cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Падун (Юргамыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күбәкәй
Күбәкәй (Бахарево) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.
Тарихы
Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан мөхтәриәтенең (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Ялан кантоны составына керә.
1922 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Правокаевка
Правокаевка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 562 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Күбәкәй
Халҡы
2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса татарҙар (85,8 %), башҡорттар (7,1 %), урыҫтар — (7,1 %) йәшәй.
Правокаевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сенсор тауыш биреү ҡоролмаһы
150px|thumb|Француз сенсор ҡоролмаһы IVotronic
Сенсор тауыш биреү ҡоролмаһы (урыҫ. устройство сенсорного голосования (УСГ), шулай уҡ комплекс электронного голосования (КЭГ) — сенсор дисплей нигеҙендә һайлауҙар өсөн электрон машина. Тауыш биреү туранан тура интерфайс ҡоролмаһы аша ҡағыҙһыҙ (һайлау бюлетендәре) башҡарыла. Һайлаусыларҙың тауыштары автоматик рәүештә эшкәртелә, иҫәпләнелә.
Ҡайһы бер моделдәр параллель рәүештә мәғлүмәт йөрөтөүсе ҡағыҙға ла теркәй.
Был мөмкинлек бик күп илдәрҙә мотлаҡ һанала, шул иҫәптән Рәсәй Федерацияһында ла. Ҡоролма һайлаусылар тарафынан бер тапҡыр ҡулланыла торған штрих код менән активлаштырыла.
Мөхәмәтйәр Ҡолғонаев
Мөхәмәтйәр Ҡолғонаев (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Ятыпсе-Яга
Ятыпсе-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гнилуха (Волчина ҡушылдығы)
Гнилуха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волчина йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мезволъяга
Мезволъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға № 5690 исемһеҙ йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фридерсдорф (Тюрингия)
Фридерсдорф (Тюрингия) (Friedersdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 205 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 570 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK.
Оло Ашка
Оло Ашка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межевая Утка йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Свердловск өлкәһе
Свердло́вск өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Урал федераль округына ингән өлкә. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Төмән, Ҡурған һәм Силәбе өлкәләре менән сиктәш. Көньяҡ өлөшө Тарихи Башҡортостан биләмәләренә инә.
Дәүләт ҡоролошо
Свердловск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Свердловск өлкәһе Губернаторы — Свердловск өлкәһе башлығы һәм Свердловск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Свердловск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Свердловск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Свердловск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Административ ҡоролошо
1996 йылда Өлкә власть органдары координациялау өсөн өлкәлә 5 Идара итеү округтары төҙөлә:
Воскресенск (Мәләүез районы)
Воскресенск (Воскресенское) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1817 кеше булған. Почта индексы — 453876, ОКАТО коды — 80241822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Воскресенское ауылы 1745 йылда баҡыр иретеү заводын төҙөгәндә барлыҡҡа килгән. XVIII быуаттың икенсе яртыһында завод Д. И. Пашкова милкендә булған. Завод һәм ауыл өсөн урын, шулай уҡ мәғдән урындары 1774 йылда Тамъян улусының аҫабалығынан бүленгән. Бер йылдан һуң тамьяндар Тор йылғаһы буйындағы ерҙең бер өлөшөн заводҡа һатҡан. 1754—1756 йылдарҙа Нуғай даруғаһының аҫаба башҡорттары завод хужаһына 482 мәғдән урыны һатҡан. Һуңынан 1787 йылда сәнкем-ҡыпсаҡтар һәм 1790 йылда юрматылар Нөгөш һәм Ергән йылғалары буйындағы ерҙәрен заводҡа һаталар.
Воскресенск заводы Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында 1774 йылдың март башына тиклем Е. Пугачев етәкселегендәге баш күтәреүселәр армияһының арсеналы булған. Пушка етештереүҙе яйға һалыу өсөн, Пугачев унда үҙенең күренекле көрәштәше Иван Чику-Зарубин менән Яйыҡ казагы И. И. Ульяновты ебәргән. 1773 йылдың 12 октябрендә заводты пугачевсылар баҫып алған. Баш күтәреүселәр идара иткән биш ай эсендә 15 пушка эшләнгән. Завод крәҫтиәне Григорий Туманов баш күтәреүселәрҙең атаманы һәм Пугачевтың көрәштәше булған. Бөтә крәҫтиәндәр ҙә — әүҙем пугачевсылар.
Өфө эргәһендәге Чесноковка лагерында баш күтәреүселәр араһында, Михельсонға әсирлеккә эләккән 48 Воскресенск крәҫтиәне булған. Уларҙың икәүһе властар тарафынан «мөһим енәйәтсе» тип иғлан ителгән. Улар — Карп Григорьевич Хохлов һәм Яков Владимирович Одинцев (Козел), яҙалаусыларҙа яуап биреү өсөн ҡалдырылған. Родион Елистратов, Егор Степанович Мохов һәм Иван Степанов крәҫтиәндәрҙең «болартыусылары» булған.
Боҙом (магия)
Боҙом — ҡайһы бер яман уйлы кешеләр яғынан зарарлы тылсымлы йоғонтоһона ышаныуға нигеҙләнгән хөрәфәт. Тәьҫир итеү һөҙөмтәһе булып ауырыу, үлем, психик ҡаҡшау, нәҫелһеҙлек, эштәр һәм изге мөнәсәбәттәрҙең боҙолоуы, килешеүҙәрҙе өҙөү тора. Боҙом насар ҡараш (күҙ) йәки тылсымлы ритуал (йола, хәйлә), аҙыҡ, әйберҙәр, һыу, ел, ағас аша тормошҡа ашырыла. Боҙом тураһында хөрәфәттәр һәм мифтар, шулай уҡ бындай йоғонтоно (боҙоҡлоҡто төшөрөү) төрлө дәрәжәлә юҡҡа сығарыу мөмкинлеге тураһында мифтар күп халыҡтарҙа таралған. .
