cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шри Свами Адвайтананд Жи Маһараж
Шри Парамһанс Свами Адвайтананд Жи Маһараж, шулай уҡ Шри Парамһанс Давал Маһараж Жи булараҡ билдәле (тыуғанда исеме Шри «Рам Яад»), Шри Тулси Дас Жи Патһак уғылы булараҡ мәғлүм, Һиндостанда Биһарла Чһапрала тыуған. Шри Парамһанс Даял Маһараж шулай уҡ Шри Парамһанс Адвайта Маттың «Беренсе Рухи Остазы» булараҡ билдәле. Ул 1900-нсө йылдарҙа "Икенсе уҡытыусы"һы Шри Свами Сварупананд Жи Маһаражты инициациялаған. Ул Рамнавами байрамы көнөндә тыуған булған һәм шуға күрә «Рам Яад» исемен алған. Уның атаһы мәшһүр Пандит Туласи Рам Патһак булған. Уның атаһы ул тыуғандан һуң бер нисә көн үтеүгә һәләк булған һәм уны атаһының өйрәнсеге Лала Нарһари Прасад тәрбиәләгән. Шри Нарһари Прасад уға белем алырға ярҙам иткән. Шри Рама Яад яҡшы Санскрит, Һинди һәм Инглиз теле белеменә эйә булған. Биш йәшендә атаһы Шри Тулсирам һәләк булған. Шри Рам Яад уның йортонда була торған "сатсанг"тарға килгән, улар уның аҡылына ҙур йоғонто яһаған. Парамһанс Свами жи уға "дикша"ты биргән һәм Брахма Видья тураһында өйрәткән. 11 йәшендә булғанда Нарһари Прасад үҙе һәләк булған һәм бер нисә йылдан шулай уҡ Нарһари Прасад ҡыҙы ла һәләк булған. Ул ике ғаиләнең дә законлы вариҫы булған, әммә 16 йәшендә өйөнән киткән һәм медитация өсөн Биһар урмандарына барған. 1883 йылда Джайпурҙа 90 йәшлек Свами Ананд менән осрашып, остаздан Пранаяма һәм Йоганың Крийяһын өйрәнгән. Ул документтарҙа урду телендә: «Accept Paramhans Ram Yaad» тип яҙа торған булған. Ул уны үҙ урынына алмашҡа килеүсе рухи остаз тип атаған, әммә Шри Парамһанс Давал Жи шулай уҡ урындан баш тартҡан. Уның ҡарашы буйынса факир даны алыу дәрәжәнән төшөү булған. Шри Парамаһанс Дьял Жи бер урындан икенсе урынға сәйәхәт иткән һәм Саһай Йога, Бхакти һәм кешелеккә хеҙмәт юлламаһын барыһына ла өйрәткән. Шри Парамаһанс Даял Жи Жайпур ҙа оҙаҡ ваҡыт торған һәм ундағы кешеләргә рухи дәғүә итеү эшен алып барған. Уның тарафдаштары һаны бик ҙур булған. Сәйәхәт итеүсе монах булып, ул кешеләргә «Сахаи Йога» һәм «Бхакти» өйрәтеү өсөн Биһарға, Уттар Прадешҡа, Одишаға, Мадхья Прадешҡа, Раджастханға сәйәхәт иткән. Шри Парамаһанс Дьял Җи тарафынан нигеҙләнгән ашрамдар (ғибәҙәтханалар) «Кришна Идаралар» тип аталған булған. Һиндостандан Адвайт-Сваруп Ашрам, Парамһанс Сатьяртһи Дһам, Шри Анандоур Сатсанг Ашрам һәм Браһма Видьялай һәм Ашрам уға ҡарай. Свами Сварупананд жи урынын дауам итеүсе булып ултырғас, Шри Парамаһанс Дьял Нирванаға 1919 йылдың июлендә ирешкән. Ул Карачиҙа тороусы Сетһ Амирчандка, Самадхи алыр өсөн, шул урында тәнен ҡорбан итәсәк тип иғлан иткән. Партаман Дьял Самадхи Ғибәҙәтханаһы хәҙер Пакистанда. Ғибәҙәтхана, ҡаралмағанлыҡтан, емерек хәлдә булған. 2015 йылдың 4 апрелендә Пакистанның Оло Мәхкәмәһе провинциаль хөкүмәткә емерелгән Һинд Ғибәҙәтханаһын төҙөкләндерергә ҡушҡан. Шри Парамһанс Дьял Жи Самадхи Ғибәҙәтханаһы Шри Ананд Траст тарафынан күптән түгел генә төҙөкләндерелгән. Ғибәҙәтхана хәҙер Пакистандың Хайбер Пахтунва провинцияһы Карак районының Тере тарихи ауылында урынлашҡан.
Эҫкерт
Эҫкерт — бесән, һалам йәки көлтәне өҫкә табан тарайта барып, тығыҙлап тултырылған дүрткел оҙонса өйөм. Ул мал аҙығын асыҡ һауала һаҡлау өсөн тәғәйенләнә.
Этимология
Ураҫсалағы «скирд» һәм «скирда» (боронғо урыҫса — «скирдъ»; украинса — «ски́рта», «сти́рта»; белорусса — «скíрта»)  балтик теленән алынған; урта. лит. «stìrtа» (бесән кәбәне), лтш. «stir̃tа» (ашлыҡты яланда киптереү өсөн эшләнгән түбәлек) латышса «stirpa» һүҙе менән бәйле.
Тасуирлама
Эҫкерт кәбәндән күренеше менән айырыла. Кәбән түңәрәкләп һалынһа, эҫкерт оҙонса, киңлеге яҡынса, оҙонлоғо , бейеклеге. Эҫкерткә ҡоро бесән йәки һалам һалалар.
Элгәре ашлыҡты икенсе урында һуҡҡанда, йыш ҡына баҫыуҙа көлтәнән эҫкерт эшләгәндәр. Был уңайлы, сөнки ураҡ ваҡытында  транспорт һәм ҡасан эшсе ҡул етерлек булмай,был ҡайһы саҡ уңайһыҙ булһа ла, уны ҡышҡын ташып алалар,. Йыш ҡына итеп баҫыуҙарҙа һаламды һаҡлыҡҡа бик үк сифатлы булмаған фураж итеп ҡалдыралар, кәрәге сыҡмаһа,яҙғыһын уны яндыралар. Оҙаҡ һаҡлаған осраҡта, ғәҙәттә, яуым-төшөм зарар килтермәһен өсөн өҫтөнә полиэтилен йәки һалам ҡатламы ябалар, ел-буран осормаһын өсөн уларҙың өҫтөнә ауыр әйбер бәйләп ҡуялар.
Элек эҫкертте ҡул көсө менән, һәнәктәр ярҙамында һалһалар, хәҙер был эштә йыш ҡына техника ҡулланыла, йыш ҡына төргәк йәки брикеттар эшләп өйәләр.
Ағиҙел йылға пароходствоһы
Ағиҙел йылға пароходствоһы— «Рәсәй» йылға компанияһы. Һуңғы тулы исеме — «Башҡортостан йылға пароходствоһы» ААЙ. Компания штаб-квартираһы Өфөлә урынлашҡан. Предприятие эшмәкәрлеге төрҙәре: ҡоро йөк ташыу, руда булмаған төҙөлөш материалдарын сығарыу һәм ташыу, пассажирҙар һәм туристарҙы Волга- Кама бассейны йылғалары һәм Дон йылғалары буйлап ташыу. Өфөлә урынлашҡан предприятие составына: Ағиҙел йылғаһында линия пристандары (Вострецово, Кушнаренко, Груздевка ауылдары, Дүртөйлө ҡалаһы), Ҡариҙел (Муллаҡай, Ахлыстин, Ҡариҙел ауылдары, Павловка ҡасабаһы); бүлендек предприятиелар (барыһы ла— ААЙ): бассейн элемтә узелы, Өфө йылға порты, Октябрь революцияһы исемендәге суднолар ремонтлау һәм төҙөү заводы (Затон биҫтәһендә), Бөрө пристане  инә. 1999 йылда бында 1762 кеше эшләгән.
