cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мазепа Иван Степанович
Анафеманы алып ташлау мәсьәләһе
В то же время некоторые украинские православные организации напомнили Ющенко, что гетман Мазепа в 1708 году был предан анафеме Православной церковью за нарушение данной на Евангелии присяги на верность русскому царю, а также за то, что позволил осквернять православные храмы шведским солдатам, допущенным им в пределы Южной Руси.
Кроме того, Мазепа, отмечалось в заявлении, был склонен «к пороку и безнравственности», поскольку «предавался греху блуда, начиная со времени своей молодости, когда сожительствовал с женой польского шляхтича, и до старости, когда совратил свою крестницу Матрону».
В 2018 году Вселенский Патриарх провозгласил незаконным и неканоничным акт Русской православной церкви анафематствования украинского христианина Ивана Мазепы ввиду того, что он является использованием религии в политических целях. -->
Гетман Мазепаның тышҡы ҡиәфәте
«Полтава һуғышы яланы» ҡурсаулығы музейының ғилми хеҙмәткәрҙәре — Шендрик Л. К. һәм Янович А. В. хәбәр итеүенсә, Пётр I һәм башҡа императорҙар дәүләт структуралары һәм сиркәү алдына гетман Мазепаны хәтерләтә алырлыҡ бөтә нәмәне юҡ итеү (Damnatio memoriae) бурысын ҡуйған Ошо маҡсатта Украинала Рәсәй хөкүмәте йыл һайын яҙылған анафемалар менән бер рәттән картиналарҙа, сиркәүҙәрҙә, иконаларҙа һәм гравюраларҙа гетман Мазепаның бөтә һүрәттәрен юҡ иткән.
"«Иван Мазепа — уртаса буйлы, һомғол; ҡулдары нәҙек, оҙон, аҡ; ғорур башында аҡ төйөрлө; йөҙө ағарынған, шыма һәм бейек маңлайлы; күҙҙәре ҡуңыр, тәрән, ялтырауыҡ, йүгерек, сағыу; ҡарашы ғорур, талапсан, уйсан; ирене нәҙек; мыйыҡтары — поляк мода буйынса, һалынҡы»."
Гетман Мазепа сәйәсәтенең төп маҡсаттары
Украина тарихсыһы Александр Оглоблин фекеренсә, Украина гетманы булараҡ Мазепа сәйәсәтенең төп маҡсаттары булып Украина ерҙәрен: үҙе хакимлыҡ иткән Гетманщина, Украинаның уң яры, Запорожье, Слободская Украина һәм Хан Украинаһы берҙәм Украина державаһы составында берләштереү, шулай уҡ Европа тибындағы дәүләт нигеҙе булараҡ казак үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыу менән Гетман власын булдырыу торған.
Санкт-Петербург дәүләт университеты профессоры Татьяна Таирова-Яковлева фекеренсә, Мазепаның ысын идеялары икенсе булған: «Мазепа Лещинский менән союзды шведтар баҫып инеү осрағына мөмкин булған иң ситке алым итеп ҡараған, бәлки, Гетманщинаны үҙгәртеп ҡороу шарттарында старшиналар араһында бола ҡубып осрағына яйлаштырылыуы ихтимал. Украина халҡы бер фекерле түгел. Берәүҙәре Мәскәүгә теләктәшлек күрһәткән, икенселәре төрөк протекцияһына йүнәлешле, өсөнсөләәре — фәҡәт „тыумыштан поляктарға антипатиянан“ — татарар менән туғанлашырға теләй. Самусь һәм башҡа Уң яр халҡы поляктарҙың үс алыуынан ҡурҡа, һәм Речь Посполитаяға буйһонорға теләмәгәндер, моғайын. Шуға күрә Мазепа башта Украинала фекерҙәр берҙәмлеге булдырырға һәм Речь Посполитая менән берләшеүгә, һәм һуңынан союз тураһында уйларға тәҡдим иткән булыуы бар. Бындай изге теләктәрҙең ваҡыт отошона иҫәпләнгән декларация ғына булыуы аңлашыла».
Гетман Мазепа батша Пётр І-гә ике тапҡыр Слободской Украинаны ҡушыу мәсьәләһен ҡуйған һәм ике тапҡырында ла кире яуап алған.
Казактар
Гетман Мазепаның эске сәйәсәте казак старшинаһының йоғонтоһон көсәйтеүгә, уның иҡтисади базаһын һәм социаль хәлен нығытыуға, уны Гетманщинаның идара итеүсе ҡатламына әүерелдереүгә йүнәлтелә. Гетман власы йәиһә полковниктарҙың старши́на һәм руханиҙарға (күпселек осраҡта монастырҙарға) имениелар биреүе һиҙелерлек артҡан.
Гетманлығының тәүге көндәрендә һәм айҙарында уҡ Мазепа иҫке биләмәләрҙе раҫлаған йәки «ирекле хәрби» имениелар фондынан яңыларын алырлыҡ бер нисә универсал бирә. Мазепа гетманлығы осоронда старши́на һәм монастырҙарҙың ер һатып алыуы ныҡ таралған.
Ләкин ер биләү һәм ауыл хужалығы казак старши́наһының берҙән-бер финанс хәле сығанағы булмай. Старши́налар төрлө сауҙа-сәнәғәт операцияларына ҙур иғтибар бүлә.
Старши́наға төрлө финанс операциялары, атап әйткәндә, араҡы, тәмәке һәм дегет «ҡуртымы», ҙур табыш килтергән. Был операцияларҙа генераль, рядовой старши́на ла, ир-егеттәр ҙә, хатта ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡатнашҡан.
Ул заманда старши́на, бигерәк тә уның юғары ҡатламы, Гетманщинаның көньяғында ла, төньяғында ла сәнәғәт эшҡыуарлығын киң йәйелдерә.
Старшина поместьеларын туплау процесы юғары старши́на ҡулында сәйәси властың тупланыуы менән бергә бара. Полковник власы күләме арта. Элек тауыш биреү юлы менән үҙ вазифаһына һайланған полковник хәҙер полктың нәҫелдән нәҫелгә күсә килгән хужаһы була.
Старши́наның был категорияһын билдәләгән яңы исем барлыҡҡа килгән — «бунчук ширҡәте», «затлы хәрби ширҡәт», ул гетман власына туранан-тура ҡараған урындағы һәр төрлө (полк йәки сотня) бурыстарынан һәм юрисдикциянан азат ителгән, «гетман бунчугы» һәм «оборона» власы ҡарамағында булған, тик Генераль суд тарафынан ғына хөкөм ителгән.
Шул рәүешле Иван Мазепа үҙенең дәрәжәһе менән уға ғына буйһонған һәм уның юрисдикцияһына ғына ҡараған казактарҙың юғары ҡатламын булдырған.
Крәҫтиәндәр
Казак старшинаһы ҡулында ер биләү һәм сәйәси властың тупланыуы крәҫтиән массаһын эксплуатацияһы үҫешенә килтерә. Мазепа осоронда, бер яҡтан, йөкләмәләр үҫкән, икенсе яҡтан, уларҙың нисбәте үҙгәргән. Атап әйткәндә, аҡсалата түләү һәм ба́рщина арта. Ләкин аҡсалата һәм натураль йөкләмәләр «ирекле хәрбиҙәр» һәм айырыуса рангалыларҙа (шул иҫәптән гетмандарҙың) поместьеларында өҫтөнлөк итһә, барщинаның көсәйеүе поместьеларға, тәү сиратта, монастырб биләмәләренә хас була.
XVII быуат аҙағында подданныйҙарҙың йөкләмәләренең артыуы старшиналар власына ҡаршы асыҡ сығыштарға күскән крәҫтиәндәр массаһында ҙур ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра. Мазепа хөкүмәте дәүләт һәм йәмғиәт ҡоролошо мәнфәғәттәрендә, власть башындағыларҙың башбаштаҡлығын һәм посполиттарҙың эксплуатацияһын сикләп, ҡыҫылырға мәжбүр булған.
