cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таганрогтағы Никольский сиркәүе
Тарих
Приюттың бүлмәләре иркен, унда балалар йәй ял итһен өсөн йәйге дача, эшләгән кешеләрҙең балалары көндөҙ торорлоҡ махсус приют һәм училище бүлмәләре булған.
Совет власы йылдарында (1932) ғибәҙәтхана ябылған, приютты балалар йортона, һуңыраҡ — торлаҡ йортҡа әйләндергәндәр. Таганрог балалар йорто немец оккупацияһы ваҡытындағы 1941—1943 йылдарҙағы Лепетих трагедияһы менән бәйле.
Төрлө сәбәптәр арҡаһында балалар йорттары 1941 йылда Таганрогтан эвакуацияланмай ҡалған. Оккупанттар, ҡаланы баҫып алғас, балалар йорттарын приют тип атағандар, һәм приюттар «СС» ғәскәрҙәре һаҡсыларының ҡул аҫтына эләккән.
1941 йылда Таганрогта барлығы дүрт приют булған. Улар түбәндәге адрестар буйынса урынлашҡан: № 1 — Чехов ур. 49, № 2 — Петр ур. 89, № 3 — Роза Люксембург ур. 153/1, № 4 — Роза Люксембург ур. 12.
Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы
Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы  (25 июль 1923 йыл — 15 май 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Миномёт полкының миномёт расчёты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Таганрогтағы Никольский сиркәүе
Тарих
Оккупанттар Балалар йортон донор пункты сифатында файҙаланғандар: яраланған немец һалдаттарына госпиталдә ҡан өҫтәп бирергә кәрәк булғанда, улар янына бәләкәй донорҙарҙы һалғандар. Балалар йәш ярымдан алып ун йәшкә тиклем булған. Арий ҡанлы һалдаттарға славяндар ҡанын ҡушырға ярамағанлыҡтан бары тик бәләкәй балаларҙың ғына ҡанын алғандар.
Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы
Биографияһы
1923 йылдың 25 июлендә БАССР Бөрө кантоны Иҫке Ҡаҙансы ауылында тыуған.
Таганрогтағы Никольский сиркәүе
Тарих
1950-се йылдарҙа йортто һүткәндәр һәм уның нигеҙендә дүрт ҡатлы, магазинлы бина төҙөгәндәр. Был бинаны «Профессорҙар йорто» (Чехов урамы,49) тип тә атайҙар, сөнки ул Таганрог радиотехник университеты хеҙмәткәрҙәре өсөн һалынған булған. Йорт 1956 йылда ҡулланыуға тапшырылған. Хәҙерге ваҡытта был йорттағы фатирҙар элита ҡатламындағы фатир булып иҫәпләнә.
Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы
Биографияһы
1943 йылдан алып 1-се Украина фронтында хеҙмәт итә.
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 10 апрелендә бирелә.
Таганрогтағы Никольский сиркәүе
Дин әһелдәре
Никольск сиркәүенең иң һуңғы руханийы Григорий Андреевич Моисеев булған.
Варваци йорттары
Комнино-Варваци ғаиләһе төрлө ваҡытта Таганрог ҡалаһындағы төрлө йорттарҙа ошо адрестар буйынса: Петр, 46; Грек, 62; Грек, 59; Итальян тыҡырығы, 58; Николаев, 53, һ. б.-йәшәгәндәр. Ҡайһы бер йортто ғаилә ағзалары һатып алып ,үҙҙәренә уңайлап төҙөгәндәр, ҡайһы берҙәре уларҙың ҡатнашлығында төҙөлгән. Иван Андреевич Варваци (ысын фамилияһы ― Леонтидис) Таганрогта 1814 йылдан алып йәшәгән.
Варваци фамилияһы уның менән бергә төрөктәргә ҡаршы көрәшкән дуҫтары биргән «Варвакис» ҡушаматынан килеп сыҡҡан. Варваци ҡыйыу көрәшсе генә булып ҡалмаған, ә хеҙмәт һөйөүсән, намыҫлы эшҡыуар булараҡ та дан ҡаҙанған. Ул мәрхәмәтлек яһауы менән дә бик данлыҡлы кеше булған. Уның аҡсаларына Иерусалимский грек е монастыры төҙөлгән, уны төҙөү өсөн Варваци 600 мең һум аҡса, эсен йыһазландырыу өсөн тағы 60 мең бүләк иткән. Уның аҡсаһына Таганрогтағы ярлылар өсөн 12 койкалыҡ йорт һәм 8 кешегә иҫәпләнгән мәрхәмәтлек йорто эшләгән.
Ваҡыт менән урамдарҙағы Варваци йорттарының адрестары үҙгәргән. Әҙәбиәте
Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы
Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән 2007 йылдың 6 авгусында раҫланған.
''Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә! ''
Кокси-Пех
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тыва (Юғары Лупья ҡушылдығы)
Тыва  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарауыл (Свердловск өлкәһе)
Ҡарауыл (Караульское) — ауыл, Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһеның Яңы Ләлә ҡала округында урынлашҡан.
Географик урыны
Ҡарауыл ауылы (икенсе исеме — Һаҡсылар ауылы) Свердловск өлкәһе ҡала округы» муниципаль берәмегендә, Каменка йылғаһы тамағында, Сосьваның ҡушылдығы Ләлә (урыҫ. Ляля) йылғаһының һул яҡ яры буйлап, Яңы Ләлә (урыҫ. Новая Ляля) ҡалаһынан көнбайышҡа табан 22 километрҙа (автотрасса буйынса 33 км) урынлашҡан. Ауыл аша Яңы Ләлә — Павда автотрассаһы үтә. был төбәк ылыҫлы урман һәм киң һаҙлыҡтар менән уратып алынған; дымлылыҡ юғары булғанға күрә йыш ҡына ергә томан төшә, ә йәйгеһен һанһыҙ күп бөжәктәр — серәкәй һәм ләпәктәр барлыҡҡа килә. Ер өҫтө күбеһенсә ҡомло тупраҡтан тора, урыны менән балсыҡлы урындар ҙа бар.
