cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фридрих Ницше
Йәшлек йылдары
1862 йылда Бонн университетына уҡырға инеп, теология һәм филологияны өйрәнә башлай. Һабаҡташтары араһында фекерҙәштәр тапмай, шул сәбәпле лә уҡытыусыһы Фридрих Ричль артынан Лейпциг университетына күсә. Унда ла, әйткәндәй, ҡәнәғәтлек тапмай. 24 кенә йәшендә, студент сағында әле, Базель университетына классик филология профессоры итеп саҡырыла — Европа университетарында булмаған хәл!
Ницше 1870 йылғы Франк-прусс һуғышында санитар булып ҡына ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Ауырыуҙарҙы вагонда алып китеп барғанда ул дизентерия һәм дифтерия йоҡтора.
Вагнер менән дуҫлығы
1868 йылдың 8 ноябрендә Ницше гимназияла музыкаһын яратып тыңлаған композитор Рихард Вагнер менән таныша. Улар күп йәһәттән оҡшаш ҡарашлы булып сыға һәм дуҫлаша. Тик өс йыл самаһы аралашҡандан һуң 1872 йылда Вагнер Байройтҡа күсенә, һәм аралары һыуына башлай. Вагнера Ницшеның «Кешегә хас, артыҡ хас» тигән китабын тәнҡиләп сыҡҡандан һуң бәйләнештәр бөтөнләй өҙөлә.
Ижадҡа ныҡлап тотоноуы
Ницше һәр саҡ сирләшкә булған. 18 йәштән үк баш ауыртыуыан яфалана һәм 30 йәшенә бөтөнләй өҙлөгә. 1879 йылдың 2 майында 3000 франк йыллыҡ пенсия менән университетта уҡытыуҙы ҡалдыра. Артабанғы ғүмере ауырыуҙар менән алышта үтә, әммә яҙыуҙан ул туҡтамай.
1881 йылдың июлендә «Иртәнге шәфәҡ» тигән китабы сыға, шунан башлап Ницшеның иң емешле осоро башлана.
Һуңғы йылдары
Ницше ғүмеренең һуңғы йылдарында үҙ фәлсәфәһенә ярашлы әҫәрҙәр яҙа, уны киң ҡатламдар ғына түгел, яҡындары ла аңлай алмай. 1880-се йылдарҙа ғына уны таный башлайҙар
Ницше 1889 йылда ижадтан туҡтай — аҡылдан яҙа. Ницшеның күҙе алдында бер кеше атын туҡмағандан һуң башлана был. Ауырыуын нәҫелдән килеүе менән дә, ағыулауҙары менән дә, нейросифилис менән ауырыу ихтималлығы менән дә бәйләгән фекерҙәр бар. Философты Базельпсихиатрия хастаханаһына һалалар. 1900 йылдың 25 авгусында вафат була. Реккенда XII быуатта төҙөлгән сиркәүҙә ерләйҙәр. Туғандарының ҡәберҙәре лә шунда thumb|right| 1875 йылдағы фотографияһы
Фәлсәфә стиле
Белеме буйынса филолог булараҡ, Ницше үҙ фәлсәфәһен һүрәтләгәндә фекерен аңлатыуға, ылыҡтырырлыҡ итеүгә ныҡ иғтибар итә, һәм талантлы стилист булып абруй ҡаҙана. . Ҡанатлы һүҙҙәре, афоризмдары әҙ һүҙ менән күпте әйтергә ярҙам итә. Бының сәбәбен аңлата алмайҙар. Ул саф һауала күп йөрөргә тырыша, был фекерҙе бүлмәй генә яҙыуға ҡамасау итә. Икенсенән, аҡҡа ҡарағанда уның күҙҙәре һыҙлай башлауы ла үҙенекен эшләй, күрәһең. Нисек булһа ла, афоризмды ул үҙенең стиле итеп ала Афоризм фекерҙе төрлөсә киңәйтеп аңлатыуға ла юл ҡалдыра.
Ихтыяр (теләк, ирек)
Ницшенең ҡарашынса, донъяның нигеҙен «ихтыяр» тәшкил итә. Ихтыяр, уныңса, берҙән-бер мәғәнәлә генә йөрөмәй. Ул — ысынбарлыҡтың этәргес көсө лә, хәрәкәттәге есем дә, хаҡимлыҡҡа йүнәлдерелгән тойғо ла, "мин"дең экспансияһы ла. Ихтыяр, хаҡимлыҡҡа йүнәлдерелгән тойғо буларак, йәшәү өсөн көрәштең сағылышы рәүешендә лә ҡарала. Ницше, ихтыярҙың ошо (йәшәү) аспектын киңәйтеп, философияла яңы теорияның һәм яңы ағымдың — «йәшәү филосоияһының» — барлыҡҡа килеүенә беренсе аҙым яһай.
Әхлаҡ
Этикала Ницше нигилизм позицияһын яҡлап сыға. Кеше интеллектының үҫә барыуы кешенең беренсе инстинкттарын һүнеүгә килтерә, кешенең тәбиғәт менән берлектә булыуына зарар китерә. Ницше әхлаҡты тиҫкәре күренеш тип ҡарай. Уныңса, әхлаҡ коллективта (ҡәбиләләрҙә, дәүләттә, сиркәүҙә һ. б.) «шәкли выждан» ролен генә үтәй һәм кешеләрҙе бойороҡ аҫтында тотоуға ҡамасаулау ғына. Ницше йәмғиәттәге үҙгәрештәрҙең тәрәкҡыят йүнәлешендә барғанын инҡар итә. Уның иманы — йәмғиәттең яңынан үҙенә әйләнеп ҡайтыу теорияһы яғында. Ул асыҡтан-асыҡ кешеләр араһында, ғөмүмән йәмғиәт тормошонда, тигеҙлек һәм ғәҙеллек принциптарына ҡаршы, элитар принциптарҙы яҡлап сыға.
Ғәййәр кеше
Ницше үҙенең «Заратустра шулай һөйләгән ине», тигән хикийәһендә, кешеләрҙе бөжәктәр менән сағыштырып, әле кәмһетә, әле ҙур ҡеүәткә эйә булған кешене юғарыға сөя, идеаллаштыра. Уның идеалы — «ғәййәр тәбиғи кеше» («сверхчеловек»). Был идеал Ницшенең фәнни хеҙмәттәрендә лә үҙәк урынды биләп тора. Ғөмүмән, «ницшеанлыҡ» XIX быуатның философия фәнендә иң реакцион теория булып һаналған. Ул немец фашистларының расалар теорияһы өсөн нигеҙ ролен үтәгән. Ницшеанлыҡ социаль яҫылыҡта шовинизмдың, расизмдың, милитаризмдың үрсеүенә теоретик ерлек булһа, сәнғәт өлкәһе өсөн дә ул шулай ук тиҫкәре роль уйнап килә. Сәнғәттәге элитар теориялар барыһы ла ницшеанлыҡ ағымы эсендә йәшәй. Улар — халыҡсанлыҡ принциптарының иң радикаль дошмандары.
