cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яңы Көйөк
Яңы Көйөк (Новый Куюк) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452806, ОКАТО коды — 80259835007.
Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы
Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы (18 май 1941 йыл) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
Биографияһы
Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы Маликова 1941 йылдың 18 майында БАССР-ҙың Бөрйән районы Нәбиулла ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Нәби ауылы) тыуған.
Атаһы Маликов Ғүмәр Ғәлиәхмәт улы 1916 йылғы, ауылда тимерсе булып эшләгән.
Әсәһе — Искужина Хәйерниса Зәкәриә ҡыҙы, 1921 йылдың 15 майында Килдеғол ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланырҙан саҡ ҡына алдараҡ донъяға килгән Мәрйәмгә үҙ атаһының һөйөүен татыу бәхете насип булмай. Атаһы һуғыштың тәүге көндәренән ук фронтҡа алына һәм яу ҡырында һәләк була. 1945 йылда һуғыш бөткәс, октябрь айында Мәрйәмдең 24 йәшлек әсәһен Байназар ауылы кешеһе, үҙенән 22 йәшкә өлкән булған Хафизов Сәләхетдин исемле фронтовикка димләп кейәүгә бирәләр. Сәләхетдин бабайҙың ул һуғыштан ҡайтҡансы ике ҡатынынан 6 балаһы ҡалған була, Мәрйәм — етенселәре. Күмәкләп арыу ғына йәшәп китәләр. Тора-бара ғаиләлә тағы туғыҙ бала тыуа. 1949 йылда Мәрйәм Байназар ете йыллыҡ мәктәбенә уҡырға бара. Ашау яғы бик наҡыҫ, өҫ-башына кейер кейеме булмаһа ла, уҡыуға ынтылышы көслө була бәләкәй Мәрйәмдең. Тырышып уҡып, ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Белорет медицина училищеһына уҡырға инә. Ләкин уҡырға китеү өсөн аҡсаһы ла, өҫ-башына кейергә кейеме лә булмай үҫмер ҡыҙҙың. Күмәк балаларҙы ҡарашыр кеше лә кәрәк, уҡырға теләге көслө булһа ла, Мәрйәм ауылда ҡалырға мәжбүр була. Йәйҙәрен Уралда йәйләүҙә сепаратсы булып эшләп, өҫ-башына үҙе йүнәтеп, 1960 йылда мәктәптең 10-сы класын уңышлы тамамлай. Ике йыл колхозда сепаратсы-хисапсы, аҙаҡ һауынсы булып эшләй. Ошо эшләгән дәүерҙә КПСС-ҡа ағза булып инә. 1962 йылда Баймаҡ ҡалаһының тау-механика техникумына Урал аръяғы йәштәре өсөн асылған 5 айлыҡ әҙерлек курсына уҡырға инә. Ул саҡта йәш эшсе көстәрҙе ситкә ебәрмәй колхозда алып ҡалырға тырышалар ине. Ферманан ысҡыныуы еңел булмай уға. Белем алам тип ашҡынып торған йәш ҡыҙ йәйәүләп райкомға барып етһә-етә, ләкин һүҙен-һүҙ итеп барыбер уҡырға китә. Аҙаҡ әлеге Башҡортомтпн ауыл хужалығы институтының зоотехниктар әҙерләү факультетын тамамлай. Матди ҡыйынлыҡтар кисереүе сәбәпле II курстан алып уҡып бөткәнсе кистәрен иҙән йыуыусы булып эшләй.
1967 йылда уҡыуын уңышлы тамамлаған дипломлы йәш белгесте Алтай крайына юллама буйынса эшкә ебәрәләр. Унда дүрт йыл дәүләт тоҡомсолоҡ станцияларында баш зоотехник булып эшләй. 1971 йылда Башҡортостанға әйләнеп ҡайта. Өфөлә Башҡортостан ветеринария ғилми-етештереү лабораторияһы аспирантураһына уҡырға инә. Ярты йыл уҡығас, һайланған һөнәрен төплөрәк өйрәнер өсөн, ситтән тороп Мәскәүҙәге К. А. Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһында аспирантурала уҡый башлай. Ләкин Мәскәүҙәге уҡыуын тамамларға насип булмай уға. Береһенән-береһе бәләкәй балаларын ҡалдырып әсәһе үлеп китә. Туғандарының иң бәләкәйҙәре булған Булат менән Мәстүрәне үҙенең ҡыҙы Лариса менән бергә тәрбиәләп үҫтерергә тура килә уға.
Өмөтлө белгесте Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтына эшкә алалар. Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһына өлкән ғилми хеҙмәткәр итеп тәғәйенләнә.
1982 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
2003 йылда Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһына төп ғилми хеҙмәткәр итеп тәғәйенләнә. 2004 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр.
Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында яратҡан эшендә ул 1980 йылдан бирле эшләй. Ә дөйөм хеҙмәт стажы 55 йылдан ашыу.
Фәнни эшмәкәрлеге
Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы — ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, атҡаҙанған ауыл хужалығы эшмәкәре, ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
Маликова Мәрйәм 1967 йылда ауыл хужалығы институтын тамамлай. Юллама менән Алтай өлкәһенең Мамонтов дәүләт тоҡомсолоҡ станцияһында баш зоотехник булып эш башлай. 1969-71 йылдарҙа Кемерово өлкәһенең Прокопьевск дәүләт тоҡомсолоҡ станцияһында шул уҡ эшен дауам итә. 1974 йылда кире Башҡортостанға әйләнеп ҡайта. 1974—1980 йылдарҙа Башҡортостан ғилми-етештереү ветеринария лабораторияһында ғилми еҙмәткәр булып эшләй.
1980—2004 йылдарҙа ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында өлкән, 2002 йылдан алып төп ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1992-94 йылдарҙа Өфөлә «Суперконцентрат» ассоцияһында эшләп ала. Унда 1993 йылдан алып төп белгес була.
2004 йылдан алып Башҡорт ғилми-тикшеренеү институтының ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан хужалыҡтарында ауыл хужалығы малдарын ашатыу мәсьәләләренә арнала. Мәрйәм Маликова ҡатнашлығында төп мал аҙығы төрҙәренең химик составы һәм туҡлыҡлылығы өйрәнелә.
1982 йылда «Ремонт йәш малдың рационын микроэлементтар буйынса баланслау» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 2003 йылда «Башҡортостан Республикаһында малдарҙы туҡландырыуҙың оптимилләштереү системаһында һәм продуктлылығын күтәреүҙә протеин һәм һәм минерал матдәләрҙең традицион булмаған сығанаҡтары» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлек йүнәлештәре
— үҫемлектәрҙә макро- һәм микроэлементтар һәм уларҙың хайуандар организмында үҙ-ара йоғонтоһо;
— ауыл хужалығы малдары һәм ҡош-ҡорттоң рационында микробиологик синтез продукттарын (БВК, паприн, эприн, биотрин) ҡулланыуҙың фәнни һәм теоретик нигеҙҙәре;
— ауыл хужалығы малдары һәм ҡош-ҡорттоң рационында Башҡортостан тәбиғи цеолиттарын ҡулланыуҙы фәнни һәм теоретик нигеҙләү;
— Башҡортостан Республикаһының төрлө тәбиғи-климатик зоналарында мал аҙығының химик составы һәм туҡлыҡлылығы, малдарҙың төрлө төркөмдәре рационында ҡулланылған мал аҙыҡтарының файҙалы матдәләр менән тәьмин ителеү дәрәжәһе.
