cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорттар
Этноним
Этноним ғәрәп һәм фарсы сәйәхәтселәре һәм географтары Сәлләм Тәржемән, Балхи («башджард», «башджар», «басхарт»), Истахри, Мәсүди («баджгард»), Ибн Фаҙлан, Гардизи («башджурт»), Мәхмүт Ҡашғари («башгырт»), Иҙриси («басджирт»), Яҡут әл-Хәмәүи («баш джирд», «баш кирд»), Европа сәйәхәтселәре Плано Карпини («баскарт»), Гильом де Рубрук («паскатир») һәм башҡалар хеҙмәттәрендә телгә алына.
Әлеге ваҡытта башҡо́рт этнонимының 50-нән ашыу төрө барлыҡҡа килеү варианты бар.
Этногенез
Башҡорттар составында этнографик төркөмдәр (төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш), этник төркөмдәр (Кама‑Ыҡ башҡорттары, Пермь башҡорттары, Урал аръяғы башҡорттары, Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары, Ырымбур башҡорттары), этник ҡатлам төркөмдәре (мишәрҙәр, типтәрҙәр) айырып йөрөтөлә. Башҡорттар раса составы буйынса бер төрлө түгел, уға европеоид һәм монголоид расалары ҡушылыуы хас.
Башҡорттарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында төрлө ғилми ҡараштар бар.
Генетика
Башҡорт субпопуляция араһында иң күбеһе Y-хромосомалы мутациялар — R-M269 (R1b-Z2103), R1b-M73, R1a-SRY10831.2 (R1a-M198: R1a-Z2123 һәм R1a-Z280) һәм N1a1a (элеккесә N-tat). Шул мутациялар Көнбайыш Европала һәм Көньяҡ Уралда күпләп таралған R1b гаплогруппаһына (R-M269 и R-M73), Көнсығыш Европала һәм Урта Азияла таралған R1a гаплогруппаһына (SRY10831.2) һәм N гаплогруппаһына (N-tat) инәләр. (мт-ДНК) ырыулыҡтары буйынса башҡорттарҙа Көнбайыш Рәсәй ырыулыҡтары (60,8%-ға тиклем) өҫтөнлөк итә һәм 39,2%-ты Көнсығыш Рәсәйҙә таралған ырыулыҡтарға барып тоташа.
Тарих
Совет филологы, антика тарихы С. Я. Лурье иҫәпләүенсә, б.э.т. V быуатта Геродоттың «Тарих»ында аргиппейҙар исеме аҫтында хәҙерге башҡорттарҙың ата-бабалары телгә алына. Геродот хәбәр итеүенсә, аргиппейҙар «бейек тауҙар битләүендә» йәшәй, улар күршеләренең үҙ-ара низағтарын яйға һала һәм уларҙа тыуған иленән ҡыуылған берәйһе һыйынырға урын тапһа — уны бер кем дә кәмһетмәйәсәк. Агрипейҙар айырым телдә һөйләшә, скифса кейенә, ағас емештәре менән туҡлана. Аҙыҡҡа ҡулланылған ағастың атамаһы — понтик, уның емештәре баҡса борсағына оҡшаш, әммә эсендә һөйәге бар. Бешкән емеште туҡыма аша һығалар һәм унан «асхи» тигән ҡара һут сыға. Был һутты улар һөткә болғап эсә. «Асхи»ның төпрәһенән күмәс әҙерләйҙәр. С. Я. Лурье «асхи»ны «әсе» (кислый) төрки һүҙенә тап килтерә, ә телсе Ж. Ғ. Кейекбаев буйынса, «асхи» һүҙе башҡорт телендәге «әсе һыу»ҙы (кислая жидкость) хәтерләтә.
Төркиәтсе Әхмәтзәки Вәлиди күҙаллауынса, башҡорттар Клавдий Птолемейҙың беҙҙең эраның II быуатына ҡараған хеҙмәтендә скифтарҙың пасиртай тигән ырыуы исеме аҫтында телгә алына.
Француз ғалимы М. Бувье-Ажан билдәләүенсә, һундарҙың юлбашсыһы Аттила уға туғандаш булған халыҡ — башҡорттар менән килешеү төҙөй.
643 йылда төҙөлгән Суй-шу хроникаһында, теләү (уғыҙ) төрки ҡәбиләләре берләшмәһендә 45 ырыу, шул иҫәптән Арал һәм Каспий диңгеҙҙәре араһында йәшәүсе башукили телгә алына, көнбайыш һәм ҡытай тикшеренеүселәре уны башҡорттар тип иҫәпләй. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, VIII—IX быуаттарҙа Волга бассейнындағы һундарҙың этник вариҫтары булған ҡәбиләләр араһында Бо-хан һәм Бей-дин телгә алына, уларҙы волга болғарҙары һәм башҡорттарға тап килтерәләр теләү.
Рәшит әд-Диндең «Уғыҙнамә»һенә ярашлы, Уғыҙ хандың ғәскәрҙәре башҡорттарҙың Оло Балғур исемле ҡәлғәһен һәм илдәрен яулап ала, уларҙың Ҡарашит яғбу тигән падишаһын әсиргә ала. Әбү әл-Ғазиға ярашлы, мадъярҙар һәм башҡорттар Уғыҙ ханға ҡаршы баш күтәрәләр.
Беҙҙең эраның I мең йыллығы аҙағында башҡорттар көнбайышта Волга йылғаһынан алып көнсығышта Тубыл йылғаһына тиклем, көньяҡта Илек һәм Яйыҡ (Урал) йылғаларынан башлап төньяҡта Кама һәм Сылва йылғаларына тиклемге ерҙәрҙә йәшәй һәм төрлө дәүләттәр составына инә (Дәшти Ҡыпсаҡ, Төрки ҡағанаты, Хазар ҡағанаты, Волга буйы Болғары, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Нуғай Урҙаһы, Себер ханлығы). XVI быуаттың 2‑се яртыһында башҡорттар Мәскәү батшалығына инә. Дәүләт хәрби хеҙмәт һәм башҡа йөкләмәләрҙе үтәү, яһаҡ һәм һалымдар түләү шарты менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы, урындағы үҙидаралығы (йыйын, ҡоролтай), традицион йолалары, байрамдары, дин тотоу ирке һаҡланыуын гарантиялай. Колониялаштырыуҙың көсәйеүе, һалымдар үҫеүе һәм йөкләмәләр һанының артыуы, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен тартып алыу, урындағы үҙидаралыҡтың сикләнеүе башҡорт ихтилалдарына (XVII—XVIII бб.) сәбәп була. Төбәктең башҡа халыҡтары менән бергә башҡорттар Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнаша. 1798—1865 йылдарҙа Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы була, башҡорттар хәрби хеҙмәтле ҡатламдарға (Башҡорт полктары, Башҡорт-мишәр ғәскәре) ҡарай. XIX—XX быуат башында башҡорттар һаны арта (1897 йылда ҡарай 1311 мең кеше), мәғариф, мәҙәниәттең артабанғы үҫеше күҙәтелә.
