cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Украин бейеүе
Бейеүҙәр йола элементы булараҡ
“Түңәрәк” бейеүен шулай уҡ  өйләнгән ирҙәр  умартаны изгеләндереү өсөн  башҡаралар. Балталарҙы түңәрәк буйлап ҡояш формаһында һалалар, бойҙайҙы кәпәстәргә һалып өшкөрәләр һәм хужабикәнең запаскаһына (ҡатын – ҡыҙ  кейеменең  алъяпҡысҡа оҡшаған бер төрө) ҡоялар. Был ритуаль бейеү бал ҡорттарының сәләмәтлегенә, яҡшы бал етештереүгә булышлыҡ итергә тейеш була. “Бал ҡорттары күңелле булһын өсөн” йыр йырлана. Теләктәр әйтелә: “Байрамдар кеүек бал да бөйөк булһын,  Аллаһы Тәғәлә шулай  насип итһен”. Изгеләнгән бойҙай менән хужалар яҙ көнө бал ҡорттарын тәүге мәртәбә сығарғанда   умарталарға һибәләр.
Павлов Иван Петрович
Павлов Иван Петрович (26 сентября йыл, Рязань — 27 февраль 1936 йыл, Ленинград) — Рәсәй империяһы һәм СССР ғалимы, физиолог, вивисектор, фән юғары нервы эшмәкәрлеге тураһында фәнгә, физиология мәктәбенә нигеҙ һалыусы; 1904 йылда «аш һеңдереү физиологияһы буйынса эше өсөн»Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты. Санкт-петербург Император фәндәр академияһы академигы(1907), ғәмәли статский советник. С. П. Боткин иҫтәлегенә рус табиптар йәмғиәте (1906—1913).
Бөтә физиологик рефлекстарҙы шартлы һәм шартһыҙға бүлеүе менән билдәле. Шулай уҡ темперамент төрҙәренең психофизиологияһын, шәхси холоҡ-фиғел айырмалыҡтары нигеҙендә ятҡан нервы системаһы үҙенсәлектәрен тикшерә үҙенсәлектәре һәм төрҙәре, шулай уҡ нервы системаһы психофизиология өйрәнә, холоҡ-фиғеле индивидуаль айырмалыҡтары нигеҙендә ята.
Украин бейеүе
Бейеүҙең билдәле тикшеренеүселәре, бейеүҙәр классификацияһы
XX быуатта украин халыҡ бейеүен тикшереүселәр араһынан Верховинец Василь, Андрей Гуменюка, Андрей Нагачевский (Канада), Роман Герасимчукты билдәләп үтеп була. Тикшеренеүселәр тәҡдим иткән украин бейеүҙәренең классификацияһы хәҙерге көнгә тиклем камил тип әйтеп булмай. Беренсе классификацияны Василий Верховинец тәҡдим итә, ул бөтә булған украин бейеүҙәрен күмәк кешелек, парлы һәм янғыҙ башҡарылған бейеүҙәргә бүлә. Музыка белгестәре бейеүҙәрҙе музыкаль оҙатыу характерына бәйләй: гопактар, казачоктар, полькалар, мазуркалар, кадрилдәр һ.б. Хореографтар араһында классификация бейеү исемдәре буйынса таралған: "Рибка", "Коваль", "Швець", "Горлиця"  һ.б. Андрей Гуменюк үҙенең "Украин халыҡ бейеүҙәре" китабында уларҙы хороводтарға, сюжетлы һәм көнкүреш төрҙәренә бүлә.
Павлов Иван Петрович
Биографияһы
Иван Петрович 1849 йылдың 14 (26) сентябрендә Рязань ҡалаһында тыуа. Атаһы һәм әсәһе яғынан ата-бабалары Рус православие сиркәүе руханиҙары була. Атаһы Петр Дмитриевич Павлов (1823—1899), әсәһе — Варвара Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Успенская) (1826—1890).
1864 йылда Рязань дини училищеһын тамамлағас, Павлов Рязань дини семинарияһына уҡырға инә һәм уны һуңынан ҙур йылылыҡ менән хәтерләй. Һуңғы курста уҡығанда ул профессор И. М. Сеченовтың ҙур булмаған «Баш мейеһенең рефлекстары» тип аталған китабын уҡый. Был китап уның тормошон тамырынан үҙгәртә. 1870 йылда ул Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға инә (семинария тамамлаусылар өсөн университет һөнәрен һайлағанда сикләүҙәр була), әммә 17 көндән һуң Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлегенә күсә, хайуандар физиологияһы буйынса махсуслаша.
Павлов Сеченовтың нервизм теорияһын дауам итеүсе булараҡ, нервыларҙы көйләүе менән күп шөғөлләнә. Сеченовҡа академияны ҡалдырып, һуңыраҡ Петербургтан Одессаға күсенергә тура килә. Унда ул бер аҙ Новороссийск университетында эшләп ала. Медицина-хирургия академияһында уның кафедраһын Павловтың яратҡан уҡытыусыһы, Карл Людвигтың уҡыусыһы Илья Фаддеевич Цион етәкләй. Павлов унан виртуоз оператив техниканы ғына үҙләштереп ҡалмай, тәбиғи фәндәр кандидаты исемен алып, юғары медицина белемен Циондың Медицина-хирургия академияһындағы лаборатория эше менән бергә алып барырға ниәтләй. Әммә был ваҡытта Цион Рәсәйҙән китә. 1875 йылда Павлов университетта алған белеме арҡаһында шунда уҡ Медицина-хирургия университетының (хәҙер Хәрби-медицина академияһы, ВМА) 3-сө курсына алына, бер үк ваҡытта (1876—1878 йылдар) Карл Людвигтың икенсе уҡыусыһы — К. Н. Устимовичтың физиологияһы кафедраһының ветеринария бүлексәһендәге физиология лабораторияһында эшләй. 1877 йылдың йәйендә Устимовичтың рекомендацияһы буйынса Павлов Германияға китә һәм Бреслауҙа (хәҙер Вроцлав, Польша) аш һеңдереү буйынса белгес Рудольф Гейденгайн етәкселегшендә эшләй. 1878 йылда академия курсын тамамлағас, Клод Бернарҙың уҡыусыларының береһе С. П. Боткиндың МХА ҡарамағындағы клиникаһын лабораторияһында эшләй. Павловтың хәтирәләре буйынса, Сеченовтың дуҫы Боткин үҙе лә яҡшы физиолог була һәм Павлов уны клиницист ҡына түгел, физиолог булараҡ та үҙенең төп уҡытыусыларының береһе тип иҫәпләй. «Сергей Петрович Боткин , — ти И. П. Павлов, — медицинаның һәм физиологияның — кеше эшмәкәрлегенең беҙҙең күҙ алдында кеше организмы тураһында фән бинаһын төҙөгән һәм киләсәктә кешегә иң ҙур бәхет — сәләмәтлек һәм ғүмер вәғәҙә иткән ике тармағының иң яҡшы законлы һәм емешле союзы кәүҙәленеше булды». Көсөргәнешле фәнни эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Павлов диплом эшен 1879 йылда ғына, академияны тамамлағандан һуң яҡлай. С. П. Боткин етәкселегендә Павлов һәм Стольников йөрәк дарыуҙарының тәьҫирен өйрәнеү өсөн донъяла беренсе тапҡыр яһалма ҡан әйләнеше методикаһы эшләнә. Йөрәк нервыһы тураһында диссертация яҡлағандан һәм Германияла билдәле физиологтарҙа, шул иҫәптән Карл Людвигтың үҙендә стажировка үткәндән һуң Павлов Боткин клиникаһы ҡарамағындағы ошо лаборатория мөдире була.