1988—2000 йылдарҙа Маликованың эшмәкәрлеге малдар һәм ҡош-ҡорт аҙығына баланслы өҫтәмәләр индереүгә йүнәлдерелә. Ул үткәргән тикшеренеүҙәрҙән Сибай һәм Түзбәк ерҙәрендә табылған тәбиғи цеолит башҡа урындағыларҙан макро- һәм мироэлементҡа байлығы, үҙенсәлекле абсорбцион, ион-алмашыу, бактерицид һәм каталик сифаттары менән айырылыуы асыҡлана. Ошонан сығып, ҡатнаш аҙыҡ составында цеолит ҡуллана башлайҙар. Иҡтисади һөҙөмтәлелек бермә-бер арта. Маликованың хеҙмәте менән сусҡалар рационына «Биотрин» микробиологик синтез продуктын уйлап табылыуы ауыл хужалығына ҙур табыш килтерә: үрсем кимәле күтәрелә, аҙыҡ экономиялана.
2003 йылда төп ғилми хеҙмәткәр итеп тәғәйенләнгән Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы етәкселегендәге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә мал аҙығына минераль өҫтәмәләр рецептары, эре малдар, сусҡа, ҡоштар өсөн ҡатнаш аҙыҡ сығарыла. Уларҙы «Илешкомбикорм» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә етештереү һәм Илештә генә түгел, ә Башҡортостандың башҡа райондарында, Татарстанда таратыу өсөн лицензия, һимертеүгә ҡуйылған һыйыр малдарын туҡландырыу өсөн аҡһым-витамин-минераль концентраты рецебына патент алына.
Ауыл хужалығында мал аҙығы культураларын силосҡа һалғанда ҡулланыу өсөн өр-яңы сүпрә «Биолакс — У», йәғни Биолакс — Универсал, уйлап табыла. Был сүпрә быҙауҙар үҫтергәндә дауалау препараты булараҡ та ҡулланыла.
Һуңғы йылдарҙа Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы эре һәм ваҡ мал ялай торған тоҙ блоктарын яңы минераль-витаминлы өҫтәмәләр менән байыҡтырыу һәм киң масштабта ауыл хужалығы производствоһына индереү өҫтөндә эшләй. Был эшләнмәләре өсөн XV Халыҡ-ара «Агрокомплекс» күргәҙмәһендә (2015) алтын миҙал яулай.
Ғөмүмән, Маликованың эшләнмәләре Башҡортостандың Өфө, Стәрлетамаҡ, Илеш, Баймаҡ, Ҡырмыҫҡалы, Әбйәлил, Дүртөйлө һәм башҡа райондары аграр хужалыҡтарында киң ҡулланыла, юғары һөҙөмтә бирә.
140 статья, өс монография, 13 баһалама һәм дәреслек авторы Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы йәш белгестәрҙе үҫтереүгә лә күп көс һала. 2000—2012 йылдарҙа ул әҙерләгән 6 аспирант кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 2011 йылда фәнни-педагогик эшмәкәрлеге, уңышлы фәнни-тикшеренеү эштәре, үҙенең эшләнмәләрен һәм алдынғы эш тәжрибәләрен һәм фән ҡаҙаныштарын әүҙем пропагандалағаны өсөн Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙына профессор исеме бирелә. Ошо уҡ йылда Башҡортостан Респуликаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Маликова Мәрйәм ҙур фәнни-ойоштороу эштәре алып бара. Ул Урал дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы (Троицк ҡалаһы) янындағы диссертацион совет ағзаһы булып тора. Докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларының оппоненты булараҡ сығыштар яһай. Ауыл хужалығы малдарын һәм ҡоштарын туҡландырыуҙы ойоштороу һәм мал аҙығы әҙерләү буйынса консультациялар үткәрә, фәнни-методик ярҙам күрһәтә. 2009 йылда Урал дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы янындағы совет тарафынан уға «Урал дәүләт ветеринария медицинаһы академияһының маҡтаулы докторы» тигән исем бирелә.
Латвияның тарихи-мәҙәни өлкәләре
Латвияның тарихи-мәҙәни өлкәләре (kultūrvēsturiskie novadi) — Латвия Республикаһы территорияһының тарихи һәм мәҙәни өлөштәре.
Бынан тыш Земгаленың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнән һәм Латгаленән көньяҡ-көнбайыш өлөшөнән традицион рәүештә бишенсе өлкәне — Селияны айыралар.
Курземе (Курляндия тарихи өлкәһе) — Латвияның көнбайышында урынлашҡан. 2009 йылғы административ реформаға тиклем өлкә Лиепая, Кулдига, Талса, Салдус һәм Вентспилс райондарынан торған. Реформанан һуң республика бойондороғындағы ике ҡаланы — Вентспилс һәм Лиепаяны, һәм шулай уҡ Айзпут, Алсунга, Броцен, Вайнёд, Вентспилс, Дундаге, Дурбе, Гробин, Кандава, Кулдига, Ниц, Павилосте, Приекуле, Рой, Руцаве, Салдус, Скрунд һәм Талса крайҙарын үҙ эсенә индерә.
Земгале (Земгалия) — Латвияның үҙәк өлөшө. Төньяҡта Рига ҡултығы (Балтик диңгеҙе) һыуҙары менән йыуыла, көнсығышта Даугава йылғаһы һәм көньяҡта Литваның сиге менән билдәләнә. 2009 йылғы административ реформаға тиклем өлкә Баус, Добель, Елгава һәм Тукуме райондарынан, шулай уҡ Даугава йылғаһынан көньяҡҡа табан урынлашҡан өлөшләтә Айзкраукле, Даугавпилс, Огра һәм Рига райондарынан торған. Реформанан һуң Елгава ҡалаһын, Балдон, Баус, Вецумниеке, Добель, Елгава, Иецава, Озолниеке, Рундале, Тервет, Тукуме, Энгуре һәм Яунпилс крайҙарын үҙ эсенә индерә.
Видземе — ҡасандыр Ливонияның бер өлөшө булған. 2009 йылғы административ реформаға тиклем өлкә Алукснене, Валмиере, Цесис, Гулбе, Лимбаж, Мадон, Валк райондарынан һәм шулай уҡ Даугава йылғаһынан төньяҡҡа табан урынлашҡан өлөшләтә Айзкраукле, Даугавпилс, Огра һәм Рига райондарынан торған. Реформанан һуң Айзкраукле, Алое, Алуксне, Амате, Апе, Адаж, Бабит, Беверине, Буртниеке, Валк, Вецпиебалга, Гаркале, Гулбене, Икшкиле, Инчукале, Кокне, Коце, Кримулде, Кегуме, Кекава, Лиелварде, Лигатне, Лимбаж, Лубане, Мадон, Малпилс, Марупе, Мазсалац, Огра, Олайна, Паргау, Пляви, Приекуле, Рауна, Ропаж, Руйиене, Салацгриве, Саласпилс, Саулкраст, Сея, Сигулда, Скривере, Смилте, Стопе, Стренче, Царникаве, Цесис, Цесвайне, Эргле, Яунпиебалга крайҙарын үҙ эсенә индерә.
Латгале (Латгалия) — Латвияның өүкөнсығыш өлөшө. 2009 йылғы административ реформаға тиклем өлкә Балва, Краславе, Лудзе, Прейле, Резекне райондарынан һәм шулай уҡ Даугава йылғаһынан төньяҡҡа табан урынлашҡан өлөшләтә Даугавпилс һәм Екабпилс райондарынан. Реформанан һуң республика бойондороғындағы ике ҡаланы — Даугавпилс, Екабпилс һәм Резекне; шулай уҡ Аглоне, Балтинаве, Балва, Варакляне, Варкаве, Виляки, Виляне, Дагда, Зилупе, Карсаве, Краславе, Крустпилс, Ливане, Лудзе, Прейле, Резекне, Риебе, Ругая, Цибле крайҙарын һәм Даугавпил крайының өлөшөн үҙ эсенә индерә.
Селия — ҡайһы саҡта айырым бишенсе өлкәгә бүленә — Земгаленың бер өлөшө булараҡ ҡарала һәм уның көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә ала. 2009 йылғы административ реформаға тиклем өлкә Даугава йылғаһынан көньяҡҡа табан урынлашҡан Айзкраукле, Даугавпилс һәм Екабпилс райондарынан торған. Реформанан һуң Даугавпилс ҡалаһының һул яҡ яр буйын, Акнисте, Виесте, Екабпилс, Илуксте, Нерете, Салса, Яунелгава крайҙарын һәм шулай уҡ Даугавпилс һәм Краславе крайҙарының өлөштәрен үҙ эсенә индерә.
Ҡайһы саҡта Курляндия һәм Земгалияны бер регион булараҡ ҡарайҙар, сөнки улар оҙаҡ ваҡыт бергә Курляндия герцоглығы, ә артабан Рәсәй империяһының Курляндия губернаһы составынада булғандар. Был Латвия Республикаһының Дәүләт Гербында һүрәтләнгән, бында өс йондоҙ Латвияға берләшкән Курляндияны (Земгалия һәм Селия менән бергә), Видземе һәм Латгалияны символлаштыра. Ошондай уҡ символика Латвиның төп монументы — Ригалағы Азатлыҡ һәйкәлендә ҡулланылған.
Туймазы шишмәһе
Туймазы шишмәһе — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы биләмәләрендә аға. Туймазы ҡалаһы эсендә Өҫән йылғаһына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 15 км, һыу бассейны майҙаны 56,8 км². Оло һәм Кесе Туймазы шишмәләре ҡушылыуҙан яһалған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса : - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028411
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102841
- Бассейн коды — 10.01.01.013
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Вилюйск
Вилю́йск (Бүлүү) — Рәсәй Федерацияһындағы ҡала (1793 йылдан алып), Саха Республикаһы Вилюй улусының административ үҙәге. Вилюйск ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә. Төньяҡ-көнсығыш Азия һәм Алыҫ Көнсығыштың боронғо ҡалаларының береһе булып һанала; 1634 йылда тәүге үткенсе рус казактары нигеҙ һала.
Оленск
19-сы быуатта XVIII — XIX быуаттарҙа булған Оленск ҡалаһы Төньяҡ Боҙло океан буйында Оленёк йылғаһы тамағында урынлашҡан, йәғни Вилюйскиҙан 1000 км алыҫлыҡта булған, тип һаналған. Атап әйткәндә, 1792 йылғы Иркутск наместниклығы картаһында ҡала Оленёк йылғаһы тамағында күрһәтелгән. Әммә Оленск ҡалаһы командаһы сержантының 1794 йылғы «поход журналына» ярашлы, был ҡала Вилюй йылғаһында булған.
Брокгауз менән Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890-1907) былай тип хәбәр итә: «Оленск тип бер ни тиклем ваҡыт Вилюйск ҡалаһы йөрөтөлә». Калашников («Яҡутстан: хроника, факттар, ваҡиғалар», 2000), Лена йылғаһы һәм Оленск ҡалаһының һаҡланып ҡалған карталарына нигеҙләнеп, Оленск һәм Вилюйск - бер үк ҡала, ти.
Вилюйск
Вилюйск ҡалаһына 1634 йылдың яҙында Якутск бастругынан Вилюй йылғаһы буйлап яһаҡ йыйыу өсөн килгән Посник Иванов (Посник Губарь Иванов) етәкселегендәге йәнәсәй казактары нигеҙ һала. Вилюйск ҡалаһы буласаҡ ауылдың тәүге исеме — Үрге Вилюй ҡышлау, ул Вилюй йылғаһы буйындағы тәүге рус ауылы, яһаҡ йыйыу пункты һәм урыҫ казактарының Вилюй йылғаһы бассейнын үҙләштереү форпосы була.
1794 йылғы Лена йылғаһы планында Вилюй йылғаһында Оленск торама пункты күрһәтелгән дә инде.
1822 йылда Вилюйск Яҡут өлкәһендә иң ҙуры Вилюй округының административ үҙәгенә әүерелә. Ә 1930 йылда Вилюй районының административ үҙәге тип билдәләнә.
Климаты
Вилюйск Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтенең иң төньяғында урынлашҡан. Климаты - киҫкен континенталь. Ғөмүмән, ҡыш ныҡ һалҡын; йәй ҡыҫҡа, ләкин ярайһы йылы. Иң түбән температура 1927 йылда билдәләнгән.
Мәғәриф
Ҡалала 12 балалар баҡсаһы, 3 башланғыс мәктәп, 3 урта мәктәп, бер гимназия, сәнғәт һәм музыка мәктәптәре, Вилюй техникум һәм Вилюй педагогия колледжы бар.
Экономика
Ҡалала түбәндәге сәнәғәт предприятиелары эшләй:
Улуста тәбиғи газ сығарыла.