Революциянан (1917) һуң Башҡортостан автономияһын төҙөү өсөн көрәш башлана. 1919 йылдың мартында Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. 1922 йылда Оло Башҡортостан ойошторолғандан һуң, башҡорттарҙың күп өлөшө унан ситтә ҡала (Туҡ-Соран кантоны, Ялан кантоны, Арғаяш кантоны). 1926 йыл аҙағында башҡорттар һаны революцияға тиклемге осор менән сағыштырғанда ике тапҡырға тиерлек кәмей һәм СССР‑ҙа 714 мең кеше тәшкил итә, БАССР‑ҙа — 584,8 мең: Граждандар һуғышы, ҡоролоҡ һәм аслыҡ эҙемтәләре үҙен һиҙҙерә. Башҡорттар һаны артыуына сәйәси репрессиялар, Бөйөк Ватан һуғышы кире йоғонто яһай. Башҡорттарҙың бер өлөшө урыҫтар, татарҙар тарафынан ассимиляциялана. Халыҡ һанының революцияға тиклемге кимәленә тик 1989 йылда өлгәшелә. Башҡорттарҙың башҡа төбәктәргә миграцияһы күҙәтелә: 1926 йылда — дөйөм һандың 18 %‑ы, 1959 — 25,4 %‑ы, 1989 — 40,4 %‑ы. Эш урындары етешмәү һәм уңайһыҙ социаль шарттар арҡаһында, нигеҙҙә, көньяҡ‑көнсығыш һәм көньяҡ райондарҙан халыҡ күсеп китә. Һуңғы йылдарҙа башҡорттарҙың Урта Азия, Ҡаҙағстан һәм башҡа төбәктәрҙән ҡайтыу тенденцияһы (1992—96 йй. 4904 кеше) күҙәтелә. Башҡорттарҙың социаль‑демографик структураһында эшселәр синыфы, интеллигенция, инженер‑техник хеҙмәткәрҙәр һаны арта.
Теле
Башҡорт теле алтай телдәре ғаиләһенә ингән төрки телдәрҙең береһе (ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ‑болғар төркөмсәһе). Башҡорттарҙың милли теле, урыҫ теле менән бер рәттән, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле. Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Ҡурған, Свердловск, Силәбе, Төмән, Һамар, Һарытау, Чита һәм Ырымбур өлкәләрендә, Пермь крайында, Татарстанда, Коми Республикаһында, Саха Республикаһында, Урта Азия республикаларында, Ҡаҙағстанда һ. б. таралған. Башҡорт телендә һөйләшеүселәр һаны — 1057 меңгә яҡын кеше (2002).
Төп диалекттары: төньяҡ-көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ. Лексик һәм фонетик‑грамматик билдәләре буйынса татар теленә яҡын.
Иҫәбе һәм урынлашыуы
Рәсәй империяһының беренсе бөтә халыҡ иҫәбен алыу (1897) ваҡытында милләт тураһында һорау бирелмәгән. Шул уҡ ваҡытта туған тел һәм ниндәй дингә ышаныуҙары тураһындағы һорауға яуаптар буйынса теге йәки был милләттең һан иҫәбен билдәләп була. 1897 йылда Рәсәйҙә 1 321 363 кеше туған телен башҡорт теле тип атаған. Башҡорттарҙың 99,2 % Өфө (899 910), Ырымбур (254 561), Пермь (85 395), Һамар (57 242), Вятка (13 909) губерналарында йәшәгән.
Бөтә донъяла халыҡ һанын теүәл генә билдәләүе бик ауыр. Әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа донъяла башҡорттар 2 миллион тирәһе кеше тигән фаразлауҙар бар. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй Федерацияһында 1 584 554 башҡорт, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһында — 1 172 287 башҡорт теркәлгән.
Хәҙерге ваҡытта Тарихи Башҡортостанға ингән территорияларҙан тыш, башҡорттар Рәсәй Федерацияһының барлыҡ субъекттарында, шулай уҡ сит илдәрҙә йәшәйҙәр. Урбанизация процесы ҡала халҡының 1938 йылда 5,8 %‑тан 2002 йылда ҡарата 42,4 %‑ҡа тиклем артыуына килтерә. Ҡалаларҙа башҡорттар һаны 518 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән Өфөлә — яҡынса 155 мең; Стәрлетамаҡта — 41 мең; Нефтекамала — 34 мең; Сибайҙа — 29 мең; Салауатта — 28 мең; Ишембайҙа — яҡынса 20 мең; Мәләүездә — 17 мең.
Хужалығы
Башҡорттарҙың төп һөнәр-кәсебе булып игенселек, һунарсылыҡ, солоҡсолоҡ, балыҡсылыҡ, йыйыусылыҡ менән аралаш ярымкүсмә (йәйләү) малсылығы һ. б. торған.
Башҡорттарҙың хужалыҡ ҡоролошона йәшәү урынындағы тәбиғәт мөхите — дала, тау районы һәм тау итәге, гумусҡа бай тупраҡ, йылғалар, күлдәр үҙенсәлеге — барыһы тәьҫир итә. Башҡортостандың ер аҫты файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарға — тимер мәғдәненә, нефткә, газға, төҫлө металдарға бай. Бик күп файҙалы байлыҡтар булыуы, отошло урынлашыуы һәм кеше потенциалы Башҡортостанда хәҙерге заман талаптарына яуап бирерлек хужалыҡ — сеймал табыу һәм яғыулыҡ сәнәғәтен, уларҙы эшкәртеү сәнәғәтен, ғилми учреждениелар һәм мәктәптәрҙе, ғилми нигеҙгә ҡоролған ауыл хужалығын, Фәндәр Академияһын булдырырға мөмкинлек бирә.
Кейеме
XVII быуаттан башлап ҡына башҡорт милли костюмы тураһында яҙма сығанаҡтар билдәле. XVII—XVIII быуаттарҙа халҡыбыҙ күрше милләттәр менән тығыҙ мәҙәни бәйләнештә тормаған, шуға ла милли үҙенсәлектәр ҙә нығыраҡ һаҡланып килгән. Башҡорттар кейем өсөн күберәк киндерҙән һәм кесерткәндән һуғылған туҡыманы, һарыҡ һәм башҡа төрлө йәнлек тиреләрен, кейеҙҙе, йөндө, мамыҡты файҙаланған. Башҡорттар сит илдәрҙән (Бөйөк ебәк юлы аша) килтерелгән ебәк, атлас, барса туҡымаларын да ҡулланған, уларҙың өлгөләре боронғо ҡорғандарҙа ла табыла. Был туҡымалар ҡиммәт торған, шуға ла ебәк кейем — затлылыҡ билдәһе һаналған.
XIX быуатҡа тиклем башҡорттар сәкмән, елән, тун кейһә, был осорҙа билле бишмәт, кәзәкей, камзул һымаҡ кейемдәр киң тарала. Бигерәк тә ир-егеттәрҙең кейеме ҙур үҙгәреш кисерә. XIX быуат башындағы гравюраларҙа ир-егеттәр боронғо кейем кейһә, быуат аҙағындағы фотоларҙағы кейем айырмаһы күҙгә ташлана. Башҡорт кейемдәре, бигерәк тә, байрам өсөн кейемдәр бик күп төрлө. Көн торошона һәм миҙгеленә ҡарамай, эске кейем өҫтөнән ҡат-ҡат халат кейгәндәр.