1918 йылдың апрель-майында ул шартлы рәүештә «Ғөмүмән аҡыл тураһында һәм аныҡлап әйткәндә урыҫ аҡылы тураһында» тигән дөйөм атамаға берләштерелгән өс лекция уҡый. Уларҙа урыҫ менталлегенең үҙенсәлектәрен тәнҡит күҙлегенән анализлана (тәү сиратта — интеллектуаль дисциплинаның булмауы).
Граждандар һуғышы һәм хәрби коммунизм йылдарында Павлов, ярлылыҡҡа дусар булһа ла, ғилми тикшеренеүҙәрҙе финанслау булмаһа ла, Швед фәндәр академияһының Швецияға, унда ғилми тикшеренеүҙәр һәм уның тормош өсөн иң уңайлы шарттар, өҫтәүенә, Стокгольмдың ситендә Павловтың теләге буйынса үҙә теләгән институт төҙөргә вәғәҙә итеүенә ҡарамаҫтан, Павлов Рәсәйҙән бер ҡайҙа ла китмәйәсәген белдерә.
Артабан совет хөкүмәтенең тейешле ҡарары сығарыла һәм Павловҡа Ленинград эргәһендә Колтушала институт төҙөйҙәр, ул 1936 йылға тиклем эшләй.
1920 йылдарҙа Павлов үҙенең революциянан һуң Бөйөк Британияға эмиграцияға китеүсе уҡыусыһы Глеб Васильевич фон Анреп (1889—1955) менән тығыҙ бәйләнештә була. Павлов уның менән йыш хатлага, бер нисә тапҡыр халыҡ-ара конгрестарҙа (атап әйткәндә, 1923 йылда Эдинбургта, 1929 йылда Бостонда һәм Нью-Хейвенда) осраша; Анреп уға докладтарын инглиз теленә тәржемә итергә ярҙам итә, ә 1927 йылда Оксфордта Павловтың Анреп тәржемәһендә «Баш мейеһенең ҙур ярымшарҙарының эшмәкәрлеге тураһында лекция» тип аталған китабы донъя күрә.
Гимнастика яратҡанлыҡтан, «Физик күнегеүҙәр һәм велосипедта йөрөргә яратыусы табиптар йәмғиәтен» ойоштора һәм уның рәйесе була.
Академик Павлов Иван Петрович 1936 йылдың 27 февралендә Ленинградта вафат була. Үлем сәбәбе тип пневмония күрһәтелә. Ленинградтың Литераторские Мостки мемориаль зыяратында ерләнгән.
Совет идеологиялаштырылыуы
Павлов үлгәндән һуң совет фәне символына әйләнә, уның фәнни ҡаһарманлығы идеология ҡаһарманлығы итеп тә ҡарала (ниндәйҙер кимәлдә «Павлов мәктәбе» (йәки Павлов тәғлимәте) — идеология феномены була). «Павлов мираҫын һаҡлау» лозунгыһы аҫтында 1950 йылда СССР ФА һәм СССР МФА «Павлов сессия»һын үткәрә һәм унда илдең алдынғы физиологтары эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Бындай сәйәсәт Павловтың үҙ ҡарашы менән ҡырҡа ҡапма-ҡаршы була.
И. П. Павлов исемендәге наградалар
1934 йылда СССР ФА физиология өлкәһендә иң яҡшы фәнни эш өсөн И. П. Павлов исемендәге премия булдыра. 1937 йылда Павловтың иң яҡшы уҡыусыларының береһе, уның фекерҙәше һәм арҡаҙашы Леон Абгарович Орбели уның беренсе лауреаты була
1974 йылда ғалимдың тыуыуына 125 йыл тулыу уңайынан Иҫтәлекле миҙал булдырыла.
Ленинград физиология йәмғиәтенең И. П. Павлов миҙалы бар.
1998 йылда, ғалимдың 150 йыллығы алдынан «Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы» йәмәғәт ойошмаһыИ. П. Павлов исемендәге «Медицинаны һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереү өсөн» көмөш миҙалын булдыра.
Ленинградта И. П. Павлов иҫтәлегенә Павлов уҡыуҙары үткәрелгән.
Павлов исеме менән аталған:
Мурзина Флүрә Ишбулат ҡыҙы
Мурзина Флүрә Ишбулат ҡыҙы (16 май 1960 йыл) — телетапшырыуҙар алып барыусы, 1993 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһының телевидение студияһы дикторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2002). Балаҡатай районының почётлы гражданы (2009).
Биографияһы
Флүрә Ишбулат ҡыҙы Мурзина 1960 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ы Балаҡатай районы Түбәнге Үтәш ауылында тыуған.
Өфөләге 1-се интернат-мәктәпте алтын миҙалға тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетының химия факультетында уҡый (1977—1982).
1982 йылдан Балаҡатай районының Майғазы урта мәктәбендә химия фәненән уҡыта.
1983 йылдан Башҡорт АССР-ы телевидение һәм радио тапшырыуҙары дәүләт комитетында эшләй.
1993 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһының телевидение студияһы дикторы.
Ижади эшмәкәрлеге
Телевидение менән хеҙмәттәшлеге Башҡорт республика интернат-мәктәбендә уҡыған сағында уҡ башлана — Флүрә «Йәйғор» программаһының балалар өсөн тапшырыуҙарын алып бара. 1983 йылдан «Һеҙҙең хаттар буйынса», «Йәйғор» әҙәби-музыка тапшырыуҙарының режиссёр ассистенты, сығарыу бүлеге мөхәррире һәм бер үк ваҡытта алып барыусы булып эшләй. Д. Исламовтың повесы буйынса башҡорт телендә төшөрөләгән «Мадам Баттерфляй» фильмында ҡатнаша.
Спивак Григорий Вениаминович
Спивак Григорий Вениаминович (2 ноябрь 1900 йыл, Николаев — 20 ноябрь 1989 йыл, Мәскәү) — совет физигы, физика-математика фәндәре докторы, М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (1972).
Биографияһы
Григорий Вениаминович Спивак 1927 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай. 1931 йылдан ошонда уҡытыусы булып эшләй.
