cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Феодализм
Феодализмың ҡолауы
Республика ҡоролошло үҙ аллы общинаға әйләнгән урта быуаттар ҡалалары азат ителеү менән элекке феодаль сеньорийҙар эргәһендә яңы, йәғни феодализмға ғәйәт ҙур тарҡалыу йоғонтоһо яһаған коллектив сеньорийҙар пәйҙә була. Ҡалаларҙа иң беренсе элекке феодаль көнкүрештең бөтә формалары ла юҡҡа сыҡҡан. Феодаль дворяндары ҡала общиналары составына ингән урындарҙа, ҡалаларҙа урынлаштырылған яңы тәртиптәргә буйһонорға һәм ябай (өҫтөнлөклө булһалар ҙа) граждандарға әйләнергә тейеш була, ә крәҫтиәндең ҡалаға күсеүе крепостной бойондороҡлоҡтан азат итеү юлы («ҡала һауаһы ирекле итә»). Шулай итеп, ҡалала вассалитет та, крепостнойлыҡ та булмаған. Ҡалала иң элек юғары властың ер биләүҙән бүленеүе күҙәтелгән. Ҡалаларҙа, һәр йорт хужаһы үҙенең йорто төҙөлгән биләмәнең тулы хужаһы булғанлыҡтан, феодаль ер биләүселек принцибына ла тәүге удар яһала. Ниһайәт, ҡалаларҙың иҡтисади үҫеше нигеҙендә сауҙа һәм сәнәғәт ята; йәмғиәттә, үҙ аллы һәм хатта власть дәрәжәһенең нигеҙе булараҡ, ер биләүселек менән йәнәш күсемле милеккә эйә булыу урын ала. Феодаль хужалыҡ натураль йәғни тәбиғи булған; ҡалаларҙа аҡса хужалығы үҫешә башлаған, ул яйлап ауылдарға ла үтеп инеп, феодаль көнкүреш нигеҙҙәрен нескәрткән. Тотош округтың иҡтисади үҙәгенә әйләнгән ҡала әкренләп феодаль сеньорийҙарҙың хужалыҡ айырымланыуын емергән һәм феодализм нигеҙҙәренең береһен ҡаҡшатҡан. Бер һүҙ менән әйткәндә, бөтөн феодаль ҡоролошҡа һәм көнкүрешкә ҡаршы килгән сәйәси һәм иҡтисади тормоштағы яңылыҡ ҡалаларҙан килгән. Ошонда уҡ башлыса феодализмға ҡаршы аңлы һәм һәр саҡ тиерлек уңышлы көрәш алып барған йәмәғәт синыфы, буржуазия, формалашҡан. Буржуазияның дворяндар менән көрәше — Урта быуаттарҙың икенсе яртыһынан алып XIX быуатҡа тиклем Көнбайыштың социаль тарихының мөһим яҡтарының береһе.
Әҙәбиәт
Викицитатникта Федолизм
Викиcловарҙа Федолизм
Калинин районы (ТАССР)
Калинин районы (Калинин районы, Калининский район) — 1935 йылдан 1959 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ-территориаль берәмеге. Татарстандың көнсығышында, Минзәләнән көньяҡ-көнсығышҡа 30 саҡрым йыраклыҡта урынлашҡан. Административ үҙәге — Пусы ауылы.
Тарих
Калинин районы территорияһы 1920 йылға тиклем Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Пусы улусында, 1920 йылдан 1930 йылға тиклем Минзәлә кантоны Пусы улусында, 1930 йылдан 1935 йылға тиклем Минзәлә районында һәм Аҡтаныш районының Пусы ауыл Советында урынлашҡан.
1935 йылдың 10 февралендә Минзәлә һәм Аҡтаныш райондарынан бүленеп алыу юлы менән барлыҡҡа килә.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1954 йылдың 22 ноябрендә Калинин районына юҡ ителгән Матвеевка районы биләмәһенең бер өлөшө ҡушыла.
1959 йылдың 12 октябрендә район юҡ ителеп, уның территорияһы Аҡтаныш, Минзәлә һәм Мөслим райондары составына кергән.
Административ бүленеш
1940 йылда район майҙаны 1086 км2 тәшкил иткән, ауыл советтары һаны - 31, торлаҡ пункттар - 66.
Район 1948 йылдың 1 ғинуарына 25 ауыл Советын үҙ составына индерә. Район майҙаны 969 км2 тәшкил иткән.
Халыҡ
1939 йылда халыҡ һаны 37536 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән татарҙар - 93,5 %, мариҙар - 3,5%, урыҫтар - 2,45 %.
Имәндәш
Имәндәш (Имендяшево) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 341 кеше. Почта индексы — 453063, ОКАТО коды — 80221819002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән төньяҡ‑көнсығышта 54 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 60 саҡрым алыҫлыҡта Еҙем йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға Нуғай даруғаһы Кесе‑Табын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Кәлсер-Табын улусы башҡорттары 1750 йылда купчий ҡағыҙы буйынса нигеҙ һала.
1839 йылда имәндәштәр зауряд-сотник Түҙбәк Рахманғолов, Әбделҡадир Мәсәғүтов, Әсәҙулла Абдулҡадиров, Хисмәтулла Түзбәков, Лоҡман Рәжәпов, Ауҙимән Рәжәпов, Мөхәмәтйән Әбделвахитов: «Беҙҙең ырыу Кәлсер-Табын башҡорттарынан килеп сыҡҡан һәм батшаларҙан бирелгән ерҙәрҙә йәшәгән. Әлеге ерҙәрҙе 1750 йылдың 4 майындағы яҙыу менән Кесе-Табын башҡорттарынан алғандар. Ошо ерҙә һатып алыу хоҡуғында әле лә йәшәйбеҙ», тип белдерәләр. Архивта килешеүҙең тексы ла һаҡланған. Кәлсер-Табын башҡорттары икенсе килешеү ҙә төҙөйҙәр. «1751 йылдың 8 февраль көнөндә Өфө өйәҙе Нуғай юлы Кесе-Табын олоҫо старшина Байымбәт Илсеғолов командаһындағы Ҡармыш Бикәйев, Түләкәй Үтәғолов, Дәүләтәй Сағыров, Елүш Сәйетов, Елдәш Аптраҡов, Ҡотос Мәмкәйев, Тыныш Елембәтов, Ҡунаҡбай Сотҡаров, Сәфәрғол Мәүләшов, Алдаҡай Кәбәсов, Солтан Утәков, Солтан Елембәтов, Әлекәй Колмәмбәтов, Сура Елембәтов, Тәүләкәй Мүсәшев, Һатлык Имаҡов, Дауыт Теләпәйев, Өфө ҡалаһында булғанда, Табын улусы старшина Таиш Иткинин командаһы башҡорттары Ебәрғол Зийәшевҡа, Ғәббәс Аҙнағоловҡа, Баҡай Мерәҫовҡа, Хоҙайғол Һөйөндөковҡа, Ныяз Наурызовҡа, Һөйөндөк Нуғаевҡа, Байҡай Һөйөндөковҡа, Бирҙекәй Мерәҫовҡа, Рәхимғол Үтәғоловҡа, Мырҙа Мерәҫовҡа, Ғабдулла Ноҡаевҡа, Еҙтәй Аҙанҡоловҡа, Ҡармыш Йомаҡовҡа, Ишҡыуат Ҡармышовҡа, бөтәһе 17 кешегә, беҙҙән йыраҡта, ә припущенниктарға яҡында булған пайҙарыбыҙҙы бирҙек, тигән яҙма бирәбеҙ». Һәр кешенән унар һум аҡса алалар. Кесе-табындарҙан 5 кеше ҡултамға, 12 тамға ҡуялар.
Ике килешеүҙән күренеүенсә кесе-табындар ике олоҫ араһындағы үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен кәлсер-табындарға бөтөнләйгә һаталар. Кесе-Табын ерендә кәлсер-табындар тарафынан 1750—1751 йылдарҙа Имәндәш ауылына нигеҙ һалына. Тарих документтарынан күренеүенсә, XIX быуат буйына һәм XX быуат башында кесе-табындар менән кәлсер-табындарҙың ошо һатылған ерҙәр өсөн күп тапҡыр судлашыуҙары билдәле. Әммә суд, ерҙәрҙең мәңгелеккә һатылғанына таянып, һәр ваҡыт имәндәштәр файҙаһына ҡарар сығара.