Нотес
Нотес — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Содзим йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаласыҡ (фильм)
«Ҡаласыҡ » (कस्बा, Kasba ) ― Һиндостан драматик фильмы (1991 йыл). Сценарийҙың авторы һәм режиссёры ― Кумар Шахани. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың «В овраге» повесына нигеҙләнгән. Фильм һинд параллель киноһы хәрәкәтенедә бик мөһим эш тип һанала. Был йүнәлештәге фильмдар 1990-сы йылдарҙа ҡулланылыуҙан сыҡҡансы, Кумар Шахани фильмы иң һуңғыһы булып тора. .
Сюжет
Фильмда ҡаласыҡтағы эшҡыуар Манирамдың кешеләргә иҫкереп-боҙолған ашамлыҡ һатыуы күрһәтелә. Уның аҡылға тулы түгел кесе улының ҡатыны Тежу һатыу эштәрен алып бара. Манирамдың өлкән улы туй үткәрергә тип атаһы янына ҡайта, ләкин уның бер эше лә килеп сыҡмай. Туйҙың икенсе көнөндә ул ҡатыны янынан ҡасып китә, ләкин Дели полицияһы уны ҡулға ала. Полиция Манирамдың бизнесын тикшерә, ә Тежу ҡомһоҙлоҡтан аҡылдан шаша башлай[8].
Бүләктәр һәм тәнҡит
«Ҡаласыҡ» фильмы быға тиклемге Шахани фильмдарына оҡшамаған бик яй һәм мелодраматик стилдәге фильм. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул байтаҡ тәнҡитселәрҙең яҡшы баһаламаһын ала. Ellipsis  киноблогы фильмға ыңғай рецензия бирә һәм фильмдағы «иң ныҡ йоғонто яһаусы эстетик элементтарҙың береһе булып кинокамераның геройҙарҙың психологик һәм эмоциональ кәйефтәренә параллель рәүештә позицияланыуы тора, ә ишек-тәҙрәләр, фильм буйына персонаждар хәрәкәтендә интерьер һәм тышҡы пейзаждар менән бер бөтөн булып ҡушылып, социаль инерцияны һәм хатта ауыл декадансын барлыҡҡа килтерә. Ҡайһы саҡ Шахани ғаилә тарихы менән бәйле төрлө йолаларға һәм традицияларға акцент яһай, был антропологтарға хас тормошҡа фәлсәфәүи ҡарашты хәтерләтә».
Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)
Сөләймән (Сулейманово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Сөләймән ауыл советы составына керә.
Тарих
Революцияға тиклем Сөләймән ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡатай улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1922 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Сөләймән ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Сөләймән ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (75 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, китапхана, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.
Алсынбаев
Алсынбаев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Алсынбай исеменән барлыҡҡа килгән. Алсынбаева — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Рәсәйҙең космос сәнәғәте
Рәсәйҙең космос тармағы — 250 мең кеше эшләгән 100-ләп предприятие. Рәсәй космос тармағы предприятиеларының күбеһе космос аппараттары яһау һәм етештереү менән шөғөлләнгән совет дәүләт космос индустрияһының вариҫтары булып тора.
«Энергия» ракета-космос корпорацияһы Рәсәй космос тармағының иң эре предприятиеһы һанала, ул пилотлы космос осоштарының төп подрядсыһы булып тора. Йөрөткөс ракеталарҙы М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт космос ғилми-тикшеренеү үҙәге һәм «„Прогресс“ ракета-космос үҙәге» акционерҙар йәмғиәте етештерә. Ерҙең яһалма юлдаштары эшләнмәләре менән — Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге «Мәғлүмәт юлдаш системалары», ә планета-ара зондтар эшләү менән С. А. Лавочкин исемендәге Ғилми-етештереү берекмәһе шөғөлләнә.
Тарихы
СССР тарҡалғандан һуң космос сәнәғәте көрсөккә бата, уның иң юғары нөктәһе 1990-сы йылдар аҙағына тура килә. Космос программаларын финанслау 80 процентҡа ҡыҫҡара, сәнәғәт юғары квалификациялы эшсе көсөнөң ҙур өлөшөн юғалта. 2000-се йылдар башында тармаҡты тергеҙеү буйынса тәүге ынтылыштар яһала. Күп компаниялар үҙҙәрен һаҡлап ҡалыу өсөн сил ил компаниялары менән уртаҡ предприятиелар төҙөй һәм продукцияһын экспортлай. 2000-се йылдар уртаһында, дөйөм иҡтисад хәле яҡшыра төшкән шарттарҙа, илдең космос программаһын финанслау ярайһы уҡ арта, яңы федераль пландарға ярашлы модернизациялау башлана. 2011 йылдың 24 декабрендә Роскосмос етәксеһе Владимир Поповкин белдереүенсә, «тармаҡ кризис кисерә. Космос предприятиелары етәкселәренең күбеһен алмаштырыр ваҡыт етте. Ҡаты ғына һығымталар яһарға тура киләсәк, был миңә лә ҡағыла». Тармаҡтың бөлөү шарттары тип ул түбәндәгеләрҙе атай:
Индустрияның структураһы
С. П. Королёв исемендәге «Энергия» ракета-космос корпорацияһы Рәсәйҙең иң эре космос сәнәғәте компанияһы һанала. Ул космос аппараттарының төп подрядсыһы һәм «Союз-ТМА» һәм «Прогресс» кеүек космос аппараттарын етештереүсе булып тора. Халыҡ-ара космос станцияһын булдырыу программаһында Рәсәйҙән ул ҡатнаша.
«„ЦСКБ-Прогресс“ дәүләт ғилми-тикшеренеү ракета-космос үҙәге» акционерҙар йәмғиәте данлыҡлы «Союз» йөрөткөс ракеталары эшләнмәләрен яһай һәм уларҙы етештерә. Йөрөткөс ракетаның пилотлы осоштар өсөн хәҙерге версияһы «Союз-ФГ» тип атала һәм «Союз-ТМА» космос караптарын даими осороу өсөн ҡулланыла. "Союз"дың әле ҡулланылған версияһына алмашҡа ракета-космос үҙәге тарафынан цифлы идара итеү системаһы ҡуйылған яңы «Союз-2» йөрөткөс ракетаһы әҙерләнә. Был йөрөткөс ракетаны халыҡ-ара баҙарға сығарыу өсөн «ЦСКБ-Прогресс» «Старсем» Рәсәй-Франция уртаҡ предприятиеһын һәм Франция Гвианаһында «Куру» космодромында "Союз"дың старт майҙансығын төҙөнө.
«М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт космос ғилми-тикшеренеү үҙәге» федераль дәүләт унитар предприятиеһы Рәсәй космос тармағының коммерция йәһәтенән уңышлы компанияларының береһе һанала. Үҙәк эшләп сығарған «Протон-М» йөрөткөс ракетаһы һәм «Бриз-М» тиҙләткес блогы Ватан һәм сит ил космос аппараттарын орбитаға сығарыу өсөн файҙаланыла. 2013 йылда үҙәк проектлаған «Ангара» йөрөткөс ракеталарының яңы ғаиләһен сәнәғәт етештереүе башланды.
