cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иран тарихы
Боронғо яҙма осор
Беҙҙең эраға тиклем 2700 йылға шумерҙар үҙҙәренең батшаһын ике тәгәрмәсле арба менән ерләй башлай. Бындай ерләүҙәр Эламдың Сузы ҡалаһында табылған.
Мосолман осорона тиклем фарсылар
Иран халҡы ҡәбиләләренең Урта Азиянан ҡасан Иранға килеп инеүе билдәһеҙ. Моғайын был хәл беҙҙең эраға тиклем 2000—1500 йыл элек булғандыр. Шулай уҡ ярым күсмә тормош алып барған иран халҡының ҡасан тәү башлап берҙәм дәүләт организмы булып ойошоуын да аныҡ ҡына әйтеп булмай. Иран яҫы таулығының көнсығыш өлөшөндәге көслө Бактрий дәүләтенең булыуы ла икеле.
Мидия
Тәүге Иран дәүләтенә беҙҙең эраға тиклем VII быуатта мидий ҡәбиләләре тарафынан нигеҙ һалынған. Мидийҙар бөтә Көнбайыш Иранды, бәлки, көнсығыш иран ҡәбиләләренең бер өлөшөн дә, үҙҙәренә буйһондора. Улар Ассирия дәүләтен юҡҡа сығарған коалицияның башында тора. Мидий дәүләтенең даны ни тиклем киң таралыуы, гректарҙың уларҙы V быуатта уҡ фарсы мидийҙары тип атауынан да күренә.
Әһәмәниҙәр
Беҙҙең эраға тиклем VI быуатта мидийҙарҙы Ирандың көнбайыш-көнсығыш сигендә йәшәгән фарсылар алыштыра. Фарсы монархияһына Әһәмәниҙәр нәҫелен сыҡҡан Бөйөк Кир II ( 558—529 йылдар) нигеҙ һала. Ул бөтә Көнсығыш Азияны һәм Сырдарьяға тиклем тиклем бөтә Иран донъяһының барлыҡ көнсығыш өлөшөн баҫып ла. Фарсы монархияһының баш ҡалаһы Иран провинцияһындағы, Пульвар һәм Мургаб йылғалары уйһыулығында урынлашҡан Пасаргада ҡалаһы.
Беҙҙең эраға тиклем 529 йыл элек Камбиз II был яулап алыуҙарға Боронғо Мысырҙы һәм Эфиопияның бер өлөшөн ҡуша. Уның үлеменә (ҡарағыҙ: Бардия) тәхеттең Әһәмәниҙәрҙең иң бәләкәйе — Дарий Гистаспҡа күсеү сыуалышы сәбәп була (беҙҙең эраға тиклем 521— беҙҙең эраға тиклем 486).
Дарий I монархияның бөтә өлөштәрендә лә сыҡҡан ихтиалды туҡтата, ул Әһәмәниҙәр тәхетен нығыта һәм дәүләткә дөрөҫ ҡоролош бирә. Ҡайһы бер Урта Азия, Һинд халыҡтарын баҫып алыу һәм Балҡан ярымутрауын буйһондороу арҡаһында дәүләттең сиктәре киңәйтелә. Батшаның батырлыҡтары билдәле Бехустунск яҙмаларында тасуирлана. Яҙмала уға буйһонған халыҡтар ҙа күрһәтелә. Дарий көньяҡ-көнсығыш Азияла дөрөҫ алтын системаһын индерә. Ул хаҡимлыҡ иткән осорҙа зороастризм дине раҫлана. Фарсы дәүләте баҫып алынған халыҡтар диненә ҙур түҙемлек менән ҡарай. Был ваҡытта монархияның төп ҡалалары булып, Хузистандағы Сузы ҡалаһы һанала. Бынан тыш, Дарий Пасаргаданан бер аҙ түбән булған Пульварҙағы Персеполгә башланғыс һала. Дарий II хаҡимлыҡ иткән осорҙа, беҙҙең эраға тиклем 424—405 йылдарҙа Мысыр Фарсынан айырылып сыға һәм ярты быуаттан ашыу бойондороҡһоҙ булып ҡала.
Беҙҙең эраға тиклем 405−361 йылдарҙа Артаксеркс II Мысырҙағы хәлдәрҙән сығып, Урта Азияла һәм Урта диңгеҙ буйында фарсы хаҡимлығын кире ҡайтара. Энергияһы ташып торған һәләтле Артаксеркс III (б.э.т. 361—338 йылдар) яңынан Мысырҙы яулай.
Фарсының дәүләт ҡоролошо
Үҙенең дәүләт ҡоролошо өсөн фарсылар Дарий I бурыслы. Яулап алынған һәр халыҡ үҙ телен, динен, закондарын һәм ғөрөф-ғәҙәтен, хатта ҡайһы бер осраҡтарҙа милли башлыҡтарын да һаҡлап ҡала. Әммә барыһының да өҫтөнән дөйөм администрация хаҡимлыҡ итә. Дәүләт сатрапийҙар административ берәмегенә бүленә. Һәр сатрапий башында сатрап, граждандар һәм финанс идаралығы начальнигы тора. Уның вазифаһына халыҡтың һәм дәүләттең мул тормошон булдырыуға ярҙам иткән һалымдар керемен, ер эшкәртеү барышын тикшереү бурысы инә. Сатрап менән бер рәттән батша секретары, ғәскәр башлығы ла эшләгән. Сатрап улар аша батша бойороҡтарын ҡабул иткән. Йыл һайын, хатта күберәк тә, махсус инспекторҙар илде (уларҙы батшаның «күҙе», «ҡолаҡтары» тип йөрөткәндәр) урап сыҡҡан һәм сатраптарҙың эшенә ревизия яһаған. Улар ҡайһы бер осраҡтарҙа сатраптарҙы вазифаһынан да бушатҡан. Дәүләттең баш ҡалаһы һәм хатта иң төпкөл ауылдар араһында хәбәр йөрөтөү өсөн атлылар күрьеры ойошторолған. Һәр сатрапий йылына ике һалым түләргә тейеш булған. Уларҙың тәүгеһе алтынлата һәм көмөшләтә, икенсеһе натурлата түләнгән. Тәүге һалым арҡаһында фарсы батшалығы ҡаҙнаһында алтын ҡойолмаларынан торған ҙур байлыҡ тупланған. Икенсе һалым ярҙамында батша һарайын, армияны тотҡандар. Шул иҫәптән сатраптарға һәм башҡа вазифалы кешеләргә жалованье түләнгән. Мысыр — икмәк, Киликия — аттар, Мидия — шулай уҡ аттар, ҡасырҙар, эре мөгөҙлө мал, Әрмәнстан — ҡолондар, Эфиопия — ҡара ағас һәм фил һөйәге менән тәьмин иткән. Бары тик Фарсы ғына, Кире һәм Камибизе ваҡытындағы һымаҡ, һалымдан азат ителгән һәм ирекле саҙаҡа менән генә сикләнгән.
Фарсы мәҙәниәте
Кирҙы баҫып алыу Фарсы мөхитенә Ассирия һәм Лидия байлығын да өҫтәй. Мидийҙарҙан күрәҙәселәр хакимлығы ла күсә, уларҙың костюмдары һәм ҡоралдары ла үҙләштерелә. Фарсыларҙың тәрбиәһе намыҫ, хәрби рух һәм данға һөйөү, тоғролоҡ тәрбиәләүгә йүнәлтелә. Яуҙа күрһәтелгән батырлыҡ һәм батшаға булған тоғролоҡ фарсылар өсөн иң юғары яҡшылыҡ булып һанала. Фарсыларҙа сәнғәт йүнәлешендә бары тик скульптура һәм архитектура ғына үҫешкән була. Фән әһелдәре лә тик сит ил кешеләренән тора. Фарсы батшалығында грек табиптары, грек һәм финикий инженерҙары, мысыр рәссамдары хеҙмәт итә. Дөйөм алғанда боронғо фарсы цивилизацияһын Египет һәм Вавилондыҡы менән бер рәткә ҡуйып булмай.
Искәндәр Зөлҡәрнәй
Мысыр донъяһын Филипп Македонский хакимлығы аҫтына берләштереү Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең Фарсыға поход яһауына этәрә. Оҙайлы һәм ныҡышмаллы көрәштән һуң Искәндәр үҙенә бөтә Әһәмәниҙәр дәүләтен буйһондора.
Селевкидтар
Беҙҙең эраға тиклем 323 йылда Александрҙың үлеменән һуң, уның монархияһы бер нисә дәүләткә тарҡала. Иран башта Сирия хакимдары селевкидтарҙыҡы һанала, әммә бер нисә йылдан һуң Александр үлгәс, Атропат Мидияла яңы дәүләт — Атропатенаны булдыра. Көнсығышта булдырылған дәүләттәр ҙә, атап әйткәндә Ирандың (беҙҙең эраға тиклем 256 йыл) төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Грек-бактрий батшалығы һәм Хорасандағы парфян дәүләте лә ҙур ғына була
Парфия
Парфия батшалығы Селевкидтарҙан Фарсыны, Месопотамияны тартып ала һәм Грек-бактрий Гиндукушҡа тиклемге бер өлөшөн яулай. Ул тәүгеләрҙән булып, батшаларҙың батшаһы тигән титул ҡабул итә һәм шуның менән үҙен Әһәмәниҙәрҙең вариҫы итеп иғлан итә. Августа ваҡытынан боронғо Рим императорҙары парфян тәхете өсөн үҙара барған талаштарға ҡыҫыла һәм йыш ҡына парфян батшаларын үҙҙәренең вассалдары тип тә һанай. Парфяндарға һиҙелерлек ҙур һөжүмде Мессопотамияны һәм Әрмәнстанды баҫып алған һәм Ктесифонды яулаған Траян яһай.
Сәсәниҙәр
226 йылда Артабан I яуҙа ҡолатыла һәм «батшалар батшаһы» тәхете Сәсәниҙәр династияһына күсә. Дәүләттә шул уҡ ҡоролош һаҡлана, 18 провинцияға (сәтрәпийҙәр) бүленеш тә үҙгәрешһеҙ ҡала.
Руханилыҡтың әһәмиәте көсәйә. Зороастризм дине бөтә тулылығында дәүләт дине тип һанала. Хакимиәт һәм финанс идаралығы дөрөҫ системаға һалына. Сәсәниҙәргә, парфяндарға кеүек, Әрмәнстан, Месопотамия, Рим һәм көнсығыштағы Урта Азия халҡы менән көрәш алып барырға тура килә.
Сәсәниҙәрҙең ҡолатылыуы
Сәсәниҙәр дәүләтендәге тәртипһеҙлек мосолман баҫып алыусыларына уңыш килтерә. Ғәрәптәрҙең баҫып инеүе 633 йылда уҡ башлана. Кадисийҙағы һуғыш (636 йәки 637 йылда) Месопотамияны һәм дәүләттең баш ҡалаһы Ктесифонды, ә Нехавендағы һуғыш (637 йыл) Ирандың ҙур өлөшөн яулап алыуға килтерә. Йездигерд III боронғо Мерв ҡалаһына ҡалаһына китә һәм шунан тороп, төрөктәр ярҙамында һуғышты дауам итмәк була, әммә, 651 йылда ул үлтерелә.
Әҙәбиәт
его же, «Aufs ä tze zur persischen Geschichte» (Лейпциг, 1887).
Тома (Мера ҡушылдығы)
Тома  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ташлы
Ташлы — топоним.
Рьянов Ғәлимйән Рьян улы
Рьянов Ғәлимйән Рьян улы (1907—1990) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындағы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 3-сө батарея расчёты командиры. Гвардия өлкән сержанты.
Биографияһы
Ғәлимйән Рьян улы Рьянов 1907 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Тырнаҡлы улусы (артабан — БАССР-ҙың Малаяҙ, шунан — Салауат районы) Лаҡлы ауылында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Лаҡлыла рус-башҡорт мәктәбендә белем ала.
1941 йылдың декабрендә Салауат район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Хәрби хеҙмәте
Сталинград операцияһында ҡатнашып, гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән Рьян улы 300 километрҙан ашыу юл үтә, тиҫтәләгән тораҡ пункттарҙы фашист оккупацияһынан ҡотҡара.
1943 йылдың февралендә дивизия Донбасста дошман тылына ҡыйыу рейд ойоштора һәм Чернухино станцияһын яулай. Рьянов командалығындағы миномёт расчёты ныҡлы оборона биләй һәм бик күп дошманды ҡыра.
1943 йылдың 23 февралендә Орехово районында дивизия атлылары 3-сө гвардия армияһы частары менән ҡушыла.
1943 йылдың сентябрендә гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән Украинаның Чернигов өлкәһе биләмәләрен гитлерсыларҙан таҙартыуҙа ҡатнаша. Дошман Днепр аръяғына ҡаса. Рьянов үҙенең расчёты менән уң ярға сыға һәм дошман атакаларын кире ҡаға.
1943 йылдың көҙөндә Рьянов Ғәлимйән Рьян улы Белоруссия ерендә һуғыша һәм Мозырь ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша.
Ҡыш үтеп, 1944 йылдың яҙы етеүгә, СССР дәүләт сиген үтә дивизия. Рьянов һәм уның миномёт расчёты, дошмандың Померан группировкаһын тар-мар итеүҙә, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша.
Берлин операцияһы ваҡытында гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән Рьян улы Бранденбургты штурмлай. Ҡаһармалығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә ҡыйыу командир:
Шулай итеп яугир, Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы 16-сы Чернигов гвардия (112-се) кавалерия дизизияһы сафында Дондан алып Эльбағаса юл үтә.
