cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сонет
Сонет Англияла
Чосер сонетты инглиз теленә тәүге тәржемә итеүсе була. Ул Петрарканың 88 сонетын (Троил ялыуы тигән исеме аҫтында) формаһын һаҡламайынса, үҙенең «Троить һәм Крессид» поэмаһына индерә. Томас Уайетт Петрарка сонеттарын тәржемә итә, бәлки. француз шағирҙары ижады йоғонтоһондалыр, ул cee cdd abba abba схемаһын һайлап, уның сонеттарына оҡшаш сонеттар яҙа. Ул Петрарканың идеалды уйлап зарығыу традицияһынан ситләшә, уның сонетының лирик геройы — ябай кеше, ә уның һөйгәне — ҡәҙимге ҡатын-ҡыҙ. Уайеттың интонацияһы һөйләү телмәренә яҡын тора, уның әҫәрҙәрендә үлсәмдән ситләшеү һәм ритмды һанламау осраҡтары күҙәтелә. Үҙенең өлкән замандашының эксперементтарын Суррей исемле граф дауам итә, ул итальян сонетына ҡарағанда, инглиз сонетына — йомғаҡлаусы ике юлығы булған өс дүрт юллыҡтарға өҫтөнлөк биргән.
Сонет Рәсәйҙә
Рус шиғриәтендә сонеттың биш стоплы ямб үлсәмлеләре нығынған, шулай ҙа был стандарттарҙан ситләшеүгә лә юл ҡуйыла. Башҡа бик күп ҡаты формаларҙан айырмалы, сонет хәҙерге рус шиғриәтендә үҙенең актуаллеген һаҡлап ҡала. Миҫал рәүешендә Генрих Сапгирҙың "Күлдәктәге сонеттар"ын, Тимур Кәбировтың "Саша Запоеваға егерме сонет"ын, пародиялар оҫтаһы Бродскиҙы; шулай уҡ Сергей Кулагиндың ике венокк сонеттарын атарға була.
Тёша (Навашино ҡала округы)
Теша — ҡасаба. Рәсәйҙең Новгород өлкәһе Навашинский ҡала округы ҡасабаһы.
Географияһы
Түбәнге Новгородтан 197 км көньяҡ-көнбайышҡа табан алыҫлыҡта, район үҙәге Навашинонан көнсығышҡа табан 41 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Муром — Арзамас тимер юлы станциялары һыҙығы.
Тарих
Новгород өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы ҡарары буйынса ҡасаба 22.11.2013 эшселәр ҡасабаһы статусын ала, ә 1.01.2014 Теша ҡасабаһы була.
Иҡтисад
Навашино районының Теше ҡасабаһында ағас эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Паета-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еремиха
Еремиха — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Енгиш йылғаһының уң ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәхеттәр уйыны
«Тәхеттәр уйыны» (Game of Thrones) — фэнтези жанрындағы Америка драма телесериалы. Америка яҙыусыһы Джордж Мартиндыӊ «Боҙ һәм ут йыры» романы буйынса яҙылды. Дэвид Бениофф һәм Д. Б. Уайсс етәкселегендә төшөрөлә.
Ратушная Лариса Степановна
Ратушная Лариса Степановна (Ратушная Ляля; 9 ғинуар 1921 йыл, Тывров, Подольск губернаһы — 18 март 1944 йыл, Винница) — СССР подпольщицаһы, Советтар Союзы Геройы (1965, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Лариса Степановна Ратушная 1921 йылдың 9 ғинуарында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Украинка. 1937 йылдан ВЛКСМ ағзаһы. 1938 йылда урта мәктәпте тамамлағас, бер ни тиклем ваҡыт пионервожатый булып эшләй. 1939 йылда Мәскәү дәүләт университетына уҡырға инә, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, уҡыуын туҡтата. Шәфҡәт туташтары курстарын тамамлап, халыҡ ополчениеһына яҙыла һәм 1941 йылдың сентябрендә фронтҡа китә.
Санинструктор вазифаһында 8-се Краснопреся халыҡ ополчениеһы дивизияһында Мәскәү өсөн алышта ҡатнаша. 1941 йылдың октябрендә Наро-Фоминск эргәһендә әсирлеккә эләгә, әммә ҡаса һәм Винницаға ҡайта. 1942 йылдың ғинуарынан Иван Бевз етәкселегендәге Винница йәшерен ойошмаһы ағзаһы. Лариса Ратушная немец мисәттәрен һәм документтарын эшләү оҫталығы менән айырылып тора, был бик күп кешене үлемдән һәм Германияға ҡыуыуҙан ҡотҡарып ҡала, подпольщиктарға һөҙөмтәле эшмәкәрлек алып барыу мөмкинлеге бирә.
1942 йылдың 17 июлендә ҡулға алына һәм гестапо һорау алғандан һуң Гнивань концентрацион лагерына ебәрелә. 1943 йылдың апрелендә уға тағы ҡасырға насип була. Винницаға ҡайтып, 1942 йылдың йәйендә ҡыйратылған подпольела эшен дауам итә. «Украина» йәшерен типографияһында баҫылған продукцияны тарата, В. И. Ленин исемендәге партизандар берләшмәһе командованиеһының заданиеларын үтәй.
1944 йылдың 18 мартында ҡаланы совет ғәскәрҙәре азат итер алдынан, подпольщиктар араһындағы һатлыҡ йән ҡулынан һәләк була. Винницала, Н. Козицкий исемендәге Дан паркында ерләнгән.
Хәтер
Винница урамдарының береһенә һәм 8-се урта белем биреү мәктәбенә Ратушная исеме бирелгән. Винница подпольеһы тураһында реаль ваҡиғаларға нигеҙләнеп «На берегах Южного Буга» китабы яҙылған (авторы — Дмитрий Медведев). Ратушная исемен «Москвич» тибындағы теплоход йөрөтә. Винница балалар һәм үҫмерҙәр һарайы (элекке пионерҙар һарайы) эргәһенә Ляля Ратушнаяға һәйкәл-стела ҡуйылған.
