cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кесе Юл
Кесе Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чеснок (Кондинское районы)
Чеснок — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628217, ОКАТО коды — 71116000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Нарганг Ингрид
Ингрид Нарганг (Ingrid Nargang; 17 апрель 1929 — 10 май 2019) — Австрияла адвокат, судья булып эшләгән, хәҙерге заман тарихсыһы булған. 1964 йылдан 1993 йылға тиклем Энгельһартсцелль округ суды башлығы булып торған. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып, Австрия суд системаһындағы ауыл округ суды етәксеһе булған
Биографияһы
Алиса Нарганг Аннемари Ингрид 1929 йылдың 17 апрелендә Румынияла Черновцы ҡалаһында тыуған. Уның ғаиләһе австрияктар, бик боронғо дәүләт хеҙмәткәрҙәренән була. Ҡарт олатаһы классик филолог һәм урта мәктәп директоры Стефан Вольф; олатаһы юрист булған. Ғаилә Буковинаның Черновцы ҡалаһында йәшәй, Беренсе донъя һуғышы аҙағына тиклем был төбәк Австрия монархияныҡы була, һуңынан Румыния короллегена ҡушыла һәм хәҙер өлөшләтә Украинаға инә (Черновцы индерелгән). Өләсәһе менән әсәйһе тәрбиәһендә үҫә. Атаһы ул ике йәшлек сағында ғаиләһен ташлап киткән.
1940 йылдың йәйендә, Ингридҡа ун бер йәш булғанда Германияға немец сығышлы граждандарҙы күсереү башлана. Тәүҙә Нарганг өләсәһе һәм әсәһе менән бергә Түбәнге Силезияға, һуңғараҡ Үрге Силезияға барып урынлаша. Икенсе донъя һуғышында совет ғәскәрҙәре яҡынлаша башлағас, улар Үрге Австрияға ҡасып китә.
«Ҡыуылғандар» һәм «этник немецтар» ғаиләһенән булараҡ, 1945 йылдың көҙөндә Нарганг Гмундендағы урта мәктәпкә һабаҡҡа төшә. 1948 йылда уны тамамлағандан һуң, ул Инсбрукта юриспруденцияны өйрәнә. 1952 йыл хоҡуҡ өлкәһендә доктор дәрәжәһен ала. Суд ҡарарҙарын һәм эш башҡарыусы булып эшләгәндә иҡтисад буйынса белем алырға ҡарар итә. 1959 йылда ул социаль һәм иҡтисади фәндәр буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ошо ваҡыт эсендә юрист стажер булып эшләй башлай һәм адвокатлыҡҡа имтихан тапшыра. Артабан ул Линц ҡалаһы магистратураһында юрист булып эшләй.
1963 йылда Нарганг судья булып эшләй башлай. 1964 йылдан алып 1993-тә пенсияға сыҡҡансы Нарганг Энгельһартсцелль район суды етәксеһе була. Ул Австрияла ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып ауыл округ судына етәкселеккә һайлана.
Хәҙерге заман тарихсыһы булараҡ, Нарганг буковина немцтарының тарихын һәм Икенсе донъя һуғышынан һуң Үрге Австрияла ҡасаҡтарҙың хәлен өйрәнә. Ул шулай уҡ Линцта Буковина немецтарының төбәк командаһын ойоштороусыларҙың береһе була.
Ғүмеренең һуңғы йылдарын Нарганг Энгельһартсцеллдә, Линцта һәм Венала йәшәй.
2019 йылдың 10 майында Шердинг ҡалаһында вафат була.
Ҡарас менән Аҡса
Ҡарас менән Аҡса — эпос, башҡорт ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы. Шиғри‑сәсмә һәм сәсмә формаларҙа йәшәй.
Тасуирлама
Тәүге тапҡыр XIX быуаттың 1‑се яртыһында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Наурыҙ ауылы (хәҙер Башҡортостандың Учалы районы) Ғүмәр Күкбирҙин тарафынан Ғәбделғәзиз Наурыҙовтан яҙып алына, был яҙма Ғ.Ф.Вилданов тарафынан уның “Башҡорт ҡашҡалары” (1925) хеҙмәтенә индерелә. “Ҡарас сәсән” һәм “Ҡарас батыр” исемле варианттары М.А.Буранғолов һәм Ә.М.Сөләймәнов тарафынан яҙып алына.
Ҡарас сәсән — Мөхәммәтша Буранғолов яҙып алған риүә­йәттәргә ҡарағанда, XVIII быуаттың урталарында йәшәгән сәсән һәм батыр. Хәҙерге Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған, сығышы менән Тиләү ырыуынан.
Эпоста Ҡарастың Аҡса батыр мкнән әйтешеүе ауыҙ-тел әҙәбиәте традицияларына хас булған 3 өлөштән тора: әхлаҡи яҡтан дошманды юҡҡа сығарыу маҡсатында уға мөрәжәғәт итеү, ҡорал менән “һөйләшеү” — кәрәк ваҡытта ул уңайһыҙ хәлдә ҡалдырмаһын өсөн монолог-үтенес, еңелгән дошманды маҡтау.
Башҡорт халыҡ ижады йыйынтығындағы вариантта ҡаҙаҡ батырының исеме Аҡша тип бирелә.
Сюжеты
Халыҡ телендә Ҡарастың сәсәнлегенә һәм батырлығына бәйле шундай легенда йәшәй: берҙән-бер көн Аҡса батыр етәкселегендә йөҙләгән ҡаҙаҡ барымтасылары быларҙың Ҡарас сәсән йәйләүен баҫып, малдарын ҡыуып алып китә. Утыҙлап һыбай менән Ҡарас хан барымтасы­ларҙы ҡыуа сыға. Ҡыуып килгәнде күреп, ҡаҙаҡтарҙың өсәүһе айырылып артта ҡала, ҡалғандары мал менән китә. Ҡыуып барып, тауыш етерлек ергә еткәс, Ҡарас батыр ҡаҙаҡ батыры Аҡсаға үҙен танытып өндәшә, йылҡыларҙы ташлап китергә ҡушып, Аҡша менән ҡапма‑ҡаршы әйтешә. Аҡса бәхәсте тыныс юл менән хәл итеү тәҡдименән баш тарта. Шунан Ҡарас батыр менән Аҡса батыр уҡ атышырға булалар, һәм икеһе ике арҡаға менеп баҫа. Ҡарас, үҙенең мәргәнлеген белдерер өсөн, тәү башта Аҡсаның уҡ һауытын ҡыйрата ата, ә уның үҙенә атҡан уғын һауала саҡта тотоп ала ла ҡалъянына һала. Һуңынан шул уҡ менән Ҡарас сәсән Аҡса батырҙы атып йыға; малдарын һалдырып алғас, батырҙар йолаһы буйынса, Ҡарас уны ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеп ерләй. Был башҡорт халҡының хатта үҙ дошманына ҡарата ла оло ихтирамы һәм кешелеклелеге сәсән йөҙөндә асыҡ һынландырылыуын күрһәтә.
