cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Крикет
Крикет (cricket) — командалар уйнай торған спорт төрө, туп һәм таяҡ ҡулланыла. XVI быуатта Англияның көньяғында барлыҡҡа килә. XVII быуаттың аҙаҡтарында милли спорт уйындарының береһенә әйләнә. Британия империяһының экспанцияһы уйынды бөтә донъяға таратырға ярҙам итә. Беренсе тапҡыр йыйылма командалар араһында тест уйындары XIX быуат уртаһында үткәрелә. Крикет уйынында ике команда ҡатнаша, һәр командала ун берәр кеше. Уйын эллипс формаһындағы үләнле яланда үтә. Яландың уртаһында тура мөйөшлө ер майҙансығы — питч урынлашҡан. Питчтың буйы 22 ярд йә 22 метрҙан әҙ генә күберәк, киңлеге — 10 фут йә 3 метр. Питчтың ике осонда ағас ҡапҡалар тора. Уйын зонаһы пичтың ике осонда яландан һыҙыҡтар менән бүленгән, улар кризам тип атала.
= Уйынды тасуирлау = Командалар сиратлап тупты һуғып, майҙанда уйнап, иң күп мәрәй йыйырға йәки, шуға ярашлы, дәғүәсегә ҡамасауларға тырыша. Уйын форматына ҡарап, команда бер-ике тапҡыр рәттән тупты һуғып ала. Крикетта ике төп уйын роле бар — «боулер» тупты биреүсе(bowler) һәм бэтсмен (batsman), бита менән тупты кире ҡағыусы Боулер һәм бэтсмен функцияларын бер тигеҙ яҡшы башҡара алған уйынсы олл-раундер тип атала(all-rounder — «круговой»). Крикет хәрәкәттәре 'иннингстар' тип атала. Майҙанда уйнаған команда спортсылары майҙандың бөтә арауығында тарала, ә дәғүәселәрҙе ике бэтсмен ғына сығыш яһай. Һәр иннингс эсендә майҙанда уйнаусы команданың боулеры тупты дәғүәсенең бэтсменына бөтә һуғыу оҙонлоғо буйынса ташлай. Бэтсмен һуғыуҙы туп майҙан сиктәренә етерлек итеп кире ҡағырға тырыша йәки дәғүәселәрҙән бик алыҫҡа осора, был бэтсменға питчтың икенсе осона йүгерергә мөмкинлек бирә. Уңышҡа өлгәшһә, һәм башҡа шарттар үтәлһә, бэтсмен командаһы мәрәй йыя, (run — «пробег»).Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер уйын шарттарының үтәлмәүе — дәғүәсенең тупты ергә тейер алдынан эләктереп алыуы, бэтсмен ҡапҡаһын емереүе һ.б. бэтменды уйындан сығара. Команданың ун бэтсмены уйындан сығарылғанға тиклем иннинсгтар дауам итә, шунан һуң командалар ролдәр менән алмашына. Алты тапҡыр туп биргәс, боулерҙар (уларҙың йыйылмаһы оверҙар тип атала) бер-береһен алмаштыра.
Крикет буйынса профессиональ матчтарҙың дөйөм ҡабул ителгән бер нисә форматы бар. Төрлө форматтар бер-береһенән ҡайһы бер йәһәттән, мәҫәлән, оҙайлығы буйынса, һиҙелерлек айырылырға мөмкин.
Ҡыҫҡа уйындарға ни бары 20 овер була, был уйын яҡынса 3,5 сәғәтен тәшкил итә, ә алдынғы командалар араһындағы һынау матчтары биш көн буйына һәр көндө алты сәғәтлек ҡапма-ҡаршылыҡ менән дауам итә. Уйын ҡағиҙәләрен үҙгәртеү менән донъялағы иң ҙур крикет бренды булған Marylebone Cricket Club идара итә. Крикет уйыны буйынса глобаль көйләүҙе Халыҡ-ара крикет советы башҡара, әлеге ваҡытта уның 105 ағзаһы бар, шуларҙың 12-һе генә тулы хоҡуҡлы ағза статусына эйә.
= Уйын ҡағиҙәләре = Уйын ҡағиҙәләре Мерилебон крикет клубы тарафынан булдырыла һәм үҙгәртелә. Бынан тыш, Халыҡ-ара крикет советы һынауҙар һәм бер көнлөк халыҡ-ара матчтар үткәреү өсөн стандарт уйын шарттарын эшләй. Эске чемпионаттар кимәлендә өҫтәмә шарттар булдырыу һәм файҙаланыу крикет буйынса милли федерациялар яуаплылығында. Уйын ҡағиҙәләре матчтың бер нисә форматын, шул иҫәптән овертаймдарҙың сикләнгән һаны системаһын да үҙ эсенә ала. Система матчты бер йәки ике иннигста үткәреүҙе күҙҙә тота, улар ваҡытында йәки овертаймдар һаны буйынса сикләнергә мөмкин. Ҡағиҙәләрҙә (System of Seals), положениеның яңы ревизиялары, шул иҫәптән SI ҡулланыла.
Ҡағиҙәләр йыйылмаһына түбәндәгеләр инә: Инеш, преамбула, 42 ҡағиҙә һәм дүрт ҡушымта. Инештә Мэрилебон клубының ҡағиҙәләре һәм ҡыҫҡаса тарихы килтерелә. Преамбула ҡағиҙәләргә сағыштырмаса күптән түгел индерелде. Был бүлектә крикеттың этик нормалары буйынса материалдар бар. Ҡағиҙәләр үҙҙәре һигеҙ тапҡыр үҙгәртелә. Төҙәтмәләрҙә яҡтыртыуҙың насар булыуы, йәрәбә һалыу тәртибе, уйындың этик принциптары һәм крикеттың башҡа аспекттары буйынса мәсьәләләре хәл ителә. Уйын ҡағиҙәләре исемлеге һәм уларҙың йомғағы түбәндә килтерелә.<references group="прим."/>
Уйынсылар һәм судьялар
Тәүге дүрт ҡағиҙә матчта ҡатнашыусыларға ҡағыла: уйынсылар, судьялар һәм маркерҙар. Ҡағиҙә 1: Уйынсылар. Крикет командаһы ун бер уйынсынан, шул иҫәптән капитандан тора. Рәсми ярыштарҙан тыш командалар ҙурыраҡ состав тураһында килешә ала, шул уҡ ваҡытта майҙанда ун бер уйынсынан артыҡ була алмай. 2-се ҡағиҙә: Алмаштырыу. Крикетта йәрәхәтләнгән уйынсылар алмаштырыла ала, әммә алмашҡа килгән уйынсы кире һуға, туп бирә, ҡапҡаны һаҡлай йәки капитан сифатында сығыш яһай алмай. Һауыҡҡандан һуң һәм арбитр ризалыҡ биргән осраҡта, алмаштырылған уйынсы кире майҙанға сыға. Йүгерә алмаған бэтсмендың үҙенең «йүгереүсеһе» булыуы ихтимал, ул бэтсмен көрәшеүен дауам иткән ваҡытта йүгерә. Әгәр уйынсы майҙанға арбитрҙың ризалығынан тыш инһә һәм тупҡа тейһә, туп шунда уҡ тейелгеһеҙ була (23-се ҡағиҙәне ҡарағыҙ) һәм команда 5 ран ала. 3-се ҡағиҙә: Судьялар. Матчтарҙа ике судья эшләй, улар ҡағиҙәләрҙе үтәүҙе күҙәтә, бөтә кәрәкле ҡарарҙарҙы ҡабул итә һәм маркерҙарға хәбәр итә. Ҡағиҙәләр буйынса өсөнсө арбитр талап итмәй, әммә юғары кимәлдәге крикетта ул (майҙандан ситтә була һәм ялан судьяларына ярҙам итә) махсус уйын шарттарында билдәле бер матчта йәки турнирҙа эшләй ала. 4-се ҡағиҙә: Маркерҙар. Уйында, судьяларҙың сигналдарына эйәреп, мәрәйҙәр иҫәбен алып барыусы ике маркер бар.
