cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Красильников Дмитрий Георгиевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Д. Г. Красильников—күп кенә Рәсәй юғары у ҡыу йорттарының фәнни һәм белем бирү процессында ҡулланыла торған  «Власть и политические партии в переходные периоды отечественной истории (1917—1918; 1985—1993): опыт сравнительного анализа» (1998) и «Межсистемные политические ситуации в России в XX веке: проблемы теории и истории» (2001) тикшеренеүҙәренең авторы.
Магма
Магма (һ. б.-греч. μάγμα — болғама, ҡуйы иҙмә) —  ер ҡабығында йәки өҫкө мантияла барлыҡҡа килгән, һыуынғас магматик тау тоҡомдарын барлыҡҡа килтереүсе тәбиғи селикат һәм уның юғары температуралағы иретмәһе. Ағып ятыуса магма лава тип атала.
Базальт магма
Базальт магма иң таралғаны. Улың составында 50 % кремнозем. бер ни тиклем миҡдарҙа алюминий, кальций, тимер, магний бар, аҙыраҡ миҡдарҙа натрий, калий, титан и фосфор.
Гранит магма
Ер өҫтөнә сығыу һәм ҡатыу рәүешенә ҡарап магматизмды ике төргә бүләләр: интрузив һәм эффузив. Беренсе осраҡта магма тәрәндә, ер аҫтында ҡата, икенсе осраҡта ер өҫтөндә һәм ер өҫтөнә яҡын (5 км-ға тиклем) урындарҙа ҡата.
Кинйәбай (Мәләүез районы)
Кинйәбай (Кинзябаево) — хәҙерге Нөгөш һыуһаҡлағысы урынындағы урынлашҡан ауыл. 1959-сы йылда Нөгөш һыуһаҡлағысы төҙөлөшө башланғас, ауыл халҡы яҡын-тирә ауылдарға күсеп китергә мәжбүр булалар. Һыу аҫтында ҡалғанға тиклем Башҡортостандың Йомағужа районының Әбет ауыл советына ҡарай.
Мирза Шәфи Үәзех
Мирза Шәфи Үәзех (میرزا شفیع واضح, Mirzə Şəfi Vazeh; XVIII быуат аҙағы — XIX быуат башы, Гәнжә — ноябрь 1852, Тифлис) — әзербайжан шағиры һәм аҡыл эйәһе, мәғрифәтсе һәм педагог. Үәзех псевдонимы (тойғоло һәм асыҡ мәғәнәһендә) аҫтында, ике телдең дә шиғриәт традицияларын үҫтереп, әзербайжан телендә лә, шулай уҡ фарсы телендә лә ижад итә. Тифлиста әзербайжан һәм фарсы телдәренән уҡыта. Урыҫ педагогы Иван Григорьев менән бергә әзербайжан шиғриәтенең тәүге хрестоматияһын һәм Тифлис гимназияһы өсөн "Татар-урыҫ һүҙлеге"н яҙа.
Мирза Шәфи ғәзәлдәр, мөхәммәстәр, робағиҙар, мәснәүиҙәр һәм башҡа шиғри әҫәрҙәр ижад итә. Уның шиғриәтенә хисле-лирик һәм сатирик йүнәлеш хас. Бынан тыш Үәзех — шиғри "Аҡыл түңәрәге"нең етәксеһе лә. Үәзех әҫәрҙәренең төп темаһы — романтик мөхәббәткә дан йырлау, тормоштан йәм табыу, ләкин ҡайһы бер шиғырҙарында Мирза Шәфи феодаль йәмғиәттең кәмселектәрен фашлай, шәхестең иркен сикләүгә һәм дини фанатизмға ҡаршы сығыш яһай.
Үәзех дәрестәре ярҙамында көнсығыш телдәрен өйрәнгән немец шағиры Фридрих Боденштедт үҙенең «Көнсығышта мең дә бер көн» (1850) исемле китабында Үәзехтың шиғырҙары тәржемәһен баҫтыра. Аҙағыраҡ Боденштедттың «Мирза Шәфи йырҙары» (1851) исемле китабы сыға. Был йырҙар Европа телдәренә күп тапҡырҙар тәржемә ителә. Һуңғараҡ Боденштедт Үәзех шиғырҙарын үҙенеке тип атауына ҡарамаҫтан, фарсы һәм әҙербайжан телдәрендә һаҡланған төп нөсхәләр Мирза Шәфиҙең авторлығын иҫбат итә.
Тыуған датаһы
Мирза Шәфи Садиҡ улы XVIII быуат аҙағы — XIX быуат башында Гәнжәлә тыуа. Шағирҙың тыуыу датаһы теүәл генә билдәле түгел. Ҙур совет энциклопедияһында, Ҡыҫҡаса әҙәби энциклопедияла һәм Философия энциклопедияһында, Мирза Шәфи 1796 йылда тыуған тип яҙыла, ә ҡайһы бер авторҙар уның 1794 йылда     тыуыуын дәлилләй.
Көнсығышты өйрәнеүсе Адольф Берже әйтеүенсә, 1851 йылда ул Тифлис урамдарында «баҫалҡы, 60 йәштәр тирәһендәнге тюркиҙе» осрата, ул кеше Мирза Шәфи Үәзех була ла инде. Берже һүҙҙәренә ҡарағанда, шағир 1800 йылда тыуған. Архив документтарында бөтөнләй икенсе төрлө мәғлүмәттәр һаҡлана. Мәҫәлән, «1845 йылға хеҙмәте тураһындағы формуляр исемлектә», Мирза Шәфигә «40 йәш», тип яҙылған («1845 йылға Тифлис өйәҙ училищеларында хеҙмәт итеүсе чиновниктар тураһындағы» архив эшенән). Тимәк Үәзех 1805 йылда тыуа. Шул уҡ ваҡытта «1852 йылға хеҙмәте тураһындағы формуляр исемлектә» шағирға «45 йәш» тип күрһәтелә, был инде шағирҙың 1807 йылда тыуыуы тураһында һөйләй («Тифлис гимназияларында татар теленән кесе уҡытыусы булып эшләгән Мирза Шәфиҙең вафаты тураһындағы» архив эшенән). Көнсығышты өйрәнеүсе Иван Ениколоповтың фекеренсә, Мирза Шәфиҙең начальнигы А. К. Монастырский ҡул ҡуйған 1945 йылға хеҙмәте тураһындағы формуляр исемлек кенә дөрөҫлөккә тап килергә тейеш.
Сығышы
Мирза Шәфиҙең атаһы Кербалай Садиҡ, дөрөҫөрәге Уста (Устад) Садиҡ Ғәнжәнең һуңғы ханы Жәүәт ханда төҙөүсе- архитектор булып хеҙмәт итә. Атаһы буйынса олатаһы — Мөхәммәттең ата-олоталарының тамырҙары Ғәнжәнең ерле халҡына барып тоташа. Шағирҙың өлкән ағаһы Абдул-Али, атаһы кеүек үк, биналар төҙөүҙә эшләй, сөнки йола буйынса атаһының кәсебен дауам итергә тейеш була.
Мирза Шәфи Рәсәй империяһы, Грузияны үҙ биләмәһенә беркетеп, айырым ханлыҡтарҙы һәм өлкәләрҙе баҫып ала башлаған осорҙа тыуа. Оҙаҡламай Мирза Шәфиҙең тыуған ҡалаһы Ғәнжәне лә буйһондарырға тырышалар. 1804 йылдың ғинуарында Ғәнжә штурм менән баҫып алына. Ҡеүәтле ханлыҡ тураһындағы иҫтәлекте халыҡ хәтеренән юйып ташлау теләге менән Грузияның ул саҡтағы баш командующийы генерал Цицианов Ғәнжәне Елисаветполь (Александр Беренсенең ҡатыны — Елизавета Алексеевна хөрмәтенә) тип атай, ә ханлыҡ биләмәһен «Елисаветполь өйәҙе» тигән атама аҫтында Рәсәй империяһына беркетә. Мирза Шәфиҙең ғаиләһе был ваҡиғаларҙы бик ауыр кисерә. Ханлыҡтағы төҙөлөштә эшләгән атаһы килем килтерә торған эшен юғалта.
