cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Полигон (предприятие)
Компания Башҡортостан Республикаһының система булдырыусы предприятиеһы булып тора һәм импортты алмаштырыу программаһында әүҙем ҡатнаша. «Полигон» ғилми-етештереү предприятиеһы продукцияһы Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының 2015 йылдың 3 июнендәге 1399-сы һанлы «Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә етештерелгән телекоммуникация ҡорамалдарына Рәсәй телекоммуникация ҡорамалдары статусы биреү һәм раҫлау тураһында» бойороғо ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡәнәғәтләндерә.
Нойферхау
Нойферхау (Neuferchau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 422 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Билал
Билал (Билялово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 651 кеше. Почта индексы — 453666, ОКАТО коды — 80206810001.
Исеменең килеп сығышы
Ауылдың исеме Билал антропонимынан алынған.
Географик урыны
Ирәндек һыртының көнбайыш битендә Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Тарихы
Ауыл аҡһаҡалдары күрһәтеүенсә, ауылға 1755 йылда нигеҙ һалынған. Рәсми рәүештә 1795 йылда Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы ҡара ҡыпсаҡ ) улусы составында телгә алына.
Атамаһы Таһир ауылынан килеп төпләнгән Билал исемле кешенән алынған, уның улдары — Төлкө, уның улдары Рәхмәтулла, Ирназар; Ирназарҙың балалары — Ҡастаран, Ғөзәйер, игеҙәктәр Байғунды һәм Иҙрис; Ҡастарандың улы — Юлмөхәмәт; Юлмөхәмәттең улдары — Хәмит, Мөхәмәтсафа, Ғәбит, Исхаҡ, Мөхәмәтвәли. Иҙристың улдары — Байегет, Әхмәт, Мөхәмәтвәли, Әбделмалбай. Билалдың кесе улы Мәмбәтсура (1774 йылғы), уның улы — Бикбай, ейәне — Әбделмәжит.
Билалдар 1812 йылғы Ватан һуғышында әүҙем ҡатнаша : зауряд-хорунжий Мөхәмәтйән Алтынаманов, рядовойҙар Әбйәлил Алсынбаев, Байегет Иҙрисов, Мөхтәсар Дәүләткилдин, Йыһанша Ильясов, Әбсәләм Ҡадырғәлин, Алтынғужа Алтынаманов, Байбура Солтанғужин, Әбделмөкмин Төлкөбаев, Ҡотлозаман Ҡотлогилдин. Яугирҙар юғары хәрби наградалар менән бүләкләнә.
1864 йылдан Билал ауылында Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының идаралығы урынлашҡан була.
Совет осоро
1920 йылда Билал Абдрахманов кантондың башҡа етәкселәре менән бергә Поленов тарафынан атып үлтерелә. 1920-се йылдар аҙағында бында уҡытыусы булып Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева эшләй һәм Нурия һәм Мортаза Айытбаевтарҙа фатирҙа тора, ғалим-атомсы, Урал политехник ғилми-тикшерен институтының генеральный директоры Л. А. Зәйнуллин башланғыс мәктәптә уҡый.
1930 йылда административ райондарҙың биләмәләрен билдәләгән саҡта Билал ауылы һәм Билал ауыл Советы Әбйәлил районы составына инә.
1931 йылда бында «Һәүәнәк» совхозының малсылыҡ фермаһы булдырыла.
1990-сы йылдарҙың аҙағында һәм 2000-се йылдарҙың башында ҙур үҙгәрештәр була, Билалға тәбиғи газ үткәрелә, бында республика әһәмиәтендәге Өфө — Баймаҡ юлы һалына.
Бөгөнгө көнө
Билал ауылы тураһында республика һәм район гәзиттәрендә, интернет селтәрҙәрендә әленән-әле яҡшы хәбәрҙәр баҫылып тора. «Нисек йәшәйһең, йәш ғаилә?», «Сәскәле йорт — ауыл биҙәге», «Милләт сәңгелдәге янында ҡатын-ҡыҙ тора», «Китап бүләк ит» исемле акциялар районда тәүгеләрҙән үткәрелә. Шулай уҡ пандемия ваҡытында «Һеҙ китапханаға килмәһәгеҙ, китап һеҙгә бара» исемле акция үткәрелде, ирекмәндәр оло йәштәге ауылдаштарына китаптарҙы өйҙәренә алып барҙы. Әлеге эштәрҙе башҡарыуҙа ауыл китапханаһы (китапханасы Райхана Булатова) күп көс һала. Бында «Бәйләргә лә, тегергә лә өйрәтә беҙҙе китап» тип исемләнгән түңәрәк эшләй, унда ҡорама ҡорорға ла өйрәнәләр, уҡыған китаптар буйынса әңгәмә лә ҡоралар. 2001 йылда совхоз йорто мәсет өсөн бирелә, ауыл халҡы үҙ көсө менән бинаға реконструкция үткәрә. Мәсеттә халыҡ өсөн төрлө файҙалы саралар үткәрелеп тора. Иман йортонда ир-егеттәрҙең күп булыуы ҡыуандыра. Ауылда урта дөйөм белем биреү мәктәбе база мәктәбе булараҡ билдәле, унда 153 уҡыусы белем ала, барлығы 17 уҡытыусы эшләй. Һәмән һәм Күгиҙел ауылдарынан уҡыусыларҙы ике автобус менән ташыйҙар (бөтәһе 72 бала). Билал мәктәбе районда алдынғылар рәтендә, йыш ҡына төрлө конкурстарҙа призлы урындар яулай, мәҫәлән, ике йыл рәттән «Иң яҡшы уҡыу-тәжрибә участкаһы» исемлегенә инә, 2018 йылда район буйынса үткән «Зеленый наряд школы» конкурсында ла еңеүсе була. Балалар баҡсаһында 56 бала йөрөгән ике төркөм бар, бында ла эштәр йәнле ойошторола. Элекке участка дауахана бинаһында ауыл админстрацияһы һәм фельдшер-акушерлыҡ пункты урынлашҡан. Ауылда йәштәр күпләп яңы йорттар һала, халыҡ айыҡ, сәләмәт тормош алып барыу яҡлы. 2022 йылдың 26 мартында ауылда район саңғысылары ярышы уҙғарылды Билалда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн эш проблемаһы юҡ тиерлек, сөнки ике йыл элек «Колибри» тегеү цехы селтәренең (етәксеһе Ленара Вәхитова) филиалы асылған һәм ауылды 22 эш урыны менән тәьмин иткән. Умартасылыҡ һәм малсылыҡ — киң таралған тармаҡ. Халыҡ үҙ көсө менән мал көтөп, умарталар тотоп, артҡанын баҙар һатып, етеш тормошта йәшәргә тырыша.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда ҡара ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары йәшәй.
Пуна
Пуна (पुणे Пуне, Пун ) — Һиндостандағы ҡала, Мумбаи ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 150 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Пуна халҡы 3,1 млн тирәһе кеше тәшкил итә (2011). Пуна — Һиндостанда кеше һаны буйынса туғыҙынсы һәм Махараштра штатында икенсе ҡала
Пуна Мутха йылғаһының уң ярында Декан яйлаһында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 560 м. Пуна — Пуна округының административ үҙәге.
Ҡала тураһында беренсе мәғлүмәттәр б.э. 847 йылына ҡарай. Пуна — Маратха империяһының беренсе баш ҡалаһы. 18-се быуатта Пуна һиндостан субконтинентында сәйәси үҙәк, Маратха империяһының премьер-министрының урыны була.
Пуна — Махараштра штатының мәҙәни үҙәктәренең береһе була.
Тарихы
Пунала табылған баҡыр пластина 858 һәм 868 йылдарға ҡарай, ул IX быуатта уҡ бында Пуннака булараҡ билдәле игенселек менән шөғөлләнгән ултыраҡ булыуын иҫбатлай. Пластинкалар был төбәктең Раштракутра династияһы идаралығы аҫтында булыуын раҫлай. Был осорҙа Паталешвар ҡорамы комплексы төҙөлә.