Халыҡ-ара музейҙар көнө
Халыҡ-ара музейҙар көнө бөтә донъяла 1977 йылдан билдәләнә. 1977 йылда музейҙар берләшмәһенең иҫтәлекле ваҡиға - Халыҡ-ара музейҙар көнө үткәреү теләге тыуа. Резолюция шул уҡ 1977 йылда  Халыҡ-ара музейҙар советының Дөйөм  Ассамблеяһы (ICOM) тарафынан  Мәскәүҙә ҡабул ителә. 1992 ICOM советы был көндө билдәле бер темаға үткәрергә тәҡдим итә. Шунан бирле Халыҡ-ара музейҙар көнө берәй темаға арнала, быны бар теләүселәр ҙә ҡарап бара ала. Халыҡ-ара музейҙар көнө йылдың-йылы популяр була бара. 2015 йылда сарала 145 илдән  35 меңдән ашыу музей ҡатнаша !
Башҡортостан музейҙары
Башҡортостан Республикаһының музейҙары күп, улар Өфөлә генә түгел, республиканың ҡала һәм райондарында урынлашҡан, байтаҡ ауылдарҙа һәм мәктәптәрҙә лә ойошторолған.
Иң ҙурҙарынан:
Сипайловтар
Сипайловтар - 17-се быуатта Смоленск шляхтаһынан күсеп килгән дворян нәҫеле вәкилдәре.
Тарихы
Смоленск шляхтаһы - Смоленск халҡын Бөйөк Литва кенәзлеге яулап алғас, уның составында саҡта барлыҡҡа килгән өҫтөнлөклө категория. Смоленск шляхтаһы составына шулай уҡ Польша офицерҙары ла кергән, уларға король Смоленскиҙа ер биргән. . . 1654 йылда урыҫ ғәскәрҙәре тарафынан Смоленск яулап алынғандан һуң 600 шляхтич батша Алексей Михайловичҡа хеҙмәткә күсә .400-ҙән артыҡ шляхтич Башҡортстанға оҙатылған, ҡалғандары Смоленскиҙа ҡалған. XVIII быуат аҙағына улар тулыһынса урыҫлашып, ябай провинциаль дворяндарға әүерелә.
Өфө тармағы вариҫтары
Смоленск шляхтаһынан күсеп килгән Сипайловтар Өфөлә ерегеп тороп ҡалған.
1654 йылда Кама аръяғы сик һыҙығында Зәй ҡәлғәһенә урынлашалар.
Билдәлеләре: Михаил Петрович Сипайлов (1766—?) һәм Яков Петрович Сипайлов (1769—?) - прапорщиктар, Ырымбур сик буйы батальондарында хеҙмәт итәләр;
Василий Андреевич Сипайлов (1776—?) - губерна секретары (1804), 1795—98 йылдарҙа Ырымбур губерна идараһында, һуңғараҡ Ырымбур енәйәт суды палатаһында хеҙмәт итә;
Егор Иванович Сипайлов (1792—?) - губерна секретары (1817), 1809 йылдан алып Бөгөлмә городничий идараһында, 1812 йылда — Бөгөлмә өйәҙ судында хеҙмәт итә; 1820 йылда Бөгөлмә земство судына дворяндар заседателе, бер үк ваҡытта 1821 йылда Бөгөлмә өйәҙ судына өйәҙ судьяһы итеп һайлана;
Михаил Дмитриевич Сипайлов (1802—?), коллегия асессоры (1846); 1816 йылдан башлап Минзәлә земство судында хеҙмәт итә, 1824 йылдан — Бөрө земство судында дворяндар заседателе, 1829 йылдан — Өфө ҡала полицияһында хосуси пристав, 1835 йылдан — Ырымбур ҡаҙна палатаһының махсус эштәр чиновнигы, 1842 йылда — Өфө земство судында өлкән заседатель, 1844 йыл — Өфө округы нач. ярҙамсыһы.
Сипайловтар нәҫеле Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 2‑се киҫәгенә яҙылған.
Ер биләмәләре
Генераль ыҙанлау буйынса Сипайлов нәҫеле Минзәлә өйәҙендә 1143 дисәтинә ергә, Бөгөлмә өйәҙендә Васильевка ауылына һәм алпауыт Залесовтар менән берлектә 806 дисәтинә ергә, Өфө өйәҙендә Загорное ауылына (хәҙерге Һупайлы) һәм 760 дисәтинә ергә эйә булған.
Ҡыҙылғы (йылға)
Ҡыҙылғы (Кузелга) — Рәсәй биләмәләрендә, Башҡортостанда аҡҡан йылға. Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.
Тасуирлама
Төп ҡушылдыҡтары: Сителга (лв), Таукей (пр.), Читла (лв).
Терәпә ауылында күләме 820 мең м³ булған быуаһы бар. Түбәнге ағымында йылғаны Өфө — Ырымбур тимер юлы киҫеп сыға.
Йылға буйындағы эре (150-нән ашыу кеше булған) ауылдар теҙмәһе — Терәпә/Зәйет/Гуровка, Түбәнге Ләкәнде, Мостафа, Федоровка, Үтәймулла, Үрге Төкөн.
Топонимикаһы
Ҡыҙылғы исеме Ҡыҙҙар йылғаһы тигәнде аңлата тигән фараз бар. Йәйҙәр етеп, Ағиҙел ярҙарына ҡайтып, ер кипкәс, ҡыҙҙар Ҡыҙылғы йылғаһы буйҙарының яландарына төшөр булғандар. Хәтфә йәшел үлән өҫтөндә уйнағандар, байрамдарын үткәргәндәр. Шунан йылғаға Ҡыҙҙар йылғаһы тип исем биргәндәр, ваҡыт үтә килә, Ҡыҙйылға Ҡыҙылғыға әйләнгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһы инмәй, йылғаның һыу аҫты бассейны — Ағиҙел. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712211100018644.
Медникова Юлия Александровна
Юлия Александровна Медникова (8 март 1983 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2017 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).
Биографияһы
Юлия Александровна Медникова 1983 йылдың 8 мартында Мәскәүҙә тыуған. «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була ( диагональ һәм MVP чемпионатында иң яҡшы тип таныла). Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була, шулай уҡ «Таяныс нөктәһе» номинацияһында Рәсәй Паралимпия комитетыныңМилли спорт премияһына лайыҡ була. Юлия һүҙҙәре буйынса, был еңеү менән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары Паралимпия уйындарында ултырып волейбол уйнау көстән килерлек икәнен иҫбатлай.
