cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Украина Совет Социалистик Республикаһы
Территориаль бүленеш
1959 йылдан һуң Украина ССР-ның административ-территориаль бүленеше яйға һалына, тиерлек. Таблицала 1959—1991 йылдарҙа Украина ССР-ына ингән өлкәләрҙең мәғлүмәттәре күрһәтелгән. Бынан тыш, Украина ССР-ының ғәмәлдә булған йылдарҙа уның эсенә түбәндәге өлкәләр ингән:
Нюрум-Юган (Амня ҡушылдығы)
Нюрум-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хилажев Ренат Рафаил улы
Хилажев Ренат Рафаил улы (25 апрель 1983 йыл) — эшҡыуар, финанс консультанты, Башҡортостан Республикаһының кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы ағзаһы, «РадостьЕсть» хәләл туҡланыу селтәре (кафе, ресторан) милектәше, блогер.
Биографияһы
Ренат Рафаил улы Хилажев 1983 йылдың 25 апрелендә Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡалаһында тыуа. Сығышы менән Ҡыр-көҙәй башҡорттарынан. Уҡырға Ҡатаутамаҡ ҡалаһы мәктәбенә бара, 14 йәшендә Өфөгә килеп, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡыуын дауам итә. Рус мәктәбенән килгәнлектән башҡорт мөхитендә тәүҙә ауыр була, әммә тырышлығы ярҙамында мәктәпте тик «бишле» билдәләренә генә тамамлауға өлгәшә (2000).
Артабан Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында юғары һөнәри белем ала (2005), әммә икенсе юғары белеме буйынса — финанс менеджеры, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетын 2015 йылда тамамлай. 2007 йылдан бизнеста.
Бизнесҡа килгәнгә тиклем банк идарасыһы, «Урал финанс үҙәге» компанияһы директоры булып эшләй. 2005 йылда лизинг компанияһына килә. 2012 йылда аутосорсинг нигеҙендә бухгалтер һәм финанс консалтингы өҫтәмә эшмәкәрлеген аса. 2014 йылда Питерҙан алып Хабаровскиға тиклем Рәсәйҙе йөрөп сыға, уның лекцияларын 200-ҙән ашыу компания тыңлай. Тәүге аҙымдарын бизнес-инкубаторҙан башлап, 2013 йылда фекерҙәштәре менән бергә тәүге ике тиҙ хеҙмәтләндереүсе ресторан һатып ала. Ренат Хилажев бөгөн — Башҡортостан Республикаһы эшҡыуарҙары ихтыяжы өсөн финанслауҙың төрлө төрҙәрен йәлеп итеү тәжрибәһенә эйә эшҡыуар. Һөҙөмтәлә 1 миллиард 500 миллион һум аҡса йәлеп ителә. Башҡортостандың — бизнес, Рәсәйҙең банк йәмғиәтендә киң бәйләнештәргә эйә.
Әлеге ваҡытта «РадостьЕсть» кафеһы милектәше. Һуңғы проекттарының береһе — кафела Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбиров тарафынан юғары баһаланған яһалма интеллект базаһында аш-һыуҙы таныу буйынса I SPOK аппарат-программа комплексын ҡулланыуҙы индереү. Компаньондары менән бергә «РадостьЕсть» селтәрен федераль франшиза итеп киңәйтергә планлаштыра.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Әүҙем йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһының финанс-сәнәғәт һәм инвестицион сәйәсәт буйынса совет эксперты (2020), Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы ағзаһы.
Яңы эш башлыусы эшҡыуарҙарҙы, оло йәштәгеләрҙе һәм теләүселәрҙе финанс грамотаһына өйрәтеү менән шөғөлләнә.
2020 йылдағы коронавирус пандемияһы осоронда «ҡыҙыл зона»ла эшләүсе табиптарҙы йылы аш менән тәьмин итеү инициаторҙарының береһе.
Ғаиләһе
Өйләнгән, күп балалы атай.
Альберсрода
Альберсрода (Albersroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 467 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6268 һәм автомобиль коды — SK.
Вишну
Вишну — индуизм илаһы. Вайшнавизмда иң оло йән һәм һаҡлау илаһы булып тора. Уның күренекле аватарҙары Рамаянала Рама һәм Махабхаратала Кришна булып тора. Шулай уҡ Нараяна, Ананта, Кешава, Трилокинатх, Иштадэва, Джаганнатх, Васудэва, Витхоба һәм Һари исемдәре менән мәғлүм. Вишну традицион рәүештә ҡатыны Лакшми менән Шеша йыланының балдаҡларында ял иткән итеп һәм "Ғәләмне ысынбарлыҡҡа ашсын өсөн күҙ алдына килтерә". Һинд дине риүәйәттәрендә, Вишну ҡараһыу зәңгәр тәнле һәм дүрт ҡуллы итеп һүрәтләнә. Ул аҫҡы һул ҡулында Падма (символ)ты (лотос ҫәҫкәһен), аҫҡы уң ҡулында, Кумодаки Гада (суҡмарын) , өҫкө һул ҡулында Панчаджанья Шанкха (ҡабырсығын) һәм өҫкө уң ҡулында Сударшана (дискын) тотҡан итеп һүрәтләнә. Вишну йәйәһе Шаранга булараҡ мәғлүм, ә ҡылысы Нандака булараҡ мәғлүм.
Сиҙәм ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Сиҙәм ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Сиҙәм ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Иҙрис (Салауат районы)
Иҙрис (Идрисово Краснополье) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Әлкә ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше. Почта индексы — 452481, ОКАТО коды — 80247805002.
Петряевская Улошка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Иҙрис (Салауат районы)
Географик урыны
Иҙрис (Краснополье) ауылы Йүрүҙән ҡушылдығы Келүклә (Клюкля) йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡҡа 19 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Кропачёвонан (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнсығышҡа 12 километрҙа урнылашҡан.
Тарихы
Иҙрис ауылына Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Рәсми документтарҙа 1755 йылдан (башҡа ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 1742 йылдан) билдәле. Шайтан-Көҙәй ырыуының тирә-яҡта билдәле аҫабаһы һәм тәүге төпләнеүсе Иҙрис Дәүәтәков исеме менән аталған.
Петряевская Улошка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҙрис (Салауат районы)
Тарихы
Старшина Иштуған Мишәров командаһына ингән Иҙрис Дәүәтәков һәм тағы ла 4 аҫаба 35 аҫабаның ы сифатында 1762 йылда Эҫем һәм Ҡытау-Ивановск заводтары хужалары И. Б. Твердышевҡа һәм И. С. Мясниковҡа йылына 20 һум түләү менән 60 йылға ҡуртымға һатыуҙа ҡатнашҡан.
Иҙрис ауылы атамаһы ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә улус старшинаһы Иҙрис Үтәев исеменә бәйле тип аңлатыла. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Идрискино тип тә күрһәтелгән. Иҙрис ауылы 1740—1755 йылдарҙа барлыҡҡа килгән һәм Красильников һәм Рычковтың картаһында урын алған. Уның тап ошо осорҙа барлыҡҡа килеүе тураһында түбәндәге факттар һөйләй.