Планета-ара осоштар
С. А. Лавочкин исемендәге ғилми-етештереү берекмәһе: «Фобос-Грунт»
Толька
Толька — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 723 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 391 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йырҙа
Йырҙа — үҙәндең һыу ағымы, ташҡын осоронда уның аша йылғаларҙың төбөндә ятҡан нәмәләр һәм ташыу һыу йыуып хасил иткән иң түбән өлөшө.
Йырҙалар үҙҙәрен хасил иткән процестарға ярашлы бер нисә төр була.
Төп йырҙа — йылға ағымының иң күп өлөшө тупланған йырҙа.
Ҙур йылғалар йырҙаһы киңлеге бер нисә тиҫтә метрҙан километрҙарға тиклем етә  (мәҫәлән, Обь, Лена (йылға), Амазонка йылғаларының түбәнге ағымы), шул уҡ мәлдә  йырҙаның тәрәнәйеүе киңәйеүенә ҡарағанда яйыраҡ бара. Йырҙаның буйы ятыу һәм шаршылар менән аралашып бара. Тигеҙлектәрҙәге йырҙалар, ғәҙәттә, бормаланып ята һәм ҡомло, ләмле һәм ҡырсынташлы урындарҙа өңөп инеп, ҡултыҡ барлыҡҡа килтерә. Тау йылғалары иһә турараҡ, йыш ҡына һикәлтәләр, шарлауыҡтар барлыҡҡа килтереп аға, ҙур-ҙур һарыҡташтар уратып алған була.
Өҫтәмә
Йылғаның һыу кимәле кәмегәндә уның эсенән утрауҙар, ҡаырластар ҡалҡып сыға, ҡултыҡтар бүленеп ҡалып, ятыуҙар, бәләкәй күлдәр хасил итә. Шул рәүешле күп ҡултыҡлы йырҙа барлыҡҡа килә.
Фарватер — йырҙаның суднолар хәүефһеҙ йөҙөп йөрөй алырлыҡ ярайһы тәрән урыны.
Күскенсе йырҙа — тәүлек эсендә йәки бер нисә сәғәттә тиҙ йыуылып барған ярҙар арҡаһында ағымын үҙгәртеп торған йырҙа.
Башҡортостан йылғаларының йырҙа үҙенсәлеге
Башҡортостанда Һыусумған атамалы ваҡ йылғалар бер нисә районда осрай. Был йылғалар яҙғы ташҡында төп йырҙаға барып етә, әммә һыу ҡайтҡас, йәки ҡоролоҡ йылдарында һыуы ер аҫтына китеп юғала. Мәҫәлән, Бөрйән районының Исламбай ауылы янында, Күгәрсен районының Юлдыбай ауылы янында, Белорет районының Ноҡат һәм Шығай ауылдары янында шундай һыу сығанаҡтары бар.
Еман-Галь-Юган
Еман-Галь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сынь-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Липпрехтероде
Липпрехтероде (Lipprechterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99752 һәм автомобиль коды — NDH.
Евсеев Сергей Александрович
Евсеев Сергей Александрович (10 сентябрь 1882 йыл — 1 март 1955 йыл) — скульптор, рәссам, театр рәссамы. РCФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947). Финляндия вокзалы янындағы В. И. Ленин һәйкәленең авторы.
Биографияһы
1896-1904 йылдарҙа Строганов училищеһында билдәле рәссам К. А. Коровин класында уҡып белем ала. 1907 йылға тиклем А. В. Щусев һәм Ф. О. Щехтель етәкселегендә Санкт-Петербург ҡалаһында йәмәғәт өсөн монументаль декоратив скульптуралар ҡороуҙа эшләй, тәжрибә туплай. 1907 йылда Санкт-Петербургҡа күсеп килә. 1910 йылда генерал Скобелев һәйкәленең проектын эҙерләү конкурсында үҙ проекты менән ҡатнаша һәм премияға лайыҡ була. 1910—1917 йылдарҙа Санкт-Петербург ҡалаһының «Бойондороҡһоҙҙар ширҡәте» художество берекмәһендә ағза булып тора, 1916 йылда үҙ эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя.
Евсеев Сергей Александрович Финляндия вокзалы янындағы В. И. Ленин һәйкәленең авторы (1924—1926 В. А. Щуко һәм В. Г. Гельфрейх менән берлектә башҡарған) — был һәйкәл СССР-ҙа эшселәр синыфының бөйөк юлбашсыһына төҙөлгән тәүге һәйкәлдәрҙең береһе булып тора. Сергей Александрович Евсеев 1929 йылда А. Р. Кугелдең ҡәберендә ҡуйылған барельефтағы портретын Әҙәбиәт сәхнәһендә лә эшләп ҡуйған. 1934 йылда С. Евсеев Ленинград ҡалаһындағы К. Маркс менән Ф. Энгельс бюстарын Смольный янында ҡуйыу өсөн башҡара. Билдәлелек алған оҫта С. А. Евсеев төрлө ҡалаларҙың бина фасадтарын биҙәү менән шөғөлләнә, ул Мәскәүҙә В. И. Ленин исемендәге дәүләт китапханаһы бинаһының фасадын да биҙәгән, яҙыусыларҙың горельефтарын башҡарған.
Театр рәссамы булараҡ, К. А. Коровин, А. Я. Головин, А. Н. Бенуа һәм башҡалар менән берлектә спектаклдәргә декорациялар төшөргән, биҙәгән. 1907 йылға тиклем Мәскәү художество театрында эшләй. 1917 йылдан һуң Ленинград театрҙарында спектаклдәрҙе биҙәү менән шөғөлләнә, ГАТОБ оҫтаханаһының мөдире булып эшләй. Ленинград блокадаһы ваҡытында Ленинградта ҡала һәм ҡаланың төрлө хәрби һәм граждандартторлаҡтары объекттарын камуфляжлау менән шөғөлләнә.
Ленинградта 1955 йылдың 31 мартында вафат була. Ҡаланың Красненькое зыяратында (Вишняковский юлындағы металл таҫмалы гранит колонналы) ерләнгән.
Солоновка (Алей ҡушылдығы)
Солоновка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тутюл
Тутюл — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәм яҡтыһында философ
Шәм яҡтыһындағы философ — инглиз рәссамы Джозеф Райттың 1769 йылда эшләп бөтөргән картинаһы; шулай уҡ «Анатомия өйрәнеүсе дәрүиш» (A Hermit Studying Anatomy) исеме менән билдәле. Картинанаң теүәл яҙылып бөткән ваҡыты билдәле түгел; Лондон рәссамдары йәмғиәтендә ул 1769 йылда күһәтелә. Яһалма яҡтылыҡта төшөргән был Райттың беренсе картинаһы, был стилдә ул һуңыраҡ билдәлелек яулай.
