cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хрисанфов Николай Васильевич
Биографияһы
Петрозаводск ҡала училищеһында, Петрозаводск уҡытыусылар семинарияһында, А.Л. Шанявский исемендәге Мәскәү университетында уҡый.Ленинград университетының тарих-филология факультетын тамамлаған. Октябрь революцияһы йылдарында һул социалист-революционерҙар партияһының актив ағзаһы була. 1918 йылдың июнендә Олонец губерна крәҫтиәндәренең съезында ҡатнаша, 1918 йылдың июлендә ул һул эсерҙар партияһынан, вафат булған, финанстар халыҡ комиссары Т.В. Алмазов урынына, крәҫтиәндәр, эшселәр һәм ҡыҙылармеецтар депутаттарының Олонец губерна Советы башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана. . 1919 йылда I дәрәжә Хеҙмәт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, 1919 йылдың көҙөнән РККА-ла хеҙмәт итә. Граждандар Һуғышында ҡатнашыусы, Юденич ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, Поляк фронтында, ҡыҙылармеец, культпросветсы, полк суды ағзаһы. 1919 йылда һул эсерҙар партияһының элекке ағзаһы булараҡ ҡулға алына, ләкин Олонец губернаһы етәкселеге үтенесе буйынса азат ителә. 1924 йылда Петроград университетының социаль фәндәр факультетын, һуңынан Үҙәк архивтың Ленинград бүлеге эргәһендәге бер йыллыҡ архив курстарын тамамлай. Карел телен үҫтереүҙә актив ҡатнаша, 1920 йылдарҙа Карелияла фин телен рәсмиләштереүгә ҡаршы актив сығыш яһай. 1924 йылдан Карелия Үҙәк архив бюроһы мөдире итеп билдәләнә. Н.В. Хрисанфов етәкселегендә архив хеҙмәте ойошторола, революцияға тиклемге меңләгән архив документтары һаҡланған. Н.В. Хрисанфов урындағы матбуғатта үҙ мәҡәләләрендә архив эшен даими популярлаштырҙы.
1936 йылдан Карелия фәнни-тикшеренеү институтының тарих-революцион секцияһының фәнни хеҙмәткәре. .
Хрисанфов Александр Пушкин әкиәттәрен һәм уның бер нисә шиғырын левик теленә тәржемә итә. 1937 йылдың ғинуарында ул А.Пушкиндың «Поп һәм уның хеҙмәткәре Балда тураһында» әкиәтен тәржемә итә.
1937 йылдың 26 октябрендә ҡулға алына. АССР НКВД өслөгө ҡарары менән 1937 йылдың 28 декабрендә 58-10-11 матдә буйынса хөкөм ителгән. 1938 йылдың 8 ғинуарында Медвежьегорск станцияһы янында атып үлтерелә. 1956 йылдың 21 июлендә АССР Юғары Суды Президиумы тарафынан реабилитациялана.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Карел яҙыусылары Төркөм:Тәржемәселәр
Мостафаев Сыңғыҙ Фуад улы
Мостафаев Сыңғыҙ (Çingiz Fuad oğlu Mustafayev; 29 август 1960 йыл — 15 июнь 1992 йыл) — әзербайжан граждан һәм хәрби журналисы, милли телевидениены үҫтереүгә ҙур өлөш индереүсе. Сит илдәрҙең ҡайһы бер мәғлүмәт агентлыҡтары менән хеҙмәттәшлек итә. Таулы Карабах хәрби хәрәкәттәр зонаһынан күп репортаждар, шул иҫәптән Ходжалы һуйышындағы данлыҡлы репортаж авторы. Әзербайжандың милли геройы.
Биографияһы
Мостафаев Сыңғыҙ 1960 йылдың 29 авгусында Әстерхан өлкәһе Владимир районында донъяға килә. 1964 йылда ғаилә Баҡыға күсеп ҡайта. 1977 йылда Ясамал районында 167-се һанлы урта мәктәпте тамамлағандан һуң Әзербайжан медицина университетына уҡырға инә. 1983 йылда университетты тамамлай, өс йылға Дивичинский районында табип булып эшләй, ә унан һуң — Төҙөлөш инженерҙары институты янындағы шифаханала баш врач булып эшләй.
Төп эшенән тыш, Мостафаев сәнғәт, музыка һәм журналистиканы ярата. Нәҡ Сыңғыҙ Баҡыла «Диско» музыка үҙәге булдыра, «Озан» фольклор төркөмөндә, «Экспромт» йәштәр студияһында ҡатнаша. Әммә репортерлыҡ эшмәкәрлегенә ашҡыныу, журналистик тикшереү эшенә ҡыҙыҡһыныуы көслөрәк булып сыға. Һәм 1991 йылдың октябрь айында Сыңғыҙ «КЛ 215» студияһын ойоштороп, әзербайжан телевидениеһына өр-яңы һулыш өҫтәп индерә, үҙе был тапшырыуҙар арҡаһында тамашасыларҙың яратҡан кешеһенә әүерелә.
Репортерҙың талантын республика йәмәғәтселеге тәүге тапҡыр 1990 йылдың ҡанлы ғинуар ваҡиғаларында төшөрөлгән видеосюжеты буйынса белеп ҡала. Мостафаев Сыңғыҙ Советтар Союзының билдәле кешеләре Михаил Горбачев, Борис Ельцин, Нурсолтан Назарбаев, Аяз Муталибов, Рәйсә Горбачева, Галина Старовойтоваларҙан интервью алырға өлгәшә.
Карабах һуғышы
Таулы Карабахта хәрби хәрәкәттәр башланыу менән Сыңғыҙ үҙен тулыһынса хәрби журналистикаға бағышлай. Реаль тормош өсөн хәүеф янауға ҡарамаҫтан, 1992 йылдың февралдең төнгө 25 -нән 26-на ҡарай Ходжалы һуйышындағы эҙемтәләрҙе видеотаҫмаға төшөрә.
Вертолеттан төшөргән Мостафаевтың был кадрҙарында атып үлтерелгән ходжалыларҙын унда-бында ятҡан кәүҙәләре күренә. Трагедия урынынан ул айырым кәүҙәләрҙе — күберәк балаларҙың, ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм ҡарттарҙың үле кәүҙәләрен төшөрә, ә аҙаҡ Агдам ҡалаһына вертолет менән кәүҙәләрҙе оҙатыу өсөн әҙерлек эштәрен төшөрә.
Сыңғыҙ хәрби хәрәкәттәр зонаһына бер нисә тапҡыр бара, Ҡарабахта көрәшкән һалдаттарҙы төшөрә, уларҙан интервью ала. Бер-береһенә ҡаршы торған ҡораллы көстәрҙең асыҡ атыштарын кәүҙәләндерә. Сыңғыҙҙың яугирҙәрҙе әрмәндәр баҫып алған Шушуға ҡайтыуҙарына дәртләндергән ҡарлыҡҡан тауышы видеокадрҙарҙа ҡала.
1992 йылдың 15 июнендә Таулы Ҡарабахтың Нахичеванлы ауылында барған ҡаты һуғыш ваҡытында әзербайжан армияһының һөжүмен төшөрөүсе Мостафаев Сыңғыҙ үлемесле яралана. Был мәлдә камера төшөрөүен дауам итә.
Хәтер
Әзербайжан Президенты указы менән 1992 йылдың 6 ноябрендә Мостафаев Сыңғыҙ Фуад улына үлгәндән һуң Әзербайжан милли геройы тигән исем бирелә.
Мостафаев СыңғыҙБаҡыла Шәһиттәр аллеяһында ерләнә.
Мостафаев Сыңғыҙ исемен Шувелян ҡасабаһындағы Эске эштәр министрлығының ял зонаһы йөрөтә, Баҡылағы урам, ANS ÇM радиостанцияһы уның исеме менән атала.
Баҡыла Мостафаев Сыңғыҙ йәшәгән йорт стенаһында ҡулбашына камера аҫҡан уның барельефы ҡуйылған. Нахичеван Джамшин исемендәге Хәрби лицейҙа уның бюсы ҡуйылған.