1770 йылдың 25 майында академик П. С. Паллас Иҙрис ауылына килгән. «Ҡарағай тауында кескәй генә Иҙрис ауылы ята, ә тауҙа — мәмерйә», тип яҙған академик.
1795 йылда Иҙрис ауылында 10 хужалыҡ булған һәм унда 62 кеше йәшәгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Ауылға нигеҙ һалыусы Иҙристең ике ҡатын алған Ейәнбай исемле улына 1816 йылда 40 йәш (ҡатындарына 30 һәм 16 йәш) булған. Өлкәне Кинйәбайға 67 йәш (ҡатындарына 59, 36 йәш). Һәм был мәғлүмәт ауылдың йәшен билдәләргә ярҙам итә.
Ауылға нигеҙ һалыусының өсөнсө улы ла билдәле — мулла Ҡунаҡбай Иҙрисов, ул 1786 йылда улус ерҙәрен заводсы ханым И. И. Бекетоваға һатыуҙа әүҙем ҡатнашҡан.
1816 йылда 13 хужалыҡта 28 ир-ат һәм 35 ҡатын-ҡыҙ, 1834 йылда — 30 ир-ат һәм 47 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда — 42 ир-ат һәм 52 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
19 хужалыҡта 71 ат, 80 эре мөгөҙлө мал, 16 һарыҡ, 26 кәзә тотҡандар. Ҡайһы бер хужалыҡтар умартасылыҡ менән (10 умарта) шөғөлләнгән.
1865 йылда 13 йортта — 75 кеше донъя көткән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
1895 йылда 22 хужалыҡта 146 башҡорт йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Иҙрис ауылында запас икмәк һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән.
1920 йылда 35 хужалыҡ һәм 157 кеше иҫәпкә алынған. XX быуаттың 1920-се йылдарында Иҙрис эргәһендә Краснополье тигән урыҫ ауылына нигеҙ һалына. 1970‑се йылдарҙа Краснополье Иҙрис ауылына ҡушыла.
Әлеге ваҡытта Иҙрис ауылында Әлкә ауылындағы урта мәктәп филиалы — башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тәбиғәт ҡомартҡыһы
Тауҙар: Ҡарағай тауы
Йылғалар: Йүрүҙән,
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Быяла мәсет (Һиндостан)
Мәҙинә мәсете, Быяла мәсет (Мади́на масджи́д, Стекля́нная мече́ть) — был Һиндостандағы беренсе һәм берҙән-бер быяла мәсет.
Тасуирламаһы
Бынан тыш, Мегхалая штатының баш ҡалаһы Шиллонг ҡалаһында урынлашҡан Мәҙинә Мәсете илдең төньяҡ-көнсығышындағы иң ҙур мәсет булып тора. Шиллонг Мосолман берекмәһе һәм мосолмандарҙың иғәнәһе иҫәбенә төҙөлгән мәсет йыл ярым дауамында һалына. Уны асыу тантанаһы 2012 йылдың 18 октябрендә була.
Ғибәҙәт йортоноң көмбәҙе һәм манаралары тулыһынса быяланан эшләнгән. Мәсет бейеклеге 36 метр (120 фут), киңлеге 18 метр (61 фут) булған дүрт ҡатлы бинанан ғибәрәт. Биналарҙың һыйҙырышлылығы 2000-дән ашыу кеше. Проектлағанда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым залдар ҡаралған. Мәсеттең үҙенсәлеге булып шулай уҡ төнгө яҡтыртыу тора. Төҙөүселәрҙең ниәте буйынса, бындай биҙәлеш мәсетте мәхәллә кешеләре өсөн генә түгел, яңы туристар өсөн дә ылыҡтырғыс итә.
Мәсет бөтә диндәрҙең берҙәмлеге символы булараҡ төҙөлгән. Биләмәлә дини институт-мәркәз урынлашҡан, унда буласаҡ имамдар белем ала, асыҡ лекциялар һәм дәрестәр үтә. Мәҙинә Мәсетезаманса ислам китапханаһы менән йыһазландырылған. Мәсет комплексына Мехерба исемле етем балалар өсөн приют та инә, унда әле 51 бала тәрбиәләнә.
Спасское-Куркино усадьбаһы
Спасская-Куркино усадьбаһы — Вологда өлкәһенең Вологда районында Куркино ауылында XIX быуат дворяндар усадьбаһы. Провинциаль классицизм стилендә төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта реставрация эштәре үткәрелә.
Тарихы
Спасская-Куркино усадьбаһы — Вологда ерендә XIX быуаттың тарихи-архитектура ансамблдәренән иң ҙур һәм иң матур усадьбаларының береһе
Резановтарҙың дворян ғаиләһе Спасское-Курино имениеһының тәүге хужалары була. Был эре ер биләүселәр,  уларға Вологда губернаһында  139 ауыл ҡарай. Улар байтаҡ аҡсаһын ныҡлы алпауыт хужалығын булдырыуға  һәм усадьба төҙөкләндереүгә сарыф итә. 1818 йылда, у, Фёдор Дмитриевич Резанов үҙ аҡсаһына ауылда усадьба эргәһендә таш Спас-Преображение  сиркәүе төҙөй.
1880 йылда Резановтар нәҫеле ырыуы вәкиле һәм берҙән-бер вариҫы йәш дворян Андреевҡа кейәүгә сыға. Усадьба мираҫ булараҡ Андреевтар нәҫеленә күсә. Резановтар һәм Андреевтар, шулай уҡ усадьбаның һуңғы хужаһы Н.Н. Андреевтың ҡатыны Л.А.Гизетти илдең күренекле кешеләре генералиссимус А.В. Суворов һәм фельдмаршал М.И. Кутузов, яҙыусы И.С.Тургенев һәм А. М. Ридигер – Мәскәү һәм бөтә Русь менән туғанлыҡта була. Буласаҡ патриархтың атаһы бала сағында Спасское-Куркино усадьбаһына килә.
Совет власы урынлаштырылғандан һуң усадьбаһы ГубЧК ҡарамағына күсә,  ә һуңыраҡ бында төрлө ауыл хужалығы учреждениелары урынлаша. Тейешле тәрбиә етешмәгәнлектән усадьба бинаһы һәм йәнәшәләге парк аламалана.
Куркино усадьбаһы үҙ ваҡытында ҙур ярым таштан, таш флигелдән, ябык балкондан, ағас музыка павильонынан (бында  40 музыканттан оркестр уйнаған), шулай уҡ ҡаыйн һәм йүкә аллеялары менән парктан, беседкалар, оранжереяларҙан, ат аҙбары алдында аҡ ихатанан, утрауҙары менән быуа каскадтарынан, һыу инеү урынынан һәм күп һанлы хужалыҡ ҡаралтыларынан   торған бай йорто була һәм аллеялар ҙур, кружало һәм беседка, оранжерея, ихата алдындағы аҡ ат, утрау менән каскадлап быуалар, купальня, хужалыҡ һәм күп һанлы ҡоролма.