Быуат аҙағында һул ярҙағы Украинала барщинаның ғәҙәти күләме аҙнаһына ике көнгә тиклем артты. Ләкин күп кенә властар подданныйҙарҙы барщинала эшләргә мәжбүр итеп ошо норманан артыҡ эшләргә мәжбүр итә.
XVII быуат аҙағында Һул яр Украинала барщинаның ҡәҙимге күләме аҙнаһына ике көнгә тиклем артҡан. Ләкин күп кенә власть эйәләре, норманы күбәйтеп, подданныйҙарҙы барщинала байтаҡҡа артыҡ эшләргә мәжбүр иткән.
Мазепаның сиркәүҙәр төҙөүе һәм тергеҙеүе
Мазепа гетманлығын өйрәнеүселәр, тарих фәндәре докторы Юрий Мицик һәм Сергей Павленко мәғлүмәттәре буйынса, үҙ аҡсаһына Иван Мазепа 26 собор, сиркәү һәм ҡыңғыраулыҡ төҙөй, шул иҫәптән Украинанан ситтә лә.
Яңы монументаль ғибәҙәтханалар төҙөү Мазепаның төҙөлөш эшмәкәрлегенең ҙур ҡаҙанышы була. Киевта, башҡа ҡалаларҙа боронғо сиркәүҙәр яңыртыла һәм яңылары төҙөлә. Киевта ул замандың иҫтәлекле урындары — Братский монастырындағы Богоявленск соборы, Пустынно-Николаевский монастырындағы Николай соборы, Печерский монастырының Экономический ҡапҡаларындағы Бөтә Изгеләр сиркәүе — оҙаҡ ваҡыт сиркәү төҙөлөшө өлгөһө булып торған. Киевта София соборы ҡыңғыраулығы ла Мазепа заказы буйынса төҙөлгән.
Юғары сиркәү иерархтары үҙҙәренең хеҙмәттәрендә Украиналағы сиркәү төҙөлөшөнә ҡарата Мазепа сәйәсәтен юғары баһалай. Мазепа төҙөгән бөтә сиркәүҙәргә гетмандың гербы төшөрөлгән һәм Иван Мазепаның башланғысы буйынса, уның аҡсаһына сиркәү төҙөлгән тип яҙылған керамик пластиналар һалына. Митрополит Стефан Яворский үҙенең «Заря славная» хеҙмәтендә Иван Мазепаны «ваҡыт Мәңгелек Китаптарында яҙып ҡалдырған» юлбашсы тип һүрәтләй.
Нәфис әҙәбиәттә Мазепа образы
Иван Мазепаның яҙмышы Америка, Канада, Англия, Германия, Польша, Рәсәй һәм башҡа илдәрҙән күп кенә күренекле яҙыусыларында, шағирҙарында, рәссамдар һәм композиторҙарында һ. б. ҡыҙыҡһыныу уятты.
XXI быуатта урыҫ телле Америка яҙыусыһы Рафаэль Гругмандың «Завещание Мазепы, князя Священной Римской империи, открывшееся в Одессе праправнуку Бонапарта» мажаралы романы
Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы
Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы (1 июль 1938 йыл — 22 апрель 2021 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987).
Биографияһы
Мөфтәдин Мәғәүи улы Ғиләжев 1938 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Түбәнге Аташ ауылында тыуған. 1964 йылда Мәскәү халыҡ сәнғәт университетын тамамлай. 1958 йылдан алып — Кушнаренко, 1966 йылдан башлап — Саҡмағош, 1975 йылдан Илеш район мәҙәниәт йорттарының баянсы-аккомпаниаторы, 1976—1999 йылдарҙа Дүртөйлө ҡалаһы Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. 1960 йылдарҙа йырҙар яҙа башлай. Биш йыр китабы донъя күрә.
Үҙешмәкәр композитор 2021 йылдың 22 апрелендә Дүртөйлө ҡалаһында вафат булды.
Ижады
400-ҙән ашыу йыр, романс авторы. Вил Ҡазыханов һүҙҙәренә «Сарманай», Риф Мифтахов һүҙҙәренә «Һағындыра тыуған яҡ», Роберт Миңнуллин һүҙҙәренә «Әрем еҫе, әрем тәме», үҙенең һүҙҙәренә «Мин әсәйемде төшөмдә күрҙем», «Минең ҡәҙерлеләрем» һәм башҡа йырҙары халыҡ араһында киң популярлыҡ яулаған.
Мөфтәдин Ғиләжев илебеҙҙең бик күп төбәктәрендә сығыш яһай. Мәскәүҙә Съездар һарайында, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә, Колонналар залында, Ленинград, Ульяновск, Кишинёв, Нижневартовск, Мурманск, Ҡазан һәм башҡа ҡалаларҙа сығыш яһай. Ике тапҡыр киножурналға төшә.
Үҙешмәкәр композиторҙың йырҙарын танылған йырсылар Илфаҡ Смаҡов, Зәки Мәхмүтов, Фән Вәлиәхмәтов, Зөһрә Сәхәбиева, Фәнүнә Сиражетдинова, Асия Смаҡова, Салауат Фәтхетдинов, Рөстәм Асаевтар башҡара.
Хайуандар
Хайуандар (Animalia йәки Metazoa) — Аристотель заманында уҡ айырым категорияға бүленгән, хәҙерге заманда биологик батшалыҡ булып ҡаралған организмдар. Хайуандарҙы зоология фәне өйрәнә.
Хайуандар эукариоттарға ҡарай. Хайуандарҙың төп билдәһе — гетеротрофлыҡ (әҙер органик ҡушылмалар менән туҡланыу) һәм әүҙем хәрәкәт итеү. Ә шулайҙа, хәрәкәт итмәй тереклек итеүсе хайуандар бик күп һәм гетеротроф бәшмәктәр, паразит-үҫемлектәр бар.
Хайуандарҙы классификациялау
Хайуандарҙың ике миллиондан ашыу төрө билдәле. Был тиклем төрҙәр эсендә төшөнөү, айырым төрҙөң хайуандар донъяһындағы урынын табыу, төрҙәр тураһындағы мәғлүмәттәрҙе тәртипкә килтереү өсөн уларҙы төркөмдәргә айырырға кәрәк. Бының менән систематика фәне шөғәлләнә.
Систематика фәне хайуандарҙың күп төрлөлөгөн өйрәнә. Уның төп бурысы — хайуандарҙы төркөмдәргә айырыу, йәғни уларҙы классификациялау.
Классификациялау принциптары
Классификациялауҙың төп һәм иң бәләкәй берәмеге — хайуандарҙың төрө. Оҡшаш төҙөлөшлө, бер төрлө тереклек иткән, ҡауышып, үрсеүгә һәләтле нәҫел ҡалдыра алған һәм билдәле территорияла йәшәгән организмдар берләшмәһе хайуандарҙың төрө тип атала.
Систематика фәненә нигеҙ һалыусы булып, швед натуралисы һәм врачы Карл Линней (1707—1778)тора. Ул башлап фәнни нигеҙҙә төркөмләү принциптарын индерә. (Саnis familiaris — йорт эте, Саnis lupus — эт бүре, Falis domestika — йорт бесәйе, Falis leo — арыҫлан бесәй, Rubes rubrbm — ҡыҙыл ҡарағат һ. б.). Латинса атамалар төрлө илдәрҙең ғалимдарына бер-береһе менән аралашырға ярҙам итә.
Рангылар системаһы (таксондар)
Айырылып тороуҙарына ҡарамаҫтан, бөтә йорт эттәре лә бер төргә — Эт төрөнә ҡарай. Хайуандарҙың яҡын ҡәрҙәш төрҙәрен ырыу тип аталған махсус төркөмгә берләштерәләр. Мәҫәлән, Эт төрөн һәм Бүре төрөн Бүре ырыуына индерәләр. Әгәр тәбиғәттә хайуандар төрөнә яҡын ҡәрҙәш, уға оҡшаш төр булмаһа, уны барыбер үҙ - аллы ырыуға айыралар.
