cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Протестантизм
Евангеликализм
Айырыуса киң билдәле эшмәкәрҙәр: Джон Уэсли, Джорж Уайтфилд, Джонатан Эдвардс, Чарлз Финни.
Фундаментализм
Фундаментализмдың төп идеялары Ниагара бибилия конференциялары (1878—1897) һәм Пресвитериан сиркәүе Генеральассамблеяһы (1910) эшләгән ваҡытта формалашҡан һәм биш принцип рәүешендә яҙып ҡуйылған:
- Библия Алланан һәм ул теүәл (Богодухновенность и непогрешимость Библии).
- Иисус тәрелә кешеләрҙең гонаһтары өсөн үлгән ( Смерть Иисуса на кресте за грехи людей).
- Иисус Христос үлгәндән һуң уның тәне яңынан терелә (Физическое воскресение Иисуса после смерти).
- Иисус Христос киләсәктә кире ҡайтасаҡ (Возвращение Иисуса Христа во плоти в будущем).
Фундаментализмға Библияла донъяны булдырыуҙы һүрәтләүҙе диспенсационализм (Алла һәр бер тарихи осорҙо Асыш (откровение) итеп бирә, Алла менән кеше араһында һәр бер осорҙа айырым килешеү төҙөлә) позицияһынан аңлау, йәки мөмкин булған урындарын (Библияның) туранан -тура аңлау, теологияла яңыртыу һәм секуляризация тенденцияларын (диндең, сиркәүҙең йәмғиәттәге ролен кәметеү), шулай уҡ эволюция теорияһын  ҡабул итмәү хас. Даутонда (Теннеси) «Обезьяний процесс» (1925) үтеү ошо ҡараштарға бәйле була, был процестан һуң фундаменталистар бер нисә штатта Дарвин теорияһын уҡытыуҙы рәсми тыйыуға өлгәшә.
Диалектик теология
Диалектик теология, йәки көрсөк (кризис) теологияһы — XX быуаттың 20—30 йылдарында Европала барлыҡҡа килгән протестантизм теологияһы йүнәлештәренең берһе. Был теология мәктәбенә Швейцариянан пастор Карл Барт була, ул үҙенең «Толкование на послание апостола Павла к римлянам» (2 изд., 1922) тигән китабында шул дәүерҙә ҡабул ителгән Библияны либераль тәфсирләүгә ҡаршы ҡәтғи протест белдерә.
Шул уҡ ваҡытта дини ҡараштар мөһимлеге буйынса бер-береһе менән сағыштырып булмаған төшөнсәләрҙе ҡапма-ҡаршы ҡуйыу рәүешендә асып һалына, мәҫәлән, Алла һәм кеше, мәңгелек һәм ваҡыт, инаныу һәм дин һ.б., һөҙөмтәлә был теология диалектик теология тип йөрөтөлә башлай. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, диалектик теология— ниндәйҙер кимәлдә Реформация идеяларына кире ҡайтыу, откуда произошло ещё одно её название — «неоортодоксия».
Диалектик теологияның төп принциптары :
— Алла менән кеше араһында тәрән айырма бар, Алла кешенең Уны рациональ фекер йөрөтөү аша үҙ алдына танып белеү мөмкинлегенән ситтә тора.
— Христианлыҡ мораль, культ ритуалы, социаль ғәҙеллек идеялары йыйылмаһы түгел һәм хәҙерге цивилизация мәнфәғәттәренә яраҡлаштырыуҙы талап итмәй.
— Кеше үҙ аллы Алланы танып белә алмаһа ла, Алла Үҙе кешегә асыла.
— «Иисус Христос— берҙән-бер Алла Һүҙе» һәм христиан теологияһының берҙән-бер маҡсаты, асылы һәм эстәлеге. Тик Иисусҡа ышанып ҡына кеше алла алдында гонаһ эшләү, яңғылышыу һәм башбаштаҡланыуҙан ҡотола ала.
— Библия — сиркәү вәғәздәренең нормаһы һәм критерийы. Алла Һүҙе вәғәздә еткерелгән хәбәрҙә генә йәшәмәй, ә вәғәз яҙма һүҙгә, йәки Библияға һылтана.
Диалектик теология сиктәрендә консерватив фундаменталистик ҡына түгел, ә либераль-теологик тенденциялар ҙа була, был уның һуңыраҡ тарҡалыуына килтерә.
Хәҡиҡәт тик Христос хәбәрендә генә, Алла асышында (откровение) ғына, ә тәбиғәте менән гонаһлы кешелә һәм сәйәси уйындар менән мауығып китеүсе сиркәүҙә түгел тигән идеяны үҫтереп, немец протестант теологы Бультман Евангелиенан (Инжилдән), уның фаразлауынса, кешеләр яҙғанды айырырға тәҡдим итә. Ул Яңы Ғәһедте мифтарҙан айырыу («демифологизация») программаһын тәҡдим итә, уға ярашлы Инжил (Евангелие) текстарында ул мифология итеп ҡарап булған фрагменттарҙы айыра һәм уларҙы тейешенсә аңлата (интерпретация) (Бультман мифологияны алып ташларға тимәй, ә уларҙы баштағы маҡсатҡа ярашлы аңлатырға кәрәк тип иҫәпләй, шул осраҡта ысын миф ситкә ҡуйыла).
Алланы Һүҙ аша ғына түгел, ә башҡа ысулдар аша ла танып белергә була тип уйлап, Бультман һәм башҡа диалектик мәктәп теологтары философия Алла Һүҙен аңларға ярҙам итә ала тип фаразлай, шулай итеп, улар ысынында үҙҙәре инҡар иткән либераль теология идеяларына кире әйләнеп ҡайта. Был фекер консерватив теологтарҙың ҡәтғи тәнҡит утына тотола.
Диалектик теологияның тарҡалыуына сәйәси ваҡиғалар ҙә тәьҫир итә: Карл Барт һәм Пауль Тиллих фашистик идеологияны ғәйепләп сыға, ә Гогартен менән Рудольф Бультман нацистарға яҡын булған «Немец христиандары» менән хеҙмәттәшлек итә.
Консерватив йүнәлештәге «неоортодоксия» формаһындағы идеялар АҠШ-та ары үҫешә, ләкин АҠШ-та неоортодоксия позициялары тағы ла консервативыраҡ булған фундаментализм тарафынан көсһөҙләнә.
Диалектик протестант мәктәбе теологтары: Карл Барт, Пауль Тиллих, Рудольф Бультман, Фридрих Гогартен.
Йәшәү рәүеше, этика һәм мораль мәсьәләләре
Макс Вебер «Протестант этикаһы һәм капитализм рухы» (Протестантская этика и дух капитализма) китабында протестантизм йолалары һәм ҡараштарының капиталистик кәсепселек (промысел) һәм эшҡыуарлыҡ азатлығына ыңғай тәьҫир итеүен билдәләй. Протестантлыҡдың был һыҙаты хәҙерге заманда айырыуса АҠШ-та һәм донъялағы ҡайһы бер илдәрҙә таралған. Вебер, мәҫәлән, тәү осорҙа капитал туплау сығанағы тип аскетизм һәм байлыҡ туплауҙы атай. Ғаиләләр, секта һәм общиналарҙағы бер-береңә ышаныс ваҡытты бушҡа уҙҙырмау (һәр саҡ эш менән мәшғүл булырға)  менән бергә  сауҙа һәм банк эше, һуңыраҡ эре сәнәғәт капиталының үҫеүенә килтерә (был өлкәлә протестанттар күптәргә өлгө булырлыҡ).
Протестантлыҡ этикаһы тарихи яҡтан инаныу аша аҡланыу (оправдание верой) һәм Sola Fide (спасение «только верой») протестант дини тәғлимәтенә бәйле. Һөйөү инаныу һөҙөмтәһе итеп ҡарала, «схоласттар уйлағанса, һөйөү инаныуҙы булдырмай, ә киреһенсә, инаныу һөйөүҙе булдыра».