“Ҡарас менән Аҡса” эпосында барымта ғәйепләнә. Риүәйәт был ваҡиғаны 1750 йылдарға ҡайтарып ҡалдыра.
Летово
Летово — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 389 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Летово
Вальбах (Тюрингия)
Вальбах (Тюрингия) (Wallbach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 352 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98639 һәм автомобиль коды — SM.
Салка (Иса ҡушылдығы)
Салка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иса йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пьер һәм Мария Кюри университеты
Пьер һәм Мария Кюри университеты — Париж 6 университеты (Université Pierre et Marie Curie йәки UPMC — Paris Universitas йәки Париж 6 университеты) — Франция университеты, Париж университеты тәбиғи фәндәр факультетының төп хоҡуҡи вариҫы. Хәҙерге ваҡытта Пьер һәм Мария Кюри университеты Францияла иң ҙур фәнни-медицина комплексы булып тора. Уның 180 лабораторияһы бар, уларҙың күбеһе CNRS менән ассоциацияланған. 2010 йылда донъя университеттарының академик рейтингыһында университет 39-сы урынды биләгән. Жюссьё кампусында, «Жюссьё» метро станцияһы янында урынлашҡан.
Тарихы
Университеттың тарихы 1901 йылда тәбиғи фәндәр факультеты булдырыу менән башлана. Хәҙерге университет 1971 йылда элекке Париж университетының тәбиғи фәндәр факультеты нигеҙендә ойошторолған. 1974 йылда рәсми рәүештә «Пьер һәм Мария Кюри университеты» атамаһын алған. 1990 йылда университетҡа Анри Пуанкаре исемендәге институтты, ә 2001 йылда Париж астрофизика институтын ҡушалар. 2005 йылда университет ҡарамағында фәндәр докторын уҡытыу буйынса институт һәм политехник мәктәп ойошторолған. 1946 йылда Парижда Ле-аль-о-вэн (фр. Les halles aux vins) урынында кампус төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был урын шул иҫәптән бында элек Изге Виктор аббатлығы урынлашҡан, ул Шампонан Гильом тарафынан нигеҙләнгән һәм Урта быуаттарҙа мөһим фәлсәфәүи һәм уҡыу үҙәге булған. 1959 йылда кампустың инаугурацияһы үтә һәм ул француз ботанигы Антуан Лоран де Жюссьё хөрмәтенә Жюссьё атамаһын ала.
Ҡоролошо
Университет составына 7 факультет һәм 5 институт керә.
Докторантура һәм тикшеренеүҙәр
Университет фәнни тикшеренеүҙәрҙең алдынғы урындарҙың береһе, уға 120 төрлө лабораториялар һәм 20 доктор мәктәптәре инә.
Доктор мәктәптәре
Доктор мәктәптәре тикшеренеүҙәрҙең дүрт ҡотобы тирәһендә ойошторолған: моделирование һәм инженерия ; энергия, материя һәм йыһан ; тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош ; ғүмер һәм һаулыҡ. 1 ED — доктор мәктәбе
Лабораториялар
Доктор мәктәптәре лабораториялар һымаҡ дүрт полюстар тирәһендә ойошторолған: моделирование һәм инженерия ; энергия, материя һәм йыһан ; тирә-яҡ мөхит һәм ерҙәге тормош ; ғүмер һәм һаулыҡ.
Университет һандарҙа
2009—2010 йылда университетта 29 570 студент, шул иҫәптән 6 320 сит ил граждандары белем алған. Студенттарҙың дөйөм иҫәбенән 33 %-ты медицина факультетына тура килә; химия, физика һәм инженерия факультеттарына — 8-ҙәр %; математика факультетына — 17 %; тирә-яҡ мөхит, биотөрлөлөк һәм ер факультетына — 2 % һәм биология факультетына — 24 %.
Иранда ислам
Иранда ислам дәүләт дине булып тора. Иран халҡының күпселеге ислам динен тота. Мосолмандарҙың 90-95 проценты — шиғыйҙар, 5-10 проценты — сөнниҙәр. .
Тарихы
Ислам Иранға VII быуатта Ғәрәп яулап алыусылары менән бергә килә. XI быуат аҙағына Иранда йәшәүселәрҙең күпселеге, ислам динен ҡабул итеп, мосолман була. XVI быуатҡа тиклем Иран халҡының күпселеге сөнниҙәр була. 1501 йылда сәфәүиҙәр шәйехе Исмәғил I үҙен Ирандың шаһы тип иғлан итә һәм Сәфәүиҙәр дәүләтен булдыра, ул, исламдың шиғый-ун икеселәр йүнәлеше ул булдырған дәүләттә дәүләт дине булараҡ таныла, тип иғлан итә. Сәфәүиҙәр власы урынлаштырылған бар ерҙә лә сөнниҙәр, шулай уҡ «киҫкен» шиғыйҙар ҡанлы эҙәрлекләүгә дусар ителә. 1698 йылда шығыйлыҡ Иран халҡының күпселегенеңдиненә әүерелә. XX быуаттың беренсе яртыһында Иранда исламдың сәйәсәткә йоғонтоһо бик аҙ була, шаһ Мөхәммәт Риза Пәхләүи бахаи общинаһынан булған этник әҙербайжандарға ҡараған министрҙары ҡатнашлығында ислам йоғонтоһон бөтөрөү буйынса үткәргән Аҡ революция һәм көнбайыш ҡиммәттәрен өҫтөн итеп ҡуйыуы Иран йәмғиәтен һәм 1979 йылдағы Ислам революцияһын радикалләштереүгә килтерә. Иран ислам республикаһы тип үҙгәртелә, һәм Ислам республикаһы Советында власҡа һәм дәүләт башлығы вазифаһына — рахбарға — шиғый-ун икеселәр тәриҡәтенә ҡараған вәкилдәр килә.