IX быуаттан 1327 йылға тиклем Пуна Ядавтар династияһы хакимдары идаралығы аҫтында була. 1595 йылда Пуна Бөйөк Моголдар империяһы хакимдары тарафынан Малоджа Бхосле махараджаһына джагир сифатында бирелә.
Махараджаларҙың идараһы
1660 йылда Пунаны могол генералы Шаист-хан ғәскәрҙәре оккупациялай, әммә 1670 йылда Маратха конфедерацияһы контроле аҫтына күсә. 1674 йылда Шиваджи Маратхалар империяһына нигеҙ һалғандан һуң һуң Пуна үҫеш ала. Шиваджи ваҡытында Парвати һәм Кондхва төбәктәрендә мелиорация маҡсаттарында дамбалар төҙөлә. Маратха һәм Бөйөк Моголдар араһында 27 йыллыҡ конфликт дауамында, 1703 йылдан 1705 йылға тиклемге осорҙа Пуна могол хакимы Аурангзеб тарафынан оккупациялана.
Пешвалар идараһы
1720 йылда Баджи Рао I Мартахтар дәүләтенең премьер-министры (певша) итеп Чхатрапати Шаданы тәғәйенләй. Ул Пунаны үҙенең базаһы сифатында һайлай һәм Мутха йылғаһының уң ярында Шанивар Вад ҡәлғәһен төҙөй башлай. Төҙөлөш 1730 йылда тамамлана. Маратхалар дәүләтенең пешваларының патронажы ҡалала күп ҡорамдар һәм күперҙәр төҙөй. Пешвалар власы 1761 йылда Панипат янындағы алышта еңелгәндән һуң бөлгөнлөккә төшә.
Британия хакимлығы
1817 йылда өсөнсө Инглиз-маратха һуғышынан һуң Пуна инглиздәр хакимлығы аҫтына күсә һәм Бомбей президентлығы составына инә. Британия колониаль хакимиәте тарафынан ҡаланың көнсығыш өлөшөндә ҙур хәрби база урынлаштырыла. 1858 йылда Пуна муниципалитет статусын ала.
Физик-географик ҡылыҡһырламаһы
Пуна Декан яйлаһының көнбайыш осонда, диңгеҙ кимәленән 560 м бейеклектә урынлашҡан. Пуна территорияһы ярайһы уҡ убалы. Ҡала үҙәге Мутха һәм Мула йылғаларының ҡушылдығында урынлашҡан. Паван һәм Индраяни йылғалары Пунаның төньяҡ-көнбайыш биҫтәләрен киҫеп үтә. Ҡала сейсмик әүҙем зона янында ята, ваҡыт ваҡыты менән көсһөҙ һәм уртаса ер тетрәүҙәргә дусар була.
Климаты
Пуна климаты — 20 -нән 28° тиклем тирбәлгән уртаса температура менән саванналарҙың ярым сүллегенән тропик климатҡа күсемле. 3 миҙгел бүленә: йәй (марттан майға тиклем), муссондар миҙгеле (июндән октябргәсә) һәм ҡышҡы (ноябрҙән февралгә тиклем). 1897 йылдың 30 апрелендә иң юғары температура теркәлгән: 43,4°С. Иң түбән температура — 1935 йылдың 17 ғинуарында: 1,7°С.
Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле — 741 мм (уларҙың барыһы ла тиерлек июлдән сентябргә тиклем яуа)
Халҡы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Пуна ҡалаһы агломерацияһының халыҡ һаны 5 518 688 тәшкил итә. Халыҡтың грамоталылыҡ кимәле — яҡынса 81 %. Рәсми теле — маратхи, ярайһы уҡ һинди теле һәм инглиз теле таралған.
Иҡтисады
Автомобиль сәнәғәте, мотоциклдар етештереү үҫешкән. Ҡалала Tata Motors, Mahindra & Mahindra, Mercedes-Benz, Force Motors (Firodia-Group), Kinetic Motors компанияларының предприятиелары урынлашҡан. Һиндостандың башҡа ҙур ҡалаларҙағы һымаҡ, һуңғы йылдарҙа мәғлүмәт технологиялары тармағы үҫешкән.
Транспорты
Пуна аэропорты ҡала үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 10 км влыҫлыҡта ята. Франкфурт һәм Дубайға рейстар, шулай уҡ Һиндостандың башҡа эре ҡалаларына урындағы рейстар башҡарыла. Илдең ҙур ҡалалары менән тимер юл бәйләнеше бар. Ҡалала метрополитен төҙөү проекты бар, системаның беренсе өлөшөн асыу 2013 йылға билдәләнә.
Иҫтәлекле урындары
Пуна ҡасандыр маратха дәүләтенең баш ҡалаһы булған, әммә 1818 йылда уны инглиздәр баҫып ала, һәм шул ваҡыттан алып типик хәрби ҡала булып үҫешә. Пуна социаль реформалар өсөн күп индус хәрәкәттәренең үҙәге була. Йылдам индустриалләштереү ҡаланың ҡиәфәтен күпкә үҙгәртә.
Пуна ҡалаһында раджа Келкар музейына барыу мотлаҡ, унда Динкар Келкарҙың шәхси тупланмаһы ҡуйылған. Уның нигеҙен традицион һинд сәнғәтенең әйберҙәре тәшкил итә. Семәрле таштарҙан төҙөлгән һарай үҙе, ҡорамдың ишектәре, ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған көршәк әйберҙәре, традицион һинд лампалары, XVII быуат миниатюралары ҡыҙыҡлы.
Тәрбиәле киң аҡландары һәм итальян аркалары менән Аға -хандың һарайы бар. Пуна үҙәгендә таш өйөмдәренән төҙөлгән Паталешвар ҡорамы тора. Ғибәҙәтхана әле лә эшләй.
Пунанан 25 км алыҫлыҡта уба түбәһендә Симха Гад ҡәлғәһе («арыҫлан ҡәлғәһе») тора. Пуна эргәһендә Шиваджи ваҡытында төҙөлгән башҡа ҡәлғәләр— Раджгарх, Торна, Пурандер, Шивнери.
1736 йылда төҙөлгән Шанварвад һарайы Шиваджи империяһынан мираҫ итеп алып ҡалған Певшалар династияһы хакимдарының резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. 1827 йылдағы көслө янғын һарайҙың күп өлөшөн юҡҡа сығара, тик иҫке ҡәлғә стеналары, ҙур ҡапҡа, һарайҙың ныҡлы нигеҙе һәм лотостар менән быуа ғына иҫән ҡала.
Парвати ғибәҙәтханаһы ҡала ситендә уба түбәһендә тора. Ҡасандыр был ҡорам Пешва династияһынан хакимдарҙың шәхси ҡорамы булған
Джуннар янында мәмерйә ҡорамдарының бер нисә кластеры урынлашҡан. Ҡала тирә -яғында бөтәһе 200-гә яҡын археологик тикшеренеүҙәр иҫәпләнә
Айҙаров
Айҙаров — фамилия.
Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы
Абдулғәлим (Ғәлим) Әхмәт улы Айҙаров (1883 — 1937) — дәүләт эшмәкәре, педагог, тел белгесе. АСБР-ҙың мәғариф халыҡ комиссары (1919—1921).
Биографияһы
Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы 1883 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Сәйет посадында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Татар Ҡарғалыһы ауылы) тыуған.
1905 йылда «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлай. Ҡазанда студенттарҙың революцион хәрәкәтендә ҡатнаша, ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелә.
1905 йылдан Петропавловск, Ташкент ҡалаларында уҡыта.
1914 йылдан Силәбе өйәҙ земство идаралығының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. 1918 йылдан РСФСР‑ҙың Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатының хеҙмәткәре була. РКП(б) ағзаһы.
1919—1921 йылдарҙа АСБР-ҙың мәғариф халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. АСБР уҡытыусылары съезын йыйыу һәм 1920 йылда «Мәғариф эштәре» журналын булдырыу, кантон үҙәктәрендә ҡыҫҡа ваҡытлы педагогик курстарҙы ойоштороуҙың инициаторы булып тора.