Тасуирлама
Картина 1801 йылғы тауарҙар каталогында «Фосфор асыусы алхимик» картинаһының юлдашы булараҡ тасуирлана. Ике картиналала алғы планда төп фигура һәм ситтәрәк ике фигура, ике картинала ла төнгө күренеш төшөрөлгән һәм икеһендә лә ҡарт кеше фәнни тикшереү үткәрә.
Картинала мәмерйәлә шәм яҡтыһында кеше һөйәктәрен ҡарап ултырған ҡарт кеше төшөрөлгән, был ҡарт философ йәки пилигрим. Пилигрим кеүек кейенгән (быны эшләпәләрендә Изге Иаков эмблемаһы булған диңгеҙ ҡабырсыҡтары билдәләй) ике бәләкәй кеше, йәки малайҙар, уның янына тулҡынланыу менән яҡынлашып килә. Был фигуралар төп персонаждан бәләкәйерәк.
Мәмерйәнән ситтәге пейзаж ҡараңғыраҡ, тик болот араһынан яҡтыртҡан ай менән генә яҡтыртыла. Диңгеҙ ҡабырсаҡтары пилигрим тамғаһы булып тора; шул уҡ ваҡытта, ул мәғрифәтселек дәүеренең төп шәхесе Ай йәмғиәте ағзаһы Эразм Дарвиндың ғаиләһе тамғаһы ла булып тора. thumb|left|150px|« Демокрит медитацияла» Эксперттар раҫлауынса, был картина Сальвадор Розаның «Демокрит медитацияла» (Democritus in Meditation) картинаһына нигеҙләнгән. Райттың дуҫы Хамильтон Мортимер Розаның эшен дауам итеүсе була, шулай булғас Райт Розаның картинаһын йәки гравировкаһын күреүе ихтимал.
Райт философы һөйәктәрҙе тикшерә, әммә был етди анатомик тикшереү түгел. Ул тиҙ үтеп китеүсән кешенең булмышы менән солғап алынған: һөлдә, яғыулыҡлы шәм, ай һәм ҡом сәғәте.
Философтың борсолоуло йөҙө һәм ике пилигримдың ҡалтыраныуы ул замандағы фәнни асыштар алдынан тулҡынланыуҙы күрһәтә.
Йәнекәйев Заршат Дәүләтша улы
Йәнекәев Заршат Дәүләтша улы (29 март 1932 йыл — 28 июнь 2011 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1992), профессор (1992). Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының (1981) атҡаҙанған юрисы. Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997).
Биографияһы
Заршат Дәүләтша улы Йәнекәев 1932 йылдың 29 мартында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Сафар ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1949 йылда Ҡазан юридик институтына уҡырға инә. 1953 йылдан тәфтиш органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан Башҡорт АССР-ы Прокуратураһының тәфтиш бүлеге прокуроры булып эшләй. 1973 йылға тиклем Бүздәк, Нуриман райондары, Өфөнөң Киров районы прокуратураһы тәфтишсеһе, БАССР Эске эштәр министрлығының тәфтиш органдары начальнигы, 1972 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1973 йылда Башҡорт дәүләт университетына эшкә килә һәм унда уҡытыусынан профессор, кафедра мөдире дәрәжәһенә тиклем юл үтә. Ул енәйәти хоҡуҡ һәм процесс кафедраһында ғына 40 йылға яҡын эшләй. 1984—1988 йылдарҙа совет хоҡуғы кафедраһы мөдире, 1992 йылдан — юридик факультет деканы. 1992 йылда Свердловск юридик институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм юридик факультет деканы итеп тәғәйенләнә. 1996 йылда БМО ҡарамағындағы Халыҡ-ара информатизациялау академияһы академигы итеп һайлана. 1999 йылда Хоҡуҡ институты директоры итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта 1994—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһы мөдире. 2011 йылдың 28 июнендә вафат була. Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.
Ғимли эшмәкәрлеге
Заршата Йәнекәйев бик күп уҡыу әсбаптары һәм монографиялар авторы. Хоҡуҡи дәүләтселек формалаштырыу, халыҡтың хоҡуҡи мәҙәниәтен үҫтереү, ҡануниәтте камиллаштырыу, законлылыҡты нығытыу мәсьәләләре уйынса 330-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы идеяларын тормошҡа ашырыу мәсьәләләренә 40-тан ашыу хеҙмәтен бағышлай. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була. Урал дәүләт юридик академия һәм Һамар дәүләт университетының диссертация советтары составына инә. Төрлө баҫмаларҙың редколлегия ағзаһы була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы (2000) Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы (1981) Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997) «Кеше хоҡуҡтарын яҡлаған өсөн» почет билдәһе РФ Юстиция министрлығының Маҡтау ҡағыҙы РФ Дәүләт Думаһының Маҡтау ҡағыҙы БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Маҡтау ҡағыҙы
Хәтер
Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында иң яҡшы студенттар өсөн З. Йәнекәйев исемендәге стипендия раҫланған.
Сиди-Сәид мәсете
Сиди-Сәид мәсете  (સિદૂી સૈયદ ની જાળી) — 1573 йылда Әхмәдаба́д ҡалаһында Сиди Сәид, Билал Джхаджар Хан ярандары араһынан бер абиссин, Мозафар Шаһ III армияһы генералы, Гуджарат солтанатының. һуңғы солтаны тарафынан төҙөлгән мәсет. Рәсәй сығанаҡтарында мәсеттең төҙөлөү датаһы 1515 йыл тип күрһәтелә.
Бина аркадалы ябай лоджия күренешендә төҙөлгән. Мәсеттең артҡы һәм ян-яҡ стеналарында йоҡа һырлы селтәрләп эшләнгән рәшәткәле ярым түңәрәк ун тәҙрә урынлашҡан. Рәшәткәләге биҙәктәр үҫемлек орнаменты рәүешендә башҡарылған. Уларҙы алты йыл дауамында, оҫта ярҙамсыларын иҫәпкә алмайынса, яҡынса 45 оҫта эшләй. Мәсеттең артҡы стенаһын тышҡы яҡтан геометрик биҙәктәр менән биҙәлгән таш бүкәндәр биҙәй. Мәсеттең үҙәк аркаһы артындағы стена участкаһында тәҙрә юҡ. 1947 йылда ҡалаға килгән тарихсы Генри Джордж Бриггс аңлатмаһына ярашлы, ул штукатурланған булған, был үҙәк рәшәткә үҙенең урынынан алынған һәм XIX быуат аҙағында Англияға алып кителгән тигән фараз барлыҡҡа килтерә. Әммә Лондондағы Виктория һәм Альберт музейындағы яҙмаларға ярашлы, 1883 йылда улар тарафынан рәшәткәнең натураль ҙурлыҡтағы ағас күсермәһе һатып алынған, улар 1949 йылда юҡ булғандар. Бөйөк Британия музейында шулай уҡ гипстан яһалған күсермәһе ҡуйыла. Икенсе версия буйынса, үҙәк тәҙрәлә һәм төньяҡ яғынан тәҙрәләрҙә рәшәткәләр юҡ, сөнки Бөйөк Моголдар империяһы Гуджарат солтанатын көсләп үҙенә ҡушыуы сәбәпле мәсет төҙөлөп бөтмәгән була.
