cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Исламда гонаһтар
Ислам ғөләмәләре түбәндәге ҙур гонаһтарҙы һанап китә: рамаҙанда сәбәпһеҙ ураҙа тотмау; гонаһ ҡылыуҙы ойоштороу, мәҫәлән, фәхешхана ойоштороу һ.б.; зәкәт түләүҙән баш тартыу; сутенёрлыҡ; сауҙала алдашыу; ялған ант биреү; ата-әсә һәм туғандар менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү; сәбәпһеҙҙән намаҙ уҡымау; исламды яҡлап барған яуҙан ҡасыу; риба (процент арттырыу иҫәбенә йәшәү); сихырсылыҡ һәм магия менән шөғөлләнеү; алдашыу; исраф һ.б.
Тәндең гонаһтары
Исламда кеше ағзаларының гонаһ ҡыла алған 7 төрө бар. Уларға күҙ, ҡолаҡ, тел, ҡул, аяҡ, ҡорһаҡ һәм енси ағзалар инә.
Зыһар
Зыһар — ҡатынына, уның һын-һыпатын әсәһе менән сағыштырып, әйтеү. Был тыйылған ғәмәл. Шуға күрә, был гонаһты юйҙыртҡанға тиклем, ҡатыны менән яҡынлыҡ рөхсәт ителмәй.
Һүгенеү (бәҙәғ)
Бәҙәғ (от بَذَاء — «оятһыҙлыҡ», «әҙәпһеҙлек»; База) — һүгенеү, әрһеҙ һөйләшеү. Бәҙәғ һүҙенә билдәләмә биреп, урта быуат ислам дине белгесе имам әл-Ғазали былай тигән: «Һүгенеү — оятһыҙ нәмәләр тураһында асыҡ текст менән һөйләү».
Ғәйбәт (нәмимәт)
Нәмимәт (نَمِيمَة — «яла яғыу», «ғәйбәт») — ғәйбәт, улар араһындағы мөнәсәбәттәрҙе боҙоу өсөн һүҙҙе бер кешенән икенсе кешегә тапшырыу, һүҙ йөрөтөү. Һүҙҙәрҙе бер кешенән икенсе кешегә еткереү нәмимәт тип һаналһын өсөн, алдау йә ялған мәғлүмәт биреү мотлаҡ түгел, ә ундай осраҡта дөрөҫ әйтмәү ҙә етә.
Ялған
Ифҡ — берәй кешегә яла яғыу ул. Ислам тыйған был ғәмәл ҙур гонаһ булып тора. Аллаһы Тәғәлә яла яғыусыларҙы язаға тарттырасаҡ Аллаһы Тәғәләнән башҡа кемдеңдер ҡөҙрәтенә ышаныу (ширк) тә ялған бит. Ундай ялған төрө хаҡында Һуд сүрәһенең 50-се аятында әйтелә:
Яла яғыу (боһтан)
Боһтан (بُهْتَان) — ғәйбәт, нахаҡ һүҙ, кеше тураһында ялған мәғлүмәт. Бер мәл Аллаһ Илсеһе кешеләрҙән: «Һеҙ яманлауҙың нимә икәнен беләһегеҙме?» — тип һораған.
Улар: «Аллаһ менән Уның Илсеһе яҡшыраҡ белә», — тип яуаплаған
Ул былай тигән: «Туғаның уның тураһында әйткәнеңде оҡшатмаған һүҙ».
Кемдер: «Әгәр туғаным ысынлап та мин әйткән кеүек булһа?» — тип һораған.
Ул былай тигән: «Әгәр ул ысынлап та шулай икән, һин ғәйбәт һөйләйһең, ундай булмаһа — боһтан ҡылаһың»
Ғәйбәт
Ғәйбәт (غِيبَةٌ;Гыйба) — кешене артынан һөйләү, берәй кешегә тәғәйенләп ғәйбәт таратыу, халыҡҡа таратыр өсөн кешенең шәхси серҙәрен асыҡларға ынтылыу. Ғәйбәт — «өсөнсө кеше тураһында уның артында һөйләү, ғәйепләү, яманлау». Был һүҙ «ғәйеп — (ғәр.) билдәһеҙ, йәшерен» тигән һүҙҙәр менән бер тамырҙан яһалған. Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә ғәйбәт төшөнсәһе йыш ҡына үлгән кешенең итен ашау менән сағыштырыла. ""
Эргәлә булмаған кеше тураһында хатта ысын булһа ла, ул оҡшатмаҫлыҡ һөйләшеүҙәр ғәйбәт булып иҫәпләнә. Ислам был эштәрҙе тыя һәм Аллаһы тәғәлә алдында иң яман ғәмәлдәрҙең береһе итеп ҡарай.
Ғәйбәт түбәндәге осраҡтарҙа ғына рөхсәт ителә:
Гонаһ ҡылыуҙа ғәйепләү (ҡәҙәф)
Ҡәҙәф (قذف‎ — «хурлау», «яла яғыу», «мыҫҡыллау») — берәүҙең зина ҡылыуы тураһында ялған һөйләү; «ҡәҙәф» һүҙе нигеҙендә «ташлау», «бар көстө һалып бәреү» тигән ғәрәп һүҙе тора. Артабан был һүҙ яңы мәғәнә ала — кемделер ниндәйҙер гонаһ ҡылыуҙа ғәйепләүҙе аңлата башлай. Ҡөрьәндә был турала былай тиелә:
""
Ҡөрьәнгә ярашлы, берәй ҡатын зина ҡылған тип әйткән һәм һүҙҙәрен дүрт шаһит менән раҫлата алмаған кешегә 80 тапҡыр ҡамсылау язаһы бирелергә тейеш.
Гонаһтарҙы ғәфү итеү һәм тәүбә итеү
Тәүбә (توبة‎) — тәүбә итеү, Аллаһыға гонаһтарыбыҙҙы кисереүҙе һорап доға ҡылыу. Йыш ҡына, һәр гонаһтан һуң ҡылған тәүбә тәүбә әл-истиғфар тип атала. Бер тапҡыр ғына, уны бүтән ҡылмау ниәте менән ҡылған гонаһтан һуң тәүбә итеү — тәүбә ән-нәсух тип исемләнә.Бындай тәүбәне мотлаҡ үтәргә кәрәк. Тәүбә итеү теләһә ниндәй гонаһ ҡылынғандан һуң фарыз булып тора, һәм уны һуңлатырға ярамай. Тәүбә итеү уны ихластан, тел менән белдереү юлы менән башҡарыла. Тәүбәгә килеүҙең бөтә шарттарын үтәгәндә мосолман кешеһе Аллаһының үҙен кисереүенә өмөтләнергә тейеш..
