cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡисса-и Йософ
Тасуирламаһы
Ҡисса жанрында яҙылған әҫәр эсенә ҙур булмаған риүәйәттәр, Аллаға ялбарыуҙан торған мөнәжәттәр, фәлсәфәүи миниатюра жанрындағы хикмәттәр индерелгән. Художество йәһәтенән мәҫәл, ситләтеп әйтеү элементтары, антитеза, афоризм ысулдары ҡулланыла. Оҡшатыу формаһында, йәғни нәзирә рәүешендә, автор Ҡөрьән, Библия мотивтарына, Фирҙәүси әҫәрҙәренә һәм был сюжетҡа бағышланған башҡа авторҙарҙың хеҙмәттәренә мөрәжәғәт итә.
Композицион йәһәттән «Ҡиссаи Йософ» өс өлөштән тора:
инеш (мөкәддимә)
төп
йомғаҡ (хәтимә).
Инештә шәреҡ әҙәбиәте традицияларына хас булған бағышлау бирелә. Төп өлөш 18 бүлек-фасылдан тора.
Сюжеты
Ҡол Ғәли үҙенең «Ҡисса-и Йософ» әҫәрендә Ҡәнғәндә көн иткән ырыу башлығы Яҡуп, уның ике ҡатыны һәм ун ике улының тарихын һөйләй. Яҡуптың ун улы көтөү көтә, кескәй Йософ менән Бинйәмин аталары менән өйҙә ҡала.
Бер заман Йософ төш күрә. Атаһына төштө һөйләп бирә, ә ул улына ҙур дәрәжә юрай. Ағалары ла төш тураһындағы хәбәрҙе ишетә һәм уларҙың күңелен көнсөллөк ҡорто кимерә башлай. Улар нисек тә Йософтан ҡотолмаҡ була һәм мәкерле уйҙарын тормошҡа ашырыу өсөн уны ҡоҙоҡҡа төшөрөп китә. Каруансылар һыу алғанда, Йософ уларҙың күнәгенә йәбешеп сыға. Каруан хужаһы уны ҡол итеп ала. Каруан Мысырға килеп еткәс, Йософто бер вәзир һатып ала.
Бында бер мәғриб иленең хөкөмдары Тәймүздең берҙән-бер ҡыҙы һылыу Зөләйха, үҫмер сағында уҡ Йософ һүрәтен төшөндә күреп, уға ғашиҡ булған була. Зөләйха үҙенең төшөндә күргән кешене Мысыр фирғәүененең баш хөкөмдары тип уйлай һәм атаһына әйтә. Атаһы Мысырға хат тоттороп илселәр ебәрә. Улар баш хөкөмдар Ҡәнзәфәрҙең Зөләйхаға өйләнергә ризалығын алып ҡайта. Ҡыҙ дөйәләргә затлы бүләктәр тейәп, һөт инәһен, ҡолдарын һәм хеҙмәтселәрен алып, Мысырға китә. Әммә ҡыҙ баш хөкөмдар уның төшөнә кергән егет түгеллеген асыҡлай, ләкин яҙмышына буйһоноп, һарайҙа ҡалырға мәжбүр була.
Йылдар үтә. Бер көндө Малик Дәғир каруаны килә һәм Йософто баҙарға алып сығып, һатыуға ҡуя. Уны күргән Зөләйха иҫтән яҙып йығыла — төшөнә кергән егет ошо була.
Баш хөкөмдар Йософто һатып ала. Бер нисә йыл үтә, малай үҫеп, бәлиғ була. Зөләйха егеткә бик ныҡ ғашиҡ була. Егет иһә уға хөрмәт менән генә ҡарай. Зөләйха уны нисек тә үҙенә ҡаратырға, аҙҙырырға тырыша, тик егет бирешмәй. Зөләйха асыуланып уны зинданға яптыра.
Йософ зинданда ун ике йыл ята. Был йылдар эсендә фирғәүен дә, уның баш хөкөмдары ла вафат була. Тәхеткә Райян тигән йәш батша ултыра. Бер көн ул хикмәтле төш күрә. Уның төшөн Йософ юрап бирә. Райян аҡыллы, зирәк егетте зиндандан сығарып, баш вәзире итеп ҡуя.
Зөләйха Йософто һаман онотмаған була. Ҡартайған, ғәрипләнгән Зөләйха Йософҡа үҙен таныта. Аллаһы Йософҡа Зөләйхаға өйләнергә бойора. Зөләйханы илаһи көс элекке йәш һәм сибәр хәленә ҡайтара. Ул элекке баш хөкөмдарҙың ҡатыны булмаған, Раббы уға Зөләйха урынына пәрей ҡыҙын ебәреп торған булған, шуға Зөләйха ғиффәтлелеген һаҡлап ҡалған. Зөләйха менән Йософтоң ике улы тыуа.
Йософтоң «ризыҡ биреүсе» дигән даны тарала. Быны ишетеп, алыҫ яҡтан ағайҙары ла ашлыҡ алырға килә. Йософ үҙен танытмайынса ғына уларҙы төрлөсә һынай. Һуңынан уларҙы ғәфү итә.
Яҡуп бөтә нәҫел-нәсәбе менән Мысырға Йософ эргәһенә күсеп килә. Ҡырҡ йылдан ғына ҡайтып, үҙ ерендә вафат була.
