cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Меңдәрҙең килешеүе
Монументаль композиция
Композицияны асыу тантанаһы 28 декабрҙә 1982 йылда үткәрелә. Композицияның авторҙары - скульптор Е. А. Антонов һәм архитектор В. А. Фролов, монумент соцреализм стилендә төҙөлгән. Дүрт туҡыусы килешеүгә ҡул ҡуйған мәл кәүҙәләндерелгән. Улар туҡыма менән ябылған бағаналар янында тора; эшселәр артында елберҙәүсе байраҡ.
Һәйкәл майҙанын төҙөү тулыһынса 2000-се йылдарҙа тамамлана. Майҙан үҙе радиаль-түңәрәк планировка ала һәм Калинин проспектына сыға
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тиҙәйткес
Тиҙәйткес — ауыр әйтелгән өндәрҙең, һүҙҙәрҙең, фразаларҙың берләшмәһенән, ҡабатланыуынан төҙөлгән ритмлы проза йәки шиғри әҫәр
Ҡылыҡһырлама
Тиҙәйткес — ауыр әйтелгән өндәрҙең, һүҙҙәрҙең, фразаларҙың берләшмәһенән, ҡабатланыуынан төҙөлгән һәм балалар телмәренең үҫешенә булышлыҡ иткән ритмлы проза йәки шиғри әҫәр.
Тиҙәйткес көндәлек тормоштағы реаль ваҡиғалар картинаһын сағылдыра, йышыраҡ юмористик йөкмәткегә эйә. Һәр текст милли мәғәнәгә эйә һәм башҡа телдәргә тәржемә иткәндә функциональ үҙенсәлектәрен юғалта.
Мәҫәлән, башҡортса: «Мейес башында биш бесәй, /Биш бесәйҙең биш башы, /Биш бесәйҙең биш башына /Емерелмәһен мейес башы»
(һүҙмә-һүҙ: На лежанке пять кошек, /У пяти кошек пять голов, /На пять кошачьих голов /Как бы не свалилась печь).
Тиҙәйткестәр күп кенә халыҡтарҙың фольклорында осрай.
Тиҙәйткес өлгөләре
''Беҙҙең үгеҙебеҙ үҙебеҙҙеке, мөгөҙө үгеҙебеҙҙеке. Һеҙҙең үгеҙегеҙ үҙегеҙҙекеме, мөгөҙө үгеҙегеҙҙекеме?''
Күпер башында күк күркә, Күк күркәгә кәрәк күп көрпә.
''Һаҙый! Һыйырҙарға, һарыҡтарға һоло һаламы һал!''
Ҡара ҡарға баҫты ҡарға, ҡара түгел - аҡ ҡарға.
Тиҙәйткестәрҙе өйрәнеүсе ғалимдар
Шағирә Ураҡсина Рәсимә
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Һанашмаҡтар
Әҙәбиәт
Балалар фольклоры: бала саҡ — уйнап-көлөп үҫер саҡ. Өфө, 1994
Сөләймәнов Ә.М. Бала-сағаның уйын фольклоры. Өфө, 2007
.af
.af — Афғанстан өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.
Тиҙәйткес
Әҙәбиәт
Ураҡсина Р. М. Балалар фольклоры (1994—1996)
.af
Һылтанмалар
Төркөм:Юғары кимәлдәге милли домендар
Тиҙәйткес
Һылтанмалар
СКОРОГОВОРКА
.af
Һылтанмалар
Toppdomän
Тиҙәйткес
Һылтанмалар
ТИҘӘЙТКЕСТӘР, ТЕЛ ТӨҘӘТКЕСТӘР
Ярейю
Ярейю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға БАР/ЯРЕЙЮ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ринглебен (Артерн)
Ринглебен (Артерн) (Ringleben (bei Artern)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 944 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6556 һәм автомобиль коды — KYF.
Маррандар
Маррандар йәки марандар (marrar "аҙашыу», محرّم [мөхәррәм] "тыйылған") - Испания һәм Португалиялағы христиан динен ҡабул иткән йәһүдтәрҙе һәм уларҙың тоҡомдарын, дин тотоу иркенең ниндәй дәрәжәлә булыуына ҡарамаҫтан, (XIV-XV быуаттар аҙағы) атаған термин.
Тарихы
Испанияның идара итеүсе король ҡушаҡтары Фердинанд II Арагонлы һәм Изабелла Кастиль тарафынан 1492 йылда ҡабул ителгән указ Испанияның барлыҡ йәһүдтәренә өс ай эсендә суҡынырға, йә иһә илдән китергә бойора. Күпселек йәһүдтәр йә Португалияға (унда ла 5 йылдан һуң тарих ҡабатланған), унан - Европаның төньяғына, йә Италияға, Ғосман империяһына, Төньяҡ Африка илдәренә ҡасҡан. Әммә ҡайһы бер йәһүдтәр Испанияла, ә аҙаҡ Португалияла христиан булып киткән. 1502 йылда мосолмандар (маврҙар) ҙа, ә йөҙ йылдан ашыуыраҡ ваҡыт үткәс, христиан динен ҡабул иткән морискиҙар - маврҙарҙың тоҡомдары ла ошоға оҡшаш яҙмышҡа тарый.
Йыш ҡына маррандар һәм уларҙың тоҡомдары йәшерен рәүештә йәһүдилеккә тоғролоҡ һаҡлайҙар (тулыһынса йәки өлөшләтә). Йәһүд традицияһы маррандарҙы иң әһәмиәтле төркөм - әнүсим (אֲנוּסִים - көсләп суҡындырылғандар) тип ҡарай. Йәшерен рәүештә йәһүд динен тотоуын дауам иткән маррандар, морискиҙар кеүек үк, испан инквизицияһы эҙәрлекләүҙәренең төп объекты булып тора.
Киләһе бер нисә быуат дауамында, Испания һәм Португалия колонизацияһы ваҡытында күп кенә марандар Көньяҡ Америка һәм Кариб диңгеҙе утрауҙарында төпләнә. Уларҙың бер өлөшө голланд колонияларында һыйыныу урыны тапҡан сефард йәһүдтәренә ҡушыла. Әммә маррандарҙың төп өлөшө испан телле халыҡ араһында ҡушылып юғала.
Лид университеты тарафынан 2008 йылда үткәрелгән генетик тикшеренеүҙәр буйынса, хәҙерге Испания халҡының 20 проценты ирҙәр яғынан йәһүд сығышлы һәм 11 проценты ғәрәп һәм бербер сығышлы
Маррандар бөгөн
Бөгөн Порту ҡалаһында, Мальорка утрауында һәм Бразилияның төньяҡ-көнсығыш өлкәләрендә йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙҙәрен марран сығышлы һанай.
Бүжәлек (йылға)
Бүжәлек — Бижеля́к — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге йылға.
Тасуирламаһы
Ҡыштым, Озёрск ҡалалары һәм Арғаяш районы сиктәре аралығында урынлашҡан Аҡакүл янындағы Оло Аҡакүл һаҙлығының һыуҙары ҡаҙылған каналдар аша Аҡакүлгә һәм Олағас күленә ағыҙыла. Аҡакүлдән артыҡ һыу Аҡкүлгә китә, унда элек ҡылымыҡ булғандыр. Олағас күле яғына ҡаҙылған канал Бүжәлек ҡасабаһы янындағы тимер юл күпере алдында тамамлана. Артабан һыу күпер һәм Бүжәләк-Һеләүһен юлы аҫтынан ағып барып Олағасҡа ҡоя. Башлыса яҙғы ташҡындарҙа көсәйә.
Йылға үҙәне һаҙмырт.
Фаунаһы
Йылға буйҙарында ҡондоҙҙар оя ҡора.
Этимологияһы
Бүжәлек йылғаһы менән Бүжәлек ҡасабаһы бер үк исем йөрөтә. Башҡорт топонимдары араһында Бүжәтау тигән тау ҙа, Бүжән тигән ауыл да бар. Бүжәк (бүжә) — сусаҡлы тау, уба тигәнде аңлатҡан һүҙ. Билдәле булыуынса, ҡасаба янында сусаҡтар бар Иң яҡын бүжәктәр (сусаҡтар) бейеклеге — 305 м һәм 286 м. Бүжәкле был төбәк шундай атама алған
Әхмәтйәнов Рифҡәт Ғәзизйән улы
Әхмәтйәнов Рифҡәт Ғәзизйән улы (10 июль 1933 йыл), БАССР-ҙың Өфө районы Яңы Юрмаш (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Иглин районы Турбаҫлы ауылында тыуған) — телсе, төркиәтсе, филология фәндәре докторы (1994). Татар теленең аңлатмалы һүҙлегенең 3-сө томын төҙөүселәренең береһе (1977—1981), татар-төрөк (1997) һәм төрөк-татар (1998) һүҙлектәрен, татар теленең ҡыҫҡаса тарихи-этимологик һүҙлеген (2001) төҙөүсе.
Биографияһы
Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған (1962).
1963 йылдан — Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының тел, әҙәбиәте һәм тарих институтында эшләй, 1995 йылдан алып — Стәрлетамаҡ педагогия институтында, 1997—2010 йылдарҙа — Бөрө соц.-педагогия академияһында (2002 йылға тиклем төрөк һәм фин-уғыр филологияһы кафедраһының мөдире) булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре сағыштырма тел ғилеме проблемаларына, сыуаш һәм татар телдәренең этимология, лексикографияһына, Урта Волга һәм Урал алды халыҡтары фольклоры, мәҙәниәте һәм телдәренең үҙ-ара йоғонтоһона арналған.
Ғилми хеҙмәттәре
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Прюувюджан-Юган
Прюувюджан-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөркөт башняһы (Дортмунд)
Бөркөт башняһы (нем. Adlerturm ) — Дортмунд ҡалаһында тергеҙелгән ҡала диуары башняһы   (Төньяҡ Рейн — Вестфалия федераль ере). Иҫке ҡала сигендәге Ostwall урамында урынлашҡан. Башня 1992 йылда тарихи нигеҙҙә төҙөлгән. 30- метрлыҡ башня махсус төп таяуҙарҙа тора — был зарарланыуҙан һәм  XIV быуат башняһының фундаментына һәм XIII быуат ҡала диуары йәнәшә өлөшөнөң фундаментына артыҡ көс төшмәһен өсөн эшләнелгән. Башняның алты ҡатында музей  урынлаштырылған, унда Дортмундтың археологик ҡомартҡылары менән танышырға, урта быуат ҡалаһы күренеше һәм уның оборона диурҙарының моделен,  1389 йылдарҙағы Ҙур  Дортмунд Бәхәсе осорондағы ҡоралдарҙы, хәрби кейемдәрҙе күрергә мөмкин.
Йомшаҡ тәндәр
Йомшаҡ тәндәр (Cantharidae, (Мягкоте́лки) — ҡанаттары булмаған йәки йомшаҡ ҡанаттары ғына була торған, тәндәре хитин менән ҡапланмаған ҡуңыҙҙар ғаиләһе ; төрлө аҙыҡ менән туҡланыусылар аҫ отрядынан ҡуңыҙҙар ғаиләһе.
Асабч-Дон
Асабч-Дон (Абег-Дон) — Рәсәй йылғаһы. Төнбяҡ Осетия-Алания Республикаһы, Ингушетия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Камбилеевка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек РФ менән Грузия сигенән, Ардон йылғаһын индермәйенсә, Урсдон йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гайдуков Виктор Михайлович
Гайдуков Виктор Михайлович (13 февраль 1935 йыл — 19 июль 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй табибы, хирург-ортопед һәм травматолог, уйлап табыусы, травматология, ортопедия һәм ялған быуындарҙы дауалау буйынса хеҙмәттәр авторы. Шиғри йыйынтыҡтар авторы. Медицина фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Медицина хеҙмәте полковнигы.
Биографияһы
Виктор Михайлович Гайдуков 1935 йылдың 13 февралендә Дондағы Ростовта тыуған.
1953 йылда Дондағы Ростовта урта белем алғандан һуң С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһына уҡырға инә, уны 1959 йылда тамамлай һәм аҙаҡ биш йыл буйы хәрби хеҙмәттә була. Хәрби хеҙмәтен Тимер юл ғәскәрҙәрендә үтә, Мурманскиҙа хәрби часта медицина пункты начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә.
1964—1967 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында — адъюнкт, 1967 йылдан — уҡытыусы, 1989 йылдан — өлкән уҡытыусы, 1991 йылдан — травматология һәм ортопедия кафедраһы профессоры. 1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренән эштән киткәндән һуң кафедрала профессор булып эшләй, шулай уҡ С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының хирургик Ғилми Советы ағзаһы була.
1988 йылда С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Современные методы лечения ложных суставов костей» темаһына диссертация яҡлай
Ижади эшмәкәрлеге
Инглиз һәм рус телендә шиғырҙар яҙа, улар алты йыйынтыҡта, шулай уҡ «Невский альманах» әҙәби-нәфис журналында һәм башҡа баҫмаларҙа баҫылып сыҡҡан. Шулай уҡ ул 2002 йылда Санкт-Петербург Гимнын булдырыуға шиғри конкурста ҡатнашыусы.
Бала саҡтан фортепианола уйнау менән шөғөлләнә. Ошоноң менән бәйле уның курсташы Л. Н. Образцов хәтерләй: «Виктор Михайлович музыкаль һәләткә эйә. Бик күп пианистар, шул иҫәптән профессионалдар араһында Ленинград лауреаты булыуы осраҡлы түгел».
Фәнни эшмәкәрлеге
Академияның Афғанстан, Вьетнам, Йәмән, Ҡытай, Сүриә кеүек илдәрҙән килгән сит ил студенттарын уҡыта.
«Лечебная иммобилизация» видеофильмын төшөргән(1994).
Уның ғилми етәкселеге аҫтында ике медицина фәндәре кандидаты яҡлауға әҙерләнгән.
20-нән ашыу патентланған уйлап табыуҙар авторы булып тора. Шул иҫәптән ортопедия тарихы һәм ортопед-травматологтарҙы һөнәри әҙерләү кеүек өлкәләрҙе үҙ эсенә алған 200 ғилми хеҙмәт авторы.
Алтын (исем)
Алтын — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме һәм ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Алтын исеме бар.
Гөлсирә
Гөлсирә — башҡорт ҡатын-исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланыла.
Алтын (исем)
Этимология
Алтын башҡорт исеме) — алтын һымаҡ ҡәҙерле таш исемен йөрөтә. Матурлыҡты һәм таҙалыҡты аңлата. Үҙ балаларына был исемде биргәндә, ата-әсә уға муллыҡ һәм оҙон ғүмер теләйҙәр.
Гөлсирә
Этимология
Гөлсирә — фарсы теленән ингән, гөл кеүек йөҙлө тигәнде аңлата.
Алтын (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алтын — алтын һәм ҡушылмаларҙан — көмөш, баҡыр һ.б. торған минерал.
Алтын атлы һыбайлы — башҡорт әкиәттәре буйынса төшөрөлгән фильм-әкиәт. Режиссёры Василий Журавлёв. «Мосфильм» киностудияһы, 1980. Цзинь (, һүҙмә-һүҙ Алтын) — XII—XIII быуаттарҙа Төньяҡ Ҡытайҙа булған чжурчжэн дәүләте.
Алтын тау (Силәбе) —  — Силәбе ҡалаһының көнбайыш ситендәге, Шершни ҡасабаһының төньяҡ ситендәге мемориаль комплекс. Шул уҡ исемле ҡалҡыулыҡтың шахталарында кешеләрҙе күпләп ерләү урыны.
«Алтын Йондоҙ» миҙалы — Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған кешеләрҙең айырма билдәһе. 1939 йылда булдырыла. Миҙал менән бер үк ваҡытта СССР-ҙың юғары ордены — Ленин ордены — тапшырыла.
Алтын глобус (англ.  Golden Globe Award ) — Америка премияһы, 1944 йылдан башлап Голливуд сит ил прессаһының ассоциацияһы тарафынан кинофильмдәргә һәм телевизион картиналарға бирелә. «Алтын глобус» премияһы Голливудта йәшәгән, яҡынса 90 халыҡ — ара журналистары тауыш биреү һөҙөмтәһенә ҡарап бирелә. «Оскар » кинематография премияһынан һуң, «Алтын глобус» әһәмитлеге яғынан икенсе урында тора.
Алтын миллиард — демографик һәм социологик төшөнсә, донъяның сикләнгән ресурстары шарттарында алдынғы һәм үҫештәге илдәрҙә халыҡтың тормош кимәле һәм ҡулланыуы араһындағы айырманы сағылдыра.
Суфриҙәр
Суфри-зыядиҙәр (, Суфриты) — исламдың «уртаса» хәрижи ағымдарҙың береһе, Зыяд ибн әл-Әсфәр шәкерттәре.
Тарихы
Суфриҙәр үҙ дошмандары ҡулындағы территорияларҙы Дар әл-хәрб (һуғыш территорияһы) тип һанамаған, «ғәҙелһеҙ» власҡа ҡаршы сығыш яһауҙы бурыс тип иҫәпләгән, ләкин ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы әсирлеккә алыуҙы тыйған .. VIII—IXбыуаттарҙа Төньяҡ Африкала Мидрари суфри дәүләте ойошторолған булған.
Полой (Старица ҡушылдығы)
Полой  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старица ([[Обь ҡушылдығы)|Старица]] йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жубран Хәлил Жубран
Жубран Хәлил Жубран, جبران خليل جبران‎, Kahlil Gibran (6 ғинуар 1883 йыл, Бишари — 10 апрель 1931 йыл, Нью-Йорк) — Ливан һәм АҠШ философы, рәссам, шағир һәм яҙыусы. ХХ быуаттың мәшһүр ғәрәп яҙыусыһы һәм философы.
Жубран Хәлил Жубранға киң билдәлелек килтергән китап — The Prophet (Пәйғәмбәр) (1923), уның фәлсәфәһенең юғарғы үре. Китап 100-ҙән ашыу телгә тәржемә ителгән.
Биографияһы
Жубран Хәлил Жубран 1883 йылдың 6 ғинуарында Төньяҡ Ливандың таулы төбәгендә, Бишари ауылында тыуа, ул саҡта был төбәк Ғосман империяһы провинцияһы була.
Был төбәк халҡы Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙ һәм азат булыу өсөн көрәшә, Хәлил Жубран да был хәрәкәт яҡлы була. Был төбәктә христиандар менән мосолмандар үҙ-ара татыу булмай, һәм яҙыусы дошманлашҡан яҡтарҙы яраштырырға тырыша.
Хәлил Жубрандың әсәһе Камила Раме дини йәмәғәтселеккә йоғонто яһай алыусан ғаиләнән сыға. Хәлил Жубрандың атаһы Камиланың өсөнсө ире була. Атай кешенең яуапһыҙлығы арҡаһында ғаилә фәҡир йәшәй. Хәлил Жубрандан башҡа ғаиләлә тағы өс бала була: 6 йәшкә өлкән ағаһы инә бер ата башҡа Питер, яҙыусы айырыуса яратҡан ике апаһы — Марианна менән Султана.
Бала саҡтан Хәлил Жубран яңғыҙлыҡ ярата, бер үҙе уйланырға, тәбиғәтте күҙәтергә әүәҫ була. Ғаилә ярлы булғанлыҡтан ул тейешле белем ала алмай, ауыл руханийы биргән Библия нигеҙҙәре һәм ғәрәп теле дәрестәренә генә йөрөй. Йәш Хәлилдең уҡыуға әүәҫлеген күреп, рухани уны уҡырға һәм яҙырға, тарихҡа, фәндәргә, телдәргә өйрәтә башлай.
Хәлил Жубран 8 йәштә саҡта, атаһы, һалым түләмәүҙә ғәйепләнеп, төрмәгә ябыла, мөлкәте конфискациялана. Ғаилә йортһоҙ ҡала һәм туғандарына күсеп китә. Бер аҙҙан Хәлилдең әсәһе АҠШ-ҡа иммиграцияларға була. Яҙыусының атаһын 1894 йылда төрмәнән сығаралар, әммә ул иммиграцияларға тәүәккәлләмәй һәм Ливанда ҡала.
1895 йылдың июнендә Жубрандар ғаиләһе Нью-Йоркҡа килә, шунан Бостонда төпләнә. Ғаиләне әсәй кеше ҡарай, ләкин фәҡирлектән сыға алмайҙар. Иммигранттарҙың балаларына белем биреү менән шөғөлләнгән хәйриә ойошмалары булышлығы менән генә Жубран Хәлил Жубран мәктәпкә йөрөй башлай, әммә ҡыҙ ҡәрҙәштәренә уҡырға рөхсәт ителмәй. Мәктәптә малайҙың исемен яңылыш ҡыҫҡартып, Хәлил Жубран тип ҡалдыралар. Мәктәптә уның һүрәт төшөрөү һәләтен асалар.
Әсәһенең бер аҙ һаҡламдары менән, йәнә ағаһы һәм апаларының эшләй башлауы сәбәпле, матди хәл яҡшыра төшә һәм Хәлил Жубран Бостон йәмәғәтселегенә сыға башлай. Ул ҡаланың мәҙәни тормошо менән таныша, ә уҡытыусылары уның шәп рәссам булырын күҙаллай. Улар йәш рәссамдарға ярҙамы менән танылған рәссам Фред Һолланд Дей менән бәйләнешкә сыға, һәм ул Жубранға ла булышлыҡ итә. Улар 1896 йылда таныша. Дей Жубран Хәлилде грек мифологияһы, донъя әҙәбиәте, хәҙерге заман әҙәбиәте һәм фотография менән таныштыра. Йәш Жәбран зирәк була, һәр нәмәгә тиҙ өйрәнә, һүрәт төшөрөү техникаһын камиллаштыра, китаптар тышлығы дизайнын эшләп, аҡса таба башлай. Дей ярҙамы менән ул Бостондың ижади даирәләрендә танылыу ала. Ләкин ғаилә, иртә килгән уңыш баланың башын әйләндерер, тигән ҡарарға килә һәм күмәк килешеү буйынса Жирбан Хәлил уҡыуын тамамлар һәм ғәрәп телен өйрәнер өсөн Ливанға ҡайта.
Ливанда Бәйрүт институтында уҡығанда ул студенттарҙың әҙәби журналын аса, бер нисә йыл уҡығандан һуң, 1902 йылда ҡабат Бостонға килә. Бынан ике аҙна элек кенә туберкулёздан Султана апаһы үлгән була, бер йылдан ошо уҡ сирҙән ағаһы Питер донъя ҡуя, уның артынса яман шештән Жубран Хәлилдең әсәһе мәрхүм була. Ул кейем-һалым магазинында эшләгән Марианна апаһының ҡарауында ҡала.
1908 йылда Жубран һынлы сәнғәткә өйрәнеү өсөн Парижға китә. Европала ике йыл йәшәй һәм ғүмерлек дуҫы буласаҡ Йософ Һуайек менән таныша. 1910 йылда ҡабат АҠШ-ҡа ҡайта, Нью-Йоркҡа күсә.
Был ваҡытҡа Жубран билдәле рәссам булып китә. Уның тәүге күргәҙмәһе Бостонда Дейҙың студияһында ойошторола. Ошо күргәҙмәлә ул Мэри Элизабет Хаскелды осрата. Хаскел унан 10 йылға өлкәнерәк була, әммә улар дуҫлаша. Был дуҫлыҡ ғүмер буйы дауам итә, ҡайһы бер биографтар улар араһында романтик бәйләнеш булыуын да раҫлай һәм, никахтарына Хаскелдар ғаиләһе ҡаршы төшкән, ти. Мэри Элизабет, икенсе кешегә кейәүгә сыҡһа ла, Жубранға финанс ярҙамы күрһәтеп тора, мөхәррире була, мөһим кешеләр менән таныштыра.
Ижады
1904 йылда Хәлил Жубран «Эмигрант» (Al-Mouhajer) тигән ғәрәп гәзитенә мәҡәләләр яҙа башлай. Уның йәшерәк сағындағы бөтә әҫәрҙәре ғәрәпсә яҙылған була, ләкин 1918 йылдан һуң күбеһе инглиз телендә донъя күрә. Шулай итеп, 1906 йылда автор ғәрәп телендә «Нимфы долины» (Arayis Al-Muruj) тигән китабын сығара. 1908 йылда «Мятежные души» (Al-Arwah Al-Mutamarridah) тигән китабы донъя күрә. Инглиз телендә сыҡҡан беренсе китабы — «The Madman» (Сумасшедший) (1918), Библия стилендә яҙылған афоризмдар һәм метафоралар йыйынтығы, улар поэзия менән проза араһындағы яҙмалар булып тора. Жубран ғәрәп телендәге Al-Arwah Al-Mutamarridah китабын 1908 йылдың мартында сығара. 4 хикәйәнән торған был йыйынтыҡ Ливандың ҡатын-ҡыҙ эмансипацияһы, яратмаған кешегә барғансы кәләштең үлемде һайлауы, ХІX быуат ливан эре ер биләүселәренең яуызлығы һәм ғәҙелһеҙлеге кеүек кеүек социаль мәсьәләләрен күтәрә.
Жубран поэзияһында формаль стиль һәм дини темалар өҫтөнлөк ала. Яҙыусының күп әҫәрҙәре христианлыҡҡа һәм рухи һөйөүгә ҡағыла. Әммә уның ижадына ислам дине, иудаизм һәм суфыйсылыҡ та йоғонто яһай. Уның «Һынған ҡанаттар» (1912) тигән повесы рус теленә тәржемә ителә. Был китапта Ливанда егет менән ҡыҙҙың тәрән рухи мөхәббәте һәм ҡомһоҙлоҡ һәм ғәҙелһеҙлек донъяһында ғашиҡтарҙың бәхет тураһындағы хыялдарына тормошҡа ашыу насип булмауы тураһында һөйләнелә. Повестың башҡорт теленә тәржемәһе[2] 2013 йылда «Башҡортостан ҡыҙы» журналында баҫылып сыға.
Яҙыусының иң билдәле әҫәрҙәренең береһе — «Пәйғәмбәр» (1923) тигән китабы. Ул фәлсәфәүи рухтағы 26 шиғри эссенан тора. Төп герой философ Пәйғәмбәр, ғүмеренең ҙур өлөшөн үткәргән төбәкте ташлап, тыуған яғына ҡайтырға йыйына. Ул карапҡа ултырып киткәнсе был торамала йәшәгән кешеләр уның нәсихәттәрен, аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға, һорауҙарын бирергә йыйыла. Пәйғәмбәрҙең яуаптарына һәм нәсихәттәренә тормошто яратыу һәм гуманизм хас. Һынлы сәнғәттә Жубран Хәлил Жубран ете йөҙләп картина, шул иҫәптән дуҫтары Вильям Батлер Йейтс, Карл Густав Юнг һәм Огюст Роден портреттарын яҙған.
Император Бөйөк Пётр политехник институты
Санкт-Петербург Император Бөйөк Пётр политехник институты — Санкт-Петербургский политехнический институт императора Петра Великого — Рәсәй империяһының юғары техник уҡыу йорто.
Тарихы
Институт 1899 йылдың 19 февралендә Рәсәй финанс министры С. Ю. Витте ҡарарына ярашлы нигеҙләнгән. Уның институт ойоштороу эшендә фекерҙәштәре финанс министры урынбаҫары В. И. Ковалевский һәм ғалим-химик Д. И. Менделеев булған. Өсөһө лә институттың почетлы ағзалары итеп һайланған, уларҙың портреттары Совет залында ҡуйылған.
1902 йылдың майында Политехник институт тураһындағы положение раҫланғандан һуң көҙ көнө Рәсәй өсөн иң перспективалы техника тармағы булған иҡтисади, электромеханик, карап эшләү һәм металлургия бүлексәләрендә уҡытыу башлана.
1905 йылда, 9 ғинуарҙа, Һарай майҙанында демонстрацияны атыуҙан һуң, институтта дәрестәр туҡтатыла һәм 1906 йылдың көҙөндә генә тергеҙелә. Дәрестәр башланғандан һуң институт тиҙ үҫешә башлай. 1907 йылда инженер-төҙөлөш, механика һәм химия бүлексәләре асыла; шул уҡ йылдың декабрендә сығарылыш эштәрен тәүге яҡлау үткәрелә.
1909 йылда карап эшләү бүлеге эргәһендә Рәсәйҙә тәүге авиация мәктәбе булған техник бүлексәләр студенттары һәм офицерҙар өсөн һауала осоу курстары ойошторола. 1911 йылда карап эшләү бүлексәһендә Рәсәйҙә тәүге юғары автомобиль мәктәбе асылда. 1914 йылға Политехник институт бүлексәләрендә 6000-дән ашыу кеше белем алған.
Институттың төп бинаһы
Политехник институт биналары комплексы 1899 йылдың 23 февралендә булдырылған махсус төҙөлөш комиссияһы етәкселегендә төҙөлә. Төҙөлөш өсөн Петербургтың Сосновка ауылы эргәһендәге участканы һайлап алалар.
Проектлау һәм төҙөлөш Э. Ф. Виррих етәкселегендәге архитектура оҫтаханаһы тарафынан алып барыла. Проект Кембридж һәм Оксфордта булған автономиялы университет ҡаласығын барлыҡҡа килтергән биналар комплексына оҡшатып эшләнә. Комплекс составына төп бина, химия павильоны, ике ятаҡ һәм механика корпусы инә. Төп бинаны проектлағанда Виррих Берлиндың юғары техник мәктәбе проектын файҙаланған. Бинаның Үҙәк өлөшө һәм дөйөм планы Берлин ҡоролмаһы тулыһынса тиерлек ҡабатлай.
Биналарға нигеҙ һалыу тантанаһы 1900 йылдың 18 июнендә уҙа. Төҙөлөш 1900 йылдан 1905 йылға тиклем бара; төп корпус 1902 йылда тамамлана. Бина XIX быуат аҙағында Санкт-Петербург архитектураһы өсөн хас булған неоклассицизм стилендә төҙөлгән. Монументаль бина аҡ төҫтә, Н-рәүешле конфигурациялы. Барлыҡ лекция аудиториялары ла көньяҡ-көнбайышҡа сыға.
Политехник институт китапханаһы 1902 йылда институт асылыу менән бер үк ваҡытта эшләй башлай. Төрлө ваҡытта китапханағаа С. Ю. Витте, институт профессорҙары П. Б. Струве, Ю. С. Гамбаров, А. П. Фан-дер-Флит, Б. Э. Нольде, К. П. Боклевский һәм башҡаларҙың китап коллекциялары килеп ингән. Китапхана фондтарында тәбиғи, аныҡ һәм ғәмәли техник фәндәр буйынса традицион әҙәбиәт йыйынтыҡтарынан тыш, унда гуманитар фәндәр бүлектәре: тарих, хоҡуҡ, иҡтисад, финанс һәм башҡалар туплана. Китапхана фондтарына шулай уҡ институт ғалимдарының шәхси йыйынтыҡтары бүләк итеп бирелә.
1914 йылда институт, баш ҡаланың исеме үҙгәреүгә ярашлы, Петроград политехник институты тип үҙгәртелә.
Беренсе донъя һуғышы башында күп кенә студент һәм уҡытыусы фронтҡа китә. Институттың биналарының береһендә госпиталь урынлаштырғандар. 1917 йылға институтта 3000-дән ашыу студент ҡалған. Институт нигеҙендә лётчиктар һәм мотористар, шулай уҡ судно радиотелеграфистары әҙерләү буйынса курстар эшләй. Институттың лабораториялары һәм кафедралары хәрәкәттәге армия өсөн ҡоралдар әҙерләүҙә ҡатнаша.
Һылтанмалар
История создания Санкт-Петербургского политехнического института
Йенни Риссведс
Биографияһы
2012 йылда Европа чемпионатында үҫмер спортсылар зачеты еңеүсеһе. Шул уҡ йылдан донъя чемпионатында һәм маунтинбайк (тау велосипеды) буйынса Донъя кубогында ҡатнаша. 2014 йылда Донъя кубогының элиминатор зачетында икенсе урынды биләй. Киләһе йылда Риссведс донъя чемпионатында 23 йәшкә тиклемгеләр араһында зачетта өсөнсө булған. Шул уҡ йылда "Европа уйындары"нда ул һигеҙенсе була. 2016 йылда Риссведс донъя кубогының өлкәндәр зачетында дүртенсе, йәштәр зачетында донъя чемпионаты еңеүсеһе була. Рио-де-Жанейролағы Олимпия уйындарында Йенни Риссведс велосипед спортында Швецияға тарихта беренсе ҡатын-ҡыҙ алтын миҙалын килтерә.
Погорелов (Белая Калитва районы)
Погорелов — Ростов өлкәһе Белая Калитва районындағы утар
Таусылар ауыл биләмәһе составына инә.
Рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, утарҙа яҡынса 110 йорт хужалығы бар, 400-ҙән ашыу кеше йәшәй.
Географияһы
Утар Белая Калитва ҡалаһынан 15 км көнсығыштараҡ, Калитва  йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Бик йәмле урында йыл һайын Каяль уҡыуҙары үткәрелә.
Тарихы
«Погорелов» исемен утар  1797 йылда ала, ул саҡта Ғәскәри канцелярия бойороғо буйынса Вальцов тирмәне янында барлыҡҡа килгән утар яндырыла. Ә Погорелов утары был урында һуңыраҡ яңынан төҙөлә.
Иҫтәлекле урындары
Утарҙа яңы таш Воздвижение Креста Господня сиркәүе төҙөлә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы
Зайлалова Сажиҙә Хәмәтйәр ҡыҙы (1 ноябрь 1919 йыл — 26 ноябрь 2005 йыл) — педагог‑методист, дәреслектәр авторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Милләте — башҡорт.
Яңы Аҡтау
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы
Биографияһы
Сажиҙә (Сажидә) Хәмәтйәр ҡыҙы Зайлалова 1919 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Баштирмә ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауылында башланғыс мәктәпте уңышлы тамамлағас, ул Шишмә районының Сәфәр ауылында Башҡорт педагогия техникумының әҙерлек курсында уҡый. 1932 йылда был курс Дәүләкән педагогия техникумына ҡушыла. Сажидә Зайлалова техникумда өс йыл уҡый һәм уны 1936 йылда бөтөрөп сыға ла 16 йәшендә Шишмә районының Ябалаҡлы ете йыллыҡ мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эш башлай.
1940 йылда район халыҡ мәғарифы бүлеге Сажиҙә Хәмәтйәр ҡыҙын К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға ебәрә. Бер аҙ тәжрибә туплап, уҡытыу-тәрбиә эшендә белемдең ниндәй әһәмиәткә эйә булыуын яҡшы аңлап килгән уҡытыусы тел һәм әҙәбиәт факультетының башҡорт бүлегендә педагогия серҙәрен тырышып өйрәнә. Ләкин уға тиҫтерҙәре менән бер йыл ғына уҡырға насип була. Беренсе курс имтихандарын тик «5» билдәләренә тапшырып бөтөүгә, фашистар Германияһы илебеҙгә баҫып инә — Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Ауыр афәт касафаты студенттарға ла килеп етә. Уларҙы фронтҡа киткән уҡытыусылар урынына төрлө райондарға эшкә оҙаталар.
Сажиҙә Зайлалова Маҡар районының Ишәй мәктәбенә китә. Бында ла ул намыҫлы хеҙмәт өлгөләре күрһәтә, шуға ла уны 1943 йылда ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының мәктәптәр бүлеге инструкторы итеп билдәләйҙәр, бер ни тиклем ваҡыттан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы итеп үрләтелә.
1948 йылда партия өлкә комитеты бюроһы С. Х. Зайлалованы Өфө ҡалаһындағы 9-сы терәк мәктәбе директоры итеп тәғәйенләй. Мәктәптең бәләкәй генә интернатында аталары Бөйөк Ватан һуғышында ҡорбан булған етем балалар тәрбиәләнә. Был балаларҙы уҡытыу һәм тәрбиәләү сығымдарын Башҡортостан хөкүмәте тулыһынса үҙ өҫтөнә ала. Мәктәптә Сажидә Хәмәтйәр ҡыҙы ете йыл директор вазифаһын намыҫлы башҡара. Ул республикала киң билдәле, алдынғы мәктәпкә әйләнә. Унда педагогия институты студенттарының практикаһы ойошторола, ҡала һәм республика уҡытыусыларының төрлө йыйылыштары — конференциялар, кәңәшмәләр, тематик кисәләр үткәрелә.
1950 йылда Сажиҙә Зайлалова Башҡорт дәүләт педагогия институтының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай. 9-сы урта мәктәп 1958 йылда 1-се интернат-мәктәп итеп үҙгәртелә. Бында Сажиҙә Хәмәтйәр ҡыҙы йәнә 20 йыл эшләй, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары араһында талантлы педагог булып таныла.
Башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыуға төрлө ҡараш булған саҡтарҙа ла С. Х. Зайлалова был предметтарҙы һәр ваҡыт юғары әҙерлек менән, тейешле идея-теоретик кимәлдә уҡыта, балаларға төплө белем һәм нигеҙле тәрбиә бирергә ынтыла. Синыфтан тыш эштәр дәрестең дауамы тип ҡарала. Уҡыусылар түңәрәктәргә, әҙәби поход, сәйәхәттәргә ҙур теләк менән йөрөйҙәр, осрашыуҙарҙа әүҙем ҡатнашалар. Шуның һөҙөмтәһендә уҡытыусы үҙ предметтары буйынса уҡыусыларҙың тулы өлгәшенә беренселәрҙән булып ирешә.
Күп йыллыҡ һәм намыҫлы педагогик хеҙмәте өсөн Сажиҙә Хәмәтйәр ҡыҙы Зайлалова байтаҡ миҙал һәм Маҡтау грамоталарына лайыҡ була, 1963 йылда уға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән юғары исем бирелә.
Телис
Телис — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бенжереп йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярей-Ю (Коротаиха ҡушылдығы)
Ярей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Аҙнағол (исем)
Этимологияһы
Аҙнағол — фарсы, башҡорт теленән «аҙна+ҡол»; «аҙна», «йома көн тыуған» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме. Шулай уҡ исемдең ҡыҫҡа варианты — Аҙнай тигән исем бар.
Билдәле шәхестәр
Аҙнағол Ырыҫҡолов (1962 — 1964) — Башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Аҙнағол Әптикәев — XII башҡорт кантонының йорт старшинаһы.
Аҙнағол Темиров (1750 — ?) — Гәрәй улусы старшинаһы.
Аҙнағол Мырҙағолов — ғәскәри атаман, Нуғай даруғаһы башҡорто.
Фамилия
Аҙнағолов Нурмөхәмәт Дилмөхәмәт улы (Азнагулов Нурмухамет Дильмухаметович; ? — 26 декабрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының комсомол эше буйынса политотдел (сәйәси бүлек) начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Капитан.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҙнағол (байрам) — Бишбүләк районы Аҙнай ауылында уҙғарыла. Аҙнағол — Зәйнәб Биишеваның «Мөхәббәт һәм нәфрәт» әҫәрендәге образ.
Таянович Вениамин Игоревич
Таянович Вениамин Игоревич (6 апрель 1967 йыл) — спорт ветераны. 1985—1992 йылдарҙа йөҙөү буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. 1992 йылғы Олимпия уйындары чемпионы, призёры һәм рекордсыһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы (1986) һәм атҡаҙанған (1992) спорт мастеры.
Биографияһы
Вениамин Игоревич Таянович 1967 йылдың 6 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуа. 2006 йылда Силәбе ҡалаһында Урал физик культура институтын тамамлай.
Өфө ҡалаһындағы «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенә (ДСО) ҡараған Үҫмер балалар спорт мәктәбенең тәрбиәләнеүсеһе. 1985—1992 йылдарҙа армия спорт клубы өсөн сығыш яһай (Һамар; тренеры Г. Г. Турецкий).
Окленд технологиялар университеты
left|thumb|140px|Баш корпусы Окленд технологиялар университеты  (Te Wananga Aronui o Tāmaki Makau Rau) — Яңы Зеландияның иң йәш университеты, 2000 йылда Окленд технологиялар институты нигеҙендә асылды.Университет ҡаласығы Веллезли стрит (Wellesley Street) урамында һәм Норт Шор North Shore City ҡалаһында урынлашҡан. Яңы кампустар (Manukau Campus) 2010 йылда асылды. thumb| Яңы кампус
Мемориаль комплекс (Морозовск)
Мемориаль комплекстың адресы: 347210, Ростов өлкәһе, Морозовск ҡалаһы, Ленин урамы, 155.
Тарихы
Ростов өлкәһе Морозовск ҡалаһының мемориаль комплексы бер  нисә һәйкәлде үҙ эсенә ала:
Мемориаль комплекс   немец-фашист илбаҫарҙары өҫтөнән Еңеүҙең 65-йыллығына арналған. Комплекс менән йәнәшәлә Морозовск тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан.
Бурма Александр Иванович
Бурма Александр Иванович (4 март 1930 йыл — 22 август 1995 йыл) — партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1985 йылдарҙа КПСС-тың Октябрьский, 1985—1989 йылдарҙам Стәрлетамаҡ ҡала комитеттарының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 8—11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм Президиумы ағзаһы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Халыҡтар Дуҫлығы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Октябрьский ҡалаһының почетлы гражданы (1985).
Биографияһы
Александр Иванович Бурма 1930 йылдың 4 мартында Ырымбур өлкәһе Аҡбулаҡ районы Яңы Одесса ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941—1945 йылдарҙа, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, А. И. Бурма өлкәндәр менән бер рәттән, колхоз баҫыуҙарында эшләй һәм өй хужалығында әсәһенә ярҙам итә. Атаһы һуғышта булғанға күрә, ғаилә мәшәҡәттәре тулыһынса үҫмер елкәһенә төшә.
1948—1953 йылдарҙа Ленинград тау институтында белем ала. 1953 йылдан алып 1959 йылға тиклем нефть сығарыу сәнәғәтендә төрлө етәксе вазифаларҙа эшләй: «Башнефть» производство берекмәһе энергетик идаралығының өлкән инженеры, «Октябрьскнефть» нефть прромыслаһы идарылығы начальнигы һәм «Башэнергонефть» махсус төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигы.
1959 йылда ВНИИнефть Октябрьский филиалы етәксеһе итеп тәғәйенләнә, әлеге вазифала 1969 йылға тиклем эшләй. А. И. Бурманың туранан-тура ҡатнашлығында һәм етәкселегендә яңы перспектив автоматика, ҡоралмалар һәм күҙәтеү приборҙар системалары һәм саралар төрҙәре булдырыла.
1969 йылдан алып партия эшенә күсә. 15 йыл дауамында, 1970 йылдан алып 1985 йылға тиклем, КПСС-тың Октябрьский ҡала комитетының беренсе секретары була, уның туранан-тура етәкселеге аҫтында яңы предприятиелар барлыҡҡа килә, мәҫәлән: Октябрьский Түбән вольтлы электр аппаратураһы заводы, «Автоприбор» һәм «Блокжилкомплект» производство берекмәләре, сәнәғәт үҫешә, социаль һәм торлаҡ төҙөлөшө фонды алып барыла, ғилми, мәҙәни һәм спорт йүнәлешендәге объекттар күтәрелә.
Төп эшмәкәрлегенән тыш, А. И. Бурма Башҡорт АССР-ы Юғары Советының (8, 9-сы, 10-сы һәм 11 саҡырылыш)  депутаты һәм Президиумы ағзаһы итеп һайлана ), КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана.
1995 йылдың 22 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.
Пуглы-Игль
Пуглы-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кевру-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ачалук
Ачалук — Рәсәй йылғаһы. Төнбяҡ Осетия-Алания Республикаһы, Ингушетия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Алханчуртов арнасы йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек РФ менән Грузия сигенән, Ардон йылғаһын индермәйенсә, Урсдон йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сухокаменка
Сухокаменка — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куштумга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғазы һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ринглебен (Гебезее)
Ринглебен (Гебезее) (Ringleben (bei Gebesee)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 514 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 153 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
Шәмәхә карст яланы
Шәмәхә карст яланы (Шема́хинское ка́рстовое по́ле)— Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районы Сказ ҡасабаһында урынлашҡан карст яйлаһы. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе, төбәк әһәмиәтендәге геологик-геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы Силәбе өлкә халыҡ депутаттары Советы башҡарма комитетының 1989 йылдың 23 октябрендәге 407-се ҡарары менән нығытылған. Ғәмәлдәге файҙаланыу режимы 2011 йылда билдәләнгән Майҙаны — 1018,03 га.
Рәсәйҙә мәмерйәләрҙә ағып сыҡҡан ҙур ер аҫты йылғаларының береһе, эре ер аҫты гидрографик системаһы булған күләмле карст яйлаларының береһе
Урынлашыуы
Шәмәхә карст ҡатламы Өфө яйлаһының сиге Урта Уралдың көньяҡ өлөшөндәге бейек булмаған һырттар системаһына тоташа барған биләмәлә урынлашҡан. Яйланың диңгеҙ кимәленән бейеклеге 360—280 метр тәшкил итә һәм Барҙы һыртынан көньяҡ-көнбайышҡа табан Ҡоро Шәмәхә үҙәне яғына табан кәмей. Яйла урынлашҡан һырттың көнбайыш битләүҙәре һәм карст яйлаһы үҙе Шәмәхә йылғаһының һыуйыйғыс бассейны (Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы) булып тора.
Йылғалар ирегән ҡар (ағым күләменең 50-70 проценты) һәм ямғыр һыуы менән туйына. Ағым күләме айырым миҙгелгә бәйле, атап әйткәндә, яҙғы ташҡын ваҡытында 85 процентҡа тиклем үҙгәреш кисерә. Шул уҡ ваҡытта урман массивтары, айырыуса тау тайгаһы ҡара ылыҫлылары, дымды туплауға һәм ҡар, көслө ямғыр һыуҙарының тигеҙ тупланыуына булышлыҡ итә.
Тасуирламаһы
«Шәмәхә карст мәмерйәһе» айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе (ООПТ) 1989 йылда бер үк исемле карст яйлаһын (яландарын) үҙгәртеп ҡороу һәм «Козитовый овраг» айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһен берләштереү юлы менән булдырылған.
ООПТ территорияһының дөйөм майҙаны 1018 гектар тәшкил иткән 4 участканан тора, уны Сказ ҡасабаһы менән Көнбайыш Урал тимер юлы төҙөлөшө ваҡытында һалынған тимер юлы бүлә. Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан 4,5 саҡрым самаһына, төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа 2 км самаһына һуҙылған.
Шәмәхә карст яйлаһы карст күренештәре һәм формалары төрлө булыуы менән фәнни һәм рекреацион әһәмиәткә эйә булған уникаль тәбиғәт комплексы. Күп йылдар дауамында бер нисә быуын спелеологтары өсөн үҙенсәлекле уҡытыу һәм спорт полигоны булып тора.
Әһәмиәтле объекттар
2013 йылдың 1 октябренәҡарата яйланың үҙендә һәм уның периферияһында, Гремячая, Түбәнге Шәмәхә һәм Ҡоро Шәмәхә йылғаларының үҙәндәрендә, төрлө секцияларҙың спелеологтары тарафынан 23 карстҡыуышлығы, шул иҫәптән ҙур карст күпере — «Таш Күпер» табылған. Айырыуса әһәмиәтле асыҡланған һәм иҫәпкә алынған объекттар: Шәмәхә-1, Шәмәхә-2, Балсыҡлы, Экологик, Ҡоро Шәмәхә-5, Холодный мәмерйәләре.
Һаҡ режимы
Силәбе өлкәһе Хөкүмәтенең 2011 йылдың 15 июнендәге 188-се ҡарары менән «Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында положениелар тураһында» 188-се ҡарары менән Шәмәхә карст яланы тәбиғәт ҡомартҡыһын махсус һаҡлау режимы билдәләнгән.
Шәмәхә карст яланы территорияһында шулай уҡ бик һирәк осрай һәм Ҡыҙыл китапҡа индерелгән фауна һәм флора объекттары ла бар, шуға бәйле рәүештә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһен киңәйтеп уны заказник итеп үҙгәртеп ҡороу тәҡдим ителгән.
Ҡарғалы мәҙрәсәләре
Ҡарғалы мәҙрәсәләре — 1746—1920 йылдарҙа Ҡарғалы (Сәйет) биҫтәһендә (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы) эшләгән мосолман мәктәптәре комплексы.
Тарихы
Ҡарғалы (Сәйет) биҫтәһендә (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы) тәүге мәҙрәсә 1746 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1760 йылда) 1‑се йәмиғ мәсете эргәһендә асыла. Мәҙрәсәнең мөҙәрисе итеп Ғәбдессәлим бин Ураи (1700—1768) тәғәйенләнә. Биҫтәлә сауҙагәрҙәр һәм диндарҙар аҡсаһына яңы мәсеттәр төҙөлөү менән бер рәттән уларҙың эргәләрендә мәҙрәсәләр ҙә асыла бара. 1775 йылда 6-сы йәмиғ мәсете ҡарамағында биҫтәлә икенсе мәҙрәсәгә нигеҙ һалына. 1802 йылда — 2-се йәмиғ мәсете, 1810 йылда — 3-сө йәмиғ мәсете, 1837 йылда — 7-се йәмиғ мәсете, 1857 — 4-се йәмиғ мәсете, 1861 йылда — 5-се йәмиғ мәсете эргәһендә мәҙрәсә асыла. Биҫтәлә 1869 йылда – 9, 1913 йылда барлығы 10 мәҙрәсә эшләгән.
Ҡарғалы мәҙрәсәләре Өфөлә урынлашҡан Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була.
Мәҙрәсәләр хәйриә аҡсаһына тотолоп, уҡыу бушлай булған. Уҡыу курсының дауамлығы 7—10 йыл тәшкил иткән. Уҡыу программаһына традицион дин ғилеме предметтары — Ҡөрьән тәфсире, хәҙистәр, Ислам тарихы, мосолман догматикаһы (ғәҡид) һәм этикаһы (әхлаҡ), фикһ (хоҡуҡ), логика (мантыйҡ), фәлсәфә (хикмәт), шулай уҡ арифметика, геометрия, ғәрәп, фарсы һәм төрки телдәре һәм башҡа дәрестәр ингән. Мәҙрәсәләрҙә традицион ысул менән уҡытылған. XIX быуат аҙағынан ҡайһыларында урыҫ теле уҡытылған.
1895 йылда Ырымбур сауҙагәре Ғәни Хөсәйенов инициативаһы һәм ярҙамы менән ҡайһы бер мәҙрәсәләрҙә яңы ысул менән уҡытыуға күсереү ойошторола. 1899—1901 йылдарҙа 9-сы йәмиғ мәсете эргәһендәге мәҙрәсәлә яңы ысуллы мәктәптәр өсөн уҡытыусылар әҙерләү буйыса Фәтих Кәрим етәкселегендә бөтә Рәсәй педагогия йәйге курстары эшләй. 1899 йылда — 60, 1900 йылда — 70, 1901 йылда — 80 уҡытыусы был курстарҙы тамамлай. 1913 йылға ҡарата 4 мәҙрәсәлә (1‑се, 2‑се, 5‑се һәм 9‑сы мәсеттәр эргәһендә) өлөшләтә генә яңы ысул менән уҡытыу индерелә, Ҡарғалы мәҙрәсәләрҙең күбеһе иҫке, дини‑схоластик нигеҙҙә уҡытыуҙы дауам итә. Был уларҙың абруйлығын төшөрөрөүенә килтерә.
Ҡарғалы мәҙрәсәләре нигеҙендә китапханалар барлыҡҡа килә, тәржемә итеү һәм фәнни эшмәкәрлек алып барыла.
Ҡарғалы мәҙрәсәләрендә мулла һәм мөҙәрис вазифаларын башҡарыусылар өсөн ҡыҫҡа ваҡытлы курстар ойошторолған. 1810 йылда 4 мәҙрәсәлә — 359, 1869 йылда 9 мәҙрәсәлә – 496, XIX быуат аҙағында 9 мәҙрәсәлә – 700, ә 1913 йылда 10 мәҙрәсәлә 498 шәкерт белем алған. Билдәле шәкерттәре араһында Ғәбдрәхим Усман (1754-1834), Әбделмәних Ҡарғалы (1782–1833 йылдан һуң), Мөхәмәтйән Хөсәйенов (1756–1834), Ғәбдессәләм Ғәбдрәхимов (1765–1840), Ғәбделвәхит Сөләймәнов (1786–1862) һәм башҡалар бар.
1919—1920 йылдарҙа Ҡарғалы мәҙрәсәләре ябылыуға дусар була.
Зыярат ҡылыу
Зыярат ҡылыу (زِيارة — күрергә барып сығыу; Зиярат, зыярат, зийара) — изге урындарға (пәйғәмбәрҙәр, әүлиәләр, шәйехтәр) ҡәберҙәренә ғибәҙәт ҡылырға барыу.
Тасуирламаһы
Төньяҡ Африкала шулай уҡ тере суфый шәйехтәрҙе, имамдарҙы күрергә барыу ҙа зыярат ҡылыу тип атала. Шулай уҡ был изге урындарҙың үҙҙәрен дә зыярат (ҡара: мазарҙар, мәҡамдар) тип атайҙар.
«Халыҡ исламында» ҡайһы берҙә «изге урындар» тип ата-бабалар ҡәберҙәре атала, уларға байрам көндәрендә махсус йөрөйҙәр (Ҡорбан байрамы). Мәҫәлән, ингуштарҙың изге Батал-Хажи ҡәберенә рамаҙан айы алдынан килеү йолаһы бар. Дағстанда Заһиттар Зыяраты бар, унда йыл һайын ғибәҙәт ҡылыусылар һәм зекерҙәр башҡаралар, мәүлит үткәрәләр. Зыярат кәшәнәнән һәм ағас ҡолғаларҙан ғибәрәт, уларға аҡ һәм йәшел таҫмалар бәйләйҙәр.
Шиғыйлыҡта зыярат
Шиғый исламында «зыярат» термины ике мәғәнәгә эйә:
Айырыуса хөрмәт ителгән кешеләрҙең кәшәнәләренә (мәҫәлән, имамдар — Нәжәфтә Али ибн Әбү Талип һәм Кәрбәләлә Хөсәйен ибн Али ҡәберҙәре) зыярат ҡылыу Мәккәгә кесе хаж ҡылыуға тиң булыуы мөмкин тип һанала.
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә «зыярат» һүҙе бер нисә мәғәнәлә ҡулланыла:
Малахов ҡарағайлығы
Малахов бор — төбәк әһәмиәтендәге ландшафт ҡомартҡыһы,  Вологда өлкәһенең Тарног районы биләмәһендә Кокшеньга һәм Тарнога йылғалары араһында урынлашҡан. Һәйкәлдең тәбиғи ҡиммәте ҡарағайлыҡта, пейзаж матурлығында һәм регламентланған рекреацион йөкләнеше мөмкинлектәренә ҡайтып ҡала. Уның территорияһында һирәк осрай торған үҫемлектәр бар.
Төҙөлөү тарихы
Дөйөм майҙаны 185 гектар булған "Малахов ҡарағайлығы"  тәбиғәт ҡомартҡыһы ҡиммәтле тәбиғәт объекттарын һаҡлауҙы көсәйтеү буйынса саралар тураһында "16.08.1978-се һанлы Вологда өлкә халыҡ депутаттары советы ҡарарына  ярашлы бүленә.
Вологда өлкәһенең 2009 йылдың 23.09.421-се ҡарары нигеҙендә Вологда өлкәһе Тарног муниципаль районының айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре тураһында положение раҫлана
Урынлашыуы һәм геологияһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы сиктәренә Тарног урмансылығының ике кварталы ҡарай: 23-сө квартал Кокшеньги йылғаһының һул ярында һәм уның тамағынан 2,5 км алыҫлыҡта Тарнога йылғаһы эргәһендәге 25-се квартал.
Ҡомартҡы территорияһы, тәбиғәтте һаҡлау сараларынан тыш, бик мөһим археологик ҡиммәткә эйә. Был урында белгестәр тарафынан боронғо кешеләрҙең тораҡтары артефакттары табылған.