cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мядининкай замогы
Мядининкай замогы Мядининкай тораҡ пунктында (Вильнюс районы, Литва) урынлашҡан. Литвала майҙаны буйынса иң ҙур булған «кастель» тибындағы замок.
Тарихы
Замок XIV быуатта төҙөлә. Яҙма сығанаҡтарҙа 1385 йылдан телгә алына. Замок 2 гектар майҙанды биләй һәм тигеҙ булмаған дүртмөйөштө барлыҡҡа килтерә. Төньяҡ стенаһының оҙонлоғо — 128,7 м, көнсығыш — 161,2 м, көньяҡ — 127,7 м, көнбайыш стенаһының оҙонлоғо — 147,9 м. Замок тигеҙ урында төҙөлгән, төньяҡ стенаһы янынан — һаҙлыҡ. Стеналарҙың бейеклеге — 14-15 метр, нигеҙгә яҡын өлөшөнөң ҡалынлығы — 1,8—1,9 м, өҫкө өлөшө — 1,6 м. Төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә төп биш ҡатлы башня төҙөлгән. Көньяҡ башня тышҡы яҡтан тағы бер диуар менән ҡушыла. Башта дүрт ҡапҡа була (һәр стенала бер ҡапҡа).
Сигизмунд Герберштейн мәғлүмәттәренә ярашлы, 1517 йылда Медининкай замогы, күршеләге Крев замогы кеүек үк, ташландыҡ хәлгә төшкән була. Һуңынан унда дәүләт имениеһы бинаһы урынлаша.
Бөгөнгө замок
2004 йылдан замок Тракай тарихи музейына ҡарай. 2012 йылдың сентябрь аҙағында реконструкциянын һуң асыла, бында президент Альгирдас Бразаускастың һунар трофейҙары коллекцияһы һәм замок тарихына арналған экспозиция урынлашҡан.
Еловик (Еловая ҡушылдығы)
Еловик  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Еловая (Оло Еловая) йылғаһының һул ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лангенбергта сиркәү
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ләнкәран
Ләнкәран (йәки Лянкяран; Lənkəran, ) — Әзербайжандың көньяғында урынлашҡан ҡала. Ләнкәран районының административ үҙәге.
Географик урыны
Республиканың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Район территорияһы төньяҡтан — Кура-Араксинск уйһыулығы менән, ә көньяҡ-көнсығышта Каспий диңгеҙе менән сикләнеп, 38° төньяҡ киңлектә, 47° көнсығыш оҙонлоҡта ята.
Калтагиз
Калтагиз — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы
Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы (Саитгареев Арслангарей Саитгареевич) 1902 йыл - ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант.
Биографияһы
Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы 1902 йылда Башҡортостандың Дәүләкән районында тыуа. Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Көньяҡ-көнбайыш фронтта 112-се кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы составында һуғыша. Полктың хәрби аҙыҡ-түлек взводының командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 23-24 ноябрендә Сәйетгәрәев тапҡырлыҡ күрһәтеп һәм инициативалы эш итеп хәрби кәрәк -яраҡтар менән тәьмин итә, трофей арбаларҙы һәм сафтан сыҡҡан эйәһеҙ аттарҙы киң ҡуллана. Хәрби кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеүҙә бер ниндәй ҙә өҙөклөккә юл ҡуймай. Был хеҙмәте өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә
Грузин Бетанияһы
Пресвятая Богородица Раштыуаһы хөрмәтенә Бетания монастыры, күберәк Грузин Бетанияһы булараҡ билдәле (груз. ,  арамейҙан.  בית עניא Бейт-Аниа — «Вифаний») — Грузин православие сиркәүе   Мцхета-Тбилиси епархияһының  ирҙәр монастыры. Грузияла, Тбилисиҙан   алыҫлыҡта, Вере йылғаһы тарлауығында  Квевсети ауылына яҡын урынлашҡан.
Тарихы
Богородица Раштыуаһы ҡорамы бында  1200 йылдар тирәһендә, ә Изге Георгийҙың бәләкәй сиркәүе 1196  йылдарҙа төҙөлгән. Ҡорамдағы фрескалар ғәҙәттә 1207 йыл менән даталана. Әммә монастырь X быуатта төҙөлгән, ә аҙаҡ тик яңынан ҡоролған тигән фараздар бар. Шулай итеп, был батшабикә Тамара дәүерендәге күп һанлы монастырҙарҙың береһе, йәғни Кинцвиси монастыры менән бер үк ваҡытта төҙөлгән. Уның атамаһы палестин ҡасабаһы Бейт-Ания, шул уҡ рус версияһында Вифания, монастырҙы Орбели кенәздәре  төҙөгән тип иҫәпләнә. Артабан монастырь Бараташвили нәҫеленең кәшәнәһе була. Ваҡыт үтеү менән ул ташландыҡ хәлгә килә. 1850 йылдарҙа бында наместник Воронцовта хеҙмәт иткән осраҡлы рәүештә архитектор һәм рәссам Гагарин килә. Гагарин ярым емерек ҡорамды таба, уға үтеп инә һәм унда Тамараның һүрәте менән фреска таба. йәмәғәтселек монастырға иғтибар итә, уны таҙарталар, бер аҙ йүнәтәләр. һәм ул яраҡлы хәлгә килә.
Архитектураһы
Цилиндрик барабанда конус көмбәҙ менән тәре-көмбәҙле ҡорам, апостолдар һаны менән 12 тәҙрәле. Көньяҡ яҡтан аркалар менән портал төкәтеп эшләнгән, көнбайыш яғында башня булған тигән фараз бар. Ғибәҙәтхана ҡырсынташтан төҙөлгән, ул 800 йыл эсендә ярайһы уҡ юйылған һәм урыны менән яңыртып көпләнгән.
Төп ҡорамдың көнбайыш яғында тағы бер, 1196 йылда төҙөлгән ҙур булмаған Изге Геогргий ҡорамы  урынлашҡан.
Таха (Шача ҡушылдығы)
Таха  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишбаев Исмәғил Әбүбәкир улы
Ишбаев Исмәғил Әбүбәкир улы (1913 йыл — 24 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Биографияһы
Ишбаев Исмәғил Әбүбәкир улы 1913 йылда Башҡорт АССР-ының элекке Йомағужа, хәҙерге Мәләүез районы Кәшәлә ауылында (элекке Бөрйән районы биләмәһе) тыуа. Коллективлашыу башланғас бер ерән бейәһен биреп колхозға инә. Колхоздың иң алдынғы эшсеһе була. Миңһылыу исемле ҡыҙға өйләнеп ғаилә ҡоралар. Исхаҡ, Исламғол исемле улдары, Баныу исемле ҡыҙҙары тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 5 йәшлек улы Исхаҡ бер нисә ауылдашы менән ат егелгән санаға ултырып киткән атайын ауыл осона тиклем ултырып барып оҙатып ҡала. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына эләгә. Әлкә ҡалаһында һыбай йөрөп һуғыш күнекмәләре үтә. Әлкәлә һалдаттарға ашау наҡыҫ була, күптәр яҡындарына өйҙән ризыҡ алып баралар. Исмәғилгә лә атаһы Әбүбәкир ризыҡ алып барып ҡайта. Әлкәлә күнекмәләр үтеп бөткәс, аттарын айырым вагондарға, үҙҙәрен айырым вагондар менән көнбайыш фронтына ебәрәләр һәм һуғышҡа инәләр. Иң һуңғы хатында «Украина еренә еттек» тип яҙа. 1943 йылдың февраль айында хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында «ҡара ҡағыҙ» килә. Аҙаҡ ҡыҙы Баныу Өфө хәрби комиссариатына мөрәжәғәт итеп, Ишбаев Исмәғил Әбүбәкир улының 1943 йылдың 24 февралендә Харьков өлкәһе Старовер районы Поповка ауылында ерләнеүе тураһында мәғлүмәт ала. Ишбаев Исмәғилдең һәләк булыуы тураһында райондашы, Эткөсөк ауылынан Хажғәле исемле кеше былай тип хәтерләй: «Дошманға ҡаршы алышҡа алға барырға тигән команда булғас алға ынтылдыҡ, шул ваҡытта снаряд ярсығы Исмәғилдең эсенә тейҙе. Ул атынан ҡолап төштө. Туҡтап торорға мөмкинлек юҡ, приказ тик алға, унан һуң мин уны ҡабат күрә алманым». 1950-се йылдарҙа Кәшәлә ауылы халҡы төрлө яҡҡа күсенеп китеп бөтә. Ишбаевтар ғаиләһе Ғәлиәкбәр ауылына күсеп килеп төпләнә. Исмәғил Әбүбәкир улының өс балаһы ла ил күргәнде күреп үҫеп етеп, ғаилә ҡороп, балалар үҫтерәләр.
