинен (псевдоним «Илмаринен») һәм Осип Борисайнен.
Хәрби ғәмәлдәр 1921 йылдың 6 ноябрендә карел-фин ҡораллы отрдятарының көнсығыш Карелияға бәреп инеүенән башлана. Баштараҡ 2500 кешенән торған был отрядтар административ органдарын һәм совет власы яҡлыларҙы юҡ итә, коммуникацияларҙы һәм Мурманск тимер юлын емерергә тырыша, засадалар ойоштора һәм совет ғәскәрҙәренең подразделениеларына һөжүм итә.
1921 йылдың 14 ноябрендә Онда йылғаһы аша тимер юлы күпере юҡҡа сығарыла, уны тергеҙгәнгә тиклем (06.12.1921) Карелия тулыһынса изоляцияла ҡала.
17 ноябрҙә баш күтәреүселәр менән көрәш өсөн булдырылған берҙәм хәрби командование булдырыла, уның ҡарамағына Карелияла булған һәм яңынан килгән бөтә частар инә, өс хәрби участка барлыҡҡа килә: төньяҡ, урта һәм көньяҡ.
1921 йылдың декабрь аҙағына карел-фин отрядтарында 5-6 мең кеше иҫәпләнә (Ребольский батальоны, Беломор полкы, урман партизандары полкы) һәм Кестеньга—Суопасалома—Ругозеро—Паданы—Поросозеро линияһына тиклем көнсығыш Карелияның өлөшөн биләй.
1921 йылдың 26 декабрендә совет ғәскәрҙәре Петрозаводск районынан һөжүмгә күсә һәм 1922 йылдың ғинуар башына төп дошман көстәрен ҡыйрата.
Февраль уртаһына карел-фин ғәскәрҙәре көнсығыш Карелиянан ҡыуып сығарыла, 1922 йылдың 17 февралендә хәрби ғәмәлдәр тамамлана.
Карелия баш күтәреүселәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә урындағы халыҡ (шул иҫәптән карел партия коммунистары һәм комсомолдарҙың күбеһе, шулай уҡ Финляндияла граждандар һуғышынан һуң РСФСР-ға эмиграцияланған ҡыҙыл фин подразделениелары, атап әйткәндә, Петроград интернациональ хәрби мәктәбенең саңғы батальоны (командиры А. А. Инно) ҡатнаша.
Атап әйткәндә, Тойво Антикайнен отряды (7 пулемёт менән 170 уҡсы) дошман биләгән территория буйлап 920 саҡрымлыҡ рейд (7 ауыл) яһай, «саңғы почтаһы» станцияһын яулай, 9 хәрби бәрелештәр барышында 117 фетнәсене юҡ итә йәки әсирлеккә ала (үҙ юғалтыуҙары — 8 үлтерелгән һәм 10 яраланған, 30 совет хәрби әсирҙәрен азат итә.
Ҡыҙыл Армия төркөмө хәрби ғәмәлдәрҙең ахырына 30 меңдән ашыу кеше тәшкил итә, уларҙың ҡарамағында 414 пулемет, 31 орудие, 14 самолет һәм 3 бронемашина була.
Низағ барышында фин армияһының 47 офицеры документтары совет ғәскәрҙәре тарафынан тартып алына, 19220 йылдың 2 февралендә улар «Правда» гәзитендә баҫтырыла.
Хәрби ғәмәлдәр 1922 йылдың 21 мартында тамамлана, Мәскәүҙә РСФСР һәм Финляндия хөкүмәттәре араһында совет-фин сиктәренең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса килешеү төҙөлә.
Артабанғы ваҡиғалар
1922 йылдың 1 июнендә Гельсингфоста РСФСР һәм Финляндия араһында ҡул ҡуйылған килешеүҙә шулай уҡ сик буйы ғәскәрҙәре һанын ҡыҫҡартыу һәм территорияларҙың тейелгеһеҙлеген тәьмин итеү буйынса йөкләмәләр алына. Карелия халҡының бер өлөшө Финляндияға күсенә: совет мәғлүмәттәре буйынса, «8 меңгә яҡын эшкә яраҡлы кеше», фин сығанаҡтары мәғлүмәттәренә ярашлы, «30 000-гә яҡын ҡасаҡ». Шул уҡ көндө Гельсингфорста Килешеүгә өҫтәмә рәүештә сиктәрҙең хәүефһеҙлеген тәьмин иткән саралар тураһында протоколға ҡул ҡуйыла.
