cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байым (Баймаҡ районы)
Тарихы
Проф. Ә. З. Әсфәндиәров билдәдәүенсә, ауыл XVIII быуаттың 70-се йылдарында Таулы йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән. 1775 йылдан алып Муллабайым исеме аҫтында билдәле, 1786, 1802 йылдарҙағы карталарҙа Кинйәғол тип күрһәтелгән. Хәҙерге ваҡытта Байым тип йөрөтөлә. Байым ауылына 2-се Этҡол һәм Яйыҡбай ауылы кешеләре нигеҙ һалған. Байымдың улдары — Мөхәмәтғәле (уның улдары — Мифтахетдин, Тажетдин), Заһритдин (улдары — Насибулла, Сәхиулла, Әхтәм, Ғәзиз), Хәжиәхмәт (улдары — Хәммәт, Ғәлләмитдин), Тажиәхмәт. Был ауылда Байым мулланың ҡустыһы Торсонбай (1770 йылғы) ҙа йәшәгән. 1811 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда ҡаҙаҡтар Үҙәнбай, Яныбай, Килмөхәмәт Ҡылҡанаевтар ҙа иҫәпкә алынған. 1795 йылда 30 йортта 230 кеше йәшәгән, Х ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 48 йортта — 305 кеше. Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнә, йылдың йылы миҙгелендә — йәйләүҙә, ҡышын ихаталарҙа йәшәй. 1843 йылда 262 кеше йәненә 200 йылҡы малы, 320 һыйыр, 85 һарыҡ тура килгән, 44 бот ужым һәм 440 бот ярауай иген сәселгән. . Мәсет булған.
Рядовой Үҙәнбай Ғәҙелгәрәев 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша, көмөш миҙалдар кавалеры. Тайғуба Иткөсөкөв Францияға ҡаршы Пруссия)) һәм [[Польша территорияһындағы һуғышта (1806—1807) ҡатнаша . Совет осоро
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән 50 кеше наградланған.
Бөгөнгөһө
Ниғәмәт ауыл Советына ҡарай. Ауылда төп мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар. Ағинәйҙәр ойошмаһы булдырылған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда бөрйән ырыуы башҡорттары йәшәй (100 %).
Ер-һыу атамалары
— Әүлиәләр зыяраты
Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Байым ишан
Ун-Нюрум-Юган
Ун-Нюрум-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрум-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миңеште
Миңеште (Миништы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 561 кеше. Почта индексы — 452318, ОКАТО коды — 80224816005.
Сёрфинг
Сёрфинг (surfing) — махсус еңел таҡта менән тулҡында шыуыу. Был спорттың үҙ-ара оҡшаш бер нисә төрө бар, улар ҡулланылған саралар һәм яйланмалар менән айырыла: мәҫәлән, виндсёрфинг — таҡтала елкән аҫтында шыуыу.
Миңеште
Тарихы
Эске (Внутреннее) Йылан улусына Миңеште, Кәңгеш (хәҙер Иҫке Кәңгеш), Таубаш-Баҙраҡ ауылдары ҡарай. Ауыл янынан аҡҡан Миңеште йылғаһының исеме ауыл атамаһы булып киткән. Миңеште — Йылан ырыуына ҡараған аҫаба башҡорттар ауылы. 1795 йылғы рәүиз материалдарында уның тураһында мәғлүмәттәр теркәлмәгән. 1834 йылда үткәрелгән VIII Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (рәүиз) мәлендә 89 башҡорттоң йәшәүе теркәлә, ә 1859 йылда ауылда 278, 1920 йылда 1073 башҡорттоң йәшәүе иҫәпкә алына.
Сёрфинг
Тарих
Сёрфинг боронғо заманда Полинезияла барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр сёрфинг (гав.he‘e nalu) менән Гавай утрауҙарында йәшәүселәр шөғөлләнә башлай. Улар өсөн был ритуал өлөшө була һәм әле шулай ҡала. Хәҙерге көндә лә улар үҙ ҡулдары менән таҡта эшләй. Сёрфинг өсөн беренсе таҡталар бик ауыр була, яҡынса 70 килограмлап тарта.
Миңеште
Тарихы
1843 йылда ауылда йәшәгән 89 башҡортҡа 114 бот ужым һәм 112 бот яҙғы иген сәселә. 22 ихатала йәшәгән башҡорттарҙың 87 аты, 62 һыйыры, 72 һарығы һәм 102 кәзәһе була.
Сёрфинг
Тарих
Европалылар уны беренсе тапҡыр 1767 йылда Таитила күргәндәр. Был хәл Сэмуэл Уоллис етәкселегендә фрегат «Дельфин» ер шары буйлап йөҙғәндә булған. Икенсе версия буйынса, 1796 йылдың 10 апрелендә ботаник Джозеф Бэнкс беренсе булған (шулай уҡ Таитила).
1866 йылда Марк Твен Гавайила йөрөп килгәндән һуң яҙған:
Джордж Фит (George Freeth; 1883 йылдың 8 ноябре — 1919 йылдың 7 апреле) «хәҙерге сёрфинг атаһы» тип йыш ҡына атала. Ул үҙе лә шул уҡ фекерҙә.
Төрҙәре
Сёрфинг бер нисә төргә бүленә: Океан тулҡындарынан йыраҡ булған илдәрҙә, сёрфҡа яҡшы альтернатива бар — вейксерф. Вейкбордлы катер яҡынса 16 км/сәғ тиҙлеҡтә 1 метрға тиклем бейеклектә тулҡын булдыра, сёрфер катер артынан фал менән стартты башлай, аҙаҡ фалды ташлай һәм хәрәкәтен катер артынан, классик сёрфта һымаҡ уҡ, дауам итә.
Шулай уҡ сёрфинг өсөн яһалма тулҡын менән бассейндар бар (тиҙлеҡ һәм бейеклеҡ параметрҙарын контролдә тотоу менән). Беренсе тапҡыр ундай бассейн Японияла төҙөлә.
Иткүл (Үрге Өпәле округы)
Иткүл (Этҡол; элекке атамаһы — Ыйыҡкүл; И́ткуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәле ҡала округындағы күл.
Географияһы
Иткүл — Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә, Үрге Өпәле ҡалаһынан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан һыу ятҡылығы.
Тәбиғәте иҫ киткес матур һәм бай, шуның өсөн дә тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Һыу өҫтө майҙаны — 30,1 км².
Һыуйыйғыс бассейны майҙаны 154 км².
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 273 м.
Күлдән Синараға ҡойған Исток йылғаһы баш ала.
Ыйыҡташ
Күлдең көньяҡ яры, башлыса текә, урыны менән ярлауҙар бик бейек. Бер ярлау ҡаршыһында яңғыҙ ҡая (торонташ) тора, уны башҡорттар «Ыйыҡташ» тип атай, ә урыҫтар Шайтан-камень — Шайтан ташы (ғәр. «шайтан» — яуыз рух, иблис). Шундай йола булған : әгәр йәй ямғырлы булһа, күктән болот китмәһә, Ыйыҡташҡа аҡ ҡуй (һарыҡ) һуйып, аяҙытыуҙы һорағандар; әгәр ҡоролоҡ килһә, шул ташта ҡара ҡуй (һарыҡ) һуйып, ямғыр һорағандар.
П. П. Бажов үҙенең «Алтын сәс» тигән хикәйәтендә йәнә бер урындағы риүәйәтте килтерә:
Дедко Филин тогда и говорит: — Приметку надежную скажу. Побегай, погляди по озёрам и увидишь, — в одном посередке камень тычком стоит вроде горки. С одной стороны сосны есть, а с трех — голым-голо, как стены выложены. Вот это место и есть. Кто с золотом доберется до этого камня, тому ход откроется вниз, под озеро. Тут уж Полозу не взять.
