cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Люденшайд китапханаһы
Тарихы һәм тасуирламаһы
Ҡаланың мәҙәни тормошо менән ҡыҙыҡһыныусы бер нисә кешенең инициативаһы менән ни бары 5000 кешелек  Люденшайдта асыҡ китапханаға нигеҙ һалына. Китапхана өсөн әҙәбиәт һатып алына, шулай уҡ халыҡ яғынан да бүләктәр була. 380 том китап туплап, китапхана китаптарҙы бирә ала башлай. Китапхана шәхси учреждение булараҡ, беренсе йылдарында иғәнәләр иҫәбенә эшләй. 1868 йылдан учреждениеның килеме музыкаль кисәләр һәм фәнни лекциялар үткәреү иҫәбенә арта: 1907 йылда был уҡыу залын өҫтәргә  мөмкинлек бирә, унда 47  гәзит алдырылған. Беренсе донъя һуғышынан һуң китапхана ҡала хакимиәте идаралығы аҫтына күсә; Өсөнсө рейх осороноң «мәҙәни таҙартыу» һәм Икенсе донъя һуғышы ваҡытында  китаптарҙы   фронтҡа оҙатыу. китапхана фондына һиҙелерлек йоғонто яһай. 1936 йылда ҡала һатып алған бина 1951 йылда реконструкциялана һәм капиталь йүнәтеү  үтә; 1980 йыл аҙағында китапхана киңәйә. 2007 йылда китапхана үҙенең 150 йыллығын билдәләй: XXI быуат башына китапхана коллекцияһы 130 000 мәғлүмәт таратыуға тиклем арта, ул һайын 200 меңдән ашыу кешене хеҙмәтләндерә, шуларҙың яртыһынан күберәге  25 йәштән кеселәр тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Филология
Филоло́гия (φιλολογία, «һүҙгә һөйөү») — телдә һәм әҙәби ижадта сағылыш тапҡан халыҡ мәҙәниәтен өйрәнеүсе фәндәр.
В. Даль һүҙлегендә «филология» (грек. һүҙгә һөйөү) — юҡҡа сыҡҡан боронғо телдәрҙе өйрәнеүсе фәне; тере телдәрҙе өйрәнеү — лингвистика. Лингвистика мотлаҡ филология даирәһенә инә тип әйтеп булмай: берҙән, лингвистика шөғөлө текстарҙы тикшереү генә түгел, икенсенән, мәсьәләнең культурологик яғына ҙур иғтибар бирмәй (тел менән мәҙәниәт бәйләнеше  мөһим лингво-философик проблема булыуына ҡарамҫатан);   филологияға ингән башҡа фәндәргә ҡарағанда лингвистика теүәл фәндәргә яҡыныраҡ тора. Рәсәйҙә лингвистика (шул иҫәптән дөйөм тел белеме) филология факультеттарында өйрәнелә; Көнбайыш Европала һәм Америкала филологияға боронғо телдәрҙе (классик филология) һәм урта быуат текстарын өйрәнеү инә, ә телдәрҙе,  айырыуса тел теорияһын өйрәнеү айырым фән булып һанала.
Рәсәйҙә филология тарихы
Рәсәйҙә филология — телтураһындағы фәндең сағыштырмаса йәш тармағы. «Филология» һүҙен М. В. Ломоносов бөтөнләй ҡулланмай, ләкин В. К. Тредиаковский уны былай аңлата: «…полуденного солнца яснее, что вся вообще филология … самою вещию есть токмо что элоквенция», которая «управляет, умножает, утверждает…, повсюду сияет и объединяет все науки и знания, ибо все они токмо чрез элоквенцию говорят».
Телгә ҡағылышлы фәндәр Рәсәйҙә XIX быуат уртаһында ғына филология фәндәре тип йөрөтөлә башлай. Тәүҙә Санкт-Петербург университетындағы факультетҡа тарих-филология факультеты тигән атама бирелә (1850 йылға тиклем ул тарих һәм тел фәндәре факультеты тип йөрөтөлә), һуңыраҡ К. П. Зеленецкий «Введение в общую филологию» (1853) китабын яҙа. Тик был ваҡиғалар аҙ һанлы тикшеренеүселәргә генә ҡағыла, ә филологияны халыҡ араһында популярлаштырыу һәм фән ҡаҙаныштарын таратыу А. А. Хованский редакцияһында сыҡҡан «Филологические записки» журналына бәйле, 1879 йылда Варшавала «Русский филологический вестник» журналы нәшер ителә башлағансы, «Филологические записки» оҙаҡ ваҡыт ошо йүнәлештәге берҙән-бер журнал булып ҡала.
Ибәдиҙәр
Ибәдиҙәр ( — абадиттар;Ибади́ты) — сөннилектән дә, шиғыйлыҡтан да айырылып торған ислам ағымы. Ибәдилекте йыш ҡына хәүәриждәр хәрәкәтендә уртаса фракция булараҡ билдәләйҙәр, тик ибәдиҙәр үҙҙәрен хәүәриж тип таныуҙан баш тарта.
Тарихы
Ибәдиҙәр VII быуатта Ираҡта барлыҡҡа килгән; Ғабдуллаһ ибн Ибәд исеме менән аталған. Әммә ибәди сығанаҡтарындағы мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, ибн Ибәд, үҙенең беренсе имамы һәм нигеҙ һалыусыһы Жәбир ибн Зәйет менән сағыштырғанда, ибәдиҙәр хәрәкәтен ойоштороуҙа һәм уға етәкселек итеүҙә икенсе дәрәжәләге роль уйнаған.
Таралыуы
Ибәдиҙәр Хәлифәткә ҡаршы көрәш алып барған, имаматтар төҙөгән, шул иҫәптән Тахертала (Төньяҡ Африка, VIII — X быуат башы) Рөстәмиҙәр имаматы, шулай уҡ ҡыҫҡа ваҡытҡа Йемендә имамат булған. Шул ваҡытта Оманда ибәди дәүләт барлыҡҡа килгән, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған.
Ибаәдиҙәр барлыҡ мосолмандарҙың 1%-ын ғына тәшкил итһә лә, улар мосолман донъяһының күп өлөшөндә йәшәй. Хәҙерге заманда ибәдиҙәр Оман халҡының күпселеген (яҡынса 75 %)тәшкил итә, Йәмән, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (БҒӘ), Алжир (Мзаб), Тунис (Джерба), Ливияла (Нафуси һәм Зуара) йәмәғәттәре бар. Шулай уҡ күп кенә ибәдиҙәр Танзанияла Занзибар утрауында йәшәй. Унда 1964 йылғы революцияға тиклем Әлбүсәйет династияһы солтандары идара иткән, улар ҙа Оман тармағы кеүек, ибәдиҙәргә ҡарай.
Сөнниҙәр һәм шиғыйҙар менән айырма
Ибәдилек исламда ҡәҙимге йүнәлештәренең береһе булып торһа ла, тикшеренеүселәр уны Европа уҡыусыларына киңерәк билдәле сөннилек, шиғый лыҡ, мөтәзилилек һ.б. менән сағыштырып һүрәтләргә мәжбүр. Мәҫәлән, шиғыйлыҡта юғары власть Пәйғәмбәр йорто эсендәге имамдар, Али ибн Әбү Талип һәм уның ҡатыны, пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатима нәҫеле буйынса тапшырылырға тейешле тип һаналһа, шул уҡ ваҡытта сөннилектә мосолман өммәт енең юғары хакимдары ҡорайыштар ҙан булырға тейеш тип барһалар, ибәдиҙәр һәр мосолман өммәттең имамы була ала, тип һанай.