Ҡартайған Йософ Нил йылғаһының аръяғына китеп, Әмин тигән ҡала ҡороп йәшәй башлай. 110 йәшендә мәрхүм була. Уның үлеменән һуң Мысырҙа аслыҡ башлана. Райян, Йософтоң кәүҙәһен Мысырға күсереп, уның бәрәкәтен ҡайтарып алырға теләй. Ләкин Йософтоң улы Мөсәлим бирергә теләмәй. Ике ил араһында ыҙғыш ҡуба. Йософтоң саркофагын Нил төбөнә һалғас ҡына йылғаның ике ярында ла муллыҡ-хөрлөк башлана.
Күсермәләре һәм ижади эйәреүселәре
«Ҡисса-и Йософ» әҫәренең төп нөсхәһе табылмаған. Тулы һәм тулы булмаған 160-тан ашыу күсермәһе билдәле. Улар нигеҙҙә Урал һәм Волга буйҙарында таралған булған. Күсермәләр XVIII—XIX быуаттарҙа яҙылған. Улар донъяның төрлө ҡалаларындағы (Дрезден, Берлин, Санкт-Петербург, Ҡазан, Өфө) фондтарҙа һаҡлана. Башҡортостанда 1970—80-се йылдарҙа үткән археографик экспедицияларҙа 20-ләгән күсермәһе табыла. Улар Илеш, Бөрйән, Ейәнсура, Салауат, Мәсетле, Дәүләкән, Учалы, Көйөргәҙе, Туймазы, Шишмә райондарында, Пермь крайында яҙып алынған һәм иң иртә варианты XVIII быуатҡа ҡарай.
Әҫәр төрки телле халыҡтарҙың әҙәбиәтенә һәм ауыҙ-тел ижадына ҙур йоғонто яһаған. Ятлап, телдән телгә, быуындан быуынға тапшырғандар, мәҙрәсәләр программаһында ла өйрәнелгән. Йософ ҡиссаһы башҡорт яҙыусыларының, атап әйткәндә, Мәжит Ғафури, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың һәм башҡа әҙиптәрҙең ижадында сағылыш таба. Ҡол Ғәлиҙең әҫәре «Йософ ҡиссаһы» тигән атама менән иҫке төркисәнән ғалим Зәйтүнә Шәрипованың тәржемәһендә баҫылып сыға.
Башҡорттар араһында Йософ тураһындағы сюжеттың телдән һөйләнеп килгән төрлө варианттары киң таралған була. Әҫәрҙең иллеләп вариантын башҡорт ғалимдары Миңлеғәле Нәҙерғолов, Фәнүзә Нәҙершина, Розалиә Солтангәрәева, Фирҙәүес Хисамитдинова, Зәйтүнә Шәрипова һәм башҡалар Башҡортостанда, Ҡурған, Ырымбур, Силәбе өлкәләренә ойошторолған фольклор экспедициялары барышында яҙып ала. Мәҫәлән, «Тархан ҡыҙы һәм Йософ китабы» риүәйәте яҙып алынған. Шулай уҡ «Йософ менән Зөләйха», «Йософ менән Зөләйха тарихы», «Йософ һәм Зөләйха ҡиссаһы», «Йософ вә Зөләйха», «Йософ китабы», «Йосоп» тигән һәм башҡа төрлө атамалар менән йөрөтөлгәндәре бар. Һамаҡ стилендә башҡарылған өлөштәре осрай. Көй варианттарын ғалим Риф Сөләймәнов яҙып алған һәм нотаға һалған.
Башҡорт мәҙәниәтендә
М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында «Йософ һәм Зөләйха» тигән спектакль ҡуйыла. Жанры музыкаль риүәйәт тип билдәләнгән спектаклдең инсценировкаһын Ҡол Ғәли әҫәре буйынса Ю. Сафиуллин яҙа, режиссеры — Олег Ханов, рәссамы — Альберт Нестеров. Йософ ролен — Руслан Хайсаров, Зөләйха ролен Гөлнара Ҡаҙаҡбаева, Лилиә Ғәлина (йәш Зөләйха), Эльвира Юнысова, Алһыу Ғәлина-Ғафарова (урта йәштәрҙәге Зөләйха), Ирада Ҡадирова, Нурия Ирсаева (өлкән йәштәге Зөләйха) башҡара.
Әҙиғот Темәсов
Әҙиғот Темәсов (1719 — ?) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Мулла.
Половинка (Чертала ҡушылдығы)
Половинка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Әҙиғот Темәсов
Биографияһы
Әҙиғот Темәсов сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан. Үҙ ҡулы менән төрки телендә яҙылған баш күтәреүселәрҙең указында үҙен «мулла Һөҙһөт бин Темәс» тип атай. Исеменең рус формаһы — Адигут Тимячев.
Половинка (Чертала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әҙиғот Темәсов
Биографияһы
Мәҙрәсәлә белем ала. Пермь провинцияһында, Ҡазан губернаһында һәм Екатеринбург ҡалаһында сауҙа менән шөғөлләнә.
Половинка (Чертала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әҙиғот Темәсов
Биографияһы
1774 йылдың мартында Әҙиғот Темәсов, Сәйфулла Сәйҙәшев һәм Әҙел Әшмәнев етәкселегендәге 2 мең кешенән торған йыйылма отряд Ҡазан губернаһының Бәли (Беляевское) ауылы янында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1774 йылдың июнендә Салауат Юлаевтың отрядтары составында Уҫы ҡалаһын алыуҙа ҡатнаша. 1774 йылдың йәйендә Е. И. Пугачёв Төп ғәскәре составында Воткинск һәм Ижевск заводтарын, Мамадышты алыуҙа, Ҡазанды штурмлауҙа ҡатнаша.