Кавказды өйрәнеүсе Адольф Берже, М. Ф. Ахундов, шулай уҡ М. А. Сальяни һәм башҡа тикшеренеүселәрҙең билдәләүенә һылтанып, 1804 йылда Ғәнжә ханлығы ҡыйратылғандан һуң Мирза Шәфиҙең атаһының бөлгөнлөккә төшөүе һәм, һуғыштан һуң бер ни тиклем ваҡыт үткәс, вафат булыуы тураһында билдәләй. Шағирҙың атаһы үлеменең аныҡ ҡына датаһы билдәһеҙ, ләкин әҙәбиәтсе Али Аждара Сеид-Заде фаразлауынса, 1805 йылдың башында булырға тейеш.. Төҙөүсе-архитектор Садиҡ тирә-яҡта ханлыҡтарҙа киң танылған кеше була, һәм уның үлеме уның ҡапыл ғына ярлылыҡҡа төшөүенә бәйле, тигән фекер төпләнә..
Тарихсы Михаила Семевский мәғлүмәттәре буйынса, Мирза Шәфи «сығышы буйынса баҫалҡы, ябай кеше һәм тәрбиәһе буйынса фарсы кешеһе була».
Мәҙрәсәлә уҡыуы
Шәфиҙең китаптарға һәм ғилемгә һәләте бик иртә беленә. Шуға ла атаһы уны Ғәнжәләге шах-аббат мәсете эргәһендәге мәҙрәсәгә уҡырға бирә. Дингә мөкинббән булған атаһы улының мулла — мосолман дин әһеле булыуын теләй. Мәҙрәсәлә Шәфиҙең аң даирәһе киңәйә, бында ул фарсы һәм ғәрәп телдәре буйынса тәүге белемде ала һәм матур яҙыуға өйрәнә, артабан яҙыуҙа юғары камиллыҡҡа өлгәшә. Адольф Берже үҙенең «Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft» (Лейпциг, 1870) мәҡәләһендә Шәфиҙең фарсы телен бигерәк яҡшы үҙләштереүе тураһында яҙып ҡалдыра.
Мирза Шәфиҙә мулла булыу теләге булмай. Ул күбеһенсә әҙәбиәт менән телдәр өйрәнеүҙе хуп күрә. Ләкин атаһы иҫән саҡта уның теләгенә ҡаршы төшмәй, мәҙрәсәлә белем алыуын дауам итә. Атаһы вафатынан һуң Мирза Шәфи мәҙрәсәнән китә.
Мәҙрәсәнән киткәс, Шәфигә Тәбриздан Гәнжәгә ҡайтҡан Хаджа-Абдулла менән осрашыу насип була, Хаджи-Абдулла Мирза Шәфиҙең шәхес булараҡ формалашыуында ҙур роль уйнай.
Мәҙрәсәнән киткәндән һуң Ғәнжәләге тормошо
Хаджа Абдулла Жәүәт хан ҡыҙы Пюста ханым хат алышыуҙарын алып барыу һәм ҙур булмаған ике ауылға идара итеү өсөн мирза эҙләүен белеп ҡала. Күршеләш йәшәгән Хаджа Абдулла уға был эшкә Шәфиҙе алырға кәңәш итә. Үәзехтың фарсы телен белеп кенә ҡалмайынса матур итеп яҙыуын да билдәләй, сөнки ул ваҡытта Кавказ аръяғында хат алышыуҙа фарсы теле ҡулланылған була. .
XIX быуаттың 20-се йылдары аҙағында Мирза Шәфиҙе шағир булараҡ таный башлайҙар.
1830-се йылдар башында Мирза Шәфи Ибраһим хандың ҡыҙы Зөләйхаға ғашиҡ була. Ошо мөхәббәт тарихы уның шиғри ижадында сағылыш таба ла инде.
Тифлиста уҡытыу йылдары
XIX быуаттың 30-40-сы йылдарында Мирза Шәфи, байҙарҙа сәркәтиб булып, йәшәү өсөн аҡса таба. Елисаветполдә Шәфи көнсығыш телдәре һәм каллиграфия уҡытытыусыһы була. 1840 йыл аҙағында ул Тифлисҡа күсенә һәм әзербайжан һәм фарсы телдәренән уҡыта. Тифлиста Үәзех Хачатур Абовян, Аббас Кули Ага Бакиханов, Мирзой Фатали Ахундов һәм башҡа мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән тығыҙ аралаша.
1852 йылда Мирза Шәфи Үәзех «Вэтэн дили» барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк Мирза Казембектың Мәскәүҙәге шәкерте Иван Григорьев менән бергә әзербайжан шиғриәтенең тәүге хрестоматияһын — «Китаби-тюрки» дәреслеген яҙа.
Үәзех и Боденштедт
1844 йылда Тифлисҡа немец әҙәбиәтсеһе һәм ориенталисы Фридрих Боденштедт килә, ул Кавказ тормошо менән ҡыҙыҡһына һәм көнсығыш телдәрен өйрәнеү теләген белдерә. 1845 йылда Тифлис гимназияһында уҡытыуын ташлап, Мирза Шәфи етәкселегендә әзербайжан һәм фарсы телдәрен өйрәнә башлай. Дәрестәр аҙнаһына өс тапҡыр үткәрелә, уларҙан һуң Мирза Шәфи ҡунаҡ өсөн үҙе яҙған йырҙарҙы йырлап ишеттерә.
1847 йылда Боденштедт Тифлистан ҡайтып китә, үҙе менән Мирза Шәфиҙең «Аҡылға асҡыс» тип аталған шиғыр дәфтәрен дә ала.1850 году Боденштедт «Көнсығышта 1001 көн» («Tausend und ein Tag im Orient») китабын баҫтырып сығпара, уның бер өлөшө тулыһынса Мирза Шәфи Үәзехҡа арнала. 1851 йылда Ф. Боденштедт тәржемәһендә «Мирза-Шәфи йырҙары» («Die Lieder des Mirza-Schaffy») баҫылып сыға. Мирза Шәфи вафатынан һуң 20 йыл үткәс, XIX быуаттың 70-се йылдарында Боденштедт «Мирза Шәфи мираҫынан» тигән китап баҫтырып сығара, унда йырҙарҙың авторы Мирза Шәфи булмауын, ә тулыһынса уның ижады икәнлеге тураһында белдерә. Әммә беҙҙең көндәргә тиклем фарсы һәм әзербайжан телдәрендә төп нөсхәлә Мирза Шәфиҙең авторлығын раҫлаусы шиғырҙары һаҡланған.
Вафаты
Мирза Шәфи Үәзех 1852 йылдың 16 (28) ноябрендә Тифлиста вафат була.
Шағирҙы Тифлиста мосолман зыяратында ерләйҙәр (хәҙер — Атаҡлы әзербайжандар Патеноны, Ботаника баҡсаһы биләмәһендә).
Ижады һәм мираҫы
Боденштедт Мирза Шәфиҙе шиғырҙарының ҙур ғына өлөшөн Германияға алып китә һәм немец теленә тәржемә итеп баҫтырып сығара. 1850 йылда Штутгарте «Көнсығышта 1001 көн», 1851 йылда Берлинда «Мирза Шәфи йырҙары» китаптарын баҫтырып сығара. Был йырҙар шул тиклем популяр булып китә, шуға күрә бик күп телдәргә тәржемә ителә.
Боденштедт Мирза Шәфи холҡондағы бер һыҙатты билдәләй: шағир баҫма китаптарҙы үҙһенмәй. Шағир фекеренсә, ысын ғалимдар ижадтарының баҫылып сығыуына мохтаж түгел.
Урыҫ теленә "Мирза Шәфи йырҙары"н (немец теленән) Н. И. Эйферт (1880, 1903 йылдарҙа баҫыла) тәржемә итә. 1880 йылда ул түбәндәгеләрҙе яҙа: "«Мирза Шәфи йырҙары» 60 тапҡыр ҡабатлап баҫтырыла, Германияла хәҙерге заман шағирҙарынан иң яратҡан шағирҙарҙың береһе. Мирза Шәфи шиғырҙары инглиз, француз, итальян, фарсы, венгр, чех, швед, голланд, фламанд, дания, испан, португалй, ғәмәлдә бөтй славян телдәренә, хатта боронғо йәһүд теленә лә тәржемә ителә.
