cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дюдок Виллем Маринус
Карьераһы
Баштан уҡ Дюдок хәрби карьераһын һайлай. Бреда Хәрби академияһында Дюдок хәрби һәм граждандар төҙөлөшөн өйрәнә һәм хәрби биналарҙы проектлауҙа ҡатнашыуға рөхсәт ала. Башҡа нидерланд архитекторҙары, мәҫәлән, Берлаге йоғонтоһо аҫтында ул тиҙ арала үҙ идеяларын тормошҡа ашыра алырлыҡ хәлдә була. 1913 йылда Лейденда ул башта йәмәғәт эштәре директорының ярҙамсыһы һәм артабан директоры итеп тәғәйенләнә, ә 1915 йылда Хилверсюм директоры. 1928 йылда Дюдок Хилверсумдың баш архитекторы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда уға ҡаланы киңәйтеү бурысы йөкмәтелә, был эш үҙ эсенә торлаҡ комплекстарын, мәктәптәрҙе, бассейндарҙы, парктарҙы һәм баҡсаларҙы проектлауҙы ала. Шул ваҡыттағы Хилверсюмдағы тәүге эштәрендә ул Амстердамский мәктәбе стилендә эшләй башлай, ул төҙөгән Хилверсюм ратушаһы бинаһының драматик  ауырлыҡтары, тигеҙһеҙлектәре (асимметрия), түбәнгә һәленеп торған кәрниздәре һәм башҡа мөһим элементтары Фрэнк Ллойд Райт  һәм чикаго прериялар мәктәбе йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән. Бер үк ваҡытта был бина ҡаланың символы һәм уның административ бинаһы талаптарына яуап биреүсе шедевр булып тора. Шулай уҡ ул Хилверсумдың ҡала-баҡса кеүек характерын һүрәтләй. Һис шикһеҙ ижады йоғонтоһо аҫтында Дюдоктың ижадында Бөйөк Британия лағы ҡала-баҡса хәрәкәтен асыусы пионер-архитекторҙар Говард Эбенизер Говард һәм Раймонд Анвин йоғонтоһо ныҡ сағылыш таба. Дюдок шулай уҡ прогрессив нидерланд модернистик төҙөлөштәрҙе тиҫтә йылдар дауамында, 1960 йылға тиклем, барлыҡҡа килтерә, бының менән ул халыҡ-ара йоғонто ла яһай был осраҡта.
Дюдок шулай уҡ Роттердамдағы «De Bijenkorf» универмагы филиалының архитекторы ла. Был коммерция архитектураһы бинаһы, күрәһең, Баухаустың һәм «Де Стейл» төркөмөнөң һәм популяр ар-деко рационализациялау стиле һәм шул уҡ ваҡытта 1920-1930 йылдарҙағы стримлайн модернизм дизайны йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә. Ул 1930 йылда асылған саҡта был сарала 70 000 самаһы кеше ҡатнаша. 1940 йылдың майында немец нацистары Нидерландты баҫып инеү өсөн Роттердамды бомбаға тотҡан саҡта универмаг өлөшләтә емерелһә лә, бинаның бик күп фотолары, пландары, дизайнын һәм структураһын документлаусы башҡа материалдар һаҡланып ҡала һәм Дюдок проекты буйынса төҙөлгән  универмаг тураһында голланд документаль фильмын төшөрөргә ярҙам итә.
1935 йылда Дюдок RIBA алтын миҙалын һәм 1955 йылда AIA алтын миҙалын яулай. Ул шулай уҡ Париждың «Collège néerlandais» Университет ҡаласығын, Бағдадтағы мәҙәни үҙәкте һәм Калькутталағыкинотеатр бинаһын проектлай. Роттердамдағы Дюдюк проектлаған бер бинала хәҙер уның исеме менән аталған кафе-ресторан эшләй. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң ул Гааганы тергеҙеү планын төҙөй. Был планда ҡаланың 150 000 кешегә иҫәпләнгән яңы көньяҡ-көнбайыш районын төҙөү ҡарала. Дюдок 89 йәшендә Хилверсумда вафат була.
Сандро Боттичелли
Сандро Боттичелли (Sandro Botticelli, төп исеме исеме Алессандро ди Мариано ди Ванни Филипепи (Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi); 1 март 1445 йыл — 17 май 1510 йыл) — Италия рәссамы, Яңырыу дәүеренең иң билдәле оҫталарының береһе, флоренция сәнғәте мәктәбе вәкиле. Рәссамды донъяға билдәле иткән «Яҙ», «Венера менән Марс», шулай уҡ «Венераның тыуыуы» картиналарының авторы.
Биографияһы һәм ижады
Боттичелли Флоренцияның Санта-Мария-Новелла кварталында йәшәгән тире иләүсе һәм эшкәртеүсе Мариано ди Джованни Филипепи һәм уның ҡатыны Смеральда ғаиләһендә тыуған. «Боттичелли» (бочонок) ҡушаматы уға мискә кеүек йыуан өлкән ағаһы Джованниҙан күскән.
Оҫталыҡҡа өйрәнеү (1460—1468)
Йәш рәссам "уҡытыусының ижад манераһы йоғонтоһо аҫтында була, шулай уҡ ағалы-энеле Поллайоло — Антонио һәм Пьеро манераларын да үҙләштерә. Пьеро дель Поллайоло менән берлектә Флоренцияның Сауҙа суды залында Яҡшылыҡ аллегориялары өҫтөндә эшләй («Аллегория Силы», 1470).
Липпи Сполетоға күсеп киткәнлеге арҡаһында Боттичелли Андреа Верроккьо оҫтаханаһы күсә.Унан әҙ генә алдараҡ был оҫтаханаға уҡырға Леонардо да Винчи күскән була.
Боттичеллиҙың беренсе үҙаллы төшөргән әҫәрҙәре — мадоннаның бер нисә һыны — картиналар яҙыу манераһы Липпи һәм Мазаччо эштәренә яҡын тора, иң билдәлеләре: «Мадонна с Младенцем, двумя ангелами и юным Иоанном Крестителем» (1465—1470), «Мадонна с Младенцем и двумя ангелами» (1468—1470), «Мадонна в розовом саду» (около 1470), «Мадонна Евхаристии» (около 1470)..
Баштағы эштәре (1470—1480)
1470 йылдарҙа Боттичеллиҙың үҙ оҫтаханаһы (уның уҡыусыларының береһе Фра Филиппо Липпиҙың улы — Филиппино) Барлыҡ Изгеләр Сиркәүенән алыҫ тормаған була. 1470 йылдың октябрендә ул яҙған «Аллегория Силы» (Fortitude) картинаһы рәссамдың үҙ стиле барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләй. 1470—1472 йылдарҙа Боттичелли Юдифь тарихы тураһында «Возвращение Юдифи» һәм "Нахождение тела Олоферна"диптихын яҙа.
