cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рим цифрҙары
Рим цифрҙары беҙҙең эраға тиклем 500 йыл элек этруск халҡында (ҡара: этруск алфавиты) барлыҡҡа килә, улар цифрҙарҙың бер өлөшөн кельттарҙың ата-бабаларынан алыуы ла ихтимал.
Рим цифрҙары
Ҙур һандарҙы рим цифрҙары менән дөрөҫ яҙыу өсөн тәүҙә мең һанын, шунан йөҙлөктө, артабан унлыҡты, шунан ғына инде берәмектәрҙе яҙыу талап ителә.
Ҡайһы бер цифрҙар (I, X, C, M) ҡабатланып килә ала, ләкин өс тапҡырҙан артыҡ ҡабатланырға тейеш түгел; шулай итеп, улар ярҙамында 3999-ҙан артмаған (MMMCMXCIX) теләһә ниндәй теүәл һанды яҙырға була. Борон ҙур цифрҙарҙы билдәләү өсөн тамғалар ҡулланыла — 5000, 10 000, 50 000 һәм 100 000 (юғарыла атап үтелгән ҡағиҙәгә ярашлы максималь һан 399 999-ға тигеҙ). Һандар иҫәпләүҙең рим системаһын ҡулланып яҙылһа, бәләкәй һан ҙурырағынан уң яҡта тора; һәм уға ҡушыла. Мәҫәлән, 283 һанын рим цифҙары менән яҙһаҡ түбәндәгесә була: CCLXXXIII, йәғни 100+100+50+30+3=283. Бында йөҙҙө күрһәткән цифр ике тапҡыр ҡабатлана, ә унлыҡты һәм берәмекте күрһәткәндәре өсәр тапҡыр ҡабатлана.
Миҫал: 1988 һаны. Бер мең M, туғыҙ йөҙ CM, һигеҙ унлыҡ LXXX, һигеҙ берәмек VIII. Ә хәҙер бөтәһен бергә яҙып ҡуяйыҡ: MCMLXXXVIII.
Йыш ҡына текстағы һандарҙы айырып күрһәтеү өсөн улар өҫтөнә һыҙыҡ һыҙып ҡуялар: LXIV. Ҡайһы берҙә һыҙыҡты өҫтөн дә, аҫтан да һыҙалар: XXXII  — атап әйткәндә, урыҫ яҙма тексында рим цифрҙарын тап шулай айырып күрһәтәләр (техник ҡатмарлылыҡ булыу сәбәпле, типографияла йыйғанда һыҙыҡтар һыҙылмай). Башҡа авторҙарҙа өҫтән һыҙылған һыҙыҡ цифрҙар ҙурлығының 1000 тапҡырға артыуын аңлатырға мөмкин: V = 5000. Бөтә илдәрҙә лә «дүрт һанын» «IV» булараҡ яҙыу тик XIX быуатта ғына барлыҡҡа килә, Быға тиклем йышыраҡ «IIII» тигән яҙыу ҡулланыла. Әммә «IV» яҙыуын «Forme of Cury» манускрипт документтарында осратырға була, ә улар 1390 йылда уҡ яҙылған. Сәғәт циферблаттарында «IV» яҙыуы урынына, күбеһенсә ғәҙәттә, «IIII» яҙыуы ҡуйыла. Эстетиканы күҙәтеү өсөн шулай яҙыла, сөнки «IIII» яҙыуы ҡаршы яҡта торған «VIII» цифрына ҡарата симметрияны тәьмин итә, шунан һуң ауыш килеш торған «IV» яҙыуын «IIII» яҙыуына ҡарағанда уҡыу ҙа ауырыраҡ.
Ҙур һандарын яҙғанда ла рим цифрҙарын ҡулланырға була. Бының өсөн меңде билдәләгән цифр өҫтөнә бер һыҙыҡ, ә миллионды билдәләгән өҫтөнә ике һыҙыҡ һыҙыла. Мөҫөлөн, 123123 һаны түбәндәгесә була:
CXXIIICXXIII
Ә миллион I, ләкин уның башына ике һыҙат ҡуйылае: I
Ҡулланыу
Мәғлүмәтте компьютерҙа эшкәртеүгә күсеүгә бәйле рим цифрҙарына нигеҙләнгән дата форматы, ғәмәлдә, ҡулланылыштан алынды.
Арко-Харицей-Яга
Арко-Харицей-Яга (Арако-Харицей-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пучип-Игый
Пучип-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси автономиялы округы — Югра биләмәләрендә аға. Оло Балыҡ йылғаһы ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бель (Чиуши ҡушылдығы)
Бель  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чиуш йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Банат
Банат — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Банат исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда ғәрәп теленән ингән, ғәр. — ҡыҙ балалар, ҡыҙҙар; иркә ҡыҙ тигән мәғәнәне аңлата.
Шәхестәр
Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы (16 декабрь 1902 йыл — 19 июль 1970 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, сөгөлдөрсө. башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), Башҡорт АССР-ының II—IV саҡырылыш (1947—1959) Юғары Советы депутаты.
Вәлиева-Яубаҫарова Банат Хәсән ҡыҙы (1948 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Әбүләйес ауылында тыуған) — педагогик хеҙмәт ветераны, юғары категориялы урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, әүҙем википедист. Урыҫ теле һәм әҙәбиәте буйынса республика һәм район олимпиадалары призёрзары һәм миҙалға тамамлаусыларҙы укытып сығарҙы. Күп кенә уҡыусылары ла урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы һөнәрен һайланы. «Әбүләйестә үткән бала саҡ» китабы авторы. 2021 йылдың февралендә Башҡорт Википедияһында күрһәткән эшмәкәрлеге өсөн «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы менән бүләкләнде. Рувики ойошторған «Узнай Россию. Начни с Дона» конкурстарында ике тапкыр икенсе урынды биләне. ХI Мәскәү халык-ара конференцияһында ҡатнашты. Ҡырмыҫҡалы районы Ҡабаҡ ҡасабаһында, әүҙем тормош алып барып, йәмәғәтселек эштәрендә ихлас ҡатнашып йәшәй.
Алсынова Банат — Өфө ҡалаһы мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Башҡорт теле дәреслегендә
.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Банат Республикаһы
Рыҫҡолов Ғәббәс Шәйхелислам улы
Рыҫҡолов Ғәббәс Шәйхелислам улы (1894—1937) — Беренсе донъя һуғышында, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт армияһының 1-се кавалерия полкында взвод командиры (1918), 27-се Башҡорт кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры (1920).
Рыҫҡолов Ғәббәс Шәйхелислам улы 1894 йылдың 4 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең Ярлыҡап ауылында (хәҙерге Әбйәлил районы) тыуған.