Урыҫ композиторы һәм пианисы А. Г. Рубинштейн Мирза Шәфи һүҙҙәренә йырҙар циклын ижад итә.
Боронғо Греция архитектураһы
Боронғо грек архитектураһы Европа архитектураһына нигеҙ һалған һәм бөтә донъя архитекторҙарына өлгө булған. Боронғо Греция архитектураһы аллаға бүләккә ҡорбан килтереү өсөн барлыҡҡа килгән.
Иң боронғо крит-микен, Гомер ға тиклем һәм Гомер осорҙарына  боронғо тарих һәм архитектура үҫешенә  Криттағы Кносса һәм Феста  емереклектәре,  утрауҙарҙағы киклад мәҙәниәтле ҡалалар, циклопик һәм мегалитик Тиринф хазиналары, Элевсин һәм Дельфалағы стеналар,  Павсаний телгә алған Амикл янындағы Менелая һәм Орхомен янындағы Мациас хазина урындары  һ.б. Микендың боронғо емереклектәрен һәм беҙҙең эраға тиклем 2000 йылға ҡараған Аргос, Олинф, Орхомен һәм башҡа ҡалаларҙағы айырым һәйкәлдәрҙе микен ваҡытына индерәләр.
Иртә-классик осор (беҙҙең эраға тиклем 590 — беҙҙең эраға тиклем 470 йылдар )
Беҙгә тиклем килеп еткән икенсе осор ҡоролмалары беҙҙе шуға ышандыра: грек архитектураһының сит йоғонтоларҙан әкренләп азат булыуы, Азия һәм Мысыр ҙан индерелгән элементтарҙың халыҡ рухына һәм уның дини ҡараштары һәм йолалары шарттарына ярашлы итеүе уның төп асылын билдәләй. Был осорҙа бөтә ҡаралты — башта ауыр һәм бик күркәм булмаған, әммә  һуңынан еңел, ҡыйыу һәм матурға әйләнгән дорический стилдә. Греция ның үҙендә урынлашҡан  был  дәүер ҡорамдарынан Олимпиялағы Гераның ғибәҙәтханаһы, Афина лағы Зевс ҡорамы, Делфалағы Аполлон ҡорамы (боронғо Грециялағы иң билдәле һәм матур ғибәҙәтханаларҙың береһе) һәм әлеге көндә Мюнхен глиптотекаһында һаҡланған һәм уның фронтондарын биҙәгән яңы осорҙа скульптура төркөмөндә киң билдәлелек яулаған Эгина утрауындағы Афина Палладаһы ҡорамы. Ул осорҙа бай грек колонияларын булған Сицилияла һәм Көньяҡ Италияла боронғо дорический ҡорамдар байтаҡҡа күберәк. Сицилияла 20-нән ашыу ғәйәт ҙур һәйкәлдәр иҫәпләнә, ә тап Селинунтала, Акрагантала (Агридженто); Сиракузда һәм Эджеста (Сегеста). Амальфи янында Пестумдағы Посейдон ҡорамы — әлеге дәүерҙең һаҡланып ҡалған иң күркәм ҡоролмаларҙың береһе; уға шул уҡ урындағы Пестум Деметраһы ҡорамы ҡалдыҡтары һәм Пестумдағы Базилик тип аталыусы ҡорамдар ҡарай. Ниһайәт, был осорға Герострат тарафынан яндырылған, Александр Македонский ваҡытында яңыртылған һәм инглиз археологы Вуд тарафынан тикшерелгән донъяның бер мөғжизәһе булып һаналған Эфестағы Артемида ҡорамы ла индерелергә тейеш.
Классик осор (беҙҙең эраға тиклем 470 — 338 йылдар)
Өсөнсө осор ағымында, йәғни грек сәнғәтенең иң сағыу ваҡытында, дорический стиль, хакимлығын дауам итеп, үҙенең формаларында үҙгәртеүҙе еңелләштерә, ҡыйыуыраҡ була бара, ионик стиль иһә торған һайын ҡулланылыуға инә бара, һәм, ниһайәт, әкренләп коринф стиле лә гражданлыҡ хоҡуғы ала. Греция ның үҙендәге ҡорамдар дөйөм характеры буйынса, шулай уҡ айырым өлөштәрҙең пропорционаллеге буйынса ла, аҫыл һәм яраҡлашыусан була бара; Малоазия колонияларында төҙөүселәр материалдың матурлығы, формаһы һәм биҙәлеше тураһында хәстәрлек күрәләр; архитектура дорический элеметтарҙа әйләнеүен дауам иткән Сицилияла төҙөүселәр ғәйәр ҙур ҡоролмалар төҙөргә тырыша. Ҡом һәм таш урынына төҙөлөш өсөн мәрмәр ҡулланыла, сөнки уны бөтә нескәлектәрендә эшкәртергә мөмкин, ә был биҙәүҙе тағы ла гүзәлерәк күрһәтеүгә булышлыҡ итә. Өсөнсө дәүер башында төҙөлгән Афиналағы Тесей ҡорамы доризмдың иң иҫ киткес әҫәрҙәренең береһен тәшкил итә. Улар менән бер үк ваҡытта тиерлек ике һәйкәл барлыҡҡа килә. Улар, бигерәк тә, Афина акрополенә ингәндә, Илисса ҡорамы (хәҙер емерелгән) һәм Ники Аптерос (Ники Бескрылой), ионик стилдең иҫ киткес өлгөләрен асыҡ күрәһәтә. Ҡыҙыу төҙөлөш эшмәкәрлеге Афинала Перикл хакимлығы менән билдәләнә. Ул осорҙа перстар юҡ иткән боронғо акрополь ғибәҙәтханалары урынында иң элек Парфенон, архитекторҙар Иктин һәм Калликрат төҙөгөн һәм Фидий, уның уҡыусыларының скульптура эштәре менән бай биҙәлгән күркәм алиһә ҡорамы ҡалҡып сыға. Был ҡорам Пропилеев төҙөлөшө башланғанда, тамамланмай ҡала. Пропилеев  - акрополь тантаналы ҡапҡаһы, унда архитектор Мнезикл дорический һәм ионик стилдәрҙе  берләштереүгә өлгәште,  фасадты беренсе, ә эске колоннаданы икенсе ҡулланған. Афиналағы төҙөүселәрҙең сағыу уңыштары Аттика һәм Пелопоннестың башҡа урындарында төҙөлөш һәм архитектура эшмәкәрлегенә көслө йоғонто яһай. Мәҫәлән, Парфенон, Иктин архитекторҙарының береһе етәкселегендә  зиннәтле Астраль сиркәүе һәм Бассалағы Эпикурейский Аполлон ғибәҙәтханаһы (Фигалейя, Аркадия) төҙөлә. Шул уҡ  дәүергә үҙенең скульптура биҙәлеше, йәғни Фидий эшләгән ғәйәт ҙур аллалар атаһы статуяһы буйынса күренекле булған Олимпиялағы Зевс ҡорамы ла ҡарай.
Эллинизм дәүере (беҙҙең эраға тиклем 338— 180 йылдар)
Грек сәнғәтенең дүртенсе дәүер мәлендә архитектура үткән осорҙағы зауыҡлығын һаҡламай инде. Элладаға үтеп ингән Көнсығыш йоғонтоһо аҫтында рәссамдар иң элек ҡоролоштарҙың ҡабарынҡы һәм эффектлы булыуы тураһында хәстәрлек күрәләр; һәр ерҙә коринф ордерына ынтылыш хөкөм һөрә; граждан характерындағы - театр, һарай һ.б. бинадар төҙөлә. Иҫкенән яңыға күсеү йүнәлеше Тегейҙа скульптор Скопас төҙөгән Афиналағы Крылатой ҡорамында күренә. Аҙаҡ дүртенсе дәүерҙәге һәйкәлдәрҙән Немейҙағы Зевс һәйкәле һәм бер нисә ҙур булмаған Афиналағы нәзәкәтле ҡоролоштар иғтибарға лайыҡ. Бигерәк тә Лисикрат хорагик һәйкәле һәм шулай аталған Елдәр Башняһы. Матурлығы менән һоҡландырған күп кенә биналар кесе Азияла ошо дәүерҙә барлыҡҡа килә. Айырып әйткәндә, карий батшаһы Мавсолуға күренекле ҡәбер һәйкәле (Галикарнастағы Мавзолейц), Пифей эшләгән Приеналағы Афина ҡорамы, Милетта Феб Дидимскийҙың ғәйәт ҙур ҡорамы һәм Пергамалағы бөйөк Зевс алтаре. Ул иҫ киткес оҫталыҡ менән эшләнгән, уның өлөштәре Берлин музейынан килтерелгән.