Нярта-Ю
Нярта-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вёрпен
Вёрпен (Wörpen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 273 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 126 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды —  AZE.
Ҡушманак ауыл Советы (Борай районы)
Ҡушманак ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡушманак ауылы
Тарихы
Ҡушманак ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Чавчавадзе Нина Александровна
Кенәз ҡыҙы Нино йәки Чавчавадзе Нина Александровна (ნინო ჭავჭავაძე გრიბოედოვისა; 23 октябрь (4 ноябрь) 1812 — 28 июнь 1857) — грузин аристократ ҡатын-ҡыҙы, йәмәғәт эшмәкәре  һәм шағир кенәз Александр Чавчавадзеның һәм кенәз ҡыҙы Саломея Ивановна Орбелианиның ҡыҙы,  рус драматургы һәм дипломаты Александр Грибоедовтың ҡатыны.
Кейәүгә сыҡҡанға тиклем
Нина Чавчавадзе Цинандали усадьбаһында тыуған. Үҫмер сағында уҡ ғәжәп матурлығы, манераларының зауығы һәм изге күңеле менән айырылып торған. 1822 йылда Тифлиста хеҙмәт иткән Грибоедов йыш ҡына кенәз Чавчавадзе өйөндә булған  һәм ҡыҙға музыка дәрестәре бирә. Ирандан ҡайтышлай 1828 йылда Грибоедов бер нисә ай Тифлиста үткәрә. Ҙурайып киткән Нинаны күреп, уның матурлығына таң ҡала, уны мадонна Мурильо менән сағыштыра. Н. Н. Муравьев-Карский хәтирәләре буйынса, Грибоедов башта уға ғашиҡ булған икенсе кешене — Ермолов Сергей Николаевичты, данлыҡлы генералдың ике туған ҡустыһының асыуын килтереү өсөн үҙенең Нинаға ғашиҡ булыуы тураһында имеш-мимештәр тарата. 16 июндә ул Нинаға яратыуы тураһында әйтә, һуңынан атаһының ризалығын ала. 1828 йылдың 22 авгусында (3 сентябрь) Тифлистың Сиони соборында никахлашыу тантанаһы үтә. Грибоедовҡа 33 йәш, Нинаға ни бары 15 йәш була. Риүәйәттәр раҫлауынса, никахлашыу ваҡытында биҙгәктән яфа сиккән кейәүҙең ҡулынан никах балдағы төшөп китә, был насар ырым тип һанала.
Фажиғәле никах
Тиҙҙән Грибоедов хеҙмәте буйынса тағы ла Персияға барырға тейеш була; йәш ҡатын уны Тәбризгә тиклем оҙата бара, ул инде йөклө була һәм йыш ауырый. Нинаны ят ерҙә йәшәтергә һәм хәүефле сәйәхәткә дусар итергә теләмәй, Грибоедов 1828 йылдың декабрендә ҡатынын бер нисә ай йәшәгән ҡалала ҡалдырып һаубуллаша ла яңғыҙ Тәһранға китә. Үҙенең һирәк бер хатында ул уға Тифлисҡа ҡайтырға кәңәш итә, сөнки Персияла миссияһы оҙаҡҡа һуҙыла. Нина атаһы ярҙамында Грузияға уңышлы ҡайта. 1829 йылдың башында Нина рус миссияһының фанатик төркөм тарафынан тар-мар ителеүе һәм иренең  үлтерелеүе  тураһында ишетә (уның һаулығы өсөн ҡурҡып был хәбәрҙе йәшерергә маташалар); был баланың ваҡытынан алда тыуыуына килтерә, ул бер көн йәшәй ҙә үлә.
Хәтер
Грибоедовтың кәүҙәһе Тифлисҡа килгәс, тол ҡатын, мәрхүмдең теләген үтәп, уны изге Давид сиркәүе янында ерләйҙәр (хәҙер унда Мтацминда пантеоны урынлашҡан); Был 1829 йылдың 18 июне була. Уның күрһәтмәһе буйынса Грибоедов ҡәбере өҫтөндә яҙыу менән һәйкәл ҡуйыла.
Нина Чавчавадзе-Грибоедова бөтә ҡалған ғүмере буйына иренең яҡты иҫтәлегенә траур кейеме кейеп Цинандали йәки Тифлиста үткәрә. Шуға ла ул бер ваҡытта ла икенсе тапҡыр кейәүгә сыҡмай һәм бөтә тәҡдимдәрҙе лә кире ҡаға (әйткәндәй, яуапһыҙ уға утыҙ йыл буйы ғашиҡ булған шағир һәм генерал Григорий Орбелианины). Уның фәжиғәле һәләк булған иренә тоғролоғо уның тормошонда уҡ легендар була; Нина Чавчавадзеның исеме тифлислыларҙың хөрмәте менән уратып алына, Нинаны Тифлистың ҡара раузаһы тип атайҙар. 1857 йылда Тифлиста тоҡанып киткән эпидемия ваҡытында холеранан вафат була.
1879 йылда шағир Яков Полонский уның иҫтәлегенә шиғыр арнай:
Карел Сабина
Биографияһы
1848 йылда март хәрәкәттәрендә ҡатнаша; 1849 йылда Май заговорында ҡатнашҡас, дәүләткә хыянатта ғәйепләнеп, үлем язаһына хөкөм ителә. Аҙаҡ үлем язаһы 18 йыл ҡәлғәғә ябыуға алмаштырыла. Һигеҙ йылдан һуң ярлыҡауға эләгә һәм Прагаға ҡайта.
Сабина даими рәүештә цензура күҙәтеүе аҫтында була.
1840-сы йылдар башында уҡ ул «Гуситтар» романын яҙа. Цензура биш тапҡыр төҙәтеүҙе талап итә, һәм, ниһайәт, хикәйәләрен айырым хикәйәләргә бүлгеләгәс, баҫтырырға рөхсәт бирелә («XV һәм XVI Obrazy stolètí z», Прага, 1854).
Дуҫы, күренекле шағир-романтик Махи К. Г. тарафынан 1835 йылда яҙылған «Сиғандар» (Cikáni) романын башлап баҫтырып (1857) сығара.