1921 йылдан РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариатының төрки бүлексәһе мөдире, РКП(б) Үҙәк комиссариатының аҙ һанлы милләттәр бүлегенең мосолман секцияһы ағзаһы була. Шул уҡ ваҡытта Мәскәүҙәге Көнсығыш хеҙмәтсәндәре коммунистик университетында уҡытыусы булып эшләй.
1922 йылдан Башглавполитпросвет, ә 1926 йылдан — Ырымбур башҡорт педагогия техникумының мөдире вазифаһын үтәй.
1930 йылдан Ырымбур татар‑башҡорт агропедагогия институты уҡытыусыһы, рабфагы директоры булып эшләй.
Абдрахманов Илдус Барый улы
Абдрахманов Илдус Барый улы (2 ғинуар 1942 йыл) — ғалим, химик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы
Биографияһы
1937 йылда репрессиялана, атыла. 1957 йылдың майында аҡлана.
Абдрахманов Илдус Барый улы
Биографияһы
Илдус Барый улы Абдрахманов 1942 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ның Учалы районы Ҡотой ауылында тыуған. Уның атаһы — билдәле дәүләт һәм партия эшмәкәре Барый Абдрахман улы Абдрахманов, улы донъяға килгәндә Бөйөк Ватан һуғышында немец фашистарына ҡаршы танк ғәскәрендә яу тота. Атаһын төрлө райондарға етәксе вазифаларға эшкә ебәргәнлектән, ул Башҡортостан тормошо менән яҡындан танышып үҫә, мәктәпте уңышлы тамамлай.
Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми хеҙмәттәре башҡорт фольклоры, башҡорт теленең орфографияһы, башҡорт, ҡарағалпаҡ һәм үзбәк телдәренең сағыштырма орфографияһына арналған. Абдулғәлим Айҙаров рабфактар һәм техникумдар өсөн 10‑дан ашыу дәреслек һәм уҡыу‑методик әсбаптарҙың авторы булып тора. Көнбайыш әҙәбиәте әҫәрҙәрен тәржемә итә.
Тәнҡит
Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡыған яҙыусы Зәйнәб Биишева уның тураһында ошолай итеп яҙа: ''«Ә инде әҙәбиәт дәресе минең өсөн оло байрам ине. Беҙҙең әҙәбиәт уҡытыусыһы Ғәлим Айҙаров ысын мәғәнәһе менән үҙ эшенең оҫтаһы ине. Уның дәресендә һалҡын һәм ғәмһеҙ йөрәк менән ултырырға һис тә мөмкин түгел... Уның дәресе, икһеҙ-сикһеҙ гүзәл даръя булып, беҙҙең йәш йөрәктәрҙе эшкә, хеҙмәткә ярһыта, ил өсөн, халыҡ өсөн намыҫлы хеҙмәткә дәртләндерә, Тыуған илгә ҡарата йөрәктәрҙә сикһеҙ мөхәббәт тәрбиәләй ине»''.
Абдрахманов Илдус Барый улы
Хеҙмәт юлы
1968 - 1972 йылдарҙа – ассистент, Башҡорт дәүләт университетының органик химия кафедраһында өлкән уҡытыусы. 1972 – 2003 йылдарҙа –  Башҡорт дәүләт аграр университетының дөйөм химия  кафедраһы мөдире. 1984 – 1989 йылдарҙа – Башҡорт дәүләт аграр университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор.
1989 - 1993 йылдарҙа – Башҡорт дәүләт аграр университетының фәнни эштәр буйынса проректоры. 1993 – 2003 йылдарҙа –  Органик химия институтының (УНЦ РАН) фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, нуклеозидтарҙың синтезы  лабораторияһы мөдире. 2003 йылдан хәҙергә тиклем – фармакофор ысулдар лабораторияһының баш фәнни хеҙмәткәре.
Химик-органик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы, химик фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
2003—13 й. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Химик технология фәндәре бүлеге академик-секретары. Фәнни эшмәкәрлеге Кляйзен ысулы буйынса ароматик аминдарҙың яңыса төркөмләнеүен комплекслы өйрәнеүгә һәм уның нигеҙендә фунгицид һәм гербицид активлыҡҡа эйә төрлө гетероциклик берләшмәләр (ш. иҫ. эллиптицин алкалоиды), үҫемлектәрҙең үҫешен тиҙләтеүселәрҙе, антиоксиданттар, коррозия ингибиторҙары алыуҙың яңы препаратив ысулдарын уйлап табыуға бәйле. А. етәкс. дарыу сифатында ҡулланылған модификацияланған нуклеозидтарҙы табыуы ҡыйынлыҡ тыуҙырмаған тәбиғи моносахарид нигеҙендә синтезлау ысулдары, СПИД‑ҡа ҡаршы сит илдәрҙә билдәле препараттарҙың аналогтарын алыуҙың яңы схемалары эшләнә. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы.
Фән өлкәһендә эштәре
1971 йылда «2,5 дикетопиперазин синтезы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған. 1989 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған.
Рәсәйҙә беренсе булып Кляйзендың ароматик амин төркөмләшеүе буйынса күп яҡлы тикшеренеүҙәр үткәргән. Шул нигеҙҙә төрлө гетероциклик системаларҙа амин-төркөмләшеү продукттарын синтезалап ҡулланыуҙың яңы методологиһы барлыҡҡа килгән.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының атҡаҙанған Президиум ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре(1990).
20 фән кандидаты һәм 2 фән докторы әҙерләгән.
Фәнни хеҙмәттәре
350-нән ашыу фәнни эше баҫылып сыҡҡан, 31 авторлыҡ танытмаһы һәм  патент алған. Циклофункционализация 2-алкениланилинов // Современный орга-нический синтез. М.: Химия, 2003 (соавтор).
Йосопова Гөлдәриә Ғәтиәт ҡыҙы
Йосопова Гөлдәриә Ғәтиәт ҡыҙы (14 ғинуар 1967 йыл) — журналист. Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар берлеге ағзаһы (1994). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар Союзы ағзаһы (2022). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).
Биографияһы
Гөлдәриә Ғәтиәт ҡыҙы Йосопова 1967 йылдың 14 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Федоровка районы Бала Сытырман ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Белем алыуын артабан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында дауам итә һәм уны 1990 йылда ҡыҙыл дипломға тамамлай. Республиканың Дәүләт телерадиокампанияһы системаһында 30 йыл самаһы эшләй. Күп шиғырҙар һәм хикәйәләр авторы. Уның әҫәрҙәре республика матбуғатында донъя күрә, шулай уҡ Проза.ру һәм Стихи.ру милли серверҙарында баҫыла. 2021 йылда "Киләсәккә хат яҙам" тигән тәүге шиғри йыйынтығы донъя күрҙе.
Хеҙмәт юлы
Хеҙмәт юлын Гөлдәриә Йосопова 1990 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Теле- һәм радиотапшырыуҙар дәүләт комитетының радиотапшырыуҙар студияһы редакторы вазифаһында башлай. Артабан «Даирә» ижад берекмәһе хәбәрсеһе һәм комментаторы була. 1995 йылдың сентябренән телевидениела. Башҡортостан телевидениеһында иртәнге тапшырыуҙар булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша һәм 1996 йылдың мартында «Сәләм» мәғлүмәт-музыкаль программаһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1999—2001 йылдарҙа телевидениеның ижтимағи-сәйәси программалары ижади берекмәһе студияһында — махсус хәбәрсе, 2001 йылдан алып Башҡортостан телевидениеһының яңылыҡтар хеҙмәтендә эшләй. Әлеге ваҡытта — «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы — Башҡортостан юлдаш каналы телеканалының Яңылыҡтар программаһының төп редакцияһында баш белгес.
