cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
Географияһы
Күлдең көньяҡ ярында атамаһын күлдән алған ҙур ауыл - Алабуға. Төньяҡ һәм көнбайыш өлөшөндә — йәйләүҙәр.
Солоҡ
Солоҡсо ҡоралдары
Моҙға — айырылып, берәй урынға һырыған күсте эсенә һоҫоп алыу өсөн яһалған тубал.
Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
Географияһы
Төньяҡ-көнсығыш ярын буйлап Бродокалмак — Алабуға — Тәрәнкүл автомобиль юлы үтә.
Солоҡ
Тамға һуғыу
Һәр кеше солоғона үҙенең тамғаһын һалған. Тамға һуғылған һәм тәрбиәләнгән солоҡҡа хужаһынан башҡа кеше яҡын килмәгән, урлашыу ҡәтғи тыйылған. Әгәр ҙә башҡа берәү барыбер менеп бал урлаһа, уны бик ҡаты яҙалағандар. Солоҡсолоҡ ҡағиҙәләрен боҙған кешенән ҙур күләмдә штраф түләтелгән. Мәҫәлән, солоҡ ағасын йыҡҡан кешенән — 3, күсте үлтереүсенән — 3, солоҡтоң тамғаһын боҙоусынан 12 тин штраф түләтелгән (Ул ваҡытта ат — 3, ә һыйыр 2 тин торған). Әгәр ҙә кеше яуыз теләк менән солоҡ ағасын йыҡһа йәки тамғаһын юҡ итһә, йә күсте урлаһа, уны сыбыртҡы менән яҙалап, бер һум илле тин аҡса түләткәндәр.
Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйҙары тотош ҡамыш менән ҡапланған.
Солоҡ
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан Республикаһының Милли музейы экспонаттары
Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдә алабуға һәм аҡ сабаҡ тереклек итә.
Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһе географы, топонимисы, үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Алабуға атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: ''От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.''.
Күл атамаһы, тимәк, алабуға тигән балыҡ атамаһынан йәки Алабуға тигән боронғо башҡорт андронимынан алынған булыуы ихтимал.
Иҫке Ладога каналы
Ладога, һуңыраҡ Петр йәки Иҫке Ладога каналы — XVIII  быуат башында төҙөлгән Ладога күле яры буйлап Волхов һәм Нева йылғаларын тоташтырыусы 117-километрлы һыу транспорты юлы. Аҙаҡҡы шлюздары Шлиссельбург һәм Яңы Ладогала урынлашҡан. XVIII быуат башында канал Европала иң ҙур гидротехник ҡоролмабулып иҫәпләнгән. Яңы Ладога каналын һалғандан һуң, күп участкалары ҡорой йәки кибә.
Төҙөлөшө
Ладога каналын төҙөү 1719 йылда Пётр I осоронда башлана. Шул ваҡытта батша Петрҙың Европа менән Балтика буйлап сауҙа итеү теләге юлдарҙы, бигерәк тә һыу юлдарын киңәйтеүҙе талап итә. Волганы Балтик диңгеҙе менән тоташтырыусы Вышневолоцкий һыу системаһы участкаларының береһе Ладога күле аша үтә. Был участка иң ауыр һәм ҡурҡыныс була: күлдәге йыш шторм елдәре йөк менән йөҙләгән караптарҙың һәләкәте сәбәбе булып тора.
Ошоноң менән бәйле Пётр башланғысы менән Волхов һәм Неваны тоташтырыусы ураю юлдың төҙөлөшө башлана. Проект буйынса каналдың оҙонлоғо 111 километр була, Яңы Ладога ҡалаһынан башлана һәм   Шлиссельбургта тамамлана,  унда Нева Ладога күленән башланғыс ала. Канал шлюзһыҙ төҙөлә, һыуҙың киңлеге 21,3 м һәм тәрәнлеге 2,1 м була. Башланғыс этапта подрядсылар компанияһының һәм етәксеһе Скорняков-Писаревтың эшкә иғтибарһыҙ ҡарауы арҡаһында төҙөлөш эштәре ныҡ һуҙыла. 1723 йылдың көҙөндә Пётр шәхсән төҙөлөштө тикшерә, бынан һуң каналды төҙөүҙе  дәүләт үҙ өҫтөнә ала. Шул уҡ 1725 йылдың йәйендә төҙөлөшкә ялланып эшләгән эшселәр (7 мең кеше), регуляр армия һалдаттары (18 мең кеше) йәлеп ителә.
1726 йылда Волхов һәм Черное ауылы араһында яҡынса 29 км участка тамамлана, был участкала караптар  йөрөй башлай. Был эште күпкә тиҙләт, сөнки төҙөлөш материалдары һыу буйлап урынға еткерелә.
1730 йылдың 22 октябрендә генерал Миних етәкселегендә  канал төҙөлөшө тамамлана, һәм 1731 йылдың 19 (30) мартында  каналды асыу тураһында иғлан ителә. . Ләкин төҙөлөш ваҡытында күп кенә урындағы гидрология үҙенсәлектәре иҫәпкә алынмаған була. Шуға күрә киләһе 1732 йылдың сентябрендә каналдың ситтәренә — Шлиссельбург һәм Яңы Ладогала шлюздар төҙөргә ҡарар ҡабул ителә. 1765 йылда ҡаршылағы төҙөлөп ятҡан Сясь каналынан караптарҙың инеүен ябайлаштырыу маҡсатында  Яңы Ладогала каналдың Яңы тамағы төҙөлә. 1800—1806 йылдарҙа шулай уҡ Шлиссельбургта бер шлюз менән Яңы тамаҡ төҙөлә.
1826 йылда Шлиссельбургта яңы гранит  шлюздар төҙөлә. Улар менән бергә беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған тупланма бассейны һәм гранит бағаналарҙа ике тороҡло күтәрелеүсе күпер төҙөлә. Яңы Ладогала 13 мең м³/сәғ  етештереүсәнлек менән кәрәк саҡта Волховтан каналға һыу һурҙырып ағыу өсөн  өс пар насосы ҡуйыла. 1836—1842 йылдарҙа Шлиссельбургта күтәрелә торған  бер тороҡло күпер менән  ике шлюз ҡуйылып, Яңы тамаҡ реконструкциялана.
Әлеге ваҡытта Иҫке Ладога каналы караптар йөрөү өсөн яраҡлы түгел, ул бөтөнләй тиерлек үлән баҫҡан. Бәләкәй караптар өсөн Яңы Ладога каналы ҡулланыла.
Беляевка (йылға)
Беляевка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама (Воткинск һыу һаклағысы) уң ярына 510 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шарама
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Париж йәмиғ мәсете
Париждағы йәмиғ мәсете  — Францияның баш ҡалаһы Париждың V округында латин кварталында урынлашҡан йәмиғ мәсете. Мәсет Луврҙан 2,6 км көньяҡ-көнсығышта Үҫемлектәр баҡсаһы янында урынлашҡан. Бер гектар самаһы ерҙе биләгән мәсет Франциялағы иң ҙүр мәсет һанала.
