cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Локощенко Александр Михайлович
Фәнни эшмәкәрлеге
А. М. Локощенко Рәсәй һәм сит ил матбуғатында 250-нән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән 6 монография баҫтырып сығара. А. М. Локощенконың эштәре Рәсәйҙә лә, башҡа илдәрҙә лә яҡшы билдәле; алынған һөҙөмтәләр Дәүләт стандарты документтарында һәм Бөтә Союз белешмәһе материалдарында ҡулланыла. А. М. Локощенко бер нисә ойошманың диссертация советтары ағзаһы булып тора. Ул механика буйынса күп халыҡ-ара һәм Рәсәй конференцияларының ойоштороу комитеттарына һайлана; Халыҡ-ара ғилми фонд, ИНТАС халыҡ-ара ассоциацияһы һәм Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды проекттары буйынса башҡарылған эштәрҙең ғилми етәксеһе.
Молдавия кенәзлегенә нигеҙ һалыу
Молдавия кенәзлегенә нигеҙ һалыу  (румын Descălecatul Moldovei) — Молдавия тарихында 1350 һәм 1401 йылдар арауығындағы осор, ул ваҡытта Сирет һәм Днестр йылғалары араһы региональ державаларҙың әүҙем ярышыу объекты булып китә. Ул осорҙағы региональ державалар булып Венгрия короллеге, Польша һәм Алтын Урҙа империяһының көнсығыш яғында көн иткән күсмә тормош алып барған төрки-монгол халыҡтары һанала.
Шул уҡ ваҡытта кенәзлектәр ерҙәрен тулыһынса тиерлек яртылаш күсмә тормош алып барған роман телле малсы валахтар, уларҙан әҙерәк күләмдә булған русиндар баҫып алалар. Валахтар һәм русиндар ҡушылыу һөҙөмтәһендә хәҙерге молдавандар барлыҡҡа килгән. Һүҙ уңайынан, Сирета һәм Прут йылғалары араһында һәр яғы килгән европалы хужалыҡ итеүҙең тәүге эҙҙәрен көнсығыш славян — тиверҙар ҡалдырған, әммә күсмә төрки ҡәбиләләренең ябырылыуҙары уларҙың хужалыҡ усаҡтарын емерә йәки уларҙы көнбайышҡа күсенергә мәжбүр итә, һәм улар унда валахтар менән ҡушылышып бөтәләр. Беренсе тулҡын ғосмандары менән көрәште венгрҙар уңышлы башлай, көрәшкә улар урындағы валах вассалдарын йәлеп итәл, шулай ҙа, уларҙың күҙгә күренеп торған дөйөм дошманы булһа ла, тел һәм дин мәсьәләләрендә күп кенә бәхәстәре була.
Венгр маркаһы
XIV быуатта Алтын Урҙа бөлгөнлөккә төшә. 1340-сы йылдар уртаһында венгрҙар Алтын Урҙа ғәскәрҙәрен ҡыйраталар һәм Молдова йылғаһы бассейны венгр королдәре хакимлығы аҫтында ҡала. Венгрҙар был территория менән валах наместниктары ярҙамында идара итәләр. Улар араһында иң беренсеһе Марамуреш воеводлығынан Драгош Водэ була, уның исеме менән ғәҙәттә Молдова дәүләтенең барлыҡҡа килеүен бәйләйҙәр. 1351 йылдан алып 1353 йылға тиклем ике йыл дауамында ул хакимлыҡ итә һәм венгр короленең вассалы булараҡ маркграф була. Уның бойороғо буйынса, Драгош ғәскәре менән Прут һәм Днестр араһына юл тота, монголдарҙы ҡыйрата һәм уларҙы Днестр аръяғына ҡыуып сығара. Шулай итеп, ул хәҙерге Бессарабия ерҙәрен марка составына индерә. Драгошты уның улы Сас (1354—1358) алмаштыра, һуңынан уның ейәне Балк килә, ул йылдан саҡ ҡына кәмерәк осор идара итә.
Кенәзлектең артабанғы үҫеше
1359 йылда әле генә ойошторолған кенәзлеккә Венгрия короле Лайош I менән һүҙгә килешкән Богдан I килә. Эш шунда була: венгрҙар, католицизмды һәм латин алфавитын ҡабул итеп, көндән-көн күберәк немец феодалдары менән хеҙмәттәшлек итергә теләк белдерәләр. Венгрия элитаһы православиеға ҡаршы актив позиция тота башлай, славяндарҙы һәм валахтарҙы тулыһынса ассимиляцияға дусар итеү сәйәсәтен алып бара.
Богдан I Балкты тәхеттән, венгрҙарға лояль ҡарашта булған өсөн, төшөрә һәм венгр хакимлығына ҡаршы бола башлай. Прут һәм Днестр йылғалары араһына валахтар Трансильваниянан күсенә башлай, уларға венгр феодалдарының баҫым яһауы оҡшамай. Венгрҙарҙың сағыштырмаса аҙ һанлы булыуҙары һәм Карпаты аръяғында ятҡан венгр ерҙәренең төп массивы сағыштырмаса алыҫ ятыуы менән файҙаланып, Богдан I үҙенең сәйәсәтен дауам итә. Венгриянан азат булыу өсөн молдавандарҙың көрәше 1365 йылға тиклем бара һәм Венгрия короле Молдавия кенәзлеген таныуы менән тамамлана. Кенәзлектең беренсе баш ҡалаһы — Сирет ҡалаһы. Крайға яңы православныйҙарҙың ағымы ХV быуат аҙағына тиклем дауам итә.
ХIV быуат аҙағында әле нығынып бөтмәгән Молдавия кенәзлеге менән электән Ҡара диңгеҙгә юл асырға теләгән католик Польша ҡыҙыҡһына башлай. Үҙенең шәхсән ҡомһоҙ уйҙарынан сығып, Богдан Лацконың улы 1370 йылда католицизмды ҡабул итә, әммә уның өҫтөнлөгөн кенәзлек кешеләре аңламайҙар, улар православие традицияларына тоғро ҡалалар. Александр Мәрхәмәтле (Добрый) осоронда илдә сәйәси һәм иҡтисади тотороҡлоҡ урынлаша. Был хаким Валахия менән Молдавия араһында сик булдыра, кенәзлектең валахтарҙыҡына оҡшаған административ структураһын ойоштора, шулай уҡ кенәзлектең стратегик хәле менән файҙаланып, сауҙаны үҙ контроле аҫтына ала.
1401 йылда бөлөп барған Византия империяһының Константинополь Патриархы оҙайлы һөйләшеүҙәрҙән һуң Иосифты Молдавия кенәзлеге митрополиты итеп таный. Был ваҡытҡа кенәзлектең эске структураһы үҙенең ҡоролошон тамамлай. Был хәл молдавандарға 1420 -се йылдарҙағы төрөк ябырылыуҙарынан һуң ғосман хакимлығының оҙайлы дәүерен еңелерәк үткәрергә форсат бирә.