Яҡын, оҡшаш ырыу хайуандарын бер семьяга берләштерәләр. Мәҫәлән, Бүре ырыуыһәм Янут һымаҡ эттәр ырыуы Бүре һымаҡтар семьяһына инә. Төлкөләр һәм Аҡ төлкөләр ырыуы ла шул уҡ семьяға керә.
Яҡын, оҡшаш семьяларҙы отрядҡа, ә отрядтар — класҡа, кластар — типҡа, типтар — ваҡ батшалыҡҡа, ваҡ батшалыҡтар — батшалыҡҡа туплана. Мәҫәлән, бүре һымаҡтар семьяһы йыртҡыстар отрядына инә, бесәй һымаҡтар семьяһы (мәҫәлән, бесәйҙәр, һеләүһен, леопард, юлбарыҫ, арыҫлан), һуҫар һымаҡтар семьяһы (мәҫәлән, һуҫар, кеш, йәтсә, көҙән) һәм айыу һымаҡтар семьяһы ла (мәҫәлән, һоро айыу, аҡ айыу) шул отрядҡа ҡарай.
Йыртҡыстар отряды — имеҙеүселәр, йәки балаларын һөт имеҙеп үҫтереүсе йәнлектәр, класының бер отряды ғына.
Имеҙеүселәр класы хордалылар тибына инә. Был типтың бөтә вәкилдәренең дә (балыҡтарҙың, ер-һыу хайуандарының, һөйрәлеүселәрҙең, ҡоштарҙың, йәнлектәрҙең эске һөлдәһе — хордаһы була.
Хордалылар тибы — күп күҙәнәкле хайуандар ваҡ батшалығының бер тибы ғына.
Хайуандар батшалығын ике ваҡ батшалыҡҡа бүләләр: Иң ябай хайуандар, йәки Бер күҙәнәклеләр, һәм Күп күҙәнәкле хайуандар.
Уларҙың төп айырмаһы:
Бер күҙәнәкле һәм күп күҙәнәкле хайуандар ваҡ батшалыҡтары хайуандар батшалығын барлыҡҡа килтерә. Ул бөтә хайуандарға хас билдәләргә нигеҙләнеп айырыла: органик матдәләр, ҡағиҙә булараҡ, тере организмдар, менән туҡланыу; күҙәнәктәр төҙөлөшөндә тығыҙ тиресәнең булмауы; күп осраҡтарҙа хәрәкәтсәнлек һәм хәрәкәт итеү яйланмаларының булыуы.
Шулай итеп, хайуандарҙың төп систематик төркөмдәре ошолар: батшалыҡ, ваҡ батшалыҡ, тип, класс, отряд, семья, ырыу, төр. Батшалыҡ — хайуандарҙың иң юғары һәм иң ҙур систематик төркөмө, ә төп бәләкәй төркөм — төр.
Хайуандар төркөмдәргә ирекле рәүештә түгел, ә уларҙы ентекләп өйрәнеүгә нигеҙләнгән фәнни системаға ярашлы рәүештә берләштерелә.
Хайуандар донъяһы һәм уның тәбиғәттәге әһәмиәте
Хайуандар бөтә Ер шарында: ҡоро ер өҫтөндә, тупраҡта, сөсө һыуҙарҙа һәм диңгеҙҙәрҙә йәшәй. Джомолунгма (Эверест) тауы башына менгәндә альпинистар 8000 м самаһы бёйеклектә тау сәүкәләрен күреп ҡалған.
Донъя океанының тәрәнлеге 11 000 м-ға еткән ғәйәт тәрән уйпаттарында селәүсендәр, ҡыҫала һымаҡтар, моллюскылар һәм башҡа хайуандар табылған. Күп кенә хайуандар, йәшеренеп йәшәүҙәре йәки бик бәләкәй булыуҙары сәбәпле, беҙҙең күҙгә бик салынмай.
Башҡа хайуандар, мәҫәлән, бөжәктәр, ҡоштар, йәнлектәр, киреһенсә, беҙгә һәр саҡ осрап тора.
Улар өҙлөкһөҙ рәүештә тупраҡҡа органик матдәләр индереп тора, уларҙы ваҡлай һәм  шуның менән, серетмә барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә.
Әҙәбиәт
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡаева Д. Ғ., 1990
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Хайуандар
Ялуторовск
Ялуторовск — Рәсәй ҡалаһы, Төмән өлкәһе Ялуторовск районының административ үҙәге. Тубыл йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
1659 йылда Ялуторовская слобода тип нигеҙ һалынған (ҡала статусы — 1782 йылдан).
Әлеге ваҡытта Ялуторовск ҡала муниципаль берәмеге статусына эйә булған ҡала округы һәм  округ составында берҙән-бер тораҡ пункт  булып тора.
Этимологияһы
Ҡала 1659 йылда Ялуторовск биҫтәһе булараҡ барлыҡҡа килгән. Ҡаласыҡ исемендә төрки компоненттар -яу («ғәскәр»), -лу(-лы) — сағыштырма сифат аффиксы, тура («ҡала»). С. У. Ремезовтың «Чертёжной книге Сибири» (1699-1701) китабында ул Евлуторовск биҫтәһе тип атала.
Тарихы
Ялуторовск бастругы һәм шул исемле слобода 1659 йылда Тубыл йылғаһының һул ярында    элекке Яулы-тур себер татар ҡаласығы урынында нигеҙләнгән.
1782 йылда баструк Ялуторовск өйәҙ ҡалаһы итеп үҙгәртелә.
1785 йылда ҡала гербы булдырыла, уның төп элементы - тирмән тәгәрмәсе, «в знак того, что в округе оного многое число мучных мельниц» Өйәҙҙә 1784 йылда 552  һыу тирмәне  иҫәпләнә.
1762 йылда слободала беренсе йәрминкә асыла. 1822 йылда Александр I указы менән Тубыл губернаһы. округ ҡалаһы итеп үҙгәртелә.
1856 - 1829 йылдарҙа ауылда декабристар: ''Н. В Басаргин, В. И. Враницкий, А.В.Ентальцев, М. И. Муравьёв-Апостол, Е. П. Оболенский, И. И. Пущин, А.И. Черкасов, И.Д. Якушкин'' һөргөндә булып, Ялуторовск мәҙәниәте үҫешенә  ҙур өлөш индергән. И.Д. Якушкин инициативаһы буйынса алдынғы ҡарашлы сауҙагәрҙәр, интеллигенция ярҙамы менән, шул ваҡыт өсөн алдынғы  уҡыу йорттары асылған  — бөтә сословие малайҙары өсөн  бушлай уҡытылған мәктәп (1842 йылғы) һәм ҡыҙ балалар өсөн Себерҙә тәүге мәктәп  асыла (1846 йыл).
1911 йылда Ялуторовскиға Тубыл буйлап пароход йөрөй башлай, ә 1912 йылдың 8 майынан Яуторовск ҡалаһына Төмәндән беренсе поезд килә.
1970 йылда Ялуторовск Рәсәй тарихи ҡалалар исемлегенә индерелгән.
Ҡыҙыҡлы факттар
Бородино алышының 100 йыллығын байрам итергә әҙерләнгән ваҡытта Бөтә Рәсәй империяһы буйынса тере ҡалған Бөйөк һуғышында ҡатнашыусыларҙы эҙләй башлағандар. Һөҙөмтәлә, бындай кеше Ялуторовск ҡалаһында табылған — Павел Яковлевич Толстогузов исемле булған ул. 117 йәшлек ҡарт насар ишеткән һәм күргән, ләкин шул уҡ ваҡытта, замандаштары әйтеүе буйынса, ярайһы теремек булған.