Эллинистик осорға бөтә Урта диңгеҙҙә емереклектәрен күреп булған күп театрҙар һәм йәмғиәт биналары, ҡоролоштары ҡарай.Родостағы спорт стадионы - берҙән-бер һаҡланып ҡалған олимпия стадионы - айырыуса ҡыҙыҡһыныу уята. Афина агораһы башланғыс  биналары нигеҙе, шулай уҡ Булевтерий, Метроон, көньяҡ-көнсығыш фонтаны төҙөлөшө өлөшләтә йәки тулыһынса ошо осорға тура килә.Керамика майҙандары һәм треножник урамдары, һөнәри кварталдар, монументаль ҡәбер һәйкәлдәре, Афиналағы һыу үткәргестәр тап ошо дәүерҙә төҙөлгән
Рим хакимлығы дәүерендә (беҙҙең эраға тиклем 180—90 йылдар)
Греция Рим хакимлығы аҫтында ҡалғандан һуң, архитектура эшмәкәрлеге уның үҙендә бөтөнлә туҡтала тиерлек; әммә мәңгелек ҡалаға ынтылған уның рәссамдары үҙ иле сәнғәте традицияларын индерә һәм еңеүсе халыҡтың зауығына яраҡлашырға тейеш булһалар ҙа, рим сәнғәте үҫешенә булышлыҡ итәләр. Ғөмүмән, грек архитектураһы үҙ тарихының һуңғы осоронда  рим сәнғәте тарихы менән ҡушыла.архитектура сәнғәте тарихына инде. һуң. Афинала артабанғы Рим осоро төҙөлөшөндә һиҙелерлек әүҙемлек менән билдәләнә, бигерәк тә Иҫке һәм Яңы Агора райондарында. ләкин был инде Рим архитектураһы була.
Яңы Ҡауарҙы
Яңы Ҡауарҙы (Новые Коварды) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 453062, ОКАТО коды — 80221822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Риволи
Ри́воли (Rivoli, пьем. Rìvole ) — Италиялағы ҡала, Пьемонт төбәге, Турин провинцияһында урынлашҡан. Халҡы 50 мең кеше.
Риволи ҡалаһының сиктәш муниципалитеттары: Турин, Пьянецца, Казелетте, Альпиньяно, Колленьо, Роста, Грульяско, Вилларбассе, Ривальта ди Торино, Орбассано.
Баш ҡаланың ҡурсалаусыһы Пресвятая Богородица (Stella Madonna della), байрамы 21 сентябрҙә.
Тарих
Иҫбатланмаған археологик һәм тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, хәҙерге Риволи өлкәһен романдар баҫып алғансы бында тавриндар, лигур ҡәбиләләре йәшәгән, улар IV быуатта Францияның көньяғынан килгән кельттарға ҡушылған тип иҫәпләнә. Б. э. тиклем 221 йылдарҙа был территория римлеләр тарафынан баҫып алынған.
Был Риволи ҡалаһын Верона провинцияһындағы Риволи менән бутамаҫҡа кәрәк. Унда 1797 йылдың 14-15 ғинуарында Наполеон Бонапарт һәм генерал И. Альвенци етәкселек иткән австрия армияһы араһында билдәле алыш булған.
Төп иҫтәлекле урындары
Риволиҙа билдәле замок (Castello di Rivoli) бар — ул Савой король йортоноң төҙөлөп бөтмәй ҡалған резиденцияһы, хәҙер унда хәҙерге заман сәнғәте музейы урынлашҡан.
Башҡа иҫтәлекле урындары:
Риволи менән бәйле башҡа ҡалалар
Наполеондың Риволи Веронездағы еңеүе хөрмәтенә Париждың үҙәк урамдарының береһен (унда Лувр һәм мэрия биналары урынлашҡан) Риволи урамы тип атағандар.
Башҡортостанды өйрәнеүҙең тәүге этабы
Башҡортостанға күсенеүҙең яңы этабы
Петр батша заманында Башҡортостанға күсенеүҙә һәм уны үҙләштереүҙә яңы этап башлана. «Артта ҡалғанлыҡ сиген һикереп сығырға» — Петр I-нең ҡеүәтле ихтыяры ошо маҡсатҡа йүнәлдерелә. Бының өсөн Рәсәйҙең иҡтисади һәм хәрби ҡеүәтен ышаныслы металлургия нигеҙен булдырыу иҫәбенә көсәйтеү кәрәк була. Ә быға яраҡлы нигеҙ булып ул заманда бай мәғдән, урман һәм һыу энергияһы ресурстары булған Урал иҫәпләнгән.
Башҡортостанды үҙләштереү сәйәсәтенең әүҙемләшеүе Петр 1-нең уны «Бөтә Урта Азия илдәренә асҡыс һәм ҡапҡа» итеп ҡарауына ғына бәйле булмаған. Уның төп маҡсаты йыш баш күтәргән Башҡортостанды «тамам тынысландырыу»ҙы күҙ уңында тотҡан.
Башҡортостанды яулау сәйәсәте
Төбәкте тамам тынысландырыу сәйәсәтен ғәмәлгә ашырыуҙы батша хөкүмәте башҡорт ерҙәренең көньяҡ сиктәрендә хәрби һәм сауҙа пунктына — Ырымбурға нигеҙ һалыуҙан башлай (1743 йыл). Ул башҡорт ерҙәрендә бик тиҙ хәрби-административ үҙәктәрҙең береһенә һәм Ҡаҙағстан, шулай уҡ Урта Азия менән сауҙа итеүҙең ҙур үҙәгенә әүерелә. Шуның менән бер үк ваҡытта Яйыҡ, Уй, Миәс, һаҡмар һәм һамар йылғалары буйлап ҡәлғәләр төҙөлә башлай. Башҡортостанды урыҫ хәрби нығытмалары һыҙаты менән тамам уратып алғас, ул инде Рәсәй империяһының эске бер төбәге булып ҡала. Был иһә ғәйәт бай был илде артабан үҙләштереү өсөн киң мөмкинлектәр аса.
Петр Беренсенең Указы
Батшалыҡ Башҡортостанға күсенеүселәрҙе дәртләндереү сараларын да күрә. 1736 йылда «төрлө кешеләргә, офицерҙарға һәм дворяндарға, шулай уҡ сауҙагәрҙәргә башҡорт ерҙәрен алырға» рөхсәт иткән, шулай уҡ «алпауыттарға үҙ крәҫтиәндәрен Башҡортостанға күсерергә» мөмкинлек биргән указ сығарыла. Был указ менән батша хакимиәтенең власын көсәйтеүсе социаль-админи-стратив һәм хәрби характерҙағы башҡа саралар билдәләнә.
1736 йылғы указға өҫтәмә рәүешендә Дәүләт Берг-Коллегияһы (Тау эше министрлығы) 1745 йылда теләгән бөтә кешеләргә Көньяҡ Уралда заводтар төҙөргә рөхсәт бирә. Әгәр элегерәк башҡорт ерҙәрен үҙләштереү хәрби-игенселек йүнәлешендә генә барһа, ошо ваҡыттан алып ул тау-завод төҙөлөшөн дә эсенә ала. Бынан һуң Башҡортостандың таулы төбәктәренә лә килмешәктәр ағыла. Башҡортостандың көньяғындағы һәм көньяҡ-көнбайышындағы халыҡ һирәк ултырған ерҙәр ҙә бик әүҙем үҙләштерелә башлай.