Чалпы
Чалпы (Салпы, Чаллы ; Чалпы, Чалпы) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Чалпы йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1704 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ улусы составына керә.
Таулы Ҡарабах (регион)
right|250px|thumb|Аҡ төҫ менән Таулы Ҡарабах автоном өлкәһенең биләмәләре күрһәтелгән
Чалпы
Тарих
XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, баҙар, 5 мәсет, 2 мәҙрәсә теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Таулы Ҡарабах (регион)
Атама
Таулы Ҡарабах башҡорт телендә «Таулы Ҡара Баҡса» һүҙенә тура килә. «Бах, баҡ, бағ (bağ)» төрки телдәрҙә «ҙур баҡса» тигән һүҙ, шунан Бағдад (Дан баҡсаһы) һүҙе сыҡҡан.
Майлендорф
Майлендорф (Meilendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 250 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
Соя
Со́я  (лат.  Glycine max ) — бер йыллыҡ үлән үҫемлек, ҡуҙаҡлылар ғәиләһенең соя ырыуына ҡараған төрө.
Культуралы соя Азияла, Көньяҡ Европала, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала, Үҙәк һәм Көньяҡ Африкала, Австралияла экваторҙан 56—60° киңлеккә тиклем Тымыҡ һәм Һинд океаны утрауҙарында киң үҫтерелә.
«Соя борсағы» (ингл. soya bean, soybean) тип бик үк дөрөҫ аталмаған соя орлоғо — беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡтан бирле киң билдәле продукт. Соя түбәндәге үҙенсәлектәре буйынса популярлыҡҡа ирешә:
Шуның өсөн сояны әллә ни бай булмағандар ғына түгел, төрлө сәбәптәр арҡаһында иттән баш тарҡан кешеләр ҙә йыш ҡына ҡыйбат булмаған һәм файҙалы ашамлыҡ итеп күрә. Ауыл хужалығында йәш малдар өсөн алмаштырғыһыҙ аҙыҡ булараҡ ҡулланыла. Соя ит-һөт сәнәғәтендә файҙаланыла һәм иттән әҙерләнгән аҙыҡ-түлеккә ҡушыла.
Соя морфологияһы
Planned
Соя тарихы
Соя иң боронғо күльтуралы үҫемлектәрҙең береһе. Уны үҫтереү тарихы, кәм тигәндә, биш мең йыл тип иҫәпләнә. Ҡытайҙа археологик ҡаҙылма эштәр барышында соя һүрәттәре төшөрөлгән боронғо таштар, һөйәктәр һәм ташбаҡа панцирҙары табылған. Соя үҫтереү тураһында беҙҙең эраға тиклем 3—4 мең йыллыҡҡа ҡараған иң иртә ҡытай әҙәбиәтендә телгә алына. Соя үҫтереү буйынса СССР-ҙағы күренекле белгестәрҙең береһе булып танылған В. Б. Енкен фекеренсә, соя, культуралы үҫемлек булараҡ, бик боронғо замандарҙа, беҙҙең көндәрҙән иң кәмендә 6—7 мең йыл элек формалашҡан.
Шул уҡ ваҡытта неолит осороноң Ҡытай биләмәләрендә  табылған башҡа үҫемлек (дөгө, чумиза)  ҡалдыҡтары араһында сояның булмауы һәм император Шэньнун шәхесе ярым легендар икәнлеге башҡа ғалимдәрҙә соя культураһының йәшен билдәләүҙәге төгәллек  шиктәр уята. Мәҫәлән, Ҡытай тикшеренеүселәре хеҙмәттәренә һылтанып, Хаймовиц (Hymowitz, 1970) Ҡытайҙа соя үҫтереү ваҡыты беҙҙең эраға тиклем XI быуаттан да иртәрәк түгел тигән һығымта яһай.
Соя культуралы үҫемлек булараҡ индерелгән һәм артабан мөһим аҙыҡ-түлек төрө булып танылған икенсе ил Корея була. Ә Япония утрауҙарына сояның беренсе өлгөләре һуңыраҡ, беҙҙең  эраға тиклем 500-се йылдар менән беҙҙең эраның 400-се йылдары араһында индерелә. Нәҡ шул ваҡыттан Японияла беренсе ландрастар формалаша. Японияға соя Кореянын индерелгән тип иҫәпләнә, сөнки Япония утрауҙары оҙаҡ ваҡыт боронғо корея дәүләттәренең колониялары булған. Корея һәм Япония сояларының формалары менән бер-береһенә оҡшаш булыуы был тезисты нигеҙеле дәлиллләй.
Европа ғалимдарына соя 1691 йылда Көнсығыш илдәренә килеп ҡайтҡан герман натуралисы Энгельберт  Кемпферҙың 1712 йылда баҫылып сыҡҡан «Amoentitatum Exoticarum Politico-Physico-Medicarum» исемле китабында һүрәтләнгәс  билдәле була. Карл Линнейҙың тәүге баҫмаһы 1753 йылда донъя күргән «Species Plantarum» тигән билдәле хеҙмәтендә соя ике исем менән телгә алына — Phaseolus max Lin. һәм Dolychos soja Lin. Һуңынан немец ботанигы Конрад Мёнх сояны «икенсе тапҡыр аса» һәм Soja hispida Moench исеме менән теркәп ҡуя. Европаға соя 1740 йылда Франция аша килеп эләгә һәм тик 1885 йылда ғына үҫтерелә башлай. 1790 йылда соя беренсе тапҡыр в Англияға индерелә.
Соя буйынса тәүге тикшеренеүҙәр Америка Ҡушма Штаттарында 1804 йылда Пенсильвания штатында һәм 1829 йылда Массачусетс штатында ойошторола. 1890 йылға илдәге тәжрибә учреждениеларының күбеһе соя менән тәжрибәләр үткәрә. 1898 йылда АҠШ-ҡа Азия һәм Европанан ҙур күләмдә сояның өлгө сорттары ҡайтарыла, һәм бынан һуң маҡсатлы селекция эштәре һәм был культураны киң үҫтереү башлана. 1907 йылда Америкала соя 20 мең гектарға яҡын ерҙә сәселһә, 1930-сы йылдар башына был үҫемлеккә бүленгән майҙандар ил буйынса 1 миллион гектарҙан ашып китә.