Хеҙмәттәре
Гөлдәриә Йосопова республиканың ижтимағи-сәйәси һәм рухи-мәҙәни тормошо тураһындағы тиҫтәләгән фильмдар һәм очерктар авторы. Улар араһында түбәндәгеләр ҙә бар: Шулай уҡ телевидение һәм радионың алтын фондында Г. Йосопованың 1997 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡортостан көндәре, Башҡортостандың халыҡ рәссамы Тамара Нечаева, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Әнүәр Кашаев, Советтар Союзы Геройы Ғәбит Әхмәров, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, шағир М. Хәйҙең һеңлеһе Рәйсә Мөхәмәтйәрова һ.б. тураһында телерадиопрограммалары һаҡлана. Радио хәбәрсеһе булғанында шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар өсөн «Шәфәҡ» программаһын әҙерләй.
"Киләсәккә хат яҙам" : шиғырҙар, Өфө, Башҡ. энцикл., 2021. - 160 б.ISBN 978-5-88185-517-8 / УДК 82-1, ББК 84(2Рәс.Баш)
Мөхәмәтйәнов
Мөхәмәтйәнов — фамилия.
Покровка (Дүртөйлө районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452318, ОКАТО коды — 80224816009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ун-Шакр-Юган
Ун-Шакр-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бенгалиялағы Шакти питһалар исемлеге
Бенгалияла урынлашҡан Шакти питһалар исемлеге килтерелгән.
Көнбайыш Бенгалияла Шакти питхалар
Был алты Шакти Питһа күренекле Питһалар булып тора.
Афғанстан тарихы
Алтарих
1709 йылда пуштундар Иранда баш күтәрә һәм Ҡандағарҙа баш ҡала эшләп, Ғилзәй кенәзлеге төҙөй, ул 1737 йылда Нәдир шаһтың фарсы ғәскәрҙәре тарафынан емертелә.
Дуррани державаһы
Иран тарҡалғас, 1747 йылда Әхмәд-шаһ Дуррани беренсе  Афған дәүләте төҙөй. Баш ҡала итеп Ҡандағар һайлана. Ҡәбилә аҡһаҡалдары йыйынында (Лойя Джирга) ул шаһ тип иғлан ителә. Уның улы Тимур- шаһ осоронда  (1773—1793)баш ҡала Ҡабулға күсерелә. Афғанстандың икенсе хакимы - Земан-шаһ (1793—1801), уны ҡустыһы Мәхмүд властан бәреп төшөрә.
Британ колониаль экспансияһы
1838 йылда Афғанстан инглиз колониаль экспансияһына дусар була. 1839 йылда инглиз-һинд ғәскәрҙәре (12 мең һалдат) менән Ҡандағарҙы, шунан Ҡабулды ла баҫып ала. Афған Әмире һуғышҡа инмәй, тауҙарға китә. 1841 йылда Ҡабулда британдарға ҡаршы сығыуҙар башлана. Икенсе йылына инглиз-һинд армияһы  Һиндостанға сигенә, әммә афған партизандары уларҙы ҡырып бөтөрә. Британия карателдәр ебәрә.
Беренсе инглиз-афған һуғышы
Беренсе инглиз-афған һуғышы  1837 йылда поручик Виткевичтың Ҡабулда власты тартып алған Дост Мөхәммәд осоронда урыҫ резиденты сифатында  командировкаға килеүе арҡаһында була. Лондон Виткевичтың миссияһын  Петербургтың  Афғанстанда нығынып, Һиндостанға ынтылыуы тип ҡабул итә.
Һуғышы хәрәкәттәре 1839 йылдың ғинуарында башлана, инглиз-һинд армияһы 12 мең һалдат, 38 мең хеҙмәтсе һәм 30 мең дөйә менән Афғанстанға инеүенән башлана. Башта Дост Мөхәммәд 12 мең атлы, 2,5 меңлек пехота һәм 45 артиллерия ҡоралы менән яуап бирә. 25 апрелдә инглиз-һинд ғәскәре Ҡандағарҙы яуһыҙ ғына ала һәм Ҡабулға инә. Тәүге етди ҡаршылыҡты улар Ғәзнә янында  ( Ҡабулдан 140 км ) ғына осрата. Ҡәлғәне өс меңлек гарнизон һаҡлай, әммә ул баш һала. 1839 йылдың 7 авгусында инглиздәр и һиндтәр һуғышһыҙ ғына Ҡабулды ала. Тәхеткә Әмир Шуджа-шаһ ултыра. Элекке Әмир Дост Мөхәммәд тауҙарға 350 яугире менән китә.
Еңеү еңел бирелә. Әммә афған феодалдары Шуджаны шатланып ҡабул итмәй. Ике йылдан саҡ ҡына күберәктән улар сыуалыштар ойоштора башлай, 1841 йылдың 2 ноябрендә Ҡабулда һуйыш була. Үлтерелгән британдар араһында илсе Бернс та була. Британдар шунда уҡ ҡына яуап бирмәй, һәм афғандар быны көсһөҙлөк һанап, инглиздәрҙе Афғанстандың башҡа яғында ла үлтерә башлай.1841 йылдың 30 декабрендә  британдар   афған ҡәбиләләре башлыҡтары менән аҡса түләп  килешеп,  инглиз-һинд ғәскәрҙәре Һиндостанға үтә(бынан алда афғандар  британскому парламентёрының башын өҙөп алып Ҡабул урамдарында күрһәтеп йөрөйҙәр).
Афғандарҙы баҫтырғас, Британия Афғанстаны баҫып алыуҙан тыйыла. Ул аҡса, интригалар юлын һайлай, һәм тәхеткә яңынан ултырған Дост Мөхәммәд Рәсәй менән яҡынлашырға уйламай ҙа,     Британия менән солох килешеүе төҙөй.
Икенсе инглиз-афған һуғышы
Статус-кво сираттағы урыҫ-төрөк һуғышы башланғанса, 40 йылға яҡын һаҡлана (1877—1878). Британия урыҫ ғәскәренең Константинополгә яҡынлашып килеүен күтәрә алмай. Лондонға яуап итеп Петербург Төркөстанда тегеләр имеш һиндәр яғынан хәүеф янауын күрһәтер өсөн демонстрация ойоштора.
Төркөстанда урыҫ ғәскәренә өс колонна булып Чарджуй, Балх, Читрал яғына китергә ҡушыла. Ҡабул генерал Столетов етәкселегендә миссия ебәрелә. Афғанстан Әмире Шер-Али-хан 1878 йылдың17 июлендә   миссияны  бик яҡшы ҡаршы ала һәм «Һиндостан асҡысын Рәсәйгә тапшыра». Генерал Столетов Әмиру йомарт итеп ғәскәри һәм  матди ярҙам вөғәҙә итә һәм  британдарҙы индермәғкә кәңәш бирә.
Әмир тыңлай һәм инглиз-афған һуғышы балана. Британдар Афғанстан 1878 йылдың ноябрендә бик ныҡ ҡоралланған өс колонна ебәрә. Ноябрь-декабрҙә ике колонна Джелалабад һәм Хостаны ала, өсөнсөһө 27 декабряҙә Ҡандағарҙы ала.
Әмир Шир-Али бежал Мазар-и-Шәрифкә ҡаса, шунда үлеп ҡала. Вариҫы - улы Яҡуп хан ҡаршылашмай, 1879 йылдың 15 майында солохҡа ҡул ҡуя, Афған хөкүмәте сит ил эштәрен Британия рөхсәте менән генә алып барырға тейеш була,  барлыҡ  Афғанстан менән һиндостан араһындағы  стратегик үткәлдәр ҙә уға тапшырыла.
Әммә 1879 йылдың сентябрендә үк Яҡуп хандан  бер туғаны Әйүп власты тартып ала. Ғинуарҙа уҡ афғанский тәхетенә  йәнә бер кеше — Абдурахман хан,  Шир-Алиның туғаны, дәғүә итә башлай. Ул Әйүпте бәреп төшөрә, үҙен Әмир тип иғлан итә. Британдар ҙа уны ҡабул итә. Абдуррахман тиҙҙән урыҫ ғәскәренә ҡаршы һуғыш башлай. Әммә 1885 йылда Кушкала тар-мар ителә.
Абдурахман хан осоронда (1880—1901) Британия менән  Рәсәй бергәләп Афғанстан сиктәрен билдәләй. Был сик бөгөнгәсә һаҡлана.
Инглизчдәр дипломатик интригалар ярҙамында  Афғанстанды  Пуштунстандан  (хәҙерге Хайбәр-Пахтунхва, Пакистан провинцияһы) айырып алыуға өлгәшә.
1895 йылда Афғанстан үзбәк, тажик, хазар һәм башҡаларҙың ерҙәрен баҫып ала. Был Афғанстандың милли составын үҙгәртә, пуштундар халыҡтың 50 % тәшкил итә.
Бойондороҡһоҙ Афғанстан
1919 йылда Аманулла-хан Афғанстандың Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Совет Рәсәйе быны хуплап ҡаршы ала. Өсөнсө инглиз-афған һуғышынан һуң Бөйөк Британия уның бойондороҡһоҙлоғон таный.
Икенсе һуғыштан һуң афғандар йәнә 40 йыллап британдарҙы һәм һиндтәрҙе борсомай. 1919 йылдың 21 февралендә шул саҡтағы Афғанстан Әмиренең өсөнсө улы Аманулла атаһын үлтерә, атаһының туғаны Насрулла-ханды власҡа ебәрмәй, тәхеткә ултыра һәм шунда Британияға ҡаршы уҡ йыһат  иғлан итә, ғәскәр йыя.
1919 йылдың 3 майында афғандар сик буйы Хәйбәр үткәүелендәге посҡа һөжүм итә. Британдар Ҡабулды бомбаға тота. Һинд пехота дивизияһы афғандарҙы Хәйбәр үткәһеленән бәреп сығара. Шул көндә үк  британ авиацияһы Джелалабадты бомбаға тота. Нәдир-шаһтың ярҙам итергә маташыуы ла ярҙам итмәй. Һөҙөмтәлә Афғанстан еңелә.
Аманулла солох һорай. 1919 йылдың 8 авгусында прелиминар  килешеү төҙөлә,  Афғанстанға сит илдәр менән эшләргә рөхсәт бирелә, әммә  1879 йыл килешеүҙәре көсөндә ҡала. Афғанстанға субсидия биреү туҡтатыла - 60 мең фунтов стерлинг Афғанстан ҡаҙнаһының яртыһын тәшкил иткән була.
1919 йылдың октябрендә Аманулла-хан Мәрүәгә (Мерв) (хәҙерге — Мары, Төркмәнистан)ғәскәр ебәрә  һәм урындағы Советты тарата. Аманулла Ислам Үҙәк Азияһы Федерацияһы төҙөргә ниәтләнеп, Фирғәнәлә большевиктарға ҡаршы ғәскәр ебәрергә тәҡдим итә, тик ҡыҙылар Урта  Азияла уңышҡа өлгәшә, һәм  Аманулла ҡаршы сығырға ҡурҡып,  Мәрүәнән (Мерв) китә.
Бачаи Сакао — «һыу ташыусы малайы» тигән мыҫҡыллы ҡушамат була. Афған тәхетенә менеп ултырған был юлбаҫар ярлы тажик ғаиләһенән була. Ул үҙен падишаһ Хәбибулла тип иғлан иткән була.
1965 йылда коммунистик идеяларға бирелгән журналист Нур Мөхәммәд Тараҡи совет яҡлы  Афғанстан Халыҡ-Демократик Партияһын ойоштора (НДПА),  1966 йылда ул милли нигеҙҙә ике фракцияға бүленә: пуштундар күберәге  «Хальк» («Халыҡ» )- Тараҡи етәкселегендә, «Парчам» («Байраҡ») күп милләтлеһе -  Бабраҡ Кәрмәл етәкселегендә була.
Дауд диктатураһы (1973—1978)
1973 йылда дәүләт түңкәрелеше эшләнә, һөҙөмтәлә Захир-Шаһты уның ике туған ҡустыһы принц Мөхәммәд Дауд алмаштыра, ул Афғанстанды йөмһүриәт (республика) тип иғлан итә. Республика осоро Афғанстанға тотороҡһоҙлоҡ, төрлө этник төркөмдәр ҡаршлыҡлығы килтерә. Бынан тыш, илдә радикаль мосолмандар ҙа, прокоммунист көстәр ҙә була.
1975 йылдың 21 июнендә ислам радикалдары баш күтәрә. Башлыҡтарҙың береһе - Гулбетдин Хекматияр һуңғараҡ билдәле булып китә.
Баш күтәреү тиҙ арала Бадахшан, Пактия, Нангархарҙы солғап ала, әммә Дауда хөкүмәте уны баҫтырыуға өлгәшә.
Прокоммунистик көстәр ҙә (НДПА) болғаныштар тыуҙыра, улар Афғанстан Ҡораллы Көстәрендә байтаҡ була.
Саур революцияһы
1978 йылдың 27 апрелендә Афғанстанда революция ойошторола, һәҙәмтәлә элекке президент Мөхәммәд Дауд үлтерелә. Дәүләт башлығы һәм премьер-министр булып Нур Мөхәммәд Тараки ҡуйыла, уның урынбаҫары — Бабраҡ Кәрмәл, Хафизулла Әмин  премьерҙың беренсе урынбаҫары һәм  сит ил эштәр министры итеп тәғәйенләнә. Революция илдә граждандар һуғышы башланыуға килтерә.
Халыҡ-ара көстәр ингәндән һуң
АҠШ использовало  2001 йылдың 11 сентябрендәге терактты һылтаулап,  Афғанстанға баҫып инә. Операцияның маҡсаты террорист Усама бин Ладенды йәшереп тотҡан талибандарҙың режимын юҡҡа сығарыу була. 7 октябрҙә Афғанстанға  көслө авиация һәм ракета һөжүмдәре ойошторола. 9 ноябрҙә ҡораллы оппозиция көстәре Мазари-Шәрифкә, ә 13 ноябрҙә —Ҡабулға инә. 7 декабрҙә талибандарҙың һуңғы төйәге Ҡандағар баш һала. Халыҡ-ар берлек килеп ҡыҫылыуы арҡаһында Төньяҡ альянс  власты үҙ ҡулына ала алмай. Декабрҙә Лойя Джиргаға афған ҡәбиләләре аҡһаҡалдары йыйыла, унда пуштун Хәмид Карзай рәйеслек итә ( 2004 йылдан —  Афғанстан президенты). Ул арала НАТО Афғанстанды баҫып ала. Талибандар партизан һуғышына күсә.
Талибандарҙы ҡыуғас, Афғанстане наркосауҙа ҡапыл үҫеп китә. 2007 йылда наркотиктар етештереү кәмеүе күҙәтелә.
2005 йылдың 19 декабрендә Афғанстанда 30 йылға беренсе тапҡыр парламент — Афғанстан Милли Ассамблеяһы ултырышы үткәрелә.Дөйөм тауыш биреү юлы менән 249 түбәнге палата депутаты һәм 102 сенатор (аҡһаҡал) һайланған була. Инаугурацияла  АҠШ вице-президенты Дик Чейни һәм 1973 йылда ҡыуылған король Мәхәммәд Заһир-Шаһ ҡатнаша. 249 депутаттың 60 % —  «мөжәһидтәр»,  1980-се йылдарҙа совет ғәскәренә ҡаршы һуғышҡан кешеләр. Ялан командирҙары америка хәрби һәм  финансы ярҙамында һәм  талибандарға кире мөнәсәбәт арҡаһында депутат булып үтә.
2011 йылдың 2 апрелендә америка пасторы Ҡөрьәнде яндырыуы тураһында хәбәр таралып китеүе арҡаһында Ҡандағарҙа болғаныштар башлана.Акцияла бер нисә  мең ҡала халҡы ҡатнаша, протеста ҡатнашыусылар  ООН вәкиллегенә баҫыша. Шунан алда афған ҡалаһы Мазари-Шәрифтә лә болғаныш булып ала. Урындағы халыҡ менән халыҡ-аран көстәр араһында көсөргәнеш электән дә була, ДТП-нан һуң халыҡ-ара көс һалдаттары  автомобилгә атып бала менән уның атаһын үлтергәндән һуң да боларыш булған. Ҡандағаре апрель башындағы боларышта 100-ҙән ашыу кеше һәләк була
Ун-Хулюм
Ун-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәҫәл
Мәҫәл — нәсихәтле, сатирик характерҙа булған шиғри йәки сәсмә әҙәби әҫәр. Мәҫәлдең йә башында, йә аҙағында ҡыҫҡа ғына нәсихәти йомғаҡлау — мораль бирелә. Ғәҙәттә, мәҫәлдең төп геройҙары ролендә хайуандар, үҫемлектәр йәки ниндәйҙер әйберҙәр алына. Мәҫәлдәрҙә кешеләрҙең етешһеҙлектәре кинәйәләп тәнҡитләнә.
Мәҫәл — боронғо әҙәби жанрҙарҙың береһе. Боронғо Грецияла сәсмә формала мәҫәл ижад итеүсе Эзоп (беҙҙең эраға тиклем VI—V быуат) киң билдәлелек яулаған була. Римда — Федр (беҙҙең эраға тиклем I быуат). Һиндостандағы «Панчатантра» мәҫәлдәр йыйынтығы III быуатҡа ҡарай. Яңы ваҡыттың иң танылған мәҫәл оҫтаһы булып күренекле француз шағиры Жан Лафонтен (XVII быуат) тора.
Рәсәйҙә мәҫәл жанрының үҫеш XVIII быуат уртаһы — XIX быуаттың башына тап килә һәм был үҫеш. А. П. Сумароков, И. И. Хемницер, А. Е. Измайлов, И. И. Дмитриев исемдәре менән бәйле, шулай ҙа шиғри мәҫәл буйынса тәүге тәжрибәләрҙе әле XVII быуатта уҡ Симеон Полоцк һәм XVIII быуаттың беренсе яртыһында А. Д. Кантемир, В. К. Тредиаковский кеүек әҙиптәр туплаған була. Рус шиғриәтендә тәбиғи һәм мәрәкәсел бәйән итеү интонацияһын тапшырыусы ирекле шиғри мәҫәлдәр барлыҡҡа килә.
И. А. Крыловтың реалистик йәнлелек, сәләмәт юмор һәм бай тел менән яҙылған мәҫәлдәреРәсәйҙә был жанрҙың үҫеш йылдарын билдәләй. Совет заманында Демьян Бедный, Сергей Михалков һәм башҡаларҙың мәҫәлдәре ҙур популярлыҡ яулай.
Барлыҡҡа килеүе
Мәҫәлдең барлыҡҡа килеүенең ике концепцияһы йәшәп килә. Тәүгеһе немец мәктәбе вәкилдәре Отто Крузиус, А. Хаусрат һ. б., икенсе — америка ғалимы Б. Э. Перр тарафынан тәҡдим ителә. Тәүге концепцияға ярашлы, мәҫәлдә хикәйәләү беренсе урында, ә әҙәп-әхлаҡ икенсе урында тора; мәҫәл хайуандар тураһындағы әкиәттән, ә әкиәттәр хайуандар тураһындағы мифтарҙан килеп сыҡҡан. Икенсе концепция буйынса әҙәп-әхлаҡ мәсьәләһе беренсе урынға сыға, мәҫәл сағыштырыуҙарға, мәҡәл һәм әйтемдәргә яҡын; һәм улар кеүек үк ярҙамсы аргументлау сараһы булараҡ барлыҡҡа килә. Беренсе ҡараш Якоб Гриммдың романтик теорияһынан башланғыс алһа, икенсеһе Лессингтың рационалистик концепцияһын тергеҙә.
XIX быуатта филологтарҙы грек мәҫәле өҫтөнлөклөмө, әллә һинд мәҫәле өҫтөнлөклөмө, тигән бәхәс борсой. Хәҙерге көндә грек һәм һинд мәҫәлдәренең уртаҡ башланғыс материалы булып шумер-вавилон мәҫәлдәре торғаны бәхәсһеҙ.
Грек әҙәбиәте
Мәҫәл үҙ аллы әҙәби жанр кимәленә еткәнгә ҡәҙәр кинәйәле хикәйә йәки хикмәт осоронан алып, фольклорға тиклемге үҫеш юлы үтә. Боронғо осорҙан ни бары ике генә өлгө һаҡланған. Был Одиссейҙың (Od. XIV, 457—506) хикмәте (αινος) һәм Софоклдың (1142—1158)"Аянт"ындағыТевкр һәм Менелай аралашыуындағы ике хикмәт.
Жанр үҫешенең икенсе осорона тап килгән мәҫәл жанрының телдән һөйләү рәүешендә барлыҡҡа килгән формаһын грек әҙәбиәтендә беҙ тәү тапҡыр Гесиод ижадында осратабыҙ. Был — һандуғас һәм ҡарсыға («Хеҙмәт һәм көн», 202—212) тураһындағы билдәле хикмәт, ул ҡанһыҙ һәм ғәҙел булмаған етәкселәргә бағышланған. Гесиод хикмәтендә беҙ мәҫәл жанрының бөтә билдәләрен дә таба алабыҙ: персонаж булып сығыш яһаған хайуандарҙы ла, арауыҡ һәм ваҡыттан тыш эштәрҙе лә ҡарсыға ауыҙынан ишетелгән сентенциоз моралде лә ишетәбеҙ.
Беҙҙең эраға тиклемге VII—VI быуатгрек шиғриәте наҡыҫ ҡына өҙөктәр аша билдәле, был өҙөктәрҙең ҡайһы берҙәре айырым образдары менән аҙаҡтан танылыу алған мәҫәл сюжеттары менән ауаздаш. Классик репертуарҙың төп мәҫәл сюжеттары был ваҡытҡа халыҡ ижадында тулыһынса формалашып бөткән булған тип раҫларға мөмкинлек бирә. Үҙенең күп һанлы шиғырҙарының береһендә Архилох (ѳҙѳк 88— 95 Б.) бөркөттөң төлкөнө рәнйеткәне һәм бының өсөн аллаларҙан яза алғанлығы тураһындағы «хикмәтте» телгә ала, икенсе бер шиғырында (ѳҙѳк 81-83 Б.) ул төлкө менән маймыл тураһындағы «хикмәтте» һөйләй. Аристотель Гимер халҡы алдында Фаларидтың («Риторика», II, 20, 1393b) золом хәүефенә ҡарата ҡулланылған ат менән болан тураһындағы мәҫәле менән сығыш яһауҙы Стесихорға ҡайтарып ҡалдыра. Диогениан раҫлауынса, балыҡсы һәм һигеҙаяҡ тураһындағы «Карий хикмәтен» Симонид Кеосский һәм Тимокреонт та ҡулланған була. Мәҫәл формаһы Афиней (XV, 695а) тәржемә иткән йылан һәм ҡыҫала тураһындағы аноним сколияла ла асыҡ төҫмөрләнә.
Классик осорҙоң грек әҙәбиәте телдән һөйләнелгән мәҫәлдең формалашҡан традицияларына таяна. Геродот мәҫәлде тарихнамәгә индереп ебәрә: уның Киры флейтала уйнаусы балыҡсы тураһындағы бик һуң ғына буйһоноусы ионян «мәҫәл менән» өйрәтә (logos) (I, 141). Эсхил мәҫәлде трагедияла ҡулланған: уның бөркөт ҡаурыйынан эшләнгән уҡтан яраланған бөркөт тураһында һөйләүсе «данлы ливия мәҫәле» (logos) өҙөгө һаҡланып ҡалған. Аристофанда Писфетер ҡоштар менән һөйләшкәнендә Эзоптың үҙенең башында атаһын ерләгән һабан турғай («Ҡоштар», 471—476) һәм бөркөттән йәберләнгән төлкө («Ҡоштар» , 651—653) тураһындағы мәҫәлдәренең һүҙҙәре менән оҫта файҙалана , ә Тригей тиреҫ ҡуңыҙына («Донъя» , 129—130) ултырып осоуын аңлатҡанда, мәҫәлгә һылтана, ә"Һағыҙаҡтар" мәҫәленең һуңғы өлөшө тулыһынса Филоклеондың мәҫәлдәрҙе урынһыҙ ҡулланылыуына ҡоролған.