1915 йылда Беренсе донъя һуғышына алына. Себер уҡсы дивизияһының 39- сы полкында хеҙмәт итә. Һуғыштағы батырлыҡтары өсөн Георгий тәреһе менән бүләкләнә. 1917 йылдың апрелендә Ғ. Рыҫҡолов 1-се Улан кавалерия полкына өлкән унтер-офицер итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың декабрендә фронттан ҡайта.
1918 йылдың февралендә улус ревкомы ағзаһы итеп һайлана. Верхнеуралға үткән Советтар съезында булып ҡайта. Советтар бойороғо буйынса Тамъян-Түңгәүер улусында Ҡыҙыл Армияға аттар йыйыу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың апрель башында Кашириндарҙың ҡыҙыл отрядына яҙыла. Уны пулемёт командаһына тәғәйенләйҙәр. Әммә оҙаҡламай, Тирлән ауылы янында, атаман Анненковтың полкына әсиргә эләгә. Казактар уны полктың ылауына хеҙмәткә ҡуша. Унан ҡасып, Ғәббәс Рыҫҡолов тыуған яғына ҡайта һәм 28 июлдә Башҡорт армияһының 1-се кавалерия полкына хеҙмәткә алына. Тәүҙә — отделение, артабан взвод командиры булып китә. 1919 йылдың ғинуарында эскадрон командиры итеп ҡуйыла. Февралдә башҡорт ғәскәрҙәре ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, Муса Мортазин командалыҡ иткән 1-се Башҡорт полкы менән Әбйәлил районы территорияһында аҡтарға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1919 йылдың апрелендә Муса Мортазин менән кире аҡтар яғына сығып китә. Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһы 1919 йылдың авгусында ҡыҙылдар яғына ҡабат сыҡҡас, Урал фронтында аҡтарға ҡаршы һуғыша. 1920 йылдың апрелендә бригада составында Польша фронтына китә. Бында ул 27-се Башҡорт кавалерия полкының 1-се эскадроны менән командалыҡ итә.
1920 йылдың 1 июнендә Киев операцияһы (1920) барышында поляктарҙы ҡыуып, бригаданан беренсе булып үҙенең эскадроны менән Днепрҙы аша сыға.
«На 1 июня Башбригаде было приказано сосредоточиться в районе Сухолучье для форсирования Днепра. На рассвете 1 июня сделав необходимые приготовления под прикрытием 42 огня 2 орудий, Башбригада на лодках начала переправу. Про тивник вел интенсивный ружейный и пулемётный огонь. Первым переправился 1-й эскадрон 27-го кавполка (комэска т. Рыскулов), который, высадившись на берег, сбил противника, захватив 1 пулемёт Максима; продвинувшись вперед, эскадрон зацепился на небольшом плацдарме в полуверсте и завязал бой с противником, укрывшись за рекой Жид. К 9 часам утра переправился 2-й эскадрон того же полка, к 11 час. — два эскадрона 27-го полка. Благодаря переходу противника в контратаку, при поддержке сильной артиллерии, переправившиеся эскадроны вынуждены были отступить. 1-й эскадрон 27-го полка прикырвал отступление» — тип яҙа Муса Мортазин үҙенең «Башкирия и башкирские войска в Гражданскую войну» китабында.
Ошо ҡаһарманлығы өсөн Ғәббәс Рыҫҡолов Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Реввоенсоветтың фарманында (1921 йылдың 17 феврале, 57-се һанлы) ҡурҡыу белмәҫ эскадрон командирының батырлығы хаҡында былай тип бәйән ителә:
Наградалау документтарында Ғәббәс Рыҫҡолов Шәйхисламов фамилияһы менән телгә алына.
1921 йылдың февралендә Ғ. Рыҫҡолов Себерҙәге ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн Барнаулға ебәрелә, артабан барон Унгерндың отрядтарын ҡыйратыуҙа ҡатнаша. 1923 йылдың ғинуарында тыуған яғына ҡатҡас, Ауыл Советы рәйесе итеп һайлана, 1924 йылдан Тамъян-Түңгәүер улусы башҡарма комитеты рәйесе, 1931 йылдан Әбйәлил райсоветы рәйесе була. 1934 йылдан Учалы, Мәсетле райондарында райсовет рәйесе вазифаһын башҡара.
1935 йылда аҡ армияла хеҙмәт итеүен йәшереп йөрөгән, тип партиянан сығаралар. Эшенән сығып, тыуған яғына ҡайта. Артабан Әбйәлил районы РАЙПО-һының заготконтора директоры булып эшләй.
1937 йылдың 16 авгусында ҡулға алынып, Өфөгә оҙатыла. Төрмәлә дүрт ай тирәһе ултырғандан һуң, 8 декабрҙә, атып үлтерелә.
1956 йылда реабилитациялана.
Усман (исем)
Усман — башҡорт ир-ат исеме, төрки телле халыҡтарҙа киң таралған
Билдәле шәхестәр
Фәрхетдинов Усман Рауил улы (18 декабрь 1954 йыл), ғалим-терапевт, 1983 йылдан Өфөләге 21-се дауахананың пульмонология бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2003). Рәсәй Федерацияһының (2017) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған табибы, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002).
Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы (1897 йыл — 1956 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Ғәбдерәхим Усман әл-Болғари (1752 йыл — 1836 йыл), башҡорт әҙәбиәте әҙибе һәм фекер эйәһе. XVIII—XIX быуаттар араһында ижад иткән шиғри һәм проза әҫәрҙәр авторы.
Тереғолов Усман Ниғмәтулла улы (1896 йыл — 1943 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы поручигы, Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы, полк командиры.
Ноғманов Усман Ноғман улы (5 май 1905 йыл — 20 март 1980 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы.
Ғайсин Усман Барый улы (12 ғинуар 1954 йыл) — тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор (2005).
Ғәйзуллин Усман Ғәйзулла улы (? 1915 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия сержанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының эскадрон взводының командир ярҙамсыһы.
Усман Хөсни (ысын исеме — Хөснөтдинов Усман Хөснөтдин улы; 1895 йыл — 30 ноябрь 1948 йыл) — совет тел белгесе.
Атаһының исемендә
Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы (Абдуллин Мухаметгали Усманович) (1922 йыл—1987 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкы разведчигы, полк батареяһының ат йөрөтөүсеһе, 1-се эскадрондың посыльныйы. Гвардия кесе сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
Ишбулатов Рәхим Усман улы (7 апрель 1911 йыл — 18 июнь 1967 йыл) — рәссам, 1939 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).
Шәрипов Әмир Усман улы (3 февраль 1933 йыл) — ғалим-тау инженеры, 1991—2003 йылдарҙа Көнбайыш Себер тәрән разведка быраулау технологияһы ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструктор институты директоры. Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы (1993), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе.
Сәғитов Марат Усман улы (8 июль 1925 йыл — 15 ноябрь 1988 йыл) — астроном-ғалим, гравиметрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Физика‑математика фәндәре докторы (1976), профессор (1977). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1979), СССР-ҙың геодезия һәм картография отличнигы (1986).
