cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Себер ханлығы
Туҡтамыш заманы
Сәйәхәт йылъяҙмаһында йылы йәки хандың исеме дөрөҫ күрһәтелмәгән. Был яҙманы яҙыусы шәйех Баһауетдин Нәҡешбәндә 1389 йылда үлә, ә Аҡһаҡ Тимергә үҙенең дошмандарын диндән тайпылыуҙа ғәйепләү һәм ғөмүмән дин өсөн көрәште үҙенең яуҙарының төп сәбәптәре итеп атау хас, был хәрби йөрөш ваҡыты Аҡһаҡ Тимер дәүеренә тап килә.
Хужа-Мөхәммәд дәүләте (1421—1428)
«Йылъяҙмалар йыйынтығын» һәм Себер йылъяҙмаһын анализлау Себер ханлығына Шайбан вариҫы 1420 йылда Себер ханы тип иғлан ителгән Хужа Мөхәммәд нигеҙ һалыуын күрһәтә. Шунан ханлыҡта күп йылдар буйына үҙ-ара һуғыш бара, ул тик 1495 йылда Себер (Ҡышлау) ҡалаһын дәүләттең баш ҡала тип иғлан итеү менән тамамлана.
Шайбани Әбел-Хәйер үҙе нигеҙ һалған Үзбәк ханлығының баш ҡалаһы итеп Сыңғыҙ-Тораны иғлан итә, шуға ла Төмән бик оҙаҡ ваҡыттарға, 1428 йылдан 1446 йылға тиклем (18 йыл) вилайәт ҡалаһы булып ҡала. Шул осорҙа тәүге тапҡыр «Сыңғыҙ-Тора вилайәте» йылъяҙмаларҙа атап үтелә, тап ошо ҡалала Әбел-Хәйер хан идарасыларҙы (даруғтарҙы) тәғәйенләй башлай. «Сыңғыҙнамәлә» һәм «Носрат-намәлә» ошо осорҙа Төмән ханының Ҡаҙанды буйһондороуы тураһында яҙыла.
Иҫкәр йорто (1495—1582)
1495 йылда тайбуғин Мөхәммәд Тайбуға (Махмет) Төмән ханлығын тар-мар итә һәм шәйбәнид Ибаҡты үлтерә. Шунан һуң дәүләттең баш ҡалаһы Ҡашлыҡа күсерелә, һәм ханлыҡ Себер ханлығы тип атала башлай. Уның хакимдары Тайбуға вариҫтары була.
1555 йылда Тайбуға ханы Йәдкәр (Тайбуға мырҙаһы) Рус батшалығына буйһоноуын таный.
Күсемдең Себер ханлығы (1563—1582)
1563 йылда Айбәктең ейәне Шайбани ханы Күсем хакимлыҡты үҙ ҡуланы ала. Ул ағалы-ҡустылы Яҙгәр (тайбуғин мырҙаһы) һәм Бикбулатты (Тайбуға мырҙаһы) язалап үлтерә. Төмән ханлығы Себер ханлығы тәркибенә инә. Күсемхан Мәскәүгә яһаҡ түләмәй башлай, әммә 1571 йылда яһаҡҡа 1 000 кеш бирә. 1572 йылда ул буйһоноу мөнәсәбәттәрен тулыһынса өҙә. 1573 йылда Күсем үҙенең туғаны Мөхөммөтҡолдо (Мәхмүтҡол) разведка яһау маҡсатында сит ерҙәгә ебәрә. Мәхмүтҡол, Строгановтарҙы бер аҙ борсоп, Пермгә барып етә. Күсем Себерҙә ислам динен урынлаштырыу өсөн бик күп көс һала.
Мәскәү дәүләтенең Себерҙе яулауы (1582—1598)
1582 йылдың 26 октябрендә атаман Ермак отряды Сыуаш морононда Күсемде еңгәндән һуң ханлыҡтың баш ҡалаһы Ҡышлауҙы ала. Өс йыл буйына казак отрядтары һуғышып урындағы ҡәбиләләрҙе буйһондора. Әммә 1585 йылда Күсем яугирҙәре кинәт кенә һөжүм иткәндә һәләк була. Шулай ҙа урыҫтарҙың яңы отрядтары Себергә үтеп инә башлай һәм Себер ханлығы биләмәләрендә Төмән, Тобольск, Тара, Берёзов, Обдорск һәм башҡа ҡәлғәләр төҙөлә. 1588 йылда тубыл воеводаһы Данила Чулков бер нисә татар кенәзен әсир итеп ала, шунан һуң боласыл татарҙар Ҡышлауҙы бөтөнләй ҡалдыра һәм дала яғына күсеп китә.
Күсем дә күсенә, әммә 1598 йылға тиклем урыҫ отрядтарына ҡаршылыҡ күрһәтә. 1598 йылдың 20 авгусында ул Обь йылғаһы буйында Ирмән һуғышында еңелә һәм, бер версия буйынса, Нуғай Урҙаһына, икенсе версия буйынса, көнсығышҡа күсенә һәм бер нисә йылдан вафат була.
Күсемдең ейәне — Арыҫлан Ғәли улы 1598 йылда әсир итеп алына, Ҡасим ҡалаһында йәшәй, 1614 йылда Ҡасим ханы тип иғлан ителә.
Идара итеү
Себер ханлығы күп милләтле сәйәси берләшмә була. Дәүләт башында хан тора, ки хауас менән һайлана — бәктәр, мырҙалар, тархандар һайлап ҡуя. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа була. Ханлыҡҡа идара итеү йәһәтенән вәзир — ҡараса һәм кәңәшселәр хандың уң ҡулы була. Танылған мырҙалар һәм бәктәр идара иткән олоҫтарҙың эшенә Себер хандары бик үк ҡыҫылып бармаған. Һуғыш ваҡыттарында мырҙалар үҙ отрядтарфы менән хәрби походтарға ҡатнаша, сөнки хәрби аманат феодалдарҙың төп килем сығанағы була. Феодаль аҡһөйәктәр составының бәләкәй генә өлөшөнә ханты һәм мансиларҙың юғары ҡатламы ла ингән. Төрки булмаған башҡа халыҡтар буйһоноп йәшәгән, был үҙ сиратында ханлыҡта ҡапма-ҡаршылыҡтар тыуҙырған һәм уның ҡеүәтен кәметкән.
Тасуирлама
XV быуат аҙағында Алтын Урҙа дәүләтенең тарҡалыуы һәм Төмән ханлығында хакимлыҡ итеүсе Тайбуғауиҙәр һәм Шайбаниҙәрҙең үҙ-ара ыҙғышы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Баш ҡалаһы — Себер (Ҡышлау).
Пермь ере, Ҡазан ханлығы, Нуғай Урҙаһы, Ҡаҙаҡ ханлығы һәм Иртеш буйы далаларындағы телеуттар менән сиктәш булған.
Дәүләт башында урындағы аҡһаҡалдар тарафынан һайлап ҡуйылған Сыңғыҙ нәҫеленә ҡараған хан торған. Дәүләт мәсьәләләре ҡарасабәктәрҙән (юғары хауас вәкилдәре) торған диуан тарафынан хәл ителгән. Дәүләт дине — ислам. Рәсми теле — төрки. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа булған. Территорияһы солтандар (тәхет вариҫтары), бәктәр (бейҙәр), мырҙалар, тархандар етәкселек иткән улустарға бүленгән. Төп хужалыҡ тармағы — малсылыҡ. Халҡы шулай уҡ төрлө кәсептәр, игенселек, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ханлыҡтың биләмәләрен һаҡлау өсөн ҡәлғәләр төҙөлгән.
Ҡасим-Тора, Ҡолары, Ҡыҙыл-Тора (Усть-Ишем), Тархан-Ҡала, Тун-Тора, Яулы-Тора һәм башҡалар.