Сыбарҡая
Сыбарҡая (Большие Притёсы) — Рәсәй, Урал тауҙарының Силәбе өлкәһе өлөшөндә Ҡариҙел йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы Әй йылғаһының һул яры буйындағы ҡая. Һатҡы районы Межевой ҡасабаһынан 5.5 км көнбайыштараҡ.
Тасуирламаһы
Сыбарҡая Көньяҡ Уралдың күренеше менән айырылып торған таш диуар рәүешендәге бейек һәм оҙон (километрҙан ашыу) ҙур таш ҡая. Диуар бейеклеге 100 метрға тиклем етә, ул Әй йылғаһы бөгөлдәрен ҡабатлап, ураҡ рәүешле бөгөлөп-бөгөлөп һуҙылып киткән. Күренеше менән ул Норвегия фьордтарын хәтерләтә.
Сыбарҡая «диуары» тик текә, бер урында ғына бик ҙур ауырлыҡ менән өҫкә күтәрелергә мөмкин. Ҡаяла бер нисә мәмерйә (Юношеский грот, Беренсе һәм Икенсе Кулуар һәм башҡалар) бар. Юношеский грот тип аталған тау ҡыуышына альпинистар ғына инә ала, сөнки ҡая туп-тура вертикаль рәүешле. Тау ҡыуышының ҡая аҫтынан бейеклеге — 56 метр, ә өҫтән төшкәндә ҡыуышлыҡ ауыҙына тиклем — 26 метр.
Элгәре яҡындағы Ҡолмәт ауылы кешеләре был тау ҡыуышлығын Ҡараташ йәки Ҡараҡыуыш тип атаған. Юношеский грот тигән яңы атамаһы 1969 йылда бирелгән, тап шул йылда Коркино ҡалаһының йәш геологтары мәмерйәне өйрәнгән, ә киләһе йылында топографикаһын эшләгәндәр
Сыбарҡая климаты башлыса ҡар һыуы менән туйынған Әй йылғаһы климатына бәйле. Октябрь аҙағы — декабрь башында йылғала боҙ туңа, апрель — май башында боҙ китә.
Этимологияһы
Урыҫ телендәге атамаһы — Большие Притёсы — тау тоҡомдарының дәүмәленә бәйле, улар ысынлап та мөһабәт. «Притёсы» тигән термин иһә «тесать», «утёс» тигәндән сығып ҡулланышҡа ингән.
Был урында борондан йәшәгән башҡорттар, артабан күсеп килгән төркиҙәр, ҡаяны «Сыбарҡая» тип атаған, сөнки уның таштарын төрлө төҫтәге мүк, лишай ҡаплап алып, ҡаяға төрлө биҙәктәр, сыбарлыҡ бирә.
Рә
Рә (Ря) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй һәм Йәрмәкәй райондары биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 458 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км, һыу бассейны майҙаны — 755 км².
Географияһы һәм гидрологияһы
Йылға Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында баш ала. Йылға буйында Малиновка, Парафеевка, Мартынов, Түбәнге Олойылға, Йәрмәкәй, Абдулла һәм Рәтамаҡ ауылдары урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027858
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102785
— ГӨ буйынса томы — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Клара
Клара — ҡатын-ҡыҙҙар исеме.
Этимологияһы
Клара исеме неологизм, немец теленән килеп ингән, Германия революционеркаһы Клара Цеткин исеменән яһалған яңы исем.
Билдәле шәхестәр
Алишкина Клара Таһир ҡыҙы (12 май 1933 йыл) — мәғариф ветераны, БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Нуриман районының почётлы гражданы (2012).
Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы (7 март 1931 йыл — 9 ноябрь 2016 йыл) — партия, дәүләт һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1955 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, секретары, 1960—1963 йылдарҙа — беренсе секретары; 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 1969 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 198—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), ике «Почёт Билдәһе» (1960, 1967) ордендары кавалеры.
Клара Поллачек (Clara Pollaczek, тулы исеме — Clara Katharina Pollaczek, ҡыҙ фамилияһы — Loeb (Löb); 1875 йыл — 1951 йыл) — Австрия яҙыусыһы. Ҡайһы бер әҫәрҙәре Bob һәм Bob Béol псевдонимдары аҫтында сыҡҡан.
Клара Цеткин (нем. Clara Zetkin, ҡыҙ фамилияһы Айснер (нем. Eißner); 5 июль 1857 йыл — 20 июнь 1933 йыл) — немец йәмғиәт эшмәкәре, немец һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт етәкселәренең береһе, Германия коммунистар партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәштең әүҙем ҡатнашыусыһы. Клара Цеткин Икенсе интернационалды булдырыуҙа ҙур роль уйнай, ул Булдырыу (Учредительный) когресы өсөн ҡатын-ҡыҙҙарҙың революцион көрәштәге роле тураһында сығыш әҙерләй. Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙарҙың берҙәм көрәш көнөн — 8 мартты тәҡдим итеүсе тип иҫәпләнә.
Кашапова Клара Наил ҡыҙы (29 ғинуар 1970 йыл) — Рәсәй еңел атлеты, оҙон дистанцияға йүгереү буйынса белгес. 1990 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, күп тапҡырҙар ил чемпионаттары призеры һәм еңеүсеһе, Санкт-Петербургта үткән Ихтыяр уйындарының көмөш миҙалы эйәһе, Атланталағы Йәйге Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы. Санкт-Петербург исеменән сығыш яһай. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Заменһоф Клара Александровна (ҡыҙ фамилияһы Зильберник, 5 октябрь 1863 йыл — 6 декабрь 192 йыл) — эсперантсы, Людвик Заменһофтың ҡатыны.
Ашрафян Клара Зармайровна (15 сентябрь 1924 йыл — 7 август 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-индологы, тарих фәндәре докторы (1966). Украин һәм әрмән партия һәм дәүләт эшмәкәре.
Клара Бартон — американ Ҡыҙыл тәре һалыусы.
(1960 йыл)- ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007)
Ямалетдинова Клара Шәйех ҡыҙы (1953 йыл) — физик. Техник фәндәре докторы (2006).
Клара Ишемғолова — Булат Ишемғолдоң ҡыҙы, Францияла йәшәй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Клара Новикова эшләпәһе һәйкәле (Ялта) — Ҡырым ярымутрауының Ялта ҡалаһындағы Юмтин тыҡрығындағы юмористик һәйкәл, Юбилей концерт залы янында Арапня урамында ҡуйылған.
