cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көньяҡ Осетия
Этимология
Урыҫ хәрбиҙәре, ә һуңынан граждандар хакимиәте тарафынан «Көньяҡ Осетия» термины «Таулы Осетияһы», «Көньяҡ Осетияның тау һыҙаты», «Көньяҡ осетиялылар» һ. б. терминдары менән бер рәттән XIX быуат башында ҡулланыла башлай. Хәрби һәм граждан эштәре менән идара итеүсе генерал-лейтенант Карл Кнорринг 1802 йылдың 26 мартында Рәсәй императорына докладында осетиндар йәшәгән Оло һәм Бәләкәй Лиахви тарлауығының таулы райондарын «Осетия», ә грузиндар ултырған тау алды һәм уйһыу зоналарын «Грузия» тип атай.
Тиҙҙән был исемде Рәсәйҙең башҡа чиновниктары ла ҡуллана башлай, шул уҡ 1802 йылда төҙөлгән отчеттарҙың береһендә осетиндар йәшәгән райондарҙы «Осетия» тип атайҙар. 1830 йылда оппозицион топонимик пар: «Көньяҡ Осетия» һәм «Төньяҡ Осетия» барлыҡҡа килә. «Тифлисские ведомости» гәзитендә баҫылған аноним автор мәҡәләһендә Оло һәм Кесе Лиахви, Ксани һәм Меджуда тарлауыҡтарының таулы райондары биләмәһе «Көньяҡ Осетия» тип атала.
Генерал-фельдмаршал Паскевичтың Тифлис хәрби губернаторы генерал-адъютант Стрекаловҡа 1830 йылдың 24 майында ебәргән хатында ла шул турала һүрәтләнә. Унда «Осетияның өҫкө өлөшө» йәки "Үрге Осетия"нан тыш Осетияның аҫҡы өлөшө йәки Оло һәм Кесе Лиахви тарлауығының тау һыҙатын үҙ эсенә алған «Көньяҡ Осетия» иҫкә алына.
«Көньяҡ Осетия» топонимы 1922 йылда, Грузин ССР-ының Көньяҡ Осетин автономиялы өлкәһе ойошторолғас, айырым административ сиктәре булған административ-территориаль берәмекте билдәләгәндә ҡулланыла башлай.
2015 йыл аҙағында Көньяҡ Осетия президенты Леонид Тибилов, Рәсәй өлкәһенә оҡшатып, «Көньяҡ Осетия-Алания» тип аталһын өсөн республика исеменә өҫтәмә индерергә тәҡдим итә. Исем алмаштырыу актуаллеге осетин халҡы йәшәгән территорияның ике дәүләткә бүленеүенә бәйле.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Төньяҡтан Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы, ә көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Грузия менән сикләнә.
Көньяҡ Осетия территорияһының 89,3 проценттан ашыуы диңгеҙ кимәленән 1000 метр һәм унан да күберәк бейеклектә урынлашҡан. Рельефы таулы.
Республиканың иң юғары нөктәһе — Халаца тауы, 3938 м.
Төп Кавказ һырты территорияны һалҡын төньяҡ елдәренән һаҡлай, шуға күрә Кавказдағы уртаса температуранан юғарыраҡ: ғинуарҙың уртаса температураһы +4,5 °C, июлдә — +20,3 °C.
Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 598 мм.
Республиканың иң ҙур күлдәре — Келистба, Эрцо, Цителихат һәм Кведи.
Көньяҡ Осетияның иң ҙур йылғалары — Оло Лиахва, Ксани һәм Кесе Лиахва.
Көньяҡ Осетия Республикаһының иң көньяҡ ҡасабаһы — Орчосан ауылы, иң көнбайышы — Переу.
Майҙаны — 3900 км².
Ситке географик нөктәләр:
Тышҡы сәйәсәт һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
2008 йылдың авгусында Рәсәй Көньяҡ Осетияның Грузиянан бойондороҡһоҙлоғон тәүгеләрҙән булып таный. Һуңыраҡ Рәсәй Федерацияһы өлгөһөнә Никарагуа, Венесуэла һәм Науру (16.12.2009) эйәрә. Сит илдә Көньяҡ Осетияның бер нисә дипломатик вәкиллеге һәм консуллыҡ учреждениеһы асыла.
Көньяҡ Осетияла 4000 кешенән торған 4-се Рәсәй хәрби базаһы 2009 йылдан урынлаштырыла.
Австралияның сит ил эштәре министры Кевин Радд 2012 йылдың 31 ғинуарында Сергей Лавров менән осрашыуҙа, Грузиянан ситләшкән ике республика — Көньяҡ Осетия һәм Абхазияның бойондороҡһоҙлоғон таныған Вануату, Науру һәм Тувалу утраулы дәүләттәренә Рәсәй яғынан финанс ярҙамы «уның башланғыстарына дипломатик ярҙамға алмашҡа» үтеүенә борсолоу белдерә. Азия-Тымыҡ океан төбәгенең утраулы дәүләттәренә Рәсәй яғынан ярҙам күрһәтеү үтә асыҡ булырға тейеш, тип белдерә Кевин Радд.
Лавровтың Фиджиға сәфәре алдынан Австралия сәйәсмәндәренең ҡайһы берҙәре уның ысын маҡсаты Абхазия һәм Көньяҡ Осетия өсөн бойондороҡһоҙлоҡто таныуҙы һатып алыу, тип белдерә. Лавров был ғәйепләүҙәрҙе ҡәтғи кире ҡаға.
2015 йылдың 28 ғинуарында Көньяҡ Осетияны үҙен-үҙе иғлан иткән Луганск Халыҡ Республикаһы таный. ЛНР рәсми рәүештә Осетия Республикаһы тарафынан 2014 йылдың 18 июнендә таныла.
Шулай уҡ Донецк Халыҡ Республикаһы менән үҙ-ара танылыу һәм дипломатик мөнәсәбәттәр булдырыла.
2015 йылдың 18 мартында Көньяҡ Осетия Рәсәй Федерацияһы менән союздашлыҡ һәм интеграция тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя.
2018 йылдың 29 майында Көньяҡ Осетияны Сүриә таный.
2022 йылдың 31 мартында Көньяҡ Осетия президенты Анатолий Бибилов, референдум аша Рәсәй Федерацияһына ингән осраҡта, Көньяҡ Осетия Төньяҡ Осетия менән берләшә ала, тип белдерә.
Шул уҡ көндө Төньяҡ Осетия башлығы Сергей Меняйло республикаларҙы берләштереү мөмкинлеген хуплай. 13 майҙа Анатолий Бибилов 2022 йылдың 17 июленә референдум тәғәйенләнеүе тураһында иғлан итә.
Сиге
Көньяҡ Осетия — Грузин сигенең оҙонлоғо яҡынса 400 км тәшкил итә. Көньяҡ Осетия менән Грузия сиген һаҡлау өсөн 20 сик буйы заставаһы булдырылған. Грузия менән сиктә 900 һаҡсы тора.
