cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәғиҙә
Билдәле шәхестәр
Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы (28 декабрь 1915 йыл — 13 октябрь 1997 йыл) — башҡорт совет театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1954) артисы.
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы
Биографияһы
2021 йылдың 1 апрелендә Халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты, СССР журналистар союзы ағзаһы, Башҡортостан республикаһы йәмәғәт берекмәләренең үҙәк дәүләт архивының директоры (1985—1999), Башҡортостан республикаһы министрҙар кабинеты ҡарамағындағы архив эштәре буйынса идаралығының ғилми советы ағзаһы Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улына 90 йәш тула.
Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлап, уҡытыусы, мәктәп директоры, РОНО етәксеһе, БАССР мәғариф министерлығы инспекторы, «Башкортостан укытыусыһы» журналының баш мөхәррире булып эшләй. Ҙур эш һөйөүсәнлек менән бергә тәбиғи һәләт уға ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ябай уҡытыусынан алып мәғариф өлкәһендәге абруйлы белгескә тиклем үҫергә, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡларға мөмкинлек бирә.
Рәғиҙә
Билдәле шәхестәр
Зарипова Рәғиҙә Лоҡман ҡыҙы (1 июнь 1962 йыл) — Өфө ҡалаһы 140-сы Башҡорт гимназияһының башланғыс кластар уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, башланғыс класс уҡытыусыларының мәктәп методик берекмәһе етәксеһе. «Баш ҡала байлығы» Йәмәғәт премияһының X конкурсында «Өфө — әүҙем гражданлыҡ позициялы кешеләр ҡалаһы» номинацияһы лауреаты.
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы
Биографияһы
СССР-ҙа социализм осоронда хеҙмәткәрҙең эшлекле сифаты, тәү сиратта, уның сәйәси ышаныслылығы һәм марксистик-ленин теорияһы йәһәтенән әүҙемлеге менән баһаланған. Был яҙмыш Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улын да урап үтмәй. Ул КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы юғары партия мәктәбен тамамлай. Шунан һуң 1970—1985 йылдарҙа партия эшендә була: КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире урынбаҫары, КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары була.
Рәғиҙә
Билдәле шәхестәр
Асаинова Рәғиҙә Риф ҡыҙы (5 октябрь 1975 йыл) — башланғыс кластар уҡытыусыһы, Темәс урта мәктәбенең башланғыс кластар буйынса директор урынбаҫары.
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы
Биографияһы
1985 йылдың февралендә КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының партия архивы мөдире итеп тәғәйенләнә. 1991 йылдың ноябрендә, Башҡортостан Республикаһының ЦГАОО партия архивында барлыҡҡа килеүгә бәйле, уның директоры итеп тәғәйенләнә.
Етәкселек итеү эшен фәнни-публицистик эшмәкәрлек менән бергә алып барыуға өлгәшә. Гәзиттәрҙә һәм журналдарҙа 100-ҙән ашыу мәҡәлә баҫтырып сығара.
Уның ҡатнашлығында документтар һәм документаль очерктар йыйынтыҡтары әҙерләнгән һәм нәшер ителгән: Ҡайтарылған исемдәр (1991), «Еңеү Уралда сүкелде» (Урал еңеү өсөн эшләне) (1993), «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡорт АССР-ы» (1995), «Дөрөҫлөккә ауыр юл» (1996), «Шайморатов генерал» (1998, «Уларҙың исемдәре үлемһеҙ» (2000), «XX быуат башында Башҡортостанда сәйәси партиялар һәм хәрәкәт».
Ғизетдин Ирғәлиндың хеҙмәтен Башҡортостан Республикаһы һәм Росархивтың (хәҙер — Федераль архив агентлығы) етәкселеге юғары баһаланы. Ул «Батырлыҡ хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары, БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы, «Халыҡ мәғарифы отличнигы» почет билдәһе, архив алып барыу, документләштереү һәм археография өлкәһендәге ғилми эштәр конкурстары дипломдары менән бүләкләнгән.
Бай тормош тәжрибәһе, ғалим һәм ойоштороусы таланттары, киләсәкте фекерләү һәм күреү оҫталығы Ғизетдин Дәүләтғәле улына архивсы коллегалары, республика ғалимдары һәм уҡыусылары тарафынан оло хөрмәткә нигеҙ булды.
Библиография
Ҡайтарылған исемдәр (Исемдәрен ҡайтарҙы) : [Сталиндың шәхес культы йылдарында Башҡортостанда репрессияланғандар тураһында. / Сост. Г. Д.Ирғәлин, Асабин Е.П.. - Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991.
Дөрөҫлөккә ауыр юл .. / Сост. Г. Д. Ирғәлин, Н. П. Каменев. — Өфө: Китап, 1997. — 272 с.
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улының "Башҡорт энциклопедияһы ндағы" (2005-2011) һәм "Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедияһында" (1996) совет эшмәкәрҙәренә арналған мәҡәләләре : Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы, Быкин Яков Борисович, Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы, Мортазин Муса Лот улы, Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы, Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы
Рәғиҙә
Мәҙәниәттә
Рәғиҙә — Д. Гурьяновтың «Запах легкого загара» драматик фаразлауы геройы.
Ҡоҙаш ауыл Советы (Тәтешле районы)
Ҡоҙаш ауыл Советы  —Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәк — Үрге Ҡоҙаш ауылы.
Тарихы
Ҡоҙаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Симонов Константин Михайлович
Симонов Константин (Кирилл) Михайлович (28 ноябрь 1915 йыл — 28 август 1979 йыл) — рус совет прозаигы, шағир, драматург һәм киносценарист. Йәмәғәт эшмәкәре, журналист, хәрби корреспондент. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). Ленин (1974) һәм алты Сталин премияһы (1942, 1943, 1946, 1947, 1949, 1950) лауреаты. Халхин-Гол (1939) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында (1941—1945) ҡатнашыусы. Совет Армияһы полковнигы. СССР Яҙыусылар союзының генераль секретары урынбаҫары.
Биографияһы
Константин (Кирилл) Михайлович Симонов 1915 йылдың 28 ноябрендә Петроградта тыуған, уның атаһы — генерал-майор Михаил һәм әсәһе — кенәз ҡыҙы Александра Оболенская.
Кирилл Симонов үҙ атаһы тәрбиәһен белмәй үҫә, сөнки ул Беренсе донъя һуғышында хәбәрһеҙ юғала (яҙыусының рәсми биографияһынан, уның улы А. К. Симонов ҡартатаһының эҙҙәре Польшала 1922 йылда юғала, тигән мәғлүмәт бирә ). 1919 йылда әсәһе улы менән Рязань ҡалаһына күсеп китә һәм Рус император армияһының элекке полковнигы, хәрби эштәр буйынса уҡытыусы А. Г. Иванишевҡа кейәүгә сыға. Һуңғараҡ РККА командиры булып киткән үгәй атаһы Константинды үҙ улы һымаҡ яҡын күрә, улар бер-береһен ярата ). Әсәһе улын тәрбиәләү менән шөғөлләнә һәм йорт хужалығын алып бара. Үгәй атаһы хәрби кеше булғанға күрә, Кириллдың бала сағы хәрби ҡаласыҡтарҙа һәм командир ятаханаларында үтә. Ете класс тамамлағандан һуң социалистик төҙөлөшө идеяһы менән янған үҫмер эшсе һөнәрен үҙләштерергә була һәм ФЗУ-ға уҡырға инә. Башта Һарытауҙа металл буйынса токарь булып эшләй, ә һуңғараҡ Мәскәүҙә ошо уҡ эштә була. Мәскәүгә ғаилә 1931 йылда күсенә. Күсенгәнгә тиклем дүрт ай дауамында үгәй атаһы ҡулға алынған була, уны эштән сығаралар һәм фатирҙарынан ҡыуалар.