Мәскәүҙә йәшәй. Ире менән айырылған (Алексей элекке ире), балалары бар. 2018 йылдың 15 ноябрендә уның ҡала ситендәге йортонда ММА яугире Евгений Гонтаров һәм уның ҡустыһы Вадим Мәскәү ашығыс көстәрҙең махсус отряды тарафынан ҡулға алына, улар 1,6 млн. һумлыҡ урлау һәм талауҙа ғәйепләнә.
Галоген-углеводородтар
Галоген-углеводородтар — (галогендар һәм углеводородтар), галоген алмаштырған углеводородтар, молекулаларында бер йәки бер нисә водород атомы галогенға алмаштырылған углеводородтар.
Төрҙәре
Галоген атомдарының төрө (фторлы, бромлы, иодлы һәм хлорлы) һәм һаны (моно-, ди-, три- һ.б.), углеводород радикалы (алкил-, алкенил-, арил-, циклоалкилгалогенидтар), молекуланың төҙөлөшө (симметрик, симметрик булмаған галоген-углеводородтар; цис-, транс-изомерҙар) буйынса айырыла. Газ хәлендәге (фторметан, хлорметан), шыйыҡ (хлорбензол, хлороформ) һәм ҡаты (гексахлорэтан, тетрахлорбензол) матдәләр; tиреү −183,6°С алып (тетрафторметан) 87,3°С тиклем (n-дибромбензол), tҡайнау281°С тиклем (бромнафталин). Г.‑у. күбеһе — төҫһөҙ матдәләр, ҡайһы берҙәре яҡтылыҡ тәьҫиренән һары йәки көрән төҫкә инә (иодметан һ.б.). Химик яҡтан актив матдәләр, һыу м‑н тәьҫирләшкәндә — спирттар, аммиак менән — аминдар, карбон кислотаһы тоҙҙары менән — ҡатмарлы эфирҙар һ.б., һелтеләрҙең ҡуйыртылған спиртлы эретмәләре менән олефиндар барлыҡҡа килтерә. Лайлалы тиресәләрҙе ҡуҙғыта (аллилбромид), экземаға килтерә (хлорбензотрифторидтар), юғары концентрацияла наркотик тәьҫиренә эйә (трифторметан). Туйындырылған һәм туйындырылмаған углеводородтарҙы галогенлау, спирттарҙың галоген-водородтар, көкөрт һәм фосфор галогенидтары менән, фосфор галогенидтарының альдегидтар, кетондар һ.б. м‑н тәьҫир итеүе аша алына. Г.‑у. сәнәғәттә органик синтез процесында, инсектицидтар, синтетик полимерҙар, металорганик берләшмәләр һ.б. алыу өсөн, хладондар, ут һүндергес составтарҙың компоненттары, аэрозоль упаковкаларҙа пропеллент сифатында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһы — илдәге иң ҙур галоген-углеводородтар етештереүселәрҙең береһе. Өфө химия з‑дында (ҡара: “Уфахимпром”) 20 б. 40‑сы йй. уртаһынан — хлорбензол, хлорпарафиндар, 50‑се йй. три- һәм тетрахлорэтилендар, дихлорбензол ( Хлорорганик берләшмәләр) етештереү үҙләштерелә. 60‑сы йй. уртаһынан “Каустик” ААЙ‑һнда юғары т‑рала (480—510°С) хлорлау ысулы м‑н — аллилхлорид, винилхлорид, дихлорэтан, пропилен хлорлауҙың эйәрсен продукттарынан — ди- һәм трихлорпропандар, 2‑хлорпропен, цис- һәм транс-1-хлорпропендар, улар нигеҙендә перхлорэтилен (тетрахлорэтилен), дүрт хлорлы углерод алына. Пр‑тиела илдә беренсе булып ди- һәм тетрахлорпропендар, тетра- һәм пентахлорпропандар сығарыу яйға һалына. Башҡортостан Республикаһы пр‑тиеларында сығарылған галоген-углеводородтар аллил спирты, гербицидтар, монохлоруксус к‑таһы, пластик массалар, эпихлоргидрин (глицерин сығарыуҙағы ярымпродукт) етештереүҙә, эреткестәр сифатында файҙаланыла.
Галоген-углеводородтар реакциялары
Галоген-углеводородтарҙың төп реакциялары
1)Нуклеофиль күсереү
2)Дегидрогалогенирование (элиминирование)
R-CH2-CHCl+OH−→R-CH=CH2
3)ГриньярҙыңсСинтез реактивы
R-X+Mg→RMgX
4)Восстановление
R-X+H2→R-H+HX
Әҙәбиәт
Нейланд О. Я. Органическая химия: Учебник для хим. спец. вузов. — Москва: Высшая школа, 1990.—751 с.:ил.
Алексеев
Алексеев — фамилияһы.
Налимовка (Минолга ҡушылдығы)
Налимовка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Минолга йылғаһының уң ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Резен
Резен (Reesen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 556 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 56 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Каралга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Няда-Яха (йылға)
Няда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пышенца
Пышенца — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 472 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Первоуральск
Первоуральск (Первоуральск) — Свердловск өлкәһендағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Екатеринбургдан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.
Яңы Ҡаҫмарт
Яңы Ҡаҫмарт (Новокасмартский) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806005.
Ҡоромыш (Суҡ ҡушылдығы)
Ҡоромыш — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Топонимикаһы
Ҡоромыш атамаһының килеп сығыуы буйынса бер нисә фараз бар:
— «ҡоромыш» һүҙе урыҫлашҡан ике башҡорт-татар һүҙенең ҡушылыуы ярҙамында: «ҡоромыш» (ҡормыш) һәм «урёма» — һыубаҫар туғайҙа үҫкән ҡыуаҡлыҡ-әрәмәлек. Ҡормыш — йырып үткеһеҙ урман менән ҡапланған алыҫта күренмәй ятҡан мөйөш.
— атама совет осоронда Волгаға доломит ҡул буйлап тәгәрәп аҡҡан кескәй йылға исеменән килеп сыҡҡан, ҡалмыҡ телендәге «корум» — «ташлы йырҙа» мәғәнәһенән килеп сыҡҡан. Ҡытай ҡалаһы Урумчи менән Ҡоромыш йылғаһы йәки Ҡоромыш ауылы атамаларының яҡынлығы осраҡлы түгел тигән фараз бар. Ҡалмыҡтар — монгол тоҡомдары. Урумчи боронғо монгол теленән тәржемә иткәндә — «бынамын тигән көтөүлек» тигәнде аңлата.
— һәм бөтөнләй ысынбарлыҡҡа тап килмәгән, туҙға яҙмаған вариант. Йәнәһе, йылға шундай һай икән — «куры ноги мочат» йәки «тауыҡ кисерлек».