Себер ханлығы Рәсәй дәүләте менән һуғыштар алып барған. Урал аръяғы башҡорттары (табын һ.б. ҡәбиләләр) хауас булған, бары бейҙәр, мырҙалар, тархандар башҡорт булған, хәрби ( Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) һ.б. йөкләмәләр атҡарған. П.И.Рычков мәғлүмәттәреһәм табын ҡәбиләһе шәжәрәһе буйынса, Себер хандары урындағы халыҡты бөлдөргән, Себер ханы Айбәк менән көрәш осоронда башҡорттар Ағиҙел һәм Инйәр йылғалары буйына күсенергә мәжбүр була. 16 быуаттың 2‑се яртыһында Себер ханы Күсем ғәскәренә башҡорттарҙың бәкәтин, ҡатай, табын, һалйот, һеңрән һ.б. ҡәбиләләре ингән. 16 быуат аҙағында — 17 быуат башында Рәсәй менән һуғыштар осоронда ханлыҡ уның тәркибенә инә. Һуңыраҡ Себер хандары улдары (Себер хандары вариҫтары, Күсем нәҫеле) һәм башҡорт милләте бер нисә тапҡыр ханлыҡты тергеҙергә ынтылыш яһай.
«Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау
СССР НКВД-һының «Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау буйынса операцияһы 1937 йылдың авгусынан алып 1938 йылдың ноябренә тиклем үткәрелә. 1937 йылдың 31 июлендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары Н. И. Ежов 1937 йылдың 30 июлендәге 00447- һанлы «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» тигән оператив бойороҡҡа ҡул ҡуя, әлеге бойороҡта «советтарға ҡаршы элементтарҙы» тар-мар итеү һәм бындай төр эштәрҙе ҡарау буйынса «оператив тройкалар» составы билдәләнә.
Бойороҡҡа ярашлы: «1937 йылдың 5 авгусынан алып бөтә республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә элекке кулактарҙы, советтарға ҡаршы әүҙем элементтарҙы һәм енәйәтселәҙе репрессиялау буйынса операцияны башларға, Үзбәк, Төркмән, Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ һәм Тажик ССР-ҙарында операцияны ағымдағы йылдың 10 авусынан башларға, ә Алыҫ Көнсығыш һәм Красноярск крайҙарында һәм Көнсығыш-Себер өлкәһендә — ағымдағы йылдың 15 авгусынан» тип яҙыла.
Операция уҙғарыуҙың дөйөм етәкселеге СССР эске эштәр наркомы урынбаҫары — СССР НКВД дәүләт именлеге баш идаралығы начальнигы комкор М.&nbsp;П.&nbsp;Фриновскийға йөкмәтелә..
СССР Халыҡ комиссарҙары Советының һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1938 йылдың 17 ноябрендәге 4387-се «Ҡулға алыуҙар, прокурор күҙәтеүе һәм тикшереү алып барыу тураһында» тигән ҡарарына ярашлы СССР НКВД-ның махсус бойороҡтары тәртибендә булдырылған суд тройкалары, ә шулай уҡ өлкә, край һәм республика милиция идаралыҡтары ҡарамағындағы тройкалар юҡҡа сығарыла. Эштәр судтар йәки СССР НКВД ҡарамағындағы Махсус Кәңәшмә ҡарамағына тапшырыла.
Операцияны үткәреү ҡәғиҙәләре
00447-се оператив бойороҡҡа ярашлы репрессиялар сиктәре билдәләнә. Мәҫәлән, Ежов сығарған 409-сы директива ГУЛАГ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында каратель операцияларын үткәреүҙе көйләй. Шулай уҡ улар махсус төрмәләрҙәге — «совет власының иң яуыз дошмандары» тотолған сәйәси изоляторҙарҙағы — язалауҙарға ҡағыла.
Операция барышына йоғонто Мәскәүҙән генә булмай, мәҫәлән, Украина эске эштәр халыҡ комиссары Израиль Леплевский үҙ бойороҡтары менән тимер юлында булған бәхетһеҙ осраҡтар күҙәтелгән урындарҙа эште көсәйтеүҙе талап итә, сөнки был осраҡтарҙа ул саботаж һәм ҡоротҡослоҡто күрә, бынан тыш сиркәүҙәрҙә һәм «секталарҙа» террор туплана тип һанай.
НКВД-ның «1936 йылдың 1 авгусынан башлап, тыуған илгә хыянатсыларға, беренсе һәм икенсе категориялар буйынса хәрби коллегия һәм хәрби трибунал тарафынан хөкөм ителгән уң троцкистар шпионлығы һәм диверсия ойошмалары ағзаларына» ҡаршы репрессиялар башланыуы тураһында 00486-сы ҡарары сыға, шулай уҡ «тыуған илгә хыянатсыларҙың ҡатындарын, уң троцкист ойошмалар ағзаларын, шпиондарҙы һәм диверсанттарҙы» ҡулға алыу тәртибе билдәләнә. Бойороҡҡа ярашлы ЧСИР-ҙы (Тыуған илгә хыянатсы ғаиләһе ағзаһын) ҡулға алыу һәм 5 — 8 йылға хөкөм итеү һәм уларҙың балаларын балалар йорттарына урынлаштырыу тәртибе билдәләнә. 15 йәштән алып балалар «социаль хәүефле» тип таныла һәм улар ҡулға алына. Барлығы был операция буйынса 00386-сы бойороҡ) 18 мең тирәһе ҡатын-ҡыҙ һәм 25 меңдән ашыу бала ҡулға алына ."НКВД-ының 00486-се оператив бойороғонан цитата:""«НКВД хеҙмәткәрҙәре ҡарамағы буйынса, 15 йәштән өлкән балалар… социаль яҡтан хәүефле һәм советтарға ҡаршы ғәмәлдәр ҡылырға һәләтле тип танылһа, йә лагерҙарға, йә НКВД холоҡ төҙәтеү колонияһына, йә Наркомпростың махсус режимы балалар йортона ебәрелә. Сабыйҙарҙы әсәләре менән лагерҙарға ебәрәләр, унан 1-1,5 йәшкә еткәс, Һаулыҡ һаҡлау Халыҡ комиссариатының балалар йорттарына һәм яслеләренә күсерәләр. 3 йәштән 15 йәшкә тиклемге балалар Наркомпрос балалар йортона урынлаштырыла» (Архив КГБ; материалы проверки дела «Антисоветского троцкистского центра», т. 3, л. 53-64)."
Кампания этаптары
Бойороҡҡа ярашлы, «кулак» операцияһы 1937 йылдың декабрь башында тамамланырға тейеш була. Башта тамамланыу ваҡыты айҙың аҙағына күсерелә, әммә ул ваҡытта ла уның тик беренсе фазаһы тамамлана. На местах лимиты воспринимались как и любые другие плановые показатели СССР, к выполнению и перевыполнению которых так стремилось руководство. Шуға ҡармаҫтан, 1938 йылдың башында кампанияны дауам итеү мәсьәләһе хәл ителмәгән була. Уҙған йыл аҙағына үлем язаһы бүленгән лимиттарға яҡынлашҡас, тройкаларҙа билдәһеҙлек тойғоһо хакимлыҡ итә башлай. НКВД-ла был лимиттарҙы үтәү кәрәклегенән килеп сыҡҡан башбаштаҡлыҡты туҡтатыу тураһында фекерҙәр ишетелә башлай. Әммә бындай уйҙар бик ныҡ кисектерелә, хатта дисциплинар язалар бирелә. Был башланғыстар шулай уҡ партия хеҙмәткәрҙәренә һәм номенклатура вәкилдәренә ҡарата тройкалар һәм двойкалар хөкөм ҡарарҙары буйынса ялыуҙар булғанлыҡтан барлыҡҡа килә. Билдәһеҙлек генераль прокурор Андрей Вышинскийҙы хат яҙырға этәрә, унда прокуратураға хөкөмдәрҙе ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә генә ҡайтанан ҡарарға бойороҡ бирелә.