Шул уҡ йылда Симонов СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә һәм ИФЛИ (Мәскәү философия, әҙәбиәт һәм тарих институты) аспирантураһына уҡырға инә, «Павел Черный» поэмаһын баҫтыра.
1935 йылда Симонов А. М. Горький исемендәге Әҙәби институтының киске бүлегенә уҡырға инә, бер йылдан көндөҙгө бүлеккә күсә.
1938 йылда Кирилл Симонов Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Был ваҡытҡа инде ул бер нисә әҫәр авторы була —1936 йылда «Молодая гвардия» һәм «Октябрь» жураналдарында Симоновтың тәүге шиғырҙары баҫтырыла.
1940 йылда Симонов үҙенең тәүге «Бер мөхәббәт тарихы» («История одной любви») исемле пьесаһын ижад итә, уны сәхнәгә Ленин комсомолы исемендәге театр ҡуя; 1941 йылда «Беҙҙең ҡала егете» («Парень из нашего города») пьесаһын яҙа. Бер йыл дауамында В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияһы ҡараамағындағы хәрби корреспонденттар курсында уҡый. Халхин-Голдағы совет-япон низағы барышында «Героическая красноармейская» гәзитендә практика үтә. 1941 йылдың 15 июнендә уға икенсе рангы хәрби интендант званиеһын бирелә.
Һуғыш башланғас, ғәмәлдәге армия хәбәрсеһе булараҡ, «Известия» гәзитендә баҫыла, «Боевое знамя» фронт гәзитендә эшләй.
1941 йылдың йәйен, «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенең махсус хәбәрсеһе булараҡ, ҡамауға эләккән Одесса ҡалаһында үткәрә. 1941 йылдың сентябрендә Л-4 Гарибальдиец һыу аҫты кәмәһендә хәрби походта ҡатнаша. 19 сентябрҙә «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитендә ошо хаҡта «Румыния ярҙарында» очергы сыға.
Көнбайыш фронты Хәрби советының 1942 йылдың 3 майындағы 482-се бойороғона ярашлы өлкән батальон комиссары Симонов Кирилл Михайлович Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Хәрби хәбәрсе К. Симоновтың башлыса «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитендә баҫтырыла.
«Ҡыҙыл йондоҙ» гәзите хәбәрсеһе булараҡ, 1943 йылда Харьков хәрби енәйәтселәр процесы барышын яҡтырта.
1944 йылдың 4 ноябрендә подполковник Симонов Кирилл Михайлович, «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзитенең махсус хәбәрсеһе булараҡ, «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
4-се Украин фронтының Хәрби Советының 1945 йылдың 30 майындағы 132/н бойороғона ярашлы «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзите корреспонденты подполковник Симонов 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә, был орден уға 4-се Украин фронты частары һәм 1-се Чехословак корпусы яугирҙары тураһында очерктар серияһын яҙыу, 101-се һәм 126-сы уҡсылар корпусының командирҙар күҙәтеү пунктында алыштар ваҡытында 1-се Чехословак корпусы частарында һөжүм алыыштары ваҡыттарында булған өсөн бирелә.
РККА Баш сәйәси идаралығының 1945 йылдың 19 июлендәге бойороғо менән подполковник Кирилл Михайлович Симонов «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң «Чехословакиянан хаттар» (1945), «Славян дуҫлығы» (1945) , «Югославия дәфтәре» (1945) , «Ҡара диңгеҙҙән Баренц диңгеҙенә тиклем. Хәрби хәбәрсе яҙмалары» очерктар йыйынтыҡтары нәшер ителә.
Һуғыштан һуңғы өс йылда Симонов сит илдәрҙә командировкаларҙа була (Япония, АҠШ, Ҡытай) «Яңы донъя» журналында баш мөхәррир булып эшләй. 1958—1960 йылдарҙа Ташкентта «Правда» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе сифатында йәшәй һәм Урта Азия республикаларында йөрөп эшләй. Махсус хәбәрсе булараҡ, «Правда» гәзитендә Даманский утрауындағы ваҡиғаларҙы яҡтырта (1969 йыл).
Сталин үлгәндән һуң Симонов яҙа :"Нет слов таких, чтоб ими описать Всю нетерпимость горя и печали. Нет слов таких, чтоб ими рассказать, Как мы скорбим по Вас, товарищ Сталин…"
«Товарищи по оружию» исемле тәүге романы 1952 йылда донъя күрә, һуңынан «Терләр һәм һәм үлеләр» (1959, «Живые и мёртвые» китабы сыға. 1961 йылда «Замандаш» («Современник») театры «Дүртенсе» («Четвертый») пьесаһын ҡуя. . 1963—1964 йылдарҙа Симонов «Һалдат булып тыумайҙар» («Солдатами не рождаются»), 1970—1971 йылдарҙа «Һуңғы йәй» ("Последнее лето) романдарын яҙа. Симоновтың сценарийҙары буйынса бер нисә фильм ҡуйыла: «Парень из нашего города» (1942), «Жди меня» (1943), «Дни и ночи» (1943—1944), «Бессмертный гарнизон» (1956), «Нормандия-Неман» (1960, Ш. Спаак һәм Э. Триоле менән берлектә), «Живые и мёртвые» (1964), «Возмездие (1967)», «Двадцать дней без войны» (1976).
1946—1950 һәм 1954—1958 йылдарҙа Симонов — «Новый мир» журналының баш мөхәррире; 1950—1954 йылдарҙа — "Литературная газета"ның баш мөхәррире.
1946—1959 һәм 1967—1979 йылдарҙа Симонов — СССР Яҙыусылар союзы секретары.
1978 йылда Яҙыусылар союзы Симоновты шағир Александр Блоктың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы әҙерлек буйынса комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләй.
2—3 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1946—1954), 724-се Ишембай һайлау округы буйынса 4-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты (1955). КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1952—1956).КПСС Үҙәк Ревизия комитеты ағзаһы (1956—1961 һәм 1976—1979 йылдарҙа). Константин Симонов 1979 йылдың 28 авгусында Мәскәүҙә үпкә рагынан вафат була. Васыятына ярашлы, К. Симонов кәүҙәһенең көлө Буйничск яланы өҫтөндә һибелә (Могилёв ҡалаһы тирәһендә). Уның һуңғы ҡатыны Лариса ла тормош иптәшенең янында булырға теләй. Симонов яҙып ҡалдырған:
"«Я не был солдатом, был всего только корреспондентом, однако у меня есть кусочек земли, который мне век не забыть, — поле под Могилёвом, где я впервые в июле 1941 года видел, как наши в течение одного дня подбили и сожгли 39 немецких танков…»".