Түлебаев Мөхәмәт Усман улы (25 ғинуар 1945 йыл) — ветеран-педагог, ҡурайсы. 1963—1965 йылдарҙа һәм 1970 йылдан Белорет районы Шығай урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—2007 йылдарҙа мәктәптәге ҡурай түңәрәге етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
Манапов Ирек Усман улы (7 май 1947 йыл) — инженер-механик. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2005). Почетлы моторҙар эшләүсе (2005), 2‐се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2000), Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2009).
Исхаҡов Гәрәй Усман улы (25 ноябрь 1931 йыл — 24 июнь 1997 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы-драматург. 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Таймаҫов Салауат Усман улы (23 октябрь 1949 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000).
Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы (1965) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Муллагилдин Ришат Усман улы (3 февраль 1969 йыл) — архитектор. Рәсәй архитекторҙар союзы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2008) лауреаты.
Мөхәмәтлатипов Филор Усман улы (13 апрель 1946 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Социаль фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы (1994), социология фәндәре докторы (1991), профессор (1992), Башҡорт дәүләт университеты һәм Өфө дәүләт авиация техник университетының философия, иҡтисад һәм социология фәндәре буйынса диссертация советтары ағзаһы (1991 йылдан).
Аманбаев Иркәбай Усман улы (рус. Аманбаев Иркабай Усманович; 10 май 1922 — 11 август 1977) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия дивизионының 1-се батареяһында элемтә отделениеһы командиры. Гвардия старшинаһы.
Фамилияларҙа
Усманов Ғайса Иҙрис улы (1922 йыл — 1993 йыл) — Дан орденының тулы кавалеры.
Усманов Искәндәр Йософ улы (1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй үҫемлектәр физиологы, эколог. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1991).
Усманов Хәсән Хәжиәхмәт улы (1975 йыл) — эстрада йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2006).
Усманов Әбүбәкер Нурйән улы (1910 йыл — 1982 йыл) — тарихсы-ғалим, фольклорсы, тарих фәндәре кандидаты (1960). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).
Усманова Рафиға Карам ҡыҙы (1954 йыл) — журналист, шағир һәм яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
Топонимияла
Кесе Усман — Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Аҡбаш ауыл Советы составына инә.
Яңы Усман (Һамар өлкәһе) (Новое Усманово) — Рәсәй Федерацияһы Һамар өлкәһе Ҡамышлы районы ауылы. Яңы Усман ауыл биләмәһенең үҙәге.
«Хәрби дан ҡалаһы» (Хабаровск)
«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы — Хабаровскиға Рәсәй Федерацияһының «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исеме бирелеүенә арналған һәйкәл.
Рәсәй Федерацияһы Президенты № 1468 Указына ярашлы 3 ноябрь, 2012 йыл Хабаровскиға Рәсәй Федерацияһының «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исеме бирелә. Указға ярашлы 2006 йылд ың 1 декабрендә Хабаровскиҙа ҡала гербы һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты указдары тексы ҡуйылған стела төҙөлә.
Һәйкәл асыу тантанаһы 2015 йылдың 29 авгусында, Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 70 йыллығына үткәрелә.
Стела Тургенев урамында Хабаровскиҙың төп Муравьев-Амурский урамы менән йәнәш, Амур йылғаһынан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта урынлаша
Төҙөү урынын һайлау
1886 йылда был урында Успенский соборы тора. 1930 йылда ул һүтелә. Уның урынында 1956 йылда Алыҫ Көнсығыш Граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл ҡуйыла. 1992 йылда һәйкәл торған урамға элекке исеме — Көнсығыш Себер генерал-губернаторы граф Н, Н. Муравьев- Амурскийҙың исемекире ҡайтарыла. 2001 йылда шул уҡ урында Успенский соборы тергеҙелә, уға тиклем бында булған Совет Армияһының округ офицерҙар йорто паркы бөтөрөлә. Парк территорияһының бер өлөшөн автоторош биләй, парктың икенсе өлөшө ташландыҡҡа әйләнә. Элекке паркы территорияһындағы ошо урында төҙөлөш эштәре 2014 йылда башлана.
2015 йылдың 29 авгусында һәйкәл асыу тантанаһы
2015 йылдың 29 авгусында иртән сәғәт 11:00 стела асыу тантанаһы үтә. Тантанала ҡатнаша: Хабаровск ҡала мэры Александр Николаевич Соколов, Хабаровск крайы губернаторы Шпорт Вячеслав Иванович, Көнсығыш хәрби округы ғәскәре командующийы генерал-полковник Суровикин Сергей Владимирович, Хабаровск һәм Приамурье митрополиты Игнатий, Икенсе донъя һуғышы ветерандары, шулай уҡ кадеттар һәм мәктәп уҡыусылары һәм башҡалар).
Һәйкәл тасуирламаһы
Бейек булмаған квадрат постамент уртаһына 10 метр самаһы бейеклектәге стела ҡуйылған. Ул ослайып бөтә, башында ике башлы Рәсәй Федерацияһы гербы.
Постаментың дүрт мөйөшөнә пилондар, уларҙың һәр бреһендә икешәр бронза барельеф беркетелгән.
Хабаровск ҡалаһы халҡының батырлыҡ һәм хеҙмәт ҡаһарманлығы тарихы барельефтарҙа кәүҙәләндерелгән. Шулай уҡ уларҙа Хабаровскиҙың билдәле һәйкәлдәре лә һүрәтләнгән.
Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланыу көнөндә, бер йылдан һуң (2016 йылдың сентябрендә) һәйкәлдең цоколь бинаһында патриотик тәрбиә үҙәге асыла.
Һәйкәл тирә-яҡ территорияһы менән капитан Дьяченко урамы араһында Дан скверы булдырыла.