1923 йылдың 30 апрелендә совет хөкүмәте ҡайһы бер фетнәселәргә амнистия иғлан итә.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ихтилалсылар ҡоралды һалырға йыйынмай. 1920-се йылдараҙағына тиклем совет Карелияһы ҡасаҡтарынан ойошторолған ҡораллы төркөмдәр (уларҙы СССР-ҙа «карел бандалары» тип исемләйҙәр), совет территорияһына һөжүм итәләр.
Иҡтисади зыян
Советтарға ҡаршы фетнә һөҙөмтәһендә Карелия иҡтисадына ҙур матди зыян килтерелә: карел баш күтәреүселәре Совет власы яҡлыларҙың йорттарын үртәй, бер нисә мәктәп һәм китапхана емерелә, аҙыҡ-түлек пунктттарынан 15 мең боттан ашыу бойҙай урлана.
Хәрби юғалтыуҙар
РККА яғынан хәрби юғалтыуҙар: 1394 кеше һәләк булған, 512 кеше яраланған, 200 кеше хәбәрһеҙ юғалған, 273 кеше эвакуацияланған (ауырыу сәбәпле).
Герман Гессе
Ге́рман Ге́ссе  (Hermann Hesse; 2 июль 1877 йыл — 9 август 1962 йыл) — немец яҙыусыһы һәм рәссамы, Нобель премияһы лауреаты (1946).
Бала сағы һәм йәшлеге (1877—1895)
Герман Гессе 1877 йылдың 2 июлендә Германия империяһының Кальв ҡалаһында немец миссионерҙары ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Мария Гундерт (1842—1902) теолог Герман Гундерт ҡыҙы. Атаһы, Иоганнес Гессе (1847—1916), Балтик буйы немецтарынан, Эстляндиялағы Пайде ҡалаһынан, бер ни тиклем ваҡыт Һиндостанда миссионер булып хеҙмәт иткән, Кальвта Гундерт нәшриәтендә эшләгән, шунда Мария менән таныша. Германдан башҡа ғаиләлә тағы өс бала була: Адель (1875—1949), Марулла (1880—1953) һәм Ганс (1882—1935).
Бәләкәй саҡтан уҡ балаларҙы Гессе ғаиләһендә дингә тәрән хөрмәт тәрбиәләйҙәр. Ата-әсәһе улдарының ғаилә традицияларын дауам итеүсе булып үҫеүен теләйҙәр һәм 1881 йылда Базелгә 1881 күсенгәс, малайҙы урындағы миссионерҙар мәктәбенә уҡырға бирәләр,ә һуңыраҡ христиан пансионатына урынлаштыралар. Был йылдарҙа Гессенең һәләттәре һәм ҡыҙыҡһыныу өлкәләре күренә башлай. Ул яҡшы ғына һүрәт төшөрә, музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәнә һәм яҙыусы булараҡ үҙен күрһәтергә тырыша. Уның иң тәүге әҙәби тәжрибәһе тип 1887 йылда, ун йәштә сағында, һеңлеһе Мариулла өсөн яҙылған «Ике туған» әкиәтен атарға булалыр.
1886 йылда ғаилә кире Кальвҡа ҡайта. 1890 йылда Герман Гёппингендағы латин мәктәбенә китә һәм бер йылдан һуң Маульбронндағы монастырь семинарияһына уҡырға инә. Бында ул боронғо телдәрҙе, Евангелиены өйрәнә, боронғо грек шиғриәте һәм классик немец әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһына башлай, шиғырҙар яҙа. Был осорҙа тормошонда булған ҡайһы бер ваҡиғаларҙы «Тәгәрмәс аҫтында» («Под колесом», 1906) автобиографик повеста тасуирлай. Маульбронн «Нарцисс һәм Златоуст» (1930) романындағы Мариябронн монастыре прототибы (1930). 1892 йылдың 7 мартында Гессе көтмәгәндә юҡ була. Икенсе көндө уны бесән кәбәнендә йоҡлап ятҡан килеш табалар. Профессорҙар Германдың тәртибенә риза булмай, ипәштәре уның менән ҡатнашырға теләмәй. Майҙа, алты ай уҡығандан һуң, Гессе Маульбронндан Бад-Боллгә китә, тик егеттең һаулығы насарая, ул үҙ-үҙенә ҡул һалырға итә. Ата-әсәһе Германды Штеттендағы психиатрик клиникаға һалырға була. 1892 йыл аҙағында Гессе Каннштадиа гимназияла уҡый башлай, но тик бында ла уҡый алмай, һәм бер йылдан ата-әсәһе кәңәше буйынса Эсслингенда типографияға өйрәнсек булып эшкә инә. Бында ла рәт сыҡмағас, Герман Кальвҡа ҡайта, күпмелер ваҡыт атаһына миссионерҙар нәшриәтендә ярҙам итә. 1894—1895 йылдарҙа Гессе Генрих Перроның сәғәт фабрикаһында механик булып эшләй. Һуңыраҡ Гессе уныңисемен «Игра в бисер» романында бер уйын уйлап сығарыусы итеп һүрәтләй. Сым — ноталар станы, төрлө ҙурлыҡтағы ынйы бөртөктәре- музыкаль теманы һүрәтләндерә.