Был урында аждаһа йәшәй тигән хөрәфәт булған, һәм унда батып үлеүселәр күп
1973—1976 йылдарҙа Чусоваяға күлдең һыуын ебәрер өсөн насос станцияһы төҙөгәндәр. Һыу кимәле 2,5 метрға төшкәс, Ыйыҡташ аҫтында мәмерйә асылған.
Тарихы
Был күл янында өс йөҙ йылдан ашыу башҡорттар йәшәй.
Дауыт ауылында терһәк ырыуы башҡорттарынан 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙарға һәйкәл ҡуйылған. Күлдең төньяҡ-көнбайышында таш ҡаялар теҙмәһенән торған утрау урынлашҡан.
XX быуат башында күл буйында ҡымыҙ менән дауаланған курорт урынлашҡан булған.
Этимологияһы
Бажов Павел Петрович «Демидовские кафтаны» тигән әҫәрендә былай тип яҙа: "«А Иткуль-озеро на высоком местичке пришлось. Берега — песок да камень, сухим-сухохоньки, а кругом сосна жаровая. Как свечки поставлены. Глядеть любо. Вода как стеклышко — все камни на дне сосчитай. Только скрасна маленько. Как вот ровно мясо в ней полоскали. Дно, вишь, песок-мясника, к нему этак отливает. Оттого будто озеро Иткулем и прозывается. На башкирском говядину называют ит, а озеро — куль, вот и вышло мясно озеро — Иткуль.»" Йәғни, Бажов гидронимдың нигеҙендә «ит» һүҙе ята тип иҫәпләй.
Икенсе бер фараз буйынса күл атамаһы элек Ыҡкүл (дөрөҫөрәге Ыйыҡкүл) булған. Ыйыҡ, йәнәһе башҡорт теленән «изге» тип тәржемә ителә. Күл янында Ыйыҡтау һәм Ыйыҡ йылғаһы урынлашҡан, ә күл эсендә урынлашҡан торонташ (ҡая) Ыйыҡташ — башҡорттарҙың изге табыныу, намаҙ уҡыу, ҡорбан килтереү урыны булған. Хәҙерге башҡорт телендәге «ыйыҡ» һүҙе аттың муйынын ҡамыт һуғып, еүешләне торған урыны тип аңлатыла. Ыҡкүл тигән осраҡта «ыҡ» — тыныс, елһеҙ урын тигән мәғәнә бирә. Был фараз ысынбарлыҡҡа тура килеүе мөмкин.
Силәбе топонимисы, географ Шувалов Николай Иванович иһә ошондай аңлатма бирә: ''Иткуль, озеро, село, железнодорожный разъезд, поселок, территория города Верхнего Уфалея. В источниках ХVIII — XIX вв.— Иткол, Иткул, Эткол, Иткула. Название от древнего башкирского мужского имени Иткол, Иткул, где эт (в диалектах ит) — «собака»''. Ошо фараз иң ышаныслыһы тип таныла .
Тамъян-Ҡатай кантоны
Административ үҙәге — Белорет ҡалаһы.
Тарих
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Тамъян-Ҡатай кантоны ла була.
ВЦИК-тың 1924 йылғы 15 декабре ҡарарына ярашлы, Тамъян-Ҡатай кантоны 8 улыс, ә ВЦИК-тың 1926 йылдың 14 июндәге  декреты буйынса — 8 улыс һәм үҙаллы  Ломовка ауыл Советы төҙөлә.
1922 йылдың 17 авгусында ВЦИК«Башҡорт Автономниялы Совет Республикаһының сиктәрен өҫтәмә киңәйтеү тураһында» декрет ҡабул итә,уның буйынса Тамьян-Ҡатай ерҙәре Силәбе губернияһына китергә тейеш була. Был ҡарар башҡорттарҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра.
Тамьян-Ҡатай кантон ойошмалары Башҡортостанда ҡалыуҙы яҡлап сығыш яһай. Кантон башҡарма комитеты, РКП(б) канткомы һәм кантондың яуаплы хеҙмәткәрҙәре 1922 йылдың 26, 28 августында һәм 1 сентябрендә   Тамьян-Ҡатай кантонын (Белорет ҡалаһын ҡушып)  Силәбе губернияһына күсереүгә ҡаршы ҡарарҙар сығара.
1930 йылдың 20 авгусында кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Әбйәлил, Белорет һәм Учалы административ райондары составына инә.
Халҡы
1926 йылдағы Бөтә Союз халыҡ иҫәбе буйынса Тамъян-Ҡатай кантонында йәшәгән : 1920 йылда — 119 419 кеше (1920). thumb|Бәләкәй Башҡортостан 1920
География
Майҙаны — 20 212 км² (1922). 1919 йылда төньяҡта — Златоуст районы, көнсығышта — Силәбе губернаһы, көньяҡта — Бөрйән-Түңгәүер кантоны, көньяҡ-көнбайышта — Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны, көнбайышта — Юрматы кантоны һәм төньяҡ-көнбайышта Көҙәй кантоны менән сиктәш була. 1922 йылда төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта — Силәбе губернаһы, көньяҡта — Йылайыр кантоны, көньяҡ-көнбайышта — Стәрлетамаҡ кантоны һәм төньяҡ-көнбайышта Өфө кантоны менән сиктәш була.
Хужалығы
Тамъян-Ҡатай кантонында иҡтисадтың төп тармаҡтары ауыл хужалығы һәм тау сәнәғәте булған.
Белорет металлургия заводы; Егәҙе, Инйәр һәм Тирлән заводтары; Белорет сөй-сым һәм кирбес заводы, Петровск быяла заводы, 4 тире-күн заводы, ағас эшкәртеү предприятиелары, тимер рудаһы һәм хром рудниктары эшләй. 1923 йылда 17 баҙар булған.
1927 йылда һөрөнтө ерҙәр 27,4 мең.га тәшкил иткән.
1926 йылда кантонда 1‑се баҫҡыс 81 мәктәп, 3 китапхана һәм 6 китап уҡыу йорттары (изба-читальня), 1925 йылда — 6 хастахана һәм 4 амбулатория булған.
Фонотов Михаил Саввич
Биографияһы
Михаил Саввич Фонотов 1937 йылдың 3 авгусында Донецк өлкәһе, Красная Поляна ауылында тыуған.
1959 йылда Ростов университетының тарих-филология факультетын тамамлаған.
1960 йылда Силәбе өлкәһе Бредин районының «Путь Ильича» гәзитендә хәбәрсе булып эшләй башлай, 1964 йылға мөхәррир урынбаҫары вазифаһына күтәрелә.
1964 йылда Фонотов Верхнеуралдың «Челябинский рабочий» гәзитенә үҙхәбәрсе итеп йүнәлтелә.
1966 йылдан 1970 йылға тиклем Силәбе ҡалаһында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
1980 йылда «Челябинский рабочий», гәзитенә кире ҡайта, 2016 йылға тиклем унда ижад итә.
Михаил Фонотов Силәбе, Көньяҡ Урал кешеләре, тирә-яҡ мөхит, тарих, архитектура, тәбиғәт һәм экология тураһында яҙа, күп сәйәхәт итә. Был юлъяҙмаларын китап сығара.