Люберцы
Люберцы (Люберцы) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.
23 июнь
23 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 174-се (кәбисә йылында 175-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 191 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Һөнәри байрамдар }}
Еңеү көнө (Әзербайжан)
Еңеү көнө (Zəfər Günü) — Әзербайжанда Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеү айҡанлы билдәләнгән байрам. Әзербайжан Республикаһы Президентының 2020 йылдың 2 декабрендәге бойороғо менән булдырылған, 8 ноябрҙә, Шуша ҡалаһын Әзербайжан контроленә ҡайтарған көндә билдәләнә. Эшләмәгән көн.
Тәүтарихы
2020 йылдың 27 сентябрендә Таулы Ҡарабахта күләмле хәрби бәрелештәр башланды. Улар ошо уҡ йылдың 10 ноябренә тиклем, Әзербайжан Президенты, Әрмәнстан премьер-министры һәм Рәсәй Президенты 2020 йылдың 10 ноябренән утты туҡтатыу тураһында белдереүгә ҡул ҡуйғанға тиклем дауам итә. Хәрби бәрелештәр барышында 5 ҡала (Джебраил, Физули, Зангилан, Кубатлы, Шуша), 4 ҡасаба һәм 240 ауыл Әзербайжандың Ҡораллы көстәре контроленә күсә, Әзербайжан-Иран сигенә контроль тергеҙелә. Шуша ҡалаһын алыу низағта хәл иткес ваҡиға була, һөҙөмтәлә һуғыш тамамлана һәм Әзербайжан был уңышын теркәп ҡуя.
Белдереүгә ярашлы, Әзербайжанға уның Нахичевань эксклавына Әрмәнстан аша коридор ярҙамында туранан-тура үтеү мөмкинлек бирелә. Бынан тыш, Кельбаджар районы — 2020 йылдың 15 ноябренә тиклем (һуңғараҡ Әрмәнстан яғының үтенесе буйынса Әзербайжан срокты 25 ноябргә ҡәҙәр оҙайтты), Агдам районы — 2020 йылдың 20 ноябренә ҡәҙәр, Лачын районы 2020 йылдың 1 декабренә тиклем ҡайтарылырға тейеш ине. Бөтә өс район да Әзербайжанға 2020 йылдың 1 декабренә ҡарай ҡайтарылды (киңлеге 5 саҡрымлыҡ Лачын коридоры ғына Рәсәй тыныслыҡ урынлаштырыу көстәре контролендә ҡалды).
Учреждение
2020 йылдың 2 декабрендә Әзербайжан Республикаһы Президенты Илһам Алиев Әзербайжан Республикаһында Еңеү көнөн булдырыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя, уға ярашлы йыл һайын Баҡы ваҡыты буйынса утты туҡтатыу һәм уның үҙ көсөнә инеүе тураһында белдереүгә ҡул ҡуйыу көнө Әзербайжанда Еңеү көнө булараҡ билдәләнергә тейеш ине. Икенсе көндө был бойороҡ ғәмәлдән сыға һәм президенттың яңы бойороғо менән 8 ноябрь Еңеү көнө тип иғлан ителә — был көндө Әзербайжандың Ҡораллы көстәре Шуша ҡалаһын тулыһынса контролгә алыу көнөнә тура килә, ә был, бойороҡ тексына рашлы, Әзербайжандың еңеүендә мөһим роль уйнай. Еңеү көнөн байрам итеү датаһын 8 ноябргә үҙгәртеү тураһында ҡарар, 10 ноябрҙә Төркиә Республикаһына нигеҙ һалыусы Мостафа Кәмал Ататөрктөң Хәтер көнөнә тура килеүгә бәйле ҡабул ителә.
Байрамды билдәләү
2021 йылдың ноябрендә Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеүҙең бер йыллығы билдәләнә. Ошо айҡанлы Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла урамдар буйлап халыҡ ағымы үтте, Баҡыла һәм Шуша ҡалаһында салют атылған. Киевта 14 билборд ҡуйылған, Молдовала Әзербайжан илселеге янындағы скверҙа барельеф ҡуйылған , Лондонда 6 бина һәм шулай уҡ Истанбулдағы Фәтих Солтан Мәхмәт һәм Яуыз Солтан Сәлим күперҙәре һәм Галата тарихи башняһы Әзербайжан флагы төҫтәре менән биҙәлгән.
Носов Михаил Михайлович
Носов Михаил Михайлович (1887—1960) — совет рәссамы, крайҙы өйрәнеүсе һәм этнограф,   1941 йылдан алып  СССР Рәссамдар союзы ағзаһы
Яҡут АССР-ының халыҡ рәссамы (1946), РСФСР -ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957).
Биографияһы
1887 йылдың 27 сентябрендә Яҡут өлкәһенең Мегино-Кангалас улусы Жабыл наслегында рухани ғаиләһендә тыуған. Уның бала сағы атаһы эш буйынса тәғәйенләнеш алған Амгин улусының Сулгачин наслегында үтә.
1920 йылдарҙа рәссам һәм бер үк ваҡытта крайҙы өйрәнеү буйынса белгес булараҡ эш башләй —боронғо әйберҙәрҙең зарисовкаларын эшләп,  Яҡутстандың күп райондарына йөрөй. «Саха кэскилэ» («Яҡуттарҙың киләсәге») йәмғиәтенең ағзаһы булып инә. Михаил Михайлович 1924—1947 йылдарҙа Яҡут республика тыуған яҡты өйрәнеү музейының ғилми һәм сәгнғәт-экскурсия эшмәкәрлегендә ҡатнаша. 1942—1959 йылдарҙа СССР ФА Яҡут милли-тикшеренеү базаһында кесе ғилми хеҙмәткәр була. Был йылдарҙа ул үҙенең төп эшен — XVII — XX быуат башында яҡуттарҙың материаль культураһы буйынса биш томлы атласын тамамлай, ул   кейем һәм биҙәүестәр, көнкүреш әйберҙәре, эш ҡоралдары, торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтылары, халыҡ орнаменты бүлектәренән тора. Байтаҡ эштәр авторы була, уның төп баҫмалары:
Үҙенең ижади эшмәкәрлегендә   Н.М. Носов һүрәт, графика, рәсем сәнғәте жанрында эшләй. Картиналары өсөн темаларҙы тарихи-этнографик һәм фольклор материалдарынан ала. Уның иң яҡшы һынлы сәнғәт әҫәрҙәре булып пейзаждар, бигерәк тә «Төньяҡ балҡышы», «Көҙ» һәм «Поляр төн» (1948), шулай уҡ «Эркээни үҙәне» һәм «Кулатта үҙәне» (1957) тора. 1938 йылда Яҡут крайҙы өйрәнеү музейы заказы буйынса рәссам боронғо эш ҡоралдарының һүрәттәр  серияһын әҙерләй, шулай уҡ традицион иген һуғыу, күбә һәм кәбәндәрҙе һаҡлау алымдарын һүрәтләй.
1960 йылдың 27 июлендә Якутскта вафат була. Ҡаланың Маганск зыяратында ерләнә
Электросталь
Электросталь (Электросталь) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Механика
Меха́ника (μηχανική — машиналар төҙөү сәнғәте) — физика бүлеге, материаль есемдәр хәрәкәттен һәм уларҙың бер-береһе менән тәьҫир итешеүен өйрәнеүсе фән; механикала хәрәкәт тип ниндәйҙер ваҡыт эсендә есемдәрҙең бер-береһенә ҡарата арауыҡтағы хәле үҙгәреүҙе атайҙар.
Механика фәне һәм уның бүлектәре
Механика фәне тураһында күренекле ғалим-механик Тарг Семён Михайлович теоретик механика дәреслегенең 4-се баҫмаһына инеш һүҙҙә былай ти: «Киң мәғәнәлә механика тип теге йәки был материаль есемдәрҙең хәрәкәтен һәм тигеҙләнешен һәм есемдәр араһында барған тәьҫир итешеү менән бәйле бөтә мәсьәләләрҙе өйрәнеүсе фән атала. Теоретик механика — механиканың хәрәкәттең һәм материаль есемдәрҙең үҙ— ара тәьҫир итешеүенең дөйөм закондарын өйрәнеүсе бүлеге, йәки, мәҫәлән, бер үк закондар Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе, ракета, йәки артиллерия снаряды осоуы өсөн бер үк төрлө дөрөҫмө (справедливы). Механиканың икенсе өлөшө — төрлө дөйөм һәм айырым техник фәндәр (дисциплиналар), улар төрлө конкрет ҡоролмалар, двигателдәр, механизмдар һәм машиналар йәки уларҙың өлөштәрен (деталь) проектлау һәм хисаплауға бағышланған».
Тағы өҫтәргә кәрәк, хәрәкәттең һәм материаль есемдәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе дөйөм закондарын тотош мөхит механикаһы (механика сплошных сред, йәки сплошной среды) — газ, шыйыҡса хәлендәге һәм ҡаты хәлдәге деформацияға бирешеүсе есемдәрҙең хәрәкәтенә арналған механиканың ҙур бер өлөшө өйрәнә. Академик Седов, Леонид Иванович билдәләгәнсә:
''«В теоретической механике изучаются движения материальной точки, дискретных систем материальных точек и абсолютно твёрдого тела. В механике сплошной среды … рассматриваются движения таких материальных тел, которые заполняют пространство непрерывно, сплошным образом, и расстояния между точками которых во время движения меняются»''.
Шулай итеп, механика түбәндәге фәндәргә бүленә:
Механиканы бер нисә бүлеккә бүлеп йөрөтөүҙә тағы ҡулланылған мөһим бер билдә теге, йәки был конкрет механик теория арауыҡ, ваҡыт һәм материя үҙенсәлектәре тураһында ҡараштарға таяна. Был билдә буйынса механика эсендә ошондай бүлектәр айырып йөрөтәләр:
Еңеү көнө (мәғәнәләр)
Еңеү көнө — күп мәғәнәле һүҙбәйләнеш.
Рсай
Рсай (Рсаево) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 926 кеше булған. Почта индексы — 452263, ОКАТО коды — 80230860001.
Тарихы
Ҡыр-Йылан улусының Лаяшты түбәһенә ҡараған Рсай ауылы Баҙы йылғаһы үҙәнендә урышлашҡан. Ауылға нигеҙҙе Йылан улусы общинаһының әүҙем ағзаһы Ырыҫ Тәмәйев һалған, тип фаразлана. Ул йыш ҡына милек буйынса бәхәсле эштәрҙе тикшергән ваҡытта үтескә аҡса биреп тороусы ла һәм аралашсы булараҡ та сығыш яһай. 1782 йылда аҫаба башҡорттар 50 йылға, йылына һәр ихатанан 10-ар тин түләү шарты менән, дәүләт крәҫтиәндәре сословиеһына ҡараған, яңыраҡ суҡындырылған сыуаштарҙы үҙ ерҙәренә индерә.
1843 йылда 328 башҡортҡа 720 бот ужым һәм 1664 бот яҙғы иген сәселә. Берәү 8 бот катуф сәсә. Ауылда 4 тирмән була (1870 г.).
Мәсет янында балаларҙы уҡытыу өсөн «училище» эшләй.
Рядовой Мәғәҙән Әбделлкәримов (1787 йылда тыуған) 1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се Башҡорт полкы составында һуғышҡаны өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә. Уның улдары: Мөхәмәтлатиф, Мөхәмәтвәли.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арабат уғы
Арабат уғы йәки Арабат мороно(Арабатська стрілка, Арабат бели, Arabat beli) — Башлыса ҡабырсаҡлы материалдан торған Ҡырым ярымутрауының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге тар һәм оҙон морон, Сиваш ҡултығын Азов диңгеҙенән айырып тора. Оҙонлоғо 100 километрҙан артығыраҡ, киңлеге 270 метрҙан алып 8 километрға тиклем.
География
Төньяҡтан Арабат уғын Арабат уғының дауамы булып торған ҙур булмаған Крячино утрауынан Йырын боғаҙы айырып тора һәм үҙ сиратында материктан тар Геник боғаҙы менән айырыла.Геник боғаҙ һәм Йырын боғаҙы аша Сиваш Азов диңгеҙенең һыуҙары менән тоташа. Көньяҡта морон Аҡ-Монай муйынынан башлана.
Административ бүленеш яғынан Ҡырым Республикаһы һәм Херсон өлкәһенә бүленә. Элек тулыһынса Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составына ингән. Морон территорияһында түбәндәге халыҡ йәшәгән пункттар - Херсон өлкәһенә ингән Геник Тау, Бәхетле, Уҡсы ауылдары, Күл буйы ҡасабаһы; Ҡырым Республикаһына ингән Тоҙло ауылы инә.
Бөгөн Арабат уғы ял урыны булып тора, йәй көндәре Азов диңгеҙенең һай урындарында һыу +29 градусҡа тиклем йылына, бром һәм йод иондарына туйынған һауа морондо ылыҡтырғыс итә.
Арабат уғының ҡалҡыуыраҡ һәм киңерәк төньяҡ өлөшөндә Туңған күл һәм Геник күл урынлашҡан. Һуңғыһынан тоҙ сығаралар.
Арабат уғы бөткән ерҙә Арабат ҡултығы урынлашҡан
Тарих
1920 йылда Перекоп-Чонгар операцияһы сиктәрендә Арабат уғы Ҡыҙыл армия тарафынан яуланған була.
Транспорт
Арабат уғындағы юлдың (дөрөҫөрәген әйткәндә Азов һәм Сиваштың ярҙары буйлап бер-береһенә параллель һуҙылған юлдар селтәренең) төп өлөшө - "кер йыуыу таҡтаһы" йәки "тараҡ" тип аталыусы, яҡынса 5-8 см бейеклектәге арҡыры һырттары булған һәм һырттар араһындағы алыҫлығы 30 см-ға тиклем булған ҡомло юл.
Көньяҡта Ҡырым ярымутрауы яғынан Тоҙло ауылынан һуң Ташлы ауылына тиклем - таш менән ҡапланған бик үк тигеҙ булмаған ҡомло юл.
Юл торошо бик насар булғанлыҡтан, уны урындағы халыҡ һәм Арабат уғында ял итеүсе автотуристар ғына файҙалана. Транзит автотранспортҡа урау маршрут - Автоюл М-18 һәм Автоюл М-17 трассалары менән файҙаланырға тәҡдим ителә.
Уҡта йәмәғәт транспорты Уҡсынан Геническка һәм Херсонға бер нисә маршрут рейсынан ғына тора, тимәк, уны бөтөнләй юҡ тип иҫәпләргә була. Ял итеүселәрҙең һәм тиристарҙың күпселеге шәхси транспорты менән файҙалана.
Элек Геническтан Арабат уғына 44 км оҙонлоҡтағы тимер юл тармағы илткән. Революцияға тиклемге карталарҙа ул аҙаҡҡы "Һыу менән тәьмин итеү" станцияһына тиклем күрһәтелгән, хәҙер Геническ Тауы ауылы эргәһе; 1950-се йылдарҙағы картала был тимер юл элекке халыҡ йәшәгән Яҫма хуторынан көньяҡтараҡ тамамлана (хәҙерге Херсон өлкәһе сигенән 1,8 км төньяҡ-көнбайышта), әлеге ваҡытта тимер юлдар Арабат уғына Геническ яғынан ингән ерҙә һаҡланған. Был тимер юл XX быуаттың 60-сы йылдарынан һуң һүтеп алынған.
Арабат уғы буйлап Рәсәй-Украина сиге үткәндән һуң был ерҙә үткәреү пункыты ойошторолмаған. Рәсәй ФСБ-ның 2014 йылдың 26 ноябрындағы 659-сы һанлы бойороғо менән Тоҙло ауылының төньяҡ сигенән алып Херсон өлкәһе сигенә тиклем Рәсәй сик буйы булдырылған.
Иҡтисад
Морондоң көньяҡ өлөшөндә тоҙ табыла.
Административ бүленеше
Административ бүленеш яғынан морон тәүҙә тулыһынса РСФСР-ҙың Ҡырым АССР-ы һәм УССР-ҙың Ҡырым өлкәһе составына инде. 1955 йылдың 3 мартынан морондоң төньяҡ өлөшө Херсон өлкәһенә бирелде.
Ҡырым Рәсәй Федерацияһына ҡушылғандан һуң Ҡырым Республикаһы менән Херсон өлкәһенең сиге Рәсәй-Украина сигенә әйләнде, ә Арабат уғының төньяҡ өлөшө Украина составында тороп ҡалды. 15 марттан Ҡырым Республикаһына инмәгән территорияның бер өлөшөн Рәсәй контролләне; Рәсәй менән Украина араһындағы контролләү сиге ул осорҙа Херсон өлкәһенең Уҡсы ауылының көньяҡ сиге буйлап үтә.
Әһәмиәте
Арабат уғы геологик үлсәм буйынса сабый бала йәшендә. Географик картала ул башлап 1650 йылда күренә.
Ғалимдар асыҡлауынса 1100-1200 йылдарҙа Сиваштың һәм Азов диңгеҙенең түбәнәйеүе менән бер рәттән улар араһында тар, оҙон кәртәнең барлыҡҡа килеүе күҙәтелә. Тап шул осорҙа һыуҙы парға әйләндереү ысулы менән тоҙ етештереүсе гигант "фабрика" эшләй башлай. Морон, 112 км-ға һуҙылып, төньяҡтан тик ҙур булмаған Йоҡа боғаҙын ғына ҡалдырып, Азов диңгеҙенең һыуын быуа. Бының һөҙөмтәһендә Сивашта, һыу морон буйлап төньяҡтан көньяҡҡа аҡҡанда тәбиғи парға әйләнеүе арҡаһында,тоҙҙоң концентрацияһы 16 тапҡыр арта.
Йыл һайын Сивашҡа Азов диңгеҙе һыуы менән 12 млн тонна тоҙ - бром, натрий, магний, башҡа әһәмиәтле минералдар берләшмәһе инә. Донъяла медицинала һәм косметика сәнәғәтендә киң ҡулланылыусы тәбиғи каротин алыу өсөн өс минераль сырье сығанағы бар - был Төрөкмәнстандағы Ҡара-Боғаҙ-Гол, АҠШ-тағы Ҙур Тоҙло күл һәм Сиваш.
Арабат уғының бөтә көнсығыш өлөшө Азов диңгеҙенә ҡарай һәм ҡомло һыу инеү урыны булып тора. Һөҙәк яр тулыһынса ваҡ ҡомдан тора. Һыу аҫты өлөшө тәрән түгел, 28 °C-30 °С-ҡа тиклем йылына, бөтөнләй йөҙә белмәгән һәм, айырыуса мөһим, балаларға оҙайлы диңгеҙ ванналары алырға мөмкинлек бирә. 2м һәм артығыраҡ тәрәнлек ҡоро ер ситенән 100 м алыҫлыҡта башлана. Пляж асыҡ диңгеҙгә ҡарай һәм хәүефһеҙ тулҡындарҙа йөҙөү уғата ҡәнәғәтләнеү кисерергә мөмкинлек бирә. Киреһенсә диңгеҙҙә штиль булғанда һыу аквариумдағы кеүек үтә күренә, тик башын эйеп кенә һыу аҫты донъяһын күҙәтергә теләүселәр бик күп табыла, Ә трубкалы битлек һәм аяҡҡа йөҙгөс кейеп  һай һыу аҫтында йөҙөргә теләүселәр тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Уларҙың күҙ алдында ғәжәйеп һыу аҫты донъяһы асыла: ваҡ диңгеҙ балығы көтөүе, пеленгас, глосса, үгеҙбалыҡ һәм башҡа диңгеҙ стихияһы тереклектәре.
Арабат уғында минераль һыуҙар табылған. Украина курортология һәм физиотерапия НИИ-һы тикшереүе буйынса, был һыуҙар, үҙҙәренең минераллашыуы, химик составы һәм йод, бром, кремний кислотаһы кеүек биологик актив мәтдәләре булыуы арҡаһында бальнеологик әһәмиәткә эйәләр. Был һыуҙарҙың ҡойоп алған ергә скважинанан 55 °C-65 °С температурала бирелеүе лә мөһим факт булып тора. Улар быуын, нервы системаһы һ.б. ауырыуҙарҙы дауалау өсөн ҡулланыла.
Шифалы эҫе һыуҙарҙан тыш Арабат уғы шифалы ҡойо запастарына бай. Улар күп миҡдарҙа Сальково, Геническ күлдәрендә, "Геническ" турбазаһы менән йәнәш урынлашҡан Крученое гирло боғаҙында табылған. Тағы ла бер көслө дауалау факторы булып бөтә уҡ буйлап урынлашҡан күлдәрҙең һәм ҡултыҡтың тоҙға бай шифалы һыуҙары тора.
Факттар
Арабат уғы территорияһында "Шундай матур кешеләр" нәфис фильмының геройҙары урынлаша (2013, реж. Дмитрий Моисеев). Бының өсөн кино төшөргән мәлгә диңгеҙ ярында ике өй төҙөлә.
Иҫкәрмәләр
-
Красногорск
Красногорск (Красногорск) — Рәсәй Федерацияһының Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Красногорск ҡала округы үҙәге.
Ҡала башлыҡтары: 25.01.2017—11.10.2018 — Радий Хəбиров.
Таложная
Таложная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мартынова Ольга Борисовна
Мартынова Ольга Борисовна (26 февраль 1962 йыл, Дудинка) — СССР шағиры.
Елтырева
Елтырева — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 332 км.
Мартынова Ольга Борисовна
Биографияһы
Ольга Борисовна Мартынова 1962 йылдың 26 февралендә тыуған, Ленинградта үҫкән. Ул Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтын рус теле һәм әҙәбиәте һөнәре буйынса тамамлаған. Институтта уҡыған сағында Э. Л. Линецкийҙың тәржемә семинарында уҡый, инглиз теленән Р. Киплинг һәм башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен тәржемәләй. «Һаҡлау камераһы (Камера хранения)» әҙәби төркөмөндә һәм шул исемдәге альманахта ҡатнаша. Мартынова шиғриәте өсөн иң әһәмиәтле тармаҡ булып обэриут — иртә Заболоцкийҙың, Введенскийҙың («Введенский» поэмаһы; 2004) шиғриәте тора. 1991 йылдан Майндағы Франкфуртта йәшәй. Өс немец теленә тәржемә ителгән шиғырҙар китабы сыға. Проза һәм эссе әҫәрҙәрен Мартынова Ольга Борисовна немец телендә яҙа. 2003 йылда «Wer schenkt wem was» (Verlag Rimbaud, Aachen) тигән әҙәбиәт тураһындағы һайланмалы эссе жыентығы, 2010 йылда — «Papageien Sogar uns überleben» (Droschl Literaturverlag, Graz) романы баҫылып сыға.
Елтырева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мартынова Ольга Борисовна
Биографияһы
Мартынова Ольга Борисовна — немец ПЕН-клубы ағзаһы.
Елтырева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мартынова Ольга Борисовна
Биографияһы
Ире — шағир, прозаик, әҙәби тәнҡитсе Олег Юрьев. Улы — Даниил Юрьев (нем. Daniel Jurjew ; тыуған 1988 йылда), рус әҙәбиәтен немец теленә тәржемә итеүсе (атап әйткәндә, Всеволод Петровтың проза китабын баҫтырып сығарған, 2019).
Эссеистика һәм әҙәби тәнҡит
Ольга Борисовна Мартынованың китаптарға рецензиялары, әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре, эсселары күбеһенсә немец телендә яҙыла һәм баҫтырыла. Ул немец телле («DIE ZEIT» (Гамбург), «Neue Zürcher Zeitung» (Цюрих), «Frankfurter Rundschau» алдынғы гәзиттәренең даими авторы, уның ике йөҙ тирәһе мәҡәләһе һәм шулай уҡ («Wer schenkt was wem», Aachen 2003) һайланған мәҡәләләре һәм рецензиялар китабы Германия, Швейцария һәм Австрия матбуғатында баҫылған.
Мартынова Ольга Борисовна рус телле әҙәби публицистикаға бер нисә ғауғалы "Neue Zürcher Zeitung"мәҡәләһе менән 2009 йылда килеп инә.
Мартынова Ольганың ҡайһы бер әҙәби эсселарын «Некоторое количество разговоров» селтәрле эссе журналында «Новая камера хранения» сайтында уҡырға мөмкин.
Танылыуы
Шиғырҙары рус теленән немец, инглиз, итальян, француз һәм албан телдәренә тәржемә ителгән. Эссе һәм мәҡәләләре (немец теленән) — рус, инглиз, испан, итальян, поляк, словак, дат һәм болгар телдәренә тәржемә ителгән. Прозаһы немец теленән инглиз һәм испан теленә тәржемә ителгән.
24 март
24 март — григориан стиле буйынса йылдың 83-сө (кәбисә йылында 84-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 282 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Батша Ростом мунсалары
Батша Ростом мунсалары (груз. აბანო როსტომ მეფის ) — Тбилисиҙа  тарихи Иҫке ҡала районында Кура йылғаһы яры эргәһендә тарихи-архитектура комплексы.
Батша Ростомдың берҙән-бер һаҡланған һарай комплексы өлөшө, 1795 йылда ҡаланың фарсы ҡыйралыштары ваҡытында емерелгән
Тарихы
Кураның уң ярында  батша резиденцияһы Картли  (1633—1658) һәм Кахети менән (1648—1656) хакимлыҡ иткән  батша  Ростом тарафынан төҙөлгән. Элек Метехи районында грузин батшалары йәшәгән.
1782 йылғы ҡала картаһында һарай мунсаһы дөйөм һарай комплексынан бүленә. 1802 йылда картала бөтә биләмәләр «Емерелгән батша һарайы» итеп күрһәтелә. Һарайҙың тергеҙелмәгән емереклектәре төҙөлөш материалдары итеп  таратып алына, һарай урыны яйлап төҙөлә,  1804 йылда емерелгән батша мунсаһында   Пробирный палатаһын урынлаштыралар. 1832 йылда иҫке түшәмдәре ҡойма ямғырҙар аҫтында емерелә һәм Палата икенсе урынға күсерелә.
1948 йылға тиклем мунсаның ҡыйығыИраклий II майҙаны буйлап 3-сө йорттоң ихатаһы булып хеҙмәт итә. 1958 йылдарҙа  башланған археологик эштәр был бинаны XVII быуатта төҙөлгән мунсалар булараҡ таныу мөмкинлеген бирә.
Һылтанмалар
Панорама местности
Иосиф Бродский
Иосиф Александрович Бродский (24 май 1940 йыл — 28 ғинуар 1996 йыл) — урыҫ шағиры, эссеист, драматург, тәржемәсе, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (1987), 1991—1992 йылдарҙа АҠШ-тың шағир-лауреаты. Шиғырҙарын башлыса урыҫ телендә, эсселарын — инглизсә яҙған.
Бала сағы һәм йәшлек йылдары
Иосиф Бродский 1940 йылдың 24 майында Ленинградта тыуған. Атаһы, СССР Хәрби-диңгеҙ флоты капитаны Александр Иванович Бродский (1903—1984), хәрби фотохәбәрсе була, һуғыштан һуң Хәрби-диңгеҙ музейының фотолабораторияһына эшкә инә. 1950 йылда демобилизациялана, бер нисә Ленинград гәзитендә фотограф һәм хәбәрсе булып эшләй. Әсәһе, Мария Моисеевна Вольперт (1905—1983), хисапсы булып эшләй. Әсәһенең бер туған апаһы Дора Моисеевна Вольперт — Ҙур драма театры һәм В. Ф. Комиссаржевская исемендәге театр актрисаһы.
Иосифтың сабый сағы һуғыш, блокада, һуғыштан һуңғы фәҡирлеккә тура килә һәм атайһыҙ үтә. 1942 йылда Мария Моисеевна Иосиф менән Череповецҡа эвакуациялана, Ленинградҡа 1944 йылда ҡайталар. 1947 йылда 203-сө мәктәпкә уҡырға бара, 1950 йылда 196-сы мәктәпкә күсә. 1953 йылда 7-се класҡа 181-се мәктәпкә бара һәм киләһе уҡыу йылында икенсе йылға ҡалдырыла. 1954 йылда Икенсе Балтик училищеһына ғариза бирә, ләкин алынмай. 276-сы мәктәпкә күсә һәм 7-се класта уҡыуын дауам итә. 1955 йылда ғаилә Мурузи йортонда «бер ярым бүлмә» ала.
Бродскийҙың эстетик ҡараштары 1940—1950 йылдарҙа Ленинградта формалаша. Бомбаларҙан ныҡ зыян күргән неоклассик архитектура, ҡала ситтәренең сикһеҙ киңлектәре, һыу, сағылыштарҙың күплеге, — уның бала сағы һәм йәшлегенең был тәьҫораттары менән бәйле мотивтар шағир ижадында ныҡлы урын ала.
1955 йылда, ун алты йәше тулмаҫ элек, етенсе класты тамамлап, һигеҙенсене башлағас, Бродский мәтәпте ташлай һәм «Арсенал» заводына фрезерсы уҡыусыһы булып урынлаша. Был ҡарар мәктәптәге хәлдәр менән дә, Бродскийҙың ғаиләгә аҡса яғынан ярҙам итергә теләүе менән дә бәйле була. Һыу аҫты диңгеҙселәре мәктәбенә инеп ҡарай, уңышһыҙлыҡҡа осрай. Ун алты йәшендә табип булырға ҡарар итә, бер ай өлкә дауаханаһының моргында прозектор ярҙамсыһы булып эшләй, шунан медицинанан баш тарта. Мәктәпте ташлағандан һуң биш йыл эсендә Бродский ҡаҙанлыҡта мейес яғыусы, маяҡта матрос булып та эшләй.