2015 йылдың 18 февралендә Көньяҡ Осетия менән Рәсәй араһындағы дәүләт сиге тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Һәйкәлдәр
2008 йылда мәҙәни мираҫтың 11 объекты юҡ ителә. Көньяҡ Осетияла бөтәһе мең ярымдан ашыу тарихи ҡомартҡы урынлашҡан, уларҙың күбеһе ҡарауһыҙ һәм һаҡһыҙ ҡалған. Иң боронғолары VI быуатҡа ҡарай. Һәйкәлдәрҙең береһе лә ЮНЕСКО һаҡлауы аҫтында түгел.
Көньяҡ Осетия рәссамдар союзы эшләй.
Дәүләт байрамдары
Байрам, эш көнө булмаған көндәр:
Ишембай ҡурсаулығы
«Ишембай» — республика әһәмиәтендәге дәүләт тәбиғәт зоология ҡурсаулығы. Ҡурсаулыҡтың майҙаны 44555 гектар тәшкил итә.
Ҡурсаулыҡтың төп профиле — зоология йүнәлеше (хайуандар донъяһын һаҡлау). Мышы, ҡабан, ҡоралай, айыу, төлкө, һеләүһен, бурһыҡ, һыуһар, америка шәшкеһе, дала көҙәне, һары шәшке, йәтсә, йылға ҡондоҙо, ҡуяндар, һуйыр, ҡор, сел, ҡурпысыҡ, ҡырағай һыу ҡоштары һаҡланырға тейеш.
Ҡурсаулыҡ Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1971 йылдың 19 мартындағы 119-сы һанлы Ҡарары нигеҙендә ойошторола. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 25 авгусындағы 189-сы һанлы Ҡарары менән ҡурсыулыҡ Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте, урман ресурстарын файҙаланыу һәм тирә-йүндәге мөхитте һаҡлау Министрлығының Башҡортостан Республикаһының айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре Дирекцияһы дәүләт учреждениеһына беркетелә, һәм ул ҡурсыулыҡтың эшмәкәрлегенә етәкселек итергә һәм уны контролдә тоторға бурыслы.
Ҡурсаулыҡ хужалыҡ итеү, фәнни һәм мәҙәни йәһәттән ҡырағай хайуандар төрҙәрен һәм улар йәшәгән мөхитте, сиктәш биләмәләрҙә таралыуын, шулай уҡ тәбиғи төркөмдәрҙең бөтөнлөгөн һаҡлау, тергеҙеү һәм уларҙың һанын арттырыу маҡсатында ойошторола.
Ҡурсаулыҡ Ишембай районының урман фонды участкаларында һәм ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрендә урынлашҡан.
Утташ уяһынан көнсығышҡа табан Мәйгәшле-Баш ауылы һыҙаты аша ҡәҙимге урман юлы буйлап Ташбүкән ауылына тиклем, артабан Оло Әрмет йылғаһының ағымы буйынса үргә Оло-Йылға тамағына тиклем, шунан һуҡмаҡ менән Бейәләй Күл ауылы аша төньяҡ-көнсығышҡа һәм артабан көньяҡ-көнсығышҡа табан Сатра уяһына тиклем;
Сатра уяһынан Рәүҙәк йылғаһының уң ярынан ағым буйлап үргә табан, артабан Оло Йылғаның уң ярынан ағым буйлап үргә табан Маҡар урманлығының 25-се кварталының төньяҡ-көнсығыш мөйөшөнә тиклем, артабан шул ул урманлыҡтың 25, 33, 39, 44, 53, 61, 68-се кварталдарының көнсығыш сиге буйлап 68-се кварталдың көньяҡ-көнсығыш мөйөшөнә тиклем;
Маҡар урманлығының 68-се кварталының көньяҡ-көнсығыш мөйөшөнән был кварталдың көньяҡ сиге буйлап, артабан юл буйлап төньяҡҡа табан Кесе Егән йылғаһын кисеп сыҡҡанға тиклем, шунан ошо йылғаны ағымы ыңғайына һул яҡ ярҙан барырға, артабан Егән йылғаһы буйлап Ғүмәр ауылына тиклем, шунан юл буйлап Васильевка ауылына тиклем;
Васильевканан юл буйлап төньяҡ-көнбайышҡа, артабан юл буйлап төньяҡ-көнсығыштан Түбәнге Әрмет ауылына тиклем, артабан Кесе Әрмет йылғаһының уң яҡ ярынан ағымы буйлап өҫкә табан Утташ уяһына тиклем.
Биләмә ҡурсаулыҡ тип иғлан ителгәндән һуң ер, урман һәм һыу объекттарын файҙаланыусыларҙан улар биләгән ер, урман участкалары, һыу объекттары тартып алынмай. Ер, урман, һыуҙы файҙаланыусылар ҡурсаулыҡта урынлаштырылған режимды күҙәтергә, уға йөкмәтелгән бурыстарҙы үтәүҙә һәр төрлө ярҙам күрһәтергә бурыслы. Дәүләт ҡурсаулығы эсендә урынлашҡан ер, урман һәм һыу объекттары хужалары һәм уларҙы файҙаланыусылар, шулай уҡ башҡа физик һәм юридик шәхестәр ҡурсаулыҡта урынлаштырылған айырыуса һаҡ режимын күҙәтергә бурыслы, һәм улар бындағы һаҡлау режимын боҙған осраҡта ҡануниәт алдында яуаплы.
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә түбәндәге төрҙәге хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйыла:
Чешбаш
Чешбаш — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улень (Оло Улень) йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Златоуст (станция)
Златоуст, Алтынтамаҡ — Көньяҡ Урал тимер юлының Златоуст төбәге тимер юлы станцияһы, Силәбе өлкәһенең шул уҡ исемдәге ҡалаһында урынлашҡан.
Станцияла Златоуст локомотив депоһы йыһазландырылған (ТЧ-1 ЮУЖД)
Тарихы
Станция Өфөнән линияны оҙонайтҡан ваҡытта 1890 йылда асылған, ул Һамар-Златоуст юлына ингән. Ул ваҡытта станция Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең административ үҙәге булып торған ҡаланың сигенән 2 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан булған. 1892 йылда линия Ырымбур губернаһының өйәҙ ҡалаһы Силәбегә тиклем дауам иттерелә
Лобзин Владимир Семёнович
Лобзин Владимир Семенович (28 сентябрь 1924 йыл — 10 октябрь 1993 йыл) — СССР-ҙың ғалим-медигы, невропатолог, медицина фәнен һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, медицина хеҙмәте полковнигы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).
Златоуст (станция)
Тарихы
Станция аша Транссебер магистраленең төп тарихи юлы үткән.
Лобзин Владимир Семёнович
Биографияһы
Владимир Семенович Лобзин 1924 йылдың 28 сентябрендә Тверь ҡалаһында тыуған.
