cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сыуашстан
Башлыҡ
Сыуаш Республикаһында иң юғары вазифалы кеше — Башлыҡ (2012 йылдың 1 ғинуарына тиклем — Президент). 1994 йылда тәүге Сыуашстан Президенты итеп Николай Васильевич Федоров һайлана.
Закондар сығарыусы власть
Сыуашстан Дәүләт Советы республикала юғары вәкәләтле, закондар сығарыусы һәм контроль органы булып тора.
Башҡарма власть
Сыуашстан Министрҙар Кабинеты башҡарма һәм ойоштороусы дәүләт органы булып тора. Уны премьер-министр етәкләй.
Административ ҡоролош
Сыуаш Республикаһы 21 район, 9 ҡала, 8 ҡасаба һәм яҡынса 1700 ауылды үҙ эсенә ала.
Сыуашстан баш ҡалаһы — Чебоксар ҡалаһы. Унда кеше йәшәй.
Хул-Сорт-Соим
Хул-Сорт-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юлбарыҫ Бикбулатов
Юлбарыҫ Бикбулатов (1766—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 15-се Башҡорт атлы полкы командиры.
Биографияһы
Юлбарыҫ Бикбулатов 1766 йылда тыуған. VIII ревизия (1834 йыл) материалдарына ярашлы дистанция башлығы һәм 14-се класс чиновнигы Юлбарыҫ Бикбулатов Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Ҡатай улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы) Рысыҡай ауылында йәшәгән. Ҡатай ҡәбиләһе башҡорттарынан.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Гөлбәзир; улдары — Ҡужахмәт, Йәрмөхәмәт, Баймөхәмәт, Ҡаһарман, Ширғәзе һәм Бирғәле; ҡыҙы — Ҡарабикә.
Яковлев Алексей Александрович
Яковлев Алексей Александрович (29 март 1923 йыл — 5 апрель 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, капитан. Советтар Союзы Геройы (1946).
Биографияһы
Алексей Александрович Яковлев 1923 йылдың 29 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә эшсе ғаиләһендә тыуған.
7 класс тамамлай. Өфө паровоз ремонтлау заводында слесарь булып эшләй.
1940 йылда Ҡыҙыл Армияға Өфө ҡалаһынан алына. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттары мәктәбен тамамлай.
Хорп-Я
Хорп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Яковлев Алексей Александрович
Биографияһы
Ғәмәлдәге армияла 1943 йылдың 20 ғинуарынан. Сталинград, Көньяҡ-Көнбайыш, 1-се һәм 4-се Украина фронттарында һуғыша.
Хорп-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Яковлев Алексей Александрович
Биографияһы
4-се Украина фронты 8-се һауа армияһы 8-се корпусы 227-се дивизияһының 208-се штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант Алексей Яковлев дошман ғәскәрҙәренә һөжүм итеү өсөн һуғыш аҙағына тиклем 153 хәрби осош яһай (шул иҫәптән 70-ен төркөмдө етәкләүсе булараҡ).
Хорп-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Локна
Локна — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плава йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Яковлев Алексей Александрович
Биографияһы
1946 йылдан капитан А. А. Яковлев — запаста. 1946 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1952 йылда электромеханика техникумын тамамлай. Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең хисаплау техникаһын ремонтлау һәм эксплуатация бюроһы начальнигы булып эшләй.
Локна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яковлев Алексей Александрович
Һылтанмалар
(Тикшерелгән 18 ноябрь 2009)
Сахьянова Мария Михайловна
Сахьянова Мария Михайловна (1896—1981) — 1916 йылдан алып коммунистар партияһы ағзаһы, СССР-ҙың дәүләт һәм партия эшмәкәре , Бурәт — Монгол АССР-ының булдырыуына һәм үҫешенә ҙур өлөш индергән , ВКП (б)Үҙәк комитеты янындағы партия контроле Комиссияһы вәкиле булараҡ Сыуаш АССР-ының һәм Башҡорт АССР-ының партия һәм совет кадрҙарын юҡ итеүҙә ҙур әүҙемлек күрһәткән.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
1896 йылда Иркутск губернаһында ярлы ғаиләлә тыуған. Милләте буйынса бүрәт. Ике синыфлы училищены һәм сиркәү — уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. 1915 йылдан алып Петроградта йәшәй, Лесгафт исемендәге юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында ирекле тыңлаусы булып белем ала. 1915 йылдың сентябрендә марксистик түңәрәккә инә. 1916 йылда ҡулға алына, 1917 йылдың 21 февралендә азат ителә. 1917 йылдың йәйендә Иркутск губернаһына ҡайта. Иркутскиҙа 1917 йылдың Декабрь алыштарында (совет власын урынлаштырыу буйынса) ҡатнаша. РКП(б)-ның Иркутск комитетында эшләй. М. М. Сахьянова 1918 йылдың башында Иркутскиҙа бүрәт коммунистарының беренсе большевистик төркөмөн төҙөй.
1918 йылдың майында М. М. Сахьянова бурәт улустарында Совет власын ойоштороу буйынса Центросибирь орготделы янындағы сектор етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың йәйендә, Себерҙә Совет власының ваҡытлыса ҡолатылыуы сәбәпле, подпольеға китә, РКП (б)-ның Алыҫ Көнсығыш комитеты секретары итеп һайлана, Коминтерндың Алыҫ Көнсығыш секретариатында эшләй. 1920—1921 йылдарҙа Коминтерн заданиеһы буйынса Ҡытайҙа легаль булмаған революцион эштә була. Һуңынан Мәскәүҙә Свердлов исемендәге Коммунистик университетында уҡый. 1923 йылдың декабренән алып РКП Бүрәт өлкә комитетында эшләй. 1924 йылдың 31 декабрендә РКП(б) Бүрәт — Монгол өлкә комитетының секретары итеп һайлана, 1929 йылдан ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты аппаратында эшләй.
ВКП(б)-ның Үҙәк контроль комиссияһы ағзаһы (1927—1934). ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты янындағы партия контроле Комиссияһы ағзаһы (1934—1939).
Белеме
1930 йылдарҙа «Революция һәм милләттәр» журналының редколлегияһына инә.
Сыуаш АССР-ында «халыҡ дошмандары» өҫтөндә процестар
XVIII өлкә партия конференцияһындағы (1937 йылдың 10-17 июне) сығышында М. М. Сахьянова «Сыуашстандың партия, совет, профсоюз, комсомол һәм хужалыҡ аппараттарында йәшенеп ултырған Совет власының дошмандарын фаш итеүҙе көсәйтеүен» талап итә.
1937—1938 йылдарҙа репрессиялланған күп кенә коммунистар КПСС-тың ХХ съезынан һуң тулыһынса аҡланлар. Һөргөндәрҙән ҡайтҡас, улар 1956 йылда Сыуаш КПСС өлкә комитетына Сахьянованы яуаплылыҡҡа тарттырыу тураһында талап менән мөрәжәғәт итәләр.