Константин Симонов һәм Башҡортостан
Сталинград һуғышы ваҡытында 214‑се уҡсылар дивизияһында һәм 112‑се Башҡорт кавалерия дивизияһында була һәм шуға арнап «Башҡорт дивизияһында» («В Башкирской дивизии», 1942; башҡортса 1942) очеркын яҙа. 1955 йылда Башҡортостанға килә, Өфөлә башҡорт яҙыусылары менән осраша. Әҫәрҙәре Рәми Ғарипов, Хәким Ғиләжев, Ғариф Ғүмәр, Мостай Кәрим һәм башҡалар тарафынан башҡорт теленә тәржемә ителгән. «Урыҫ кешеләре» («Русские люди») пьесаһы 1942 йылда — Башҡорт академия драма театрында, 1970 йылда — Урыҫ драма театрында, «Прага каштандары аҫтында» («Под каштанами Праги») пьесаһы 1946 йылда БАДТ-та ҡуйыла. 1955 йылда К. Симонов 724-се Ишембай һайлау округы буйынса 4-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Тәнҡит
Симонов космополитизм менән — Ленинградтағы йыйылыштарҙа Михаил Зощенко һәм Анны Ахматоваға ҡаршы көрәштә, Борис Пастернакты эҙәрлекләүҙә, 1973 йылдың 31 авгусында «Правда» гәзитенә Солженицын һәм Сахаровҡа ҡаршы хаттар яҙыуҙа ҡатнаша.
Виккероде
Виккероде (Wickerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 298 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6536 һәм автомобиль коды — MSH.
Серджиу Дан
Серджиу Дан (Sergiu DanDan Sergiu, тыуғандағы исеме Исидор Ротман; 29 декабрь 1903 йыл — 13 март 1976 йыл) — Румыния яҙыусыһы, шағир һәм йәһүд сығышлы журналист.
Биографияһы
1920 йылдар аҙағында Серджиу Дан һәм уның дуҫы Ромулус Диану Бухареста булалар. Тап шунда ул романист Камил Петрескуның әҙәби түңәрәгенә ҡушылып китә һәм «Casa Capșa» һәм «Corso» ресторандарында даими әҙәби диспуттарҙа ҡатнаша башлай. 1928 йылда Петреску менән асыуланыша: Петреску һүрәтләгән «ноократик» фәлсәфәүи проектты мыҫҡыл итә, уның авторын «ахмаҡ» һәм «ҡыйыуһыҙ» тип атай. Һуңынан Серджиу Дан был инцидент менән бәйле үкенес белдерә, ул Петрескуның үҙенең фәлсәфәүи ҡулъяҙмаларын Ватикан китапханаһында һаҡларға тигән сәйер ҡарарына бигерәк тә ғәжәпләнеүен билдәләй.
Ион Виня Диану һәм Данды, сәйәси мәғәнәле алдынғы шиғыр һәм проза әҫәрҙәрен баҫтырған «Contimporanul» һул журналынан башлап, үҙенең журналистик проекттарына ылыҡтыра. Дандың әҫәрҙәре башҡа баҫмаларға ла тәҡдим ителә: «Vremea», «Revista Fundațiilor Regale», «Universul Literar» («Universul daily» әҙәби ҡушымтаһы) һәм «Bilete de Papagal» (шағир Тудор Аргезиҙың сатирик гәзите). Был осорҙа Дэн Бухарест коммерция училищеһында белем ала. Диану менән бергә (был да уның өсөн дебют була) Дан XIX быуаттың шағиры һәм фольклорсыһы Антон Панндың «Viața minunată a lui Anton Pann» («Антон Панндың мөғжизәле тормошо», 1929) романтик биографияһы авторҙашы була. Был уртаҡ нәфис пьеса 1935 йылда «Nastratin și timpul său» («Насреддин һәм уның заманы») исеме аҫтында яңынан баҫтырыла. Дан шулай уҡ әҙәби теоретик Эуджен Ловинескуҙың «Sburătorul» журналы тирәләй ойошторолған шул уҡ исемле клубына ҡушыла.
Двина-Печора һыу бассейны округы
Двина-Печора һыу бассейны округы — Рәсәй Федерацияһы һыу кодексына ярашлы Рәсәйҙең иң эре егерме бассейн округтарының береһе.
2006 йыл Двина-Печора һыу бассейны һәм уға бәйле булған Аҡ диңгеҙ менән Баренц диңгеҙенең ер аҫты объекттарын, шулай уҡ ул диңгеҙҙәргә ҡойоусы йылғаларҙы (Төньяҡ Двина, Печора, Онега, Мезень һ.б.). махсус һаҡлау маҡсаты менән барлыҡҡа килтерелә.
03 — Двина-Печора һыу бассейны округы 03 коды менән билдәләп йөрөтөлә.
Ҡалатау (Барҙым районы)
Ҡалатау — Пермь крайы Барҙым районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге тау. Константиновка ҡасабаһынан 3 километр төньяҡҡараҡ урынлашҡан.
Географияһы
Был бейек булмаған тау Урыҫ тигеҙлегенең көнсығыш сигендә Пермь крайы Барҙым районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Тол ҡалҡыулығына ҡарай. Диңгеҙ кимәленән — 306 метр.
Координаталары: төньяҡ киңлеге — 56°48'50", көнсығыш оҙонлоғо — 55°53'37".
Топонимикаһы
«kala/kalat — ҡәлғә, тау түбәһендәге нығытма, төрмә. Атаманың килеп сығышын фарсы һүҙе Kalatтың мәғәнәһенән сығып аңлатып була»,- тип яҙҙы үҙенең «Башкирские топонимы, образованные от субтратных географических терминов индоиранского происхождения» хеҙмәтендә ғалим Г.Х. Бухарова. «Ҡала һүҙе ингән атамалар боронғо ҡаласыҡтар һәм ҡурғандар барлығына ишаралай.Ҡалатау — «ҡала» + «тау»; Ҡалабар - Күгәрсен районындағы йылға.Ҡалайылға— Ыҡ йылғаһының ҡушылдығы һ.б. Ҡалатау — Ғафури, Баҡалы, Мәсетле, Миәкә, Салауат, Саҡмағош, Шишмә, Яңауыл райондарындағы тауҙар».
Морфологияһы
Ҡалатау тау теҙмәһе субмеридиональ рәүештә 2 километрға һуҙылған. Тау ҡырасы йәки һырты тигеҙләнгән, тар.
Бер нисә түбәһе бар. Күҙгә ташланып торған төп ҡалҡыулығы тауҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм көмбәҙҙе хәтерләтә.
Битләүҙәре текә, көнбайыш ипкене иң текәһе тип һанала.
Ҡашҡар (Миәкә районы)
Ҡашҡар (Кашкарово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 452096, ОКАТО коды — 80244845007.
Ҡалатау (Барҙым районы)
Морфологияһы
Үҫемлектәр донъяһы тибы һәм характеры урман сигенән түбәнерәк булыуы менән ҡылыҡһырлана, тау шыршы менән ҡайын аралашҡан ҡатнаш урман менән ҡапланған. Тау битләүҙәрендә һәм уға яҡын биләмәләрҙә ауыл хужалығы тәғәйенләнешле ерҙәр һәм ағас киҫеү өсөн файҙаланылған участкалар урынлашҡан. Ҡырҡылған ағастар урынында ваҡ япраҡлы урман үҫә.
Гидрографияһы
Тауҙың төньяҡ битләүенән Тол йылғаһын туҡландырыусы уң ҡушылдығы Иҫкилде йылғаһы ағып төшә һәм көньяғынан – үҙенең һыуҙарын Тол йылғаһына илтеүсе Мәҡәт йылғаһының инеше. Ҡалатауҙың көньяғынан Тол йылғаһы аға.