Златоуст (станция)
Тарихы
Станцияға даими электр энергияһы 1945 йылдың аҙағында үткәрелгән.
Лобзин Владимир Семёнович
Биографияһы
1942 йылдан 1947 йылға тиклем С.М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһының хәрби-диңгеҙ табиптарын әҙерләү факультетында уҡый һәм уны отличие менән тамамлай. 1947 йылдан 1964 йылға тиклем СССР Хәрби-медицина флотының хәрби-медицина частарында, шул иҫәптән Порт-Артурҙа хеҙмәт итә, С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһының етәксе составы факультетында нервы ауырыуҙары кафедраһында уҡый, Кронштадт һәм 1-се хәрби-диңгеҙ госпиталдәренең неврология бүлектәре начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Златоуст (станция)
Тарихы
Станцияның заманса вокзал бинаһы  1986 йылда архитектор М. Попов проекты буйынса төҙөлгән.
Лобзин Владимир Семёнович
Биографияһы
1964 йылдан С.М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһының нервы ауырыуҙары кафедраһында кесе уҡытыусы, уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, 1973 йылдан 1982 йылға тиклем — профессор һәм кафедра начальнигы урынбаҫары вазифаларында үҙенең ғилми-педагогик эшмәкәрлеген башлай. Педагогик эшмәкәрлеге менән бер рәттән 1973 йылдан 1982 йылға тиклем В.С. Лобзин СССР Хәрби-диңгеҙ флотының баш невропатологы була. 1982 йылдан 1993 йылға тиклем С.М. Киров исемендәге Ленинград табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының невропатология кафедраһы мөдире.
Неврология өлкәһендәге ҡаҙаныштары
В.С. Лобзиндың төп фәнни-педагогик эшмәкәрлеге хәрби неврология һәм невропатология өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле була. В.С. Лобзин нервы системаһының нурҙан зарарланыуы һәм миастения, шулай уҡ периферик нервы системаһының ҡайһы бер ауырыуҙары ваҡытында бер нисә неврологик симптомды һәм синдромды тасуирлау инициаторы була.
Орловка (Яңауыл районы)
Орловка (Орловка) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 374 кеше. Почта индексы — 452807, ОКАТО коды — 80259865001.
Златоуст (станция)
Пассажир поездары хәрәкәте
Станция вокзалы 2 класлы. Вокзалдың һыйҙырышлылығы 700 кеше тәшкил итә. Йыллыҡ хеҙмәтләндереү күрһәткесе — 908 000 кеше.
Орловка (Яңауыл районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лобзин Владимир Семёнович
Неврология өлкәһендәге ҡаҙаныштары
1957 йылда В. С. Лобзин медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Клиника, терапия и некоторые вопросы патогенеза миастении» темаһына диссертация яҡлай, 1971 йылда   медицина фәндәре докторлығына «Лучевое поражение нервной системы» темаһына диссертация яҡлай. 1973 йылда В. С. Лобзинға ғилми профессор исеме бирелә. В.С. Лобзин биш йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән егерме монография авторы була, улар араһында «Лечебно-диагностические пункции и блокады в невропатологии» (, 1973), «Аутогенная тренировка» (, 1986) бар. Уның тарафынан ундан ашыу фән докторы һәм утыҙ фән кандидаты әҙерләнгән. 1974 йылдан 1975 йылға тиклем В.С. Лобзин Советтар Союзында миастенияны өйрәнеү буйынса тәүге үҙәк ойоштора. 1984 йылда медицина өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн В.С. Лобзин РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Златоуст (станция)
Алыҫ юл хәрәкәте
Станцияла үтеп барған бөтә поездар ҙа туҡтай. Мәскәү, Минск, Волгоград, Төньяҡ Кавказ курорттары, Владивосток һәм башҡа ҡалалар менән тура бәйләнеш бар.
Лобзин Владимир Семёнович
Неврология өлкәһендәге ҡаҙаныштары
В.С.Лобзин 1993 йылдың 10 октябрендә вафат була, Санкт-Петербургтың Богословское зыяратында ерләнә.
Златоуст (станция)
Алыҫ юл хәрәкәте
График буйынса 2020 йылда станция аша йөрөгән поездар:
Ҡала яны хәрәкәте
Силәбе йүнәлешендә көнөнә - 2, Бирҙәүеш йүнәлешендә көнөнә 2 пар электропоезд (уларҙың 2-һе - артабан Кропачёвҡа тиклем) йөрөй.
Вәхитов Радик Шакир улы
Вәхитов Радик Шакир улы (17 август 1948 йыл) — ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975). Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы (2008). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты лауреаты (2008).
Биографияһы
Радик Шакир улы Вәхитов 1948 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Иҫке Ҡаратаулы ауылында Башҡортостанда билдәле шәхес, оҙаҡ йылдар республиканың Юғары Суды Рәйесе булып эшләгән Шакир Ҡәнзәфәр улы Вәхитов ғаиләһендә тыуған.
1971 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң шунда уҡ эшләй. 1986 йылдан — Өфө авиация институты ҡарамағындағы «Вихрь» махсус конструкторлыҡ технологик бюроһында проекттың баш конструкторы була. 1989—1991 йылдарҙа — «Марс» кооператив конструкторлыҡ бюроһының (Өфө) баш конструкторы. 1998 йылдан — шәхси эшҡыуар.
Күрек
thumb|Күрек тоҡандырыу Күрек, төтәткес (урыҫ. дымарь)- ҡорт ҡарағанда төтөн өрҙөрә торған умартасы ҡорамалы.
Төҙөлөшө
Күректең төп өлөшө цилиндр формаһындағы конус һымаҡ ҡапҡаслы металл корпус. Уға тиренән эшләнгән өрҙөргөс ҡуйыла. Корпустың эсендә тимерҙән стакан ҡуйыла, уның төбө кҡл төшөп торһон өсөн иләк кеүек тишек. Өрҙөргәс яғында, аҫ яҡта өрҙөргөстән килгән һауа керһен өсөн тишек тишелгән. Өрҙоргөс менән корпус араһында бер аҙ ара ҡалдырылған. Корпус эсенә кипкән сөрөк, мал тиҙәге һалына һәм ут тоҡандырыла. Шулай уҡ кипкән ағас бәшмәктәре лә ҡулланыла. Күрек тиҙ ҡыҙыу сәбәпле, ҡулланыу уңайһыҙыраҡ. Эҫе һауа ҡорттарҙы йәрәхәтләүе лә ихтимал. Умарталарҙы ҡарап бөткәс күрек таҙартыла, уты һүндерелә.
Күректең ҡорттарға тәьҫире
Төтәтеү сараһы борондан ҡулланылып килһә лә, тик 20 быуатта ғына уға яуап табылды. Төтәткес аша ебәрелгән төтөн, ҡорттарҙың махсус рәүештә һаҡлаған еҫен(умарталарҙа ҡорттар үҙҙәре өсөн махсус еҫ барлыҡҡа килтерә. Ошо еҫ менән улар йәшәү рәүеше алып баралар. Башҡа ҡорттарҙы айыралар, умартаны ла тиҙерәк табалар) нейтралләштерә, ҡорттар һаҡланыу өсөн ебәрелгән еҫтәрҙе ҡабул итмәй һәм тыныслана. Унан башҡа, ҡорттар янғын сыға тигән инстинкт буйынса, бөрләтәүҙәренә бал боло(запас) тултыра. Тулы ҡорһаҡлы ҡорт саға алмай.
Һимеҙле
Һимеҙле (Чемизла, Семизла) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 503 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027780
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102778
- Бассейн коды — 10.01.01.013
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Ур. Сухой Лог
'''Ур. Сухой Лог''' — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Склюиха ҡылымығының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сүлле
Сүлле — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рә йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ҡояш сәғәте «Уайтхёрст һәм улы»
220px|thumb|Ҡояш сәғәте «Уайтхёрст һәм улы» [[Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында]] Ҡояш сәғәте «Уайтхёрст һәм улы» (Whitehurst & Son) — 1812 йылда Джон Уайтхёрст энеһе менән эшләгән ҡояш сәғәте. Хәҙерге ваҡытта Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана. Сәғәт ваҡыт теүәллеген минутҡа тиклем күрһәтергә һәләтле.
Етештереүсе
Уайтхёрсттар ғаиләһе Дерби ҡалаһында механиктар булараҡ билдәле. Джон Уайтхёрст (1713—1788) Конглтонда тыуған, ә сәғәт эшләү буйынса бизнесын Дерби ҡалаһында башлай. Уны үлсәүҙәр буйынса инспектор итеп тәғәйенләгәс ул Лондонға күсә, ә уның эшен энеһе «Уайтхёрст һәм улы» маркаһы менән дауам итә. Предприятие башня сәғәттәре менән танылыу яулай.
Төҙөлөшө
Сәғәт төҙөлөшө геометрия һәм Ҡояш системаһын аңлауға нигеҙләнгән, айырым алғанда Ҡояштан горизонталь яҫылыҡҡа күләгә нисек төшөүенә бәйле. Йыл әйләнәһенә Ҡояштан төшкән күләгә кисәгәһенән айырыла; бынан тыш күләгә сәғәт ҡайһы киңлектә урынлашыуына бәйле үҙгәрә. Шул уҡ ваҡытта ҡояш сәғәте өсөн оҙонлоҡтың әһәмиәте юҡ. Ерҙең Ҡояш тирәләй эллипсод буйынса әйләнеүе иҫәпкә алынған, дөйөм алғанда көн оҙонлоғо ноябрҙан февральға тиклем 16 минутҡа үҙгәреш бирә. Был ваҡыт тигеҙләмәһе булараҡ билдәле булған үҙгәреш ҡояш сәғәтенә ҡарағанда теүәлерәк булған механик сәғәттәр барлыҡҡа килгәнсе иҫәпкә алынмай. Поездар хәрәкәте үҙгәрешһеҙ төш ваҡытын һәм көн оҙонлоғон билдәләүҙе талап итә, шуға Уртаса гринвич ваҡыты кабул ителә. Был бронза сәғәткә «Уайтхёрст һәм улы/Дерби/1812» тигән ҡултамға ҡуйылған һәм Джордж Бенсон Стратҡа (мамыҡ иләу фабрикаһы хужаһының энеһенә) тәғәйенләнгән булған.
Гномон
thumb Сәғәт бик яҡшы эшләнгән, уртаһына ҡуйылған гномондан күләгә төшкә тиклем төшә, ә икенсе яғындағы шпилдән күләгә төштән һуң төшә. Циферблаты ике өлөштән тора, шпиль ҡалынайған урынында бүленеп тора. Был вариантта циферблат һәм шпиль араһындағы мөйөш 53°1’49 киңленгенә тигеҙ, был киңлектә Б. Страт йорто урынлашҡан. Циферблат теүәл горизонталь урынлашырға тейеш, сәғәтте күсер йөрөткәндә дөрөҫлөгөн циферблаттың урынлашыуын көйләп дөрөҫләргә мөмкин. Мәҫәлән, хәҙерге ваҡытты ҡояш сәғете 0°6’49 киңлеккә йәки 1/10 градусҡа көньяҡҡараҡ урынлашҡан. Шуға ярашлы, гномон ошо бейеклеккә күтерелергә тейеш.
Циферблат
Горизонталь ҡояш сәғәтендә күләгә төшә торған циферблат горизонталь яҫылыҡта ята, һәм шпилгә экватоҙағы сәғәттәрҙеге кеүек перпендикуләр түгел. Шуға күрә күләгә төрлө вкытта төрлөсә төшә; сәғәт эшләгәндә быны иҫәпкә алырға кәрәк. Циферблатҡа ваҡыт теүеллеге граверланған, сәғәт һыҙаты түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: бында λ — географик киңлек (һәм горизонт һәм шпиль араһындағы киңлек), θ — яҫылыҡта төньяҡты күрһәткән мөйөш, а t - төшкә тиклем һәм төштән һуң үткән сәғәт.
Иҫәпләү
1-ҙен 6-ға тиклем һәр вакыт ваҡыт өсөн формула буйынса иҫәпләнә. Мәҫәлән, сәғәт 3 өсөн формулаға 53,03 һәм 3 дәүмәлен ҡуябыҙ.
Циферблат симметриялы, шуға төшкә тиклем ваҡыт өсөн ошндай уҡ нәтижә алабыҙ. Ошондай ысул менән ярты сәғәт һәм минут һыҙаттары иҫләнә. thumb|[[Ваҡыт тигеҙләмәһен конвертациялау шкалаһы]] thumb|left|b180пкс| Ваҡыт тигеҙләмәһе
Циферблаттағы ике шкала ярҙамында ваҡыт тигеҙләмәһе көйләнә. Беренсе шкалаға айҙар һәм көндәр яҙылған, уның ҡаршыһына был көндө ваҡыт нисә минутҡа тиҙерәк йәки әкренерәк йөрөүен күрһәткән минүттар яҙылған. Граверланған яҙыу "сәғәт әкренерәк (Watch Slower); сәғәт тиҙерәк (Watch Faster); 15 апрель - иҫәп-хисапты дөрөҫләү кәрәкмәгән беренсе көн"(15th April is one day when no conversion needs to be made). Уайтхёрст сәғәте менән, ул ваҡытта теүел йөрөмәгән, кеҫә сәғәттәрен дөрөҫләргә була.
Башҡа сәғәттәр
Уайтхёрст 1800 йылдар тирәһендә эшләгән тағы бер сәғәт 2005 йылда 1850 һатыла.