Башҡорт телендә морфонология
Башҡорт телендә морфонология —  башҡорт тел ғилеменең һүҙ үҙгәреү, форма яһалыу һәм һүҙ яһалыу барышында үҙ-ара йоғонто яһашҡан төрлө типтағы морфемаларҙың фонологик  структураһын өйрәнеүсе киҫәге.
Морфоноло́гия ("морфофонология" тигән һүҙҙең ҡыҫҡартылған варианты), шулай уҡ морфофонология, фономорфология — тел белеменең бер киҫәге, теге йәки был телдең фонемалар төҙөлөшө һәм составы, морфемаларының вариантлашыуы законсалыҡтарын, йәғни был телгә хас булған морфонологик күренештәр тупланмаһын өйрәнә. Инглиз телендә яҙылған хеҙмәттәрҙең күбеһендә  (ҡайһы берҙә — урыҫ телендәгеләрҙә лә) морфонология морфофонемика (morphophonemics) тип йөрөтөлә.
Морфонемалар төҙөлөшө, фонемаларҙың типтары, һүҙҙәге урыны һәм башҡа билдәләр менән айырыла.
Башҡорт телендә морфонологик күренештәрҙең 4 төрө айырып йөрөтөлә:
Әҙәбиәт
«Морфемика, словообразование и морфонология башкирского языка». Уфа: Гилем, 2006
Юлдашев А.А.«Грамматика современного башкирского литературного языка». М.: Наука, 1981. — 495 c.
Монашка (Мзымта ҡушылдығы)
Монашка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мзымта йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Соекша
Соекша — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оз. Золотушное (исток р. Ешки)   ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 1,6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Башҡыбаш
Башҡыбаш (Башкибаш) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 252 кеше. Почта индексы — 452845, ОКАТО коды — 80250865002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1742 йылғы Ирәкте улусы башҡорттары менән төҙөлгән килешеү нигеҙендә Яңғыҙнарат, Сорғолдо, Иҫке Аҡбулат, Һәүәләй, Байшаҙы, Тыҡан ауылдары эргәһендә мариҙар нигеҙ һала. Ер хужаларына оброк түләгәндәр. Кешеләрҙең бер өлөшө 1801 йылда тағы ла күсерелә. 1837 йылда 10 ғаилә күсерелә. Мәжүсилектән мосолмандарға күскәс, ошо ауылдан 6 ирҙе башҡорттарҙың Һәүәләй ауылына күсергәндәр. 1861 йылда 106, 1834 йылда 130 ир-ат иҫәпкә алынған. 1870 йылда 281 кешетеркәлгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ауылда 121 йортта 602 мари күрһәтелгән.
Ауыл исеме шул исемдәге гидронимдан алынған.
Возейшор
Возейшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыдую йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нуретдинов
Нуретдинов (Нуртдинов) — фамилия.
Әбүғәлисина
Әбүғәлисина, шулай уҡ Ибн Сина, Көнбайышта Авиценна (, тулы исеме Әбү Али Хөсәйен ибн Абдуллаһ ибн әл-Хәсән ибн Али ибн Сина ) — күренекле фарсы *
Биографияһы
Әбүғәлисина Бохарала бай ғаиләлә тыуа. Уның атаһы белемле, мәртәбәле зат булып, улын да үҙенең мәсләге йүнәлешендә тәрбиәләргә тырыша. Әбүғәлисина 10 йәшендә үк Ҡөрьәнде яттан белә. 985—96 йылдарҙа Бохарала башланғыс мәктәптә уҡый; һуңыраҡ өйөндә белем ала — математика, физика, логика, астрономия, философия һәм башҡа фәндәрҙе өйрәнә. Ғәрәп һәм фарсы телдәрен, уларҙың грамматикаһын 15—16 йәштәрендә үҙ аллы уҡый. Был фәндәрҙе Бохараға килгән ғалим Әбү Абдалаһ Натил менән өйрәнә. Һуңынан 16 йәшлек малай үҙ алдына уҡый. Аристотелдең «Метафизика»һы менән танышҡансы геометрия, астрономия, музыканы еңел өйрәнә. Үҙенең автобиографияһында «был китапты бер нисә тапҡыр уҡып сыҡтым, әммә аңламаным» тип билдәләй. Әл-Фарабиҙың «Метафизикаға аңлатмалар»ын уҡығас ҡына төшөнөп китә.
16 йәшлек Ибн Синаны Бохараның әмирен дауаларға саҡыралар. Автобиографияһында: «Медицинаны өйрәнә башланым, ауырыуҙарҙы күҙәтеп, белемемде тулыландырҙым, был мине китаптарҙа булмаған төрлө дауалау алымдарына өйрәтте», — тип яҙа ул.
1002 йылда ҙур ғалимдар даирәһен берләштергән «Мамум академияһы» урынлашҡан Гүргәнч (хәҙерге Үргәнес) ҡалаһына күсеп китә. Солтан Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итеүҙән баш тартҡандан һуң (1008), йәберләнеүҙәргә дусар була, Хөрәсәнда һәм Табарстанда ил гиҙеп йөрөй. Күп кенә хеҙмәттәрен юлда саҡта эйәр өҫтөндә килеш яҙа.
1015—1024 йылдарҙа Хәмәданда йәшәй, фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әмирлектең сәйәси һәм дәүләт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. Әмир Шамс ад-Даулды уңышлы дауалағаны өсөн вәзир вазифаһын бирәләр, әммә хәрби даирәләрҙә дошмандары күбәйә. Әмир хәрбиҙәрҙең Ибн Синаны үлем язаһына тарттырыу талабын кире ҡаға, әммә вазифыһынын бушатып, әмирлектән ҡыуырға тигән ҡарар сығара. 40 көндән әмирҙең ауырыуының сираттағы өйәнәге башлана, ул ғалимды эҙләп табырға бойора һәм ҡабаттан министр итеп тәғәйенләп ҡуя.
Әмир вафат булғандан һуң Исфаһан хакимына хеҙмәткә күсергә теләгәне өсөн дүрт айға төрмәгә ябалар. Һуңғы 14 йыл ғүмерен (1023—1037) әмир Әл ад-Даул һарайында үткәрә. Фәнни эшмәкәрлеге өсөн ҡулай шарттар булдырыла. Ул әмирҙең баш табибы һәм хәрби сәфәрҙәрҙә оҙатып йөрөгән кәңәшсеһе була. Ошо йылдарҙа уның яҙыу стилен тәнҡитләүселәр булғанға, әҙәбиәтте һәм философияны өйрәнә башлай. Шулай уҡ фәнни эш менән ныҡлап шөғөлләнә. «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» китабын тамамлай. «Ғәҙеллек китабы» («Китаб үл-инсаф») һәм башҡа бик күп хеҙмәттәре Исфаһанға ғәзнәүи ғәскәрҙәре һөжүм иткәндә янып бөтә.