1795 йылдағы V ревизия ауылда 30 йортта 360 кеше йәшәүен, 1859 йылдағы ревизия 70 йортта 257 ир-ат 285 ҡатын-ҡыҙ йәшәүен күрһәтә. XIX быуат аҙағында 121 йортта 335 ир-ат һәм 228 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1920 йыл ҡатын-ҡыҙҙарҙың артыуын (457 ҡатын-ҡыҙ) ир-аттарҙың кәмеүен (379 ир-ат) күрһәтә. Имәндәшкә Һабай ауылынан да күсеп ултыралар. 1795 йылда 31 йортта 360 кеше йәшәгән, 1865 йылда 80 йортта — 469 кеше Ауыл халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек, сана һәм ағас һауыт‑һаба яһау менән шөғөлләнгә. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете теркәлгән. Ауыл эргәһендә архелогик ҡомартҡы Имәндәш ҡаласығы урынлашҡан.
Халҡы: 1906 йылда — 665 кеше; 1920 йылда — 836 кеше; 1939 йылда — 640 кеше; 1959 йылда — 672 кеше; 1989 йылда — 435 кеше; 2002 йылда — 410 кеше; 2010 йылда — 341 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Этимологияһы
Ауыл исеменең бер нисә варианты йәшәй. Әнүәр Әсфәндиәров фекеренсә ауыл шул исемдәге тау һәм йылға исеменән алынған. Шулай уҡ Имәндәш атамаһының «Имандаш» (бер имандан), Иман ташы һүҙҙәренән килеп сығыуы ла фаразлана.
Урамдары
Исемдәре:
Александровка урамы (Александрвовская (улица))
Еҙем урамы (Зилимская (улица))
Колхоз урамы (Колзозная (улица))
Яңы ауыл урамы (Новоселка (улица))
Тау аҫты урамы (Подгорная (улица))
Шишмә урамы (Чишминская)
Арказен-озень
Арказен-озень (Дженгутай) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Параул-озень йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
АҠШ-тың Виргин утрауҙары
АҠШ Виргин утрауҙары (United States Virgin Islands) — Кариб диңгеҙе утрауҙары төркөмөндәге утрау, АҠШ-тың автономиялы биләмәһе. Биләмәләге иң ҙур утрауҙар: Сент-Крокс (207 км²) Сент-Томас — 83 км² һәм Сент-Джон — 52 км². Географик яҡтан Виргин архипелагы АҠШ Виргин утрауҙарынан һәм Британия Виргин утрауҙарынан тора.
Биләмәнең дөйөм майҙаны — 346,36 км². Баш ҡалаһы — Сент-Томас утрауында урынлашҡан Шарлотта-Амалия (Charlotte Amalie) ҡалаһы. Халыҡ һаны — кеше (2010). Иң ҙур өс утрауы — Сент-Томас, Сент-Джон һәм Санта-Крус.
1917 йылдың 17 ғинуарында был биләмә Даниянан (Дат Вест-Һиндостаны) 25 миллион долларға һатып алына (бөтә формаллектәр шул уҡ йылдың 31 мартында тамамланған). Америка халҡы Америка Ҡушма Штаттары граждандары статусына эйә.
Тарихы
Виргин утрауҙарында тәүгеләрҙән булып сибонейҙар, карибтар һәм аравактар йәшәгән. 1493 йылда Христофор Колумб утрауҙы аса һәм уларға хәҙерге исемдәрен бирә.
1625 йылда утрауҙарҙа ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән инглиз һәм француз колонистары килеп ултыра. Артабан утрауҙарға бер-бер артлы Бөйөк Британия, Испания, Франция һәм Мальта ордены эйә булған.
1666 йылда Сент-Томас утрауын Дания биләп ала, оҙаҡламай ул Сент-Джон утрауын да баҫып ала, ә 1733 йылда Дания Франциянан Санта-Крус утрауын һатып ала. Даниялылар Сент-Томаста плантация хужалығына нигеҙ һалырға маташҡан, әммә ерҙең уңдырышлылығы түбән булыу сәбәпле, уңыш ҡаҙанмаған, һәм утрау ром һәм ҡолдар менән сауҙа итеү үҙәктәренең береһенә әйләнгән. Сент-Томас утрауының порты пираттар базаһына әйләнде. Санта-Крус утрауының ерҙәре уңдырышлыраҡ булған, һәм Данияға күскәндән һуң унда 200-гә яҡын шәкәр ҡамышы плантацияһына нигеҙ һалынған. 1848 йылда ҡара тәнле ҡолдар ихтилалы Дания Вест-Һиндостаны генерал-губернаторы Петр фон Шольтендың (Peter von Scholten) эмансипация тураһындағы закон нәшер итеүенә килтерә. Әммә әсирҙәрҙең 20%-ы ғына иреккә сыға, ҡалғандары ауыр шарттарҙа плантацияларҙа эшләүҙәрен дауам итә.
XX быуаттың 1917 йылы башына Санта-Крус утрауында шәкәр етештереү бөлгөнлөккә төшкән һәм 1917 йылдың яҙында Дания Вест-Һиндостаны утрауҙары 25000000 долларға (87 млн дат кронаһы) һатылған, һәм был Дат короллегенең йыллыҡ бюджетының яртыһын тәшкил итә. Күп европалылар, үҙ имениеларын ҡалдырып, Данияға күсеп киткән. 1927 йылда утрауҙа йәшәүселәрҙең ҡалғандарына Америка ҡушма штаттары гражданлығы бирелә. 1927 йылда утрауҙа йәшәп ҡалыусыларға Америка Ҡушма Штаттары гражданлығы бирелә.
Географияһы
Пуэрто-Риконан 60 км көнсығыштараҡ урынлашҡан утрауҙар төркөмө. Сағыштырмаса ҙур өс утрау — Сент-Томас, Сент-Джон һәм Санта-Крус. Шулай уҡ бик күп бәләкәй утрауҙар. Дөйөм майҙаны — 346,36 км2.
Утрауҙар убалы (иң бейек нөктәһе — 475 м), башлыса эзбизташтарҙан тора, боронғо кристалл йәки вулкан тоҡомдарын сығарыу урындары бар.
Климаты тропик, пассатлы, эҫе һәм дымлы, ике ҡоро миҙгеле бар. Дауыл һәм ер тетрәү йыш осрай. Йылға һәм күлдәрҙең булмауы, шулай уҡ ер аҫты һыуҙарының тәрән ятыуы күп яуым-төшөмгә ҡарамаҫтан, һыу менән тәьмин итеү мәсьәләһен ҡатмарлаштырған. Ямғыр һыуы махсус резервуарҙарға йыйыла. Сөсөләндереү ҡулайламаларын төҙөгәндән һуң был мәсьәлә башлыса хәл ителгән.
Утрауҙарҙың үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын күп осраҡта кешеләр юҡ иткән. Мәңге йәшел тропик урмандарҙың ҡалдыҡтары башлыса милли парк биләгән Сент-Джон утрауында һаҡланған. Сент-Томас утрауында элекке плантациялар урынында һирәк урмандар һәм ҡыуаҡлыҡтар һаҡланған. Утрауҙы уратҡан диңгеҙ һыуҙары балыҡҡа, ҡыҫала һымаҡтарға һәм моллюскыларға бай.
Административ бүленеше
Американың Виргин утрауҙары өс округтан тора, улар 20 районға бүленә.
Халҡы
2010 йылдың июленә ҡарата халыҡ иҫәбе 106 405 кеше тәшкил иткән.
Халыҡтың йыллыҡ кәмеүе — 0,06 %.
Тыуым — 1000 балаға 11,6 (йөклөлөк — ҡатын-ҡыҙға 1,81 бала);
Үлем — 1000 кешегә 7,0;
Эмиграция — 1000 кешегә 5,3.
Уртаса ғүмер оҙонлоғо: ир-егеттәрҙә — 76, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 82 йәш.
Этнораса составы: ҡара тәнлеләр — 76 %, аҡтар — 15,7 %, азиаттар — 1,4 %, метистар һәм башҡалар — 6,9 % (2010 й. халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Латин Америкаһы вәкилдәре 17,4 % тәшкил итә (уларҙың 9,9 % — ҡара, 2,2 % — аҡ): күбеһенсә пуэрторикандар (10,3 %) һәм доминикандар (5,4 %).