Ҡаҫмаҡты (йылға)
Ҡаҫмаҡты  (Краснохты) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 431 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
«Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау
Кампания этаптары
Фриновский 8 ғинуарҙағы хатында, ЮНКВД етәкселәре тимер юл транспортында кулактар һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтар эҙләүгә иғтибарҙы йүнәлтергә тейеш, тип билдәләй, сөнки уларҙың диверсионлығы иҡтисадтың был тармағында ҙур уңышһыҙлыҡтарға сәбәпсе булған тип фараз ителә. Һөҙөмтәлә, 1938 йыл башында операция тамамланмай, ә уның урынына икенсе фазаһы башлана(һылтанма). Икенсе этаптың рәсми башы булып КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһының 31 ғинуар ҡарары тора. Төбәккә ҡарап операция 1938 йылдың 1 апреленә тиклем дауам итә ала. Яңы бойороҡ (һылтанма) беренсе категориялағы 48 меңлек лимитты һәм икенсе категориялы 9,2 мең кешелек лимитты ҡырҡа арттыра. Яңы йылда кампания тағы ла көсәйә бара: ҡайһы бер төбәктәрҙә ғәйепләнеүселәрҙең барыһы ла тиерлек үлем язаһына хөкөм ителә.Бойороҡ сығарҙы категория икенсе категория 9,2 мең кеше һәм 48 мең кеше беренсе булып лимиттары арттырылды. Яңы йыл кампаниялары тағы ла ҡаты характер ала: бөтә тиерлек төбәктәрҙә ҡайһы бер үлемгә хөкөм ителгән. Шулай, Украина ССР-ында һәм Молдавия АССР-ында 1938 йылдың 1 ғинуарынан 1 авгусына тиклем лагерҙарға 830 кеше ебәрелә, ә 36 393 кеше үлем язаһына хөкөм ителә. Украиналағы репрессияларҙың айырыуса аяуһыҙлығы факторҙарының береһе булып партия етәкселегенең алмашыныуы тора: 27 ғинуарҙа Никита Хрущев Украина Коммунистар партияһының беренсе секретары итеп тәғәйенләнә.
Ҡаҫмаҡты (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау
Кампания этаптары
Шулай уҡ бик күп «советтарға ҡаршы элементтар» Алыҫ Көнсығышта табыла. Израиль Плинер 1937 йылда Алыҫ Көнсығышта кореяларҙың депортацияһы менән шөғөлләнә. Ошо төбәктә булып киткән Фриновский 1938 йылдың 27 июлендә лимиттарҙы арттырыу буйынса хат юллай: атып үлтереүгә — 15 меңгә, епортацияға — 5 меңгә. Политбюро әлеге һандарҙы дүрт көндән раҫлай.
Ҡаҫмаҡты (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000652
«Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау
Кампания этаптары
Бойороҡто үтәүҙең икенсе фзаһында төп иғтибар «башҡа советтарға ҡаршы элементтарға» бүленә, уларҙың өлөшө күпкә арттырыла. «эске дошмандарҙы» фашлау буйынса эш көсәйтелә, элекке социал-революционерҙарҙы эҙәрлекләү алғы планға күсә. Сталин үҙе шәхсән Ежовтан 17 ғинуарҙа яҙылған хатында әлеге кешеләргә ҡаршы эҙәрлекләүҙәрҙе көсәйтерә ҡуша.
Ҡаҫмаҡты (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200065
«Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау
Конвейерлы суд производствоһы һәм ярыштар
Тройкаларҙа суд эштәре конвейерға ҡуйыла. Ултырыштар протоколдарынан сығарылған хөкөмдәр һаны тураһында белергә мөмкин: Ленинград тройкаһы. мәҫәлән, 9 октябрь 1937 йылдың 9 октябрендә Соловцы утрауҙарында тотолған 658 кешегә үлем язаһы сығара. Татар АССР-ы тройкаһы 28 октябрҙә 256 кешегә үлем хөкөмөн иғлан итә. . Карел тройкаһы 20 ноябрҙә 705 эш ҡарай һәм 629 үлем хөкөмөн сығара. Шул уҡ көндө Краснодар тройкаһы 1 252 кешегә үлем хөкөмө сығара. Омск тройкаһы 10 октябрҙә 1 301 кешенең эшен ҡарай, шул иҫәптән 937 кеше үлем язаһына тарттырыла, ә 1938 йылдың 15 мартында 1014 — хөкөм ҡарары, шул иҫәптән 354 кеше — үлем язаһына.
Кулак операцияһы башында уҡ урындағы хеҙмәткәрҙәр лимиттарҙы арттырыу тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә башлай. Был үтенестәрҙең мөһим факторы булып тройка рәйестәренең үҙҙәрен элгәрге «партия линияһынан» радикаллыраҡ күрһәтергә тырышыуы тора. Шуға күрә күп кенә тройкаларҙа кампания юғары күрһәткестәр өсөн көрәш менән берләштерелә. Омск ҡалаһында 1937 йылдың 28 июлендә тәғәйенләнгән тройка рәйесе 1 август көнө үк Лубянкаға лимиттарҙы арттырыу буйынса мөрәжәғәт итә. Быны ул 1-се категориялы 3008 кешене ҡулға алыуҙы «Стаханов темпы» менән аңлата.
Бөтә операция барышында Мәскәүҙәге етәкселеккә лимиттарҙы арттырыу буйынса үтенестәр килә. Мәҫәлән, Украина эске эштәр халыҡ комиссары Израиль Леплевский бындай үтенесте бер нисә тапҡыр ебәрә. Йыш ҡына улар ҡәнәғәтләндерелә. НКВД-ның 00447-се бойороғонда аныҡ мөмкинлек бирелеүгә ҡарамаҫтан Урындағы етәкселек билдәләнгән сиктәрҙе үтеп китмәҫкә ҡыйыулыҡ күрһәткән осраҡтар әлегә билдәле түгел. Урындарҙа лимиттар СССР-ҙың башҡа планлаштырылған күрһәткестәре булараҡ үтәлергә һәм артығы менән үтәлергә тейеш тип ҡабул ителә.
Әммә лимитты арттырыу инициативаһы урындағы властарға түгел, ә партия һәм НКВД етәкселегенә ҡараған осраҡтар ҙа була. Мәҫәлән, Мәҫәлән, 1937 йылдың 15 октябрендә Политбюро лимиттарҙы 120 000 кешегә арттырыуҙы ҡабул итә, шуларҙың 63 меңе беренсе категорияла, 57 000 — икенсе категорияла.
Төбәк айырымлыҡтары
Бойороҡтоң ҡайһы бер төбәктәрҙә үтәлеүе башҡаларынан әллә ни айырылмай. Барыһы ла 00447-се НКВД бойороғонда күрһәтелгән кешеләрҙең һаны етерлек булыуына бәйле була. Урындағы етәкселектең был төркөмдәргә мөнәсәбәте лә мөһим булған; әгәр уларҙы дошман итеп күрһәләр, репрессиялар уларҙан ҡотолоу өсөн сәбәп булып хеҙмәт иткән.
Пермь өлкәһендә хөкөм ителеүселәрҙең һәр өсөнсөһө «трудпоселенец» статусында була. Көнбайыш Себерҙә «РОВС заговорының» ҙур эше уйлап сығарыла. Донбасс ҡалаһында хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны араһында «контрреволюцион элементтың» өлөшө айырыуса юғары булһа, Донецк өлкәһендә маргинал төркөмдәр күберәк зыян күрә. Киев өлкәһендә төрлө конфессияларҙың һәм хәрәкәттәрҙең дини общиналары вәкилдәре айырыуса ныҡ зыян күрә.