Дени Дидро
Дени́ Дидро́ (Denis Diderot; ) — француз яҙыусыһы, философы, тәүге "Энциклопедия, йәки фән, сәнғәт һәм һөнәрҙәрҙең аңлатмалы һүҙлеге"н булдырыусы һәм драматург (1751). Петербург фәндәр академияһының сит илдән булған почетлы ағзаһы (1773).
Биографияһы
Башта Дидро Лангрестағы иезуиттар колледжында уҡый,1732 йылда гуманитар фәндәр буйынса магистр дәрәжәһен ала (философиянан). Шунан Париж университетындағы д `Аркур (Le collège d’Harcourt)колледжына уҡырға инә. 1735 йылда руханиҙар рәтенә баҫыуҙан баш тарта һәм бының урынына Парижда юридик факультета уҡый башлай. Оҙаҡламай, 1740 йылдар башында ул яҙыусы һәм әржемәсе булырға ҡарар итә. Улының университета уҡыуын ташлағаны өсөн атаһы унан баш тарта, һәм ун йыллап тирәһе Дени художество интеллигенцияһы вәкиле (богема) тормошон алып бара.
1742 йылда ул Жан-Жак Руссо менән дуҫлаша, уның менән Café de la Régence кафеһында таныша. 1743 йылда атаһы менән араһы тағы нығыраҡ алыҫлаша, сөнки Дени бик диндар католик ҡыҙ Антуанетта Чампионға өйләнә (Anne-Antoinette Champion; 1710—1796). Дидро ғаиләһе был никахҡа бөтөнләй ҡаршы сыға, сөнки Дениҙан өс йәшкә тиерлек өлкәнерәк Антуанетта түбәнге ҡатламдан сыҡҡан, белемһеҙ тиерлек, бирнәһеҙ ҡыҙ була. 1743 отябрендә йәш ғаиләлә ҡыҙҙары Анжелика тыуа.
Төрлө өлкәләрҙә бик күп белемгә эйә булған Дидро 1751 йылда донъялағы иң тәүге төрлө ғилем өлкәләренән белем тупланған китап- " Энциклопедия"ны баҫтырып сығара, 1751—1766 йылдарҙа уның барлығы 17 томы сыға.
1765 йылда Дидро үҙенең матди хәлен яҡшыртыр һәм ҡыҙына бирнә йыйыр өсөн киң билдәле китапханаһын һатырға була. Уның дуҫы, 1762 йылдан Рәсәйҙең Париждағы илсеһе, кенәз Д. А. Голицын Екатерина II-гә был коллекцияны һатып алырға кәңәш бирә. Рәсәй императрицаһы Екатерина II яҙыусының китапханаһын бик ҡиммәт хаҡҡа һатып ала (15 000 ливр), Дидро китапханасы вазифаһына билдәләнә, уға был китапхана менән ғүмеренең аҙағынаса ҡулланыу хоҡуғы бирелә. Китаптарҙы бының өсөн махсус ҡуртымға алынған өйгә күсерәләр. 1785 йылдың октябрендә, Дидро үлгәндән һуң, уның китапханаһын Санкт-Петербургҡа алып ҡайталар һәм Эрмитаждың бер залына ҡуялар. Ләкин был китапханалағы китаптар беҙҙең көнгәсә бер урында һаҡланмаған, улар төрлө китпаханаларға таралған.
Екатеринаның киң күңеллелеге өсөн рәхмәт йөҙөнән Дидро уның бик күп йомошон үтәй. Шуныһы мәғлүм, Дидроның рус мәҙәниәте һәм сәнғәте алдында күрһәткән хеҙмәттәре бик ҙур, заманында Рәсәйҙә уны бик ныҡ хөрмәт итәләр. Дидро батшабикә менән хат алышҡан, Рәсәйҙә художество буйынса белем биреү һәм практика буйынса кәңәштәр биргән, император һарайы өсөн төрлө сәнғәт әҫәрҙәре алыу тураһында ҡушылған йомоштарҙы үтәгән: « Ысынында тап Дидро кенәз Д. А. Голицындың ышаныслы кешеһе булараҡ Эрмитаждағы Көнбайыш Европа коллекцияһының нигеҙен һалған, һәм был вазифала бик ҙур әһәмиәткә эйә булған шәхси коллекцияларҙы, шул иҫәптән барон Кроз коллекцияһын, Рәсәй өсөн һатып алыуҙа ҙур роль уйнаған». Кроздың коллекцияһын һатып алыу тураһындағы һөйләшеүҙәр йыл ярым барған,Рәсәйгә был коллекция 460 000 ливрға төшкән. Бынан һуң да Дидро Рәсәй өсөн шедеврҙар һатып алыу менән шөғөлләнгән. Бынан тыш, Дидроның тәҡдиме буйынса скульптор Этьен Фальконе Рәсәйгә Петр Беренсегә һәйкәл (Медный всадник) эшләр өсөн Голицын тарафынан саҡырыла; тап француз уҡымышлыһы был һәйкәлде ҡуйыу идеяһын беренсе башлап әйткән тигән фекер ҙә бар.
Дидро Парижда 1784 йылдың 31 июлендә үпкә эмфиземаһынан вафат була.
Яны-Я (Хуль-Тур-Ахта ҡушылдығы)
Яны-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хуль-Тур-Ахт йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Дени Дидро
Ижады
1757 йылда   ул  тәүге «Никахһыҙ тыуған ул» (Un fils naturel), ә  1758  йылда  — «Ғаилә башлығы» (Père de famille)  тигән пьесалар яҙа. Әҫәрҙәрҙең исемдәре үк унда ғаилә мәнәсәбәттәре тураһында һүҙ барыуы тураһында һөйләләй. Тәүгеһендә Дидро никахһыҙ тыуған балаларҙың хоҡуҡтарын, ә икенсеһендә— егет кешенең атаһы ҡушҡан ҡыҙға түгел, ә  үҙе яратҡан ҡыҙға өйләнеү хоҡуғын яҡлай. Был пьесаларҙа барған әңгәмәләрҙә Дидро яңы драма сәнғәте төрөн булдыра, уны Дидро «етди жанр» тип атай. Классик театрҙа  ҡаһарман юғары ҡатлам кешеләрен күрһәткән трагедия менән  ябай көндәлек темалар менән ябай  ҡатлам кешеләрен һүрәтләгән комедиялар күрһәтелә. Трагедия менән комедияның араһында яңы жанрҙың, драманың, барлыҡҡа килеүе буржуазияның әҙәбиәткә булған йоғонтоһо ни тиклем көслө булғанын күрһәтә.