Тылсымлы алымдарҙы ла, уларҙы ҡулланыу эҙемтәләрен дә боҙом тип атарға мөмкин. Боҙом төрки сығанаҡлы боҙоу һүҙенән яһалған. Телдә боҙом ебәреү, боҙом ҡайтарыу, боҙом доғаһы, боҙом ырымы тигән һүҙбәйләнештәр бар.
Аңлатыуҙар
Боҙомға ҡараған күренештәр ваҡиғаларҙың тәбиғи барышы менән аңлатыла ала. Йыш ҡына тәү ҡарашҡа аңлатмаһы булмаған йәки асыҡ күренгән сәбәптәре булмаған ваҡиғаларҙы боҙомдар менән аңлатырға тырышалар.
Боҙом ебәреү
Боҙом атамаларының этимологияһы үҙе уның күҙгә күренгән ысулдары тураһында күҙаллауҙарҙы сағылдыра: ят ҡараштан (күҙ тейеү, күҙләү), һүҙҙәрҙән, телмәрҙән (нотоҡ, хөкөм, япһарыу), тейеүҙәрҙән йәки яраларҙан (сәнсеү, тартыу), тын алыуҙан (оҙаҡ итеп иҫәнәү) йә теләһә ниндәй аралашыу менән бәйле.
Хәҙерге йәмғиәттә ситтән тороп боҙомдар яһау тураһында мифтар киң таралған:
— сихыр, — подел, поклад.
— Ҡош ҡауырһындарынан яһалған дүңгәләк рәүешендә һүрәтләнә, ул мендәргә йәки түшәккә тегелә, йәки сәс шәлкеме, махсус рәүештә хайуан йәки ҡош һөйәктәренә беркетелгән, хайуан ҡауырһындарына беркетелгән, махсус рәүештә еп менән уратыла.
—Үле һыу (ҡорбандың тупһаһы аҫтында ағып сыҡҡан һыу, ул күптән түгел вафат булған кешене йыуыу өсөн ҡулланылған);
Боҙомдо бөтөрөү
Кеше йоланың серен сисә алһа, шулай уҡ доғалар ҡылып, Аллаға ышанып, руханиға мөрәжәғәт итеп боҙоҡлоҡто бөтөрөргә мөмкин тип һанала
Шулай уҡ боҙомға ышаныусылар йыш ҡына сихырсыларға, шамандарға, экстрасенстарға, шул уҡ сихырсыҙарға һәм уларға оҡшаштарға мөрәжәғәт итә.
Славяндарҙа, Иван Купалаға ҡарата төндә боҙомдан һаҡланыу маҡсатында, һыйырҙарҙың аҙбарҙарына салғы һалғандар йәки кесе йома шәмен һалғандар. Башҡа амулеттар ҙа күп; мәҫәлән, һыйыр мөгөҙҙәренә ҡамыштан яһалған оя беркетелә.
Башҡорттарҙа боҙом ҡайтарыу
Башҡорттарҙа боҙом ҡайтарыу ысулдары киң таралған. Боҙом ҡайтарыу өсөн, ғәҙәттә, ут, һыу, мунса ташы, ҡояш нуры, тупраҡ ҡулланыла. Боҙом ҡатарыу өсөн сихырлап йәшерелегән әйберҙе табыу мотлаҡ. Сихырланған әйберҙе, ғәҙәттә, энә, йөн, сәс, тырнаҡ, көл, ҡан, тупраҡ, тәлмәрйен ағзаһы була, тиҙәр. Тапҡас, шуны урманға сығарып үртәргә кәрәк. Үртәгәндә тегеләр шарт-шорт итеп яна, баҡа кеүек нимәһелер тармаҡланып ырғып китә, тиҙәр
Аксарка (Обь ҡушылдығы)
Аксарка  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Улус
Улус (олоҫ) — халыҡ һәм дәүләт төшөнсәһен билдәләүсе төрки һәм монгол йәмәғәт ойошмаһы термины; Монгол империяһы, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Себер ханлығы һәм башҡа дәүләттәр составында административ‑территориаль берәмек.
Шулай уҡ урҙа, ғәскәр төшөнсәһен билдәләй, дәүләт йәки ил һүҙҙәренә тура килә. Сыңғыҙхан империяһында, тарихта Жуси (Алтын Урҙа) һәм Сығатай улустары мәшһүр булған. Был улустар хакимдары улусбәк йәки әмир тип аталған.
Алтын Урҙала улус бүленеше
Алтын Урҙалағы улус бүленешен Батый хан (Бату) Үҙәк Европаға кампания тамамланғандан һуң индерә. Көнсығыш Европала 5 улус булдырыла. Улар араһындағы сиктәр ҙур йылғалар буйлап яһалған. Уларҙың территориялары күпселеге күсмә халыҡ булған дала өлкәләрен дә, һәм күпселеге ултыраҡ халыҡтарҙы ла үҙ эсенә алған (Русь, Иҙел Булғарияһы, мордва ерҙәре һәм урман зонаһының башҡа халыҡтары).
Улустарҙың административ үҙәктәре ғәҙәттә көньяҡта, далаларҙа, күсмә көтөүселәр ҡышлаған ҡалаларҙа урынлашҡан, һәм сиктәр аныҡ ҡына итеп йылға йырҙалары менән билдәләнгән. Улустарҙың сик йылғаларынан йыраҡтараҡ урынлашҡан төньяҡ территорияларының сик зоналары иһә аныҡ ҡына булмаған. Улустарҙың ярайһы автономиялы булыуы арҡаһында, уларҙың сиктәре Көнсығыш Европаның артабанғы сәйәси һәм этник тарихына йоғонто яһай. 5 билдәле көнбайыш улусы бар (шартлы исемдәр):
Бөйөк Монголия тарҡалғандан һуңғы улустар
1266 йылда Урта Азияла Бөйөк Монголия тарҡалғандан һуң төрки-монгол дәүләте - Сығатай (Жағатай) улусы барлыҡҡа килгән. Сығатай Сыңғыҙхандың улы була һәм ул идара иткән улус уның исеме менән йөрөтөлә. 1326 йылдан алып Сығатай улусында рәсми рәүештә ислам дәүләт дине итеп ҡабул ителә. XIII быуат аҙағында Улус ерҙәре хәҙерге Монголия һәм Ҡытай сигендәге Амударъянан Алтай тауҙарына тиклем майҙандарҙы биләй, был яҡынса Ҡара Ҡытай ханлығы биләмәләре хәтлек була. Ошо осорҙа улус ҙур уңыштар ҡаҙана.
