cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грейпфрут
Сорттары
Грейпфруттың яҡынса 20 сорты бар, уларҙы төп ике төркөмгә бүлергә мөмкин: аҡ (йәки һары) грейпфруттар, һарғылт төҫтәге йомшағы менән һәм ҡыҙыл грейпфруттар. Әйткәндәй, грейпфруттың йомшағы ней тиклем күберәк ҡыҙыл төҫтә, шул тиклем ул татлыраҡ була. 1952 йылда ҡыҙыл йомшағы менән Америка Ruby сорты патентлана. Ул сорттан башҡа ҡыҙыл сорттар барлыҡҡа килә, улар башлыса Техас та сығарыла. Уларҙан баҙарҙа иң күп танылыу алған сорттар Rio Red, Star Ruby һәм Flame. Емешендә орлоҡтары күп булған, йәки бөтөнләй булмаған сорттар бар.
Ҡулланыу
Грейпфрут емешене башлыса сей килеш ашайҙар, емеш-еләк һәм ҡырҡыу тәмле салаттарҙа ингредиент сифатында ҡулланалар. Унан шулай уҡ ҡайнатма ҡайнаталар һәм һуттар эшләйҙәр. Грейпфруттың эфир майҙарын кондитер һәм ликер-араҡы етештереүҙә ҡулланалар, шулай уҡ парфюмерияла киң ҡулланыла.
Һаулыҡҡа йоғонтоһо
Грейпфруттағы ҡайһы бер матдәләр билдәле дарыуҙар менән әүҙем бәйләнешкә инә. Был бигерәк тә бауырҙағы P450 (CYP3A4) цитохромының бер изоформасүһын ингибирлай торған нарингенин һәм бергамотенға ҡағыла. Шуға күрә дарыу ҡабул итеү ваҡытында грейпфрут компоненттарының организмға йоғонтоһо тураһында хәбәрҙар булыу мәғлүм. Дөйөм алғанда, дарыуҙар ҙа ҡабул иткәндә грейпфрут һутын эсеү тәҡдим ителмәй, сөнки ул ҡан ағымындағы матдәләрҙең күләмен арттыра һәм шуның менән бергә артыҡ ҡулланыу эффектына килтерә.
Грейпфрутта шулай уҡ антиоксиданттар бар, улар холестерин кимәлен кәметә һәм HDL- һәм LDL- липопротеид нисбәтен яҡшырта. Шулай итеп, көнөнә бер грейпфрут ҡандағы холестерин кимәлен нормалләштереүгә ярҙам итә. Был бигерәк тә йөрәк ишемияһы һәм ҡан әйләнеше ауырыуҙары менән яфа сигеүсе кешеләргә мөһим, сөнки улар өсөн холестериндың юғары кимәле тағы ла бер хәүеф факторы булып тора. Йәһүд университеты тикшеренеүселәре (Ҡотдос) 2006 йылда йомшағы «ҡыҙыл» грейпфруттарҙа  «һары» сорттағы грейпфруттарға ҡарағанда холестерин кимәлен түбәнәйтеүсе матдәләрҙең  күпкә күберәк икәнлеге тураһында һығымтаға килә.
Грейпфрут орлоҡтарының экстракты микробҡа һәм бәшмәк ауырыуына ҡаршы көслө тәьҫир итә, тип раҫлана. Шуға ҡарамаҫтан, был раҫлау тәрән фәнни тикшеренеүҙәр талап итә.
Грейпфрут һуты ашҡаҙан һуты әселеген күтәрә, шуға күрә ул әселеге түбән кешеләргә  тәҡдим ителә.
Ҡулланыу
Грейпфрутты ашар алдынан уны бысаҡ менән киҫкеләү кәңәш ителә (был маҡсат өсөн махсус бысаҡ бар). Һәр яртыһындағы үҙәге йәнәшәһендәге шәкәрәһе өлөшө менән алып ташлайҙар. Барлыҡҡа килгән соҡорға шәкәр һалалар. Яйлап барлыҡҡа килгән татлы һутын сәй ҡалағы менән алалар. Әгәр шәкәрҙе фруктоза, ксилит, бал менән алмаштырғанда, грейпфруттың һутын башҡа ҡәтғи диеталарға индерергә мөмкин. Грейпфрут емешенең әселегенән ҡотолоу өсөн ябай ысул да бар — емештең һәр киҫәген ҡаплап торған үтә күренмәле шәкәрәһен алырға кәрәк, сөнки унда хин кислотаһы һәм әсе тәм биргән гликозидтар тупланған.
Әбдер
Әбдер (Абдыр, Байкамал; Абды́рова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районы ауылы. Дәрүиш ауыл биләмәһе составына керә.
Тарихы
Ауылға ҡара табын ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге нигеҙ һалыусы исеме менән аталған. Беренсе тапҡыр 1776 йылда телгә алына. XVIII быуатта Әбдер һәм Собханғол ауылдары ҡушыла. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Күк Йүргәк улусы составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
Жидкая Солянка
Жидкая Солянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еруслан йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Еруслан башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Масарик университеты
Масарик университеты (Masarykova univerzita, 1960—1990 йылдарҙағы атамаһы: Ян Эвангелиста Пуркине исемендәге университет) — 1919 йылда Брно ҡалаһында нигеҙләнгән университет. 9 факультеттан тора. Аккредитацияланған уҡыу программаларында студенттар һаны буйынса Чехия Республикаһында икенсе урынды биләй.
Университет Утрехт селтәре Европа университеттары ассоциацияһына инә.
Тарихы
Университет барлыҡҡа килеүендә Карл университетының профессоры, ә һуңыраҡ Чехословакияның беренсе президенты Томаш Масарик айырым роль уйнаған. Үҙенең ғилми һәм сәйәси эшмәкәрлегендә ул Чехословакияның юғары уҡыу йорттары үҫешенә махсус иғтибар бүлгән һәм 1880-се йылдарҙа уҡ фәнни хеҙмәттә киң көнәркәшлек кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алған. Бының менән бәйле шул ваҡыттағы берҙән-бер чех университетына үҙ үҫеше өсөн көнәркәш кәрәклеген билдәләп үткән. Икенсе чех университетын булдырыу оҙаҡ йылдар дауамында уның сәйәси программаһына ингән һәм был мәсьәләлә уны күп кенә профессорҙар, студентар, шулай уҡ киң йәмәғәт хуплаған.
Иң ҙур мәсьәлә яңы университет өсөн урын һайлау булған. Уның Брнола нигеҙләнеүе тураһында фекер өҫтөнлөк итһә лә, ҡаланың сәйәси тормошон контролдә тотҡан һәм үҙ йоғонтоһон юғалтыуҙан ҡурҡҡан бында йәшәүсе немецтар быға ҡаршы булған. Һөҙөмььәдә был 1905 йылдағы урам бәрелештәргә тиклем ҙурайған милли нигеҙҙәге низағтарҙың барлыҡҡа килеүенә сәбәп булған.
Беренсе донъя һуғышының тамамланыуы һәм Австро-Венгрияның тарҡалыуы яңы университетты нигеҙләү өсөн уңайлы шарттар тыуҙырған. 1919 йылдың 28 ғинуарындағы законға ярашлы университет булдырылған һәм дүрт факультеттан (юридик, дауалау, тәбиғәтте өйрәнеү һәм фәлсәфә) торған. Закон буйынса университет территорияһында төҙөлөш эштәрен 1930 йылға тиклем тамамлау ҡаралһа ла, тик юридик университеттың бинаһы төҙөлгән.
