Рәшит_әд-Дин
Әҙәби мираҫы
һәм тарихты яҡшы белеүсе булараҡ Ғазан хан үҙ халҡының тарихына айырым иғтибар иткән. 1300/1301 йылда ул Рәшит әд-Дингә монголдар тарихына ҡағылған бөтөн мәғлүмәтте бер урынға йыйырға бойорған. Ғазани та’рих-и («Ғазан йылъяҙмаһы») тигән исем алған хеҙмәттең төп өлөшө 1307 йылда Олжейта ханға тапшырылған. Был хеҙмәт тулыһынса 1310/1311 йылдарға тамамланған. Жәми' әт-тәуарих хеҙмәтен Рәшит әд-Дин етәкселегендә тағы ла бер нисә кеше яҙған. Беренсе сиратта был вәзирҙең ике сәрҡәтибе — тарихсы Абдаллах Ҡәшәни («Олжейта хан тарихы» тигән үҙ аллы хеҙмәте лә бар), һәм Әхмәт Бохари. Улар Ғазани та’рих-и хеҙмәтенең, йәғни илхандар дәүләте тарихының, I өлөшөнөң III бүлеген яҙған тип фаразларға була. Хеҙмәтте яҙғанда 1286 йылда Ҡытайҙан Фарсыстанға килгән монгол тарихын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен яҡшы белгән Булат әмир ҙә ҡатнашҡан. Шәмс-әд-Дин Ҡәшәни шағир әйткәнсә, Рәшит әд-Дин һәм Булат Чжэн-ся, уҡытыусы һәм уҡыусы булараҡ, көн буйына бергә шөғөлләнгәндәр: «бәхетле әмир һөйләгәнде ғалим вәзир яҙып ултырған». Ғазан хандан һәм башҡа монголдарҙан бик күп тарихи мәғлүмәт алынған. Бынан тыш, Ҡытай тарихы менән бәйле ҙе яҙыу өсөн Рәшит әд-Дин менән ике ҡытай ғалимы эшләгән; Һиндостан тарихы өсөн — будда дине монахы Кәшмирҙән -Камалашри. Хеҙмәтте яҙғанда Франциянан католик дине монахы ла ярҙам иткәне билдәле. Тарих белеүселәрҙең телдән һөйләгән мәғлүмәтенән тыш, Жәми' әт-тәуарихты яҙғанда түбәндәге сығанаҡтар файҙаланылған: XI быуат төрөк энциклопедисы Мәхмүт Ҡашғариҙың Диван-и лөғәт әт-төрөк; илхан һарайында хеҙмәт иткән фарсы тарихсыһы Ата Мәликә Жүвәйниҙең Тарих-и-жеһанғуша («Донъяны баҫып алыусының тарихы» «История мирозавоевателя»); илхандар архивында һаҡланған монгол телендә Сыңғыҙ хандың, уның ата-бабаларының рәсми тарихы яҙылған Алтан дәбтәр («Золотая книга»). Жәми' әт-тәуарихты яҙғанда Рәшит әд-Диндең әһәмиәтле ҡатнашыуы буйынса скептик ҡарашта тороусылар ҙа бар. Рәшит әд-Динде язалағандан һуң, уның сәрҡәтиптәренең береһе — тарихсы Абдаллах Ҡәшәниҙең — Ғазани та’рих-иҙың авторы булыуын претензия белдерә. Әммә В. В. Бартольд күрһәтеүе буйынса, Кәшәниҙең «Олжейта хан тарихы» хеҙмәтенең яҙыу стиле Рәшит әд-Дин стиле менән тап килмәй. Был уларҙың, фарсы яҙма сығанаҡтарына таянмайынса ғына, үҙҙәре йәшәгән заман ваҡиғалары тураһында яҙған осрағына ҡағыла. Рәшит, монгол риүәйәттәрен һәм уға шәхсән билдәле факттар тураһында яҙғанда, «фарсы нәфис һөйләү талаптары рухына» буйһонмай, ябай тел менән яҙа. Жәми' әт-тәуарихы нигеҙенә ике төп өлөштән торған план һалынған. Беренсеһенә монголдар тарихы һәм, Хулагуид Иранын да индереп, улар нигеҙ һалған дәүләттәр тарихы индерелгән. Икенсе өлөшө бөтөн донъя тарихын индерә: всеобщую историю до исламға саҡлы булған бөтөн донъя тарихы (ислам тарихи традицияһында яҙылған); монгол баҫып алыуына тиклемге хәлифәт һәм мосолман — Ғәзнәүиҙәр, Сәлжүктәр, хорезмшаһтар, Гүриттәр, Аламут исмаилиттары дәүләттәре; мосолман булмаған халыҡтар һәм дәүләттәр — Ҡытай, боронғо йәһүдтәр, «франк»тар, рим папалар Папствоһы, «рим» (герман) Изге Рим империяһы һәм Һиндостан тарихы — уларҙың тарихи традицияһына ярашлы }} Донъяның «ете климатын» йәки географияһын, шулай уҡ Монгол империяһының сауҙа юлдарын тасуирлаған өсөнсө өлөшө лә булған тигән фараз йәшәй. Ул йә яҙылмаған йә 1318 йылда, Рәшит әд-Динде язалап үлтергәндән һуң, уның тәбриз китапханаһын талағанда юҡ ителгән. Жәми' әт-тәуарих ул замандағы фарсы тарихнамәһендәге һуңғы һүҙ була. По словам И. П. Петрушевского, он был «среди исторических трудов данного периода на персидском языке единственным в своем роде по замыслу и выполнению». Был хеҙмәттең яңылығы — ысынбарлыҡ донъя тарихын яҙырға ынтылыуҙа. Быға саҡлы фарсы тарихсыларынан бер кем дә бындай бурыс ҡуймаған: мосолман динен («Әҙәмдән алып до Мөхәммәткә») тиклемге динде ислам диненә тиклемге тарих тип ҡабул иткән һәм  мосолман булмаған халыҡтарҙың тарихын бөтөнләй кире ҡаҡҡан. Рәшит әд-Диндең хеҙмәткәрҙәре ғәрәптәр һәм фарсылар тарихы, Абдаллах Кәшәни әйткәнсә, донъя тарихы диңгеҙенә ҡойған йылғаларҙың береһе генә икәнен аңлаған. Жәми' әт-тәуарих үҙ эсенә ул дәүерҙә билдәле булған Көнбайыштағы «франктар»ҙан башлап көнсығыштағы ҡытайҙарға тиклемге бөтә халыҡтарҙың тарихын алырға тейеш булған. Мосолман булмаған халыҡтарҙың тарихын уларҙың традциялары һәм сығанаҡтары буйынса яҙыу кәрәклеге танылған. Жәми' әт-тәуарих — формаһы буйынса дәүләттәрҙе һәм династияларҙы традицион һүрәтләүе булһа ла, этник, мәҙәни һәм көнкүреш характерындағы мәғлүмәт барлығы хеҙмәттең иң ҙур абруйы булып тора. Шул уҡ ваҡытта, заманса аңлау буйынса был тарихи хеҙмәт түгел, сөнки „Йылъяҙмалар йыйынтығы“ редакторы «тарихи тәнҡит бурысы тураһында… күҙ алдына ла килтерә алмаған… Шул халыҡ вәкилдәре нисек һөйләгән булһа, халыҡ риүәйәттәрен шулай яҙып алыу уның маҡсаты булған».