Һуғыштан һуңғы тормошо
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, Ғәлимйән Рьян улы Хамматов исемендәге тыуған колхозында механизатор булып эшләне. Бригадир ҙа, ферма мөдире лә булды. Ҡатыны Сәрүәриә менән биш бала үҫтерҙе.
Лаҡлы урта мәктәбенең «Ҡыҙыл ҡәнәфер» крайҙы өйрәнеүселәре менән осрашты, 112-се дивизияла хеҙмәте тураһында хәтирәләре менән бүлеште.
Ғәлимйән Рьян улы аҙ һүҙле, тыйнаҡ холҡло, оҫта ҡуллы ине: талдан ҡаҙ оялары, кәрзиндәр үрҙе, көйәнтәләр яһаны.
Ғаиләһе
Балалары: өлкән улы Имбирь 1937 йылғы. Златоуст металлургия заводында токарь булып эшләне. Ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерҙе.
Улы Әмир 1939 йылғы. Салауат районы Хамматов исемендәге колхозда механизатор булып эшләне. Ҡатыны Ирина Кәрим ҡыҙы менән дүрт ҡыҙ үҫтерҙе: Марина - Әшә ҡала хәстәханаһында фельдшер-лаборант, Лидия Өфө ҡалаһында йәшәй, сауҙа хеҙмәткәре, ике бала тәрбиәләй. Эльвира Шамонино ауылы балалар баҡсаһында музыка тәрбиәсеһе, өс бала әсәһе. Лена Иглин ҡасабаһында йәшәй, ике бала үҫтерәләр.
Ҡыҙы Рүзидә 1948 йылғы Тольятти ҡалаһындағы ВАЗ предприятиеһында копировщица булып эшләне.
Ҡыҙы Эльза Өфө витамин заводында маркировщица булып эшләне.
Улы Аданис 1954 йылғы, төҙөүсе. Ҡатыны Айгөл менән ҡыҙ һәм ул үҫтерҙе. Улы Рөстәм Эҫем ҡалаһында Газпром предприятиеһында иретеп йәбештереүсе булып эшләй.
Хәтер
Рьянов Ғәлимйән Рьян улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районы Лаҡлы ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Тудырья
Тудырья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лопва йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байҡоңыр (ҡала)
Байҡоңыр (Байконур; Байқоңыр, Байконур; ҡаҙаҡса: «бай» — бай, «ҡоңыр» — үҙән) — Ҡаҙағстанда урынлашҡан ҡала. Байконур космодромының административ һәм тораҡ үҙәге. Ҡала һәм космодром бергә Рәсәй Ҡаҙағстандан 2050 йылға тиклем ҡуртымға алған «Байконур» комплексын барлыҡҡа килтерә. Халҡы — 73 127 кеше (2014 йылдың 1 ғинуарына). 2011 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡалала теркәлгән Ҡаҙағстан граждандары һаны 37,1 мең кеше иҫәпләнә.
Тарихынан
1955 йылдың 12 февралендә КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы берлектәге № 292—181сс ҡарары менән  № 5 Фәнни-тикшеренеү һынау өсөн тәғәйенләнгән СССР Оборона министрлығы полигонын барлыҡҡа килтереүҙе раҫлай. Хәрби полигон дислокацияһы өсөн урын Ҡыҙылурҙа өлкәһенең ике район үҙәге - Ҡазалы һәм Жосалы араһындағы сүлдән, Урта Азия тимер юлының Түрәтам разъезы эргәһенән бирелгән. 1955 йылдың беренсе яртыһында полигон «Тайга» тигән шартлы исем менән төҙөлә башлай.
Ҡаланың һәм полигондың рәсми рәүештә барлыҡҡа килеү датаһы тип 1955 йылдың 2 июне тип иҫәпләнә, СССР Оборона министрлығы Генераль штабының полигондың ойоштороу-штат структураһы булдырыу һәм 11284-се хәрби частар ойоштороу директиваһы тап ошо көндә раҫлана. Полигондың хәрби частары өсөн шартлы почта адресы — «Москва-400, в/ч №…» билдәләнә.
Юрисдикцияһы
СССР тарҡалғас, Байҡоңыр космодромы бик ауыр йылдар кисерә.
Ҡаҙағстан Республикаһының рәсми органдары баҫмаларында Байҡоңыр  Ҡыҙылурҙа өлкәһенең өлкә буйһоноуындағы ҡала акиматы (хакимиәте) сифатында мәғлүм ителә  составына, әммә ярашлы, рәсәй-ҡаҙағстан аренда килешеүенә ярашлы, космодромдың бөтә аренда осоронда ҡала Рәсәй Федерацияһы ҡалаһы статусын һаҡлай  (Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәттәге ҡалаһы).
Килешеүгә ярашлы, ҡала хакимиәте башлығы Рәсәй һәм Ҡаҙағстан президенттары ҡарары менән, Рәсәй яғы тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә. Ҡала территорияһында Рәсәй ҡануниәте ғәмәлгә ашырыла, шулай уҡ Ҡаҙағстан республикаһы граждандары өсөн Ҡаҙағстан ҡануниәте ҡулланыла. РФ Һалым хеҙмәте регионы — 99.
Байҡоңыр ла ҡушыла Рәсәй Федерацияһынан ситтә ятһа ла, уның биләмәһендә түбәндәге рәсәй структуралары эшләй:
Ҡала халҡының (РФ граждандары) һәм Рәсәй ойошмаларының автомобиль номерҙары  — РФ стандартлы,94RUS төбәк  коды ҡуйыла.
Ҡала идара итеү системаһы Ҡаҙағстан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы араһындағы 1995 йылдың 23 декабрендә ҡабул ителгән Килешеүҙәге 5-се статья менән билдәләнгән.
Уның эшмәкәрлеге ҡала халҡының конференцияһында раҫланған положениеға ярашлы алып барыла.
Ҡаҙағстан Республикаһы юрисдикцияһында - космодром аэропортын хеҙмәтләндереүесе «Байкоңыр» сик буйы посы, Ҡаҙағстан Республикаһы МВД-һының Түрәтам һәм Аҡай биҫтәләрендә тәртип күҙәтеүсе, шулай уҡ теркәү  функцияларын башҡарыусы вәкиллеге.
Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь, яуым-төшөм аҙ (йылына 120 мм), ҡояшлы көндәре күп ; йәй оҙайлы һәм эҫе, ҡыш  елле һәм һыуыҡ (бейек булмаған ҡар ҡатламы).
Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы буйынса ике фараз бар:
Мөхәммәтша Буранғолов исемендәге башҡорт лицейы
Мөхәммәтша Буранғолов исемендәге башҡорт лицейы — Әлшәй районының Раевка ауылында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.
Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы
Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы (1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы 1902 йылда Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Әнәс ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылдың 14 июнендә Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһына эләгә, дивизияның комендант взводында күсер булып хеҙмәт итә.