Иҫтәлекле тәңкә
2015 йылда әйләнешкә ҡалаға маҡтаулы исмем биреү хөрмәтенә Рәсәй иҫтәлекле 10 һумлыҡ тәңкә инә.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Галлей кометаһы
Галлей кометаһы (рәсми атамаһы 1P/Halley) — сағыу ҡыҫҡа ваҡытта ваҡыт-ваҡыт ерҙән дә күреү мөмкин булған комета, 75-76 йыл һайын Ҡояш янына ҡайта. Беренсе булып был кометаның билдәле бер эллиптик орбита буйынса әйләнеүе асыла һәм ваҡыт-ваҡыт Ҡояшҡа яҡынайыуы билдәләнә. Инглиз астрономы Эдмунд Галлейҙың исеме менән Галлей тип атала. Эта-Акварида һәм Ориониданың метеорҙар ағымдары ошо комета менән бәйле. Һәр быуатта тағы ла сағыуыраҡ, оҙайлы миҙгелле бик күп кометалар барлыҡҡа килеүгә ҡарамаҫтан, Галлей кометаһы — ҡыҫҡа миҙгелле берҙән-бер комета, һәм уны ерҙән ябай күҙ менән дә күрергә мөмкин. Ҡытайҙың һәм Вавилондың тарихи сығанаҡтарында теркәлгән боронғо күҙәтеүҙәрҙән башлап, кометаның кәмендә 30 тапҡыр Ҡояшҡа яҡынайыуын күҙәтеү мөмкин булған. Беҙҙең эраға тиклем 240 йылда тәүге тапҡыр Галлей кометаһын күҙәтеү теркәлгән. Һуңғы тапҡыр комета, 1986 йылдың 9 февралендә һыуғояр йондоҙлоғонда перигелий аша үтә; 2061 йылдың 28 июлендә Галлей тағы ла Ҡояшҡа яҡынаясаҡ тип көтөлә, ә артабан — 2134 йылдың 27 мартында.
Галлей кометаһын асыу
Галлейҙың фаразы иҫбатлана, 1758 йылдың 25 декабрендә немец крәҫтиәне һәм һәүәҫкәр астроном И. Палич кометаны күреп ҡала. Юпитер менән Сатурндың тартыу көсө йоғонтоһонда килеп тыуған тайпылыш кометаның үтеүен 618 көнгә тотҡарлауы арҡаһында, комета перигелий аша 1759 йылдың 13 мартында ғына үтә. Комета күренгәнгә тиклем ике ай алда уның һуңлаясағын А. Клеро иҫәпләп сығара, уға Ж. Лаланд һәм мадам Н.-Р Лепоттың хисаплауҙары ярҙам итә. Галлей кометаның кире әйләнеп ҡайтыуына тиклем йәшәй алмай, 1742 йылда вафат була. Кометаның ҡайтыуы Ҡояш тирәләй планеталар ғына түгел, ә башҡа күк есемдәренең дә әйләнә алыуын беренсе тапҡыр раҫлай. Ҡайтыу — Ньютондың күк механикаһын раҫлаусы беренсе уңышлы дәлил һәм ул Ньютон теорияһының алдан күҙҙаллау көсөн дә күрһәтә. Француз астрономы Н. Лакайль 1759 йылда беренсе тапҡыр кометаны Галлей хөрмәтенә Галлей исеме менән атай.
Орбита параметрҙары
Һуңғы өс йөҙ йылда Галлей кометаһының әйләнеш миҙгеле 75 йылдан 76 йылға тиклем тәшкил итә, әммә беҙҙең эраға тиклем 240 йылдан алып күҙәтеүҙәр осоронда әйләнеш миҙгеле 74 йылдан 79 йылға тиклем барып еткән саҡтары ла булған. Был үҙгәреш эргәләренән осоп үткәндә ҙур планеталарҙың кометаға гравитацион йоғонтоһо менән бәйле. Комета уғата ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйынса 0,967 эксцентриситеты менән әйләнә (0 идеаль түңәрәккә тигеҙ, 1 — параболик траектория буйлап хәрәкәт). Һуңғы ҡайтыуында уның перигелийында Ҡояшҡа тиклемге алыҫлыҡ 0,587 а. е. тәшкил итә (Меркурий һәм Сулпан араһы) һәм афелийҙағы алыҫлыҡ — 35 а. е.-нан артыҡ (Плутондыҡына яҡын). Комета орбитаһы эклиптика яҫылығына ҡарата 162,5 градусҡа ауышҡан (йәғни, Ҡояш системаһындағы есемдәрҙең күпселегенән айырмалы рәүештә, ул планеталар хәрәкәтенә ҡапма-ҡаршы хәрәкәт итә һәм ер орбитаһына ҡарата 180—162,5=17,5 градусҡа ауышҡан). Тап ошо факт 1986 йылда космос аппараттарының комета менән осрашыу ваҡытын һәм урынын һайлауға йоғонто яһай. Кометаның перигелийы эклиптика яҫылығынан 0,17 а. е.-ға юғары күтәрелгән. Орбитаһының эксцентриситеты ҙур булыу сәбәпле, Галлей кометаһының Ергә ҡарата тиҙлеге Ҡояш системаһындағы есемдәр араһында иң ҙуры. 1910 йылда беҙҙең планета янынан үткәндә уның тиҙлеге (254016 км/сәғ) була. Комета орбитаһы Ер орбитаһы менән ике нөктәлә яҡынайғанға күрә, Галлей кометаһы барлыҡҡа килтергән саң Ерҙең ике нөктәһенән күҙәтелгән метеор ағымдарын: май айы башында эта-Акваридтарҙы һәм октябрь аҙағында Орионидтарҙы барлыҡҡа килтерә.
Бихисап моделләштереү һөҙөмтәләре Галлей кометаһы үҙенең әлеге мәлдәге орбитаһында 16 000 йылдан 200 000 йылға тиклемге ваҡытта хәрәкәт итеүен раҫлай.
Галлей кометаһының күренеүе
Галлей кометаһы орбитаһын тикшереү тарихы математикала һәм күк механикаһында хисаплау ысулдарының үҫешенә бәйле.
Беҙҙең эраға тиклемге йылдар таблицала астрономик иҫәп буйынса күрһәтелгән: беҙҙең эраға тиклем 1 йыл = 0 йыл, беҙҙең эраға тиклемге 2 йыл = −1 йыл һәм башҡалар. 1607 йыл һәм һуңыраҡ ваҡыт өсөн перигелийҙы үтеү даталары —григориан календары буйынса, ә унан алдағы даталар юлиан календары буйынса теркәлә.
Кометаның үҙәге
Команың күләме ҙур булыуға ҡарамаҫтан, галлей кометаһы үҙәге сағыштырмаса бәләкәй һәм 15×8×8 км үлсәмендәге дөрөҫ булмаған картуфты хәтерләтә. Уның массаһы ла сағыштырмаса бәләкәй — 2,2 кг, уртаса тығыҙлығы яҡынса (сағыштырыу өсөн, һыу тығыҙлығы — ), тимәк, кометаның үҙәге бер-береһе менән бик аҙ бәйле булған фрагменттарҙан тора, тигән фекер тыуҙыра. Кометаның үҙәге ныҡлап бергә уҡмашмаған форманан торғанға күрә уның үҙ күсәрендә әйләнеүе лә үтә ҡатмарлылыр, моғайын. Йыһан аппараттары алып ҡайтҡан һүрәттәрҙә Галлей кометаһы өҫтөнөң 25 проценты ғына төшөрөлгән, һәм унда убалар, соҡорҙар, тау һырттары һәм бер кратерҙың булыуы күренә.
Боронғо заманда Галлей кометаһын күҙәтеү
LBAT 380: Көнсығышта Ану юлында, Плеядалар һәм Буға өлкәһендә, көнбайышҡа табан […] пәйҙә булған комета ЕА юлы буйлап үтә.