Яны-Я (Хуль-Тур-Ахта ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Дени Дидро
Ижады
«Етди жанр» артистократтар менән түбән ҡатлам кешеләре араһындағы, юғары хистәр менән көндәлек хистәр араһындағы сиктәрҙе юҡҡа сығара.Трагедияға хоҡуҡ  юғары ҡатламдың айырым хоҡуғы булыуҙан туҡтай. Дидро тәғлимәте буйынса, ярлы кешегә лә тулҡынландырғыс, юғары хистәр хас. Икенсе яҡтан, аристократтар араһында ла көлкөлө, ҡыҙыҡ хәлдәр осрай. Буржуазия дворяндар менән үҙе араһындағы сиктәрҙе юҡҡа сығарырға тырышһа, Дидро төрлө ҡатламдар араһындағы сиктәрҙе әҙәби жанрҙарҙа юҡҡа сығара. Бынан ары трагедия кешелеклерәк була бара. Характерҙарҙы рациональ итеп һынландырыу урынына тере кешеләрҙе тормошсан итеп күрһәтеү килә. Хистәр күрһәтеү һәм өгөт-нәсихәт биреү — яңы жанрҙың төп һыҙаттары, ғаилә менән әхлаҡ мәсьәләләре— уның төп темалары, яҡшы күңелле буржуа һәм крәҫтиәндәр—төп геройҙары.
Яңы театр Уҡымышлы быуат маҡсаттарына ярашлы була, театр азатлыҡ идеяларын таратыусыға әйләнгән, кеше тәбиғәтенә кире әйләнеп ҡайта. Ул батыр ата-бабалары тураһында хәтирәләр һаҡламаған, үҙ йортон, ғаиләһен яратҡан һәм көндәлек мәшәҡәттәр менән йәшәгән буржуазияның зауығына тап килгән.
Тәбиғәткә тоғролоҡ, классик шартлылыҡтан баш тартыу, сәнғәттә өгөт-нәсихәттең әһәмиәте— сәнғәт тәнҡитсеһе һәм теоретияһы белгесе булараҡ Дидро шуларҙы яҡлай. Ул әҙәбиәт тураһында ғына түгел, һынлы сәнғәт («Салондар») һәм актёрлыҡ сәнғәте («Актёр тураһында ғәжәп фекер») тураһында ла яҙа. "Салондар"ында ул майлы һүрәт менән скульптураны әҙәбиәткә яҡынайта, «әҙәпле картиналар» талап итә һәм һынлы сәнғәтте кеше аҡылына тәьҫир итә торған бер сара итеп ҡарай." Актёр тураһында ғәжәп фекер" әле лә әһәмиәтен юғалтмаған. Актёр уйлап, кеше тәбиғәтен өйрәнеп, һәр саҡ ниндәйҙер бер идеаль үрнәккә оҡшарға тырышып, үҙ хыялына, хәтеренә эйәреп уйнарға тейеш— бындай актёр һәр саҡ камил буласаҡ. Дидроның драмалары хәҙер тарихи күҙлектән генә ҡыҙыҡһындыралар, ә уның повестары әле лә ҡыҙыҡһыныу уята. Уның геройҙары ғәҙәти шарттарҙа йәшәй, улар- үҙ дәүере йәмғиәте вәкиле.
Дидроның беллетристикаһынан «Жак Фаталист» (Jacques le fataliste, 1773) менән «Племянник Рамо» (Le Neveu de Rameau (иң яҡшы әҫәре, үҙе үлгәндән һуң сыҡҡан) — уҡыусыларға иң билдәле әҫәрҙәре  . «Жак Фаталист» — ике дуҫтың сәйәхәте һәм мажаралары тураһындағы повесть. Икенсе повесында Дидроның геройы Рамо— талантлы, иҫ киткес оятһыҙ, төрлө ваҡытта төрлө халәткә инә белгән бер бәндә. Ул — алдашыу һәм мутлашыу буйынса виртуоз, шуға күрә ул яраҡлаша белә, ул ниндәй ҙә булһа әхлаҡ ҡағиҙәләре тигән нимәне уйлап та бирмәй. Ул- индивидуалист.
«Монахиня» (La religieuse) повесында Дидро әхлаҡһыҙлыҡ хөкөм һөргән монастырь тормошон һүрәтләй. Йәш ҡыҙ исеменән Дидро ҡатын-ҡыҙҙар монастырындағы тәртиптәрҙе тәнҡитләй. «Монахиня» XVIII быуаттағы иң яҡшы француз повестарының береһе тип атайҙар. «La religieuse» — XVIII быуаттағы дингә ҡаршы пропаганданың иң яҡшы өлгөләренең береһе.
Дин тураһында Дидро: «Дин кешеләргә күрергә ҡамасаулай, сөнки ул мәңгелек ғазаптар менән ҡурҡытып, ҡарарға бирмәй»-,тип әйткән.
«Энциклопедия»
Дидро — үҙ ваҡытының киң белемле кешеһе, ул философия, тәбиғәт фәндәре, ижтимағи фәндәр, әҙәбиәт, һынлы сәнғәт, театр һәм башҡа өлкәләр буйынса төплө белемгә эйә булған. Был уға "Энциклопедия"ны ойошоторорға һәм уны мөхәррирләргә мөмкинлек биргән, аңлатмалы һүҙлектең беренсе томы 1751 йылда сыға, энциклопедияның ҡалған томдары егерме туғыҙ йыл буйы сығып бара. Теүәл фәндәр, иҡтисад, механика, философия, сәйәсәт, дин буйынса мәҡәләләрҙең күбеһен Дидро яҙа. "Энциклопедия"ның 35 томының 28-ен ул мөхәррирләй — 1751—1766 йылдарҙа донъя күргән 17 том текст (6 мең мәҡәлә) һәм 11 том баҫҡы һүрәт («гравюра»).
1984 йылда Дидроның үлеүенә 200 йыл тулыу айҡанлы Франция почтаһы диңгеҙ аръяғы департаменты Уоллис һәм Фортуна өсөн хаҡы 100 франклыҡ почта маркаһы сығарҙы. Был маркала философтың портреты һәм "Энциклопедия"ның тышлығы һүрәте ҡуйылған.
Хәтер
1979 йылда Халыҡ-ара астрономдар союзы Дени Дидро исемен Айҙың күренмәгән яғындағы кратерға бирҙе.
Үтәй (Ырымбур өлкәһе)
Үтәй (Утеево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы ауылы.
Халҡы
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса татарҙар (93,6%) һәм башҡорттар (6,4%) йәшәй.
Ғәлиева Фәриҙә Ғабдулхай ҡыҙы
Ғәлиева Фәриҙә Ғабдулхай ҡыҙы (18 декабрь 1962 йыл) — ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре докторы (2007), тарих фәндәре кандидаты (1997), доцент (2010).