Төп әҫәрҙәре
М. С. Фонотов — аике тиҫтәгә яҡын китап авторы:
Башҡорт топонимикаһы буйынса мәҡәләләре
М. С. Фонотов Көньяҡ Урал топонимикаһын өйрәнә, уларҙың башҡорт теленән ингәндәрен теркәп бара. Мәҫәлән, ул Һилейә Башҡортостан яғынан килеп сығып Әйгә ҡойған Һилеяҙ тигән йылға атамаһынан алынған булыуы ихтимал тип фараз итә, топонимдың башҡорт телендәге «һил» һәм «уяҙ» тигән һүҙҙәрҙән тороуына төплө дәлилдәр килтерә Көньяҡ Урал төбәге, шул иҫәптән башҡорт атамалы географик объекттар тураһында бик күп мәҡәләләре интернетта баҫылған
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Журналистика буйынса бик күп маҡтаулы исемдәр бирелгән
Һылтанмалар
2013.
Комлева Людмила Сидоровна
Людмила Сидоровна Комлева (28.04.1943) ҡыҙ фамилияһы Горбач — совет украин бейеклеккә һикереү буйынса махсуслашҡан еңел атлеты. 1960-сы йылдарҙа еңел атлетика буйынса СССР йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, Европа чемпионатының көмөш миҙалына лайыҡ, Бөтә Союз беренселегендә еңеүсе һәм призёр була. Харьковтың «Авангард» спорт йәмғиәте өсөн ярыша. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). Украинаның атҡаҙанған тренеры (1998).
Биографияһы
Людмила Сидоровна Комлева 1943 йылдың 28 апрелендә Новосибирск өлкәһе Татарск ҡалаһында тыуған. Артабан даими рәүештә Украина ССР-ының Харьков ҡалаһында йәшәй.
1960 йылдар дауамында бейеклеккә һикереү буйынса көслө украин спортсылары иҫәбендә була, атап әйткәндә, дүрт тапҡыр Украина ССР-ы беренселегендә еңеү яулай (1962, 1964, 1965, 1968), дүрт тапҡыр республика рекордын яңырта.
Бөтә Союз кимәлендә иң юғары уңышҡа 1966 йылғы миҙгелдә өлгәшә, ул саҡта Днепропетровскиҙа СССР чемпионатында 1,73 һөҙөмтә м менән бейеклеккә һикереүҙә бөтә дәғүәселәрен уҙып китә һәм алтын миҙал яулай. Совет йыйылма командаһы составына эләккәс, Будапештта үткән еңел атлетика Европа чемпионатында илдең намыҫын яҡлауға хоҡуҡ бирелә - финалда 1,73 метрға һикерә һәм, ватандашыбыҙ Таисия Ченчиктан ғына ҡалышып, көмөш миҙал яулай. Миҙгел йомғаҡтары буйынса «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
1967 йылдың майында Харьков ҡалаһындағы ярыштарҙа бейеклеккә һикереү буйынса үҙенең шәхси рекордын — 1,75 метр — ҡуя.
1968 йылда Харьков университеты дипломына эйә була. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң, күп йылдар дауамында Харьковта еңел атлетика буйынса тренер булып эшләй. Украинаның атҡаҙанған тренеры (1998).
Молукка утрауҙары
Тарихи күҙлектән ҡарағанда Тәмләткестәр утрауы был исемде ҡытайҙар һәм Европа кешеләренән ала, әммә атама, нигеҙҙә, мөшкәт сәтләүеге үҫтерелгән Банда архипелагының вулкандар атылып торған ҙур булмаған утрауҙарына ҡарата ҡулланыла. Бынан тыш, Гренада утрауы ла шундай уҡ атаманы йөрөтә. Өҫтәүенә был уҡ атама тәмләткестәр үҫтерелгән башҡа утрауҙарға, атап әйткәндә, Көнсығыш Африка ярҙарында урынлашҡан Занзибар архипелагы өсөн дә файҙаланыла.
Географияһы и геологияһы
Утрауҙарҙың ҙур өлөшөн таулы урман һәм тауҙар ҡаплай. Танимбар утрауҙары ҡоро һәм убалы, шул уҡ ваҡытта Ару утрауҙары яҫы һәм һаҙлыҡлы. Серам утрауындағы Бинай тауы (3027 м) — архипелагтың иң бейек нөктәһе. Ҡайһы бер утрауҙа әле лә лава атып торған вулкандар бар. Тернатеға (1721 м) оҡшаш күп кенә утрауҙарҙа диңгеҙҙән ҡалҡып вулкан күренеп тора, уларҙың итәктәрендә яр буйлап ауылдар ултыра. Һуңғы 500 йылда төбәктә 70-тән ашыу вулкан атылған һәм көслө ер тетрәүҙәр булған. Молукка утрауҙары геологияһына яҡында ғына урынлашҡан Нуса Тенггара төбәгендәге кеүек үҙенсәлектәр һәм процестар хас. Төбәк геологияһы колониаль дәүерҙән алып тикшерелеүгә ҡарамаҫтан, ғалимдар геологик формациялар һәм процестарҙың аңлайышлы ғына күренешен булдыра алмаған, ә бит һуңғы ун йыллыҡтарҙа утрауҙарҙың геологик эволюцияһы теорияһы даими рәүештә үҙгәреүгә дусар ителә. Молукка утрауҙары донъяның геологик йәһәттән иң ҡатмарлы һәм иң әүҙем төбәктәренең береһе, сөнки улар дүрт геологик плитә һәм ике ҡитға осрашҡан нөктәлә урынлашҡан.
Флораһы һәм фаунаһы
Үлсәмдәре буйынса ҙур булмаған утрауҙарҙы бик күп төрҙәге үҫемлектәр ҡаплаған: уларҙа тропик ямғыр урмандары, саго, дөгө, шулай уҡ мөшҡәт сәтләүеге, ҡәнәфер һәм башҡа тәмләткестәр үҫә.
Архипелагтың бөтә утрауҙары ла, Ару утрауынан башҡа, биогеографи к йәһәттән Зонд шельфы (Азия ҡитғаһы шельфының бер өлөшө) һәм Арафур шельф ы (Австралия ҡитғаһы шельфының бер өлөшө) араһында ятҡан Уоллесия төбәгенә ҡарай. Шулай итеп, улар Вебер һыҙаты һәм Лидеккер һыҙаты араһында урынлашҡан, шуға күрә утрауҙа Азия фаунаһына ҡарағанда австралазия фаунаһы күберәк. Төбәктең тектоник әүҙемлеге лә Молуккалағы биотөрлөлөккә һәм вариативлыҡҡа ла йоғонто яһай; утрауҙарҙың ҙур өлөшө геологик яҡтан бик йәш, уларға ни бары 1 млн йылдан 15 млн йылға тиклем генә, шул уҡ ваҡытта улар бер ҡасан да ҙур ҡитға өлөшө лә булмаған. Молукка утрауҙары Индонезияның башҡа төбәктәренән айырылып тора; был төбәктә илдең бик бәләкәй утрауҙары урынлашҡан, коралдарҙан хасил булған утрау рифтары донъялағы иң тәрән диңгеҙҙәр менән бүленә, һәм архипелагта Ява йәки Суматра кеүек ҙур утрауҙар ҙа юҡ. Флораһы һәм фаунаһына утрауҙар араһында күсеп йөрөү бик ҡыйын, шуның өсөн архипелаг утрауҙары өсөн юғары кимәлдә эндемилыҡ хас.
Европалылар асҡандан алып күп кенә натуралистар Молукка утрауҙары экологияһын өйрәнә башлай; Альфред Уоллестың китабы төбәк экологияһы тарихын һүрәтләгән беренсе ғилми хеҙмәт була, ул Индонезия биотөрлөлөгөн өйрәнеү өсөн мөһим сығанаҡҡа әйләнә. Молукка утрауҙары Георг Румфиустың тәбиғәт тарихы буйынса «Амбонезия гербарийы» һәм « Амбонезия кунсткамераһы» тип аталған ике төп тарихи эшенең объекты булып тора.