Ҡашҡар (Миәкә районы)
Билдәле шәхестәре
• Александров Виктор Николаевич (01.07.1951) — техник фәндәр кандидаты.
Ныда-Хадытако
Ныда-Хадытако — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вело-Парод ҡушылдығының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Протопопов Владимир Васильевич (депутат)
Протопопов Владимир Васильевич (22 ғинуар 1948 йыл, Резекне ҡалаһы, Латвия ССР-ы) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. 1993—1998 йылдарҙа Нефтекама автомобиль заводының генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш (1998—1999) Дәүләт думаһы депутаты. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе.
Биографияһы
Владимир Васильевич Протопопов 1948 йылдың 22 ғинуарында Латвия ССР-ының Резекне ҡалаһында тыуған.
Тольятти политехник институтын, Мәскәү станок ҡорамалдары институтында аспирантура тамамлаған, инженер-механик, техник фәндәр кандидаты.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда Армавир машина эшләү заводында токарь булып башлаған.
Алты йылдан һуң Тольятти ҡалаһында Волга автомобиль заводында (ВАЗ) эшкә күсә, унда 1970—1979 йылдарҙа төрлө инженер вазифаларын биләй. Артабан Кама авомобиль заводына (КамАЗ) күсеп, 1979—1987 йылдарҙа Яр Саллы ҡалаһында эшләй. 1987 йылдан — Түбәнге Кама автосамосвалдар заводы директоры (1993 йылда хосусилаштырылғандан һуң — «Түбәнге Кама автомобиль заводы» акционерҙар йәмғиәте). 1993—1998 йылдарҙа — «Нефтекама автомобиль заводы» (НефАЗ) акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
Бер үк ваҡытта 1992 йылдан Башпромбанк директорҙар советы ағзаһы.
БАССР-ҙың 9-сы һәм 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1997 йылда 1997 йылдың авгусында вафат булған РФ Дәүләт Думаһы депутаты Әлзәм Төхвәтулла улы Сәйфуллин урынына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтелә. 1998 йылдың 8 февралендә 3-сө Бөрө бер мандатлы һайлау округынан Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.
1998 йылдың 19 мартынан — Дәүләт Думаһында милек, хосусилаштырыу һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге буйынса комитет ағзаһы.
Лермонтов һәйкәле (Мәскәү)
Лермонтовҡа һәйкәл — Мәскәүҙә 1965 йылда Лермонтов майҙанында ҡуйылған шағир Лермонтов Михаил Юрьевичтың скульптура һыны. Монументтың авторы — скульптор И. Д. Бродский, архитекторҙары Н. Н. Миловидов, Г Е. Саевич, А В. Моргулис.
Тарихы
Майҙан Лермонтов исемен 1941 йылда ала, бында Ҡыҙыл ҡапҡалар ҡаршыһындағы Арсеньевтар йортонда, 1814 йылда октябрҙең 2-һенән 3-нә ҡарай төндә Михаил Юрьевич Лермонтов тыуған. Майҙандағы сквер шулай уҡ Лермонтов скверы тип атала һәм шул саҡта шағирға һәйкәл ҡуйыу идеяһы барлыҡҡа килә, әммә һуғыш ҡамасаулай. 1950 йылдарҙа һәйкәл ҡуйыу идеяһы яңынан әйләнеп ҡайта, ятышлы образдар эҙләй башлайҙар. Һәйкәл асыу тантанаһы 1965 йылдың 4 июнендә үтә.
Тасуирлама
Лермонтовҡа һәйкәл иң романтик Мәскәү монументтарының береһе булып һанала. Скульптор үҙенең әҫәрендә шәхестең асылын һәм шағир ижадының характерын сағылдырырға тырышҡан. Бронза фигура цилиндр гранит постаментта тора. Лермонтовтың шинеленең яғаһын һәм итәктәрен ел елберләтә. Шағирҙың йөҙө уйсан, ҡарашы һағышлы. Скульптура 1960 йылдар өсөн хас булған «ҡырыҫ стилдең» нәфис-пластик алымдарын ҡулланып эшләнгән Пьедесталда  Лермонтов шиғырынан юлдар уйып яҙылған:Статуя  менән йәнәш Лермонтов әҫәрҙәре —  «Мцыри», «Демон», «Елкән» темаһына рельефтар  менән тултырылған рәшәткә урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Челнинка (Актай ҡушылдығы)
Челнинка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куманово (община)
Куманово (Општина Куманово) — Македония республикаһындағы община. Илдең Сербия менән төньяҡта сиктәш ерендә урынлашҡан. Халыҡ һаны- 105 484 кеше (2002 йыл).
Административ үҙәге — Куманово ҡалаһы.
Общинаның майҙан биләмәләре- 509,48 км².
Община Македония Республикаһының түбәндәге общиналары менән сиктәш:
Төньяҡта Сербияның Пчиньский идаралыҡ округының Трговиште общинаһы меәнән сиктәш.
Община составына Куманово ҡалаһынан башҡа 47 ауыл инә : Агино-Село, Бединье,Беляковце, Биляновце, Брзак, Вакав, Винце, Габреш, Горно-Коняре, Градиште, Далга, Доброшане, Довезанце, Долно-Коняре, Живинье, Зубовце, Ячинце, Карабичане, Клечевце, Кокошинье, Колицко, Косматац, Кутлибег, Кучкарево, Кашанье, Лопате, Любодраг, Мургаш,Ново-Село, Новоселяне, Орашац, Пезово, Проевце, Пчиня, Режановце, Речица, Романовце, Скачковце, Студена-Бара, Сушево, Табановце, Тромегя, Умин-Дол, Черкези, Четирце һәм Шупльи-Камен.
Тарихи яҙмышы
Ҡала исеме төркиҙәрҙең куман ҡәбиләләренә барып тоташҡан — ул шулай уҡ ҡыпсаҡтар ҡәбиләһе тип тә йөрөтөлә. 1241 йылда Венгрияға монголдарҙың баҫып инеүе алдынан мадьяр дворяндары Пешт ҡалаһында йәшәгән ҡыпсаҡ ханы Котян Тертерҙе һәм уның улдарын үлтерә (улар, күрәһең, бер ниндәй нигеҙһеҙ, Котяндың Батый яғына сығыуынан ҡурҡалар). Яратҡан юлбашсылары үлтерелгәндән һуң, кумандар Венгрияны ташлап, Болғар батшаһы Коломан I ҡулы аҫтына сығып китә. Риүәйәттәр булынса, кумандарҙың ҙур булмаған фратрияһы ул ваҡыттағы Жеглигово ауылынан алыҫ түгел ерҙә төпләнгән.
Куманово ҡалаһы 1519 йылда беренсе тапҡыр бары тик төрөк документтарының береһендә Нагорицкая нахияһы составындағы 52 йортло һәм 300 кешеле ауыл булараҡ телгә алына. XVII быуатта Куманово ауылы ҡалаға әүерелә (XVI быуат аҙағында — нахияның административ үҙәге була). 1660 йылда, Эвлия Челеби яҙыуы буйынса, Кумановола 600-гә яҡын кеше йәшәй, унда мәсет һәм мәҙрәсә була.