Коллективлаштырыу осорондағы ихтилалдарҙа ғына ҡатнашыу түгел, ә элек һуғыш коммунизмы осоронда булған сыуалыштарҙа ҡатнашҡандар ҙа «кулак» операцияһы ҡорбандары булалар. Шулай, Алтай крайында НКВД колхоз һәм совхоз «ҡоротҡостарын» ғына ҡулға алмай, ә 1921 йылда Сорокин ихтилалында ҡатнашҡандар ҙа эләгә, әлеге ихтилал «Саф совет власы өсөн», «Коммунистарһыҙ Советтар» лозунгыһы аҫтында үтә һәм унда 5 меңдән 10 меңгә тиклем кеше ҡатнаша Алтай крайында барлығы 134 кеше "Сорокин ихтилалы ҡатнашыусыһы булараҡ хөкөм ителә . Ленинградта һәм Ярославль өлкәһендә енәйәтселәргә ҡаршы көрәш беренсе урында тора.
НКВД-ының 00447-се бойороғонда Яҡут АССР-ында ҡулға алыуҙар күҙ уңында тотолмай. Әлеге төбәк бойороҡта төшөрөлөп ҡалдырыла, сөнки республика эске эштәр наркомы күҙ уңында тотҡонлоҡта Андрей Коростин бында кулактарҙың һәм шпиондарҙың юҡлығын дәлилләй алған.
Отчет
Бойороҡ республика, өлкә һәм төбәк кимәлендәге УНКВД етәкселәренә һәр айҙың 1-се, 5-се, 10-сы, 15-се, 20-се һәм 25-се көндәрендә үҙәккә бойороҡтоң үтәлеү статусы тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт менән отчет ебәрергә тейеш була, тулы отчеттар почта аша ебәреләа. Ошо телеграммалар нигеҙендә СССР НКВД ГУГБ-һының 8-се бүлегендә йомғаҡлау отчеттары әҙерләнгән. Операция барышында 36 йыйылма отчет әҙерләнгән.
Ҡаҫмаҡты (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
«Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау
Отчет
1937 йылдың 15 декабрендә Ежов ЮНКВД рәйестәренә УНКВД-ның 00447-се бойороғон үтәүҙәге ҡаҙаныштары тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирергә бойора. СССР НКВД ГУГБ статистикаһы нигеҙендә 31 декабргә ҡарата «кулак» операцияһы һөҙөмтәләре буйынса түбәндәге һандар була: 555 641 ҡулға алына, шуларҙың 553 362-һе хөкөм ителә, шул иҫәптән 239 252 кеше үлем язаһына хөкөм ителә. 314 110 кеше лагерҙарға йәки төрмәләргә хөкөм ителә. 14600 тотҡон үлем язаһына хөкөм ителә.
Эште тикшереү
Ҡулға алыуҙар ордерҙар нигеҙендә башҡарыла. Тентеү ваҡытында ғәйепләү дәлилдәре ғәҙәттә табылмай. Ҡайһы берҙә сит илдә йәшәгән дуҫтарының йәки туғандарының хаттары, батша портреты төшөрөлгән календарҙар, патрондар менән һунар мылтыҡтары дәлил булып тора. Ғәҙәттә, тентеү тураһында отчетҡа урындағы чиновник менән берлектә ҡул ҡуйылған, мәҫәлән, ауылда колхоз йәки ауыл советы рәйесе, ҡалала — йорт идаралығы хеҙмәткәре булған.
Ғәйепләнеүсенең һорау алыуҙары уның сәйәси һәм ижтимағи сығышына ҡағыла. Быға тиклем хөкөм ителеү мәсьәләләре, уға ҡарата тикшереүҙәр, хөкөмдәр йәки ҡарарҙар тураһында һорауҙар ҡыҙыҡһындырған.
Күпселек осраҡта НКВД шәхси мәғлүмәттәрҙе туплау өсөн ауыл советына йәки ҡала советына мөрәжәғәт итәләр. Айырым иғтибарҙы социаль сығышы, сәйәси эшмәкәрлеге һәм уның хеҙмәте йәлеп итә. Бындай белешмәләрҙә урындағы властарҙың шик аҫтына алынған кешегә ҡарата мөнәсәбәте сағылыуы мөмкин.
Мөмкин булһа, шик аҫтына алынғандарҙың эштәренә агентура йәки разведкалау һәм милиция мәғлүмәттәре өҫтәлә. Ҡулға алыу, төрмәнән йәки лагерҙарҙан ҡасыу, шулай уҡ ҡабаттан хөкөм ителеү ҙур әһәмиәткә эйә була. Шуға ҡарамаҫтан, бындай мәғлүмәттәр бөтә репрессия ҡорбандары өсөн тигеҙ булмай.
Дәлилдәрҙе көсәйтеү өсөн эштәргә башҡа архив материалдары һәм ғәйепләү яғынан ғына сығыш яһаған шаһиттарҙы тикшереү стенограммалары өҫтәлә Йыш ҡына шаһиттар урындағы «номенклатура» вәкилдәре була, мәҫәлән, колхоз рәйестәре йәки партия ағзалары. Ҡайһы бер шаһиттарҙан ғәйепләнеүсе ҡулға алынғанға тиклем үк һорау алына, улар «шаһит», «информатор» һәм ошаҡсы ролдәре араһындағы сиктәрҙе юҡҡа сығара.
Йыйылған мәғлүмәттәргә таянып, НКВД ғәйепләү ҡарарын төҙөй, ә докладсы тройка ултырышы өсөн эштең ҡыҫҡаса тасуирламаһын төҙөй. Процесты тиҙләтеү маҡсатында ултырыштарҙың протоколдарында, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡаса ғәйепләүтасуирламаһы ғына була.
Тикшереү эштәрен анализлау кулак операцияһы рөхсәтһеҙ һәм айырым осрағы булмауын, ә ентекле ойошторолған кампания булған тигән һығымтаға килә.
Идара итеү саралары
НКВД-ның урындағы органдары дәүләт тарафынан ғәҙәти контролдән азат ителә. Хөкөм ҡарары бер учреждение эсендә бер нисә инстанция сиктәрендә үтә. СССР НКВД-һы етәкселегенә Мәскәүҙә хөкөм язаһы тураһында хәбәр ителмәй; тройкалар протоколдары, хөкөм ителгәндәрҙең карточкалары Мәскәүгә артҡы иҫәп менән ебәрел.
Әммә партия үҙәге һәм НКВД етәкселеге контролдән бөтөнләй баш тартмай: даими отчеттар, тройкалар кадрҙарының ротацияһы, лимиттар бүлеү, заказдар биреү һәм төрлө циркулярҙар тураһында ҡарарҙар ҡабул ителә.
Ежовты ситләтеү
25 ноябрҙә Берия НКВД-ны етәкләй. Оло террор ваҡытында ҡылынған хоҡуҡ боҙоуҙар өсөн яуаплылыҡ Ежовҡа йөкләнә, ул 1939 йылдың 10 апрелендә ҡулға алына һәм 1940 йылдың 4 февралендә язалана.
Хаталарҙы тәнҡитләү һәм яуаплылыҡтан ҡасыу
1938 йылдың 17 ноябрендәге Халык Комиссарҙары Советы директиваһында Сталин и Молотов репрессиялар һөҙөмтәләрен баһаланылар. Улар партия эсендәге оппозицияға (троцкистар һәм бухаринсылар) һәм кулактарға, енәйәтселәргә, советтарға ҡаршы элементтарға ҡаршы кампаниялар һөҙөмтәләрен ыңғай баһалайҙар. Әммә шул уҡ ваҡытта НКВД һәм прокуратураның «революцион законлылыҡты боҙоуға» килтергән «хаталарын» ҡырҡа тәнҡитләйҙәр. Сталин һәм Молотов һүҙҙәре буйынса, быға НКВД-ға, прокуратураға үтеп инеп, уларҙы партия контроленән алып сығыуға өлгәшкән дошмандар булышлыҡ иткән.
