cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Я. С. Поляков йорто (Таганрог)
Тарихы
1812 йылғы Ватан һуғышы ҡатнашсыһы Георгий Бенардаки 1810-сы йылдар аҙағы–1820-се йылдар башында үҙе өсөн Варвациевский тыҡрығы (хәҙер — Лермонтов) яғынан мөйөштә бер ҡатлы айырым йорт төҙөй. Был айырым йортта уның ғаиләһе ата-әсәһе мәрхүм булғандан һуң Санкт-Петербургҡа күсеп киткәнсе йәшәй. Бенардаки ғаиләһе милке булған 5,5 мең һум торошло Петровская урамындағы йортто һәм Аҙау диңгеҙе яры буйындағы имениены 1874 йылда эре сәнәғәтсе һәм ер биләүсе Поляков Яков Соломонович һатып ала. Таганрогта Поляков Дондағы Ростовтан тимер юл юл һалыу менән шөғөлләнә, тимер юл вокзалы бинаһы төҙөлөшөн финанслай, Дон ер банкын асып ебәреүсе һәм Санкт-Петербург-Аҙау һәм Аҙау-Дон коммерция банктарын ойоштороуҙа ҡатнашыусы булып тора. Петербург архитекторҙарын саҡырып, ул һатып алған йортон киңәйтә, өҫтәп икенсе ҡат төҙөтә һәм унда Дон ер банкын урынлаштыра. Йортто үҙгәртеп төҙөүҙә Таганрог Төҙөлөш комитеты ағзаһы Е. Алейников ҡатнаша. Һуңғараҡ был йортто икенсе йорт менән тоташтырыусы төкөтмә эшләтә.
1918 йылда банк националлаштырыла, бынан һуң Я. С. Поляков йортон төрлө административ учреждениеләр биләй: өйәҙ башҡарма комитеты, ҡала башҡарма комитеты, Ленин районы башҡарма комитеты; немец оккупацияһы йылдарында — ҡала магистраты. 1989 йылдан бина икенсе корпус сифатында картиналар галереяһына бирелә, ләкин ысынында унда ҡаланың балалар ижады Йорто урынлашҡан.
Ноля (Ветлуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нуса
Нуса — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юронга йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нужна
Нужна — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вол йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Лемка
Лемка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лумпун йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Окна (Ветлуга ҡушылдығы)
Окна  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лобань
Лобань — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 169 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лоллезка
Лоллезка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пычас йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лаптевка (Пестерь ҡушылдығы)
Лаптевка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пестерь йылғаһының уң ярына тамағынан 0,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Триумфаль аркалар (Новочеркасск)
Новочеркассктың триумфаль аркалары — урыҫ классицизмы һәйкәлдәре. Монументаль комплекс ике — көнбайыш һәм төньяҡ йәғни ҡаланың лөньяҡ-көнбайышында һәм төньяғында урынлашҡан триумфаль аркаларҙан тора. Улар 1817 йылда 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеү хөрмәтенә ҡуйыла һәм Наполеон менән көрәштә Дон казактары индергән өлөшөтөң бөйөклөгө символы булып тора. Рәсәйҙең көньяғында федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булған беоҙән-бер тримфаль ҡапҡалар.
Һүрәтләнеше
Бер-береһенә оҡшаш аркалар һуң классицизм стилендә эшләнгән. Һәр ҡайһыһының ҡалын пилоны арка итеп уйылған һәм ҡәтғи фмленчат билбау менән биҙәлгән. Дорический ордерҙың ҡеүәтле антаблементын ун ике коллона тотоп тора. Уларҙың һәр береһе өҫ яҡтан алғараҡ сыға. Өлөштәре һәм деталдәре бер бөтөн булған арканы аттик тамамлай. Төньяҡ арка ансамблендә казак амуницияһы һәм хәрби предметтар: кольчуга, әләмдәр, ҡылыстар, щиттар, пушкалар һәм йәҙрәләр һүрәтләнгән хәрби арматура һынланыш тапҡан. Улар һәйкәлдең мемориаллеген көсәйтә генә. Аркаларҙың материалы — бысылған эзбизташ. Өҫкө өлөшө, аттиктарҙы ла индереп, штукатурланған һәм аҡһыл һары төҫкә буятылған. Новочеркасск аркалары 1833 йыл да Санкт-Петербургта архитектор В. П. Стасов проекты буйынса төҙөлгән Нарва ҡапҡалары прообразы булып тора. Төньяҡ арҡа аттигына түбәндәге һүҙҙәр яҙылған:
Тарихы
1817 йылда Новочеркасскта Император Александр I килеүен көтәләр. Атаман М. И. Платов хаким килеү уңайынан ҡалала ике триумфаль арка төҙөргә ҡарар итә, сөнки императорҙың ҡайһы яҡтан килере билдәһеҙ була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, арка проектын урындағы архитектор тәҡдим итә. Тыуған яҡты өйрәнеүселәр һәм тарихсылар ҡапҡа авторы архитекторы Алессандро Руска йәки был ваҡытта Новочеркасскта ғәскәри Вонесение соборын төҙөүсе уның ағаһы Луиджи Руска булыуы ихтималлығы тураһында бер генә тапҡыр бәхәс ҡормай. Триумфаль аркалар, ҡалала башҡа иҫтәлекле урын булмауы арҡаһында, оҙаҡ ваҡыт төп иҫтәлекле урын булып һанала.
Совет осоронда аркалар ҡаралмай, ундағы бөтә бронза биҙкәтәр алынып, ҡайтанан иретелә. Хатта аркаларҙың ни өсөн тәғәйенләнгәнен иҫкә алыу ҙа тыйыла. 2000 йылдарҙа һаҡланып ҡалған фоторәсемдәр һәм һыҙмалар буйынса аркалар реставрациялана. Декоратив элементтары, шарҙары, барельефтары тергеҙелә. Һәйкәлдең ҡуйылыу тарихы аңлатылған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Ломик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Отломка
Отломка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вая йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Осечиха
Осечиха — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Прость йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Темерник ҡаласығы
Темерник ҡаласығы, шулай уҡ Усть-Темерник ҡаласығы — ҡасандыр хәҙерге Дондағы Ростов ултырған территорияла урынлашҡан антик ауыл ҡалдыҡтары. Археологик әһәмиәткә эйә, ләкин Владикавказ тимер юлын төҙөү менән бәйле емертелә. Бөгөнгө көндә археологик объект урынында ҡала төҙөлөп бөткән һәм ул ысынында юҡҡа сыҡҡан. 1908 йылда ҡаласыҡта дон тарихсыһы М. Б. Краснянский тикшеренеү эштәре үткәрә. Ул Кизитиринский ҡаласығы һәм Ростов ҡаласығы менән бер үк ваҡытта төҙөлгән.
Тарихы
1768 йылда эшләнгән һыҙымдар күрһәтеүенсә, ҡаласыҡ урҙар арҡаһында дүрт өлөшкә бүленгән була. 1749 йылда Темерник ҡаласығы Черкассктан Темерник йылғаһына күсерелгән Темерник таможняһы арҡаһында емертелә. Таможня ҡаласыҡ булған урында урынлаша.
Урынлашыуы
Археологтарҙың һәм тарихсыларҙың Темерник ҡаласығы урынлашыуы тураһында бер нисә юрауы бар. Уларҙың береһе буйынса Темерник ҡаласығы Темерник йылғаһының һул яҡ ярында, ул Дон йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан була. Темерник һәм Дон морон барлыҡҡа килтерә, ҡаласыҡ шул моронда урынлашҡан булған. Ләкин 1878 йылда был ер Владикавказ тимер юлын һалыу һәм Темерник йылғаһының ағымын көнсығышҡа бороп, элекке үҙәнен күмеү кәрәклеге менән бәйле, аҡтарылып бөтөлә. Ҡаласыҡтың ҡалған өлөшөндә төҙөлөш башлана. Ҡаласыҡтың үҙәге хәҙерге Московская урамының көнбайыш осо урынлашҡан ерҙә була. Бишенсе Дон корпусы исемендәге майҙан һәм вокзалға төшкән һарҡыу урын Темерник ҡаласығы биләмәһе булған.
Һүрәтләнеш
Темерник ҡаласығы майҙаны тураһындағы мәғлүмәттәр төрлөсә, бер сығанаҡтарҙа ул 66 600 квадрат метр тәшкил итә тип әйтелә, ә икенселәрендә ул 5 дисәтинә тип әйтелә. Дон һәм Темерник яғынан ҡаласыҡ текә яр менән һаҡлана, икенсе яҡтан — тәрән ур менән. Ҡарап тороуға ҡаласыҡ төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған тура дүртмөйөш формаһында була.
Артефакттар
Темерник ҡаласығы урынында һәр ваҡыт артефакттар табалар: алтын, көмөш һәм бронза аҡсалар, төрлө кәрәк-яраҡ. Тикшеренеүселәр уларҙы беҙҙең эраның I—IV быуатыныҡы тип билдәләй. Быраулау эштәре ваҡытында Босфор батшаһы Тиверий Юлий Евпатор һәм Тиверий Юлий Савромат II хакимлыҡ иткән осорҙа эшләнгән аҡсалар табылған. Донская урамында грек телендәге яҙыу булған мәрмәр таҡта табылған. 1905 йылда археологтар был яҙыуҙың беҙҙең эраның II быуатына ҡарай икәнен асыҡлағандар.
Отмяга
Отмяга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ижма йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лыштанка
Лыштанка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кылт йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Идельсон дарыуханаһы
Идельсон дарыуханаһы — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында, Ҡыҙыл тыҡырығы, 23 адресы буйынса урынлашҡан иҫтәлекле урын. Хәҙер 53-сө дарыухана тип атала. Ростов өлкә Халыҡ депутаттарының (Кесе совет) 1992 йылдың 18 ноябрендәге ҡарар нигеҙендә Идельсон дарыуханаһы йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныла.
Тарихы
Башта Р. Б. Идельсон даруханаһы өсөн хәҙерге Чехов урамындағы бинаны ҡуртымға ала. Артабан шәхси эшен үҫтереү маҡсатында ике ҡатлы йорт һатып ала, уның беренсе ҡатында 1884 йылда шул уҡ дарыухана урынлаша. Ваҡыт үтеү менән Идельсондың дарыуханаһы ҡалала иң яҡшыһы тип һанала. Беҙҙең көндәргә тиклем дарыухана этикеткаһы һүрәте лә һаҡланып ҡалған.
1920 йылдың 20 июнендә дарыухана дәүләт милке тип иғлан ителә. Бинала 9 кеше эшләй башлай, баш провизор вазифаһына И. Б. Нанкин тәғәйенләнә. Учреждение 53-сө дарыухана тип атала башлай һәм эшен артабан дауам итә. 1980 йылдар һуңында «Фармация» дәүләт етештереү предприятиеһы составына инә.
Һүрәтләнеше
Бина рус стилендәге эклектика йүнәлешендә ("псевдорусский") башҡарыла. XIX быуатта Мәскәү архитектураһы өсөн хас булған был алым Таганрогта бик үҫеш алмай. Күрәһең, был классицизм традицияларының йоғонтоһо һәм Таганрог ерендә саф рус ғөрөф-ғәҙәттәре булмауына бәйлелер. Фасадты биҙәү өсөн ҡулланылған элементтар: барельефтар, тәҙрәләр, нескә колонкалар симметрияһыҙ урынлаштырыла. Йорттоң тышҡы йөҙө готика стиленә оҡшатыла.
Пермь башҡорттары
Пермь башҡорттары — Пермь өлкәһе территорияһында йәшәүсе башҡорттарҙың этник төркөмө. Төбәктең автохтон халыҡтарының береһе.
Был этник төркөм вәкилдәренең теле башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектындағы ғәйнә һөйләшенә ҡарай.
Тарихы
Антропология фәне мәғлүмәттәренә ҡарағанда, ғәйнә башҡорттарының физик тибы формалашыуында самодий ҡәбиләләре ҙур роль уйнаған. Тол йылғаһы буйы топонимикаһында Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышы топонимикаһы менән уртаҡ яҡтар (параллелдәр) бар. IV—V быуаттарҙа уғыр-самодий субстратына нигеҙ һалына, һуңынан был субстрат Кушнаренко һәм Сейәлек мәҙәниәттәре иҫәбенә көсәйтелә. Был процесс төбәктең гидронимдарында асыҡ күҙәтелә. Мәҫәлән, «бу» («һыу») самодий һүҙе һәм Беүә йылғаһының исеме.
Ҡайһы бер ғалимдарҙың фараз итеүенсә, был яҡтарға төрки ҡәбиләләре IX быуат тирәһендә үтеп ингән. Уран һәм Танып исемле башҡорт ҡәбиләләре ғәйнәләрҙең күршеләре булғандар.
1557 йылда төньяҡ башҡорттары Айсыуаҡ бей етәкселегендәге төркөмдө, үҙ ирке менән рус дәүләтенә ҡушылыуҙы һорау өсөн, Ҡазанға оҙаталар. Башҡорттарға Батша хөкүмәте тарафынан аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаусы жалованный грамоталар тапшырыла, ләкин, шул уҡ ваҡытта, яһаҡ түләү бурысы ла йөкмәтелә.
1596 йылда ғәйнәләр урыҫ батшаһы — Федор Ивановичҡа элекке грамотаны тағы ла бер ҡат раҫлатыу өсөн мөрәжәғәт итәләр. Уларҙың үтенесе ҡәнәғәтләндерелә. 1597 йылда Строгановтар батша хөкүмәтенән Урал яны ерҙәрен, шул иҫәптән Кама йылғаһы буйлап Ошап тамағына тиклемге башҡорт ерҙәрен үҙҙәренә алалар. Ошо ваҡиға арҡаһында Строгановтарҙың ғәйнәләр менән бәхәсенә нигеҙ һалына. Был бәхәстәр ғәйнә башҡорттарының XVII—XVIII быуаттарҙағы барлыҡ башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыуҙарына тиклем барып етә. 1616 йылда баш күтәреүсе башҡорттар Уҫы ҡалаһын баҫып инәләр, әммә Строгановтарға ҡала халҡы ярҙамға килә. 1662-1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында башҡорттар Көңгөр ҡалаһын һәм эргәләш урыҫ ауылдарын юҡ итәләр, әммә 1664 йылдың ғинуарында батша ғәскәрҙәре башҡорттарҙың ихтилалын һүндереүгә өлгәшәләр.
Башҡорттарҙың Уҫы һәм Пермь өйәҙҙәрендәге аҫаба ерҙәре ҙур территорияны биләгән була. Әммә һуңынан был ерҙәр Строгановтар, дәүләт, заводтар тарафынан баҫып алынып, һатылып, йә иһә ҡуртымға тапшырылып, күпкә кәмей. Ихтилалдар баҫылғандан һуң, батша хөкүмәте һәр яҡлап төбәктә колонизациялау сәйәсәтен дауам итә. Ә 1672 йылда Теребирҙе Алиев Алексей Михайлович батшанан жалованный грамоталарын һәм башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуҡтарын раҫлауға ирешә.
1630—1631 йылдарҙағы күҙәтеү китаптарына ярашлы, Тол йылғаһы буйында Барҙы, Елпачиха (Үдик), Ҡыҙылъяр исемле башҡорт ауылдары булған, ә Көңгөр бургомистры Юхнев мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1725—1726 йылдарҙа Ғәйнә улусында 600 хужалыҡ иҫәпләнгән.
1681-1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы осоронда башҡорттар Көңгөр ҡалаһын ҡамайҙар. Уҫы даруғаһындағы башҡорттар ихтилалды баҫыуға йәлеп ителгән ҡалмыҡтарҙың агрессияһына дусар булалар. 1735-1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында башҡорттар Строгановтарҙың милке һаналған Крылов ауылын яндыралар. Уҫы даруғаһының баш күтәреүселәре менән Адзимас Абдалов һәм Араҡғол Чурюсин етәкселек итәләр. Улар ярҙам һорап Әйле башҡорттарына мөрәжәғәт итәләр, һәм улар менән бергә, бөтәһе 1300 кеше, Уҫы һәм Көңгөр янындағы урыҫ ауылдарын туҙҙыралар.
1755-1756 йылдарҙағы сираттағы башҡорт ихтилалында ғәйнәләрҙең хәрәкәте баштан уҡ Туҡтамыш Ишбулатов отряды тарафынан туҡтатыла. Һөҙөмтәлә баш күтәреүселәрҙең етәкселәре ҡулға алына һәм власҡа тапшырыла.
Төньяҡ башҡорттары 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ла әүҙем ҡатнаша. Улар ярҙамында баш күтәреүселәр Асаны ҡамай һәм Шәрмәйет заводын туҙҙыра. Ихтилалда йәмғеһе 1 меңдән артыҡ ғәйнә башҡорттары ҡатнаша, уларҙың ҡайһы берҙәре (Батырҡай Иткинин, Ҡарабай Әшмәнов, Әбдей Абдуллов, Туҡтамыш Ишбулатов, Әҙиғот Темәсов һ. б.) Е. И. Пугачевтан полковник исемен алалар.
XVII быуат аҙағынан ғәйнәләрҙең биләмәһе бөтә Тарихи Башҡортостанды биләгән Өфө өйәҙе составына инә,1708 йылдан — Өфө провинцияһы, 1744 йылдан — Ырымбур губернаһы, ә 1781 йылдан Пермь губернаһы составында була.
1798 йылдың 10 (21) апрелендә хөкүмәт Башҡорт-мишәр ғәскәрен һәмидара итеүҙең кантон системаһын ойоштора. Кама яны биләмәләрендә 1-се кантон (үҙәге — Елпачиха ауылы) булдырыла. Был кантон менән оҙайлы осор Әдүтовтар нәҫеле вәкилдәре етәкселек итә. 1855—1863 йылдарҙа был ерҙәр 12-се кантон, ә 1863—1865 йылдарҙа — 5-се башҡорт кантоны составына инә.
1917 йылдың 15 ноябрендә Башҡорт үҙәк советы Башҡортостан автономияһын иғлан итә. Автономия шул уҡ йылдың декабрендә Бөтә башҡорт ойоштороу съезында (ҡоролтайҙа) раҫлана. Ойоштороу ҡоролтайының ҡарарына ярашлы, «Ырымбур губернаһында, Өфө губернаһының көнсығышында, Пермь губернаһының Шадринск, Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәрендә һәм Һамар губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙендә — Башҡорт Хөкүмәте кантон идаралығын ойоштора. Өфө, Һамар һәм Пермь губерналарының көнбайыш өлөштәрендә большевиктар раҫлаған өйәҙ съездары 1918 йылдың ғинуарынан да ҡалмайынса саҡырылырға тейеш, уларҙа көнбайыш Башҡортостан мосолмандары «кантон идараһын ойоштороп, бының менән идара итеүҙе үҙ ҡулына алырға тейеш». Уҫы өйәҙе Елпачиха (Үдик) ауылында Башҡорт советы ойошторола, ләкин большевиктар «Елпачихаға һөжүм итә, уны тар-мар итә һәм башҡорт советы ағзаларын үлтерә».
Совет дәүерендә — XX быуаттың 20-се—30-сы йылдарында Урал өлкәһе сиктәрендә башҡорттарҙы рәсми рәүештә татарлаштырыу үткәрелә. Был «күсереү» этник яҡтан ҡатнаш халыҡҡа ҡына түгел, ә башҡорт ауылдарына ла ҡағылған.
Хужалыҡ
Төньяҡ башҡорттарының хужалыҡ нигеҙен малсылыҡ тәшкил иткән, бынан тыш улар һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ, игенселек һәм сауҙа менән шөғөлләнгәндәр.
Уларҙың биләмәләрендә тау мануфактуралары барлыҡҡа килеү менән, башҡорттар рудниктарҙа һәм заводтарҙа эшләй башлайҙар. 1773 йылда Ғәйнә волосында йәмғеһе 360 башҡорт рудопромышленнигы теркәлгән, улар араһында бигерәк тә Туҡтамыш Ишбулатов һәм Исмәғил Тасимов исемдәре киң билдәле. Исмәғил Тасимов — Санкт-Петербургтағы Тау училищеһын булдырыу инициаторы, ә Туҡтамыш Ижбулатов Уложенная комиссияның башҡортар араһынан сыҡҡан беренсе депутаты булараҡ билдәле. Югов ҡаҙна заводтары янында башҡорттар йәмғеһе 310 рудниктың 234 -ен биләгәндәр.
Демография
1745—1747 йылдарҙа Пермь крайы территорияһында ойошторолған ревизия мәғлүмәттәренә ҡарағанда, башҡорттарҙың һаны 11 200 кешегә, ә инде 1795 йылғы V ревизия буйынса — 26 000 кешегә еткән. 1869 йылда Аса өйәҙендә 19 814, ә Пермь өйәҙендә — 2 169 башҡорт көн иткән.
Лумпунчик
Лумпунчик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лобань йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Пермь башҡорттары
Демография
Рәсәй империяһының 1897 йылғы дөйөм халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ҡарағанда, Пермь крайында башҡорттар һаны түбәндәгесә: Пермь өйәҙендә — 3 677 кеше, Көңгөр өйәҙендә — 312 кеше, Аса өйәҙендә — 24 407 кеше, Оханск өйәҙендә — 60 кеше, Соликама өйәҙендә — 348 кеше, Чердынь ҡалаһында — 2 кеше; барлығы 28 806 башҡорт йәшәй. Шул уҡ халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Пермь губернияһында барлығы 85 395 башҡорт иҫәпләнә.
Лумпунчик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Пермь башҡорттары
Демография
1989 йылда башҡорттарҙың байтаҡ өлөшө (24 952 кеше) Барҙы районында йәшәй. Асыҡлап әйткәндә, Аҡбаш, Аҡлыш, Елпачиха, 1-се Ҡыҙылъяр, Күҙемйәр, Солтанай, Танып, Тонтортүз, Төнгүк һ.б тораҡ пунктарында көн итәләр.
Лумпунчик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пермь башҡорттары
Демография
Артабан башҡорттарҙың йәшәгән урындары һан буйынса түбәндәгесә урынлаштырыла: Пермь — 11 200 кеше, Чернушка районы — 3 280 кеше, Көйәҙе районы — 1 954 кеше, Пермь районы — 1 430 кеше, Аса районы — 1 363 кеше. Шулай уҡ башҡорттар Пермь өлкәһенең башҡа бөтә административ райондарында ла йәшәйҙәр.
Перенга
Перенга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мазик
Мазик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 251 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Песковатская Лопатина урманы
Песковатская Лопатина урманы — Ростов өлкәһенең Үрге Дон районындағы төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Рәсәйҙең махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе категорияһына ҡарай. Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлауҙы Ростов өлкәһенең тәбиғәт ресурстары һәм экологияһы Министрлығы тәьмин итә.
Һүрәтләнеш
Песковатская Лопатина урманы Үрге Дон районының иң үҙәгендә урынлашҡан. Көнсығышта ул Песковатская Лопатина хуторы менән сикләнә. Урман Үрге Дон урмансылыҡ территориаль бүлеге Еремин участка урмансылығының 55-се квадратын биләй. Бер мәғлүмәт буйынса Песковатская Лопатина урманы 90 гектар тәшкил итә, икенсе мәғлүмәттәр буйынса — 92 гектар. Ростов өлкәһенең 2006 йылдың 18 октябрендә ҡабул иткән № 418-се һанлы «Ростов өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында» Ҡарарына ярашлы эшләүсе тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Песковатская Лопатина урманы биләмәһендә ҡоштарҙың төрлө төрҙәре йәшәй. Урмандың көньяҡ өлөшө — ҡара саған, ялан сағаны, татар сағаны, ҡорос ағасы, йүкә кеүек ағас төрҙәре үҫкән биләмә. Уның биләмәһендә Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәр үҫә: тайтояҡ, платан һымаҡ саған, йыла, күп йыллыҡ үръяпраҡ. Һаңғырау кесерткән һымаҡтар ғаиләһенә кергән үләндәренең бер төрө еҫлекәй Clinopodium vulgare L таралған. Уның тураһында мәғлүмәт Көньяҡ федераль университеттың электрон гербарийында бар.
Кесе Китячка
Кесе Китячка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бурец йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Шабанка
Кесе Шабанка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шабанка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Максанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перша (Люнда ҡушылдығы)
Перша  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Люнда йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡала төҙөү һәм көнкүреш музейы
Ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреш музейы (Таганрог ҡалаһы, Фрунзе урамы, 80) — Рәсәйҙә берҙән-бер ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреш музейы. «Шаронов йортонда» урынлашҡан музей Россия Федерацияһы Президентының 176-се Указына ярашлы (20 февраль, 1995 йыл), Рәсәй Федерацияһы архитектура ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.
Тарих
Музей КПСС-тың һәм Таганрог ҡала Советы башҡарма комитетының 1981 йылдың 3 ноябрендәге ҡарары менән Таганрог ҡалаһының тарихи һәм мәҙәни мираҫтарын популярлаштырыу һәм өйрәнеү маҡсатында 1981 йылда асылған. Музей элекке Таганрог помещиғы Е. И. Шаронов йортонда урынлашҡан. Бина 1912 йылда модерн стилендә архитектура академигы Ф. О. Шехтель. 1917 йылға тиклем йорт хужаһы И Е Шаронов булған. 1920−1922 йылдарҙа йортта ебәк ҡаршлауыҡтарын үҫтереү станцияһы була, ә 1923 йылдан алып — балалар поликлиникаһы.
Ҡала немец оккупацияһы ваҡытында был йортта Э фон Клейстың 1-се танк армияһының штабы торған.
1944 йылдан һуң йортта төрлө ҡала ойошмалары, шул иҫәптән КПСС-тың Орджоникидзе район комитеты урынлашҡан.
1981 йылдан алып был бинала «Таганрог ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреш» музейы ғәмәлдә. Музейҙың экспозицияһын Л. А. Цымбал етәкселегендә эшләгәндәр. .
Төп экспозициянан тыш, музей әүҙем рәүештә заман рәссамдарының, һынсыларының, коллекционерҙарының күргәҙмәләрен ойоштора, үҙ залдарын төрлө күсмә күргәҙмәләр үткәрергә бирә.
Архитектураһы
Бина "модерн"стиленең ынйыһы булып тора. Уны төҙөгәндә архитектура, һынлы сәнғәт һәм скульптураларҙың синтезы ҡулланылған. Бер ярым ҡатлы бина Мәскәүҙең Ярославль вокзалына оҡшатып, ундағы кеүек үк осло башлы, бер ритмда алмашынып килеүсе төрлө тәҙрәле итеп төҙөлгән. Композиция асимметрия нигеҙендә төҙөлгән: уның һулаҡай яғы дүрт мөйөшлө бейек манаралы. Манаралары һигеҙ яҡлы сатыр формаһында. Бина башында тәүҙә йорт хужаһының инициалы булған"Е * Ш." хәрефтәре түңәрәк эсенә ҡуйылған, һуңынан ул осона флаг ҡуйылған шпилб менән алмаштырылған. 1978 йылда флаг подшипниктарға ҡуйылған һәм шунлыҡтан хәҙер һәр саҡ ел өргәндә өйөрөлөп тора.
Первомайский ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Муниципаль берәмек
Первомайский ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Первомайский ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда ауыл Советы составына Дергачевка ауыл Советы инә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар :
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
г) «Первомайский» атамаһын һаҡлап, Первомайский һәм Дергачевка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Первомайский ауылында урынлаштырырға.
Дергачевка ауыл Советының Владимировка, Дергачевка, Соколовка, Фёдоро-Петровка ауылдарын Первомайский ауыл Советы территорияһы составына индерергә.
Первомайский ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Археология
1960-сы йылдарҙа Яңы Абдрахман ауылы янында Чумарово-I ҡурған ҡәберлеге табыла. Ул 15 ерләү комплексынан тора. Ҡәберлек ике ҡатлы — беҙҙең эраға тиклем XVII һәм III быуаттарҙа: бронза дәүерендә (бура археологик мәҙәниәте) һәм иртә тимер быуатында (сармат мәҙәниәте) ерләгәндәр).
Пижуг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әҙеһәмов Илдус Әнәс улы
Әҙеһәмов Илдус Әнәс улы  (18 июнь 1951 йыл, Абзай ауылы, Ҡыйғы районы, БАССР) — дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ, юғары мәктәптәр уҡытыусыһы, отставкалағы судья.
2000 йылдан 2009 йылдың 28 июленә тиклем Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе була. 1996—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Вәкилдәр Палатаһында республика Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле.
Философия фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы ғәмәлдәге дәүләт кәңәшсеһе. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың икенсе саҡырылышы депутаты.
Етмештән ашыу социология, хоҡуҡ, сәйәсәт буйынса хеҙмәттәр авторы.
Н. Д. Гулаев исемендәге хәрби-тарихи комплекс
'''Н. Д. Гулаев исемендәге хәрби-тарихи комплекс''' — музей, Ростов өлкәһе Аҡсай ҡалаһындағы иң мөһим иҫтәлекле урындарҙың береһе. 1998 йылда асылған. Үҙе лә өлкә кимәлендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булған өлкә кимәлендәге тәбиғәт һаҡлау ҡурсаулығы «Мухин йырыны» биләмәһендә урынлашҡан.
Авиацияның генерал-полковнигы, ике тапҡыр Советтәр Союзы Геройы һәм бәреп төшөргән самолёттар һаны буйынса совет иң оҫта, батыр осоусылары (ас) араһында өсөнсө урында торған Гулаев Николай Дмитриевич исемен йөрөтә. Был исем музейға бушҡа ғына бирелмәгән: Гулаев Аҡсай станицаһында тыуған кеше.
Комплекс артиллерия тубынан башлап, самолёттар, ракеталар һәм башҡа ҡоралдарҙың бик ҙур коллекцияһына эйә.
Музей төп ике өлөштән тора. Беренсеһе — «Төньяҡ-Кавказ хәрби округтың ер аҫты команда пункты». Команда пункты ер аҫтында бик тәрәндә урынлашҡан һәм бик күп лабиринттары һәм коммуникациялары бар. 1960-сы йылдарҙа Өсөнсө донъя һуғышы була ҡалһа тип төҙөлгән.
Музейҙың икенсе өлөшө СССР һәм Рәсәй армияһының XX быуат хәрби техникаһы өлгөләре ҡуйылған асыҡ майҙансыҡ. Музей майҙанында XX быуат башынан алып (Урыҫ-япон һуғышы осоронан) Чечен республикаһындағы террорға ҡаршы операцияға тиклемге ҡоралдар ҡуйылған.
Асыҡ күргәҙмә экспонаттары араһында: бронетехника (Т-72, БМП-2), артиллерия һәм зенит туптары, макеты ракеталар макеты, йөҙөп йөрөүсе инженерлыҡ саралары, самолеттар (Ан-2, МиГ-23), бронялы йөк тракторҙары һәм башҡалар бар.
Асыҡ һауалағы хәрби техника күргәҙмәһе йыл һайын тулыландырыла. Яҡын арала бында Рәсәйҙең көньяғында ватаныбыҙҙың XX быуат хәрби техникаһы һәм ҡоралының иң күләмле экспозицияларының береһен төҙөү планлаштырыла.
Комплекс өлкә кимәлендәге тәбиғәт һаҡлау ҡурсаулығы «Мухин йырыны» биләмәһенең үҙәк өлөшөндә, урындағы халыҡтың иң яратҡан ял итеү урынында урынлашҡан.
Хәрби-тарихи комплекс көн һайын сәғ. 9.00-ҙан 17.00 сәғ. тиклем, ял көндәрһеҙ эшләй.
Йәйге Коммерция клубы ҡоролмалары комплексы
Йәйге Коммерция клубы ҡоролмалары комплексы Дондағы Ростовта, Оло Баҡса урамында урынлашҡан. Бина 1912—1913 йылдарҙа архитектор Г. Н. Гелат проекты буйынса модерн стилендә төҙөлгән. Коммерция клубы ансамбленә йәйге баҡса (хәҙер 1 Май исемендәге парк) инә. Хәҙерге ваҡытта бинала Өлкә физик культура йорто урынлашҡан. Коммерция клубы ансамбле федераль әһәмиәт тәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
1855 йылда Коммерция клубы Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамы, Крепостной тыҡырығы, Кесе Баҡса урамы, Нахичевань межаһы араһында ер учаткаһы һатып ала. Петербург архитекторы Петерс унда парк булдыра. XIX быуат һуңында бында Коммерция клубының беренсе бинаһы төҙөлә. 1901 йылда парктың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә архитектор Н. А. Дорошенко проекты буйынса неоклассицизм стилендә ротонда (көмбәҙләп ябылған, колонналы түңәрәк бина) төҙөлә. Ул элекке редуттың (ҡәлғә эсендәге нығытма) ер валында тора.
1912—1913 йылдарҙа көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә архитектор Г. Н. Гелат тарафынан өс ҡатлы бина төҙөлә. Коммерция клубын биҙәүҙә классик декорация элементтары ҡулланала. Төп бина тәҙрәләре баҡсаға ҡарай.
Бинанан көнсығышта көньяҡҡа ҡарап торҡан ябыҡ эстрада төҙөлә. Уның ҡаршыһында асыҡ һауала тамашасылар урындары урынлаша. Эстрада декоратив лопаткалар, тумбалар һәм лепнина менән биҙәлә.
Территорияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә йәйге аласыҡтың ике ҡатлы бинаһы урынлаша, ул оранжерея менән тоташа. 1910 йылдар башында баҡсасы Нимиюченко парк территорияһын төҙөкләндереү менән шөғөлләнә. Ротонда ҡаршыһына бассейнлы һәм декоратив композициялы фонтан ҡуйыла. Оло Баҡса урамынан Коммерция клубы штукатурланған, декоратив тумбалы һәм селтәрле ҡойолған рәшәткәле кирбес ҡойма менән айырыла.
Участканың төньяғында, ҡойма эргәһендә фигуралы терә-ҙәрҙә ағас япма тора. Һуңынан ул өлөшләтә үҙгәртеп ҡорола һәм унда сатраш клубы, бильярд урынлаша. 1916 йылда япма өлөшө урынына ике ҡатлы, көнсығыш стилендә биҙәлгән ағас павильон ҡорола.
Совет власы килгәндән һуң Оло Баҡса яғындағы ҡойма һүтелә. Уның урынына ябай тимер ҡойма ҡуйыла, әммә ул 1960 йылдарҙа алына.
Революциянан һуң Коммерция клубы баҡсаһы Беренсе Май паркы тип үҙгәртелә. Элекке клуб ҡоролмаларында «трамвайсылар» клубы, «коммунальщиктар» клубы, ГПУ һәм башҡа ойошмалар урынлаша. 1950 йылдарҙа Беренсе Май паркы составына Коммерция клубы эргәһендәге мединститут клиникаһы паркы ла индерелә. Бинаны Өлкә физик культура йорто биләй. Шул уҡ ваҡытта Крепостной тыҡырығына ҡарарған фасад яғында сквер ойошторола. 1970 йылдарҙа унда Изге Дмитрий Ростовскийға бағышланған мемориаль диуар төҙөлә, постаментҡа пушкалар ултыртыла.
Аҡһаҡалдар һәм парк хеҙмәткәрҙәре әйтеүенсә, ротонданың цоколендә бассейн аҫтындағы һәм Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән ҡалған XVIII быуат гелереялары менән тоташҡан бинаға инеү юлы бар. Был галереяларҙың береһенән Йәйге Коммерция клубы подвалына үтеп була. <gallery caption="Йәйге Коммерция клубы революцияға тиклемге открыткаларҙа" />
Кобылин йорто
ХIХ быуаттың икенсе яртыһы
Кобылин йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының ике ҡатлы йорто Петров урамында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 124-се бойороҡ (31.12.02).
Тарих
1859 йылдың авгусында Таганрог ҡалаһының төҙөлөш комитетына 1-се гильдия сауҙагәре Иван Кобылкин йорт төҙөргә ер һорап мөрәжәғәт итә. Рөхсәт алғас, ул буласаҡ йорт урынында торған һарайҙы һүтә һәм уның урынына ике ҡатлы кирбес йорт һала. Уның алғы яғы тура мөйөшлө колонналар менән дүрт тигеҙ секцияға бүленгән. Һәр секцияның икенсе ҡатында өс тәҙрә, ә түбәнге ҡаттағы йорт ишегенең ике яғында икешәр тәҙрә була.
Төҙөлөш эштәре тамамланғандан һуң, беренсе ҡатта магазиндар асҡандар, ә икенсе ҡатында эшҡыуар Василий Боровой «Лондон» ҡунаҡханаһын аса. Ҡунаҡханаға инеү ишеге йорттоң уң яғындағы бер ҡатлы төкәтмә аша булған. Төкәтмәнең башында веранда тора. Икенс ҡаттың тәҙрәләре өҫтөнә "Лондон ҡунаҡханаһы " тип яҙылған иғлан торған.
Октябрь революцияһына тиклем бер ҡатлы төкәтмәне ике ҡатлы итеп өҫтәп һалғандар. Шунан һуң йорт бинаһы тамамланған күренешкә инә. Ишек өҫтөндә балкон эшләнгән. Ул металл бағаналарҙа торған. Һуңыраҡ бина түбәһенең өҫтөндәге декоратив вазалар алынған, балкон юҡ ителгән.
Иван Евстратиевич Кобылин шәкәр, һуңынан — бакалея һәм гастрономия тауарҙары менән ҡаланың Петров урамында һәм Иҫке баһа һатыу иткән. 1845 йылда Антон Павлович Чехов тың атаһы Кобылин конторында контора эше буйынса хеҙмәт иткән. шулай уҡ яҙыусының олатаһы Иван Яковлевич Морозов та Кобылинда эшләгән. Һуңыраҡ яҙыусының атаһын Кобылин еҫләнгән балыҡ ыуылдырығын һатырға теләмәгәне өсөн эштән сығарған,
1855 йылға тиклем И. Е. Кобылкин ҡала башлығы итеп һайлана, ул Успение һәм Митрофаний сиркәүҙәрен төҙөүҙә ҡатнаша. Ул үлгәс, үҙ балалары булмағанлыҡтан,1890-сы йылдарға тиклем йорттоң хужаһы булып Кобылиндың тәрбиәгә алған улы Михаил Иванович Кобылин була. Михаил Иванович Кобылин ҡунаҡхана һәм ресторан тота. 1904 йылда ул бауыр ауырыуынан вафат була.
Йорттоң түбәнге ҡатында төрлө ваҡытта төрлө магазиндар була.
1902 йылда бында галантерея тауарҙары менән дә һатыу иткәндәр.,
1902 йылда ҡунаҡхананың хужаһы Николай Артемович Тер-Арутюновбулған. ТУл тиф эпидемияһы ваҡытында йоғошло ауырыу менән сирләп, 1915 йылдың февралендә вафат була. Үлгәнсе ул ҡунаҡханаһын К. Л. Гавриленкоға һатҡан. Гавриленко 1914 йылда уны "Метрополь"тип атай. НЭП ваҡытында һәм 1925 йылда ҡунаҡханала клуб-казино асҡандар. Һәр көндө киске 8 сәғәттән алып казинола лото, кәрт уйнағандар. Шул клубта спиртлы эсемлектәр һатылған ресторан эшләгән.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң бинала НКВД, ә 1957 йылдан — «Үҙәк» ҡунаҡханаһы торған. Беренсе ҡатта «Новость дня» кинотеатры эшләй, һуңынан уны «Смена» тип атайҙар. 1980-се йылдарҙа кинотеатр ябылған, уның урынында импорт радиоаппаратуралар магазины һәм "Диана" кейем һатыу магазины эшләй.
Әҙәбиәте
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.
Плоска (Лапшанга ҡушылдығы)
Плоска  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Пиштань (Юронга ҡушылдығы)
Пиштань  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юронга йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мелетка
Мелетка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Масаринка
Масаринка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уржумка йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Приказчица
Приказчица — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Темта йылғаһының уң ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Кесе Кутык
Кесе Кутык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутык йылғаһының уң ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Приказчица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).