Клара замогы (Каро Castle; ирл. Caisleán Chláraigh) — Ирландия замоктарының береһе, Килкенни графлығында урынлашҡан.
Петар Кочич
Петар Кочич (Петар Кочић; 29 июнь 1877 йыл, Стричич, Босния һәм Герцеговина, Австро-Венгрия (хәҙерге Баня-Лука, Серб Республикаһы Босния һәм Герцеговина составында) — 27 август 1916 йыл, Белград) — Босния һәм серб яҙыусыһы, драматург, йәмәғәт эшмәкәре, новелла яҙыусыһы һәм сатирик. ХХ быуат башы серб әҙәбиәтенең иң күренекле эшмәкәрҙәренең береһе.
Биографияһы
Славистиканы Вена университетында өйрәнә. Скопье гимназияһында уҡытыусы булып эшләй. Сараевола йәшәй, тормошоноң аҙағында — Белградта көн итә.
Радикаль ҡарашлы әүҙем сәйәсмән, тыуған ерен Австрия-Венгрия ғәскәрҙәре баҫып алыуына ризаһыҙлыҡ белдерә, ә һуңынан Босния һәм Герцеговина аннексияһы менән ризалашмай. Радикаль ҡараштары өсөн — 1907 һәм 1909 йылдарҙа — Австрия-венгрия властарынан эҙәрлекләнә һәм ҡулға алына. 1910 йылда Босния парламентына һайланды.
Белградта Яңы зыяратта ерләнгән.
Ижады
П.Кочичтың ижады феодал эксплуатацияһынан, австро-венгр властарының террорынан йонсоған босния крәҫтиәндәренең трагик яҙмышына арналған.
Үҙенең проза һәм драма әҫәрҙәрендә персонаждарҙың тормошон һәм яҙмыштарын күрһәткән, шулай уҡ халыҡ теленең нәфис өлгөләрен оҫта файҙаланған. Австрия-Венгрия властарының идара итеүенең кире социаль эҙемтәләрен реаль һәм сатира аша һүрәтләй.
Уның иң мөһим әҫәре иҫәпләнгән сатирик пьесаһы «Бурһыҡ суд алдында» (1904) («Sudom pred jazavac») оҙаҡ ваҡыт сәхнәлә күрһәтелә һәм ҙур уңыш менән файҙалана.
Танылыуы һәм хәтер
Петар Кочичтың тормошо һәм ижадына тыуған ерендә оло хөрмәт күрһәтелә.
Яншин Александр Леонидович
Яншин Александр Леонидович (28 март 1911 йыл, Смоленск — 9 октябрь 1999 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-геологы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1958). СССР Фәндәр академияһының Себер филиалына һәм СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының геология һәм геофизика институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. СССР Фәндәр академияһы вице-президенты (1982—1988), күренекле йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәрлеге, Мәскәү натуралистар йәмғиәте президенты (1967—1999), Рәсәй Фәндәр академияһының Маргиналь һәм эске диңгеҙ институтының почетлы директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы, ике СССР дәүләт премияһы лауреаты, күп СССР дәүләт премияһы лауреаты. Сит ил академиялары һәм фәнни йәмғиәттәр ағзаһы.
Ойошмаларҙа ағза булыуы
Александр Леонидович Яншин 1911 йылдың 15(28) мартында Смоленск ҡалаһында, адвокат ғаиләһендә тыуған.
1928 йылда ул Мәскәү дәүләт университетының геология бүлегенә укырға инә, унан ике йылдан һуң ул Мәскәү геологик эҙләү институтына күчә.
1936 йылдың 1 майынан ул СССР Фәндәр академияһының Геологик институты хеҙмәткәре булып эшләй (бер аҙҙан СССР Фәндәр академияһының геология фәндәре институтына берләшә). Ул төбәк тектоника бүлеге мөдире булып эшләй.
1937 йылда ул диссертацияны яҡламайынса — «геология-минералогия фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә лайыҡ була
1944 йылда ул СССР Хөкүмәте бурыстарын уңышлы үтәгәне өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
А. Л. Яншиндың беренсе ҙур ғилми ҡаҙанышы — Төньяҡ Арал диңгеҙе өлкәһе, стратиграфияһын, тектоникаһын һәм геоморфологияһын өйрәнеү (1953). Шул уҡ йылда ул геология һәм минералогия фәндәр докторы дәрәжәһенә лайыҡ була.
СССР ФА тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайланғандан һуң (1958), А. Л. Яншиндың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары үҙәгендә Себер була, Көнсығыш Себер һәм Монголияла калий тоҙҙары һәм фосфориттар эҙләү башлана.
1982 йылда ул СССР Фәндәр академияһы вице-президенты итеп һайлана һәм Литосфера институты директоры була, һәм Мәскәүгә күсә.
Ул экология проблемалары менән бәйле күп кенә мөһим проекттарҙа әүҙем ҡатнаша. СССР Юғары Советы ағзаһы булараҡ, ул бер нисә комиссия ағзаһы була, актив гражданлыҡ позицияһын ала һәм теоретик яҡтан раҫланған ҡаршылыҡтарҙы әзерләй, индустриализация һәм тәбиғәтте үҙгәртеү экологик хәл ителмәгән проекттарын: «йылға боролошо» проекты ,Волга- Чограй " каналы, Байкал күленең бысраныуы, Ҡырым атом электр станцияһы төҙөлөшө һ.б. тормошҡа ашырыу ҡарарҙарына йоғонто яһай
1980 йылдар уртаһында, «йылға боролошо» проектын тикшереү уңайынан, ул бер нисә йыл илдең экологик үҙәге булған һәм тәьмин иткән «Ауыл хужалыгында ер мелиорацияһы эффективлығын күсереү тураһында» («Яншин комиссияһы» тип аталған) фәнни-эксперт комиссияһы башлығы була. СССР етәкселегенең проекттан баш тартыуына хәл иткес йоғонто яһай.
1992 йылда ул «Кешелеккә иҫкәртеүгә» ҡул ҡуя.
1993 йылда ул Рәсәй Экология академияһының беренсе президенты була.
Александр Леонидович Яншин 1999 йылдың 9 октябрендә Мәскәүҙә вафат була, Введенский зыяратында ерләнә (11-се уч.).
Хәтер
Ҡаҙылдыҡ хайуандар :
Ҡаҙылдыҡ үҫемлектәр:
Адрестар
А. Л. Яншин менән бәйле адрестар:
Миңлеғәле (исем)
Миңлеғәле (Миңлеғәли) — башҡорт һәм ғәрәп халҡынан таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Миңлеғәле (Миңлеғәли) — миңле һәм ғәли (ғәле) һүҙҙәренән яһалған ир балаларға ҡушылған мосолмандар исеме. Мәғәнәһне — бәхетле, бөйөк кеше.