Усадьбаның төп бинаһы – ярым таштан, антресоль менән ике ҡатлы йорт, ҡарағастан төҙөлгән. Ҡоролоштоң фасадын дорик орденлы алты ағас колонна һәм еңелсә өс мөйөшлө фронтон менән ҡеүәтле портик биҙәй. Бинаның м айҙаны 1200 квадрат метр, тәҙрәләре бик күп. 25 төп бүлмәләр, улар ҡыҙыл һәм ҡара ағастан паркет менән түшәлгән. Мебель ҡыҙыл ағастан һәм карел ҡайынынан ампир стилендә, биҙәкле түбәләре гәлсәр шәмдәлдәр  һәм плафондар менән биҙәлгән, стеналарын  ебәк обойҙар ҡаплай. Бай китапхана бар.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта комплекс биләмәһендә ҙур бай йорто, уға йәнәш флигель һәм музыка павильоны һаҡлап ҙур йорто һаҡланған, шулай уҡ элекке ғибәҙәтхананың ағас бинаһы бар. Уны Беренсе донъя һуғышында инвалидтар һәм етемдәр өсөн ҡоралар. Ике башлы бөркөт һәм дүрт быуанан торған каскад инглиз паркы шулай уҡ һаҡланып ҡалған. Һуңғы быуанан алыҫ түгел арауыҡта ҙур булмаған урман урынлашҡан, унда һунар менән шөғөлләнеү өсөн боландар үрсетәләр.
2006 йылда элекке парк һәм дворян усадьбаһының бер нисә бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты   статусын ала. Әлеге ваҡытта айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы булып тора. Өс ботаҡлы йүкәләр айырыусы тәбиғәт ландшафтының үҙенсәлеге була. Бында Резанов-Андреевтар усадьбаһында эшләүсе тәжрибәле баҡсасылар үҫтергән ҡайындар урынлашҡан.
Һуңғы йылдарҙа усадьба территорияһында тергеҙеү  реставрация эштәрен уҙғарыла. Төп маҡсаты ҡоролмаларҙың элекке ҡиәфәтен һәм йәнәшәләге тәбиғәт зонаһының матурлығын ҡайтарыу, шулай уҡ был майҙансыҡта   музей-туристик комплексын булдырыу тора. Усадьба һаҡлаусыһы, урындағы активист Николай Сайкин тергеҙеү эштәре өсөн аҡса эҙләү эштәрен әүҙем алып бара.
Әҙәбиәт
Куркино ауылы һәм усадьба тураһында бер нисә китап әҙерләп сығарыла:
Арыҫланов Айнур Нурғәле улы
Арыҫланов Айнур Нурғәле улы -Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының Диниә назараты үҙәкләштерелгән дини ойошмаһы рәйесенең беренсе урынбаҫары.
Биографияһы
Айнур Нурғәле улы Арыҫланов 1985 йылда Баймаҡ районының Ишмөхәмәт ауылында тыуған. 2002 йылда Сибай гимназия-интернатын тамамлай. Артабан, Ҡаҙандағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 2004 йылда Өфөләге Рәсәй Ислам университетының «Теология» факультетына 3-сө курсҡа ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсә. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы бүлегендә белем ала. 2006 йылда Египеттың Ҡаһир ҡалаһындағы ғәрәп телен өйрәнеүсе «Фаджр» үҙәгендә белем ала. Бөгөн М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының психология факультетында ситтән тороп уҡый.
Буффон Джанлуиджи
Джанлуиджи Буффон Мазокко (Gianluigi Buffon Masocco, итальян телендә әйтелеше: [bufˈfɔn dʒanluˈiːdʒi]; 28 ғинуар 1978 йыл) — Италия футболсыһы, «Ювентус» клубы ҡапҡасыһы. Италия йыйылма командаһы составында 2006 йылғы донъя чемпионы. Шул уҡ турнирҙа ФИФА тарафынан турнирҙың иң яҡшы голкиперы тип таныла. 2001—2018 йылдарҙа — донъяның буйынса иң ҡиммәтле ҡапҡасыһы, уның "Парма"нан «Ювентус»ҡа күсеүе өсөн 32 миллион самаһы фунт стерлинг түләнә.
Буффон А серияһында рәттән ҡоро минуттар иҫәбе буйынса рекорд авторы: 2015/16 йылдар миҙгелендә 974 минут (11 уйын). 2002/03 йылдар миҙгелендә чемпиондар лигаһының иң яҡшы уйынсыһы булып таныла — турнир тарихында был исемгә ҡапҡасы лайыҡ булған берҙән-бер осраҡ. 2003, 2004 , 2006 , 2007 һәм 2017 йылдарҙа Буффон МФФИИС версияһы буйынса 1897—2009 йылдар осоронда футбол тарихындағы иң яҡшы футболсы була (ойошма булдырылғандан алып). 2011 йылдың 7 февралендә XXI быуат беренсе ун йыллығының иң яҡшы ҡапҡасыһы булып таныла.
2006 йылда «Алтын туп» өсөн көрәштә Буффон командалашы һәм клубташы Фабио Каннаваронан ғына ҡалышып, икенсе урын ала. Буффон А серияһында иң күп матч үткәргән футболсылар араһында исемлектең беренсе юлын биләй. Европа футболсылары араһында милли йыйылма командаһы өсөн үткәргән уйындары мҫәбе буйынса (уйын 176) рекордсмен. Италия йыйылма командаһы өсөн 20 йылдан ашыу сығыш яһай (1997 йылдың 29 октябренән менән 2018 йылдың 23 мартына тиклем).
Айҙар ғынайым (йыр)
«Айҙар ғынайым» (Айҙар ғынайым) — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй (күңелле йыр).
Тарихы
1977 йылда БАССР-ҙың Архангель районы Аҙау ауылында Нәфиғә Фәйзуллинанан (1927 йылғы) яҙып алына. — Ғилми архив, ф.3, оп. 73, д. 64, л. 78, 80. Бергәләп башҡарыу манераһы ла яҙып алынған: егеттәр менән ҡыҙҙар бер-береһенә ҡапма-ҡаршы парлашып етәкләшеп баҫа. Йырҙың беренсе өлөшөндә егеттәр ике аҙым алға, ә ҡыҙҙар ике аҙым артҡа атлай, икенсе өлөшөндә ҡыҙҙар алға, ә егеттәр артҡа атлай, хәрәкәттәр зиг-заг формаһында башҡарыла. "Айҙар ғынайым" — шаян таҡмаҡ көйө.
