cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Майский (Туймазы районы)
Майский (Майское) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452783, ОКАТО коды — 80251815003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суша-Лог
Суша-Лог — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вежайка йылғаһының һул ярына тамағынан 9,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бырма (Бабка ҡушылдығы)
Бырма — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бабка йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дементьев Евгений Павлович
Дементьев Евгений Павлович (10 апрель 1939 йыл — 27 февраль 2021 йыл) — ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ветеринар врачы (1980), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2000).
Биографияһы
Евгений ПАвлович Дементьев — 1939 йылдың 10 апрелендә Смоленск өлкәһе Иҫке Широкий ауылында тыуған. 1964 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын тамамлағандан һуң, 1969 йылға тиклем Башҡорт АССР-ның Мәсетле районында ветеринар врач булып эшләй. 1969 йылдан алып Евгений Павлович һөнәри яҙмышын Башҡортостан ауыл хужалығы институты менән бәйләй. Башта ветеринария клиникаһын мөдире, артабан ассистент, доцент, профессор булып эшләп, Башҡортостандың агросәнәғәт комплексы өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша. Уның тарафынан 50 йыл эсендә Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығының төрлө өлкәләрендә эшләгән белгестәр әҙерләнә. 1994—2009 йылдарҙа Евгений Дементьев зоогигиена, эпизоотология һәм ветеринария нигеҙҙәре кафедраһын етәкләй. Ғилми эшмәкәрлеге 1975 йылдан башлана — кандидатлыҡ диссертацияһын, 1991 йылда докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
Ғилми тикшеренеүҙәре һәм хеҙмәттәре
Дементьев Евгений Павловичтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары һәм тикшеренеүҙәр даирәһе техноген факторҙар тәьҫире шарттарында малдарҙың һәм ҡоштарҙың тәбиғи ҡаршы тороусанлығы, хайуандарҙың, ҡоштарҙың, ҡиммәтле тиреле кейектәрҙең һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға интенсив технологияһын оптимизациялау буйынса ветеринария-санитария сараларын әҙерләү законлыҡтарын асыҡлай. Ғалим-практик Евгений Павлович «Башҡортостанда малсылыҡты алып барыуҙың фәнни-нигеҙләнгән системаһы» тәҡдимдәрен әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша, шулай уҡ «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы «акционерҙар нефть компанияһы хужалыҡтарында мал, балыҡ һәм бал ҡорттарының төп ауырыуҙарын иҫкәртеү буйынса ветеринария-санитария саралары» тәҡдимдәрен әҙерләүҙә ҙур эш башҡара. Биш уйлап табылған фәнни-ғәмәли тәҡдимдәр Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы хужалыҡтарында киң ҡулланыла. Уның тарафынан һауаны яһалма рәүештә ионлаштырыу технологияһы эшләнә, ул Башҡортостан Республикаһының, РФ һәм Белоруссияның сусҡасылыҡ комплекстарында индерелә. Евгений Дементьев 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт нәшер итә, шул иҫәптән 4 монография. 11 фән кандидаты әҙерләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ул күп йылдар биотехнологиялар һәм ветеринария факультетының методик комиссияһы рәйесе, Башҡорт дәүләт аграр университетының диссертация советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ғилми совет рәйесе, ветеринария медицинаһы мәсьәләләре буйынса бүлек рәйесе була. «Сельские узоры» һәм «Вестник Башкирского университета» журналдарының редакция коллегияһы ағзаһы, «Ветеринария эше» ғилми-производство журналының редколлегия ағзаһы.
Минаева Нина Васильевна
Минаева Нина Васильевна (26 ғинуар 1929 йыл — 6 декабрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тарихсы, тарих фәндәре докторы, профессор.
500-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр авторы, шул иҫәптән монографиялар.
Биографияһы
Нина Васильевна Минаева 1929 йылдың 26 ғинуарында Архангельскиҙа Дон ҡазаҡтары Василий Васильевич Минаев (1894—1949) һәм уның ҡатыны Антонина Петровна Таратина (1891—1979) ғаиләһендә тыуа. Минаевтар нәҫеле 1677—1681 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы, Петр I-сенең Азов походтары буйынса көрәштәше Фрол Минаевтарға барып тоташа. Михаил Васильевич Минаевтың туғаны (1889—1961). 1930 йылда ғаилә Мәскәүгә күсеп килә.
1947 йылда 76-сы Мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбен тәмамлай һәм Мәскәү дәүләт университетына уҡырға керә. 1952 йылда МДУ тарих факультетын тамамлай. С. В. Бахрушин, К. В. Базилевич, П. А. Зайончковский, С. С. Дмитриев, Н. М. Дружинин уның уҡытыусылары була. Бер аҙ ваҡыт Минаева Мәскәүҙең Киев районындағы 59-сы мәктәптә тарих уҡытыусыһы булып эшләй. Артабан МДУ аспирантураһында уҡый, аспирантураны 1958 йылдың февралендә тамамлай, «Петрашевцы и идеи утопического социализма» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1960 йылдан Нина Васильевна В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында (хәҙер Мәскәү дәүләт педагогия университеты, МПГУ) П. И. Кабанов менән тарих факультетында эшләй. Уның докторлыҡ диссертацияһы «Россияның XIX быуат башындағы сәйәси проекттарында конституцион тенденциялар» тип атала. СССР-ҙың Ярославль, Петербург, Выборге, Архангельск, Саратов, Рязань университеттарында лекциялар уҡый.
1990 йылда АҠШ-ҡа Колумбия университетына лекциялар уҡырға саҡырыла. Фәнни конференцияләрҙа ҡатнаша, студенттар, аспиранттар, кафедра докторанттары менән фәнни-методик эш алып бара. МПГУ-ның өс диссертация советы ағзаһы була. "Россия тарихсылары йәмғиәте"н ойоштороу комитеты ағзаһы була.
2004 йыл Н. В. Минаева «Рус ҡаршылығы кешеләре» (Люди русского сопротивления) исемле үҙе һәм ғаиләһе тарихы тураһында бәйән итеүсе, үҙ атаһының фажиғәле яҙмышы тураһында үҙенең хәтирәләр китабында баҫыра.
2009 йылдың 6 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.
Филиппов Станислав Кириллович
Станислав Кириллович Филиппов (26.09.1945; Надежная, Краснодар крайы, Отраднено районы, РСФСР, СССР) - урыҫ һәм совет журналисты, яҙыусы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Кубандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ике тапҡыр «Кубандың Алтын ҡәләм» журналисттар премияһы лауреаты, СКВО ғәсғәрҙәре менән идара итеүсе махсус грамота ияһы, «Хәтер, хәтер, безне баласаҡҡа саҡырма» документаль хикәйәләре өсөн Артем Боровиктың журналисттар премияһы лауреаты.
Биографияһы
Станислав Филиппов 1945 йылдың 26 сентябрендә Краснодар крайының Отраднено районы Надежная станицаһында тыуған. Унан һуң ғаилә Карелияға, Надвоицы алюминсылар ҡасабаһына күсеп китә.
Ленинград тау институтында уҡый. Уны тамамлағандан һуң проект ойошмаһында, Петрозаводск дәүләт университетында, комсомолдың республика комитетында инженер булып эшләй, район газетаһының бүлек мөдире, һуңынан район башлығы урынбаҫары була. 1972 йылдан журналист һәм редакция-нәшриәт эшендә Филипповтың мәҡәләләре, очерктары һәм хикәйәләре «Кубань», «Москва» журналдарында донъя күрә.
Кубан яҙыусыһы Гарий Немченко повесы буйынса «Брат, найди брата» нәфис фильмын осетин студияһында бер нисә документаль фильм төшөрөүҙә ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышының иң һөҙөмтәле танкисты Дмитрий Лавриненконы мәңгеләштереү һәм уға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исемен биреү өсөн күп эш башҡара, уның тураһында «Беркайчан да үлмәҫ» повесты авторы. Шулай уҡ осоусы, кубанец-отрадненец Борис Капустин тураһында «Үлемһеҙлеккә 30 секунд ҡала», Марух кисеүен яҡлаусылар тураһында «Унда, сал тауҙар яғында», Ленинград блокадаһынан эвакуацияланған Отраднено һәм Удобна балалар йорттарында тәрбиәләнеүселәрҙең трагик яҙмышы хаҡында ла «Тәмуғ аша үткән» повестарын яҙа.