Сусечная
Сусечная — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песь йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Киргизка
Оло Киргизка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/58 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)
Әбделмәмбәт (Абдулмамбетово) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл.
Географик урыны
Почта индексы — 453583, ОКАТО коды — 80201840002.
Тарихы
Үҙән йылғаһы буйында 1795—1811 йылдар араһында яңы 2-се Әбделмәмбәт ауылы барлыҡҡа килә. Тәүге күскенселәрҙең береһенең улдарының исемдәре билдәле — Асылбай һәм Ҡуяш Әбделмәмбәтовтар. Ауыл шулай уҡ Үҙән тип тә аталған. Шулай уҡ өсөнсө исеме лә була — Игелек, Игелек Ибраһимовтың (1755—1812) исеме буйынса. Уның балалары Миңлегөл һәм Байрамғол. Нигеҙ һалынған мәлдә ауыл ошо исемде йөрөткән, тип иҫәпләнә. 1816 йылда ауыл 27, 1859 йылда — 59, 1920 йылда — 107 йорттан тора. XVIII быуат уртаһында — 300, 1920 йылда —935 кеше йәшәгән. Уҙған быуаттың 40-сы йылдарында 55 йортҡа ат — 310, һыйыр — 205, һарыҡ — 169, кәзә — 60 баш тура килә. Икмәк сәселмәгән тиерлек. Ужым ашлыҡ 16 бот, яҙғы ашлыҡ — 240 бот сәселгән.
Әбделмәмбәт ауылы халыҡ телендә Ҡыпсаҡ тип йөрөтөлә. Сөнки был ерҙәрҙә борон Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары йәшәгән.
Игелектең улы Килдеғол һуңғараҡ ауылдан 10 км көнсығышта урынлашҡан Килдеғол ауылына нигеҙ һала. Яуымбай ҙа Әбделмәмбәт ауылы кешеләре тарафынан башланған.
Ауыл бөгөн
Ауыл ҙурая, төҙөкләнә, яңы йорттар төҙөлә. Урамдарға асфальт түшәлгән. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, китапхана, мәсет, 5 магазин, почта бүлексәһе, Көньяҡ Үҙән урман хужалығы контораһы бар. 1996 йылда кирбестән яңы типовой мәктәп төҙөлгән. «Урал» АХК-һы, «Урал» колхозы, Ҡыпсаҡ СПК-һы эшләй, 15 шәхси пилорама бар. Ауылдан Иҫке Собханғол-Белорет автомобиль юлына ҡырсынташ юл.
Урамдары
Урам исеме :
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Софи Сагер
Софи Сагер (Sofie Sager, 3 июнь 1825 йыл —  27 февраль 1901 йыл) — швед яҙыусыһы һәм феминисы.
Биографияһы
Софи 1825 йылда Смоланд мәхәлләләренең береһендә тыуған, уның ата-әсәһе завод хужалары Габриэль Сагер һәм Юханна Бергенхольц була. Софи Йёнчёпингта ҡыҙҙар өсөн мәктәптә уҡый, унда башҡа предметтарҙан тыш, француз теленә һәм сигергә өйрәнә. Йәш сағында ул ярлылана һәм гувернантка булып эшләй.
Үҙенең магазинын асыу тураһында хыялланып, ул Стокгольмда тегенсегә уҡый. 1848 йылда торлаҡҡа эйә булмай, Мёллер тигән ниндәйҙер ир-аттың йортонан фатир ала. Ләкин Мёллер уны үҙенең аҫрамаһы итергә уйлаған, ә инде ул баш тартҡас көсләргә маташа, һуңынан туҡмай һәм бикләп ҡуя. Ҡасып китә алғандан һуң, Софи табип Юхан Брисманда туҡмалыуын раҫлай һәм уның тәҡдиме буйынса полицияға мөрәжәғәт итә. Был ҡатын-ҡыҙ дәғүәсе булған көсләргә маташыу буйынса    ошондай  суд процесы беренсе тапҡыр үтә, сөнки башҡа осраҡтарҙа ҡорбан ғәҙәттә үҙен ғәйепле тип таный, һәм был  матбуғаттың, шул иҫәптән  Aftonbladet һәм Stockholms Dagblad  иғтибарын йәлеп итә. Судта Софины аҡылдан яҙған тип күрһәтергә һәм ялғанда ғәйепләргә маташалар, ләкин суд, медицина һығымтаһын һәм Брисмандың күрһәтмәләрен иғтибарға алып, Софи яҡлы була һәм Мёллерҙы штрафҡа хөкөм итә. Шуға ҡарамаҫтан, Софиға йәмәғәт фекере ҡаршы булып сыға: унан көләләр, матбуғатта мыҫҡыл итәләр, һәм хатта тиҫтә йыл үткәс тә уны насар итеп телгә алалар.
Ошо осраҡтан һуң Софи феминизмдың әүҙем эйәрсене була. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың үҙ баһаһын түбән ҡуйыуы уларҙың мәҙәнилегенең түбән булыуы менән бәйле тип раҫлай, шуға күрә ҡатын-ҡыҙҙар белемен яҡшыртыу өсөн сығыш яһай, сөнки ата-әсәләр беренсе сиратта улдарын тәрбиәләүгә һәм уҡытыуға өҫтөнлөк бирә, ә ҡыҙҙарҙы иң яҡшы осраҡта француз теленә һәм этикетҡа өйрәтә. 1852 йылда үҙ тарихы нигеҙендә ул ''Bilder ur livet. Ett fosterbarns avslöjande genealogi''  китабын яҙа, лекциялар уҡый, өҫтәүенә, уларҙың береһен ирҙәр кейемендә  үткәрә. Әммә ул яҡлау таба, мәҫәлән, Уппсалала балда принц Густав менән бейеүгә лайыҡ була.
Софи Сагер 1901 йылда Нью-Йоркта вафат була.
Камешница (Сизьма ҡушылдығы)
Камешница (Сорока) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сизьма йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ширваншаһ
Ширваншаһ, Шарваншаһ (, Şirvanşah) — Ширван тарихи өлкәһе (хәҙерге Әзербайжандың төньяҡ-көнсығышы) сиктәрендә барлыҡҡа килгән һәм тарихи сығанаҡтарҙа Ширваншаһтар дәүләте тип билдәләнгән дәүләттең хакимдары титулы. К. Э. Босуорт билдәләүенсә, ширваншаһтар этник ғәрәп булған, әммә үҙҙәрен уратҡан фарсы мәҙәни йоғонтоһо аҫтында фарсылашҡан. Улар иран халыҡтарының ҡаһарман үткәндәрендәге исемдәрҙе алған һәм үҙҙәрен сәсәни Баһрам Гурҙан сыҡҡан тип иҫәпләгән.
Мосолмандар тарафынан яуланғандан һуң ширваншаһтарҙың беренсе династияһы Мәзйәдиҙәр (йәзидиҙәр) Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге хеҙмәтендәге полководец, Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Арран губернаторы (799—801) Йәзид ибн Мәзйәд әш-Шәйбаниҙан башланған. Уның вариҫтары һәм ырыуын дауам итеүселәр, үҙәк властың көсһөҙләнеүенән файҙаланып, Ширванды мираҫ биләмәһе тип иғлан иткән һәм 861 йылда ширваншаһтар титулын алған.
Мәҙәниәт
Ширваншаһтар мәҙәниәт һәм шиғриәт эшмәкәрҙәренә бик ыңғай ҡараған, уларға бағыусылыҡ иткән. Фарсы әҙәбиәте классигы Низами Гәнжәүи улар заманында йәшәгән һәм ижад иткән. Баҡыла  Ширваншаһтар һарайы (XV быуат) һаҡланған. Күп күләмдә тәңкә һуҡҡандар.
Ҡыҙыҡлы факттар
Абхаз кенәздәре Чачбалар Ширваншаһтарҙан сыҡҡан.