Мәғдән заводтары төҙөү
Хәҙерге Башҡортостан ерҙәрендә тәүге баҡыр иретеү заводы — Воскресенск 1745 йылда Тор йылғаһы буйына (Нөгөштөң уң ҡушылдығы) һалына. Унан һуң бер-бер артлы Преображенск, Кананикольск, Бого-явленск, Архангельск, Вознесенск һәм Үрге Тор заводтары ҡалҡып сыға. Баҡыр иретеү заводтары Уралдың көнбайыш битләүҙәрендә һәм көньяҡ армыттарында ғына түгел, Башҡортостандың көн-байышындағы тигеҙлекле һәм үҙәк райондарында ла күренә башлай. Бында 1752—1760 йылдарҙа Благовещенск, Үрге һәм Түбәнге Троицк һәм Өсән-Ивановка заводтары төҙөлә. Улар ҙур булмаған баҡырлы ҡомташ ятҡылыҡтарын файҙалана һәм Урал алдының аҙ урманлы төбәктәрендә урынлаштырыла. Әммә оҙаҡ эшләй алмай, шуға күрә артабан буҫтау фабрикалары (Үрге һәм Түбәнге Троицк һәм Өсән-Ивановка заводтары), шулай уҡ игенде ҡул менән әйләндереп елгәреүсе һәм сорттарға айырыусы машиналар эшләү предприятиелары итеп (Благовещенск заводы) ҡулайлаштырыла.
Рәсәй мәғдән белгестәре башҡорттарҙың ярҙамы менән төбәктең таулы өлөштәрендә тимер мәғдәне ятҡылыҡтарын эҙләп таба. Шулай уҡ Магнит тауында магнитлы тимер мәғдәненең ғәжәп бай ятҡылығы асыла. Тау сәнәғәтселәре суйын иретеү һәм тимер эшкәртеү заводтарын төҙөй башлай. Урал тауҙары төпкөлдәрендә ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә заводтарҙың тотош бер төркөмө: Үрге һәм Түбәнге Әүжән-Петровск, Белорет, Ҡағы һәм Үҙән заводтары барлыҡҡа килә.
Шуныһы үҙенсәлекле, металлургия заводтары мәғдән сығарылған урындарҙа ғына төҙөлмәй. Ул замандағы техника минераль яғыулыҡта (коксланыусы таш күмер яғып) металл иретеү менән таныш булмай әле. Металл фәҡәт ағас күмере яғып иретелә, шуға күрә металлургия заводтары яғыулыҡ сығанаҡтарына — урманлы төбәктәргә яҡыныраҡ итеп һалына. Заводтар Ағиҙел йылғаһының домна мейестәренә, шулай уҡ күректәргә һауа өрҙөрөү яйланмаларын, сүкештәрҙе, мәғдән онтаусы һәм башҡа механизмдарҙы хәрәкәткә килтереүсе быуалар төҙөү өсөн уңайлы ҙур булмаған ҡушылдыҡтары буйлап урынлаштырылған. Шул йылғалар буйлап заводтарға ағас ағыҙылған, шулай уҡ һалдарға һәм баркаларға (ҙур кәмә) тейәп, Ағиҙел буйлап үҙҙәре етештергән әйберҙәр баҙарға оҙатылған. Шуға күрә заводтар йыш ҡына мәғдән ятҡылыҡтарынан алыҫта ла төҙөлгән. Белорет заводы бик оҙаҡ ваҡыт Магнит тауы мәғдәнен файҙаланып эшләгән, ә унда мәғдән ылау менән 90 саҡрым ерҙән ташылған. Башҡортостан Уралының көньяҡ армыттарында һәм көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан баҡыр иретеүсе күп заводтар Ырымбурҙан алыҫ түгел ерҙәге Ҡарғалы баҡырлы ҡомташын файҙаланған.
Башҡортостан тимере һәм баҡыры киң һорау менән файҙаланыла. Ағиҙел буйлап ағым түбәненә металл тейәлгән йөҙҙәрсә кәмә Нижегород йәрминкәһенә, Волгалағы һәм Кама түбәнендәге ҡалаларға бер туҡтауһыҙ йөрөп тора. Ылау-ылау металл Троицк һәм Ырымбур баҙарҙарына оҙатыла, һәм унда Урта Азия тауарҙарына алмаштырып алына. Дөйә каруандары металды Бохара һәм Ташкентҡа ташый, сөнки унда тимер һалҡын көйө сүкергә йомшаҡ булғаны өсөн бик юғары баһалана.
Ауыл хужалығы ерҙәрен үҙләштереүҙәр
Тау-завод сәнәғәте үҫешкән һайын, Башҡортостанға күсеп килеүселәр ағымы ла арта бара. Килмешәктәр заводтар күп булған таулы төбәктәрҙә лә, ауыл хужалығын үҫтереү өсөн уңайлы тигеҙлекле әлкәләрҙә лә ултыраҡланған һәм бында бик киң майҙандарҙы һөрөнтө ергә әйләндергән. Волга буйына һәм Яйыҡ йылғаһының түбәненә һал менән ағыҙыу өсөн урмандар күпләп ҡырҡыла башлаған, һәр металлургия заводы тирәһендә тиҫтәләрсә күмер яндырыу мейестәре дөрләгән. Башҡортостандың Урал алды өлөшөндә 150-гә яҡын завод эшләгән, унда һабын ҡайнатыу, быяла эшләү һәм күн етештереүҙә файҙаланыу өсөн ағас көлөнән поташ (углекислый калий) алынған. Поташ етештереү буйынса Ырымбур губернаһы Рәсәйҙә беренсе урынды тотҡан.
Ауыл хужалығы көс йыя барып, он тартыу, шарап эшләү, күн эшкәртеү һәм башҡа предприятиеларҙы нигеҙләүгә булышлыҡ иткән.
Әммә ауыл хужалығын һәм унда етештерелгәнде эшкәртеүсе сәнә-ғәтте нығыраҡ үҫтереүгә транспорттың дөйөм торошо тотҡарлыҡ яһаған. Транспорттың да ылау һәм йылға транспорты төрҙәре (уныһы ла үҙе йөрөшлө түгел, ә Ағиҙел буйлап ағым түбәненә йөҙөүсе һал һәм ҙур кәмәләр) генә булған. Иген һәм башҡа ауыл хужалығы продукцияһын улар Нижегород йәрминкәһендә төп һатыулашыу ваҡытына алып барып еткерә алмаған, шуға күрә унан бер ҡайҙа ла тиерлек сығарылмаған. Шул сәбәпле Өфө губернаһында иген Рәсәй Үҙәгендәге менән сағыштырғанда 5—6 тапҡырға осһоҙораҡ булған. Иген менән сауҙа итеүселәр хаҡтарҙың бындай ҙур айырмаһына битараф ҡала алмағандар һәм үҙйөрөшлө суднолар ебәрергә яраҡлылығын асыҡлау маҡсатында хөкүмәттән Ағиҙел йылғаһын өйрәнеүгә рөхсәт алғандар. 1859 йылда Ағиҙел буйлап, ә аҙ ғына һуңыраҡ Ҡариҙел йылғаһы буйлап өҙлөкһөҙ йөк һәм пассажирҙар хәрәкәте асылған.