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Илья Вож
Илья Вож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Колчим йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәнәкә
Хәнәкә (Ха́нака) — суфый ғибәҙәтханаһы. Хәнәкәләр башта дәрүиштәрҙең ябай ғына мәҡамдары булған, ә һуңынан ентекле уйланылған һәм бай итеп биҙәлгән тотош комплекстарға әйләнгән. Хәнәкәләр ижтимағи һәм сәйәси йыйылыштар өсөн урындар булараҡ; мәктәптәр; ҡунаҡханалар һәм юлаусылар йорттары; дауаханалар; хәйриә үҙәктәре функцияларын һ.б. башҡарып, ҙур социаль роль уйнаған.
Хәнәкәлә мотлаҡ мәсет, ҡайһы берҙәрендә мавзолей (мазар) һәм китапхана ла булған. Хәнәкәлә урынлашыу һәм сығыу процедураһы бик ябай булғанға күрә ҡайһы берҙә ҡунаҡхана менән сағыштыралар. Ҡайһы бер хәнәкәләр даими булмаған бүләктәр һәм иғәнәләр (футух) иҫәбенә йәшәгән, күпмеләрелер даими ярҙам алған.
Суфыйҙар мәҡамын ҡайһы берҙә дергә һәм тәккә (tekke) тип атайҙар. Ҙур һәм үҙәк мәҡамдар аситандар тип йөрөтөлә. Шәйех йәшәгән сағыштырмаса ҙур булмаған хәнәкә зәүиә тип исемләнә.
Табылды
Табылды (Табулда) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 306 кеше була. Почта индексы — 453184, ОКАТО коды — 80248830003. ИФНС коды — 0268.
Тарихы
Табылды ауылына нигеҙ XVIII быуат уртаһында Юрматы улусы старшинаһы булған Табылды Юлбирҙин (1755) тарафынан һалына. Ә Табылды үҙе — Юрматы улусы Аҙнай түбәһе старшинаһы Тәтегәс бейҙең бүләһе. V ревизия сараһында ауылдағы 36 ихатала — 233 кеше, VII рәүиз документтарында 14 ихатала 387 кеше йәшәүе тураһында мәғлүмәт теркәлә. 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәлендә Табылдының хорунжий дәрәжәһенә эйә булған өлкән улы Зәйнәғәбдиндең Ҡулбай исемле улы һәм Әбделмән, Исмәғил, Ишем, Сөләймән исемле ейәндәре теркәлә. Шулай уҡ йорт яҫауылы булып торған икенсе улы Әбделвәлиҙең Байғаҙы исемле улы иҫәпкә инә. Өсөнсө улы Әбделхәлил була (балалары күрһәтелмәй). Иң кесе улы Әбдрәхим Табулдин указлы мулла була. Уның балалары — Ибраһим, Рафиҡ һәм Рахманғол.
Тәтегәс бей 1609 йылда Юрматы улусының башҡа түбәләре башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсек-Тимер менән бергә Рәсәй империяһы батшаһынан улустың аҫаба ерҙәренә һаҡлау грамотаһы ала.
Өфө наместниклығы картаһында 1786 йылда Табылды атамаһын йөрөткән ике ауыл күрһәтелә. Улар бер-береһенән ярайһы уҡ алыҫ ҡына урынлашҡан була. Табылды ауылында йәшәгән 370 кешегә 200 бот ужым ашлығы һәм 1808 бот яҙғы ашлыҡ сәселә. 1815 йылда Табылды ауылы кешеләренең бер өлөшө, айырылып сығып, Ҡотлоюл утарын булдыра. Өс ихатала 55 кеше йәшәй, тип теркәлә. XIX быуаттың рәүиз документтарында түбәндәге мәғлүмәттәр бирелә: 1834 йылда — 83, 1850 йылда — 91, 1859 й. — 99 башҡорт. Артабан утар ауыл булып китә һәм төп ауылдан беренсе булып утарға күсенеп ултырған Яныбай Ейәнғолов (1764 й. т.) исеме менән Яныбай тип йөрөтөлә. Уның ҡустылары Абдрахман менән Әлибайҙың уландары: Ҡырғыҙбай, Һибәтулла, Ғөбәйҙулла, Мөхәмәтулла. Яныбай Ейәнғолов та — Тәтегәс старшинаның бүләһе. Тимәк, Табылды менән Яныбай — нәҫел шәжәрәһенең өсөнсө быуыны.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зөбәйҙуллин Хизбулла Ғүмәр улы
Зөбәйҙуллин Хисбулла Ғүмәр улы (28 октябрь 1929 йыл — 31 декабрь 2001 йыл) — башҡорт бейеүсеһе, балетмейстер, педагог. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1969).
Биографияһы
Хисбулла (Хизбулла) Ғүмәр улы Зөбәйҙуллин 1929 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Түбәнге Әрмет ауылында тыуған.
1946 йылда Өфө моторҙар эшләү заводында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Эшләү осоронда үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә шөғөлләнә, республика һәм Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт смотрҙарында ҡатнаша. Мәскәүҙә сығыш яһағанда уға иғтибар итәләр: Хисбулла Зөбәйҙуллиндың һәләтенә иң беренсе иғтибар итеүсе Мөхәмәт Шәмсетдинов була. Ул Фәйзи Ғәскәров Ҡазанда булған осорҙа ансамбль менән етәкселек иткән була. Мөхәмәт Шәмсетдинов Хисбулла Зөбәйҙуллинды Мәскәүҙә, үҙешмәкәр таланттар сығыш яһағанда күрә. Хисбулла ул саҡта, һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң, Өфө моторҙар төҙөү заводында слесарь-йыйыусы булып эшләгән һәм үҙешмәкәр сәнғәттә сығыш яһаған була. Әйтергә кәрәк, Фәйзи Әҙғәм улы ла, Өфөгә килгәс, йәш бейеүсегә иғтибар итә һәм уны үҙенең постановкаларында ҡатнаштыра Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Мансур Тимерғаҙыевтың хәтерләүҙәренән: Ғәскәров күҙҙәрендә осҡон уйнаған, күңеле моңло булған егеттәрҙе һайлап алырға тырышты. Ансамблдең беренсе солистары — Ирек Ибраһимов, Мөхәмәт Иҙрисов, Мөхәмәт Шәмсетдинов, Хисбулла Зөбәйҙуллин, Әнеүәр Фәхретдинов, Рим Бакиров, Зәкир Исмәғилов һ.б. тап шундай егеттәр инеләр. Улар ысын йондоҙҙар инеләр, һәм уларҙың һәр береһе үҙенсәлекле шәхес ине.
