cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҙыҡ
Аҡһымдар
Аҡһымдар — пептид бәйләнеше менән сылбырға йыйылған альфа-аминокислоталарынан торған юғары молекуляр органик матдәләр. Тере организмдарҙа аҡһымдарҙың аминокислота составы генетик код менән билдәләнә, синтез ваҡытында күп осраҡта 20 стандарт аминокислота ҡулланыла. Уларҙың комбинацияларының күплеге аҡһым молекулалары үҙенсәлегенең төрлөлөгөн бирә.
Микроэлементы
Хәҙерге мәғлүмәттәр буйынса, 30-ҙан ашыу микроэлемент үҫемлек һәм хайуандарҙың йәшәүе өсөн кәрәк тип иҫәпләнә. Улар араһында (алфавит тәртибендә):
Кеше тормошонда аҙыҡ
Кешеләр тормошонда аҙыҡ — организмдың йәшәү эшмәкәрлеге өсөн энергия сығанағы нигеҙҙәрҙең береһе булып тора (кеше көнөнә 1-ҙән 5-кә тиклем тапҡыр туҡланырға тейеш). Тулы ҡиммәтле туҡланыу (туҡланыу рационы) аҙыҡтың бөтә үтә кәрәкле элементтарын — кеше организмының нормаль эшмәкәрлеген тәьмин итеү өсөн аҙыҡ бирергә тейешле элементтарҙы үҙ эсенә ала. Кеше алыштырғыһыҙ элементты бөтөнләй синтезламай, йәки уны организм һаулығын һаҡлау өсөн етерлек булмаған күләмдә синтезлай (мәҫәлән, ниацин, холин), шуға күрә уны аҙыҡ менән алырға тейеш.
Диетологтарҙың сәләмәт туҡланыу рационын төҙөү буйынса дөйөм тәҡдимдәре туҡланыу пирамидаларында йыйыла (ҡарағыҙ: Суточная потребность человека в биологически активных веществах).
Аҙыҡ-түлек
Аҙыҡ-түлек — кеше ашаған тәбиғи йәки эшкәртелгән аҙыҡ (шул иҫәптән балалар ризығы, диетик туҡланыу аҙығы), шешәләрҙәге эсәр һыу, спиртлы һәм алкоголһеҙ эсемлектәр, һағыҙ, шулай уҡ аҙыҡ сеймалы, аҙыҡ өҫтәмәләре һәм биологик актив өҫтәмәләр.
Генетик модификацияланған аҙыҡтар
Генетик модификацияланған организм (ГМО) — ген инженерияһы ысулдарын ҡулланып гены яһалма рәүештә үҙгәртеп ҡоролған тере организм. Бындай үҙгәрештәр, ҡағиҙә булараҡ, фәнни йә иҡтисади маҡсаттарҙа башҡарылалар. Генетик модификация организм генотипында тәбиғи һәм яһалма мутагенезға хас, атап әйткәндә селекция ваҡытында барған, осраҡлы үҙгәрештәрҙән айырмалы рәүештә маҡсатлы локалләштерелгән үҙгәрештәр менән ҡылыҡһырлана.
Аҙыҡ-түлек етештереү һәм табыу
Аҙыҡ-түлек етештереү:
Аҙыҡты эшкәртеү
Эшкәртеү төрҙәре: таҙалау, турау, ваҡлау, бешереү, киптереү, тоҙлау, ҡаҡлау, ҡурыу, маринадлау, консервалау һәм, аҙаҡ килеп, үлсәп төрөү һәм төргәкләү.
Тәбиғи аҙыҡ-түлекте эшкәрткәндән һуң алынғанаҙыҡ-түлектәр:
Башҡа үҫемлектәрҙән: шоколад, кофе, үҫемлек майы, томатная пастаһы һәм башҡалар.
Аҙыҡ-түлек, ҡағиҙә булараҡ, оҙайлы һаҡлау өсөн яраҡлы. Был, ғөмүмән, һаҡлау мөҙҙәте сикләнгән эшкәртелмәгән продукцияға ҡағылмай.
Аш-һыу әҙерләү
Аш-һыу яраштырыуҙың иң киң таралған төрҙәре — бешереү, ҡыҙҙырыу, быҡтырыу, ҡурыу.
Бешерелгән ризыҡ миҫалдары: аш, гарнир, салат, соус, рагу, иҙмә, ҡурылған ит, пудинг һәм башҡалар.
Трубанов Владимир Евгеньевич
Трубанов Владимир Евгеньевич (28 октябрь 1976 йыл, Салауат — 19 август 1996 йыл, Грозный) — рядовой, пулемёт тоҫҡаусыһы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (үлгәндән һуң).
Биографияһы
1950—1960 йылдарҙа ғаилә Салауат ҡалаһы Чапаев урамында йәшәй. Атаһы, Трубанов Евгений Викторович, радиоһәүәҫкәр була. Ошо мауығыуы уға олатаһынан, Виктор Спиридоновичтан килгән. Виктор Спиридонович, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды,  Салауатнефтеоргсинтез комбинатында (Салауат нефтехим Газпром) контроль-үлсәү приборҙары һәм автоматика цехында эшләгән. Өләсәләре,  Трубанова Лидия Павловна һәм Дроздова Александра Павловна  Салауатта айырым йәшәгәндәр. Лидия Павловна Салауат  интернатында эшләгән — балет бейеүҙәре буйынса уҡытыусы булған. Виктор Спиридонович менән Лидия Павловнаның  дүрт балаһы була — Валентин, Оля, Женя, Таня. Владимирҙың әсәһе — Трубанова Тамара Григорьевна. Володяның ата-әсәһе зыялый һәм белемле кешеләр булған. Володяның ир туғаны, Виктор Евгеньевич, әлеге көндә Салауат ҡалаһынды йәшәй.
Владимир  15-се һанлы  урта мәктәптең  8 синыфын (1991) һәм Салауатта 19-сы һанлы махсус профессиональ-техник училищены (1994) тамамлаған. Тренер Лапшин Александр   һәм остазы Затылкин Сергей  етәкселегендә картинг менән шөғөлләнә. Был спорт төрө буйынса Башҡортостан чемпионы булып, Рәсәй Федерацияһының  Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итергә китә.
Владимирҙың хәрби һөнәре —   БРДМ (хәрби разведка күҙәтеү машинаһы) тоҫҡаусыһы. Беренсе өс айлыҡ командировка ваҡытында Володя ауырып китә, Салауат ҡалаһына өйөнә ҡайтып дауалана. Дауаланғандан һуң полкка хеҙмәтенә кире ҡайта.
Батырлығы
1996 йылдың июль аҙағында Себер округы эске ғәскәрҙәренең йыйылма полкы Кавказға бара, ә иртәнсәк  6 августа полк подразделениелары тревога менән күтәрелә. Боевиктар  Грозный ҡалаһына һөжүм иткән, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең эштәрен тотҡарлаған. Себер кешеләре казармала  тулыһынса тиерлек ҡамауҙа була. Казармаға яҡын килеүсе йәки казарманан китеүсе теләһә ниндәй төр транспорт  көслө ут аҫтына эләгә. 2 аҙна үткәс,  хәл ныҡ киҫкенләшә: аҙыҡ-түлек бөтә, һыу, яҡтылыҡ  һүндерелә,  яралыларҙы алып сығырға ярамай. БРДМ ышығы аҫтында һалдаттарҙы һыуға ебәрәләр, унда Трубанов та була. Бронемашинаның тәгәрмәсенә аталар, әммә ул хәрәкәтен дауам итә.
Аяғы яраланған булыуына ҡарамаҫтан, рядовой  Трубанов БРДМ  пулемётынан атыуын дауам итә. Мөмкин тиклем оҙағыраҡ сыҙап тороу кәрәклеген ул яҡшы аңлай. Ротаның күҙе алдында  ярты сәғәт тигеҙ булмаған һуғыш бара, егеттәр Володяға ярҙам итә алмағанлыҡтан илай. Володя ут менән ярҙам итә, әммә боевиктарға бронетранспортерҙы шартлатырға насип була, һәм ул яна.
Әҙәбиәт
Герои нашего времени (О Героях России - уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. - Уфа : Китап, 2016. - 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.
Дон ҡурсағы (фестиваль)
Дон ҡурсағы— фестиваль, йыл һайын Дон дәүләт халыҡ китапханаһында, Дондағы Ростов ҡалаһында, Пушкин урамы, 175 а йортонда ойошторола. Фестиваль бер ай дауам итә, ул ваҡытта ҡурсаҡ эшләү буйынса мастер-кластар үткәрелә һәм һәм ҡурсаҡ күргәҙмәһе эшләй. Төрлө ҡалаларҙан һәм илдәрҙән ҡатнашыусылар үҙ эштәрен күрһәтә.
