cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
С. О. Макаров һәйкәле (Кронштадт)
Композиция һәм күләме
Бронза һәйкәлдең уң өлөшөндә шиғыр соҡоп яҙылған. Башта уның авторы билдәһеҙ булған, ләкин аҙаҡ Ц. А. Кюи шиғыр авторының Е. Дмитриев булғанлығын таба, хәйер, бөгөн Киев кадеттар корпусының кадеты О. Лобановский ҙа авторлыҡҡа дәғүә итеүселәрҙең береһе.
Шохна (Горьковское ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хмелёвка (Лысьва ҡушылдығы)
Хмелёвка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Терещенко Геннадий Фёдорович
Терещенко Геннадий Фёдорович (28 декабрь 1941 йыл — 16 апрель 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-химигы, дәүләт эшмәкәре, РФА академигы, Санкт-Петербург фәндәр академияһы фәнни үҙәге рәйесе урынбаҫары, Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының фән һәм технологиялар министрының беренсе урынбаҫары (1998—2000). Химия фәндәре докторы (1982), профессор.
Биографияһы
Геннадий Федорович Терещенко 1941 йылдың 28 декабрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы Соловьёвка ауылында тыуған. 1964 йылда «инженер-технолог-химик» һөнәре буйынса Ленинград технология институтын, 1969 йылда — аспирантура тамалай. 1982 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1964—1966 йылдарҙа — СССР Машиналар эшләү министрлығы ҡарамағындағы Дзержинск фәнни-тикшеренеү институтында инженер, кесе ғилми хеҙмәткәр (Горький өлкәһе, Дзержинск ҡалаһы).
1969—1989 йылдарҙа — Дәүләт ғәмәли химия институтында (1988 йылдан — «Технохим» тармаҡ-ара берләшмәһе, Ленинград ҡалаһы) эшләй: өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория начальнигы, директорҙың фән буйынса урынбаҫары.
1989—1996 йылдарҙа — «Дәүләт ғәмәли химия институты» Фәнни-производство берекмәһе генераль директоры (1993 йылдан — «Ғәмәли химия» Рәсәй ғилми үҙәге, Санкт-Петербург ҡалаһы).
1996—1997 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының Фән һәм технологиялар буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.
1998—1999 йылдарҙа — статс-секретарь — министрҙың беренсе урынбаҫары,
1999—2000 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының фән һәм технологиялар министрының беренсе урынбаҫары.
2000—2002 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының сәнәғәт, фән һәм технологиялар министры урынбаҫары.
2003 йылдан — РФА-ның Санкт-Петербург ғилми үҙәге рәйесе урынбаҫары, Иоффе исемендәге Физика-техник институты лабораторияһы начальнигы (Санкт-Петербург); Нефть химияһы синтезы институты лабораторияһы начальнигы (Мәскәү;) Технологик университеты профессоры (Санкт-Петербург).
Химия һәм материалдар тураһында фәндәр Бүлексәһе буйынса РФА академигы (2003), РФА ағза-корреспонденты (1997). Рәсәй фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы.
Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия йәмғиәте вице-президенты; Инженер академияһы академигы, Азия- Тымыҡ океан төбәгенең материаловедение академияһы ағзаһы, Рәсәй фәндәр академияһының химия һәм материалдар буйынса Бүлексәһе бюроһы ағзаһы.
«Мембраны» һәм «Ғәмәли химия журналы», журналдарының баш мөхәррире, «Сәнәғәттә катализ» һәм «Химик технология» журналадары редакциялары ағзаһы.
РФА Иоффе исемендәге Физика-техник институтының, РФА фәнни-мәғариф үҙәгенең, РФА нефть-химия синтезы институтының, Дәүләт ғәмәли химия институтының фәнни советтары ағзаһы.
2003 йылдан алып — Менделеев съезы ойоштороу комитеты ағзаһы.
2010 йылдың 21 апрелендә вафат була. Санкт-Петербургта Смоленск зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ул тәүгеләрҙән булып алифатик амин-галогеналкандар-өс ағзалы циклдар (оксирадар, азириндар) -һыу системаларындағы каталитик реакцияһы механизмы реакцияларының берлеген системаһы берлеген иҫбат итә. Алконаламиндарҙың диазабициклооктанға каталитик әүерелеүенең механизмы ла иҫбатлана һәм тәҡдим ителә.
15-тән ашыу мөһим һәм актуаль сәнәғәт технологиялары авторы.
285-ҙән ашыу фәнни эштәр, 153 уйлап табыу авторы. Һуңғы йылдарҙа каталитик мембраналар катализы, наноуглерод материалдадары, водород энергетикаһы, химик хәүейһеҙлек өлкәләрендә эшләй.
Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты
Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты (Туймазы ҡағыҙ фабрикаһы) — Рәсәйҙең Туймазы ҡалаһындағы целлюлоза-ҡағыҙ предприятиеһы. Рәсәйҙәге иң эре гофрировкалау өсөн ҡағыҙ, ҡатырға, гофрировкаланған ҡатырға, төрөү материалдары, ҡап, туалет ҡағыҙы һәм йомортҡа һалыу өсөн һауыт етештереүселәрҙең береһе.
Тарихы
1962 йылда нигеҙ һалынған.
1967 йылда Рәсәй ҡулланыусылар союзының Туймазы ҡағыҙ фабрикаһы булараҡ асыла. Тәүҙә әйбер төрөү ҡағыҙы, шунан ҡағыҙ пакет етештерә.
1971—1975 йылдарҙа йылына 140 миллион дана ҡеүәтле ҡытырмаҡлы прокладка етештереү буйынса цех төҙөлә
1975 йылда Туймазы ҡағыҙ фабрикаһы көнбайыш районда ҙур ағас эшкәртеү предприятиеһы булып китә. Предприятие 73 процентҡа сеймал менән (макулатура) Башҡортостан ҡулланыусылар союзы системаһы буйынса тәьмин ителә, ҡалғаны — күрше райондарҙан килгән сеймал. Төп ҡулланыусылар — БАССР-ҙан ситтә.
1977 йылдың апрелендә йомортҡа һалыу өсөн ҡытырмаҡлы прокладка етештереү башлана. 1978 йылда тармаҡтың дөйөм ҡеүәте йылына 150 миллион дана прокладка тәшкил итә.
1992 йылда иң ҙур етештереү күләменә өлгәшелә.
2005 йылда — санитар-гигиена ҡағыҙының нигеҙен әҙерләү буйынса яңы ҡағыҙ эшләү машинаһы сафҡа индерелә.
2010 йылда, Тайвандә етештерелгән махсус ҡорамалдар ҡулланып, гофрировкаланған һауыт етештереү буйынса яңы цех эшләй башлай.