Йыландар
Йыландар  — тәңкәле һөйрәлеүселәр отрядына ҡараған төркөм. Йыландар Антарктиданан һәм бер нисә ҙур утрауҙан башҡа бөтә ҡитғаларҙа, Ирландия һәм Яңы Зеландия кеүек, һәм Атлантик океандың һәм Тымыҡ океандың үҙәк өлөшөндәге күп кенә ваҡ утрауҙарҙа йәшәй. Ҡайһы бер йыландар ағыулы, әммә ағыуһыҙ йыландарҙың төрҙәре күберәк. Ағыулылары ағыуҙы тәү сиратта үҙ-үҙеңде яҡлау өсөн түгел, ә һунарҙа (ҡорбанды үлтереү өсөн) ҡуллана. Ҡайһы бер төрҙәрҙең ағыуы кешене үлтерерлек көскә эйә. Ағыуһыҙ йыландар йә йыртҡысты тере килеш йота (туҙбаш йылан), йәки уны үлтерәләр (быуалар) (быуар йылан). Ерҙә йәшәүсе иң ҙур билдәле йыландар — селтәр питон һәм һыу анакондаһы. Иң бәләкәй йыландарҙың оҙонлоғо 10 сантиметрҙан артмай. Йыландарҙың күбеһенең ҙурлығы бер метрҙан артмай.
Улус
Башҡорт иле Монгол империяһы осоронда
1224 йылда Сыңғыҙ хан империяны үҙенең улдары араһында бүлгән һәм Джучи (Жуси) Улусы барлыҡҡа килгән. Джучиҙың улы Батуҙың (урыҫ йылъяҙмаларында - Батый) 1236—1242 йылдарҙа Көнбайышҡа һөжүменән һуң биләмәләре көнбайышҡа табан киңәйгән һәм Түбәнге Волга буйы улусының үҙәгенә әйләнгән.
Йыландар
Йыландарҙы өйрәнеү менән серпентология шөғөлләнә.
Улус
Башҡорт иле Монгол империяһы осоронда
Монгол яуы һөжүменә ҡаршы 14 йыл дауамында башҡорттар бер туҡтауһыҙ (1220 йылдан алып 1234 йылға тиклем) уларға ҡаршы һуғыша. Ҡаты алыштарҙа өҫтөнлөк алырға бирмәгән башҡорттар менән монголдар менән килешеү ҡабул итә. Иң баш бирмәҫ халыҡтар тураһында бәйән иткәндә, «Монголдарҙың хикәйәте»ндә башҡорттар атап үтелгән.
Йыландар
Эволюция
Йыландар кеҫәрткеләрҙән сыҡҡан һәм монофилетик төркөм булып тора. Молекуляр мәғлүмәттәр буйынса, хәҙерге кеҫәрткеләр араһында уларҙың иң яҡын туғандары игуана формаһындағы һәм спинл формаһындағы кеҫәрткеләр. Ҡайһы бер морфологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, уларға мосозаврҙар инә, һәм улар йыландарҙың туғандаш төркөмө.
Улус
Башҡорт иле Монгол империяһы осоронда
Башҡорт иле шул осорҙа тап ошо — Евразиялағы урта быуат дәүләте Алтын Урҙа (Джучи Улусы, төркисә Ҙур Улус — «Бөйөк дәүләт» ) биләмәләренә ингән.
Йыландар
Эволюция
Иң боронғо билдәле (2014 йылға) йыландарҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтары Англияның урта юра ятҡылыҡтарында табыла (яҡынса 167 миллион йыл элек). Үрге крит ҡалдыҡтары сағыштырмаса күп булып китә.
Йыландар эволюцияһы юғары консерватив көйләү өлкәһендә һиҙелерлек үҙгәрештәр менән оҙатыла, Sonic heghog генын сағылдырыу өсөн яуаплы. Көсәйткес эсендә алмаштырыу һәм юйыу һөҙөмтәһендә транскрипция факторын бәйләүсе сайттар «боҙолған» йәки юғалған, һәм SHH гены башҡа умыртҡалыларҙың барыһы ла булған яралғы райондарында ҡабыҙылыуҙан туҡтай.
Тышҡы күренеше
Кәүҙәһе оҙонса, ослоҡтар булмай. Кәүҙә оҙонлоғо 7 см-ҙан 10 метрға тиклем.
Аяҡһыҙ кеҫәрткеләрҙән йыландар яңаҡтарҙың һул һәм уң өлөштәренең күсмә бәйләнеше, хәрәкәтсән ҡабаҡ, ҡолаҡ һәм ҡулбаш быуыны булмауы менән айырыла. (был табышты бөтәүләй йоторға мөмкинлек бирә). хәрәкәтсән ҡабаҡ, ҡолаҡ һәм ҡулбаш быуыны булмауы.