1689 йылдарҙа Балҡанға Австрия һөжүме ваҡытында, ҡалала үҙен Куманово короле итеп иғлан иткән баш күтәреүсе македондарҙың геройы Карпоштың яҡты йондоҙо балҡып сыға. Баш күтәргән короллектең баш ҡалаһы булып Куманово һайлана, баш күтәреүселәр яғына Табановце, Нагоричане, Стрезовце һәм Клечовце ҡалалары инә. Австрия ғәскәре сигенгәндән һуң, Карпош ихтилалсылар менән бергә яңғыҙ бер үҙе ғосман армияһына ҡаршы торорға тырыша, әммә уның гайдуктары төрөктәрҙең һәм Сәлим-Гәрәйҙең ҡырым татарҙары берләшкән ҡыйратҡыс көстәренән ҡыйратыла. Карпоштың артабанғы яҙмышы тураһында ҡапма-ҡаршылыҡлы белешмәләр бар. Шуларҙың береһе буйынса, ихтилал баҫтырылғандан һуң, ул ғосман властары тарафынан Скопье үҙәгендә ҡаҙыҡҡа ултыртып һәләк ителә.
Кумановонан алыҫ түгел ерҙә, 1912 йылдың 23 октябр ендә Куманово алышы була, уның барышында серб һәм болгар-әрмән көстәре төрөк ғәскәрҙәрен еңә һәм уларҙы ҡасырға мәжбүр итә. Был алыш Беренсе Балҡан һуғыштарының береһе була. Был алыштағы геройҙарҙың береһе тап Крыстю Лазаров була ла инде, ул сербтар менән ҡулға-ҡул тотошоп төрөктәргә ҡаршы һуғыша. Икенсе балҡан һуғышында сербтар Куманово общинаһын баҫып ала.
1919—1931 йылдарҙа Лазаров — ЮгославиялаКумановоның воеводаһы була, ул серб власттарына ҡаршы македония болгарҙарын милли иҙеүҙән азат итеү өсөн көрәшә. Тарихсы Любомир Милетич әйтеүенсә,
1941 йылда Болгария оккупацион ғәскәрҙәре составында Лазаров тыуған еренә ҡайта, халыҡ легендар воеводаны ҙур хөрмәт менән ҡаршы ала. Куманово контрачеты воеводаһы сифатында Лазаров Югославия халыҡ-азатлыҡ армияһының коммунистик паризандарына ҡаршы көрәшә, был саҡта партизандарҙың штабы албандарҙың Матейча ауылында урынлашҡан була. 1941 йылдың 17 октябрендә Лазаров Козячский партизан отрядын селпәрәмә ҡыйрата. Титовсылар бының өсөн Лазаровты ғәфү итмәй.
1944 йылдың сентябрь айында, коммунист-титовсы Светозар Вукманович-Темпо приказы буйынса Кумановола судһыҙ-ниһеҙ македон милли геройҙары — воевода Крыстю Лазаров, Тодор Сопотский һәм Игнат Мангыровтар (Мангъров) үлтерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фоменко Владимир Дмитриевич
Влади́мир Дми́триевич Фоме́нко (29 сентябрь 1911, Чернигов — 17 октябрь 1990, Старочеркасская станицаһы) — рус совет яҙыусыһы, «Ер хәтере» романының авторы, уның буйынса шул уҡ исемдәге фильм төшөрөлгән.
Биографияһы
Черниговта хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1915 йылда буласаҡ яҙыусының атаһы ғаиләһен Дондағы Ростовҡа күсерә. Фоменко 1927 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы төҙөлөшөнә килә һәм төрлө-төрлө эшсе һөнәрҙәрен һынап ҡарай: ер ҡаҙыусы, йөк ташыусы, сүкешсе, слесарь ярҙамсыһы, драгиль булып эшләй. Төҙөлөш тамамлағандан һуң ошо уҡ заводҡа эшкә урынлаша.
1933—1935 йылдарҙа Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә, әйткәндәй, Фоменко хеҙмәт иткән артиллерия полкы өҫтөнән Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы (Ростсельмаш) шефлыҡ итә. Ошо осорҙа армия гәзитендә Фоменконың беренсе шиғырҙары һәм мәҡәләләре баҫыла. Демобилизациянан һуң Фоменко китапхана мөдире булып эшләй.
Һуңынан законһыҙ репрессияланып бер нисә йыл Ростов төрмәһендә үткәрә. Әммә ғәҙеллек тантана итә һәм Фоменко азат ителә.
Фоменко төрмәнән азат ителгәндән һуң Ростов педагогия институтының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә һәм уны 1941 йылда тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Фоменконы армияға саҡыралар һәм Ростов артиллерия училищеһына уҡырға ебәрәләр. Тиҙләтелгән курсты тамамлағас, уны училищела өйрәтеүсе ут взводы командиры итеп ҡалдыралар. Партия-комсомол артиллерия дивизионы составында Дондағы Ростовты обороналауҙа ҡатнаша. Һуңынан ут взводы командиры булараҡ Кавказ өсөн Һуғышта һәм Ростовты азат итеүҙә ҡатнаша.
1942 йылда Моздок янындағы һуғыш ваҡытында ВКП(б.) сафына инә.
Һуғыш ваҡытында Фоменко фронт матбуғатында шиғыр һәм очерктар менән сығыш яһай, әммә бик һирәк.
Бөйөк Ватан һуғышы еңеү менән тамамланғандан һуң Фоменко «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенә эшкә саҡырыла. Ул унда бер нисә ай эшләй.
Күп һанлы очерктар, ә һуңынан — хикәйәләр китабын сығара.
Шунан һуң ул үҙ тормошондағы төп хеҙмәтенә—үҙе ҡатнашырға тура килгән Цимлян диңгеҙен төҙөү, һыу баҫҡан хуторҙарҙы ҡалдырып китергә мәжбүр булған кешеләр тураһындағы «Ер хәтере» романын яҙырға тотона. Романдың беренсе китабы 1961 йылда сыға һәм Александр Твардовский һәм Анатолий Софронов кеүек билдәле яҙыусыларҙың иң юғары баһаһын ала.
"Фоменко үҙ осоро проблемаларын дөрөҫ һүрәтләргә тырыша, Сталин дәүере әҙәбиәтендәге ысын ауырлыҡтарҙы кире ҡағыусы үтә ябайлаштырыуға ҡаршы аңлы рәүештә ҡаршы сыға. Бойороҡ сәйәсәте һәм буйһоноуға тоғро булған Сталин осоро партия етәксеһенә Фоменко, түҙемле инандырыу юлына баҫҡан һәм, дәүләт-сәйәси хәстәрлектәр менән бер рәттән, айырым кешеләрҙең кескәй мәшәҡәттәрен дә иҫәпкә алыусы «ленинсы» тибындағы етәксене ҡаршы ҡуя. Күп эпизодтарға тармаҡланыусы ваҡиғаларҙың әкрен үҫеше, әңгәмәселәрҙең фекерен тапшырыуҙы үҙ эсенә алыусы диалогтарҙы ентекле алып барыу, шул иҫәптән романдың күп һанлы персонаждарының һәр береһен тәнҡит күҙлегенән ҡарау — былар бөтәһе авторҙың 'шәхес культы'н бөтөрөү юлындағы тырышлыҡтары тураһында һөйләй."
«Ер хәтере» романының икенсе китабы 1971 йылда сыға, ә 1973 йылда роман СССР дәүләт премияһына дәғүә итергә тәҡдим ителә.