Уйын яланы һәм инвентарь
Түбәндәге ҡағиҙәләр төркөмө спортсыларҙың, пичтҡа һәм дөйөм майҙандың ҡорамалдарына ҡарата төп талаптарҙы тасуирлай.
5-се ҡағиҙә: Туп. Крикет шары кигермәктән (тығын, пробка) эшләнә һәм күн менән ҡаплана. Крикет тубының әйләнәһе 8 һәм 13/16 дюймдан алып 9 дюймға тиклем йәки 22,4-тән 22,9 сантиметрға тиклем булырға тейеш. Снарядтың ауырлығы 5,5 һәм 5,75 унциянан да кәм булмаҫҡа, йәғни массаһы 155,9— 163 грамм булырға тейеш. Ҡағиҙә булараҡ, бер иннингс эсендә бер туп ҡулланыла. Снаряд юғалған осраҡтар ҙа булып тора — һуңынан уны оҡшаш туптар менән алмаштыралар. Бынан тыш, ялан командаһы билдәле бер нисә оверҙан һуң тупты алмаштырыуҙы һорай ала. Ҡағиҙә 6: Бита. Битаның оҙонлоғо 38 дюймдан йәки 97 сантиметрҙан артмаҫҡа, ә киңлеге 4,25 дюймдан йәки 10,8 сантиметрҙан артмаҫҡа тейеш. Яланғас ҡул йәки ялтырап торған бирсәткә уның бер өлөшө тип баһалана. Ҡалағы ағастан яһалырға тейеш. Ҡағиҙә 7: Pitch. Pitch ({lang-en|pitch}}) — оҙонлоғо 22 ярд (яҡынса 20 метр һәм киңлеге 10 фут (яҡынса 3 метр) үлсәмендәге тура мөйөшлө ер майҙаны, унда бик ҡыҫҡа үлән үҫә. Питчты әҙерләү менән махсус хеҙмәт шөғөлләнә, әммә матч барышында уның торошон тик судьялар ғына күҙәтә. Бынан тыш, судьялар шайбаның уйынға яраҡлымы-юҡмы икәнлеген билдәләй. Яраҡһыҙ тип табылһа, судьялар, ике капитандың да ризалығын алып, икенсе питчты һайлай ала . 8-се ҡағиҙә: Ҡапҡа. Ҡапҡа бейеклеге 28 дюйм (71 сантиметр) булған өс ағас колоннанан тора. Колонналар питчтың тар сите буйлап бер үк арауыҡта урынлаштырыла. Ҡапҡаның киңлеге — 9 дюйм (22,86 сантиметр). Ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, ел булғанда, судьялар бейлһыҙ уйнарға ҡарар итә ала ref group="прим.">Прочие требования в отношении калиток и их составляющих изложены в Приложении «A»..
Тарихы
XVI быуатта уҡ инглиздәрҙең крикет уйнауы билдәле. Ҡайһы бер тарихсылар әйтеүенсә «криэдж» уйынын (creag), 1301 йылда буласаҡ батша Эдуард II уйнаған уйынды, крикеттың беренсе формаһы тип атайҙар.
Француз көйө (йыр)
Француз көйө (йыр) (рус. Французская мелодия (песня)) — 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт полктарының да ҡатнашыуына арнап халыҡ тарафынан ижад ителгән йыр.
Тарихы
1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт кавалерия полктары яугирҙары күрһәткән батырлыҡтар бөгөн дә халыҡ хәтерендә һәм телендә. Батшаның 1812 йылдың 8 авгусындағы указы нигеҙендә 1812 йылғы Ватан һуғышына Ырымбур губернияһынан 40 кавалерия полкы оҙатыла, шуларҙың 28-е — башҡорт полктары. Башҡорттар һуғышҡа үҙ аттары менән, тейешенсә кейенеп бара, һәр яугир үҙе менән уҡ-һаҙағын да, хатта ҡурайын да алырға онотмай. Шуға ла көнбайыш халҡы башҡорт яугирҙарын антик мифологиялағы уҡ-һаҙаҡлы малай ҡиәфәтендәге Мөхәббәт аллаһы исеме менән Төньяҡ амурҙары тип атай башлай. Тәүге мәлдә Наполеон ғәсҡәре һалдаттары уҡ-ян менән ҡоралланған сәйер кейемдәге яугирҙарҙы тиҙ арала еңергә иҫәп тота. Әммә башҡорттар, һунар мәлендәгесә ҡамалған дошманға ямғырҙай уҡ яуҙырып, күҙ асырға ла ирек бирмәйенсә уларҙы юҡ итә. Тыуған илдәрендәге кеүек, ял ваҡыттарында айырылғыһыҙ дуҫы, моңдашы булған ҡурайын алып, уйнап күңелдәрен йыуата, дошманды еңеп ҡайтыуына инаныс менән туған моңдарын сит тарафтарҙа яңғырата.
Йырҙың тексы
Француз көйө (йыр)
«Любезные вы мои» китабында 1836—1839 йылға тиклем иҫән булған яугирҙар батшаның икешәр көмөш миҙалы: «За взятие Парижа 19 марта 1814 года» һәм «В память войны 1812 года» менән бүләкләнгән яугирҙарҙың исемлеге бирелә. Исемлектә 15-се башҡорт полкы (6-сы башҡорт кантоны) яугирҙарының да исем-шәрифтаре лә бар. Бына уларҙың бер нисәһе: Баймаҡ районының Иҫән ауылынан зауряд-хорунжий Ишбирҙе Моталлапов (хәҙер уның туған-тумасаһы Ишбирҙиндар фамилияһын йөрөтә), Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Иҫәнғол Сакиев, Мөхәмәтәмин Ҡотанов; Темәстән — урядник Исмәғил Иҫәнғолов, Ирназар Илбаҡтин, Юныс Рахманғолов, Исламбай Мәһәҙиев, Алтынса Мамелин, урядник Иблеәмин Бикбулатов.
Британия Виргин Утрауҙары
Британия Виргин Утрауҙары - (British Virgin Islands (BVI)) — Бөйөк Британияның бойондороҡло биләмәһе, Кариб диңгеҙенең төньяҡ-көнсығышында Виргин утрауҙары архипелагының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Дөйөм майҙаны 151 км² булған 36 утрауҙы биләй, шуларҙың 16-һында халыҡ йәшәй. Иң ҙур утрауҙар булып Тортола (55 км²), Анегада (38 км²), Верджин-Горда (21 км²) һәм Йост-Ван-Дейк (8 км²) тора. Баш ҡалаһы — Род-Таун, Тортола утрауында урынлашҡан. Бөтә утрауҙарҙың халҡы 35 меңләп кеше тәшкил итә, өҫтәүенә уларҙың 90 проценты самаһы Тортолала йәшәй.
Терр-яның рәсми теле — инглиз теле, валюта — АҠШ доллары (1959 йылдан алып).
Географияһы
Виргин утрауҙары — Кесе Антиль утрауҙарының иң төньяҡ өлөшө. Британия Виргин Утрауҙары архипелагтың төньяҡ-көнсығыш өлөшөн биләй. Уның үҙәк өлөшөнАҠШ Виргин утрауҙары биләй, сәйәси яҡтан Пуэрто-Рикоға ҡараған Испанияның Виргин утрауҙары тағы ла көнбайыштараҡ ята. Британияның Виргин утрауҙарынан көнсығышҡа табан яҡынлашҡан ҡоро ер — Англияның диңгеҙ аръяғы биләмәһенә ҡараған Сомбреро утрауы.
Утрауҙар башлыса убалы, ҡайһы бер тигеҙлектәрҙә: Тортола утрауының бейек нөктәһе — 530 м, ә Анегада утрауҙары — ни бары 8 м.
Йылға һәм күлдәр юҡ, ер аҫты һыуҙары тәрән ята. Быға тиклем (һәм бөгөнгө көнгә тиклем) ямғыр һыуын резервуарҙарға йыя торғайнылар, хәҙер, мөмкин булған урында, һыу һиптергес ҡулайламалар файҙаланыла.