Тюбинген — Базель (1895—1904)
1899 йылда йыйып барған аҡсаһына Герман «Романтик йырҙар» исемле 1898 йылға тиклем яҙылған шиғырҙарҙан торған ҙур булмаған китап сығарта. Ошо уҡ йылда тәүге «Төн ауышҡандан һуң бер сәғәт» хикәйәләр йыйынтығы («Час после полуночи») сыға. Тик ике китап та бәләкәй генә тираж менән сыға һәм бик ауыр һатыла.
1899 йылдың көҙөндә Гессе Базелдә Райхтың китап магазинында эшләй. 1901 йылда «Сочинения и стихотворения Германа Лаушера, опубликованные посмертно Германом Гессе» — автобиографик хикәйәләр йыйынтығы сыға. 1901 йылдың яҙында Гессе бик күптән йөрөткән хыялын тормошҡа ашыра- Италия буйлап сәйәхәт итә. Март айынан майға тиклем ул Генуя, Флоренция, Равенна һәм Венецияла була. Базелгә ҡайтҡас, Герман Ваттенвилдең китап магазинына һатыусы булып эшкә инә. Хеҙмәт хаҡы бик әҙ булғанлыҡтан, ул гәзиттәрҙә лә эшләй, мәҡәләләр редакциялай.
Әкренләп Гессеның әҫәрҙәре Германияның юғары даирәләрендә билдәле була бара, ул Райнер Мария Рильке, Томас Манн һәм Стефан Цвейг менән хат алыша. 1903 йылың ғинуарында Германға Берлиндан Самюэль Фишерҙың нәшриәт йортонан (S. Fischer Verlag) хат килә, ул йәш яҙыусыға хеҙмәттәшлек тәҡдим итә. Бер нисә айҙан Гессе Берлинға үҙенең тәүге «Петер Каменцинд» романының ҡулъяҙмаһын ебәрә. Был китап немец йәштәре араһында популярлыҡ яулай һәм Гессеға билдәлелек һәм финанс азатлығы килтерә. Гессе хәҙер яҙыу эше менән генә шөғөлләнә ала. 1905 йылда роман Австрияла Бауэрнфельд әҙәби премияһы менән бүләкләнә.
Базелдә Гессе буласаҡ ҡатыны Мария Бернулли менән таныша. Мария билдәле математиктар ғаиләһенән (Бернулли) була, һеңлеһе менән ҡалала фото оҫтаханаһы тота. 1904 йылда бергәләп Италия буйлап сәйхәт иткәндән һуң Герман менән Мария өйләнешә.
Гайенхофен — Индия — Берн (1904—1914)
1904 йылдың көҙөндә Гессе ҡатыны менән Гайенхофенгә күсеп килә, ул ваҡытта был Бодензее күле буйындағы бәләкәй генә ауыл була. Ғаилә цивилизация уңайлыҡтары булмаған ябай крәҫтиән йортонда урынлаша. Өс йылдан яҙыусы бында ер участкаһы һатып ала,өй һала, баҡса ултырта. 1905 йылда улы Бруно (1905—1999), бер нисә йылдан Хайнер (1909—2003) һәм Мартин (1911—1968) исемле улдары тыуа.