Отрадное «Ауыл тормошо» газетаһы баш мөхәррире була.
Сығанаҡтар
Төркөм:Алфавит буйынса яҙыусылар
Селевкиҙар
Селевкиҙар — эллин дәүләте хакимдары династияһы, Искәндәр Зөлҡәрнәй диадохы Никатор Селевк нигеҙ һалған (б. э. т. 312 — 83, б. э. т. 68— 64).
Селевк I Никатор
Бөйөк Искәндәр үлгәндән һуң, македон регенты Пердиккиның иң яҡын ярҙамсыһы Селевк (б. э. т. 353 — б. э. т. 281), атлыларҙың (хилиарх) төп етәкселәренең береһе, ныҡлы характерлы һәм ғәжәйеп физик көскә эйә, үткер һәм һаҡ кеше була. Ул, бигерәк тә ғәжәйеп батырлығы менән айырылып торған Гидасп янындағы алыштан һуң, Искәндәрҙең һәм уның ғәскәренең яратыуы һәм ышанысы менән файҙаланған. Пердикканың Мысырға (б. э. т. 321) уңышһыҙ походы ваҡытында, Нил аша сыҡҡанда македон ғәскәренең бер өлөшө һәләк булғанда, Селевк Пердиккаға ҡаршы бола башлаусыларҙың береһе була, һәм Пердикка ихтилал ҡорбаны.
Селевкиҙарҙың төп дәүләтенә нигеҙ һалыныуы: диадохтар һуғыштары
Еңеүселәр, өлкәләрҙе үҙ-ара бүлеп ала, өҫтәүенә, Селевк Кассандр улы Антипатров файҙаһына хилиарх вазифаһынан баш тарта һәм Вавилон сатрапияһын ала. Әммә тиҙҙән уға Полиперхон Азия наместнигы итеп тәғәйенләгән батша династияһы хоҡуҡтары һаҡсыһы Эвмен менән көрәшергә тура килә. Антигон, был көрәштә Селевктың союздашы, Эвменды еңә, шул арҡала ҙур байлыҡты һәм хәрби көстәрҙе ҡулында туплай ала. Антигон, бөтә Азияны баҫып алырға иҫәп тотоп, Селевкты союздашы итеп түгел, ә буйһонған итеп күрә һәм Вавилонды биләргә әҙерләнә.
Селевк Вавилониянан ҡасып китә һәм, Антигон яуланған ерҙәрҙе ҡабат ҡайтарыуҙы талап итер тип, Птолемей, Лисимах һәм Кассандр менән килешеү төҙөй. Союздаштары Антигондан Азияла йыйған хазиналарҙы бүлеүҙе һәм уларҙың өлкәләр буйынса ҡуйған дәғүәләрен ҡәнәғәтләндереүҙе талап итә. Антигон баш тартҡанлыҡтан, һуғыш башлана. Птолемей Антигондың улын, Деметрийҙы, Газа (б. э. т. 312 йыл) янындағы алышта тар-мар иткәндән һуң, Селевк Птоломейҙан ҙур булмаған ғәскәр отрядын ала һәм үҙенең сатрапияһын ҡайтарып алырға көсөн йүнәлтә. Карр ҡәлғәһен яулағандан һуң, гарнизон ҡәлғәләре, төрлө өлкәлә вавилон урында тора, хакимдар уны үҙе таныманы. Вавилонда ул өйәнәге алынып, еңеүсе Никанор, элекке сатра Вавилония, сузиана яулап, Мидия, Ирандың Фарсы һәм көнсығыш. Йомшаҡ арҡаһында һәм ғәҙел, хаким булараҡ, ул Селевк айырылып, шатлыҡ менән уны ҡабул провинцияһы халҡын буйһондороу: шулай итеп Селевкиҙар дәүләте барлыҡҡа килә.
Селевкиҙарҙың Иртә дәүләте
Селевк I Никатор күренекле администратор һәм белемле хаким була. Ул яҡынса 75 ҡалаға нигеҙ һала, шулар иҫәбендә 16 Антиохия (атаһының исеменән), туғыҙ Селевкия, өс Апамея, бер Стратоникея, биш Лаодикия була; башҡа ҡалаларға Александр исеме, македон һәм грек ҡалалары исеме бирелгән, йәки Селевктың еңеүҙәре хөрмәтенә аталған. Батшалыҡтың баш ҡалаһы уңдырышлы ерҙә, диңгеҙҙән алыҫ булмаған Оронта йылғаһы буйында уырнлашҡан Антиохия ҡалаһы була. Идара итергә уңайлы булһын һәм болалар булдырмау маҡсатынан, империя 72 ҙур булмаған сатрапияларға бүленгән, шуларҙың иң әһәмиәтлеһе 4: Антиохия, Селевкия, Апомея һәм Лаодикия ҡалалы Киликияның көньяҡ-көнсығышы, Комагенаның көньяҡ өлөшө һәм Юғары Сүриәне үҙ эсенә алған Селевкида булған.
Ошо дүрт ҡала буйынса Селевкида шулай уҡ Тетраполь (Страбон) тип аталған. Ҙур монархияның әһәмиәтле ҡалалары: Ороп, Зевгма, Бамбика-Гиераполь, Амфиполь, Бероеа, Эдесса (Тигр һәм Евфрат араһында), Селевкия (Тигрҙа), Мидияла Эвроп, Парфияла Каллиопа һәм Гекатомпил. Селевк төҙөгән ҡалаларҙың кпселеге Урта диңгеҙ һәм Һиндостан, Оронт һәм Вавилон араһында ятҡан. Был ҡалалар, грек полистары кеүек үҙидара менән файҙаланған, әммә грек булмаған халыҡтар ҡәбилә кенәздәренә яһаҡ түләгән өлкәләр ҙә булған.
Илдең иҡтисади үҫешенә ярҙам иткән факторҙарҙың береһе сауҙа була. Тигрҙағы Селевкия Урта диңгеҙҙе Һиндостан менән тоташтырыусы юлда төп сауҙа үҙәге була. Кесе Азияның көнбайыш өлөшөндә (Вифиния, Пергам һ. б. өлкәләр һәм ҡалаларҙы индермәй) шулай уҡ Селевкидтҙар хакимлыҡ иткән. К числу главных городов этой части Монархияның был өлөшөндәге төп ҡалалар — Лампсак һәм Смирна.
Һуңғы Селевкидтар
Б. э. т. 162 йылдан б. э. т. 125 йылға тиклем сүриә тәхете, Сүриә ике айырым батша хакимлыҡ иткән ике өлөшкә: Киликия мнән бергә төньяҡ Сүриәгә һәм Келесүриә менән Финикияға бүленгәнгә тиклем бер туҡтауһыҙ ҡулдан ҡулға күскән.
Эмес кенәзе Антиох XIII батшаны үлтергәндән һуң, Бөйөк Помпей б. э. т. 64 йылдың көҙөндә Сүриәне яулай һәм уны Боронғо Рим провинцияһына әйлнәдерә.
Сүриә мәҙәни яҡтан эллинистик монархиялар рәтендә мөһим урын биләгән һәм ҡайһылыр сифатта Птолемей монархияһынан өҫтөнлөклөрәк булған. Сүриә хакимдары Лагидтарға ҡарағанда күпкә эшлеклерәк булған; халыҡ тырым-тырағай түгел, ә общиналарға ойошоп йәшәй, матди һәм мәҙәни яҡтн көнсығыштыҡына ҡарағанда грек-македон элемеы өҫтөнлөклөрәк була. Грек бойондороҡһоҙ ҡалалары менән бер рәттән үҙаллы тормош көткән көнсығыш общиналары була (мәҫәлән, йәһүд)
Антиохия Рим һәм Александриянан ҡала өсөнсө цивилизация һәм мәғрифәт үҙәге була. Унда бик күп бай ҡорамдар, портиктар, мунсалар, театрҙар, сәнғәт әҫәрҙәре була; Антиохияла китапхана Антиох XIII хакимлығы осоронда булдырыла.
