cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мариненко Татьяна Савельевна
Мариненко Татьяна Савельевна (партизан псевдонимы «Василёк»; 25 ғинуар 1920 йыл, БССР-ҙың Витебск өлкәһе Полоцкий районы Сухой Бор ауылы — 2 август 1942 йыл, Витебск өлкәһе Полоцкий районы Жарцы ауылы) — совет партизаны, фашист ғәскәрҙәре ваҡытлыса баҫып алған БССР территорияһында хәрәкәт иткән СССР НКВД-һының «Неуловимые» партизан бригадаһы разведчигы һәм элемтәсеһе. Советтар Союзы Геройы (1965, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Татьяна Савельевна Мариненко 1920 йылдың 25 ғинуарында Витебск өлкәһе Полоцкий районы Сухой Бор ауылында тыуған. 1939 йылда Полоцк педагогия училищеһын тамамлаған. Полоцкий районы Зелёнка урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында партизандарға даими рәүештә дошман гарнизондарының урынлашыуы, хәрби частарының хәрәкәт итеүе тураһында даими мәғлүмәт биргән. 1942 йылдың июль аҙағында хыянатсы ошағы арҡаһында фашистар Татьяна Мариненконы һәм уның 14 йәшлек ҡустыһы Лавренды һәм башҡа ауылдаштарын ҡулға ала. Һорау алғандан һуң 28 ауылдашын атып үлтерәләр. Фашистар өс тәүлек дауамында аяуһыҙ язаға дусар итеп, 1942 йылдың 2 авгусында партизан ҡыҙҙы, энеһе менән, атып үлтерә. Полоцкий районы Жарцы ауылында ерләнгән.
Ферштатер Герман Борисович
Биографияһы
1933 йылдың 29 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында Борис Осипович Ферштатер һәм Лия Еремеевна Шпильт ғаиләһендә тыуа. 1941 йылда ата-әсәһе һәм ҡустыһы Иосиф (1938) менән Свердловскийға эвакуациялана.
1957 йылда «инженер-геолог» һөнәре буйынса Свердловск тау институтын (хәҙер Урал дәүләт тау университеты) тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң геолог-съемщик булып эшләй, һуңынан СССР Геология министрлығының Магнитогорск-разведка партияһында баш геолог була (1960 йыл). 1963 йылда СССР Фәндәр академияһы Урал филиалының Геология һәм геохимия институты аспирантураһына уҡырға инә. Шунан алып бөтә эшмәкәрлеге ошо институт менән бәйле (хәҙер академик А. Н. Заварницкий исемендәге Геология һәм геохимия институты). 1966 йылда «Магнитогорск габбро-гранит интрузияһы» монографияһы буйынса — кандидатлыҡ, 1972 йылда — «Урал гранитоидтарының төп формация төрҙәре петрологияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1963 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Урал филиалының Геология һәм геохимия институтының петрология лабораторияһында аспирант, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1974—2003 йылдарҙа Герман Борисович петрология лабораторияһын етәкләй, 2003 йылдан шунда уҡ төп ғилми хеҙмәткәр була.
Г. Б. Ферштатер 1969 йылдан Рәсәй минералогия йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора, Рәсәйҙең ведомство-ара петрографик комитетының Урал комитеты петрография советы рәйесе, Геология һәм геохимия институтының диссертация советы рәйесе урынбаҫары, шулай уҡ «Литосфера» журналының баш мөхәррире урынбаҫары була.
Һайланма монографиялары:
Ҡадиров Рәфис Фәйез улы
Биографияһы
Рәфис Фәйез улы Ҡадиров 1955 йылдың 7 июнендә Башҡорт АССР-ының Асҡын районы Көнгәк ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1983  йылда Башҡортостан дәүләт медицина институтын, 1993 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Иҡтисад һәм социология институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1974 йылда медицина училищеһын тамамлағас, район тиҙ ярҙам станцияһында фельдшер булып башлай. 1974—1976 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Алыҫ Көнсығыш больницаһында фельдшер булып эшләй. Медицина институтын тамамлағас, Өфөлә 13-сө дауаханала интернатура үтә. 1984—1989 йылдарҙа 21-се дауаханала реаниматолог. 1989—1993 йылдарҙа «Восток» кооператив банкының идараһы рәйесе. 1993 йылдан «Восток» Халыҡ-ара коммерция банкының рәйесе. Өфө ҡалаһы Совет районы, 63-сө Молодежный һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.
Чернь (Вешарка ҡушылдығы)
Чернь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вешарка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Астероид
Астеро́ид — Ҡояш системаһындағы, Ҡояш тирәләй орбитала әйләнеп йөрөүсе, сағыштырмаса ҙур булмаған күк есеме. Астероидтар массаһы һәм ҙурлығы буйынса планеталарҙан ҡалыша, улар дөрөҫ булмаған формала һәм атмосфералары юҡ, шулай ҙа уларҙың юлдаштары булыуы мөмкин.
Билдәләмә
Астероид терминын (от ἀστεροειδής — «йондоҙға оҡшаған», — «йондоҙ» и  — «ҡиәфәт») Уильям Гершел индерә, уларҙы телескоптан күҙәткән ваҡытта улар йондоҙ кеүек күренә, планеталар, уларҙан айырмалы булараҡ, диск кеүек күренә. «Астероид»тың теүәл билдәләмәһе әлегә тиклем билдәләнмәгән. 2006 йылға тиклем астероидтарҙы кесе планеталар тип йөрөткәндәр.
Квалификация биреү өсөн төп дәүмәл — есемдең ҙурлығы. Диаметры 30 метрҙан артыҡ булған күк есеме астероид тип атала, бәләкәйерәк күк есемдәре метеориттар тип атала.
Ҡояш системаһында астероидтар
Әлеге ваҡытта Ҡояш системаһында йөҙ меңләгән астероид булыуы билдәле. 2013 йылдың 11 ғинуарына торошло мәғлүмәттәр базаһында 97 853 768 объект иҫәпләнә, 600 853-өнөң орбиталары билдәләнгән һәм уларға рәсми номер бирелгән. 17 620-һенең был ваҡытта рәсми раҫланған исеме булған. Ҡояш системаһында ҙурлығы 1 километрҙан ҙурыраҡ 1,1-ҙән 1,9 миллионға тиклем объект бар тип иҫәпләнә.
Әлеге ваҡытта билдәле булған астероидтар Марс менән Юпитер орбиталары араһындағы астероидтар һыҙатында тупланған.
Ҙурлығы яҡынса 975×909 км булған Цецера Ҡояш системаһындағы иң ҙур астероид булып иҫәпләнә ине, 2006 йылдың 24 авгусында ул кәрлә планета статусын алды. Тағы ике иң эре (2) Паллада һәм (4) Веста астероидтарының диаметры яҡынса ~500 км(4). Веста астероидтар һыҙатындағы ябай күҙгә күренә торған берҙән-бер объект. Башҡа орбиталар буйынса хәрәкәт иткән астероидтарҙы улар Ергә яҡын үткәндә күҙәтергә мөмкин (мәҫәлән, (99942) Апофис).