Ғилми эшмәкәрлеге
Әбүғәлисина, киң эрудициялы һәм тәрән аҡыллы ғалим булараҡ, үҙ заманында булған фәндәргә классификация яһай. Ул барлыҡ фәндәрҙе ике төргә бүлә: теоретик фәндәр һәм практик фәндәр. Теоретик фәндәр үҙҙәре үк өс төркөмсәгә айырыла: юғары фәндәр (булыулыҡ тураһында); урталыҡтағы фәндәр (математика, астрономия, музыка); түбәнге фәндәр (тәбиғәт тураһында). Ә ғәмәли фәндәр әхлаҡ, идара итеү, тәрбиә эше һәм башҡаларҙы эсенә ала. Ғөмүмән, Әбүғәлисинаның ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлыҡ. Ул — философ ҡына түгел, ә шағир ҙа, уның музыка буйынса яҙған хеҙмәттәре лә булған. 29 фән буйынса 450 хеҙмәт яҙып ҡалдыра. Беҙҙең көндәргә тиклем 274-е һаҡланған. Күп төрлө фән өлкәһендә: медицина, философия, ботаника, геология һәм башҡаларҙа бик ҙур әһәмиәткә эйә булған хеҙмәттәр яҙа. Ибн Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә донъяла билдәлелек яулай. Шулай ҙа иң ҙур иғтибарын медицинаға йүнәлтә. Медицина фәнен үҫтереүгә көп көс һала: бик күп ауырыуҙарҙы өйрәнә, хирургик операциялар тәҡдим итә, ауырыуҙарҙы булдырмаҫ өсөн файҙалы кәңәштәр биреп ҡалдыра.
Медицина буйынса хеҙмәттәре
thumb|right|250px|Латин телендә «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» китабы
Һауыҡтырыу күнекмәләре
Ибн Сина физик күнекмәләрҙең әһәмиәте тураһында яҙған. Физик күнекмәләргә биргән билдәләмәһе — тигеҙ, тәрән һулыш алыуға килтергән ирекле хәрәкәттәр.
Уның раҫлауынса, кеше самаһын белеп һәм даими физик күнегеүҙәр менән шөғөлләнеп торһа, ул дауаланыуға ла, дарыуҙарға ла мохтаж булмай. Хәрәкәт күнекмәләрен туҡтатһа, ул сырхай башлай. Физик күнегеүҙәр мускулдарҙы, тарамыштарҙы, нервыларҙы нығыта. Хәрәкәтләнгәндә йәште лә, сәләмәтлек торошон да иҫәпкә алырға ҡуша. Һылау, һыуыҡ һәм эҫе һыу ярҙамында сынығыу тураһында ла ыңғай фекерҙәр әйтә.
Химия
Химия өлкәһендә Ибн Сина эфир майҙарын ҡыуҙырыу ғәмәлен аса. Тоҙ кислотаһын, көкөрт кислотаһын, азот кислотаһын, калий һәм натрий гидроксидтарын ала белә.
Астрономия
Астрономияла Ибн Сина Аристотелдең «йондоҙҙар Ҡояш яҡтыһын сағылдыра» тигән фекерен тәнҡитләй һәм йондоҙҙар үҙ яҡтыһы менән яҡтыра тип раҫлай, әммә планеталар ҙа яҡтыра тип уйлай. 1032 йылдың 24 майында Сулпандың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүен күҙәткәнлеге тураһында әйтә. Ләкин хәҙерге ғалимдар уның нәҡ ошо ваҡытта һәм ошо урында был күренеште күҙәткәнлегенә шик белдерә. Был күҙәтеүен ул Сулпандың Ергә Ҡояшҡа ҡарағанда ҡайһы берҙә булһа ла яҡыныраҡ булыуын иҫбатлау өсөн файҙалана.
Гурганда булғанда был ҡаланың ҡайһы географик оҙонлоҡта ятыуын асыҡлау тураһында трактат яҙа.
«Күҙәтеү ҡорамалын яһаған саҡта башҡа ысулдарға ҡарағанда өҫтөнлөрәк булған бер ысул тураһындағы китап»та Ибн Сина үҙе уйлап тапҡан бер ҡорамалды һүрәтләй, ул ҡорамал астролябияны алмаштырырға тейеш була; был ҡорамалда үлсәүҙәрҙе аныҡлау өсөн беренсе тапҡыр нониус принцибы ҡулланыла.
Философия
Аристотель хеҙмәттәрен өйрәнә. Уның метафизикаһына төшөнөү өсөн Әбүғәлисинаға Әл-Фараби хеҙмәттәрен дә ныҡлап өйрәнергә тура килә. Аристотель тәғлимәтенең барлыҡ нескәлектәренә фәҡәт «икенсе уҡытыусының», йәғни Фарабиҙың, аңлатмалары аша ғына ирешә.
Боронғо грек философы Платон һәм ғәрәп ғалимы әл-Фараби хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан неоплатонсылыҡ менән бәйләп, Көнсығыш аристотелизмы принциптарын эшләй. Үҙенең төп хеҙмәттәрендә («Һауыҡтырыу китабы», «Күрһәтмәләр һәм өгөтләүҙәр китабы», «Белемдәр китабы») Ибн Сина донъя ваҡытҡа бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән тигән фекерҙе кире ҡаға, донъя — Аллаһтың ваҡытҡа бәйһеҙ эманацияһы ул, был эманациянан иерархик тәртиптә аңдар, йәндәр һәм тәндәр барлыҡҡа килгән, тип аңлата. Политеизм менән килешкән неоплатонсыларҙан айырмалы, ул — ҡәтғи монотеист, әмма шулай ҙа сөнни дин белгестәре уны бидғәтселектә (мәҫәлән, донъяның яратылмауына ышаныу донъяның барлыҡҡа китерелеүе тураһындағы тезисҡа ҡаршы килә) ғәйепләй. Ибн Сина әл-Ғазалиҙың «Философтарҙы инҡар итеү» хеҙмәтендә киҫкен тәнҡитләнә.
Ибн Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә донъяла билдәлелек яулай.
Психология
Ибн Сина кешенең темпераменты һәм характеры тураһында үҙ тәғлимәтен эшләй. Уға ярашлы, кешенең холҡо дүрт ябай төргә бүленә: ҡыҙыу, һалҡын, еүеш һәм ҡоро (хәҙерге психологиялағы дүрт темпераментҡа тап килә). Был холоҡтар тотороҡло булмай, улар эске һәм тышҡы шарттар йоғонтоһо аҫтында үҙгәртеп торорға мөмкин. Организмда булған шыйыҡлыҡтарҙағы үҙгәрештәр кешенең холҡон төрлөсәгә үҙгәртә ала. Ябай төрҙәрҙән тыш, Ибн Сина дүрт ҡатмарлы холоҡ булыуы тураһында ла белдерә. Быныһы организмдағы дүрт төрлө шыйыҡлыҡтың (ҡан, лайла, һары һәм ҡара үт һуты) ҡайһыһы өҫтөнлөк алыуына бәйле.
Әҙәби ижады
Ибн Синаның ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙылған аҙ һанлы шиғырҙары һаҡланған. Аристотелдең «Поэтика»һын шәрехләп, ул үҙен әҙәбиәт теоретигы итеп тә таныта. Классик фарсы әҙәбиәтен формалаштырыуға ҙур йоғонто яһай. Етди ғилми хеҙмәттәренең күпселеген Ибн Сина дүрт юллыҡтарҙан торған поэма рәүешендә яҙған. Мәҫәлән, «Мөхәббәт тураһында трактат», «Ҡоштар тураһында трактат» һәм башҡалар. Уның шулай уҡ лирик шиғри әҫәрҙәре — дүрт юллыҡтары һәм робағиҙары ла — билдәле.
Ибн Синаның төп әҙәби әҫәрҙәре — «Хай ибн Якзан» тигән фәлсәфәүи повесть-аллегория, «Ҡош», «Саламан һәм Әбсәл» поэмалары. Был әҫәрҙәр ғәрәп, иран һәм төрки телле әҙәбиәттәргә ҙур йоғонто яһай, мәҫәлән, XII быуат иран шиғриәте классигы Ғүмәр Хәйәм Ибн Синаны үҙенең остазы тип атай. .
Совет осоронда баҫылған китаптары
Музыка
Ибн Сина музыка теорияһы өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Музыка буйынса эштәре энциклопедик хеҙмәттәренең өлөшө булып тора:
Теория йәһәтенән Ибн Сина, Урта быуаттарҙа ҡабул ителгәнсә, музыканы математик фәндәргә индерә. Ул уны тауыштарҙың бер-береһенә нисбәтен өйрәнә торған һәм композиция төҙөү ҡағиҙәләрен булдырыу маҡсатын ҡуйған фән тип атай. Пифагор тәғлимәтенән сығып, музыка һандарға буйһона һәм улар менән тығыҙ бәйләнештә тора, тип иҫәпләй.
Ибн Сина тарихта беренсе булып музыка тарихына етди нигеҙ һала, музыканы математика ғына түгел, социология, психология, поэтика, этика һәм физиология күҙлегенән дә тикшерә.
Ибн Сина Әл-Фараби менән берлектә музыка ҡоралдары тураһындағы фәнде нигеҙләй, был фән артабан күпкә һуңыраҡ осорҙа Европала үҫеш ала. Ул музыка ҡоралдары типтарының ентекле классификацияһын эшләй, уларҙың төҙөлөшөн аңлата. «Белемдәр китабы»ның алтынсы киҫәгендә бөтә музыка ҡоралдарының да тиерлек атамалары һәм һүрәтләнеше бирелә. Әл-Фараби менән Ибн Синаның музыка ҡоралдарын өйрәнеү буйынса хеҙмәттәре музыка ҡоралдары ғилемен музыка фәненең махсус өлкәһе итеп айырыуға башланғыс һала.
Бөйөк ғалим Урта Азияла киң таралған сиртмә музыка ҡоралын — гиджакты уйлап таба.
Хәтер
Ибн Сина исемендәге урамдар:
Геши-Чу
Геши-Чу (Кий-Хи) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чаусова Елена Петровна
Чаусова Елена Петровна (26 июнь 1981 йыл)  — Рәсәй гандболисткаһы, әйҙәүсе позицияһында сығыш яһаусы. донъя чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.
Биографияһы
Елена бала сағында волейбол менән мауыға, ләкин бер тренер менән бәхәскә инеү арҡаһында уның менән шөғөлләнеүҙән баш тарта. Гандбол тренеры Лебедева Ольга Юрьевна менән осрашыуҙан һуң, спортсы ҡыҙ гандболды һайлай. 2001 йылда донъя чемпионаты башланыу мәленә тиклем Волгоградтың «Россиянка», «Ротор» («Ротор» командаһы тарҡалғандан һуң «Аква» командаһы) командалары составында сығыш яһай. Елена оҙаҡ ваҡыт командала ниндәй позицияла уйнаясағын үҙе һайлай: ситтә булһынмы, йәки артҡы һыҙатта, йәки ҡапҡа һаҡлаусы булһынмы — урынын үҙе билдәләй. Үҙенең беренсе тренеры тип Виктор Вяхиревты таный, һуңыраҡ Левон Акопян ҡулы аҫтында гандбол менән шөғөлләнә.
Елена Петровна Чаусова Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында 2000 йылда үткәрелгән Европа чемпионатының көмөш призеры була: Францияла үткән донъя чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы, Хорватия йыйылма командаһын 42:28 иҫәбенә еңеп, ярым финалға үтә, Елена хорваттар менән уйнағанда 9 туп индерә. Финалда Рәсәй гандбол командаһы румындарҙан 28:30 иҫәбе менән еңелә. 2001 йылда Венгрияла, Рәсәй юниорҙар гандбол йыйылма командаһы 29:27 иҫәбе менән еңеү яулап, турнир хужабикәләрен еңә. Был турнирҙа Елена команданың капитаны була, ул 60 туп индереп (һөҙөмтәлә 4 урынды яулай) һәм иң яҡшы әйҙәүсе уйынсы тип табылып, символик йыйылма командаға эләгә. Шул уҡ йылда Елена өлкәндәр командаһында уйнай һәм донъя чемпионатында еңеү яулай, Рәсәй финалда Норвегия командаһын еңеп сыға. Донъя матбуғаты Елена Чаусова һәм Ирина Полторацкаяларҙы донъяның иң әүҙем әйҙәүсе гандболсылары тип таный. Донъя чемпионатында еңгәне өсөн Елена Ефимовна Чаусова Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры дәрәжәһенә лайыҡ була.
2002 йылда Елена ҡапыл ғына спорт карьераһын тамамлай, быға уйындарҙа алған даими йәрәхәттәре һәм иренең янында булыу теләге менән һылтанма яһай. Уның һуңғы турниры булып 2002 йылда Рәсәй йыйылма командаһы 4-се урынды биләгән Европа чемпионаты тора. Әлеге ваҡытта Елена Волгоград мобиль ҡушымта эшләү компанияһында эшләй, шул уҡ ваҡытта «Ростов Дон» клубы һәм Рәсәй йыйылма командаһы уйындарының көйәрмәне булып тора.
Ҡаты ҡанатлылар
Ҡаты ҡанатлылар, йәки ҡуңыҙҙар (Coleoptera) — алғы ҡанаттары ҡаты булған, артҡы ҡанаттары ярынан торған, бөтә ер йөҙөнә таралған, төрлө ҙурлыҡта була һәм 200 меңгә яҡын төргә бүленә торған бөжәктәр. Бөжәктәрҙең иң ҙур отряды. 350 меңдән артыҡ төрө иҫәпләне. Рәсәйҙә ҡуңыҙҙарҙың 20 мен төрө булыуы билдәле.
Ҡылыҡһырлама
Ҡаты ҡанатлыларҙың тәүге ике ҡанаты ҡаты ҡанат япҡысына әүерелгән. Икенсе йоҡа ярылы ике ҡанаты осоу өсөн тәғәйенләнгән. Ҡуңыҙҙарҙың барыһы ла осмай, әммә бараһының да ҡанат япҡымы бар. Ҡыңыҙҙар сағыу һорғолт йәшел, ҡара һәм һоро төстә булыуы мөмкин. Күп төрҙәрҙең ҡанат япҡысында йә иһә башында үҫентеләре була.
Баш өлөшөнде ҡатмарлы күҙҙәре, мыйыҡтары, ике көслө яңаҡлы кимереүсе ауыҙ ағзалары була. Ҡуңыҙҙар йомортҡа һалалар. Йомортҡаларҙан төрлөсә йәшәү рәүеше алып барған личинкалар сыға. Ҡайһы берҙәре үҫемлек япраҡтарында, икенселәре — тупраҡ өҫтөндә, өсөнсөләре — тупраҡта, дүртенселәре — һыуҙа, бишенселәре үҫемлектәр туҡымаларында һәм башҡа ерҙә йәшәйҙәр.
Личинкалары төҫө һәм формаһы буйынса бик күп төрлө булалар. Личинкалар күп тапҡыр төләй. Был процеес бер нисә айҙан 10,5 айға тиклем һуҙылырға мөмкин. Ҡуңыҙҙарҙың үҫешендә тулы әүрелеш башҡарыла: йомортҡа → личинка→ ҡурсаҡ → үҫеп еткән бөжәк.
Йәшәү мөхите
Ҡаты ҡанатлылар барлыҡ йәшәү мөхитен дә үҙләштергән. Ер өҫтәндә йәшәүсе төрҙәре ифрат та күп. Урмандарҙа, туғайҙарҙа, сүллектәрҙә, һаҙлыҡтарҙа, үҙәндәрҙә, тауҙарҙа, һыу ятҡылыҡтарында йәшәҙәр.
Туҡланыуы күп төрлө: япраҡ, үҫемлек тамырҙары, ҡайыр, ағас, тиреҫ, аҙыҡ-түлек, органик ҡалдыҡтар һәм башҡа күп нәмәләр.
Ҡуңыҙҙарҙың әһәмиәте
Күп кенә ҡуңыҙҙар баҡса һәм йәшелсә ҡоротҡостарын, уларҙың личинкаларын, тиреҫ, үләкһә ҡалдыҡтарын ашап кешегә файҙа килтерәләр. Күп кенә төрҙәре балыҡ ыуылдырығын, үлән тамырын, орлоғон, сәскәһен ашап ҙур зыян килтерәлер.
Кәлтә ауыл Советы (Иглин районы)
Кәлтә ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһыныэ административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.5 түбәндәге юлдар бар:
5. Архангел районы Краснокуртовка ауыл Советы территорияһының бер өлөшөн (7,7 га) Иглин районы Кәлтә ауыл Советы территорияһы составына тапшырып, Архангел районының, Архангел районы Краснокуртовка ауыл Советының, Иглин районының, Иглин районы Кәлтә ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы
Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы (8 июль 1926 йыл — 21 июль 1993 йыл) — БАССР-ҙың Дим станцияһы локомотив депоһының машинисы, машинист-инструкторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. СССР-ҙың почетлы тимер юлсыһы (1967).
Биографияһы
Рәшит Ниғмәтулла улы Маннуров 1926 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Яңы Таулар ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Алабуға (күл, Кәҫле районы)
Алабуға - Алабуга - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл, өлкәләге бер үк исемдәге өс күлдең береһе.
Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы
Биографияһы
1943 йылда Куйбышев тимер юлының Дим станцияһы локомотив депоһында паровоз кочегары булып хеҙмәт юлын башлай. 1948 йылға тиклем паровоз депоһы машинисы ярҙамсыһы булып эшләй. 1948—1949 йылдарҙа Өфө ҡалаһының юл-техник мәктәбендә уҡый, уны 1949—1954 йылдарҙа тамамлағандан һуң, Өфө паровоз депоһы машинисы була. 1954—1955 йылдарҙа — Мәскәүҙең паровоз машинистары мәктәбе курсанты. 1955—1963 йылдарҙа — Дим станцияһы локомотив депоһы машинисы, машинист-инструкторы.
Алабуға (күл, Кәҫле районы)
Географияһы
Алабуға - Силәбе өлкәһе Кәҫле районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан  күл. Кәҫле ҡалаһынан 5 км көнсығыштараҡ ята.
Координаттары: 55°54′3″N 60°54′40″E
Тасуирламаһы
Оло Кәҫле күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.
Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы
Биографияһы
Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙәге, тимер юлдарҙы техник реконструкциялау һәм үҫтереүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 4 авгусындағы Указы менән Р. Н. Маннуровҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Алабуға (күл, Кәҫле районы)
Тасуирламаһы
Күл соҡоро эрозия-тектоник сығышлы.
Ихтиофаунаһы
Күл ихтиофаунаһында 8 урындағы һәм 4 яраҡлаштырылған төр балыҡ тереклек итә; күпселеге сабаҡ, алабуға, карп үрсей.
Радиоактивлыҡ
«Маяҡ» химкомбинаты радиацион аварияһынан һуң (1957), радиоактив болот үткәндә, һыу ятҡылығына 175 Ku радионуклид яуа. 1999 йылда күлдә 5-6 Ku радионуклид була, шуларҙың 0,6-1,2 Ku бысраныуы - һыуҙа. Балыҡтың нурланыу (Sz буйынса) удел активлығы 84 Бк/кг тәшкил итә  (хәүефһеҙ радиация кимәле).
Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы
Хәтер
Өфөлә Р. Н. Маннуров йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Алабуға (күл, Кәҫле районы)
Этимологияһы
Үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһе географы, топонимисы, Алабуға атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: ''От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.''.
Күл атамаһы башҡорт телендәге алабуға тигән балыҡ атамаһынан алынғаны шик тыуҙырмай.
Псий
Псий — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шахе йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,800 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ментона
Ментона йәки Ментон (франц. Menton, Мантон, окс. Menton , итал. Mentone ) — Урта диңгеҙҙең Зәңгәрһыу Ярында Францияның көньяҡ-көнсығышындағы курорт ҡалаһы, порт һәм коммуна, Ницца ҡалаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта   Прованс — Альп — Зәңгәрһыу яры төбәгендә ята, Диңгеҙ буйы Альптары департаменты, Ницца округы,  Ментона кантоны. 2015 йылдың мартына тиклем коммуна бөтөрөлгән Ментона-Уэст һәм Ментона-Эст кантондарының (Ницца округы) административ үҙәге булған.
Коммунаның майҙаны — 71,00 км², халыҡ һаны — 27 955 кеше (2006) тотороҡлолоҡ тенденцияһы менән: 29 073 кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 1710,2 кеше/км².
Географик урыны
Ментона — Француз Ривьераһының Зәңгәрһыу Яр буйындағы курорт-ҡала, итальян сиге алдындағы һуңғы француз ҡалаһы: сиктең теге яғында — Вентимилья. Ментона  йомшаҡ климаты менән  айырыла, шуға күрә ҡалала күп һанлы баҡсалар һәм парктар бар.
Тарихы
1861 йылға тиклем Монако кенәзлегенә ингән, халҡының талабы буйынса Наполеон III контроллеге аҫтына күсә,  һәм Карл III  тарафынан Монаконың бойондороҡһоҙлоғон таныу өсөн  Францияға тапшырыла.
Иҡтисады
2010 йылда 17 523 кешенән эшкә яраҡлы йәштә булғандары (15 йыл 64-кә тиклем) 12  940 иҡтисади яҡтан әүҙем, 4583 — әүҙем булмағандары (әүҙемлек күрһәткестәре 73,8 %, 1999 йылда — 70,4 процент).12 940  әүҙем эшкә яраҡлы кешенән 11 492  кеше эшләгән (5939 ир-ат һәм 5553 ҡатын-ҡыҙ), 1448 эшһеҙ  иҫәпләнгән (818 ҡатын-ҡыҙ һәм  630 ир-егет). 4583 эшкә яраҡлы әүҙем булған граждандар араһынан 1595 уҡыусы йәки студент, 1515 — хаҡлы ялда, ә тағы 1473 —  башҡа сәбәптәр арҡаһында әүҙем булмағандар.
2010 йыл дауамында коммунала налог түләүсе 15  119 йорт хужалығы иҫәпләнә, уларҙа 26 275,5  кеше йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта килем медианаһы бер һалым түләүсегә 19 477 мең евро тәшкил иткән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Люлик-Еган
Люлик-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ван-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрҙәле
Шәрҙәле — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Этимологияһы
Шәрҙәле йылғаһын урындағы халыҡ йомшаҡ ижекле итеп әйтә, ә топонимдар һүҙлегенең яңыртылған вариантында Шарҙалы тип бирәләр һәм был аңлатмаһын башҡа райондарҙағы атамаларға бәйләйҙәр. Мәғәнәһен ҡыш көнө лә һыуы туңмай ятыу үҙенсәлеге менән (шәре һүҙенә лә тартым) аңлаталар.
Урыҫ теленең йоғотоһонанмы әллә иркә-кесерәйтеү менән әйтер өсөнмө, үҙ-ара һөйләшкәндә, малаяҙҙар уны Шәрҙәйкә тип тә атайҙар.
2020 йылда «Байыҡ» республика телевизион конкурсында хореограф Нәсимә Ямалиева етәкселегендәге Салауат районы «Шәрҙәле» бейеү ансамбле финалға сыҡты.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск һыуһаҡлағысынан Павловск һыуһаҡлағысына тиклем (Әй йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Әмже
Оло Әмже — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Осколкова Валентина Андреевна
Осколкова Валентина Андреевна (1905—1969) — совет волейболсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың йыйылма командаһы уйынсыһы һәм тренеры, Европа чемпионы, 10 тапҡыр СССР чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1942), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1956).
Биографияһы
Валентина Осколкова Мәскәүҙә тыуған. 1931 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. СССР-ҙа ҡатын-ҡыҙҙар волейболына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1933—1936 йылдарҙа Мәскәү йыйылма командаһы составында СССР чемпионы. 1937 һәм 1938 йылдарҙа уйнаусы тренер сифатында ЦДКА командаһы өсөн сығыш яһай (1938 йылғы СССР чемпионатының көмөш призеры). 1939—1950 йылдарҙа «Локомотив» (Мәскәү) командаһы уйынсыһы, бер үк ваҡытта 1939—1945 йылдарҙа — команданың өлкән тренеры. Уның составында: СССР чемпионы (1939, 1945, 1946, 1949, 1950), Бөтә Союз беренселегенең көмөш призеры (1940, 1947, 1948). Үҙен универсаль уйынсы булараҡ күрһәтә. Беренсе булып тупты ҡулы менән аҫтан алыу техник алымын ҡуллана (1948).
1949 йылда СССР йыйылма ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында ҡатын-ҡыҙҙар араһында волейбол буйынса Европа чемпионы була.
1950 йылда СССР йыйылма командаһының тренеры, ә 1951—1952 йылдарҙа — өлкән тренеры булып эшләй, Европа чемпионы 1950 1951, Бөтә донъя студенттар уйындары чемпионы 1951 һәм 1953, 1952 йылда донъя чемпионы.
Педагогия фәндәре кандидаты, Ленин орденлы дәүләт үҙәк физик культура институты (ГЦОЛИФК) доценты. Волейбол тактикаһы һәм техникаһы буйынса бихисап баҫмалар авторы. 1936 йылда Бөтә Союз волейбол секцияһы Президиумының беренсе составына һайлана. 1955—1969 йылдарҙа «Спортивные игры» журналының редколлегия ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1942),
- СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1956).
Буланкин Дмитрий Александрович
Буланкин Дмитрий Александрович (1978 йылдың 8 авгусында ( 19780808 ), ҡалаһында тыуған) — спортсы (боҙҙа мотоуҙышсы). Рәсәй халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003). Рәсәй спорт туризмы министрлығының № 6-н-г приказы менән Буланкин Дмитрий Александровичҡа 2010 йылдың 9 февралендә «Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры» исеме бирелә.
Биографияһы
Александр Буланкин үҙ атаһының тәрбиәләнеүсеһе. Мин Пензала йәшәнем. Атайым уҙышсы ине, мин тәү башлап ун өс йәштә үҙемде боҙҙа һынап ҡараным. Оҡшаны. Бер яҡтан ҡарағанда, бик киҫкен хәрәкәтле спорт төрө, ә икенсе яҡтан, боҙҙа уҙыш һуҡмаҡ буйлап уҙышҡа ҡарағанда, хәүефһеҙерәк. Һәм 1996 йылда уҡ мин Рәсәй ярымфиналына сыҡтым. Унда унынсы урынды яуланым, спорт мастерлығына кандидат нормаһын үтәнем. Аҙаҡ армияла хеҙмәт иттем, шунда беренсе тапҡыр Өфөгә килеп эләктем. Хеҙмәтемде тамамларға.
2000 йылдан алып Ғ. Ф. Ҡадиров исемендәге спорт клубы өсөн сығыш яһай. Башҡорт физик культура институтын тамамлаған (2008). РОСТО тəрбиəлəнеүсеһе (Пенза; тренеры В. Г. Шумилин). Донъя (2004), Европа (2003—04, 2006, 2009) һəм Рəсəй (2006) шəхси чемпионаттары еңеүсеһе, Рəсəй Кубогын (2008) һəм Ролоф Тайс кубогын (Нидерланд, 2000) яулаусы, Ғ.Ф.Ҡадиров мемориалы еңеүсеһе (2003—04). Рəсəй команда чемпионаттары еңеүсеһе (2002—09, 2014). Үҫмер спортсылар араһында Рəсəй чемпионатының бронза призёры (1999). Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2002 йылдан). Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән (2004).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
интервью
Әхмәтов Хәмит Борхан улы
Әхмәтов Хәмит Борхан улы - ( 1 ғинуар 1904 йыл, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Күсей ауылы(Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) – 9 сентябрь 1966 йыл, Сибай ҡалаһы) ҡурайсы.