Левкин Иван Иванович
Биография
Иван ИвановичЛевкин 1903 йылдың 20 апрелендә Олонец губернаһы Мунозеро ауылында (бөгөнгө Карелияның Кондопога районына инә) карел күп балалы крестьян ғаиләһендә тыуа. Спас Губаһында сиркәү-мәхәллә мәктәбе тамамлағандан һуң эшләп йөрөй башлай. 8 йәштән пекарняла эшләй, 9 йәшендә балалар приютына бирелә, сиркәү хорында, ауыл туйҙарында йырлай, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнаша башлай.
1929-1931 йылдарҙа Ленинград Карелия драма техникумында уҡый. 1931-1935 йылдарҙа Карел Автономиялы ССР Мәғариф комиссариаты эргәһендә сәнғәт агитация төркөмө рәйесе. 1935-1972 йылдарҙағы шәхси фондында һәм урыҫ карел телдәрендә 54 эш һаҡлана.
Левкин И. Карелияла иң ҙур хор коллективтары — 1936 йылда Карелия халыҡ хорын һәм 1938 йылда Карелия халыҡ Веллер хорын ойоштора һәм етәкләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, диңгеҙ пехотаһында хеҙмәт иткән, яраланған, 1945 йылда демобилизацияланған.
1945-1963 йылдарҙа тормошта барлыҡҡа килгән хор коллективтары рәйесе.
1963 йылдан персональ пенсионер.
Иван Левкин 70-тән ашыу әҫәр яҙған. Улар араһында рус теленән карел теленә тәржемә ителгән йырҙар, шулай уҡ карел йырҙары, таҡмаҡтар һәм шигырьләр бар. И.И. Левкина йырҙары Карелияның танылған музыка коллективтары — «Кантеле» йыр һәм бейеү ансамбле, «Oma pajo» Карелия халыҡ хоры, «Myllärit» фолк-рок төркөмө һ. б. репертуарының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Карел яҙыусылары
Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы
Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы (19 август 1964 йыл) — график-акварелсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997), Халыҡ‑ара конкурсы (Мәскәү, 2005) лауреаты, «Арт‑Мост‑Акварель» Халыҡ‑ара конкурсы (Санкт-Петербург, 2013) дипломанты.
Биографияһы
Ләйсән Зөфәр ҡыҙы Рәхмәтуллина 1964 йылдың 19 авгусында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Аҡкүҙ ауылында тыуа.
1986 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының һынлы сәнғәт-графика факультетын тамамлай. Уҡытыусылары Н. А. Калинушкин, Т. Х. Масалимов, А. И. Масленников. Диплом эше — акварель портреттар серияһы.
Теотиуакан
Теотиуакан (аст. Teōtīhuacān — аллаһтар тыуҡан урын, йәғни аллалар ҡалаһы) — боронғо ҡала, Мехико ҡалаһы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 50 саҡрым  алыҫлыҡта Сан-Хуан-Теотиуакан муниципалитетында урынлашҡан
Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы
Биографияһы
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Ләйсән Зөфәр ҡыҙы — танылған акварелдәр мастеры, Рәсәй һәм Башҡортостан Рәссамдар союздары ағзаһы (1996).
1995 йылдан алып «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
Теотиуакан
Дөйөм мәғлүмәттәр
Хәҙерге заман тикшеренеүселәре фекеренсә, был боронғо ауылдың майҙаны 26-28 км², ә халҡы  125 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. Был Колумбҡа тиклемге Американың боронғо һәм иң эре индеецтар ҡалаһы, донъяла иң ҙур алты ҡала  иҫәбенә  инә. Ҡала тибындағы ауыл был урында беҙҙең эраға тиклем 3-сө быуаттарҙа барлыҡҡа килгән, ләкин ҡала вулкандар урғылыуынан зыян күргән территорияларҙан халыҡтың күсеп ултырыуы һөҙөмтәһендә б. э. тиклем 2 быуатта барлыҡҡа килгән. Төп монументтар 250 йылдарға  тиклем яйлап төҙөлгән. 6 быуат урталарында ҡала тарҡала башлай, ҡаланың үҙәк өлөшөндә булған изге нәмәләр талана һәм яндырыла. 7 быуат уртаһына ҡаланы кешеләр тулыһынса ташлап китә.
Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы
Биографияһы
Рәхмәтуллинаның картиналары музейҙар тупланмаһында, картина галереяларында һәм Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Эрбет дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Свердловск өлкәһе),  Үрге Йәркәй (Илеш районы), Ҡурған өлкәһе һынлы сәнғәт музейында, Өфө ГНИ «Урал» МК һәм НП Башҡортостан Республикаһы, Кумертау картина галереяһында һәм Рәсәйҙең, шулай уҡ сит илдәрҙең (Израиль, Төркиә, Швеция, Чехия Республикаһы) шәхси тупланмаларында һаҡлана.
Теотиуакан
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡаланың этник составын билдәләүе лә ҡыйын. Теотиуакан күп этниклы ҡала булғанлығы билдәле, ә унда йәшәгән күп һанлы ҡәбилә төркөмдәре — науа, отоми һәм тотанактар. Үҫеше осоронда ҡалала һәм ҡала ситендәге ауылдарҙа  Мезоамериканың яҡын һәм алыҫ төбәктәренән  килгән күп һанлы мигранттар  (квалификациялы  һәм  квалификациялы  булмаған эшселәр) йәшәгән
Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы
Ижады
Эштәре серияһы: «Төньяҡ Байкал буйлап», «Һындар», «Байкал мотивы», «Ольхон буйлап», «Байкал умырзаяһы», «Ольхон балҡышы», «Байкалға ҡайтыу» 1990г, «Төркиә буйлап. Сапанджа».
«Сәскә» диптихы (1988), «Хәлдәр» серияһынан «Һағыш», «Һөйләшеү», «Аҡта ҡара» эштәре (1989) Триптих «Флюидтар» (1995), «Плеста кис», «Диалог», «Питерға юл» (2007), «Рабкорҙар урамында яҙ», «Һары йәйғор», «Ҡояш яҡтыһы», «Һары кис».
Теотиуакан
Тарихы
Теотиуакан б. э. тиклем II быуатта төбәк -үҙәге була, сөнки  Теопанкаско  һәм элекке -үҙәк Куикуилько вулкандар урғылыуынан һуң ташландыҡ хәлдә була, ә уларҙың халҡы Теотиуаканға күсенә. Тиҙҙән ул 125 меңдән ашыу халҡы менән Мезоамерикала иҡтисади үҙәге менән иң ҙур ҡала була
Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы
Күргәҙмәләре
1986 йылдан алып Рәхмәтуллина республика, зона, төбәк, төбәк-ара, бөтә союз, бөтә рәсәй халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Теотиуакан
Тарихы
Үҙәк проспект менән тура мөйөш аҫтында киҫешеүсе урамдарҙың дөрөҫ селтәре Теотиуакандың ентекле уйланылған план буйынса үҫеше тураһында һөйләй. Үҙәк тирәләй бер-береһенә яҡын урынлашҡан ябай халыҡтың балсыҡ йорттары тора, улар тар урамдар менән айырым ҡала кварталын булдыра. Йорттар башлыса бер ҡатлы, яҫы ҡыйыҡтар менән һәм тәҙрәһеҙ. Берҙән-бер яҡтылыҡ һәм һауа сығанағы булып эске асыҡ ихата яғына сыҡҡан  ишектәр тора. Ҡалала шулай уҡ күп ҡатлы йорттар ҙа бар.
Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы
Күргәҙмәләре
Рәхмәтуллинаның барлығы 19 шәхси күргәҙмәһе ойошторола, шуларҙың өс шәхси күргәҙмәһе Мәскәүҙә Үҙәк рәссамдар йортонда үтә.
Шәхси күргәҙмәләре: 2012 йылда Төркиәлә Халыҡ -ара төрки мәҙәниәте ойошмаһына ингән рәссамдар күргәҙмәһе үтә (ТӨРКСОЙ). Рәхмәтуллина Ләйсән Башҡортостан республикаһы исеменән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Теотиуакан
Тарихы
Үҙенең үҫеше дәүерендә Теотиуакан  (б.э. 250—600 йй.) Мезоамериканың күп  өлкәләләренә  ҙур мәҙәни йоғонто яһай. Теотиуакан балсыҡ һауыттары һәм  статуэткалар Мексиканың төньяҡ райондарынан алып Гватемала тауҙарына тиклем һәм  Тымыҡ океан яр буйҙарынан алып  Мексика ҡултығына тиклем осрай. Теотиуакан ныҡ үҫешкән осоронда Мексиканың үҙәк таулы райондарын контролдә тота һәм күрше цивилизациялар һәм майяның ҡала-дәүләттәре менән бәйләнеш тота (Тикаль).
Үҫеше дәүерендә был йәшәү рәүешен аныҡ ойошторған ҡала була, уның башында күп этник элита тора, ул тәү сиратта сеймал тауарҙарҙың импортын контролдә тота. Астрономия белеменә эйә булған руханиҙар йәмәғәт тормошон күҙәткәндәр һәм ҡаты социаль, шул иҫәптән кеше ҡорбандары ярҙамында контроль булдырғандар. Дин һәр ғаиләнең тормошона үтеп ингән. Йорт алтарҙарын иң ярлы йорттарҙа ла тапҡандар. Нигеҙ һалыусыларының бай рухи донъяһын сағылдырған Теотиуакандың сәнғәте һәм мифологияһы, аллалар пантеоны тирәләй тупланған. Мифологияла мөһим урынды Кетцалькоатль, ҡош ҡауырһындары ҡапланған йылан кәүҙәһе менән аллаһ биләй. Ҡала халҡы уға тәбиғәттең төп аллаһына ҡараған кеүек табынған. Ул һуңыраҡ ацтектарҙа Ҡанатлы йылан — Кетцалькоатль мәҙәниәтте  ҡурсалаусы була, уны йыш ҡына Венера планетаһы менән тиңләгәндәр.
Теотиуакан цивилизацияһының үҫеше ваҡыты буйынса Боронғо Рим үҫеше менән тап килә, әммә мезоамерика ҡалаһының тарихы оҙайлыраҡ була. Ҡала башлыса хаж ҡылыуҙың төп объекты була. Мехико үҙәне буйынса сәйәхәт итеүселәр сауҙа килешеүе төҙөү өсөн, дини изге әйберҙәргә табыныу һәм эш табыу өсөн Теотиуаканға бара. Меңләгән тау итәгендәге  ауылдар билдәле бер көндәрҙә буш тиерлек тороп ҡала, ә уларҙың халҡы ҡаланың  сәскә атыуына һәм үҙәндә йәшәүселәрҙең матур киләсәген тәьмин итеүгә тейеш булған дини тантаналарҙа һәм мистик байрамдарҙа ҡатнашыу өсөн Теотиуакан майҙанына ынтыла.
Юҡҡа сығыуы
Башта ғалимдар фаразлауынса, ҡала илбаҫарҙар һөжүменә дусар булған. Ҡала яндырыла, изге әйберҙәр талана, ә изге һындар емерелә. Әммә артабанғы тикшеренеүҙәр емерелеүгә ҡаланың тик элита йәшәгән үҙәк өлөшө генә, шулай уҡ культ ҡоролмалары ғына дусар булған, ә хәрби баҫып алыу билдәләренең эҙе табылмай тип күрһәтә. Күрәһең, ҡаланың үҙәгенең емерелеүе йәшәү шарттарының насарайыуы һөҙөмтәһендә эске конфликт эҙемтәһе була. Был осорҙа ҙур вулкан урғылыуҙары һөҙөмтәһендә климаттың ҡот осҡос глобаль үҙгәреүе билдәле. Археологик табылдыҡтар раҫлауынса, был төбәктә кешеләр оҙайлы ҡоролоҡтар арҡаһында  аслыҡтан үлә башлай Әммә баҫып инеү версияһын да тулыһынса кире ҡағырға ярамай, сөнки аслыҡ байтаҡ миграцияға  булышлыҡ итә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡала үҙәгендә «Цитадель»тип аталған билдәле урын бар. Йөҙ меңгә тиклем һыйҙырышлы эске майҙаны  (ҡала халҡының яртыһы) платформала  дүрт ауыр пирамида менән сикләнгән. Комплекстың үҙәк өлөшө — Ҡанатлы йылан пирамидаһы (Кетцалькоатль). Уға ике бүлмә йәнәш тора: Көньяҡ һәм Төньяҡ һарайҙар, улар административ үҙәк булып ҡына түгел, шулай уҡ эш һәм торлаҡ өсөн  ҡулланылған.
Теотиуакандың төп ҡоролмалары — Ҡояш пирамидаһы һәм Ай пирамидаһы (бейеклеге — 42 метр).
Ай пирамидаһы
Ай пирамидаһы «Үлеләр юлының»  төньяҡ сигендә урынлашҡан. Ай пирамидаһы төпкөлөндә археологтар ерләү камераһын һәм унда 12 кеше кәүҙәһен тапҡандар. Уларҙың бөтәһенең дә ҡулдары артҡа ҡайырып бәйләнгән, баштары юҡ, улар камера уртаһына тәртипһеҙ рәүештә ташланған. Версияларҙың береһенә ярашлы, былар Теотиуакан халҡының дошмандары булған.
Башҡа ике ҡорбан, күрәһең, урындағы элитаға ҡараған, сөнки улар бөхтә ултыртылған, уларҙа нефриттан  биҙәүестәр, кеше яңаҡтарына оҡшаған беләҙектәр һәм башҡа юғары ҡатлам  билдәләре булған.
Нимә хөрмәтенә был кешеләр ҡорбан итеп  килтерелгәнлеге әлегә асыҡланмаған, әммә ритуал был боронғо ҡоролманың яңынан үҙгәртеп ҡороуы ваҡытында башҡарылыуы билдәле. Күрәһең, ул ҡала-дәүләттең үҫеп килгән дини һәм сәйәси йоғонтоһон кәүҙәләндергән. Был турала камераның үҙәге һөйләй, унда 18 обсидиан бысаҡ менән уратып алынған нефриттан эшләнгән ҙур мозаика ҡуйылған. Бындай нәмәләр элек Мезоамерикала табылмай. Шулай уҡ камерала биш бүренең (йәки койоттың), өс пуманың йәки ягуарҙың һөлдәләре, 13 бөркөттөң ҡалдыҡтары табылған. Бәлки, был хайуандар яугирҙәрҙең (хәрби союзы) символы булған.
Ҡояш пирамидаһы
Пирамида XX быуаттың беренсе ун йыллығында Леопольд Батрес тарафынан табыла һәм өйрәнелә. Артабанғы ҡаҙыныу эштәре 1992—1993  йылдарҙа Мексика антропология һәм тарих Милли институтынан  Эдуард Матос Моктесуа етәкселеге аҫтында үткәрелә.
Ҡояш пирамидаһы б.э. яҡынса 150 йылдар тирәһендә төҙөлгән, яҫы түбәһе менән  5-ҡатлы ҡоролманан ғибәрәт, унда ҡасандыр ҙур булмаған ҡорам булған. Был колосстың бейеклеге — 64,5 метр самаһы, нигеҙе яҡтарынан оҙонлоғо 211, 207, 209 һәм 217 метр,  дөйөм күләме — 993 мең кубометр.
Ҡояш пирамидаһы һуйырташтан, тупраҡ һәм балсыҡтан эшләнгән,  таш менән көпләнгән һәм ҡорам  менән тамамланған
Хоэнварте
Хоэнварте (Hohenwarte) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 160 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 253 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7338 һәм автомобиль коды — SLF.
Һамар-Ивановка
Һамар-Ивановка (Самаро-Ивановка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 320 кеше. Почта индексы — 453885, ОКАТО коды — 80241870006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лаче дарыуханаһы
Лаче дарыуханаһы — Донецктың иң боронғо биналарының береһе (XIX быуатта төҙөлгән), ҡалала тәүге дарыуханаларҙың береһе.