1472 йылда Боттичелли Изге Лука Гильдияһына инә — уның исеме беренсе тапҡыр гильдияның "Ҡыҙыл китаб"ында телгә алына. Шунда уҡ Боттичелли ҡулы аҫтында уның уҡыусыһы Филиппино Липпи эшләй ти телгә алына.
Сандро Боттичеллиҙың «Изге Себастьян» картинаһы был изге хөрмәтенә оло байрамда 1474 йылдың 20 ғинуарында Флоренцияның сиркәүендәге бер бағанаға урынлаштырыла, шунлыҡтан уның форматы ла һуҙылған формалы. 1475 йылдар тирәһендә рәссам хәлле генә ҡала кешеһе Гаспаре дель Лама өсөн «Әүлиәләрҙең баш эйеүе» картинаһын яҙа, унда Медичи ғаиләһе вәкилдәренән тыш, рәссам үҙен дә һүрәтләгән. Вазари был турала ошолай тип яҙа: «Был әҫәр ысынлап та — бөйөк мөғжизә, колориты, рәсеме һәм композицияһы менән шул тиклем камиллыҡҡа еткерелгән һәм ул әле лә һәр рәссамдың һушын алып тора».
Был ваҡытта Боттичелли портретсы булараҡ табилдәле булған. Иң әһәмиәтле әҫәрҙәре « Өлкән Козимо Медичи миҙаллы билдәһеҙ кеше портреты» (1474—1475), шулай уҡ Джулиано Медичиҙың һәм флоренция ханымдарының портреттары.
1476 йылда вафат Симонетта Веспуччи вафат була — ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙең фаразы буйынса, ул бер тапҡыр ҙа өйләнмәгән Боттичеллиҙың йәшерен мөхәббәте һәм байтаҡ картиналарының моделе була.
Римда йәшәүе (1481—1482)
Боттичеллиҙың даны Флоренциянан ситтә лә тиҙ тарала. 1470 аҙағында рәссамға бик күп заказдар яһала… Хатта папа IV Сикст рим һарайында капелла төҙөгәндә Боттичеллиҙы сиркәү биҙәү эштәре башына рәссамды тәғәйенләй.
1481 йылда папа Сикст IV Боттичеллиҙы Римға саҡыртып ала. Гирландайо, Росселли һәм Перуджино менән бергә Боттичелли Ватикандағы папа капеллаһы булған Сикстин капеллаһы стеналарын фрескалар менән биҙәй. 1508—1512 йылдарҙа, Юлий II заманында, Микеланджело капелланың түшәмен һәм миһраб стенаһын биҙәгәндән һуң, капелланың даны бөтә донъяны яулай.
Сикстин капеллаһын булдырыу өсөн Боттичелли өс фреска яҙа: «Корея, Дафан һәм Авиронды язалау», «Христостың искушениеһы» һәм «Мусаның һәләте» — шулай уҡ 11 папаның портреттары.
1480-се йылдарҙағы донъяуи әҫәрҙәре
Боттичелли Күркәм Лоренцоның (Медичи ғаиләһе вәкиле) Платон академияһына йөрөй, унда Фичино, Пико һәм Полициано менән осраша, шуның арҡаһында неоплатонизм йоғонтоһо аҫтына эләгә, был уның донъяуи темалы картиналарында сағылыш таба.
Боттичеллиҙың иң серле һәм иң билдәле әҫәре — «Яҙ» (Primavera) (1482). Боттичеллиҙың был картинаһы уның «Паллада һәм кентавр» (1482—1483) картинаһы һәм билдәһеҙ авторҙың «Мадонна менән Сабый» Лоренцо ди Пьерфранческо де Медичиҙың Флоренциялағы һарайын йәки Лоренцо Пополаноның һарайын биҙәү өсөн тәғәйенләнгән. Рәссамды полотноһын төҙөргә дәртләндереүсе булып Лукрецийҙың «О природе вещей» поэмаһының фрагменты торған: «Яҙ» картинаһының аллегориялығы бик күп бәхәстәр тыуҙыра.
Флоренция сауҙагәре Антонио Пуччи 1483 йылда Бокаччоның «Декамерон» әҫәрендәге Настаджо делья Онестиҙың мөхәббәт тарихы тураһында дүрт картина яҙырға Боттичеллиға заказ бирә.
1480—1490 йылдарҙа Боттичелли Данте Алигьериҙың «Брожественная комедия» әҫәренә иллюстрациялар яҙа.
1480-се йылдарҙағы дини картиналары
«Әүлиәләрҙең баш эйеүе» (1478—1482), «Мадонна менән Сабый тәхеттә» (миһраб Барди) (1484), «Благовещение» (1485) картиналары — рәссамдың был осорҙағы юғары ҡаҙанышлы ижади эштәре булып тора.
1480-се йылдар башында рәссам «Мадонна Магнификат» (1481—1485) картинаһын яҙа, рәссам тере сағында уҡ был картина дан ҡаҙана. Бындай түңәрәк формалы картиналар Флоренцияла ҙур популярлыҡ яулаған була, уныңъ ерлегендә «Мадонна китап менән» (1480—1481), «Мадонна Сабый, алты фәрештә һәм Иоанн Креститель менән» (1485 самаһы), "Мадонна Сабый һәм биш фәрештә менән " (1485—1490) картиналары төшөрөлгән.
1487 йыл Боттичелли «Мадонна менән гранат» картинаһын яҙа.
Һуңғы эштәре (1490—1497)
1490 йылда Флоренцияға доминикан монахы Джироламо Савонарола килә, ул үҙенең вәғәздәрендә кешеләрҙе тәүбәгә килергә һәм гонаһлы тормош алып бармаыуҙан баш тартырға өндәй. Савонарола, рәссам Алланы данлау өсөн эшләргә тейеш тип иҫәпләй. Боттичелли элекке стиленәнбаш тартырға һәм дини темаларға картиналар яҙырға мәжбүр була. Тап ошо осорҙа Боттичелли стиле ҡырҡа үҙгәрә, ул бик аскетикка әйләнә, буяуҙарының гаммаларында йыйнаҡ, ҡара төҫтәр өҫтөнлөк итә.
Рәссамдың әҫәрҙәренә яңы ҡарашы барлыҡҡа килеү «Коронование Марии» (1488—1490), «Оплакивание Христа» (1490) картиналарында һәм сабый балалы мадонна һүрәттәрендә яҡшы сағылыш таба. Был ваҡытта рәссам эшләгән портреттарҙа, мәҫәлән Данте портретында (яҡынса 1495 йыл), бер ниндәй ҙә пейзаж йәки интерьер фоны юҡ.
Бигерәк тә стиленең һиҙелерлек үҙгәреше «Олоферн палаткаһынан китеүсе Юдифь» (1485—1490) картинаһында бик асыҡ күҙәтелә.
1491 йылда Боттичелли Санта-Мария-дель-Фьоре соборы фасадының проектын тикшереү комиссияһы эшендә ҡатнаша.
Рәссамдың берҙән-бер һуңғы донъяуи картинаһы булып «Клевета Апеллеса» (яҡынса 1495) тора.