Йөкмәткеһе
Риүәйәткә ярашлы, йырҙа һүҙ Бикҡол ауылында (Әбйәлил районы) тыуып үҫкән рядовой һалдат Шаһибәрәк тураһында бара, уны ялған тәңкәләр етештереү өсөн Себергә ебәрәләр. Һөргөнгә китер алдынан ул "Шаһибәрәк" йырын йырлап уны иҫкә алыуҙарын үтенә. Икенсе версия буйынса, батыр тыуған еренә ҡарата батша алып барған колониялаштырыу сәйәсәтенә ҡаршы сыға, шуға ла Себергә һөргөнгә ебәрелә, күп тапҡырҙар ҡаса һәм Ирәндек һыртында йәшеренеп йөрөй.
Башҡарыусылар
Был йырҙы Хөсәйен Мәжитов башҡара, Йыш ғына төрлө вокаль ансамблдәр ҙә был күңелле йырҙы үҙ репетуарына ҡуйыуҙы хуп күрә.
Сабитов Мәрһәм Карам улы
Биографияһы
Мәрһәм Карам улы Сабитов 1916 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Илеш районы) Сереккүл ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тырыш һәм маҡсатлы ир-егет итеп үҫтерә тыуған төйәге Мәрһәмде. Мәрһәм ғәр. — «бальзам; күңел йыуатыусы» тигән мәғәнәгә эйә.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Сереккүл ауылы мәктәбендә белем ала.
1934 йылда башланғыс кластар уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай, артабан уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса мөдир һәм тулы булмаған урта мәктәп директоры булып эшләй.
1941 йылдың 25 июнендә Илеш районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Старшина Мәрһәм Карам улы 1944 йылдың 30 декабренә тиклем 10-сы айырым күпер тимер юлы батальонында хеҙмәт итә.
Сабитов Мәрһәм Карам улы Брянск фронты составында тимер юлы ғәскәрҙәренең 5-се айырым бригадаһы составында ла алыша.
Һуғыш тамамланғандан һуң, Илеш халыҡ депутаттары район советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара.
1946—1948 йылдар — Башҡортостан өлкә партия мәктәбендә уҡый. Йәрмәкәй, артабан Шишмә халыҡ депутаттары район советтары рәйесе.
1954 йылда Мәрһәм Карам улы Сабитов КПСС-тың Салауат районы комитеты секретары итеп һайлана.
1962-1965 йылдар — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының төньяҡ-көнсығыш территорияһы парторгы, артабан Салауат колхоз-совхоз идаралығы партия комитеты секретары.
1965-1983 йылдар — Сабитов Мәрһәм Карам улы КПСС-тың Ауырғазы районы комитеты 1-се секретары.
Сабитов М. К. идаралығы йылдарында ауыл хужалығы производствоһы үҫешендә яуланған уңыштары өсөн Ауырғазы районы күп тапҡырҙар КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Министрҙар Советы, ВЦСПС, ВЛКСМ Үҙәк Комитеты, РСФСР Министрҙар Советының, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының, профсоюздарҙың өлкә Советы һәм ВЛКСМ өлкә комитеты Ҡыҙыл Байраҡтары менән бүләкләнде.
Ғаиләһе
Мәрһәм Карам улы Сабитовтың ейәне — Сабитов Ринат, «Газсервис» берекмәһе белгесе
ейәнсәрҙәре — Өфө ҡалаһының 21-се дауаханаһы табибы Светлана Байбурина
Римма Рамазанова — Башҡортостан Республикаһы Эске Эштәр министрлығы белгесе
бер туған һеңлеһе — Әлфирә Сабитова.
Хәтер
Ауырғазы районы Төрөмбәт урта мәктәбендә Сабитов Мәрһәм Карам улы иҫтәлегенә милли көрәш буйынса асыҡ турнир ойошторола.
2016 йылда М. К. Сабитовтың 100 йәшен тантаналы билдәләгәндә, уның хөрмәтенә мәктәптәрҙә, музейҙарҙа, китапхана һәм мәҙәниәт йорттарында ижади конкурстар, күргәҙмә һәм экспозициялар ойошторола.
Тирмә (уйын)
Тирмә — башҡорт халыҡ балалар уйыны.
Уйын ҡағиҙәһе
Уйында дүрт төрөкм балалар ҡатнаша. Төркөмдәр дүрт мөйөшкә урынлаша. Уртала ултырғыста милли биҙәкле яулыҡ ята. Балалар төркөмдәрендә барыһы бергә ҡулға ҡул тотоношоп, дүрт ерҙә әйләнеш яһап таҡмаҡлап бейеҙәр:
Көй йырһыҙ дауам иткән саҡта балалар дөйөм түңәрәккә баҫалар. Аҙаҡ музыка туҡтағас, һәр төркөм үҙ ултырғысына йүгерә һәм ултырғыста ятҡан яулыҡ менән тирмә ҡора. Ҡайһы төркөм беренсе төҙөй, шул еңә.
Дальвик
Дальвик (Dalvík) — Исландияның ҡалаһы һәм общинаһы.
Географияһы
Дальвик ҡалаһы Исландияның төньяғында, Гренланд диңгеҙенә сығыусы Эйя-фьорд фьорды ярында, Акюрейриҙан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала Нордюрланд-Эйстра төбәгенә ҡараусы Дальвикюрбиггд округының административ үҙәге. Дальвик ҡалаһының халҡы 1414 кеше тәшкил итә (01.12 2007 йыл).
Дальвик — эре балыҡ порты. Унан даими паром рейстары башҡарыла, улар Төньяҡ поляр түңәрәгендәге Гримсей утрауы менән Дальвик ҡалаһын бәйләп тора. Эйяфьордур һыуында, Дальвик алдында, Хрисей утрауы урынлашҡан, унда 180 кеше йәшәй. Был утрау Акурейри округына ҡарай. Бальвиктан Исландияның баш ҡалаһы Рейкьявикка тиклем ара 412 километр тәшкил итә.
Тарих
1916 йылда Дальвик ҡалаһында Исландияның өсөнсө президенты Кристиан Эльдьяурн тыуған (1968—1980).
1934 йылда Дальвик көслө ер тетрәү һөҙөмтәһендә ныҡ емерелгән.
1998 йылда ҡала 2 ауыл общинаһы менән берләштерелә, шулай итеп яңы Дальвикурбиггд округы барлыҡҡа килә.
Лохтога
Лохтога — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондоба йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотошов Салауат Шәйхелислам улы
Ҡотошов Салауат Шәйхелислам улы (13 февраль 1976 йыл) — юрист, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй граждандар авиацияһы топ-менеджеры, илдең аэропорт һәм аэродромдар селтәре үҫеше инициаторы. 2008—2011 йылдарҙа «Өфө» халыҡ-ара аэропортының, 2014 йылдан «Калуга» халыҡ-ара аэропортының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010), II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2019).
Биографияһы
Салауат Ҡотошов 1976 йылдың 13 февралендә Үзбәк ССР-ының баш ҡалаһы Ташкентта тыуған.
2000 йылда Башҡорт дәүләт университетынының юридик факультетын тамамлай.
2002 йылда Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында аспирантура тамамлай.
