Поезд
Тормоз ҡорамалдары
Иң киң таралғаны фрикцион тормоздар, тормоз эффектын булдырыу өсөн ышҡылыу көсө ҡулланыла, ышҡылыу көсө тәгәрмәстең металл өҫлөгөнә йәки тормоз дискыға ҡалыптарҙы баҫыуҙан барлыҡҡа килә. Тәүге поездарҙа тормоздарҙы махсус эшселәр — тормозсылар ҡул менән баҫа. Әммә был осраҡта тормозлауҙың һөҙөмтәһе эшселәрҙең физик көсөнә бәйле була, һәм эшләй башлау һөҙөмтәһе сағыштырмаса түбән ине. Шуға күрә әлеге ваҡытта ҡул тормоздары тик поезд туҡтап торғанда ғына ҡулланыла. 1869 йылда уҡ тормозлаусыларҙы ҡыҫылған һауа алмаштыра, ул компрессор агрегаттар тарафынан эшләнә һәм төп цистерналарҙа һаҡлана. Бер нисә атмосфера баҫымы аҫтында (ғәҙәти тормоз осрағында — ике тирәһе), цистерналарҙан тормоз һыҙығы аша ҡыҫылған һауа тормоз цилиндрҙарына инә, ә һуңынан рычаг тейәгестәр аша бер нисә тонналыҡ көс менән тормоз дискылары йә тәгәрмәстәргә ҡалыптарҙы баҫырға мәжбүр итә. 1872 йылда Джордж Вестингауз һауа тормозының конструкцияһын эшләп бөтә, автоматик линия булдыра, ул, магистралдең өҙөлөүе, мәҫәлән, поезд ватылғанда ашығыс тортозға бвҫҡанда ҡулланыла. Шулай уҡ башта пневматик тормоздар тормоз цилиндрҙарында һауа баҫымын көйләү һәләтенә эйә булмай, шунлыҡтан тормоз көсө лә булмай. Артабан быға мөмкинлек биргән пневматик тормоздар булдырыла. Атап әйткәндә, совет осорондағыс тимер юлдарында Иван Матросовтың системаһы ҡулланыла. Бындай тормоз төрө 1930-сы йылдар башынан ҡулланыла. Электропневматик тормоз конструкцияның тағы ла яҡшырыуы булып тора, ул цилиндрҙарҙы һауа менән тәьмин итеүҙе, электр менән идара итеп, контролдә тота. Бөтә поезда тормоздар бер үк ваҡытта тиерлек (саф пневматик тормозлағанда, һауа тулҡыны тауыш тиҙлегендә хәрәкәт итә, йәғни ниндәйҙер тотҡарлыҡ менән), был айырыуса оҙон йөк поездарында, шулай уҡ пассажир поездарында мөһим. Пневматик тормоздарҙың төп етешһеҙлеге шунда: тормоз эффекты тәгәрмәстәрҙең рельстарҙағы ышҡылыу көсөнә бәйле. Бынан тыш, һауа тормоздарын дөрөҫ ҡулланмағанда тәгәрмәстәрҙең тығылыуы мөмкин. Шуға ла тормоз ҡалыптары туранан-тура рельстарға һыға торған фрикцион тормоздар ҡулланыла, һәм тормоз эффекты магнит ҡыры арҡаһында барлыҡҡа килә, бының өсөн ҡалыптар индуктор кәтүктәре менән йыһазландырыла, шулай итеп электромагнитҡа әйләнә. Бындай магниторельс тормоз (электромагнит тимер юл тормозы) тип атала һәм ул бик һөҙөмтәле, бигерәк тә ҙур тиҙлектә. Тиҙ йөрөшлө поездарҙа, сәнәғәт транспортында һәм, бигерәк тә трамвайҙарҙа ҡулланыла. Динамик тормоз ҡулланған ваҡытта тормоз эффекты двигателде ҡулланыу юлы менән барлыҡҡа килә, ул тормоз ҡалыбын туҙыуҙан һаҡлай. Тартыу көсөнөң байтаҡ өлөшө электр тартыу көсө двигателдәре менән йыһазландырыла, улар кире ҡайтмалы, йәғни электр генераторҙары сифатында ҡулланыла ала, шуның менән поездың кинетик һәм потенциаль энергияһын электр энергияһына әйләндерә. Был электр ярҙамында тормозлау һәм етештерелгән электр энергияһын ҡулланыу төрө буйынса рекуператив тормозлау төрө бар. Был энергия аккумулятор батареяһын зарядлағанда (оҡшаш принципты гибрид автомобиль ҡуллана) йәки контакт селтәре аша (контактлы электровоздар һәм электропоездар өсөн) башҡа ҡулланыусыларға (мәҫәлән, участкалағы башҡа поездарға), реостатҡа бирелә, электр энергияһы махсус резисторҙарҙа (реостаттарҙа) йылылыҡ энергияһына һәм шулай уҡ был төрҙәрҙең икеһен дә берләштергән рекуператив-реостат (мәҫәлән, ҙур тиҙлектә — рекуператив тормозлау, ә түбән тиҙлектә — реостатлы) әйләндерә.