Тигрҙағы Селевкия Сүриә батшалығының тағы бер мөһим үҙәге булып торған.
Сүриәлеләр йәне аҡылға эйә булһа ла, төрлө рәхәтлектәргә һәм әхлаҡи аҙғынлыҡҡа тартыла; Антиох IV Епифан сүриә характерының типик өлгөһөн кәүҙәләндерә  (175—164; Athen, 5, 93; см. Holm, «Griechische Geschichte», IV т., 20 гл., 1894). Селевкиданан тыш, грек мәҙәниәте Киликияла һәм Финикияла таралған була; был өлкәләрҙә урынлашҡан грек ҡалалары «изге һәм тейелмәҫ һаналған». Был тейелмәҫлектең юридик нигеҙен билдәләүе ҡыйын; һуңғы Селевкид хакимдарына тоғро ҡалған әһәмиәтле ҡалаларҙың күпселеге ҙур сикләүҙәр менән тормошҡа ашырылған самодержавие власын хуплаған.
Азия тарихы
Азия тарихы — Азия илдәренең уртаҡ тарихы.
Палеолит
Израилдәге Евронда (Evron-Quarry) микролитик индустрияның йәше >1,5 — <2,4 млн йыл тип иҫәпләнә, ә Бизат Рухама тораһына яҡынса 1 млн йыл.
Иртә палеолит дәүерендә Ғәрәбстан ярымутрауы биләмәһендә беренсе кеше барлыҡҡа килгән һәм бөтә планетаға таралған.
Азияла иң боронғо Homo табылдыҡтары тип дманисий ҡалдыҡтары иҫәпләнә, улар Грузияла (1,8—1,9 млн йыл) табыла. Көнсығыш Ҡаҙағсандың археологик ҡомартҡылары Курчум −1 һәм Курчум-2 усть-уба свитаһына тап килә, уның үрге сиге 1,8 млн йыл тирәһе Убейдиялағы (Израиль) табыштарҙың йәше иһә яҡынса 1,4 миллион тип иҫәпләнә.
Флорес утрауында 700 мең кешелектең кәрләтөрө йәшәгән, улар 60-100 мең элек йыл элек юҡҡа сыҡҡан Homo floresiensis төрө менән оҡшаш.
Индонезиялағы Ява утрауында (явантроп, мегантроп), Ҡытайҙан (юаньмоу кешеһе, синантроп, ланьтянь кешеһе), Израилдәге (Гешер-Бенот-Яаков), Сүриәләге (Надауйе Айн Аскар) табылған архантроп ҡалдыҡтарҙың йәше яҡынса 0,5—1 млн йыл икәне билдәле.
380—200 мең йыл элек Израилдәге Кесем мәмерйәһендә һәм Әзербайжандағы Азых мәмерйәһендә (азыхантроп) кешеләр йәшәгән.
Люминесцент хронологияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, Ғәрәбстан ярымутрауында 130 мең йыл элек сағыштырмаса эҫерәк булған, ямғыр яуым-төшөмкимәле лә юғары булған, шул арҡала ярымутрау йәшеллек менән ҡапланған һәм йәшәү өсөн уңайлы булған. Ул ваҡытта Ҡыҙыл диңгеҙҙең кимәле түбәнәйә һәм уның көньяҡ өлөшө киңлеге барыһы 4 км тәшкил итә. Был ҡыҫҡа осорҙа кешеләр Баб-әл-Мәндәб боғаҙы аша сығыуға мөмкинлек алалар, һәм улар Ғәрәбстанға барып етеп, Яҡын Көнсығышта бер нисә тәүге ултыраҡ нигеҙләйҙәр, мәҫәлән, Джебель Файя (en:Jebel Faya). Иң башта мигранттар Африкала климат торошоноң үҙгәреүенә ҡасып, хәҙерге Йәмән һәм Оман территорияларына «Ҡайҙы ҡапҡалары» аша үтәләр һәм артабан Ғәрәбстан ярымутрауы аша уңайлы климат шарттарын эҙләп барып сығалар. Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Джебел-Файя (БҒӘ) араһында 2000 км, унда хәҙерге ваҡытта йәшәү өсөн яраҡһыҙ сүллек ята, әммә 130 мең йыл элек Ҡыҙыл диңгеҙ ярайһы уҡ һай була, уны хатта кисеп йәки ҙур булмаған һалда аша сығып булған. Ғәрәбстан ярымутрауы ла йәшеллек менән ҡапланған ер була. Сәғүд Ғәрәбстандың төньяҡ-көнбайышында табылған кеше ҡулының урта бармаҡ фалангыһы йәше 90 мең йыл, тип фаразлана.
Боҙлоҡ осоро тамамланыу менән Европала климат ныҡ үҙгәрә, эҫе һәм ҡороға әйләнә һәм Ғәрәбстан ярымутрауы йәшәү өсөн яраҡһыҙ сүллеккә әүерелә.
Неандерталецтар табыштары Азияла Яҡын Көнсығыштан алып (Шанидар, Схул, Кафзех, Табун) Себер һәм Урта Азияға(Окладников мәмерйәһе, Чагыр мәмерйәһе, Денисов мәмерйәһе, Тишекташ, Әнгиләк ) тиклем таралған.
Мислия мәмерйәһендәге (Cave Misliya) Кармель тауында табылған Homo sapiens һөйәктәре 194—177 йылдарға ҡарай, тип билдәләнә. Ҡытайҙағы Суйцзияола (en:Xujiayao) табылған һөйәктәр 125—104 мең йыл элекке тип фаразлана. Ҡытай Бицзеһындағы тештәр хәҙерге ваҡыттағы кешеләрҙең тештәренә оҡшаш һәм уларҙың йәше 112 мең йылдан алып 178 мең йылға тип иҫәпләнә. Чжижэнь исемле Ҡытай мәмерйәһендәге сапиенс тип фаразланған табыылдыҡтарға 116 мең йылдан алып 106 йыл тип иҫәпләнә.
69 000-дән 77 000-гә тиклем йыл элек Суматра утрауы үҙәк өлөшөнөң төньяғында Тоба вулканы атыла, әлеге вулкан шешә муйыны эффектына килтереүе мөмкин, уның һөҙөмтәһендә кеше популяцияһы 2 мең кешегә тиклем кәмегән.
Homo sapiensтың Азияға килеп етеүе (юғары палеолит)
мтДНК анализы Homo sapiens-тың Көньяҡ Азияға яҡынса 70-50 мең йыл элек күсеп килгәнен күрһәтә.
ДНК Y-хромосома анализы Мадураинан көнбайышҡа табан бер ауыл кешеһе әлеге мигранттар вариҫтарының береһе тип күрһәтә. Артабан мигранттар, 40-60 мең йыл тирәһе элек Австралияға барып етеп, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, төпләнәләр (Мунго күле ҡалдыҡтары).
Там Па Линг эзбизле мәмерйәһендә (маймылдар мәмерйәһе) табылған TPL 7 Homo sapiens</i> -тың маңлай һөйәгенең геологик йәше — 70 мең йылдан ашыу.
Кальяонан кеше (en:Callao Man) һәм Табодан (en:Tabon Man) кеше Филиппин утрауҙарында 66,7 ± 1 һәм 47 ± 11 мең йыл элек йәшәгәндәр. Оби-Рәхмәт ҡыушлығынан неандерталецҡа ла, кроманьонцҡа ла оҡшаған бер малай ҡалдыҡтарының йәше 50 мең йылдан да күм түгел, тип иҫәпләнә.
Фуянь (en:Fuyan Cave) мәмерйәһендә табылған 47 тештәргә яҡынса 42 900 йыл.
Худжа тораһына (Тажиҡстан) табылған теш Khudji 1 тештең йәше 42110+2440/-1870 йыл элек тип һанала. . Ҡытайҙағы Тяньюань мәмерйәһендәге (en:Tianyuan man) кешенең йәше 37-42 мең йыл иҫәпләнә. Малайзияла Калмантан (Борнео) утрауындағы Ниа мәмерйәһендә табылған кешегә 37—42 мең йыл. Һыртлан өңө мәмерйәһе (Рәсәй) кешеһе яҡынса 34—34,5 мең йыл элек йәшәгән .Красноярск һыуһаҡлағысы (Рәсәй) ярындағы Покровка II тигән урында табылған кеше 27740 ±150 йыл элек йәшәгән. Ереван I һәм Лусакерт әрмән мәмерйә тораларынан архаик палеоантропологик табылдыҡтар үрге палеолит дәүеренә ҡарай.
Шри-Ланка мәмерйәләрендә Көньяҡ Азияла хәҙерге кеше тибындағы кеше эшмәкәрлегенең иң тәүге эҙҙәре табылған, уларға яҡынса 34 мең йыл тип һанала (Kennedy 2000: 180).
Уттар-Прадеш штатының көньяғындағы табылдыҡтарҙың йәше мең самаһы радиоуглерод ысулы менән билдәләнгән: уларға 18-17 мең йыл. Шулай уҡ палеолитик ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр өлгөләре билдәле.
Бхимбетка мәмерйәләрендә кешеләр үрге палеолит осоронда кеше йәшәгән (беҙҙең эраға тиклем 10-8 мең йыл) — уларҙа б. э. т. 7000 йыл элек төшөрөлгән ҡаяла төшөрөлгән һүрәттәр табылған. Пакистандағы Сиваликс һәм Потвар төбәктәрендә күп һанлы умыртҡалы хайуан ҡалдыҡтары һәм палеолитик ҡоралдар табылған. улар ул ваҡытта шерт, йәшмә һәм кварциттан яһалған.
Мезолит
Мезолит осорона тап килгән технологиялар Көньяҡ Азияла, тәү сиратта, Шри-Ланкала осрай, унда ауыл хужалығы культуралары өсөн ерҙе таҙартыу башланғанға күрә микролиттар бик иртә барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, урындағы хужалыҡта емеш-еләк йыйыу һәм һунарсылыҡ өҫтөнлөк итә, торлаҡтар миҙгелле генә була.
Көньяҡ Һиндостанда, Төньяҡ Һиндостандағы бронза быуаты менән йәнәш, унда төньяҡтан металлургия технологияларын таратыусылар килгәнгә тиклем, мезолит бик оҙаҡ һаҡлана.
Неолит
Яҡын Көнсығышта неолит б.э.т. яҡынса 9500 йыл элек башлана
Неолит революцияһының Яҡын Көнсығыш үҙәгендә иртә неолит осорона керамикаға тиклемге неолит мәҙәниттәре ҡарай, улар көрсөккә тиклем б.э.т. 6200 йылда ғәмәлдә булғандар. Керамика иң тәүҙә Сатал-Ғөйөк, Джармо, Һажилар ауылдарында барлыҡҡа килгән.
Неолит революцияһының Алыҫ Көнсығыш үҙәгендә әлеге осорға Пәнтәүшан һәм Пәлигән мәҙәниәттәре ҡарай. Бер үк ваҡытта улар менән субнеолитический мәҙәниәт Дземон субнеолитик мәҙәниәттәре ғәмәлдә балалар, уларҙың сиктәрендә керамик һауыт-һаба уйлап сығарыла һәм ҡайһы бер баҡса йәшелсәләрҙе ҡулға эйәләштереү менән ассоциацияланған Хоа Бин.
Һиндостанда Гангтың урта өлөшөндәге Лаһурәдеү иң тәүге неолитик һәйкәлдәрҙең береһе тип һанала. Радиоуглерод алымы менән уның йәше билдәләнә — беҙҙең эраға тиклем яҡынса 7 мең йыл. Күптән түгел Ганг һәм Джамна йылғалары ҡушылған урында тағы ла бер һәйкәл табыла (шартлы исеме Джхуси, en:Jhusi), уның неолитик ҡатламдарына б.э.т. 7100 йыл.
Керамикаға тиклемге неолит (I Мергарх, Белуджистан, Пакистан) яҡынса беҙҙең эраға тиклем 7000 йылдан 5500 йылға тиклем дауам иткән. Керамика неолиты б.э.т. 3300 йылға тиклм дауам иткән, уның ҡалдыҡтары баҡыр һәм бронза быуаты Хараппа цивилизацияһының башында күҙәтелә.
Көньяҡ Һиндостанда неолит беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3000 йыл элек башланған һәм 1400 йылға тиклем дауам иткән. Археологик ҡаҙыныуҙар, Һиндостандың көньяҡ өлөшөндә (айырыуса Тамил Наду) кешеләр иң оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәгән. Адичаналлурҙа Һиндостан археологик комиссияһы археологтары кешенең баш һөйәге, һөлдәләре һәм һөйәктәре менән 169 балсыҡ һауыт тапҡандар, шулай уҡ дөгө бойҙайы һәм уның сүп-сарыһы, яндырылған дөгө һәм неолитик кельт- балталар, һауыттарҙағы ҡәберлектәрҙе неолитик осорона индереү мөмкинлеге тыуа, уларға яҡынса 3800 йыл.
Көньяҡ Һиндостан неолиты 2500-се йылдан алып Андхра-Карнатака төбәгендә мәйет яндырыулы ҡурған ҡәберлектәре менән характерлана, улар һуңынан Тамил-надала тарала. Тхирунелвели округындағы Адичаналлурҙа һәм Төньяҡ Һиндостанда үткәрелгән ҡаҙыныу эштәре миграцияның урындағы мегалитик мәҙәниәттең көньяҡ йүнәлешендә барыуын дәлилләгән. Иң тәүге мегалитик һауыт ҡәберлектәре беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1000 йылға ҡарай, улар Тамил Наду штатының бер нисә урынында, башлыса Адичаналлурҙа табыла, унда археологтар тамил телендә яҙылған брахми яҙмаларын (12 һауыт) табалар.
Индонезия территорияһында б.э.т. яҡынса 2000-се йылда австралоиддарҙы күп һанлы монголоид ҡәбиләләре йота. ваҡытында экспансия австронезиец.
Шумер цивилизацияһы
Б.э.т. 4-се меңъйыллыҡтың икенсе яртыһында Көньяҡ Месопотамияла шумерҙар барлыҡҡа килә — һуңғараҡ яҙмаларҙа улар үҙ-үҙҙәрен «ҡара башлылар» (шумер."санг-нгига", аккад. «цальмат-каккади») тип атайҙар. Был халыҡ этник, лингвистик һәм мәҙәни яҡтан Төньяҡ Месопотамияла яҡынса ошо уҡ ваҡытта йәки бер аҙ һуңғараҡ төпләнгән семит ҡәбиләләренә сит була
Хикмәтле грамматикалы шумер теле хәҙерге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған телдәрҙең береһенә лә оҡшамаған. Шумерҙарҙың тәүге төйәген табырға маташыуҙар әлеге көнгә тиклем уңышһыҙлыҡ менән тамамлана.
Месопотамияның көньяғында урынлашҡан Шумер донъялағы иң боронғо цивилизация тип иҫәпләнә, ул Убайд осоронда Эридала барлыҡҡа килгән беренсе ултыраҡтан алып ғәмәлдә булған (беҙҙең эраға тиклем 6-сы меңъйыллыҡтың аҙағынаса), Урук осоро (беҙҙең эраға тиклем 4-се меңъйыллыҡ) һәм династик осоро (беҙҙең эраға тиклем 3-сө меңъйыллыҡ) ваҡытында ғәмәлдә була һәм б.э.т. 3-сө меңъйыллыҡ аҙағында — 2 меңъйыллыҡ башында Ассирияның һәм Вавилондың сәскә ата. Бөйөк Саргон нигеҙ һалған Аҡкад империяһы б.э.т. 24 — 21-й быуатта ғәмәлдә була һәм донъяла тәүге империя тип иҫәпләнә. Аҡкад территориялары ваҡыт үтеү менән Ассирия һәм Бабилия батшалыҡтарына тарҡалалар. Шумерҙар килгән ил ҡайҙалыр Азияла, таулы ерҙә, урынлашҡан булған, әммә уның халҡы нисектер диңгеҙҙә йөҙөү оҫталығын үҙләштерә алған. Шумерҙарҙың тауҙарҙан килеүен ғибәҙәтханалар төҙөү ысулдары дәлилләй, улар яһалма өйөмдәрҙә йәки кирбестән балсыҡ блоктарынан һалынған ҡалҡыулыҡтарҙа төҙөлә. Бындай ғәҙәт һөҙәк ерҙәрҙә йәшәгән халыҡҡа хас булыуы мөмкин түгел. Уны үҙҙәренең инаныуҙары, тау түбәләрендә аллаларына ҙурлау менән бергә ата-бабалар еренән таулылар алып килергә тейеш кеүек. Тағы ла бер дәлил — шумер телендә «ил» һәм «тау» һүҙҙәре береш яҙыла. Шулай уҡ күп кенә нәмә шумерҙарҙың Месопотамияға диңгеҙ юлы менән килеүен дәлиллә. Беренсенән, улар йылға тамаҡтарында барлыҡҡа киләләр. Икенсенән, уларҙың боронғо инаныуҙарында төп ролде Ану, Энлиль һәм Энки аллалар уйнай. Һәм, ниһайәт, Месопотамияла төпләнгәс тә, шумерҙар шундуҡ һуғарыу хужалығын, диңгеҙҙә йөрөү һәм йылғалар һәм каналдар буйлап судоходство ойоштороу менән шөғөлләнә башлайҙар. Беренсе шумерҙар бик ҙур булмаған төркөмдө тәшкил итә. Ул ваҡытта диңгеҙ юлы менән күмәкләп күсенеү мөмкн булмаған. Шумерҙар эпосында уларҙың ватаны телгә алына, уны улар кешелектең тәү төп иле тип һанайҙар — Дильмун утрауы, әммә был утрауҙатауҙар юҡ.
Йылға тамаҡтарында төпләнгәс, шумерҙар Эреда ҡалаһын баҫып алалар. Был уларҙың беренсе ҡалаһы була. Һуңынан улар уны үҙ дәүләтселегенең бишеге тип һанайҙар. Ваҡыт үтеү менән шумерҙар Месопотамия тигеҙлегенә төпкәрәк үтеп инәләр, улар артынан яңы ҡалалар ҡала, ҡайһы берҙәрен улар яулап алалар. Берос мәғлүмәттәренән Бабилия ҡанбабалары үҙ иленең тарихын ике осорға бүлеүе билдәле: «һыу баҫыуға тиклем» һәм «һыу баҫыуҙан һуң» Берос үҙенең тарихи хеҙмәтендә «һыу баҫыуға тиклемге» 10 батшаны билдәләй һәм уларҙың идара итеү осорҙарының фантастик һандарын килтерә. Шул уҡ мәғлүмәтте б.э.т. 21-се быуаттағы шумер текстында ла килтерелә — «Батша исемлеге ». Эреданан тыш, шумерҙарҙың «бик боронғо» үҙәктәре булараҡ "Батша исемлеге" Бад-тибираны, Ларакты (һуңынан әһәмиәтһеҙ ауылдар), шулай уҡ Сиппарҙы (төньяҡта) һәм үҙәктә Шуруппакты исемләй. Был килмешәк халыҡ бөтә илде үҙенә буйһондора, шул уҡ ваҡытта урындағы халыҡты ҡыҫырыҡлап сығармай, ә, киреһенсә, урындағы ҡаҙаныштарҙың күпселеген үҙләштерәләр.
Арамиҙар көнбайыш-семит, ярымкүсмә тормош алып барған көтөүсе халыҡ була, улар үрге Месопотамияла һәм Арамда (Сүриә) көн күрәләр. Арамиҙар бер ҡасан да берҙәм батшалыҡ булдырмайҙар; улар бөтә Яҡын көнсығыш буйлап бер нисә бойондороҡһоҙ дәүләткә бүленәләр. Шуға ҡарамаҫтан, бөтә Яҡын Көнсығыш буйлап, хатта уның сиктәренән тыш, тап арамиҙар үҙ телен һәм мәҙәниәтен таратыуға өлгәшәләр. Был хәл өлөшләтә бер-бер артлы алмашынған империяларҙа массауи рәүештә күсенеп йөрөү менән бәйле булыуы бар. Күсмә тормошҡа күнеккән арамиҙар бындай күсенеүҙәрҙе еңел кисергән, шул уҡ ваҡытта күп һанлы башҡа мәҙәниәттәр үҙ берҙәйлеген юғалта. Ахыр сиктә тимер быуатта уҡ армий теле Фарсы империяһының рәсми теле итеп таныла.
Элам
Боронғо Элам Шумерҙан һәм Аккадтан көнсығышҡа табан, хәҙерге Ирандың көньяҡ-көнбайышында һәм көнбайыштың сигендә урынлашҡан. Боронғо Элам осоронда (яҡынса б.э.т. 3200 йыл) ул Иран платоһында бер нисә батшалыҡтан торған, үҙәге Аншанда булған. Протоэлам цивилизацияһы б.э.т. 3200 — 2700 йылдарҙа ғәмәлдә була, ул ваҡытта Иран таулығы мәҙәниәттәре Суза (Элам баш ҡалаһы) йоғонтоһо аҫтына эләгә. Был цивилизация Иранда иң боронғо һәм күрше шумер цивилизацияһы менән бер үк ваҡытта ғәмәлдә булған, тип иҫәпләнә. Протоэлам яҙмаһы ҡыҫҡа ваҡыт ҡулланышта була һәм тиҙҙән яңы — элам шына яҙмаһы (клинопись) менән алмаштырыла.
Б.э.т. 2-се меңъйыллыҡтың уртаһынан Хузстан уйһылығында Суза Элам үҙәге булып таныла.
Б.э.т. 8-7 быуаттарҙа Элам Ассирия империя тарафынан йотола, әммә элам цивилизацияһы б.э.т. 539 йылға, уны фарсылар тулыһынса ассимиляцияға дусар иткәнгә тиклем, һаҡланып килә.
Амориҙар
Амориҙар күсмәтормош алып барған семит халҡы була, б.э.т. 3 меңъйыллыҡтың икенсе яртыһынан башлап Евфраттан көнбайышҡа территорияны биләй. Унан да алдағы шумер сығанаҡтарында, б.э.т. 2400-се йылдан алып, амориҙар иленең («Mar.tu») тарихы, амориҙарҙың төп иле Ғәрәбстан булыуға ҡарамаҫтан, Сүриәне һәм Ханаанды үҙ эсенә алып, Шумерҙан көнбайышҡа табан ятҡан ерҙәр менән бәйләнә. Ахырҙа амориҙар Месопотамияға килеп төпләнәләр, бында улар Исин, Ларса, һуңғараҡ Вавилон кеүек илдәрҙә хакимлыҡ итә.
Һуңғы бронза быуаты
Хурриттар Месопотамия төньяғында һәм унан көнсығышҡа һәм көнбайышҡа табан территорияларҙа яҡынса б.э.т. 2500 йылдан алып барлыҡҡа киләләр. Уларҙың барлыҡҡа килеүен Кавказ территорияһынан кура-аракс мәҙәниәтенә эйә булғандарҙың миграцияһы менән бәйләйҙәр. Баштағы таралып ултырыу үҙәге Хабур йылғаһы үҙәнендәге Субарту исемле ил була. Һуңынан хурриттар Месопотамияның төньяғында һәм Сүриәләге ҙур булмаған батшалыҡтар хакимдары булараҡ, үҙ хакимлығын нығыталар. Был батшалыҡтар араһында иң эреһе һәм көслөһө тип Митанни батшалығы һанала. Хурриттар көнбайышта күршеләш булған хеттар тарихында бик ҙур роль уйнайҙар.
Анатолия көнсығышының бер яҡ сигендә Ишува исемле батшалыҡ булған, уның исеме б.э.т. 2-се меңъйыллыҡта телгә алына. Классик осорҙа уның территорияһы Әрмәнстан составына ингән. Элегерәк, неолит осоронда, Ишува ауыл хужалығы үҙәктәренең тәүгеләре рәтендә була. Яҡынса 3500 йылда Евфрат үренең үҙәндәрендә ҡала үҙәктәре барлыҡҡа килә. Улар артынса б.э.т. 3000-се йылда тәүге дәүләттәр барлыҡҡа килә. Ишуваның үҙендә аҙ һанлы яҙма сығанаҡтар табылған; мәғлүмәттәрҙең күпселеге хетт текстарынан билдәле.
Ишуванан көнбайышҡа табан уға ҡурҡыныс менән янаған Хетта батшалығы урынлышҡан. Хетта батшаһы т Хаттусили I (б.э.т. яҡынса 1600 йыл) юлында ҡалаларҙы емереп, үҙ ғәскәрҙәрен Евфрат аша үткәрә, быларға Ишувалағы археологик ҡатламдарҙағы янғындар эҙҙәре дәлил булып тора. Хетта батшалығы емерелгәндән һуң б.э.т. 12 быуат башында Ишувала яңы дәүләт барлыҡҡа килә. Малатья ҡалаһы сира-хетта батшалыҡтарҙың береһенең үҙәге була, Ассирийҙар Ишуваны яулап алғанға тиклем уҡ күсмә халыҡтарҙың миграцияларынан хәлһеҙләнә. Б.э.т. 7 быуаттан алып һәм римлылар яулауына тиклем күҙәтелгән бөлгөнлөктө әлеге миграциялар тыуҙырыуы ихтимал. Һуңыраҡ был территорияла әрмәндәр биләп алалар, генетик яҡтан улар Ишуваның элекке халҡына туғандаш, моғайын.
Тағы ла бер боронғо батшалыҡ — Киццувадна, тул б.э.т. 2-се меңъйыллыҡта ғәмәлдә була, Искендерун ҡултығы янындағы Анатолия көньяҡ-көнсығышында бейек тауҙарҙа урынлаша, Тавр тауҙарын һәм Жәйхан йылғаһын уратып ала. Әлеге батшалыҡтыңүҙәге — Кумманни, ул да бейек тауҙарҙа урынлашҡан була. Һуңғараҡ был территория Киликия исеме аҫтында билдәлелек ала.
Мари — боронғо шумер һәм амори ҡалаһы, ул Евфрат йылғаһының көнбайыш ярында урынлашҡан хәҙерге Абу-Камал ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 11 км алыҫлыҫта, Дейр-эз-Зоранан (Сүриә) яҡынса 120 км көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай, урынлашҡан. Унда кешеләр б.э. т. 5 мең йыл элек күсенгәндәр, тип иҫәпләнә, уның сәскә атыу дәүере 2900 — 1959-сы йылдар араһына, уныХаммурапи талағанға тиклем, тура килә.
Ямхад — боронғо амори батшалығы, унда шулай уҡ бик күп хурриттар күсенә һәм улар уның мәҙәниәтенә бик ҙур йоғонто яһайҙар. Урта бронза быуатта әлеге батшалыҡ бик ҡеүәтле була (б.э.т. 1800—1600 йылдар). Көньяҡҡа табан уның төп ярыншташы Катна булыуы билдәле. Ахыр сиктә хеттар Ямхадты б.э. т.16 быуатта емерәләр.
Әлеге осорҙоң беренсе этабында Троя һәм газа араһындағы бөтә ҡалалар тиерлек емерелә һәм йыш ҡына бөтөнләй йәшәү өсөн яраҡһыҙ булып ҡалаГаза ҡалаһында араһында беренсе этабы троя осоп (миҫал өсөн, Хаттуса, Микен, Угарит).
Бронза коллапсы
Бронза коллапсы термины тарихсылар тарафынан һуңғы бронза дәүеренән иртә тимер быуатына киҫкен драматик күсеү осорон билдәләү өсөн индерелгән. Был дәүер ҡыйралыш, мәҙәни традицияларының ҡырҡа өҙөлөүе, Эгеидала һәм Анатолияла һарай иҡтисадтарының емерелеүе менән бәйле, унда бер нисә ҡаранғы быуат быуаттарынан һәм элекке дәүләттәр менән күсәгилешлеге булмаған яңы дәүләттәр барлыҡҡа килә. Бронза коллапсын технологик тарих контекстында ҡарап була 1206—1150 йыллар осорондаАнатолияла һәм Сүриәлә бер-бер артлы Микен батшалыҡтары, Хетта батшалығы кеүек бөйөк мәҙәниәттәр ҡырыла, ғәрәптәр Сүриәнән һәм Фәләстандан ҡыҫырыҡлап сығарыла, йыраҡ сауҙа бәйләнештәре өҙөлә һәм бер нисә яҙма тел юғала.
Б.э.т. VII меңъйыллыҡтан Һинд һәм Сарасвати үҙәндәрендә етештереү хужалығы үҫешә башлай. Махсус иртә игенселек культураһы бүленеп сыға, уны мергар культураһы тип исемләйҙәр. Был дәүерҙә кеше аҙыҡ-түлек табыу өсөн һөҙөмтәле ысулдар эҙләй, тап ошо төбәк өсөн оптималь булған игенселек, һунарсылыҡ һәм малсылыҡ кәсептәрен үҫтерә. Былар барыһы ла сифат яғынан яңы кимәлгә- яңы мәҙәни-тарихи комплексы формалашыуына — күсеү өсөн тейешле шарттар тыуҙыра.
Б.э.т. 10 быуатта ҡаранғы быуаттар тамамлана; Был ваҡытта Сүриәлә һәм Анатолияла арамиҙар батшалыҡтарының, ә шулай уҡ Яңы Ассирия империяһының йоғонтоһо арта бара.
Болошкевич Екатерина Ивановна
Екатерина Ивановна Болошке́вич (1939 йылдың 19 майы, Глубочица ауылы) — Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 60 йыллығы исемендәге Житомир етен комбинаты туҡыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977). УССР Юғары Советының 9-сы саҡырылыш депутаты.
Азия тарихы
Һинд үҙәне цивилизацияһы
Һинд йәки Харапп цивилизацияһы —кешелек тарихында, боронғо мысыр һәм шумер менән бер рәттән, өс иң боронғо цивилизацияларҙың береһе. Өс цивилизация араһында ул иң ҙур майҙанды биләй. Харапп цивилизацияһы Һинд йылғаһы үҙәнендә б.э.т. . 3300-1300 йылдарҙа үҫешә. Иң мөһим үҙәктәр — Ракхигарх, Хараппа, Лотхал һәм Мохенджо-Даро. Сәскә атҡан осорҙа халыҡ һаны яҡынса 5 миллион тәшкил итә. Шумер текстарында Харапп цивилизацияһы «Мелухха» атамаһын йөрөтөргә тейеш, тип фаразлап була.
Болошкевич Екатерина Ивановна
Биографияһы
1939 йылдың 19 майында Глубочица ауылында (бөгөн — Житомир өлкәһе Житомир районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәп тамамлай.
Азия тарихы
Һинд үҙәне цивилизацияһы
Харапптарҙа монументаль төҙөлөш, броза металлургияһы, ваҡ скульптура үҫеш ала. Хосуси милеккә эйә булған мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килә башлай, ә ауыл хужалығы нигеҙендә ирригацион игенселек ята. Мохенджо-Дарола иң тәүге тип әйтерлек йәмәғәт бәҙрәфтәре табыла, шулай ҡала канализацияһы системаһы.
Болошкевич Екатерина Ивановна
Биографияһы
1957 йылдан алып Житомир ит комбинатында эшләй. 1959 йылда Житомир етен комбинатын төҙөүҙә ҡатнаша, һуңынан 1959 йылдан башлап шунда туҡыусы булып эшләй. 1967 йылда КПСС сафына инә. 1976 йылдан 1981 йылға тиклем Украина Коммунистар партияһының Ревизия комиссияһы ағзаһы була.
Азия тарихы
Һинд үҙәне цивилизацияһы
Һинд үҙәгенең уңдырышлы тупрағы, юғары дымландырыуы, ботаник байлығы хужалыҡтың нигеҙен тәшкил иткән игенселекте үҫтереүгә булышлыҡ итә, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ, ә яр буйында — диңгеҙ кәсебе менән тулыландырыла.
Харапп мәҙәниәтле ултыраҡтар ҡәлғәнән һәм түбәнге ҡаланан ғибәрәт, улар ентекле планлаштырыу, канализацион структураһы һәм фортификацияның булыуы менән айырылып тора. Торлаҡ йорттар башлыса ике ҡатлы була, уларҙың дөйөм майҙаны — яҡынса 355 кв. м. Хеҙмәт ҡоралдары башлыса баҡырҙан һәм бронзанан яһала.
Община тормошонда һуғарыу системаһының роле бик киҫкен торғанға күрә, бик яҡшы ойошторолған власть институты кәрәк була. Власты мираҫ буйынса тапшырыу ата-бабаларҙы ихтирам итеү йөҙөнән барлыҡҡа килгәндер, ә ҡанбабалар сәйәси иерархияһы юғары ҡатламы һәм башҡа йәмғиәт ҡатламдары араһында аралашыусы ролен үтәй.
Әлеге ваҡытҡа тиклем протоһинд яҙма теленә шифровка табылмаған. Тел тураһында мәғлүмәттәр һәм оҡшаш текстар булмауы яҙманы уҡыу мәсьәләһен ҡатмарлаштыра. Ю Кнорозовтың гипотезаһына ярашлы, протоһиндтар уңдан һулға яҙғандар. Ҡулланған иероглифик билдәләр пиктографиянан үҙләштерелгән, булһа кәрәк, йәки уның өлгөһө буйынса уйлап сығарылған. Дравид гипотезаһы иң ҙур популярлыҡ менән файҙалана (уны Аско Парпола, Иравадхам Махадэван, Кнорозов Юрий хуплайҙар). Популярлыҡ буйынса икенсе урында «Маһабһаратам» һәм «Ригведа» эпостары мифик-тарих мәғлүмәттәренә таянған һинд-арий гипотезаһы (атап әйткәндә, уны грек ғалимы Н. Казанас алға һөрә), был фараз буйынса арийҙар Һиндостанда б.э.т. 34 быуатта уҡ йәшәгән. Ғалимдар протоһинд яҙмаһының барлыҡҡа кил тарихын асыҡларға тырышалар, иероглифик билдәләргә график аналогиялар табырға һәм яҙманың урындағы йәки башҡа төбәктәрҙән үҙләштерелгән икәнен раҫларға ынтылалар. Табылған яҙыуҙар — ябай һүрәттәр йәки пиктограммалар, ә ысынында Һинд үҙәнендә бер ниндәй ҙә яҙма булмаған тигән полемик ҡараш та бар.Әлеге версияны Майкл Витцель хуплай. Көнбайыш Һиндостанда арийға тиклемге цивилизация булыуы тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе XIX быуатта Александр Каннингем баҫтырып сығара. 1921—1922 йылдарҙа Джон Маршал етәкселегендәге экспедиция тарафынан Һинд цивилизацияһы ғәмәлдә булыуы тулыһынса иҫбатлана.
Тимер быуат
Б.э.т. 911 йылдан башлап, иртә тимер быуаты осоронда, Яңы Ассирия империяһы барлыҡҡа килә, ул төбәктәге өҫтөнлөк итеү өсөн Вавилон һәм башҡа вағыраҡ батшалыҡтар менән ярыша. Әммә тик б.э.т. VIII быуатта Тиглатпалассар III реформалары һөҙөмтәһендә генә ул эре һәм ҡеүәтле империя булып китә. 1365—1076 йылдарҙан башлап Боронғо Мысыр һәм Хетта батшалығы менән конкурентлыҡ итә. был ҡеүәтле империяһы менән ярыша һәм боронғо мысыр батшалығына Хет. Һөҙөмтәлә кампания Адад-нирари II кампанияһы арҡаһында Ассирия бик эре империя булып китә һәм Боронғо Мысырҙы, Яҡын Көнсығышты һәм Кесе Азиялағы ҙур ғына участкаларҙы, шулай уҡ Иран, Кавказ аръяғы һәм көнсығыш Урта диңгеҙ буйын яулап алыуға өлгәшә. . Ҡайһы бер ғалимдар, шул иҫәптән Р. Н. Фрай, Яңы Ассирия империяһын тарихтағы тәүге империя тип һанай. Ошо осорҙа арамий теле, аҡкад теле менән бер рәттән, империяла икенсе рәсми теле булып иғлан ителә, һуңыраҡ аҡкад телен ҡыҫырыҡлап сығара.
Сынбулатов Ғәббәс Ғайса улы
Сынбулатов (Самбулатов) Ғәббәс Ғайса улы (1 ғинуар 1922 йыл — 8 июль 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия сержанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкының артиллерист-тоҫҡаусыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ (1943),I дәрәжә Ватан һуғышы, (1985), III дәрәжә Дан (1943) ордендары кавалеры
Азия тарихы
Тимер быуат
Шул уҡ ваҡытта Хетта империяһы емереклктәре өҫтөндә, Сүриә төньяғында һәм Анатолия көньяғында б.э.т. 1180 — яҡынса 700-се йылдарҙа Яңы Хетта батшалыҡтары ғәмәлдә булалар, ундағы халыҡ лувий, арамей һәм финикий телдәрендә һөйләшкән.
Сынбулатов Ғәббәс Ғайса улы
Биографияһы
Ғәббәс Ғайса улы Сынбулатов 1922 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Әбүбәкер ауылында тыуған. Етем үҫә. 6--сы синыфты тамамлағас, «Игенсе» колхозында хисапсы булып хеҙмәт юлын башлай. 1941 йылдың 21 июлендә Хәйбулла районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына эләгә. 16-сы гвардия атлы дивизияһында сержант, артиллерист-тоҫҡаусы булып хеҙмәт итә. Днепрҙы аша сыҡҡанда ҡаты яралана һәм госпиталгә оҙатыла. Һауығып сыҡҡандан һуң, тағы фронтҡа китә.Икенсе дивизия составында Бессарабияға тиклем барып етә һәм Яссы-Кишинёв операцияһында ҡатнаша. 1944 йылдың февралендә икенсе тапҡыр яралана. Госпиталдә һигеҙ ай дауаланғандан һуң, ҡабаттан хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ булыу сәбәпле, сентябрь айында тыуған ауылына ҡайта
Азия тарихы
Тимер быуат
Урарту батшалығы хәҙерге Әрмәнстан һәм төньяҡ Месопотамия территорияһында б.э.т. 860—585 йылдарҙа ғәмәлдә булған. Ул Кесе Азия, Месопотамия һәм Кавказ араһындағы таулыҡта урынлашҡан, ул хәҙер Әрмән таулығы булараҡ билдәле, ә уның үҙәге Ван күле янында (хәҙер — көнсығыш Төркиә) уранлаша. «Урарту» атамаһы Арарат ғәһед терминына туғандаш.
Вавилон империяһы термины б.э.т. 623 йылғы Набопаласар ихтилалынан алып б.э.т. 539 йылда Бөйөк Кир баҫып ингәнгә тиклемге Вавилонияға ҡарай. Яңы вавилон батшалығы тарихындағы иң билдәле ваҡиға — Навухоносор 2-сенең хакимлыҡ осоро.
Сынбулатов Ғәббәс Ғайса улы
Һуғыштан һуңғы яҙмышы
Ғәббәс Ғайса улы Сынбулатов мәктәптә хәрби әҙерлек дәрестәрен алып бара. Колхоз, ауыл Советы сәркәтибе, ферма мөдире, баҫыусылыҡ буйынса бригадир һәм башҡа эштәрҙә эшләп хаҡлы ялға сыға."Фиҙакәр хеҙмәте өсөн", «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерелгән өсөн». юбилей миҙалдары, «Гвардия» знагы, шулай уҡ бик күп Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә."Почётлы колхозсы" исеменә лайыҡ була.
Азия тарихы
Тимер быуат
Әһәмәниҙәр империяһы фарсы дәүләттәрҙән беренсе булып «оло Иран» территорияһының күпселек өлөшөн үҙ контроле аҫтына ала. Мидия империяһынан икенсе бөйөк иран телле дәүләт булараҡ, үҙенең үҫеш нөктәһендә өс ҡитға ерҙәрен, шул иҫәптән, Афғанстан, өлөшләтә Пакистан, Урта Азия, Кесе Азия, Фракия, Ҡара диңгеҙ, Ираҡ, Төньяҡ Ғәрәбстан ярымутрауы, Иордания, Израиль, Ливан, Сүриә һәм Боронғо Мысыр һәм Ливияның бөтә иң эре ҡалалары территорияларын биләй. Грек-фарсы һуғыштары ваҡытында әһәмәниҙәр грек полистары менән дошманлашалар, шул уҡ ваҡытта улар Библияла йәһүдтәрҙе вавилон әсирлегенән азат итеүселәрһәм арамей телен таратыусылар булараҡ ыңғай яҡтан баһаланған.
Ҡытай цивилизацияһы
Ҡытай территорияһында тәүге бронза быуаты дәүләте — Шан династияһы, ул б.э.т. XIV быуатта Аньян районында, Хуанхэ йылғаһының урта ағымында, формалаша.
Күрше ҡәбиләләр менән һуғыштар һөҙөмтәһендә уның территорияһы б.э.т. XI быуат башына хәҙерге Хэнань һәм Шаньси провинциялар территорияларын, шулай уҡ өлөшләтә Шэньси һәм Хэбэй провинциялар территорияларын биләй. Шул ваҡытта уҡ ай календары һәм хәҙерге иероглифик ҡытай яҙмаһының прообразы барлыҡҡа килә. Индәр хәрби яҡтан эргә-тирәләге ҡәбиләләрҙән күпкә өҫтөнлөклө булалар — уларҙың бронза ҡорал ҡулланған һөнәри ғәскәре, уҡ, һөңгө һәм хәрби арбалары булған. Индәр кешене ҡорбан иткән, йыш ҡына ҡорбанға әсирҙәр килетерелгән.
Беҙҙең эраға тиклем XI быуатта Инь дәүләте Чжоу исемле аҙ һанлы көнбайыш ҡәбиләһе тарафынан баҫып алына.
Эллин донъяһының формалашыуы
Грек дәүләттәре Һиндостандан көнбайышҡа табан Бактрияла, төньяҡ Афғанстан территорияһында, Искәндәр Зөлҡәрнәй осоронан, беҙҙең эраға тиклем 326 йылда урынлашалар. Селевкидтар батшалығы б. э. т. 323 йылда барлыҡҡа килә, аҙаҡ Грек-Бактрия дәүләте б.э.т. 250 йылда барлыҡҡа килә.
Даптен
Даптен — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Рассомаха йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дотком
Дотком (dotcom, dot-com, шулай уҡ dot.com; .com) — бизнес-моделе тулыһынса  Интернет селтәрендә эшләүгә ҡоролған компанияларға ҡарата ҡулланылған термин. 1990-сы йылдар аҙағында интернетта эшҡыуарлыҡ дәррәү үҫеп киткән мәлдә барлыҡҡа килә һәм таралыу таба; dot-com («нөктә-ком») термины  юғары кимәлле .com домены атамаһынан яһалған, сөнки коммерция ойошмаларының сайттары күп осраҡта нәҡ шунда теркәлгән.
Доткомдар юҡҡа сыҡҡас, дотком тип бизнестың етлекмәгән, уйланмаған, эше барып сыҡмаҫтай концепцияларын атап йөрөтә башлайҙар.
Доткомдарҙың дәррәү үҫеше Интернет селтәре асҡан яңы мөмкинлектәргә йәмғиәттең көслө иғтибары менән бәйле була. Доткомдар сәскә атҡан осорҙа интернет менән бәйле бөтә проекттарға заемдар һәм инвестициялар йәлеп итеү еңел була. Интернетҡа ҡағылышлы булыуын белдереү менән венчурлы фондтарҙан ғына түгел, ҡәҙимге финанс  институттарынан да ҙур инвестициялар алған фирмалар күбәйә.
Доткомдар осоро 2000 йылдың мартында  NASDAQ индексының ишелеүе,  Кремний үҙәненең «мәғлүмәт иҡтисады»  шауҡымынан хасил булған йөҙҙәрсә компанияның банкротланыуы менән тамам була. Доткомдарҙың юҡҡа сығыуы иҡтисадтың интернет секторынан бик ҙур аҡса ағымдарын ситкә бора һәм эшҡыуарлыҡтың был төрөнә ышанысты бөтөрә.
Селтәр бизнесының терелеүе
2004 йылдан интернет-проекттар ҡабат терелә башлай, әммә улар хәҙер уйлап, үлсәп эшләнә. Тотош индустрия түбән тәгәрәүгә ҡарамаҫтан, һөҙөмтәле эшләүен дауам иткән  бизнес-майҙансыҡтар һәм технологиялар, шулай уҡ Google  компанияһының, үҙ акцияларын беренсе асыҡ һатыу итеүгә сығарып, уңыш ҡаҙаныуы ыңғай роль уйнай.
Хәҙер иһә, тупланған бай тәжрибәгә һәм көйләнгән системаларға таянып, селтәр бизнесы башҡа «матди» тармаҡтарҙан бер ҙә ҡалышмай.
Решемка
Решемка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2413 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сербия тарихы
Сербия тарихы VI быуаттан, Балҡан ярымутрауының көнбайыш өлөшөнә боронғо славяндар күсеп ултырыуҙан башлана. VIII—IX быуаттарҙа сербтарҙың тәүге дәүләттәре барлыҡҡа килә. XII быуат аҙағында Серб дәүләте Византия империяһы хакимлегенән ҡотола һәм XIV быуат уртаһына Балҡандың бөтә көньяҡ-көнбайыш өлөшөн тиерлек солғап алған эре державаһы булып үҫешә. Урта быуат Сербияның сәскә атыуы Стефан Душандың (1331—1355) идара итеү ваҡытына тура килә, әммә уның үлеменән һуң дәүләт тарҡала. 1389 йылда Сербия кенәздәренең ғәскәре Косово яланындағы алышта еңелә. Был иһә Сербияның Ғосман империяһының хакимлеген (сюзеренитетын) таныуға килтерә. 1459 йылда Сербия тулыһынса төрөктәр тарафынан баҫып алына һәм 350 йыл дауамында Сербия ерҙәре Ғосман империяһы власы аҫтында була. XVII быуат аҙағында төньяҡ райондар Австрия империяһы составына инә.
1804—1813 йылдарҙағы Беренсе Серб восстаниеһы һөҙөмтәһендә Сербия кенәзлеге барлыҡҡа килә.1813 йылда восстание баҫтырыла. 1815 йылда башланған Икенсе Серб восстаниеһы уңышлыраҡ була һәм ун биш йылдан һуң солтан рәсми рәүештә Милош Обреновичтың Сербия хакимы икәнен таный.
1878 йылдың 13 июлендә «Берлин килешеүе» шарттары буйынса Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1882 йылда Сербия короллеге иғлан ителә. XX быуат башына Сербияла парламент монархияһы барлыҡҡа килә, юғары темпта иҡтисад һәм мәҙәниәт үҫешә.