cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алжирҙа шарап етештереү
Бойондороҡһоҙ Алжирҙа
1962 йылда Алжир бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң шарап етештереү тармағы тәрән көрсөккә дусар була. Алжир шарабын төп һатып алыусы булған француздар Төньяҡ Африканан шарап һатып алыуға бойкот иғлан итә, ә илдәге эске баҙар әллә ни үҫешмәгән була. Алжир Көнбайыш Германияға һәм Бенилюкс илдәренә бер ни тиклем шарап һата, әммә был ғына француз баҙарын юғалтыуҙы ҡаплай алмай. Был хәл социалистик Алжир хөкүмәтен Көнсығыш блок илдәре менән бәйләнешкә инергә мәжбүр итә. 1968 йылда Алжир СССР-ға 1 000 000 гектолитр шарап һата, шулай уҡ 1969—1975 йылдарҙа тағы ла 5 000 000 гектолитр шарап һатыуға килешеү төҙөлә. Ләкин Советтар Союзы шарапты Франция түләгәндең ярты хаҡына һатып алырға риза була. Өҫтәүенә Мәскәү СССР-ҙа етештерелгән тауар менән иҫәпләшергә теләй. 1971 йылда булып үткән өҫтәлмә һөйләшеүҙәр ҙә хәлде үҙгәртмәй. Алжир шарабын Чехословакия һәм Кубаға һатырға тырышып ҡарай, ләкин был баҙар ҙа табыш килтермәйы.
1970-се йылдар башында Алжир нефть-газ тармағы предприятиеларын националләштерә, шуға бәйле Алжир менән Франция араһында дипломатик көрсөк хасил була. Франция шарап һатып алыуҙы бөтөнләй туҡтатыу менән янай. Уға яуап итеп Алжир президенты Хуари Бумедьен тиҫтәләгән мең гектар майҙанда виноград баҫыуын һөрөү тураһында күрһәтмә бирә. Виноград үҫтереү «колониализм мираҫы» тип таныла, һәм Юғары революцион советтың 1971 йылдың 15 июлендә булған кәңәшмәһендә 1973 йыл аҙағына тиклем 150 000 гектар майҙанды биләгән виноград баҡсаһын юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Бушаған майҙандарға иген культуралары сәселә башлай. Был ҡарар иҡтисади һәләкәткә килтерә: бөтәһенән элек, илгә валюта керемдәр бөтөнләй инмәй, хатта килешеү буйынса СССР-ға шарап ебәреү күләме үтәлмәй. Иген игеүҙә эшсе ҡулдарының аҙыраҡ талап ителеүе эшһеҙлекте барлыҡҡа килтерә. Виноград баҡсаларын бөтөрөү экологик һәләкәткә килтерә. Үҫентеләре йолҡонған убалар ер эрозияһына бирешә.
1980—1990 йылдарҙа шарап етештереү йылдан-йыл кәмей бара: 1981—1985 йылдарҙа йылына уртаса 1 010 000 гектолитр шарап етештерелә, 1986—1990 йылдарҙа —, 1991—1995 йылдарҙа — , 1996 йылдан — ни бары. 1998 йылда Митиджела йөҙөм баҡсалары майҙаны 56 000 гектар ғына тәшкил итә.
Төп нөхсәнең сығышын контролләү
1970-се йылдарҙа шарап етештереү тармағын тамырынан бөтөрөү менән бер рәттән, бик юғары сифатлы продукт булараҡ Алжир шарабын донъяла танытыу буйынса саралар ҙа күрелә.
Йөҙөм майҙандары ҡырҡа кәмеүгә ҡарамаҫтан, бөтә Урта диңгеҙ ярҙарындағы илдәр плантацияларында һорау менән файҙаланылған сорттарҙы үҫтереү һаҡлана. 1970 йылда был системаны индереүгә бәйле илдә шараптың төп нөхсәһен һаҡлауға контроль системаһы булдырыла, улар тип атала (Appellation d'Origine Garantie — французсаға оҡшатып. Бөтә виноград баҡсалары араһынан 7 төбәк һайланып алына, уларҙа етештерелгән шарап төбәк исеме күрһәтелгән махсус маркировка менән билдәләнә:
(Aïn-Bessem-Bouïra) — бында ҡыҙыл һәм алһыу шарап етештерелә.
(Dahra) — Урта диңгеҙ убалары һырттарында 100 метрҙар 400 метрға тиклемге бейеклектә ҡомло-эзбизле ерҙәрҙә үҫкән виноград баҡсалары. Ҡыҙыл һәм алһыу шарап етештерелә. Был өлкәлә 300 гектар майҙанды биләгән Château Tajna һәм Domaine de Khadra (400 гектар) шарап етештереү хужалыҡтары урынлашҡан. Fleur d’Aboukir ҡыҙыл шарабы башҡа танылған маркалар иҫәбенә инә
(Coteaux du Zaccar) — 600 метрҙан 800 метрға тиклем бейеклектә урынлашҡан Джебель-Герби һыртының көнсығышындағы виноград баҡсалары, ерҙәре балсыҡтан, һәүерташтарҙан һәм эзбизле ҡомдан тора. Ҡыҙыл шарап етештерелә. Танылған шарап етештереү хужалыҡтары — Château Romain (380 гектар).
(Coteaux de Mascara)— 500 метрҙан 950 метрға тиклемге бейеклектә Бени-Шугран һыртында урынлашҡан виноград баҡсалары, дөйөм майҙаны 3000 гектар. Ҡыҙыл, алһыу һәм аҡ шарап етештерелә. Танылған шарап етештереүсе хужалыҡтар — Château Beni Chougrane (400 гектар) һәм Domaine de El Bordj (250 гектар). Koutoubia һәм Fares башҡа танылған маркалар араһында.
(Coteaux de Tlemcen) — Тлемсен һырты битләүҙәрендә урынлашҡан, дөйөм майҙаны 1500 гектар. Емеш-еләк тәме килеп торған ҡыҙыл, алһыу һәм аҡ шарап етештерелә. Танылған шарап етештереүсе хужалыҡтар — Château Mansourah (250 гектар) һәм Domaine de Sebra (385 гектар). Domaine de Djedel (350 гектар). Танылған маркаһы — Tlemcen, Bréa.
(Médéa) — Телль-Атлас тау һырттарында урынлашҡан. Ҡыҙыл, алһыу, һоро һәм аҡ шарап етештерелә. Танылған хужалыҡтар — Château Tellag (532 гектар) һәм Domaine de Djedel (350 гектаро). Танылған маркаһы — Damiette, Benchicao.
(Monts du Tessalah) — һырты битләүҙәрендә урынлашҡан. Ҡыҙыл һәм алһыу шарап етештерелә, танылған маркаһы — Saint-Augustin.
Түбәнге Иванай
Түбәнге Иванай (Нижнеиванаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 314 кеше. Почта индексы — 452990, ОКАТО коды — 80208816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек мариҙар (96 %) йәшәй.
Тарихы
Иванай — был төбәктә иң тәүге мари ауылдарының береһе. Мариҙар 7149 йылдың 15 июнендәге (1641) һәм 1710 йылдың 25 декабрендәге керҙәщләк килешеүе буйынса Танып улусының Ҡырғыҙ-Унлар түбәһе башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә йәшәй. 1710 йылдың 25 декабрендә ауылда 75 ир-ат теркәлгән була.
1795 йылда ике типтәр старшинаһына бойоһонған ике ауыл күрһәтелгән. Беренсе ауылда 1784 йылда, IV ревизия мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ исемлеге юҡ, тик V ревизияға ярашлы, был ауылда 19 кеше теркәлгән, икенсе ауыда 1784 йылда 156 кеше, 1795 йылда — 188 кеше. Өҫкө һәм аҫҡы ауылдар тип исемдәре айырып күрһәтелмәгән.
1834 йылда беренсе ауылда 170 ир-егет барлығы теркәлгән. 1859 йылда Үрге Иванайҙа 56 ихата-хужалыҡ булған, 288 кеше йәшәгән, Түбәнге Иванай ауылында — 255 кеше (48 йорт) йәшәгән.
Түбәнге Иванай ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Лорд Байрон исемендәге 20-се мәктәп (Гюмри)
Лорд Байрон исемендәге 20-се мәктәп (Լորդ Բայրոնի անվան թիվ 20 միջնակարգ դպրոց) — ҙурлығы буйынса Әрмәнстанда икенсе ҡала Гюмрила белем биреү учреждениеһы. Мәктәп, — 1990 йылда Спитак ер тетрәүенән һуң емерелеп, Британия хөкүмәте һәм йәмғиәте аҡсаһына төҙөлгән уҡыу йорто.
Тарихы
Мәктәп, 1950 йылда төҙөлөп, яҙыусы һәм драматург Габриел Сундукян хөрмәтенә аталған булған. 1988 йылда урындағы ваҡыт буйынса 11:41 сәғәттә Спитак ер тетрәүе ваҡытында мәктәп бинаһы емерелә; емереклектәр аҫтынан 44 уҡытыусы һәм уҡыусының кәүҙәһен сығаралар.
1990 йылдың февралендә Гюмри ҡалаһына Бөйөк Британиянан журналистары килә. Улар ер тетрәүҙән һуң ваҡытлы ҡоролмаларҙа урынлашҡан мәктәпкә баралар. Нисек ярҙам итергә тигән һорауға уҡыусылар үҙҙәре өсөн яңы мәктәп төҙөүҙе һорап яуап бирә. Был турала британ хөкүмәте, Бөйөк Британияның әрмән йәмғиәте, "Роллс-Рой компанияһы һәм башҡа ойошмалар белеп ҡала. 19 февралдә улар йыйған аҡсаға бинаның нигеҙе һалына, ә инде шул уҡ йылдың 10 июнендә Бөйөк Британияның премьер-министры Маргарет Тэтчер Советтар Союзына беренсе сәфәрендә тантаналы шарттарҙа тергеҙелгән мәктәпте аса . Британия хөкүмәтенә һәм йәмғиәтенә рәхмәт йөҙөнән 20-се һанлы мәктәпкә шағир лорд Байрон исеме бирелә.
Йүрүҙән (гәзит)
«Йүрүҙән» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы» Нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһы. Салауат районының Малаяҙ ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр башҡорт телендә сыға. Тарихы «На земле Салавата» гәзитенән башлана, 1994 йылдың ғинуарынан алып үҙ аллы нәшер ителә.
Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза
Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза
Башҡортостан Республикаһының Милли музейы директоры Ғәли Вәлиуллин, крайҙы өйрәнеүсе Луиза Фархшатова, башҡорт ғалимдары Салауат Ғәлләмов булышлығында һирәк осрай торған карта таба.
1896 йылғы географик сығанаҡта башҡорт тигән өлкә билдәләнгән. Ул боронғо Иран дәүләтенең көньяғында, Фарсы ҡултығы ярында урынлашҡан Башкерди өлкәһе. Бында һинд-иран төркөмөнә ҡараған ике миллионлы, көнсығыш-иран телендә һөйләшкән «башҡорт халҡы» йәшәй.
«Өфө ғалимдарының был асышы башҡорт халҡының этногенезына асыҡлыҡ индерә, — ти Ғәли Вәлиуллин. — Ваҡытында тарихсы-филолог Салауат Ғәлләмов „Урал батыр“ эпосы менән шумерҙарҙың „Гилгәмеш“ эпосы араһындағы оҡшашлыҡты иҫбат итеп, башҡорт ҡомартҡыһына 4 мең йәш икәнен дәлилләне. Ғалимдар оҙаҡ ваҡыт был феноменды аңлата алманы. Һуңыраҡ Салауат Абдрахман улы СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы Николай Дмитриевтың тикшеренеүҙәренә таянып, башҡорттарҙың сығышы һинд-иран телдәр төркөмөнә барып тоташыуы тураһында гипотеза менән сығыш яһаны».
Һинд-иран халҡында «башҡорт халҡы» тураһындағы асыш башҡорт тарихына яңыса ҡарарға мөмкинлек бирә.
Бармаҡтамыр
Бармаҡтамыр — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 30 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда гибрид бармаҡтамыр, һарғылт аҡ бармаҡтамыр, ит‑ҡыҙыл бармаҡтамыр, Руссов бармаҡтамыры, Фукс бармаҡтамыр үҫә. Фукс бармаҡтамыр һәм гибрид бармаҡтамыр һирәкләп урман ситендә, йылға ярында, һирәкләнгән ҡарағай‑ҡайын урмандарында, һаҙлыҡта, яр буйы ҡырсынташлыҡтарында һ.б. үҫә, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау‑урман зонаһында осрай; гибрид бармаҡтамыр — ш. уҡ Башҡортостандың Урал алдында күрән‑гипна һаҙлыҡтарында, ит-ҡыҙыл бармаҡтамыр — респ. бөтә терр‑яһында һаҙлыҡлы болондарҙа, күрәнле һаҙлыҡтарҙа, күл буйҙарында; Руссов бармаҡтамыр һәм реликт һарғылт аҡ бармаҡтамыр — һирәкләп Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғы күрән‑гипна һаҙлыҡтарында.
Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза
Әммә ҡайһы бер ғалимдар был фекер менән риза түгел (ҡарағыҙ Башҡорттар. Этногенез).
Бармаҡтамыр
Ботаник һүрәтләмә
Бармаҡ һымаҡ бүленгән бүлбетамырлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 35—80 см тиклем. Япрағы бөтөн, ҡыяҡ йәки ланцет формаһында, ултырма. Сәскәһе һарғылт аҡтан ҡуйы ҡыҙыл төҫкә тиклем, сәскә эргәлегенең тышҡы түңәрәгенең ян япраҡтары бөгөлгән, урталағыһы һәм эстәге 2 япрағы торҡа барлыҡҡа килтерә; ирене өс айырсалы, шпорлы. Сәскәлеге күп сәскәлек, тумалаҡ йәки башаҡ. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, июлдә өлгөрә.
Файҙаланылыуы
Декоратив һәм дарыу үҫемлектәре. Балтик бармаҡтамыр, һарғылт аҡ бармаҡтамыр, Руссов бармаҡтамыр, Фукс бармаҡтамыр Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Барабанов Владимир Фёдорович
Владимир Федорович Барабанов (1918-1997) — СССР һәм Рәсәй геологы,  Ленинград дәүләт университеты уҡытыусыһы.
Биографияһы
Владимир Федорович Барабанов 1918 йылдың 21 майында Ярославль губернаһының  Мелехово ауылында тыуған.
Ленинград университетының геология-тупраҡ-география факультетын яҡшы билдәләренә тамамлай  (1936—1941 йылдарҙа уҡыған) минералогия кафедраһында  ҡалдырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көнөндә — 1941 йылдың 25 июнендә үҙ ирке менән фронтҡа китә, взвод һәм рота командиры була.
1941 йылдың авгусында Новгород  янында В. Ф. Барабанов яралана. Һуңынан госпиталь һәм блокада көндәре, ҡалаға яҡынайған яңы алыштарҙа, Ленинград фронтында   ҡатнашыу.
Хәрби хәрәкәттәрҙә зирәклеге өсөн  кесе лейтенант Барабанов командование исеменән «Ленин ҡалаһының ныҡлы һаҡсыһы» тип яҙылған исемле сәғәткә лайыҡ була.
1942 йылдың авгусында Колпино янында   ауыр яралана. Фонтанкалағы госпиталдәрҙең береһенән  В Ф. Барабанов   Ладога  аша Вологдаға  эвакуациялана
Вологда ҡалаһындағы госпиталдә лейтенант Барабанов алдынғы һыҙыҡта алып өлгөрмәгән партия билетын ала. Шунда уҡ, хәрби госпиталдә,  аяҡ-ҡулдары урынына протездар менән булған ауыр яралы офицер пропагадалаусы сифатында  ҡалдырыла.
Шулай итеп лейтенант В. Ф. Барабанов тағы дүрт йыл армия сафына баҫа.
Ленинград университеты
1946 йылда, демобилизациянан һуң Ленинград университетына ҡайта.
1951 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, 1962 йылда профессорлыҡ диссертацияһын яҡлай,  минералогия фәндәре докторы. 30-ҙан ашыу кандидатлыҡ һәм бер нисә докторлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе бер нисә.
1948 йылда Ленинград пионерҙар һарайында  йәш геологтар клубы ойоштора, күп белгестәр тәрбиәләй.
Хибин тундраларына экспедициялар ойоштороусы һәм ҡатнашыусыһы, унда Юкспор  тауында апатит  ятҡылығының  минералогияһын өйрәнә.
«Вопросы геохимии и типоморфизм минералов», «Вопросы экологии и охраны окружающей среды» журналдарын ойоштора һәм уларҙың мөхәррире була.
1964 йылдың ғинуарынан 1967 йылдың февраленә тиклем Ленинград дәүләт университетының фәнни эштәр буйынса проректоры
1966 йылда Ленинград дәүләт университетында генетик минералогия лабораторияһын  ойоштора, 1967 йылдарҙа —  геохимия кафедраһын булдыра, уның менән 1992 йылға тиклем етәкселек итә.
1976 йылда В.Ф.Барабанов инициативаһы менән, СССР-ҙа беренсе тапҡыр, Ленинград дәүләт университетында экологик геохимия өлкәһендә белгестәр әҙерләү  башлана
Улы — Барабанов Алексей Владимирович (1945—2016) геохимик-минералогы, комсомол, партия, административ хеҙмәткәр, йәмәғәт эшмәкәре.
Әҫәрҙәре
Минералогия һәм геохимия арналған төп хеҙмәттәр вольфрам ятҡылыҡтарына һәм ул, генетик минералдар. 300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы, шул иҫәптән 4 монография, улар араһында иң мөһиме — трехтомник «ятҡылығы Вольфрамовый», 8 дәреслек һәм уҡыу әсбаптары, дәреслектәр шул иҫәптән «Геохимия».
Бүләктәре
Барабанова В. Ф. хәрби хеҙмәттәре өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1942 йыл), I и II  Ватан һуғышы ордены,  «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943 йыл), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы,   «РККА  алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә
Ватан һуғышынан һуңғы йылдарҙағы Ф. Барабановтың эшмәкәрлеге  иҫтәлекле билдәләр һәм почет грамоталары менән билдәләнә.
ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 7 грамотаһын ала, «ВЛКСМ-дың Почет китабына» индерелә,  «Ер аҫты разведкаһы отличнигы», «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» һәм башҡа билдәләр ала.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән
1978 йылда Владимир Фёдорович РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була.
Барсукова Софья Алексеевна
Барсукова Софья Алексеевна ( 25 ноябрь 1929 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы, СССР Дәүләт премияһы лауреаты, техник фәндәр кандидаты.
Биографияһы
Софья Алексеевна Барсукова 1929 йылдың 25 ноябрендә Силәбе өлкәһе Копейск ҡалаһында тыуған.
1947 йылда Урал дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә. 1950 йылда Мәскәү дәүләт университетының шул уҡ факультетына күсә, уны 1952 йылдың декабрендә «Радиотулҡындар таралыу» кафедраһы буйынса тамамлай.
1953—2008 йылдарҙа СССР Радиосәнәғәт министрлығының Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтында (НИЭМИ, хәҙер «Алмаз — Антей») эшләй: инженер, өлкән инженер, баш конструктор, лаборатория етәксеһе, сектор начальнигы, фәнни-тикшеренеү бүлеге начальнигы (30-сы бүлек, «антенна бүлеге»), техник йүнәлеш буйынса баш конструктор, Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтының күпселек эре асыштары буйынса баш конструктор урынбаҫары (шул иҫәптән «С-300В» һәм «ТОР» ПВО системалары), бер нисә фәнни-тикшеренеү эшенең фәнни етәксеһе.
Барсукова Софья Алексеевна 2008 йылдан хаҡлы ялда.
Седяшка
Седяшка — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/487/74/89 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Парамонов Константин Ефимович
Парамонов Константин Ефимович (3 июнь 1908 йыл, Мелисиновка, Өфө губернаһы — 26 ноябрь 1943 йыл, Запорожье өлкәһе, Запорожье районы) — 185-се гвардия уҡсылар полкының рота командиры, 3-сө Украина фронтының 6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, гвардия лейтенанты, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Константин Ефимович Парамонов 1901 йылдың 3 июнендә Мелисоновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. Шкапов ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. 5 синыф уҡып, эшләй башлай: йөн тараусы була, «Еңеү» коммунаһында быйма баҫыу процестарында ҡатнаша.
Белорет ҡалаһында йөк ташыусы булып эшләй. Комсомол һәм йәштәр саҡырыуы буйынса Алыҫ Көнсығышҡа удар төҙөлөшкә бара, Амурҙағы Комсомольск ҡалаһын төҙөшә. «Беҙҙең яҡташыбыҙ — Советтар Союзы Геройы» мәҡәләһендә яҙылғанса "романтик кәйеф тиҙҙән төҙөлөштәге эштәрҙең реаль торошо менән юҡҡа сыға. Бер аҙ аҡса туплап, тыуған яғына ҡайта һәм Приютово ҡасабаһында йәшәй башлай.
Ҡатыны Елена Ивановна менән бергә өй һатып ала, уларҙы улдары — Владимир, Геннадий, Василий тыуа. Ғаилә башлығы Приютовола Приютово элеваторы хужалығы мөдире вазифаһында башлай (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Приютово элеватор эшсеһе). Кешеләр менән һөйләшә белеүе һәм тәбиғи һәләте уны ҡасаба Советының депутат эшмәкәрлегенә алып килә, һуңынан Приютово ауыл советы рәисе булып эшләй.
1941 йылда Бишбүләк район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм пехота училищеһына, офицерҙар курсына ебәрелә. Лейтенант Парамонов 3-сө Украин фронтының алтынсы армия 185-се гвардия уҡсылар полкының хәрәкәттәге армияһына ебәрелә. Армияла 1941 йылдың ноябренән отделение, взвод, рота командиры була.
Сталинград янында һуғыша, төп алышы Днепропетровск плацдармында була. Ауыр һуғыштар күп була, Парамонов Константин уларҙың береһендә яралана.
Герой исемен Запорожье ҡалаһы, Разумовка ауылы, ҡала тибындағы Приютово ҡасабаһы (Башҡортостан) урамдары йөрөтә.
1943 йылдың 25 ноябрендә гвардия лейтенанты Константин Парамонов Украинаның Запорожье өлкәһе Запорожье районының көньяҡ-көнсығыштараҡ ултырған Разумовка ауылы янында Днепр йылғаһын аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 26 ноябрендә плацдармды алыуҙа һәләк була. Украинаның Запорожье өлкәһе Запорожье районының Разумовка ауылында туғандар ҫәберлегендә ерләнгән.
Баҙғыя ауыл Советы (Шаран районы)
Баҙғыя ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Парамонов Константин Ефимович
Батырлығы
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февралендәге Указына ярашлы командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия лейтенанты Константин Ефимович Парамоновҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирә.
Баҙғыя ауыл Советы (Шаран районы)
Административ үҙәге — Баҙғыя ауылы.
Парамонов Константин Ефимович
Хәтер
Приютовола Карл Маркс урамы буйлап 29-сы йортҡа 1957 йылдың 22 ноябрендә Советтар Союзы Геройы Константин Ефимович Парамоновҡа мемориаль таҡтаташ уйыла
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Баҙғыя ауыл Советы (Шаран районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Географияһы
Баҙғыя ауыл Советы Шаран районының Нөрәй, Салмалы ауыл Советтары һәм Башҡортостандың Туймазы районы менән сиктәш.
Составы
Баҙғыя ауыл Советы составына 6 тораҡ пункты керә:
Һалдыбаш
Һалдыбаш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, һыу бассейны округы — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Географияһы
Һалдыбаш йылғаһының оҙонлоғо — 79 км, бассейнының майҙаны — 810 км². Инеше Ҡаратау һыртының көньяғында,. Исток находится в 13 км к северо-востоку от посёлка Силәбе өлкәһе Әшә районы Точильный ҡасабаһынан 13 км төньяҡ-көнсығышта ята. Тулыһынса тиерлек Башҡортостандың Нуриман районы буйлап аға, ҡыҫҡа ғына бер өлөшө Иглин районы биләмәһенән үтә.
Үрендә йылға көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай аға, урта ағымында — төньяҡ-көнбайышҡа, түбәнендә — көнбайыш-көньяҡ-көнбайышҡа. Ҡариҙел йылғаһына һул яр буйлап уның тамағынан 117 км алыҫлыҡта һәм Һалдыбаштамаҡ ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1 километрҙа.
Вылыс-Се
Вылыс-Сё — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һалдыбаш
Географияһы
Түбәнге ағымында йылғаны Өфө — Павловка автомобиль юлы киҫә.
Вылыс-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муро-Ягун
Муро-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 450 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иваново йәмиғ мәсете
Ивано йәмиғ мәсете — Иваново ҡалаһында Төҙөүселәр проспектында урынлашкан мәсет
Арль
Арль (франц. Arles, окс. Arle ) — Францияның көньяҡ-көнсығыштында  Прованс — Альп — Зәңгәрһыу Яр төбәгендәге ҡала һәм коммуна, Буш-дю-Рок департаменты,  Арль округы,   Арль кантоны.
Географик урыны
Ҡала Рона йылғаһының ярында,  уның дельтаһының башында,  Марсель ҡалаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Коммунаның майҙаны — 758,93 км², халыҡ һаны — 51 970 кеше (2006) тотороҡлолоҡ тенденцияһы менән : 52 439 кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 69,1 кеше/км².
Халҡы
2011 йылда коммунаның халҡы 52 510 кеше тәшкил итә, ә 2012 йылда — 52 439 кеше .Халыҡ һаны динамикаһы :
Иҡтисады
2010 йылда 33 137. кеше эшкә яраҡлы йәштә (15 йыл 64-кә тиклем), 22 479 иҡтисади яҡтан әүҙем,10 658  — әүҙем булмаған (әүҙемлек  күрһәткестәре 67,8 %, 1999 йылда — 66,4 %). 22 479   әүҙем эшләргә яраҡлы кешенән 18749  (8801 ҡатын-ҡыҙ,  9948 ир-егет), 3730 эшһеҙ иҫәпләнгән (1787  ир-егет һәм 1943 ҡатын-ҡыҙ). 10658 эшкә яраҡлы әүҙем булмаған  граждандар араһынан 3190   уҡыусы  йәки студент, 3017 — хаҡлы ялда, ә тағы 4451 —   башҡа сәбәптәр арҡаһында әүҙем булмағандар.
2010 йыл дауамында коммунала 23  603   йорт хужалығы иҫәпләнгән, унда 51 544,5 кеше йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта килем медианаһы бер һалым түләүсегә 15 876 евро тәшкил иткән.
Тарихы
Арелат Нарбон Галлияһы провинцияһының мөһим ҡалаһы була. Ул  99 акр (400 мең м²), майҙанды биләй һәм стеналар менән уратып алынған. Ҡалала һәйкәлдәр, амфитеатр, триумфаль арка, цирк, театрҙар күп булған.
Боронғо Арелат диңгеҙгә яҡын урынлашҡан, шуға ла мөһим порт булып хеҙмәт иткән, бынан тыш Рона аша бында күпер һалынған. Әммә был күпер стационар булмаған, был римляндар өсөн хас түгел, ә понтонлы һыу аша сығыу ҡулайламаһы кеүек ҡулланылған. Якорь тотоп торған кәмәләр башнялар һәм һәр осонда күтәрелә торған күперҙәр менән тәьмин ителгән. Күперҙең бындай төҙөлөшө Ронала стационар күпер төҙөүҙе ҡатмарлаштырыусы йыш көслө ташҡындар менән аңлатыла. Был рим күперенән бөгөнгө көндә бер ни ҙә ҡалмаған. . Рим империяһы ваҡытында Арелат мөһим мәҙәни һәм дини үҙәк булған. Бында философ Фаворин тыуған. Ҡала Галлияла христианлыҡты таратыуҙың иң мөһим үҙәге булған. Беренсе епископ апостол изге Трофим һаналған  (б.э. тиклем I быуатта) һәм  һуңынан Арелат епископтарының араһында  бер нисә атаҡлы клирик була. .
Ҡала йоғонтоһоноң иң юғары нөктәһе  IV һәм  V быуаттарҙа була, рим императорҙары  хәрби кампаниялар ваҡытында ставка өсөн йыш ҡына Арелатты һайлай. 395 йылда ҡала Галлияның преториан префектының йәшәгән урыны була. Император Константин I Арелатты ныҡ яратҡан һәм бында мунсалар төҙөгән, улар өлөшләтә бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Уның улы, Константин II Арелатта тыуған. Узурпатор Константин III үҙен Көнбайыш императоры тип иғлан итә һәм  Арелатты үҙенең баш ҡалаһы итеп һайлай (408 йыл).
VI быуатта ҡала вестготтар тарафынан баҫып алына һәм емерелә, яҡынса 730  йылда уны ғәрәптәр талай.
934—1032 йылдарҙа Арль ҡеүәтле Арль короллекгенең баш ҡалаһы була, һуңынан бында күпмелер ваҡыт  итальян өлгөһө буйынса сауҙагәр- республика идаралығы өҫтөнлөк итә. 1239 йылда Арль сәйәси үҙаллылығын юғалта һәм Прованс графлығы составына инә. Тиҙҙән ул Көньяҡ Францияның төп порты әһәмиәте буйынса Марселдән ҡалыша. 1888 йылдың февраленән алып 1889 йылдың  майына тиклем Арль ҡалаһында рәссамдар  Поль Гоген һәм Винсент Ван Гог эшләгән, һуңғыһы өсөн был осор тормошонда иң емешле була.
Иҫтәлекле урындары
Арль ҡалаһында  антик төҙөлөштәр күп — ҡала стенаһының бер өлөшө, театр һәм амфитеатр  (беҙҙең эраға тиклем Iбыуат), ул 20 меңгә тиклем тамашасыны һыйҙыра (өсөн әлегә тиклем коррида үткәреү өсөн ҡулланыла ). Ҡаҙыныуҙарҙа күп ҡиммәтле сәнғәт әҫәрҙәре табыла (мәҫәлән, «Венера Арлезианская»,  Луврға килтерелә). Изге Трофим  соборы  XII быуатта роман стилендә төҙөлгән, XV быуатта уның архитектураһына  бер нисә   готика элементы өҫтәлә. Антик Арелаттың емереклектәре 1981 йылда кешелектең Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Ҡаланың бер майҙаны рус яҙыусыһы Берберова Нина Николаевна исеме менән аталған (place Nina Berberova). Ул майҙанда урынлашҡан «Sud Actes» нәшриәтенең даими автор булған.
Билдәле шәхестәре
Арль ҡалаһында тыуғандар:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Куеда
Куеда — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ашап йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ясы-Дук
Ясы-Дук — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шепелюха
Шепелюха — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пахна йылғаһының һул ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Венгрияла ҡатын-ҡыҙ
Венгрияла ҡатын-ҡыҙҙар венгр йәмғиәтен формалаштырыуҙа ҙур роль уйнаған, бигерәк тә һуңғы 200 йыл эсендә. Ҡатын-ҡыҙ образын формалаштырыуға дин үҙ өлөшөн индергән (рим католицизмы, лютеранлыҡ, кальвинизм һәм өлөшләтә православие), тарих барышы (коммунистик идеология) һәм Венгрияның евроинтеграция процесы. Әлеге ваҡытта Гендер тиңһеҙлеге индексында 42-се урын биләй; Венгрия парламентында ҡатын-ҡыҙҙар уртаса 10,1 % урын биләй ; 93,2 процент 25 йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың 93,2 % урта белемгә эйә булған, 57,8 % рәсми рәүештә эшкә урынлашҡан. Global Gender Gap Report рейтингында Венгрия 87-се урынды биләй.
Шепелюха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Венгрияла ҡатын-ҡыҙ
Беренсе донъя һуғышы алдынан
1790 йылда Петер Барань венгр дворянлығының Милли йыйылышына дворян ҡатын-ҡыҙҙарға йыйылыштың эшмәкәрлеген күҙәтеү хоҡуғын биреү үтенесе менән ғариза биргән, сөнки ҡатын-ҡыҙ үҙ тыуған иленә тоғро яңы быуынды тәрбиәләй ала, тип иҫәпләгән. Әммә йыйылыш был ғаризаны кире ҡаҡҡан. 1817 йылда Венгрияла Пештерҙың хәйриә йәмғиәте — тәүге ҡатын-ҡыҙ ойошмаһы төҙөлгән. Быуат аҙағына илдә шуға оҡшаған бер нисә йөҙ ойошма булған, әммә улар сәйәси әһәмиәткә эйә булмаған.
Шепелюха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Венгрияла ҡатын-ҡыҙ
Беренсе донъя һуғышы алдынан
XIX быуат урталарында ҡатын-ҡыҙҙар урта белем алыу хоҡуғына эйә булған, 1895 йылда университетта фәлсәфә фәне, медицина һәм фармацевтика фәндәрен өйрәнеү мөмкинлеге бирелгән. Хоҡуҡ һаҡлау яҡлылар үҙ тырышлыҡтары менән Австро-Венгрия ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтарын киңәйткән. 1904 йылда, ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуҡтары биреү өсөн көрәшеүсе, өс тапҡыр парламентҡа юллау хаты тапшырһа ла, уңышһыҙлыҡҡа осраусы Розика Швиммер Венгрияла Феминист ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһына нигеҙ һала. Ир-ат өсөн Ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы биреүҙе яҡлаған ир-аттар лигаға 1910 йылда нигеҙ һалына, ә 1913 йылда Будапешт ҡалаһында Халыҡ-ара суфражистарҙың ҡатын-ҡыҙ альянсының 7-се съезы үткән. Феминист ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһы Будапешт ҡалаһы властары менән ҡатын-ҡыҙҙарҙы эшкә урынлаштырыу буйынса хеҙмәттәшлек иткән, һәм шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ проблемалары тураһында журнал баҫтырып сығарған. Социал-демократтар һәм кдериктарҙың Милли федерацияһы рәттәрендә лә шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар булған.
Һуғыш араһындағы йылдар
Бойондороҡһоҙ Венгрия милли дәүләт булараҡ билдәләнә, шуға күрә ҡатын-ҡыҙ хәрәкәте лә яңы шарттарға яраҡлашырға тура килгән. 1919 йылда ҡыҫҡа ғына ваҡыт Бела Кун етәкселегендәге коммунистар власта торған, һәм феминист ҡатын-ҡыҙҙар төркөмөнөң абруйы аҙая һәм аҙая барған. Уларға йәшерен эш подполье йәйелдерергә, коммунистар һәм һул радикалдар менән яңы мөнәсәбәттәр булдырырға тура килгән. Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшләтә үҙҙәренең һайлау хоҡуҡтарын киңәйтеүгә, Парламентта эшләү хоҡуғы өлгәшкән. Ҡатын-ҡыҙҙар Милли берҙәмлек партияһы менәнһәм Христиан ҡатын-ҡыҙ лагеры менән хеҙмәттәшлек иткән. Илдә партияларҙың сәйәси йоғонтоһо үҫеше арҡаһында ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәренә иғтибар йәлеп иткән һәм Венгрияның киләсәк быуыны — бала әсәһе булараҡ. уларға ярҙам күрһәтелгән заручиться. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында ла ҡатын-ҡыҙҙар ойошмалары киңәйгән.
Суфражизм
1922 йылда венгр ҡатын-ҡыҙҙарына өлөшләтә һайлау хоҡуғы, ә тулыһынса — 1945 йылда бирелгән, ләкин Венгр Халыҡ Республикаһында ул етерлек асыҡ сағылмаған. 1949 йылда ҡатын-ҡыҙҙар Венгр Халыҡ Республикаһы парламент ағзалары араһында 18 %, 1980 йылда 30 % тәшкил иткән, әммә, ҡарарҙар ҡабул итеүгә тәьҫир итһәләр ҙә, ултырыштарҙа бик йыш ҡатнашмағандар. 1990 йылғы ирекле һайлауҙарҙа парламентта ҡатын-ҡыҙҙар һаны ҡырҡа, 7 %-ҡа саҡлы, кәмегән, 2014 йылда был һан барлыҡ депутаттарҙың тәшкил 10,1 % тәшкил иткән.
Венгр Халыҡ Республикаһы
Социалистик Венгрияла ҡатын-ҡыҙ, беренсе сиратта, Венгрия киләсәген сағылдырыусы бала әсәһе, венгр эшсеһенең ҡатыныһәм шулай уҡ эшсе ҡатын-ҡыҙ булараҡ баһаланған. Ҡатын-ҡыҙҙар Венгрияла ғәмәлдә теләһә ниндәй эшсе вазифаһында ла эшләй алған тиерлек; ВХР Конституцияһына ярашлы, ҡатын-ҡыҙҙарға, ир-егеттәр менән бер рәттән, төп граждан хоҡуҡтары һәм азатлығы гарантиялаған. Ҡатын-ҡыҙҙар ирекле рәүештә һәр өлкә буйынса, шул иҫәптән тәбиғи фәндәр өлкәһе һәм инженер, сәнәғәт һөнәрҙәре менән бәйле, урта һәм юғары белем ала алған.
Хәҙерге Венгрия
1989 йылда ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары һәм азатлығы киңәйтеү өсөн сығыш яһаусы яңы феминистик хәрәкәттәр барлыҡҡа килгән. Власть алмашынған Венгрия иҡтисады үҙе, араһында шулай уҡ йорт усағы һәм үҙ ғаиләләре хаҡында хәстәрләргә ынтылыусы күп ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған, «күк яғалар»ға таянған. 1990-сы йылдарҙа Феминист ҡатын-ҡыҙҙар селтәре һәм Йәш демократтар федерацияһы Венгрия ҡатын-ҡыҙҙарҙы яҡлаусы сәйәси хәрәкәттәрҙең әйҙәүсеһе була. Әммә Венгрияла әлегә тиклем ҡайһы бер мәсьәләләр бәхәсле булып ҡала: консерватив партиялар илдә аборттарҙы тыйыу өсөн сығыш яһай, башҡа ҡайһы бер партиялар ғаиләлә көс ҡулланған өсөн енәйәт язаһын үҙгәртергә тырыша. 1997 йылда никахта торған көйө көсләү .өсөн енәйәт яуаплылығы кире алынған. 1997 йылда Венгрия Европа Советының кешеләр менән сауҙа итеүгә ҡаршы Конвенцияһына ҡул ҡуйған.
Ғаилә һәм сәләмәтлек
Венгрияла әлеге ваҡытта рәсми церемониялар планында йола традицион никах тантанаһынан ситләшәләр; күп кенә ғаиләләр де-факто яҙылышмайынса никахһыҙ йәшәү нигеҙендә ойошторола. 2015 йылда балаларҙың 47,9 % де-юре никахта тормаған ҡатын-ҡыҙҙарҙан тыуған. 2015 йылда 100 ҡатын-ҡыҙҙан уртаса 143 бала тыуған ; 2010 йылда илдә әсәләр үлеме 100 мең кешегә 21 кеше тәшкил итә.
Сергази
Сергази (Сергуяз) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бәләкәй Иҙәк йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишембай заказнигы
«Ишембай» — республика әһәмиәтендәге дәүләт тәбиғи зоология ҡурсаулығы, Башҡортостандың Ишембай районында 1971 йылда булдырылған махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Биләмә 1971 йылда һунар промыслаһы йәнлектәренең таралыу мөхитен һәм уларҙың һанын элекке кимәлгә тиклем тергеҙеү өсөн зоологик заказник булараҡ ойошторола. Уның территорияһы аша бик күп ҡушылдыҡтары булған Егән йылғаһы аға. Шулай уҡ Кәлимосҡан ҡаяһы, Салауат Юлаев мәмерйәһе, Ҡарауылтау, Ташөй мәмерйәһе кеүек тәбиғәт ҡомартҡылары ла бар. Заказник эсендә урынлашҡан Ҡуҡрауыҡ шарлауығы, Ҡыҙылташ тауы, Селтәрлеуртаташ төбәге, Ҡолоҡ йылғаһы тәбиғәт биләмәһенә бәҫ өҫтәй. Көнбайыш өлөшөндә тау эргәһе рельефлы, һөҙәкле‑убалы; көнсығыш өлөшөндә тигеҙ, Бағаръяҙ, Биктәр, Кесе Арҡа һәм башҡа айырым түбән һырттар ята. Карст соҡорҙары, ҡыуышлыҡтары йыш осрай.
Хайуандар донъяһы ла бик бай: бурһыҡ, аҡ ҡуян, үрғуян, ҡабан, һары шәшке, ҡоралай, һыуһар, йәтсә, төлкө, мышы, һоро айыу, америка шәшкеһе, һеләүһен, көҙән, ҡурпысыҡ, һуйыр, һуна өйрәк, сел, ҡор һәм башҡа ҡырағай хайуандар бында көн итә. Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән төньяҡ шымамороно, Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанаты, Наттерер төн күбәләге, яр төн күбәләге, баҡса ҡомағы, мөншөгөр, орсоҡ йылан, баҡыр йылан һәм башҡа төрҙәр йыш осрай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡара ҡауҙы, бөркөт, ҡом һайыҫҡаны, көсөгән, өкө, шаршы күкене, зөгәй, ҡыҙыл балыҡ, йылға бағыры, европа бәрҙеһе осрай.
Географик урыны
Заказник Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Район үҙәге Ишембайға тиклем — 35 км. Маҡар ауылына — 9 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы Стәрлетамаҡҡа — 60 км.
Нико Пиросмани
Нико́ Пиросма́ни (груз. ნიკო ფიროსმანი ; ысын исеме Николай Арсланович Пиросманашвили (Пиросманишвили), груз.  ნიკოლოზ ასლანის ძე ფიროსმანაშვილი ; 1862, Мирҙан Тифлисҡа губернаһы, Рәсәй империяһы— 5 май 1918 йыл, Тифлис, Грузия демократик республикаһы) —Рәсәй империяһының үҙе һүрәт төшөрөргә өйрәнгән рәссам, сәнғәттә примитивизм (Һынлы сәнғәттә, кешелек донъяһының башланғыс дәүерендәге сәнғәт әҫәрҙәренә эйәреп, һүрәтләү сараларын ябайлаштырыуға ынтылған йүнәлеш) үҙләштерә.
Биографияһы
Күп кенә биография факттары раҫланмаған, йә булмаһа уның һүҙҙәренән билдәле, йәки үлеменән һуң билдәле булып ҡала.
Пиросмани 1862 йылда Мирзаани (Кахетия) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә дүртенсе һәм һуңғы бала булып тыуа (ағаһы Георгий, апайҙары Мәриәм һәм Пепуца). 1870 йылда атаһы үлеп, аҙаҡ әсәһе менән ағаһы ла был донъянан китә. Нико Пиросмани ғаиләһендә бер үҙе генә булып, Шулавери ауылында ҡалып атайына эш биргән Баҡы фабрикаһы хужаһының тол ҡатыны Эпросине Калантаровала йәшәй. Калантаровалар ғаиләһендә яҡынса ун биш йыл йәшәй. Тәүҙә Шулаверила торһалар, аҙаҡ Эпросиненың улы Георгий менән 1870 йылдарҙа Тбилисиға күсәләр. Бер ҡайҙа ла белем алмаһа ла, грузинса һәм русса уҡырға өйрәнә. Бер нисә ай типографияға өйрәнеп алып, Элизабед Ханкаламова (Каланантрованың апайы) күсә, ә акҙаҡ уның ағайына.1876 йылдарҙа Пиросмани Мирзаани ауылына ҡайтып ваҡытлыса ғына көтөүсе булып эшләп ала. Ҡайһы саҡтарҙа кибеткә һүрәт төшөргән рәссамдарҙан өйрәнә. 1880 йылда Гиго Зазиашвали һәм Тифлисе менән декоратив биҙәк оҫтаханаһын асалар. Һөйләүҙәре буйынса Пиросманашвили менән Зазиашвали беренсе заказ буйынса вывеска эшләйҙәр, башҡа заказдар булмай.
1890 йылда тимер юлдарҙа туҡтатыусы кондуктор булып эшләй. 1894 йылдың 17 ғинуарында үҙ теләге менән китә. Аҙаҡ Дмитрий Алугишвили менән һөт кибете асып, ике вывеска эшләй „Аҡ һыйыр“ һәм „Ҡара һыйыр“. Ләкин һатыу эше менән ныҡ ҡыҙыҡһынмаған, күп саҡта Мирзаани ауылына туғандарына ҡайтып киткән. 1890 йылдарҙың аҙағында Алугишвили йәшәүе өсөн уға көнөнә 1 һум биреп торған. 1900 йылда Пиросмани һатыу эшен туҡтатып үҙенә живопись менән аҡса эшләгән.
Ижады
Пиросманиның ижади эштәре араһында иң күбе вывескалар тәшкил итеп тора. Тблисила 20 быуат башында был жанр бик популяр булған. Вывескала ғәҙәттә рус һәм грузин телдәрендәге яҙыуҙар күрергә була. Күп саҡта был яҙыуҙарҙа хаталар ҙа осрай, ләкин рәссам уларға ҙур иғтибар бирмәгән. Күбеһенсә вывескалар ҡара төҫлө фонда эшләнгән.
Ҡара төҫлө фондар Пиросманиның портреттарында ла сағыла. Портретты ул күп ваҡыттарҙа фооларға ҡарап төшөргән. Мәҫәлән: Илья Зданевич (1913) һәм Александр Гарановтың портреттары. Зданиевичтың портреты 3 көн эсендә генә эшләнгән. Пиросмани һүрәттәрен бик тиҙ эшләп, яҡшыртырға, йә булмаһа хаталарын төҙәтергә тырышмаған. Рәссам анималистик обрадарға ҙур иғтибар бүлгән. Уның хайуан төшөрөлгән һүрәттәре ысынға оҡшап китә. Ладо Гудиашвали әйтеүенсә, хатта хайуандарҙың күҙҙәрен авторҙыҡына оҡшата.
Иң билдәле эштәре — „Урам һепереүсе“ (1904); „Утын“ һатыусы»; «Балыҡсы ҡаялар араһында» (1906); «Айлы төндәге айыу» (1905); «Гумно» (1915); «Болан» (1916); «Өс кенәздең эскелек мәжлесе», «Маргарита» (1909), «Жираф».
Арапов Александр Васильевич
Арапов Александр Васильевич (1 ноябрь 1959 йыл — 14 июнь 2011 йыл) — эрзә яҙыусыһы һәм шағиры, журналист, тәржемәсе, бард. 1994 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Александр Васильевич Арапов 1959 йылдың 1 ноябрендә Мордва АССР-ының Дубёнский районы Чиндяново ауылында тыуған 1964 йылда ғаилә Кабаевоға (Кобале веле) — әсәһенең тыуған ауылына күсеп килә. Бында шағирҙың бала сағы һәм үҫмер йылдары үтә. 14 йәшендә Александрҙың беренсе шиғыры Дубенский районының «Яңы тормош» гәзитендә баҫыла. Яңы яҙа башлаған шағир үҙ көсөнә ышана һәм Мәскәүгә шиғырҙарын ебәрә. Тиҙҙән улар «Пионер» журналында баҫыла, Бөтә союз радиоһында — «Ровесники» тапшырыуында һәм «Юность» радиостанцияһы программаларында яңғырай.
1977 йылда Арапов Кабаев урта мәктәбен отличие менән тамамлай һәм Мордовия дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. 3-сө курстан һуң М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетына күсә һәм уны 1983 йылда тамамлай. Шағир бер мөһим әҙәби ваҡиғаны ла үткәрмәҫкә тырыша: Мәскәү университетында эшләгән «Луч» әҙәби берекмәһе ағзаһы була, «Юность» журналы редакцияһындағы әҙәби студияға йөрөй. Шағир, билдәле ғалим, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты профессоры Эдуард Григорьевич Бабаев менән таныш булған.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, А. В. Арапов «Мордовский университет» гәзитенең (Саранск ҡалаһы) хәбәрсеһе, 1985 йылдан 1989 йылға саҡлы — әҙәби хеҙмәткәр, 1989 йылдан алып 2000 йылға тиклем — «Сятко» журналының шиғриәт бүлеге мөхәррире, 2002 йылдан журналдың баш мөхәррире булып эшләй.
А. В. Арапов етәкләгән «Сятко» журналы эрзә әҙәбиәтен һәм мәҙәниәтен пропагандалау үҙәгенә әйләнә. Уның биттәрендә эрзә һәм дөйөм рәсәй әҙәбиәтенең ҡаҙанышына әйләнгән яҙыусыларҙың әҫәрҙәре баҫылған.
Александр Арапов эрзә һәм рус телдәрендә яҙа. 1994 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөтә Рәсәй «Од вий» милли йыр фестивалендә даими жюри ағзаһы була.
Александр Васильевич Арапов 2011 йылдың 14 июнендә вафат була. Саранск ҡалаһында ерләнгән.
Ижады
Арапов лирикаһында оптимистик тормош шиғриәте, үҙ һүҙе өсөн яуаплылыҡ беренсе планға ҡуйыла. Шағир үҙенең ижадында мөһим әхлаҡи-этик проблемаларҙы хәл иткән, тәбиғәт, тыуған яғына мөхәббәт, тирә-яҡ мөхиткә һаҡсыл ҡараш кәрәклеге тураһында яҙған.
Арапов тәржемәсе булараҡ та билдәле. Эрзә телендә Дмитрий Морскойҙың «Ульяна Сосновская» (эрз. «Тиринь ёнкс» — 9 класс уҡыусылары өсөн хрестоматия, Мордва китап нәшриәте, 1997) поэмаһының, Алексей Громыхиндың шиғри әкиәтенең тәржемәләре («Инегуесь ды ГАИ-сь» (, 1996).1997 йылда шағир М. А. Кастрен йәмғиәте эргәһендәге фин-уғыр әҙәбиәттәре халыҡ-ара ассоциацияһы стипендиаты (тәржемә эшмәкәрлеге өсөн) булған.
Александр Арапов шулай уҡ автор йырҙарын башҡарыусы булараҡ билдәле. Моғайын, ул эрзә шиғриәтен ҡала романсы менән бәйләүсе тәүге шағир булған.
Хеҙмәттәре
Шиғыр китаптары
Дәреслек-хрестоматияларҙа
Шиғри антологияларҙа
Коллектив йыйынтыҡтарҙа
Әҙәби-нәфис альманахтарҙа
Белюстина Людмила Николаевна
Белюстина Людмила Николаевна (19 октябрь 1919 йыл — 8 сентябрь 1998 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы (1984), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986).
Биографияһы
Людмила Николаевна Белюстина 1919 йылдың 19 октябрендә Владивостокта инженер ғаиләһендә тыуа, дворян сығышлы, Ҡара диңгеҙ флоты адмиралы ейәнсәре.
1935 йылда Горький педагогия институтына уҡырға инә, ике йылдан Н. И. Лобачевский исемендәге Горький дәүләт университетының физика-математика факультетына күсә. Профессор Артемий Григорьевич Майер етәкселегендә диплом эше әҙерләй.
1940—1942 йылдарҙа аспирантурала уҡый, ғилми етәксеһе профессор Иван Романович Брайцев.
1943 йылдан һуғыш аҙағына тиклем бухгалтер булып эшләй.
1960 йылдар башынан алып фазалы синхронизация системаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә, был тема буйынса ғәмәли математика һәм кибернетика ғилми-тикшеренеү институтында ғилми лаборатория ойоштора. Горький университетында ғәмәли математика һәм кибернетика ғилми-тикшеренеү институтын булдырыуҙың инициаторы һәм 1964 йылдан уның беренсе директоры була. 1965 йылдан Горький дәүләт университеты лабораторияһы мөдире, 1991 йылдан әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.
Техник фәндәр докторы (1984).
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986, коллектив составында) — «Теория фазовой синхронизации в радиотехнике и связи» эштәр циклы өсөн.
Ире — Беллюстин Алексей Всеволодович (1913—1991), 1965—1978 йылдарҙа Горький университетының физика факультеты кристаллография кафедраһы мөдире.
Бугровский зыяратында ерләнгән, 10-сы участка.
Выя-Ты-Вис
Выя-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яней-Ты-Вис йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нуғайбәк Әсәнов
Нуғайбәк Әсәнов — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
Нуғайбәк Әсәнов (Хәсәнов) сығышы менән Ҡазан даруғаһы Юрмый улусы Чалпы ауылы башҡорттарынан.
1772 йылда Юрмый улусы старшинаһы Биккенә Яуышевтың командаһында хеҙмәт итә.
1774 йылдың 15 ғинуарында Арынғол Асаев менән берлектә Ҡазан губернаһының Зәй ҡәлғәһен ала. 17 ғинуарҙа полковник Ю. Бибиковтан еңелә һәм Нуғайбәк ҡәлғәһенә сигенә.
1774 йылдың февраль—марттында Ҡаранай Моратов, Ишҡара Арыҫланов һәм В. И. Торнов менән берлектә Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре тирәһендә һуғыша.
1774 йылдың апреленән һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашмай. 1798 йылда 12-сы башҡорт кантонында старшина булып хеҙмәт итә.
Исеменән кантон башлыҡтары Нуғайбәковтарҙың нәҫеле барлыҡҡа килгән. Нуғайбәк Әсәновтың улдары Сәлтәш һәм Көрмәнкәй 1816 йылда 12-се башҡорт кантонында старшина булып хеҙмәт итә, ейәне Шаһингәрәй Көрмәнкәй улы Нуғайбәков һәм бүләһе Солтангәрәй ошо кантондың башлығы була.
Искәндәрнамә
«Искәндәрнамә» (, «Искендер-наме» ) — фарсы шиғриәте классигы Низами Гәнжәүиҙең бишенсе поэмаһы, уның фарсы телендә 1194 һәм 1202 йылдар араһында яҙылған «Хәмсә» тигән йыйынтығына инә. Поэма Искәндәр Зөлҡәрнәй тураһындағы төрлө сюжеттарҙың һәм риүәйәттәрҙең әҙәби эшкәртмәһе булып тора. Поэма Әһәр ҡалаһының хакимы Носрат-әл-Дин Бискин бин Мөхәммәткә арнала.