Иң һуңғы эштәре (1498—1510)
1498 йылда Савонароланы тоталар, һәм көфөрлөктә ғәйепләп, үлемгә хөкөм итәләр. Был ваҡиғаны Боттичеллиҙы тәрән тетрәндерә.
1500-сө йылдарҙа ул «Мистик Раштыуа» әҫәрен ижад итә — был уның берҙән-бер ҡултамғаһы һәм датаһы ҡуйылған әҫәре; унда рәссам грек телендә былай тип яҙып ҡуйған: «Мин, Алессандро, был картинаны, 1500 йылдың аҙағында Италиялағы аңлашмаусылыҡтар ваҡытында, ун беренсе Иоаннда әйтелгәнсә, шайтан өс йыл ярымға азатлыҡҡа сыҡҡаны арҡаһында тыуған икенсе Апокалипсис ҡайғыһы тураһында яҙҙым. Һуңынан шайтан, ун икенсе Иоаннға ярашлы сылбырҙар менән сырмалған; беҙ уны ошо ҡиәфәтендә ерҙә ятҡан итеп, картинамда күрәбеҙ».
Рәссамдың һуңғы осорҙағы аҙ һанлы эштәре араһында — рим ҡатын-ҡыҙҙары Виргиния һәм Лукреция тарихынан иллюстрациялар, шулай уҡ Изге Зиновий тормошонан өҙөктәр.
Комиссия рәссамдар эштәре 1504 йыл рәссам Микеланджелоның «Давид» әҫәрен ҡуйыу өсөн урын һайлаусы рәссамдар комиссияһы эшендә ҡатнаша.
Боттичелли «бик ныҡ ҡартая һәм шул тиклем бөлгөнлөккә төшә, эштән китә, әгәр ҙә уның әле тере булғанлығы тураһында Лоренцо де Медичи иҫкә алмаһа, уны бөтөнләй иҫләмәҫтәр ҙә ине һәм ул аслыҡтан һәләк булған булыр ине». 1510 йылдың 17 майында, 66-сы йәш менән барғанда Сандро Боттичелли вафат була. Рәссам ФлоренцияныңБарлыҡ Изгеләр Сиркәүе янындағы зыяратта ерләнә.
Хәтер
Боттичелли хөрмәтенә Меркурий планетаһындағы кратер аталған.
Ҡабан йылы
Ҡабан йылы - мөсәлдең Эт йылынан һуң килгән,мөсәлде тамамлап ҡуйған ун икенсе йыл
Мөсәл - бик күп Азия илдәрендә,мәҫәлән, Ҡытайҙа, Кореяла, Японияла һәм Монголияла, шулай уҡ Вьетнам, Бирма, Непал, Бутан, Камбоджа, Шри-Ланка, Таиланд һәм Лаос кеүек илдәрҙә, төрки халыҡтарҙың байтағында, монголдарҙа файҙаланылған 12 йыллыҡ цикллы календарь. Мифик зат Аждаһанан башҡа Һәр йылға бер хайуан исеме бирелгән, һәм ул 12 йылға бер ҡабатланып та тора. Григориан календары буйынса Ҡабан йылы 1935, 1947, 1959, 1971, 1983, 1995, 2007 йылдарға тура килгән. 2019 йыл - 12 йыллыҡ циклды тамамланған Ҡабан йылы.
Ҡайһы бер халыҡтарҙа Сусҡа йылы тип тә атала.
Ауыҙ-тел ижадында
Башҡорттар мосолман булараҡ Ай календарын файҙалана, әммә мөсәл дә ҡулланышта ҡалыуын дауам иткән. Быуаттар дауамындағы һауа торошон, уңыш алыуҙы күҙәтеп, башҡорттар йылдың нисек килерен алдан самалаған, шуға ярашлы сәсеү эштәрен, малсылыҡ хәстәрҙәрен башҡарған. Мәгәр, Азия илдәренән айырмалы, йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән., сөнки күрәҙәлек Ислам динендә гонаһ һанала.
Шәмсетдин Зәки
Биографияһы
Ғөбәйҙуллин Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы 1822 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе 10-сы Башҡорт кантоныны Бөрйән улусының (хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районы) Иҙәк утарында мулла ғаиләһендә тыуған.
Ул тыумыштан һуҡыр була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса бала саҡта һуҡырая). Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһендә, Ҡазандағы Мөхәмәткәрим мәҙрәсәһендә белем ала.
Ауылдашы З. Мөхәмәтрәхими теркәүенсә, «ун өс йәшлек малай мәҙрәсәлә ҡыш сыҡҡансы, башҡаларға эйәреп һәм бары ишетеү буйынса, сарыф менән нәхеү дәрестәрен, фарсы телен үҙләштерә. Икенсе йылға ул ХIII быуаттың данлыҡлы фарсы шағирҙары — суфый Ф. Ғаттарҙың айырым әҫәрҙәрен, Сәғди Ширазиҙың атаҡлы «Бостан», «Гөлбостан» китаптарын яттан уҡый, шулар өлгөһөндә ижади илһам тоҡана үҫмер йөрәгендә».
Һуңынан ул Таймаҫ ауылында шәкерттәргә белем бирә. Нәҡшбәндиә тәриҡәте юлына баҫҡас, Стәрлебаш мәҙрәсәһендә уҡыта башлай. Шәмсетдин Зәкиҙе бөрйән ырыуының аҫаба башҡорто һәм шағир, Аҡмулланың уҡытыусыһы итеп кенә түгел, шулай уҡ Нәҡшбәндиә тәриҡәте юлындағы йөҙҙәрсә суфыйҙарҙың мөршиде итеп тә беләләр. Тап суфыйҙар XX быуат башында үҙ халҡын ойоштороп, III Башҡорт ҡоролтайында Башҡортостан Республикаһын төҙөүгә өлгәшә.
1865 йылдың сентябрендә Таганрог ҡалаһында вафат булған.
Шағирҙың төрки, фарсы, ғәрәп телдәрендә яҙылған ҡулъяҙмалары һаҡланған. «Булғай-булмағай», «Өйрәнмәк кәрәк» шиғырҙарында васыят һүҙҙәре суфыйсылыҡ юлын һайлаған тәҡүәләр өсөн генә түгел, ә барлыҡ әҙәми заттар өсөн дә әһәмиәтле икәне бәхәсһеҙ.
Ткаченко Борис Иванович
Ткаченко Борис Иванович (27 ғинуар 1931 йыл, Днепропетровск, Украина, СССР — 3 сентябрь 2009 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй Федерацияһы) — СССР һәм Рәсәй физиологы, медицина фәндәре докторы, ҡан әйләнеше физиологияһы өлкәһендә белгес, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы (1984).
Биографияһы
Борис Иванович Ткаченко 1931 йылдың 27 ғинуарында  Днепропетровск. ҡалаһында тыуған.
1955 йылда Днепропетровск медицина институтын тамамлай.