Халҡы һәм таралыуы
Ислам динен иранлыларҙың 99,4 проценты тота. Иран мосолмандарының 90—95 проценты — шиғыйҙар, 5—10 проценты — сөнниҙәр. Ирандағы сөнниҙәрҙең күпселеге курдтар, луралар, төркмәндар һәм белуджиҙар. Сөнниҙәр башлыса илдең төньяҡ-көнбайышында, көньяғында һәм көнсығышында йәшәй. Иранда шиғыйҙарҙың күпселеге ун икенселәр йүнәшенә ҡарай.
Карым (Учек ҡушылдығы)
Карым  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Учек йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Егоркина
Егоркина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакчар йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡатай (Төйлән ҡушылдығы)
Ҡатай  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төйлән йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Вьетнам
Вьетнам (вьетн. Việt Nam ), тулы рәсми формаһы — Вьетнам Социалистик Республикаһы (СВР) |Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam|共和社會主義越南|конг хоа са хой тю нгиа еле беҙгә иҫә}} — Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы дәүләт, Һиндҡытай ярымутрауында урынлашҡан. Көнбайышта Лаос һәм Камбоджа, төньяҡта — Ҡытай менән сиктәш, көнсығыш һәм көньяҡта Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе менән уратып алынған.
Исем этимологияһы
Илдең исеме (越南) ике һүҙҙән тора: «Việt» — вьет төп милләттең атамаһы, ә «Nam» — көньяҡ, «көньяҡ вьеттары», ҡытай телендәге «Юэнань» һүҙенән алынған, юэ — ҡытайҙарҙа вьеттарҙың атамаһы, ә «нань» — көньяҡ.
«Вьетнам» исемен беренсе тапҡыр XVI быуатта шағир Нгуен Бинь Кхием ҡуллана, ул «Пророчества Чанг Чиня» исемле китабында «Вьетнам ойошторола» тип яҙып сығара.
1804—1813 йылдарҙа император Зя Лонг «Вьетнам» һүҙен рәсми документтарҙа ҡуллана. Шулай ҙа 1945 йылға тиклем был ер «Аннам» тип атала, император Бао Дай рәсми рәүештә үҙгәрткәс кенә, Вьетнам тип атала башлай.
Тәүге осор
Беҙҙең эраға тиклем I йөҙ йыллыҡта хәҙерге көньяҡ Ҡытай һәм төньяҡ Вьетнам территорияһында боронғо вьеттарҙың бер нисә дәүләте була.
Боронғо Вьет (Юэ) халҡы дөгө үҫтереп көн күрә. Беҙҙең эраға тиклем VII—III быуаттарҙа Янцзы һәм Ҡыҙыл йылға араһындағы ерҙәрҙә 5 дәүләт барлыҡҡа килә: Ҡыҙыл йылға буйында Ванланг дәүләте, унда әлеге вьеттарҙың ата-бабалары — лаквьеттар йәшәй, унан көнсығышҡа табан — Тэйау (Намкыонг), Намвьет, Манвьет, Донгвьет дәүләттәре. Һуңыраҡ Тэйау Ванлангты яулай, уртаҡ Аулаҡ дәүләте барлыҡҡа килә. Был илдәрҙә мәҙәниәт кимәле байтаҡ юғары була, төньяҡ батшалыҡтар ҡытай мәҙәниәтен көньяҡтағылар менән сағыштырғанда тиҙерәк үҙләштерә бара. Аулак һәм Намвьет Циньск империяһы менән һуғыш алып баралар. Намвьет яулап алына. Цинь империяһы ҡолатылғас, Намвьет менән Аулаҡ бер дәүләткә берләшәләр. Был уртаҡ Намвьет дәүләте беҙҙең эраға тиклем II быуатта иң ҡеүәтле дәүләттәрҙең береһе була, унан тик Хань империяһы ғына көслөрәк була.
Әммә беҙҙең эраға тиклем II быуат аҙағында ил хань императорҙарының ҡул аҫтына эләгә. «Апалы-һеңлеле ихтилалдары» (Чынгтар) ваҡытлыса бойондороҡһоҙлоҡ яулап алырға ярҙам итә, ләкин, ҡытай хакимлығы IX быуатҡа тиклем дауам итә. Шуға ҡарамаҫтан, лаквьеттар үҙ автономияларын һаҡлайҙар, илбаҫарҙар менән көрәште туҡтатмайҙар.
Ошо йылдарҙа илдә Индия монахтары таратҡан буддизм урын ала.
541 йылда көньяҡ ҡытай дәүләте Лян вьетнам элитаһын нығыраҡ буйһондорорға теләй, быға ҡаршы Ли Бон тигән ҙур чиновник ихтилал күтәрә. Бер нисә еңеүҙән һуң ул император тип иғлан ителә, Ранних Ли (541—603) династияһы унан башлана. Ләкин ҡытайҙарҙың яңынан яу менән килгән саҡтарында Ли Бон үлтерелә. Илде Чиеу Куанг Фук етәкләй, 551 йылда ул интервенттарҙы ҡыуып сығара. Шул ваҡыттан илдә үҙ-ара һуғыш башлана, дәүләт икегә бүленә: көнбайыш Чиеу Куанг Фук ҡулында була, көнсығышты Ли Бондың алыҫ туғаны — Ли Фат Ты етәкләй.
602 йылда Ҡытайҙы берләштергән Суй империяһы вьет дәүләтенә ҡаршы һуғыш аса. 603 йылда вьет ғәскәрҙәре еңелә, ил Суй хакимлығын танырға мәжбүр була.
Урта быуат
880 йылда ҡытай ғәскәрҙәре илдең көньяғын ташлап сығалар. 939 йылда Нго Кюйен ҡытайлыларҙы еңә, ул Нго династияһына нигеҙ һала, улар 961 йылда тиклем идара итә. 968 йылда Динь Бо Линь был территорияны Дайковьет — Бөйөк боронғо Вьет исеме аҫтында берләштерә.