Биографияһы
Фәриҙә Ғабдулхай ҡыҙы Ғәлиева (ҡыҙ фамилияһы Әхәтова) 1962 йылдың 18 декабрендә Киров өлкәһенең Малмыж ҡалаһында хәрбиҙәр ғаиләһендә тыуған.
1982 йылда Түбәнге Кама музыкаль училищеһын тамамлай. 1988 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының музыка теорияһы, тарихы һәм композицияһы факультетын тамамлай.
1988 йылдан Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.
1997 йылдың 17 июнендә Өфөлә «Украинские песни в Башкортостане (историко-этнографическое исследование)» темаһы буйынса (фәнни етәксеһе Р. Ғ. Кузеев) кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.
1997 йылдан Өфө фәнни үҙәгенең Р. Ғ. Кузеев исемендәге этнологик тикшеренеүҙәр институтында эшләй:
2002—2005 йылдарҙа М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү асыҡ педагогия университеты Өфө филиалының директор урынбаҫары.
2007 йылдың 11 апрелендә Мәскәүҙә «Восточнославянские песни в Башкортостане (фольклорные процессы в многоэтничном регионе)» темаһы буйынса (фәнни консультанты Ю. Г. Круглов) диссертация яҡлай һәм «филология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен ала.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәриҙә Ғабдулхай ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге Көньяҡ Уралдың көнсығыш славян һәм төрки халыҡтары этнографияһы һәм фольклоры проблемаларына арналған. 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, «Башкирское народное искусство=Башҡорт халыҡ сәнғәте» (2002), «Искусство башкир. Традиционные художественные ремёсла» (2007), «Башкиры» (2015) китаптарын төҙөүсе-авторҙарҙың береһе булып тора.
Вангута-Яха (Нгынянсе-Яха ҡушылдығы)
Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгынянсе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выдровка (йылға)
Выдровка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муллаҡай (Баймаҡ районы)
Муллаҡай (Муллакаево) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 513 кеше булған. ОКАТО коды — 80206837003.
Тарихы
XVIII быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән. Бөрйән улусы старшинаһы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында баш күтәреүселәрҙең етәкселәренең береһе булған Муллаҡай Ибраҡовтың исемен йөрөтә.
Муллаҡай ауылы Иҙрис ауылынан бүленеп сыҡҡан. Мәҫәлән, 1813 йылда Иҙрис ауылынан 13 ғаилә Муллаҡайға күсенгән. Муллаҡай Ибраҡовтың улдары һәм ейәндәре Муллаҡай ауылында йәшәгәндәр, уның игеҙәк улдары Нурғәли (1772—1845) һәм Ғүмәр (уның улдары Абделхалиҡ һәм Вәли), Йәғәфәр (1777—1857)(уның улдары Мостафа, Әбдедмөкмин, Ҡөҙрәтҡол) һәм Ҡунаҡбай (1779—1821) (уның улдары Ярулла, Рәхмәтулла һәм Мөхәмәтйән) 6-сы кантон чиновниктары була.
XVIII быуаттың 35—40 йылдарҙағы ихтилалды баҫтырғандан һуң баш күтәреүселәрҙең балалары офицерҙарға таратыла. 1737 йылда өс мең әсирлеккә эләккән балалар араһында Муллаҡай ауылы малайы Ҡултай Бикембәтов була, уны Өфө чиновнигы Тула сауҙагәренә 2 һумға һата. Һатып алыусы баланы Башҡортостандан ситкә алып китергә һәм суҡындырырға хоҡуҡ ала. Шуға күрә урыҫ халҡы араһында Башкирцев, Башкиров, Уфимцев һәм башҡа фамилиялар осрай.
Муллаҡай ауылынан 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар була. 15-се башҡорт полкы яугирҙары араһында көмөш миҙалдар кавалеры, хорунжий Тулыбай Мансуров, рядовойҙар Йыһанша Бикмөхәмәтов, Ҡузыбай Иҫәнбаев, Тансыҡҡужа Tанабаев булыуы билдәле.
Ауыл халҡы малсылыҡ менән шөғөлләнә. 1834 йылғы VIII ревизияһы буйынса 54 йорттан 356 кеше йәненә 339 йылҡы малы, 400 һыйыр, 199 һарыҡ һәм тик ике кәзә тура килә. 45 көмәле арбала Урал тауҙарында Таулы, Өпө, Бутар, Сапсал, һәм Һаҡмар буйлап йәйләүгә сыҡҡан. 40-х годах XIX быуаттың 40-сы йылдарында барыһы 96 бот ужым һәм 384 бот ярауай иген сәскәндәр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Гарнакерьян Ашот Георгиевич
Ашот Георгиевич Гарнакерьян (4 август, 1907, Дондағы Ростов — 26 декабрь, 1977, Дондағы Ростов) — совет шағиры.
Тормош юлы
Ростов педагогия институтының әҙәбиәт факультетында уҡый. 1930-сы йылдарҙа яҙа башлай. 1944 йылдан алып СССР Яҙыусылар союзы, 1940 йылдан алып Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы.
50 йыл ижад итеү дәүерендә 50-нән артыҡ шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтыҡтарын баҫтырып сығара. Уның күп шиғырҙары Дон еренә, уның тәбиғәтенә, кешеләренә, рус мәҙәниәте һәм тарихына, шағирҙың ата-бабалары тыуған ергә- Әрмәнстанға- арналған,
Ул Дондың йәш яҙыусылары һәм шағирҙәре, шул иҫәптән Анатолий Гриценко, Алексей Коркищенко һәм башҡалар, тураһында тәнҡит мәҡәләләре яҙа.
Россишь
Россишь — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Географик координаталар
Географик координаталар нөктәнең ер өҫтөндәге (киңерәк әйткәндә — географик ҡатламдағы) урынын билдәләй. Географик координаталар сферик принцип буйынса төҙөлә. Шундай уҡ координаталар башҡа планеталарҙа, күк сфераһында ла ҡулланыла.
Киңлек
Киңлек — урындағы төшлөк йүнәлеше менән экватор яҫылығы араһындағы φ мөйөшө, экваторҙан ике яҡҡа 0° — тан 90° тиклем һанала. Төньяҡ ярымшарҙа ятҡан нөктәләрҙең географик киңлеген (төньяҡ киңлек) ыңғай, көньяҡ ярымшарҙағы нөктәләр киңлеген кире тип һанайҙар. Полюстарға яҡын киңлекте юғары, ә экваторға яҡындарын түбән тип йөрөтәләр.
Ерҙең формаһы шарҙан айырылғас, нөктәнең географик киңлеге һәм геоцентрик киңлеге (йәғни Ер үҙәгенән был нөктәгә йүнәлеше һәм экватор яҫылығы араһындағы мөйөштән) бер ни тиклем айырыла.