Ауыл тарихы
Ауылға нигеҙ Бабинов юлын һалыу өсөн Рәсәй үҙәгенән күсерелгән халыҡ тарафынан 1599 йылда һалына. Ауылдың тәүге исеме Лялинск заставаһы (сик һағы) тип йөрөтөлә. Һуңынан был урында Бабинов юлы буйлап ташылған йөктәр таланыуға дусар ителмәһен өсөн таможня һәм ҡарауыл ҡуйыла. Шуға ла Ҡарауыл атамаһы нығынып ҡала. Себергә һәм унан кире килгән йөктәрҙе контролдә тотоу өсөн ауылда ҡарауыл-таможня посы һәм вогулдар һәм ханттарҙан яһаҡ итеп йәнлек тиреләрен йыйыу пункты урынлаша. XХ быуат башында ауылда йәшәүселәр игенселек, йәнлек аулау менән шөғөлләнә, шулай уҡ алтын приискыларында эшләй.
Мальшвиц
Мальшвиц (Malschwitz<br />Malesecy) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3514 кеше йәшәй. Майҙаны — 51,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2694 һәм автомобиль коды BZ.
Ҡарауыл (Свердловск өлкәһе)
Баҡыр иретеү буйынса Ләлә ҡаҙна заводы
1723 йылда Петр I Указы менән Каменка йылғаһы тамағында баҡыр иретеү буйынса Ләлә ҡаҙна заводын төҙөү өсөн плотина төҙөлә. Баҡыр мәғдәне ятҡылығын Верхотур ауылы крәҫтиәне Влас Коптяков завод урынлашҡан ерҙән 5 километрҙа ятҡан урында аса. 1727 йылда завод туҡтатыла. 1728—1729 йылдарҙа баҡыр мәғдәне Павдин һәм Конжак рудниктарынан сығарыла, заводҡа руда 80 саҡрымдан ашыу алыҫлыҡтан сана менән ташыла. 1743 йылда ятҡылыҡта мәғдән бик аҙ булғанға күрә туҡтатыла.
Богоявленский сиркәүе
Тәүге ағас ғибәҙәтхана Ләлә йылғаһының уң яҡ ярында урынлаша. Ул Богоявление байрамы хөрмәтенә асыла, булмай, кем тарафынан һәм ҡасан төҙөлгәне билдәһеҙ, әммә ул 1764 йылда яна. Икенсе ғибәҙәтхана Тубыл Митрополиты Павел фатихаһы менән 1768 йылда төҙөлә, иҫкереүе сәбәпле ул 1878 йылда ябыла. 1878 йылда Ләлә йылғаһының һул яҡ ярында дин тотоусылар иҫәбенә ағастан тағы ла бер ғибәҙәтхана һалына, 1881 йылда ул асыла. 1930 йылда совет осоронда сиркәү ябыла.
Мариенберг (Германиялағ ҡала)
Мариенберг (Германиялағ ҡала) (Marienberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 13225 кеше йәшәй. Майҙаны — 105,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 609 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9496 һәм автомобиль коды MEK.
Колга (йылға)
Колга  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/114/254    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыла-Ёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колотушка (йылға)
Колотушка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/174/213    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Колотушка (река)
Угъюм
Угъюм — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Синдорское күле - Вис йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коль-Кыкке
Коль-Кыкке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оглат йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грек Благовещение сиркәүе (Дондағы Ростов)
Грек Благовещение сиркәүе  — грек православие сиркәүе, 1909 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында төҙөлгән. Совет осоронда сиркәү емерелгән, уның нигеҙендә Ҡурсаҡ театры төҙөлгән. Яңы грек Благовещение сиркәүе яңынан 2014 йылда һалынған.
Тарих
Грек Благовещение сиркәүе Дондағы Ростовта XX быуат башында төҙөлгән. Йорт Ткачев тыҡрығында (хәҙер Университет) уның менән Бәләкәй Баҡса урамы (хәҙерге Суворов урамы) киҫешкән урында «Эллин мәрхәмәтлек йәмғиәте» территорияһында төҙөлгән. Төҙөлөш өсөн аҡсаны сиркәүгә ҡала гректары хәйергә биргән. Аҡсаның иң күп өлөшөн тәмәке фабрикаһы хужаһы Ахиллес Аспаниди кереткән. Йорт 1907 йылда һалына башлап, 1909 йылда төҙөлөп бөткән.
Бина проектының авторы- архитектор И. П. Злобин. Төҙөлөштө ҡала архитекторы Г. Н. Васильев ҡарап төҙөткән. Эске стеналарын рәссам Е. Г. Черепахин биҙәгән. Йорт неоклассицизм стилендә төҙөлгән. Уның күләме 19 ×10 сажин тәшкил итә (40,5×21 м). Сиркәүгә ингән урындың өҫтөндә дүрт портиклы ҡыңғырауҙар манараһы торған. Сиркәүҙә грек телендә яҙылған китаплы китапхана булған. 1913—1914 йылдарҙа сиркәү йортоноң хужаһы дин әһеле Парис Савва булған.
Яңы ғибәҙәтхана
Файл: Ростов Дәүләт В. С. Былков исемендәге Ҡурсаҡ театры бинаһы.
Малакка боғаҙы
Малакка боғаҙы (Selat Melaka, Selat Malaka) — Малакка ярымутрауы (көнбайыш Малайзия) һәм Индонезияның Суматра утрауы араһындағы боғаҙ.
Иҡтисади әһәмиәте
Стратегик һәм иҡтисади яҡтан Малакка боғаҙы Суэц һәм Панама каналдары һымаҡ иң әһәмиәтле диңгеҙ юлдарының береһе булып тора. Был Һинд океанын Тымыҡ океан менән тоташтырыусы иң төп юл булып тора, уның аша донъялағы иң күп халыҡлы булған Һиндостан, Индонезия һәм Ҡытай араһында бәйләнеш тотола. Боғаҙ аша йылына яҡынса 50 мең суднолар үтә, улар төрлө баһалар буйынса бөтә диңгеҙ тауар әйләнешенең биштән бер өлөшөнән алып дүрттән бер өлөшкә тиклем тәшкил итә.