Телдәре: инглиз — 74,7 %, испан йәки испан-креоль — 16,8 %, француз йәки француз-креоль — 6,6 %, башҡалар — 1,9 % (2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Дюйм
Дюйм (Рәсәйҙә дюйм; халыҡ-ара: inch, in йәки ″ — ике штрих ; duim — баш бармаҡ) — ҡайһы бер Европа илдәрендә метрик булмаған ара үлсәү берәмеге. Тарихи яҡтан — оло йәштәге ир кешенең баш бармағы киңлеге.
АҠШ-тың Виргин утрауҙары
Халҡы
Диндәре: баптистар — 42 %, католиктар — 34 %, епископистар — 17 %, башҡалар — 7 %.
Дюйм
«Дюйм» һүҙен урыҫ теленә XVIII быуат башында Пётр I кереткән. Бөгөнгө көндә яҡынса бер дюйм 2,5 см һәм ул үлсәүҙәрҙең Англия системаһы таралған илдәрҙә генә түгел, башҡа илдәрҙә лә киң ҡулланыла.
АҠШ-тың Виргин утрауҙары
Сәйәси ҡоролошо
Территорияның башҡарма власть башлығы — 4 йылға дөйөм тауыш биреү юлы менән һайланған губернатор. Шулай уҡ дөйөм тауыш биреү юлы менән биләмәнең сенаты һайлана — 15 ағза, ике йыл мөҙҙәткә. Бынан тыш, территорияла йәшәүселәр Америка Ҡушма Штаттары вәкилдәре палатаһына бер депутат һайлай (тауыш биреү хоҡуғына эйә түгел). Биләмәлә йәшәүселәрҙең Америка Ҡушма Штаттары президентын һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғы юҡ, шулай ҙа улар Америка Ҡушма Штаттарының Демократик һәм Республика партияларынан президентлыҡҡа кандидаттарҙы беренсел һайлауҙа (праймериз) ҡатнаша ала.
Сәйәси партиялар (2008 йылдың ноябрендәге һайлау йомғаҡтары буйынса):
Территориялар сенатында шулай уҡ 3 бойондороҡһоҙ депутат бар.
Иҡтисады
Территорияның иҡтисады туризмға нигеҙләнә — эске тулайым продукттың 80%-ы һәм эшләүселәр. Утрауға йыл һайын ике миллиондан ашыу турист килә.
Сәнәғәттә — нефть эшкәртеү (Санта-Крус утрауында донъялағы иң ҙур нефть эшкәртеү заводтарының береһе урынлашҡан), шулай уҡ ром, текстиль, фармацевтика продукцияһы етештереү, электрон ҡоролмалар һәм сәғәттәр йыйыу.
Ауыл хужалығы насар үҫешкән, аҙыҡ-түлектең күпселек өлөшө ситтән индерелә. Шәкәр ҡамышы, цитруслылар, йәшелсәләр үҫтерелә.
Транспорты
Утрауҙарҙа юл хәрәкәтенең һул һәм уң яҡҡа ҡоролғанлығы тарихи күренеш.
Әҙәбиәт
Страны и народы: В 20 тт. Америка. Общий обзор Латинской Америки. Средняя Америка / Редкол.: отв. ред. В. В. Вольский, Я. Г. Машбиц и др. — М.: Мысль, 1981. — 335 с., ил., карт.
Йоһанн Себастьян Бах
Йо́һанн Себа́стьян Бах (Johann Sebastian Bach; 31 март 1685 йыл — 28 июль 1750 йыл) — XVII быуаттағы барокко дәүеренең бөйөк немец (әлмән) композиторы. Орган һәм оркестр өсөн тәғәйенләнгән, шулай уҡ вокал һәм башҡа 1000-гә яҡын музыкаль әҫәр авторы. Донъяның иң күренекле композиторҙарының береһе. Уның ижадында операнан башҡа бөтә жанр музыкаль әҫәрҙәр бар. Бах — шулай уҡ педагогика буйынса бер нисә ғилми хеҙмәт авторы.
Биографияһы
Йо́һанн Себа́стьянға туғыҙ йәш тулғанда уның әсәһе, ә тағы бер йылдан атаһы вафат була. Органсы булып эшләгән оло ағаһы Иоганн Кристоф малайҙы үҙ тәрбиәһенә ала. Иоганн гимназияла уҡый башлай, ағаһы уны органда һәм башҡа клавишалы музыка ҡоралдарында уйнара өйрәтә. Музыка сәнғәтенә тәбиғәттән бирелгән һөйөү нигеҙендә ул был шөғөлде ныҡлап үҙ итә һәм төрлө ҡоралдарҙа яңынан-яңы әҫәрҙәр өйрәнеү менән бик теләп шөғөлләнә. 1707 йылда ике туған һеңлеһе Мария Барбараға өйләнә. Уларҙың ете балаһы була, тик Бахтың тәүге ҡатыны йәшләй вафат була ( 1720). Бах Ангальт-Кеттен герцогы һарайы йырсыһы Анна Магдалена Вилькеға өйләнә, улар ун өс балаға ғүмер бирә.
1723-1750 йылдарҙа Лейпцигта йәшәй. Изге Фома ( die Thomanerkirche) сиркәүендә кантор һәм музыка уҡытыусыһы булып хеҙмәт итә, аҙна һайын Изге Фома һәм Изге НИколай сиркәүҙәрендә концерттар бирергә тейеш була. 1740-сы йылдар аҙағында Бах һуҡырая башлай, ғүмеренең аҙағында бөтөнләй күрмәй. 1750 йылдың 28 майында Лейпциг ҡалаһында вафат булған.
Арнштадт һәм Мюльхаузен (1703—1708)
1703 года йылдың ғинуарында, уҡыуҙы тамамлағадан һуң, ул Веймар герцогы Йоһанн Эрнст янында һарай яны музыканты вазифаһын ала. Уның бурысына нимә ингәне аныҡ билдәле түгел, әммә был вазифа дөрөҫөрәге, композитор эше менән бәйле булмай. Веймарҙа ете ай хеҙмәт иткән сосронда уның тураһында башҡарыусы булараҡ даны тарала. Бах Веймарҙан 180 км алыҫлыҡта урынлашҡан Арнштадтағы Изге Бонифаций сиркәүенә орган ҡараусы вазифаһына саҡырыла. Был боронғо немец ҡалаһы менән Бахтар ғаиләһенең элекке бәйләнештәре була.
1703 йылдың авгусында Бах Арнштадта Изге Бонифаций сиркәүенең органсы урынын биләй. Уға аҙнаның өс көнөндә эшләргә тура килә, ә эш хаҡы етерлек юғары була. Бынан тыш, ҡорал яҡшы торошта һәм яңы система менән көйләнгән, был композиторҙың һәм башҡарыуысының мөмкинлектәрен киңәйтә. Был осорҙа Бах күп орган әҫәрҙәре ижад итә.
Ғаилә бәйләнештәре һәм музыка менән мауыҡҡан эш биреүсеһе Йоһанн Себастьян менән властарҙың араһындағы бер нисә йылдан һуң барлыҡҡа килгән көсөргәнешкә юл ҡуя алмайҙар. Бах хорҙағы йырсыларҙың әҙерлек кимәле менән ҡәнәғәт булмай. Бынан тыш, 1705—1706 йыларҙа Бах үҙ ирке менән бер нисә айға Любекҡа китә, унда Букстехуде уйыны менән таныша, был властарҙың ҡәнәғәтһеҙлеген тыуҙыра. Бахтың беренсе биографы Форкель Йоһанн Себастьяндың күренекле композиторҙы  тыңлау өсөн 50 саҡрым йәйәү атлауы тураһында яҙа, әммә әлеге көндә тикшеренеүселәр был фактты шик аҫтына ҡуя.
Етмәһә начальство Бахты хор менән идара итә белмәүҙә ғәйепләй.
1706 йылда Бах эш урынын алмаштырырға ҡарар итә. Уға илдең төньяҡтағы ҙур ҡалаһы Мюльхаузендағы Изге Власий сиркәүендә органсының отошло һәм юғары вазифаһын тәҡдим итәләр. Киләһе йылда Бах был тәҡдимде ҡабул итә. Уның эш хаҡы элеккеһенә ҡарағанда сағыштырмаса юғары, ә йырсыларҙың кимәле яҡшыраҡ була.
Дүрт айҙан һуң, 1707 йылдың 17 октябрендә Йоһанн Себастьян Арнштадтан ике туған һеңлеһе  Мария Барбараға өйләнә. Һуңынан уларҙың ете балаһы тыуа, уларҙың өсәүһе бала саҡта вафат була. Ике иҫән ҡалғаны - Вильгельм Фридеман һәм Карл Филипп Эммануил — һуңғараҡ билдәле композитор булып китә. Мюльхаузендың ҡала һәм сиркәү властары яңы хеҙмәткәр менән ҡәнәғәт була. Улар бер ни уйһыҙ сиркәү органын күп сығымдар талап иткән реставрация планын хуплайҙар, ә яңы консулдың таж кейҙереү тантанаһына яҙылған «Господь — мой царь» байрам кантатаһын нәшер итеүе өсөн  (был Бах тере сағында баҫылып сыҡҡан берҙән-бер кантата), уға ҙур хаҡ түләйҙәр.
Веймар (1708—1717)
Мюльхаузенда бер йыл тирәһе эшләп, Бах тағы эш урынын алмаштыра, был юлы Веймарҙа һарай яны органсыһы һәм концерттар ойоштороусыһы -элекке вазифаһына ҡарағанда  күпкә юғары урын ала. Күрәһең, эш урынын алмаштырыуға юғары эш хаҡы һәм профессиональ музыканттарҙың яҡшы һайланған составы сәбәп була. Бах ғаиләһе герцог һарайынан биш минут барырлыҡ юлда урынлаша. Киләһе йылда ғаиләлә беренсе бала тыуа. Был ваҡытта Бахтарға Мария Барбараның кейәүгә сыҡмаған өлкән апаһы килә, ул уларға үҙенең 1704 йылдағы вафатына тиклем йорт хужалығын алып барыуға ярҙам итә. Веймарҙа Бахтың улдары Вильгельм Фридеман һәм Карл Филипп Эммануил тыуа. 1704 йылда Бах скрипкасы фон Вестхоф менән таныша, ул Бахтың эшмәкәрлегенә ҙур йоғонто яһай. Фон Вестхофтың әҫәрҙәре Бахты сонаталар һәм соло скрипка өсөн партиттар ижад итеүгә илһамландыра.
Веймарҙа клавишалы һәм оркестр әҫәрҙәрен ижад итеүенең оҙайлы осоро башлана, был өлкәлә Бахтың таланты ҙур үҫеш ала. Италия композиторҙары Вивальди һәм Корелли  Бахты драма бүлектәрен яҙырға өйрәтә, Бах уларҙың киҫкен ритмдар сәнғәтен һәм ҡыйыу гармония схемаларын файҙалана. Бах орган һәм клавесин өсөн Вивальди концерттарының һалыуҙарын булдырып, итальян композиторҙарының эшен яҡшы өйрәнә.
Веймарҙа Бахтың орган әҫәрҙәрен ижад итеү һәм уйнау, шулай уҡ герцог оркестрының хеҙмәттәре менән файҙаланыу мөмкинлеге була. Веймарҙа хеҙмәт иткән ваҡытында Бах «Органная книжечка» — орган хоралы инеше йыйынтығы өҫтөндә эш башлай, күрәһең, Вильгельм Фридеманды уҡытыу өсөн. Был йыйынтыҡ лютеран хоралдарының эшкәртеүҙәренән тора.
Веймарҙа хеҙмәт итеүенең аҙағына Бах инде киң билдәле органсы һәм клавесин оҫтаһы була. Был ваҡытҡа Маошан менән булған ваҡиға ҡарай. 1717 йылда Дрезденға билдәле француз музыканты  Луи Маршан килә. Дрезден концертмейстер Волюмье Бахты саҡырырға һәм ике күренекле клавесинсылар араһында музыка ярышы ойошторорға ҡарар итә, Бах һәм  Маршан ризалаша. Әммә ярыш көнөндә Маршан ҡабалан һәм йәшерен ҡаланы ҡалдыра (уға, күрәһең, ярыш алдынан Бахтың уйынын тыңларға насип була); ярыш булмай, һәм Бахҡа яңғыҙына уйнарға тура килә.
Кётен (1717—1723)
Күпмелер ваҡыт үткәс Бах тағы оҡшаш эш эҙләп сығып китә. Элекке хужаһы уны ебәрергә теләмәй, ә 1717 йылдың 6 ноябрендә хатта отставка тураһында даими үтенесе өсөн ҡулға ала, ә 2 декабрҙә иреккә ебәрә.
1717 йыл аҙағында кенәз Ангальт-Кётенский Леопольд Бахты капельмейстер вазифаһына тәғәйенләй. Кенәз үҙе музыкант булараҡ, Бахтың талантын баһалай, уға яҡшы түләй һәм эш итеү ирке бирә. Әммә кенәз кальвинист була һәм ғибәҙәттәрҙә нескә зауыҡлы музыка ҡулланыуҙы хупламай, шуға күрә Бахтың Кётендағы күп эштәре донъяуи була.
Башҡаларҙан тыш, Кётенда Бах оркестр өсөн сюиталар, соло виолончель өсөн алты сюита, клавир өсөн Инглиз һәм Француз сюиталары, шулай уҡ өс соната һәм соло скрипка өсөн өс партита яҙа. Шулай уҡ был осорҙа клавир өсөн «Хорошо темперированный клавир» һәм «Бранденбургские концерты» әҫәрҙәрен яҙа.
1720 йылдың 7 июлендә Бах кенәз менән сит илдә булғанда, ҡапыл 35 йәшендә, дүрт бәләкәй балаһын ҡалдырып, ҡатыны Мария Барбара үлеп китә. Уны ерләгәндәрен Бах Кётенға ҡайтҡас ҡына белә. Ҡатынының үлеме менән бәйле хис-тойғоларын Бах музыка формаһында соло скрипкаһы өсөн партита де минорҙан чаконала сағылдыра, был иң билдәле әҫәре була.
Киләһе 1721 йылда егерме йәшлек йәш һәләтле йырсы (сопрано) Анна Магдалена Вильке менән таныша, ул герцог һарайында йырлаған була. Улар 1721 йылдың 3 декабрендә өйләнешәләр, һәм артабан уларҙың 13 балаһы тыуа (уларҙың етеһе бала саҡта үлә).
Лейпциг (1723—1750)
1723 йылда Лейпцигта Изге Фома сиркәүендә уның «Страсти по Иоанну» әҫәре башҡарыла, һәм 1 июндә Бах Изге Фома хорының кантор вазифаһын ала, шулай уҡ Иоһанн Кунауҙы алмаштырып, бер үк ваҡытта уҡытыусы хеҙмәтен дә башҡара. Бахтың бурысына йыр уҡытыу һәм Лейпцигтың Изге Фома һәм Изге Николай сиркәүҙәрендә аҙна һайын концерт үткәреү инә. Йоһанн Себастьян вазифаһына шулай уҡ латин уҡытыу ҙа инә, әммә уға ярҙамсы ялларға мөмкинлек бирелә, шуға күрә латинды уҡытыу менән йылына 50 талерға Пецольд шөғөлләнә. Бах ҡаланың бөтә сиркәүҙәрендәге «музыка етәксеһе» вазифаһына эйә була: уның бурысына башҡарыусылар һайлау, уларҙың уҡыуын күҙәтеү һәм башҡарыу өсөн музыка һайлау инә. Лейпцигта эшләгән ваҡытында композитор ҡала хакимиәте менән бер нисә тапҡыр конфликтҡа инә.
Сопрано һәм альттарҙы Бах уҡыусы малайҙар араһынан үҙе һайлай, а тенорҙарҙы һәм бастарҙы — мәктәптән генә түгел, шулай уҡ бөтә Лейпцигтан йыя. Ҡала советы түләгән даими концерттарҙан тыш, Бах үҙенең хоры менән туйҙарҙа һәм ерләүҙәрҙә аҡса эшләй. Яҡынса был маҡсаттар буйынса кәмендә 6 мотет яҙа. Сиркәүҙә ғәҙәттәге эшенең өлөшө булып Венеция мәктәбе композиторҙарының, шулай уҡ ҡайһы бер немецтарҙың, мәҫәлән, Шотцтың мотеттарын башҡарыу тора; үҙенең мотеттарын иэжадиткәндә Бах был композиторҙарҙың әҫәрҙәренә юҫыҡлана.
1720 йылдарҙа Бах кантаталарының күп өлөшөн ижад итеп, Лейпцигтың төп сиркәүҙәрендә башҡарыу өсөн киң репертуарын йыя. Ваҡыт үтеү менән уның донъяуи музыка ижад итеп башҡарғыһы килә. 1729 йылдың мартында Йоһанн Себастьян 1701 йылдан эшләп килгән музыка коллегияһының — донъяуи ансамблдең етәксеһе була, уны Бахтың элекке дуҫы Георг Филипп Телеман ойошторған була. Шул ваҡытҡа күп эре немец ҡалаларында университеттарҙың  һәләтле һәм әүҙем студенттары шундай ансамблдәрҙе ойоштора. Ундай берләшмәләр ижтимағи музыка тормошонда ҙур роль уйнай; уларҙы йыш ҡына билдәле профессиональ музыканттар етәкләй. Бөтә йыл дауамында тиерлек музыка коллегияһы аҙнаһына ике тапҡыр Циммерман ҡәһеүәханаһында ике сәғәтлек концерт ойоштора. Ҡәһеүәхана хужаһы музыканттарға ҙур зал бирә һәм бер нисә ҡорал һатып ала. Бахтың 1730—1750 йылдарға ҡараған донъяуи әҫәрҙәренең күбеһе тап Циммерман ҡәһеүәханаһында башҡарыу өсөн ижад ителгән. Шундай әҫәрҙәр иҫәбенә «Кофейная кантата» һәм йыйынтыҡтарҙан клавир пьесалары «Clavier-Übung», шулай уҡ виолончель һәм клавесин өсөн күп концерттар инә.
Ошо осорҙа Бах Kyrie өлөшөн һәм Gloria месса си минор өлөшөн ижад итә. Тиҙҙән Бах һарай яны композиторы вазифаһына ирешә; күрәһең был юғары урынға ул оҙаҡ тырыша, был уның ҡала властары менән бәхәстәренең нигеҙле дәлиле була. Мессаһы тулыһынса композитор тере сағында башҡарылмаһа ла, әлеге көндә уны бөтә ваҡыттарҙың иң яҡшы хор әҫәре тип иҫәпләйҙәр.
Башҡа ҙур «Искусство фуги» циклын Бах тамамламай. Тере сағында бер тапҡыр ҙа нәшер ителмәй. Был циклда Бах полифоник әҫәрҙәрен яҙыу буйынса бай тәжрибәһен  ҡулланған. Уның вафатынан һуң циклды улдары баҫтырып сығара. .
Ваҡыт үтеү менән Бахтың күреү һәләте насарая. Шулай ҙа ул музыка ижад итеүен дауам итә, уны үҙенең кейәүе Альтниккольға әйтеп яҙҙыра. 1750 йылда  Лейпцигҡа күп хәҙерге тикшеренеүселәр алдаҡсы тип иҫәпләгән  инглиз офтальмологы Джон Тейлор килә. Тейлор Бахҡа ике тапҡыр операция яһай, әммә ике операция ла уңышһыҙ була, Бах һуҡыр ҡала. 18 июлдә уның ҡапыл оҙаҡҡа түгел күҙе асыла, әммә инде кисен уның мейеһенә ҡан һауа. Бах 28 июлдә вафат була; үлеменең сәбәбе булып, күрәһең, операциянан һуң өҙлөгөү тора. Унан һуң ҡалған мөлкәт 1000 талер баһалана һәм 5 клавесинды, 2 лютня клавесинын, 3 скрипка, 3 альт, 2  виолончель, виола да гамба, лютня  һәм спинет, шулай уҡ  52 изге китап иҫәпләнә.
Ғүмере дауамында Бах 1000-дән ашыу әҫәр ижад итә. Лейпцигта Бах университет профессорҙары менән дуҫтарса мөнәсәбәттә була. Бигерәк тә шағир Кристиан Фридрих Хенрици менән хҙмәттәшлеге емешле була. Йоһанн Себастьян һәм Анна Магдалена йыш ҡына йорттарында бөтә Германиянан ғаиләләре менән дуҫтарын, музыканттарҙы ҡабул итә. Дрездендан, Берлиндан йыш ҡына һарай яны музыканттары, шул иҫәптән Телеман (Карл Филипп Эммануилдың исем атаһы) ҡунаҡҡа килә. Георг Фридрих Гендель, Галленан Бахтың тиҫтере, Бах уның менән ике тапҡыр 1719 һәм 1729 йылда осрашырға теләһә лә  уның бер ваҡытта ла осрашмаған булған. Был ике композиторҙың яҙмышын Джон Тейлор бәйләй, ул икеһенә лә вафаттары алдынан операция яһай.
Композиторҙы Лейпцигта үҙе 27 йыл хеҙмәт иткән Изге Иоанн сиркәүе янындағы иҫке ҡала зыяратында ерләйҙәр. Әммә тиҙҙән ҡәбер юғала, һәм тик 1894 йылда Бахтың кәүҙәһе сиркәүҙе ҙурайтыу буйынса төҙөлөш эштәре ваҡытында осраҡлы табыла,  1900 йылда ҡабаттан ерләнә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында сиркәү емерелгәндән һуң кәүҙәһе Изге Фома сиркәүенә күсерелә. 1950 йыл Бах йылы тип иғлан ителгәндән һуң, ул ерләнгән урында бронзанан ҡәбер таҡтаһы ҡуйыла.
Ижады
Бах шул ваҡытҡа билдәле булған жанрҙарҙа меңдән ашыу музыка әҫәрҙәре ижад итә. Бах тик опера жанрында ғына эшләмәй.
Бөгөн уның һәр билдәле әҫәренә BWV (ҡыҫҡаса Bach Werke Verzeichnis — Бах эштәренең каталогы) тамға ҡуйылған. Бах дини, шулай уҡ донъяуи музыка ҡоралдарына музыка яҙа. Бахтың ҡайһы бер әҫәрҙәре башҡа композиторҙарҙың әҫәрҙәренең эшкәртеүҙәре, ә ҡайһы берҙәре үҙенең әҫәрҙәренең эшкәртелгән версиялары булып тора.
Орган ижады
Орган музыкаһы Германияла Бахтан алдағы Пахельбель, Бём, Букстехуде һәм башҡа композиторҙар арҡаһында Бах ваҡытына үҙенең элекке йолаларына эйә була. Был композиторҙар Бахҡа үҙенсә йоғонто яһай, күптәре менән Бах шәхсән таныш була.
Бах башлыса беренсе класлы органсы, уҡытыусы һәм орган музыкаһын ижад итеүсе булараҡ билдәле була. Ул ирекле жанрҙарҙа ла, шулай уҡ ҡәтғи формаларҙа ла эшләй. Орган өсөн үҙенең әҫәрҙәрендә Бах төрлө музыка стилдәренең һыҙаттарын оҫта берләштерә. Композиторға Төньяҡ Германия композиторҙары Георг Бем һәм Дитрих Букстехуденың, шулай уҡ Көньяҡ Германия композиторҙарының музыкаһы йоғонто яһай. Бынан тыш, Бах француз һәм итальян композиторҙарының техникаһын аңлау өсөн әҫәрҙәренең күсермәһен ала; һуңыраҡ ул орган өсөн Вивальдиҙың бер нисә скрипка концертын орган өсөн һала. Орган музыкаһы өсөн иң емешле 1708— 1714 йылдарҙағы музыка осоронда Йоһанн Себастьян күп һанлы прелюдиялар, токката һәм фугалар ғына түгел, шулай уҡ «Органную книжечка» («Orgelbüchlein») — 46 прелюдиянан торған йыйынтыҡ яҙа. Веймарҙан киткәндән һуң Бах орган өсөн әҙерәк яҙа башлай; шулай ҙа Веймарҙан һуң күп билдәле әҫәрҙәре, шул иҫәптән алты трио-соната, «Clavier-Übung» йыйынтығының өсөнсө өлөшө һәм  18 Лейпциг хоралын яҙа. Ғүмере буйына Бах орган өсөн генә музыка яҙмай, шулай уҡ ҡоралдар төҙөүҙә кәңәштәр биреү менән шөғөлләнә, яңы органдарҙы тикшерә һәм уларҙың көйләнеше үҙенсәлектәрен яҡшы белә.
Оркестр һәм камера музыкаһы
Бах айырым ҡоралдарға ла. шулай уҡ ансамблдәр өсөн дә музыка яҙа. Уның соло ҡоралдары өсөн әҫәрҙәре — соло скрипка өсөн 3 соната һәм 3 партита, BWV 1001—1006, виолончель өсөн 6 сюита, BWV 1007—1012, һәм соло флейта өсөн партита, BWV 1013. Бынан тыш, Бах соло лютня өсөн бер нисә әҫәр ижад итә. Шулай уҡ соло флейта һәм виола да гамба өсөн трио-сонаталар, сонаталар, күп һанлы канондар ижад итә. Шундай әҫәрҙәрҙең әһәмиәтле миҫалы булып «Искусство фуги» һәм «Музыкальное приношение» циклдары тора.
Бах оркестр өсөн күп әҫәрҙәр яҙа. Иң билдәлеләренең береһе «Бранденбургские концерты». Бах уны 1721 йылда маркграф Христиан Людвиг Бранденбург-Шведтскийға ебәреп уның һарайы янында эш алырға өмөт итә, әммә был маташыу һөҙөмтәһеҙ була. Был алты концерт кончерто гроссо жанрында яҙыла. Бах оркестр шедеврына ике скрпика концерты (BWV 1041 и 1042), 2  ре минор BWV 1043 скрипкаһы өсөн концерт, һәм  basso continuo) BWV 1044 һәм клавирҙар һәм камера оркестры өсөн  концерттар яҙа. Беҙҙең ваҡытта оркестр менән был концерттар йыш ҡына фортепианола башҡарыла, шуға күрә уларҙы Бахтың «фортепианолы» концерттары тип атайҙар, әммә Бах ваҡытында фортепианоның булмауын оноторға ярамай. Концерттарҙан тыш, Бах дүрт оркестр сюитаһын ижад итә (BWV 1066—1069), уларҙың айырым өлөштәре әлеге көндә популяр, бигерәк тә Икенсе сюитаның һуңғы өлөшө  («Шутка») һәм  Өсөнсө  сюитаның  II өлөшө («Ария»).
Вокаль әҫәрҙәре
[[Файл:Deutsche Bundespost - Bedeutende Deutsche - Johann Sebastian Bach - 20 Pfennig.jpg|thumb|upright|И.С. Бахҡа арналған ФРГ-ның почта маркаһы
Бахтың башҡа вокаль әҫәрҙәренә бер нисә мотет, 180-гә яҡын хорал, йыр һәм ариялар инә.
Германияла Бахҡа монументтар
[[Файл:Johann Sebastian Bach-Denkmal.JPG|thumb|upright|Лейпцигта Изге Фома сиркәүе янында Бахҡа яңы һәйкәл.
Бүләк
Йөкмәткеһе 1 Этимологияһы 2 Нәтижә 3 Фамилия 4 Ауылдар 5 Сығанаҡтар 6 Иҫкәрмәләр Күсереп алыу өсөн өлгө
Этимология
Бүләк-бүләк, мираҫ, ҡомартҡы (атанан, әсәнән буләк булып ҡалған балаға ҡушылған боронғо башҡорт исем е
Билдәле кешеләр
Фамилия
< Бүләков Флорид Миңнулла улы (23 февраль 1948 йыл — 18 ғинуар 2015 йыл) — башҡорт драматургы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2013). Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1996) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1994) лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993)
Бүләков Динис Мөҙәрис улы (18 май 1944 йыл — 14 март 1995 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1986—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе, артабан 1995 йылдағы вафатына тиклем — Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1993), шулай уҡ Ғәлимов Сәләм (1980), Фәтих Кәрим исемендәге (1999) премиялар лауреаты.
Ауыҡ-Бүләк (рус. Аук-Буляк) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше
Бүләк[2] (татар. Бүләк, рус. Буляково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы Бүләк (рус. Буляк) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше[ Күгәрсен-Бүләк (рус. Кугарчи-Буляк) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 200 кеше> Яңы Бүләк (рус. Новый Буляк) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше[
Шулай уҡ ҡарағыҙ
<Илсебай — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл.1929 йылда ауылда «Бүләк» колхозы ойошторола>
Иҫкәрмәләр
Нәтижә Викидатала элемент юҡ
Ҡолаҡ
Ҡолаҡ — ҡатмарлы вестибуляр-ишетеү ағзаһы. Ул ике функция үтәй: тауыш импульстарын ҡабул итә һәм кәүҙәнең киңлектәге торошон көйләргә, тигеҙлек һаҡлауға булышлыҡ итә. Был парлы ағза, баштың сикә һөйәктәре эсенә урынлашҡан.Тыштан ҡолаҡ япрағы булып тамамланған.
Ишетеү һәләте кешегә хеҙмәт эшмәкәрлегендә һәм ижтимағы тормошта аралашыу өсөн кәрәк. Һөйләү телмәре лә тауыш ишетеүгә бәйленгән. Ҡолаҡ ярҙамында тауыш тирбәлеүҙәре тирә-йүндә нимәләр булғанын белдереүсе нервы импульсына әүерелә.
Тауыш — һауаның тирбәлеүе. Кешенең ҡолағы 20,625 м -ҙан 1,65 см тиклем тауыш тулҡындарын ҡабул итә, был тауыштың секундына 16 — 20 000 Гц тирбәлеүенә торошло.
Ҡолаҡ анатомияһы
Ҡолаҡ — тышҡы, урта һәм эске ҡолаҡтарға бүленә. thumb|left|Кешенең ҡолаҡ япрағы (ир кеше) Тышҡы ҡолаҡ ҡолаҡ япрағы менән тышҡы ишетеү юлынан тора. Ҡолаҡ япрағы хәрәкәтһеҙ, ул тауыш оотоу өсөн яраҡлашҡан. Ҡолаҡ япрағы менән урта ҡолаҡ ишетеү юлы менән бәйләнгән. Тышҡы ҡолаҡ юлы ҡолаҡтан барабан ярыһы менән айырылап тора. Улар тауыш тулҡындарын механик тирбәлеүгә әйләндереп, урта ҡолаҡҡа ебәрә.
Урта ҡолаҡ — һауа тулған ҡыуышлыҡ. Урта ҡолаҡта өс ишетеү һөйәге бар. Беренсеһе— сүкеш һөйәк барабан ярыһына терәлгән, икенсеһе — өҙәңге һөйәк — эске ҡолаҡҡа барған овал тәҙрә юлына тейеп тора. Өсөнсө — һандал һөйәк — улар араһында урынлашҡан. Барабан ярыһы тирбәлеүен 20 тапҡыр көсәйткән һөйәк рычагтар системаһы шулай төҙөлгән. Урта ҡолаҡ ҡыуашлағы ишетеү торбаһы аша тамаҡ өҫтө ҡыуышлығы менән тоташа. Аҙаҡты йотҡанда ишетеү торбаһы юлы асыла һәм урта ҡолаҡтағы баҫым атмосфера баҫымы менән тигеҙләшә. Шул сәбәпле барабан ярыһы баҫым түбән яҡҡа бөгөлмәй.
Эске ҡолаҡ урта ҡолаҡтан овал һәм түңәрәк тәҙрәһе булған һөйәк пластинкаһы менән айырыла. Эске ҡолаҡ сикә һөйәктәре эсендә ятҡан нәҙеҡ каналдар ҡатмарлы ҡыуышлыҡтар системаһынан тора. Был — һөйәкле лабиринт. Уға шыйыҡлыҡ тулған була. Ошо һөйәк лабиринты эсендә уның формаһын ҡабатлағын ярылы лабиринт ята. Уның эсендә тирбәлеүҙәрҙе — тауыш тулҡындарын, кәүҙәнең арауыҡтағы торошон ҡабул итеүсе һиҙгер приборҙар (вестибуряр аппарат) бар.
Эске ҡолаҡта ишетеү ағзаһы — ҡусҡар менән тигеҙләнеш ағзаһы — тупһа һәм өс ярым түңәрәк канал урынлашҡан. Улар үҙ -ара бәйләнгән. Ҡусҡарҙың бер яҡ ярылы стенаһында ғына ныҡ итеп тарталған төрлө оҙонлоҡтағы 24 мең һығылмалы епсә (сүс) бар. Һәр епсә (сүс) үҙ өнө өсөн яуап бирә. Епсәләрҙә өҫтөндә төктәре булған күҙәнәктәр урынлашҡан. Улар ишетеү рецепторҙары тип атала. Рецептор өҫтөндә япма мембрана бар. Һәр рецепторға ишетеү нервыһының осо тоташҡан.
Тауыш тирбәлеүе барабан ярыһына бирелә. Ишетеү һөйәктәре уны овал тәҙрә ярыһына ебәрә, уның аша эске ҡолаҡ шыйыҡсаһына бара. Бөтә ҡуҙғыуҙар спираль орган рецепторына бирелә. Барлыҡҡа килгән ҡуҙғыу мейе ҡабығының ишетеү зонаһына бара. Кеше шулай ишетә.
Ике ҡолаҡ аша мейе ярымшаҙарына сигнал тапшырыла. Әгәр тауыш һулдан килһә, уның импульстары мейегә уң ҡолаҡҡа ҡарағанда ирәрәк килеп етә. Мейе анализ үткәреп тауыш сығанаған билдәләй. Шулай кеше тауыш сығанағын һәм йүнәлешен билдәләй.
Тауыш тулҡындары тышҡы ҡолаҡҡа килеп еткәс, тышҡы ишетеү юлы аша үтәләр һәм барабан ярыһын тирбәлдерәләр.Тауыш юғарыраҡ булған һайын, тирбәлеүҙәр йышлығы ҙурыраҡ була, тауыштың көсәйеүе тирбәлеү киңлегенең артыуы менән бәйләнгән. Урта ҡолаҡтың ишетеү һөйәктәре барабан ярыһының тирбәлеүен көсәйтә һәм эске ҡолаҡтың оваль тәҙрәһенә тапшыра. Ул эске ҡолаҡҡа тулған шыйыҡлыҡты тирбәлдерә башлай. Эске ҡолаҡтағы рецепторҙар был тирбәлеүҙәрҙе нервы импульста¬рына әүерелдерә. Улар ишетеү нервыһы буйлап баш мейеһенә тапшырыла. Ҙур ярымшарҙар ҡабығының сикә әлкәһендә урынлашҡан ишетеү зонаһында тауыштың характеры, уның көсө һәм юғарылығы тамам айырыла.
Ҡолаҡ гигиенеһы
Тышҡы ишетеү юлында, составында микробтарға ҡаршы матдәләре булған сайыр бүленеп сыға. Сайыр йыйылып киткәндә ишетеүгә ҡамасаулай. Ҡолаҡты шырпы, булавка һ.б. осло предматтар менән таҙартырға ярамай.
Тамаҡтың, танауҙың лайлалы тиресәһе шешенһә, ишетеү юлына лайла тула һәм урта ҡолаҡтағы һауа баҫымы тыштағы баҫым менән тигеҙләшә алмай. Кеше ҡолағына мамыҡ тығылған һымаҡ тоя. Тымаулағанда, танау тонғанда танау тишектәрен берәмләп таҙартырға кәрәк. Тышҡа сыҡҡан һауа юлы ялһынһа, һауа ағымы ишетеү торбалары аша урта ҡолаҡҡа үтерге мөмкин.
Урта ҡолаҡтың шешенеүе үтә ҡурҡыныс. Был ишетеү һәләте насарайыуға килтерә. Ишетеү нервыларының һәм рецепторҙарының зарарланыуы һаңраулыҡҡа килтерергә мөмкин. Шау-шыулы урында булыу, хатта ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа ла көслө тауыш аҫтында ҡалыу ҡолаҡҡа ҡатыланыуға килтерә.
Патология
Тышҡы тауыш юлында ҡолаҡ сайыры йыйылыу арҡаһында ла ишетеүҙең насарланыуы мөмкин. Ул тышҡы ишетеү юлы биҙҙәре тарафынан бүленеп сыға һәм һаҡлағыс функция үтәй: унда тирә-йүндән тышҡы ишетеү юлына үтеп ингән саң һәм микробтар тотолоп ҡала. Тышҡы ишетеү юлында йыйылып, ҡолаҡ сайыры тығын яһай.
Ангина, скарлатина, грипп менән ауырығанда, был ауырыуҙарҙы тыуҙырыусы микроорганизмдар тамаҡ өҫтөнән ишетеү торбаһы аша урта ҡолаҡҡа үтеп, уны шештерергә мөмкин.
Был саҡта ишетеү һөйәктәренең хәрәкәтсәнлеге юғала һәм эске ҡолаҡҡа тауыш тирбәлеүҙәренең тапшырылыуы боҙола. Әгәр шешеү процесы эске ҡолаҡҡа таралһа, ишетеү рецепторҙарының зарарланыуы арҡаһында кешенең һаңғырауланыуы мөмкин. Ғәҙәттә, ишетеү ағзаларында шешеү процесы барһа, ҡолаҡ ныҡ һыҙлай. Ҡолағығыҙ ауыртһа, шунда уҡ врачҡа күренергә кәрәк. Үҙ ваҡытында күрһәтелгән медицина ярҙамы ауырыуҙарға һәм уға бәйләнгән өҙлөгөүҙәргә юл ҡуймай.
Көслө тауыштарҙан ишетеү насарланырға мөмкин. Мәҫәлән, шартлау ваҡытында барлыҡҡа килгән көслө тауыш тулҡыны барабан ярыһына бәрелеп, уны йыртырға мөмкин. Бындай осраҡтарҙа шартлау ваҡытында ауыҙҙы асып торорға кәңәш ителә.
Ҡолаҡ мәҙәниәттә
Ҡолаҡ өсөн клипса, кафф һәм алҡа кеүек ҡолаҡ биҙәгестәре бар. Алҡаны тишелгән ҡолаҡ йомшағына тағалар, клипса тағыу өсөн ҡолаҡ йомшағын тишеү кәрәкмәй. Ҡолаҡ пирсингы боронғо замандан уҡ ҡәбиләлә общинаһында йәшәгән кешеләргә билдәле булған, күп һанлы археологик ҡаҙылмалар быны раҫлай. Австрияның Симилаун боҙлоғонда табылған Эци мумияһының ҡолағы тишелгән балған, мумияның йәше 5300 йыл. Ҡалаҡҡа биҙәүестәр тағыуҙан башҡа ҡолаҡты һуҙып (тоннелау) формаһын үҙгәртеү ысулы бар.
Ямаш районы
Ямаш районы (Ямаш районы, Ямашинский район) — 1944 йылдан 1954 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-дың юҡ ителгән административ район. Әлмәттән төньяҡ-көнбайышҡа 50 саҡрым, Татарстандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк - Ямаши ауылы.
Тарих
Ямаш районы территорияһы 1920 йылға тиклем Ҡазан губернаһының Чистай өйәҙе Ерыклы улусында, 1920 йылдан 1930 йылға тиклем Чистай кантоны Ерыклы улусында, 1930 йылдан 1944 йылға тиклем Яңы Шишмә һәм Аҡташ райондарында урынлашҡан. 1944 йылдың 19 февралендә Яңы Шишмә һәм Аҡташ райондарынан бүленеп алыу юлы менән барлыҡҡа килә.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1956 йылдың 7 декаберендә Ямаш районы юҡҡа сыға, ә уның территорияһы шул уҡ Яңы Шишмә һәм Аҡташ райондарына тапшырыла.
Административ бүленеш
1948 йылдың 1 ғинуарына районда 23 ауыл Советы булған: Алексеевка, Багряж-Никольский, Оло Сосновка, Добромыш, Ырыҫби, Ерыҡлы, Кителгә, Кләмәнтәй, Красновидово, Кузай, Бәләкәй Ботрас, Яңы Елань, Яңы Троицкое, Олимпиадовка, Полянка, Ракаш, Тәуел, Тетвел, Төги, Өргәнсә, Утяшкино, Шөгөрсә, Ямаши. Район майҙаны 947 км2 тәшкил иткән.
Кесе Нәкәрәк
Кесе Нәкәрәк (Малонакаряково) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 454 кеше. Почта индексы — 452346, ОКАТО коды — 80243860001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аляска (ярымутрау)
Аля́ска (Alaska Peninsula ) — Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышында ярҙары  Беринг диңгеҙенең Бристоль ҡултығы һәм Тымыҡ океандың  һыуҙары менән йыуылған ярымутрау.
Ҡайһы берҙә Аляска ярымутрауы тип ярымутрауҙың һыҙаттарына оҡшаған бөтә Аляска штаты биләмәһен аңлап яңылышалар. Әммә ул Аляска штатының  бары көньяҡ-көнбайыш өлөшө  генә.
Этимологияһы
«Аляска» атамаһы Рус Америкаһы осоронда һүҙмә-һүҙ «диңгеҙҙең йоғонтоһо йүнәлтелгән объект»ты аңлатҡан алеут идиомаһынан барлыҡҡа килгән.
Инглиз телендәге әҙәбиәттә шулай уҡ Aleut Peninsula   — «Алеут ярымутрауы» йәки «алеуттар ярымутрауы»,  — «Алеут ярымутрауы» тигән атамалар осрай.
Географияһы
Ярымутрау биләмәһе Аляска штатының көньяҡ-көнбайыш өлөшө булып тора. Оҙонлоғо яҡынса 700 км, киңлеге 170 км алып 10 км тиклем. Төп ландшафтты Алеут һырты билдәләй, уның түбәләре актив (Катмай, 2047 м) йәки һүнгән вулкандарҙан тора. Иң бейек нөктәһе 2507 м (Вениаминов вулканы). Тау тундралары, ҙур булмаған боҙлоҡтар осрай. Төньяҡ-көнбайыш яр буйында — субарктик болондар менән ҡапланған бик күп күлдәрҙән торған уйһыулыҡ. Ярымутрауҙың майҙаны — яҡынса 22 000 км². Ярымутрауҙа тимер мәғдәне һәм таш күмер ятҡылыҡтары бар.
1980 йылдан алып ярымутрауҙың күп кенә яр буйы утрауҙары Аляска диңгеҙ милли ҡурсаулығына индерелгән, ә ярымутрауҙың байтаҡ өлөшөн Аляска ярымутрауының Милли ҡурсаулығы биләй.
Климаты
Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 610 мм-ҙан алып 1650 мм-ға тиклем үҙгәрә. Яр буйы зоналарында көслө дауылдар, елдәр һәм ҡойма ямғырҙар күҙәтелә. Ҡышҡы уртаса температура -11 °C һәм 1 °C диапазонында, йәйге уртаса температура 6 °C һәм 15 °C араһында. Тауҙарҙа йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында һыуыҡтар булыуы мөмкин.
Халҡы
Ярымутрауҙа, бер нисә балыҡ тотоу ауылдарынан башҡа, кеше йәшәмәй тиерлек.
Тарихы
Тәүге рус кешеләре Аляскала 1732 йылда ултырған. Улар шәхси йәнлекселек сәнәғәтселәре була. Уларға Рәсәй хөкүмәте тарафынан 1799 йылда колонияға етәкселек итә башлаған Рәсәй-Америка компанияһын Павел I раҫлауға тиклем ярҙам күрһәтелә. 1867 йылда ярымутрауҙы Алясканы һатыу тураһында документ буйынса Рәсәй империяһынан АҠШ һатып ала.
Флора һәм фауна
Ярымутрауҙа һоро айыуҙарҙың ҙур популяцияһы йәшәй. Бынан тыш, ярымутрау ылыҫлы урмандарға һәм ҡиммәтле тиреле йәнлектәргә, атап әйткәндә, ҡамаларға һәм төлкөләргә бай. Археологик табылдыҡтар буйынса, ярымутрауҙа элек филдәр, буйволдар һәм аттар йәшәгән. Ярымутрау йылғаларында һәм сиктәш утрауҙар ареолдарында бик күп балыҡтар, тюлендәр һәм киттар төйәк итә.
Административ бүленеш
Ярымутрауҙа түбәндәге боро урынлашҡан: Көнбайыш Алеут утрауҙары, Көнсығыш Алеут утрауҙары, Бристол-Бей, Кенай, Лейк-энд-Пенинсула.
Экономикаһы
Аляска штаты һәм Аляска ярымутрауы, атап әйткәндә, АҠШ-ның балыҡсылыҡ өлкәһендә төп роль уйнай. 2019 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Америка ҡушма штаттарына диңгеҙ продукттарын тейәп оҙатыу урындары араһында Аляска ярымутрауы тейәп оҙатылған продукция күләме буйынса етенсе урынды биләй. Ярымутрауҙа иҡтисадтың икенсе мөһим тармағы - тиреләр менән сауҙа итеү.
Висим ҡурсаулығы
Висим биосфера ҡурсаулығы («Висимский дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы» федераль дәүләт учреждениеһы) — Свердловск өлкәһе нең Түбәнге Тагил ҡалаһы "муниципаль берәмегендә урынлашҡан дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы.
Тарихы
Ҡурсаулыҡ 1946 йылда «Висим» атамалы 56,4 мең гектар майҙанда ойошторолған. 1951 йылда ул бөтөрөлгән. 1971 йылдың 6 июлендә хәҙерге Висимский ҡурсаулығы исеме аҫтында элекке биләмәнең 9,5 мең гектар майҙанында төҙөлгән. Яңынан тергеҙгәндә ҡурсаулыҡты ҡайһы бер энтузиастар яҙыусы Д. Н. Мамин-Сибиряк хөрмәтенә «Маминский» тип атарға тәҡдим итәләр
1973 йылда майҙан 13,5 мең гектарға тиклем арттырыла. Бынан тыш, 66,1 мең гектар майҙанда һаҡ зонаһы бүленә.
2001 йылда һаҡ зонаһы иҫәбенә ҡурсаулыҡтың майҙаны 33,5 мең гектарға тиклем арттырыла.
Хәҙер һаҡ зонаһының майҙаны 46,1 мең гектар тәшкил итә.
Висимский ҡурсаулығының һаҡлау зонаһы сиктәрендә: «Старик-Камень», «Камешек», «Кедровник на реке Нотихе», «Первобытный лес у деревни Большие Галашки », «Обнажения на реке Сулём », «Шайтанское һаҙлығы» тәбиғәт ҡомартҡылары бүленгән.
Биләмәнең дөйөм характеристикаһы
Ҡурсаулыҡ уртаса континенталь климат менән характерлана. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы −0,1° билдәһенә тиң. Абсолют минимум −50,0 °C,, абсолют максимум 37,0 °C. Иң йылы айҙың уртаса температураһы (июль) 16,6 °C, иң һыуыҡ айҙыҡы (ғинуар) — 16,8 °C. Йылына атмосфера яуым-төшөмө — 350-ҙән 700 миллиметрға тиклем тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ биләмәһе Урта Урал дың көнбайыш битләүендә, Чусыу (Чусовая) йылғаһы (Сулем, Дарья, Шишим йылғалары) ҡушылдыҡтарының уң ярында, уларҙың үрге ағымында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ биләмәһе буйлап Европа һәм Азия сиге үтә. Ҡурсаулыҡтың күпселек өлөшө Европала ята һәм Волга бассейнына ҡарай.
Ҡурсаулыҡта көнсығыш битләүҙән (Азия ла) Обь-Иртыш лыҡ бассейнына ҡараған Вогулка шишмәһе башлана. Рельефы тәпәш таулы.
Иң юғары нөктәһе — Ҙур Сутук тауы (диңгеҙ кимәленән 699 м бейеклектә). Майҙандың 87 процентын урмандар менән ҡапланған. Үҫемлек япмаһының бейеклек бүлкәтлеге яҡшы сағыла. Бында тау урмандарының бөтә төп типтары һәм һыубаҫар тау ландшафттары бар.
Урмандарҙың бер өлөшө кеше ҡулы тейелмәгән, тәбиғи хәлдә һаҡланған. Шулай уҡ ҡырҡылғандан һәм янғындарҙан һуң тергеҙелеү сукцессияларының һәр төрлө стадияһына тура килгән урындар ҙа бар.
Флора һәм фауна
Ҡурсаулыҡ территорияһында яҡынса 400 төр көпшәле үҫемлек осрай.
Ҡурсаулыҡ һәм уның эргәһендәге биләмәләр бәшмәктәргә бай. Бында агарикоид бәшмәктәрҙең 635 төрө билдәләнгән, шуларҙың 569-ы ҡурсаулыҡтың һаҡланған биләмәһенә тура килә.
Бәшмәктәр флораһы әүҙем өйрәнелә, 2001 йылдан 2006 йылға тиклем генә уларҙың бында 172 яңы төрө табылған. Биләмәлә бөтәһе 800-гә яҡын эшләпәле бәшмәктәр булырға тейеш тип фараз ителә. Был Пермь йәки Ленинград кеүек тотош өлкәләрҙең биотөрлөлөгө менән сағыштырырлыҡ. Бынан тыш, ҡурсаулыҡта лишайниктарҙың 249 төрө һәм 106 төр афиллофороид бәшмәктәр билдәләнгән.