Әхмәров
Әхмәров — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Һеләүһен (күл)
Һеләүһен — Селезя́н - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Селезя́н (Селезни) күленең атамаһы башҡорттарҙа киң таралған Селезин (Һеләүһен) тигән исемдән килеп сығып, Селезян, Селезни рәүешлегә үҙгәргән тип фараз итә.
Ысынлап та, халҡыбыҙҙа ир балаларға көслө йәнлектәр исеме биреү киң таралған булған. Шулар иҫәбендә Һеләүһен (диал. Селәүсен) исеме лә бар. Мәҫәлән, Һеләүһен Кинйин - 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Географияһы
Эткүл районының төньяҡ өлөшөндә, Силәбенән яҡынса 40 км, Копейскиҙан 20 км алыҫлыҡта ята.
Көньяҡ-көнбайыш ярында Һеләүһен ауылы урынлашҡан. Унан йыраҡ түгел - Кесе Һеләүһен һәм Аткүл күлдәре, һуңғыһы менән ул ер аҫты һыуҙары менән тоташҡан. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Сүмләк йылғаһы ҡоя.
Жиркова Татьяна Юрьевна
Жиркова Татьяна Юрьевна (28 август 1970 йыл) — Рәсәй еңел атлеты.
Карьераһы
Жиркова Татьяна Юрьевна 1970 йылдың 28 авгусында Яҡут АССР-ының Тюнгюлю ауылында тыуа һәм мәктәп йәшенә тиклем Тумул (Мегин-Кангаласс олоҫо) ауылында өләсәһе һәм олатаһы тәрбиәһендә була. Павловка урта мәктәбендә уҡый.
5-се синыфта мәктәптең саңғы секцияһына яҙыла, бында уның беренсе уҡытыусыһы, һуңынан тренеры Осипов Анатолий Никитич була. Татьяна нәҡ уны үҙенә спорт донъяһын асыусы кеше тип һанай.
ЮАР-ҙа үткән планетаның билдәле «The Comrades» ярышында 2005 йылда бәйгенең 95 йыллыҡ тарихында икенсе һөҙөмтә (5:58.50 ваҡытта 89 км) һәм 2006 йылда 56 километрға «Ике океан» ярышында еңеүсе була.
2009 йылдағы «The Comrades» ярышының бронза призеры.
Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Саха (Яҡут) Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре, Саха (Яҡут) Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Мегин-Кангаласс олоҫо Доллу наслегының почетлы гражданы.
Исеме «Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» китабына индерелгән.
«Яҡутстан 370 йыл Рәсәй менән» юбилей һәм «Саха Республикаһы көнө» хөрмәтенә отличие билдәһе, Саха (Яҡут) Республикаһы Президентының грамотаһы менән наградлана. Саха (Яҡут) Республикаһының 2000, 2004, 2006, 2008 йылдарҙағы иң яҡшы спортсыһы.
1986 йылдағы ЯАССР халыҡтарының спартакиадаһы, 1996, 2000, 2003, 2006 йылдарҙа Манчаары спартакиадаһы, урта һәм стайер дистанцияларында Ауыл спорт уйындары чемпионкаһы.
Шулай уҡ ул халыҡ-ара сверхмарафон ассоциацияһының «Сверхмарафон тарихында берҙән-бер өс тапҡыр донъя чемпионы» тип яҙылған махсус сертификат эйәһе.
2012 йылдың сентябрендә спорт карьераһын тамамлай.
Чимжуль
Чимжуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1458 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы
Биографияһы
Марат Мөҙәрис улы Ғәлиуллин 1956 йылдың 28 апрелендә Үзбәкстан ССР-ының Ташкент ҡалаһында тыуған.
1979 йылда инженер-электромеханик һөнәре алып Өфө авиация институтын тамамлай. Артабан Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай, менеджер.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1978 йылда Өфө авиация институтында инженер булып башлай, артабан Башҡортостан республика һөнәри-техник белем биреү идаралығында инженер, 1981-1984 йылдарҙа студент йәштәр бүлеге инструкторы, 1986 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы булып эшләй.
СССР Хәрби көстәрендә хеҙмәт иткәндән һуң эшен инструктор булып дауам итә, һуңынан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының сектор мөдире итеп тәғәйенләнә.
1988-1991 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең цех начальнигы урынбаҫары, һуңынан Өфө ҡалаһы Киров район Советы башҡарма комитетының 1-се категориялы белгесе булып эшләй. 1991 йылдан алып Киров район Советы башҡарма комитетының йәштәр эштәре буйынса белгесе.
1992 йылдан 2003 йылға тиклем 1-се категориялы белгестән алып Өфө ҡалаһының Киров районы хакимиәте башлығы урынбаҫарына тиклем хеҙмәт юлы үтә. 2005 йылға тиклем Өфө ҡалаһы Киров районы башлығы вазифаһын башҡара. 2005 йылда — Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2006—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары була.
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең (2006, 2011, 2022), Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының (2007) Почет грамоталарына һәм Башҡортостан Республикаһы Почет грамотаһына (2009) лайыҡ була.
Кейә
Бал ҡортарының осоп китеүен һәм килеп ҡуныуын еңеләйтеү өсөн махсус таҡта ла ҡуйыла.
Фәриҙә
Фәриҙә — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарында ҡатын-ҡыҙ исеме
Билдәле кешеләр
Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы (15 декабрь 1920 йыл — 9 октябрь 2010 йыл) — йырсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР-ының (1968) һәм Татарстандың (1990) халыҡ артисы; Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1996), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1991), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1995).
Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы (25 август 1916 йыл — 15 ғинуар 2008 йыл) — башҡорт театр актёры, 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1964).
Ғәлиева Фәриҙә Ғабдулхай ҡыҙы (18 декабрь 1962 йыл) — ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре докторы (2007), тарих фәндәре кандидаты (1997), доцент (2010).
Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы (11 июль, 1956 йыл, БАССР, Ейәнсура районы, Байыш ауылы) — селекционер. Биология фәндәре кандидаты (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы урман хеҙмәткәре (2007).
Мәҙрәсә
Мәҙрәсә (مدرسة, «өйрәнә торған урын») — мосолмандар өсөн дини урта уҡыу йорто.
Мәғлүмәт
Мәҙрәсәлә уҡытыу‑тәрбиә эше менән мөҙәрис, мулла һәм мөғәллимдәр етәкселек итә.
Мәҙрәсәлә малайҙар һәм ҡыҙҙар айырым уҡытыла. Бында уҡыу башлыса түләүһеҙ булған. Уҡыу курсы алты йылдан туғыҙ йылға тиклем барып еткән.
Әҙерлек кимәле буйынса шәкерттәр 3 баҫҡысҡа бүленә:
Уҡытыу программаһына ғәрәп теле, Ҡөрьән һәм уның тәфсирҙәре, хәҙистәр, философия, ҡалам, шәриғәт, ислам тарихы, догматика, логика, фикһ һәм башҡа фәндәр ингән. Элек Башҡортостан мәҙрәсәләрендә уҡытыу башланғыс кластарҙа — төрки, өлкәндәрҙә ғәрәп һәм фарсы телдәрендә алып барылған.
Мәҙрәсәне тамамлаусылар университетҡа уҡырға керә алған.
Тарих
XVII быуаттың 2‑се яртыһында Башҡортостанда беренсе мәҙрәсәләр асыла. XIX быуаттың 2‑се яртыһында йәҙитселлек йоғонтоһонда яңы ысуллы мәҙрәсәләр («Ғәлиә», «Ғосмания», «Рәсүлиә», «Хөсәйениә» һ. б.) барлыҡҡа килә.
1865 йылға ҡарата Өфө губернаһында 814 мәктәп һәм мәҙрәсә булһа, ә 1913 йылда — 579 мәктәп һәм 32 мәҙрәсә иҫәпләнгән, уларҙа барлығы 90 меңдән ашыу шәкерт уҡыған. 1917 йылғы революциянан һуң мәҙрәсәләрҙең күпселеге ябыла, ҡалғандары берҙәм хеҙмәт йәки милли совет мәктәптәренә үҙгәртелә.
Хәҙерге заманда Башҡортостанда Өфө ҡалаһында Ғәлиә, Мәрйәм Солтанова исемендәге, Рәсәй ислам университеты, Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Нур әл‑Иман», Октябрьский ҡалаһында «Нуруль Ислам» һәм башҡа мәҙрәсәләр эшләп килә.
Ешпур-Еган
Ешпур-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тольмыль-Ного
Тольмыль-Ного — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каныль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лука (Тюрингия)
Лука (Тюрингия) (Lucka) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4086 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4613 һәм автомобиль коды — ABG.
Кастро Фидель
Фиде́ль Алеха́ндро Ка́стро Рус (Fidel Alejandro Castro Ruz ( [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/83/Es-Fidel_Castro.ogg audio]) ; 13 август 1926 йыл — 25 ноябрь 2016 йыл) — Куба революционеры, 1959—2008 йылдарҙа Куба менән етәкселек иткән дәүләт, сәйәси һәм партия эшмәкәре.
Дәүләт кимәлендә Премьер-министры (1959—1976) һәм Министрҙар советы рәйесе (1976—2008), Куба Дәүләт советы Рәйесе (1976—2008) вазифаларын биләй. 26 июль хәрәкәте — Куба революцияһының төп көстәре етәксеһе була. Һуңынан улар Куба коммунистар партияһына үҙгәрә (КПП). 2011 йылға тиклем Куба коммунистар партияһының беренсе секретары вазифаһын биләй. Уның етәкселегендә Куба бер партиялы социалистик дәүләткә әйләнә, сәнәғәт һәм шәхси милек дәүләткә бирелә, ҙур реформалар үткәрелә. Халыҡ-ара кимәлдә ул 1979—1983 һәм 2006—2009 йылдарҙа Ҡушылмау хәрәкәтенең Генераль секретары була.
Эре ер биләүсе улы Кастро Гавана университетының юридик факульетында уҡыған сағында империализмға ҡаршы һул ҡарашҡа эйә була. Доминикан Республикаһы һәм Колумбияла уң хөкүмәттәргә ҡаршы фетнәлә ҡатнашҡандан һуң ул президень Фульхенсио Батистаның хәрби хунтаһын бәреп төшөрөргә тырыша, әммә 1953 йылда Монкада хәрби ҡалаһына уңышһыҙ һөжүм итә. Йыл үткәс, иреккә сыҡҡандан һуң, Мексикаға юллана, унда Эрнесто Че Гевара һәм ҡустыһы Рауль менән берлектә революцион 26 июль хәрәкәте ойоштора. Кубаға ҡайтҡасн Батиста режимына ҡаршы Сьерра-Маэстраның яр буйына төшөп, тауҙарға күсенгән партизан һуғышы ойоштора. Батистаның хәл-торошо насарланған һайын Кастро яйлап куба революцияһы юлбашсыһы абруйын яулай. 1959 йылда ул Батистаны урынынан бәреп төшөрә һәм власҡа революционерҙар килә.
АҠШ хакимиәтен Кастроның СССР менән дуҫтарса мөнәсәбәте һағайта, уға бер нисә уңышһыҙ һөжүм яһай һәм Кубаға ҡаршы иҡтисади эмбарго иғлан итә. Ҡаршы тороуҙың иң сикке нөктәһе булып ЦРУ-ның 1961 йыл>да ойошторған уңышһыҙ хәрби операцияһы тора. Был хәүефкә ҡаршы торорға тырышып, Кастро СССР менән хәрби һәм иҡтисади союзға инә, СССР-ға Кубала ядро ракеталарын урынлаштырыға рөхсәт итә. Был 1962 йылда Кариб көрсөгөн тыуҙыра.
1961 йылда Кастро Куба революцияһының социалистик характерын иғлан итә. Куба Көнбайыш ярымшарҙа компартия етәкселегендәге беренсе бер партиялы дәүләт була. Марксистик-ленинсы үҫеш моделе ҡабкл ителә, социалистик реформалар үткәрелә, иҡтисад үҙәкләштерелгән күҙәтеү аҫтына ҡуйыла, мәғарифты һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереү буйынса саралар ҡабул ителә, шул уҡ ваҡытта киң мәғлүмәт саралары дәүләт контроленә алына һәм икенсе төрлө фекер йөрөтөүтыйыла. Донъя капитализмын ҡолатырына ышанып, Кастро Чили, Никарагуа һәм Гренадала сит ил революцион ойошмалары хуплай, Эфиопия-Сомали һәм Анголалағы граждандар һуғышына һул союздаштарға ярҙамға куба ғәскәрҙәрен ебәрә. Был саралар, Ҡушылмау хәрәкәте эшмәкәрлеге менән бергә үҫешкән илдәр араһында Кубаның абруйын арттыра. СЭВ-тың һәм СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң Куба иҡтисадында етди көрсөк кисерә һәм «махсус осор» индерелә. Һөҙөмтәлә иҡтисадҡа баҙар механизмдары индереү сикләнә, ә халыҡ-ара аренала Латин Америкаһының һул лидерҙары, мәҫәлән, Уго Чавес менән ныҡлы бәйләнештәр булдырыла. Куба Венесуэла менән бер рәттән, АЛБА ойоштороусы-ил була.
2006 йылдың 31 июлендә Кастро сәләмәтлек торошо буйынса үҙенең барлыҡ мөһим вазифаларын ҡустыһы Раулгә тапшыра. 2008 йылдың 24 февралендә барлыҡ дәүләт вазифаларынан китә, ә 2011 йылдың 19 апрелендә партия һәм үҙгәртеп башлығы вазифаһын да ҡалдыра.
Кастро бәхәсле фигура булып тора. Уның яҡлылар, уның социалистик, антимпериалистик, гуманистик сәйәсәтен, тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға бирелгәнлеген һәм Кубаның АҠШ йоғонтоһонан бойондороҡһоҙ булыуын юғары баһалай. Шул уҡ ваҡытта тәнҡитселәр уны диктатор тип баһалай һәм уның режимын кеше хоҡуҡтарын боҙа, ул идара иткән осорҙа илдән миллиондан ашыу кеше ситкә китә, ил фәҡирлеккә төшә, тип ҡарай. Ғәмәлдәре һәм хеҙмәттәре менән ул донъя буйынса төрлө ойошмаларға һәм сәйәсмәндәргә һиҙелерлек йоғонто яһай.
Түбәнге Һикеяҙ ауыл Советы (Балтас районы)
Түбәнге Һикеяҙ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы, ауыл биләмәһе.
Сысҡандар
Сысҡандар, (мы́ши) (Muridae) — имеҙеүселәр класындағы кимереүселәр рәтендәге ваҡ йәнлектәр. Кәүҙә оҙонлоғо 5 см-ҙан 48 см -ғаса. Phloeomys cumingi ). Ерҙең бар мөйөшөндә лә таралған.
Казачун Галина Александровна
Казачун Галина Александровна (1940 йылдар аҙағы, Амур өлкәһе, РСФСР, СССР) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, Европа һәм Америка илдәренең яңы тарихы буйынса белгес, Рәсәй Алыҫ Көнсығышта американистика һәм Канаданы өйрәнеүсе фәнгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тарих фәндәре кандидаты (1980). Доцент.
Биографияһы
Галина Александровна Казачун 1940 йылдың аҙағында Амур өлкәһенең төньяғында ҙур булмаған ҡасабала тыуған. Мәктәбен отличие менән тамамлай. 1966—1972 йылдарҙа Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетын (АКДУ) ҡыҙыл диплом менән тамамлай. АКДУ-ла тарих фәндәре кандидаты, доцент А. Е. Ларин етәкселеге аҫтында дөйөм тарих кафедраһы буйынса специалләшә. 1972 йылда «Роль армии в политической жизни Аргентины» тигән темаға диплом эшен яҡлай; шул уҡ йылда диплом эшенә рефераты менән Бөтә Союз студент эштәре конкурсында беренсе урынды яулай.
1972—1975 йылдарҙа Дөйөм тарих кафедраһы ассистенты булып эшләй. Уҡытыу эшмәкәрлеге менән бер рәттән йәмәғәт эшен жә алып бара — АКДУ Белрләшкән студентар йәмғиәтенең рәйесе, уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса ВЛКСМ университет комитет секретары була.
1975 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетына аспирантураға уҡырға инә, унда яңы һәм иң яңы тарих кафедраһы буйынса специалләшә. 1980 йылда «Аграрная политика буржуазных радикальных правительств Аргентины (1958—1966 гг.)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Аспирантураны тамамлағандан һуң яңынан эшләй АКДУ-ла эшләй (2010 йылдан — Алыҫ Көнсығыш федераль университеты, АКФУ). 2006 йылдан алып 2017 йылға тиклем профессор вазифаһы буйынса эшләй, әлеге ваҡытта АКФУ Сәнғәттәр һәм гуманитар фәндәр мәктәбенең археология һәм тарих департаменты доценты вазифаһын биләй.
Төрлө ваҡыттарҙа күп темалар буйынса уҡыу һәм махсус курстар уҡый. Улар араһында:
1980 йылдарҙа үҙенең лекциялары өсөн шул мәл өсөн уҡытыу дисциплинаһы методикаһын — уҡытыуҙың әүҙем алымдарын ҡулланып модуль системаһын төҙөй. 2001 йылда АКФУ ректоры грантына Г. А. Казанчундың «Европа һәм Америка илдәренең иң яңы тарихы (1945—2000 йй)» лекциялар курсы нәшер ителә, ул Мәскәү ғалимдарының да. Алыҫ Көнсығыш ғалимдарының да рецензияларында юғары баһа ала («Новая и новейшая история» — 2003, № 2, «Россия и АТР» — 2003, № 4 журналдары).
Казанчундың фәнни ҡыҙыҡһыныу сфераһы шаҡтай киң — уға түбәндәгеләр инә: көнбайыш демократияһы; сәйәси трансформация тәжрибәһе, шәхес, йәмғиәттең үҙ-ара бәйләнеше, АҠШ һәм Канада дәүләттәре; дәүләттең Көнбайыш илдәрендә роле һәм урыны; Көнсығыш Европа һәм Латин Америкаһының социаль-иҡтисади, сәйәси трансформацияһы, Канадала рус телле община. 1998 йылда ул АҠШШ-та, ә 2004 йылда — Канада хөкүмәте гранты буйынса Канадала стажировка үтә, АКФУ-ла АҠШ һәм Канада аспирантураһы асыла.
Г. А. Казачун — студенттар, йәш ғалимдар һәм аспиранттар өсөн «Летняя школа по проблемам безопасности в АТР» проектының, шулай уҡ край уҡыусылары һәм уҡытыусылары өсөн «Весенняя школа по истории, культуре стран АТР» проектының авторы һәм етәксеһе. Ул бер нисә халыҡ-ара һәм төбәк-ара семинар һәм конференцияларҙың ойоштороусыһы булып тора. Улар араһында — беренселәре Алыҫ Көнсығышта:
Һөймәле
Һөймәле (Суммеля) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 478 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ғимранов Эрнст Ғайса улы
Ғимранов Эрнст Ғайса улы (22 ноябрь 1939 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1990), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1992). Өфө дәүләт авиация техник университетының атҡаҙанған профессоры (2012). К.Э. Циолковский исемендәге (1980), М.В. Келдыш исемендәге (1990) һәм В.П. Макеев исемендәге (1993) миҙалдар менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Эрнст Ғайса улы Ғимранов 1939 йылдың 22 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1965 йылда инженер-электромеханик һөнәре алып Өфө авиация институтын тамамлай. Артабан шунда уҡ эшләй башлай.
1966 йылдан - Өфө авиация институтында (ӨДАТУ): ассистент (1966-1968); аспирант (1968-1971); өлкән уҡытыусы (1975-1980); доцент (1980-1992); 1992 йылдан алып профессор, авиация двигателдәре факультеты деканы (1988-1995).
Фәнни эшмәкәрлеге
Эрнст Ғайса улы Ғимрановтың фәнни эшмәкәрлеге газ динамикаһы һәм гидрогаз автоматикаһы, осоу аппараттары двигателдәрен автоматик көйләү системалары менән идара итеү проблемаларын тикшереү менән бәйле. Осоу аппараттары двигателдәре каналдарында тауыштан шәберәк үҙле ағымдарҙың газодинамикаһын өйрәнеү буйынса белгес. Эрнст Ғайса улы етәкселегендә осоусы аппараттар һәм энергетика ҡулайламалары двигателдәре каналдарында үҫешкән сик буйы ҡатламлы тауыштан шәберәк үҙле ағымдарҙы тотҡарлау процестары теорияһы уйлап табыла. Асыштары Башҡортостан Республиканың һәм Рәсәй Федерацияның авиация сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. 130‐ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.
Шалаболка
Шалаболка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1789 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лиана Хайд
Лиана Хайд (Liane (Juliane) Haid; 1895—2000) — Австрия актёры һәм йырсыһы; уны йыш ҡына тәүе Австрия кинойондоҙо тип атайҙар.
Биографияһы
1895 йылдың 16 авгусында Австро-Венгрияның баш ҡалаһы Венала тыуған һәм Баварияның затлы ғаиләһенән сыҡҡан. Һеңлеһе Грит Хайд шулай уҡ билдәлн киноактёр булып китә.
Лиананың сәхнә карьераһы театрҙа балетта сығыш яһауҙар менән башланған. Ул шулай уҡ төрлө яҡлы вокаль белем алған. 1915 йылда ул Якоб Флектең фильмында кинола тәүге роль башҡарған. Уның тураһында режиссёр Рихард Освальд белеп ҡалғас 1921 йылда уға «» тауышһыҙ фильмында төп ролде тәҡдим иткән. Ошо уҡ режиссёрҙың «Лукреция Борджиа» (1922) фильмында мөһим роль уйнағандан һуң уны Голливудҡа саҡыралар. Әммә барон Фридрих Хеймерлегә (Friedrich Haymerle, 1881—1969) кейәүгә сыҡҡас был тәҡдимдән баш тарта.
«Der unsterbliche Lump» — Лиана төшкән тәүге тауышлы фильм булған, уның артынса башҡалары килгән. Уның партнёрҙары араһында Ханс Альберс, Вилли Форст һәм Густав Фрёлих булған. Фильмдәрҙең күптәрендә ул йырлаған, быға уның вокаль белеме булышлыҡ иткән.
1937 йылда Лиананың Берлин актёры һәм режиссёры Ханс Сомборн менән икенсе никахы тарҡала. Бынан һуң ул әҙерәк рольдәр ала башлай, Швейцария докторы Карл Шпихерға кейәүгә сыға һәм уның менән бергә тропиктарҙы өйрәнеүгә бәйле сәйәхәттәрҙә ҡатнаша. Швейцарияла йәшәй, әммә 30 йыл никахтан һуң өсөнсө ире менән дә айырылыша. Бынан һуң Лиана үҙенең улы Пьер менән Ваберн-Берндә йәшәй.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Лиана Хайд тик бер генә фильмдә — 1953 йылда «Im Krug zum grünen Kranze» тигән фильмда роль башҡарған һәм рәсми рәүештә үҙенең карьераһын тамамлаған.
2000 йылдың 28 ноябрендә Ваберн-Бернела вафат булған. Дорнбахер зыяратында ғаилә төрбәһендә ерләнгән.
Фильмографияһы
Немец телендә:
Могилевчик Захар Кузьмич
Могилевчик Захар Кузьмич (1895—1975) — СССР гигиенисы, БССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы.
Биографияһы
Захар Кузьмич Могилевчик Могилев губернаһының Белыничи өйәҙе Головчина ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1909 йылда мәктәпте тамамлай. 1914 йылда Могилев фельдшер мәктәбен тамамлай. 1914—1915 йылдарҙа Могилев губернаһының земство учреждениеларында фельдшер, 1915—1917 йылдарҙа Могилев хәрби госпиталендә  хәрби фельдшер, 1917—1919 йылдарҙа Могилев губернаһы һаулыҡ һаҡлау бүлегенең фельдшеры булып эшләй. 1923 йылда Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетын тамамлай. 1923—1924 йылдарҙа РСФСР-ҙың Халык һаулыҡ һаҡлау комитетының Санитар-гигиена институтында табип-стажер булып эшләй. 1924—1925 йылдарҙа санитар табип һәм Горецк өйәҙе һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире урынбаҫары вазифаһын биләй. 1925 йылда Минск ҡалаһында санитар табип булып эшләй. 1925—1931 йылдарҙа БССР Халыҡ һаулыҡ һаҡлау комитеты мөдире урынбаҫары, санитар-эпидемиология бүлеге мөдире, шулай уҡ Белорус дәүләт университетында ассистент һәм дөйөм һәм эксперименталь гигиена кафедраһының доценты булып эшләй. 1931 йылда доцент дәрәжәһе бирелә. 1931—1934 йылдарҙа Белорус медицина институтында доцент, дөйөм гигиена кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы булып эшләй. . 1932—1934 йылдарҙа санитар-гигиена факультеты деканы. 1931—1938 йылдарҙа БССР Халыҡ һаулыҡ һаҡлау комитетының Белорус санитар-гигиена институтында кафедра менән етәкселек итә.
1934 йылдан алып 1941 йылға тиклем Минск медицина институтында дөйөм гигиена кафедраһы мөдире булып эшләй. 1935 йылда медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. 1941—1943 йылдарҙа Ижевск медицина институтында гигиена кафедраһы мөдире. 1943—1953 йылдарҙа Удмурт АССР-ында Халыҡ һаулыҡ һаҡлау комитетында санитария мәсьәләләре буйынса консультант булып эшләй. 1943—1971 йылдарҙа дөйөм гигиена кафедраһы мөдире була. 1955—1967 йылдарҙа “Здравоохранение Белоруссии" журналының баш мөхәррире сифатында эшләй . 1945 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. 1953 йылда  СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
1945 йылда "Санитарное оздоровление Могилева в процессе его реконструкции" темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҙа. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ярославль ҡалаһында  медицина институтын тергеҙеүҙе, шулай уҡ уны эвакуациялауҙы  етәкләй. Һуғыштан һуң һуғыштың санитария  эҙемтәләре мәсьәләләре һәм уларҙы  бөтөрөү өҫтөндә эшләй. 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән “Практикум на экспериментальной гигиене” хеҙмәтен яҙа.
Уның етәкселегендә 18 кандидатлыҡ һәм 4  докторлыҡ диссертацияһы яҙыла. 1926 йылда республиканың санитар табиптарының I съезын ойоштороусыларҙың береһе була. Ярославлдә институт хеҙмәткәрҙәренең яра инфекциялары, шок һәм эпидемия ауырыуҙары менән көрәш темалары буйынса ғилми конференция үткәрә. 1946—1972 йылдарҙа  ҡала хужалығының Бөтә союз ғилми гигиенасылары йәмғиәте идараһы, Бөтә Союз һәм Белорус  ғилми-техник йәмғиәттәре ағзаһы була. Ҙур медицина энциклопедияһының 2-се баҫмаһының "Гигиена"  бүлеге  мөхәррирҙәше булып эшләй. Шулай уҡ Ярославль һәм Минск ҡала советтары депутаты була. Минск ҡалаһында вафат була. "Төньяҡ" зыяратында ерләнә.