Архипелагтың төньяҡ һәм үҙәк утрауҙарының ҙур өлөшөн ямғырлы урман ҡаплай, ә бәләкәй утрауҙарҙа урмандар урынын хәҙер плантациялар, шул иҫәптән эндемик ҡәнәфер һәм мөшкәт ағастары биләй. Танимбар утрауҙары һәм башҡа көньяҡ-көнсығыш утрауҙарында, яҡында ғына ятҡан Тиморҙағы кеүек үк, ҡоро һәм үҫемлектәр донъяһы ла бик ярлы. 1997 йылда Манузел милли паркы, ә 2004 йылда Акетоджава-Лолобата милли паркы ойошторола, уларҙың маҡсаты — һирәк эндемик төрҙәрҙең юҡҡа сығыуына юл ҡуймау.
Кускус һәм барсукҡа оҡшаш төнгө муҡсалы йән эйәләренең бик күп төрҙәре бында көн итә, циветта (бесәйгә оҡшаған йыртҡыс һөтимәре) һәм ҡырағай сусҡалар башҡа төбәктәрҙән килтерелгән. Хальмахера һәм Серам кеүек ҙур утрауҙарҙа ҡоштарҙың яҡынса 100 төргә яҡын эндемик төрҙөргә ҡарауы билдәле. Төньяҡтағы Молукка утрауҙарында эндемик ожмах ҡоштарының ике төрө тереклек итә. Молукка утрауҙарының башҡаларынан айырмалы рәүештә, Ару утрауында папуан фаунаһы, шул иҫәптән көңгөрә, казуар, ожмах ҡоштары йәшәй.
Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы бәләкәй утрауҙарға ла, ҙур утрауҙарға ла тәьҫир итеүенә ҡарамҫтан, бәләкәй утрауҙарҙың үҙҙәренә генә хас үҙенсәлекле экологик проблемалары бар. Цивилизацияның бәләкәй утрауҙарға йоғонтоһо артҡандан арта бара, һәм был күренештең ниндәй емергес һөҙөмтә биреүен күҙаллау ҙа ҡыйын хатта. Индонезия тәбиғәт ресурстарына бай булыуға ҡарамаҫтан, Молукка архипелагының бәләкәй утрауҙарында тәбиғәт ресурстары сикләнгән һәм үтә ныҡ махсуслашҡан; бынан тыш бәләкәй утрауҙарҙа, ҡағиҙә булараҡ, халыҡ та аҙ йәшәй.
Бәләкәй утрауҙарҙың дөйөм үҙенсәлектәре Молукка утрауҙарында ла сағылыш таба :
Климаты
Климаты дымлы. Үҙәк һәм көньяҡ Молукка утрауҙары, Индонезияның ҡалған өлөшөнән айырмалы рәүештә, октябрҙән мартҡа тиклем ҡоро муссондар, ә май айынан августҡа тиклем дымлы муссондар йоғонтоһонда була. Ҡоро муссондарҙың уртаса максималь температураһы 30 °C, дымлы муссондарҙыҡы — 23 °C. Төньяҡ Молукка утрауҙарында, Индонезияның ҡалған өлөшөндәге кеүек, декабрҙән мартҡа тиклем дымлы муссондар өҫтөнлөк ала. Һәр бер утрауҙар төркөмөндә үҙенең климатик вариациялары бар, ҙур утрауҙарҙа яр буйы үҙәндәрендә — ҡоролоҡ, ә таулы төбәктәрҙә дымлылыҡ көслө.
Тарихы
Банда утрауҙарының аҫаба халҡы Рим империяһы дәүеренән үк Азияның башҡа халыҡтарына, атап әйткәндә, ҡытайҙарға тәмләткестәр һатыр булған. Ислам дине таралыуға бәйле мосолман сауҙагәрҙәре төп сауҙа партнерҙарына әйләнә. Сауҙагәрҙәр менән утрауҙарға ислам дине генә түгел, ә хәлле кешеләрҙең урындағы советтарына (orang kaya) алмашҡа яңы социаль ойошма, солтанат килә, һәм ул тышҡы сәйәсәт үткәреү өсөн бик һөҙөмтәле була. (ҡара: Тернате һәм Тидорҙағы солтанаттар).
Тәүге европаса тораҡ пункттарына нигеҙҙе португалдар 1512&nbsp;йылда һала, һәм ошонан Европаға тәмләткестәр юлын булдыра һәм уны контролдә тота.
Наполеон һуғыштары осоронда утрауҙар ваҡытлыса Бөйөк Британия (1796 йылдан 1802 йылға тиклем, шулай уҡ 1810 йылдан 1816 йылға тиклем) ҡулында була.
Икенсе донъя һуғышы осоронда утрауҙарҙы Япония баҫып ала.
Демографияһы
Молукка утрауҙарында яҡынса 2 млн кеше йәшәй, был Индонезияеың бөтә халҡының 1 проценты.
Урындағы халыҡ — меланезийҙар (алфурҙар), Европа кешеләре утрауҙарҙы асҡандан һуң бигерәк тә Банда утрауында халыҡ һаны ҡырҡа кәмей. XХ быуат башында утрауҙар Нидерланд тар ҡулында булғанда, шунан Индонезия осоронда австронезий иммиграцияһы дауам итә..
Төбәктә элек яҡынса 130 тел булған, ләкин хәҙер күп телдәр буталған, һәм тернате һәм амбонез теленең пиджин диалекты киңерәк таралған.
Административ бүленеш
Молукка утрауҙары 1950 йылдан 1999 йылға тиклем Индонезияның бер провинцияһы була. 1999 йылда төньяҡ утрауҙар (Хальмахера, Тернате, Сулу утрауҙары һәм башҡалар) Төньяҡ Малуку провинцияһына индерелә, провинцияның административ үҙәге — Тернате.
Архипелагтың ҡалған өлөшө Малуку провинцияһы составында ҡала, Амбон, Серам, Буру утрауҙары, шулай уҡ Банда, Ару һәм Танимбар архипелагтары иң мөһим утрауҙар булып ҡала. Амбон ҡалаһы — провинцияның административ үҙәге.
Иҡтисады
Ҡәнәфер һәм мөшкәт ағастары әле лә ауыл хужалығы производствоһының мөһим урынын алып тора, уларҙан тыш бында какао, кофе һәм еләк-емеш тә үҫтерелә. Балыҡсылыҡ иҡтисадта мөһим роль уйнай, был тармаҡ күберәк үҫтереү Хальмахерҙа һәм Бачанда яҡшы үҫешкән. Ару утрауҙарында ынйы үҫтерелә, ә Серам лобстерҙарҙы экспортҡа һата. Ҙур утрауҙар өсөн урман сәнәғәте ҙур әһәмиәткә эйә: Серамда тимер ағас үҫә, ә тик һәм ҡара ағас Бурула сығарыла.
Уйынсыҡ
Уйынсыҡ — уйындар өсөн тәғәйенләнгән әйбер.