Дарыухана бинаһы
Бина Донецктың Ворошилов районында, Артем урамындағы (элек Беренсе линия) 5-се һанлы йортта, Завод алды майҙаны янында урынлашҡан. Бина «Новороссийск таш күмер руднигы йәмғиәте дарыуханаһы» булараҡ эшләй. Арендалаусы Бельгия кешеһе Иван Иванович Лачин була, дарыухана әлеге ваҡытта уның исеме аҫтында билдәле.
Оло Касияр
Оло Касияр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Лаче дарыуханаһы
Дарыухана бинаһы
Совет осоронда бинала 1-се типография урынлаша.
Оло Касияр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лаче дарыуханаһы
Дарыухана бинаһы
2008 йылға тиклем бина иң тәүге күренештә һаҡлана һәм ике ҡатлы була, әммә 2009 йылда бинаға өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә һәм заманса материалдар менән көпләнә.
Бер төрлө исемле дарыухана-музей
Шул уҡ ваҡытта 2009 йылда Ленин майҙанында урынлашҡан икенсе дарыухана үҙенә «Лаче дарыуханаһы» исемен ала һәм үҙен дарыухана-музей итеп күрһәтә башлай. Музей хәҙерге дарыухананың мөйөшөндә урынлашҡан, унда 200-гә яҡын экспонат ҡуйылған. Музейҙың бөтә экспонаттары ла Донецк өлкәһендә йыйылған һәм төбәктә фармацевтика тарихына ҡағылышлы. Экспонаттар араһында: ағас дарыухана шкафтары, штанглаздар (медикаменттарҙы һаҡлау өсөн ҡулланылған дарыу һауыттары), үлсәүҙәр, колбалар һәм башҡа фармацевтик ҡорамалдар. Экспозиция Максим Мясников тарафынан Владимир Силко һәм Виктор Хоменко менән берлектә төҙөлгән.
Малик (исем)
Малик — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Малик (Мәлик) башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, эйә, хужа; башлыҡ, батша, солтан мәғәнәһен аңлата
Билдәле кешеләр
Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы (18 апрель 1944 йыл — 18 февраль 1993 йыл) — кинорежиссёр, 1991—1993 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһының художество етәксеһе.
Балапанов Малик Хәмит улы(19 ноябрь 1958 йыл) — ғалим-физик. Физика-математика фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).
Мәлик ибн Әнәс, имам Мәлик (مالك ابن أنس الأصبحيمالك ابن أنس الأصبحيمالك ابن أنس الأصبحي; исеме аҫтында билдәле — фәких, мөхәддис, мәликит мазхабенә нигеҙ һалыусы һәм эпоним.
Фамилия
Маликов Рәмил Фәрүҡ улы(20 ғинуар 1951 йыл) − ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).
Маликов Марат Фәйзелҡадир улы (2 февраль 1937 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Юридик фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1992).<b
Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы 8 ноябрь 1962 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
Мәликов Ариф Жангир уғлы (Arif Cahangir oğlu Məlikov; 13 сентябрь 1933 йыл, Баҡы— 9 май 2019 йыл, шунда уҡ) — СССР һәм Әзербайжан композиторы, педагог. Әзербайжан ССР-ының дәүләт премияһы (198]). СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
Атаһының исемендә
Вәлиев Мәсхүт Малик улы (13 ғинуар 1947 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).
Ауылдар
Малик (Маликово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәлик (вазифа) (Мали́к, ملك — m’alik, ивр. аналогы — мелех מלך) — ғәрәп монарх титулы, шулай уҡ шул дәрәжәләге шәхес. Әмир йәки солтан кеүек башҡа телдәргә тәржемә ителмәй торған ғәрәп монархтары титулдарынан айырмалы, мәлик һүҙен «король» йәки «батша» тип тәржемә итәләр. Мәҫәлән, Сәғүд Ғәрәбстаны, Бахрейн, Иордания, Марокко хакимдары — мәликтәрҙе король тип, ә илдәрен ғәрәпсә «мәликлек» йәки «мәмләкәт» (مملكة — mamlakah) тип атайҙар. Ғәрәптәр был титул менән исламға тиклемге һәм мосолман булмаған монархтарҙы ла (боронғо монархтар икәнде аңлатыр өсөн) атап йөрөтә. Был һүҙ «батша» тигәнгә тап килә.
Венерик ауырыуҙар
Венерик ауырыуҙар (мәхәббәт ауырыуҙары,  — Венера — боронғо римлеләрҙә мәхәббәт алиһәһе) — йоғошло ауырыуҙарҙың айырым бер төркөмө, улар күбеһенсә енси юл менән күсәләр. Венерик ауырыуҙарҙы «мәхәббәт ауырыуҙары» дип тә, ҡайһы саҡ «әхлаҡ ауырыуҙары» дип тә йөртәләр, сөнки был ауырыуҙарҙың таралыуына күбеһенсә әхлаҡи тотнаҡһыҙлыҡ, осраҡлы енси бәйләнештәр һ. б. сәбәп була. Бындай ауырыуҙар менән ирҙәр ҙә, ҡатын-кыҙҙар ҙа бер үк дәрәжәлә ауырыйҙар. Башка йоғошло ауырыуҙарҙан айырмалы булараҡ, венерик ауырыуҙарҙан һуң организмда иммунитет барлыҡка килмәй, шунлыҡтан ҡабат йоҡандан һуң кеше яңынан ауырый.
Тикшеренеү тарихи
«Венерик ауырыуҙар» термины 1527 йылда француз ғалиме Жан де Бетакур тарафынан тәҡдим ителә. 20 быуатта был ауырыуҙарҙы килтереп сығарыусылар асыла. Бөтә Дөнья сәләмәтлек һаҡлау ойошмаһының Халыҡ-ара классификацияһы (1988) быйынса сифилис, гонорея, йомшаҡ шанкр (шанкроид), ҡаҫыҡ лимфогранулематозы, венерик гранулёма — классик венерик ауырыуҙар рәтенә керетелә. Енес органдарын зарарлай торған йоғошло ауырыуҙар: һейҙек-енес юлдары хламидиозы, трихомониазы, һейҙек юлдары-гениталиялар кандидозы, һейҙек-енес юлдары микоплазмозы, гениталиялар герпесы, осло башлы кондиломалар, гениталияларҙағы контагиоз моллюсктар, һейҙек юлдары — гениталиялар шигелёзы, педикулёз һәм ҡосаңҡы. Венерик ауырыуҙарҙың күп кенә билдәләре кешенең тән тиреһендә һәм лайлалы тышсаларында барлыҡка килә. Шулай итеп, венерология дерматология менән тығыҙ бәйләнгән.
Статистика мәғлүмәттәре күрһәткәнсә, хәҙерге ваҡытта енси юл менән күсә торған ауырыуҙарҙың да, улар менән ауырыусыларҙың һаны ла бик тиҙ арта. Бындай ауырыуҙарҙың төрө хәҙерге ваҡытта 50-гә етә. Уларга СПИД, сифилис, гонорея, трихомоноз, хламидиоз, гениталийлар герпесы һәм башҡалар керә. Рәсәйҙә енәйәт кодексының 121 статьяһы быйынса кешеләрҙе венерик ауырыуҙар менән «бүләкләү» өсөн хөкөмгә тартыу ҡаралган.
Хәҙерге ваҡытта был ауырыуҙарға иғтибар артыу түбәндәге проблемаларға бәйләнгән:
Енси юл менән күсә торған ауырыуҙар таралыуҙың профилактика саралары булып, бындай ауырыуҙар менән ауырыусыларҙы актив билдәләү, балалар һәм йәш үҫмерҙәргә дөрөҫ енси тәрбия биреү, венерик ауырыуҙар, уларҙы йоҡтороу юлдары тураһында әңгәмәләр, лекцияләр үткәреү һәм сәләмәт йәшәү рәүешен актив пропагандалау тора. Был ауырыуҙарҙы булдырмау һәм уларҙың таралыуын кәметеү өсөн уҡытыусылар, медиктар, тәрбиәселәр, психологтарҙың даими актив эшсәнлеге һорала.
Сифилис
Сифилис — ғөмүми инфекцион ауырыу. Был ауырыу Европала XV быуатта тарала. Уны Европаға Американан күсерелгән тип һаныйҙар. XVI быуат башында Дж. Фракастро яҙған поэманың төп геройы Сифилус исемле ауырыу сусҡа көтөүсеһе булған. Был ауырыуҙың исеме шунан килеп сыҡҡан тип һанала. Ләкин боронғо кәбиләләрҙең ҡайһы бер яҙмалары, боронғо рәсем сәнғәте һурәттәре һәм боронғо кешеләрҙең һөйәк ҡалдыҡтарында билдәләнгән үҙгәрештәр был ауырыуҙың бик боронғо замандарҙан уҡ булыуы тураһында уйларга мөмкинлек бирә.
Сифилисты килтереп сығарыусы — төҫһөҙ трепонема. Ауырыу күпселек осраҡта енси юл менән күсә. Ләкин көнкүреш юлы менән: ауырыу кешенең шәхси әйберҙәрен (стакан, ҡалаҡ, сигарет, йыуғыс, теш щеткаһы һ.б.) ҡулланғанда (көнкүреш сифилисы), ауырыу унадан балаға (тыумыштан килгән сифилис), һирәк осраҡта ҡан һалған да (гемотрансфузион сифилис) күсергә мөмкин.
Төҫһөҙ трепонема тереклеге өсөн оптималь шарттар булып, еүеш тирәлек һәм 37 °С температура тора. Ул икегә бүленеп, бик тиҙ үрсей һәм 4 төрлө формала: спираль һымаҡ, бөртөк һымаҡ, циста һәм L формаһында булырға мөмкин. Төҫһөҙ трепонеманың кислородҡа һиҙгер булыуы уның ҡан һәм лимфа тамырҙары буйлап тиҙ хәрәкәтләнүенә килтерә. Фагоцитоз ваҡытында төҫһөҙ трепонема күп ҡатлы тышса менән ҡапланып, оҙаҡ ваҡыт һаҡланырга мөмкин. Бындай вирусҡа антиесемдәр һәм антибиотиктар тәьҫир итә алмай. Ошо хәләттә улар инкубацион периодты тағы ла оҙонайыуына килтерәләр.
Сифилисты йоҡтороуға сәбәпсе булып тән тиреһендә һәм органдарҙың лайлалы тышсаларында яралар булыу тора. Шулай уҡ сифилис үбешкәндә, тешләгәндә һәм медицина персоналларының турынан-туры контакты ваҡытында ла күсәргә мөмкин. Сифилис барышында түбәндәге стадияларҙы күрһәтергә була:
Инкубацион период ауырыу йоҡандан һуң 2—5 аҙна дауам итә. Аурыуҙы ҡабат йокторғанда был период ҡыҫкара. Был ваҡыт эсендә лайлалы тышсаға эләккән төҫһөҙ трепонема бик тиҙ үрсей һәм тәндең башҡа участоктарына тарала, ләкин был ваҡытта ауырыу билдәләре булмай. Һуңынан төҫһөҙ трепонема эләккән урында ҡыҙыл төҫтә, тимгелләнеп ауыртмай торған бетсә йәки күгәрек барлыҡка килә. Уны ҡаты шанкр йәки беренсел сифилома дип атайҙар. Ул түңәрәк формала, ситтәре ҡыҙыл, ә уртасы зәңгәрләнеп, ялтырап тора. Шанкрҙың ҙурлығы энә осонан башлап 2 см һәм унан да ҙурырак булырға мөмкин. Беренсел шанкр, ҡағиҙә буларак, аҙ һанда һәм ғәҙәттә ул енес органдарында була, һирәгерәк иренәрҙә, телдә, ауыз ҡыуышлығының лайлалы тышсаһында, муйын тирәһендә осорарға мөмкин. Йәрәхәт барлыҡка килеп, бер нисә көн үткәс, якын-тирәләге лимфатик төйөндәр ныҡ ҙурая. Бер нисә аҙнанан сифилислы йәрәхәт, дауаламаһаң да, үҙенән-үҙе төҙәлә. Был осорҙа ауыртыу булмағас, сифилис йоҡҡан кеше ауырыу билдәләрен һиҙмәҫкә һәм ваҡытында врачҡа мөрәжәғәт итмәҫкә мөмкин. Сифилис йоҡтороуға әҙ генә шик булғанда ла ҡан анализы (Вассерман реакцияһына) яһарға кәрәк.
Бер нисә аҙна йәки 3—6 ай үткәндән һуң сифилистың икенсел стадияһы башлана. Был ваҡыт эсендә төҫһөҙ трепонемалар бик тиҙ үрсейҙәр һәм барлыҡ органдарға һәм туҡымаларға, ҡанға һәм лимфаға үтеп керәләр. Был осорҙа организмдың трепонемалар бүлеп сығарған ағыу менән ағыуланыуы (интоксикация) күҙәтелә. Әмма күп осраҡта сифилис менән ауырыуҙы дөрөҫ асыҡлырға ниндәй ә булһа үҙенсәлекле айырым билдәләр булмай. Ғәҙәттә ғөмүми хәлһеҙлек, кәйеф насарланыу, баш ауыртыу, мускулдар, буындар, һөйәктәр һыҙлау, температураның әҙ генә күтәрелүе күҙәтелә. Ҡайһы саҡ ауырыу кеше боны гриппҡа ҡайтарып ҡалдыра. Сифилистың икенсел стадияһына хас үҙенсәлекле берҙән бер билдә — бөтә тәндә таралған алһыу ҡыҙыл таптар. Улар ҙа тиҙ генә беленмәйҙәр, хатта күргәс тә ауырыу кеше уларҙы ниндәй ҙә булһа аҙыҡҡа аллергия тип ҡабул итергә мөмкин. Шулай ҙа был стадияла енес органдарында һәм уның тирәһендә еүешләнеп тороусы йәрәхәттәр барлыҡка килергә мөмкин.
Бындай йәрәхәттәр һәм таптар бик тә ҡурҡыныс. Был билдәләр йә юғалып, йә барлыҡка килеп 3—6 ай буйына дауам итә. Был стадияла ҡатын-кыҙҙарҙың муйынында пигментация ла булырга мөмкин. Ул дауалауға ауыр бирелә һәм 1—2 йылға тиклем һуҙылырға мөмкин. Шулай ук сәс ҡойолоп, пеләшләнеү ҙә күҙәтелергә мөмкин. Сифилистың икенсел стадияһы 2—3 йылға каҙәр дауам итергә мөмкин. Әгәр ҙә ауырыуҙы был периодта дауалай башлаһаң, барлыҡ билдәләр ҙә эҙһеҙ юҡҡа сығалар.
Сифилисның өсөнсөл стадияһы ауырыу йоҡандан һуң дауаламаһаң 3—4-се йылдарға башлана. Был стадияла төҫһөҙ трепонемалар тупланған урындарҙа туҡымалар бик ныҡ зарарлана: башта шешенеү күҙәтелә, тукымалар үлә һәм тарҡала башлай. Тукыма тарҡалған урында сифилисҡа ғына хас тирән йәрәхәт, йөй барлыҡка килә. Тукымаларҙың шулай зарарланыуы, гуммалар хасил булыу тәндең барлыҡ урындарында ла күҙәтелергә мөмкин. Гумманың ҡаты аңҡауҙа яһалыуы шундағы һөйәктең тарҡалыуына килтерә. Нәтижәлә тауыш сифилисҡа хас булғанса тыңҡышлана. Гумма танау өҫтөндә булһа, танау һөйәге тарҡалып, танау эскә батып керә. Шундый зарарланыуҙар нәтижәһендә кеше ғәрипләнеп, инвалидҡа әйләнә.
Сифилис менән ауырығанда ҡан тамырҙары, айырыуса аорта ныҡ зарарлана, аорта стенаһы үҙенең ныҡлығын, һуҙылыусанлыған юғалта һәм ҡан баҫымынан әкренләп киңәйә, һуҙыла башлай, хатта өҙөлөргә лә мөмкин. Аортаның шартлауы кешенең кинәт үлеменә килтерә. Арҡа мейеһенең һәм нервыларҙың сифилис менән зарарлануы ауыр неврологик ауырыуҙарға сәбәп була. Был осраҡта тәндең төрлө участокыларының тойоу һәләте боҙола, даими рәүештә йәки ваҡыт-ваҡыт бораулағандай йәки «кинәт семпеп алыусы» ауыртыуҙар башлана. Нерв системаһының сифилис менән зарарлануы нәтижәһендә хәрәкәт координацияһы боҙола, йөрөш тотороҡлоғо бөтә, кеше тигеҙлеген юғалта, аунаҡлап йөрөй башлай; һөйләм боҙолоу, хәтер бетөү, иҫәпләү, яҙыу, уҡыуҙың насарланыуы, аҡылдың зәғифләнә барыуы — сифилис менән ауырыусы кеше өсөн типик күренештәр.
Сифилисты беренсел һәм икенсел стадияларҙа еңел дауалап була. Ләкин үҙ-үҙеңде дауалау менән шөғөлләнмәҫкә кәрәк. Сифилисты дауалау бары тик медицина учреждениеларында ғына үткәрелергә тейеш. Сифилис менән сирләгән кеше дауалап терелгәс тә, 1 йылдан 5 йылға кәҙәр медицина учреждениеларының күҙәтеүе аҫтында булырға тейеш.
Гонорея
Гонорея — киң таралган венерик ауырыуҙарҙың берһе, һәм ул бик күптән билдәле. Египет папирустарында һәм Боронғо Ҡытай трактаттарында гонорея тураһында мәғлүмәт бар. Боронғо быуаттың бөйөк табибы Гиппократ был ауырыуҙың «Венера ләззәтенән» булыуын әйтеп ҡалдырған. Ә сиргә был исемде (лат. gonos — орлоҡ һәм гһео — ағам) Боронғо Рим табибы Гален биргән. Гонореяны гонококк килтереп сығара. Уны 1879 йылда Альберт Нейссер асҡан. Бөтә Донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперттары мәғлүмәттәре быйынса, Ер шарында йыл һайын 200 млн-дан артыҡ кеше гонорея менән ауырый, һәм был һан йыл һайын арта бара. Гонорея күбеһенсә енси юл менән күсә, һирәк булһа ла ауырыу әсәнән балаға һәм шәхси предметтар (еүеш таҫтамал, йыуғыс) аша ла йоғорға мөмкин.
Лайлалы тышсаның зарарланған өлөшөндә эрозия башлана, ул киҫеп-киҫеп ауырта, әсетә. Һейҙек бүленеп сығыу боҙолоу нәтижәһендә ауырыу тағын да көсәйә. Гонококк ҡанда бик тиҙ үлә, шуға күрә, сифилистан айырмалы булараҡ, гонорея билдәле бер урында ғына була. Сәләмәтлеге насар булған, иммунитеты булмаған кешеләрҙә гонококк бөтә организмға таралырға мөмкин. Был осраҡта ул быуындарҙы, йөрәк мускулын, йөрәк сумкаһын зарарлай. Гонококк ағыу бүлеп сығара, шунлыҡтан гонорея менән сирлеләрҙә, зарарлаған айырым урындар булыу менән бергә, хәлһеҙлек, аппетит юғалыу, баш ауыртыу ҙа күҙәтелә.
Трихомоноз
Трихомоноз — шулай уҡ енси юл менән күсә торған йоғошло ауырыу. Венерик ауырыуҙар араһында ул иң күп таралған. Америка ғалимдәре мәғлүмәттәре быйынса Ер шарында трихомоноз менән йыл һайн 170 млн-ға яҡын кеше: ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар ауырый. Балаларҙа был ауырыу сирәк осорай. Трихомоноз нәҫел ҡалдырыуға һәләтһеҙ булыуға, йөклөлөктөң төрлө тайпылыштарына, был ауырыу менән сирле бала тыуыуға, баланың үлеменә йәки уның аҡыл зәғифлегенә килтерергә мөмкин. Һейҙек-енес органдары трихомонозын трихомонада килтереп сығара. Хәҙерге ваҡытта трихомонаданың 50 ләп төрө билдәле. Ләкин кешелә уның 3 төрө: ауыҙ ҡыуышлығы трихомонадаһы, эсәклек трихомонадаһы һәм урогениталь трихомонада осорай.
Трихомонада — бер күҙәнәкле, хәрәкәтсән организм, ҡамсылылар классына керә, һәм ул эволюция барышында кешенең енес һәм һейҙек бүлеп сығарыу системаһында йәшәргә һәм үрсеүгә яйлашҡан. Трихомоноз сирле кешенән йоға. Шулай ук трихомонадалар урын-ер һәм кейемдә — 24 сәғәт, спермала — 6 сәғәт, һейҙектә — 3 сәғәт, ә унитаз ултырғыстарында 1 сәғәткә тиклем йәшәргә һәләтле. Авыру йокторғандан һуң инкубацион период уртаса 5—15 көн дауам итә. Ауырыу киҫкенләшкәндә ялҡынһыну процессы көслө була, һәм ул күп булып эрен бүленеп сығыу, тышҡы енес органдары ҡысытыу, әсетү менән характерлана. Шулай ук һейҙек бүленеп сыҡҡанда ла киҫкен ауыртыу һиҙелә. Күпмелер ваҡыт үткәс, был билдәләр кәмей, һәм ул хроник трихомонозға әйләнә. Күп осраҡта трихомоноз трихомонада бактерияләренан ғына булмайса, уның ерлегендә хламидий, гонококк, стафилококктар ҙа үрсеп, был ауырыу тағын да ҡатлауланырға мөмкин. Был осраҡта ауырыуҙы дауалау ҡатлаулана һәм оҙаҡ ваҡыт талап итә. Дауалау курсы тамамланғандан һуң да, сирле кеше 2—3 ай табибтар күҙәтеүе аҫтында булырға тейеш.
Хламидиоз
Хәҙерге ваҡытта хламидиялар тыуҙырған ауырыуҙар — енси юл менән күсә торған ауырыуҙарҙың иң күп таралғаны. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре быйынса, 1995 йылда донъяла 89 млн хламидиоз ауырыуын йоҡтороу осорағы теркәлгән (ә 1989 йылда ул 50 млн самаһы булған). АҠШта был ауырыу менән йыл һайын 3—4 млн кеше сирләүе билдәле. Рәсәйҙәге мәғлүмәттәр күп осраҡта дөрөҫлөккә туры килмәй. Шулай ҙа хламидиоз менән гонореяға ҡарағанда 2—3 тапҡыр күберәк сирләйҙәр.
Хламидиоз енси юл менән күсә, һәм ул ҡатын-ҡыҙҙарға күберәк ирҙәрҙән йоға. Был ауырыуҙың күҙ конъюнктиваһын да зарарлауы мөмкин. Ауырыу әсәнән балаға йоғоп, унда конъюнктивит булдырырға йәки үпкә ялҡынһынырға мөмкин.
Күпселек ҡатын-ҡыҙҙарҙа һәм 15—30 % ир-аттарҙа ауырыу билдәләре һиҙелмәй үтергә мөмкин. Инкубацион период 1 аҙнанан 3 аҙнаға ҡәҙәр дауам итә. Ир-аттарҙа һейҙек бүлеп сығарғанда киҫеп ауыртыу була һәм эрен бүленеп сыға. Шулай уҡ орлоҡлоҡ өҫтәмәһе (придаток яичка) ялҡынһыныуҙан ҙурайырға, кискен ауыртырға мөмкин. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың тышҡы енес органдары ҡысыта, әсетә, аналыҡ еңсәһенән үтә күренмәле бүлендектәр сыға, һейҙек бүленеп сығыу йыш, ауыртыуҙар менән була, аналыҡ көпшәһе һәм аналыҡтың лайлалы тышсаһы ялҡынһына. Ҡатын-ҡыҙҙарҙа ла, ир-аттарҙа ла хламидиоз нәҫел ҡалдырыуға һәләтһеҙ булыуға килтерә.
Бик йыш хламидиоз менән ауырыусылар гонорея ла йоҡторған булалар. Үҙәк тире-венерология фәнни-тикшеренеү институтының 1996 йылдағы тәҡдиме буйынса «ғаилә хламидиозы» тигән термин керетелә. Сөнки ата-әсәләре хламидиоз менән ауырған ғаиләләрҙең 30—35 % ында был ауырыу балаларҙа ла осорай. Ул ауырыу әсә бала тапҡанда йәки көнкүреш предметтары (таҫтамал, йыуғыс) аша күсергә мөмкин. Күпселек балалар конъюнктивит, артрит, үпкә ялҡынһыныуы менән ауырый.
Гениталийҙар (тышҡы енес органдары) герпесы
Герпес вирусы тыуҙырған ауырыуҙар боронғо замандан уҡ билдәле. Гениталий герпесы II быуатта уҡ Рим шағиры Ювенал яҙмаларында ла тасүирланған.
Гениталийл герпесын 2 төрлө вирус: герпес I һәм герпес II вирустары килтереп сығара. Гениталий герпесы — енси юл менән һәм үбешкәндә йоға торған киң таралған ауырыу. АҠШта был сир менән 40 млн-дан артыҡ кеше ауырый, һәр йыл һайын ярты миллион кеше уны йоҡторорға мөмкин. Герпес вирусы урын-ерҙә, таҫтамалда 3 көнгә тиклем һаҡланырға мөмкин. Хәҙерге синтетик йыуыу препараттары менән эҫе һыуҙа йыуғанда герпес вирусы үлә. Ауырыу герпес вирусын йөрөтөүсө кешенән йоға. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп осраҡта вирус йокторған кешеләр был турала белмәйҙәр, сөнки ауырыу билдәләре һиҙелмәй. Ваҡыт-ваҡыт спермала йәки аналыҡ еңсәһе бүлендектәрендә бик күп һанда вирустар була.
Гениталий герпесының беренсе стадияһындә тән тиреһендә һәм енес органдарының лайлалы тышсаһында ауырта торған ҡыуыҡсыҡтар барлыҡка килә, һәм, берәр аҙна үткәс, улар бот, арт һын тиреләренә лә күсә. Был ҡыуыҡсыҡтар шартлайҙар, һәм улар урынында эренләп тороусы ҡыҙыл йәрәхәттәр барлыҡка килә. Был урын ҡысыта һәм әсетә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙа аналыҡ еңенән, ә ир-аттарҙа һейҙек бүлеп сығарыу каналынан эрен килә. Шулай уҡ температура күтәрелә, баш ауырта, мускулдар һыҙлай, ғөмүми хәлһеҙлек, кайһы бер осраҡтарҙа яҡтылыҡтан ҡурҡыу күҙәтелә. Был билдәләр 1—2 аҙна була. 15—17 көндән ир-аттарҙа, 18—21 көндән ҡатын-ҡыҙҙарҙа йәрәхәттәр төҙәлә. Ләкин ауырыу билдәләре төрлө йышлыҡта (айға бер тапкырҙан алып, бер нисә йылға бер тапҡырға каҙәр) ҡабатланырға мөмкин. Ауыру билдәләре ҡабатланыуға стресстар һәм башҡа йоғошло ауырыуҙар ҙа килтерергә мөмкин. Ауыру йөклө ҡатындан бала ла зарарланырға мөмкин, сөнки герпес вирусы плацента аша яралғы канына үтеп керергә һәләтле. Шулай уҡ герпес вирусы ауырыу әсә бала тапҡанда ла балаға йоғорға мөмкин.
Гениталий герпесы йоҡтороу ҡурҡынысы булғанда, махсус табибтарға күренергә кәрәк. Сөнки үз ваҡытында билдәләнгән ауырыу һәм дөрөҫ дауалау саралары был ауырыуҙы тулыһынса дауаларға мөмкинлек бирә.
Ҡаҫыҡ педикулезы
Ҡаҫыҡ беттәре — кешеләрҙә осорай торған паразиттарҙың беттәр төркөмөнә кереүсе бет төрө. Улар кеше тәнендә йәшәй һәм уның ҡаны менән туйына. Беттәр ике төрлө була: уларҙың бер төрлөләре баштың сәсле өлөштәрендә, ә икенселәре тәндең башҡа өлештәрендә йәшәй. Ҡаҫыҡ педикулезы булғанда беттәр ҡаҫыҡтағы, эснең аҫҡы өлөшөндәге, боттарҙағы төктәрҙә урынлашалар. Шулай уҡ ҡултыҡ аҫтындағы, күкрәктәге төктәргә, мыйыҡ, һаҡалдарға ла күсергә мөмкин. Ҡатын-ҡыҙҙарҙа һәм балаларҙа керпектәрҙә, ҡаштарҙа, ҡолаҡ артында ла осратырға мөмкин. Беттәр үҙҙәренең тырнаҡсыҡтары менән сәстәрҙең төптәренә йәбешәлар һәм сәс тамырҙары фолликулаһына үтеп керәләр.
Улар тән тиреһенең төҫөнә ҡарап, үҙҙәренең төҫтәрен үҙгәртергә һәләтле һәм шунлыҡтан күренмәйҙәр тийәрлек. Бет йоҡторғандан һуң инкубацион осор 7—10 көндән 4 айға каҙәр дауам итергә мөмкин. Ҡаҫыҡ беттәре ҡысытыу килтереп сығаралар. Шуға күрә тырнаған урындарҙа йәрәхәттәр барлыҡка килеп, башҡа төрлө инфекция кереү ҡурҡынысы арта.
СПИД
Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) кешенең гендар структураһына керә, ә генетик аппаратты сит информациянаән таҙартыу проблемаһы бик ауыр. Ҡайһы бер ВИЧ йөрөтөүсөләрҙә вирус һәм уға антиесемдәр була (уларҙың һаны күбрәк).
СПИД — бик ауыр иҡтисади проблема. Фундаменталь фәнни эҙләнеүҙәр, диагностика өсөн аппаратура, дарыуҙар эшләү; ауырыуҙарҙы һәм ВИЧ йөрөтөүселәрҙе дауалау күп миллиард доллар сығымдар талап итә. Эксперттар фекере быйынса, XXI быуатта СПИД-ҡа тотолған сығым алға киткән илдәрҙең хәрби бюджетынан күберәк булырға мөмкин. Сирлеләрҙең, ВИЧ йөрөтөүселәрҙең, уларҙың балалары, тугандарының хоҡуҡтарын яҡлауу проблемаһы ла бар.
СПИД-тән һаҡланыу өсөн, уның клиникаһын, профилактика сараларын, психотерапия мөмкинлектәрен һ. б. белеү кәрәк. СПИД тураһында беренче информация 1981 йылда АҠШта барлыҡка килә. Иммунитеты көчһөҙләнгән бер нисә кешелә (гомосексуалист) пневмония һәм Капоши саркомаһы (тоташтырғыс туҡымала яман шеш) табыла. ВИЧ вирусы 1983 йылда асыла. Һайһы бер ауырыуҙарҙа икенсе төрлө вирус — ВИЧ-2 табыла. Ғалимдар фекеренсә, был вирус кешегә Африкала (Сенегал, Мали, Гвинея) йәшәүсе маймылдан эләккән.
ВИЧ үҙенсәлектәре. Вирус тышҡы тирәлектә насар һаҡлана, 57 °С тиклем йылытһаң — үлә. Спирт, ацетон, эфир, фенол, формалин, лизол һ. б. вирусты тиҙ бөтөрә. Ләкин кипкән хәлдә йәки бүлмә температураһында ул үзенсәлеген 4—7 тәүлек һаҡлай. ВИЧ мутация (нәҫелсәнлек билдәләренең үҙгәреше) быйынса бик актив, грипп вирусына ҡарағанда был үҙенсәлек 5 мәртәбә артығыраҡ. Был иһә ВИЧҡа ҡаршы көрәште бик ныҡ ҡатмарландыра.
ВИЧ эләктереү, СПИД менән ауырыу ҡурҡынысы булған кешеләр махсус медицина контролендә торорға тейеш. Уларга гомо- һәм бисексуалисттар, наркомандар, фәхишәләр керә.