2014 йыл
2014 йылда фестивалдә ҡатнашыу өсөн Ростов өлкәһенең 20 районынын кешеләр килә. Жюри бер нисә критерий буйынса баһа биргән: ҡурсаҡтың яҡшы кәүҙәләнеше, оҫталыҡ һәм үҙенсәлек буйынса.
2015 йыл
2015 йылда «Дон ҡурсағы» фестивале 13 ноябрҙән 14 декабргә тиклем дауам итә. Дон дәүләт асыҡ китапханаһында 300-ҙән ашыу ҡурсаҡ күргәҙмәгә ҡуйыла. Уларҙы эшләү өсөн керамика, ағас, текстиль һәм пластик файҙаланылған. Ҡурсаҡ эшләгәндә төрлө техника ҡулланылған. Ростов өлкәһендә йәшәүсе 11 милли ойошма (улар араһында гректар, белорус, йәһүд, әрмән һәм осетиндар булған) фестивалдә ҡатнашҡан. Фестивалдә ҡатнашыусылар приздар һәм грамоталар менән бүләкләнә, ҡурсаҡтарҙы казактар итеп эшләгән Дондағы Ростов ҡалаһының рәссам ҡатын Почёт грамотаһына лайыҡ булған.
2016 йыл
2016 йылда «Дон ҡурсағы» фестивале сиктәрендә ҡурсаҡ эшләп өйрәнергә теләүселәр өсөн мастер-кластар ойошторола, уларҙа ҡатнашыу бушлай була. Уҙған йылда еңеүселәр дәрес үткәрә, улар араһында физиктар, табиптар, менеджер һәм рәссамдар була. Фестивалдә ҡатнашыусылар һаны йылдан-йыл арта бара. Сара 2016 йылда Дон дәүләт халыҡ китапханаһында ойошторола, унда Волгоград һәм Краснодар крайынан килеп ҡатнашыусылар булған. Күргәҙмәгә энә менән еп ҡулланып эшләнгән ҡурсаҡтар ҡуйылған. Аяҡ кейеме һәм костюм элементтары булдырылған. Күргәҙмәгә килеүселәргә әҙер ҡурсаҡтар тәҡдим ителгән.
2016 йылда урыҫ ҡурсаҡтары күргәҙмә сиктәрендә күп йола ҡурсаҡтарын күрһәтте. Иң ябай ҡурсаҡ столбушка була, уларҙы ырыу һаҡлаусыһы (Берегиня) тип тә атайҙар. Улар йортто насар ниәт һәм хистәрҙән һаҡларға һәләтле. Әммә бындай ҡурсаҡтарҙың биттәре бер кешенекенә лә оҡшаш булмаҫҡа, йәғни бит һыҙатһыҙ итеп эшләнергә тейеш, юҡһа, легендаға ярашлы рәүештә, уның һаҡлау үҙенсәлектәре юғала. Бындай ҡурсаҡты йорт ишегенең ҡаршыһына, кеше буйынан өҫтәрәк ҡуйырға кәрәк: ул йортҡа яман уйҙар менән килгән кешеләрҙе йортҡа индермәһен һәм өйҙө төрлө күңелһеҙлектәрҙән һаҡлаһын өсөн.
Ярыш бер нисә номинацияла үҙғарыла: «Иң яҡшы сюжет композицияһы», «Милли колорит», «Иң яҡшы художестволыарт-объект». Фестивалдә төрлө ойошмалар, студенттар һәм мәктәп уҡыусылары ҡатнаша алған. Теләһә ниндәй материалдан эшләнгән әйберҙе күргәҙмәгә тәҡдим итергә мөмкин, тик уның бейеклеге 1 метрҙан артырға тейеш түгел. 2016 йылдың конкурсында 4 ҡурсаҡ— Олег Попов хөрмәтенә клоундар серияһын яһаусы еңеп сыҡты.
Тетерев
Тетерев (Тетерів) — Украиналағы йылға. Житомир һәм Киев өлкәләре аша көньяҡ йүнәлештә аға. Днепр йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 365 километр.
Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһы
Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһы (Народна и универзитетска библиотека Републике Српске — Серб Республикаһының Баня-Лука ҡалаһында, Йәһүд урамындағы 30-сы йортта урынлашҡан милли китапхана. Баня-Лука Университеты структураһына инә. Серб республикаһы китапханасылары Ассоциацияһы штаб-фатиры.
Серафимович урамы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Ҡала үҙәгендә урынлашҡан һәм уның иң боронғо урамдарының береһе булып тора. Элек Ҡазан урамы тип аталған. Беренсе тапҡыр уның тураһында 1784 йылдың 28 декабрендә Дмитрий Донской ҡәлғә архивында телгә ала. 1840—1850 йылдар мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 14 урам була: 6 буй һәм 8 арҡыры, улар араһында Ҡазан урамы ла була.
Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһы
Тарихы
Баня-Лукала китапхана булдырыу күптән инде өлгөрөп еткән мәсьәлә була, сөнки 1935 йылға тиклем ҡалала ошондай бер генә йорт та булмай. Врбас бановинаһы хакимиәте һәм урындағы муниципалитет китапхана ойоштороу тураһында ҡарар сығара. 1936 йылдың 26 апрелендә, Петр I Карагеоргиевич хөрмәтенә, король Петр I Бөйөк Азат итеүсе Милли китапханаһы исеме аҫтында китапхананы рәсми рәүештә асыу тантанаһы үтә. Һуңынан исеме бер нисә тапҡыр үҙгәрә, шулай, 1980—1999 йылдар арауығында, китапхана билдәле серб драматургы һәм яҙыусыһы Петар Кочич исемен йөрөтә. 1999 йылдың 7 декабрендәге Серб Республикаһы Хөкүмәте ҡарары нигеҙендә китапхана хәҙерге исемен ала — Серб Республикаһы Халыҡ һәм университет китапханаһы.
2012 йылдың апрелендә Сербияның Милли китапханаһы менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү шарттары буйынса учреждениелар уникаль Сербия мәҙәни һәм рухи мираҫының һаҡланышын тәьмин итергә йөкләмә ала. Протокол, баҫмалар менән алмашыуҙы, халыҡ-ара һәм милли әһәмиәттәге проекттарҙа берлектә ҡатнашыуҙы, күҙ уңында тота.
Серафимович урамы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Доломановский тыҡрығынан башлана һәм Оло Баҡса урамына параллель рәүештә Ворошилов проспектына тиклем һуҙыла.
Серафимович урамында урынлашҡан:
Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһы
Эшмәкәрлеге һәм структураһы
Китапхана серб халҡы өсөн ҡиммәттәргә эйә булған баҫма йәки икенсе ысул менән яҙылған материалдарҙы, уларҙың сығышына ҡарамай, йыйыу, эшкәртеү, файҙаланыу һәм һаҡлауҙы үҙенең бурысы итеп ҡуя. Ойошма эшмәкәрлеге милли һәм мәҙәни мираҫты һаҡлау һәм Серб Республикаһының милли үҙенсәлектәрен раҫлауға йүнәлтелгән. Китапхана бер нисә махсус бүлектәргә бүленгән, улар араһында нәшриәт эшмәкәрлеге һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш бүлеге, һанлаштырыу үҙәге, археографик библиография бүлеге, махсус уҡыу залдары, ваҡытлы баҫмалар бүлеге, балалар әҙәбиәте бүлеге, китапхана материалдарын эшкәртеү һәм комплектлау бүлеге һ. б. бар.
2012 йылда Мәскәүҙәге Серб Республикаһы вәкиллеге ярҙамында, китапханала «Рус донъяһы» фонды үҙәге асыла. Уның янында балалар һәм өлкәндәр өсөн рус теле курстары, урыҫ киноһын яратыусылар клубы ойошторола. Был клуб сиктәрендә билдәле совет һәм Рәсәй режиссерҙарының фильмдарын күрһәтеү ойошторола. Бында серб энтузиастарынан йыйылған «Александр Невский» урыҫ хоры урынлашҡан.
Филателистикала
2011 йылдың 17 майында Серб Республикаһы Почтаһы китапхананың 75 йыллыҡ юбилейына арналған «Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһына 75 йыл» исемле иҫтәлекле маркаһын сығара. Марканың тиражы 15 мең экземпляр тәшкил итә, нигеҙҙә китапхананың үҙенең бинаһында таратыла.
Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы
Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы — Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы Астанала урынлашҡан. Бина пирамида формаһында, проект авторы — Бөйөк Британия архитекторы Норман Фостер. Һарай Донъя һәм традицион диндәре лидерҙарының конгрессын уҙғарыу өсөн махсус рәүештә төҙөлгән.
Пирамида — динде өйрәнеү һәм татыулыҡ үҙәге. Уның эсендә 1302 урынлыҡ опера залы урынлашҡан.
Пирамиданың төҙөлөшө 2006 йылда тамамлана, концерт залы билдәле испан опера йырсыһы Монтсеррат Кабалье тарафынан асыла.
Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайының майҙаны — 28 мең квадрат метр. Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайында хәҙерге заман ҡормалдары менән йыһазландырылған конферен-залдар һәм күргәҙмә зоналары, һынлы сәнғәт галереялары, презентацион комплекстары, опера концерт залы һәм башҡалар урынлашҡан.
Опера залының дөйөм һыйҙырышлығы 1302 кеше, 20 грим бүлмәһе эшләй. Опера концерт залының интерьеры ҡыҙғылт-алтын тондарҙа эшләнгән, түбәһендә түңәрәк формала тәҙрә уйылған. 80 кеше һыйҙырышлы оркестр бүлеге менән сәхнә төрлө кимәлдәге сәхнәләштерүҙәргә тәғәйенләнгән.
«Хеопс Атриум» залы 2 мең квадрат метрҙан ашыу майҙанды биләй. «Хеопс Атриум» залы һәм уға төкөп торған 4 галерея бер үк ваҡытта 1000-ән ашыу ҡунаҡтарҙы ҡабул итә ала. Залдың галереяһында «Астананың 2030 йылға тиклем генераль үҫеш планы» күрһәтелә.
Иң юғары ҡатта была көмбәҙ менән «Бишек» залы урынлашҡан. «Бишек» залында 130 күгәрсен һүрәтләнгән, улар Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡтарын кәүҙәләндерә.
Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайында урынлашҡан «Кұланшы» хәҙерге заман сәнғәте үҙәге һәм «Шежіре» галереяһы баш ҡаланың ҡунаҡтарын һәм халҡын сәнғәт әҫәрҙәре менән таныштыра. «Кұланшы» хәҙерге заман сәнғәте үҙәгендә һәм «Шежіре» галереяһында Ҡаҙағстан Республикаһы, яҡын һәм алыҫ сит илдәре рәссамдарының күргәҙмәләре һәм ижади кисәләре уҙғарыла.
Петропавловка
Петропавловка:
Башҡортостан
Йылға:
Ете ҡыҙ (йыр)
Тарихы
Бер егет береһенән-береһе һылыуыраҡ бер туған ете ҡыҙҙы яратып йөрөй. Ҡайтҡас, кемегеҙ мине ҡаршы сығып ала, кемегеҙ мине нығыраҡ һөйә, шуға өйләнермен, тип, егет ҡалым өсөн аҡса эшләргә сығып китә. Әммә ҡыҙҙарҙың береһе лә уны ҡаршыламай. Ни өсөн? Ошо урында легенданың варианттары тармаҡлана. Бер вариант буйынса, ҡыҙҙарҙың атаһы уларҙы ҡарт байҙарға кейәүгә бирергә булғас, ҡыҙҙар, ҡарт кешеләргә кейәүгә барырға теләмәйенсә, бөтәһе лә бергә һүҙ беркетеп, күлгә батып үләләр.
Ҡыҙҙар һыу инергә барғанда, бай егеттәр быларҙы күреп ҡалып, ҡыҙҙар артынан күл буйына барғандар ҙа, яр буйында ҡыҙҙарҙың сыҡҡанын көтөп ултырғандар. Ә ҡыҙҙар, намыҫ һаҡлап, күлдән сыҡмаған һәм шунда батып үлгән, тигән легенда ла бар.
Халыҡ араһында йөрөгөн тағы ла бер легенда вариантында ете ҡыҙҙың баҫҡынсыларға ҡаршы йән аямай һуғышып, дошман ҡулына эләкмәйенсә, һәләк булыуҙары бәйән ителә. Ошоға оҡшаш тағы бер вариант: еребеҙгә сит ҡәүем баҫҡынсылары килеп, ҡыҙҙарҙы ҡоллоҡҡа ҡыуып китергә теләгәс, бер туған ете ҡыҙ урман-тау араһына ҡаса һәм, арттарынан төшкән атлыларҙың ҡулына эләкмәҫ өсөн етәкләшеп, юлда тап булған йылғаға инеп юғала. Ошо тетрәндергес хәлде халыҡ «Ете ҡыҙ» йырына һала.
Поэтик текст ошо ҡыҙҙарға ғашиҡ булған егет монологы формаһында ҡоролған.
Һүрәтләмәһе
Лирик-драматик характерҙағы йыр. Йыр көйөнә йомшаҡ, түбәнәйә барыусы интонация, тыйнаҡ темп һәм йәшерен драматизм хас.
Башҡарыусылар
«Ете ҡыҙ» йырын Башҡорт дәүләт филармонияһы һәм Башҡортостан радиоһының берлектәге хоры башҡара (Хөсәйен Әхмәтов эшкәртеүендә).
Ҡулланыу
«Ете ҡыҙ» йырын тауыш һәм фортепиано өсөн — Х. Ш. Заимов, инструменталь ансамбль өсөн — Т. Ш. Кәримов, оркестр өсөн К. Й. Рәхимов эшкәртә. «Ете ҡыҙ» көйө «Сыңрау торна» балетында һәм М. Вәлиевтың «Бейеү сюита»һында файҙаланыла.
Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы
Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы (10 сентябрь 1953 йыл) — ғалим-юрист, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү (ЗАГС) идаралығы етәксеһе, 2012—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы уҡытыусыһы һәм факультет деканы урынбаҫары. Юридик фәндәр кандидаты (2006).
Биографияһы
Рәмилә Наил ҡыҙы Йомағужина (ҡыҙ фамилияһы — Бүләкова) 1953 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы Кәрим ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1980 йылда халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты аппаратына өлкән инструктор вазифаһына саҡырыла.
1983 йылда халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү район производство идаралығының етәксе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1985 йылдың 16 мартында Рәмилә Наил ҡыҙы халыҡ депутаттарының Мәсәғүт ауыл Советы башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары, ә ошо йылдың 21 июнендә халыҡ депутаттарының Дыуан район Советы башҡарма комитеты секретары итеп һайлана. Был вазифала ул 1990 йылға тиклем эшләй, артабан ҡануниәттәге үҙгәрештәргә ярашлы 1995 йылға тиклем Дыуан район хакимиәтенең эштәр идарасыһы була.
Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы
Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы (1 ғинуар 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны. Ғафури районы «Йондоҙ» колхозының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.
Биографияһы
Аҙнабай Сәғит улы Йәноҙаҡов 1936 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Ғафури районының Ҡаранйылға ауылында тыуған. Атаһы — Сәғит 1940-сы йылдың 27 ғинуарында үлә; ул ваҡытта Йәноҙаҡов Аҙнабайға 2 йәш ярым була. Әсәһе — Ғәйшә. Ҡатыны: Рәйсә Шәрифулла ҡыҙы, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Балалары: Азат, Азамат, Алһыу.
Туғандары тураһында үҙенең хәтирәләр китабында иҫкә ала: «Беҙ һигеҙ бала инек: иң оло ағайым Вәлиәхмәт Совет Армияһында хеҙмәт итә ине. Бына ҡайта, ана ҡайта тип торғанда, Икенсе Бөтә донъя һуғышы башланып, һуғышҡа китә. Немец фашистарын тар-мар иткәндән һуң, япон һуғышында ҡатнашып, орден-миҙалдар менән бүләкләнеп, Владивосток ҡалаһына килеп урынлаша. Владивосток ҡалаһында бер нисә саҡырылыш депутаты итеп һайлана. Дүрт ул үҫтереп, 73 йәшендә ҡаланың хөрмәтле гражданы булып вафат була.» Аҙнабай Йәноҙаҡов. «Йылдар һәм юлдар».
Сәйетбаба урта мәҡтәбендә, йөрөп уҡый һәм (..) йылда 8 класс тамамлай. Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.
Эшмәкәрлеге
Механизаторҙар курсында тракторист һөнәрен үҙләштергәс, тракторист булып колхозға эшкә урынлаша. (…) йылда «Кушнаренко» ауыл хужалығы техникумына, … һөнәре буйынса, ситтән тороп уҡыуын башлай. (…) йылда техникумды тамамлап, агроном һөнәре буйынса диплом ала. 1970-се йылға тиклем «Еңеү» колхозында агроном. 1970—1986 йылдарҙа «Йондоҙ» колхозында башта агроном эшен дауам итә, һуңынан колхоз рәйесе. Балаларға хеҙмәт тәрбиәһе биреү өлкәһендәге тырышлыҡтары өсөн «Мәғариф алдынғыһы» билдәһенә лайыҡ була.