Алыҫ Көнсығышта эшләгән һәм СССР-ҙа беренсе булып сояның фәнни нигеҙҙә үҫтереүҙе башлаған ғалим-В. А. Золотницкий фекеренсә (1962), рус ғалимдары һәм сәйәхәтселәре ҡырағай һәм культуралы сояны тәүге тикшереүселәр була. Рәсәй империяһында сояны тәүгеләрҙән булып телгә алыу Василий Данилович Поярковтың Охот диңгеҙенә 1643—1646 йылдарҙағы экспедицияһы менән бәйле. Сәйәхәтсе Амур йылғаһының урта ағымында көн иткән манжур-тунгустарҙа соя сәсеүлектәрен осрата. Поярковтың юлъяҙмалары тиҙҙән Голландияла баҫылып сыға, һәм соя Европаға Кемпферҙан йөҙ йылға алдараҡ билдәле була. Архив мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Рәсәй империяһында сояны сираттағы телгә алыу инде 1741 йыл менән билдәләнә. Әммә был культураға практик ҡыҙыҡһыныу Рәсәйҙә бары тик 1873 йылда Вена ҡалаһында үткән һәм сояның Азия менән Африка илдәренән килтерелгән 20-нән артыҡ сорты күрһәтелгән Бөтә донъя күргәҙмәһенән һуң ғына уяна.
Узюм-Юган
Узюм-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/351/287/148/181 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Норфолк (Виргиния)
Норфолк (ингл.  Norfolk ) — АҠШ-тағы Виргиния штатының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге   ҡала-порт. Норфолкта АҠШ-тың Атлантик океанда төп  хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан. Халҡы 238 832 кеше тәшкил итә (2006).
Тарихы
Ҡалаға 1682 йылда нигеҙ һалына. Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш  ваҡытында Британия губернаторының штаб-фатиры. Баш күтәреүселәр тарафынан яндырыла; ҡаланан колониаль дәүерҙең тик йәҙрә тишеп үткән диуары менән сиркәү генә ҡала.
Британия менән сауҙа итеүҙе тыйыу, йыш янғындар һәм башҡа порттар менән бер-береһен уҙырға тырышыу Норфолктың үҫешен 1870 йылға  тиклем  сикләй.
Донъя һуғышы ваҡыттарында Норфолкта  ҙур сәнәғәт-транспорт комплексы төҙөлә, ул  АҠШ-тың  Атлантик флотын хеҙмәтләндерә. Шунда уҡ АҠШ хәрби диңгеҙ базаһы —   «Норфолк» урынлаша.
Сәнәғәте
Норфолктың 50 эре эш биреүселәре :
Иҫтәлекле урындары
Бында Макартур мемориалы урынлашҡан, унда  генерал Макартур Дуглас ерләнгән
1994 йылдың июнь айында диңгеҙ музейы «Nauticus» асыла.
Ун-Соим (Ай-Вош-Юган ҡушылдығы)
Ун-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Вош-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халэвто-Се
Халэвто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юмбыды-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кармишин Дмитрий Дмитриевич
Кармишин Дмитрий Дмитриевич (4 ноябрь 1926 йыл — 7 ноябрь 1956 йыл) — Совет ғәскәрҙәренең көньяҡ төркөмөндәге 880-се гвардия бомбардировка авиацияһы полкының эскадрилья штурманы, гвардия капитаны, Советтар Союзы Геройы (1956).
Исламбай мәктәбе
Исламбай мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Аҫҡар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Исламбай ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Аҫҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Исламбай филиалы
Кармишин Дмитрий Дмитриевич
Биографияһы
Кармишин Дмитрий Дмитриевич 1926 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Шаран районы Залесовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Шаран районының Преображенка ауылында олатаһында тәрбиәләнә.
Исламбай мәктәбе
Тарихы
Исламбай мәктәбе 1937 йылда мәсет бинаһында асыла. Уҡытыу 2 класта алып барыла. Беренсе уҡытыусылар: Ш. Бикбулатова, З. Дауытова, Х. Кәримов, Г. Минлеғолов, Ф. Йомағоловтар.
Шилекша (Унжа ҡушылдығы)
Шилекша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 258 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Исламбай мәктәбе
Тарихы
1961—1962 йылдарҙа Н. Ш. Хәйбуллина етәкселегендә башланғыс кластар өсөн ағас мәктәп төҙөлә.
Кармишин Дмитрий Дмитриевич
Биографияһы
рус. 1955 йылдан — КПСС ағзаһы. 9 класс һәм Өфө тимер юл техникумының 1 курсын тамамлай. Район МТС-да тракторсы булып эшләй.
Шилекша (Унжа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исламбай мәктәбе
Тарихы
1988 йылдан алып Исламбай мәктәбен 220-нән ашыу уҡыусы тамамлай.
Кармишин Дмитрий Дмитриевич
Биографияһы
1943 йылда БАССР-ҙың Шаран райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1948 йылда Ырымбур хәрби авиация штурмандар училищеһын тамамлай һәм истребителдәр авиацияһының звеноһы штурманы итеп тәғәйенләнә.
1952 йылда Совет ғәскәрҙәренең көньяҡ төркөмөнөң (Венгр Халыҡ Республикаһы) бомбардировка авиацияһы полкына ебәрелә. 880-се эскадрилья штурманы гвардия капитаны Д. Д. Кармишин 1956 йылдың көҙөндә совет ғәскәрҙәре составында 1956 йылғы мадьяр ихтилалы ваҡиғаларынан һуң тәртип урынлаштырыу һәм ижади хеҙмәт өсөн шарттар булдырыу өсөн Венгрия ғәскәрҙәренә ярҙам күрһәтеүҙә ҡатнаша.
1956 йылдың 7 ноябрендә Дмитрий Дмитриевич Ил-28 бомбардировщигы экипажы составында (командиры — гвардия капитаны Александр Андреевич Бобровский, радисты — гвардия өлкән лейтенант Ярцев Владимир Егорович) Будапешт хәрби заводтарын аэрофотоға төшөрә.
Ҡуйылған бурысты үтәгәндән һәм разведка мәғлүмәттәрен штабҡа тапшырғандан һуң аэродромдарына ҡайтҡан саҡта летчиктар Чепель утрауы районында утҡа тотола. Һөҙөмтәлә самолёт бәреп төшөрөлә, уның экипажы һәләк була.
Офицер-гвардейсыларҙың мәйеттәре Советтар Союзына сығарыла һәм Львов ҡалаһындағы Лычаков зыяратында ерләнә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы 1956 йылдың 18 декабрендәге Указы менән хәрби бурысын үтәгән саҡта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия капитаны Кармишин Дмитрий Дмитриевичҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Хәтер
Шаран ауылындағы балалар йортона Кармишин Д. Д. исеме бирелгән.
Советтар Союзы Геройы Д. Д. Кармишиндың документтары һәм шәхси әйберҙәре Туймазы ҡалаһының (Башҡортостан) 8-се һанлы мәктәбенең музейында тупланған.
Кучма Леонид Данилович
Кучма Леонид Данилович (Леонід Данилович Кучма; 9 август 1938 йыл) — Украинаның сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре.
1992—1993 йылдарҙа — Украинаның премьер-министры, 1994—2005 йылдарҙа — Украина президенты (ике президент мөҙҙәте эшләй). Фән кандидаты.