1935 йылда диссертация яҡламайынса «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Шул уҡ йылда профессор исеме бирелә. Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында электрон һәм ион процестары кафедраһында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Свердловскиҙа эвакуацияла Мәскәү дәүләт университеты профессорҙары Спивак һәм Э. М. Рейхрудель Свердловскиҙа ҡыҙҙырма электр лампаларын регенерациялау цехы ойошторалар, уларҙы етештереү өсөн ауыр кафедраль вакуум насостары һәм урындағы предприятиелар тәьмин иткән ҡорамалдар ҡулланыла. «Мин иҫке лампаларҙы тергеҙеү техникаһын үҙләштереүсе инженерға әйләндем, — тип хәтерләй профессор Григорий Вениаминович Спивак, — ''был ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең хәҙер инде иҫкергән йөрәген яңыһына алмаштырыуға оҡшаш ине. Лампа колбаһында өҫтән ҙур булмаған тишек яһала һәм уның аша махсус, ярайһы уҡ аҡыллы инструмент менән янған ептең «аяҡтары» ысҡындырыла, һуңынан яңы еп индерелә һәм ул индереү урынына беркетелә. Артабан лампа ғәҙәти эшкәртеүгә һәм күнекмәгә китә. Бындай «хирургик» механизмды «Уралмаш» тиҙ үҙләштерҙе, мин Мәскәүҙән гетероген вольфрам ептәр алып килдем, һәм — эш ҡайнаны!»''. Бөтә ил мохтажлыҡ кисергән лампаларҙы регенерациялау цехы рекордлы ваҡытта — 12 көн эсендә эшләй башлай. Лампалар Урал заводтарына һәм Совет Армияһы өсөн ҡорал эшләүсе башҡа предприятиеларға китә. Артабан цех Свердловск тау идаралығы шахталары өсөн ярайһы уҡ ҡатмарлы, шартлауҙан һаҡлаусы лампалар етештереүҙе үҙләштерә. Цехты ойоштороу тәжрибәһе һәм лампа етештереү технологияһы артабан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона сәнәғәте предприятиеларына тапшырыла
Профессор, электрон оптика һәм осцилография кафедраһы мөдире (1947—1953), физика факультетының электроника кафедраһы мөдире (1966—1985). Физик электроника, электрон микроскопия, газ-кинетик проблемалар буйынса лекциялар уҡый.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: газдарҙа электр зарядһыҙланыу, газ кинетик проблемаларын хәл итеү, физик электроника, электрон микроскопия.
«Исследование импульсного перемагничивания тонких плёнок» тигән хеҙмәттәр циклы өсөн автор коллективы составында М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (1972).
Галлий
Галлий (, Ga) — Менделеевтың периодик таблицаһының 4-се осор, 13-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 31. Атом номеры 31. Ябай матдә галлий — йомшаҡ мурт металл, көмөшһыу-аҡ (башҡа мәғлүмәттәр буйынса асыҡ-һоро) төҫ менән зәңгәрһыу төҫтә.
Символы
Галлий элементының символы — Ga (Галлий тип уҡыла).
Тарихы
Галлийҙың барлығы Д. И. Менделеев тарафынан фәнни яҡтан фаразланған булған. 1869 йылда химик элементтарҙың периодик системаһын төҙөгәндә, ул үҙе асҡан периодик законға нигеҙләнеп, өсөнсө төркөмдә билдәһеҙ элементтар — алюминий һәм кремний аналогтарына (экааллюминий һәм экасицилий) вакантлы урын ҡалдырған була.
Атап әйткәндә, 1870 йылдың 11 декабрендә (иҫке стиль буйынса 29 ноябрҙә) сыҡҡан мәҡәләлә Менделеев экааллюминий атом ауырлығы — 68-гә, сағыштырма ауырлығы 6 г/см3яҡын. Металл торошонда металл еңел ирейәсәк, тип күрһәтә .Бер аҙҙан галлий француз химигы Эмиль Лекок де Буабодран тарафынан асыла, ябай матдә рәүешендә бүлеп алына һәм өйрәнелә.
Менделеев баҫылып сыҡҡан докладтан яңы элементтың тасуирламаһының элегрәк ул тасуирлаған экаалюминға тура килеүен асыҡлай. Был хаҡта ул Лекок де Буабодранға хат юллаған, ул яңы металдың ысын тығыҙлығы 4,7 г/см 3 түгел, 5,9—6,0 булырға тейеш, тип белдергән. Тикшереү Менделеевтың хаҡлығын күрһәтә.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">
Исеменең килеп сығышы
Поль Эмиль Лекок де Буабодран элементты үҙенең Ватаны Франция хөрмәтенә латин атамаһына ярашлы— Галлия (Gallia) тип атай. Элементтың Франция хөрмәтенә, уның исеме Римдәгесә аталыуы тураһында хәбәр халыҡта ҙур ҡыуаныс уята.
Тәбиғәттә
Галлийҙың ер ҡабығында уртаса йөкмәткеһе −19 г/т. Галлий — ике геохимик тәбиғәткә эйә булған типик элемент. Уның төп тоҡом барлыҡҡа килтереүсе элементтары (Al, Fe һ.б.) менән кристаллохимия үҙенсәлектәре яҡын булыу һәм улар менән изоморфизм мөмкинлеге киң булыу сәбәпле, кларкының ярайһы ҙурлығына ҡарамаҫтан,ҙур тупланыуҙар барлыҡҡа килмтермәй. Түбәндәге минералдарҙа галлий күп осрай:сфалерит (0—0,1 %), магнетит (0—0,003 %), касситерит (0—0,005 %), гранат (0—0,003 %), берилл (0—0,003 %), турмалин (0—0,01 %), сподумен (0,001—0,07 %), флогопит (0,001—0,005 %), биотит (0—0,1 %), мусковит (0—0,01 %), серицит (0—0,005 %), лепидолит (0,001—0,03 %), хлорит (0—0,001 %), полевые шпаты (0—0,01 %), нефелин (0—0,1 %), гекманит (0,01—0,07 %), натролит (0—0,1 %). Диңгеҙ һыуында галлий концентрацияһы 3 мг/л.
Ятҡылыҡтары
Галлий ятҡылыҡтары Көньяҡ-Көнбайыш Африкала, Рәсәйҙә, БДБ илдәрендә билдәле.
Сканде ҡәлғәһе
Сканде ҡәлғәһе – Грузияла, Терджола муниципалитетында, бейек, бик ҡатмарлы тау башында урынлашҡан. Ҡәлғәнең бейеклеге 120 метр.
Быуат уртаһында
Сканде ҡәлғәһе IV быуатҡа ҡарай. Ул Эгриси короллегендә мөһим замоктарҙың береһе була.
Сканде тураһында беренсе тапҡыр VI  быуат Византия тарихсыһы Прокопий Кессарийский телгә ала, ул үҙенең "Фарсылар менән һуғыш" китабында көнбайыш Грузияла Риони йылғаһының тик төньяҡ яр буйында йәшәйҙәр, һәм был райондың ситтәрендә Сканда һәм Сарапанис ҡәлғәләре урынлашҡан, тип яҙа.
Ҡәлғәнең әһәмиәте бигерәк тә VI быуатта Византия һәм Фарсының ҡаршылығы көсәйгәндән һуң һәм был ҡаршылыҡ һуғышҡа әүерелгәндән һуң арта. Византия иранлылар яғынан үҙен һаҡлау өсөн Эгристы нығытырға ҡарар итә. Император Эгрисҡа ғәскәр ебәрә, ул Сканделағы форттарҙы биләй. Был факт Сканде ҡәлғәһенең стратегик пункт булараҡ ҙур әһәмиәтен раҫлай.
532 йылда гректар фарсылар менән солох килешеүе төҙөй, уның шарты буйынса улар Сканде ҡәлғәһен емерә. Әммә 542 йылда шулай ҙа һуғыш башлана һәм фарсылар ҡәлғәне яулап ала. 551 йылда улар нығытманы тергеҙәләр һәм 25 йыл тиерлек тотоп торалар. Ошо ваҡиғаларҙан һуң ҡәлғә тарихы тураһында мәғлүмәт меңәр йылға туҡтап ҡала. XIV быуат аҙағына Тамерлан  килә һәм ҡәлғәне емерә. 1430 йылдарҙа батша Бөйөк Александр  уны яңынан төҙөй.
Имеретия батшалығы Рәсәйгә ҡушылғандан һуң Сканде ҡәлғәһе үҙенең әһәмиәтен юғалта. Ул бушап ҡала. 1830 йылдарҙа Монпелье герцоглығында тик бер башня-сиркәү һәм таш һарай тороп ҡала. Әлеге ваҡытта ҡәлғәнең харабалары һаҡланып ҡалған.
Бөтөн һан
Бөтөн һандар — \mathbb{N} натураль һандар күмәклегенең, \mathbb{N}-ға нулде һәм -n күренешендәге тиҫкәре һандарҙы өҫтәп килеп сыҡҡан киңәйеүе ул. Бөтөн һандар күмәклеге \mathbb{Z} тип тамғалана. Бөтөн һандарҙы ҡарау кәрәклеге, дөйөм осраҡта, бер натураль һандан икенсеһен алып булмау арҡаһында килеп сыға — тик бәләкәй һанды ҙурынан ғына алып була. Ике бөтөн һандың суммаһы, айырмаһы һәм ҡабатландығы яңынан бөтөн һан бирә, йәғни бөтөн һандар ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәренә ҡарата ҡулса төҙөй. Тәү башлап тиҫкәре һандарҙы боронғо Ҡытайҙа һәм Һиндостанда ҡуллана башлайҙар, Европала уларҙы Николя Шюке (1484 йыл) һәм Михаэль Штифель (1544) математик ҡулланылышҡа индерәләр.
Алгебраик үҙсәнлектәре
\mathbb{Z} бөтөн һанды бөтөн һанға бүлеүгә ҡарата йомоҡ түгел (мәҫәлән, 1/2). Түбәндәге таблица теләһә ниндәй бөтөн a, b һәм c өсөн ҡушыу һәм ҡабатлауҙың төп үҙсәнлектәрен иллюстрациялай. Дөйөм алгебра телендә ҡушыуҙың һынап кителгән тәүге биш үҙсәнлеге, \mathbb{Z} күмәклегенең бинар ҡушыу ғәмәленә ҡарата абель төркөмө булыуы тураһында һөйләй, ошонан сығып, шулай уҡ цикллы төркөм, сөнки \mathbb{Z} күмәклегенең һәр нуль элементы 1 + 1 + … 1 йәки (−1) + (−1) + … + (−1) сикһеҙ сумма рәүешендә яҙылырға мөмкин. Ысынында, теләһә ниндәй сикһеҙ цикллы төркөм төркөмөнә изоморфлы булғанлыҡтан, \mathbb{Z} ҡушыу буйынса берҙән-бер сикһеҙ цикллы төркөм булып тора. Ҡабатлауҙың тәүге дүрт үҙсәнлеге \mathbb{Z} күмәклегенең ҡабатлау буйынса коммутативлы моноид булыуы тураһында һөйләй. Әммә шуны билдәләп китергә кәрәк, һәр бөтөн һандың ҡабатлау буйынса ҡапма-ҡаршы һаны юҡ, мәҫәлән, \mathbb{Z} күмәклегендә 2x = 1 булырлыҡ x һаны юҡ, сөнки тигеҙләмәнең һул яғы йоп, ә уң яғы таҡ. Ошонан сығып, \mathbb{Z} ҡабатлау буйынса төркөм булмай, шулай уҡ ялан булмай. Бөтөн һандар ингән иң бәләкәй ялан — рациональ һандар күмәклеге (\mathbb{Q}). Таблицалағы бөтә үҙсәнлектәр барыһы бергә, \mathbb{Z} ҡушыуға һәм ҡабатлауға ҡарата берәмеге булған коммутатив балдаҡ булыуын аңлата. Бөтөн һандар күмәклегендә ғәҙәти бүлеү билдәләнмәй, ләкин ҡалдыҡлы бүлеү тип аталған ғәмәл билдәләнә: теләһә ниндәй бөтөн a һәм b өсөн b \not= 0, a = bq + r һәм, бында |b| — b һанының абсолют дәүмәле (модуле) булырлыҡ берҙән-бер q һәм r бөтөн һандар йыйылмаһы бар. Бында a — бүленеүсе, b — бүлеүсе, q — бүлендек, r — ҡалдыҡ. Ике бөтөн һандың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһен табыу өсөн Евклид алгоритмы ошо ғәмәлгә нигеҙләнгән.
Иҫкәрмәләр
Һандар
Ләмйән
Ләмйән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка (Богоявленский быуаһы) йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сойма (Войнинга ҡушылдығы)
Сойма  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Войнинга йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафонов Александр Кононович
Александр Кононович Сафонов (, Ярославль — 27. 09. 1919, Мәскәү) — Липецкта совет власын формалаштырыуҙа актив ҡатнашыусы. 12-се Армияның Революцион Хәрби Советы ағзаһы. Партия ҡушаматы — Ефрем.
Биографияһы
1875 йылда Кострома губернаһының Галич өйәҙе Фролово ауылында тыуған. 13 йәшлек малай сағында уны Мәскәүгә килтерәләр һәм буяусыға өйрәнсек итеп бирәләр. Ул экипаж фабрикаһында, Мәскәүҙә һәм Рига вагондар оҫтаханаһында эшләй. Белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнеп, ул өй уҡытыусыһы исеме өсөн имтихан тапшыра.
1904 йылдан большевиктар партияһы ағзаһы. Ул Ярославлдәге 1905 йылғы революцион ваҡиғаларҙа актив ҡатнаша, уны ҡулға алалар, һуңынан Архангель өлкәһенә ике йыл һөргөнгә ебәрәләр. Ул Петербургҡа каса (төрлө фамилиялар аҫтында дүрт тапҡыр ҡулға алынғандан һуң) һәм Мәскәүгә күсенә. Унда ул большевиктарҙың район комитетын ойошторусыларҙың береһе була.
1908 йылда Мәскәү район партия ойошмаһы уңышһыҙлығынан һуң, ул 1910 йылда «Сафонов и 33-и» суд барышында дүрт йыл ауыр хеҙмәткә хөкөм ителә. Февраль революцияһынан һуң ул Мәскәүгә ҡайта.
РСДРП(б)-ның VI съезы делегаты. Мәскәү өлкә партия комитетының инструктор-агитаторы булараҡ, ул Рязань һәм Тамбов губерналарында партия һәм совет эштәрен ойоштора.
Бөйөк Октябрь революцияһы көндәрендә — Мәскәүҙең Рогожкин районының Хәрби революция комитеты секретаре.
1917 йылдың ноябрендә Большевик партияһының Мәскәү бюроһы Сафоновты Липецка ебәрә, һәм ул барлыҡ хакимлыҡты эшселәр, һолдаттар һәм крәҫтиән депутаттары Советына күсереү яғында торған көстәрҙе берләштереүҙә мөһим роль уйнай. 1919 йылдың апрелендә — Көнсығыш фронттың 2-се армияһының Революцион хәрби советы ағзаһы.
Колчакты тулыһынса еңгәндән һуң — Көньяҡ фронттың 12-се армияһының Революцион хәрби советы ағзаһы. Деникин һөжүме ваҡытында ул Тамбов нығытылған районының оборона Советы ағзаһы итеп билдәләнә.