Тары
Тары — тары культураһы (Panicum) емештәрен ярма ярғыста ҡабығынан таҙартып алынған ярма.
Кёнига мәғлүмәте буйынса составы: Көлөндә бик аҙ миҡдарҙа калий һәм күберәк кремний бар. Бөртөктәренән, ғәҙәттә, он тартылмай, ярма сифатында ғына ҡулланыла. Туҡлыҡлы һәм сәләмәк аҙыҡ булып тора. Икмәк кеүек күп һайын ҡулланғанда ла ялҡытмай.
Туҡлыҡлылығы
Тары ярмаһында аҡһым ауырлығынан 11 % алып тора, был юғары күһәткес бойҙайға яҡын. Тары В1, В2, В5 витаминдарына, бигерәк тә РР витаминына бай. Организм өсөн мөһим булған, тимер, фтор, магний, марганец, кремний, баҡыр, кальций, калий, цинк кеүек макро- һәм миктоэлементтар бар.
Хан Шатыр
«Хан Шатыр» (кемдер хата итеп ҡаҙаҡ теленән «Хан сатыры» тип тәржемә яһай, әммә ысынында «Батша ҡыңғырау», «Батша пушка» һымаҡ һүҙбәйләнеш булып тора, дөрөҫ итеп тәржемә иткәндә Хан шатыр — «сатырҙар араһында хан» була) — Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астанала урынлашҡан ҙур сауҙа-күңел асыу үҙәге. Илдең иң ҙур сауҙа үҙәге. Ҡаланың яңы символы булып тора, тәүге һәм берҙән-бер лайфстайл-үҙәге, ул бер ҡыйыҡ аҫтында шопингты һәм донъя кимәлендәге күңел асыуҙарҙы берләштерә. Донъяла сатыр формаһында төҙөлгән иң ҙур ҡоролма булып тора.
Ҡоролма 150 метр (шпиль) бейеклектәге гигант сатырҙы хәтерләтә, ул үтә күренмәле ETFE полимер япмаһы менән ҡапланған ҡорос ванттарынан ҡоролған. Үтә күренмәле ETFE полимер япмаһы үҙенең үҙенсәлекле химик составы арҡаһында, сауҙа комплексының эске яғын киҫкен температура тирбәлеүҙәренән һаҡлай һәм комплекс эсендә уңайлы микроклимат барыҡҡа килтерә.
«Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексы 2010 йылдың 5 июлендә тантаналы рәүештә асыла. «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексын асыу тантанаһы Астана ҡалаһы көнөн байрам итеү сиктәрендә Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы ҡатнашлығында була. Тантаналы сарала донъяла киң танылған классик музыкаһының итальян теноры Андреа Бочеллиның концерты була.
«Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексының дөйөм майҙаны — 127 мең квадратных метр. Ҡоролма эсендә сауҙа итеү һәм күңел асыу комплекстары урынлашҡан. Улар араһында шул иҫәптән супермаркет, ғаилә паркы, кафе һәм ресторандар, кинотеатрҙар, спорт залдары, яһалма пляж менән аквапарк һәм тулҡын эффекты менән бассейндар, хеҙмәтләндереү һәм офис бүлмәләре, 700 урынға паркинг һәм башҡа күп нимәләр бар. «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексының төп үҙенсәлеге — пляжлы курорт, ул тропик климатлы, үҫемлектәре лә тропик зонан килтерелгән, температураһы йыл әйләнәһенә +35 градус тәшкил итә. Курорттың ҡомташлы пляждары йылытыу системалары менән йыһазландырылған, ул ысын пляж тойғоһон тыуҙыра, ә ҡом Һинд океанында урынлашҡан Мальдив утрауҙарынан килтерелгән.
Forbes Style журналы версияһы буйынса «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексы донъяның иң яҡшы ун экологик биналарына исемлегенә керә, ул был хит-парадта Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре араһынан берҙән-бер ҡоролма була. Хәҙерге ваҡытта бында 196 магазин, 35 кафе һәм ресторандар, спорт залдары, кинотеатрҙар һәм башҡа күңел асыу үҙәктәре урынлашҡан.
Бәйтерек (монумент)
Конструкцияһы
Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы инициативаһы буйынса проектҡа старт бирелә. Монумент проектының авторы — ҡаҙаҡ архитекторы Рөстәмбәков Аҡмырҙа Иса улы.
Шымартыу, инженер һәм башҡа махсус эштәрҙе башҡарыу өсөн 23 субподрядсы йәлеп ителә. Металл конструкцияларының һәм быяла ҡуйыуҙың дөйөм хаҡы яҡынса 6 миллион АҠШ доллары тәшкил итә. Объект Дәүләт комиссияһы актына ярашлы 2003 йылда тапшырыла.
Ҡоролманың бейеклеге 100 метр тәшкил итә, ә конструкцияның осонда урынлаштырылған шар менән бергә — 105 метр. Шарҙың диаметры 22 метр тәшкил итә.
Түбәнге кимәле дүрт ярым метрға ер аҫытына инеп китә, бында кафе, аквариумдар һәм «Бәйтерек» минигалереяһы урынлашҡан. Ошонан уҡ лифт ярҙамында иң юғары кимәлгә — шарға күтәрелергә мөмкин, уның эсендә бар һәм панорама залы урынлашҡан.
Ҡунаҡтар өсөн обзор экскурсияларҙы ҡаҙаҡ, урыҫ һәм башҡа телдәрҙә уҙғаралар.
2016 йылда конструкцияны ремонтлау кәпәклеге тураһында ҡарар ҡабул ителә, уның өсөн 400 миллион тенге аҡса бүленгән.
Символикаһы
Монумент 1997 йылда баш ҡаланы Алматынан Астанаға күсереү символы булараҡ төҙөлгән.
Ҡаҙаҡ халҡы тормошоноң яңы этабы башланыуының символы һымаҡ «Бәйтерек» монументының әһәмиәтлеге «Аялы алакан» (Аялы алақан — «хәстәрле ҡулдар») художестволы композицияһы аша сағылдырыла, бында президенттың уң ҡулының эҙе (оттискыһы) тора. Был композиция 97 метр бейеклектә ҡуйылған, һәм 1997 йыл Астаны илдең яңы баш ҡалаһы тип иғлан итеүен һәм Ҡаҙағстан тарихында яңы дәүер башланыуҙы сағылдыра.
Үҙәктә донъяның 17 дин вәкилдәренең автографтары менән ағас глобус ҡуйылған, ул барлыҡ диндәрҙең берҙәмлеген сағылдыра.
«Бәйтерек» монументы үҙенең урынлашыуы һәм композицион төҙөлөшө менән боронғо күсмә халыҡтарҙың космогоник күҙаллауҙарын күрһәтә, уларҙың риүәйәттәренә ярашлы донъялар сиктәрендә Донъя йылғаһы аға. Уның яр буйында Ғүмер ағасы — Бәйтерек (Бәйтерек — «тирәк ағасы», шулай уҡ «терәк, ҡурсалаусы, һаҡлаусы») күтәрелгән, ул үҙенең тамырҙары менән ерҙе тотоп тора, ә ботаҡтары менән күк йөҙөн терәтә. Ағастарҙың тамырҙары ер аҫты донъяһында, уның олоно — ер өҫтө донъяһында, ә ботаҡтары — күк йөҙө донъяһында урынлашҡан.
Йыл һайын Ғүмер ағасының ботаҡтарында Самрук (Сәмреғош, Самрау) йомортҡа — Ҡояшты һала, уны ағас төбөндә йәшәгән аждаһа йота. Был йәй һәм ҡыштың, көн һәм төндөң, Яҡшылыҡ һәм Яманлыҡты сағылдыра.
«Бәйтерек» йәш, ныҡ, үҫеүсе ағасты аңлата, үҙенең тарихи тамырҙарын һаҡлап ныҡлы терәккә эйә булған һәм киләсәктәге сәскә атыуға ынытылышы булған дәүләтте сағылдыра.
Ҡаланың үҙәгендә «Бәйтерек» монументы тирәһендәге ҙур парк майҙандары даими рәүештә мәҙәни саралар уҙғарыу өсөн файҙаланыла. 2010 йылда Астананың ҡала акиматы саҡырыуы буйынса бында Берлиндан United Buddy Bears (айыуҙар берләшмәһе) халыҡ-ара күргәҙмәһе ойошторола. Һөҙөмтәлә донъяның төрлө илдәренең оҫталары тарафынан эшләнгән 125 уникаль сәнғәт әҫәрҙәре бер күргәҙмәлә күрһәтелә.
Гәзит тыҡрығы (Дондағы Ростов)
Гәзит тыҡрығы — Дондағы Ростовтың үҙәк өлөшөндәге тыҡрыҡ. Яр буйы урамынан (ысынбарлыҡта Дондың яр буйы) Варфоломеев урамына тиклем һуҙыла. Йорттарға номерҙар ҡуйыу Яр буйы урамынан башлана.
Тарихы
Гәзит тыҡрығы Октябрь революцияһына тиклем, Ҡазан һәм Никольская урамдары (хәҙерге Серафимович һәм Социалистик урамдары) араһында урынлашҡан сиркәү атамаһы буйынса, Ҡазан тип аталған. Революциянан һуң Гәзит тип йөрөтөлә. Ҡазан тыҡрығында, Тургенев урамынан Оло Баҡса урамына тиклем, юристар, табиптар, төҙөлөш подрядчиктары ҙур теләк менән төпләнәләр. Абруйлы урын һанала.
Яңы иҡтисади сәйәсәт ваҡытында Гәзит тыҡрығы «ҡыҙыл фонарь» районы булып дан ала: йүнсел әбейҙәр фәхишәләргә үҙҙәренең бүлмәләрен кварталдары менән файҙаланырға биреп тора. Гәзит тыҡрығының был тарихы 1926 йылда тамамлана. Гәзит тыҡрығындағы бөтә фәхишәләрҙе тотоп алып, ойошҡан рәүештә Соловки төрмәһенә ебәрәләр.
Буҙа
Буҙа — туҡлыҡлы эсемлек, ҡымыҙ һымаҡ уҡ башҡорт милли аш-һыуы булып һанала. Ул шыттырылған һәм төйөлгән арпанан, һуңғараҡ ҡурылған һәм онталған һоло ҡушылған бойҙайҙан әҙерләнгән. Ҡайһы ваҡыт күбекләнеп торһон өсөн туң май йәки эс майы ҡушҡандар. Ғәҙәттә байрам табынына итле һыйҙан һуң биргәндәр. Башлыса Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында һәм Урал аръяғында әҙерләгәндәр. Ҡайһы бер төрки халыҡтарҙың аш-һыуында ла осрай.
Әҙерләү
Буҙаны һолонан (шулай уҡ «Геркулес» ярмаһынан) эшләйҙәр. Һолоноҡо ҡарараҡ төҫтә килеп сыға, ә тәмендә айырма юҡ. Уны тәүҙә табала, йәки эҫе мейестә бер аҙ киптереп алырға кәрәк. Шул саҡта әскелтем тәме юғала. Ҡаҙанда малдың эс майы иретеп алыу мөһим. Уға ит турағыс аша үткәрелгән геркулес онон һалып, әкрен генә утта бер сәғәт тирәһе ҡайнатып алаһың. Бер килограмм онға 8 литр һыу иҫәбе менән эшләйҙәр. Бер стакан бойҙай оно ла (талҡан булһа ла ярай) ҡушырға кәрәк. Һуңынан килеп сыҡҡан массаны махсус һауытҡа ҡояһың, тиҙ өлгөрөп етһен өсөн бер аҙ әсетке һәм 1-2 стакан шәкәр өҫтәргә кәрәк. Бер-ике көнгә йылы урынға ҡалдырыу мөһим. Ләкин эҫе ҡояш нурҙары төшөргә тейеш түгел. Даими болғатып тороу мотлаҡ. Әсеп сыҡҡас, иләк аша бер-нисә тапҡыр һөҙөп алаһың. Әгәр ҡуйы булһа, уға һыу өҫтәргә лә мөмкин. Бер стакан шыйыҡ ҡаймаҡ ҡушһаң, тәме тағы ла яҡшыра. Буҙаны оҙаҡ һаҡлап булмай.
Шыйыҡса
Шыйыҡса — шыйыҡ агрегат хәлендә булған, ҡаты һәм газ хәлдәре араһында урын алып торған матдә. Уны башҡа агрегат хәлендә булған матдәләрҙән айырып тороусы төп үҙенсәлеге булып хатта бик аҙ ғына булһа ла механик көсөргәнеш тәьҫире аҫтында, күләмен шул килеш һаҡлап, формаһын сикһеҙ алмаштырыуы тора. Шул уҡ ваҡытта шыйыҡсаның агрегат торошо, ҡаты есемдең агрегат хәле кеүек үк, конденсирланған, йәғни өлөшсәләр (атомдар, молекулалар, иондар) үҙ-ара бәйләнгән хәлдә була. Башҡа агрегат хәлендәге матдәләрҙән уны айырып торған шыйыҡсаның төп үҙенсәлеге — күләмде үҙгәртмәйсә форманы сикһеҙ механик көсөргәнеш тәьҫирендә үҙгәртеү һәләте.
Өҫтән тартылыу шыйыҡлыҡтарҙың уларҙы газдан айырып торған үҙенсәлеге булып тора. Быны тығыҙлыҡ айырмаһы ла әйтеп булмай, сөнки шыйыҡлыҡтың тығыҙлығы газ тығыҙлығынан кәмерәк булыуы мөмкин: 20 Кельвин температурала һәм 3 МПа тирәһе баҫым аҫтында шыйыҡ водород газ хәлендәге гелийҙа йөҙә.
Дөйөм мәғлүмәт
Шыйыҡ есемдәрҙең формаһы уларҙың өҫтө үҙен тығыҙ мембрана кеүек тотоуынан тулыһынса йәки өлөшләтә билдәләнеүе мөмкин. Шулай итеп, һыу тамсыларға йыйылыуы мөмкин. Әммә шыйыҡса хатта үҙенең ҡуҙғалмаҫ өҫ яғынан ағырға һәләтле, һәм был да уның формаһын (шыйыҡ есемдең эске өлөштәрен) һаҡламауын аңлата.
Шыйыҡса молекулаларының билдәләнгән урыны юҡ, әммә шул уҡ ваҡытта уларға иркен урын алыштырыу мөмкинлеге лә юҡ. Бер береһен яҡын арауыҡта тотоп тороу өсөн улар араһында арыу уҡ көслө тартылыу бар. Матдә температураның билдәле интервалы араһында шыйыҡ хәлдә тора, шул интервалдан түбән төшһә, ҡаты хәлгә (кристаллизация йәиһә ҡаты есемле аморф хәлгә — быялаға әүерелә), юғары күтәрелһә — газ хәленә күсә (парға әйләнә). Был интервалдың сиктәрен баҫым билдәләй. Ҡағиҙә булараҡ, матдә шыйыҡ хәлдә бер генә модификацияға эйә (айырымлыҡтарҙың айырыуса әһәмиәтлеләре — квант шыйыҡсалары һәм шыйыҡ кристалдар). Шунлыҡтан күпселек осраҡта шыйыҡса агрегат хәл генә түгел, ә термодинамик фаза ла (шыйыҡ фаза) булып тора.
Бар шыйыҡсалар ҙа таҙа шыйыҡсалар һәм ҡатышмаларға бүленә. Ҡан, диңгеҙ һыуы кеүек ҡайһы бер ҡатышма шыйыҡсалар йәшәү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Шыйыҡсалар эреткес функцияһын үтәй ала.
Ағыусанлығы
Шыйыҡсаларҙың мөһим үҙенсәлеге булып ағыусанлығы тора. Әгәр ҙә шыйыҡсаның тигеҙлек хәлендәге өлөшөнә тышҡы көс һалһаң, шыйыҡсаға ҡайһы йүнәлештә был көс һалынған, шул йүнәлештә шыйыҡса өлөшсәләренең ағымы барлыҡҡа килә: шыйыҡса аға. Шулай итеп, тышҡы көс тәьҫире аҫтында шыйыҡса формаһын һәм өлөштәренең шартлы урынлашыуын һаҡламай, шунлыҡтан үҙе тултырылған һауыт формаһын ала. Һығылмалы ҡаты есемдәрҙән айырмалы рәүештә шыйыҡса ағыусанлығының сиге юҡ: шыйыҡса аҡһын өсөн бик аҙ миҡдарҙа тышҡы көстөң тәьҫире лә етә.
Күләмен һаҡлауы
Шыйыҡсаның характерлы үҙенсәлеге булып уның билдәле күләмгә эйә булыуы тора. Шыйыҡсаны механик рәүештә ҡыҫыу мөмкин түгел, сөнки уның, газдан айырмалы рәүештә, молекулалары араһында буш ара бик аҙ. Һауытҡа һалынған шыйыҡсаға яһалған баҫым ул шыйыҡса күләменең һәр нөктәһенә үҙгәрешһеҙ тапшырыла (Паскаль законы, шулай уҡ газдар өсөн дә хаҡлы). Бик аҙ миҡдарҙа ҡыҫылыусанлығы менән бер рәттән был үҙенсәлек гидравлик машиналарҙа ҡулланыла. Шыйыҡсалар ғәҙәттә йылытҡанда күләмен арттыра (киңәйә) һәм һыуытҡанда кәметә (ҡыҫыла). Хәйер, был ҡағиҙәнән ситләшеүҙәр ҙә осрай, мәҫәлән, һыу йылытҡан осраҡта, нормаль баҫымда һәм температураһы 0-дән яҡынса 4 градусҡа тиклем булғанда ҡыҫыла.
Йәбешкәклек
Бынан тыш, шыйыҡлыҡтар (газ кеүек) йәбешкәклеккә эйә. Ул өлөштәренең береһенең икенсеһенә ҡарата күсеүенә ҡаршылыҡ күрһәтеү һәләте кеүек билдәләнә — йәғни эске ышҡылыу кеүек була.
Шыйыҡлыҡтың күрше ҡатламдары бер-береһенә ҡарата хәрәкәт иткәндә, йылылыҡ хәрәкәте тыуҙырған бәрелешкә өҫтәп, ҡотолғоһоҙ рәүештә молекулаларҙың бәрелеше барлыҡҡа килә. Тәртипкә һалынған хәрәкәткә ҡамасаулыҡ итеүсе көс барлыҡҡа килә. Был ваҡытта тәртипкә һалынған хәрәкәттең кинетик энергияһы йылылыҡ энергияһына — молекулаларҙың тәртипһеҙ хәрәкәте энергияһына әүерелә.
Һауыттағы хәрәкәткә килтерелгән һәм үҙ үҙенә ҡалдырылған шыйыҡлыҡ, яйлап туҡтай, ләкин уның температураһы күтәрелә.
Ирекле өҫкө йөҙө һәм өҫкө тартылыу барлыҡҡа килеү
Шыйыҡ күләмен һаҡлағанлыҡтан ирекле өҫкө йөҙ барлыҡҡа килтерергә һәләтле. Бындай өҫкө йөҙ был матдәнең фазаларын айырып тороусы йөҙ була: бер яҡтан шыйыҡ фаза, икенсе яҡтан — газ (пар), һәм, бәлки, башҡа газдар, мәҫәлән, һауа.
Әгәр бер үк матдәнең шыйыҡ һәм газ хәлендәге фазалары сиктәш булһалар, сик йөҙө майҙанын кәметергә тырышыусы көстәр — өҫкө тартылыу көсө барлыҡҡа килә. Сик йөҙө үҙен тартылырға тырышҡан һығылмалы мембрана кеүек тота.
Өҫкө тартылыу шыйыҡсаның молекулалары араһындағы тартылыу менән аңлатыла. Һәр молекула башҡа молекулаларҙы тарта, үҙен улар менән уратып алырға, ә тимәк, өҫтән китергә ынтыла. Шуға ярашлы, өҫкә йөҙ кәмергә тырыша.
Шуға ла һабын ҡыуығы һәм ҡайнағанда ҡыуыҡтар сфера формаһын алырға тырыша: бирелгән күләм өсөн шар иң минималь өҫкө йөҙгә эйә. Әгәр шыйыҡсаға тик өҫкө тартылыу көсө генә тәьҫир итһә, ул мотлаҡ сфера формаһын ала — мәҫәлән, ауырлыҡ юғалтҡанда һыу тамсыһы.
Тығыҙлыҡтары шыйыҡса тығыҙлығынан ҙур булған бәләкәй объекттар шыйыҡлыҡ өҫтөндә «йөҙөп» йөрөргә һәләтле, сөнки тартылыу көсө йөҙ майҙанын арттырыуға ҡамасаулыҡ итеүсе көстәрҙән бәләкәй. (Ҡарағыҙ. Поверхностное натяжение)
Парға әйләнеү һәм ҡуйырыу
Парға әйләнеү — матдәнең әкренләп шыйыҡсанан газ фазаһына (пар) күсеүе ул.
Йылылыҡ хәрәкәте ваҡытында ҡайһы бер молекулалар өҫкө йөҙө аша шыйыҡлыҡты ташлап китәләр һәм парға әйләнәләр. Шуның менән бергә, молекулаларҙың бер өлөшө парҙан кире шыйыҡлыҡҡа күсә. Әгәр молекулаларҙың килгәнгә ҡарағанда шыйыҡлыҡтан киткәндәре күберәк булһа, парға әйләнеү процессы бара.
Ҡуйырыу — кире процесс, газ хәлендәге матдәнең шыйыҡ хәлгә күсеүе. Был ваҡытта парҙан шыйыҡлыҡҡа, шыйыҡлыҡтан парға күскәнгә ҡарағанда күберәк молекулалар күсә.
Парға әйләнеү һәм ҡуйырыу — тиң булмаған процестар, улар локаль тигеҙлек урынлашҡанға тиклем дауам итәләр (әгәр урынлашһа), өҫтәүенә, шыйыҡса тулыһынса парға әйләнергә, йәки үҙенең пары менән тигеҙлек хәленә килергә мөмкин, ул саҡта шыйыҡсанан күпме молекула сыға, шунса уҡ молекула кире ҡайта.
Ҡайнау
Ҡайнау — шыйыҡса эсендә пар барлыҡҡа килеү процесы. Температура етерлек юғары булған ваҡытта пар баҫымы шыйыҡса эсендәге баҫымдан юғары була, һәм унда пар ҡыуыҡтары барлыҡҡа килә башлай, улар (еҙең тартыу көсө шарттарында) өҫкә ҡалҡып сығалар.
Сыланыу
Сыланыу шыйыҡсаның йөҙгә «һылашыуын» һәм уның буйынса ағып китеүен (йәки, киреһенсә, этелеүен һәм ағып таралмауын) характерлай. Өс осрағы бар: сыланмау, тулы сыланыу һәм сикләнгән.
Буталыусанлыҡ
Буталыусанлыҡ — шыйыҡсаларҙың бер-береһендә эреүсәнлек һәләте. Буталыусан шыйыҡсаларға миҫал: һыу һәм этил спирты, буталмаусан шыйыҡсаларға миҫал: һыу һәм шыйыҡ май.
Диффузия
Һауытҡа ике буталыусан шыйыҡса ҡойғанда, молекулалар йылылыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә яйлап сик йөҙө аша үтә башлайҙар, шулай итеп шыйыҡсалар яйлап аралашалар. Был күренеш диффузия тип атала (шулай уҡ башҡа агрегат хәлендә булған матдәләрҙә лә була).
Артыҡ эҫетеү һәм артыҡ һыуытыу
Шыйыҡсаны, ҡайнау булмаҫлыҡ итеп, ҡайнау нөктәһенән юғарыраҡ эҫетергә мөмкин. Бының өсөн шыйыҡсаны, күләме сиктәрендә температураны һиҙелерлек һикерттермәй һәм тирбәлеү кеүек механик йоғонтоға дусар итмәй, тигеҙ йылытырға кәрәк. Әгәр артыҡ йылытылған шыйыҡсаға нимәлер ташлаһаң, ул һә тигәнсе ҡайнап сыға. Артыҡ эҫетелгән һыуҙы микротулҡынлы мейестә алыу еңел.
Артыҡ һыуытыу — шыйыҡсаны ҡаты агрегат хәлгә күсермәйенсә туңыу нөктәһенән түбән һыуытыу. Артыҡ һыуытыу өсөн, артыҡ эҫетеү кеүек үк, тирбәлеүҙең һәм температураның һиҙелерлек үҙгәреүе булмауы кәрәк.
Тығыҙлыҡ тулҡындары
Шыйыҡлыҡты ҡыҫыу сиктән тыш ауыр булыуға ҡарамаҫтан, шулай ҙа уның баҫымы үҙгәргәндә күләме һәм тығыҙлығы үҙгәрә. Был хәл ҡапыл ғына бармай; шулай, әгәр бер участка ҡыҫылһа, башҡа участкаларға бындай ҡыҫыу һуңлатып тапшырыла. Был, шыйыҡса эсендә һығылмалы тулҡындар, асығыраҡ әйткәндә, тығыҙлыҡ тулҡындары таралырға һәләтле тигәнде аңлата. Тығыҙлыҡ менән бергә башҡа физик дәүмәлдәр ҙә үҙгәрә, мәҫәлән, температура.
Әгәр тулҡындар таралғанда тығыҙлыҡ бик аҙ үҙгәрһә, бындай тулҡын тауыш тулҡыны, йәки тауыш тип атала.
Шыйыҡсала тығыҙлыҡ тулҡындары буй булалар, йәғни тығыҙлыҡ тулҡын таралыу йүнәлешендә үҙгәрә. Шыйыҡсаларҙа, уның формаһы һаҡланмағанлыҡтан, арҡыры һығылмалы тулҡындар булмай.
Һығылмалы тулҡындар шулай уҡ шыйыҡсала молекулаларҙың тәртипһеҙ йылылыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән төрлөлөктәрҙә таралыуға дусар булалар.
Өҫкө йөҙҙә тулҡындар
Әгәр шыйыҡсаның өҫкө участкаһын тигеҙләнеш хәленән күсергәндә, кире ҡайтарыу көсө тәьҫирендә өҫкө йөҙө кире тотороҡло торошона хәрәкәт итә башлай. Был хәрәкәт, ләкин, туҡталып тҡалмай, ә тотороҡло хәле тирәһендә тирбәлеү хәрәкәтенә әүерелә һәм башҡа участкаларға тарала. Шулай шыйыҡса өҫтөндә тулҡындар барлыҡҡа килә.
Әгәр ҡайтарыу көсө — башлыса ауырлыҡ көсө булһа, бындай тулҡындар гравитацион тулҡындар тип аталалар (гравитация тулҡындары менән бутамаҫҡа). Һыуҙа гравитацион тулҡындарҙы бөтә ерҙә лә күрергә мөмкин.
Әгәр ҡайтарыу көсө — башлыса өҫкө тартылыу көсө булһа, бындай тулҡындар капилляр тулҡындар тип аталалар.
Әгәр был көстәр тиң булһалар, бындай тулҡындар капиляр-гравитацион тип аталалар.
Шыйыҡлыҡ өҫтөндә тулҡындар йәбешкәклек һәм башҡа факторҙар тәьҫирендә баҫылалар.
Башҡа фазалар менән бергә булыу
Формаль яҡтан әйткәндә, шыйыҡ фаза шул уҡ матдәнең башҡа — газ йәки кристаллик — фазалары менән тотороҡло һыйышып йәшәһен өсөн билдәле бер ҡәтғи шарттар кәрәк. Мәҫәлән, бирелгән баҫым өсөн билдәле бер температура кәрәк. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, тәбиғәттә һәм техникала бөтә ерҙә шыйыҡса пар, йәки шулай уҡ ҡаты агрегат хәл менән дә бергә йәшәй, мәҫәлән, һыу һыу пары менән һәм йыш ҡына боҙ менән (әгәр парҙы, һауа менән бергә булған айырым фаза тип иҫәпләгәндә). Был түбәндәге сәбәптәр менән аңлатыла:
Механика
Механиканың шыйыҡсаларҙың һәм газдарҙың хәрәкәттәрен һәм механик тигеҙләнешен, һәм уларҙың үҙ-ара һәм ҡаты есемдәр менән тәьҫир итешеүен өйрәнеүгә бағышлаған бүлеге — гидроаэромеханика (йыш ҡына гидродинамика) тип атала. Гидроаэромеханика — механиканың дөйөмөрәк тармағының, тотош мөхит механикаһының бер өлөшө.
Гидромеханика — гидроаэромеханиканың ҡыҫылмаусан шыйыҡсаларҙы өйрәнеүсе бүлеге. Шыйыҡсаларҙың ҡыҫылыусанлығы бик бәләкәй булғанлыҡтан, күп кенә осраҡта уны иҫәпкә алмаҫҡа мөмкин. Газ динамикаһы ҡыҫылыусан шыйыҡсаларҙы һәм газдарҙы өйрәнеүгә арналған.
Гидромеханика ҡыҫылмаусан шыйыҡсаларҙың тигеҙләнешен өйрәнеүсе гидростатикаға һәм уларҙың хәрәкәтен өйрәнеүсе гидродинамикаға (тар мәғәнәлә) бүленә.
Магнитлы гидродинамикала электр үткәреүсән һәм магнитлы шыйыҡсаларҙың хәрәкәте өйрәнелә. Ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн гидравлика ҡулланыла.
Гидростатиканың төп законы — Паскаль законы.
Идеаль ҡыҫылмаусан шыйыҡса хәрәкәте Эйлер тигеҙләмәһе менән һүрәтләнә. Бындай шыйыҡсаның стационар ағымы өсөн Бернулли законы үтәлә. Шыйыҡсаның тишектәрҙән ағып сығыуы Торричелли формулаһы менән һүрәтләнә.
Йәбешкәк шыйыҡсаның хәрәкәте Навье-Стокс тигеҙләмәһе менән һүрәтләнә, унда ҡыҫылыусанлыҡ та иҫәпкә алынырға мөмкин.
Шыйыҡсаларҙа (һәм башҡа мөхиттәрҙә лә) һығылмалы тулҡындар һәм тирбәлеүҙәр акустикала өйрәнелә. Гидроакустика — акустиканың, һыу аҫты локацияһы, элемтә һәм башҡа маҡсаттарҙа, реаль һыу мөхитендә тауышты өйрәнеүсе бүлеге.
Молекуляр-кинетик ҡараш
Матдәнең агрегат хәле тышҡы шарттар, башлыса баҫым P һәм температура T менән билдәләнә. Характерлы параметрҙар булып молекуланың кинетик энергияһы һәм молекулалар араһында үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең уртаса энергияһы (ерм олекулалға иҫәпләгәндә  тора. Шыйыҡсалар өсөн был энергиялар яҡынса тиң:  ҡаты есемдәр өсөн үҙ-ара тәьҫир итешеү энергияһы кинетик энергиянан күпкә күберәк, газдар өсөн — күпкә кәмерәк.
Шыйыҡсаларҙың классификацияһы
Шыйыҡсаның структураһы һәм физик үҙсәнлектәре уларҙы төҙөүсе өлөшсәләрҙең химик индивидуаллегенә һәм улар араһындағы үҙ-ара тәьҫир итешеү характерына һәм дәүмәленә бәйле. Ҡатмарлылығы үҫә барыу тәртибендә шыйыҡсаларҙың бер нисә төркөмөн айырып ҡарарға мөмкин.
Тәүге ике (ҡайһы саҡта өс) төркөм шыйыҡсаларҙы, ғәҙәттә, ябай атайҙар. Ябай шыйыҡсалар башҡаларынан яҡшыраҡ өйрәнелгән, ябай булмаған шыйыҡсаларҙан иң яҡшы өйрәнелгәне һыу. Был классификацияға квант шыйыҡсалар һәм шыйыҡ кристалдар инмәй, улар айырым осраҡтар булып торалар һәм айырым ҡаралырға тейештәр.
Бүленгән булғанҙың Гидродинамикала шыйыҡлыҡтар Ньютон шыйыҡлыҡтарына һәм Ньютон булмаған шыйыҡлыҡтарға бүленәләр. Ньютон шыйыҡсаларының ағымы Нньютон йәбешкәклек закондарына буйһона, йәғни тейеүсе көсөргәнеш һәм тиҙлек градиенты һыҙыҡлы бәйле. Был дәүмәлдәр араһындағы пропорционаллек коэффициенты йәбешкәклек булараҡ билдәле. Ньютон булмаған шыйыҡсаларҙа йәбешкәклек тиҙлек градиентына бәйле
Статистик теория
Шыйыҡсаларҙың структураһы һәм термодинамик үҙенсәлектәре иң яҡшыһы Перкус-Йевик тигеҙләмәләре ярҙамында өйрәнелә.
Әгәр ҡаты шарҙар моделен файҙаланғанда, йәғни шыйыҡсаның молекулалары диаметры d-ға тигеҙ булған шарҙар тип иҫәпләгәндә, Перкус-Йевик тигеҙләмәһен аналитик сығарырға һәм шыйыҡса торошо тигеҙләмәһен алырға мөмкин:
унда n — берәмек күләмдәге киҫәксәләр һаны,  — үлсәмһеҙ тығыҙлыҡ. Тығыҙлыҡ бәләкәй булғанда тигеҙләмә идеаль газ торошо тигеҙләмәһенә күсә:. Мөмкин тиклем ҙур тығыҙлыҡтар өсөн, \eta \to 1, ҡыҫылмаусан шыйыҡса торошо тигеҙләмәһе килеп сыға:.
Әгәр анығыраҡ һөҙөмтә алырға кәрәк булһа, шыйыҡсаның структураһын һәм үҙенсәлектәрен ҡуҙғыу теорияһы ярҙамында тасуирлап өлгәшергә мөмкин. Был осраҡта ҡаты шарҙар моделе нуль яҡынлашыу тип һанала, ә молекулалар араһындағы тартыу көсө ҡуҙғыу тип һанала һәм төҙәтмәләр бирә.
Кластер теорияһы
«Кластер теорияһы» хәҙерге заман теорияларының береһе булып тора. Уның нигеҙендә, шыйыҡсаны ҡаты есемдең һәм газдың берләшмәһе итеп ҡарау идеяһы ята. Шул уҡ ваҡытта ҡаты фаза киҫәксәләре (ҡыҫҡа ғына аралыҡта хәрәкәт итеүсе кристалдар), кластер структураһы барлыҡҡа килтереп, газ болотонда урынлашалар. Өлөшсәләрҙең энергияһы Больцман бүленешенә яуап бирәләр, шул уҡ ваҡытта системаның энергияһы даими ҡала (уның изоляцияланған булыу шарттарында). Яй киҫәксәләр кластерҙар менән бәрелешәләр һәм уларҙың өлөшө булып китәләр. Шулай өҙлөкһөҙ кластерҙарҙың конфигурацияһы үҙгәрә, система динамик тигеҙләнеш хәлендә була. Тышҡы йоғонто яһағанда система үҙен Ле Шателье принцибына ярашлы тота. Шулай итеп, фазаға әүерелешен аңлатыуы еңел:
Башҡа ҡараштар буйынса шыйыҡсаның кластер теорияһы нигеҙендә, «тығыҙ газ» тәртипһеҙлеге торошонда түгел, ә ҡуйырған (бәйләнгән) хәлдә (күләмен һаҡлай) булған матдә тураһында булараҡ, кластерҙар тураһында, квазикристаллик динамик структураларҙа иреү нөктәһе аша үткәндән һуң, шыйыҡсаның күләмен һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм хәрәкәтсәнлеген (ағыусанлыҡ) һәм химик активлығын билдәләгән, кластер-ара һәм кластер эсендә атом-ара даими уртаса һандағы (бирелгән температура өсөн) өҙөлгән һәм тергеҙелгән бәйләнештәре булған ҡалдыҡ булараҡ төшөнсә ята. Температура артыу менән кластерҙарҙа өҙөлгән бәйләнештәрҙең артыуы иҫәбенә атомдарҙың һаны кәмей. Барлыҡҡа килгән ирекле атомдар (молекулалар) шыйыҡса өҫтөнән парға әйләнәләр йәки кластер-ара арауыҡта эрегән газ (быу) сифатында ҡалалар. Ҡайнау температураһында матдә моноатомлы (мономолекуляр) газ (пар) хәленә күсә.
Эксперименталь ысулдар менән өйрәнеү
Шыйыҡса структураһын рентген структур анализ, электронография һәм нейтронография ысулдары ярҙамында өйрәнәләр.
Фридрих Энгельс
Фри́дрих Э́нгельс (Friedrich Engels; 28 ноябрь 1820 йыл — 5 август 1895 йыл) — философ, марксизмға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Карл Маркстың дуҫы, фекерҙәше һәм авторҙашы.
Биографияһы
Фридрих Энгельс 1820 йылдың 28 ноябрендә Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфаль ерҙәрендә урынлашҡан Бармен ҡалаһында (хәҙер Вупперталь ҡалаһының районы) эштәре уң барған туҡыу фабрикаһы хужаһы ғаиләһендә тыуған.
Сығышы менән зыялыйҙар мөхитенә ҡараған әсәһе теремек һәм шат күңелле Элизабет Энгельс (ҡыҙ фамилияһы ван Хаар) үҙенең хәстәрле һәм мәрхәмәтле булыуы менән айырылып торған, мәрәкәләгәнде һәм шаяртҡанды аңлай белгән, әҙәбиәтте һәм сәнғәтте яратҡан. Энгельсҡа шулай уҡ әсәһе яғынан олатаһы, филолог, ваҡытында гимназия ректоры вазифаһында эшләгән Герхард Бернхард ван Хаар ыңғай йоғонто яһаған. Үҙенең һигеҙ ир һәм ҡыҙ туғандары араһынан Фридрих бигерәк тә апаһы Марияны үҙ иткән.
Йәшлек йылдары
Энгельс 14 йәшенә тиклем Бармен ҡала мәктәбендә, ә 1834 йылдан Эльберфельдтағы гимназияла уҡый. 1837 йылдың сентябрендә атаһының ҡәтғи талабы буйынса уның сауҙа фирмаһында һатыусы булып эшләр өсөн гимназияны ташлай. Артабан 1838 йылдың авгусынан 1841 йылдың апреленә тиклем Бремен ҡалаһында сауҙа хеҙмәткәре шөғөлөнә өйрәнә. Бер үк ваҡытта өҫтәмәгә «Штутгарттың иртәнге гәзите»нең (русса «Штутгартская утренняя газета», немецсә «Stuttgarter Morgenblatt») һәм «Аугсбургтың Дөйөм Гәзите»нең (русса «Аугсбургская Общая Газета», немецсә «Augsburger Allgemeine Zeitung») Бремендағы үҙ хәбәрсеһе булып эшләп йөрөй. Йәш Энгельс үҙенең тәүге мәҡәләһен 1839 йылдың мартында 18 йәшендә яҙа.
1841 йылдың сентябренән Энгельс Берлинда бер йыллыҡ хәрби хеҙмәттә була. Ундағы университетҡа ул философия буйынса лекцияларға йөрөй һәм йәш гегельселәр түңәрәге ағзалары менән ныҡлап аралаша.
Тәүге революцион аҙымдары (1842—1844)
1842 йылдың ноябрендә Энгельс юл ыңғайы Кёльн ҡалаһына һуғыла һәм «Рейн гәзите» редакцияһында беренсе тапҡыр Карл Маркс менән осраша. Маркс, үҙенең ҡаршылыҡтары тыуған йәш гегельселәрҙең береһенә һанап, Энгельсты һалҡын ҡабул итә. Сауҙа өлкәһендәге белем алыуын төгәлләү маҡсатында артабан Энгельс Манчестер ҡалаһына — атаһының бизнес буйынса партнёры Эрмен менән берлектәге мамыҡ иләү фабрикаһына юллана. Англияла ике йылға яҡын була, фабрикала эшләгән ирланд ҡыҙҙары Мэри һәм Лидия Бёрнс менән таныша. Уларға ҡарата шул осорҙа тыуған йылы мөнәсәбәттәрҙе ғүмере буйы һаҡлап ҡала: Мэри уның беренсе, ә Лидия икенсе ҡатыны була. Лидияның үлеменән бер көн алда Энгельс, үҙенең ҡараштарын еңеп, уның менән рәсми никахын теркәй.
Сәнәғәт яғынан һиҙелерлек үҫешкән Англияла эшселәр синыфының тормош-көнкүреше менән яҡындан танышыу Энгельстың артабанғы тормошона ныҡ йоғонто яһай. Уның замандашы, Британ журналисы, тарихсы һәм философ Эрнест Белфорт Бакс билдәләүенсә, «үҙенең Манчестерҙа булыуы һөҙөмтәһендә Энгельс йәш сағынан уҡ Англия халҡының көнитмеше, ғөрөф ғәҙәттәре, йолалары һәм донъяға ҡарашы менән ныҡлап таныша». Энгельс тәүге тапҡыр 1843 йылда Лондонда беренсе немец революцион эшселәр ойошмаһы «Ғәҙелдәр берләшмәһе» (русса «Союз справедливых») һәм Лидс ҡалаһындағы инглиз чартистары менән бәйләнешкә инә. Уларҙың «The Northern Star» («Северная звезда», «Төньяҡ йондоҙ») гәзитендә Энгельстың «Owenisten» баҫмаһы өсөн яҙған мәҡәләләре донъя күрә. Бер үк ваҡытта ул «Рейн гәзите» редакцияһы менән дә хатлашыуын дауам итә.
1843 йылдың ноябрендә Энгельс «The New Moral World» баҫмаһына Европа континентындағы коммунизм хаҡында мәҡәләләр яҙа, ә 1844 йылдың февралендә «Немец-француз йыллыҡ баҫмалары»нда («Немецко-французские ежегодники») уның  «Англияның хәле» («Положение Англии») һәм «Милли иҡтисадты тәнҡитләүҙең ҡараламаһы» («Наброски к критике национальной экономики») тигән хаттары нәшер  ителә. Англияла Энгельс тағы ла сауҙа менеджеры һәм шағир Георг Верт менән дә таныша: нәҡ ул артабанғы 1848—1849 революцион йылдарҙа «Яңы Рейн гәзите»нең фельетондар рубрикаһы менән етәкселек итәсәк.