Тиреһе
Йыландың кәүҙәһе тәңкәле тире менән ҡапланған. Халыҡ ышаныуҙарына ҡаршы (йыландарҙың ҡорт менән буталыу ихтималлығы арҡаһында), йылан тиреһе ҡоро, дымлы һәм лайлалы түгел. Йыландарҙың күпселек төрҙәрендә ҡарынсыҡтың ҡабырғаһындағы тире айырым һәм өҫкә нығыраҡ йәбештереү өсөн яраҡлаштырыла, был хәрәкәтте еңеләйтә. Йыландың күҙ ҡабаҡтары үтә күренмәле тәңкәләрҙән ғибәрәт һәм даими ябыҡ булып ҡала. Йылан тиреһен алмаштырыуын таҙартыу йәки иретеү тип атайҙар. Йыландарҙа тире бер үк ваҡытта һәм бер ҡатламда үҙгәрә. Йылан тиреһе дискрет түгел, ә тиренең өҫкө ҡатламын — эпидермис — һалыу ойоҡто эстән әйләндереүҙе хәтерләтә. Баш, арҡа һәм эсендәге тәңкәләрҙең формаһы һәм һаны йыш ҡына был төргә хас һәм таксономик маҡсаттарҙа идентификациялау процесында ҡулланыла. Тәңкәләр, нигеҙҙә, тәнендә урынлашыуына ҡарап атала. Үҫешеү кимәле юғары булған («алдынғы») йыландарҙа (Caenophidia) умыртҡа һөйәгенә бер нисә арҡа тәңкәләренең киң һыҙаттары тап килә, был йыландың умыртҡаһын асмайынса һанарға мөмкинлек бирә. Йыландың күҙҙәре махсус үтә тәңкә (Брилле) менән ҡаплана. Шулай итеп, йоҡо ваҡытында ла уларҙың күҙҙәре ысынлап та һәр ваҡыт асыҡ ҡала. Әммә уларҙы тән ҡулсалары ҡаплай ала.
Ҡауын һалыу
thumb|right|[[Төньяҡ Америка туҙбаш йыланы (Nerodia sipedon) тиреһен алмаштыра. Йыландың ҡауын һалыуы (таҙартыу) процесы бер нисә мәсьәләне хәл итә. Беренсенән, йылан тиреһенең иҫке, туҙған күҙәнәктәрен алмаштыра. Икенсенән, күпмелер ваҡыт паразиттарҙан, мәҫәлән, талпандарҙан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Өсөнсөнән, ҡайһы бер хайуандарҙың (мәҫәлән, бөжәктәрҙең) формалашыуы уларҙың үҫеүенә мөмкинлек бирә. Әммә йыландар осрағында ҡауын һалыуҙың әһәмиәте бәхәсле.
Йыландың ҡауын һалыуы бөтә ғүмере буйына дауам итә. Ҡауын һалыр алдынан йылан ашауҙан туҡтай һәм йыш ҡына, тыныс ергә күсеп, йәшенә, тиреһе тышҡы күренеше буйынса йомшаҡ һәм ҡоро була, күҙҙәре тоноҡлоҡлана йәки зәңгәр төҫкә әйләнә. Иҫке тиренең өҫтө йоҡара. Был иҫке тиренең аҫта урынлашҡан яңы тиренән айырылыуына килтерә. Бер нисә көндән һуң күҙҙәре асыла, йылан иҫке тиреһенән «шыуып сыға». Был осраҡта иҫке тире ауыҙ яғынан ярыла, ә йылан, ышҡылыу көсөн ҡулланып борғолана башлай. Күп осраҡта иҫке тирене (таҙартыу) процесы, ойоҡбашты эстән әйләндергәндәге кеүек, тән буйлап (баштан ҡойроғона тиклем) ташлана. Яңы, ҙурыраҡ һәм сағыуыраҡ тире ҡатламы тышҡы яҡта ҡала.
Улус
Улустарға бүленеш яңы тарихта
1920—1943 йылдарҙа Ҡалмыҡстанда улус һүҙе район бүленешенә ҡарата ҡулланыла. Бөгөнгө Рәсәйҙә Бурятияла ауылдар һәм Саха Республикаһы (Яҡутстан) ауыл хужалығы райондары улус тип атала.
Вәлиша Аблаев
Вәлиша Аблаев (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Вәлиша Аблаев Ырымбур губернаһы Ҡыр-Йылан-Байлар улусы Нарыш ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ҡалаһы составында) йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 4-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
А-ба-ба-га-ла-ма-га
Тарихы
1992 йылда яҙыусы һәм этнограф Иван Малкович тарафынан булдырылған һәм иң элекке украин балалар китабы нәшриәте булып тора. Киевта урынлашҡан. Нәшриәт исеме Иван Франконың «Грицева шкільна наука» («Гришаның мәктәптә уҡыуы») хикәйәһенән алынған. … малай тураһында, ул ҡаҙҙарҙы көткән, һуңынан мәктәпкә уҡырға китә, өйөнә ҡайтҡан һайын атаһы унан: «Нимә өйрәндегеҙ?» тип һораған. Малай: «А-БА-БА-ГА-ЛА-МА-ГА» (йәғни әлифбаны), — тип яуаплаған. Бер йылдан ҡайтҡас, ул тағы ла йәйгеһен ҡаҙҙар көтә башлаған һәм мәктәптә нимәгә өйрәнгәне менән маҡтанырға уйлаған икән, уға ҡаҙ: «А-БА-БА-ГА-ЛА-МА-ГА», — тигән. Бына шунда инде малай, был ҡаҙға уҡырға барырға кәрәк булған, ә миңә түгел, тип уйлаған.
1992—2005 йылдарҙа нәшриәт, Малкович раҫлауынса, әлифбанан башлап, 100-гә яҡын китап атамаларын сығара:
Китаптар менән эшем фәрештәнән башланды. Мин гел беренсе битендә «А» хәрефен кәүҙәләндергән фәрештәле әлифбаны баҫтырып сығарырға хыялландым. Әммә совет осоронда быны эшләп булмай ине. Шул уҡ ваҡытта 2004 йылда нәшриәт Украинала үҙ продукцияһының 400 000-дән ашыу дана һата, ә «А-ба-ба-га-ла-ма-га» баҫма продукцияның дөйөм тиражы 15 йыл эсендә 3 миллион данаға етә.
Һүҙ украин телендә сыҡҡан баҫмалар тураһында ғына бара: 2001 йылға тиклем «А-ба-ба-га-ла-ма-га» китаптарҙы урыҫ телендә баҫтырмай, ә һуңынан, Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһендә нәшриәттең уңышлы дебютынан һуң, урыҫ телендәге китаптар «Рәсәй федерацияһы территорияһында ғына һатыу өсөн» билдәһе менән сығарыла башлай. Һуңғы ваҡытта «А-ба-ба-га-ла-ма-га» үҙ китаптарын шулай уҡ башҡа телдәргә тәржемә итә: мәҫәлән, нәшриәттең баш мөхәррире Малковичтың «Әсәй өсөн бал» (Мед для мами, ингл. Mommy for Honey ) әкиәте инглиз телендә баҫтырыла, тәржемәне Украина президенты Виктор Ющенконың ҡатыны Катерина эшләй һәм Киевтағы сит ил илселәре ҡатындарына берешәр дана бүләк итә.