Утрауҙарҙың үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын күп осраҡта кешеләр юҡ иткән.
Климаты тропик, пассатлы, эҫе һәм дымлы, ике ҡоро миҙгелле. Дауыл йыш (июлдән октябргә тиклем) була.
Тарихы
Б. э. т. I быуатта Б. э. т. быуатта утрауға индеецтар аравактар килеп ултырған, һуңыраҡ улар Кесе Антиль утрауҙарының карибтарына, яугир ҡәбиләләренә буйһонған, улар хөрмәтенә Кариб диңгеҙе үҙ исемен ала ла инде.
1493 йылда Христофор Колумб Виргин утрауҙарын аса. Испания Виргин утрауҙарын үҙ биләмәһе тип иғлан итә, ләкин уларҙы үҙләштермәгән. Утрауҙарға инглиздәр, голландтар, француздар, датлылар, шулай уҡ пираттар ҙур ҡыҙыҡһыныу күрһәткән. Индей халҡын юҡҡа сығаралар тиерлек.
1834 йылда Англия ҡоллоҡтан баш тарта, һәм плантацияларҙа эшләү өсөн африкандар урынына Һиндостан менән Португалиянан контракт буйынса хеҙмәт итеүселәрҙе йәлеп итә башлай.
Сәйәси ҡоролош
Британияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе. 1967 йылдан алып үҙидаралыҡ бирелә. Британия Виргин Утрауҙарының хөкүмәт органы булып Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы тәғәйенләгән һәм баш министрҙан, өс министрҙан һәм генераль прокурорҙан торған губернатор етәкселегендәге Башҡарма совет тора.
Закондар сығарыу органы — бер палаталы Ассамблея, ул 4 йылға һайланып ҡуйылған 13 ағзанан һәм вазифаһы буйынса ингән 1 ағзанан (ген. прокурор) тора.
Сәйәси партиялар: Виргин Утрауҙары партияһы һәм Милли-демократик партия. Ассамблеяла күрһәтелмәгәндәр — Мәшәҡәтле Граждандар хәрәкәте һәм Берләшкән партия. 2019 йылдың 25 февралендә парламент һайлауында милли демократиялар өсөн һайлаусыларҙың — 28,2%, ә Виргин утрауҙарының партияһы өсөн 49,4 % тауыш бирә. Ассамблеяла Милли-демократик партия 8 урын яулай, ә Виргин Утрауҙары партияһы —5, Виргин Утрауҙарының прогрессив хәрәкәте —1, берләшкән прогрессистар —1. Эндрю Фахи Британия Виргин Утрауҙарының премьер-министры һәм финанс министры итеп тәғәйенләнә.
Халҡы
Халыҡ һаны — 37 381 кеше (2020 йылдың июленә ҡарата).
Халыҡтың йыллыҡ үҫеше — 2,14 процент (үҫештең яртыһына тиерлек иммиграция бирә).
Этнораса составы: ҡара тәнлеләр 76,3 %, латин 5,5 %, аҡ тәнлеләр 5,4 %, башҡалар 12,8 % (2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Диндәре: протестанттар 70,2 %, католиктар — 8,9 %, Йәһүә шаһиттары — 2,5 %, башҡалар — 10,5 %, атеистар — 7,9 % (2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Белемлелек — 98 %.
Иҡтисады
Виргин утрауҙарының иҡтисады — Кариб төбәгендә иң тотороҡло һәм үҫеүсе.
Иҡтисади эшмәкәрлектең төп өлкәһе — туризм (утрауға йыл һайын 800 меңгә яҡын турист килә, башлыса Америка Ҡушма Штаттарынан), шулай уҡ финанс секторының әһәмиәте даими үҫешә.
Британия Виргин утрауҙарында ойошмалар табышына һалым (корпоратив һалым) һәм физик шәхестәр табышына һалым (табыш һалымы), шулай уҡ өҫтәмә хаҡҡа һалым һәм һатыуҙан һалым юҡ. Ләкин коммерция компанияһы, сығарыуға рөхсәт ителгән акцияларҙың максималь күләменә һәм компанияның теркәү датаһына ҡарап, йыл һайын пошлина түләргә тейеш.
Британияның Виргин утрауҙары, шул иҫәптән Рәсәй эшҡыуарҙары араһында ла, популяр офшор юрисдикцияһы булып тора. Әлеге мәлдә 650 меңдән ашыу компания теркәлгән: донъялағы бөтә офшор компанияларының 40 процентҡа тиклеме. Офшор компанияларының эшмәкәрлеген күбеһенсә 2004 йылғы Британия Виргин утрауҙарының коммерция компаниялары тураһындағы Закон көйләй. Популярлыҡтың төп сәбәптәре: юридик шәхесте теркәү һәм ҡарау хаҡының осһоҙлоғо, директорҙың резидентлығына талаптарҙың юҡлығы, устав капиталының минималь дәүмәленә формаль талаптар, шулай уҡ компанияны тиҙ генә (1 көн эсендә) теркәү мөмкинлеге. Конфеденциаллек һуңғы ваҡытҡа тиклем тағы ла бер йәлеп итерлек мәл була: Британияның Виргин утрауҙарында берҙәм дистрибьюторҙар реестры юҡ.
Бынан тыш, компанияның милексеһе тураһындағы мәғлүмәтте айырым бер кешеләр генә белә. Әммә күптән түгел был Британия диңгеҙ аръяғы сит ил юрисдикцияһы властары милекселәрҙең берҙәм асыҡ реестрын булдырыу мөмкинлеген тикшерә башлай: Виргин утрауҙарының финанс хеҙмәттәре буйынса комиссия үҙенең сайтында бенефициар милексеһе хаҡында мәғлүмәткә ҡағылышлы хөкүмәт консультация документын баҫып сығарҙы, уның эксперттар тикшереүе 2013 йылдың 31 декабренә тиклем оҙайтылды.
Сәнәғәт — ром етештереү, еңел сәнәғәт, төҙөлөш.
Ауыл хужалығы — шәкәр ҡамышы (ром етештереү өсөн), йәшелсә һәм емеш-еләк үҫтереү, мал һәм ҡош-ҡорт үрсетелә, балыҡсылыҡ алып барыла.
1959 йылдан алып Британияның Виргин утрауҙары үҙ валютаһы сифатында АҠШ долларын файҙалана. Британия Виргин утрауҙары доллары һәм центтары күпләп туристарға һатыла торған сувенир сығарылыштар булып тора. Аҡса һуғыу йорттары (2017 йылға ҡарата 320 тип) утрауҙар өсөн яҡшыртылған сифатта долларҙар һәм центтар номиналында иҫтәлекле тәңкәләр һуға, әммә ғәмәлдәге Британия монархы портреты менән.
Сафин Барый Садиҡ улы
Сафин Барый Садиҡ улы (Сафин Барей Садикович ? — 24 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Йосоп Надиров
Йосоп Надиров (Йософ Надиров) — башҡорт тарханы. Прапорщик (1776).
Биографияһы
Йосоп (Йософ) Надиров сығышы менән Ҡазан даруғаһы Надир улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһы Әлмәт районы) Яңы Надир ауылы башҡорттарынан. Тархан Надир Ураҙмәтовтың улы.
Сафин Барый Садиҡ улы
Биографияһы
Сафин Барый Садиҡ улы сығышы менән Башҡортостандың Өфө ҡалаһынан. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы штабының повозочныйы булып хеҙмәт итә.
Людвик Лазарь Заменһоф
Лазарь Маркович Заменһоф йәки Лю́двик Ла́зарь За́менһоф (идиш ‏ לײזער לוי זאַמענהאָף ‏‎ — Лейзер Лейви Заменгоф; польск.  Ludwik Łazarz Zamenhof ; эспер. Ludoviko Lazaro Zamenhof; 15 декабрь 1859 йыл, Белосток — 14 апрель 1917 йыл, Варшава) — поляк күҙ табибы, йәһүд сығышлы тел белгесе, эсперанто — халыҡ-ара төҙөлгән телдәр араһындағы иң уңышлы телгә нигеҙ һалыусы. Доктор Эсперанто псевдонимы аҫтында билдәле, 1887 йылда тел тасуирламаһы һәм дәреслек ингән «Халыҡ-ара тел» эшен баҫтыра.