Шыршы
Шыршы Picea ырыуына ҡараған ылыҫлы ағас. Был ырыуға 35 тирәһе ылыҫлы, мәңге йәшел ҡарағай ғаиләһенә ингән, ағастар бар. Ул ағастар Ерҙең төньяҡ урта климат зонала һәм тайгала үҫә. Шыршы 20 — 60 метр оҙонлоҡтағы ҙур ағас. Ҙурайып үҫкән ағастарҙа ботаҡтар спираль формаһында урынлаша ала, шыршының сатыры конус формаһына оҡшаш. Япраҡтары, йәғни энәләре, шыршы ботаҡтарында спираль рәүешендә махсус төптәрҙә урынлашалар. Әйтеп кителгән энә 4 — 10 йылдан һуң ҡойола, ҡайолғандан һуң төптәре тороп ҡала. Шыршының төп тармыры насар үҫешкән. Уның ян тамырҙары тупраҡтың өҫкө ҡатламына яҡын урынлаша, шуға күрә көслө елдәр ҡайһы саҡта шыршы ағастарын төбө-тамыры менән аҡтарып ташлай.
Шыршыны ҡайһы бер тәнкәле ҡанатлылар (күбәләк кеүектәр) личинкаларын ашатыу өсөн ҡулланалар.
Ғалимдар көнбайыш Швейцария тауҙарында 9 550 йыллыҡ шыршыны тапҡандар, был шыршы иң ҡарт тере ағастарҙың береһе тигән фараз бар.
Ареал
Шыршы яланғас орлоҡто үҫемлектәр вәкиллегенә ҡарай. Шаршы урмандары Рәсәйҙә бик ҙур майҙанды алып тора. Шыршы — күләгәгә сыҙамлы тоҡом. Ул тик туҡлыҡлы матдәләргә бай булған дымлы тупраҡта яҡшы үҫә.
Шыршының иң күп таралған төрө европа шыршыһы, йәки ябай шыршы (Picea abies), ошо төр урта Европала, Финляндияла, бөтә Себерҙе солғап алған, Урал яғынан Рәсәйҙең Европа өлөшөндә таралған.
Көнсығыш Себерҙә, Уралда һәм уларға яҡын территорияларҙа себер шыршыһы (Picea obovata) үҫә.
Кавказда көнсығыш шыршы (Picea orientalis) таралған.
Рәсәйҙең далалы өлөшөндә аҡ шыршы (Picea glauca) үҫә.
Шыршының ҡалған төрҙәре Ҡытайҙа, себерҙә һәм Төньяҡ Америкала осрай.
Ағас материлдары
Шыршы ҡағыҙ етештергәндә мөһим материал булып тора, унан эшләнгән кағыҙ бик сыҙамлы була, сөнки уның уҙағасындағы көпшәләре оҙон. Шыршы тағы ла төҙөлөштә ҡүлланылған ағас булып хисаплана, унан төҙөлөштә ҡулланған материалдар эшләйҙәр (таҡта һ.б.), һәм ағас самолёттарҙа, музыкаль инструменттарҙа ҡулланалар. Шыршынан эшләнгән төҙөлөш материалдары сереп бармай, һәм ағастың үҙендә бөжәктәр булмағанлыҡтан, уны төҙөлөштә ҡулланырға тәҡдим итәләр. Әммә ләкин ул ныҡ сыҙамлы материал түгел, еңел һына.
Аҙыҡ-түлек һәм медицина
Орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора. Шыршынан медицинала ҡулланылған эфир майҙары һәм шыршы скепидарын етештерәләр.
Элек башҡорттар шыршының сайырын һағыҙ итеп сәйнәгәндәр. Шыршының энәләрендә күп күләмдә С витамины бар.
Башҡа төр ҡулланыу
Төньяҡ Америкалағы индеецтар шыршының нәҙек тамырҙарынан кәрзин ишкәндәр.
Был ағас ҡышын да йәйен дә йәшел булғас, баҡсасылыҡта (парктарҙа) ултырталар. Юл ситендә ел ҡамау, иген яландарында ҡар тотоу өсөн ултырталар. Яңы йыл байрамында (раштыуа) шыршыны христандар өйгә индереп биҙәйҙәр.
Варюшкина
Варюшкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымбелька йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Юлай (Салауат районы)
Юлай (Юлаево, 1941 йылда исемен үҙгәрткәнгә тиклем Шағанай) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Әлкә ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 123 кеше булған. Почта индексы — 452481, ОКАТО коды — 80247805004.
Географик урыны
Юлай ауылы Йүрүҙән йылғаһының ҡушылдығы Атнашаҙы йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 километрҙа һәм Силәбе өлкәһе биләмәһендәге Кропачёво тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 14 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Башҡортостандың тәбиғәт байлыҡтарын үҙләштереү дәүерендә мәғдән таныған башҡа башҡорттар араһында старшина Шаға­най Бурһыҡов булған. 1740 йылда ул улус идаралығы вәкилдәренә Шайтан-Көҙәй улусына күрше урынлашҡан Тырнаҡлы ырыуы биләмәһендәге Үҙән йылғаһы буйындағы баҡыр ҡатыш тимер мәғдәне ятҡылыҡтарын күрһәткән.
Ауыл 1740 йылдан Шағанай атамаһы менән билдәле.
Өфө наместниклығының 1780 йылғы картаһында Шағанай атамалы ике ауыл күрһәтелгән. Береһе Йүрүҙән заводынан көньяҡҡараҡ, Ҡапсай ауылы янында урынлашҡан булған, Шағанайҙан көньяҡҡараҡ Илкәй ауылы урынлашҡан булған. Икенсе Шағанай ауылы Көҫкәнде йылғаһына ҡойған Атнашаҙы (Адишаду?) йылғаһының уң яҡ ярында, һәм йыраҡ түгел Морат (Муратовка) ауылы торған.
Уның фамилияһы бурhык (барсук) йәки борсаҡ (горох) һүҙенән булыуы мөмкиндер. Ғалим Әсфәндиәров «беренсеһе йышыраҡ осраған, икенсеһе сығанаҡтарҙа бөтөнләй күренмәй» тип яҙа.
Башҡорт старшиналарының енәйәте буйынса хоҡуҡи тикшереү эштәре барышында ҡөҙрәтле Бурһыҡовтың (Барсуков) ҡул аҫтындағы башҡорттарҙың күп мәсьәләләр буйынса уны ғәйепләүе асыҡланған, шуға бәйле 1743 йылда ул старшиналыҡ хеҙмәтенән бушатылған. Әммә хөкүмәткә тоғро Бурһыҡовтар улус власын ҡулдан ысҡындырмаған. Уның улдары ла оҙаҡ йылдар власть башында торған: (1773—1775 йылдарҙағы ихтилалды баҫтырғандан һуң Ямаш Шағанаев старшина булған . Уның улы Һаныҡайҙы ла (Саныкай) атап үтер кәрәк, Ҡунаҡкилде Шағана­ев (1748 йылда тыуған) XVIII быуаттың 80-се йылдарында, уның улы Ниғмәтулла (1782 йылда тыуған), Ниғәмтулланың улы Ғәйнулла (1813 йылда тыуған) йорт старшинаһы вазифаһын үтәгән. 1772 йылда Юлай Аҙналин башҡа 10 башҡорт старшиналары менән бергә 3 меңлек командаға етәкселек итеп, Барский Конфедерацияһына ҡаршы Польша походында ҡатнашҡан осорҙа Шағанайҙың иң өлкән улы Рысай, атаһы Юлай урынына старшина вазифаһын башҡарыусы Салауат Юлаев менән дошманлашҡан. Рысай 1762 йылда шайтан-көҙәйҙәрҙән бер төркөм кеше менән бергә заводсылар Твердышев һәм Мясниковҡа аҫаба ерҙәрҙең бер өлөшөн 1200 һумға 60 йылға ҡортомға биреүе менән билдәле. 24 йылдан был биләмәләр шул уҡ башҡорттар тарафынан И. И. Бекетоваға һатылған. VII рәүиз исемлегендә Рысайҙың 57 йәшлек улы Ҡотлоғужа Рыҫбаев күрһәтелгән.