Ысын һәм хыялдағы образдарҙы тормошҡа ашырып, уйынсыҡ аҡыл, әхлаҡ, гүзәллек һәм физик тәрбиә биреү маҡсаттарына ирешә. Уйынсыҡ балаға тирә-яҡ донъяны өйрәнергә, уны уйлап эшләргә, фекерләү, хәтер, телмәр, хистәр үҫешенә ярҙам итә. Уйынсыҡ уҡытыу-тәрбиә эшендә, айырым алғанда, үҫтереү өсөн, балаларҙың техник һәм сәнғәт ижадын үҫтереүҙә киң ҡулланыла. Уйынсыҡтың төрө, эстәлеге һәм биҙәлеше баланың йәшенә, тәрбиә маҡсаттарына ҡарап билдәләнә. Милли уйынсыҡтар интерьерҙы биҙәү өсөн дә ҡулай.
Уйынсыҡ атай-әсәй менән баланың аралашыуына ярҙам итә ала, бөгөнгө көндә ул бик мөһим проблема.
Тарихы
Уйынсыҡты кешелек боронғо замандан бирле белгән. Һинд цивилизацияһы ҡалдыҡтарын ҡаҙғанда (б.э.т. 3000-1500), бәләкәй арба, ҡош һәм маймылдар ҡиәфәтендәге уйынсыҡтар табыла. Иң боронғо уйынсыҡтар таш, таяҡтар, балсыҡтан яһалған. Мең йылдар элек египет балалары таш, керамика, ағастан ҡурсаҡ менән уйнаған, уларҙың яһалма сәсле һәм хәрәкәтсел аяҡ-ҡулы булған. Боронғо Греция һәм Боронғо Рим дә балалар балауыҙ һәм терракота нан яһалған ҡурсаҡтар, уҡ һәм йәйә, йо-йо менән уйнаған. Грецияла, балалар, бигерәк тә ҡыҙҙар, бәлиғ булғас, уйынсыҡтарын ҡорбан итер булған. Туй байрамы алдынан ун дүрт йәштәр тирәһендәге ҡыҙҙар, оло тормошҡа баҫыу символы итеп, уйынсыҡтарын ғибәҙәтханаға илтер булған.
Уйынсыҡ үҫешен ҡурсаҡ миҫалында ла күреп була. Иң боронғо ҡурсаҡтар ағастан ҡырҡылған йәки үләндән бәйләнгән. Боронғо Мысыр ҙа ҡурсаҡтарҙың аяҡ-ҡулдары хәрәкәтләнә башлай. XX быуат башыедағы ҡурсаҡтар «әсәй» тип әйтергә өйрәнә. Бөгөн инде ҡурсаҡтар төрлө әйберҙәрҙе, хужаһын танып, программа ярҙамында һалынған һөйләмдәрҙе ҡуллана ала. Уйынсыҡтар, уларҙы әҙерләү технологиялары үҙгәрһә ла, балалар барыбер уйынсыҡ менән уйнарға яратыуы үҙгәрешһеҙ ҡала.
Урыҫ уйынсыҡтары
Рәсәйҙә уйынсыҡ XVIII быуатҡа тиклем уйын-көлкө (урыҫ. потеха, потешка) тип аталған. Мәскәүҙә уйынсыҡтарҙы йәрминкәлә һатҡандар йәки өйҙә эшләгәндәр. Уйынсыҡтар — ағас һындар: аттар, һарыҡтар, кәзә бәрәстәре, ҡошсоҡтар, айыуҙар, әтәстәр, эттәр, арыҫландар; ағас һәм балсыҡ һауыт-һабалар. Уйынсыҡ өйҙәр, ҡоҙоҡ, ҡаласыҡтар һәм башҡалар.
Тәүге уйынсыҡтарҙың береһе — туп — туҡыманан яһалған, эсенә дөңгөр һалынған.
Батша ғаиләһендә бер йәше тулыуға малайҙарға эйәр, йүгән, өҙәңгеле ағас ат бүләк иткәндәр. Ҙурая бара, батша улына дөңгөр, байраҡ, уҡ, ҡылыс, алебарда килеп эләккән.
Батша ҡыҙҙары иһә ҡурсаҡ уйнаған, улар өсөн карауат, ҡаралты, кейем һатып алынған.
Бала үҫеше
Уйын барышы ла, уйынсыҡтар ҙа бала үҫешендә ҙур йоғонто яһай: күңелен аса, тәрбиәүи, ижади һәләт асылыуҙа роль уйнай. Алдағы тормошта өсөн баланың физик һәм аҡыл һәләттәрен үҫтерә.
Яңы тыуған баланың уйынсыҡтары тауышлы, асыҡ төҫлө, үҙенсәлекле текстуралы була. Уйнағанда төҫ һәм тауыштарҙы айыра башлай, йәғни хәтер үҫешә.
Ябай шаҡмаҡтар күреү, хәрәкәт өсөн, математик һәм танып-белеү оҫталығын үҫтерә. Т
Пластилин һәм уның кеүек башҡа уйынсыҡтар физик, хис-тойғо, социаль үҫеш өсөн файҙалы. Шулай уҡ был осраҡта бала үҙе лә уйынсыҡ яһай ала.
Мәктәп йәшендәге балалар өсөн башватҡыстар, конструкторҙар математик һәләтте үҫтерергә ярҙам итә.
Үҫмерҙәр һәм өлкәндәр өсөн дә уйынсыҡтар бар, мәҫәлән, Ньютон бишеге уйынсығы импульс һәм энергияны һаҡлау законын кәүҙәләндерә.
Уйынсыҡтар музейы
Күп илдәрҙә уйынсыҡ музейҙары асыҡ. Донъялағы беренсе Немец уйынсыҡ музейы 1901 йылда Зоннебергта ойошторолған.
Рәсәйҙәге беренсе уйынсыҡ музейы 1918 йылда Мәскәүҙә, ә 1931 йылда ул Загорск ҡалаһына күскән (хәҙерге Сергиев Посад). 1997 йылдан Санкт-Петербургта Уйынсыҡ музейы эшләп килә (дәүләткә ҡарамаған мәҙәниәт ойошмаһы). Шунда уҡ ҡурсаҡ музейы бар.
Уйынсыҡ төрҙәре
Төрлө һыҙаттары буйынса уйынсыҡтарҙы төркөмдәргә бүлергә була
Уҡытыу өсөн тәғәйенләнгән
(уҡытыусылар классификацияһы)
Черемоховец
Черемоховец — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Княжая йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юлбарыҫ
Юлбарыҫ (Panthera tigris) — пантералар төркөмөнөң ҙур бесәйҙәр ярым ғаиләһенә ҡараған ҡара һыҙыҡлы, ҡыҙғылт һары төҫтәге һөтимәр эре йыртҡыс йәнлек ; бик ҙур йыртҡыс урман хайуаны. Ул Көнсығыш һәм Көньяҡ Азияла йәшәй.
Юлбарыҫ, арыҫлан менән бер рәттән, әлеге көндә йәшәүсе иң ҙур бесәй булып һанала. Юлбарыҫ иң ҙур йыртҡыс йәнлектәргә инә, ауырлығы буйынса аҡ һәм һоро айыуҙарҙан ғына ҡалыша.
Һәр йыл 29 июлдә Халыҡ-ара юлбарыҫ көнө билдәләнә. Уның маҡсаты — донъя йәмәғәтселеген был хайуандарҙың юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булыуы тураһында киҫәтеү һәм уларҙы артабан һаҡлау ысулдары тураһында мәғлүмәт биреү.
Мориц (Саксония-Анхальт)
Мориц (Саксония-Анхальт) (Moritz (Sachsen-Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 343 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Мәрсен
Мәрсен, Бикре (Acipenser gueldenstaedtii, Осётр русский ) — мәрсен һымаҡтар отряды, мәрсендәр ғәиләһенә ҡараған балыҡ. улар үткенсе балыҡтар төркөмөнә инә, йәғни бындай балыҡ төрҙәре ыуылдырыҡ сәсер өсөн диңгеҙҙән сөсө һыуҙарға үрләй.