Кирилов экспедициялары
Тәбиғәт шарттары төрлө-төрлө булған ғәйәт киң майҙандарҙы хужалыҡ яғынан ныҡлап үҙләштереү уны өйрәнмәйенсә мөмкин булмаған. Ҡалалар, күп һанлы ҡәлғәләр һәм тау заводтарын нигеҙләү бындағы ерҙәрҙе дөйөм рәүештә һәм һәр төбәген айырым-айырым күҙ алдына баҫтырырға мөмкинлек биреүсе географик карталар төҙөүҙе талап иткән. Был эштә күренекле урыҫ географы И. К. Кириловтың хеҙмәте баһалап бөтөргөһөҙ. Уның «Бөтә Рәсәй дәүләтенең сәскә атҡан хәле» тигән китабында (1727 йыл) Башҡортостан тураһында байтаҡ ҡына бик мөһим тарихи-географик мәғлүмәттәр килтерелгән. Ул аҙ үҙләштерелгән ерҙәргә ҙур иғтибар бүлә. Шуға ла И. К. Кириловтың 1734 йылдан алып һуңғы һулышынаса Ырымбур экспедицияһына етәкселек итеүе һис ғәжәп түгел. Был экспедиция ер аҫты байлыҡтарын асыуға күп көс һалды, ошо эштә ул башҡорттарҙың да ярҙамына таянды. Мәҫәлән, экспедицияла ҡатнашыусылар Күбәләк оло-ҫо старшинаһы Байым Ҡыҙраевтың Әтәс тауындағы (аҙаҡ уны Магнит тауы тип атайҙар) тимер мәғдәне ятҡылығын күрһәтеүен билдәләп үтәләр. И. К. Кирилов Башҡортостан төпкөлөндә терәк пункт булырҙай Ырымбур һәм уның менән бәйле бер нисә ҡәлғә төҙөү өсөн урынды үҙе һайлаған. Был ҡәлғәләр, И. К. Кириловтың уйы буйынса, артабан ҡалаға әүерелергә тейеш булған.
Татищев экспедициялары
И. К. Кирилов вафат булғандан һуң (1737 йыл), Ырымбур экспедицияһына етәкселек итеү В. Н. Татищевҡа йөкләтелә. Ул күренекле ғалим-географ, тарихсы һәм тау-завод эшлеклеһе була. Татищев Башҡортостан ерҙәренең картаһын төҙөүгә, уның ер аҫты байлыҡтарын өйрәнеүгә бик ҙур иғтибар биргән, был эшкә урындағы халыҡты ла йәлеп иткән. 1740 йылда ул етәкселек иткән экспедиция тарафынан Көньяҡ Уралдың файҙалы ҡаҙылмалары картаһын әҙерләү эше тамамланған.
Рычков экспедициялары
Ырымбур экспедицияһында 1761 йылға тиклем Ырымбур губернаһында эшләгән йәш географ һәм картограф П. И. Рычков та ҡатнашҡан. Ул ошо төбәктең тәбиғәтен, шул иҫәптән минераль һәм үҫемлектәр ресурсын, мәмерйәләрен, халҡын, иҡтисадын бик ентекле өйрәнгән һәм был ерҙәрҙе үҙләштереү эшенең беренсе йылъяҙмасыһы булған. Уның «Ырымбур топографияһы, йәғни Ырымбур губернаһын ентекле һүрәтләү», «Ырымбур тарихы» тигән китаптары киң танылыу тапҡан. Шуға ла уны йыш ҡына «Ырымбур крайы Колумбы» тип атағандар. Академик Г. Ф. Миллер: «һәр губернала Рычковҡа оҡшаған оҫта һәм тырыш кеше булғанда ғына, Рәсәйҙе һүрәтләгән ентекле тарих барлыҡҡа килер», — тип яҙған.
Лепехин экспедециялары
XVIII быуаттың 60—70-се йылдарында Рәсәйҙең көнсығыш һәм төньяҡтағы ерҙәрен географик һәм этнографик йәһәттән өйрәнеү өсөн академик экспедициялар ойошторола. Экспедицияларҙың ике төркөмө беҙҙең Башҡортостанды өйрәнә, Рәсәй Фәндәр академияһы адъюнкты И. И. Лепехин етәкләгән төркөмдөң материалдарында завод ауылдары (Табын, Йылайыр, Ҡағы, Белорет һ. б.), был төбәктә йәшәүселәрҙең шөғөлдәре һәм йолалары, үҫемлектәре, хайуандар донъяһы, мәмерйәләре (шул иҫәптән Шүлгәнташ мәмерйәһе), Стәрлетамаҡ шихандары Йөрәктау, Торатау, Ҡуштау, шулай уҡ Ирәндек, Ямантау, Ирәмәл һ. б. тауҙар, күлдәр, минераль сығанаҡтар тураһында мәғлүмәттәр килтерелә. Урындағы төп халыҡтың хужалығындағы үҙгәрештәргә ҡағылып, И. И. Лепехин былай тип яҙа: «Әй йылғаһы буйында йәшәгән башҡорттар яңынан тыуған кеүек булдылар… Улар күршеләре һымаҡ уҡ яҡшы игенсе». И. И. Лепехиндың «1790 йылда Рәсәйҙең төрлө провинциялары буйлап сәйәхәт итеүҙең көндәлек яҙмалары» тигән китабында теге йәки был файҙалы ҡаҙылма ятҡылығын, уның фекеренсә, эҙләргә кәрәк булған бер нисә урын атап үтелә. Уның көндәлек яҙмаларының биттәре байлыҡтарҙы, шул иҫәптән күп заводтар тирәһендә саманан тыш ҡырҡылыусы урмандарҙы уйлап, һаҡсыл файҙаланыу хәстәрлеге менән һуғарылған.
П. С. Палластың тикшеренеүҙәре
Академик П. С. Паллас етәкселегендәге икенсе төркөм Бирҙе ҡәлғәһе — Ырымбур — Стәрлетамаҡ — Ҡатау-Ивановка — Янғантау — Миәс маршруты буйлап (һәм артабан көнсығышҡа табан) тикшеренеү эштәре алып бара.
Был төркөм Санкт-Петербургтан сыҡҡан йылда (1769) П. С. Паллас Өфөгә килеп етә һәм ошонда ҡыш сыға, ошонда үҙенең «Рәсәй дәүләтенең төрлө провинциялары буйлап сәйәхәт» тигән китабының тәүге өлөшөн яҙа. Унда Паллас Өфө тураһында бик үк яҡшы фекерҙә түгел: «Мин, был ҡалалағы кеүек иң файҙаһыҙ һәм иң эс бошорғос ҡышлауҙы бер ҡасан да күргәнем юҡ». Уның кәйефен аңлар өсөн, ҡаланы һүрәтләүҙән бер нисә юл килтерәйек: «Өфө насар төҙөлгән һәм инде шаҡтай туҙа төшкән бер ер, шунан да йүнһеҙерәк урындың һайланыуы мөмкин түгел; әгәр был ҡаланы һалғанда, … яу килгәндә хәүефһеҙерәк урын тигән фекергә генә һылтанмаһалар. Ағиҙел йылғаһының уң ярында алты-ете йөҙ тәртипһеҙ таралып ултырған йорттар ҙур бер соҡорҙо әйләндерел алған… Был урындың телгә алырлыҡ сауҙаһы ла, күн эшкәртеүселәрҙән башҡа яҡшы ҡул оҫталары ла юҡ».
Өфөнән 15 саҡрымдағы Богородское ауылына барып ҡайтҡандан һуң, П. С. Паллас үҙенең көндәлегенә «урыҫтар, башҡорттар менән күрше йәшәгәс, тырышлығын умартасылыҡҡа һала башлаған» тип яҙып ҡуйған. Ҡариҙелдең ҡушылдыҡтары Шаҡша һәм Лобовка бассейнындағы тәбиғәт һәм хужалыҡ менән танышып, ул: «Ҡышын да, йәйен дә үҙ ауылдарынан сыҡмай йәшәүсе бындағы башҡорттар арыу ғына игенсе булып киткәндәр һәм уларҙың игенде ҡалаға һатырға оҙатырға хәлдә-ренән килә. Шул уҡ ваҡытта улар бал ҡорто тотоуҙы ла ҡулдан ыскындырмайҙар, тик айыуҙар күп булыу сәбәпле, малға бай түгелдәр».
П. С. Паллас, Йүрүҙәндең уң яҡ ярындағы Янғантауға барғас, тәбиғәттең ҡабатланмаҫ был күренешен түбәндәгесә һүрәтләй: тау түбәһендә «асылып торған ярыҡтарҙан бер туҡтауһыҙ ҡул тейҙергеһеҙ эҫе быу бөркөлә… Янар күренештең сәбәбе шунда, күптән ошонда йәшәгән башҡорттарҙың әйтеүенсә, йәшен ҙур ҡарағайҙы атҡан да шуның ялҡыны тауға күскән һәм шунан бирле тау бер туҡтауһыҙ эстән яна, имеш».
