cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәүәрәннәһер
Тарихы
Сыңғыҙхан Мәүәрәннәһергә 1219 йылда баҫып инә. 1227 йылда вафаты алдынан Үҙәк Азия ерҙәренең көнбайышын ул үҙенең икенсе улы  Сығатайға тапшыра,  Сығатай улусы  исеме аҫтында билдәле дәүләткә нигеҙ һалына. 1370 йылда был биләмәләрҙә Аҡһаҡ Тимер Туран дәүләтенә нигеҙ һалып, әмир булып китә. Уның заманында баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд булған был ил Азияла һуңғы тапҡыр ҡеүәтле Ислам дәүләте булып әүерелә. Аҡһаҡ Тимер йәйрәп ятҡан биләмәләре Гобиҙан Мәрмәр диңгеҙенә һәм Иртыштан тиклем Гангҡа тиклем йәйрәп ята, Сәмәрҡәнд мәғариф, сәнәғәт, фән һәм сәнғәт үҙәгенә әүерелә.
Пангея
Пангея (Πανγαῖα — «барлыҡ ер») — Ер шарындағы барлыҡ ҡоро ерҙе берләштергән, палеозой осороноң һуңында һәм мезозой осороноң башында булған суперконтинент. Исемен Альфред Вегенер тәҡдим иткән (нем. Alfred Lothar Wegener).
Пангея формалашҡан осорҙа, боронғо ҡитғалар бәрелешкән урындарҙа, тау системалары барлыҡҡа килгән. Уларҙың, Урал йәки Аппалачи кеүек ҡайһы берҙәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Был тауҙар сағыштырмаса йәш булған Европалаға Альп, Төньяҡ Америкалағы Кордильеры, Көньяҡ Америкалағы Анд, Азиялағы Гималайҙарҙан күпкә боронғораҡ. Миллиондарса йылдар буйы барған эрозия күреше Урал һәм Аппалачи тауҙарын емергән һәм тәбәнәйткән.
Пангея пермь осоронда барлыҡҡа килгән һәм юра осоронда ике континентҡа йырыла. Төньяҡтағы Лавразия һуңыраҡ Евразия һәм Төньяҡ Америкаға айырыла. Көньяҡтаға Гондвананан Африка, Көньяҡ Америка, Һиндостан һәм Антарктида бүленеп сыға.
Суперконтиненттар элегерәк тә булған, мәҫәлән Родиния 750 миллион йыл элек тарҡалған.
Ҡайһы бер фараздар буйынса ҡитғалар таға бер тапҡыр йыйылып Пангея Ультима исемле суперконтинент барлыҡҡа килтерәсәк.
Асыв-Вож (Рысь-Кедва ҡушылдығы)
Асыв-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рысь-Кедва йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғафури Зөһрә Камалетдин ҡыҙы
Ғафури (Насырова) Зөһрә Камалетдин ҡыҙы (1892 йыл — 1938 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың ҡатыны, алдынғы ҡарашлы ҡатын-ҡыҙ, уҡытыусы, тегенсе.
Биографияһы
Зөһрә Камалетдин ҡыҙы Насырова-Ғафури Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) Килем ауылында тыуып үҫкән. Ата-әсәһе байға тегенсе булып хеҙмәт иткән.
Алпауыт ҡатыны Суфия Тәвкилева-Йәнтүрина ҡурсалауы аҫтында заманаһына ҡарата бик һәйбәт белем һәм тәрбиә ала.
Зөһрә теремек, зирәк, яңғырауыҡ тауышлы, шаярып һөйләшергә яратҡан һәм ихлас аралаша белгән мөләйем кеше була.
Танышыуҙары
Мәжит Ғафури менән Зөһрә Камалетдин ҡыҙы 1909 йылда осраша.
Зөһрә Ғафуриға кейем тегә. Һәм шул ваҡытта танышалар. «…Етем үҫеп, үҙенең ҡул көсө менән тегеү тегеп, үҙен тәрбиә иткән эшсән был ҡыҙ шул замандың үҙенә күрә айыҡ фекерле һәм арыу ғына уҡыған кешеһе ине. Уның эшсән һәм шундай аңлы булыуы минең иғтибарымды йәлеп итте», тип яҙған Зөһрә тураһында иҫтәлектәрендә Мәжит Ғафури.
Мәжит Ғафуриҙың Мемориаль йорт-музейы фондында һаҡланған хатында: тигән юлдар бар.
1909 йылдың 16 авгусында улар өйләнешә.
Ғафуриҙар ғаиләһендәге мөнәсәбәттәр
Зөһрә шағирҙы ижадҡа илһамландыра, тормошонда лайыҡлы юлдашы була. Ул шағирҙың әҫәрҙәренең тәүге тыңлаусыһы була. Мәжит Ғафури уның менән үҙенең шатлығын һәм хәсрәтен бүлешә. Ғаилә тормошонда, шағирға яҙыу шарттарын тыуҙырыуҙа, иренең фекерҙәштәрен яғымлы мөғәмәлә менән ҡаршылау яғынан да ҡатыны Зөһрә Камалетдин ҡыҙы ифрат тырыш һәм аңлаусан була. Ул яҙыусының яҡын дуҫы, серҙәше, ышаныслы ярҙамсыһы.
Шағир Зариф Бәшири иҫтәлектәрендә бвна нимә тип яҙҙы:
Мәжит Ғафури ижадында ғына ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлап ҡалмай, тормошта ла Зөһрә ханымдың йәмәғәт эшмәкәрлеген хуплай. Сәйфи Ҡудаш хәтерләгәнсә, Өфөлә Февраль революцияһынан һуң төрлө митинг, йыйылыштар күбәйә. Йәйге Веденеевский (хәҙер — Луначарский) баҡсаһында башына аҡ ҡалфаҡ, өҫтөнә аҡ шәл ябынған Зөһрә Камалетдин ҡыҙы үҙенең сығышында йыйылышта ҡатын-ҡыҙҙар булмауы тураһында ризаһыҙлыҡ белдерә.
Зөһрә ханым йәки Ғафуриса әйткәндә, Зөһрәкәй, 1911 йылдан бирле халыҡ бәхете өсөн көрәшкә ҡушылған һәм полиция күҙәтеүе аҫтында йәшәүсе иренең барлыҡ хәүеф-көйөнөстәрен күреп, уға таяныс булып йәшәй. Һәм шағирҙың күп кенә әҫәрҙәре ҡатынына, музаһы Зөһрәгә, бағышланыуы осраҡлы түгел.
Ғафуриҙарҙың ике улы — Әнүәр (1910—1977) һәм Хәлит (1919—1935) тыуа. Зөһрә ханым балаларына өй шарттарында бынамын тигән башланғыс белем бирә.
Зөһрә Камалетдин ҡыҙы Ғафури-Насырова 1938 йылда вафат була. Мосолман зыяратында ерләнә.
Хеҙмәт юлы
Октябрь революцияһына тиклем Зөһрә Камалетдин ҡыҙы хәҙерге Благовар районындағы Ҡарғалы ауылында уҡытыусы булып эшләй, артабан меценат Мәрйәм Солтанова ҡыҙҙар гимназияһыда этика, тел һәм әҙәбиәт дәрестәрен уҡыта. Ғафури фонды архивында Зөһрәнең гимназист ҡыҙҙар араһында төшкән фотоһы һаҡлана.
1917 йылдың 20 майына тиклем ике класлы урыҫ-башҡорт мәктәбендә туған тел дәрестәре, 1919 йылда урыҫ мәктәбендә уҡыта, 1921 йылдың йәйенән политпросвет уны Ҡыҙылармеецтар мәктәбендә уҡытырға саҡыра.
Зөһрә Камалетдин ҡыҙы ире тере саҡта Мәжит Ғафуриҙың архивын системалаштыра һәм тәртиптә тота. Әммә башлаған эшен ахырын еткерә алмай.
Яратҡан шөғөлдәре
Зөһрә ханым оҫта ҡуллы ҡатын була. Кейем тегә, селтәр бәйләй, ҡайыу-сигеү эшен дә яҡшы белә.
Ваҡыт табып, заказ буйынса кейем тегә, һәм был ғаилә бюджетына һиҙелерлек файҙа килтерә. Зөһрә ханымдың «Зингер» машинаһы Гоголь урамындағы 28-се йортта урынлашҡан Мәжит Ғафури Мемориаль йорт-музейында һаҡлана.
Туғандары
Зөһрәнең өлкән апаһы Тәүфиҡә грамоталы була, ҡыҙҙарға белем бирә. Мәликә сауҙагәр Ғилметдин Кальметьевҡа тормошҡа сыға. Революциянан һуң Мәликәнең ике улы Төркиәгә китә. Ғилметдин тире-күн фабрикаһында ябай эшсе булып эшләй. Шишмә урамында йорт һала. Салауат Юлаев һәйкәлен ҡорғанда, уларҙың йорто алына, һәм Блюхер урамында фатир бирелә. Өлкән ҡыҙҙары Ташкентта тәржемәсе, кесеһе Фәриҙә бухгалтер булып эшләй. Зәкиә апаһы уҡытыусы була, революциянан һуң Ташкентҡа китә. Нуретдин ҡатыны Кәримә менән Гоголь урамында Ғафуриҙарға ҡаршы йортта йәшәй. Ул ябай эшсе була, йәшниктәр яһай. Зөһрәнең өлкән ағаһы Имаметдин Ташкентҡа китә, унда ҙур магазин ойоштора.
Хәтер
2007 йылдың 22 декабрендә Зөһрә ханымдың тыуған ауылы Килемдә 115 йәшен тантаналы билдәләгәндә, БДУ профессоры Сафуанов Суфиян Ғаяз улы «Ҙур шағирҙың ҡатыны булыу еңелме?» тип аталған сығышында Мәжит Ғафури ғүмерендә Зөһрә ханымдың ҙур роле һәм әһәмиәте тураһында һөйләне.
«М.Ғафури — БР 21-се быуат» мәҙәни фонды рәйесе Л. Камаева М. Ғафури менән Зөһрә ханым тормошоноң аҙ билдәле мәғлүмәте менән таныштырҙы. Уларҙың балалары һәм ейәндәре хаҡында һөйләне.
Улдары Әнүәр Ғафуров Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, хәрби наградаға эйә була. СССР Журналистар союзы ағзаһы, радио һәм телевидениела әүҙем хеҙмәт итә.
Ейәне Рәиф Әнүәр улы Ғафури — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, техник фәндәре докторы, профессор. Астрофизика өлкәһендә эшләй. Икенсе ейәне Хәлит Әнүәр улы — профессиональ массажист һәм балалар өсөн шиғырҙар һәм хикәйәләр авторы.
2012 йылдың 31 ғинуарында Башҡортостан йәмәғәтселеге Мәжит Ғафуриҙың тормош иптәше Зөһрә ханым Камалетдин ҡыҙының 120 йәше билдәләнде.
Был сара үҙенә ҡарата уникаль — уны Башҡортостан халыҡтарының Дуҫлыҡ йорто ярҙамында, Мәжит Ғафури исемендәге төбәк-ара мәҙәниәт фонды, Башҡортостан татарҙары Тарихи-мәҙәни үҙәге һәм Бүздәк районы администрацияһы ойошторҙо.
Мәжит Ғафури лайыҡ булған тарихи баһаға, әлбиттә, уның музаһы һәм йондоҙо Зөһрә ханым да лайыҡ.
Ғафури династияһын Халыҡ шағирының бүләһе, Хәлиттең улы — Мирсәйет дауам итә.
Король һарайы
Король һарайы (Zamek Królewski w Warszawie) — Польшаның Варшава ҡалаһындағы тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы,  Милли мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Дәүләт музейҙары реестрына индерелгән.
Тарих
Польша короллеге һәм Лөйөк Литва кенәзе король Сигизмунд Ваза 1598-1618 йылда төҙөгән һарай. Һарай урта быуаттарҙағы Мазовея кенәздәренең һарайы урынында төҙөлгән. Һарай өсөн яһалма ҡалҡыулыҡ булдырыла һәм уның өҫтөндә биш мөйөшлө, 60 метр бйеклектәге манаралы һарай төҙөлгән. Ҡайһы бер фараздар буйынса, һарай Смоленск фортификация ҡоролмаларына оҡшатып эшләнгән.
Замок талауға дусар ваҡытында һөжүм швед XVII быуаттың уртаһындағы Төньяҡ һуғыш ы нда замокты шведтар талай. Ян Собеский, һәм III Август ремонт эштәрен финанслауға ҡарамаҫтан, төҙөлөш масштаблы рәүештә һуңғы король Станислав Август Понятовской тарафынан яңыртыла. Уның инициативаһы буйынса Висла буйлап классицизм  стилендә төҙөлгән заманса яңы ҡанат  төҙөлә,  ә иҫке замок эргәһендә булған ҡоролмалар янында королдең яңы китапхана корпусы барлыҡҡа килә, ул замокты барокко стилендә төҙөлгән "билбау тимере аҫтындағы һарай" менән тоташтырып тора.
24 мая Король һарайының Сенаторҙар залында Николай I Польша батшалығының тәхетенә ултыртыу поляк батшалығы була.
Һуғыштан һуң һарай 1971 йылға тиклем буш тора. 1971 йылда Польша сеймы һарай бинаһын тергеҙеү буйынса хөкүмәт ҡарарҙары ҡабул итә, һарай элекке фотоһүрәттәр буйынса тергеҙелә. 1988 йылға тиклем тергеҙеү эштәре дауам итә. Аркада Кубицкий Аркадалары файҙаланыуға 2009 йылда тапшырыла.
Хәҙер һарайҙа музей тора, унда Рембрандтың (Ученый за пюпитром и Девушка в картинной раме) һәм Матейконың («Стефан Баторий под Псковом]») картиналарын, шулай уҡ Беллоттоның иҫке Варшава күренештәре төшөрөлгән картиналарҙы күрергә мөмкин. Көн һайын, 11:15 сәғәттә Король һарайы башняһы араһында торбала уйнаусы сигнал бирә: был ваҡытта Бөйөк Ватан һуғышы барышында Варшаваны бомбаға тотҡанда сәғәт туҡтап ҡалған була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Яхля
Яхля — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының уң ярына тамағынан 457 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡортлокүл
Ҡортлокүл (Куртлыкуль) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 410 кеше. Почта индексы — 452393, ОКАТО коды — 80234844001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы Михайловка (Фёдоровка районы)
Яңы Михайловка (Новомихайловка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 453282, ОКАТО коды — 80254825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Атлас (Корть-Ю ҡушылдығы)
Атлас  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корть-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һеркә
thumb|Ҡайһы бер үҫемлектәр һеркәләре: көнбағыштыҡы ([[Helianthus annuus), үрмәгөлдөкө (ипомея) (Ipomoea purpurea), сидальцея һеркәһе (Sidalcea malviflora), алтынһыу лилиә (Lilium auratum), ҡыуаҡлы энотераныҡы (Oenothera fruticosa) һәм клещевина (Ricinus communis)]] thumb|сәскәне[[һеркәләндереү |]] 250px|thumb| Ацетокармин менән буялған алма һеркәһе, микроскоп аша ҡарағанда
Һеркә, һеркәлек —орлоҡло үҫемлектәрҙең (яланғас орлоҡлолар һәм ябыҡ орлоҡлоларҙың) саң кеүек ваҡ ҡына һеркә  бөртөктәренең йыйылмаһы ( аталыҡ орлоғо  ). Һеркә бөртөгө гаметофит булараҡ ир енесе вәкиле булып тора. Ул орлоҡ бөрөһөндәге ҡатын-ҡыҙ енесендәге гемотафитты аталандыра.
Әмиров
Әмиров — фамилия.
Ҡоро Кәмәлек
Ҡоро Кәмәлек — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сестра йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы
Фәтхей Әхмәҙей улы Әхмәҙуллин (Фәтхи Әхмәт улы Әхмәҙуллин, 1895—1938) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы (Фәтхи Әхмәт улы) 1895 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Абрай улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы) Ибраһим ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
Ҡазан ҡалаһының «Ҡасимиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1913 йылдан Өфөлә гәзит редакцияһында экспедитор-конторщик булып эшләй.
1915 йылда Беренсе донъя һуғышы фронтына ебәрелә, Себер яғына йүнәлгәндә юлда ҡаса. Ләкин Омск ҡалаһында тотола һәм 37-се Себер запас пехота полкында хеҙмәт итергә ҡалдырала. 1917 йылда РСДРП (б) сафына инә. 1917 йылдың мартында уны Өфө ҡалаһындағы 144-се запас пехота полкына күсерәлә һәм һуңыраҡ бында эшсе һәм һалдат депутаттарының Өфө губерна Советы янындағы Мосолман һалдаттары бюроһына ағза итеп һайлана. 1917 йылдың авгусынан Баһауетдин Нуриманов менән бергә РСДРП(б)-ның Өфө Комитеты янындағы татар-башҡорт төркөмөнөң матбуғат органы булған «Алға» гәзитен баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә.
Башҡорт мәркәз шураһы иғлан иткән Башҡортостан территориаль автономияһын хуплай. 1917 йылдың 8–20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында ҡатнаша. Башҡорт йәштәренең «Тулҡын» ойошмаһының башҡарма комитетына ағза итеп һайлана.
1918 йылдың ғинуарында Башҡортостан автномияһы делегацияһы вәкилдәренең береһе булараҡ, төрки-татарҙарҙың Милли мәжлесе йыйылышында ҡатнаша. Һуңыраҡ Башҡорт Хөкүмәтенең Өфө губернаһы буйынса комиссар итеп һайлана. Артабан Өфө губерна Советының татар-башҡорт комиссариатында башҡорт эштәре буйынса комиссар итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың июнендә комиссариатта эшләгән башҡорт эшмәкәрҙәре менән Татар-Башҡорт республикаһы яҡлылар араһында мөнәсәбәт ныҡ ҡырҡыулаша, тиҙҙән Әхмәҙуллинды Шәриф Манатов һәм Таһир Имаҡов менән бергә төрмәгә ябалар. 1918 йылдың 4 июлендә Чехословак корпусы ғәскәрҙәре Өфөнө алғас, Ф. Әхмәҙуллинды төрмәнән сығаралар.
1919 йылда Һамар ҡалаһында Көнсығыш фронттың Көньяҡ төркөмө Реввоенсоветы янындағы Башревком вәкиле Муллайән Халиҡовтың сәйәси эштәр буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, башҡорт ғәскәрҙәрен ойоштороу эшендә ҡатнаша. 1919 йылдың көҙөндә башҡорт ғәскәрҙәре составында Петроградҡа ебәрелә. Бында «Салауат» гәзитен сығарыуҙа ҡатнаша, башҡорт һалдаттары өсөн сәйәси курстар ойоштора. Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө эштәре буйынса уполномоченныйҙар революцион советы рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1920 йылдың 27 майында көнө Әхмәҙуллин тантаналы рәүештә Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһының өс полкына тапшыра.
1937 йылдың 4 авгусында «милли-буржуаз хәрәкәттә ҡатнашыуҙа» ғәйепләнеп ҡулға алына. 1938 йылдың 10 июлендә атыла. 1957 йылдың авгусында аҡлана.
Абыҙгилдина Венера Хәмит ҡыҙы
Абыҙгилдина Венера Хәмит ҡыҙы (18 март 1939 йыл, Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙерге Ишембай) Йәнырыҫ ауылы — 5 май 2006 йыл, Өфө ҡалаһы) — табип-офтальмолог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981).
Биографияһы
1964 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Өфөлә 18-се ҡала больницаһында участка терапевты,1966 йылдан 10-сы ҡала больницаһында окулист булып эшләй.
1970 йылдан башлап, Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институтында эшләй. 1974 йылдан- глаукома кабинеты мөдире, шул уҡ саҡта Башҡорт АССР-ы һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш глаукоматологы  вазифаларында эшләй. Венера Хәмит ҡыҙы республика табиптары менән берлектә глаукома сирен киҫәтеү, уны башланған осорҙа диагнозлап, кешеләрҙең күреү һәләтен һаҡлап ҡалыу өсөн көрәшә.
1987-1998 йылдарҙа консультация- поликлиника бүлеге мөдире.
Ғаиләһе
Тормош иптәше Юнир Миңлеғәли улы Абыҙгилдин -профессор, техник фәндәр докторы, 1986- 2004 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть-техник университет проректоры. Улы- Айрат Юнир улы Абыҙгилдин, техник фәндәр докторы, Өфө дәүләт нефть-техник университетының инженерлыҡ графика кафедраһы мөдире.
Айыт ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Айыт ауыл Советы — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы муниципаль берәмек.
Агальцов Филипп Александрович
Агальцов Филипп Александрович (8 ғинуар 1900 йыл — 29 июнь 1980 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (28.04.1962), Польша Халыҡ Ғәскәрҙәре бригадаһы генералы. Советтар Союзы Геройы (21 февраль 1978 йыл).
Айыт ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з, 2006 йылдың 21 июнендә сыҡҡан 329-з һәм 2006 йылдың 404-з һанлы закондарына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Агальцов Филипп Александрович
Биографияһы
Филипп Александрович Агальцов 1900 йылдың 8 (20) ғинуарында Тула губернаһы Ефремов өйәҙе Солдатское ауылында (Тула өлкәһе Ефремов районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Граждандар һуғышы
1919 йылдың июлендә РККА сафына саҡырыла һәм 1-се айырым Коммунистик батальонға пулеметсы итеп ебәрелә. Шул уҡ йылда РКП(б)ға алына. 1920 йылдың июлендә 487-се уҡсылар полкы (Көнбайыш фронт, 24-се уҡсылар дивизияһы) пулемет отделениеһы командиры итеп тәғәйенләнә. Польша армияһына, шулай уҡ атаман С. Петлюра һәм генерал С. Н. Булак-Балахович ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Һуғыштар араһында
1923 йылдың ғинуарында 24-се уҡсылар дивизияһының 72-се уҡсылар полкының рота политругы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың майында Киев хәрби-сәйәси мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны тамамлағандан һуң, 1925 йылдың июленән полк мәктәбе политругы, Украина хәрби округының Конотопта дислокацияланған 7-се уҡсылар дивизияһының 7-се артиллерия полкының партия бюроһы секретары вазифаларында хеҙмәт итә.
Бадьвож (Шер-Вож ҡушылдығы)
Бадьвож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шер-Вож йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александровка (Кондома ҡушылдығы)
Александровка  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡоро Ҡамышлык
Сухой Ҡалыш лак — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камелик йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петр казармалары (Таганрог)
Петр казармалары — Троицк ҡәлғәһенең «дөйөм ғәскәри ячейкаһының» Таганрогта беҙҙең көндәргә тиклем һҙаҡланып ҡалған XVIII быуат аҙағындағы төҙөлөш һәйкәле өлөшө. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.
Тарихы
1803 йылдың 7 декабрендә Таганрогҡа Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән (буласаҡ Дондағы Ростов) гарнизондың бер батальоны күсерелә. Бында ике батальонлы Таганрог полкы ойоштороу өсөн яңы казармалар төҙөлә башлай. Элекке Троицк ҡәлғәһе тиҫтәләрсә «өлгөлө» һалдат казармалары ячейкаһына эйә була. Һәр ячейка һалдат казармаһынан, офицерҙар залынан һәм аш-һау бүлмәһенән тора. Ячейкалар периметр буйынса 51,3 х 68,4 метрҙа урынлаша һәм ике метрға еткән ҡойма менән уратыла.
Музей
1998 йылда казарма бинаһына Таганрог тарихи-архитектура ҡурсаулығы һәм казактар хужа була. Унда реставрация эштәренән һуң « Троицк ҡәлғәһе казармалары» музейын асыу күҙаллана. Музей комплексы составына һалдат казармаһы, офицерҙар йорто, аш-һыу бүлмәһе, дары мөгәрәбе һәм ҡойо инергә тейеш була.
2007 йылда ҡала хакимиәтегдә Ғәскәр ячейкалары биналарында «Диңгеҙ даны музейын» ойоштороу идеяһы буйынса фекер алышына. Ләкин унан баш тарталар, сөнки ул «Ростов өлкәһенең Мәҙәниәт министрлығында хуплау тапмай».
2012 йыл дың ғинуарында Таганрог муниципалитеты «Петр казармалары» музей-ял үҙәге булдырырға һәм уны буласаҡ Фаина Раневская музейы һәм Александр Беренсенең мемориаль бүлмәһе менән берләштерергә ҡарар итә. Был боронғо симбиоз «Таганрог музей комплексы» тип аталасаҡ. 2012 йылда музей комплексын реставрациялау өсөн проект-смета документтарына биш миллион һум бүлеү планлаштарыла, тағы ла дүрт миллион — экспозицияға һәм йыһаздарға.
Милтон Кинс Донс
«Милтон Кинс Донс» (Milton Keynes Dons FC; ) — Бакингемшир графлығының Милтон-Кинстағы профессиональ футбол клубы. Клубтың төҫтәре — аҡ-ҡыҙыл-ҡара. 2004/05 миҙгелендә Портимао кубогын яулаусы.
Тарих
2004 йылдың 21 июнендә клуб хәҙерге исеме аҫтында билдәле була. Ул «Уимблдон» ФК-ы Милтон-Кинсҡа күскәндән һуң туғыҙ ай үткәс, ошо исемде үҙенә ала. «Милтон Кинс Донс» — "Уимблдон"дың формаль дауам итеүсеһе, әммә Уимблдон бойондороҡһоҙ көйәрмәндәр ассоциацияһы (WISA) менән һөйләшеүҙәрҙән һуң һуң, инглиз футбол федерацияһы көйәрмәндәренең хуплауы менән, «Уимблдон» клубының бөтә трофейҙарын Мертон районына («Уимблдон» клубының нигеҙләнгән урынына) кире ҡайтаралар һәм был ойошмаларҙың үҙ-ара килешеүе һөҙөмтәһендә 2004 йылдағы ҡаҙаныштарҙы һәм унан һуңғыларын үҙ ҡаҙаныштары итеп һанайҙар.
Уйынға килеп йөрөү
Өйҙәге матчтарҙа иң күп һанлы йөрөү: 28 127 тамашасы (Челси клубына ҡаршы уйында, Англия кубогының дүртенсе раунды), 31 ғинуар 2016 (Стэдиум МК)
Хулуси Бехчет
Биографияһы
Хулуси Бехчет 1889 йылдың 20 февралендә Истанбулда тыуа. 1990 йылда Истанбулдағы Гүлхана Медицина академияһын тамамлай һәм академия ҡарамағындағы дерматология клиникаһында эшләй башлай. 1914 йылдың июлендә Кыркларели хәрби госпиталенә тәғәйенләнеш ала, баш табип урынбаҫары итеп ҡуйыла. Беренсе донъя һуғышы  ваҡытында  Әдирнә хәрби госпиталендә дерматолог булып эшләй,  һуғыш аҙағында,  1918 йылдың авгусынан,  Будапештта  һәм Берлиндағы   Шарите клиникаһында эшләй. Ғосман империяһына 1919 йылдың октябрендә ҡайта.
Бер ни тиклем үҙенең клиникаһында эшләгәндән һуң, 1923 йылда Бехчет енси юл менән тапшырылыусы ауырыуҙарҙы дауалауҙа махсуслашҡан Хаскөй дауаханаһына баш табип итеп тәғәйенләнә; алты айҙан Гураб дауаханаһы дерматология клиникаһына өлкән табип итеп ҡуйыла. 1933 йылда үткәрелгән университет реформаһынан һуң,  дерматология һәм сифилис кафедраһы профессоры итеп тәғәйенләнә. Байтаҡ йылдар үткәс (1947 йылда Женевалағы медицина конгресында) «Бехчет ауырыуы»  тигән атама аласаҡ  ауырыу өҫтөндәге эшенә бәйле билдәлелек ала. 1939 йылда Истанбул университетының медицина факультеты профессоры була; 1948 йылдың 8 мартында вафат була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Логинов Евгений Фёдорович
Логинов Евгений Фёдорович (10 (23) октябрь 1907 йыл — 7 октябрь 1970 йыл) — хәрби эшмәкәр, авиация маршалы (1967), СССР-ҙың атҡаҙанған осоусыһы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1967—1970). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1966—1970).
Биографияһы
Евгений Фёдорович Логинов 1907 йылдың 10 (23) октябрендә Гельсингфорс ҡалаһында (хәҙер Хельсинки) тыуа.
Ҡыҙыл Армияла 1926 йылдың февраленән. Шул уҡ йылда — Ленинградта Осоусыларҙың хәрби-теоретик мәктәбен, 1928 йылда Борисоглебскиҙа Осоусыларҙың хәрби мәктәбен тамамлай. Хеҙмәтен Ленинград хәрби округының 1-се авиация бригадаһы 58-се авиаэскадрильяһында башлай, кесе летчик, өлкән осоусы, звено командиры була. 1931 йылдың майынан — Ленинград хәрби округы Хәрби-Һауа көстәренең 3-сө авиация бригадаһы 57-се авиаэскадрилья карабы командиры. 1931 йылдың июненән — Балтик диңгеҙенең Диңгеҙ көстәренең 87-се айырым авиация отряды инструкторы һәм командиры. 1932 йылдың октябренән — Мәскәү хәрби округы Хәрби-Һауа көстәренең 28-се авиабригадаһы 112-се эскадрильяһы авиаотрядының командиры, 1938 йылдың апреленән — ошо эскадрилья командиры. 1938 йылдың сентябренән — 1-се Айырым Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ көнсығыш армияһы Хәрби-Һауа көстәренең 5-се авиация бригадаһының осоу техникаһы буйынса инспекторы, 1938 йылдың ноябренән — ошо авиабригада командиры ярҙамсыһы. 1940 йылдың сентябренән — Ивановола РККА ВВС-ының 2-се юғары хәрби штурмандар мәктәбе начальнигы ярҙамсыһы. 1941 йылдың авгусынан 1945 йылға тиклем немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һуғыша.
Аллилуев Сергей Яковлевич
Биографияһы
Сергей Яковлевич Аллилуев 1866 йылдың 7 октябрендә Воронеж губернаһының Рамонье ауылында тыуған. Атаһы Яков Трофимович (1841—1907), әсәһе Марфа Прокофиевна (1841—1928). Атаһы — күсер, ә әсәһе байҙарға хеҙмәт итә. Сергей Яковлевич Аллилуевтың ейәнсәре Светлана Аллилуева, ул яртылаш сиған булған, тип раҫлай. Атаһының вафатынан һуң әсәһе ҡулында биш бала ҡала. 12 йәшендә Сергей эшкә ялланырға мәжбүр була.
1890 йылдың авгусында Аллилуев бер иптәше менән Владикавказға юллана, унан Хәрби-Грузин юлы буйлап улар Тифлисҡа тиклем барып етәләр, унда Аллилуев тимер юлдары оҫтаханаһына эшкә төшә һәм шунда уҡ Алексей Пешков (Максим Горький) менән таныша.
1896 йылдың июлендә Аллилуев оҫтахананан китә һәм Михайлово станцияһы (хәҙер Хашури) депоһына машинист ярҙамсыһы булып урынлаша.
1899 йылдың яҙында малярия ауырыуы арҡаһында Михайловоны ҡалдырырға мәжбүр була һәм ғаиләһе менән бергә Екатеринослав ҡалаһына күсә, унда ул Г. И. Петровский менән таныша. 1899 йылдың декабрендә Аллилуевтар Тифлисҡа әйләнеп ҡайта. 1900 йылғы маевкала ҡатнаша.
Революцион эшмәкәрлеге өсөн 1903 йылда уға Кавказда йәшәү тыйылғанға күрә, ул — Ростовта, һуңынан (1907—1908) Санкт-Петербургта йәшәй. Ирина Гогуа раҫлауынса, Л. Б. Красин уны Петербургта подстанция начальнигы итеп урынлаштыра.
Уның 10-сы Рождественская урамындағы 17-а фатирын даими рәүештә большевиктар конспиратив осрашыуҙар өсөн ҡуллана. 1917 йылдың февраль ваҡиғаларынан һуң Сталин Турухан һөргөнән ҡайта һәм С. Я. Аллилуевтың фатирында йәшәй. Ошо уҡ фатирҙа 1917 йылдың июлендә күпмелер ваҡыт Ленин да йәшеренә.
1938 йылда фатирҙа музей ойошторола һәм ул «И. В. Сталиндың музей-фатиры» тип исемләнә башлай. Сталин культы фашланғандан һуң «В. И. Лениндың музей-фатиры» тип үҙгәртелә. Хәҙер бында «Аллилуевтар музей-фатиры».
Граждандар һуғышы йылдарында С. Я Аллилуев Украина һәм Ҡырымда йәшерен эш алып бара.
Революциянан һуң электрлаштырыу өлкәһендә эшләй, Шатура ГЭС-ын төҙөй, "Ленэнерго"ла эшләй.
С. Я. Аллилуев 1945 йылда Мәскәүҙә ашҡаҙан яман шешенән вафат була.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Федоренко Ольга Евгеньевна (1877—1951).
Ҡуянсы
Ҡуянсы (Куянчи) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452364, ОКАТО коды — 80234864004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Амзас (Мундыбаш ҡушылдығы)
Амзас  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мундыбаш йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дивизия
Корпус, армия, фронт, флот һ.б. формированиелар составында, шулай уҡ үҙ аллы тәртиптә һуғыш (хәрби хәрәкәттәр) алып бара ала.
Командование, составы һәм һаны
Дивизияны дивизия командиры вазифаһындағы офицер етәкләй.
Дивизияның штат структураһы ҡораллы көстәр һәм ғәскәр төрөнә ҡарап айырыла. Ҡоро ер ғәскәрҙәрендә ул дивизия идаралығынан, бер нисә полктан йәки бригадаларҙан, айырым батальондарҙан, дивизиондарҙан, роталарҙан һәм хәрби, тыл тәьминәте батареяларынан тора. Хәрби-һауа көстәрендә дивизия эскадраларҙан һәм ҡанаттарҙан тороуы мөмкин. Хәрби-диңгеҙ флотында дивизия составына караптар йәки караптар бригадалары һәм караптар дивизиондары инә.
Дивизияла төрлө тарихи осорҙарҙа полктар (бригадалар) һаны 2-нән алып (пехота һәм авиация дивизиялары) 11—12 полкҡа тиклем (Бөйөк Британияның кавалерия дивизияларында һәм СССР-ҙың стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре) тирбәлә.
Дивизия составының иҫәбе уның тибына һәм тарихи осорға бәйле. Түбәндәтөрлө тарихи осорҙарҙа төрлө дәүләттәрҙең йәйелдерелгән дивизиялары һаны (һуғыш ваҡыты штаты буйынса) күрһәтелә   :
Ҡораллы көстәрҙә дивизияларҙың урыны
Дивизия ойошмаһы — ғәскәрҙәр төрөндә йәки ҡораллы көстәр формаһында формирование структураһы һәм ойоштороу структураһы, уның нигеҙен дивизиялар тәшкил итә.
Хәҙерге этапта төрлө дәүләттәрҙең ҡораллы көстәренең ҡоро ер ғәскәрҙәрендә ғәскәрҙәрҙе ойоштороуҙың ике төрө осрай: ғәскәрҙәрҙе бригадаға ойоштороу (ғәскәрҙәрҙең нигеҙе айырым бригадаларҙан тора) һәм ғәскәрҙәрҙе дивизияға ойоштороу. Дивизия ойошмаһы күпселек дәүләттәрҙә өҫтөнлөк итә.
Махсус ғәскәрҙәрҙә дивизиялар булдырыуҙа берҙән-бер осраҡ СССР Ҡораллы Көстәре тарихында була, ул ваҡытта юл ғәскәрҙәре составында 1945 йылдан 1956 йылға тиклем ғәмәлдә булған Махсус юл-төҙөлөш корпусына берләштерелгән 5 юл-төҙөлөш дивизияһы ойошторола.
Дивизиялар менән сағыштырғанда бригадаларҙың өҫтөнлөгө — юғары маневрлы булыуы. Хәрби составтың төрлөлөгө һәм үҙаллылығы бригадаға ҡыҫҡа ваҡыт эсендә хәрби тәртипте ҡайтанан үҙгәртеп ҡороу, фронт һәм тәрәнлек буйынса оператив йүнәлештә яңынан төркөмләнеү мөмкинлеген бирә. Оператив-тактик үҙаллылыҡ бригадаларға төп көстәрҙән айырым, тарҡау йүнәлештәрҙә оҙаҡ хәрәкәт итергә мөмкинлеге бирә.
Шуның менән бергә ҡайһы бер хәрби эксперттар бригада ойошмаһы күләмле хәрби хәрәкәттәр өсөн маҡсатҡа ярашлы түгел, улар өсөн дивизия нығыраҡ ҡулайлаштырылған, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта улар ҙур булмаған ҡораллы конфликттар өсөн бригадаларҙы файҙаланыу дивизияларҙы файҙаланыуға ҡарағанда файҙалыраҡ булыуын да инҡар итмәй.
90-сы йылдарҙа элекке СССР илдәрендә, дөйөм иҡтисади көрсөк һәм ҡораллы көстәрҙе финанслауҙың кәмеүе, шулай уҡ уларҙы ҡыҫҡартыу менән бәйле, ғәскәрҙәрҙең дивизия ойошмаһынан бригадаға күсеү процесы бара. Шулай итеп, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәрендә ғәскәрҙәрҙең дивизион ойошмаһы стратегик ракета ғәскәрҙәрендә һәм өлөшләтә Һауа-десант ғәскәрҙәрендә генә һаҡланып ҡала. Хәҙерге этапта элекке СССР-ҙың бөтә дәүләттәрендә ҡоро ер ғәскәрҙәренең нигеҙен айырым бригадалар (мотоуҡсылар, механизацияланған, артиллерия, танк, десант-штурм) тәшкил итә.
2013 йылдан РФ Ҡораллы Көстәрендә дивизия ойошмаһын өлөшләтә тергеҙеү процесы башлана.
Дивизиялар ойошторолоу тарихы
Хәрби тарихтағы тәүге дивизиялар XVII быуат та Бөйөк Британия, Нидерланд һәм Франция ның елкәнле флоттарында төҙөлә һәм бер дивизия караптар эскадраһының өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Батша флотында караптарҙың тәүге дивизиялары XIX быуат башында төҙөлә. Уларҙың һәр береһе 9 ҙур һәм урта караптан йәки 3 ҙур һәм бер нисә бәләкәй караптан торған берләшмәләрҙән тора. XIX быуаттың икенсе яртыһында бронялы флот барлыҡҡа килгәс, дивизиялар бер типтағы караптарҙан торған берләшмәләргә әүерелә. Мәҫәлән, линиялы караптар дивизияһына 6—8 карап инә һәм ул эскадраның үҙәген тәшкил итә. Разведка-күҙәтеү хеҙмәте алып барыу һәм дошмандың миноносецтары һөжүмен кире ҡағыу өсөн еңел крейсерҙар дивизияһы ойошторола, ул ғәҙәттә 8 карапты үҙ эсенә ала. Торпеда һөжүмдәрен башҡарыу һәм кире ҡағыу өсөн эскадрала 4 миноносец батальонынан (барлығы 36 карап) һәм кәрәкле ярҙамсы судноларҙан торған мина дивизиялары булдырыла.
Рәсәй империяһы ҡоро ер ғәскәрҙәренең дивизион берләшмәһен ойоштороу өсөн тәүге тәүшарт булып 3 «генераллыҡ» тора, уларҙың һәр береһе 9 полктан тора. Бындай ғәскәрҙәр ойоштороуҙы Петр Беренсе 1699 йылда индерә. Генераллыҡтар тыныс ваҡытта административ функциялар үтәй, хәрби коллегия һәм полктар араһындағы хәрби идара звеноһы була. Швеция менән Төньяҡ һуғыш та хәрби хәрәкәттәр башланыу менән генераллыҡтар базаһында тәүге өс дивизия булдырыла. Улар менән генералдар А. А. Вейде, А. М. Головин һәм А. И. Репнин етәкселек итә (тиҙҙән И. Ю. Трубецкойҙың 4-се дивизияһы барлыҡҡа килә). 1716 йылдағы Хәрби Уставҡа ярашлы, дивизия үҙенең составы буйынса, хәлгә ҡарап, даими булмаған подразделение. Һәр дивизияға уртаса 2—3 бригада инә, улар үҙ сиратында пехота һәм кавалерияның 2—3 полкынан тора.
XVIII-нең беренсе яртыһында Францияның ҡоро ер ғәскәрҙәрендә, ә унан һуң Австрия һәм Пруссияла беренсе дивизиялар булдырыла. XIX быуатта дивизия күп дәүләттәрҙең армияларында төп тактик берләшмәгә әүерелә. XVIII быуат аҙағында XIX быуат башында батша армияһында дивизиялар бөтөрөлә һәм инспекция итеп үҙгәртелә. 1806 йылда дивизиялар яңынан тергеҙелә. 1811 йылда ике гренадер дивизияһы ойошторола. Батша армияһында беренсе артиллерия дивизиялары 1819 йылда ойошторола.
Кавалерия дивизияһында 4 — 6 полк була, уларҙың шәхси составы 4000 — 9000 кеше тәшкил итә. Хәрби хәрәкәттәр барышында, ғәскәрҙәр менән идара итеүҙе рационалләштереү маҡсатында, пехота дивизияларында бригада звеноһы артыҡ булғанлыҡтан бөтөрөлә, был ҡуйылған хәрби бурыстарҙы үтәүҙә полктарҙың үҙаллылығын күтәреүгә йоғонто яһай. Ут саралары үҫешендәге прогрес һәм төркөм тактикаһын ҡабул итеү һөҙөмтәһендә пехота дивизиялары пехота, атлы ғәскәрҙәр, артиллерия, сапёр подразделениелары һәм элемтә ғәскәрҙәренән торған дөйөм ғәскәри берләшмәгә әйләнә. Һуғыш аҙағына дивизияларҙы пулемёттар, орудиелар, миномёттар һәм бомба ташлағыстар менән тулыландырыу бөтә армияларҙағы дивизияларҙың ут ҡеүәтен һиҙелерлек арттыра.
Мотоуҡсылар дивизияһы
Мотоуҡсылар дивизияһы (мсд) төп дөйөм ғәскәри тактик берләшмә. Рәсәй хәрби терминологияһына ярашлы, башҡа дәүләттәрҙең хәҙерге армияларында функциялары буйынса оҡшаш дивизиялар «мотопехота» тип атала. СССР Ҡораллы Көстәре тарихында мотоуҡсылар дивизиялары ике тапҡыр ойошторола һәм пехотаның төрлө типтағы берләшмәләренән тора (моторизацияланған һәм механизацияланған). Тәүге тапҡыр улар 1939 йылда ойошторола һәм бөтә шәхси составы автомобилдәрҙә йөрөгән моторлаштырылған пехота берләшмәһе була. Ошо уҡ осорҙа башҡа дәүләттәр армияларында ойошторолған моторлаштырылған пехота дивизиялары, рус телле сығанаҡтар мотопехота дивизиялары тип атала. СССР-ҙа ойошторолған тәүге мотоуҡсылар дивизиялары 3 мотоуҡсылар һәм 1 артиллерия полкынан, танк батальонынан, танкыға ҡаршы артиллериялағы дивизионынан, зенит-артиллерия дивизионынан, разведка батальоны һәм башҡа подразделениеларҙан тора. Дивизия составы 10 000 кешенән тора, унда 37 танк, 209 орудие һәм миномёт, 58 бронемашина һәм 1400 самаһы автомобиль булған. 1940 йылда мотоуҡсылар полктарының һаны икегә тиклем кәметелә, әммә уның составына танк полкы индерелә.
Объектив сәбәптәр арҡаһында, Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән 1941 йылдың авгусынан 1943 йылдың ғинуарына тиклемге осорҙа, автомобилдәр менән тәьмин итеү ҡыйынлығы һәм уларҙың етешмәүе сәбәпле, бөтә мотоуҡсылар дивизияһы уҡсылар дивизияһына үҙгәртелә.
Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә 1956—1957 йылдарҙа булдырылған мотоуҡсылар дивизияһы (МСД) механизацияланған пехота берләшмәһенә әүерелә. СССР-ҙың һуңғы осоронда, мотоуҡсылар дивизияһы составына 3 мотоуҡсылар полкы, 1 артиллерия полкы, 1 танк полкы, 1 зенит-артиллерия полкы, айырым танкыға ҡаршы артиллерия батальоны, айырым ракета батальоны, айырым инженер һәм сапер батальоны, айырым элемтә батальоны, айырым разведка батальоны һәм хәрби-логистика тәьминәте частары һәм башҡа подразделениелары инә. Уның төп һөжүм көсө булып 9 мотоуҡсы һәм 6 танк батальоны тора. Шуның менән бергә ҡайһы бер ғәскәрҙәр төркөмдәрендә 80-се йылдар уртаһын үҙгәртеп ҡороу барышында танк полктары таратыла, ә дивизиялар составына мотоуҡсылар полкы һәм айырым танк батальоны индерелә. Билдәләнгән осорҙа мсд хәрби хәрәкәттәрҙең тәғәйенләнешенә һәм шарттарына ярашлы 120—230 танкыһы, 2-4 тактик ракета ҡулайламаһы (1988 йылға тиклем), 180—236 артиллерия ҡоралы һәм миномёты һәм башҡа ҡоралдары була. Шәхси составы — 11 000 — 14 000 кеше.
Хәҙерге заманда башҡа дәүләттәрҙә СССР/Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең мотоуҡсылар дивизияһына оҡшаш формированиелар мотоуҡсылар дивизияһы (мпд) һәм механизацияланған дивизиялар (мехд) тип атала.
Ядро химияһы
Ядро химияһы — юғары энергиялы химияның бер өлөшө, физик химия тармағы — ядро реакцияларын һәм уларҙы оҙатып барған физик-химия процестарын өйрәнә, материяның физик-химия һәм ядро үҙенсәлектәре араһындағы бәйләнеште өйрәнә. Йыш ҡына ядро химияһы тип радиохимияны (ҡайһы берҙә уның бүлеге) һәм радиация химияһының тикшереү өлкәләрен күҙ уңында тоталар. Был фәндәр бер үк түгел, әммә ядро химияһы улар өсөн теоретик нигеҙ булып тора. Ядро химияһы термины хатта әлеге ваҡытта ла дөйөм ҡабул ителмәгән, сөнки атом ядроларының әүерелеүе баштан уҡ ядро физикаһы өлкәһе булараҡ өйрәнелә, ә химия билдәләмә буйынса атом йәҙрәһе үҙгәрешһеҙ ҡалған химик реакцияларҙы ғына өйрәнә. Ядро химияһы радиохимия, химик физика һәм ядро физикаһы сигендә барлыҡҡа килә.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Ядро химияһының, шулай уҡ ядро физикаһы ның килеп сығышы урандың радиоактивлығын асыу менән бәйле (А. Беккерель, 1896), Th һәм уның тарҡалыу продукттары — Po һәм Ra радиоактив элементтары (М. Скёдодовска-Кюри һәм П. Кюри, 1898). Артабанғы үҫеше ядро әүерелештәрен асыу менән башлана (Э. Резерфорд, 1919), тәбиғи радионуклидтарҙың атом ядролары изомерҙары (Отто Хэн, 1921), атом ядролары изомерҙары сәнғәте (И. В. Курчатов һ. б., 1935), U атомы яроһы нейтрондар менән бәрелешеп бүленеүе  (О. Хан һәм Ф. Страсманн, 1938), U-ның үҙаллы бүленеүе (Г. Н. Флёров һәм К. А. Петржак, 1940). Ядро реакторҙарын (Э. Ферми, 1942) һәм элементар киҫәксәләр тиҙләткестәре (Я. Коккрофт һәм Э. Уолтон, 1932) төҙөү юғары энергиялы киҫәксәләрҙең ҡатмарлы ядро менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе барышында барған процестарҙы өйрәнеү мөмкинлеген аса, яһалма радионуклидтарҙы һәм яңы элементтарҙы синтезлау мөмкинлеген бирә. Атом химияһының фән булараҡ формалашыуы америка химик-ядро физигы (ядро химигы) Гленн Сиборгтың атом бомбаһын эшләү буйынса эше менән бәйле. Ядро химияһы плутонийҙың ауырлыҡ миҡдарын алыу мәсьәләһен хәл итеү маҡсатында эшләнгән. Хәҙерге ядро химияһы физик химияның яңы өлкәһе — юғары энергиялы химия барлыҡҡа килеү арҡаһында барлыҡҡа килгән.
Ядро химия ысулдары
Ядро химияһында ҡуйылған мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн радиохимик ысулдар ҡулланыла, һуңғы ваҡытта масс-спектрометрик ысулдар һәм ионизацион ысулдар ҡулланалар, шулай ҡалын фотоэмульсиялар ысулы ҡулланыла. Ядро химияһының мөһим бурысы — ядро реакциялары бүленеше һәм радиохимика ысулдары менән идентификациялау. Был ысулдар төрлө элементтар нуклидтарының ҡатмарлы ҡатнашмаһы барлыҡҡа килгән ядро реакцияларын өйрәнеүҙә айырым роль уйнай. Уларҙы изоляциялау, сығарыу, ион алмашыу хроматографияһы, электролиз һәм дистилляция ысулдарының радиохимик варианттары ҡулланыла. Нуклидтар нурланыштың тәбиғәте, энергия һәм ярым тереклек үлсәме буйынса йәки масс-спектрометрия буйынса билдәләнә.Ошо маҡсатта күп каналлы спектрометрҙар, иҫәпләгестәрҙең төрлө төрҙәре ҡулланыла. Ядро әүерелештәре механизмын өйрәнеү йыһан да барған процестарҙы, химик элементтарҙың барлыҡҡа килеүен һәм таралыуын аңларға, төрлө тәбиғи объекттарҙың изотоп составындағы аномалияларҙы аңлатырға, химик элементтар ҙың радиоактив изотоптарын алырға һәм периодик системаның яңы элементтарын, шул иҫәптән актинидтарҙы һәм трансацитиноидтарҙы синтезлау мөмкинлеген бирә. Ҡыҫҡа ғүмерле нуклидтарҙың ярым тарҡалыу периодын билдәләү өсөн (Т1/2 < 1 мин), нуклид барлыҡҡа килгән мәлдән алып детекторҙа тарҡалыуға тиклем йәшәү мөҙҙәтен үлсәү өсөн махсус техника ҡулланыла.
Ядро химияһы проблемалары
Ядро химияһы ҡайһы бер радиохимик проблемаларҙы ла үҙ эсенә ала, мәҫәлән, төрлө ядро әүерелештәре ваҡытында барлыҡҡа килгән «яңы атомдар» химияһын өйрәнеү. Радиоактив тарҡалыу һөҙөмтәһендә яңы атомдар 10 000—10 000 000 К температураға тап килгән һәм күп кенә химик реакцияларҙың әүҙемләшеү энергияһын арттырып үтәй торған кинетик энергияға эйә. Мөхиттәге атомдар һәм молекулалар менән бәрелешкәндә яңы атомдар тәүгеләренән башҡа берләшмәләр барлыҡҡа килтерергә һәләтле (Szilard—Chalmers эффекты; 1934). Был эффект радиохимияла яңы атомдарҙың мөхит менән реакция механизмын өйрәнеү, маркировкаланған берләшмәләр синтезы, изотоптарҙың бүленеүе һ.б. өсөн ҡулланыла.
Әмиров Хәлим Насретдин улы
Хәлим Насретдин улы Әмиров (1894—?) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Тормош юлы
Әмиров Хәлим Насретдин улы 1894 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Абрай улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы) Яңы Артауыл ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
А. Ш. Ярмуллин фаразлауы буйынса, Хәлим Әмиров 1917 йылда уҙған Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары эшендә Бөрө өйәҙенән делегат булараҡ ҡатнашҡан.
1918 йылдың йәйендә Башҡорт Хөкүмәтенең Мәғариф бүлеге мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм Башҡортостан автономияһының кантон башҡармалары янындағы Мәғариф бүлектәрен ойоштороу менән шөғөлләнә.
1919 йылдың 16 февралдә Башҡорт Хөкүмәте һәм ғәскәрҙенең Совет власы яғына сығыуы тураһында фарманды иғлан итеү өсөн, Башҡорт корпусы штабынан Таналыҡ-Баймаҡ заводына ебәрелә. 1919 йылдың 21 февралендә Темәс ауылында уҙған I Бөтә Башҡорт хәрби съезында ҡатнашып делегаттар алында сығыш яһай. Һуңыраҡ Башҡортостандың революцион хөкүмәтен ойоштороу ваҡиғаларында ҡатнаша.
1919 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Халыҡ мәғарифы комиссариаты Коллегияһы ағзаһы итеп раҫлана. Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы ойошторолғас, 1919 йылдың 18 майында Башҡорт АССР-ының хәрби комиссары Ә. Ә. Вәлидов тарафынан дивизияның сәйәси комиссары итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың июнендә башҡорт ғәскәрҙәре составында Көньяҡ фронтҡа Харьков ҡалаһына ебәрелә.
1919 йылдың июль башында Башревком ҡарамағына ҡайтарыла. 1919 йылдың сентябрендә башҡорт ғәскәрҙәре Петроградҡа ебәререлеп Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөн тәшкил итә. Хәлим Әмиров Башревкомдың башҡорт ғәскәрҙәрендәге янындағы махсус вәкиле булараҡ Петроградҡа ебәрелә. Петроградта башҡорт ғәскәрҙәренең I Коммунистик конференцияһында «Башҡорт хәрәкәте» тигән доклад менән сығыш яһай, был доклады 1920 йылдың февралендә, Башҡорт ғәскәрҙәренең Совет власы яғына сығыуына бер йыл тулыу айҡанлы сығарылған «Бәхет көнө» исемле альбом-журналында баҫылып сыға.
1920 йылдың февралендә Башҡортостанға ҡайтып, Башҡорт АССР-ы Халыҡ мәғарифы комиссариаты Коллегияһы ағзаһы булып эшләй. 1920 йылдың мартында Үҫәргән кантонында власть фетнәселәр ҡулына күскәс, Башревком Хәлим Әмиров, Сөләймән Ишмырҙин һәм Ибраһим Исхаҡовтарҙан торған махсус комиссия булдыра һәм уның рәйесе итеп Х. Әмировты тәғәйенләй. Урында Хәлим Әмиров тиҙ арала кантонда тәртип урынлаштыра. 1920 йылдың 25 мартынан Башревком кантревкомы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың майында Башобком конфликт комиссияһы Үҫәргән кантоны коммунистарын аҡлап сығыш яһай, Әмировты бер йылға партиянан сығарырға ҡарар ҡыла, ә Башобком пленумы уны бер йылға бөтә яуаплы вазифаларҙан ситләтергә тәҡдим итә. Әммә Башревком Әмировты Башглавпродукт рәйесе вазифаһына тәғәйенләй.
1921 йылдың авгусынан Башобкомдың Башҡорт АССР-ы Ревтрибуналы янындағы Дәүләт ғәйепләүсеһе урынбаҫары булып хеҙмәт итә.
1930-сы йылдарҙа Өфө мотор заводының коммуналь бүлегендә плановик булып эшләй. 1936 йылдың 23 октябрендә ҡулға алына һәм өс йылға иркенән мәхрүм ителә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1989 йылда 12 ноябрендә аҡлана.
Бадья (Лемпуа ҡушылдығы)
Бадья  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лемпуа йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.