Фоменко Владимир Дмитриевич роман өҫтөндә эшен тамамлағандан һуң Старочеркасская станицаһына йәшәргә күсә һәм хикәйә жанрына әйләнеп ҡайта; улар араһында «Ненастье», «Фиша», «Райком секретары» һәм башҡаларҙы айырыуса билдәләп китергә була.
1948 йылда Фоменко СССР яҙыусылар Союзына ҡабул ителә.
Старочеркасская станицаһында 1990 йылдың 17 октябрендә 80-се йәшендә вафат була. Шунда уҡ ерләнә.
Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары — XVII—XVIII быуаттарҙағы Башҡорт ихтилалдары серияһынан иң ҙурҙарының береһе. Башҡорт халҡы күтәрелешенең туранан-тура сәбәпсеһе булып Ырымбур экспедицияһы эшмәкәрлеге торған.
Ихтилал сәбәптәре
Ихтилалдың төп сәбәбе — Рәсәй экспансияһының көсәйеүе. Башҡорт халҡын Рәсәй составына ингәндәге килешеү нигеҙендә алған ергә аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтыу ҡурҡынысы борсоған. Бынан тыш, Тарихи Башҡортостандың эске үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыу маҡсатында баш күтәргәндәр һәм һалым күләменең үҫеүенә, уны йыйғанда чиновниктарҙың енәйәти эштәренә ризаһыҙлыҡ белдергәндәр, үҙҙәренең мәҙәни-дини һәм көнкүреш традицияларын һаҡлап ҡалырға ынтылғандар.
Тарихнамәлә ихтилалдың характеры, маҡсаты, идеяһы, этәргес көстәре төрлөсә аңлатыла. Ҡайһы бер тарихсылар был фажиғәле ваҡиғаларҙа социаль һәм синфи ҡапма-ҡаршылыҡтар сағылышын күрә, башҡорт этносының түбән социаль кимәлдә торған вәкилдәренең әйҙәүсе ролен һыҙыҡ өҫтөнә алып, был «хеҙмәтсән халыҡтың феодаль һәм милли иҙеүгә ҡаршы ҡораллы ҡаршылығы» булған, тип иҫәпләй (Аҡманов Ирек Ғайса улы, Усманов Әбүбәкир Нуриман улы). Бәғзеләре Рәсәй һәм Башҡортостандың үҙ-ара үҙенсәлекле мөнәсәбәттәрен цивилизацияның төрлө кимәлендә торған этносәйәси система һәм Рәсәйҙең Тарихи Башҡортостандағы экспансияһы, һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуын, башҡорттарҙың бөтөн баш күтәреү хәрәкәттәрендә лә ирекле вассалитет тураһындағы урта быуаттар идеологияһы булғанын иҫбатлап, Рәсәйҙең баҫып алыуы тип атай. Башҡорт ихтилалдарында юғары социаль баҫҡыста тороусыларҙың лидерлығы, рус ватандашлығынан баш тартыу идеяһы, милли хәрәкәт алды билдәләре һәм үҙенең дәүләтселеген булдырыу тенденциялы дөйөм халыҡ характерлы булғаны таныла (Доннели Алтон Стюарт, Кузеев Рәил Ғүмәр улы, Р. Порталь, Н. В. Устюгов).
Ихтилалдың урыны һәм этаптары
Ихтилал тарихында 3 этап билдәләнә:
1-се этабы
Ырымбур экспедицияһы әҙерләнгәнлеген башҡорттар 1734 йылда Килмәк Нурышевҡа — Нуғай даруғаһының күренекле бейенә Петербургтан башҡорт старшинаһы һәм муллаһы Туҡсура Алмаҡовтан килгән хаттан белгән. 1734 йылдың һуңында һәм 1735 йылдың яҙында бөтә 4 даруға вәкилдәре Ҡазый мәсетенә ҡоролтайға йыйылған. Пётр Иванович Рычков раҫлағанса, ерҙәренән һәм азатлығынан мәхрүм ҡалыу ҡурҡынысы янағанлыҡтан, башҡорттар "«…бөтөнләй иректән яҙҙырырҙар, тип һөйләшеп, Ырымбур ҡалаһын (хәҙерге Орск ҡалаһы) төҙөүгә бөтөн көстәре менән ҡаршы торорға ҡарар иткән»." 1735 йылдың май һуңында — июнь башында Өфө эргәһендә Килмәк Нурышев һәм Аҡай Күсемов етәкселегендә йыйылған башҡорттар, Ырымбурҙы төҙөү тураһындағы ҡарарҙан баш тартыуҙы талап итеп, Иван Кириллович Кириловҡа ике вәкил ебәргән. Хөкүмәт кешеләре, ебәрелгән вәкилдәрҙе язалаған, береһе хатта үлтерелгән. 1735 йылдың 15 июнендә Кирилов экспедицияһының Өфөнән Урна табан хәрәкәте ихтилал тоҡаныуын белдергән. Тәүге бәрелеш 1-6 июлдә булған: Килмәк Нурышевтың 3 меңлек отряды, экспедицияны һаҡлап уның артынан килгән, Вологда полкының роталарына һөжүм иткән.
1735 йылдың йәйендә күмәк кеше йәлеп иткән башҡорт хәрәкәте Башҡортостандың европа өлөшөндә йәйелдерелә. Өфө янындағы рус ауылдарына, Табын ҡәлғәһенә һөжүм иткәндәр, Минзәлә һәм башҡа тораҡтар ҡамауҙа ҡалған. Августа Тенис биҫтәһенән Ырымбурға сыҡҡан аҙыҡ-түлек ылауы ҡыйратыла. Баш күтәреүселәрҙең төп көстәре Ағиҙел йылғаһы бөгөлөндә һәм Дим йылғаһы буйында туплана. Баш ҡалаға ихтилал башланыуы тураһындағы хәбәр июль һуңында барып етә. Баш күтәреүселәргә ҡаршы торор өсөн Башҡорт эштәре комиссияһы булдырылған. Комиссия етәксеһе һәм Башҡортостандағы хәрби көстәр командиры итеп 1735 йылдың 13 авгусында генерал-лейтенант Александр Иванович Румянцев тәғәйенләнгән. Уның ҡарамағына 3 регуляр полк, 500 яйыҡ казагы, 3000 ҡалмыҡ булған. Баш күтәреүселәргә ҡаршы 20 меңдән ашыу кешенән торған бер нисә каратель экспедицияһы ойошторолған.
Шулар араһында иң ҡанһыҙы суҡындырылған мишәр А. И. Тевкелевтең (башҡорт халҡы уны Тәфтиләү тип йөрөткән һәм уның яуызлығын ҡарғаған «Тәфтиләү» йырын сығарған) Балыҡсы улусы Һөйәнтөҙ ауылы башҡорттарын ҡаты язалауы булған. 1736 йылдың ғинуарында Тәфтиләү Һөйәнтөҙ ауылын юҡ итергә бойороҡ биргән. П. И. Рычков, ошо ваҡиғаларҙың шаһиты: «Был ауылдың, ҡатындары, балалары менән, меңләгән кешеһен, атып, драгундар штык менән сәнсеп, үлтерҙе. Бынан тыш 105 кешене, келәткә ябып, ут төрттөләр. … Шулай итеп, бөтөн Һөйәнтүҙ ауылы кешеләре, беренән-бере кесе балалары, ҡатындары менән, бер төн эсендә ут-ҡоралдан һәләк булды, ә торлаҡтары көл-күмергә әйләндерелде». Артабан Тевкелев һәм полковник Мартыновтың каратель отрядтары тағы ла 51 ауылды туҙҙыра һәм яндыра, Себер даруғаһы Балыҡсы, Унлар, Ҡыр-Танып улустарының (хәҙерге Башҡортостандың Асҡын, Балтас, Ҡариҙел райондары территориялары) 2 меңдән ашыу кешеһен үлтерә.