Һөҙөмтәлә 17 ноябрҙәге директива Оло террорҙы туҡтатып ҡына ҡалмай, НКВД-ны ҡасҡынға әйләндерә.
Ҡорбандар һаны
КПСС-тың XX съезында йәшерен телмәр алдынан ([1956|1956]) партия һәм дәүләт эшмәкәре Никита Хрущёв сталинизм ҡорбандары статистикаһын иғлан итә. Уның һүҙҙәре буйынса, Оло террор ваҡытында яҡынса 1,5 миллион кеше ҡулға алына, шуларҙың 680 меңдән ашыуы язалана. Әммә был һандар кампания ҡорбандарының барыһын да иҫәпкә алмай, сөнки, мәҫәлән, [Төркмән Совет Социалистик Республикаһы| Төркмән ССР-ында] тикшереү барышында һәләк булыусылар иҫәпкә алынмаған.
Хәҙерге Рәсәй тарихсылары баһалауынса, «кулак операцияһында» ғына тотҡондар һаны 820 000 кеше тәшкил итә, шуларҙың 437 меңдән 445 000-гә тиклеме атып үлтерелә. Шулай уҡ яҡынса 800 000 тотҡон булған тип баһалана, шуларҙың 350 меңдән 400 000-гә тиклеме атып үлтерелә.
Шулай итеп, «кулак операцияһы» барышында хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һанының яҡынса 50,4 проценты үлем язаһына тарттырыла, ә «милли операцияларҙа» ғәҙәттә 70 проценттан ашыуы үлем язаһына хөкөм ителә.
Бер үк ваҡытта йәки эҙмә-эҙлекле террор һәм эҙәрлекләү кампаниялары үткәрелегәнгә күрә ГУЛАГ төрмәләре, лагерҙары һәм тораҡ пункттарында урын булмай. Тотҡондар һаны 786 595 кешенән (1 июль 1937 йыл) 1126 500 кешегә тиклем арта (1938 йылдың 1 феврале), артабан — 1317 195 кешенән ашыу (1 ғинуар 1939 йыл). Һөҙөмтәлә былай ҙа уңайһыҙ шарттар тағы ла насарая. Совет мәғлүмәттәре буйынса, 1937 йылда 33 499 тотҡон һәләк була, ә киләһе йылда — 126 585. 1938 йылғы депортация ваҡытында алдағы йыл менән сағыштырғанда 38 мең кешегә күберәк һәләк була. Тотҡондарҙың 9 % йәки 100 меңдән ашыу кеше ауырыу, ғәриплек һәм хәлһеҙлек арҡаһында эшкә яраҡһыҙ була. 1939 йылда, ғәриптәрҙән тыш, эшкә яраҡһыҙарҙың һаны 150 мең кеше тәшкил итә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Тыуған илгә хыянатсы ғаилә ағзаһы
Екатерина Черкеза
Екатерина Черкеза (Ecaterina Cercheza; яҡынса 1620, Черкәс иле— 1 мартта н һуң, 1666) — Молдаван кенәзе Василий Лупуның ҡатыны, черкәс сығышлы. Ғосман сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби әйтеүе буйынса, уның әсәһе 1653-1654 йылдарҙа Ғосман империяһының бөйөк вәзире булған Коджи Дәрүиш Мехмәд-пашаның һеңлеһе булған, ә уның апаһының ире Ислам Гәрәй III (1644-1654 йылдарҙа ҡырым ханы). Екатерина Черкеза ире һәм улы Стефаница Лупу менән бергә сәйәси ҡарарҙар ҡабул итә. Хәйриә эшмәкәрлеге менән билдәле. Екатерина Черкеза сиркәү һәм монастырҙарҙың ҡурсалаусыһы булған була. Ире һәм улы илдә булмаған саҡтарҙа ул дипломатик эшмәкәрлек алып бара һәм юғары абруй ҡаҙана.
Итальян сәйәхәтсеһе Никколо Барзи да Лукка 1639 йылда үҙенең яҙмаларында Екатеринаны «афродита матурлығына эйә», ҡатын тип тасуирлай. Румынияның 1931-1932 йылдарҙағы премьер-министры һәм тарихсы Николае Йорга шулай уҡ «черкәс сығышлы принцесса Екатерина бик матур» була һәм бөтә Молдавияла оло ихтирам менән файҙалана тип раҫлай.
Василий Лупуҙа ирҙә
Екатерина бай кавказ черкәс ғаиләһендә 1620 йыл самаһында тыуа һәм Молдавияға 1639 йылда Василий Лупуға ҡатынлыҡҡа алып киленә, Василий Лупу тәүге ҡатыны Доамна Тудоскиҙың (1600-1639 майҙа) вафатынан һуң, бөтә черкәс ерҙәренән кәләш эҙләргә ҡушып, илсеһе Николае Катаргиҙы Кавказға ебәрә. Василий Лупуның буласаҡ ҡатынын Ҡырымдан Молдавияға алып китер алдынан Екатеринаның ата-әсәһенә Катарги 1500 дукат аҡсаны бирнә сифатында тапшыра. 1639 йылдың 19 авгусында уларБаҡсаһарайҙан сығып китәләр һәм Очаков ҡәлғәһенә киләләр. Уларҙан 1000 дукат алған Бахадыр Герый I рөхсәт биргәс, йөҙ молдаван гвардиясылары черкәс принцессаһын молдаван сигенә тиклем оҙатып ҡуялар. Бейләрбей Насух Хөсәйен-паша Силистрский (1638-1640) сәйәхәтселәрҙе туҡтата, Катарги уға 2000 дукат түләй, шунан һуң ғына юлсылар артабан китә. Молдавия сигендә юлсыларҙы махсус эскорт ҡаршы ала (эскортта юғары хәрби чинлы дәүләт һәм һарай түрәләре тора), сөнки сит ил ҡунаҡтарын ҡабул итеү йолаһы буйынса уларға шулай айырым ҡунаҡсыллыҡ күрһәтелә. Ниһайәт, 1639 йылдың 28 сентябрендә Екатерина Молдавияның баш ҡалаһына килә. Яссы алдында Василий Лупу уларҙы үҙе ҡаршы ала. Ул буласаҡ ҡатыны Екатеринаға, яратыуын белдереп, бик бай туй алды бүләктәрен бирә һәм йомартлығын күрһәтә. Кәләшенең йорт хеҙмәтсеһен һәм ағаһын улар өсөн махсус төҙөлгән йортҡа индерә. Туй ҙур сәйәси әһәмиәткә эйә була.
Дәүләт эшмәкәрлеге
Екатерина Черкеза Молдавияның сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша. Ире менән бергә барлыҡ рәсми тантаналарҙа, шул иҫәптән княгинялар Мария һәм Руксандраның туйҙарында ҡатнаша һәм уларҙың яҙмышын билдәләй. Шулай уҡ монастырҙарға иғәнә эшләй, шул иҫәптән Голия һәм Хлинча монастырҙарына. Голия монастырын Екатерина Константинополдән килтерелгән эскәмйәләр менән тәьмин итә.