1774 йылдың йәйен—көҙөндә Әһлетдин Биктуғанов менән бергә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында баш күтәреүселәр отрядтарына етәкселек итә.
1774 йылдың ноябрендә А. В. Папава етәкселегендәге хөкүмәт командаһы тарафынан әсиргә алына. Ҡазан йәшерен комиссияһына килтерелә, бында үлем язаһынан азат ителә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Вариҫтары
Әҙиғот Темәсовтың вариҫтары — Әдүтовтар тиҫтәләгән йылдар дауамында Уҫы һәм Пермь өйәҙҙәрендәге 1-се Башҡорт кантоны менән етәкселек иткән :
Александр Матросов бюсы (Салауат)
Александр Матросов бюсы — Салауат ҡалаһындағы Матросов бульварында Советтар Союзы Геройы Александр Матросовҡа арналған скульптура.
Тарихы
1943 йылдың 27 февралендә рядовой Шакирйән Мөхәмәтйәнов (Александр Матросов) Псков өлкәһе Чернушки ауылы өсөн һуғышта кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплай һәм үҙенең батальонының уңышлы һөжүмен тәьмин итә. Был батырлығы өсөн 1943 йылдың 19 июлендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының ҡарары менән ҡыҙылармеец Матросовҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Партияның өлкә комитеты һәм Башҡорт АССР-ның хөкүмәте берлектә батырҙың исемен мәңгеләштереү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1961 йылда Салауат ҡалаһының өлкә комитеты А. Матросовҡа бронза бюст ҡуйырға ҡарар сығара.
Салауат ҡалаһында Александр Матросовҡа һәйкәл 1961 йылда асыла. Скульпторы Эйдлин Л.Ю. Яңыртыу проекты авторҙары - Котова Т.А. һәм Сенникова Л.Н.
2009 йылда һәйкәлде йүнәтеү һәм тирә-яғын төҙөкләндереү эштәре башҡарыла.
Композицияһы
Һәйкәлдең бетон нигеҙе гранит плиталар менән ҡапланған, ә һәйкәл тирәһендәге баҫҡыстар һоро йәшел төҫтәге граниттан яһалған. Һәйкәлдең тирә-яғы сәскәлектәр, эскәмйәләр, яҡтыртҡыстар менән матурланған. Шыршылар ултыртылған.
Һылтанмалар
http://bashmemorial.narod.ru/photo39.jpg
Яхъя Яҡшыев
Яхъя Яҡшыев (тыуыу һәм вафат көндәре билдәле түгел) — Ҡыр-Көҙәй улусы старшинаһы.
Биографияһы
Яхъя Яҡшыев хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Яхъя ауылында йәшәгән. Уның ҡарамағында 151 йорт була. Ауылға нигеҙ һалыусы, йәғни ауыл улус старшинаһы Яхъя Яҡшыев исеме менән аталған.
1773 йылдан башлап Себер даруғаһында Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышында ҡатнашкан. 1774 йылдың яҙында Белорет заводынан Пугачёв Указын ала, ихтилалға ҡушыла. Яхъя Яҡшыев Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналиндың көрәштәше була. Урындағы халыҡты мобилизациялау, фураж һәм аҙыҡ-түлек алыу, юлдарҙы һаҡлау менән шөғөлләнә. Эҫем, Йүрүҙән, Ҡытаутамаҡ заводтарына һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Ихтилал 1774 йылдың көҙөнә тиклем дауам итә. 1774 йылдың 11 ноябрендә Юлай Аҙналин һәм башҡа башҡорт старшиналары менән Силәбе ҡәлғәһенә подполковник И. Л. Тимашев янына килә. Артабанғы яҙмышы билдәле түгел.
Вежаю (Вычгрда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Пёла
Пёла — Германиялағы, Саксония ерендәге. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 11,79 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы һәм автомобиль коды.
Сурағол Миңлебаев
Сурағол Миңлебаев — 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Мулла.
Биографияһы
Сурағол Миңлебаев сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Төнгүк ауылы башҡорттарынан.
Мулла Сурағол Миңлебаев Батыршаға уның ниәттәрен хуплап хат яҙа. 1755 йылдың йәйендә Бөрйән улусында ихтилал тоҡанғаны билдәле булғас, ғәйнә башҡорттары йәнә Батыршаға көрәште башларға кәрәк тигән тәғдим яһайҙар. Ахун Ғәйнә улусында хәл менән танышыу маҡсатында үҙенең шәкерттәрен ебәрә. Һуңғыларҙың килеүе менән файҙаланып, Сурағол Миңлебаев Ғәйнә улусы (Төнгүк, Барҙы, Башап, Сәрәш, Солтанай, Аҡлыш ауылдары) кешеләренән баш күтәреүселәр отрядын ойоштора. Шул уҡ ваҡытта Аҡбаш Әндрүшев һәм Мостай Теребирҙин Ҡыҙылъяр ауылы башҡорттары баш күтәрә.
1755 йылдың 27 авгусында Сурағол Миңлебаев отряды менән Ҡыҙылъяр ауылына килә. Ихтилалсылар йыйылып Себер даруғаһы Ҡарыш ауылына Батыршаға барырға ниәтләй. Ләкин бында Туҡтамыш Ишбулатов отряды тарафынан һөжүм ителә.