Шул ваҡытта уҡ, 1955 йылда СССР Медицина фәндәре академияһы Эксперименталь медицина институтының аспирантураһына уҡырға инә  (Ленинград ҡалаһы), артабан шунда эшләй, дөйөм патология бүлегенең өлкән лаборантынан алып дөйөм физиология бүлегенең ҡан әйләнеше лабораторияһы мөдире (1965 йылдан), вицераль системаларҙың физиология бүлеге мөдире (1972 йылдан), ғилми эш буйынса институт директоры урынбаҫарына (1970—1973 йылдарҙа) тиклем юл үтә, 1990 йылдан  институт директоры вазифаһын биләй.
1986 йылдан — И.П.Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтының нормаль физиология кафедраһы мөдире (хәҙер ул — Академик И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты).
1964 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1968 йылда ғилми профессор  исеме бирелә.
Борис Иванович Ткаченко 2009 йылдың 3 сентябрендә вафат була,  Смоленск православие зыяратында ерләнә (Санк-Петербург).
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡан әйләнеше физиологияһы өлкәһендә белгес.
Висцераль системалар физиологияһы проблемалары буйынса ҙур  тикшеренеүҙәр  алып бара,  башлыса ҡан әйләнеше физиологияһы өлкәһендә.
веноз кан тамырлары реакцияләрендә үзенчәлекле үзенчәлекләр ачыкланды баҫымы йәки даими ҡан сығымы рәүешендә органдарҙың перфузия шарттарында регионар ҡан тамырҙарының реакцияһы ысулдарын эшләй һәм ҡан тамырҙары  йүнәлеше бүлегенең һәр береһендә  функциональ тәғәйенләнешен билдәләй, уларҙың регуляция механизмдарын тасуирлай. Артериаль һәм вена ҡан тамырҙарының нервы һәм гумораль тәбиғәткә реакцияһын өйрәнгәндә вена ҡан тамырҙары реакцияларында үҙенсәлектәрҙе асыҡлай, был ҡан әйләнеше системаһының вена бүлегендә тәрән тикшеренеүҙәр өсөн импульс булып хеҙмәт итә.
Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһының гипоксия, гипер - һәм гипотермия кеүек тышҡы мөхит факторҙары менән үҙ-ара хеҙмәттәшлеге ваҡытында реактивлығын баһалау буйынса тикшеренеүҙәр  үткәрә, был организмдың уларҙың йоғонтоһона адаптациялауҙың мөһим механизмдарын сисергә мөмкинлек бирә, һәм , артабан организмдың был шарттарға яраҡлашыуын ҡулайлаштырған  практик тәҡдимдәр эшләү өсөн нигеҙ була.
Уның етәкселегендә 17 фән докторы һәм 37 кандидат әҙерләнгән.
«Медицинский академический журнал» баҫмаһының баш мөхәррире, башҡа журналдарҙың редколлегия ағзаһы, Рәсәй һәм сит ил университетының почетлы докторҙы һәм академигы.Основные труды Чтобы открыть, нажмите кнопку «показать» справа
Козьмяш
Козьмяш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куваев Владимир Борисович
Куваев Владимир Борисович (1918—2009) — СССР һәм Рәсәй ботанигы. Биология фәндәре докторы, профессор, геоботаника, систематика, флористика өлкәһендә белгес.
Биографияһы
1934 йылда Битцев ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә (1943 йылда умартасылыҡ ғилми-тикшеренеү институтына тапшырыла).
1947 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты биология факультетының геоботаника кафедраһын тамамлай.
1951 йылдан СССР ФА Яҡут филиалында эшләй. 1952 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1955 йылдан алып дарыу һәм хуш еҫле үҫемлектәрҙең Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институында эшләй. 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1970 йылдан алып Томск дәүләт университетының биология һәм биофизика ғилми-тикшеренеү институты ҡарамағында флора һәм үҫемлектәр лабораторияһы мөдире.
1972 йылдан Мәскәү ветеринария академияһының ботаника кафедраһы мөдире. 1973 йылда профессор дәрәжәһен ала.
1976 йылда СССР Ауыл хужалығы министрлығының тәбиғәтте һаҡлау буйынса Үҙәк лабораторияһына эшкә күсә (1979 йылдан Тәбиғәтте һаҡлау буйынса ғилми-тикшеренеү институты тип үҙгәртелә)
1985 йылдан яңынан дарыу һәм хуш еҫле үҫемлектәрҙең Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институында эшләй
1987 йылдан эволюция һәм экология проблемалары институтында ғилми хеҙмәткәр (1994 йылдан алып РФА А.Н. Северцов исемендәге  экология һәм эволюция проблемалары институты).
Һайланма хеҙмәттәре
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы.
Көйөргәҙе йылғаһы
Көйөргәҙе йылғаһы — Оло Юшатыр йылғаһының ҡушылдығы. Көйөргәҙе районына исем биргән йылға. Йылғалар икәү. Береһе Оло Көйөргәҙе, икенсеһе Кесе Көйөргәҙе тип йөрөтөлә.
Оло Көйөргәҙе йылғаһы
Иҙәк-Ишмәт ауылынан арыраҡ баш ала һәм Түбәнге Баба ауылы янында Оло Юшатыр йылғаһына ҡоя. Уның буйында бик күп ауылдар төйәк тапҡан.
Ҡушылдыҡтары
Шайтан-Уяҙы, Һарыйылға, Ыҫмайыл, Бәбәкә,
Голубева Валентина Николаевна
Голубева Валентина Николаевна (1949 йыл) — туҡыусы, "Большая Ивановская мануфактура"ның генераль директоры. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977, 1984). СССР дәүләт премияһы лауреаты (1980).
Биографияһы
Голубева Валентина Николаевна 1949 йылдың 9 мартында Новосибирск өлкәһенең Төньяҡ районындағы Назарово ауылында тыуа. Атаһы — Николай Яковлевич Чирков участка фельдшеры булып эшләй, әсәһе — Полина Павловна, шәфҡәт туташы. Брянск өлкәһендә үҫә, шунда мәктәп тамамлай.
1966 йылда Шуйский ПТУ-һына уҡырға инә һәм туҡыусы һөнәрен алып сыға. Иваново кизе-мамыҡ техникумын һәм Фрунзе исемендәге Иваново текстиль институтын таммалай.1967 — Иваново камва комбинаты туҡыусыһы.
1979 йылда «Лендокфильм» студияһы Н. В. Голубева тураһында «Наша мама — герой» документаль фильмын төшөрә. Режиссер Н. В Обуховичтың күҙаллауы буйынса, унда Голубеваның ғаиләһе лә ҡатнаша. Цензура һөҙөмтәһендә фильм 1980 йылдар аҙағына тиклем күрһәтелмәй.
1986 йылдан — С. М. Киров исемендәге Иваново туҡыу фабрикаһы директоры.1987 йылдан — Иваново кизе-мамыҡ етештереү берекмәһенең генераль директоры.1987−2002 йылдарҙа — "Большая Ивановская мануфактура"ның генераль директоры. 2002 йылда — «БИМ» акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе, генераль директор вазифаһын 1998 йылдан коммерция бүлегендә эшләгән улы Голубев Павел Борисович (1970—2005) биләй.
