cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иокогама
Географик урыны
Иокогама Токио ҡултығының көнбайыш ярында, Токионан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан, уның менән тимер һәм шоссе юлдары, шулай уҡ Кавасаки ҡалаһы урамдары менән бәйләнгән.
Климаты
Климат субтропик океанлы, ҡаланың яр буйына яҡын урынлашыуы арҡаһында йомшаҡ. Йылдың уртаса температураһы 16-17 °C; Уртаса температура ғинуарҙа һәм августа ярашлы 5,6 °С һәм 26,4 °С. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме 1630 мм, ә максимум июнь һәм сентябрь айҙарына тура килә (190 мм һәм 230).
Иокогаманың һауа шарттары өсөн ямғырҙар, болоттар һәм ҡояш хас, һәм, ғәжәпкә, ҡыш ҡояшлы. Ҡышҡы температура нулдән һирәк түбән төшә, ә йәй дымлылыҡ йоғонтоһо арҡаһында ярайһы уҡ йылы. Иң һалҡын температура 1927 йылдың 24 ғинуарында теркәлгән, ул саҡта температура −8,2 °C тиклем күтәрелгән, ә иң эҫе көн (2013 йылдың 11 авгусы) температура 37,4 °C еткән. Яуым-төшөмдөң айлыҡ иң күп күләме 2004 йылдың октябрь айында теркәлгән — 761,5 мм.
Тарихы
1880 йылда бында «Bank Specie Yokohama» банкы ойошторола (артабан Япон империяһының иң эре банктарының береһе булып китә).
Киләһе ике тиҫтә йыл буйы Иокогама япон утрауҙарында иң эре порттарҙың береһе була, һәм 1889 йылда унда халыҡ һаны 122 мең кешегә етә. Ҡала инфраструктураһының үҫешендә һыу үткәргес төҙөлөшө (1887) һәм ҡала электрификацияһы (1890) ҙур уңыш килтерә. Ҡала тарихында иң драматик ваҡиғаларҙың береһе булып 1923 йылғы ер тетрәү тора, яҡынса 20 мең кеше һәләк була, 60 мең бина емерелә йәки янып юҡҡа сыға. Иокогаманың өс башняһы мөғжизә менән иҫән ҡала. Властарҙың һәм халыҡтың ҙур тырышлығы һөҙөмтәһендә, 1929 йылдың аҙағында ҡала тергеҙелә.
1931 йылда Цуруми йылғаһы тамағына ҡоро тупраҡ ташыу эштәре үткәрелә, унда һуңғараҡ күп сәнәғәт объекттары төҙөлә.
1934 йылдың 3 апрелендә Иокогамала Рәсәй фашистар партияһы лидеры К. В. Родзаевский һәм Бөтә Рәсәй фашистик ойошмаһы лидеры А. А. Вонсяцкий араһында 1-се протоколға ҡул ҡуйыла, унда Рәсәй фашистар партияһы һәм Бөтә Рәсәй фашистик ойошмаһының ҡушылыуы һәм Бөтә Рәсәй фашистик партияның ойошторолоуы тураһында иғлан ителә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында 1942 йылдың 18 апрелендә «Дулиттл рейды» барышында АҠШ Хәрби-һауа көсәтеренең ике бомбардировщигы Иокогамаға беренсе бомбаларҙы ташлай, 1945 йылда Америка Ҡушма Штаттары Иокогаманы бер нисә тапҡыр көслө бомбаға тота, һөҙөмтәлә ҡала етди зыян күрә, 14 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм һәм 80 меңгә яҡын бина емерелә.
1998 йылдан бында халыҡ-ара стадион асыла, ул 2002 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты финалын ҡабул итә.
2009 йылдан бында Иокогама ҡатын-ҡыҙҙар марафоны үтә.
Иҡтисады
Иокогама Оло Токио районында эре сауҙа үҙәге булып тора. Ҡала көслө иҡтисади базаға эйә, ул башлыса диңгеҙ транспортынан, шулай уҡ биотехнологи я һәм ярымүткәргесле индустриянан ғибәрәт.
Суднолар төҙөүҙең ҙур үҙәге булып тора, бында ике эре суднолар төҙөү предприятиеһы урынлашҡан, улар Japan Marine United (JMU, «Марин Джапан Юнайтед»): «Цуруми кодзё» һәм «Исого кодзё» компанияларына ҡарай һәм хәрби заказдар үтәй.
Мәғариф һәм фән
Йокогама дәүләт университеты 1949 йылда ойошторолған.
Мәҙәниәт һәм иҫтәлекле урындары
Иокогамала XX быуат башында «Европа тибындағы» архитектура һәйкәлдәре күп һаҡланған, улар Японияның яңырыу дәүерен дәлилләй һәм уның тышҡы донъя менән бәйләнешен раҫлай. Элекке Яматэ «сит ил биләмәһендә» бер нисә Европа тибындағы айырым йорттар (инеү өсөн асыҡ), сит ил зыяраты һәм ике сиркәү, Изге Иисустың рим-католик соборы һәм англикан Христос сиркәүе бар.
Шулай уҡ популяр иҫтәлекле урын булып Чайнатаун тора, ул донъяла иң ҙур чайнатаундарҙың береһе һанала. Ҡаланың йәш булыуына ҡарамаҫтан, Иокогамала традицион япон баҡсаһы Санкей-эй бар (1906 йылда асылған).
XX быуат аҙағында Иокогамала эшлекле һәм туристик Минато-Мирай 21 районы ойошторола, уның төп иҫтәлекле урыны булып Yokohama Landmark Tower манараһы тора.
Ҡаланың мөһим музейҙары — Иокогама сәнғәттәр музейы һәм Канагава мәҙәни тарихының префектура музейы. Бынан тыш ҡалала бик күп махсус музейҙар, шул иҫәптән трамвайҙар музейы, ебәк музейы, рамэн музейы һәм башҡалар бар. Иокогаманың Тарихи архивы шулай уҡ музей экспозицияларына эйә. Иокогамала мәңгелеккә тороуға ике карап-музей, Ниппун Мару уҡыу елкәне һәм Хикава-мару лайнеһы ҡуйылған.
Халҡы
Иокогама Японияла ҙурлығы буйынса һәм халҡы һаны буйынса икенсе ҡала һәм Японияла иң тығыҙ ултырған муниципалитет булып тора. Ҡала халҡы 3 709 686 кеше тәшкил итә, ә тығыҙлығы — 8481 кеше/км. 1980 йылдан алып 2005 йылға тиклем халыҡ һанының үҙгәреүе: 92 139 кеше иҫәпләнгән Иокогаманың сит ил халҡы ҡытайҙар, корейҙар, филиппиндар һәм вьетнамдарҙы үҙ эсенә ала.
Кыпа-Кыке
Кыпа-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Корыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ырыу һәм төр араһындағы рангылар
Ра́нги биологи́ческих таксо́нов ме́жду ро́дом и ви́дом — ранги, которые в таксономической иерархии находятся ниже рода, но выше вида.
Перечень таких рангов, как и их названия, отличаются в различных кодексах биологической номенклатуры.
В ботанике используются шесть рангов между родом и видом (в порядке понижения уровня):
В зоологии и бактериологии используют только один такой ранг, а именно подрод.
Үрге Целега
Үрге Целега — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы
Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы (ҠҠХЛ) (Женская хоккейная лига, Women's Hockey League) — Рәсәй менән Ҡытай ҡатын-ҡыҙҙар клубтары араһында хоккей лигаһы. ҠҠХЛ 2015 йылда барлыҡҡа килә һәм уға тиклем булған ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатын алмаштыра. Лигала ике илдең 10 ҡалаһынан 10 команда ҡатнаша.
Өфөнән «Ағиҙел» хоккей клубы өс тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай, Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» — ғәмәлдәге чемпион.
Тарихы
2014 йылдың 12 сентябрендә КХЛ һәм РХФ президенттарының Александр Медведевтың һәм Владислав Третьяктың эш осрашыуында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын төҙөһө тураһында тәү тапҡыр иғлан ителә. Яҡтар бергә ҠҠХЛ-ды нигеҙләргә һәм Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар хоккейын үҫеше буйынса яңы кимәлгә күтәрергә килешәләр. Әммә РХФ Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын үҙ-аллы ойоштора. Был хәл 2014 йылдың 2 июлендә үткән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаларының вәкилдәре осрашыуында була. Шул уҡ көндө Лига президенты итеп атҡаҙанған спорт мастеры Алексей Яшин һайлана, ә башҡарма директоры булып Евгений Чижмин ҡуйыла.
Әммә лиганы төҙөү КХЛ менән килешмәйенсә РХФ лиганы ойоштороуо менән КХЛ килешмәгәне арҡаһында туҡталып тора. 2014 йылдың 22 декабрендә Алексей Яшин «Чемпионат.com» сайтына интервьюһында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштороу процессы туҡталып тороу тураһында әйтә.
КХЛ менән РХФ ҠҠХЛ тураһында һорауға 2015 йылда кире ҡайталар. 2015 йылдың 23 апрелендә РХФ башҡарма комитеты КХЛ-ға ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡутарын тапшырыу өсөн тауыш бирә. 2015 йылдың 18 июнендә КХЛ Рәсәй спорт министрлығында яңы лиганың презентацияһын үткәреп Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштора. 28 августа ҠҠХЛ логотипы ҡабул ителә. Тәүге миҙгел 4 сентябрҙә башлана һәм шунда 7 ҡаланан ете команда ҡатнаша.
2016 йылдың 20 июнендә Мәскәүҙә үткән кәңәшмәлә Курск ҡалаһынан «Динамо» хоккей клубының инеүе тураһында билдәле була. Шулай уҡ командалар бер-береһе менән алты уйын уҙғарасаҡ. Тик миҙгел башланыуынан бер көн генә үткәс, Курск командаһының етәксеһе КХЛ-ға хат яҙа һәм шунда команданы ҠҠХЛ ярыштарынан төшөрөп ҡалдырырға һорай. Сәбәбе — әҙер булмаған инфраструктура һәм финанс мәсьәләләре. Шуға күрә был миҙгелдә үткән миҙгел менән сағыштырғанда командалар һаны үҙгәрмәй, тик уйындар һаны ғына күбәйә. 3 сентябрҙә КХЛ-ТВ каналы тәү тапҡыр ҠҠХЛ уйынын күрһәтә һәм Рәсәй тарихында беренсегә команданы ҡатын-ҡыҙ етәкләй.
2017/2018 йылдар миҙгеленән башлап ҠҠХЛ чемпионатында плей-офф уйнатыла башлай. Был миҙгелдә ҠҠХЛ йондоҙҙары уйынында Астананан «Томирис» хоккей клубының уйынсылары ҡатнашасаҡ, ә 2018/2019 йылдар миҙгеленән башлап был клуб Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының составын тулыландырасаҡ тип көтөлә ине. Тик ысынында шул уҡ ете команда дүртенсе миҙгелдә ҡатнаша. Ухта ҡалаһынан «Арктик-Университет» командаһы 2018 йылда исемен «Горный» тигәнгә үҙгәртә һәм 2018/19 йылдар миҙгеле барышында Санкт-Петербург ҡалаһына күсә.
2019 йылдың июль айында Лига тәүгегә ҙурая: ҠҠХЛ составына тәүге сит ил вакиле — Ҡытайҙың Шэньчжень ҡалаһынан «Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз» хоккей клубы инә. 2020/21 йылдар миҙгеле алдынан Лига составынан Санкт-Петербургтан булған ике команда ла — «Динамо» һәм «Горный» сыға. Шуларҙың уйынсылары нигеҙендә Санкт-Петербургта «Динамо-Нева» командаһы төҙөлә. Шулай уҡ был миҙгелдән башлап Воскресенск ҡалаһынан «МСМО 7.62» командаһы чемпионатта ҡатнаша башлай. «КРС Ванке Рэйз» коронавирус пандемияһы арҡаһында үҙенең өйҙәге уйындарын Мәскәү өлкәһендәге Ступино ҡалаһында уҙғара.
2021/22 йылдар миҙгеле алдынан ҠҠХЛ составына Ярославлдән яңы төҙөлгән «Ледяные Крылья» һәм Силәбенән «Белые Медведицы» хоккей клубтары керә. Силәбелә ҡатын-ҡыҙҙар командаһы 1997 йылдан 2015 йылда ҠҠХЛ төҙөлгәнгә тиклем була.
Миҙгел форматы
Һәр команда ҡалған командалар менән бер миҙгел эсендә алтышар осрашыу үткәрә. 2016/2017 йылдар миҙгелендә һәр команда 36 уйын үткәрә. Ҡалған Рәсәй хоккей лигаларындағы кеүек даими миҙгелдән һуң был лигала плей-офф уйындары юҡ. Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһында даими чемпионат ҡына бар. Даими чемпионат бөткәс Рәсәй чемпионы, вице-чемпион һәм бронза миҙалы яулаусы билдәләнә.
2017 йылдан башлап ҠҠХЛ чемпионын билдәләр өсөн плей-офф индерелә. Даими чемпионатта һәр команда башҡалар менән алтышар уйын үткәрә, бөтәһе — 36 осрашыу. Һөҙөмтәләр буйынса дүрт иң яҡшы команда плей-оффҡа эләгә, шунда ярымфиналдар ике еңеүгә һәм финал өс еңеүгә тиклем дауам итә. Шулай уҡ календарҙә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар уйыны һәм Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей ял көндәре кеүек ХАХФ махсус проектарына урын ҡаралған.
2019/2020 йылдар миҙгеленән алып лигала 8 команда сығыш яһай, һәр коллектив башҡа дәғүәселәр менән өйҙә һәм ҡунаҡта икешәр уйын үткәрә. Тимәк бөтә клубтар даими чемпионатта 28 осрашыу уҙғара.
Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре
2015 йылда барлыҡҡа килгәндән бирле лигала 10 команда ҡатнашҡан була. Таблицала һәр команданың даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса урындары һандар менән күрһәтелгән. 2017 йылда индерелгән плей-офф һөҙөмтәләре төҫ менән билдәләнгән.
* Элекке исеме «Арктик-Университет»
Бөтә йондоҙҙар уйыны
Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙары уйыны тәүге миҙгелдә үк Мытищи ҡалаһында булырға тейеш ине. Тик улай барып сыҡмай. Икенсе миҙгелдә йондоҙҙар уйыны Өфө ҡалаһында 2017 йылдың 21 ғинуарында Башҡортостанда хоккей аҙнаһы сиктәрендә үтә. Уйын Көнсығыш—Көнбайыш командалары араһында уйын форматында үтә. 2018 йылда Астанала үткән йондоҙҙар уйынында Ҡаҙағстан хоккейсылары ла ҡатнаша.
Ирмень (йылға)
Ирмень  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының һул ярына тамағынан 3043 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөрөжлө
Бөрөжлө (Брюзли) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайы Барҙы районындағы ауыл. Бөрөжлө ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урынлашыуы
Ауыл Чернушка-Уҫы федераль трассаһында, Бөрөжлө йылғаһы буйында, Чернушка ҡалаһынан 55 км төньяҡҡа, Уҫы ҡалаһынан 60 км көньяҡҡа һәм район үҙәге Барҙы ауылынан 17 км көнбайышҡа табан урынлашҡан.
Тарихы
1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 48 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Халыҡ һаны
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 407 башҡорт һәм 16 урыҫ йәшәгән.
1963 йылда ауылда 435 кеше, ә XX быуат аҙағында — 435 кеше йәшәгән.
2005 йылда халыҡ һаны 433 кеше тәшкил иткән.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса халыҡ иҫәбе 374 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән 174 ир-егет һәм 200 ҡатын-ҡыҙ.
Социаль объекттар
Күрше Батырбай һәм Сәжән ауылдарынан балалар белем алған тулы булмаған мәктәп, мәҙәниәт йорто бар.
Иҡтисад
Төп эшсе халыҡ яҡындағы нефть һәм газ сығарыу предприятиеһында һәм газ үткәргестәрҙең линия идараһы бүлегендә эшләй. Ауыл халҡының күбеһе төрлө ҡалаларға иң яҡшы тормош эҙләп сығып киткән.
Әл-Мурсәләт сүрәһе
Әл-Мурсәләт сүрәһе (سورة المرسلات, Ебәрелеүселәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 77 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 50 аяттан тора.
Шарденьга
Шарденьга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гросбрайтенбах
Гросбрайтенбах (Großbreitenbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2688 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 630 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK.
Иҫке Мөкмин
Иҫке Мөкмин (Мөкмин, Тамьян; Старомукминово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Иҫке Мөкмин ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урынлашыуы
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Тамъян ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. Тамъян шәжәрәләренең береһенә ярашлы, ауылға нигеҙ һалыусы Мөьмин (Мөкмин) һәм уның улдары Ғабдрахман, Ҡорбанғәли, Хисаметдин, Вәлит, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе һәм Мәләүез райондарының тамъян башҡорттарының ауылдары (Төкән, Түләк, Илкәнәй, Бәләкәй Илкәнәй (Бәләкәй Муса), Моҡас, Муса (Иҫке Муса)) халҡы менән туған булғандар.
Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 4-се бүлегенә керә.
1900 йылда 3 һыу тирмәне, 1 мәҙрәсә, 2 мәсет теркәлгән.
Иҫке Мөкмин ауылы халҡы күрше Шаммас һәм Игенселәр ауылдарына нигеҙ һалған.
Халҡы
1816 йылда 207 башҡорт, 1834 йылда — 392 башҡорт, 1859 йылда — 829 башҡорт йәшәгән. 1900 йылда — 1648 кеше, 2010 йылда 565 кеше теркәлгән.
Балыҡ Биҫтәһе районы
Балыҡ Биҫтәһе районы (Рыбно-Слободский район) — Татарстан Республикаһындағы муниципаль район, 1927 йылда ойошторолған.
Административ үҙәге — Балыҡ Биҫтәһе ҡасабаһы.
Майҙаны — 2052,2 км².
Халыҡ һаны — 28120 кеше.
Әхтәмов Ибниәмин Әбүсүғүт улы
Ибниәмин Әбүсүғүт улы (Әбүссүғүд улы) Әхтәмов (Ибнеәмин Әбүсогыд улы Әхтәмов, 6 (18) ноябрь 1877 йыл — 1941 йыл) — ышаныслы прсяжный, Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1912—1917), Петроградта мосолман йәмәғәт йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең Бөтә Рәсәй съезы президиумы рәйесе. 1916 йылдың декабрендә Урта Азия ихтилалы ҡатнашыусылары өҫтөнән ойошторолған процеста яҡлаусы булып сығыш яһай. Рәсәй һәм Себер эсендәге төрки-татар-мосолмандарҙың милли идараһы («Милли идара») рәйесе урынбаҫары һәм Комуч ағзаһы (1918). 1938 йылда «Иҙель-Урал» ойошмаһы эше буйынса ҡулға алына. Меньшевик Ибраһим Әхтәмовтың ағаһы.
Иртә йылдары
И. Ә. Әхтәмов 1907 йылда баш ҡала университетының — физика-математика факультетын, ә өс йыл үткәс, 1910 йылдың 15 декабрендә, уның юридик факультетын тамамлай. Әхтәмов Ҡазан суд палатаһына үҙе яуаплы округка присяжный ярҙамсыһы булып урынлаша. 1903 йылда социалист-революционерҙар партияһына инә, бер үк ваҡытта социал-демократтар (уның туғаны Өфөлә билдәле меньшевик була). 1912 йылда Өфөлә хаҡы 3479 һум торған йорттоң сиреге Ибниәмин Әхтәмовтың өлөшөнә тура килә.
IV Дума депутаты
1912 йылдың 20 октябрендә татар (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — башҡорт) И. Әхтәмов Өфө губернаһынан дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Парламентта ул мосолман фракцияһына инә, уның секретары була. Күп комиссияларҙың ағзаһы була: һорауҙар буйынса, суд реформаһы буйынса, матбуғат тураһында закон проектын әҙерләү буйынса, ер мәсьәләләре, тау эштәре, финанстар буйынса. Дума эшмәкәрлеген йәмәғәт һәм нәшриәт һәм эштәре менән бергә алып бара. 1913—1915 йылдарҙа Санкт-Петербургта сыҡҡан һәм Мосолман фракцияһының рәсми булмаған баҫма органы тип һаналған «Милләт» гәзитен ойоштороусыларҙың береһе (С. Йәнтүрин менән бергә).
Ибниәмин Әхтәмов 1914 йылдың июнендә үткән һәм мосолман идараһын үҙгәртеп ҡороҡуға арналған Мосолмандар съезын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша. Петроградта Бөтә Рәсәй мосолмандары вәкилдәре съезында президиум рәйесе була (1914 йылдың декабре), шулай уҡ составына һайланды, «Яугирҙарға һәм уларҙың ғаиләләренә ярҙам итеү буйынса ваҡытлыса мосолман комитеты» — Беренсе донъя һуғышы һалдаттары һәм уларҙың туғандарына социаль ярҙам күрһәтеү ойошмаһы составына һайлана. 1916 йылдың декабрендә Азия ихтилалында ҡатнашыусыларҙы яҡлап сығыш яһай.
Ғаиләһе
Ҡустыһы, Ибраһим Әхтәмов (1880—1936 ) — Өфө юрисы, меньшевик. Урыҫ революционеры һәм дворяны Юлия Поповаға өйләнә (1875—1943).
1912 йылда Ибниәмин Әхтәмов буйҙаҡ була, 1913 йылдың 22 апрелендә (5 май) йылда Зөһрә Сәйет-Гәрәй ҡыҙына — сәнәғәтсе Т. К. Аҡсуриндың элекке ҡатынына өйләнә.
Сыртланова Елизавета Александровна
Сыртланова Елизавета Александровна (22 ноябрь 1881 йыл — 11 декабрь 1961 йыл) — театр актёры, режиссёр. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1943).
Загорные Клетья
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сыртланова Елизавета Александровна
Биографияһы
Елизавета Александровна Сыртланова-Шляхтина 1881 йылдың 22 ноябрендә Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙенең Суксун заводы биҫтәһендә (хәҙер Пермь крайының ҡала тибындағы Суксун (Һыуыҡ һыу) ҡасабаһы) тыуған.
1912 йылда — «Нур» труппаһының, 1915 йылдан 1917 йылға тиклем — «Ширҡәт», ә 1918—1919 йылдарҙа — Беренсе һәм Төркөстан армияларының сәйәсәт бүлектәре янындағы фронт театрҙарының актрисаһы. 1920 йылдан алып Өфө дәүләт татар-башҡорт өлгөлө театры актрисаһы, 1922 — 1930 йылдарҙа — Урал, Себер һәм Алыҫ Көнсығышта төрлө театр коллективтарының режиссёры һәм художество етәксеһе. 1931 йылдан — Баймаҡ колхоз-совхоз театры, 1933—1938 йылдарҙа — Ауырғазы колхоз-совхоз театры режиссёры, 1939—1948 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт академия драма театры музейы мөдире.
Башҡорт драма театрында — Х. К. Ибраһимовтың «Башмағым», Ғ. Х. Ниязбаевтың «Ағалы-ҡустылы Ғәлимовтар», А. Н. Островскийҙың «Ете юл сатында» («На бойком месте») Островский (В. Ғ. Ғәлимов менән берлектә); Ауырғазы колхоз-совхоз театрында — Ф. Бурнаштың «Йәш йөрәктәр», А. М. Таһировтың «Себер кешеһе Ғилман» («Сибиряк Гильман») драмалары буйынса спектаклдәр ҡуйған. А. Н. Островскийҙың «Без вины виноватые», В. Н. Билль-Белоцерковскийҙың «Шторм», С. И. Левитинаның «Приговор» пьесаларын татар теленә тәржемә иткән.
Ән-Нәбә сүрәһе
Ән-Нәбә сүрәһе (سورة النبأ, Хәбәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 78 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 40 аяттан тора.
Искин (Башҡортостан)
Өфө үҙәгенән яҡынса 23 км көньяҡта урынлашҡан, Р-240 автотрассаһына терәлеп ята. Инеш, Оҙон һәм ҡайһы бер башҡа күлдәр янында урынлашҡан. Яҡында ғына Өршәк йылғаһы аға.
Тарихы
1992 йылдың 17 апрелендә Искин ауыл советы составында Өфө ҡалаһы административ сиктәренә индерелә (Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советының 1992 йылдың 17 апрелендәге «Өфө районы хужалыҡтарын Өфө ҡалаһының административ сиктәренә тапшырыу, ерҙәрҙе коллектив баҡсасылыҡ һәм шәхси торлаҡ төҙөлөшө өсөн биреү тураһында» (19.10.1992 № 347)[6] 100-сө һанлы ҡарар.
Халҡы
2002 йылда даими йәшәүсе 467 кеше булған (72 проценты урыҫ).
Идет
Идёт — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 901 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ичек
Ичек — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кыпа-Кыталь-Кы
Кыпа-Кыталь-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 755 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.
Үрге Чуега
Үрге Чуега — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №4887 ҡылымығының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Кыпа-Кыталь-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы
Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы (4 ғинуар 1930 йыл — 24 ғинуар 2017 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы, тыл һәм хеҙмәт ветераны. 1947—1990 йылдарҙа Бөрйән районы «Ҡыҙыл таң» колхозында мал ҡараусы, көтөүсе һәм ферма мөдире. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты (1962—1966). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1973) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015).
Үрге Чуега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы
Биографияһы
Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы 1930 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. 1938 йылда мәктәпкә уҡырға бара. Иртә етем ҡала, 1942—1946 йылдарҙа Байназар ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. 1946—1947 йылдарҙа Белорет ҡалаһындағы 1-се һөнәрселек училищеһында «слесарь-ремонтлаусы» һөнәрен үҙләштерә һәм 1947 йылда хеҙмәт юлын «Ҡыҙыл таң» колхозында башлай, төрлө эштәр башҡара.
Кыпа-Кыталь-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Чуега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы
Биографияһы
1951 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Алыҫ Көнсығышта, Мурманскиҙа хеҙмәт итеп, 1954 йылда тыуған ауылына ҡайта һәм «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләүен дауам итә. Зөлфәр Мырҙабулат улы колхозда 33 йыл мал ҡараусы, көтөүсе, ферма мөдире булып эшләй.
Хеҙмәт ҡаҙаныштары
Социалистик ярышта юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн 1963 йылдың 22 мартында уға «Башҡорт АССР-ының почётлы көтөүсеһе» исеме бирелә.
1966 йылда СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы ҡарары менән Зөлфәр Мырҙабулат улы «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу байрамы уңайынан «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1971 йылда СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 7 майындағы ҡарары менән Зөлфәр Мырҙабулат улы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (№ 710778) менән бүләкләнә. Ә 1973 йылда СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 6 сентябрендәге ҡарары менән Зөлфәр Мырҙабулат улы Юлдашевҡа «Почёт билдәһе» ордены (№ 896360) бирелә. 1981 йылда СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 16 мартындағы ҡарары менән Зөлфәр Юлдашев Халыҡтар Дуҫлығы орденына (№ 32266) лайыҡ була. Бынан тыш Зөлфәр Юлдашев тыл ветераны һәм хеҙмәт ветераны миҙалдары, 9-сы биш йыллыҡ ударнигы билдәһе, 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40, 50, 60, 65, 70 йыллығы айҡанлы юбилей миҙалдары менән бүләкләнгән. Зөлфәр Мырҙабулат улы Юлдашев Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Почётлы гражданы (танытма № 6, 8 октябрь 2015 йыл), республика әһәмиәтендәге персональ пенсионер (танытма № 212989, РСФСР эргәһендәге персональ пенсиялар тәғәйенләү буйынса комиссия ҡарары буйынса). Зөлфәр Мырҙабулат улы 2017 йылдың 24 декабрендә вафат була.
Ғаилә хәле
Ҡатыны Герой-әсә Ғәйнисафа Мырҙабулат ҡыҙы менән туғыҙ ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. Уларға яҡшы белем һәм тәрбиә биреп оло тормош юлына аяҡ баҫтырҙылар. Уларҙың 23 ейән-ейәнсәре, 12 бүләсәләре бар.
Биатлон
Биатлон хәрби патрулдәрҙең ярыштарынан үҫеп сыҡҡан тип иҫәпләнелә. Әлеге мәлгә биатлондың төрҙәре күп, улар араһында: саңғы ярышы менән спорт йәйәһенән атыу, ярышыу һәм винтовканан атыу (ҡалтағайлы биатлон), һунар саңғыһында ярышыу һәм һунар винтовкаһынан атыу (һунар биатлоны). Йәнә йәйге биатлон тигән төрө бар — уға йүгереүҙән һәм атыуҙан (кросс-биатлон), роллерлы саңғыла уҙышыуҙан һәм атыуҙан (роллерлы саңғы биатлоны), һәм маунтин-байктарҙа (тау велосипедтарында) уҙышыуҙан һәм атыуҙан торған(маунтин-байк биатлоны) төрҙәр инә. Биатлондың бөтә төрҙәренән тик «классик» ҡышҡы биатлонға, ҡалтағай биатлонына һәм йәйге биатлонға ғына Халыҡ-ара биатлонсылар союзы кураторлыҡ итә.
Тарихы
Саңғы кейеп һунарға йөрөү бик күп төньяҡ халыҡтарының көнкүрешенә хас була. Әммә XVIII быуаттан башлап ҡына был шөғөл спорт төрөнә әүерелә. Биатлонға оҡшаған тәүге ярыш 1767 йылда үтә. Уны швед-норвег сигендә пограничниктар ойоштора. Эре халыҡ-ара ярыштарҙа хәҙерге биатлонға оҡшаш тәүге ярыш Францияның Шамони ҡалаһындағы 1924 йылғы I ҡышҡы Олимпия уйындары программаһына күрһәтмә статуста индерелә. Ул «хәрби патрулдәрҙең ярышы» тип атала. Күрһәтмә статуста хәрби патруль ярыштары 1928, 1936, 1948 йылғы ҡышҡы Олимпиадаларҙа ла үткәрелә. Шунан Икенсе донъя һуғышынан һуң донъяны солғаған пацифистик кәйефтәр арҡаһында уны рәсми календарҙан төшөрөп ҡалдыралар.
1948 йылдың 3 авгусында Халыҡ-ара хәҙерге заман бишбәйгеһе федерацияһы ойошторола (Union internationale de pentathlon moderne, UIPM — УИПМ), 1953 йылдан ул биатлонды үҙ ҡарамағына ала. 1954 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты биатлонды спорт төрө тип таный. 1957 йылда Стокгольмда УИПМ үҙен биатлон ярыштарын үткәреү өсөн яуаплы тип иғлан итә. 1958 йылда беренсе эре халыҡ-ара биатлон ярышы — Австрияның Зальфельден ҡалаһында донъя чемпионаты үтә. Ике йылдан биатлон Ҡышҡы Олимпия уйындарының рәсми программаһына индерелә. 1967 йылда донъя чемпионатында тәүге тапҡыр юниорҙар ярышы үткәрелә. 1978 йылдан шулай уҡ Донъя кубогының да тарихы башлана. Тәүҙә ярыштар тик ирҙәр араһында үтә. 1983 йылдан алып ҡатын-ҡыҙҙар Европа кубогына ярыша башлай, ә киләһе йылына донъя беренселегендә лә ҡатнашалар. 1987/1988 миҙгеленән ҡатын-ҡыҙ дисциплиналары Донъя күбогының календарына, икенсе йылына Европа кубогы календарына ла индерелә. Шул уҡ йылды Халыҡ-ара олимпия комитеты ҡатын-ҡыҙ дисциплиналарын 1992 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындары (Франция, Альбервилль) программаһына индерергә ҡарар итә.
1992 йылдың 30 ноябрендә биатлонды хәҙерге заман бишбәйгеһенән айырырға хәл ителә. 1993 йылдың 2 июлендә Лондонда Халыҡ-ара хәҙерге заман бишбәйгеһе һәм биатлон федерацияһының ғәҙәттән тыш конгресында был федерация ҡарамағында Халыҡ-ара биатлонсылар союзы ойоштороу тураһында иғлан ителә. Шул уҡ йылдың 12 декабрендә Зальцбургта яңы халыҡ-ара ойошманың штаб-фатиры эш башлай. Биатлон буйынса ярыштарҙың форматы киңәйтелә. 1994 йылда Финляндияның Контиолахти тигән төбәгендә Европаның беренсе чемпионаты үткәрелә. Ике йылдан Австрияның Хохфильцен тигән төбәгендә йәйге биатлон буйынса халыҡ-ара ярыш үтә. 1998 йылдың 26-28 июнендә Халыҡ-ара биатлонсылар союзының Өсөнсө даими конгресы ойошторола, унда Халыҡ-ара хәҙерге заман бишбәйгеһе һәм биатлон федерацияһынан тулыһынса айырылырға ҡарар сығарыла.
Биатлон ойошмалары
1948 йылға тиклем биатлон үҫеше өсөн яуаплы ойошма булмай. 1948 йылдан башлап биатлон түбәндәге ойошмалар ҡарамағына инә:
Халыҡ-ара биатлонсылар союзының төп документтары: Рәсәйҙә Милли биатлон федерацияһы сифатында Рәсәй биатлонсылар союзы ойошторолған (1992). Рәсәй биатлонсылар союзы шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттарындағы төбәк биатлон федерацияларының эшмәкәрлеген дә көйләй.
Ҡағиҙәләр һәм ҡорамалдар
Атыу өсөн минималь ауырлығы 3,5 килограмдан артмаған винтовка алына, шыуған саҡта ул арҡаға тағыла. Автоматик һәм үҙ-үҙенән атыла торған ҡорал тыйыла. Тәтегә баҫҡанда күрһәтмә бармаҡ кәм тигәндә 500 грамлыҡ көс һалырға тейеш. Винтовканың прицелы сәпте ҙурайтып күрһәтергә тейеш түгел. Тоҫҡағанда ҡулсалы мушка һәм диоптриялы прицелды сәптәге түңәрәккә тап килтерергә кәрәк. Патрондарҙың калибры 5,6 мм (1977 йылға тиклем — 7,62 мм; шулай уҡ 6,5 мм калибрлы винтовкалар). Атҡанда пуляның тиҙлеге көбәк осонан 1 метр алыҫлыҡҡа сығып осҡанда күп тигәндә 380 м/с булырға тейеш.
Атыу яланында сәптәргә тиклем ара 50 метр тәшкил итә (1977 йылға тиклем — 100 метр). Ярыштарҙа ҡулланылған сәптәр ҡара төҫтә, аҡ ерлектә, биш данала була. Пуля тейгән сәптәр аҡ ҡапҡас менән ябыла бара, шуға биатлонсы атыуының һөҙөмтәләрен күреп тора. Һәр сәп пластина эсендәге 115 мм диаметрлы ҡара түңәрәк рәүешендә була. Баҫып атҡанда түңәрәктең ҡайһы еренә тейҙерһәң дә ярай, ә ятып атҡанда 45 мм диаметрлы ҡара түңәрәккә тейҙереү кәрәк, уның уртаһы 115 мм диаметрлы түңәрәктең уртаһы менән тап килеп тора. Пластинаның ситенә тейеп ҡаҡлыҡҡан пуляның түңәрәккә тейеүе лә сәпкә тейеү тип һанала. Эстафетанан башҡа бөтә ярыш төрҙәрендә лә ут рубежында биатлонсының биш атыу мөмкинлеге бар. Эстафетала һәр рубежда өҫтәмә рәүештә тағы өс патрон файҙаланырға рөхсәт ителә, улар ҡулдан ҡороп алына.
Айырыуса киң файҙаланыла торған ҡорал төрҙәре — Anschütz тигән немец винтовкаһы һәм Рәсәйҙең «Биатлон» тигән винтовкаһы.
Ярыш төрҙәре
Эре халыҡ-ара биатлон ярыштарында уҙыштың ете төрө ҡулланыла:
Яҙа атҡан өсөн штрафтар: шәхси уҙышта — штраф минуты, башҡаларында — штраф әйләнәһен үтеү, берәрле ҡатнаш эстафетала ул — 75 метр, ә башҡа уҙыштарҙа— 150 метр.
Атыу. Спринтта һәм команда төрҙәренең һәр этабында биатлонсылар ике тапҡыр ата — тәүҙә ятып, шунан баҫып. Пасьютта һәм масс-стартта дүрт тапҡыр атырға: тәүҙә ике тапҡыр — ятып, шунан ике тапҡыр — баҫып. Шәхси уҙышта шулай уҡ дүрт тапҡыр атырға, ләкин атыу төрө сиратлана: беренсе һәм өсөнсө утлы рубежда — ятып, икенсе һәм дүртенселә баҫып атырға.
Биатлон ярыштарын шартлы рәүештә ике төркөмгә — төрлө төрҙәр төркөмөнә (биатлон дисциплиналарынан тыш спорттың башҡа төрҙәре лә инә) һәм биатлон ярыштары төркөмөнә бүленә. Биатлон ярыштары иһә кубоклыларға һәм кубокһыҙҙарға бүленә.
Төрлө төрҙәр ярыштарында биатлон
Төрлө төрҙәр ярыштарында биатлонды ярыш календарына индерергәме-юҡмы икәнен ярышты ойошторған халыҡ-ара ойошма Халыҡ-ара биатлон союзы менән берлектә хәл итә.
Төрлө төрҙәр төркөмөнән торған иң мөһим һәм күп кеше ҡатнашҡан ярыш тип ҡышҡы Олимпия уйындары иҫәпләнә. Хәҙерге олимпия биатлон программаһына шәхси уҙыш, спринт, пасьют (эҙәрләү уҙышы), масс-старт, ҡатнаш эстафета, ҡатын-ҡыҙҙар эстафетаһы, ирҙәр эстафетаһы инә. Бынан тыш, биатлон ярыштары ҡышҡы Универсиадаларҙа, хәрбиҙәр араһында саңғылы донъя чемпионаттарында, Бөтә донъя оҫталарҙың ҡышҡы уйындарында, ҡышҡы Бөтә донъя хәрби-спорт уйындарында үткәрелә.
Кубоклы биатлон ярыштары
Кубоклы биатлон ярыштары араһында иң абруйлыһы — Донъя кубогы. Ул 1977/1978 миҙгеленән башлап — ирҙәр араһында, 1987/1988 миҙгеленән башлап ҡатын-ҡыҙҙар араһында үткәрелә. Этаптарға бүленгән ярыштар серияһынан ғибәрәт. Биатлон миҙгеле барышында Донъя кубогы һөҙөмтәләренә ҡарап биатлонсылар рейтингы төҙөлә.
Европаның Асыҡ кубогы (IBU кубогы тип тә атала) әһәмиәте буйынса икенсе урында тора. Донъя кубогы менән IBU кубогынан башҡа, халыҡ-ара кимәлдә кубоклы тағы ике ҡитға ярышы бар — Төньяҡ Америка кубогы һәм Көньяҡ Америка кубогы. Азия кубогы үткәреү ҙә күҙҙә тотола.
Кубокһыҙ биатлон ярыштары
Биатлон буйынса донъя чемпионаты — иң беренсе эре халыҡ-ара ярыш, тәүге тапҡыр ул 1958 йылда Австриялағы Зальфельден ҡалаһында үткәрелә.
Ҡитғаларҙа кубокһыҙ биатлон ярыштары араһында иң әһәмиәтлеләре — биатлон буйынса Европаның Асыҡ чемпионаты U26. Ул 1994 йылдан башлап үткәрелә. Бынан тыш Азия чемпионаты, Төньяҡ Америка чемпионаты һәм Көньяҡ Америка чемпионаттары бар.
Кластар буйынса бүленеш
Рәсми халыҡ-ара ярыштарҙа спортсылар өс класҡа бүленә: Биатлон миҙгеле (старты ноябрь аҙаҡтарында була) башланған йылдың 31 декабренә тиклем 21 йәше тулған кешеләр «ирҙәр» һәм «ҡатын-ҡыҙҙар» тип йөрөтөлә, улар миҙгелдең тик өлкәндәр араһында үткәрелгән ярыштарында ғына ҡатнашырға хоҡуҡлы. Үрҙә аталған датаға 19 йәше тулған кешеләр «юниор егеттәр» һәм «юниор ҡыҙҙар» тип йөрөтөлә. Улар юниорҙар ярыштарында ла, өлкәндәр ярыштарында ла ҡатнаша ала. Үрҙә әйтелгән йәшкә етмәгәндәр «егеттәр» һәм «ҡыҙҙар» тип йөрөтөлә. Улар бөтә кимәлдә лә: егеттәр һәм ҡыҙҙар ярыштарында ла; юниорҙар ярыштарында ла; өлкәндәр ярыштарында ла ҡатнаша ала.
Иң уңышлылар
Бөгөнгө көнгә 8 тапҡыр Олимпия чемпионы Уле Эйнар Бьёрндален (Норвегия), 3 тапҡыр олимпия чемпионы Кати Вильхельм (Германия) һәм өс тапҡыр олимпия чемпионы Дарья Домрачева (Белоруссия) иң уңышлы биатлонсылар иҫәпләнә. Уле Эйнар донъя чемпионаттарында 20 тапҡыр еңгән. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя беренселектәрендә иң күп еңеүгә немец биатлонсыһы Магдалена Нойнер өлгәшкән (12 тапҡыр донъя чемпионы).
Химик технология
Хими́к технология — иҡтисади яҡтан иң арзан һәм экология яғынан нигеҙләнгән эшкәртелмәгән тәбиғи материалдарҙы ҡулланыу әйберҙәре һәм производство саралары итеп сығарыу өсөн химик эшкәртеү  тураһында фән. Химик технология процесстары сеймалды ҡатмарлы  химик һәм физик - химик күренештәргә нигеҙләнгән химик эшкәртеүҙе үҙ эсенә ала.
Органик булмаған химик технологияға минераль сеймал (металл рудаларынан башҡа), кислоталар алыу, һелтеләр, минераль ашламалар инә. Органик химик технология — нефть эшкәртеү, күмер, тәбиғи газ  һәм башҡа янар ҡаҙылмалар эшкәртеү,  синтетик полимерҙар, буяуҙар, дарыуҙар һәм башҡа матдәләр  алыу.
Этимология
«1996 йыл Британия тарих журналы»нда ( 1996)  Джеймс Ф. Доннелли 1839 йылда көкөрт кислотаһын эшләп сығарыу менән бәйле химик инженерия (химик технологияның инглизсә варианты) терминын ҡулланған тип яҙылған. Ләкин шунда уҡ был терминдың авторы тип инглиз консультанты Джордж Е. Дэвисты ла атайҙар. Дэвис хатта Химик инженерия йәмғиәте төҙөргә лә тырышҡан, ләкин ул Химия сәнәғәте йәмғиәте тип атала (1881), ә Дэвис уның тәүге секретары була. АҠШ-та энциклопедияла был термин 1890 йылда ҡулланыла. «Химик технология», химия сәнәғәтендә механик ҡоролмаларҙы ҡулланыуҙы һүрәтләүсе фән, Англияла 1850 йылдан һуң ғына киң ҡулланыла башлай. 1910 йылдар тирәһенә «химик-инженер»  тигән профессия Бөйөк Британияла һәм АҠШ-та йыш осрай торған һөнәргә әйләнә.
Төп процестар
Бөтә химик технология процестары процестың барыуының дөйөм кинетик законлылығына ҡарап, биш төп төркөмгә бүленә:
Ойоштороу һәм техник структура буйынса процестар ваҡытлы (периодический) һәм өҙлөкһөҙ.
Химик процестар органик булмаған матдәләр технологияһына  ( кислоталар, һелте, сода, силикат материалдар, минераль ашламалар, тоҙҙар һәм башҡалар эшләп сығарыу)  һәм органик матдәләр технологияһына (синтетик каучук, пластмассалар, буяуҙар, спирттар, органик кислоталар  һәм башҡалар эшләп сығарыу)
Химия технологияһының үҫеш тенденциялары
Химик технологиялар процесстары үҫешенең төп йүнәлештәре
- производствоның бер үк ваҡытта эффектлылығын һәм экологик хәүфһеҙлеген арттырыу;
- биохимик һәм ферментатив технологиялар үҫеше;
- алдағы пункт менән бәйле Ньютонса булмаған шыйыҡсалар технологиялары һәм температура режимына ҡаты сикләүле технологиялар үҫеше;
- химия производстволарын проектлағанда математик моделләү ысулын киң ҡулланыу.
11 сентябрь
11 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 254-се (кәбисә йылында 255-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 111 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Шарженьга (Кичменьга ҡушылдығы)
Шарженьга (Шаржинка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Доминик Дженнингс
Доминик Дженнингс (Dominique Jennings, 30 октябрь 1965 йыл) — Америка телевидениеһы актёр, «Сансет Бичтың мөхәббәте һәм серҙәре» NBC көндөҙгө күп сериялы мелодрамала яуыз Вирджиния Харрисон роле буйынса билдәле, әлеге сериалда 1997 йылдың 17 мартынан 1999 йылдың 4 мартына тиклем төшә. Шоу трансляцияһы ваҡытында Дженнингс көндөҙгө мелодрамала яуыз йән ролен уйнаған берҙән-бер африкан-американ актрисаһы була. Дженнингс көндөҙгө эфирҙа иң яҡшы яуыз йән роле өсөн «Буш ҡыуыҡ опералар Дайджесы» премияһы на номинацияға индерелә.
Дженнингс 1990 йылда «Үҙ һүҙле кеше 2» фильмында бәләкәй генә ролдә экранға сыға. 1990-сы йылдарҙа ул «Буйҙаҡ ирҙәр һәм ирһеҙ ҡатындар», «Мартин», «Беверли-Хиллздан принц», «Ағалы-ҡустылы Уэйэнстар» һәм «Джейми Фокстың Шоуы» исемле африкан ситкомдарында эпизодик ролдәрҙә күренә. «Сансет Бич»тан киткәндән һуң «Фәрештә» һәм «Кәүҙә буйынса тикшереү» cериалдарында төшә.
Ҡушылдыҡ
Ҡушылдыҡ (Приток) — башҡа ағымға ҡушылған һыу ағымы.
Тасуирламаһы
Ғәҙәттә, ҡушылдыҡ тип ҡыҫҡарағы һәм һайырағы һанала, ләкин кире миҫалдар ҙа бар: йылғаларында һыу һиҙелерлек күберәк Ока һәм Кама Волга йылғаһы ҡушылдыҡтары тип иҫәпләнә; Йәнәсәй йылғаһының ҡушылдығы тип тамағында һыуы ике тапҡыр артығыраҡ Ангараны һанайҙар; һыуға байыраҡ Очаковка йылғаһы Раменкаға ҡушыла тип иҫәпләнә һәм башҡалар. Ғәҙәттә, шулай уҡ ҡушылдыҡтарҙың үҙәне башҡа йүнәлештә булыуы менән айырыла.
Бүленештәре
Ниндәй ярҙан ҡушылыуына ҡарап уң һәм һул ҡушылдыҡтарға бүленеш бар. Ҡайһы берҙә күлдәр һәм башҡа эске һыу ятҡылыҡтарына ҡойған йылғаларҙы ла ҡушылдыҡ тип атайҙар.
Ҡушылдыҡтарҙың төрлө дәрәжә бүленеше лә бар, был уларҙың туранан-тура төп йылғағамы йәки уның ҡушылдыҡтарынамы ҡойоуы менән билдәләнә. Беренсе дәрәжә ҡушылдыҡ тип аталғаны төп йылғаға туранан-тура ҡушыла, икенсе дәрәжә — беренсе ҡушылдыҡтарҙың ҡушылдыҡтары, һәм артабан шулай дауам итә. Ҙур йылға системаларына ҡушылыусы йылғаларҙың дәрәжәһе 20-гә тиклем еткерелгән. Шулай уҡ ҡапма-ҡаршы — ҡушылдыҡтарҙы ваҡтан ҙурыраҡҡа табан иҫәпләү тәртибе бар.
Ҡушылдыҡ йылға оҙонлоғо бер нисә мең километрҙан арта ала. Мәҫәлән, Иртыш, Миссури, Журуа һәм Пурус, ҡушылдыҡтар булһа ла, донъяла үҙҙәре иң ҙур йылғаһлар иҫәбенә инә.
Башҡортостандағы ҡушылдыҡтар
Башҡортостан йылғалары Башҡортостанда иң ҙур төп йылға Ағиҙел, әммә ул үҙе Кама йылғаһы ҡушылдығы булып тора. Яйыҡ йылғаһы Каспий дигеҙенә ҡойған төп йылға, мәгәр ул Учалы районының Буранғол ауылы янында башлана ла Башҡортостан биләмәләренән шул уҡ райондың Мәҫкәү ауылы янында Силәбе өлкәһенә сығып китә.
Башҡортостан Республикаһының йылғалары башлыса ике йылға бассейны — Волга (Кама) һәм Яйыҡ бассейндары ҡушылдыҡтары булып тора. Бары көнсығыштағы бәләкәй йылғалар өлөшләтә — Уй үрге ҡушылдыҡтары менән, Мейәс һәм башҡалар — Обь бассейнына ҡарай
Ямаш (Бөрө районы)
Ямаш (Емашево) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 148 кеше. Почта индексы — 452465, ОКАТО коды — 80213825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ән-Нәзиғәт сүрәһе
Ән-Нәзиғәт сүрәһе (سورة النازعات, Һурып алыусылар ) — Ҡөрьән Кәримдең 79 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 46 аяттан тора.
Һар
Һар (обыкновенный канюк)  — ваҡ кимереүселәрҙе күпләп ҡырыуы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған көндөҙгө йыртҡыс ҡош.
25 төрө билдәле, Европа, Азия, Африка һәм Америкала таралғандар. Күсмә ҡош. Ҡатнаш яҡты урмандарҙа йәшәй. Башҡортостанда йыртҡыс ҡоштар араһында иң ғәҙәти ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Һар ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда киң ҡанаттарының аҫ яғындағы аҡ һыҙыҡ һәм түңәрәкләнеп торған ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры һәм буй көрән һыҙыҡтар менән биҙәлгән аҡһыл һоро. Ялан һарынан ҡарараҡ төҫө, ә һағыҙаҡ һарынан ҡыҫҡа ҡойроғо менән айырыла.
Кәүҙә оҙонлоғо 50 см-ға ҡәҙәр, ата ҡоштоң ауырлығы 600—800 г, инә ҡоштоҡы − 800—1200 г. Ҡанаттары киң, сағыштырмаса ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, түңәрәкләнгән. Ҡауырһын ҡапламының өҫкө өлөшө ҡара ҡоңғорт, аҫты ҡыҙғылт-көрән.
Яҙын, апрелдең икенсе яртыһында осоп килә. Ояны ағастарҙа яһай. Ҡоңғорт тимгелле 2-3 йәшкелт аҡ йомортҡа һала.
Йөнтәҫа һарҙар октябрҙә килә һәм декабргә ҡәҙәр тотҡарлана, ҡайһы ваҡыт ҡышларға ла мөмкин. Ата ҡоштоң ауырлығы 850 г, инә ҡоштоҡо 1100 г тирәһе. Арҡаһы ҡара-ҡоңғорт, ҡаурыйҙары һоро ҡуныҡлы. Күкрәгендә тамсы һымаҡ тимгелдәре бар. Ҡанаттары киң. Ҡойроғо асык төҫтә, түңәрәкләнгән. Төп айырмалыҡ билдәһе аяҡтары бармаҡтарға ҡәҙәр тиерлек йөнләнгән булыуы.
Туҡланыуы
Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, гөмүмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар (миләш сыпсыҡтары, ваҡ сыспсыҡтар) менән туҡланалар. Йомран, кеҫәртке, йылан менән дә туҡлана.
Тауышы
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡый-йа, ҡый-йа, ҡый-йа».
Йәшәү рәүеше
Күсмә ҡош. Киң таралған. Урманда, урманлы далала оя ҡороп йәшәй, асыҡ урында, һаҙлыҡтарҙа, урман ситтәрндә һунар итә. Ҡуйы урманда һунар итмәй. Ҡорбанын һауала кәйелеп осоп, йә булмаһа ҡалҡыулыҡта һағалап ултырып аулай. Ата ҡош асыҡ урында һауала уйындар уҙғара. Парҙар оя урындарына тарала. Ояларын ағас башына ботаҡтарҙан ҡороп, үлән түшәйҙәр. Ҡара-көрән таплы 2 – 3 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡаны ата һәм инә ҡош сиратлап 28 – 35 тәүлек баҫалар. Ата ҡош инәһен ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына алмаштыра, әммә уны аҙыҡ менән тәьмин итә. Ҡошсоҡтар үҫә төшкәс, инә ҡош та ауға сыға. Йәш ҡоштар ояны 6 – 7 аҙналыҡ саҡтарында ташлап китәләр. Ҡошсоҡтарҙың бер-береһен ашау осрағы ла билдәле. Көньяҡҡа сентәбрҙә, ҡайһы саҡта октябрҙә осалар. Һар баҫыуҙарҙа бөжәктәрҙе һәм кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә. Ҡар иреп бөтөр алдынан ҡайта. Кешеләргә түҙемлеләр.
Гросбрембах
Гросбрембах (Großbrembach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 741 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 178 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99610 һәм автомобиль коды — SOM.
Охрид
Охрид (Охрид) — Македония Республикаһы Охрид күленең көнсығыш ярындағы ҡала. Халҡы — яҡынса 55,8 мең кеше. Ҡалала күркәм йорттар һәм һәйкәлдәр күп, ҡала бюджетының төп статьяхы булып туризм тора. Тирананан (Албания) көнсығышҡа һәм Скопьнан көньяҡ-көнбайышҡа урынлашҡан. Күҙаллауҙарҙың береһе буйынса, Охрид атамаһы славян һүҙенән килеп сыҡҡан «на гряде», йәғни «тауҙа» тигәнде аңлата.
1979-1980 йылдарҙа Охрид һәм Охрид күле ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Тарих
Заманса Охрид ҡалаһы беҙҙең эраға тиклем II—III быуаттарҙа уҡ билдәле антик (иллиро-македония) Лихнид колонияһы урынында төҙөлгән. Беҙҙең эраға тиклем колония римлеләр тарафынан баҫып алына һәм 518 йылғы ер тетрәүенән һуң тулыһынса тиерлек ҡайтанан төҙөлә, боронғо македония ҡоролмаларынан бары тик мәрмәр бағаналар ғына тороп ҡала.
Адриатик диңгеҙ ярҙарынан Константинополгә тиклем Эгнатьев юлы (Via Egnatia) булараҡ билдәле римлеләр төҙөгән юлда Рим һәм Византия хакимлығы осоронда мөһим сауҙа пункты булып тора. Археологик ҡаҙылмалар ҡаланың күптән христианлыҡ ҡабул итеүен раҫлай. Лихнид Епископтары беренсе дини йыйындарҙа ҡатнаша.
V быуат һуңында — VI быуат башында ҡалала славян халыҡтары күбәйә башлай. 861 йылда Болгария составына инә һәм тиҙҙән хәҙерге атамаһын ала (879 йылда Охрид беренсе тапҡыр телгә алына). Охридта 886 йылдан алып Кирилл һәм Мефодийҙың уҡыусыһы Изге. Климент Охридский мәғрифәтселек эшен алып бара. Ул Охридта болгар батшаһы Бористың ҡушыуы буйынса грек китаптарын славян теленә тәржемә итеү буйынса китап мәктәбен аса. Тап Охридта беренсе кириллица алфавиты булдырыла тип һанала.
990 йылдан 1015 йылдарға тиклем Охрид Самуил батшаның Болгар ханлығы баш ҡалаһы була. Ҡалала бөгөнгәсә уның ҡәлғәләренең емереклектәре һаҡлана. 990 йылдан 1018 йылғаса Охридтың үҙ патриархияһы була. Шуға ҡарамаҫтан, Охридты 1018 йылда Византия баҫып алғандан һуң, Константинополь патриархына буйһонған Охрид архиепископияһы епискобы ғына ҡала. Византия хакимлығы ваҡытында күп һанлы ҡорамдар төҙөлә.
Иван Асен II (1218—1241) ваҡытында ҡайтанан ойошторолған бойондороҡһоҙ Болгар батшалығы составына индерелә. 1334 йылда серб короле Стефан Душан яулап ала.