26 сентябрь — башҡорт халҡының XVII—XVIII быуаттарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәләк булған милләттәштәребеҙҙе хәтергә алыу һәм ҡайғы көнө. Ошо осорҙа 8 ҙур ихтилал булып, башҡорттар һаны 1/3 кәмегән.
Хөкүмәттең 1736 йылғы 11 февраль бойороғо һәм 1736 йылғы 16 февраль бойороҡтары Башҡортостандағы үҙидара системаһын контролдә тотоуға йүнәлтелә. Башҡорттарҙа бойороҡтоң ер фондының аҫабалығын юҡҡа сығарыу тураһындағы положениелары айырата нәфрәт тыуҙыра. Ихтилалдың үҙәге Башҡортостандың Себер даруғаһына яҡын ятҡан буласаҡ Иҫәт провинцияһы территорияһында формалаша. 1736 йылдың яҙында башҡорттар Утятский, Крутихинский биҫтәләренә, Окуневский төрмәһенә (острог), Полевской заводына һөжүм итә. Был райондағы баш күтәреүселәрҙе Татищев Василий Никитичтың хәрби командаһы баҫтырған.
Нуғай даруғаһында, Дим йылғаһы буйында, 1736 йылдың март ахырынан үҙенең ғәскәрҙәре менән 200 ауылды һәм Башҡортостандың төп мәсете — Ҡазый мәсетен яндырыусы И. К. Кирилов торған. И. К. Кириллов, майор Б. Л. Останков һәм генерал-лейтенант А. И. Румянцев командалары тарафынан барлығы 500-гә яҡын ауыл юҡ ителгән (3 мең кеше үлтерелгән), Мартта Сыбаркүл ҡәлғәһенә нигеҙ һалынғанлыҡтан, уның гарнизоны яҡын-тирә территорияны контролдә тоторға тейеш булған. Хәрби команда баш күтәреүселәрҙең баҫымын бер аҙ ҡаҡшатҡан, Силәбе ҡәлғәһенә ихтилалдың 1-се тулҡыны түбәнәйеүе шарттарында нигеҙ һалынған.
1736 йылдың 25 июнендә Төлкөсура Алдағолов отряды менән хөкүмәт командаһы араһында Красноуфимск алышы була.
2-се этабы
1737—1738 йылдарҙағы ихтилал башында Бәпәнә Төрөпбирҙин, Көҫәп Солтанғолов, Рысай Игембәтов, Мандар Ҡарабаев, Сәйетбай Әлҡәлин, Төлкөсура Алдағолов һ.б. торған. Ихтилалдың яңы көс менән күтәрелеүенең сәбәбе — 1735—1736 йылдарҙағы хәрәкәтте ҡанһыҙ баҫтырыу, йөкләмә үтәү шарттарының күтәрә алмаҫлыҡ булыуы. 1737 йылдың яҙында тәүгеләрҙән булып Себер һәм Уҫа даруғалары башҡорттары күтәрелгән. Апрель-майҙа баш күтәреүселәр Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә һөжүм иткәндәр. Тулы булмаған мәғлүмәт буйынса, баш күтәреүселәр 15 меңдән ашыу кешеһен юғалтҡан. 1737 йыл башына ихтилалдың бөтөн әһәмиәтле лидерҙары ҡулға алынған.
1738 йылдың ҡышы-яҙында Себер, Уҫа һәм Нуғай даруғалары территорияларында тағы ла көслө ихтилал тоҡанған.Көҫәп Солтанғолов батыр отрядының генерал Л. Я. Соймоновтың хәрби лагерына һөжүм итеүе баш күтәреүселәрҙең иң эре операцияларының береһе булған. Апрель—майҙа башҡорт отрядтары Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә, Ревда заводына һөжүм иткән, июндә полковник И. С. Арсеньев һәм майор Люткиндарҙың хөкүмәт командаларына ҡаршы һуғышҡан. Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы Леонтий Яковлевич Соймонов етәкселегендә 1738 йылдың йәй-көҙөндә карателдәр 30-ҙан артыҡ ауылды туҙҙырған һәм яндырған, 900 кешене үлтергән. Йәй көнө Татищев һәм Соймонов әҙерләгән Башҡортостанды ғәскәрҙәр менән уратып алыу планы баш күтәреүселәрҙең әүҙемлеген кәметкән һәм ике арала һөйләшеүҙәр алып барыу мөмкинлеген асҡан. 1738 йылдың сентябрендә күренекле ихтилал етәкселәре Бәпәнә Төрөпбирҙин менән Аллайейәнғол Ҡотлоғужин хөкүмәт вәкилдәренә баш һалып килгән.
Ырымбур экспедицияһы начальнигы Василий Никитич Татищев башҡорттар инде баш күтәрерлек хәлдә түгел, тип иҫәпләгән. Ул хөкүмәткә крайҙағы хәл-торошто түбәндәгесә тасуирлаған: «… Ике иң ҡурҡыныс — Ҡазан һәм Нуғай — даруғалары шул дәрәжәлә таланған, исмаһам, халҡының яртыһы ҡалдымы икән, ә ҡалғандары — Уҫы һәм Себер даруғаларында юғалтыу шул дәрәжәлә булмаһа ла, барыһының да аттары һәм башҡа малы юҡҡа сыҡты, ауылдар яндырылды, ризыҡтары булмағанлыҡтан, күпселек кеше асҡа үлде…»
3-сө этабы
1739—1740 йылдарҙағы ихтилал Нуғай, Ҡазан, Себер, Уҫа даруғалары — бөтөн Башҡортостан территорияһында йәйелдерелгән. Ихтилал етәкселәре: Ҡараһаҡал (Солтангәрәй), Аллайейәнғол Ҡотлоғужин, Мандар Ҡарабаев, Солтан Арыҫланбәков, Теләүкәй Олотимеров, Булат Йәлекәйев, Күҙәш Рахманғолов, Миңдейәр Арҡаев, Шағанай Бурһыҡов һ.б. Хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийҙары: Я. Павлуцкий, Языков һ.б.
Ихтилалдың яңынан тоҡанып китеүенең сәбәбе — 1739 йылдың ғинуарында башланған йәниҫәп алыу (перепись). Йәниҫәп алыуҙы башҡорттар яңы һалым, бигерәк тә йән башына һалым һалыу сараһы кеүек ҡабул иткән. Башҡорттарҙың был сараны өҙөү өсөн тырышлыҡтары (саботаж), Петербургҡа үтенес ҡағыҙы менән барасаҡ вәкилдәргә паспорт биреүҙе талап итеүе йәниҫәп алыуҙы туҡтатып тороуға килтергән.
Ихтилалдың 3-сө этабында элекке башҡорт ихтилалдарының идеяһы — Рәсәй ватандашлығынан (подданство) баш тартыу — яңынан ҡалҡып сыҡҡан. Юлдаш-мулла етәкселегендәге башҡорттарҙың бер төркөмө, яңы таяныс эҙләп, жунгарҙарға мөрәжәғәт иткән. Бәғзе башҡорттар ҡаҙаҡтар менән берлек төҙөүгә йүнәлеш алған, ләкин Кесе һәм Урта жуздар быны кире ҡаҡҡан, ярҙам итеүҙән һәм таяныс булыуҙан баш тартҡан.