Авторҙары
Украин авторҙары әҫәрҙәре менән бер рәттән, «А-ба-ба-га-ла-ма-га» украин теленә күп кенә тәржемәләр баҫтыра — атап әйткәндә, Корреспондент.net, раҫлауынса, бында Гарри Поттер тураһында Джоан Роулингтың романдар циклы украин теленә тәржемә ителә. Виктор Морозов башҡарған Джоан Роулингтың китаптарының украин тәржемәһе эксперттар тарафынан бик юғары баһаланды. Ул урыҫ тәржәһемәһенә ҡарағанда күпкә дөрөҫөрәк, тип һанала. Иван Малкович арҡаһында Гарри Поттер тураһындағы китап Францияға ҡарағанда Украинаға — бер ай һәм Рәсәйҙән дүрт ай элек килеп етә һәм Европала беренсе милли презентация була. Циклдың аҙаҡҡы романы «Гарри Поттер һәм Үлемдең Бүләктәре» тәржемә әҫәрҙәре араһында тәүгеһе булып шулай уҡ «А-ба-ба-га-ла-ма-га» нәшриәтендә баҫтырыла.
«А-ба-ба-га-ла-ма-га» нәшриәтенең халыҡ-ара бәйләнештәре бының менән генә сикләнмәй: нәшриәт сит ил баҙарында әүҙем эшләй, 2007 йылға ҡарата үҙ китаптарын баҫтырыу хоҡуҡтарын 18 илгә һата. Әлеге уңыш, тәү нәүбәттә, рәссамдар һәм дизайнерҙар эше — иң элек, уның тәүге рәссамы Кость Лавро (уның авторлығындағы ҡуян 1992 йылғы «Әлифба» тышлығында баҫтырып сығарыла һәм нәшриәт символдарының береһе булып китә), һәм «А-ба-ба-га-ла-ма-га»ның иң билдәле иллюстраторы Владислав Ерко менән бәйле. Владислав Ярко инглиз телендә ике тапҡыр сыҡҡан һәм һатыу буйынса 2005 йылда Templar инглиз нәшриәте лидеры булған Ганс Христиан Андерсендың «Ҡар батшабикәһе»нең авторы. Нәшриәт менән шулай уҡ билдәле рәссам-иллюстраторҙар Виктория Ковальчук, Катерина Штанко, Евгения Гапчинская хеҙмәттәшлек итәләр.
Прыган
Прыган — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 285 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ат һәм йөрәкһегән ҡоралай
Ат һәм йөрәкһегән ҡоралай — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1885 йылда яҙыла, 1885 йылдың 12 авгусында тәүге тапҡыр «Петербургская газета» баҫмаһының 219-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.
Баҫмалары
А. П. Чеховтың 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 12 авгусында "Петербургская газета"ның 219-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған, йыйынтығында баҫылып сыҡҡан. Автор хикәйәнең исемендә А. С. Пушкиндың «Полтава» поэмаһынан билдәле юлдарҙы ҡулланған: «ат һәм йөрәкһегән ҡоралайҙы бер арбаға егеп булмай».
А. Чехов үҙе тере саҡта хикәйә серб-хорват теленә тәржемә ителә.
Сюжеты
Хикәйәләге ваҡиға бер провинциаль ҡалала бара. Бер төндә ирле-ҡатынлы Фибровтар йоҡлай алмаған. Хәләл ефете Катя ире Васяны, өйгә һәр саҡ иҫерек ҡайтаһың, тип ирешә башлай. Репортёр булып эшләгән ире, үҙенең вазифам шулай, тип аҡлана — иптәштәр менән эсмәйсә булмай, клиент менән — мәғлүмәт алыу маҡсатында, агент менән.
Ҡатыны Васяны, етди яҙыусы ла түгелһең, урта ҡул ғынаһың — ваҡ-төйәк тураһында яҙған ниндәйҙер репортёр ғынаһың, ул эшеңдән кит, тип өгөтләй. Ул былай ти: «Исмаһам яҡшы эш хаҡы, айына ике йөҙ-өс йөҙ һум алһаң да, хәйерсе илле һум инде, уныһын да ваҡытында түләмәйҙәр. Беҙ ярлы, бысраҡ йәшәйбеҙ. Фатирыбыҙҙан кер йыуыу бүлмәһенән сыҡҡан еҫ килә, эргәбеҙҙә ҙар һәм аҙғын ҡыҙ-ҡатын йәшәй. Көн буйына тәүфиҡһыҙ һүҙҙәр һәм йырҙар ғына ишетәһең. Йорт йыһаздарыбыҙ ҙа мебель, урын-ер ҡаралдыларыбыҙ ҙа, эске кейемдәребеҙ ҙә юҡ. Һин дә насар ғына кейенәһең, шуға күрә хужабикә лә һине һанға һуҡмай, мин дә теләһә ниндәй ға ҡарағанда ла насар кейенәм. Ә ашағаныбыҙ булып ялланыусыныҡынан да насарыраҡ…».
Вася, тиҙҙән яҡшы йәшәй башлаясаҡбыҙ — бына мине «Куриная слепота» баҫмаһына хроника хәбәрсеһе итеп кенә алһындар әле, тип яуап бирә. Үҙ-ара бәхәс байтаҡ ваҡытҡа һуҙыла, шунан һуң Вася бүлмәнән сыға. Ике минуттан, ҡото осоуҙан аушантаушан килеп, мыңғырҙап бүлмәгә кире инә. Ҡатыны, тағы ла яҡшы яҙмыш тураһында хыялланып ята торғас, нисек йоҡлағанын да һиҙмәне. Төш етеүгә ул йоҡонан уяна — ире янында юҡ. Ул кис Васяның тағы ла иҫерек ҡайтыуын һиҙенеп тора, шуға ла бабаһына иренә, арыуыраҡ эш табыш әле, тип үтенеп хат яҙғыһы ла килмәй.