2017 йылда ғына крайҙы өйрәнеүсе Анатолий Звездин һәм тарих фәндәре докторы Александр Ярков, Төмән өлкәһе архивтарында табылған материалдар нигеҙендә, Толстогузовтың 1812 йылда Ватан һуғышында ҡатнашҡан булыуын кире ҡаҡҡандар, сөнки, ул 1817 йылдың 5 (17) ноябрендә тыуған булған.
Семейҙар
Семейҙар — XVIII быуатта Рәсәй империяһы хөкүмәте тарафынан Речь Посполитаяны бүлгән саҡта Байкал аръяғына һөрөлгән старообрядсылар. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу барышында урыҫтар тип һаналғандар. 2010 йылда Бүрәт Республикаһында 26 семей иҫәптә була.
Ветканы тар-мар итеү
Семейҙар Байкал аръяғына раскол ваҡытында Рәсәйҙең көнбайыш сиктәрендәге Речь Посполитая территорияһында урынлашҡан Ветканан (хәҙер Белоруссияның Гомель өлкәһендәге ҡала) күсереләләр. Ветка беренсе тапҡыр 1735 йылда ҡыйратыла — 40 000 кеше Көнсығыш Себер һәм Байкал аръяғына күсерелә. Әлеге ваҡиғалар «беренсе ҡыуыу» исемен ала. Екатерина II колониялаштырыу маҡсатында старообрядсыларҙы Ветканан саҡыртып ала ла Байкал аръяғына күсерә. Уларҙың ҡайһы берҙәре үҙ теләге менән бара, сөнки уларға төрлө ташламалар вәғәҙәләнә; ҡайһы берҙәре мәжбүри рәүештә күсерелә. 1765 йылда — икенсе, артабан өсөнсө күсереү ойошторола. Старообрядсыларҙың аҙаҡҡы партияһы Байкал аръяғына 1765 йылда алып барып еткерелә.
Күсереү сәбәптәре
XVIII быуат уртаһында Рәсәй менән Цин империяһының үҙ-ара мөнәсәбәттәре насарая. 1752 йылда Камчатка һәм Охотскиҙы Амур йылғаһы аша тәьмин итеүҙе ойоштороу проекты барлыҡҡа килә. 1753 йылдың 28 декабрендә Сенат Амур буйлап бүрәнә ҡыуыуҙы әҙерләргә тейеш булған «Йәшерен Нерчин экспедицияһын» булдыра. Нерчин заводынан ҡасҡан каторжанин Ҡытай властарына, урыҫтар Амурҙы баҫып алырға ниәтләй, тип хәбәр итә. Ил сигендә хәлдәр ҡырҡа киҫкенләшә. Селенга коменданты Варфоломей Якоби 1757 йылда Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен һаҡлау буйынса проект төҙөй. План буйынса сиктәрҙә ғәскәрҙәрҙең һаны 35 мең кешегә тиклем еткереү ҡаралған була. 1764 йылда Тубылда ике ландмилиция полкын («Польшанан сығарылған кешеләрҙән») ойоштора башлайҙар, уларҙы Байкал аръяғына Цин империяһы сигенә ебәрәләр, ә хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙҙарҙы һәм 40 йәштән өлкәнерәктәрҙе — полктарҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү өсөн Селенга һәм Нерчин өйәҙҙәренә.
Байкал аръяғында
Күсерелгән старообрядсыларҙы урындағы халыҡ семейҙар тип йөрөтә башлай, сөнки улар яңғыҙаҡ каторжаниндарҙан айырмалы рәүештә ҙур ғаиләләре һәм мөлкәттәре менән күсенеп киләләр.
Байкал аръяғына «поляк күсенеүселәрен» урынлаштырыу һәм Селенгинскиҙа уларҙың көнкүрешен ойоштороу өсөн 1766 йылда махсус «Игенселек һәм йәшәүгә урынлашыу Контораһы» учреждениеһы булдырыла, уның етәксеһе итеп Селенга гарнизоны плац-майоры Налабордин тәғәйенләнә. Күскенселәрҙең йәшәйешен көйләү Селенга коменданты генерал Якобиға йөкмәтелә. Семейҙар, Тарбағатай, Куйтун, Куналей, һуңғараҡ Яңы Брянь һәм башҡа ауылдарға нигеҙ һалып, эре төркөмдәр менән таралып ултыралар уларҙың ауылдары Бүрәт Республикаһының Бичура, Мухоршибир, Тарбағатай һәм өлөшләтә Хорин, Заиграев, Селенга, Кижинга райондары территорияларында урынлаша, шулай уҡ Байкал аръяғы крайының Красная Чика районында. Дини ҡараштарына бәйле тормош үҙенсәлектәре арҡаһында семейҙар «православтар» менән ҡушылмайҙар һәм үҙҙәренең әхлаҡи һәм физик яҡтан айырмалы һыҙаттарын һаҡлап ҡалалар. Физик тибы буйынса семейҙар — буйға оҙон, ҙур кәүҙәле, күпселек осраҡта сибәрҙәр, башҡа халыҡтарҙан айырмалы рәүештә һаулыҡтары ныҡ.
Хужалыҡ эшмәкәрлеге
Семейҙар үҙҙәре менән юғары ауыл хужалығы мәҙәниәтен алып киләләр. Улар арыш, бойҙай, арпа, ҡарабойҙай, һоло, картуф, йәшелсә, киндер үҫтерәләр. Малсылыҡ ярҙамсы роль уйнай. XIX быуатта Верхнеудинск өйәҙе Байкал аръяғында игенселек йүнәлешендә иң үҫешкән була.
XIX быуаттың икенсе яртыһында, Байкал аръяғында алтын сығара башлағас, семейҙар алтын приискаларында эшләй башлайҙар. Көнсығыш Себерҙә семейҙар иң яҡшы прииск эшселәре булып һанала. 1880-се йылдар башында Бер Мухоршибир улусында ғына прииск эштәренә 780 кеше яллана.
Дин
Коллективлаштырыу осоронда семейҙарҙың байтаҡ өлөшө эҙәрлекләнә һәм һөрөлә. 1929 йылда ҡораллы формированиелар ойошторола. Бисура һәм Малета ауылдары ҡаршылыҡ үҙәктәре булалар. 1930-сы йылдар башында Малета крәҫтиән ихтилалы тоҡана, унда яҡынса 600 кеше ҡатнаша.
1930—1940 йылдарҙа Байкал аръяғында 80-дән ашыу старообрядсылар часовнялары һәм ғибәҙәтханалары емерелә.
1960-сы йылдарҙа старообрядсылар сиркәүҙәрен һәм ғибәҙәт ҡылыу йорттарын ябыу тулҡыны тағы ла бер ҡабат үтә. 1970-се йылдар башына Байкал аръяғында рәсми рәүештә теркәлгән бер генә лә старообрядсылар общинаһы ҡалмай. Бүрәт Республикаһы Мухобшир районындағы Яңы Заган ауылында ғына берҙән-бер старообрядсылар сиркәүе ғәмәлдә була.
Кейемдәре
Семейҙарҙың кейеме (алты буйлы тура сарафан, кичка) — поляк, украин, һәм белорус костюмдарының элементтары менән. Кейемдең айырмалы һыҙаттары: бисер биҙәүестәре, сәсүрмес, бисерлы бәйләмес, муйынсаҡ, сағыу туҡымалар. Күп кенә костюм деталдәре Себерҙәге төп халыҡтарҙан һәм бүрәттәрҙән алынған.