Һыҙаттағы барлыҡ астероидтарҙың дөйөм массаһы 3,0—3,6 кг, был Ай массаһының 4% самаһы. Церера массаһы — 9,5 кг, йәғни дөйөм массаның 32 %, ә өс иң эре астероид (4) Веста (9 %), (2) Паллада (7 %), (10) Гигея (3 %) — 51 %, йәғни астрономик үлсәү буйынса күпселек астероидтарҙың массаһы бик бәләкәй.
Астероидтарҙы өйрәнеү
Астероидтарҙы өйрәнеү 1781 йылда Уилям Гершел Уран планетаһын асҡас башлана. Уның уртаса гелиоцентрик аралығы Тициус — Боде ҡағиҙәһенә тап килә.
XVIII быуат аҙағында Франц Ксавер 24 астрономдан торған төркөм ойоштора. 1789 йылда был төркөм, Тициус — Боде ҡағиҙәһе буйынса, Ҡояштан 2,8 астрономик берәмек алыҫлыҡта, Марс менән Юпитер орбиталары араһында планеталар эҙләү менән шөғөлләнә. Билдәле ваҡытта зодиак йондоҙлоҡтарындағы барлыҡ йондоҙҙарҙың координаталарын билдәлергә тигән бурыс ҡуйыла. Икенсе төндә координаталар сағыштырыла, ҙур арауыҡҡа күскән объекттар айырып алына. Эҙләнелгән планетаның самаланған күсеше сәғәтенә 30 градус тип күҙаллана, был еңел күренергә тейеш була.
Әммә Карл Людвиг Хенке ныҡышмалылыҡ күрһәтә, һәм 1830 йылда яңы астероидтар эҙләүҙе дауам итә. Ун биш йылдан һуң ул һуңғы 38 йылда тәүге яңы астероид Астерияны аса. Ике йыл да үтмәй, Гебаны аса. Бынан һуң эҙләнеүҙәргә яңы астрономдар ҡушыла, артабан йылына кәм тигәндә бер яңы астероид асыла (1945 йылдан башҡа).
1891 йылда Макс Вольф яңы астероидтарҙы эҙләү өсөн фотоға төшөрөү ысулын ҡуллана, оҙаҡ ваҡыт яҡтыртыу менән төшкән фотоларҙа астероидтар ҡыҫҡа яҡты эҙен ҡалдыра.
Был ысул, элекке күҙәтеү ысулына ҡарағанда, яңы астероидтарҙы билдәләүҙе тиҙләтә: Макс Вульф яңғыҙы (323) Брюсиянан башлап 248 яңы астероидты таба, уға тиклем 300-ҙән артыҡ астероид билдәле була. Хәҙер, бер быуат үткәс, бер нисә мең астероид танылған, номерланған һәм исемләнгән. Уларҙың бик күп булыуы билдәле, тик ғалимдар уларҙы тикшерергә ашыҡмай, уларҙы «йыһан сүп-сары» («vermin of the skies») тип атайҙар.
Астероидтарға исем биреү
Орбитаһы яҡшы өйрәнелгән астерод ҡына исем ала. Тиҫтәләгән йыл үткәс кенә исем алған астероидтар билдәле. Орбитаһын иҫәпләп сығарғансы астероидҡа асылған датаһы менән тәртип номеры бирелә, мәҫәлән 1950 DA. Һан йылды күрһәтә, беренсе хәреф — астероид асылған йылдағы ярты айлыҡты (миҫалда февралдең икенсе яртыһы). Икенсе хәреф был ярты айлыҡта асылған тәртип номеры, миҫалда был ярты айлыҡта беренсе асылған астероид.
Рәсми исем алған астероид исеме һандан (тәртип номеры) һәм исеменән тора — (1) Церера, (8) Флора һ.б.
Астероидтың формаһын һәм үлсәмен билдәләү
Транзит ысулы ябай һәм сифатлы булып тора. Астероид Ергә ҡарата хәрәкәтендә айырым йондоҙ фоны аша үтә, был күренеш йондоҙҙо астероид ҡаплауы тип атала. Йондоҙ яҡтылығы кәмеү оҙайлығын үлсәп һәм астероидҡа тиклем йыраҡлыҡты белеп, ҙурлығын теүәл билдәләп була. Был ысул менән Паллада кеүек эре астероидтарҙың үлсәмен билдәләп була.
Астероидтарҙы классификациялау
Астероидтарҙың дөйөм классификацияһы уларҙың орбита характеристикаһына һәм өҫтәренән сағылған Ҡояш яҡтыһының күҙгә күренгән спектрын һүрәтләүгә нигеҙләнгән.
Ҙурлыҡтары буйынса бүлеү
Үлсәмдәре ҙурайған һайын астероидтар һаны түбәнәйә.
Астероидтар хәүефе
Әлеге ваҡытта Ер өсөн хәүефле астероидтар юҡ тип иҫәпләнә.
Астероид ни тиклем ҙурыраҡ һәм ауырыраҡ булһа, шул тиклем Ер өсөн хәүефлерәк, шул уҡ ваҡытта ул астероидты күҙәтеп күреп ҡалыуы ла еңелерәк. Әлеге ваҡытта Апофис астероиды иң хәүефле тип иҫәпләнә, уның диаметры 300 м, Ер менән бәрелешкәндә тотош бер илде юҡ итеүе мөмкин.
Арҡыры оҙонлоғо 10 км булған астероидтар үтә хәүефле булып иҫәпләнә. Ундай үлсәмле барлыҡ астероидтар астрономдарға билдәле һәм улар урынлашҡан орбита Ер менән бәрелешеүе мөмкин түгел.
Аҡмулла (опера)
Аҡмулла  — композитор Заһир Исмәғилевтың Ишмулла Дилмөхәмәтов либреттоһына 1986 йылда яҙылған операһы.
Композиторға опера яҙыу уйы 1981 йылда Аҡмулланың 150 йыллығын байрам иткәндә килә. Заһир Исмәғилевтың «Аҡмулла» операһы ике күренештән тора. Операның премьераһы Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында 1996 йылдың 5 октябрендә була. Беренсе постановкала төп партияларҙа: Й. Ә. Әбделмәнов (Аҡмулла), Ә. С. Хәмбәлиева (Аҡсәскә), С. Ф. Сөләймәнов (Камалетдин), Ф. З. Сәлихов (Хәҙрәт), С. Ә. Асҡаров (Буранғол), Х. Ә. Ишбулдин (Батуч).
Операны икенсе сәхнәләштереү 2006 йылдың 14 сентябрендә була. Постановканы ҡуйыусы музыкаль етәксе — Р. Лютер, ҡуйыусы режиссёр И. Ғәбитов, художник — Р. Арыҫланов, хормейстеры — Э. Ғәйфуллина, А. Белогонова.
Шағир Аҡмулла сығышы менән Дим буйында йәшәүсе мең башҡорттарынан. Операның авторҙары дим һөйләшенең фонетик үҙенсәлектәрен әҫәрҙә ҡулланырға уйлай. Артабан был уйҙан баш тарталар, операны әҙәби башҡорт теленә әйләндерәләр.
Сюжеты
Операла башҡорт шағиры мәғрифәтсеһе Мифахетдин Аҡмулланың тормош юлының төп ваҡиғалары сағылдырыла. Шағир йәш сағында (23 йәш), урта йәштәрҙә һәм ҡарт ваҡытында (63 йәштә) күрһәтелә. Ишмулла Дилмөхөмөтов операла ысын булған һәм уйлап сығарылған исемдәрҙе ҡатнаштыра. Операның төп геройы — шағирҙың атаһы Камалетдин Исҡужин. Атаһы менән бәхәсләшкәндән һуң шағир ил гиҙергә мәжбүр була.
Либреттола Аҡмулла шиғырҙарына яҙыла. Әҫәрҙә милли калорит сағылыш таба.
Тыуған иленән ситтә йөрөгән күренештәрҙә ҡаҙаҡ халыҡ моңдары ишетелә.
Беренсе күренештә Дим буйы башҡорттары туйы күрһәтелә. Аҡсәскә, Аҡмулланың әйләнеп ҡайтҡанын көтә алмайынса, байға кейәүгә сыға. Ситтә йөрөгән Аҡмулла әйләнеп ҡайта. Ул һөйгән ҡатыны менән иҫәнләшә, Буранғол бай уны мыҫҡыл итә башлай. Артабанғы күренештәрҙә Аҡмулланың образы асыла. Уны үлтерәләр. Үлем алдынан башҡарылған Аҡмулланың «Һуңғы һулышым, килергә ашыҡма» арияһы халҡы менән хушлашыу булып яңғырай.
Операның икенсе редакцияһында күренештәр мәсеткә мәҙин саҡырған аҙан тауыштары менән башлана.
Бүләктәре
Операны ҡуйыусы композиторға һәм төп партияны башҡарыусы Эмиль Әбдүлмәновҡа Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия тапшырыла.
Хасре-Се
Хасре-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няву-Яха өзенінен 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Балыҡлы
Яңы Балыҡлы (Новые Балыклы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 493 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Серга
Оло Серга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Узола йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ильин Лев Фёдорович
Ильин Лев Федорович (11 декабрь 1871 — 16 февраль 1937) — фармацевтика һәм суд химияһы, фармация һәм фармакогнозия өлкәһендә рус һәм СССР ғалимы, фармация (1905) һәм химия (1918) магистры, медицина фәндәре докторы (1900), профессор (1912).
Биографияһы
1890 йылда Бишенсе Санкт-Петербург гимназияһын тамамлағандан һуң Император Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетына уҡырға инә, әммә ошо уҡ йылда Император медицина-хирургия академияһына уҡырға күсә, профессор Н. В. Соколов етәкселегендә университетта медицина, техник һәм органик химия өйрәнә, профессор С. А. Пржибытек етәкселегендә фармацевтик химия һәм профессор А. Ф. Баталин етәкселегендә үҫемлектәр анатомияһын өйрәнә.
1895 йылда Император медицина-химия академияһын тамамлағандан һуң 2-се Новогеоргиевский пехота полкының кесе табибы итеп тәғәйенләнә. 1896 йылда Ғалимдар комитетының Хәрби-медицина лабораторияһы химия бүлегенең химигы һәм бер үк ваҡытта профессор А. П. Дианиндың Химия лабораторияһында эшләй, унда уд-химия анализдары менән шөғөлләнә. 1897 йылдан 1900 йылға тиклем Хәрби-табиптар әҙерләү заводының дарыухана бүлегенең комиссия ағзаһы була. 1900 йылда Л. Ф. Ильин «О спрессованных медикаментах или таблетках» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, уны яҡлағандан һуң ғилми медицина фәндәре докторы дәрәжәһе ала.
1900 йылдан 1933 йылға тиклем Л. Ф. Ильин Император хәрби-медицина академияһында — С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында ғилми һәм педагогик эштә: 1905 йылдан алып 1900 йылға тиклем — лаборант, 1905 йылдан 1912 йылға тиклем — приват-доцент, 1912 йылдан алып 1931 йылға тиклем фармация кафедраһы профессоры һәм 1931 йылға тиклем кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1918 йылдан 1925 йылға тиклем хәрби-медицина академияһы конференцияһының ғилми секретары, 1931 йылдан 1933 йылға тиклем был кафедрала фармацевтика лабораторияһы мөдире һәм суд-медицина экспертизаһы лабораторияһы ойоштороусыларҙың береһе һәм етәксеһе була. Педагогик эш менән бер үк ваҡытта Хәрби-медицина академияһында Л. Ф. Ильин Ленинград химия-фармацевтика институтында суд кафедраһында суд химияһының ойоштороусыһы һәм етәксеһе була.
Фармакология үҫешенә индергән өлөшө
Л. Ф. Ильин фармакогнозия, дарыуҙар технологияһына, сух химияһы һәм фотохимияһы үҫешенә тос өлөш индергә. 1900 йылда Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып дарыуҙы преслау формаһын тәҡдим итә һәм был формаһын етештереү технологияһын эшләй, 1905 йылда ул беренсе тапҡыр бүре тырнағы тамырында төрлө химик структуралы ике ирекләүсе матдәнең барлығын иҫбат итә, 1918 йылда ул тәүгеләрҙән булып танин составын билдәләй һәм уның синтезының технологияһын эшләй. Л. Ф. Ильин суд химияһы өлкәһендә мәсьәләләр, шул иҫәптән кешенең органдарында һәм туҡымаларында ағыулы матдәләрҙең микроһанын билдәләү менән әүҙем шөғөлләнә. Ф. Л. Ильин таблеткалар тураһында ғилми эштең Рәсәйҙә беренсе авторы булып тора, ул 80 ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән дүрт монография авторы.
Ильин Ф. Л. 1937 йылдың 16 февралендә Ленинградта вафат була, Смоленск православие зыяратында ерләнә.
Ай-Кыртып-Ях
Ай-Кыртып-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кыртып-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покровка-Озерки
Покровка-Озерки (Покровка-Озерки) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Грунин Варгол
Грунин Варгол — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варгол йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Ишкин Хәбир Кәбир улы
Ишкин Хәбир Кәбир улы — физик-математик, математик анализ кафедраһы мөдире, физика-математика фәндәре докторы,Башҡорт дәүләт университеты доценты; Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2021).
Биографияһы
Ишкин Хәбир Кәбир улы 1962 йылда тыуа.
Наградалары
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы
2021 йыл өсөн Дәүләт премияһы
Ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Дифференциаль операторҙарҙың спектраль теорияһы
Уҡытыу дисциплиналары
Математика Математик Квант механикаһы Математик анализ, дифференциаль операторҙарҙың спектраль теорияһы, һыҙыҡлы операторҙарҙың спектраль теорияһы, комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһы. Операция иҫәпләү.