Биографияһы
Леонид Данилович Кучма 1938 йылдың 9 авгусында Украина ССР-ы Чернигов өлкәһе Новгород-Северск районының Чайкино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы, өлкән сержант Даниил Прокофьевич Кучма (1901 йылда тыуған) һуғышҡа тиклем урмансы булып эшләгән. 1942 йылдың 7 февралендә Новгород өлкәһенең Новоселицы ауылындағы 756-сы армия госпиталендә, совет ғәскәрҙәре Волхов йылғаһын аша сыҡҡанда үпкәһенә һыуыҡ тейҙергәндән һуң мандый алмайынса, вафат була. Октябрҙә Волховтың һул ярында 111-се уҡсылар дивизияһы ҡамауға эләгә. 560-сы сапер батальоны дивизияны эвакуациялауға ебәрелә. Йылғаны аша сыҡҡанда яугирҙарға боҙло һыуҙа эшләргә тура килә. Был хәрби батырлығы өсөн өлкән сержант Даниил Кучма, СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 27 декабрендә указына ярашлы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1996 йылға тиклем Даниил Кучма хәбәрһеҙ юғалған тип һанала. Уның ерләнгән урынын Новгород эҙәрмәндәре тарафынан табыла. Әсәһе — Прасковья Трофимовна Кучма (1906—1986, Днепропетровск), колхозда эшләгән һәм өс бала  үҫтерә.
Белеме
Чернигов өлкәһе Семеновск районының Костобобровский урта мәктәбендә уҡый. 1960 йылда Днепропетровск дәүләт университетының физика-техник факультетын тамамлай һәм шунда уҡ КПСС сафына инә. Һөнәре буйынса «инженер-механик», техник фәндәр кандидаты.
Карьераһы
Университетты тамамлағандан һуң,"Южное" (Днепропетровск) конструкторлыҡ бюроһының ракета-космик тармағында эшләй. 28 йәшендә Байконур космодромында һынауҙар үткәреүҙең техник етәксеһе була.
Геннадий Тумановтың, "Южмаш"тың баш инженеры урынбаҫары (1952—1966), СССР-ҙың Дөйөм машиналар эшләү министрлығының баш техник идаралығы баш инженерының (1966—1976) ҡыҙлыҡҡа алған ҡыҙы Людмила Талалаеваға өйләнә.
38 йәшендә "Южмаш"та партком секретары, УКП-ның Үҙәк комитеты ағзаһы була. КПСС-тың XXVII һәм XXVIII съездары делегаты. 1979 йылда ракеталар төҙөүсе инженер буралаҡ, Ленин премияһын ала. 1982 йылдан — генераль конструкторҙың беренсе урынбаҫары, 1986-1992 йылдарҙа — «Көньяҡ машина эшләү заводы» етештереү берекмәһенең генераль директоры. 1990 йылдар башынан — директорат (Украинаның I саҡырылыш Юғары Радаһындағы эре предприятиелар директорҙары төркөмө) лидерҙарҙың береһе, I саҡырылыш халыҡ депутаты. 1991 йылда ул нигеҙ һалыусыларҙың береһе Украина Технологик фәндәр академияһы.
1992 йылдың октябрендә директорат ярҙамында Украина премьер-министры булып китә һәм был вазифаны 1993 йылдың сентябренә тиклем биләй. Был вазифаны биләргә ризалашыр өсөн Кучма алты айға диктатор вәкәләттәренә эйә булыу, аныҡлап әйткәндә, закондарға тиңләштерелгән декреттар сығарыу һәм төбәк етәкселәрен тәғәйенләү, шартын ҡуя. Был талапты 1992 йылдың 18 ноябрендә ҡабул ителгән № 2796-XII закон ҡәнәғәтләндерә. Әлеге закондың ғәмәле бөткәндән һуң, Кучма уны оҙайтыуҙы талап итә, тик Юғары Рада һорауын кире ҡаҡҡас, отставкаға сыға. 1993 йылдың декабренән — Украина Сәнәғәтселәре һәм эшҡыуарҙары берлеге президенты.
1994 йылдың мартында Украинаның II саҡырылыш халыҡ депутаты итеп һайлана.
1994 йылдың 10 июлендә Украина президенты итеп һайлана.
1994 йылғы һайлауҙарҙа (һайлау кампанияһы рәйесе — Табачник Дмитрий Владимирович) уны, Леонид Кравчукка ҡаршы тауыш биреп, көнбайыш Украина халҡы яҡлай. Төп һайлау алды лозунгылары — сәнәғәт үҫеше, сәйәсәттә иҡтисади өҫтөнлөк була.
Раҫлау уны буйынса экс-кәңәшсеһе Анатолий Гальченко :
Евгения Щербанде үлтереү
Щербань Кучманы отставкаға ебәреү идеяһы менән йөрөнө, тип белдерә.
Ҡара диңгеҙ өҫтөндә Ту-154 авиаһәләкәтенә мөнәсәбәте
Л. Д. Кучма 2001 йылдың 10 октябрендә журналистарҙың 2001 йылдың 4 октябрендә Тель-Авивтан Новосибирскка осҡан Рәсәйҙең «Сибирь» авиакомпанияһының Ту-154 самолетын Ҡара диңгеҙ өҫтөндә украин самолетының бәреп төшөрөүенә һәм унда 78 кеше һәләк булыуына ҡарата биргән һорауына «ҙур масштаблы фажиғә» тип яуап биреп, донъя йәмәғәтселеген аптырата.
Еңел-елпе белдереү рәсми Израилдең асыуын ҡабарта
Георгий Гонгадзе үлтереү һәм Кучмаға ҡаршы енәйәт эше
2000 йылдың ноябрендә власҡа яраҡлашмаған журналист Георгий Гонгадзены юҡ итеүҙә ғәйепләнә. Украинаның Социалистик партияһы лидеры Александр Мороз президент хакимиәте башлығы Владимир Литвин һәм Украинаның эске эштәр министры Юрий Кравченконың Гонгадзеның юғалыуына ҡағылышлы һөйләшеүҙең аудиояҙмаһын халыҡҡа сығара. Был оппозицияның «Украина — Кучмаһыҙ» акцияһын башлауына юл аса. Акция урамдарҙа күп халыҡты йыйған демонстрациялар ойоштороу һәм Киев үҙәгендә палатка ҡаласыҡтарын тәшкил итә. «Украина — Кучмаһыҙ» 2001 йылдың 10 мартында ҡыйратыла.
22 мартта генераль прокурор урынбаҫары Ренат Кузьмин Гонгадзеның үлемендә Кучманың да ҡатнашлығы булыуы ихтималлығы буйынса, уға ҡарата енәйәт эше асылыуын белдерә. Кучмаға илдән ситкә сығыу тыйыла. Икенсе көндө ул генпрокурорға яуап бирергә килә, әммә Николай Мельниченко менән күҙмә-күә осрашыуҙан баш тарта.
