cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Австрия тарихы
1848 йылдың революцияһы
Венгрияның Австрия империяһының составына индерелеүе унияны тик Габсбургтар династияһы менән бәйләгән «Прагматик санкция»ға тура килмәй. Яуап итеп Венгрия сеймы Габсбургтар династияһы Венгрия тажынан мәхрүм ителеүе хаҡында хәбәр итә (унияның тарҡалыуы тураһында) һәм республиканы иғлан итә. Революцияны баҫҡандан һуң (Рәсәй бында булышлыҡ итә) Венгрия парламентһыҙ ҡала, уның традицион терроториаль комиттарға бүленеүе ликвидациялана, Венгрия етәкселегенә император губернаторҙы ҡуя, ә Трансильванияла хәрби идаралыҡ индерелә. Хорватия короллеге кеүек, Славония короллеге лә Венгриянан айырым тажлы ерҙәр булып китә. Банат һәм Бачка өлкәләренән һәм Венгрия менән Славония ерҙәренең өлөшенән 1848 йылда Серб воеводлығы (1849 йылдан —Сербия һәм Тамиш-Банат воеводлығы) таж ерҙәре рангында ойошторола.
1849 йылдағы Австрия Конституцияһы тарихы ла бик оҙайлы булмай. императорскому декрету от я 1851 йылдың 31 декабрендәге император декретына ярашлы ул ғәмәлдән сыҡҡан тип таныла, ә ландтагтар дворяндар һәм эре ер хужаларынан торған кәңәщләшеү комитеттарына алмаштырыла.
Австро-Венгрия (1867—1918)
Австрия -Пруссия һуғышындағы еңелеү һәм 1848 йылдағы венгрҙар ихтилалы тураһындағы хәтер Венгрия аристократияһы менән Венгрияға киң автономия биргән һәм дуалистик Австрия- Венгрия дәүләтен булдырған компромисс кәрәклегенә килтерҙе. Артабанғы реформалар конституцияны ҡабул итеүгәһәм ике палаталы парламент — рейхсратты саҡырыуға йүнәлтелде. Консерватив Христиан — социаль һәм максистик Социаль — демократик партиялары иң эре парламент фракциялары була. 1918 йылдың башына Австро-Венгриябик ауыр хәлдә була. Антанта яғынан илде блокадалау, түбән иген уңышы һәм аҙыҡ — түләк аҙайыуы аслыҡҡа һәм илдәге көсөргәнешле хәлгә килтерҙе. Шул уҡ йылдың февраль айында Которала хәрби — диңгеҙ базаһында бик тиҙ арала дәүләт хакимдары тарафынан баҫтырылған ихтилал тоҡана. Ихтилал етәкселәре язалана. Беренсе донъя һуғышы башында уҡ Австро — Венгрия империя халыҡтары араһында сепаратист кәйефтәр тамыр йәйә. Чехтар, словактар, поляктар һәм көньяҡ славяндар үҙҙәренең милли — патриотик комитеттарын булдыралар. Бер йыл үҙғас, Франция, Бөйөк Британия, Рәсәй һәм АҠШ ошо эмигрант төркөмдәрен хөкүмәт сифатында де — факто таныйҙар.
Беренсе республика
Хәҙерге Австрия Беренсе бөтә донъя һуғышынан һуң Австро — Венгрия емерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Элекке монархия урынына Австрия дәүләт башлығы канцлер булған идаралыҡтың парламент формаһына әүерелә. Дингеҙҙәрҙән һәм элекке провинцияларҙан алыҫлашҡан Австрия Италия тарафынан тартып алынған Көньяҡ Тироль өсөн кәмһетелгән хәлдә иҡтисад көрсөккә бата. Илдә сәйәсихәлдәр тотороҡһоҙ: хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар, полиция менән бәрелештәр. Донавиц ҡалаһында эшселәрҙең металлург заводтарын баҫып алыуы. «Аслыҡ болалары» Вена, Линц, Нейкирхен ҡалаларында. Крәҫтиән тулҡынланыуҙары Көнсығыш Штирияла. Крестьян тулҡынланыуҙары бетереп Көнсығыш Штрихи. 1933 йылдағы— 1934 йылды яҙындағы ваҡиғалар һөҙөмтәһендә урынлашҡан режимды ҡатламлы дәүләт йәки австрофашизм тип атайҙар.
Өсөнсө рейх составында
1938 йылда Австрия Өсөнсө рейхҡа ҡушыла. «Ватан фронты» тыйыла.
Ватикан менән Конкордатты Германия юҡҡа сығара. Католик сиркәүе нацист властары яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Был ваҡытта күп кенә католик монастырҙәр, Католик Сиркәүҙең уҡытыу учреждениелары ябыла. Католик Сиркәү диндарҙәре был ваҡытта нацистарға әүҙем ҡарышалар. Граждан неповиновение үҙенең нацистарға ҡарашын асыҡ әйткән Франц Ягерштеттер була.
Австрияның көнсығыш райондарыВена операция наступательная һөҙөмтәһендә совет ғәсҡәрҙәре 2 һәм 3 Украин фронттары тарафынан азат ителә. Венаның штурмы 1945 йылдың 6 апрелендә башлана, 13 апрель көнө нацистар ҡаршылашыуы һындырыла.
Союздаштар ғәсҡәрҙәре оккупацияһы периоды
Гитлерға ҡаршы коалиция буйынса создаш илдәрҙең 1943 йылдың Мәскәү декларацияһы Австрияны Германия рейхына ҡушылдырыуын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип таба. Нацист режимын ҡолатҡандан һуң союздаштар ҡарарына ярашлы Австрия дәүләт булараҡ һуғышҡа тиклемге сиктәрҙәине торғоҙорға булараҡ тергеҙелә, әммә дүрт оккупация зоналарына бүленә: Америка, Британия, Совет Союзы һәм Франция. Совет зонаһына күп заводтар һәм нефть месторождениелары булған илдең төньяҡ — көнсығышы инә. Америка зонаһы төньяҡ һәм көнбайышта; Британия — көньяҡта, Франция —көньяҡ — көнбайышта. Совет зонаһына эләккән Венаны ла дүрт оккупацион секторға бәләләр, шул уҡ ваҡытта иҫке үҙәк (эстәге ҡала) барлыҡ д-рт союздаш державаларҙың берләшкән күҙәтеү аҫтында була.
1945 йылдың 27 апрелендә Ваҡытлы хөкүмәт, ойошторол, уның составына Социалистик партия (элекке Социал-демократия), Халыҡ партияһы (элекке Христиан-социаль) һәм коммунистар вәкилдәре инәләр, социал-демократия ветераны Карл Реннер канцлер итеп һайлана, ул элек тә ошо посты биләгән. 1945 йылдың сентябрь айында сәйәси партилар рөхсәт ителәләр, улар араһынан Австрия Социалистик партияһы (АСП) һәм Австрия халыҡ партияһы (АХП) иң эреләре булып китәләр. 1945 йылдың май—декабрендә ваҡытлы конституция ғәмәлдә була, декабрҙә 1920 йылдағы Федераль конституция законы тергеҙелде. 1945 йылдың 25 ноябрендә Австрияның Милли советына һайлауҙар үткәрелә, АХП парламентта 85 урын алды, АСП — 76, коммунистар 4 урын (артабан көстәрҙең соотношениеһы бик аҙ үҙгәрә, коммунистар үҙҙәренең бөтә урындарын да 1959 йылда юғалта). Парламент һайлауҙарҙан һуң 1966 йылға тиклем ғәмәлдә булған АСП һәм АХП ҙур коалицияһы формалаша,АХП лидеры Леопольд Фигль— канцлер, К. Реннер президент булып һайланалар.