2003 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығының хоҡуҡи тәьминәт бүлегендә начальник, мөнәсәбәттәргә контроллек буйынса баш белгес булып эшләй.
2005 йылда Дәүләт милке менән идара итеү буйынса Федераль агентлыҡтың Башҡортостан Республикаһындағы территориаль идаралығы етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
2010 йылда Граждандар авиацияһы академияһын (Санкт-Петербург), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс академияһын тамамлай.
2008—2011 йылдарҙа «Өфө» халыҡ-ара аэропортын етәкләй, 2011 йылдан «Ермолин» халыҡ-ара аэропортының идарасы компанияһында етәксе була, 2014 йылдан — «„Калуга“ халыҡ-ара аэропорты» АЙ генераль директоры итеп тәғәйенләнә.
2009—2010 йылдарҙа Рәсәйҙә тәүге тапҡыр төбәк пассажирҙар авиацияһын тергеҙеү проектының инициаторы була, Башҡортостан Республикаһында Нефтекама, Сибай аэродромдарын реконструкциялай.
2011 йылдың 2 февралендә Салауат Ҡотошов Мысырҙағы Революция (2011—2013) сыуалыштары ваҡытында рәсәйлеләрҙе тыуған иленә ҡайтарыу экпедицияһын етәкләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ҡотошов Салауат Шәйхелислам улы етәкселек иткән дәүерҙә «Өфө халыҡ-ара аэропорты» «Интенсив үҫешеүсе аэропорт» номинацияһында «БДБ илдәренең иң яҡшы аэропорты» булып таныла, шулай уҡ аэропортҡа транспорт тармағындағы Милли йәмәғәт премияһы тапшырыла.
Салауат Ҡотошов «Хәрби хеҙмәт өсөн», «Кавказдағы хеҙмәте өсөн», «Хәрби хәрәкәттәр ветераны», Жуков миҙалы, «Транспорт милицияһының 90 йыл» миҙалдары менән бүләкләнә, «Почетлы геодезист» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
Нюрум-Юган (Казым ҡушылдығы)
Нюрум-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 355 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Печеньга (Вага ҡушылдығы)
Печеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 387 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Пуйва (Щекурь-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Санго-Шор
Санго-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нярма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сафоновка (Дыуан районы)
Сафоновка (Сафоновка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше. Почта индексы — 452537, ОКАТО коды — 80223816007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирмә (мәғәнәләр)
Тирмә — күсмә һәм ярым күсмә халыҡтары торлаҡтарының төрө.
Поленцко
Поленцко (Polenzko) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 301 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 93 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Анна Иоанновна
А́нна Иоа́нновна (А́нна Ива́новна) — Романовтар династияһынан Рәсәй императрицаһы. Батша Иван V (Петр I ҡустыһы һәм хакимдашы) Прасковья Фёдоровнанан тыуған ҡыҙы.
Уның хаким иткән йылдары тарихҡа һөйәре (фаворит) Бирон исеменән бироновщина булып кереп ҡала.
Тәхеткә ултырыуына тиклем
1710 йылда Пётр I Балтик буйында Рәсәй йоғонтоһон көсәйтеү өсөн Аннаны Курляндия герцогы Фридрих-Вильгельмға кейәүгә бирә. Никах 31 октябрҙа Петербургта үтә. Бынан һуң яңы өйләнешеүселәр ваҡытын мәжллестәрҙә үткәрә. 1711 йылда үҙ биләмәлеренә ҡайтышлай Фридрих-Вильгельм, мәжллестә саманан артыҡ эсеүҙән вафат була.
Тәхеткә ултырыуы
1730 йылдың 19 ғинуарында Пётр II үлгәс, Юғары йәшерен совет Рәсәйҙең киләсәге тураһында кәңәшләшә башлай. Мәсьәлә еңелдән булмай — Романовтар династияһында ир тоҡомонан вариҫтар ҡалмай.
Ҡатын-ҡыҙ тоҡомонан бер нисә кандидатураны ҡарағас, совет 19 йыл Курляндияла йәшәгән Анна Иоанновнала туҡтала. Аннаның Рәсәйҙә фавориттары һәм партиялары булмағанға күрә, был кандидатураны барыһы ла хуплай. Анна ышанып барыусан, йыуаш булып күренә. Форсаттан файҙаланып, совет Анна менән, ысын власть Юғары йәшерен совет ҡулында, ә монарх тик вәкиллек эшен алып бара, тигән килешеү төҙөй. 28 ғинуарҙа Анна килешеүгә ҡул ҡуя. Был килешеү буйынса Анна Иоанавна, Юғары совет менен килешмәйенсә, һуғыш башлай алмай, солох килешеүе төҙөй алмай, яңы һалым индерә алмай, ҡаҙна менән идара итә алмай, полковниктан юғарыраҡ дәрәжә бирә алмай, аҫаба ерҙәрҙе ала алмай, дворяндарҙың мөлкәтен һәм ғүмерен судһыҙ ала алмай, үҙенең вариҫын иғлан итә алмай.
15 февралдә ул тантаналы рәүештә Мәскәүгә килеп керә. Ғәскәр һәм юғары дәүләт чиндары батшабикәга ант бирә. Анттың яңы формаһында идара итеү формаһы һәм Юғары йәшерен совет тураһында бер һүҙ ҙә булмай.
1730 йылдың 25 февралендә бер төркөм дворян һәм офицерҙар Анна Иоанновнаға бөтә власты үҙ ҡулығыҙға алығыҙ, тигән үтенес ҡағыҙы тапшыра. Хаким үтенесте ҡабул итә.
1 мартта халыҡ императрицаға, тулы самодержавие шарттарында, икенсе тапҡыр ант бирә.
Хакимлыҡ осоронда Анна Иоанновнаны дәүләт эштәре ҡыҙыҡһындырмай. Ил менән фавориты Бирон, баш етәкселәр Головкин, кенәз Черкасский, эшке эштәр менән Остерман, хәрби эштәр менән фельдмаршал Миних идара итә.
Таштамаҡ
Таштамаҡ (Таштамаҡ) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 561 кеше. Почта индексы — 453495, ОКАТО коды — 80205843001.
Географик урыны
Түрһәгәҙе йылғаһы (Ауырғазы йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
1795 йылда үткәрелгән 5-се ревизияла Таштамаҡ, икенсе атамаһы — Түбәнге Турһәғәҙе, ауылы теркәлмәй. 1811 йылда был ауылда яңы суҡындырылған 120 сыуаш асыҡланған. Тимәк, ауыл V һәм VI рәүиздәр араһында барлыҡҡа килә. 1870 йылда 49 йортта 200 кеше йәшәгән. XIX быуат башында 60 йортта 430 кеше иҫәпләнгән. Түрһәғәҙе йылғаһы буйында өс тирмән булған.
Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 һыу һәм ат тирмәне булған. 1906 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, тирмән, шарап һәм 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Хәҙерге осор
716 кеше йәшәгән Таштамаҡ ауылының үҙәк усадьбаһы. Автомобиль бәйләнеше бар. Бөгөн ауыл биләмәһендә «Таштамаҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы, крәҫтиән-фермер хужалығы, шәхси эшҡыуар Васильев В.Н., шәхси эшҡыуар Сидоров Г.М., шәхси эшҡыуар Сидоров И.Г. эшләй, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселеге - сыуаштар (92 %).
Октябрь майҙаны (Таганрог)
Октябрь майҙаны — Таганрогтағы майҙан
Географияһы
Октябрь майҙаны әлеге ваҡытта Добролюбов, Украина тыҡрыҡтары һәм Петр һәм Александр урамдары буйлап төҙөлгән күп ҡатлы торлаҡ кварталдар менән сикләнгән.
Тарихы
1770 —1780 йылдарҙа Таганрог үҫешә башлаған һайын унда яңы төп  ҡала майҙаны төҙөү кәрәклеге тыуа. 1782 йылда майҙан өсөн ҡәлғә валы артында ҙур участка бүлеп бирелә. Хәҙерге ориентирҙарҙа майҙан башта Петр урамынан алып Александр урамына тиклем территорияны биләй. Һуңынан күпләп төҙөлә һәм байтаҡ бәләкәй була.
Сауҙа майҙаны
1808 йылда майҙанда кибет һәм оҫтаханалар өсөн  ҙур таш корпус төҙөлә. 1857 йылда был майҙанда Антон Павлович Чеховтың атаһы П.Е. Чехов үҙенең беренсе бакалея кибетен аса.
Успение майҙаны
Яңы сауҙа майҙанына урын бүлгәндә үк унда собор сиркәүе төҙөү ҡарала. Шул мәлдәге 1778 йылда Диңгеҙ ведомствоһы төҙөгән  Михаил һәм Николай сиркәүҙәре элекке ҡәлғә биләмәһендә, үҫешкән ҡаланан йырағыраҡ урынлашҡан.
XIX быуат башында ҡала халҡы таш собор төҙөү өсөн аҡса йыя башлай. Проектты билдәле Петербург архитекторы А.И. Мельников эшләй. Собор  1814 йылда төҙөлә башлай, әммә төрлө сәбәптәр менән  бик яй алып барыла. Ниһайәт, 1829 йылда собор изгеләндерелә һәм унда   ғибәҙәттәр башлана, әммә үҙгәртеп ҡороуҙар артабан да дауам итә.
Успение соборын  айырып торған үҙенсәлектәре бар: ҡорамдың ҙур арауығы бер ҙур көмбәҙ аҫтында урынлаша, ә манараһы айырым  йыраҡлыҡта тора. Һуңынан ҡорамды һәм манараны  ябыҡ колонналы үтеп йөрөү урыны менән тоташтыралар. Өҫтә башня сәғәте ҡуйыла. Храм эсендә бай биҙәктәр, иконалар, сиркәү кәрәк-яраҡтары бар.
Ул Таганрогтың төп культ ҡоролмаһы  ғына түгел, ә ҡала  тарихының   мөһим объекты була. 1825 йылда төҙөлөп бөтмәгән ҡорамда Александр I ҡатыны  Елизавета Алексеевна менән, ә артабанғы йылдарҙа Таганрогҡа килеүсе Романовтарҙың башҡа вәкилдәре була. 1854 йылда соборҙа А.П. Чеховтың буласаҡ ата-әсәһе никахлаша, 1860 йылда бында уҡ Антон Чеховтың үҙен суҡындыралар. Һуңғараҡ үҫмер сағында, тыуған иленә ҡайтҡан ваҡыттарында Антон Павлович соборҙа күп тапҡыр була.
1855 йылдың июлендә Ҡырым һуғышы осоронда ҡаланы   инглиз-француз эскадраһының  утҡа тотоуынан майҙанда ҡорам  һәм 12 кибет өлөшләтә  зыян күрә. Артабан Успение соборында тарихи ҡомартҡылар һаҡланып ҡала: ҡала халҡының күрһәткән батырлығы өсөн императорҙың рәхмәт грамотаһы һәм алышта яулап алған дошман байраҡтары.
1920 йылда Таганрогта власҡа килеүсе большевиктар өсөн  былар ҡиммәтҡә эйә булмай. 1938 йыл Успение соборы юҡ ителә. Собор урынында йәмәғәт  бәҙрәфтәре төҙөлә.
Собор майҙаны
Майҙанда ҡорам төҙөлгәндән һуң уны таганроглылар Успение һәм Собор майҙаны тип атай. 1840 йылда был майҙанда (Ҡыҙыл) булған яңы баҙар ойошторолғандан һуң ҡалалағы был    баҙарҙы иҫке баҙар тип йөрөтәләр.
Оҙаҡ ваҡыт Собор майҙаны төҙөкләндерелмәй. 1884 йылда  майҙанға тәүгә һуйыр таш түшәлә.
1930 йылда ҡала трамвайы йөрөй башлағас, майҙанда әйләнештәге ҡулса һалына, туҡтау майҙансығы һәм диспетчерлыҡ төҙөлә. Трамвай ҡулсаһы уртаһында ҙур булмаған сквер төҙөлә.
Октябрь майҙаны
«Октябрь майҙаны» исеме 1952 йылда бирелә. Был осорҙа уға ҙур реконструкция үткәрелә:  баҙары  Свердлов урамына күсерелә (һуңғараҡ — «Казактар баҙары», Александр урамы, 21), трамвай ҡулсаһы,  диспетчерлыҡ  станцияһы һәм туҡтау майҙансығы алына, асфальт һалына, сәскә түтәлдәре, газондар, ағастар барлыҡҡа килә. Тирә-яҡта ҡатлы йорттар күтәрелә. Байрам көндәрендә, күпләп демонстрация үткән ваҡытта, Добролюбов тыҡрығы яғында һүтелмәле трибуналар  ҡуйыла, унан  ҡала етәкселәре демонстранттар колоннаһын   сәләмләй. 1960 йылда майҙанды  төҙөкләндереү буйынса ҙур эштәр  ойошторола, В.И. Ленин һәйкәлен асыу тантанаһы 1970 йылдың 6 ноябрендә  үтә.
2000 йылда майҙан  янында бер ҡатлы түңәрәк формала ҡоролма төҙөлә, унда «Сәй өйө» кафеһы асыла. Әлеге ваҡытта кафе «Чайкоффский» тип атал.
2000 йылдар аҙағында майҙан йәштәрҙең ролик конькиҙа, скейтбордта шыуыу, асфальтта хоккей уйнау өсөн яратҡан урыны була. Үҫмерҙәр телендә майҙан унда урынлашҡан Ленин һәйкәлен күҙ уңында тотоп, «Пеләш» тип йөрөтөлә. 2010 йылдың 5 июнендә Октябрь майҙанында Таганрог технология институтының инженер графикаһы һәм компьютер дизайны факультеты  студенттары әҙерләгән һынлы сәнғәт күргәҙмәһе уҙғарыла.
Проблемалар барлыҡҡа килә: экстремаль автомобиль йөрөтөүселәр майҙанда күнекмәләр яһай башлай. Яҡын-тирәләге йорттарҙа йәшәүселәрҙән ялыуҙар килеү сәбәпле властар уны йәйәүлеләр зонаһына әйләндереп, Октябрь майҙаны буйлап автомобиль хәрәкәтен ябыу тураһында иғлан итә.
2013 йылдың июленән Октябрь майҙаны автотранспорт хәрәкәте өсөн ябыла. Властар хәбәр итеүенсә, Украина, Добролюбов тыҡрыҡтары һәм Аҙау урамы яғынан майҙанға инеү территорияһына тейешле хәрәкәт көйләү билдәләре һәм сылбырлы ҡойма менән стационар тумбалар ҡуйылған.
Әхмәт ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Әхмәт ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Әхмәт ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Чарльтон Бобби
Сэр Роберт Чарльтон (Чарлтон) (Sir Robert Charlton; 11 октябрь 1937 йыл), Бобби Чарльтон булараҡ билдәле (Bobby Charlton) — инглиз футболсыһы, Англия йыйылма командаһы составында донъя чемпионы һәм 1966 йылда «Алтын туп» эйәһе. Карьераһының күп өлөшөн "Манчестер Юнайтед"та үткәрә, капитан була. Чарльтон һөжүм итеүсе ярымһаҡсы була, дриблинг, тура пас биреү һәм тупты алыҫҡа тибеү оҫтаһы була. Күптыр уны Англияның барлыҡ замандарының бөйөк футболсыларының береһе тип таный.
Чарльтон "Манчестер Юнайтед"тың төп составында 1956 йылда сығыш яһай башлай, ә киләһе ике миҙгел дауамында үҙенә ныҡлы урын тәьмин итә. 1958 йылдағы Мюнхен авиаһәләкәтендә иҫән ҡала, һуңынан «Юнайтед»ҡа 1964/65 һәм 1966/67 йылдар миҙгелендә Беренсе дивизионда еңергә ярҙам итә. 1966 йылда Чарльтон Англия йыйылма командаһы менән бергә донъя чемпионы була. Чарльтон капитан булған «Юнайтед» командаһы 1968 йылда Европа чемпиондары кубогын яулаған беренсе инглиз клубы була. «Манчестер Юнайтед» өсөн гол индереү буйынса күп йыллыҡ рекордсы (1973—2017). Шулай уҡ ул «Юнайтед» өсөн үткәргән уйындар һаны буйынса ла оҙаҡ йылдар рекорд эйәһе (758 ). Бары тик 2008 йылдың 21 майында Мәскәүҙә үткән УЕФА чемпиондары лигаһының финалында ғына Райан Гиггз уны үтеп китә.
1970 йылда Англия йыйылма командаһы өсөн карьераһын тамамлар алдынан уға йыйылма команда өсөн иң күп уйын рекорды ла (106 уйын) уға тура килә. Һуңыраҡ был рекордты Бобби Муром, унан һуң Питер Шилтон уҙып китә.
"Манчестер Юнайтед"тан 1973 йылда, «Норт Преста Энд»ҡа уйнаусы тренер булып китә, әммә 1975 йылда тренер карьераһын тамамлай. 1983 йылда «Уиган» директоры була, бер йылдан һуң — "Манчестер Юнайтед"тың директорҙар советы ағзаһы, әлегә тиклем ошо поста ҡала. Чарльтон 47 йылдан ашыу (1968—2015) Англия йыйылма командаһы өсөн индергән голдар һаны (49) буйынса рекорд эйәһе булып ҡала, 2015 йылдың сентябрендә уны "Манчестер Юнайтед"тың икенсе форварды — Уэйн Руни үтеп китә. 1994 йылда Чарльтон Боббиға рыцарь дәрәжәһе бирелә.
Ғәйзулла (исем)
Ғәйзулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Ғәйзулла ғәрәпсәнән үҙләштерелгән — ғәйз (бөйөк, оло, хөрмәт, дан)+улла (алла)
Атаһының исеме
Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы (5 февраль 1940 йыл) — ғалим-педагог, партия хеҙмәткәре, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Башҡорт АССР-ының 11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1981). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995).
Миңлеғолов Зиннәт Ғәйзулла улы — (12 февраль 1904 йыл — 1976 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы
Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы (1913 йыл — 1 февраль 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Фамилия
Ғәйзуллин Усман Ғәйзулла улы (? — 1915 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия сержанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының эскадрон взводының командир ярҙамсыһы.
Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы (25 сентябрь 1961 йыл) — музыкант. 1987 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостандың Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрын ойоштороусы, 2001 йылдан — уның художество етәксеһе, артабан директоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) артисы.
Әҙәбиәт
Ғәйзулла — Яныбай Хамматовтың «Бөртөкләп йыйыла алтын» романы геройы.
Иван Вазов исемендәге китапхана
Христо Ботев исемендәге 1884 йылғы яңы китапханаһындағы Вазов Иван исемендәге китапхана (Библиотека „Иван Вазов“ при НЧ „Христо Ботев 1884“) — Ботевград ҡалаһында, шул исемдәге община үҙәгенендә урынлашҡан хәҙерге болгар дөйөм белем биреү институты һәм китапханаһы. Ул Ботевград территорияһындағы төрлө китапхана фондтарын йыйыу, һаҡлау һәм эшкәртеү, китап уҡыусыларҙы хеҙмәтләндереү менән шөғөлләнә, белешмә-библиографик һәм информацион эшмәкәрлек, ойоштороу-методик функцияһын алып бара һәм ирекле китапхана-мәғлүмәт ресурстары менән тәьмин итә. Белем биреү кимәлен күтәреүгә, белем алыуҙы дауам итергә булышлыҡ итә, компетентлыҡты, тормош сифатын, социаль интеграцияны үҫтереү һәм электрон мәғлүмәт менән файҙаланыуҙы киңәйтә.
Китапхана тарихы
Иван Вазов исемендәге китапхана үҙ тарихын 1883 йылда башлай: унда китап уҡыу йорто «Напредък» (Передовик) асыла. Башта уның китап фонды 700—800 том тәшкил итә, был китаптарҙы урындағы илһөйәр кешеләр бүләк итә. 1924 йылда яңы китап уҡыу йорто залында махсус китапхана бинаһы барлыҡҡа килгәндән һуң, китапхананың де-юре тарихы башлана. 1973 йылдан һуң китапхана Христо Ботев исемендәге китап уҡыу йортоноң яңы бинаһына күсә, уның фондында 45 мең том китап иҫәпләнә. 1981 йылдың 17 сентябрендә Иван Вазов исемендәге китап уҡыу һәм китапхана яңы бинаһы асыла.
Әлеге ваҡытта бында 84911 берәмек иҫәпләнә: был китап томдары, матбуғат, аудиовизуаль документтар, график һүрәттәр, нота баҫмалары һәм башҡалар. Китапхана йыл һайын 2 меңгә тиклем даими уҡыусыны хеҙмәтләндерә, 48 мең документ бирә, китап уҡырға килеүселәр һаны 26 мең кеше тәшкил итә. Китапханала өс бүлек бар: балалар бүлеге, өлкәндәр өсөн һәм мәғлүмәт бүлеге (интернетҡа инеү мөмкинлеге менән). 2003 йылдан алып процестар автоматлаштырылған. Китапхана Интеграцияланған E-Lib китапхана-мәғлүмәт системаһына индерелгән.
2007 йылдан алып Халыҡ-ара юғары бизнес-мәктәпт студенттары өсөн Махсус уҡыу залы эшләй. 2010 йылдың 2 декабрендә « <span class="ref-info" title=" болгар телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(болг.) баш.» программаһы сиктәрендә компьютер техникаһы ҡуйыла һәм һынала: унда 13 компьютер, ноутбук, мультифункционаллы ҡоролма, төҫлө принтер, экран һәм проектор бар.
Белешмә-библиографик һәм мәғлүмәт бүлеге
Был бүлек етеҙ һәм теүәл традициялы китапхана хеҙмәтен һәм Интернеттағы автоматлаштырылған мәғлүмәт хеҙмәтен китап уҡыусыларға тәьмин итә. Китаптарҙағы һәм йыйынтыҡтарҙағы мәҡәләләрҙең аналитик тасуирлау базаһына ярҙам итә. Бүлектә библиографик белешмә табырға мөмкин, мәғлүмәт эҙләү алып барыла (шул иҫәптән интернет буйынса), библиографик консультациялар бирелә, электрон почта һәм телефон буйынса һорауҙарға яуап биреү, шулай уҡ документтарҙы сканерлау һәм баҫыу хеҙмәте башҡарыла. Тематик картотека, ваҡытлы матбуғатты һаҡлау ойошторолған. Белешмә аппарат яҡшы эшләй. Компьютерҙар бүлмәһендә 10 компьютер, сканер, принтер, мультимедиа бар, Интернетҡа даими һәм тиҙ инеү тәьмин ителгән.
Ғәҙеллек
Ғәҙел, ғәҙеллек (عدل — ғәҙеллек, намыҫлылыҡ; ‘Адль) — киң мәғәнәлә шәхесте әхлаҡи баһалау категорияһын аңлатҡан ислам термины, ул ғәҙеллекте һәм дөрөҫлөктө күҙ уңында тота. Ислам дине белгесе һәм философ Әбү Хәмит Әл-Ғазали (1058—1111) был терминды ихсан («ихлас», «выждан») төшөнсәһе менән бергә ҡулланған.
Илаһи ғәҙеллек
Ғәҙеллек доктринаһы Илаһи ғәҙеллек булараҡ (ғәр. Ғәҙел әл-Илаһи) шиғыйҙар догматикаһында һәм мүғтәзилиҙәрҙең кәләмендә төп урындарҙың береһен биләй.
Аллаһтың абсолют ғәҙеллеге тураһындағы раҫламаларҙың һуңғылары кеше ихтыяры азатлығы тураһындағы тезис сығарған. Аллаһ ғәҙеллеге — кеше аңлай алмаҫлыҡ юғары ғәҙеллек. Шуға күрә ул ғәҙеллек һорап түгел, ә Аллаһы Тәғәләнән мәрхәмәт һорап мөрәжәғәт итә ала.
Әл-Ғәҙел
Әл-Ғәҙел исеме Аллаһ тәғәләнең эпитеттарының береһе. Был — Ғәҙеллек — Аллаһтың яҡшылыҡты һәм яуызлыҡты бәрәбәр хөкөм итеүсе сифаты.
Ислам тәғлимәтселәре әл-Әдл исемен түбәндәге билдәләмә бирә:
Ғәҙел кеше
Тәртип боҙоуҙа (фасиҡлыҡ, яҙыҡ) һәм шәриғәт тарафынан тыйылған ҡылыҡтарҙа (харам) һиҙелмәгән мосолман ғәҙел тип ҡарала. Ғәҙел тип һаналмаған кеше тәүбәгә килергә, гонаһ юйҙыртыу ғәмәлдәре (кәффара) башҡарырға һәм бынан һуң лайыҡлы тормош алып барырға тейеш.
Герпес
Герпес ( — тимрәү) — инфекцион ауырыуҙар төркөмө; герпес вирустары тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән билдәләнгән бер төркөм ауырыуҙар ; үҙенсәлекле вирустар тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән характерлы бер төркөм тире ауырыуҙары.
Тасуирлама
Кеше герпес тыуҙырыусы — Herpesviridae ғаиләһенә ҡараған ДНК‑лы вирустар, кеше организмында ғүмерлеккә урынлашыуға (персистирланыуға) һәм иммунитет дефициты фонында ауырыуҙың төрлө формаларын тыуҙырыуға һәләтле. Вирустың 8 тибы билдәле, кеше өсөн бөтәһе лә — ауырыу тыуҙырғыс. Ябай (тирене, лайлалы тиресәне, күҙ мөгөҙсәһен зарарлай) һәм уратма (нервы системаһын зарарлай) герпес айырыла. Ауырыу һауа, бәйләнеш йәки енси юл аша йоға
Булышлыҡ иткән сәбәптәр
Иммунитеттың түбәнәйеүе, һалҡын тейеү, витаминдар етешмәүе, стресс. Йыш ҡына грипп, пневмония һ.б. ауырыуҙар фонында барлыҡҡа килә.
Төп симптомдары
Тире ҡысыу йәки әрнеү, шешкән ирендәргә, танау япраҡтарына, ауыҙ ҡыуышлығы һәм енес ағзаларының лайлалы тиресәләренә үтә күренгән тупланып торған ваҡ күперткеләр сығыу, күперткеләр урынында ҡутыр барлыҡҡа килеү; уратма герпес: баш һәм нервылар йүнәлеше буйлап (ҡабырғалар араһы, боттар) ауыртыу, лимфа төйөрҙәре ҙурайыу, тән температураһы күтәрелеү, тирегә күперткеләр сығыу.
Диагностика
Диагностика өсөн флюоресценцияланыусы антиесемдәр, иммунофермент анализ, полимераз сылбырлы реакция ысулдары ҡулланыла.
Дауалау
Медикаментоз (вирустарға ҡаршы, шешеүгә ҡаршы, иммуномодулләүсе препараттар), вакцинотерапия, диетотерапия, физиотерапия. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: тиренең һәм эске ағзаларҙың бактериаль инфекциялары, экзема, йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеге, энцефалит һ.б.
Иҫкәртеү
Иммунитетты күтәреү, һалҡын тейеүҙән, стрестан һаҡланыу һ.б. Башҡортостанда өлкән кешеләрҙең 80—90%‑ы ябай герпес вирусын йөрөтә.