Ғөмүмән, Бурһыҡовтар артынан йөрөгән община ағзаларының бер өлөшө Шайтан-Көҙәй улусының аҫаба ерҙәрен менән шөғөлләнгән: 1759 йылда М. С. Мясниковҡа улус ерҙәрен һатҡан. Был ерҙәрҙә Эҫем заводы төҙөлгән. Ер һатыусыларға ҡаршы төркөм башында Юлай Аҙналин торған. Әммә намыҫлы ырыуҙаштар аҫаба ерҙәрен һаҡларға күпме тырышып ҡараһа ла, килеп сыҡмаған. 1816 йылда 70 йәше тулған Шөкөр Шағанаев, 1786 йылда ер һатыу килешеүен төҙөгәндә, ышаныслы кеше (поверенный) сифатында сығыш яһаған. Уның улдары: 10 йәшлек Ибраһим, 8 йәшлек Ҡотлоҡәҙәм, 3 йәшлек Кинйәбулат. 1816 йылғы VII йәниҫәп исемлегендә Шағанаевтың тағы бер улы — 59 йәшлек от­ставкалағы есаул Сәфәр теркәлгән. Сәфәрҙең улдары: Ишкенә, 1782 йылғы, Хисмәтулла, 1800 йылғы, Абайдулла, 1815 йылғы. Сәфәрҙең тыуған йылы 1757 йыл, һәм Шағанай Бурһыҡов тере. Барыһы ла — Шағанай ауылы кешеләре. 1770 йылдың 21 майында Шағанай һәм Гүләй ауылында П. С. Паллас булып киткән.
Шағанай ауылының артабанғы үҫеше
1795 йылда Шағанайҙағы 26 хужалыҡта 93 кеше йәшәгән, ҡатын-ҡыҙ һаны күберәк булған (51 кеше), 1816 йылда ла шул хәл күҙәтелгән. Был башҡорттарҙың традицион демографик ситуацияһына ҡаршы күренеш, сөнки ғәҙәттә енестәр нисбәте киреһенсә булған. Был хәл ҡырғын командаларының 1735—1740 йылдарҙағы, 1755 йылғы, 1773 йылдарҙағы ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан ихтилалсыларҙы аяуһыҙ язалау һәм юҡ итеү менән бәйле булған.
1816 йылда ауылдағы 24 йортта 118 кеше, 1834 йылда 26 йортта 140 кеше йәшәгән.
Шағанай халҡы игенселек менән шөғөлләнгән (1842 йылда 49 дисәтинә һөрөнтө ер булған, 156 кешегә 41 сирек ужым һәм 222 сирек яҙғы икмәк сәселгән; 6 сирек картуф ултыртылған) һәм малсылыҡ (аттар 192 баш, эре мөгөҙлө мал — 142, һарыҡ — 112, кәзә — 36 баш), солоҡсолоҡ (11 солоҡ) һәм умартасылыҡ (20 умарта).
«Башҡортостан энциклопедияһы»нда ауыл атамаһын үҙгәртеү йылы 1941 тип күрһәтелгән, шул уҡ ваҡытта тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров икенсерәк фекерҙә: «1952 йылда, Салауат Юлаевтың тыуыуына 200 йыл тулыу айҡанлы, Шағанай ауылына «Юлай» тигән атама бирелә, шуның менән донъяла йәшәргә хоҡуҡлы боронғо ауылдың, бер ни ниндәй ҙә сәбәбен аңлатып-нитеп тормай, тарихи исеме юҡҡа сыға. Теләһә ниндәй атама үҙгәртеү ҙә тәбиғилеккә ҡаршы тип танылырға тейеш».
Ауыл XIX быуатта
Юлай ауылында 1859 йылда 38 хужалыҡта 189 кеше, 1865 йылда 33 йортта 190 кеше, 1895 йылда 44 хужалыҡта 230 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Ауыл XX быуатта
1906 йылда мәсет, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән. 1920 йылда 20 йортта 110 кеше теркәлгән.
Ауыл XXI быуатта
Әлеге ваҡытта ауылда Әлкә урта мәктәбе филиалы — башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
2022 йылдың июлендә ауылда мәсет асылды.
Халыҡ һаны
Юлайҙа башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар: Шишмәләр: Ялан-бесәнлектәр: Таусыҡтар, түбәләр: Башҡа урын-ер атамалары:
Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
Знаменка (Йәрмәкәй районы)
Знаменка (Знаменка) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше. Почта индексы — 452188, ОКАТО коды — 80225804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Троп
Троп (τρόπος — оборот) — күсмә мәғәнәлә ҡулланылған һүҙ йәки һүҙбәйләнеш ; күсмә мәғәнәлә ҡулланылған һүҙ йәки әйтем. Уның нигеҙендә ике оҡшаш күренештәрҙе үҙ-ара сағыштырыу ята. Тропҡа метафора, метонимия, синекдоха, ирония, гипербола, литота һ.б. инә.
Троптыҡ төп төрҙәре:
Звериха (Яхрома ҡушылдығы)
Звериха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яхрома йылғаһының уң ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Астауров Борис Львович
Астауров Борис Львович (14 октябрь (27) 1904 йыл, Мәскәү — 21 июнь 1974 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың ғалим-биологы (цитогенетик, эмбриолог-экспериментатор), СССР Фәндәр академияһы академигы (1966 йылдың 1 июленән; 1958 йылдан ағза-корреспонденты).
Биографияһы
Борис Львович Астауров 1904 йылдың 14 (27) октябрендә Мәскәүҙә тыуған. 1927 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, 1927—1930 йылдарҙа Фәндәр академияһының тәбиғи етештереүсе көстәр комиссияһында эшләй.
1955 йылда ул «Өс йөҙ хатына» ҡул ҡуя.
1967 йылдан Үҫеш биологияһы институтына (уның инициативаһы буйынса яңыртылған Кольцов эксперименталь биология институты) етәкселек итә.
Эксперименталь генетика һәм үҫеш биологияһы өлкәһендәге фәнни әҫәрҙәр йыйылмаһы өсөн И. И. Мечников исемендәге алтын миҙалға лайыҡ була (1970).
Астауров эксперименталь рәүештә төр билдәләре мираҫында ядроның ҙур ролен раҫлай һәм беренсе тапҡыр тут ебәге күбәләгендә 100 % бер енестәге затты маҡсатлы рәүештә алыу ысулдарын эшләй, шул рәүешле енесте айға һалыу теорияһына нигеҙ һала. Борис Львович беренсе булып ебәк күбәләгендә рентген нурҙары һәм гамма нурҙары килтереп сығарған мутацияны күҙәтә. Б. Б. Л. Астауровтың һәм уның хеҙмәттәштәренең яһалма партеногенез ысулдарын эшләүҙә ирешкән иҫ киткес уңыштары үҫеш биологияһының бер нисә актуаль проблемаларын хәл итергә яҡынлашырға мөмкинлек бирә, һәм шулай уҡ ебәкселек сәнәғатендә ҡулланылалар.