Боғаҙ аша Малайзия һәм Сингапурҙы Индонезия менән тоташтырыусы паромдар йөрөй.
Уктым
Уктым — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кому-Еган
Кому-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/174/135    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маркерсбах
Маркерсбах (Markersbach) — посёлок в Германии, в земле Саксония. Подчинён административному округу Кемниц. Входит в состав района Рудные Горы (район Германии). Население 1888 чел. Занимает площадь 18,32 км². Официальный код — 14 1 91 230.
1 января 2008 года объединился с деревней Рашау в Рашау-Маркерсбах. Маркерсбах — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡасаба. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала 1888 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,32 км2. UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Үҙидара субъектының тиңләштереү коды|Рәсми код - 14 1 91 230. 2008 йылдың 1 ғинуарында Рашау ауылы менән берләштерлә.
Маркерсдорф (Саксония)
Маркерсдорф (Саксония) (Markersdorf (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4156 кеше йәшәй. Майҙаны — 62,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 242 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2829 һәм автомобиль коды NOL.
Александр кампличкаһы
Александр  — Таганрог ҡалаһында император Александр II 1866 йылдың 4 апрелендә һөжүм яһалғас, уның ғүмерен ҡотҡарып ҡалыу хөрмәтенә төҙөлгән ғибәҙәтхана. Грек урамы һәм Воронцов урамынан төшкән урын киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы
Рәсәй императоры Александр Икенсегә (1818—1881) беренсе һөжүм 1866 йылдың 4 апрелендә Санкт-Петербург ҡалаһында була. Уға ҡул күтәррегә рус революционер-террорисы Дмитрий Каракозов (1840—1866) йөрьәт итә. Каракозов батшаны үлтереп, халыҡты социаль революцияға илһамландыррымын, тип уйлай.
1866 йыл уртаһында Таганрог ҡалаһы башлығы Шестаков талабы буйынса протоиерей Федор Покровский, рухи етәкселегенән рөхсәт ала алмаһа ла, төҙөләсәк ғибәҙәтхана урынын изгеләндерә. Был ғәмәле өсөн протоирей Успенск соборының өлкән священнигы вазифаһынан ҡолаҡ ҡаға һәм Никольск сиркәүенә настоятель итеп күсерелә. Әммә 1867 йылда унан ғәйепләү алына һәм ул элекке хеҙмәт урынына — Успенск соборына кире ҡайта.
Александр Икенсе иҫән саҡта һәр йылдың 4 апрелендә соборҙан ғибәҙәтханаға халыҡ тантаналы тәре юлы менән үтә.
Часовняның иҫтәлекле йыһазы булып Таганрог балыҡсылары бүләк иткән, ҡиммәтле таштар менән биҙәлгән паруслы кәмә формаһындағы алтын лампада тора. Һуңынан ул Успенск соборына күсерелә.
1929 йылда Александр кампличкаһы биналары китап сауҙаһы кибете итеп файҙаланыла. Әммә тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан, бина емерелә башлай. Шул уҡ йылда кампличка емертелә һәм уның урынында хәҙер ун ҡатлы торлаҡ йорт тора.
Уктымка
Уктымка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уктым йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коровья (Васюган ҡушылдығы)
Коровья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 896 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Андаман диңгеҙе
Андама́н диңгеҙе (अंडमान सागर, မုတ္တမ, ทะเลอันดามัน, ) — Һинд океанының ярым ябыҡ диңгеҙе. Көнсығышта Һинд-Ҡытай һәм Малакка ярымутрауҙары, көньяҡта Суматра утрауы, көнбайышта Андаман һәм Никобар утрауҙары (улар Бенгал ҡултығы менән айыра) уратып алған. Төньяҡта материк буйлап Иравади йылғаһы дельтаһына тиклем дауам итә.
Тауисирлама
Малакка боғаҙы аша Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе тоташа. Майҙаны — 605 мең км², уртаса тәрәнлек — 1043 м, максималь тәрәнлек — 4507 м, һыуҙың уртаса күләме яҡынса 660 мең км³. Диңгеҙ төбө балсыҡ һәм ҡом менән түшәлгән, төньяҡтан көньяҡҡа табан әүҙем вулканлы дуға (һыу аҫты вулкандары, Баррен һәм Наркондам утрауҙары) киҫеп үтә.
Климаты дымлы муссонлы тропик. Өҫкө температураһы ҡышын 27,5 °C-тан алып йәйен 30 °C-ҡа тиклем була, ә тәрән ҡатламдарҙа (1600 метрҙан тәрәнерәк) һыуҙың температураһы 4,8—5 °C-ҡа тиклем түбәнәйә. Яуым-төшөмдәр йылына 3000 мм-ҙан ашыу була. Ҡышын ағымдар көньяҡ-көнбайышҡа һәм көнбайышҡа, ә йәйен — көньяҡ-көнсығышҡа һәм көнсығышҡа йүнәлтелгән. Масштаблы эске тулҡындар менән айырылып тора. Һыуҙың уртаса температураһы февралдә 26 °C-тан алып 28 °C-ҡа тиклем булһа, майҙа 29 °C-ҡа тиклем күтәрелә.
Тоҙлолоғо йәйен 31,5—32,5 ‰, ҡышын 30,0—33,0 ‰. Диңгеҙҙең төньяҡ өлөшөндә йылғалар ағыҙылған һыуҙар һәм муссондар тәьҫире арҡаһында тоҙлолоҡ 20—25‰-гә тиклем төшә.
Ярымтәүлекле һыу ҡалҡыуҙарының бейеклеге 7,2 метрға тиклем етә.
