cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ирек (Әлшәй районы)
Ирек (Ирик) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 452105, ОКАТО коды — 80202861006.
Агиш (исем)
Агиш — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Ҡушма һүҙ: аҡ + иш (дуҫ, тиң) .Төрки телдән сыҡҡан аҡ һүҙе аҡ төҫтө белдереүҙән тыш, сафлыҡ, изге, керһеҙ, паклыҡ, яҡты, нурлы; яҡшы теләк, ышаныс, тоғролоҡ, намыҫлылыҡ, күркәм, гүзәл, аҫыл, бәхет, шатлыҡ һ.б. ыңғай күсмә мәғәнәләргә лә эйә.
Билдәле шәхестәр
Ғирфанов Агиш Шәйех улы (14 апрель 1928 йыл — 8 ноябрь 1999 йыл) — башҡорт сатирик яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988).
Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы — Сәғит Агиш (25 декабрь 1904 йыл/7 ғинуар 1905 йыл  — 21 май 1973 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1943 йылдан — КПСС ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1975).
Одельша Александрович Агишев ===
Андрей Валентинович Агишев ===
Дания (Дана) Одельшевна Агишева ===https://stuki-druki.com/authors/Agisheva-Dana.
Агишевтар — татар мырҙаларынан барған боронғо дворяндар нәҫеле. Агишевтар Һарытау, Ырымбур һәм Өфө губернаһының дворяндар шәжәрәһе китабына индерелгән. Мырҙа Төмәновтарға туған.
Агишев Рөстәм Константин улы (1913—1976) — совет яҙыусыһы.
Агишев Андрей Валентинович (1965 йылғы) — Рәсәй сәйәсмәне.
Топонимикала
Агиш —  — Агишты — Чечняла ауыл, Аргун ҡалаһынан көньяҡҡа 40саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Бәлки, топонимдың тәржемәһе нигеҙендә Агиш исеме ята; икенсе версия — «балка» һәм «т1и» — «балкала урынлаштырыу».
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сәғит Агиш."Турыҡай" хикәйәһе
Сәғит Агиш."Ғәләмша бурылы" хикәйәһе
Сәғит Агиш."Cәғит Агиш. "Фәтхи һалдат". 1-се тапшырыу" хикәйәһе
Аҡ ала тумыртҡа
Аҡ ала тумыртҡа, аҡ сыбар тумыртҡа(Белоспи́нный дя́тел, ) — тумыртҡалар ғаиләһенән булған оҙон үткер суҡышы менән ағасты соҡоп тапҡан ем менән туҡлана торған урман ҡошо.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡ, һырты ҡара таплы аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғо аҡ һыҙыҡлы ҡара төҫтә. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Башҡа тумыртҡаларҙан аҡ төҫтәге һырты менән айырыла. Көслө һәм әсе тауышлы: «кик-кик-кик» йәки яңғырауыҡлы: «ҡыжжжҡ-ҡыжжжҡ».
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ағас ҡыуышында оя ҡоралар. Үҙағасты суҡышы менән соҡоп, шунда булған ҡарышлауҡтар менән туҡлана. Инә һәм ата тумыртҡа тотороҡло пар төҙөйҙәр. Йомортҡаны икеһе лә алмашлап баҫалар.
Оло Мауыҡ
Оло Мауыҡ — Большой Маук - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға № 750 Пименов быуаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Башҡорт теленә хәҙер ҡулланылған зәңгәр һүҙе фарсы теленән алынып, ХХ быуатта ғына килеп ингәнсегә тиклем иҫке китапса (ғәрәп теленән алынған) мауи һүҙе ҡулланышта булған. Мауыҡ - мауи+ыҡ, йәғни, зәңгәр йылға тигәнде аңлатҡан булыуы ихтимал
Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә Мауыҡ - күңелдәге көслө тартылыу, теләк мәғәнәһе лә бар.
Михаил Круг һәйкәле
Михаил Круг һәйкәле — Тверь ҡалаһында тыуған рус шансонын башҡарыусы Михаил Круг (1962—2002) хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәл.
Композиция — шансонье эскәмйәлә яғаһы асылған күлдәктә гитараһына таянып ултыра, янында эшләпәһе ята; уның уң яғында буш урын — уның менән йәнәш ултырырға мөмкин, әгәр теләк булһа, фотоға ла төшөргә мөмкин. Ҡултамғаһы юҡ.
Һәйкәл Трехсвятский урамынан алыҫ булмаған Радищев урамында урынлашҡан.
Тарих
Михаил Круг үлгәндән һуң уның дустары һәм якындары йырсы-шағирға һәйкәл ҡуйыр өсөн фонд барлыҡҡа килтерә, фондты йырсының өлкән апаһы Ольга Медведева етәкләй. 2003 йылдың 19 декабрендә һәйкәлгә нигеҙ ташы һалына. Тверь ҡалаһы ижади интеллигенцияһының күпселек өлөшө һәйкәл ҡуйыуға ҡаршы сыға. Һәйкәл проектың музыканттың һуңғы альбомын сығарыусы продюсер Вадим Цыганов эшләй, һәйкәлдең скульпторы булып Мәскәүҙән Андрей Смирнов тора. Һәйкәл ҡала үҙәгендәге Радищев бульварында, 21-се һанлы йорт эргәһендә 2007 йылдың 24 июнендә (ҡала көнө ваҡытында) асыла.
Һәйкәл ике тапҡыр вандализм акттарына дусар була. 2007 йылдың ноябрь айында һәйкәлдең 50 килограмлы гитараһын ҡырҡып алып, уны һәйкәлдән алыҫ түгел урында ташлап китәләр ; артабан ул кире урынына йәбештерелеп ҡуйылған. Һәйкәл 2008 йылдың ғинуарында билдәһеҙ вандалдар тарафынан төрлө төҫкә буялған.
Арыҫланғолов Барый Кинйәбулат улы
Биографияһы
Барый Кинйәбулат улы Арыҫланғолов 1926 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны хәҙерге Иҫке Ҡалҡаш ауылында тыуған.
1941 йылдан 1943 йылдың ноябренә тиклем «Ҡалҡаш» колхозында өлкән иҫәпсе булып эшләгән.
1943 йылдың ноябрендә үҙ теләге менән фронтҡа китә. 1945 йылдың 9 авгусынан алып 2 сентябргә тиклем 1-се Алыҫ Көнсығыш фронты (25-се армия, 88-се уҡсылар корпусы, 258-се уҡсылар дивизияһы) ғәскәрҙәре составында Корея ярымутрауын азат итеү һуғыштарында ҡатнаша. Был операция Харбин-Гирин һөжүм операцияһы тип атала һәм 17-се фронттың 34-се армияһының тар-мар ителеүе менән тамамлана. К. Б Арыҫланғолов оператив һәм хәрби разведка бурысын үтәй, дошман тылында мәғлүмәт ала, шулай уҡ «тел» эләктереүҙе тормошҡа ашыра, улар араһында япон офицерҙары була. Хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашып, яралана, әммә сафҡа әйләнеп ҡайта. «Кореяны азат иткән өсөн» миҙалы, «Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1950 йылдың йәйендә рота старшинаһы званиеһында демобилизациялана.
1951 йылдың февраленән 1952 йылдың авгусына тиклем Иҫке Ҡалҡаш мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Шул уҡ ваҡытта Стәрлетамаҡ педагогия училищеһын ситтән тороп тамамлай.
1952 йылдың август айында КПСС район комитеты инструкторы итеп тәғәйенләнә. 1952 йылдан 1957 йылға тиклем КПСС-тың Стәрлебаш район комитетында партия эшендә эшләй, Стәрлебаш МТС-ының азат ителгән партком секретары итеп һайлана.
1957—1961 йылдарҙа Свердловск юғары партия мәктәбендә уҡый.
1961 йылдан алып КПСС-тың Стәрлебаш район комитетында ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй, КПСС-тың Стәрлебаш район комитетының икенсе секретары итеп һайлана.
1967 йылда Волгоград ауыл хужалығы институтының иҡтисад факультетын ситтән тороп тамамлай.
1967 йылдың мартында Стәрлебаш район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.
1973 йылдың апрелендә КПСС-тың Стәрлебаш район комитетының беренсе секретары итеп һайлана. Арыҫланғолов Барый Кинйәбулат улы етәкселек иткән осорҙа социаль инфраструктура, транспорт инфраструктураһы, инженер инфраструктураһы объекттары әүҙем төҙөлә, ауыл хужалығы үҫешә, тораҡ пункттарҙы төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү эше алып барыла. 1973 йылдан алып 1985 йылға тиклем Стәрлебаш районы үҫемлекселек һәм малсылыҡ продукцияһы етештереү буйынса иң яҡшы иҫәптә була һәм күп тапҡыр КПСС өлкә комитетының, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының күсмә Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә.
1975 йылдың июлендә Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1976 йылдың февралендә КПСС-тың XXV съезына делегат итеп һайлана.
1980 йылдың мартында БАССР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1985 йылдың ноябрендә Стәрлебаш район партия комитетының беренсе секретары вазифаһын ҡалдыра.
1986 йылдың февралендә Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер булып хаҡлы ялға китә.
Тормыт-Игый
Тормыт-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 1026 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малинин Сергей Александрович
Малинин Сергей Александрович (25 ғинуар 1923 йыл — 7 август 2006 йыл) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ белгесе; Ленинград дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған (1951), юридик фәндәр докторы, диссертацияһы ядро ҡоралы хоҡуҡи проблемалары тураһында яҡланған (1967); Ленинград дәүләт университетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы мөдире һәм профессоры, университет проректоры; РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Ленинград дәүләт университеты. Проректор.
Һуғыштан һуң, 1946 йылда, Малинин ике юғары уҡыу йорттарына имтихандарҙы уңышлы тапшыра: СССР Сит ил эштәреенең Мәскәү халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына (МГИМО) уҡырға инә, һәм Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты ,Малинин һуңғы уҡыу йортон һайлай. Ленинградта уҡыу осоронда ул «бик яҡшы» билдәләренә генә уҡый, Ленин стипендиаты була. 1951 йылда юридик факультетты отличие билдәһе менән тамамлай. Беренсе курста уҡығанда факультеттың комсомол бюроһы секретары итеп һайлана, һуңғараҡ ул Ленинград дәүләт университетының комсомол комитеты секретары булып китә.
1955 йылда Малинин Ленинград дәүләт университетында «Проблема разоружения в международном праве на современном этапе» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. Был дәрәжәне алғандан һуң, Малинин Ленинград дәүләт университетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһында уҡыта башлай. 1967 йылда шул уҡ Ленинград дәүләт университетында «Халыҡ-ара хоҡуҡта атом проблемалары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. Уның фәнни тикшеренеү эше донъя юриспруденцияһында был мәсьәләләргә ҡағышлы СССР-ҙа табылған яңылыҡ булып тора.
1978 йылда Малинин халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы мөдире профессор Роман Бобровты вазифаһында алмаштыра. Бынан тыш, 1963—1964 йылдарҙа Малинин юридик факультеттың деканы булып китә һәм ун йыл дауамында был эштә ҡала. 1984—1975 йылдарҙа профессор Малинин Ленинград дәүләт университетының беренсе проректоры вазифаһын башҡара. Бер нисә тапҡыр Ленинград халыҡ депутаттары ҡала советының (Ленсовет)депутаты була, бында законлылыҡты һәм йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса комиссия рәйесе вазифаһын биләй. 1980 йылдың октябрендә ул «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 1994 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1991) Рәсәйҙә Малининға күренекле ғалимдар өсөн Рәсәй Президенты булдырған Дәүләт ғилми стипендияһы бирелә. Бынан тыш, Малинин бер нисә Совет халыҡ-ара хоҡуҡ ассоциацияһының вице-президенты була, советтар (һуңыраҡ — Рәсәй халыҡ-ара хоҡуҡ ассоциацияһы).
Малинин шәхсән Бөтә донъя халыҡ-ара хоҡуҡ ассоциацияһы ағзаһы була; ул БМО-ға булышлыҡ итеү Рәсәй халыҡ-ара хоҡуҡ ассоциацияһының Санкт-Петербург бүлексәһе президенты була. Бынан тыш, «Российского ежегодника международного права» юридик журналының редакция коллегияһы составына инә, уның юридик журналы «Рәсәй халыҡ-ара хоҡуҡ ежегодник» журналының редколлегия ағзаһы була. Ленинград дәүләт университетының диссертация һәм фәнни-консультация советтарының ағзаһы була. 2006 йылдың 7 авгусында С. А. Малинин вафат була һәм Санкт-Петербургтың Смоленск зыяратында ерләнә. Малинин үлгәндән һуң, уның тол ҡатыны (профессорҙың васыятына ярашлы) Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетына Малининдың юриспруденция буйынса китапханаһын тапшыра.
Ғилми хеҙмәттәре
Сергей Малинин 120-нән ашыу (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 140-тан ашыу) ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы һәм авторҙашы; уның эштәре сит телдәргә тәржемә ителгән. 40 кандидатлыҡ һәм унға яҡын докторлыҡ диссертацияһының ғилми консультанты була. Халыҡ-ара хоҡуҡ белгесе, Ленинград (һуңынан Санкт-Петербург) халыҡ-ара хоҡуҡ мәктәбенә ингән төп белгестәрҙең береһе, халыҡ-ара ойошмаларҙың хоҡуҡи мәсьәләләре һәм статусы тәбиғәтен, норматив юридик акттарҙың, халыҡ-ара учреждениеларҙың, шулай уҡ БМО-ның, хоҡуҡи хәлен өйрәнеүсе.
Ибн Руста
Ибн Руста шулай уҡ Ибн Даста (Әбү Әли Әхмәт ибн Ғүмәр ибн Руста; IX быуат 2‑се яртыһы — X быуат башы) — ғәрәп сәйәхәтсеһе, географ.
Биографияһы
Яҡын һәм Урта Көнсығыш, Көнсығыш Европа буйлап сәйәхәт итә. «Китаб әл-әләғ ән-нәфисә» («Ҡиммәтле хазиналар китабы»; 903—927 йй.) хеҙмәте авторы. Көнсығыш Европа, Урта һәм Үҙәк Азия халыҡтарын, шул иҫәптән венгрҙарҙы (Боронғо венгрҙар), болғарҙарҙы, буртастарҙы, бәшнәктәрҙе, хазарҙарҙы тасуирлағанда Джейханиҙың, Ибн Хордадбехтың һ.б. һуңынан юғалған әҫәрҙәрен киң ҡуллана. Волга буйы Болғарының социаль—иҡтисади һәм мәҙәни үҫешен, башҡорт ҡәбиләләренең территорияһы таралыуы тураһында ентекләп яҙа.
Лев Толстой урамы (Красный Сулин)
Толстой урамы (Улица Толстого) — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге Красный Сулин районы Красный Сулин ҡала округының административ үҙәгендәге Красный Сулин ҡалаһының таусылар биҫтәһендәге урам. Бөйөк рус яҙыусыһы Лев Николаевич Толстой (1828—1910) хөрмәтенә аталған.
Тасуирлама
Толстой урамы Братская урамынан башланып, Парк һәм Павлова урамдарын киҫеп үтеп, Чкалов урамы киҫелешендә тамамлана. Глинка урамына параллель. Оҙонлоғо — 530 метр.
Урамдың почта индексы: 346356.
Урам граф, рус әҙәбиәтендә һәм рус фәлсәфәһендә киң билдәле, бар донъяға танылған яҙыусы, Севастополь оборонаһында ҡатнашыусы (1854—1855), мәғрифәтсе, публицист, дини-фәлсәфәүи фекерләүсе, «Толстовсылыҡ» тигән яңы ағым барлыҡҡа килтереүсе, 1873 йылдан Санкт-Петербург Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, һүҙ сәнғәтендә маҡтаулы академик (1900) Лев Николаевич Толстой хөрмәтенә аталған.
Зимовная (Тара ҡушылдығы)
Зимовная  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаһит
Шаһит — ниндәйҙер енәйәт, административ, гражданлыҡ йәки арбитраж эше буйынса мәғлүмәттәр биреү өсөн йәлеп ителгән шәхес. Ғәҙәттә «шаһит» төшөнсәһен судҡа саҡырылған кешегә ҡарата ҡулланалар, әммә уның мәғәнәһе киңерәк. Ул ниндәйҙер эш-хәлде күреп белгән һәм шуның буйынса мәғлүмәттәр бирергә әҙер кеше
Хөкөм эшендә
Шаһиттар гражданлыҡ, енәйәтте тикшереү, арбитраж һәм административ хоҡуҡ боҙоуҙар буйынса эш процесына йәлеп ителә һәм уларҙың хоҡуҡтары, бурыстары һәм яуаплылыҡтары ярашлы норматив-хоҡуҡи документтарҙа раҫланған. Шулай уҡ был документтарҙа балиғлыҡ йәшенә етмәгән үҫмерҙәрҙең шаһит булыуына ҡағылышлы статьялар ҙа бар.
Дини мәғәнәһе
Ғәрәп телендә шәһәҙәт (ғәр. شهادة, Şehadet — таныу, шаһитлыҡ) башҡортса «шаһитлыҡ» һүҙенә тап килә. Шәһәҙәт һүҙенең тамырында ғәрәп теленән башҡорт теленә лә килеп ингән «шаһит» һүҙе ята. Бер үк мәғәнәле төшөнсәнән килеп инһә лә, башҡорт телендә шаһит һәм шәһит һүҙҙәре мәғәнәһе буйынса айырыла. Шаһит — нимәнелер рәсми рәүештә дөрөҫләү өсөн эш-ваҡиғала ҡатнашҡан кеше, ә шәһит Аллаһ юлында яуҙа динен, ватанын, иманын, ғаиләһен яҡлап ҡорбан булыусыларға ҡарата ҡулланыла.
Гольцовка (Васькина ҡушылдығы)
Гольцовка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Васькина йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көҫәпҡол нефть ятҡылығы
Көҫәпҡол нефть ятҡылығы — 1934 йылда Көҫәпҡол ауылы янында асылған нефть ятҡылығы. Ауыл хәҙер Ишембай ҡалаһының бер биҫтәһе. Уралда Ишембай ятҡылығынан һуң табылған икенсе нефть ятҡылығы. Ул сафҡа индерелгәндән һуң, Башҡорт АССР-ы СССР-ҙа нефть сығарыу буйынса өсөнсө урынға сыға.
Был рифоген төрҙәге ятҡылыҡ, геология буйынса Урал алды регионы бөгөлөшө сиктәрендә һәм Һаҡмар-Арти ҡатламының ер аҫты рифоген массивтары төркөмөндә ята. Ишембай риф массивында.
Рентабеллеге түбән булыу сәбәпле 1944 йылда ябып, һаҡланыуға ҡуйылған. 1986 йылда яңынан нефть-газ ятҡылығы булараҡ эшкәртелә башлаған . Хәҙер «Ишембайнефть» «Башнефть-Добыча» ААЙ «Ишембайнефть» НГДУ-һы эшкәртә (ПАО «АНК „Башнефть“»).
Ятҡылыҡтың асылыу тарихы
Көҫәпҡол ауылы тирәһендә йәшәгән халыҡ «ер майын» (нефть) борондан уҡ ҡулланған. Уның менән күсәр майлағандар, һыҙлаған аяҡтарын «ер майына» тығып ултырып, дауаланғандар. 1770 йылда академик Иван Лепёхин етәкселегендәге Фәндәр академияһы экспедицияһы Башҡортостанға килә. Экспедиция Стәрлетамаҡтан алыҫ булмаған Көҫәпҡол ауылында ла була. Башҡорттар Лепехинға Көҫәпҡол ауылынан биш саҡрым алыҫлыҡта нефть сығанағын күрһәтә. Нефть ерҙән һарҡып сығып, Ағиҙелгә ағып төшкәнен Лепехин үҙ күҙҙәре менән күреп, был турала яҙып ҡалдырған: "« Был ерҙә беҙҙең ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙы ер соҡоған саҡта юлыҡҡан тау нефтенән торған инеш арттырҙы; беҙ бер аршинға яҡын тәрәнлектә уның сығанағына ла тиклем барып еттек. Был нефтте сирек аршиндан ҡалыныраҡ булған ташкүмер бүлеп сығара ине. Бер күренгән ташкүмер эҙе буйлап ҡаҙып, беҙ бер нисә урында ташкүмер таптыҡ, уларҙың ҡайһы берҙәре бер аршиндан артығыраҡ ҡалынлыҡта ине»"
Ятҡылыҡ бөгөн
Ҡаҙылма байлыҡтар (УВС): нефть, тәбиғи газ.
Ятҡылыҡҡа иң яҡын юлдар: Өфө-Ырымбур (7 км) автомагистрале һәм уға параллель рәүештә тимер юл үтә. Иң яҡын тимер юл станциялары — Ишембай һәм Салауат.
Орогидрография күҙлегенән ҡарағанда Көҫәпҡол ятҡылығы Ағиҙелдең һыубаҫар туғайында урынлашҡан. Ағиҙел уның көньяҡ- көнбайыш өлөшөн киҫеп үтә.
Башҡортостан ер аҫты байлыҡтары менән файҙаланыу агентлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, республика биләмәһендә ер аҫтында 300 млн т нефть барлығы иҫбатланған, 189 углеводородлы ятҡылыҡ бар, шуларҙың 154 нефть ятҡылығы, 7 нефть һәм газ ятҡылығы (Көҫәпҡол ятҡылығы ла бында инә) һәм 13 газ ятҡылығы. Уларҙың барыһында ла углеводородтар бик тәрәндә ята, улар һыу кимәле юғары (90 % тиклем) булыуы менән айырылып тора. Был ятҡылыҡтарҙың күбеһе 85 % эшкәртелгән, уларҙа сеймал әҙ ҡалған.
Тағы ла ҡарағыҙ
Ишембай
Көҫәпҡол (Ишембай)
Ишембайнефть
Әҙәбиәт
Лепёхин И. И. Продолжение Дневных записок путешествия доктора и Академии наук адъюнкта Ивана Лепёхина по разным провинциям Российского государства в 1770 году. Часть 2. —, 1772
Һылтанмалар
-Иван Иванович Лепёхин
-РОДИЛСЯ ПУТЕШЕСТВЕННИК, ЕСТЕСТВОИСПЫТАТЕЛЬ ИВАН ИВАНОВИЧ ЛЕПЁХИН
Убалы (Башҡортостан)
Убалы (Убалы ) — Башҡортостан Республикаһы Архангел районы Инйәр ауыл советының 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.
Тарихы
1952 йылдың 1 июнендә Убалы ҡасабаһы теркәлмәгән.
1969 йылдың 1 ғинуарында, 1972 йылдың 1 июлендә, 1981 йылдың 1 сентябрендә Убалы ҡасабаһы Инйәр ауыл советына инә, халыҡтың күпселеге - башҡорттар.
2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар: 4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарын бөтөрөргә:
2) Архангел районында
е) Инйәр ауыл советының Убалы ҡасабаһын
Географияһы
Ҡасаба Инйәр йылғаһы янында урманлы урында урынлашҡан була.
Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР ; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др. ; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493.
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 348-430. С.32
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин ; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327-387. С.30
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов ; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326-383. С.36
Аҡбауыр турғай
Аҡбауыр турғай (Вьюрок, йәки юрок) - Европала һәм Азияла йәшәгән, ата турғайҙарының төҫө йылтыр ҡара, аҡ һәм ҡыҙыл-көрән аралаш ала булған турғай.
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Яҙлы-йәйле йоплашып (парлашып), көҙлө-ҡышлы тупланып йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө, ҡорһағы, ҡанаттарының сите аҡ. Түшендә, яурындарында, ҡанаттарында нәҙек ҡыҙғылт һыҙыҡтар бар. Инә ҡош тоноғораҡ төҫтә. Алағанат турғайҙан ҡара башы, аҡ ҡорһағы менән айырыла. Тауышы киҫкен; «шжәәә», осҡанда «тк-тк-тк» тигән тауыштар сығара, һайрауы дауамлы: «кжжж». Ҡайынлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр, ағас һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана, йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ҡыш күбәйә төшә. Ағаста оялай. Көрән таплы 4—6 йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була.
Варежка (Атмисс ҡушылдығы)
Варежка  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атмисс йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тонхаузен
Тонхаузен (Thonhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Пономарёвка (Башҡортостан)
Пономаревка (Кулига, Иҫке Кулига) —Башҡортостан Республикаһының (Рәсәй) Бөрө ҡалаһы ҡала биләмәһендәге ауыл. 2004 йылдағы реформаға тиклем Бөрө районы Пономаревка ауыл Советының административ үҙәге була.
Тарихы
19 быуаттың беренсе яртыһында Бөрө өйәҙендә дәүләт крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалына. Халҡы игенселек менән шөғөлләнә.
«Өфө губернаһы. 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса торама пункттар исемлеге (СПб., 1877, 139 бит)» белешмәһе күрһәтеүенсә, Пономаревка ауылы (Иҫке Кулига) Бөрө тракты буйлап уң яҡта торған, бәләкәй сиркәүе, һыу тирмәне булған. Улус идараһы урынлашҡан, ул 1906 йылда ла теркәлгән.
2004 йылда Пономаревка ауыл Советы үҙәге булып тора.
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәрен үҙгәртеп ҡороу һәм сиктәрен үҙгәртеү тураһында» 125-З номерлы законы, 1 статья «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр», п. 105: "105. Бөрө районы Пономаревка ауыл Советының Пономаревка ауылын Бөрө ҡалаһы биләмәһе составына тапшырып, Бөрө районы Пономаревка ауыл Советының һәм Бөрө ҡалаһының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә."
Халҡы
1865 йылда 117 хужалыҡта 708 кеше йәшәгән. 1906—902 кеше; 1920—987; 1939—1456; 1959—1098; 1989—936; 2002—1651; 2010—1852 кеше.
Географияһы
Ямурҙа йылғаһы буйында урынлашҡан.
Инфраструктураһы
Кирбес заводы(ҡыҫҡаса кирзавод), инкубатор-ҡошсолоҡ станцияһы бар.
Балалар баҡсаһы бар.
1906 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, күн заводы, 3 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.
Билдәле кешеләре
Пономарёвка ауылы кешеләре араһында Пегишев Юрий Петрович (2.1.1939, БАССР-ҙың Бөрө районының Пономаревка ауылы, хәҙер Бөрө ҡалаһы составында, — 1.9.2005, Бөрө), Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Киләй-Ҡаҙаҡҡол
Киләй-Ҡаҙаҡҡол (Килей-Казаккулово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Казенное ауыл советы составына керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Киләй-Ҡаҙаҡҡол ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ялан-Ҡатай улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы башҡорттар ауыл халҡының 42 %-тын тәшкил итә.
Йондоҙло
Йондоҙло (Юлдузлы) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше. Почта индексы — 452722, ОКАТО коды — 80217804005.
Император хоҡуҡ белеме училищеһы
Император хоҡуҡ белеме училищеһы — Императорское училище правоведения — революцияға тиклемге Рәсәйҙең иң абруйлы юғары уҡыу йорттарының береһе.
Йондоҙло
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Император хоҡуҡ белеме училищеһы
Училище 1835 йылдың декабрендә асылған һәм 1840 йылда уҡ дәүләт хеҙмәтенә тәүге 14 чиновник әҙерләп сығарған. Училище асылғандан алып 1918 йыл башына тиклем Рәсәйҙең ижтимағи һәм мәҙәни тормошонда һиҙелерлек эҙ ҡалдырған 2000-дән ашыу профессионал әҙерләнгән.
Тарихы
1720 йылда дәүләт менән идара итеүгә белемле хеҙмәткәрҙәр йәлеп итеү зарурлығын аңлаған Пётр I «шляхтанан» да патент алып әҙерлек үткән кешеләрҙе эшкә ҡабул итергә бойора. Сенатта «ҡаҙна эштәре» — канцелярия эшен алып барыу өсөн мәктәп асыла. Сенат ҡарамағында «ҡаҙна эштәре» — канцелярия эшен алып барыу өсөн мәктәп асыла.
Шуға ҡарамаҫтан, 1763 йылда Екатерина II хөкүмәт учреждениеларына коллегия-юнкерҙарҙы уҡытыу ҡәнәғәтләнерлек түгел тип табып, был белем биреү системаһын үҙгәртергә һәм сенат мәктәбен ябырға мәжбүр булған.
1801 йылда, яңы император осоронда инде, ''генерал-прокурор А. Беклешов'' дворяндарҙы граждандар хеҙмәтенә әҙерләү тәртибен йәнә тәнҡитләп сыға. 1805 йылда Юстиция министрлығы тәҡдиме буйынса Александр I Юғары Хоҡуҡ белеме училищеһы булдырыуҙы раҫлай һәм уның директоры итеп хоҡуҡ белгесе, статский советник Г. А. Розенкампфты тәғәйенләй. 1806 йылда яңы училищела өс йыллыҡ курсҡа иҫәпләнгән дәрестәр башлана. Ләкин 1809 йылда тәүге сығарылыштан һуң уҡытыу ''М. Сперанский'' тарафынан туҡтатыла. 1812 йылда Г. А. Розенкампф уҡытыуҙы тергеҙергә тырыша, әммә башланған һуғыш быға ҡамасаулай, ә 1816 йылда училище бөтөрөлә.
1835—1917 йылдар осоронда
Рәсәй ҡануниәтен системалаштырыу буйынса эштәр тамамланғас, квалификациялы чиновниктар әҙерләү проблемаһы йәнә киҫкенләшә. Батшаның туғаны принц Пётр Ольденбургский инициативаһы буйынса һәм М. М. Сперанский ҡатнашлығында административ һәм суд эшмәкәрлеге өсөн юридик компетентлы кадрҙар тәрбиәләү маҡсатында 1835 йылдың 29 майында Николай I указы менән Юстиция министрлығы ҡарамағындағы яңы хоҡуҡ белеме биреү училищеһының уставы һәм штаттары раҫлана.
Училище попечителе итеп тәғәйенләнгән Пётр Георгиевич Ольденбургский уның өсөн И. Н. Неплюевтың вариҫтарынан 700 000 һумға Фонтанка йылғаһы буйында урынлашҡан 6-сы йортто һатып ала. Йорт архитекторҙар А. И. Мельников һәм В. П. Стасов тарафынан яңыртып төҙөлгән. Училище директоры итеп статский советник С. А. Пошман, инспектор — Царское Село лицейы профессоры Е. В. Врангель тәғәйенләнә. 1835 йылдың 7 декабрендә, тантаналы рәүештә асылғандан һуң ике көн үткәс, яңы училищела дәрестәр башлана.
Училище өҫтөнлөклө ябыҡ уҡыу йорто булған һәм статусы буйынса Село ауылы лицейы менән тигеҙләнгән. Унда дворяндарҙың 12-17 йәшлек 100 улы ҡабул ителгән. Училище түләүле булған, ләкин ҡаҙна ҡарамағында булған уҡыусылар өсөн түләү ҡаҙна иҫәбенә индерелгән.
Уҡыу ваҡыты тәүҙә 6 йылға билдәләнгән, әммә 1838 йылдан 7 йылға тиклем арттырылған һәм ике курсҡа: кесе — гимназияла (VII, VI, V һәм IV кластар) һәм өлкән — университет (III, II һәм I кластар) бүленгән. 1847 йылдан алып училищела әҙерләү кластары ойошторола (1856 йылдан — өс йәшлектәргә).
Директор һәм тәрбиәселәр училищела хәрби тиерлек дисциплина урынлаштырырға һәм ҡәтғи көн тәртибен үтәтергә тырыша.
XIX быуат аҙағында училищены аҫрау буйынса сығым йыл һайын 225 000 һум тәшкил иткән; шуларҙың 90 000-е казначействоларҙан ебәрелгән, ә ҡалған сумма тәрбиәләнеүселәрҙе аҫраған өсөн түләүҙәрҙән килгән. Мохтаж булғандарға һәм сығарылыш уҡыусыларына, шулай уҡ уларҙың ғаиләләренә матди ярҙам күрһәтеү өсөн 1885 йылда Правовед кассаһы уставы раҫланған.
Бөтә сығарылыш уҡыусылары ла Юстиция министрлығы учреждениеларында 6 йыл хеҙмәт итергә тейеш була. Мәктәпте тамамлағас, IX һәм X класс уҡыусылары (титуляр советник һәм коллегия секретары — штабс-капитанға һәм армия поручигына тап килгән) һәм күбеһенсә Юстиция министрлығына һәм Сенатҡа канцелярияға йүнәлтелгән; башҡалар уҡыуҙағы һөҙөмтәләренә ярашлы бүтән ергә ебәрелгән.
Александр III училищеның 50 йыллығы уңайынан рескриптында йәш дворяндарҙы суд өлкәһендә граждандар хеҙмәтенә әҙерләү буйынса эшмәкәрлекте билдәләгәндә артабан ошо йүнәлештә дауам итергә өндәй: «труды свои на благовоспитание русского юношества, утверждая питомцев своих в правилах веры, правды и доброй нравственности и в неизменной преданности Престолу и Отечеству».
Ошо йылдар эсендә Рәсәйҙең күп булмаған юридик уҡыу йорттары иҫәбенә ингән Хоҡуҡ белеме училищеһы 2000-дән ашыу юғары квалификациялы юрист әҙерләп сығарған.
1917 йылдан һуң
1917 йылдың 15 сентябрендә Император хоҡуҡ белеме училищеһы Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары менән Халыҡ мәғарифы министрлығына буйһондорола.
1918 йылдың 18 июнендә училище Халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарары менән бөтөрөлә, ә уның бинаһы Петроград агрономия институтына (ПАИ) тапшырыла.
Совет осоронда күп хоҡуҡ белгестәре репрессиялана (ҡара. Дело лицеистов).
2003 йылдан алып Хоҡуҡ белеме училищеһы бинаһында (Фонтанка яр буйы. 6 йорт) Ленинград өлкә суды урынлашҡан
Мундир төҫө
Училище тәрбиәләнеүселәре йәшел мундир һәм өс мөйөшлө эшләпә кейгән, өлкән кластарҙа шпага йөрөткән. Лаҡаптарға ярашлы, йәшел мундирҙың һары петлицаһы һәм обшлагы, ҡышҡыһын кейелгән пыжик (болан балаһы тиреһенән тегелгән) бүрек һары турғай (чиж) ҡауырһыны төҫтәрен хәтерләтеүе арҡаһында училище студенттарына «чижик-пыжик» ҡушаматы таҡҡандар
Тихенко Сергей Иванович
Тихенко Сергей Иванович (7 июнь 1896 йыл— 15 октябрь 1971 йыл) — украин совет ғалимы-криминалисы, юридик фәндәр докторы (1959), профессор (1960).
Биографияһы
Сергей Иванович Тихенко 1896 йылдың 7 июнендә (яңы стиль буйынса 19 июнендә) Рәсәй империяһы Әзербайжандың Шәмәхә районы Шәмәхә ҡалаһында Иван Андреевич Тихенко һәм уның ҡатыны Глафира  Григорьевна  ғаиләһендә тыуған.
Петроград гимназияһында уҡый. 1918 йылда Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тамамлай. Граждандар һуғышында ҡатнаша — Көнсығыш Себер ғәскәрҙәренең революцион-хәрби трибуналы тәфтишсеһе, һуңынан — Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлдар хәрби-транспорт трибуналы тәфтишсеһе булып эшләй.
1921 йылда Киев хәрби мәктәбендә педагогик эшмәкәрлеген башлай, унда хәрби ҡануниәтенән уҡыта. 1924 йылда Киев халыҡ хужалығы институтының юридик факультетында  (хәҙер Вадим Гетьман исемендәге Киев милли иҡтисад университеты) Тихенко совет  енәйәт хоҡуғы һәм криминалистика  мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Украина милиция мәктәбендә  (хәҙер  Украинаның Эске эштәр Милли академияһы) һәм Украин ССР-ы юстицияһы халыҡ комиссариатының бридик мәктәбендә эшләй. 1928 йылдан алып енәйәтселекте өйрәнеү буйынса Украина институты Киев филиалының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт секцияһы менән етәкселек итә. 1935 йылдан ғилми-суд экспертизаһының Киев институтында (хәҙер суд экспертизаларының Киев ғилми-тикшеренеү институты) эшләй, унда өлкән ғилми хеҙмәткәр, криминалистика бүлегенең мөдире һәм институтта Ғалимдар советының даими ағзаһы булып тора. Ошо уҡ осорҙа енәйәт хоҡуғының һәм юридик фәндәр буйынса Украина ғилми-тикшеренеү институтының енәйәт хоҡуғы һәм процесы секцияһының мөдир урынбаҫары булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Кавказ аръяғы фронты прокуратураһының хәрби тәфтишсе булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң ғилми-уҡытыу эшмәкәрлеген дауам итә. 1945 йылда «Судебно-графическая экспертиза рукописных текстов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1947 йылдан — Киев дәүләт университетының енәйәт хоҡуғы һәм криминалистика кафедраһы мөдире (хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты). 1947—1952 йылдарҙа Украина ССР-ы Юғары судының ағзаһы була. 1957—1960 йылдарҙа — Украина юстиция министрлығы ҡарамағындағы комиссия ағзаһы. 1960 йылда УССР Криминаль кодексын әҙерләү буйынса эш төркөмө составында була. 1959 йылда юридик фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Борьба с хищениями социалистической собственности, связанными с подлогом документов» темаһына диссертация яҡлай.
УССР Юғары суды ҡарамағында ғилми-консультация советының ағзаһы һәм Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығы ҡарамағында ғилми-техник советтың юридик фәндәре буйынса секцияның ағзаһы, шулай уҡ «Вестник Киевского университета»  фәнни йыйынтығының мәхәррире була.
Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968), «За оборону Кавказа» һәм «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
Хеҙмәттәре
Тихенко Сергей Ивановичтың ғилми тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — криминалистик экспертиза, суд-график экспертиза, суд яҙыу рәүешен өйрәнеү, урлашыуға ҡаршы көрәш проблемалары. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, уның төп эштәре иҫәбендә:
Өлфәт
Өлфәт — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Өлфәт исеме ғәрәп теленән дуҫлыҡ, мөхәббәт тигәнде аңлата.
Тосамы-Яга
Тосамы-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хой-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гольцовка (йылға)
Гольцовка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зыряновка (Имшагал ҡушылдығы)
Зыряновка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имшагал йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡбаш өйрәк
Ҡылыҡһырлама
Төбө йыуан күк төҫтәге суҡышлы өйрәк. Ерҙә бик ауыр йөрөй. Башы аҡ, түбәһендә генә ҡара тап бар. Арҡаһы һәм ҡабырғалары ваҡ ҡына ҡара һипкелле һорғолт ерән. Ҡанаттары күкһел йымылдаҡлы һоро. Муйынының аҫ яғы, түше ҡара һипкелле ерәнһыу көрән. Ҡорһағы арҡыры һыҙыҡлы һорғолт һары. Ҡойроғо ҡара. Ҡанаттарында көҙгөләре булмай. Күҙе сағыу һары. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы
Тауышы сыйылдаҡ: «сиррҡ-сиррҡ» йәки яңғырауыҡлы: «ҡа-ға-ға».
Йәшәү рәүеше
Үҫемлектәргә бай күлдәрҙә, яй ағымлы йылғаларҙа йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ҡамыштар араһында һыу өҫтөндә оялай. 2—6 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Зәйнәкәй
Зәйнәкәй (Зеникай) — Рәсәй Федерацияһының Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Казенное ауыл Советы керә. Ауылдың икенсе (ҡыҫҡартылмаған) атамаһы Зәйнәғәбдин
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составында була. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына индерелә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, ә үҙ сиратында был район 1943 йылда Ҡурған өлкәһе составына бирелә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.
Варма
Варма — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимов
Сәлимов — фамилия.
Александров Александр Васильевич
Александров Александр Васильевич (13 апрель 1883 йыл — 8 июль 1946 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР композиторы, хор дирижеры, хормейстер, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1937), сәнғәт фәндәре докторы (1940). Ике беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1942, 1946). Генерал-майор (1943).
Биографияһы
Александр Васильевич Александров (төп фамилияһы — Коптелев йәки Коптелов) 1883 йылдың 13 апрелендә Рәсәй империяһының Плахино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1890—1892 йылдарҙа земство мәктәбендә уҡый, ундағы хорҙа йырлай.
1891 йылда Санкт-Петербургҡа бара. Бында Ҡазан соборы хорында йырлай. 1898 йылда Санкт-Петербургтың Ҡазан сиркәү-мәхәллә мәктәбе курсын тамамлай.
1897 йылдан — Һарай (Придворный) йыр капеллаһы регент (дирижёрлыҡ) класс уҡыусыһы (хәҙерге М. И. Глинка исемендәге хор училищеһы), 1900 йылда уны тамамлай, регент дәрәжәһен ала. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң. Санкт-Петербург консерваторияһының А. К. Глазунов һәм А. К. Лядова композиция класына уҡырға инә. Ләкин 1902 йылда сәләмәтлеге һәм матди хәле насарланыу сәбәпле, уҡыуын туҡтатырға мәжбүр була Бологоеға китә, йәмиғ хор регенты, шулай уҡ тимер юл һәм техник училищеһының хор сәнғәте буйынса педагогы булып эшләй.
1906 йылдан — Тверь Спас-Преображенск йәмиғ архиерей хоры регенты булып эшләй. Шулай уҡ Тверь дини семинарияһында хор менән етәкселек итә. Был ваҡытта ул симфония һәм «Смерть и жизнь» симфоник поэмаһын яҙа.
1909 йылда Мәскәү консерваторияһында уҡыуын дауам итә, уны 1913 йылда С. Н. Василенконың композиция класында ҙур көмөш миҙал менән, ә 1916 йылда — У.Мазеттиҙың йыр класын тамамлай.
1913 йылдан ҡабаттан Тверь ҡалаһына ҡайта, унда оркестр, солистар һәм хор менән «Пиковая дама» (1913) операһын ҡуя, Евгений Онегин (1914) (икеһе лә П. И. Чайковский), Ш. Ф. Гуно «Фауст», М. И. Глинканың «Жизнь за царя» һәм А. С. Даргомыжскийҙың «Русалка» операларынан фрагменттар башҡара.
Спектаклдәрҙең режиссеры, дирижеры, хормейстеры һәм ҡайһы берҙә йырсыһы була. Өйҙәге музыкаль спектаклдәрҙең береһендә Ленский («Евгений Онегин») «Пиковая дама» ла Чекалинский партияһын башҡара. Тверь ҡалаһында музыка мәктәбен ойоштора һәм етәкселек итә (һуңыраҡ музыка мәктәбе итеп үҙгәртелә).
1918—1922 йылдарҙа — Христос Ҡотҡарыусы Ҡорамы регенты. 1919—1930 йылдарҙа — А. Н. Скрябин исемендәге техникумдың (хәҙерге Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге музыка академия училищеһы) музыкаль композиция һәм хор йыры уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта, 1919 йылдан — Беренсе дәүләт хорының 2-се төркөм етәксеһе ярҙамсыһы. 1921—1923 (1926—1930 йылдарҙа — дирижёр) — Дәүләт хор капеллаһы (хәҙ А. А. Юрлов исемендәге Рәсәй дәүләт академияһы хор капеллаһы), Камерный театрҙың хормейстеры (1922—1928), К. С. Станиславский исемендәге Дәүләт опера театры һәм Республикаһының халыҡ артисы И.Немирович-Данченко исемендәге Музыка театры (хәҙерге К. С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү академик музыкаль театры) консультаты. (1928—1930) (бөтәһе лә Мәскәүҙә).
1918 йылдан — сольфеджио, полифония, хор һәм дирижёрлыҡ оҫталығы уҡытыусыһы, 1926—1929 йылдарҙа — педагогия факультетында хор класы алып бара, 1932—1934 йылдарҙа — хор кафедраһы мөдире, 1940 йылдан — дирижёр-хор факультет хоры деканы, 1942 йылдан— Мәскәү консерваторияһының берләштерелгән дирижёрлыҡ-хор һәм музыка-педагогия факультеты деканы (1922 йылдан — профессор). Уның уҡыусылары: К.&nbsp;Б&nbsp;Птица, В.&nbsp;Г.&nbsp;Соколов, Д.&nbsp;Б&nbsp;Кабалевский, К.&nbsp;П.&nbsp;Кондрашин һ. б.
1928 йылда асылған хәрби-капельмейстерский класы инициаторы (М. В. Блажевич менән берлектә), Мәскәү хәрби консерваторияһы факультеты нигеҙе була (1935, 2006 йылдан — РФ Оборона министрлығының хәрби университетының Хәрби институты (хәрби дирижёрҙар), 1929—1936 йылдарҙа — хәрби факультет деканы урынбаҫары. 1928 йылдан — Ф. Н. Данилович һәм П. И. Ильин менән берлектә ойоштороусыһы һәм музыкаль етәксеһе, 1937 йылдан — М. Фрунзе исемендәге РККА Үҙәк Йорто Ҡыҙыл Армия Йыр ансамбле етәксеһе, художество етәксеһе һәм баш дирижёры (хәҙер — Рәсәй армияһының Александров исемендәге йыр һәм бейеү ансамбле), уның менән Советтар Союзын һәм ҡайһы бер сит илдәр: Чехословакия, Монголия, Финляндия, Польша, Франция, Канада, Ҡытай һ. б. урап сыға, 1937 йылда Париж да Бөтә донъя күргәҙмәһендә «Гран-при» яулай.
Бер үк ваҡытта, 1936 йылдан — Үҙәк концерт залының йыр һәм бейеү Ансамбленең художество етәксеһе, 1937 йылдан Мәскәү ҡала пионерҙар һәм октябряттар һарайының йыр һәм бейеү Ансамблен (хәҙер Локтев В. С. исемендәге йыр һәм бейеү Ансамбле) ойоштороу инициаторы һәм художество етәксеһе була.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, «Священная война» (1941 й., июнь), «В поход! поход!», « Несокрушимая и легендарная» һ. б. йырҙарын ижад итә. 1941 йылдың 26 июнендә Белоруссия вокзалында Ҡыҙыл байраҡлы ҡыҙылармеецтар йыр һәм бейеү ансамбле «Священная война» йырын тәүге тапҡыр башҡара.
1943 йылда үҙенең «Гимн партии большевиков» нигеҙендә мөһабәт көй (мелодия) тыуҙыра, ул 1944 йылдан рәсми рәүештә СССР гимны булып китә. Һүҙҙәрҙе Г. А. Аль-Регистан һәм С. В. Михалков яҙған, өлөшләтә И. В. Сталин үҙе төҙәткән. 2000 йылдан шул уҡ көйгә Рәсәй Федерацияһы гимны һалынған. СССР композиторҙар Союзы ағзаһы.
1946 йылдың 8 июлендә Берлинда 64 йәшендә ансамбль менән Европа буйлап гастролдәр ваҡытында йөрәк өйәнәгенән вафат була. 9 июлгә композиторҙың кәүҙәһен Мәскәүгә ҡайтаралар һәм 10 июлдә Новодевичье зыяратында ерләнә (участка No 3). .
Музыкаға индергән өлөшө
А. В. Александров үҙенең ансамблендә рус көнкүреше, опера, сиркәү һәм һалдат йырҙары традицияларын берләштереп, халыҡ-ара профессиональ сәхнәгә ватан хор сәнғәтен сығара. Солистар менән ир-ат полифоник хоры, симфоник һәм халыҡ музыка ҡоралдарынан торған ҡатнаш оркестр, ансамблдең балеты донъяла иң яҡшыларҙан һанала. Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә Александров коллективы өлгөһөндә бер нисә хәрби музыкаль-хореографик ансамблдәр булдырылған. Ул 81 үҙенсәлекле йырға музыка яҙа, төрлө ил халыҡтарының тиҫтәләгән йырҙарын һәм 70-тән ашыу рус халыҡ һәм революцион йырҙарын юғары кимәлдә эшкәртә.
Шихандар
Составы
Шихандарҙа, боронғо диңгеҙ хайуандарының ташҡа әйләнгән һөлдәләре. thumb| thumb| thumb|