1906 йылда Гессеның «Под колесом» исемле икенсе романы сыға. 1907 йылда Герман дуҫы яҙыусы Людвиг Тома һәм нәшриәтсе Альберт Ланген менән мәҙәниәт проблемаларына арналған «März» исемле журнал сығара башлай. Гессеның әҫәрҙәре шулай уҡ «Симплициссимус» һәм «Neue Rundschau» гәзиттәрендә йыш сыға. 1909 йылда «Гертруда» исемле романы сыға. Шул уҡ йылда яҙыусы Самюэль Фишер менән буласаҡ алты әҫәрен баҫтырыу тураһында контракт төҙөй.
1911 йылда Гессе ҙур сәйәхәткә китә. Уның Һиндостанды күргеһе килә. Унда яҙыусының олатаһы Герман Гундерт менән өләсәһе Юлия Дюбуа оҙаҡ ваҡыт йәшәгән, атаһы эшләгән, әсәһе тыуған. Сәйәхәт ваҡытында яҙыусы Шри-Ланкала, Индонезияла һәм Сингапурҙа була. Һиндстандың төпкөл райондарына барырға Гессеға һаулығы насарайыу ҡамасаулай. Ҡайтҡас, ул "Һиндостанға сәйәхәт тураһында яҙмалар"ын («Записки об индийском путешествии») нәшер итә.
1912 йылда Герман һәм Мария балалары менән Бернға күсенә. Бында Гессе «Росхальде» романын тамамлай. Был романда күп нимә яҙыусының үҙ тормошонан алынған, унда ғаиләлә тыуған аңлашылмаусылыҡтың арта барыуы күрһәтелә.
Беренсе донъя һуғышы барғанда(1914—1918)
1914 йылдың йәйендә башланған беренсе донъя һуғышы Швейцарияны ике лагергә бүлә, берәүҙәр Германия, икенселәр Франция яҡлы була. Герман үҙ теләге менән армияға китергә теләй, тик консуллыҡта уны һаулығы буйынса хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табалар.
Һуғышҡа үҙ мөнәсәбәтен Гессе 1914 йылдың 3 ноябрендә «Neue Zürcher Zeitung» («Яңы Цюрих гәзите») гәзитендә баҫылған «Дуҫтар, был тауыштар ялҡытты!» («Друзья, довольно этих звуков!»)тигән мәҡәләһендә белдерә. Бер үк төрлө фекерҙәр һәм ҡарашлы булған француз яҙыусыһы, ялҡынлы пацифист Ромен Роллан менән аралаша башлай, Роллан 1915 йылдың йәй аҙаҡтарында Гессеның өйөнә ҡунаҡҡа килә. 1915 йылдың яҙында дуҫы Альфред Шлейхерға Гессе былай тип яҙа:
Национализм идеал була алмай — ике яҡ юлбашсыларының да әхлаҡи нигеҙҙәре, эске тотанаҡлығы һәм аҡылы юҡ икәне хәҙер бигерәк тә асыҡ күренә. Мин үҙемде патриот тип иҫәпләйем, ләкин мин тәү сиратта кешемен, әгәр ҙә улар бер береһенә ҡапма-ҡаршы икән, мин һәр ваҡыт кеше яҡлы булам.
Һуғыш ваҡытында Гессе Германия һәм Франция илселектәре менән хеҙмәттәшлек итә, әсирҙәр өсөн китапханалар булдырыу өсөн аҡса йыя. Германияла күптәр яҙыусыны яратмай, ҡайһы берәүҙәр уны асыҡтан-асыҡ һатлыҡйән һәм ҡурҡаҡ тип ғәйепләйҙәр. Яуап итеп, Гессе һуғыш яҡлы пропаганданы һәм либералдарҙың ярҙамға мохтаждарға эш менән түгел, ә һүҙҙә генә ярҙам итергә саҡырып, буш боғаҙланыуын ғәйепләй.
Һуғыш, атаһының вафаты, ҡатынының сире — былар барыһы ла Германдың психикаһын ҡаҡшата. Эске күңел көрсөгөнән сығырға юл эҙләп, яҙыусы Люцернға китә, бында ул доктор Йозеф Ланг менән таныша, бер аҙҙан улар яҡын дуҫтарға әйләнә. 1916 йылдың июненән 1917 йылдың ноябрь айына тиклем Ланг яҙыусы менән 60 психоанализ сеансы үткәрә.