Ҡылыҡһырлама
Мәрсен, йәки бикре — ҙур балыҡ, ул ҡиммәтле промысла балыҡтарға ҡарай һәм мәрсен һымаҡ балыҡтарҙың төп вәкиле булып иҫәпләнә. Уртаса ауырлығы 24 килограмм, ә буйға 2 метр 30 сантиметрға ла етә, йәғни кешеләрҙән дә бейегерәк булып үҫә.
Кәүҙәләре орсоҡҡа оҡшаш, ҡойроҡҡа табан нәҙегәйә. Һөлдәһенең ҙур өлөшө кимерсәктән тора, баштарында ғына һөйәктәр бар.
Уларҙы тәңкәләренең үҙенсәлекле күренеше һәм урынлашыуы буйынса еңел танырға була. Ромб формаһындағы ҡалын тәңкәләре тәндәре буйынса биш рәт яһап һуҙылған: бер рәт арҡанан, икешәр рәт ян-яҡтан һәм ҡорһаҡтан үтә. Улар араһында тегендә-бында ваҡ һөйәктән торған сәнскәктәр осрай. Баштарының алғы өлөшө төрлө оҙонлоҡтағы томшоҡ-рострум булып һуҙылған. Оста һиҙгер 4 мыйыҡсаһы (һыу төбөндә аҙыҡты табырға ярҙам итә) бар. Томшоҡтары менән мәрсендәр аҙыҡ эҙләп һыу төбөндә ҡаҙына, унда йәшеренгән һәр төрлө умыртҡаһыҙ хайуандарҙы табып ашай.
Ауыҙҙары ла аҫта тора, үҙе арҡыры урынлашҡан. Яңаҡтары инеп-сығып тора (һуҙылырлыҡ була). Тештәре юҡ.
Таралыуы
Мәрсен һымаҡтар Европала, Урта Азияла, Себерҙә һәм Төньяҡ Америкала таралған. Илебеҙҙә 13 төрө бар: ҡырпа балыҡтар, мәрсен балыҡтар — уларға аҡ бикре, уҡбалыҡ, рус мәрсене, себер мәрсене, амур мәрсене, немец йәки атлантик мәрсене (БДБ-ның "Ҡыҙыл китабы"нда), Сахалин мәрсене (шунда уҡ), уҡморон, көрәкморондар ҡарай.
Мәрсендәр үткенсе балыҡтар төркөмөнә инә, йәғни бындай балыҡ төрҙәре ыуылдырыҡ сәсер өсөн диңгеҙҙән сөсө һыуҙарға үрләй. Плотиналар һалыныр алдынан мәрсен һымаҡтар Камаға, уның ҡушылдыҡтарына, Ука һәм башҡа Волга бассейны йылғаларына инер булған. Мәҫәлән, массаһы 30 кг-ға етеүсе мәрсен Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәрендә йәшәй, ә ыуылдырыҡ сәсеү өсөн уларға ҡойған йылғаларға күтәрелә.
Ағиҙелдә XX быуат аҙаҡтарындағы ҡайһы бер йылдарҙа, эре мәрсен балыҡтар эләккән.
Бикре Яйыҡҡа (Урал йылғаһы) күпләп ингән, унан Һаҡмар тамағына тиклем күтәрелгән.
Үрсеүе
Ғүмерҙәре сама менән 50 йыл тирәһе. Енси яҡтан ата балыҡтар 8—13 йәштә, инәләре 8—20 йәш тирәһендә өлгөрә.
Йыл һайын үрсемәйҙәр. Инә балыҡтар 3-5 йылға бер генә ыуылдырыҡ сәсә. Шуға ла, ғүмерҙәре эсендә үрсеү дүрт тапҡырға тура килә. Инә балыҡтарҙың икенсе тапҡыр үрсеүе 17—23 йәштә (80 %), өсөнсө тапҡыр 21—24 йәштә (87 %) күҙәтелә. Инә заттарҙың 1-4 ыуылдырыҡ сәсеүгә тура килгән уртаса йәштәре 15, 20, 22 һәм 24,5 самаһында. Ата заттарының үрсеү сроктары уртаса 12,5, 16,2 һәм 18,8 йәш тирәләренә тура килә.
Яралғы дәүере 4-10 көн тирәһе дауам итә. Яралғыһының оҙонлоғо сығыр алдынан 11—12,5 мм — ға етә. Ҡатнаш туҡланыу 10 — 15 -се көндәрендә күҙәтелә.
Чучкаж (Кочкурга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мәрсен
Үрсеүе
Селбәрәләре тиҙ үҫә. Көҙгөлөккә 30 см, хатта 35 см-ға етергә мөмкин. Йәш балыҡтарҙың диңгеҙгә миграциялары башланыуы июнь аҙағы — июлгә тура килә. Был мәлдә ҙурлыҡтары 21—50 мм була. Шулай ҙа, йылғаларҙа тотҡарланып ҡалыуҙары 1-3 йылға етеүе мөмкин.
Чучкаж (Кочкурга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәрсен
Үрсеүе
Селбәрәләрҙең һәм йәш балыҡтарҙың төп дошмандары булып иң беренсе йәйен, унан һуң күк балыҡ, йәки күкен, ҡырпа, балыҡ ҡылыс (чехонь), сельд тора.
Ыуылдырыҡтары ваҡ, 71,6 — 398 мең тирәһендә тирбәлә. Үрсеү өсөн миграция яҙҙан башланырға мөмкин. Көҙҙән күскәндәре ҡышлай һәм яҙҙан ыуылдырыҡ сәсергә керешә.
Волгала, Урал йылғаһында һәм Ағиҙелдә даими рәүештә сөсө һыуҙа йәшәүсе популяциялары бар.
Хужалыҡ әһәмиәте
Ҡиммәтле промысло әһәмиәтендәге балыҡ. Күпләп тотоу, браконьерлыҡ, йылғаларҙы быуыу, йылға үрҙәренең бысраныуы мәрсендең юҡҡа сыға яҙыуына килтергән.
Статусы
Рус мәрсене Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының, МСОП -ның Ҡыҙыл китабы исемлегендә.
Турын-Я (Усь-Я ҡушылдығы)
Турын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Усь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Монблан
Монблан (Mont Blanc, Monte Bianco, «аҡ тау») — кристалл массивы, иң юғары түбәһе 4810 м. Альптар тау системаһында Көнбайыш Альптарҙа урынлашҡан.
Сәба батшалығы
Сәба — б.э.т. 2-се мең йыллыҡтың аҙағынан б.э. III быуаты аҙағына тиклем Ғәрәп ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә, хәҙерге Йәмән тирәһендә урынлашҡан боронғо дәүләт (тарихының иң башында Эфиопия биләмәһендә колонияһы булған).
Осорҙары
Сәба батшалығының тарихы өс төп осорға бүленә:
Сәба цивилизацияһы — Яҡын Көнсығышта иң боронғоларҙың береһе — б.э.т. 2-се мең йыллыҡ аҙағында Көньяҡ Ғәрәбстан территорияһында, Рамлат әс-Сәбатәйен сүле сигендә, уңдырышлы тупраҡлы, мул һыулы һәм ҡояшлы төбәктә, күрәһең, сәбиҙәр ғәрәп ерҙәре аша үткән «Хуш еҫле һумала-майҙар юлы» барлыҡҡа килеү арҡаһында төньяҡ-көнбайыш Ғәрәбстандан күсенгәндә хасил булғандыр. А. Г. Лундин фараз итеүенсә (әлегә был дәлилдәр менән тулыһынса раҫланмаған), башта, б.э.т. 2-се мең йыллыҡтың уртаһынан, өс ғәрәп ҡәбиләһе Сәба менән союзға инә, яҡынса б.э.т. XIII йәки XII быуатта уға әүәле Файшан союзында торған тағы өс ҡәбилә ҡушыла.