Гнилуха (Середница ҡушылдығы)
Гнилуха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Середница йылғаһының уң ярына тамағынан 2,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кашуб теле
Кашуб теле (шулай уҡ помор теле, померан теле; kaszëbsczi jãzëk, pòmòrsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa, kaszëbskò-słowińskô mòwa) — лехит төркөмсәһенә ҡараған көнбайыш славян теле, кашубтарҙың милли теле. Гданьск тирәләрендә киң таралған. Хәҙерге ваҡытта кашуб телен 150 мең тирәһе кеше белә, уларҙан 52 мең тирәһе ул телдә өйҙә һөйләшә.
Кашуб теленә иң яҡын тел — поляк теле, кашуб теленең төп поляк теленекеһе менән оҡшаш тиерлек. Кашуб теленең үҙенсәлеге — боронғо прус һәм немец телдәренән алынған һүҙҙәр (кашуб лөғәтенең яҡынса 5 проценты немец сығышлы). Баҫым ҡағиҙәләре һәм һуҙынҡы өндәрҙең бик көслө редукцияһы ла кашуб теленең төп үҙенсәлектәре булып һанала. Кашуб ерҙәренең көньяғында, поляк телендә кеүек, баҫым беренсе ижеккә төшә, ә төньяғында уртаҡ баҫым ҡағиҙәләре юҡ.
Падун Верхний
Падун Үрге — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юргамыш йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харам һәм хәләл ризыҡ
Харам ризыҡтар — мосолманға ашарға ярамаған аҙыҡ-түлек. Ҡөрьәндә ҡан, үле мал ите, Аллаһ исеме әйтелмәй салынған мал һәм харам һаналған хайуандарҙың: сусҡа, йыртҡыс хайуандар һәм ҡоштар, бар нәмәне лә ашай торған хайуандар һәм башҡаларҙың ите харам тип әйтелә.
Дөйөм талаптар
Исламда көнкүреш, дини булмаған мәсьәләләрҙә рөхсәт ителгән булыу мөһим урын тота. Йәғни, хәләл булмаған бар нәмә лә харам иҫәбенә инә. Былар Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә нигеҙләнгән. Бик нескә урындарын фәтүәләр аңлата.
Ҡөрьәндә харам тип белдерелгән нәмәләр ниндәйҙер ризыҡҡа аҙ ғына ҡушылған булһа ла шулай уҡ ул харам һанала. Мәҫәлән, сусҡа майы ҡушып эшләнгән сыр.
Хәләл кафе, ресторандар һәм хәләл ризыҡ тәҡдим иткән башҡа ойошмаларҙың продукцияның хәләл икәнен раҫлаған документтары булыуы мөмкин.
Сәләмәт аҙыҡ-түлек
Сәләмәт ризыҡ менән туҡланыу Исламда мөһим урын тота, әммә ул көнбайыш стандарттарға тап килмәүе мөмкин. Ҡайһы бер ғөләмәләр артығын ашауҙы ла гонаһҡа индерә һәм Ҡөрьәндең түбәндәге аятына һылтана:
Хәҙерге заманда хәләл ризыҡты дини булған өсөн генә түгел, сәләмәт туҡланыу тарафдарҙары ла ҡуллана .Донъя аҙыҡ-түлек баҙарында хәләл ризыҡтар 20 % самаһы тәшкил итә,шул уҡ ваҡытта күп өлөшө мосолмандар әҙ йәшәгән илдәрҙә — атап әйткәндә, Латин Америкаһында етештерелә.
Хәләл һәм кашрут
Хәләл тигәнгә оҡшаш ҡағиҙәләр йәһүди диндә лә бар. Йәһүдтәр шулай уҡ сусҡа ите ашамай, һуғым һуйыуға Исламдағына ҡарағанда ла ҡатыраҡ талаптар ҡуйыла. Мосолмандарҙан айырмалы, йәһүдиҙәрҙә мал һуйыуға етәкселек итеп торған махсус кеше -шойхет бар. Йәнә уларҙа спиртлы эсемлектәргә тыйыу юҡ. Был ике диндә лә Аллаһ исеме менән салынмаған мал хәләл һаналмай.
Айырым осраҡтар
Мосолмандарға харам һаналған ризыҡтарҙы ныҡ бөлгөнлөккә төшкәндә, асығыу, мәҫәлән, ауырыуға йә үлемгә килтереү ихтималы булғанда рөхсәт ителә. Йән аҫрарлыҡ күләмдә, әҙләп кенә ашарға була, әммә хәләл ризыҡ табылыу менән үк харам ризыҡ ашау тыйыла.
Мулла
Мулла (مُلَّا, مَوْلَى — хужа, башлыҡ,эйә, әйтел. әл-муллаа;, molla) — ислам руханийы, Ҡөрьән һәм мосолман дини йолалары белгесе. Рәсәй империяһында мосолман дин әһелдәренең бөтәһен дә, ҡайһы саҡта мәҙрәсә уҡытыусыларын һәм, ғөмүмән, белемле кешеләрҙе йыш ҡына муллалар тип атағандар. Шиғыйҙарҙа мулла — дини община лидеры, теолог дин һәм хоҡуҡ мәсьәләләрен аңлатыу буйынса белгес (сөнниҙәрҙә был функцияларҙы ғөләмә үтәй).
Рәсәй империяһы
Мулланың эшмәкәрлеген чиновниктар контролдә тотҡан, ә уларҙы тәғәйенләү махсус указ менән тормошҡа ашырылған. Мулла ғәҙәттә тәғәйен мәсеткә билдәләнеп ҡуйыла.