24 мартта Кучма Алексей Пукач менән күҙләштерелгәндән һуң, уға ғәйепләү белдерелә. Уның һүҙҙәре буйынса, ғәйепләү пленкаларға һәм Николай Мельниченконың менән Александр Мороздың күрһәтмәләренә нигеҙләнә. 4 апрелдә Кучма менән Мельниченко күҙләштерелә. 26 апрелдә тикшереү тамамланыу тураһында иғлан ителә.
2011 йылдың 21 октябрендә Конституция суды, енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләү законһыҙ рәүештә алынған мәғлүмәттәргә нигеҙләнә алмай, тиг№н ҡарар сығара. 14 декабрҙә Киевтың Печерск суды, енәйәт эшен ҡуҙғатыуҙың законһыҙ булыуын танып, генпрокуратураның ҡарарын көсөнән сығара.
Импичмент яһарға тырышыу
2001 Юғары Рада бер нисә тапҡыр Леонид Кучмаға ҡарата импичмент процедураһын башларға тырыша. Уны законһыҙ ҡорал һатыуҙа, депутат Александр Теляшевты туҡмауҙа ғәйепләйҙәр. Леонид Кучма популярлығын юғалта бара. Уның ышаныс рейтингы 20 % булһа, ышанмаусылыҡ белдереүселәр яҡынса 60 % тәшкил итә.
2002 йылдағы парламент һайлауҙарында Кучма хакимиәт башлығы Владимир Литвин етәкләгән «Берҙәм Украина өсөн!» блогын яҡлай, икенсе урынға Украинаның премьер-министры Анатолий Кинах сыға.
2002 йылдың 15 октябрендә Киев судьяһы Юрий Василенко Кучмаға ҡарата енәйәт эше ҡуҙғата. Әммә 2002 йылдың декабрендә эште Юғары суд яба, ә Василенко эшенән ебәрелә.
Президентлыҡтан һуң тормош
2005 йылдың 19 ғинуарында Украина премьеры вазифаһын башҡарыусы Николай Азаров «Хеҙмәт урынында файҙаланыу өсөн» тигән билдә менән № 15-р хөкүмәт ҡарарына ҡул ҡуя. Уның буйынса Кучма үлгәнгә тиклем ҙәмәлдәге президенттың эш хаҡы күләмендә түләү ала, уға Конча-Заспела шәхси ҡулланыуға дәүләт дачаһы (Киев сите, Украина элитаһының төп йәшәү урыны), хе: мәтләндереүсе персонал (дүрт водитель, ике горничная, ике официант һәм аш-һыу оҫтаһы), ике машина; дәүләт һағы, ярҙамсы һәм кәңәшсе бирелә. Текста шулай уҡ, Леонид Кучманы ҡарау, уның ҡулланыуында булған күсемле һәм күсемһеҙ милек, хеҙмәтләндереүсе персонал өсөн сығымдар дәүләт бюджетынан ҡапланасаҡ, тип билдәләнә.
Әммә февраль айында Украинаның юстиция министры Роман Зварич, элекке президентты тәьмин итеү һәм хеҙмәтләндереүҙе ҡабаттан ҡараясағын белдерә. Уны премьер Юлия Тимошенко ла хуплай һәм алдағы хөкүмәт бындай ҡарар ҡабул итеп, үҙенең вәкәләттәрен арттырған, ти. 2005 йылдың 25 февралендә Украина хөкүмәте сираттан тыш ябыҡ ултырышында № 15-р ҡарарынан баш тарта. 2007 йылдың 28 апрелендә Виктор Януковичтың министрҙар кабинеты 2005 йылдың 28 февралендәге документты ҙәмәлдән сығарып, 19 ғинуарҙағы ҡарарҙы ҡабаттан тергеҙә. Шулай итеп, Леонид Кучмаға барлыҡ льготалары киренән ҡайтарыла
«Мысль» журналы билдәләүенсә, Кучманың шәхси байлығы 1,5 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә
Леонид Данилович «Леонид Кучманың „Украина“ Президент Фонды» хәйриә фондын етәкләй, уның эшмәкәрлеге түбәндәге йүнәлештәр буйынса алып барыла: 2014 йылдың июненән Украинаның Донбасстағы низағты көйләү буйынса өс яҡлы бәйләнеш төркөмө вәкиле.
Шаткурга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Назаров Михаил Алексеевич
Назаров Михаил Алексеевич (24 май 1927 йыл — 29 август 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1981 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002).
Биографияһы
Михаил Алексеевич Назаров 1927 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантонының Ҡананикольский ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1932 йылдан Назаровтар ғаиләһе Мораҡта йәшәй, артабан Түбә руднигына күсеп килә.
1941 йылдан 1945 йылға тиклем Михаил өлкәндәр менән бер рәттән шахтала эшләй. Урта мәктәпте Магнитогорск ҡалаһында тамамлай.
Һуңынан Өфөлә Башҡорт художество-театр училищеһында уҡый, унда уның рәссам кеүек формалашыуына педагогтар Александр Тюлькин һәм Борис Лалетин ҙур йоғонто яһай. Училищены тамамлағандан һуң мәктәптә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй.
1958 йылда Назаров Михаил Таллинда Дәүләт художество институтының һынлы сәнғәт факультетын тамамлай. 1958 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1979—1982 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында һынлы сәнғәт, рәсем һәм композиция кафедраһында эшләй, артабан яңы асылған һынлы сәнғәт кафедраһында 1991 йылдан алып эшләүен дауам итә.
1981 йылдан — СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Рәссам 2019 йылдың 29 авгусында ҡалаһында вафат була.
Ижады
Һынлы сәнғәттә һәм һүрәттә башҡорт сюжеттарына  мөрәжәғәт итә: «Мои друзья Тимур и Мининур», «Кумысницы». «Минур и Мунира». «Нарядная Гафифа».
Александр Пантелеев менән Өфө, Стәрлетамаҡ, Ишембай ҡалаларының  йәмәғәт биналарын нәфис биҙәү буйынса мозаикалы паннолар төҙөүҙә ҡатнаша.
Төп эштәре: «Застолье» (х., темпера, 1970, Гос. Третьяковская гал.), триптих «Житие-бытие Зинки Пустыльниковой» (х., темпера, 1980-91, Челябинская карт. гал.); «Пир» («Голова ты моя, голова», х., темпера, 1964), «Базар с гусями» (х., темпера, 1972), «Трудовики» (х., м., 1974) — бөтәһе лә Екатеринбург картина галереяһында; «Распятие» (х., темпера, 1976, Музей совр. иск-ва «Восток», Уфа); «Минур и Мунира» (б., ф., темпера, 1976, Заман сәнғәте музейы, Мәскәү); «Женщины войны» (х., темпера, коллаж, 1976, собств. авт.); «На тракторе» (х., темпера, 1969), «Кучумовский вечер» (х., темпера, 1986) — икеһе лә М.В. Нестеров музейында
Михаил Алексеевичтың эштәре заман сәнғәтенең  Өфө музейында, Третьяков галереяһында, Екатеринбург һәм Силәбе картиналар галереяһында һаҡлана. «Баймакский базар», «Натюрморт», «Портрет матери» картиналары һәм башҡалары М.В.Нестеров исемендәге Художество музейында һаҡлана.
Башҡортостан рәссамдары тураһында мәҡәләләр циклы яҙа.
Күргәҙмәләре
1959 йылда тәүге тапҡыр күргәҙмәлә ҡатнаша.
Беренсе шәхси күргәҙмәһе Свердловск ҡалаһында 1989 йылда  үтә, унда 220-ләп художество һәм график эштәре ҡуйыла.
«Һары бейә» төркөмө составында Силәбе, Мәскәү, Йошкар-Ола, Новосибирск, Вена һәм Зальцбургта күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Бәкәбез
Бәкәбез (Бакабыҙ, Бикабыз ; Бәкәбез, Бакабизово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Революцияға тиклемге урыҫ сығанаҡтарында Бикабызово, Бекабызов, Бакабызово, Бикабизово атамалары осрай. 1782 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.
1870 йылда ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 31 башҡорт һәм 66 типтәр, 1834 йылда — 74 башҡорт һәм 87 типтәр, 1912 йылда — 274 аҫаба башҡорт һәм 664 керҙәш типтәр иҫәпләнгән.
Мәғәсүмов Фәтхулла Борхай улы
Фәтҡулла Борхай улы Мәғәсүмов (октябрь 1892—1921) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Фәтҡулла Борхай улы Мәғәсүмов 1892 йылда Ырымбур губернаһы, Троицк өйәҙе, Ҡарт Муйнаҡ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының нда) тыуған.
Беренсе донъя һуғышында һәм Рәсәйҙәге граждандар һуғышында ҡатнаша. Прапорщик званиеһендә хеҙмәт итә.
1920 йылдың йәйендә Мәғәсүмов тарафынан Тамьян-Ҡатай кантонында партия ячейкаларын тар-мар иткән баш күтәреүселәр отряды төҙөлә.
1920 йылдың сентябренән берләшкән баш күтәреүсе формированиеләрҙең командиры була («Башҡорт ҡыҙыл Армияһының», ҡара Бөрйән-Түңгәүер күтәрелеше). 1920 йылдың сентябрь аҙағында Фәтҡулла Мәғәсүмов отрядының большевиктар менән һуғышы Златоустан 40 километр алыҫлыҡта бара. Баш күтәреүселәр ғәскәренең һаны 3000 кешегә етә, был ғәскәргә башҡорттарҙан тыш Выдрин һәм Лукониндың казак отрядтары ла инә. Златоуст ҡалаһының хәрби комиссариаты һәм батальон казармаһы баҫып алына, әммә тиҙҙән баш күтәреүселәр ҡаланан РККА частары тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла.
1920 йылдың 26 ноябрендә П. Н. Мостовенко етәкселегендә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты вәкилдәре менән С. Ш. Мырҙабулатов етәкселегендә баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары килешеү төҙөй. Был килешеүгә ярашлы Башҡортостан Ҡыҙыл Армияһының Реввоенсоветы эшен туҡтата, үҙ ирке менән ҡорал һалған баш күтәреүселәргә амнистия гарантиялана, башҡорт халҡын йәберләүҙә ғәйепләнеүсе Е. В. Поленов, М. Руденко һәм башҡалар енәйәт яуаплылығына тарттырылырға тейеш булалар. Ләкин Фәтҡулла Мәғәсүмов һәм баш күтәреүселәрҙең ҡайһы бер башҡа етәкселәре совет власына ышаныуҙан баш тарталар һәм көрәшен дауам итәләр.
1921 йылдың яҙында Ғ. Я. Амантаев менән берлектә Охранюк-Черскийҙың баш күтәреүселәр отрядына ҡушылалар (ҡара. Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921)). Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының көньяғында башҡорт хәрби көстәренең командиры итеп тәғәйенләнә.
1921 йылдың июнь башында Ғ. Я. Амантаев менән бергә Бөрйән-Түңгәүер кантисполкомы рәисе  К. А. Иҙелғужин менән һөйләшеүҙәр алып баралар. Һөйләшеүҙәр барышында баш күтәреүселәрҙең лидерҙары күтәрелеште туҡтатыу буйынса талаптар ҡуялар. Улар араһында ихтилалда ҡатнашыусыларҙы тулыһынса амнистиялау, республикаға Башревком ағзаларының 1-се составын ҡайтарыу, «автономияның йәшәйеше өсөн зарарлы бөтә элементтарҙы» республиканан ситкә ҡыуыу һәм башҡа талаптар була.
Ферентино
Ферентино (Ferentino) — Италия дәүләтенең коммунаһы. Был коммуна Италияның Лацио төбәгендә урынлашҡан. Ферентино коммунаһы Фрозиноне административ үҙәгенә буйһона.
Ферентино коммунаһы халҡы 20 461 кеше тәшкил итә (2004 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.) Бындағы халыҡтың бер квадрат километрҙағы тығыҙлығы-249 кеше/км² тәшкил итә. Ферентино ҡоммунаһы 80 квадрат километр майҙанды биләп тора. Коммуна диңгеҙ кимәленән 393 метр бейеклектә урынлашҡан. Ферентино коммунаһының почта индексы — 03013. Телефон коды — 0775.
Ферентино коммунаһының изге ҡурсалаусыһы-яҡлаусыһы булып ыҙа сигеүсе (мученик) Изге Амвросий (S. Ambrogio) тора. Ферентино кешеләре үҙенә килгән һәр бер туристы бик йылы ҡаршы ала, уға үҙ өйөндәге кеүек үҙен һиҙергә мөмкинлек бирә. Урындағы халыҡ бик ҡунаҡсыл, тораҡ пункты һәм уның тарихы менән ҡыҙыҡһынған кешеләргә мөмкин тиклем тулы белешмә бирергә һәм иҫтәлекле урындарын күрһәтергә әҙер Ферентино ҡалаһы бик матур, акрополдән ҡарағанда яҡындағы тау түбәләре, улар янында торған бик йыйнаҡ йорттар матур булып күренеп тора. Ҡаланың үҙәк майҙанында милли кафеларҙа итальяндарға хас аҙыҡ булған «трамедзини» бутерброды һәм кофе менән һыйланырға мөмкин.
Уй-Люльна-Соим
Уй-Люльна-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сумысь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Аташ
Түбәнге Аташ (Нижнеаташево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 521 кеше. Почта индексы — 452313, ОКАТО коды — 80224830002.
Тарихы
Ауылға нигеҙҙе аҫаба башҡорт Аташ Тинкуйев һала. Ауыл тәүге тапҡыр 1795 йылғы V рәүиз материалдарында теркәлә. Унда 7 ихатала 40 башҡорт йәшәй. 1794 йылдың 10 февралендә төҙөлгән килешеүгә ярашлы башҡорттар Түбәнге Аташ ауылына типтәрҙәрҙе индерә, 1795 йылда ауылда 27 типтәрҙең йәшәүе теркәлә. 1859 йылда 207 башҡорт һәм 256 ерһеҙ башҡорт (припущенниктар) иҫәпкә алына. 1870 йылда ауылдағы 112 ихатала 499 кеше йәшәй. 1920 йылдағы бөтә халыҡ иҫәбен алыу документтарында тораҡ пунктындағы 257 ихатала 1303 башҡорт һәм типтәр йәшәүе теркәлә.
1816 йылғы документтар буйынса ауылда Ғирфан Баязитов, Китап Сәйҙәмов, Ғәнбәр Тимеров (Ғәббәс улы), Мөхәмәтрәхим Ҡотлоҡәдәмов, Фәйрүш (Фәйрушат) Ғүмәров, Әбделхәким Әбделлатифов, Ғөбәйҙулла Йәүкәйевтар йәшәй.
Поход старшинаһы Бикташ Ғәлиәкбәров (Тимеровтың улы) 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. Уның улдары: Мирхәйҙәр, Ширғазы. Зауряд-хорунжий Әбделсалих Раянов (Китап уҙамандың улы) 1834 йылға тиклем (36 йәшендә) 4 тапҡыр Ырымбур сик буйы һыҙатын һаҡлауҙа була. Уның улдары: Әбделисхаҡ, Әбделҡадир, Әбделвәхит, Әбделбасир. Түбәнге Аташта мишәр кантоны начальнигы Тупеев Исмәғил Ардуван улы йәшәй һәм 1853 йылда 16-сы кантон начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Ауылда ике мәсет һәм мәсеттәр эргәһендә мәктәптәр эшләй. Ауылда тирмән була. 1843 йылда 116 башҡортҡа 312 бот ужым һәм 360 бот яҙғы иген сәселә. Бында йәшәүселәр 196 ат, 158 һыйыр, 120 һарыҡ һәм 71 кәзә аҫырай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡаҫмарт буйы (йыр)
Ҡаҫмарт буйы — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Йыр ошо уҡ исемле Ҡаҫмарт йылғаһы исемен йөрөтә. Оҙонлоғо йөҙ саҡрым самаһы булған йылға Ағурҙа, Элмәле, Ҡалмаҡ, Байыш, Сәғит, Юнай, Үтәғол, Ҡыуат, Аҡбулат, Назар, Тушке, Әрсүн, Тирәкле, Этбай, Һултанбай, Һунарсы, Сәнкем ауылдары халҡына хеҙмәт итә.
Тарихы
Данлыҡлы башҡорт йырсыһы Сөләймән Абдуллин был йырҙы үҙенең атаһы Әйүп Абдуллиндан бала саҡтан ишетеп үҫә. Атаһы — Ейәнсура районындағы «Комбайн» колхозының беренсе рәйесе. Бик тәүәккәл, ҡыйыу кеше ине. Кулактар һөжүм иткән саҡта яраланып, ҡулдары зәғиферәк ине, тип иҫләй йырсы. Ҡайҙа йөрөһә лә йырҙан айырылмай йәшәй. Ҡаҫмарт буйҙарында даны таралған йырсы була ул. Етәксе булараҡ, ул таңдан тороп ауылдың бер осонан икенсе осона йырлап үтер ине. Һуғыш башланғас, Әйүп ҡат-ҡат фронтҡа китергә теләген белдерә, ныҡыша торғас, теләгенә ирешә. Китер алдынан Бирҙеғол тауына менеп, «Ҡаҫмарт буйы» йырын йырлай. Шул китеүенән ҡайта алмай.
Сөләймән Абдуллиндың хәтирәләренән: 1948 йылда атайымдың теләге тормошҡа ашты. Радио аша уның «Ҡаҫмарт буйы» тигән йырын башҡарҙым. Халҡымдың моңо, үткән аһ-зары йөрәгемә һеңгән. Йырлаған саҡта йырҙа барған ваҡиғаны, ундағы кешеләрҙе күҙ алдыма килтерәм. Беҙҙең йырҙар тотош тарих бит ул. Йырлап торам, йырҙа һөйләнгән ваҡиғалар берәм-берәм күҙ алдымдан үтә.
Йырҙың тексы
Иртәнсәккәй тороп, һай, ҡараһам, Ҡаҫмарт буйы ята күгәреп. Шул яҡтарға ҡарап бер йырланым, Уйҙарымды алыҫ ебәреп.
Ҡаҫмарт ҡына буйы күк тирәк, Туғайында бешә ер еләк. Дан кәрәкмәй миңә, мал кәрәкмәй, Дуҫтар кәрәк миңә, ил кәрәк.
Комсомол майҙаны (Салауат)
Комсомол майҙаны — Салауат ҡалаһының тәүге майҙандарының береһе. Горький урамы һәм Беренсе май урамы киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы
Майҙанды төҙөү 1950-се йылдарҙа башлана.
50-се йылдарҙа майҙанда хеҙмәтсәндәрҙең парадтары һәм демонстрациялар үткәрелгән, ваҡытлыса ағас трибуналар ҡоролған.
Ҡыштарын Руслан башы, мейес өҫтөндә Емеля ("Суртан әмере буйынса" урыҫ халыҡ әкиәте) рәүешендә тауҙар өйөлә, шыршы ҡуйыла торған булған. Кинотеатр бинаһында Тыуған яҡты өйрәнеү музейы бинаһында Родина кинотеатры, һуңыраҡ — "Тиҫтерҙәр" йәштәр клубы эшләп килә.
Йәй осоронда ҡала байрамдары ваҡытында ҡыҙыл ҡыйыҡлы балалар китапханаһы бинаһына ҙур экран эленә һәм бушлай кинофильмдәр күрһәтелә. Байрам көндәрендә майҙан халыҡтың күңел асыу урынына, бейеү майҙанына әүерелә
Транспорт
Комсомол майҙаны буйынса 1375-се автоколоннаның автобустары, маршрут таксиҙары һәм башҡа коммерция ылаусылары йөрөй:
Лобковский Леопольд Исаевич
Лобковский Леопольд Исаевич (26 март 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй геологы, геофизигы һәм математигы, диңгеҙ геофизикаһы һәм геодинамикаһы өлкәһендә белгес, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2019).
Биографияһы
Леопольд Исаевич Лобковский 1948 йылдың 26 мартында Мәскәүҙә тыуған.
1972 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай, аэромеханика кафедраһы буйынса махсуслаша, ғилми етәксеһе — В. П. Мясников.
Математик геология лабораторияһында эшләй, Геология институтының Ю. Г. Леонов етәкселегендәге сейсмостратиграфия төркөмө.