Өсөнсө Рейх оккупацияһы университетҡа ауыр кеше һәм матди юғалтуҙар килтергән (мәҫәлән, тәбиғәтте өйрәнеү факультеты профессор составының сиреге язалап үлтерелгән йәки йонсотолған). Башҡа ҡыҫылыштар 1948 йылдан һуң коммунистар власы яғынан күҙәтелгән. Иң ҙур таҙартыуҙар юридик факультетында күҙәтелгән, уны 46 % студент ташлап китергә мәжбүр булған; ә 1950 йылда факультет тулыһынса бөтөрөлгән. 1960—1990 йылдарҙа сәйәси сәбәптәр менән университет Ян Эвангелиста Пуркине исемен йөрөткән. 1946 йылда педагогия факультеты нигеҙләнгән, әммә ул 1953—1964 йылдарҙа университет составына кермәгән.
1989 йылдың ноябрендәге Бәрхәт инҡилабынан һуң университет йәнә үҫешә башлай — дүрт яңы факультет асылған (иҡтисад, информатика, социаль фәндәр, физкультура һәм спорт), университет кампусы төҙөлгән. Мәғлүмәти система эшләгән өсөн университет Европаның EUNIS Elite Award (2005) менән бүләкләнгән.
Кампусы
Университеттың кампусы Брно-Богуницела урынлашҡан. Был хәҙерге заман биналар комплексы дауалау, тәбиғәтте өйрәнеү һәм спорт факультеттары студенттарын уҡытыу (шулай уҡ фәнни һәм тикшеренеү хеҙмәт өсөн) һәм хеҙмәткәрҙәр өсөн тәғәйенләнгән. Кампус Богуниценың иҫке һәм яңы хәстаханалары, Моравия край архивы һәм Campus Square сауҙа үҙәге янында урынлашҡан.
Лагурка
Изге Ивлита һәм Квирике сиркәүе (груз. კალას წმინდა კვირიკესა და ივლიტას სახელობის ეკლესია), ҡыҫҡаса Лагурка сиркәүе булараҡ билдәле (ლაგურკა), урта быуат сиркәүе 1111-1112 йылдарҙа Тевдор эшләгән фрескалар менән биҙәлгән, сиркәү урта быуат грузин монументаль сәнғәтенең юғары нөктәһе иҫәпләнә. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Лагурка Самегрело-Земо Сванетия өлкәһендәге Местиа муниципалитетенда, Ингури йылғаһының һул ярында, диңгеҙ кимәленән 2200 метр бейеклектә урынлашҡан. Ул иртә христиан ыҙа сигеүселәре Ивлита һәм Квирикеға арналған. Свандар Лагурканы иң изге урын тип иҫәпләйҙәр. Унда йыл һайын 28 июлдә квирикоба ("Квирико көнө") уҙғарыла. Тарихсы Эквтиме Такаишвили һүҙҙәре буйынса Лагурка свандар өсөн берҙәмлек символы булып тора
Тасуирламаһы
Лагурка сиркәүенең барлыҡҡа килеүенең аныҡ датаһы билдәле түгел. Стиленә ҡарағанда сиркәү X быуат аҙағына XII быуат башына ҡарай. 5 х 2,70 м ҙурлыҡтағы лагурка һарғылт эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән. Көнбайыш яғына ике ҡатлы манара төкәтеп төҙөлгән. Башта сиркәүҙең өс инеү урыны булған. Хәҙер бинаға көньяҡ яҡта уйылған ишек аша инергә мөмкин. Бина бейек таш диуар менән уратып алынған, әлеге көндә ул емереклектәрҙә. Аш-һыу бүлмәһе, хөжрә кеүек башҡа биналары тау түбәһендә урынлашҡан. Сиркәү эсендә ярым түңәрәк апсида нефтан таш иконостас менән айырылған. Буй диуарҙары бер пар аркалы пилястрҙар менән бүленгән. Сиркәү ике тәҙрә менән яҡтыртыла, береһе апсидала, икенсеһе көнбайыш диуарҙа.
Фрескалары
Сиркәү тулыһынса фрескалар һәм яҙыуҙар менән биҙәлгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре юҡҡа сыҡҡан. Көнбайыш диуарҙағы өлөшләтә зыян күргән һүрәттәр 1111 йәки 1112 йылдарға ҡарай, яҙыуҙарҙа үҙенең ҡурсалаусылары һәм Тевдор кеүек рәссам телгә алына. Иконостастағы һүрәт ер тетрәү мәлендә зыян күрә һәм аҙаҡ тергеҙелә Картиналар үҙҙәренең сағыулығы менән иғтибарҙы йәлеп итә һәм төрлө күренештәр һәм һүрәттәр араһындағы символик бәйләнеште тәьмин итә
Лагурка сиркәүендә төрлө осорҙағы сиркәү әйберҙәренең бай коллекцияһы тупланған. Уларға Грузияның төрлө яҡтарынан һәм сит илдәрҙән килтерелгән ҡулъяҙмалар, тәреләр, иконалар   һәм урында етештерелгән һауыт-һабалар бар
Боронғо грек мифологияһы
Боронғо грек мифологияһы (Боронғо Греция мифологияһы ) — боронғо гректарҙың уларҙың дине тығыҙ бәйләнгән мифологияһы. Бөтә донъя мәҙәниәте һәм сәнғәте үҫешенә иҫ киткес ҙур йоғонто яһап, кеше, батырҙар һәм аллалар тураһында күп яҡлы дини күҙаллауҙарға башланғыс бирә.
Сығанаҡтар
Грек мифологияһының бик боронғо торошо Эгей мәҙәниәтенең Б-һыҙыҡлы яҙыулы табличкаларынан билдәле. Был осор өсөн аллаларҙың аҙ булыуы хас, уларҙың да күбеһе ситләтеп, кинәйәле итеп атала, ҡайһы бер исемдәрҙең ҡатын-ҡыҙ аналогтары бар (мәҫәлән, di-wi-o-jo — Diwijos, Зевс һәм ҡатын-ҡыҙ аналогы di-wi-o-ja). Крит-микен дәүерендә үк Зевс, Афина, Дионис и ҡайһы бер башҡалар билдәле булһа ла, уларҙың иерархияһы һуңғы осорҙоҡонан айырылып торған булыуы ихтимал.
Крит-микен мәҙәниәтенең тарҡалыуы һәм антик грек цивилизацияһының барлыҡҡа килеүе араһындағы «ҡара быуаттар» мифологияһы бары тик һуңғыраҡ сығанаҡтар аша ғына билдәле.
Боронғо грек мифтарының төрлө сюжеттары боронғо грек яҙыусылары әҫәрҙәрендә даими ҡулланыла. Эллинизм дәүере алдынан мифтар нигеҙендә үҙ аллегорик мифтар ижад итеү йолаһы барлыҡҡа килә. Грек драматургияһында күп кенә мифлологик сюжеттар уйнала һәм яңы үҫеш ала. Әйтелгәндән сығып, боронғо грек мифологияһы сығанаҡтары иҫәбенә түбәндәгеләр инә: Карл Маркс билдәләүенсә, "грек мифологияһы Боронғо Греция сәнғәтенең арсеналын ғына түгел, уның нигеҙен дә тәшкил иткән («греческая мифология составляла не только арсенал греческого искусства, но и его почву».
Ҡайһы бер боронғо грек авторҙары мифтарҙы рациональ нигеҙҙә аңлатырға ынтыла. Философ Эвгемер, мәҫәлән, аллалар тураһында эш-ҡылыҡтары илаһилаштырылған кешеләр тип яҙа. «О невероятном» тигән әҫәрендә Палефатмифтарҙа һүрәтләнгән хәл-ваҡиғаларҙы анализлап, уларҙы аңлап еткермәү йә мифтарға ҡайһы бер үҙенсәлектәрҙе өҫтәү һөҙөмтәһе тип ҡарай.
Боронғо грек мифологияһы уларҙың мәҙәниәтенең архетипик нигеҙе итеп ҡарала.
Аллаларҙың сығышы
Легендаға ярашлы, Зевс Критта тыуған. Ата-әсәһе Рея һәм титан Крона булған (боронғо грек телендә Χρόνος йәки хронос ваҡыт тигәнде аңлата). Зевстың улы Минос исеме менән крито-минос цивилизацияһы аталған. Беҙгә билдәле булған грак мифологияһы грек халғы менән бәйле, һуңыраҡ был мифологияны римлеләр ҡабул иткән. Был халыҡ тураһында б.э. т II меңйыллыҡта йәшәгән ахей ҡәбиләләре булыуы һөйләй. Б.э.т. 1850 йылда Афина ҡалаһы төҙөлгән, ҡлҡа Афина алиһәһе исемен йөрөтә. Был тәғлимәт нигеҙендә, гректарҙың дине б.э.т. 2000 йылдарҙа барлыҡҡа килгән тип әйтергә мөмкин.
Левченко Ирина Николаевна
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — 149-сы уҡсылар дивизияһы (2-се тапҡыр формалашҡан), 41-се гвардия танк бригадаһы 744-се уҡсылар полкы рота санинструкторы, элемтә офицеры. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күрһәткән батырлыҡтары өсөн И. Н. Левченко өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм 10 миҙал менән бүләкләнгән. Болгария Халыҡ Республикаһы оборона министры И. Н. Левченконы исемле ҡорал менән бүләкләй.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, һуғыш һәм тыныс тормош батырҙары тураһында бик күп очерктар һәм хикәйәләр авторы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Балалыҡ йылдары
Ирина Николаевна Левченко 1924 йылдың 15 мартында Украина Совет Социалистик Республикаһы Донецк губернаһы Луганск округы Лозово-Павловский районында Кадиевка ҡасабаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. 2016 йылда Стаханов ҡала советы Стаханов ҡалаһы Украинаның Луганск өлкәһенә ҡараған Кадиевка ҡала советы тип үҙгәртелә, ләкин был үҙгәртеүҙе ҡалала контроль урынлаштырған Луганск Халыҡ Республикаһы властары танымай.
Артёмовск ҡала (Луганск өлкәһе) мәктәбендә 9 класс тамамлай. Уҡыусы ҡыҙ Ирина Левченко винтовканан ата һәм яралыларға тәүге ярҙам күрһәтә белгән. Мәскәүгә күсеп килгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
1941 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында, 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы. Һуғыштың беренсе көндәрендә үк ул Ҡыҙыл Тәре район бүлегенә килә, уны сандружина отделениеһы командиры итеп тәғәйенләйҙәр һәм күҙәтеү посын (йәмғиәт мунсалары) билдәләйҙәр. Әммә был эш ҡыҙға бик ябай булып күренә, ул бит фронтта яралыларға ярҙам итергә ниәт иткән була.
И. Н. Левченко немец ғәскәрҙәре яҡынлашҡан Смоленск һәм Рославлгә ебәрелә. Ирина Левченко әсәһенә тәүге хатын яҙа: «Ҡәҙерле әсәйем! Мин дивизион медпунктында. Бөгөн төндә тәүге һынауҙы үттем. Мин яралыларҙы бәйләнем… Дөрөҫөн әйткәндә, эре яра күреү — өйҙәге кеүек сыйылған урын ғына түгел, бик ҡурҡыныс».
Дивизия ҡамауға эләккәс, Ирина Левченко машиналарҙа 168 яралыны эвакуациялай. Ворошиловский ҡасабаһы районында ҡамауҙан сыға.
Ургу йылғаһын (Новгород өлкәһе) аша сыҡҡанда, Ирина была контузия ала һәм, аяғы яраланып, госпиталгә эләгә.
1942 йылдың майына 18 йәшлек санинструктор И. Н. Левченко һуғыш яланынан 168 яралыны алып сыға һәм медицина ярҙамы күрһәтә.
Тулумчак һәм Карпеч (Керчь ярымутрауы, Ҡырым) өсөн һуғыштарҙа И. Н. Левченко 30 яралыға медицина ярҙамы күрһәтә һәм шәхсән үҙе 28 кешене, ҡоралы менән, һуғыш яланынан алып сыға, һәм шул ваҡытта бер әсирҙе һәм румын пулемётын часҡа алып килә. Айырым танк батальоны командиры Т. Туркатов үҙенең иҫтәлектәрендә санинструктор И. Н. Левченконың батырлығы тураһында яҙа:
Был ваҡытта үҙе лә яралы була һәм госпиталгә оҙатыла, уң ҡулын саҡ. Һауыҡҡандан һуң, медицина комиссияһы И. Н. Левченконы хәрбиҙәр сафынан сығарырға ҡарар итә. Ирина яҙмышын танк частары менән бәйләргә була. Бик оҙаҡ юллай торғас, Ҡыҙыл Армияның бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре командующийы генерал-лейтенант Яков Николаевич Федоренко менән осрашҡандан һуң, Ҡурған ҡалаһына эвакуацияланған Сталинград хәрби танк училищеһы курсанты булып китә.
1943 йылда Сталинград танк училищеһының тиҙләтелгән курсын үтә. Уны тамамлап ике көн үтеүгә КПСС/ВКП(б) (февраль 1943) сафына алына. 1943 йылдың авгусында лейтенант Левченко Ҡыҙыл Армияның  һәм хәрби әҙерлек Баш Идаралығы адъютанты булып хеҙмәт итә. Артабан, һуғыш еңеү менән тамамланғанға тиклем 2-се Украин фронты һәм 3-сө Украин фронттарында 7-се механизацияланған корпусында (2-се тапҡыр формалашҡан) 41-се гвардия танк бригадаһында элемтә офицеры булып эшләй, Т-60 еңел тактар төркөмө менән командалыҡ итә.
Уның танк экипажы Смоленск-Рославль, Көнсығыш-Карпат, Румын, Болгар, Будапешт операцияларында ҡатнаша. Ирина Левченко һуғышты Берлин янында ҡаршылай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күрһәткән батырлыҡтары өсөн И. Н. Левченко өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм 10 миҙал менән бүләкләнгән. Болгария Халыҡ Республикаһы оборона министры генерал Добри Джуров И. Н. Левченконы исемле ҡорал менән бүләкләй.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
1952 йылда И. Н. Левченко тамамлай. И. Н. Левченкоға инженер белеме генә аҙ тойола. Ул М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияның тарих факультетына уҡырға инә һәм 1955 йылда тамамлай. 1958 йылдан — запастағы гвардия подполковнигы запаса.
Уҡыған йылдарында И. Н. Левченконың әҙәби эшмәкәрлек һәләттәре асыла. 1952 йылда «Знамя» журналының 11-12-се һандарында уның «Повесть о военных годах» тигән тәүге эше баҫыла, һәм 1952 йылдан алып 1965 йылға саҡлы 8 тапҡыр ярты миллионлы тираж менән донъя күрә.
Уның әҫәрҙәрендә һуғыш осоронда ҡатын-ҡыҙ яҙмышы һүрәтләнә: «Дочь командира» (1955), «Бессмертие» (1960), «Счастливая» (1964, о себе), «Хозяйка танка» (Т-34 танкыһының механик-водителе Мария Васильевна Октябрьская, 1964). И. Н. Левченко геройҙары — ҡурҡыу белмәҫ, Тыуған ил өсөн батрлыҡ эшләүсе ҡыйыу кешеләр. Хәрби медиктың ауыр эше уға яҡшы таныш булғанлыҡтан, үҙенең мәҡәләләрендә һәм очерктарында ҙур йылылыҡ менән аҡ халатлылар тураһында һөйләй. Уның фекеренсә, «санитаркалар, санинструкторҙар…, уларҙың көсһөҙ һәм шул уҡ ваҡытта көслө лә ҡулдары ҡалай күп эш атҡарҙы, ысын мәғәнәһендә ғорур һәм яғымлы һүҙҙәр уларға төбәп һаман әйтелмәгән.»
1950-се йылдар аҙағында Германияға бара, элекке көрәшселәре, концлагерь тотҡондары, социализм төҙөүсе йәш немецтар менән осраша. Был сәфәрҙең һөҙөмтәһе — «Люди новой Германии» китабы(1959).
Һуғыш тематикаһы менән бергә уның әҫәрҙәрендә хәҙмәт батырҙарына ла күп урын бирелгән: «В скором поезде» (1958, совет табиптары тураһында), «Без обратного билета» (1962, сиҙәм ерҙәрен үҙләштереүсе комсомолецтар тураһында), «Чтобы яблони цвели» (1963), «Люди, штурм, победа…» (1964, Красноярск ГЭС-ы тураһында), «И никак иначе…» (1967, Игарка тураһында). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1961 йылда Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты уны Флоренс Найтингейл исемендәге миҙал менән бүләкләй, был награда һуғыш осоронда ла, тыныс тормошта ла яралыларға йә сирлеләргә ярҙам иткәндә үҙ эшенә иҫ киткес тоғролоҡ һәм батырлыҡ күрһәткән шәфҡәт туташтарына бирелә. Уның менән бергә Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты был почётлы награданы Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, хирургия шәфҡәт туташы, «Скороход» ленинград фабрикаһының Ҡыҙыл Тәре тәүге ойошмаһы рәйесе Лидия Филипповна Савченкоға ла тапшырыла.
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 6 май указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн» танк ғәскәрҙәренең запастағы гвардия подполковнигы Левченко Ирина Николаевнаға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙал тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме (№ 10677) бирелә.
Һуғыш ветерандарының совет комитетында әүҙем эшләй, докладтар менән сығыш яһай, сит илгә сыға. 1967 йылда Вьетнамға бара, һуғыш барған урындарҙа була. Вьетнамдың фронт юлдарын үтә, партизандар, разведчиктар менән осраша, батареяларға бара. Вьетнам дуҫтар уға 900-сө ҡолатылған америка самолётынан эшләнгән иҫтәлекле балдаҡ бүләк итә. «Дочери Вьетнама» тигән хикәйәләр йыйынтығын сығара. Нгуен Динь Тхи хатынан: «Һеҙ, Совет иле ҡыҙы, мундир кейеп, фашистарҙы ҡырырға ҡулығыҙға ҡорал алғанһығыҙ… Һеҙ ғазаплы, ҡорбанлы һәм күрелмәгән батырлыҡ юлын үткәнһегеҙ… Һеҙ яңынан фронтҡа килдегеҙ, бында кеше менән вәхшәтлек һәм ҡоллоҡ араһында хәл иткес алыш бара. Ямғырҙа ла, эҫелә лә… Һеҙ дошман утында яныусы окоптарҙы һәм ауылдарҙы, пристандарҙы һәм кисеүҙәрҙе күрҙегеҙ… Һәм кешеләр Һеҙҙең исемде иҫләй.»
Мәскәүҙә йәшәй, 1973 йылдың 18 ғинуарында вафат була. Новодевичьем зыяратында (4-се участка) ерләнгән.
Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
Совет дәүләт наградалары һәм исемдәре :
Сит ил наградалары:
Башҡа бүләктәре :
Хәтер
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән, һәйкәл ҡуйылған.
Украиналағы Артёмовск (Луганск өлкәһе) ҡалаһының почётлы гражданы. Её имя было присвоено одному из кварталов города Луганск ҡалаһы кварталдарының береһенә Левченко исеме бирелгән. И. Н. Левченко уҡыған Артёмовск ҡалаһының 3-сө мәктәбе бинаһына мемориаль таҡта ҡуйылған. Мәскәүҙәге «Яр буйындағы өй»ҙөң фасадына иҫтәлекле билдә ҡуйып: «Бында Советтар Союзы Геройы, подполковник, яҙыусы Левченко Ирина Николаевна (1924—1973) йәшәне» тип яҙылған.
1975 йылда Мәскәүҙәге бер урамға Ирина исеме бирелде.
1979 йылда СССР Почтаһы конверты (рәссам П. Бендель, Лапкин каталогы буйынса һаны 79-452 (13702) сығарылды.
Луганск Халыҡ Республикаһындағы Алмазная ҡалаһы урамына Ирина Левченко исеме бирелде, был урамда Стаханов тимер юл станцияһы вокзалы урынлашҡан.
Ғаиләһе, шәхси тормошо
Атаһы, дәүләт эшмәкәре Николай Иванович Левченко, «Донуголь» начальнигы булған, артабан Донецк тимер юлын, Ленинск тимер юлын етәкләгән, Тимер юлдар Халыҡ Комиссариаты комиссары урынбаҫары була, репрессияланған. Иринаның олатаһы, Сараев Сергей Петрович, төнгө облава ваҡытында батша полицияһы департаменты тарафынан үлтерелгән. Өләсәһе Мария Сергеевна Сараева-Зубкова — Граждандар һуғышы ҡатнашыусыһы, ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Беренсе атлылар армияһының Чонгар кавалерия дивизияһы бригада комиссары.
Ҡыҙы Ольга. Вьетнамда, малайға 9 йәш булғанда әсәһе үлтерелгән, үҫмер Чан Зыонгты уллыҡҡа ала, һәм ошо үҫмер 16 йәшендә партизандар отрядына килә һәм Азатлыҡ Армияһының иң яҡшы разведчигы булып таныла.
Баһалар һәм фекерҙәр
Эш былай булды. Бер ваҡыт адъютант доклад яһай: «Өлкән лейтенант Левченко шәхси һорау буйынса ҡабул итеүегеҙҙе һорай». Мин ултырышҡа ашыға инем, буш түгел инем. Әммә Левченко шундай ныҡышмалы булып сыҡты, ҡыҙыҡһынып киттем. Ҡайҙа ҡарайым әле был ярһыу бөркөткә, тимен.
Ишек асылды, һәм аныҡ итеп, уставса, миңә офицер погонлы ҡыҙ мөрәжәғәт итә. Был ғәҙәти булмаған һүҙҙе әйтеүе лә уңайһыҙ кеүек — тан-кист-ка. Уны, ҡыҙ кеше булғаны өсөн, Бронетанк академияһынан сығарырға тырышалар икән! Нишләргә!
Тыңланым, тыңланым да, уның иҫ китмәле ныҡышмалылығына һоҡландым. Күҙ алдына килтерегеҙ, ниндәй үҙһүҙлелек менән уға маҡсатына ирешергә тура килгән: академияға егерме йәштә эләгер өсөн бит, уға 18-19 йәштә танк офицер училищеһын тамамларға кәрәк булған. Кеше ышанмаҫлыҡ!
Йәнекәева Светлана Әхмәт ҡыҙы
Еникеева Светлана Әхмәт ҡыҙы (10 апрель 1946 йыл) — ғалим-аллерголог-иммунолог. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1986). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981).
Биографияһы
Светлана Еникеева происходит из старинного татарского княжеского рода Еникеевых (Еникей Тенишевич князь Кугушев правил Темниковским княжеством).
Дочь общественного и государственного деятеля Ахмета Сафиулловича Еникеева, сестра профессора Дамира Еникеева.
Окончила Башкирский государственный медицинский институт (1971), Башкирскую академию государственной службы и управления (1998).
В 1971 году работала на предприятии «Иммунопрепарат».
В 1978 году защитила диссертацию на соискание научной степни кандидата медицинских наук.
С 1980 года — старший научный сотрудник, в 1981—1997 годах — заведующая лабораторией предприятия «Иммунопрепарат», одновременно в 1987—1994 годах — начальник цеха препаратов крови УфНИИВС им. И. И. Мечникова.
В 1991 году защитила докторскую диссертацию, профессор (1996). Член-корреспондент Российской академии естественных наук (РАЕН, 1998).
Депутат Верховного Совета Республики Башкортостан XII-го созыва (1990—1993) (1995—1999) и Государственного собрания Республики Башкортостан I-го созыва (1995—1999).
Заслуженный врач Башкирской АССР (1986). Отличник здравоохранения СССР (1981).
Фәнни эшмәкәрлеге
Научная деятельность Светланы Еникеевой посвящена разработке препаратов по лечению аллергических заболеваний, изучению роли микроклимата пещер (на примере Шульган-Таш) в лечении гормонозависимых больных бронхиальной астмой. Под руководством Еникеевой разработаны и внедрены в производство система выхаживания новорождённых, технологии переработки крови с получением (впервые в России) минорных белков плазмы, иммунорегулирующих препаратов (противоаллергический иммуноглобулин, орозин, церулоплазмин).
Автор около 300 научных трудов и 15 изобретений.
Изге Елизавета Венгерская соборы (Кошице)
Изге Елизавета Венгерская соборы (словак Alžbety Dóm svätej ) — Словакияла Кошиценың католик соборы, Кошице архиепархияһының кафедраль соборы. Архитектура ҡомартҡыһы, готика стилендә төҙөлгән. Изге Елизавета соборы — Словакияла иң ҙур һәм Европала иң көнсығыш тарихи готика соборҙарының береһе. Словакияның милли мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә инә. .
Тарихы
Сиркәүҙең хәҙерге бинаһы 1378 һәм 1508 йылдар араһында бер нисә этапта төҙөлгән. Сама менән ғибәҙәтхана XI быуат урталарында төҙөлгән һәм Изге Михаил хөрмәтенә изгеләндерелгән. Елизавета Венгерскаяны канонлаштырғандан һуң ул XIII быуат уртаһында Кошицены ҡурсалаусыһы булып иҫәпләнә, һәм ҡала ғибәҙәтханаһы уның хөрмәтенә атала. Был ҡорам папа Мартиндың 1283 һәм 1290 йылдарҙағы хаттарында телгә алына.
1804 йылда Кошице епархияһы (1995 йылдан — архиепархия) төҙөлә. Изге Елизавета ғибәҙәтханаһы кафедраль собор статусын ала.
Урта быуаттарҙа ҡорам бер нисә тапҡыр яна, XIX быуатта готика буйынса танылған белгес билдәле архитектор Имре Штейндль етәкселеге аҫтында реставрациялау буйынса ҙур эштәр башҡарыла. Төп эштәр 1904 йылда тамамлана, әммә криптаһын һәм төньяҡ порталын тергеҙеү 2009 йылға тиклем бара. 1906 йылда соборҙың криптаһында Ференц II Ракоциның мәйете күсереп ерләнә.
Архитектураһы
Соборҙың тышҡы оҙонлоғо 60 м, киңлеге — 36 м. Ҡоролманың иң юғары нөктәһе, йәки Сигизмунд башняһы 59 м. Ул тулыһынса XV быуатта төҙөлгән. Соборҙың төньяҡ һәм көньяҡ порталы таш менән һырлап биҙәлгән.
Собор интерьерында готика алтары иғтибарға лайыҡ (1474—1477), матур алтарь — XV быуат сәнғәте шедевры. Образдың размеры 12,60×8,10 м, өс циклға бүленгән 48 картинанан тора: Изге Елизавета тормошо, Христос мауығыуҙары һәм Раштыуа ваҡиғалары. Образ триптих формаһында башҡарылған, ғәҙәттәге ваҡытта «Изге Елизавета тормошо» циклынан 12 картинаны күрһәтә, Бөйөк пост осоронда Христос мауығыуҙары циклы асыла, циклдарын асып, Раштыуа осоронда уға ярашлы картиналар циклы асыла.
Собор интерьерының стеналарында готика фрескалары һәм ҡабырға капеллаларындағы архитектура йыһаздары ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.
Удмурт фольклоры
Удмурт фольклоры
Удмурт фольклоры — киң мәғәнәлә (удмурт. калык öнер, калык тодон-валан, калык визь) — халыҡ ғилеме, халыҡ тәрән аҡылы, шулай уҡ тарыраҡ мәғәнәлә лә (удмурт. калык кылос, калык кылбурет) — халыҡ шиғриәте, ауыҙ-тел ижады тип аңлатыла. Көнкүрештә фольклор жанрҙарға бүленмәй, матди мәҙәниәт, дини, хоҡуҡи һәм этик аспекттар менән берҙәмлектә ҡабул ителә. Билдәле халыҡ терминдары үҙ эсенә йолаларҙы (сям, нерге, йылол, кисьтон, куяськон, сюан, мадиськон), образлы һәм тылсымлы һүҙҙәрҙе (мадькыл, выжыкыл, тункыл, кылбур), музыкаль яҡтан хореографик тәртипте (ҡыр, гур, шудон-серекйән, тэктон) ала.
Удмурттар тормошонда фольклорҙың урыны, роле һәм формалары тамырҙаш мадь, мадькыл, мадиськон терминдарының этимологияһында асыҡ сағыла, был «серҙе һөйләү, һөйләү, маҡтау, йырлау, фаразлау, серлене тапшырыу» тигәнде аңлата. Мo тамыры барлыҡ тиерлек фин-уғыр телдәрендә бар һәм «өйрәтеү, кәңәш биреү, тәжрибә уртаҡлашыу, донъяны танып белеү» тигән мәғәнәгә эйә. Ырым, теләктәр йәки тункылдар тылсымлы мәғәнәгә эйә: тәбиғәткә, йәнлектәргә һәм ҡоштарға мөрәжәғәт итеү; ант, ҡотлау, ҡәһәр белдереүҙәр, шулай уҡ йола ғәмәлен башҡарғанда йәки унан ситтә әйтелгән көнкүреш уйындары (тәүге емеш-еләк йыйыу, йылға аша сығыу, дауалау, сығанаҡтан һыу йыйыу, ураҡ тамамланыу һ.б.) инә.
Арбау, им-том, өшкөрөү
Дауалау им-томдары пеллян кыл — өшкөрөү һүҙе, кыжкыл — арбау һүҙе һәм эмкыл — шифалы һүҙ тип атала. Ауырыуҙарҙан айырым Ауырыуҙарҙан айырым өшкөрөүҙәр бар — мәҫәлән, виркыл — ҡан китеүҙән заговор, сын усем кыл — яуыз күҙҙән, булык кыл — биҙгәктән.ҙар бар — мәҫәлән, виркыл — ҡан китеүҙән заговор, сын усем кыл — яуыз күҙҙән, булык кыл — биҙгәктән. Мөхәббәт им-томдары ла бар. Әммә хужалыҡта айырыуса айырылып тора — уларҙы ғаилә башлығы йәки руханиҙар шәхси һәм дөйөм доғаларҙа башҡара. Традицион мөрәжәғәттәрҙә төп урынды өс юғары алла — Инмар, Килдисин һәм Куазь; ғаилә-ырыу бәхетен яҡлаусы — Воршуд һ.б. биләй.
Йола поэзияһы
Удмурттарҙың йола шиғриәте йыр жанрҙарының төрлөлөгө менән айырылып тора. Удмурттарҙың ритуаль шиғриәте йырҙың төрлө жанрҙары менән айырыла. Төньяҡ удмурттары музыкаль ижадтың ике төрөн айыра: крезь  — көй, һүҙһеҙ йыр һәм мадь — һүҙҙәр менән йыр, йышыраҡ сюжетлы йыр. Йола йыры үҙенсәлекле билдә, йола байрамының символы булып тора; ул көньяҡ удмурттарҙа һаҡланып ҡалған һәм гур (көй, көй, көй, мотив) тип атала, ул «илау, иңрәү, саҡырыу, арбау» төшөнсәһен аңлата. Тематик циклдың күп кенә өлөштәре, музыкаль биҙәлеште үҙгәртеп, бер йоланан икенсеһенә күсә. Текстарҙың күп яҡлы булыуы күҙәтелә.
Йыл миҙгелдәренә ҡараған йола көйҙәре йыйылмаһы Һәр урын өсөн үҙенсәлекле. Мәҫәлән, боҙҙо оҙатыу йолаһы көйө — йö келян крезь — тик төньяҡ удмурттарға ғына хас. Йолаларҙың күбеһенә урыҫ фолклоры йоғонто яһаһа ла, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән, акашка гур (беренсе яҙғы байрам хөрмәтенә, баҫыуға сыҡҡан көндө) һәм вöсь гур, вöсь нерге гур (календарь байрам уңайынан ҡунаҡ көйө) көньяҡ удмурттар араһында йәшәп килә. Удмурт йола поэзияһы, фин-уғыр халҡы булараҡ, ирекле импровизация йолаһы хас, был йыр шиғырының үҙенсәлектәрендә сағылыш таба.
Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы
Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы (9 ғинуар 1933 йыл — 2010 йыл) — педагог. 1973—1988 йылдарҙа Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975).
Биографияһы
Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы Рысбаева (Ишкилдина) 1933 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуған. 1940 йылда беренсе синыфҡа уҡырға бара. 1950 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенең 10-сы синыфын тамамлай.
Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген 1955 йылда Иҫке Монасип ете йыллыҡ мәктәбендә башлай. Шул уҡ йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенә күсерелә.
1958 йылда Бөрйән РОНО-һында запастағы уҡытыусы була. Бер йыл өс класта уҡытыусы булып эшләй.
1960 йылда шул уҡ Иҫке Собханғол урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә.
1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетының башҡорт һәм рус телдәре һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә.
1967 йылда уҡыуын ҡыҙыл дипломға тамамлап, башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып сыға. Унан йүнәлтмә менән Стәрлетамаҡ педагогия институтына ебәрелә, 1967—1969 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһында ассистент булып эшләй.
1969 йылда ғаилә хәле буйынса Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбенә ҡайта һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып эшкә урынлаша.
1970—1971 йылдарҙа — КПСС район комитетының парткабинет мөдире вазифаһын башҡара.
1972 йылда РОНО-ла инспектор итеп тәғәйенләнә.
1973 йылдан алып 1988 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
2010 йылда вафат була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.
Хәтер
2021 йылдың 22 майында Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы иҫтәлегенә иҫтәлекле таҡтаташ асыла. Иҫтәлекле таҡтаташ педагогик хеҙмәт ветераны йәшәгән Матросов урамындағы йорт фасадына ҡуйылған.
5 ғинуар
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Дөйөм исемлек
''
''
Боронғо Мысыр календары
Нил үҙәнендә Мысыр цивилизацияһы менән бергә яҡынса 4 мең йыллыҡ йәшәгән календарь төҙөлгән. Был календарҙың сығышы тропик күк йөҙөнөң иң яҡты йондоҙо — Сириус менән бәйле. Боронғо Мысырҙа йәйге ҡояш торошо һәм Нилдың ташыу алдына тура килгән Сириустың ике гелиактик ҡалҡыуҙары араһындағы ваҡыт осоро 365,25 тәүлек тәшкил итә. Әммә мысырлыларға үҙ йылының оҙонлоғо итеп бөтөн һан алынған — 365 көн. Шулай итеп 4 йыл һайын миҙгел күренештәре календарҙан 1 тәүлеккә арҡа ҡалып барған. Кәбисә йылдары булмағанда Яңы йыл 1460 (365 × 4) йыл эсендә бөтә миҙгелдәрҙе үтә һәм башланғыс һанға ҡайта. 1460 йыл осоро сотис осоро, циклы йәғни Сотистың бөйөк йылы тип аталған.
Рәсми календарь (рәсми документтар өсөн)
Боронғо Мысырҙа рәсми календарь буйынса йыл һәр береһе 4-шәр ай булған 3 миҙгелгә бүленгән: Миҙгелдәрҙең атамаһы ауыл хужалығы эштәренә (мәҫәлән, «Сығыу» миҙгелендә уңыштың үҫеүе барған, ә «Ҡоролоҡ» миҙгелендә уңыш йыйылған), Названия сезонов связаны с сельскохозяйственными работами (например, в сезон «Всходы» происходило созревание урожая, а в сезон «Засуха» производился сбор урожая), шулай уҡ игенселеккә туранан тура йоғонто яһаған йыл һайын Нил йылғаһының ташыуына бәйле (шунлыҡтан миҙгелдең атмаһы «Ташҡын»). Айҙар һан менән билдәләнгәндәр (Ташҡындың беренсе айы, Ташҡындың икенсе айы һәм башҡалар). Һәр бер айҙа 30 көн булған (был Ерҙең юлдашы Айҙың фазаһына бәйле булмаған). Мысырҙар йылда 360 көн (30-шар көн менән 12 ай) түгел, 365 көн икәнен белгәндәр, шунлыҡтан календарға инмәгән ҡалған 5 көндө һуңғы ай аҙағына өҫтәгәндәр. Был көндәр Hrj.w-rnp.t (хериу-ренпет) тип аталғандар, ул һүҙмә-һүҙ әйткәндә «йыл өҫтөндәгеләр» тип аңлатылған. Бындай һәр бер көн тура килгән илаһты тыуған көнө булараҡ билдәләнгән: Осирис, Гор, Сет, Исида һәм Нефтида. Ҡайһы саҡта беренсе айҙы билдәләү өсөн tpj (тэпи) тигән махсус һүҙҙе ҡулланғандар, ул «беренсе/тәүге» тип аңлатыла, ә һуңғы айҙы arky (арки) тип атағандар, ул «һуңғы/аҙаҡҡы» тип тәржемә ителә. Боронғо батшалыҡ аҙағынан мысырҙар йылды хисаплауҙы яңы хакимдың тәхеткә ултырыу мәленән алып барған. Рәсми документтарҙа дата артабанғы схема буйынса яҙылған: 1) «хакимлыҡ йылы» (rnpt-Hsb) һәм йылдың һаны; 2) айҙың билдәһе һәм миҙгелдә айҙың һаны; 3) миҙгелдең атамаһы; 4) көндөң билдәһе һәм тәртип буйынса көндөң һаны; 5) «ике ерҙәр батшаһы хакимлыҡ итеү ваҡытында» (xr Hm n nswt-bjt); 6) картушта батшаның тәхет исеме.
Мәҫәлән:
rnpt-Hsb 2 (jbd) 3 Axt (sw) 1 xr Hm n nswt-bjt n(j)-mAat-ra Ике ерҙәр батшаһы Аменемхет III-нөң хакимлыҡ итеүенең икенсе йылы, Ташҡын миҙгеленең өсөнсө айының беренсе көнө
Календарҙы индергәндә йылдың башы Сириустың гелиакик ҡалҡыуы (йылда Ҡояш ҡалҡыуы алдынан тәүге килеп сығыуы) менән синхронлаштырылған. Сириустың мысырса атамаһы — spd.t (Сопдет). Әммә кәбисә көндәре өҫтәлмәгәнгә күрә, һәр 4 йыл һайын мысыр Яңы йылы 1 көнгә алдараҡ килгән, һәм тик 1460 йылдан һуң («Сотис» циклы) ул йәнә Сириус йондоҙо «ҡалҡыуы» көнөнә тура килгән. Рәсми календарҙы индереү ваҡтын иҫәпләп сығырға мөмкин: мәҫәлән, Сириус йондоҙо «ҡалҡыуы» беҙҙең эраның 136 йылдан 139 йылдар осорона Яңы йылдың беренсе көнөнә тап килгән. Бындай күренеш беҙҙең эраға тиклем 1317—1314 һәм 2770—2767 йылдарҙа булған тип фаразларға мөмкин. Сөнки бындай календарҙы Боронғо Батшалыҡта уҡ ҡулланылған икәне билдәле булғас, һуңғы осор бик ихтимал булыуы мөмкин.
Птолемейҙар осоронда реформа уҙғарылған — дүрт йыл һайын кәбисә йылы индерелгән. Беҙҙең эраға тиклем 238 йылда Птолемей III Эвергеттең батшалыҡ итеүенең туғыҙынсы йылына ҡарай Дельтаоа жрец декреты иғлан ителгән. Ул элекке быуатта Таниста табылған һәм Каноп декреты (календарь реформаһын әҙерләгән урындың атамаһы буйынса аталған) булараҡ билдәлелек алған. Розеттанан таш кеүек ул өс телле (грек тексы, иероглифтар һәм мысыр демотик яҙыуы) булған. Мысыр йылы (365 көн) урта быуат һәм иртә яңы ваҡыт астрономдары өсөн ваҡытты үлсәү берәмеге булып хеҙмәт иткән.
Ай календары
Ай календары дини һәм көнкүреш маҡсаттарҙа файҙаланылған (мәҫәлән, дини байрамдарҙың көнөн билдәләү өсөн йәки шәхси хаттарҙа), шулай уҡ ауыл хужалығы эштәренең төрлө этаптары башланыуын билдәләү өсөн ҡулланылған. Ай календары буйынса айҙар рәсми календарҙың айҙарына тап килмәгән, сөнки рәсми календарь буйынса «Сотис» циклына ярашлы Нил ташыуының башланыуы һәр төрлө айға тура килеүе мөмкин булған, әммә ай календары буйынса Нил ташыуының башланыуы һәр ваҡыт Тот айына тап килгән. Ай календарында һәр бер ай киләһе айҙа билдәләнгән дини байрам буйынса аталған. Яңы батшалыҡ осоронда ҡайһы бер айҙарҙың атамаһы Үрге Мысырҙың баш ҡалаһы Фивта билдәләнгән урындағы байрамдарҙың атамаһына ярашлы үҙгәртелгән. Һирәк осраҡта ай календары айҙарының атамалары рәсми календарь буйынса датаны билдәләгәндә административ документтарҙа ҡулланылған. Ай календары үҙенә һәр береһе 29-30 көндән торған 12 айҙы индергән. Һәр бер айҙың беренсе көнөнә айырым атама булған — psDntjw (песджентиу), был «яңы ай байрамын» аңлатҡан. Артабанғы көндәр уларҙың иҫәбенә ярашлы (шундай айҙың икенсе, өсөнсө, дүртенсе һәм башҡа көнө). Хәҙерге календарҙың айҙарына тап килеүен билдәләр өсөн ай календарының айының башланыуы төбәккә бәйле булыуын иҫәпкә алғанда ғына билдәләп була (сөнки Нилдың ташыуы Боронғо Мысыр территорияһында бер үк ваҡытта башланмаған): Элефантинаға ҡарағанда Мемфиста ай иртәрәк башланған (түбәндәге таблицала яҡынса тура килешлеге бирелгән).
Боронғо Мысырҙың ай календары буйынса айҙарҙың атамаһы
Беҙҙең эраға тиклем 25 йылда Александрия (Копт) календары урынлаштырылған, ул юлиан календары менән синхронлаштырылыған һәм уның һәр бер дүртенсе йылына бер көн өҫтәлгән, әммә айҙарҙың элекке атамаларын һаҡлап ҡалған. Хәҙерге замандала урындағы сиркәүҙәр тарафынан ҡулланылған копт һәм эфиоп календарҙары Боронғо Мысыр календары нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Мысыр календарының ҡоролошо Француз инҡилаби календары тарафынан үҙләштерелгән.
Испан теле
Испания йәки кастилия теле (el español, el castellano) — плюрицентрик ибер-роман теле, урта быуаттарҙа Кастилия короллегендә барлыҡҡа килгән. Ул хәҙерге Бургос биләмәһен, Ла-Рисха һәм Кантабрия автономиялы өлкәләрен үҙ эсенә ала. Бөйөк географик асыштар осоронда донъяның башҡа төбәктәрендә лә, тәү сиратта Көньяҡ һәм Урта Америкала киң таралған. Һинд-европа телдәре ғаиләһенә (роман төркөмө, ибер-роман төркөмсәһе) инә. Яҙмаһы латин алфавиты нигеҙендә. Донъяла 470 миллион кеше һөйләшә, таралышы буйынса икенсе урында торған туған тел (ҡытай теленән һуң) һәм иң күп таралған роман теле. Төрлө баһалауҙар буйынса, донъяла испан телендә бөтәһе 548 миллион кеше һөйләшә. Шул иҫәпкә индерелгән 20 миллион кеше — испан телен үҙенең икенсе теле тип һанаусылар һәм сит тел булараҡ өйрәнеүселәр. Халыҡ һаны буйынса донъяла иң ҙур испан телле ил — Мексика (120 миллиондан ашыу кеше), территорияһы буйынса — Аргентина. Әлеге ваҡытта Америка суперконтинентында испан телендә һөйләшеүселәрҙең 9/10-ы йәшәй.
Географик таралышы
АҠШ-та испан телендә 34,5 миллион кеше һөйләшә; Пуэрто-Рикола инглиз теле менән бер рәттән дәүләт теле тип таныла. Нью-Мексико штатында ғәмәлдә рәсми статусҡа эйә, дәүләт ҡануниәте рәсми тел статусын күҙаламай, әммә инглиз теле менән бер рәттән рәсми документтарҙа испан телен ҡулланыу мотлаҡ йәки мөмкинселеге тураһында һөйләй.
Бынан тыш, бер нисә миллион испан телендә һөйләшеүсе Калифорния, Флорида, Техас һәм Нью-Йорк штаттарында йәшәй. Шулай уҡ испан телендә һөйләшкән халыҡтың 15%-ы АҠШ-тың Виргин утрауҙарында йәшәй.
Дәүләт теле инглиз булһа ла, Британияның Гибралтар территорияһы халҡының күпселеге испан телендә һөйләшә. Шулай уҡ янит тип аталған испан һәм инглиз телдәре ҡатнашмаһы ҡулланыла.
Испан теле Андоррала һәм Белизда (60%), Арубала (85%) һәм Кюрасаола (65%) киң ҡулланыла. Шулай уҡ Бонайрала (35%), Бразилияла, Тринидад һәм Тобагола, Көнбайыш Сахарала (Полисарио Фронты тарафынан территорияһы конттролдә тотола), Филиппин (төрлө мәғлүмәттәр буйынса испан телендә халыҡтың 0,01 % йәки 2658 кеше 2 % тиклем йәки 2,9 млн ) һәм Марокко, Сербия, Черногория, Төркиәнең һәм Израилдең сефард (йәһүд) обшиналары испан телендә һөйләшә.
Бразилияла халыҡтың һөйләш теле — португал теле, унда дипломлы белгестәр һәм студенттар араһында испан теленең икенсе тел булараҡ статусы нығытыла. Ил иҡтисады АҠШ һәм Европа менән сауҙа операцияһына буйһоноуға бәйле көсһөҙләнә. Күрше испан телле илдәр (бигерәк тә МЕРКОСУР блогына ҡараған) менән сауҙа әйләнеше үҫә, билингвизмға (ике теллелеккә) һәм испан телен белеүгә күберәк иғтибар бүленә.
2005 йылдың 7 июлендә Бразилияның Милли конгресы илдең дәүләт һәм шәхси мәктәптәрендә испан телен икенсе тел булараҡ нығытҡан законды раҫланы. Бразилияла испан теленең популярлығы португалдарға бик оҡшауы һәм бөтә күрше илдәрҙә лә тиерлек рәсми булыуы менән арта. Бразилияның сик буйы ҡалаларында (бигерәк тә Бразилия-Уругвай сигендә) шулай уҡ испан һәм португалдарҙың «портуньол» тип аталған ҡатнашмаһында һөйләшәләр.
Испан теле — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Европа берлеге, Африка берлеге һәм Америка дәүләттәре ойошмаһының рәсми теле. БМО-ның Йәмәғәт мәғлүмәте департаментының 2010 йылғы ҡарарына ярашлы, йыл һайын 23 апрель Испан теле көнө булараҡ билдәләнә.
Стандартлаштырыу
Испан телен стандартлаштырырға тырышыуҙың тәүге ынтылыштары XV быуат аҙағында Ибериянан ситтә тарала башлай. Испан теле король академияһы хәҙерге испан теленең лингвистик һәм әҙәби нормаһын көйләүсе булып хеҙмәт итә, 1780 йылдан испан теленең академик һүҙлеген даими баҫтырып сығара. Тарихи яҡтан испан телен формаль стандартлаштырыу процестары тәү сиратта фонетикаға, ортографияға һәм ортфоэпияға ҡағыла һәм ғәмәлдә грамматика, синтаксис һәм морфологияға ҡағылмай тиерлек. Бер яҡтан, был процестар һөҙөмтәһендә испан теле орфографияһы әйтелешкә яҡыная (әйтелешһеҙ h-нан һәм -sión/ción вариацияларынан тыш). Икенсе яҡтан, Испан теле король академияһы, француз теленән айырмалы рәүештә, ҡылымдың яңы (күбеһенсә аналитик) формаларын һәм телдең яңы лексик һәм морфологик вариацияларын үҙләштереүгә ҡамасауламай, был испан телен грамматика, лексика һәм синтаксис йәһәтенән ярайһы уҡ һығылмалы һәм төрлө итә. Испан телендә ҡылымдың 16 заман формаһы, шулай уҡ күп һанлы перифраздары (ситләтеү) бар.
Яһалма телдәр
Испан теле диалекттары менән бер рәттән унан яһалған телдәр ҙә бар. Улар араһында грамматик структуралары ябайлаштырылған креоль телдәре бар: чабакано (Филиппин), папьяменту — папьяменто (Аруба, Антиль утрауҙары) һәм паленкеро (Колумбия).
Испан теле нигеҙендә (базаһында) һәм ҡеүәтле сит ил телдәре суперстраты (йоғонтоһо) йәки субстраты менән ҡатнаш һәм контактлы телдәр:
Испан әллә кастиль телеме?
Испанияла, Латин Америкаһында испан теле, ул барлыҡҡа килгән төбәккә ярашлы, кастиль тип атала (castellano). Был уны Испанияның башҡа телдәренән айырмаһын күрһәтеүсе билдә. Бындай бүленеш Көньяҡ конус һәм каталан, галисия, баск һ. б. телдәрендә һөйләшеүсе ил халҡы араһында бик популяр.
Күп кенә филологтар, Кастилияла Урта быуаттарҙа һөйләшкән тел булараҡ, кастиль тип атарға кәрәк, тип иҫәпләй. Ләкин башҡалар был фекер менән килешмәй — «испан теле» атамаһын ҡулланмаҫҡа тәҡдим итәләр, сөнки был тел Испанияла берәү икәнен аңлата, каталан, галисия, баск, аран, арагон һәм астур телдәренең испанса түгеллеген күрһәтә.
Испандар, ғәҙәттә, сит телдәр менән бер рәттән телгә алғанда, үҙҙәренең телен испан теле, ә Испанияның башҡа телдәре менән бер рәттән кастиль теле тип тә йөрөтәләр. Башҡа ике теллелек донъяһында ике атама ла ҡулланыла. «Испан» өҫтөнлөк итә Колумбияла, Панамала, Никарагуала, Сальвадорҙа, Коста-Рикала, Гватемала, Гондураста, Мексикала, АҠШ-та, Доминикан Республикаһында һәм Венесуэла (күпселек Төньяҡ һәм Үҙәк Америкала); «кастиль» өҫтөнлөк итә Кубала, Перуҙа, Боливияла, Парагвайҙа, Чилиҙа, Аргентинала һәм Уругвайҙа.
Тарихы
Хәҙерге әҙәби испан теле һәм уның күп һанлы яҙма һәм ауыҙ-тел варианттары Иберияның урындағы латин халыҡ теле диалекттарының үҫешен сағылдыра. Испан телдәре үҫешенең хронологик тәртиптәге буленеше:
Орфографияһы
Бынан тыш, испан орфографияһы түбәндәге өҫтәмә хәрефтәрҙе ҡуллана: Áá, Éé, Íí, Óó, Úú, Üü (акут баҫымлы хәрефтәр — омонимдарҙы айырыу һәм уртаҡ баҫым ҡағиҙәләренән айырыу өсөн; ü диерезис менән — был хәреф уҡылыр өсөн e һәм i алдынан g ҡушымсаһы менән)
Испан диалекттарында гравис баҫымлы хәрефтәрҙе осратырға мөмкин: Àà, Èè, Ìì, Òò, Ù һәм ù Çç — се-седилий.
Ҡағиҙәне уҡыу
Нигеҙҙә, һүҙҙәр нисек яҙыла, шулай уҡыла. Быға романстар даирәһендә испан теленең махсус вокализмы булышлыҡ итә. Испан телендә бөтә һуҙынҡыларҙың аныҡ һәм тотороҡло әйтелеүе хас. Фонетик материалдың 47 процентын тәшкил итеүенә ҡарамаҫтан, уларҙың һаны бишәү менән сикләнгән: A, E, I, O, U. Башҡа роман телдәре менән сағыштырғанда һуҙынҡылары иң әҙ, ә донъя телдәрендә иң аҙ һуҙынҡылы телдәрҙең береһе (ғәрәп теленән башҡа). Испан һуҙынҡыларының сағыштырмаса ябайлығы шунда: улар оҙонлоҡ-ҡыҫҡалыҡта, асыҡлыҡта фонемик яҡтан һиҙелерлек айырмалар күрһәтмәй һәм баҫымһыҙ позицияла редукцияға бирелмәй. Ҡайһы бер кариб һөйләштәренең йәнле телмәрендә, һуҙынҡыларҙың аллофоник назализацияһы (танаулаша) n m, ләкин ул әҙәби нормаға инмәй. Шул уҡ ваҡытта әҙәби телдә тартынҡыларҙа аллофондарҙың күп булыуы хас. Йәнле һөйләште диалекттар һәм төбәк варианттары буйынса тикшереүҙәр тартынҡыларҙың аллофоник вариацияһының тағы ла киңерәк спектрын асыҡлай: йотолорға, ассимиляцияланырға, көсһөҙләнергә һәм башҡа төрлө үҙгәрештәргә бирелергә мөмкин.
Испан телендә баҫым
Испан телендә баҫым һүҙҙең аҙағынан 1-5 ижеккә төшөүе мөмкин. Әгәр график баҫым ҡуйылмаһа, баҫым, һүҙ n һәм s-тан башҡа тартынҡы менән тамамланһа, һуңғы ижеккә йәки, әгәр һүҙ һуҙынҡыға йәки n йәки s тартынҡыларында тамамланһа, һуңғы ижеккә төшә.
Баҫым шулай уҡ дифтонгты өҙөргә кәрәк булғанда ла күрһәтелә.: «conocía» (белә), «tenía» (була) йәки ҡайһы бер баҫымлы һәм баҫымһыҙ омонимдарҙы айырыр өсөн (мәҫ. «tú» — һиңә, ләкин «tu» — һинең).
Артикль
Испан телендәге артикль (артикуло) — ярҙамсы һүҙ төркөмө, ул исем алдынан килеп, уның енесен, һанын һәм килешен күрһәтә.