Ковалевский Иван Ефимович
Ковалевский Иван Ефимович (19 октябрь 1899 йыл — 11 июнь 1994 йыл) — шағир, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Совет Армияһы майоры, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Әсирлеккә эләккәс, фашистарға ҡаршы шиғырҙар яҙа. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1967) кавалеры.
Биографияһы
Сумский өлкәһе Конотоп районы Бочечки ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Сиркәү-мәхәллә мәктәбен тамамлағас, батраклыҡтабула, артабан шәкәр заводында мастер ярҙамсыһы булып эшләй.
Бөйөк Октябрь социалистик революцияһынан һуң Ҡыҙыл гвардияға инә. Граждандар һуғышында данлыҡлы совет хәрби начальнигы Г. Д. Гай командалыҡ иткән 24-се Һамар-Сембер Тимер уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә. Сембер дивизияһы В. И. Чапаевтың 25-се уҡсылар дивизияһы менән берлектә хәрәкәт алып барған һуғышта Ковалевский ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Был күрһәткән батырлығы өсөн Чапаев Ковалевскийға исеме яҙылған сәғәт бүләк итә.
1920 йылда Большевиктарҙың Рәсәй Коммунистар партияһына ҡабул ителә.
Артабан баҫмасыларҙы юҡ итеүҙә ҡатнаша.
Ковалевский шиғырҙар яҙа, «Мои герои» (1938) һәм «Перед боем» (1940) тигән шиғырҙар йыйынтығын баҫтырып сығара.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа  6-сы армияның 41-се уҡсылар дивизияһына артиллерия штаб начальнигы вазифаһында  ебәрелә. Харьков өсөн барған һуғышта 1942 йылдың 26 майында ауыр яралана һәм контузия ала. Ошо хәлендә әсирлеккә алына.
Әсирлектә фашистарға ҡаршы йүнәлтелгән шиғырҙар ижад итә, уларҙы барактарҙың стенаһына, цемент тоҡтарынан йыртып алынған ҡағыҙ киҫәктәренә яҙа.
1945 йылда әсирлектән азат ителә. Махсус тикшереүҙәрҙән һуң Ковалевскийға майор хәрби званиеһын ҡайтаралар һәм ауырыуы арҡаһында запасҡа сығаралар.
1946-1947 йылдарҙа Ковалевский Воскресенскиҙағы цемент заводында эшләй, артабан Дондағы Ростовҡа ҡайта һәм «Ростсельмаш» заводына эшкә инә.
Әсирлектә саҡта Ковалевскийҙың һаулығы ныҡ ҡаҡшаған була, шунлыҡтан шағир 1952 йылда заводтан китә һәм әҙәбиәт менән шөғөлләнә башлай.
1959 йылда Ковалевскийҙың фашист әсирлегендә яҙылған, уның менән әсирлек лагерында бергә булып, тере ҡалған кешеләр һәм үҙе һаҡлап ҡалған шиғырҙары «Дон» журналында Евгений Долматовскийҙың инеш һүҙе менән баҫылып сыға.
Артабан уның «Рождение песни», «Наклонились вербы», «Взятое с бою», «Я снова в дороге», «Красная птица», «Над полями, травами…», «Стучи, моё сердце», «Родниковый свет» шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә.
Шағир шулай уҡ балалар өсөн «У нашего дома, у тихого Дона» һәм «Красная птица» шиғырҙар китабын баҫтырып сығара.
1960 йылда Ковалевскийҙы СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.
Билдәле дон шағиры Даниил Долинский Ковалевскийҙың шиғырҙары тураһында былай тип яҙа:
Дондағы Ростовта 1994 йылдың 11 июнендә 95-се йәшендә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
миҙалдар
Янкуль (Калаус ҡушылдығы)
Янкуль  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калаус йылғаһының һул ярына тамағынан 406 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәлимов Айрат Андалис улы
Хәлимов Айрат Андалис улы (12 май 1970 йыл) — ғалим-инженер‑механик. 2007 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты доценты. Техник фәндәр докторы (2009).
Биографияһы
Айрат Андалис улы Хәлимов 1970 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының) Салауат ҡалаһында тыуған. 1977—1985 йылдарҙа 18-се урта мәктәптә уҡый.
1985 йылда ғаиләләре Өфө ҡалаһына күсенә, Айрат уҡыуын 105-се гимназияның физика-математика класында дауам итә. 1987 йылда гимназияны  тамамлағас, Өфө нефть институтына уҡырға инә. 1993 йылда вузды «Химическое машиностроение и аппаратостроение» һөнәре буйынса, «Почетный выпускник УГНТУ» тамғаһы менән бүләкләнеп, тамамлай.
1996—1999 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты аспирантураһында көндөҙгө бүлектә уҡый.
1999 йылда «Технология ремонта конструктивных элементов нефтехимического оборудования из стали 15Х5М» темаһына «Машины и агрегаты нефтеперерабатывающих и химических производств» һөнәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә эйә була.
1999—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы «Газ-Сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Уфагаз» производство-техник бүлеге баш метрологы, аҙаҡ начальнигы.
2002—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы «Газ-Сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Уҡыу-эксперт үҙәге» баш инженеры. 2007 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем Өфө дәүләт нефть техник университеты доценты. Бер үк ваҡытта «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми‑техник үҙәгенең сифат бүлеге начальнигы. 2007 йылда «Йыл инженеры-2007» Бөтә Рәсәй конкурсының «Иретеп йәбештереү» номинацияһында еңеп сыға, «Рәсәйҙең профессиональ инженеры» исеме бирелә. 2009 йылда «Научные основы обеспечения безопасности эксплуатации нефтегазохимического оборудования из жаропрочных хромистых сталей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2019 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетының яңы ойошторолған «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» кафедраһында эшләй башлай.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: нефть-газ комплексының сәнәғәт һәм янғын хәүефһеҙлеге, төрлө төрҙәге материалдарҙың һәм иретеп йәбештерелгән берләшмәләрҙең механик-химик төрлөлөгө, хәүефле производство объекттарының техник торошон диагнозлау, нефть-газ-химик ҡорамал элементтарын иретеп йәбештереп ремонтлау технологияларын эшләү һәм ресурсын баһалау. Уның тарафынан 12 ҡулланма тармаҡ норматив-техник документтар эшләнә һәм ҡулланыуға индерелә. 130-ҙан күберәк фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән 12 дәреслеге һәм фәнни-практик ҡулланмаһы, 11 уҡытыу-методик әсбабы баҫылып сыҡҡан.
Абонемент
Абонемент (фр.) - берәй нәмәнән ваҡытлыса файҙаланыу өсөн алдан алынған хоҡуҡ һәм шул хоҡуҡты раҫлаған документ.
Әсәҙуллин
Әсәҙуллин — фамилия.
Верейский Орест Георгиевич
Верейский О́рест Гео́ргиевич (7 (20) июль 1915, Аносово ауылы, Смоленск губернаһы — 2 ғинуар 1993 йыл, Мәскәү) — СССР, Рәсәй  рәссамы, график, иллюстратор, педагог. СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1983). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978).
Биографияһы
Орест Верейский рәссам Георгий Верейский һәм балалар яҙыусыһы, тарихсы Н.И. Кареевтың ҡыҙы Елена Верейская ғаиләһендә тыуған. 1922 йылға тиклем Аносово ауылында (хәҙерге Смоленск өлкәһенең Яңы Дуға районы) йәшәгән.
1936—1938 йылдарҙа — Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтының ирекле тыңлаусыһы. Нәҡ Ленинград та уның рәссам булараҡ ижади үҫеше күҙәтелә. Бында уның остазы рәссам һәм педагог А. А. Осмёркин була, атаһынан башҡа. Н.А.Тырсала шөғөлләнгән (1938—1939). Ленинград сәнғәт хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтын тамамлаған (1939).
1939—1940 йылдарҙа — Ленинградта «Боевой карандаш» берекмәһе рәссамы
1940 йылда Мәскәүгә йәшәргә һәм эшләргә күсенә.
Һуғыш йылдарында 3-сө Белоруссия фронтының «Красноармейская правда» гәзите редакцияһында эшләй, унда А. Т. Твардовский менән осраша һәм дуҫлаша.
«Детгиз», «Совет яҙыусыһы», «Нәфис әҙәбиәт» нәшриәттәре, «Смена» һәм «Костёр» (1935—1940), «Огонёк» (1946—1956) журналдары өсөн китаптар иллюстрациялай.
СССР Художество академияһының графиканың ижади оҫтаханаһы етәксеһе (1978—1989).
Лютеран сиркәүе (Полоцк)
Лютеран сиркәүе — Полоцк ҡалаһында XX быуат башындағы тарихи бина, архитектура ҡомартҡыһы (номеры 213Г000615). Хәҙер бинала тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. Адресы: Түбәнге-Покровка урамы, 11-се йорт.
Верейский Орест Георгиевич
Биографияһы
СССР Художество акад. тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1983), СССР Художество акад. мөхбир ағзаһы (1958). СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Лютеран сиркәүе (Полоцк)
Архитектураһы
Сиркәү неоготик стилдә төҙөлгән. Ҡыҙыл кирбестән штукатурланмаған бина үҙенең төҙөлөшөндә дүрт ҡырлы апсида менән тура мөйөшлө форманан ғибәрәт. Ҡорамдың төп фасадында бейек дүрт яҡлы ҡыйыҡ менән ике ҡатлы дүрт ҡырлы башня. Башняның ике ҡатын да семәрле бүлкәттәр менән һылап яһалған кәрниздәр тамамлай. Фасадтарҙың биҙәлешендә контрфорстар, осло уйымдар, пинкалдәр ҡулланылған. Төп инеү урыны уның өҫтөндә түңәрәк тәҙрә уйымы булған осло портал менән башҡарылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Верейский Орест Георгиевич
Биографияһы
1993 йылдың 2 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнә.
Ижады
1938 йылдан алып һынлы сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Китап графикаһы менән билдәле. М. А. Шолохов, К. Г. Паустовский, А. А. Фадеев, А. Н. Рыбаков, М. М. Пришвин, И. А. Бунин, Э. Хемингуэй һәм башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен иллюстарциялай.
А.Т. Твардовскийҙың әҫәрҙәрен, шул иҫәптән «Василий Тёркин», «За далью даль», «Дом у дороги», «Ивушка» (1970) поэмаларын бер нисә тапҡыр иллюстрациялай. Уның Михаил Прилежаеваның «Жизнь Ленина» китабына иллюстрациялары билдәле.
Рәссамдың ижадында станокта башҡарылған графика ҙур урын биләгән. Уға Чехия, Сүриә, Ливан, Мысыр (бөтәһе лә 1955 йылда), Финляндия (1957 йыл), Исландия (1958 йыл), Америка Ҡушма Штаттарына (1960 һәм 1963 йылдар) сәйәхәт итеү һөҙөмтәһендә ижад ителгән төрлө тематикалағы һүрәттәр, акварелдәр, автолитографиялар ҡарай.
Музейҙарға бүләк
Смоленск музейҙарына бер нисә тапҡыр үҙенең әҫәрҙәрен бүләк итә.
Банных Александр Михайлович
Банных Александр Михайлович (1899—1964) — совет сәнәғәт эшмәкәре, ғалим, техник фәндәр докторы, профессор.
Верейский Орест Георгиевич
Музейҙарға бүләк
1995 йылда рәссамдың тол ҡатыны Л. М. Верейская музейға уның эштәренең ҙур коллекцияһын бүләк итә. Былар үҙенсәлекле графика ла, гравюра ла, әҙәби әҫәрҙәргә, шул иҫәптән А. Т. Твардовский әҫәрҙәренә иллюстрациялар ҙа. Тиҫтәләгән эше элекке Сычёв өйәҙе — Яңы Дуға һәм Сычёв музейҙарына тапшырыла
Ҡаҙаҡҡол
Ҡаҙаҡҡол — Башҡортостан Республикаһының Учалы районында ауыл, Ҡаҙаҡҡол ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 117 кеше. Почта индексы — 453745, ОКАТО коды — 80253835001.
Банных Александр Михайлович
Биографияһы
1899 йылдың 8 ноябрендә  (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 24 ноябрҙә ) Тамбов губернаһы  Липецк өйәҙе Никольское ауылында  тыуған.
Ҡаҙаҡҡол
Тарихы
Миндәк йылғаһында XVIII быуаттың 30-сы йылдарында уҡ Ҡаҙаҡҡол ауылы барлыҡҡа килә. Ауыл Ярбаш булараҡ та теркәлгән. V рәүиз ваҡытында 75 ир-ат һәм 74 ҡатын-ҡыҙ менән 24 йорт иҫәпләнә. 1859 йылда 49 йортта 134 ир-ат һәм 130 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1919—1930 йылдарҙа — Тамъян-Ҡатай кантонының Күбәләк-Теләү улусы үҙәге. Совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 385 кеше менән 72 хужалыҡ иҫәпләнгән. Тәүге төпләнеүсе Ҡаҙаҡҡол. Уның улдарының исемдәре билдәле. Был — Мырҙағол, уның балалары Ныязғол, Камалетдин, Нәфләтдин; йорт старшинаһы Сурағол (1773—1841), Исхаҡ (1792-1842), Юныс (1794-1839), Ихсан, 1799 йылда тағы Абзаҡ һәм Әйүп Ҡаҙаҡҡоловтар булған. Абзаҡ Ҡобағош ауылына күсенә, был ике ауылдың генетик бәйләнештәре тураһында раҫлай.
Банных Александр Михайлович
Биографияһы
1926 йылда Ленинград политехник институтын тамамлаған (хәҙерге Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты). Һөнәре буйынса домна производствоһының «инженер-металлург» ы.
Ҡаҙаҡҡол
Тарихы
49 хужалыҡ (312 кеше) май-август айҙарында йәйләүгә сыҡҡан. Шул уҡ йылда 1842 йылда уларҙың 200 аты, 150 һыйыры, 100 һарығы һәм 25 кәзәһе булған. Бөтә халыҡҡа 1842 йылда 128 бот ужым һәм 544 бот яҙғы иген сәселгән.
1900 йылда шулай уҡ урыҫ‑башҡорт училищеһы теркәлгән. 1919 йылда – Тамъян‑Ҡатай кантонының административ үҙәге
Банных Александр Михайлович
Биографияһы
Хеҙмәт йылдарын 1926-1939 йыдарҙа Енакиев металлургия заводында башлай, инженерҙан алып домна цехы начальнигына тиклем күтәрелә.