Торлаҡ
Семейҙарҙың йорттары Мәскәү, Новгород, Псков һәм башҡа боронғо Русь ҡалаларындағы ҡаҙыу эштәре ваҡытында табылғандарға оҡшаш. Айырып торған һыҙаттар — юғары күтәрмә, түңәрәк мөйөшлө бүлмәләр, бик ауыр һәм ҙур өрлөк, йомро бүрәнәле түбә, уртаға бүленгән бүрәнәнән иҙәндәр, бай биҙәлгән тәҙрәләр һәм тәҙрә ҡапҡастары. Майлы буяу менән тәҙрәләрҙе, ишектәрҙе, плинтустарҙы буяғандар, эре стилләштерелгән сәскәләр менән диуарҙарҙы, түбәне, бүлкәләрҙе биҙәгәндәр.
Аш-һыу
Семейҙар тартамаған, эсмәгән, әммә йорттағы иң күренеп торған урында тулы шешә араҡы тотҡандар — был йорт хужаһы араҡы эсмәй икәнен дәлилләгән.
Ғаиләләре
Семей ғаиләләре — традицион, патриархаль тибында, бик күп балалы. Бер нисә өйҙән торған йорт-ҡаралтыла бер ғаиләнән дүрт быуын йәшәгән. Ерҙе һәм мөлкәтте бик һирәк бүлгәндәр. Ғаиләлә ҡатын өҫтөнән иренең хакимлығы таныла. Ир яғынан да, ҡатын яғынан да хыянаттар ҡәтғи тыйылған. Мираҫ ир яғынан тапшырылып килгән. Этник-ара һәм дин-ара никахтар тыйылған. Башҡа динлеләр менән бергә тамаҡ ялғау тыйылған.
Музыкаль традициялар
Инструменталь музыка семей ғаиләләрендә аҙ таралған. Хәҙерге заманда йыр традицияһы ансамблдәр һәм хорҙар аша сағылдырыла. Яңғыҙ йырлау, таҡмаҡ жанрынан башҡа, популяр түгел.
Семейҙарҙың музыкаль мәҙәниәте буйынса тикшеренеүҙәрҙе 1873 йылда — П. А. Ровинский һәм 1926 йылда Н. П. Протасов үткәрәләр.
Ҡайһы бер ауылдарҙа музыкаль традицияларында индивидуаль һыҙаттар күҙәтелә. Рекрут, хоровод, Байкал аръяғында борондан йәшәгән халыҡтан үҙләштереп алынған төрмә һәм каторга йырҙары киң таралған. Туй йырҙары, дини шиғырҙар, сеңләүҙәр һаҡланып ҡалған. Йола йырҙары һаҡланмаған.
Һәр бер Байкал аръяғы старообрядсылар ауылында халыҡ хорҙары һәм фольклор коллективтары бар. Иң билдәлеләре:
Музейҙар
«Старообрядсылар мәҙәниәте музейы» — Тарбағатай ауылы, Бүрәт Республикаһының Тарбағатай районы.
Ағиҙел (йылға)
Ағиҙел (шулай уҡ Иҙел ; Белая) — Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы.
География
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Йылға тамағынан Өфөгә тиклем суднолар даими, Мәләүез пристаненә хәтлем өҙөклөк менән йөрөй.
Борон-борондан ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ Ағиҙел буйлатып торлаҡ ҡороп, түлләп, ишәйеп, ҡотайып донъя көтә. Ағиҙел буйында бихисап ауылдар, Белорет, Мәләүез, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Өфө, Благовещен, Бөрө, Дүртөйлө, Ағиҙел ҡалалары урынлашҡан.
Гидроним
Урта быуаттарҙа Волга йылғаһы Иҙел тип аталған, әммә ул хәҙерге Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған урында (Өфө ҡалаһы янында) башланған.
Башҡорт халыҡ ижадында һәм йәнле һөйләштә йылға Иҙел тип тә йөрөтөлә. «Урал батыр» ҡобайырында «Көмөштәй бер аҡ йылға», «Иҙел батыр таҡҡан, ай, Аҡ йылғаһы» тигән юлдар бар.
Боронғо төрки халыҡтарында Иҙел «һыу, йылға» тигәнде аңлата. Ағиҙелдең русса «Белая» тигән аты башҡортсанан туры күсермә: 1627 йылда сыҡҡан "Ҙур һыҙма китабы"нда һәм башҡа тарихи яҙмаларҙа Ағиҙел «Белая Воложка» тип атала.
Ишаев Ғәлиән Миңнегәрәй улы
Ишаев Ғәлиән Миңнегәрәй улы (22 август 1900 йыл — 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
Болоттар
Болоттар, губкалар (Губки, Porifera) — диңгеҙ төптәрендә йәшәүсе күп күҙәнәкле умыртҡаһыҙ иң түбән хайуандар. Йыш ҡына колонияларҙа тереклек итәләр. Хәҙерге ваҡытта 8000-гә яҡын төрө билдәле. Болоттар кембрий осорона тиклем барлыҡҡа килгән. Мускул һәм нерв системаһы бөтөнләй юҡ. Болоттарҙа һыу үткәреү системаһы үҫешкән, уның ярҙамында болоттар һулыш ала, бүлеп сығара һәм үрсей. Үрсеү системаһы енесле һәм енесһеҙ.
Зерба
Зерба (Serba) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 699 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7616 һәм автомобиль коды — SHK.
Берләшмә
Берләшмә (йәмғиәт һүҙенән) — уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙары булған кешеләр төркөмө.
Атап әйткәндә, ҡыҙыҡһыныуҙары буйынса төрлө интернет-берләшмәләр: тематик веб-форумдар, блогтар, социаль селтәрҙәрҙәге төркөмдәр. Быларға шулай уҡ дөйөм ҡыҙыҡһыныуҙар, хобби, маҡсаттар, дини йәки сәйәси ҡараштар, географик урын, этник сифат һәм башҡа төрлө факторҙар менән бәйле кешеләр берләшмәләре лә ҡарай.
Ҡатнашыусы (участник) һәм кем менәндер бергә ҡатнашыусы (соучастник) тигән төшөнсәләренең мәғәнәләрендәге айырма бик бәләкәй, әммә ул бар. Йәмғиәт һәм берләшмә төшөнсәләренең дә мәғәнә айырмалығы бар. Берләшмә теге йәки был йәмғиәттә йәшәгән һәм уның эшмәкәрлегендә ҡатнашҡан, шул уҡ ваҡытта ҡыҙыҡһыныуҙары тап килгән физик йәки юридик шәхестәрҙе берләштерә.
Фразеологик берәмектәр
Фразеологик берәмектәр - лексик яҡтан өлөштәргә бүленмәгән, бер нисә һүҙҙән тороп, бер генә мәғәнә аңлатыусы һүҙҙәр ҡушылмаһы. Мәҫәлән: тамаҡ ялғау, күҙ терәү, билбау аҫты бушау, һөрән һалыу.
Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)
Йүкәлекүл (Юкаликулево) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Ибрай ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 648 кеше. Почта индексы — 452515, ОКАТО коды — 80236830004.
Географик урыны
Юл оҙонлоғо:
Фразеологик берәмектәр
Фразеологик берәмектәр ике йәки унан күберәк һүҙҙәрҙән тора. Ул һүҙҙәр бер-береһенә мәғәнәләре яғынан ныҡ бәйләнгән була. Уларҙы башҡа һүҙҙәр менән алмаштырып булмай. Мәҫәлән: төп башына ултыртыу фразеологик берәмегенә ингән һүҙҙәрҙе айырып алһаҡ, уларҙың һәр береһе үҙенең төп мәғәнәһен аңлата: төп-ағасты киҫеп алғандан һуң ҡалған өлөшө, ултырыу-берәй әйбер өҫтөнән урын алыу. Был һүҙҙәр бер нисек тә алдау мәғәнәһен бирмәй. Ә уларҙы бергә әйтһәң, тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙҙәр килеп сыға. Шуға ла фразеологик берәмектәр күсмә мәғәнәлә ҡулланыла. Улар һөйләү йәки яҙыу телмәренең тәьҫирен көсәйтә.
Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)
Тарихы
Икенсе сығанаҡта, һуңғыһынан башҡа — 1780 йыл урынына 1785 йыл күрһәтелгән. Әммә икенсе төрлө ҡараш бар: Йүкәлекүлдә 1733 йылда мишәрҙәр халыҡ булараҡ телгә алына. Был ҡаршылыҡ мишәрҙәрҙең ошо ауылға керҙәшлекте 1764 йылда ғына законлаштырыуы менән аңлатыла.
1795 йылда 6 йортта 33 башҡорт, 4 ике йортта 20 мишәр йәшәгән. 1816 йылда 40, 1834 йылда — 60, 1859 йылда 98 башҡорт була; шул уҡ йылдарҙа ярашлы, мишәрҙәр 40, 80, 160 кеше иҫәпләнә. Үрге Ҡыйғы типтәрҙәре лә (шул уҡ йылдарға ярашлы 6, 4, 10 кеше) Йүкәлекүлдә йәшәгән, ләкин йөкләмәләрен төп ауылдарында, Үрге Ҡыйғыла, үтәгән.
1842 йылда 60 башҡортҡа 10 сирек ужым һәм 80 сирек яҙғы иген сәселгән; 83 мишәргә — 45 сирек ужым һәм 67 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 13 йортта йәшәгән 60 башҡортҡа 56 йылҡы, 44 һыйыр, 29 һарыҡ, 2 кәзә тура килгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1870 йылда 42 йортта 153 ир-ат һәм 142 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. Халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда 147 йортта 390 ир-ат һәм 435 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. Тырнаҡлы башҡорттары Йүкәлекүл халҡының яртыһын тиерлек тәшкил иткән, әммә мишәрҙәр һаны күберәк була барған.
Мәсет булған, унда башланғыс мәктәп эшләгән. XX быуат башында 28 уҡыусыһы булған башҡа милләттәр (инородческий) өсөн училище теркәлгән.
Ауыл халҡы «„Әй“ колхозы» ауыл хужалығы кооперативында хеҙмәт итә.
Халҡы
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй йәниҫәбенә (2002) ярашлы — башҡорттар (26 %) һәм татарҙар (72 %) йәшәй.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Арауыҡ үлсәме
Үлсәнеш — объекттың торошон һүрәтләү өсөн кәрәк булған бәйһеҙ параметрҙар һаны, йәки системаның иреклек дәрәжәһе һаны.
Билдәләмәләр
Үлсәмгә билдәләмә биреүгә бер нисә ҡараш бар, мәҫәлән
Арауыҡ үлсәмдәре
Классик физика теориялары өс үлсәмле физик үлсәмдәрҙе һүрәтләйҙәр.
Һыу кимәле
Һыу кимәле - (Уровень воды) — һыу өҫтө бейеклеге, ул билдәле бер даими яҫылыҡҡа ҡарата сағыштырып иҫәпләнә (ҡағиҙә булараҡ - ординарға ҡарата).
Тасуирламаһы
Һыу кимәле төшөнсәһе тәбиғи һәм яһалма һыу ағымдары, һыуһаҡлағыстар, шулай уҡ улаҡтар өсөн ҡулланыла.
Рәсәйҙең Европа өлөшөндә йылғаларҙағы һыу кимәле гидрологик режимға ярашлы рәүештә минималь (түбәнге) һәм максималь (үрге) кимәлдәргә етә.
Яҙ ташҡын ваҡытында һыу кимәле юғары күтәрелеүе күҙәтелә. Көҙ һыу кимәле күтәрелеү ямғыр яуыуға бәйле, шулай уҡ ташҡындар була. Ҡыш һәм йәй һыу кимәле төшә (ru:межень). Йыш ҡына шишмәләр һәм йылғалар кибә. Башҡа тәбиғәт зоналарында һыу кимәле үҙгәреүе башҡаса булыуы мөмкин, был ул тарафтарҙағы яуым-төшөм һәм температура режимына бәйле.
Һыу кимәлен билдәләү
Һыу кимәле гидрологик постарҙа үлсәнә. Һыу кимәле үҙгәреше графигы гидрограф тип атала.
Ильмеж
Ильмеж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вожега йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чеца (Мезень ҡушылдығы)
Чеца  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.
Немец фәлсәфәһе
Немец фәлсәфәһе — немец телендәге фәлсәфәнең шулай уҡ немец аҡыл эйәләре фәлсәфәһенең дөйөмләштерелгән атамаһы.
Немец фәлсәфәһе, күҙ алланған ҡараштар буйынса,  быуаттар дауамында, Готфрид Лейбниц, Иммануил Кант, Георг Гегель, Карл Маркс, Артур Шопенгауэр, Фридрих Ницше, Людвиг Витгенштейндан алып, Юрген Хабермас кеүек хәҙерге заман фәйләсуфтарына тиклем, аналитик һәм континенталь фәлсәфә мәктәптәре сиктәрендә үҙәк урынды биләгән.
Урта быуаттар
Немец фәлсәфәһенең тыуыуы Германияла университеттар (Кёльн һәм Гейдельберг университеттары) барлыҡҡа килеүе Юғары урта быуат осорона ҡараған. Германияла тәүге фәлсәфәүи фекер формаларының береһе булып Бөйөк Альберт аша танылған һәм реалистик йүнәлешкә тартылған схоластика тора. Схоластиканан башҡа Германияның урта быуат фәлсәфәһе немец фәлсәфәһенең пантеистик һәм интуитивистик һыҙатын билдәләүсе мистика (Майстер Экхарт) аша танылған.
Реформация
Мартин Лютер тәғлимәте немец фекере үҫешенә (шул иҫәптән уның дошмандары ҡарашына ла) ҙур йоғонто яһаған. Уның төп фәлсәфәүи хеҙмәте булып  трактаты тора. Трактатында, формаһы буйынса теологик булһа ла, ул хәҙерге заман йәмғиәтендә кешенең роле һәм урыны тураһында яуап бирергә тырышҡан, һәм был элекке теологик традиция менән араны өҙөүгә тиң булған.
Кант
1781 йылда Иммануил Кант баҫтырып сығарған, бында ул трансценденталь  төшөнсәһен, йәғни нимә арҡаһында тәжрибә мөмкин булыуын асып бирә, шулай итеп уның китабының төп йөкмәткеһе булып гносеология тора. Башта автор, синтетик-аналитик һәм априор-апостериор тураһында фекерләүҙе айырып, ҙе үҙенсәлекле төркөмләү тураһында фекер йөрөтә. Синтетик  ҙәр — уларҙың субъекты булып торған төшөнсәлә булмаған яңы белем илтеүсе фекер. Аналитик ҙәр — фәҡәт уның үҙендә тупланған субъект төшөнсәһенә хас һыҙаттарҙы ғына асалар һәм яңы белем килтермәйҙәр. Априор фекер суждения үҙенең ысынлығын тәжрибәлә тикшереүгә мохтаж түгел, ә апостериор фекерҙе  кәрәк. Кант, синтетик фекер йыш ҡына апостериор, ә аналитик фекер — априор ,тип һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Китабы баҫылып сыҡҡаны бирле, Иммануил Кант бөтә көнбайыш фәлсәфәүи мәктәбенең бөйөк һәм абруйлы ғалимдарының береһе булып танылған. XVIII быуат аҙағында— XIX быуат башында немец идеализмы тип аталған Кант тәғлимәтенә эйәреүселәр барлыҡҡа килгән.
Немец идеализмы
Фихте, Шеллинг һәм Гегель - иң күренекле өс немец идеалисы булған. Әммә, субъектив (һанап үткән фәйләсуфтарҙан — Кант, Фихте, Шеллинг) һәм объектив (Гегель) идеализмдарҙы айырырға кәрәк. Гегельдең ҡараштары, логика айырмалығы арҡаһында, башҡа немец идеалистары ҡараштарынан айырыла. Карьераһы башында Гегель боронғо грек фәлсәфәһе, бигерәк тә Пифагор логикаһы, Гераклит, Сократ һәм Платон логикаһы менән етди шөғөлләнгән. Гегель уларҙың логикаһын тергеҙгән һәм уны үҙенең хеҙмәтендә тамамланған система итеп күрһәткән. Бөтә тереклектең нигеҙендә, үҙенең сикһеҙлек арҡаһында ғына үҙен ысынлап белеүгә ирешеү мөмкинлегенә эйә Абсолют Рух ята, тип иҫәпләгән ул. өсөн уға кәрәк. Абсолют Рухтың та — был тәбиғәт; ваҡытта үҙен-үҙе асыуы — тарих. Тарих фәлсәфәһе Гегель фәлсәфәһенең мөһим өлөшөн биләй. Асылда Абсолют Рухтың уйы һәм проекцияһы булған милли рухтар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар тарихты алға үҫтерә. Абсолют Рухтың  шиге юғалһа, ул Үҙенең Абсолют Идеяһына килә, ә тарих тамамлана һәм Азатлыҡ Батшалығы тыуасаҡ. Гегель уҡыу өсөн (ҡатмарлы логикаһы менән бәйле) иң ҡатмарлы фәйләсуф һанала, шуға күрә аңлайышһыҙ һәм хаталы тәржемә ителгән идеяларҙы уға ҡайтарып ҡалдырыуҙары мөмкин.
Карл Маркс һәм йәш гегельяндар
Гегель тәғлимәте йоғонто яһаған кешеләр араһында үҙҙәрен йәш гегельяндар тип атаған йәш радикалдар  төркөмө булған. Улар үҙҙәренең дингә һәм йәмғиәткә радикаль ҡараштары арҡаһында булған. Улар араһында Людвиг Фейербах, Бруно Бауэр һәм Макс Штирнер кеүек фәйләсуфтар булған.
Карл Маркс гегельянлыҡҡа, француз социализмына һәм британ иҡтисад теорияһына ҡыҙыҡһыныу үҫтергән. Маркс уларҙың өсөһөн дә бер хеҙмәтендә— Das Kapital әҫәрендә берләштергән. Китап сәйәсәтте  тәнҡитләй. Марксизм һуңынан бөтә донъяға йоғонто яһай.
Фридрих Ницше
Белеме буйынса классик филолог булған, Ницше ул ваҡыттағы фәлсәфәнең типик булмаған вәкиленә әүерелгән — ул аңлы рәүештә үҙ фекерҙәрен һәм логик  менән тулы академик  ысулынан баш тартҡан һәм уға алмашҡа фәлсәфә итеүҙең афористик стилен һайлаған. Был уға фекерҙәрҙе, ҡасандыр бер һайланған бер теория-системаға яраҡлаштырыу аша түгел, туранан-тура күргәнсә әйтеп биреү мөмкинлеген биргән. Шул сәбәпле Ницше фәлсәфәһен бер мәғәнәле интерпретациялау мөмкин түгел, әммә, бер яҡтан, уның бөтә әҫәрҙәре буйынса ҡыҙыл еп булып үткән, икенсе яҡтан, фәлсәфә үҫешенең тарихи контексына тура килеп торған уның төп идеяһын айырып күрһәтеү ҡабул ителгән. Беренсе сиратта, был - бар тереклек нисек билдәләнгән, нисек хәрәкәт итә һәм нимәгә ынтыла, шуға ярашлы власть, һәм  ихтыяры идеялары. Ницше элгәре килгән метафизиканы, унда ресентимент билдәләрен һәм шуның менән бергә нигилизм сәбәптәрен дә табып, йыһанды тәрән гә дусар итә. Был көрсөктөң кәүҙәләнеше булып уның Хоҙайҙың үлеме тураһындағы билдәле фекере тора. Мартин Һайдеггер Фридрих Ницшеның ижадын бөтә  көнбайыш метафизикаһының тип баһалаған. Бынан тыш, Ницшеға тормошоҡа, тарихҡа һәм әхлаҡҡа үҙенә башҡа ҡарашҡа нигеҙләнгән үҙенсәлекле этик системаны барлыҡҡа килтереүсе тип ҡарарға мөмкин.
Вена түңәрәге
XX быуат башында немец фәйләсуфтары тигән төркөм ойошторған. Был берләшмә логик позитивизмды барлыҡҡа килтереүҙә идея һәм  ойоштороусы үҙәк булып хеҙмәт иткән. Уның ҡатнашыусылары Людвиг Йозеф Иоһанн Витгенштейндың ҡайһы бер идеяларын — белемдең логик анализ концепцияһын, логика һәм математиканың аналитик характеры тураһындағы тәғлимәтен, традицион фәлсәфәнең фәнни мәғәнәгә эйә булмаған «метафизика»ға тәнҡитле ҡарашын ҡабул иткән. Витгенштейн үҙе Аристотель фәлсәфәһен интерпретациялау мәсьәләһе буйынса Вена түңәрәге ҡатнашыусылары менән ризалашмаған.
Феноменология
Феноменология үҙенең бурысын төшөнөүсе аңдың тәжрибәһен алғы тәүшартһыҙ тасуирлау һәм уның нигеҙен, идеаль һыҙаттарын айырыу, тип билдәләгән. Эдмунд Гуссерль йүнәлешкә нигеҙ һалыусы, Франц Брентано һәм Карл Штумпф туранан-тура элгәреләре булған. Таҙа аңды асыҡлау натурализмды, психологизмды һәм платонизмды һәм феноменологик редукцияны алдан тәнҡитләүҙе талап итә, һәм шуға ярашлы, есемле донъяның, уның барлығын йәйә тышына сығарып, ысынбарлыҡ икәнен раҫлауҙан баш тартабыҙ.
Франкфурт мәктәбе
Төп вәкилдәре: М. Һоркһаймер, Т. Адорно, Э. Фромм, Г. Г. Маркузе. Франкфурт мәктәбе формалаша башлай. 30-сы йылдар башында урындағы университет ҡарамағындағы Социаль тикшеренеүҙәр институты сиктәрендә Майндағы Франкфуртта формалашҡан. Күпселек ғалимдарҙы Маркс һәм Фрейд хеҙмәттәренә пиетет, шулай уҡ власҡа килеүенә ҡарата тәрән ҡәнәғәтһеҙлек берләштергән. Һайлауҙарҙа фашистар еңгәндән һуң, Франкфурт мәктәбе АҠШ-ҡа күсенә. Һоркһаймер һәм Адорноның хеҙмәттәрендә һәм  хәҙерге заман йәмғиәтендә барған Мәғрифәтселек дегуманизациялауының технологик рационаллек идеалдар эрозияһы тасуирлана. Фәйләсуфтар позитивизм, экзистенциализм, шулай уҡ америка прагматизмы идеяларын да тәнҡитләп сығыш яһағандар.
Карасёв Александр Николаевич
Карасев Александр Николаевич (1902—1972) — совет тарихсыһы һәм археологы, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйының антик археологияһы буйынса белгес.
Биографияһы
Карасев Александр Николаевич 1902 йылда Санкт-Петербургта.
1920 йылда урта белем алғас, ирекмән булып Балтик флотына хеҙмәт итергә китә. Армияла хеҙмәт иткәндә Фототехника институтына (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидение институты) командировкаға ебәрелә,артабан юғары мәктәпкә лётчик-күҙәтеүселәр мәктәбенә күсә, ә 1923 йылда Граждандар инженерҙары институтына уҡырға керә. 1925 йылда, саҡырыу буйынса хеҙмәттә булып, Ленинград дәүләт университетының археология бүлегенә уҡырга инә. Уны Б. В. Фармаковский һәм Н. Б. Бакланов кеүек билдәле уҡытыусылар уҡыта.
1928 йылда Александр Николаевич Дәүләт матди мәҙәниәт академияһына (ГАИМК) практикант булып эшкә керә, һәм ғүмеренең һүңғы көнөнә тиклем матди мәҙәният тарихы институтында (ИИМК) һәм СССР академияһының Тарих һәм археология институтының Ленинград бүлегендә (СССР Фәндәр академияһы ЛОИА) эшләүен дауым итә.
1925 йылда уҡ ул археологик экспедицияларҙа ялан -ҡаҙыу эштәрен башлай, ул ваҡытта билдәле Херсонес ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша. 1926 йылдан Ольвия тикшеренеүсеһе була. Ольвия, Тавро-скиф һәм Чайкино, шулай уҡ Таман, Керченск, Черкес-Керменск, Фәрхәд, Никопольск һәм Иске Ладога экспедицияларында ла ҡатнаша.
1935 йылда А. Н. Карасев археолог Леви Елена Ивановнаға (1903-1996) өйләнә, 1939 йылда уларҙың улдары Виктор тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Александр Николаевич Ленинградта блокала була. Ғаиләһе менән Ҡазан ға һәм артабанТашкент ҡа саҡырыла. Һуғыш тамамланғандан һуң Ленинградҡа әйләнеп ҡайта. Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы.
Бер быуын ялан-ҡыҙыу эштәре экспедицияларында ҡатнашыусылар уның экспедицияларында тәрбиәләнә.
Карасев Александр Николаевич 1972 йылдың 29 июнендә вафат була.
Россия Фәндәр академияһының Санкт-Петербург филиалы архивында А. Н. Карасёвҡа арналған документтар һаҡлана.
Материковая
Материковая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саран йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәрзәх
Бәрзәх (Барзах) — ислам эсхатологияһында кешенең үлеменән һуң йәне теге донъяла терелеү көнөнә тиклем тороп торған аралыҡ. Ҡөрьәндә телгә алына.
Этимологияһы
Ғәрәп телендә бәрзәх һүҙе «һыу айырғыс», «тар канал», "диңгеҙҙе бүлеүсе"мәғәнәләренә эйә. Был мәғәнәлә «бәрзәх» һүҙе Ҡөрьәндең Әр-Рәхмән сүрәһенең 20-се аятында ҡулланыла .:
Күҙәтеү
Ислам сығанаҡтарында бәрзәхтә йәндәрҙең тормошо тураһында мәғлүмәт бик аҙ, шуға күрә был тормоштоң ысын асылы һәм ентекле мәғлүмәттәре мосолмандарға асыҡ түгел.
Эсәк ҡыуышлылар
Эсәк ҡыуышлылар тибы (Кишечнополостны́е йәки радиальные животные, {{lang-la|Coelenterata, Radiata}}) —иң ябай төҙөлөштәге күп күҙәнәкле умыртҡаһыҙ хайуандар, уға гидроид полиптар, медузалар, мәрйен полиптары һ.б. инәләр.
Иҫке Теләүле
Иҫке Теләүле (Старые Тлявли) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 267 кеше. Почта индексы — 452639, ОКАТО коды — 80258810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Тутуюл
Кесе Тутуюл — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тутуюл (Оло Тутуюл) йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ришат
Ришат — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Ғәрәп теленән тура юлдан барыусы; зирәк, аҡыллы, батыр, ҡыйыу тигәнде аңлата.
Зигмундсбург
Зигмундсбург (Siegmundsburg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 229 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 775 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98749 һәм автомобиль коды — SON.
Олбани (Техас)
Олбани (ингл.   Albany ) — Техас (АҠШ) штатының Шеклфорд округындағы ҡалаһы. Олбани был округтың иң ҙур ҡалаһы һәм уның административ үҙәге. АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһының 2014 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса Олбани ҡалаһында 2011 кеше йәшәгән.
Тарих
Олбаниға 1873 йылда нигеҙ һалынған, ә уның исемен клерк Уильям Крюгер (ингл.   William Cruger ) үҙенең Джорджия штатындағы тыуған ҡалаһы Олбани хөрмәтенә биргән.
Географияһы
Олбани ҡалаһы Шеклфорд округының үҙәгендә Абилиндың төньяҡ-көнсығышында һәм  шоссеһеның киҫелешкән ерендә урынлашҡан. Ҡала диңгеҙ кимәленән 1414 фут (431 метр) бейеклегендә ята. 1414 ft. Ҡаланың дөйөм майҙаны — 1,47 квадрат миль (3,81 км²). Климаттар классификацияһы буйынса климат муссонлы субтропик тип һанала, был йылы дымлы йәй һәм йомшаҡ ҡышлы урын, ләкин ҡаты һыуыҡтар ҙа булғылай.
Демография
2010 йылда Олбани ҡлаһының халҡы 2034 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 552 ғаилә, торлаҡ йорттары 822 тәшкил итә. Раса билдәләре буйынса 93,3 проценты — европа расаһына ҡарай, 0,4 % — афроамерикандар, 0,7 % — индеецтар, 0,1 — азиаттар, 2,8 % — башҡа раса, ә 2,6 % — метистар. Латин американдарын халыҡтың 10,5 % тура килә. Ҡала кешеләренең уртаса йәшен 40,9 йәштәге кешеләр тәшкил итә, ә нисбәте түбәндәгесә: 29,1 % кеше — 20 йәшкә тиклем; 19,7 проценты — 20-нән алып 40 йәшкә тиклем; 35,1 проценты — 40-тан 65 йәшкә тиклем; ә 15,9 % — 65 йәштән өлкән. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар нисбәте һаны уртаса 100-гә 85,8 кеше тәшкил итә.
2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса Олбаниҙа 2032 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 1000 (49,2 %) ир-ат һәм 1032 (50,8 %) ҡатын-ҡыҙҙар, ә уртаса йәштәре 40 йыл тәшкил иткән. Баһа буйынса йән башына уртаса килем тәшкил итә, ә һәр йорттоң килеме —. Ҡуртымға алынған йорт өсөн түләү уртаса.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Солтанбаев Шәрифйән Дәүләтбай улы
Биографияһы
1924 йылдың 12 июлендә Ғәҙелгәрәй ауылында тыуған. 1933 йылда атаһын тимерсе итеп Кейекбайға ебәргәс, Солтанбаевтар ғаиләһе күсенеп китә. 1936 йылда Кейекбай башланғыс мәктәбен тамамлай. 1938 йылда комсомол сафына инә. 1939 йылда Әтек ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай һәм Иҫке Собханғол урта мәктәбенең 8 класына уҡырға инә. Ярты йыл уҡығас, колхозға хисапсы итеп ҡуялар.
1942 йылдың 17 авгусында Бөйөк Ватан һуғышына китә алына. Сталинград, Воронеж, Дон һәм 2-се Украина фронттарында һуғыша. Хәрби званиеһы — сержант. Төньяҡ Донец, Днепр, Көньяҡ Буг, Днестр, Мурешеп һәм Сергет йылғаларын кискәндә ҡатнаша. Карпат, Трансильвания тауҙарында, Курск дуғаһында Яссы-Киженев группировкаларында барған һуғыштарҙа ҡатнаша.
1947 йылдың 30 апрелендә демобилизациялана. 1947—1950 йылдарҙа Мәндәғолда, Әтектә уҡытыусы булып эшләй. 1951—1961 йылдарҙа РК КППСС-та бүлек мөдире булып эшләй.
1984 йылдан пенсияға сыҡҡансы Таң гәзите редакцияла хәбәрсе, пионерҙар йортонда директор, радиотапшырыуҙар бүлегендә, урман хужалығында, дәүләт страховкалау инспекцияһында эшләй.
Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы
Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы (Ишбердин Тимерьяр Гарифуллович; 1911 йыл — 1941 йыл, декабрь) — уҡытыусы. 1939—1941 йылғы Совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.