Бай хайуандар донъяһы (яҡынса 400 төр балыҡтар): Иравади дельфины, дюгонь, осар балыҡтар, көньяҡ сельды, риф балыҡтары, елкән-балыҡтар һәм башҡалар бар.
Төп порттары: Янгон (Мьянма), Пенанг (Малайзия). Андаман диңгеҙе аша Сингапурға ҙур әһәмиәтле юл үтә.
2004 йылдың декабрендә Андаман диңгеҙендә ҙур емергесле цунами барлыҡҡа килтергән ер тетрәүе була.
Ләлә (йылға)
Ләлә (урыҫ. Ляля) (үрге ағымында Төшкө Ләлә) — Свердловск өлкәһендәге (Рәсәй) тау-тайга йылғаһы, Сосьва йылғаһының уң ҡушылдығы. Һыу өҫтө майҙаны 7430 км2. Ағымының тиҙлеге секундына 0,4 метрға тиклем етә. Тамағының киңлеге 60,6 м. Оҙонлоғо — 242 км. бассейн майҙаны — 7430 км2.
Этимологияһы
Свердловск өлкәһенең был төбәге ҡуйы тайга урманы менән ҡапланған. Ундағы шарлап аҡҡан тау йылғалары, әлбиттә, балыҡҡа бик бай. Ләлә йылғаһының атамаһы шул йылғала ыуылдырыҡ сәсеп йәшәгән Ләлә (төньяҡ-көнбайыш башҡорттары, ғәйнә ырыуы башҡорттарының диалектындағы атама), йәғни әҙәби башҡорт телендәге шамбы (урыҫ. налим) балығы атамаһынан алынғандыр, тигән фараз бар. Ләлә — шамбы балығының урындағы диалект буйынса атамаһы.
Ляля атамаһын манси телендәге йылы һүҙе менән бәйләү бәхәсле, сөнки тау йылғаһы һис кенә лә йылы була алмай. Ғәҙәттә тау йылғаһының температураһы 18 градус менән 21 градус араһында тирбәлә.
Һыу реестры мәғлүмәт
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Ләлә йылғаһы Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһы, инештән тамағына тиклем, Сосьва йылғаһынан башҡа, башынан алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Тубыл йылғаһының бассейны. Иртыш йылғаһы бассейнына ҡарай. Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200010713.
Ҡушылдыҡтары
Тамағынан башлып үргә табан уң яҡ ҡушылдыҡтары ― 7,4 км: Толмачиха, 30 км: Берёзовка, 50 км: Большая Каскунка, 52 км: Малая, 91 км: Отва, 123 км: Мурзинка, 171 км: Большая Нясьма, 183 км: Бобровка, 200 км: Мурзинка,
Тамағынан башлып үргә табан уң яҡ ҡушылдыҡтары ― 72 км: Лобва, 128 км: Каменка, 156 км: Яборовка, 179 км: Парча, 195 км: Спайская, 214 км: Байковка, 216 км: Павда, 242 км: Колодничная Ляля
Марклеберг
Марклеберг (Markkleeberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 24338 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4416 һәм автомобиль коды L.
Сауҙа мәктәбе бинаһы (Дондағы Ростов)
Сауҙа мәктәбе бинаһы — Дондағы Ростов та 1905 йылда Ростов коммерция ирҙәр училищеһы ҡарамағындағы сауҙа мәктәбе өсөн төҙөлгән бина. Хәҙерге ваҡытта бина — Көньяҡ федераль университет корпустарының береһе. Сауҙа мәктәбе бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Ростов коммерция ирҙәр училищеһы 1900 йылда нигеҙләнә. Икенсе йылына уның ҡарамағында сауҙа мәктәбе асыла. Сауҙа мәктәбенең үҙ бинаһы 1905 йылда Сенная урамында (хәҙер Максим Горький урамы) 1905 йылда төҙөлә. Уның эргәһендә Покров Пресвятая Богородица училище сиркәүе була (һаҡланмаған). 1915 йылда мәктәп бинаһында концерт менән композитор һәм пианист С. В. Рахманинов сығыш яһай. Һуңыраҡ бина Ростов дәүләт университетына бирелә. Хәҙерге ваҡытта унда вуздың юридик һәм иҡтисад факультеттары урынлашҡан.
Ростов өлкәһе хакимиәте бшлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарары менән сауҙа мәктәбе бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусын ала.
Архитектураһы
Сауҙа мәктәбенең кирбес бинаһы өс ҡатлы, подваллы һәм дүрт яҡлы сарҙаҡлы ҡыйыҡ менән ябылған. Төп фасады тәҙрә уйымдары менән ритмик рәтле симметричялы композиция тыуҙыра. Фасадтың үҙәк өлөшө сығынты һәм ҡатмарлы профилле кәрниз менән айырыла. Һуңғы ике ҡат өсөнсө ҡаттың тәҙрәләре аҫтында бер урынға тупланған? менән байытылған. Ишектең ярымциркуляр аркаһын биҙәй. Төп фасад төп — Максим Горький урамына сыға. Н формаһындағы бинала уҡыу аудиториялары һәм башҡа бүлмәләр баҫҡыс эргәһендәге холда урынлашҡан.
Мемориаль таҡтаташ
1993 йылда бина фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Унда түбәндәгеләр яҙыла :
2011 йылдың 11 декабрендә йорт диуарында 1936 йылдан 1941 йылға тиклем Ростов дәүләт университетының физика-математика факультетында белем алған Александр Солженицынға мемораиль таҡтаташ асыла. Барельеф скульптор Дмитрий Лындин тарафынан эшләнә.
Сиам ҡултығы
Сиа́м ҡултығы, (Таила́нд ҡултығы (อ่าวไทย, Ау Тхай ; (тай. อ่าวไทย, Ау Тхай[3]; малай. Teluk Siam; кхмер. ឈូងសមុទ្រសៀម, Chhoung Samut Siem; вьетн. Vịnh Thái Lan) — көнбайышта һәм төньяҡта Таиланд, көнсығышта — Камбоджа һәм Вьетнам, көньяҡ-көнбайышта — Малайзия ярҙары менән уратып алынған ҡултыҡ.