LBAT 378: Уҡсы янында ЕА [ … юлында ],бер терһәккә Юпитерҙан алда, өс терһәккә төньяҡҡа юғарыраҡ ...
Беҙҙең эраның 66 йылы — комета тураһындағы мәғлүмәт ҡытай хроникаһы «Хоу Ханьшу»ҙа һаҡланған.
Ҡаръяуҙы улусы
Ҡаръяуҙы улусы, олоҫо (Карьявдинская волость) — Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе составындағы административ-территориаль берәмек. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙаҠараяуҙы улусы тип аталған
Тарихы
Ҡаръяуҙы улусы ла 1923—1924 йылдарҙағы совет административ реформаһына тиклем ғәмәлдә булған. Улус биләмәһендә Гусев ширҡәттәре эшләп килгән.
1898 йылғы отчет мәғлүмәттәре буйынса улусҡа Крәҫтиән Банкыһы ярҙамында айырым хужаларҙан һатып алынған ерҙә урынлашҡан түбәндәге торлаҡ пункттар кергән (хужалыҡ/йән башы):
1920 йылда улус буйынса 46 тораҡ пункт иҫәпләнгән :
Гусев ҡасабаһыһында сиркәү һәм сиркәү-приход мәктәбе булған. Иҫке Гусев хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 1898 йылда унда 602 кеше йәшәгән булһа, 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 306 кеше булған.
Халҡы
1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса улуста халыҡ һаны 27511 кеше тәшкил иткән.
Этимологияһы
Ғәҙәттә Ҡаръяуҙы ойконимын башҡорт телендәге ҡар һәм яуҙы тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип фараз итеүсәндәр. Мәгәр топоним Ҡаръяуҙы антропонимынан килеп сыҡҡан тип мәғлүмәт бирә «Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге». Ысынлап та, Тышҡы Йылан ырыуы Балаҡ ауылы шәжәрәһендә 1812 йылда 11-се башҡорт полкы составында яуҙа йөрөп ҡайтҡан зауряд-есаул Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин телгә алына Башҡортостанда Ҡаръяуҙы ойконимы менән яһалған бер нисә ауыл бар: Үрге Ҡаръяуҙы, Яңы Ҡаръяуҙы (Шаран районы), Яңы Ҡаръяуҙы (Саҡмағош районы).
Родеберг
Родеберг (Rodeberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2143 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 479 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99976 һәм автомобиль коды — UH.
Ла-Эстрелья (Чили)
Ла-Эстрелья (La Estrella) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Карденаль-Каро провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 1 108 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 435 км². Халыҡ һаны — 4544 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 10,45 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 92 саҡрым (86 км) көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Сыбаркүл (ҡала)
Сыбаркүл —— ҡала (1951 йылдан). Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районының үҙәге, ләкин уның составына инмәй (өлкә әһәмиәтендәге ҡала). 1951 йылдан ҡала статусына эйә. Силәбенән 78 км алыҫлыҡта ята.
Ҡала янында Сыбаркүл күле бар. 2013 йылдың 15 февралендә күлгә метеорит төшә. Метеорит «Силәбе метеориты» тигән исем менән билдәле
Ҡала исеме башҡорт телендәге «сибәр күл», бәлки, сыбар күл тигәнде аңлаталыр.
Тарихы
Сыбаркүл ҡәлғәһе 1736 йылда башҡорт тарханы Таймаҫ Шәһимов рөхсәте менән һалына.
1739 йылда Ырымбур губернаһының Иҫәт провинцияһы үҙәгенә әйләнә.
Иҡтисады
Башҡа ойошмалар:
Рассвет (Бүздәк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грязнуха (Каналейка ҡушылдығы)
Грязнуха (Суходол йырыны) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каналейка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юғары белем
Юғары белем йәки һөнәри юғары белем — урта дөйөм йәки профессиональ белемдән һуң килгән һөнәри белем кимәле. Үҙ эсенә һөнәри йүнәлеш буйынса заманса фән, техника һәм мәҙәниәт ҡаҙаныштарын ҡулланып һәм ижади үҫтереп, теоретик һәм практик мәсьәләләрҙе хәл итеү мөмкинлеге биргән системалы белем һәм ғәмәли күнекмәләр, тупланмаһын ала. «Юғары белем» төшөнсәһе шулай уҡ төрлө типтағы юғары мәктәптәрҙә иҡтисад, фән, мәҙәниәт һәм техниканың барлыҡ тармаҡтары өсөн юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүҙе аңлата.
Термин
Моғайын, француз теленән enseignement supérieur «юғарыраҡ белем» һүҙбәйләнешенең калькаһылыр («юғары» һүҙенең иҫкергән мәғәнәһе — «юғарыраҡ»).
Юғары уҡыу йорто
Юғары белемде юғары уҡыу йорттарында — университеттар, академиялар, институттар, юғары училище һәм ҡайһы бер колледждарҙа үҙләштерәләр. Ҡайһы бер илдәрҙә һаналған атамаларҙың тардицион исемдәре йәки варианттары бар.
Уҡыу формаһы һәм структураһы
Төрлө илдәрҙә юғары белем биреү системаһы бер-, ике-, өс — һәм дүрт кимәлле структураға ингеҙләнә. Дүрт кимәл булғанда юғары уҡыу йортон тамалаусылар бакалавр, белгес, магистр һәм фәлсәфә докторы дәрәжәләренә бүленә. Ике кимәлле булғанда, Рәсәйҙә, нигеҙҙә, ошо система буйынса уҡытыла бакалавр (беренсе кимәл), магистр һәм белгестәр (икенсе кимәл) (2011 йылға тиклем һәм унан алдараҡ диплом алған белгестәр, һуңынан килгәндәрҙән айырмалы, беренсе кимәлгә ҡарай һәм икенсе кимәлде бушлай уҡыу хоҡуғына эйә), ғалим дәрәжәһенә эйә шәхестәргә бүленә.
Юғары белемде көндөҙгө бүлектә, ситтән тороп, киске-ситтән тороп йәки ирекле (дистанцион белем алыу), шулай уҡ экстернат формаһында алырға мөмкин. Өҫтәүенә, ҡайһы бер илдәрҙә, белем алыуҙың формаһына һәм маҡсатына ҡарап, өйрәнеү дисциплиналары һанынан, әҙерлек кимәленән һ.б. сығып, студенттар «даими», «шартлы», «махсус», «осраҡлы», «ирекле» һәм башҡаларға бүленә.
Уҡытыу формалары, иле, профиль системаһына ҡарап юғары белем алыу мөҙҙәте 4 йылдан 9 йылға тиклем тирбәлә.