Классик протестант дини тәғлимәте буйынса Евангелие (Инжил) Ҡанунындағы әхлаҡ талаптарының маҡсаты— төрлө эштәр эшләүгә этәреү, изгелеккә ярҙам итеү һәм яуызлыҡҡа ҡамасаулау. Ҡанундың рухи әһәмиәте— гонаһты күрһәтеү, асып һалыуҙа (указать) һәм шуның менән тәүбәгә (покаяние) килтереүҙә. Мартин Лютер буйынса Инжил (Евангелие) Ҡанун нигеҙендә һәм уға бәйле өйрәтелергә тейеш, юҡһа уның мәғәнәһе ҡалмай. Антиномистар менән бәхәс барышында Мартин Лютер һәм ортодокс дин белгестәре Тәүатта (Библияның иң боронғо өлөшө) яҙылған әхлаҡ нормалары христиандар өсөн мөһим түгел һәм уларҙы «Евангелие» номалары менән алмаштырырға кәрәк тигән фекергә ҡаршы сыға.
Тәүрат (Ветхий Завет) менән Яңы Ғәһедтә (Новый Завет) яҙылған эхлаҡ нормаларының берҙәмлеге һәм күсәгилешлеге тураһындағы ҡараш ортодокс протестант теологтарына бөгөн дә хас.
Хәҙерге протестантизмда антиномизм идеялары дини ойошмалар эшмәкәрлегендә күренә, улар Хоҙай Ҡануны (Божий Закон һәм Ун Васыятҡа-Десять заповедей) нигеҙләнгән әхлаҡ системаһы урынына башҡа системаны уйлап сығара. Антиномизм этикаһындағы әхлаҡи идеалдар үҙҙәре изгелектең урынын алырға ынтыла, улар кешеләрҙе хөрәфәттәрҙән ҡотҡарырға, кеше ихтыяждарын тулыһынса ҡәнәғәтләндерергә вәғәҙәләй. Ортодокс (эҙмә-эҙлекле, дин нигеҙҙәренә тоғро) христиан этикаһында бындай ҡараш Изгелек (Благодать, Бәрәкәт, Алланың Рәхмәте) тураһындағы тәғлимәтте яуыз ниәттә гонаһлы тәнде ҡәнәғәтләндереү өсөн файҙаланыу тип иҫәпләнә, һәм ул ҡайһы бер зинаны (боҙоҡлоҡ, фәхеште) ғәфү итеүсе һәм хатта аҡлаусы дини ойошмалар («секталар») эшмәкәрлегендә сағыла.
Хәҙерге либераль протестант теологтарының бер аҙы ҡайһы бер протестантизм ғына түгел, ә тотош христианлыҡҡа хас мораль нормаларҙы инҡар итә (мәҫәлән, енси тормош мәсьәләләрендә). Тәүраттағы васыяттарҙа (заповеди) гонаһлы тормош алып барыуҙы ғәйепләү ҡайһы бер ультралиберал теологтар тарафынан Тәүраттағы васыяттарҙы һайлап алып ҡулланыу тип ҡарала, улар, былай булғас, Тәүраттың бөтә васыяттарын да үтәргә кәрәк ти, шулай итеп, кашрут (кашер, рөхсәт ителгән һәм харам ашамлыҡ тураһында), Суббота (Шаббат, Алла донъяны булдырғандағы етенсе етенсе көн, йәһүдтәр был көндө эш эшләмәй торорға тейеш) һәм енси тәртипте яйлаусы васыяттарҙы бер таҡтаға теҙә.
Һуңғы йылдарҙа был идеялар ҡайһы бер Көнбайыш һәм Төньяҡ Европа илдәрендә, башлыса лютеранлыҡ һәм англиканлыҡ сиркәүҙәре булған илдәрҙә, ныҡ таралды. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер илдәрҙә (Африка, Азия, Латин Америкаһы) был идеялар ошо уҡ дини конфессиялар ойошмаларында яҡлау тапманы, хатта уларға ҡаршы сығыусылар булды.
Килеп сығыу тарихы
Хәҙерге Рәсәй территорияһында протестанттар общиналарына Европа илдәренән 1524—1533 йылдарҙа Лютер осоронда йәшәгән бөйөк кенәз Василий III сауҙагәрҙәр һәм һөнәрселәр нигеҙ һала.
1524 йылда Бөйөк Мәскәү кенәзлеге менән Швеция араһында солох килешеүе төҙөлгәс, Рәсәйгә Швеция, Дания, һуңыраҡ Англия менән Голландиянан Лютер тәғлимәтен яҡлаусылар килә башлай. Сауҙагәрҙәр менән бергә төрлө оҫталар («умельцы») килә, уларҙы Василий III дәүләт хеҙмәтенә махсус рәүештә саҡырта. Улар, башлыса, протестант аптекарҙар, рәссамдар, һөнәрселәр була. Уларҙың барыһына ла үҙ өйҙәрендә англикан, лютеран һәм реформат сиркәүе дини йолаларын үткәрергә ирек бирелә.
Һуңыраҡ Иван IV Грозный заманында медиктар, тупсылар («пушкарники»), алтын һәм көмөш эҙләүселәр («искатели злату и серебру»), зәрҡәндәр (ювелиры), рәссамдар һәм башҡа белгестәр килә, бер аҙҙан уларға хәрбиҙәр ҙә өҫтәлә. Европанан Рәсәйгә Фёдор Иоаннович, Борис Годуновта (дини һуғыштар арҡаһында төрлө илдәрҙән ҡасҡындарҙы Рәсәй дәүләтенә ҡабул итә), Михаил Фёдорович (1613—1645) һәм Алексей Михайлович (1645—1676) күпләп саҡыра. Рәсәйгә протестант илдәренән юғары квалификациялы белгестәрҙе Пётр I лә шулай уҡ әүҙем саҡыра, ул хаким иткән осорҙа илгә бик күп белгес- математик, химик, физик ғалимдар, һәм шулай уҡ карап төҙөүселәр, руда эҙләүселәр, диңгеҙселәр, тау заводчиктары, хәрби белгестәр килә. Бик күп протестанттар дәүләттә иң юғары вазифаларҙы биләй, Рәсәйҙең иң юғары ҡатламына инә. Христиан-протестанттар Екатерина II (1763, 1789 йылдан) заманында көньяҡ һәм Волга буйы ерҙәрен эшкәртә башлау өсөн күпләп килә, батшабикә күсеп килеүселәргә бик күп өҫтөнлөктәр бирә, уларҙы хәрби хеҙмәттән һәм граждан хеҙмәтенән, 30 йылға һалымдан азат итә, бынан тыш сит илдән күсеп килеүселәргә тулы тулы дини ирек бирелә.
Төрлө осорҙарҙа яңы ерҙәрҙән һәм унда йәшәгән кешеләрҙән тыш Рәсәйҙә күп кенә әсирҙәр ҡала, бигерәк тә төрөлө һөнәр эйәләрен Рәсәй хөкүмәте үҙ илдәренә кире ҡайтарыуға ҡаршы була. Әсирҙәр Иван Грозный (1558—1582) заманында Ливония һуғышы (Мәскәүҙәге тәүге пасторҙар әсирҙәр араһынан һайлана), Пётр I заманында Төньяҡ һуғыш ваҡытында күп була. Ҡайһы бер әсирҙәр дәүләт хеҙмәтенә ҡабул ителә, Воронежда (Рәсәй флотына нигеҙ һалынған урын) төпләнгән шведтар өсөн ике кирха (ҡорам) төҙөлә.
XVII быуат аҙағында Мәскәүҙә 2 лютеран сиркәүе була (Изге Михаил менән Изге Пётр һәм Павел) һәм бер Евангелист- реформат (кальвинисттар) сиркәүе; оҙаҡламай кирхалар менән протестант мәктәптәре Әстерхан, Архангельск һәм башҡа сауҙагәрҙәр ҡалаларында барлыҡҡа килә. Пётр I заманынан алып, Рәсәйҙәге православ булмаған христандар эштәре менән Синод шөғөлләнә (һуңыраҡ— Лифляндия, Эстляндия һәм Финляндия эштәре буйынса Юстиц-коллегия). 1817 йылда Дини эштәр һәм халыҡ мәғарифы буйынса министрлыҡ булдырыла.
XVIII быуат эсендә Петербургта 12 протестант общинаһы барлыҡҡа килә: өс немец лютеран, швед лютеран, фин лютеран, кадет корпустарында ике төрлө милләтле, голланд реформат, дөйөм немец реформат һәм француз реформат, англикан (Английская набережная, 56)[1] һәм немец «Евангелие буйынса туғандар». Санкт-Петербург та протестанттарҙың дөйөм һаны быуат аҙағына 6000 кешенән артып китә[2].
Протестанттар Башҡортостанда
Протестант- швед әсирҙәр Көньяҡ Уралға Пётр I заманында ебәрелә, уларҙың күбеһе православиеға күсеп, казактар рәтенә инеп китә. Протестанттар тураһында материалдар бик күп түгел. XIX быуат аҙағында Башҡортостан биләмәләренә немец-меннониттар һәм славян евангелист «штундист» христиандары күсеп килә башлай. Белорет металлургия заводында инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе немец, йәки швед милләтенән була (Ф. М. Вогау, Р. В. Германн, Г. М. Марк, А. Э. Гассельблат, шведтар- бер туған Андерсондар һ.б, уларҙың береһе Белоретта ҡала) 1909 йылғы Өфө губернаһы баптист-протестант общиналары исемлеге һаҡланып ҡалған. Баптист немецтар батша режимы тарафынан эҙәрлекләнә, шул сәбәпле улар 1904—1905 йылдарҙа Башҡортостан тарафтарына ла килеп сыға. 1910 йылда немец һәм Балтик буйы кешеләренән торған евангелист-лютерандар общинаһы барлыҡҡа килә. Беренсе донъя һуғышы осоронда немецтарҙы көнбайыш губерналарҙан Рәсәйҙең эске өлкәләренә китергә мәжбүр итәләр, протестант- немецтар Башҡортостан биләмәһенә лә килә (Билдәле кинематографист Пауль Тиман 1915 йылда «Өфөлә мөфтөй Солтановты ерләү» тигән Башҡортостан тураһындағы беренсе фильмды төшөрә). Совет осоронда протестанттарҙың дини тормошо ла сикләүҙәргә дусар була. СССР тарҡалғандан һуң 1980—2000 йылдарҙа Башҡортостанда төрлө протестант ойошмалары төҙөлә, уларҙың күбеһендә сит илдән ебәрелгән миссионерҙар үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә. Кальвинизм общиналары революцияға тиклем Себер, Санкт-Петербург, Мәскәү һәм Көнбайыш Украинала тарала. Совет осоронда кальвинистар (реформат) хәрәкте тыйыла. XX быуаттың 90 йылдарында реформат ойошмалары яңынан күренә башлай. 1999 йылда Тверҙа Рәсәй реформаттарҙың (кальвинисттар) 1-се конгресы үтә. 1999 йылдан башлап Өфөлә 1 кальвинист сиркәүе эшләй («Возрождение»).
Баптистарҙың Башҡортостанда 22 ойошмаһы бар, етәүһе- Өфөлә. Бынан тыш бер нисә протестант ассоциацияһы сиркәүҙәре бар. Улар дин тотоусылар менән генә эшләмәй, ә үҙ ойошмаларына яңы кешеләрҙе йәлеп итеү өсөн тырышлыҡ һала, балалар уҡыта, улар менән тәрбиәүи эштәр алып бара.
Протестанттар һаны һәм донъяла урыны
Тикшеренеүселәрҙең күбеһе фекеренсә, Ерҙә йәшәгән халыҡтың 33 %  христианлыҡтың теге, йәки был формаһы яҡлы. The Pew Forum on Religion үҙәге тикшеренеүҙәрендә донъя халҡының 32 % тиелә. Протестантлыҡ христианлыҡтың икенсе ҙур йүнәлеше, уға 800 млн кеше инә.
Хәҙерге заманда протестантизм идеялары донъялағы бөтә илдәргә лә үтеп ингән. 92 илдә протестантизм христианлыҡтың төп йүнәлеше, 49 илдә протестанттар ил халҡының күпселеген тәшкил итә.
Протестанттар- Скандинавия илдәре, АҠШ, Бөйөк ритания, Австралия, Яңы Зеландияла иң ҙур дини төркөм. Германия, Нидерланд, Канада, Швейцарияла протестантизм ике төп дини төркөмдө тәшкил итә ( католицизм менән бергә).
Миссионерҙар тырышлығы менән, XXI быуат башына протестанттар бер нисә Африка илендә (Либерия, Намибия, Замбия, Зимбабве, Ботсвана, Гана, Үҙәк Африка Республикаһы, Кения, Малави, Конго) һәм Тымыҡ океан илдәрендә (Папуа-ңы Гвинея, Фиджи, Самоа, Тонга, Соломон утрауҙары, Вануату) халыҡтың күпселеген үҙ диненә күндерә алған. Электән католик булған Латин Америкаһында ла протестанттар һиҙелерлек уңышҡа ирешкән. Бөгөн Гондурас, Сальвадор, Гватемала, Доминика, Белиздағы халыҡтың өстән бер өлөшө-протестант. Гаити, Никарагуа, Коста-Рика, Доминикан Республикаһы һәм Бразилия кеүек католиктар илдәрендәге халыҡтың 20 % протестант.
Иң ҙур протестант( 10 млн христиандан артыҡ, йәмғеһе 220 400 000 кеше) сиркәүҙәре:
Шаунака
Шаунака (Санскрит телендә:शौनक) ("IAST:śaunaka") ул уҡытыусы һәм Атхарваведала Шаҡһаға ҡараған төшөнсә. Ул бигерәк тә Ригведа-Пратисакхья, Бһраддэвата, Чарана-вьюха һәм Ригведаның алты Анукраманиһы авторы, билдәле Санскрит грамматигы исеме. Ул Катьяна һәм бигерәк тә Ашвалаянаның остазы тип иғлан ителә. Риүәйәттә ул Ведик Риши Гритсамада менән тәңгәл китерелә. Вишну Пурана буйынса Шаунака Грисамаданың улы һәм тормышның дүрт кимәлдәре системаһын уйлап сығарған. Сута маһамуни етәкселәре ШАунаҡа маһамуни булған төркөмгә риүәйәт хикәйәләрен һөйләгән. Ригведа-Пратисакһья Шаунакаға ҡарай тип әйтелә, ул уны башҡаларға Наймиша Урманында сатра-яджнана өйрәткән (12 көнлөк эш күп кешеле йыйылмала), моның тураһында Чампа ҡалаһынан Вишнумитра һөйләгән. Шаунаканың Маһабһаратам эпоһында роле мөһим. Маһабһаратам Шаунакаға Наймиша Урманында рәйесе Шаунака булған конклав ваҡытында Уграва Саути тигән хикәйә һөйләүсе тарафындан һөйләнгән булған.
Мазагаон
Мазагаон (порт. Mazagão ) — Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында урынлашҡан.
Географияһы
Был Бомбейҙың ете утрауҙарының береһе. Ул Көньяҡ Мумбаиның өлөшө булып тора, уға   тиклем үҙәк тимер юлы тармағының Byculla станцияһынан һәм  Harbour Railway тимер юлы тармағының  Dockyard Road  тимер юлы станцияһынан  барырға мөмкин. Мазагаонда Bombay Port Trust һәм Mazagaon Dock Ltd., Mazagaon Court кеүек диңгеҙ компаниялары һәм инглиз-һинд мәктәптәре, шул иҫәптән Розария урта мәктәбе, Изге Петр  мәктәбе, Антонио Д'Суза урта мәктәбе һәм Изге Мария мәктәбе бар
Тарихы
Утрауҙың исемен католиктар «мазгон» йәки «маза-а-гон» тип әйтәләр,  ә   маратхи телендә һөйләшеүселәр —  мажгав тип әйтә. Был санскрит телендә «балыҡсылар ауылы» (һуңғараҡ маратхи телендә исеме «минең ауыл» һымаҡ аңлатыла) тигәнде аңлата. XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында күпер төҙөлөп,  Умаркхади районы урамдарына юл һалғандан һуң Махаггаон Бомбей утрауы менән ҡоро ер менән тоташа.
Беренсе португал күскенселәре булып иезуиттар тора, улар XVI быуатта сиркәүгә нигеҙ һала. Уларҙың дәғүәләренә ҡарамаҫтан, 1572 йылда португалия короле Себастьян I утрауҙы Соуз Лим ғаиләһенә мәңгелеккә файҙаланыуға бүләк итә. 1661 йылда португалдар утрауҙы инглиздәргә биргәндә, унда үҙҙәрен яҡшы танытҡан католиктар, башлыса балыҡсылар була. Евразиялылар шулай уҡ һирәк күренеш булмаған. Португалдар килтергән кафр булараҡ билдәле ҡайһы бер ҡара тәнле  ҡолдар шулай уҡ этник ҡатышмаға ингән. Уларҙың традицион ағас йорттары әле лә һаҡланып ҡалған һәм мәҙәни мираҫ объекттары булып тора.
Ҡытай кварталы
1960 йылдарға тиклем Мазагаонда ҙур булмаған ҡытай кварталы була. 1962 йылда ҡытай-һинд һуғышынан һуң уның күпселек халҡы ҡаланы ҡалдыра. Әлеге ваҡытта Мумбаила 400 ғаиләнән торған ҙур булмаған этник ҡытай  халҡы йәшәй.
Мазагаонда ҡытай ғибәҙәтханаһы һәм зыяраты бар. Dockyard Road тимер юлы станцияһы артындағы ҙур булмаған Кван Гун  ҡытай ғибәҙәтханаһы Наваб Танк-роуд урамында урынлашҡан. Был Мумбаила ҡыҙыл төҫкә буялған берҙән-бер ғибәҙәтхана, тыныс урын булып тора, унда медитатив ҡытай музыкаһы уйнай. Ҡытай типик атрибуттары менән биҙәлгән, шул иҫәпкә Фортуна төргәге, ҡағыҙ аҡсалар һәм хуш еҫле таяҡсалар инә, ҡорам ғәҙеллек һәм батырлыҡ аллаһы Гуаньт  Гунға ихтирам күрһәтә. Ҡорам ҡарауылсыһы Альберт Тэм була. Бынан тыш,бинаның беренсе ҡатында тағы бер ғибәҙәтхана төҙөйҙр, ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың аҡыл, тыныслыҡ алиһәһе Гуань Ингә арналған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хаммамзаде Исмаил Деде Әфәнде
Хаммамизаде Исмаил Деде Әфәнде (Hammâmîzade İsmâil Dede Efendi, 9 ғинуар 1778 йыл, Истанбул — 29 ноябрь 1846 йыл, Мәккә) — Төркиәнең традицион (классик төрөк) композиторҙарының иң билдәлеләренең береһе.
Биографияһы
Деде Әфәнденең классик төрөк музыкаһының барлыҡ формаларындағы ике йөҙҙән артыҡ әҫәре һаҡланған. «Sultanî yegâh», «nev’eser», «saba-buselik», «hicaz-buselik» һәм «araban kürdî» мәҡәмдәрен дә ул яҙған тип иҫәпләнә.
Побызак
Побызак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 675 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Черепаниха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хольденштедт
Хольденштедт (Holdenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 734 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 203 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Испания
Испа́ния (España), рәсми исеме — Испа́ния Короллеге (, Regne d'Espanya, Espainiako Erresuma, Reialme d'Espanha, Reinu d'España) — Европаның көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт, баш ҡалаһы Мадрид. Испания Пиреней ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй.
Ҡайһы бер юрауҙар буйынса, «Испания» һүҙе финикия телендәге «и-шпаним» һүҙенән алынған һәм «ҡуянлы яр» тигән мәғәнәне бирә.
Сиктәш илдәр: Испанияның административ бүленеше буйынса — илдең составына 17 автономиялы берләшмә һәм 2 автономиялы ҡала инә.
Тарих
Испанияның тарихын бер нисә дәүергә бүлергә була:
Дельфин Клодель
Дельфин Клодель (Delphine Claudel; 23 март 1996, Ремирмон, Лотарингия, Франция) — француз саңғысыһы. 2018 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.
Карьераһы
Дельфин Клодель саңғы ярышы буйынса юниорҙар чемпионатында 6 тапҡыр Франция исеменән сығыш яһай: 2014, 2015 һәм 2016 йылда  20 йәшкә тиклемге  ҡыҙҙар араһында сығыш яһай, ә 2017, 2018 һәм 2019 йылдарҙа — 23 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында.
Донъя Кубогында спортсы ҡыҙ 2016 йылда француз ҡалаһы Ла-Клюзда беренсе тапҡыр сығыш яһай, унда  10-километрлы  масс-стартта  һәм 4×5 километрлы беренсе эстафета этабында йүгерә.
Дельфин Клодель 2018 йылда Пхёнчхандағы Олимпия уйындарының француз делегацияһы составына индерелә. Айырым старт менән 10  километрлы  шәхси ярышта ул  тик  57-се ваҡытты күрһәтә. Шулай уҡ спортсы ҡыҙ эстафетаның йомғаҡлау этабын үткәрә, унда француз ҡыҙҙары финишҡа 12-се булып килә.
Донъя чемпионатында үҙе өсөн беренсе уҙышта  — 2019 йылдың февралендә Австрия ҡалаһы Зефельдта үткән спринт ярышындағы  квалификация йүгерешендә  Дельфин Клодель 35-се урынды биләй һәм сирек финалға үтә алмай. Шулай уҡ Дельфин скиатлон буйынса планета беренселегендә ҡатнаша, унда һәм «өс төҫлөләр» 8-се булып тамамлаған эстафетала  31-се урында була.
2021 йылдың ғинуарына Клодель Тур де Ски финал уҙышында өсөнсө булып килә, үҙ карьераһында тәүге тапҡыр донъя Кубогы этабында  подиумға күтәрелә. Бөтә күп көнлөк һөҙөмтәләре буйынса француз ҡыҙы Турҙың дөйөм зачетында буйынса 16-сы урынды яулай
2021 йылғы донъя чемпионатында Оберстдорфта Клодель 7,5+7,5 километрлы скиатлонда француз ҡатын-ҡыҙҙарынан  берҙән-бер ҡатнашыусы була һәм финишҡа 7-се  килеп, бындай юғары кимәлдә  үҙе өсөн иң  яҡшы һөҙөмтә күрһәтә.
Холка (йылға)
Холка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Выг-озеро күле - Выговка йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прогрессив һалым
Прогрессив һалым тигәндә һалым һалына торған базаның үҫеүенә бәйле  һалымдың һөҙөмтәле ставкаһын арттырыуҙы аңлайҙар . Прогрессив һалым башлыса физик шәхестәргә һалым һалғанда ҡулланыла (килем һалымы).
Тарихы
Прогрессив һалым беренсе тапҡыр Бөйөк Британияла премьер-министр Уильям Кесе Питт тарафынан 1798 йылда индерелә. Ул 60 фунттан артып киткән килемгә һәр фунтҡа (1/120)  2 пенс иҫәбенән башлана һәм 200 фунттан артҡан килемгә фунтҡа  (1/10) 2 шиллинглыҡ максималь дәүмәлгә етә.
Рәсәйҙә тәүләп прогрессив килем һалымы индерергә тырышыу 1810 йылда була. Наполеон менән һуғыш дәүләт ҡаҙнаһын бөлдөргәс һәм ҡағыҙ аҡсаның курсы төшкәс, алпауыттарға 500 һумлыҡ килемдән башлап һалым һалына. Ул прогрессив рәүештә саф килемдең 10 процентына етә. Наполеон менән һуғыш тамамланғандан һуң, 1820 йылда һалым да бөтөрөлә.
ХХ быуат башына прогрессив килем һалымы был Европалағы күп илдәрҙә индерелә. Америка Ҡушма Штаттарында прогрессив һалым 1913 йылда индерелә.
Рәсәйҙә килем һалымы батша хөкүмәте тарафынан 1916 йылдың 6 апрелендә булдырыла һәм 1917 йылда көсөнә инергә тейеш була. Ләкин Февраль революцияһы, унан һуң Октябрь революцияһы килем һалымын индереүгә аяҡ сала. 1922 йылдың 23 ноябрендәге Декрет менән һалым һалыуға реформа үткәрелә.
Яңы Ҡарамыш
Яңы Ҡарамыш (Новокарамышево) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 81 кеше. Почта индексы — 453057, ОКАТО коды — 80221810005. ИФНС коды — 0268.
Ҡытай-ҡала
Ҡытай-ҡала  — Мәскәү ҡалаһының тарихи районы, Китайгородский ҡәлғә диуары эсендә урынлашҡан. 1538 йылда мөйөштә торған һыу манараһы (башняһы) Мәскәү Кремленең Беклемишев һәм Арсенал мөйөшлө манараларына терәтеп һалынған. ХIХ—XX быуаттарҙа емерелгәндән һуң боронғо Ҡытай-ҡаланың ҙур булмаған участкалары ғына һаҡланып ҡалған.
Яңы Ҡарамыш
Тарихы
Егән буйында урынлашҡан Яңы Ҡарамыш ауылына нигеҙ 1870 — 1896 йылдарҙа Ҡотлоғужа ауылынан күсеп ултырған башҡорттар тарафынан һалына, шуға ла айырым ауыл булып йәшәүҙәренә ҡарамаҫтан, халыҡ ауылды йыш ҡына "Ҡотлоғужа" тип йөрөтөр була. 1896 йылғы рәүиздә ауылдағы 35 ихатала 211 кеше йәшәүе теркәлә. 1906 йылда 42 ихатала 107 ир-егет һәм 119 ҡатын-ҡыҙ көн итә. 1920 йылда советтар үткәргән халыҡ иҫәбен алыу 51 ихатала 255 кешенең йәшәүен билдәләй.
Ҡытай-ҡала
Ҡытай—ҡала Ҡыҙыл майҙандан башланып китә, төньяҡтан Охотный Ряд, Театр майҙаны һәм уның үткәүеле менән, көнсығыштан Лубянка һәм Иҫке майҙан менән, көньяҡтан майҙан театр һәм театрға йөрөү юлы менән, көнсығыштан Мәскәү-йылғаһы менән сиктәш.
Яңы Ҡарамыш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡытай-ҡала
Ҡытай-ҡала территорияһы Тверь өлкәһе составына инә. Әлеге ваҡытта был Мәскәүҙең административ, эш һәм мәҙәни үҙәге. Үҙ эсенә Никольская, Ильинка, Варварка урамдарын һәм шулай уҡ Зарядье райондарын ала. 1991 йылға тиклем был территория Хамовники, Басманный һәм Таганский райондарына ингән.
«Площадь Ногина» метро станцияһын «Ҡытай-город»ҡа 1990 йылда үҙгәрткәндән һуң, уға күрше Аҡ ҡаланың (Белый город) кварталдарын яңылыш Ҡытай-ҡала тип атап йөрөтәләр.
Исеменең килеп сығышы
Әлегә тиклем исемдәренең килеп сығышы аныҡ билдәләнмәгән. Иң киң таралған версия буйынса, райондың элекке атамаһы боронғо «кита» һүҙенән булған, ул һайғау бәйләмәһен аңлатҡан, бындай һпайғауҙар ҡаланың нығытмаларын төҙөгәндә ҡулланылған. «Словарь русского языка XI—XVII вв.» «кит» тигән һүҙҙе «сәс үреме, толом, бәйләм, шәлкем» тип аңлата.
Был һүҙ шулай уҡ итальян сitta (тулыһынса cittadelle — цитадель, нығытыу) йәки төрки һүҙе ҡатай — ҡала, ҡәлғә, инглиз һүҙе city йәки — ҡала үҙәге тигәндән килеп сыҡҡан тигән версиялар ҙа бар. Шулай уҡ элек ҡаланың был өлөшө Яңы йәки Икенсе ҡала тип аталған, һәм ХVI быуат аҙағында ул Урта ҡала йәки Ҡытай-ҡала тип атала башлаған, сөнки татар телендә «Ҡытай» урта тигәнде аңлата.
Урыҫ яҙыусы-журналисы Владимир Гиляровский үҙенең «Москва и москвичи» тигән китабында, шулай уҡ байтаҡ тарихсылар был атаманы батша Иван Грозныйҙың әсәһе Елена Глинская үҙенең тыуған еренә ҡайтарылған өлөшөн билдәләү өсөн әйткән тип аңлаталар. Шулай уҡ Ҡытай-ҡала тип Пронск ҡалаһының посадтар йәшәгән өлөшөн һуңғараҡ атағандар, был урындағы ҡәлғәне Мәскәү Ҡытай-ҡалаһын төҙөгән архитектор Петрок Малый исеме менән бәйле булған.
Ҡытай-ҡаланың нығытмалары
1394 йылда, Аҡһаҡ Тимер ябырылыуын көткән саҡта, посад әйләнәһенә ҙур соҡор ҡаҙый башлайҙар (хәҙерге Ҙур, Черкасск, Владимир, Псков тыҡрыҡтары һыҙатында) Был соҡор быуаттан артыҡ ваҡыт посадтың берҙән-бер һаҡланғысы була. Елена Глинская таш нығытма төҙөргә ҡарар ҡабул итә. 1534 йылдың яҙында ҙурыраҡ майҙанды эсенә алған яңы соҡор ҡаҙыла, был эштә бөтә Мәскәү халҡы ҡатнаша.
Ҡыҙыл майҙанда ике ҡапҡа бар — көньяҡта Спасский ҡапҡаһы һәм төньяҡта Воскресенский ҡапҡаһы. Был ҡапҡаны Иверский тип тә атап йөрөтәләр, сөнки уның янында Иверская Божья Матерь сиркәүе бар (1669 йылдан алып).
XVIII—ХIХ быуатта мәскәүлеләргә уңайлы булһын өсөн, оборона әһәмиәтен юғалтҡан диуарҙа тағы ла бер нисә ҡапҡа тишәләр. Улар араһында иң билдәлеһе — Третьяков ҡапҡаһы. Кремль стенаһына тейеп торған был диуарҙың участкалары XIX быуат башында һүтелә.
Китайгородский стеналары (бәләкәй генә өлөшөнән башҡа) 1934 йылда һүтелә. Боронғо ҡала стеналары һәм нығытмаларының бары тик бер участкаһы ғына хәҙерге Революция майҙанында тора. Шулай уҡ Варвара манараһының аҡ ташлы нигеҙенең бер киҫәге «Ҡытай-ҡала» метроһының ер аҫты үткәүелендә һаҡланған. 1990 йылдар аҙағында Воскресенский ҡапҡаһы һәм Театр майҙаны районы менән Третьяков үткәүеле (проезы) райондарында диуарҙың айырым участоктары тергеҙелә.
Тарих
Кремль менән бер рәттән, Ҡытай-ҡала — боронғо Мәскәү районы (был бигерәк тә Зарядьеға ҡағыла), ул Бөйөк посад булараҡ билдәле. Уның өлөшө хәҙерге Кремль биләмәһендә урынлашҡан, әммә Иван Калита һәм Дмитрий Донской ваҡытында Кремлде киңәйткән саҡта, посад Кремлдән ҡыҫырыҡлап сығарыла, бының һөҙөмтәһендә посад хәҙерге Ҡытай-ҡала территорияһына табан көнсығышҡа үҫешә.
Бында шулай уҡ Петр заманына тиклем рус китап баҫыу (Матбуғат йорто, артабан Никольскийҙәге Синод типографияһы) һәм мәғрифәтселек (Заиконоспасский монастыры мәктәбе, артабан Славян-грек-латин академияһы) үҙәге булған; ошонда уҡ Елизавета батшалыҡ иткәндә университет (Земский приказ бинаһы, хәҙерге Тарих музейы урынында) урынлашҡан. Революция йылдары алдынан Никольскийҙағы «Славян баҙары» рестораны ҡалала дан тотҡан.
Совет заманында Ҡытай-ҡалала партия-дәүләт учреждениеһы, шул иҫәптән КПСС Үҙәк Комитеты биналары комплексы (хәҙер Президент хакимиәте) районы булған. 2011 йылдың көҙөндә бында ҡоймалар ҡуйыу башлана, был «Архнадзор»ҙы һәм башҡа йәмәғәт эшмәкәрҙәрен бик ныҡ хәүефкә һала, сөнки ҡоймалар Ҡытай-ҡаланың тарихи иҫтәлекле урындарына, 17 сәғәттә хакимиәт учреждениеларының эш көнө тамамланғандан һуң, инеү мөмкинлеген сикләтә. Федераль һаҡлау хеҙмәте чиновниктары фекеренсә, ҡойма «кешеләрҙе Ҡытай-ҡаланан ситкә сығарыуҙың бер символы булып тора».
Ҡытай-ҡаланың иҫтәлекле урындары
<mapframe latitude="55.7545" longitude="37.6256" zoom="14" width="400" height="300" align="center" text="Хәҙерге Мәскәү картаһында Ҡытай-ҡала"> { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": ["Q1412002"] } Ҡытай-ҡала территорияһында шулай уҡ билдәле архитектура һәм тарихи һәйкәлдәр бар: Покров соборы, Воскресенский ҡапҡаһы, Каруанһарай (Гостиный двор), ГУМ, Урта сауҙа рәттәре (Средние торговые ряды), Ҡазан соборы, Никитникаҙағы Троица сиркәүе һәм башҡалар.
Сиркәү, соборҙар һәм ғибәҙәтханалар
Василий Блаженный ҡорамы Үҙәк благочиние составына инә, ә райондағы башҡа бөтә православие ҡорамдары Урыҫ православие сиркәүе Мәскәү ҡала епархияһының Иверский благочиниеһына ҡарай.
Ҡытай-ҡаланың сауҙа рәттәре
Элек-электән Ҡытай-ҡала территорияһында сауҙа гөрләп сәскә атҡан. Юҡҡа ғына борон «Мәскәүҙә ата-әсәңдән башҡа бөтә нәмәне лә һатып алып була» —тип әйтмәгәндәр. Мәскәү өсөн посадтың әһәмиәте шул тиклем ҙур булған, шунлыҡтан, кенәз Иван Данилович Калита үҙенең төп резиденцияһын уға яҡынлатып һалған һәм йөрөр өсөн Кремлдең көнсығыш диуарында яңы төп ҡапҡа уйҙырған.
Никольский урамынан алып Варваркаға тиклем һәм артабан Мәскәү йылғаһы аша «тере» күпер һуҙылған. ХV быуат аҙағындағы көслө янғындан һуң, Кремль диуарының көнсығыш яғында (аныҡлап әйткәндә Кремль соҡоронан ары) йөҙ ҙә ун сажин киңлегендә йорттар һалынмаған майҙан барлыҡҡа килә (ул ХVII быуатта «Ҡыҙыл майҙан» тип атала башлай). Кремль алдындағы бөтә майҙан сауҙа итеүселәрҙең эскәмйәләре менән тулған, һатыусылар, бер кемдән дә тартынмайса, Василий Блаженный соборы янында, Лобное место янында ла, Неглименский күперендә лә ҡысҡырып, һатып алыусыларҙы үҙ тауарҙары янына саҡырып торғандар. Һатыусылар менән күршеләш булыу юғары власть әһелдәренә оҡшамаған, һәм 1596—1598 йылда, сауҙа майҙаны зоналарының сиктәрен билдәләйҙәр. Ул урын Никитская, Ильинка, Варварка урамдары меән сикләнгән, унда сауҙагәрҙәрҙең таштан һалынған палаталары барлыҡҡа килгән. Тап шул саҡта Юғары, Урта, Түбәнге Сауҙа рәттәре тип аталған кварталдар барлыҡҡа килгән. Әммә ошондай саралар ҙа һатып-алышты майҙанда ныҡлап туҡтата алмай, сауҙа итеү тағы ла ике йөҙ йыл самаһы Ҡыҙыл майҙанда дауам иткән.
Сәйәхәтсе Адам Олеарий Мәскәү сауҙа рәттәрен «урамдар» тип атай.
Был ысынлап та төрлө сауҙа биналары тулыһынса урынлашҡан урамдар була. Ҡытай-ҡалала Иконный, Ветчинный, Алма, Завязочный, Калачный, Луковая, Чесноковый, Баллы, Подошвенный, Мыльный, Игольный, Пирожный, Харчевный, Дынный сауҙа рәттәре-урамдары булған. Мәскәү мода ҡыуыусылары бигерәк тә Щепетильный рәтен яратҡан, сөнки унда парфюмерия һәм галантерея тауарҙары һатылған.
Поляк дворяны Самуил Маскевич Ҡытай-ҡалала һатыу тураһында былай тип яҙған:
''«Унда ниндәй генә кибеттәр юҡ: уларҙың һаны 10 000 тиклем иҫәпләнгән. Һәр ерҙә шундай яҡшы тәртип, һәр бер тауар, һәр һөнәрсе өсөн, иң әһәмиәтһеҙ генәләре өсөндә айырым кибеттәр рәте бар, хатта һаҡал-мыйыҡ ҡырыусыларҙың да үҙ рәттәре бар. Баҙарҙа һәр саҡ 200-гә тиклем бер ат еңелгән саналы извозчиктар торған.»''
Сауҙа бинаһының төп рәүеше — кибет, айырым таштан йәки ағастан һалынған айырым ҡаралты. «Кибеттең» законда билдәләнгән ҙурлығы: киңлеге 2 һәм оҙонлоғо 2,5 сажин, йәғни 4Х5 метр. «Кибетте» бары тик бай сауҙагәрҙәр генә тота алған, шунлыҡтан ярым кибет, сирек кибет биналары йыш осраған. Кибеттәрҙән тыш, шулай уҡ сауҙа рәттәрендә «мөгәрәп», «йәшник урындары», «рундук», «эскәмйә», «тәпән», «мискә», «ҡыуыштар» торған.
«Ҡыуыш» — ҙур булмаған бура бүрәнәһе була, уның алғы стенаһы күтәреп асылған һәм һатыу шул асыҡ стенанан алып барылған. Эш көнө тамамланғас, был стена йоҙаҡҡа ябылып ҡуйылған. Һатыусы ҡыуышта тороп һатҡан, ә һатып алыусы ҡыуыштың тыш яғында баҫып тауар алған, Һатыусы уларҙы «Милости прошу к нашему шалашу!» — тип ҡысҡырып үҙ ҡыуышына саҡырған. «Ҡыуыштар» әле лә һаҡлана: коммерция киоскылары асылда шул «ҡыуыш».
Тарихсы Н. И. Костомаров Мәскәү сауҙагәре тураһында шулай яҙа:
«''Мәскәүҙә һатып алғанда тауар хаҡын байтаҡ күтәреп һорау һәм уны түбән төшөрөү йолаһы булған. Сауҙагәр кешенең кемлегенә ҡарап үҙ хаҡын ҡуйған һәм бер үк тауарҙы кешеһенә ҡарап ун тапҡырға ла арттырып һатҡан''».
Ҡайһы саҡ сауҙагәрҙәр, хаҡты төшөрөргә дәртле кешеләр йыйылған саҡта, «зеленить или краснить» үҙенсәлекле уйынын ойошторғандыр. Кибеткә һатып алыусы инеп, берәй тауар, мәҫәлән, көңгөрт һоро буҫтау һораған саҡта, сауҙагәр бик тыныс төҫ менән ҡыҙыл йәки йәшел буҫтау төргәген сығарып һалған. Сауҙагәр һатып алыусыны уға кәрәкле тауарҙың ошо икәнлегенә ышандырырға тырышҡан. Һатып алыусы, сауҙагәр аҡылдан яҙғандыр тип уйлап, икенсе кибеткә киткән. Был кибеттә лә шул уҡ хәл ҡабатланған: сауҙагәр һоро буҫтау урынына ҡыҙыл йәки йәшел буҫтау килтергән. Бер нисә кибеттә лә шуны күргән меҫкен һатып алыусы үҙенең аҡылы зыянланмаған микән тип шикләнә башлаған.
Баш ҡаланы Мәскәүҙән Петербургҡа күсергәс, Ҡытай-ҡала сауҙагәрҙәре күпләп Замоскворечье биҫтәһенә күсеп киткән.
Чухлома
Чухлома (Чухлома)  — ҡала (1381 йылдан алып ) Рәсәйҙең Кострома өлкәһе Чухлома районының административ үҙәге.
Чухлома ҡалаһы статуслы ҡала биләмәһе менән бергә уның составындағы берҙә-бер тораҡ пунктлы муниципаль берәмек.
Халҡы — 5054 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Географияһы
Ҡала Чухлома күле ярында, тимер юл үҙәге Галич ҡалаһынан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Нигеҙ һалыу
Нигеҙ урыны һәм ваҡыты аныҡ билдәле түгел, шул шаһит була, X быуатта Чухлома күленең көньяғында түгел , ә төньяҡ ярында (һуңыраҡ унда Авраамиев Городецкий монастыры нигеҙләнә) ҡала булғанлығы билдәле. Чухлома ҡалаһына нигеҙ 1381 йылда күлдең кәньяҡ ярында һалынған тип иҫәпләнә (Чухломаның әҙәби сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр телгә алыныу йылы).
Буталсыҡ заманда
Чухлома Буталсыҡ заманда ныҡ зыян күргән.
Иҡтисад
Ағас эшкәртеү, йорт бураһы эшләү.
Иҫтәлекле урын
Успенская сиркәүе һаҡланған (1730, эшләй) сатырлы ҡыңғырау манаралы; Преображенский соборы (1746, янғын һүндереү депоһы итеп ҡулланыла). Шулай уҡ Чухлома үҙәгендә — XV быуат ың боронғо ҡәлғә валы ҡалдыҡтары. Ҡала үҙәгендә XIX быуаттың бер нисә таш йорто; күпселек Чухлома ҡоролмалары ағастан һалынған, күптәре һырлап биҙәлгән.
Тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй (1919 йылдан алып).
Матурлыҡ
Матурлыҡ — камиллыҡты аңлатҡан эстетик категория. Ниндәй ҙә булһа бер объекттың төрлө яҡтары күҙәтеүселә юғары ләззәт уятырлыҡ гармониялы тап килеүе. Матурлыҡ — мәҙәниәттең иң мөһим категорияларының береһе. Йәмһеҙлек, шөкәтһеҙлек һәм килбәтһеҙлек матурлыҡҡа ҡапма-ҡаршы булғанды аңлатыусы төшөнсәләр.
Исем ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Исем ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Матурлыҡ
Матурлыҡ концепциялары
Матурлыҡ төшөнсәһе антик осорҙан башлап ысынбарлыҡты, йәшәйеште философик аңлауҙа мөһимдәрҙең береһе булып ҡарала. Боронғо грек философтары матурлыҡты объектив күренеш тип аңлаған һәм уны Ғаләмдең камиллығы, донъяны бер тәртипкә ҡорған йыһан (космос) менән бәйләгән.
Исем ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Административ үҙәге — Исем ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Матурлыҡ
Матурлыҡ концепциялары
Был хеҙмәттә шулай уҡ түбәндәге ике аспект билдәләнә:
Эко артабан билдәләүенсә, урта быуат ғилеменең нығыраҡ үҫкән осоронда Фома Аквинский түбәндәгеләрҙе әйтәсәк:
Сәнғәттәге матурлыҡ
Хәҙерге ваҡытта беҙ матурлыҡты күп быуын йән эйәләренең аңһыҙ тәжрибәһе һәм кешеләрҙең меңәрләгән быуынының аңлы тәжрибәһе нигеҙендә беҙҙең зиһендә һаҡланып ҡалған инстинкт йәки тыумыштан килгән эске һиҙем, тәбиғи тойғо менән ҡабул итәбеҙ тигән фараз йәшәп килә.
Эрос (һөйөү) һәм физик матурлыҡ
Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ҡаршы затҡа (енескә) оҡшағанда матур була. Ҡатын-ҡыҙҙы/ир-егетте партнёр итеп һайлағанда, ниндәй затҡа нимә кәрәклегендә беҙ бер ҡасан да яңылышмайбыҙ. Бында нәҡ «алдағы быуындар тәжрибәһе» ярҙамға килә лә инде.
Тәнде бар яҡлап гармониялы үҫтереү, башҡа төр ҡаҙаныштар кеүек үк, һәр кешенән ҙур хеҙмәт һәм тырышлыҡ талап итә.
Рухи матурлыҡ
Физик матурлыҡтан тыш кешелек мәҙәниәтендә шулай уҡ әхлаҡи, рухи матурлыҡ хаҡында ла төшөнсә формалашҡан. Был категория йәшкә һәм енескә ҡарамай һәр кемгә ҡарата ҡулланыла һәм кешенең аҡыллылығына, зирәклегенә, намыҫлылығына, тоғролоғона, баҫалҡылығына, әҙәплелегенә ҡарашты билдәләй. Балалар, үҫмерҙәр һәм йәш егет менән ҡыҙҙарға ҡарата был төшөнсәгә шулай уҡ «ғәйепһеҙлек», «гөнаһһыҙлыҡ», «саф күңеллелек», «хәйләһеҙлек», «эскерһеҙлек», «боҙолмағанлыҡ» һәм башҡа шундай инә.
Төрлө мәҙәниәттәрҙә физик матурлыҡ эталондары
Тарихтан күренеүенсә, матурлыҡ үрнәктәре һәм төрлө илдәрҙә һәм мәҙәниәттәрҙә бик ныҡ айырыла. Тән төҙөлөшөндә күренеп торған физик етешһеҙлектәре, симметрияһыҙлыҡтары булмаған һәм тышҡы күренеш менән «уртаса» булған (һәр расала — үҙ эталоны) кешеләргә өҫтөнлөк биреүҙән тыш, үҙгәреп торған башҡа мәҙәни сифат айырмалыҡтары ла бар.
Боронғо Грецияла һәм Боронғо Римдә ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар матурлығы эталоны XX быуаттыҡынан, олимпия хәрәкәте үҫкән дәүерҙекенән ғәмәлдә айырылмай.
Урта быуаттарҙа көлһыу төҫ, йөҙҙә нур булмау, ағарынғанлыҡ һәм ябыҡлыҡ модала булһа, барокко дәүерендә киреһенсә тулылыҡ, йыуантыҡлыҡ (мәҫәлән, Рубенс картиналары) һәм  үрсем биреү һәләте күҙгә бәрелеп торған кәүҙә модаға инә (голланд оҫталарының картиналары, — мәҫәлән, рәссам Герард Терборх төшөргән ханымдар).
Ҡатын-ҡыҙ матурлығы эталондары
Хәҙерге ваҡытта «юғары мода» сиктән тыш ябыҡ, оҙон буйлы, нескә билле һәм оҙон аяҡлы һынды ҡатын-ҡыҙ матурлығының итеп рекламалауын дауам итә. «Көсһөҙ заттар»ҙың буй-һыны зифа һәм һомғол булып, билдәле 90—60—90 күрһәткестәренә тап килергә тейеш.
Рәсәй
2011 йылда Көньяҡ федераль университет хеҙмәткәрҙәре тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ матурлығының асылын тикшергән. Тикшереүҙә ҡатнашыусыларҙан улар өсөн сибәр ҡатын-ҡыҙ идеалы бармы-юҡмы икәнен һәм кемде уға индереүҙәрен белешкәндәр. Һорашыу һөҙөмтәһендә яуап биреүселәрҙең күпселеге өсөн матурлыҡ тормоштағы реаль кешеләрҙең күҙ менән күрерлек (визуаль) аныҡ образы аша һынланыуы асыҡланған. 30 процент яуап биреүселәр матур ҡатын-ҡыҙҙың телевидение тапшырыуҙары нигеҙендә тыуған йыйылма образы хаҡында фекер йөрөткән. Дөйөм алғанда, сибәр ҡатын-ҡыҙ өлгөһө булараҡ Одри Хепбёрн, Мэрилин Монро һәм Анджелина Джоли исемдәре аталған. Тикшереүҙә ҡатнашҡан йәштәр бары тик көнбайыш һылыуҙарына ғына туҡталһа, олораҡтар РСФСР-ҙың һәм Рәсәйҙең халыҡ артистары Валентина Толкунова менән Ирина Алфёрованы ла ҡатын-ҡыҙ матурлығы өлгөһө итеп күрһәткән.
Һорашыуҙа ҡатнашыусыларҙың күптәре ҡатын-ҡыҙ матурлығы эталонын зифа буйлы, оҙон сәсле һәм ҙур күҙле итеп тасуирлаған. Ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәре тышҡы бөхтәлек һәм ҡаралғанлыҡ (ухоженность), шулай уҡ ыҫпайлыҡ (аккуратность) кеүек сифаттарҙы мөһим тип билдәләһә, ир-аттар күберәк сәс һәм күҙҙәрҙең төҫөнә иғтибар биргән. Матурлыҡ идеалы тип аталған билдәле шәхестәрҙең фотоһүрәттәрен өйрәнеү һөҙөмтәһендә шул асыҡланған: матур ҡатын-ҡыҙҙар — ҡара сәсле (брюнетка), ҙур, асыҡ һәм мәғәнәле (выразительный) күҙле, уртаса комплекциялы һәм пропорциональ һынлы булырға тейеш. Брюнеткалар блондинкаларға (һары сәслеләргә) ҡарағанда күберәк тауыш йыйған.
Һөҙөмтәлә сибәр (матур, һылыу) ҡатын-ҡыҙҙың шундай йыйылма портреты хасил була: буй 158—175 сантиметр, ауырлыҡ 48—64 килограмм, һомғол, зифа һәм пропорциональ буй-һын (фигура), йәшел йә ҡуңыр күҙҙәр, ҡуйы оҙон керпектәр, сәләмәт һәм ҡуйы сәс, хисле ирендәр, ҡаралған ҡулдар һәм тырнаҡтар, таҙа һәм шыма тән тиреһе. Ыҡсымлыҡ (миниатюрность), ҡыҫҡа сәс, макияждың юҡлығы һәм 90—60—90 классик пропорциялар һирәк кенә телгә алына. Һуңғы ваҡытта матур һын хаҡындағы төшөнсә үҙгәреү кисерә — ул ябыҡ түгел, ә нормаль, «һау-сәләмәт» ҡатын-ҡыҙ буй-һыны.
Ир-ат матурлығы эталондары
Итальяндар донъялағы иң матур ир-ат тип танылған, һәм йылдар үтеү менән һирәкләнә барған сәс, биттәге йыйырсыҡтар уларҙың һөйкөмлөлөк һәм яғымлылығын бер ҙә кәметмәй.
Матурлыҡ бәйгеләре
Матурлыҡ бәйгеһе — ҡатнашыусыларҙың иң сибәре билдәләнгән ярыш. Йыш ҡына был конкурстарҙа төрлө маһирлыҡты, уйлау-фекерләү һәләтен (интеллектты) һәм телмәр (ораторлыҡ) оҫталығын күрһәтергә кәрәк.
Легенда буйынса, беренсе матурлыҡ бәйгеһе итеп өс алиһә — Гера, Афина һәм Афродитаның ярышы һанала. Хөкөмдар (судья) итеп улар Паристы (кешене) һайлай, һәм ул төп бүләкте — һәм «Иң һылыу» исемен Афродитаға бирә. Троя һуғышы башланыуға нәҡ ошо сәбәпсе була ла инде.
Боронғо Трояла Илиондың иң матур ҡыҙын һайлауҙары тураһында туранан-тура булмаһа ла, ситләтелгән раҫлауҙар һаҡланған. Баһаман (жюри) йырсылар, скульпторҙар, ораторҙар һәм яугирҙәрҙән торған.
Документаль раҫланған матурлыҡ бәйгеләренең тәүгеләре б. э. т. 5 быуатта Боронғо Грециялағы Коринф ҡалаһында үтә. Унда хакимлыҡ иткән Кипелис ер алиһәһе Гея хөрмәтенә байрам ойоштора. Иң лайыҡлы дәғәүәсе алтын эйәһе тип нарыҡлана. Был башланғыс гректарға хуш килә, һәм ошоға оҡшаш бәйгеләр башта Афинала, һуңыраҡ бар ерҙә дә үткәрелә башлай. Эгей диңгеҙенең Лесбос утрауындағы ярыштар айырыуса киң билдәлелек яулай.
Боронғо Ҡытайҙа, шулай уҡ хәҙерге Перу биләмәләрендә ҡасандыр йәшәгән индеец ҡәбиләләренең Инкалар империяһында һәм Малайзия халҡында һылыуҙарҙы һайлау буйынса махсус ҡағиҙәләр булған. Еңеүсене билдәләгәс, йола нигеҙендә тантаналы шарттарҙа уны ҡан эскес алла йә рухҡа (затҡа) ҡорбан итеп биргәндәр.
Исламдың ҡаты ғөрөф-ғәҙәттәренә ҡарамаҫтан, Осман империяһындағы һәрәмдәрҙә иң һылыу йәриәне һайлап күңел асҡандар.
Австралия һәм Тымыҡ океан утрауҙары ҡәбиләләренең 20 быуатҡа тиклем үткәрелгән бәйгеләрендә кейәүгә сыҡмаған һөйкөмлө ҡыҙҙар шәрә килеш ярышҡан. Еңеүсене ауылдың «беренсе» егете кәләш итеп алған.
Уганданың матурлыҡ бәйгеләрендә йөҙ-бит һәм төҫ матурлығына айырым иғтибар бирмәй, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан иң матур янбаш хужаһын һайлағандар. Ҡайһы бер еңеүселәрҙең арт һандары шундай ауыр булған, улар хатта сит ярҙамдан тыш аяҡтарына ла баҫа алмаған.
Европала бындай бәйгеләр хаҡында урта быуаттарҙа уҡ оноталар. Инквизиция заманының иң матур ҡыҙының сираттан тыш утта яндырылыу ихтималлығы ғына бик юғары булған. Христиан сиркәүе, ҡатын-ҡыҙҙарҙың иң һылыуҙары ла, иң шөкәтһеҙ һәм ғәриптәре лә мотлаҡ иблискә хеҙмәт итә һәм шунлыҡтан улар ошондай ҡиәфәткә эйә, тип һанаған.
Сығанаҡ: http://fact.inf.ua/p.html
1888 йылдың 19 сентябрендә Бельгияның Спа ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренсе матурлыҡ бәйгеһе үтә. 350 кандидаттың 21-е финалға етә: тик ир-егеттән генә торған уларҙы ябыҡ ишек артында «ҡарап тикшерә». Францияның Кариб диңгеҙе утрауҙарында урынлашҡан диңгеҙ аръяғы департаменты Гваделупа вәкиле 18 йәшлек Берта Сукаре (Bertha Soucaret) еңеүсе тип табыла һәм 5000 Бельгия франкы күләмендәге призға лайыҡ була.
Халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеләре
Иң әһәмиәтле халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеләре (конкурстары):
Донъя һылыуы
«Донъя һылыуы» (Miss World) — йыл һайын үткәрелеп килгән халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеһе. «Ер шары һылыуы», «Ғаләм һылыуы» һәм «Мисс Интернешнл» конкурстары менән бер рәттән донъялағы матурлыҡ бәйгеләренең иң абруйлыһы һәм дәрәжәлеһе һанала.
«Донъя һылыуы» конкурсын 1951 йылда Бөйөк Британияла продюсер Эрик Морли (1918—2000) үткәрә башлай. Уның ҡатыны Джулия Морли — иренең вафатынан һуң был шоу-тамашаның рәйестәше. Алда әйтелгәндәре менән бергә был матурлыҡ бәйгеһе лә донъяла иң билдәлеһе, конкурс финалын телевизорҙан 200-ҙән ашыу илдең тамашасылары ҡарай.
«Донъя һылыуы» тәүҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың бикини фестиваль-конкурсы итеп ойошторола, матбуғат уға «Донъя һылыуы» исемен бирә. Башта бәйгене бер тапҡыр ғына үткәреү планлаштырылған була. "Ғаләм һылыуы"ның ойошторолоуын белгәс, Морли үҙенең шоуын һәр йыл һайын үткәрергә ҡарар итә.
Бикиниға ҡаршы булған оппозиция беренсе конкурстан һуң уны ҡәҙимге һыу инеү кейеме менән алыштыртыуға өлгәшә. 1959 йылда Би-би-си бәйгене телевизор экрандарына сығара, был иһә шоү-тамашаның ғәйәт популярлашыуына килтерә.