Хәрби ҡаһарманлыҡ эшләгән көндәре: 1943 йылдың 18-19 сентябре (1944 йылдың 31 авгусында иғлан ителгән 28/н һанлы бойороғо)
Ташлы (Баулы районы)
Ташлы — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Александровка ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Дим (Дымка) йылғаһының уң ҡушылдығы Ташлы буйында, Баулы ҡалаһынан төньяҡтараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ташлы — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. XVIII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
Түбәнге Исҡуш
Түбәнге Исҡуш (Нижний Искуш) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 394 кеше. Почта индексы — 452593, ОКАТО коды — 80210819001.
Ташлы (Баулы районы)
Тарих
ХХ быуат башында ауылда мәсет, һыу тирмәне теркәлгән. Ташлы ауылында Әхмәтғәле Хәлимов тарафынан яҙып алынған ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының шәжәрәһе 1913 йылда «Шура» журналында баҫылып сыға.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.
Түбәнге Исҡуш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ташлы (Баулы районы)
Халҡы
1795 йылда ауылда 41 башҡорт, 19 типтәр, 32 хеҙмәтсе татар; 1834 йылда — 155 башҡорт һәм 16 типтәр; 1859 йылда — 356 башҡорт; 1902 йылда — 741 башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, китапхана бар.
Бронникова Валентина Кирилловна
Бронникова Валентина Кирилловна (19 апрель 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй картографы. СССР-ҙың Ҡыҙыл китабы һәм Рәсәйҙең Милли атласы авторҙарының береһе.
С. Лихачев исемендәге Мәҙәни һәм тәбиғи мираҫ Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтының (Мираҫ институты) Рәсәйҙең мәҙәни һәм тәбиғи мираҫының милли атласы секторының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. География фәндәре кандидаты.
Мәҙәни һәм тәбиғи мираҫты һаҡлау өсөн Генри Форд премияһы лауреаты (1998 йыл).
Биографияһы
Валентина Кирилловна Бронникова 1939 йылдың 19 апрелендә тыуа.
1961 йылда В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының география факультетында Картография кафедраһын тамамлай.
Уҡыуын тамамлағандан һуң «Союзгипролесхоз» институтында, Мәскәү дәүләт университетының География факультетында Геоморфология кафедраһында эшләй.
Бер нисә атлас, шул иҫәптән «Рәсәйҙең Милли атласы», өсөн («Атлас лесов», «Снежно-ледовые ресурсы миры») карта төҙөүҙә ҡатнаша. СССР-ҙың Ҡыҙыл китабы тексын, карталарҙы картографик һәм географик редакциялауҙа ҡатнаша.
1982 йылда «Использование космических снимков в составлении геоморфологических карт» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
С. Лихачев исемендәге Мәҙәни һәм тәбиғи мираҫ Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтының (Мираҫ институты) Рәсәйҙең мәҙәни һәм тәбиғи мираҫының милли атласы секторының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. География фәндәре кандидаты.
Рәсәйҙең Милли атласының «Природа. Экология» китабының 2 томының һәм «История. Культура» 4 томының бер нисә карта һәм мәҡәлә авторы.
Крюкова Анна Митрофановна
Крюкова Анна Митрофановна (24 ноябрь 1919 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. Ауыл хужалығы, һуңыраҡ — тимер юл транспорты хеҙмәткәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Анна Митрофановна Крюкова (ҡыҙ фамилияһы Борисова) 1919 йылдың 24 ноябрендә, Граждандар һуғышы осоронда, Совет Рәсәйе Воронеж губернаһында күп балалы ғаиләлә тыуған.
Ҡыҙҙың бала сағы ауыр була. Уға 7 йәш кенә булғанда, әсәһе үлеп, атаһы икенсе тапҡыр өйләнә — ғаиләлә тағы биш балаһы тыуа. Аннаға уҡырға тура килмәй — ауыл мәктәбендә дүрт класты тамамлағас, үҙенең ата бер инә башҡа сводный туғандарын бағыу өсөн уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була. Улар үҫеп еткәс, Мәскәүгә китә. Тәүҙә хеҙмәтсе булып эшләй, шунан төҙөлөштә эшләй, киске мәктәпте тамамлай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың май Указы менән "колхоз мотлаҡ үтәргә тейеш тапшырыу һәм 1947 йылда МТС эше өсөн натуралата түләүҙе үтәгәндә бойҙайҙан юғары уңыш алған һәм 1948 йылда яҙғы сәсеүгә иген культуралары орлоғо менән тәьмин иткән өсөн Борисова Анна Митрофановнаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Һуңынан А. М. Борисова һөнәрен алмаштыра һәм Мәскәүгә телефон станцияһына телефонистка булып эшкә китә, ә 1955 йылда Мәскәү тимер юлының Мәскәү III станцияһы Ярославль йүнәлеше пассажирҙар депоһына килә һәм Мәскәү — Владивосток поезына оҙатыусы проводник булып эшкә урынлаша. Аҙағыраҡ «Рәсәй» тип аталған был поездың тарихы 1914 йылдан иҫәпләнә. Яңы эшендә Анна Митрофановна шул уҡ поезда оҙатыусы булып эшләүсе Валентин Павлович Крюков менән таныша, улар өйләнешә, ә һуңыраҡ — ире «Рәсәй» поезы начальнигы булып китә. Алты йыл поезд начальнигы булып эшләгәндән һуң, Валентин Павлович яңынан оҙатыусы эшенә күсә һәм ҡатыны менән бергә эшләй. Оҙатыусы һөнәренә Крюкова 26 йыл ғүмерен бирә.
1978 йылда Анна Митрофановна Крюкова «Почётлы тимер юлсы» билдәһенә лайыҡ була, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә. 2009 йылда, көнөнә 90 йәше тулыу уңайынан, уға «„РЖД“ асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Тимер юл транспортының почётлы ветераны» тигән билдә тапшырыла.
Томна (Горьковское ҡушылдығы)
Томна  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2434 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жороб
Жороб — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1409 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ташлыкүл
Ташлыкүл — топоним.
25 июнь
25 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 176-сы (кәбисә йылында 177-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 189 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Һөнәри
}}
Борисова Анна Михеевна
Биографияһы
1914 йылдың 26 декабрендә Һамар губернаһы Ковригино утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1939 йылдан «Коммунар» колхозында хеҙмәт итә.
1940 йылдан Воронеж өлкәһе Бутурлиновка ауылында йәшәй, «Бутурлиновский» колхозында сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1947 йылда суҡа фермаһы бригадиры. 1948 йылда намыҫлы хеҙмәте менән юғары ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
1962 йылда СССР Юғары Советы 6-сы саҡырылыш (Воронеж өлкәһенән, 1962-1966) депутаты итеп һайланған.
Ҡоҙаяров Сағман Билал улы
Ҡоҙаяров Сағман Билал улы (? 1904 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ефрейтор,112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се полк взводының хужалыҡ шофёры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Сағман Билал улы Ҡоҙаяров 1904 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы Яңы Абдулла ауылында тыуған. 1942 йылдың декабрендә Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының хужалыҡ взводы шофёры булып хеҙмәт итә.
Батырлығы
Висланан алып Браденбург ҡалаһына тиклем һөжүм итеүсе һуғыштарҙа алғы һыҙыҡты ваҡытында һуғыш ҡоралдары, фураж, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеп тора. Дошман авиацияһының һөжүме ваҡытында машинаһын хәүефһеҙ урынға ҡуйырға өлгөрөп, һуғыш припастарын һаҡлап алып ҡала. Бынан тыш үҙ теләге менән ике трофей автомашинаны ремонтлап, йөк ташыу өсөн сафҡа индерә.Браденбург ҡалаһы өсөн барған һуғышта дошмандың артиллерия-миномёт уты аҫтында һуғыш ҡоралдары ташый һәм яралыларҙы эвакуациялай. Был батырлығы өсөн ул Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
Әҙәбиәттә
Әхтәм Ихсандың Башҡорт атлы дивизияһы тураһында шәхси күҙәтеүҙәр һәм тарихи документтар нигеҙендә яҙылған «Саҡма тояҡ аттарҙа» тигән китабында Ҡоҙаяров Сағман тураһында шундай юлдар бар:
Люстерник Лазарь Аронович
Лазарь Аронович Люстерник (1899—1981) — совет математигы. Физика-математика фәндәре докторы (1935), профессор (1935), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946), Сталин премияһы лауреаты (1946).
Биографияһы
1922 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай, Н. Н. Лузиндың уҡыусыһы һәм «Лузитания» ҡатнашсыһы була (1936 йылда — «математиктарҙың Лузинға ҡаршы төркөмө» («Лузин эше»ндә) ҡатнашсыһы. Һуңынан Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтының аспирантураһында уҡый (1924—1926). 1927 йылда Л. А. Лустерник Мәскәү университетының приват-доценты итеп һайлана. 1928—1930 йылдарҙа — Түбәнге Новгород университеты профессоры, ә 1930 йылдан алып вафатына тиклем — Мәскәү университеты профессоры. 1934 йылдан 1948 йылға тиклем Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, директор урынбаҫары вазифаларын биләй. Бер үк ваҡытта 1936—1943 йылдарҙа механика-математика факультетының функциональ анализ кафедраһы мөдире булып эшләй; функциональ анализ курсын уҡый. 1948—1955 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының аныҡ механика һәм хисаплау техникаһы институтының бүлек мөдире вазифаһын биләй.
Уның төп хеҙмәттәре функциональ анализ, бигерәк тә вариацион иҫәпләү, дифференциаль геометрия һәм ысулдарын анализда ҡуллана башлаған алгебраик топология өлкәһендә. Люстерник (Л. Г. Шнирельман менән берлектә) сфераға гомеоморфлы һәр даими ябыҡ өҫлөктә, кәм тигәндә өс ябыҡ геодезик һыҙыҡтар булыуын иҫбатлай (төрлө, әммә тигеҙ тиерлек күсәрле эллипсоид — бындай геодезиктарҙың теүәл өсәү булғандағы киҫкен осрағы).
Шулай уҡ математик физика һәм хисаплау математикаһы өлкәһендә эшләй. Беренсе тапҡыр (1926) Дирихла мәсьәләһен сығарыуға сикле айырмалар ысулын ҡуллана.
Математик анализда топологик тикшеренеүҙәрҙең яңы ысулдарын эшләгәне, геодезик һыҙаттар теорияһын булдырыуҙағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн Люстерник 1942 йылда Сталин премияһына лайыҡ була. Люстерник — 1944 йылда баҫылып сыҡҡан радио пеленг буйынса караптың торошон билдәләү таблицаһы авторҙарының береһе.
Мәскәү «Лузитания» математик мәктәбенең эшләй башлаған сағы хаҡында хәтирәләрен яҙа Физика-математика фәндәре докторы (1935). СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты(1946).
1981 йылдың 22 июлендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Никитинка (Туймазы районы)
Никитинка (Никитинка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 312 кеше. Почта индексы — 452774, ОКАТО коды — 80251817006.
Тузим
Тузим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы уң ярына 844 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Никитинка (Туймазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тузим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гера музейы
Гераның ҡала музейы (нем. Stadtmuseum Gera ) — Гера ҡалаһында музей,  ҡаланың иң үҙәгендә   Хайнрихштрассе урамында урынлашҡан;  1724—1739 йылда төҙөлгән бинаның үҙендә музейға тиклем госпиталь, етемдәр приюты, психиатрия дауаханаһы  һәм төрмә урынлаша.1914 йылда асылған музей  Икенсе донъя һуғышы ваҡытында яна, 1956 йылда иҫке урында ҡабаттан асыла.
Беренсе асылыуы
Хәҙерге Гера музейы урынлашҡан ерҙә элек Изге Мария  дауаханаһы урынлаша, 1445 йылғы документтарҙа  беренсе тапҡыр телгә алына,  госпиталь бинаһы  1639 йылда яна. Етемдәр приюты был урында 1724—1739 йылдарҙа барлыҡҡа килә;  бинаның подвалында холоҡ төҙәтеү йортоноң төрмә   камералары урынлаша, шул уҡ ваҡытта башҡа ҡаттарында етемдәр  һәм психик ауырыу кешеләр өсөн бүлмәләр  урынлаша. 1824 йылда приют ябыла, ә етем балаларҙы урта синыфлы ҡала халҡы йорттарына урынлаштыра башлайҙар. Әммә 1886 йылға тиклем бина тотҡондар урыны һәм эш йорто булараҡ хеҙмәт итә, һуңынан ундағы айырым фатирҙарҙы ҡуртымға бирәләр.
1878 йылда ҡала властары Иоганн Кристиан Витальевичтың ҡала музейын булдырыу буйынса  башланғысын хуплай. Яңы музейҙың коллекциялары яйлап туплана: тәбиғәт һәм мәҙәниәт тарихы бүлегенә экспонаттар өҫтәлә. Беренсе донъя һуғышы алдынан, 1914 йылдың 12 апрелендә, Хайнрихштрассе урамындағы бина асыла; яңы бина музейҙың тулыһынса коллекцияларын күрһәтеү мөмкинлегенә эйә була: был маҡсатта элекке приюттың  интерьеры яңынан үҙгәртеп ҡорола, уның барышында тар бүлмәләр киңәйтелә һәм ҙур күргәҙмә залдарына әйләнә.
Икенсе донъя һуғышы һәм яңынан асылыуы
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, 1945 йылдың 6 апрелендә, Гера  бомбаға тотолғанда  йорт тулыһынса янып бөтә. Ҡалала торлаҡ етмәү сәбәпле, музей администрацияһы бинаны тиҙ  тергеҙеүгә өмөт итмәй. Шулай ҙа 1947 йылда музей бинаһы ваҡытлыса Н иколайберг урамы, 3-сө йорт адресы буйынса урынлаша — был музейҙың  мәктәп белеме биреүҙә  мөһимлеге өсөн эшләнә. 1950 йылда бында ҡала тарихы буйынса ҙур булмаған күргәҙмә асыла. 1951 йылдан алып 1956 йылға тиклем осорҙа Шрайбер йортонда яйлап  Тәбиғи тарих музейы асыла, унда шулай уҡ музей коллекцияһының бер өлөшө урынлаша.
Гера ҡалаһы музейы ҡабаттан 1956 йылда асыла: сәнғәт һәм мәҙәниәт тарихы буйынса коллекцияһы элекке бинаһына ҡайта. Шул ваҡыттан алып музей килеүселәргә ҡала тарихын боронғо замандан башлап таныштыра,  шулай уҡ экспонаттар   Көнсығыш Тюрингия тарихын һөйләй. Ҡаланың иҡтисади тормошона арналған коллекцияларҙың бер өлөшө урындағы заманса сәнәғәт һәм коммерция предприятиеларының үҫешен индереп, төбәктең текстиль етештереү тарихына акцент яһай. XXI быуатта йәнәшәләге «Elster-Forum» сауҙа үҙәген төҙөү менән бер рәттән, музейҙың комплекслы реконструкцияһы үтә, ул 2005 йылдың 20 майында тамамлана. Башҡа үҙгәрештәр араһында, музейға инеү урыны XX быуатта нисек булған, шулай көньяҡтан үҙәк урам яғына ҡарай күсерелә. Шулай уҡ күргәҙмә концепцияһы ла үҙгәрештәр кисерә: хәҙер музей ҡаланың  1945 йылдан һуңғы тарихын да һөйләй. Музей йыл һайын 10 меңдән алып 16 меңгә тиклем кеше ҡабул итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сысҡан йылы
Сысҡан йылы — ун ике йыллыҡ циклдан торған һәм һәр береһе айырым йәнлек исеме менән йөрөтөлгән йыл иҫәбе — мөсәлдең беренсе йылы.
Һуңғы тапҡыр Сысҡан йылы 2008 йылда булған. Яңы мөсәл башы, йәғни, киләһе Сысҡан йылы — 2020 йыл.
Халыҡтың ауыҙ-тел ижадында
Башҡорттар Ислам ҡабул иткәс, Ай календарын файҙаланған, әммә ун ике йыллыҡ цикл да йәшәүен дауам иткән. Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән, улар тик уңыш алыу менән бәйле һынамыштар булып ауыҙ-тел ижадына инеп ҡалған.
Һынамышта
Сысҡан йылы тураһында ошондай һынамыш та ауыҙ-тел ижадына инеп ҡалған: Сыс­ҡан йылы — игенлек.
Амалье йорто
Амалье йорто Эшампле районындағы  Пасео-де-Грасия (кат. Passeig de Gràcia ) урамында   (Eixample)  Бальо йорто һәм  Лео Морера йорто менән йәнәш урынлашҡан.
Тарихы
Йорт 1875 йылда төҙөлгән, 1898 йылда уны кондитер Антонио Амалье һатып ала һәм архитектор Ж. Пуч-и-Кадафалькҡа реконструкцияларға ҡуша. Бер төркөм рәссамдар һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте оҫталары ҡатнашҡан эш барышында йорттоң үҙгәртеп ҡороу һәм художестволы биҙәү эштәре башҡарыла.
1976 йылда король указы менән Амалье йорто милли әһәмиәттәге ҡомартҡы тип иғлан ителә. Бинаның өҫкө ҡаттарында Амалье сәнғәтенең испан институты (кат. Amatller Hispànic Institut d ' Art ) урынлаша, ул Испания сәнғәте темаһына арналған ҙур китапханаға эйә.
Архитектураһы
Бинаның фронтоны ғәҙәти булмаған һикәлтәле, ул голланд готика әҫәрҙәрен хәтерләтә, ә өҫкө ҡат тәҙрәләренең биҙәлешендә испан готикаһы мотивтары күҙгә ташлана. Дүртенсе ҡаттағы галерея семәрле капителдәре булған колонналар менән биҙәлгән. Фасад скульптураларын Эусеби Арнау-и-Маскорт (кат. I Mascort Arnau Eusebi ) башҡарған. Төп инеү урыны библия темаларына һәм урта быуат риүәйәттәре сюжетына скульптуралар менән биҙәлгән, юғарыла урынлаштырылған аллегорик һүрәттәр музыка, һынлы сәнғәт, архитектура һәм скульптураны сағылдыра. Инеү урыны өҫтөндә йорт хужаһының аллегорик портреты урынлашҡан.
Бинаға ике инеү урыны бар— бейегерәге вестибюлдәргә егелгән кареталар өсөн тәғәйенләнгән, инеү ишектәре араһында Амальеның герб ҡалҡаны урынлашҡан.
Интерьеры
Бинаның вестибюленең һәм төп баҫҡысының биҙәлеше каталон модерны өсөн  хас  — таш  (колонналар), ағас (түбәләре),сүкелгән  тимер   (лампалар), төҫлө кафель  (стеналарҙың көпләнеүе) бергә ҡулланыла. Амалье йортоноң эске ихатаһы  витраж  менән ябылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Томша (Мера ҡушылдығы)
Томша  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Караптар эшләү
Караптар төҙөү (Су́дострое́ние, кора́блестрое́ние) — караптар төҙөүсе ауыр сәнәғәт өлкәһе (машиностроение). Караптарҙы махсус предприятиеларҙа төҙөйҙәр, уларҙың русса атамаһы — верфь (голланд теленән Werf).
Караптар төҙөүҙә эшләгән бер кеше уға бәйле иҡтисад өлкәләрендә тағы 4-5 кешегә эш урыны булдыра.
Тарихы
Кешеләрҙең коллектив эшмәкәрлеге өлкәһе булараҡ, карап төҙөү бик боронғо заманда барлыҡҡа килгән. Уның барлыҡҡа килеүе ҙур күләмле караптар төҙөү ихтыяжы тыуыуына бәйле. Караптар төҙөү Боронғо Мысыр, Боронғо Греция, Финикия, Боронғо Ҡытай кеүек илдәрҙә бик ныҡ үҫешә. Урта быуаттарҙа караптар Византияла, Урта диңгеҙ буйындағы һәм Төньяҡ Европа, Боронғо Русь кеүек илдәрҙә күпләп етештерелә.
П. Е. Сорокин мәғлүмәттәре буйынса: «в зависимости от способа соединения досок, обшивки между собой или с однодревной основой, можно выделить несколько вариантов соединения: А — внакрой с железными заклепками, А1 — внакрой сшитые с помощью вицы; Б — встык с планкой, прижимающей конопатку, закрепленной деревянными клинышками, Б1 — встык с аналогичным уплотнением, закрепленным железными скобочками».