Боронғо донъяла
Боронғо Көнсығышта юғары белем биреүҙе баҫҡыстарға бүлеү беҙҙең эраға тиклем мең йылдан ашыу элек барлыҡҡа килә. Ул ваҡытта был баҫҡыста йәштәр философияны, шиғриәтте, шулай уҡ ул ваҡытта билдәле тәбиғәт ҡанундарын өйрәнә, минералдар, күк есемдәре, үҫемлектәр һәм хайуандар тураһында мәғлүмәт ала.
Александрияла беҙҙең эраға тиклем V—III быуаттарҙа, эллинизм дәүерендә юғары типтағы мәктәптәр булдырылып, уларҙа фәлсәфә, филология, медицина һәм математика йырым өйрәнелә башлай.
Йәштәргә белем биреүгә ҙур иғтибар бүлгән Боронғо Грецияла белем биреүҙең юғары баҫҡысы була. Беҙҙең эраға тиклем IV—III быуаттарҙа юғары белем баҫҡысын айырыу идеологтарының береһенә булып Платон тора. Ул был белемгә предметтарҙы ҡулланыу мәғәнәһендә түгел, ә философик-теоретик планда үҙләштерергә әҙер һәм икенсе төрлө уйларға һәләтле аҡһөйәк йәштәрҙең талантлы аҙ өлөшөн (егеттәрҙе) генә йәлеп итергә теләй. Мәҫәлән, астрономияны ғәмәли маҡсатта — диңгеҙҙә йөҙөү өсөн түгел, ә ғаләм сикһеҙлеге тураһында уйланыу өсөн өйрәнергә кәрәк була. Әйткәндәй, был баҫҡысты 30 йәштә тамамлаусылар һәм айырым һәләткә эйә булыусыларбелем алыуын 35 йәшкә тиклем дауам итә алған һәм уларҙың маҡсаты булып дәүләт хакимы булыу торған. Беҙҙең эраға тиклем III быуатта Аристотель дә шундай ҡарашта торған һәм кешенең тәбиғи һәләттәрен физик, әхлаҡи һәм аҡыл йүнәлештәрендә үҫтереү өсөн өсөнсө, иң юғары баҫҡыс та кәрәк тип һанаған.
Башҡортостан хөкүмәтенең теле
1918 йылдың 20 авгусында Ырымбур ҡалаһында нәшер ителә башлай. 1918 йылда «Яңы ваҡыт» типографияһында «Хеҙмәтсәндәр төҙөгән йәмғиәт йәшәһен!», «Башҡорт автономияһы йәшәһен!» тигән лозунгтар менән баҫыла. Гәзиттә Башҡорт хөкүмәтенең ҡарарҙарына, бойороҡтарына, большевиктарға ҡаршы материалдарға ла урын бирелә.
Башҡорт хөкүмәте Силәбенән Ырымбурға күскәс, «Башҡорт» һәм «Башҡорт тауышы» гәзиттәрен берләштергән яңы башҡорт милли матбуғат баҫмаһы булараҡ донъя күрә.
Гәзиттә Башҡорт хөкүмәтенең бойороҡтары, ҡарарҙары, большевиктарға ҡаршы мәҡәләләр донъя күрә.
Мөхәррирҙәре — Х. Ғәбитов, Ғ. Фәхретдинов.
Румын әҙәбиәте
Румын әҙәбиәте (Literatura românăLiteratura română) ХVI быуат башында румын теле яҙмаһы менән бергә тыуа. Барлыҡҡа килеүенең төрлө баҫҡыстарында ул сиркәү-славян, грек, поляк, рус, француз һәм совет йоғонтоларын кисерә. XXI быуат башына ул бөтә жанрҙарҙы файҙаланған алға киткән милли әҙәбиәт булып аяҡ баҫа.
Фольклор
Румын әҙәбиәтенең иң ҡиммәтле һәм боронғо сығанағы булып ауыҙ-тел ижады — былиналар, әкиәттәр, йырҙар (doine, basme, cântece) тора. Әммә ауыҙ-тел ижады XIX быуат дауамында ғына әҙәби кәүҙәләнеш ала:
Тамырҙар
Румын телендә һаҡланған иң боронғо документ —  Кымпулу́нгта йәшәгән Някшу тигән кешенең   Брашо́втағы Ханс Бенкнерға хаты. Был хат 1521 йылға ҡарай һәм, башҡа боронғо румын  документтары кеүек үк, кириллица менән яҙылған, сиркәү-славян телендәге өлөштәре лә бар.
Тәүге баҫма китап сиркәү-славян телендә сыға: Макарийҙың литургия йыйынтығы (1508 йыл), ә румын телендә сыҡҡан беренсе баҫма китап һаҡланмаған, ул — 1544 йылда баҫылған «Сибúўский Катехизис». XVII быуатта грек һәм сиркәү-славян телдәренән башҡа тәржемәләр ҙә баҫыла. Беҙгә билдәле иң боронғо румын шиғырҙарының авторы Молдаван Дософте́й (Досифе́й) әҫәрҙәре 1673 йылда Польшала нәшер ителгән.
XVI быуаттың икенсе яртыһында Библияны румын телендә сығарыу буйынса тәүге тәжрибә була: 1582 йылда дьякон Шерба́н менән дьяк Марье́н  Иҫке Ғәһедтең тәүге китаптарын нәшер итә. Уларҙы, Библияның венгр тәржемәләренә сағыштырып, епископ Михаи́л Торда́шь тәржемә иткән була.
Ренессанс гуманизмы
Молдовала Ренессанс гуманизмы поляк йоғонтоһо аҫтында XVII быуатта ярала. Уның иң сағыу вәкиле Миро́н Кости́н Молдованың хроникаһын яҙа. Уға тиклем  Григо́ре Уре́ке һәм Ио́н Неку́лче  хроникалары була. Икенсе бер гуманист — Дими́трие Кантеми́р Молдованың, Валахияның һәм Ғосман империяһының тарихын яҙа. Ул художестволы әҫәрҙәр ҙә ижад итә: «Диван», «Иероглифическая история». Улы Антиох Катемир беренсе классицист була. Константин Брынковяну тигән мәғрифәтсе-домнитор төрөктәр тарафынан үлтерелә.
Ғосман империяһының ҡолауы һәм фанариоттар
XVIII быуатта румын ерҙәре Ғосман империяһына буйһона. Ғосмандар домнитор итеп ерле баярҙарҙы түгел, ә грек сауҙагәрҙәрен, йәғни фанариоттарҙы, тәғәйенләй.
Шулай итеп, румын әҙәбиәтенә грек мәҙәниәте йоғонтоһо башлана.
Шулай ҙа румын яҙыусыларының артабанғы быуынын Европа Мәғрифәтлеге илһамландыра. Был быуын вәкилдәре: Гео́рге Аса́ки, Ио́н Буда́й Деляну и Дини́ку Голе́ску.
Милли уяныу
Европалағы милли-азатлыҡ кәйефтәре румындарға ла күсә. Улар үҙ дәүләтен төҙөргә теләй. Күп румын яҙыусылары милли хәрәкәткә ҡушыла, 1821 һәм 1848 йылдарҙағы инҡилаптарҙа ҡатнаша.
Францияла, Италияла, Германияла белем алған румындар француз мәҙәниәтен, немец философияһын эйәртеп алып ҡайта, был румын әҙәбиәтенә грек һәм көнсығыш йоғонтолары кәметә. Ио́н Хелиа́де Рэдуле́ску румын телендә беренсе ваҡытлы матбуғат баҫмаһын аса, Филармония йәмғиәтен ойоштора.
Никола́е Бэлче́ску тәүге тарихи монографияны яҙа, Але́ку Рýссо — прозала «Воспевание Румынии» тигән патриотик поэмаһын, ә Димúтрие Болинтин Яну тарихи легендаларын ижад итә. Ул Панта́ци Гúка, В. А. Уре́кя менән бергәләп романға нигеҙ һала. Никола́е Филимо́н — беренсе реалистик романды, Б. П. Хашде́у — шиғырға һалынған романтик драманы, Алекса́ндру Одобе́ску тарихи новелла һәм эссе яҙа.
Һуғыштар араһындағы һәм һуғыштан һуңғы осор
1918 йылдағы милли берләшеүҙән һуң румын әҙәбиәтенең алтын быуаты башлана. Ливиу Ребрянуның «Восстание» (1932), «Лес повешенных» (1922) тигән романдары ижад ителә. Модернистик романға башланғысты Горте́нзия Папада́т Бендже́ску («Концерт из произведений Баха»), Камúлл Петре́ску («Последняя ночь любви, первая ночь войны») кеүек яҙыусылар һала. Чезар Петреску (1892—1961) үҙенең романдарында социаль-этик проблемаларҙы һүрәтләй. Уның «Затмение» тигән әҫәре (1927, руссаға тәржемәһе — «Крушение», 1963) Беренсе донъя һуғышын кисергән кешеләрҙең яҙмышын тасуирлай. Петреску йәнә — «1907» (1938—1943) тигән трилогияның һәм «Люди вчерашнего, сегодняшнего и завтрашнего дня» (1955) тигән романдың авторы. Джео́рдже Кэлине́ску роман, драма жанрҙарында эшләй, ул шағир, тарихсы һәм әҙәби тәнҡитсе, эссесы һәм журналист була. Джео́рдже Кэлине́ску — Румын әҙәбиәте тарихы авторы. Билдәле яҙыусылар иҫәбенә шулай уҡ Михаил Садовяну, Тýдор Арге́зи, Лучиа́н Бла́га, Мúрча Елиа́де, Джео́рдже Бако́вия, Ио́н Ба́рбу, Васúле Войкуле́ску, Камил Петреску һәм башҡалар инә. Һуғыштан һуңғы осорҙоң әһәмиәтле яҙыусылары һәм шағирҙары — Марúн Пре́да, Никита Стэнеску, Марин Сореску, Ана Бландиана, Иоан Александру, Никуцэ Тэнасе, Вероника Порумбаку, Октав Панку-Яш.
Назар
Назар — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Назар башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән. Уй, ҡараш, иғтибар; ярҙам, яҡшы ниәт ; үткер ҡарашлы мәғәнәләрен аңлата. Башҡорт телендәге бай, ҡол һүҙҙәре ҡушылып, Назарбай, Назарғол исемдәрен барлыҡҡа килтерә.
Билдәле кешеләр
Назар Нәжми (тулы исеме — Хәбибназар Нәжметдин улы Нәжметдинов, 5 февраль 1918 йыл — 6 сентябрь 1999 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1993), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI һәм VII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР‑ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1982), БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1972) лауреаты. Октябрь Революцияһы (1978), I (1985) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955, 1968), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм "Почёт Билдәһе" (1999) ордендары кавалеры.
Хәсән Назар (Назаров Хәсән Мөҙәрис улы) (15 ғинуар 1942 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2017). Журналист-публицист һәм тәржемәсе, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000), Рәми Ғарипов (2007) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премиялар лауреаты (2007).
Фамилияла
Назаров Рәшит Сәйетбаттал улы (1 ноябрь 1944 йыл — 14 октябрь 2006 йыл) — шағир. 1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2004), Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. thumb|right|250px|Вафаты алдынан, дауаханала ятҡан саҡта.
Назаров Андрей Геннадьевич (28 апрель 1970 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Башҡортостан Премьер-министры (2020 йылдың 17 сентябренән). Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Федераль Йыйылышы депутат Дәүләт Думаһының депутаты (2007—2011). Сәйәси фәндәр кандидаты (2006).
Назаров Павел Степанович (1890, Ырымбур — 1942, Йоханнесбург, Трансвааль — Рәсәй геологы һәм яҙыусыһы, Граждандар һуғышында аҡтар яғында ҡатнашыусы һәм Урта Азияла большевиктар хакимлығын ҡолатыу маҡсатын ҡуйған Төркөстан хәрби ойошмаһы хәрәкәте лидерҙарының береһе.
Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы(Сара Алпыс кызы Назарбаева;12 февраль 1941 йыл) — Ҡаҙағстандың беренсе президенты Нурсолтан Назарбаевтың ҡатыны.
Ауылдар
Назар (Назарово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Назаркин (Назаркино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Назаровка — Рәсәй йылғаһы.
Теплая Речка
Тёплая Речка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уксунай йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Тёплая Речка
Хмелёвка (Елец ҡушылдығы)
Хмелёвка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыртлановтар
Сыртлановтар — башҡорт дворяндар нәҫеле. Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусы Шланлыкүл ауылындан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) башҡорттары.
Билдәлеләре
Нәҫелде башлап ебәреүсе — Ишбулды Сыртланов (1757—1833), указлы мулла.
Лыгин Сергей Александрович
Биографияһы
Сергей Александрович Лыгин 1956 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа. 1963—1973 йылдарҙа Иҫке Собханғол урта мәктәбендә уҡый. 1976 йылда Совет Армияһында хеҙмәтен Германияла үтеп ҡайтҡандан һуң, Бөрө дәүләт педагогия институтының биология һәм химия факультетына уҡырға инә. 1981 йылда юғары уҡыу йортон уңышлы тамамлағандан һуң институтта уҡытыусы булып эшкә ҡалдырыла. 1981 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем Бөрө дәүләт педагогия институты, һуңынан Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһы, әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында химия һәм биология фәнен уҡыта.
Шатилова Анна Николаевна
Николаевна Анна Шатилова (26 ноябрь 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй Үҙәк Дәүләт телевидениеһы һәм радиоһының дикторы (1962—1995), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1988), Почёт (2006), III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры (2011).