И. К. Кирилов, В. Н. Татищев, П. И. Рычков, И. И. Лепехин, П. С. Паллас һәм XVIII быуатта Башҡортостанды башҡа өйрәнеүселәрҙең хеҙмәттәре беҙҙең көндәрҙә лә әһәмиәттәрен юғалтмаған. Уларҙан башҡа Башҡортостанға кешеләрҙең килеп ултырыу һәм уны үҙләштереү барышын беҙ шундай ентеклелек менән күҙәтеү мөмкин түгел.
Йәнтимер (исем)
Йәнтимер — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Йәнтимер исеме фарсы, башҡорт һүҙҙәре йән + тимер ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән; тимер һымаҡ ныҡ йән тигән мәғәнә аңлата
Ауылдар
Йәнтимер (Янтимирово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
Аушедз
Аушедз — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мокрый Аушедз йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уловка (Нерль ҡушылдығы)
Уловка  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Афанасьев Олег Львович
Афанасьев Олег Львович  (4 июль 1937 йыл) — яҙыусы, прозаик, публицист. 1991 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биография
Олег Львович Афанасьев 1937 йылдың 4 июлендә Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған, шунда йәшәүен дауам итә. Бала сағы һуғыш йылдарына тап килә. Шартлатыуҙар, аслыҡ, хәйерселек, яланғаслыҡ һәм емереклектәр — Бөйөк Ватан һуғышының был фажиғәле һүрәттәре хәтерендә ҡала һәм әҫәрҙәрендә сағылыш таба. Урта мәктәп тамамлай. Ростов предприятиеларында токарь, иретеп йәбештереүсе, төҙөүсе булып эшләй. Проза әҫәрҙәрен 1980 йылдан алып баҫтыра.
Ижады
«Стенд» тип аталған тәүге хикәйәһе «Цветы на бетоне» Ростиздат йыйынтығында баҫылған (1980 йыл). Артабанғы йылдарҙа «Дон», «Йәш гвардия», «Аврора» журналдары О. Л. Афанасьевтың «В стороне далекой», «Через грозу» повестарын, «Счастливчик» хикәйәһен сығара. Баҫмалар уҡыусыла танылыу таба, «литературная газета», башҡа матбуғат баҫмалары, урындағы һәм үҙәк матбуғатта хуплау рецензиялары сыға.
Афанасьев Олег Львович бер нисә пьеса яҙа.
«Ковчег» журналының премияһы лауреаты (2007 йыл).
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены — СССР дәүләт наградаһы, 1992—1994 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Статуты һәм тасуирламаһы СССР Юғары Советы Президиумы 1988 йылдың 28 декабрендәге Указына ярашлы раҫлана. Награда проекты авторы — рәссам А. Б. Жук.
ССР Юғары Советы Президиумы 1992 йылдың 2 мартындағы 2424-се һанлы Указына ярашлы Рәсәй наградлау системаһында һаҡланып ҡала, әммә ғәмәлдә 1994 йыл Батырлыҡ ордены менән алыштырыла.
Ордендың статуты
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены менән бүләкләнәләр:
Тасуирламаһы
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены бер аҙ ҡабарынҡы биш осло йондоҙҙан ғибәрәт, уның өҫтө төрлө яҡҡа таралған нурҙар рәүешендә эшләнгән. Йондоҙҙоң тупаҫ остары араһында һул яҡтан — имән ботағы, уң яғынан — лавр ботағы, улар аҫта бер-беренә тоташҡан.
Йондоҙҙоң уртаһында — ҡалҡан, уның уртаһы бер аҙ ҡабарынҡы һәм күтәрмә менән ҡаймаланған. Ҡалҡандың өҫкө өлөшөндә — ураҡ менән сүкешле бәләкәй биш осло йондоҙ. Уның аҫтында «ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО» рельефлы яҙыу. Ҡалҡандың аҫҡы өлөшндә — «СССР» рельефлы яҙыу. 1992 йылдың 2 мартында Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Президиумының 2424-1-се һанлы Указындасовет ордендарының тасуирламаларын Рәсәй Федерацияһының дәүләт символикаһына тап килтерергә бойорола, шуға күрә 1992—1994 тапшырылған ордендарҙа СССР һүҙе юҡ.
Нурлы йондоҙҙоң ҡапма-ҡаршы ятҡан остары араһы — 45 мм. Ордендың бейеклеге — 48 миллиметр, киңлеге — 44,5 мм. Дөйөм ауырлығы — (33,250 ± 1,62) грамм.
Орден элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында ҡалыпҡа тоташтырыла. Ҡалып ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың төҫө — ҡыҙыл, ситтәренән 3 аҡ буй үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, һәр буйҙың киңлеге — 1 мм.
Бүләкләүҙәр
Тәүге «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены менән бүләкләү 1989 йылдың 3 февралендә була: орден менән Орджоникидзе (хәҙерге Владикавказ) ҡалаһы 42-се мәктәп уҡытыусыһы Ефимова Наталья Владимировна бүләкләнә.1988 йылдың 1 декабрендә ҡораллы енәйәтселәр төркөмө автобусты баҫып ала. Ефимова үҙ теләге менән автобуста ултырып ҡала һәм балаларға ярҙам күрһәтә. Орденды СССР Президенты М. С. Горбачев тапшыра. 2-се һанлы орден менән СССР КГБ полковник Кирсанов Ю. С. лайыҡ була.
1991 йылдың аҙағына бөтәһе 529 СССР гражданы һәм 100-ҙән ашыу сит ил гражданы бүләкләү 529 граждандарҙы бүләкләнә; Ленинград аҡса һуғыу йортонда 8000 тирәһе билдә эшләнгән булған. орден менән бүләәкләнеүселәр араһында — 19990 йылдың октябрендә Непалда Лхоцзе тау башына менгән 8 спортсы-альпинист.
1992—1994 йылдарҙа дүрт сит ил гражданы орден менән бүләкләнә :
Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы
Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы (31 май 1891 йыл — 4 апрель 1984 йыл) — совет терапевт-табибы, ғалим-курортолог, юғары мәктәп ойоштороусыһы һәм уҡытыусыһы, педагог. Башҡорт АССР-ының 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1941). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1945), РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1957), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). Ленин (1953), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
Бүләкләүҙәр
Һуңғы орден кавалерҙарыы — Ставрополь крайы башлығы урынбаҫары Александр Владимирович Коробейников һәм Иссн урмансылығы урмансыһы Цыплихин Иван Ефимович (үлгәндән һуң) — 1994 йылдың 28 октябрендә.
Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы
Биографияһы
Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы Тереғолов 1891 йылдың 31 майында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Яңы Ҡарғалы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылы) тыуған. Сығышы менән Тереғоловтар татар мырҙалары ғаиләһенән.
1911 йылда Ҡазанда уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған. Бер нисә йыл татар ауылында башланғыс мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1912—1914 йылдарҙа башҡорт һәм татар ауылдарында бер үк ваҡытта сәсәк һалыусы булып эшләй. 1918 йылда Өфө уҡытыусылар институтын тамамлай. Урта мәктәп уҡытыусыһы һәм мөдире, 20-се йылдар башында — Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең Мәскәү университеты лекторы булып эшләй. 1925—1932 йылдарҙа Ғ. Н. Тереғолов татар мәктәптәре өсөн биш дәреслек төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша. Медицина профессияһын һайлау файҙаһына ҡарар ҡабул итеп, ул 1927 йылда Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетын тамамлай. 1932 йылда ул Башҡортостанда беренсе юғары медицина учреждениеһы Башҡортостан медицина институтын ойоштороу эшен етәкләй ; 1933—1936 йылдарҙа институттың директор урынбаҫары була (директоры итеп уны раҫламайҙар, сөнки ул партияһыҙ була), 1937—1968 йылдарҙа — эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһының мөдире. Бер үк ваҡытта, 1943 йылдан 1950 йыл буйынса, Башҡортостан госпиталдәренең, ә аҙаҡ — Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш терапевы. 1945 йылда Өфө профессиональ ауырыуҙар институтын ойоштора.
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
Рәсәй
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы 442-се Указына ярашлы башҡа ордендар менән бер рәттән Батырлыҡ ордены раҫлана.
Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы
Биографияһы
Курортологтар фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Төп ғилми хеҙмәттәре «Янғантау» шифаханаһының дауалау факторҙарын, республика нефтселәре ауырыуҙарын өйрәнеүгә арналған. 1940 йылда Янғантау тауының дауалау факторҙарын тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре буйынса ул докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бынан тыш Тереғолов Красноусол шифаханаһы төҙөү инициаторы була.
Тереғолов 60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ике монография нәшер иткән. Урыҫса-башҡортса-латинса медицина терминдары һүҙлеген төҙөүҙә ҡатнаша.
Юлиә
Юлиә (Юлия) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Юлиә (Юлия) — грек теленән ингән, тулҡынлы, ҡыҙыу, эссе, ҡайнар мәғәнәһен аңлата.
Билдәле кешеләр
Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы (18 май 1991 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында Бөтә Донъя шашка федерацияһы (ФМЖД) мастеры, Рәсәй спорт мастеры. Байымова Юлиә Айҙар ҡыҙы — (1987 йылда тыуған) — Рәсәй ғалим-физигы, физика-математика фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһы профессоры (2018 йыл). Сендреи Юлия — 29 декабрь 1828 йыл, Кестхей, Венгрия короллеге — 6 сентябрь 1868 йыл, Пешт], Австро-Венгрия) — Венгрия шағиры, тәржемәсе билдәле венгр шағыры. Маркова Юлия Константиновна (10 август 1996 йыл, Волгоград) — Рәсәй гандболисткаһы, Рәсәй йыйылма командаһының һәм ГК «ЦСКА»-ның һул яҡ ситтәге уйынсыһы. Рәсәй чемпионы Динамо-Синара составында 2014 йылда Рәсәй чемпионы. 2016 йылдағы йәштәр донъя чемпионатының көмөш призеры. Юлия Гаген-Шварц 27 октябрь 1824, Прангли — 20 октябрь 1902, Юрьев) — XIX быуаттың көнбайыш Европа сәнғәт мәктәбе вәкиле,  Лифляндияла йәшәгән, рәссам Маттиас Август Хагендың ҡыҙы; астроном Людвиг Эдуардович Шварцтың ҡатыны; профессор Бернгард Августович фон Керберҙың килене; вице-адмирал Людвиг Бернгардович фон Керберҙың әсәһе. Друнина Юлия Владимировна — (10 май 1924 йыл — 21 ноябрь 1991 йыл) — совет шағиры. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. СССР Яҙыусылар союзы һәм РСФСР Яҙыусылар союзы секретары. СССР халыҡ депутаты. Шағир Николай Старшиновтың (1945—1960 йылдарҙа), киносценарист Алексей Каплерҙың (1960—1979 йылдар) ҡатыны. Медникова Юлия Александровна —— ултырып волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы. Тимофеева Юлия Петровна — 12 ғинуар 1982 йыл, Сперижье ауылы Гомель өлкәһе) — белорус шағиры һәм тәржемәсе.
Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы
Биографияһы
Ул табип-медиктар нәҫелен башлап ебәреүсе булып тора. Уның улы — Тереғолов Рал Ғиниәтулла улы (1922—1998) — медицина профессоры, ейәне Рәис — медицина фәндәре кандидаты.
Юлиә
Шулай уҡ ҡарағыҙ
А́лба-Ю́лия —слав. Бэлград) — один из самых древних городов Трансильвании и всей Румынии. Расположен в жудеце (уезде) Алба, на реке Муреш, в 270 км к северо-западу от Бухареста.
Пакс Юлия (Pax Julia) — город в римской провинции Лузитания, современная Бежа (Португалия).
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
Белоруссия
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены (Ордэн «За асабістую мужнасць») Белоруссия награда системаһында бар. Орден 1995 йылдың 13 апрелендә «Беларусь республикаһының дәүләт наградалары тураһында»3726-XII-сы Законына ярашлы булдырылған.
Юлиә
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юлия (Julia) — астероид главного пояса, который был открыт 6 августа 1866 года французским астрономом Эдуаром Стефаном в Марсельской обсерватории.
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
Днестр буйы
Танылмаған Днестр буйы Молдова Республикаһы наградалар системаһында шулай уҡ «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены бар. Ул Днестр буйы Молдова Республикаһы Президентының указы менән 1995 йылдың 27 ғинуарында булдырыла.
Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы
Биографияһы
Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы 1984 йылдың 4 апрелендә вафат була. Өфө мосолман зыяратында ерләнгән.
Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары яуҙарҙа
1812 йылғы Ватан һуғышы — 1812 йылда Француз империяһының Рәсәй империяһына һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә барған һуғыш. Рәсәйҙә йәшәгән төрлө милләт халыҡтарының Наполеон армияһына ҡаршы азатлыҡ һуғышы. Француз яуында байтаҡ башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ла үҙҙәренең яугир ирҙәре йәнәшәһендә һуғыш сәфәрен үтеүе билдәле.
Армияға ярҙам
1812 йылда Башҡортостанда иген уңмау сәбәпле, халыҡты асыға, әммә армияға аттар, ҡорал һәм кейем ебәрәләр. Халыҡ һуғыш мохтажлыҡтарына аҡса йыя. 1812 йылдың 15 авгусына уҡ башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр армия файҙаһына 500 мең һум иғәнә тапшыра. Ирекле иғәнәләр сентябргә тиклем дауам итә. Башҡорттар армияға 4139 ғәскәр аты йыйып тапшыра. Был һуғышҡа ире менән бергә һуғышҡа барыусы башҡорт  ҡатын-ҡыҙҙары ла бергә барған осраҡтар билдәле.
Йәнтүрә ҡатыны
Заманында урыҫ авторы В. Зефиров 1812 йылғы һуғыш ветераны Йәнтүрәнең үҙ ауыҙынан ишетеп яҙып алған:
Йәнтүрә — реаль шәхес, «Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһе»нән беҙ уның үҫәргән башҡорто икәнлеген, хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы Жултый ауыл советындағы Этбай (Үрге Ырыҫҡол — Ҡаҫмарт йылғаһының уң ярында) ауылынан булған Шәжәрәһенән: 1. Яукүсте (Күскенсе) Мусаҡай улы. — 2. Именбирҙе Күскенсе улы. — 3.Таймас-бей (кенәз) Именбирҙе улы (Шешәйҙәр араһы Ҡәҙерша, Аҡназар ауылдары). — 4. Бабай Таймас улы (хәҙерге Күмертау ҡалаһы ереккән Бабай ауылын нигеҙләүсе). — 5. Өмбәт-абыҙ Бабай улы (Һамар буйынан Өҫкәлек буйына килә: 1600—1703 йй.). — 6. Этбай Өмбәт улы (Этбай — Үрге Ырыҫҡол-Этбай ауылын нигеҙләүсе). — 7. Бохарбай батыр Этбай улы. — 8. Йәнтүрә батыр (1812—1814 йй.батыры) Бохарбай улы…
Ирен һәм уның яуҙаштарын ҡотҡарып ҡалған Йәнтүрә ҡатынына миҙал бирелә
Ҡарткиҫәк
Ҡарткиҫәк (Карткисяк) — Башҡортостан Республикаһының Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 512 кеше була. Почта индексы — 452899, ОКАТО коды — 80204818001.
Хәҙерге торошо
Ҡарткиҫәк ауыл советы, мәҙәниәт йорто, китапхана,Ҡарткиҫәк урта мәктәбе, почта бүлексәһе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, шәхси эшҡыуар Р. Н. Шакировтың «Таң» һатыу итеү йорто бар. Ике шәхси эшҡыуар: Әбраров Д. Ш. « Малсылыҡ», Харисов И. В."Йылҡысылыҡ" менән шөғөлләнә. 1997 йылда мәсет төҙөлгән.2001йылдан ауылға газ үткән. 2008 йылдан тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй. Телефон, интернет, телевидение бар.