Төп хеҙмәттәре
Х. К. Ишкин, «О необходимых условиях локализации спектра задачи Штурма-Лиувилля на кривой», Матем. заметки, 78:1 (2005), 72-84
Х. К. Ишкин, «Критерий локализации спектра оператора Штурма-Лиувилля на кривой», Алгебра и анализ, 28:1 (2016), 52-88
Х. К. Ишкин, «О критерии безмонодромности уравнения Штурма-Лиувилля», Матем. заметки, 94:4 (2013), 552—568
Х. К. Ишкин, «Асимптотика спектра и регуляризованный след сингулярных дифференциальных операторов высшего порядка», Дифференц. уравнения, 31:10 (1995), 1658—1668
Ишкин Х. К., «О критерии локализации собственных чисел спектрально неустойчивого оператора», Докл. АН., 429:3 (2009), 301—304
Ишкин Х. К., «О спектральной неустойчивости оператора Штурма-Лиувилля с комплексным потенциалом», Диффер. уравнения, 45:4 (2009), 480—495 Ишкин Х. К., «О КЛАССАХ ВОЗМУЩЕНИЙ СПЕКТРАЛЬНО НЕУСТОЙЧИВЫХ ОПЕРАТОРОВ».
Әҙәбиәт
https://bashedu.ru/ishkin-khabir-kabirovich
Доценко Нина Яковлевна
Доценко Нина Яковлевна (17 апрель 1922 йыл — 5 май 2018 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Биографияһы
Нина Яковлевна Доценко (ҡыҙ фамилияһы Герман) 1922 йылдың 17 апрелендә Совет Рәсәйенең Октябрь ҡасабаһында, хәҙер Краснодар крайының Ленинград районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1934 йылда урындағы «Икенсе биш йыллыҡ» сусҡасылыҡ совхозында ябай эшсе булып башлай, унда 1936 йылдан алып сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1940 йылда Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тракторсылар курсын тамамлағандан һуң, Нина Герман тракторсы булып эшләй.
Һуғыш тамамланғандан һуң, 1947 йылда иген үҫтереү буйынса баҫыусылыҡ звеноһын етәкләй, ул 1948 йылда эш йомғаҡтары буйынса 43,6 гектар майҙанда 32,2 центнер бойҙай уңышы ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 11 майындағы указы менән 1948 йылда юғары бойҙай уңышын алғаны өсөн Герман Нина Яковлевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Кейәүгә сығып, Нина Яковлевна Доценко 1950 йылдан алып «Икенсе биш йыллыҡ» совхозының иген келәтендә пенсияға киткәнсе эшләй. Хаҡлы ялда булып, тыуған Октябрь ҡасабаһында йәшәй (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
КПСС ағзаһы була, миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы бар, «Хеҙмәт ветераны» исеменә лайыҡ була.
Ветеран 2018 йылдың 5 майында вафат була.
Иволга (Демид ҡушылдығы)
Иволга — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демид йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солман
Солман — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сьерра-Невада (АҠШ)
Сьерра-Невада (Sierra Nevada — «ҡарлы тауҙар») — Төньяҡ Америкала Кордильерҙарҙың көнбайыш бүлкәтендәге тау һырты, Калифорния штатының бөтә көнсығыш өлөшөндә тиерлек үтә. Һырттың атамаһы испан сығышлы, һүҙмә-һүҙ «ҡарлы тауҙар»ҙы аңлата — шулай тип 1776 йылда Хуан Бауист де Анстың икенсе сәйәхәте ваҡытында Педро Фонт атай.
Географияһы
Сьерра-Невада һырты АҠШ-тың көнбайыш яры буйлап 750 км һуҙылған, төньяҡта Фредоньер артылышынан (Fredonyer Pass) көньяҡта Техачапи артылышына тиклем. Көнбайышта ул Калифорния үҙәне, көнсығышта Ҙур Бассейн менән сикләнгән.
Һырттың иҫтәлекле урындары араһында түбәндәгеләрҙе билдәләргә мөмкин:
Тауҙарҙың бейеклеге әкренләп төньяҡтан көньяҡҡа арта. Фредоньер артылышы менән Тахо күле араһында түбәләрҙең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 1 500-ҙән 2 400 метрға тиклем тирбәлә. Тахо күле янындағы һырттың текә яры 2 700 метрға етә, Роуз тауы (Mount Rose, 3285 м) кеүек бер нисә текә ҡая менән; Йосемит милли паркы тирәһендә яҡынса 4000 метрға тиклем күтәрелә. Артабан көньяҡҡа табан бейеклек аҡрынлап кәмей, әммә унда ла Флоренс (Florence Peak, 3,781 м), Оланча (Olancha Peak, 3 695 м) түбәләре бар. Артабан Изабелла күленә тиклем бейеклек 3 000 м кимәлендә һаҡлана, унан һуң диңгеҙ кимәленән 2500 м тиклем кәмей.
Геологияһы
Сьерра-Неваданың геологик тарихы яҡынса 150 миллион йыл элек, Юра осоронда башлана. Ул ваҡытта утрауҙар дуғаһы Төньяҡ Америка ның көнбайыш яры менән осраша һәм тау сылбырын формалаштыра — геологиялағы был процесс «Невадан Орогенияһы» (Nevadan orogeny) исеме менән билдәле. Был процесс һөҙөмтәһендә метаморфик тау тоҡомдары (йәғни метаморфизм һөҙөмтәһендә магматик йәки ултырма тоҡомдарҙан барлыҡҡа килгән тоҡомдар) барлыҡҡа килә. Яҡынса шул уҡ ваҡытта субдукция зонаһы континент ситендә формалаша башлай, йәғни Тымыҡ океан тектоник плитаһы Төньяҡ Америка плитаһы аҫтына күсә башлай. Иреүсе океан плитаһы магмаһы тәрәнлектә гранит иринтрузияһын барлыҡҡа килтерә. Был интрузиялар, 115 һәм 87 миллион йылдар элек, бер нисә тапҡыр формалаша. 65 миллион йыл элек буласаҡ Сьерра-Невада бер нисә мең футлыҡ тәпәш тауға тиклем төшә.
Яҡынса 25 млн йыл элек, Сьерра-Невада күтәрелә һәм көнбайышҡа шыла башлай. Йылғаларҙы тауҙарҙың ике битләүе буйлап тәрән каньондар уя башлай. Ер климаты һалҡыная, һәм 2,5 млн йыл элек боҙлоҡ осоро башлана. Сьерра-Неваданың бөтә оҙонлоғо буйынса боҙлоҡтар U-рәүешле каньондар киҫкеләй башлай. Йылғалар эшмәкәрлегенең һәм боҙлоҡ эрозияһының йыйылмаһы быға тиклем тәрәнлектә урынлашҡан гранит интрузияларҙы өҫкә сығара, улар тау баштарында метаморфик тоҡом ҡалдыҡтарын ғына ҡалдыра. Был боронғо интрузиялар «Сьерра-Невада батолиттары» кеүек билдәле.
Сьерра-Невада күтәрелеше әле лә дауам итә, айырыуса уның көнсығыш яғында. Ошо күтәрелеш 1872 йылдағы кеүек Калифорнияла 7,8 магнитудалы ҙур ер тетрәүҙәр тыуҙыра.
Флора һәм фауна
Сьерра-Невада нисә биологтк бүлкәткә бүленә:
Тарихы
Был тауҙарҙа тәүге ултыраҡтарҙан Көнсығыш битләүендә индеецтарҙың Пайют (Paiute) һәм көнбайыш битләүендә Сьерра-Мивок (Sierra Miwok) ҡәбиләләре билдәле була. Әлеге ваҡытта тарлауыҡтарға ҡәбиләләр араһындағы сауҙа ваҡытына ҡараған обсидиандан (магматик тау тоҡомо, быяла рәүешендәге аморф масса) уҡ башаҡтарының массаһы һибелгән. Был ҡәбиләләр араһында территория өсөн шулай уҡ алыштарҙа сағылған ярышыу булған.
Тау системаһын Европа-Америка тикшереүе 1840-сы йылдарҙа башлана. 1844 йылдың ҡышында лейтенант Джон Фримонт үҙенең юлдашы Кит Карсон (ингл. Kit Carson ) менән Тахо күлен күргән беренсе аҡ кеше була.
1860 йылға, Калифорнияның алтын биҙгәгенә ҡарамаҫтан, Сьерра-Неваданың байтаҡ өлөшө билдәһеҙ ҡала. Тауҙарҙы рәсми тикшереү маҡсатында урындағы закондар сығарыу власы Калифорния геологик экспедицияһын ойоштора. Экспедицияларҙа ҡатнашыусы Х.Бруер (William Henry Brewer), Чарльз Ф. Хоффманн (Charles F. Hoffmann), һәм Кларенс Кинг (Clarence King) территорияларҙы тикшерә, аҙаҡ улар 1863 йылда Йосемити милли паркы була. 1864 йыл да улар Кингс районын өйрәнә. 1871 йылда Кинг яңылыш Сьерра-Неваданың иң юғары нөктәһе Лонгли тауы тип иҫәпләй һәм уның түбәһенә менә. Әммә ул, Уитниҙың иң бейек нөктәһенә күтәрелергә йыйынғансы, Лоун-Пайн ҡалаһы балыҡсылары алдан өлгөрә һәм түбәһендә яҙыу ҡалдыра.
1892 һәм 1897 йылдар араһында Теодор Соломонс (Theodore Solomons) һырт аша юл картаһын төҙөргә маташҡан тәүге сәйәхәтсе була.
Чуровка (Суда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Башкатов Сергей Александрович
Башкатов Сергей Александрович (5 апрель 1961 йыл) — ғалим-биохимик. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011).
Биографияһы
Сергей Александрович Башкатов 1961 йылдың 5 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1983 йылда Башҡорт дәүләт университетын һуң Химия институтында эшләй башлай. 1991—1998 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина университетының ғилми тикшеренеү үҙәге директоры, бер үк ваҡытта 1993—1998 йылдарҙа — лаборатория мөдире, 1995 йылдан алып Нефтехимия һәм катализ институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1998—2000 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының дөйөм биология, 2000 йылдан алып Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының дөйөм психология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — уҡытыусы. 2013 йылдан — БДУ-ның биология факультеты деканы.
С. А. Башкатовтың фәнни эшмәкәрлеге кеше организмы адаптацияһы механизмдарында күҙәнәктәр араһындағы матрикс гетерополисахаридтарының ролен өйрәнеүгә, плацентар гликозаминогликандар нигеҙендә дарыу препараттары уйлап табыуға арналған. 140-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.
Чернухино
Чернухино (Чорнухине) — Украинаның Луганск өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба. 2014 йылдың октябренә тиклем Украина Юғары Радаһы ҡарарына ярашлы ул Перевальск районына ҡарай, ә 2014 йылдың 7 октябренән Чернухино рәсми рәүештә Попаснянск районы составына күсә, ул ваҡытта ҡасаба тулыһынса Украина ғәскәрҙәре контроле аҫтында була. 2015 йылдың февралендә тораҡ пункты Луганск Халыҡ Республикаһы контроле аҫтына күсә.
Географияһы
Ҡасаба тирәһендә Чернухина йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары баш ала, совет осоронда ҡаланы техник һәм эсәр һыу тәьмин итеү өсөн Чернухино һыуһаҡлағысы төҙөлә.
Ҡасаба Луганскиҙан 73 км көньяҡ-көнбайыштараө ята, унан көнбайышҡа Луганск һәм Донецк өлкәһләренең сиктәре үтә. Күрше Донецк өлкәһендәге Дебалцевоға көнбайышҡа табан 8 километр, Донецкиға тиклем көньяҡ-көнбайышҡа табан — 63 километр.
Тарихы
Ултыраҡ тураһында тәүге тапҡыр 1600 йылда телгә алына.
1859 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, ҡаҙна ауылында 1928 кеше йәшәй (946 ир-егеттәр һәм 982 ҡатын-ҡыҙ), 242 йрорт хужалығы иҫәптә тора, православие сиркәүе һәм почта станцияһы була, йылына өс тапҡыр йәрмикә үтә.
1897 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы ауыл Рәсәй империяһы Екатеринослав губернаһы Славяносербск өйәҙе Чернухин улусының үҙәге була, унда 510 йортта 3700 кеше, мәктәп эшләп килгән һәм йылына өс тапҡыр йәрминкә үткәрелгән.
1938 йылда ауыл ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала.
1978 йылдың башына ҡарата ҡасабала таш күмер сығарғандар, ҡошсолоҡ фабрикаһы һәм ҡошсолоҡ совхозы булған.
1985 йылда халыҡ һаны 9,2 мең кеше тәшкил итә, бында С. В. Косиор исемендәге шахта, «Мирный» тоҡомло ҡошсолоҡ совхозы, ҡошсолоҡ фабрикаһы, Перевал тау техникумының филиалы, дүрт урта белем биреү мәктәбе, хәстәхана, дауахана, мәҙәниәт йорто, ике клуб, ике китапхана һәм тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
1941—1943 йылдарҙа ҡасаба немец оккупацияһы аҫтында ҡала.
1943 йылдың февралендә 7-се гвардия кавалерия корпусы (уның составында 112-се (16-сы) Башҡорт кавалерия дивизияһы) дошман тылына. Ворошиловоград ҡалыһына табан, тәрән рейд башҡара һәм бик күп дошман һалдаттарын ҡыйрата. 23 февралдә Ворошиловоград өлкәһе Штеровка ауылы тирәһендә рейдтан сыҡҡан саҡта дивизия командиры генерал-майор Миңлеғәле Шайморатов һәләк була. Чернухино ауылы тирәһендә алыштар айырыуса ҡаты һәм аяуһыҙ була. Башҡорт атлыларҙың бик күптәре һәм 14-се һәм 15-се кавдивизиялар атлылары окоптарҙа һәм ошо ауыл тирәләй яландарҙа ятып ҡала. Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, был көндәрҙә бында ике мең тирәһе ҡыҙылармеец һәләк була, шул иҫәптән башҡорт атлыларҙан — яҡынса бер мең яугир. 1974 йылда туғанлыҡ ҡәберлеге өҫтөндә һәйкәл ҡуйыла — шинелдә һәм елдә елберләгән плащ-палатка менән һыбайлы.