Ҡаҙаҡҡол
Хәҙерге осор
Миндәк ауыл Советына ҡарай. Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, мәсет, магазиндар бар.
Банных Александр Михайлович
Биографияһы
1939-1944 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинатында эшләй: кокс һәм домна  производствоһында  баш инженер урынбаҫары, техник бүлек начальнигы вазифаларын башҡара. Эшләү дәүерендә А. М. Банных домна мейесенең етештереү ҡеүәтен арттырыу өсөн күп һанлы рационализатор тәҡдимдәре индерә. Уның тәҡдиме буйынса комбинатта марганец мәғдәнен агломерациялау махсус ысулы тәҡдим ителә.Александр Банных 1944-1962 йылдарҙа Магнитогорск тау-металлургия институтында (хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университетында) — суйын һәм металлургия кафедраһы мөдире, уҡыу-фәнни эштәр буйынса ректор урынбаҫары булып эшләй.
Ҡаҙаҡҡол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (96 %).
Банных Александр Михайлович
Биографияһы
Шул үк ваҡытта белемен камиллаштыра һәм фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 1945 йылда уға профессор исеме бирелә. Уның уҡыусылары араһында — техник фәндәр докторы, профессор М. А. Стефанович һәм Н. Н. Бабарыкин; техник фәндәр кандидаты, доцент В. К. Кропот, А Г. Неясов. А. М. Банных күп һанлы фәнни хеҙмәттәр авторы. Йәмәғәт эшенен дә ситтә ҡалмай.
Ҡаҙаҡҡол
Ревизия материалдарында
1834 йылда Ҡаҙаҡҡол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Географик урыны
Миндәк йылғаһы буйында урынлашҡан.
Банных Александр Михайлович
Биографияһы
Банных Александр Михайлович Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары, шулай уҡ «1941-1945 йылдарҙа фиҙаҡәр хеҙмәт» миҙалдары менә наградланған.
Ҡаҙаҡҡол
Ер-һыу атамалары
Тауҙар Йылға-күлдәр
Банных Александр Михайлович
Биографияһы
Ғалим 1964 йылда вафат була. Магнитогорск зыяратында ерләнә, 1981 йылда уның янында ҡатыны Ангелина Васильевна ерләнә.
Уның улы — Олег Александрович Банных та билдәле ғалим.
Аралашыу
Аралашыу — кешеләр һәм уларҙың төркөмдәре араһында бәйләнеш урынлаштырыу һәм уны үҫтереүгә йүнәлтелгән ҡатмарлы һәм күп планлы процесс. Ул берлектәге эшмәкәрлек ихтыяжынан тыуа һәм иң кәмендә өс төрлө процесты үҙ эсенә ала: бәйләнеш йәки элемтә (мәғлүмәт менән алмашыу); интеракция (үҙ-ара йоғонто яһау, үҙ-ара килешеп эш итеү йәки бәйләнешле хәрәкәт) һәм социаль перцепция (партнёрҙы ҡабул итеү һәм аңлау). Аралашыуҙан тыш кеше эшмәкәрлеге мөмкин түгел. Шәхес һәм йәмғиәт араһындағы мөнәсәбәт күҙлегенән ҡаралған аралашыу процесының психологик үҙенсәлектәрен аралашыу психологияһы өйрәнһә, аралашыуҙы эшмәкәрлек барышында ҡулланыуҙы социология фәне тикшерә.
Аралашыуҙың филогенетик үҫеше
Филогенез — организмдар төркөмөнөң тарихи формалашыуы, бындағы осраҡта — кешелек йәмғиәтенең үҫеше.
Кеше аралашыуының Америка психологы, коммуникация һәм кооперация төшөнсәләрен өйрәнеүсе белгес Майкл Томаселло (Michael Tomasello) эшләгән кооператив өлгөһөнә (моделенә, ҡалыбына) ярашлы, күрһәтеү (урыҫса указательный) һәм тасуирлау (изобразительный, иконический) ишаралары (ымдар һәм ҡул хәрәкәттәре) кешеләр араһындағы аралашыуҙың тәүге формалары булған.
Коммуникацион эшмәкәрлек формалары
Транзакция (транзакция) — кешеләр араһындағы бәйләнеш берәмеге, психологияның ҡайһы бер өлкәләрендә ҡулланылған аралашыу факты. Транзакциялар йүнәлешенә ярашлы элемтәнең өс төрө бүленә:
- Фронталь аралашыу — бер яҡлы аралашыу төрө, транзакциялар һөйләүсенән алып күп тыңлаусыларға бер йүнәлештә бара, «береһе һөйләшә — ҡалғандары өндәшмәй» принцибы буйынса бара. Әгәр ҙә, мәҫәлән, лекция ваҡытында уҡыусы лекторға һорау бирһә, уҡыусы менән лектор араһында һөйләшеү барлыҡҡа килеүе ихтимал, әммә аралашыу төрө фронталь булып ҡала, сөнки уларҙың береһе һөйләшкән мәлдә «береһе һөйләй — ҡалғандары өндәшмәй» тигән принцип һаҡлана.
-Ситләтелгән аралашыу — транзакциялар ниндәй ҙә булһа формала яҙылған мәғлүмәт аша, мәҫәлән, текст, тауыш йәки видеояҙма, һүрәт йәки схема аша ике яҡҡа ла барған аралашыу төрө.
Оҡшарға тырышыу
Кемгәлер оҡшарға тырышыу (эйәреү, ҡабатлау) арҡаһында тәртиптең яңы формаларын өйрәнергә мөмкин, шул уҡ ваҡытта оҡшатыу ҡабатланған ғәмәлдәрҙең үҙ кимәлендә лә, был ғәмәлдәрҙең мәғәнәһен аңлау кимәлендә лә алып барылырға мөмкин.
Имитациялы ҡылыҡ аңһыҙ булырға мөмкин — был, мәҫәлән, «йоғошло» йүткереүҙе үҙ эсенә ала. Режиссерлы ла, аңһыҙ ҙа булыуы мөмкин. . Кемгәлер оҡшарға тырышыу, эйәреү артында төрлө психологик механизмдар тора   :
- бала саҡта — уйында моделләштереү юлы менән кеше эшмәкәрлегенең мәғәнәһенә үтеп инеү;
- йәштәрҙә — төркөмгә ҡараған кумир менән идентификациялау;
- олоғайғас — һөнәри эшмәкәрлектә белем алыу.
Аралашыу функциялары
Аралашыу маҡсаттары буйынса функциялары:
контакт — бәйләнеш булдырыу, йәғни мәғлүмәт алырға һәм тапшырырға һәм аралашыуҙы алып барырға әҙер булыу;
мәғлүмәт — үтенескә яуап итеп мәғлүмәт алыу һәм тапшырыу;
дәртләндереү — эшмәкәрлекте маҡсатлы дәртләндереү;
үҙ-ара килешеп эш итеү һәм берлектәге эшмәкәрлектә килешеп эш итеү;
аңлау функцияһы — мәғәнәһен адекват аңлау, дөйөм алғанда үҙ-ара аңлашыу;
эмоциональ — хис-тойғолар менән алмашыу;
мөнәсәбәттәр урынлаштырыу функцияһы — йәмғиәттә үҙ урыныңды нығытыу;
йоғонто яһау функцияһы — партнёрҙың хәл-торошон, тәртибен, шәхси-мәғәнәле торошон үҙгәртеү.
Аралашыу саралары
-Паравербаль
Паралингвистик саралар тел системаһына инмәй һәм телмәр берәмеге түгел[9], ләкин телмәрҙе оҙатып барған һәр телмәр берәмегендә күберәк йәки аҙыраҡ күрһәтелгән.[10]
Паралингвистик агенттарҙың өс төрө бар[9]:
фонация — темп, тембр, телмәр күләме, пауза тултырыусылар (мәҫәлән, e-e, m-m), телмәр клоды, диалекталь, өндәр артикуляцияһының социаль йәки идиолекталь үҙенсәлектәре;
кинетик — ым-ишара, поэтика, һөйләүсенең мимикалары;
график — ҡулъяҙма үҙенсәлектәре, хәрефтәргә график өҫтәмәләр, хәрефтәрҙе алмаштырыу (&, § һәм башҡалар).
-Телмәргә нигеҙләнмәгән (невербальные)
Телмәр
Телмәр — билдәле бер ҡағиҙәләр нигеҙендә булдырылған тел төҙөлөшө аша кешеләр араһында аралашыуҙың мөһим формаһы. Тел — концептуаль йөкмәткеһен һәм типик тауышты (орфографияны) берләштергән символик-символик система. Телмәр процесы бер яҡтан фекерҙәрҙе лингвистик (телмәр) ысулы менән формалаштырыуҙы һәм формалаштырыуҙы, икенсе яҡтан тел төҙөлөшөн ҡабул итеүҙе һәм уларҙы аңлауҙы күҙ уңында тота. Телмәр — билдәләр системаһы:
- мәғәнәләре менән һүҙҙәр, - синтакс — һөйләмдәр төҙөү ҡағиҙәләре йыйылмаһы.
Һүҙ — билдәнең бер төрө. Билдә һүҙенең теоретик эшмәкәрлекте билдәләүсе объектив үҙсәнлеге булып һүҙҙең мәғәнәһе тора, ул билдәнең (был осраҡтағы һүҙҙәрҙең) индивидуаль аңда нисек сағылышына ҡарамаҫтан реаль ысынбарлыҡта билдәләнгән объектҡа нисбәте булып тора.
Телмәр кешелек йәмғиәтендә берлектәге хеҙмәт эшмәкәрлеген координациялау маҡсатында барлыҡҡа килгән һәм барлыҡҡа килгән аңды сағылдырыу формаларының береһе булған.
Шул уҡ ваҡытта телмәр ваҡыт үтеү менән «тәбиғилеген» юғалтҡан һәм яһалма сигналдар системаһына әйләнгән тигәнде аңлата. Телмәрҙең физиологик нигеҙе булып төрлө функциональ системаларҙың ҡатмарлы, күп кимәлле һәм күп кимәлле ойошторолоуы тора. Телмәр аралашыу өсөн генә түгел, башҡа эшмәкәрлектә лә ҡулланылғанлыҡтан, ысын «тышҡы» телмәрҙе айырырға мөмкин, ул башҡа кешеләрҙең аңына йоғонто яһау, социаль үҙ-ара эш итеүҙә әүҙемлек, эске телмәр — кешенең үҙе менән тормош проблемаларын хәл итерлек аралашыуын аңлауға йүнәлтелгән.
Б. Кроче — эмоциональ сағылыш сараһы;
О. Дитрих, К. Джаберг, К. Восслер — фекерләү һәм аралашыу сараһы.
Һөҙөмтәлә телмәрҙең түбәндәге төп функцияларын айыра алабыҙ:
социаль-тарихи тәжрибәне таратыу, тапшырыу һәм ассимиляциялау сараһы
аралашыу саралары (аралашыу), шул иҫәптән экспрессия, йоғонто, күрһәтеү функцияларын да индереп
интеллектуаль эшмәкәрлек ҡоралы (ҡабул итеү, хәтер, фекерләү, күҙаллау)
Телмәр сифаттары:
- Телмәр йөкмәткеһе — унда әйтелгән фекерҙәр, хис-тойғолар һәм ынтылыштар һаны, уларҙың әһәмиәте һәм ысынбарлыҡҡа тап килеүе;
- Телмәрҙең нескәлеге — һөйләмдәрҙең синтаксис яғынан дөрөҫ төҙөлөүе, шулай уҡ тейешле урындарҙа логик баҫым ярҙамында паузалар ҡулланыу йәки һүҙҙәрҙе айырып күрһәтеү;
- Экспрессив телмәр — уның эмоциональ, хисле, тел саралар бай, улар төрлө. Сағыу, дәртле һәм, киреһенсә, һүлпән, ярлы булыуы мөмкин;
- Телмәр һөҙөмтәлелеге — телмәрҙең үҙсәнлеге, уның башҡа кешеләрҙең уй-кисерештәренә, хис-тойғоларына һәм ихтыярына, уларҙың инаныуҙарына һәм ҡылыҡтарына йоғонтоһонан тора.
Телмәр акты — айырым телмәр акты, ғәҙәти осраҡтарҙа — тексты эшләүҙең ике яҡлы процесы, ул һөйләүҙе һәм параллель һәм бер үк ваҡытта ишетеү һәләтен һәм ишетеү һәләтен үҙ эсенә ала. Яҙма аралашыуҙа телмәр акты яҙылғандарҙы яҙыуҙы һәм уҡыуҙы (күреү һәләтен һәм аңлауын) үҙ эсенә ала, аралашыуҙа ҡатнашыусылар ваҡыт һәм арауыҡта бер-береһенән алыҫ тора ала. Телмәр акты — телмәр эшмәкәрлегенең сағылышы. Һүҙ, фекерҙе әйтеү (высказывание)— аныҡ телмәр акты барышында булдырылған телмәр әҫәре, телмәр ярҙамында ике кеше араһындағы аралашыу берәмеге. Был телмәр акты контексында дискурстың (текст) бер өлөшө булараҡ ҡарала.
Ясавэй-Яха (йылға)
Ясавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 221 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калевая
Калевая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Агрономия
Агрономия (агро… һәм гр. nomos — ҡанун) — ауыл хужалығы культураларын үҫтереү, тупраҡтың уңдырышлылығын һәм уңыш биреүсәнлеген күтәреү, ауыл хужалығы ерҙәрен маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу тураһындағы фәндәр комплексы. Хәҙерге агрономия игенселек, агрохимия, үҫемлекселек, селекция, орлоҡсолоҡ, фитопатология, энтомологияны һ. б. үҙ эсенә ала
Агрономия — игенселек эше тураһындағы фән һәм ауыл хужалығының бөтә тармаҡтары буйынса белем.
Яны-Тывтыльма
Яны-Тывтыльма — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янгон
Янгон, элегерәк — Рангун (ရန်ကုန်, MLCTS: Rangun — Янгоун ) — 1989 йылдан 2005 йылға тиклем Мьянманың баш ҡалаһы. Исемен алмаштырғанға тиклем Рангун булараҡ билдәле була һәм 1948 йылда Бирма бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем уның баш ҡалаһы була. Халҡы 7 миллион тирәһе кеше тәшкил итә. Илдең мөһим иҡтисади, мәҙәни һәм белем биреү үҙәге. Эре транспорт үҙәге. 2005 йылдың 6 ноябрендәге хөкүмәт резиденцияһы Нейпьидоға күсерелә
Көньяҡ-Көнсығыш Азияның башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда Янгонда колониаль дәүерҙең күп биналары һаҡланып ҡалған.