Романдың ҡулъяҙмалары һаҡланмаған, шуға күрә Сабинаның романдың тексына ҡыҫылыуы хаҡында чех әҙәбиәт ғилемендә күп йыллыҡ дискуссия бара.
Sonstige Publikationen
Другие труды С.:
Под псевдонимом Leo Blass С. издал «Das Theater und Drama in Böhmen bis zum Anfange des XIX Jahrh.» (Прага, 1877).
Ҡарткиҫәк мәктәбе уҡытыусылары исемлеге
Башҡортостандың Асҡын районы Ҡарткиҫәк мәктәбенең директорҙары, уҡытыусылары, тәрбиәселәр исемлеге. Исемлеккә мәктәптә кәмендә бер уҡыу йылы эшләгән директорҙар, уҡытыусылар һәм тәрбиәселәр инә.
Лор-Верты-Ай-Юган
Лор-Верты-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кур-Ех йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Марека (Вага ҡушылдығы)
Марека — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рыленко Владимир Данилович
Рыленко Владимир Данилович (7 ноябрь 1927 йыл — 1 июнь 2015 йыл) — хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, генерал-лейтенант. 1962—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының эске эштәр министры, БАССР Юғары Советы депутаты. (1963—1990).
Биографияһы
Владимир Данилович Рыленко 1927 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны Яңы Троицк ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.
1944 йылдан алып, Стәрлетамаҡ педагогия техникумын тамамлағандан һуң, 17 йәшендә В. Д. Рыленко үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген уҡытыусы булып Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы мәктәптәрендә башлай. 1945 йылда хәрби пилоттар мәктәбен тамамлаған. 1945—1947 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында хеҙмәттә була.
Совет Армияһынан демобилизацияланғандан һуң В. Д. Рыленко Федоровка район комсомол комитеты секретары булып эшләй башлай. 1955 йылдан алып ВЛКСМ Үҙәк Комитеты эргәһендәге Үҙәк комсомол мәктәбен тамамлағандан һуң Бәләбәй ҡалаһында ВЛКСМ-дың беренсе секретары булып эшләй. Шкапов нефть ятҡылығын үҙләштереүендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн В. Д. Рыленко Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының почет грамотаһы менән бүләкләнәБашҡорт АССР-ы Юғары Советы.
1957−1960 йылдарҙа В. Д. Рыленко Башҡорт өлкә комсомол комитетының секретары, артабан икенсе секретары булып эшләй. 1960 йылда КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге Юғары партия мәкәтәбен тамамлағандан һуң В. Д. Рыленко Башҡорт АССР-ы эске эштәр министрының милиция һәм кадрҙар буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1962 йылдан алып 1987 йылға тиклем, егерме биш йыл дауамында, В. Д. Рыленко Башҡорт АССР-ының эске эштәр министры вазифаһын биләй. 1975 йылда СССР Министрҙар Советы Ҡарары менән уға генерал-лейтенант званиеһы бирелә. 1970 йылда Өфө ҡалаһында В. Д. Рыленко ярҙамында СССР МВД-ының махсус урта мәктәбе асыла һәм Башҡортостан эске эштәр органдары тарихы музейы булдырыла. 1967 йылда В. Д. Рыленко ситтән тороп — Свердловск юридик институтын, шулай уҡ ике тапҡыр 1976, 1983 йылдарҙа — СССР МВД Академияһы эрһәгендәге эске эштәр министрлығының етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең юғары академия курстарын тамамлай.
Төп эшмәкәрлегенән тыш В. Д. Рыленко ижтимағи-сәйәси эш менән шөғөлләнә, 1963 йылдан алып 1990 йылға тиклем Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 6-11 саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
1990 йылдан алып В. Д. Рыленко Башҡортостан эске эштәр органдары һәм эске эштәр органдарының ветеран ойошмаһы етәксеһе була.
2015 йылдың 1 июнендә Өфөлә вафат була.
Паймо-Яга
Паймо-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Амдерма күле - №8936 исемһеҙ йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өкөлө йорт (Новочеркасск)
Өкөлө йорт (Дубовский урамы, 8) — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Дубовский урамы һәм Совет урамдары киҫелешендә модерн стилендәге торлаҡ йорт
Тасуирламаһы
Йорт 1910 йылда төҙөлгән һәм үҙ-ара кредит йәмғиәте етәксеһе Г.Г. Кривцовтың шәхси милеге булған, ә һуңынан йортҡа Дон политехник институты профессоры М.М. Гришин хужа була (1891—1979).
Торлаҡ йорттоң архитектура стилен сәнғәт белгесе В.И. Кулешов «фин модерны» тип атай. Ундай һығымтаның сәбәбе булып фасады биҙәлешендә фактура күҙлегенән бөтөнләй төрлө материалдарҙың берләшмәһе тора, был төньяҡ илдәре өсөн хас була: порталға инеү урынын уратып алған ҡырағай таш, аҫҡы, ҡаттың цоколь өлөшө һәм стненаның өҫтөн ҡаплап тороусы ялтыратылған плитка
Йорт үҙенең исеме менән осло башлы фронтондың уйымына мәрмәрҙән өкө скульптураһы — ғаилә именлеге һәм бәхет символы ҡуйылған. Плитканың зәйтүн төҫөндәге ялтыр йөҙлөгө һәм тупаҫ эшкәртелгән һоро таштың контрасын урта быуат архитектруаһында йыш осратырға була.
Нәҡ ошо йорт  Г. А. Семенихин «Новочеркасск» романында телгә алына, әммә унда башҡа адрес күрһәтелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Әҙәп (әҙәбиәт)
Әҙәп (أدب) — әхлаҡи-дидактик әҙәбиәт жанрын билдәләгән ислам термины. Йәмғиәттең эшмәкәрлек даирәһен камиллаштырыу бурысын үҙ өҫтөнә алған әҙәбиәтсе әҙип тип аталған. Әҙәптең иң сағыу вәкилдәре Әл-Жахиҙ, Ибн Ҡотайба һәм Әбү Хәйән әт-Тәухиди була.