1975 йылда СССР фәндәр академияһының Океанология институты аспирантураһын тамамлай. «Геомеханическая модель зон субдукции» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1985 йылда «Характер геодинамических процессов, геофизических полей и сейсмичности в зонах спрединга и субдукции» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1993 йылдан — геология йүнәлеше буйынса институт директоры урынбаҫары.
1994 йылдан — сейсмология һәм геодинамика лабораторияһы мөдире.
Геологияла, геофизикала, геодинамикала һәм океанологияла тотош мөхит механикаһы ысулдарын ҡулланыуҙы өйрәнә. Плиталарҙың ике ҡатлы тектоникаһының яңы концепцияһын төҙөй. Цунамиген ер тетрәүҙәр циклының һан моделен эшләй, ул уларҙы аңлатыу һәм күҙаллау өсөн механик-математик нигеҙгә әйләнә.
2008 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Рәсәй диңгеҙ шельфының углеводород ресурстарын үҙләштереү буйынса комплекслы тикшеренеүҙәр ойоштора.
Каспий диңгеҙен комплекслы тикшереү һәм нефть-газ проекттарын фәнни оҙатыу өсөн Әстерханда Рәсәй Фәндәр академияһы Океанология институтының Каспий филиалын ойоштора.
2019 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.
Библиография
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, улар араһында:
Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы
Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы (Рысбаев Рафик Ражапович; 10 май 1951 йыл — 21 ноябрь 2020 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-педиатр, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986). Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Рафиҡ Рәжәп улы Ырыҫбаев 1951 йылдың 10 майында РСФСР-ҙың Чкалов өлкәһе Төйлөгән районы Мәҡсүт ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Дәүләтҡол ауылы составында) тыуған.
1970—1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының педиатрия факультетында уҡып, «табип-педиатр» һөнәре алған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1976 йылдың 10 авгусында Сибай ҡалаһы ҡала дауаханаһында табип-интерн, педиатр булып башлаған.
1977 йылдың авгусынан — Сибай ҡалаһының балалар поликлиникаһында участка педиатры.
1978 йылдың мартынан — Сибай ҡалаһы балалар дауаханаһының дауалау бүлеге буйынса баш табип урынбаҫары.
1980 йылдың февраленән — Сибай ҡалаһының балалар поликлиникаһында участка педиатры.
1980 йылдың декабренән — Сибай район-ара туберкулезды дауалау диспансерының баш табибы. Тап уның етәкселеге осоронда, уның инициативаһы буйынса Сибай ҡалаһы һәм Урал аръяғы райондарының мәктәпкә тиклемге йәштәге балалары өсөн реабилитация бүлеге булдырыла, унда йыл һайын 500-гә яҡын бала, туберкулез йоҡторған йәки туберкулез ауырыулылар менән тығыҙ бәйләнештә булған, шулай уҡ йыш ауырығандар һөҙөмтәле дауалау үтә.
2000 йылдан — Ғ.Ғ.Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында янғын хәүефһеҙлеге инженеры булып эшләй.
2020 йылдың 21 ноябрендә вафат булған.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылдан 2000 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1998 йылда «Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелгән. Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән.
Урал лаготисы
Урал лаготисы (Lagotis uralensis) —  ике өлөшлө үҫемлектәр төрө , Лаготис  (  Lagotis  )  Юл япрағы һымаҡтар ғаиләһенә ҡарай ( Plantaginaceae  ). Был үҫемлектең үҙенсәлектәре беренсе тапҡыр 1955 йылда Рәсәй  ботанигы Борис Константинович Шишкин тарафынан   яҙылған. .
Таралған урыны һәм тирә-яҡ мөхите
Рәсәй эндемигы,  Төмән өлкәһе ндә, Урал да    һәм илдең Европа өлөшөндә билдәле.
Йылға ярҙарында,сфагн бологтарында, тундраларҙа үҫә, .
Ботаник һүрәтләнеше
Вертикаль рәүешле ҡыҫҡа тамырлы яланғас тәнле үҫемлек.
Һабағының бейеклеге 15-40 см.
Тамырына яҡын үҫкән япраҡтары киң генә,  йомортҡа формаһында, ситтәре тотош йәки теш кеүек семәрле; һабағындағы япраҡтары һабаҡҡа яҡын һылашҡан, тамыры янында үҫкәндәренән бәләкәйерәк һәм бер береһенә ҡапма-ҡаршы урынлашҡан.
Сәскәләренең формаһы башаҡ төҫлө, тығыҙ ,сәскәләре аҡһыл төҫтәге тажға оҡшаған, цилиндрға оҡшаған көпшәнән сыҡҡан .
Тәбиғәттә һаҡлау шарттары
Урал лаготисы - Свердловск, Төмән һәм Силәбе өлкәләре, Башҡортостан республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Коми һәм Ханты-Манси автономиялы  округтарының Ҡыҙыл китаптарына  индерелгән үҫемлек.
Тон (тел ғилеме)
Тел ғилемендә тон — һүҙҙәр/морфемалар эсендә мәғәнә айырыу өсөн тауыш бейеклеген файҙаланыу. Тонды интонациянан, йәғни сағыштырмаса ҙур телмәр киҫеге (һүҙбәйләнеш йә һөйләм) эсендә тон бейеклеге үҙгәрешенән, айырыу зарур. Мәғәнә айырыу функцияһына эйә булған төрлө тон берәмектәре тонема тип (фонема һүҙенә оҡшашлыҡта) йөрөтөлә ала.
Интонация, фонация һәм баҫым кеүек үк, тон да супрасегментлы, йәки просодик, билдәләргә ҡарай. Ғәҙәттә тон һуҙынҡыларға хас, ләкин тартынҡылары, йышыраҡ сонанталары, ошо ролдә сығыш яһаған телдәр ҙә бар.
Кама мәҙәниәте
Кама мәҙәниәте (Волга-Кама, утар — ҡаҙылмалар Утар тораҡ пункты янында табылған) — беҙҙең эраға тиклемге V—IV мең йылдарҙа Көнсығыш Европа субнеолит археологик мәҙәниәте. Таралған урыны — Кама буйы, Кама-Вятка һәм Ыҡ-Ағиҙел йылғалары үҙәндәре (Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмуртия, Татарстан, Башҡортостан).
Тон (тел ғилеме)
Һәр ижек ниндәй ҙә булһа тон менән әйтелгән тел тонлы йә тональ тип атала. Музыкаль баҫымлы телдәр ҙә тонлы телдәрҙең бер төрө булып тора, уларҙа һүҙҙәге бер йә бер нисә ижек айырылып тора һәм төрлө айырыу типтары тон билдәләре менән ҡаршы ҡуйыла.
Тон ҡаршы ҡуйыуҙары фонациялы ҡаршы ҡуйыуҙар менән ҡатнашып килә ала (Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы телдәрҙең күпселеге шундай).