Этимология
Янгон — ике ян һәм коун бирман һүҙҙәренең комбинацияһынан тора, улар тәржемәлә  «дошман» һәм «тамамланды» тигәнде аңлата. Шулай итеп, атамаһын «дошманлыҡ тамам» кеүек тәржемә итергә мөмкин. Колониаль атамаһы «Рангун», моғайын, ҡала атамаһын бирман теленең аракан диалектында инглизсә әйтелеше һөҙөмтәһендә  барлыҡҡа килгән.
Иртә осор
Янгодың бай һәм боронғо тарихы бар. Б.э. тиклем V быуатта уҡ археологтар бында, Янгон йылғаһы ярында Оккала исемле, ултыраҡ булыуын раҫлай. Оккала халҡы башлыса балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. XI быуат башында (1028—1043 йй) Оккала урынында мон халҡының ауылы барлыҡҡа килә, ул Дагон булараҡ билдәле була. Дагон Шведагон пагодаһы тирәләй үҫкән ҙур булмаған балыҡсылар ауылы була. 1755 йылда король Алаунпайя Дагонды яулай, уның исемен «Янгон» тип үҙгәртә. Британдар Янгонды Беренсе Инглиз-Бирма һуғышы ваҡытында оккупациялай (1824—1826), әммә һуғыш тамамланғандан һуң ҡала Бирма халҡына ул кире ҡайтарыла. 1841 йылда ҡала янғында емерелә
Колониаль осор
Британлылар 1852 йылда Икенсе Инглиз-Бирма һуғышы йомғаҡтары буйынса Янгон һәм бөтә Түбәнге Бирма өҫтөнән контроль урынлаштыра. Британия хакимиәте Янгонды Британия Бирмаһының коммерция һәм сәйәси үҙәгенә әйләндерә. Янгон Бөйөк Моголдар империяһының һуңғы императоры Бахадур Шаһ II 1857 йылда һинд ихтилалынан һуң һөргөн урыны була. Армия инженеры лейтенант Александр Фрейзер планына нигеҙләнеп, британлылар яңы ҡала төҙөй, ул көнсығышта Пазудонг Крик йылғаһы, ә көньяҡтан һәм көнбайыштан Янгон йылғаһы менән сикләнә. Янгон 1885 йылда Өсөнсө Инглиз-Бирма һуғышы һөҙөмтәһендә Үрге Бирма капитуляцияһынан һуң бөтә Британия Бирмаһының баш ҡалаһы була. Британлылар ваҡытында Рангундың үҙәк госпиталенә һәм Рангун университетына нигеҙ һалына.
Колониаль Янгон үҙенең парктары, күлдәре һәм бер нисә көнбайыш һәм традицион ағас архитектураһы менән «Көнсығыштың ҡала-баҡсаһы» булара билдәлелек ала.
Икенсе донъя һуғышы алдынан Янгондың ярты миллион халҡының яҡынса 55 процентын Һиндостандан һәм Көньяҡ Азияның башҡа илдәренән, тик өстән бер өлөшөн бирмандар тәшкил итә. Халҡының ҡалған өлөшөн карендар, бирман ҡытайлылары, инглиз-бирмандары һәм башҡалар тәшкил итә.
Янгон Рангун университетынан студент-коммунистар етәкселегендә милли-азатлыҡ хәрәкәте үҙәге була. Британ хакимлығына ҡаршы өс дөйөм милли забастовка 1920, 1936 һәм 1938 йылдарҙа Янгонда була.
1942 йылдан 1945 йылға тиклем Янгонды япон ғәскәрҙәре оккупациялай. 1945 йылдың май айында союздаштар азат итә. Ҡала һуғыш ваҡытында ныҡ зыян күрә.
1948 йылдың 4 ғинуарында Янгон Бирман союзының баш ҡалаһы була.
Хәҙерге Янгон
Тиҙҙән, 1948 йылда Бирма бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң күп колониаль парк һәм урам исемдәре бирма исемдәре менән алмаштырыла. 1989 йылда ҡалаға инглиз Рангун исемен алмаштырған Янгон исеме кире ҡайтарыла. Янгон яңынан әүҙем төҙөлә. 1950 йылдарҙа ҡаланың Такета, Төньяҡ һәм Көньяҡ Оккалапа, 1980 йылдарҙа- Хлайнтайа, Швепит һәм Көньяҡ Дагоун райондары төҙөлә. Бөгөн Ҙур Янгондың майҙаны яҡынса 600 км² тәшкил итә.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Янгон Түбәнге Мьянмала Янгон һәм Пегу йылғаларының ҡушылдығы эргәһендә Моутама ҡултығынан яҡынса 30 км алыҫлыҡта  урынлашҡан
Янгон климаты субэкваториаль. Май айынан октябргә ямғырҙар миҙгеле дауам итә, йыллыҡ яуым-төшөм  нормаһының  күпселек өлөшө яуа; ҡоро миҙгелдә (ноябрҙәнн апрелгә тиклем)  яуым-төшөм  әҙ. Ҡоро миҙгелдә  һауа торошо  эҫе: уртаса максимум  апрелдә  +37 °C, уртаса минимум +24,3 °C.
Административ-территориаль бүленеше
Янгон менән Янгондың үҫеш буйынса комитеты (YCDC)  идара  итә. Комитет шулай уҡ ҡаланы планлаштырыу мәсьәләләрен ойоштора. Ҡала 4 округҡа бүленә. Округтарҙы 33 район  берләштерә. Һәр район менән  район лидерҙары комитеты  идара итә,   улар төҙөкләндереү һәм инфраструктура үҫеше мәсьәләләре буйынса ҡарарҙар  ҡабул итә. Уларҙың юрисдикцияһы ҡала биҫтәләренә лә тарала.
Халыҡ
Янгон — Мьянмала иң күп халыҡлы ҡала, әммә ҡала халҡының һаны төрлөсә (һуңғы халыҡ иҫәбен алыу Мьянмала  1983 йылда үткәрелә). БМО баһаһы буйынса  2010 йылда ҡала халҡы 4,35 миллион кеше тәшкил итә, әммә  2009 йылда АҠШ Дәүләт департаменты баһаһы буйынса ҡала халҡы 5,5 миллион кеше тәшкил итә. Дөрөҫөрәге, АҠШ Дәүләт департаменты баһаһы дөрөҫөрәк, сөнки БМО  һуңғы ике тиҫтә йыл эсендә ҡаланың сиктәре киңәйеүен иҫәпкә алмай. 1948 йылдан һуң ҡала халҡы илдең башҡа төбәктәренән күсеп килеүселәр иҫәбенә байтаҡ арта. Баш ҡаланы Нейпьидоға күсереү тураһында ҡарарға гражданлыҡ хеҙмәткәрҙәренең билдәһеҙ һаны  сәбәп була.
Янгон — илдә иң күп милләтле ҡала. Әгәр ИИкенсе бөтә донъя һуғышы на тиклем Янгондың  сағыштырмаса күпселек халҡын индустар  тәшкил итһә, бөгөн күпселек ҡала халҡы бирман сығышлы. Ҙур общиналарҙы Һиндостандан һәм Көньяҡ Азияның башҡа илдәренән һәм бирман ҡытайлытәшкил итә. Ҡатнаш никахтар һирәк күренеш түгел — бигерәк тә бирмандар һәм ҡытайҙар араһында. Шулай уҡ ҡалала аракандарҙың һәм карендарҙың күп өлөшө йәшәй.