1739 йылдың декабрендә йәниҫәп алыу яңынан башланған. Башҡорттар уны һаман да һанға һуҡмаған, әммә крайҙа төҙөлгөн ҡәлғәләрҙең халҡын иҫәпкә алғандар. 1739—1740 йылдар сигендә Силәбе ҡәлғәһенең Иҫәп алыу китабы барлыҡҡа килгән.
1740 йылдың ғинуарында хәрәкәт башына яңы ҡорбаш — Башҡортостан ханы тип иғлан ителгән Солтангәрәй исеме аҫтында Ҡараһаҡал баҫҡан. Ихтилал тағы ла ҡораллы бәрелештәр формаһына күскән. Ҡараһаҡалға арҡаҙаш булған күренекле етәкселәр Аллайейәнғол Ҡотлоғужин, Мандар Ҡарабаев булған. Ихтилал Себер даруғаһының бөтөн территорияһын ялмап алған. Март урталарынан Арсеньев, Павлуцкий, Путянин һәм Кублицкий ҡыҫымы аҫтында баш күтәреүселәр тауҙарға сигенгән. Ҡараһаҡал Нуғай даруғаһы территорияһына сыҡҡан. Ихтилалдың һуңғы этабында баш күтәреүселәр һәм Рәсәй ғәскәре яғында һуғышҡан «тоғро башҡорттар» араһындағы көрәш киҫкенләшкән. 1740 йылдың май-июнендә Ҡараһаҡал бер нисә тапҡыр еңелгән. 3 июндә Павлуцкий командаһы баш күтәреүселәрҙе Тобол йылғаһы районында ҡыуып еткән, һәм баш күтәреүселәр баҫтырылған. Отрядтың тере ҡалған яугирҙары, яралы Ҡараһаҡалды ла алып, Яйыҡ йылғаһы аръяғына, ҡаҙаҡ далаларына киткән. Тау-урмандарҙа йәшеренгән баш күтәреүселәрҙе физик юҡ итеү операцияһы 1740 йылдың сентябренә тиклем дауам иткән.
Ихтилалдың һөҙөмтәһе
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенә инеүенән һуң күп быуаттар дауамында алып барылған баш күтәреү һуғыштарының иң ҙуры булған.
Ошо ваҡиғаларҙың замандашы П. И. Рычков баш күтәреүселәрҙе язалау хаҡында шундай мәғлүмәт килтергән:
П. И. Рычков 1740 йылдың көҙөндә Ырымбурҙа һәм Һаҡмар ҡаласығында В. А. Урусов ойошторған экзекуцияларҙы бына нисек тасуирлаған:
"… 11 кеше, шул иҫәптән телгә алынған Ҡараһаҡалдың 7 есаулы — ҡабырғаларынан, 85 кеше муйынынан аҫып, 21 кешенең, башы киҫелеп, ҡолғаға эленеп ҡуйылды, шул иҫәптән, Ҡараһаҡалды уйлап сығарыусы, башҡорттарҙы иң баш болартыусы Аллайейәнғолдоң (исемен Аландзи Айгул тип боҙоп яҙған) башын үле кәүҙәһенән киҫеп алдылар, сөнки ул, ҡарауыл аҫтында Ырымбурға килтерелгәндә, ун көн дауамында һыу эсеүҙән, ашауҙан баш тартып, үҙен-үҙе үлемгә дусар иткәйне.
Карателдәрҙән ҡасып, тыуған илен ташлап, ҡаҙаҡтарға һәм ҡалмыҡтарға киткән башҡорттарҙы һанап бөтөрлөк түгел. Уларҙың күбеһе әсирлеккә эләкте һәм урындағы феодалдарҙың ҡолона әйләндерелде. Әсирлеккә эләккәндәрҙең күпселеге, шулай уҡ уларҙың ҡатындары һәм балалары, суҡындырылды һәм «теләгән рус кешеләренә» (охочим) бирелде, баш бирмәгәндәрҙе — язаланылар. Мәҫәлән, 1738 йылдың апрелендә Екатеринбургта яңы суҡындырылған Туйгилде Жүләков, «суҡындырылғандан һуң да, Мөхәммәт ҡанунынан сыҡмаған өсөн», балаларының күҙ алдында яндырылып үлтерелгән.
Турица (Сухона ҡушылдығы)
Турица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 352 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)
Ихтилалдың һөҙөмтәһе
Рәсәй тарихсыһы Борис Эммануилович Нольде үҙенең китабында ихтилал йомғаҡтары буйынса шундай статистика мәғлүмәте килтергән : "«16634 язалап үлтерелгәндәр, 3236 каторгаға, һөргөнгә оҙатылғандар; 12283 штраф тип тартып алынған аттар, 6076 үлтерелгән ат, 696 емерелгән ауылдар …»"
Америка тарихсыһы Алтон Стюарт Доннелли, һәр дүртенсе башҡорт үлтерелгән, тип иҫәпләп сығарған. Был ихтилал барышында күп аҫаба башҡорт ерҙәре, хужаларынан тартып алынып, мишәрҙәргә бирелгән.
Турица (Сухона ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)
Ихтилалдың һөҙөмтәһе
1735—1740 йылдарҙағы ихтилалда 40 меңдән артыҡ кеше үлтерелгән, язаланған йәки каторгаға оҙатылған (Василий Никитич Татищев мәғлүмәттәре буйынса, 60 меңгә яҡын башҡорт).
Батша хөкүмәте, башҡорт общиналарының эске тормошон контролдә тоторлоҡ, административ реформалар уҙғарған.
Турица (Сухона ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Жилина
Кесе Жилина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокузовка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оброк
Обро́к — батша Рәсәйендә  бойондороҡло крәҫтиәндәрҙең йөкләмәләренең береһе, алпауытҡа продуктылар йә аҡса менән түләнгән.
Натуралата оброк 1861 йылғы реформа менән бөтөрөлгән.
Күрҙем ауыл Советы (Тәтешле районы)
Күрҙем ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәк — Иҫке Күрҙем ауылы.
Тарихы
Күрҙем ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Эпистрофей
Төҙөлөш үҙенсәлектәре
Башҡа муйын умыртҡаларынан айырмалы эпистрофейҙың тән өлөшөндә, өҫ яҡтан теш үҫентеһе һәм уның яғынан ике быуын урыны бар. Алғы быуын урыны (лат. facies articularis anterior) атланттағы теш керә торған соҡор менән тоташа (срединный атлантоосевой сустав).
Эпистрофейҙың ян-яҡтарындағы өҫкө быуын урындары (лат. facies articulares superiores) атланттың аҫҡы быуын урындары менән ян (латеральные атлантоосевые суставы) атлант быуыны барлыҡҡа килтерә.
Аҫҡы быуын урындары аша эпистрофей өсөнсө муйын умыртҡаһына тоташа.
Степановка (Асҡын районы)
Степановка (Степановка) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 122 кеше. Почта индексы — 452882, ОКАТО коды — 80204825003.
Урамдары
Урам исеме
Зекерйә (исем)
Зекерйә — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Зекерйә итсеме ғәр. иҫтә торған; иҫтәлек тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.