КПСС (1981—1990), РСФСР Юғары Советы Президиумы ағзаһы, 10 йыл дауамында КПСС Өлкә комитетының бюро ағзаһы.
Кикибо ҡәлғәһе
Кикибо ҡәлғәһе - Грузиялағы архитектура ҡомартҡыһы.
Географияһы
Кикибо ҡәлғәһе Грузияның Аджария төбәге, Адигени муниципалитеты, Самцхе-Джавахет районы Дерцели йәмғиәте Кикибо ауылында урынлашҡан ҡәлғә.
Тасуирламаһы
Ҡәлғә X-XI быуаттарҙа төҙөлгән. Ул көнбайышта урынлашҡан. Самцхе - Аджария. Ныҡлы таштан төҙөлгән, һарай сағыштырмаса яҡшы һаҡланған.
Ҡәлғә 2006 йылда ил президенты указы менән  милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Опракса
Опракса — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Озерка йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гаревка (Весляна ҡушылдығы)
Гаревка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эске эштәр министрлығының Воронеж институты
Эске эштәр министрлығының Воронеж институты (Воронежский институт МВД России) — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы органдары өсөн офицер кадрҙарын әҙерләүсе юғары хәрби уҡый йорто. 1978 йылдың 5 апрелендә нигеҙләнгән. Рәсәй Федерацияһында ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәтенә кадрҙар әҙерләүсе берҙән бер вуз.
Йыл һайын байрам итә торған көн — 5 апрель.
Тарихы
1978 йылдың 5 апрелендә СССР Министрҙар Советының 651-р номерлы ҡарары нигеҙендән Воронеж ҡалаһында СССР Эске эштәр министрлығының ведомствонан тыш һаҡ системаһында урта техник белемле хеҙмәткәрҙәр әҙерләү өсөн Воронеж СССР Эске эштәр министрлығы махсус урта урта мәктәбе асылды. 1979 йылдың 1 октябрендә, мәктәптең уҡыу-уҡытыу һәм административ бинаһын төҙөп бөткәндән һуң, уҡырға 190 курсант алына. Мәктәптең беренсе начальнигы итеп полковник П. В. Вернигоров билдәләнә. .
Мәктәптең уҡытыу структураһына ете уҡыу циклы ингән: хәрби, махсус, дөйөм техник һәм юридик дисциплиналар, махсус техника, ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәте, физик әҙерлек, йәмғиәт фәндәре һәм махсус техника, шулай уҡ квалификация күтәреү курстары булдырылған. 1979 йылдан мәктәптең өс курсында биш йөҙҙән артыҡ курсант белем алған. 1982 йылдың 31 июлендә Воронеж СССР Эске эштәр министрлығы махсус урта урта мәктәбе беренсе сығарылышы була һәм ситтән тороп уҡыу бүлегенә беренсе тыңлаусылар ҡабул ителә. 1983 йылда Воронеж СССР Эске эштәр министрлығы махсус урта урта мәктәбенә шәхси штандарт тапшырылды.
1992 йылдың 15 июлендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 489-сы номерлы ҡарары нигеҙендә СССР Эске эштәр министрлығы милицияһыныңнең Воронеж махсус урта мәктәбенең исеме Россия Эске эштәр министрлығының Воронеж юғары мәктәбенә тип үҙгәртелде.
Мостовая (Кеть ҡушылдығы)
Мостовая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1383 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чапаев (Туймазы районы)
Чапаев (Чапаево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 60 кеше. Үрге Троицк ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452784, ОКАТО коды — 80251815006. 2005 йылдан хәҙерге статусына эйә.
Исеме
Ауыл исеме Чапаев фамилияһынан алынған (Василий Иванович Чапаевтың).
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән. Ауыл биләмәһе, Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге N 211-з һанлы «Яңы тораҡ пункттары барлыҡҡа килеү, берләштерелеү, бөтөрөлөү һәм статусы үҙгәреү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына ярашлы, «ауыл» статусы ала, 1-се статья: 6. Ауыл тибын билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 1) Туймазы районында: р) Үрге Троицк ауыл Советының  Чапаев ҡасабаһының
Кәкүш (йылға)
Кәкүш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Качмаш йылғаһының уң ярына тамағынан 9,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Чапаев (Туймазы районы)
Урамдары
Урам исеме :
Кәкүш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәйезов Абзам Ахун улы
Биографияһы
1903 йылда, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың Дәүләкән районында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Дәүләкән районы военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.
Полк командиры Т. Т. Кусимовтың хәрби наградаға тәҡдим иткән рәсми хатында «Гвардия рядовойы Фәйезов Абзам Ахун улы хәрби алыштар барышында аттарҙы дағалап торҙо һәм хәрби задаиниены 100 процент үтәргә булышлыҡ итте», тип яҙылған.
Васильева Нина Васильевна (бригадир)
Нина Васильевна Васильева (1915—1993) — комплекслы бригада бригадиры (Псков өлкәһе), Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
1915 йылдың 15 ғинуарында (хәҙер — Псков өлкәһе Палкинский районы) Хашки ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптең 4 класын тамамлаған. 1928 йылдан Палкинский районы Новая Уситва ауылындағы етен заводында эшләй, 1931 йылдан — «Путь Ильича» колхозында хисапсы, һөт-тауар фермаһы мөдире. 1958 йылдан пенсияға сыҡҡанға тиклем — комплекслы (баҫыу эшкәртеү) бригадаһы бригадиры. Пенсияға сыҡҡандан һуң да «Путь Ильича» колхозында бригадир булып эшләүен дауам иткән.
КПСС ағзаһы. Делегаттар һайлана, КПСС-тың XXII съезына делегат, РСФСР Юғары Советына, депутат итеп һайлана; III Бөтә Союз колхозсылар съезына делегат була; Новоуситовский ауыл советы депутаты, ауыл хужалығы буйынса комиссияла эшләй.
1993 йылдың 19 авгусынд Палкинский райондың ауыл Яңы Уситва ауылында вафат була. Шунда уҡ ерләнгән.
Хәтер
Н Бюст. Васильева в ҡасабаһында урынлаштырылған Палкино (июль 2001).
Юон Константин Фёдорович
Юон Константин Федорович (24 октябрь 1875 йыл — 11 апрель 1958 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы, пейзаж оҫтаһы, сценограф, сәнғәт теоретигы,. СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1950). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943).
Сығышы һәм ғаиләһе
Константин Федорович Юон 1875 йылдың 12 (24) октябрендә Мәскәүҙә немец һәм швейцар ғаиләһендә тыуған. Атаһы — страховкалау компанияһы хеҙмәткәре, һуңыраҡ — уның директоры; әсәһе — музыкант.
Октябрь революцияһына тиклем
1892 йылдан 1898 йылға тиклем Мәскәү һынлы сәнғәт, төҙөлөш һәм һәйкәл ҡойоу училищеһында уҡый. Уның уҡытыусылары К. А. Савицкий, А Е. Архипов, Н. А. Касаткин була.
