cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Исхаҡов Ибраһим Ейәнбай улы
Биографияһы
1919 йылдың июль башында Башҡортостандан өҫтәмә ғәскәрҙәр килеү менән бригада Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы итеп үҙгәртелә. Зәки Вәлиди Көньяҡ фронтҡа килеп, башҡорт ғәскәрҙәренең хәле менән таныша. 2-се уҡсылар башҡорт полкындағы тәртипте тикшергәндән һуң, Вәлиди был полк фронтта башҡаларға ҡарағанда күберәк түҙһә лә, башҡорт ғәскәренең бөтә яҡшы сифаттарын һаҡлап ҡалғанына инана һәм полктың ҡыҙылармеецтарына, полк командиры Исхаҡовҡа һәм политком Юлдашевҡа үҙенең рәхмәтен белдәрә.
Әммә, артабанғы ауыр һуғыштар барышында, дивизия тағы байтаҡ юғалтыуҙар кисерә. Ошоноң һөҙөмтәһендә, 14-се армия командалығы дивизияның ғәскәрҙәрен ике йыйылма полкка, Йыйылма Башҡорт уҡсы һәм кавалерия полктарына туплай. Исхаҡов етәкселек иткән 2-се полктың иҫән ҡалған яугирҙарын батальонға туплап, йыйылма полкка ҡушалар, ә Исхаҡов батальон командиры итеп ҡалдырыла.
Артабан ул Зәки Вәлидиҙең адъютанты булып йөрөй.
Ибраһим Исхаҡов 1920 йылдың февралендә республикаға ҡайта.
25 мартта И. Исхаҡов Үҫәргән кантонының хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә, әммә тиҙҙән Стәрлетамаҡҡа саҡыртыла. 1920 йылдың май айынан ул Башҡортостандың Хәрби эштәр буйынса комиссары урынбаҫары Әүхәҙи Ишмырҙиндың ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1920 йылдың 19 майында, Үҙәк Совет власы үҙенең декреты менән Башҡортостандың автономияһын сикләй («Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты сыға). Зәки Вәлиди көрәште Төркөстанда дауам итергә ҡарар итә.
1920 йылдың июнендә Зәки Вәлидиҙең көрәштәштәре — Башревком ағзалары, офицерҙар уның планына ярашлы Төркөстанға китә, большевиктарға ҡаршы көрәшкә ҡушыла, улар араһынан Әүхәҙей Ишмырҙин, Ибраһим Исхаҡов, полковник Һибәтулла Һөйөндөков һәм тағы ла бер нисә башҡорт офицеры Бохараның хәрби ойошмаларында етәксе вазифалар алғанлығы тураһында Вәлиди үҙенең «Хәтирәләр» китабында яҙа.
Артабан Ибраһим Исхаҡов Кермана ҡалаһында хәрби мәктәп ойоштора, курсанттарҙы уҡытыу менән мәшғүл була, Ә.- З. Вәлидов етәкләгән Төркөстан милли берлеген яҡлаусы, урындағы халыҡтан сыҡҡан кадрҙар әҙерләй. Баҫмасылар яғында ҡыҙылдарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1921 йылдың апрелендә Ибраһим Исхаҡов Урта Азияла Бохара әмиренә тоғро ҡалған баҫмасылар тарафынан үлтерелә.
Мандельброт күплеге
Мандельброт күплеге — комплекс яҫылығында c күплеге нөктәләр өсөн итерация һаны эҙмә-эҙлелеге ҡайҙа z_0 = 0  осраша. Йәғни мәҫәлән, шул c күплеге өсөн шул ысын R була, бөтәһе натураль n менән |zn|<R тигеҙһеҙлеге үтәп сыға.
Мандельброт күплеге береһе билдәле фракталдан, шулай уҡ төҫлө визуализацияларға арҡала, математикадаң ситенәға.
Беренсе тапҡыр Пьер Фату француз математигы менән үҙенсәлектәрген 1905 йылда. Бенуа Мандельброт профессоры был маҡсатҡа компьютер ҡулланған беренсе кеше менән булған.
Нажар
Нажар (Начарово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 268 кеше. Почта индексы — 452995, ОКАТО коды — 80208819010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алеппо Бөйөк мәсете
Алепполағы Бөйөк мәсет  (جامع حلب الكبير — Джами’ Хәләб әл-кәбир) йәки Алеппо Үмиәдтәре мәсете (Мәсджид әл-Үмәййә би Хәләб) Халеб (Алеппо) ҡалаһының иң ҙур һәм боронғо мәсете.. XIII быуатта төҙөлгән Мәмлүктәр осорондағы сәлжүктәр манараһына 1090 йыл. Риүәйәттәр буйынса, бында Зәкәриә пәйғәмбәр ерленгән.
Ананури ҡәлғәһе
Ананури ҡәлғәһе Грузияла Хәрби-Грузин юлында, Тбилисиҙан 70 км алыҫлыҡта — Арагви йылғаһына ҙур булмаған Ведзатхеви йылғаһы ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ананури был биләмәнең хакимдары, арагви эриставтарының, төп терәк пункты булып хеҙмәт иткән.
Ҡәлғә XVI быуатта барлыҡҡа килгән һәм артабанғы ике йөҙйыллыҡта, Дарьял тарлауығынан үткән юлды ябып, Кавказ аръяғын һаҡлау өсөн ике быуат буйы төньяҡ форпост булып хеҙмәт иткән.
XVII быуатта эриставлыҡтың резиденцияһы Душетиҡалаһында булған. Душетиҙан төньяҡҡа алып барған төп юл Ведзатхеви йылғаһының тар тарлауығы аша үткән һәм был йылғаның Арагви менән ҡушылған ерендә тәбиғи ҡапҡа барлыҡҡа килгән. Бындай уңайлы урында башта эриставтар башня, ә бер ни тиклем ваҡыт үткәс — ышаныслы нығытма булған Ананури ҡәлғәһен.
Саваказка
Саваказка — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ананури ҡәлғәһе
Тарихи сығанаҡтарҙа 1720 йылдарға тиклем Ананури һарайында йәшәүселәр тормошо тураһындабер нәмә лә тиерлек хәбәр ителмәй. Ҡәлғә эриставлыҡтың үҙәк өлөшөн һаҡлаған тигән мәғлүмәт кенә билдәле, дошман һөжүм иткәндә ул урындағы һәм илдең үҙәк өлөшөндәге халыҡтың тауҙарға сигенеүен ҡаплаған. Анануриға ҡағылышлы ваҡиғалар тураһында тәүге мәғлүмәтте тарихсы Вахуштиҙың XVIII быуатта эриставтарҙың бер-береһе менән дошманлығын тасуирлауында табырға мөмкин.
1739 йылда ксан эриставы Шанше ҡәлғәне штурм менән алған, һөжүм итеүселәр араһында лезгиндарҙыңҙур һанлы отряды булған. Шанше тарафынан грузин халҡына хыянат итеүҙә ғәйепләнгән урындағы эристав Бардзим һәм уның яҡындары өлөшләтә ҡорал менән юҡ ителгән, өлөшләтә ҡотолоу маҡсатында инеп йәшеренгән башняла яндырылған. Лезгиндар Успение сиркәүенең һынлы фрескаларын хәнйәр менән киҫкеләгән.
Саваказка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Ананури ҡәлғәһе
1795 йылда ҡәлғә һаҡсылары, ҙур сыҙамлылыҡ һалып, Грузияға баҫып ингән Ага-Мөхәммәд-хан ғәскәрҙәрен тарлауыҡ буйлап өҫкә үткәрмәгән.
