cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жужанна Кошут
Биографияһы
Ференц Флор етәкселеге аҫтында хәрби-медицина хеҙмәтен үҙгәртеп ҡорғандан һуң уның ағаһы Лайош Кошут Жужаннаны Венгрия  госпиталдәренең өлкән шәфҡәт туташы итеп тәғәйенләй. Уға Венгрияла барлыҡ хәрби медицина системаһы өсөн яуаплылыҡты йөкмәтәләр, һәм ул 72 хәрби госпиталгә нигеҙ һала. Ул шулай уҡ 23 апрелдә ирекле башланғыста ҡатын-ҡыҙҙарҙы шәфҡәт туташтары булырға саҡыра һәм волонтер-шәфҡәт туташтарының эшен ойоштора. Шулай итеп, Флоренс Найтингейл Ҡырым һуғышы ваҡытында шундай уҡ эшмәкәрлек башларҙан 5-6 йыл алда хәҙерге туташлыҡ эшенә нигеҙ һалыусы була.
Венгрия ихтилалы баҫтырылғас, австриялылар уны ҡулға ала. Ул азат ителә, әммә  властар яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Жужанна Кошут абруйлы ханым рәүешендә Комарно ҡәлғәһенә үтеп инә һәм камерала чех сәйәси тотҡондары менән осраша. Аҙаҡ радикаль демократ, шағир, публицист һәм сәйәси эшмәкәр Йозеф Фрич Вацлав был турала иҫкә ала. 1851 йылда ул икенсе тапҡыр ҡулға алынғас, американдар ҡыҫыла һәм уның бер ҡасан да Венгрияға ҡайтмау шарты менән уны азат итеүгә өлгәшә. Бынан һуң ул АҠШ-ҡа күсенә. Ул Нью-йорк ҡалаһында йыл 1854 йылдың 29 июнендә 37 йәшендә үпкә ауырыуынан вафат була.
Хәтер
2017 йылда, Жужанна Кошуттың тыуыуына 200-йыл айҡанлы венгр форинтының  иҫтәлекле тәңкәләре сығарыла. Дизайндың авторы булып рәссам Ильдико Эрёш (Erőss Ildikó) тора, ул аверсында хәрби госпиталде һәм реверсында Жужанна Кошуттың портретын һүрәтләй.
Инги-Юган
Инги-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шлеттау
Шлеттау (Schlettau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2565 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 612 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9487 һәм автомобиль коды ANA.
Варыж
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Варыж
Пчас
Пчас — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Марта йылғаһының һул ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салпада-Яха (Хабей-Яха ҡушылдығы)
Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хабей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калымка
Калымка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Жак-Ив Кусто
Жак-Ив Кусто (Jacques-Yves Cousteau; 11 июнь 1910 йыл, Сент-Андре-де-Кюбзак, Бордо, Франция — 25 июнь 1997 йыл, Париж, Франция) — француз тикшеренеүсеһе, Донъя океанын өйрәнеүсе, фотограф, режиссёр, уйлап табыусы, бик күп китаптар һәм фильмдар авторы. Француз академияһы ағзаһы. Почётлы легион ордены Командоры. Капитан Кусто (Commandant Cousteau) булараҡ билдәле. Эмиль Ганьян менән бергә 1943 йылда акваланг уйлап таба һәм һынап ҡарай. Плутонда тау киртләсе уның хөрмәтенә Кусто тип аталған.
Биографияһы
Жак-Ив Кусто́ ҙур булмаған Сент-Андре-де-Кюбзак ҡаласағында, вино эшләүсе Бордо төбәгендә, адвокат Даниэль һәм Элизабет Кусто ғаиләһендә тыуа. Атаһы Даниэль Кусто (23 октябрь 1878 — 1969) Сент-Андре-де-Кюбзакта йәшәгән нотариустың 4 балаһы араһында икенсе булып донъяға килә, тыуғас та үҙенә ҡушма Пьер-Даниэль исеме бирелә. Етеш тормоштағы нотариус улына яҡшы тәрбиә һәм белем биреүгә өлгәшә. Даниэль Парижда хоҡуҡ фәнен өйрәнә һәм Францияла иң йәш хоҡуҡ докторы була. АҠШ-та бай эшҡыуар һәм франкофил Джеймс Хазен Хайдтың (англ.) шәхси секретары булып эшләй. Тыуған ҡалаһынан булған фармацевт ҡыҙы Элизабет Дюрантонға (Duranthon; род. 21 нояб. 1878) өйләнә; ғаилә Париждың 17-се округы, Дуази (фр.) тыҡырығының 12-се йортонда төпләнә. 1906 йылдың 18 мартында уларҙың тәүге балаһы Пьер-Антуан, ә дүрт йылдан һуң Сент-Андре-де-Кюбзакта олатаһы йортонда Жак-Ив тыуа.
Калымка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Висбаден
Висбаден — Гессендең Франкфурттан һуң ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы. 2011 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ һаны кеше тәшкил итә.
Жак-Ив Кусто
Биографияһы
Даниэлдең ғаиләһе сәйәхәт итергә ярата. Жак-Ив бик бәләкәй сағынан уҡ һыу менән ҡыҙыҡһына башлай. 7 йәшендә уға хроник энтерит диагнозын ҡуялар, шуға күрә ғаилә табибы уны ҙур нагрузкаларҙан һаҡларға ҡуша. Ауырыу сәбәпле, Кусто бик ябыҡ була. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Даниэль Кусто эшһеҙ ҡала, ләкин һуғыштан һуң американ Юджин Хиггинс (англ.) компанияһында эш таба. Уға эше буйынса күп йөрөргә тура килә, улдары мәктәптә уҡый һәм күп ваҡыттарын мәктәп-интернатта үткәрә. Кусто бик иртә йөҙөргә өйрәнә һәм ғүмерлеккә диңгеҙгә ғашиҡ була.
1920 йылда Юджин Хиггинс Нью-Йоркға ҡайта, һәм Кустолар ғаиләһе уның артынан АҠШ-ҡа юллана. Жак-Ив менән Пьер-Антуан АҠШ-та уҡый башлай һәм инглизсә бик һәйбәт һөйләшергә өйрәнә. Шунда уҡ, Вермонт штатында ғаилә менән ял иткәндә, ағалы-ҡустылы икәү тәүге тапҡыр һыу аҫтында төшөп ҡарай. 1922 йылда Хиггинс һәм Кустолар ғаиләһе кире Францияға ҡайта. АҠШ-та Жак-Ив механика һәм дизайн менән ҡыҙыҡһына башлай. Францияла ул электромобиль эшләй. Был мауығыуы уға артабанғы эшендә ярҙам итә. Йыйып барған һәм эшләп алған аҡсаһына Кусто үҙенә тәүге кинокамераһын һатып ала. Жак-Ив бик күп нимә менән ҡыҙыҡһынһа ла, әммә уҡыу уға еңел бирелмәй. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, ата-әсәһе Кустоны интернатҡа уҡырға ебәрергә ҡарар итә, уны ул отличие менән тамамлай.