География
Сиам ҡултығы Һинд-Ҡытай ярымутрауының көнсығышын Малакка ярымутрауынан айырып тора. Яр буйы һыҙығы көнсығышта Вьетнамдағы Байбунг (Камау) морононда башланып көньяҡ-көнбайышта Малайзияның Кота-Бару ҡалаһы янында тамамлана. Көньяҡ-көнсығышта Сиам ҡултығы Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенә күсә. Майҙаны — яҡынса 320 000 км².
Төньяҡ нөктәһендә Сиам ҡултығы Бангкок бухтаһын барлыҡҡа килтерә, уға Чаупхрая йылғаһы ҡоя. Ҡултыҡҡа ҡойған тағы бер ҙур йылға — Тапи, уның тамағы Сураттхани ҡалаһы эргәһендә. Чаупраянан ултырмалар килеүен дауам иткәнгә күрә, Үҙәк Таиланд ярҙары көньяҡҡа табан хәрәкәт итә бара. Һыуҙың тәрәнлеге ярҙан 10 — 20 саҡрым алыҫлыҡта ни бары 11 метр тәшкил итә. Ҡултыҡтың уртаса тәрәнлеге — ни бары 45 м, ә иң тәрән урыны — 80 м. Һуңғы боҙлоҡ осоро иң юғары нөктәһенә еткән саҡта ҡултыҡ диңгеҙ кимәленән юғары була һәм Үҙәк Таиландта Чаупхрая тирәләй бөгөнгө уйпатлыҡтың дауамын тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта Сиам ҡултығы ярҙарының күп өлөшө эрозияға дусар ителгән.
Ҡултыҡ эсендә һыу ағымы бик яй, шуға күрә ултырмалар бик тиҙ арта. Тоҙ миҡдары сағыштырмаса түбән һәм 31,8 — 33,5 процент тәшкил итә. Тик тәрәнерәк урындарҙа ғына Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенең тоҙло диңгеҙ һыуы үтеп инеп, 50 метрҙан түбәнерәк тәрәнлеккә төшә. Сиам ҡултығының һыу температураһы ярайһы уҡ юғары һәм күпселек урындарҙа мәрйен рифтары барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ иткән. Уларҙың күбеһенә глобаль йылыныу һәм бигерәк йылы һыу арҡаһында үлем хәүефе янай. Мәрйендәрҙең юҡҡа сығыуы ҙурыраҡ биләмәләрҙе солғап ала һәм урындағы туризмға, балыҡсылыҡҡа хәүеф менән янай.
Корга (Тамырсат ҡушылдығы)
Корга  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тамырсат йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кортанты
Кортанты — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 994 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе
Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе (Laut China Selatan, Biển Đông, 南海, Dagat Luzon, Laut Cina Selatan) — Тымыҡ океандың ярым ябыҡ диңгеҙе. Диңгеҙ Көньяҡ-Көнсығыш Азияның яр буйында, Һинд-Ҡытай ярымутрауы, Калимантан, Палаван, Лусон һәм Тайвань утрауҙары араһында урынлашҡан.
Кортанты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе
Һинд һәм Тымыҡ океандары араһындағы Австралия-Азия урта диңгеҙ бассейндары составына инә.
Майҙаны — 3 537 289 км², максималь тәрәнлеге — 5560 м, уртаса тәрәнлеге — 1024 м. Һыуҙың өҫкө температураһы февралдә төньяҡта — 20 °С-тан алып көньяҡта — 27 °С-ҡа тиклем, августа бөтә майҙаны буйынса 28—29 °С-ҡа тиклем барып етә. Һыуҙың тоҙлолоғо — 32—34 ‰. Йәйен һәм көҙөн йыш ҡына тайфундар күҙәтелә. Һыу ҡалҡыуҙары дөрөҫ түгел, тәүлекле һәм ярым тәүлекле, 4 метрға етә.
Парасель һәм Спратли утрауҙары түбән, мәрйен ҡомонан төҙөлгән һәм ҡыҫҡа үҫемлектәр менән ҡапланған. Улар араһында күп кенә мәрйен рифтары һәм һыу аҫты атоллдары ята. Айырыуса Наньша утрауҙары араһында рифтар күп.
Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенең иң ҙур ҡултыҡтары — Бакбо (Тонкин) һәм Сиам, иң ҙур утрауы — Хайнань.
Улыс-Бежъюдор
Улыс-Бежъюдор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маркнойкирхен
Маркнойкирхен (Markneukirchen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6581 кеше йәшәй. Майҙаны — 47,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 504 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8258 һәм автомобиль коды V.
Улом
Улом — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохта йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маркранштедт
Маркранштедт (Markranstadt) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 14981 кеше йәшәй. Майҙаны — 58,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4420 һәм автомобиль коды L.
Косотуха
Косотуха — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пильга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тантаналы йолалар Һарайы (Новочеркасск)
Тантаналы йолалар һарайы (1964 йылға тиклем — Бәхет йорто) — Новочеркасск ҡалаһында (Ростов өлкәһе) Московская урамы, 47 адресы буйынса урынлашҡан ике ҡатлы айырым йорт.
Һүрәтләмә
Был XIX быуаттың өсөнсө сирегендә төҙөлгән сауҙагәр Кирюниндың шәхси утар йорто була. Бинаның ал яғы күп һандағы һылап яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Барокко, Ренессанс, классицизм һәм мавритан архитектураһы стилдәре элементтары бинаның художестволы йөҙөн билдәләй. Үҙәк инеү урынынан һул яҡта өҫтөндә ике арыҫлан ҡуйылған ҡапҡа аркаһы урынлашҡан. Элек был бинала фәхешхана булған тигән версия йәшәй. Был версияны Семенихин Геннадий Александрович үҙенең «Новочеркасск» романында раҫлай. Күренеүенсә, тап ошо сәбәп менәндер инде, ҡапҡаның ике яғында ике тәгәрмәс ватҡыс урынлашҡан — былар фаллос сәнғәте элементтары. Элек фәхешханаға килеүсе офицер әфәнделәр уларға аттарын бәйләгәндәр. Бина яҡшы һаҡланған. 1990 йылда бинаның ал яғы өлөшләтә яңыртыла. Документтарҙа 1964 йылдан алып «Бәхет йорто» исемен күрһәтеүҙән туҡтаһалар ҙа, ул атаманы бинаға ҡарата ҡулланыуҙы реконструкцияға тиклем дауам итәләр. Хәҙерге ваҡытта бинала ҡаланың ЗАГС-ы (гражданлыҡ хәле акттарын теркәү бүлеге) эшләй.
Урчос-Ёль
Урчос-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Восим йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Косал
Косал — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салат йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урдомка
Урдомка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ҡаҙағстанда протест акциялары (2022)
Ҡаҙағстанда протест акциялары (Қазақстандағы наразылық шаралары) 2022 йылдың 2 ғинуарында шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың ҡырҡа күтәрелеүенән һуң башлана, Ҡаҙағстан Президенты Ҡасым-Йомарт Тоҡаев фекеренсә, быға 2022 йылдың 1 ғинуарынан электрон сауҙа майҙансыҡтары һәм биржалар аша шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың тулыһынса баҙар формалашыуына күсеү сәбәпсе була, шул уҡ ваҡытта Ҡаҙағстан энергетика министрлығына, шулай уҡ газ менән тәьмин итеү эре компаниялары — «КазМунайГаз» һәм «Ҡаҙаҡгаз»-ға айырым ғәйеп тағыла. Протест акциялары нефтселәр ҡалаһы Жаңаөзенда башлана, әммә тиҙ арала башҡа ҡалаларға ла тарала: Алматы, Аҡтау, Аҡтүбә, Ҡарағанда, Нур-Солтан, Шымкент, Кокшетау һәм Уральск. Акцияла ҡатнашыусылар тиҙ арала иҡтисади талаптарҙан сәйәси талаптарға күсә — хөкүмәттең отставкаға китеүен һәм илдең элекке президенты Нурсолтан Назарбаевтың сәйәсәттән ситләшеүен талап итә. Ул протест акциялары башланған мәлдә Ҡаҙағстандың Именлек Советы рәйесе һәм Ҡаҙағстандың Конституцион советы ағзаһы вазифаларын биләй.
Башы
2011 йылда шыйыҡландырылған тәбиғи газдың (ТГ) хаҡы яҡынса 30-35 тенге тәшкил итә, шул ваҡыттан алып ул бер нисә тапҡыр арта. 2020 йылдың ғинуарында Жаңаөзенда протест митингыһы үтә, унда ҡала халҡы газға хаҡты кәметеүҙе талап итә, ул 55-тән 65 тенгеға тиклем, ә 2022 йылдың ғинуарында 120 тенгеға тиклем күтәрелә. .
2 ғинуар
2022 йылдың 2 ғинуар иртәһендә Жаңаөзен халҡы газға хаҡ артыуына ҡаршы протест йөҙөнән юлды яба. Демонстранттар өлкә әкимен Нурлан Нуғаевты һәм ҡала әкимен Маҡсат Ибагаровты хаҡтарҙы тотороҡландырыу һәм яғыулыҡҡа ҡытлыҡ булдырмау буйынса саралар күрергә саҡыра.
4 ғинуар
Төштән һуң Ҡаҙағстан властары Манғыстау өлкәһендә шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың литрына 50 тенге тиклем түбәнәйеүе тураһында иғлан итә. Шуға ҡарамаҫтан, протест акциялары дауам итә.
4 ғинуарҙа Ҡаҙағстан президенты Ҡасым-Йомарт Тоҡаев видео-мөрәжәғәт яҙҙыра, унда ул протестта ҡатнашыусыларҙы «аҡыллылыҡ күрһәтергә» һәм законһыҙ эштәр ҡылмаҫҡа саҡырҙы.
Алматы
Маршта бер нисә йөҙ протестант ҡатнаша, береһе Абай проспекты буйлап, икенсеһе Толе-Би проспекты буйлап ҡала үҙәгенә табан хәрәкәт итә. Протестанттар менән полиция араһында бәрелеш була.
Именлек көстәре майҙанда протестанттарға ҡаршы стуж-гранаталар ҡуллана. Алматыла 4-5 ғинуарға ҡарата төндә протест белдереүселәр полиция автомобилдәрен яндыра башлай, ҡалала протест белдереүселәр һаны бер меңдән бер нисә меңгә тиклем етте тип баһалана. Төндә ҡалаға хәрби техника индереү тураһында хәбәрҙәр килә башлай.
Атырау
Иртән Атырауҙа халыҡ урындағы баҙар эргәһенә йыйылып, төркөмдәр менән Исатай менән Мәхәмбәттең үҙәк майҙанына йүнәлә, унда йөҙҙәрсә кеше йыйыла. Протестанттар Атырау өлкәһе әкиме Махамбет Досмөхәмбәтовты ҡамап ала һәм уға майҙандан автомобилдә сығырға рөхсәт итмәй.
Нур-Солтан
Күп кенә ҡалаларҙа ҡулға алыуҙар башлана: протестанттар яҡлы киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Нур-Солтанда «бер нисә йөҙ кеше» ҡулға алынған.
Ҡаҙағстанда төнгә яҡыныраҡ Telegram, WhatsApp һәм Signal мессенджерҙары эшләүҙән туҡтай. Алматыла мобиль интернет эшләүҙән туҡтаны.
5 ғинуар
«Ҡаҙаҡтелеком» провайдеры бөтә ил буйынса Интернетты һүндерҙе.
Ҡайһы бер төбәктәрҙә ғәҙәттән тыш хәл
Ҡаҙағстан Президенты указы менән, «йәмәғәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, законлылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен тергеҙеү, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлығын яҡлау маҡсатында», 5 ғинуарҙа 1 сәғәт 30 минуттан 2022 йылдың 19 ғинуарына 00 сәғәт 00 минутҡа тиклем ваҡытҡа Манғыстау өлкәһендә һәм Алматы ҡалаһында ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Һуңғараҡ Алматы өлкәһендә 12:30-ҙан 19 ғинуарға тиклем ғәҙәттән тыш хәл индереү тураһында указ сығарыла, Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Нур-Солтанда 16 сәғәт 00 минуттан алып 2022 йылдың 19 ғинуарына тиклем ғәҙәттән тыш хәл индерелә.
Ғәҙәттән тыш хәл түбәндәге сараларҙы билдәләй:
Ҡаҙағстан Генераль прокуроры ғаризаһы буйынса :
Алматы
Алматының Йәмәғәт һаулыҡ һаҡлау идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, ашығыс ярҙам машинаһы менән ҡаланың медицина учреждениеларына 4 ғинуар ваҡиғаларынан зыян күргән 150 кеше ҡабул ителгән, бынан тыш, 40 кешк һаулыҡ һаҡлау учреждениеларына үҙе килгән. Ҡабул ителгән 190 кешенең 40-ы дауаханаға, етәүһе реанимацияға оҙатылған, шул иҫәптән дүрт полиция хеҙмәткәре. 190 зыян күреүсе араһында — 137 полиция хеҙмәткәре һәм 53 граждан.
Ҡала коменданты белдереүенсә, 4-5 ғинуарға төндә «экстремистик төркөмдәр әүҙемләшә». Ҡалала кис һәм төндә 120-нән ашыу автомобиль, шул иҫәптән 33 полиция машинаһы, ашығыс ярҙам машинаһы һәм янғын һүндереү машинаһы яндырыла. 120 магазиндың һәм башҡа сауҙа объекттарының тәҙрәләре ватылған, 180 йәмәғәт туҡланыу предприятиеһы, 100-гә яҡын ШОБ офисы зыян күргән. 500-ҙән ашыу тыныс халыҡ, шул иҫәптән 130 ҡатын-ҡыҙ һәм оло йәштәгеләр туҡмала. 5 ғинуар иртәһе башланыу менән ҡала, комендант һүҙҙәре буйынса, «экстремистарҙың һәм радикалдарҙың яңы һөжүмдәренә дусар була».
Ҡала коменданты хәбәр итеүенсә, Толе-Би урамы, Райымбек һәм Абай проспекттары, шулай уҡ ҡала үҙәге транспорт өсөн ябылған.
300-гә яҡын кешенән торған демонстрант, уларҙың бер өлөшө таяҡтар менән ҡоралланып, ҡаланың көнбайышынан Райымбек проспекты буйлап Толе-би урамына күсә, шунан һуң ҡала үҙәгенә табан борола. Күрһәтелгән районда магазиндар һәм киоскылар ябылған. Демонстранттар юлында һунар патрондарынан һибелгән гильзалар һәм кирбестәр ҡалған. Ваҡиға урынында полиция хеҙмәткәрҙәре булмай. Протестанттар туҡтап торған полиция автомобиленә һөжүм итә, шулай уҡ хәрби йөк машинаһы зыян күрә.
«Нур Отан» партияһының Ауэзов район бүлеге урынлашҡан бинаға протестанттар таш ырғыта, һуңынан бинаның тәҙрәләренән төтөн сыға башлай.
Полиция көстәре ҡаланың протестанттар менән тулған үҙәк өлөшөн күпләп ташлап китә. Дубинкалар менән ҡоралланған кешеләр урам буйлап йөрөй һәм хәүефһеҙлек көстәрен аяуһыҙ туҡмай. Ҡаланың ҡайһы бер райондарында урамдарҙа бер генә хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәре лә булмай, урамдарҙы протестанттар ҡаплап ала.
Төштән һуң протестанттар Ҡаҙағстан башлығының Алматылағы резиденцияһын баҫып ала һәм яндыра.
Протестанттар «Ҡаҙағстан» дәүләт телеканалы бинаһын ҡамап ала. Медиакомпания хеҙмәткәрҙәре бина эсендә ябыла, протест белдереүселәр уны штурм менән алырға маташҡан.
Протестанттар «Мир24» телеканалының хәбәрсе контораһы бинаһын баҫып ала һәм тура эфирға сығыуҙы талап итә.
Протестанттар телеканалдар редакцияһы урынлашҡан офис биналарына һөжүм итә, уларҙың биналарын вата. Ҡаҙағстандың КТК телеканалы, штаб-фатиры Алматыла, бөтә тапшырыуҙарҙы ғәмәлдән сығара.
Төштән һуң сымлы интернет һәм телефон бәйләнеше һүндерелә.
Ҡаланың ҡайһы бер магазиндарында мародёрлыҡ осраҡтары тураһында хәбәр килгән, уларҙан бөтә алкоголле эсемлектәр урланған.
Аҡтүбә
Күмәк протест акцияһында ҡатнашыусылар Аҡтүбә ҡалаһында өлкә хакимиәт бинаһын штурмларға маташа, һөжүм итеүселәргә ҡаршы стуж-гранаталар ҡулланыла.
Талдыҡорған
Талдыҡорғанда протестанттар Ҡаҙағстандың элекке президенты Нурсолтан Назарбаев һәйкәлен бәреп төшөрә һәм ике өлөшкә бүлә.
Павлодар
Ике йөҙгә яҡын протестант, уларҙың күпселеге ауыл еренән, полицияның уларҙы тыйырға тырышыуына ҡарамаҫтан, Павлодар өлкәһе әкимәте бинаһына үтеп инә. Улар менән осрашыуға Павлодар ҡалаһы һәм Павлодар өлкәһе әкимдәре килә, улар илдәге хәлде тотороҡландырыу буйынса күреләсәк саралар тураһында һөйләй. Ҡатнашыусылар газға хаҡтарҙы төшөрөүҙе талап итте һәм эш хаҡының бәләкәй булыуына зарланды.
Усть-Каменогорск
Усть-Каменогорскта Республика майҙанында меңгә яҡын кеше властарға талаптар ҡуя һәм Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе әкименең сығыуын талап итә. Протест белдереүселәр түбән эш хаҡы, аҙыҡ-түлеккә һәм яғыулыҡҡа хаҡтарҙың күтәрелеүе, шулай уҡ йәмәғәт транспорты эше менән ҡәнәғәт түгеллеген белдерә. Һуңғараҡ именлек көстәре менән протестанттар араһында көслө бәрелештәр була, именлек көстәре әсе төтөн газын ҡуллана. Шартлауҙар һәм атыш тауыштары ишетелә.
6 ғинуар
Ҡаҙағстан эске эштәр министрлығы белдереүенсә: «Алматы полиция бүлеге хеҙмәткәрҙәре Ҡарасай батыр һәм Масанчи урамдарында моп-операция башланы. Тәртип боҙоусыларҙы тотоу буйынса саралар күрелә. Барлығы 2000-гә яҡын кеше полиция пункттарына оҙатылған».
Хәбәр ителеүенсә, кәмендә унлаған протестант һәм кәм тигәндә 12 полиция хеҙмәткәре һәләк булған. Алматы ҡалаһындағы шаһиттар хөкүмәт биналарын штурмлау йәки яндырыу һәм күләмле талау менән хаос күренештәрен тасуирлай. Эске эштәр министрлығынан белдереүҙәренсә, сыуалыштар ваҡытында 2298 кеше ҡулға алына, шул уҡ ваҡытта полиция вәкиле Салтанат Азирбек «Хабар 24» дәүләт яңылыҡтар каналына «тиҫтәләгән һөжүм итеүсе юҡ ителгән» тип хәбәр итә.
7 ғинуар
Террорға ҡаршы штабтың иртәнге ултырышында Ҡаҙағстан президенты Ҡасым-Йомарт Тоҡаев Ҡаҙағстандың бөтә төбәктәрендә лә хоҡуҡ тәртибен тергеҙеү тураһында белдереү менән сығыш яһаны. Протестанттар ҡорал ҡулланыуын дауам итеүен күрһәтеп, Тоҡаев операцияны, «боевиктарҙы» тулыһынса юҡ иткәнгә тиклем, дауам итергә саҡыра. .
Шул иҫәптән, Алматыла мародёрҙарҙан һаҡланыу өсөн, элекке афған яугирҙәренән торған «халыҡ дружиналары» ойошторола.
8 ғинуар
Ҡаҙағстан Республикаһының Милли именлек комитеты (КНБ РК) хәбәр итеүенсә, 5 ғинуарға тиклем Ҡаҙағстан Республикаһының Милли именлек комитеты рәйесе вазифаһын биләгән Кәрим Масимов дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына. . Американың CNN телеканалы сығанаҡтары хәбәр итеүенсә, КНБ рәйесе вазифаһынан бушатылыр алдынан Масимов Тоҡаевҡа Назарбаевтар ғаиләһенең ышанысын юғалтыуы һәм сығып китергә тейешлеге тураһында белдерә. .
Израиль сит ил эштәре министрлығы Алматыла протестанттар араһында 22 йәшлек Израиль гражданины Леван Когеашвилиҙың һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Ҡаҙағстан Эске эштәр министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 4266 кеше, шул иҫәптән сит ил кешеләре тотолған. .
9 ғинуар
9 ғинуарҙа Эске эштәр министрлығы мөлкәткә килтерелгән зыяндың башланғыс баһалары яҡынса €175 млн тәшкил итеүе тураһында хәбәр итә, өҫтәүенә, 100-ҙән ашыу предприятие һәм банк һөжүмгә дусар була һәм талана, 400-гә яҡын транспорт сараһы юҡ ителә. Министрлыҡ раҫлауынса, сыуалыштар буйынса 125 айырым тикшереү сиктәрендә 160-тан ашыу кеше үлтерелгән һәм 5000-дән ашыу кеше һорау алыу өсөн ҡулға алынған. Эске эштәр министрлығы хәбәр итеүенсә, протест акцияларынан алынған йәрәхәттәрҙән 2200-ҙән ашыу кеше дауаланыу һорап мөрәжәғәт иткән, 1300-гә яҡын һаҡсы хеҙмәткәре йәрәхәтләнгән. Ҡаҙағстан президенты канцелярияһы белдереүенсә, барлығы 5800 кеше тотолған. Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан белдереүҙәренсә, барлығы 164 кеше, шул иҫәптән ике бала һәләк булған. Шулай уҡ Ҡаҙағстандың иң ҙур ҡалаһы Алматыла 103 кешенең һәләк булыуы асыҡланған. Эске эштәр министры Ерлан Тургумбаев матбуғат конференцияһы үткәрҙе: "Бөгөн илдең барлыҡ төбәктәрендә лә хәл тотороҡлана... илдә тәртип урынлаштырыу маҡсатында контртеррористик операция дауам итә».
Көс ҡулланыу
Алматы властары протест акцияларынан 400-ҙән ашыу предприятиеның зыян күреүе һәм 200 кешенең ҡулға алыныуы тураһында хәбәр итә. Атырауҙа полиция протестанттарға ут аса, һөҙөмтәлә кәм тигәндә бер кеше һәләк була. Хөкүмәт 5 ғинуарҙа хоҡуҡ һаҡлау органдарының 8 хеҙмәткәре һәләк була, 317 кеше яралана, тип хәбәр итә. Францияның АФП мәғлүмәт агентлығы үткәргән репортажда тиҫтәләгән протестанттың һәләк булыуы тураһында хәбәр ителә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй ТАСС мәғлүмәт агентлығы Алматы Республикаһы майҙаны янында көслө ҡораллы алыштың кадрҙарын эфирға сығара 6 ғинуарҙа операция барышында тиҫтәләгән протестант һәләк була, шул уҡ ваҡытта һәләк булған именлек көстәренең һаны 12-гә етә.