cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Танзания
Һаулыҡ һаҡлау
5 йәшкә тиклем балалар араһында үлем осрағы — 1000 яңы тыуған балаға 76. Уртаса ғүмер оҙонлоғо 51,45 йәш (ир-аттар өсөн 50,06 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 52,88 йәш). Илдең 5,7 % өлкән халҡы ВИЧ менән зарарланған. Балалар үлеме араһында киң таралған сәбәп булып тапма ауырыуы тора. Ә өлкәндәр араһында үлем сәбәбе булып ВИЧ/СПИД тора. 2006 йылға ҡарата мәғлүмәттәр буйынса эсәр һыуҙың яҡшыртылған сығанаҡтарына халыҡтың тик 55 % инә алған. 33 % яҡшыртылған санитария шарттарына эйә булған.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт ТВС телерадиокомпанияһы (Tanzania Broadcasting Corporation — «Танзания радиотапшырыуҙар корпорацияһы»), үҙ эсенә шул уҡ исемле телеканалды, TBC Redio ya Taifa, TBC FM һәм TBC International радиостанцияларын ала.
Илдә радиотапшырыуҙар 1956 йылдан, телевидение 1994 йылдан алып барыла (Занзибарҙа — 1972 йылдан). Телевизион приёмниктарына халыҡтың 5 % кәмерәге эйә.
Дәүләт мәғлүмәт агентлығы — Press Services Tanzania.
Ай тотолған төндә (опера)
Ай тотолған төндә — 1996 йылда композитор С. Ә. Низаметдинов тарафынан С. Ә. Низаметдинов һәм Р. М. Ғәлиев либреттоһына яҙылған башҡорт операһы.
Тасуирлама
«Ай тотолған төндә» операһын Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедияһы буйынса 1996 йылда башҡорт композиторы С. Ә. Низаметдинов яҙа. 1967 йылда «Ай тотолған төндә» пьесаһы өсөн уның авторы РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге премияһына лайыҡ була. Операның премьераһы 1996 йылда Өфөлә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында була.
Спектаклгә башҡорт, рус, Европа мелосы интонациялары менән һуғарылған һутлы музыкаль тел хас. «Ай тотолған төндә» операһының симфонизацияһында интонация-тематик кимәл ҙур урын биләй. Төп ролде лейтмотив системаһы уйнай, һәр персонаждың тема, мотив, төп интонациялар рәүешендә лейтхарактеристикаһы бар.
Сюжеты
Опералағы хәл-ваҡиғалар XVII  быуатта бара. Башҡорт далаһындағы бер боронғо ырыуға ире һәләк булған бай, аҡыллы ҡатын Тәңкәбикә идара итә. Хакимәнең тормошо ғаилә мәшәҡәттәре һәм йорт тураһында хәстәрлек эсендә аға. Ғаиләлә кинйә ул Ишмырҙа үҫә, уртансы ул Аҡъегет һылыу Зөбәржәт менән йәрәшкән, өлкән ул Юлмырҙа урыҫ батшаһы хеҙмәтенән ҡайтырға тейеш, уны йәш ҡатыны Шәфәҡ көтә.
Беренсе шаршауҙа Тәңкәбикәнең йәйләүе күрһәтелә. Аллаһы Тәғәлә аҡылдан мәхрүм иткән Диуананы Тәңкәбикә һәр ваҡыт йылы ҡаршы ала. Тәңкәбикә аҡылы һәм ғәҙеллеге менән билдәле.
Үтеп барышлай дәрүиш башҡорт йәйләүендә туҡталып ял итә. Ҡасандыр ул Тәңкәбикә исемле һылыу ҡыҙ менән таныш була. Яҡшы яңылыҡ килә — һуғыш тамамланған, тимәк, бер аҙҙан Юлмырҙа ҡайтасаҡ. Шунда беренсе һыбайлылар күренә, әммә улар араһында йөҙ башы Юлмырҙа юҡ. Уның ҡәберенән алып ҡайтылған бер ус тупраҡҡа әсәһенең һәм Шәфәҡтең әсе күҙ йәштәре түгелә.
Икенсе шаршауҙа аҡһаҡалдар Шәфәҡте Аҡъегеттең ҡатыны итергә ҡарар итә, ә Зөбәржәтте кескәй Ишмырҙаға бирергә булалар.
Өсөнсө шаршауҙа яҙмышҡа буйһонған Шәфәҡ менән Аҡъегет өсөнсө ай бер тирмәлә көн итә. Шәфәҡтең көндәре һәм төндәре яңғыҙлыҡ һәм һағыш эсендә үтә. Аҡъегеттең йөрәге элеккесә Зөбәржәтте ярата. Шәфәҡ иренең төндө ҡайҙа үткәргәнен белә, ырыу кешеләре уларҙы ғәйепләй.
Дәрүиш Шәфәҡтең мөхәббәте тураһында хыяллана һәм, әгәр ул кешеләр алдында иренән баш тартмаһа, Айҙы һүндереү менән янай. Бөгөнгө төндә ай тотоласаҡ бит!
Аҡъегет менән өс көнгә айырылышыуға ла түҙә алмаған Аҡъегет Зөбәржәт тирмәһенә килә. Ул әсәһенә тик Зөбәржәт менән буласағын әйтә. Тик был гонаһ һәм йоланы боҙоу һанала! Әммә донъя емерелһә лә,  ул Зөбәржәттән баш тартмаясаҡ! Әсә йөрәге ҡыйратыла. Тәңкәбикәнең үкенеүҙәрен ярһыған халыҡ өйкөмө ишетмәй. Ай һүнә, Аҡъегет менән Зөбәржәт ырыуҙан ҡыуыла. Әммә яңы Ай тыуа.
Әҙәбиәт
его автор и исполнитель: сб. матер. Междунар. науч.-практич. конф. молодых учёных. — Уфа, 2006.
Ит
Ит — һуйылған мал йә ашарға яраҡлы ҡырағай хайуан кәүҙәһенең май, тарамыш, тоташтырғыс туҡымалар менән бергә арҡыры-буй мускуллы өлөшө, һөйәк туҡымалары менән  (һөйәкле ит) ҡуша йә  тик мускул туҡымаһынан ғына ла (һөйәкһеҙ ит) була.
Шулай уҡ тел (анатомия), бауыр, бөйөр, мейе (анатомия), йөрәк, үпкә (анатомия), эс-ҡарынын да ит тип атайҙар. Ит башлыса ризыҡ булараҡ ҡулланыла. Ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, балыҡ һәм диңгеҙ ризыҡтары ит төшөнсәһенә индерелмәй.
Ашау өсөн тәғәйенләнгән иттең күп өлөшө мал һуйыу урындарында махсус ит тоҡомло малды салыу юлы менән етештерелә. Ризыҡ итеп башҡа хайуандарҙың ите лә ҡулланыла (эре һәм ваҡ ҡырағай хайуандар, һөйрәлеүселәр, ер-һыу хайуандары һәм башҡалар). Донъя халыҡтарының аш-һыуында төрлө хайуандарҙың ите ҡулланыла. Был башлыса ит төрҙәрен табыу ысулдарына һәм традициялаына бәйле.
Итте«пробирка эсендә үҫтереү» юлдары ла өйрәнелә.
«Ит» һүҙе күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла (мәҫәлән, «пушка ите»).
Иттең составы һәм үҙенсәлектәре
Иттең ризыҡ булараҡ файҙаһы уның составындағы ҡиммәтле аҡһымдарына бәйле. Был аҡһымдарҙа алыштырғыһыҙ аминокислоталар (валин, лейцин, изолейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин) һәм алыштырғыһыҙ туйындырылмаған май кислоталары (незаменимые полиненасыщенные жирные кислоты — ПЖК) булған липидтар бар. Кешенең туҡланыуында ит — ул фосфор сығанағы ла; ит менән бергә кеше организмына микроорганизмдар һәм витаминдар инә. Экстрактив матдәләр иттең ризыҡ булараҡ татын арттыралар, кешенең аппетитын ҡуҙғыталар, аш эшкәртеү биҙҙәренең эшмәкәрлеген арттыралар.
Төрөнә ҡарап төрлө хайуандың ите бер-береһенән химик составы һәм үҙенсәлектәре менән айырыла. Мәҫәлән, сусҡа ите йомшаҡ, майлы була, уның үҙенә генә хас күңелгә ятышлы еҫе һәм таты бар. Шуға күрә лә сусҡа итен етештереүҙә мускул туҡымаһы ла, май туҡымалары ла киң ҡулланыла. Һыйыр итенең мускул туҡымалары бер аҙ шыртыраҡ, сағыу төҫтә, экстрактив матдәләре аҙыраҡ була. Ул майының бик иреп бармауы менән айырыла. Һыйыр итенең технологик әһәмиәте — һыу һәм тоҙҙа ирей торған аҡһымдар күплегендә.
Төрлө хайуандар тере ауырлығы менән дә, ит сифаты менән дә бер-береһенән айырылалар. Ит өсөн махсус үрсетелгән һыйыр малының ит продукцияһында ныҡ үҫешкән мускул һәм май туҡымалары күп; бындай ит һутлыраҡ, йомшаҡ һәм татлы була. Һөт һәм ит-һөт тоҡомдарының итендә һөйәк һәм тарамыш күплеге, тән туҡымалары араһындағы майҙың аҙлығы, органолептик күрһәткестәрҙең насарыраҡ булыуы билдәле.
Ит сифатының төп күрһәткестәре: pH кимәле, йомшаҡлығы, мускул туҡымалары морфологик өлөшсәләренең үҫеш кимәле, автолиз характеры хайуандарға нәҫел буйынса бирелә.
Хайуандарҙың енесе, бестерелеүе лә үҫеү тиҙлегенә һәм хайуандың аҙыҡ үҙләштереүенә, шулай уҡ иттең сығышына, сифатына йоғонто яһай. Йәш хайуандар итендә енес айырмаһы бик һиҙелмәй; мал олоғая килә уның итендә һыу дәүмәле арта һәм бер үк ваҡытта аҡһым һәм май дәүмәле кәмей бара. Шулай уҡ үгеҙ малы итендә тоташтырыу туҡымалары (тарамыш) дәүмәле арта, ҡараһыу төҫ барлыҡҡа килә. Бестерелгән хайуандар яй үҫешә, әммә уларҙың итендә «мәрмәр һымаҡ» айырым бер һүрәт барлыҡа килә. Ата сусҡа һәм түлһеҙ инә сусҡа итенә тәмһеҙ еҫ инә. Инә сусҡаларҙың тән туҡымалары нәҙек сүсле һәм сағыуыраҡ төҫлө була.
Творогов Иван Александрович
Иван Александрович Творогов (1742 йыл —1819 йылдан һуң) — Илек казагы, 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында Пугачев армияһы атамандарының береһе, казак полковниктарының үҙҙәрен ғәфү итеү хаҡына Пугачевты властарға һатыу заговорында ҡатнаша.
Ит
Иттең составы һәм үҙенсәлектәре
Йәше арта барған һайын хайуандарҙың ите мускул туҡымаһы сүстәренең йыуанайыуы, тарамыштарҙа эластин сүстәренең артыуы һәм коллаген сүстәрҙең нығыныуы арҡаһында шыртыраҡ була бара. Иттең химик составы ла үҙгәрә: майы арта, һыуы кәмей. 12-нән 18 айға тиклемге арала һыйыр малы итенең төп компоненттары нисбәте уны сифатлы итә. Сусҡаларҙа иһә улар 8 айлыҡ булғас та сифаты отошло кимәлгә етә. Малдың енесе һәм бестерелеүе йылдар үтә килә ит сифатына нығыраҡ тәьҫир итә.
Колбаса етештереүҙә сифат йәһәтенән һыйыр малын иткә ҡулланғанда йәшенә ҡарап ике төркөмгә айыралар: 3 йәштән оло мал (эре мал ите) һәм 3 айҙан 3 йылға тиклемге мал (йәш мал ите).
Творогов Иван Александрович
1773 йылдың 23 сентябрендә Илек ҡалаһы эргәһендә Яйыҡ казактары урындағы казактарҙы баш күтәреүселәр армияһына ҡушылырға инандыра. Илек казактары полкы атаманы итеп Иван Творогов һайлана. 1773 йылдың ноябрендә Творогов пугачевсыларҙың хәрби коллегияһы составына инә. Ырымбурҙы ҡамауҙа, баш күтәреүселәрҙең Урал һәм Волга буйы походында ҡатнаша. 1774 йылдың авгусында Творогов полковниктар Федулев, Чумаков һәм башҡалар менән бергә Пугачевҡа ҡаршы заговор ойоштора. Ул ҡулға алынһа, хөкүмәттән үҙ ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалырға һәм яза алыуҙан азат итеүҙәренә өмөтләнәләр. 25 августа Солеников ватагаһы янындағы алышта, Волганы аша сығып казактар ваҡ отрядтарға бүленгәс, заговорсылар 8 сентябрҙә Оло Үҙән йылғаһы эргәһендә Пугачевты бәйләйҙәр һәм уны бер аҙнанан һуң Яйыҡ ҡаласығына алып баралар.
Ит
Иттең автолизы
Һуйылған малдың кәүҙәһенә кислород килеүе туҡтай, әсеү үҙгәрештәре һәм ҡан әйләнеше юғала, химик синтез һәм энергия эшләү тотҡарлана, туҡымаларҙа алмашыу продукттары туплана һәм күҙәнәктәрҙәге осмос баҫымы боҙола. Былар барыһы ла иттә тере саҡта булған системаларҙың үҙенән-үҙе емерелеүе һәм үҙенән-үҙе ферменттар барлыҡҡа килеү эшмәкәрлеген булдыра. Был ферменттар үҙҙәренең каталитик әүҙемлеген оҙаҡ ваҡытҡа һаҡлай ала. Был эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә туҡыма (биология) компоненттары тарҡала, иттең сифат күрһәткестәре (механик ныҡлығы, һыу кимәле, тәме, төҫө, еҫе) һәм микробиологик процестарға тотороҡлоғо үҙгәрә бара.
Творогов Иван Александрович
Ноябрҙә Творогов Мәскәүгә килтерелә. Унда Пугачев һәм ихтилалдың башҡа төп ҡатнашыусылары өҫтөнән генераль тәфтиш үткәрелә. Суд ҡарары буйынса, 1775 йылдың 9 ғинуарында Лифляндия губернаһының Пернов ҡалаһына (хәҙерге Эстонияның Пярну ҡалаһы) ғүмерлек һөргөнгә ебәрелә. Һуңғы тапҡыр телгә 1819 йылғы документта телгә алына.
Ит
Ит төрҙәре
Артабанғы мөҙәл (исемлек) төрлө мәҙәниәттә ҡулланылған хайуан иттәренең төрҙәрен күрһәтә:
Һөтимәрҙәр:
Ҡоштар: тауыҡ ите, өйрәк ите, ҡаҙ ите, күркә ите, (күгәрсен, бүҙәнә, фазан, сел (ҡор), вальдшнеп) һ.б.
Һөйрәлеүселәр: ташбаҡа, кеҫәртке, йылан, игуана, крокодил, аллигатор.
Антик осорҙа
Гомер, Платон, Ксенофонт (б.э.т. IV б.), Плутарх (б.э. I б.), Лукиан (б.э. II б.), Афеней, Апиций (б. э. III б.) кеүектәрҙең антик әҙәбиәт яҙмаларында мәжлес, байрам һыйын һүрәтләүҙәр табылған. Боронғо авторҙар ит ризыҡтарының төрлө төрҙәрен телгә ала. Мәҫәлән, Афина мәжлестәрендә йорт һәм ҡыр хайуандарының итен ашағандар, ә деликатес итеп  ҡуян, ҡыр күгәрсене ите бирелгән. Ит, ярма һәм тәмләткестәрҙе ҡушып (тултырма) колбасалар яһағандар. Тоҙло һәм ыҫланған ит хәҙерге ветчинаны хәтерләткән. Рум халҡында сусҡа, һарыҡ, һыйыр, ишәк иттәрен яратҡандар. Ҡыр хайуандарынан ҡыр сусҡаһы (ҡабан ите) ҡулланылған. Малдың эс-бауырынан яһалған сосиски һәм колбасаларҙы, йорт ҡоштары һәм ҡыр ҡоштары итен дә яратҡандар.
Рәсәйҙә
Руста христианлыҡты ҡабул иткәнгә тиклем ҡорбан килтереү өсөн генә хайуандарҙы салғандар. Христианлыҡ ҡабул ителгәс, халыҡ христиан ураҙаһын (пост) тота башлай һәм ит ашаусылар барлыҡҡа килә. Ит етештереүсе һөнәрселәр, тире эшкәртеүселәр, һөйәк һырлаусылар күбәйә.
Петр I дәүеренә тиклем малды баҙарҙарҙа, ихаталарҙа, махсус «ит шалаштары»нда, ҡырҙа, йылға ярҙарында, соҡор янындағы асыҡ урындарҙа һуйғандар. Петр I мал һуйыу урындары төҙөргә бойора һәм ит һатыуҙы көйләүсе махсус указ сығара. В рядах и местах, где столовые харчи продаются, всё держать здоровое… Ежели кто будет чинить не по сему, и в том будет пойман, за первую вину будет бит кнутом, за вторую будет сослан на каторгу, за третью будет смертная казнь учинена. Ошо осорҙа армия өсөн тоҙло һәм ыҫланған итте бик күп етештерә башлайҙар һәм шунан башлап колбаса етештереү үҫешә.
Итте консервалауҙың ябай ысулдары бик борон уҡ билдәле булған. Төтөндә ыҫлап, итте оҙаҡ һаҡлай белгәндәр. XIX быуат уртаһында Рәсәйҙә төрлө ыҫланған ризыҡ етештереү өсөн сусҡа ите күбәйә. Сит илдәрҙән ит ыҫлау һәм колбаса өсөн төрлө ҡоролмалар, тәмләткестәр килтерелә башлай.
XX быуат башында Мәскәүҙә колбаса һымаҡ ризыҡ төрҙәрен етештереү ҡоролмаларын эшләүсе заводтар («Торговый дом Фриц Фюрле», «Вернер и Пфлейдерер») асыла.
Башҡорт, ғөмүмән төрки халҡында ла, ит эшкәртеү бик ныҡ үҫешкән була. Бигерәк тә оло малдың итен йәй көндәре һыуытҡысһыҙ оҙаҡҡа һаҡлау, оҙон юлға сыҡҡанда яугирҙарға биреп ебәреү өсөн итте ҡаҡлау киң таралған булған. Мал итен генә түгел, ҡош-ҡорт итен дә ҡаҡлағандар. Шулай уҡ мал һуйғандан һуң тиҙ боҙола торған эс-бауыр, үпкә иттәрен бөйөр майы һәм тәмләткестәр ҡушып ваҡ итеп турап, малдың йыуан эсәгенә тултырып бик татлы тултырмалар яһағандар. Был йолалар ауылдарҙа бөгөнгө көндә лә һаҡлана. Киптерелгән йылҡы ҡаҙылыҡтары, ҡаҙ түшкәләрен етештереүсе предприятиелар үҫешә.
Ит етештереү
Итте донъя кимәлендә етештереү йылына 53-54 млн тонна тәшкил итһә лә, халыҡтың йән иҫәбенә етештереү дәүмәле төрлөсә. Мәҫәлән, донъя буйынса йән башына уртаса 33,2 кг ит етештерелә тип алһаҡ, Европа илдәренә ул 83,5 кг, Ҡытайға — 29,4 кг, Данияға — 326,9 кг, Бельгияға — 144,2 кг тура килә.
Ит төрҙәре буйынса сусҡа ите беренсе урында — 39,1 %, икенсе урында ҡош ите — 29,3 %, артабан һыйыр ите — 25,0 %, һарыҡ ите — 25,0 %, башҡа төр иттәр — 1,8 %.
Донъя кимәлендә ит һәм ит ризыҡтары һатыуҙа АҠШ айырым урын биләй. Был ризыҡҡа донъя хаҡтарының сағыштырмаса түбән булыуы арҡаһында илдә үҙҙәре етештереүгә ҡарағанда ситтән һатып алыуға өҫтөнлөк бирәләр. АҠШ-тың аграр сәйәсәте күберәк ашлыҡты, бигерәк тә фураж (мал аҙығы өсөн) ашлығы экспортлауға ҡоролған. АҠШ үҙ мөмкинлектәрен малсылыҡты түгел, ә малсылыҡ өсөн «сеймал» экспортлауға көйләй. 2007 йылда Рәсәйҙә ҡулланылған һыйыр итенең 43%-ы импортҡа ҡайтып ҡала. 2008 йылда был өлөш 46 % була. Белгестәр был хәлде ресторан һәм дөйөм туҡланыу селтәрендә һорауҙың артыуы, ә ил эсендә һыйыр ите етештереүҙең кәмеүе менән аңлата.
2012 йыл йомғаҡтарына ҡарағанда Рәсәйҙә мал һәм ҡош ите күләме (тере ауырлыҡта) хужалыҡтарҙа 11 млн. 630 мең тонна булған. Итте импортлау 2,5 млн тонна тәшкил иткән. Тимәк, Рәсәйҙә ит импорты ҡулланыуҙың 17%-ын тәшкил итә.
Өй шарттарында һәм дөйөм туҡланыу предприятиеларында итте кулинар эшкәртеү төрҙәре
Итте төрлө ашамлыҡтар менән бергә ҡушып әҙерләргә мөмкин, шуға ла унан бик күп төрлө ризыҡ бешереп була.
Ит ризыҡтарын әҙерләгәндә төрлө йылытыу ысулдары ҡулланыла: һыуҙа бешереү, ҡурыу, быҡтырыу (кулинария) һәм мейестә томалау.
Бешереү һәм ҡурыу
Һыйыр, быҙау, һарыҡ, ҡуян һәм сусҡа иттәрен икенсе тәғәм (вторые блюда) өсөн аҙ ғына һыу ҡушып (1 кг иткә 1—1,5 л һыу) бешерәләр. Бешереү өсөн әҙерләнгән ит, башлы һуған, петрушка (үлән), кишер һәм сельдерейҙы (1 кг иткә 1,5 кг йәшелсә) эҫе һыуға һалалар, ҡайнатып сығаралар һәм 90—95° эҫелегендә ит бешеп еткәнсә ҡайнаталар. Был ысул менән бешергәндә иттәге иреп юғалыр матдәләр аҙыраҡ бүленеп сыға. Ит бешеп сығыр алдынан тоҙ һалалар. Ит бешкән һурпаны төрлө соус һәм аштар әҙерләүҙә ҡулланалар. Иттең бешеү ваҡыты хайуан төрөнә, йәшенә һәм һимеҙлегенә бәйле. Төрлө ит төрлөсә (ит киҫәге ҙурлығына, ҡайһы өлөш алыныуына ҡарап 40 минуттан 3 сәғәткә тиклем) бешә. Әҙер булыуын белеү өсөн ит киҫәгенең иң итле урынына повар энәһе ҡаҙайҙар. Әгәр энә ауырлыҡ менән инһә һәм энәне алғас, тишегенән ҡыҙғылт һут сығып, ул ҡайнар һыуҙа ойошһа, тимәк әле был ит бешеп етмәгән була.
Бешкән ит киҫәктәрен тәрилкәгә рәт менән теҙеп һалалар, өҫтөнә аҙ ғына һурпа ҡоялар, ҡапҡас менән ябалар һәм өҫтәлгә ҡуйғанса 60—65° йылылығында һаҡлайҙар. Быҙау һәм һарыҡтың түш ите бешеп сыҡҡас та, ҡабырға һөйәктәрен һурып алалар.
Эре киҫәктәрҙе бешереү
Һыйыр ите (һум ит, арҡа һәм бил өлөшө). Ит өҫтөнә тоҙ, борос һибәләр, эҫе туң май (май кимәле 1-1,5 см) һалынған табаға һалып көслө утта тыш яғынан кетерҙәк барлыҡҡа килгәнсә ҡуралар. Ит киҫәктәрен араһында 0,5 см ара ҡалдырып һалабыҙ (май һыуынып китмәһен өсөн). Тығыҙ итеп һалғанда май һыуына башлай, кетерҙәк тиҙ генә барлыҡҡа килмәй, иттән күп һыу сыға һәм ит һутһыҙ, ҡаты була.
Плитәлә ҡурғандан һуң итте мейестә ҡурып алалар. Ҡурған ваҡытта һәр 10-15 минут һайын ит өҫтөнә һурпа һәм май ҡоялар.
Әгәр мөмкинлек булһа, ҡурыр алдынан мейесте 300—350° тиклем йылытып итле табаны (алдан ҡурып тормайынса) шунда уҡ мейескә ҡуйырға була. Был осраҡта кетерҙәк тиҙерәк барлыҡҡа килә һәм тигеҙ була.
Бешеү ваҡыты киҫәктәр ҙурлығына бәйле.
Быҙау, һарыҡ, сусҡа ите
Быҙау, һарыҡ, сусҡа иттәрен эре киҫәктәр менән ҡурыу өсөн ҡабырға, түш иттәрен ҡулланалар. Шулай уҡ быҙау (башмаҡ), һарыҡтың бөйөр тапҡырындағы итен эре киҫәктәр менән ҡуралар.
Һарыҡ ите киҫәктәренә, ҡурыр алдынан, һарымһаҡ һыларға мөмкин; һарымһаҡты тоҙ һәм ҡара борос менән төйөргә һәм ҡурыр алдынан 2-3 сәғәт алдан ит киҫәктәренә һыларға кәрәк.
Әҙерләнгән ит киҫәктәренә тоҙ һәм борос һибәләр, ара ҡалдырып иттең тыш яғын өҫкә ҡаратып табаға теҙәләр. Һәр табаға бер үк ауырлыҡтағы һәм бер ҙурлыҡтағы киҫәктәрҙе теҙәләр. Ит өҫтөнә туң май (майлы сусҡа ите өҫтәнә һыу) ҡоялар. Мейестә тулыһынса ҡурылғанса ҡуралар. Ҡурған ваҡытта табала шыйыҡлыҡ аҙ булырға тейеш, сөнки ул күп булһа кетерҙәк барлыҡҡа килмәй. Шуға ла ҡурыу мәлендә һыу йәки һурпаны аҙ-аҙлап ҡына, 10-15 минут һайын, ҡойоп торорға.
Сусҡа итен тиреһе менән ҡурғанда тәүҙә эҫе һыуға тығып алалар, ә тиреһен квадрат йәки ромбиктар килеп сығырлыҡ итеп киҫә бирәләр.
Ит киҫәктәренең бешеүен белеү өсөн ашнаҡсы энәһе менән тишеп ҡарайҙар. Энә тигеҙ һәм еңел инһә, ағып сыҡҡан һут үтә күренмәле булһа — бешкән тигән һүҙ.
Эҫелеген тигеҙләп торған хәлдә ит өҫтө тигеҙ генә кетерҙәк менән ҡаплана. Әгәр мейестең махсус көйләүесе булмаһа, эҫелек артып киткәндә мейес ҡапҡасын аса биреп, ит өҫтөн еүеш ҡағыҙ менән ҡаплап алырға кәрәк.
Өлөшлө һәм ваҡ киҫәкле иттәрҙе ҡурыу
Өлөшлө һәм бәләкәй киҫәкле итте йыш ҡына аҙ майҙа һәм һирәкләп — күп күләмдәге майҙа (фритюрҙа) ҡуралар. Тәүге ысул менән — тәбиғи һәм сохари вағында әүәләнгән сей ит киҫәктәрен, ә икенсеһе менән  бары тик әүәләнгән итте ҡуралар. Һирәкләп әйләнеп торған сыбыҡта ла ҡуралар.
Йоҡа ғына өлөшлө ит киҫәктәрен — лангет, антрекот — тимер йәки суйын табаларҙа ҡуралар. Тәбиғи сусҡа һәм быҙау кәтлиттәре, филе, бифштекстарҙы ваҡ тишекле иләктәрҙә, ҡалын тышлы таба йәки суйын табаларҙа ҡуралар. Ҡурыр алдынан иткә тоҙ һәм борос һибәләр. Ҡурыу өсөн итте 130—140° эҫелегендә ҡыҙҙырылған туң майлы һауытҡа һалалар.
Кетерҙәк барлыҡҡа килеү менән итте әйләндереп һалалар. Ут ҡыҙыулығы ҡурып бөткәнсә кәмемәҫкә тейеш. Бары тик ҡалын ит киҫәктәрен (филе, бишфтекс) генә бер аҙ һүрән эҫелеҫтә ҡурып бөтөрәләр.
Өлөшлө киҫәктәрҙе әҙер булғанса ҡуралар, ә әүәләнгән киҫәктәрҙе, кетерҙәк барлыҡҡа килгәндә бешеп өлгөрмәһә, мейестә бешереп бөтөп ҡуялар.
Фритюрҙа ҡурыу өсөн бешкән йәки ҡурылған ризыҡты онда, йомортҡала йәки сохариҙа әүәләйҙәр. Әүәләнгән киҫәктәрҙе 160—170° тиклем эҫетелгән туң майға һалалар. Майҙың күләме 4:1 булырға тейеш.
Күмерҙә рәшәткә өҫтөндә йәки шешлек мейесендә итте тәбиғи килеш, 8-20 минут тирәһе, ҡуралар.
Эре киҫәктәрҙе быҡтырыу
Быҡтырылған ит күләме 1,5 кг-дан да артмаһа яҡшыраҡ.
Быҡтырыр алдынан итте кетерҙәк барлыҡҡа килгәнсә ҡуралар һәм өҫтөнә аҙ ғына һыу ҡойоп, һауыт ҡапҡасын ябып, төрлө тәмләткестәр өҫтәп, хатта әҙер соус та ҡойоп быҡтыралар. Быҡтырыу өсөн башлыса мал ботоноң ҡабырға һәм өҫкө өлөшө һәм ҡалаҡ һөйәге ите алына.
Иттең тәме һәм еҫен тәмләткестәр, хуш еҫле йәшелсәләр тулыландыра. Хуш еҫ биреүсе йәшелсәләр: башлы һуған, кишер, сельдерей һәм петрушканы (үҫемлек) 1 кг иткә 100 г иҫәбенән ҡушалар.
Итте быҡтырғанда сама менән: ҡара борос, лавр япрағы — 0.5 г, петрушка үләнен — 5 г, упроп — 3 г ҡушалар. Быларға тағы ла дәрсен (корица), ҡәнәфер, мускат сәтләүеген өҫтәргә мөмкин (1 кг иткә һәр береһенән 0.5 г). Иткә ҡырҡыу тәм өҫтәр өсөн аҡ йәки ҡыҙыл йөҙөм шарабы, кеүәҫ, һеркә, шулай уҡ маринадланған емештәр һәм һуты менән емеш-еләк тә (1 кг иткә 100—150 г) ҡушырға мөмкин. Был һуттарҙы ҡушҡанда томат иҙмәһенең күләмен ҡап яртыға кәметәләр.
Иттәге витаминдар һәм минераль матдәләр
Ит аҡһым (15-20 %), минераль матдәләр (яҡынса 0,8-тан 1,6 % тиклем) сығанағы булып тора. Минераль матдәләрҙән башлыса калий фосфаты, кальций, магний, цинк һәм баҡыр, шулай уҡ тимер бар. Минералдар бауыр һәм башҡа ағзаларҙа, шулай уҡ ҡанда күп. Бауыр В төркөмө, D һәм А витаминдарына бай 12.
Ҡулланыу буйынса кәңәштәр
Хәҙерге ваҡытта диетологтар итте аҙыраҡ ашарға тәҡдим итәләр (урта һәм аҙ күләмдәге физик көсөргәнешлектә дөйөм ҡулланған ризыҡтың 25-30 % тәшкил итергә тейеш). Бигерәк тә майлы ит ҡулланыуҙы сикләргә кәңәш итәләр. Шул уҡ ваҡытта бер сикләүһеҙ ҡош ите, балыҡ һәм диңгеҙ ризыҡтарын ҡулланырға була. Ҙур молекуляр массалы майы булған иттәрҙе ҡәтғи сикләргә ҡушыла. Бындай май кислоталары булған иттәр ашарға башҡа ризыҡ ҡалмағанда йәки бик күп энергия сарыф ителгәндә генә ҡулланылыуы мөмкин.
Итте артыҡ күп ашау зыяны
Ит ашауҙы сикләүҙең сәбәбе шунда: итте артыҡ күп ашағанда башҡа ризыҡтарҙы ҡулланыу сикләнеүе иҫәбенә кәрәкле файҙалы матдәләр дәүмәле кәмеүе арҡаһында төрлө сирҙәргә килтерә. Бигерәк тә йөрәк-ҡан тамыры сирҙәре: гипертония һәм инсульт ҡурҡынысы ҙур. Шулай уҡ бөйөр ауырыуҙары; подагра; шәкәр диабеты; остеопороз; яман шеш барлыҡҡа килеүе, шул иҫәптән һөт биҙҙәре, , аналыҡ,    йыуан һәм тура эсәктәрҙең яман шештәрен тыуҙыра;    ашҡаҙан-эсәк сирҙәренә килтереүе ихтимал; һимереү һ.б.). Ҡайһы бер диетологтар, сирҙәрҙе булдырмау йәки дауалау өсөн, ваҡытлыса йәки даими иттән ваз кисергә лә кәңәш итәләр.
Итте саманан тыш ҡулланыу зыяны булып организмға экзоген холестерин инеүе һанала. Был фактор атеросклероз тыуҙырыу менән янай. Шулай уҡ азот ҡушылмалары концентрацияһы ла арта. Бәүел кислотаһы алмашыныуы боҙолған осраҡта был фактор подаграға килтерә.
Ит ҡулланыу һәм дин
Ҡайһы бер диндә ит ашауҙа төрлө сикләүҙәр, тыйыуҙар йәшәй.
Мәҫәлән, иудаизмда ҡайһы бер хайуандарҙың ите «кашрут» (йәғни, ҡуллануға яраҡлы), ә ҡайһы берҙәренеке «кашрутһыҙ» тип һанала.
Христиан динендә ураҙа мәлендә ит ҡулланыу сикләнә йәки тыйыла.
Буддизмда хайуанды ашау өсөн үлтереү тыйыла, сөнки был кармаға кире эҙемтәләр бирә. Шулай ҙа буддист ашау өсөн махсус үлтерелмәгән хайуан итен ҡуллана ала.
Индуизмда һыйыр изге мал һанала, шуға дөйөм алғанда ит ашаһалар ҙа, һыйыр итен ашау тыйыла. Уны буйвол ите менән алыштыралар.
Исламда хәләл ит кенә ашау рөхсәт ителә. Сусҡа һәм ярамағанса һуйылған хайуан итен ашау тыйыла. Ҡорбанға салынған хайуан итен ашау ислам дини байрамы — Ҡорбан байрамының төп йолаһы булып тора.
Мрәүешле
Мрәүешле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иртюбяк йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан  Салауатҡа тиклем, Нөгөш  йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черногория кенәзлеге
Черногория кенәзлеге (черн. Књажевина Црна Гора, Knjaževina Crna Gora) — 1852 йылдың 13 мартынан 1910 йылдың 28 авгусына ҡәҙәр Балҡан ярымутрауында булған дәүләт. 1910 йылда кенәз Никола I Петрович король титулын алған һәм Черногорияны короллек тип иғлан иткән.
Кенәзлектең баш ҡалаһы — Цетинье. Дәүләт валютаһы — черногор перперы (1909 йылда әйләнешкә индерелгән). Кенәзлектең территорияһы хәҙерге Черногорияның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Данило I-нең хакимлығы
Кенәзлек 1852 йылдың 13 мартында барлыҡҡа килгән, был көндө кенәз Данило I Петрович (шулай уҡ Владыка Данило II исеме аҫтында билдәле) үҙенән владыка (епископ) санын сисергә һәм өйләнергә ҡарар иткән. Шулай итеп Черногория теократик дәүләттән донъяуиға әйләнгән.
Ғосман империяһы Черногрияла яңы форма идаралығының иғлан ителеүен насар ҡабул иткән. Шунлыҡтан Данила власҡа килеү менән, кенәзлек Герцеговина халҡына уларҙың төрөктәргә ҡаршы азатлыҡ көрәшендә булышлыҡ күрһәтә башлаған. 1858 йылдың 1 майында черногорҙар һәм төрөктәр араһында Грахово алышы булған. Кенәз Данилоның ағаһы 7500 кешенән торған армияның башында тороп төрөктәргә (уларҙың армияһы төрлө баһаламалар буйынса 7 меңдән 13 меңгә тиклем кеше тәшкил иткән) ҡаршы мөһим алышта еңгән. Алышта еңеү черногорҙарға трофей булараҡ ҙур арсенал алып килгән, был ҡоралдар бойондороҡһоҙлоҡ өсөн 1862 һәм 1875—1878 йылдарҙағы мөһим алыштарҙа кәрәк булған.
Был еңеү шулай уҡ мөһим дипломатик әһәмиәткә эйә булған. Черногор ҡоралының даны тиҙҙән күп кенә көньяҡ славян халыҡтарының, айырым әйткәндә Австро-Венгрия составында булған Воеводина сербтарының) йырҙарында һәм әҙәбиәтендә мәңгеләштерелегән. Грахово янындағы еңеү бөйөк державаларға Черногория (фактк рәүештә күп йылдар дауамында бойондороҡһоҙ булған) һәм Ғосман империяһы араһындағы сикте рәсми рәүештә бүлергә мәжбүр иткән. Черногория үҙенең территорияһын күпкә киңәйтергә ирешкән. 1852 йылдың декабрендә ғосман армияһы Черногория территорияһының эсенә үтеп ингән. Австрия һәм Рәсәй империяларының дипломатик ҡыҫылышы һуғыштың тамамланыуына килтергән. Был һуғыштан һуң Франция һәм Рәсәй ҡатнашлығында 1859 йылдың апрелендә Черногория һәм Ғосман империяһы араһында сик урынлаштырылған. Черногория составына Албанияның һәм Герцеговинаның ҡайһы бер ерҙәре, шул иҫәптән Никшич жупы ингән. Данило 1860 йылдың 13 авгусында үлтерелгән.
Никола I-нең хакимлығы
Кенәз Данилоны үлтерелгәндән һуң, уның ағаһының улы Никола I Черногорияның киләһе хакимы булып киткән. 1861 йылда илдә көслө аслыҡ булған. Диңгеҙгә сығыу юлы булмағанлыҡтан һәм иҡтисади яҡтан артта ҡалыуы арҡаһында Австрия империяһы баҙарына иҡтисади буйһоноу көсәйгән.
1862 йылда Черногорияның кенәзе Герцеговина халҡының ихтилалын хуплаған, уның арҡаһында төрөктәр Черногория килеп ингән. Тулы еңелеүҙән Черногорияны Франция менән Рәсәйҙең дипломатик ҡыҫылышы ҡотҡарған. Тыныслыҡ килешеүе һөҙөмтәләре буйынса нығытмалар бөтөрөлгән, ә ғосман ғәскәрҙәре Черногория территорияһында урынлашҡан (1866 йылдың аҙағына ҡарай Рәсәй империяһының баҫымы арҡаһында сығарылған). Кенәз Никола I Петрович буйынса уның династияһы серб ерҙәрен берләштереү миссияһын башҡарырға тейеш булған. 1866 йылдың 23 сентябрендәге серб-черногор килешеүенә ярашлы Сербия менән Черногория ҡушылыуһын өсөн кенәз Никола сербтарҙың Обреновичтар династияһы файҙаһына властан китергә ризалашҡан. Әммә 1868 йылда Сербия кенәзе Михаил Обренович үлтерелгәндән һуң, ике кенәзлек араһындағы союз тарҡалған, һәм Никола йәнә серб ерҙәрен берләштереү эшендә алдынғы ролгә дәғүә итә башлаған. 1871 йылда сербтарҙы азат итеү һәм берләштереү өсөн Цетинелә «Дружина» ойошмаһы төҙөлгән, уның ағзалары көньяҡ славян ерҙәрендә, шул иҫәптән Герцеговина һәм Боснияла ихтилалды әҙерләй башлай. 1875—1878 йылдарҙағы Герцеговина-босний ихтилалы барышында Черногория ихтилалсыларға булышлыҡ күрһәткән. 1876 йылдың июнендә Черногория Сербия менән бергә Ғосман империяһына ҡаршы һуғыш иғлан иткән. 16 июлдә Герцеговинала Вучег Дол янындағы алышта черногор-герцеговина көстәре төрөк ғәскәрҙәрен еңгән. 2 августта албан фронтында черногорҙарҙың 5 меңлек көстәре Фундин янындағы алышта 40-меңлек төрөк ғәскәрҙәрен еңгән. 1878 йылғы Сан-Стефано солохо Черногорияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. 1878 йылғы Берлин конгрессының ҡарары буйынса Черногория территорияһының майҙаны 4405 км² алып 7 мең км² тиклем артҡан. Черногория 70 км оҙонлоҡтағы Адриатик диңгеҙ яр буйын менән Подгорица, Колашин, Никшич, Жабляк, Улцинь һәм Бар ҡалаларын алған.
Черногорҙар Колашин һәм Никшич ҡалаларында төпләнгән, уларҙан төрөк халҡы сығарылған. 1870-се йылдар аҙағында эшселәрҙең тәүге сығыштары башланған. 1879 йылда Сенат яңы ойошторлған Дәүләт Советы һәм Юғары суд менән алмаштырылған. Ил территорияһы капитанияларға бүленгән ун нахиянан торған. 1880 йылда йәшерен оппозицион сәйәси йәмғиәте ойошторолған, ул хөкүмәтте алмаштырырға һәм конституцияны ҡабул итергә ынтылған. Властар яғынан оппозиционерҙарҙы эҙәрлекләү башланған, уларҙың күбеһе эмиграцияға китергә мәжбүр булған.
Рәсәй империяһы йоғонтоһо аҫтында бер нисә реформалар уҙғарылған, улар заманса дәүләт булдырған. 1901 йылда дәүләт бюджеты тураһында закон сығарылған. 1902 йылда Никола I Петрович дәүләт реформалары башланыуы тураһында тантаналы рәүештә иғлан иткән. Бынан һуң Черногорияның яңы административ-территориаль бүленеше индерелгән, улар ҡәбилә бүленешен алмаштырған: ил өлкәләргә һәм округтарға бүленгән. 1905 йылда Конституция ҡабул ителгән, ул 1869 йылғы Сербия Конституцияһынан күсерелгән булған. Барлыҡ власть элеккесә кенәздең ҡулында ҡалған, ул хөкүмәтте тәғәйенләгән. Скупщина кәңәшләшеү власть органы булған. Баш ҡалаһы Цетине XX быуат башында ҡалаға әйләнгән. Сәнәғтә предприятиелары күпселектә бәләкәй булған. 1906 йылда Подгорицала итальян компанияһы тарафынан тәмәке фабрикаһы төҙөлгән. 1906 йылда черногор тәңкәһен — перперҙы сығарыу башлана, ул австро-венгр кронаһына тиңләштерелгән. 1901—1912 йылдарҙа биш банк барлыҡҡа килгән. Иң ҙур финанс операцияларҙы Черногория банкы һәм Черногория кенәзлегенең Халыҡ банкы башҡарған. 1909 йылда Бар—Вирпазар тар колеялы тимер юлы асылған. Черногория күрше Италия һәм Австро-Венгрия капиталынан бойондороҡло булып киткән. Рәсәй империяһы хөкүмәте тарафынан йыл һайын түләнелгән субсидия Черногория бюджетына ҙур килем килтергән.
1882
1882 йылда Черногория кенәзлегендә 160 000 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 230 000) кеше йәшәгән.
1900
1900 йылда сит ил сығанаҡтарына ярашлы, кенәзлек халҡы 311 564 кеше тәшкил иткән.
Черногория халҡының күпселек өлөшөн сербтар тәшкил иткән. Иң ҙур милли общиналар араһынан 5000 албандарҙы һәм 800 сиғандарҙы айырым атап үтергә була.
1907
1907 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы кенәзлектә 282 000 кеше йәшәгән. Шуларҙың күбеһе серб милләтенән булған.
1909
1909 йылда кенәзлек властары рәсми йән иҫәбен уҙғарған. Уның буйынса милләт туған тел буйынса билдәләнгән. Бөтә халыҡ һаны 317 856 кеше тәшкил иткән.
Халыҡтың дөйөм һаны сәйәси сәбәптәр буйынса арттырылған. Черногория ысынында 220 000 кеше йәшәгән.
Йөннө
Йөннө (Юнны) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 814 кеше. Почта индексы — 452275, ОКАТО коды — 80230878005.
Тарихы
1842 йылда 53 йәшлек зауряд-йөҙ башы Аҡай Бикташев (Ҡасар улы) йорт старшинаһы булып тора (уның улдары: Әхмәтйән, Мөхәмәтйәким). Үрге Маншыр ауылынан Юныс Шаммасов (Исмаҡ улы) уның ярҙамсыһы был хеҙмәт итә. Юныс Шаммасов 1830 — 1831 йылдарҙа Польшала 6-сы Башҡорт полкы составында хеҙмәт итә һәм баш күтәргән поляк ихтилалсыларын конвой составында Белоруссияға оҙатып бара.
1843 йылда 388 башҡортҡа 1200 бот ужым һәм 1544 бот яҙғы иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ырымбур затлы ҡыҙҙар институты
Ырымбур аҫыл ҡыҙҙар институты — (Оренбургский институт благородных девиц, Николаевский женский институт) — Рәсәй империяһының ҡатын-ҡыҙҙар белем биреү учреждениеһы (аҫыл ҡыҙҙар институты)
Тарихы
Император Николай Беренсенең Ырымбур аҫыл ҡыҙҙар институты 1832 йылдың 6 декабрендә Ырымбурҙың хәрби губернаторы П. Сухтелен бойороғо менән ойошҡан; хәрби белем биреү учреждениеларына ҡараған һәм "Неплюев хәрби мәктәбенең ҡыҙҙар уҡытыу филиалы " исемен йөрөткән, сөнки ул уҡыусыларҙы офицерҙар, хәрби чиновниктар һәм казак ҡыҙҙарынан алған. 1855 йылдың 13 октябрендә ул Николаев ҡатын-ҡыҙҙар институты тип үҙгәртелә Николай Беренсенең ҡатыны Александра Федоровна уҡыу йортон үҙ шефлығына ала.
Был ябыҡ учреждение була, уның уҡыусылары ҡаты контроль аҫтында интернатта йәшәй. Институтта Ырымбур, Һамар һәм Өфө провинциялары, Турғай һәм Яйыҡ өлкәләре, шулай уҡ Төркөстан ҡыҙҙары уҡый.
Николаев ҡатын-ҡыҙҙар институты биналары комплексы, империя сәнғәт академияһы академигы А. Г. Беловтың архитектура проекты буйынса төҙөлгән тип фараз итәләр. Институттың төп йорто йорт яны сиркәүе менән Неплюев урамында ике ҡатлы бинала урынлашҡан. 1917 йылға Ырымбур Николаев ҡыҙҙар институты милкендә Ырымбур губернаһы Троицк районы нда 628 дисәтинә ер, бер дача һәм унда һөт фермаһы була.
1917 йылға тиклем, Ырымбур аҫыл ҡыҙҙар институты батшабикә Мария Федоровна институттары бүлегенә инә, һәм Октябрь революцияһынан һуң ул Дәүләт хәйриә министрлығына күсерелә. 1918 йылда ул Халыҡ мәғәрифы комиссариаты контроле аҫтында була, 1919 йылда, Граждандар һуғышы ваҡытында ул ябыла.
Институттың төп йорто бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған һәм Ленин урамы, 50-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Был йорт диуарында «тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле» тигән мемориаль таҡта ҡуйылған 1920—1923 йылдарҙа элекке Ырымбур Николаев ҡатын-ҡыҙҙар институтының төп йортонда рус һәм совет этнографы һәм музыканты Александр Викторович Затаевич йәшәгән һәм эшләгән.
Дедовск
Дедовск — Мәскәү өлкәһе Истра ҡала округындағы ҡала. Халыҡ һаны — кеше ( йыл).
Ҡала көнө байрамы Дедовскиҙа сентябрҙә билдәләнә.
Географияһы
Мәскәүҙең (нуль километрынан) 38 км алыҫлыҡта, төньяҡ-көнбайышта, Истра район үҙәгенән 20 км-ҙа, Волоколамск шоссеһында урынлашҡан. Ҡала территорияһында Рига тимер юлының Мәскәү йүнәлешендәге өс туҡталышы : Малиновка платформаһы, Дедовск станцияһы һәм Миитовский платформаһы бар.
Климат
Уртаса континенталь климат өҫтөнлөк итә. Йылы һәм ҡыҫҡа йәй. Ҡыш оҙайлы һәм һыуыҡ. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме-713 мм.
Тарих
1573 йылда беренсе тапҡыр телгә алынған. Генераль межалау пландарында 1784 йылда Дедов ауылы булыуы билдәләнгән.
1911-13 йй. ауыл янында иләү-туҡыу фабрикаһы барлыҡҡа килә һәм Дедово ауыл булараҡ ғәмәлдә тора. Фабрика француз-рус акционерҙар йәмғиәте капиталына төҙөлә һәм Мәскәүҙең иң заманса фабрикаһы була — электр тогы менән хәрәкәткә килеүсе автоматик туҡыу станогы, үҙ электр станцияһы була. 1940-сы йылдарҙа фабрика корд сығарыу фабрикаһы тип үҙгәртелә.
1925 йылдың 21 майында эшселәр ҡасабаһы итеп үҙгәртелә. 1931 йылда Дедово ҡасабаһы составына Дедово ауылы инә.
1940 йыл. Дедовск эшселәр ҡасабаһыҡала итеп үҙгәртелә.
Иҡтисад
Ҡалала түбәндәге сәнәғәт предприятиелары урынлашҡанҡала: — Дедовск техник туҡыма етештереү берекмәһе — ДПОТТ (ҡаланың төп предприятиеһы, хәҙерге көндә уның биналары һәм территориялары келәт итеп ҡулланыла — косметика, минераль һыу, шыйыҡса, электрон тәмәке, аҙыҡ-түлектәге ароматизаторҙар һәм башҡалар) келәте, ҡалала «ДеФО» аяҡ кейеме фабрикаһы, керамик изделиелар заводы, ремонт-механик заводы бар. Ҡалала икмәк комбинаты, «Росспорт» (спорт формалары әҙерләү), шулай уҡ НПО «Вымпел» — газ тармағы өлкәһендәге интеллектуаль үлсәү системаһы етештерелә.
Мәҙәниәт
Мәҙәниәт йортонда эшләү менән дедовск 1956 йылдан алып ҡалала Мәҙәниәт йорто (2010 йыл — мәҙәниәт МУ « Дедовск мәҙәни-ял итеү комплексы») эшләй. Прядко Александр Васильевич исемендәге сәнғәт үҙгендә картиналар күргәҙмәһе бар.
Балалар художество мәктәбе, English colours балалар интерактив инглиз клубы эшләй.
2011 йыл, май башында, йәйге сәхнәлә джаз фестивале үткәрелә
Шәхси тарихи музей бар.
Белем
1998 йылда Рәсәй дәүләт социаль университеты (РГСУ) эшләй.
Иҫтәлекле урын
Дедово ҡалаһынан төньяҡҡа табан 5 км-ҙа Дедов-Талызино ауылында Коваленскийҙарҙың усадьбаһы урынлашҡан, унда публицист һәм тәржемәсе М. С. Соловьев йәшәгән, йыш ҡына уның ағаһы философ В. С. Соловьев ҡунаҡта булған, оҙаҡ йылдар йәш яҙыусы һәм шағир Андрей Белый йәшәгән, А. А. Блок, В. Я. Брюсов, К. Д. Бальмонт бында ҡунаҡта булған. Хәҙер элекке усадьбаның баҡса ҡалдыҡтары һәм үлән менән ҡапланған быуа һаҡланған.
Ҡылыс (фехтование)
Спорт фехтованиеһы
Әлеге ваҡытта уның өс төп (иң киң таралған) спорт дисциплинаһы бар: ҡылыс, шпага һәм рапира. Элегерәк шулай уҡ һығылмалы штык ҡулланылған спорт ярышы булған, әммә ул хәҙер бик аҙ таралған. Ҡылыс — спорт фехтованиеһының сабыу алымы ҡулланылған берҙән-бер төрө. Спорт ҡылысында ҡулды ҡабырғанан сабыуҙан һаҡлау өсөн ҙур гарда һәм һабының һул яғында  электр шнурын беркетеү өсөн "игеҙәк" (двойник) ҡуйылған. Ҡылыс хәнйәренең уртаса оҙонлоғо — 87 см (88 см-нан артыҡ түгел), ҡылыстың үҙенең оҙонлоғо — 104 см (105 см-нан артыҡ түгел) һәм ауырлығы 400—500 гр.
Шпага һәм рапиранан айырмалы рәүештә ҡылыс һуғыуҙарҙы электр ярҙамында теркәү менән йыһазландырылған — ҡылыс хәнйәренең осо юҡ, электр аппараты өсөн ҡылыс хәнйәренең, гарданы ла индереп, ҡайһы өлөшө менән һуғылыуы мөһим түгел. Һәр бер хәнйәр тупаҡ — хәүефһеҙлек маҡсаттарында ул мотлаҡ ҡалынайтып тамамлана,  әгәр ҙә хәнйәрҙең тупаҡ өлөшө һынған йәки зыян күргән булһа, уны файҙаланырға ярамай.
Ҡылыссының кейеме һәм уны камиллаштырыу тарихы
Ҡылыстарҙа алышыу (фехтование), ҡайһы бер техник ҡатмарлылыҡтар булыу сәбәпле (шпага йәки рапира осона төймә ҡуйыуҙағы ҡыйынлыҡ), электрлаштырыу системаһына һуңғыларҙан булып күсә. Иҫке спорт ҡылыстарында беркетелгән электр шнуры булмай. Тәүҙә ҡылыстар, гардаһын да индереп, тулыһынса ҡоростан етештерелә. Һаптары һырланған ағастан ҡуйыла. Бындай ҡылыстар тупаҫ һәм бик ауыр була, өҫтәүенә ҡул тиреһен өйкәй. 70 — 80-се йылдарҙа СССР-ҙа заманса алюминь гардалы, эрзинкә менән ҡапланған һаплы, еңеләйтелгән ҡорос хәнйәрле (Венгрияла етештерелгән) ҡылыстарға күсәләр. Был хәнйәрҙең төп үҙенсәлеге — ваҡыт үтеү менән яраҡһыҙлана барыуы. Ундай хәнйәр үҙен тиҙ күрһәтә —  ғәҙәттә, һәр алыштан һуң ул үҙ формаһын юғалта, һәм ҡылыссыға уны юлға (уны ғәҙәттә баҡырҙан эшләйҙәр, һәм юлдан ситтә алышыу тыйыла) "ышҡып" турайтырға тура килә. Иртәме-һуңмы бындай хәнйәр баребер һына, һәм алышты туҡтатып торорға тура килә. Әгәр ҡаршы уйнаусының хәнйәре дәғүәсеһенә батман-һуғыу алымын ҡулланғанда һынһа, был һуғыу уның иҫәбенә яҙыла. Туҙған хәнйәр менән дәғүәсенең һағын үтергә мөмкин.
Һаҡлағыс кейем дә үҙгәреш кисерә. Иҫке түшелдеректәр ҡара төҫтән эшләнгән була. Оҙаҡ ваҡыт һаҡлағыс салбарҙар ҙа ҡулланылмай, уның урынына алыш ваҡытында ғәҙәти күнекмә салбарҙары кейелә. Ваҡыт үтеү менән фехтование өсөн сәнәғәттә етештерелгән махсус бирсәткәләр, терһәк ҡаплағыстар һәм ярымкедаға  йәки сепрәк, тик эске яҡтан эрзинкә ҡаплағыстар ҡуйылған теннис туфлиҙарына оҡшаш махсус "тәпешкәләр"  барлыҡҡа килә. Битлектәр ҙә үҙгәрә — артыҡ ауыр һәм уңайһыҙ битлектәр урынына камиллашҡан битлектәр килә.
Күнекмә алышында ҡатнашыу өсөн минималь йыйылма — ҡылыс, битлек, түшелдерек. Битлекһеҙ алыш алып барыу, йәки хатта шаяртып ҡына алышҡан булып күренергә тырышыу ҡәтғи тыйыла. Түшелдерекһеҙ, бирсәткәһеҙ алышыу ҙа тыйыла. Ҡалғаны өҫтәмә кейемгә ҡарай һәм һәр саҡ талап ителмәүе ихтимал. Ә бына битлектең туҙыуын-туҙмауын ентекле тикшереп торорға кәрәк.
Ҡылыстарҙа спорт фехтованиеһының төп ҡағиҙәләре һәм уларҙың үҫеш тарихы
Билбауҙан (кәүҙә, ҡулдар, бирсәткәләр һәм битлек) юғары һуғыуҙар ғына иҫәпкә алына. Һуғыуҙы беренсе булып башҡарыу мөһим. Әгәр һуғыуҙар бер юлы яһалһа, алға табан хәрәкәт итеүсе өҫтөнлөккә эйә, әммә ҡаршы яҡтың хәнйәрен тотоп ситкә тайшандыра алһа, өҫтөнлөк шул уйынсыға күсә.
Һөжүм мәлендә һуғыуға ҡарағанда һаҡланып ҡалыуҙың бик ҡатмарлы булыуы ҡылыстарҙа фехтованиеның бер үҙенсәлеге. Шуға күрә күптәр, бигерәк тә яңы был уйынға килгәндәр йышыраҡ һөжүм итергә тырыша. Бәхәсле мәлдәр килеп тыуһа, бер кемгә лә һуғыу иҫәпләнелмәй. Бер юлы һөжүм итеүҙең даими ҡабатланыуына, туҡтауһыҙ юлдың аҙағына сығыуға ҡарата аныҡ ҡағиҙәләр системаһы булдырылған.
Алыш уйынсыларҙың бер-береһен сәләмләүҙән һәм судьяның командаһынан һуң башлана. Алышты тамамлау командаһынан һуң һәм фехтование юлынан ситтә эшләнгән һуғыу иҫәпкә алынмай. Ниндәйҙер сәбәп менән ҡаршы яҡ уйынсының башында битлек булмаһа һәм ул буш ҡулын күтәрһә, алышты дауам итергә ярамай, шулай уҡ дәғүәсенең ҡулында ҡылысы булмаһа ла ярышты башлау тыйыла. Ауырттырып һуҡҡан өсөн ғәфү үтенеү яҡшы тон, тип иҫәпләнелә.
Буш ҡулды артҡа йәшерергә мөмкин, әммә күп кенә фехтовальщиктар быны эшләмәй. Шул уҡ ваҡытта бер генә тәжрибәле ҡылыссы ла алыш ваҡытында буш ҡулын билбауҙан түбән төшөрмәй йәки ҡораллы ҡулын юғары күтәрмәй.
Хәҙер сатраш аҙым (ҡоралһыҙ яҡтағы аяҡтың алда булыуы) рөхсәт ителмәй. Элек был алым ҡулланылған һәм флеш-һөжүм тип аталған. Ғәмәлдә был уйын юлы буйынса тәртипһеҙ хәрәкәт барлыҡҡа килтергән, бигерәк тә яңы уйнай башлаусылар ошо алымды йышыраҡ ҡулланған.
Геномика
Геномика — молекуляр генетика бүлеге, организмдарҙың гендарын һәм геномдарын өйрәнә.
Тарихы
Геномика 1980—1990 йылдарҙа махсус йүнәлеш булараҡ барлыҡҡа килгән. Был тере организмдарҙың ҡайһы бер төрҙәренең геномдарын секвенирлау менән бәйле.
Бынан һуң тағы бер нисә төрҙөң, шул иҫәптән кеше геномына тулыһынса секвенир үткәрелә (2001 йылда — беренсе ҡаралама варианты, 2003 йыл — проект тамамлана).
Кызурова
Кызурова — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Геномика
Тарихы
Был үҫеш биохимик методиканың камиллаштырыу арҡаһында ғына түгел, ә ҙур массив мәғлүмәт менән эшләргә мөмкинлек биреүсе ҡеүәтле иҫәпләү техникаһы барлыҡҡа килеүенә лә бәйле була.
Кызурова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Геномика
Тарихы
Тере организмдарҙың геном оҙонлоғон миллиардлап пар нигеҙҙәр тәшкил итә. Мәҫәлән, кеше геномы күләме 3 миллиард парҙан күберәк нигеҙҙәр тәшкил итә. Әле билдәле булғандарҙан иң ҙур геном (башына 2010 йыл) ике һулышлы балыҡтарҙың бер төрөнә тура килә (яҡынса 110 миллиард пар).
Кызурова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Геномика
Структур геномика
Структур геномика — геном мәғлүмәттәренең йөкмәткеһе һәм төҙөлөшөн асыҡлау.
Маҡсаты:
Функциональ геномика
Функциональ геномика — геномдағы мәғлүмәттең тормошҡа ашырылыуын, генда яҙылған мәғлүмәттең организм билдәләре булып тапшырылыуын өйрәнә.
Сағыштырма геномика
Сағыштырма геномика (эволюцион) — төрлө организмдарҙың геном мәғлүмәттәре йөкмәткеһен һәм төҙөлөшөн сағыштырып тикшеренеү.
Геномдарындағығы эҙмә-эҙлелекте өйрәнеү төрлө тере организмдар араһында оҡшашлыҡ һәм айырма дәрәжәһен асҡларға ярҙам итә.
Түбәндәге таблицала төрлө тере организмдарҙың һәм кешенең геномы араһында оҡшашлыҡ дәрәжәһен күрһәткән мәғлүмәт бирелә. Был оҡшашлыҡ проценттарҙа күрһәтелә (сағыштырылған төрҙәрҙә тап килгән нигеҙҙәр парының нисбәте).
Музеогеномика
Музеогеномика — геномика фәненең бер тармағы.
Зоология, биология, палеонтология музейҙарында һаҡланған объекттарҙың биологик ҡалдыҡтарын тикшереп, генетик мәғлүмәттәрен туплау менән шөғөлләнә.
Палеонтологияла, палеоботаникала, палеоантропологияла, археологияла тикшеренеүҙәрҙең мөһим йүнәлеше булып тора.
Музеогеномика вирустарҙың ниндәй хайуандарҙан һәм ҡасан кешегә күсеүен, умыртҡаһыҙҙарҙың төрҙәре араһында туғанлыҡ дәрәжәһен анализлау төрлө, тере организмдарҙың ваҡыт арауығында үҙгәрешен, йәнле тәбиғәткә тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы тәьҫирен күҙалларға мөмкинлек бирә.
Геномиканы медицинала ҡулланыу миҫалы
Висконсин дауаханаһында оҙаҡ ваҡыт өс йәштәге бер бала табиптарҙы аптырашта ҡалдыра. Баланың йыл эсәктәре шеш һәм абсцесс менән тулған була.
Өс йәшенә йөҙҙән ашыу хирургия операциялары кисереп өлгөргән. Балаға ДНК-һының кодлаусы өлөштәренә тулыһынса сиквенс үткәрелә.
Һөҙөмтәлә күҙәнәк үлемен программалаусы сигнал сылбырында ҡатнашҡан аҡһымдарҙың береһе — XIAP сирҙең сәбәпсеһе булыуы асыҡлана. Был аҡһым ҡәҙимге хәлдә күҙәнәктең иммун системаһын көйләүҙә бик мөһим роль уйнай.
Диагноз нигеҙендә физиологтар 2010 йылдың июнендә һөйәк мейеһен күсереп ултыртырға кәңәш итә. Шулай итеп, июнь уртаһында бала ғүмерендә тәүге тапҡыр тамағына ашай ала.
Асыввож
Асыввож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Агинское (Красноярск крайы)
Географияһы
Агинский тораҡ пункты Анжа йылғаһы ярында урынлашҡан. Агинское ауылы диңгеҙ кимәленән 342 метр бейеклектә һуҙылып ята. Ул Саянский тимер юл станцияһынан 40 километр алыҫлыҡта (Абакан, Тайшет һәм Уяр тимер юл һыҙығы буйлап) урынлашҡан.
Тарих
Агинское ауылына 1829 йылда һөргөнгә ебәрелгән күскенселәр нигеҙ һалған. Агинское ауылында тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойошторолған. Ауылда «Присаянье» гәзите сығарыла.
Халыҡ
2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Агинское ауылында 5584 кеше йәшәгән. Почта индексы — 663580.
Аҡбаш (Ютазы районы)
Аҡбаш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Ютазы районы ауылы. Аҡбаш ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Аҡбаш йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайыштараҡ 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдан көнбайыштараҡ «Урҙалытау» тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан.
Тарих
Аҡбаш (Ташкисеү) — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
1808 йылда ауылда тәүге мәсет төҙөлә, икенсе мәсет 1867 йылда, ә өсөнсөһө 1915 йылда төҙөлә. ХХ быуат башында бында улус идаралығы, земство почта станцияһы, һыу тирмәне була.
Шерстня
Шерстня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобь йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Аҡбаш (Ютазы районы)
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 166 йән башҡорт һәм 40 йән типтәр; 1834 йылда — 352 йән керҙәш башҡорт; 1859 йылда — 1015 башҡорт йәшәй.