Йосоп Надиров
Биографияһы
Атаһы менән бергә 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1737 йылда властар яғында булғаны өсөн батыр Көҫәп Солтанғолов етәкселегендәге баш күтәреүселәр уның биләмәләрен «туҙҙыралар». Надир Ураҙмәтов ғаиләһе менән Шешминск ҡәлғәһендә ышыҡ таба. Риүәйәттәр буйынса, Надир Ураҙмәтов һәм уның ҡоралланған отрядтары үҙ биләмәләрен яҡлап рус ғәскәрҙәренә лә ҡаршы көрәшкән
Сафин Барый Садиҡ улы
Биографияһы
Украинаның Ворошиловград өлкәһе Иванов районы Юлино-2 станцияһы янында барған һуғыштарҙа 1943 йылдың 24 февралендә, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 22 февралдә хәбәрһеҙ юғала.
Людвик Лазарь Заменһоф
Биографияһы
Лазарь Маркович Заменһоф (тыуғанда — Лейзер Мордхович Заменгов) Рәсәй империяһының Гродненск губернаһының Белосток ҡалаһында, училище уҡытыусыһы Марк Фабианович Заменһоф һәм Розалия Шолемовна Заменһоф ғаиләһендә беренсе бала булып тыуа. Марк Фабианович Заменһоф «Гацефир» гәзитендә боронғо йәһүд теле филологияһы, иврит телендә йәһүд дине, география һәм тел ғилеме буйынса уҡыу әсбаптарын сығара. Лазарь артынан тағы биш малай (Феликс, Герш, Генрик, Леон, Александр) һәм биш ҡыҙы (Фейл (Фаня), Гитл, Сура-Двойра, Мина һәм Ида) тыуа. Ғаилә идиш һәм рус телендә аралаша. 1873 йылда ғаиләһе менән Варшаваға күсенеп киләләр. 1874 йылдың август айында Заменһоф 2-се ир-ат гимназияһы дүртенсе синыфына уҡырға инә.
Йосоп Надиров
Биографияһы
1746 йылда Надир Ураҙмәтов рәсми рәүештә Надир улусы старшинаһы вазифаһын улы Йосоп Надировҡа тапшыра. 1751 йылда уның үтенесе буйынса Надир улусының ерҙәрен межалағанадар һәм капитан Ляхов һәм геодезист Веселков тарафынан улус картаһы төҙөлгән.
Людвик Лазарь Заменһоф
Биографияһы
Әле гимназияла уҡ Варшавала Заменһоф бай, шулай уҡ бик ҡатмарлы грамматикалы халыҡ-ара тел төҙөп маташа. Ул инглиз телен өйрәнгәс (немец, француз, латин һәм грек телдәренән һуң), ул еңел грамматикалы, суффикс һәм префикстар киң ҡулланылған халыҡ-ара тел тураһында уйлана.
Йосоп Надиров
Биографияһы
1752 йылда Суҡ йылғаһы буйында нефть ятҡылыҡтарын таба. 1753—1754 йылдарҙа үҙ биләмәләрендә файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүҙе тамамлай. 1753 йылда Берг-коллегияға нефть эшкәртеү заводы төҙөү тураһында үтенес ҡағыҙын яҙа. 1754 йылдың 16 июндәге императрица Елизавета Петровнаның указына ярашлы («Определение Берг-коллегии о разрешении башкирам Казанской дороги старшине Уразметову с сыном построить нефтяной завод»), Надир Ураҙмәтов улы Йосоп Надиров менән берлектә килеменең бер өлөшөн ҡаҙнаға биреү һәм Рәсәй империяһы биләмәләрендә кәрәсинде ирекле хаҡҡа һатыу шарты менән нефть заводы һалырға рөхсәт ала. 1754 йылда Суҡ ҡушылдығы Ҡамышлы буйында завод төҙөлөшө башлана. Ләкин Надир Йосопов ауырып китеү сәбәпле был эш тотҡарлана.
Людвик Лазарь Заменһоф
Биографияһы
Заменһоф өсөн эсперанто теле аралашыу сараһы ғына түгел, ә идеяларын таратыу юлы була. Ул төрлө халыҡтар һәм мәҙәниәттәрҙең дуҫтарса йәшәүен теләй. Заменһоф хатта ошо идеяларын үҫтереү маҡсатында «Homaranismo» (Гомаранизм) уҡыуын уйлап сығара.
Заменһоф нәфис әҙәбиәтте тәбиғи телдәрҙән эсперантоға беренсе тәржемә итеүсе һәм беренсе эсперанто шағиры була. Уның шиғырҙары халыҡтар дуҫлығы һәм динилек тойғолары менән һуғарылған. Заменһоф, дан йәки өҫтөнлөккә тартылмаһа ла, эсперанто йүнәлешенең рәсми булмаған лидеры һанала. Эсперантистар уны Маэстро тип атай, әммә ул үҙе был исемде яратмай, һәм эсперанто хәрәкәтендәге ниндәй ҙә булһа рәсми урын биләүҙән баштарта. 1895 йылдан ул эсперантоға бәйле эшмәкәрлектән алыҫлаша, 1902 йылда, «Ашет» (Hachette) француз нәшриәте менән эсперантола китап сығарыуға бәйле контракт арҡаһында кире шөғөлләнә башлай.
Йосоп Надиров
Биографияһы
1773 йылдың ноябрендә Бөгөлмә ведомствоһының Дүсмәт ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Пономарёвка районы) 57 кешелек отряды менән генерал-майор Василий Кар етәкселек иткән хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡушыла, улар Пугачев ихтилалын баҫытырыуға ебәрелә. 1773 йылдың декабренән — 1774 йылдың февраленә ҡәҙәр майор И. Шишкин командаһында Бөгөлмә биҫтәһендә була. Баш күтәреүселәргә әсирлеккә эләгә, 29 декабрҙә ҡаса.
Людвик Лазарь Заменһоф
Биографияһы
1905 йылдың 29 июлендә Францияла Заменһоф Почетлы легион ордены менән бүләкләнгән. Шул уҡ йылдың 5-12 авгусында ул I Бөтә донъя эсперансылар конгрессында ҡатнашҡан, ә унан һуң 1914 йылға тиклем барлыҡ конгресстарҙа ла ҡатнаша.
Йосоп Надиров
Биографияһы
1780 йылда Надир улусы старшинаһы булараҡ телгә алына.
Бүләктәре
Батша хөкүмәтенә тоғро хеҙмәте өсөн алтын (1776), көмөш (1774) миҙалдар һәм ҡылыс менән бүләкләнгән.
Людвик Лазарь Заменһоф
Биографияһы
Заменһоф 1917 йылдың 14 апрелендә герман ғәскәрҙәре оккупациялаған Варшавала вафат була, 16 апрелдә Варшава йәһүд зыяратында ерләнә.
Тимашевка (Ишембай районы)
Тарихы
1860 йылға тиклем был яҡтарҙа урыҫ ауылдары булмаған тиерлек. Архив мәғлүмәттәренән билдәле булыуынса, Маҡар ауылы 1735 йылда, Көҙән — 1783 йылда, Әптек — 1850 йылда, Ишембай — 1815 йылда барлыҡҡа килгән. Архив мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙең үҙәк райондарынан урыҫ күскенселәре Башҡортостандың Көньяҡ Урал итәгенә крәҫтиәндәрҙе крепостнойлыҡтан азат иткәндән һуң килеп сыҡҡандар.
Людвик Лазарь Заменһоф
Заменһоф көнө
Заменһофтың тыуған көнөн — 15 декабрь — бөтә донъя эсперансылары Zamenhofa Tago тип байрам итәләр, уға төрлө саралар үткәрәләр — концерттар, китап күргәҙмәләре һ. б.
Тимашевка (Ишембай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселекте урыҫтар тәшкил итә (69 %).
2022 йылдың 1 мартына, Федераль дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, Башҡортостан Республикаһы Тимашевка ауылы халҡы (даими йәшәүселәр) 436 кеше тәшкил итә. 195 ир-ат (44,66 %) һәм 241 ҡатын-ҡыҙ (55,34 %)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Ҡарас (Силәбе өлкәһе)
Ҡарас (Кесе Раҡай, Карасёво) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡарабаш ҡала округы ауылы.
Тарих
Ауылға әйле ырыуы башҡорттары нигеҙ һала.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар йәшәй.
Гуам
Гуа́м территорияһы (Territory of Guam, Guåhan) — — Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндәге Мариан утрауҙары архипелагындағы утрау. Америка Ҡушма Штаттары составына инмәгән, әммә уларҙың милке һаналған утрау. Гуам, башҡа Мариан утрауҙары менән бер рәттән, Америка Ҡушма Штаттарының иң көнбайыш территорияһы булып тора. Сәйәси берәмек булараҡ, Гуам архипелагты Төньяҡ Мариан утрауҙары берләшмәһе менән уртаҡлаша.
Гуамдың баш ҡалаһы — Хагатна, ә халыҡ күп йәшәгән ҡала — Дедедо. Гуам 1983 йылдан алып Тымыҡ океан берләшмәһе ағзаһы булып тора. Гуам халҡын гуамдар тип йөрөтәләр, һәм улар тыуым буйынса Америка граждандары булып тора. Төп гуамдар — Көнсығыш Индонезия, Филиппин һәм Тайвань илдәренән булған башҡа австронезия вәкилдәре. Чаморро утрауға 4000 йыл самаһы элек күсеп килгән.
2016 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, Гуамда 162 742 кеше йәшәгән. Гуамдың майҙаны 544 км² тәшкил итә, шуға ярашлы халыҡтың тығыҙлығы бер квадрат километрға 299 кеше тәшкил итә. Океанияла был Мариан утрауҙарынан иң ҙуры һәм иң көньяҡ, Микронезияла иң ҙуры. Иң бейек нөктә — диңгеҙ кимәленән 406 метр бейеклектәге Ламлам тауы. 1960 йылдарҙан алып утрау бюджетының төп килем статьялары булып туризм һәм Американың ҡораллы көстәре яғынан субсидиялар тора.
1521 йылдың 6 мартында Испанияла хеҙмәт иткән Португалия тикшеренеүсеһе Фернан Магеллан утрауға барған беренсе европалы була. Гуам Испания тарафынан 1668 йылда колониялаштырыла; күсеп килеүселәр араһында католик миссионер-изуиты Диего Луис де Сан-Виторес була. XVI—XVIII быуаттарҙа Гуам Манилаға китеп барған Испания галеондары өсөн мөһим йөк тейәү пункты була. 1898 йылдың 21 июнендә Испания-Америка һуғышы ваҡытында Ҡушма Штаттар Гуамды баҫып ала. Шул уҡ йылдың 10 декабрендә Париж килешеүенә ярашлы Испания Гуамды Ҡушма Штаттарға бирә.
Икенсе донъя һуғышына тиклем Тымыҡ океанда биш Америка территориаль берәмеге иҫәпләнә: Микронезияла Гуам һәм Уэйк атоллы, Полинезияла һәм Филиппинда Америка Самоаһы һәм Гавайҙары.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Гуам утрауы төньяҡтан көньяҡҡа 50 саҡрымға һуҙылған, иң тар урта өлөшөндә киңлеге — 12 саҡрым. Утрауҙың төньяҡ сиге — Ритидиан мороно (ингл. Ritidian Point).
Гуам — Мариан утрауҙарында иң көньяҡ һәм иң ҙур утрау, шулай уҡ Микронезияла иң ҙуры. Ул донъя океанының иң тәрән нөктәһенән — 10 911 м тәрәнлектәге "Челленджер упҡындары"нан төньяҡ-көнсығышҡа табан 340 саҡрым алыҫлыҡта Мариан уйпатлығы буйлап һуҙылған.
Утрау вулкан сығышлы, мәрйен рифтары менән уратып алынған. Гуамдың төньяҡ өлөшө рельефы көньяҡ өлөшөнән ҡырҡа айырыла. Төньяҡ өлөшө — мәрйендән һалынған эзбизташ яйлаһы. Яйла Гуамда эсәр һыуҙың төп сығанағы. Төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта яйла ҡапыл ярға килеп төшә. Утрауҙың көньяҡ өлөшө — вулкан сығышлы һәм убалы рельефлы. Убалар лаваларҙан, шулай уҡ кварциттарҙан һәм балсыҡлы һәүерташтарҙан тора. Гранит һәм ҡомташ сығыштары бар. Утрауҙың иң бейек нөктәһе — Ламлам тауы (406 м). Эре йылғалар юҡ, иң ҙур бассейндарҙың Талофо, Илиг, Паго, Хагатна һәм Апра йылғалары бар.
Мариан сылбыры (Гуам уның бер өлөшө булып тора) Тымыҡ океан һәм Филиппин диңгеҙе тектоник плиталарының бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Гуам — Мариан уйпатлығына, Мариан утрауҙарынан көнсығышҡа табан барған субдукцияның тәрән зонаһына яҡын ер массивы. Субдукция зонаһы эргәһендә урынлашыуы арҡаһында Гуамда ҡайһы берҙә ер тетрәүҙәр була. Элек Гуам эргәһендәге эпиүҙәктәрҙең күбеһе 5,0-8,7-гә тиклем ҙурлыҡта ине. Төньяҡ Мариан утрауҙарындағы Анатахан утрауынан айырмалы рәүештә, Гуам, вулкан смогы Анатахандан уға тиклем барып етһә лә, вулканик әүҙемлек күрһәтмәй.
Климаты
Кёппен классификацияһы буйынса Гуамда климат дымлы тропик һанала, әммә март та иң ҡоро ай булараҡ төньяҡ-көнсығыштан миҙгелле пассат менән йомшарыусы тропик муссон климат классификацияһына тура килә.
Гуамда уртаса тәүлек һауа температураһы йыл дауамында бер тигеҙ һәм 26 — 27 градус самаһы тора. Көньяҡ-көнбайыш муссон урынлаштырылған ваҡытта ҡоро миҙгел ғинуарҙан майға тиклем дауам итә, ә ямғырҙар миҙгеле — июлдән ноябргә тиклем. 1981 йылдан 2010 йылға тиклемге осорҙа яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары яҡынса 2490 мм тәшкил иткән.
Күҙәтеүҙәр тарихында иң дымлы ай 1997 йылдың авгусы, ул саҡта 977,6 миллиметр яуым-төшөм була; иң ҡоро ай — 2015 йылдың феврале — 3,8 миллиметр яуым-төшөм менән. Ә иң дымлы календарь йыл — 1976 йыл (3345,2 миллиметр), ә иң ҡоро йыл — 1470,2 миллиметр яуым-төшөм менән 1998 йыл. 1953 йылдың 15 октябрендә, 393,2 миллиметр яуым-төшөм яуғанда, күҙәтеүҙәр тарихында иң ямғырлы көн була.
Уртаса һауа температураһы — 30 °C, уртаса түбән — 24,4 °C. Дөйөм алғанда, температура 24,4 °C артыҡ йәки 21,1 °C түбәнерәк. Сағыштырма дымлылыҡ, ғәҙәттә, йыл дауамында төндә 84 проценттан юғарыраҡ, әммә уртаса айлыҡ дымлылыҡ 66 процент тирәһе тирбәлә. Иң юғары температура Гуамда ике тапҡыр теркәлгән: 1971 йылдың 18 апрелендә һәм 1990 йылдың 1 апрелендә — һәм 35,6 °C градус тәшкил иткән; иң түбәне — 18,3 °C 1973 йылдың 8 февралендә.
Гуам тайфундар юлында ята, һәм утрауға ямғырҙар ваҡытында тропик дауыл һәм тайфун хәүефе янай. Тайфундарҙың иң юғары хәүефе августан ноябргә тиклем күҙәтелә, унда тайфундар һәм тропик дауылдар Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндә булыуы ихтимал. Һуңғы ваҡытта Гуам өҫтөнән үткән иң көсөргәнешле тайфун Понгсон тайфуны була. Ундағы ел тиҙлеге сәғәтенә 232 саҡрым тәшкил итә, көсәйгәндә секундына 278 саҡрымға етә. Тайфун утрауҙа 2002 йылдың 8 декабрендә була.
1976 йылда Памела тайфуны килтергән емереклектәрҙән һуң, ағас ҡаралтыларҙың күбеһе бетонға алмаштырыла. Мәҫәлән, 1980 йылдарҙа ағас бағаналар тайфундарға сыҙамлы бетон һәм ҡорос бағаналарҙы алмаштыра башлай. Урындағы хөкүмәт ҡәтғи төҙөлөш нормалары индергәндән һуң, йорт һәм предприятие хужаларының күбеһе үҙ конструкцияларын тимер-бетон ҡулланып төҙөй һәм көслө дауылға ҡаршы тәҙрә ҡапҡастары ҡуя башлай.
Тупраҡ
Утрауҙың тупрағы — уңдырышлы ферраллитлы, урыны менән аҙ ҡеүәтле. Гуамдың төньяҡ өлөшө саванна үҫемлектәре менән ҡапланған. Дымлы тропик урмандар утрауҙың көньяҡ өлөшөндәге йылға үҙәндәрендә һәм ҡалҡыулыҡ битләүҙәрендә генә осрай. Яр буйы буйлап — кокос пальмаһы сауҡалыҡтары.
Фаунаһы
Гуамдың хайуандар донъяһы ярлы. Кимереүселәр (ҡомаҡ, сысҡан), ярғанаттар бар. Урмандарҙа испандарҙың Филиппиндан килтергән боландары осрай. Утрауҙың төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрендә ҡырағай ҡабандарҙы осратырға мөмкин. 1940-сы йылдар уртаһына тиклем утрауҙа бик күп ҡоштар булған, һуңынан уларҙың күбеһе Икенсе донъя һуғышы аҙағында осраҡлы ғына индерелгән йылан — көрән бойга арҡаһында юҡ ителгән. Йылан еңелсә ағыулы һәм кешеләр өсөн хәүефле булмаһа ла, фауна өсөн ысын бәләгә әүерелә. Йыландар ҡоштарҙың ҡайһы бер төрҙәренең юғалыуына ғына килтермәй, шулай уҡ юғары көсөргәнешле сымдарҙың тоташыуына килтерә. Элек Гуамда булмаған йыландарҙың тығыҙлығы бер квадрат километрға 2000-гә еткән, был донъяла иң юғары күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Reuters агентлығы хәбәр итеүенсә, 2013 йылда, йыландарҙың таралыуына юл ҡуймаҫ өсөн, утрау биләмәһенә ағыуланған сысҡандарҙы ташларға ҡарар ителә.
Тарихы
Гуамда яҡынса 3,5 мең йыл элек австронезий халыҡтарының береһе, чаморро урынлаша. Гуамдың төньяғындағы Ритидиан-Бич мәмерйәһенән 2180-30 йыл элек билдәләнгән RBC1 и RBC2 өлгөләрендә митохондриаль гаплотөркөм асыҡланған, RBC1 өлгөһөндә Y-хромосома O2a2-P201 гаплотөркөмө билдәләнгән. Боронғо чаморро йәмғиәтендә дүрт синыф була: чаморри (ингл. chamorri, башлыҡтар), матуа (ингл. matua, юғары синыф), ахаот (ингл. achaot, урта синыф) һәм мана’чан (ингл. mana'chang, түбән синыф). Матуа балыҡ тотоу өсөн уңайлы урындарға эйә булып, яр буйындағы ауылдарҙа йәшәгән. Матуа менән мана’чандар бер- береһе менән һирәк аралаша, һәм матуа йыш ҡына аралашыуҙа аралашыусы булараҡ, ахаоттарға мөрәжәғәт итә. Чаморроларҙың шулай уҡ макахна (ингл. makåhna) йәғни какахна (ингл. kakahna), тылсымлы һәләттәре менән шамандары һәм сурухану (ингл. suruhånu) йәғни суруханалары (ингл. suruhåna) — үҫемлектәрҙең төрлө төрҙәрен һәм дарыу эшләү өсөн тәбиғи материалдар ҡулланған дауалаусылары була. «Таотао-моа» (англ. taotao mo'na) тип аталған боронғо чаморро рухтарына ышаныу әле лә Европаға тиклемге мәҙәниәт ҡалдығы тип һаҡлана. Сурухану «таота-моа» асыуына дусар булмайынса, үҙ өйөндә үҫемлектәрҙе һәм башҡа тәбиғи материалдарҙы хәүефһеҙ йыя алған берҙән-бер кешеләр тип иҫәпләнә. Чаморро йәмғиәте матрилиниялы кландар буйынса ойошторола. Латте — таш бағаналар, уларҙы Мариан утрауҙарында ғына табырға мөмкин; улар Европаға тиклемге Чаморро мәҙәниәтенең иң юғары ҡаҙанышы була. Латте нигеҙ сифатында ҡулланыла, уның өҫтөндә һаламдан бәләкәй йорттар төҙөлгән. Таштар халиги тип аталған эзбизташтан барлыҡҡа килгән нигеҙҙән һәм мәрйен йәки эзбизташтың яһалған, өҫ яҡтан бикле таштан тора. Был таштарҙың ихтимал булған сығанағы, Рота-Латтеның таш карьеры, 1925 йылда Рота утрауында табыла.
Магеллан экспедицияһы
Гуамда беренсе европалы булып 1521 йылдың 6 мартында Португалия штурманы Фернан Магеллан донъя буйлап сәйәхәт иткән ваҡытта була. Килгәс тә, уның карабын балансирҙар менәнйөҙләгән бәләкәй каноэ уратып ала. Улар проа тип атала, ә Гуам «Латин елкәндәре утрауы» (исп. Islas de las Velas Latinas) тигән атама ала. Магелландың иптәше Антонио Пигафетта кешеләрҙең карапҡа менеп, мөмкин булғандың барыһын да, шул иҫәптән нығытылған бәләкәй кәмәне лә урлауы тураһында яҙа. Ошоноң арҡаһында архипелагҡа беренсе үтеүселәр «Талаусылар утрауҙары» тип баһа бирә.
Гуам 1565 йылда Испания колонияһы тип иғлан ителә. 1600 йылдан алып утрауҙы Мексиканан Филиппинға барған испан галеондары командаларҙың ялы һәм провиантты тулыландырыу өсөн файҙаланған. 1600 йылдан алып утрауҙы Мексиканан Филиппинға барған испан галеондары командалар ялы һәм провиантты тулыландырыу өсөн файҙаланған. Чаморро христианлаштырыу оҙатыуында ғәмәли испан колониялаштырыуы 1668 йылдан, утрауға католик вәғәзселәре килгәс башланды. 1670 йылдан 1695 йылға тиклемге осорҙа испан һалдаттары баҫтырған чаморро болалары башлана. Чаморролар, бигерәк тә ир-егеттәр, һаны ныҡ кәмене. Был чаморроның испандар, филиппиндар һәм мексикандар менән аралашыуына килтерә. Әммә Чаморроның теле һәм ҡайһы бер йолалары ла һаҡланған.
Сәйәси ҡоролош
Гуам «АКШ-тың ҡушмайынса ойошторолған биләмәһе» рәсми статусына эйә. Гуам утрауының 1950 йылда Америка Ҡушма Штаттары конгресы тарафынан ҡабул ителгән Органик законы нигеҙендә идара ителә. Был закон утрауға урындағы үҙидара хоҡуғын бирә һәм унда йәшәүселәрҙе Америка Ҡушма Штаттары граждандары тип иғлан итә.
Башҡарма власты урындағы хөкүмәт тәғәйенләгән губернатор (Гуам халҡы 4 йылға һайлай) тормошҡа ашыра.
Гуамдың Америка Ҡушма Штаттары вәкилдәре палатаһында бер делегаты бар, әммә уның тауыш биреү хоҡуғы юҡ.
Закондар сығарыу органы — 15 сенаторҙан торған Легислатура (2 йылға халыҡ тарафынан һайлана).
Гуамда Америкаға тулы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн хәрәкәт бар, әммә Гуам халҡының күбеһе киңерәк автономия алып, хәҙерге статусын модификациялы рәүештә һаҡлап ҡалыуҙы өҫтөн күрә.
Гуам — Тымыҡ океанда Америка Ҡушма Штаттарының иң ҙур стратегик хәрби базаһы. Америка хәрбиҙәре башлыса Андерсен авиабазаһында һәм Апра-Харбор хәрби-диңгеҙ базаһында тупланған.
Административ бүленеш
Гуам 19 ауылға (муниципалитеттарға) бүленгән:
Халҡы
;
Тыуым — 18,1 кеше 1000 кешегә;
Үлем — 4,6 кеше 1000 кешегә;
Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 75, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 81 йәш
Этно-раса составы: чаморро - 37,3 % (59 381 кеше), чуук - 7,0 % (11 230 кеше), Океанияның башҡа халыҡтары - 5,0 % (7971 кеше), филиппиндар - 26,3 % (41 944 кеше), Азияның башҡа халыҡтары - 5,9 % (9437 кеше), ҡатнаш сығышлы - 9,4 % (14 929 кеше), аҡтар - 7,1 % (11 321 кеше), ҡаралар - 1,0 % (1540 кеше), башҡалар - 1,0 % (1605 кеше) (2010 г йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса) ;
Телдәре: инглиз - 43,6 % (63 238 кеше), чаморро - 17,8 % (25 827 кеше), филиппин телдәре - 21,2 % (30 720 кеше), Океания телдәре - 10,0 % (14 441 кеше), азиат телдәре - 6,3 % (9192 кеше), башҡа телдәр - 1,1 % (1651 кеше) (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса) ;
Грамоталылыҡ — 99 %;
Ҡала халҡы — 93 %.
Иҡтисад, туризм
Гуамдың иҡтисадына, тәү сиратта, туризм (айырыуса Япониянан) һәм утрауҙағы Андерсен/13 хәрби базаһы ярҙам итә, ул утрау майҙанының байтаҡ өлөшөн биләй. Утрауҙа Гуам Университеты урынлашҡан.
Туризм Гуам иҡтисадында ҙур роль уйнай. Отелдәрҙең күбеһе Филиппин диңгеҙҙәре менән йыуылған көнбайыш яры буйлап төҙөлгән. Шуның менән бергә, отелдәр төҙөү һәм туристарҙың килеүе яр буйындағы рифтарға, шулай уҡ диңгеҙ флораһына һәм фаунаға ҙур зыян килтерә.
Хәҙер Гуам — япон туристары өсөн популяр урын, атап әйткәндә, ул Гавай утрауҙарына ҡарағанда Японияға яҡыныраҡ. Туристар ағымы күләменең 90 проценты тиерлек — Япония туристары. Япония туристары араһында иң популяр миҙгел — июнь-сентябрь айҙарында ямғырҙар миҙгеле, ул ваҡытта бик үк эҫе түгел һәм йыш, ләкин тиҙ туҡтай торған яуым-төшөмдәр яуа (20-30 минут дауам итә).
Транспорт һәм бәйләнеш
Гуамда Антонио Б. Вон Пат исемендәге халыҡ-ара аэропорт төҙөлгән.
Утрау башҡа донъя менән Интернеттың 12 оптик-сүсле кабеле менән бәйле.
Транспорт төрҙәре
Урындағы транспорт башлыса утрауҙың төрлө райондарына йөрөгән автобустарҙан — шаттлдарҙан ғибәрәт. Бер яҡҡа юл хаҡы 4 доллар тәшкил итә. Отелдәр һәм аэропорт араһында бушлай маршруттар бар. Утрау үҙәгендәге үҙ эсенә автобустарҙың тулы маршрутын һәм расписаниены алған ҙур туҡталыштарҙың барыһы ла рус теленә тәржемә ителгән.
Утрау буйлап идеаль йөрөү сараһы - прокатҡа алынған автомобиль. Утрауҙа төрлө маркалы (башлыса япон һәм корея) еңел автотранспортты ҡуртымға бирергә тәҡдим итеүсе Rent-a-Car агентлыҡтар бик күп. Страховкалары индерелгән урта класлы өр-яңы машина (200 саҡрым араны үткән) көнөнә 80-120 долларға төшә (2018 йылғы хаҡтарҙа). Машинаны прокатҡа алыу өсөн Рәсәй хоҡуҡтарына эйә булыу ҙа етә. Шулай уҡ агентлыҡ залог ҡалдырыуҙы һорай ала, улар машинаны кире ҡайтарғанда кире ҡайтарыла, йә булмаһа кредит картаһының номерын күсереп яҙырға мөмкин.
Юлдар күбеһенсә һәйбәт — машинала ситке көньяҡтан ситке төньяҡҡа тиклем 3 сәғәт эсендә ашыҡмайынса үтергә мөмкин (көнбайыш яр буйлап трассаға ҡағыла). Трассаның Тымыҡ океан (көнсығыш) яры буйындағы торошо урыны менән насарыраҡ.
Туристик зоналар
Үҙәк төбәк — туристар араһында иң тығыҙ һәм популяр. Бында Гуамдың баш ҡалаһы, шулай уҡ утрауҙың төп туристик үҙәге — Тумон урынлашҡан.
Көньяҡ төбәк — утрауҙа иң насар үҫешкән төбәк. Был районда Гуамдың төп халҡы — чаморроның мәҙәниәте яҡшы һаҡланған. Тәбиғи иҫтәлекле урындары: Кокос утрауы һәм Талофофо ҡултығы пляждары.
Төрөш
Түрөш, Түрешбаш (Тюрюш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Скопье марафоны
Скопье марафоны (Скопски маратон) — Македонияның Скопье ҡалаһында йыл һайын май айында үткән марафон.
Тарихы
Скопье ҡалаһында беренсе марафон ярышы 1997 йылда ойошторола. 1998 йылда икенсе марафон үткәргәндән һуң финанс ауырлыҡтары арҡаһында ваҡытлыса туҡтатылып тора. Туғыҙ йылдан һуң саралар ҡабаттан тергеҙелә, әммә 2007 йылда ярыммарафон ғына үткәрелә.
2008 йылда ярыштар тулы форматта тергеҙелә һәм шунан алып йыл һайын өс дисциплинала — марафон, ярыммарафон һәм 5 километрға уҙғарыла. Ярыштарҙы тергеҙеүгә Европа союзының махсус вәкиле Эрван Фуэре ҙур һиҙелерлек өлөш индерә.
2009 йылдан ярыштар ингән халыҡ-ара марафон һәм уҙыштар ассоциацияһына (AIMS) инә.
2012 йылда Скопье марафоны Лондонда үткән Олимпия уйындарына һайлап алыу өсөн квалификация ярыштары исемлегенә индерелә. Унда 36 илдән 4000 самаһы атлет ҡатнаша.
2015 йылда Македонияла ул ваҡыттағы премьер-министр Никола Груевский һәм уның хөкүмәтенә ҡаршы баш күтәреүҙәр һөҙөмтәһендә ярыштар үткәрелмәй.
2017 йылда марафонда 51 илдән 8500 самаһы спортсы ҡатнаша.
Рәсәй спортсылары араһында Алексей Трошкин һәм Татьяна Перепелкина юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә, 2012 йылда улар үҙ дистанцияларында көмөш миҙал яулай.
Комбарбала
Комбарбала (Combarbalá) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Лимари провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 5 494 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 2257 км². Халыҡ һаны — 13483 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 7,73 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 153 саҡрым (144 км) көньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Тюних
Тюних — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/135/81 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
М1 (автомобиль юлы, Рәсәй)
«Беларусь» М1 федераль автомобиль юлы — (Федеральная автомобильная дорога М1 «Беларусь»), Мәскәү федераль әһәмиәтле автомобиль юлдары  — Беларусь Республикаһы менән дәүләт сиге, часть европа маршруты   һәм  азия маршруты өлөшө.
Магистраль оҙонлоғо 440 километр самаһы. Мәскәү һәм Смоленск өлкәләре ерҙәре аша үтә.Төрлө замандарҙа трассаны (уның төрлө участкаларын) крәҫтиәндәр, Рәсәй армияһы ғәскәриҙәре, Шоссе юлдар баш идаралығы, СССР НКВД-һы (ГУШОСДОР) хеҙмәткәрҙәре һәм эшселәре, юл төҙөлөшө ғәскәриҙәре һәм ГУЛАГ тотҡондары (НКВД-ның Вязьма лагеры) төҙөгән. 2021 йылға 33-сөнән 132-се км-ға тиклем юл түләүл ителәсәк.
Маршрут
Көнбайышҡа дауамы — белорус магистрале, көнсығышҡа ( һәм составында) — федераль магистраль  «Урал».
Федоровка (Өфө районы)
Федоровка (Федоровка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 450590, ОКАТО коды — 80252852002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эсперанто тарихы
Эсперанто тарихы  — Людвик Лазарь Заменһоф 1870—1880 йылдарҙа төҙөгән, 1887 йылда баҫтырған планлы телдең үҫеш тарихы. Һөйләшеүселәр һаны, хөкүмәт йәки халыҡ-ара ойошмалар яғынан ҙур хуплау тапмаһа ла, әкренләп булһа ла үҫә. Ҡайһы саҡта тел бөтөнләй тыйыла йәки баҫтырыла.
Беренсе баҫманан беренсе конгрессҡа тиклем
Башта эсперанто хәрәкәте Рәсәй Империяһы һәм көнсығыш Европала тарала, әммә бер аҙҙан көнбайыш Европа һәм унан ары: 1889 йылда — Аргентина; 1901 йылда — Канада; 1903 йылда — Алжир, Чили, Япония, Мексика, Перу; 1904 йылда — Тунис; Австралия, АҠШ, Гвинея, Индокитай, Яңы Зеландия, Тонкин, Уругвай 1905 йылда өйрәнә башлай.
Беренсе йылдарҙа тел күбеһенсә Заменһоф баҫмалары өсөн, шулай уҡ La Esperantisto" журналында (1889—1895 йылдарҙа баҫылған),һәм бик һирәк шәхси осрашыуҙарҙа ҡулланыла.
1894 йылда Вильгельм Тромпетер, «La Esperantisto» журналы нәшерсеһе, һәм башҡа ҡайһы бер эсперансылар баҫымы аҫтында, Заменһоф радикаль реформаны уҡыусылар тауыш биреүенә сығара. Ул алфавитты 22 хәреф тиклем (акцентлы хәрефтәрҙе һәм күп өндәрен бөтөрөү иҫәбенә, һәм уларҙы күпселек звуков) ҡыҫҡартырға, күплек һанын -i алмаштырырға, сифат ҡылымды алтынан икегә тиклем ҡыҫҡартыу һ.б. тәҡдим итә. Был реформа күпселек эсперансыларға оҡшамаһа ла, әммә ҡайһы бер үҙгәртеүҙәр унан һуңғы реформаларҙа ҡулланыла. Киләһе ун йыллыҡта эсперанто көнбайыш Европала, күбеһенсә Францияла тарала. 1905 йылда уҡ эсперанто телендә 27 журнал сыға.
1904 йылда бәләкәй халыҡ-ара конференция уҙҙы, унан һуң 1905 йылдың авгусында Булонь-сюр-Мерелә (Франция) Беренсе бөтә донъя конгрессы үтә. Был конгресста 20 илдән 688 ҡатнашыусы булды. Был съезда рәсми рәүештә Заменһоф эсперанто хәрәкәте етәкселегенән отставкаға китеү тураһында ғариза бирә. Ул тәҡдим иткән эсперанто хәрәкәтенең принциптары декларацияһын ҡабул итәләр.
Беренсе конгресстан алып
Бөтә донъя эсперантосылар конгресстары 1905 йылдан башлап үткәрелә. Ике бөтә донъя һуғыштары ваҡытында туҡтатыла.
1920 йылдар башында эсперанто телен Милләттәр Лигаһының эш теле тиеп ҡабул итеү ҡарала. Ун делегат был фекерҙе хуплай, әммә француз делегаты Gabriel Hanotaux  ( ингл. ) ҡаршы тауыш бирә. Француз теле үҙ урынын юғалтыуҙан ҡурҡа. Әммә ике йылдан һуң Милләттәр Лигаһы ағза дәүләттәргә эсперантоны үҙ уҡыу пландарына индереүҙе тәҡдим итә. 1920-се йылдарҙа күп тарихсылар эсперанто хәрәкәте үҫешен күҙәтә.
Нацистар германияһы һәм СССР-ҙа 1930-сы йылдар уртаһынан милли эсперанто ойошмалары бөтөрөлә, ә күп кенә эсперанто хәрәкәте ҡатнашыусылары юҡ ителә.
Һалҡын һуғыш ваҡытында, бигерәк тә 1950-се, 1960-сы йылдарҙа, эсперанто дошман пропагандаһы өсөн ҡулланыу ҡурҡынысы янай. 1970-се йылдарҙа тел яңыртыла һәм Иран кеүек илдәргә тарала, унда билдәлелек яулай.
Үрелеп эшләнгән хорват орнаменты
Үрелгән хорват орнаменты (хорв. hrvatski pleter) — Хорватияға хас геометрик орнамент, мәҫәлән, хорват сәнғәтенең дороман стиле. Күп осраҡта өс һыҙаттың үрелешенән тора, ҡайһы берҙә зооморф һәм үҫемлек (һирәгерәк антропоморф) мотивтар менән сиратлаша комбинироваться. Архитектурала һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтендә, иң элек IX—XII быуатта төҙөлгән хорват сиркәүҙәрен һәм монастырҙарын биҙәү өсөн ҡулланыла.
Миҫалдар
Хорват үрелгән орнаментын ҡулланыуҙың иң билдәле миҫалдары:
Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте флагының үрге һул мөйөшөндә урынлашҡан стилләштерелгән үрелгән хорват орнаменты. Шулай уҡ Хорватия Ҡораллы көстәренең гербы ҡырыйында ла эшләнгән, шулай уҡ ойоштороу 1995 йылда раҫланған хорват үрелгән Ордены (Red hrvatskog pletera) һәм Хорват тәре ордены (Red hrvatskog križa).
Нахидури замогы
Нахидури замогы — ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Ул Грузияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Квемо Картли төбәгенең Болниси муниципалитетындағы Нахидури ауылында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 420 метр тәшкил итә. Болниси ҡалаһынан 15 саҡрым алыҫлыҡта ята. Циклопик ҡәлғә б.э. тиклем бер мең йыллыҡҡа ҡарай. Нахидури ауылында XVII-XVIII быуаттарға ҡараған көмбәҙле сиркәү һәм IX-X сиркәүе урынлашҡан.
Нахидури замогына 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузияның президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә.
Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы
Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы (1901 — 20 ноябрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, старшина, 294-се кавалерия полкы эскадронының политругы.
Биографияһы
Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы 1901 йылда Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылында тыуған. 1918—1924 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1921 йылда өйләнә. 1927 йылда үҙенең ғаиләһе һәм Ишембай һәм Ғафури райондарынан бер нисә ғаилә менән Учалы районына күсеп баралар һәм унда Урал ауылына нигеҙ һалалар (аҙаҡ «Урал» колхозын ойошторалар). Миңлеғәли Ниғәмәт улы «Урал» колхозының рәйесе булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы 1941 йылдың 17 декабрендә Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы эскадронының политрук ярҙамсыһы, ә 1942 йылдың авгусынан политругы була. Өйҙә ҡатыны һәм ете балаһы тороп ҡала.
Ундер
Ундер — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/135/45 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Урзай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һаҡтай
Тарих
Ауылға һыҙғы ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар йәшәй.