Сәба батшалығы тәү башлап б.э.т. IX быуатта телгә алына, ә уның сәскә атыуы б.э.т. VIII б. тап килә. Сәба баш ҡалаһы Мәғрәб янында бик ҙур плотина ҡорола, шул сәбәпле элек бер ни үҫмәгән үле ҙур ер майҙандары һуғарыла башлай — ил бай оазисҡа әүерелә.
Батшалыҡтың сәскә атыуы б.э.т. 900—450 йй. тура килә. Тарихының башланғыс осоронда Сәба сауҙа өсөн әһәмиәтле була: бында Һадрамауттан тауарҙар килтерелә, ошонан каруандар Месопотамияға, Сүриәгә һәм Мысырға юллана. Транзит сауҙа менән бергә Сәба үҙендә етештерелгән хуш еҫле һумала-майҙар һатыуҙан килем ала.
Сәйәси тарихы
Сәба дәүләтенең сәйәси тарихы әллә ни билдәле түгел. Б.э.т. II быуатта әлегә аңлашылып етмәгән сәбәптәр арҡаһында Сәба бик хәлһеҙләнә, ә Йәмән ҡалҡыулығы сәскә ата, уның көньяҡ-көнбайышында Һимйәр батшалығы хасил була. Һимйәриҙәр менән сәбиҙәр араһында әлегә сәбәбе асыҡланмаған һуғыштар тоҡана. Б.э.т. I б. аҙағына һимйәриҙәр көньяҡ ғәрәп дәүләттәренең күбеһен (Мәин, Ҡәтбан) баҫып ала; б.э.т. 25 йыл тирәһендә һимйәриҙәр Сәбаны буйһондора һәм уны Һимйәр батшалығына ҡуша. Үҙ аллы дәүләт булараҡ, Сәба батшалығы II быуат башында аяҡҡа баҫа. III быуат аҙағында Сәба яңынан Һимйәр батшалығы эсенә инә.
Хальмер-Яха (Байдарата-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әйүпов Рим Шәрип улы
Биографияһы
Рим Шәрип улы Әйүпов 1938 йылдың 4 июлендә Башҡорт АССР-ының Поляковка ауылында тыуған.
Түбәнге Тагил һәм Севастополь театрҙарында эшләй. 1964 йылдан Киров радиоһы дикторы була, ә 1965 йылда Киров драма театрына эшкә килә. Ике тиҫтә йылдан һуң Н. Островский исемендәге Киров өлкә йәш тамашасы театрына күсә һәм 1996 йылға тиклем шунда эшләй. Рим Шәриф улы кинола төшә, уның ижад активында — 16 кинокартина.
«Три жизни мадонны» — А. С. Пушкиндың ҡатыны Н. Н. Гончарова тураһында, «Я помню чудное мгновенье» — Анна Керн тураһында тасуири уҡыу программаһы башҡарыусыһы.
Оҙайлы яман шеш ауырыуынан һуң Рим Әйүпов 2015 йылдың 2 февралендә Киров ҡалаһында вафат була.
Моногамия
Моногамия (μονος — берҙәм, γάμος — никах) — бер никахлыҡ, никах һәм ғаилә тарихи формаһы, ҡайһыныһы никах берләшмәлә ҡаршы заты ике уҙаҡташ тора. Полигамияга ҡаршы ҡуйылар.
Зихау
Зихау (Sichau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 254 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 59 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
Ун-Няр-Соим
Ун-Няр-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һайыҫҡан
Яңғырауыҡлы итеп шыҡырыҡлай йәки «ҡыйййҡ-ҡыйййыҡ» тип ҡысҡыра. Һирәк ағаслы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡ, ултыртылған урман һыҙаттарында, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәрҙе, ваҡ ҡоштарҙың йомортҡаларын һәм балаларын, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтарын ашай. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ағас баштарында йәки ҡыуаҡтарҙа була.Ҡуйы ботаҡтар араһында ҡоро сыбыҡтарҙан оя яһай. Ояны эстән балсыҡ, йөн менән һылай, төбөнә ҡоро үлән түшәй. Көрән таптар менән сыбарланған 5-7 бөртөк зәнгәрһыу йәшкелт йомортҡа һала. Ваҡ йәнлектәр, ашлыҡ бөртөктәре, орлоҡ һәм емештәр менән туҡлана. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерһә, ваҡ ҡоштарҙың ояларын туҙҙырып бер, аҙ зыян итә.
Черкасов Владимир Иванович
Черкасов Владимир Иванович (23 июнь 1918 йыл — 22 октябрь 1943 йыл) — 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһындағы алыштарҙа ҡатнашҡан, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Владимир Иванович Черкасов 1918 йылдың 23 июнендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Ете синыф тамамлаған. 1943 йылдан — ВКП б) ағзалығына кандидат.
Владимир Иванович Рыбинск ҡалаһында һәм Өфө моторҙар эшләү заводында башта — токарь, һуңынан бригадир булып эшләй.
Ҡыҙыл Армия сафына 1938 йылда Өфө ҡала военкоматы тарафынан саҡырыла. 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһындағы алыштарҙа ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1943 йыл 15 февраленән. Үҙәк фронтында һуғыша.
1943 йылдың 22 октябрендә һәләк була, Белоруссияның Гомель өлкәһе Лоев районындағы Чаплин ҡасабаһында ерләнгән е.
Батырлығы
«Сержант В. И. Черкасов үҙенең станок пулемёты расчеты менән беренселәрҙән булып Лоев ҡасабаһы тирәһендәге (Гомель өлкәһе) Днепр аша сыға һәм йылғаның уң ярында нығына. Баҫып алыу төркөмдәре һәм башҡа подразделениелар йылға аша сыҡҡан саҡта уларҙы пулемёт уты менән ҡаплап тора. Бер үк ваҡытта 3 дошман контратакаһын кире ҡаға, 50 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә; 16 октябрҙә сафтан сыҡҡан рота командирын алмаштыра һәм плацдармда алыш менән етәкселек итә».
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1943 йылдың 30 октябрендә бирелә.
Румыния короллеге
Территорияһы
Румыния короллеге төрлө йылдарҙа үҙ эсенә төрлө территорияларҙы ала. Румыния короллеге иғлан ителгәнгә тиклем дәүләт составына Валахия, Молдова, Добруджа инә. Короллектең көнсығыш сиге Прут һәм Дунай йылғалары буйлап үтә, көньяҡ — Дунай йылғаһы буйлап, көнбайыш сиге Банаттың көнсығыш сиктәренән үтә, төньяҡ — Карпат тауҙары үрҙәренән һәм артабан көнсығышҡа ҡарай Прутҡа тиклем. Көньяҡ-көнсығышта короллек Ҡара диңгеҙгә барып тоташа.
1913 йылда Икенсе Балҡан һуғышы һөҙөмтәләре буйынса Румыния Көньяҡ Добруджаны аннексиялай, быға тиклем Добруджа Болгария ҡарамағында була.
Сиктәрҙең үҙгәреше 1918 йылда, Австро-Венгрияның һәм Рәсәй империяһының тарҡалғандан һуң, барлыҡҡа килә. Был дәүләттәр юҡҡа сыҡҡандан һуң Румыния составына Банат, Буковина, Трансильвания, Марамуреш, Бессарабия (Бессарабия СССР-ҙа оккупацияланған территория тип иҫәпләнә) инә.