Георгий Стефан һәм Василий Лупу араһында власть өсөн барған көрәш арҡаһында Екатерина Каменец-Подольскийға күсергә мәжбүр була. 1653 йылда, уның ирен ғосмандар бәреп төшөргәндән һуң, Екатерина Сучава ҡалаһында йәшеренеп йәшәй. Тарихсы Георг Краусс раҫлауынса, башта ул ғосмандарҙың ҡамауынан Сучаваны яҡлаһа ла, артабан капитуляция яһарға мәжбүр була һәм бөтә затлы әйберҙәрен һәм иң яҡшы биш атын ғосмандарға бирә. Артабан Екатерина 1658 йылға тиклем Бистрицала әсирлектә була, ә уның улы 1659 йылдың ноябрендә молдаван тәхетенә ултырғас, улының эшмәкәрлеген күҙәтеп бара һәм улын Яссыға оҙатып йөрөй. 1661 йылда, ире һәм улы үлгәндән һуң, Екатерина Черкеза Константинополгә күсә, ундағы Босфор ярындағы үҙҙәренең ғаилә һарайында дүрт йыл дауамында йәшәй. 1665 йылда ул Молдавияға әйләнеп ҡайта. Екатерина Черкезаның һуңғы ҡултамғаһы ҡуйылған дәүләт документы 1666 йылдың 1 мартында бирелгән.
Балалары
Екатерина Черкеза һәм Василий Лупуның өс балаһы була: Стефаница (вафат 1661), Йоан (вафат 1648) һәм Александр (вафат 1648). 1659 йылда Стефаница Лупу исеме аҫтында Стефаница Молдавияның воеводаһы булып китә.
Херншвенде
Херншвенде (Herrnschwende) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 305 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99631 һәм автомобиль коды — SOM.
Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Дөйөм ғәскәри академияһы (инженер ғәскәрҙәре) хәрби институты
Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең дөйөм ғәскәри академияһы (инженер ғәскәрҙәре) хәрби институты  — структур подразделениелары Рәсәй Ҡораллы Көстәре Дөйөм ғәскәри академияһы. Совет осоронда ''Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ орденлы В.В. Куйбышев исемендәге хәрби-инженер академияһы. ''Әлеге ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең инженер ғәскәрҙәре төп уҡыу-методик үҙәге.
Петербургтағы инженер академияһы
Николай инженер училищеһы 1819 йылдың 24 ноябрендә (6 декабрь) рәсәй императоры Александр I бойороғо менән булдырылған. Уҡыуҙар Санкт-Петербургтағы Михайловский ҡәлғәһендә башланып киткән, артабан ул Инженер ҡәлғәһе тип аталған.
1855 йылда офицер кластары Император хәрби академияһы составындағы Инженер академияһы итеп үҙгәртелә. 1867 йылдың 27 сентябренән (9 октябрь) үҙ аллы Николаев инженер академияһы булып китә. 1914 йылда беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң академия ябыла.
Санкт-Петербургтағы Николаев инженер академияһында уҡыу ваҡыты 2 йәки 3 йыл тәшкил иткән. Академияға штабс-капитан йә гвардия поручигы чинындағы офицерҙар ҡабул ителгән. Уҡыуҙы тамамлаусыларға хәрби инженер вазифаһы бирелгән.
СССР-ҙа хәрби-инженер белеме (1917—1932)
1917 йылдың ноябрендә Петроградта Хәрби-инженер академияһы тергеҙелә. 6 йылдан һуң, Электротехник академия менән берләшеү һөҙөмтәһендә, Инженер ғәскәрҙәре һәм электротехника Хәрби академияһы булдырыла, ә 2 йылдан Ленинград Артиллерия академияһы менән берләшеүе һөҙөмтәһендә составында инженер факультеты булған Хәрби-техник академия булдырыла.
<!-- В 1932 году Инженерный факультет академии был перемещён в Москву, однако через 7 лет адмирал Н. Г. Кузнецов вернул морской инженерный факультет в Ленинград.
На правопреемство в отношении Николаевской инженерной академии претендуют как Военный инженерно-технический университет в Петербурге, так и Военный институт инженерных войск в Москве (бывшая академия имени Куйбышева). Петербуржцы ссылаются на то, что 10 июня 1939 года было подписано постановление Комитета Обороны при СНК СССР, и издан приказ Наркома ВМФ об образовании в Ленинграде Высшего военно-морского инженерно-строительного училища РККВМФ, куда был возвращён морской инженерный факультет академии и присоединена отделённая часть Политехнического института — Ленинградский институт инженеров промышленного строительства.
Куйбышев исемендәге академия
СССР Реввоенсоветының 1932 йылдың 21 марты бойороғо нигеҙендә Юғары инженер академияһының Мәскәүгә күсерелгән инженер факультеты һәм юғары инженер-төҙөлөш училищеһы базаһында Хәрби-инженер академияһы ойошторола. Өс йылдан академияға В. В. Куйбышев исеме бирелә
<!-- В мае 1937 года во время политических «чисток» в РККА был арестован и затем расстрелян начальник академии комкор Смолин И. И.
Занимала академия старинный дом Дурасовых на Покровском бульваре. В 1932 году для Военно-инженерной академии построено новое здание на месте правого флигеля усадьбы на углу улицы Воронцово поле (архитектор А. Круглов). С ноября 1941 по декабрь 1943 года академия находилась в эвакуации в г. Фрунзе.
Много лет председателем государственной комиссии по защите дипломных проектов Военно-инженерной академии имени В. В. Куйбышева был выпускник Николаевского училища Д. М. Карбышев. Преподавали в академии видные учёные: Герой Социалистического Труда И. М. Рабинович, профессора М. М. Филоненко-Бородич, В. К. Дмоховский, В. М. Келдыш, А. Ф. Лолейт.
С началом Великой Отечественной войны Военно-инженерная академия организовала ускоренную подготовку слушателей младших курсов академии, а также студентов старших курсов гражданских вузов. Были организованы также трёхмесячные курсы для призванных в армию гражданских инженеров.
В послевоенные годы академия выпустила тысячи высококвалифицированных специалистов в области инженерной техники. Учёные Военно-инженерной академии разработали образцы понтонных и механизированных мостов, мостостроительной техники, десантно-переправочных средств, высоко защищённых командных пунктов, убежищ и защитных сооружений от ядерного оружия, систему радиолокационной маскировки объектов, технику для разминирования и разграждений. Среди преподавателей в последние годы существования академии было 8 действительных членов и 5 членов-корреспондентов Российской академии наук, 4 заслуженных деятеля науки и техники, более 300 докторов и кандидатов наук.
Обучение проводилось по направлениям:
Куйбышев исемендәге хәрби-инженер академияһы инженер ғәскәрҙәренә кадрҙар әҙерләү буйынса эшмәкәрлеге өсөн 1944 йылдың 15 декабрендә Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1968 йылдың 22 февралендә — Ленин ордены менән бүләкләнә.
Совет осоронан һуң
РФ Хөкүмәте ҡарарына ярашлы, 1998 йылдан ''В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһы (Мәскәү ҡалаһы) өс: Санкт-Петербург, Түбәнге Новгород һәм Төмән ҡалаларында филиалдары булған Хәрби-инженер университеты'' тип үҙгәртелә.
<!-- В 2005 году Военно-инженерный университет вновь преобразован в Военно-инженерную академию (г. Москва), но уже без упоминания имени В. В. Куйбышева. Были вновь созданы Нижегородское высшее военно-инженерное командное училище (военный институт) на базе филиала университета в городе Кстово, Нижегородская область, Санкт-Петербургский военный топографический институт имени генерала армии А. И. Антонова на базе филиала в Санкт-Петербурге, Тюменское высшее военно-инженерное командное училище (военный институт) на базе филиала в Тюмени. Также по случаю возврата учебному заведению статуса академии в Москве была переименована трамвайная остановка «Казарменный переулок», расположенная на Покровском бульваре, однако в марте 2007 года ей было возвращено старое название.
Позднее, в 2006 году, топографический институт стал Военным институтом (топографическим) Военно-космической академии имени А. Ф. Можайского. В 2008 году Нижегородское и Тюменское училища присоединены к Военной академии войск радиационной, химической и биологической защиты и инженерных войск имени Маршала Советского Союза С. К. Тимошенко.
9 мая 2006 года преподаватели и слушатели академии последний раз участвовали в военном параде на Красной площади в Москве. 1 августа 2006 года академия присоединена к Общевойсковой академии Вооружённых Сил Российской Федерации (с 2009 года — Военный учебно-научный центр Сухопутных войск «Общевойсковая академия Вооружённых Сил Российской Федерации» ) в качестве структурного подразделения: Военного института (инженерных войск) Вооружённых Сил Российской Федерации. Как структурное подразделение, не имеет боевого знамени и наград. Первый выпуск в новом качестве состоялся в 2007 году.
По решению министра обороны РФ генерала армии Сергея Шойгу от 20 мая 2020 года на базе Военного института инженерных войск Общевойсковой академии Вооруженных сил Российской Федерации, будет воссоздана Военно-инженерная академия, которая станет главным военным вузом по подготовке военно-инженерных кадров. По словам Сергей Шойгу, что в последние годы роль инженерных войск в обеспечении боевых действий значительно выросла. Повысилась интенсивность их применения в ходе спецопераций и учений. Но не только, саперы сегодня много делают в интересах помощи населению и экономическому комплексу страны.
Начальником института был назначен заместитель начальника Общевойсковой академии ВС России генерал-майор (2004 г., с 2008 года генерал-лейтенант) Ю. П. Балховитин (1958 г. рожд.), с 1 августа 2008 года — начальник инженерных войск Сухопутных войск. Уволен с военной службы 24 ноября 2009 года в связи с крупным пожаром на 31-м арсенале МО РФ в Ульяновске 13 ноября 2009 года. -->
Наградалары
<!--
Ҡәнифә юлы
350px|thumb|right|Ҡәнифә юлы
Ҡәнифә юлы (икенсе әйтелеше — Ҡанифа юлы)— элгәре Башҡортостанды Урта Азия илдәре менән тоташтырыусы боронғо сауҙа юлы. Уның икенсе атамаһы Каруан юлы булған. Ул Яйыҡ йылғаһы аша үтеп, Ҡаҙағстан аша Урта Азияға барып сыға. Ырымбур башҡорттары юлдың ул өлөшөн «Мысыр юлы» тип атаған. Гөбөрлө йылғаһы кисеүен «Мысыр кисеүе» тип йөрөткәндәр.
Тарих
Ҡәнифә каруан сауҙа юлы Урта Азиянан Өсйорт яҫылығы аша Ур йылғаһы Яйыҡҡа ҡушылған урынға еткәс, Яйыҡ йылғаһы аша сығып, артабан Һаҡмар йылғаһының һул яры һәм Көньяҡ Урал һырттары буйлап хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла, Йылайыр, Баймаҡ, Әбйәлил һәм Учалы райондары территорияһы буйлап үткән һәм хәҙерге Силәбе өлкәһе территорияһына барып еткән.
Хәҙерге ваҡытта юлдың бер аҙ өлөшө һаҡланған. Ул Йылайыр районының Юлдыбай ауылынан башланып, шул уҡ райондың Үрге Сәлим, Байғужа ауылы яғынан Хәйбулла районына Михайловка ауылы эргәһенән килеп инә. Ивановка, Атингән ауылдары янынан үтеп Ырымбур өлкәһенең Шөкәрә, Сембер ауылдары янынан Орск ҡалаһына табан юл ала.
Юл Таналыҡ һәм Һаҡмар йылғалары уртаһындағы һырт буйлап иң бейек ерҙәрҙән үтә. Ҡанифа юлы буйлап барһаң, тирә-яҡ бик алыҫ-алыҫтарға тиклем, 100-әр километрҙарға күренә.
Мәҫәлән, Ивановка эргәһендәге Ҡәнифә юлына баҫһаң, ҡышҡы кистәрҙә Аҡъяр, Атингән, Федоровка, Әбүбәкер, Яковлевка, яланда ятҡан башҡа ауылдарҙың уттарын күрергә була.
Көндөҙ Хәйбулланың икенсе сигендә ятҡан Турат, Сәғит тауҙарынан бөтә тирә-яҡ ус төбөндәгеләй күренә. Юл буйында, Михайловка, Ивановка, Байғусҡар һәм башҡа ауылдар янында, убалар күп кенә.
Насиров Р. Ғ. фаразлауынса, тәүге нәүбәттә был тарихи юл боронғо башҡорттарға йәйләүҙән ҡышлауға күсенеп йөрөүҙә хеҙмәт иткән. Башҡорттар көтөүлектәрҙе алмаштырыу маҡсатында Урал тауҙарынан Арал диңгеҙенә тиклем күсенеп йөрөгәндәр.
Был хәл «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында асыҡ күренә. Һис юғы, был арауыҡтағы халыҡтар бик тығыҙ аралашып йәшәгәндәр.
Башҡорттар, Урал тауҙарында, Һаҡмар буйҙарында ҡышлап, йәйләр өсөн бик алыҫтарға күсенгән. Мәҫәлән, Үҫәргәндең бер улы Таймаҫ, Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ (бүре), Абанды (Абаҙы), Сураш-бей, Ҡыҙрас-бей.
Шишәйҙең ерҙәре Йылайыр һәм Һаҡмар йылғаларынан Яйыҡ йылғаһының Уртазым ҡәлғәһенә тиклем булған. Бишәй менән Аҫҡаҡ Йылайыр һәм Ҡаҫмарт йылғаларынан Яйыҡ йылғаһындағы Орлов һәм Таналыҡ ҡәлғәләренә тиклемге ерҙәрҙе биләгәндәр.
Ҡунаҡ менән Апандының ерҙәре Ҡаҫмарт һәм Һаҡмар йылғаларынан Яйыҡ йылғаһындағы Таналыҡ һәм Тирәкле ҡәлғәләренә тиклем булған. Сураш менән Ҡыҙрас Һүрәм һәм Ҡаҫмарт йылғаларынан Яйыҡ йылғаһындағы Орск һәм Илек ҡәлғәләренә тиклемге ерҙәрҙә йәшәгәндәр.
Таймаҫ улдарына Урал йылғаһынан Эйек йылғаһына тиклемге араны бүлеп биргән. Улар бер-береһенең ерҙәренә теймәгәндәр, үҙ ерҙәрендә көтөүҙәрен йәй буйы 100-әр саҡрымдарға күсереп алып йөрөгәндәр.
Төп тирмә торған ауылдар ер үк исеме менән аталып йөрөтөлгәндәр. Таймаҫтың дүртенсе улы Ҡунаҡтың (Бүре) ерҙәре Ғәлекәй (Йылайыр районы), Хәйбулла районы ауылдары Аҡъюл, Сик, Вәзәм, Әбеш, Бүре (Һаҡмар бүреһе), Арыҫланғол, Ырымбур өлкәһе ауылдары Башбүре, Урта бүре (Ҡатралы), Имәнтамаҡ, Ҡороюл, Тирәкле һәм башҡа ике тиҫтәнән ашыу Һаҡмар, Ҡаҫмарт, Эйек, Яйыҡ йылғалары буйындағы ауылдарҙы биләгән.
Аҫҡаҡ һәм уның улдары йәшәгән ауылдар: Хәйбулла районындағы Утарбай, Ултырaҡ, Нурмөхәмәт, Бикбау, Ботороз (был ауылдар хәҙер юҡ инде), Ырыҫбай, Ивановка, Аҡташ, Ырымбур өлкәһендәге Бикбау, Үтәғол ауылдары һәм Гөбөрлө йылғаһы буйы ерҙәре, Ейәнсура районы Бикбау һәм башҡа ауылдар.