Кавказ
Кавказда мәзиндәрҙе лә, «көндәлек» имамдарҙы һәм башҡа түбәнге руханиҙарҙы мулла тип тә атайҙар, шул уҡ ваҡытта «йома» үткәргән имам, ҡаҙый һәм шәйех-үл-ислам Мулла-ахун (шиғыйҙарҙа) йәки Мулла-әфәнде (сөнниҙәрҙә) тип атайҙар.
АҠШ-ғы сыуалыштар (2020)
АҠШ-ғы протест, Джордж Флойд үлеме сәбәбе менән, 26 майҙың 2020 йылда Миннеаполис (Миннесота) башланып китә һәм бер нисә көндә башҡа ҡайһы бер АҠШ штаттарында тарала. Башта тыныс протест кеүек полицияның ҡаршы көс ҡулланыуына һәм расизмға  ҡаршы, бер нисә акциялар полиция һәм милли гвардия менән бәрелешә, шулай уҡ магазиндар талау һәм  ут сығарыуҙар башлана.
Башы
Раса хөрәфәте менән бәйле, COVID-19 пандемияһы киҫкенләшкән ваҡытта. Федераль һаулыҡ һаҡлау сығымдарҙы ҡыҫҡартыу планы фонында бөтә был проблемалар башлана.
Бадья-Юган
Бадья-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Харбей йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Листвянка
Оло Листвянка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шайдуриха йылғаһының уң ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Мәйгәште (Ағиҙел ҡушылдығы)
Оло Мәйгәште (Большой Майгашты, Большая Майгашты) — йылға. Башҡортостандың Бөрйән районы биләмәләрендә аға. Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә .Көньяҡ Урал урмандарында аға. Баҙал һыртының көнбайыш битләүендә, Иҫке Собханғолдан 7 км төньяҡ-көнбайышта Үтәкәй шишмәһенән баш ала. Үрге ағымында көньяҡ-көнбайышҡа, һәм артабан — көньяҡҡа аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1067 км өҫтәрәк, Мәндәғол ауылынан 1,5 км түбәндәрәк (көнсығыштараҡ) ҡушыла.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212211100017451
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101745
— Бассейн коды — 10.01.02.002
— ГӨ буйынса томы — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Мелихова (Вост. Камбальница ҡушылдығы)
Мелихова (Мелеховка) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вост. Камбальница йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Степная (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фридрихрода
Фридрихрода (Friedrichroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7410 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99892–99894 һәм автомобиль коды — GTH.
М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университеты
'''М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университеты''' — Рәсәйҙең гуманитар технологиялар һәм ғәмәли гуманитар белем өлкәһендәге юғары уҡыу йорто (1951—2015).
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 26 февралендә сыҡҡан 124-се бойороғона ярашлы, Мәскәү дәүләт педагоги́я университе́тына ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡорола.
Университет күренекле совет яҙыусыһы, 1965 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреатына лайыҡ булған Шолохов Михаил Александрович исемен йөрөтә.
Тарихы
Мәскәү дәүләт гуманитар университеты М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт ситтән тороп уҡыу педагогия институты булараҡ 1951 йылда булдырыла (МГЗПИ). Юғары уҡыу йортонда 1987 йылда урыҫ теле һәм әҙәбиәте, физика-математика, мәктәпкәсә тәрбиә, шулай уҡ башланғыс кластар факультеттарында көндөҙгө бүлек асыла.
1995 йылдың 10 ғинуарында вузға «университет» статусы бирелә, ә исеме Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университеты тип үҙгәртелә (МГОПУ). Мәскәү Хөкүмәте ҡарары менән 2000 йылдың 16 майында университетҡа яҙыусы М. А. Шолоховтың исеме бирелә, университет М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университеты тип атала башлай.
2006 йылдың 19 октябрендә университет гуманитар вуз була һәм яңы исем ала —— М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университеты.
Мәскәү дәүләт гуманитар университеты педагогик һәм гуманитар белем биреү проблемалары буйынса Рәсәйҙең иң ҙур фәнни үҙәктәрҙең береһе булып тора.
МДГУ шулай уҡ Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһының (МАНПО) ойоштороусыһы булып тора.
Мәскәү дәүләт педагоги́я университе́тына ҡушылған мәлдә университетта 14 меңдән ашыу студент 65 йүнәлеш буйынса белем ала (бакалавриат һәм магистратура). 7 һөнәр буйынса докторанттар, 41 һөнәр буйынса аспиранттар әҙерләү алып барыла. Йыл һайын 7 мең самаһы уҡыусы университет студенты булып китә, юғары уҡыу йорто бөтә эшләгән осоронда 100 меңдән ашыу белгес әҙерләй.
Университет составына инәләр: мәғарифты мәғлүмәтләштереү институты, 54 кафедра, көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп һәм ситтән тороп уҡыу формалары булған 15 факультет, аспирантура һәм докторантура. Өс вуз-ара үҙәк эшләй:
— экологик-педагогик белем биреү технологиялары эшләү буйынса үҙәк,
— дистанцион белем биреү үҙәге,
— Шолоховская үҙәге.
Университетта әҙерлек курстары, спорт-һауыҡтырыу базаһы, спорт клубы, студенттарҙың фольклор ансамбле һәм театр эшләй.
Уҡыу процесын билдәле профессорҙар, фән кандидаттары һәм докторҙары, Рәсәй мәғариф академияһының академиктары һәм ағза-корреспонденттары, сит ил академияларының ағзалары, атҡаҙанған фән, мәҙәниәт, сәнғәт һәм мәғариф эшмәкәрҙәре алып баралар. Уҡытыусыларҙың 80%-ы авторлыҡ программаһы буйынса дәрестәр үткәрә.
Иң билдәле уҡытыусылары араһында — Галина Алексеевна Аванесова, Вербицкий Андрей Александрович, Наум Яковлевич Виленкин, Ирина Владимировна Гречаник., Лактионов Александр Иванович, Ирина Юрьевна Левченко, Роберт Семенович Немов, Панов Михаил Викторович, Людмила Александровна Рапацкая, Свенцицкая Ирина Сергеевна һәм башҡалар.
