cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ярослав Владимирович Мудрый
Ярославтың тыуған йылы һәм уның өлкәнлеге
Ул саҡта Ярославҡа 28 йәш була. Был хәбәргә ышанғанда, Ярослав 988 йәки 989 йылда тыуған булырға тейеш.Һәм ул төрлөсә аңлатыла. Татищев хата бар, был урында 28 түгел, ә 38 йыл булырға тейеш, ти. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған уның ҡарамағындағы элекке (Раскольничий, Голицынский һәм Хрущев) йылъяҙмаларҙа 3 вариант — 23, 28 һәм 34 йылдар бирелгән була ә Ырымбур манускриптына ярашлы, Ярославтың тыуыу датаһы 972 йыл тип иҫәпләнә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер һуңғы йылъяҙмаларҙа 28 түгел, ә 18 (София беренсе йылъяҙмаһы, Архангелогородский йылъяҙмасыһы , Ипатьев йылъяҙмаһының Ипатьев исемлеге) тип уҡыла. Ә Лаврентьев йылъяҙмаһында «Ярослав ул саҡта Новегородта 28 йыл булды» тип бирелгән. С. М. Соловьёвҡа был хәбәрҙе Ярославтың Новгород кенәзе булған осоро тип фаразлауға нигеҙ биргән: әгәр 18 йыл дөрөҫ тип ҡабул итһәң, 998 йылдан, әгәр 28 йыл тип алғанда — бер үк ваҡытта Ростовта һәм Новгородта 988 йылдан хакимлыҡ иткәнлеге күренә. Соловьёв шулай уҡ Ярослав 76 йәшендә вафат булған тигән мәғлүмәткә шикләнеп ҡараған.
Хәҙерге ваҡытта нығынған фекер буйынса, Владимир һәм Рогнеда 978 йылда никахлашҡан. Йылъяҙмалар мәғүмәте буйынса, Владимир Киевта 37 йыл хакимлыҡ иткән. Бынан тыш, Иаков Мних 6486 (978) йылдың 11 июне тигән датаны күрһәтә .|group="комм"}}, шулай уҡ Ярослав Рогнеданың өсөнсө улы булғанлыҡтан, ул 978 йылда тыуған тигән мәғлүмәт дөрөҫ түгел. Тарихсылар фекере буйынса, 76 йәштә үлгән тигән хәбәр Ярославты Святополк Владимирович Окаянныйҙан өлкәнерәк тип күрһәтеү маҡсатынан булыуы ихтимал. Әммә кенәз Владимир үлгән осорҙа тап Святополк иң өлкәне булған тигән мәғлүмәт тә бар. Был раҫлауҙың ситләтелгән мәғлүмәте тип, Святополк өлкән булғанлыҡтан, Ростов кенәзе Борис Владимирович дружинаһына Киевты яуларға теләмәүен белдергән һүҙҙәрен килтереп була:
Әгәр традицион тыуыу датаһын һәм Святополктың өлкәнлеген ҡабул иткәндә, был йылъяҙмаларҙа тасуирланған Владимир менән Ярополктың Киев тәхете өсөн көрәшен ҡабаттан ҡарауға алып килә, Полоцкты баҫып алыуҙы һәм Владимирҙың, диңгеҙ аръяғына киткәнсе, Рогнедаға өйләнеүен 976 йә 977 йыл тип күрһәтеүгә килтерә.
1939—1940 йылдарҙа үткәрелгән һөйәк ҡалдыҡтарын тикшереү мәғлүмәте Ярославтың вафатына тап килгән йәше тураһында өҫтәмә мәғлүмәт бирә. . Д. Г. Рохлин Ярослав 50 йәшендә вафат булған һәм 986 йылда тыуыуы ихтимал ти, ә В. В. Гинзбург — 60-70 йәш тип билдәләй. Ошо мәғлүмәттәргә нигеҙләнеп, Ярослав 983 һәм 986 йылдар араһында тыуған тип фаразларға була.
Бынан тыш, ҡайһы бер тарихсылар, Н. И. Костомаровҡа эйәреп, Ярослав Рогнеданың улы булыуына шик белдерҙе. Әммә был фекер йылъяҙмаларҙа бер нисә тапҡыр Ярослав Рогнеданың улы тигән мәғлүмәткә ҡаршы килә. Шулай уҡ француз тарихсыһы Арриньондың фаразына ярашлы, Ярослав византия батшабикәһе Аннаның улы була һәм 1043 йылда Ярославтың византия эске эштәренә ҡыҫылыуы тап шуның менән аңлатыла. Әммә был фараз да шулай уҡ бөтә башҡа сығанаҡтарға ҡаршы килә.
Ростов осоро
«Повесть временных лет» 6496 (988) йылғы хәбәрендә Владимир Святославович үҙенең улдарын төрлө ҡалаларға хаким итеп ултыртты. Һанап үткән улдары араһында Ростов хакимы Ярослав та бар. Әммә был мәҡәләлә күрһәтелгән дата, 988 йыл, уның эсенә бик күп ваҡиғалар һыйғанлыҡтан, бик шартлы. Тарихсы Алексей Карпов, Ярослав Ростовҡа 989 йылдан да алда китеүе мөмкин түгел тип фаразлай.
Йылъяҙмаларҙа, тәхеткә ултырғаны тураһында хәбәрҙән башҡа, Ярославтың Ростовта идара итеүе тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ. Уның биографияһының ростов осоро тураһындағы бөтә мәғлүмәт һуңғы осорға ҡарай һәм легендар характерлы, уларҙа тарихи дөрөҫлөк аҙ дәрәжәлә.
Әммә ярослав риүәйәте, бәлки, ҡаланың башланғыс тарихы менән бәйле ҡайһы бер фактты сағылдырһа ла, тап кнәз Ярослав менән бәйлелер, тип раҫлауға шикләнеп ҡарау бар.
1958—1959 йылдарҙа Ярославль тарихсыһы Михаил Германович Мейерович ҡала 1010 йылдан да алда барлыҡҡа килмәгән тип нигеҙләне. Әлеге ваҡытта был дата Ярославль ҡалаһына нигеҙ һалыныу датаһы тип һанала.
Ярослав, Новгородта кенәзлек иткән өлкән ағаһы Вышеслав вафат булғанға тиклем, Ростовта хакимлыҡ итә. «Повесть временных лет» йылъяҙмаһы Вышеславтың вафат булыу датаһын хәбәр итмәй. «Дәрәжә китабы» (XVI быуат) Вышеслав «Повести временных лет» йылъяҙмаһында үлгән йылы (1000 йыл) күрһәтелгән Ярославтың әсәһе Рогнеданан алдараҡ вафат була. Әммә был мәғлүмәттәр документтарға нигеҙләнмәгән һәм, моғайын, тоҫмаллау ғыналыр. "Рәсәй тарихы"нда В. Н. Татищев икенсе төрлө фаразлай. Беҙҙең заманға килеп етмәгән ниндәйҙер йылъяҙма нигеҙендә (моғайын новгород сығышлы) ул Вышеславтың үлеме датаһын 6518 мәҡәләлә урынлаштыра — (1010/1011) йыл. Әлеге ваҡытта был датаны тарихсыларҙың күпселеге ҡабул иткән. Новгородта Вышеславты Ярослав алмаштыра.