Сыртлановтар
Билдәлеләре
Уның улдарынан иң билдәлеләре:
Шатилова Анна Николаевна
Биографияһы
Анна Шатилова 1938 йылдың 26 ноябрендә Мәскәү өлкәһе Одинцовск районы Шихово ауылында тыуған. . Атаһы, Панкин Николай Иванович, 1941 йылдың октябрендә хәбәрһеҙ юғала. Уның яҙмышы алтмыш йылдан һуң асыҡлана — ул Лейпциг тан йөҙ саҡрым алыҫлыҡтағы хәрби әсирҙәр өсөн «Цайтхайн» лагерында вафат була. Әсәһе Шихов балалар йортонда ашнаҡсы булып эшләй, унда һуғыш ваҡытында етем балаларҙы килтерәләр.
Сыртлановтар
Билдәлеләре
Шаһиәхмәт Сыртланов улдарынан иң билдәлеһе Сиражетдин Сыртланов (1818—1858), зауряд-хорунжий.
Шаһимәрҙән Сыртланов улдарынан иң билдәлеһе Имаметдин Сыртланов (1824—?), указлы мулла.
Шаһигардан Сыртланов иң билдәле улдары:
Шаһихәйҙәр Сыртланов иң билдәле улдары:
Сыртланов нәҫеленә шулай уҡ Ампир Шәйбәк улы Сыртланов (1936, БАССР‑ҙың Бүздәк районы Сыртлан ауылы) инә, техник фән кандидаты (1983). Рәсәйҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1992). Өфө нефть институтыне тамамлаған (1960). 1984—2003 йылдарҙа «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһында: баш инженер, директоры урынбаҫары, генераль директор. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының 2‑се саҡырылыш депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986), «Почёт Билдәһе» (1981) ордены менән бүләкләнгән.
Сыртланов нәҫеленә шулай уҡ:
Сыртланов нәҫеле XIX быуат 2‑се яртыһында Өфө губернаһының дворян нәҫел тарихы китабына яҙылған.
Шатилова Анна Николаевна
Биографияһы
Бала сағында Звенигородта йәшәй, унда 2-се урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай. Биш-алты йәшенән сәхнәнән лирик «Берёзка» һәм патриотик «Баллада о Заслонове и его адъютанте Женьке» кеүек шиғырҙар уҡый. Тап шул саҡта, уның фекеренсә, уның тауышы ҡуйыла. Мәктәп үҙешмәкәр спектаклдәрҙә ҡатнаша.
Малаховкалағы институт ятағында, СССР Дәүләт телевидениеһы һәм радиоһының Бөтә Союз радиоһына дикторҙар йыйыу тураһында иғлан уҡый, Һайлап алыуҙы үтә: биш йөҙ кешенән бишәүһе һайлап алына, ә аҙаҡ өсәүһе генә «телевизорға» эләгә. Һайлап алыуҙы совет осороноң әйҙәүсе дикторҙары Ольга Сергеевна Высоцкая һәм Юрий Борисович Левитан башҡара. Улар һөнәр буйынса уның уҡытыусылары һәм остаздары булалар. Высоцкая һәм Левитандан тыш, остазы һәм уҡытыусыһы СССР дәүләт телевидениеһы һәм радиоһының бөтә Союз радиоһының тағы бер билдәле совет дикторы — Герцик Владимир Борисович була. .
Дикторҙар курсына уҡырға ингәс, Шатилова шул уҡ институттың филология факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсә һәм уны тамамлай. .
1962 йылда Анна Шатилова СССР Үҙәк телевидениеһына ҡабул ителә, оҙаҡ йылдар совет телевидениеһының йөҙө булып ҡала. «Время», «Яңылыҡтар», күңел асыу программаларын алып бара, улар араһында «Голубой огонёк» бик популяр була, шулай уҡ байрам, демонстрациялар, фестивалдәр репортаждары алып бара.
1963 йылда йәш диктор Анна Шатиловаға тура эфирҙа Джон Кеннеди үлтерелеүе тураһында ТАСС-тың ашығыс хәбәрен уҡырға йөкмәтелә.
1973 йылда Шатилованы СССР Дәүләт телевидениеһы һәм радиоһынан Япония ға япон телекомпанияһы саҡырыуы буйынса телевидениела рус теле дәрестәрен биреү өсөн ебәрәләр, унда бер йыл дауамында «Говорите по-русски» программаһын алып бара. Токиола эшләгәндә кейемдә үҙенең «фирменный» стилен таба. Шатилова әйтеүенсә, партия Уставын өйрәнергә ялҡауы килгәнгә генә КПСС-ҡа инмәгән.
Телевидениела 1995 йылға тиклем эшләй, 1991—1995 йылдарҙа «Останкино» РГТРК дикторы булып ҡала.
2020 йылда (Игорь Кириллов менән парлашып) 1945 йылда Еңеү парады реставрация версияһын тауышландыра. 2022 йылдың 23 ғинуарында Мәскәүҙә Дәүләт Кремль һарайының 60 йыллығына арналған байрам концертын Анна Шатилова һәм Евгений Кочергин алып бара.
Телевидениела эше
Анна Шатилова СССР һәм Рәсәй телевидениеһының түбәндәге тапшырыуҙарын алып бара
Лыгин Сергей Александрович
Биографияһы
Химия кафедраһы ассистентынан башлап бөтә вазифаларҙы ла үтә, Михаил Иванович Калинин исемендәге Ленинград политехник институтында электрохимия һөнәре буйынса физика-металлургия факультетының физик химия кафедраһында аспирантурала уҡый. Уны тамамлағандан һуң ситтән тороп уҡыу буйынса проректор, артабан биология һәм химия факультеты деканы, уҡыу-уҡытыу эше буйынса беренсе проректор була.
Фәнни эшмәкәрлеге
«Химия в школе» журналында 40-ҡа яҡын мәҡәләһе, шулай уҡ 200-ҙән ашыу ғилми эштәре сит илдәрҙә һәм Рәсәйҙә баҫылып сыҡҡан
Йәш төрөктәр
Йәш төрөктәр (Jön Türkler) — Ғосман империяһындағы сәйәси хәрәкәт, 1876 йылдан башлап либераль реформалар үткәреү һәм конституцион дәүләт ҡоролошо урынлаштырыу өсөн көрәшә. Йәш төрөктәр солтан Әбделхәмит II-не ҡолатыуға (1908) һәм өлөшләтә булһа ла көнбайыштағы кеүек реформалар үткәреүгә өлгәшә, ләкин Төркиәнең Беренсе донъя һуғышында еңелеүенән һуң власты юғалталар. Мостафа Кәмал Ататөрк еңгәс, йәш төрөктәрҙең күбеһе кәмалсы «Республика халыҡ партияһы» (Cumhuriyet Halk Partisi) эшмәкәрлегенә ҡушыла.