Башҡорттарҙың Үҫәргән, Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Түңгәүер, Тамъян ырыуҙыры бер-береһе менән аралашыу өсөн, ошо данлыҡлы Ҡәнифә юлын ҡулланғандыр. Был юлдың Хәйбулла, Бөрйән, Баймаҡ, Әбйәлил райондары аша үтеүе лә юҡҡа түгел.
XVIII быуатта башҡорттар йәшәгән ерҙәрҙе дүрт юлға бүлеп йөрөткөндәр: Ҡазан юлы, Уҫы юлы, Себер юлы, Нуғай юлы. Рәсәйҙең дүрт тарафына хәҙерге Башҡортостан территорияһынан дүрт ҙур юл үткән.
Ивановка һәм Михайловка ауылдары араһында Ҡәнифә юлынан юл айыра һәм Ҡараян (был ауыл хәҙер юҡ) ауылы эргәһендә Һаҡмарҙы аша сығып, Урал һырттарының арғы яғына тартыла.
Алдар батырҙы ошо юлдан Ҡазан төрмәһенә алып киткәндәр. Ҡараян янында Алдар батыр мәмерйәһе лә бар.
Крәҫтиән-азатлыҡ һуғышында Пугачевҡа Нуғай юлы Үҫәргән улусынан старшина Һабыр Ҡотлонбәков (1200 һуғышсы менән), Бикбау Сөйөшов, Ҡыуат Асаинов, йөҙ башы Юлдыбай, Төркмән Йәнсәйетов һәм башҡа бик күптәр ҡушылған.
1755 йылдарҙа Батырша яуы ла Талҡаҫ күле тирәһендә башланып, Үҫәргән. Түңгәүер, Бошман-Ҡыпсаҡ ерҙәре буйлап, Нуғай юлынан үткән.
XVIII—XIX быуаттарҙа алдау юлы менән урыҫ колонизаторҙары башҡорт ерҙәрен күпләп тартып ала башлаған. Шул ваҡытта ошо тирәлә күп урыҫ ауылдары барлыҡҡа килгән: Сембер, Шөкәрә, Петровка, Федосеевка, Казанка, Поповка, Писаревка, Переволачан-Лапшин, Самарск, Михайловка, Федоровка, Яковлевка, Анновка, Васильевка, Сидоровка һәм башҡалар.
Башҡортостан Рус дәүләтенә ҡушылғас, башҡорттарҙы 20 йәштән 45-50 йәшкә тиклем оҙайлы ваҡыттарға көньяҡ-көнсығыш сикте һаҡлау хеҙмәтенә йәлеп иткәндәр. Троицкиҙан Орск ҡәлғәһенә тиклемге 1239 саҡрым хәрби һыҙыҡты һаҡлағандар.
Орск, Ырымбур ҡәлғәләрен төҙөүҙә лә төп көс башҡорттарға төшкән: урмандан ағас ташығандар, йылға буйлап ағыҙғандар. Был юл буйлап сик һағы хеҙмәтенә йөрөгәндәр. Шулай итеп, Көньяҡ Уралда халыҡта Ҡәнифә тип исемләнгән юл төп юл булған, тигән һығымта яһарға мөмкин.
Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң, Рәсәй күп кенә ҡәлғәләр төҙөй башлай: Өфө, Орск, Ырымбур, Үрге Яйыҡ, Йылайыр һәм башҡалар. Урал тауҙары буйлап заводтар төҙөлә: Преображенск, Кананикольск, Белорет, Һатҡы, Ҡатау, Әүжән, Тирлән, Мейәс, Златоуст һәм башҡалар.
Был ҡәлғә-ҡалалар, заводтар араһында йәйен-ҡышын йөрөү өсөн, Урал йылғаһының көнсығыш яғынан Себер магистралы тимер юлын һалынғанға тиклем, Ҡәнифә (Ҡуңыр буға) юлы төп юл булып хеҙмәт иткәндер.
Бер үк ваҡытта ул почта тракты вазифаһын да үтәй. Был тракт Верхнеурал ҡәлғәһенән Һаҡмар һәм Таналыҡ йылғалары уртаһындағы һырт буйлап килә, артабан икегә айырыла.
Береһе — Орск ҡалаһына, икенсеһе Һаҡмар һәм Урал йылғалары уртаһынан Ырымбурға тиклем бара. Хәҙерге ваҡытта икенсе тармаҡ әһәмиәтен юғалтҡан, сөнки Ырымбурға һәр яҡлап трассалар төҙөлгән.
Бына шундай булған данлыҡлы Ҡәнифә юлы. Юлды бутамаҫ өсөн (сөнки ябай юлдар ҙа бик күп), Ҡанифа юлы буйына убалар яһауҙары бар. Борон күперҙәр аҙ саҡта ҙур һыу кисмәҫ өсөн уңайлы ла булған инде.
Рус дәүләтенә ҡушылғас, борон трасса юлдары булмағанда, дәүләт эштәрен башҡарыу өсөн дә ҙур файҙа килтергән был юл. Ырымбур губернаһының Силәбе, Троицк, Верхнеурал, Орск, Ырымбур ҡәлғәләрен тоташтырып, почта тракты хеҙмәтен дә үтәгән.
Рәсәйҙең сик һыҙығында ятҡан ҡәлғәләргә хеҙмәткә йөрөү юлы ла булғандыр юл. 1886 йылғы Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең иҫке почта тракты стандары исемлегендә Ҡәнифә юлы буйлап ятҡан ауылдар исемлеге бирелгән (167-се бит).
Хәйбулла районынан Аҡнаҙар, Урыҫбай, Аҡъюл, Ҡаҙырша, Утарбай, Ултыраҡ, Бикбау, Йәнтеш, Аҡъяр, Турат, Әбүбәкер, Байғусҡар, Мәмбәт, Буребай, Юлбарыҫ, Әҙел һәм башҡа ауылдар бар.
Хәҙерге ваҡыттағы торошо
Урау булһа ла түтә юл яҡшы тип, кешеләр шоссе юлдарҙан ғына елдерәләр. Беҙҙең Ивановкаға ул хеҙмәт итә әле. Шөкәрә, Сембер, Сараға тура сығыу мөмкинлеге бирә.
Район үҙәге Аҡъярға барып тормайынса, төньяҡҡа табан туранан тураға Михайловка, Байғужа, Сәлим ауылдары аша Өфө трассаһына сығып була. Михайловка эргәһендә Ҡараянда Һаҡмар аша күпер булһа, Өфөгә юл 3-4 сәғәткә ҡыҫҡарыр ине.
Аҡъяр, Юлдыбай, Йылайыр ауылдарына барып тормай, Анновка, Васильевка, Сосновка ауылдары аша тура Өфө юлының Йылайыр менән Иҫәнғол араһына килеп сығып була — был да боронғо тарихи юл.
Һаҡмар аша сығыуы ҡыйын булғанлыҡтан ғына онотолған."Ҡәнифә юлы" легендаһында һөйләнеүенсә, Петербургтан көньяҡ-көнсығыш Башҡортостанға тау эштәре буйынса етәксе итеп ебәрелгән Брагин бик күп яуызлыҡтар, әҙәпһеҙлектәр ҡыла, йәш ҡыҙҙарға тейә.
Был хәлгә түҙмәй, Темәс, Әмин, Сура батырҙар уны үлтерәләр. Улар губернатор И. И. Неплюев бойороғо буйынса Исет тракты подполковнигы Исаковтың каратель отряды эҙәрлекләүенән ҡасып, бала-саға һәм бисә-сәсәләрен алып тейәнәләр ҙә, ҡаҙаҡ далаларына һыҙалар. Бер йылдан һуң өйҙәренә ҡайтырға булалар, тик ҡаҙаҡ байҙары Сура батырҙың ун өс йәшлек Ҡәнифә исемле ҡыҙын ебәрмәйҙәр икән.