1919 йылдың 25 сентябрендә кис менән Мәскәү аша шул яҡҡа барғанда, Леоновский тыҡрығында Мәскәү РКП(б) Комитеты йортонда шартлауҙан 5 минут алда, ҡала партия комитетына (таныштарын күрергә) инә. Ул үлемесле яралана. Уны Кремль стенаһында шартлау ҡорбандары күмелгән туғандар ҡәберлегенә күмәләр.
Гулеватый Кирилл Дмитриевич
Гулеватый Кирилл Дмитриевич (17 март 1912 йыл — 18 октябрь 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, еңел артиллерия полкы командиры, гвардия полковнигы (1943). Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Кирилл Дмитриевич Гулеватый 1912 йылдың 17 мартында Үрге Күлсум ауылында (хәҙер — Башҡортостандың Йәрмәкәй районы)тыуған. Мәктәптә һигеҙ класты, ә унан һуң — тиҙләтелгән юғары агроколхоз мәктәбен тамамлай. Артабан район колхоз союзында инспектор, Башҡорт АССР-ы Бәләбәй районы Приют ауылында ауыл хужалығы станцияһында мөдир, һуңыраҡ Бәләбәй район комсомол комитетында секретарь булып эшләй. 1933 йылда Гулеватый Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1936 йылда ул Хабаровск хәрби-сәйәси училищены, 1939 йылда Горький ҡалаһында Хәрби-сәйәси училище эргәһендә хәрби комиссарҙар курсын тамамлай. Польша походында һәм совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың июненән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылда Гулеватый Юғары артиллерия мәктәбе эргәһендә дивизион командирҙары курсын тамамлай. 2-се гвардия танк армияһы 198-се айырым еңел артиллерия бригадаһының 274-се гвардия еңел артиллерия полкы менән командалыҡ итә. Курск өлкәһен, Одесса, Херсон, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша, Германияла һуғыштарҙа була. Һуңғы һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 14 апрелендә Кюстрин плацдармы районында Гулеватыйҙың полкы дошман оборонаһының ике һыҙығын уңышлы өҙөүгә булышлыҡ итә. 21 апрелдә полк бөтә бригадаларҙан беренсе булып Берлиндың үҙәгенә ут аса. Бер аҙна һуғыш эсендә полк яугирҙәре артиллерияның һәм минометтарҙың 16 дошман батареяһын, 48 пулеметын, 19 автомашинаһын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы указы менән «полк менән оҫта командалыҡ иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, немец илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» гвардия подполковнигы Кирилл Гулеватыйға Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (6748 һанлы) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1946 йылда Гулеватый Ленинградта полк командирҙары курсын, 1952 йылда — М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны тамамлай. 1959 йылда подполковник дәрәжәһендә запасҡа китә. Одессала йәшәй, һуңыраҡ Пятигорск ҡалаһына күсеп килә. 1996 йылдың 18 октябрендә вафат була.
Замок (ҡаралты)
Замок (zamek, zámekzámek, урта үрге немецсәнән туранан-тура тәржемә.slōʒ — «бик» һәм «нығытма». Урта үрге немец һүҙе, clusa «келә, форт, нығытма» ) — бина (йәки биналар комплексы), ул үҙендә торлаҡ һәм оборона-фортификация бурыстарын яраштыра. Тәүге рәсми замоктар феодалдың үҙен һәм уның ғаиләһен нормандарҙың (викингтарҙың) һәм венгрҙарҙың һөжүменән яҡлау өсөн төҙөлә. Һүҙҙең киңәйтелгән мәғәнәһе — урта быуат Европаһында феодалдың нығытылған торлағы. Бик күп һанда замоктар беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән, һәм улар тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары булып тора.
Функциялары
Феодал замогы һәм уның биҫтәләренең төп функциялары түбәндәгеләр:
Аныҡлаусы характеристикалары
Крепостәр, кремлдәр (кирмәндәр) таш диуар менән уратып алынған Константинополь һәм Антиохия ҡалаларынан айырмалы рәүештә замоктар йәмәғәт һаҡланыуы ҡоролмаһы булмай, уларҙы урындағы дворяндар, нигеҙҙә, феодалдар төҙөй һәм уларҙың милке була. Шуға ярашлы замок феодал һәм уның сюзерендары өсөн тәғәйенләнә. Ленно-вассал системаһы сюзерен һәм уның вассалдары араһындағы үҙ-ара бәйләнешкә ҡоролған, унда вассалдың хәрби хеҙмәтенә алмашҡа сюзерен уға үҙенең суверенлы ерҙәрен бирә һәм унан лояллек көтә.
Беренсе тәре походы ваҡытында көнбайыш армияларға ҡала-крепостар һәм форттар осрай, улар был ҡоролмаларҙы замоктар тип атай, әммә хәҙерге заман билдәләнеше шарттарында улар замок тип аталмай. Крепость һәм замок араһындағы айырманы аңлау мотлаҡ. Замок — ғәмәлдә бер ҡоролма (бина), унда диуар, күперҙәр, торлаҡ биналары, бинаны уратып алған соҡорҙар һәм башҡа ҡоролмалар бер бөтөнгә берләштерелгән, ә крепость — башнялары булған диуар менән уратып алынған ер участкаһы.
Крепость биләмәһендә төрлө төҙөлөш ҡоролмалары (йорттар, сиркәүҙәр, келәттәр һәм башҡалар) булыуы, шулай уҡ бөтөнләй бер ҡоролманың да булмауы ла ихтимал — был осраҡта крепостной ихата тураһында һүҙ бара. Бынан тыш крепость, ҡағиҙә булараҡ, замокҡа ҡарағанда ҙурыраҡ майҙанды биләй, шуға ла биләмәһенә төрлө төҙөлөш ҡоролмаларын ултыртыу мөмкин була.
«Замок» термины тимер быуат биналары, нығытмаларына ҡарата бик үк дөрөҫ файҙаланылмай, мәҫәлән, Дорсетелағы Дева Замогы. Замок, крепость һәм төрмә булараҡ ҡына түгел, ә рыцарҙарҙың иптәштәре менән һыйлана, күңел аса алған урыны ла була. Әлбиттә, замок оҙаҡ ваҡыт дошман көстәренән һаҡланыу урыны булып хеҙмәт итә, әммә ваҡыт үтеү менән замоктар архитектураһында эстетик биҙәлеш өҫтөнлөк ала бара, сөнки замоктың тышҡы күренеше һәм ҙурлығы — хужаһының дәрәжәһе һәм власының сағылышы
Замоктар тик Европала ғына булған, тигән хата фекер йәшәй, Яҡын Көнсығышта ла замоктар була, уларҙы тәре походында ҡатнашыусылар. күсереп ултырта. Был фекергә ҡапма-ҡаршы дәлил дә килтерергә була: Японияла XVI һәм XVII быуаттарҙа замоктарға оҡшаш структуралар барлыҡҡа килә, бына уларҙың пәйҙә булыуы Европа менән бәйле түгел, уларҙың үҫеү тарихы ла бөтөнләй икенсе. Был замоктар Европа замоктарынан айырылып тора һәм бөтөнләй башҡа төрлө һөжүмдәргә ҡаршы тороу өсөн төҙөлә.
Уба
Уба башында ағас, һуңыраҡ таштан эшләнгән оборона башняһы урынлаша, уны баҡса уратып ала. Убаны һыу менән тултырылған йәки һыуы булмаған соҡор урата, соҡорҙан алыған ер һыу тирәләй өйөләп ҡуйыла, ул ҡәлғә уры тип тә атала. Башняға уба битләүенә ҡуйылған баҫҡыс һәм аҫылмалы күпер ярҙамында үтеп була.