XIII быуаттың икенсе яртыһында ил Көньяҡ-Көнсығыш Азия ның башҡа дәүләттәре менән бергә монголдарҙың яуы аҫтына эләгә. 1285 йылда Хубилай хандың улы Туған вьеттарҙың дәүләтенә баҫып инә, шул уҡ ваҡытта диңгеҙҙән монгол-ҡытай десанты Ҡыҙыл йылғаһының ярына аяҡ баҫа. Ләкин илбаҫарҙарҙың көстәре Као йылғаһы буйында тар-мар ителә. Ҡытайға кире ғәскәрҙең бары тик ундан бер өлөшө ҡайта. Һуңғы еңеү Батьданг йылғаһында була. Монголдарҙың флоты вьеттарҙың джонкалары артынан ҡыуа һәм йылға төбөнә алдан ҡағып ҡуйылған осло ағас олондарына барып төртөлә. Монголдарҙың кәмәләренә янған факелдар һәм уҡтар яуа.
1407 йылда илде ҡабат ҡытайҙар яулап ала. Ҡытайҙарға ҡаршы феодал Ле Лой баш күтәрә, 1427 йылда ул еңә һәм үҙен яңы император итеп иғлан итә. Ул башлаған Һуңғы Ле династияһы XVIII быуат аҙағында булған тэйшондар ихтилалына тиклем ил менән идара итә.
XV быуаттың икенсе яртыһында Вьетнам күрше Тямпаны һәм Лансангтың көнсығыш райондарын баҫып ала. Буддизмдан халыҡ элекке ышаныуҙарына ҡайта, шулай уҡ конфуцианлыҡ тарала.
XVI быуатта илдә кризис башлана: һуғыш, ҙур идара аппараты крәҫтиәндәрҙе ярлыландыра. Хөкүмәттең ауыл хужалығын үҫтереүҙе уйламауы ла халыҡтың асыуын килтерә.
Яңы ваҡыт
Кризис Тэйшндар ихтилалына килтерә, ул 1773—1802 йылдарҙа бара. Утыҙ йыл барған граждандар һуғышы баш күтәреүселәрҙең еңелеүе менән тамамлана. Тәхеткә үҙен Зя Лонг тип атаған<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9488_23-0" rel="dc:references"> [21]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9488_23-0" rel="dc:references"> император менеп ултыра. Вьетнам конфуциан принциптарына нигеҙләнгән бер дәүләткә берләшә<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.94112_24-0" rel="dc:references"> [22]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.94112_24-0" rel="dc:references">. XIX быуат башында Вьетнам Камбоджи өсөн Сиам менән бик оҙаҡ көрәшә<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.94115_25-0" rel="dc:references"> [23]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.94115_25-0" rel="dc:references">.
1887—1940: Колониаль осор
Лаос һәм Камбоджа менән бергә Вьетнам Франция Индокитайының составына инә.
1930 йылда Һиндҡытай Коммунистар партияһы (КПИК лидеры — Хо Ши Мин) етәкселегендә илде азат итеү өсөн милли хәрәкәт башлана.
1940—1946: Вьетнам Икенсе донъя һуғышы йылдары. Япон оккупацияһы
Икенсе донъя һуғышы йылдарында Вьетнамды япондар баҫып ала. Һуғыш аҙағында япондар үҙ ғәскәрҙәрен сығарырға мәжбүр була, көстәре Япония һәм Маньчжурияның оборонаһына кәрәк була. Вьетнам менән идара итеүҙе марионетка Бао Дайға ҡалдыралар. Коммунистар 1945 йылдың 13 авгусында Танчаола уҙған II партия конференцияһында ихтилал күтәреү тураһында ҡарар ҡабул итеп, Хо Ши Мин етәкселегендә Ваҡытлы хөкүмәт һайлайҙар. Август революцияһы 19 августа Ханойҙа, 23 августа Хюэла, 25 августа Сайгонда еңә. 30 августа Бао Дай тәхеттән баш тартыуы тураһында иғлан итә. 1945 йылдың 2 сентябр ендә 500-меңлек митингта Ханойҙа Хо Ши Мин үҙаллылыҡ Декларацияһын иғлан итә һәм бөтөн донъяға яңы дәүләт — Вьетнам Демократик Республикаһы (ДРВ) тураһында хәбәр итә <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.92.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B0.2C_.D1.82.6.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.94_29-0" rel="dc:references"> [27]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.92.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B0.2C_.D1.82.6.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.94_29-0" rel="dc:references"> <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.2C_.D1.82.3.E2.80.941963.E2.80.94.E2.80.94942_30-0" rel="dc:references"> [28]   <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.2C_.D1.82.3.E2.80.941963.E2.80.94.E2.80.94942_30-0" rel="dc:references">.
<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9410_7-1" rel="dc:references"> Ләкин 1945-46 йылдар ДРВ өсөн уңышлы булмай. уны бер яҡтан ҡытай, икенсе яҡтан Англия баҫып ала. Англия шулай уҡ француз ғәскәрҙәренә Вьетнамға ҡайтырға ярҙам итә<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.92.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B0.2C_.D1.82.6.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.94715.E2.80.94720_31-0" rel="dc:references"> [29]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.92.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B0.2C_.D1.82.6.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.94715.E2.80.94720_31-0" rel="dc:references">. КПИК подпольела эшен дауам итә<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD_.D0.9F.D0.A2.D0.92_33-0" rel="dc:references"> [31]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD_.D0.9F.D0.A2.D0.92_33-0" rel="dc:references">.
1946—1954: Вьетнам Беренсе Индокитай һуғышы йылдарында
<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9424.E2.80.9425_11-0" rel="dc:references"> 1946 йылдың 18—19 декабрендә КПИК Ванфук ултырышында бөтә ил буйынса "Ҡаршы тороу һуғыш"ын башларға ҡарар ҡабул итә. 19 декабрҙә башланған яуҙар оҙаҡҡа һуҙылған партизан һуғышына әйләнә. <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.92.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B0.2C_.D1.82.6.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.94715.E2.80.94720_31-3" rel="dc:references"> [29]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.92.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B0.2C_.D1.82.6.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.94715.E2.80.94720_31-3" rel="dc:references"> <span class="mw-ref" id="cite_ref-davidson02_36-0" rel="dc:references"> [34]   <span class="mw-ref" id="cite_ref-davidson02_36-0" rel="dc:references"> <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9439.E2.80.9440_16-0" rel="dc:references"> <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.8F.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.A2.D1.8E.D1.80.D0.B8.D0.BD.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9450_17-0" rel="dc:references">
Ниһайәт, 1954 йылдың июлендә Женева конференцияһы килешеүе төҙөлә. Был килешеү Вьетнамдың суверенитетын һәм үҙаллылығын башҡа илдәрҙең таныуын аңлата <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.2C_.D1.82.3.E2.80.941963.E2.80.94.E2.80.94944_45-0" rel="dc:references"> [43]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.2C_.D1.82.3.E2.80.941963.E2.80.94.E2.80.94944_45-0" rel="dc:references"> <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.92.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B0.2C_.D1.82.6.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.94715.E2.80.94720_31-8" rel="dc:references"> [29]   <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.92.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B0.2C_.D1.82.6.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.94715.E2.80.94720_31-8" rel="dc:references">.
Вьетнам Икенсе Һиндҡытай һуғышы йылдарында
Ләкин АҠШҡа был оҡшамай, ул коммунизмдың Көньяҡ-Көнсығыш Азияла таралыуын теләмәй.
1965 йылда АҠШ систематик рәүештә ДРВ-ны бомбардировкалай башлай. Вьетнам һуғышы башлана. Партизандарҙың көньяҡта алып барған һуғышы һәм СССР ярҙамында илдең авианалеттарға ҡаршы тороуы америкалылар араһында ҙур юғалтыуҙарға килтерә. Вашингтон 1973 йылда Париж тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя. Килешеү буйынса, америка ғәскәрҙәре Вьетнамдан сығып китергә тейеш була. 1975 йылдың 30 апрелендә Сайгон да бирелә.
1976 йылдың 2 июлендә Вьетнамдың Төньяғы менән Көньяғы Вьетнам Социалистик Республикаһына берләшә. 1976-сы йылда Вьетнам Социалистик Республикаһының (СРВ) яңы конституцияһы ҡабул ителә, Сайгон Хошимин тип атала башлай.
Заманса тарихы
1978 йылдың декабрь айында вьетнам ғәскәрҙәре Ҡытай агрессияһына яуап итеп, Камбоджоға керәләр һәм Пол Пот режимын бәреп төшөрәләр. Һөҙөмтәлә КНР менән 1979 йылдың яҙында ҡытай-вьетнам һуғышы башлана. Уның барышында СРВ армияһы ҡытай ғәскәрҙәрен туҡтата ала. СССР дипломатияһы КНР-ҙы һуғыштан баш тартырға мәжбүр итә.
Ҡытай һәм СРВ мөнәсәбәттәре тулыһынса 1991 йылда ғына тергеҙелә.
1986 йылда СССР-ға эйәреп, Вьетнам "яңырыу сәйәсәте"н тормошҡа ашыра башлай.
1992 йылда яңы Конституция ҡабул ителә.
Вьетнам — Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре Ассоциацияһы ның (АСЕАН) тулы хоҡуҡлы ағзаһы. АҠШ менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар. СССР (Россия Федерацияһы) менән дипломатик мөнәсәбәттәр 1950 йылдың 30 ғинуарында урынлаштырыла.
Вьетнам 58 өлкәгә бүленгән. Биш ҡала: Ханой, Хошимин, Хайфон, Дананг һәм Кантхо.
Башҡортостан менән бәйләнештәре
12 ғинуарҙа Башҡортостан Хөкүмәте һәм Вьетнамдың Бариа-Вунгтау провинцияһы араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлдө.
Мурюк
Мурюк — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотой Китат йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тажикстанда ислам
Тажикстанда ислам иң киң таралған дин булып тора. 2009 йылда Тажикстандың Юғары Йыйылышы Хәнәфи мәҙһәбе трактовкаһындағы исламды рәсми дин тип таныу өсөн тауыш бирә. АҠШ Дәүләт департаменты мәғлүмәттәре буйынса, 2009 йылда Таджикстан халҡының 99 % мосолмандар (95 % − сөнниҙәр, 5 % − шиғыйҙар һәм бер аҙ суфыйҙар). Тажикстандың мосолман руханиҙары дәүләт власының ҡаты даими күҙәтеүе аҫтында тора.
Иртә тарихы
Урта Азия ға исламды ғәрәп вәғәзселәре VII быуатта индерә. Ошо ваҡыттан алып ислам тажик мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшөнә әүерелә. IX—X быуаттарҙа Сәмәниҙәр дәүләте ислам-фарсы мәҙәниәтенең үҙәге була. Исмаил Самани мосолмандарҙың миссионерлыҡ эшмәкәрлегенә булышлыҡ итә.
Совет осоро
Совет дәүләтенең 1929 йылға тиклемге исламға ҡарата рәсми сәйәсәте башҡа конфессияларға һәм дини төркөмдәргә ҡарата үткәрелгән линия менән сағыштырғанда иң уңайлыһы була. Шәриғәт буйынса эштәрҙе хәл иткән дини судтарҙың эшмәкәрлеге рөхсәт ителә, сөнки уның нормалары совет ҡанундарына ҡаршы килмәй. 1921 йылда Төркөстан АССР-ының Үҙәк башҡарма комитеты «Ҡаҙый судтары тураһында положение» сығара, унда билдәләнеүенсә, беренсе инстанцияла эш айырым ҡаҙый тарафынан, апелляция ҡаҙыйҙар съезында ҡарала (3 — 5 кеше), ә башҡарма комитет Президиумы кассация вазифаһын башҡара. Шуның менән бергә ҡаҙый судтары совет органдарына ҡәтғи буйһона: улар ай һайын үҙҙәренең эштәре тураһында өлкә судына хәбәр итәләр, айына ике тапҡыр дәүләт бурысын һәм суд йыйымдарын тапшыралар, ә прокуратура һәм өлкә суды контроль тәртибендә ҡаҙыйҙан теләһә ниндәй эште талап итә ала.
1923 йыл башынан округта дини мәктәптәр ябыла башлай. Муллалар йәшерен мәктәптәр асалар, дини мәктәптәр асыу өсөн агитация башлайҙар, үҙәк дәүләт һәм партия органдарына диндарҙар исеменән хаттар ебәреүҙе ойошторалар. 1920-се йылдарҙың икенсе яртыһында бөтә дини учреждениеларға, шул иҫәптән ислам учреждениеларына ҡаршы йүнәлтелгән баҫым һәм пропаганда көсәйә.
1944 йылдан СССР территорияһы бер-береһенән бойондороҡһоҙ дүрт мосолман диниә назаратына бүленә. Тажик ССР-ы территорияһы Урта Азия һәм Ҡаҙағстан мосолмандарының диниә назаратына (ДУМ) ҡарай, уның үҙәге Ташкентта урынлаша. 1960—1980 йылдарҙа назараттарға Ҡөрьән баҫтырға, ай календарҙарын сығарырға, мәсеттәрҙе дини әйберҙәр менән тәьмин итергә рөхсәт ителә; «Совет Көнсығышы мосолмандары» журналы сыға башлай. Һуғыштан һуң Тажикстанда мәсеттәр бик аҙ була. 1966 йылда бөтәһе 18 мәсет теркәлгән.
1970-се йылдар аҙағы — 1980-се йылдар башында СССР-ҙың Урта Азия республикаларында мосолмандарҙың дини һәм милләтсел тойғолары көсәйә, быға Афғанстандағы һуғыш һәм Ирандағы ислам революцияһы булышлыҡ итә. СССР Дәүләт именлеге комитеты билдәләүенсә, тажик йәштәре араһында үәһһәбилек киң тарала. 1981 йылдың сентябрендә КПСС Үҙәк Комитеты «Дошмандың „ислам факторын“ СССР-ға дошман булған маҡсаттарҙа ҡулланырға тырышыуына ҡаршы тороу саралары тураһында» резолюция ҡабул итә.
1989 йыл аҙағында совет етәкселеге дингә ҡарата толерант сәйәсәт алып бара башлай, был бөтә дини хәрәкәттәрҙең, шул иҫәптән исламдың сәскә атыуына килтерә. Дини белем биреү үҫешә башлай, яңы мәсеттәр асыла. Яңы ислам вәкилдәре Тажикстанда һәм Үҙәк Азияның башҡа илдәрендә барлыҡҡа килә. Тажик ССР-ы имамдарының күпселеге Урта Азия һәм Ҡаҙағстан мосолмандарының Диниә назаратынан сыға һәм үҙ ойошмаларын ойоштора башлай. Дүшәнбелә дини семинария асыла.
1990-сы йылдар
1990-сы йылдарға Тажикстан дың алдынғы ислам эшмәкәре, Тажик ССР-ы мосолмандары идаралығы башлығы Ходжа Аҡбар Тураджонзода илдең күренекле сәйәси эшмәкәре була.
Тажикстандың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеүенән һуң сәйәси көрәш ваҡытында Тураджонзода коммунистарҙы тәнҡитләй һәм сәйәси реформаларҙы хуплай. Ул Тажикстан тарихында һәм мәҙәниәтендә исламдың әһәмиәтен рәсми таныуҙы һәм исламға рәсми статус биреүҙе талап итә. Шул уҡ ваҡытта Тажикстанда ислам дәүләте төҙөргә ынтылыуҙа ғәйепләүҙәрҙе бер нисә тапҡыр кире ҡаға. Граждандар һуғышы башланғас, ул Дүшәмбенән ҡаса һәм хыянатта ғәйепләнә. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң Тураджонзода Тажикстандың вице-премьеры итеп тәғәйенләнә һәм Эмомали Рахмон яҡлы була.
1990-сы йылдар башында Тажикстан мосолмандары үҙҙәренең ижтимағи-сәйәси ойошмаларын ойоштора башлай. Граждандар һуғышы йылдарында Тажикстан мосолмандарының Диниә назараты Берләшкән тажик оппозицияһы составында конфликтта ҡатнаша. Мосолман аңының үҫеүе күпселек партияларҙы, шул иҫәптән Тажикстан Коммунистар партияһын да, үҙҙәренең сәйәси программаларында ислам факторын иҫәпкә алырға мәжбүр итә.
Ағымдағы хәл
Советтар Союзынан һуңғы осорҙа республикала исламдың дини учреждениелары селтәре ҡырҡа киңәйә: 2014 йылда Тажикстанда 3424 мәсет, шул иҫәптән 344 йәмиғ һәм 40 үҙәк йәмиғ мәсете була. 2005 йылдың октябрендә Тажикстан мәғариф министрлығы донъяуи мәктәптәрҙә ислам баш кейемен кейеүҙе тыя. Тажикстандың мәғариф министры Абдуджаббор Рахманов урта мәктәптәрҙә уҡыусыларҙың хижаб кейеү осраҡтарының күбәйеүен тәнҡитләй, һәм был Тажикстандың мәғариф тураһындағы законының өсөнсө статьяһына ҡаршы килә, уға ярашлы бөтә урта, юғары һәм профессиональ уҡыу йорттарында партия һәм дини идеологияны пропагандалау тыйыла.
Тажикстан хөкүмәте легаль булмаған мәсеттәрҙе яба. Дәүләт «хәүефле» мәсеттәрҙе ябыуын һәм граждандар тураһында хәстәрлек күреүен раҫлай, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер эксперттар илдә ислам ҡыҫырыҡлана, тип билдәләй. 2010-се йылдарҙа илдә исламды донъяуи власҡа ҡәтғи буйһондороуға йүнәлтелгән сәйәсәт алып барыла. 2011 йыл башынан Тажикстанда 1500-ҙән ашыу мәсет ябылған. Хижабтарҙы тыйыуҙан тыш, намаҙға һәм мәсеттәргә саҡырыу өсөн тауыш биреүсе аппараттар ҡулланыу һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың мәсеткә йөрөүе тыйыла. Властар сит илдәрҙә ислам белеме алған студенттарға һәм имамдарға мониторинг индерә һәм мәсеттәрҙә вәғәздәр өсөн рөхсәт ителгән темаларҙың рәсми исемлеген раҫлай. Дин эштәре буйынса Комитет имамдар өсөн 52 йома вәғәздәре махсус әсбабы әҙерләй, уларҙы ирекле-мәжбүри рәүештә ҡулланалар. Сит илдә уҡытыуҙы контролдә тотоуға айырыуса иғтибар бүленә. 2011 йылдан опека органдары ризалығынан тыш бәлиғ булмағандарҙы сит илгә уҡырға ебәреү тыйыла. 2013 йылда Тажикстанға Ливия, Сәғүд Ғәрәбстаны, Иран һәм Мысырҙан 2705 студент ҡайтарыла. Дин эштәре буйынса Комитет вәкилдәре бөтә дини сараларҙа һәм мәсет имамдарын һайлауҙа ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Дәүләткә ҡараған мәктәпкәсә учреждениеларҙа һәм мәктәптәрҙә, шулай уҡ шәхси йорттарҙа һәм фатирҙарҙа вәғәзләү тыйыла. Ниһайәт, 2014 йылдан мәсет имамдары дәүләт эш хаҡы ала. Бәлиғ булмағандарға мәсеткә йөрөү тыйыла.
2017 йылдың авгусында Тажикстандың мәғариф һәм фән Министрлығы мәктәп уҡыусылары өсөн тышҡы ҡиәфәт ҡағиҙәләрен баҫтырып сығара, улар ҡыҙҙар өсөн хижаб һәм малайҙар өсөн һаҡал йөрөтөүҙе тыйыуҙы күҙ уңында тота.
Тажикстанда дини ғәрәп-мосолман исемдәре традицион тажик исемдәренә ҡарағанда популярлыҡ яулай бара. . Был тажик властарын ғәрәп исемдәрен тыйырға мәжбүр итә. Тажикстан президенты Эмомали Рахмон фарсы эпосы Шахнаме тажик исемдәре өсөн төп сығанаҡ булараҡ ҡулланылырға тейеш, тип билдәләй. Шулай уҡ ул пәрәнжә кейгән ҡатын-ҡыҙҙарҙы тәнҡитләй.
Тажикстанда 2009 йыл мосолман хоҡуҡ белгесе Әбү Хәнифәне хөрмәтләү йылы тип билдәләнә. Дүшәнбелә Әбү Хәнифәгә арналған халыҡ-ара симпозиум үтә, унда бөтә донъянан фәнни һәм дини лидерҙар йыйыла. 2009 йылдың октябрендә Дүшәмбелә Урта Азияла иң ҙуры булған Дүшәмбе Үҙәк йәмиғ мәсетенең беренсе ташы һалына, ул бер юлы 120 меңдән ашыу кешене һыйҙыра ала. Төҙөлөш Катар хөкүмәте тарафынан финанслана. 2019 йылда мәсет төҙөлөшө тамамлана. В 2010 йыл да Тажикстанда Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмалары сессияһы үтә, унда 56 дәүләт вәкилдәре ҡатнаша.
Ҡайһы бер тажик мосолман дин әһелдәре тылсымлы йолалар менән шөғөлләнә (мәҫәлән, түлһеҙлекте дауалау өсөн). Тажикстан властары сихыр сылыҡ менән шөғөлләнеүгә ҡаршы көрәш алып бара — 2015 йылда сихырсылыҡ өсөн 7 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү язаһы билдәләнә.
Исмәғилиҙәр
Тажиктарҙың күпселеге сөнниҙәр булһа ла, башлыса Таулы Бадахшан өлкәһендә йәшәгән Памир халыҡтары вәкилдәре низари-исмәғилилеккә ҡарай. Совет власы осоронда бөтә донъя исмәғилиҙәре башлығы Аға хан менән өҙөлгән мөнәсәбәттәр, Тажикстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, яйға һалына башлай.
Шаим
Шаим — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 77 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628233, ОКАТО коды — 71116924005.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Лехта (Луза ҡушылдығы)
Лехта (Лахта, Леохта) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 146 км.
Хасаут
Хасаут — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Лехта (Луза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Хасаут
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Лехта (Луза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хасаут
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылболаҡ-Матвеевка
Йылболаҡ-Матвеевка (Елбулак-Матвеевка) — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 371 кеше булған. Почта индексы — 452040, ОКАТО коды — 80212810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Надеждинка (Ҡурған өлкәһе)
Надеждинка (Надеждинка ,башҡортса Ҡуян Ҡыуағы) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Надеждинка ауыл советы составына керә.
Тарих
Революцияға тиклем Надеждинка ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1922 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Надеждинка ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Надеждинка ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (75 %) йәшәй.
Сидоровка (Тагила ҡушылдығы)
Сидоровка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зимбабвела ислам
Зимбабвела ислам динен тотоусылар әллә ни күп түгел, уны был ил халҡының 1 проценттан кәмерәк өлөшө тота.
Тарихы
Ислам Көнсығыш Африка яр буйҙарынан Зимбабве территорияһына ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм ҡолдар менән сауҙа итеүселәр менән бергә үтеп инә башлай. Археоло г Дж. Т. Бент фекеренсә, нәҡ ғәрәптәр — урта быуат дәүләте Мономотапа Оло Зимбабвеның төп ҡалаһын төҙөүселәр (яҡынса 1130 йыл). Оман династияһына Әл-Сәйет хакимлығы осоронда Занзибар солтанатында ҡолдар менән сауҙа итеүсе ғәрәптәр үҙҙәренең Танзания, Малави һәм Мозамбик яр буйҙарында урынлашҡан базаларынан Зимбабве биләмәләренә килеп етә. Йөҙәр йылдар буйына Зимбабве һәм күрше илдәрҙән дүрт миллиондан ашыу ҡол урлана һәм Һиндостан менән Ғәрәп иленә һатыла >. Күп кенә мосолмандар Замбияға колониаль дәүерҙә килә. Улар, нигеҙҙә, Һиндостан һәм Пакистан кешелре була. Күп кенә мосолмандар Маникаленд төбәгендә алмаз шахталары асылғандан һуң Төньяҡ һәм Көнбайыш Африканан килеп төпләнә. Күрше Малавиянан мосолмандар Яо ҡәбиләһенән күсенә. Илдең төп халҡының бик аҙы ғына ислам динен ҡабул итә. 1992 йылда мосолман радикализмы таралыуҙан ҡурҡып, Зимбабве хөкүмәте мосолмандарға асыҡ рәүештә ғибәҙәт ҡылыуҙы тыя.
Халыҡ һаны һәм таралыуы
Зимбабве халҡының күпселеге христиан динен тота һәм традицион инаныуҙарға ышана, ә ислам әҙселектең дине булып ҡала. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, ислам динен башлыса Азия, Төньяҡ һәм Көнбайыш Африка илдәренән күсеп килгән 50000 — 200000 мигрант тота, улар халыҡтың 1 проценттан кәмерәк өлөшөн тәшкил итә. Зимбабве Конституцияһы дин тотоу иреклеген бирә. Илдә сит ил миссионер төркөмдәре бар. Бөтә эре ҡалаларҙа тиерлек мәсеттәр эшләй. Мәсеттәр Африка мосолман агентлығы иҫәбенә финанслана, ә Африка үҙ сиратында Кувейттан аҡса ала.