XIX быуат башында ла, Грузияның Рәсәйгә. ҡушылыуынан һуң да, Ананури бик ҙур роль уйнай. Тәүге ваҡытта бында даими рәүештә урыҫ гарнизоныторған. Ул Грузия менән Рәсәйҙе тоташтырыусы төп юлды һаҡлаған һәм крайҙа тәртип урынлаштырған.
1812 йылда таулылар ихтилалға күтәрелгән, ләкин улар ҡәлғәне яулай алмаған. Тбилисиҙан килгән ғәскәри ярҙам ихтилалды ҡаты баҫтыра. Артабан Ананури урыҫ ғәскәрҙәренең терәк пункты булып хеҙмәт иткән. Бында хатта хәрби ҡаласыҡ төҙөү планлаштырылған, әммә әҙерләнһә лә, проект тормошҡа ашырылмай ҡала. Урыҫ хәрби частары киткәндән һуң, ҡәлғәһе ҡоролмалары ҡараусыһыҙ ҡалған һәм ҡәлғәләр бөлгөнлөккә төшкән.
Саваказка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чернуха (Урдома ҡушылдығы)
Чернуха  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урдома йылғаһының уң ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Ананури ҡәлғәһе
Цитадель территорияһында, ҡәлғә төҙөлгәнгә тиклем үк, урындағы эриставтар Гвтаебтарҙың ҡорам-кәшәнәһе (XVI—XVII быуаттар), Успения ҡорамы (1689)пирамидаль ҡыйыҡлы башня урынлашҡан булған. Бассейн һәм мунса эҙҙәре һаҡланған. Түбәнге нығытма территорияһында манаралы Мкурнали бер нефлы сиркәүе генә (XVI—XVII быуаттар) һаҡланып ҡалған.
Чернуха (Урдома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ананури ҡәлғәһе
Грузия хөкүмәте Ананури ҡәлғәһен ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерергә тәҡдим итә.
Һылтанмалар
Крепость Ананури История и архитектура крепости Ананури [http://www.tamartour.ru/georgian-interesting-places/types-of-georgian-interesting-places/unesco/ananuri Достопримечательности Казбеги. Крепость Ананури] Крепость Ананури, Грузия, путеводитель, история, достопримечательности
Шаро-Аргун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Октябрьская Мария Васильевна
Октябрьская Мария Васильевна (ҡыҙ фамилияһы — Гарагуля; 16 август 1905 йыл — 15 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, танкист. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Һуғыш йылдарында үҙ аҡсаһын түләп Т-34 танкыһын төҙөтә һәм уның механик-водителе була.
Балалыҡ һәм йәшлек йылдары
Тыуған 16 августа (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1902 йылдың ) 8 (21) июлендә (хәҙер — Ҡырымдың Красногвардейский районы) Кият ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ[7].
Балалыҡ һәм үҫмер йылдары Севастополдә уҙа. 1921 йылда ул Джанкойға күсеп килә, унда 6-сы класты тамамлағай, артабан Симферополгә килә.
Симферополдә консерва заводында, шунан ҡала телефон станцияһында телефонистка булып эшләй. 1925 йылда кавалерия мәктәбе курсанты Илья Федотович Рядненкоға кейәүгә сыға, ирле-ҡатынлы Октябрьский фамилияһын ала. Иренең хеҙмәт урындары үҙгәреп торғанлыҡтан, Украинаның төрлө тораҡ пункттарына күсеп йөрөйҙәр. Әүҙем йәмәғәт эштәре алып бара, частарҙың ҡатын-ҡыҙҙар советына һайлана, медицина ярҙамы, шофёр курстарын тамамлай, пулемёттан атырға өйрәнә. Составы Командирҙар ҡатындары араһында зауыҡлы кейем, торлаҡ биҙәү, ҡул эштәренә оҫталығы менән дан ҡаҙана.
1940 йылдың йәйендә, Бессарабия СССР-ға ҡушылғандан һуң, ире, 134-се гаубица артиллерия полкы комиссары менән бергә, полктың дислокацияланған урыны буйынса, Кишинёв — күсеп киләләр.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы
Һуғыш башланғандың икенсе көнөнә, 1941 йылдың 23 июненә, М. В. Октябрьская, апаһы һәм башҡа ҡыҙыл командирҙарҙың ғаилә ағзалары менән бергә эвакуацияға ебәрелә һәм августа Томск ҡалаһына килә, һәм бында эвакуацияланған Ленинград артиллерия училищеһында телефонистка булып эшләй.
Былай булғас, ул башҡа юлдан китергә була. Был ваҡытта СССР-ҙа оборона фондына аҡса йыйыу барған. Апаһы менән бар булған әйберҙәрен һәм ҡиммәтле әйберҙәрен һатып һәм бер нисә ай сигеү әйберҙәре һатыу менән шөғөлләнеп, ул Т-34 танк төҙөү өсөн 50 мең һум индерә. Шунан һуң ул Кремлгә түбәндәге телеграмма ебәрә :
Мәскәү, Кремль Оборона Дәүләт Комитеты Рәйесенә. Юғары Баш командующийға. Ҡәҙерле Иосиф Виссарионович!
Тыуған ил өсөн һуғыштарҙа минең ирем — полк комиссары Октябрьский Илья Федотович һәләк булды. Уның үлеме өсөн, фашист варварҙары язалап үлтергән барлыҡ совет кешеләре өсөн, фашист эттәренән үс алғым килә, шуның өсөн танк төҙөтөү маҡсатында дәүләт банкына бар йыйыған аҡсамды — 50 000 һумды күсерҙем. Танкты «Боевая подруга» тип атауҙарын теләйем һәм шул танктың водителе сифатында мине лә фронтҡа ебәреүҙәрен һорайым. Шофёр һөнәрен беләм, пулемёттан яҡшы атам, ворошилов уҡсыһымын. Һеҙгә ялҡынлы сәләм ебәрәм һәм дошмандарҙы ҡурҡыуға һалып һәм Тыуған ил данын күтреп, оҙаҡ йәшәүегеҙҙе теләйем. '' ОКТЯБРЬСКАЯ Мария Васильевна. Томск ҡалаһы, Белинский урамы, 31 ''
Сталин былай тип яуап бирә :
Томск, Белинский урамы, 31 ОКТЯБРЬСКАЯ Мария Васильевнаға
Һеҙгә, Мария Васильевна, Ҡыҙыл Армияның бронетанк көстәрен хәстәрләүегеҙ өсөн ҙур рәхмәтемде еткерәм. Һеҙҙең теләгегеҙ тормошҡа ашыр. Минең сәләмемде ҡабул итегеҙ. И. СТАЛИН
Танк механик-водителе
1943 йылдың 3 майында Омск танк училищеһында (хәҙер институт) танк йөрөтөргә өйрәнә, илдә ҡатын-ҡыҙ ҙар араһынан беренсе механик-водитель, танк водителе була, ә шул уҡ 1943 йылдың октябренән үҙенең танкыһында Көнбайыш фронтында һуғыша. «Боевая подруга» Т-34 танкыһының беренсе экипажы: Чеботько гвардия командиры кесе лейтенант Пётр Чеботько, башнянан атыусы уҡсы гвардия сержанты Геннадий Ясько, уҡсы-радист Михаил Галкин, 2-се гвардия танк корпусы 26-сы гвардия танк бригадаһының 2-се батальоны механик-водителе гвардия сержанты Мария Октябрьская.
Һуңғы алыш
1944 йылдың 18 ғинуарында Витебск өлкәһенең Крынка станцияһы районында барған һуғышта М. В. Октябрьская үҙенең танкы менән дошмандың 3 пулемёт нөктәһен һәм 20 һалдатын һәм офицерын тапата. Снаряд менән «Боевая подруга» танкыһының һул ленивецы ҡыйратыла. Механик Октябрьский дошман уты аҫтында зыян күргән урынын йүнәтмәксе була, әммә яҡында ярылған мина ярсығы уның күҙен ҡаты йәрәхәтләй.
1944 йылдың 28 ғинуарында М. В. Октябрьская I дәрәжә Ватан һуғышы орденына тәҡдим ителә. 478-се ялан госпиталендә уға операция яһала, ә һуңынан самолётта Смоленск фронт госпиталендә алып киләләр. Ярсыҡ күҙен һытып ҡына ҡалмаған, ә мейенең ҙур ярымшарҙарын да зарарлағанлыҡтан, һаулыҡ торошо насарая барған. Октябрьская янына фронт хәрби советы ағзаһы Л. З. Мехлис килә, һәм уны Мәскәүгә оҙатырға бойороҡ бирә. Уның эргәһенә килгәндәрҙән иң һуңғыһы I дәрәжә Ватан һуғышы орденын, полкташтарының бүләктәрен һәм хаттарын тапшырырға тип килгән майор Топок була.
1944 йылдың 2 авгусында М. В. Октябрьскаяға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә (үлгәндән һуң). 26-сы гвардия танк бригадаһы командиры гвардия полковнигы С. К. Нестеров ҡул ҡуйған бүләкләү ҡағыҙында билдәләнгән: «Хәрби операциялар һәм бригаданы формалаштырыу осоронда иптәш Октябрьская хәрби машинаға хәстәрлекле яратыу менән ҡараны. Уның танкыһы ватылыу йә мәжбүри туҡталып торманы. Иптәш Октябрьская ҡулаҡсаһына һатып алған танкыһында ире өсөн фашистарҙан үс алды. Иптәш Октябрьская — ҡыйыу, ҡурҡыу белмәҫ һуғышсы».
Ғаиләһе
Мария Октябрьскаяның ата-әсәһе иртә вафат була, ағаһы кулак элементы тип 1930-сы йылдарҙа Урал ға һөрөлә, Свердловск өлкәһе Баяновка. ҡасабаһында йәшәгән. Ир һәм ҡыҙ туғандарын хәстәрләү Марияның иңдәренә ята. Украин крәҫтиәненең ғаиләһендә барыһы 10 бала була, фәҡирлектә йәшәйҙәр.
Ире Рядненко Илья Фёдорович (1900—1941) менән Мария Симферополдә таныша, 1925 йылда улар өйләнешә, Октябрьский фамилияһын алалар. И. Ф. Октябрьский — ҡатнашыусылар совет-фин һуғышында (1939—1940), Бессарабияны һәм Төньяҡ Буковинаны СССР-ға ҡушыуҙа (1940) һәм Бөйөк Ватан һуғышында, ҡатнаша, полк комиссары, 206-сы уҡсылар дивизияһының хәрби комиссары. 1941 йылдың 9 авгусында Киев эргәһендә Халыҡ Комиссарҙары Совнарком дачаһы районында (Киев-Волынский станцияһынан алыҫ түгел) барған һуғышта һәләк була.
Ике туғаны яғынан ейәне — Серов Сергей Александрович Серов, М. В. Октябрьскаяның «Герои страны» сайтына ҡуйылған биографияһы авторы.
Хәтер
Томск ҡалаһы 24-се гимназияһы Мария Васильевна Октябрьская исемен йөрөтә (Белозерская урамы, 12/1 йорт). Гимназия ишек алдында скульптор Сергей Данилин эшләгән һәйкәл тора, ә мәктәп музейында ҡыйыу ҡатын-ҡыҙ тураһында аҙ һанлы ҡомартҡылар һәм материалдар һаҡлана. Томск ҡалаһының Белинский урамында Октябрьскаяға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, уның тексы: «Был урында 1941—1943 йылдарҙа Мария Октябрьская — Советтар Союзы Геройы, сержант, үҙ аҡсаһына төҙөткән „Боевая подруга“ танкыһының механик-водителе, танкист йәшәгән йорт торған. Тыуған ил өсөн һуғышта 1944 йылда һәләк була».
Смоленск, Джанкой һәм Лиозно ҡалалапында Мария Октябрьская исемен йөрөткән урамдар бар, һуңғы алыш урынында, тимер юл станцияһы Крынкиҙа (Витебск өлкәһе) һәйкәл ҡуйылған. Һәйкәлдәге яҙыу: «Бында 1944 йылдың ғинуарында данлыҡлы совет патриоты Советтар Союзы Геройы танкист Мария Васильевна Октябрьская „Боевая подруга“ танкыһында ҡурҡыу белмәй дошманды ҡыйратты һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырҙарса һәләк булды». Март айында — Рәсәй өсөн традицион «ҡатын-ҡыҙҙар» айында — «Т-34 танкыһы тарихы» музей-мемориаль комплексында йыл һайын «Ҡатын-ҡыҙҙар һәм танктар» тигән мини-күргәҙмә ойошторола, һәм экспозицияның бер өлөшө М. В. Октябрьскаяға арнала. Украин скульпторы Оксана Супрун Октябрьскаяның скульптура портретын төҙөгән. Смолнеск ҡалаһы ветерандарының ҡатын-ҡыҙҙар ансамбле «Боевая подруга» атамаһын йөрөтә.
Часть исемлегенә мәңгелеккә индерелгән.
«Боевая подруга» танкы
«Боевая подруга» танкы үҙенең бригадаһы менән Кёнигсберг ҡа тиклем барып еткән. Бындай атамалы танктарҙы өс тапҡыр ҡыйратҡандар, әммә танкистар үҙҙәренең «әсәһе» Мария Октябрьская иҫтәлегенә яңы танктарҙы ла «Боевая подруга» тип атағандар. Икенсе танк Минск ҡалаһын азат иткәндән һуң ремонтҡа тапшырылған. Яңы машина алғандан һуң, уны ла шулай уҡ «Боевая подруга» тип атағандар. Өсөнсө машина пруссия ҡалаһы Гумбинен. эргәһендә ҡыйратылған. Дүртенсе «Боевая подруга» машинаһы һәм уның П. И. Чеботько етәкселегендәге экипажы хәрби юлын Кёнигсбергта тамамлаған.
Бынан тыш, шундай исем йөрөткән башҡа танктар ҙа булған. Мәҫәлән, Свердловск икмәк-макарон комбинатының ҡатын-ҡыҙҙар коллективы, үҙҙәре һаҡлаған аҡсаларын ҡушып, Т-34 танкыһын һатып алған уҡ уның «хәрби дуҫтар». Ҡатын-ҡыҙҙар завод ихатаһында уҡ туранан-тура лейтенант К. И. Байдаға (93-сө танк бригадаһы) тапшырған: «Ерәнгес дошманды туҡмағыҙ». 1943 йылдың көҙөндә Курск алышында янғанына тиклем, танк күп һуғыштарҙа ҡатнаша. Әммә экипаж иҫән-һау ҡала, комбинат хеҙмәткәрҙәре тағы аҡса йыя һәм яңы танк алып бирә. Уны ҡабат «Боевая подруга» тип атайҙар һәм Украинаның уң яр буйын иңләп сыҡҡан экипаж командиры Кирилл Иванович Байдаға тапшыралар. Шулай итеп,1944 йылдың 20-21 июлендә Львов ҡалаһы өсөн барған һуғыштарҙа экипаж дошмандың 11 танкыһын, ике батальонға яҡын пехотаһын тар-мар итә. 1944 йылдың 30 июлендә танк Карпат тауҙарында Лютовиско ауылы янында танк яндырыла, танк командиры К. И. Байда һәләк була. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ла 68-се гвардия танк полкында танкка «Боевая подруга» исемен биреү традицияһы дауам итә.
2020 йылдың мартында донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ танкист Марии Октябрьская йөрөткән легендар Т-34 «Боевая подруга» исемле танкыһын, тергеҙгәндән һуң, Амур өлкәһендә «Танктар биатлоны» трассаһында йөрөтөп ҡарау һынауҙарында тикшерҙеләр. Алыҫ Көнсығыш юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы белгестәре (Благовещенск) танкты училище полигонында ҡаршылыҡтарҙы үтеү маршруты буйынса һынаны. Танк юғары йөрөш сифатын күрһәтте.
Башҡа ҡатын-ҡыҙ-танкистар
Гвардия сержанты М. В. Октябрьская — Бөйөк Ватан һуғышы нда ҡатнашҡандар араһында Рәсәйҙә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-танкист түгел. Мәҫәлән, Мәскәүҙә билдәле фронтовик- танкист полковник Людмила Ивановна Калинина, Һамарҙа тағы бер ҡатын-ҡыҙ танкист — Т-34 механик-водителе Александра Митрофановна Ращупкина бар. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан танк ғәскәрҙәрендә барлығы 20-ләп ҡатын-ҡыҙ-танкист булған. Танк училищеһын тамамлаған өс ҡатын-ҡыҙ була. Элекке санинструктор И. Н. Левченко — 1943 йылда Сталинград танк училищеһының тиҙләтелгән курсын тамамлап, 41-се гвардия танк бригадаһының элемтә офицеры булып хеҙмәт итә, Т-60 еңел танктар төркөмө командиры. Кесе техник-лейтенант А. Л. Бойко (Моришева) — 1943 йылда Силәбе танк училищеһында тамамлағандан һуң, ИС-2ауыр танкыһында һуғыша. С. М. Кировтың ҡыҙы гвардия капитаны Е. С. Кострикова Ҡазан танк училищеһын тамамлағандан һуң, танк взводы, ә һуғыш аҙағында — танк ротаһы командиры була.
Вылъю (Сыни ҡушылдығы)
Вылъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
К. Э. Циолковскийҙың йорт-музейы
Константи́н Эдуа́рдович Циолко́вскийҙың мемориаль йорт-музейы — Калуга ҡалаһында федераль әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы, күренекле урыҫ ғалимы, теоретик космонавтикаға нигеҙ һалыусы К. Э. Циолковскийҙың музейы.
Тарихы
Ғалимдың 29 йыл ғүмере ошо йорт менән бәйле. Бында уның тарафынан һауала осоу, авиация, реактив хәрәкәт, космонавтика һәм теоретик фәндең башҡа йүнәлештәре буйынса тиҫтәләрсә мөһим эштәр яҙылған.
Мугалинка
Мугалинка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1730/6/76 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
К. Э. Циолковскийҙың йорт-музейы
Тарихы
Циолковский К. Э. был йортто 1904 йылдың яҙында һатып ала. Ул саҡта йорт бер ҡатлы һәм кеше йәшәгән бер бүлмәһе була. 1908 йылдың яҙында көслө һыу баҫыу һөҙөмтәһендә йорт ҙур зыян күрә. Ремонт эшләргә тура килә. Бер үк ваҡытта йортҡа икенсе ҡат һәм веранда төкәтеп һалына, икенсе ҡатта ғалимдың эш кабинеты, ә верандала уның оҫтаханаһы урынлаша.
Мугалинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
К. Э. Циолковскийҙың йорт-музейы
Тарихы
1935 йылдың 19 сентябрендә Циолковский вафат була. Бер йыл үткәс, 1936 йылдың 19 сентябрендә йортта музей асыла. Беренсе экспозиция фәнни-мемориаль характерҙа була. Ул ғалим ижадының иң мөһим йүнәлештәре тураһында һөйләй.
Музейҙың эше 1941 йылдың көҙөндә, Калуга фашистар тарафынан оккупацияланғас, туҡтап тора. Йортта немец һалдаттары йәшәй. Ғалимдың туғандары һәм музей хеҙмәткәрҙәре иң ҡиммәтле экспонаттарҙың бер өлөшөн ҡотҡарып алып ҡалыуға ҡарамаҫтан, мемориаль әйберҙәрҙең, китаптарҙың, фотоларҙың юҡ ителеүе бик ҙур юғалтыу була. Калуга азат ителеү менән музейҙа ремонт-тергеҙеү эштәре башлана һәм тиҙҙән музей килеүселәрҙе ҡабул итә башлай.
1957 йыл Константи́н Эдуа́рдович Циолко́вский йорт-музейы эшенең мөһим этабы булып тора. Ил ғалимдың тыуыуының 100-йыллығын билдәләй. Был ваҡытҡа музейҙың фәнни-техник бүлеге СССР фәндәр академияһынан С. П. Королев инициативаһы менән әҙерләнгән яңы экспозиция ала. Циолковскийҙың идеяларын тормошҡа ашырыу тураһында һөйләүсе уникаль экспонаттар барлыҡҡа килә.
1967 йылда Калугала К. Э. Циолковский исемендәге Дәүләт космонавтика тарихы музейы асыла. Йорт-музей уның мемориаль бүлеге була. Йорт интерьеры, хофрат ҡаралтылары, баҡса һәм ихата, был йортта Циолковскийҙың ғаиләһе йәшәгәндә нисек булған, шулай итеп тергеҙелә. Проект архитекторы Г. П. Морозова.
1968 йылдың яҙында музей реставрациялау-ремонт эштәренә ябыла, ә шул уҡ йылдың октябренән яңы экспозиция менән биографик-мемориаль музей булып асыла. Тематик-экспозицион планы авторы А. В. Костин һәм В. В. Казакевич, рәссам-архитектор Г. Н. Билибина, реставрация проекты авторы — Т. Д. Дмитрикова. Музейҙың бөтә бүлмәләре элекке күренештә тергеҙелә. Мемориаль экспонаттарҙың күпселеге төп нөсхәлә, ғалимдың үҙенеке йәки уның ғаилә ағзаларыныҡы.
Термодинамика
Термодинамика (греч. θέρμη — «йылылыҡ», δύναμις — «көс» и постепенно вытеснил другое название этой дисциплины — «механическая теория теплоты».|group=K}}) — макроскопик системаларҙың дөйөм үҙенсәлектәрен һәм ошо системаларҙа энергияны тапшырыу һәм әүерелеү ысулдарын өйрәнә торған физика бүлеге. Термодинамикала температура төшөнсәһе менән аңлатып була торған торош һәм процесстарҙы өйрәнәләр. Термодинамика — тәжрибә факттарын дөйөмләштереүсе феноменологик фән. Термодинамик системаларҙа үтеүсе процесстар, күп киҫәксәләрҙән торған системаларҙа, механикала һәм электродинамикаланан айырмалы рәүештә айырым атом һәм молекулалар өсөн ҡулланып булмай торған макроскопик дәүмәлдәр (температура, баҫым, компоненттар концентрацияһы) ярҙамында аңлатыла.
Хәҙерге феноменологик термодинамика бер нисә постулат нигеҙендә үҫешә торған ҡәтғи теория булып тора. Әммә был постулаттарҙың термодинамик системала киҫәксәнең тәьҫир ителеше һәм үҙенсәлеге менән бәйләнеш статик физикала аңлатыла. Статик физика, шулай уҡ термодинамиканың ҡулланыла алыу мөмкинлектәренең сиген билдәләй.
Термодинамика закондары дөйөм характерлы һәм атом кимәлендә айырым матдәләр төҙөлөшө менән бәйле түгел. Шуға күрә, энергетика, теплотехника, фазалар күсеше, химик реакциялар, күсеш күренеше, ҡара упҡын кеүек киң даирәләрҙә лә уңышлы ҡулланыла.
Термодинамика химия һәм физиканың химик технологиялар, аэрокосмос техникаһы, машиналар, күҙәнәк биологияһы, биомедицина инженерия, материаловедение кеүек төрлө өлкәһендә мөһим урын алып тора һәм хатта иҡтисад өлкәһендә лә ҡулланыла.
Тарихы
Кешеләр һыуыҡты һәм йылыны тойорға һәләтле, һәм есемдәрҙең йылыныу дәрәжәһен күҙаллау фәнни төшөнсә барлыҡҡа килгәнгә тиклем күҙаллағандар. Йылылыҡ тураһында фәнни белем температураны үлсәй торған прибор — термометр уйлап сығарылған үҫешә башлай. Беренсе термометрҙы Галилей 16 быуат аҙағанда эшләгән тип иҫәпләнә.
Термодинамика есемдең эске энергияһын механик эш башҡарыу ысулдары тураһында эмпирик фән буларыҡ барлыҡҡа килә.Беренсе пар машиналары 18 быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә һәм сәнәғәт революцияһы башлана.Инженерҙар һәм ғалимдар уларҙың эффектлылығын арттырыу ысулдарын эҙләйҙәр, һәм 1824 йылда Сади Карно "Уттың хәрәкәт көсө һәм тартыу көсөндә эшләүсе машиналар" тураһындағы хеҙмәтендә йылылыҡ машиналарының файҙалы эш коэффициенты тигән төшөнсә индерә. Термодинамика оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ булған ошо хеҙмәттән башлана тип ҡабул ителгән. Әммә Фурьеның йылылыҡ үткәреүгә арналған "Йылының аналитик теорияһы" тигән классик хеҙмәте 1822 йылда уҡ донъя күрә һәм термодинамика тигеҙһеҙлеген генә түгел, Карно эштәрен дә иртәрәк эшләнгән була.
Качка (йылға)
Качка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаклағысы һул ярына 620 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Термодинамика
Тарихы
19 быуат аҙағында Гиббс хеҙмәттәрендә феноменологик термодинамика үҫеш ала, ул термодинамик потенциал ысулын үҙләштерә, термодинамик тигеҙләнештең дөйөм шарттарын өйрәнә, фазалар тигеҙлеге һәм капилляр күренештәр законын аса.
1906 йылда Нернст теоремаһы нәшер ителә, һуңынан термодинамиканың өсөнсө башланғысы исеме менән билдәле теоремаға уның исеме бирелә.
Термодинамиканың аксиоматик нигеҙҙәре тәүге тапҡыр 1909 йылда Каратеодори тарафынан нигеҙләнә.
Термодинамика бүлектәре
Хөҙерге феноменологик термодинамиканы тигеҙлек (классик) һәм тигеҙһеҙлек термодинамикаһына бүлеү ҡаралған.
Тигеҙлек термодинамикаһында эске энергия, температура, энтропия, химик потенциал кеүек үҙгәреүсән дәүмәлдәр ҡабул ителә. Уларҙың барыһы термодинамик параметрҙар исемен йөрөтә (ҙурлығы).
Классик термодинамика термодинамик параметрҙарҙың үҙ-ара бәйленешен һәм физиканың башҡа бүлектәрендәге дәүмәлдәр менән бәйленешен өйрәнә. Мәҫәлән, системаға тәьҫир итеүсе электромагнит һәм гравитация яланы. Химик тигеҙләнеш һәм фаза күсештәре лә классик термодинамиканың өйрәнеү даирәһендә. Химик әүерелештәрҙе химик термодинамика, ә тихник ҡушылмаһын теплотехника өйрәнә.
Классик термодинамика түбәндәге бүлектәрҙе үҙ эсенә ала:
Термодинамика бик күп киҫәксәләрҙән торған системаны өйрәнә. Бындай системаны классик механика ысулдары менән һүрәтләү мөмкин түгел.
Термодинамика системаһы
Термодинамикала бик күп киҫәксәләрҙән торған һәм термодинамик тигеҙләнештә йәки яҡын торған физик системалар өйрәнелә. Был системалар термодинамик система тип атала.
Система һәм тирә-яҡ мөхит араһындағы йылылыҡ алмашыныуҙы тотоп торған тышса адиабатик тип атала, ә тышса эсендәге система изоляциаланған система тип атала.
Термодинамик тигеҙләнеш
Термодинамик тигеҙләнеш классик термодинамика өсөн фундаменталь күренеш булып тора. Был төшөнсә эксперименталь факттарҙы дөйөмләштереүҙән ғибәрәт һәм уны логика ярҙамында аңлатып булмай. Тышҡы шарттар үҙгәрмәһә, йомоҡ термодинамик система ваҡыт үтеү менән, барлыҡ макроскопик процестар туҡтаған, термодинамик тигеҙләнеш хәленә күсә, тип раҫлана. Шуо уҡ ваҡытта микроскопик кимәлдә төрлө процестар үтеүе мөмкин,мәҫәлән туры һәм кире йүнәлештәге химик реакциялар. Тик уртаса алғанда был реакциялар бер-береһен компенсациялай һәм система тигеҙләнеш хәлендә ҡала.
Термодинамика параметрҙары
Термодинамика есемдәрҙең төҙөлөшөн молекуляр кимәлдә өйрәнмәй. Термодинамик системаның тигеҙләнеш хәлен температура, баҫым, тығыҙлыҡ, концентрация кеүек бер нисә "макроскопик" параметрҙар ярҙамында һүрәтләп була. Был параметрҙарҙы макроскопик приборҙар ярҙамында үлсәп була. Ошо параметрҙар ярҙамында һүрәтләнгән система "макроскопик хәл" тип атала, һәм термодинамика закондары ярҙамында был параметрҙар араһындағы бәйләнеште билдәләп була..
Системаның эске торошон һүрәтләгән параметрҙар эске парметрһар тип, тышҡы тәьҫир итеүсе параметрҙарҙы тышҡы параметрҙар тип атайҙар. Әгәр, сосуд эсендә газ бао тип күҙ алдына килтерһәк, газдың күләме сосудтың стеналары менән билдәләнә, был осраҡта күләм тышҡы параметр була. Ә газдың баҫымы молекулаларҙың йылылыҡ хәрәкәте менән билдәләнә һәм баҫым эске параметр булып тора. .
Термодинамик процестар
Системаға тәьҫир итеүсе тышҡы параметрҙар үҙгәргәндә йәки систераға энергия тапшырғанда системала макроскопик һәм молекуляр кимәлдә ҡатмарлы процестар булыуы мөмкин. Нәтижәлә система башҡа хәлгә күсә. Термодинамик тигеҙләнеш күсеш хәлен өйрәнмәй. Термодинамикала система бер хәлдән икенсе хәлгә күсеүе шартлы рәүештә эҙмә-эҙлекле килгән идеаллаштырылған процестарҙа өйрәнелә. Был процестар квазистатик йәки квазитигеҙләнеш процестары тип атала. Система тирә яҡ мөхит менән энергияһын алашып эш башҡарған циклик процестар термодинамикала айырым урын алып тора.
Термодинамиканың нуленсе башланғысы
Термодинамиканың беренсе һәм икенсе башланғысы фәнни төшөнсә булып ҡабул ителгәс, термодинамиканың нуленсе башланғысы тигән төшөнсә индәрәләр. Термодинамиканың нуленсе башланғысы Изоляцияларған термодинамик система ваҡыт үтеү менән үҙ-алла термодинамик тигеҙләнеш хәленә күсә һәм тышҡы шарттар үҙгәрмәгән осраҡта ошо хәләттә оҙаҡ ваҡыт ҡала тип раҫлай . Был төшөнсә шулай уҡ термодинамиканың дөйөм башланғысы тип атала. Термодинамик тигеҙләнеш системала механик, йылылыҡ, химик һәм фазалар тигеҙләнеше булдырылған тип ҡарай.Классик термодинамика тик термодинамик тигеҙләнеште генә өйрәнә һәм был торошҡа ирешеү ваҡытын өйрәнмәй.
Әҙәбиәттә йыш ҡына йылылыҡ тигеҙләнеше турыһында яҙалар. Йылылыҡ тигеҙләнеше ике система араһында матдәне үткәрмәй торған, йылылыҡты үткәрә торған булған осраҡта урынлаша. утверждает, что если два тела, разделённые такой перегородкой (диатермической), находятся в тепловом равновесии между собой, то любое третье тело, находящееся в тепловом равновесии с одним из этих тел, будет находиться также и в тепловом равновесии с другим телом.
Иначе говоря, если две замкнутые системы A и B приведены в тепловой контакт друг с другом, то после достижения термодинамического равновесия полной системой A+B системы A и B будут находиться в состоянии теплового равновесия друг с другом. При этом каждая из систем A и B сама по себе также находится в состоянии термодинамического равновесия. Тогда если системы B и C находятся в тепловом равновесии, то системы A и C также находятся в тепловом равновесии между собой.
В иноязычной и переводной литературе часто нулевым началом называют сам постулат о транзитивности теплового равновесия, а положение о достижении термодинамического равновесия могут называть «минус первым» началом. Важность постулата о транзитивности состоит в том, что он позволяет ввести некоторую функцию состояния системы, обладающую свойствами эмпирической температуры, то есть создавать приборы для измерения температуры. Равенство эмпирических температур, измеренных с помощью такого прибора — термометра, есть условие теплового равновесия систем (или частей одной и той же системы).
Термодинамиканың беренсе башланғысы
Термодинамиканың беренсе башланғысы энергияның универсаль һаҡланыу законын кәүҙәлендерә һәм ошо законға ярашлы беренсе төр меңгелек двигатель, йәғни энергия сарыф итмәй генә эш башҡара торған двигатель эшләү мөмкин түгел тип иҫбат итә.
Термодинамиканың икенсе башланғысы
Термодинамиканың икенсе башланғысы термодинамик системала процестарҙың йүнәлешен билдәләй һәм икенсе төр мәңгелек двинатель эшләү мөмкин түгел тип иҫбат итә. Ошондай уҡ нитижәгә Сади Карно «Уттың хәрәкәт итеү көсө һәм машиналар» тигән хеҙмәтендә килә.
Теплород теорияһына таянып Карно термодинамиканың икенсе башланғысына аныҡ формулировка ьирмәй. 1850-1851 йылдарҙа Клаузиус һәм Кельвин Карнонын айырмалы рәүештә закондың оҡшаш формулировкаһын сығаралар.
Кельвин постулаты: «Йылылыҡ резервуарын һыуытып ҡына эш башҡара торған циклик процесс булыуы мөмкин түгел». Был процесс Томсон-Планк процессы тип атала.
Клаузиус постулаты: «йылылыҡ һалҡын есемдән йылыраҡ есемгә үҙ-аллы күсә алмай».Һалҡын есемдән йылы есемгә йылылыҡ күсеү процесы Клаузиус процесы тип атала, был процесс мөмкин түгел. Йылылыҡ йылыраҡ есемдән һалҡыныраҡ есемгә генә тик бер йүнәлештә күсә һәм был процесс кире йүнәлештә булмай. Термодинамиканың икенсе башланғысы постулаты нигеҙендә энтропия тигән төшөнсә керетелә. Энтропия — есемдең йылылыҡ хәлен характерлаусы физик дәүмәл.
Термодинамиканың өсөнсө башланғысы
Термодинамиканың өсөнсө башланғысы йәки Нерст теоремаһы теләһә ниндәй тигеҙләнгән система температураһы абсолют нулгә яҡынлашҡанда системаның энтропияһының сиге була тип раҫлай. Нерст теоремаһының ике положениеһы бар. Беренсеһе, система абсолют нулгә яҡынлашҡанда энтопияның сиге бар. Әҙәбиәттә температура нулгә 0 К яҡынлашһа энтропия нулгә тигеҙ тип ҡабул ителгән. Икенсеһе, температура абсолют нулдә системала бер тигеҙләнеш торошонан икенсе тигеҙләнеш торошона күсеү процесында энтропия үҙгәрмәй.
Ą (латин хәрефе)
Ą,ą (поляк телендәге исеме: o nosowe) - поляк литва һәм навахо телендәге хәреф.
Литва телендә ҡулланыу
Литва телендә ą хәрефе - әлифбаһының икенсе хәрефе. Боронғо литуан телендә был хәреф назаль өнө өсөн ҡулланылған әммә хәҙерге әҙәби телендә  (был өн баҫымлы, шулай уҡ баҫымһыҙ булыуы мөмкин) өнө өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, šąla šąlù  žąsìs. Бер нисә тартынҡы өн менән өнө (ä) өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, vėją, kẽlią , prãdžią , žìnią , láukiąs
Швед теленең эльвдаль диалектында Ą̊ харефе лә ҡулланыла.
Потаповка (Дыуан районы)
Потаповка (Потаповка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 452537, ОКАТО коды — 80223807009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Термодинамика тарихы
Термодинамика тарихы — физика тарихы, химия тарихы, һәм бөтә фәндәрҙең нигеҙе менән бәйле. 225px|right|thumb|1698 йылда Савери эшләгән пар машинаһы
Боронғолар йылылыҡ миҡдарын (количество теплоты, heat) ут менәй бәйле тип уйлағандар. Б.э.т. 3000 йылдарҙа боронғо Египетлеләр йылылыҡты мифология менән бәйләгән. Сократ философияһына тиклемге заманда Көнбайыш философияһында ҡыҙыу бәхәстәр бара.
Боронғо грек философы Эмпедокл Акрагантский бөтә мәтдәләрҙә дүрт элементтан (ябай берәмектән): ер,һыу, һауа, уттан тора тигән тәғлимәт индерә. Һуңынан барлыҡҡа килгән флагистон һәм калорик төшөнсәләре Эмпедокл тәкдим иткән ут элементы менән бәйле. Боронғо грек философы Гераклит «Был донъла бөтә нәмә лә үҙгәрә» тигән әйтем менән билдәле була. Ул тәбиғәт өс элементан (ут, ер, һыу) тора тигән бәхәстәр йөрөтә.
Атомизм — термодинамика һәм статик механиканы бәйләй торған тәғлимәт. Левкипп, Демокрит кеүек боронғо аҡыл эйәләре атом теорияһына нигеҙ һала. Эксперименталь рәүештә атом теорияһы XX быуатта ғына иҫбат ителә, шуға күрә боронғо аҡыл эйәләре философик фекерҙәр менән генә был теорияға нигеҙ һала. Боронғо аҡыл эйәре Парменид һәм Аристотель тәбиғәттә бушлыҡ (хәҙер вакуум тип йөрөтәләр) булыуы мөмкин түгел, тигән фекер йөрөтәләр. XI быуатта Әбүғәлисина, XVI быуатта Европа ғалимдәре Галилео Галелей һәм башҡалар һауа сағыштырмаса «йылыраҡ» йәки «һалҡыныраҡ» икәнен билдәләү өсөң ябый ғына прибор — термоскоп (термометр) файҙалана башлайҙар.
1600 йылда инглиз философы һәм ғалимы Френсис Бакон «юғары температура бары тик хәрәкәт эшмәкәрлеге» тигән фараз йөрөтә. 1643 йылда Галилео Галилей Аристотельдең «тәбиғәттә бушлыҡ булыуы мөмкин түгел, вакуум мәтдәне үҙенә һура» тигән фекере дөрөҫ булмауын иҫбат итә. Ул вакуум насосы ярҙамында шахталағы һыуҙы 30 футҡа тиклем генә күтәрергә мөмкин икәнен күҙәтә. Был ҡыҙыҡлы факты тикшерергә үҙенең уҡыусыһы Торричеллиға ҡуша. Торричелли насос ярҙамында һыуҙы күтәргәндә вакуум һурып ала тип түгел, һыуҙы һауа баҫымы күтәрә иҫәпләй. Үҙенең теорияһын иҫбатлау өсөн, ул бер башы эретеп йәбештерелгән быяла торба эсенә терекөмөш тултыра. Был торбаны баштүбән әйләндереп эсенә терекөмөш һалынған табаҡҡа ҡуя. Торба эсендә терекөмөш бер аҙ аҫҡа төшә һәм торбаның өҫкө өлөшөндә вакуум барлыҡҡа килә. Был яһалма юл менән алынған беренсе вакуум була. Аристотельдең тәбиғәттә бушлыҡ юҡ, вакуум мәтдәне уҙенә һурып ала тигән теорияһы юҡҡа сыға. thumb|75px|right|1643 йылда терекөмөш менән Торричелли ҡуйған тәжрибә
Химиянан термохимияға күсеү
XVII быуатта флогистон (теплород) теорияһы өҫтөнлөк итә. Флогистон бер есемдән икенсе есемгә күсә — шуға бер есем йылыһа икенсеһе һыуына, һәм флогистонды яһалма юл менән алып булмай тип иҫәпләйҙәр. 1798 йылда Б. Румфорд ҡуйған тәжрибә флогистон теорияһын юҡҡа сығара .thumb|left|250px| Механик эш башҡарғанда йылылыҡ бүленеп сыға һәм ике сәғәттә мейескәләге һыу ҡайнап сыға. Ул ваҡытта пушкаларҙы, эсендә көбәген ҡалдырмайса, металдан ҡойоп эшләгәндәр. Пушканың көбәген һуңынан, аттар көсө менән эшләй торған станокта, быраулап тишкәндәр. Быраулап тишкән ваҡытта Румфорд көбәктең йылыныуына иғтибар итә. Ул механик эш башҡарғанда йылылыҡ бүленеп сыға тип иҫәпләй. Үҙенең фаразын тикшереп ҡарау өсөн пушка көбәген бер мискә һыу әсенә ҡуя. Ике сәғәт ярымдан, барыһын да таң ҡалдырып, мискәләге һыу ҡайнап сыға! Был тәжрибә тәбиғәттә флогистон бөтөнләй юҡ, ә йылылыҡты механик эш башҡарғанда яһалма юл менән алып була икәнен күрһәтә. thumb|left|100px|Калориметр йылылыҡ миҡдарын үлсәй торған прибор
Ярты быуаттан һуң термодинамикаға майҙанына үҙенең калориметры (йылылыҡ миҡдарын үлсәй торған прибор) менән Д. Джоуль сыға. Уның ҡоролмаһында калориметр эсендәге болғауысты аҫҡа тартып тороусы гер хәрәкәткә килтерә. Ышҡылыу көсө ярҙамында калориметр эсендәге һыу йылына. Герҙең ниндәй арауыҡҡа төшкәнен үлсәп, ниндәй механик эш башҡарылғанын һәм күпме йылылыҡ бүленеп сыҡҡанын иҫәпләп сығарырға була.
Термодинамиканың фән булараҡ барлыҡҡа килеүе
Термодинамиканың башлап ебәреүсеһе булып немец ғалимы Отто Герике була. Ул беренсе булып вакуум насосы эшләй һәм уның ярҙамында беренсе иң түбән вакуум булдыра. Уның тәжрибәләре Магдебург ярымшарҙары исеме менән билдәле. Был тәжрибәлә Аристотельдең тәбиғәттә бушлыҡ юҡ, вакуум мәтдәне уҙенә һурып ала тигән теорияһы дөрөҫ түгел икәнлеге иҫбат ителә. Эсенән һауа һурып алынған ярымшарҙарҙы һауа баҫымы ҡыҫып тота, тип аңлата ул. thumb|right|250px| «Магдебург ярымшарҙары». Гаспар Шотт рәсеме. thumb|150px|Боронға грек механигы Герон эшләгән пар турбинаһы|left Тиҙҙән ирлан физигы һәм химигы Роберт Бойл, инглиз ғалимы Роберт Хук менән берлектә һауа насосын ижад итәләр. Был насосты файҙаланған ваҡытта күләм V һәм баҫым P кире пропорцтональ бәйләнештә булыуын асыҡлайҙар. Ул ваҡытта һауа молекулалары хаотик рәүештә күсеп йөрөй икәнен белмәйҙәр, шуға күрә һауа — пружина, тигән фекер йөрөтәләр. Һуңынан, термометр уйлап сығарылғас, Гей-Люссак газдың температураһын улсәп, идеаль газ законын аса.
1690 йылдп француз уйлап сығарыусыһы Дени Папин, пар киңәйеүе һәм кондесация, иҫәбенә эшләй торған пар двигателен ижад итә. 1698 йылда инглиз механигы һәм уйлап сығарыусыһы Томас Савери беренсе мәртәбә пар энргияһын техникала ҡуллана. Ул шахталағы һыуҙы пар двигателенән эшләй торған насос ярҙамында һурып алыу ҡоролмаһына патент ала.
1824 йылда француз физигы һәм математигы Сади Карно «Хәрәкәткә килтереүсе ут көсө тураһында уйланыуҙар» ( Réflexions sur la puissance motrice du feu, Reflections on the Motive Power of Fire) тигән хеҙмәт яҙа.
Был фәнни хеҙмәт хәҙерге заман термодинамикаһына нигеҙ һала. Ә Сади Карно тарихҡа «термодинамиканың атаһы» булараҡ инеп ҡала.
Диңгеҙбай
Диңгеҙбай (Денгизбаево) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Украинка ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 446271.
Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 139 кеше теркәлгән.
Арктикум
Комплекс составы
Арктика үҙәге тикшеренеүҙәренә нигеҙләнгән Арктика күргәҙмәһе тамашасылар өсөн ҡыҙыҡлы һәм интерактив хәлен, тәбиғәтен, мәҙәниәтен һәм төньяҡ төбәктәрҙең экстремаль шарттарын, шулай уҡ Арктиканы тикшереүҙе күрһәтә.
Лапландия Университеты тарафынан 1989 йылда нигеҙ һалынған Арктика үҙәге Арктика үҫешен өйрәнеүсе халыҡ-ара һәм дисциплина-ара ғилми-тикшеренеү институты һәм ғилми үҙәге булып тора. . Атап әйткәндә, ул тирә-яҡ мөхит, йәмғиәт һәм Арктикала климат үҙгәреүе тураһында тикшеренеү мәғлүмәттәрен йыя.
Ингури ГЭС-ы
Ингури ГЭС-ы - Ингу́рская ГЭС - (Ингур ГЭС, Ингури ГЭС) — Кавказдағы ҡеүәтле гидроэлектростанция. Ингури йылғаһы буйында урынлашҡан,  административ сиктәре Абхазияға ла, Грузияға ла инә. Шуға күрә яҡтар хеҙмәттәшлеге генә файҙаланыуға мөмкинлек бирә.
Тасуирлама
Ингури ГЭС-ы Ингури йылғаһы һыуын Эрисцкали йылғаһы бассейнына ебәреү юлы менән 1960-сы йылдарҙа төҙөлгән. Дөйөм һыу баҫымы 410 м, унның 226 метрын плотина бирә, ә ҡалған 184 метрын — баҫым деривацияһы тәшкил итә.
ГЭС-тың ҡеүәте — 1300 МВт, уртаса етештереүсәнлеге — 4430 млн кВт/сәғ. ГЭС бинаһына биш гидроагрегат ҡуйылған, турбиналар 260 МВт ҡеүәтле гидрогенераторҙы хәрәкәткә килтерә. ГЭС-тың баҫым ҡоролмалары 1110 млн м³ һыу һаҡлаған, файҙалы өлөшө 676 млн м³ еткән Джвар (Ингури) һыуһаҡлағысы  хасил итә.
Станция Грузия һәм Абхазия Республикаһы менән берлектә файҙаланыла һәм был конфликт килеп сыҡҡан осраҡтарҙа уны тулы ҡеүәттә файҙаланырға мөмкинлек бирмәй. 1992 йылда грузин-абхаз килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Ингури ГЭС-ы етештергән электроэнергияны  60 % (Грузия) һәм 40 % (Абхазия) нисбәтендә ҡулланыу ҡабул ителә.
Аҡһаҡалдар ҡоро
Аҡһаҡалдар ҡоро, Аҡһаҡалдар йыйыны, Аҡһаҡалдар кәңәшмәһе — башҡорттарҙа һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ауыл, ара, ҡәбилә, ырыу кимәлендә идара итеүҙең борондан килгән демократик ысулы. Аҡһаҡалдар ҡоро ауылдың йәки ырыуҙың иң абруйлы оло йәштәге ирҙәренән торған. Улар йәмғиәттә килеп тыуған көнкүреш мәсьәләләрен хәл иткәндәр, бәхәстәрҙе тикшергәндәр һәм ҡарар ҡабул иткәндәр, балаларҙы һәм йәштәрҙе тәрбиәләүҙе күҙәткәндәр.
Этимологияһы
Аҡһаҡал һүҙе башҡа күпселек төрки телдәрҙәге кеүек үк аҡ һәм һаҡал тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Халыҡ ғәҙәттә абруй яулаған йә ырыу башында торған хөрмәтле оло кешене шулай атаған. Ҡор – бер берәмеккә ойошҡан халыҡ, төркөм. Аҡһаҡалдар ҡоро бер ырыу эсендә лә, төрлө ырыуҙарҙың аҡһаҡалдары төркөмө булараҡ та ойоша торған булған. Милләт өсөн хәүефле мәлдәрҙә төрлө ырыу аҡһаҡалдары йыйылып, кәңәш ҡорған, ҡарар ҡабул иткән..
(Аҡһаҡал илде афәттән ҡотҡарыу тураһында көнө-төнө уйланып, ырыуҙағы ир-егеттәрҙе йыя. Ә. Вахитов)
Башҡортостанда аҡһаҡалдар ҡорҙары
Һуңғы осорҙа Башҡортостандың айырым райондарында Аҡһаҡалдар ҡоро тергеҙелә.
Ҡырмыҫҡалы районында, арҙаҡлы мәғрифәтсе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың тыуған ауылы Ибраһимда 2016 йылдың мартында Аҡһаҡалдар ҡоро ойошторола, ауылдың абруйлы ир-уҙамандары уға ағза итеп һайлана.
Күмертау башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ҡарамағында Күмертау башҡорттары аҡһаҡалдары ҡоро төҙөлгән. Ойошмаға ҡала хакимиәте айырым бүлмә биргән. Аҡһаҡал яҡташтары Мөхәмәтғәле Ғәли улы Исҡужин республика кимәлендә башҡорт мәктәптәре астырыу буйынса ҙур эштәр башҡарып, яҡты эҙ ҡалдырған.
Бөгөнгө донъяла аҡһаҡалдар хәрәкәте
Аҡһаҡалдар хәрәкәте бөгөн дә халыҡтарҙың үҙидара органы булараҡ йәшәп килә.
Үзбәкстанда урындарҙа үҙидара органдарына аҡһаҡалдарҙы һайлап ҡуялар. Был һайлау Үзбәкстан Республикаһының «Граждандар сходтарына рәйес (аҡһаҡал) һәм уның кәңәшселәрен һайлау тураһында» закон нигеҙендә үткәрелә.
Ҡырғыҙстанда Аҡһаҡалдар Суды ойошторолған. 2010 йылда уның рәйесе итеп ҡатын кеше — Ташбуа Джумабаева һайланған, йәғни, абруйлы оло кеше хәҙер гендер тигеҙлегенә ярашлы һайлана.
Ҡаҙағстанда аҡһаҡалдар рәсми үҙидара органдарында ҡатнашмай, әммә улар илдең ижтимағи тормошонда бик әүҙем эш алып бара һәм борондан ҡалған бурыстарын — йәмғиәттә тәртип тотоу, ғаилә усағын һаҡлау, йәш быуынға лайыҡлы тәрбиә биреү һәм башҡа эштәрҙе үтәй. Боронғо йола буйынса 70 йәшкәсә ир-ат ҡараһаҡал тип атала, шул йәшкә еткәс кенә аҡһаҡал тип йөрөтә башлайҙар. Әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында аҡһаҡалдар һаны кәмеп китһә йә бөтһә, 40 йәштән уҙған абруйлы уҙамандарҙы ла аҡһаҡал итеп танығандар.
2009 йылдың 3 октябрендә Әзербайжандың Нахичевань ҡалаһында Төрки телле дәүләттәрҙең хеҙмәттәшлек шураһы төҙөлә (төр. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi). Уның структураһында Төрки телле дәүләттәр аҡһаҡалдары шураһы бар. Әзербайжан Аҡһаҡалдар ҡоро уның составына ингән.
Төркмәнстанда ла аҡһаҡалдар сәйәси-ижтимағи эшмәкәрлеккә йәмәғәт башланғысында йәлеп ителә, һәм уларҙың ҡоро дәүләт кимәлендә йыйын рәүешендә үткәрелә килә. Мәҫәлән, ил президенты Ғорбанғулы Бирҙемөхәмәтов (Гурбангулы Бердымухамедов) 2015 йылда үткәрелә торған ҡор алдынан Марый виләйәтендә баш ҡаланың һәм илдең барса төбәктәренең аҡһаҡалдары менән осраша, ҡорҙа фекер алышыуға сығарыласаҡ мәсьәләләр тураһында һөйләшә.
Дағстанда (Тауҙар иле тип тәржемә ителә) аҡһаҡалдар үҙенең тухумында (тоҡомонда, ырыуында) «баш хөкөмдар»: ҡыҙҙарын-ейәнсәрҙәрен кемгә бирергә, улдарына-ейәндәренә кемде алып бирергә — ул ҡарар итергә тейеш тип һанала. Һәр саҡ уныңса ғына эшләнә тип әйтеп булмай, әммә хәл иткес һүҙҙе ул әйтә.
Төркмәнабад
Төркмәнабад (Türkmenabat) — Төркмәнстандың көнсығышында урынлашҡан ҡала. Лебап виләйәтенең үҙәге.