Предприятие етәксеһе
Смородин Сергей Александрович
Эшмәкәрлеге
Комбинат «Fampa» (Польша) етештергән ҡағыҙ эшләү машинаһы менән ҡорамалландырылған. Йыл һайын 45 мең тоннаға тиклем ҡағыҙ эшләп сығара.
Санитар-гигиена продукцияһы етештереү цехы 45 миллион самаһы төргәк етештерә.
Йомортҡа тултырыу өсөн һауыт етештереү һәм һатыу менән шөғөлләнеүсе иң эре етештереүселәрҙең береһе булып тора.
Макулатура эшкәртеү менән шөғөлләнә.
Шәл
Тарихы
XV быуатта Кәшмирҙә тәүге шәлдәрҙе — өсмөйөш итеп бөкләп һәм һынды тулыһынса ҡаплап башҡа ябына торған пашминанан дүрткел япма (ҡаплама) етештерелә башлаған.
Европала
Францияла Наполеондың Мысыр походынан (1798—1799) һуң кәшмир шәлдәр барлыҡҡа килә. Беренсе ҡатыны Жозефина Богарненың 400 самаһы шәле булған, уларҙың һәр береһен алтын балдаҡ аша үткәрергә мөмкин булған. Ул уларҙы күлдәк өҫтөнән ябынған йөрөткән, япма итеп ҡулланған һәм хатта эте өсөн яҫтыҡ яһаған.
Тиҙҙән Францияла төрлө материалдарҙан шәлдәр етештереү башлана. Шәл үҙенең модалы эйәрсендәренә — киң палантинға һәм тарыраҡ шарфҡа, йә һыуыҡтан һаҡланыу өсөн ҡышҡы вариантта, йә бик ауыр формала, тик матурлыҡ өсөн генә хеҙмәт итә башлай.
Рәсәйҙә
Яҡынса шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә лә шәлдәр етештерелә башлай. Иң тәүге шәлдәр төҫтәре буйынса һинд шәлдәренә ныҡ оҡшаған, һуңынан уларҙы милли рус мотивтары менән берләштерә башлағандар.
1851 йылда Лондонда үткән беренсе Бөтә донъя сәнәғәт күргәҙмәһенән һуң рус шәлдәренең даны арта. Елисеева, Шишкина, Колокольцев, Мерлина, Зубковтар, Молчановтар ысын хазиналар туҡыған, тип иҫәпләнгән.
Бигерәк тә ҡабатланмаҫ һәм ҡиммәтле шәлдәр — селтәр (кружево) шәлдәр. Улар Вологда, Вятка һәм Елец кеүек традицион селтәр үҙәктәрендә ҡулдан үрелә. Селтәр шәле эшләү күп ваҡыт талап итә, мәҫәлән, 280х105 см ҙурлыҡтағы шәл өсөн 2000 сәғәттән ашыу ваҡыт талап ителә.
Башҡортостанда
Дебет йәки мамыҡ шәлде семәрләп (ажур) бәйләү алымы ҡулланылған. Шәл уртаһын айырым бәйләйҙәр. Шунан айырым бәйләнгән биҙәкле ҡайманы йәки шәл ситен дүрт яҡлап ҡырҙарына һәм үҙ-ара тоташтырғандар. Шулай уҡ тотош бәйләнгән шәлдәр осраған.
Шәл ситенә төрлө геометрик биҙәктәр: тулҡын, кәкерсәк, күҙәнәк, ромб һәм үҫемлек биҙәктәр: сәскә, япраҡ, розетка һ. б. менән биҙәлгән, ситтәрен тешле сығынтылар (фестон) бәйләп биҙәгәндәр. Байрам (туй) костюмы элементтарының береһе, туй бүләге булған. Шәл ҡалмыҡтар, урыҫтар, тажиктар һ. б. халыҡтар кейемендә таралған була. Ырымбур мамыҡ шәле тип донъяла танылған баш кейеме — башҡорт дебет шәле ул.
Позерн Борис Павлович
Позерн Борис Павлович (7 июль 1882 йыл — 25 февраль 1939 йыл) — СССР партия һәм дәүләт эшмәкәре, РСДРП-ның II съезына тиклем партстажы булған совет власы өсөн көрәшкән етәкселәрҙең береһе. СССР НКВД-ның махсус тройкаһы составына инә.
Биографияһы
Түбәнге Новгородта тыуған, милләте буйынса немец. 1902 йылдан — РСДРП ағзаһы. 1903—1917 йылдарҙа Түбәнге Новгородта, Һамарҙа, Мәскәүҙә, Вологдала, Минскиҙа партия эшен алып бара. Күп тапҡыр ҡулға алына. Партия ҡушаматтары: Западный, Степан Злобин.
Февраль революцияһынан һуң Минск советының беренсе рәйесе була. I Бөтә Рәсәй Советтар съезы делегаты, ВЦИК-тың ағзаһы. 1917 йылдың июленән — РСДРП(б)-ның Петербург комитеты ағзаһы, РСДРП-ның IV съезы делегаты. Октябрь ихтилалы алдынан РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитеты тарафынан Псковҡа ебәрелә, унда Төньяҡ фронты штабы урынлашҡан була, Октябрь революцияһынан һуң — Төньяҡ фронты штабы комиссары. 1918 йылдың март-май айҙарында — Петроград хеҙмәт коммунаһының хәрби эштәр буйынса ағзаһы. 1918 йылдың майынан 1919 йылдың майы тиклем — Петроград хәрби коммунаһы комиссары. 1918 йылдың июнендә үлем язаһына ҡаршы сығыш яһай. 1918 йылдың 6 сентябренән 1919 йылдың 20 майына тиклем — Петроград хәрби округы комиссары. 1918 йылдың декабрь айында Балтик флотының хәрби советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың 5 июненән алып 5 авгусҡа тиклем — Көнбайыш фронтының РВС-ның ағзаһы, 1919 йылдың 4 авгусынан 1920 йылдың 15 ғинуарына тиклем авгусҡа тиклем 15 — Көнсығыш фронтының, 1920 йылдың 3 февраленән 15 декабренә тиклем — 5-се армия РВС-ның ағзаһы.
1921—1922 йылдарҙа — РСФСР ВСНХ-ның туҡыу сәнәғәте баш идаралығының рәйесе. 1922 йылдан — партия эшендә. 1926—1929 йылдарҙа — Ленинградта Наркомпростың тулы хоҡуҡлы вәкиле, Зиновьев исемендәге Коммунистик университеты ректоры. 1925 йылдан — Ленинград губерна комитеты секретары, һуңынан ВКП(б)-ның өлкә комитетының (секретары. 1929—1933 йылдарҙа — ВКП(б)е-ның Ленинград өлкә комитеты секретары, һуңынан өлкә комитетының мәҙәниәт һәм пропаганда бүлеге мөдире. ВКП(б)-ның Үҙәк Контроль комиссияһы ағзаһы (1923—1930). Партияның XIII, XIV һәм XV съездарында Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, партияның XVI и XVII съездарында — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1930 йыл).
1937—1938 йылдарҙа — прокурор Ленинград өлкәһе прокуроры. СССР НКВД-һы тарафынан 1937 йылдың 30 июлендәге 00447-се һанлы бойороғона ярашлы Ленинградта булдырылған «махсус тройка» составына инә, Ленинградта «халыҡ дошмандарының» атып үлетереү исемлектәренә ҡул ҡуя, йәғни репрессияларҙа ҡатнашаref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. Яковлева].
Йомғаҡлау этабы
1938 йылдың 9 июлендә Б. А. Позерн үҙе «халыҡ дошманы» булараҡ ҡулға алына, хөкөмгә тарттырыла һәм атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговор 1939 йылдың 25 февралендә үтәлә. 1957 йылда аҡлана.
Ҡуян йылы
Ҡуян йылы - Барыҫ йылынан һуң, Аждаһа йылынан алда килә торған мөсәл иҫәбенең дүртенсе йылы. Мөсәл күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың күпселегендә, шул иҫәптән башҡорттарҙа, монголдарҙа ҡулланыла торған ун ике йыллыҡ цикллы календарь. Ун ике йылда бер йылдар ҡабатланып тора. Григориан календары буйынса Ҡуян йылы 1987, 1999, 2011 йылдарҙа булды. Киләһе Ҡуян йылы 2023 йылда ҡабатланасаҡ.
Халыҡтың ауыҙ-тел ижадында
Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар мөсәлде быуаттар дауамында тик уңыш алыу, һауа торошо менән бәйле һынамыштар өсөн ҡулланған.
Кабаильди
Кабаильди — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 579 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тенишев Әҙһәм Рәхим улы
Тенишев Әҙһәм Рәхим улы (Әдһәм Тенишев; 25 апрель 1921 йыл — 11 июль 2004 йыл) — СССР һәм Рәсәй лингвист-төркиәтсеһе, монголдарҙы өйрәнеүсе. Филология фәндәре докторы, профессор, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1984). Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының Урал-Алтай телендәре бүлеге мөдире. «Советская тюркология» журналының һәм «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» күп томлы баҫмаһының баш мөхәррире. Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1992). Татарстандың (1997), Башҡортостандың (2000), Ҡалмыҡ Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Әҙһәм (Эдхям, Эдгем) Рәхим улы Тенишев 1921 йылдың 25 апрелендә Пензала татар ғаиләһендә тыуа. 10 йәшендә ата-әсәһе Джалал-Абадҡа (Ҡырғыҙ ССР-ы) күсә, буласаҡ ғалим мәктәпте шунда тамамлай.
Ғүмерен тел ғилеме һәм этнография менән бәйләүгә ҡарамаҫтан, уҡырға ингән беренсе юғары уҡыу йорто Мәскәү тимер юл транспорты инженерҙары институты була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ә. Р. Тенишев Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультеты студенты.
1969 йылда салар теле буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай ; шулай уҡ был ваҡытта төрки телдәрен һәм боронғо төрки әҙәби ҡомартҡыларын өйрәнеүен дауам итә. Төркиәттә дүрт томлыҡ «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» монографияһы өҫтөндә коллектив эш башланыуы мәһим ваҡиға була.
Тенишев — 60 фәнни хеҙмәт авторы. Ул Бөрөнғо төрки һүҙлеген төҙөүҙә ҡатнаша. 1995 йылда уның Синьцзян этнография буйынса сәйәхәткә сыға, Тибет һәм Үҙәк Ҡытай буйлап сәйәхәтенең этнографик көндәлеге сыға, унда ул урындағы халыҡтың матди һәм рухи мәҙәниәтен һүрәтләй. 2006 йылда И. Ғ. Ғәләүетдинов менән авторҙашлыҡта яҙған «Башҡорт әҙәби теле тарихының периодизацияһы тураһында» мәҡәләһендә әҙәби башҡорт теленең формалашыуы һәм үҫеше тарихы мәсьәләләрен ҡарай. 2005 йылда ғалимдың ҡатыны Елена Александровна туплаған «Эдгем Рахимович Тенишев. Жизнь и творчество» китабы сыға. Е. А. Тенишева иренең көндәлектәрен һәм ҡиммәтле фоторәсемдәрҙе Кунсткамераға тапшыра.
Мәскәүҙә Хованск зыяратында ерләнгән.
Пресвятая Богородица Успениеһы Цаиши кафедраль ҡорамы
Пресвятая Богородица Успениеһы Цаиши кафедраль ҡорамы— Зугдиди һәм Цаиши  епархияһының  кафедраль ҡорамы, Грузияла боронғо  епископ кафедраһы урындарының береһе.
VI—VIII быуатта уҡ ғибәҙәтхана территорияһында епископ кафедраһы була. Епископ кафедраһы исемлегендә 602—610 йылдарҙа Лазиктағы Цаиши епархияһы телгә алына. Цаиши епископлығы телгә алған иң боронғо грузин ҡомартҡыһы булып X—XI быуаттарҙың таш тәреһе тора, батша Баграт исеме янында Цаиши епискобы Ефрем да телгә алына.
Тәүҙә  ғибәҙәтханала мәхәллә халҡы булып Хобисцкали һәм Энгури араһындағы, Ҡара диңгеҙҙән алып Унагир һыртына тиклем халыҡ тора. Дранда, Моква һәм Бедиа епископаты бөтөрөолгәндән һуң, Смаурзакано халҡы Цаиши епископлығының  мәхәллә халҡының өлөшө була.
Хәҙерге көмбәҙле Цаиши ҡорамы  XIII—XIV быуаттар араһында төҙөлә. Элек был урында  X—XI быуаттарҙың көмбәҙһеҙ базиликаһы булған. Билдәле булыуынса, XI быуаттан алып  1823 йылға  тиклем 20 Цаиши епискобы булған, улар араһында иң мөһимдәре Малахия Гуриеля (1612—1639) һәм Григол Чиковани (1777—1823).
Епископ Малахия 1614 йылда ер тетрәүҙән һуң, Цаиши ғибәҙәтханаһын тергеҙеүе һәм тулыһынса яңыртыуы менән билдәле. Епископ Григол   Кация III Дадиани ярҙамы менән феодалдар тартып алған сиркәү ерҙәрен кире ҡайтара. Бынан тыш, сиркәү тирәләй стена һәм манара төҙөтә. 1823 йылда Рәсәй хөкүмәте Цаиши  һәм башҡа епископлыҡтарҙы бөтөрә. Шул ваҡыттан алып 1879 йылға тиклем бында монастырь була. Монастырь белем таратыуҙың төп урындарҙың береһе була, сөнки уның эргәһендә мәктәп эшләй.
Грузияға большевиктар килеү менән, монастырь ябыла. 1989 йылда Грузия Католикосы-патриархы Илия II фатихаһы менән монастырь тергеҙелә. 1989 йылдан үҙенең вафатына тиклем ҡорам менән дьякон Амиран Шенгелия мөдирлек итә, ул көньяҡ ҡапҡа янында ерләнгән. Әлеге көндә ғибәҙәтханала дьякон Забулон Кобалиа мөдир булып тора.
Йошкар-Ола
Йошкар-Ола (Йошкар-Ола, Якшар-Хала, Йошкар-Ола; йошкар — ҡыҙыл, ола — ҡала — Ҡыҙыл Ҡала, устар. Царь-ола, Царла, Чарла, Цӓрлӓ) — Рәсәйҙәге Марий Эл Республикаһының баш ҡалаһы. Волга буйының һәм Уралдың эре административ, сәнәғәт, сауҙа, фәнни-мәғариф һәм мәҙәни үҙәге.
Климаты
{|
28 июнь
28 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 179-сы (кәбисә йылында 180-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 186 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Сосновка (Балаҡатай районы)
Сосновка (Сосновка) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шохна (Сунжа ҡушылдығы)
Шохна  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сунжа йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы
Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы (Абдуллин Мухаметгали Усманович) (1922—1987) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкы разведчигы, полк батареяһының ат йөрөтөүсеһе, 1-се эскадрондың посыльныйы. Гвардия кесе сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Мөхәмәтғәли (Мөхәмәтйән) Усман (Ҡоман) улы 1922 йылдың 18 авгусында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы) Бишауыл-Уңғар ауылында тыуған.
1941 йылдың 1 октябрендә Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Гвардия кесе сержанты Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. 62-се гвардия кавалерия полкы разведчигы, полк батареяһының ат йөрөтөүсеһе, 1-се эскадрондың посыльныйы була.
Ҡыйыу яугир Мөхәмәтғәли Усман улы Абдуллиндың батырлығы тураһында командирының фекере:
Хәтер
Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Бишауыл-Уңғар ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Косово әҙәбиәте
Косово әҙәбиәте Косовола йәшәгән авторҙарҙың албан, серб, босния һәм төрөк телдәрендә яҙған әҙәби әҫәрҙәренән тора. 1912 йылға тиклем Ғосман империяһы властары яҙыуҙа албан телен ҡулланыуҙы тыйһалар ҙа, Косово әҙәбиәте тарихында ғосман осоро айырым бер урынды алып тора. Был сәйәсәт Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем сербтар идара иткән ваҡытта ла дауам итә
Һуғыштан һуң мәктәптәрҙә уҡытыу серб телендә алып барыла. 1940-сы йылдар аҙағында албан телендә яҙылған һәм баҫылған йәшерен әҙәбиәт таратыла башлай. Албан телендә сыҡҡан «Rilinja» гәзитен һатып алған һәр кешене йәшерен полиция иҫәпкә ала. Албан теле һәм мәҙәниәте 1974 йылда яңы Югославия конституцияһы ҡабул ителгәс кенә тулы хоҡуҡҡа эйә була. Косовола албан әҙәбиәте һәм мәҙәниәте артабан үҫешә башлай.
1949 йылда «Jeta e r» әҙәби журналы барлыҡҡа килгәс, албан телле йәш авторҙар Югославияла ижад емештәрен баҫтырып сығарыу мөмкинлеген ала. 1950-се йылдарҙа айырым монографиялар баҫылып сыға. 1960-сы йылдарҙа Косово албандарының әҙәбите әүҙем баҫыла башлай. .
Косовола етди проза 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә, тип иҫәпләйҙәр. Ул ваҡытта Митровицанан Хивзи Сәләймәни,Приштина нан Адем Демачи, Призрен эргәһендәге Гражданиканан Антон Пашку кеүек авторҙар етди прозаны үҙ итә. Шулай уҡ Экрем Баша, Юсуф Буджови, Теки Дëрвисхи, Сабри Хамити, Рамиз Келменди, Мехмет Края, Бекир Муслиу, Реджеп Чосья, Муса Раниадани, Назми Ррахмани, Зейнуллах Ррахмани һәм Азем Шкрели ХХ быуаттың күренекле Косово прозаиктарына ҡарай.
Косово албандарының шиғриәте лә шулай уҡ ҙур популярлыҡ менән файҙалана, уның тамырҙары халыҡ традицияларына барып тоташа. Эсад Мекули элекке Югославия биләмәһендә хәҙерге заман албан шиғриәтенә нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә. Экрем Баша, Бесим Бокши, Ррахман Дедай, Мирко Гаши, Энвер Гьерчеку, Фахредин Гунга, Абдулла Конушевци, Дин Мехмети, Али Подримя һәм Азем Шкрелим — хәҙерге замандың күренекле шағирҙары.
Төбәктә серб әҙәбиәтенең шаҡтай оҙайлы тарихы бар, уның тамырҙары XIII быуатҡа барып тоташа. ХХ быуаттың Косовола эре серб әҙәбиәтселәре — романист Вукашин Филипович, шағирә Даринка Еврич, яҙыусы [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B2 Радосав Стоянович], шағир һәм прозаик Петар Сарич, поэт Лазар Вукович.
1970-1980-се йылдарҙа Косованың серб һәм албан яҙыусылары Косово Яҙыусылар союзы ағзалары була. Этник низағтарҙың киҫкенләшеүе арҡаһында 1980 йылдар аҙағында сербтар был ойошманан сыға, шунан бирле Косово Яҙыусылар союзына албан авторҙары ғына инә. Был ойошма Косовоның сәйәси тормошонда мөһим роль уйнай, уның ағзаларының күбеһе, шул иҫәптән Ибраһим Ругова, Косово Демократик лигаһын ойошторусыларҙың береһе.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хмелиха
Хмелиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов ҡултығы) һул ярына 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Борисова Анна Фёдоровна
Анна Фёдоровна Борисова (1926 — 1990) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
1926 йылдың 31 ғинуарында Пенза өлкәһе Каменский районы, Вражское ауылында тыуған.
1940 йылдан, башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай — Пенза өлкәһе, Каменский районы, «Восток» колхозында ябай колхозсы булып. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн А. Ф. Борисова «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1949 йылдан 1963 йылға тиклем — сусҡа ҡараусы, ә 1963 йылдан алып 1977 йылға саҡлы — Пенза өлкәһе Мокшанский районының «Нечаевский» совхозында сусҡа фермаһы бригадиры.
А. Ф. Борисова яйлап сусҡаларҙы ашатыу һәм үҫтереү серҙәренә өйрәнә, ашатыу төркөмөнә сусҡа бәрәстәрен йылына меңләп йә меңдән күберәк тапшыра уңған малсы. 1965 йылда ул бригадиры булған сусҡа фермаһы — 74 мең һум килем килтерә. А. Ф. Борисова етәкләгән бригадаға, өлгәшелгән уңыштары өсөн, — «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» тигән исем бирелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 март указы менән, «малсылыҡты үҫтереүҙә, ит етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа ирешелгән уңыштары өсөн» Анна Фёдоровна Борисова, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
1977 йылда Пенза ҡалаһына күсә, һәм тимер юл поликлиникаһында хужалыҡ мөдире завхоз булып эшләй.
1980 йылда хаҡлы ялға сыға.
Пенза ҡалаһында йәшәй, 1990 йылдың 5 октябрендә шунда вафат була. Пенза өлкәһе Мокшанский районының Нечаевка ауылы зыяратында ерләнгән.
Мифтахетдин Аҡмулла музейы
Тарихы
Күренекле башҡорт шағиры, мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулланың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы 1981 йылда асыла. Мүзей Миәкә районының «Башҡортостан» колхозы иҫәбенә төҙөлә һәм 1989 йылға тиклем колхоз ҡарамағында була.
1988 йылда музейға республика статусы бирелә, Башҡортостан Республикаһының Милли музейына беркетелә. 2002 йылға тиклем республиканың төп музейы филиалы була. 2002 йылда Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы итеп беркетелә.
2017 йылда музей буйлап виртуаль тур әҙерләнә һәм Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы сайтына ҡуйыла.
Музей фонды
Музей фондында Милли әҙәбиәт музейы мәғлүмәте буйынса 400-ҙән ашыу, Башҡорт энциклопедияһы буйынса — 500-ҙән ашыу экспонат бар. Шағир үҙе яһаған йыйылмалы ағас ултырғыс иң ҡәҙерле тарихи моноят булып тора.
Экспонттар өс тематик күргәҙмә залында урынлашҡан. 1-се залда Миәкә районы яҙыусылары һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаттарына бағышланған. 2-се залда башҡорттарҙың 19 быуат аҙағы — 20 быуат башындағы традицион торлаҡ интерьеры күрһәтелгән этнографик күргәҙмә урынлашҡан. 3-сө залда Аҡмулланың тормош юлына һәм ижадына арналған экспонаттар урын алған.
Яңы Кәшер
Яңы Кәшер — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы. Яңы Кәшер ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Урсала йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Яңы Кәшер — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Урсала улусы составына керә.
1764 йылда 3 тирмән, 1795 йылда — 1 мәсет, 1859 йылда — 2 мәсет теркәлгән. ХХ быуат башында бында 3 мәсет, 3 мәктәп, 4 һыу тирмәне, 2 тимерлек, 5 бакалея кибете иҫәпләнгән. Яҡынса 1920 йылдарҙа 4-се мәсет асыла.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.
Халҡы
1834 йылда — ир енесле 669 йән башҡорт һәм 196 йән типтәр; 1859 йылда — 1707 башҡорт йәшәй.
Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; икмәк заводы, ауыл хужалығы техникаһы предприятиеһы эшләй.
Варшавская Хана Леопольдовна
Варшавская Хана Леопольдовна (11 июнь 1921 йыл — 5 сентябрь 2006 йыл) — театр актёры, 1965—1985 йылдарҙа Республика рус драма театры актрисаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1981). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1975) ордендары кавалеры. СССР-ҙа ГДР драма сәнғәте фестивале дипломанты (Мәскәү, 1975).
Биография
Хана Леопольдовна (Юдит-Липовна) Варшавская 1921 йылдың 11 июнендә Екатеринослав (Днепропетровск, Украина) ҡалаһында икмәк бешереүсе ғаиләһендә тыуған. Хана Варшавская Днепропетровск театр училищеһында уҡый, ләкин Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, эвакуацияға китә. 1942 йылдың апрелендә хәрби хеҙмәткә алына, фронтта телефонист булып хеҙмәт итә. Һуғыш ваҡытында буласаҡ тормош иптәше Леонид Владимирович Левитин менән фронтта осраҡлы ғына фронтҡа китеп барған ике эшелон туҡтап торғанда таныша. 1947 йылда Леонид Левитинды армиянан демобилизациялайҙар. Йәштәр Башҡорт театр-художество училищеһына уҡырға инә. 1948 йылда Х.Варшавская А. П. Новоскольцев курсын тамамлай. Варшавская менән Левитин Златоуст, Сызрань, Архангельск ҡалалары театрҙарында, 1965—1985 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Республика рус драма театрында эшләй. Леонид Левитин Республика рус драма теарының баш режиссеры була. Артистка сәхнәлә бирелеп уйнай, тамашасылар уны һәр саҡ көтөп ала. Хана Варшавская йөҙҙән артыҡ роль башҡара: Дульская («Мораль пани Дульской», авторы Г.Запольская), Надежда Коломийцева («Последние», М.Горький), Бернарда Альба («Дом Бернарды Альбы», Ф.Гарсия Лорка) һәм башҡалар. уның башҡарыуында төрлө пландағы, төрлө характерҙағы ролдәр тыуа. Ул тәрән кисерештәргә һәләтле, яҡындары, яратҡан кешеләре өсөн йәнен фиҙа ҡылырға әҙер геройҙарҙы уйнай: Амалия («Разбойники», Ф.Шиллер), Аннушка («На бойком месте», А. Н. Островский), Зөмрәт («Изгнанная», Илшат Йомағоловтың «Нәркәс» драмаһы буйынса). Уға бигерәк тә көслө характерлы, ҡайһы ваҡытта ауыр һайлау алдында торған геройҙар ролен ышанып тапшыралар: Василиса Волохова («Царь Фёдор Иоаннович», А. К. Толстой), Анна Фирлинг («Мамаша Кураж и её дети», Б.Брехт) һәм башҡа.
Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институты
Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институты (КГФЭИ) (Казан дәүләт финанс-икътисад институты, Казанский государственный финансово-экономический институт) — Рәсәйҙә иҡтисад фәне өлкәһендә белгәстәр әҙерләүсе юғары уҡыу йорто. Вуз халыҡ-ара дәрәжәле белгәстәр әҙерләү менән генә сикләнмәй, шулай уҡ Рәсәй тормошонда килеп сыҡҡан ауыл финанс һәм иҡтисади мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ҡатнаша.
2011 йылдың көҙөнән Ҡазан (Волга буйы) федераль университетының бел өлөшө булып тора. КГФЭИ 7 факультет һәм 21 кафедраны берләштерә. КГФЭИ-ла 4 мең студент уҡый. Профессор-уҡытыусылар һаны 208 кеше. Институтта барлығы ғилми дәрәдәһе һәм исемдәре булған 195 кеше, шул иҫәптән 25 фән докторы эшләй. Хәҙерге ваҡытта аспирантурала 90 кеше уҡый, көндәҙгө бүлектә 34 кеше. 2007 йылдан Вәлитов Шамил Мәхмүт улы КГФЭИ ректоры булып эшләй.
Институт тарихы
Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институты 1931 йылда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының иҡтисад факультеты базаһында төҙөлә, артабан институтҡа В. В. Куйбышев исеме бирелә.
1992 йылда КГФЭИ Рәсәйҙә беренселәрҙән булып «Менеджмент» һәм «Иҡтисад» йүнәлеше буйынса юғары белемле белгестәр әҙерләүгә күсте.
1997 йылда КДФЭИ үҫеш тарихы музейы ойошторола.
2004 йылда юғары уку йортонда «Һөнәри коммуникация өлкәсендә тәржемәсе» өҫтәмә квалификация алыу программаһа асылды.
2009 йылда Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институты, Ҡазан дәүләт университеты һәм Татарстан дәүләт гуманитар-педагогик университеттары Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты составына инеүе тараһында иғлан ителде.
76 йыл эсендә Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институты финанстар, кредит, бухгалтер хисабы, анализ һәм аудит, етештереү иҡтисады, хеҙмәт иҡтисады, менеджмент, маркетинг, персоналдар менән идарә итеү, кризисҡа ҡаршы идара буйынса 43 меңдән артыҡ юғары квалификациялы белгестәр әҙерләне.
Факультеттар
Предприятие иҡтисады факультеты, фФинанс-кредит факультеты, Дөйөм иҡтисад факультеты, Менеджмент  факультеты (бөтөрөлгән), юҡары белемле белгестәрҙе яңынан әҙерләү факультеты.
Хеҙмәттәшлек
Хәҙерге ваҡытта институттың Рәсәй Федерацияһының әйҙәүсе юғары уҡыу йорттары, улар араһында РФ хөкүмәте ҡарамағындағы Мәскәү финанс академияһы, Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад академияһы, Санкт-Петербург иҡтисад һәм финанс университеттары менән тығыҙ элемтә бар. КГФЭИ-ның АҠШ (State University of New York), Франция (Universite Paris Dauphine) юғары уку йорттары менән партнерлыҡ бәйләнештәре бар.
Бина һәм кампус
Институт ҡаланың үҙәгендәге Туҡай майҙанында Сталин архитектураһы буйынса төҙөлгәнбинала урынлашҡан.
Заманса техника менән йыһазландырылған аудитория, 7 компьютер залы, бай китапхана бар (400 меңдән артыҡ китап һәм 200 ваҡытлы матбуғатһы). Институттың үҙ полиграфия базаһы бар, унда монографиялар, методик ҡулланмалар һәм башҡа хеҙмәттәр, шулай уҡ "Экономист" газетаһы һәм квартал һайын "Вестник КГФЭИ" фәнни журналы сығарыла.
Институттың йыһазландырылған 2 спорт залы, һыу-саңғы базаһы, теннис корттары бар. Йәй көнө студенттар спорт менән актив шөғөлләне һәм «Экономист» спорт-сәләмәтләндереү лагеренда һаулығын нығыта алалар. Институттың ҡатын-ҡыҙҙар волейбол командаһы юғары лигала уйнай. Институтта студенттарҙың һәм уҡытыусыларҙың сәләмәтлеген күҙәтеүсе табибтар эшләй, уңайлы ашхана, кафе һәм 4 буфет бар. КГФЭИ-ның дөйөм ятағы бар (Бутлеров ур., 6).
Ғилманова Рәйхана Ғарифулла ҡыҙы
Ғилманова Рәйхана Ғарифулла ҡыҙы (Гильманова Райхана Гарифулловна; 25 ғинуар 1954 йыл) — журналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2001), Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы, бер нисә киң мәғлүмәт сараһы мөхәррире. 1987—1993 йылдарҙа Башҡортостанда экологик йәмәғәт ойошмаһында һәм протест хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыусы.
Биографияһы
Рәйхана Ғарифулла ҡыҙы Ғилманова (ҡыҙ фамилияһы Мәсәғүтова) 1954 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Федоровка районының Өсбүләк ауылында тыуа.
1971 йылда Бала-Сытырман урта мәктәбен тамамлай.
1979 йылда — ВЛКСМ Үҙәк комитетының Юғары комсомол мәктәбенең (хәҙер — Мәскәү гуманитар университеты) журналистика бүлеген тамамлай.
1979—1985 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус теле кафедраһы ассистенты.
Хеҙмәт юлы
1985—1991 йылдарҙа — «Вечерняя Уфа» гәзите хәбәрсеһе. Август путчы көндәрендә (1991 йылдың 18-21 авгусы) һәм унан һуң бер аҙна Рәйхана Гильманова «Волга — Урал» гәзите базаһында «В последний час» тигән гәзит баҫтырып сығара. Гәзитте активистар төркөмө ҡала буйлап тарата. 1991 йылда Рәйхана Ғилманова "Уфимская воскресная газета"ны (1992 — йылдан «Воскресная газета») ойоштора һәм уның баш мөхәррире урынбаҫары була. Гәзит тиражы беренсе йылдарҙа 100000 дананан артып китә.
1994 йылда Өфө мэры М. А. Зайцев саҡырыуы буйынса ҡала хакимиәтенең матбуғат үҙәге етәксеһе була. Был вазифаһында ул быға тиклем бер өлөшө коммерция милегенә күскән Өфө сәнғәт галереяһы бинаһының төп өлөшөн һаҡлап алып ҡала. 1995 йылда ҡабат "Воскресная газета"ның баш мөхәррир урынбаҫары булып ҡайта. 2002 йылда ул Рәсәйҙең әйҙәүсе журналистары өсөн Халыҡ-ара журналистикаға үҙәге ICFJ (Журналистарҙың халыҡ-ара үҙәге) ойошторған «Яңы офоҡтар: медиа менеджерҙар уңыш өсөн асҡыстары» («Новые горизонты: ключи к успеху для медиаменеджеров») семинарында уҡый, үҙ проектын яҡлап, халыҡ-ара сертификатҡа эйә була. 2000 йылдарҙа «Воскресная газета» Башҡортостанда берҙән-бер бойондороҡһоҙ гәзит була. 2006 йылда редакцияның бер өлөшө гәзитте ООО «Альтернативное подписное агентство по РБ»ға һатырға ҡарар иткәс, быға риза булмаған журналистар, шул иҫәптән Рәйхана Ғилманова, эштән китә. 2008 йылда «Воскресная газета» сығыуҙан туҡтай.
2006—2007 йылдарҙа- «Охрана труда и промышленная безопасность» республика гәзитенең баш мөхәррире.
2007—2012 йылдарҙа — «Уфимская неделя» гәзитенең мөхәррире.
2013 йылда — «Наша Версия» гәзитенең төбәк ҡушымтаһы баш мөхәррире.
Рәйхана Гильманова социаль һәм сәйәси, мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф темаларын, мигранттар һәм мәжбүри күскенселәр проблемаларын яҡтырта. Ул гәзит уҡыусыларҙан чиновниктарҙың эшлекһеҙлеге, хеҙмәт закондарын, граждандарҙың хоҡуҡтарын боҙоу буйынса килгән мөрәжәғәттәре менән эшләй.
Ғилманова күренекле Рәсәй сәйәсмәндәре һәм популяр мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән осраша, әңгәмәләр эшләй. Уның геройҙары араһында Б. Н. Ельцин, А. М. Оболенский, Валерий Фокин, Алексей Козлов һәм башҡалар бар.
Журналист тикшереүҙәре
Рәйхана Ғилманованың бер эш йүнәлеше — тикшеренеү журналистикаһы. Ул Өфөнөң Ленин районында социаль торлаҡ бүлеүҙә оло хоҡуҡ боҙоуҙарҙы асыҡлай. . Архитектура һәйкәлдәренең емерелеүенә килтергән эшмәкәрлекте аса. Уның «Дәүләт башҡа һаҡламай» («Государством больше не охраняется») мәҡәләһе һөҙөмтәләре буйынса тикшереү үткәрелә, факттар дөрөҫ тип табыла, ләкин республика прокуратураһы енәйәт эше ҡуҙғатмай.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 йылда Рәйхана Ғилманова бер мандатлы 5-се һайлау округы буйынса РФ Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтелә. 9 кандидат араһынан бизнесмен һәм милләтсел «Русь» йәмәғәт ойошмаһы берләшмәһе лидеры Александр Арининдан ғына ҡалыша.
Иҫке Татыш
Иҫке Татыш (Старотатышево) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 451 кеше булған. Почта индексы — 452275, ОКАТО коды — 80230880004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хафиҙ Әсәд
Биографияһы
1963 йылда Әсәд Сүриәлә Бәғәҫ партияһын власҡа алып килгән хәрби түңкәрелештә ҡатнаша һәм Һауа-десант көстәре командующийы итеп тәғәйенләнә. 1966 йылда ул партияға нигеҙ һалыусыларҙыдәүләт менән идара итеүҙән ситләткән яңы түңкәрелештә генерал Сәләх Жәдит файҙаһына ҡатнаша. Яңы хөкүмәттә оборона министры вазифаһын биләп, Хафиҙ 1970 йылда сираттағы түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Жәдитте бәреп төшөрә.
Власҡа килгәс, Әсәд партияның сәйәсәтен радикаллектән сығарған - шәхси милеккә контролде кәметкән һәм элекке хакимдар реакцион тип иҫәпләгән илдәр менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртҡан.
Һалҡын һуғыш осоронда ул, төбәктә ғәрәп мәнфәғәттәрен сағылдырыусы роленә дәғүә итеп, Израилгә ҡаршы тороуҙа ярҙам алыу маҡсатында СССР яғына баҫҡан, ләкин панғәрәбилек (панарабизм) идеологияһынан баш тартҡан.
Көслө президент власы булған бер партиялы режим урынлаштыра, ил етәкселеген дини принцип буйынса бүлә (сөнниҙәр номиналь рәүештә сәйәси институттар, ә нүсәйриҙәр ҡораллы көстәр, разведка һәм махсус хеҙмәттәр менән етәкселек итә) һәм уның элекке кәңәш биреү функцияларын ҡыҫҡарта.
Хафиҙ баштан уҡ үҙенең вариҫы итеп ҡустыһы Рифатты һайлай, ләкин 1983-1984 йылдарҙа, Хафиҙҙың һаулығы насарайғас, Рифат власты үҙ ҡулына алырға маташа һәм илдән ҡыуыла.
Киләһе вариҫы Хафиҙҙың улы Басил була, тик ул 1994 йылда автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Сираттағы вариҫы - кесе улы Бәшәр, тик уның сәйәси тәжрибәһеҙлеге арҡаһында президент ҡарарын тәнҡитләүселәр табылған, тик ҡайһы берәүҙәр вазифаһынан төшөп тә ҡалғас, тауыш тынған. 2000 йылда Хафиҙ Әсәд йөрәк өйәнәгенән вафат була. Бәшәр Әсәд уның уның урынына килгән.
1983-1984 йылдарҙағы мираҫ кризисы
Ил менән бер үҙе етәкселек итеп, Хафиҙ баштан уҡ коррупционер репутациялы ҡустыһы Рифатты вариҫ итеп һайлай, ләкин 1983-1984 йылдарҙа, Хафиҙҙың һаулығы насарайыу сәбәпле, Рифат власты үҙ ҡулына алырға маташа.
1983 йылдың ноябрендә шәкәр диабетынан яфаланған Әсәд флебит менән ҡатмарланған йөрәк өйәнәге кисерә, был вариҫлыҡ кризисын тыуҙыра. 13 ноябрҙә Хафиҙ дауаланған госпиталдә булғандан һуң, Рифат ағаһының артабан да ил менән идара итәсәгенә ышанмай, үҙенең кандидатураһын президент һайлауҙарында ҡуясағы тураһында белдерә, әммә президент тирәһендәгеләрҙең хуплауын тапмай.
Рифат һөргөнгә ебәрелә, Сүриәгә 1992 йылда ғына ҡайта, әммә бер ниндәй ҙә сәйәси роль уйнамай.
Оборона бригадаларының һаны 30-35 мең кешегә ҡыҫҡартыла, уларҙың функциялары республика гвардияһына тапшырыла, уның командующийы Аднан Мәхлүф генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә. Хафиҙҙың улы Басил, майор, гвардияла ҙур йоғонтоға эйә була.
Мәсғүди
Әбү-л Хәсән Али ибн әл-Хөсәйен әл-Мәсғүди (أبو الحسن ، علي بن الحسين المسعودي‎, яҡынса 896, Бағдад — сентябрь 956, Фустат, хәҙерге Ҡаһирә) — ғәрәп тарихсыһы, географы һәм сәйәхәтсеһе. Тарҡау тарихи һәм географик күҙәтеүҙәрҙе энциклопедик характерҙағы масштаблы хеҙмәткә берләштереүсе беренсе ғәрәп авторы булараҡ, «ғәрәп Геродоты» ҡушаматы ала. Ибн Хәлдүн уны бөтә тарихсыларҙың «имамы» (башлығы) тип атай.
Сәйәхәттәре
Әл-Мәсғүди тормошо тураһында мәғлүмәт һаҡланмаған тиерлек. Уның үҙенең әҫәрҙәренән Әл-Масуди Бағдадта тыуған тип һығымта яһарға мөмкин. Сығышы менән Мөхәммәт пәйғәмбәр сәхәбәләре — Абдуллах ибн Масуд нәҫелдәре ырыуынан. Күп йылдар сәйәхәт иткәндән һуң, Дамаскта төпләнә, әммә ике йылдан һуң уҡ Фустатҡа күсә, унда «Күҙәтеү һәм күрһәтмәләр китабын» яҙа.
Әл-Мәсғүди үҙенең сәйәхәттәре ваҡытында Ғәббәсиҙәр хәлифәтенең төрлө провинцияларында, Һиндостанда, Ҡафтауҙа, Каспий диңгеҙенә яҡын ятҡан төбәктәрҙә, Сүриәлә, Ғәрәбстанда һәм Мысырҙа була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, әл-Мәсғүди шулай уҡ Ҡытайға, Занзибарға, Шри-Ланка утрауҙарына һәм хатта Мадагаскарға барып сыҡҡан булыуы мөмкин. Әл-Мәсғүди шулай уҡ үҙенең хеҙмәттәрендә Боронғо урыҫ дәүләтен һәм Хазар ҡағанатын телгә ала, һәм уның хеҙмәттәре был илдәрҙең тарихы буйынса мөһим тарихи сығанаҡ булып тора.
Хеҙмәттәре
Сығанаҡтарҙа әл-Мәсғүдиҙең егерменән кәм булмаған хеҙмәте телгә алына, шул иҫәптән ағыуҙар тураһында китабы. Уларҙың кәм тигәндә етәүһе тарих һәм география буйынса мәғлүмәттәргә ҡағылышлы. Уның 30 томлыҡ magnum opus — «Заман хәбәрҙәре» («Ахбар-әз-заман»), уға ҡушымта — «Урта китабы» («Китаб әл-аусат») кеүек үк, юғалған. "Заман хәбәрҙәре"нең хикмәтле Мурудж аззахаб ва ма’адин ал-джавахир («Алтын карьеры һәм аҫыл таштар сәсмәләре», иҫкергән тәржемә вариантында «Алтын туғай») исемле ҡыҫҡартылған яҙмаһы һаҡланған. «Муруж әз-зәхәб үә мәҙин әл-жәүһәр» («Алтын йыуыу һәм аҫыл таштар рудниктары») тигән әҫәрендә Ҡара диңгеҙ («Кейтас диңгеҙҙәре») буйы ярҙарында йәшәгән халыҡтар араһынан башҡорттарҙы («баджгард» исеме менән) телгә ала.
Үлер алдынан Әл-Мәсғүди беҙҙең көндәргә килеп еткән икенсе әҫәрен — Китаб ат-танбих ва-л-ишраф ("Күҙәтеү һәм күрһәтмәләр китабы"н) тамамлаған, унда быға тиклем яҙылған мәғлүмәттәрҙе төҙәтә һәм асыҡлыҡ индерә.
«Алтын карьеры» 132 бүлектән тора.
Әл-Мәсғүдиҙең ике әҫәре лә йыш ҡына антик авторҙарҙан алынған мөһим тарихи ентеклектәре менән, шулай уҡ фантастик легендалар һәм риүәйәттәрҙе «Мең дә бер кисә» әкиәтенә яҡын новелла рәүешендә һүрәтләүе менән айырылып тора, һәм бәлки, был компиляция сығанаҡтарының береһе булып торалыр. Башҡа урта быуат географтары кеүек, Әл-Мәсғүди сауҙагәрҙәрҙән һәм сәйәхәтселәрҙән ишеткән алыҫ илдәр тураһындағы хикәйәләрҙе тәнҡитһеҙ ҡабатлай.
Яңы Һыуыҡҡул
Яңы Һыуыҡҡул (Новосуккулово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Николаевка ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452785, ОКАТО коды — 80251840009.
Тарихы
Яңы Һыуыҡҡул ауылы тәүге тапҡыр 1895 йылда 185 кеше йәшәгән 35 ихаталы ауыл тип билдәләнә. 1920 йылда 48 ихатала 274 башҡорт йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләт — татарҙар (77 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Пидгрушная Елена Михайловна
Пидгрушная Елена Михайловна (Олена Михайлівна Підгрушна; 9 ғинуар 1987 йыл) — Украина биатлонсыһы, эстафетала 2014 йылғы олимпия чемпионы, 2013 йылдың Нове-Место-на-Моравецтағы спринтта донъя чемпионы, халыҡ-ара класлы спорт мастеры, 5 тапҡыр Европа чемпионы, 2009 йылдың эстафетаһында Европа чемпионы, Европа чемпионаты юниорҙар араһында (2007; эстафета) көмөш призеры, донъя чемпионаты юниорҙар араһында (2006, индивидуаль югереү) бронза призеры, биатлон буйынса эстафеталарҙа донъя Кубогы этаптары еңеүсеһе һәм призеры.
II һәм III дәрәжәләге княгиня Ольга ордены менән наградланған.
Биографияһы
Елена Михайловна Пидгрушная 1987 йылдың 9 ғинуарында Польшалағы Легницала тыуа. «Колос» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай. Беренсе һәм хәҙерге тренеры — Игорь Починок, йыйылма команда тренеры — Евгений Колупаев. Спорт ҡаҙаныштары араһында —Оберхофта (эстафета) донъя Кубогы этабы еңеүсеһе, юниорҙар һәм 2006 йылғы үҫмерҙәр араһында Донъя чемпионаты бронза призеры, 2007 йылғы ҡатын -ҡыҙ юниорҙар араһында Европа чемпионаты көмөш призеры, эстафета командаһы составында 2009 йылдағы Европа чемпионаты (Уфа, Рәсәй) алтын медалисы, эстафета командаһы составында 2010 йылдағы Европа чемпионаты (Отеля, Эстония) көмөш медалисы, 2016 йылда Кэнморҙа (Канада) спринт буйынса еңеүсе.
2011 йылдағы Донъя чемпионатында Ханты-Мансийскиҙа 4х6 км эстафетаһында көмөш алды, әммә Оксана Хвостенко антидопинг ҡағиҙәләрен боҙғаны өсөн Халыҡ -ара биатлонистар союзы украин ҡатын — ҡыҙҙар дүрт кешенән торған эстафета командаһын икенсе урындан мәхрүм итте.
Тернополь милли педагогика университетын (физик культура һәм спорт уҡытыусыһы) тамамлай.
Шөғөлдәре — сигеү.
2013 йылда Юғары рада депутаты Алексей Ҡайдуға кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда эстафета командаһы составында биатлон буйынса донъя кубогының икенсе этабы еңеүсеһе була.
Сочиҙағы Олимпия уйындарынан һәм Евромайҙандан һуң алды спортта пауза алды һәм паузу һәм Львов эске эштәр дәүләт университетынан эштән сыҡты. 2014 йылдың апрель айынан — ↑Украина йәштәр һәм спорт министры урынбаҫары.
Европа чемпионаттарында сығыш яһауы
[*] — юниор ярыштары
Сығыштарының һөҙөмтәләре
Таблицала биатлон сезоны яраштарындаспортсмендың яулаған урындары күрһәтелгән.