Музыка сәнғәте һәм мәҙәниәте факультетында (вокал кафедраһы) Николай Басков һәм Стас Намин эшләйҙәр. Эстрада бүлегенең художество етәксеһе Валерий Сюткин була.
М. А. Шолохов исемендәге МДГУ базаһында Сочи—2014 Олимпия һәм паралимпия уйындары өсөн волонтерҙар әҙерләү буйынса волонтерлыҡ үҙәге асыла.
2009 йылдан университет йыл һайын Селигер Бөтә Рәсәй йәштәр мәғариф форумы өсөн уҡытыу программалары әҙерләй һәм үткәрә.
МДПУ-ға ҡушыу
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы 2015 йылдың 26 февралендә М. А. Шолохов исемендәге МДГУ-ны Мәскәү дәүләт педагоги́я университе́тына ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡороу тураһында 124-се бойороҡ сығара. .
Филиалдары
Университеттың 18 филиалы эшләй, уларҙа 15 меңдән ашыу студент уҡый.
Күпселек филиалдары университет биналарында урынлашҡан. Бөтә филиалдарында ла интернет, электрон почта бар.
Кесе Гөмбәт
Кесе Гөмбәт — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Оло Юшатыр йылғаһының уң яры буйлап 7 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 26 км тәшкил итә.
Йылға башы координаттары = 52/32/41/N/55/20/13/E
Йылға тамағы координаттары = 52/20/9/N/55/23/12/E
Этимологияһы
Атамаһы Гөмбәт антропонимынан алынған. Ырымбур өлкәһендә ошо атамалы тораҡ пункты ла бар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы тамағынан Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007029
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200702
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Пятая Речка (Иртыш ҡушылдығы)
Пятая Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1434 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курчалой Ислам институты
Әхмәт хажи Ҡадыров исемендәге Курчалой Ислам институты (Курчалоевский исламский институт) — Чечня Республикаһының юғары дини уҡыу йорто. Төньяҡ Кавказдағы тәүге Ислам институты. Курчалой ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Тарихы
1988 йылда дини эшмәкәр, эшҡыуар, меценат Насуха хажи Әхмәтов Төньяҡ Кавказда «Төньяҡ Кавказ мәҙрәсә»һе ойоштора, унда теләүселәр ислам дине ҡанундарын өйрәнеү мөмкинлеге ала, шул уҡ ваҡытта ул Әхмәт хажи Ҡадировҡа үҙенең пландарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Ул ваҡытта Әхмәт хажи Ҡадиров дин тәғлимәте буйынса ғалим була. Ул Бохарала «Мир-Ғәрәп» мәҙрәсәһен һәм Ташкент Ислам институтын тамамлай. Башта институт уға нигеҙ һалыусы Насуха хажи Әхмәтов хөрмәтенә атала.
1991 йылдың 29 апрелендә мәҙрәсә юғары дини уҡыу йорто — Курчалой Ислам институты тип үҙгәртелә. 2004 йылда Чечня Республикаһы президенты Әхмәт хажи Ҡадиров һәләк булғандан һуң, институттың исеме Әхмәт хажи Ҡадиров исемендәге Курчалой Ислам институты тип үҙгәртелә.
2007 йылда Чечня Республикаһы президенты Рамзан Ҡадировтың инициативаһы буйынса, Ислам юғары уҡыу йортона реконструкция үткәрелә. Яңы корпустар: административ һәм уҡыу корпустары, 220 урынлыҡ ятаҡ, ашханаһы һәм спорт залы төҙөлә.
Белем биреү
Институт эшләй башлағандан алып уны имам-дин белгесе, ғәрәп телеуҡытыусыһы һөнәре буйынса 627 студент тамамлай. 2018 йылда институтта 332 студент уҡый. Вуздың республика буйынса 13 филиалы бар.
Восточный (Мәләүез районы)
Восточный (Восточный) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 328 кеше. Почта индексы — 453872, ОКАТО коды — 80241802007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Амундсен диңгеҙе
Амундсен диңгеҙе — Антарктида яр буйындағы Көньяҡ океан диңгеҙе.
Боҙҙар менән ҡапланған. Көнбайыш киңлектең 102° һәм 127° мериандары араһында урынлашҡан. Көнсығышта Терстон утрауы, ә көнбайышта Дарт мороно менән сикләнгән. Дарт морононан көнбайыштараҡ Антарктидала Тымыҡ океандың яр буйы һуҙылған, ә Терстон утрауынан көнсығыштараҡ Беллинсгаузен диңгеҙе урынлашҡан.
Амундсен диңгеҙенең майҙаны 98 мең км², уртаса тәрәнлеге — 286 м, максималь тәрәнлеге — 585 м.
Тоҙлолоғо — 33,5 промилле.
Норвегия тикшеренеүсеһе Руаль Амундсен хөрмәтенә аталған.
Климаты
Амундсен диңгеҙе Донъя океанының иң ҡырыҫ, юлһыҙ һәм кеше бик һирәк бара торған урындарының береһе булып тора.
Диңгеҙ антарктика климаты зонаһында урынлашҡан һәм ул йыл әйләнәһенә боҙ менән ҡапланған килеш ҡала. Иң һалҡын айҙары — июнь, июль һәм август. Һауаның уртаса айлыҡ температураһы төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай -18 °С-тан -28 °С-ҡа барып етә. Һауа температураһының үҙгәреүе шулай уҡ елдәрҙең йүнәлешенә һәм тиҙлегенә бәйле. Көньяҡ йүнәлештәге шторм елдәре иҫкәндә һауа температураһы төньяҡ өлөшөндә -30 °С-тан -35 °С-ҡа тиклем, ә яр буйы зонаһында -40 °С-тан -50 °С-ҡа тиклем кәмей. Төньяҡ елдәре, киреһенсә, һауа температураһын күтәрә.
Сағыштырмаса иң йылы айҙары тип декабрь, ғинуар һәм февраль иҫәпләнә. Февралдә уртаса һауа температураһы төньяҡта -8 °С-тан яр буйында -16 °С-ҡа тиклем үҙгәрә.
Оло Харута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :