cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Диалект
Диалекттар феодализм осоронда айырыуса актив формалаша. Әлеге осорҙың әҙәби йәдкәрҙәре ерле диалекттарҙың үҙенсәлектәрен сағылдыралар. Әҙәби телдәр милләт формалашҡанда, ғәҙәттә, диалекттарҙың береһе — илдең сәйәси, мәҙәни, дини үҙәге халҡы диалекты нигеҙендә барлыҡҡа киләләр. Әлеге диалект, нигеҙҙә, бөтә халыҡ һөйләм телен сағылдыра. Башҡа диалекттар, әҙәби телде ҡайһы бер үҙенсәлектәре менән өлешсә байытып, мөстәҡиллектәрен, төп үҙенсәлектәрен юғалталар, ҡала халҡының күпселек өлөшө һәм ауыл йәштәре ҡуллана торған ярым диалекттарга әүереләләр.
Социаль диалект — бөтә халыҡ теленән фәҡәт лексикаһы менән генә айырылып торған билдәле бер социаль төркөмдәр һөйләше. Социаль диалекттарга аусылар, балыҡсылар һ.б. ҙың профессиональ һөйләше; уҡыусылар, студенттар һәм спортсыларның жаргон һүҙҙәре; синфи йөҙен юғалтҡан элементтарҙың арго һүҙҙәре; халыҡтың билдәле бер иҡтисади, каста, дини һ.б. төркөмдәренә хас бөтә халыҡ теле варианттары керә.
Бекташиҙар
Бекташиҙар (Бекташи) — Хажи Бекташ XIII быуатта ойошторған суфый тәриҡәте. Шиғыйлыҡҡа яҡын, айырыуса Али ибн Әбү Талипты хөрмәт итәләр. Унда шулай уҡ христианлыҡ элементтары бар (суҡыныу). Төркиәлә, Албанияла һәм Боснияла — башлыса ислам диненә күскән элекке православныйҙар һәм униаттар араһында таралған була. Донъяны триада: Аллаһ, Мөхәммәт һәм Али ибн Әбү Талип аша ҡабул итәләр. Уларҙың йола аш-һыуы: шарап, икмәк һәм сыр. Анатолия һәм балҡан фольклорында бекташиҙар һәр ваҡыт традицион ислам хоҡуғы нормаларынан ситтә йәшәгән ирекле дин әһелдәре булараҡ сығыш яһай.
Тарихы
XV быуат бекташиҙар яңысар корпусы менән яҡынлаша. Һәммә яңысарҙар тәриҡәткә беркетелә, дәрүиштәр шәйехе яңысар корпусының 99-сы ротаһының почетлы командиры була.
Доктринаһы
Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы, Эфлаҡи һүҙҙренә ҡарағанда, шәриғәт ҡағиҙәләрен үтәмәгән һәм бер ҡасан да намаҙ ҡылмаған. Тәриҡәттең төп идеялары — башҡаларҙы ихтирам итеү һәм татыулыҡ булған. Бекташиҙар Ҡөрьән һәм шәриғәтте аллегорик рәүештә аңлау яҡлы. Улар Наурузды Али ибн Әбү Талиптың тыуған көнө кеүек байрам итәләр.
Боҙ тығыны
Тығын - (Затор) — боҙ киткәндә йылға йырҙаһында боҙ өйөлөп, һыу ағымын ҡыҫырыҡлаған һәм һыу күтәрелеүенә сәбәп булған булған күренеш
Тасуирламаһы
Тығындар ғәҙәттә йылға  бөгөлдәрендә, йырҙа тарайған һәм һай урындарҙа барлыҡҡа килә. Бындай урындарҙа боҙ киҫәктәре ауырлыҡ менән үтә һәм бер урынға өйөлә башлай.
Тығын арҡаһында һыу кимәле күтәрелә, ҡайһы ваҡыт тирә-йүнде һыу баҫа. Ғәҙәттә, оло тығындар яҙ көнө көньяҡтан төньяҡҡа табан аға торған ҙур йылғаларҙа күҙәтелә.
Йылғаларҙа сыйҙымдың һыуҙың арҡыры киҫелешендә тупланып өйөлөүе һәм һыуҙы өҫкә ҡыҫа башлауы сыйҙым тығыны тип атала.
Көрәш ысулдары
Боҙ тығынына ҡаршы көрәшеү өсөн боҙ өҫтөн ҡарайталар, сөнки ҡара төҫтәге боҙ ҙа, ҡар ҙа тиҙерәк ирей; боҙватҡыс йә иһә боҙ ҡырҡҡыс машиналар, шартлатыуҙар, авиация ярҙамында бомбаға тотоу, ҡыҫылған һауа ебәреү ҡулланыла.
Юрғамыш районы
Юргамышский районы — Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһенең административ-территориаль берәмеге (район) һәм муниципаль берәмеге (муниципаль район).
Административ үҙәге — ҡала тибындағы Юрғамыш ҡасабаһы.
Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, өлкәнең Каргаполь, Кет, Ҡуртамыш, Мишкә райондары менән сиктәш. Район биләмәһен көнбайыштан көнсығышҡа Көньяҡ Урал тимер юлы һәм «Байкал» автомобиль магистрале киҫеп үтә. Районда тимер рудаһы запасы, бентонит балсыҡ, кирбес балсығы бар.
Халҡы
Район халҡының 40,57%-ы (ҡала тибындағы Юрғамыш ҡасабаһы) ҡала шарттарында йәшәй.
Территориаль ҡоролошо
Административ-территориаль ҡоролошо буйынса, район ошондай административ-территориаль берәмектәргә бүленгән: район буйһоноуындағы 1 ҡала тибындағы ҡасаба һәм 11 ауыл Советы.
Ммуниципаль ҡоролошо сиктәрендә, Юрғамыш муниципаль районына 12 муниципаль берәмек инә, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе һәм 11 ауыл биләмәһе.
Ҡурған өлкәһенең 2018 йылдың 20 сентябрендәге 89-сы номерлы законы менән, бөтөрөлгән Таловка ауыл Советының бөтә өс тораҡ пункттары Скоблин ауыл Советы составына индерелә.
Тораҡ пункттары
Юрғамыш районында 65 тораҡ пункты бар.
Иҡтисады
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы производствоһы тәшкил итә. Райондың эре ауыл хужалығы предприятиелары — эре мөгөҙлө мал үрсетеүгә һәм иген культуралары үҫтереүгә махсуслашҡан «Путь к коммунизму» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, иген культуралары үҫтереүсе «Полесье» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт. Эшкәртеүсе предприятие «ВИТ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт, шулай уҡ «Юрғамыш элеваторы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тотороҡло үҫешәләр. Сәнәғәт предприятиелары: ауыр иреүсән балсыҡ сығарыусы «Бентонит» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Новый Мир ҡасабаһында урынлашҡан Ҡурған нефть үткәргес идаралығы Юрғамыш ЛПДС-ы (һыҙыҡлы производство диспетчер станцияһы). 2008 йыл өсөн бөтә предприятиелар буйынса сәнәғәт продукцияһы күләме 763 млн. һум тәшкил итә.
Муллаҡаев Мирғәли Байғол улы
Муллаҡаев Мирғәли Байғол улы (Мирғәли Байғолов; 1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Мирғәли Байғол улы Муллаҡаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Ҡәйеп (Ә. З. Әсфәндиәров буйынса Ҡансыра) ауылында йәшәгән.
1802 йылдың 3 майынан казак булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 7-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 7-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 12 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылда 7-се полк Данциг (Гданьск) ҡалаһын блокадалауҙа ҡатнаша һәм, ҡәлғә бирелгәнсе, уның составында һуғыша. Данциг янындағы алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Мирғәли Байғол улы Муллаҡаев Изге Георгий хәрби ордены менән бүләкләнә. 1814 йылдың 2 мартында 7-се Башҡорт полкы Рейнға йүнәлә һәм Кёльн ҡалаһына килеп еткәс, һуғыштың тамамланыуы тураһында хәбәр ала. 1814 йылдың декабрендә полк тыуған яғына юл тота.
1814 йылдың 4 майынан зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил (Ахмадрахимова Олеся Вакильевна; 5 март 1988 йыл — юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир, әҙәбиәт белгесе, фольклорсы, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы (2014), филология фәндәре кандидаты (2017).
Муллаҡаев Мирғәли Байғол улы
Биографияһы
1814, 1819, 1820, 1823 һәм 1826 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәтен үтәй.
Ғаиләһе
Ҡатындары — Һәҙиә һәм Рәхилә; улдары — Мираҫ һәм Сәйфетдин; ҡыҙҙары — Фатима, Зәүрә һәм Зөһрә.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Биографияһы
2011—2014 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ҡарамағындағы аспирантураның  фольклористика бүлегендә уҡый.
2017 йылда «Заятүләк менән Һыуһылыу» башҡорт халыҡ эпосы: варианттар һәм әҙәби версиялар» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Хеҙмәт юлын 2011 йылдан башлай. Төрлө йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейында ғилми хеҙмәткәр, «Юлдаш» радиоһы мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы тапшырыуҙарын алып барыусы, Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығында этномәҙәни үҫеш һәм төбәк-ара хеҙмәттәшлек бүлегенең әйҙәүсе белгес-эксперты булып эшләй.
2021 йылдан Өфө фән һәм технологиялар университетының журналистика һәм башҡорт филологияһы кафедраһы уҡытыусыһы.
Ижады
Мәктәп йылдарынан әҙәби ижад менән шөғөлләнә. «Тау шишмәһе» (2013), «Тынғыһыҙ ел» (2022) шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә. Шиғырҙары «Дим тулҡындары», «Йөрәктәр аһәңе», «Йәйғор», «Асылмаған сер» йыйынтыҡтарына индерелгән. Ижады ата-әсәгә һөйөү, йәшлектәге тәүгә хистәр, рухи азатлыҡҡа ынтылыш, икеләнеүҙәр, яҡты өмөттәр тулы ихласыҡ менән һуғарылған. «Тынғыһыҙ ел» тип исемләнгән был китапта заман һулышын яҡшы тойған, башҡорт булмышлы йәш замандаштың өлгөргән шәхес ҡулы менән яҙылғанын күрмәү мөмкин түгел. Иң мөһиме уның донъяға ҡарашы, гражданлыҡ позицияһы формалашҡан, үҙ ижад ҡиблаһы асылған. 2011 йылда Бәләбәй ҡалаһында уҙған «Илһам шишмәләре» төбәк-ара шиғриәт фестивалендә лауреат исеменәнә лайыҡ була.
Мазепа Иван Степанович
Ива́н Степа́нович Мазе́па (Мазепа-Колединский ; Іва́н Степа́нович Мазе́па (Іван Мазепа-Колединський), Iwan Mazepa (Jan Mazepa Kołodyński), Iohannes Mazepa; 20 март 1639, Белая Церковь янындағы Мазепинцы ауылы Речь Посполитая —, Бендеры, Ғосман империяһы) — Войско Запорожское (Гетманщина)ның хәрби, сәйәси һәм дипломатик эшмәкәре.
Запорожский Ғәскәре (1687—1704) гетманы, Рус батшалығы протектораты аҫтында «Днепрҙың ике яғындағы Запорожье Ғәскәре гетманы» тигән исемгә үҙгәртелә (1704—1709). XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында Рәсәйҙең тышҡы һәм эске сәйәсәтен үткәреүҙә Пётр Iнең көрәштәше. Запорожская Сечь биләмәһе сәйәси үҙаллылығын сикләп, Украинаның һул яры һәм Киев менән идара итә. Уның ҡарамағындағы территорияларҙы иҡтисади йәһәттән күтәреү өсөн күп эш башҡара. Палий ихтилалы ваҡытында ваҡытлыса Уң яр Украинаһы контролдә тота.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ижады
Кескәй йәштәге балалар өсөн «Хәҙисә өләсәй әкиәттәре» башҡорт әкиәттәре альбомы (2021) һәм «Тылсымлы өйрәк» («Волшебная утка») (2022) китабы нәшер ителә.
Мәскәүҙә «Балалар һәм үҫмерҙәр китабы» нәшриәтендә «Әкиәттәр әйлән-бәйләне» («Хоровод сказок») серияһында «Тылсымлы өйрәк» («Волшебная утка») китабы сыҡты. Был серияла төрлө йылдара коми-пермяк, тыва, татар, яҡут һәм Себер халыҡтары әкиәттәре нәшер ителә. Йыйынтыҡтың төҙөүселәре педагогия хеҙмәте ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе Рәйҙә Зайдулла ҡыҙы Әхмәтрәхимова менән фольклорсы, филология фәндәре кандидаты, Өфө фән һәм технология университетының өлкән уҡытыусыһы Олеся Вәкил ҡыҙы Әхмәтрәхимова. Әҫәрҙәргә сағыу йөкмәткеле һүрәттәрҙе сығышы менән Башҡортостандан булған рәссам Яна Пчёлкина әҙерләгән. «Әкиәттәр әйлән-бәйләне» серияһының төп маҡсаты — илебеҙҙең төрлө халыҡтар һәм мәҙәниәттәр һыйышып йәшәгән, сағыу, дуҫтарса мөнәсәббәтле образын тыуҙырыу һәм Рәсәй халыҡтарының фольклорын популярлаштырыу.
Мазепа Иван Степанович
1708 йылда Төньяҡ һуғышта Рәсәй менән Швеция араһындағы ваҡиғалар барышында Швеция короле Карл XII яғына күсә. Карл XII Полтава янында еңелгәндән һуң (1709), Ғосман империяһына ҡаса һәм Бендеры ҡалаһында үлә.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми йүнәлештәре: эпос ғилеме, ялан фольклористикаһы, мифология.
Мазепа Иван Степанович
Рәсәй империяһы тарихнамәһе һәм рәсми публицистикаһы дәүләткә хыянат итеүсе тип ҡарала. Хәҙерге Украинала милли герой булараҡ хөрмәт ителә.
Ғаиләһе
Мазепа Киевщинала Белоцерковский старостваһы Мазепинцы ауылында шляхет православие ғаиләһендә тыуған. Буласаҡ гетмандың документтар буйынса билдәле ата-бабаһы, Иван Мазепаның ҡарт ҡартатаһы — Николай Мазепа-Колединский, уға хәрби хеҙмәте өсөн поляк короле Сигизмунд II Август Каменице йылғаһындағы утарҙы, һуңынан Мазепинцы ауылын бүләк иткән.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
2018 йылда кандидатлыҡ диссертация нигеҙендә яҙылған «Заятүләк менән Һыуһылыу» башҡорт халыҡ эпосының варианттарын һәм әҙәби версияларын сағыштырмаса өйрәнеү» монографияһы нәшер ителә. Был хеҙмәттә аталған эпик әҫәрҙең өс тиҫтәнән ашыу фольклор варианты һәм әҙәби версияһы анализлана. Улар араһында В. Даль, Р. Игнатьев, Л. Суходольский, Г. Потанин, С. Солтанов кеүек әҙиптәрҙең рус телендә донъя күргән яҙмалары бар. Китапта халыҡ ҡомартҡыһының бөгөнгө торошо, унда телгә алынған географик атамалар (Асылыкүл, Балҡантау һ.б.) хаҡында мәғлүмәттәр килтерелә.
Мазепа Иван Степанович
Ғаиләһе
Ивандың олатаһы Михаил Мазепа, фаразланыуынса, рус батшаһына хеҙмәт иткән: Рус батшалығының көньяҡ сиктәрен татарҙар сапҡынынан һаҡлаған һәм 1620 йылда төрөктәр менән һуғышта һәләк булған
Атаһы Адам-Степан Мазепа Богдан Хмельницкийҙың көрәштәштәренең береһе була. Урыҫ баярҙары менән Переяслав һөйләшеүҙәрендә ҡатнаша. Переяславский килешеүен хупламай һәм артабан Гетман Выговский менән Речь Посполитая составында Бөйөк Рус кенәзлеген ойоштороуҙа ҡатнаша, әммә һөҙөмтәләргә өлгәшә алмай. 1662 йылда поляк короле уны Черниговский подчашийы вазифаһына тәғәйенләй һәм был вазифаны 1665 йылда вафатына тиклем биләй.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе бер нисә тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм Халыҡ-ара ғилми форумдарҙа, шул иҫәптән Бөтә Рәсәй фольклорсылар конгресында, Х Халыҡ-ара йәш фольклорсылар мәктәбендә, йәш төрки телле яҙыусылар фестивалендә иғлан ителә.
«Федераль дәүләт мәғариф стандартын ғәмәлгә ашырыу шарттарында мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында полилингваль белем биреү» квалификацияны күтәреү курстары программаһын төҙөгән; ошо тема буйынса мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары уҡытыусылары һәм тәрбиәселәре өсөн дәрестәр алып барыла.
Мазепа Иван Степанович
Ғаиләһе
65 йәшендә Мазепа үҙенең исем ҡыҙы (крестница) Матрёнаға, Василий Кочубейҙың ҡыҙына (Пушкиндың «Полтава» поэмаһында Мария тип аталған), ғашиҡ була. Әммә ҡануни хоҡуҡ буйынса бындай бәйләнеш тыйылған була һәм инцесҡа тиңләштерелә, шуға күрә улар өйләнешә алмай. Мазепаның Матрёна менән хат алышыуы өлөшләтә һаҡланған.
Уҡыуы һәм Польша короле һарайындағы тормошо
Иван Мазепа Киев-Могилян коллегиумында (рухани академияһы), һуңынан Варшавала Иезуит коллегиумында уҡыған. Һуңыраҡ атаһы ҡушыуы буйынса поляк короле Ян Казимирҙың һарайы эргәһендә ҡабул ителә, ул «батша йоҡо бүлмәһе» дворяндары иҫәбендә тора.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Республика конкурстары һәм фестивалдәре жюрийы составында, ғилми-белем биреү сараларын ойоштороу һәм үткәреү, төрлө йылдарҙағы конференция материалдары йыйынтыҡтарын төҙөү һәм мөхәррирләү эштәре менән шөғөлләнә.
Мазепа Иван Степанович
Уҡыуы һәм Польша короле һарайындағы тормошо
Королгә яҡынлығы уға белем алыу мөмкинлеге бирә: ул Голландияла, Италияла, Германияла һәм Францияла уҡый, украин, рус, поляк, татар, латин телдәрендә иркен аралашҡан. Шулай уҡ ул итальян, немец, француз телдәрен белгән. Күп уҡыған, күп телдәрҙә бына тигән китапханаһы булған. Уның яратҡан китабы — Никколо Макиавеллиҙың «Хөкөмдар» әҫәре.
Н. И. Костомаров, Мазепа менән бергә Ян-Казимир һарайында хеҙмәт иткән поляк Пасектың яҙмаларын һөйләп бирә. Яҙмаларҙан күренеүенсә, 1661 йылда Мазепа үҙенең иптәше Пасекка юҡ ғәйеп таға, ул ҡулға алына, эште тикшерәләр, аҡлайҙар, һәм батша уға 500 червонец бүләк итә, ә Мазепа ваҡытлыса һарайҙан ситләтелгән булған. Киләһе 1662 йылда үҙен кәмһетеүҙәрен онотмаған ҡыҙмаса булып алған Пасек, Мазепаға һуҡҡан, тегеһе ҡоралға тотонған. Шаһиттарҙың ҡайһылары — Мазепа, ҡалғандары Пасек яҡлы булған. Батша: «Яла яғыу яранан да яманыраҡ күренә», — тигән. Ул Пасек менән Мазепаны үҙенә саҡырған, уларға үҙ күҙҙәре алдында ҡосаҡлашып, бер-береһенә кәмһетеүҙәрҙе ғәфү итергә ҡушҡан.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
Монографиялары:
Мазепа Иван Степанович
Уҡыуы һәм Польша короле һарайындағы тормошо
Православие динле Мазепаһының Ян Казимир католик һарайындағы тормошо ҡатмарлы була. Костомаров был ваҡиғаның тамамланыуын бына нисек һүрәтләй: «Тиҫтерҙәре һәм иптәштәре, католик дине һарайы янындағылар, мыҫҡыллағандарына сыҙай алмай, асыуланып тегеләрҙең береһенә ҡаршы шпагаһына үрелә, ә батша һарайында ҡоралды яланғасландырыу үлемесле енәйәт тип иҫәпләнә. Әммә батша Иоанн Казимир, Мазепа аңлы рәүештә шундай аҙымға бармағанын, тип уйлап, уны язаламай, тик һарайҙан сығара. Мазепа әсәһенең имениеһына, Волынь биҫтәһенә ҡайта». Пасек үҙенең яҙмаларында, Мазепа унда, Волында, пан Фальбовскийҙың ҡатыны менән бәйләнешкә ингән, йәнәһе лә, шуға, яланғас Мазепаны, яланғас көйө атҡа бәйләгән, атты ҡамсы, ҡысҡырыу һәм атыу менән ҡурҡытҡан, һәм ат ҡырағай гөлйемееш һәм күгән (терновник) ҡыуаҡлыҡтары араһынан сапҡан, тип раҫлаған.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
1.Ахмадрахимова О. В. Сравнительное изучение вариантов и литературных версий башкирского народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу». — Уфа: Башк. энцикл., 2018. — 128 с.
Мазепа Иван Степанович
Карьераһы
1665 йылда атаһы вафатынан һуң Черниговский подчашийы вазифаһын биләй.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
Статья в журнале, индексируемом в международных базах данных WebofScience и SCOPUS
2.Alieva Sono Abdimamatovna (a)*, Mustafina Ramzia Davletkulovna (b), Gareeva Gulfira Nigamatovna (с), Galliamov Azamat Abdrakhmanovich (d), Akhmadrakhimova Olesya Vakilievna (e). Issues of ethnic identity in worldview and creative output of Сhingiz Аytmatov / International Scientific Conference «Social and Cultural Transformations in the Context of Modern Globalism». — С. 1117—1123. {{Hider|title = тулы исемлек|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = Статьи в рецензируемых научных изданиях, рекомендованных ВАК Министерства образования и науки РФ
Мазепа Иван Степанович
Карьераһы
1668 йылда Мазепа Белоцерковский полковнигының тол ҡатыны Анна Фридрикевичҡа өйләнә.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
3.Ахмадрахимова О. В. Женские персонажи водной стихии в башкирской мифологии (на примере башкирского эпоса «Заятуляк и Хыухылу») // Научное мнение. Научный журнал. Санкт-Петербург, № 4, 2013. — С. 34-36. {{Hider|title = тулы исемлек|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 4.Ахмадрахимова О. В. Русскоязычные варианты башкирского эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Проблемы истории, филологии, культуры. Москва-Магнитогорск-Новосибирск, 2014. № 2. — С. 264—268.
5.Ахмадрахимова О. В. Современное состояние бытования башкирского народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Проблемы истории, филологии, культуры. Москва-Магнитогорск-Новосибирск, 2015, № 2. — С. 194—198.
Мазепа Иван Степанович
Карьераһы
1669 йылдың аҙағында уның ҡайныһы, генераль ылаусы Семён Половец уға гетман Дорошенко даирәһенән сығырға ярҙам итә: Мазепа Гетман һарай гвардияһы ротмистры, һуңынан генераль писары булып үрләй.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
6.Ахмадрахимова О. В., Мустафина Р. Д. Верный конь: спутник и товарищ героя (на примере произведений башкирского фольклора) / Международный научно-исследовательский журнал «Современный ученый» — Белгород, «Успехи современной науки», № 1, 2021 г. — С. 210—213. Статьи, опубликованные в сборниках материалов конференций
Мазепа Иван Степанович
Карьераһы
1674 йылдың июнендә Дорошенко Мазепаны Көньяҡ Ҡырым ханлығына һәм Төркиәгә илсе итеп ебәрә. Делегация солтанға 15 һул яҡ яр казактарын тотҡон-аманат сифатында алып барған. Константинополгә барышлай делегация кошевой Иван Серко ҡулына эләгә. Мазепаны ҡулға алған Запорожье казактары уны, ңҙҙәренең иптәштәрен тотҡонлоҡҡа оҙатып барыуҙа ҡатнашҡаны өсөн, язаға тарттырырға теләй, әммә һуңынан уны һул яҡ ярҙағы гетман Самойловичҡа оҙата. Тегеһе Мазепаға балаларын тәрбиәләргә ҡуша, ғәскәри иптәш исемен, ә бер нисә йылдан уға генераль яҫауыл дәрәжәһен бирә.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
7.Ахмадрахимова О. В., Хусаинова Г. Р. История изучения башкирского эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Филологическое образование: история, современность, перспектитвы: Материалы Всерос. науч.-практ. конф. (с междунар. участием), посвященный Году благополучного детства и укрепления семейных ценностей в РБ, 15-летию факультета башкирской филологии СтерлитамакскогофилилалаБашГУ, Республика Башкортостан, г. Стерлитамак, 17 декабря 2012 года/Под общ. ред. К. Г. Ишбаева, отв. секр. М. И. Карабаев. — Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2012. — С. 28-29.
Мазепа Иван Степанович
Карьераһы
Софья Алексеевна идараһында власть ғәмәлдә уның фавориты Голицын ҡулында була. Мазепа уға оҡшай, ә Самойлович ҡолағандан һуң, 1687 йылдың 25 июлендә (4 август) Коломак эргәһендәге (хәҙерге Харьков өлкәһенең Коломак районы) радала Голицын Мазепаның һул яр гетманы итеп һайланыуына хәл иткес йоғонто яһай. «Голицын менән Матвеев икеһе лә үҙ заманы кешеләре булған һәм Мазепаны башҡаларҙан айырылып торорлоҡ һәм таң ҡалдырырлыҡ иткән поляк-малорус белемлелеге алымдарына теләктәшлек күрһәтә. Уңышһыҙ Ҡырым походынан һуң, кемгәлер бәлә яғыу ниәтенән, Голицын гетман Самойловичты ғәйепләй: ул гетманлығынан мәхрүм ителеп, туғандары һәм үҙе яҡлылар менән Себергә һөрөлә, улы Григорийҙың башы киҫелә, һәм уны яратҡан Голицынға шулай кәрәккәнлектән, Мазепа гетман итеп һайлана». Ошонда уҡ гетман Мазепаның Коломак мәҡәләләренә ҡул ҡуйыла.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
8.Ахмадрахимова О. В. Башкирский эпос «Заятуляк и Хыухылу» // «Филология, искусствоведение и культурология в ХХI веке»: материалы международной заочной научно-практической конференции. Часть II. (15 февраля 2012 г.) — Новосибирск: Изд. «Сибирская ассоциация консультантов», 2012. — 110—113 с.
Мазепа Иван Степанович
Карьераһы
Үҙенең «Уның төп эшмәкәрҙәренең тормош тасуирламаларында рус тарихы» китабында Н. И. Костомаров былай тип яҙа: «Беҙ Мазепаның гетман Самойловичҡа ҡаршы алып барылған интригала ҡатнашыу дәрәжәһен белмәйбеҙ, шуға күрә был мәсьәлә буйынса хөкөм һүҙҙәрен әйтергә тейеш түгелбеҙ». Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: «Мазепа» (1-се бүлек) китабында Н. И. Костомаров «уның ваҡытлы етәксе Василий Васильевич Голицын алдында гетман Самойловичты һәләк итеү өсөн ҡулланған интригаларын» телгә ала, ә «Руина» китабында был интригаларҙы ентекләберәк һүрәтләй. С. Соловьёвтың «Рәсәй тарихы» («История России») һәм Украинаның «Літописі Самовидця» китабында Самойловичты урынынан төшөрөү буйынса интригала Мазепаның әүҙем ҡатнашыуы күрһәтелгән, старшиналарҙың Голицынға тапшырылған коллектив ошағында уның ҡултамғаһы ла тора.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
9.Ахмадрахимова О. В. Предметные реалии в башкирском эпосе «Заятуляк и Хыухылу» (на примере зеркала) // Актуальные проблемы современной башкирской филологии и творческое наследие профессора А. Н. Киреева: Материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием). — Уфа: РИЦ БашГУ, 2013. — С. 353—356.
Мазепа Иван Степанович
Карьераһы
Мазепа гетман ролендә кенәз Василий Голицындың икенсе Ҡырым походында ҡатнаша.
Мазепаны ла, Голицынды ла йәмһеҙ күренештә тасуирлау ҡарашы киң таралған: «Һайланыуы менән ул кенәз В. В. Голицынды һатып алыуына һәм старшинаға йомарт вәғәҙәләре менән бурыслы булған. Мазепа имениелар, полковник һәм башҡа вазифалар менән бүләкләгән. Гетман-администратор булараҡ Мазепа әллә ни айырылып тормаған».
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
10.Ахмадрахимова О. В. Об образе коня в записях эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Актуальные проблемы диалектологии языков народов России: Материалы ХIII международной конференции. — Уфа, 2013. — С. 19-21.
Мазепа Иван Степанович
Карьераһы
Н. И. Костомаров Мазепа карьераһына шундай әхлаҡи йомғаҡ яһай: «Иван Степановичтың әхлаҡи ҡағиҙәләренән күренеүенсә, ул, әүәлерәк үҙе таянған көстөң юҡҡа сығыуын күргәндә лә, бер ниндәй оят хисе кисермәгән, уны батырған. Изгелек итеүселәренә хыянат ҡылыуы беренсе тапҡыр ғына булмаған. Үҙенең яуыз дошманы Дорошенкоға күсеп, Польшаға хыянат иткән; хакимлығы сайҡала башлауын күргәс тә, Дорошенконан да киткән; һыйындырып, старшина дәрәжәһенә күтәргән Самойловичты оятһыҙ рәүештә һатҡан. Үҙ отошо хаҡына күптән түгел генә ярамһаҡланып, ҡоштабаҡ ялап йөрөгән бөйөк игелекле кешеһенә ҡарата ла шул рәүешле эш иткән».
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
11.Ахмадрахимова О. В. О русскоязычных версиях башкирского эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Урал-Алтай: через века в будущее: Материалы VI Всероссийской тюркологической конференции (с международным участием). Уфа; ИИЯЛ УНЦ РАН, 2014. — С. 359—361.
12.Ахмадрахимова О. В. Башкирский эпос «Заятуляк и Хыухылу» и женские персонажи водной стихии в башкирском фольклоре // Урал-Алтай: через века в будущее: материалы всеросс. научн. Симпозиума / БНУ РА «Научно-исследовательский институт алтаистики им. С. С. Суразакова» — Горно-Алтайск: ОАО «Горно-Алтайская типография», 2012. — С 117—119.
13. Ахмадрахимова О. В. Женские персонажи водной стихии в башкирском фольклоре (на примере эпоса «Заятуляк и Хыухылу») // Урал-Алтай: через века в будущее: Материалы V Всероссийской тюркологической конференции, посвященной 80-летию Института истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. Уфа. 2012. — С. 373—375.
14. Ахмадрахимова О. В. О современном состоянии народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Урал-Алтай: через века в будущее: Материалы VII Всероссийской тюркологической конференции (с международным участием), посвященной 95-летию видного ученого-тюрколога Э. Р. Тенишева. Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2016. — С. 335—337.
15. Ахмадрахимова О. В. Предметные реалии в башкирском эпосе «Заятуляк и Хыухылу» (на примере зеркала) // Актуальные проблемы современного литературоведения и литературы, фольклористики и археографии: к 85-летию академика АН РБ, профессора Г. Б. Хусаинова: Материалы международной научно-практической конференции (10 апреля 2013 г., Уфа)/ Сост.: Г. Х. Абдрафикова, отв. Ред. М. Х. Надергулов — Уфа: ФГБУН ИИЯЛ УНЦ РАН 2013. — С. 212—215.
16. Ахмадрахимова О. В. О современном бытовании башкирского народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» (на примере варианта З.Гильманова) // Литература и художественная культура тюркских народов в контексте Восток-Запад: сборник материалов Международной научно-практической конференции (14-17 октября 2015 г.) / под ред. Р. Р. Замалетдинова. — Казань: Отечество, 2015. — С. 21-24.
17. Ахмадрахимова О. В., Кунафин Г. С. Отражение фольклорных традиций в поэзии Дж. Г. Киекбаева // Профессор Джалиль Гиниятович Киекбаев — основоположник теории урало-алтайского языкового сообщества и аспекты ее развития в современной отечественной лингвистике: материалы Всероссийской (с международным участием) научно-практической конференции (г. Уфа, 28 октября 2016 г.) / отв. Редакторы Р. Б. Ахмадиев, Р. Я. Хуснетдинова. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2016. — С. 318—321
18. Ахмадрахимова О. В. Литературные версии башкирского народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Литература и художественная культура тюркских народов в контексте Восток-Запад: материалы международной научно-практической конференции (Казань, 17-18 ноября 2016 г.) / под ред. А. М. Закирзянова. — Казангь: Изд-во Казан. Ун-та, 2016. — С. 21-24.
19. Ахмадрахимова О. В. Профессор Г. С. Кунафин о литературной версии эпоса «Куз-Курпяч и Маянхылыу» // Духовная культура и гуманитарные науки в Башкортостане и России: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции — Уфа, РИЦ БашГУ, 2016. — С. 190—192.
20. Ахмадрахимова О. В. Вопросы фольклорно-литературного синтеза в башкирской словестности ХIХ — начала ХХ века в трудах Г. С. Кунафина // Духовная культура и гуманитарные науки в Башкортостане и России: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции — Уфа, РИЦ БашГУ, 2016. — 616 с.
21. Ахмадрахимова О. В. В. И. Даль и башкирский народный эпос «Заятуляк и Хыухылу» // Гуманистическое наследие башкирских просветителей: актуальные вопросы и перспективы развития: материалы межрегиональной научно-практической конференции. — Уфа: ИПК БГПУ, 2016 — С. 23-25.
22. Ахмадрахимова О. В. Отражение народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» в современной башкирской литературе // Актуальные проблемы филологии народов России: Материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием). — Уфа, РИЦ БашГУ, 2017. — С. 78-81.
23. Ахмадрахимова О. В. Вопрос фольклорно-литературного синтеза в словесном искусстве ХIХ — начала ХХ вв. // Актуальные проблемы филологии народов России: Материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием). — Уфа, РИЦ БашГУ, 2017. — С. 575—577.
24. Ахмадрахимова О. В. Образ подводного повелителя в башкирской мифологии / IV Всероссийский конгресс фольклористов: Сборник науч. ст. в 3 т. Т. 3: Комплексные исследования традиционной культуры / сост.: В. Е. Добровольская, А. Б. Ипполитова; отв. ред. А. Б. Ипполитова М.: ГРДНТ имени В. Д. Поленова, 2020. — с.315-318.
25.Әхмәтрәхимова О. В. Бөгөнгө йәштәр шиғриәтендә илһөйәрлек темаһының бирелеше / Актуальные проблемы науиональных литератур и отечественного литературоведения: материалы Всерос.научно-практич.конференции (с междун.уч.), посвященной 125-летию со дня рождения видного башкирского поэта, общественного и гос.деятеля Ш.Бабича /отв.ред. Г. С. КунафинУфа: РИЦ БашГУ, 2020. — стр. 231—234.
26.Ахмадрахимова О. В. Верный конь: спутник батыра и воина (на примере произведений башкирского словесного искусства) «Медиапространство российской федерации: глобальный и национальный аспекты»: Сб. конференции с междунар.участ., посвященной 95-летию со дня рождения выдающегося ученого, писателя, Заслуженного деятеля науки БАССР, Заслуженного деятеля науки РСФСР, доктора филологических наук, профессора М. Ф. Гайнуллина и 75-летию Великой Победы. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2020 — с. 72-75.
28.Әхмәтрәхимова О. В. Йәштәр шиғриәтендә туған телде һаҡлау, илһөйәрлек темаларының бирелеше / Актуальные проблемы современного башкирского языкознания: Материалы Республиканской научно-практической конференции, посвященной Году башкирского языка, 85-летию со дня рождения доктора филологических наук, академика АН РБ З. Г. Ураксина. — Уфа, 2020. — С. 86-90.
29.Ахмадрахимова О. В. О хранителях духовной культуры народа (репертуар информанта Хадисы Ганиевой) / Формирование единой базы нематериального наследия башкирского народа: материалы Международной заочной научно-практической конференции, посвященной Всемирной Фольклориаде-2021 / отв. ред. Г. С. Кунафин. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2021. — С.17-20.
30.Ахмадрахимова О. В. Из опыта составления сборников башкирских сказок (Об участии в федеральных проектах «Бабушкины сказки», « Хоровод сказок») // Русский мир Башкортостана представляет…: Материалы круглых столовой, проведённых в рамках Международного литературно-театралтного фестиваля. Том 2 / отв. ред. А. С. Демичева. — Уфа: РИЦ УУНиТ, 2022. — С. 88-97.
31.Ахмадрахимова О. В. О носителях фольклорной традиции (по материалам экспедиций в Давлекановский район Башкортостана) //Культурное наследие и народное искусство: сохранение и актуализация в целях устойчивого развития общества: материалы Международной научно-практической конференции (г. Уфа, 22 апреля 2022 г.) / отв. ред. Л. А. Иткулова. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2022. — С. 27-31.
НИР студенттар менән
32.Гильманова К. Ф., Ахмадрахимова О. В. Расследовательская журналистика в России: этико-правовой аспект / Актуальные проблемы современной филологии, востоковедения и журналистики: Материалы Всероссийской (с международным участием) научно-практической конференции студентов, магистрантов, аспирантов и молодых ученых (г. Уфа, 29 апреля 2021 г.) / отв. ред. Р. Д. Мустафина. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2021. — с. 93-95.
33.Сибагатуллина К. А., Ахмадрахимова О. В. О возникновении и развитии жанра интервью / Актуальные проблемы современной филологии, востоковедения и журналистики: Материалы Всероссийской (с международным участием) научно-практической конференции студентов, магистрантов, аспирантов и молодых ученых (г. Уфа, 29 апреля 2021 г.) / отв. ред. Р. Д. Мустафина. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2021. — с. 409—412.
Башҡорт халыҡ әкиәттәр йыйынтыҡтарын төҙөү
35.Волшебная утка: башкирские сказки // [В переводе и обработке О. В. Ахмадрахимовой, Р. З. Ахмадрахимовой];ил. Али Пчелкиной. — Москва: Детская и юношеская книга, 2022. 48 с. : цв. ил. — (Хоровод сказок).
Әҙәби баҫмалары
36.Әхмәтрәхимова О. В. Тау шишмәһе — Горный родник/Сборник стихотворений. — Уфа: Китап, 2013. — 74 с.
37.Әхмәтрәхимова О. В. Тынғыһыҙ ел: шиғырҙар / Олеся Әхмәтрәхимова. - Өфө: Башредактор, 2022. — 96 бит. }}
Мазепа Иван Степанович
Төньяҡ һуғышының тәүге йылдары
1689 йылдан алып Пётр Мазепаның үҙенә хыянат итеүе тураһында һөйләүсе ошаҡтар ала. Пётр ошаҡтарға ышанырға теләмәгән; ошаҡсылар язаланған, ә батшаның гетманға ҡарата ышанысы артҡан ғына. 1700 йылда Мазепа Пётр ҡулынан Рәсәйҙең иң юғары наградаһын — Изге Андрей Первозванный орденын ала һәм ил тарихында был ордендың икенсе кавалеры була. Яҡын йылдарҙа Мазепа батшаның бөтә күрһәтмәләрен теүәл үтәгән.
1705 йылдың аҙағында Мазепа тол кенәз ҡатыны Дольская (тәүге ире буйынса Вишневецкая) менән Швеция яғына сығыу һәм Малороссиянан Польша короле хакимлығы аҫтында «үҙ аллы биләмә» булдырыу ниәтен (Дольскаяның хаттары билдәле) тикшергән. Мазепаны ңҙ яғына йәлеп итер өсөн, 1706 йылда «княгиня Дольская Мазепаға Б. П. Шереметев менән генерал Рендың, Меншиков Черниговский гетман йә кенәзе булырға ниәтләнеүен һәм Мазепаға „соҡор ҡаҙыуын“ еткерә».
1706 йыл Рәсәй дәүләтенең сәйәси уңышһыҙлыҡтары йылы була: 1706 йылдың 13 февралендә Швеция армияһы Фрауштадт янындағы алышта Карл Густав Реншëльдтың саксони-рус армияһын тар-мар итә. 1706 йылдың 13 (швед календары буйынса 14 сентябрендә) Петр союздашы, Саксония курфюрсы һәм поляк короле Көслө Август II шведтар яҡлы Станислав Лещинский файҙаһына поляк тәхетенән баш тартырға мәжбүр була һәм Рәсәй менән союзды өҙә. 1706 йылдың 18 октябрендә Калиш янындағы алышта еңеүгә ҡарамаҫтан, Рәсәй Швеция менән яңғыҙ ҡапма-ҡаршылыҡта тороп ҡала.
Шундай шарттарҙа Мазепа Карл XII-нең ҡуйылыусыһы яңы поляк короле Станислав Лещинский менән иезуит Заленский аша йәшерен һөйләшеүҙәр алып барған. Таирова-Яковлева үҙенең китабының 13-сө бүлегендә хәбәр итеүенсә, Мазепа менән Лещинскийҙың һөйләшеүҙәренең башланыу ваҡыты билдәһеҙ, әммә 1707 йылдың 17 сентябрендә Мазепа үҙенең генераль писары Филипп Орликка асыла. «Орлик Мазепа менән әңгәмәһендә Лещинскийға ғөмүмән хәрби хәүеф янауы хаҡында һөйләшеүҙәрен аңлатып биргән». Ул, «Станислав украин сиктәренә ниндәй көс менән килерен һәм Мәскәү дәүләтендә Швеция ғәскәрҙәренең ниндәй уңыштары булыуын күрмәйенсә»", «батша хәҙрәттәренә тоғро ҡалырмын» ти . 16 сентябрендә Мазепа Станиславтан хат ала, унда «Станислав Мазепаның, Швед ғәскәрҙәре Украина сигенә еткәс, уйланылған эште башлауын һорай». Күренеүенсә, «алдан уйланылған план тураһында һүҙ барғаны аңлашыла».
Кочубейҙың ошағы
1707 йылдың август аҙағында генераль судья Василий Кочубей Мазепа өҫтөнән ошаҡ хаты ебәрә. 1707 йылдың 17 сентябрендә уның белдереүе Кочубей менән Мазепа араһындағы яҡшы билдәле шәхси дошманлыҡ юҫығында ялған тип таныла: 1704 йылда исем атаһы Мазепаның Кочубей ҡыҙы Матрёна менән романы башлана, бындай бәйләнеш, инцест булараҡ, тыйыла.
1708 йылдың ғинуарында Кочубей Петр Янценканы (Яковлевты) Мазепаның хыянаты тураһында хәбәр итергә ебәрә. Яковлев Мәскәү Кремленең Благовещен соборы протопопына (батша духовнигы) килә, батша улы Алексей Петрович менән таныша. Батша, йәнә ялған тип һанап, гетмандың дуҫтарына: Гавриил Головкинға һәм Петр Шафировҡа тикшерергә ҡуша.
Был хәбәрҙән ҡурҡып, Мазепа тәфтиш эшенең яҡшы һөҙөмтәһенән һуң (Кочубей, шулай уҡ Мазепа тураһында ошаҡ хәбәр иткән Полтава полковнигы Иван Искра язалауҙарға дусар ителә, ә 1708 йылдың 14 июлендә Киевта башы сабылып өҙөлә ). Мазепа Станислав Лещинский һәм Карл XII менән һөйләшеүҙәрен тағы ла әүҙемерәк алып бара, улар менән йәшерен килешеүҙәр төҙөй. Мазепа шведтарға Төньяҡта ҡышҡы фатирҙар итеп нығытылған пункттар биргән, аҙыҡ-түлек илтеп торған, Запорожье һәм Дон казактарын, хатта ҡалмыҡ ханы Айыуҡаны ла Карл яғына ауҙарырға ебәрергә һүҙ бирә.
Карл XII яғына сығыуы
1708 йылдың көҙөндә Пётр батша Мазепаны Стародуб янындағы рус ғәскәренә казактар менән ҡушылырға саҡыра. Сирләүенә һәм Карл XII-нең көньяҡҡа хәрәкәт итеүе һәм уның тәҡдимдәре менән бәйле Малороссиялағы болаларға һылтанып, Мазепа мыштырлай. Шул уҡ ваҡытта ул уға ҡушылған старшиналар менән кәңәшләшә һәм Быстрицкий аша Карл менән һөйләшеүҙәр алып бара, А. Войнаровский аша Меншиков менән хат алыша. Меншиков, йәнәһе, сирле Мазепаның хәлен белешергә була.
Фаш ителеүенән ҡурҡып, Мазепа октябрь аҙағында гетман ҡаҙнаһы менән Деснаның һул ярынан Новгород-Северскийҙан көньяҡ-көнсығыштараҡ (Горки (Путивль районы) урынлашҡан Карлға ҡаса; Мазепа менән ни бары 1500 казак була. Швед лагерынан гетман Скоропадскийға, стародубский полковнигына, үҙенең шведтар яғына сығыуы сәбәптәрен аңлатып, старшина менән казактарҙы ла үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡырып хат яҙа.
Батурин ваҡиғалары
Карл XII-гә Мазепа ҡышты Батурин ҡалаһында  — гетман резиденцияһында ойошторорға вәғәҙә иткән. Унда байтаҡ провиант һәм артиллерия запастары, яҡшы әҙерлекле һәм полковник Дмитрий Чечель етәкселек иткән Мазепаға тоғро гарнизон булған. Мазепа менән Карлдың пландарына 1708 йылдың 2 (13) ноябрендә ҡәлғәне һәм ундағы бөтә запастарҙы баҫып алған алған ғәскәрҙәр ҡамасаулай. Батурин талана, ә Сердюков гарнизоны юҡ ителә.
Ошо ваҡиғалар ваҡытында, төрлө баһалар буйынса, Батуриндың 5-15 мең хәрби һәм тыныс халҡы һәләк булған: С. Павленко буйынса 5-6,5 мең казак ғәскәре һәм 6-7,5 мең ябай халыҡ, бөтәһе 11-14 мең ; В. В. Петровский, Л. А. Радченко, В. И. Семененко''. История Украины. Непредубеждённый взгляд. Харьков: Издательский дом «Школа», 2007. С. 176 (укр.)
Украинаның Министрҙар Кабинеты документтарына ярашлы, шул осорҙоң Батуриндағы ваҡиғаларҙың рәсми украин исеме  — «Батурин трагедияһы». 2007 йылдың 21 ноябрендә Украина президенты Виктор Ющенко «Гетман баш ҡалаһы» Милли тарихи-мәҙәни ҡурсаулығын һәм Батурин ҡасабаһын үҫтереүҙең ҡайһы бер мәсьәләләре тураһында" тип исемләнгән указға ҡул ҡуйҙы, уның сиктәрендә 2009 йылда бында «Украина өсөн доға» скульптура композицияһы асылды.
Карл XII һөжүме
«Бынан һуң Карл Зеньковты, Опошняны һәм Лебединды алды. Ҡалалар ҡаршылыҡ күрһәтмәй. Күп осраҡта улар буш торған. Карл уларҙы таларға, өйҙәрҙе яндырырға, кешеләрҙе үлтерергә ҡушҡан. Ғинуар аҙағында Слобожанщинаға поход ойошторола, уның һөҙөмтәһендә тағы тиҫтәләгән ауыл һәм ҡала юҡ ителә. Шведтарҙың бындай ғәмәлдәре партизандар һуғышына килтерҙе; бвл Карлдың хәлен тағы ла ауырайтты». Терей биҫтәһендә генә 1 000-дән ашыу кеше үлтерелгән. 1709 йылдың февралендә шведтар Коломакты яндыра.
Еңелеүе, анафемаһы һәм үлеме
Карл XII 1709 йылдың 8 апрелендә Мазепа менән рәсми килешеү төҙөгән. Уға «Украинаның законлы кенәзе» тигән маҡтаулы исем биргән. Мазепа иһә, былар араһында, Стародуб, Малин, Батурин, Полтава, Гадяч ҡалаларын да «һуғыш һәм хәүеф-хәтәрҙәр осоронда» Карл XII-гә бирергә вәғәҙә иткән.
1708 йылдың 6 ноябрендә Пётр батша Глухов ҡалаһында үткән радала яңы гетман һайларға бойороҡ бирә. Пётрҙың теләге буйынса, Иван Ильич Скоропадский һайлана.
600 / 1000ТӘРЖЕМӘ ИТЕҮ 1708 йылдың 12 ноябрендә Глуховтың Троицк соборында Пётр I алдында Киев, Галич һәм Малороссия митрополиты Иоасаф (Кроковский), башҡа архиерейҙар менән, литургия һәм доға атҡарған һәм «гетман Мазепаға һәм яҡындарына мәғгелек ләғнәт иғлан ителә».
Шул уҡ көндө Глуховта элекке гетманды символик язалау тасуирлана: «Мазепаның ҡарасҡыһын майҙанға алып сыҡтылар. Енәйәте өсөн язалау тураһында хөкөм ҡарары уҡыла; кенәз Меншиков һәм граф Головкин тарафынан Гетман вазифаһына жалованный грамоталар, мөхбир йәшерен кәңәшсе дәрәжәһе, изге апостол Андрей Первозванный ордены йыртыла, ҡарасҡынан таҫма сиселә. Шунан йәлләдкә хыянатсының һүрәтен ташланылар; барыһы ла уны аяҡ аҫтына һалып тапанылар һәм ҡаланың урам-майҙандарында бауға тағылған ҡарасҡыны һөйрәп йөрөттөләр һәм язалау урынында аҫтылар».
Шул уҡ йылдың 12 ноябрендә Мәскәүҙең Успение соборында батша улы Алексей Петрович алдында Мәскәү Патриарх тәхетенең митрополиты Рязань һәм Муром (Яворский) митрополиты Стефан (Яворский) архиерейҙар соборы хеҙмәтендә Скоропадскийҙың гетман итеп һайланыуы сәбәпле рәхмәт доғаһы уҡылған, шунан һуң руханиҙарға:. Бынан тыш, Пётр I-нең ҡушыуы буйынса, гетман Мазепаға махсус рәүештә Йәһүҙә Ордены яһалған.
Полтава эргәһендә шведтар ғәскәре 1709 йылдың 27 июнендә (8 июлдә) рус армияһы тарафынан ҡыйратыла, Швецияның Европала йоғонтоһо һиҙелерлек кәмей, ә Рәсәй йоғонтоһо арта. Полтава һуғышынан һуң Карл менән Мазепа Днепрҙың көньяғына ҡаса, Переволочны ауылы янында саҡ рус ғәскәрҙәре ҡулына эләкмәй, һәм Бендерға килеп етә.
Ғосман империяһы Мазепаны рус властарына биреүҙән баш тарта. Константинополдәге батша илсеһе Пётр Толстой бының өсөн бөйөк төрөк вәзиренә элекке гетманды биреүҙә ярҙам иткәндәре өсөн 300 000 ефимка тотонорға әҙер булһа ла.
Мазепа 1709 йылдың 21 сентябрендә Бендерыла вафат була. Войнаровскийҙың ҡустыһының улы бойороғо буйынса уның кәүҙәһе Галац ҡалаһына күсерелә һәм ундағы Изге Георгий сиркәүендә ҙур хөрмәт күрһәтеп ерләнә. 1962 йылда сиркәү һәм ҡәбер һүтелә.
Гетман Скоропадскийҙың үтенесе буйынса, великоростар яғынан малоростарға ҡарата көс ҡулланыу осраҡтарына һылтанып, 1710 йылдың 11 мартында батша манифесы менән «малороссийский халҡын» кәмһетеүҙе, кәрәкмәгәндә, Мазепаның хыянаты менән битәрләү тыйыла; аяуһыҙ яза биреү һәм хатта үлем язаһы биреү менән янайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, 1711 йылда Гетманщинаға килгән дат илсеһе Юст Юль раҫлауынса, батша, үҙ сиратында, казактарға бик ышанмаған, ә украин ҡәлғәләренең бөтә гарнизондары һәм коменданттары рустар булыуына, үҙ сиратында, казактар риза булмаған.
Запорожская Сечтең юҡҡа сығарылыуы
<!-- К шведам, кроме отряда Мазепы, позднее присоединилась часть запорожского войска (Чертомлыкская Сечь) под началом кошевого атамана Константина Гордиенко в количестве до 1500 человек. «Замечательно, что запорожцы, всегда державшиеся интересов черни в борьбе с казацкою старшиною, и на этот раз заявили такое требование, которое было противно как Петру, так и Мазепе, чтобы в Малороссии не было старшины и чтобы весь народ был вольными казаками, как в Сечи».
По сведениям Д. Яворницкого, царь Пётр I отдал приказание князю Меншикову двинуть из Киева в Чертомлыкскую Сечь три полка русских войск под командованием полковника Яковлева с тем, чтобы «истребить всё гнездо бунтовщиков до основания» и 11 мая 1709 года Сечь была взята и разрушена. После жестокой свалки взяты были в плен кошевой атаман, войсковой судья, 26 куренных атаманов, 2 монаха, 250 человек простых казаков, 160 человек женщин и детей. Из того числа 5 человек умерло, 156 человек атаманов и казаков казнено, причём несколько человек были повешены на плотах и самые плоты пущены были вниз по Днепру на страх другим.
Костомаров так описывает «треугольник» Пётр — Мазепа — Сечь: «Перед царём, выхваляя свою верность, он [Мазепа] лгал на малорусский народ и особенно чернил запорожцев, советовал искоренить и разорить дотла Запорожскую Сечь, а между тем перед малоруссами охал и жаловался на суровые московские порядки, двусмысленно пугал их опасением чего-то рокового, а запорожцам сообщал тайными путями, что государь их ненавидит и уже искоренил бы их, если бы гетман не стоял за них и не укрощал царского гнева». Мазепа писал Головину о своём давнем недруге Косте Гордеенко: «Запорожцы ни послушания, ни чести мне не отдают, что имею с теми собаками чинити? А всё то приходит от проклятого пса кошевого… Для отмщения ему разных уже искал я способов, чтоб не только в Сечи, но и на свете не был, но не могу найти…».
Но случилось так, что Сечь была уничтожена русскими войсками именно тогда, когда часть запорожцев под водительством Гордеенко поддержала Мазепу. Ещё в 1703 году, когда «среди запорожцев начались „шатости“», Мазепа предложил Москве на казаков «несколько десять бомб бросить». По этому поводу Т. Г. Таирова-Яковлева высказывает интересную гипотезу о роли раздоров с Сечью в безнадёжном переходе Мазепы к шведам: «Кто знает, может быть, Мазепа, понимая, что гибнет, намеревался утащить в эту пропасть и Запорожье, которое он всегда считал врагом Гетманщины?». -->
Анафеманы алып ташлау мәсьәләһе
<!-- Вопрос об анафеме на гетмана Мазепу был вынесен на обсуждение Священного Синода УПЦ (МП), заседание которого состоялось 14 ноября 2007 года. Синод поручил Богословской комиссии УПЦ и Киевской духовной академии изучить вопрос относительно канонических и исторических обстоятельств отлучения от Церкви гетмана Ивана Мазепы и фактов совершения по благословению церковной власти заупокойных богослужений по нему.
17 марта 2008 года на Всеукраинской казачьей раде Украины, которая состоялась в Киеве, президент Украины Виктор Ющенко заявил, что издал указ об установке памятников гетману Мазепе в столице Украины Киеве, Полтаве , и сделает всё возможное для снятия анафемы на гетмана Мазепу.
В настоящее время в ряде средств массовой информации дискутируется вопрос о том, что анафема на гетмана Мазепу была снята ещё в 1918 году, хотя в ноябре 2007 года Священный Синод Украинской православной церкви сообщил, что «нет ни одного официального документа, который свидетельствовал бы о снятии анафемы с Мазепы с 1708 года».
22 февраля 2008 года, будучи в Москве, президент Украины Виктор Ющенко поинтересовался у патриарха Московского и всея Руси Алексия ІІ, действительно ли в 1918 году РПЦ была снята анафема с гетмана Мазепы. Из заявления патриарха Алексия ІІ следует, что «в 1918 году патриарху Тихону действительно поступало обращение с просьбой рассмотреть вопрос о снятии анафемы с Мазепы, о чём Святейший Патриарх сообщил на совещании епископов в рамках проходившего тогда в Москве Поместного Собора Православной Российской Церкви. […] снятия анафемы не было, что не исключает того, что этот вопрос компетентными канонистами и историками может быть рассмотрен в будущем».
Обращение Президента было связано с тем, что канонические Константинопольская православная церковь (и входящая в её состав Украинская православная церковь в Канаде ), Иерусалимская православная церковь, Румынская православная церковь, Польская православная церковь , а также Украинская грекокатолическая церковь и Украинская православная церковь Киевского патриархата и Украинская автокефальная православная церковь не признают анафему на гетмана Мазепу и проводят богослужения за упокой его души.