1957 йылдан Океангеология ғилми-тикшеренеү институтының геологик экспедицияларында эшсе була: 1957 һәм 1958 йылдарҙа — Аҡ диңгеҙҙә, 1959 һәм 1961 йылдарҙа — Көнсығыш Себерҙә һәм Төньяҡ Сахала. 1961 йылдың йәйендә Нелькан саха ҡасабаһында уның нервыһы ҡаҡшай, һәм уға Ленинградҡа ҡайтырға рөхсәт ителә.
Шул уҡ ваҡытта ул күп, ләкин буталсыҡ рәүештә уҡый — тәү сиратта, шиғриәтте, фәлсәфәүи һәм дини әҙәбиәтте, поляк һәм инглиз телдәрен өйрәнә башлай.
1959 йылда Бродский Евгений Рейн, Анатолий Найман, Владимир Уфлянд, Булат Окуджава, Сергей Довлатов менән таныша. 1959-60 йылдарҙа ул быға тиклем «промка»ға — Промкооперация Мәҙәниәт Һарайы (аҙаҡтан Ленсовет) эргәһендәге әҙәби берекмәгә ингән йәш шағирҙар менән яҡындан таныша.
1960 йылдың 14 февралендә Горький исемендәге Мәҙәниәт һарайында А. С. Кушнер, Г. Я. Горбовский, В. А. Соснора ҡатнашлығындағы "шағирҙар турниры"нда халыҡ алдында тәүге ҙур сығышы була. «Йәһүд зыяраты» («Еврейское кладбище») шиғырын уҡыу ғауға тыуҙыра.
1960-61 йылдар сигендә Бродский Ленинград әҙәби сәхнәһендә танылыу яулай. Давид Шраер-Петров яҙыуынса: «1961 йылдың апрелендә мин армиянан ҡайттым. Нева проспектында Илья Авербахты осраттым, ул миңә: „Ленинградта гениаль шағир Иосиф Бродский пәйҙә булды. <…> Уға егерме бер йәш. Ысынлап бер йыл яҙа. Уны Женька Рейн асты“ тип белдерҙе». 1961 йылдың авгусында Комаровола Евгений Рейн Бродскийҙы Анна Әхмәтова менән таныштыра. 1962 йылда Псковҡа барғанда ул Н. Я. Мандельштам, ә 1963 йылда Ахматовала Лидия Чуковская менән таныша. 1966 йылда Әхмәтова вафат булғас, дүрт йәш шағир, шул иҫәптән Бродский, хәтирәләр әҙәбиәтендә йыш ҡына «Ахматова етемдәре» тип телгә алына.
1962 йылда 22 йәшлек Бродский йәш рәссам Марина (Марианна) Басманова (рәссам П. И. Басмановтың ҡыҙы) менән таныша. Ошо ваҡыттан алып «М. Б.» хәрефтәре артына йәшерелгән Марианна Басмановаға шағирҙың күп әҫәрҙәре бағышлана.
1967 йылдың 8 октябрендә Марианна Басманова менән Иосиф Бродскийҙың улы Андрей Осипович Басманов тыуа. 1972—1995 йылдарҙа М. П. Басманова һәм И. А. Бродский хат аша аралаша.
Тәүге шиғырҙары
Үҙе әйтеүенсә, Бродский шиғырҙарҙы ун һигеҙ йәшендә яҙа башлай, әммә 1956—1957 тип билдәләнгән бер нисә шиғыр ҙа бар. Борис Слуцкий шиғриәте менән танышыу иң хәл иткес этәргес булып тора. «Пилигримдар», «Пушкин һәйкәле», «Раштыуа романсы» — Бродскийҙың тәүге шиғырҙарының иң билдәлеләре. Уларҙың күптәренә асыҡ сағылған музыкаллек хас, джаз импровизацияларының ритмик элементтарын күрергә була. Бродскийҙың һүҙҙәре буйынса, Цветаева һәм Баратынский, һуңыраҡ — Мандельштам уның ижадына йоғонто яһай.
Замандаштарынан уға Евгений Рейн, Владимир Уфлянд, Станислав Красовицкий йоғонто яһай.
Һуңыраҡ Бродский Оденды һәм Цветаеваны иң бөйөк шағирҙар тип атай, улар артынса Кавафис һәм Фрост бара, аҙаҡтан Рильке, Пастернак, Мандельштам һәм Әхмәтова.
Бродскийҙың тәүге баҫылып сыҡҡан шиғыры булып «Бәләкәй буксир хаҡында баллада» тора, ул ҡыҫҡартылған рәүештә «Костер» балалар журналында сыға (№ 11, 1962).
Эҙәрлекләүҙәр, суд һәм һөргөн
1963 йылдың 29 ноябрендә «Вечерний Ленинград» гәзитендә Я. Лернер, М. Медведев һәм А. Ионин ҡул ҡуйған «Окололитературный трутень» мәҡәләһе баҫыла. Авторҙар Бродскийҙы "әрәмтамаҡ йәшәү рәүеше"ндә ғәйепләйҙәр. Бродскийҙыҡы тип күрһәткән шиғри циататаларҙың икеһе Бобышев шиғырҙарынан алынған була, ә өсөнсөһө Бродскийҙың «Шествие» поэмаһының үҙе-үҙенә ҡаршы килгән Алдаҡсы балладаһынан. Был юлдарҙы авторҙар боҙоп күрһәтә. «Дуҫтарыңдың ватанын юл ыңғайы ярат» шиғыры фельетон авторҙары тарафынан ошолай боҙола: беренсе юл «Дуҫтарыңдың ватанын юл ыңғайы ярат» һәм аҙаҡҡыһы «Юл ыңғайы сит ватанды йәллә» юлдары бер юлға — «сит ватанды мин яратам» тип берләштерелә.
Был мәҡәләнең эҙәрлекләүҙәргә, һәм бәлки, ҡулға алыуға сигнал икәне асыҡ була. Шулай ҙа, Бродский һүҙҙәре буйынса, яла яғыу, һуңынан ҡулға алыу, суд һәм хөкөмдән нығыраҡ уның уйҙарын ул саҡта Марианна Басманова менән айырылыу биләй. Ул үҙенә ҡул һалып маташа.
1964 йылдың 8 ғинуарында «Вечерний Ленинград» гәзит уҡыусыларҙың «әрәмтамаҡ Бродскийға» яза биреүҙе талап иткән хаттарынан теҙмә баҫтырып сығара. 1964 йылдың 13 февралендә Бродскийҙы әрәмтамаҡлыҡта ғәйепләп ҡулға алалар. 14 февралдә камерала уны йөрәк өйәнәге тота. Ошонан алып Бродский гел стенокардия менән яфалана, ул шағирға ихтимал яҡын үлем хаҡында иҫенә төшөрөп тора. Шуға 33 йәшендә «Һаумы, минең ҡартайыуым!» һәм 40-та «Ни әйтергә ғүмер хаҡында? Оҙаҡ булып сыҡты» тип яҙа.
1964 йылдың 18 февралендә суд Бродскийҙы мәжбүри суд-психиатрия тикшереүенә ебәрергә ҡарар сығара. Унда шағир өс аҙна була һәм һуңынан: «… был минең тормошомдоң иң насар ваҡыты булды» тип билдәләй. Бродский хәтерләүенсә, психиатрия дауаханаһында уға «төрөү» ҡулланалар: «Төн уртаһында уяталар, боҙҙай һыуыҡ ваннаға сумдыралар, еүеш простыняға төрөп, батарея янына ҡуялар. Батарея эҫеһенән простыня кибә һәм тәнде ҡыҫа». Экспертиза һығымтаһында: «Холҡонда психопатик һыҙаттар бар, әммә хеҙмәткә яраҡлы. Шуға күрә административ саралар ҡулланырға мөмкин» тип яҙыла. Унан һуң судтың икенсе ултырышы була.
Бродский өҫтөндәге судтың ике ултырышы ла (Дзержинский суды судьяһы Савельева Е. А.) Фрида Вигдорова тарафынан яҙып алына һәм үҙнәшерҙә киң таралыу таба.
Судья: Һеҙҙең эш стажығыҙ?
Бродский: Яҡынса…
Судья: Беҙҙе «яҡынса» ҡыҙыҡһындырмай!
Бродский: Биш йыл.
Судья: Һеҙ ҡайҙа эшләнегеҙ?
Бродский: Заводта. Геологик партияларҙа…
Бродский: Бер йыл.
Судья: Кем булып?
Бродский: Фрезеровщик.
Судья: Ә ғөмүмән һеҙҙең белемегеҙ ниндәй?
Бродский: Шағир, шағир-тәржемәсе.
Судья: Ә һеҙҙе шағир тип кем таныны? Кем һеҙҙе шағирҙар исемлегенә индерҙе?
Бродский: Бер кем дә. (Ҡаршылыҡһыҙ). Ә кем мине әҙәм затына яҙып ҡуйҙы?
Судья: Ә һеҙ быға ҡайҙа уҡынығыҙ?
Бродский: Нимәгә?
Судья: Шағир булырға? Уҡытҡан… әҙерләгән… вуз тамамлап ҡараманығыҙ?
Бродский: Мин… мин быны белем аша алып була тип уйламағайным.
Судья: Ә нимә аша һуң?
Бродский: Минең уйымса, был… (ҡаушап) Хоҙайҙан…
Судья: Һеҙҙең судҡа ходатайствоғыҙ бармы?
Бродский: Мин үҙемде ни өсөн ҡулға алғандарын белергә теләр инем.
Бродский: Улайһа, минең ходатайствам юҡ.
1964 йылдың 13 мартында Бродский «әрәмтамаҡлыҡ» тураһындағы Указға ярашлы иң ҡаты яза бирелә — алыҫ урында биш йыл мәжбүри хеҙмәткә хөкөм ителә. Ул ҡарауыл аҫтында енәйәтселәр менән бергә Архангельск өлкәһенә ебәрелә һәм Норинская ауылында урынлаша. Бер интервьюла шағир был осорҙо үҙенең «иң бәхетле ваҡыты» тип атай. Һөргөндә Бродский инглиз шиғриәтен, шул иҫәптән Уистен Оден ижадын өйрәнә.
Төрлө эмигрант баҫмаларында («Воздушные пути», «Новое русское слово», «Посев», «Грани» һ.б.) йыш нәшер ителеүҙән тыш, 1965 йылдың сентябрендә ике шиғыры «Призыв» район йәштәр гәзитендә сыға.
Шағир өҫтөнән суд СССР-ҙа хоҡуҡ яҡлау хәрәкәте барлыҡҡа килеүҙең һәм сит илдәрҙә СССР-ҙағы кеше хоҡуҡтары буйынса хәлгә иғтибар артыуҙың бер сәбәбе булып тора. Фрида Вигдорова яҙмаһы «New Leader», «Encounter», «Figaro Litteraire» сит ил баҫмаларында сыға, Би-би-си буйынса уҡыла. Әхмәтованың ҡатнашлығында Бродскийҙы яҡлау буйынса йәмғиәт кампанияһыы алып барыла. Унда Фрида Вигдорова һәм Лидия Чуковская үҙәк урын алып тора. Йыл ярым дауамында улар бөтә фирҡә һәм суд инстанцияларына Бродскийҙы яҡлап хаттар яҙалар. Бродскийҙы яҡлап яҙылған хаттарға Д. Д. Шостакович, С. Я. Маршак, К. И. Чуковский, К. Г. Паустовский, А. Т. Твардовский, Ю. П. Герман ҡул ҡуя. Йыл ярым үткәс, 1965 йылдың сентябрендә, совет һәм сит ил йәмәғәтселеге баҫымы һөҙөмтәһендә (шул иҫәптән, совет хөкүмәтенә Жан-Поль Сартр һәм башҡа сит ил яҙыусыларының мөрәжәғәтенән һуң) һөргөн биш йылдан йыл ярымға тиклем ҡыҫҡартыла һәм Бродский Ленинградҡа ҡайта. Я. Гордин фекеренсә: «Совет мәҙәниәте корифейҙарының тырышлыҡтары власҡа бер ниндәй йоғонто яһаманы. „СССР-ҙың дуҫы“ Жан-Поль Сартрҙың Яҙыусыларҙың Еропа форумында совет делегацияһы „Бродский эше“ арҡаһында ауыр хәлдә ҡалыуы мөмкинлеге тураһында киҫәтеүе хәл иткес була».
Бродский уға (бигерәк тә көнбайыш киң мәғлүмәт саралары тарафынан) көсләп тағылған совет власы менән көрәшсе образына ҡаршылаша. А. Волгина яҙыуынса, Бродский «интервьюла совет психушкаһы һәм төрмәһендә күргән ауырлыҡтар тураһында һөйләргә яратмаған», уға күптәргә ҡарағанда еңелерәккә тура килгән, тип һанаған.
Тыуған ерендә аҙаҡҡы йылдар
Бродский 23 йәшлек егет булғанда ҡулға алына, ә 25 йәшлек еткән шағир булып ҡайта. Уға тыуған ерендә ете йыл йәшәргә ҡалған була. Өлгөргәнлек осоро етә, теге йәки был төркөмгә ҡарау ваҡыты үтә. 1966 йылдың мартында Анна Әхмәтова үлә. Тағы алдараҡ уны уратып алған йәш шағирҙарҙың "тылсымлы хор"ы тарҡала башлай. Бродскийҙың был йылдарҙа рәсми совет мәҙәниәтендәге хәл-торошон Әхмәтованың 1920—1930 йылдарҙағы йәки Мандельштамдың тәүге ҡулға алыныу алдындағы хәле менән сағыштырып була.
1965 йыл аҙағында Бродский «Ҡышҡы почта (1962—1965 шиғырҙары)» китабы ҡулъяҙмаһын «Совет яҙыусыһы» нәшриәтенең Ленинград бүлегенә тапшыра. Бер йыл үткәс, күп айҙарға һуҙылған йөрөүҙәрҙән һәм күп ыңғай эске рецензияларға ҡарамаҫтан, ҡулъяҙма кире ҡайтарыла. «Китаптың яҙмышы нәшриәттә хәл ителмәй. Ниндәйҙер мәлдә өлкә комитеты һәм КГБ был идеяны ғөмүмән һыҙып ташларға хәл итә».
1966—1967 йылдарҙа совет баҫмаларында шағирҙың 4 шиғыры донъя күрә (балалар журналдарынан тыш), шунан тынлыҡ осоро башлана. Лондондағы совет вәкиллеге Бродскийға Poetry International халыҡ-ара шиғри фестивалендә ҡатнашырға саҡырыуға «СССР-ҙа ундай шағир юҡ» тип яуа бирә.
Ысынында иһә был йылдар шиғри хеҙмәт менән үтә, был осорҙа яҙылған шиғырҙар аҙаҡ АҠШ-та сыҡҡан китаптарға («Сүлдә туҡталыш», «Гүзәл осор аҙағы» һәм «Августаға яңы стансалар») инә. 1965—1968 йылдарҙа Бродский үҙе бик мөһим һанаған «Горбунов һәм Горчаков» поэмаһы өҫтөндә эш бара. Халыҡ алдында һирәк кенә сығыштарҙан һәм таныштарының фатирҙарында уҡыуҙарҙан тыш, Бродскийҙың шиғырҙары үҙнәшерҙә ярайһы уҡ киң тарала. Александр Мирзаян һәм Евгений Клячкин Бродскийҙың шиғырҙарына йырҙар яҙа.
Ситтән ҡарағанда, Бродскийҙың тормошо был йылдарҙа сағыштырмаса тыныс бара, әммә КГБ уны күҙәтеп тора. Быға шағирҙың СССР-ға килгән сит ил журналистары, ғалим-славистарҙа ғәйәт ҙур танылыу яулауы ла сәбәп була. Унан интервью алалар, көнбайыш университеттарына саҡыралар (тәбиғи, хөкүмәт сит илгә сығырға рөхсәт бирмәй) һ.б. Бик етди ҡараған эше — тәржемәләрҙән тыш, Бродский «Аврора» журналында штаттан тыш рецензент, киностудияларҙа осраҡлы кәсептәр менән әҙерәк аҡса эшләй, хатта киноға ла төшә («Поезд в далёкий август» фильмында партияның ҡала комитеты секретары ролендә).
Сит илдә Бродскийҙың шиғырҙары урыҫ телендә лә, тәржемәлә лә, тәү сиратта, инглиз, поляк һәм итальян телдәрендә лә күренә тора. 1967 йылда Англияла авторлаштырылмаған тәржемәлә «Joseph Brodsky. Elegy to John Donne and Other Poems / Tr. by Nicholas Bethell» йыйынтығы сыға. 1970 йылда Нью-Йоркта «Сүлдә туҡталыш» («Остановка в пустыне») — Бродскийҙың күҙәтеүе аҫтында төҙөлгән тәүге китабы сыға. Шиғырҙар һәм башҡа әҙерлек материалдары илдән йәшерен рәүештә йәки дипломатик почта менән сығарыла.
Эмиграцияла
1972 йылдың 10 майында Бродскийҙы ОВИР-ға саҡырталар һәм һайлау алдына ҡуялар: йәки кисекмәҫтән эмиграцияға китергә, йәиһә «ҡыҙыу көндәр». Был метафора КГБ-ла һорау алыуҙар, төрмәләр һәм психиатрия дауаханаларын аңлатыуы мөмкин булған. Быға тиклем уға 1964 йылдың ҡышында ике тапҡыр психиатрия «тикшереүендә» ятырға тура килә, үҙе әйтеүенсә, был төрмә һәм һөргөндән ҡурҡынысыраҡ булған. Бродский китергә ҡарар итә. Был турала белеп ҡалған Владимир Марамзин уға бөтә яҙылғанын үҙнәшер әҫәрҙәр йыйылмаһын әҙерләү өсөн йыйырға тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә Иосиф Бродскийҙың тәүге һәм 1992 йылға тиклем берҙән-бер, әлбиттә, машинкала йыйылған әҫәрҙәр йыйылмаһы килеп сыға. Китер алдынан ул бөтә дүрт томды ла авторлаштырып өлгөрә. Эмиграцияны һайлағас, Бродский китеү көнөн кисектерергә тырыша, әммә властар шағирҙан тиҙерәк ҡотолорға теләй. 1972 йылдың 4 июнендә совет гражданлығынан мәхрүм ителгән Бродский Ленинградтан йәһүд эмиграцияһына тейешле маршрут буйынса Венаға оса.
Венаға килгәндән һуң ике көндән Бродский Австрияла йәшәгән У. Оденға бара. Уның менән бергә июнь аҙағында Лондонда Халыҡ-ара шиғриәт фестивалендә(Poetry International) ҡатнаша. Шунда уҡ Лондонда ул Исайя Берлин, Стивен Спендер, Шеймас Хини һәм Роберт Лоуэлл менән таныша.
1972 йылдың июлендә Бродский АҠШ-ҡа бара һәм Энн-Арборҙағы Мичиган университетында «саҡырылған шағир»(poet-in-residence) вазифаһын ҡабул итә, унда 1980 йылға тиклем эшләй. Ошо мәлдән СССР-ҙа урта мәктәптең тулы булмаған 8 класын тамамлаған Бродский артабанғы 24 йылын алты АҠШ һәм британ университеттарында профессор вазифаларын биләй. Ул урыҫ әҙәбиәте тарихын, урыҫ һәм донъя поэзияһын, шиғыр теорияһын уҡыта, лекциялар һәм шиғырҙар уҡып халыҡ-ара әҙәби фестивалдәрҙә һәм форумдарҙа, АҠШ, Канада, Ирландия, Франция, Швеция, Италия китапханалары һәм университеттарында сығыш яһай.
Йылдар менән Бродскийҙың һаулығы насарая, тәүге өйәнәге 1964 йылда һөргөндә булған шағир 1976, 1985 һәм 1994 йылдарҙа дүрт инфаркт кисерә.
Бродскийҙың ата-әсәһе ун ике тапҡыр улдарын күрергә барырға ғариза бирәләр, шундай уҡ үтенес менән АҠШ-тың конгессмендары һәм күренекле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре лә мөрәжәғәт итә, әммә, 1978 йылда Бродскийға асыҡ йөрәктә операция эшләгәндән һуң ҡарауҙа мохтаж булһа ла, ата-әсәһенә СССР-ҙан сығырға рөхсәт ителмәй. Улдарын улар башҡаса күрмәй. Әсәһе 1983 йылда вафат була, бер йылдан ашыуыраҡ ваҡыттан атаһы ла донъя ҡуя. Бродскийға уларҙы ерләргә килергә рөхсәт бирелмәй. Ата-әсәһенә шағирҙың «Часть Речи» китабы (1977), «Мысль о тебе удаляется, как разжалованная прислуга…» (1985), «Памяти отца: Австралия» (1989), «Полторы комнаты» эссеһы (1985) бағышланған.
1977 йылда Бродский АҠШ гражданлығын ала, 1980 йылда Нью-Йорк ҡалаһына күсеп килә, артабан ваҡытын Нью-Йорк һәм Массачусетс штатындағы Саут-Хэдли университет ҡаласығы араһында бүлә, унда 1982 йылдан ғүмере ахырына тиклем яҙғы семестрҙарҙа уҡыта. 1990 йылда Бродский итальян аристократкаһы, әсәһе яғынан урыҫ милләтле Мария Соццаниға өйләнә. 1993 йылда уларҙың Анна исемле ҡыҙҙары тыуа.
Шағир һәм эссеист
Бродскийҙың шиғырҙары һәм уларҙың тәржемәләре сит илдәрҙә 1964 йылдан алып баҫыла башлай. Шул ваҡытта уның исеме шағир өҫтөнән суд яҙмалары арҡаһында киң билдәле була. Уның Көнбайышҡа килеүенән алып шиғриәте даими рәүештә урыҫ эмиграцияһы баҫмаларында донъя күрә. Урыҫ телле прессанан да бигерәк, башлыса АҠШ һәм Англия журналдарында шиғырҙарының тәржемәләре баҫыла. 1973 йылда һайланма тәржемәләр китабы сыға. Әммә урыҫса яңы шиғыр китаптары 1977 йылда ғына сыға — был 1964—1971 йылғы шиғырҙарҙы үҙ эсенә алған «Гүзәл дәүер аҙағы» («Конец прекрасной эпохи»), һәм 1972—1976 йылдарҙа яҙылған шиғырҙарҙан торған «Телмәр өлөшө» («Часть речи»). Бындай бүленешкә тышҡы ваҡиғалар (эмиграция) түгел, ә үҙенең уйынса, ижадындағы үҙгәрештәр сәбәп була. «Бөтә ижадым минең кино һәм радио дәүерендә дан яулау өсөн түгел, ә туған телмәр, һүҙ сәнғәте өсөн», — ти ул бер шиғырында. Нобель премияһын алғас тотҡан телмәрендә ул: «Кем-кем, ә шағир һәр саҡ тел уның ҡоралы түгел, ә ул үҙе тел сараһы булып торғанын белә», — ти.