Демокрит ҡомһоҙлоғо һәләк иткән «Эзоп этен» телгә ала (ѳҙѳк. 224 D.); үҙенең юл сатында тороп ҡалған Геракл тураһындағы данлыҡлы аллегорияһында (Ксенофонт, «Сократ тураһында хәтирәләр», II, 1) Продик та, шулай уҡ Протагор ҙа кешенең килеп сығышы тураһындағы мәҫәлдәрендә (mythos) (Платон, «Протагор», 320 һүҙе менән.) был жанрға яҡын тора; Антисфен арыҫландар һәм ҡуяндар тураһындағы мәҫәлгә (Аристотель, «Сәйәсәт», III, 8, 1284а, 15) һылтана; уның уҡыусыһы Диоген «Ҡаплан» һәм «Сәүкә» (Диог. Лаэрт., VI, 80) исемле диалогтар ижад итә. Сократ Ксенофонтта эт һәм һарыҡтар хаҡында мәҫәлде һөйләй («Хәтирәләр», II, 7, 13-14), Платондыҡында төлкөнөң ауырыу арыҫланға уны мәмерйәгә алып барасаҡ эҙҙәр («I Алкивиад», 123а) хаҡында һөйләүен «Эзоп мәҫәлендә» (mythos) иҫкә алып китә, хатта үҙе лә Эзоптыҡына оҡшатып, тәбиғәттең михнәт менән ләззәтте айырылғыһыҙ бәйләп биреүе тураһында («Федон», 60с) мәҫәл яҙа. Платон, бер ваҡытта ла бер нәмә лә ижад итмәгән Сократ вафатынан алда ғына Эзоп мәҫәлдәрен («Федон» 60с) шиғри юлдарға һала, тип раҫлай — был, әлбиттә, асыҡтан-асыҡ уйҙырма, әммә киләсәк быуын тарафынан ышанып ҡабул ителгән хикәйәт (Плутарх, «Шағирҙы нисек тыңларға» 16; Диог. Лаэрт., II, 42).
Риторика
Классик һәм эллин дәүерҙәре сиктәрендә мәҫәл «юғары» әҙәбиәттән балаларға тәғәйенләнгән уҡыу әҙәбиәте һәм белеме булмаған түбән ҡатламдарға йүнәлтелгән популяр әҙәбиәт кимәленә төшә. Мәҫәл мәктәп уҡытыусыһы һәм фәлсәфә тәғлимәтен таратыусыларҙың монополияһына әүерелә. Мәҫәл буйынса беренсе йыйынтыҡтар (уҡытыусылар ихтыяжы өсөн) шулай барлыҡҡа килә һәм боронғолоҡта мәҫәл жанрының тарихында өсөнсө осор — телдән һөйләү осоронан әҙәби мәҫәлгә күсеү осоро башлана. Беҙгә килеп еткән телгә алынған Эзоп мәҫәлдәренең беренсе йыйынтығында ,— был Деметрий Фалерскийҙың беҙҙең эраға тиклем IV һәм III быуаттарҙа төҙөлгән «Aisopeion Logon Synagoge» әҫәрендә күренә. Деметрий Фалерский философ-перипатетик һәм Теофрастың уҡыусыһы булған; бынан тыш, ул оратор һәм һүҙ һөйләү ҫталығы теоретигы булараҡ та дан ала. Деметрий йыйынтығы, күрәһең, һуңғыраҡ осорҙа яҙылған мәҫәлдәр өсөн нигеҙ ролен үтәгән һәм улар өсөн өлгө булып торған. Византия дәүерендә үк мәҫәл йыйынтыҡтары уның исеме аҫтында баҫтырылыр булған.
Бындай яҙмаларҙың йыйынтығы, иң элек, мәктәптәрҙә риторик күнегеүҙәр өсөн өлгөрөп етмәгән материал булып иҫәпләнгән, әммә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә мәктәптең генә ҡаҙанышы булыуҙан туҡтап, уҡымлыға әйләнә, ысын «халыҡ китабы» булараҡ күсереп яҙыла башлай. Бындай йыйынтыҡтарҙың һуңғы ҡулъяҙмалары «Эзоп мәҫәлдәре» тигән шартлы исем аҫтында бик күп һанда беҙгә килеп етә. Тикшеренеүселәр төп өс рецензияны (редакцияны) айырып йөрөтә: Августан редакцияһы — ике йөҙҙән ашыу мәҫәлдәр йыйынтығы, улар типтары буйынса әҙме-күпме бер-береһенә оҡшаш һәм аҙатан традицион булып киткән мәҫәл сюжеттарын үҙ эсенә ала. Мәҫәлдәрҙең яҙылышы ҡыҫҡа һәм ябай, артыҡ тәфсир һәм мотивтарҙы тапшырып тормайынса, сюжет нигеҙен тапшырыу менән сикләнә, ҡабатланып тороусы сюжет мәлдәре өсөн формулалар стереотиптарына яҡын тора. Ҡайһы бер йыйынтыҡтар составы һәм редакторлау теле буйынса бер-береһенән бик ныҡ айырыла.
Риторика мәктәбенедә мәҫәл "прогимнасм"дар — ритораға өйрәтеүҙе башлаған әҙерлек күнекмәләре араһында ныҡлы урын ала. Прогимнасмдар һаны 12-нән алып 15-кә тиклем була; тулыһынса булдырылған системала уларҙың эҙмә-эҙлеклеге түбәндәгесә була: мәҫәл, хикәйә, хрия, сентенция, кире ҡағыу һәм раҫлау, дөйөм урын, маҡтау һәм шелтәләү, сағыштырыу, этопея, һүрәтләү, тикшереү, закондағы урыны. Башҡа ябай прогимнасмдар араһында мәҫәл, күрәһең, тәү башта грамматиктар тарафынан уҡытылған, һуңынан ғына риторҙар ғилеменә күсә. Прогимнасм буйынса әсбап булып теоретик характеристика һәм һәр күнегеүгә өлгөләре булған махсус дәреслектәр хеҙмәт иткән. Беҙҙең көндәргә риторҙар Феонға (б.э. I быуат аҙағы — II быуат башы.), Гермогенға (II б.), Афтонийға (IVб.) һәм Николайға (V б) ҡараған дүрт шундай дәреслек һәм византия осоронда, әммә антик традициялар материалдары буйынса яҙылған уларға тулы комментарий (XII быуатта Доксопатр төҙөгән Афтонийға комментарий бигерәк тә материалдарға бай) килеп етте. Бөтә прогимнасматтар тарфынан бер тауыштан ҡабул ителгән мәҫәлгә дөйөм билдәләмә түбәндәгесә яңғырай: «Мәҫәл хәҡиҡәттең образын һынландырыусы ялған хикәйә» (mythes esti logos pseudes, eikônizôn aletheian). Мәҫәлдең морале шулай билдәләнә: «Был — сентенция (logos), ул мәҫәлгә өҫтәлә һәм ундағы файҙалы мәғәнәнең йөкмәткеһен аңлата». Мәҫәлдең башындағы мораль — промифий, ә мәҫәлдең аҙағындағы мораль эпимифий тип атала.
Аргументацияның башҡа формалары араһында мәҫәлдең урынын үҙенең «Риторика» (II, 20, 1393а23—1394а 18) тигән хеҙмәтендә Аристотель билдәләп үтә. Аристотель логикалағы индукция һәм дедукцияға оҡшатып, риторикала инандырыуҙың ике ысулын — миҫал (paradeigma) һәм энтимема (enthymema)айырып күрһәтә. Миҫал тарихи һәм ялған миҫалға бүленә, ялған миҫал, үҙ сиратында, параболға (йәғни шартлы миҫал) һәм мәҫәлгә (йәғни конкрет миҫал) бүленә. Теорияла һәм практикала мәҫәлде эшкәртеү грамматика һәм риторика мәктәптәре сиктәрендә ҡала, халыҡ алдында сығыш яһарлыҡ ораторлыҡ практикаһына мәҫәлдәр үтеп инеүгә өлгәшә алмай.
Рим әҙәбиәте
Рим әҙәбиәтендә Каллимахтың Киренаһындағы «ямбтарында» беҙ бик урынлы ҡуйылған ике мәҫәл табабыҙ. Эннияның «Сатураларында» — турғай һәм игенсе тураһында, ә уның эшен дауам итеүсе Луцилийҙа арыҫлан һәм төлкө тураһында шиғри формала һөйләнелә. Гораций ялан сысҡаны һәм ҡала сысҡаны тураһында («Сатиралар», II, 6, 80—117), ат һәм болан тураһында («Мөрәжәғәт», I, 10, 34— 38), артыҡ күп ашаған төлкө тураһында («Мөрәжәғәт», I, 7, 29—33), үгеҙҙе эләкләгән тәлмәрйен тураһында («Сатиралар», II, 3, 314—319), һәм арыҫланды эләкләгән төлкө тураһында («Сатиралалар», II, 3, 186), арыҫлан һәм төлкө тураһында(«Мөрәжәғәт», I, 1, 73—75), урланған ҡаурыйлы сәүкә тураһында («Мөрәжәғәт», I, 3, 18—20), үҙен һәм үҙенең китабын ҡыуыусы һәм ишәк менән сағыштыра («Мөрәжәғәт», I, 20, 14—15), хәйләкәрҙе күргәндә ҡарға менән төлкө тураһында уйлай («Сатиралар», II, 5, 55), наҙандарҙы күргәндә ишәк һәм саз тураһында мәҫәлдәр килтерә («Мөрәжәғәт», II, 1, 199). Беҙҙең быуат баштарында әҙәби мәҫәлдең үҫеш осоро башлана.
Әҙәби мәҫәлдә мәҫәл жанры үҫешендәге ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш билдәләнә; плебей, Федрҙың әхлаҡи йүнәлеше (мәҫәл-сатира) һәм Бабрийҙың эстетик йүнәлештәге аристократтары, (мәҫәл-әкиәт). Бөтә һуңғы осор латин мәҫәл әҙәбиәте йә Федрҙан, йә Бабрийҙан башлана булып сыға. Рим әҙәбиәтендә Бабрийҙың мәҫәл юлын дауам итеүсе булып Авиан һанала. Федр традицияларын «Ромул» исем аҫтында танылыу яулаған һуңғы осор латин мәҫәлдәр йыйынтығы тора.
Урта быуаттар
«Ромул» мәҫәлдәренә ҡараған ҡайһы бер ҡулъяҙмаларға fabulae extravagantes тип аталғаны — сығышы билдәһеҙ мәҫәл, бик халыҡсан тел менән, ентекле һәм матур яҙылғаны, хайуандар тураһындағы әкиәттәр тибына яҡынайтылғаны килеп ҡушыла.
Яңырыу
Яңырыу осоронда грек телендә таралыш тапҡан белем Европа уҡыусыһына тәү сығанаҡҡа — Эзоптың грек мәҫәлдәре менән танышыуға мөмкинлек асты. 1479 йылдан, итальян гуманисы Аккурсий Эзопа әҫәрҙәренең беренсе баҫмаһын нәшер итеү менән, Яңы Европа мәҫәленең үҫеш мәле башлана.
Мәҫәл рус әҙәбиәтендә
Рус әҙәбиәтенә мәҫәл бер нисә быуат элек үтеп инә. XV—XVI быуаттарҙа уҡ Көнсығыштан Византия аша үтеп ингән мәҫәлдәр ҙур популярлыҡ менән ҡулланыла. XVII һәм XVIII быуаттар һуҙымында тормошто һүрәтләү алымы (урам китабы). киң танылыу тапҡан Эзоп мәҫәлдәре лә билдәлелек ала.
1731 йылда Антиох Кантемир, Эзопҡа эйәреп, алты мәҫәл яҙа. Шулай уҡ Василий Тредьяковский, Александр Сумароков (беренсеһе Эзопҡа эйәреп ижад итә, икенсеһе Лафонтен мәҫәлдәрен тәржемә итә һәм шәхсән үҙенең мәҫәлдәрен дә яҙа).
Лафонтен Христиан Геллерт әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе һәм үҙе лә мәҫәлдәрендә лә яҙыусы Иван Хемницер (1745—84), француз авторҙары: Лафонтен, Флориан, Антуан де Ламотт, Антуан Венсана Арно әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе Иван Дмитриев (1760—1837) һәм күпселек мәҫәлдәрен үҙ аллы ижад итеүсе Александр Измайлов (1779—1831) мәҫәлдәренжә лә торған һайын нәфислеккә өҫтөнлөк бирелә башлай. Измайловтың замандаштары һәм уға яҡыны быуындар уның мәҫ!лд!рен тәбиғи һәм ябай булғаны өсөн хөрмәт итәләр, шул айҡанлы был авторҙы улар «рус Теньеры» һәм «Крылов әшнәләре» тип атап йөрөткәндәр.
Иван Андреевич Крыловтың (1768—1844) мәҫәлдәре гениаль камиллыҡ өлгөһөнә әйләнә, улар Көнсығыш ҡайһы бер һәм Көнбайыш Европа илдәренәң бөтә телдәренә тиерлек тәржемә ителгән. Тәржемәләре һәм кемгә лә булһа эйәреп яҙыуҙары әллә ни күп түгел. Крылов мәҫәлдәренең күбеһе үҙенә генә хас үҙенсәлеккә эйә. Шулай ҙа Крылов үҙ мәҫәлдәренә таянысты Эзоп, Федр, Лафонтен әҫәрҙәренән ала.Үҙенең юғарылыҡ кимәленә өлгәшкән мәҫәлдәр, әҙәбиәттең айырым бер төрө булараҡ, крыловтан һуң юғалыуға дусар ителгән, һәм улар бары тик мәрәкә йәки пародия итеп кенә ҡабул ителә.
Хайуан мәҫәлдәре
Хайуан мәҫәлдәре — бүре, өкө, төлкө һ.б ише хайуандарҙы кеше ҡылыҡлы итеп күрһәткән мәҫәлдәр. Төлкөгә — хәйләкәрлек, өкөгә аҡыл хас. Ҡаҙ— иҫәр, арыҫлан — ҡыйыу, йылан мәкерле тип иҫәпләнә. Әкиәт хайуандарының характерындағы был сифаттар алмашынып тооусан. Әкиәттәрҙәге хайуандар кешеләргә хас ҡайһы бер һыҙаттарҙы кәүҙәләндерә.
Мәҫәлдәрҙә боронға хайуандарҙың әхлаҡи тәбилеге «Физиолог» тигән исем аҫтында билдәле булған йыйынтыҡҡа туплана.
Кёльн соборы
Кёльн соборы (Kölner Dom) — немец Кёльнда рим-католик готик соборы. Донъяның иң бейек сиркәүҙәре араһында өсөнсө урында. Халыҡ-ара мираҫ исемлеге объекттары исемлегенә индерелгән. Кёльн архиепискобының төп храмы ике алымда төҙөлә — 1437 йй. һәм 1842—1880 йй. Төҙөлөш тамамланғас 157 метрлыҡ храм дүрт йыл буйы донъяның иң бейек бинаһы булып иҫәпләнә.
Юзица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шурбуй
Шурбуй — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Сальсомаджоре-Терме
Сальсомаджор-Тер (Salsomaggiore Terme) — Италия ҡалаһы, Эмилия Романья төбәгендә Парма административ үҙәгенә буйһонған ҡала.
Шурбуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сальсомаджоре-Терме
Халыҡ һаны 17 875 кеше тәшкил итә, халҡының тығыҙлығы 221 кеше/км². 81 км² майҙанды биләй. Диңгеҙ кимәленән 157 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың почта индексы — 43039. Телефон коды — 0524.