cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таллин
Дат осоро
1227 йылда Ревель Ҡылыс йөрөтөүселәр Ордены тарафынан баҫып алына. 1238—1346 йылдарҙа ҡайтанан Дания ҡулында була. 1334 йылда Изге Рух госпиталенә нигеҙ һалына. 1346 йылда Дания Эсландиялағы үҙ өлөшөн Тевтон орденының бөйөк магистрына һата, артабан ул Тевтон орденының Ливониялағы ландмейстерына тапшырыла. 1347 йылда ҡалаға өҫтөнлөктәр бирелә.
22 ноябрь
22 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 326-сы көнө (кәбисә йылында 327-се). Йыл тамамланыуға 39 көн ҡала.
Таллин
Ганза осоро
XV быуат башы — XVI быуат уртаһы — боронғо Ревелдең алтын быуаты. Ҡала Ганза союзына инә һәм Балтиҡ диңгеҙе төбәгендә мөһим роль уйнай. Ул дәүерҙәге иҡтисади күтәрелеш ҡала сиктәрен ышаныслы итеп нығытыуға ғына ҡайтып ҡалмай, ул шулай уҡ әүҙем ижадсылыҡ, архитектура һәм художество ҡиммәттәрен булдырыу өсөн нигеҙ булып тора. реформация хәрәкәте киң таралыу ала. Әммә Ливония орденының көсһөҙләнеүе һәм Ливония һуғышы осоронда барлыҡҡа килгән иҡтисади көрсөк ҡаланың элекке әһәмиәтен юғалтыуға килтерә.
22 ноябрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Таллин
Швеция составында
Ливония һуғышы барышында 1561 йылда Ливония Ордены йәшәүҙән туҡтай. Урыҫ ғәскәрҙәре Ревель сиктәренә барып етә. Яҡлаусы эҙләп Ревель бюргерҙары Литва менән Швецияға ҡурсалауҙарын үтенеп мөрәжәғәт итә. Литванан хәрби ярҙам килмәгәс, ҡала 1561 йылдың 6 июнендә швед короле Эрик Ун дүртенсегә тоғролоҡ менән хеҙмәт итергә ант бирә. Ревель швед короллегенең иң эре сауҙа ҡалаһына әүерелә, ул тышҡы сауҙа ҙурлығы һәм күләмдәре буйынса хатта Стокгольмды уҙып китә. 1568 йылда ҡала поляк флоты тарафынан диңгеҙҙән ҡамап алына, 1569 йылда дат флоты уны бомбаға тота, ә 1570—1571 йылдарҙа Ливония короле тип иғлан ителгән дат принцы Магнустың ғәскәре ҡамауҙа тота. 1577 йыл башында урыҫ ғәскәрҙәре ҡайтанан Ревелде ҡамауға ала, ләкин өс ай буйына ҡамауҙа тотоу бер ниндәй һөҙөмтә лә бирмәй. Шул уҡ йылда тағун (чума) эпидемияһы тарала. Ливония һуғышы һөҙөмтәһендә Ревелдә сауҙа көрсөккә барып терәлә, һәм ҡала Рәсәй менән транзит сауҙаһындағы әһәмиәтен юғалта, сауҙа хәҙер Нарва аша алып барыла.
1583 йылда урыҫ-швед солохо төҙөлгәндән һуң Эстонияның төньяҡ өлөшө Швеция ҡулында ҡала һәм үҙәге Ревелдә булған Эстлянд герцоглығы тип атала. Ҡалала Любек ҡала хоҡуғы ғәмәлдә ҡала, уның өҫтөнлөктәре һаҡлана, әммә швед королдәре периодик рәүештә уларҙы сикләргә һәм ҡалала швед закондарын индерергә тырышаып ҡарай.
XVII йылда Ревель яңы күтәрелеш кисерә, һөнәрселәрҙең эшмәкәрлеге киңәйә, тәүге мануфактуралар барлыҡҡа килә, уҡыу йорттары һаны арта. Швед осоро аҙағына ҡала халҡының күпселеге уҡый-яҙа белә. Типография, ҡағыҙ фабрикаһы барлыҡҡа килә. 1637 йылда эстон телендә тәүге китап нәшер ителә. 1689 йылда тәүге Revalische Post-Zeitung гәзите сыға. XVII быуат уртаһында яңы ер нығытмалары — бастиондар төҙөлә.
Швед идараһы йылдарында Ревель транзит сауҙаһындағы үҙ урынына ҡайтарып ала алмай һәм, үҙаллы ҡала-дәүләттән провинцияның административ үҙәгенә әйләнеп, үҙенең күп кенә өҫтөнлөктәрен юғалта.
Рәсәй империяһы составында
Төньяҡ һуғыш барышында 1710 йылдың 18 авгусында ҡала ситенә килеп еткән Р. Х. Баур командалығындағы урыҫ ғәскәрҙәре Ревелде ҡамауға ала. Үҙ иректәре менән бирелгән осраҡта ҡалаға бөтә өҫтөнлөктәрҙе һаҡлап ҡалыу вәғәҙә ителә. Эстляндияның вице-губернаторы Д. Паткуль тәҡдимдән баш тарта, ҡала янында траншеялар ҡаҙырға һәм ҡала ситендәге бөтә ҡоролмаларҙы яндырырға ҡуша. Ошо мәлдә ҡалала тағун эпидемияһы башлана, кешеләр күпләп ҡырыла. Магистрат мәғлүмәттәре буйынса 1710 йылдың декабрендә 1962 кеше булһа, шул ваҡытҡа тағундан 5687 кеше үлгән була. Ҡамау ваҡытында әүҙем хәрби хәрәкәттәр күҙәтелмәй, ҡала хатта тулыһынса ҡамауға алынмаған була, ләкин эсә торған һыуға юл ябыҡ була. Сентябрҙә тағы ла ике тапҡыр ирекле рәүештә бирелергә, тигән тәҡдим ебәрелә; 26 сентябрҙә капитуляция шарттары тураһында һөйләшеүҙәр башлана; 29 сентябрҙә килешеүгә ҡул ҡуйыла, һәм 1710 йылдың 30 сентябрендә Ревель бирелә. Швед гарнизоны ҡалдыҡтары ҡаланан Ҙур диңгеҙ ҡапҡаһы аша сығып китә, шул уҡ ваҡытта Собор ҡапҡаһы аша ҡалаға урыҫ ғәскәрҙәре инә. Пётр I батша дворяндарға һәм ҡала ҡатламдарына жалованный грамоталар тапшыра. Ҡалала тағун сире 1711 йылға тиклем дауам итә. Ҡайһы бер мәғләүмәттәр буйынса, ул 15 000 кеше ғүмерен алып киткән. Төньяҡ һуғыш тамамланғандан һуң Балтиҡ буйында Санкт-Петербургтан ҡала Рига Рәсәй империяһының төп үҙәге булыуына ҡарамаҫтан, Ревель тиҙ арала аяҡҡа баҫа. Ике быуатҡа Рәсәйҙең Балтик флоты базаларының береһенә әйләнгән хәрби гавань төҙөлә. Ҡала ситендә Екатериненталь (Кадриорг) паркы булдырыла, унда батша һарайы төҙөлә. Ревель артабан Эстлянд губернаһы үҙәге була.
Император Павел I батшалыҡ итеүенең аҙағына ҡала инглиз флоты, ә 1854—1855 йылдарҙа Ҡырым һуғышы мәлендә берлектәге инглиз-француз флоты тарафынан ҡамауҙа тотола. 1871 йылда Балтик тимер юлы төҙөлгәндән һуң сауҙа күләме байтаҡҡа арта, йыллыҡ тауар әйләнеше 100 млн һумға тиклем барып етә
XIX быуат аҙағында ҡала сәнәғәте дәррәү күтәрелә. «Двигатель» вагон төҙөү заводы, «Вольта» электр-механика заводы, «Балтиҡа мануфактураһы» туҡыу фабрикаһы, суднолар төҙөү заводы һәм башҡа предприятиелар төҙөлә. Ревель порты империялав Санкт-Петербург, Рига һәм Одессанан ҡала тауар әйләнеше буйынса дүртенсе урынды биләй.
Эстонияның тәүге бойондороҡһоҙлоғо осоро
1918 йылдың 18 февралендә немец оккупацияһы башлана. 1918 йылдың 23 февралендә (Пярнала) һәм 24 февралдә Ревелдә Эстонияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. 3 мартта Германия империяһы һәм РСФСР араһындағы Брест-Литва тыныслыҡ килешеүе (статья IV) шарттары буйынса Эстонияны немецтарҙың оккупациялауы юридик яҡтан нығытыла.
1919 йылда Ревель рәсми рәүештә эстонса хәҙерге Tallinn атамаһын ала.
1919 йылдың авгусында бында Эстония профсоюздарының беренсе съезы эшләй башлай, ул полиция тарафынан ҡыуыла. 74 делегат һәм 28 эшсе-активист ҡулға алына. Ҡулға алынғандарҙың 25-е атыла.
1918—1920 йылдарҙағы Азатлыҡ һуғышы барышында Эстон Республикаһы ғәскәрҙәре Төньяҡ-Көнбайыш армияһының Петроградҡа походында ҡатнаша. Бөтәһе 20 мең штык һәм ҡылыс: 17,5 мең урыҫ һәм 2,5 мең эстон. Еңелгәндән һәм Эстония территорияһына тотҡон итеп ябыу, 1920 йылдың 2 февралендә РСФСР һәм Эстония араһында Тарту солох килешеүе төҙөлә. Таллин ул ваҡытта тик РСФСР хөкүмәте тарафынан ғына танылған дәүләттең баш ҡалаһына әүерелә.
1925 йылда Tallinna ҡаланың рәсми атамаһына әйләнә. 1933 йылда яңынан Tallinn исеме ҡайтарыла.
Бойондороҡһоҙлоҡ осоронда ҡала ярайһы уҡ уңышлы үҫешә. Педагогика һәм политехник институттарға, Сәнғәт академияһына нигеҙ һалына. Рәсәй империяһы дәүерендәге күбеһенсә Рәсәй баҙарына йөҙ тотҡан эре предприятиялар 1920-се йылдарҙа ябыла йәки эш йүнәлешен үҙгәртә. 1920-се йылдар башында ҡала өсөн СССР-ҙан транзит йөктәрҙең килеүе ҙур әһәмиәткә эйә була, 1924 йылда ул максимумға — 346 мең тоннаға етә. 1924 йылдың 1 декабрендә эстон коммунистарының ихтилалы баҫтырылғандан һуң киләүе йылына транзит йөктәр күләме 2,6 тапҡырға кәмей, ә 1938 йылға 1,6 мең. тонна тәшкил итә. 1930-сы йылдар уртаһынан бик ауыр 1929—1933 йылдарҙағы иҡтисади көрсөктән сыҡҡандан һуң сәнәғәт күтәрелә башлай.
Советтар Союзы составында
Икенсе донъя һуғышы барышында ҡала бомбаға тотоуҙан ҙур зыян күрә. Совет ғәскәрҙәре 1941 йылдың 5 — 28 авгусында Таллин оборонаһын 23 көн буйы тота, шунан һуң уны ҡалдырырға мәжбүр була. 1944 йылдың 9 һәм 10 мартында совет авиацияһы ҡалала урынлашҡан немец ғәскәрҙәренә бомбалар яуҙыра. Таллиндың торлаҡ райондарына яҡынса 2000 шатлатҡыс һәм 1500 яндырғыс бомбалар ташлана. Харью урамы бигерәк күп зыян күрә; «Эстония» театрына ла бомбалар төшә.
1944 йылдың 22 сентябрендә Таллин операцияһы барышында совет ғәскәрҙәре ҡаланы үҙ ҡулына ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 7 майындағы Указы менән «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә ҡала хеҙмәтсәндәре күрһәткән батырлыҡтары, хужалыҡ һәм мәҙәни төҙөлөштә өлгәшкән уңыштары өсөн Таллин I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң ҡала үҙенең майҙанын киңәйтә. Ҡалала Мустамяэ, Вяйке-Ыйсмяэ, Ласнамяэ райондары төҙөлә.
1980 йылғы Йәйге Олимпия уйыцндары сиктәрендә Таллинда парус спорты үҙәгендә яхтсмендар ярыштары үткәрелә.
1988 йылда ҡалала СССР-ҙа беренсе булып «Халыҡ фронты» антикоммунистик ижтимағи-сәйәси хәрәкәт барлыҡҡа килә. 1988 йылдың июнь-сентябрендә тарихҡа «Йырлаусы революция» булараҡ инеп ҡалған саралар булып үтә.
Советтарҙан һуңғы осор
1991 йылда, СССР тарҡалғандан һуң, Таллин — яңынан бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһының баш ҡалаһы.
1997 йылда Таллиндың тарихи өлөшө — Иҫке ҡала ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Голоцен
Голоце́н (ὅλος — «тулы, бөтөн» +  — «яңы») — дүртенсел периодтың хәҙерге йәки боҙлоҡтан һуңғы эпохаһы һәм дүртенсел системаның (осорҙоң) уға тиңдәш булған һуңғы бүлектәре ултырмалары. Голоцен 10 мең йыл самаһы дауам итә, уның башланғысы булып Европаның, Азияның һәм Төньяк Американың төньяҡ өлөштәрендәге һуңғы материк боҙланыуы бөтөү осоро тора. Археологияла сиге палеолит һәм мезолит сиктәре менән тәңкәл килә. Башлыса, Ерҙә климат, тупраҡ, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы зоналары, ҡоро Ер һәм диңгеҙләрнең хәҙерге контурҙары формалаша. Бынан элекке, 8-4 мең йылдар араһында, урта киңлекләрҙә климат хәҙерге менән сағыштырғанда бер аҙ йылырак һәм дымлыраҡ була. Голоценда Ер йөҙөндә кеше таралып урынлаша башлай, уның культураһы формалаша, малсылыҡ һәм ер эшкәртеү барлыҡҡа килә.
Аралбай (Йылайыр районы)
Тарихы
Ғәле ауылынан килеп төпләнгән кешеләр Аралбай ауылына нигеҙ һала. Был ауыл Һаҡмарҙың үргерәк ағымында урынлашҡан. 1859 йылғы X рәүиз Ласынов Аралбай вариҫтарын теркәй. Бына улар — Мозафар, Яныбай һәм Ҡотлоғәлләм Ласыновтар. Шулай уҡ 47 ихатала 372 кешенең йәшәүе иҫәпкә алына. 1866 йылғы рәүиздә ауылдың Һаҡмар буйында урынлашыуын һәм икенсе исеме Ҡана булыуын да билдәләй. Ул мәлдә ауылдағы 53 ихатала 347 башҡорт йәшәй. 1892 йылда ауылда ихаталар һаны 49-ға, ә халыҡ һаны 476 кешегә етә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 88 ихата һәм 441 кеше теркәлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чаньяраль
Чаньяраль (Chañaral) — Чилилағы ҡала һәм диңгеҙ порты. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның һәм Чаньяраль провинцияһының административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Чаньяраль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 12 086 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 5772 км². Халыҡ һаны — 13 410 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 2,3 кеше/км².
Географик урыны
Копиапо ҡалаһынан 124 саҡрым (117 км) төньяҡ-көнбайышта, тымыҡ океандың яр буйының, Эль-Саладо йылғаһының тамағында урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Күренекле (иҫтәлекле) урындар
Ҡаланан төньяҡтараҡ Пан-де-Асукар милли паркы урынлашҡан.
Транспорт
Автомобиль юлынан торамаларға (йәшәү пункттарына) хәтлем ара:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Коммуна 3 райондан тора:
Рәбаш (Бәләбәй районы)
Рәбаш разъезы (Рәбаш) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы Малиновка ауыл Советының 2005 йылда бөтөрөлгән ауылы.
Тарихы
«Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһы Законы 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з, 1-се статьяһы түбәндәгеләрҙе еткерә:
8) Бәләбәй районында:
е) Малиновка ауыл советының Рәбаш ауылы
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына 80 кеше, башлыса урыҫтар, йәшәгән.
Лыпья (Вишера ҡушылдығы)
Лыпья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 333 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черотайка
Черотайка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Песчаное күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Пюкын-Лек-Еган
Пюкын-Лек-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы
Башҡортостан республикаһының сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы — төбәк инновация сәйәсәтен формалаштырыу һәм үткәреүҙе, торба үткәргес транспорты өлкәһендәге эшмәкәрлекте координациялау һәм көйләүҙе, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙы, ағас эшкәртеү, машиналар һәм ҡорамалдар етештереүҙе, электрон һәм оптик ҡорамалдар, транспорт саралары һәм ҡорамалдар, электр энергияһы һәм газ, нефть продукттары, резина һәм пластмасса эшләнмәләре изделиелары, әҙер металл изделиелар, тире һәм тире изделиелары, аяҡ кейеме, текстиль өлкәһе, тегеү, целлюлоза-ҡағыҙ, химия, металлургия, быяла һәм фарфор-фаянс сфераһында етештереүҙе, ағастан изделиелар етештереүҙе, металл ҡалдыҡтарын эшкәртеүҙе тормошҡа ашырыусы республика башҡарма власы органы.
Адресы: 450076, башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Карл Маркс урамы, 3
Эшмәкәрлеге
БР МПИП сәнәғәт етештереү, Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм фәнни-техник потенциалын арттырыу һәм тормошҡа ашырыу өсөн шарттар булдырыу маҡсатында, сәнәғәт етештереү өлкәһендәге эшмәкәрлекте координациялай һәм көйләй, инновация сәйәсәтен формалаштыра һәм томошҡа ашыра.
Министрлыҡ вәкәләттәренә ингән сәнәғәт үҫешенең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләй, иҡтисади эшмәкәрлек төрөн тормошҡа ашырыу һәм үҫтереү буйынса программа документтарын әҙерләй, төбәк фәнни-техник һәм инновацион үҫешенең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләй; Башҡортостан Республикаһының концепцияларын, стратегияларын, инновациялы үҫеш программаһын эшләй һәм тормошҡа ашыра, оборона-сәнәғәт комплексы предприятиеларын үҫтереү һәм үҙгәртеп ҡороу буйынса сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша; ведомство ҡарамағындағы сәнәғәт ойошмаларының дәүләт оборона заказын үтәү буйынса эшмәкәрлеген, инновация эшмәкәрлеге субъекттарына халыҡ-ара фәнни, ғилми-етештереү һәм етештереү бәйләнештәрен һ. б. тормошҡа ашырыуҙа булышлыҡ итә.
2013 йылда Башҡортостан Республикаһында инвестициялар күләме йән башына 22260 һум менән баһалана.
2013 йылда предприятие һәм ойошмаларҙың инвестицияларын формалаштырыуҙың төп сығанағы булып үҙ өлөшө 61,5 % тәшкил иткән тора. Инвестицияларҙың 27,6 % килем иҫәбенә аҡса бүленгән, амортизацион бүлемдәр суммаһы иҫәбенә — 30,7 %.
2012 йылда федераль ҡаҙнанан 11 221,56 млн. һум йәлеп ителә, шул иҫәптән 6 сәнәғәт предприятиеһы һәм 4 ғилми институт федераль бюджет аҡсаһы иҫәбенә финансланған дөйөм суммаһы 1 481,33 млн тәшкил иткән 6 федераль маҡсатлы һәм 1 дәүләт программаһында ҡатнаша; субсидиялар — 524,93 млн. һум; оборона заказын үтәүгә дәүләт контракттарына һәм башҡа төрлө дәүләт контракттарына — 9 215,3 млн. һум бүленгән.
Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы йәштәрҙең Рәсәй Федерацияһының алдынғы юғары уҡыу йорттарында йүнәлтмә менән уҡыуына түләй.
Һылтанмалар
www.minpromrb.ru
Сураш (Татарстан)
Сураш (Чураш, Саклау-Чураш ; Чураш, Чурашово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1752 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, 2 икмәк магазины, 2 бакалея кибете, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 30 башҡорт һәм 70 яһаҡлы татар; 1834 йылда — 68 башҡорт; 1912 йылда — 356 аҫаба башҡорт һәм 465 татар иҫәпләнгән.
Грузияның президенты
Грузияның президенты — Грузия Конституцияһына ярашлы, дәүләт башлығы һәм башҡарма власть башлығы, Грузия Ҡораллы Көстәренең Юғары Башкомандующийы,  бөтә тышҡы бәйләнештәрҙә Грузияның юғары вәкиле; уның эске һәм тышҡы сәйәсәтенә йүнәлеш бирә, илдең берҙәмлеген һәм тулылығын, дәүләттең һәм башҡа органдарҙың эшен тәьмин итә.
Бөтә халыҡтың тауыш биреүе юлы менән биш йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана. Бер үк кеше рәттән ике мөҙҙәткә генә  президент итеп һайлана ала.
1991 йылдың 9 апрелендә Грузия СССР-ҙан бойондороҡһоҙ булыуын иғлан итә. 1991 йылдың 27 майында  президент һайлау үтә һәм Грузияның президенты итеп Звиад Гамсахурдия һайлана.
1991 йылдың декабре — 1992 йылдың ғинуарында илдә  хәрби түңкәрелеш була. Уны ойоштороусылар  Грузия башлығы итеп Эдуард Шеварднадзены саҡыра, ул Дәүләт Советы рәйесе вазифаһын биләй,  президент посы буш ҡала. 1995 йылдың 5  ноябрендә генә  һайлау үтә,  Шеварднадзе президент итеп һайлана. 2000 йылдың  9 апрелендә ул ҡабат һайлана. «Розалар революцияһы» тигән атамалы ваҡиғаларҙан һуң  Э. А. Шеварднадзе  отставкаға китергә мәжбүр була.
2004 йылдың 4 ғинуарында Грузия президенты итеп  Михаил Саакашвили һайлана. Оппозицияның киң протест  акцияларынан һуң  2007 йылдың ноябрендә ул үҙенән  президент вәкәләттәрен һалырға һәм мөҙҙәтенән алда һайлау иғлан итергә мәжбүр була. Һайлау  2008 йылдың 20 ғинуарында була һәм унда ла Саакашвили еңә. Инаугурация 2008 йылдың 20 ғинуарында үтә.
Грузия президентын киләһе һайлау   2013 йылдың 27 октябрендә була.
Резиденцияһы
Грузия президентының резиденцияһы  Тбилиси ҡалаһында, тарихи Авлабари районында,  М. Абдушелашвили урамында урынлашҡан. Һарай Михаил Саакашвили инициативаһы буйынса  2004—2009 йылдарҙа  төҙөлә. Проекттың авторы  Георгий Батиашвили була, әммә резиденция төҙөлөшөн  итальян  Микел де Луки тамамлап ҡуя. Резиденцияның көньяғына төкәтеп төҙөлгән  куб һымаҡ бинала дәүләт  канцелярияһы урынлашҡан.
Аргиллит
Аргиллит (от ἄργιλλος — «балсыҡ» и  — «таш») — тығыҙлану, һыуһыҙлану һәм цементлану нәтижәһендә балсыҡтан хасил булған ултырма тау тоҡомо. Кварц, ҡыр шпаты һәм карбонаттар катнашындағы балсыҡлы минералҙардан ғибәрәт, 40-60 % өлөшө 0,01 мметрҙан кәмерәк үлсәмле киҫәксектәрҙән тора. Балсыҡтарҙан айырыуса ҡатылығы һәм һыуҙа ебемәүсәнлеге менән айырыла. Цемент, керамзит һәм һирәк осраҡтарҙа төҙөлөш керамикаһы әҙерләү өсөн сеймал. Гиббсит ҡатнаш каолин аргиллиттарын утҡа сыҙам материал (флинтклей) итеп файҙаланырға мөмкин.
Северск
Северск (Томск-7; Северск) — Томск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Томскҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Томь йылғаһы ярында урынлашҡан.
Сөлөк
Сөлөк (Сөлек, Сулюково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, 2 хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 320 башҡорт һәм 6 типтәр; 1834 йылда — 255 башҡорт; 1870 йылда — 649 башҡорт; 1912 йылда — 727 башҡорт иҫәпләнгән.
Княспинский Исток
Княспинский Исток — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турья йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Боголюбовка (Стәрлетамаҡ районы)
Боголюбовка (Боголюбовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 160 кеше. Почта индексы — 453165, ОКАТО коды — 80249820003.
Кинйәбай (мәғәнәләр)
Кинйәбай — топоним.
Кузнецов Михаил Дмитриевич
Кузнецов Михаил Дмитриевич (8 май 1947 йыл — 14 февраль 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008).
Биографияһы
Уҡыусы булған сағында уҡ 1959 йылда Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы, В. И. Суриков исемендәге Мәскәү Художество институтын тамамлаған В. В. Астальцев менән таныша, ул. М. Кузнецовтың ижади үҫешендә беренсе остазы була. Астальцев малайға Өфөгә һынлы сәнғәт һөнәренә уҡырға барырға кәңәш итә.
1965 йылдан 1969 йылға тиклем Өфө сәнғәт училищеһында уҡый Шул уҡ ваҡытта рәссам. А. Э. Тюлькин менән таныша, М. Кузнецов күпмелер ваҡыт уның йортонда уҡый.
Кузнецовтың ҡатыны, Йәнбухтина Әлмира Ғәйнулла ҡыҙы 1966 йылда Санкт-Петербургта И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институтын һәм Художество сәнәғәтенең ғилми-тикшеренеү институтында аспирантура тамамлай. Ҡатынының диссертацияһы өсөн Башҡортостан райондары буйынса материалдар йыйыу өсөн экспедициялар ойоштора. 70-се йылдарҙа улар СССР ФА Башҡорт филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының этнографик экспедицияларында ҡатнаша, башҡорттарҙың көнкүрешен һәм мәҙәниәте предметтары менән таныша. Экспедиция эше менән билдәле ғалим-этнограф, тарих фәндәре кандидаты, башҡорт этнографияһы буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәр авторы Н. В. Бикбулатов етәкселек итә.
1970 йылда уларҙың этнографияһы Дәүләт музейында башҡорттарҙың предметлы донъяһын тасуирлау өсөн Ленинградҡа уртаҡ сәфәре була.
1974 йылда рәссам ҡатыны менән Пушкин урындары буйынса сәйәхәт итә: Псков, Святогорский монастыры, Успение соборы (уның диуары янында А. С. Пушкин ерләнгән), Михайловский, Тригорский, Петровский ауылдары, Псково-Печера монастыре.
70—90 йылдарҙа Бүздәк районы ауылдарында, Йәнбухтинаның тыуған яғында, Дүртөйлө районының Венеция ауылында, Ҡазан, Ульяновск ҡалаларында этюдтар өҫтөндә эшләй.
Рәссам Б. Ф. Домашников менән берлектә, 1980 йылда ул Вологдаға, Кириллов һәм Ферапонтовоға этюдтар бара, унда ул тәүге тапҡыр Дионисий фрескалары, боронғо урыҫ Төньяҡ архитектураһы менән осраша, 80-се йылдар уртаһында Ә.Ф. Лотфуллин менән Башҡортостандың Әбйәлил районына этюдтарға сәфәр ҡыла.
80-се йылдар аҙағынан Кузнецов Өфө янындағы Суровка ауылында йәшәй һәм эшләй.
1989 йылда СССР Рәссамдар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
2003 йылдан 2005 йылға тиклем Николо-Берёзовка ауылында этюдтар өҫтөндә эшләй, унда ҡурсаулыҡ урындарына, архитектураға, был яҡтың мөһабәт тәбиғәтенә арналған эштәр серияһы яҙыла.
М. Кузнецов А. Э. Тюлькин тураһында хикәйә-хәтирәләр авторы, ул «Рампа» журналында, һуңынан «Бельские просторы» журналында баҫылып сыға, хикәйә «Мәҙәниәт» номинацияһында йылдың иң яҡшы баҫмаһы тип иҫәпләнә.
2008 йылда ижадсыға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Михаил Дмитриевич Кузнецов 2021 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижады
М. Д. Кузнецов бөтә ғүмере буйы тыуған ауылы темаһына мөрәжәғәт итә — «Петропавловский завод» (1964), «Село Петропавловка» (1966), «Крыши в Петропавловке» (1972), «Петропавловка зимой» (1973), шулай уҡ «Родительский двор», «Уголок детства», «школьная гора» һ. б. әҫәрҙәре
Төп хеҙмәттәре: «Памяти матери. 1956 год» ,1988 й., «Автопортрет» (1966), «Петропавловка» (1969), «Желтый дом» (1974), «Архимандровское озеро»(1966). «Татарник» (1972), «Прогулка под Уфой» (1973), «Октябрь под Уфой» (1973), «Подсолнух» (1977), «Радуга в Каране» (1979), «Вид на Дюртюли из д. Венеция»(1979), «Нюськины дети» и «Ночной прохожий в клетчатом пальто».
Әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында Өфө), Нефтекама «Мираҫ» картиналар галереяһында (Нефтекама, БР), Дүртөйлө тарих һәм крайҙы өйрәнеү музейында (Дүртөйлө, БР) һаҡлана.
Күргәҙмәләрҙә ҡатнашыуы
1973 йылдан алып Кузнецов йәштәр, республика, зона, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
1997 йылда — шәхси күргәҙмәһе ойошторола, ул М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында үтә
2005 йылдан 2009 йылға тиклем Өфө, Нефтекама, Башҡортостан ҡалалары һәм башҡа ҡалаларҙа 20-гә яҡын шәхси күргәҙмәһе үтә.
Әҙәбиәт
Кузнецов Михаил Дмитриевич. Каталог-буклет. Составитель А. Янбухтина. Уфа. 1997;
Альмира Янбухтина. Открытие живописи Михаила Кузнецова. //Рампа. — Уфа. 1996, № 2. С.6-12
Кузнецов Михаил Дмитриевич. //Башкирская энциклопедия. Сост. А. Навозова. Уфа. 2007 т.3.С.279
Рассказы М. Кузнецова об А. Э. Тюлькине опубликованы в журнале «Рампа» (№ 5-6, 2006), а также в альманахе «Бельские просторы» (2008 № 8).
Пэйта-Яха
Пэйта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Неросавэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сюрей
Сюрей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрас йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Устинов (Учалы районы)
Устинов, (Үстинәү) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 26 кеше. Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Андижан
Андижан (Andijon / Андижон) — ҡала Үзбәкстандың көнсығышында, Фәрғәнә үҙәнендә урынлашҡан. Андижан өлкәһенең административ үҙәге.
Бёддензелль
Бёддензелль (Böddensell) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 243 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 82 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
Лыпья (Уролка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шошка
Шошка (Чаушка) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1662 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Козья (Каква ҡушылдығы)
Козья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пятая (Косец ҡушылдығы)
Пятая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пэйя-Яха
Пэйя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Семёнова Галина Владимировна
КПСС Үҙәк комитеты (1990—1991), КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы (ғаилә, ҡатын-ҡыҙ һәм демография сәйәсәт мәсьәләләренә кураторлыҡ итә). СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991). Философия фәндәре кандидаты.
Мәскәү Журналистар союзы һәм Рәсәй Фәлсәфә йәмғиәте ағзаһы, «Социальное партнерство» Мәскәү үҙәгенең попечителлек советы ағзаһы.
Биографияһы
Семенова Галина Владимировна 1937 йылдың 24 авгусында Смоленскиҙа тыуа. 1959 йылда Иван Франко исемендәге Львов дәүләт университетының Журналистика факультетын тамамлай.
Шул уҡ йылдан «Комсомольское племя» (Одесса) гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй башлай.
1963 йылдан Украина ЛКСМ-ы Үҙәк комитетының «Комсомольская искра» гәзите редакцияһында бүлек мөдире була.
1965—1974 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк комитетының «Комсомольская жизнь» журналында әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, яуаплы сәркәтип, 1974 йылдан — баш мөхәррир.
1981—1990 йылдарҙа — «Крестьянка» журналының баш мөхәррире.
КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы АОН тамамлай(1981).
1990—1991 йылдарҙа КПСС Үҙәк комитеты секретары. Галина Владимировна Семёнова курировала женские вопросы. Пытались в последний срок что-то сделать для женщин. Действительно тогда написали записку Михаилу Сергеевичу Горбачёву о том, что надо бы готовить женщин к надвигающемуся рынку, что женщины совершенно не приспособлены (кстати, весь наш народ был не приспособлен, но женщины были особенно не приспособлены) к этому вопросу. 1991 йылдың август фетнәһе ваҡытында фетнәселәрҙең власын таныуҙан баш тартҡан юғары партия етәкселегенең береһе була: Узнал я и о позорной позиции большинства Секретариата ЦК, многих партийных органов на местах, поддержавших ГКЧП. Сразу хочу сказать, что в этой сложнейшей ситуации зрелыми политиками и честными людьми проявили себя секретари ЦК Галина Семенова, Андрей Гиренко, Егор Строев. 1991 йылдан һуң «Атлантида» мәғлүмәт хеҙмәттәшлеге вице-президенты, журнал мөхәррире, «Женщины и развитие» тикшеренеү ассоциацияһы рәйестәше була.
2017 йылдың 19 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була була. Николо-Архангель зыяратында ерләнә.
Наградалары
«Почет билдәһе», Халыҡтар дуҫлығы ордендары, миҙалдар, ВЛКСМ-дың, Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик федерацияһының почет билдәләре, Мәскәү Хөкүмәтенең Почетлы дипломы менән наградлана.
Сягма
Сягма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Узлиха йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шубинка (йылға)
Шубинка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №74 исемһеҙ күл ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нагано
Нага́но (長野市) — Япония ҡалаһы, Хонсю утрауында урынлашҡан. Нагано префектураһы үҙәге.
Ҡалаға 1897 йылдың 1 апрелендә нигеҙ һалынған. Майҙаны 834,85 км², ҡалала йәшәүселәр һаны — 377 741 кеше (2014 йылдың 1 август мәғлүмәттәре) , халыҡ тығыҙлығы — 1 квадрат километрға 452,47 кеше.
Еңел сәнәғәт һәм машиналар эшләү предприятилары, университеты һәм буддизм үҙәге менән билдәле.
«Япониялағы урындағы үҙидара тураһында закон»дың 252-се статьяһы, 22-се бүлегенең 1-се параграфына ярашлы, халҡы 300 000—500 000 кеше, биләгән майҙаны 100 квадрат километрҙан күберәк булғанлыҡтан, илдең үҙәк ҡалаһы итеп иғлан ителгән.
Ҡыҫҡаса тарихы
Быға тиклем почта станцияһы булған Нагано биләмәләре 1742 йылда һыу ташыуҙан, ә 1847 йылда иһә емергес ер тетрәүенән ҙур зыян күрә. Башҡарылған төҙөкләндереү эштәренән һуң һәм муниципалитеттар системаһын ойоштороу менән бәйле 1889 йылдың 1 апреленән Нагано муниципаль ҡалаға әйләнә.
1897 йылдың 1 апрелендә уның статусы тағы күтәрелә: Нагано префектура әһәмиәтендәге ҡала итеп иғлан ителә. Был дәрәжәлә ул Нагано префектураһында тәүге һәм бөтә Япония буйынса 43-сө була.
1923 йылдың 1 июленән быға тиклем күрше булған Йошида ҡалаһы, Сарита, Мива һәм Комаки ауылдары биләмәләре рәсми нигеҙҙә Нагано составына индерелә.
Икенсе донъя һуғышы барышында, атап әйткәндә 1944 йылда, Америка Ҡушма Штаттарының илгә баҫып инеү ихтималлылығынан иҫәпкә алып, ҡалала император өсөн ер аҫты штабы төҙөү башлана. Япония баҫылып алынған хәлдә, унда ил хөкүмәте үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерелергә тейеш була. Һуғыш тамамланыу менән был оло төҙөлөш тә туҡтатыла.
1954 йылдың 1 апреленән ҡала сиктәре тағы киңәйтелә, уның биләмәләренә быға тиклем үҙаллы ауылдар булған Асахи, Фурусато, Янагихара, Вакацуки, Асакава, Наганума, Амори, Одагири, Имои һәм Мамеджима индерелә.
1959 йылда Чикума йылғаһының ташыуы арҡаһында ҡалала йәшәгән 71 кеше һәләк була йә хәбәрһеҙ юғала, 20 000 йорт һыу аҫтында ҡала. 1966 йылдың 16 октябрендә Нагано составына быға тиклем күршелә урынлашҡан Каванакаджима, Мацусиро һәм Вакахо ҡалалары, Шиноной, Кохоку, Синко һәм Нанияй ауылдары биләмәләре индерелә.
1985 йылғы ер тетрәүе һөҙөмтәһендә 27 кеше һәләк була, 60 йорт емерелә йә ныҡ зыян күрә.
XXI быуатта ла Нагано артабан үҫеүен дауам итә. Мәҫәлән, 2005 йылдың 1 ғинуарында ул Тойоно муниципалитеты, Камиминочин районының Тогакуши һәм Кинаса ауылдары, Сарашин районының Оока ауылы биләмәләрен үҙ эсенә ала.
2010 йылдың 1 ғинуарынан Шиншушинмачи ҡалаһы һәм Камиминочин районының Накай ауылы биләмәләре Нагано ҡалаһы составына инә.
XVIII Ҡышҡы Олимпия уйындары
1998 йылда Наганола XVIII Ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелә. Улар 7 февралдән 22 февралгә тиклем үтә. Нагано менән бергә Италияның Аоста, Швецияның Эстерсунд, Испанияның Хака, АҠШ-тың Солт-Лейк-Сити ҡалалары ла халыҡ-ара спорт сараһын уҙғарыу өсөн кандидат була. Уртаҡ ҡарар менән (һуңғы тауыш биреү турында иҫәп 46:42 була) һәм 1996 йылғы Олимпия уйындарының АҠШ-та үткәрелеүен иҫәпкә алып, еңеү Солт-Лейк-Ситиға түгел, ә Наганоға бирелә.
1998 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындары программаһына 14 дисциплинаға бүленгән ете спорт төрө буйынса ярыштар индерелә: биатлон, бобслей, кёрлинг, коньки спорты — конькиҙа фигуралы шыуыу, шорт-трек, саңғы спорты — саңғыла ике төрлө бәйге, саңғы менән трамплиндан һикереү, саңғы уҙышы, фристайл, сноуборд, сана спорты, шайбалы хоккей. Бөтәһе 68 комплект награда уйнатыла. Ярыштарҙа 72 ил делегацияһы составында 2302 спортсы ҡатнаша — был күрһәткестәр быға тиклем уҙған Ҡышҡы Олимпия уйындары тарихында үҙенсәлекле рекорд була.
Төп Олимпия уйындарынан һуң Наганола Паралимпия уйындары ла уҙғарыла. Улар 5 марттан 14 мартҡа тиклем уҙғарыла. Был халыҡ-ара ярыштарҙа 32 илдән 571 атлет ҡатнаша, улар 5 спорт төрө буйынса көс һынаша.
Арый янындағы дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары
Арый янындағы дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы биләмәһе составындағы Арый һәм Ҡаракүл ауылдарынан көнбайышта урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Тарихы
Тәбиғи дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында, Дыуан районында, Арый ауылы эргәһендә үҫә. Тәбиғи һәйкәл Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусында ҡабул ителгән «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында» тип аталған 465-се рәсми ҡарары менән раҫланған.
Реченский тауҙарында (Ҡаракүлдән һәм Арыйҙан көнбайышта ятҡан эрозиялы ҡалҡыулыҡ) XX быуаттың 50-60-сы йылдарында ҙур ғына майҙандарҙа дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары (Cerasus fruticosa Pall) урынлашҡайны.
БАССР Министрҙар Советы ҡарарында тәбиғәт һәйкәленең сиктәре һәм уның майҙаны билдәләнмәгән. Артабан сейә ҡыуаҡлыҡтары ысынлап һаҡланылмаған. 80-се йылдарҙа колхоз малын көтөү һөҙөмтәһендә Реченский тауҙарындағы сейә ҡыуаҡлыҡтары тәүге уңдырышлығын юғалта. 1984 һәм 1993 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Биология институты (Мулдашев А. А. һ. б.), яраҡлы сейә ҡыуаҡлыҡтарын табып, һәйкәлде тергеҙергә тырыша. Әммә элеккегә оҡшаш көслө ҡыуаҡлыҡтар асыҡланмай. "Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре кадастры"на популяцияны тергеҙеү мөмкинлеге буйынса махсус тикшереүҙәр кәрәклеге тәҡдимен күрһәтмәйенсә индерелә.
2000 йылдың сентябрендә Арый ауылы халҡынан һорау алыу юлы менән, ауылдан төньяҡ-көнбайышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан Остотауҙа (икенсе исеме Сусаҡтау) ҙур сейә ҡыуаҡлыҡтарының бер аҙ һаҡланыуы асыҡлана. Тау Реченский тауҙарының эзбизташтарҙан торған конус формаһындағы ҡалдығы (остаец) рәүешендәге армыт формаһында. Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш битләүҙәренән тыш, тау битләүҙәре ҡайын урмандары менән ҡапланған. 70-се йылдарҙа ошо тауҙың элек сейә үҫкән көнсығыш битләүенә ҡарағай һәм шыршы ултыртыла. Шул уҡ ваҡытта тауҙа мал көтөү тыйылған, был сейә ҡыуаҡлыҡтарын ҡотҡарыуға ярҙам иткән. Ылыҫлы үҫентеләрҙең артыуы, күрәһең, сейәне ҡыҫырыҡлаған. Әлеге ваҡытта сейә 1—2 гектар самаһы майҙанда, һирәгерәк ылыҫ рәттәре араһында һәм урман ситтәрендә һаҡланған. 6—8 метр бейеклеккә еткән шыршы һәм ҡарағай күләгәһендә ҡалған үҫемлектәр тотҡарланып, һуҙылып үҫә, һәм емеше ваҡ, көсһөҙ.
Гоголь урамы (Өфө)
Гоголь урамы Өфө ҡалаһының Ленин һәм Киров райондары биләмәһендә урынлашҡан. Зәки Вәлиди урамынан башланып һәм Достоевский урамы менән тамамланып, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай һуҙыла.
Тарихы
Башта Гоголь урамы  Ырымбур губернаһы губернаторы Яков Владимирович Ханыков хөрмәтенә аталған була. 1901 йылда хәҙерге исемен ала. Урам 1891 йылда бында фатирға (1-се һанлы йорт) йырсы Фёдор Шаляпин төшөүе менән билдәле.
Хәҙерге торошо
Гоголь урамы — тыныс, халҡы күп булмаған һәм хәрәкәттәре сикләнгән урам. Унда урынлашҡан:
Сарысаз-Тәкермән
Сарысаз Тәкермән (Тәкермән, Һарыһаҙ Тәкермән ; Сарысаз Тәкермән, Сарысаз-Такерман) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
География
Ауыл Сарысаз йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
1766 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1744 йылда) Сарысаз-Тәкермән ауылы башҡорттары Нуғай даруғаһы Күл-Иле-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса Айыт ауылына (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы) нигеҙ һала.
1848 йылда ауылда тимерлек; XX быуат башында — 2 мәсет, мәктәп, 3 хужалыҡ магазины, бакалея һәм мануфактура кибеттәре теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 72 башҡорт, 156 яһаҡлы татар һәм 18 типтәр; 1834 йылда — 208 башҡорт һәм 20 типтәр; 1859 йылда — 193 ир затлы башҡорт һәм 15 ир затлы типтәр; 1870 йылда — 472 башҡорт һәм 355 татар; 1912 йылда — 556 аҫаба башҡорт һәм 415 дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) иҫәпләнгән.
Альтерман Исай Моисеевич
Альтерман Исай Моисеевич (21 сентябрь 1910 йыл, — 1 ноябрь 1985 йыл) — совет дирижеры. Молдавия ССР-ының, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1963) Литва ССР-ының атҡаҙанған артисы (1957).
Биографияһы
1953—1958 йылдарҙа — Вильнюстағы Литва дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры, 1958—1961 йылдарҙа Исай Альтерман Кишинев опера һәм балет театрының баш дирижеры Д. Г. Гершефельдты алмаштыра. 1961—1966 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт опера һәм балет театрының баш дирижеры һәм художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1966—1969 йылдарҙа — Һарытау опера һәм балет театры дирижеры. . 1969 йылдан алып ғүмеренең аҙағынаса Молдавия дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры булып эшләй. Музическу исемендәге Кишинев сәнғәт институтында уҡыта (уҡыусылары араһында — Юрий Насушкин, Валентин Дони)
Ҡатыны — Надежда Михайловна (Хаимовна) Геселевич (1904—1963), Ленинград консерваторияһын тамамлаған (1928).
Маҡтаулы исемдәр һәм башҡа бүләктәр
«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы (02.06.1943)
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
Һылтанмалар
Саратовская консерватория
Үзбәкстан
Үзбәкстан (O'zbekiston, Ўзбекистон), йәки Үзбәкстан Республикаһы (O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси) — Үҙәк Азиялағы дәүләт. Төньяҡ-көнсығышта, төньяҡта һәм төньяҡ-көнбайышта Ҡаҙағстан, көньяҡта Афғанстан, көнсығышта Ҡырғыҙстан, көньяҡ-көнбайышта һәм көньяҡта Төркмәнстан, көньяҡ-көнсығышта Тажикстан менән сиктәш.
Үзбәкстандың Арал диңгеҙенә сығыу юлы бар. Әммә (Лихтенштейн кеүек) Донъя океанына сығыу өсөн ике ил биләмәһен киҫеп үтергә кәрәк. Күрше илдәрҙең Донъя океанына сығырға мөмкинлектәре юҡ. .
Этимологияһы
СССР-ҙа милли-территориаль бүленеш һөҙөмтәһендә 1924 йылда Хәрәзм Социалистик Совет республикаһы һәм  Бохара Социалтистик Совет Республикаһы бөтөрөлә, уларҙың территорияларында, шулай уҡ РСФСР составына ингән элекке Төркөстан АССР-ында ике яңы союз республика  — Үзбәк ССР-ы һәм Төркмәнстан ССР-ы ойошторола. 1991 йылдың авгусында Үзбәк ССР-ының Юғары Советы «Үзбәкстан Республикаһының дәүләт бойонодороҡһоҙлоғон иғлан итеү тураһында» ҡарар, шулай уҡ «Үзбәкстан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғо нигеҙҙәре тураһында» Закон ҡабул итә,  1992  йылда ҡабул ителгән Үзбәкстан Конституцияһында «Үзбәкстан» һәм «Үзбәкстан Республикаһы» атамалары тиң мәғәнәле тип теркәлгән. 1980 йылдар аҙағынан башлап һәм ил бойондороҡһоҙлоғоноң беренсе йылдарында үзбәк телендә «республика» терминын аңлатыу өсөн рәсми «йөмһүриәт»  һүҙе  — «Үзбәкстан Йөмһүриәте» термины ҡулланыла башлай, әммә  1993 йылдан башлап, был терминды билдәләү өсөн «республика» термины  кире ҡайтарыла — «Үзбәкстан Республикаһы/Oʻzbekiston Respublikasi».