Эске ихата
Убаны уратҡан йәки уға терәлеп урынлашҡан һәм майҙаны 2 гектарҙан артмаған ҙур эске ихата, уның эсендә шулай уҡ төрлө торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтылары —замок хужаһы һәм уның һаҡсыларының торлаҡтары, ат һарайҙары, тимерлек, келәттәр, кухня һәм башҡа ҡаралтылар. Тыштан ихата ҡойма менән, артабан яҡындағы һыу ятҡылығынан даими тултырылып торған һыулы соҡор һәм ҡәлғә уры менән һаҡлана. Ихатаның эсе бер нисә өлөшкә бүленә ала, йәки уба янында уға терәлеп кенә урынлашҡан бер нисә ихата булдырыла.
Донжон
Европаның феодаль замоктарының төп башняһы. Замок диуарҙарындағы башняларҙан айырмалы донжон крепостной диуар эсендә (ғәҙәттә сит кеше тиҙ арала ғына таба алмаҫлыҡ, һаҡланған ерҙә) урынлаша һәм башҡа ҡаралтылар менән бәйле булмай — уны крепость эсендә крепость тип тә атап була. Оборона объекты булыуҙан тыш донжондар ғәҙәттә феодалдарҙың торлағы хеҙмәтен дә үтәй. Шулай уҡ унда замоктың төрлө мөһим биналары — ҡорал һаҡлағыс, төп ҡоҙоҡ һәм аҙыҡ-түлек келәттәре урынлаша.
Крепостной диуар
Крепостной диуарҙар — эске ихата тирәләй төҙөлгән һаҡлаусы ҡоролма. Замокты штурмлағанда баҫҡыстар менән файҙаланған һөжүм итеүселәргә ҡыйынлыҡтар тыуҙырыу өсөн диуар ярайһы уҡ бейек, ҡамау механизмдарының ҡеүәтенә ҡаршы торһон өсөн бик ҡалын булырға тейеш, сөнки XV быуаттан һөжүм ваҡытында артиллерия ла ҡулланыла башлай. Типик диуар ҡалынлығы 3 метр, бейеклеге 12 метрға етә. Ерҙе соҡоп, диуар аҫтынан һарайға эләгә алмаһындар өсөн крепостной диуар буйлатып отмоскалар һалына. Диуарҙағы башнялар замокты һаҡлаусыларға һөжүмселәрҙе даими утта тотоу мөмкинлеген бирә. Европала XIII быуатҡа тиклем диуарҙа бойницалар ҡалдырылмай, сөнки улар диуарҙың ныҡлығын кәметә, тип иҫәпләгәндәр.
Ур
Ҡағиҙә булараҡ, урҙар, оборона системаһының бер өлөшө булараҡ, замок тирәләй ҡаҙыла. Улар крепостной диуар аша үтеүҙе ауырлаштыра, шул иҫәптән таран йәки ҡамау башняһы кеүек ҡамау ҡоралдарына ҡаршы тора ала. Һыу тултырылған урҙың төп төғөйенләнеше — ерҙе соҡоп, диуар аҫтынан замокҡа үтеүгә юл ҡуймау. Йыш ҡына йылғаларҙы йәки башҡа һыу ятҡылыҡтарын урҙар менән тоташтырып ҡуялар, был урҙа гелән һыу булыуын тәьмин итә. Урҙың һайығауына юл ҡуймау өсөн ул даими таҙартыла. Ур аша йөҙөп сыҡмаһындар өсөн ур төбөнә ҡолғалар ҡағып та ҡуялар.
Ҡапҡалар
Диуар менән кәртәләп алынған ҡаланан кешеләр, транспорт, тауар һәм хайуандарҙың ҡалаға инеүен һәм сығыуын контролдә тотҡан урын булһын өсөн ҡала ҡапҡалары ҡуйыла. Быларҙан тыш ҡапҡаларҙың башҡа төрлө тәғәйенләнеше лә була. Улар ваҡыты менән оборона, һаҡлау ҡоролмаһы ролен дә үтәй. Ғәҙәттә ҡапҡа төбөн һаҡсылар һаҡлай, йыш ҡына төнгөлөккә ҡапҡалар бикләнә. Ҙур ҡапҡалар ябыҡ саҡта кешеләр йәнәшәһенә ҡуйылған бәләкәй ҡапҡа аша йөрөй. Ҡапҡаларға күп һанда бикләү механизмдары ҡуйыла, ике яғына уҡтан атыу өсөн бойницалары булған башнялар төҙөлә. Ҡапҡа аша замокҡа инеү урыны ярайһы уҡ оҙон ғына араны алып тора. Был ҡапҡа аша инә алған дошманға туранан-тура уҡ ямғыры яуҙырыу өсөн эшләнә.
Барлыҡҡа килеү һәм үҫеш тарихы
Тәүге замоктарҙан алда б. э. тиклем VIII—VII быуаттарҙа Ассирия биләмәһендә нығытмалар төҙөлә. Боронғо Рим архитектураһында замоктарҙың прототибын күрергә мөмкин. Ул дәүерҙә Рим императорҙарының ҡаланан ситтәге замоктары, мәҫәлән, император Диоклетиандың Салондағы (хәҙерге Сплит поместьеһы, Хорватия) замогы, нығытмалар ҡуйып һаҡлана. Боронғо Рим нығытмалары Урта быуат дәүерендәге Европа замоктары архитектураһына ярайһы уҡ ҙур йоғонто яһай. Фортификация ҡоролмалары Византияла киң таралыу ала, унан IX быуатта улар Көнбайыш Европаға үтеп инә.
Феодаль тарҡаулыҡ һөҙөмтәһендә үҙ-ара һуғыштар йыш ҡуба, шуға ла феодалдың торлағы оборона бурысын да үтәргә тейеш була. Көнбайыш Европала дворян-феодалдарҙың торлағы булараҡ замоктар X быуаттан күпләп төҙөлә (П. Туберҙең терминологияһы буйынса «замокланыу» күҙәтелә). Англияла замоктар төҙөлөшө XII быуатта киң таралыу ала.
Урта быуаттар дәүере тамамланыу менән замоктар үҙҙәренең иң тәүге тәғәйенләнешен — обороналау бурысын юғалта, һәм уның урынына торлаҡ булыу мәсьәләһе алғы планға күсә. Артиллерия үҫешеү менән замоктарҙың оборона функцияһы бөтөнләй юғала; замок архитектураһы һыҙаттары тик биҙәк элементы сифатында ғына һаҡлана (француз замогы Пьерфон, XIV быуат аҙағы).
Симметрияны аныҡ күҙәтеп даими рәүештә планлаштырыу өҫтөнлөк ала бара, төп бина һарай (дворец) ролен үтәй (Париждағы Мадрид замогы, XV—XVI быуаттар) йәки Белоруссиялағы Несвиж замогы (XVI быуат). XVI быуатта Көнбайыш Европала замок архитектураһы һарайҙар архитектураһы тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Грузияла замоктар XVIII быуатҡа тиклем әүҙем төҙөлә, сөнки оборона бурысын уларға оҙағыраҡ үтергә тура килә.
Бер феодалдың ғына милке булмайынса, рыцар орденына ҡараған замоктар ҙа була. Ундай замоктар ҙурлығы менән башҡаларҙан айырылып тора, мәҫәлән, Кёнигсберг замогы.
Рәсәй империяһы
Рәсәй императорҙары XVIII быуатта оборона ҡоролмаларын төҙөү менән шөғөлләнә (мәҫәлән, Петр I һәм Санкт-Питербурх крепосы, атамаһы ундағы Петропавловск соборынан алына), әммә бындайҙар күбеһенсә монархтың шәхси резиденцияһы хеҙмәтен үтәмәй. Император крепостарының башҡалары әллә ни ҙур булмай, декоратив һәм хәрби күнекмәләр үткәреү өсөн тәғәйенләнешендә. Петр Өсөнсөнөң Ораниенбаумдағы Петерштадт һәм Павловскиҙағы Бип кресы шундайҙарҙан.
Михайлов замогы
XVIII быуат аҙағында Рәсәй императоры Павел Беренсе, романтик һәм мистик кисерештәргә батып һәм Европа рыцарҙары идеялары менән мауығып, Санкт-Петербургтың үҙәгендә, императрица Елизавета Петровнаның Йәйге һарайы урынында (тап унда ул үҙе донъяға килә) үҙ резиденцияһы сифатында Михайлов замогын төҙөүҙе ойоштора. Европаның феодаль замоктарына оҡшатырға тырышып һәм үҙенең хәүефһеҙлеге өсөн борсолоп, император архитекторҙар менән замокҡа байтаҡ оборона һыҙаттарын өҫтәй. Рәсәй императорҙарының XVIII һәм XIX быуат резиденцияларына был бөтөнләй хас булмай. Шулай, замок бинаһы бөтә яҡтан да Фонтанка һәм Мойка йылғаларынан яһалма канал аша ағып килгән һыу менән уратып алына, һаҡланған күперҙәр төнгөлөккә күтәртеп ҡуйыла. Әммә фортификацион характерҙағы һаҡланыуҙар ярҙам итмәй, монархҡа хыянат иткән хәрби һәм һарай кешеләре императорҙы замокта үҙенең йоҡо бүләмәһендә үлтерә. Михайлов замогы, Павел Беренсе дәүерендәге Петербургтың ҡайһы бер башҡа биналары кеүек үк, (Каменноостров һарайы һәм күршеләге Иоаннов сиркәүе), Гатчина лағы Приорат һарайы, Садовая урамындағы Воронцов һарайы Мальта капеллаһы менән бергә, тарихи ваҡиғалар һәм Павел Беренсенең ихтыяры менән, ысынлап та, Көнбайыш Европалағы рыцарлыҡтың ул ваҡыттағы ҡалдыҡтары менән бәйле булып сыға. Католик динен тотҡан боронғо Мальта ордены рыцарҙары атеистик ҡарашлы Наполеон тарафынан ҡыуылғас, Павел уларҙы Рәсәйгә саҡыра, ордендың Рәсәй приорствоһына нигеҙ һала һәм Бөйөк магистр титулына лайыҡ була.
Структураһы
Тәүҙәрәк Европа замоктары, нигеҙҙә, ағастан төҙөлә һәм ағас ҡойма менән урытып кәртәләнә; шул ваҡытта уҡ замоктар тирәләлй крепостьной урҙар ҡаҙа башлайҙар. Киев кенәздәренең Вышгород замогы шундай замоктарҙың өлгөһө була ала. Тик XII быуаттарҙа ғына Көнбайыш һәм Үҙәк Европала замоктар таштан төҙөлә башлай. Урта быуат засогыныэ төп өлөшө үҙәк башня — цитадель функцияһын башҡарыусы донжон. Оборона тәғәйенләнешенән тыш донжон феодалдың торлағы булып та тора. Төп башняла замокта йәшәүсе башҡа кешеләрҙең торлағы, шулай уҡ ошонда уҡ ҡоҙоҡ, хужалыҡ ҡаралтылары (аҙыҡ-түлек келәте һәм башҡалар) урынлаша. Донжонда ҡунаҡтар ҡабул итеү өсөн ҙур парад залы ла була. Көнбайыш һәм Үҙәк Европа, Кавказ, Урта Азия ның замоктар архитектураһында донжон элементтарын да табырға була. Ғәҙәттә замоктың ҙур булмаған эске ихатаһы була, уны башнялары һәм нығытылған ҡапҡалары булған ҡалын диуарҙар урата. Артабан хужалыҡ ҡаралтыларын, ҡышҡы баҡса менән йәшелсә баҡсаһын үҙ эсенә алған тышҡы ихата урынлаша. , Замок икенсе ҡат диуар һәм крепостной ур менән уратып алына, уға тик аҫылмалы күпер аша ғына инергә мөмкин була. Урға һыу тултырыла, һәм замок һыуҙағы замокҡа әүерелә.
Ваҡыт үтеү менән замоктар структураһы ла ҡатмарлаша бара; замок биләмәһенә казармалар, суд, ҡорам, төрмә һәм башҡа ҡоролмалар индерелә (Франциялағы Куси замогы, XIII быуат; Германиялағы замок Вартбург замогы, XI быуат; Бөйөк Британиялағы Харлек замогы, XIII быуат). Дары киң ҡулланыла башлағас, замоктар төҙөү эше лә туҡтай. Һөжүм итеүсе ғәскәр, сапёр эштәрен үткәреп, замок диуары аҫтына ҙур зарядтар һалып, диуарҙы шартлата (XVI быуатта Ҡаҙан кремелен шартлатыу). Ә ҡамауҙа ҡалғандар, стенаның шартлатырға әҙерләнеүен белеү маҡсатында, диуарҙан ситтәрәк ер аҫты галерияһын соҡоп булдыра һәм шунан дошмандың ни эшләргә йыйыныуын тыңлай.
Әммә артиллерияның үҫеше һәм уның емереү көсөнөң артыуына бәйле, замоктар оборона ҡоролмаһы булараҡ ҡулланылыуҙан туҡтай. Ҡәлғәләр — бастион һәм ревилин системалары булған ҡатмарлы инженер ҡоролмалары; Ҡәлғәләр төҙөү сәнғәте — фортификация үҫешә. Был дәүерҙә Людовик Ун дүртенсенең баш инженеры, Франция маршалы Себастьен де Вобан (1633—1707) фортификация ҡоролмаларын төҙөүҙә абруй ҡаҙана.
Төҙөлөш
Замок төҙөлөшө урын һайлауҙан һәм төҙөлөш материалдарын эҙләүҙән башлана. Таш замокты төҙөүгә ҡарағанда ағас замокты төҙөү арзаныраҡ та, ябайыраҡ та. Әммә күпме аҡса сарыф ителеүе тураһындағы мәғлүмәттәр беҙҙең көндәргә килеп етмәгән, еткәндәре лә король һарайҙарына ҡағыла. Ағас замокты феодалдың крәҫтиәндәре төҙөй ала. Шуға ла бындай замоктар бик арзан хаҡҡа төшә. Урта ҙурлыҡтағы убаны 50 кеше 40 көндә үтәп ҡуя. Таш замоктарҙы төҙөү генә түгел, ә уны ҡарау ҙа ҡыйбатҡа төшә.
Төҙөлөш материалы урынға бәйле була: мәҫәлән, Данияла таш сығарыу урындары әллә ни юҡ, шуға күрә ундағы замоктарҙың күбеһе ағастан йәки кирбестән, Испанияла күпселек замоктар таштан, Кәнсығыш Европала иһә улар ағас ҡулланып төҙөлгәндәр.
Хәҙерге заманда ҡулланылышы
Хәҙерге заманда замоктар декоратив функцияны ғына үтәй. Ҡайһы берҙәрендә ресторандар, икенселәрендә музейҙар урынлаша. Өсөнсөләрен реставрация эштәренән һуң һаталар йәки ҡуртымға тапшыралар.
Тринидад һәм Тобаго
Респу́блика Тринида́д и Тоба́го - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Маҙар (Тара ҡушылдығы)
Маҙар  (Мазара) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләймәнова Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы
Сөләймәнова Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы — мәктәп уҡытыусыһы, шағирә. Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (2005). Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы Ағинәйҙәр ойошмаһы етәксеһе. «Йыл Ағинәйе — 2021».
Биографияһы
Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы Сөләймәнова 1957 йылдың 26 майында Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Әсәйһеҙ ҡалған сабый ике йәше тулғансы 2-се Этҡол ауылында өләсәһе тәрбиәһендә була. 1974 йылда, 1-се Этҡол мәктәбен тамамлағас, уҡыуын Стәрлетамаҡ педагогия институтында дауам итә. 1979 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы (33 йыл) балаларға урыҫ теле һәм әҙәбиәтенән белем бирә.
2017 йылдан 2-се Этҡол ауылы ағинәйҙәр ҡорон етәкләй. 2021 йылда «Йыл Ағинәйе» исеменә лайыҡ була. Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы етәкселегендә ағинәйҙәр «Урал батыр» эпосы буйынса балалар менән маҡсатлы эш алып баралар. Үҙҙәренә милли биҙәүестәр — алмиҙеү, арҡыры яға, ҡашмау, селтәрҙәр — эшләйҙәр, ауыл халҡы араһында милли кейемде, ғөрөф-ғәҙәт-йолаларҙы тергеҙеү буйынса ҙур эш башҡаралар. Районда тәүгеләрҙән булып, Сөләймәнова К. Х. Бөрйән районында үткәрелгән сергетыш күргәҙмәһендә ҡатнаша һәм лайыҡлы урын ала. Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы ҡатнашлығында «Йәнтөйәк» исемле ансамбль төҙөп, сәхнәлә сығыш яһайҙар, ул әлеге ансамблдең тәүге етәксеһе лә була. Республикала үткәрелгән ижади конкурстарҙа, матбуғат биттәрендәге төрлө ярыштарҙа әүҙем ҡатнаша. Мәҫәлән, «Йәшлек» гәзите үткәргән кроссворд сисеү буйынса ярышта 1-се урын ала.
Уның тураһында уҡыусыһы, һуңынан коллегаһы Көнһылыу Әүәлбаева интернет селтәрҙәрендә: "«Һәр бер кеше уҡытыусы була алмай, сөнки бөйөк һөнәргә сабыр холоҡло, белемле, балаларҙы үҙ балалары кеүек яратҡан, киң күңелле, ғәҙел кеше генә лайыҡтыр ул. Тап ошо һыҙаттарға Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы лайыҡ. Тормош юлында күпме ауырлыҡтар кисерһә лә, һынмай-һығылмаған, һәр бер баланы берҙәй күреп, айырмай, белем биргән, көслө, белемле уҡытыусы ул»" — тип яҙа.
Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы уҡыу-уҡытыу өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм йәмғиәт эшендәге әүҙемлеге өсөн Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының, Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайының Маҡтау ҡағыҙҙары, Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы, Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәтенең Рәхмәт хаттары менән бүләкләнә. 2013 йылда хаҡлы ялда. Тормош иптәше Зиннәт Әхмәдулла улы менән биш бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Шиғриәткә ғашиҡ шәхес
Шиғырҙары ваҡытлы республика, район матбуғат биттәрендә йыш баҫылып тора. Ижад емештәре Р. М.Иҫәнбаеваның «Хәтер тере, хәтер мәңгелек», (Сибай, 2020), «Ирәндек гәүһәрҙәре», 2 — се том (Сибай, 2022) йыйынтыҡтарына индерелгән. Ижади бәйгеләрҙә ҡатнашып, призлы урындар яулай.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (2005);
— Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының рәхмәт хаттары (2009, 2010) ;
— Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы (май 2009);
— «Йыл Ағинәйе — 2021»;
— Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайының Маҡтау ҡағыҙы (апрель 2022);
— Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәтенең Рәхмәт хаты (декабрь 2022).
Сығанаҡтар
— [https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-03-24/bi-marafon-bayma-ta-2304874 Башҡортостан гәзите. 24 март 2021 йыл. Әҙәби марафон — Баймаҡта]
— [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-05 Башҡортостан гәзите. 4 май 2022 йыл. «ЯҘҒЫ МОҢДАР» шиғриәт конкурсына]
Һылтанмалар
1. Ниғәмәт ауыл биләмәһе тарихы, икенсе китап/ред. Бикмәтов И. Н., Вәлиева Т.А, Ишмөхәмәтов С. В., Хәйретдинов Б. М. Тарихи-документаль һәм әҙәби-публицистик йылъяҙма, — Сибай, Сибай ҡала типографияһы, Сибай мәғлүмәь үҙәге — БР ДУП «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто филиалы. Нәшер. № 62. 2021. — 368 бит. ISBN 978-5-9500303-3-8
Фёдор Белов музейы
Советтар Союзы геройы Фёдор Иванович Белов Хәрби Дан музейы 2005 йылдың 18 ғинуарында Сибай ҡалаһының 12-се мәктәп бинаһында барлыҡҡа килә. Майҙаны 41 кв. м. 15 экспозиция эсендә 373 экспонат урын алған. Әһәмиәтле экспонаттар араһында миҙал һәм значоктар, фронт хаттары, һуғыш предметтары, фотоһүрәттәр, Мамай курганы тупрағы. Йыл әйләнәһенә музейҙы 550 тирәһе кеше ҡарай.
Михайловка (Өфө районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5384 кеше. Почта индексы — 450511, ОКАТО коды — 80252840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суртаныш
Суртаныш (Суртаныш) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ҡояш ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ҡарағайкүл күленең көнбайыш яр буйында урынлашҡан.
Тарих
Ауылға шуран ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97%) йәшәй.
Лесной Воронеж
Лесной Воронеж — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының уң ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 164 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Унтвар
Унтвар — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ущер йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ивановка (Ишембай районы)
Яңы Ивановка (Новоивановка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453220, ОКАТО коды — 80 231 865 007.
Тарихы
Яңы Ивановка ауылы башлыса 1910-1912 йылдарҙа Рәсәй империяһының Черниговский губернияһы, Суражский өйәҙенән килгән белорустарҙан барлыҡҡа килә. 1909 йылдарҙа Столыпин реформаларын индереү һөҙөмтәһендә Поленок Иван Иванович етәкселегендәге крәҫтиәндәр төркөмө үҙҙәре һәм туғандары өсөн Башҡортостандағы ерхужаларынан ер һатып ала. Төпләнгән урынды Иван Поленок исеме менән Ивановка утары тип атайҙар. 1940 йылғы архив мәғлүмәттәргә ярашлы, ауылда 311 кешенән торған 85 йорт иҫәпләнгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географическое положение
Ишембай — Петровск юлының Яңы Георгиевка ауылы районындағы тармағында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :