cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғарифуллин Рим Карам улы
Ғарифуллин Рим Карам улы (24 сентябрь 1943 йыл) — хор артисы (тенор). Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1992), Республика вокалистар конкурсы (1962) һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға республика йəш йырсылар конкурсы лауреаты (1973).
Биографияһы
1970 йылда Өфө сəнғəт училищеһын (А. А. Матвеев класы), 1978 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Л. Г. Менабени класы) тамамлаған. 1969 йылдан алып Хор капеллаһы артисы. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы рәйесе.
Ижади эшмәкәрлеге
Репертуарында башҡорт, урыҫ һəм сит ил композиторҙарының хор өсөн əҫəрҙəренəн яңғыҙ партиялар: И. Х. Йомағолов һүҙҙəренə Т. Ш. Кəримовтың «Торналар», Я. Ҡолмой һүҙҙəренə Ш. Ш. Ибраһимовтың «Уралым», Д. Д. Хəсəншиндең «Халыҡ тормошо күренештəре» ораторияһы һəм халыҡ һүҙҙəренə «Салауат тураһында йырҙар» оратория‑симфонияһы, Р. Ə. Мортазин эшкəртеүендəге башҡорт халыҡ йыры «Ағын һыу», К. Д. Бальмонт тəржемəһендə Э. По һүҙҙəренə С. В. Рахманиновтың «Ҡыңғырауҙар» («Колокола») вокаль‑симфоник поэмаһы, В. А. Моцарт Реквиемы, И. С. Бахтың «Магнификат» ораторияһы, Ф. Шуберттың Месса соль миноры һәм башҡалар. Республика вокалистар конкурсы (1962), Ғәзиз Əлмөхəмəтов исемендәге призға республика йəш йырсылар конкурсы (1973) лауреаты.
Педь-Ёль
Педь-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мус йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы
Биографияһы
Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы 1960 йылдың 16 июлендә Башҡорт АССР‑ының Мишкә районы Уръяҙы ауылында тыуған. 1984 йылда Куйбышев медицина институтының хәрби-медицина факультетын дауалау-профилактика эше һөнәре буйынса тамамлай. Диплом алғандан һуң 1984—2009 йылдарҙа Ҡораллы көстәр сафында хеҙмәт итә: ГДР‐ҙа Совет ғәскәрҙәре төркөмөндә полк медицина пункты һәм медицина хеҙмәте начальнигы, 1989 йылдан алып Волга буйы хәрби округының санитария‐эпидемиология отряды начальнигы булып эшләй. Запастағы медицина хеҙмәте полковнигы.
1992 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта, 1997 йылдан уҡыу буйынса кафедра начальнигы, 2010 йылдан һаулыҡ һаҡлауҙың мобилизацион әҙерләү һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы мөдире. «Стратегия и принципы управления психосоциальными факторами профессионального риска врачей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡайбышев Вадим Тимерйән улының фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан Республикаһында һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәренең һөнәри ауырыуҙарын, тормош сифатын, һаулыҡ торошон, хеҙмәттең психосоциаль факторҙарын өйрәнеүгә арналған. Ул 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000);
«СССР-ҙың ҡораллы көстәренә 70 йыл» миҙалы;
Ай-Кагал
Ай-Кагал — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюролька йылғаһының һул ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
СССР-ҙа Халыҡтарҙы депортациялау
Халыҡтарҙы депортациялау — СССР-ҙа сәйәси репрессияларҙың бер төрө. Репрессияларҙың бер алымы булған депортацияларҙың төп үҙенсәлеге — суд ҡарары сығармайынса, билдәле бер контенгентҡа ҡараған кеше массаларын бик алыҫ, улар йәшәп өйрәнмәгән һәм хатта йыш ҡына хәүефле мөхиткә күсереү.
Павел Поляна фекеренсә, СССР-ҙа ун халыҡ тоталь депортацияға дусар ителә: корейҙар, немецтар, финн-ингерманландтар, ҡарасәйҙәр, ҡалмыҡтар, чечендар, ингуштар, балҡарҙар, ҡырым татарҙары һәм төрөк-месхетинтар. Уларҙың етәүһе — немецтар, ҡарасәйҙәр, ҡалмыҡтар, ингуштар, чечендар, балҡарҙар һәм ҡырым татарҙары — шул уҡ ваҡытта милли автономияларын да юғалта.
СССР-ҙа тағы бик күп этник, этноконфессиональ һәм социаль категорияларға ҡараған совет граждандары депортацияға дусар ителә: казактар, төрлө милләттәге «кулактар»: татарҙар<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (10 августа 2020)">179 көн сығанағы күрһәтелмәгән ], поляктар, белорустар, әзербайжандар, көрттәр, ассирийҙар, ҡытайҙар, урыҫтар, ирандар, фарсы йәһүдтәре, украиндар, молдавандар, литвалар, латыштар, эстондар, гректар, итальяндар, болғарҙар, әрмәндәр, хемшиндар, әрмәндәр-«дашнактар», төрөктәр, таджиктар, сахалар<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (23 ноября 2020)">сығанаҡ 74 көн күрһәтелмәгән  ] , абхаздар, венгрҙар һәм башҡалар.
Сталин осоронда депортация рәсми рәүештә «ирекле күсенеү» тип атала, сөнки был сараны үткәреүҙе әҙерләүҙә депортацияланған милләттәрҙең партия вәкилдәре ҡатнаша. [сығанағы юҡ]. Аҙаҡ депортацияға икенсе төрлө баһа ҡуйыла, һәм советтарҙан һуңғы осорҙа Европа парламенты тарафынан геноцид һәм кешелеклеккә ҡаршы енәйәт тип квалификациялана. РСФСР Юғары Советының 1991 йылдың 26 апрелендә ҡабул иткән «Репрессияға дусар ителгән халыҡтарҙы аҡлау тураһындағы» законына ярашлы, милли йәки башҡа социаль төркөмгә ҡарауы буйынса дәүләт кимәлендә яла яғыу сәйәсәте һәм көсләп күсереү, милли-дәүләт берәмектәрен бөтөрөү, милли-территориаль сиктәрҙе үҙгәртеү, махсус рәүештә булдырылған тораҡ пункттарында террор һәм көсләү режимын урышлаштырыу менән үткәрелгән геносидты кисергән халыҡтар, милләттәр йәки этник төркөмдәр һәм башҡа мәҙәни-этник берлектәр (мәҫәлән, казактар) репрессияға дусар ителгәндәр, тип таныла.
2010 йылда бер төркөм тарихсы-ғалимдар (Николай Бугай һәм башҡалар) Советтар Союзы сиктәрендә СССР-ҙа йәшәгәндәрҙе үҙ иректәренән тыш мәжбүри рәүештә күсереүгә ҡарата ҡулланылған «депортация» төшөнсәһен ҡулланыуҙы тәнҡитләп сығыш яһай. Николай Бугай һәм башҡалар «депортация» төшөнсәһе урынына «мәжбүри рәүештә күсерелгәндәр» тигән терминды ҡулланырға тәҡдим итә.
Төшөнсәһе
Бындай терминдар СССР-ҙағы мәжбүри миграцияларҙы тикшеренеүсе Николай Бугай яғынан тәнҡиткә дусар ителә. Бугай фекерсә, бындай төшөнсәләр ҡулланыу кәрәк түгел. Бугай үҙенең рецензияһында был миграцияларҙы «мәжбүри күсенеү» тип атай
.
1920-се йылдарҙа урыҫ казактарын депортациялау
Совет депортация сәйәсәте 1918—1925 йылдарҙа аҡ гвардия казактарын һәм эре ер биләүселәрҙе күсереүҙән башлана
Совет депортацияһының тәүге ҡорбандары — Терек өлкәһе казактары (Сунья (Сунжен) казак һыҙаты), улар 1920 йылда үҙ йорттарынан ҡыуып сығарыла һәм Төньяҡ Кавказдың башҡа урындарына, Донбасҡа, шулай уҡ Алыҫ Төньяҡҡа ебәрелә. Уларҙың ерҙәре чечендар һәм ингуштарға бирелә, ә тораҡ пункттарының атамалары үҙгәртелә. 1921 йылда Төркөстан крайынан Үҙәк Азияның Етеһыу өлкәһендәге урыҫтар һәм украиндар совет милли сәйәсәте ҡорбандары була.
1930-сы йылдарҙа совет милли сәйәсәте
1933 йылға илебҙҙә 5300 милли ауыл Советы һәм 250 милли районы иҫәпләнә. Мәҫәлән, Ленинград өлкәһендә генә 57 милли ауыл Советы һәм 3 милли район (Карел, Фин һәм Вепс) була. Уҡытыу милли телдә алып барылған мәтәптәр эшләй. 1930 йылдар башында Ленинградта 40 телдә, шул иҫәптән ҡытай телендә лә гәзит нәшер ителә. Радиотапшырыуҙар фин телендә алып барыла (ул саҡта Ленинград һәм Ленинград өлкәһендә 130 мең тирәһе фин йәшәй).
1930-сы йылдар уртаһында элекке милли сәйәсәттән баш тарта башлайҙар, һөҙөмтәлә айырым халыҡтарҙың һәм этник төркөмдәрҙең милли автономиялары (ҡайһы бер осраҡтарҙа сәйәси автономияһы ла) бөтөрөлә. Илдә власты үҙәкләштереү, территориаль идаранан тармаҡ идараһына күсеү, реаль һәм потенциаль оппозицияны эҙәрлекләү фонында ошондай хәлдәр тыуа.
1930 йылдар уртаһында Ленинградта тәүҙә күп кенә эстондар, латыштар, литвалар, поляктар, финдар һәм немецтар ҡулға алына. 1935 йылдың яҙынан төньяҡ-көнбайышта сик буйы районынан мәжбүри рәүештә урындағы халыҡ күсерелә, уларҙың төп өлөшө финн-ингерманландтар була.
Поляктар һәм немецтарҙы депортациялау
Совет Украинаһының Польша сигенә яҡын урынлашҡан территорияларынан (мәҫәлән, Каменец-Подольск өлкәһенән) милләттәре поляк (15 мең ғаилә) һәм немец булған (яҡынса 65 мең тирәһе) ғаиләләр депортациялана һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһенә, ә 1936 йылда Ҡарағанда өлкәһенә ебәрелә,
СССР-ҙың генераль прокуроры, А. Я. Вышинский мәғлүмәттәре буйынса 1939 йылдың ноябренән 1941 йылдың июненә тиклемге осорҙа 389 382 кеше депортациялана. Уларҙың 52 проценты (202,5 мең) ҡатын-ҡыҙҙар, ә 12 процентын (46,7 мең) балалар тәшкил итә. Юлда барғанда һәм урынға барып еткәс, депортацияланғандарҙың (яҡынса 39 мең кеше) яҡынса 10 проценты вафат була. Поляк тикшеренеүселәренең мәғлүмәттәре буйынса (улар ситләтелгән мәғлүмәттәргә таянып иҫәпләгән) сама буйынса бөтә этаптарҙы бергә алғанда бер миллион кеше депортацияланған (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — яҡынса 1 200 000 кеше ).
Корейҙарҙы депортациялау
1937 йылдың сентябрендә Совнарком һәм ВКП(б) Үҙәк Комитеты берлектә «Алыҫ Көнсығыш крайының сик буйы менән сиктәш булған райондарынан корей халыҡын күсереү тураһында» 1428—326сс һанлы ҡарар ҡабул итә, уның нигеҙендә Алыҫ Көнсығыштың сик буйы райондарынан 172 мең этник корей Урта Азияның кеше йәшәмәгән сиҙәм тупраҡлы ерҙәренә («Арал диңгеҙе һәм Балхаш күле райондарына һәм Үзбәк ССР-ына») мәжбүри рәүештә күсерелә. Был ҡарарға Сталин менән Молотов ҡул ҡуя. Шул уҡ ваҡытта күсерелгән кешеләрҙең элек йәшәгән урындарында тороп ҡалған милкенең хаҡын ҡайтарырға һәм теләгәндәргә сит илгә сығып китергә булышлыҡ итергә тигән күрһәтмә лә була. 1937 йылдың аҙағына Урта Азия республикалары һәм өлкәләрҙән ситтә урынлашҡан милли райондар һәм ауыл советтары әкренләп тулыһынса бөтөрөлә. Шулай уҡ автономияларҙан ситтә лә [ниндәй?<sup class="" style="white-space: nowrap">] корей телендә уҡытыу һәм китап сығарыу туҡтатыла. Сталин осоронда был депортация рәсми рәүештә «ирекле күсенеү» тип атала, сөнки был ҡарарҙы депортацияланған милләттәрҙең партия вәкилдәре әҙерләй һәм тормошҡа ашыра.
1993 йылдың 1 апрелендә Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Ҡарары менән 1937 йылдан башлап совет корейҙарына ҡарата ҡабул ителгән акттар законһыҙ тип таныла. Ғәмәлдә корейҙар сәйәси репрессия ҡорбандары булараҡ аҡлана.
Ҡытайҙарҙы депортациялау
1938 йылдың май-июль айҙарында Алыҫ Көнсығышта йәшәгән 7,9 мең ҡытай кешеһе СССР-ҙан Синьцзянға депортациялана. Ҡытайға ҡайтырға теләмәгәндәр һәм совет гражданлығын алғандар Алыҫ Көнсығыш крайының Кур-Урмий районына (1,9 мең кеше), тағы 1,4 мең кеше Ҡаҙағстанға депортациялана.
Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы депортация
1943—1944 йылдарҙа коллаборационизмда ғәйепләнеп, ҡалмыҡтар, ингуштар, чечендар, ҡарасайҙар, балҡар, ҡырым татарҙары, нуғайҙар, Месхет төрөктәре, Понтий гректары, болғар, сиғандар, курдтар күпләп депортациялана. Был халыҡтарҙың автономиялары (әгәр булһа) бөтөрөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бөтәһе 61 милләт вәкилдәре мәжбүри күсенеүгә дусар ителә. Тарихсы Александр Статиев фекеренсә, һуғышҡа тиклемге йылдарҙа дәүләт менән низағҡа ингән өсөн был халыҡтар һәм милләттәр депортацияланған. Әммә хатта үтә йәшерен эш ҡағыҙҙары араһында совет власыныңҡырым гректарын, Месхет төрөктәрен, курдтарҙы, хемшилдарҙы дәүләткә хыянат итеүҙә шикләнеүен раҫлаған бер генә документ та табылмай; икенсе яҡтан, партия органдары тарафынан ҡабарҙы һәм карел халыҡтары коллаборационизмда ғәйепләнһә лә, депортацияға дусар ителмәй.
Немецтарҙы депортациялау
СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 28 авгусындағы Указына ярашлы 367 000 немец көнсығышҡа депортациялана: Коми республикаһына, Урал, Ҡаҙағстан, Себер һәм Алтайға. Немецтарҙың бер өлөшө хәрәкәт итеүсе армиянан ҡайтарып алына. 1942 йылда 17 йәшлек совет немецтарын эшселәр колоннаһына алыу башлана. Мобилизацияға эләккән немецтар заводтар төҙөй, ағас ҡырҡыуҙа һәм рудниктарҙа эшләй.
Гитлер коалицияһына ингән халыҡтарҙың (венгрҙар, болғар, күп кенә финдар) вәкилдәре лә лепортациялана.
Ленинград фронтының хәрби советының 1942 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә 1942 йылдың март-апрелендә фронт һыҙығындағы зонанан 40 мең самаһы финн һәм немец депортациялана.
Шуларҙың һуғыштан һуң өйөнә ҡайтҡандары 1947—1948 йылдарҙа ҡабат депортацияға дусар ителә.
Депортациялаланған халыҡтарҙың хәле
1948 йылда немецтарға, шулай уҡ башҡа депортацияланған халыҡтарға (ҡалмыҡ, ҡарасай, чечен, финна, балҡар һәм башҡаларға), депортация районын ташлап, тыуған иленә ҡайтыуҙы тыйған указ ҡабул ителә. Был указды боҙғандар 20 йылға лагерь эштәренә ебәрелә [1606 көн сығанағы күрһәтелмәгән].
Депортацияланған халыҡтар вәкилдәре ВКП(б) һәм ВЛКСМ-дан сығарылмай, һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителмәй.
Депортацияны ойоштороуҙа СССР-ҙың юғары етәкселәренең роле
Депортация тураһындағы ҡарарҙар ОГПУ-НКВД инициативаһы буйынса партия һәм хөкүмәт органдары етәкселеге кимәлендә ҡабул ителә, был шарт депортацияның совет суд системаһы ҡарамағында булмауын раҫлай һәм махсус торағ пункттары системаһын холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары һәм колонияларынан ҡырҡа айырылыуын күрһәтә. Тарихсылар фекеренсә, СССР эске эштәр халыҡ комиссары Лаврентий Берияның күпселек депортацияларҙың инициаторы булған, тап ул баш командующийға тәҡдим менән докладнойҙар яҙған.
СССР-ҙа
1956 йылдың 17 ғинуарында Юғары Совет Президиумының 1936 йылда күсерелгән поляктарҙан; 1956 йылдың 17 мартында — ҡалмыҡтарҙан, 27 мартта — грек, болғар һәм әрмәндәрҙән; 1956 йылдың 18 апрелендә — ҡырым татарҙары, балҡарҙар, Месхет төрөктәре, хемшилдар һәм курдтарҙан; 1956 йылдың 16 июлендә чечен, ингуш һәм ҡарасайҙарҙан хоҡуҡи сикләүҙәрҙе алған Указы сыға.
1957—1958 йылдарҙа ҡалмыҡ, чечен, ҡарасай, балҡар һәм ингуштарҙың милли автономиялары тергеҙелә; был халыҡтарға үҙҙәренең тарихи биләмәләренә ҡайтырға рөхсәт ителә. Репрессияларға дусар ителгән халыҡтарҙың тарихи ватанына ҡайтыуы ҡатмарлылыҡтар ҙа тыуҙыра, хатта ул ваҡытта һәм артабан да милләт-ара низағ тыуҙыра. Сөнки тарихи ватанына ҡайтҡан чечендар һәм улар депортацияла йәшәгән мәлдә Грозный өлкәһенә күсенгән урыҫтар араһында; Төньяҡ Осетия АССР-ының Ҡала яны районына күсенеп төпләнгән осетиндар менән тыуған еренә аяҡ баҫҡан ингуштар араһында милләт-ара аңлашылмаусанлыҡтар, бәхәстәр тыуа.
Әммә репрессияларға дусар ителгән халыҡтарҙың байтағы (Волга буйы немецтары, ҡырым татарҙары, месхет төрөктәре, гректар, корейҙар һәм башҡалар) тарихи ватанына ҡайтарылмай һәм милли автономиялары ла тергеҙелмәй..
1964 йылдың 29 авгусында, йәғни депортацияланғандан һуң 23 йыл үткәс, СССР Юғары Советы Президиумы үҙенең 1964 йылдың 29 авгусындағы 2820-се Указы менән Волга буйының немец халҡына ҡарата ҡулланылған дәлилһеҙ ғәйепләүҙәрҙе тулыһынса юҡҡа сығара, ә 1972 йылда депортацияланған немецтарҙың ирекле күсеп йөрөүен сикләүҙәрҙе тулыһынса алған һәм уларҙың күсерелгәнгә тиклем йәшәгән урындарына ҡайтыу хоҡуғын тергеҙеүсе указ ҡабул ителә.
1960-сы йылдар уртаһында «ғәйеп тағылған халыҡтарҙы» реабилитациялау тулыһынса тип әйтерлек туҡтатыла.
Сурб Амбарцум сиркәүе (Чалтырь)
Сурб Амбарцум сиркәүе — Ростов өлкәһе, Мяснников районы, Чалтырь ауылындағы ғибәҙәтхана. Әрмән апостол сиркәүенә ҡарай.
Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Мясников районы, Чалтырь ауылы, 6-сы һыҙат урамы.
Тарих
Сурб Амбарцум (изге Вознесение хөрмәтенә) Чалтырь ауылында 1790 йылда төҙөлгән император Екатерина II (14 ноябрь, 1779 йыл) Указы буйынса Ҡырымдан был ауылға күсеп килгән әрмәндәр сиркәүе.
Таш сиркәү янында ағастан һалынған ҡыңғырауҙар манараһы булған. Ваҡыт үтеү менән сиркәү иҫкергән, манараһы ҡыйшайған. 1862 йылда ауылдың мәхәллә кешеләре Әрмән апостол сиркәүенең Яңы Нахичеван һәм Бессарабия епархияһына иҫкергән сиркәү урынына яңы сиркәү төҙөүҙе һорап мөрәжәғәт иткәндәр. Төҙөлөштөң сметаһы төҙөлгән.
1860 йылда яңы сиркәү төҙөлөшө башланған. Уны мәхәллә кешеләре йыйған аҡсаға таганрог архитекторы Н. Моратов проекты буйынса классицизм стилендә төҙөгәндәр. Иҫке сиркәү урынында сиркәү-мәхәллә йортон һалғандар.
1883 йылда сиркәүҙә реставрация үткәрелгән, уның барышында изгеләрҙең тәреһен ҡуйыу өсөн ун ике постамент, төрлө төҫтәге витражлы өс яңы ишек ҡуйылған. Сиркәү территорияһын тимер ҡойма менән уратҡандар.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында сиркәү ябылған. 1944 йылда сиркәүҙе яңынан асҡандар. 1990 йылда уға әрмәндәрҙең изге символы — хачкар ҡуйылған. Ул 1279 йылдан алып Әрмәнстандың Эчмиадзе ҡалаһының Изге сиркәүендә торған хачкарҙың күсермәһе булған. Пьедесталындағы яҙмала әрмәндәрҙең төрөктәр тарафынан ҡырылыу (геноцид) иҫтәлегенә 1915 йылда ҡуйылған хачкарҙың күсермәһе булған тип яҙылған һүҙҙәр бар.
Архитектура
Амбарцум сиркәүе Нахичеван сиркәү архитектураһына хас булған элементтар менән тәре формаһында дөрөҫ пропорциялары һаҡланып төҙөлгән. Уның тәрегә оҡшатып төҙөлөүе алғы яғында бер ниндәйҙә төкәтмәләре булмауҙан ғибәрәт.
Дүрт яруслы ҡыңғырауҙар манараһы Несветай ауылындағы Карапет сиркәүенеке кеүек. Уның ҡабырғаһында бер нисә бәләкәй бүлмәләр урынлашҡан.
Манараның юғары ҡаттары Нахичевандағы төп ғибәҙәтхана ҡыңғырауҙар манараһындағыға оҡшатып төҙөлгән.
Пейсын
Пейсын — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канюки
Канюки (Әрәмауыл) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Елпачиха ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618168, ОКАТО коды — 57204819003.
Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 15 км алыҫлыҡта тәнъяҡтараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 116 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 46 ир һәм 70 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 153 кеше йәшәгән.
Тарихы
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 11 йортонда 184 башҡорт йәшәгән. 1834 йылда 44 йортта 221 кеше теркәлгән.
1842 йылда ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәтендә 45 ат, 80 һыйыр, 87 һарыҡ, 21 кәзә һәм 7 умарта иҫәпләнгән.
1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса Конюково (Әрәмауыл) ауылында йәшәүсе башҡорттар исемлеге:
Кетцербахталь
Кетцербахталь (Ketzerbachtal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2686 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 246 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1623 һәм автомобиль коды MEI.
Сәғитов Зәки Хаммат улы
Cәғитов Зәки Хаммат улы (1929 — 19 май 1995) — БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы мәктәбе директоры, уҡытыусы-новатор, РСФСР халыҡ мәғарифы алдынғыһы.
Биографияһы
Cәғитов Зәки Хаммат улы 1927 йылдың көҙөндә БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында райондың алдынғы уҡытыусыһы Сәғитов Хаммат Ҡәйүм улы ғаиләһендә тыуған.
Атаһы Хаммат Ҡәюм улы ялған донос буйынса репрессияға эләгә. «Халыҡ дошманы» улының, ауыр балалыҡ йылдары кисереүенә ҡарамаҫтан, белем алыуға ынтылышы шундай көслө була. Ул Темәс педагогия училищеһына уҡырға инә.
1945 йылда Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбенә күсерәләр. 1947 йылда Темәс педагогия училищеһын тамамлай.
1949—1950 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1950 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтына уҡырға инә һәм 1952 йылда уны тамамлағас Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбенең, ә 1953 йылдан — Иҫке Собханғол урта мәктәбенең физика һәм математика уҡытыусыһы булып эшләй башлай.
Алған белеме менән ҡәнәғәт булмай, Стәрлетамаҡ педагогия институтының физика-математика факультетына көндөҙгө бүлеккә уҡырға инә һәм 1959 йылда уны тамамлай. Юғары белемле белгесте 1959 йылда тыуған ауылында мәктәп директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Хаҡлы ялға сыҡҡансы туған мәктәбендә хеҙмәт итә.
Эшмәкәрлеге
Тәүге көндән Зәки Хаммат улы бар көсөн, һәләтен егеп эшкә тотона. Иң беренсе мәктәп төҙөтөүҙе маҡсат итеп ҡуя, сөнки уҡыусылар мәсеттә һәм бер нисә өйҙә бүленеп уҡыйҙар.
Ул ауылдың абруйлы ирҙәрен һәм уҡытыусыларҙы йыйып Мәскәүгә хат яҙа. Шул осорҙа уҡытыусы булып эш башлаған, артабан Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы булып киткән Марат Ғизетдин улы Муллағоловтың һүҙҙәре менән әйткәндә, ете ырыу башлығы йыйылып аҡ батшаға хат яҙған кеүек, улар ҙа Мәскәүгә хат яҙалар. Хат иғтибарһыҙ ҡалмай, РСФСР мәғариф Министрлығы мәктәп төҙөүгә туранан-тура аҡса бүлә.
Бүленгән аҡсаға ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, бөтә ауыл кешеләрен йәлеп итеп, заманына күрә ҙур ағас мәктәп төҙөтә. Экономияланған аҡсаға мәктәпкә өр-яңы «Беларусь» тракторы һәм пилорама һатып алалар.
Зәки Хаммат улының оҫта етәкселеге һәм энтузиазмы арҡаһында Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе, яҡшы үҫешкән мәктәп яны хужалығы булған, алдынғы уҡытыу-тәрбиә үҙәгенә әйләнә. Мәктәптең материаль базаһын нығытыу өсөн өҫтән бүленгәнде көтөп ултырмай, пилорама һәм трактор мәктәпкә ҙур табыш сығанағы була. Ауылда берҙән-бер пилорама бөтә ауыл халҡын төҙөлөш материалы — таҡта менән тәьмин итә. Ауыл халҡының да көнкүреше яҡшыра.
Картуф үҫтереүҙән башҡаны белмәгән ауыл халҡын йәшелсә, емеш-еләк үҫтерергә өйрәтә. Крыжовник, ҡарағат, ҡурай еләге үҫентәләрен мәктәп һәм бөтә ауыл халҡына етәрлек итеп ҡайтарта.
Мәктәптә 50-ләгән даданы булған ҡортсолоҡ эшен йәйелдерә. Мәктәптә бөтә ауылды тәьмин итерлек һуған, кәбеҫтә үҫтерелә. Йәйге хеҙмәт практикаһын малайҙар ҡортсолоҡта, ҡыҙҙар йәшелсә баҡсаһында үтә.
Килем күп булғас, мәктәп бөтә уҡыусыларҙы ла мәктәптә алмаш аяҡ кейеме менән тәьмин итә. Яңы йыл байрамдарында, көҙ уңыш байрамында уҡыусыларға тик ҡыйбатлы бүләктәр таратыла. Мәктәптә бөтә заманса уҡытыу-техник ҡоролмалар туплана. Уҡытыусылар өсөн фатирҙар, күрше ауылдан килеп уҡыған уҡыусылар өсөн мәктәп яны интернаты, ҙур спорт залы төҙөтә.
Педагогик эшмәкәрлеге
Зәки Хаммат улы, директор булараҡ, оҫта ойоштороусы ғына түгел, ә районда иң көслө математика уҡытыусыһы булып таныла. Уның уҡыусылары республиканың абруйлы уҡыу йорттары — нефть институтына, авиация институтына һәм башҡа юғары уҡыу йорттарына уҡырға инәләр. Районда «Ғәлиәкбәрҙәр уҡый инде, уларҙың Зәки Хамматовичы бар бит» тигән дан йәшәй.
Ғаиләһе
Ғәлиәкбәр ауылы ҡыҙы Хөснитдинова Һәҙиә Садиҡ ҡыҙы менән ғаилә ҡора. Балалары бөтәһе лә юғары белемле. (Ҡотлобаева (Сәғитова) Көнһылыу Зәки ҡыҙы, Ҡыуандыҡова (Сәғитова) Таңһылыу Зәки ҡыҙы, Солтанова (Сәғитова) Зөһрә Зәки ҡыҙы, Сәғитова Айһылыу Зәки ҡыҙы, Сәғитова Гөлйемеш Зәки ҡыҙы — уҡытыусылар, малайҙары Урал һәм Кәбир юғары техник белем ала).
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Зәки Хаммат улы әүҙем йәмәғәтсе лә була. Күп тапҡыр ауыл Советы, район Советы депутаты итеп һайлана, ауылдың беренсел партия ойошмаһының алмашһыҙ секретары була. Хаҡлы ялға сыҡҡас та, депутатлыҡ наказын үтәп, ауылда ҙур магазин төҙөтә. Кешеләргә ҡарата бик иғтибарлы, ихтирамлы, үтә тыйнаҡ кеше була.
Хәтер
Үҙе оҙаҡ йылдар эшләгән Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылындағы мәктәп стенаһына 2018 йылда Сәғитов Зәки Хаммат улы иҫтәлегенә таҡтаташ асыла.
Кирничталь
Кирничталь (Kirnitzschtal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2121 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1855 һәм автомобиль коды PIR.
Фронттарҙағы башҡорт ғәскәрҙәре эштәре буйынса вәкилдәрҙең революцион советы
Фронттарҙағы башҡорт ғәскәрҙәре эштәре буйынса вәкилдәрҙең революцион советы (Революционный совет уполномоченных по делам башкирских войск на фронтах) — 1919 йылдың декабрендә Башҡортостан АССР-ының Хәрби эштәр буйынса Халыҡ комиссариаты приказына ярашлы булдырыла.
Эшмәкәрлеге
Революцион совет Башҡорт ғәскәри частарын ойоштороуҙы һәм уға сәйәси йәһәттән етәкселекте ғәмәлгә ашыра. Совет составына түбәндәге берәмектәр индерелә: хәрби-революцион трибунал, дезертирлыҡ менән көрәш буйынса комиссия, ялан почтаһы контораһы, ялан контроле (тәьминәт йәһәтенән), редакция-нәшриәт бүлеге, поход типографияһы, хужожество секцияһы, агитмәктәп.
Әләмдең икенсе яғында урыҫ телендәге яҙмалар шул уҡ тәртиптә урынлаштырылған: өҫкө яҡта «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!», «Башкирская Советская Социалистическая Республика. Российской Федерации», «Отдельной Башкирской Стрелк. Бригаде», полктың рәт һаны. 1-се һәи 2-се Башҡорт уҡсылар полктарының байраҡтары Башҡортостан Республикаһының Милли музейында һаҡлана.
Революцион совет 28 майҙа Айырым башҡорт кавалерия дивизияһы һәм Айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһы вәкилдәре менән «дөйөм фронт конференцияһын» үткәрә. Май айы аҙағында Айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһы Латвия менән сиккә хеҙмәт итергә ебәрелә, ә Айырым Башҡорт кавалерия дивизияһы Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа оҙатыла. Ә агитмәктәпте тамамлаған курсанттар Айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһының политбүлегенә, ә ҡалғандар — даими хеҙмәт итеү урынына оҙатыла.
Революцион советтың ябылыуы
24 июндә Башҡортостан республикаһының хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссары Әхмәтзәки Вәлидов 318-се һанлы приказға ҡул ҡуя: «Республиканың революцион хәрби советы тарафынан фронттарҙа Башҡорт частары эштәре буйынса тулы хоҡуҡлы вәкилдәр Советын булдырыу тураһындағы минең проекттарҙың ҡаралыуының һәм раҫланыуының тотҡарланыуы сәбәпле, Революцион Совет бөтөрөлә. Реввоенсоветтың милке, эштәре һәм аҡсалары, шулай уҡ типографияһын һәм гәзит редакцияһын Башҡортостан Хәрби Комиссариатына тапшырырға».
Рәйестәре
Ревсоветтың матбуғат органы — «Салауат» гәзите.
Первый Иоль
Первый Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гижег йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Кынгылат
Ай-Кынгылат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кынгылат йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡурылдай астмаһы
Ҡурылдай астмаһы (ἆσθμα — «ауыр һулыш, тын ҡурылыу», лат. Asthma bronchiale) — тын юлдарының инфекцияға ҡағылышы булмаған хроник ауырыуы. Төп сәбәбе — ҡурылдайҙың ҡыҫылыуы (ҡурылыуы) (ҡурылдайҙағы тын үпкәгә табан үтеү юлының үтә ныҡ тарайыуы), ул организмдың иммунологияға хас (сенсибилизация һәм аллергия) механизмдары йәки иммунологияға хас булмаған механизмдары: ваҡыт-ваҡыт күҙәтелгән һыҙғырыулы ғыжылдау, тын ҡыҫылыу, тын бөтөү өйәнәге, күкрәктең ҡыҫылыуы, йүткереүгә бәйле килеп тыуа. Ҡурылдай обструкцияһын өлөшләтә йәки тулыһынса тиҙ арала йәки дауалау һөҙөмтәһендә бөтөрөп була.
Бөтә донъя Һаулыҡ һағы ойошмаһы баһаламаһы буйынса, 339 миллион кеше астма сиренән яфалана. Дауалау өсөн сир өйәнәген туҡтатыу өсөн тәғәйенләнгән симптоматик препараттар һәм терапияның сирҙең патогенетик механимына йоғонто яһаған препараттары ҡулланыла. Ауырыуҙың ҡатмарлашыуы — астматик статус. Ҡурылдай астмаһын дауалау һәм иҫкәртеүҙең глобаль стратегияһы «GINA» төп документ булып тора.
Өйрәнеү тарихы
Түбәндәге ἆσθμα һәм ἀσθμαίνω һүҙҙәре Гомер поэмаларынан башлап боронғо грек әҙәбиәтендә «ауыр һулыш» һәм «сәсәү» мәғәнәһендә осрай, Гиппократта ошо мәғәнәлә ҡулланыланылыуын дауам итә, әммә «Corpus Hippocraticum» хеҙмәтендә ἆσθμα һүҙе тын алыу ауырлашыу күҙәтелгән ауырыуҙарҙың дөйөм атамаһы булараҡ ҡулланыла  — быларға йөрәк тибеше көслө булған йөрәк астмаһы һәм ҡаҡырыҡ бүленгән тын юлдары сирҙәре ҡарай. Гиппократ шулай уҡ тын ҡыҫылыу өйәнәге — ортопноэ (ὀρθόπνοια) мәлендә ауырыуҙың «туп-тура ятырға» мәжбүр булыуын тасуирлай, ул эпилепсия тураһындағы хеҙмәтендә астманың симптомдарын дә һүрәтләп үтә.
Артабан грек медицинаһында сәсәүҙең өс формаһы атала: еңел хроник формаһы — диспноэ; ауыр, өйәнәктәр ҡабатланып торған ауыр формаһы — астма; ауыр өйәнәктәр һәм ятҡан килеш сәсәүҙең көсәйеүе — ортопноэ. Рим медицинаһына улар ошо формала инә: Авл Корнелий Цельс «Медицина тураһындағы» хеҙмәтендә был формаларҙы гректарға һылтанып һәм грек терминдарын ҡулланып тасуирлай.
Аретей Каппадокийский (беҙҙең эраның I быуаты) үҙенең «Хроник ауырыуҙарҙың сәбәптәре һәм симптомдары» тигән хеҙмәтендә астманы тулыраҡ һәм анығыраҡ итеп һүрәтләй, хатта был сиргә хеҙмәтенең айырым бүлеген арнай. Артей астманы ике төргә: йөрәк һәм үпкә астмаһына бүлә. Клавдий Гален «Һулыштың ҡыҫылыуы тураһындағы» (De difficultate respirationis) хеҙмәтендә, астма сиренең сәбәптәрен аңлатыуҙа Гиппократҡа һылтана, шулай уҡ Аретейҙың фекерен ҡабатлап, астманы ике төргә бүлә.
Әбүғәлисина (X—XI бб.) "Табиплыҡ фәне ҡануны"нда астманы һүрәтләгәндә Гиппократ фекеренә бик яҡын килә. Әбүғәлисинаның «Ҡануны» урта быуатта латинсаға Герард Кремонский тәржемәһендә Европала киң тарала һәм урта быуатта һәм Яңырыу дәүерендә Италияла медиктарҙы уҡытыуҙа төп текстарҙың береһе була.
Пневмохимияға нигеҙ һалған Ван Гельмонт (XVII быуат), беренсе булып Гиппократ традицияһынан баш тарта һәм ауыр һулыштың ике формаһын билдәләй: ҡаҡырыҡ сығыу булғаны «еүеш» тип атала, икенсеһе «ҡоро» ауыр һулыш. Ул шулай уҡ астма өйәнәген саңдың йәки майҙа ҡурылған балыҡ еҫенән булыу ихтималлығын әйтеп үтә. Һәм астма өйәнәге менән дерматит, йәғни, хәҙерге терминология буйынса әйткәндә, аллергия реакцияһының төрлө клиник сағылыштары араһында параллель үткәрә. .
Ҡайһы бер кешеләрҙә ҡурылдай астмаһының барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә булышлыҡ итеүсе бер нисә хәүефле сәбәп бар.
XХ быуат башында ҡурылдай астмаһының аллергияға бәйле булыу теорияһы барлыҡҡа килә. Был теорияны урыҫ ғалимдары Манойлов һәм Голубев тәҡдим итә. 1905 йылда тәүге тапҡыр ҡурылдай астмаһын дауалауҙа адреналиндың ҡулланылыуы теркәлә. 1969 йылда совет ғалимдары А. Д. Адо һәм П. К. Булатов ҡурылдай астмаһын, уның барлыҡҡа килеү сәбәптәренә нигеҙләнеп, классификациялай. Ораль кортикостероидтар 1950-се йылдарҙа, селектив β2-адреномиметиктар 1960-сы йылдарҙа киң ҡулланыла башлай.
Билдәләмәһе
GINA 2006 глобаль стратегияһына ярашлы, ҡурылдай астмаһы — «тын юлдарының хроник елһенеү сире, уны барлыҡҡа килтереүҙә бик күп күҙәнәктәр һәм күҙәнәк элементтары ҡатнаша. Хроник елһенеү ҡурылдайҙың гиперәүҙемлеген тыуҙыра, шуға ла бер-бер артлы ҡабатланып торған һыҙғырыусы хырылдау, күкрәк ҡыҫыу барлыҡҡа килә, төнөн һәм иртәнсәк күкрәк ҡыҫыу һәм йүткереү күҙәтелә».
Эпидемиологияһы
слева|мини|250x250пкс|Астманың донъяла таралыуы ([[2003 йыл).
Кирхберг (Саксония)
Кирхберг (Саксония) (Kirchberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8800 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 349 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8107 һәм автомобиль коды Z.
Ҡурылдай астмаһы
Эпидемиологияһы
■ : >10,1
■ : 7,6—10,0
■ : 5,1—7,5
■ : 2,5—5,0
■ : 0-2,4
Ай-Саз (Ай-Саз ҡушылдығы)
Ай-Саз  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Саз (айзас) йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ҡурылдай астмаһы
Эпидемиологияһы
1980 йылдар уртаһынан ҡурылдай астмаһы ауырыуының артыуы күҙәтелә. Европала, Австриялағы 34 тикшеренеүбуйынса үткәрелгән анализдарға ярашлы 1992 йылдан 2002 йыл ға, тиклем 34, менән өҫтәрәк 4 балалар араһында ауырыусылар һаны дүрт тапҡырға арта, Италияла менән 1974 — 1998 йылдарҙа 7 проценттан 13 процентҡа тиклем артыуы күҙәтелә, күп кенә Европа илдәрендә (Бөйөк Британия, Финляндия, Швейцария) — 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сир үҫә, ә һуңғы ваҡытта кәмей төшә. Германиялша киреһенсә 1992 —2001 йылдарҙа сирҙең артыуы 5 процент кимәлендә ҡала. Ауырыуҙың артыуын тирә-йүндәге мөхиттең бысраныуы, әүҙем тормош рәүешендә йәшәмәү менән бәйләйҙәр, ә уның түбәнәйеүен базис терапияһы уңыштары менән аңлаталар. Мәҫәлән, 1992 — 2002 йылдарҙа Ирландияла был ауырыуҙы профилактик дауалау һәм сирле кешеләргә дауаланыу ысуларын өйрәтеү астма менән ауырыусы мәктәп уҡыусылары һанын 5 тапҡырға кәметкән.
Ай-Саз (Ай-Саз ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡурылдай астмаһы
Сирҙең үҫеш факторы
Нәҫелдән
Генетик факторға ҙур иғтибар бүленә. Бер түл күҙәнәгенән яралған игеҙәктәрҙең ҡурылдай астмаһынан яфаланыуҙары һүрәтләнә. Тормошта әсәһе астма менән сирле балала ла был сирҙең булыуы йыш күҙәтелә, йәки яҡын туғандарҙың бер нисә быуынында был сирҙең булыуы ихтимал. Клиник-генеалогик анализ нигеҙендә астма менән сирләүселәрҙең 1/3 өлөшөдә был ауырыу быуындан-быуынға тапшырылып килеүе асыҡлана. Термин бар. Атопик ҡурылдай астмаһы термины бар, йәғни нәҫелдән килгән аллергик (экзоген) ҡурылдай астмаһы. Был осраҡта ата-әсәнең береһендә астма сире булһа, балала ла был сирҙең булыуы ихтимал (20-30 %), әгәр ата-әсәнең икеһе лә был сирҙән яфаланһа, баланың сирләү ихтималлығы 75 процентҡаса барып етә.
Профессиональ факторҙар
ECRHS тикшеренеүҙәре 26 үҙәктә 9144 кешелә респератор ауырыуҙар барлыҡҡа килеүенә биологик һәм минераль туҙандың, зарарлы газдар һәм быуҙарҙың йоғонтоһон тикшерә. Ҡатын-ҡыҙҙар башлыса биологик саң менән, ә ир-егеттәр ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда минераль саң, зарарлы газ һәм быу менән 3-4 тапҡыр йышыраҡ тура бәйләнешкә инә. Зарарлы мәтдәләр менән бәйләнештә булған кешеләрҙә хроник йүткереү, ҡаҡырыҡлы йүтәлләү йыш күҙәтелә һәм уларҙа тәүге тапҡыр ҡурылдай астмаһы ауырыуы хасил була. Был кешеләрҙә, зарарлы профессиональ фактор менән бәйләнеш кәмеүгә ҡарамаҫтан, профессиональ астма юҡҡа сыҡмай. Профессиональ астма ауырыуы билдәләре кешенең йәше, енесе, профессиональ зарарлы факторға, атопия, тәмәке тартыуға бәйле түгел, ә, нигеҙҙә, сирҙең оҙайлылығы, симптомдарҙың асыҡ күренеүе менән асыҡлана.
Патогенезы
Ҡайһы ғына генезға ҡарамаһын, ҡурылдай астмаһының төп звеноһы — ҡурылдай олоно реактивлығының (ниндәй ҙә булһа тәьҫир яуап биреү һәләтлеге) үтә юғарын булыуы. Был шыма мускулдар тонусының вегетатив көйләү эшмәкәрленең боҙолоуына һәм һәм елһенеү медиаторҙарының эшмәкәрлегенә бәйле, һәм ул тын юлдарының ҡаршылыҡ күрһәтеүенә килтерә лә инде.
Передняя Красная
Передняя Красная — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паламыш йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Саз (Чертала ҡушылдығы)
Ай-Саз  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының һул ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Хөсәйенов
Хөсәйенов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Ҡороюл
Ҡороюл (Куруил) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләренән аға. Йылғаның тамағы Һаҡмар йылғаһының уң яры буйлап 348 километр алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 56 километр тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойған ергә тиклем, йылға подбассейны — бассейн аҫты юҡ. Йылға бассейны — Урал (Рәсәй һыу бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән Рәсәй Федерацияһы территорияһының һыу хужалығы районлаштырыу геомәғлүмәт системаһының мәғлүмәттәре буйынса : Ҡороюл йылғаһының бөгөнгө хәле
Ҡороюл йылғаһы Ейәнсура районының төньяғынан көньяғына табан аға, Үрге Мәмбәтша ауылы янында үҙенең йүнәлешен үҙгәртеп, артабан көньяҡ-көнбайышҡа аға, аҫҡы ағымында Ырымбур өлкәһендә үтә. Ҡороюл йылғаһының һыуы һалҡын, сөнки бик күп шишмәләр йылғаға үҙҙәренең һыуын ҡоя. Ял итеүселәр йылғаның ярҙарын ҡый-сүплеккә әйләндереүгә ҡарамаҫтан, әле лә йылғаның һыуы таҙа. Таҙа һыуҙа көн итеүсе бәрҙе һәм ташбаш балығын тотоп була. Башҡортостостандың хозур тәбиғәтен, йылғаларын, күлдәрен һаҡлау кәрәклеге тураһында киң матбуғат саралары йыш ҡына иҫкәртеп тора, әммә кешеләрҙең тәбиғәтҡә һаҡлыҡһыҙ ҡарашы үҙ эшен эшләй. Йылға буйында үҫкән емеш ағастары, бигерәк тә муйыл ағасы, бөтөрөлөүе күңелде ҡыра. Емеште әҙерләү контораһы хеҙмәткәрҙәренең емеште ҡиммәт хаҡҡа алыуы, ҡайһы берҙәрҙең ҡырағай емеш ағасын ҡырҡып, хатта өйгә алып ҡайтып тиреүе ошо хәлгә алып килә. Юл төҙөүселәр ҙә тәбиғәттең матурлығы менән иҫәпләшеп бармай. Йылдан-йыл йылға ярҙары йыуыла. Ауылдарға яҡын урындарҙа ярҙы нығытыу эше башҡарыла. Әйтәйек, Яңыбай ауыл хакимиәте биләмәһендә — Яңыбай һәм Үрге Мәмбәтша ауылдары тәңгәлендә Ҡороюл йылғаһы ярҙарын йүнәтеү йәһәтенән 165 мең һумлыҡ эш башҡарылды: яр таш менән нығытылды, йылға батҡан ағастарҙан, сүп-сарҙан таҙартылды.
Киршау
Киршау (Kirschau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2 447 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2681 һәм автомобиль коды BZ.
Ҡала реформаһы (1870)
1870 йылғы ҡала реформаһы (ҡала үҙидараһы реформаһы) — император Александр II үткәргән либераль реформаларҙың береһе, ҡала хужалығы хоҡуғына эйә булыу маҡсатынан үткәрелгән реформа.
Реформаға әҙерлек 1862 йылда уҡ башлана, 20 мартта Батшаның Юғары әмере иғлан ителә, уға ярашлы империя эске эштәр министрына бөтә Рәсәй ҡалаларында, Санкт-Петербургта ҡабул ителгән сараларҙан өлгө алып, кисекмәҫтән йәмәғәт тәртибен яҡшыртыу буйынса саралар күреү хоҡуғы бирелә. Әммә император уны, ентекле эшкәрткәндән һуң, 8 йылдан ғына иғлан итә.
Реформа тарихы
1862 йылда реформа буйынса әҙерлек эштәре башланғас, губерна һәм өйәҙ ҡалаларында тәҡдимдәрҙе эшкәртеү өсөн 509 комиссия булдырыла. Әммә бөтә ҡатламдарға ла һайлау хоҡуғын биреү хөкүмәткә оҡшап етмәгәнлектән реформа тотҡарланып килә.
1864 йылда Валуев Петр Александрович етәкселеге аҫтында эске эштәр министрлығы тарафынан «Городовой положениеһы» булдырыла. Положение. Дәүләт советына йүнәлтелә, унда ул тағы ла ике йыл ҡаралмай ята. Башҡаса хәл итеп булмағанға күрә, Александр II «бөтә ҡатламлылыҡ» (всесословность) принцибын ҡабул итергә мәжбүр була һәм 1870 йылдың 16 ноябрендә закон үҙгәртелгән рәүештә ҡабул ителә. Әлеге закон нигеҙендә урындағы үҙидарала икенсе реформа башлана.
Ҡала йәмәғәт идаралығы
"Городовой Положениеһы"ның 2-се статьяһы менән ҡала йәмәғәт идаралыҡтары индерелә, уларҙың ҡарамағында хужалыҡ мәсьәләләре тора: ҡаланың тышҡы төҙөкләндереүе, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү, янғын хәүефһеҙлеге, пристандәр, биржалар һәм кредит учреждениеларҙың ҡоролошо.
15-се статьяла ҡала үҙидаралығы учреждениелары иҫәбенә ҡала һайлау йыйылышы, дума һәм ҡала управаһы инеүе күҙ уңында тотола тип иғлан ителә.
Һайлау йыйылышының төп функцияһы булып 4 йылға бер тапҡыр ҡала думаһына гласныйҙарҙы һайлау тора.
Дума 4 йылға бер тапҡыр һайлана һәм уның 35-се статьяһына ярашлы һайлау хоҡуғы булған һәр кем Дума ағзаһы була ала, христиан динендә булмағандарҙың һаны гласныйҙарҙың дөйөм һанынан өстән бер өлөшөн генә тәшкил итә ала. Думаға ҡала башлығы етәкселек итә һәм ул йәһүдтәрҙән була алмай.
Дума губернатор ҡарамағында була. Дума ултырыштары ҡала башлығы ихтыяры, губернатор талабы йәки гласныйҙарҙың биштән бер өлөшө теләге менән тәғәйенләнә. Думаның төп функциялары
Управа дума ҡарарын законһыҙ тип иҫәпләнгән осраҡта Дума эштәренә губернатор ҡыҫыла ала.
Думаға һайлауҙар
Рәсәйҙәң 509 ҡалаһында думалар — ҡатламһыҙ ҡала үҙидараһы органдары — индерелә. Уларҙы һалым түләүселәр 4 йылға бер тапҡыр һайлай. Һалымдар түләү күләме буйынса һайлаусылар өс һайлау йыйылышына бүленәләр.
Һайлаусыға ҡарата талаптар:
Һайлаусы хөкөм ителгән, вазифанан бушатылған йәки тикшереү аҫтында булмаҫҡа тейеш. "Ҡала Положениеһы"ның 24-се статьяһына ярашлы һалым түләү буйынса сорттарға айырылған исемлек төҙөлә. Беренсе һәм икенсе һайлау төркөмдәренә (йыйылышына,ҡатламына) дөйөм һалым йыйылмаһының өстән бер өлөшөн түләүселәр ҡарай, ә өсөнсө төркөмгә башҡа һайлаусылар индерелә. Разрядтар буйынса төҙөлгән исемлек ҡала думаһына йүнәлтелә. Ҡала башлығы гласныйҙар иҫәбенән һайлана. Тауыш биреү йәшерен рәүештә үткәрелә. Ҡала башлығы кандидатураһы ҡала рангына ярашлы ҡала губернаторы (ҙур булмаған ҡалаларҙа) йәки эске эштәр министры тарафынан (ҙур ҡалаларҙа) раҫлана. Ғәҙәттә управа менән етәкселек иткән ҡала башлығы шулай уҡ ҡала думаһы рәйесе булып тора.
Реформа һөҙөмтәләре
1870 йылғы реформа ҡала сауҙа-сәнәғәт үҫешенә сәбәпсе була ҡала, ул ҡала йәмәғәт идара итеү органдары системаһын нығыта. Александр II-нең реформалар һөҙөмтәләренең береһе булып йәмәғәтселекте граждан тормошона йәлеп итеү тора. Яңы урыҫ сәйәси мәҙәниәте өсөн нигеҙ һалына.
Әммә ҡала үҙидараһы реформаһы бәләкәй ҡалаларҙа яңы проблема тыуҙыра — закон буйынса килемдең бер өлөшө хөкүмәт учреждениеларын, полиция һәм башҡа дәүләт структураларын тәьмин итеүгә йүнәлтелә. Шуның өсөн улар ҡала проблемаларын хәл итеүҙә ҡайһы бер ҡыйынлыҡтар кисерә.
Аллагул
Аллагул — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ай-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Филатов Григорий Иванович
Филатов Григорий Иванович (17 ноябрь 1918 йыл — 23 март 2000 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби осоусы, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1943).
Пикиръёль
Пикиръёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Филатов Григорий Иванович
Биографияһы
Григорий Иванович Филатов 1918 йылдың 17 ноябрендә Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Яңы Ҡаҫмарт утарында тыуған.
Милләте рус. Белеме — 7 класс, Свердловск өлкәһенең Түбәнге Тагил ҡалаһында Фабрика-завод училищеһын тамамлаған. Вагондар төҙөү заводында эшләгән. 1942 йылдан КПСС ағзаһы.
Пикиръёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :