cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы
Филиалдары һәм уларҙың эшмәкәрлеге
Музей ғилми-фонд, ғилми-тикшеренеү эштәре алып бара, күргәҙмәләр ойоштора, ағартыу-пропаганда эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра, үҙ филиалдары һәм республиканың әҙәби музейҙары өсөн методик үҙәк булып тора, фәнни-тикшеренеү экспедициялары ойоштора, конкурстар, викториналар һәм әҙәби-музыкаль кисәләр үткәрә. Ҡала һәм республиканың уҡыу йорттары менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Музей китапханаһы китаптарҙан, ҡулъяҙмаларҙан, яҙыусыларҙың шәхси әйберҙәренән, билдәле бер тарихи дәүер элементтарынан һәм тағы башҡа бик күп экспонаттарҙан йыйылған.
Ҡына үләне
бохар ҡынаһы, ҡына гөлө  (Impátiens, Недотрога, Бальзамин) — ғаиләһендәге сәскәле үҫемлек. 500-ғә яҡын биологик төрҙө берләштерә, төньяҡ ярымшарҙа һәм тропиктарҙа таралған.
Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы
Арыҫлан Мөбәрәков музейы
Музейға 1994 йылда нигеҙ һалына. Музейҙа өс экспозиция залы бар: беренсе зал Асы ауылы тарихына, СССР-ҙың һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәковтың бала сағына арналған. Икенсе залы — артистың театр эшмәкәрлеге тураһында һөйләй. Өсөнсө зал халыҡ артисы ғаиләһенә һәм туғандарына бағышланған.
Ҡына үләне
Йылға буйҙарында үҫә. Япраҡтары, һабаҡтары һутлы.
Таралыуы һәм йәшәү мөхите
Тәбиғәттә был үҫемлек башлыса Азия һәм Африканың субтропик һәм тропик райондарында осрай.
Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы
Музей 1991 йылда шағир һәм мәғрифәтсе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың тыуған илендә, Ҡырмыҫҡалы районының Ибраһим ауылында асылған. Музей экспозицияһы башҡорт ғалимының тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында һөйләй. Музейҙа ғалимдың ҡулъяҙма нөсхәләре, документтарының күсермәләре, китаптары, шәхси әйберҙәре ҡуйылған.
Мифтахетдин Аҡмулла музейы
Музей 1981 йылда Миәкә районының Туҡһанбай ауылында, башҡорт шағир-мәғрифәтсеһе, башҡорт шиғриәте классигы Мифтахетдин Аҡмулланың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы асыла. Музейҙың тупланмаһында шағирҙың шиғырҙары йыйынтыҡтары, уның әҫәрҙәренән өҙөктәр, «Аҡмулла» журналдары бар. Шулай уҡ музейҙа төрлө музыка ҡоралдары ҡуйылған, шағир был музыка ҡоралдарында бик яҡшы уйнай белгән.
Шәйехзада Бабич музейы
Музей Әсән ауылында мәшһүр башҡорт нәфис һүҙ оҫтаһы Шәйехзада Бабичтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы асыла. Экспозицияла һынлы сәнғәт, графика, скульптура әҫәрҙәре, көнкүреш әйберҙәре, шағирҙың тормошо һәм ижады тураһында фотодокументаль материалдар, уның хаҡында китаптар, портреттар, шулай уҡ Шәйехзаданың һәм уның ғаиләһенең шәхси әйберҙәре бар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан музейҙары
Голенькая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тумья
Тумья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дөйә үләне
Дөйә үләне (Silybum, Расторопша) — ғаиләһендәге үләнле үҫемлектәр Ырыуы. Дөйә үләне (расторопша) шайтан таяғы үләненә оҡшаш, әммә япраҡтары киң һәм сыбар.
Ишмөхәмәт (Фёдоровка районы)
Тарихы
1842 йылда 169 кешегә ужым игене — 264, яҙғы иген 824 бот сәселә. Уларға 182 баш йылҡы, 340 баш һыйыр малы, 158 һарыҡ, 5 баш кәзә тура килгән. Бөтә ауылға 5 умарта булған.
Имән (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каса
Каса ( [пийале]; πύελος — ялғаш) — ҙур булмаған, тотҡаһыҙ сөм һауыт, йәйпәк ауыҙлы, төбө тарайып бөтә. Ярымшар йәки төбө ҡырҡылған конус рәүешле, эсе соҡор бәләкәй сеүәтә. Ул табынға ҡуйыу өсөн йәки ашамлыҡ һаҡлау өсөн бик күп халыҡтарҙа ҡулланыла. Б.э. тиклем 1-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһынан билдәле. Иң боронғо касалар ябай көршәк балсығынан эшләнгән булған.
Рәүеше
Касалар боронғо күсәбә халыҡтарҙың көнкүрешенә яйлаштырып эшләнгән. Тотҡаһыҙ соҡор һауыттарҙы өҫтө-өҫтөнә ҡуйып ултыртырға уңайлы, урынды күп алмай. Ҡыйбатлы касаларҙы, мәҫәлән, ҡытай фарфорын ватылмаһын өсөн махсус ҡаптарға, ҡумталарға һалып йөрөткәндәр.Ундай ҡумталар «чина-кап» тип аталған.
Икенсе мәғәнәһе
Ботаникала сәскә тажының тышынан уратып алған япраҡтары шулай уҡ каса тип атала.
Урал алды бөгөлө
Урал алды бөгөлө (Урал алды тирәсле бөгөлө, Урал алды  депрессияһы) — Урал йыйырсыҡлы системаһының эре геологик структураһы. Уралдың һәм Көнсығыш Европа платформаһындағы Рус плитаһы көнсығыш ситенең, шулай уҡ Печора һәм Баренц диңгеҙе метаплатформалы өлкәһенең йыйырсыҡтары араһында урынлашҡан 1-се дәрәжәле кире тектоник структура.
Төҙөлөшө
Урал алды тирәсле бөгөлө Моғажарҙан алып Баренц диңгеҙе ярҙарына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Бөтә оҙонлоғо — 2000 километр, Башҡортостан территорияһында — 525 километр, киңлеге — 70 километрға тиклем. Башҡортостанда Ҡаратау ҡалҡыуы Урал алды бөгөлөн төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәргә бүлә. Төньяҡ өлөшөндә — Йүрүҙән—Сылва депрессияһы, көньяҡ өлөшөндә Шихан—Ишембай биләне бүлгән Мораҡ депрессияһы менән Ағиҙел депрессияһы айырыла.
Урал алды бөгөлө кембрий алдының өҫкө өлөшө, палеозой һәм кайнозой ултырмаларынан тора. Урал алды бөгөлөнөң риф массивтары зонаһы кәүҙәләндергән көнбайыш сиген  әселе‑әртә йәшендәге платформа фацияһының карбонатлы тау тоҡомдары менән шул уҡ йәштәге депрессия фацияһының карбонатлы‑балсыҡлы тау тоҡомдарының алмашыныуы  билдәләй. Уға аҫҡы пермь һәм өҫкө карбон ҡатламдарының гравитацион киртләсе йәки флексура бөгөмө тап килә.
Урал алды бөгөлөнөң көнсығыш сигенә әртә ярусындағы тотош үҫештәге терриген тоҡомдарҙың карбон карбонаттарына алмашыныуы хас.