Биографияһынан
Хәмит Әхмәтов 1904 йылда Күсейҙә старатель ғаиләһендә донъяға килгән. Бала саҡтан көтөү көткән, ҡырҙа йөрөгәндә  лә ҡурайынан айырылмаған. Ҡаяға баҫып уйнап ебәрһә, Ирәндек бу­йындағы барлыҡ йәйләүҙәргҙә уның ҡурай тауышын ишетер булғандар. Бирғәле исемле оҫта ҡурайсынан башҡарыу серҙәренә өйрәнеүенән тыш байтаҡ йырҙарҙың  тарихын да отоп алып ҡалған. 1923 йылдың йәйендә Мәскәүҙә беренсе тапҡыр СССР ауыл хужалығы һәм сәнәғәт күргәҙмәһе асылған. Төрлө милләт вәкилдәре баш ҡалаға килеп, үҙҙәренең көнкүрешен,  мәҙәниәт, сәнғәт оҫталығын да күрһәтергә тейеш була. Башҡортостан исеменән был сарала ҡатнашыу хоҡуғы Бөрйән-Таналыҡ халҡы вәкилдәренә бире­лә, һәм делегация составына йәш ҡурайсы Хәмит Әхмәтовты ла индерәләр 1924 йылдан алып Башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.
1935—64 йылдарҙа Баймаҡ колхоз‑совхоз театр сәхнәһендә уйнай ( Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры ошо театрҙан башлана) эшләй.
Сонжа
Сонжа — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соть йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Әхмәтов Хәмит Борхан улы
Биографияһынан
Әхмәтов Хәмит Борхан улы үҙенсәлекле башҡарыу стиленә эйә булған,ҡырыҫ тотанаҡлыҡ, эпик манера, моңло уйнауы менән айыры­лып торған. Репертуарында классик оҙон көйҙәрҙең инструменталь башҡарылыш өсөн варианттары, программалы пьеса‑һүрәтләмәләр һәм йыр‑бейеү көйҙәре булған, “Айүкә”, “Баяс”, “Ҡарасәс”, “Сыңрау торна”, “Һыр” көйҙәренең уникаль варианттарын башҡарған.
Ул спектаклдәрҙә ҡатнашҡан: Х.Ғ.Ғәбитовтың “Ынйыҡай менән Юлдыҡай”, Д.Юлтыйҙың “Маҡтымһылыу”, “Башҡорт туйы”, С.М.Мифтахов­тың “Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт”, Б.Бикбайҙың “Ҡаһым түрә, йәки 1812 йыл”  әҫәрҙәрендә сәхнәгә сыҡҡан.
Сонжа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вой-Вож (Сыни ҡушылдығы)
Вой-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Захарово (усадьба)
Захарово — Мәскәү өлкәһе Одинцов районы Захарово ауылындағы элекке дворяндар  усадьбаһы,   А. С. Пушкиндың бала сағы шунда үтә.
Тарихы
Усадьба XVIII быуаттың икенсе яртыһында алпауыт Д.П. Савёлов тарафынан барлыҡҡа килә. 1781 йылда уны аритиллерия капитаны И.Я. Тинков һатып ала. Ул хеҙмәт өйҙәре менән ике ҡатлы бай йорто төҙөй.
1804 йылдың ноябрь айында Тинковтың тол ҡатыны үҙенең имениеһын «диңгеҙ артиллерияһының  2-се ранг капитаншаһы» Мария Алексеевна Ганнибалға,  А.С Пушкиндың  оләсәһенә  28 мең һумға һата. 1805 йылдан алып 1810 йылға тиклем буласаҡ шағирҙы Захарово ауылына һәр йәй  оләсәһенә алып киләләр:  Мне видится моё селенье, Моё Захарово; оно С заборами к реке волнистой, С мостом и рощею тенистой Зерцалом вод отражено… 1811 йылда ауыл М.А. Ганнибалдың туғаны Харитония Ивановна Козловаға һатыла; уның вафатынан һуң, ауылға  А. А. Орлова һәм уның туғандары хужа була, унан һуң, XX быуат башында — А.М. Нечаев, 1910 йылдан һуң — Е.. Н. Голубков Н. И. Жемочкин, О. Н. Кустаревская, М. П. Щербакова хужа була.
Пушкин бала сағында булған йорт һаҡланмаған. XX быуат башында уның фундаментында яңы ағас айырым йорт төҙөлә, ул алдағы йорттоң формаларын теүәл ҡабатлай. Совет осоронда йорт төрлө ихтыяждар өсөн ҡулланылған, күпмелер ваҡытта унда  мәктәп тә урынлаша.
1980 йылдар аҙағында бина буш тора, ә 1993 йылда яна. Бай йорто Пушкиндың тыуыуының 200 йыллығына  1999 йылда тергеҙелә.
Музей-ҡурсаулыҡ
1987 йыл дың 29 апрелендә РСФСР Министрҙар советы Мәскәү өлкәһе Одинцов районының Ҙур Вязёмы һәм Захарово ауылдарындағы һәйкәл һәм иҫтәлекле урындар базаһында А.С.Пушкиндың Дәүләт тарих-әҙәбиәт музейы-ҡурсаулығын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Захаровола Пушкин ваҡытынан алып аллеялар, быуалар һәм йүкә паркы һаҡланған. А.С. Хижняк проекты буйынса шағир һәйкәле ҡуйылған. Тергеҙелгән бай йорто А.С.Пушкин бала сағы музейына бирелгән.
Музейға экскурсиялар үткәрелә, шулай уҡ музей күргәҙмәләре һәм экспозициялары асылған. Ҡурсаулыҡ территорияһында өс музей эшләй. Һәр йәкшәмбе, сентябрь айынан апрель айына тиклем  һарайҙың  камин залында  музыкаль кисәләр һәм концерттар уҙғарыла. Музей шулай уҡ балалар менән эш алып бара: улар менән дәрес үткәрә; йәш эҙәрмәндәр һәм экскурсовод мәктәбен асыу планлаштырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әҙәбиәт
''А. Б. Чижков'' Подмосковные усадьбы сегодня. М.: АИРО-ХХ, 2000. 256 с. ISBN 5-88735-071-7
Уҡбалыҡ
Уҡбалыҡ (Acipenser ruthenus, Стерлядь) — мәрсен (бикре) һымаҡ балыҡтар ғаиләһендәге (семейство осетровых) йылға балығы; Бикре һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бик ҡиммәтле аулау балығы.
Таралыуы
Ҡара, Азов, Каспий диңгеҙҙәре йылға бассейнында, илебеҙҙең Европа өлөшөндәге һәм Көнбайыш Себерҙәге төрлө йылғаларҙа тереклек итә. Башҡортостандың Ағиҙел йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Ҡариҙел Дим йылғаларында йәшәй.