1949 йылда уны Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә алалар, был ансамблдә ул 1970 йылға тиклем эшләй. Ул Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академик халыҡ бейеүҙәре ансамбленең иң сағыу солистарының береһе булды. Бөтә төп ирҙәр партияларын бейене, иҫ киткес талантлы һәм тәъҫирле генә түгел, ғәҙәттән тыш күркәм дә ине: оҙон буйлы, һомғол, мыҡты кәүҙәле. Тәжрибәле һәм һәләтле артист булараҡ репетитор, ансамблдең художество етәксеһе булып эшләне. Ул бик күп йәштәргә репертуарға инергә, үҙ-үҙенә ышаныс уятырға ярҙам итте, һәр саҡ иғтибарын һәр бейеүселә ҡабатланмаҫ индивидуаллекте асыуға йүнәлтте. Ул үҙе был сифатҡа, үҙенә генә хас булған харизмға тулыһынса эйә ине. 1963—1981 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) репетитор, 1974—1975 йылдарҙа ансамблдең художество етәксеһе, 1993—1994 йылдарҙа ансамблдең репетитор-консультанты, 1981—1983 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы эстрада коллективтарының балетмейстеры булып эшләй.
VII Бөтә донъя йәштәр фестивалендә ҡатнаша, «Кейәү» бейеүе өсөн ул һәм уның партнерҙары Зиләрә Әйүпова, Рим Бакиров көмөш миҙалдар алалар.
Рәүилә Һаҙыева менән бергә «Дуҫлыk» («Дружба») комик бейеүен башҡара, был бейеү йәш бейеүсе ҡыҙҙы данға күмә.
Был бейеү тураһында художество етәксеһе Хашим Фәтих улы Мостаев былай хәтерләй: Киң билдәле классик бейеү "Дуҫлыҡ"ты Рәүилә Һаҙыева менән һоҡланғыс итеп бейене, уның егетенең һөйгән ҡыҙы артынан йөрөүе әхлаҡлы һәм рухи яҡтан матур. Ә «Кейәү»ҙә шул тиклем юмор һәм кешеләрсә тулҡынланыу, нескәлек хистәре солғанышында килеп сыҡты, уның ҙур актёр икәне шунда уҡ күренеп тора ине. СССР сәнғәт эшмәкәрҙәре делегацияһы составында Монреалда «ЭКСПО-67» күргәҙмәһендә булды.
Ғаиләһе
Улы Айҙар, Зөбәйҙуллин Айҙар Хисбулла улы, атаһының эшен дауам итә, атаһы оҙаҡ йылдар хеҙмәт иткән ансамблдә балетмейстер, бейеүҙәр ҡуйыусы булып эшләй.
Квант механикаһы
Квант механикаһы — теоретик физиканың бер бүлеге, ул физик күренештәрҙәге хәрәкәт Планктың даими һаны менән сағыштырмалы икәнлеген һүрәтләй. Квант механикаһындағы алдан әйтеүҙәр-фаразлауҙар классик механика фаразлауҙарынан ныҡ айырылып торалар. Планктың даими һаны, макроскопик объекттарҙың йоғонтоһо менән сағыштырып ҡарағанда бик бәләкәй ҙурлыҡты күрһәткәнлектән, квант эффекттары микроскопик масштабтарҙа кәүҙәләнеш табалар. Әгәр физик системалағы хәрәкәттәрҙең ҙурлығы Планктың даими һанынан ҙур булһа, был хәрәкәттәр квант механикаһынан классик механикаға күсә. Үҙ сиратында, квант механикаһы релятив (сағыштырма) булмаған яҡынса иҫәпләүҙәр менән алынһа (йәғни бәләкәй генә энергияларҙы системаның массив киҫәксәләренең тыныс торған энергияһы менән сағыштырып ҡарағанда), ул инде квант майҙанының-ҡырының теорияһын аңлата.
Макроскопик системаларҙы бик яҡшы итеп аңлатҡан классик механика молекулалар, атомдар, электрондар һәм фотондар араһында булған күренештәрҙе аныҡ ҡына аңлата алмай. Квант механикаһы иһә атомдарҙың, молекулаларҙың, иондарҙың, конденсатлы мөхиттәрҙең һәм электрон-йәҙрәле системаларҙың төп үҙенсәлектәрен һәм уларҙың тәртибен-холҡон,үҙ-үҙен тотошон аныҡлап аңлата. Майҙансыҡтың-ҡырҙың квант теорияһын ҡулланып, квант механикаһы шулай уҡ электрондарҙың, фотондарҙың һәм элементар киҫәксәләрҙең, дөрөҫөрәге элементар киҫәксәләрҙең бик аныҡ релятив (сағыштырмаса) инвариантлы аңлатмаларын һүрәтләй. Квант механикаһын ҡулланып үткәрелгән эксперименттарҙың һөҙөмтәһе был әйтеп үткәндәрҙе раҫлай.
Квант кинематикаһының төп аңлатмалары булып күҙәтелеү һәм торош аңлатмалары тора.
Квант динамикаһының төп тигеҙләмәләре — Шрёдингер тигеҙләмәһе, фон Нейман тигеҙләмәһе, Линдблад тигеҙләмәһе, Гейзенберг тигеҙләмәһе һәм Паули тигеҙләмәһе.
Тарих
Немец физик йәмғиәтенең ултырышында Макс Планк үҙенең тарихҡа ингән «К теории распределения энергии излучения в нормальном спектре» тигән мәҡәләһен уҡығанһәм ул универсаль даими h. һанын физика фәненә индергән. Был хәл 1900 йылдың 14 декабрендә булған. Ошо көндә яһалған асыш квант теорияһының тыуған көнө тип иҫәпләнә.
Планктың квант гипотезаһының мәғәнәһе шунда: элементар киҫәксәләрҙә барлыҡ энергиялар ҙа дискрет өлөштәр(кванттар) менән ебәрелә йәки һеңдерелә. Был өлөштәр бөтөн һанлы кванттың ''\mathcal{E}энергияһынан тора. Ул энергия , ν йышлығына пропорциональ. Ә был йышлыҡтың пропорционаллек коэфициенты түбәндәге формула буйынса табыла: h'' — Планк даими һаны, һәм.
1905 йылда Альберт Эйнштейн фотоэффект күренештәрен Планктың квант гипотезаһы менән аңлатҡан, һәм ул, яҡтылыҡ кванттарҙан тора, тигән һығымта яһаған. Аҙаҡтан яҡтылыҡтың кванттарын «фотондар» тип атағандар.