Урындағы киңлекте секстант йәки гномон (тура үлсәм), шулай GPS йәки ГЛОНАСС (ситләтелгән үлсәм) астрономик ҡоралдар ярҙамында үлсәргә була.
Оҙонлоҡ
Оҙонлоҡ — нөктә аша үткән меридиан яҫылығы һәм оҙонлоҡто һанаған нуль меридиан яҫылығы араһындағы ике ҡырлы λ мөйөшө. Нуль меридианынан 0°-тан 180°-ҡа көнсығышҡа табан оҙонлоҡто көнсығыш, көнбайышҡа — көнбайыш оҙонлоҡ тип атайҙар. Көнсығыш оҙонлоҡ — ыңғай, көнбайыш оҙонлоҡ кире тип ҡабул ителә.
Нуль меридианын һайлау килешеүҙән генә тора. Хәҙер нуль меридианы — Лондондағы Гринвич обсерваторияһы аша үткән Гринвич меридианына тиң. Быға тиклем нуль меридианы итеп Париж, Кадис, Пулково һ. б. обсерватория меридиандары һаналған.
Оҙонлоҡҡа урындағы ҡояш ваҡыты бәйле.
Бейеклек
Нөктә урынын дөрөҫ күрһәтер өсөн, шулай уҡ өсөнсө координата — бейеклек кәрәк. Планетаның үҙәгенә тиклемге ара географияла ҡулланылмай: ул бик тәрән өлкәләр, йәки, киреһенсә, йыһандағы орбиталарҙы иҫәпләгәндә кәрәк.
Географик ҡатлам сиктәрендә диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклек ҡулланыла, ул тигеҙләнгән йөҙ — геоид кимәленән һанала. Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклек атмосфера баҫымына бәйле булыуы менән уңайлы.
Географик координаттарҙы яҙыу форматы
Географик координаттарҙы яҙыу өсөн теләһә ниндәй эллипсоид (йәки геоид) кәрәк, әммә Рәсәйҙә күбеһенсә WGS84 йәки Красовский эллипсоиды ҡулланыла.
Координаттар (оҙонлоҡ −90°-тан +90°-ҡа тиклем, киңлек −180°-тан +180°-ҡа тиклем) яҙыу төрҙәре: Унарлы кәсерҙәрҙе айырған нөктә ҡуйыла.
Координаттарҙың ыңғай билдәләре «+», йәиһә: «N» — төньяҡ киңлек һәм «E» — көнсығыш оҙонлоҡ хәрефтәре менән билдәләнә. Кире билдәләр «-», йәки: «S» — көньяҡ оҙонлоҡ һәм «W» — көнбайыш киңлек билдәләре ҡулланыла. Хәрефтәрҙең баштан да, аҙаҡтаан да тороуы мөмкин.
Координаттарҙы яҙыуҙың берҙәм ҡағиҙәләре юҡ.
Һаҫыҡ (Кукпыкта ҡушылдығы)
Сасык — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кукпыкта йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бернбург
Бернбург (Bernburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 35516 кеше йәшәй. Майҙаны — 55,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6406 һәм автомобиль коды — SLK (30.06.2007 тиклем BBG).
Кода (Оло Илеша ҡушылдығы)
Кода (Кесе Кода) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярко-Иоль
Ярко-Иоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Огур-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостанда ихтилал (1834—1835)
Ихтилал сәбәптәре
Азатлыҡты юғалтып бөлгөнлөккә төшөү хәүефе булып тора ихтилалдың сәбәптәре. 1830 йылдың 16 ғинуарында үҙәк губерналарҙағы бөлгөнлөккә төшкән удел крәҫтиәндәрҙе көнсығыш губерналарҙағы (шул иҫәптән, Ырымбур, һәм Пермь губерналары) дәүләт ерҙәренә алышыу тураһында закон проекты сыға. Удел крәҫтиәндәрҙең хәле дәүләт крәҫтиәндәренә ҡарағанда ауырыраҡ була. Удел крәҫтиәндәргә күсенеү тыйыла, милек хоҡуғы сикләнгән була. Шуға күрә дәүләт крәҫтиәндәре (шул иҫәптән башҡорттар) уделға күсеүгә ҡаршы була.
Башҡорттар, хәрби-ҡаҙаҡ хеҙмәте барщина һәм оброк түләүҙән азат итеүҙе гарантиялаған, экономик һәм юридик азатлыҡты юғалтыуҙан ҡурҡа. Өҫтәмә рәүештә «башҡорттарҙы уделға күсерәләр, Императорҙы алдап башҡорттарҙы ниндәйҙер сенатор Медведевҡа һатҡандар, икмәк кибеттәре төҙөү һылтауы менән сенатор Медведевҡа йорттар һәм ниндәйҙер башҡа конторалар төҙөйҙәр» тигән хәбәрҙәр ҙә ваҡиғалар үҫешен тиҙләтә.
Башҡортостандағы урыҫ крәҫтиәндәе араһында дәүләт крәҫтиәндәре лә, удел крәҫтиәндәр ҙә була. Тәүгеләре һалымды дәүәт ҡазнаһына түләһә, икенселәре батша ғаиләһе милке була. Удел крәҫтиәндәрҙең үтә ауыр була. Батша Николай I өс йөҙ мең дәүләт крәҫтиәндәрен - уделға һәм өс йөҙ мең удел крәҫтиәндәрен дәүләт крәҫтиәне ҡатламына күсерергә ҡарар итә. Ошо ысул менән батша ғаиләһенең килемен арттырырға тип уйлай: хәлле крәҫтиәндәр оброкты артығыраҡ түләй ала. Дәүләт крәҫтиәндәрен удел крәҫтиәндәренә күсереү уларҙы крепостной итеү тигәнде аңлата.
Батшаның был ҡарарына ҡаршы Ырымбур һәм Пермь губерналары крәҫтиәндәре стихиялы ихтилалға күтәрелә.
Ихтилал урыны
Ихтилал Пермь, Ырымбур һәм башҡа күрше губерналарҙа йәйелә.
Хәрби хәрәкәттәр барышы
Хәрби хәрәкәттәр 1834 йылдың көҙөндә Пермь губернаһы дәүләт крәҫтиәндәре сыуалышынан башланып китә.
Тиҙҙән ихтилал Пермь губернаһының Көнгөр һәм Красноуфимск өйәҙҙәрен, шулай уҡ Өфө губернаһының Бөрө, Троицк, Өфө, Бәләбәй өйәҙҙәрен солғап ала.
1835 йылдың 12 июнендә Байкино ауылында (Көнгөр өйәҙе) хөкүмәт ғәскәренең 3 меңлек крәҫтиән отряды менән бәрелеше була. Крәҫтиәндәрҙең ҡоралдары бик аҙ, күпселеге бары балта, салғы, таяҡтар менән һалдаттарға ҡаршы сыға. Хөкүмәт ғәскәре крәҫтиәндәрҙе ҡоралдан ут асып тарата. 5 кеше үлә һәм 34 кеше яралана.
Башҡорттар батша чиновниктарынан яҡындағы кантон начальнигына алып барып мулла ҡатнашлығында, башҡорттарҙы уделға һәм христиан диненә күсереү тураһында бер ниндәй ҙә күрһәтмә булмауы тураһында присяга алалар.
Ырымбур губернаһы генерал-губернаторы Перовский В.А Ырымбур дини йыйылышы мөфтөйө Ғәбделсәлим Ғабдрахимов аша баш күтәргән башҡорттарға мәрәжәғәтнәмә тапшыра. Был мөрәжәғәтнамә киң таралмай, баш күтәргән башҡорттарҙы баҫтырыу өсөн башҡа идеологик ысулдар ҡулланылыуҙы раҫлаған күрһәтмәләр бар. Ғәбделсәлим Ғабдрахимов үҙ эшен намыҫлы үтәүсе була, генерал-губернаторҙың бөтә күрһәтмәләрен үтәй бара. Ойошҡанлыҡ булмаған һәм тарҡау сығыштарҙан файҙаланып Ырымбур хәрби губернаторы ихтилалды баҫтыра. Бының өсөн ул башҡорт полктарын файҙаланған.
Карателдәр ихтилалда ҡатнашыусыларға ҡаршы ҡаты саралар ҡулланған. Улар тән язаһына тарттырылған (таяҡ менән 500-ҙән 4000-гә тиклем һуҡҡандар), һуңынан Себергә һөргәнгә ебәргәндәр. Өфө хәрби суды тарафынан 370—427 кеше хөкөм ителә, шуларҙың 16-һы язалау барышында вафат була.
Ихтилал йомғаҡтары
Насар ойошторолоуға ҡарамаҫтан 1834—1835 йылғы ихтилал ҙур әһәмиәткә эйә. Ныҡышмалы көрәш һөҙөмтәһендә дәүләт крәҫтиәндәре, башҡорттар һәм башҡа халыҡтар шәхси азатлығын һаҡлап алып ҡала алды. Батша властары Урал буйы халыҡтарын уделға күсереүҙән баш тартырға һәм рус булмаған халыҡтар сәйәсәтен бик һаҡ үткәрергә мәжбүр була.
Тирмәнкүл (ауыл)
thumb|200px|right| [[Кесе Тирмәнкүл|Кесе һәм Тирмәнкүл күлдәре, Тирмәнкүл ауылы. Спутниктан төшөрөлгән фото]] Тирмәнкүл — Креме́нкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ҡасаба.
Тасуирламаһы
Силәбенән 16 километр төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.
Тирмәнкүл ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районында урынлашҡан, Тирмәнкүл ауыл биләмәһенең муниципаль берәмеге үҙәге. Совет осоронда «Митрофановский» совхозының үҙәк усадьбаһы һәм үҙәк бүлексәһе булып торған. XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Халҡы - яҡынса 2800 кеше
Тарихынан
Тирмәнкүлгә 1763 йылда күсеп килгән урыҫ һәм казактар Ырымбур казак ғәскәре ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һала. Артабан үҙаллы станица булараҡ үҫешә, шунан, ә XX быуаттың 20-се йылдарында ауыл статусы ала.
1795 йыл башында Тирмәнкүлдә 79 йорт-ихата булып, 586 кеше йәшәгән; 1997 – 2787 кеше йәшәй.
Халҡы башлыса ауыл хужалығы менән шөғөлләнә, Силәбе предприятиеларына йөрөп эшләй.
Әлеге көндә ауылда мәктәпкәсә учреждениелар, башланғыс һәм 2 урта мәктәп, хеҙмәт күрһәтеү һәм мәҙәниәт өлкәһендәге предприятиелары  бар
Этимологияһы
Ҡасабаның атамаһы үҙе ярында урынлашҡан Тирмәнкүл күле исеменән алынған.
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени.
Бындай исем башҡорттарҙа булғанлығын яҙма сығанаҡтар һаҡламаған, фольклорҙа ла осрамай, шуға күрә күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була. Ихтимал, күл элек ҡылымыҡлы булып, шунда тирмән булғандыр, йәки ҡул тирмәне менән бәйле берәй хәл килеп сыҡҡандыр.
Дакота
Дакота (ингл. Dakota, Lakota) — америка индейҙарының ҡәбиләләр (Сиу)|төркөмө һәм уларҙың теле/телдәре (сиуан ғаиләһе) атамаһы, шулай уҡ АҠШ-та уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән бер нисә топоним һүҙе:
Вангута-Яха (Салпада-Яха ҡушылдығы)
Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салпада-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волос археология музейы
Волос археология музейы ― Греция, Фессалия периферияһы, Волос ҡалаһы музейы.1909 йылда Алексиос Афанасакис иғәнәһенә ойошторола. Грецияның иң боронғо археология музейҙарының береһе.
Экспозиция
Ҡыҙыҡлы экспонаттар араһында археологик ҡаҙыуҙар урынында табылған мәйет һөлдәһе һәм уның янындағы зыянһыҙ күсерелгән предметтар, ҡәбер таштары һаҡлана. Археология музейынан алыҫ түгел урында, Димини һәм Сескло ауылдарында, шулай уҡ неолит осоронда йәшәгән кешеләрҙең тораҡтарының реконструкциялары ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тереғолов Усман Ниғмәтулла улы
Усман Ниғмәтулла улы Тереғолов (1896—1943) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы поручигы, Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы, 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы командиры.
Биографияһы
Тереғолов Усман Ниғмәтулла улы 1896 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡарғалы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Үрге Ҡарғалы ауылы) тыуған. Тереғоловтар дворян нәҫеленән.
1914 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Киев хәрби училищеһын тамамлай. 1917 йылғы инҡилабтан һуң туған яғына прапорщик чинында ҡайта.
1918 йылда Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. Башҡорт хөкүмәтенең Силәбелә эшләй башлауынан алып автономияның хәрби көстәрен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ағаһы Хәлил Тереғолов Башҡорт хәрби шураһының мобилизация бүлеген етәкләй. 1918 йылдың июнь аҙағында Башҡорт хәрби шураһы Усман Тереғоловты Башҡортостан автономияһының Тамьян-Ҡатай кантонына ебәрелә, бында ротмистр Әмир Ҡарамышев менән бергә Тамьян-Ҡатай ирекле отрядын ойоштороу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың июль башында ошо 300 кешенән торған отрядтың командиры итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың йәйендә Башҡорт хөкүмәтенең Ваҡытлы Себер хөкүмәте менән килешеүгә ярашлы башҡорт частары оператив мөнәсәбәттә Себер армияһына буйһона башлай. Үҙе сиратында аҡтар командованиеһы башҡорт полктарын бөтә кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итергә тейеш була. Әммә ысынында башҡорт частары «пушка ите» һымаҡ ҡына ҡулланылған, улар ҡалдыҡ принцибы буйынса ғына тәьмин ителгәндәр. Верхнеуральск фронтының алыштарында ҡатнашҡан башҡорт полктары ҙур юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан аҡтарҙың бойороғон уңышлы башҡаралар. Прапорщик Тереғолов бөтә кәрәк-яҡтар менән тәьмин итеүҙе һорай, әммә генерал Ханжин тик үҙенең башҡорт ғәскәренә ҡарата үпкә белдерә. Был Тереғоловты асыуландыра һәм ул 25 августа үҙенең Башҡорт хәрби шураһына йүнәлгән рапортында хәбәр итә.
Себер армияһы менән ҡытыршылыҡтар барлыҡҡа килгәс, Башҡорт хөкүмәте Һамарҙағы Комуч] менән бәйләнешкә инә һәм сентябрҙә Халыҡ армияһы составында башҡорт частарын берләштергән Башҡорт айырым корпусы төҙөлә. 1918 йылдың көҙ аҙағына ҡарай фронт Башҡортостан аша үтә, ә башҡорт ғәскәрҙәре Стәрлетамаҡ фронтын ойоштора. Декабрь аҙағында уларға ярҙамға Башҡортостан автономияһының көньяҡ кантондарынан йыйылған ирекле отрядтар, шул иҫәптән Тереғолов етәкселегендәге Тамьян-Ҡатай отряды ебәрелә. Башҡорт частары Мөхтәр Ҡарамышев етәкселегендәге «Стәрлетамаҡ фронтының башҡорт ҡораллы көстәре» оператив төркөмөнә берләштерелә. Был оператив төркөм составында Усман Тереғолов 1919 йылдың февраленә ҡәҙәр ҡыҙыл частарға ҡаршы хәрби алыштарҙа ҡатнаша.
1919 йылдың февраль башында Тереғоловты 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының 6-сы полк командиры итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың май аҙағында 1-се Башҡорт кавалерия полкының командиры булып хеҙмәт итә. 1919 йылдың октябренә тиклем полк командиры Усман Тереғолов башта Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы, артабан Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы составында Көньяҡ фронтта генерал Деникин армияһына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Харьков янындағы алышта яралана. 14-се армияһы фронтының тарҡалыуы һәм Харьков оборона советының хыянат итеүе арҡаһында башҡорт полктарына ҡаты шарттарҙа һуғыш алып барырға тура килә, улар ҙур юғалтыуҙар кисерә.
1919 йылдың октябрендә Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө составында Петроградты генерал Юденич ғәскәренән обороналауҙа ҡатнаша. Петроград яныда аҡтарҙы тар-мар иткәндән һуң Башҡортостанға ҡайтарыла, Хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссариатында эшләй. 1920 йылдың башында Дезертирлыҡ менән көрәш буйынса Башҡортостан үҙәк комиссияһы рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы була. 1920 йылдың мартында Башҡортостан совет милицияһы идаралығының мөдире итеп тәғәйенләнә.
1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дəүлəт ҡоролошо тураһында» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа хөкүмәт ағзалары менән берлектә отставкаға китә. 1920 йылдың июнендә Төркөстанға юллана. Әхмәтзәки Вәлидов яҙыуынса Усман Тереғоловты Хиуа (Хәрәзм) Халыҡ Совет Республикаһының хәрби министрының ярҙамсыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Бында Тереғолов хәрби мәктәптәрҙең эшен координациялай, Вәлидовтың ышансылы терәге була.
1921 йылдан һуң Башҡортостанға ҡайта, ҡулға алына һәм бер ни тиклем ваҡытҡа иркенән мәхрүм ителә.
1936 йылдың 24 октябрендә йәнә ҡулға алына һәм 8 йылға иркенән мәхрүм ителә. Уны НКВД-ның Ухта-Печора лагерена (хәҙер Коми Республикаһы территорияһы), артабан Алыҫ Көнсығышҡа Свободный ҡалаһына ебәрелә. Усман Тереғолов тотҡонда 1943 йылдың 7 апрелендә Хабаровск крайы (хәҙерге ) Свободный ҡалаһында вафат була. 1989 йылдың 30 авгусында аҡлана.
Яубүләк (Салауат районы)
Яубүләк (Яубуляково) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Арҡауыл ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452493, ОКАТО коды — 80247810006.
Тарихы
1795 йылғы V йәниҫәп уҙғарғанда икенсе Бишәүҙәр ауылы йәғни Яубүләк ауылы билдәле булмаған. Ауылдың ике атамаһы туғандары менән Бишәүҙәр ауылынан күскән Яубүләковтар утары булғанына күрһәтә.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Яңы ауыл бик аҡрын үҫкән.
1816 йылда ул 15 ир-ат һәм 16 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 6 хужалыҡтан торған. Улар араһында Яубүләктең улы - 45 йәшлек поход старшинаһы Яугилде Яубүләков (уның улдары Ишбулды, Уразбай, Уразмәт, Төхвәтулла), уның туғанының улы Ишмөхәмәт Сәғитов һәм һирәк осрай торған исемле башҡа кешеләр - Килдеш Борханов, Шаршан Бултаҡаев, Балтай Туйсин(уның улдары - Рәхмәтулла, Хужиәхмәт), Өмбәкәй Абдуллин (уның улдары- Дауыт, Ғүмәр) булған.
1834 йылдағы VIII рәүиздән алып ауылдың атамаһы Яубүләк булған. Ул Йүрүҙән йылғаһының һул ярында, Арҡауылдан 2 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдың төп ер биләмәһе бер участкала, туғай һәм урман - дөйөм ҡулланышта булған. Һөрөнтө ерҙәре Ҡаратау янында ятҡан. Игенселектең өс баҫыу әйләнеше өҫтөнлөк итмәгән булған. Ерҙе 2-3 ат һабандары менән һөргәндәр.
1842 йылда 59 кеше 17 сирек ужым, 91 сирек яҙғы ашлыҡ сәскән. Бер нисә хужалыҡ 3 сирек картуф сәскән. Йәшелсә баҡсалары ла булған.
1859 йылда Яубүләктең 13 хужалығында 50 кеше иҫәпкә алынған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1920 йылда Яубүләк ауылындағы 17 хужалыҡта 93 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Сораман
Сораман — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Амангилде ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 291 кеше. Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253810006.
Тарихы
Сораман ауылына XVIII быуаттың 2-се яртыһында Нуғай даруғаһы Теләү улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә, Ҡарайылға буйында нигеҙ һалған. Абруйлы аҫаба кешеһе Сораман Абдулваһапов тәүге төпләнеүсе була. 1786 йылда ул Ҡаратабын һәм Теләү улусары араһындағы ыҙан сиктәрен билдәләүҙә ҡатнашҡан. Уның улы Ғүмәр Сораманов 1791—1836 йылдарҙа йәшәй. Ауылда 1795 йылда 17 хужалыҡта 116 кеше йәки 66 ир-ат һәм 55 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. Быуат уртаһына, 1866 йылда, халыҡ һаны өс тапҡырға арта, 60-ҡа яҡын йортта — 324 кеше йәшәгән.
Ике урында, Аҡбилйылға һәм Арҡайыл йылға буйҙарында июнь-август айҙарында күсенеп йөрөгәндәр. 22 хужалыҡта йәшәгән 275 кешегә 118 ат, 202 һыйыр, 200 һарыҡ, 6 кәзә булған. Шулай уҡ игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1842 йылда барыһына 88 бот ужым һәм 1506 бот яҙғы иген сәселгән. Ғабиҙулла Аҙнабаев йылына 140-ар бот сәскән.
1920 йылда 87 хужалыҡта 444 кеше йәшәй. Сораман Ғәбиҙуллиндың һыу тирмәне эшләгән. Ауылда мәсет булған.
Бөгөнгө көндә ауылда Озёрный урта мәктәбе филиалы — башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
1 ноябрь
1 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 305-се көнө (кәбисә йылында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Вянть-Кор
Вянть-Кор — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ват-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яманйылға районы
Яманйылға районы — Силәбе өлкәһендә район.
Районда 51,5 мең кеше йәшәй (2005).
География
Район Этҡол районы анклавы. Район үҙәге – Яманйылға ҡалаһы, Силәбе агломерацияһына инә. Майҙан — 129 км².
Ҡоролош
Районда 3 берекмә 7 тораҡ пункты берләштерә:
Сәнәғәт — күмер эшкәртеү.
Глебицш
Глебицш (Glebitzsch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 659 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 91 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6794 һәм автомобиль коды — ABI.
Свистун (Мусагатка ҡушылдығы)
Свистун — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мусагатка йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Ярота-Шор
Ярота-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Свистун (Мусагатка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Ярота-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Свистун (Мусагатка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Свинурка
Свинурка — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Попасная йылғаһы тармаһының һул ярына 0,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Деметриада
Деметриада (Δημητριάς) ― боронғо грек антик Магнезияның ҡалаһы, Фессалия төбәге (хәҙер ― көнсығыш һәм үҙәк Греция). Пагаситикос ҡултығына ингән ерҙә, хәҙерге замандағы Волос ҡалаһы янында урынлашҡан.
Свинурка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Деметриада
Тарих
Б. э. тиклемге 294 йылда Деметриадаға Деметрий I Полиоркет тарафынан нигеҙ һалына. Бында ул Нелия, Пагасы, Ормениум, Рхиза, Сепиас, Олизон, Боэб һәм Иолк халҡын күсереп ултырта, был халыҡ уның буйһоноусылары була. Тиҙҙән Деметриада Македонияның сәйәси үҙәгенә һәм македония батшаларының резеденцияһына әйләнә, сөнки ҡаланың урынлашҡан ере бик уңайлы урын була: бынан Фессалияның эске эштәре һәм күрше яр буйы территориялары менән идара итеү өсөн бөтә уңайлы шарттар ҙа була. Батша Филипп V Македонский: «Деметриада ― Грецияның өс бығауының береһе, ике башҡа бығауҙары ― Халкида һәм Коринф» — тип әйткән.
Б. э. тиклем 196 йылда римлеләр Киноскефал янындағы алыштарҙа Филипп V-те еңәләр. Бынан бер йыл алда ул Деметриаданы баҫып ала һәм бында үҙ гарнизонын урынлаштыра. Дүрт йылдан Этолия союзы ғәскәрҙәре, ҡаланы һаҡлаусыларға көтөлмәҫтән һөжүм итеп, Деметриаданы үҙ ҡулына төшөрә. Этолиялылар ул заманда римлеләргә ҡаршы һуғышҡан Селевкидтар династияһынан сыҡҡан <a href="./Антиох_III_Великий" rel="mw:WikiLink" data-linkid="36" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Антиох III Великий&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Antiochos_III.jpg/54px-Antiochos_III.jpg&quot;,&quot;width&quot;:54,&quot;height&quot;:80},&quot;description&quot;:&quot;один из выдающихся правителей Империи Селевкидов (241 — 187 до н. э.)&quot;}}" class="cx-link" id="mwHg" title="Антиох III Великий">Антиох III</a> менән берләшә. Антиох һуғышта еңелә. Б. э. тиклем 191 йылда Антиох Азияға ҡайтып китә, ә Деметриада Филипп ғәскәренә баш эйә. Филипп Римдән был территория менән идара итергә рөхсәт ала. Б. э. тиклем 169 йылда Пидна янындағы һуғышта Македония монархияһы ҡолағанға тиклем Деметриада Филипп һәм уның вариҫтары ҡулында ҡала
Рим империяһы идаралыҡ иткән осорҙа Магнесийҙың үҙәге булып тороуға ҡарамаҫтан, ҡала үҙенең элекке әһәмиәтен юғалта. Христиандар заманында бында күҙгә салынырлыҡ матур биналар төҙөлә, беренсе сиратта ― ике сиркәү: береһе порттың төньяғында ― Дамократия базиликаһы һәм икенсеһе ― ҡаланан көньяҡҡа табан зыярат базиликаһы булараҡ билдәле. Император Бөйөк Константин идара иткән йылдарҙа(306—337) ҡала епископ тәхете урыны булып тора. Хәҙерге көндә лә ул католик сиркәүҙең титуллы тәхет урыны булып һанала.
Прокопий Кесарийский (De Aedificiis, 4.3.5) раҫлауы буйынса, Деметриада Юстиниан I (527—565 йылдар) ваҡытында үҙгәртеп төҙөлә, әммә башҡа мәғлүмәттәрҙә «элеккесә ҡала тормошо, моғайын,VI быуат башында уҡ бөтөрөлә» тип (Т. Е. Григорий) Деметриадала VI быуатта йәшәгән Иерокл күрһәтә. Яҡын-тирәләге территорияла славяндарҙың велегезит ҡәбиләләре VII―VIII быуаттарҙа йәшәгән, ә 901/2 йылдарҙа улар сарациндарҙан һәм 1040 йылда Петр Делян етәкселегендәге ихтилалдың баш күтәреүселәре тарафынан таланған.