Аҙаҡ батша хөкүмәтенә тоғро мишәр старшиналарына әсиргә эләгә. Өфө ҡалаһы төрмәһендә тотола, язалауҙарға дусар ителә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Вежаю (Лымва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уралым (Мейәс)
Уралым — үҙешмәкәр коллектив. Башҡорт, татар йырҙарын һәм бейеүҙәрен башҡара. 1951 йылда ойошторолған. 1991 йылдан халыҡ коллективы.
Тарихы
40 йыллығы уңайынан коллективҡа 1991 йылда халыҡ коллективы исеме бирелә.
1991 йылда ансабль башланғысы менән Мейәстә беренсе тапҡыр Һабантуй ойошторола.
2003 йылда «Уралым» үҙешмәкәр халыҡ коллективында 40 һәүәҫкәр артист ҡатнаша. Коллективта өлкәндәр һәм балалар составы бар. Коллектив составында талантлы йырсылар һәм бейеүселәр булыуы төрлө жанрҙаҡы һәм стилдәге йырҙарҙы башҡарырға мөмкинлек бирә. 1951 йылдан ансаблдең беренсе етәксеһе М. С. Әмирова; 1991 йылдан — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Альберт Рәхимов була.
Бейеү коллективы менән Илвира Әхтәмова, балалар коллективы менән Венера Йәғәфәрова етәкселек итә. 1993 йылда ансабль составында хәҙерге заман башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусы «Сәйәхәт» төркөмө ойошторола. Төркөмдә «Татар йыры 97» конкурсы домломанты Марат Кунафин, «Урал-98» төбәк фестивале лауреаты шағир, башҡорт йырҙарын оҫта башҡарыусы Зийәфәт Әхмәтшиналар сығыш яһай.
Ансамбль репертуары
Ансабль репертуары күп төрлө: башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары, композиторҙарҙың милли музыка әҫәрҙәре, шоу программа, эстрада һәм халыҡ музыкаһы, музыкаль аккомпанементтар.
«Уралым» Мейәстең визит карточкаһы ғына түгел, бөтә Силәбе өлкәһенең визит карточкаһына әйләнде. Коллектив Башҡортостанда да киң билдәле.Үҫеш йылдарында коллектив Силәбе өлкәһе тамашасыларының ихтирамын һәм мөхәббәтен яуланы, тамашасылар ансаблдең һәр концертын көтөп ала. «Уралым» коллективы Рәсәйҙә, сит илдәрҙә үткән Бөтә Рәсәй төбәк, өлкә милли йыр һәм бейеү фестивалдәрендә даими ҡатнаша. Рәсәйҙә үткәрелгән төрлө ижади фестивалдәр лауреаты.
Сығанаҡтар
[http://chel-portal.ru/enc/uralym Уралым. Портал Челябинская область]
Тышҡы һылтанмалар
[https://bigspravka.ru/miass/tvorcheskie_kollektivy/uralym/ Уралым — Народный коллектив национальной культуры. Справочник организаций России]
Полугар
Полугар — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 351 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пёль
Пёль (Pohl) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2697 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8543 һәм автомобиль коды V.
Таганрог хәрби-тарих музейы
Таганрог хәрби-тарих музейы — Таганрог ҡалаһындағы дәүләткә ҡарамаған беренсе музей, ҡаланың йәмле үҙәк районында, диңгеҙ ярына яҡын ғына, «ЮГ — Художестолы сүкеү» предприятиеһы администрация корпусының тәүге ҡатында урынлашҡан.
Музей тарихы
Музей коллекцияһын йыйыу 2004 йылдың 9 майында башлана: «Авто-Ретро Таганрог» клубы барлыҡҡа килә. Артабанғы осорҙа бер нисә берәмек авто- һәм мототехника булдырыла һәм яңыртыла, элекке хәленә ҡайтарыла. 2008 йылдан клуб эшмәкәрлеге концепцияһы хәрби-тарихи йүнәлеш ала. 2010 йылдың 6 майында даими эшләүсе экспозиция асыла. Был ваҡытта экспозиция иҫәбендә бер нисә мең экспонат була. 2012 йылдың июлендә «Таганрог хәрби-тарих музейы» исеме рәсми статус ала.
Музей янында хәрби-тарихи клуб эшләй, был клуб Дондағы Ростов, Воронеж, Волгоград, Новочеркасск, Киев, Одесса, Брест, Берлин һәм башҡа ҡалаларҙа хәрби баталияларҙы яңыртыуҙа ҡатнаша.
2014 йылдың 25 октябрь төнөндә «ЮГ — Художестволы сүкеү» предприятиеһының музей урынлашҡан өс ҡатлы администрация бинаһы тулыһынса янып юҡҡа сыға. Янған музейға ярҙам итеү өсөн 2014 йылдың ноябрендә ҡала мәҙәниәт Һарайында шәфҡәтлек концерты үткәрелә, ә 2 декабрҙә Таганрог йәштәр үҙәгендә Нонна Малыгинаның йәштәр театры спектакле премьераһы була.
Башҡа экспонаттар
Һуғыш припастары макеттары, һалҡын ҡорал, форма, документтар, фронт көнкүреше әйберҙәре һәм башҡа ҡомартҡылар.
Прудовая
Прудовая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/422    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Паншвиц-Кукау
Паншвиц-Кукау (Panschwitz-Kuckau<br />Pancicy-Kukow) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2143 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1920 һәм автомобиль коды BZ.
Вежь-Ю
Вежь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафиуллин Хәләф Ғата улы
Биографияһы
Хәләф Ғата улы Сафиуллин 1921 йылдың 20 мартында Өфө губернаһы Өфө кантоны Сәлих ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы) дүрт балалы ғаиләлә тыуа. 20-се йылдар аҙағында Сафиуллиндар ғаиләһе Өфөгә күсә.
1941 йылда Хәләф Ғата улы Ленинград хореография училищеһын тамамлай (педагогтар А. А. Писарев, А. И. Пушкин, А. В. Ширяев). Училищены тамамлағас, Өфөлә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында (БДОБТ) солист булып эш башлай. 1960—1964 йылдарҙа БДОБТ ҡарамағындағы балет студияһы етәксеһе һәм педагогы була.
1960 йылда «Сыңрау торна» фильм-балетында Арыҫланбай ролен башҡара.
Режиссёр булараҡ Ключарёвтың «Тау әкиәте» (1951), Н. Ғ. Сабитовтың «Буратино» (1960) спектаклдәрен ҡуя. 1965 йылдың 13 апрелендә Баку ҡалаһында Бөтә Союз балетмейстерҙар кәңәшмәһендә булған сағында вафат була. Өфөлә ерләнгән.
Әҙәбиәт
Хайруллин Р. Мастера балетного искусства Башкирии. Уфа, 1963.
Давыдова, Э. Памяти артиста: Х. Г. Сафиуллин/Э. Давыдова//Истоки.- 2005.- № 17.- С.4.
Жиленко, Н. Душа башкирского балета: Халяф Гатеевич Сафиуллин/Н. Жиленко//Ватандаш.- 2006.- № 3.- С.164.
Жиленко, Н. Журавлиная песнь Халяфа Сафиуллина: К 85-летию корифея башкирского балета/Н. Жиленко//РБ. — 2006.- 30 марта.
Сафиуллин Халяф Гатеевич //Башкортостан: Краткая энциклопедия.- Уфа, 1996.- С.519.
Сафиуллин Халяф Гатеевич//мастера балетного искусства Башкирии.- Уфа: Башкирское книжное изд-во, 1963.- С.19.
Фаткуллин, Ф. Йолдыз балкышына тиң: Х. Сафиуллин/Ф. Фаткуллин //Кызыл таң.- 2001
Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 50 с. ISBN 5-295-02294-3.
Николай Чудотворец сиркәүе (Новочеркасск)
Николай Чудотворец сиркәүе— элекке Дон Ғәскәре өлкәһендәге Новочеркасск ҡалаһы православие сиркәүе, шулай уҡ Николаевский сиркәүе тип тә билдәле.
Новочеркасскиҙәге Почта урамында бер-береһенән 300 метр йыраҡлығында ике Николаевский сиркәүе торған, уларҙың береһе — Никольский майҙанындағы православие сиркәүе (хәҙерге Левск майҙаны), икенсеһе — Александр баҡсаһы янындағы иҫке обряд сиркәүе.
Тарих
Николаевский сиркәүенең ағас йорто тантаналы рәүештә 1810 йылда 14 авгусында төҙөлә башлаған, ә 1812 йылда төҙөлөп бөткән. Был сиркәү атаман Платовтың күрһәтмәһе буйынса Новочеркасск ҡалаһына көсләп күсерелгән Черкасск Николай сиркәүенә йөрөүселәрҙең талабы буйынса төҙөлгән. Сиркәүҙе инженер-подполковник Ефимов ҡарап төҙөткән, ә рухани Иоанн Долотин 1812 йылдың 22 июлендә сиркәүҙе изгеләндергән.
Таш сиркәү 1821—1829 йылдарҙа төҙөлгән, һуңынан изгеләндерелгән. Сиркәүҙең ике төкәтмәһе-ҡанаты булған: уң яғы — күп ыҙалар сигеүсе Изге Варвара,ә һул яғы Хоҙай әсәһенең Успениеһына бағышланған. Проект авторы- архитектор Амвросимов, ул сиркәүҙе ампир стилендә төҙөгән. Сиркәү бер ҡатлы, бер көмбәҙле булған, уның бинаһы һәм сиркәүгә төкәтеп һалынған ҡыңғырауҙар манараһы аҡ таштан һалынған.
Веж-Ёль
Веж-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Николай Чудотворец сиркәүе (Новочеркасск)
Тарих
Сиркәү 1935 йылда ябылған, ә 1939 йылда уның урынында сквер булдырғандар. Хәҙерге ваҡытта бында Левски майҙаны. Майҙанда 1995 йылдың 19 ноябрендә юҡҡа сыҡҡан Николай сиркәүе урынында башта ҙур ағас тәре, һуңыраҡ металдан яһалған тәре ҡуйғандар.
Веж-Ёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Партенштайн
Партенштайн (Parthenstein) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3657 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4668 һәм автомобиль коды MTL.
Почва (Ай-Саз ҡушылдығы)
Почва  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Саз (айзас) йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Итйеймәҫ Абдуллов
Итзимас (Иштемәс) Абдуллов — 1737—1738 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Итзимас Абдуллов сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Барҙы ауылы башҡорттарынан.
1737 йылдың февралендә Уҫы даруғаһында ихтилал тоҡана, уның менән Итзимас Абдуллов етәкселек итә.
Итзимас Абдуллов етәксегендәге Уҫы даруғаһы ихтилалсылары Бәпәнәй Төрөпбирҙин һәм Мәндәр Ҡарабаевтан ярҙам һорап Себер даруғаһына килә. Баш күтәреүселәрҙең Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев һәм Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге ҙур отрядтары Красноуфимск, Көңгөр һәм Бөрө ҡалалары тирәһендә, шулай уҡ Тере Танып йылғаһы бассейнында хәрәкәт итә. Июндә 2500 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 4200) кешенән торған Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Юлдаш Һөйәрембәтов, Мәндәр Ҡарабаев һәм Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге баш күтәреүселәр Богдановский ҡәлғәһен ҡамауға ала. Алыш ике көн дауам итә, әммә ихтилалсылар ҡәлғәне яулап ала алмай, эргә тирәһендәге күскенселәрҙең тораҡ пункттарын талап Бөрө ҡалаһына йүнәлә. Ғәйнә башҡорттары Себер даруғаһы баш күтәреүселәренә ҡушыла һәм улар бергәләп Уҫы һәм Көңгөр ҡалалары, Тере Танып йылғаһы тирәһендәге күскенселәрҙең ауылдарын талайҙар.
1773 йылдың авгусында Итзимас Абдуллов етәкселегендәге 2000 ғәйнә башҡорттарының отряды Строгановтарҙың Крылово ауылын һәм Уҫы ҡалаһы тирәһендәге рус ауылдарын яндыралар.
Пуглалым
Пуглалым — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюролька йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вениб-Ёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пауза (Фогтланд)
Һылтанмалар
Pausa-Mühltroff Pausa-Mühltroff Pausa-Mühltroff
Николай Чудотворец сиркәүе (Егорлык станицаһы)
Николай Чудотворец сиркәүе —  Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Егорлык районы Егорлык станицаһындағы православие сиркәүе. Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүе Волгодонск һәм Сальск епархияһы Кагальницкий мәнфәғәтенә ҡараған сиркәү.
Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Егорлык районы, Егорлык станицаһы, Лунaчарский урамы, 26-сы йорт.
Тарих
1811 йылда Егорлык станицаһында Изге Николай Чудотворец сиркәүе төҙөлгән. Сиркәү, ул ваҡытта станицала кирбес тә, таш та булмағанлыҡтан, бағаналарға таҡталар ҡағып төҙөлгән. Был ағас сиркәү бик тиҙ арала туҙған.
1827 йылда Егорлык станицаһы казактары Ғәскәр атаманы Дмитрий Ефимович Кутейниковҡа Новочеркасскийҙағы ағас сиркәүҙе хәйриә итеп биреүен һорап мөрәжәғәт иткәндәр.
1833 йылдың 23 авгусында ағас сиркәү таш нигеҙгә һалынған һәм 1837 йылдың 24 октябрендә изгеләндерелгән. Сиркәү яңынан 43 йыл буйына эшләгән, тик халыҡ артып китеү сәбәпле барлыҡ табыныусыларҙы ла бер юлы һыйҙыра алмаған. Шунлыҡтан казактар үҙ йыйылышында Дон Ғәсҡәрҙәре башлығы Николай Александрович Краснокутскийға яңы, таш сиркәү һалырға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итергә булған.
Таш сиркәүҙе 1880 йылда төҙөй башлағандар. 25 йыл буйына сиркәү төҙөлгән, уның өсөн аҡсаның бер өлөшөн станица ҡаҙнаһы биргән. Кирбесте Парамонов кирбес заводынан һатып алғандар, ҡом һәм башҡа төҙөлөш материалдарын Урта Егорлык ауылындағы «Гужартелдән» аттарҙа ташығандар. Сиркәү төҙөлөп бөткәс, 1906 йылда иҫке сиркәү йортон Кагальницкий станицаһына биргәндәр.
1906 йылда өс тәхетле Николай Чудотворец сиркәүе изгеләндерелгән. Сиркәүҙә һигеҙ ҡыңғырау, ун ике кешенән тоған хор булған. Баш тәхет Изге Николай Угодникҡа, уң яҡ тәхете Архангел Михаилға, ә һул яҡтағыһы — Изге ыҙа сигеүсе Власийға бағышлап төҙөлгән.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң станицала табыныу йорто эшләгән. Йорттоң ишеге алдында ҡыңғырауҙар бүлмәһе торған. Һуңыраҡ табыныуҙар йортон икенсе кешенең йортона күсергәндәр. Ҡыҫҡа ғына ваҡытта табыныу йортонда 6 рухани алышынған. 1992 йылда ғибәҙәт ҡылыу йортонда ҡыңғырау бүлмәһе генә тергеҙелгән. Йортто иерей Иоанн Чайкин изгеләндергән. Николай Чудотворец сиркәүендә 22 майҙа һәм 19 декабрҙә ике тәхет байрамы үткәрелә. Сиркәү әлеге көндә лә шәхси йортта тора.
1990 йылдар башында станицала яңы кирбес ҡорам төҙөргә ҡарар иткәндәр. 1995 йылдың декабрендә, уның беренсе ташы һалына. Төҙөлөш урынында православие тәреһе ҡуйыла.
2002 йылда Архиерей Анастасий Пантелеимон фатихаһы менән сиркәү төҙөргә аҡса йыя башлағандар, сиркәүҙең проектын эшләтергә заказ яһағандар. Сиркәүҙе төҙөү 2006 −2011 йылдарҙа барған. 2011 йылда ҡыңғырауҙар ҡуйылған. Уларҙы Зерноград округы сиркәүҙәренең протоиерейы Петр (Юркин) менән Николай Чудотворец руханийы Егорлык станицаһы протоиерейы Георгий (Цуркану) изгеләндергән. 10 яңы ҡыңғырауҙы «Местпромовец» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры, меценат Павел Иванович Попов хәйергә биргән.
Дин әһелдәре
Егорлык станицаһы Изге Никольский сиркәүенең руханийы —  протоиерей Георгий Цуркану.
Вепрь (Оло Визинга ҡушылдығы)
Вепрь  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пегау
Пегау (Pegau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4598 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 127 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4523 һәм автомобиль коды L (элек: BNA).
Везъю
Везъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муса Сиражи
Муса Сиражи, Сиражетдинов Муса Шәрәфетдин улы (1 февраль 1939 йыл — 14 сентябрь 2019 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, йәмәғәтсе. 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1971 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡорт АССР‑ының (1989) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Фәтих Кәрим исемендәге премия лауреаты (2003).
Биографияһы
Муса Шәрәфетдин улы Сиражетдинов 1939 йылдын 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Төпкилде ауылында крәҫтиән ғәиләһендә тыуған.
Ҡандраның 2-се мәктәбендә урта белем ала һәм шунда уҡ ике йыл уҡытыусы булып эшләй. 1958 йылдан 1963 йылға тиклем Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый. БДУ-ны тамамлағас, «Кызыл тан» гәзитендә, аҙаҡ Башҡортостан китап нәшриәтендә редактор, Башҡортостан Яҙыусылар союзында әҙәби консультант вазифаһын башҡара. 1971—1973 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
2019 йылдың 14 сентябрендә Туймазы ҡалаһында вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
БДУ-ла уҡыған сағында яҙыша башлай, әҫәрҙәре урындағы баҫмаларҙа баҫыла. 1966 йылда «Осрашыу» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығы донъя күрә. Муса Сиражи шиғырҙар, хикәйәләр, телефильмдарға сценарийҙәр яҙа. Унын әҫәрҙәре рус, украин, ҡаҙаҡ, үзбәк, латыш, немец һәм сыуаш телдәренә тәржемә ителгән. Шиғырҙарына көйҙәр яҙылған (Ай көйө", «Билдәһеҙ һалдатҡа», «Өфө — минен йырым», «Ғашиҡ күҙҙәр», «Минен һағыш — мөхәббәт», «Аҡҡоштар», «Тан ҡыҙы», «Һаубуллашыу», «Һинен һөйөүен менән мәнгелек мин», «Бәли-бәү», «Сәнгелдәк йыры»). Шағирҙар Ғ. Тукайҙын, М. Йәлилден, Ф. Каримден, ғалим Гәзи Кашшафтын тормошо һәм ижады тураһында ул яҙған мәҡәләләр билдәле. Салауат Юлаевҡа «Бейеклектәр әйҙәүе» поэмаһын арнаған.
Китаптары
рус телендәге әҫәрҙәре
Пениг
Пениг (Penig) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9640 кеше йәшәй. Майҙаны — 63,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 208 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9322 һәм автомобиль коды MW.
Үрге Кузь-Ю
Үрге Кузь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гигант (Ростов өлкәһе)
Гига́нт — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Сальск районындағы ҡасаба. Гигант ауыл биләмәһенең администрация үҙәге.
Тарихы
Ҡасаба 1928 йылда төҙөлгән «Гигант» игенселек совхозы осоронда үҫеп сыға.
Иң тәүҙә совхоз «Совхоз № 1» тип атала, ә уның үҙәге «Целина» тимер юл станцияһынан алыҫ түгел урынлашҡан була. Бер нисә йыл үткәс илдә беренсе игенселек совхозының үҙәк усадьбаһы «Трубецкая» станцияһына күсерелә. 1929 йылдың сентябрендә ҡасабаға билдәле пролетариат яҙыусыһы М. Горький килә. Гиганттың мәктәптәренең береһе яҙыусы хөрмәтенә уның исеме менән атала. Гигант ҡасабаһына килгән ваҡытта яҙыусы төҙөлә башланған мәктәптең нигеҙенә таш һала.
1933 йылдың 10 февралендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Төньяҡ-кавказ тимер юлының «Трубецкая» тимер юл станцияһы эргәһендә яңы барлыҡҡа килгән пунктты эшселәр ҡасабаһы категорияһына индерергә ҡарар итә һәм уға «Гигант» исеме бирелә.
1943 йылдың ғинуарында фронтта Дондан Манычҡа тиклем һуғыштар бара. 17 ғинуарҙа 28-се Армия ғәскәре Пролетарская станицаһы эргәһендә Маныч йылғаһына килеп сыға. Йылға эргәһендәге урын һөжүм итеүсе ғәскәр өсөн ҡамасаулыҡ итә. 21 ғинуарҙа Маныч йылғаһына танктар сыға. Сапёрҙар ярҙамында улар йылға аша сығалар.
Вере-Ёль
Вере-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Мөнирә (мәсет, Өфө)
«Мөнирә» мәсете —  Өфөләге мосолман дини ойошмаһы (Башҡортостан республикаһы). Өфө ҡалаһы Ленин районындағы Нижегородкала урынлашҡан. Ҡаланың был яҡ өлөшөндә берҙән-бер мәсет булып тора. Долгое күленең ярында урынлашҡан.
Вере-Ёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мөнирә (мәсет, Өфө)
Тарихы
«Мөнирә» мәсете Мөнирә Байғилдинаның шәхси аҡсаһына төҙөлгән, ул шулай уҡ мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе.
Ислам байрамдары көндәрендә бында мосолмандар йыйыла. Мәсеттә ислам нигеҙҙәре буйынса лекциялар уҡыла, шулай уҡ ҡул эштәренә һәм кулинария серҙәренә өйрәтәләр. Мәсеттә модельерҙар шәриғәт ҡанундарына ярашлы модалы кейем күрһәтәләр.
Мәсет эргәһендә хоккей майҙансығы төҙөлдө, был пландарҙы тормошҡа ашырыу өсөн «Урал» хәйриә фонды ярҙам күрһәтте.
Пыркаг-Игай
Пыркаг-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пеноровка йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Камалова Лира Шәрип ҡыҙы
Камалова Лира Шәрип ҡыҙы (7 ноябрь 1935 йыл) — педагог, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
Биографияһы
Лира Шәрип ҡыҙы Камалова 1935 йылдың 7 ноябрендә БАССР-ҙың Күгәрсен районы Сәйетҡол ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Баймаҡ районы Икенсе Этҡол ауылында үтә. Ошо ауылда тулы булмаған урта мәктәпте тамамлағас, Темәс педучилищеһына уҡырға инә.
1960 йылда Лира Шәрип ҡыҙы Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Ике уҡыу йортон да отличие менән тамамлай.
Пирна
Пирна (Pirna) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 38705 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 109-340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 01781-01796 һәм автомобиль коды PIR.
Камалова Лира Шәрип ҡыҙы
Биографияһы
Университеттан һуң йәш белгес йүнәлтмә буйынса Хәйбулла районы Бүребай урта мәктәбенә ебәрелеп, урыҫ теле һәм әҙәбиәтен уҡыта башлай, артабан ул ошо уҡ мәктәптә уҡыу-уҡытыу эше буйынса директор урынбаҫары булып эшләй, ә 1971 йылда мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Был уҡыу учреждениеһы районда иң эре учреждениеларҙан һанала, сөнки уҡыу өс сменала алып барыла, өсөнсө сменаһы — эшсе йәштәр мәктәбе.
Пульцисс
Пульцисс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 319 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Камалова Лира Шәрип ҡыҙы
Биографияһы
Ошо осорҙағы Бүребай мәктәбе тормошо тураһында Лира Шәрип ҡыҙы ҙур йылылыҡ менән иҫкә ала:
Пульцисс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Камалова Лира Шәрип ҡыҙы
Биографияһы
Баланы уҡытырға, тәрбиәләргә генә түгел, уны тормошҡа әҙерләр кәрәк. Уҡыусы үҙ хеҙмәтенең емештәрен күрергә тейеш. Шулай, өлкән синыфтары уҡыусылары машина йөрөтөргә өйрәнәләр, үҙҙәре йүнәтә, машиналарҙы хеҙмәтләндерә, гаражда тәртип һаҡлай инеләр. Мәктәптән сыҡҡан саҡта аттестат менән бергә машина йөрөтөүгә танытма ла алалар ине. Әлегә тиклем минең уҡыусыларым шылтыратып торалар һәм ғүмеренең шул осорон рәхмәт тойғолары менән иҫкә алалар.
1978 йылдың 27 июнендә уҡыусыларға уҡытыу һәм коммунистик тәрбиә биреү эштәрендә ҙур ҡаҙаныштар өсөн Лира Шәрип ҡыҙы Камаловаға СССР Юғары Советы Указына ярашлы Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1985—1987 йылдарҙа Лира Шәрип ҡыҙы Өфөгә күсә һәм Өфө урта мәктәбенә (хәҙер 20-се башҡорт мәктәбе) директоры итеп тәғәйенләнә. 1987—1993 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында тәрбиә эше кабинеты мөдире булып эшләй. Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Башҡорт педагогия институтында квалификация күтәреү һәм профессиональ йәһәттән яңынан әҙерләү факультеты методисы вазифаһын башҡара (1993—2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1995).
Күп тапҡыр БАССР һәм РСФСР уҡытыусылар съездары делегаты итеп һайлана, КПСС-тың XXVI съезы делегаты, Бөтә Союз педагогик йәмғиәте президиумы ағзаһы була.
Хәҙерге ваҡытта Камалова Лира Шәрип ҡыҙы хаҡлы ялда, Өфө ҡалаһында йәшәй, әүҙем тормош алып бара, күп кенә ҡала сараларында ҡатнаша, студенттар менән осраша.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) Ленин ордены (1978) Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978) Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975) Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1995)
Плауэн
Плауэн (Plauen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 66098 кеше йәшәй. Майҙаны — 102,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 412 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 08523;-5;-7;-9 һәм автомобиль коды PL.
Үрге Ловпуа
Үрге Ловпуа — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нем йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Нюдз
Үрге Нюдз — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Лобаз
Үрге Лобаз — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поберсхау
Поберсхау (Pobershau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2014 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 550 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9496 һәм автомобиль коды MEK.
Верь-Ю
Верь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пырталат-Кыкке
Пырталат-Кыкке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оглат йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыхтыне-Игай
Пыхтыне-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 1013 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Верью
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыхтыне-Игай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пейко Николай Иванович
Пейко Николай Иванович (25 март 1916 йыл — 1 июль 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы, дирижёр, педагог. Ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1947, 1951). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1964).
Биографияһы
Николай Иванович Пейко 1916 йылдың 25 мартында Мәскәүҙә тыуған.
1933—1937 йылдарҙа П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы эргәһендәге музыка училищеһында  Г.И. Литинскийҙа (композиция), И. В. Способинда (теоретик дисциплиналар) уҡый. 1940 йылда  П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын тамамлай, ул унда туранан-тура өсөнсө курсҡа Н. Я. Мясковский (композиция) һәм В. А. Цуккерман  (музыкаль формаларҙы анализау) класына алынған була.