Аҫҡы пермь ултырмаларына геологик-геофизик тикшереүҙәр үткәреү һөҙөмтәһендә Урал алды бөгөлөнөң киңлек һәм меридиан зоналары билдәләнә.
Бөгөл көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай тышҡы, үҙәк һәм эске зоналарға айырыла.
Тышҡы зоналағы әселе‑әртә ҡатламдарында барьер тибындағы риф массивтары киң үҫешкән. Шихан—Ишембай биләнендә улар өлөшләтә ер өҫтөнә сыға, Ҡаратау яны районында, Ағиҙел депрессияһында һәм Йүрүҙән‑Сылва депрессияһының барлыҡ һуҙымында тулыһынса ер өҫтөндә ята.
Күмелеп ҡалған риф массивтарының күбеһе нефть һәм газ тоҙаҡтары булып тора, мәҫәлән, уларға Ишембай, Столяровка, Введеновка нефть ятҡылыҡтары инә.
Бөгөлдөң үҙәк зонаһына  көңгөр ярусының иң ҡалын тоҡомдары киҫелеше ҡарай.
Бөгөлдөң төньяғында өҙәр боҙоҡлоҡтар буйлап көнсығышҡа ҡарай платформа ҡапламаһы ултырмалары киртләсләп күмелгән. Бер нисә китләстә урта һәм өҫкө карбон ҡатламдарында нефть‑газ һәм нефть ятҡылыҡтары асылған (Мәтәле, Ҡыҙылбай, Әләгәҙ һ.б.).
Урал алды бөгөлөнөң көньяҡ өлөшөндә ҡаплау шыуҙырмалары күп, уларҙың алғы яғы буйлатып — кинйәбулат тибындағы теҙмә йыйырсыҡтар, артҡы өлөштәрендә тәйрүк тибындағы көмбәҙгә оҡшаш йыйырсыҡтар барлыҡҡа килгән. Ҡаплау шыуҙырмаһы өлгөһө — Ҡарлы—Волостновка—Тәүәкән ҡаплау шыуҙырмаһы, ул төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 220 километрға  һуҙылған. Был ҡаплау шыуҙырмаһын 3—8 километр оҙонлоғондағы, 1—3 километр киңлектәге асимметрик йыйырсыҡтар ҡатмарландырған. Йыйырсыҡтарҙың көнбайыш битләүҙәре текәрәк, уларға өҫкө франс‑турней, урта карбон һәм аҫҡы пермь ултырмаларындағы ятыштар менән Ҡарлы, Борон, Цветаевский, Сәлих, Кинйәбулат, Воскресенск, Волостновка һәм Тәүәкән нефть ятҡылыҡтары ҡарай.
Көньяҡ‑көнсығышта урта карбондың сатнаған коллекторҙарында көкөртлө водородлы газ ятҡылыҡтарын (Бөркөт, Исем, Һарытау, Подгорный) контролдә тотҡан ҡаплау шыуҙырмаһы табылған.
Бөгөлдөң эске зонаһы аҫҡы пермдең әртә һәм һаҡмар ярустарының иң ҡалын депрессия ултырма тоҡомдарынан тора, унда көңгөр ярусы тоҡомдары юҡ.
Тектоник төҙөлөшөн дә Йүрүҙән—Сылва депрессияһындағы ҡаплау шыуҙырмалары йыйылмалары билдәләй. Эске зона ҡаплау шыуҙырмалары ҡатмарлы төҙөлөш хаслө, улар менән бәйләнгән йыйырсыҡтар оҙонораҡ, битләүҙәре текәрәк.
Эске зонала Йүрүҙән—Сылва депрессияһы сиктәрендә Апут газ ятҡылығы асылған.
Гришкина
Гришкина — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таловая йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Әҫпе еләге
Әҫпе еләге (Chenopódium foliósum земляничный шпинат) — алабуталар ғаиләһендәге үләнле үҫемлек.
Әҫпе еләге баҡса ҡырҙарында, тиреҫле, дымлы, күләгә урындарҙа үҫә. Элек уның ҡыҙыл емешен аллергияға ҡаршы дауа итеп файҙаланғандар .
Өфө яйлаһы
Өфө яйлаһы — Көньяҡ һәм Төньяҡ Урал алдындағы яйла. Башҡортостанда, Пермь крайында һәм Свердловск өлкәһендә Ҡариҙел йылғаһы бассейнында урынлашҡан, төньяҡтан көньяҡҡа табан яҡынса 265 километрға һуҙылып ята.
Яйланың бейеклеге — 350—450 м (иң бейек урыны — 517,9 м). Көнсығышта ул 100 м бейеклегендәге һикәлтә менән сикләнгән, көнбайышта яйла һөҙәк итеп түбәнәйә һәм Көнсығыш Европа тигеҙлегенә барып тоташа.
Ҡасандыр Өфө яйлаһы территорияһы океан төбө булған, шунлыҡтан ул күбеһенсә ултырмалы тау тоҡомдарынан тора. Геологик планда яйла карстланған, әҙ карстланған һәм бөтөнләйе менән карстланмаған ҡатлы-ҡатлы бәлеште хәтерләткән тау тоҡомдарынан тора.
Шулай ҙа Өфө яйлаһының төп тау тоҡомдары — һыу менән йыуылыусы эзбизташ. Яйла аша ағыусы йылғалар бик күп түгел. Иң төп, әһәмиәтлеләре — Ҡариҙел һәм уның ҡушылдыҡтары: төньяҡта — Әй, Сарс, Төй; көнсығышта — Әй, Бәрәшке, Йөрүҙән, Сей Кирзә, Яманйылға, Шарауар, Эҫем; көнбайышта — Байҡы, Өрөш, Иреш. Уларҙың ҡайһы берҙәре, миллион йылдар буйына яйланың тәнен ныҡ киҫеп инеп, тәрән каньондар барлыҡҡа килтергән.
Карст барлыҡҡа килгеү процесы ныҡ үҫешкәнлектән, Өфө яйлаһында даими инештәр осрамай, ә бары тик ҡар ирегәнлектән һәм ямғырҙарҙан хасил булған ваҡытлыса һыу ағымдары ғына бар. Барлыҡ һыу төрлө соҡорҙар һәм һыу батыштары аша ер аҫтына төшөп юғала. Ҡайһы саҡ йылғалар ҙа бөтөнләйе менән ер аҫтынан аға. Мәҫәлән, Яманйылға үҙенең башында бер нисә урында ер аҫтына төшөп китә һәм, бары тик 60 километр араны ер аҫтынан үткәс кенә, Ҡыҙыл шишмә булып ер өҫтөнә килеп сыға. Унан башҡа тағы ла Сәүле, Асҡан һәм башҡа йылғалар ҙа шундайҙарҙан.
Өфө яйлаһының барлыҡ киңлеге лә тәрән, ҡоро үҙәндәрҙән тора. Өфө яйлаһының үҙәндәре бер береһе менән тоташҡан. Элекке масштаблы урман эшкәртеү заманында был үҙәндәрҙә тар киңлекле тимер юлдары селтәре төҙөлгән булған.
Өфө яйлаһы киң япраҡлы һәм ҡара энәле ағастар үҫкән урмандар менән ҡапланған. Өфө яйлаһының мул урман байлыҡтары ХХ быуаттың беренсе яртыһында махсус йәшәүселәр көсө тарафынан күпләп, масштаблы рәүештә эшкәртелгән. 1990 йылға тиклем тар киңлекле тимер юлы менән Ҡыҙыл шишмә ауылы янына ағас ташылған.
Өфө яйлаһы территорияһында «Аскинский (Асҡын)», «Первомайский (Беренсе май)» заказниктары ойошторолған. Ҡыҙыл шишмә һыу сығанағы, Һыбаҡай ҡаяһындағы мәмерйәләр, Яманйылға һәм Сәрүә йылғалары тәбиғәт ҡомартҡылары булып һанала.
Тунга (Мулымья ҡушылдығы)
Тунга  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 556 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петрич (ҡала)
Петрич (болг. Петрич) — Болгарияның Благоевград өлкәһендәге ҡала. Петрич общинаһының административ үҙәге. Благоевград ҡалаһының үҙәгенән яҡынса 70 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. 2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы ҡалала 28 902 кеше йәшәгән. Петрич — халыҡ һаны буйынса Благоевградтан һуң өлкәлә икенсе ҡала. Болгарияның көньяҡ-көнбайышында Петрич һөҙәгендә, Греция һәм Македония сигенән алыҫ түгел, Беласица тауҙарының төньяҡ битләүҙәрендә ята. Ҡала эргәһендә Струмешницы йылғаһының ҡушылдығы Луда Мара йылғаһы аға.
Бейеклеге диңгеҙ кимәленән 130-305 метр, урта диңгеҙ буйы климаты хас. Уртаса йыллыҡ температура +13,9 °C,   уртаса ғинуар температураһы +2,6 °C, июлдә уртаса температура +25,6 °C. Уртаса яуым — төшөм күләме - 670 мм, ҡышын максимум — 204 мм, ә йәйен —  103 мм. Ҡышын ҡар юҡ тиерлек, ә йәй шаҡтай эҫе.
Тарихы
Археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәләре буйынса яҡын тирә биләмәләрендә бер нисә боронғо   фракия ултыраҡтары асыҡланған. Петрич урынында беренсе ултыраҡтар X—XI  быуаттарҙа барлыҡҡа килгән, ә әһәмиәтле тораҡ пункты һәм төбәк үҙәге булараҡ ул XII—XIV быуаттарҙа була.
Беренсе Болгар батшалығы составына Петрич крайы  837 йылда   Персиан хандың Византия менән һуғышы һөҙөмтәһендә инә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Миус-фронт
«Миус-фронт» — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Миус йылғаһының көнбайыш ярында вермахтың нығытылған оборона һыҙығы. 1941 йылдың декабрендә төҙөлгән.
Совет ғәскәрҙәре ике тапҡыр «Миус-фронт» һыҙығын өҙөргә маташа: 1941 йылдың декабренән 1942 йылдың июленә тиклем һәм 1943 йылдың февраленән алып авгусҡа тиклем. Уларға был 1943 йылдың авгусында Донбасс һөжүме операцияһы ваҡытында ғына мөмкин була, ул саҡта Көньяҡ фронт ғәскәрҙәре Куйбышево ҡасабаһы районында немец ғәскәрҙәре оборонаһы һыҙығын өҙә. . Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса «Миус-фронтта» Ҡыҙыл Армияның дөйөм юғалтыуҙары (һәләк булғандар, яралылар, әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар) 150 мең тирәһе кеше тәшкил итә.
Нығытманың тасуирламаһы
Оборонаның төп һыҙығы Аҙау диңгеҙенең яры буйынан Таганрогтан көнсығышҡа ҡарай башлана, артабан Миус йылғаһы буйлап үтә, был һыҙыҡтың исемен бирә.
Һыҙыҡ нығытмаларының тәрәнлеге урыны менән 11 километрға етә. Миус йылғаһы буйында һыҙыҡ йылғаның бейек уң яҡ ярынан үтә. Шулай уҡ Донецк һырттарына хас булған текә ярҙар, бейеклектәр, йырындар һәм ҡаялар ҡулланыла. Шул иҫәптән, оборона системаһына Донецк өлкәһе Шахтёр районының Сауровка ауылы янындағы бейеклек — Саур-Ҡәбер ҡурғаны ҡулланыла.
Оборона өсөн 40-50 километр киңлегендәге һыҙатта барлығы 800 самаһы тораҡ пункты йәлеп ителә. Оборонаның икенсе һыҙығы Крынка һәм Мокрый Еланчик йылғаларының уң яҡ ярҙары буйлап һәм Красный Кут, Мануйловка, Андреевка тораҡ пункттары аша үтә. Оборонаның өсөнсө һыҙығы Кальмиус йылғаһының уң яҡ яры буйлап Сталино, Макеевка һәм Горловка аулыдарынан көнсығышҡа ҡарай үтә. Әммә был нығытмалар һуғыштарҙа ҡулланылмай.
Нығытмалар ҡороу өсөн рельстар, шахталарҙағы складтарҙан ағастар ҡулланыла, урындағы халыҡтың йорттары һүтеп алына. Оборона һыҙығы төҙөлөштәрендә граждан халҡы, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙар, балалар һәм ҡарттар йәлеп ителә.
Доттар һәм дзоттар сылбыры, пулемёттар ояһы һәм артиллерия позициялары төҙөлә. Яландарға миналар һалына, траншеялар, танкыға ҡаршы йырындар ҡаҙыла һәм сым кәртәләр ҡуйыла. Мина яландарының киңлеге 200 метрҙан да кәм булмай. Дот һәм дзоттарҙың тығыҙлығы квадрат километрға 20-30-ға тиклем етә.
1941 йылдың көҙө — 1942 йылдың яҙы
Миус йылғаһы сигенә немец армияһы (Клейстың танк төркөмө) 1941 йылдың октябрь урталарында сыға: 17 октябрендә Таганрог баҫып алына. Көҙгө юлһыҙлыҡ һәм яғыулыҡ запастарының кәмеүе тотҡарланырға мәжбүр итә ."Көньяҡ" төркөмө командующийы фельдмаршал Герд фон Рундштедт ҡыш етер алдынан һөжүм итеүҙе кәрәкле тип һанамай. Шуға күрә Миус йылғаһында нығытмалар һыҙығын төҙөү башлана. Әммә Гитлер һөжүм итеүҙе дауам итергә ҡуша, һәм 17 ноябрҙә Клейст танкылары Дондағы Ростовҡа йүнәлә. Көсөргәнешле аҙна алышынан һуң Ҡыҙыл Армияның ҡаршылығы юҡҡа сыға һәм 20 ноябренә ҡарай төндә немец ғәскәрҙәре ҡалаға инә.
28 ноябрҙә совет ғәскәрҙәре С. К. Тимошенко командованиеһы аҫтында ныҡышмалы, ҡан ҡойошло һуғыштан һуң Дондағы Ростовты яңынан яулай. Рундштед Гитлерҙан ғәскәрҙәрен Миуста әҙерләнгән оборона сигенә алып барырға рөхсәт һорай, әммә рөхсәт ала алмай. Шуға ҡарамаҫтан, китеүгә бойороҡ бирелә, бының өсөн Рунштедт шул уҡ көндә командованиенан ситләтелә. «Көньяҡ» төркөмөнөң яңы командующийы Вальтер фон Райхенау урынға килеп, сигенеүгә бойороҡто раҫлай. Миус сиген 17-се ялан армияһы киләһе 1942 йылдың яҙында Кавказға һөжүм башланғанға тиклем тота.
1942/43 ҡышы
Миус-фронтта вермахтың оборонаһы 1942 йылдың июленә тиклем дауам итә, Ҡыҙыл Армияның Харьков янындағы уңышһыҙ һөжүменән һуң немец командованиеһы Кубань һәм Кавказға һөжүм башлай. 24 июлдә 17-се армия частары яңынан Ростовҡа инә. Был юлы совет ғәскәрҙәре ҡаланы тотоп ҡала алмай, был 227 -се бойороҡтоң «Бер аҙым да артҡа!» тексында ла биләдәләнә.
1942 йылдың декабрендә Сталинград аҫтында Паулюстың 6-сы армияһы ҡамалғандан һуң, вермахт төркөмөнә Кубанда һәм Төньяҡ Кавказда («А» армияһы төркөмө) ҡамау янай, сөнки Сталинград районындағы Ҡыҙыл Армия частары, Дондағы Ростовҡа күпкә яҡын була, унан аша төркөмдөң Көнсығыш фронттың башҡа частары менән бәйләнеше үтә.
Гитлер Кавказдан 1942 йылдың 27 декабрендәсигенергә бойора, Ҡыҙыл Армия көстәре был ваҡытта инде Ростов ҡалаһынан ныҡ яҡында була. 1943 йылдың ғинуары дауамында ҡала эргәһендә көсөргәнешле һуғыштар дауам итә. Шулай ҙа вермахт Ҡыҙыл Армия ҡыҫымына сыҙай: 1-се танк армияһы ҡамауҙан сыға һәм Дон аша сығып ҡотола. Бынан һуң немец ғәскәрҙәре Дондағы Ростовты ҡалдыра (1943 йылдың 14 февралендә азат ителә) һәм яңынан Миус-фронт һыҙығына китә, унда 1943 йылдың йәйенә тиклем нығына.
Миус-фронтты өҙөү
Миус-фронтты өҙөүгә әҙерлек 1943 йылдың майында башлана. Һөжүмдә Көньяҡ фронт берләшмәләре ҡатнаша.
17 июль — 2 август
17 июлдә совет ғәскәрҙәре өс гвардия механизацияланған корпустары (төньяҡтан көньяҡҡа 1, 4-се һәм 2-се мех.корпустар) 31-се гвардия пехота корпусы ярҙамы менән вермахтың 6-сы армия фронтын өҙә һәм Степановка һәм Мариновка ауылдары районында Миустың көнбайыш ярындағы плацдармды биләй. Хәүефте бөтөрөү өсөн, немец командованиеһы тиҙ арала көньяҡ йүнәлештәге башҡа участкаларҙан танк частарын йыя. Харьков янынан, унда алыштар дауам итеүгә ҡарамаҫтан, «Райх Дас» һәм «Тотенкопф» СС танк дивизияһы күсерелә. 6-сы армия резервынан Миус-фронтҡа яңы барлыҡҡа килгән 23-сө танк дивизияһы йүнәлтелә. Көньяҡ флангыны 294-се пехота дивизияһы һаҡлай.
18 — 31 авгусы
18 августа Көньяҡ фронт ғәскәрҙәренең һөжүме башлана. Алдан 70-минут артиллерия әҙерлеге үткәрелә, унда 1500 артиллерия орудиеһы һәм миномёты ҡатнаша. Артиллерия әҙерлегенән һуң 5-се удар армия һөжүм башлай. Танк ылар һөжүм итә, улар алдынан мина яланын үтеүҙе күрһәтеп, саперҙар бара, сөнки төтөн һәм саң арҡаһында саперҙар ҡуйған билдәләрҙе танкистар күрмәй. Танк артынан пехота бара. Һөжүмгә һауанан «Ил» самолеттары — 7-се штурмлау авиация корпусы штурмовиктары ярҙам итә. Миус-фронтта 8-9 километрға тиклем үтеп инә.
19 августа Куйбышево ауылы янында генерал-лейтенант Т. И. Танасчишин етәкселегендә 4-се гвардия механизацияланған корпус фронт һыҙығынан 20 километр алға сыға. Уларҙың танкылары Амвросиевкаға яҡынлаша. 24 километрға тиклем үтеп инә һәм оборонаның икенсе һыҙығына яҡынайып, 16 км тиклем фронтты өҙөүгә өлгәшә
20 һәм 21 августа немец ғәскәрҙәренең контрһөжүменән һуң совет ғәскәрҙәре бер аҙ сигенә. 22-26 августа Германия командованиеһы Ҡырымдан 13-сө танк дивизияһын күсерә. Фронттың күрше участкаларынан подразделениелар туплап, немецтар флангынан һөжүм итә һәм һөжүм итеүселәрҙе ҡамарға маташа.
27 августа Амвросиевка, Оло Мешково һәм Благодатный ауылдары азат ителә.
Саур-Могилы штурмы совет ғәскәрҙәре тарафынан 1943 йылдың 28 авгусында башлана. Штурмлауҙа гвардия полковнигы Семен Самуилович Левин етәкслегенәге 96-сы гвардия уҡсылар дивизияһы ҡатнаша. 29 августа артиллерия һөжүменән һуң совет ғәскәрҙәре түбәне баҫып ала, әммә немецтарҙың утар йүнәлешендәге контратакалары (хәҙер Сауровка ауылы) һөжүмде ҡыҫырыҡлай. Бейеклек иртәнсәк 31 августа алына. Бейеклекте алғандан һуң совет ғәскәрҙәре Снежный һәм Чистяково (хәҙер Торез) йүнәлешенә сигенеүсе немец ғәскәрҙәре эҙәрлекләүҙе дауам итә.
Әһәмиәте
Миус-фронт Ҡыҙыл Армияның көньяҡ йүнәлешендә алға барыуын оҙаҡҡа тотҡарлай. Әгәр Дондағы Ростов 1943 йыл дың февралендә азат ителһә, Таганрог бары тик шул уҡ йылдың 30 авгусында азат ителә Бының менән бер үк ваҡытта, Миус-фронт вермахтың билдәле көстәрен үҙенә йүнәлтә, шулай итеп Ҡыҙыл Армияның башҡа йүнәлештәрҙә дөйөм уңышына үҙ өлөшөн индерә.
1943 йылда Көньяҡ фронттың июль һөжүме Германияға Курск дуғаһынан Миус-фронтҡа өс танк дивизияһын күсерергә мәжбүр итә, был да Курск алышы һөҙөмтәһендә сағыла. 1943 йылдың 30-31 июлендә Ҡыҙыл Армия частарының Миус-фронтты өҙөргә маташыуында элиталы СС танк корпусы Прохоровская янындағы ике аҙна элегерәк алышҡа ҡарағанда күберәк кешеләрен һәм техникаһын юғалта. Миус-фронттағы юғалтыуҙар шул тиклем күп була, бер һәләк булған немец һалдатына Ҡыҙыл Армияның ете-һигеҙ һалдаты тура килә.
Ватан тарихында һәм әҙәбиәтендә күп йылдар миус һуғышындағы мәғлүмәттәр һәм юғалтыуҙар йәшерен тотола, ә Миус-фронтының әһәмиәте һәм «бәләкәй Сталинград» тип танылған урында яугирҙәрҙең ҡаһарманлығы тураһында бөтә мәғлүмәт рәсәй халҡының төп массаһы өсөн билдәһеҙ була һәм баһаланмай ҡала.
Миус-фронттағы һуғыш тураһында хәтер
''Туҡта, иптәш! Һин йәшәгән тыныс тормош өсөн һәләк булған халҡыңдың батырҙары ҡаны менән һуғарылған ергә баш эй. Бер кем дә бер нәмә лә онотолмаған''.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Әлеге ваҡытта «Якорь» райондың символы һәм иҫтәлекле урыны, шулай уҡ был бейеклектә һәләк булыусылар тураһында иҫтәлек булып тора. Бында тантаналы саралар үтә, уҡыусылар һәм йәштәр килә.
2008 йылда, Миус-фронтты өҙөүҙең 65 йыллығы хөрмәтенә бында 1943 йылдың авгусы ваҡиғаларының хәрби-тарихи реконструкцияһы үтә.
Тауҙы штурмлағанда өлкән сержант Павел Пудовкин Александр Матросовтың батырлығын ҡабатлай, ул доттың амбразураһын кәүҙәһе менән ҡаплай, был полк яугирҙәренә һөжүмде дауам итергә һәм был участкала Миус-фронтты өҙөргә мөмкинлек бирә. Өлкән сержант Павел Пудовкинға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Миус ерҙәрен азат итеүҙә ҡатнашҡан бөтә совет яугирҙәренең батырлығына храм-һәйкәл. Урындағы халыҡтың башланғысы һәм иғәнәһенә төҙөлгән. Храм диуарҙарына киләсәктә алтын хәрефтәр менән Миус янын һаҡлаусылар һәм Миус-фронтты штурмлаусы Ҡыҙыл Армия берләшмәләре һәм бөтә хәрби частарының исемдәрен мәңгеләштереү планлаштырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дурная (Сестра ҡушылдығы)
Дурная  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сестра йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишембай ойоҡ фабрикаһы
«Ишембай ойоҡ фабрикаһы» ябыҡ акционерҙар ойошмаһы — Рәсәйҙәге иң оҙаҡ ваҡыт эшләгән һәм эре еңел сәнәғәт предприятиеларының береһе. Халыҡтың барлыҡ төркөмө өсөн ойоҡ-ойоҡбаш әйберҙәре етештерә (Башҡортостан Республикаһында берҙән-бер ).
Юридик һәм почта адресы: Рәсәй, Башҡортостан, 453204, Ишембай ҡалаһы, Совет урамы, 85.
Тарихы
Фабрика 1956 йылда «Ишембай-трикотаж» һәм «Октябргә 19 йыл» артелдәре базаһында ойошторола. Ҡул менән хәрәкәткә килтерелгән автоматтарҙа 77 кеше эшләй, изделиеларҙы утын яғып йылытылған ҡаҙандарҙа буяғандар. 1957 йылда бәйләү машиналары һәм буяу-биҙәкләү ҡорамалдары һатып алына, ойоҡ-ойоҡбаш әйберҙәре етештереү 1973 мең пар тәшкил итә.
1960-сы йылдарҙа 3 мең тирәһе ишембайлы эшкә йәлеп ителә. Бөгөнгө көндә баҙар реформалары һөҙөмтәһендә предприятие коллективы һаны 700 кешегә тиклем кәмегән.
1991 йылдан автономиялы предприятие, 1992 йылдан ЯАЙ «Сулпан», 1996 йылдан хәҙерге исеме менән атала.
2017 йылдың февралендә суд ҡарары менән банкрот тип иғлан ителә. Конкурслы идара итеүсе фабрика мөлкәтен һатыуға ҡуйған.
Ризыҡ (Ислам)
Ризыҡ (رزق; күплектә арзак) — Исламда — диванға индерелгән хеҙмәткәрҙәргә бирелгән ризыҡлата эш хаҡы. 638 йылдан, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә ваҡытынан,  VIII быуат ахырынаса бирелә торған булған..
Мысырҙа ризыҡ 1 ирдабб (25 кг) бойҙай,  1 кист (1,5 л) шыйыҡ май менән аш һеркәһе, шулай уҡ күпмелер ит тәшкил иткән; Сүриәлә — 2 модия  бойҙай, Ираҡта — 1 джариб ( 23 кг самаһы) бойҙай бирелгән. Диванға ингән яугирҙарҙың ғаилә ағзаларына, шулай уҡ паёк тәғәйенләнгән (дәүмәле билдәһеҙ).
IX—X быуаттарҙа ризыҡ тип күбеһенсә яугирҙарға түләнгән эш хаҡын атайҙар. Ғөмүмән, Урта Азияла сәмәниҙәр ваҡытында бөтә төр эш хаҡы ризыҡ тип аталған. Мысырҙа XII—XV быуаттарҙа — билдәле бер участкаларҙан аҙыҡлата түләнгән эш хаҡы. Ғосман империяһы XVI быуаттан — аҙыҡлата килем килтерә торған ер участкаһы, атап әйткәндә, ваҡыф ерҙәре.
Ҡөрьәндә Аллаһ кешегә биргән аҙыҡ-түлек ризыҡ тип атала. Аллаһы тәғәләнең күркәм исемдәренең береһе шуға күрә әр-Раззаҡ («ризыҡ», «ризыҡ биреүсе»).
Ҡаршын
Ҡаршын — башҡорт ҡәбиләһе. Түбәнге Ағиҙел башҡорттары төркөмсәһенә керә.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай.
Этноним
Этнограф Р. Ғ. Кузеев фекеренсә, ҡәбилә атамаһы уйғыр телендә «ҡәлғә», «нығытмалы ҡала» мәғәнәһендә ҡулланылған һәм уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән Урта Азияла күп кенә тораҡ пункттарҙың исемдәрен табырға була. «Ҡаршын» этнонимы, балыҡсы һәм ирәкте этнонимдарының этимологиялары кеүек, «нығытмалы ҡалаларҙы һаҡлаусылар» һымаҡ аңлатырға мөмкин.
Бер нисә документтарҙа «Карашинская волость» атамаһы теркәлә, быны ике өлөштән торған ҡушма һүҙ тип аңлатырға була: Qara ‘ҡара’ (төҫ) + şono (çino) ‘бүре’.
Тарих
Ҡәбиләнең сығышы һәм тарихы тураһында мәғлүмәттәр бик аҙ. Ҡәбилә тамғаларының күбеһе ҡыпсаҡ ырыуҙарының тамғаларына тап килә, шулай уҡ ҡаршындарҙа күршеләре дыуан һәм мең ҡәбиләләрендәлә булған, «ҡапҡа» тамғаһы ла таралыу ала. 1913 йылда «Шура» журналында Ә. Ә. Вәлидовтың «Бөрйән башҡорттары араһында» мәҡәләһе баҫтырылып сыға, унда этнонимда «ар» элементы булыу нигеҙендә, ҡаршындарҙың фин-уғырҙарҙан килеп сығыуы тураһындағы Н. Ф. Катановтың фаразы әйтелә. Этнограф Р. Ғ. Кузеев буйынса, был фараз бик шикле, әммә фин-уғыр ҡәбиләләре менән ҡатнашыу төрлө нисбәттә бөтә башҡорттарға ла ҡағыла. Рәил Кузеев ҡаршындар ҡыпсаҡ сығышлы йәғни Дешт-и-Ҡыпсаҡ ҡәбиләләренән сыҡҡан тигән һығымтаға килә. Р. З. Йәнғужин фекеренсә, ҡаршындар сығышы менән Алтай һәм Үҙәк Азия төрки ҡәбиләләренән булған һәм уларҙың формалашыуына беҙҙең эраның II мең йыллығы башынан ҡыпсаҡтар мөхитендә булыуы йоғонто яһай.
Башҡорт ҡаршындарының Ҡасим ханлығында хеҙмәт итеүҙәре теркәлгән.
XVIII—XIV быуаттарҙа ҡаршындар Ҡармасан йылғаһы бассейны буйлап таралып ултыра һәм уларҙың территорияһы хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко, Өфө, Благовар, Благовещен, Мишкә, Шишмә һәм Бүздәк райондарының айырым өлөштәрен биләй. Көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта — ҡаңлы, төньяҡ-көнсығышта — дыуан, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта — мең ҡәбиләләре уларға күрше була.
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, ҡәбилә ерҙәре Ҡазан даруғаһының Ҡаршын улусын барлыҡҡа килтерә. Ҡаршин улусы ерҙәренә 1697 һәм 1700 йылдарҙағы грамоталар, 1716 һәм 1718 йылдарҙағы Өфө провинция канцеляриһы выпискалары булыуы билдәле.
Һуңыраҡ Ҡаршын улусы Ырымбур губернаһының Өфө өйәҙе составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда, ҡаршындарҙың биләмәләре 7-се (артабан 8-се, 9-сы) башҡорт кантондарына ҡарай. Генераль ер межеваниеһы һөҙөмтәләре буйынса, 1801 йылда Ҡаршын улусының Сатлыған түбәһендә 33324 дисәтинә ер булыуы билдәле.
Тыним
Тыним — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тавинский Сор куленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡуяс үләне
Ҡуяс үләне <>морковь дикая</>
Морко́вь ди́кая, или Морковь обыкнове́нная (Dáucus caróta) — двулетнее, реже однолетнее травянистое растение, вид рода семейства.
Кирәбе ауыл Советы (Учалы районы)
Кирәбе ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Кирәбе ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу» тураһындағы Законы, 1 статья. «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п.29, былай тип әйтелә:: 29. Белорет районы Николаевка ауыл Советы биләмәһенең майҙаны 1978 гектар булған бер өлөшөн Учалы районы Кирәбе ауыл Советы составына күсереп, Белорет районы, Белорет районының Николаевка ауыл Советы, Учалы районы, Учалы районының Кирәбе ауыл Советы сиктәрен, килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә.
Казанка (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уб-Я
Уб-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғүмәрова Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы
Ғүмәрова Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы  (3 февраль 1921 йыл — 28 июль 1996 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1938—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы «Йәнгел» совхозының быҙау ҡараусыһы. РСФСР-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм БАССР-ҙың етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы 13 йәшенән «Йәнгел» игенселек совхозында һарыҡ көтөүсе булып эшләй башлай. 1938 йылдан 1976 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем шул уҡ хужалыҡтың быҙау ҡараусыһы була.
Һигеҙенсе биш йыллыҡ йылдарында (1966—1970) 1026 быҙауҙы юғалтыуһыҙ үҫтерә һәм өлкән төркөмгә тапшыра. План буйынса тәүлегенә уртаса 560 грамм урынына 912 грамм артым ала. 1970 йылда тулайым артым план буйынса 54,7 центнер урынына 122,9 центнер, быҙауҙарҙың уртаса тәүлек артымы уртаса 944 грамм тәшкил итә. Эшендә алдынғы ысул һәм алымдарҙы ҡулланып, бер центнер артымдың түбән үҙҡиммәтенә өлгәшә. Һигеҙенсе биш йыллыҡта артымдың үҙҡиммәте планда ҡаралған 97 һум урынына 69,75 һум тәшкил итә. Фәхирә Ғүмәроваға беркетелгән быҙауҙарҙың артым үҙҡиммәте кәмеү иҫәбенә совхоз 12 мең һум табыш ала.
1971 йылдың апрелендә «Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса һигеҙенсе биш йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн» Фәхирә Ғүмәроваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1966—1970 йылдарҙа Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы 1026 быҙау үҫтерә.
Фәхирә Ғүмәрова РСФСР-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм БАССР-ҙың етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы 1996 йылдың 28 июлендә вафат була.
Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының Асҡар һәм Ишбулды ауылдарында Фәхирә Ғүмәрова исемен йөрөткән урам бар.
Ғизәтуллин Денис Рәшит улы
Ғизәтуллин Денис Рәшит улы  (11 март 1983 йыл) — Рәсәйҙең спидвей спортсыһы. Рәсәй спорт мастеры. Шәхси зачетта ике тапҡыр Рәсәй чемпионы, команда зачетында өс тапҡыр Рәсәй чемпионы. Парҙар араһында Европа чемпионатының бронза призеры.
Рәсәйҙә
Спидвей менән 13 йәшендә тыуған ҡалаһы Октябрьсийҙа шөғөлләнә башлай. 1999 йылда Салауат ҡалаһында үткән Юниорҙар шәхси чемпионатының финалында беренсе тапҡыр сығыш яһай.
Мотоцикл менән боҙҙа шыуыуҙың шәхси иҫәбендә Октябрьский өсөн сығыш яһауына ҡарамаҫтан, 2000 йылда ил чемпионатында Денис «Салауат» командаһы составында «Локомотив» командаһына ҡаршы ярыша. Иң беренсе боҙҙа шыуғанда уҡ Денис(боҙҙа елеүселәр:Ғизәтуллин, Тибей, Кокин, Попович) 3 мәрәй ала, ә барлыҡ 5 тапҡыр боҙҙа елеү ваҡытында ул 6 мәрәй йыя. Матч «Локомотив» файҙаһына 37-52 иҫәбе менән тамамлана.
Элек 7 йыл буйына туҡтауһыҙ «Лукойл» өсөн ярышҡан һәм унда команданың лидерына һәм илдең иң көслө спортсыһына әйләнгән Денис киләһе йыл ҡайтанан был командаға күсә. Бының законға ярашлы һөҙөмтәһе булып 2007 йылғы Рәсәй шәхси чемпионатында еңеү була. Шул уҡ йылда Денис Гран-при 2008 серияһында ҡатнашыу өсөн рәсми резервист хоҡуғын яулап ала. Был серияларҙа ул үҙенең тәүге еңеүен яулай һәм парҙар араһындағы Европа чемпионатында (Ренат Гафуровменән бергә) бронза миҙал менән бүләкләнә.
2007 йылдың декабрендә, Октябрьский клубының 2008 йылға финансланыуының ыңғай хәл ителере билдәһеҙ булғанлыҡтан, спортсы, барыһын да шаҡ ҡатырып, Балаковоның «Турбина» клубы менән контракт төҙөй. «Лукойл» үҙе ысынлап та, титуллы бағыусының финанслауы туҡтатылыу арҡаһында, 2008-чемпионатында сығыш яһай алмай, ярыштарҙан төшөп ҡала.
Раззаков
Раззаков (элекке исемдәре Исфана Исфана, Исфана, Isfana) — көньяҡ Ҡырғыҙстандың Баткен өлкәһендә урынлашҡан ҙур булмаған ҡала. Фирғәнә үҙәненең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, өс яғынанан Тажикстан тарафынан уралған.
Ғизәтуллин Денис Рәшит улы
Рәсәйҙә
2012 йылда ул туған клубы «Октябрьский» спорт клубына әйләнеп ҡайта, ләкин 2013 йылда ул Башҡортостандың «Салауат» тклубына күсә. 2014 йыл миҙгеле алдынан СТК «Октябрьский» составында ярышырға тейеш була, әммә «Октябрьский» клубы чемпионаттан төшөп ҡалғас, ул ҡабат «Турбинаға» ҡайта. 2016 йылда «Восток» өсөн сығыш яһай. 2017 йылда «Октябрьский» спорт клубына күсә.
Раззаков
Ләйләк районының административ үҙәге булып тора. Мырза-Патча, Самат, Сиген, Тайлан, Аҡ-Булаҡ һәм Голбо ауылдары Исфана ҡала идараһына ҡарай. Ҡаланың рәсми сайтындағы мәғлүмәттәре буйынса, Исфана ҡалаһының һәм уға буйһонған ауылдарҙың халыҡ һаны — 28 085 кеше. Исфананың үҙендә 18 200 кеше тора.
Ғизәтуллин Денис Рәшит улы
Европала
Денистың Европа клубтарындағы карьераһы Рәсәй спортсылары араһында киң билдәле булған Даугавпилстың «Локомотив» клубында 2005 йылда башланып китә, әммә киләһе йылда ул «Рыбник» командаһына күсә һәм 2006-2009 йылдарҙа унда сығыш яһай. 2010 йылдан алып Эмиль Сәйфетдинов менән Полонияның Быдгощ командаһы өсөн ярыша. 2011 йылдың август айында поляк клубынан, һөҙөмтәләре ҡәнәғәтләнерлек булмағанлыҡтан, үҙ ирке менән китә. 2012 йылда 1 лигалағы «Островия» клубы менән контракт төҙөй.
Раззаков
Иҡтисады
Советтар Союзы осоронда Исфанала бер нисә фабрика, ҙур ғына колхоз булған. 1991-се йылда Ҡырғыҙстан бойондороҡһоҙ дәүләт булғас фабрикаларҙың күбеһе ябылды.
Ғизәтуллин Денис Рәшит улы
Европала
Швецияла 2007 йылда «Капарень»да (Гетеборг) тәүге тапҡыр сығыш яһай, әммә «Капарень» 2008 йыл миҙгелендә лицензияһын юғалтҡас, Денис был клубты «Хаммарбю» (Стокгольм) клубына алмаштырырға мәжбүр була.
Раззаков
Иҡтисады
Хәҙерге ваҡытта Исфана халҡы эш артынан башҡа илдәргә, күпселеге Рәсәйгә, һирәгерәк Ҡаҙағстан, Тажикстан һәм Үзбәкстанға йөрөй. Сит илдәргә эш эҙләп барыусыларҙың һаны рәсми рәүештә баҫтырылмай.
Ғизәтуллин Денис Рәшит улы
Европала
2010 йыл «Вастервик» клубы өсөн ярыша. Был клуб менән контрактҡа ҡул ҡуя, ләкин киләһе 2011 йылдың апрелендә контрактты өҙә.
2007 йылда бер тапҡыр «Истбурн Иглз» командаһы өсөн сығыш яһай. 2009 йылда Денис Британияның был клубы өсөн сығыш яһарға теләй, ләкин уға бында эшләргә рөхсәт ителмәгәс, уның кандидатураһы чех спортсыһы Лукаш Дрыль менән алмаштырыла. 2010 йылда ла шул уҡ хәл ҡабатлана — контрактҡа ҡул ҡуйыла, әммә бер ниндәй ярыштарҙа ла Денис ҡатнаша алмай. 2012 йылда спортсы үҙ клубына кире ҡайта.
Ҡаҙаныштары
{| width="100%" class="" style="margin-bottom: 10px;"
Жестянка
Жестянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салыҡлы йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы)
Ҡунаҡбай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡунаҡбай ауылы. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл советы составы
2004 йылда Иманғол ауыл Советының Көбәк ауылы Ҡунаҡбай ауыл Советы ауыл биләмәһе составына бирелә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу» тураһындағы Законы, 1 статья. «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п. 88, 110, былай тип әйтелә: 88. Учалы районы Ҡунаҡбай ауыл Советы биләмәһенең майҙаны 2056 гектар булған өлөшөн Учалы районының Иманғол ауыл Советы биләмәһе составына күсереп, Учалы районының Ҡунаҡбай һәм Иманғол ауыл Советтары сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә.
Итҡол
Итҡол (Иткули) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 452368, ОКАТО коды — 80234804003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Евро
Е́вро (валютаның коды — €, банк коды: EUR) — «еврозонаға» ингән 20 илдең (Австрия, Бельгия, Германия, Греция, Ирландия, Испания, Италия, Кипр, Латвия, Литва, Люксембург, Мальта, Нидерланд, Португалия, Словакия, Словения, Финляндия, Франция, Хорватия, Эстония) рәсми валютаһы. Евро шулай уҡ йәнә 9 илдең милли валютаһы булып тора, уларҙың етәүһе Европала урынлашҡан. Әммә еврозона ҡатнашыусыларынан айырмалы рәүештә, был илдәр Европа үҙәк банкынының аҡса-кредит сәйәсәтенә йоғонто яһай алмай һәм уның етәксе органдарына үҙ вәкилдәрен ебәрергә лә хоҡуҡлы түгел. Шулай итеп, евро — 320 миллиондан ашыу европалы өсөн берҙәм валюта булып тора.
Евро ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә 1999 йылдың 1 ғинуарында индерелә, ә 2002 йылдың 1 ғинуарынан ҡулаҡсалы әйләнешкә банкноталар һәм тимер аҡсалар инә. Евро 1:1 нисбәтендә 1979 йылдан 1998 йылға тиклем ҡулланылып килгән европа валюта берәмеген (ЭКБ) алмаштыра.
Евро Европа үҙәк банкылары системаһы (ЕҮБС) тарафынан идара ителә, уның башында Майндағы-Франкфуртта (Германия) урынлашҡан Европа үҙәк банкы (ЕҮБ) тора. ЕҮБС-ға ЕҮБ-нан тыш, евроны ҡабул иткәнме-юҡмы, Европа Берләшмәһе ағзаһы булып торған барлыҡ илдәрҙең банкылары инә. ЕҮБ бойондороҡһоҙ үҙәк банк булып тора. Еврозонала тик ул аҡса-кредит сәйәсәтен билдәләү хоҡуғына эйә. ЕҮБС банкнота һәм тимер аҡса сығарыу менән шөғөлләнә, шулай уҡ еврозонала түләү системаларының эшмәкәрлеген тәьмин итә.
Европа берлегенең барлыҡ илдәре лә еврозонаға инә ала. Бының өсөн Европа берлеге Килешеүе билдәләгән конвергенция критерийҙарының үтәлеүе кәрәк (уны маастрихт критерийҙары тип тә атайҙар). Ундай илдең макроиҡтисад күрһәткестәре конвергенция критерийҙарына тап килеү-килмәүе хаҡында ҡарарҙы ЕБ Советы ҡабул итә, артан Европа Советы раҫлай. ЕС-ҡа тулыһынса берегеп китер өсөн евро зонаһына инеү тәбиғи аҙым.
Аталышы
Латиница менән Euro (төрлө телдәрҙә ҙур йә бәләкәй хәрефтән яҙыла), грекса — ευρώ тип яҙыла. Европа берлегендәге ҡайһы бер илдәрҙә яҙылышының милли варианттары ла бар: eiro, euras, evro, ewro, euró. Болгарса кириллица менән — евро. Банкноталарҙа валютаның атамаһы латин һәм грек хәрефтәре менән (бәләкәй), яңы сығарылғандарында Болгарияның талабы буйынса кириллица менән дә яҙылған. Атама Европа һүҙе ниндәйҙер телдә нисек әйтелә, шуға оҡшатып ҡулланыла: французса яҡынса — ёро́, немецса — о́йро, испанса һәм итальянса — э́уро, инглизсә — ю́ро һ.б.
2013 йылда тәүге тапҡыр 5 евро торған ҡағыҙ аҡса сығарыла. 10 евролығы 2014 йылдың 23 сентябренән ҡулланышҡа инә.
Тимер аҡсалар һәм банкноталар
Евро 100 цент тәшкил итә (евроцент тип тә аталғылай). Евро тәңкәһенең бер яғында, шул иҫәптән 2 евролыҡ иҫтәлекле тәңкәлә лә, Европа картаһы ерлегендә тимер аҡсаның ҡиммәте яҙыла. Икенсе яғында тәңкәне һуҡҡан ил һайлаған һүрәт баҫыла. Евро рәсми валюта тип таныған илдәрҙең барыһында ла был тимер аҡсалар ҡулланыла ала.
Евро 2 €, 1 €, 0,50 €, 0,20 €, 0,10 €, 0,05 €, 0,02 € и 0,01 € ҡиммәте менән сығарыла. Еврозоналағы һәммә магазиндар ҙа хаҡты 5 центҡа бүлерлек итеп ҡуйырға тырыша. Мәҫәлән, Финляндияла 1 һәм 2 евроцент кәрәк булмай; Австрияла иһә, киреһенсә в 1 цент тәңкәһе киң таралған.
Евроның банкноталары бар илдәрҙә лә ике яҡтан да бер иш һүрәтле. 500 €, 200 €, 100 €, 50 €, 20 €, 10 € и 5 €. 500 € һәм 200 € кеүек эре аҡсалар ҡайһы бер илдәрҙә сығарылмай, әммә барыһында ла түләүгә алына.
ЕҮБ ҙур хаҡтар түләү транзакцияһы өсөн клиринг системаһын, TARGET булдырған. Еврозона илдәре эсендә аҡсаны күсереү айырым ил эсендәге күсереү кеүек үк булырға тейеш. Ҡулаҡса менән түләү өсөн дә шул уҡ ҡағиҙә ҡулланыла. Кредит карталары менән түләү ҙә, банкоматтан алыу ҙа карта сығарған илдәге кеүек үк баһаланырға тейеш. Чек кеүек «ҡағыҙлата» түләү ЕҮБ тарафынан стандартланмаған һәм һәр илдә айырым эшкәртелә.
Евро символы(€)
Евро логотибының рәсми спецификацияһы, ул зәңгәр ерлектә һары төҫ менән баҫылырға тейеш (PMS Yellow һәм PMS Reflex Blue — ға ярашлы)
Евроның (€) махсус график тамғаһына килгәндә, йәмәғәселек фекерен өйрәнеп, 10 тәҡдимдең икәүһе һайланғас, Еврокомиссия уның береһенә туҡтала һәм шул тамға ҡабул ителә. Еңгән дизайндың авторҙары дүрт эксперт булып, уларҙың исемдәре мәғлүм ителмәй. Рәсми дизайнды Артур Эйзенменгер үҙенеке тип дәғүә белдерә. Ул элек Европа берекмәһенең әйҙәүсе график дизайнеры булып эшләгән һәм был тамғаны Европаның дөйөм символы булараҡ ижад итеүен әйткән.
Тамға, Еврокомиссии белдереүенсә, «Европа цицвилизацияһы әһәмиәтен күрһәтеүсе грек эпсилоны, Европаны аңлатыусы Е хәрефе һәм тамға аша үткән, евроның тотороҡлоғон һынландырған ике һыҙаттан тора». Шул ике һыҙат арҡаһында евроның тамғаһы славян әлифбаһындағы «Есть» («бар») символына оҡшаш булып сыға.
Европа комиссияһы шулай уҡ алғы пландың һәм ерлектең теүәл пропорцияларын күрһәтеп, евроның логотибын ғәмәлгә индерә. Ҡайһы бер шрифт дизайнерҙары евро логотибын туранан-тура күсереп алһа ла, күптәр ярашлы шрифттың С хәрефенә нигеҙләнгән һәм ғәрәп һандарына киңлеге тура килгән үҙ вариантын ижад итә.
Дизайн авторы
Евро валютаһы банкноттары дизайнын австрия рәссамы Роберт Калина уйлап тапҡан. Артабан ул Босния һәм Герцеговина маркаһы, Сүриә фунты (2010 йылдағы модификация), Әзербайжан манаты банкноттары дизайнын тәҡдим итә.
Усть-Тетёр
Усть-Тетёр — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тетёр йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Пётр һәм Феврония
Пётр һәм Феврония (яңғыҙлыҡта йәшәү бурысын алған монах тормошонда Давид һәм Евфросиния ) — урыҫ православиеһы изгеләре.
Кенәз Пётр йылъяҙмаһы сығанаҡтарында бөтөнләй телгә алынмай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр кенәз Пётр менән Февронияны йылъяҙмалар буйынса билдәле Муром кенәзе Давыд Юрьевич һәм уның ҡатынына оҡшата. Кенәз Давыд Юрьевич Муромда 1205 йылдан 1228 йылға тиклем идара итә, һәм Пётр исеме менән монах булыу йолаһы буйынса сәсен ҡырҙыра постриг, ә хәләл ефете тураһында бер нәмә лә билдәле түгел. Кенәз Давыд Юрьевич һәм кенәзбикә Ефросинияның Святослав Юрий тигән улдары, Евдокия исемле  ҡыҙы була. Икенсе фараз буйынса, Пётр һәм Феврония халыҡ легендалары персонажы була.. Изгеләр буйынса берҙән-бер мәғлүмәт сығанағы — 1540 йылдар ахырында яҙылған «Пётр һәм Феврония Муромскийҙар тураһында повесть».
Пётр һәм Феврония 1547 йылда сиркәү соборында урында хөрмәт ителеүсе изгеләр сифатында изгеләр рәтенә индерелә канонизированы. 8 июля уларҙы хәтерләү көнө булып тора; 2012 йылдың 25 декабрендә Изге Синод изгеләргә бағышланған тағы ла бер байрам — 19 сентября (1992 йылда уларҙың мәйеттәре күсерелә) йәкшәмбе алдынан булдыра.
Житие мәғлүмәттәре
Пётр һәм Феврония тураһында мәғлүмәт «Пётр һәм Феврония Муромскийҙар тураһында повесть» — XVI быуаттағы боронғо урыҫ әҙәбиәтенең иң юғары ҡаҙаныштарының береһе — аша килеп еткән. Уны, Пётр һәм Февронияны изгеләр рәтенә индереү менән бәйле, мтрополит Макарий заказы буйынса, инок Ермолай Прегрешный төҙөгән. Әммә Пётр һәм Февронияны митрополит, «айырым легендарлығы» менән айырыла тип һанап, Бөйөк четьи-минея «житие»һына индереп тормаған — ул апокриф сифатында тарала.