Езенга
Езенга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 2416 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ворута
Ворута (Ворута һарайы) — йылъяҙмала тасуирланған ҡала. Ҡайһы бер литва тарихсылары фекере буйынса Бөйөк Литва кенәзлеге һәм XIII быуатта Миндовгтың хакимлығы осоронда Литва Короллегенең баш ҡалаһы була. Ворута бер яҙма сығанағында ғына телгә алына (Ипатьев йылъяҙмаһында) һәм ул ҡайҙа урынлашҡаны бер кемгә билдәле түгел. Ҡала урыны тураһында бик күп фараздар бар. Шуға ҡарамаҫтан, Ворута — баш ҡала концепцияһы Литвала бик популяр.
Тарихнамәһе
Тәүге һәм берҙән-бер тажланған Литва короле Миндовг 1251 йылда үҙенең кесе туғандары Товтивил һәм Едивидҡа һәм кенәз Жемайтий Викинтҡа ҡаршы эске һуғыш барышында Ворутала оборона тота. Ипатьев йылъяҙмаһынан алынған әлеге мәғлүмәт — Ворута тураһында телгә алынған берҙән-бер яҙма. Миндовг һарайы тағы ла ике урында телгә алына, әммә һарайҙың атамаһы ла, уның урыны ла аныҡланмай. Ошо ҡыҫҡа телгә алыуҙар бер үк нәмә тураһында булыуы асыҡ түгел.
Шуға ҡарамаҫтан, XIX һәм XX быуаттарҙа ҡайһы бер тарихсылар ҡаланы «Литваның беренсе баш ҡалаһы» тип атайҙар һәм уның рынлашҡан ерен билдәләргә тырышалар. Дөйөм алғанда, Ворутаның нигеҙләнгән урыны тураһында ун алтынан да кәм булмаған фараз ҡылына. Ҡала Литва һәм Ливония сиктәре районында булыуы ихтимал. XXI быуат башына ҡарата тарихсылар Ворутаны Аникщяй районындағы Шейминишкель ҡаласығында урынлаштырыу яҡлы (Томас Баранаускас ошо версия яҡлы).
Башҡа тикшеренеүселәр раҫлауынса, Ворута — реаль ҡала түгел, ә «капитал» һүҙенең яңылыш аңлатмаһы. Күренекле литва телселәренең береһе — Казимерас Буганың фекеренсә, «ворута» һүҙе «һарай» һүҙен аңлата. Оҡшашлыҡты венгр теленән табып була, сөнки Ужгород (Унгвар) — венгр атамаһы. «Вар» ҡәлғә һүҙен аңлата.
Николай Ермалович версияһы буйынса, йылъяҙманың беренсе редакцияһында, В. Пашуто фаразланыуынса, Новогрудкала яҙылған, булһа кәрәк, Миндовг «вниде во град во Руту» тип яҙылыуы ихтимал. Новогород йылъяҙмаһы өсөн бындай ҡабатлау хас: «на реце на Немне», «за Домонтом за Нальщанским», «на Романа на Брянского». Тимәк, Н. Ермалович йылъяҙмалағы Рута Рута йылғаһында булыуы мөмкин (Сервечь һәм Воловка йылғалары араһында), унда бер нисә ошондай исемле тораҡ бар.
Ҡала урынлашҡан ерҙәр исемлеге
Был урындар төрлө ваҡытта төрлө тарихсылар тарафынан тәҡдим ителә:
Каспа (Катунь ҡушылдығы)
Каспа  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 235 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Назаровка (йылға)
Назаровка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юкса йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырғыҙ-Миәкә (йылға)
Ҡырғыҙ-Миәкә  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Миәкә йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ловля
Ловля — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сокся йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Худатойко
Худатойко — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һунарҙағы драма
«Һунарҙағы драма» (Драма на охоте) — повесть. Был әҫәрҙе Антон Павлович Чехов 1884 йылда яҙған.
Сюжет
Бер тапҡыр гәзит мөхәрриренә суд тәфтишсеһе Иван Петрович Камышев килә һәм унда үҙе икенсе фамилия аҫтында яҙған повесының ҡулъяҙмаһын ҡалдырып китә. Ике айҙан һуң мөхәррир был яҙманы асып уҡый башлай һәм, ҡыҙыҡһынып китеп, бөтә повесты башынан аҙағына тиклем уҡып сыға. Артабан ҡулъяҙманың тексы үҙгәртелмәй бирелә.
Камышев Карнеевтан саҡырыу ала һәм уның усадьбаһына килә. Унда Камышыев Ольга менән таныша һәм ҡыҙға Урбенин ғашиҡ икәнлеген аңлай. Дуҫтар сиғандар хорын саҡыра һәм улар менән бергә ике көн эсеп ята. Иван Петрович иҫерек баштан Осиповтың башына ишкәк менән һуға.
Туйҙа Камышев Надежда Николаевнаны осрата. Тегеһе Камышевты яратыуын аңлата, ләкин ҡәтғи кире яуап ала. Шундай уҡ кире яуапты ул үҙе Вознесенскийға бирә.
Өс көндән Ольга үҙе Камышевты күрергә килә. Улар тағы ла бер нисә тапҡыр осрашалар, ләкин был уларға бәхет өҫтәмәй. Граф Ольга артынан да, Надежда артынан етди уйһыҙ ғына йүгерә башлай.
Камышев менән Карнеев граф өйөндә ултырған саҡта, көтмәгәндә Ольга йүгереп килеп инә. Ольгала графтың хатын тапҡан Урбенин ығы-зығы ҡуптара. Камышев үҙенә ҡайтып китә, ә Ольга граф менән бергә йәшәп ҡала. Уның ире Урбенин балалары менән ҡалаға күсеп китә һәм эсергә һабыша.
Август тыуа. Урындағы байҙар һунарға сыға. Ольга граф бүләк иткән ат өҫтөндә һыбай бара: ул ҡылансыҡлана, сөнки граф менән бәйләнешенең тамамланыуға табан барғанын аңлай. Камышев уны туранан-тура һатылғанлыҡта ғәйепләй.
Тормошта гел яҡшылыҡты ғына күреүсе Надежда Камышевҡа үҙенең графҡа кейәүгә сығасағына өмөтләнеүе тураһында әйтә. Көтмәгәндә графтың 23 йәшлек ҡатыны Созя килеп сыға һәм графтың унан йәшеренеп йөрөүе, ә Пшехоцкийҙың Созяның ағаһы икәне асыҡлана.
Камышев өйөнә йәйәү ҡайтып китә. Ҡулъяҙмала ул был турала яҙмаған була. Китапты уҡыусы быны эпилогта булған ваҡиғанан аңлай.