Рәсәйҙең ҡайһы бер райондарында («Гнёздово», «Ильинский погост», «Плакун» һәм башҡа археологик ҡаҙыныу урындарында) славяндарҙың X быуатта мәйеттәрҙе мәжүси йола буйынса кәмәләрҙә яндырған урындарында караптарҙың ҡорос сигәләре (заклепка) табыла.
Одер йылғаһы тамағында IX быуаттың беренсе яртыһына ҡараған елкәнле таҡта караптың, X быуатта сигәләр ҡулланып төҙөлгән «Святовит» карабының ҡалдыҡтары табыла.
XV—XVI быуаттарҙа Португалия һәм Испанияла, һуңыраҡ — Англия, Нидерландтарҙа, Францияла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә күпләп караптар төҙөй башлайҙар, бының өсөн кәрәкле сүбәкте — елкәндәр һәм башҡа караптағы кәрәк-яраҡ өсөн Рәсәйҙә һәм Бөйөк Литва кенәзлегендә һатып алғандар.
XVII быуатта Польша илсеһе С. Немоевский Рәсәйҙә күргәндәрен ҡағыҙға теркәп бара: «Беҙҙең баркаларға ҡарағанда ҙурыраҡ, йылан кеүек итеп төҙөлгән караптар бар. Улар араһында буйға 70 аҙым һәм арҡырыға биш сажин ҙурлыҡтағылары, тәрәнлеге биш локоть (ике метр ярым тирәһе) булғаны осрай… Был караптарҙы улар тимер ҡаҙаҡһыҙ эшләй: улар ағас сөйҙәр менән беркеп эшләнгән һәм мүк менән тығылған; вағыраҡ караптарҙы шыйыҡ артыш (можжевельник) сыбыҡтар менән көпләй һәм, бер нимә менән дә һыҙлыҡламайҙар (не конопатят), өҫтөн дегет ҡушылған ыҫмала менән генә буяйҙар. Ләкин улар һыу үткәрмәй».
Караптар төҙөүҙең башы тип тәүтормош кешеләренең айырым бүрәнәләрҙе бергә бәйләп һал төҙөй башлауын атайҙар. Төрлө ҡоралдар булдырылыу менән кешеләр оҫтара төшә, улар бер ағасты соҡоп, йәки йәнлек тиреләре менән көпләнгән пирогалар һәм каяктар төҙөргә өйрәнә. Был һыуҙа йөҙөү ҡоролмалары әкренләп ҙурая бара, караптарҙың бөгөнгө көндәге айырылғыһыҙ билдәһе булған ҙур күләм һыйҙырышлы корпусы булдырыла (водоизмещающий корпус).
Баштараҡ ҙур күләм һыйҙырышлы корпустар бик ныҡ ҙур итеп төҙөлмәй, ләкин уларҙа хәҙерге караптарҙың бөтә элементы ла эшләнә — буйға һуҙылған ҡатылыҡ ҡырҙары (ҡабырғалары) — киль һәм стрингерҙарҙан торған көс каркасы, шулай уҡ — шпангоуттар (металл караптарҙа полособульбтар ҡулланыла). Каркас көпләнә, конструкцияның төп материалы ағас була. Башта карапың ҙурлығы төҙөүселәрҙең ҡулында булған ағас- таҡта оҙонлоғона бәйле була. Ваҡыт үтеү менән кешеләр айырым деталдәрҙе сөй һәм ырмау (шип и паз) эшләп, елем һәм ҡаҙаҡтар менән беркетергә, шпангоуттарҙы (арҡыры ҡабырға) ҡәрәкле формаға индереп, бөгөргә өйрәнә. Шулай итеп, тәүге диңгеҙ караптары барлыҡҡа килә, уларҙы диңгеҙ тулҡындарынан һаҡлар өсөн палуба эшләнә башлай. Палубаны тотоп тороусы конструкциялар — бимстар, пиллерстар һәм кництар карап корпусын тағы ла нығыта төшә. Һуңыраҡ, индустриаль дәүергә тиклем үк әле, караптарҙың ағас корпустары конструкцияһы әллә ни үҙгәрешһеҙ ҡала, ә караптар бик ныҡ ҙурая, палубалар һаны арта, яңы ағас төрҙәре һәм сорттары ҡулланыла, уны һыуҙан һәм ағас ҡорттарынан һаҡлау ысулдары уйлап табыла башлай. Караптарҙың һыу ярыусы тышҡы формаһы даими яҡшыртыла, быға караптың тиҙлеге, диңгеҙҙә йөрөй һәм ауыр йөк ташырый алыуы бәйле икәнен карап төҙөүселәр яҡшы аңлай.
Караптар төҙөү технологияһы
Караптар төҙөү ысулдары фән һәм техника үҫеү менән яҡшыра бара. Башта бөтә караптар ҙа ағастан яһала. Тәүге тимер барка 1789 йылда, ә тәүге тимер диңгеҙ карабы — 1843 йылда төҙөлә.
Шунан блоклы ысул — төҙөлөш урынында тик блоктарҙың монтаж ялғауын йыйыу һәм сварка, ә блоктарҙың үҙҙәрен йыйыу һәм уларҙы механизмдар һәм төрлө ҡоролмалар менән тултырауҙы төҙөлөштән ситтә башҡаралар.
Карапты төҙөй башлау (закладка).
Карап төҙөү производство процесы түбәндәге этаптарҙан тора: стапелгә тиклем (заготовительного и блочного), стапелдәге, төҙөп бөтөрөү һәм тапшырыу.
Стапелгә тиклемге этапта ме­талды эшкәртеү, кәрәкле деталдәрҙе әҙерләү, йыйыу, секция һәм блоктарҙы иретеп йәбештереп, йыйыу.
Стапелдәге этапта караптың корпусын секция һәм блоктарҙан йыялар, һыу үткәрмәүен, бүлектәрҙең изоляцияһын, трубопроводтарҙы һәм механизмдарҙы монтажлау.
Төҙөп бөтөрөү этабында карапты һыуға төшөрәләр һәм һыу өҫтәндә ҡалған төҙөү эштәрен башҡаралар, ауыр ҡоролмаларҙы ҡуялар, кор­пуста изоляция эштәре башҡарыла. Был этап карап системаларын һәм механизмдарҙы эшләтеп, тикшереп ҡарауҙан тора.
Тапшырыу этабында карапты тикшереп ҡарау комплексы башҡарыла: ярға яҡын килеп туҡтау, йөрөшө, ревизия, һыуҙа йөҙҙөрөп тикшереп ҡарау (швартовые, ходовые, ревизия, контрольный выход).
Хәҙерге карап төҙөү сәнәғәте
Дания караптар төҙөү компанияһы (B&W, нигеҙ һалыусылар исемдәренән, һәм ) 1950-се йылдарға тиклем донъялағы иң ҙур карап төҙөүсе компания була (1997 йылда банкрот,ҡарағыҙ: Залы B&W).
Европа етештереүселәре 1960-йылдан башлап, әкренләп үҙ урынын Япония компанияларына бирә.
Япония 1960 йылдар аҙағынан 1990 йылдар аҙағынаса донъяла беренселекте тота, тик Көньяҡ Корея һәм Ҡытай унан алға сыға, сөнки был илдәрҙә эш хаҡы түбән, дәүләт көслө ярҙам итә һәм урындағы валюта арзаныраҡ.
2015 йылда иң күп караптар төҙөүсе ил — Ҡытай Халыҡ Республикаһы. Карап төҙөүҙең үҙҡиммәте түбән булыу сәбәпле, үҙ верфтәрендә ул караптар төҙөүҙе арттыра һәм Донъя иҡтисади көрсөк ваҡытында (2008—2010) уҙып китә, Ҡытай бәләкәй һәм урта ҙурлыҡтағы конейнеровоздар төҙөүгә тендерҙарҙы ота.
Көньяҡ Кореяның Hyundai Heavy Industries, Samsung Heavy Industries һәм Daewoo Shipbuilding & Marine Engineering караптар төҙөү компаниялары донъяла карап төҙөүҙә иң төп урынды биләй.
Донъялағы иң ҙур Ульсан верфе Hyundai Heavy Industries милке.
Караптар яллап йөк ташыу (фрахт) әҙәйә, шуға яңы караптар төҙөүгә ихтыяж да кәмей. Бының эҙемтәһе— заказдар кәмей һәм производство ҡеүәттәре тик тора, Көньяҡ Корея карап төҙөүселәренең финанс хәле ауырайҙы. Баҙарҙың күп кенә өлөшө уларҙың конкуренттары булған Ҡытай карап төҙөүселәренә күсте.
Рәсәйҙә
2010 йылда Рәсәйҙә 168 карап төҙөүсе предприятие, шуларҙың 86 — дәүләттеке була. Рәсәйҙә иң ҙур карап төҙөү үҙәктәре Санкт-Петербург, Северодвинск, Түбәнге Новгород ҡалаларында, Калининград өлкәһендә урынлашҡан. Донъялағы иң ҙур һыу аҫты карабы һәм боҙватҡыс Рәсәй верфтәрендә уйланып, төҙөлгән.
Рәсәй хөкүмәтенең ҡарары менән (30.05. 2017 й., № 659) профессиональ байрам — Караптар төҙөүселәр көнө итеп 29 июнь иғлан ителгән. 1667 йылда ошо көндә батша Алексей Михайлович «Орёл» тигән тәүге рус фрегатын төҙөргә указ сығара.
Яңы Масҡары
Яңы Масҡары (Новая Маскара; элекке атамаһы Әңгәсәк) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Почта индексы — 452586, ОКАТО коды — 80210801007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Журавлёва (Лисица ҡушылдығы)
Журавлёва  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лисица йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 90 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ташлыйылға
Ташлыйылға — топоним.
Иҫке Ҡырғыҙ
Иҫке Ҡырғыҙ (Старокиргизово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 439 кеше.
А. Я. Барышников йорто
Барышников йорто — Санкт-Петербургта тарихи бина. Модерндың тәүге өлгөләренең береһе һәм Александр Барышниковтың архитектор булараҡ танылған беренсе эше. XX быуат башында  ҡалала мәҙәни тормош үҙәктәрҙең береһе була, унда «Гөлйемеш» нәшриәте,  Император Рус театры йәмғиәте һәм ағалы-ҡустылы Чекрыгиндарҙың  балет студияһы урынлаша.
Иҫке Ҡырғыҙ
Почта индексы — 452274, ОКАТО коды — 80230856005.
А. Я. Барышников йорто
2001 йылдан асыҡланған мәҙәни мираҫы объекты статусына эйә була.
Иҫке Ҡырғыҙ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
А. Я. Барышников йорто
Участка һәм хужалары
Хәҙерге Марат урамы  1917 йылда революцияға тиклем Никольская исемен йөрөтә. XIX быуат башында хәҙерге 31-се йортто  графиня  Анна Орлова-Чесменскаяның өс ҡатлы таш йорто биләй. Бер нисә йылдан һуң йорт Клейнмихель Марияға ҡарай.
Участканың киләһе хужаһы Волга буйы хәлле крепостной крәҫтиәндең улы Барышников Александр Яковлевич биләй. Атаһының тырышлығы менән  Александр Яковлевич  дворян балалары сословиеһына  лайыҡлы белем ала: Опочка  училищеһын, һуңынан гимназияны тамамлай, өс сит телде өйрәнә һәм XIX быуат уртаһында  баш ҡалаға килә. Коммерцияла ҙур талантҡа эйә булып, үҙ эшен аса һәм байтаҡ аҡса  туплай. 1873 йылға Барышников  2-се гильдия сауҙагәре булып иҫәпләнә, Сауҙа йортонда  өс магазин һәм ике келәт тота.
Төҙөлөш
1897 йылда өлкән Барышников Николаев урамында (хәҙерге Марат урамы) килем йорто төҙөү өсөн ер участкаһы һатып ала. Башта архитектор сифатында Василий Шауб саҡырыла. Ул эклектик, әммә йыйнаҡ фасад менән йорт проектын әҙерләй, һәм төҙөлөш менән  1897 авгусынан  1898 йылдың сентябренә тиклем етәкселек итә. Шаубтың юғары мәшғүллеге арҡаһында төҙөлөш һуҙыла,  шуға күрә Александр Яковлевич төҙөлөштө Юлдар бәйләнеше инженерҙар институтын яңы ғына тамамлаған үҙенең өлкән улы Александрға йөкмәтә. Кесе Барышников фасадтарҙы төҙөкләндереүгә һиҙелерлек үҙгәрештәр индерә һәм уларҙы шул саҡта модаға ингән модерн стилендә үҙгәртеп ҡора. Билдәле булыуынса, архитекторҙы Йозеф Ольбрихтың  Вена сецессионы бинаһы рухландырған. Александр Александрович Николаев урамындағы йорттоң декоратив элементтарын  — орнаменттар, витраждар һәм барельефтар, шулай ук интерьерҙағы  ҡайһы бер биҙәктәр өсөн эскиздарҙы шәхсән үҙе яһай. Һылап эшләнгән биҙәктәрҙе Коноплев ательеһы башҡара, ә сүкеп эшләнгән тимер декорҙарҙы  — В.В. Палехов оҫтаханаһы. 1899 йылда матбуғатта бина  биҙәлешен «декадент» характерҙа булған өсөн тәнҡитләйҙәр, әммә стиль сиселешенең  яңылығын һәм гөмүми сәнғәт  тәьҫораттарын билдәләп үтәләр.