Тарихы
Ағиҙел буйлап пароходтар 1858 йылдан йөрөй башлай. Өфөгә Волганан беренсе булып «Быстрый» менән «Грозный» пароходтары килә. Өфөгә иң беренсе һатырға алып килгән йөк- икмәк. Шул ваҡыттан алып, йылға буйлап Камаға һәм Волгаға төрлө йөктәр ташыла— ағас, икмәк, мал, тире, тоҙ, тимер, ҡорос, баҡыр һ.б.
1859 йылда тәүге "Ольга"менән «Лебедь» исемле пассажир пароходтары Өфөгә килә. Был рейстар һынап ҡарар өсөн генә ойошторола. Бынан һуң пароходтар пассажирҙар ғына түгел, Түбәнге Новгород йәрминкәһенән Өфөгә һәм Бөрөгә йөк һәм тауарҙар ҙа ташый башлай. 1861—1863 йылдарҙа Ағиҙел буйлап «Дружина» йәмғиәтенең ике пароходы, Кама -Волга компанияһының өс пароходы һәм Левашовтың ике пароходы бер нисә рейс яһай.
1870 йылдан башлап Ағиҙел буйлап Өфөнән Ҡазанға һәм Түбәнге Новгородҡа тиклем пароходтар пассажирҙар ташый башлай. Пассажирҙар ташыуҙы сауҙагәр Попов, Полетаев һәм Исаев булдырған «Ағиҙел пароходствоһы» үҙ өҫтөнә ала. Пароходствоның башта ике, икенсе йылына өс пароходы була. 1878 йылда йылға буйлап йөрөү рәсми ҡағиҙәләре раҫлана, уның акваторияһы һәм ярҙары буйлап бакендар һәм суднолар өсөн билдәләр ҡуйыла.
1878 йылда Якимовтар пароходство булдыра. Улар өс пароход тота. 1882 йылда Булычевтың суднолар контораһы асыла, уның өс пароходы була. Уның суднолары башлыса йөк ташый.
1913 йылда йылға буйлап 40 буксир пароходы һәм 20 тауар һәм пассажирҙар ташыусы пароход йөрөй. Улар барыһы ла шәхси компаниялар милке була.
Ағиҙел һәм Ҡариҙел буйлап пароходтар йөрөй башлау төбәк менән Үҙәк Рәсәй араһында ныҡлы иҡтисади бәйләнеш булдырыуға, сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә.
Революциянан һуң, 1918 йылда, бөтә йылға компанияларын һәм флотын дәүләттеке тип иғлан итәләр.
1919 йылда Өфө һыу транспорты район идараһы, 1922 йылдан Волга һыу транспорты округының Өфө агентлығы, 1923 йылдан Волга дәүләт йылға пароходствоһының Ағиҙел урындағы флот идаралығы (1924 йылдан Өфө тауар һәм пассажирҙар флоты агентлығы, 1926 йылда Өфө коммерциялы эксплуатация контораһы) тип атала. 1932 йылдан Кама дәүләт йылға транспорты идаралығының Өфө йылға транспортының район идаралығы.
1936 йылда Кама йылға пароходствоһынан Ағиҙел өлкә эксплуатация контораһы айырылып сыға, ул «Ағиҙел йылға пароходство»һы итеп үҙгәртелә. 1994 йылдан ААЙ (ОАО), 2005 йылдан— Башҡортостан йылға пароходствоһы
Предприятие үҙйөрөшлө булмаған судноларҙы этеп йөрөтөү ысулын Рәсәйҙә тәүге булып ҡуллана (1952).
2005 йылда Ағиҙел йылға компанияһы икегә бүленә: «Башҡортостан йылға пароходствоһы» ААЙ (турист пассажирҙар ташыу) һәм «Йөк һәм пассажирҙар ташыу» ААЙ (йөк һәм пассажирҙар ташыу флоты). «Ағиҙел йылға пароходствоһы» бер нисә судноны "Йөк һәм пассажирҙар ташыу предприятиеһы"нан ҡуртымға алып тора. Был ике предприятие ниндәй маҡсаттан сығып булдырылғаны йәмәғәтселектә күп һорауҙар тыуҙыра.
2017 йылдың майында «Ағиҙел йылға пароходствоһы» банкрот тип иғлан ителә һәм шуның менән компания тарихы тамамлана тип иҫәпләнә. 2017—2018 йылдарҙа пароходствоның бөтә флоты (йөк, турист пассажирҙар ташыу, ял итеү суднолары йә һатып ебәрелгә, йәки ғәмәлдән сығарылған һәм тураҡланған).
Пароходство 2017 йылдың майында контроль пакет тотоусы акционер—Башҡортостан ер һәм милек мөнәсәбәттәре министрлығы талабы буйынса банкрот тип иғлан ителә.
2019 йылдың февралендә Башҡортостан башлығы Радий Хәбиров Ағиҙел йылға пароходствоһын тергеҙеү өсөн "Региональ фонд"тан ярҙам итергә тәҡдим итте. Күпме аҡса бүленергә тейешлеге әйтелмәне. Май айында республика башлығы Башҡортостандың был уникаль предприятиеһын тергеҙерлек «көслө етәксе» һәм инвестор эҙләгәндәрен хәбәр итте. Ер һәм милек мөнсәбәттәре министры Наталья Полянская хәбәр итеүенсә АЙП предприятиеларын көрсөктән сығарыу буйынса ете йыллыҡ план төҙөлгән.
2020 йылдың йәйендә предприятиеның банкрот итеп иғлан итеү процедураһы туҡтатылды.
«Ағиҙел йылға пароходствоһы» директорҙары
1918—1919 — Альгрен М. Ф. 1919—1920 — Румянцев В. И. 1920—1923 — Шелонин А. А. 1923—1926 — Катков И. Н. 1926—1929 — Сафронов С. П. 1929—1934 — Лазарев П. Ф. 1934—1936 — Малкин А. Г. 1936—1939 — Ершов М. Д. 1939—1940 — Рубанов М. Н. 1940—1944 — Симашов Д. П. 1944—1945 — Патрушев В. Н. 1945—1947 — Кучкин Сергей Андреевич 1947—1950 — Мясников К. Ф. 1950—1952 — Рачков В. Д. 1952—1971 — Кибальник Федор Андреевич 1971—1984 — Чигвинцев А. Н. 1984—1997 — Худяков Владимир Александрович 1997—2010 — Мингазов Раис Рашитович
Ағиҙел йылға пароходствоһының пассажирҙар һәм туристар ташыған суднолары:
737-се проект пароходтары: «В. А. Жуковский», «Джамбул», «Иван Кадомцев», «Казань», «Н. Г. Помяловский», «Уфа», «Ярослав Галан», «Пётр Комаров», «Владимир Арсеньев», «Сергей Алымов», «М. М. Пришвин», «Демьян Бедный».
305-се проект пароходтары: «Башкортостан» («Алексей Киселёв»), «Бригантина» («Марина Раскова»), «В. М. Зайцев», «Василий Чапаев», «Габдулла Тукай», «Герой Александр Головачёв», «Герой Ю. Гагарин», «Мулланур Вахитов», «Муса Гареев», «Николай Островский», «Салават Юлаев», «Федор Кибальник» («Енисей»).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башкортостан
Ағиҙел
Ҡариҙел
Былар ҡыҙыҡлы
-Буласаҡ генерал-майор Миңлеғәли Шайморатов 14 йәшендә Өфөлә «Урал» судноһында матрос булып хеҙмәт итә башлаған.
−1890 йылдың 27 июнендә «Ост» пароходында Өфөгә В. И. Ульянов (Ленин) килә. Был ваҡытта уның ҡатыны Н. К. Крупская Өфөлә һөргөндә була. Граждандар һуышы ваҡытында «Ост» ҡыҙылармеецтарҙы ташый, Чапаев дивизияһы Ағиҙел аша ошо пароходта сыға.
Һылтанмалар
Бельское речное пароходство
Башкирское речное пароходство не будет передавать активы в АО «Порт Уфа»
Речная старина
Таһиртау
Таһиртау Тагиртау) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы тау.
Географияһы
Таһиртау элек Ҡыуандыҡ районында булып, хәҙер Медногорск ҡалаһы ҡала округына ҡараған Ҡыҙрас ауылынан ярты км самаһы йыраҡлыҡта урынлашҡан. Ҡыҙрас ауылы янынан Яйыҡ ҡушылдығы Бесмән йылғаһы аға.
Климаты
Тау урынлашҡан төбәк Ҡыуандыҡ районының анклавы булып тора. Климаты шул төбәккә хас, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тасуирламаһы
Таһиртау урындағы әһәмиәттәге геология-геоморфология тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. 1993 йылда был тау тураһында рәсәй географы, профессор А. А. Чибилев яҙған тасуирлама буйынса, тауҙың майҙаны 25 гектар. Бесмән йылғаһы кимәленән сағыштырма бейеклеге 80 метрға етә. Тау теҙмәһе текә үңерле, түбәһендә ҡаялы тау ҡалдыҡтары бар. Силур Һаҡмар свитаһы саҡматаштарынан тора.
Этимологияһы
Риүәйәт ителеүенсә, Таһиртау менән Айылтау тауҙары Таһир менән Айыл исемле үҙ-ара дошманлашып йәшәгән ике батыр иҫтәлегенә аталған. Был ике тауҙың араһы 1,5 км ғына, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Таһир һүҙе ғәрәп телендә саф, таҙа тигәнде аңлатҡанын да яҙған ул ..
Сорулу
Сорулу — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нәҙерғолов
Нәҙерғолов — башҡорт фамилияһы. Мәғәнәһә вәғәҙәле ярҙамсы тигәнде аңлата
Багзас
Багзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теренсу йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ауслебен
Ауслебен (Ausleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1806 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 105 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39393 һәм автомобиль коды — BK.
Ишбаев
Ишбаев — фамилия. Мәғәнәһә боронғо төрөк телендә ғаиләне ишәйтеүсе ир бала тигәнде аңлата
Тәнәй (Һамар ҡушылдығы)
Тәнәй (Танеевка) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ районы биләмәләрендә аға. Һамар йылғаһының уң ҡушылдығы.
Исеменең килеп сығышы
Тәнәй — башҡорт телендә:1.сабый бала, бәпес; 2. йәшкә кесе туған; 3 ҡәйнеш. Шулай уҡ антропонимдан булыуы ихтимал.
Санскритта : tanu — тело (1.есем; 2.кәүҙә, тән), лицо (бит, йөҙ; сырай, ҡиәфәт), особа (бер кеше); tanu-ja — сын (ул кеше, малай), tәnu-ja — дочь (ҡыҙ бала); tanaya, tana — потомство, дитя (тоҡом, нәҫел, бала).
Быҙаулыҡ районы сайтынан: Ҡайһы бер боронғо географик карталарҙа Тонеевка тип күрһәтелгән. «Тоня, тоненье» (балыҡ тотоу урыны) һүҙенән алынған тигән версия бар. Балыҡ ҡармаҡлау өсөн сәстән үрелгән ҡармаҡ ебен дә «Тонька» тигәндәр. Аҡылдау һөйләше йоғонтоһонда фонетик яҡтан үҙгәреп, Танеевкаға әйләнгән, тип фаразлана.
Географияһы
Тәнәй йылғаһы башы Лисья Поляна ҡасабаһынан көнбайышыраҡ ята. Төньяҡ-көнбайыш тарафтарына, һуңғараҡ көньяҡҡа борола һәм артабан урмандар аша аға. Чуфарово ауылы тирәһендә ҡарағай урманы эсенән ағып үтә. Йылға тамағы Палимовка ауылынан төньяҡтараҡ һаҙлыҡтарға инеп юҡҡа сыға. Йылға оҙонлоғо 20 км, бассейны майҙаны — 73,9 км².
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшанка ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлыгы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007379
— Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100737
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса һаны — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 1
Классик филология
Классик филология —   Боронғо Грецияның  һәм  Боронғо Римдың  әҙәби мираҫы тураһындағы фәндәр тупланмаһы. Классик филологияның туранан-тура өйрәнеү объекты  — классик телдәр, боронғо грек һәм  латин телдәре, шулай уҡ ошо телдәрҙә яҙылған бөтә нәмә: боронғо шағирҙарҙың, яҙыусыларҙың, фәйләсүфтәрҙең, тарихсыларҙың, сәйәсмәндәрҙең, юристарҙың, ғалимдарҙың һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре. Классик филология —  филологияның  ҡәҙимге дисциплиналарының береһе генә түгел; ул антик ғилем традицияларын иң заманса филологик ысулдар менән бәйләп  дауам да иттерә <sup class="" style="white-space: nowrap">[прояснить].
Гомер һорауын күтәргән күренекле немец  филологы Фридрих Август Вольф («Гомерға пролегоменалар», 1795) грек һәм рим текстарын һаҡлап ҡалыу  һәм тәфсирләү менән шөғөлләнгән классик филологиянан  «боронғолоҡ тураһындағы фәнде» (Altertumswissenschaft) өйрәнеүгә  күсеүҙе башлап ебәрә. Ул «Илиада» менән «Одиссей»ға киң ҡоласлы һәм тарих күҙлегенән ҡарауға,  был әҫәрҙәрҙе грек һәм рим антиклығы донъяһын өйрәнеү сығанағы итеп күреүгә юл аса.
Рәсәйҙең билдәле классик филологтары араһында — Ф. Ф. Зелинский, С. И. Соболевский, М. М. Покровский, А. И. Доватур, Я. М. Боровский, А. И. Зайцев, В. Н. Ярхо, С. С. Аверинцев, М. Л. Гаспаров, А. В. Лебедев.
Кәзә һаҡалы
Мәкә (Бе́дренец камнело́мковый, Бедренец-камнеломка, Pimpinélla saxífraga) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 15 см-ға етә. Майҙан алып көҙгә тиклем аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Үҫемлек туғай-яландарҙа юл буйҙарында, урман ситендә үҫә. Мәкә Европа һәм Азияның уртаса климатын үҙ итә. Башҡортостандың таулы һәм урманлы райондарында осрай.
Петрушиха (йылға)
Петрушиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Санди-Яха (Танлова ҡушылдығы)
Санди-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Иҫәнбай ауыл Советы (Илеш районы)
Иҫәнбай ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫәнбай ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә[.
Географик урыны
Ауыл биләмәһе территорияһы башлыса ҡуйы йырындар селтәре менән бүлгеләнгән убалы тигеҙлек. Климаты йылы, ҡоро. Ауыл биләмәһе территорияһы үҫемлектәр төрө буйынса төньяҡ типтағы урман-дала төрөнән ғибәрәт. Болон далалары төп фонын тәшкил итә. Урмандың иң киң таралған төрө булып имән, йүкә, ҡарама, дардар, ҡарағай ҡатыш ҡайын урманы тора. Урман ситендә муйыл, миләш, балан, гөлйемеш, эт муйылы, сәтләүек ҡыуағы өҫтөнлөк итә. Сабынлыҡтарҙа һәм көтөүлектәрҙә айырым участкалар булып тәбиғи үлән үҫемлектәре һаҡланған. Ауыл биләмәһендә Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы булып торған һәм райондың төньяҡ өлөшө буйлап аҡҡан Минеште йылғаһы аға. Көнкүреш һәм хужалыҡ ихтыяждары һәм балыҡ үрсетеү өсөн Иҫәнбай ауылы эргәһендә быуа ҡоролған. Биләмә территорияһы төҙөлөш өсөн уңайлы категорияға ҡарай.
Этәй ауыл Советы (Илеш районы)
Административ үҙәге — Этәй ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Урта Кулаш
Урта Кулаш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ивка (Иҫәт ҡушылдығы)
Ивка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Сөләймән I
Күркәм Сөләймән I (Ҡануни́;, Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman; 6 ноябрь 1494 йыл — 5/6 сентябрь 1566 йыл) — Ғосман империяһының унынсы солтаны (1520 йылдың 22 сентябренән), 1538 йылдан — хәлифә.
Ивка (Иҫәт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләймән I
Сәйәсәт, тышҡы һуғыштар
Сөләймән I 1494 йылда Трабзонда солтан Яуыз Сәлим I менән Ҡырым ханы Меңле I Гәрәйҙең ҡыҙы Әйшә Һафса ғаиләһендә донъяға килә. 1512 йылға тиклем Кәфә ҡалаһында бейләрбей була. Атаһы солтан Сәлим I 1520 йылда вафат булған мәлгә, Сөләймән Манисала (Магнесия) сансаҡ бей, йәғни наместник, була. 26 йәшенән Ғосман дәүләтенә хакимлыҡ итә. Кардинал Уолси король Генрих VIII һарайында Венеция илсеһенә уның хаҡында былай ти: «Был солтан Сөләймәнгә егерме алты йәш, айыҡ аҡыллы тиергә була; атаһы кеүек үк эш итер тип хәүефләнергә урын бар».
Сөләймән I Венгрия һәм Чехия короле Лайош (Людовик) II-гә, яһаҡ түләүҙе талап итеп, илсеһен ебәрә. Король йәш була һәм үҙ байҙарына ҡаршы тора алмай, ә улары төрөктәр менән үҙҙәрен бик тәкәббер тота һәм илсене зинданға ырғыта (башҡа сығанаҡтар буйынса — үлтертә ), был иһә солтан өсөн һуғышҡа һылтау булып хеҙмәт итә.
1521 йылда Сөләймәндең ғәскәрҙәре Дунайҙағы Шабац тигән ҡеүәтле ҡәлғәне ала һәм Белградты ҡамай; Европа венгрҙарға ярҙам итергә теләмәй. Белград аҡтыҡ көсөнә тиклем ҡаршы тора; гарнизондан ни бары 400 кеше ҡалғас, ҡәлғә бирелә, уны һаҡлаған ҡаһармандар үлтерелеп бөтөрөлә. 1522 йылда Сөләймән Родосҡа ғәскәр төшөрә, 25 декабрҙә рыцарь-иоанниттарҙың баш цитаделе баш һала. Төрөктәр ҙур юғалтыуҙар менән Родосты баҫып ала, уның тирәһендәге утрауҙар ҙа Порта биләмәһенә күсә. 1524 йылда Жиддәнән сыҡҡан төрөк флоты Ҡыҙыл диңгеҙҙә португалдарҙы ҡыйрата һәм ошо рәүешле диңгеҙ европалыларҙан ваҡытлыса таҙартыла. 1525 йылда алты йыл әүәл төрөктәрҙең вассалы булып киткән корсар Хәйр-әд-Дин Барбаросса ныҡлап Алжирҙа төпләнә; ошо ваҡыттан алып Алжир флоты диңгеҙ һуғыштарында Ғосман империяһының төп көсөнә әйләнә. 1526 йылда Сөләймән 100 меңлек ғәскәрен Венгрияға ҡаршы яуға ебәрә; 1526 йылдың 29 авгусында Мохач эргәһендәге алышта төрөктәр Лайош II армияһын тулыһынса тиерлек тар-мар итә, король үҙе ҡасып барғанда һаҙлыҡҡа батып үлә. Венгрия бушап ҡала, төрөктәр унан тиҫтәләрсә мең кешене ҡоллоҡҡа алып китә. Чехияны ошондай уҡ яҙмыштан Австрияның Габсбургтар династияһына буйһонғанлығы ғына ҡотҡара: ошо мәлдән Австрия менән Төркиә араһында оҙайлы һуғыштар башлана, ә Венгрия һәр ваҡыт яу яланы булып ҡала. 1527—1528 йылдарҙа төрөктәр Босния, Герцеговина һәм Славонияны баҫып ала, 1528 йылда Трансильвания хакимы, Венгрия тәхетенә дәғүә итеүсе Янош Беренсе Запольяи үҙен Сөләймәндең вассалы тип таный. Уның хоҡуҡтарын һаҡлау һылтауы аҫтында Сөләймән 1529 йылдың авгусында, австрийҙарҙы ҡыуып, Венгрия баш ҡалаһы Буданы ала, ә шул уҡ йылдың сентябрендә 120 меңлек ғәскәр башында Венаны ҡамай, алғы төрөк отрядтары Баварияға бәреп инә. Империя ғәскәрҙәренең аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәтеүе, шулай уҡ киҙеү ауырыуҙары башланыу һәм аҙыҡ-түлек етмәү арҡаһында солтан, ҡамауҙы туҡтатып, Балҡанға сигенергә мәжбүр була. Ҡайтыр юлында Сөләймән бик күп ҡалаларҙы һәм ҡәлғәләрҙе талай, меңдәрсә кешене әсирлеккә ала. 1532—1533 йылдарҙағы яңы Австрия — Төркиә һуғышы төрөктәрҙең сик буйындағы Кёсег ҡәлғәһен ҡамауы менән тамамлана, уның фиҙакәр ҡаршы тороуы Венаны ҡабат ҡамарға йыйынған Сөләймәндең ниәтен ҡыя. Австрия Төркиәнең көнсығыш һәм үҙәк Венгрияны буйһондороуын таный һәм йыл һайын 30 мең дукат яһаҡ түләргә йөкләмә ала. Сөләймән башҡаса Венаға һөжүм итмәй, өҫтәүенә, был һуғышта уға австрийҙар ғына түгел, испандар ҙа ҡаршы тора: Испания короле һәм Изге Рим империяһы императоры Карл V Габсбург Австрия короле Фердинанд Беренсенең ағаһы була. Ләкин Сөләймән шул тиклем ҡеүәтле була, ул христиандар Европаһының иң көслө илдәре коалицияһына ҡаршы ла еңеүле һуғыштар алып бара.
Аҡбирҙе ауыл Советы (Иглин районы)
Акбирҙе ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Сөләймән I
Сәйәсәт, тышҡы һуғыштар
1533 йылда Сөләймән көсһөҙ шаһ Тахмасп I идара иткән Сәфәүи дәүләтенә ҡаршы киң күләмле һуғыш башлай (1533-55 йй.). Сәфәүиҙәрҙең Хөрәсән биләмәләрен баҫып алған Шәйбәни үзбәктәренә ҡаршы Сәфәүи ғәскәренең яу асыуынан файҙаланып, солтан 1533 йылда Әзербайжанға баҫып инә, бында текелу ҡәбиләһе әмире Улама уның яғына сыға һәм Сәфәүиҙәр баш ҡалаһы Тәбризде төрөктәргә тапшыра. 1534 йылдың сентябрендә Сөләймән төрөктәрҙең төп көстәре менән Тәбризгә бәреп инә, шунан бөйөк вәзир Ибраһим паша Паргалы ғәскәре менән ҡушыла, октябрҙә уларҙың берләшкән көстәре көньяҡҡа Бағдадҡа ҡарай юллана. 1534 йылдың ноябрендә Сөләймән I Бағдадҡа аяҡ баҫа. Уға Фарсы ҡултығының көньяҡ ярҙарындағы Басра, Хузистан, Луристан, Бахрейн һәм башҡа кенәзлектәрҙең хакимдары буйһона (Басра төрөктәр тарафынан тулыһынса 1546 йылда яулана). 1535 йылда шаһ Тахмасп һөжүмгә күсә һәм Тәбризде ҡайтара, ләкин Сөләймән шул йылда уҡ ҡаланы ҡабат баҫып ала, шунан Диярбаҡыр аша Халебҡа сыға һәм 1536 йылда Истанбулға әйләнеп ҡайта.
Аҡбирҙе ауыл Советы (Иглин районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сөләймән I
Сәйәсәт, тышҡы һуғыштар
1533 йылда Хәйр-әд-Дин Барбаросса капудан паша — Ғосман флоты командующийы — итеп тәғәйенләнә. 1534 йылда ул Тунисты яулай, ләкин 1535 йылда Тунисҡа испандар баҫып инә һәм һөҙөмтәлә Африкалағы төрөк биләмәләре араһына шына ҡаға. Уның ҡарауы 1536 йылда Сөләймән I Франция короле Франциск I Валуа менән йәшерен союз төҙөй, Валуа иһә бер нисә йыл инде Карл V менән Италия өҫтөнән хакимлыҡ урынлаштырыу өсөн көрәшә. Алжир корсарҙары Францияның көньяғындағы порттарҙа төпләнеү мөмкинлеген ала. 1537 йылда алжирҙар Урта диңгеҙҙә христиандарға ҡаршы һуғыш аса, Хәйр-әд-Дин Корфа утрауын талай, Апулия яр буйына һөжүм итә, Неаполгә янай. 1538 йылда Венеция, испандар һәм Рим папаһы менән берләшеп, Төркиәгә һөжүм итә, ләкин Хәйретдин Венецияның Эгей диңгеҙендәге утрауҙарын тар-мар итә, Занте, Эгина, Чериго, Андрос, Парос, Наксосты буйһондора. 1538 йылдың 28 сентябрендә императорҙың иң ҡаһарман адмиралы — Андреа Дориа — Превезе эргәһендә Ғосман флоты тарафынан ҡыйратыла. Шул уҡ йылда Сөләймән I Молдаван кенәзлеген буйһондора һәм Днестр менән Прут тамағындағы төрөк биләмәләренә ҡуша.
1538 йылда төрөктәр диңгеҙ аша Көньяҡ Ғәрәбстанға һәм Һиндостанға йүнәлә. 13 июндә ғосман флоты Суэцтан сыға, 3 августа төрөктәр Аденға килеп етә, уның хакимы Әмир, тантаналы ҡабул итеү ойошторһа ла, мачтаға аҫып ҡуйыла, ҡала алына һәм талана. Аденды алғас, төрөктәр Гуджарат ярҙарына етә, португал ҡалаһы Диуҙы ҡамай. Һинд мосолмандары ҡамаусыларға ярҙам итә, ҡәлғә бирелергә йыйына, шул саҡ португал эскадраһы етеп килеүе хаҡында хәбәр тарала; гуджараттар португалдар менән солох төҙөй һәм ҡаланы ҡамаған төрөктәрҙе ҡырып һала. Шулай итеп, солтандың Һинд океанынан европалыларҙы ҡыуыу ниәте уңышһыҙлыҡҡа осрай, ләкин ҡоро ерҙәге һуғыштарҙа уның сардарҙары еңеү артынан еңеү яулай. 1540 йылдың 20 октябре солохона ярашлы, солтан Венецияны Хәйреддин баҫып алған бөтә утрауҙарҙан, Мореялағы Наполи ди Романо менән Мальвазия ҡалаларынан баш тартырға мәжбүр итә; Венеция шулай уҡ 30 мең дукат контрибуция түләй. Урта диңгеҙҙә төрөктәрҙең хакимлығы Лепанто эргәһендәге алышҡа тиклем дауам итә. Артабан Сөләймән Австрия менән һуғышты яңырта (1540—1547), 1541 йылда төрөктәр Буданы, 1543 йылда — Венгрияның элекке баш ҡалаһы Эстергомды, 1544 йылда — Вишеградты, Ноградты, Хатванды ала. 1547 йылдың 19 июнендәге Адрианополь солохо буйынса, Австрия Төркиәгә яһаҡ түләүен дауам итә; Венгрияның үҙәк төбәктәрендә айырым пашалыҡ булдырыла, ә Трансильвания, Валахия һәм Молдавия кеүек үк, Ғосман империяһы вассалына әйләнә.
Көнбайышта солох төҙөп, Сөләймән көнсығышта һөжүмдәрҙе көсәйтә: 1548 йылда төрөктәр дүртенсе тапҡыр Тәбризде ала (баш ҡалаһын һаҡлай алмаған шаһ Тахмасп резиденцияһын Казвинға күсерергә мәжбүр була), Кашанға һәм Кумға тиклем үтеп инә, Исфаханды яулай. 1552 йылда улар Ереванды ала. 1554 йылда солтан Сөләймән I Нахчиванға баҫып инә. 1555 йылдың майында Сәфәүи дәүләте Амасьяла солохҡа ҡул ҡуйырға мәжбүр була, уға ярашлы Ираҡтың һәм Көньяҡ-Көнсығыш Анатолияның (Ак Койунлы дәүләтенең элекке төньяҡ-көнбайыш биләмәләре) Төркиә ҡарамағына күсеүен таный; алмашҡа төрөктәр сәфәүиҙәргә Кавказ аръяғының ҙур өлөшөн бирә, ләкин Көнбайыш Грузия (Имерети) Ғосман империяһы составына инә.
Франция христиан Европаһының йәмәғәтселеге баҫымы аҫтында Ғосман менән союзды өҙә, ләкин ғәмәлдә Сөләймән I хакимлығы осоронда Франция менән Төркиә әүәлгесә Испания һәм Австрияға ҡаршы бер яҡта була. 1541 йылда Хәйреддин Барбаросса испандарҙың Алжирға оло сәфәрен ҡыя, төрөк флоты француздарға 1543 йылда — Ниццаны, 1553 йылда Корсиканы яулап алыуҙа ярҙамлаша.
Сөләймән дәүерендә Төркиәнең Рәсәй менән мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Бының төп сәбәбе Мәскәү дәүләте менән Ғосман империяһы составына ингән Ҡырым ханлығы араһындағы өҙлөкһөҙ дошманлыҡҡа бәйләнгән була. Сөләймәнгә вассаллыҡ буйһоноуын төрлө ваҡытта Ҡазан (Сафа-Гәрәй 1524 йылда) һәм хатта Себер хандары ла таный. Ҡазан һәм Себер ханлыҡтары төрөктәрҙән дипломатик һәм хатта хәрби ярҙам алыуға өмөтләнә, ләкин Истанбул менән ара алыҫлығы арҡаһында был өмөттәр тормошҡа ашмай. Төрөктәр ара-тирә ҡырымдарҙың Мәскәү батшалығына походтарында (1541 йылда — Мәскәүгә, 1552 һәм 1555 йылдарҙа — Тулаға, 1556 йылда — Әстерханға) ҡатнаша. Үҙ сиратында 1556—1561 йылдарҙа Литва кенәзе Дмитрий Вишневецкий Данила Адашев менән бергә Очаковҡа, Перекопҡа һәм Ҡырым яр буйына баҫҡын сәфәрҙәре яһай, 1559 — 60 йылдарҙа Аҙау ҡәлғәһен яулауҙа уңышһыҙлыҡҡа осрай.
1550 йылда төрөктәр португалдар ҡулынан әл-Кәтифте ҡайтарып ала; 1547—1554 йылдарҙа төрөк флоты Һинд океанында португалдар менән ҡат-ҡат бәрелешә, уларҙың факторияларын ҡыйрата. 1552 йылда төрөк эскадраһы португалдарҙан ҡеүәтле Маскат ҡәлғәһен тартып ала, әммә төрөктәр 1553 йылда — Ормуз ҡултығында, 1554 йылда Маскат янында улар тарафынан ҡыйратыла.
Сөләймән хакимлығының һуңында Австрия менән ике яңы һуғыш (1551—1562 һәм 1566—1568) сиктәрҙе әллә ни үҙгәртә алмай. 1551 йылдың авгусында төрөк флоты Триполиҙы ала, тиҙҙән бөтөн Триполитания (хәҙерге Ливия) Сөләймәнгә буйһона. 1553 йылда төрөктәр Мароккоға бәреп инә, Ваттасиҙарҙың ҡолатылған династияһын тәхеткә ҡайтарып, был илдә үҙ йоғонтоһон көсәйтмәк була, тик уңышһыҙлыҡҡа осрай. Төрөктәрҙең Суданға походы (1555—1557) уны Ғосмандарға буйһондора; 1557 йылда төрөктәр Эфиопияның төп порты Массауаны, 1559 йылда Эритреяны яулай һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙе тулыһынса үҙ контроленә ала. Шулай итеп, 1538 йылда хәлифә титулын алған солтан Сөләймән I хакимлығы ахырына мосолман донъяһы тарихында иң бөйөк һәм иң ҡеүәтле империяға идара итә.
1565 йылдың 18 майында 180 караплы төрөк флоты Мальтаға 30 меңлек ғәскәр килтереп төшөрә, ләкин 1530 йылдан был утрауҙа нығынған рыцарь-иоанниттар бөтә штурмдарҙы кире ҡаға. Төрөктәр ғәскәрҙең сиреген юғалта һәм сентябрҙә утрауҙы ҡалдырырға мәжбүр була.
1566 йылдың 1 майында Сөләймән I һуңғы — ун өсөнсө хәрби походына сыға. Солтандың ғәскәре 7 августа Көнсығыш Венгрияла Сигетварҙы ҡамай. Күркәм Сөләймән I ҡәлғәне ҡамап тотҡанда 5 сентябҙә үҙенең сатырында мәрхүм була.
Сөләймәниә мәсете янындағы зыяратта яратҡан ҡатыны Роксолана кәшәнәһенә йәнәш кәшәнәлә ерләнгән.
Шәхси тормошо
Сөләймән I шағирҙарға (Бакы һ.б.), рәссамдарға, архитекторҙарға йылы мөнәсәбәттә булған, үҙе лә шиғыр яҙған, оҫта тимерсе булған һәм пушкалар ҡойоуҙа шәхсән ҡатнашҡан, шулай уҡ зәргәрлек эше менән мауыҡҡан. Уның идараһы дәүерендә төҙөлгән мөһабәт биналар һәм ҡоролмалар — күперҙәр, һарайҙар, мәсеттәр (иң билдәлеһе — «Сөләймәниә» мәсете, ҙурлығы буйынса Истанбулда икенсе) киләсәк быуаттарға Ғосман стиле үрнәге булып ҡала. Ришүәтселек менән аяуһыҙ көрәшкән Сөләймән вазифаһын үҙ мәнфәғәтендә файҙаланған чиновниктарға ҡаты яза биргән; ул «изге ғәмәлдәре менән халыҡтың ыңғай мөнәсәбәтенн яулаған, ихтыярһыҙлап тотолған һөнәрселәрҙе иреккә сығарған, мәктәптәр төҙөгән, ләкин рәхимһеҙ тиран булған: уның шикселлегенән һәм яуызлығынан туғанлыҡ та, ҡаҙаныштар ҙа ҡотҡара алмаған». .
Ғаиләһе
Сөләймәнгә ул табып биргән тәүге кәнизәге — Фүләнә. Кәнизәк Мәхмүт исемле ул таба, тик бала 1521 йылдың 29 ноябрендә ҡара сәсәктән үлеп ҡала. Был ҡатын солтан тормошонда бер ниндәй әһәмиәткә эйә булмай, 1550 йылда вафат була. Икенсе кәнизәге Гөлфәм Хатун була. 1513 йылда солтанға Морат исемле ул таба, был бала ла 1521 йылда ҡара сәсәктән мәрхүм була. Гөлфәм солтан эргәһенә башҡа яҡын ебәрелмәй һәм бала тапмай, ләкин оҙаҡ йылдар солтандың тоғро дуҫы булып ҡала. Гөлфәмде Сөләймәндең бойороғо буйынса 1562 йылда быуып үлтерәләр.
Солтандың өсөнсө кәнизәге — черкес ҡыҙы Маһидәүрән Солтан, ул Гөлбаһар («Яҙғы рауза») булараҡ билдәле. Маһидәүрән Солтан менән солтан Сөләймәндең улы тыуа: шаһзадә Мостафа Мөхлиси ([33]) — (1515, Маниса — 6 октябрь 1553, Эрегли) — 1553 йылда атаһының бойороғо менән үлтерелә. Шуныһы билдәле: солтандың имсәктәш ағаһы Яхъя Әфәнде, Мостафаны үлтереү ваҡиғаһынан һуң, Сөләймәнгә хат яҙа, уның Мостафаға ҡарата ғәҙелһеҙлеге тураһында белдерә һәм, әүәл солтан менән бик йылы мөнәсәбәттә булһа ла, башҡаса уның менән осрашмай. Маһидәүрән Солтан 1581 йылда вафат була һәм Бурсала улы шаһзадә Мостафа кәшәнәһендә ерләнә.
Күркәм Сөләймәндең дүртенсе кәнизәге һәм беренсе никахлы ҡатыны — Анастасия (башҡа сығанаҡтарҙа — Александра) Лисовская, уны Һөррәм Солтан тип йөрөтәләр, ә Европала ул Роксолана исеме аҫтында билдәле. Яҙыусы Осип Назарук — «Роксолана. Хәлиф һәм падишаһ (Бөйөк Сөләймән), илбаҫар һәм ҡанунсы ҡатыны» тарихи повесының авторы — билдәләүенсә, «1612 йылда Царьгородта булған поляк илсеһе Твардовский төрөктәрҙән Роксолана Рогатинда тыуған тип ишеткән, башҡа сығанаҡтар дәлилләүенсә, ул Стрийщинанан». Билдәле шағир Михаил Гославский уны «Подольелағы Чемеривцы тигән ҡаласыҡтан» тип яҙа. 1521 йылда Һөррәм менән Сөләймәндең Мәхмәд исемле улы, 1522 йылда — ҡыҙҙары Миһримаһ, 1523 — улдары Абдалла, 1524 йылда Селим тыуа. 1526 йылда улдары Баязид донъяға килә, ләкин шул уҡ йылды Абдалла мәрхүм була. 1532 йылда Роксолана солтанға Йыһангирҙе табып бирә.
Роксолана солтандың һеңлеһе Хәтижә Солтандың ире, бөйөк вәзир Ибраһим паша Паргалының (1493 йәки 1494—1536) үлтерелеүенә ҡыҫылышлы булған, тигән фекер йәшәй, паша Франция менән үтә тығыҙ бәйләнештә ғәйепләнгән. Бөйөк вәзир вазифаһына Роксолана яҡлы Рөстәм паша Мәкри тәғәйенләнә (1544—1553 һәм 1555—1561), ул уға 17 йәшлек ҡыҙы Миһримаһты кейәүгә бирә. Рөстәм паша Роксоланаға Сөләймәндең черкес милләтле Маһидәүрәндән тыуған улы Мостафаның фарсылар менән атаһына ҡаршы йәшерен һүҙ беркетеүҙә ғәйебен иҫбатларға ярҙам итә (тарихсылар, Мостафа ғәйепле булғанмы-булмағанмы, тип һаман бәхәсләшә). Сөләймән Мостафаны үҙенең күҙе алдында ебәк бау менән быуып үлтерергә бойора, шулай уҡ уның улын, йәғни үҙенең ейәнен дә, үлтерергә әмер бирә (1553 йыл).
Роксолананың улы Сәлим тәхет вариҫы була; ләкин әсәһенең вафатынан һуң (1558 йыл) Сөләймән менән Роксолананың икенсе улы — Баязид (1559 йыл) фетнә күтәрә. Ул ағаһы Сәлим тарафынан Конья эргәһендәге бәрелештә 1559 йылдың майында еңелә һәм сәфәүиҙәр иле Иранда йәшенмәксе була, ләкин шаһ Тахмасп I 400 мең алтынға уны атаһына һата, һәм Баязид үлтерелә (1561 йыл). Баязидтың биш улы ла үлтерелә (иң бәләкәйе өс кенә йәштә була).
Сөләймәндең тағы бер еткән ҡыҙы — Разия Солтан булған тигән фараз йәшәй. Был ҡыҙ Сөләймән солтандың үҙ ҡыҙы булғанмы, уның әсәһе кем — билдәле түгел, ләкин күптәр, уның әсәһе Маһидәүрән Солтан булған, тип иҫәпләй. Разияның булғанлығына ситләтелгән дәлил — Яхъя Әфәнде төрбәһендә «Ғәмһеҙ Разия Солтан, Ҡануни Солтан Сөләймәндең ҡандаш ҡыҙы һәм Яхъя Әфәнденең йәндәш ҡыҙы» тигән яҙыулы ҡәбер.
Азаренко Емельян Климентьевич
Емельян Климентьевич Азаренко (Емяльян Кліментавіч Азаранка; 17 (30) июль 1908—1988 22 февраль) — совет белорус философы, философия фәндәре докторы (1962), профессор (1962).
Биографияһы
Могилев губернаһының Быхов өйәҙе Узники ауылында (хәҙерге Могилев өлкәһенең Быхов районы Ҡыҙыл Слобода агроҡаласығы) тыуған. 1929 йылда Могилев педагогия техникумын тамамлай, 1932 йылға тиклем Ветринский районының балалар йортонда эшләй. 1938 йылда Ленинград университетының механика-математика факультетының астрономия-геодезия бүлеген тамамлай. 1938—1939 йылдарҙа — Орел педагогия институтының фәнни һәм уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары. 1939—1941 йылдарҙа — Череповец ҡалаһында уҡытыусылар институты һәм педагогия техникумы директоры, 1941—1944 йылдарҙа — Вологда педагогия институтының директоры урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1944—1949 йылдарҙа партия эшендә — Белоруссия Коммунистәр партияһы Үҙәк Комитетының фән һәм юғары уҡыу йорттары секторы мөдире, пропаганда һәм агитация бүлеге консультанты. Бер үк ваҡытта 1946—1949 йылдарҙа — Белорус халыҡ хужалығы институты кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1948 йылда ВКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы юғары партия мәктәбенең ижтимағи фәндәр факультетын ситтән тороп тамамлай, 1948—1950 йылдарҙа ВКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр академияһының диссертанттар курсында уҡый. 1950 йылда «Борьба М. В. Ломоносова за материализм против идеализма в естествознании» темаһына философия буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1950—1954 йылдарҙа Белоруссия дәүләт университетының уҡыу эштәре буйынса проректоры, 1951 йылдан БДУ-ның тарихи һәм диалектик материализм кафедраһы доценты. 1954—1956 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Философия институты докторантураһында, 1956 йылдан БДУ уҡытыусыһы. 1957—1972 йылдарҙа — Минск медицина институтының тарихи һәм диалектик материализм кафедраһы мөдире вазифаһында. 1961 йылда «Мировоззрение М. В. Ломоносова» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1972—1974 йылдарҙа — медицина институтының марксистик-ленинсы философияһы кафедраһы профессоры, 1974—1975 йылдарҙа — профессор-консультант.
Диалектологик материализм, социалистик философия һәм мәҙәниәт проблемалары буйынса хеҙмәттәр авторы. М. В. Ломоносовтың фәлсәфәүи ҡараштарын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Күп кенә хеҙмәттәрен сәйәси эшмәкәрҙәрҙең донъяға ҡарашына бағышлай. 8 фән кандидаты әҙерләгән. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән методик әсбаптар авторы.
Минск халыҡ депутаттарының ҡала Советы һәм район Советтары депутаты итеп һайлана. Орден (1961), миҙалдар, БССР Юғары Советының (1951) һәм БССР ауыл хужалығы министрлығының почет грамоталары менән бүләкләнгән. Минскта вафат була, Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Гомер һорауы
Гомер һорауы —  Боронғо Грецияла  яҙылған «Илиада» һәм «Одиссея» эпик поэмаларының авторлығына һәм  Гомер шәхесенә ҡараған  мәсьәләләр тупланмаһы. Был мәсьәләләр  немец ғалимы   Ф. А. Вольфтың 1795 йылда сыҡҡан «Гомерға пролегоменалар» («Prolegomena ad Homerum»)  тигән китабында айырыуса киҫкен күтәрелә. Был китаптың донъя күреүе антиклыҡ осорон өйрәнеүҙә тәнҡит барлыҡҡа килеүен раҫлай. Вольфҡа тиклем шик белдергән башҡалар ҙа була, улар араһында Джамбаттиста Вико был поэмаларҙы  бер-береһенән кәм тигәндә йөҙ йыл айырыуы һәм уларҙың айырым халыҡ йырҙарынан хасил булыуы тураһында фараз әйтә.
«Илиада» менән  «Одиссея»ға хәҙерге заман ысулдарын ҡулланып үткәрелгән тарихи-географик һәм тел анализы уларҙың яҡынса беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта ижад ителгәнен раҫлай, хәйер, уларҙы беҙҙең эраға тиклем IX йәки к VII быуатҡа ҡаратырға тырышыуҙар ҙа бар. Был әҫәрҙәр, моғайын,  Грецияның ионий ҡәбиләләре йәшәгән  Кесе Азия яр буйында йә шул тирәләге берәй утрауҙа яҙылғандыр.
Төрлө ғалимдар төрлө фекер әйтһә лә, берәү ҙә Гомерҙы буш  (йәки йыйылма) исем тип ҡарамай. Һорауҙың асылы шунда: «Илиада» менән «Одиссея»ны бер  шағир яҙғанмы, әллә улар ике авторҙың әҫәреме? Хәҙерге заман компьютер анализы ике текстың да авторы бер кеше булғанын раҫлаһа ла, һорау асыҡ көйө ҡала.
«Одиссея»ның авторы, йорт-ҡаралтының ентекле һүрәтләнеүенә ҡарап, ҡатын-ҡыҙ булғандыр, тигән версия ла бар  (Самуэль Батлер, Эндрю Долби). Ҡайһы берәүҙәр  Фантасияны (беҙҙең эраға тиклем ~XII быуат) автор тип иҫәпләй, ул  II быуаттан бирле  Троя һуғышы һәм  Одиссейҙың мажаралары тураһындағы хикәйәттәр авторы булараҡ телгә алына килә.
Башҡортостан Алтын Урҙа составында
Башҡортостан Алтын Урҙа составында — Алтын Урҙа (Жуси улусы) дәүерендә — Тарихи Башҡортостан территорияһында башҡорттарҙың тарихы.
Монголдар ябырылыуы һәм Алтын Урҙа составына инеүе
XI быуат уртаһынан монгол яуына тиклем Евразияның дала бүлкәтендәге Дәште Ҡыпсаҡтың, үҙ сиратында, уғыҙҙы, бәшнәкте ҡыҫырыҡлап сығарған ҡыпсаҡтар хакимдары булған. Әммә ҡыпсаҡтар башҡорттарҙы буйһондора алмаған, был хаҡта бар Әбү әл-Ғази шулай тип яҙған: «Урус (урыҫтар), Маджар (мадьярҙар), Башкирд (башҡорттар) (ҡыпсаҡтарға ҡаршы) ҡаршы сыҡҡан». Башҡорттар ҡыпсаҡтарҙың үҙҙәре өҫтөнән власын танымаған, шулай уҡ башҡорттарҙың ҡыпсаҡтарға ниндәй ҙә булһа яһаҡ түләгәнлеген раҫлаған сығанаҡар юҡ. Был осорҙа ҡайһы бер башҡорт ҡәбиләләре Волга буйы болғарҙары менән союздашлыҡ мөнәсәбәттәрендә торған.
1207 йылда батша улы Жүси етәкселегендәге монгол армияһы Төп йорттан (Монголия) төньяҡ-көнбайышта йәшәгән «урман халыҡтарына» ебәрелгән. "Монголдарҙың серле хикәйәте"нә (1240) ярашлы, ''«Жүси (Джучи) … бажигидтарға (башҡорттар) тиклем бик күп урман ҡәбиләләрен яулаған», һәм был башҡорттарҙың монголдар менән беренсе тапҡыр осрашыуын күрһәтә.
1216 йылда Уйыл йылғаһы (йәки Жарлы һәм Оло Кумак йылға араһында) ҡыпсаҡтарҙың (половцы) һәм Сүбәҙәй етәкселегендәге тәүге алыштары үтә. Башҡорттарҙың был һуғышта ҡатнашыуы хаҡында туранан-тура мәғлүмәт юҡ.
1219 йылдың йәйен Монголдар империяһының хакимы Сыңғыҙхан үҙ ғәскәре менән Себерҙең көньяғында Иртыш йылғаһы үҙәнендә үткәргән Был "Монголдарҙың серле хикәйәте"нә Сыңғыҙхандың түбәндәге ҡарары индерелгән: ''«Ә Сүбәҙәй Баһатурҙы… ул, мул һыулы Иҙел (Ағиҙел-Волга) һәм Аях (Яйыҡ) йылғаларын кисеп, ун бер ил һәм халыҡҡа: ҡаңлы, кибчаут, бачжигит (башҡорт) оросут, мачжарат (мадьяр), асут, сасут, саркесут, кәшимир, болар, раралға, шулай уҡ Кивамен-ҡәрмән ҡалаһына барып етеү маҡсаты ҡуйып, төньяҡҡа походҡа ебәрә. Шундай яуаплы әмер биреп, ул Сүбәҙәй Баһатурҙы походҡа ебәрә»''. 1220 йылдың йәйенә татар-монголдар Себер, Урта Азия һәм Ҡаҙағстан территорияларын баҫып алған.
Ибн әл-Асир буйынса, 1223 йылда монголдар Волга буйы Болғарына һөжүм иткән һәм унда еңелеүгә дусар булған. Шул уҡ ваҡытта ҡытай йылъяҙмаларында («Юань династияһының Рәсми хроникаһы») монголдар болғарҙы еңгән тип яҙылған. Башҡорттар һәм фин-уғыр халыҡтары болғарҙарҙың союздашы булған.
1224 йылда монгол юғары ҡатламының съезында Алтын Урҙа (Жүси улусы) дәүләте иғлан ителгән, уның составына "Төркиҙәр шәжәрәһе"ндә («әл Шаджарат әл-атрак») һанап үтелгән түбәндәге өлкәләр һәм илдәр ингән йә инергә тейеш булған: Хорезмды яулап алғандан һуң, Сыңғыҙхан әмере менән «…Хорезм һәм монгол аты тояғы барып етерлек, Ҡаялыҡ сиктәренән алып Саксин, Хазар, Болғар, алан, башҡорттар, урыҫ һәм черкестар кеүек Дәште Ҡыпсаҡтың алыҫ ерҙәренә тиклем, Жүси хандыҡы, һәм ул был илдәрҙә ханлыҡ тәхетенә раҫланды һәм хакимлыҡ тәхетенә ултырҙы».
1224—1225 йылдарҙа татар-монголар Яйыҡтың түбәнге өлөшөнән алып урта ағымына тиклем уң яҡ ярын яулап ала, шулай итеп Монгол империяһының сиктәре башҡорт ерҙәренә тоташып ята. Урал арты башҡорттарын Ҡаратабын (ирәкте) ырыуының юлбашсыһы Майҡы бей ҡулы аҫтына буйһондороу мөмкинлеге ҡарай. Табын ҡәбиләһенең Ҡара-табын (ирәкте) ырыуы шәжәрәһендә был ваҡиға тураһында былай тиелә: ''«Ҡаратабын ырыуы Майҡы бейҙән килә. Сыңғыҙхан осоронда Майҡы бей, Урал тауҙарының Миндәк тигән ерендә йәшәгән, Мейәс йылғаһы үҙәнендә күсмә тормош алып барған; Ул Сыңғыҙханға бүләктәр ташыған; уға юлдаш булып, Сыңғыҙхан менән бер арбала ултырып йөрөгән. Уға Уйшин Майҡы-бей исеме бирелгән''». Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Табын ханлығының хакимы Майҡы бей Сыңғыҙхандың власын 1207 йылда уҡ таныуы мөмкин булған. Төп ғәскәре көнсығышҡа киткәндән һуң, монголдың көнбайышҡа хәрәкәте көсһөҙләнгән. 1227 йылда Джучи вафат була һәм уның биләмәләре улы Батыйға мираҫ булып күсә.
1229 йылда Үгәҙәй дөйөм монгол тәхетенә ултырғандан һуң, Батыйға атаһының эшен дауам итергә — «барса төньяҡ өлкәләрҙе: Ибир-Себер, Бүләр, Дәште Ҡыпсаҡ, Башғурд, Русты баҫып алырға…» бойорған. 1229 йылда ҙур ғәскәрҙе етәкләгән Сүбәҙәй, һиҙерлек ҡаршылыҡ күрһәтмәй, ҡайһы бер өлөшө тарихи Башҡортостанда ҡасып ҡотолған саҡсин һәм ҡыпсаҡтарҙың күсеп йөрөү урындарын баҫып алған. Монголдар киң фронт менән Иҙел һәм Яйыҡ араһынан йылғалар ағымына ҡаршы болғарҙар һәм башҡортар еренә, Һамар (Волганың ҡушылдығы), Яйыҡ, Һаҡмар ылғаларын аша сығып, юл тотҡан, Кинель һәм Суҡ йылғаларының уң яғындағы а бәреп инеп, һүҙмә-һүҙ әйткәндә, ер йөҙөнән юҡ иткән. Н. Г. Апполоваға ярашлы, 1229—1230 йй. поход һөҙөмтәһендә монголдар был тирәләге күп ҡәбиләләрҙе яулаған, һәм Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөн үҙенең төп базаһына әйләндереп, артабанғы баҫып инеүҙәр маҡсатында, шунда төпләнгән. 1230 йыл башында чжурчжэндар монголдарҙы ҡыйратҡан һәм Үгәҙәй Сүбәҙәйҙе ғәскәре менән Ҡытайға кире саҡыртып алыу тураһында әмер биргән. 1230 йылдың йәйендә Сүбәҙәй башҡорт-болғар сиктәренән Монголияға ҡайтып киткән.