1923 йылда Луи де Бройль матдәгә ике төрлөлөк йәки ҡапма-ҡаршылыҡ хас тигән идеяны тәҡдим иткән. Бының буйынса материаль киҫәксәләр тулҡын үҙенсәлектәренә лә эйә, ә тулҡын үҙенсәлектәре масса һәм энергия менән тығыҙ бәйләнештә торалар тигән. Киҫәксәләрҙең хәрәкәтен тулҡындарҙың таралыуы менән сағыштырып, Луи де Бройль киҫәксәләрҙең хәрәкәтен тулҡындарҙың таралыуына ҡапма-ҡаршы ҡуйған, быны ул 1927 йылда электрондарҙың кристалдарҙағы дифракцияларын тикшергәндә эксперименттар үткәреү юлы менән раҫлаған.
1924 йылда әйтелгән был корпускуляр-тулҡынлы дуализм (ике төрлөлөк) идеяһы 1926 йылда Шрёдингер тарафынан хупланған. Шуның нигеҙендә ул үҙенең тулҡынлы механикаһы буйынса тикшеренеүен йәйелдергән.
1925—1926 йылдарҙа эҙмә-эҙлекле квант теорияһының нигеҙҙәре квант механикаһы төрөндә һалынған. Квант механикаһының тәүге формулировкаһы (билдәләмәһе) Вернер Гейзенбергтың 1925 йылдың 29 июлендә баҫылған мәҡәләһендә сыҡҡан. Был датаны релятив (сағыштырма) булмаған квант теорияһының тыуған көнө тип атарға була.
Квант механикаһының нигеҙҙәрен үҫтереү, аныҡлау буйынса эштәр хәҙерге ваҡытта ла дауам ителә. Мәҫәлән, ул асыҡ һәм диссипатив квант системаларындағы тикшеренеүҙәр, квант информатикаһы, квант хаосы (буталсылығы) менән ныҡ бәйле. Квант механикаһынан тыш квант теорияһының мөһим өлөшөн ҡырҙың (майҙансыҡтың) квант теорияһы ла алып тора.
Де Бройлдең гипотезаһы раҫланыуы квант механикаһындағы ҡырҡа боролош моменты булып торған. Комптон эффекте яҡтылыҡтың корпускуляр тәбиғәтен аңлатҡан кеүек, Дэвиссон — Джермерҙың эксперименты киҫәксәләрҙә тулҡындарҙың һәр саҡ бергә булыуын раҫланған, икенсе төрлө әйткәндә, корпускуляр материяларҙа һәр ваҡыт тулҡындар бар. Был асыш корпускуляр -ике төрлөлөк (йәки ҡапма-ҡаршылыҡ) идеяһын барлыҡҡа килтергән. Был идеяның раҫланыуы физика өсөн мөһим этап булып торған, сөнки ул теләһә ҡайһы киҫәксәне, уға индивидуаль(шәхсән) тулҡын биреп характерлау мөмкинселеген генә түгел,ә физик күренештәрҙе аңлатҡанда был киҫәксәләрҙе тулҡындар тигеҙләмәһендә билдәле бер ҙурлыҡ менән аныҡлау мөмкинселеген дә биргән.
Квант механикаһының математик нигеҙҙәре
Квант механикаһын эквивалентлы математик юл менән аңлатыуҙың төрлө ысулы бар:
Шрёдингерҙың аңлатыуы
Релятив булмаған квант механикаһының математик аппараты ошо төп фекерҙәрҙә төҙөлә <center class="" style="min-height: 51px;"> https://upload.wikimedia.org/math/f/1/7/f173fe4fbfa30d89e7a516858e6316a1.png аша и  векторҙарының скаляр ҡабатландығы күрһәтелә. бында ~\hat{H} — гамильтонианды аңлата..
Был тороштоң төп һөҙөмтәһе ошонан ғибәрәт:
Был торош математик аппаратты барлыҡҡа килтерә. Был аппарат квант механикаһындағы гамильтон системаһының таҙа сағындағы киң спектрлы мәсьәләләрен хәл итергә ярҙам итергә яраҡлы. Тик квантомеханик системаларының барыһы ла таҙабула алмай. Күп осраҡта система ҡатнаш төрҙә була һәм матрицаның тығыҙлығы менән аңлатыла, ә бының өсөн Шредингер — фон Нейман (гамильтон системалары өсөн) тигеҙләмәһен дөйөмләштереү дөрөҫ тип табыла. Квант механикаһын гамильтон һәм дисспатив булмаған квант системаларына артабан әйләндереү өсөн Линдблад тигеҙләмәһен ҡулланырға кәрәк.
Сығатайҙар
Сығатайҙар — XIII быуаттың икенсе яртыһынан XIV быуаттың икенсе яртыһына тиклемге осорҙа Мәүәрәннәһерҙәге күсмә халыҡтың бер өлөшөнөң атамаһы. Сыңғыҙхандың улы Сығатай исеме менән бәйле. XIV быуатҡа күскенселәрҙең һәм ултыраҡ халыҡтың үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә айырым тарихи-мәҙәни комплекс ойошторола, уларҙы йөрөтөүселәрҙе сығатай төркиҙәре тип атай башлайҙар. Сығатай теленең һәм сығатай әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүе лә ошо уҡ ваҡытҡа ҡарай.
Сығышы
Сығатай улусы 1224 йылда Мәүәрәннәһер составына инә. Төрки телле халыҡтар араһында ырыу һәм ырыу берләшмәләрен ата-баба (йәки етәксе) исеме менән атау ғәҙәте булған. Шуға күрә Сығатай хандың нәҫел-нәсәбе генә түгел, арҡаҙаштары һәм һарай кешеләре лә үҙҙәрен сығатай ырыуына индерә башлай. Был осорҙа (XIII—XIV быуаттар) «сығатай» термины тәү башлап дәрәжәле мәғәнәһендә ҡулланыла. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, был билдәләү тәүҙә Сығатай ғәскәрен тәшкил иткән монгол ҡәбиләләренә тура килә. Мәүәрәннәһерҙә һәм ун бишенсе быуатта юғары хәрби синыфты тәшкил иткән төрки йәки төркиләшкән күскенселәре, Сағатайҙар династияһы бөткәс тә, үҙҙәрен һаман да «сығатайҙар» тип атағандар.
Мәүәрәннәһер территорияһында сығатай атамаһынан тыш сығанаҡтарҙа төрлө төрки-монгол этнонимдары: барластар, дербеттар, нукустар, наймандар, ҡыпсаҡтар, дулаттар, ҡыят, йәлаирҙар, сулдус, меркеттар, ясавур, каучиндар, ҡаңлы, тулҡыштар, арлаттар, татарҙар һ.б. теркәлгән. Күскенсе үзбәк яугирҙәре Аҡһаҡ Тимерҙә хеҙмәт иткән, мәҫәлән, сығанаҡтарҙа 1366 йылда Каршала, шулай уҡ Аҡһаҡ Тимерҙә хеҙмәт иткән бәктар араһында үзбәк яугирҙары булыуы тураһында хәбәр ителә. 1399 йылда һиндостан походында Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре составында 400 үзбәк йорто була.
1405 йылда Аҡһаҡ Тимер вафат булғандан һуң, илдәге сәйәси хәл бик тиҙ үҙгәрә башлай. Әгәр Аҡһаҡ Тимер ваҡытында «сығатай» термины бөтә ил халҡына түгел, ә идара итеүсе хәрби ҡатламға ҡараһа, XV быуатҡа ул киңерәк мәғәнәгә эйә була: сығатай тип бөтә төрки халыҡтарҙы (мәҫәлән, ҡарлуҡтарҙы) атай башлайҙар, XIV быуатта улыҫтың көнбайыш өлөшөндә ултыраҡ һәм күсмә төрки халҡының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә яңы этник төркөм барлыҡҡа килә. XV быуатҡа Мәүәрәннәһер һәм Көнсығыш Төркөстандағы төрки халыҡтың бер өлөшө «сығатай» тип атала.
Сығатайҙар XIX — ХХ быуат башында
Этнографик мәғлүмәттәр буйынса, Мәүәрәннәһер халҡының бер өлөшө ХХ быуат башында уҡ «сығатай» тигән атаманы һаҡлай.
XX быуат башында хәҙерге Үзбәкстан һәм Көньяҡ Тажикстандың Ҡашҡадаръя һәм Сурхандаръя райондарында сығатайҙарҙың айырым төркөмдәре йәшәй. Сығатайҙарҙың билдәле төркөмө Үзбәкстандың Наво, Сәмәрҡәнд өлкәләрендә, шулай уҡ Төньяҡ Афғанстанда, Пакистанда һәм төньяҡ Һиндостанда йәшәгән, унда уларҙы моголдар тип атайҙар.
Ванген (Унструт)
Ванген (Унструт) (Wangen (Unstrut)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 538 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6642 һәм автомобиль коды — BLK.
Буғабаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нань-Ях
Нань-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назинская йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Михайловка (Ейәнсура районы)
Яңы Михайловка (Новомихайловский) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806006.
Пюла
Пюла (Пиола) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Ҡандыболаҡ
Кесе Ҡандыболаҡ — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Ҡандыболаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Нямтота-Яха
Нямтота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Периптаве-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Инья
Инья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Кара-Унгур
Кара-Унгур — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киялы-Буртя йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пермякова Любовь Петровна
Любовь Петровна Пермякова, ҡыҙ фамилияһы Эннер (8 октябрь 1978 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында донъя чемпионы,  2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионы,  Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм  Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорты мастеры.
Шибахта
Шибахта — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Пермякова Любовь Петровна
Биографияһы
Любовь Петровна Пермякова 1978 йылдың 8 октябрендә Тверь өлкәһе Конаково ҡалаһында тыуған. Ҡаланың 3-сө урта мәктәбендә белем ала, волейбол менән 1996 йылдан юғары уҡыу йортонда  шөғөлләнә. Балаһы тыуғандан һуң, 2006 йылда карьераһын яңырта. 2007 йылда Европа чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы составында уйнай, әлеге ваҡытта Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 йылда һәм 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙал яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.
Шибахта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пермякова Любовь Петровна
Биографияһы
2018 йылда инвалидтарҙы «Мне бы в небо» проекты социаль-психологик реабилитациялау сиктәрендә  парашют менән һикерә.
Хөжрә
Хөжрә (урта κελλίον, күпл. -ία, κέλλα, сеllа — «бүлмә,солан»; бор. урыҫ. — келиɪа; Ке́лья йәки ке́ллия) — монах торлағы, ғәҙәттә, монастырҙа йәки башҡа урында айырым бүлмә.
Тасуирламаһы
Рус монастырҙарында хөжрә, ҡағиҙә булараҡ, бер-ике монахлыҡ бүлмәнән ғибәрәт: өҫтәл, ултырғыс, карауат йәки ҡаты урындыҡ ҡуйыла. Монастырь хөжрәләрендә китаптар өсөн кәштәләр, шулай уҡ ҡағыҙ иконаларҙан торған индивидуаль иконостас була.
Шулай уҡ килгән кешеләргә билдәле ваҡытта дәғүәт алып барырға рөхсәт ителгән монах торлағы ла хөжрә тип аталырға мөмкин.
Яңғыҙ торған хөжрә урыҫса Пустынька тип атала.
Ислам
Исламда бындай бүлмәләр хөжрә тип атала, улар мәҙрәсәләрҙә һәм суфыйҙар йәшәгән хәнәкәләрҙә урынлаша. Хәнәкәләр, ғәҙәттә, тура мөйөшлө ҡоролмаға (Патио (эске ихата) йә ҙур көмбәҙле залға әүерелгән) ғибәҙәт ҡылыу, зекер һәм «сама» кеүек дәрүиш йолалары өсөн файҙаланыла. Зекерханалар тирәләй уратып хөжрәләр урынлаша.
Афон
Афонда шулай уҡ монастырҙарға буйһонған һәм сиркәү төкәтеп һалынған, төрлө хужалыҡ биләмәләре булған иҫке ҡаралтынан торған ҙур булмаған скиттар ҙа келлия тип атала. Бындай келлияла ғәҙәттә ике монах йәшәй, уларҙың береһе — ҡарт (старец), ә икенсеһе — өйрәнеүсе (послушник). Оло кеше вафат булғас, тыңлаусы мәрхүм монахтың урынын һәм бөтә мөлкәтен мираҫ итеп ала. Ҡайһы ваҡыт келья часовняһы булған өс ҡатлы һарайҙан ғибәрәт булыуы ихтимал (ур. Андреевский скит)
Мжаванадзе Василий Павлович
{{Государственный деятель | принадлежность    = {{Флагификация|СССР|армия}} | род войск         = | звание            = {{СССР, Генерал-лейтенант|1944}} | командовал        = 42-се һәм 21-се Армияларҙың Хәрби совет ағзаһы | сражения          = Ленинградты обороналау, Ленинград-Новгород операцияһы {{{!}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот|1962}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!!}}{{Орден Октябрьской Революции}} {{!}}- {{!}}{{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Кутузова 1 степени}} {{!}}- {{!}} {{Орден Суворова 2 степени}} {{!!}}{{Орден Кутузова 2 степени}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 1 степени}}{{!!}}{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} {{!}}- {{!}}{{Медаль За оборону Ленинграда}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}{{!!}} {{Медаль За освобождение Праги}} {{!}}- {{!}}{{Медаль В память 250-летия Ленинграда}} {{!}}} }}
Васи́лий Па́влович Мжавана́дзе (ვასილი მჟავანაძე) (7 (20) сентябрь 1902 йыл — 31 август 1988 йыл) — СССР партия (КПСС) эшмәкәре. 1953—1972 йылдарҙа Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары, КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы-Президиумы ағзалығына кандидат (1957—1972 йылдар). СССР-ҙың 4-8 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1962 йыл).
Биографияһы
Кутаиси ҡалаһында, ябай эшсе ғаиләһендә тыуған. 1915 йылда Хони ҡалаһы предприятиеларында эшләй. Һуңғы эш урыны — урындағы күн заводында ябай эшсе (1918 йылда).
1924 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында. Шунда уҡ 1927 йылда ВКП(б) ағзаһы була. 1937 йылда В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияһын (Ленинград хәрби-политехник академияһы) тамамлай.
1937 йылдан хәрби-сәйәси эштә була. 1939—1940 йылдарҙа армияның сәйәси бүлек начальнигы һәм армия штабы комиссары дәрәжәһендә Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Петразаводск йүнәлешендәге һуғышта ҡатнашҡаны өсөн Ҡыҙыл Байраҡ Ордены менән наградланған. 1940 йылдан Балтика буйы хәрби округының сәйәси идаралыҡ начальнигы, бригада комиссары.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, айырым ғәскәр берләшмәләре командиры сифатында армия сафы хәрби советтарының ағзаһы була. 1945—1953 йылдарҙа Харьков, Киев, Карпат буйы хәрби округтарының хәрби советтары ағзаһы булып иҫәпләнә.
1972 йылдың сентябрь айынан хаҡлы ялда. Ғүмеренең һуңғы йылдарын Мәскәү янындағы Жуковка ҡасабаһында, Вячеслав Михайлович Молотовтың дачаһынан йыраҡ булмаған ерҙә йәшәй.
Ғәйепләүҙәр
Василий Мжаванадзе, корупция һәм цеховиктарҙың эшмәкәрлеген йәшереүҙә ғәйепләнеп, вазифаһынан бушатыла, һәм уның урынын Эдуард Амвросиевич Шеварднадзе ала. Ғәйепләүҙәрҙең бер өлөшө дөрөҫ түгел тигән фаразлау ҙа бар. И.В. Сталиндың йорт-музейын булдырыу яғында була.
Яңы Николаевка (Ейәнсура районы)
Яңы Николаевка (Новониколаевка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453397, ОКАТО коды — 80226828006.
О'Хиггинс (өлкә)
О’Хиггинс (Libertador General Bernardo O'Higgins) — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 33 коммуна һәм 3 провинция берләштерә.
Майҙаны — 16 387,0 км². Халыҡ һаны — 780 627 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 47,64 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы
Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы (?  — март 1928) — йәмәғәт эшмәкәре, меценат.
Биографияһы
Ҡазан ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай. Мәрйәм 1886 йылда Арыҫланғәли Мөхәммәтйәр улы Солтановҡа кейәүгә сыға (1862-1908). Арыҫланғәли Ырымбур мосолман дин башлыҡтары йыйылышы мөфтиәтенең улы була.
Ире вафат булғандан һуң, 1908 йылда, Мәрйәм Солтанова үҙенең атаһы туй бүләге итеп биргән Спасская урамындағы 1-се һанлы йортта (хәҙер — Новомостовая урамы) етем ҡыҙҙар өсөн приют аса. XIX быуат аҙағында Мәрйәм Солтанова Өфөләге үҙенә яҙылған йортта мосолман Ҡатын – ҡыҙҙар йәмғиәте, өлкән йәштәге ирҙәр һәм мосолман диненән булған малайҙар өсөн Воскресенская урамындағы 54-се һанлы йортта етемдәр йорто (приют) аса. 1908 йылдың ғинуарында һайланғандан һуң 1914 йылға тиклем Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы Өфө мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтенең рәйесе була
1913 йылда Өфөлә Спасская урамындағы үҙ өйҙәрендә (Өфөнең хәҙерге Аксаков баҡсаһына ҡаршы) мосолман ғаиләһенән булған ҡыҙҙар өсөн татар мәктәбе асалар, уҡыу бушлай була, бында татар һәм башҡорт ғаиләләренән ҡыҙҙар уҡыған. Унда тәрбиәләнеүселәрҙе донъяуи һәм дини дисциплиналарға өйрәткәндәр. Мәктәп 1917 йылға тиклем эшләй.
1913 йылда Мәрйәм Солтанова атаһынан мираҫҡа ҡалған йортто етем ҡыҙҙар өсөн приютҡа тапшыра.
Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы шулай уҡ Өфө һәм Өфө губернаһының уҡыу йорттарына ҡулдан килгәнсе ярҙам күрһәтә. 1926 йылға тиклем Өфөләге етемдәр өсөн приютты тотошлай финанслай.
1926 йылда ир туғандары менән хаж сәфәре ҡыла, уны һөйөклө атаһы Тимербулат Аҡсурин рухына бағышлай.
1928 йылдың мартында ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.
Жальгирис (футбол клубы)
«Жальгирис» (Futbolo klubas Žalgiris) — Литваның футбол клубы. Жальгирис ҡалаһында урынлашҡан. 1947 йылда барлыҡҡа килгән.
Ағымдағы составы
2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата <...>
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
15 ноябрь
15 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 319-сы көнө (кәбисә йылында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Пюльская Шавья
Пюльская Шавья — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пюла йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ботвинник Михаил Моисеевич
Михаил Моисеевич Ботвинник (4 (17) август 1911 йыл — 5 май 1995) — совет шахматсыһы, 6-й тарихы шахмат тарихында 6-сы һәм 1-се совет донъя чемпионы (1948—1957, 1958—1960, 1961—1963). СССР гроссмейстеры (1935), халыҡ-ара гроссмейстер (1950) һәм шахмат композицияһы буйынса арбитр (1956); СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1945), алты тапҡыр СССР чемпионы (1931, 1933, 1939, 1944, 1945, 1952), СССР-ҙың абсолют чемпионы (1941). Мәскәү чемпионы (1943/44). СССР командаһы составында алты тапҡыр шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (ике тапҡыр шәхси зачетта еңеүсе). Совет шахмат мәктәбе «патриархы». Бөтә Союз Шахмат секцияһы (1938—1939) һәм «СССР — Нидерланд» йәмғиәте идараһы рәйесе (1960). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1971), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991). Техник фәндәр докторы, профессор.
Шахматтар менән танышыу һәм мастер исемен яулау
Михаил Моисеевич Ботвинник 1911 йылдың 17 авгусында Рәсәй империяһы Фин Бөйөк кенәзлеге Выборг губернаһының Куоккала Куоккала дача ҡасабаһында (хәҙер — Репино (Санкт-Петербург) йәһүд ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһе — теш технигы Моисей Гиршович (Лейбович) Ботвинник (1878—1931) һәм теш табибы Шифра Самойловна Рабинович (1879—1952).