1930 йылда хәрби-диңгеҙ академияһына уҡырға инә. Өҫтәүенә ул уҡыған төркөм беренсе булып «Жанна дʼАрк» карабында Ер шары тирәләй сәйәхәткә сыға. Хәрби академияны прапорщик чинында тамамлай, уны Шанхайҙағы хәрби-диңгеҙ базаһына хеҙмәт итергә ебәрәләр, шул осорҙа СССР-ҙа ла була, сәйәхәте ваҡытында бик күп фотоһүрәттәр төшөрә, әммә бөтә материалдарын да аҙаҡ тартып алалар. Кусто Диңгеҙ авиацияһы Академияһына барырға ҡарар итә, ләкин таулы юлдағы автомобиль аварияһынан һуң уға авиациянан баш тартырға тура килә. Кусто бер нисә ҡабырғаһын һәм һул ҡулы бармаҡтарын һындыра, үпкәһе яралана, һәм уң ҡулын фалиж һуға. Һигеҙ ай буйы реабилитация курсын үтә. 1936 йылда Тулон портында торған «Сюфрен» крейсерында инструктор булып эшләй башлай. Бер тапҡыр магазинда һыу аҫтында йөҙөү өсөн тәғәйенләнгән күҙлек күреп ҡала. Шуны кейеп һыу аҫтына төшкәс, бынан һуң һыу аҫты батшалығынан айырылмаясағын аңлай.
Висбаден
Исеме Wiesbaden исеме «болон ванналары» тигәнде аңлата. Европала иң боронғо курорт, унда 26 ҡайнар һәм бер нисә һалҡын һыу термаль сығанаҡтары бар. 1905 йылдан алып халҡы 100 меңгә тулғас, ҙур ҡалаларҙан һанала.
Жак-Ив Кусто
Биографияһы
1937 йылда Симона Мельхиорға өйләнә, уларҙың ике улдары була, Жан-Мишель (1938) һәм Филипп (1940—1979, «Каталина» авиаһәләкәтендә һәләк була). Икенсе донъя һуғышы осоронда Кусто француз ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша. 1950-се йылдарҙан башлап Кусто «Калипсо» (Британия Короллеге Хәрби-диңгеҙ Көстәренең иҫәптән сығарылған мина тральщигы) судноһы ярҙамында океанды тикшереүгә тотона. Фредерик Дюма менән авторҙаш булып яҙған «Тынлыҡ донъяһында» китабы баҫылып сыҡҡас, 1953 йылда, Кустоға танылыу килә. Китап мотивтары буйынса төшөрөлгән фильм 1956 йылда «Оскар» һәм «Алтын пальма ботағы» премияларын ала. 1957 йылда Кусто Монако Океанография музейы директоры итеп тәғәйенләнә. 1973 йылда ул диңгеҙ мөхитен һаҡлау буйынса коммерция менән шөғөлләнмәгән "Кусто йәмғиәте"нә нигеҙ һала. 1991 йылда, ҡатыны Симонаның яман шештән вафатынан һуң бер йыл үткәс, ул Франсина Триплетҡа өйләнә. Ул ваҡытҡа инде уларҙың өйләнгәнгә тиклем тыуған ҡыҙҙары Диана (1979) һәм улдары Пьер (1981) була. Кусто 87 йәшендә респиратор ауырыуҙан һуң ҡалған эҙемтә — миокарда инфарктынан вафат була. Сен-Андре-де-Кюбзак зыяратында нәҫелдәре өсөн бүленгән участкала ерләнә..
Диңгеҙҙәге тикшеренеүҙәр
«Тынлыҡ донъяһында» тигән беренсе китабына ярашлы, Кусто 1938 йылда Фредерик Дюма һәм Филиппом Тайе менән бергә, битлек, трубка һәм ластарҙы файҙаланып, һыу аҫтына төшә башлай. 1943 йылда ул Эмиль Ганьян менән бергә эшләгән тәүге акваланг прототибын һынап ҡарай. Был ҡоролма оҙаҡ ваҡыт һыу аҫтын тикшереү һәм һыу аҫты донъяһы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе яҡшыртыу мөмкинлеген бирә. Кусто һыу үткәрмәй торған камералар һәм яҡтыртыу приборҙарын булдыра һәм беренсе һыу аҫты телевизион системаһын уйлап таба.
Висбаден
Географияһы
Висбаден Рейндың уң яҡ ярында, уның Майн йылғаһына ҡойған урынында тора. Рейндың икенсе ярында Майнц ҡалаһы урынлашҡан. Висбаден менән Майнц тарихи дәғүәсе-ҡалалар. Майнц консерватив тәртипле католик үҙәк булараҡ билдәле. Висбаден демократик ҡала-курорт, ул протестанттар өҫтөнлөк иткән ҡала.
Тарих
Висбаден территорияһындағы ауыл биләмәләре неолит осорона ҡарай. Ҡайнар сығанаҡтар Рим империяһы осоронда уҡ билдәле булған. 77 йылда беренсе тапҡыр Өлкән Плинийҙың «Тәбиғи тарих» китабында телгә алына. Ул саҡта был урын «Aquae Mattiacorum» (Источники Маттиаков) тип аталған.
Жак-Ив Кусто
Мираҫы
Кусто үҙен «океанография технигы» тип атарға ярата. Ул, ысынлап та, атаҡлы педагог һәм тәбиғәтте ярытыусы була. Уның эше күптәргә «зәңгәр континентты» аса.
Висбаден
Тарих
1815 йылда Нассауҙың баш ҡалаһы Висбаденға күсерелә, бында герцогтар резиденцияһы барлыҡҡа килә. Ошо осорҙан алып ҡала мөһабәт төҫ ала һәм әүҙем рәүештә үҫешә. 1866 йылда Австро-Пруссия һуғышында Нассау Австрия яҡлы була. Австрия еңелгәс Нассауҙы Пруссия ғәскәре аннексиялай. Шулай итеп Гессен-Нассау провинцияһы барлыҡҡа килә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Америка Ҡушма штаттары инициативаһы буйынса Гессен федераль ере барлыҡҡа килә, уның административ үҙәге итеп Висбаден һайлана. Әлегә тиклем америка ғәскәре Висбаденда тора, шулай уҡ бында Германия полицияһының енәйәттәр буйынса Федераль ведомствоһы ла тора.
Мәҙәниәт, фән һәм мәғариф
2001 йылдан башлап «East Go» кинофестивале үткәрелә.
Жак-Ив Кусто
Мираҫы
1950 йылда ул Томас Лоэл Гиннестан символик хаҡҡа, йылына бер франкҡа, «Калипсо» карабын ҡуртымға ала. Судно асыҡ океанда тикшеренеүҙәр үткәреү һәм һыу аҫтын төшөрөү өсөн мобиль лаборатория менән йыһазландырыла.
1957 йылдан Кусто тағы ла Монако Океанографик музейы директоры вазифаһын башҡара.
Висбаден
Астрономия
Висбаден хөрмәтенә уның исемен 2 астероид: (717) Визибад (1911 йылда асыла) һәм (765 йылда асыла) Маттиак йөрөтә. Ике астероидты ла немец астрономы Франц Кайзер (Висбаден ҡалаһында тыуған) асҡан.
Жак-Ив Кусто
Мираҫы
Кусто 1997 йылдың 25 июнендә вафат була. Кусто йәмғиәте һәм и Жак-Ив- Кусто тарафынан булдырылған уның «Кусто командаһы» тип аталған француз партнеры бөгөн дә эшен дауам итә.
Икенсе тапҡыр өйләнгәндән һуң, ғүмеренең һуңғы йылдарында, Кустоға, Кусто исемен файҙаланыу хоҡуғы өсөн, үҙенең улы Жан-Мишель менән хоҡуҡи көрәш алып барырға тура килә. Судтың күрһәтмәһе буйынса Жан-Мишел Кустоға уның профессионал бизнесы һәм уның атаһының коммериция маҡсаты ҡуйылмаған башланғыстары араһына буталсыҡлыҡ индереү тыйыла.
Висбаден
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Жак-Ив Кусто
Мираҫы
Санкт-Петербургта француз теле тәрәнәйтеп өйрәнелгән 4-се мәктәпкә Кусто исеме бирелә. Яңы Усманда тикшеренеүсе исемендәге урам бар.
Тәнҡит
Кусто бер нисә тапҡыр профессиональ ғалим булмауҙа ғәйепләнә. Шулай уҡ ул һыу аҫты донъяһын өйрәнеү өсөн ҡаты ысулдар (мәҫәлән динамит ярҙамында балыҡтарҙы үлтереү) ҡулланыуҙа тәнҡитләнә. «Тынлыҡ донъяһы» фильмы үтә натурализм һәм ҡаты бәғерлелек өсөн тәнҡитләнә. Кустоның «Ҡояшһыҙ донъя» фильмын тәнҡитселәр ыңғай ҡабул итә. Әммә ҡайһы бер мәҡәләләрҙә режиссёр яһалма кадрҙарҙы файҙаланыуҙа ғәйепләнә. Атап әйткәндә, «The New York Times» рецензенты Босли Кроутер ҡайһы бер эпизодтарҙың, мәҫәлән, кешеләрҙең батискафтан иң тәрәндәге мәмерйәлә барлыҡҡа килгән атмосфера ҡыуығына сығыуҙарҙын ысынбарплыҡҡа тап килмәүен белдерә. Сөнки бындай мәмерйәләрҙәге газ мөхите тын алыу өсөн яраҡлы түгел.
Кусто командаһында 6 йыл бергә эшләгән Вольфганг Ауэр, фильмдарында кадрҙар сифатлы булһын өсөн Кусто балыҡтарҙы самаһыҙ үлтереүгә барҙы, тип раҫлай.
Шуға ҡарамаҫтан тикшеренеүселәрҙең һәм коллегаларының күберәге уны тәбиғәтте яратыусы тип атай.
Фильмография
Билдәләүҙәр:
Сарода-Вож
Сарода-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарода йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Дудинская Наталия Михайловна
Наталия Михайловна Дудинская (1912—2003) — СССР һәм Рәсәй балеринаһы, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1957). ll дәрәжәлә дүрт Сталин премияһы лауреаты (1941, 1947, 1949, 1951). Ленин ордены (1988) кавалеры.
Биографияһы
Наталия Дудинская  1912 йылдың 8(21) авгусында Харьковта тыуған
Тальори псевдонимы аҫтында сығыш яһаусы әсәһе Наталья Александровна Дудинская (1877—1944) менән балетта  шөғөлләнә башлай. Хәрби кеше — генерал Михаил Михайлович Дудинскийға кейәүгә сығып, уның хеҙмәт итәһе урыны Харьковҡа күсеп килә.
1923—1931 йылдарҙа Ленинград хореография училищеһына А.Я.Вагановаға уҡырға килә (хәҙер А.Я.Ваганова исемендәге рус балеты академияһы).
Дудинскаяның бейеүе «Мастера русского балета» («Ленфильм» киностудияһы, 1953) фильмында сағыла — балерина «Аҡҡош күле» балеты өҙөгөнән  Одиллия партияһын башҡара (принц Зигфрид— Константин Сергеева).
Наталия Михайловна Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ижад эшмәкәрлеген дауам итә: театрҙарҙа, фронт концерттарында, госпиталдәрҙә, заводтарҙа, балалар йорттарында сығыш яһай. Коллегалары менән бергә ҡамауҙағы Ленинградҡа гастролдәргә килә. Һуғыш йылдарында бөйөк балет артистары —  Наталья Дудинская һәм Константин Сергеевтың ижади дуэты барлыҡҡа килә.
1950 йылдан педагогик эш алып бара: 1951 йылдан — балет артистарын  камиллаштырыу класы уҡытыусыһы, 1963 йылдан 1978 йылға тиклем — С.М.Киров исемендәге Ленинград опреа һәм балет театры педагогы-репетиторы. 1964 йылдан — А.Вваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһында педагог (1995 — профессор). Уның уҡыусылары араһында: В. Ганибалова, Е. Евдокимова, Е. Алканова, А Сигалова, Л. Сычева, Г Рахманова, М. Куллик, У. Лопаткина, А Волочкова.
Н. М. Дудинская шулай уҡ АҠШ, Япония, Польша, Финляндия хореография мәктәптәрендә уҡыта
Наталия Дудинская, күп ватан премьераларын беренсе башҡарыусы булып, балет сәнғәте үҫешенә  һәм театр репертуарына  ҙур өлөш индерә. Шул уҡ ваҡытта Марина театрында һәм Ҙур театрҙарҙа традицияларҙы һаҡлауға, бер ҡайһы бер  классик постановкаларҙы яңыртыуға  булышлыҡ итә. Н. М. Дудинская халыҡ-ара балет конкурстарының эшендә әүҙем ҡатнаша.
2001 йылда Наталья Михайловна «Намыҫ һәм абруй» номинацияһында милли театр «Алтын битлек» премияһына, шулай уҡ  «Триумф» премияһына лайыҡ була.
1944 йылдан Кесе диңгеҙ урамы, 2-се йорт, 13 -сө фатир (Н. И. Вавиловтың элекке фатиры). Фатирға урамдан  айырым инеү урыны бар. 2004 йылдың 26 мартында йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла (авторы — Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы В. Николаев).
Наталия Михайловна Дудинская  2003 йылдың 29 ғинуарында Санкт-Петербургта вафат була. Волков зыяратында ерләнә.
Ижады
Репертуары (төп партиялары):
Фильмографияһы
Ролдәре
Фильмдарҙа ҡатнашыуы.
'''Н.М. Дудинскаяға арналған  фильмдар'''
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
IV IV IV «Санкт-Петербург театр мәҙәниәтенә оҙайлы ижади һәм уникаль өлөшө өсөн»«абруй һәм намыҫ өсөн»
Векторлы ҡабатландыҡ
Өс үлсәмле Евклид арауығында ике векторҙың векторлы ҡабатландығы (Векторное произведение) — бирелгән ике векторға перпендикуляр вектор, оҙонлоғо һан ҡиммәте буйынса бирелгән векторҙар төҙөгән параллелограмдың майҙанына тигеҙ, ә ике йүнәлештең береһен һайлау ошолай башҡарыла, векторҙарҙың ҡабатландығында торған һәм килеп сыҡҡан векторҙарҙан тәртип буйынса төҙөлгән тройка уң булырға тейеш. Коллинеар векторҙарҙың (айырым алғанда, әгәр ҡабатлашыусыларҙың береһе булһа ла — нуль вектор булһа) векторлы ҡабатландығы нуль векторға тигеҙ тип иҫәпләнә.
Шулай итеп, ике векторҙың векторлы ҡабатландығын билдәләү өсөн арауыҡта ориентация бирергә, йәғни ниндәй өс вектор — уң, ә ниндәйе һул булып тороуын әйтергә кәрәк. Шул уҡ мәлдә ҡаралған арауыҡта ниндәй ҙә булһа координаталар системаһы биреү мотлаҡ түгел. Атап әйткәндә, бирелгән арауыҡ ориентацияһында векторлы ҡабатландыҡтың һөҙөмтәһе ҡаралған координаталар системаның уң йәки һул булыу-булмауына бәйле түгел. Шул уҡ мәлдә векторлы ҡабатландыҡтың координаталарын бирелгән векторҙар координаталары аша сағылдырыусы формулалар уң һәм һул ортонормалашҡан тура мөйөшлө координаталар системаһында тамғалары менән айырыла.
Векторлы ҡабатландыҡ коммутативлыҡ һәм ассоциативлыҡ үҙсәнлектәренә эйә түгел. Ул антикоммутатив һәм, векторҙарҙың скаляр ҡабатландығынан айырмалы рәүештә, һөҙөмтә тағы ла вектор була.
Күп кенә техник һәм физик ҡушымталарҙа киң ҡулланыла. Мәҫәлән, импульс моменты һәм Лоренц көсө математик векторлы ҡабатландыҡ күренешендә яҙылалар.
Тарихы
Векторлы ҡабатландыҡ У. Гамильтон тарафынан 1846 йылда кватерниондар менән бәйле, скаляр ҡабатландыҡ менән бер үк ваҡытта, скаляр өлөшө нулгә тигеҙ булған ике кватерниондың ҡабатландығының ярашлы рәүештә векторлы һәм скаляр өлөшө булараҡ индерелә.
Билдәләмә
Өс үлсәмле Евклид арауығында \vec{a} векторының \vec{b} векторына векторлы ҡабатландығы тип түбәндәге шарттарҙы ҡәнәғәтләндергән \vec{c} векторы атала: Тамғалауҙар:
Өс үлсәмле Евклид арауығында векторҙарҙың уң һәм һул өслөһө
Өс үлсәмле Евклид арауығында компланар булмаған (һыҙыҡлы бәйле булмаған) өс тәртипкә һалынған векторҙарын ҡарайыҡ. ориентирланған арауыҡта ошондай өс вектор йә «уң», йә иһә «һул» буласаҡ.
Геометрик билдәләмә
Векторҙарҙың башын бер нөктәгә туплайбыҙ. Өс үлсәмле арауыҡта тәртипкә һалынған өс компланар булмаған векторҙары, әгәр \vec{c} векторының осонан \vec{a} векторынан \vec{b} векторына иң ҡыҫҡа боролош күҙәтеүсегә сәғәт уғына ҡаршы күренһә, уң тип атала. Һәм киреһенсә, әгәр иң ҡыҫҡа боролош күҙәтеүсегә сәғәт уғы йүнәлешендә күренһә, тройка һул тип атала.
Ҡул ярҙамында билдәләмә
Икенсе билдәләмә кешенең уң ҡулы менән бәйле, исеме шунан килеп сыҡҡан да инде. Һүрәттә өс \vec{a}, \vec{b}, векторҙары уң.
Векторлы ҡабатландыҡтың геометрик үҙсәнлектәре
[[Файл:Parallelepiped volume - dot and cross products.svg|thumb|250px|2 һүрәт: Векторҙарҙың векторлы һәм скаляр ҡабатландыҡтарын ҡулланғанда параллелепипед күләме; пунктир һыҙыҡтар
c
a × b
векторына һәм
b × c
векторының
a
Векторлы ҡабатландыҡтың дәүмәле башланғыс векторҙар араһындағы мөйөш синусына бәйле, шуға күрә векторлы ҡабатландыҡ, скаляр ҡабатландыҡ «параллеллек» дәрәжәһе итеп ҡарала алған кеүек, векторҙарҙың «перпендикулярлыҡ» дәрәжәһе итеп ҡабул ителергә мөмкин. Ике берәмек векторҙың векторлы ҡабатландығы, әгәр башланғыс векторҙар перпендикуляр булһа 1-гә (берәмек векторға) тигеҙ, һәм әгәр векторҙар параллель йәки кире параллель (коллинеар) булһа, 0-гә (нуль векторға) тигеҙ.
Векторлы ҡабатландыҡтың алгебраик үҙсәнлектәре
Артабан \vec{a} һәм \vec{b} векторҙарының векторлы һәм скаляр ҡабатландыҡтарын  ярашлы рәүештә   һәм  тип тамғалана.
Уң ортонормалаштырылған базиста
Әгәр ике \vec a һәм \vec b векторҙары уң ортонормалаштырылған базиста
координаталары менән күрһәтелһәләр, ул саҡта уларҙың векторлы ҡабатландығының координаталары түбәндәгесә:
Был формуланы иҫтә ҡалдырыу өсөн мнемоник билдәләүсене ҡулланыу уңайлы:
бында, , , йәки бында  — Леви-Чивита символы.
Һул ортонормалаштырылған базиста
Әгәр базис һул ортонормалаштырылған булһа, ул саҡта уларҙың векторлы ҡабатландығының координаталары түбәндәгесә:
Иҫтә ҡалдырыу өсөн, оҡшаш рәүештә:
йәки
Һул координаталар системаһы өсөн формулаларҙы уң координаталар системаһы өсөн формулаларҙан, шул уҡ \vec a һәм \vec b векторҙарын ярҙамсы уң  координаталар системаһында яҙып табырға була :
Ирекле аффинлы (ҡыя мөйөшлө) координаталар системаһында
Векторное Ирекле аффинлы координаталар системаһында вкторлы ҡабатландыҡтың координаталары
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Произведения векторов Другое
Ингсада-Юган
Ингсада-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кедровая йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сереньга
Сереньга — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәләбәй районы
Бәләбәй районы (Белебеевский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Бәләбәй ҡалаһы. Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышда, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының сағыштырмаса бейек өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 1869 км². Район үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы (57,2 мең кеше, 1995).
Районда 15 ауыл биләмәһе, 2 ҡала биләмәһе бар. Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 9 кеше. Район територияһында Аксаково ҡасабаһы (2,9 мең кеше) урынлашҡан. Күпселек урыҫтар, татарҙар һәм сыуаштар йәшәй.
Географияһы
Ер аҫты байлыҡтарынан нефть (Бәләбәй, Өҫән-Ивановка, Илькин, Елизаветин ятҡылыҡтары), эзбизташ (Красно- Зарницкий, Междугорный), ҡом (Алексеевка, Сысоевка, Бәләбәй), ҡом-ҡырсынташ (Туҙлыҡыуыш), кирбес сеймалы (Бәләбәй) запастары табылған. Ыҡ (ҡушылдыҡтары Өҫән, Рә), Дим (ҡушылдыҡтары Мәнәүез, Ыҫлаҡ, Ҡорҫаҡ) һәм Ағиҙел (ҡушылдығы Сәрмәсән) йылғалары гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә.
Ере һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағынан, һелтеһеҙләнгән, карбонатлы һәм типик ҡара тупраҡтан ғибәрәт. Йүкә, саған, имән, ҡайын, уҫаҡ урманы һәм айырым урындарҙағы ҡарағайлыҡ райондың 39% майҙанын биләй.
Бәләбәй һәм Өҫән-Ивановка урман хужалыктарында һары умырзаяны, май ынйыһын, 300 йәшлек һәм 90—125 йәшлек ҡарағайҙар үҫкән ботаник тәбиғи ҡомартҡыларҙы һаҡлап алып ҡалыу маҡсатында заказниктар ойошторолған.
Иҡтисады
Райондың ауыл хужалығы игенселек, һөт-ит малын үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслашҡан. Районда М.Горький исемендәге тоҡомсолоҡ совхозы, Краснознаменка ҡошсолоҡ фабрикаһы бар. Климат һәм ҡымыҙ менән дауалай торған С.Т.Аксаков исеменде һәм “Глуховская" шифаханалары эшләй. Сәнәғәт предприятиелары һәм уҡыу йорттары район үҙәгендә урынлашҡан.
Грязнуха (Чепца ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кипр төрөктәре
Кипр төрөктәре' (тур. Kıbrıs Türkleri ) — Кипрҙа йәшәгән төрөктәр. Был термин, 1974 йылда утрауға баҫып ингән Төркиә иммигранттарын түгел, ә ошонда тыуып үҫкән кипрлы-төрөктәргә ҡарата ҡулланыла. Уларҙың күпселеге утрауҙың өстән бер өлөшөн алып торған төньяҡ өлөшөндә йәшәй. Шулай уҡ Бөйөк Британияла ла кипрлы-төрөктәрҙең ҙур ғына диаспораһы йәшәй.
Килеп сығыштарының тарихы
Мосолмандарға буйһоноу сәбәпле, утрауҙа йәшәгән һәм православие һәм маронит диндәрен тотҡан байтаҡ гректар, артабан утрауҙа йәшәгәндә ауырлыҡтар кисермәҫ өсөн, ислам динен ҡабул итергә мәжбүр була [3101 сығанағы көн күрһәтелмәгән]. Икенсе дингә күсеү мотлаҡ талап ителмәһә лә һәм Кипр мосолмандары православие динен тотҡан гректарға лояль ҡарашта булһа ла, уларҙың күбеһе нәҡ ошо юлды һайлай. Дини конверсия һөҙөмтәһендә утрауҙа христианлыҡ һәм ислам йолалары берләштергән дини секталар барлыҡҡа килә.
Артабанғы быуаттарҙа Кипрҙағы ике милли община утрау территорияһында яҡындан аралашып йәшәй, шулай булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың һәр береһенең үҙ мәҙәниәте һәм йолалары бер-береһенә ҡушылмайынса айырым үҫешә (мәҫәлән, милләт-ара никахтар бик оҙаҡ ваҡыт тыйыла).
Утрауға күсеп килгән төрөк-кипрлыларҙың тәүге ағымы британдар хакимлыҡ иткән осорға (1881 — 1960) тура килә. 1960 йылда Кипр бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң составының 70 проценты гректарҙан һәм, ул мәлдә утрауҙа йәшәүселәрҙең 18 проценты ғына төрөк-кипрлылар булыуына ҡарамаҫтан, 30 проценты төрөк-кипрлыларҙан торған яңы хөкүмәт төҙөргә ҡарар ителә. 1974 йылда Төркиәнең Кипрға хәрби көс ҡулланып баҫып инеүенән һуң ил ике өлөшкә бүленә: төньяғында төрөктәр, ә көньяҡта гректар йәшәй. Илдең көньяғында ҡалған төрөктәр даими рәүештә илдең төньяғына йәки Төркиәгә күсенә, уларҙың ҙур ғына өлөшө Бөйөк Британияла төпләнеүҙе хуп күрә. Төньяҡ Кипрға ҡарата халыҡ-ара эмбаргоның ҡулланылыуы төрөктәрҙең утрауҙан күпләп күсенеүенә сәбәпсе була.
Әлеге ваҡытта төрөк-кипрлылар башлыса Төньяҡ Кипрҙа (179 000), аҙырағы Бөйөк Британия ла (150 000)  , ҡалғандары Төркиәлә (50 000), Австралия ла (25 000)  , Германияла (10 000), Канадала (5000), АҠШ-та (5000) йәшәй. Шул уҡ ваҡытта 2500 тирәһе төрөк Кипрҙың көньяҡ өлөшөндә йәшәүҙе хуп күрә.
Солёная (Псекупс ҡушылдығы)
Солёная  — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псекупс йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәғит (Хәйбулла районы)
Сәғит (Сагитово, икенсе исеме Ҡалтай ) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 329 кеше. Почта индексы — 453804, ОКАТО коды — 80255830004.
Тарихы
1900 һәм 1908 йылдар араһында Орск өйәҙе территорияһында шул уҡ өйәҙҙең Мәмбәт ауылы халҡы тораҡ пункты булараҡ нигеҙ һалынған. Беренсе күскенсе Сәғит Ҡәйепов исеме менән аталған.
Халҡы: 1920 йылда — 403 кеше; 1939—246; 1959—237; 1989—298; 2002—353 кеше. Башҡорттар йәшәй. Халыҡ «Сәғит» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә эшләй. Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ станцияһы, клуб бар.
София Подлипска
София Подлипска (15 май 1833, Прага — 17 декабрь 1897, шунда уҡ) — Австро-Венгрия чех яҙыусыһы, мөхәррир, журналист һәм тәржемәсе. Романдар яҙыусы Каролина Светлаяның кесе һеңлеһе.
Биографияһы
София Подлипска үҙенең апаһы менән Прагала бай ғаиләлә тәрбиәләнә. Әҙәби эш менән шөғөлләнә, ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһы эшмәкәрлегендә ҡатнаша («Минерва» ойошмаһында,  Америка ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһының ташланған һәм онотолған ҡатын-ҡыҙҙарҙы яҡлау йәмғиәтендә), 1858 йылда табип Подлипска Йозефҡа кейәүгә сыға. 1867 йылда тол ҡала һәм йәмәғәт тормошонда тағы ла әүҙемерәк эшләй башлай. Божена Немцова һәм ҡыҙы Людмиланың ире булып киткән Ярослав Врклицкий менән дуҫлаша.
«Osvěta», «Světozor», «Květy», «Rodinná kronika», «Zlatá Praha» журналдарында хеҙмәттәшлек итә. «Женская библиотека» баҫмаһын һәм уның «Souzvuk» альманахын мөхәррирләй. Бер нисә тарихи роман яҙа (башлыса чех тарихы,юғары ҡатлам вәкилдәрендә  милли үҙаң уяныу тураһында), драмалар, хикәйәләр, әкиәттәр, балалар  һәм урта йәштәге балалар өсөн баснялар, социаль йүнәлештәге әҫәрҙәр яҙа, уларҙа етемлек һәм ҡатын-ҡыҙҙың түбән социаль статусы  проблемаларын күтәрә. Француз теленән Жорж Санд әҫәрҙәрен тәржемә итә. Төп әҫәрҙәре: «Osud a nadání» (1872), «Peregrinus» (1882,  автобиографик әһәмиәткә эйә), «Jaroslav Sternberk», «Láska a nenávist», «Žiti nebo nežíti», «Pravo lasky», «Pozemský prach», «Přemysl Otokar II», «Mír» (1898) һәм 70-кә яҡын хикәйәләре.
ЭСБЕ ярашлы, «уның әҫәрҙәрендә ''Бернарден де С.-Пьеррҙың сентиментализм рухынан башлап реалистик социализмға тиклем әҙәби йоғонтолар алмашыныуы һиҙелә. Подлипская драмаһының әһәмиәте юҡ тиерлек''». Подлипскаяның әҫәрҙәре йыйынтығы 1874—1886 йылдарҙа баҫылып сыға.
Капосья
Капосья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворья йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләтов Фирҙинәт Әғләм улы
Дәүләтов Фирҙинәт Әғләм улы (3 февраль 1959 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2011).
Биографияһы
Фирҙинәт Әғләм улы Дәүләтов 1989 йылдың 3 февралендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Яңауыл ауылында тыуа. 1984 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын тамамлағандан һуң өлкән агроном, кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаларын башҡара.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Ф. Ә. Дәүләтов 1997—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында студенттарға белем бирә (доцент). 2007 йылдан алып Башҡортостан ауыл хужаалығы ғилми тикшеренеү институты лабораторияһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан алып Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, ә 2007 йылдан ошо уҡ университеттың генетика кафедраһы профессоры. 2010 йылдан — Башҡорт дәүләт аграр университеттың ботаника, үҫемлектәр физиологияһы һәм генетикаһы кафедраһы профессоры.
Ф. Ә Дәүләтовтың 6 авторлыҡ таныҡлығы, селекциялағы ҡаҙаныштары өсөн 4 патенты бар. Ул — 4 китап авторы. Ике фәндәр кандидаты әҙерләгән.
Ғилми эштәре
Ф. Ә. Дәүләтовтың ғилми эшмәкәрлеге генетикаға, селекцияға, орлоҡсолоҡҡа һәм ҡуҙаҡлы иген культураларын эшкәртеү технологияһына арналған. Ф. Ә. Дәүләтов борсаҡ коллекцияһының 550‑нән ашыу өлгөһөнә баһа бирә, сорттарҙың билдә параметрҙарын асыҡлай һәм моделдәрен эшләй. Ф. Ә. Дәүләтов ҡатнашлығында борсаҡтың Кормовой 5, Памяти Хангильдина, Чишминский 75,Чишминский 80, Чишминский 95, Чишминский 229 сорттары сығарыла. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы.
Ф. Ә. Дәүләтовтың ғилми эшмәкәрлеге тураһында һөйләгәндә бер аҙ ул байтаҡ ғүмерен арнаған Башҡортостан ауыл хужпалығы ғилми тикшеренеү институтының тарихына туҡталып үтеү урынлы булыр.
Башҡортостан ауыл хужпалығы ғилми тикшеренеү институтына нигеҙ 1910 йылда уҡ һалына. Тап шул йылда Рәсәй империяһының Өфө Земский йыйылышы Һамар—Златоуст тимер юлы буйында урынлашҡан Шишмә ауылы янында Ауыл хужалығы тәжрибә станцияһын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Был учреждение үҙ тарихында бик күп үҙгәртеп ҡороуҙарға дусар ителә. Шулай итеп, әлеге ваҡытта ла уңышлы эшләп килгән учреждение 1998 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә. Был ғилми учреждение үҙ тарихында ауыл хужалығы культураларының 235 сортын сығара.
Түбәндәге сорттарҙы сығарыу институттың ғәйәт ҙур ҡаҙаныштары тип атарға мөмкин: гектарынан 65-70 центнер уңыш биргән ҡыҫҡа һабаҡлы Сулпан ужым арышы (Социалистик Хеҙмәт Геройы, Башҡортостан Республикаһының почетлы академигы С. А. Ҡунаҡбаев һәм башҡалар), ҡуҙаҡлы иген культуралары (Почетлы академик, ауыл хужалығы фәндәре докторы В. Х. Хангильдин һәм башҡалар) һәм башҡа уңышлы эштәр. Әлеге ваҡытта институтта заманса тикшеренеү ысулдары ҡулланыла.
Һылтанмалар
Дәүләтов Фирҙинәт Әғләм улы
Маркевич-Евтушевский йорто (Таганрог)
Маркевич — Евтушевский йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында, Антон Глушко тыҡырығы, 40 адресы буйынса XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлгән урындағы әһәмиткә эйә һәйкәл. Был бер ҡатлы, биш тәҙрәле йорт, кәрнизе буйылап тештәр эшләнгән.
Тарихы
Һуңынан Таганрог ҡалаһының тарихи һәйкәле булып киткән йорт XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлә. Ул урындағы сауҙагәр А. Н. Камбуровтың милке була, һуңынан инде Таганрог ҡала башлығы канцелярияһы чиновнигы Маркевич-Евтушевскийға һатыла һәм ул хужа була. Тарихи сығанаҡтарҙа йорт хужаһының инициалдары ныҡ айырыла.
Туйҙан һуң, чиновник йәмәғәтенең йортона йәшәргә күсә, А. Глушко тыҡырығы, 40 адресындағы күсемһеҙ милекте ҡуртымға бирергә ҡарар итә. Йорттоң бер вариҫы Маркевич-Евтушевскийҙың ҡыҙы Людмила Павловна була. Ул М. Е. Чеховтың — ҡатыны, [//ru.wikipedia.org/wiki/Антон_Павлович_Чехов Антон Павлович Чеховтың] әбеһе була. Йортто ҡуртымға алыусылар араһында П. Е. Чеховтың да ғаиләһе булаң һәм тап бына ошо йортта [//ru.wikipedia.org/wiki/Чехов,_Иван_Павлович Иван Чехов] донъяға килә. Ғаиләләр үҙ-ара йылы мөнәсәбәттәр һаҡлай, хатта йылдар уҙғас та Антон Чехов Маркевич-Евтушевкий менән аралашыуын дауам итә. Чеховтар ғаиләһе был йортта 1861—1862 йылдарҙа йәшәй. XXI быуатта был торлаҡ йорт 1992 йылдан алып, урындағы әһәмиәткә эйә тарихи һәйкәл булараҡ, дәүләт тарафынан һаҡлана.
Эркслебен (Оре)
Эркслебен (Оре) (Erxleben (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3069 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Таштуғай төбәге
"Таштуғай тауҙары" йәки "Һултас тауҙары" төбәге (Урочище "Таштугаевские горы" или "Султашкины горы") — тау теҙмәһе һәм далаларҙан торған комплекслы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003
Тасуирламаһы
Хәйбулла районы Әҙел һәм Таштуғай ауылдары араһынан көнсығышҡа табан 3 саҡрым алыҫлыҡта Таналыҡ йылғаһының уң яҡтағы, таулы һәм ҡаялы, яры буйындағы төбәк. Башҡортостандың Урал аръяғының көньяҡ-көнсығыш өлөшөнә инә. Төбәк биләмәһенә ингән тауҙарҙың һәр береһененең үҙ атамаһы бар: Райхан, Төлкөбай, Текә тау, Ҡош ояһы һ.б. Дөйөм майҙаны — 12 га, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 80 гектар тәшкил итә. Ландшафы органоген-ҡырсынташлы тупраҡтағы ташлы һәм ҡыуаҡлы (ҡырлы тубылғы, селек) далаларҙан һәм әрәмәләрҙән тора. Төбәктә һирәк осрай торған үҫемлектәрҙең күп төрҙәре табылған. Улар араһында иң мөһиме — эндемиктар, йәғни Уралда ғына үҫкән төрҙәр: эфе́дра (эфедра двуколосковая), бәҫле аҡтамыр (пырей инееватый), Коржинский ҡылғаны, Лессинг ҡылғаны, Залесский ҡылғаны, рус сыбар сәскәһе (рябчик русский), шиңмәҫгөл (цмин песчаный, бессмертник), эйелеүсән тюльпан — ләлә сәскәле үҫемлек (тюльпан поникающий), алтай етен үләне (льнянка алтайская). Бында һирәк осрай торған тал төрө — Виноградов талы үҫә. Улар бөтәһе лә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. Ҡыуаҡлыҡтарҙа Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән бесәнсе ҡомаҡ (пищуха степная) йәшәй.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни, экологик һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
Диңгеҙ моллюскыһы (хикәйә)
Диңгеҙ моллюскаһы — Антон Чехов хикәйәһе, 1884 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр хикәйә Будильник'' журналының 486-сы һанында 1884 йылдың 16 декабрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында «ҡаралама, һыҙма» тип баҫыла.''
Тарихы
«Диңгеҙ моллюскаһын» А. П. Чехов 1884 йылда яҙа. Тәүге тапҡыр хикәйә « Будильник» журналының 486-сы һанында 1884 йылдың 16 декабрендә баҫыла.
Хикәйә бер ниндәй үҙгәртеүһеҙ Чеховтың Пестрые рассказы йыйынтығына Санкт-Петербургта (1886) индерелә, әҙ генә үҙгәртелгән версияһы 1892—1899 йылдарҙа сыҡҡан артабанғы ун өс йыйылма баҫмаларында сыға. Хикәйә рус яҙыусыларының йыйынтыҡ әҫәрҙәре менән бергә 1895 йылда баҫыла, һуңғараҡ А. П. Чехов әҫәрҙәренең йыйынтығындағы өсөнсө томында тағы ла баҫтырыла.
1886 йылдың 18 ғинуарында В. Билибинға «Диңгеҙ моллюскаһы» хикәйәһен «Пестрые рассказы» йыйынтығына ебәргән саҡта, Чехов үҙенең был хикәйә яҙғандағы бурысы - бары тик медицина һөнәре күҙлегенән сығып бик арып-талып йонсоған кешенең физик һәм йән торошон һүрәтләү тип атай. Чехов: «Транспортҡа инмәй ҡалған бер хикәйәне Һеҙгә ебәрәм… Дөйөм массаға уны ҡушып ебәрегеҙ…Әгәр теләгегеҙ булһа, уҡып ҡарағыҙ: был хикәйәне мин медик булараҡ яҙып ҡараным,» -тип яҙа.
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, румын, серб-хорват, словак, фин, чех һәм швед телдәренә тәржемә ителә.
Сюжет
Бәләкәй генә уллы атай кеше отель янында үтеп барыусыларҙан аҡса теләнселәргә туҡтала. Аслыҡтан һаташа башлаған хәйерсе бала таверналағы кешеләрҙең ҡот осҡос шаяртыуының ҡорбаны була, сөнки ул диңгеҙ моллюскаһының нимә икәнен белмәйенсә, уның ҡабырсағын ашай.
Әҙәбиәт
Чехов А. П. Устрицы // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
Вилданов Тимербулат Миңлехан улы
Биографияһы
Тимербулат Миңлехан улы Вилданов 1928 йылдың 5 апрелендә БАССР-ҙың Туймазы районы Ҡаран-Бишенде ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
1943 йылда Туймазы районының «Ҡаран» колхозында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1946 йылдан — токарь ярҙамсыһы, быраулау эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы, «Туймазабурнефть» 1-се һанлы трест контораһы быраулаусыһы. 1951—1955 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғандан һуң быраулаусы булып эшләй башлай, 1967 йылдан алып «Башнефть» производство берекмәһенең Өфө быраулау эштәре идаралығы быраулау мастеры булып эшләй.
Т. М. Вилданов етәкләгән бригада йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. Шулай, туғыҙынсы биш йыллыҡтың беренсе йылында (1971—1975) бригада, пландағы 18 000 метр урынына, яҡшы сифат менән 19 750 метр тау тоҡомо быраулай, 1975 йылда пландағы 17 000 метр урынына 20 324 метр быраулай.
Бригада коллективы туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын бик яҡшы техник-иҡтисади күрһәткестәр менән 1975 йылдың 5 февралендә үтәй. Бригадала етештереү ваҡыты 81,2 процент тәшкил итә, ә идаралыҡта — уртаса 75 процент. Биш йыллыҡта бер станокка быраулау тиҙлеге айына пландағы 1507 метр урынына 1802 метр тәшкил итә. Материаль ресурстарҙы һаҡсыл тотоноу арҡаһында туғыҙынсы биш йыллыҡта 666 мең һум дәүләт аҡсаһы экономиялана.
Туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын ваҡытынан алда үтәп, бригада коллективы, КПСС-тың XXV съезын лайыҡлы ҡаршылау хөрмәтенә, заданиенән тыш 2000 метр тау тоҡомо быраулауға өҫтәмә йөкләмә ала. Был йөкләмә үтәлә.
Т. М. Вилданов Ҡушкүл, Сергеевка нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнаша.
Нефть сығарыу һәм скважиналар быраулау буйынса туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәһен ваҡытынан алда үтәүҙә өлгәшкән уңыштары, эшендә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 11 мартындағы Указы менән Т. М. Вилдановҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1994 йылға тиклем Тимербулат Миңлехан улы "«Башнефть» Акционер нефть компанияһы"ның Өфө быраулау эштәре идаралығы быраулау мастеры, инженер-технологы булып эшләй.
Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).
Вилданов Тимербулат Миңлехан улы 2005 йылдың 28 ғинуарында вафат була.
Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған эшсеһе(1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1978). СССР-ҙың Почетлы нефтсеһе (1972).
Саръюга
Саръюга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Саръюга йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡушаев
Ҡушаев — башҡорт фамилияһы.
---
Шмёльн-Пуцкау
Шмёльн-Пуцкау (Schmolln-Putzkau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3204 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 274 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1877 һәм автомобиль коды BZ.
Ғәйфуллин
Ғәйфуллин — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Ирахоба
Ирахоба — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Някхоба йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салпада-Яха (Ясавэй-Яха ҡушылдығы)
Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ясавэй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башкиров Андрей Валерьевич
Андрей Валерьевич Башкиров (22 июнь 1970 йыл, СССР, Шелехов) — Рәсәй хоккейсыһы, һул һөжүмсе. 2009/2010 миҙгелен үткәргәндән һуң уйынсы карьераһын тамамлай.
Биографияһы
Рәсәйҙә «Ермак» (Ангарск) һәм «Химик» (Воскресенск) хоккей клубтары өсөн уйнай башлай. Төньяҡ Америка буйлап күп сәйәхәт ҡыла, Шарлоттала һәм Хантингтонда (Көньяҡ-яр буйы хоккей лигаһы), Провиденста (АХЛ), Детройтта, Лас-Вегаста һәм Форт Уэйнда (ИХЛ) уйнап өлгөрә. 1997/98 йыл миҙгелендә иң яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә — Форт Уэйн өсөн 65 матчта 28 гол индерә, 48 голды индереүҙә ҡатнаша.
2001—2005 йылдарҙа Швейцария чемпионатында «Лозанна» өсөн сығыш яһай. 2004/05 йыл миҙгелендә «Северсталь» (Череповецк) өсөн 22 матч үткәрә, бер шайба индерә, ике голды индереүҙә ярҙам итә. 2005 йылда ҡабаттан Швейцарияға килә. 2006 йылда, «Авангард» (Омск) хоккей клубының тәҡдимен ҡабул иткәс, Рәсәйгә ҡайта. МВД (Мәскәү өлкәһе) һәм «Себер» хоккей клубтарында уйнай.
Хатыпс
Хатыпс — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псекупс йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дубовица (Чепца ҡушылдығы)
Дубовица — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.