2014—2015 йылдар
Тораҡ пункты ДХР һәм ЛХР араһындағы стратегик яҡтан мөһим ерҙә урынлашҡан. 2014 йылдың август урталарына тиклем ЛХР контроле аҫтында бла. 2014 йылдың 14 авгусынан 2015 йылдың 6 февраленә тиклем ҡасаба украин ғәскәрҙәре контроле аҫтында була. 2015 йылдың 7 февралендә Украина Ҡораллы Көстәре подразделениелары Чернухиндан Дебальцево ҡаҙанын юҡҡа сығарыу буйынса операция барышында ДХР һәм ЛХР формированиелары тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. 9 февралдә бер нисә украин киң мәғлүмәт саралары Чернухино кире ҡайтарылды тигән мәғлүмәт тарата, әммә шул уҡ кис ОБСЕ мониторинг миссияһы күҙәтеүселәре, украин хәрбиҙәре ҡасабанан дүрт километрға ары алып ташланған, тип хәбәр итәләр.
Урындағы совет
94340, Луганск өлкәһе, Попаснянск районы, Чернухино ҡасабаһы, Ленин урамы, 285-се йорт.
Халҡы
Чернухино халҡы кәмей:
1989 йылдың ғинуарында халыҡ һаны 8814 кеше тәшкил итә.
2001 йылғы Украин халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, халыҡ һаны 7782 кеше тәшкил итә.
2011 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 6137 кеше, 2013 йылдың 1 ғинуарына — 5958 кеше тәшкил итә.
Ҡасаба халҡының күпселеге 2014—2015 йылдарҙағы Донбасстағы һуғыш барышында эвакуациялана.
Транспорт
Тимер юл узелы. Тораҡ пуктының төп массивынан көнбайышҡа Чернухино тимер юлы станцияһы (хәҙер ташландыҡ хәлдә) ).
Дин
Ҡасабала Изге Николай храмы эшләп килә (Папанин тыҡрығы, 1-се йорт).
Билдәле кешеләр
Чернухинола һуңғы Советтар Союзы ГеройыСолодков Леонид Михайлович тыуған.
Хасуй-Ынян-Се
Хасуй-Ынян-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ынян-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Черкестар
Черке́стар (үҙатамаһы: адыгэ) — Ҡарасай-Черкес Республикаһында, шулай уҡ Адыгеяла, Ҡабарҙы-Балҡарҙа, Краснодар һәм Ставрополь крайҙарында һәм башҡа төбәктәрҙә йәшәүсе халыҡ. Халыҡ иҫәбе 115 мең самаһы кеше тәшкил итә, шул иҫәптән Ҡарасай-Черкес Республикаһында — 59 мең кеше (тәүге тапҡыр 2021). Башлыса Черкес ҡалаһында һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһының 17 ауылында йәшәйҙәр
Черкестар, ҡабарҙылар һәм адыгейҙар кеүек үк, үҙҙәрен борондан «адыгэ» тип атап йөрөтәләр. Улар шулай уҡ Яҡын Көнсығыш илдәрендә лә йәшәйҙәр. Унда улар XIX быуат урталарында күсенергә мәжбүр була. Сит илдәрҙә адыгейҙар, абхаздар — барыһы черкестар тип атала.
Этнонимы
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында нәшер ителгән Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә: Грек тарихсыларында уҡ тап черкестарға тап килгән керкеттар атамаһы осрай. Гректар уларҙы шулай уҡ зихтар тип тә атаған (Appian-да).
Тарихы
Ғалимдарҙың билдәле бер өлөшө, Кобан археологик мәҙәниәтен (башы б. э. т. XIII быуатҡа ҡарай) булдырыусылар һәм уны йөрөтөүселәр ике төрлө этнолингвистик төркөмгә ҡарай, тип иҫәпләй, йәғни: Кобан мәҙәниәте формалашыуҙың иртә этабында (б. э. т. XII быуатта) скифтар ҡатнаша алмаған, уларҙың барлыҡҡа килеүен ғалимдар б.э.т. VIII б. ҡарата (ҡара: Скифтар), сарматтар ҙа ҡатнаша алмаған, улар б. э. т. IV быуатта барлыҡҡа килгән (ҡара: Сарматтар)
Черкестар СССР-ҙа
1921 йылда Төньяҡ Кавказда РСФСР составында Таулы Автономлы Совет Социалистик Республикаһы барлыҡҡа килә. 1922 йылдың ғинуарында РСФСР составында Ҡарасай-Черкес автономиялы өлкәһе ойошторола. Уға ҡабарҙылар ерҙәренең бер өлөшө һәм Кубань йылғаһының үрге ағымындағы бесленейҙарҙың ерҙәре ингән. Ошо республикала йәшәгән адыгтар (үҙ атамаһы) барыһы өсөн дә дөйөм этноним — черкес атамаһын һаҡланған.
1926 йылдың 26 апрелендә Ҡарасай-Черкес Автономлы округы Ҡарасай автономлы округына һәм Черкес милли округына (1928 йылдан автономиялы өлкә) бүленә. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса СССР-ҙа 65 270 черкес теркәлгән, ә 1959 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса уларҙың һаны 30 453 кешегә тиклем кәмегән.
1957 йылдан — Ставрополь крайы составында тағы Ҡарасай-Черкес автономлы округы. 1992 йылдан — Ҡарасай-Черкес Республикаһы. 1970 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 39 785 черкес теркәлгән, ә 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса СССР-ҙа Черкес халҡы 52 363 кешегә еткән.
Теле
Ҡабарҙы-Черкес Республикаһы черкестары абхаз-адыг телдәре ғаиләһенең ҡабарҙы-черкес телендә һөйләшә.
1920—1925 йылдарҙа төньяҡ Кавказ интеллигенцияһы, был йылдарҙа булған иреклектән файҙаланып, элекке йылдарҙағы етешһеҙлектәрҙе бөтөрөргә тырыша, әммә был мөмкинлек оҙаҡҡа бармай. 1922 йылда, атап үтелгән иреклек осоронда, Кисловодскиҙа «Конференция по просвещению горцев» тип аталған сара ойошторола. Был Конференция һөҙөмтәһендә Төньяҡ Кавказда туған телдәрҙә мәктәптәр асыла, ә 1925 йылға бөтә ерҙә латин графикаһы нигеҙендә яҙма индерелә.
29 ноябрь
29 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 333-сө көнө (кәбисә йылында 334-се). Йыл тамамланыуға 32 көн ҡала.
Черкестар
Хужалыҡ формалары
Төп шөғөл — ҡыуғын малсылығы (һарыҡ, кәзә, йылҡы, һыйыр малы), баҡсасылыҡ, виноградсылыҡ. Йылҡысылыҡ айырым урын алып тора.
29 ноябрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Черкестар
Хужалыҡ формалары
Черкестар «лъэпкъ» бойондороҡһоҙ ауыл общиналарына берләштерелеп, унда сығышы менән ырыу төркөмдәренән (башлыса хәлле общинасыларҙан) булған үҙидара органдары эшләгән. Уларҙың ағзалары бер-береһен яҡлау менән бәйләнгән, дөйөм ер һәм көтөүлектәр менән файҙаланған, халыҡ йыйылыштарында тауыш биреү хоҡуғына эйә булған. Патрилиния ҡәрҙәш төркөмдәре (уларҙың ағзалары ҡайһы берҙә ауыл ерендә айырым кварталдар барлыҡҡа килтергән), ҡанлы үс йолаһы, ҡунаҡсыллыҡ, ҡуна́ҡ булышыу — Кавказ халыҡтарында таралған төрлө ауыл ир-егеттәрҙең дуҫтарса мөнәсәбәттәре һәм үҙ-ара ярҙам итешеүе кеүек традицион система; шундай мөнәсәбәттә торған ирҙәр берен-бере ҡуна́к тип аталған — һаҡланып ҡалған. XVIII быуатҡа тиклем, бер нисә быуын ҡараған һәм һаны 100 кешегә тиклем еткән ҙур патриархаль ғаилә өҫтөнлөк иткән. XIX быуат аҙағында ғаилә общиналары өлөшләтә тергеҙелә башлай. Никах ҡәтғи экзогам булған. Никах тыйыуҙары ике линия буйынса бөтә туғандарына ла һөт туғанлығында торған кешеләрҙең тоҡомдарына ла ҡағыла. Көнкүрештә левират һәм сорорат, аталыҡ йолалары (Кавказ халыҡтарының боронғо йолаһы буйынса, бала тыуғандан һуң аталыҡҡа йәки тәрбиәгә алыусы ата-әсәнең ғаиләһенә ваҡытлыса бирелә, ә һуңынан (йола буйынса билдәле ваҡыт үткәндән һуң) ата-әсәһенә ҡайта) йәшәп килгән. Никах ҡалым түләү аша төҙөлгән.
Йорт-ҡура ҡойма менән уратып алынған. Торлаҡтарҙың ал яғы, ғәҙәттә, көньяҡҡа ҡаратып төҙөлгән. Торлаҡтың бағаналы каркаслы, балсыҡ менән һыланған, үрелгән ике йәки дүрт яҡлы ҡыйығы булған, һалам менән ҡапланған, иҙәне балсыҡ булған. Бер йәки бер нисә бүлмәнән (ирле-ҡатынлы парлы ғаиләләр һаны буйынса) торған, бер-береһенә диуар менән тоташҡан, һәр бүлмәнең ишектәре ишек алдына сыҡҡан. Торлаҡтағы бүлмәләрҙең береһе йәки айырым ҡаралты ҡунаҡ өйө булып хеҙмәт иткән. Ишек менән тәҙрә араһындағы диуар янында үрелгән төтөнлөклө асыҡ усаҡ урынлашҡан, уның эсенә ҡаҙан аҫлыҡ эленгән. Хужалыҡ ҡаралтылары шулай уҡ ситәндән эшләнгән, йыш ҡына түңәрәк йәки оҙонса түңәрәк формала булған. Замана черкестары квадрат формаһындағы күп бүлмәле йорттар һала.
Кейеме
Традицион ирҙәр кейеме — асыҡ түшле, тубыҡтан аҙ ғына бәләкәйерәк, киң еңле черкеска. Яугир йәшендәге йәш ирҙәр һуғышта хәрәкәткә ҡамасауламаһын өсөн ҡыҫҡа еңле черкеска кейгән. Алғы күкрәктең ике яғынан да газырҙар (хьэзыр — әҙер) — үҙенә башҡа герметик, йышыраҡ — һөйәк пенальчиктар өсөн таҫма менән тегелеп сыҡҡан тар кеҫәләр. Пенальчикта дары үлсәүе һәм хужаның мылтыҡ үлсәме буйынса ҡойолған сепрәккә төрөлгән пуля ла була. Пенальчик ат сабып барғанда ла мылтыҡты яһап алыу мөмкинлеген бирә. Ҡултыҡ аҫтында тигеләй урынлашҡан ситке кеҫәләре ҡоро юнысҡыны һаҡлау өсөн файҙаланылған. Һуңыраҡ, мылтыҡ барлыҡҡа килгәс, дары филтә йәки саҡматаш менән түгел, ә капсюль менән тоҡандырылғанлыҡтан, ситке кеҫәсектәр капсюлдарҙы һаҡлау өсөн файҙаланыла башлаған. Ирҙәр черкескаһының төҫө ниндәй ҡатламға ҡарағанлығын күрһәтә: аҡ төҫтә — кенәздәрҙеке (пщы), дворяндарҙыҡы ҡыҙыл (уэркъ), крәҫтиәндәрҙеке һоро, көрән һәм ҡара төҫтә булған (күк, йәшел һәм башҡа төҫтәр, ҡағиҙә булараҡ, ҡулланылмаған). Бишмәт (къэптIал) өлгө буйынса черкесканы хәтерләтә, ләкин күкрәк тирәһе ябыҡ һәм ултырма (стоячий) яғалы, тар еңле, оҙонлоғо тубыҡтан саҡ ҡына юғарыраҡ була, ҡағиҙә булараҡ, асыҡ һәм йоҡараҡ материалдан тегелә, йыш ҡына бишмәт мамыҡ йәки йөн нигеҙендә һырылып тегелгән була. Аҫҡы яҡҡа балаҡтары тарайыусы киң аҙымға иҫәпләнгән ыштан (гъуэншэдж). Папаха (пыIэ) аҡ, ҡара йәки көрән төҫтәге һарыҡ тиреһенән тегелгән, бейеклеге төрлөсә. Шулай уҡ черкестарҙың көнкүрешендә кейеҙ эшләпәләр (упщIэ пыIэ) киң таралған. Башлыҡ (щхьархъуэн) йорт буҫтауынан йәки һатып алынған материалдан тегелгән, басон әйберҙәр, һирәк осраҡта сигеү, йышыраҡ аҡ төҫтәге туҡыма менән биҙәлгән, ләкин ҡара төҫтәгеһе лә булған. Бурка (щIакIуэ, кIакIуэ) — ҡара, һирәк осраҡта аҡ төҫтәге оҙон, кейеҙ плащ. Билбауы еҙле-көмөшлө. Уның ҡаптырмаһы ут сатнатҡыс (кресало) урынына ҡулланылған. Аяҡ кейеме — чувяки (цывакъэ) ҡыҙыл төҫтәге сафьяндан тегелгәнен, ғәҙәттә, юғары ҡатлам кешеләре кейгән, крәҫтиәндәр ҡоба (эшкәртелмәгән тире) йәки кейеҙҙән тегелгән чувяктар кейгән. Ноговицы (лъей) — йоҡа тиренән йәки сафьяндан эшләнгән тубыҡ аҫтынан үткәреп бәйләнгән уҡа менән сигелгән көмөш таралғылы аяҡ кейеме. Ирҙәр кейеменең мотлаҡ предметтары хәнйәр һәм шашка булған. Хәнйәр (къамэ) — һабы, ҡыны, ҡағиҙә булараҡ, ҡарайтылған көмөш төҫ менән биҙәлгән, ҡылыс һабы (сэшхуэ) ла ҡарайтылған көмөштән, ләкин шашка ҡыны уҡа менән һәм алтынлатып сигелгән (был эш менән йәш тау ҡыҙҙары шөғөлләнгән). Хәҙер ҡайһы берҙәрҙең генә милли кейем комплекты бар, һәм улар байрамдарҙа ошо кейемдә ҡатнаша.
Затлы (аристократик) адыг ир-аты өҫ кейеменең мотлаҡ элементы булып һалҡын ҡорал торған.
Бишмәт баҡыр һәм көмөш айылдар менән биҙәлгән хәнйәрле, ҡылыслы күн билбау менән билдән быуып бәйләнгән.
Адыгтар (черкестар) кама йәки бебут тибындағы хәнйәр йөрөткән, улар бетеү функцияһын да үтәгән, төрлө йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе үтәү өсөн ҡулланылған. Джамбия тибындағы көнсығыш хәнйәре убыхтарҙа һәм шапсугтарҙа таралған булған.
Уҡтар һалынған ҡалъян һәм йәйә һыбайлы кейеменең элементы булған.
Адыгтар (черкестар) көнкүреш ҡулланыу маҡсатында бәләкәй бысаҡ (ҡ.-ч. жан) йөрөткән, ләкин күренеп тормағанлыҡтан, ул кейем элементы тип иҫәпләнмәгән.
Йылдың йәйге миҙгелендә башлыса һөт ризыҡтары һәм йәшелсә аштары ашайҙар, ҡышын һәм яҙын ҡамыр һәм ит ризыҡтары өҫтөнлөк итә. Сөсө ҡамырҙан бешерелгән ҡатлаулы икмәк иң популяр, уны ҡалмыҡ сәйе менән ҡулланғандар. Шулай уҡ әсетке икмәк бешерәләр. Кукуруз оно һәм ярмаһы киң ҡулланыла. Милли аш-һыу: либжа һәм шипс — онталған һарымһаҡ һәм ҡыҙыл борос ҡушылған соус менән тауыҡ һәм күркә ите. Был ризыҡ шулай уҡ абазиндарҙың милли ашы булып тораабазин, ләкин уларҙа дзырдза тип атала. Һыу ҡоштарының ите тик ҡурылған килеш ҡулланыла. Һарыҡ менән һыйыр итен өҫтәлгә, ғәҙәттә, онталған һарымһаҡ менән тоҙ ҡушылған ҡатыҡ (бжыныху шыпс) менән бирәләр. Бешкән иттән һуң мотлаҡ — һурпа, ҡурылған иттән һуң әсегән һөт бирелә. Туйға бал ҡушылған һәм ҙур байрамдар өсөн тары һәм кукуруз ононан милли бер аҙ алкоголле эсемлек бэхъсымэ (мэхъсымэ) әҙерләнә. Байрамдарҙа хәлүә (сироп менән ҡыҙҙырылған тары һәм бойҙай ононан) яһайҙар, бөйөрөктәр һәм бәлештәр (лэкъум, дэлэн, хьалывэ, хъыршын) бешерәләр.
Швеция короле Карл XII француз агенты Абри де ла Мотрэ мәғлүмәттәре буйынса, 1711 йылға тиклем Черкесияла сәсәк ауырыуына ҡаршы күпләп прививка яһау тәжрибәһе булған. Абри де ла Мотрэ Деглиад ауылындағы черкестарҙа «…дүрт — биш йәштәр тирәһендәге бәләкәй ҡыҙға прививка яһанылар… Ҡыҙҙы сәсәк менән ауырыған һәм сәсәктәре йәки шытҡылары эренләй башлаған өс йәшлек сирле малай эргәһенә алып барҙылар» һ. б. Әйтергә кәрәк, 1796 йылдың 14 майында ғына инглиз дарыуханасыһы һәм хирургы Дженнер 8 йәшлек Джеймс Фипсҡа һыйыр сәсәге ярҙамында прививка яһаған.
Мәҙәниәте һәм дине
Адыгтар (черкестар) мәҙәниәтендә боронғо черкестар дини системаһы йоғонтоһонда формалашҡан «Адыгэ Хабзэ» әхлаҡи-этик һәм философик кодексы үҙәк урынды биләй.
Фольклорҙа нарт эпосы үҙәк урынды биләй, уның ыңғай геройҙары «Адыгэ Хабзэ» кодексын үтәү өлгөһө булып хеҙмәт итә.
Йырҙарҙы башҡарыусылар һәм сәсәндәр (джэгуакIуэ) сәнғәте үҫешкән. Илау йырҙары (гъыбзэ), хеҙмәт һәм шаян йырҙар таралған. Традицион музыка ҡоралдары — скрипка (шыкIэпщынэ), һыбыҙғы (бжьэми), трещотка (пхъэцIыч), төрлө төҫтәге бубендар, уларҙа ҡулдар һәм таяҡтар менән уйнағандар. XVIII быуат аҙағында гармоника таралыу ала.
Черкес әйтемдәре: «Шапсуг дары яндырырға яратмай», «Һуғышта һыбайлының үлеме — өйөндә илау, ҡоралды юғалтыу — тотош халыҡтың илауы», «намыҫлы, тәрбиәле ысын егет, шунда уҡ шундай уҡ һый-ниғмәт алыр өсөн, табынды ташлап китергә тейеш» һ.б.
Тарихтан билдәле булыуынса, боронғо замандарҙа черкестарҙа Һауа ҡәбере йолаһы булған.
Ислам
Черкестарҙың ислам динен ҡабул итеүе этаплап барған, һәм XIV быуатта Төньяҡ Квказда Алтын Урҙа йоғонтоһо таралған осорҙа башланған. XVI быуаттың башында Джованни Лука былай тип яҙған: «Ҡайһылары — мосолман (магометан), икенсеһе — грек йолаһына ылыға, әммә тәүгеләре күберәк».
XVI быуатҡа черкестарҙың ҡайһы бер төркөмдәре генә ислам тотһа, XVIII быуат аҙағына ислам бөтә черкестар араһында ла төпләнә. Дөйөм алғанда, ислам XVIII быуат аҙағында һәм XIX быуаттың беренсе яртыһында Рәсәй империяһы экспансияһына ҡаршы көрәштә черкес йәмғиәттәре тупланыуының идеологик базаһына әйләнә, һәм империя менән һуғыш 1864 йылдың 21 майына тиклем дауам итә. Ислам этикаһы Черкес халҡының үҙаңын булдырыусы, уның дини үҙбилдәләнешенең нигеҙе булған. Әлеге ваҡытта черкестар исламдың диненең сөнни йүнәлешендәге хәнәфи мәҙһәбенә ҡарай.
Грязная (Кшена ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер ҡушылғанға тиклем Дон, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәрҙәмшин Рифмир Рәхмәтулла улы
Мәрҙәмшин Рифмир Рәхмәтулла улы (9 февраль 1954 йыл) — ғалим-тарихсы, комсомол һәм именлек органдары хеҙмәткәре, юғары хәрби һәм урта һөнәри мәктәп уҡытыусыһы. 2011 йылдан Октябрьский коммуналь-төҙөлөш техникумы (2014 йылдан колледж) директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1995). Отставкалағы подполковник.
Биографияһы
Рифмир Рәхмәтулла улы Мәрҙәмшин 1954 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында тыуған.
Урта белем алғандан һуң Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә һәм 1975 йылда уны, «тарихсы», «тарих һәм йәмғиәт белеме уҡытыусыһы» тигән юғары һөнәри белем алып, уңышлы тамамлай.
Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылдың авгусында Әбйәлил районы Асҡар урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып башлай.
1979 йылдың авгусында, запастағы офицер булараҡ, СССР Ҡораллы Көстәренә хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм рота командиры урынбаҫары вазифаһында ике йыл хеҙмәт итә.