1945 йылда Австрия иҡтисады хаос хәлендә була: һуғышалып килгән емереклек һмм ярлылыҡ, ҡасҡындарҙың һәм перемещенның лиц күпләп килеүе, хәрби предприятиеларҙың көндәлек продукция сығарыуға күсеүе, донъя сауҙаһында үҙгәрештәр һәм союздаштарҙың оккупация зоналары араһында сиктәре — былар барыһы ла ашаҡлап үтә алмаҫлыҡ препятствия иҡдисатты тергеҙеү эшендә булдыра. Өс йыл эсендә Австрия ҡалаларында йәшәүселәрҙең күпселеге отчаянно йәшәү өсөн көрәшә. Оккупация властары аҙыҡ — түлек менән тәьмин итреүҙә ярҙам итә.
Аҡса эмиссияһы Австрия контроле аҫтына1946 йылдың 7 мартында күсә. 1946—1947 йылдарҙа үткәрелде национализация Австрияның өс иң эре банкыларҙың (шул иҫәптән Creditanstalt) һәм сәнәғәт өлкәһендә яҡынса 70 концерн (күмер сығарыу, ҡорос ҡойоу, энергетик, машиналар төҙөү) һәм йылға транспорты.
АҠШ Австрияға $200 млн бер нисә кредит (нигеҙҙә, аҙыҡ-түлек, сәнәғәт йыһаздары) бирҙе. Маршалл планы буйынса өҫтәмә рәүештә буйынса 1948—1949 йылдарҙа Австрия $200 млн артыҡ (40 % импорт башлыса аҙыҡ — түлеккә һәм сәнәғәт өсөн сеймалға тотонолған кредиттар иҫәбенә бара), ә 1949—1950 йылдарҙа тағы $250 миллион ала. 1945-се йылдан 1951 йылға тиклем хаҡтар ете мәртәбәгә үҫте. Финанс тотороҡлоғо тулыһынса үҫкән ете тапҡыр. Тулыһынса финанс тотороҡлолоғо 1951 йылға булдырыла. 50 йылдар дауамында йыллыҡ уртаса хаҡ артыыу 5,8 % ғына тәшкил итә, ә 60 йылдарҙа 3,6 % кимәленә тиклем төшөнә.
Иҡтисад тергеҙелеүе менән мәҙәниәттең яңырыуы башлана. Венала төп көсөргәнештәр1960 йылда тамамланған Изге Сефан соборын тергеҙелеүендә йүнәлдерелә. 1955 йылда ҡабаттан опера театры һәм "Бургтеатр асыла. Икенсе опера театры . Икенсе Зальйбургтағы опера театры 1960 йылда асыла. Авианалет ваҡытында ыҡ зыян күргән Карл-театр 1951 йылда емерелә.
1947 йылда тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлана. 1947 йылдың аҙағына АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция уларҙың лагерҙәрендә булған хәрби әсирҙәрҙе азат итәләр. 1947 йылдың аҙағына тиклем Винер-Нойштадтҡа СССР-ҙан яҡынса 162 000 хәрби әсирҙәр килтерелә. Хәрби әсирҙәр менән һуңғы поезд рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы Советтар Союзынан 1955 йылдың 25 июлендә килә.
Суверенитетты ҡайтарыу һәм донъялағы абруй үҫеше
1955 йылдың 15 майында Венала Бельведер һарайында союздаш оккупацион көстәре араһында менән (СССР, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция) һәм Австрия хөкүмәте тарафынан имзаланды (Австрия бойондороҡһоҙлоғо тураһында Декларация). Ул үҙ көсөнә 1955 йылдың 27 июлендә инә, бынан һуң союздаштар ғәсғәрҙәре илден 1955 йылдың 25 октябрендә сығарыла. 1955 йылдың 26 октябрендә хөкүмәт Австрияның нейтралитетын иғлан иткән һәм ниндәй булһа ла хәрби союздарға ҡушылыуйәки сит ил хәрби базаларҙың ойоштороу мөмкинселегенә сиҡләнгән федераль конституция законын раҫлай, 1965 йылдың 26 октябре Австрияла Милли байрам булараҡ билдәләнә..
1957—1965 йылдарҙа Австрия президенты итеп социалист А Шерф һайланды Уның президентлыҡ ваҡытында СССР һәм Австрия араһында 1958—1960 үҙ-ара тауарҙар тәьмин итеү тураһында килешеү төҙөлдө.
Нейтраль Австрия донъяла оло абруй ҡаҙана һәм бер нисә халыҡ -ара ойошмаларҙы штаб — квартиралары урынлашҡан һәм халыҡ — ара осрашыуҙар үткәреү урыны булып ала. 1966 йылдың парламент һайлауҙарында АХП парламенттың түбәнге палатаһында урындарҙың абсолют күпселеген яулай һәм 1945 йылдан беренсе тапҡыр канцлер Йозеф Клаусетәкселегендәге бер партиялы хөкүмәт ойоштора.
1970 йылдың парламент һайлауҙарында кпселек урынды түбәнге палатала Социалистик партия ала һәм либераль Австрия азатлыҡ партияһының (ААП) ярҙамында Социалистик интернационалды иң авторитетлы эшмәкәре ңканцлер Бруно Крайский етәкселегендә әҙселек хөкүмәте төҙөй. 1971—1979 йылдарҙағы парламент һайлауҙарҙа түбәнге палатала абсолют күпселек урынды ала АСП, хөкүмәтте Б. Крайский етәкләй.
1983 йылдың апрель айында һайлауҙар АСП парламенттағы урындарҙың абсолют күпселегенәнмәхрүм итә. Крайский ҙур сәйәсәттән китә, АСП һәм ААП "кесе коалиция"хөкүмәте башында социалист Фред Зиновац тора.
1986 йылда Курт Вальдхайм АХП-нан Австрия президентына кандидат итеп күрһәтелә. Һайлауҙарға тиклем ике ай ҡалғас, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ул Грецияла һәм Югославияла хеҙмәт итеүе һәм хәрби енәйәттәр буйынса уның Козаралағы язалауҙа ғәйепләнеүе өсөн тотоп бирелеүен талап итеүҙәре тураһында Югославия комиссияһы документтар табыла. Шуға ҡарамаҫтан, Вальдхайм 4 майҙа Австрия президенты итеп һайлана һәм ошо посты алты йыл биләй. Йылдар Вальдхаймдың президентлыҡ осоро күп кенә илдәр менән мөнәсәбәттәр насарайыуы менән ҡатмарлана: Израиль ул ваҡытта үҙенең илсеһен Австриянан саҡыртып ҡайтара. Бынан башҡа, Вальдхаймға АҠШ-ҡа һәм бер нисә Европа илдәренә визиттарынан баш тартырға тура килде.
Абдулла (Йәрмәкәй районы)
Абдулла (Абдулово) — Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 230 кеше булған. Почта индексы — 452193, ОКАТО коды — 80225831002.
Австрия тарихы
Суверенитетты ҡайтарыу һәм донъялағы абруй үҫеше
Ф. Зиновац 1986 йылдың июнь айында Вальдхаймды президент итеп һайлауға ҡаршы протест белдереп канцлер посынан отставкаға китә.Франц Враницкий канцлер була. 1986 йылдың сентябрендә Азатлыҡ партия лидеры итеп үҙенең радикаль милли ҡараштары менән билдәле Йорг Хайдер һайлана. Ҡәтғми рәүештә Хайдер менән хеҙмәттәшлек итергә риза булмаған Враницкий коалицияны юғға сығара. 1986 йылдың ноябрендә һайлауҙарҙың һөҙөмтәләре буйынса Враницкий ике иң мөһим көстәрҙең АХП һәм ААП парияларының вәкилдәренән торған «ҙур коалиция» кабинетын булдыра. Социалист канцлерҙар етәкселегендә «Ҙур коалиция» власта 2000 йылдың февраленә тиклем торҙо, 1987—1999 йылдарҙа уның тарафынан дәүләт предприятиеларының киң масштаблы хосусислаштырыуы программа ғәмәлгә аша. Шулай итеп, дәүләт XX быуаттың аҙаҡҡы сирегендәге үҙгәргән шарттарҙа иҡтисади үҫештең тиҙләтеүе өсөн һуғыштан һуңғы осорҙағы мираҫтан баш тарта. Дәүләт һатҡан акцияларҙың төп һатып алыусылары структуралы үҙгәртеп ҡороуҙы башлаған сит илдәрҙәге халыҡ — ара корпорациялары була. Уларҙың контроле аҫтына күскән предприятиеларҙа эшләүселәрҙең һаны 33-35 % кәмей. Эшкәртеүҙең беренсе стадияһының продукция өлөшө ныҡ ҡыҫҡара, әгәр 60 йылдарҙа машиналар төҙөү продукцияһы объемы металлургия продукцияһының объемын 2,8 тапҡырға күберәк булһа, 1999 йылда — 4,1 тапҡырға.
Абдулла (Йәрмәкәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Австрия тарихы
Яңы геополитик реалийҙарҙа
1989 йылдың майында Венгрия ғәсҡәрҙәре Венгрия менән Австрия сигендәге 218-километрлыҡ сәнскеле тимерсыбыҡтан эшләнгән ҡойманы демонтажлауға тотона. . Шулай итеп, «тимер шаршау»ҙың ликвидацияһы башлана.1989 йылдың 19 авгусында ГДР-ҙың меңләп граждандары Шопрон ҡалаһындағы Панъевропа хәрәкәте форумы менән файҙаланып Австро- Венгрия сигенән алыҫ булмаған ерҙә Австрияға ҡаса (Европа пикнигы.)
Көнсығыш Европала коммунизм һәләкәтенән һуң в Восточной Европе Австрия йәшерен иммиграция проблемаһы менән осрай һәм 1990 йылда сит ил эшселәрен индереүҙе сикләне. Ошо сәбәпле Йорг Хайдерҙың ультра уң Австрия азатлыҡ партияһы позициялары нығына. ААП триумфы 1999 йылға тура килә — парламент һайлауҙарҙа партия 27,22 % (52 урын) һөҙөмтәһенә өлгәшә ала, шулай итеп, икенсе урынға сыға һәм сәйәсәт аренаһының фаворитарының береһе АХП -ны уҙып китә. ААП тарихында был иң яҡшы күрһәткес була һәм АХП һәм Социал — демократ парияһы (1991 йылдан пария үҙенең элекке исеменә ҡайтты) өсөн — иң хөртө. . 1999 йылдағы парламентт һайлауҙарынан һуң АХП 2000 йылда Хайдерҙың ААП менән АХП лидеры канцлер Вольфганг Шюссель етәкселегендә коалицион хөкүмәт төҙә. Был ҡарар Европала ҙур сыуалыш тыуҙыра һәм Евросоюз илдәре хатта бер нисә айға Австрияның федераль хөкүмәтенә дипломатик санкциялар индерә.
2002 йылдың ноябрендә парламент һайлауҙарында АХП 42,27 процент тауыш яулап сағыштырмаса күпселеккә иреште. АСП, был юлы тик 10,16 % тауыш йыя алды. Коалиция һаҡланып ҡала. 2005 йылдың апрелендә Йорг Хайдер һәм бер төркөм күренекле ААП эшмәкәрҙәре үҙҙәренең партияһын ташлап сығып китте һәм яңы партия — «Альянс Австрия киләсәге өсөн» булдырҙылар. Был яңы партия ААП-һын алыштырып хөкүмәт коалицияһының кесе партнеры булып китә.
2006 йылдың октябрендә парламент һайлауҙарында АСДП 68 урын алды, АХП — 66, АСП һәм Йәшелдәр — 21, Хайдерҙың « Альянс Австрия киләсәге өсөн» — 7. АСДП һәм АХП социал — демократ Альфред Гузенбауэр етәкселегендәге «ҙур коалиция» хөкүмәте булдырҙылар. АСДП һәм АХП тауыштарын юғалтыуға ҡарамаҫтан 2008 һәм 2013 йылдарҙағы һайлауҙарҙан һуң «Ҙур коалиция» хөкүмәте власта ҡала. 2008 йылдың декабренән канцлер—социал-демократ Вернер Файман.
Черепанов (Салауат районы)
Черепанов (Черепаново) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Малаяҙ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452490, ОКАТО коды — 80247835006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Як-Юган
Як-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Выя (Пинега ҡушылдығы)
Выя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 546 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 181 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альмош
А́льмош Álmos; 820 йылда тирәһе — 895 йылда) — риүйәттәрҙә исеме һаҡланып ҡалған IX быуат венгр ырыуҙары берләшмәһе етәксеһе (надьфейедель).
Биографияһы
Альмош тураһында мәғлүмәттәр XII быуаттағы  «Gesta Hungarorum» да («Деяния угров», «Хроника Анонима») һәм «Chronicon Pictum»да( XIII быуат), ҡайһы бер манускриптарҙа (ҡулъяҙмаларҙа) һаҡланып ҡалған. Альмоштың атаһының исеме Идьек, йәки Элода. Легендала Альмоштың әсәһе Эмеше (Emese) төшөндә мифик ҡош Турулды күрә, Эмешегә ул үҙ түлен ҡалдыра һәм ошо баланан киләсәктә күп бөйөк хакимдар булырын әйтә. Шулай итеп, риүәйәт Альмоштың исемен аңлата. Был исем венгр телендә álom — төш тигәнде аңлата.
Урта быуат йылъяҙмаларында Альмош Ҡара диңгеҙ буйында хазарҙар ҡулы аҫтында йәшәгән ете венгр ырыуы (Этелкёз, или Ателькуза; Etelköz) юлбашсыһы итеп һайлана. Боронғо урыҫ йылъяҙмаһы «Повесть временных лет» («Шли угры мимо Киева горою, которая прозывается теперь Угорской, Днепр буйына и стали вежами: ходили они так же, как теперь половцы» ) Олмош (йәғни Альмош)   898 йылда  Киевты ҡамаған мадьяр ырыуҙары башлығы һәм хатта Аскольдтың ҡәберендә төҙөлгән Изге Николай сиркәүенә нигеҙ һалыусы ла булған имеш ти. . Тикшеренеүселәр бының менән ризалашмай, сөнки был ваҡиғалар берҙән Альмош йәшәгән дәүер менән тура килмәй, икенсенән был ваҡытта Альмош та, уның ҡулы аҫтындағы венгрҙар ҙа христиан түгел, ә мәжүси булған. «Gesta Hungarorum» Альмош дәүерендә уғырҙар Карпат тауҙары аша көнбайышҡа сыға башлай, мәҫәлән, ошо осорҙа Ужгород кенәзе Лаборец еңелә һәм үлтерелә. 895 йылда  Альмош етәкселегендә венгрҙар  Византия императоры Лев VI Аҡыллы менән берләшмә төҙөй һәм Болгарияға баҫып инә. Ләкин венгрҙар Көньяҡ Буг буйында болгар батшаһы Симеон I  һәм уның союзниктары печенегтар тарафынан еңелә. Ошо арҡала венгрҙар Ҡара диңгеҙ буйынан әлеге  Венгрия еренә китергә мәжбүр була. Был күсенеү ваҡытында венгрҙарҙы Альмоштың улы Арпад ( 845 йыл тирәһе - 907 йыл тирәһе) — Арпад династияһына нигеҙ һалыусы, етәкләй.
40 йыл буйы венгрҙарҙың юлбашсыһы булған Альмош болгарҙар һәм печенегтарҙан еңелгәндән һуң  үлтерелгән, йәки ҡорбан ителгән тип иҫәпләнә. Уның үлгән урыны билдәһеҙ. 895 йылда венгрҙар Бөйөк Моравия дәүләтен еңеп, Паннония тигеҙлеген баҫып алыуы тураһында урта быуат сығанаҡтарында былай тиелә:
Венгрҙарҙы ҡайһы бер сығанаҡтарҙа төркиҙәр тип атауҙың сәбәбе булып, венгрҙар менән көнбайышҡа бер нисә башҡорт ырыуының китеүен атайҙар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр венгр ырыуҙар берләшмәһендә дүрт башҡорт ырыуы ла булған тиҙәр. Ҡайһы бер яҙма сығанаҡтарға ҡарағанда, башҡорттар йәшәгән өлкәнең баш ҡалаһы  Венгрияның көньяғында урынлашҡан Керат булған. Башҡорттар германдар менән күрше Дунай буйында йәшәгән, күршеләрен борсоуға һалып торған венгр һыбай ғәскәре  сафтарында һуғышҡан, һуңыраҡ христиан диненә күсеп,  венгрҙар менән ҡатнашып, юҡҡа сыҡҡан.
Ябто-Яха (Хонде-Яха ҡушылдығы)
Ябто-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хонде-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡара күбәләк
Ҡара күбәләк (Nymphalis antiopa) — күбәләктәр отрядының күп төҫлө күбәләктәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлектәрендә таралған.
Ҡылыҡһырлама
Ҡанатының ҡоласы 70—90 мм, ата күбәләктеке ҡарағусҡыл көрән, инә күбәләктеке асыҡ көрән төҫтә, киң асыҡ һары (ҡышлаған күбәләктәрҙә — аҡ) ҡаймалы, күк һәм ике эре һарғылт аҡ төҫтәге таплы. Йомортҡалары ҡыҙғылт һары, һуңыраҡ ҡыҙғылт көрән төҫтә, мал аҙығы үҫемлектәренең ботаҡтарына һала. Ҡарышлауыҡтары ҡара төҫтә, арҡаһында ваҡ һары төрткөләр һәм ҡыҙыл таптар бар, тармаҡлы энә һымаҡ үҫентеләр менән ҡапланған.
Туҡланыуы
Көндөҙ әүҙем. Оло бөжәктәр — сәскәле үҫемлектәрҙең нектары һәм ағас олондарынан ағып сыҡҡан һут, ҡарышлауыҡтар ҡайын, тал һ.б. япраҡтары менән туҡлана.
Йәшәйеше
Аҡланда, болонда, урман ситендә, йылға ярында, юл ситендә һ.б. тереклек итә. Ҡара күбәләктәр — сәскәле үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе, урман культуралары ҡоротҡосо.
Шахмат
Тарих
Шахмат тарихының мең йыл ярымлыҡ тарихы бар тип иҫәпләнә. Шахматтың бер нисә төрө бар — «һинд», «Византия» һәм башҡа төрҙәре шахматтың үҫешен һәм донъяла таралыуын аңлата. Иң киң таралған, иң тәүҙә килеп сыҡҡан уйын- чатуранга Һиндостан да беҙҙең эраның VI быуатынан билдәле. Иран шахы Хосров I Ануширван (531—579)   был уйын ҡағиҙәләрен ошо ваҡытта Һиндостандан алған. Һиндостанға күрше килдәрҙә чатуранга бер аҙ үҙгәрә. Ғәрәп Көнсығышында ул шатрандж (сатраш), Көньяҡ-көнсығыш Азияла — сянци (Ҡытай), макрук (Таиланд)  һәм сёги (Япония). Шатрандж (сатраш)  IX—X  быуаттарҙа ғәрәптәрҙән Европға һәм Африкаға  барып етә. Европа шахматсылары  уйынды үҙгәртеүҙе дауам иткәндәр, XV быуатҡа  хәҙер «классик»  тип аталған ҡағиҙәләр булдырылған. Халыҡ-ара турнирҙар үткәрелә башлағас, ҡағиҙәләрҙе һуңғы тапҡыр XIX быуатта   стандартлаштырғандар. 1886 йылдан  шахмат буйынса донья чемпионы исеме  өсөн  ярыштар ойошторола. 1924 йылда   Халыҡ-ара шахмат федерацияһы— ФИДЕ  ойошторола,  XX  быуат уртаһынан алып,  күпселек халыҡ-ара ярыштар уның  етәкелегендә үткәрелә.
Таҡта һәм баштағы позиция
Уйын бер тигеҙ итеп квадрат шаҡмаҡтарға, йәки ҡырҙарға бүленгән таҡтала бара.Таҡтаның үлсәме— 8×8 шаҡмаҡ. Вертикаль ҡырҙар рәттәре (вертикалдәр) а хәрефенән  h  хәрефенә тиклем  латин хәрефтәре һулад уңға, горизонталь  рәттәр (горизонталдәр) —  1 һанынан алып,  8  һанына тиклем  аҫтан өҫкә табан; һәр бер ҡыр  тейешле хәреф һәм һан менән  билдәләнә. Ҡырҙар ҡара (ҡуңыр) һәм асыҡ төҫкә буяла ( шуға ҡара һәм аҡ тип атала), йәнәшә торған ҡырҙар вертикаль һәм горизонталь яҡҡа төрлө төҫтәргә буяла. Таҡтала иң яҡын уң яҡ мөйөштәге ҡыр  аҡ булырға тейеш ( аҡтар өсөн ул-  h1, ҡаралар өсөн—  а8   ҡыры).
Башта ике яҡта ла  шахмат  фигуралары иҫәбе бер иш. Бер яҡтағы фигуралар «аҡ»,ҡалғандар— «ҡара» тип атала. Аҡ фигуралар асыҡ төҫтә, ҡаралар ҡара йәки ҡуңыр төҫтә. Уйынсылар үҙҙәре фигуралар төҫөнә ҡарап, «аҡтар»  һәм «ҡаралр»  тип йөрөтөлә.
Фигуралар тупланмаһында : король (♔, ♚), ферзь (♕, ♛), ике ладья (♖, ♜), ике фил (♗, ♝), ике ат (♘, ♞)  һәм һигеҙ пешка (♙, ♟) булырға тейеш. Баштағы позицияла ике яҡтың фигуралары ла  диаграммала күрһәтелгәнсә ҡуйыла. Аҡтар беренсе һәм икенсе горизонталдәрҙә, ҡаралар етенсе һәм һигеҙенсе горизонталдәрҙә урынлаша. Ике яҡтың пешкалары икенсе һәм етенсе горизонталдәргә  теҙелә.
Йөрөш
Бөтә фигураларҙың да йөрөшө түбәндәге диаграммала күрһәтелгән. «Х» билдәһе менән фигура үҙе торған ҡырҙан  ҡайһы ҡырға  йөрөй ала икәне күрһәтелгән.
Фигура йөрөш ваҡытында был ҡырҙағы  сит фигураны ала алһа, ҡыр ҡурҡыныс аҫтында ҡалған  йәки  атылған  тип атала (был ҡырҙа фигура булыу, булмауына ҡарамаҫтан). Фигура менән унда йөрөп булмаһа ла, ҡыр атылған тип иҫәпләнә, сөнки үҙ короле өсөн ҡурҡыныс тыуҙыра.
Айырым йөрөш
Ике айырым йөрөш бар:
Уйын һөҙөмтәһе
Уйын ике яҡтың береһенең еңеүе, йәки тигеҙ иҫәп менән (ничья) тамамлана.
Еңеү  түбәндәге осраҡтарҙа билдәләнә: әгәр уға ҡаршы уйнарға тейеш уйынсы
Тигеҙ иҫәп була торған осраҡтар:
Мәрәйҙәр иҫәпләү
Һөҙөмтәгә ҡарап, уйынсы мәрәйҙәр ала:
Ҡайһы бер ярыштар ваҡытында мәрәйҙәр икенсе төрлө система буйынса бирелә, мәҫәлән, «футбол» системаһындағыса: 3- еңеү өсөн, 1- тигеҙ иҫәп булғанда һәм  0 - еңелгән осраҡта.
Бөтә уйынсылар (командалар ҙа) уйнаған   партиялар һаны тигеҙ булырға тейешле турнирҙарҙа, еңеүсе   партияларҙа һәм микроматчтарҙа йыйылған мәрәйҙәр  иҫәбенә ҡарап  билдәләнә.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа (мәрәйҙәр иҫәбе тигеҙ булмаһын өсөн) төрлө коэффициенттар, мәҫәлән, Зоннеборн-Бергер  системаһы   киң ҡулланыла.
«Тейҙең — йөрө» һәм «ҡулын алды — йөрөш эшләнде» ҡағиҙәләре
Ҡағиҙәнән тайпылыш :
Ваҡытты контролдә тотоу
XIX  быуаттан башлап,   ваҡытты контролдә тота башлағандар. Башта бының өсөн ҡом сәғәтен, һуңыраҡ, 1883  йылда   Томас Брайт Уилсон   механик шахмат  сәғәте эшләгән. Ул сәғәт бер аҙ үҙгәртелгәндән һуң, XX  йыл башына   хәҙерге рәүешен  ала: ике сәғәт механизмы,  бер-бер артлы  ике кнопканың береһенә баҫып, ҡабыҙыла. Ваҡыттың үтеүен сәғәттәге минут теле 58-се минутта күтәрә башлаған бәләкәй генә ҡыҙыл билдәнең («флажок») төшөүе  белдерә (60 минутта ул элекке хәленә ҡайта). Уйында «цейтнот», «ваҡыт буйынса еңелеү», «блиц», « флажок  өсөн уйын»( «игра на флажок»),  ваҡыт буйынса  хәл насарыраҡ, уйын буйынса яҡшыраҡ булғанда   тигеҙ иҫәп мөмкинлеге төшөнсәләре булдырыла.
Хәҙерге ваҡытта рәсми партиялар ваҡытты контролдә тотоп уйнала. Механик сәғәттәр үҙгәрмәнеләр тиерлек, тик хәҙер күберәк электрон сәғәт ҡулланыла, ул ваҡытты контролдә тота һәм йөрөштәрҙе автоматик рәүештә  иҫәпләп тә бара. Турнир ҡағиҙәһенә ярашлы партия башланғанда судья аҡ фигуралар менән уйнаған уйынсының сәғәтен ҡабыҙа. Элек турнирҙар ҡағиҙәһе уйынсының күпмегә һуңға ҡала алыуын билдәләй, шулай уҡ һуңға ҡалған өсөн штраф та өҫтәгән. Ғәҙәттә һуңға ҡалған ваҡытты ике тапҡырға артыҡ итеп иҫәпләгәндәр; әгәр уйынсы үҙенә тейеш төп яртыһында партияны башламаһа, уға  килмәгән өсөн техник еңелеү яҙылған. Һуңғы йылдарҙа «һуңларға ярамай» (нулевое опоздание)тигән ҡағиҙә ҡулланыла башланы, йәки  уйынсы ваҡытында партияны башларға килеп етмәһә, ул килмәгән булып иҫәпләнә. Был осраҡта сәғәтте бөтөнләй ҡабыҙып та тормаҫҡа мөмкин.
Уйынсының сәғәтендә флажок төшһә һәм судья быны күреп ҡалһа,  йәки  уйынсыларҙың береһе күреп, судьяға хәбәр итһә, был уйынсының ваҡыты бөттө тигәнде аңлата. Был осраҡта флажогы төшкән уйынсы еңелгән тип иҫәпләнә, тик  түбәндәге осраҡтарға был ҡағылмай:
Цейтнотта тигеҙ иҫәп
Әгәр уйынсының партия аҙағына тиклем 2 минуттан да әҙерәк ваҡыты ҡалһа  һәм ул  «партнер партияны нормаль саралар менән еңергә тырышмай, йәки нормаль саралар менән еңеп булмай » тип иҫәпләһә, уйынсы сәғәтте туҡтата һәм судьяға тигеҙ иҫәпте талап итеп мөрәжәғәт итә ала. Судья был осраҡта түбәндәге хоҡуғы бар: Был ҡағиҙәләр блиц-уйында ҡулланылмай ( бөтә уйынға һәр уйынсыға  10 минуттан әҙерәк ваҡыт бирелә).
Халыҡ-ара шахмат федерацияһы (ФИДЕ)
ФИДЕ (FIDE, Fédération Internationale des Échecs) — халыҡ-ара шахмат ярыштарын ойоштороусы төп ойошма, 1924 йылда булдырылған. Бик күп илдәрҙә милли шахматсылар ойошмаһы эшләп килә.
ФИДЕ Халыҡ-ара Олимпия комитетты (МОК) ағзаһы, тик шахмат бер ваҡытта ла Олимпия спорт төрҙәре иҫәбенә инмәй. Ҡайһы ваҡыт шахмат мультиспорт ярыштар программаһына инә: мәҫәлән, ирҙәр, ҡатын-ҡыҙ һәм ҡатнаш командалар араһында шахмат турнирҙары 2011 йылғы йәйге Универсиада, 2013 йылғы йәйге Универсиада сиктәрендә уҙғарыла, шахмат шулай уҡ Азия уйындары программаһына ла индерелгән.
Шахмат буйынса ике йылға бер айырым олимпиада уҙғарыла, ул- командалар ярышы. Бынан тыш, шахмат Бөтә донъя интеллектуаль уйындарының биш төп төрө иҫәбенә инә.
Шахмат ярыштары
XVI быуаттан шахмат клубтары ойошторола башлай. 1821 йылдан халыҡ-ара матчтар,  1851 йылдан  турнирҙар уҙғарыла башлай Лондонда 1851  йылда үткән турнирҙа  Адольф Андерсен еңеүсе була. Уға рәсми булмаған «шахмат короле» исеме бирелә, йәки ул донъялағы иң көслө шахматсы тип иғлан ителә.
1886 йылда шахмат буйынса тәүге рәсми донъя чемпионы  исеме   Вильгельм Стейницҡа бирелә (Иоганн  Цукертортты еңә).
Шахмат Рәсәйҙә
Шашка, шахмат уйындарын Рус православие сиркәүе XVI   быуатҡа тиклем тыймаған. 1262 йылғы Кормчая книга китабында,  1284   йылғы Кормчая книга китабында шахмат уйнауҙы сикләүгә ҡағылышлы һүҙҙәр бар: «Лѣкъι и шахматъι имети да сѧ ωстанеши».
Төрлө уйындарҙы: зернь, шашка, шахмат, кубиктар менән шахмат, ашыҡ (һөйәк) уйындарын 1551 йылда   сиркәү  башлыҡтары йыйыны (Стоглавый собор) тыя.
1584 йылда инглиз дипломаты Джером Горсей   урыҫ батшаһы Иван Грозный  шахмат уйнаған саҡта  үлеп киткәнен хәбәр итә (был батша осоронда сиркәү уйындарҙы, шулай уҡ шахмат уйнауҙы тыя).
Әлеге ваҡытта ла православие сиркәүенең ҡайһы бер әһелдәре был уйынды өнәмәй.
Инглиз башланы
Фланг ҡарау барышында 1-се һәм инглиз дебют башланы һуң таҡталары барлыҡҡа килә.c2-c4. Дебют айырып стратегик ниәтенең төрлөлөгөн, уның ғәҙәттән тыш һығылмалылығы схемаһын төҙөргә, дебют һәм башҡа төрлө перестановка өсөн киң мөмкинлектәр барышында күскәйне.
Хайнроде (Южный Гарц)
Хайнроде (Южный Гарц) (Hainrode (Südharz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 352 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 248 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Босния һәм Герцеговина флагы
Босния һәм Герцеговина флагы 1998 йылдың 4 февралендә раҫлана.
Босния һәм Герцеговинаның был флагы БМО-ның Юғары вәкиле тарафынан тәғәйенләнгән парламентҡа тәҡдим ителгән өсәүһенең береһе булып тора. Барлыҡ флагтарҙа шул уҡ төҫтәр ҡулланылған: зәңгәр — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының төҫө, әммә ул ҡарараҡ төҫкә алмаштырыла. Йондоҙҙар Европаны символлаштыра. Өсмөйөш ил халҡының өс төп төркөмөн (боснийҙар, хорваттар һәм сербтар) һәм дәүләттең карталағы һыҙаттарын кәүҙәлләндерә.
1992 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң Босния һәм Герцеговина Республикаһының раҫланған флагы үҙәгендә республика гербы урынлашҡан аҡ әләмдән торған. Герб 6 алтын ләлә һәм аҡ буйлы диагонале менән күк ҡалҡандан тора. Босния һуғышы осоронда босний момосолмандары һәм Босния һәм Герцеговина Хөкүмәте ошо флагты файҙаланғандар. Хәҙерге ваҡытта Босния һәм Герцеговина Республикаһы флагы (халыҡ телендә — «ләләләр менән флаг») мосолман милли ойошмалар, босний милләт вәкилдәре тарафынан ҡулланыла.
Флаг проекттары
Дейтон килешеүенән һуң илгә яңы флаг һайлау һорауы күтәрелә, һәм һөҙөмтәлә яңы дәүләт флагы раҫлана. Башҡалар араһында ошо варианттар күрһәтелгән:
Баробасная
Баробасная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымбелька йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү
Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү (Төҫтәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе, үҙ-ара ядро тәьҫир итешеүе) — физикала төп дүрт фундаменталь тәьҫир итешеүҙең береһе.
Көслө тәьҫир итешеүҙә кварктар һәм глюондар, уларҙан торған адрон, барион, мезон тип аталған киҫәксәләр ҡатнаша.
Ул атом ядроһы масштабында һәм унан да бәләкәйерәк масштабта тәьҫир итә, адрондарҙа кварктар араһындағы бәйләнеш һәм ядроларҙа нуклондар (бариондар төрҙәре — протондар һәм нейтрондар) араһындағы тартым өсөн яуап бирә.
Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү арҡаһында ядро көстәре барлыҡҡа килә, улар ярҙамында нуклондар тотороҡло системалар — атом ядролары барлыҡҡа килтерә алалар.
Пион-нуклонлы үҙ-ара тәьҫир итешеү
Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү төшөнсәһе индереү зарурлығы 1930-сы йылдарҙа, гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеү күренеше лә, электромагнит үҙ-ара тәьҫир итешеү күренеше лә ядроларҙа нуклондарҙы нимә бәйләй тигән һорауға яуап бирә алмауы асыҡланғас барлыҡҡа килә. 1935 йылда япон физигы Х. Юкава нуклондарҙың, яңы киҫәксәләр менән алмашыу юлы менән барлыҡҡа килгән үҙ-ара тәьҫир итешеүенең беренсе һан теорияһын төҙөй, улар хәҙер пи-мезондар (йәки пиондар) булараҡ билдәле. Һуңынан пиондар эксперименталь рәүештә 1947 йылда табыла.
Был пион-нуклон теорияһында ике нуклондың тартылыуы йәки этәрелеүе бер нуклондың пион сығарыуы һәм уның артабан икенсе нуклон тарафынан йотолоуы тип тасуирлана (виртуаль фотон менән алмашыныу тип тасуирланған электромагнит үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәге кеүек). Был теория нуклон-нуклон бәрелештәрҙә һәм бәйле хәлдәрҙә, шулай уҡ пиондарҙың нуклондар менән бәрелешеүендә күренештәрҙең бөтөн спектрын уңышлы тасуирлай. Пион сығарыуҙың «һөҙөмтәлелеген» билдәләүсе һан коэффициенты бик ҙур булып сыға (электромагнит үҙ-ара тәьҫир итешеү өсөн шундай коэффициент менән сағыштырғанда), был көслө үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең «көсөн» билдәләй.
Нуклондар араһында пион-нуклонлы үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең эҙемтәһе булып ядро көстәрендә ғәҙәттәге көстәр менән бер рәттән (нейтраль пиондар менән алмашыныу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән Вигнер көсө) алмашыу компоненты булыуы тора. Әгәр үҙ-ара тәьҫир итешеүсе нуклондарҙың торошо уларҙың арауыҡ һәм спин координаталарына бәйле булһа, бындай алмашыуҙың төрлө өс ысулы бар : Бынан тыш, ядро көстәре заряд координаталарына бәйле һәм тензор компонентына эйә.
Түбән энергиялы ике нуклеондың ядро үҙ-ара тәьҫир итешеүен феноменологик тасуирлауҙа потенциаль энергия операторы ошондай күренештә:
бында,  — арауыҡ координаталары,  — Паули операторҙары,  — изотопик спин операторҙары.
Майорана көстәренә ( арауыҡ координаталары менән алмашыу) менән ҡушылыусы ярашлы, Бартлетт көстәренә (спин үҙгәреүсәндәре менән алмашыу)  менән ҡушылыусы ярашлы, Гейзенберг көстәренә (спин һәм арауыҡ координаталары менән алмашыу)  менән ҡушылыусы ярашлы. Бынан тыш, S_{12} операторы тензорлы үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе иҫәпкә ала,  — тензор алмашыу үҙ-ара тәьҫир итешеүе.
Ядро көстәре
бында k~- көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү константаһы, ғәҙәттә фундаменталь үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәрҙең «константалар системаһында» 1-гә тигеҙ тип иҫәпләнә, унда, мәҫәлән, электромагнит үҙ-ара тәьҫир итешеү даимиһы нескә структуралар даимиһына тигеҙ (бындай потенциаль функция Юкава потенциалы тип атала.) Был функцияның модуле алыҫлыҡта бик тиҙ кәмей һәм {r_0}-дән ҙурыраҡ алыҫлыҡтарҙа бик бәләкәй.
Ғөмүмән ядро радиусын яҡынса формула буйынса белергә була
бында A~- ядрола нуклондарҙың дөйөм һаны.
Бынан, атап әйткәндә, көслө үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе йөрөтөүсе булараҡ, мезон массаһын бик яҡынса табырға мөмкин (беренсе булып быны япон физигы Хидэки Юкава) башҡара. Әммә бының өсөн бер-ике фараз яһарға кәрәк, улар ҡәтғи ҡаралғанда нигеҙһеҙ булып күренергә мөмкин. Мезон бер нуклондан сыға, һәм, потенциаль соҡорҙоң «сите» буйлап бер «әйләнеш» яһап (беренсе фараз), икенсеһенән йотола тип уйлайыҡ. Максималь һәм, тимәк, был ваҡытта уның иң ихтимал тулҡын оҙонлоғо. Мезон импульсы
бында h~- Планк даимиһы. Әгәр ҙә беҙ хәҙер (мезондың тынлыҡ массаһын {m_m} билдәләү өсөн), уның тынлыҡ массаһы ядрола хәрәкәт иткәндәге массаһына теүәл тигеҙ тип фаразлаһаҡ, был баһалап еткермәү булыр ине. Шуның шикелле, ядрола мезон тиҙлеге яҡынса яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң тип уйлаһаҡ, был баһалап еткермәү булыр ине. Тупаҫ яҡынлашыуҙа, әгәр мезон импульсы {m_m}c-ға тигеҙ тип уйлаһаҡ (c~- вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге), ике «дөрөҫлөккә тап килмәү» бер-береһен ҡаплай тип ышанайыҡ. Ул саҡта:
Хәҙер бында A=2 тип алмаштырыу физик яҡтан иң аҡланғаны буласаҡ, сөнки һүҙ ике нуклон тураһында барҙы. Ул саҡта
Был ҡиммәт яҡынса 306,5{m_e} тәшкил итә, бында {m_e}~- электрон массаһы. Ысынбарлыҡта мезондың үҙ-ара ядро тәьҫир итешеүҙе йөрөтөүсе булараҡ массаһы, яҡынса кг тәшкил итә — квант механикаһының «камилыраҡ» аппарат элементтарын ҡулланып, теүәлерәк иҫәпләүҙәр һөҙөмтәһе (306,5{m_e} массалы экзотик мезонды «һайлап алырға» ла мөмкин булыр ине, моғайын).
бында V~- — ядроның радиусы өсөн формулаһынан, бында  м, килеп сыҡҡан ядро күләме. Һөҙөмтәлә Ферми-импульстың ҡиммәтен табабыҙ:
Адрондарҙың көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү феноменологияһы
1950-се йылдарҙа бик күп һанда яңы элементар киҫәксәләр асыла, уларҙың күбеһенең ғүмере бик ҡыҫҡа була. Был киҫәксәләрҙең барыһы ла юғары үҙ-ара тәьҫир итешеүсе булалар: уларҙың бер-береһенә таралыу киҫеме нуклондарҙың һәм пиондарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеү е менән бер сама, һәм электрондар менән тәьҫир итешеү киҫеменән байтаҡҡа ҙур.
Был адрондар араһында мезондар, шулай уҡ бариондар бар. Улар төрлө спиндарға һәм зарядтарына эйә; уларҙың массалары буйынса һәм өҫтөнлөклө тарҡалыу каналдарында таралыуында ниндәйҙер даимилыҡ күренә, әммә ул ҡайҙан килеп сыҡҡан — билдәле булмай.
Пион-нуклонлы таралыу менән оҡшаш рәүештә адрондарҙың көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү моделе төҙөлә, унда үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең һәр төрөнә, таралыуҙың һәр төрөнә ниндәйҙер үҙенең константаһы ярашлы була. Бынан тыш, күҙәтелгән бәйләнештәрҙең ҡайһы берҙәрен аңлатып булмай, һәм улар адрондар буйһонған «уйын ҡағиҙәләре» итеп кенә постулатлаштырылалар (Цвейг ҡағиҙәһе, сохранение изоспиндың һәм G-йоплоҡтоң һаҡланыуы, һәм башҡалар). Был тасуирлама дөйөм алғанда эшләһә лә, ул, һис шикһеҙ, теория күҙлегенән ҡәнәғәтләнерлек булмай: артыҡ күпте постулатларға тура килә, күп һанда ирекле параметрҙар тулыһынса дәлилһеҙ һәм бер ниндәй структураһыҙ индерелә.
1960-сы йылдар уртаһында адрондарҙың үҙсәнлектәренең SU(3) симметрияһы асыҡлана, һәм адрондарҙы «төҙөүҙә» принципиаль азатлыҡ дәрәжәләре ул тиклем күп булмауы аңлашыла. Был азатлыҡ дәрәжәләре кварк исеме ала. Бер нисә йылдан һуң үткәрелгән эксперименттар, кварктар — адрондың ябай абстракт азатлыҡ дәрәжәһе түгел, ә адронды төҙөүсе реаль киҫәксәләр, уның импульсын, зарядын, спинын һ. б. йөрөтәләр икәнен күрһәтә. Кварктарҙың бер ниндәй реакцияларҙа ла адрондан осоп сыға алмау фактын нисек һүрәтләү  берҙән-бер проблема була.
Кварктарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүенең теоретик нигеҙле динамик картинаһы булмаған осраҡта ла, адрондарҙың ҡушма киҫәксәләр булыу факты ғына ла адрондарҙың бик күп эмпирик үҙенсәлектәрен аңлатырға мөмкинлек бирә.
Әзербайжан
Әзербайжан (Azərbaycan Respublikası) — көнсығыш Кавказда һәм Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышындағы ил.
Самсонов Виталий Александрович
Виталий Александрович Самсонов (12 декабрь 1940, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы; Мәскәү дәүләт университетының механика институты баш ғилми хеҙмәткәре, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының теоретик механика һәм мехатроника кафедраһы профессоры.
Әзербайжан
Төньяҡтан — Рәсәй (Дағстан) һәм Грузия (Квемо-Картли һәм Кахети), көнбайыштан — Әрмәнстан, һәм көньяҡтан Иран менән сиктәш. Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө — Әрмәнстан (Кәрки, Бархударлы, Юғары Әскипара эксклавтары) күҙәтеүе аҫтында. Әзербайжан, үҙ сиратында, Әрмәнстандың Арцвашен эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота.
Самсонов Виталий Александрович
Биографияһы
Самсонов Виталий Александрович 1940 йылдың 12 декабрендә Мәскәүҙә тыуған. 1962 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай.
Әзербайжан
Илдең баш ҡалаһы — Баҡы ҡалаһы. 1918 йылда Гәнжә ҡалаһы бер нисә ай баш ҡалаһы була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең баш ҡалалары урынлашҡан: Шәки, Шуша, Ғабала, Бәрдә, Шәмәхә һәм Нахчиван.
Самсонов Виталий Александрович
Биографияһы
1965 йылдан Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында эшләй, 1996 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. 1963 йылдан Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының теоретик механика кафедраһында уҡыта (1999 йылда уның яңы исеме раҫлана: «теоретик механика һәм мехатроника кафедраһы» ); 1992 йылдан — бер үк ваҡытта кафедра профессоры.
Әзербайжан
Newsweek журналы фаразлауы буйынса, Әзербайжан «Донъяның иң яҡшы илдәре» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world’s best countries).
Әзербайжан — күп милләтле, күп динле дәүләт. Республикала күпселек халыҡ ислам, әҙерәге — христиан, иудаизм диндәренә ҡарай.
Самсонов Виталий Александрович
Биографияһы
1967 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «О влиянии капиллярности в задаче устойчивости стационарного движения твёрдого тела с жидким наполнением» темаһына диссертация яҡлай; 1981 йылда «Динамика систем с псевдоциклическими координатами» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Әзербайжан
Әзербайжан Демократик Республикаһының үҙаллылығы 1918 йылдың 28 майында иғлан ителә. Уны мосолман илдәре араһындағы беренсе демократик доньяуи республика тип атайҙар.
Атаманың килеп сығыуы
«Әзербайжан» топонимы парфян һәм урта фарсынан Атурпатакан (Āturpātakān) боронғо Атропатена йәки Мидия Атропатена дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән. Мидия Атропатена (фарс. Мидия Атропатова), йәки Атропатена тип Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып алған Мидияның Төньяғын атайҙар. Антик авторҙарҙа икенсе исеме — Кесе Мидия. «Атурпаткан» исеменән урта фарсы «Адербадган» (фарс. Âzarâbâdagân‎) хәҙерге Әзербайжан исеме килеп сыға.
Самсонов Виталий Александрович
Биографияһы
Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса милли комитет ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Теоретик механика буйынса ғилми-методик советы президиумы ағзаһы (1998 йылдан; 2012 йылдың октябренән — Ғилми-методик совет рәйесе) ), «Теоретик механика» ғилми-методик мәҡәләләр йыйынтығының редакция коллегияһы ағзаһы.
Әзербайжан
Атаманың килеп сығыуы
1918 йылға тиклем Әзербайжан исеме аҫтында ҡасандыр Атропатена биләгән Урмия күле буйындағы ерҙәр, Аракс йылғаһынан көньяҡҡа, тарихтың төрлө дәүерҙәрендә «Әзербайжан» исеме Аракс йылғаһынан төньяҡҡа таралыуы билдәле.
Самсонов Виталий Александрович
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: хәрәкәт тотороҡлоғо теорияһы, ҡаты есем динамикаһы, ҡаты есемдәр һәм деформацияланыусы элементтар ингән системалар динамикаһы. Уның эшмәкәрлеге башлыса төрлө тәбиғәтле көс ҡырҙарында әйләнеүсе есемдәр хәрәкәтенең яңы механик-математик моделдәрен төҙөүгә йүнәлтелгән. Уның тарафынан шулай уҡ ҡаты есемдең стационар хәрәкәтенең тотороҡлолоғо һәм квазистационар хәрәкәтенең эволюцияһы тураһында бер нисә мәсьәлә ҡуйыла һәм хәл ителә, бәләкәй ел энергетик ҡулайламаларының эшләүенең математик моделен эшләй.
Әзербайжан
Атаманың килеп сығыуы
«Әзербайжан» термины беренсе тапҡыр дәүләт исеме булараҡ 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһын иғлан иткәндә, һүҙгә алына. И. М. Дьяконов, В. Ф. Минорский билдәләүенсә, XX быуатҡа тиклем был термин Ирандың төньяҡ-көнбайыш төрөксә һөйләшкән төбәген билдәләгәндә ҡулланыла. Дәүләт исемен алыу сәбәбе тип В. В. Бартольд, И. М. Дьяконов, В. А. Шнирельман дәүләткә нигеҙ һалыусыларҙың Иран Әзербайжанына дәғүә тип күрәләр.
Самсонов Виталий Александрович
Фәнни эшмәкәрлеге
В. В. Белецкий етәкселегендә үткәрелгән тәүге эштәрҙә ҡатнаша, ул яһалма юлдаштарҙың борт датчиктарының үлсәү мәғлүмәттәре буйынса ғәмәлдәге хәрәкәтенең масса үҙәгенә ҡарата ориентирлашыуын билдәләүҙе һәм был хәрәкәттең характерын аңлатыуҙы күҙҙә тота.
Әзербайжан
Дәүләт флагы
1918 йылдың 9 ноябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте тәү тапҡыр өс төҫлө дәүләт флагы тураһында ҡарар ҡабул итә. ӘДР-ҙың ҡолауынан һәм совет власының килеүенән һуң, 1920 йылдың 28 апрелендә был флаг кире ҡағыла. 1990 йылдың 17 ноябрендә өс төҫлө флаг Юғары Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Мәжлесе ҡарары менән кире ҡайтарыла һәм дәүләт флагы булып таныла. Шул уҡ ултырышында Юғары Мәжлес Әзербайжан ССР-ның Юғары Советына өс төҫлө флагтың Әзербайжандың дәүләт символы итеп ҡабул итеү тураһында мөрәжәғәт итә.
Самсонов Виталий Александрович
Фәнни эшмәкәрлеге
200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығара. 23 фән кандидаты әҙерләй; һуңынан уның уҡыусыларының өсәүһе фән докторы булып китә.
Әзербайжан
Дәүләт флагы
1991 йылдың 5 февралендә Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы Нахичеван Республикаһы Юғары Мәжлесенең үтенесен ҡарай һәм өс төҫлө флагты Әзербайжандың дәүләт флагы тип таныуы тураһында ҡарар сығара. Флаг өс төҫлө яҫылыҡ (триколор). Һыҙаттар (күк, йәшел, ҡыҙыл төҫлө) горизонталь буйынса урынлашҡан. Флагтың уртаһында ҡыҙыл һыҙатта һигеҙ ҡырлы йондоҙ һәм ярымай төшөрөлгән. Ике һүрәт тә аҡ төҫтә. Әзербайжан Конституцияһына ярашлы, күк төҫ төрки халыҡтарҙың ғәҙәткә ингән төҫө, төркилекте символлаштыра, ҡыҙыл — үҫеште, йәшел — ислам төҫө. Ярымай ислам диненә ҡарағанлыҡты күрһәтә, һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә.
Самсонов Виталий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Профессор В. А. Самсонов түбәндәге миҙалдар менән бүләкләнгән:
Әзербайжан
Дәүләт гимны
Әзербайжан гимны «Әзербайжан маршы!» тип атала (әзерб. «Azərbaycan Marşı!» («Азәрбајҹан Маршы»)). Гимн көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков яҙған, һүҙҙәрен шағир Әхмәд Джавад (әзерб. Əhməd Cavad) 1918 йылда яҙған. Ул советҡа тиклемге осорҙа Әзербайжандың рәсми гимны булған. Гимн рәсми рәүештә (1918 рәсмиләштереп, 1920 кире алыуҙан һуң) 1991 йылда, Әзербайжан үҙаллылығын яулағас, ҡайтарыла.
Самсонов Виталий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Лайыҡ булған маҡтаулы исемдәре:
Әзербайжан
Дәүләт гербы
Герб уртаһында ут «Уттар Илен» һынландыра. Гербтағы төҫтәр Әзербайжан дәүләт флагы төҫтәрендә. Һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә. Аҫта бойҙай башаҡтарынан һәм имән ботаҡтарынан бәйләм. Ул байлыҡ, уңыш билдәһе. Имән ботағы илдең бороңғолоғон күрһәтә.
Файҙалы ҡаҙылмалар
Каспий тәбиғи сығанаҡтары менән нефть сығарыу, балыҡ сәнәғәте, диңгеҙ транспорты, суднолар ремонтлау кеүек халыҡ сәнәғәте тармаҡтары бәйле.
Хәҙерге Әзербайжан
Хәҙерге Әзербайжан СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң барлыҡҡа килгән (1991). Беренсе президенты Аяз Муталибов. 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжандың Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт үҙаллылығын ҡайтарыу тураһында» декларацияһын ҡабул итә, 18 октябрҙә «Әзербайжан Республикаһының дәүләт иреклеге тураһында» конституцион акты ҡабул ителә, ул Әзербайжандың дәүләт, сәйәсәт, иҡтисад ҡоролошон һүрәтләндерә.
1992 йылдың июнендә уны Абульфаз Эльчибей алмаштыра. Ваҡытлыса Әзербайжан президенты вазифаһын Ягуб Мамедов (1992), Иса Гамбар (1993) башҡаралар. Уңышһыҙлыҡтар һәм хөкүмәт белдекһеҙлеге хакимиәт кризисына килтерә, 1993 йылдың 4 июнендә Гәнжәлә полковник Сурет Гусейнов фетнәһе ҡалҡа.
Әзербайжан Президенты
Дәүләт башлығы — президент. Әзербайжан — президент республикаһы. Президент халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләй.
Эске сәйәсәт
Юғары законодар сығарыу органы — бер палаталы Милли Мәжлес (әзерб. Milli Məclis) (125 депутат), бер мандатлы округтар буйынса халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана.
Хакимиәтлек ҡоролошо
<!-- Тәржемә өсөн
-->
Һаны, йәшәгән урындары, йәш һәм гендер структураһы
Әзербайжандың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2009) Әзербайжанда йәшәгән халыҡ 8 922 447 кеше булған, ә үҫеш темпына ҡарап иҫәпләүҙәр  2010 йылда халыҡ һаны  9 млн тәшкил итә тип билдәләй. 2019 йылдың 1 ғинуарына Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты халыҡ һанын 9 981 457 кеше тип баһалай.
Ҡала халҡы дөйөм йәниҫәптең 52,8 %, ә ауылдыҡылар — 47,2 % тәшил иткән. Ир-ат дөйөм йәниҫәптең 49,9 %, ҡатын-ҡыҙ — 50,1 % булған.
Халыҡтың гендер составы тигеҙ тиерлек, 1000 ир-атҡа 1039 ҡатын-ҡыҙ тура килә.
Статистика комитеты мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2019 йылдың 1 ғинуарына халыҡтың тығыҙлығы 115 кеше/км² тәшкил иткән.