1956 йылдың 12 октябрендә КПСС Үҙәк комитеты янындағы партия контроле Комиссияһы, Сыуаш партия өлкә комитеты беренсе секретары С. М. Ислюковтың яҙыуын ҡарағандан һуң, түбәндәге ҡарар сығара: ''«За допущенные поступки т. Сахьянова М. М. заслуживает исключения из рядов КПСС. Учитывая признание т. Сахьяновой М. М. своего антипартийного поведения, а также принимая во внимание её участие в прошлом в революционной работе — объявить т. Сахьяновой строгий выговор с занесением в учетную карточку…»''.
Башҡорт АССР-ында «халыҡ дошмандары» өҫтөндә процестар
ВКП (б) Башҡорт өлкә комитетының либераль сәйәсәте һәм дошман элементтарына ҡарата һиҙгерлек булмауы тураһында Сталин исеменә килгән ғаризаларҙы тикшереү өсөн ВКП(б) Үҙәк комитеты янындағы партия контроле комиссияһы (КПК) ағзаһы М. М. Сахьянова ебәрелә. Ул 29 августа И. В. Сталин һәм Н. И. Ежов исеменә күп фактик материалдар үҙ эсенә алған докладной яҙыу ебәрә. Сахьянованың фекеренсә, «Башҡортостандың бөтә республика, совет, хужалыҡ органдары социаль яҡтан сит һәм дошман элементтары менән тулған, яңы үҫеп сыҡҡан хеҙмәткәрҙәр алға сығарылмай, кадрҙар үҫешендә торғонлоҡ..».
М. М. Сахьянованың ялыуҙарынан һуң Өфөгә 1937 йылдың октябрендә ВКП(б) Үҙәк комитеты секретары А. А. Жданов ебәрелә.
ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 3-сө пленумында (4—6 октябрҙә үтә) А. Жданов Троцкий — Бухарин блогын ҡыйратыуға, шпиондарҙы һәм диверсанттарҙы юҡ итеүгә саҡыра. Пленум барышында 274 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән Башҡортостан үҙәк башҡарма комитетының рәйесе А. Таһиров, республика Госплан рәйесе Ш. Даутов, Башҡортостан Совнаркомы рәйесе З. Ғ. Булашев, партияның өлкә комитеты секретарҙары Быкин, Ә. Р. Иҫәнсурин, республика военкомы М. П. Мортазин, Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты секретары Х. Кальметьев, мәғариф наркомы И. Х. Әбыҙбаев, яҙыусылар Дауыт Юлтый, Ғабдулла Амантай, Ғөбәй Дәүләтшин, Төхфәт Йәнәби, Имай Насыри һәм башҡалар. Пленумдан һуң «таҙартыу» эштәре райондарҙа һәм ҡалаларҙа үткәрелә. Хөкөм ителгәндәрҙе реабилитациялау КПСС-тың 19-сы конференцияһынан һуң башлана.
Мәскәүҙә
1951 йылдан алып пенсияға тиклем (1956 йыл) КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Марксизм-ленинизм институты хеҙмәткәре булып эшләй.
М. М. Сахьянова 1981 йылдың ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.
Мәҙәниәттә
1936 йылдың 18 майында Улан-Удэ ҡалаһының ПВРЗ клуб-театрында беренсе бурәт большевигы М. Сахьянова тураһында Солбонэ Туя пьесаһы буйынса премьера үтә. Милли театр постановкаһы, ҡуйыусы М. Шамбуева.
Хәтер
М. М. Сахьянова исеме Улан-Удэ ҡалаһының бер урамына бирелгән (элекке Фабричная).
Мильцау
Мильцау (Milzau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 960 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6246 һәм автомобиль коды — SK.
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы (16 декабрь 1894 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы халыҡ комиссары.
Биографияһы
Шакир (Мөхәмәтшакир) Динислам улы Төхвәтуллин Өфө губернаһы 1894 йылдың 16 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Арҡауыл ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә ала. Артабан Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый. Һуңынан ярты йыл дауамында батша армияһында хеҙмәт итә.
1917 йылда Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. 1918 йылда Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡармаһы рәйесе, кантондың хәрби башлығының ярҙамсыһы вазифаларын башҡара. Ирекле отрядтар ойоштороуҙа ҡатнаша, башҡорт регуляр частарына халыҡты мобилизациялау менән шөғөлләнә.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә
бында y(x) — x бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәненә бәйле булған билдәһеҙ функция (вектор-функция булыуы мөмкин, ул саҡта F, ҡағиҙә булараҡ, ҡиммәттәре шул уҡ үлсәмлек арауығынан булған шулай уҡ вектор-функция була; был осраҡта дифференциаль тигеҙләмәләр системаһы тураһында һөйләйҙәр), штрих x буйынса дифференциаллауҙы аңлата. n һаны (был тигеҙләмәгә ингән өлкән сығарылманың тәртибе) (1) дифференциаль тигеҙләмәнең тәртибе тип атала.
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы
Биографияһы
1919 йылдың ғинуарынан Башҡорт хөкүмәтендә эшләй. 1919 йылдың 16 февралендә Башҡорт корпусының штабы Шакир Төхвәтуллинды махсус уполномоченный булараҡ 5-се Башҡорт уҡсылар полкына башҡорт командованиеһының Ҡыҙылдар яғына күсеү тураһындағы приказды иғлан итеү өсөн ебәрә. 5-се полк һалдаттары уны I Бөтә Башҡорт хәрби съезына делегат итеп һайлай.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә
x бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәне йыш ҡына (бигерәк тә физик һәм башҡа тәбиғи-фәнни мәсьәләләрҙә килеп сыҡҡан дифференциаль тигеҙләмәләрҙә) ваҡыт итеп интерпретациялана, шуға күрә уны йыш ҡына t хәрефе менән тамғалайҙар. y үҙгәреүсәне — ваҡыт үтеү менән үҙгәреүсе ниндәйҙер дәүмәл (йәки, әгәр y вектор-функция булһа, дәүмәлдәр йыйылмаһы). Мәҫәлән, y арауыҡта нөктәнең координаталар йыйылмаһын аңлатырға мөмкин; был осраҡта (1) тигеҙләмә нөктәнең арауыҡта хәрәкәтен, йәғни ваҡыт үтеү менән уның координаталарының үҙгәреүен тасуирлай. x бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәне ғәҙәттә ысын ҡиммәттәр ҡабул итә, ләкин x үҙгәреүсәне комплекслы ҡиммәттәр ҡабул иткән дифференциаль тигеҙләмәләрҙе лә ҡарайҙар (комплекслы ваҡытлы тип аталған тигеҙләмәләр).
Йышыраҡ ошондай күренештәге дифференциаль тигеҙләмәләр осрай
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы
Биографияһы
1919 йылдың февраленән Башревкомдың агитацион-мәғлүмәти бүлеге мөдире Сәйетгәрәй Мағазовтың урынбаҫары вазифаһын башҡара. Март айында Аллабирҙе Йәғәфәров менән бергә Өфөлә көнсығыш фронттың аҙыҡ-түлек буйынса баш комиссары ҡарамағында эшләй, республика халҡын икмәк менән тәьмин итеү эше менән шөғөлләнә.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә
унда өлкән сығарылма y^{(n)} x, y үҙгәреүсәндәренән һәм тәртибе n-дан бәләкәй булған y^{(i)} сығарылмаларынан функция итеп күрһәтелә. Бындай дифференциаль тигеҙләмәләр нормаль йәки сығарылмаға ҡарата сиселеүсе тигеҙләмәләр тип аталалар.
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы
Биографияһы
1919 йылдың авгусында Дыуан кантоны хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә һәм кантревком ағзаһы итеп һайлана. 1920 йылдың ғинуарынан Арғаяш кантоны хәрби комиссары вазифаһын үтәй. 1920 йылдың майында РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Президиумы ағзалығына кандидат итеп һайлана.
1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дəүлəт ҡоролошо тураһында» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа хөкүмәт ағзалары менән берлектә отставкаға китә. 1920 йылдың июнендә Төркөстанға юллана.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә
(2) дифференциаль тигеҙләмәнең классик сығарылышы тип тигеҙләмәне үҙенең билдәләнеү өлкәһенең бөтә нөктәләрендә лә ҡәнәғәтләндереүсе y(x) n тапҡыр дифференциалланыусы функция атала. Ғәҙәттә бындай функцияларҙың бөтә күмәклеге була, һәм уларҙың берәүһен һайлап алыр өсөн уға өҫтәлмә шарт ҡуйырға кәрәк. (2) тигеҙләмә өсөн башланғыс шарт тип түбәндәге шарт атала
бында x_0 — бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәндең ниндәйҙер билдәләнгән ҡиммәте (билдәләнгән ваҡыт моменты), ә y_0 һәм y_0^{(i)} — ярашлы рәүештә, y функцияһының һәм уның n-1-ҙе лә индереп, n-1-гә тиклем тәртиптәге бөтә сығарылмаларының бирелгән ҡиммәттәре. (3) башланғыс шарттары менән (2) дифференциаль тигеҙләмә башланғыс мәсьәлә йәки Коши мәсьәләһе тип атала:
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы
Биографияһы
1921 йылда Башҡортостанға ҡайта, АСБР Халыҡ мәғарифы комиссариатында эшләй. Һуңынан Мәскәүҙә Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатында (Наркомнац) Башҡортостан вәкиленең урынбаҫары вазифаһында була. 1924—1925 йылдарҙа ВЦИК Президиумы янындағы АСБР вәкиленең урынбаҫары булып эшләй.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә
Пикар теоремаһы, (2) тигеҙләмәнең уң яғында тоған f функцияһына етерлек дөйөм сикләүҙәр ҡуйғанда, был тигеҙләмә өсөн Коши мәсьәләһенең, x ваҡыт күсәренең x_0 башланғыс ҡиммәте ингән ниндәйҙер интервалында бирелгән, (был интервал, ғөмүмән алғанда, үҙенең күсәре менән тап килмәҫкә мөмкин) бер генә сығарылышы бар тип раҫлай.
Дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының төп мәсьәләләре һәм һөҙөмтәләре: ҒДТ өсөн төрлө мәсьәләләрҙең сығарылышының булыуы һәм берҙән-берлеге, иң ябай ҒДТ сығарыу ысулдары, ҒДТ сығарылыштарын уларҙың асыҡ күренешен тапмайынса сифатлы итеп тикшереү.
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы
Биографияһы
1930 йылдың 19 ғинуарында ҡулға алына, 58-13 статья буйынса ғәйепләнеп 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1991 йылдың 14 февралендә аҡлана.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә
Тарихы
"Дифференциаль тигеҙләмәләр И. Ньютон һәм Г. Лейбництың хеҙмәттәрендә үк осрайҙар; «дифференциаль тигеҙләмә» терминын Лейбниц индерә. Ньютон «флюксиялар» һәм «флюента» иҫәпләмәһен төҙөгәндә ике мәсьәлә ҡуя: флюенталар араһында бирелгән нисбәт буйынса флюксиялар араһындағы бәйләнеште асыҡларға; флюксиялар ингән бирелгән тигеҙләмә буйынса, флюенталар араһындағы бәйләнеште табыу. Хәҙерге күҙлектән ҡарағанда, был мәсьәләләрҙең беренсеһе (функцилар буйынса уларҙың сығарылмаларын иҫәпләү) дифференциаль иҫәпләмәгә ҡарай, ә икенсеһе ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының йөкмәткеһен тәшкил итә. f(x) функцияһының F(x) аныҡ булмаған интегралын  табыу мәсьәләһен Ньютон уның икенсе мәсьәләһенең айырым осрағы ғына итеп ҡарай. Математик тәбиғәт фәне нигеҙҙәрен булдырыусы булараҡ, Ньютон өсөн ундай ҡараш  тулыһынса аңлашыла: теге йәки был процесстар менән идара итеүсе тәбиғәт закондары күпселек осрағында дифференциаль тигеҙләмәләр формаһында күрһәтеләләр, ә был процесстарҙың барышын иҫәпләү дифференциаль тигеҙләмәне сығарыуға ҡайтып ҡала."
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы
Биографияһы
1937 йылдың 19 октябрендә йәнә ҡулға алына. 58-2, 58-6, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнә һәм 1937 йылдың 7 декабрендә атыла. 1956 йылдың 30 июнендә аҡлана.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә
Миҫалдар
бында C — ирекле константа.
Бүленеүсе үҙгәреүсәнле тигеҙләмәләр
дифференциаль тигеҙләмәһе, әгәр уның уң яғын күренешендә күрһәтеп булһа, бүленеүсе (айырылыусы) үҙгәреүсәнле тигеҙләмә тип атала. Ул саҡта, осрағында,  тигеҙләмәнең дөйөм сығарылышы була.
Есемде һыуытыу
T — есемдең температураһы, T_0 — әйләнә-тирәләге мөхиттең температураһы (T > T_0) булһын. Q — йылылыҡ миҡдары, c — сағыштырма йылы һыйҙырышлылыҡ булһын. Ул саҡта, температуралар тигеҙләшкәнгә тиклем уратып алған мөхиткә тапшырылған йылылыҡ миҡдары, формулаһы менән күрһәтелә, йәки, дифференциаль формала, dQ = mc\,dT. Икенсе яҡтан, йылылыҡ бүлеп сығарыу тиҙлеген күренешендә күрһәтергә мөмкин, бында k — ниндәйҙер пропорционаллек коэффициенты. Был ике тигеҙләмәнән dQ-ны бөтөрөп, бүленеүсе үҙгәреүсәнле тигеҙләмә табабыҙ: Был тигеҙләмәнең дөйөм сығарылышы булып функциялар ғаиләһе тора.
Тиң тигеҙләмәләр
алмаштырып ҡуйыуы x > 0 булғанда тиң тигеҙләмәне бүленеүсе үҙгәреүсәнле тигеҙләмәгә килтерә:
Квази тиң тигеҙләмәләр
дифференциаль тигеҙләмәһе, әгәр теләһә ниндәй \lambda > 0 өсөн нисбәте үтәлһә, квази тиң тигеҙләмә тип атала.
Был тигеҙләмә алмаштырып ҡуйыуы менән сығарыла:
Квази тиң булғанлыҡтан, тип уйлап, табабыҙ: был, күренеүенсә, тиң тигеҙләмә булып тора.
Һыҙыҡлы тигеҙләмәләр
дифференциаль тигеҙләмә һыҙыҡлы тип атала һәм өс ысул менән сығарылырға мөмкин: интеграллаусы ҡабатлашаусы ысулы, даимиҙы вариациялау йәки Бернулли ысулы.
Интеграллаусы ҡабатлашаусы ысулы
Бирелгән тигеҙләмәнең ике яғын да \mu(x)-ға ҡабатлап, табабыҙ:
Һул яғы \mu(x) y(x) функцияһының x буйынса сығарылмаһы булыуын еңел күреп була. Шуға күрә тигеҙләмәне күсереп яҙырға була:
Интеграллайбыҙ:
Даимиҙы вариациялау ысулы (Лагранж ысулы)
тиң тигеҙләмәһен ҡарайбыҙ. Күренеүенсә, был тигеҙләмә бүленеүсән үҙгәреүсәнле, уның сығарылышы:
Баштағы тигеҙләмәнең сығарылыштарын түбәндәге күренештә эҙләйәсәкбеҙ:
Табылған сығарылышты баштағы тигеҙләмәгә ҡуйып: табабыҙ: бында c_1 — ирекле константа.
Шулай итеп, баштағы тигеҙләмәнең сығарылышын тиң тигеҙләмәнең сығарылышынан c(x) алмаштырып ҡуйыуы менән табырға була:
Бернулли тигеҙләмәһе
Дифференциаль тигеҙләмә Бернулли тигеҙләмәһе тип атала (n=0 йәки n=1 булғанда тиң булмаған йәки тиң һыҙыҡлы тигеҙләмә алабыҙ). n=2 булғанда Риккати тигеҙләмәһенең айырым осрағы була. Был тигеҙләмә, уны 1695 йылда баҫтырып сығарған Якоб Бернулли хөрмәтенә, уның исеме менән аталған. Был тигеҙләмәне алмаштырып ҡуйыу ысулы менән һыҙыҡлы тигеҙләмәгә килтереп сығарыу юлын уның ағайы Иоганн Бернулли 1697 йылда тапҡан.
Биномиаль дифференциаль тигеҙләмә
Ул ошондай күренештәге тигеҙләмә
Дәреслектәр
издание.
Тамаҡ (Дүртөйлө районы)
Тамаҡ (Тамаково) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 452311, ОКАТО коды — 80224822003.
Һыу каналы
Һыу каналы — айырым һыу ятҡылыҡтарын тоташтырыу йәки ер һуғарыу өсөн эшләнгән яһалма һыу юлы.
Һыу каналы ике маҡсат менән төҙөлә:
Каналдар башлыса был ике функцияны бергә үтәй.
Суднолар йөрөй торған канал төҙөү маҡсаты — ике һыу бассейнын йәки һыу ятҡылығын тоташтырыу, ике һыу ятҡылығы араһындағы юлды ҡыҫҡартыу, сундолар йөрөшөн тәьмин итеү, йөк ташыу мәсьәләһен иҡтисади яҡтан отошло итеп хәл итеү.
Дөйөм мәғлүмәт
Һыу каналдары — бер урындан икенсе урынға һыу тапшырыу өсөн яһылма рәүештә эшләнгән һыу юлы. Һыу тапшырыу өсөн каналдарҙың башҡа ылаҡтар, һыу үткәргес торбалар, тоннелдар кеүек гидротехник ҡоролмалар бар. Каналдар ергә ҡаҙылып эшләнә, ә ылаҡтар ер өҫтәндә йәки ер өҫтө кимәленән юғарыраҡ ҡуйыла. Каналдар менән ылаҡтар араһындағы айырмаһы шунда. Һыуүткәргес торбалар һәм тоннелдарҙын айырмалы булараҡ каналдарҙың өҫлөгө асыҡ була.
Төрҙәре
Тәғәйенләнеше буйынса каналдар бер нисә төргә бүленә.
Ауыл хужалығында борон замандан уҡ мелиораци каналдары мөһим урын алып торған. Үҙ сиратында улар һуғарыу һәм дренаж (киптереү) каналдарына бүленә. Һуғарыу каналдары игенселек, ер эшкәртеү баҫыуҙарына һыу тапшыра. Был каналдарҙы Азия һәм Африка сүллектәрендә һәм ярым сүллектәрендә, ер эшкәртеү әүҙем булған Калифорния һәм Урта диңгеҙ буйҙарында осратырға мөмкин. Дренаж (киптереү) каналдары, киреһенсә, дымлылыҡ артыҡ булған һаҙлыҡлы ерҙәрҙә төҙөлә.
"Һыу үткәргес" каналдар һыуҙы ҡулланған урынға тапшырыу өсөн төҙөлә. Эксплуатация шарттары һәм санитар талаптар буйынса бындай каналдар ябыҡ эшләнеүе лә мөмкин. Уларҙың төп маҡсаты — һыу артыҡ булған райондарҙын һыу алып, ҡоро һәм һыуһыҙ райондарҙы һыу менән тәъмин итеү.
"Энергетик" каналдар йылға һыуын гидроэлектростанция турбиналарына килтереү өсөн, турбина аша үткән һыуҙы ГЭС-тан ситә алып китеү өсөн төҙөлә.
Суднолар йөрөү өсөн йылғалар, күлдәр, диңгеҙҙәр канал менән тоташтырыла. Бындар каналдар аша бәләкәй кәмәләрҙән алып йөк тейәгән ҙур кораблдәр ҙә үтә ала. Суднолар йөрөй торған каналдар асыҡ һәм шлюзлы булыуы мөмкин. Асыҡ каналдар һыу кимәле тигеҙ булған һыу ятҡылыҡтарын тоташтыра, һыу кимәле тигеҙ булмағын һыу ятҡылыҡтары өсөн шлюзлы каналдар төҙөлә. Суэц һәм Коринф каналдары иң ҙур асыҡ каналдар булып тора. Шулай ҙа күпселек каналдар шлюзлы төҙөлә, шлюздар системаһы судноларҙы һыу кимәле түбән урындан күтәрергә, һәм киреһенсә юғары кимәлдән түбән кимәлгә төшөрөргә мөмкинлек бирә. Иң билдәле шлюзлы каналдар — Панама каналы һәм Кил каналы. Сөсө һыу каналдары транзит (бер нисә һыу ятҡылығын берләштерә), һыу бүлеүсе (ике йылға бассейнын берләштереүсе), боролмалы йылға юлын турыға тотштырыусы, йылғаны эре сәнәғәт үҙәге менән тоташтырыусы каналдарға бүленә.
Һыу менән тәъмин итеү буйынса каналдар үҙ ағымлы һәм һыуҙы күтәреү өсөн насос станциялы булыуы мөмкин.
Боронғо каналдар
Беренсе һуғарыу каналдары Месопотамияла Б.Э.Т VI быуат аҙағында барлыҡҡа килгән. Тап ошо осорҙа Боронғо Мысырҙала яһалма һуғарыу каналдары төҙөлә. Б.Э.Т ΙΙΙ — ΙΙ быуаттарҙа был илдәр һуғарыу каналдары селтәре менән ҡапланған була, уларҙың торошон юғары власть органдары хәстәрләй. Боронғо Мысырҙа Ҡыҙыл диңгеҙҙе Нил менән тоташтырыусы суднолар йөрөй торған беренсе канал төҙөлгән булыуы билдәле. Был канал аша суднолар бер диңгеҙҙән икенсеһенә сыға алған. Фирғәүендәр каналын төҙөү Б.Э.Т 600 йылдарҙа башлана һәм, илде фарсылар баҫып алғансы, Б.Э.Т 518 йылға тиклем дауам итә. Үкенескә ҡарсы, канал сүллектең ҡомо аҫтында ҡала һәм онотола.
XIX быуат
Висла менән Неман йылға бассейндарын тоташтырыусы Август каналы — ΧΙΧ быуаттың инженер сәнғәтенең үҙенсәлекле сәнғәт ҡомартҡыһы булып тора. Польша (80 км) һәм Белоруссия (22 км) территорияһындағы был гидротехник ҡоролма — йомоҡ канал системаһының сағыу миҫалы. Канал буйлап 18 шлюз эшләнгән. Төҙөлөш эштәре 1824 йылда башлана һәм 15 йыл дауам итә. Инженер Игнаций Пронджинский төп проектты төҙөүсе була. Канал бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған һәм башлыса туристарҙы хеҙмәтләндерә.
1893 йылда Грецияла Эгей диңгеҙенең Сароникс ҡултығын Ион диңгеҙенең Коринф ҡултығы менән тоташтырыусы Коринф каналы төҙөлә. Канал Пелопоннес утрауын материктан айырып торған муйын аша төҙөлгән. Шуныһы ҡыҙыҡ, был каналды төҙөү тураһында беренсе мәртәбә Б.Э.Т VII быуатта телгә алына. Ул заманда Грецияның ете аҡыл эйәһенең береһе Периандр һыу юлы төҙөргә ҡарар итә, әммә эште башҡарып сыҡмай.
Революцияға тиклем осор
1703 йылда Петра I указы буйынса төҙөлгән Вышний Волочёк һыу системаһы Рәсәйҙә иң беренсе һыу каналдарының береһе булып тора. Вышний Волочёк, Тихвин, Мариин һыу системалары Волганы Каспий диңгеҙе менән тоташтыра һәм Волга-Балтика һыу юлын барлыҡҡа килтерә.
СССР
СССР-ҙың Европа өлөшөндә төҙөлгән гидроузелдар, ГЭС плотиналары, һыу һыҡлағыстар һәм каналдар иҫәбенә йылғалар тәрәнәйтелә һәм берҙәм тәрән һыулы йылғалар селтәре барлыҡҡа килә. Һуғышҡа тиклемге беренсе һәм икенсе бишйыллыҡтар осоронда үҙ йөрөшлө йылға флоты 2,2, үҙ йөрөшһөҙ флот 2,7 тапғырға арттырыла; йылға буйы ҡалаларында порттар төҙөлә, 50% тейәү-бушытыу эштәре механизациялаштырыла, йылға трансторты менән йөк ташыу 3 тапҡырға арта.
1946 йылда Бөйөк Ватан һуғышынан һуң «СССР-ҙа Халыҡ хужалыҡын тергеҙеү һәм артабан үҫтереү буйынса биш йыллыҡ план» һәм башҡа гидротехник ҡоролмаларҙы төҙөү һәм модернизациялау буйынса ҡарарҙар ҡабул ителә.
Һыу каналдары сәнғәттә
Һыу каналдары сәнғәттә боронғо замандан уҡ сағылыш тапҡан. Рәссамдар һыу каналдарын үҙҙәренең һүрәттәрендә, картиналарында, нәфис фильдарында күрһәткән.
Хоса-Я
Хоса-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нирын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәлимуллин Барый Ғибәт улы
Кәлимуллин Барый Ғибәт улы (10 апрель 1907 йыл — 21 июль 1989 йыл) — совет архитекторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Сәнғәт фәндәре докторы (1976), профессор (1976), СССР-ҙың Төҙөлөш һәм архитектура академияһы ағза-корреспонденты (1957). БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947), РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1976). СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы (1935).
Биографияһы
Барый Ғибәт улы Кәлимуллин 1907 йылдың 10 апрелендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған.
1935—1951 йылдарҙа «Башпрогор» тресының (хәҙер «Башкиргражданпроект» институты) ҡалалар планлаштырыу секторын етәкләй.
1951—1963 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1966 йылдан Ҡазан инженер-төҙөлөш институтында архитектура кафедраһы мөдире була.
1971—1987 йылдарҙа Өфө нефть институтының инженер-төҙөлөш факультетында эшләй, уның тырышлығы менән 1977 йылдан «Архитектура» һөнәре буйынса белгестәр әҙерләү башлана.
1989 йылдың 21 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә вафат була.
Ижады
Башҡортостанда архитектура, ҡала төҙөлөшө һәм халыҡ төҙөлөш сәнғәте һәм уның тарихы буйынса тәүге профессиональ тикшеренеүҙәргә нигеҙ һалыусы. Башҡортостан Архитекторҙар союзын ойоштороусыларҙың береһе, 30 йылға яҡын ойошма етәксеһе.
Өфөләге 1930—1950 йылдарҙың тәүге яртыһындағы эре төҙөлөштәрҙең күбеһе Барый Кәлимуллин тарафынан йәки уның ҡатнашлығында проектланған.
Наркомлегпром (1936-37) — әлеге ваҡытта Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының 3-сө корпусы. К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институның төп корпусы — әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университеты. Советтар Йорто (1950) — әлеге ваҡытта Өфө дәүләт авиация техник университетының төп корпусы. Уның етәкселегендә һуғышҡа тиклем һәм һуғыштан һуң тәүге йылдарҙа Ишембай (1939), Баймаҡ (1941), Белорет (1947), Стәрлетамаҡ (1948) ҡалаларының генераль пландары эшләнә.
1952 йылда «Башҡортостан ҡалалары үҙәк майҙандарының архитектура-планировкалау композицияһы» темаһына кандидатлыҡ, 1976 йылда «Башҡорт халыҡ төҙөлөш сәнғәте һәм уның прогрессив традициялары» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. «Башҡорт халыҡ төҙөлөш сәнғәте» (1978) һәм унлап монография авторы.
Сайт
Сайт (sait)(от website:  — «ау, селтәр» и  — «урын», һүҙмә-һүҙ «урын, сегмент, селтәр өлөшө») — бер кеше йәки ойошмаға ҡараған Web -биттәр йыйынтығы; интернет селтәрендәге бит; компьютер селтәрендә бер төрлө адресҡа (домен исеме йәки IP-адрес) берләшкән айырым кешеләрҙең йәки ойошмаларҙың электрон документтары (файлдары) йыйылмаһы.
Бөтә сайттар йыйылмаһы донъя селтәрен (Www) барлыҡҡа килтерә, селтәр бөтә донъя мәғләмәт беремәһе сегменттарын, планета масштабындағы, мәғлүмәт базаһына берләштерә. Клиенттарға сереверҙағы сайтҡа инеү мөмкинлеге өсөн HTTP протоколы эшләнә.
Үрге Яйыҡбай
Үрге Яйыҡбай (Верхнеяикбаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 415 кеше. Почта индексы — 453657, ОКАТО коды — 80206840002.
Тарихы
1786 йылдан ике Яйыҡбай ауылы билдәле. Уларҙың хәҙерге ваҡытта ла ике исеме бар — Нуғай һәм Яйыҡбай. Профессор Ә. З. Әсфәндиәров фаразлауынса, Нуғай исеме Бөрйән ырыуы башҡорттарының ырыу-ара исеме менән бәйле. Икенсе исеме йорт старшинаһы Яйыҡбай Мырҙаҡов (1739—1817) хөрмәтенә бирелгән. Уның улы Сәғәҙәт Яйыҡбаев (1775—1855) зауряд-яҫауыл булып хеҙмәт итә. Сәғәҙәттең ике улы булған: Әхмәтулла һәм Зәйнәғәбдин (уның улы Ғәтиәтулла, ейәне — Ғәйнетдин), Хөснөтдин, Сәйфитдин һәм Мөхәмәтҡол. Әбйәлил районының Үрге һәм Түбәнге Әбдрәш (йорт старшинаһы Әбдрәшит Араповтың исемен йөрөтә .) ауылдары менән туғанлыҡ мөнәсәбәттәр булыуы билдәле.
Ике ауылда 1795 йылда 35 йортта 203 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 680 кеше, X ревизия буйынса 98 йорт һәм 680 кеше күрһәтелә. 1920 йылда Үрге Яйыҡбайҙа 103 йортта 496 кеше иҫәпкә алынған. 1989 йылда был ауылда 339 кеше йәшәгән.
Яйыҡбай ауылынан булған башҡорт фельдшеры Ғәләүетдин Һибәт улы Фәйзуллин 3-се һанлы йорт идаралығында эшләй.
Халыҡтың төп шөғөлө — малсылыҡ. Йыл һайын йәйләүгә Йылайыр йылғаһы һәм Ҡыҙыл Яр, Аҡ кейек шишмәләре, Һаҡмар йылғаһы, Уба күле буйлап сыҡҡандар. 1839 йылда ике ауылда 75 йортта 469 кеше йәшәгән, барыһына 400 йылҡы малы, 360 һыйыр, 300 һарыҡ иҫәпләнгән. Игенде башҡа ауылдарға ҡарағанда күберәк сәскәндәр: 122 бот ужым бойҙайы һәм 1376 бот ярауай бойҙайы (1843).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Әмәндәк янында урынлашҡан.
Оло Оча
Оло Оча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 463 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хэй-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)
Хэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбү Йософ
Әбү Йософ Яҡуп ибн Ибраһим әл-Ансари әл-Күфи, күберәк Әбү Йософ әл-Ансари булараҡ билдәле (أبو يوسف الأنصاري;Абу́ Ю́суф аль-Анса́ри) — күренекле ислам ҡануниәте белгесе (фаҡиһ), Әбү Хәнифәнең иң билдәле уҡыусыларының береһе. Әбү Хәнифә вафат булғандан һуң уның мәктәбен етәкләй. Хәлифәнең юғары судьяһы (ҡаҙый әл-ҡудат) булараҡ, хәнәфи хоҡуҡ мәктәбенең ҡараштары киң таралыуға булышлыҡ итә.
Биографияһы
Тыуған көнө аныҡ билдәле түгел. Уның вафатынан һәм уҡытыусыларының йәшәү датаһынан сығып, ул Әл-Күфәлә 731 йыл тирәһендә (һижрәнең 113 йылы) тыуған тип фаразлана. Әбү Йософ әйтеүенсә, ул сығышы менән бай булмаған ғаиләнән. Егет ғилемгә интыла, ләкин атаһы унан аҡса эшләрлек һөнәргә эйә булыуын талап итә. Әбү Йософ менән атаһы араһындағы конфликт тураһында белеп ҡалғас, Әбү Хәнифә талантлы егетте уҡытҡан өсөн аҡса алыу ғына түгел, хатта уға аҡсалата ярҙам да күрһәтә. Был тарихтың икенсе версияһы буйынса малайҙың атаһы иртә вафат була, ә Әбү Хәнифәлә уҡырға теләүе арҡаһында конфликт әсәһе менән була.
Һижри 150 йылда Әбү Йософ Бағдадҡа килә һәм Бағдад судьяһы вазифаһына тәғәйенләнә. Әбү Йософ тотош Хәлифәттә судьялар тәғәйенләү һәм һәммә суд ҡарарҙарына апелляция ҡабул итеү хоҡуғына эйә була. Тарихсылар фекеренсә, хәлифәттең бөтә төп ҡалаларына үҙ кешеләрен билдәләү һәм Әбү Хәнифәнең теоретик эшкәртмәләрен практикала киң ҡулланыу мөмкинлеге хәнәфи мәҙһәб таралыуға сәбәпсе була. Уның вафатынан һуң йылда был вазифаға улы Йософ тәғәйенләнә.
Әбү Йософ шәкерттәре Мөхәммәт али-Шәйбани һәм Әхмәт ибн Хәнбәл була. Уның ҡараштары Мөхәммәт әш-Шәфиғигә ҙур йоғонто яһай.
Хулынг-Соим
Хулынг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юхыт-Егарт йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Любовка (йылға)
Любовка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Любовское суқоймасы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мольмерсвенде
Мольмерсвенде (Molmerswende) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 256 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
Анкара зәғферәне
Анкара зәғферәне, йәки анкара крокусы  (Crocus ancyrensis, Ankara çiğdemiAnkara çiğdemi) — зәғферән, һуған төплө, ҡыяҡ япраҡлы, ҡыҙғылт күк төҫтәге ҡыңғырау сәскәле күп йыллыҡ үлән үҫемлек; бал ҡорттары уның һеркәһен яратып йыя. Зәғферәндәр төркөмөнән (Crocus) Ирис ғаиләһенән, йәки Касатиклылар (Iridaceae). Төркиә эндемигы,  (IUCN) классификацияһына ярашлы, юғалыу ҡурҡынысы артыҡ янамай (LC). Атамаһын  Анкараның боронғо исеменән алған — Ancyra.
Ботаник тасуирламаһы
Зәғферән, йәки анкара крокусы - һуған төплө күп йыллыҡ үҫемлек, бейеклеге 10-12 сантиметрға етә.
Япрағы тар, киңлеге 0.5-1 мм, сәскә атҡандан һуң оҙонлоҡҡа һуҙылалар. Сәскәһе сағыу ҡыҙғылт һары - һары төҫтә, асыҡ һаплы ҙур булмаған «бокал»ға оҡшаған, таждары асыла барған һайын киң йәйелә. Бер һуғандан гөлләмә иллюзияһын хасил иткән бик күп сәскә үҫеп сыға. Ҡар ирегәндән һуң, февраль-март айҙарында сәскә ата. Сәскәләнеү осоро 20 көнгә тиклем һуҙыла.
Анкара крокусының һары зәғферән (Crocus flavus) менән тышҡы оҡшашлығы бар, әммә унан алтынланғаныраҡ төҫө һәм  нескәрәк япраҡтары менән айырыла.
Крахмал һәм  шәкәр миҡдары күп булғанлыҡтан, был үҫемлектең һуған төбөн элегерәк сей һәм бешерелгән көйө ашамлыҡ итеп ҡулланғандар, әммә, шул уҡ төбәктә киң таралған крокус менән тышҡы оҡшашлығы булған ағыулы (Colchicum) менән бутағанлыҡтан, крокустың һуған төбөн ашау туҡтатылған.
Хотан-Питинг-Я
Хотан-Питинг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лоуси-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Пезема
Оло Пезема — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ташауыл
Ташауыл (Ташаулово) — Башҡортостанда Салауат районындағы ауыл, Таймый ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 187 кеше. Почта индексы — 452494, ОКАТО коды — 80247855005.
Географик урыны
Район үҙәге Малаяҙҙан төньяҡ-көнбайышҡа 63 километрҙа һәм Кропачёво тимер юл станциһынан (Силәбе өлкәһе) төньяҡҡа табан 92 километр алыҫлыҡта Йүрүҙән йылғаһы буйында, Өфө ҡалаһынан 165 саҡрымда урынлашҡан.
Тарихы
1795 йылда 12 хужалыҡта — 94 кеше, 1865 йылда 21 йортта  103 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
1816 йылда 13 йортта йәшәгән 74 ир-ат иҫәпкә алынған, шуларҙан 2-һе күп ҡатынлы булған. 1779 йылғы Сисәнбай Сәлимов һаман 1812 йылғы Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған. Уның Күсәрбай (уның улдары Ҡусҡарбай, Кинйәбулат) һәм Ишморат (уның улы Ишнияз) тигән ағай-энеләре булған.
1834 йылда — 90, 1859 йылда — 89, 1920 йылда  419 башҡорт булған.
Һөрөнтө ерҙәре тау итәгендә урынлашҡан. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡулланылған. Арыш, һоло, бойҙай сәскәндәр.
Халыҡ һаны
Ташауылда башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар, күлдәр:
''Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡылар:
Янченко Вячеслав Михайлович
Янченко Вячеслав Михайлович (19 март 1938 йыл) — Граждандар авиацияһы Төньяҡ-көнбайыш идаралығының «Ту-104» һауа судноһы экипажы командиры, Советтар Союзы Геройы (1973).
Биографияһы
1956 йылдан — Совет Армияһында. 1960 йылда Борисоглеб хәрби авиация лётчиктар училищеһын тамамлай, Ҡораллы Көстәрҙең ҡыҫҡартылыуы менән бәйле эштән запасҡа бушатыла һәм Аэрофлотҡа эшкә урынлаша.
Аэрофлотта авиация технигы сифатында Ленинград аэропорты самолеттарын хеҙмәтләндерә, һуңынан граждандар авиацияһы пилотына яңынан уҡып, биш йыл дауамында Архангельск ҡалаһының урындағы авиялинияларында «Ан-2» самолетында оса. Герой-ҡала Ленинградҡа (хәҙер Санкт-Петербург) ҡайтҡас, «ИЛ-14» самолетында икенсе пилоты, һуңғараҡ ошо һауа судноһының командиры, артабан — «Ту-104» һәм Т«У-154» самолеттарында командир була.
1975 йылдан В. М. Янченко — «Ту-154» карабы командиры, инструктор-пилот, авиация эскадрильяһы командирының урынбаҫары, Граждандар авиацияһы Төньяҡ-Көнбайыш Идаралығы өлкән пилот-инспекторы. Бик күп «ТУ-154» самолеты экипаж командирҙарын әҙерләгән. Герой-ҡала Ленинградтың «Пулково» авиапредприятиеһында осоу эше йылдарында Советтар Союзының төрлө ҡалаларына һәм сит илдәргә рейстар яһай. 1997—2000 йылдарҙа — Пулково аэропорты махсус транспорты хәрәкәт хәүефһеҙлеге буйынса инженер. Өс саҡырылыш Ленинград ҡала советы депутаты, 1976 йылда — КПСС-тың XXV съезы делегаты. Санкт-Петербургта йәшәй.
Батырлығы
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 6 июнендәге Указына вазифауи бурыстарҙы үтәгән саҡта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Граждандар авиацияһы карабы командиры запастағы капитан Янченко Вячеслав Михайловичкә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (10736-се) тапшырыла.
Маклец
Маклец — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Любовское суқоймасы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы
Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы — башҡорт совет рәссамы, 1937 йылдан СССР Художниктар союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ һалған Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы әҫәре.
Рәссамдың биографияһынан
Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы 1887 йылдың 11 апрелендә Өфө губернаһы Күгел ауылында (хәҙерге Благовар районы) донъяға килгән. Йәшләй етем ҡалып, Өфө ҡалаһындағы туғандарында тәрбиәләнә. Петербургта Юғары художество-сәнәғәт училищеһын тамамлап, Художество академияһына уҡырға инә, әммә уны тамамлай алмай.
1917 йылда Өфөгә ҡайта һәм ғүмеренең ахырынаса (1947 йылғаса) Өфөлә йәшәй. Ҡайтыу менән Өфө художество түңәрәгендә әүзем эшләй, күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Октябрь революцияһынан һуң Өфөлә революцион Рәсәй рәссамдары берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе була. М. В. Нестеров Өфө художество музейы ойошторолғас, Ҡ. Дәүләткилдеев унда эшләп ала һәм ғүмеренең ахырынаса музей менән бәйләнешен өҙмәй.
1926 йылда Өфөлә сәнғәт училищеһы асыла, һәм Ҡ. Дәүләткилдеев унда эшләй башлай, ул башҡорттарҙан беренсе рәсем сәнғәте уҡытыусыһы була.
20-се һәм 30-сы йылдарҙа ул халыҡ сәнғәте әҫәрҙәрен йыйыу маҡсаты менән республика буйлап экспедицияларҙа йөрөй. Шул сәфәрҙәренең береһендә, 1928 йылда, ул Белорет, Учалы райондарында булып китә.
Рәсемдең тарихы
1928 йылдың йәйендә рәссамдар Ҡасим Дәүләткилдеев, Юлий Блюменталь, Александр Тюлькин республика буйлап ижади сәфәргә сығалар. Улар Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Белорет районының) Инйәр ҡасабаһына киләләр, өс саҡрымда ғына урынлашҡан Уҫманғәле ауылында уҡытыусы Зәйнулла Хажиәхмәтовҡа фатирға төшәләр. Зәйнулла Хажиәхмәтов ауылдың беренсе уҡытыусыһы, педагогия институтын тамамлаған юғары белемле кеше була. Ҡасим Дәүләткилдеевтең «Башҡорт йортоноң болдоро» тигән әҫәре тап ошо йортҡа ҡарап яҙылған да инде.
Ҡасим Дәүләткилдеев бер нисә портрет әҫәре лә яҙа. Шулар араһында — «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һүрәте. Ул юғары сәнғәт кимәлендә ижад ителгәнлеге менән айырылып тора. Әҫәр 1929 йылдың башында Мәскәүҙәге Третьяков галереяһында совет сәнғәтенең иң яҡшы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күрһәтелә. Шулай уҡ 1929 йылда АҠШ-та Сан-Диегола «Милли төбәктәр рәссамдары» тип аталған Бөтә донъя күргәҙмәһенә Юлий Блюменталь, Василий Сыромятников, Александр Тюлькин, Ҡасим Дәүләткилдеевтең әҫәрҙәре ҡатнаша. Улар араһында «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һәм «Һунарсы башҡорт» әҫәрҙәре була.
Әҫәрҙең героиняһы — ошо ауыл ҡыҙы, Йомағолова Мәрйәм Йомағол ҡыҙы. Уларҙың ғаиләһе хәлле йәшәгән, малды күп тотҡан. Тау-ташлы, урманлы Инйәр төбәгендә бесән эшләү еңелдән түгел, шуға ата-әсәһе һуңлап ҡына ҡайта торған булған, ә ҡыҙыҡай өйҙә донъя көтөп ҡалған. Ул саҡта Мәрйәмгә 12 генә йәш булған.
Мәрйәмдәрҙең өйөнә ике кеше килеп инә, улар башҡортса һөйләшәләр. Оҙон, ҡаҡсаһы Дәүләткилдеев була ла инде. Өйҙә яңғыҙ ғына ултырған ҡыҙҙың ҡурҡып төшкәнен күреп, шаяртып һөйләшә, тынысландыра.
Рәссам баҫалҡы, инсафлы, һөйкөмлө, өркәк кенә ҡыҙҙың портретын эшләргә була. Көн буйына ҡуҙғалмай ултырырға мәжбүр булған ҡыҙ һуңынан, атай-әсәйем ҡайтып, өй эштәрем эшләнмәй ҡалғанына асыуланыр инде, тип ҡурҡып бөттөм, тип иҫләй торған була.
Һүрәткә рәссам датаны ла яҙып ҡуйған: «2.9.28 г.»
Мәрйәмде йәшләй генә Береш ауылы егете Мирсәйет Сәлмән улы Мостафинға кейәүгә бирәләр. Йәш ғаилә, йорт һалырға урын эҙләп, Инйәр йылғаһының аръяғына сыға һәм йорт һала. Бындағы урынды оҡшатып, башҡалар ҙа күсенә башлай, һәм Берештамаҡ ауылы барлыҡҡа килә.
Һуғыш башланып китә. Мирсәйет, уның ауылдашы Баһауетдин бергә һуғышҡа китәләр. Берәйһе һәләк булып ҡалһа, дуҫының ғаиләһен ташламаҫҡа тип һүҙ ҡуйышалар. Мирсәйет һәләк була. Дуҫы, вәғәҙәһенә тоғро ҡалып, иҫән-имен ҡайтҡас, уның ғаиләһен ташламай, Мәрйәмгә өйләнеп, ике ҡатын менән йәшәй. Совет осоро булһа ла, уларға хакимиәт яғынан дәғүә белдереүсе булмай.
Биш балалы әсә Мәрйәм Йомағол ҡыҙы леспромхозда эшләй, бик эшһөйәр була, олоғайғас та һыбай сығып китә ине, тип хәтерләйҙәр ауылында уның хаҡында.
Бына шулай, башлап йорт һалып инеп, ғаиләһе менән Берештамаҡ ауылына нигеҙ һалған, күп бала үҫтереп, яҡшы хеҙмәте менән ихтирам яулап, ябай, әммә абруйлы тормош юлы үткән был тарихи һүрәт героиняһы Йомағолова Мәрйәм Йомағол ҡыҙы.
Лейден университеты
Лейден университеты (Universiteit Leiden), йәки Лейден академияһы — Нидерландтың иң боронғо университеты. Лейден ҡалаһында урынлашҡан. Коимбра төркөмө, Europaeum (Европа университеттары берекмәһе) һәм Европа тикшеренеү университеттары лигаһына инә.
Тарихы
Лейден университеты 1575 йылда принц Вильгельм I Оранский тарафынан нигеҙләнә. Вильгельм I Оранский Һикһән йыллыҡ һуғыш барышындағы Нидерланд революцияһы етәксеһе була. Испания ғәскәрҙәре Лейденды ҡамауға алғанда, ҡала халҡы батырлыҡ һәм сыҙамлыҡ күрһәтә. Ҡаһарманлыҡтарына рәхмәт белдереп, Вильгельм I Оранский ҡала кешеләренә университет төҙөлөшөндә ҡатнашҡанда һалымдан азат иткән.