Училищены тамамлағас, ике йыл А. В. Серов оҫтаханаһында эшләй. Һуңынан үҙ студияһын булдыра, унда 1900 йылдан 1917 йылға тиклем И. О. Дудин менән бергә уҡыта. Уның уҡыусылары А В. Куприн, В А. Фаворский, В И. Мухина, ағалы-ҡустылы Весниндар, В А. Ватагин, Н. Д. Колли, А В. Грищенко, М. Г. Ройтер, Н. Терпсихоров, Ю А. Бахрушин була.
1903 йылда Рус рәссамдары союзының ойоштороусыларының береһе була. Шулай уҡ «Сәнғәт донъяһы» берекмәһе ҡатнашыусылары исемлегенә инә.
1907 йылдан театр декорациялары өлкәһендә эшләй, атап әйткәндә, Парижда С. П. Дягилевтың «Рус миҙгелдәре» сиктәрендә «Борис Годунов» опера постановкаһын биҙәй.
Мәҫәлән, «Купола и ласточки. Успенский собор Троице-Сергиевой лавры» (1921 г.) картинаһы киң билдәлелек яулай. Был панорамала пейзаж, аяҙ күк аҫтында ер кинәнә, һәм алғы планда ҡояш яҡтыһында алтын семәрле тәреләр менән көмбәҙҙәр балҡый. Мотивы эффектлы ғына түгел, шулай уҡ сиркәүҙең тарихи һәм мәҙәни ролен кәүҙәләндерә.
Революциянан һуң
Революциянан һуң да Рәсәйҙә ҡала. Революцион хәл-ваҡиғаларға ҡарата «Яңы планета» картинаһын яҙа. Совет осоронда, рәссам унда «Бөйөк Октябрь Социалистик революцияһының ижади әһәмиәтен» күрһәткән тип иҫәпләнә. Хәҙерге Рәсәйҙә ул, айырым алғанда, Иван Шмелевтың Ҡырымда Ҡыҙыл террорҙы һурәтләгән «Солнце мертвых» китабының тышында яңынан тыуа.
Башҡа «космос» «Люди» картинаһында" (1923), шулай уҡ яңы донъя төҙөү тураһында һүҙ бара.
1925 йылда революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһы (АХРР) ағзаһы була. 1923 йылда «Парад Красной армии» (1923) картинаһын яҙа.
1948 йылдан 1950 йылдарға тиклем СССР Рәссамдар академияһының һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы фәнни-тикшеренеү институтының директоры булып эшләй. Һынлы сәнғәт жанры эштәренән тыш, ул театр постановкалары биҙәү буйынса, шулай уҡ графика менән шөғөлләнеүҙе дауам итә.
1952 йылдан 1955 йылға тиклем В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академик рәсем сәнғәте институтында профессор сифатында, шулай уҡ башҡа уҡыу йорттарына уҡыта (Ленинградта И. Е. Репин исемендәге институтта, Мәскәүҙә ситтән тороп уҡыу сәнғәт халыҡ университетын]]да)
СССР Рәссамдар академияһы академигы (1947). 1957 йылдан СССР Рәссамдар союзы идаралығының беренсе секретары була
1951 йылда ВКП(б.)-ға инә 1958 йылдың 11 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә (участок № 4).
Хәтер
Рәссам йәшәгән һәм эшләгән Мәскәү йортонда (Земляной Вал урамы, 14-16), мемориаль таҡта ҡуйылған.
Эт йылы
Эт йылы - мөсәлдең Тауыҡ йылынан һуң, Ҡабан йылынан алда килә торған ун беренсе йылы
Мөсәл - бик күп Азия илдәрендә, мәҫәлән, Ҡытайҙа, Кореяла, Японияла һәм Монголияла, шулай уҡ Вьетнам, Бирма, Непал, Бутан, Камбоджа, Шри-Ланка, Таиланд һәм Лаос кеүек илдәрҙә, төрки халыҡтарҙың байтағында, шул иҫәптән, башҡорттарҙа, монголдарҙа файҙаланылған 12 йыллыҡ  календарь. Һәр йылға бер хайуан исеме бирелгән (мифик Аждаһанан башҡа) һәм ул 12 йылға бер ҡабатланып та тора. Григориан календары буйынса Эт йылы 1934, 1946, 1958, 1970, 1982, 1994, 2006, 2018 йылдарға тура килгән.
Ауыҙ-тел ижадында
Башҡорттар Ай календарын да, Ҡояш календарын да файҙаланыуға күскән, әммә мөсәлде лә онотмаған. Мөсәл башҡорт халҡында йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итеү өсөн ҡулланылмаған, ә быуаттар дауамындағы һауа торошон, уңыш алыуҙы күҙәтеп, йылдың нисек килерен алдан билдәләгән, хужалыҡ эштәрен шуға ярашлы ҡорған.
Палеонтология
Палеонтология (от παλαιοντολογία) —боронғо геологик осорҙарҙа тереклек иткән организмдар ҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтарын, шулай уҡ уларҙың йәшәйеш эҙҙәрен өйрәнеүсе фән.
Палеонтологияның бурыстарының береһе булып, организмдар ҙың тышҡы күренештәренең биологик үҙенсәлектәрен, туҡланыу ысулдарын, үрсеүен реконструкциялауҙан тора. Шулай уҡ, ул мәғлүмәттәр нигеҙендә биологик эволюциялары барышын да асыҡлай.
Хәҙерге палеонтология — ҡаҙылма организмдар тураһында, йәғни — боронғо организмдар тураһында фән.
Палеонтологтар үҫемлек һәм хайуан ҡалдыҡтарын ғына түгел, ә уларҙың ташҡа әйләнгән эҙҙәрен, һаҡланып ҡалған тышҡы япмаларын, хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтары тупланмаһынан торған ҡатламдарҙы (тафоцено́з от греч. táphos — ҡәбер, ерләү һәм koinós —дөйөм) һәм уларҙың тереклеге тураһындағы дәлилдәрҙе өйрәнә.
Палеонтологияла, шулай уҡ палеоэкология һәм палеоклиматология ысулдары ла файҙаланыла.
1)организмдың йәшәү мөхитен асыҡлау;
2)хәҙерге ваҡытта йәшәүсе организмдарҙың йәшәү мөхите менән сағыштырып ҡарау;
3)боронғо организмдарҙың йәшәү урынын асыҡларға тырышыу һәм башҡалар.
Термин
1821 йылда Эйхвальд Э. И.ҡаҙылма хайуандар тураһындағы фәнде атау өсөн ориктозоология (грек. ҡаҙылмалар, хайуандар, тәғлимәт) терминын тәҡдим итә. . 1827 йылдан алып Г. Фишер фон Вальдгейм петроматогнозия тигән терминды ҡуллана башлай.
Палеонтология термины (фр. Palaeontologie) 1825 йылда француз тәбиғәт фәндәре белгесе Дюкроте де Бленвиль тарафынан «Руководство малакологии и конхилиологии» тигән китабында ҡулланыла. Палеонтологияны «хайуандар һәм геология тураһында фән тип атай».
1834 йылда Мәскәү ғалимы Фишер фон Вальдгеймдың «Хайуандар палеонтологияһы буйынса систематик библиография» тигән китабы сыға. Унда Бленвиль тәҡдим иткән термин баш һүҙ булараҡ ҡулланыла һәм инеш һүҙҙә терминға аңлатма бирелә. Фишерҙың китабы сыҡҡандан һуң был атама донъя әҙәбиәтендә таралып киң танылыу ала (иң элек француз, рус һәм инглиз).
Синонимдар:
Петроматогнозия — Petromatognosiae
Петрефактология — (нем. Petrefaktekunde) ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтар тураһындағы фән
Палеобиология — эволюцион палеонтология. Терминынды 1897 йылда А,П. Павлов тәҡдим иткән.
Бүлектәре
Палеонтологияның төп бүлектәре араһында палеозоология һәм палеоботаниканы күрһәтәргә мөмкин. Палеозоология умыртҡаһыҙҙар (шул иҫәптән палеоэнтомология) һәм умыртҡалылар палеозоологияһына бүленә.
Шулай уҡ, палеомикология — ҡаҙылма бәшмәк ҡалдыҡтарын өйрәнеүсе фән дә барлыҡҡа килгән. Боронғо микроорганизмдарҙы өйрәнеү менән микропалеонтология шөғөлләнә.
Палеоэкология боронғо организмдарҙың үҙ-ара, популяция, бергәлек эсендә, шулай уҡ боронғо бассейн тереклегенең тирә-яҡ мөхит менән бәйләнешен асыҡларға мөмкинлек бирә. Башҡа бүлектәрҙән палеобиогеография, тафономия, биостратономия һәм палеоихнологияны атап китергә була.
Тарихы
Организмдарҙың ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары борондан билдәле булған. Улар тураһында мәғлүмәттәр Ксенофан, Геродот, Аристотель кеүек антик натуралистарҙың хеҙмәттәрендә яҙып ҡалдырылған.
Ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары артабан өйрәнеү Яңырыу осоронда Леонардо да Винчи, Джироламо Фракасторо, Бернар Палисси, Георгий Агрикола һәм башҡа тикшеренеүселәр тарафынан дауам ителә.
Әммә был ҡалдыҡтарҙың юҡҡа сыҡҡан боронғо организмдарҙыҡы булыуы тураһында төшөнсә һуңғараҡ барлыҡҡа килә. Башлап был турала фекер Дания натуралисы Николаус Стено һәм инглиз тәбиғәт фәндәре белгесе Роберт Гук тарафынан әйтелә булһа кәрәк.
Ғилми дисциплина булараҡ палеонтология фәненә нигеҙ һалыусы тип Жорж Кювье һанала. Палеоботаниканың барлыҡҡа килеүен Адольф Броньяр исеме менән бәйләйҙәр. Жан Батист Ламарк беренсе эволюция теорияһын төҙөй.
Палеонтология өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙә Карл Рулье хеҙмәттәре айырым урын биләй.
Палеонтология үҫешендә яңы этап 1859 йылда Чарльз Дарвин эволюция теорияһы барлыҡҡа килеүе менән бәйле башлана. Хәҙерге эволюцион палеонтология Владимир Онуфриевич Ковалевский тарафынан нигеҙләнә.
Үрге Этҡол
Үрге Этҡол (Верхнеиткулово) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 888 кеше. Этҡол ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453224, ОКАТО коды — 80231830001.
Тарихы
Этҡол ауылына 1774 йылда Юрматы ырыуының Аҙнай түбәһе кешеләре нигеҙ һалған. Беренсе күскенсе билдәһеҙ. Улы Сәфәрғәле Этҡолов 1774 йылда тыуған. Ейәндәре Тимербулат, Сынбулат (уның улдары: Фәттәхетдин, Хисаметдин.
XVIII быуат аҙағында ауыл 68 ихатанан тора, унда 358 кеше йәшәй. XIX быуат уртаһында 76 йортта 644 кеше йәшәгән. Х ревизия 423 кеше йәшәгән 65 йорттан торған төп ауылды һәм 290 кеше йәшәгән 36 ихатанан торған бүлендек ауылды күрһәтә. Үрге Этҡолда 1920 йылда 91 йортта 464 кеше иҫәпләнә, Түбәнге Этҡолда — 541 кеше һәм 123 йорт. Икеһе лә Аҙнаев улусы үҙәге булған Көҫәпҡол ауылынан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡандар.
1833 йылда Яңы Юрматы ауылына 3 ғаилә (Айыт Ялсин, Абдулла һәм Йосоп Ишберҙиндәр) күсеп килә. Идара итеүсе Сенат указына ярашлы ауылға сумаҙанлы татарҙарҙың (почта ташыусы) 3 ғаиләһе килә.
Фамилияларҙы барлыҡҡа килтереүселәрҙең бер нисәһенең исемен атайыҡ. 1816 йылда бында 76 йәшлек Үҙәнбай Мусин һәм уның 36 йәшлек улы Салауат, ейәндәре Юныс (10 йәш), Яҡуп (8 йәшлек), Аллабирҙе (2 йәшлек) йәшәй.
1-се Май урамында 1774 йылда төҙөлгән йорт һаҡланған.
Элегерәк ауыл Аҙнай улусына (үҙәге — Көҫәпҡол) ингән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл Һәләүек йылғаһы буйында, ауылдан өс йөҙ метр самаһы бейеклектәге Арҡы-Ялан яҫы таулығы эргәһендә урынлашҡан. Үрге Этҡолдан тыш, Һәләүек йылғаһының икенсе ярында, ҙурайып киткән Этҡол ауылының бер өлөшө булған Түбәнге Этҡол ауылы тора.
Урамдары
Урам исеме :
Баралети сиркәүе
Баралети ғибәҙәтханаһы — Грузиялағы Ахалкалаки муниципалитетының Баралети ауылындағы XIII быуат грузин архитектураһы ҡомартҡыһы
Көнсығыш фасадындағы таштағы яҙыуға ярашлы, Баралети сиркәүе яҡынса 1213 йылда төҙөлгән. Әммә был дата боронғораҡ булған сиркәүҙең реконструкцияһына ҡарата ла булыуы мөмкин, сөнки был сиркәүҙең планы XI быуатта барлыҡҡа килә. Сиркәү һырлы таш блоктарҙан төҙөлгән ике ҡатлы базиликанан тора. Ҡыйығы таш черепица менән ябылған. Һәр фасадында бер тәҙрә бар. Стеналары кәрниздән. Үҙәк өлөшө пилястралар һәм аркалар менән уратып алынған ярым түңәрәк апсида, Көньяҡ яғы бәләкәйерәк ярым түңәрәк апсида менән тамамлана. XIX быуатта сиркәүҙең көнбайыш ситендә манара төҙөлә. Тышҡы күренешенең декоры ярлы, тик рельеф менән.
Баралети ҡорамы 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы, дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
Пава (Кудьма ҡушылдығы)
Пава  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кудьма йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Экспонента
Экспоне́нта — күрһәткесле функция, бында e — Эйлер һаны.
Билдәләмә
Экспоненциаль функцияға билдәләмәне төрлө эквивалент ысулдар менән бирергә мөмкин. Мәҫәлән, Тейлор рәте аша:
йәки сикләмә аша: . Бында x — теләһә ниндәй комплекслы һан.
Комплекслы экспонента
Комплекслы экспонента — f(z)=e^z формулаһы менән бирелгән математик функция, бында z комплекслы һан. Комплекслы экспонента ысын x үҙгәреүсәнле f(x)=e^x экспонентаның аналитик дауамы булараҡ билдәләнә: Формаль аңлатма билдәләмә бирәйек:. Шул рәүешле билдәләнгән аңлатма ысын һандар күсәрендә классик ысын үҙгәреүсәнле экспонента менән тап килә. Ҡоролоштоң тулыһынса дөрөҫлөгө өсөн e^z функцияһының аналитик булыуын иҫбат итергә кәрәк, йәғни e^z, сикләмәһе был функцияға тигеҙ булған ниндәйҙер рәткә тарҡала икәнде күрһәтергә кәрәк. Быны күрһәтәйек:
Был рәттең сикләмәһе булыуы еңел иҫбатлана: . Рәттең һәр саҡ сикләмәһе бар, шулай итеп, был рәттең һәр конкрет нөктәлә суммаһы f(z)=e^z аналитик функцияһының ҡиммәтен билдәләйәсәк. Берҙән-берлек теоремаһына ярашлы, килеп сыҡҡан дауам берҙән-бер була. Ошонан сығып, комплекслы яҫылыҡта e^z функцияһы һәр саҡ билдәләнгән һәм аналитик.
Вариациялары һәм дөйөмләштереүҙәр
Оҡшаш рәүештә экспонента ирекле ассоциатив алгебра элементы өсөн билдәләнә. Конкрет осраҡта шулай уҡ күрһәтелгән сикләмәләр бар икәнен иҫбатлау талап ителә.
Матрицалы экспонента
Квадрат матрицанан (йәки һыҙыҡлы операторҙан) экспонентаны формаль рәүештә, матрицаны ярашлы рәткә ҡуйып билдәләргә мөмкин: Шул рәүешле билдәләнгән рәттең теләһә ниндәй сикләнгән нормалы A операторы өсөн сикләмәһе бар, сөнки A: нормаһы экспонентаһы \exp \|A\|. өсөн рәт менән мажорлана (мажорируется). Тимәк, матрицаһынан экспонента һәр ваҡыт билдәләнә һәм үҙе матрица булып тора. Матрицалы экспонента ярҙамында коэффициенттары даими булған һыҙыҡлы дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сығарылышы күренешен еңел бирергә мөмкин: башланғыс шарты x(0)=x_0 булған тигеҙләмәһенең сығарылышы
h-экспонента
h-экспонентаны индереү икенсе бик яҡшы сикләмәгә нигеҙләнгән:
h\to 0 булғанда ғәҙәттәге экспонента килеп сыға.
Кире функция
Экспоненциаль функцияға кире функция — натураль логарифм. \ln x тип тамғалана:
Исмәғилева Асия Фәхретдин ҡыҙы
Биографияһы
Асия Фәхретдин ҡыҙы Исмәғилева 1952 йылдың 3 июлендә Башҡорт АССР-ының Шаран районы Наратаҫты ауылында тыуа.
1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1987 йылда «Тиофансульфоксидтың фармакотоксикологияһын өйрәнеү» темаһына кандидатлыҡ (Ҡазан, Ленин орденлы Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан ветеринария институты), 1997 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (Воронеж, Бөтә Рәсәй Патология, фармакология һәм терапия ғилми тикшеренеү ветеринария институты).
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығы малдарының һәм ҡош-ҡорттоң тәбиғи ҡаршы тороусанлығын һәм продуктлылығын өйрәнеүгә арналған. Исмәғилева ҡатнашлығында яңы антибиотиктар (политрил), иммуномодуляторҙар (полизон, глицирризин кислотаһы, пиримидин сығарылмалары һ.б.), тире ауырыуҙарын дауалау өсөн препараттар (тиофансульфоксид) эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә. 500‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт бар, һәм ул — 28 уйлап табыу авторы.
Уның етәкселегендә аспирантура уңышлы эшләп килә, 1 докторлыҡ, 12 кандадатлыҡ диссертациялары яҡланған.
«Урал дәүләт Ветеринария медицинаһы академияһы» (ФГБОУ ВПО)(г. Троицк) эргәһендәге докторлыҡ советы ағзаһы (Д.220.066.01): Рәсәй Федерацияһының ветеринария фармакологтары һәм токсикологтары ойошмаһының почетлы ағзаһы. Рәсәйҙең «Кеше һәм дарыу» темаһы буйынса 14 милли конгресы, Рәсәй аллергологтары һәм клиник иммунологтары милли конференциялары, шулай уҡ беҙҙең илдә сит илдәрҙә үткәрелгән 96 конференция эштәрендә ҡатнашып, Башҡорт ғалимдарының ветеринар фармакология һәм токсикология өлкәһендәге ҡаҙаныштарын лайыҡлы рәүештә күрһәтеүгә өлгәшә.
Китап графикаһы
Китап графикаһы — графика сәнғәтенең бер төрө. Уға, атап әйткәндә, китап иллюстрациялары, виньеткалар, заставкалар, башбиҙәктәр, тышлыҡтар, супертышлыҡтар һәм башҡалар инә. Боронғо һәм урта быуаттарҙан уҡ ҡулъяҙма китап менән һүрәт тарихы бәйләнеп килә, ә гравюра һәм литография үҫеше баҫма китаптан айырылмай. Боронғо донъяла шрифт барлыҡҡа килә, ул да графикаға ҡарай, сөнки хәреф график тамға булып тора.
Башҡортостанда китап графикаһының тарихы
Октябрь революцияһына тиклем Башҡортостанlf китап графикаһының ике йүнәлеше — мосолман ҡулъяҙма китабы һәм Европа, рус ҡулъяҙма, баҫма китап традициялары була. 1801 йылда Өфөлә губерна типографияһы, XIX быуаттың 60‑сы йылдары аҙағында шәхси типография асыла. Ошо шарттарҙа Башҡортостанда баҫма китап графикаһы үҫешә башлай. Типография оҫталары тәүге баҫмаларҙың биҙәүселәре лә була. Улар өлгөлө шрифтар, виньеткалар, орнаменттар ҡуллана, «анкер», «лавр», «сильвина», «француз» орнаменттары айырыуса йыш осрай.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы баҫмаларҙың титул биттәрендә Европа (классицизм, барокко, модерн, һуңғы осор авангарды) һәм көнсығыш стиль элементтарының берләшеүенән барлыҡҡа килгән синтетик художестволы өлгөләр ҡулланыла.