cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫке Ҡаҙансы ауылы ер-һыу атамалары
Ер-һыу атамалары
Дарытау Ҡаҙансы ауылына яҡын ғына бер бәләкәй тау бар. Уның исеме Дарытау. Ул тауҙа нимә генә үҫмәй! Йәйен еләк-емеш күп булып уңа, төрлө-төрлө ағастар, үҫемлектәр үҫә. Ул тауҙың үләнен дә әрәм итмәй, бесән итеп сабалар. Тауҙың үҙенә башҡа хужаһы бар. Шул кеше уны йыл да сабып, таҙартып тора. Уның тарихы ошолай: элек ул урында шаулап ағастар үҫкән. Һуңынан ул ағастарҙы киҫкәндәр. Һуғыш йылдарында ошо ерҙе һөрөп, унда тары сәсеп үҫтергәндәр. Шунан башлап уны Дарытау тип йөрөтә башлағандар. Әхмәтшатау Ҡаҙансы ауылында бер бәләкәй генә тау бар. Борон заманда был тауҙа Әхмәтша исемле кеше бесән сапҡан. Йыл да ул йәй буйы был тауҙан ҡайтмаған. Уны таҙартып, бесән сабып торған. Йылдар үткән, ул кеше сирләп үлеп киткән. Һәм ул тауҙы Әхмәтша тип йөрөтә башлағандар. Балалар унда йыл да саңғы шыуа. Ә ҡатындар, ҡыҙҙар еләк-емеш йыйырға йөрөй. Аҡбуртау Иҫке Ҡаҙансы ауылынан йыраҡ түгел бәләкәй тау бар. Ул Михайловка тауына барып тоташа. Уның түбәһендә мейес ағартыу өсөн ҡуллана торған аҡбур таш ятышы бар. Кешеләр уны ҡаҙып, ватып алып ҡайтҡандар, яндырғандар. Шуға ла был тауҙы “Аҡбур тауы” тип йөрөтә башлағандар. Мәтрәй яланы Граждандар һуғышы ваҡытында Иҫке Ҡаҙансы ауылына Митрофан исемле кеше йәшәргә килгән. Урындағы халыҡ менән дуҫ, татыу итеп рус кешеһе йәшәй алмаған. Ҡаҙансылар уны аңламаған һәм уның исемен дә улар дөрөҫ әйтә алмаған. Митрофанды Мәтрәй тип йөрөткәндәр. Быға ул түҙмәгән һәм яланға сығып киткән йәшәргә. Унда палатка ҡороп, оҙаҡ йылдар йәшәгән. Шунда үлеп киткән. Ошо ваҡыттан башлап яланды “Мәтрәй яланы” тип йөрөтә башлағандар. Бурсыҡ соҡор Иҫке Ҡаҙансы ауылы яланында ҙур соҡор бар. Был соҡор эсендә бурсыҡтар (бурһыҡ) йәшәй. Улар йөҙләгән юл эшләп сыҡҡан, төрлө урындан инеп һәм сығып була. Шуға ҡарап ауыл халҡы был соҡорға “Бурсыҡ соҡор” тип исем биргән. Ҡаҙансы ауылы 400 йыл элек Иҫке Ҡаҙансы ауылы урынына бер ҡарт башҡорт үҙенең ҡатыны һәм дүрт улы менән ҡайҙандыр йәшәргә килә. Уның иң бәләкәй улы Аяҙ исемле булған. Ҡарт үҙенең өс ҙур улы менән иртәнән кискә тиклем урманда эшләгән, ерҙәрен ҙурайтҡан. Ә бәләкәй улы Аяҙ ҡаҙан янында ултырырға яратҡан. Әсәләре ошо ҡаҙанда ашарға бешергән. Шуға ла, ҙур улдары, көлөп, бәләкәй Аяҙға Ҡаҙансы тип исем биргән. Шунан бирле ауылды Ҡаҙансы тип йөрөтә башлағандар. Урманкүл ауылы Был ауылдың тарихы бик ябай ғына. Борон заманда хәҙерге Урманкүл урынлашмаған булғанда, ошо ергә, күрше ауылдан бер кеше йәшәргә килгән. Ул үҙенең ауылына оҙаҡ ҡына исем уйлаған. Бер ваҡыт ҡышҡылыҡҡа утын әҙерләргә сығып китә. Атта барғанда бер соҡор осрай, унда һыу була. Бара торғас, тағын шундай соҡор осрай. Был кешегә шулай итеп ҡырҡ соҡор осраған. Өйгә ҡайтҡас ҡатынына: “Урман хәтлем күл күрҙем”, — ти. Шулай итеп, ауылдың исеме Урманкүл тип атала.
Иҫке Ҡаҙансы ауылында йәшәгән Сәғиҙә Миңлеғәли ҡыҙы Рәхимова яҙып ҡалдырған.
Һылтанмалар
https://vk.com/away.php?to=https%3A%2F%2Faskinskajanov-b.rbsmi.ru%2Farticles%2Ftoponimika-ser-re%2FI-ke-a-ansi-auilini-er-iu-atamalari-741426%2F&cc_key=
]]
Оло Тава
Оло Тава — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 193 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заря (Дәүләкән районы)
Заря (Заря) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 65 кеше. Почта индексы — 453422, ОКАТО коды — 80222810006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы
Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы (1890—1934) — сәсән, ҡобайырсы, шағир, композитор, оҫта ҡурайсы һәм ҡумыҙсы, мөғәллим, мәғрифәтсе.
Биографияһы
Сабирйән Мөхәмәтзакир улы Мөхәмәтҡолов 1890 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ҡыпсаҡ Үҙән ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылында тыуған. Сығышы буйынса Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең ҡарағай-ҡыпсаҡ тармағынан.
Сабирйән бәләкәй сағынан уҡ уҡырға — яҙырға отҡор, йыр-бейеүгә оҫта, телгә бик бай була. Йәшләй үк халыҡ ижадына, сәсәнлек сәнғәтенә күңел биргән. Атаһының шиғри хазинаһынан боронғо башҡорт ҡобайырҙарын, йырҙарын отоп алған.
Сабирйәндең һәләтлелеген күреп, атаһы уны Әбйәлил районы Рауил ауылы мәҙрәсәһенә уҡырға алып бара. Шулай итеп, Сабирйән Мөхәмәтҡолов 1900—1911 йылдарҙа Урал аръяғындағы Рауил ауылындағы мәҙрәсәлә белем ала, унан Стәрлетамаҡ ҡалаһы мәҙрәсәләрендә уҡыуын дауам итә.
Мәҙрәсәне тамамлағандан һуң 1911 йылда батша армияһына алына. 1914 йылғы герман һуғышында ҡатнаша. Пленға эләгә, унан бер иптәше менән ҡасып, Төркиәгә барып сыға. 1917 йылғы Граждандар һуғышында ҡатнашып, тик 1919 йылдың көҙөндә тыуған иленә әйләнеп ҡайта.
Ҡайтыуына атаһы түшәктә була, уның ҡушыуы буйынса, Сабирйән Килдеғол ауылы ҡыҙы Өммөлхаятҡа өйләнә, атаһы күп тә үтмәй вафат була.
1920 йылда хеҙмәт юлын уҡытыусы булып башлай. 1928−1929 йылдарҙа Байғаҙыла, 1929—1930 уҡыу йылында Ғәлиәкбәр ауылында, 1930—1931 йылдарҙа Әбделмәмбәттә уҡыта. 1932—1934 йылдарҙа райсоветта (элеккесә РИК-тә) сәркәтип була, ЗАГС бюроһында ла эшләй. 1933 йылда нахаҡҡа ғәйепләнеп, ике тапҡыр ҡулға алына, икеһендә лә нисектер ҡотолоп ҡайта. Өсөнсөгә 1934 йылдың март айҙарында тағы ла ҡулға алына. Шул китеүҙән ҡайтмай, 1934 йыл аҙаҡтарында үлеп ҡала. Шулай итеп, Сабирйән сәсәндең ғүмере бик иртә өҙөлә. 1989 йылда, репрессия ҡорбаны булараҡ, аҡлана.
Уның өс ҡыҙы була: Рауза 1947 йылда йәшләй ауырып вафат була, Зәкиә менән Вәсилә лә мәрхүмәләр инде.
Бөгөнгө көндә Сабирйән сәсәндең исемен мәңгеләштереү маҡсатында Әбделмәмбәт һәм Килдеғол урта мәктәптәре музейҙарында сәсәнгә ҙур урын бүленгән. Музейҙа сәсәндең шәжәрәһе ҡуйылған. 2015 йылда Әбделмәмбәттә сәсәндең тыуыуына 125 йыл тулыуға бәйле хәтер сараһы ойошторола. Сәсән иҫтәлегенә таҡтаташ асыла.
Телескоп (мәғәнәләр)
Телескоп:
Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы
Биографияһы
1993 йылда Бөрйән районы хәкимиәте Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге әҙәбиәт һәм сәнғәт премияһын булдырған.
Ижади эшмәкәрлеге
Мәҙрәсәлә уҡыған йылдарында уҡ төртмә шиғырҙар, бәйет-таҡмаҡтар сығара, оҫта бейей, ҡулынан ҡурай, ҡумыҙ төшмәй. Шул йылдарҙа уҡ халыҡ ижады өлгөләрен йыя башлай. 1910 йылдарҙа ҡаҙаҡтар араһына китеп. мөғәллимлек эшен атҡарған. Ҡаҙаҡ далаларында аҡындар менән таныша, аҡын-сәсәнлек һөнәрен тағы нығыраҡ үҙләштерә.
Сабирйән Мөхәмәтҡолов рус, фарсы, ғәрәп телдәрен яҡшы белгән. Шәреҡ әҙәбиәте, философияһы менән таныш булған. Бөрйән яҡтарында киң билдәлелек алған «Күсәк бей» эпосының бер нисә вариантын яҙып алған. Шунын бер вариантын 1928 йылда Ә. Исламғолов Сабирйән сәсәндең үҙенән яҙып алған. Бер вариантын Ғәббәс Дәүләтшин күсереп алып, 1929 йылда «Башҡорт аймағы» журналында баҫтырып сығарған.
Сәсән эпосты яңы шиғри ҡалыпҡа һалып, ҡулъяҙма китап эшләгән. Үҙе уны яттан да башҡарыр булған. Сабирйән сәсән эшкәрткән һәм ижад иткән ошо ике шиғри вариант «Күсәк бей» эпосының ҡыпсаҡ версияһы булып, башҡорт халыҡ ижады составында баҫмаларға ингән.
Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашып, заманының иң-иң зыялыларының береһе булған. Тыуған яғы Сабирйән Мөхәмәтҡоловты мәҙрәсә ғилемен яҡшы белгән, совет мәктәбе тәртиптәрен дә ныҡлы үҙләштергән абруйлы мөғәллим итеп иҫендә ҡалдырған. Үҙ сәсәне, оҫта ҡобайырсы, ил ағаһы итеп хәтерендә һаҡлаған.
Сабирйән сәсән үҙендә сәсәнлек һәм шағирлек, композиторлыҡ һәләттәрен дә берләштергән. Күпселек шиғырҙарын импровизация юлы менән шунда уҡ яттан сығарыр булған. Аҙаҡ уларҙы дәфтәренә күсереп ҡуя йәки шағирҙарса яҙып ижад итә торған булған. Ниндәйҙер хәл-ваҡиғаға ҡарашын шиғри юлдар, таҡмаҡ йәки бәйет менән белдерер булған. Уларҙы халыҡ шунда уҡ отоп алып, телдән телгә тапшыра килеп, беҙҙең көндәргә килеп еткән. Ҡайһылыр шиғри юлдары халыҡ араһында әйтем булып таралып киткән. Һәр хәлдә Сабирйән сәсәндең шиғырҙары, бәйеттәре телдән дә, яҙма рәүештә лә үҙ заманында киң таралыу алған.
Сабирйән сәсәндең халыҡ ҡобайырҙарын, эпос, йыр репертуарының башҡа әҫәрҙәрен яҙып барған дәфтәрҙәре булған, ләкин беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Ә шулай ҙа, үҙе сығарған шиғырҙары яҙылған күн тышлы дөйөм дәфтәре ҡыҙы Зәкиәлә һаҡланған була. Ғайса Хөсәйенов етәкселегендә Зәйтүнә Шәрипова, Фирҙәүес Хисамитдинова составында ойошторолған археографик экспедиция ул дәфтәргә 1979 йылда барып юлыға. Экспедиция ваҡытында «Урал» ҡобайырының Сабирйән сәсән исеменә ҡараған версияһын да күсереп алалар. Был ҡобайыр Шафиҡ сәсән Әминев авторлығындағы «Урал» ҡобайырына оҡшаш була, ләкин улар бер-береһен ҡабатламай.
«Сабирйән Мөхәмәтҡоловтың айырым шиғырҙарының ижад ителеү һәм йәшәү формаһы өсөн бик ҡыҙыҡлы һәм сәйер генә бер яғы ла осрай. Сәсән бер-ике шиғырын киҫелгән ағас түңгәгенә, эргәнән юнып таҙартып, битләүенә яҙған. „Түңгәккә“ тигән шиғыры — ана шундай ағасъяҙма ҡомартҡы. Был шиғри юлдарҙы уҡыған кешеләр ятлап ала. Яҙыу йылдар үтеү менән юйылһа ла, түңгәк әле лә һаҡлана. Бына сәсәндең тағы бер ағасъяҙма шиғыры: Сахраларҙа юлдаш, дәртле моңдаш -Ғалим егеттәрҙең белеме. Тәбиғәттең тәрән серҙәренә һис етмәй бит әҙәм ғилеме.» (Ғайса Хөсәинов яҙмаларынан өҙөк).
Сәсәндең бай мираҫы
«Яҡташыбыҙ, сәсән, мәғрифәтсе, хәлфә Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзәкир улының ғүмере ижады сәскә атҡан саҡта өҙөлһә лә, бик бай һәм күп ҡырлы, һуңғы йылдарҙа уның поэтик мираҫын уҡыусылар һәм эҙәрмәнлек эше менән ҡыҙыҡһыныусанлыҡ айырата артты.
Талантлы сәсән мөрәжәғәт иткән темалар уның тормошто ҡабул итеү, күреү, үҙ фекер һәм хистәрен бирә алыу формалары кеүек төрлө. Уның поэтик мираҫында ҡобайырҙар ҙа, шиғыр-уйланыуҙар ҙа, тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә, пейзаж лирикаһы ла, тос сатирик һәм юмористик шиғырҙар ҙа бар. Сәсән булараҡ, тормошта барған хәл-ваҡиғаларға тиҙ һәм асыҡ мөнәсәбәтен, ысынбарлыҡҡа үҙенең хаҡ баһаһын белдереүсе шағирҙың ижади диапазоны бай һәм киң. Мәҫәлән, „Уралға мәдхиә“ ҡобайырында ул башҡорттарҙың героик үткәненә мөрәжәғәт итеп, изге тыуған еренә дан йырлай. Күпте күргән халҡына яҡты көндәр килеү өмөтөн Совет власы менән бәйләй.
Халыҡ араһында Сабирйән хәлфәнең юмористик һәм сатирик шиғырҙары кин таралған була. Әлбиттә, уның совет осорондағы етешһеҙлектәргә йүнәлтелгән үткер сатираһы властар тарафынан иғтибарға алынып, „баһалана“.
С. Мөхәмәтҡоловтың эшмәкәрлек һәм тормош трагизмы шунан ғибарәт. XX быуаттың 20-се йылдарында хуплап ҡаршы алған һәм дан йырлаған яңы сәйәси режим Сталиндың репрессиялар машинаһында, башҡа бик күп талантлы шәхестәр кеүек, уның үҙен дә 30-сы йылдар башында Беломорканал лагерының саңы булырлыҡ итеп онтап-урып ебәрә.
Башҡорт халҡы үҙенең ул һәм ҡыҙҙарын онотмай. Улар халыҡ хәтерендә мәңгелеккә Зәки Вәлиди, Муса Мортазин, Сөләймән Мырҙабулатов, Зәйнулла ишан Рәсүлев, Ғәзиз Әлмөхәмәтов, Зәйнәб Биишева, Рәми Ғарипов, Аҡмулла һәм Буранбай сәсәндәр һәм башҡа меңәрләгәндәр исеме менән уйылды. Башҡорт сәсәндәре менән бер рәттә беҙҙең яҡташыбыҙ С. М. Мөхәмәтҡолов та бар. Уның уҡыусыларға тулы кимәлендә барып етмәгән ижады үҙенең эҙләнеүселәрен көтә.»
Б. Усманов. Рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Әбделмәмәбәт урта мәктәбе.
Ижади мираҫы
Сабирйән сәсәндең һаҡланып ҡалған шиғырҙары : «Совет власы», «Бер баланың альбом дәфтәренә», «Ҡыҙыл батрак комсомол», «Әҙерлек курсында уҡыған балалар ауыҙынан», «Төш», «Стрельба һөҙөмтәһе», «Ала ҡуян менән Арбикә», «Эскелек һөҙөмтәһе», «Хыялыма мөрәжәғәт», «Масаҡҡа», «Түңгәккә», «Хөрлөк өсөн», «Йәштәргә», «Ҡартлыҡ», «Урал» ҡобайыры…Уның башлыса эш барышында барлыҡҡа килгән төртмә таҡмаҡтары әле лә халыҡ хәтерендә һаҡлана,  мәҫәлән: Тарт, тарт, тигәс, тартып алдым Тартайҙың бер балаһының тәпәйенән, Туғыҙ кеше бешереп ашаныҡ, Артыҡ булды промартель әпәйенән.
Иҫкәрмәләр
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Рауил ауылында мәҙрәсә булмаған, буласаҡ сәсән-имправизатор башлап белемде Бөрйән районынағы Әтек мәҙрәсәһендә алған.
Ҡансаҡ (һырт)
Ҡансаҡ — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Ишембай һәм Мәләүез райондары буйлап Үрек һәм Нөгөш йылғалары киңлек ағымы араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 20 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 8 км яҡын, үҙәк — 6 км, көньяҡ — 7 км тирәһе. Абсолют бейеклеге 726 м (Аҡҡыр тауы), 15‑кә яҡын түбәһе (Аҡҡолаҡ, Олотау һ.б.) айырыла.
Кәмбрәк һәм Тылғыҫҡа[ йылғалары (Үрек (Нөгөш ҡушылдығы) ҡушылдығы) үҙәндәре менән һырт 3 өлөшкә бүленгән: төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ. Битләүҙәре һөҙәк. Көнсығыш итәге күп һанлы һыҙалар һәм уйпатлыҡтар менән йырғыланған.
Көньяҡ өлөшөндә таш һибелмәләре осрай. Девон эзбизташтарынан һәм доломиттарынан тора. Тау битләүҙәрендә Икебаш йылғаһы,Кәшәлә йылғаһы (Нөгөш ҡушылдыҡтары) уң ҡушылдыҡтары, Тылғыҫҡан йылғаһы һ.б. башлана.
Өҫтө тау һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған.
Ломе
Ломе́ (Lomé) — Того баш ҡалаһы, илдең административ һәм сәнәғәт үҙәге һәм төп порты. Ҡалала XVIII быуат аҙағында нигеҙ һалынған халыҡ йорто (Maison du Peuple), конференциялар залы бар.
Географияһы
Тогоның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Гвинея ҡултығы яры буйында — Ҡолдар яры составына ингән территорияла урынлашҡан.
Климаты
Ломе ҡалаһы тропик климат зонаһында урынлашҡан. Ямғырҙар миҙгеле апрелдән июнгә тиклем һәм сентябрҙән ноябргә тиклем дауам итә. Иң ямғырлы айҙар — июнь һәм октябрь. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 600—800 мм тәшкил итә. Июндә һауаның сағыштырма дымлылығы — 80 %. Иң йылы ай — декабрь, уның уртаса температураһы 32 °C. Иң һалҡын ай — август айы, уның уртаса температураһы 27 °C тәшкил итә.
Тарихы
XVIII быуатта эве халҡы тарафынан торамаға нигеҙ һалған. 1882 йылда ағалы-ҡустылы Чик һәм Октавиан Олимпиу тарафынан Ломела сауҙа фирмаһы төҙөлә, һөҙөмтәлә ҡала (ул ваҡытта Бей-Бич ауылы) мөһим сауҙа үҙәгенә әүерелә.
1884 йылда ҡаланы немецтар баҫып ала һәм Тоголенд колонияһы составына индерә. 1897 йылда Ломеға Германия колониаль хакимиәте күсеп килә, ҡала колонияның сауҙа-транспорт үҙәгенә әүерелә.
1904 йылда Ломела беренсе причал төҙөлә. Уның иҫке өлөшөндә колониаль стилдә төҙөлгән йорттар һаҡланған (мәҫәлән, колониаль хакимиәт бинаһы, неоготик стилдәге собор).
1905 йылда Ломела Тоголендтың беренсе тимер юлының вокзалы төҙөлгән.
1914 йылда Беренсе донъя һуғышы барышында француз армияһы тарафынан ҡулға алына. Һуғыш тамамланғандан һуң, Франция Тогоның көнсығыш өлөшө менән идара итеүгә Милләттәр лигаһы мандатын алғас, ҡала Франция Тогоһы составына инә. XX быуаттың икенсе яртыһында ҡала тиҙ үҫешә башлай. 1950 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡалала 30 мең кеше йәшәгән. 1960 йылда Того бойондороҡһоҙлоҡ ала, ә ул ваҡытҡа 80 мең кеше йәшәгән Ломе уның баш ҡалаһына әйләнә.
1975 йылда ҡалала Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәре менән сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәр төҙөү маҡсатында Ломе конвенцияларына ҡул ҡуйыла.
Гана менән Того сигендә урынлашҡан Афлао мнән конурбация барлыҡҡа килеү һөҙөмтәһендә ҡала бер нисә тапҡырға ҙурайған.
Сәйәсәт
Ломе Тогоның сәйәси үҙәге булып тора. Ҡалала президент резиденцияһы һәм ил хөкүмәте, шулай уҡ илдең закондар сығарыу органы — Милли Ассамблея урынлашҡан.
Иҡтисад һәм транспорт
Ломе Тоголендтың баш ҡалаһына әйләнгәс, ҡалала ҙур предприятиелар төҙөлөшө башлана, причал төҙөлә, уның һөҙөмтәһендә сеймал экспорты мөмкинлеге булдырыла. 1960 йылдарҙа Ломе портын яңыртыу башлана. 1968 йылда тәрән һыулы гавань төҙөлгән, уның иҫәбенә порт ҡеүәте йылына 3 000 000 тоннаға тиклем арттырылған.
Ҡала Мали, Буркина-Фасо һәм Нигер менән импорт һәм экспорт сауҙалары алып барыла. Ломеға фосфат, какао, кофе, копра, мамыҡ, пальма ядролары оҙатыла. Унда илдең мөһим сәнәғәт предприятиелары — металлургия һәм нефть эшкәртеү заводтары, йылылыҡ электр станцияһы урынлашҡан.
Мото-такси йәмәғәт транспортының төп төрө булып тора. Ҡала Палиме, Сокоде һәм Анехо менән тимер юлдар менән бәйле.
Ҡаланан 6 километр алыҫлыҡта Ломе-Токуэн халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан.
Спорт
Тогола футбол буйынса чемпионатта ҡатнашҡан 18 команданың бишәүһе Ломела урынлашҡан : «Дуанес», «Динамик Тоголе», «Того-Порт», «Этуаль Филанте» һәм «Агаза». «Этуаль Филанте» — Ломеның иң титуллы клубы булып тора, ул 7 тапҡыр милли чемпионатта еңгән һәм ике тапҡыр Того кубогын яулаған.
30 мең кеше һыйҙырышлы «Кегуе» Ломела иң ҙур стадион булып тора. Стадионда Того милли йыйылма командаһы матчтары үтә. Шулай уҡ Ломела «Оскар Энтони», «Агое-Нуиве» һәм «Генерал Эйадема» стадиондары урынлашҡан.
Цёшен
Цёшен (Zöschen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1036 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 104 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6254 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
Александровка (Ауырғазы районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 179 кеше. Почта индексы — 453496, ОКАТО коды — 80205837002.
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… г) Степановка ауыл Советы Александровка ҡасабаһының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (91 %).
Географик урыны
Түрһәгәҙе йылғаһы (Ауырғазы йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Урамдары
Ленин урамы (улица Ленина)
Хаммат (исем)
Хаммат — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Хаммат исеме осрай.
Этимология
Хаммат исеме башҡорттарға ғәрәптәрҙән ингән. Данлаусы, маҡтаусы, ғүмерлек мәғәнәһендә балаға ҡушылған исем.
Билдәле кешеләр
Абдуллин Азат Хаммат улы (26 июнь 1931 йыл) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2014), драматург, прозаик һәм публицист. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1975 йылдан — КПСС ағзаһы. Сергей Чекмарёв исемендәге премия лауреаты (1983), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984).
Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы (1 июль 1936 йыл — 13 ноябрь 2011 йыл) — СССР спортсыһы. Саңғы ярыштары буйынса Халыҡ-ара класында СССР спорт мастеры (1966).
Хажиев Фәнғәт Хаммат улы (27 апрель 1936 йыл) — тупраҡ белгесе, агрохимик, агроэколог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы (1991), биология фәндәре докторы (1983), профессор (1989), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм БАССР-ҙың (1985) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы — (1876 йыл — 17 ноябрь 1964) — дин әһеле, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Байым ишандың бүләһе.
Фамилия
Хамматов Яныбай Хаммат улы (16 ғинуар 1925 йыл — 28 сентябрь 2000 йыл) — яҙыусы, дәүләт, хужалыҡ, партия һәм комсомол органдары ветераны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1994), ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы (1974), Ким Әхмәтйәнов исемендәге (1997) һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Белорет районының почётлы гражданы.
Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы (1893 йыл-1918 йыл) — революционер. Златоуст өйәҙ халыҡ комиссариаты советының милләттәр буйынса комиссары (1918).
Хамматов Шәһит Зәйет улы (1 ғинуар 1987 йыл) — Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актеры (2009).
Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы (28 октябрь 1953, Өфө, БАССР) — СССР һәм Рәсәй тәржемәсеһе, уҡытыусы. Яҙыусылар союзы ағзаһы (2008).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Яныбай Хамматов исемендәге Белорет ҡалаһының башҡорт гимназияһы.
Ғилемдар (исем)
Ғилемдар — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ғилемдар исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм ғилем + дар, ғилеме булған, ғилемле тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы (16 июнь 1923 йыл — 25 август 1993 йыл). Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Иҫке Балаҡ ауылында тыуған. — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1966). СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1982). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры.
Рамазанова Гөлназ Гилемдаровна Рус әҙәбиәте кафедраһы: доцент, филология фәндәре докторы БДПУ.
Лачплесис
thumb|Ригала Азатлыҡ һәйкәлендә Лачплесис барельефы [[Файл:Памятный камень.Бои с армией Бермонта.JPG|right|thumb|Бермондт ғәскәрен еңеү хөрмәтенә иҫтәлекле таш
«Лачплесис» (Lāčplēsis, тәржемәһе — айыуҙы өҙгөсләүсе) — латыш героик эпосы, Андрей Пумпур халыҡ риүәйәттәре нигеҙендә тергеҙгән һәм, эпос өҫтөндә 15-йыл эшләгәндән һуң, 1888 йылда баҫтырып сығарған. Эпостың төп герой образы, Лачплесис, халыҡтың бөйөклөгөн, уның батырлығын кәүҙәләндерә. Ерен илбаҫарҙарҙан таҙартҡан кеше батырлығын сағылдыра.
Латвияла 11 ноябрҙә дәүләт байрамы, Лачплесис көнө — Латвияны азат итеү өсөн һәләк булған геройҙарҙың хәтер көнө билдәләнә. 1919 йылда был көндә Латвия Ригаға һөжүм итеүсе Бермондт-Авалов ғәскәренең һөжүмен кире ҡаға.
Пумпур әҫәренең тәүге тексы мотивтары буйынса бер нисә башҡа әҫәр ижад ителгән: Ян Райнистың «Ут һәм төн» драмаһынан алып (1905) «Лачплесис» рок-операһына тиклем (1988, Мар Залите либреттоһы, Зигмарс Лиепиньш музыкаһы).
Латвияла бер килке халыҡ ҡулланыуы тауарҙары Лачплесис исемен йөрөтә, мәҫәлән, «Лачплесис» һыраһы.
Юрмалала, Майори тимер юл станцияһы янында, аждаһаны тураҡлаусы ҡылыс күтәргән Лачплесис һәйкәле ҡуйылған. (Башта был фонтан була: аждаһа ауыҙынан һыу ағымы Лачплесис ҡалҡанына һиптерә, ә түңәрәк буйынса ҙур әрмәнделәр ултыра, уларҙан батырҙың аяҡтарына һыу һиптерелеп торған булған).
Хадам
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Клемент Александр Васильевич
Клемент Александр Васильевич (1 сентябрь 1948 йыл) — архитектор, йәмәғәт эшмәкәре. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1988—2008 йылдарҙа «Архпроект» йәмғиәтенең директоры һәм генераль директоры. 1994—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Архитекторҙар союзы идараһы рәйесе. Рәсәйҙең почётлы архитекторы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
Биографияһы
Александр Васильевич Клемент 1948 йылдың 1 сентябрендә Ҡырғыҙ ССР-ының Ҡаджи-Сай ҡасабһында тыуған.
Свердловск архитектура инcтитутын тамамлаған (1978). 1966—1971 йылдарҙа һәм 1981—1983 йылдарҙа — Шилка, Свердловск (хәҙер Екатеринбург) ҡалаларҙа сәнәғәт предприятиеларында, 1978—1980 йылдарҙа. «Башкиргражданпроект» институтында, 1983 йылдан алып БАССР-ҙың Төҙөлөш эштәре буйынса дәүләт комитетында эшләй.
Билдәле Өфө архитекторы Леонид Дубинский «Архпроект» етәксеһе Александр Клемент тураһында үҙенең интевьюһында түбәндәгене һөйләне : "… «Архпроект» барлыҡҡа килгән ваҡытта әле «шәхси предприятие» тигән төшөнсә булманы. Башта «Архпроект» Бөтә Союз берләшмәһе' булараҡ ойошторола. 1988 йылда был предприятиеның директоры итеп Александр Васильевич Клемент тәғәйенләнә. Башта беҙ һәр кем үҙ ойошмаһында эшләп, уның менән былай ғына хеҙмәттәшлек иттек. Әммә ваҡыт үтеү менән ҡыҙыҡлы эш арта барҙы. Шул осорҙа булдырылған кооператив хәрәкәте беҙҙең алда иҫ киткес перспектива аса ине. Беҙ бер-бер артлы Александр Клементҡа күсә башланыҡ. Шулай итеп, «Архпроект» ижади фирмаһы барлыҡҡа килде. Был проект менән параллель рәүештә башҡа кооперативтар ҙа ойошторола ине. Дәүләт предприятиеларының да сигенергә уйҙары юҡ, йәшәүе бик ауыр ине. Бер яҡтан, эш бик күп, икенсе яҡтан — бик ҡаты конкуренция. Беҙҙең директорҙың яҡшылап уйланған сәйәсәте арҡаһында предприятие… үҙенә исем яһаны. Беҙгә бик ҡыҙыҡлы ижади заказдар килә башланы. Был ябай ғына уңыу түгел ине. 'Архпроект'тың абруйы бөртөкләп йыйылды. Бөгөн «Архпроект» ижади төркөмө Өфөлә иң алдынғы архитектура фирмаһы тип икеләнмәйенсә әйтеп була." Бер үк ваҡытта 1994—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Архитекторҙар союзы идараһы рәйесе.
Республика ауылдарында торлаҡ төҙөлөшөн урындағы материалдарҙан башҡарыу буйынса проект тәҡдимдәрен индерә, торлаҡ һәм йәмәғәт биналары, шул иҫәптән Салауат Юлаев музейы (1991; Л. В. Хихлуха менән берлектә), проекттарын эшләй. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
А. В. Клемент — архитектура профессиональ мөхиттә билдәле шәхестәрҙең береһе булараҡ Өфө ҡала советына Үрге Сауҙа майҙаны (Верхнеторговая площадь) территорияһында бейеклекте һаҡлау буйынса мөрәжәғәтнамәгә ҡул ҡуя. Клемент һәм уның фекерҙәштәре ҡунаҡхана комплексының һәм бизнес-үҙәктең төҙөлөүе ҡотолғоһоҙ рәүештә транспорт коллапсына алып киләсәк тип хәүеф белдерәләр. Архитекторҙар фекеренсә, дисгармониялы офис бинаһы үҙенә иғтибарҙы йәлеп итәсәк һәм Өфө каруанһарайының (Гостиный двор) тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып һаналған сауҙа рәттәрен һаҡлау буйынса күп йыллыҡ хеҙмәтте юҡҡа сығарасаҡ.
Өфө каруанһарайының янында ҡунаҡхана бейек бинаһы төҙөлөүгә ризаһыҙлыҡ белдерә һәм 2014 йылдың 1 февралендә Башҡортостан Республикаһының архитекторҙар Союзынан, шулай уҡ Рәсәй архитекторҙар Союзынан сығыу тураһында ғариза яҙа.
Алашаүлгән
Алашаүлгән (Алаша Ульган) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау.
Дим (ҡала)
Дим — Башҡорт АССР-ындағы ҡала (12 ноябрь 1943  — 6 март 1944 ). Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһының Дим районы.
Алашаүлгән
Географияһы
Алашаүлгән тауы Ҡыуандыҡ районындағы Ҡайраҡлы ауылынан 5 км төньяҡтараҡ, Ҡаҫмарт йылғаһы ҡушылдығы, Ҡыуандыҡ районында, өлөшләтә Башҡортостандың Ейәнсура районы биләмәләрендә аҡан Бәрҙеле йылғаһы буйында урынлашҡан
Климаты
Тау урынлашҡан төбәктең климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, оронимдың килеп сығышы тураһында төрлө фараздар йөрөй. Береһе буйынса, был төбәк тау-яландары Алаша исемле башҡорттоҡо булған да, тау уның исеме менән йөрөтөлә башлаған. Икенсе бер риүәйәттә был урында ҙур ғәрәсәт ҡубып бик күп йылҡы малы һәләк булған. Башҡорттарҙың йылҡысылыҡ менән бәйле бик күп күп топонимдарының береһе, тип яҙа С. М. Стрельников
Арғаяш
Арғаяш — Силәбе өлкәһендәге ауыл, Арғаяш районының үҙәге. Силәбе ҡалаһынан 56 саҡрым төньяҡ-көнбайышта, Арғаяш күле ярында урынлашҡан. Тимер юлы станцияһы. Халҡы — 10,1 мең кеше (1995).
Тарих
XIX быуат урыҫ яҙмаларында ауылдың исеме Яргояш (Яр + ҡояш) тиелгән. Бынан тыш, ауылдың атамаһы боронғо төрки ир-ат исеме Ағаяш (Ирғаяш, Арғаяш) менән тап килә.
1895 йылда Силәбе — Екатеринбург тимер юлы һалыныуы менән бәйле барлыҡҡа килгән. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһы (1919 йылдан — Башҡорт АССР-ы) Арғаяш кантонының үҙәге була. 1930 йылдан Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы үҙәге. 1934 йылда Силәбе өлкәһенә бирелә һәм Арғаяш милли округының үҙәге булып китә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы үҙәге.
Инфрастркутура
Ауылда сәнәғәт предприятиелары — «Полёт» радиозаводының филиалы, 2 урмансылыҡ хужалығы, ҡош үрсетеү фабрикаһы, һөт һәм икмәк заводы, консерва заводы һәм медицина училищеһы бар.
Кудрина
Кудрина — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Анма йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сахай ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Сахай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Сахай ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡарма власы
Сахай ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Сахай ауылы, Шоссе урамы, 1.
Юхан Кукк
Юхан Кукк (Juhan (Johann) Kukk; 13 апрель 1885 йыл, Салла улусы, Вирумаа — 4 декабрь 1942 йыл, Архангельск өлкәһе) — Эстония дәүләт эшмәкәре, эшҡыуар.
Биографияһы
1910 йылда Рига политехник институтының сауҙа факультетын тамамлай, Германияла стажировка үтә.
1910—1912 йылдарҙа Тартула Беренсе ссуда-һаҡлыҡ товариществоһында эшләй. 1911—1919/1920 йылдарҙа Ühistegevusleht кооператив баҫмаһында журналистика менән шөғөлләнә.
1914 йылда кооператив бюро менән етәкселек итә. 1915—1919 йылдарҙа Кооперацияға булышлыҡ итеү йәмғиәтенең рәйесе.
1917—1919 йылдарҙа Эстония ваҡытлы земство советы ағзаһы була. 1917—1918 йылдарҙа Эстляндия губерна идаралығының финанс департаменты етәксеһе вазифаһын үтәй. 1918 йылдың 19 февралендә ситтән тороп Эстонияны ҡотҡарыу комитеты составына индерелә, әммә 20 февралдә үҙе унан сыға, шулай уҡ бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын мөхәррирләү буйынса комиссияла ҡатнаша.
1919—1920 йылдарҙа Эстония финанс министры вазифаһын үтәй. 1920 йылдан Rahvapank (Халыҡ банкы) советы рәйесе.
1920—1921 йылдарҙа Эстонияның сауҙа һәм сәнәғәт министры вазифаһын башҡара. 1920—1926 йылдарҙа Рийгикогу (Эстония парламенты) ағзаһы, 1921—1922 йылдарҙа парламент рәйесе була.
1922 йылдың 21 ноябренән 1923 йылдың 2 авгусына ҡәҙәр Эстонияның дәүләт аҡһаҡалы (дәүләт башлығы) вазифаһын башҡара.
1923—1924 һәм 1926—1930 йылдарҙа Эстония ҡулланыусылар союзының үҙәк йәмғиәте директоры була. 1924—1925 йылдарҙа Эстония банкының директоры вазифаһы үтәй.
1925—1940 йылдарҙа National Peat Industry (1936 йылдан — Estonian Peat Industry) советы рәйесе була. 1931—1940 йылдарҙа Балтик ебәк-ҡағыҙ фабрикаһы менән етәкселек итә. 1933—1940 йылдарҙа Kreenbalt Ltd предприятиеһының диреторы була.
1936—1940 йылдарҙа Текстиль преприятиеларының бөтә Эстония союзы рәйесе вазифаһын башҡара 1937—1940 йылдарҙа Эстония Сауҙа һәм сәнәғәт палатаһы ағзаһы була.
1934 йылда сәйәси түңкәрелеш һөҙөмтәһендә урынлаштырылған Пятс диктатураһына тәнҡит менән ҡарай.
Үрге Спириха
Үрге Спириха — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 269 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барлыбай (исем)
Барлыбай — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Барлыбай исеме башҡорт теленән ингән һәм барлы + бай тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Барлыбай Сагнаев Нойбранденбург ҡалаһына 1945 йылда совет ғәскәрҙәре тарафынан фашист оккупацияһынан азат ителгәс ҡала башлығы итеп ҡуйыла.
Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы (5 ғинуар 1944 йыл — 18 март 2020 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы уҡытыусыһы. 1992—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт милке менән идара итеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты (1999—2003). Иҡтисад фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1993).
Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы (30 август 1958 йыл) — иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015).
Мәжитов Хәсән Барлыбай улы (18.10.1923), педагог, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1972 йылдарҙа Күгәрсен районы мәғариф бүлеге мөдире. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. РСФСР һәм БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Кугәрсен райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы.
Акрыш-Еган
Акрыш-Еган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/351/287/148/445 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вайшюц
Вайшюц (Weischütz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 184 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6636 һәм автомобиль коды — BLK.
Хай-Воптю-Таню
Хай-Воптю-Таню — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бабич (Көйөргәҙе районы)
Ауыл тарихы
Ер йөҙөндә ни бары 50 йыл ғына йәшәгән Бабич ауылын күптәр онотҡандыр, әммә ул да тарихыбыҙҙың бер бите, ә унда тыуып-үҫкәндәр өсөн - кендеге береккән ғәзиз ер. Бабич ауылы Юшатыр йылғаһының һул яғында, тәбиғәттең иң хозур мөйөшөндә ултырған булған. Ата-бабаларыбыҙҙың төп төйәге - Аҡһары ауылы. 1929-1930-сы йылдарҙа ауыл халҡының бер төркөм активистары беренселәрҙән булып коллектив хужалыҡ ойошторған һәм, иркен ерҙәребеҙгә урыҫ халҡы килеп ултырыр, ерҙе алыр, тип, Аҡһарынан күсеп, яңы ауылға нигеҙ һалғандар. 1931 йылдың яҙында беренсе булып ҡатыны Алмабикә инәй һәм Сәлим исемле улы 8 йәшлек улы менән Сәлихов Хафиз бабай күсеп ултыра. Уларҙан һуң атайым Ғәлин Нафиҡ әсәйем Шәкирә менән 5 балаһын яңы нигеҙгә күсерә. Шунан инде бер туған Фәйзуллин Абдулла менән Хәйбулла абзыйҙар күсеп килә. Унан һуң Аҫылғужин Фәсхетдин, Күсәпов Зәйнәғәбдин, Мөхәмәтшин Әбделғәлимдәр күсә. Аҡһары халҡы "Ауылыбыҙҙың патриоттары күсеп китте инде", тип ҡайғырған. Бабич ауылынан алыҫ түгел урыҫ ауылдары бар ине. Ошо уҡ йылда ауылдың ҡап уртаһына - Глинов тигән урыҫ бабай, шунан уларға ҡаршы урынға йорт һалып, Артюхин Фрол ғаиләләлре менән күсеп килә.
1937-1938-се йылдарҙа ауылыбыҙға күсеп килеүселәр арта һәм 22 йортҡа етә. Ауыл халҡы ишәйеп киткәс, бергәләп мәктәп төҙөнө, атлыҡса, колхоз өйө һалды. Ауылдың ике осона ла сиртмәле ҡойо ҡаҙылды. Бәләкәй генә ауылыбыҙҙан 15 ир-егет һуғышҡа киткән, шуларҙың 7-әүһе яу ҡырында башын һалған. Бына улар:Ғәлин Абдрахман, Собханғолов Әхмәҙулла, Мөхәмәтшин Әбделғәлим, Фәйзуллин Абдулла, Күсәков Зәйнәғәбдин,  Ғәлиев Ғиниәт, Артюхин Фрол. Һигеҙ ағай һуғыштан иҫән-аман әйләнеп ҡайтҡан:Сәлихов Сәлим, Фәйзуллин Абдулла, Уразаев Низаметдин, Ғәлиев Ғәйфулла, Глинов Гриша, Глинов Митя, Килсенбаев Зиннәт, Ҡотләхмәтов Әбдрәхим. Улар барыһы ла беҙҙең Бабич һалдаттары. Илебеҙҙең төрлө мөйөштәренә таралған тамырҙары быны белһен.
Ауыл исеме тарихынан
Ул осорҙа Шәйехзада Бабичтың абруйы ныҡ күтәрелгән заман була, шуға күрә беҙҙең патриоттар яңы ауылға яңы халыҡ геройы исемен ҡушырға булған, күрәһең. Тик 1937 йыл шауҡымы беҙҙең ауылды ла урап үтмәй - Ш.Бабичты үлтерәләр, һәм халыҡ араһында кире пропаганда алып барған тип, исемен дә юҡҡа сығаралар. - ауылға Шишмә исеме ҡушыла. Боронғо халыҡ балаға исемде төптән уйлап атарға ҡушҡан, кешенең исеме алдағы яҙмышын билдәләй, тип барған.Бына бит, ауылдың яҙмышы ла, исеме бирелгән  Шәйехзада Бабичтыҡы  кеүек, ҡыҫҡа ғүмерле һәм үтә лә аяныслы булған.
Григорьев Александр Владимирович
Григорьев Александр Владимирович (9 сентябрь 1952 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты Аппараты Етәксеһе урынбаҫары һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты Етәксеһе урынбаҫары. Өсөнсө класлы ғәмәлдәге дәүләт кәңәшсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Александр Владимирович Григорьев 1952 йылдың 9 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1974 йылда Өфөләге 2-се ТЭЦ-та электромонтёр булып башлай.
1977 йылдан Өфө яҙыу машинкалары заводында инженер.
1981 йылдан КПСС-тың Өфө ҡалаһы Октябрь район комитеты инструкторы. 1982 йылдан Өфө ҡалаһы Октябрь район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
2001 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты Аппараты Етәксеһе урынбаҫары — ойоштороу–техник идаралыҡ начальнигы.
2002—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты Аппараты Етәксеһе урынбаҫары һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте  Аппараты Етәксеһе урынбаҫары.
Рәсүлиә
Рәсүлиә — Ырымбур губернаһы (хәҙерге Силәбе өлкәһе) Троицк ҡалаһындағы 5-се йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсә. Тәүге мөҙәрисе — Зәйнулла Рәсүлев.
Тасуирлама
« Рәсүлиә» мәҙрәсәһе Рәсәйҙәге иң яҡшы мосолман мәҙрәсәһе булараҡ абруй ҡаҙана һәм башҡорт, татар, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ халыҡтарында мәҙәни — ғилми үҙәккә әйләнә. Уның дәрәжәһе хәҙерге университеттарҙыҡынан да юғарыраҡ булған була. Бөтә Көньяҡ Уралда беренсе булып, «Рәсүлиә» лә яңы уҡытыу алымы индерелә. Прогрессив ҡарашлы Зәйнулла ишан мосолман балаларының рус телен, сит ил телдәрен, мәҙәниәтен белеүен хуп күргән, шуға ылыҡтырырға тырышҡан. Хәлфәләр, мөғәллимдәрҙе лә тик белемле алдынғы ҡарашлылар араһынан ғына һайлап алған.
«Рәсүлиә» мәҙрәсәһе XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Рәсәй мосолмандарының ысын рухи үҙәгенә әүерелә.
Түбәнкүл
Түбәнкүл (урыҫ. Тубанкуль) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Иҫке Туймазы ауыл советының юҡҡа сыҡҡан ауылы. 1982 йылда Туймазы ҡалаһы составына инә.
Тарихы
Ауылға нигеҙ Бәләбәй кантоны биләмәһендә 1920-се йылдар аҙағында һалына. Колхоз ойошторола, шуға бәйле күмәк хужалыҡтың сәсеүлек, сабынлыҡ ерҙәре аныҡлана. Ауылда төпләнеп йәшәгән һәр ғаиләгә йорт, картуфлыҡ, сабынлыҡ өсөн ер бүленә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 25 февралендәге 6-2/63-сө һанлы «Туймазы районының Иҫке Туймазы ауыл советына ҡараған Түбәнкүл ауылын Туймазы ҡалаһы эсенә индереү тураһындағы» Указына түбәндәгесә яҙылған:
«Туймазы районының Иҫке Туймазы ауыл советына ҡараған Түбәнкүл ауылын Туймазы ҡалаһы эсенә индерергә, уны административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
Өфө, 1982 йылдың 25 феврале».
Хәҙер элекке ауыл биләмәһе — Туймазы ҡалаһының Түбәнкүл биҫтәһе
Географияһы
Туймазы шишмәһе ағып ята.
Халҡы
1939 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Түбәнкүл ауылында 293 кеше, ә 1959 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса 368 кеше йәшәй. Халыҡ, башлыса, "Түбәнкүл" колхозында эшләй. Ауылда мәктәп йәшендәге балаларға мәктәп, мәҙәни саралар өсөн клуб була.
Инфраструктураһы
Ауыл хужалығы үҫешкән була. «Түбәнкүл» колхозы ойошторолоуға бәйле ауылға нигеҙ һалына.
Неромка
Неромка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 815 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Әбделғәлим Әбтекәев
Әбделғәлим Әбтикәев (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әбделғәлим Әбтикәев (Әбделғәлим Әбтикәй улы Түләкәев) Ырымбур губернаһы Гәрә улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Иҫке Гәрәй ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Башҡортостанда медицина
Медицина (лат. medicina) - халыҡ һаулығын һаҡлауға һәм нығытыуға, кешенең хеҙмәткә яраҡлылығын, ғүмерен оҙайтыуға, ауырыуҙарҙы иҫкәртеүгә һәм дауалауға йүнәлтелгән фәнни белем һәм практик саралар системаһы. «Медицина» һүҙе латын теленән, ars medicina — дауалау сәнғәте.
Медицина өйрәнә:
Халыҡ медицинаһы ауырыуҙарҙы һиҙеп асыҡлау, иҫкәртеү һәм дауалау тәжрибәһен быуаттар һуҙымында туплаған һәм һаҡлаған.
Фәнни медицина антропология, биохимия, генетика, морфология, физиология һәм башҡа медик-биологик фәндәр, ауырыуҙы диагностикалау һәм дауалау (терапия) өлкәһендәге ғилемгә таянып үҫешә. Медицинаның бүлектәре:
Ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау үҙ аллы бүлектәрҙән тора:
Тарихы
18 быуатҡа тиклем башҡорттар күпләп йәшәгән Көньяҡ Урал биләмәләрендә дауалау учреждениеләре булмаған. Урындағы халыҡ халыҡ медицинаһын ҡуллана. Тәүге дауалау учреждениеләре Башҡоpтостан территорияһында 18 быуат урталарында асыла башлайҙар, ләкин революцияға тиклемге осорҙа медицина хеҙмәтләндереүе түбән кимәлдә була. Шундай уҡ хәл медицина фәне үҫешендә лә күҙәтелә. Тик 19 быуаттың икенсе яртыһында ғына медицина буйынса тәүге ғилми эштәр күренә башлай: Н. В. Постниковтың эше ҡымыҙ менән дауалауға бағышланған (1876), Д. П. Никольский (1899) — башҡорттарҙың санитар-антропологияһын өйрәнә һәм башҡалар. 1787 йылда Өфөлә Йәмғиәт ҡараулығы приказы эшмәкәрлеге башланыуы менән халыҡҡа медицина ярҙамы күрһәтеүгә һәм медицинаның үҫешенә башланғыс һалына.
1787 йылда Өфөлә Богдан Миллер беренсе аптека аса.
1790 йылда Өфөлә беренсе ҡала больницаһы эшләй башлай, унда табип ҡабул итә һәм ҡаты ауырыусыларҙы күҙәтеү аҫтында тотоу өсөн үҙе янында ҡалдыра. Земстволарҙы индергәнгә ҡәҙәр Өфөлә 51 урынлыҡ Соматик дауахана (1790 йыл) — аҙаҡ Губерна- республика дауаханаһы), 2 амбулатория, 36 урынлыҡ аҡылдан яҙыусылар йорто, 85 урынлыҡ ҡарттар йорто эшләй.
1875 йылдан алып Өфө губерна земство медицинаһы системаһы индерелә. Тәүҙә (1877 йылдан 1909 йылға ҡәҙәр) ауырыуҙарҙы йөрөп дауалайҙар, фельдшерҙар баҙар көндәрендә ауылдарға сыҡҡандар һәм билдәләнгән йортта ауырыуҙарҙы ҡабул иткәндәр, дарыуҙар таратҡандар. Аҙаҡ тәүге фельдшер пункттары һәм амбулаториялар, дауаханалар булдырыла. 1882 йылда Өфө губернаһында 21 табип, 53 фельдшер һәм 16 кендек инәһе эшләй.
1882 йылда губерна табиптары йәмғиәте булдырыла.
1882 йылда бактериологик лаборатория асыла. 1903 йылда өфөлә күҙ дауаханаһы ойошторола.
Илдә инфекцион ауырыуҙарҙан (тиф, сәсәк, холера, туберкулез һәм башҡа) үлем осрағы артыу сәбәпле, был ауырыуҙарға ҡаршы көрәшеү проблемаһы тыуа. Шунлыҡтан Өфөлә 1905 йылда бактериологик лаборатория нигеҙендә Өфө губерна земствоһының бактериология институты асыла. Институт эпидемияға ҡаршы көрәшеүҙә ҙур өлөш индерә.
1905 йылда — ҡымыҙ менән дауалау ойошторола һәм санаторий асыла.
1905 йылда Өфөлә Пастер станцияһы асыла.
1908 йылда Подбельский булышлығы менән Өфө медицина училищеһы асыла.
1910 йылда 10 урынлыҡ инфекция дауаханаһы, 1912 йылдан 4 урынлыҡ туберкулезға ҡаршы диспансер, 20 урынлыҡ бала табыу йорто эшләй башлай.
1913 йылға 143 табип һәм 342 урта медицина хеҙмәткәрҙәре иҫәпләнә. 51 дауахана эшләй. Халыҡ һаулығы түбән кимәлдә: тыуым 45 %, үлем — 31 ‰, балар үлеме — 293 ‰. Уртаса ғүмер оҙонлоғо 32 йәш.
Башҡортостандың беренсе табиптары: Быстринский (Өфө), Онуфриев (Бөрө), Герольд (Стәрлетамаҡ). Уларҙың янында уҡыусылар, кендек инәләре була.