1918 -1940 йылдарҙа Румыния сиктәре көньяҡта Ҡара диңгеҙ буйындағы Краневонан Дунайҙағы Туртукай тауына тиклем һуҙыла, артабан сик буйы Банатҡа тиклем барып етә; Банатта сик буйы төньяҡҡа борола (был төбәк Румыния һәм Югославия араһында ике өлөшкә бүленә), ә аҙаҡ Венгрия сиктәре янынан төньяҡ-көнсығышҡа һәм Трансильванияның төньяҡ райондарына тиклем Буковинаға тиклем бара: Бында ул көнсығышҡа борола һәм Днестрға тиклем һуҙыла, ә шунан һуң Днестр буйлап көньяҡҡа Днестр лиманына һәм Ҡара диңгеҙгә тиклем бара. 1940 йылда короллек бер нисә төбәген юғалта: Төньяҡ Трансильванияны (Венгрияға күсерелә), Бессарабияны һәм Буковинаны (улар Советтар Союзы составына индерелә), Көньяҡ Добруджа ҡабаттан Болгария составына ҡайтарыла. Хәҙер короллек көнсығыш сиге ҡабаттан Прут һәм Дунай буйынса һуҙыла, ә Добруджаның сиге 1912 йылғы һыҙаттан үтә. Румыния территорияһы байтаҡҡа кәмей.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Румыния СССР-ға һөжүм итә һәм Бессарабияны, Буковинаны һәм Днестр менән Көньяҡ Буг араһын яулап ала. Транснитриянан тыш, был территориялар румын властары тарафынан Румынияның бер өлөшө тип иғлан ителә. Транснистрия оккупация зонаһына инә. Икенсе донъя һуғышынан һуң, Төньяҡ Трансильвания Румынияға ҡайтарыла, үҙ сиратында, Герца өлкәһе, Йыланлы утрау һәм Дунай ҡултығындағы бер нисә утрау СССР-ға бирелә.
Румыния короллеге Беренсе донъя һуғышына тиклем Болгар батшалығы, Сербия, Австро-Венгрия һәм Рәсәй империяһы менән сиктәш була. Беренсе донъя һуғышы һөҙөмтәһендә яңы дәүләттәр барлыҡҡа килә, һәм XX быуатта королллек Болгария, Югославия, Венгрия, Чехословакия, Польша, Украин халыҡ Республикаһы (һуңынан УССР) менән сиктәш була. Икенсе донъя һуғышы алдынан Румыния Чехословакия һәм Польша менән уртаҡ сиктәрен юғалта (был илдәр ғәмәлдән сығыуы арҡаһында).
Административ-территориаль бүленеше
Бухарест короллектең баш ҡалаһы була. Төп административ-территориаль берәмеге — жудец. Румыния короллеге территорияһы бер нисә тапҡыр үҙгәрә, шуға күрә короллек тарихында төрлө ваҡытта жудецтарҙың һаны төрлөсә була. XIX быуат аҙағында— XX быуат башында Румыния 3 провинцияға бүленә (Валахия, Добруджа һәм Молдова), уларҙың һәр береһе округтарҙан тора. Бөтәһе дәүләттә 32 округ иҫәпләнә, жудецтарҙың һаны ла — 32. Ул мәлдә Румыния составында Бессарабия, Көньяҡ Добруджа һәм Трансильвания булмай.
1938 — 1940 йылдарҙа короллек цинуталарға бүленә: Арджеш, Кришурь, Дунэрий, Жиу, Мэрия, Муреш, Нистру, Прут, Сучава, Тимиш.
1918 йылдан алып 1940 йылға тиклем Румыния үҙ тарихында сиктәрен максималь кимәлдә киңәйтеүгә өлгәшә, был арала короллектә 71 жудец иҫәптә тора: Алба (үҙәге — Алба-Юлия), Арад (үҙәге — Арад), Арджеш (үҙәге — Куртя-де-Арджеш), Бакэу (үҙәге — Бакэу), Бая (үҙәге — Фэлтичени), Бихор (үҙәге — Орадя), Ботошани (үҙәге — Ботошани), Брашов (үҙәге — Брашов), Брэила (үҙәге — Брэила), Бузэу (үҙәге — Бузэу), Бэлцы (үҙәге — Бельцы), Васлуй (үҙәге — Васлуй), Влашка (үҙәге — Джурджу), Вылча (үҙәге — Рымнику-Вылча), Горж (үҙәге — Тыргу-Жиу), Долж (үҙәге — Крайова), Дороха (үҙәге — Дороха), Дуростор (үҙәге — Силистра), Дымбовица (үҙәге — Тырговиште), Измаил (үҙәге — Измаил), Илфов (үҙәге — Бухарест), Калиакра (үҙәге — Базарджик), Караш (үҙәге — Оравица), Кагул (үҙәге — Кагул), Клуж (үҙәге — Клуж), Ковурлуй (үҙәге — Галац), Констанца (үҙәге — Констанца), Кымпулунг (үҙәге — Кымпулунг), Лапушна (үҙәге — Кишинев), Марамуреш (үҙәге — Сирет), Мехединци (үҙәге — Турну-Северин), Муреш (үҙәге — Тыргу-Муреш), Мусчел (үҙәге — Кымполунг), Нэсэуд (үҙәге — Бистрица), Нямц (үҙәге — Пьятра-Нямц), Одорхей (үҙәге — Одорхей), Олт (үҙәге — Слатина), Орхей (үҙәге — Оргеев), Прахов (үҙәге — Плоешти), Путна (үҙәге — Фокшаны), Роман (үҙәге — Роман), Романаци (үҙәге — Каракал), Рымнику-Сэрат (үҙәге — Рымнику-Сэрат), Рэдэуць (үҙәге — Рэдэуць), Сата-Маре (үҙәге — Сата-Маре), Северин (үҙәге — Лугож), Сибиу (үҙәге — Сибиу), Сомеш (үҙәге — Деж), Сорока (үҙәге — Сороки), Сторожинец (үҙәге — Сторожинец), Сучава (үҙәге — Сучава), Сэлаж (үҙәге — Залэу), Текуч (үҙәге — Текуч), Телеорман (үҙәге — Турну-Мэгуреле), Тигин (үҙәге — Тигин, хәҙерге Бендеры), Тимиш Торонтал (үҙәге — Тимишоара), Трей Скауна (үҙәге — Сфынту-Георге), Тулча (үҙәге — Тулча), Турда (үҙәге — Турда), Тутов (үҙәге — Бырлад), Тырнава-Маре (үҙәге — Сигишоара), Тырнава-Микэ (үҙәге — Блаж), Фэгэраш (үҙәге — Фэгэраш), Фэлчиу (үҙәге — Хуши), Хотин (үҙәге — Хотин), Хунедоара (үҙәге — Дева), Чернэуць (үҙәге — Черновцы), Четатя-Албэ (үҙәге — Четатя-Албэ, хәҙерге. Белгород-Днестровский), Чук (үҙәге — Меркурья-Чук), Яломица (үҙәге — Кэлэраши), Яссы (үҙәге — Яссы).
1940 йылда Румыния Бэлць, Измаил, Кагул, Лапушна, Орхей, Сорока, Сторожинец, Тигина, Хотин, Чернэуць, Четатя-Албэ (СССР составына инәләр), Бихор, Клуж, Марамуреш, Муреш, Нэсэуд, Одорхей, Сату-Маре, Сомеш, Сэлаж, Трей Скауне, Чук (Венгрия составына инәләр), Калиакра һәм Дуростор (Болгария составына инәләр).