Тарихы
IX быуатта ғәрәп-ислам мәҙәниәтендә ата-бабаларҙан мираҫ итеп алынған «маҡтаулы тәртип образы» әҙәбиәте аша тәрбиә биреүҙе маҡсат итеп ҡуйған йүнәлеш формалаша. Әҙәп әҙәбиәте төрлө йыйынтыҡтар, трактаттар, антология һәм очерктар рәүешендә була. Әҙәп йыйынтыҡтарына нәфис һүҙ, тәү сиратта шиғриәт өлгөләре, шулай уҡ Ҡөрьән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәтенән өҙөктәр ингән.
Хәҙерге ғәрәп илдәрендә әҙәп нәфис әҙәбиәтте аңлата.
Хайлигенталь
Хайлигенталь (Heiligenthal) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 826 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6347 һәм автомобиль коды — MSH.
Лор-Егарт
Лор-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының уң ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Няр-Юган (Лейв-Горт-Юган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матвеж
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белорет районы мәктәптәре
Белорет районы мәктәптәре — исемлек, Башҡортостан Республикаһының Белорет районында урынлашҡан мәктәптәр исемлеге.
Һылтанмалар
Белорет районы Мәғриф идаралығы сайтында район мәктәптәре исемлеге
Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы
Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы (Галиев Аскат Талгатович) (3 ғинуар 1949 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы 1949 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле — 1972  йылда  Өфө нефть институтын  тамамлаған, 1982 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1966 йылда Салауат нефтехимия комбинатында слесарь булып башлай. 1972—1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында саҡырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, нефтехимия комбинатында инженер-технолог, инженер-конструктор булып эшләй. 1974—1980 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетында сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, инструктор булып эшләй. 1981—1991 йылдарҙа Салауат халыҡ депутаттарының ҡала советы рәйесе. 1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең түләүле хеҙмәттәр буйынса комитет рәйесе. 1990—1992 йылдарҙа Салауат ҡалаһы, 113-сө Мусин һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
Малыченко Вячеслав Васильевич
Малыченко Вячеслав Васильевич (20 июнь 1922 йыл, Ольховка — 2006 йыл, Волгоград) — совет Рәсәй ғалимы, йәшелсә-емеш белгесе-агроурманмелиораторы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1976), профессор (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). 1989 йылдан — Волгоград дәүләт университетының экологик иҡтисад кафедраһы профессоры.
Биографияһы
1922 йылдың 20 июнендә Ольховка ауылында (хәҙерге Волгоград өлкәһе Ольховский районы) тыуған. 1940 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында һәм милитаристик Япония менән һуғышта ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Сталинград ҡалаһының урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1951 йылда Сталинград ауыл хужалығы институтының емеш-еләк факультетын тамамлай, «Агроном-емеш-йәшелсә үҫтереүсе» һөнәре буйынса агро урман хужалығы һөнәре буйынса диплом ала.
1954 йылда И. В. Мичурин исемендәге Бөтә Союз баҡсасылыҡ ғилми-тикшеренеү институтының агротехника бүлегенең аспирантураһын тамамлай. Бынан һуң Сталинград эксперименталь-мелиорация станцияһының Волга-Дон терәк пунктында кесе ғилми хеҙмәткәр, һуғарыулы игенселек бүлеге мөдире (шунда уҡ), Н. И. Вавилов исемендәге Бөтә Союз үҫемлекселек ғилми-тикшеренеү институтының Волгоград тәжрибә станцияһында емешселек бүлеге мөдире, фән буйынса директор урынбаҫары (шунда уҡ).
1955 йылда И. В. Мичурин исемендәге Йәшелсә-емеш институтында «Ашламалар ҡулланыуға бәйле сейәнең тамыр системаһы үҫешенең үҙенсәлектәре» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1976 йылда Ленинградта «Алмағастың сорт ресурстарын һәм уларҙы Түбәнге Волгала файҙаланыу юлдарын өйрәнеү» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1989—2006 йылдарҙа Волгоград дәүләт университетының тәбиғәттән файҙаланыу иҡтисады кафедраһы профессоры булып уҡыта. 1991 йылда профессор исеменә лайыҡ була.
150-нән ашыу баҫма әҫәр яҙған. 1988 йылда үҙе сығарған"Малыченковское" алма сорты буйынса автор танытмаһын ала. Түбәнге Волга буйы шарттарында емеш культураларын үрсетеү һәм үҫтереү буйынса күп кенә технологик тәҡдимдәр әҙерләнгән һәм етештереүгә индерелгән. Малыченко донъя һәм халыҡ-ара конгрестарҙа, симпозиумдарҙа алмағастың донъя генофондын һәм селекцияһын өйрәнеү һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй фәне исеменән сығыш яһай. Уның етәкселегендә алты кеше кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланы.
1997 йылда Волгоград дәүләт университетында уның туранан-тура ҡатнашлығында экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса махсуслашҡан яңы «геоэкология» белгеслеге асылды.
Волгоград фән докторҙары клубы, Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһының баҡсасылыҡ секцияһы ағзаһы, Волгоград агросәнәғәте ауыл хужалығы етештереү берләшмәһенең баҡсасылыҡ секцияһы рәйесе, Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең Волгоград бүлексәһе президиумы ағзаһы булған. Рәсәй экспорт акад. Волгоград бүлексәһенең ботаника баҡсаһына етәкселек иткән һәм фәнни ярҙам күрһәтеүҙе тормошҡа ашыра.
1995 йылда уға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар. Документаль һәм нәфис фотолар менән мауыға, үҙенең ғилми хеҙмәттәрен үҙенең аҡлы-ҡаралы фотоһүрәттәре менән биҙәй. Алмағас сорттарының помологик плакаттары (4 серия) баҫылған.
2006 йылда Волгоградта вафат була.
Ерла
Ерла — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлиев Ринат Ғәзим улы
Ғәлиев Ринат Ғәзим улы (Галиев Ринат Газимович; 15 ғинуар 1949 йыл ) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Ринат Ғәзим улы Ғәлиев 1949 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Миәкә районы Сейәле ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле —  1978 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.
Хезмәт юлын 1967 йылда Белорет металлургия комбинатында волочильщик булып эшләй башлай. Артабан Миәкә районы «Дружба» колхозында тракторҙар бригадаһының иҫәп-хисапсыһы булып эшләй. 1968—1970 йылдарҙа Савет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас тыуған ауылында колхозда эшләй. Аксаков ауыл хужалығы техникумында уҡый, артабан Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1976—1980 йылдарҙа Миәкә районы «Сулпан» колхозының партбюро секретары булып эшләй. 1980 йылдан Миәкә районы «Дружба» колхозы рәйесе.
Миәкә районы 244-се Миәкә һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Өйләнгән, ике ҡыҙы һәм улы бар.
Бишофроде
Бишофроде (Bischofrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 715 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 268 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
Огур-Я
Огур-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 135 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ширак (аэропорт)
«Ширак» аэропорты халыҡ-ара аэропорт, ул   ҙурлығы буйынса  Әрмәнстандың икенсе ҙур ҡалаһы  Гюмрины  һәм Ширак  өлкәһен хеҙмтләндерә. Аэропорт Гюмринан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аэропорт 1961 йылда төҙөлгән һәм ҙурлығы буйынса илдә Ереван аэропорты «Звартноц» аэропортынан һуң  икенсе аэропорт.
1978—1979 йылдарҙа архитекторҙар  Левон Христафорян,   Рубен Асратян аэропорттың  яңы бинаһын проектлай,  ул  1982 йылда төҙөлә. Был бина өсөн архитекторҙар 1977 йылда йәш архитекторҙарҙың  бөтә союз смотры  премияһына  лайыҡ була.
2016 йылдың 25 июнендә аэропорт  Рим Папаһы Францискты ҡабул итә. Рейс Еревандың "Звартноц" аэропортынан башҡарыла
Ҡабул ителә торған һауа суднолары
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ә-32, Ан-72, Ан-74, Ан-124, Ил-76,Л-410, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Ту-214, Як-40, Як-42, Airbus A310, <a href="./Airbus_A319" rel="mw:WikiLink" data-linkid="89" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Airbus A320&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Lufthansa_Airbus_A320-211_D-AIQT_01.jpg/80px-Lufthansa_Airbus_A320-211_D-AIQT_01.jpg&quot;,&quot;width&quot;:80,&quot;height&quot;:45},&quot;description&quot;:&quot;семейство узкофюзеляжных самолётов&quot;}}" class="mw-redirect cx-link" id="mwKQ" title="Airbus A319">Airbus</a> А319, Airbus A320, A321 Airbus, ATR 42, ATR 72, Boeing 737 , Boeing 747 , Boeing 757,  3-4 класлы һауа суднолары, бөтә төр  вертолеттар. Һауа судноһының максималь осоу ауырлығы  230 тонна. Осоу-ултырыу һыҙатының классификация һаны
(PCN) 64/F/C/X/T.
Аэропорт статистикаһы
Хәҙерге ваҡытта аэропорттан  Мәскәүгә, Һамарға, Краснодарға, Дондағы Ростовҡа, Санкт-Петербургҡа рейстар башҡарыла
Һауа линиялары
Аэропорт «Ширак» яңыртылыу өсөн 2007 йылдың 20 июненән 20 октябренә тиклем ябыла, ошо ваҡыт дауамында осоу-ултырыу һыҙаты яңыртыла,   яҡтылыҡ,  шулай уҡ төп терминал яҡшыртыла.
2014 йылдан Гюмри «Ширак» аэропорты бюджеттағы авиакомпанияларҙы йәлеп итер өсөн  һалымдан азат ителә
2016 йылдың 2 декабренән «Урал авиалиниялары» авиакомпанияһы  Дондағы Ростов—Гюмри—Дондағы Ростов рейсын аса, ошо хаҡта хәбәр  компания үҙ сайтында хәбәр итә Оҙаҡ ваҡыт Рәсәй бюджет «Победа» авиакомпанияһының әрмән баҙарына сығыуы тураһында хәбәрҙәр йөрөй. Компания башта Ереванға осоу теләген белдерә, әммә хеҙмәттәрҙең ҡыйбатлығы арҡаһында баш тарта. Һуңыраҡ компания осоштарҙы башҡарыу өсөн Гюмри аэропортын һайлауы тураһында иғлан итә. 2016 йылдың 21 ноябрендә «Победа» Әрмәнстанға билеттар һатыуҙы асыу тураһында  иғлан итә.
Пангры-Яха
Пангры-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иорку-Нгэван-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таҙлар ауыл Советы (Борай районы)
Таҙлар ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Яңы Таҙлар ауылы
Тарихы
Таҙлар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Яңы Киҙгән ауыл советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Таҙларауылында административ үҙәге менән «Таҙлар» атамаһын һаҡлап, Таҙлар  һәм Яңы Киҙгән ауыл Советтарын берләштерергә.
Яңы Киҙгән ауыл советының Яңы Киҙгән, Иҫке Киҙгән ауылдарын Таҙлар ауыл Советы составына индерергә. Таҙлар ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Яңы Киҙгән ауыл советын алып ташларға
Хәлитов Әбделхәй Фәйзрахман улы
Хәлитов Әбделхәй Фәйзрахман улы (13 март 1921 йыл — 20 ноябрь 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ӏ һәм ӀӀ дәрәжә Дан ордены, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Берлинды алған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнеүсе
Биографияһы
Әбделхәй Фәйзрахман улы Хәлитов 1921 йылдың 13 мартында БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.
1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хабаровск өлкәһендә хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941—1945 йылдарҙа Көнбайыш, Ленинград, 3-сө Балтик буйы, 1-се Белорус фронттарында 5-се удар армияһының 32-се уҡсылар корпусының 8-се айырым батальоны составында һуғыша. Волоколамск, Ленинград, Малоярославец, Мәскәү, Псков, Смоленск, Тарту һәм башҡа ҡалаларҙы азат итеүҙә ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Шүлгәнташ ҡурсаулығында урман технигы булып эшләй.
1991 йылдың 20 ноябрендә вафат була һәм Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы зыяратында ерләнә.
Баҡы дәүләт университеты
Баҡы дәүләт университеты на 1919 йылда Мамед Эмин Расулзаде нигеҙ һала.
Юғары уҡыу йортоноң механика-математика, ғәмәли математика һәм кибернетика, химия, биология, география, геология, тарих, юридик, филология, көнсығыш илдәрен өйрәнеү, китапхана, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм мөнәсәбәттәр, социаль фән һәм психология, журналистика, теология һәм иҡтисад факультеттарында 22,5 мең студент белем ала. Преподавателдәр һаны 1300, шуларҙың 250-һе фән докторы, профессор, 750-һе — фән кандидаты.
Шулай уҡ университет составына ғәмәли математика һәм физик проблемалар фәнни-тикшеренеү институты, күргәҙәмә үҙәге, 5 музей, китапхана һәм нәшриәт инә. Вузда 121 кафедра, шул иҫәптән тәбиғи һәм гуманитар фәндәр кафедраһы, 37 фәнни-тикшеренеү һәм фәнни-лаборатор кафедралар бар. Унда бөтәһе 200 фән хеҙмәткәре, әҙербайжан теле һәм әҙәбиәте, генетика кафедраһы эшләй. Кубинск районының Нюгеди ауылы, Хызынск районының Алтыагадж ҡасабаһы университеттың уҡыу һәм фәнни тикшеренеүҙәр үткәреү базаһы булып тора.
Тарихы
1919 йылдың 1 сентябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы парламенты ултырышында Баҡыла Дәүләт университеты булдырыу тураһында закон ҡабул ителә  — Европа менән Азия киҫешкән ерҙә яңы уҡыу йорто асыла. Университет тарих-филология, физика-математика, юридик һәм медицина факультеттары составында асыла. Билдәле хирург Василий Иванович Разумовский университеттың тәүге ректоры була.
Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәтенең 1919 йылдың 8 сентябрендәге ҡарары: 1920—1930 йылдарҙа күренекле әҙербайжан яҙыусылары Абдуррагим бек Ахвердиев, Таги Аббас оглы Шахбази, шәреҡте өйрәнеүсе билдәле профессорҙар Пантелеймон Крестович Жузе, А. О. Мишель, тарихсы һәм философ Александр Осипович Маковельский, ботаник Александр Альфонсович Гроссгейм, юрист Агалар Керимов һәм башҡа танылған ғалимдар университеттың әйҙәүсе педагогтары була. Ул дәүерҙә университет етәкселегенең саҡырыуы буйынса Баҡыға лекция уҡыу өсөн Николай Яковлевич Марр, Василий Владимирович Бартольд, Александр Брониславович Селиханович, көнсығыш фәндәре академияһы академигы Фуад бек Кюпрюлюзаде саҡырыла.
С. М. Киров исемендәге Әзербайжан дәүләт университеты 1920 йылда составында медицина һәм тарих-филология факультеттары булған Баҡы дәүләт университеты булараҡ асыла. 1924 йылда уға «Әзербайжан дәүләт университеты» исеме бирелә. 1929 йылда уның составына 4 факультет инә. 1930 йылда университет бер нисә үҙаллы — медицина, педагогия, халыҡ хужалығы һәм башҡа университетарға үҙәгәртелә. 1934 йылда университет яңынан Әзербайжан дәүләт универсиитеты итеп үҙгәртелә һәм уға С. М. Киров исеме бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бик күп профессорҙар, педагогтар фронтта булыуына ҡарамаҫтан, университет барыбер ҙә алдынғы булып ҡала. 1945 йылда был белем биреү учреждениеһы Әзербайжан фәндәр академияһын булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша.
Вуз рейтингы
2014 йылда вузға «Эксперт РА» агентлығы буласаҡ белгестәр әҙерләп сығарыуҙа тейешле кимәлде күрһәтеүсе «D» класлы рейтингы бирә.
Белгестәр әҙерләү йүнәлеше
Белгестәр: математика, ғәмәли математика, механика, физика, астрономия; химия, биология, биохимия, география; политология, климотология; гидрология, океанология; философия; политология; социология; психология; тарих; хоҡуҡ өйрәнеү, халыҡ-ара хоҡуҡ; халыҡ-ара мөнәсәбәттәр; шәреҡте өйрәнеү (ғәрәп, төрөк, фарсы, ҡытай, иврит, япон, корей филологияһы); журналистика; халыҡ-ара журналистика; рус теле һәм әҙәбиәте; әзербайжан теле һәм әзербайжан әҙәбиәте; иҡтисад; иҡтисади кибернетика; китапхана эше һәм библиография; файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын эҙләү һәм разведка; тәбиғәтте һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу; ғәмәли геодезия, картография; гидрогеология һәм инженер геологияһы; геохимия; минералогия һәм кристаллография; физик электроника; китап тураһында фән һәм китап сауҙаһын ойоштороу, теология; юриспруденция.
Махсуслаштырылған диссертация советтары
Университетта Диссертация яҡлау буйынса махсуслаштырылған советтар:
Мачер
Мачер — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Верюга йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волоколамск кремле
Волоколамск кремле — Волоколамскиҙағы архитектура ансамбле. Мәҙәниәт, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.
Кремль Воскресенский соборын (XV быуат), Никольск соборын (XIX быуат), биш ҡатлы сиркәү манараһын (XVIII быуат) үҙ эсенә алған, XIX быуат һуңы — XX быуат башындағы ҡойма менән уратып алынған ҡала урындағы Волоколамск ҡаласығы территорияһын үҙ эсенә ала.
Тарихы
Воскресенск соборы — XV быуат аҙағында аҡ таштан һалынған, дүрт терәкле бер көмбәҙле ҡорам. XVII быуаттан соборҙың өҫкө өлөшө бер нисә тапҡыр ҡабаттан ҡорола. Һуңғы һиҙелерлек үҙгәрештәр 1899 йылда була — көньяҡ фасад үҙгәртелә һәм придел төкәтелә. Собор 1930 йылда ябыла. 1960 йыл дарҙа тергеҙелә, әммә, ғибәҙәттәр 1990 йылдар башында ғына ҡабаттан ҡылына башлай.
Никольск соборы 1853—1862 йылдарҙа төҙөлә һәм Ҡырым һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә арнала. Бөгөн ҡорамда Волоколамск тарихи-архитектура музейы фонды урынлашҡан.
Биш ҡатлы манара XVIII быуатта төҙөлә, әммә ике тапҡыр һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә, һуңғы тапҡыр XIX быуатта.
1880-сы йылдарҙа декоратив мөйөш башнялы собор комплексы семәрле ҡойма менән уратып алына. XX быуат башында кәртә саҡ ҡына үҙгәртелә.
1988—1990 йылдарҙа урҙың көнсығыш яғында МДУ-ның археологик экспедицияһы кремлдең ағас ҡоймаһы эҙҙәрен таба.
Шибалоктың орлоғо (хикәйә)
― урыҫ совет яҙыусыһы Михаил Александрович Шолоховтың 1924 йылда яҙылған хикәйәһе.
Баҫмалары тарихы
хикәйәһе тәүге тапҡыр 1925 йылдың 8 мартында «Огонёк» журналының 11-се һанында баҫыла. (1926) һәм "«Зәңгәрһыу дала. Дон хикәйәләре» (1931) автор йыйынтығына ингән.
Тәнҡитсе һәм әҙәбиәт белгесе В. В. Васильев фекеренсә, «был хикәйә 20 ноябрҙән элегерәк, 1924 йылдың сентябрь ― октябрендә, яҙыусы станицанан Мәскәүгә киткәнгә тиклем яҙыла (ноябрҙең беренсе числоһы)». Был факттың нигеҙендә Шолоховтың 1924 йылдың 20 ноябрендә Мария Петровнаға яҙған хатында хикәйәнән стилистик айырымланыуҙар өҙөмтәһе ята: «Катерина һәм Яков Иван юғары һәм ҙур дәрәжәгә тиклем яғымлы», яҙыусының «әҫәре тураһында, ҡағыҙҙа матди кәүҙәләнеш алмаҫ элек, алдан һөйләп йөрөү ғәҙәте булмаған».
Сюжеты
Әҫәрҙә һүрәтләнгән ваҡиғалар 1922 йылдың ғинуары ― март уртаһында бара. Хикәйә казак Яков Шибалоктың балаһы тыуыуы тарихы тураһындағы монологынан тора. Айырым тәғәйенләнеше казак йөҙөнөң йәш пулемётсыһы ҡатын-ҡыҙға, аҡтар сигенгәндә юлда табып алған Дарьяға ҡарата йәлләү тойғоһо «кисерә» һәм уны «тачанка»һына ала. Улар араһында үҙ-ара хистәр барлыҡҡа килә. Дарья әсә булырға әҙерләнә. Үлемдән саҡ тере ҡалған героиняға бала тыуҙырғанда ярҙам иткән Шибалок ҡатындан ҡурҡыныс һүҙҙәрен ишетә: Дарья отрядҡа махсус рәүештә ебәрелгән һәм тап ул бандиттар юҡ иткән яугирҙарҙың үлемендә ғәйепле булып сыға. Шибалок иптәштәренә дөрөҫөн һөйләп бирә, һәм улары ҡатынды «тыумасаһы-ние менән бөтөрөргә» тип ҡарар итә. Герой Даръяны ғәфү итмәйәсәктәрен аңлай, («мин уны ҡурҡҡанға түгел, ә выждан ҡушҡанға үлтерәм»), ләкин бала ғүмерен һаҡлауҙы үтенә («һеҙҙең ҡатындарығыҙ һәм балаларығыҙ бар, ә минең, улымдан башҡа бер кемем дә булмаясаҡ…»), һуңынан улын тачанкаһында йылдан артыҡ үҙе менән йөрөтә.
Әҫәрҙә формаһын ҡулланып, Шолохов геройҙы аңлы рәүештә объектлаштырып һүрәтләүҙән баш тарта, уға үҙен асыу мөмкинлеген бирә, был иһә уҡыусыға геройҙың аяуһыҙлығынан бигерәк (тап ул яңы ғына тыуған баланың әсәһен атып үлтерә) тәбиғәт тарафынан ― башта Дарьяға, ә һуңынан балаға йәлләү һәм кеше ҡайғыһын уртаҡлашыу һыҙаттарына эйә сағыу һәм үҙенә бер төрлө шәхес икәнлеген шәйләү мөмнкинлеген бирә. Бында үлтереү ғәҙәтенең һәм тормош нормаларына, кеше туғанлығына ынтылыштың тап килеүе ахырҙа уның натураһының бөтөн ҡатмарлылығын һәм эске ҡапма-ҡаршылығын сағылдыра.
Адаптацияһы
Михаил Шолоховтың «Шибалоктың орлоғо» һәм «Миң» хикәйәләре буйынса 1964 йылда «Ленфильм» киностудияһында «Дон повесы» исемле нәфис фильм төшөрөлә. Режиссёр-ҡуйыусыһы В. А. Фетин, сценарий яҙыусы — А. Витоль.
Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы
Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы (Галимов Анвар Габдуллович) (8 март 1942 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре,  Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының мандат комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы 1942 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ы Йәрмәкәй районы Князевка ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле —  1969 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1957 йылда тркторсылар бригадаһының иҫәп-хисапсыһы булып башлаған. Артабан Октябрский ҡалаһында төҙөлөш училищеһенда уҡый, уҡып бөткәс Бәләбәй промкомбинатында һәм Өфөлә маляр булып эшләй. 1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарына сағырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас «Урожай» юл төҙөлөшө берекмәһе рәйесе була. ВЛКСМ район комитеты секретары, колхоз партия комитеты рейесе була. 1968—1972 йылдарҙа К.Маркс исемендәге колхоз рәйесе. 1972—1982 йылдарҙа КПСС район комитетының икенсе секретары. 1982—1986 йылдарҙа Йәрмәкәй халыҡ депутаттарының ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе. 1896—1992 йылдарҙа КПСС-тың Йәрмәкәй район комитетының беренсе секретары.
Йәрмәкәй районы, 203-сө Иҫке Сүлле һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының мандат комиссияһы ағзаһы.
Өйләнгән, өс ул уҫтергәндәр.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы» ордены, «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар
Озим-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Республикаһы (Йөмһүриәте), ТКТЙ (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, KKTC, шулай уҡ ҡыҫҡартылған нейтраль Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ атамаһы ҡулланыла Kuzey Kıbrıs) — өлөшләтә танылған дәүләт, Кипр (Ҡыпрыҫ) утрауының төньяғының өстән бер өлөшөн тәшкил итә. 1975—1983 йылда бындағы төрөк дәүләте Кипр (Ҡыпрыҫ Төрөк Федератив дәүләте тип аталған (Kıbrıs Türk Federe Devleti).
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтен Төркиә генә таныған.
Бөгөнгәсә Кипр Республикаһы хөкүмәте Кипр утрауында берҙән-бер халыҡ-ара танылған власть булып тора.
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте халҡы яҡынса 294 906 кеше. Күп өлөшө — этник төрөктәр, улар ике йәмғиәттән тора : урындағы кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре (өстән бере самаһы) һәм Анатолия (Анадолу) төрөктәре, Төркиәнән күсеп килгәндәр (өстән икеһе). Шулай уҡ үҙ анклавтарында ҡала алған әҙ генә кипр (ҡыпрыҫ) гректәр (юнандар) һәм марониттәр. ТКТЙ-ның баш ҡалаһы — Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһыныҡы (Йөмһүриәтенеке) кеүек үк, йәшел һыҙат менән бүленгән Никосия (Лефкоша) ҡалаһы(Lefkoşa, Λευκωσία), әммә административ үҙәге булып Фамагуста ҡалаһы тора.
ТКТЙ Кипрҙың (Ҡыпрыҫтың) башҡа яғынан буфер зонаһы менән бүленгән. Утрауҙы ике секторға бүлгән "Йәшел һыҙат"ты Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) тыныслыҡ һаҡлаусы БМО Ҡораллы көстәре контингенты һаҡлай.
Тарихы
1960 йыл — Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһын (Йөмһүриәтен) төҙөү. Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһы (Йөмһүриәте) Кипрға (Ҡыпрыҫҡа) Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ бирелгәс барлыҡҡа килә. Грек (Юнан) һәм төрөк йәмғиәттәренә яңы дәүләткә идара итеүҙә тигеҙ  мөмкинлектәр бирелә. Яңы дәүләттең гаранттары булып, 1960 йылғы Килешеүгә ярашлы, Бөйөк Британия, Греция (Юнанстан) һәм Төркиә сығыш яһай.
1967 йыл  — Гректәр (юнандар) утрау көньяғындағы төрөк биҫтәләренә һөжүм итә Һуңғараҡ кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре рәсми «Ваҡытлы төрөк хакимиәте» төҙөй һәм Кипр (Ҡыпрыс) Республикаһының (Йөмһүриәтенең) 1963 йылдан алып  закондарын танымауын белдерә.
1974 йыл — Түңкәрелеш һәм төрөктәрҙең баҫып инеүе .1974 июлендә грек хәрби хунтаһы ярҙамында утрауҙа хәрби түңкәрелеш яһала. Президент Макариос III властан төшөрөлә, утрауҙы Никос Сампсон контролгә ала. 1960 йыл Килешеүе менән файҙаланып, конституцион власты тергеҙеү һылтауы менән  Кипрға төрөк ғәскәре баҫып инә. Кипрҙың төньяҡ өлөшө  төрөк-киприоттарға, ә көньяҡ  грек-киприоттарға ҡала.
1975 йыл — федерацииянан бойондороҡһоҙлоҡҡа. Солох килешеүе буйынса федератив республика төҙөлә. 1975 йылда төрөктәр Төньяҡ Кипр Төрөк Федератив Дәүләте  иғлан итәләр. Тик Кипр Республикаһы ла, халыҡ-ара берлектәр ҙә быны ҡабул итмәй. Кипр Республикаһы менән 8 йыл барған һөйләшеүҙәрҙән һуң Төньяҡ Кипр Төрөк Федератив Дәүләте  1983 йылда «Кипрҙан бойондороҡһоҙлоҡ » иғлан итә. Яңы дәүләт Турецкой Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте (ТКТЙ) тип атала. Тик Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтенең бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын БМО кире ҡаға. 1985 йылдың 5 майында 70,2 % тауыш менән Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте Конституцияһы ҡабул ителә.
Сәйәсәте
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте БМО тарафынан рәсми танылмаған. Уны Төркиә генә таный һәм бер үк ваҡытта Кипр (Ҡырпыҫ) Республикаһын (Йөмһүриәтен) легитим түгел тип һанай. Шул уҡ ваҡытта Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһына күҙәтеүсе булараҡ ингән
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте Конституцияһы  дәүләтте 5 йылға һайланған президент идара иткән демократик республикатип иғлан итә. Закон сығарыу органы — Йөмһүриәт Мәжлесе (Cumhuriyet Meclisi),ул 50 ағзанан тора.
2006 йылдың сентябрендә Төньяҡ Кипр (Ҡырпыҫ) Төрөк Йөмһүриәте президенты Мәхмәт Ғәли Тәләт яңы хөкүмәт төҙөү тураһында ҡарарҙы раҫлай, уны Төрөк йөмһүриәт фирҡәһе лидеры Фәрди Сабит Сойер етәкләй. Министрҙар кабинеты Төрөк республика партияһы һәм  Азалыҡ һәм реформалар партияһы коалицияһы нигеҙендә төҙөлгән.
2009 йылдың 19 апрелендә Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) парламент һайлауы үтә, унда  оппозициялағы Милли берҙәмлек  партияһы еңеп сыға - 44 % тауыш. Төрөк йөмһүриәт фирҡәһе 30 процент самаһы ала. Демократик партия 10 % самаһы тауыш йыя, ҡалғанын вағыраҡ фирҡәләр бүлешә.