Новгород осоро
Ул осорҙа Новгород кенәзе, Киев кенәзлегенән ҡала, Ростов һ. б. кенәздәргә ҡарағанда юғарыраҡ статус һаналған. Новгород кенәзе йыл һайын Киевҡа 2000 гривна күләмендә яһаҡ түләгән, һәм был Новгородта һәм уға буйһонған ерҙәрҙән йыйылған яһаҡтың 2/3 өлөшөн тәшкил иткән. 1/3 (1000 гривна) кенәзде һәм уның дружинаһын тәьмин итеүгә тотонолған, уның үлсәме бары тик киев кенәзе дружинаһыныҡынан ғына кәм булған.
Ярославтың Ростов идаралығы осоро кеүек үк, Новгород кенәзлеге менән 1014 йылға тиклем идара итеү осоро тураһында йылъяҙмаларҙа мәғлүмәт бик аҙ. Моғайын, Ярослав башта Ростовтан Киевҡа килгәндер, ә унан Новгородҡа барғандыр. Һәм ул Новгородҡа, ихтимал, 1011 йылдан да иртәрәк килмәгәндер. Ярославҡа тиклемге кенәздәр Рюрик замандарынан бирле, ҡағиҙә булараҡ, Новгород эргәһендәге Рюрик Ҡаласығында йәшәгән, Ярослав ул саҡта ҙур ғына тораҡҡа әйләнгән Новгородта ҡалған. Уның кненәз ихатаһы Волховтың Сауҙа яғында урынлашҡан, был урын «Ярослав ихатаһы» тигән атама алған. Бынан тыш, Ярославтың Новгородтан көньяҡта ятҡан Старое Ракомо (Ракома) ауылында йәйге резиденцияһы ла булған.
Шул осорға Ярослав тәүге тапҡыр никахлашҡан. Уның беренсе ҡатынының исеме билдәле түгел, уның исеме Анна булған тигән фараз бар.
Археологтар Новгородта ҡаҙыныу эштәре барышында Ярослав Мудрыйҙың кенәз грамотаһына эленгән әлегә берҙән-бер экземпляр ҡурғаш мисәтен тапты. Уның бер яғында һөңгө һәм ҡалҡан тотҡан изге яугир Георгий һүрәте һәм уның исеме яҙылған, икенсе яғында — плащ һәм тоҡа кейгән, сағыштырмаса йәш, тырпайған мыйыҡлы һаҡалһыҙ кеше һәм һындың күкрәге тәңгәленә: «Ярослав. Рус кенәзе» тип яҙылған. Күрәһең мисәттә кенәздең, көмөрө йыртҡыс танаулы көслө ихтыярлы кешенең, шартлы тип атарлыҡ портреты эшләнгән. Билдәле ғалим — археолог һәм скульптор, антрополог Герасимов Михаил Михайлович тарафынан Ярославтың баш һөйәге буйынса кенәздең йөҙө, ҡиәфәте тергеҙелгән.
Атаһына ҡаршы баш күтәреүе
1014 йылда Ярослав атаһына, Киев кенәзе Владимир Святославичҡа йыл һайын түләнә торған 2 мең гривна яһаҡты (урок) түләүҙән ҡәтғи баш тарта. Тарихсылар Ярославтың был ғәмәлен, Владимирҙың һуңғы йылдарҙа үҙенә яҡынайтҡан һәм кенәз дружинаһы менән дә командалыҡ итеүҙе кесе кенәздәрҙең береһенә, ростов кенәзе Борис Владимирович Святойға, тапшырыуына шикләнеүе менән аңлатырға мөмкин, сөнки атаһының был хәрәкәте ысынында Бористы тәхет вариҫы тип таныуын аңлатҡан. Өлкән улы Святополк шуның өсөн дә Владимирға ҡаршы баш күтәргәндер тиергә була, бынан һуң ул (атаһы үлгәнгә тиклем) ябып ҡуйыла. Һәм тап ошо хәбәрҙәр Ярославты атаһына ҡаршы сығыырлыҡ хәлгә килтерә.
Йылъяҙма хәбәр итеүенсә, Ярослав, атаһына ҡаршы тороуҙа ярҙамға диңгеҙ ръяғынан варягтарҙы саҡыра, улары Эймунд командалығында килеп етәләр. Киев янындағы Берестово ауылында йәшәгән Владимир, походҡа әҙерләнергә бойора, ләкин ауырып китә. Бынан тыш, 1015 йылдың июнендә бәшнәктәр баҫып инә һәм Борис етәкселегендә Ярославҡа ҡаршы армияны дала баҫҡынсыларына ҡаршы йүнәлтергә тура килә, һәм улары, Бористың яҡынлашыуын ишетеп, ҡасып китә.
Ярослав яллаған варягтар, эшһеҙлектән Новгородта сыуалыштар ойоштора. Беренсе Новгородская йылъяҙмаһы: Һөҙәмтәлә новгородлылар, был хәлгә түҙеп тормай, баш күтәрә һәм бер төндә варягтарҙы ҡырып һала. Ярослав был ваҡытта үҙенең ҡла аръяғы резиденцияһында, Ракомала, була. Был турала белгәндән һуң, болала ҡатнашҡан новгород юғары ҡатламы вәкилдәрен, ғәфү итәм тип вәғәҙә биреп, үҙенә саҡырта, ә улары килгәндән һуң, аяуһыҙ үс ала. Был хәл 10145 йылдың июль — авгусында була<ref name="Re Шунан һуң Ярослав һеңлеһе Предслава Владимировнанан атаһының вафаты һәм шунан һуң булған ваҡиғалар тураһында хәбәр ала. Был хәбәр кенәз Ярославҡа новгородлылар менән килешеү төҙөүгә килтерә. Шулай уҡ ул һәр үлтерелгән кеше өсөн вира түләргә вәғәҙә бирә. Артабанғы ваҡиғаларҙа новгородлылар һәр ваҡыт үҙҙәренең кенәздәренә ярҙам күрһәткән.
Киев тәхете өсөн көрәш
1015 йылдың 15 июлендә Берестовола, улының сыуалышын туҡтатырға өлгөрмәй, Владимир Святославич вафат була. Һәм Ярослав киев тәхете өсөн, киев халҡы зиндандан сығарған һәм кенәз итеп иғлан иткән туғаны Святополк Владимирович Окаянныйға, ҡаршы көрәш башлай. Дүрт йылға һуҙылған был көрәштә Ярослав новгородлыларға һәм конунг Эймунда етәкселегендәге ялланған варяг дружинаһына таяна.
Любеч еңеүе генә Святополк менән көрәште туҡтатмай: тиҙҙән ул Киевҡа бәшнәктәр менән килә, ә 1018 йылда Святополк саҡырып килтергән Польша короле Болеслав I Храбрый Буг йылғаһындағы алышта Көнбайыш Буг ярында Ярослав ғәскәрен ҡыра, Болеслав I Киевты баҫып ала, Ярославтың апай-һеңлеләрен, ҡатыны Аннаны һәм үгәй әсәһен әсир итә, һәм ҡаланы ҡыҙының ире Святополкка биреү урынына, үҙе ҡалала тороп ҡалырға маташа. Ләкин киев халҡы, поляк дружинаһының рәхимһеҙлеген күреп, поляктарҙы үлтерә башлай, һәм Болеслав, Святополкты хәрби ярҙамынан мәхрүм итеп, ашығыс рәүештә Киевты ҡалдыра. Ә Ярослав, еңелгәндән һуң, Новгородҡа кире ҡайтып, «диңгеҙ аръяғына» ҡасырға әҙерләнә. Но новгородлылар, посадник Константин Добрынич етәкселегендә, кенәздең судноларын ватып-емереп, кенәзгә, уның өсөн Болеслав һәм Святополкка ҡаршы торасаҡтарын әйәтәләр. Улар аҡса йыя, конунг Эймунд варягтары менән яңы килешеү төҙөй һәм үҙҙәре лә ҡораллана. 1019 йылдың яҙ башында Ярослав торған был ғәскәр Святополкка ҡаршы яңы поход ойоштора. Альте (1019) йылғаһы буйындағы алышта Святополк еңелә, уның байрағын тартып алалар, ул яраланһа ла, ҡаса. Конунг Эймунд Ярославтан: «үлтерегә бойораһыңмы әллә юҡмы?» тип һорай , — Ярослав ризалыҡ бирә.
Киев осоро
1019 йылда .|group="комм"}} швед короле Олаф Шётконунгтың ҡыҙы — Ингигердаға өйләнә, был ҡыҙҙы элегерәк Норвегия конунгы Изге Олав II Харальдсон әйттергән була, уға виса бағышлаған була һәм һуңыраҡ уның һеңлеһенә, Астрид Олафсдоттирға өйләнә. Ингигерданы Рустә оҡшаш исем — Ирина тип суҡындыралар. Ирина иренән «Туй бүләге» сифатында Ингигерда яҡын-тирәләге ерҙәре менән Иҫке Ладога (Альдейгаборг) ерҙәрен ала, һәм артабан ул Ингерманландия (Ингигерданың ерҙәре) тип атала башлай.
1020 йылда Ярослав туғанының улы Брячислав Изяславич Новгородҡа һөжүм итә, әммә Ярослав уны Судома йылғаһында ҡыуып етә, был алышта әсирҙәрен һәм талаған байлығын ҡалдырып ҡаса. Ярослав уны эҙәрлекләй һәм 1021 йылда, удел итеп Усвяты һәм Витебск ҡалаларын биреп, тыныслыҡ шарттарына күндерә.
1023 йылда Ярославтың туғаны — Тмутаракань кенәзе Мстислав Владимирович Храбрый — союздаш хазарҙары һәм касогтары менән Черниговты һәм Днепрҙың Һул ярын баҫып ала, ә 1024 йылда Мстислав Листвена янындағы алышта (Чернигов янында) варяг Һуҡыр Якун етәкселегендәге Ярослав ғәскәрен ҡыйрата. Мстислав баш ҡалаһын Черниговҡа күсерә, Новгородҡа ҡасҡан Ярославҡа илселәрен ебәреп, Днепр буйындағы ерҙәрҙе бүлеүҙе һәм һуғыштарҙы туҡтатыуҙы тәҡдим итә:
1024 йылда Суздаль ере, «Повесть временных лет» йылъяҙмаһына ярашлы, ҡоролоҡ һәм иген булмауы арҡаһында аслыҡтан интеккән. Аслыҡ ихтилалға еткергән йәмәғәт көсөргәнеше артыуға сәбәп була: мәжүси жрецтар (волхвтар) ҡоролоҡ христианлыҡты көсләп индереү менән бәйле тип, суздаль халҡын болаға йәлеп итә, 1024 йылда улар христиан ғибәҙәтханаларын емерә һәм "старшая чадь"ты үлтерә башлай. Бола хаҡында ишеткән Ярослав дружинаһы менән Суздалға килә һәм сихырсыларҙы (волхв) ҡулға ала, улар язалана. 1025 йылда Болеслав Храбрыйҙың улы Мешко II Польша короле, ә уның ике ир туғаны, Безприм һәм Отто Болеславович илдән ҡыуылалар һәм Ярославҡа ҡасып киләләр.
1026 йылда Ярослав, ҙур ғәскәр йыйып, Киевҡа ҡайта, һәм Городец янында туғаны Мстислав менән, уның тыныслыҡ тәҡдимдәренә риза булып, килешеү төҙөй. Ағалы-энеле Днепр буйындағы ерҙәрҙе бүлә. Һул яры Мстиславҡа, уң яры — Ярославҡа эләгә. Ярослав, Киев бөйөк кенәзе булараҡ, Новгородта 1036 йылға тиклем (Мстислав вафат булған йыл) булыуҙы хуп күрә.
1028 йылда норвегия кенәзе Олаф (аҙағыраҡ Изге исемен ала) Новгородҡ ҡасып килергә мәжбүр була. Ул, Швецияла ҡатыны Астридты ҡалдырып, бында биш йәшлек улы Магнус I Яғымлы менән килә. Новгородта Ингигерда, Магнустың әсәһенең ата бер инә башҡа туғаны, Ярославтың ҡатыны һәм Олафтың элекке кәләше, 1030 йылда король Норвегияға ҡайтып киткән хәлдә лә, Магнустың Ярослав янында ҡалыуын ныҡыша. Олаф Норвегия тәхете өсөн һуғышта һәләк була.
1029 йылда Ярослав туғаны Мстиславҡа Тмутаракандан ястарҙы ҡыуып ебәрергә ярҙам итә. 1030 йылда Ярослав чудтарҙы еңә һәм Юрьев ҡалаһына (хәҙер Тарту, Эстония) нигеҙ һала. Шул уҡ йылда ул Галиция ҡалаһы Белзды яулай. Был осорҙа Польша ерендә король Мешко II ҡаршы ихьилал тоҡана, халыҡ руханиҙарҙы һәм боярҙарҙы үлтерә. 1031 йылда Ярослав һәм Мстислав, поддержав притязания Безпримдың поляк тәхетенә ҡыҙығыуын хуплап, ғәскәр йыя һәм Польшаға поход ойоштора, Пшемысль (Перемышль) һәм Червен ҡалаларын һәм башҡа поляк ерҙәрен яулайҙар, күпләп әсирлеккә эләккән оляктарҙы үҙ-ара бүлешәләр. Ярослав үҙенең әсирҙәрен Рось йылғаһы буйлап урынлаштыра. Шул уҡ 1031 йылда Норвегия короле Харальд III Асыулы, Изге Олафтың ата бер, инә башҡа ағаһы Норвегия короле, Ярослав Мудрыйға ҡасып килә һәм уның дружинаһында хеҙмәт итә. Һуңыраҡ Харальд Ярославтың һеңлеһе Елизавета Ярославнаға өйләнә.
1034 йылда Ярослав Новгород кенәзе итеп улын, Владимир Ярославичты, ҡуя. 1036 йылда һунарға барғанда кинәт Мстислав үлә, Ярослав, моғайын, Киев менән хакимлыҡ итергә дәғүәнән шикләнеп, Владимировичтарҙың иң кесеһен — псков кенәзе Судислав Владимировичты — зинданға (поруб) яба. Фәҡәт ошо ваҡиғаларҙан һуң ғына, Ярослав ярандары менән Новгородтан Киевҡа күсенергә ҡарар итә.
1036 йылда ул бәшнәктәрҙе еңә һәм Киев Русен уларҙың баҫҡынсылығынан ҡотҡара. Кенәз бәшнәктәрҙе еңеү иҫтәлегенә Киевта София соборына нигеҙ һала, ғибәҙәтхананы биҙәү өсөн Константинополдән рәссамдар саҡырта. Ғибәҙәтхана төҙөү Юғарғы Киев территорияһын байтаҡҡа киңәйтеү контексында тормошҡа ашырыла. Ярослав осоронда Владимирҙан, киев детинецынан көньяҡҡараҡ кенәз хөрмәтенә Ярослав ҡалаһы тип аталған бик ҙур һәм нығытылған урау (окольный) ҡала һалына. Әлеге көндә уның күҙгә ташланып торған һаҡланып ҡалған ҡоролмалары: София соборы ғына түгел, шулай уҡ киев Алтын ҡапҡаһы.
1038 йылда Ярослав ғәскәрҙәр ятвягтарға, 1040 йылда литва ҡәбиләләренә поход ойоштора, ә 1041 йылда кәмәләр менән Мазовияға баралар. 1042 йылда уның улы Владимир Ярославич, новгород кенәзе ем ҡәбиләләренә походҡа сыҡҡанда аттары үлә. Яҡынса ошо ваҡтта (1038—1043) Кнуд I Бөйөктән Ярославҡа инглиз принцы Эдуард Ҡыуылыусы ҡасып килә. Бынан тыш, 1042 йылда кенәз Ярослав Мудрый ейәне Болеслав I Храбрыйға (Казимир I Тергеҙеүсе) поляк тәхете өсөн көрәшкәндә ҙур ярҙам күрһәтә. Казимир Ярославтың һеңлеһенә — Марияға өйләнә, артабан ул поляк короле ҡатыны Мария Добронега исеме менән билдәле. Был никах Ярославтың улы Изяславтың Казимирҙың һеңлеһе — Гертруда Польская менән никахына параллель уҙа, һәм Польша менән союз билдәһе була.
1045 йылда кенәз Ярослав Мудрый һәм кенәз ҡатыны Ингигерда (Ирина) Киевтан Новгородҡа улдары Владимир Ярославичҡа янған ағас сиркәү урынына таш София соборына нигеҙһалыу тантанаһына бара.
1047 йылда Ярослав Мудрый Польша менән союзын өҙә.
1048 йылда Киевҡа Франция короле Генрих I илселәре — Ярославтың ҡыҙы Анна Ярославнаның ҡулын һорап килә.
Ярослав Мудрый 37 йыл кенәзлек итә. Последние года жизни Ярослав ғүмеренең һуңғы йылдарын Вышгородта үткәрә. Ярослав Мудрый 1054 йылдың 20 февралендә Вышгородта (Киев өлкәһе) Православие тантанаһы байрамында улы Всеволодтың ҡулдарында, Ингигерданан һуң 4 йыл, өлкән улы Владимирҙан һуң 2 йыл йәшәп үлә.
София соборының Ярослав Мудрыйҙың үҙенең 154 йыл тип билдәләнгән ктитор фрескаһы аҫтында төп нефындағы яҙмала (граффити) «беҙҙең батшабыҙҙың» үлеме тураһында әйтелә: «В 6562 мца феврари 20 успен(и)е ц(а)ря наш(е)го в в(оскресенье) в (н)еде(лю) (му)ч Феодора». Төөрлө йылъяҙмаларҙа Ярославтың үлгән көнө төрлөсә: йә 19 февраль, йә 20-һе тип билдәләнә. Был төрлөлөктө Драчук Виктор Семёнович Ярославтың шәмбенән йәкшәмбегә ҡаршы төндә үлеүе менән аңлата. Боронғо Рустә көндөң башыын билдәләү өсөн ике принцип: сиркәү иҫәбе буйынса — төн уртаһынан, көөнкүрештә — таңдан ҡулланылған. Бер иҫәп буйынса әле шәмбе булған, икенсе иҫәп буйынса — йәкшәмбе тип һаналған. Тарихсы А. Карпов, кенәз 19 (йылъяҙма буйынса) вафат булғандыр, ә 20-һе ерләгәндәрҙер.
Шуға ҡарамаҫтан, үлем датаһы бөтә тикшеренеүселәр тарафынанда ҡабул ителмәй. Профессор Зиборов Виктор Кузьмич был ваҡиғаны 1054 йылдың 17 феврале тип иҫәпләй.
Newsweek журналы хәбәр итеүенсә, 2009 йылдың 10 сентябрендә Ярослав Мудрый һөйәктәре һалынған йәшникте асҡанда, унда Ярославтың ҡатыны Ингегерданың ғына һөйәктәре булыуы ихтималлығы билдәләнгән. Журналистар тикшереүе буйынса, кенәз һөйәктәрен 1943 йылда Киевтан сигенеүсе немец ғәскәрҙәре алып сығыуы һәм әлеге ваҡытта, ихтимал, ул АҠШ-тағы Украин православие сиркәүендә (Константинополь патриархатының Константинополь православие сиркәүе юрисдикцияһында) булыуы мөмкин.
Никахтары, балалары һәм династия бәйләнештәре
Улдары:
Ҡыҙҙары:
Изге туғандары
Буласаҡ православие изгеһе тәҡүәле кенәәз Ярослав (конунг Ярицлейв) дөйөм христиан изгеһе Олафтың бажаһы була — улар апалы-һеңлеле ҡыҙҙарға өйләнәләр: Ярослав өлкәненәә — Ингигердаға, монахлыҡта — Анна, Олаф һеңлеһенә — Астридҡа.
Олафтың кескәй улы Магнус Добрый, атаһы һәләк булғандан һуң, буласаҡ изге Ярослав Мудрый тарафынан уллыҡҡа алына, уның ғаиләһендә тәрбиәләнә, һәм еткән егет булып өлгөргәндән һуң, уллыҡҡа алған атаһы ярҙамында Норвегия, һуңғараҡ Дания тәхетенә ултыра.
Шулай уҡ Ярослав Мудрый — православие изгеләре новгород кенәзе Владимир Ярославич һәм кенәз Святослав Ярославичтың атаһы, Владимир Мономахтың олатаһы, Рустең данлыҡлы изгеләре — кенәздәр Борис Владимирович һәм Глеб Владимировичтың туғаны.
Ярослав Киев ҡалаһындағы София соборында атаһы Владимир Святославич Византияның Херсонес Таврическийынан алып ҡайтҡан рим папаһы Климент I-нең алты тонналыҡ мәрмәр ҡәберлегенә ерләнгән. Ҡәберлек әле лә бөтөн.
Бәхәсле генеалогия
Ярослав Мудрыйҙың тағы ла бер ҡыҙы — Англия тәхете вариҫы Эдуард Изгнанниктың ҡатыны Агата Киевская булған тигән фекер йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Ярослав Рогнеданың улы икәнлегенә шик белдерә, шулай уҡ, уның 1018 йылда үлгән Анна исемле ҡатыны булған. Анна, ихтимал, норвежка булғандыр, ә 1018 йылда Болеслав I Храбрый Киевҡа һөжүм иткәндә, Аннаны әсир итеп алып китә. Шунда уҡ ҡайһылыр бер Илья Ярославич — «Русь короле» Ярослав Мудрыйҙың улы.
Улдарының береһенең ҡатынының сығышы — герман принцессаһы Ода Штаденская, Леопольдтың ҡыҙы, — Штадендар (Северная марка хакимдары) йәки Бабенбергтар (Австрия хакимдарынан Габсбургтарға тиклем) ырыуына ҡарауы бәхәсле факт булып тора. Ода кемдең ҡатыны — Владимирҙыҡымы, Святославтыҡымы йә Вячеславтыҡымы — быныһы ла бәхәсле. Бөгөн Ода Леопольдовна Святославтың ҡатыны булған һәм Бабенбергтар нәҫеленән булған тигән фекер өҫтөнлөклө булып тора.
Ярослав Мудрыйҙың һөйәктәренең юғалыуы
XX быуатта Ярослав Мудрыйҙың Саркофагы өс тапҡыр: 1936, 1939 һәм 1964 йылдарҙа асыла. 2009 йылда София соборындағы ҡәберлеге яңынан асыла, ә кенәздең һөйәктәре экспертизаға ебәрелә. Асҡанда 1964 йылғы совет гәзиттәре «Известия» һәм «Правда» табыла. 2011 йылдың мартында баҫылған генетик экспертиза һөҙөмтәләре: ҡәберлектә ир-ат һөйәктәре түгел, ике төрлө осор менән билдәләнгән ике төрлө һөйәктән йыйналған: бер һөйәк Боронғо Русь осоронан, ә икенсе төрлө һөйәктәр мең йылға боронғораҡ, йәғни скиф тораҡтары осоронан фәҡәт ҡатын-ҡыҙ һөйәктәре генә булып сыға. Боронғо Русь осоро ҡалдыҡтары, ғалим-антропологтар раҫлауынса, ауыр физик эш менән шөғөлләнгән, — кенәз нәҫеленән түгел икәне асыҡ күренә. Табылған һөйәктәр араһында ҡатын-ҡыҙ һөлдәләре булыуы тураһында беренсе булып антрополог Герасимов Михаил Михайлович 1939 йылда яҙып сыға. Ул саҡта, ҡәберлектә Ярослав Мудрыйҙан башҡа тағы бүтәе кешеләр ҙә ерләнгән тигән мәғлүмәт баҫыла. Ярослав Мудрый кәүҙәһенең эҙенә София соборынан 1943 йылдың көҙө Киевтан немец оккупанттары менән сигенгән украин грек-католик сиркәүе вәкилдәре йәшерен юл менән алған Никола Мокрый иконаһы алып сығыуы мөмкин. Икона АҠШ-та, Нью-Йорктағы Свято-Троицкий ҡорамында (Бруклин) 1973 йылда табыла. Тарихсылар фекеренсә, бөйөк кенәздең кәүҙәһен дә АҠШ-та эҙләү кәрәк.
Тарихи әһәмиәте
Титмар Мерзебургский ошо заманда ла Киев, 400 сиркәүе һәм 8 баҙары булған, ҙур ҡала була. Шул быуаттың икенсе көнбайыш хронисы Адам Бременский Киевты Константинополдең көнәркәшсеһе, «гүзәл ынйы» тип атаған.
Ярослав идара иткән дәүерҙә тәүге урыҫ монастырҙары барлыҡҡа килә. 1030 йылда Ярослав Изге Георгий монастырҙары: Новгородта Юрьев монастырь һәм Киевта Киево-Печерская лавра; бөтә Рустә 26 ноябрҙә Изге Георгий байрамы («Егорий ҡышҡы көнө») үткәрергә ҡуша. Ул Ярославтың сиркәү уставын һәм Русская Правданы — боронғо урыҫ феодаль хоҡуғы закондары йыйынтығын баҫтыра. 1051 йылда, епископтарҙы йыйып, ул үҙе, Костантинополь патриархын ҡыҫтырмай, Иларион Киевскийҙы митрополит итеп тәғәйенләй. Иларион беренсе урыҫ митрополиты була. Византия һәм башҡа китаптарҙы сиркәү-славян һәм боронғо урыҫ теленә йылдам тәржемә эше башҡарыла. Китаптарҙы күсереп яҙыуға ҙур аҡса тотонола. 1028 йылда Новгородта 300 рухани һәм староста балалары өсөн беренсе ҙур мәктәпкә нигеҙ һалына. Ул хакимлыҡ иткән осорҙа «Ярославле серебро» тигән тәңкә барлыҡҡа килә. Уның бер яғында Ярославтың кенәзлек билдәһе, икенсе яғында — Георгий Победоносец, Ярославты ҡурсалаусы һынланған.
Ярослав, илдең төньяҡ сиктәре тыныслығы хаҡына, йыл һайын варягтарға 300 гривна көмөш аҡса ебәргән. Символик ҡына түләү булһа ла, ул варягтар менән тыныс аралашыуҙы тәьмин иткән.
Присёлков, Михаил Дмитриевич Ярослав титулының бер тәржемәһен «император» тип аңлата. Митрополит Иларион уны «ҡаған» тип атаған, ә Киевтағы София соборы стенаһында кенәздең вафатын бәйән иткән фрескала Ярослав Владимирович цезарь (кесарь) тип аталған.
Христиан динендә хөрмәтләү
Тәҡүәле кенәз Ярослав Мудрый Рустә ул вафат булыуы менән үк хөрмәт ителә. 1075 йылғы «Деяния первосвященников Гамбургской церкви» китабында Бөйөк кенәздең замандашы хронограф Адам Бременский Ярослав Владимировичты Изге тип атай. Ярослав Мудрый Урыҫ формально не входил в число святых [[Русская православие сиркәүе изгеләре исемлегенә формаль индерелмәй.
2004 йылдың 9 мартында уның вафатына 950-се йылын билдәләгәндә, Мәскәү патриархаты Украин православие сиркәүенең әүлиәләр һәм дини байрамдар исемлеге китабына (святцы) индерелә, ә 2005 йылдың 8 декабрендә по благословению патриарх Алексий II фатихаһы менән, тәҡүәле кенәз Ярослав Мудрыйҙы хәтерләү көнө тип месяцесловҡа яҙыла. Урыҫ православие сиркәүе Архиерей соборының 2016 йылдың 3 февралендә тәҡүәле кенәз Ярослав Мудрыйҙы дөйөм сиркәү хөрмәтләүе тәғәйенләнә. Киев патриархаты Украин православие сиркәүе 2008 йылғы Поместный соборында Ярослав Мудрыйҙы изге тәҡүәле кенәз тип ҡанунлаштыра.
Урта быуаттар әҙәбиәтендә
Ярослав — агиографик жанрлы әҙәби әҫәрҙәрҙең традицион персонажы — Житие Бориса и Глеба.
Унда Владимир үлгәндән һуң, Киев власына Владимирҙың үгәй улы Святополк килә тиелә. Святополк тәхет вариҫтары — Борис һәм Глебты үлтерегә кеше яллай.
Ярослав Ингигердаға — швед король ҡыҙына өйләнгәнлектән — һәм балалары ла династия никахтарына ингәнлектән, уның исеме бер нисә скандинав сагаһында «Ярислейв Конунг Хольмгард», йәғни Новгород кенәзе тип телгә алына.
Ярославтың зирәклелеге
Боронғо урыҫ йылъяҙмасылары Ярославтың зирәклелеге темаһын «Повести временных лет» (1037) әҫәрендә күтәреп сыға, Ярослав Киев һәм Новгородта Изге София ҡорамдарын төҙөгәне өсөн, йәғни ҡалаларҙың төп ғибәҙәтханаларын, Константинополдәге кеүек, Софияға — Аллаһы тәғәләнең тәрән аҡыллылығына бағышлағаны өсөн зирәк. Шуның менән Ярослав урыҫ сиркәүе византий сиркәүе менән тиңләшә тигән. Зирәклелек тураһында иҫкә төшөрөп, йылъяҙмасылар, ҡағиҙә булараҡ, ул төшөнсә буйынса Ветхий Завет Соломонына һылтаналар.
Хәҙерге заман әҙәбиәтендә
Тарихи романдарҙың икенсел дәрәжә геройы булып тора: тарихи повеста: шулай уҡ повеста:
Һынлы сәнғәттә
Изге София соборының билдәле фрескаһында киев кенәзенең үҙе тере саҡта яһалған бик боронғо портреты. Фресканың Ярослав һәм уның ҡатыны Ингегерда һүрәтләнгән өлөшө юғалған. Литва гетманы А. Радзивилдың һарай яны һынлы рәсем оҫтаһы А. ван Вестерфельд яһаған 1651 йылда ул саҡта тулы фреска күсермәһе генә һаҡланып ҡалған.
Вәрәш (Беүә ҡушылдығы)
Вәрәш  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Чернам
Кесе Чернам — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 331 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мутин Мөхтәр Исхаҡ улы
Биографияһы
1902 йылда Бәләбәй ҡала рус училищеһын тамамлай. 1906—1908 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Ырымбур мосолман диниә назаратында бухгалтер булып эшләй. «Ғәлиә» мәҙрәсәһе шәкерттәре менән спектаклдәр ойошторғаны өсөн диниә назаратынан ҡыуыла.
1920 йылдан Татар АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариатының театр бүлеге мөдире вазифаһын үтәй, 1-се Татар театры актёры, режиссёры булып эшләй. 1921 йылдан РКП (б) ағзаһы.
1922 йылдан Башҡорт драма театрының баш режиссёры, 1924—1937 йылдарҙа Татар академия театры, Башҡорт драма театры актёры, режиссёры булып эшләй.
1926 йылда Ҡазанда нәшер ителгән «Татар театры» китабының авторҙашы булып тора, был әҫәр милли театр тарихы буйынса теүәл материалдарға бай.
Ижади эшмәкәрлеге
1906 йылда Өфөлә Ғ. Исхаҡиҙың «Өс ҡатын менән тормош итеү» спектаклен ҡуя, был милли театр сәнғәте тарихында ҙур ваҡиға була. 1909 йылдың көҙөндә Ҡазанда, ә 1910 йылдарҙа Пермь, Силәбе, Троицк һәм Ырымбур ҡалаларында спектаклдәр ҡуя, әҙәби кисәләр ойоштора. 1911 йылда Себер яғында, унан Волга буйҙарында гастролдә йөрөй, Ырымбур, Әстерхан ҡалаларына юллана. 1915 йылдың 16 ноябрендә Ырымбурҙа Шәриф Камалдың «Хажи әфәнде өйләнә» тигән комедияһы ҡуйыла, бында актёр Жәләл ролен башҡара.
М. Ғафури, М. М. Рәмиев, С. Л Рәмиев, Ғ. Туҡай әҫәрҙәре буйынса Ф. М Латипов менән берлектә әҙәби-музыкаль программалар авторы һәм башҡарыусыһы булып тора. «Боҙ аҫтындағы тулҡындар», «Упҡын», «Йыһан ҡалтыраған ваҡытта», «Килмешәк» агитпьесаларын ижад итә.
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны совет актрисаһы һәм режиссеры Елизавета Шляхтина-Сыртланова була. Икенсе ҡатыны Гөлсөм Ғүмәр ҡыҙы Йосопова 1937 йылдың 1 ноябрендә төрмәгә ябыла, уларҙың ике ҡыҙы Гөләндәм һәм Дүзә була.
Калитвенка 1
Калитвенка 1 — Ростов өлкәһенең Каменск районында Калитвенец һәм Төньяҡ Донец йылғалары ҡойған ерҙәге территорияла урынлашҡан һуңғы палеолит торағы. Калитвенка 1а, Калитвенка 1б һәм Калитвенка 1в майҙансыҡтарын айыралар. Шулай уҡ палеолитик оҫтахана тип тә йөрөтөлә. 45-40 мең йылдар элек булған урта палеолиттың һуңғы осорона ҡарай. Бигерәк тә Калитвенец йылғаһына сыҡҡан, Төньяҡ Донецҡа ҡойғанға тиклем 500 метрҙа булған «Кесе ҡомло» балкаһындағы оҫтаханалар ҡыҙыҡлы.
Тарихы
1973 йылда Л. Я. Крижевский тарафынан асыла. Балканың уң яҡ бортында, икенсе туғайҙағы террасала урынлашҡан. Тораҡ майҙаны 1500 квадрат метр тәшкил итә, балка төбөнән бейеклеге — 15 метр. Баҫыу эштәре миҙгелендә бында өс ҡаҙыныу эше алып барыла һәм бер нисә шурф яһала. Ҡатламдарҙың дөйөм ҡеүәте 2-6 ҡатламға етә, 13 литологик горизонт айырыла. 2-6-сы горизонттарҙа 10 нуклеус һәм нуклеустарҙан һындырып алынған ике йөҙләп өлөш табыла. Табыштарҙың күп өлөшө 8-9-сы горизонттарға тура килә.Туғыҙынсы горизонттың 4-кә 5 метрлыҡ участкаһында бик күп нуклевид әйберҙәр, шулай уҡ таҡта, ярсыҡтар һәм ҡабырсаҡтар табылыуы кварцитты беренсел эшкәртеү башҡарылған етештереү участкаһы тураһында һөйләй. Барлығы 93 дана нуклеус табыла — 18-е һигеҙенсе горизонтта һәм 75-е туғыҙынсыла. табылған ярсыҡтарҙың 202-һе — һигеҙенсе, һәм 629-ы туғыҙынсы горизонтҡа тура килә. Был ике горизонтта шулай уҡ 27 ҡорамал, шул иҫәптән 2 дана чоппинг, бер бифас һәм сабыу ҡоралдары табыла.
Төньяҡ Донец бассейнында оҫтаханалары булған башҡа тораҡтар билдәле түгел, калитвенкалар — Урыҫ тигеҙлегендә бындай берҙән-бер палеоли һәйкәлдәре.
Вояҙы (Буй ҡушылдығы)
Вояҙы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Salmoniformes
Һөмбаш һымаҡтар (Salmoniformes, Лососеобразные) — һөмбаш балыҡтар отряды. Кета, көмрө балыҡтар, нерка, Алыҫ Көнсығыш йылғаларында һөмбаш, кумжа, Төньяҡ Европа йылғаларында чавыча балыҡтары керә. Диңгеҙҙәрҙә йәшәйҙәр, туҡланалар, үҫәләр, енсияҡтан өлгөрәләр. Үрсеү өсөн йылғаларға киләләр.
Кесе Чисва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дауыт Йәналин
Биографияһы
Дауыт Йәналин — Нуғай даруғаһы Ҡатай улусының старшинаһы. 1830 йылдар картаһында күрһәтелгән хәҙер бөткән Дауыт ауылы башҡорто. Дауыт ауылы Оло Инйәр йылғаһының һул яҡ ярындағы Ҡыҙылъяр ауылына яҡын булған.
Дауыт Йәналин батша властарына теләктәш булған. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын хупламай. 1759 йылдың февралендә үҙ улусының һәм күрше Тамъян улусы халыҡтарының ризаһыҙлығын, йәшерен йыйылыштарын властарға хәбәр итеп торған.Батырша болаһы алдынан да ул Тамъян башҡорттарының сыуалыштары тураһында губернаторға еткереп торған.
Старшина Дауыт Йәналинды Ырымбурға саҡырталар һәм уны һаҡ аҫтына ҡуялар.
1759 йылдың сентябрь айында ул һаҡ аҫтынан ҡотола. Халыҡты аяуһыҙ иҙеүе һәм бөлдөрөүе арҡаһында, күп ялыуҙар нигеҙендә старшиналыҡтан төшөрөлә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында баш күтәреүселәр отрядына етәкселек иткән.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Марганец табыуҙың тарихы
Медицина докторы Редер мәғдәнде тикшерә һәм унда бик аҙ миҡдарҙа көмөш барлығын асыҡлай. Был турала Берг-коллегияға хәбәр итә. 1762 йылда ул был ҡаҙылма байлыҡҡа икенсе тапҡыр тикшереү үткәрә. Доктор Редер мәғдән составында көмөштән башҡа марганец һәм ҡурғаш булыуын асыҡлай.
Сыуаш опера һәм балет театры
Театр тарихы
Сыуаш музыкаль-драма театры 1960 йылда Ф. Васильевтың «Шывармань» («Һыу тирмәне») беренсе сыуаш милли операһы менән асыла. Коллективты Борис Семенович Марков етәкләй.
1967 йылда Г. Хирбюның «Нарспи» операһы этаплап ҡуйыла, ул К. Иванов исемендәге САССР дәүләт премияһы менән билдәләнә. Шулай уҡ беренсе балет спектакле «Жизель» (А. Адан) күрһәтелә.
1969 йылда театр труппаһы үҙ аллы Сыуаш музыка театры итеп үҙгәртелә, 1993 йылда Сыуаш дәүләт опера һәм балет театры булып эшләй башлай.
1991 йылдан театр сәхнәһендә йыл һайын — Максим Михайлов исемендәге Халыҡ-ара опера фестивале, 1997 йылдан Халыҡ-ара балет фестивале үткәрелә.
Балет труппаһы
Труппала Йошкар-Ола, Петербург һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан артистар эшләй. Бейеүселәр Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә гастролдәрҙә ҡатнаша.
Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы
Нурсолта́н Әбеш улы Назарбаев (6 июль 1940 йыл) — дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән, Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе президенты. Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы рәйесе (1984—1989) һәм президенты (1990—1991); Ҡаҙаҡ ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары (1989—1991). «Илбашы» (Елбасы) рәсми титулына эйә. 2015 йылдың апрелендә бишенсе тапҡыр президент итеп һайлана. 2019 йылдың 19 мартында үҙ теләге менән вазифаһын ҡалдырҙы
Гондырка
Гондырка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/149    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы
Биографияһы
Нурсолтан Әбеш улы Назарбаев 1940 йылдың 6 июлендә Ҡазаҡ ССР-ының, Алматы өлкәһе, Ҡарасай районы, Чемолган (Ушконыр) ауылында тыуған.
Гондырка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кимерсәкле балыҡтар
Балыҡтарҙың бөтәһе 20 меңгә яҡын төрө билдәле, һөлдәләренең төҙөлөшө буйынса бөтә балыҡтарҙы кимерсәкле һәм һөйәкле балыҡтарға бүлеп йөрөтәләр.
Кимерсәкле балыҡтар (Chondrichthyes, Хрящевые рыбы) — хәҙерге ике балыҡтар класының береһе. Иң билдәле вәкилдәре — акулалар (Selachii) һәм скаттар (Batoidea) һәм химералар. Кимерсәкле балыҡтарҙың күпселеге диңгеҙҙә тереклек итә. Айырым төрҙәре генә сөсө һыуҙа йәшәй.
Балыҡтарҙың иң боронғо төркөмдәре булып торалар. Бөтәһе 630 самаһы төр иҫәпләнә.
Балыҡтарҙың тереклек итеү шарттары, аҙыҡ составы, конкуренттары һәм дошмандары төрлө ерҙә төрлөсә була. Уларҙың төҙөлөшө менән ҡылыҡтарының бик күп төрлө булыуы бына шуға бәйле лә инде.
Һыуҙың тәрән һәм өҫкө ҡатлауҙарында йәшәүсе балыҡтарҙың тәне, ғәҙәттә, шылғыр формала. Ҡойроҡ йөҙгөсө ныҡ үҫешкән була. Был уларға, дошмандарының эҙәрләүенән ҡасҡанда һәм табышын ҡыуғанда, тиҙ йөҙөргә мөмкинлек бирә.
Һыу төбөндә йәшәүсе балыҡтар, ҡағиҙә булараҡ, аҡрын йөҙә. Уларҙың ялпаҡ кәүҙәһе табыштарының да, дошмандарының да күҙенә артыҡ салынып бармай.
Мәмерйәләрҙәге һыу ятҡылыҡтарында, дөм ҡараңғылыҡ шарттарында, төҫһөҙ балыҡтар йәшәй.
Тәрән һыуҙа йәшәүсе балыҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә яҡтыртҡыс ағзалар бар, сөнки ҡояш яҡтыһы тәрән уйпаттарға бер ваҡытта ла төшөп етмәй.
Акулалар отряды
Бик йылғыр һәм тиҙ йөҙәләр. Ундай балыҡтарҙың көслө ҡойроҡ йөҙгөсө була.
Ҡойроҡ йөҙгөстәренең көрәктәре бер тигеҙ түгел: өҫкө көрәге аҫтағыһынан ҙурыраҡ була (гетероцеркаль).
Күпселек акулалар күп диңгеҙҙәрҙә һәм океандарҙа таралып йәшәй.
Тиреләре үҙенә бер төрлө тәңкә менән ҡапланған. Тәңкәләре, һөйәкле балыҡтарҙағы кеүек, йоҡа пластинка рәүешендә түгел, ә бик ҡалын һәм өҫтәрендә ҡаты эмаль менән ҡаймаланған үҫенте — сығынты була.
Яңаҡтарҙа был тәңкәләр тештәргә әүерелә. Тештәре хәнйәр кеүек үткер. Умыртҡалы бөтә хайуандарҙың да тештәре шундай тәңкәләрҙән барлыҡҡа килгән. Беҙҙең тештәребеҙҙең дә төҙөлөшө акуланыҡы шикелле тиерлек.
Уларҙың күпселеге үҙҙәренең көсө етерлек хайуандарға һөжүм итә. Ҡайһы бер акулаларҙың кешеләргә лә һөжүм итеүе ихтимал.
Күпселек акулалар — тере бала тыуҙырыусы балыҡтар. Яралғы инә акула тәнендә үҫешә. Инә балыҡ 15—50 см оҙонлоҡтағы акула балаларын тыуҙыра. Улары шунда уҡ ваҡ диңгеҙ хайуандарын аулай ала.
Гигант акуланың оҙонлоғо 15 м-ға, кит акулаһының—18 м-ға етә. Әммә бындай бәһлеүәндәрҙең тештәре бик бәләкәй була. Улар ваҡ бөрсәләр менән туҡлана. Акулаларҙың бөтәһе 250 самаһы төрө билдәле.
Скаттар отряды
Был диңгеҙ балыҡтары һыу төбөндә йәшәүгә яраҡлашҡан. Уларҙың арҡа-ҡорһаҡ йүнәлешендә ялпаҡланған яҫы кәүҙәһе ромб йәки диск формаһында була. Төҫө лә, формаһы менән дә һыу төбөндәге предметтарға оҡшаған була. Шуға ла, улар дошмандарының күҙенә артыҡ салынып бармай. Табыштарын да шулай, күренмәй генә аңдып тоталар.
Улар һыу төбөндәге моллюскылар менән туҡлана. Бары иң ҙур скат — гигант манта ғына бөрсәләрҙе һәм ваҡ балыҡтарҙы һыу төбөндә түгел, ә һыу ҡатлауында аулай.
Ә бына ҡуша үҫкән күкрәк йөҙгөстәре ныҡ үҫешкән. Улар менән скат тулҡын һымаҡ ишеп йөҙә. Тропик диңгеҙҙәрҙә 70 Вт көсөргәнешле электр тогы эшләп сығарыуға һәләтле ҙур булмаған скаттар йәшәй. Был скаттар электр зарядын дошмандарынан һаҡланыу өсөн файҙалана.
Скаттар ҙа, акулалар кеүек үк, тере бала тыуҙырыусы балыҡтар. Бөтә кимерсәкле балыҡтар ҙа: акулалар 'ҙа, скаттар ҙа бик аҙ үрсемле — улар 1—3-тән алып 20—30-ға тиклем бала тыуҙыра. >
Һылтанмалар
Төркөм:Хайуандар
Еламбуй
Еламбуй — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының һул ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Дален (Саксония)
Дален (Саксония) (Dahlen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4642 кеше йәшәй. Майҙаны — 71,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 158 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4774 һәм автомобиль коды TO.
Күре һуғышы
Күре Һуғышы – Күре Халыҡ-Демократик Йөмһүриәтенә (Төньяҡ Корея) һәм Күре Йөмһүриәтенә (Көньяҡ Корея) араһындағы низағы, уның һөҙөмтәһендә кәм тигәндә 2,5 миллион кеше һәләк була. Һуғыш халыҡ-ара масштабҡа 1950 йылдың июнендә, Советтар Союзы менән тәьмин ителгән Һәм уның консультацияһы аҫтында Булған Төньяҡ Корея Көньяҡҡа баҫып ингәс, етә. Аҡш-тың төп ҡатнашыусыһы булған берләшкән Милләттәр ойошмаһы көньяҡ кореялылар яғында һуғышҡа инә, Ә Ҡытай Халыҡ Йөмһүриәтенә Төньяҡ Кореяға ярҙамға килә. Ике яҡтан да миллиондан ашыу хәрби юғалтыуҙар кисергәндән һуң, хәрби хәрәкәттәр 1953 йылдың июлендә тамамлана, Ә Корея һаман да ике дошман дәүләткә бүленгән булып ҡала. 1954 йылдағы һөйләшеүҙәр артабанғы килешеүгә килтермәй, һәм шул ваҡыттан алып фронт һыҙығы Төньяҡ һәм Көньяҡ Корея араһындағы сик сифатында ҡабул ителә. 1910 йылда Япония империяһы Кореяны аннексиялай, унда Ул 1945 йылдың 15 авгусында Икенсе донъя һуғышы аҙағында капитуляцияға тиклем 35 йыл идара итә.
Марков Борис Семёнович
Борис Семенович Марков (7 март, 1924 йыл — 25 март, 1977 йыл) — сыуаш артисы, режиссер, Сыуаш АССР-ының атҡаҙанған артисы (1953), РСФСР-ҙың халыҡ артисы, Сыуаш АССР-ының халыҡ артисы, К. В. Иванов исеемндёге дәүләт премияһы лауреаты.
Биография8ы
Сыуаш асср-ында үткәрелгән, бала һәм үҫмер йылдары ауыл биләмәһе Ходяк.
Таутово мәктәпте тамамланым, һуңынан — Чебоксар педагогия техникумы; туған мәктәбендә уҡый.
Етәкселегендәге М. М. Тарханов Сыуаш сәнғәте студияһы уҡыу.
Был спектакль театр сәхнәһендә к.в. иванов исемендәге сыуаш дәүләт академия 1947-1954 йылдың төп ролде башҡара.
Сыуаш асср-ының халыҡ артисы исеменә лайыҡ Борис Семенович сәнғәтенә индергән өлөшө өсөн.
1966 йылда — РСФСР мәҙәниәт министрлығының идаралыҡ начальнигы опера театры рәсәй, Министрлығы коллегияһы ағзаһы.
Тыныслыҡты яҡлау комитеты ағзаһы.
Ерләнгән Чебоксар ҡалаһының зыяратында мемориал.
Делич
Делич (Delitzsch) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 26344 кеше йәшәй. Майҙаны — 83,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4509 һәм автомобиль коды TDO.
Еремйе (Арей ҡушылдығы)
Еремйе  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Арей йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ярёнга
Кесе Ярёнга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының һул ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирмиза
Ирмиза — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/156    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александр Флеминг
Сэр Александр Флеминг (ингл. Fleming Alexander; тыу. 6 август 1881 йыл, Дарвел, Айршир, Шотландия, Бөйөк Британия — 11 март 1955 йыл, Лондон, Англия, Бөйөк Британия) — британ микробиологы. Лизоцимды аса һәм беренсе тапҡыр үңәҙ бәшмәгенән пеницилинды айырып алыуға өлгәшә Penicillium notatum — тарихта беренсе антибиотик.
Ике асыш та 1920-се йылдарҙа яһала һәм күбеһенсә осраҡлы рәүештә. Ғалим үҙенең танауындағы лайланы бактериялы Петри сынаяғына һала, бер нисә көндән лайла һалынған урындарҙағы бактерияларҙың юҡҡа сығыуын күрә. Лизоцим тураһындағы тәүге мәҡәлә 1922 йылда баҫылып сыға.
1945 йылда Флеминг, Флори һәм Чейн физиология һәм медицина өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ була. 1945 йылдың сентябрендә, Александр Флеминг Францияның баш ҡалаһына килерҙән алда Париж гәзиттәре түбәндәгесә яҙа:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> «Фашизмды тар-мар итеү һәм Францияны азат итеүгә ул хәрби дивизияларҙан күберәк өлөш индерә»<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Флеминг лабораторияһындағы тәртипһеҙлек тағы ла бер тапҡыр уға уңыш килтерә. 1928 йылда Staphylococcus аureus бактериялары булған Петри сынаяҡтарының береһенең ситендә ул үңәҙ бәшмәктәренең үҫеп сығыуын күрә. Үңәҙ бәшмәктәре тирәһендәге бактериялар, күҙәнәктәре тарҡалғанға күрә, үтә күренмәлегә әйләнгән була. Флеминг бактериялар күҙәнәктәрен юҡҡа сығарыусы әүҙем матдәне — пеницилинды айырып алыуға өлгәшә. Уның эшен Говард Флори һәм Борис Эрнст Чей дауам итә, улар пеницилинды таҙартыу ысулдарын уйлап таба. Икенсе донъя һуғышы барғанда пеницилинды күпләп етештереү юлға һалына.
1999 йылда «Тайм» журналы пенициллинды асҡан Флемингты ХХ быуаттың иң мөһим кешеләренең береһе тип атай һәм түбәндәге һүҙҙәрҙе яҙып сыға: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Был асыш тарихи үҫеште үҙгәртәсәк. Флемингпенициллин тип атаған матдә йоғошло сирҙәрҙе бөтөрә торған дауалау сараһы.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Был асышҡа тейешенсә баһа бирелгәндән һуң пеницилин бактериаль инфекцияларҙы дауалауҙың бөтә ысулдарында ла төп урынды алып тора. Быуат уртаһында Флеминг тарафынан асылған матдә фармацевтика препараттарын етештереүҙә киң ҡулланыла башлай, уны яһалма рәүештә булдырыу уйлап табыла. Был үҙ сиратында сифилис, гангрена һәм туберкулез. кеүек бик боронғо дәүерҙән килгән сирҙәрҙе еңергә ярҙам итә.