Аш-һыуы
Башҡорт милли аштарының төп массаһын бешерелгән, киптерелгән һәм ҡаҡланған йылҡы һәм ҡуй ите, һөт продукттары, киптерелгән еләк, бөртөклө культуралар, башҡорт балы тәшкил иткән. Был ашамлыҡтарҙың миҫалы булып ҡаҙы-ҡарта (йылҡы колбасаһы), баҫтырма (ҡаҡланған ит), шулай уҡ ҡымыҙ, сейәле hары май, муйыл майы, ҡорот (ҡоро ҡорот), эремсек һәм айран тора — уларҙың барыһы ла йәйге эҫелә лә сағыштырмаса яҡшы һаҡлана һәм юлға алыу өсөн  уңайлы. Ҡымыҙ тап юлда әҙерләнә тип иҫәпләнә — бейә һөтө һалынған һауыт эйәргә бәйләнгән һәм һабала көнө буйына сайҡалып йөрөтөлгән.
Традицион башҡорт ашамлығы бишбармаҡ бешерелгән иттән һәм һалманан (эре итеп киҫелгән туҡмас төрө) әҙерләнә, мул итеп һуған, йәшел тәмләткестәр ҡушыла һәм, әлбиттә, ҡорот өҫтәлә. Башҡорт аш-һыуының (кухняһының) күҙгә ташланып торған тағы бер үҙенсәлеге: ашамлыҡтар янына йыш ҡына һөт ризыҡтары бирелә — һирәк осраҡтарҙа ғына табын ҡоротһоҙ һәм ҡаймаҡһыҙ була. Башҡорт ашамлыҡтарының күпселеге әҙерләү ябайлығы һәм туҡлыҡлы булыуы менән айырылып тора.
Айран, буҙа, ҡаҙы, ҡатлама, ҡымыҙ, манты, өйрә, ыумас ашы һәм башҡа бик күп ашамлыҡ төрҙәре Урал тауҙарынан Алыҫ Көнсығышҡа саҡлы биләмәләрҙә йәшәгән күп халыҡтарҙың милли ашамлығы тип һанала.
Ғаилә
1920-1930 йылдарғаса, башҡорттарҙың ғаилә тормошо ислам дине, шәриғәт ҡанундарына буйһонған, ләкин башҡорт йола һәм ғәҙәт ҡағиҙәләре был өлкәгә үҙенсәлектәр биргән. Ислам дине ҡабул ителгәнсе йәшәп килгән левират, сорорат кеүек ғәҙәт ҡанундары совет осоронда ла оҙаҡ йылдар һаҡланып ҡалғаны билдәле. Рәсәй империяһы дәүрендә никахҡа инеүҙе, тыуған сабыйҙарҙы махсус кенәгәләргә теркәүҙе мосолман руханиҙары башҡарған. Һирәк булһа ла, ир менән ҡатындың айырылышыу осраҡтары ла булған. Был ғәмәл ислам ҡанундарына ярашлы башҡарылған.
Ғаилә башлығы тип ата кеше иҫәпләнгән, ул бөтә ғаилә өсөн яуаплы булған. Ғаиләләге иң өлкән ҡатын, йәки ғаилә башлығы ҡатыны өйҙәге ҡатын-ҡыҙ эштәре менән етәкселек иткән.
Ире вафат булған ҡатын йыш осраҡта иренең ғаиләһендә ҡалған (иренең бер туған ҡустыһына, йәки яҡын туғанына кейәүгә сыҡҡан). Икенсе ғаиләгә киткән хәлдә, ҡатынға уның бирнәһе ҡайтарып бирелгән, ә балалары мәрхүм иренең туғандарында ҡалған. Совет осорона тиклем башҡорттар етем ҡалған туғандарын үҙ ғаиләһенә алып, үҙ балаһы кеүек ҡараған, был ергә аҫабалыҡ хоҡуғына һәм башҡорт халҡының борондан килгән традицияларына бәйле була. Етем туғандарҙы ҡарау- изге бурыс тип ҡаралған, халыҡ был тәртипте ныҡ һаҡлаған.
1920-1930 йылдарға тиклем башҡорттар араһында этник ҡатнаш ғаиләләр һирәк осрай, шул дәүерҙән алып, тулы булмаған ғаиләләр, етем балалар һаны арта.
Хәҙерге ваҡытта башҡорт йәштәре никахҡа һуңыраҡ инә, бер-ике балалы ғаиләләр йышыраҡ осрай.
Башҡортостанда никах РФ һәм РБ Конституциялары, 1995 йылғы РФ һәм 1994 йылдың 2 мартында үҙ көсөнә ингән БР Ғаилә кодексы менән көйләнә
Байрамдар
Туй байрамы (туй)- кеше ғүмерендә иң мөһим байрамдарҙың береһе. Башҡорт халҡы башҡа мосолмандар кеүек үк дини (мосолман) байрамдар үткәрә: Ураҙа байрамы, Ҡорбан байрамы, мәүлид һәм башҡалар.
Шулай уҡ борондан, мәжүсилек осоронан ҡалған халыҡ байрамдары: ҡатын-ҡыҙ, бала-сағаның яҙҙы ҡаршылау байрамы- Ҡарғатуй (апрелдән июнгә тиклем үткәрелә), кәкүк килеүгә- Кәкүк сәйе (Тауға сығыу, Сәхрәгә сығыу, Теләк салыу, Ҡуҙғалаҡ байрамы); унан һуң яҙғы баҫыу эштәре тамамланыу байрамы- Һабантуй үткәрелә. Йыйын (ҡайһы бер урында «бәйге», «майҙан»)-15 майҙан 15 июлгә тиклем, ураҡҡа төшкәнсе үткәрелгән йәйге байрам. Йыйын ваҡытында башҡорт халҡы өсөн иң мөһим мәсьәләләр (дәүләт, хөкүмәт менән мөнәсәбәттәрҙе яйлау, ер мәсьәләһе һ.б.) тикшерелеп, бер төптән булып уларҙы хәл итеү өсөн ҡарар ҡабул ителгән. Йыйындар хәҙерге заманда ла үткәрелә.
Көҙөн- Сөмбөлә, Әбейҙәр сыуағы; ҡыш башында- Ҡаҙ өмәһе, Һуғым байрамы; Ҡышҡы Нардуған (декабрь аҙағынан февраль башына тиклем) һәм башҡа йола байрамдары.
Яңы байрамдарҙан- апрелдә һәм сентябрь айында Милли кейем байрамы, Урам байрамы, «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!», Шәжәрә байрамы үтә. Бынан тыш дөйөм илдә үткәрелә торған байрамдар: Яңы йыл, Ватанды яҡлаусылар көнө, Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө, Халыҡ-ара хеҙмәтсәндәрҙе яҡлау көнө, Рәсәй көнө һ.б.билдәләнелә.
Дин
Диндар башҡорттар — мосолман‑сөнниҙәр. Ислам диненең Башҡортостанға үтеп инеүенә мосолман илдәре менән VIII—IX быуаттарҙа урынлаштырылған сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр булышлыҡ иткән. Башҡортостандың Ишембай районындағы Левашёв ҡәберлеге Уралдың тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә. Бында эҙләнеү барышында Ғәрәп хәлифәлегенең 706 һәм 712 йылғы өс көмөш дирһәме һәм алтын динары, шулай уҡ мәйеттәрҙең ҡулдары кәүҙә буйлап һуҙылған, баштары көнбайышҡа йүнәлтелгән иртә мосолман зыяраты ҡәберҙәре табылған. VII быуатта пәйғәмбәр Мөхәммәттең үҙ сәхәбәләрен Көньяҡ Урал ға ебәреүе тураһында мәғлүмәттәр бар. Төрөк дин белгесе Усман Нури Топбаш һәм Нәҡшбәндиә суфыйҙар тәриҡәтенең башлығы шәйех Мөхәммәт Назим әл-Хаҡҡани Башҡортостанға ебәрелгән өс сәхәбәне атайҙар. Быны үҙ хеҙмәттәрендә тарихсылар Хисаметдин бин Шәрәфетдин һәм Таджетдин Ялсығол Әл-Башҡорди раҫлай, улар шулай уҡ башҡорттарҙан кемдәр тәүгеләрҙән булып ислам динен ҡабул итеүе хаҡында хәбәр итәләр. Хисаметдин бин Шәрәфетдин үҙенең «Болғар тарихы» китабында башҡорттарҙың ислам динен үҙ күршеләренән иртәрәк, һижрә буйынса 195 йылда (Григориан календары буйынса 748 йылда) ҡабул итеүҙәре тураһында яҙа. «Кун-әл-әкбәр» («Ваҡиғаларҙың асылы») төркиҙәр тарихында башҡорттарҙың яҡынса 70 ҡалаһы һәм ҡәлғәһе булыуы, ә исламды улар һижрәнең 530 йылда (Григориан календары буйынса 1152 йылда) ҡабул итеүҙәре хаҡында телгә алына.
Урта Азия илдәре менән мәҙәни һәм сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәре Башҡортостанда хәнәфи мәзһәбе тәғлимәтенең таралыуына булышлыҡ иткән. Башҡорттар араһында ислам диненең таралыуына шулай уҡ 922 йылда Волга буйы Болғарының исламды дәүләт дине булараҡ ҡабул итеүе лә сәбәпсе булған. Әммә Аллен Франк буйынса, «иң мөһиме башҡорттарҙың исламлаштырыу тураһындағы бик боронғо күпселек һәм йыш ҡына осраған риүәйәттәрендә — был Болғар ҡалаһы уларҙа бөтөнләй булмауы, ә исламлаштарыу Бохара, Бағдад һәм Анатолия миссионерҙарына беркетелә». Иртә осорҙа башҡорттарҙа ислам динен таратыуҙа ҙур ролде Ясауи һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәттәренең суфый миссионерҙары башҡарған, улар Көньяҡ Уралға Урта Азияның үҙәк ҡалаларынан, тәү сиратта Бохаранан, килгән.
Ауыҙ-тел ижады
Башҡорт ауыҙ‑тел ижадында «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Алпамыша менән Барсынһылыу» һәм башҡа эпостар төп урынды биләй. Әкиәт фольклоры героик, тылсымлы, көнкүреш әкиәттәренән тора. Башҡорт эпик, лирик, көнкүреш йырҙарына шиғыр һәм көй үҙенсәлектәре, бейеүҙәренә пантомима элементтары, ҡатмарлы сюжет структураһы («Байыҡ», «Перовский») хас. Башҡорт халыҡ ижады традициялары профессиональ сәнғәт һәм әҙәбиәт нигеҙенә ята. Биҙәү‑ҡулланма сәнғәте художество‑һүрәтләү сараларының күп төрлөлөгө, композицион алымдар камиллығы, орнаменттың тасуирилығы менән һыҙатлана. Аппликация, сигеү, бәйләү, кейеҙ, ағас, таш, күн, металл, буҫтауҙы художестволы эшкәртеү киң үҫеш ала.
Тигляевская Рочуга
Тигляевская Рочуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Едомский Полой ҡылымығының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күсәбә
Күсәбә — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яҡтан (тамағынан 670 километр алыҫлыҡта) Сыңғыҙ ауылы тирәһендә, ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км тәшкил итә.
Этимологияһы
Варианты — Күсбә. Күсәбә һүҙе күсмә тормош алып барыусы мәғәнәһендә бирелгән.
Башҡорт тел белгесе М. Усманова фаразлауынса, Урта Урҙала бүлексә атамаһы күсәбә этнонимынан алыныуы ихтимал.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғандан йылға башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Урал (Рәсәй бассейны өлөшө).
Реестрҙа яңылыш Күрисә тип күрһәтелгән.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды:
— 12010000512112200004921.
Кесе Кемчуг (Кемчугтың уң ҡушылдығы)
Кесе Кемчуг — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе/ Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 138 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кузьмин Василий Фёдорович
Василий Федорович Кузьмин (1907-1943) —  Воронеж фронты  40-сы армия 10-сы танк корпусының  183-сө танк бригадаһы  атыусыһы, сержант, Советтар Союзы Геройы.
Кесе Кемчуг (Кемчугтың уң ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кузьмин Василий Фёдорович
Биографияһы
Василий Федорович Кузьмин 1907 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
18+ (театр)
Театр «18+» — дәүләткә ҡарамаған театр, Дондағы Ростовта 2013 йылдың ғинуарында асыла.
Кузьмин Василий Фёдорович
Биографияһы
Тулы булмаған урта белемле. «Өфө» станцияһында  поезд бригадиры була, Крекингзаводын төҙөүҙә ҡатнаша,  Өфө нефть эшкәртеү заводының  2-се участкаһының табелсыһы булып эшләй. 1940 йылда Баҡы ҡалаһында хеҙмәт итә.
18+ (театр)
Театр тарихы
«18+» театрын  элекке макарон фабрикаһы биләмәһе  урынында ойоштороу тураһында тәүге тапҡыр 2012 йылдың август айында иғлан ителә. Тәүҙә театрҙы асыу  2012 йылдың ноябрендә планлаштырыла. Шунда уҡ «18+» театрының    хәҙерге драматургияға ориентир тотоуы билдәләнә. Театрҙың художество етәксеһе Юрий Муравицкий, баш режиссеры — Ольга Калашникова була.
Кузьмин Василий Фёдорович
Биографияһы
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. Сержант Кузьмин В.Ф. 1943 йылдың 24 сентябрендә Днепр өсөн алышта батырлыҡ күрһәтә
1943 йылдың 12 октябрендәге алыштарҙың береһендә ҡыйыу танкист  батырҙарса   һәләк була. Киев өлкәһенең Кагарлык районы Ржищев ҡасабаһында ерләнә
18+ (театр)
Театр тарихы
«18+» театрын асыу 2013 йылдың  31 ғинуарына  «MAKARONKA» арт-майҙансығын асыу менән бергә  билдәләнә. Шулай уҡ Сергей Медведевтың «Йәшерен „проект „Ҡуңыҙҙар 64“» комедияһы алдан иғлан ителә.
Кузьмин Василий Фёдорович
Батырлығы
«1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 183-сө танк бригадаһының танк атыусыһы (10-сы танк корпусы, 40-се армия, Воронеж фронты) сержант Кузьмин  1943 йылдың 24 сентябрендә Монастырек утары янында экипаж составында Днепр йылғаһын яулай. Плацдармда алыш ваҡытында бер нисә ут нөктәһен һәм дошмандың күп тере көстәрен юҡ итә».
СССР Юғары Советы Президиумының  1943 йылдың 23 октябрендәге Указы менән  «командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм  немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» сержант Кузьмин Василий Федоровичҡа  үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме  бирелә.
18+ (театр)
Театр тарихы
Элекке макарон фабрикаһы территорияһында 80 урынлыҡ театр залы һәм экспозиция майҙансыҡтары урынлаша.
Кузьмин Василий Фёдорович
Хәтер
Стәрлетамаҡ ҡалаһының 18-се урта мәктәбе бинаһына Геройҙың барельефы менән мемориаль таҡтаһы ҡуйыла
18+ (театр)
Театр тарихы
Театр баштан үҙенең труппаһын булдырыуға планлаштырмай, сөнки һәр проектҡа үҙенең тейешле актерҙар составы ҡаралырға тейеш. Театрҙың художество етәксеһе  — Юрий Муравицкий, 2015 йылдан театрҙың баш режиссеры Герман Греков була [12 ].
Кузьмин Василий Фёдорович
Хәтер
2005 йылдың 9 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһының Г.К.Жуков исемендәге скверҙа  Советтар Союзы Геройы В.Ф.Кузьминдың бюсын асыу тантанаһы үтә.
18+ (театр)
Театр тарихы
Дондағы Ростовта «18+» театр 2013 йылдың 31 ғинуарында асыла. Асылыу ваҡытында Муравицкий Юрий постановкаһында (Любовь Мульменко пьесаһы) «Папа» документаль трэш-мюзиклы, шулай уҡ «СИТО». арт-төркөмөнөң күргәҙмәһе үтә
2013 йылдың февраль айында «18+» театрында  Мәскәүҙең Театр .doc  гастролдәре ойошторола. 2013 йылд ың апрель айында «18+» театры үҙенең сәхнәһенә Санкт-Петербургтан  Алексей Янковскийҙың «Девочка и спички» и «Злой спектакль» спектаклдәре менән «АСБ»  Театр оҫтаханаһын саҡыра.
2013 йылдың сентябрендә «Театр+йәмғиәт» программаһына инә, уның  сиктәрендә 9 йәштән 16 йәшкә тиклем уҡыусылар  Ольга Калашникова  һәм Юрий Муравицкий етәкселеге аҫтында  «18+» театры өсөн ете пьеса яҙа.
2013 йылдың октябрендә «18+» театры майҙансығында заманса драматургияның  һәм  «Тура телмәр» режиссураһының фестивале үтә, унда ҡала халҡы «Хозяин кофейни» (Post Театр Post,Санкт-Петербург), «Павлик — мой бог» (Йозеф Бойс исемендәге театр, Мәскәү), «Зажги мой огонь» (Мәскәү) һәм «Цель» и «Между нами»  документаль фильмдарын ҡарай.
2014 йылда 18+ театрының «Папа» спектакле конкурстан тыш  «Алтын битлек» фестиваленең (Мәскәү ҡалаһы) «Яңы пьеса» программаһында ҡатнаша[9 ].
2015 йылдың ноябрендә   «18+» театрының спектакле «Шокошоппинг» VI  Халыҡ-ара камера театрҙарының  фестивалендә ҡатнаша (Санкт-Петербург)[10 ].
2016 йылда «Шокошоппинг» 46-сы Словения Драматургияһы Аҙналығы ҡатнашыусыһы сифатында саҡырыла, ул Крань ҡалаһында (Словения) 2016 йылдың  8 март алып  27 апреленә тиклем үтә[11 ].
Проект иҡтисады
2018 йыл башына театр саф табыш килтермәй. Театрҙың төп килеме — билет һатыу, майҙансыҡты ҡуртымға тапшырыу була.
Спектаклде ҡуйыу йылына уртаса 700 мең һум тәшкил итә, өҫтәүенә, сығымдар — логистика һәм гонорарҙар.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="">
Кесе Тагул
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сухая Каменка (Укроп ҡушылдығы)
Сухая Каменка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Укроп йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Драж
Иҫке Драж (Стародражжево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 118 кеше. Почта индексы — 452644, ОКАТО коды — 80258855013.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҡбирҙин Нәжметдин Сәләхетдин улы
Аҡбирҙин Нәжметдин Сәләхетдин улы (11 декабрь 1951 йыл) — ауыл хужалығы механизаторы. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984). III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.
Биографияһы
Нәжметдин Сәләхетдин улы Аҡбирҙин 1951 йылдың 11 декабрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Бәләкәй Моҡас ауылында тыуған.
1968 йылдан башлап Мәләүез районының М. Ғафури исемендәге колхозында эшләй: 1976 йылдан алып механизацияланған звено етәксеһе, 1988 йылдан алып бүлек идарасыһы, 2001-2008 йылдарҙа механик.
1983 йылда Нәжметдин Аҡбирҙин звеноһы гектарынан 442 центнер шәкәр сөгөлдөрө ала. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984). III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.
Яңы Ҡолшәрип
Яңы Ҡолшәрип (Яңы Башҡорт; Новокульшарипово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Иҫке Ҡолшәрип ауыл биләмәһе составына керә.
Географик урынлашыуы
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. 1780-се йылдарҙа Иҫке Ҡолшәрип ауылы халҡы тарафынан нигеҙләнгән.
Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 4-се бүлегенә керә.
Әлинжәҡала
Төҙөлөшө
Ҡәлғәлә тау түбәһен һәм уның битләүҙәрен биләгән күп һанлы гидротехник, оборона, торлаҡ һәм һарай ҡоролмалары бар. Таш диуарҙарҙың ҡеүәтле рәттәре тау итәгенән түбәһенә тиклем бер нисә һыҙатҡа һуҙылған. Күләгәлә ҡасандыр ямғыр һәм ирегән һыуҙы йыйған бассейн-цистерналар йәшерелгән. Әлинжәҡала ҡәлғәһендә шулай уҡ Илдәгизиҙәрҙең төп ҡаҙнаһы һаҡланған.
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы — аҫаба башҡорттарҙың ер биләү, ерҙе файҙаланыу һәм ергә хужа булыу тәртибен көйләүсе хоҡуҡи нормалар йыйылмаһы. Боронғо йола хоҡуғы нормаларына барып тоташа.
Тарихы
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы башҡорт йәмғиәте эсендә, аҫаба башҡорттар менән дәүләт, аҫаба башҡорттар менән төрлө категориялы күсеп килеүселәр араһындағы ер мөнәсәбәттәрен көйләй. Башҡорт общинаһы (тәүҙә ырыу-ҡәбилә берләшмәһе, һуңынан территориаль берләшмә) ерҙең коллектив хужаһы була. Формаль рәүештә общинаның һәр ағзаһы община (биләмә, улус, ауыл) ерҙәрен биләүгә һәм унан файҙаланыуға тиң хоҡуҡҡа эйә була, ғәмәлдә күсмә хужалыҡ шарттарында ер биләү һәм ерҙе файҙаланыу мал һанына бәйле була, һәм ырыу-ҡәбилә аҡһөйәктәре (бейҙәр, кенәздәр, мырҙалар, тархандар, хандар) тарафынан көйләнә. Ергә милекселек хоҡуғы йәйләү, көтөүлек маршруттарына етәкселек итеү формаһында үҫешә. Община ер биләүселеге сиктәрендә сәсеүлек, урман, айырыуса солоҡ, балыҡ тотоу һәм башҡа биләмәләр менән индивидуаль файҙаланыу барлыҡҡа килә. Яһаҡ түләү (яһаҡ түләүҙе башҡорттар үҙҙәренең ергә хоҡуҡтарының гарантияһы тип иҫәпләй) һәм хәрби хеҙмәт башҡорттарҙың аҫаба хоҡуғы шарты һанала. XIII быуатта — XVI быуаттың тәүге яртыһында башҡорттар үҙҙәре ингән дәүләт берләшмәләре (Алтын Урҙа, Нуғай Урҙаһы, Ҡазан ханлығы, Себер ханлығы) файҙаһына яһаҡ түләй һәм хәрби хеҙмәт үтәй. Риүәйәттәргә, шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға ярашлы, башҡорттар Алтын Урҙа хакимдарынан айырым башҡорт ҡәбиләләренең һәм ырыуҙарының аҫаба ерҙәренең һаҡланыуын гарантиялаған ярлыҡтар ала. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы юридик яҡтан жалованная грамоталарҙа нығытыла.
XVIII—XIX быуаттарҙа башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы ҡануниәт акттарында (Собор уложениеһы, 1664 й., 1694 й., һ.б. Өфө воеводаларына наказдар, 1734 йылдың 31 майындағы, 1735 йылдың 20 апрелендәге, 1736 йылдың 11 февралендәге, 1739 йылдың 20 авгусындағы, 1754 йылдың 16 мартындағы, 1755 йылдың 1 сентябрендәге, 1869 йылдың 10 февралендәге, 1832 йылдың 10 апрелендәге указдар һәм башҡалар) бер нисә тапҡыр раҫлана. Генераль ыҙанлау һәм Махсус ыҙанлау барышында башҡорт аҫаба ерҙәрен ыҙанлау башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын иҫәпкә алып үткәрелә.
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы 1917 йылдың 27 октябрендә Ер тураһында декрет менән бөтөрөлә. Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалыу һәм уны 1917 йылда тартып алынған аҫаба ерҙәрен ҡайтарып биреү зарурлығы 1917-1921 йылдарҙағы Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологияһының төп фекере була, Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары резолюцияларында иғлан ителә.
Сығанаҡтар
Демидова Н. Ф. Землевладение и землепользование в Уфимском уезде XVI—XVIII вв. // Ежегодник по аграрной историиВосточной Европы. Минск, 1964.
Игиша
Игиша (Игиса, Илиша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожа йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 94 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Станиславский Константин Сергеевич
Станиславский Константин Сергеевич (17 ғинуар 1863 йыл — 7 август 1938 йыл) — театр режиссёры, актёр, педагог һәм театр реформаторы. Йөҙ йыл барышында Рәсәйҙә һәм донъяла уғата ҙур популярлыҡ менән файҙаланған атаҡлы актёр системаһын булдырыусы. СССР-ҙың тәүге халыҡ артисы (1936).
1888 йылда ул Мәскәү сәнғәт һәм әҙәбиәт йәмғиәтенә ойоштора. 1898 йылда Вл. И. Немирович-Данченко менән бергә Мәскәү Художество театрына нигеҙ һала.
Биографияһы
Константи́н Серге́евич Станисла́вский (ысын фамилияһы — Алексе́ев) 1863 йылдың 17 ғинуарында Мәскәүҙә ]] С. И. Мамонтов һәм ағалы-ҡустылы Третьяковтар менән туған булған танылған сәнәғәтсенең күп балалы ғаиләһендә тыуа (ғаиләлә бөтәһе туғыҙ бала була). Атаһы — Алексеев Сергей Владимирович (1836—1893), әсәһе — Елизавета Васильевна (ҡыҙ фамилияһы Яковлева), (1841—1904).
1878—1881 йылдарҙа Лазарев институтында уҡый, артабан ғаилә фирмаһында хеҙмәт итә. Ғаиләлә театр менән мауығалар, Мәскәүҙәге йорттарында театр тамашаһы өсөн махсус рәүештә яраҡлаштырылған зал була, ә Любимовкалағы имениеларында — театр флигеле.
1877 йылдан алып өйҙә Алексеев түңәрәгендә сәхнә тәжрибәһен туплай башлай. Иң яҡшы педагогтар етәкселегендә пластика һәм вокал менән көсөргәнешле шөғөлләнә, Кесе театр актёрҙары өлгөһөндә оҫталыҡҡа өйрәнә, Ленский, Музиль, Федотова, Ермолова уның кумирҙары була. Лекоктың «Графиня де ла Фронтьер» (юл баҫыусылар атаманы), Эрвеның (Флоридор) «Мадемуазель Нитуш» оперетталарында, шулай уҡ Салливандың (Нанки-Пу) «Микадо» Скомик операһында уйнай.
1884 йылдың декабрендә Покровский бульварында А. А. Карзинкин йортонда һәүәҫкәр сәхнәлә Станиславский Гоголдең "Өйләнеү"ендә Подлескин ролен беренсе тапҡыр башҡара. Йәш актёрға спектаклде сәхнәгә ҡуйған Кесе театр артисы М. А. Решимов етәкселегендә лә беренсе тапҡыр эшләргә тура килә.
1891 йылдың ғинуарында Станиславский Сәнғәт һәм Әҙәбиәт Йәмғиәтендә рәсми рәүештә режиссура өлөшөнә етәкселекте үҙ өҫтөнә ала. К. Гуцковтың «Уриэль Акоста» (1895), «Отелло» (1896), Эркмана-Шатриандың «Поляк йәһүде» (1896), "Много шума из ничего"н (1897), «Ун икенсе төн» (1897), «Батҡан ҡыңғырау» (1898) спектаклдәрен ҡуя, Акоста, бургомистр Матис, Бенедикта, Мальволио, мастер Генрих ролдәрен уйнай. Станиславский «әҫәрҙең рухи асылын белеү өсөн режиссёр алымдарын эҙләү» менән шөғөлләнә.
Мәскәү Художество театры
1897 йылда Немирович-Данченко Станиславскийҙы театр торошона ҡағылышлы мәсьәләләрҙе тикшереү өсөн осрашыуға саҡыра. Аҙаҡ Станиславский был осрашыуҙы, театр булдырыуҙың тәүге мәле, тип атай.
14 (26) июня 1898 йылдың 14 (26) июнендә Мәскәү янындағы Пушкинола Художество театрының Немирович-Данченконың Филармония буйынса уҡыусылары һәм Сәнғәт һәм әҙәбиәт йәмғиәтенең һәүәҫкәр артистарынан торған труппаһы эшләй башлай. Репетицияларҙың тәүге айында уҡ етәксе вазифалар бүленешенең шартлы булыуы асыҡлана. «Батша Фёдор Иоаннович» трагедияһы репетицияларын Станиславский башлап ебәрә, Немирович-Данченко Фёдор батша роленә дәғүә иткән алты актёр араһынан үҙенең уҡыусыһы И. В. Москвинға өҫтөнлөк бирә. Станиславский, «Батша Федор»ҙан Мәскәү художество театрының тарихи-көнкүреш йүнәлеше башланала инде, тип иҫәпләй. М. Горькийҙың «На дне» (1902) пьесаһын сәхнәләштергәндә Станиславский һәм Немирович-Данченконың бер үк мәсьәләгә ике төрлө ҡарашта булыуҙары асыҡлана. Театр эшләй генә башлағанда режиссёр өҫтәле артында ике етәксе лә ултырыр була. 1906 йылдан «һәр беребеҙҙең үҙ өҫтәле, үҙ пьесаһы һәм үҙ постановкаһы булды, сөнки һәр беребеҙ, театрҙың дөйөм, төп принцибына тоғролоҡ һаҡлап, үҙ юлы менән барырға теләне», — тип аңлата аҙаҡ Станиславский. «Брандт» — Станиславский үҙе генә ҡуйған тәүге спектакль. Шул осорҙа Станиславский Мейерхольд менән бергә Поварская урамында эксперименталь Студия аса (1905).
Станиславский-актёр
Станиславский актёр һөнәре буйынса үҙ алдына яңынан-яңы бурыстар ҡуя. Ул артисҡа сәхнәлә ижад итеү мөмкинлеген биргән система булдырырға теләй. Театр теорияһы һәм педагогика өлкәһендәге эҙләнеүҙәре нигеҙендә Станиславский Беренсе студияһын аса (уның спектаклдәре 1913 йылдан күрһәтелә башлай).
1917 йылдан һуң
Революциянан һуң Станиславский ҡуйған тәүге спектакль — Байрондың «Каин»ы (1920). Һис шикһеҙ «Ревизорҙы» (1921) ҡуйыуҙы ла еңеү тип атап була. Хлестаков ролен Станиславский күптән түгел генә уның 1-се студияһына күскән Михаил Чеховҡа бирә. 1922 йылда МХАТ (Мәскәү художество академия театры) Станиславский етәкселегендә Европа һәм Америкаға оҙайлы гастролдәргә юллана, унан Качалов труппаһының ҡайһы бер актёрҙары, Рәсәйгә ҡайтмайынса, сит илдә ҡалыуҙы хуп күрә.
20-се йылдарҙа таетрҙа быуындар алмашыныуы мәсьәләһе киҫкен тора; МХАТ-тың 1-се һәм 3-сө студиялары үҙаллы театрҙар булып китә; Станиславский уҡыусыларының «хыянатын» бик ауыр кисерә, шуға ла МХАТ студияларын Шекспирҙың "Король Лир"ының ҡыҙҙары исеме менән атай: 1-се һәм 3-сө студияларға Гонерилья һәм Регана, 2-се студияға Корделия исемдәре бирелә. 1924 йылда Художество театры труппаһына, нигеҙҙә, 2-се студияла тәрбиәләнгән актёрҙар килә.
Станиславскийҙың 20—30-сы йылдарҙағы эшмәкәрлеге урыҫ сәхнә сәнғәтенең традицион художество ҡиммәттәрен һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелә. .
МХАТ труппаһына 2-се студиянан һәм 3-сө студия мәктәбенән йәш көстәр килгәс, Станиславский улар менән шөғөлләнә һәм йөш режиссёрҙар ҡуйған эштәрҙе сәхнәгә сығара.
Һуңғы йылдарҙа
1928 йылда МХАТ-тың юбилей кисәһендә Станиславский кисергән йөрәк өйәнәгенән һуң табиптар уға сәхнәгә сығыуҙы тыя. Станиславский 1929 йылда ғына эшен дауам итә ала, ул бөтә көсөн теоретик тикшеренеүҙәргә, «системаһын» ғәмәлдә һынап ҡарауҙарға, Ҙур театрҙағы үҙенең Опера студияһында (хәҙерге К. С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү академия музыка театры) үткәрелгән занятиеларға йүнәлтә.
«Системаһын» камиллаштырыуҙы дауам итеп, «Сәнғәттәге минең ғүмерем» китабынан һуң (Америкала — 1924, Рәсәйҙә — 1926 йылда баҫылып сыға) Станиславский «Актёрҙың үҙ өҫтөндә эшләүе» китабының 1-се томын нәшриәткә ебәреп өлгөрә (1938 йылда нәшер ителә, үлгәндән һуң).
Станиславский 1938 йылдың 7 авгусында Мәскәүҙә вафат була. 9 августа Новодевичье зыяратында ерләнә.
Ғаиләһе
Улы (никахтан ситтә тыуған) — В. С. Сергеев (1883—1941), танылған антик осор тарихсыһы. Ейәне —танылған тарихсы һәм этнограф, СССР Фәндәр Академияһы академигы Ю. В. Бромлей.
Ҡыҙы — Кира Константиновна Алексеева-Фальк (1891—1977) рәссам Роберт Фалькта кейәүҙә була.
Һеңлеһе — Анна Сергеевна Алеева-Штекер (1866—1936), актриса.
Кесе Чадый-Кы
Кесе Чадый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чадый-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Това (Мезень ҡушылдығы)
Това  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №5062 ҡылымығының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Корченак
Кесе Корченак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тяжин йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лағыр урта мәктәбе
Тарихы
Ауылда грамотаға эйә кешеләр электән булған. 1811 һәм 1816 йылғы рәүиз сказкаларына ярашлы, Лағыр ауылында Себер даруғаһының элекке ахуны Яңыбай Ишмөхәмәтов йәшәгән. XIX быуатта ауылда 1791 һәм 1876 йылдарҙа төҙөлгән 2 йәмиғ мәсете була, уларҙың һәр ҡайһыһының үҙ мәктәбе була. Беренсе мәктәп 1848 йылда асыла. Ошо датанан иҫәпләгәндә, Лағыр мәктәбенә 200 йыл самаһы. Беренсе земство мәктәбе 1905 йылда асыла. Ул дүрт кластан тора һәм уҡытыу рус телендә алып барыла. Беренсе уҡытыусы 40 йәшлек Әхмәтсолтан Ғөбәйҙуллин була. Ул 1917 йылға тиклем уҡыта. 1919 йылда мәктәп 1-се баҫҡыслы Берҙәм хеҙмәт мәктәбе тип үҙгәртелә, унда 8-16 йәшлек малайҙар һәм үҫмерҙәр уҡый. Арифметика, география, физика, рус теле һәм башҡорт теленән Яуыш Мөхәмәтғәлин менән Йыһан Мөхәмәтшин белем бирә. Революция, Граждандар һуғышы, 1921 йылғы ҡоролоҡ һәм унан һуң килгән аслыҡҡа ҡарамаҫтан, ауылда мәктәп эшен туҡтатмай. 1932 йылда мәктәп Колхоз йәштәре мәктәбе (ШКМ) тип үҙгәртелә. 1935 йылда мәктәп ете йыллыҡ тулы булмаған мәктәп статусын ала. 1961 йылда 8 йыллыҡ тулы булмаған мәктәпкә әйләнә, 1968 йылда — урта мәктәп статусына эйә була. 1972 йылда яңы типовой мәктәп төҙөлә. 2001 йылда 264 урынлыҡ яңы мәктәп ҡулланыуға тапшырыла. Балалар баҡсаһы мәктәп ҡарамағына инә һәм бер бинала урынлашҡан.
Кубань дәүләт университеты
Кубань дәүләт университеты (КубДУ) — Краснодарҙа юғары уҡыу йорто. Рәсәйҙең көньяғындағы иң ҙур һәм боронғо университеттарҙың береһе булып тора.
Тарихы
1920 йылдың 5 (18) сентябрендә Халыҡ мәғарифы институты кеүек нигеҙ һалына, һуңынан Кубань юғары педагогия институты тип үҙгәртелә. 1924 йылдың 19 сентябрендә  РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән  Кубань юғары педагогия инстиуты илдең алты уҡыу бүлексәһе составында башҡа педагогик институттар иҫәбендә раҫлана. 1931 йылда Кубань агрономия педагогия институты итеп үҙгәртелә. 1933 йылда ВЛКСМ-дың 15-йыллығы исемендәге Краснодар  дәүләт педагогия һәм уҡытыусылары институты тип  1970 йылдың 18 февралендә Кубань дәүләт педагогия институты Краснодар дәүләт университеты  итеп үҙгәртелә.
2002 йылда Рәсәй-Швейцария бизнес-клубы тарафынан эшлекле репутация өсөн алтын миҙал менән бүләкләнә. 2004 һәм 2005 йылдарҙа университет Рәсәйҙең иң яҡшы йөҙ юғары уҡыу йорттары исмелегенә инә һәм «Европа сифаты»  алтын миҙал менән билдәләнә.
2006 йылдың ғинуарында Рәсәй Фәндәр академияһы академигы В.А. Бабешко Берлин ҡалаһының Юғары техник-иҡтисад мәктәбенең почетлы сенаторы итеп һайлана. Билдәле ғалимдар, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре КубДУ-ның почетлы профессоры исемен йөрөтә: Рәсәй Федерацияһының экс-премьер-министры, РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты академик Е. М. Примаков, Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты академик М. Залиханов, 2002-2005 йылдарҙа Германияның Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе. Ф. Фон Плётц, Мәскәү дәүләт университеты ректоры В. Садовничий, Теннесси университеты профессоры Р. Уильямс, Урта Көнбайыш колледждары ассоциацияһының элекке президенты Э. Хейфорд.
Рейтингтары
2009 йылда, бойондороҡһоҙ «РейтОР» рейтинг агентлығы буйынса Кубань дәүләт университеты донъяла  314-се урынды биләй, Рәсәй вуздары араһында 10-сы була.
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы вузды, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы уҡыу йорттары исемлегенә индерә унда  «Е» рейтинг класы бирелә.
Ғилми тикшеренеүҙәр
Кубань дәүләт университетының ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегенең үҙенсәлеге булып ғәмәли тикшеренеүҙәргә фундаменталь фәндәрҙе киң таратыу һәм һөҙөмтәләрҙе практикаға  индереү тора. Ил һәм сит илдәрҙә академик КубДУ ректоры В.А. Бабешконың ғилми мәктәбе ҡаҙаныштары танылыу яулай. 2001 йылда ошо мәктәптең өс вәкиле Рәсәйҙең Дәүләт премияһына лайыҡ булды.
Сейсмология өлкәһендәге уникаль асыштар сейсмик фараздың нигеҙле теорияһын булдырырға, шулай уҡ файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүҙең яңы һөҙөмтәле ысулдарын әҙерләргә мөмкинлек бирә. Кубань университетында әҙерләнгән тупраҡтың биоремедиацияһы технологияһы киң ҡулланыла, ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бысранған тупраҡтарҙың микроблы биотөрлөлөгөн тергеҙергә мөмкинлек бирә. Юғары уҡыу йортонда һирәк ер элементтары нигеҙендә етештерелгән лазерлы кристалдарҙы АҠШ, Япония, Франция, Германия компаниялары һатып ала. Ғалимдарҙың эше нанотехнологиялар өлкәһендә лә алып барыла, ул телекоммуникация системаларының, компьютер техникаһының, электр һәм химия микродвигателдәренең яңы кимәленә өлгәшергә мөмкинлек бирәсәк.
Кубань дәүләт университеты донъяның төрлө илдәренең университеттары һәм тикшеренеү үҙәктәре менән бик күп фәнни һәм белем биреү бәйләнештәренә эйә, Европа, Америка, Азия илдәре вуздары менән 50-нән ашыу килешеү төҙөгән. КубДУ Көнсығыш һәм Евразия ассоциациялары ағзаһы, АҠШ-тың Урта Көнбайыш колледжы ассоциацияһы, IREX, ACIE, Fulbright, DAD, EAD һәм башҡалар менән хеҙмәттәшлек итә. Интернет-үҙәк базаһында CISCO төбәк селтәр академияһы асыла
Факультеттары
• 2
Трускавец курорты
Трускавец (Трускаве́ць) — Украинаның Львов өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, бальнеологик курорт.
Украина Карпаттары тау итәктәрендә, 400 м бейеклегендә, Львовтан көньяҡҡа табан 84 км, Дрогобычтан 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Дрогобыч станцияһынан тимер юл тармағының аҙаҡҡы станцияһы,Киевтан, Днепрҙан поезд, Львовтан электричкалар һәм автобустар.йөрөй.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
Николай Иванович Боголюбов 1899 йылдың 22 октябрендә Рязань губернаһының (хәҙерге Липецк өлкәһе) Ивановское ауылында тыуған.
Трускавец курорты
Халыҡтың даими һаны — яҡынса 29 500 кеше. Курортта ял итеүселәр һаны ай һайын уртаса 13 000 кеше тәшкил итә. СССР тарҡалғандан һуң, элекке республикаларҙан ял итеүселәр һаны күпкә кәмей ял йылға; «чернобыль балалары»н ял иттереүҙә әүҙем файҙаланыла.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
Рязань драма театрындағы студияла уҡыған.
Трускавец курорты
Иртә тарихы
Трускавец тураһындағы тәүге яҙма телгә алыу1469 йылға ҡарай. Археологик ҡомартҡылар, атап әйткәндә, б. э. IV быуатына ҡараған хәрби рим һүрәтле мисәте чеканы яҙылған тураһында һөйләй, хәҙерге замандағы был ҡала территорияһында бер яҡтан — готтар һәм карптар етәкселегендәге карпат буйы ҡәбиләләре, икенсе яҡтан — Рим империяһы легиондары араһындағы хәрби хәрәкәттәр аренаһы булыуы мөмкинлеген раҫлай. Происхождение названия города до конца неизвестно. Согласно основной исторической версии название «Трускавец» происходит от славянского имени Трушко или Трусько, со временем видоизменённое в Труськович, Трускавец. Другие учёные считают, что на название повлиял литовский язык. По-литовски druska — это «соль», а Прикарпатье (в частности соседний Дрогобыч) — известный центр солеварения. С этим промыслом связаны названия многих населённых пунктов Львовщины, например: Старая Соль, Ясеница Сольная, Солец, Солонсько. В пользу этого варианта свидетельствуют тесные межгосударственные отношения Галицко-Волынского княжества и Великого Княжества Литовского в XII—XV веках. Кроме того, существует популярная, но мало правдоподобная версия, согласно которой «Трускавец» — это видоизмененная форма польского слова truskawka — «клубника». Но эта ягода появилась в Европе только после 1714 года, а название города встречается уже в XV веке.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
1920 йылда ул армияға алына; Ҡыҙыл Армия үҙешмәкәр коллективында сығыш яһай. Демобилизациянан һуң ул тағы Рязандә эшләй. Сәхнәлә ул Бессеменов (Мещане), Клещ, Сатин («На дне») һәм Дорн («Чайка») ролдәрен башҡара.
Трускавец курорты
Иртә тарихы
В начале своего существования Трускавец, скорее всего, был собственностью галицко-волынских князей, а после завоевания княжества Польшей трускавецкие земли попали в собственность польских королей, землевладения которых, так называемая «королевщина» сдавалась в аренду феодалам. Известно, что шляхтичами-держателями трускавецкого имения в 1462 году были братья Иван и Станислав Корытки. Около 1518 года город входит в состав Дрогобычского староства.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
1922 йылда Боголюбов Мәскәүгә күсенә. 1926 йылда РСФСР театрындағы ГЭКТЕМАС студияһын тамамлай (һуңыраҡ Мейерхольд исемендәге театр тип атала башлай). Ул 1923 йылдан был театрҙа актёр булып эшләй.
Трускавец курорты
Иртә тарихы
В 1772 году, после первого раздела Речи Посполитой, Трускавец стал собственностью австрийского императора.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
1929 йылда Боголюбов партизан отрядтарының батыр командиры Чуб ролен уйнай ("Командарм-2 "пьесаһы).