Ҡылыҡһырлама
Башҡорттар был балыҡты сөгә, осломорон тип тә йөрөтә.
Был балыҡтарҙың тәңкәһеҙ. Оҙонса кәүҙәләре 5 буй рәт ромб һөйәк пластиналары бар: бер рәт арҡанан, икешәр рәт ян-яҡтан һәм ҡорһаҡтан үтә.
Баштарының алғы өлөшөндә оҙон томшоҡ — рострум һуҙылған. Ауыҙҙары томшоғоның аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. Ауыҙы аҫтында суҡлы мыйыҡсалары бар.
Уҡбалыҡтың оҙонлоғо 125 см-ға, ауырлығы 16 кг-ға етергә мөмкин. Ғәҙәттә, Башҡортостанда иң ҙуры 35—45 см, ауырлығы 1 кг самаһы булғандары осрай.
Арҡаһының төҫө ҡуйы һоро, һорғолт көрән, ҡорһағы аҡ төҫтә. Мороно осло. Ауыҙы аҫҡы, ҙур түгел, суҡлы мыйыҡсалары бар. Ҡойроҡ йөҙгөсө симметрик түгел.
Бөтә мәрсендәрҙең дә ите бик юғары сифатлы һәм улар ныҡ ҡиммәтле ҡара төҫтәге ыуылдырыҡ бирә.
Ҡылсыҡһыҙ ите тәмле булғанға был балыҡ балыҡсылар тарафынан күпләп ҡырылған, шуға ла уны аулау ҡәтғи рәүештә тыйыла.
Йәшәү рәүеше
Мәрсендәрҙең сөсө һыуҙа йәшәй торған төрө. Күберәк һыу төбөндәге хайуандар менән туҡлана.
Көҙгөлөккә (сентәбрҙа) йылғаның тәрән урындарына, соҡорҙарға йыйылып яталар. Ҡышты шулай, туҡланмайынса хәрәкәтһеҙ тиерлек ятыуҙа үткәрәләр.
Ғүмер оҙонлоҡтары 22-30 йыл тирәһе. Төп сикләүсе сәбәптәр — йылғаларҙың ауыл хужалығы, сәнәғәт һәм көнкүреш ҡалдыҡтары менән бысраныуы; йылғаларҙың һайығыуы, браконьерҙар.
Үрсеүе
Енси яҡтан ата балыҡтар 3—7, инә балыҡтар — 5—12 йәштә өлгөрә. 2—3 йылға 1 тапҡыр апр.—июндә ыуылдырыҡ сәсә.
Ыуылдырығын 7—15 м тәрәнлектә ваҡ ҡырсынташ-ҡомдан торған грунттың көслө ағымлы участкаларында һала.
Үрсеме — 100 мең ыуылдырыҡ. 22 йылға тиклем йәшәй.
Туҡланыуы
Уҡбалыҡ бөжәк, ҡарышлауыҡ, ҡорттар, ҡусҡарҙар, балыҡ ыуылдырығы, моллюскылар, һөлөктәр, һирәкләп һыу үҫемлектәре (башлыса йәйгеһен) менән туҡлана.
Башҡортостан Республикаһында Ағиҙел йылғаһының түбәнге һәм урта ағымдарында (Мәләүез ҡалаһына тиклем) һәм уның ҡушылдыҡтарында (Дим Ағиҙел, Эҫем, Өршәк йылғалары) йәшәй.
Статусы
Башҡортостан Республикаһының һәм РФ-тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
Байтүл-Футу мәсете
Байтүл-Футу мәсете (Еңеү йорто) — Лондон ҡалаһы янында урынлашҡан мәсет, Англия. Көнбайыш Европала иң ҙур мәсет булып һанала.
Мавритания
Маврита́ния (موريتانيا), тулы исеме — Мавритания Ислам Республикаһы (الجمهورية الإسلامية الموريتانية) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт, көнбайыштан Атлантик океан һыуҙары йыуа. Төньяҡ-көнбайышта Көнбайыш Сахара, көньяҡ-көнбайышта Сенегал, төньяҡ-көнсығышта Алжир, көньяҡта һәм көнсығышта Мали менән сиктәш.
Этимологияһы
«Мавритания» топонимының барлыҡҡа килеүе беҙҙең эраға тиклемге III мең йыллыҡҡа барып тоташа. Был осорҙа Финикия диңгеҙ сәйәхәтселәре Африканың иң көнбайышында ятҡан территорияға Mauharim — «Көнбайыш төбәк» тигән исем бирә. Колониаль осорҙа «Мавритания» исемен Француз Көнбайыш Африкаһы территорияһының береһе йөрөтә, ул 1960 йылда шул исем аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы
Биографияһы
Йәүҙәт Йыһанур улы Мәзитов 1943 йылдың 8 мартында БАССР-ҙың Саҡмағош районы Үрнәк ауылында тыуа. 17 йәшенән Саҡмағош райпотребсоюзы складында йөк ташыусы, Башпотребсоюздың 10-сы төҙөлөш участкаһында төрлө эштәр башҡарыусы булып эшләй. 1961 йылда 18 йәшендә комсомол юлламаһы буйынса Салауат ҡалаһына китә һәм унда «Салаватстрой» тресының 1-се төҙөлөш участкаһында төрлө эштәрҙә эшләй.
Мавритания
Боронғо тарих
Беҙҙең эраға тиклем бер нисә мең йыл элек хәҙерге Мавританияның көньяҡ өлөшөндә негроид расаһы халыҡтары йәшәй, улар һунарсылыҡ һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.
Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы
Биографияһы
1965 йылдан — трестың ташсылары бригадиры. Башҡортостан райондарында һәм Салауат ҡалаһында торлаҡ йорттар һәм сәнәғәт объекттарын төҙөүҙә ҡатнаша. Салауат ҡалаһындағы Еңеүҙең 30 йыллығы урамындағы 11-се кирбес йорттағы биҙәктәр авторы.
Мавритания
Боронғо тарих
Б. э. т. I мең йыллыҡта малсылыҡ менән шөғөлләнгән күсмә бербер ҡәбиләләре әкренләп негрҙарҙы көньяҡҡа табан ҡыҫырыҡлай һәм күсенә башлай. Берберҙар Санхаджи ҡәбиләләре конфедерацияһын барлыҡҡа килтерә.
IX—XVI быуаттарҙа Мавританияның бер өлөшө нигер-конго халыҡтары ойошторған Гана, Мали һәм Гао империяларына инә. Был дәүләттәр юғары мәҙәниәткә эйә була, уларҙың иҡтисады ауыл хужалығына, сауҙаға һәм алтын сығарыуға нигеҙләнгән була. Әммә ғәрәп һәм бербер ҡәбиләләре һөжүме аҫтында яйлап бөлгөнлөккә төшәләр.
Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы
Биографияһы
Башҡорт АССР-ының ун беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты.