cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һикәҙе (Егән ҡушылдығы)
Йылға төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан тауҙарҙа тар һикәлтәле тарлауыҡтар буйлап шарлап аға. Ул бер яҡтан тау аҫтына инеп китә лә тауҙың икенсе яғында көн битенә сыға. Яҙын һыу мул саҡта йылға аша сығырға теләүсегә хәүеф янай, сөнки уның көслө ағымы юлында осраған ҙур-ҙур таштарҙы ла ағыҙып алып китә. Шемәк тауы янында йүнәлешен ҡырҡа үҙгәртеп, көньяҡҡа табан аға. Ҡаранйылға тамағында төньяҡҡа табан борола. Маҡар ауылы янынан көнбайышҡа табан Ишембай районы буйлап ағып, Егән йылғаһына уның тамағынан 60 км ҡалған ерҙә уң яҡтан барып ҡушыла (155 м бейеклектә).
Һикәҙе ҡара ятыуҙарға һәм тәрән сөңгөлдәргә лә бай була, бына улар: Оло ятыу, Күк ятыу, Ғәни ятыуы, Таҡтаташ һәм Абыҙаҡҡан. Әммә был исемдәр халыҡ телендә генә ҡалған, сөнки XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында йылға ныҡ һайыға, хатта уның көслө ағымында эшләгән тирмәндәр ҙә юҡҡа сыға: тәүҙә Бәхтеш тирмәненең эше туҡтатыла, XX быуаттың 40-сы йылдарында Хисам, Әкбәр һәм Зәйнәғәбдин тирмәндәре ябыла. Был тирмәндәрҙең булыуын тик Һикәҙе йылғаһының көслө ағымын тирмәндәргә алып барған һәм әлегәсә һаҡланып ҡалған каналдар ғына раҫлай. Маҡар ауылының көнбайышында Һикәҙе Егән йылғаһына барып ҡушыла.
Һикәҙе буйынан Стәрлетамаҡ− Магнитогорск (Р316) юлының бер өлөшө үтә.
Йылға буйындағы һоро урман тупрағында киң япраҡлы урман үҫә.
Ҡушылдыҡтары
Ҡуҡрауыҡ йылғаһы Һикәҙегә шарлауыҡ булып ҡушыла. Йәйгеһен, ҡушылдыҡтары ҡорой башлағас, йылға урыны менән аҡмай, һуңыраҡ, Кәлимосҡан ҡаяһына 1 саҡрымдай ара ҡалғас, ер аҫтына китеп юғала, Кәлимосҡан ҡаяһынан һуң бер нисә километр үткәс кенә ер өҫөтөнә сыға (йылға 6 км тирәһе арала ер аҫтынан аға). Йылға төбө ташлы, эреле-ваҡлы һуйырташтарҙан тора.
Йылға буйында Маҡар ауылы урынлашҡан.
«Һикәҙе» — «һитә» (перга, цветень, хлебина) һәм -ҙе ялғауы ҡушылып яһалған атама. Һикәҙе һыуҙарының тарлауыҡтарҙа хасил булған һикәлтәләр буйлап һикереп ағыуына бәйле «һикәлтә» һүҙенән алыныуы ла ихтимал, тигән фараз да бар.
Люденшайд
Люденшайд (Lüdenscheid) — Германиялағы ҡала, район үҙәге, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә урынлашҡан.
Арнсберг административ округына буйһона. Меркиш районы совтавына инә. Халҡы — 75 463 кеше (2010 йылдың 31 декабренә). Майҙаны — 86,73 квадрат кмлометр. Рәсми кодты — 9 62 05 032.
Гербы
Ҡала гербында Люденшайдты рәсми рәүештә ҡурсалаусы тип иҫәпләнелгән изге Медард Нуайонский һүрәтләнгән.
Ҡыҙылъяр (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ҡыҙылъяр (Красноярово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 453019, ОКАТО коды — 80235875003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Түбәнге Чура
Түбәнге Чура (Чура) — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лекма йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лямъя
Лямъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 534 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Просница
Оло Просница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 715 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Епседей
Кесе Епседей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Епседей йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турма-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гликерия (йырсы)
Гликери́я Коцу́ла (грек. Γλυκερία Κοτσούλα, 1953 йылдың 16 ноябрендә, Агио-Пневма, Сере, Үҙәк Македония) — хәҙерге заман грек йырсыһы. Башлыса лаика (традицион музыка), рембетика, фолк-музыка жанрҙарында йырлай. Грециянан һәм Кипрҙан башҡа, шулай уҡ Франция, Испания, Англия, Төркиә һәм, бигерәк тә, Израилдә билдәлелек алған.
Бала сағы
Гликерия 1953 йылдың 16 ноябрендә Үҙәк Македонияла, серр ауылы Агио Пневмала тыуған. Ауыл Дарнакохорья географик өлкәһенә ҡарай, бындағы ауылдарҙа ғосман осоронда ла тик аҫаба грек македонлылар йәшәгән. Тыуған ауылында башланғыс мәктәп тамамлай. Бала саҡтан ғаиләһендә грек халыҡ йырҙарына һөйөү уянған — атаһы һәм олатаһы бузукиҙа уйнаған. Музыкаль яҡтан Македония, урындағы халыҡ йыры йоғонтоһон ғына түгел, ә Кесе азия һәләкәтенән һуң, 1922 йылда ауылда төпләнгән ҡасаҡтар тәьҫирен дә кисергән. Өҫтәүенә, атаһы яғынан, Гликерияның нәҫеле ионий Галикарнасынан килеп сыҡҡан.
Музыкаль карьераһы башы
Гликерия карьераһын 1974 йылда «Να η Ευκαιρία» (яҡынса «Бына ул мөмкинлек /оказия тип тәржемә ителә») телевизион конкурсында башлай. Шул уҡ 1974 йылда шул уҡ уны йырлаған инде таверна афина ҡалаһының Плака афин кварталында «Лито» тавернаһында йырлай, ә һуңынан билдәле йырсылар менән сығыш "буат"та (boites-бәләкәй концерт сәхнәләре) йыр башҡарыу Манос Хадзидакис, Микис Теодоракис, Манос Лоизоостың һәм башҡа билдәле билдәле композиторҙарҙың йырҙарын башҡара. 1978 йылда, Гликерия, башҡа башлап йырлаусы Йоргос Геролиматос һәм Lyra Music менән берлектә, дискографик карьераһын башлай, үҙенең «Диуана хыялдар тураһында онот» тигән тәүге дискын сығара. Был диск, Гликерияның үҙенсәлекле уникальный тауышын күрһәтеп, грек дискографияһында ҙур эффект тыуҙыра.
1980—1985 йылдар осоро
Гликерия 1980 йылда, (грек) Смирнаһы, «Шул Смирнеика» (Смирненские) йола йырҙары менән, үҙенең тәүге сольный альбомын сығара. Артабанғы йылдарҙа Гликерия, Йоргос Даларас кеүек күренекле грек йырсылары менән хеҙмәттәшлек итеп, билдәле клубтарҙа сығыш яһай. Ошо уҡ йылда ул композитор Стелиос Фотиадистың (1978 йылдыан уның ире) йырҙары менән «Минең күҙемә ҡара» альбомын сығара, был уларҙың уңышлы музыкаль хеҙмәттәшлегенең башы була. 1982 йылда уларға, Сотирия Белла, Йоргос Даларас һәм Маргарита Зорбала менән бергә, Брюсселдә үткән Europalia фестивалендә Греция исеменән сығыш яһарға тәҡдим ителә. Киләһе йылда Гликерия үҙенең рәсми «тере» концерты яҙҙырылған «Матур төн» тигән тәүге дискын сығара һәм ҙур уңыш ҡаҙанғандан һуң, музыка менән һаты итеүҙең быға тиклем булған бөтә рекордын уҙып китеп, «Гликерия Матур төндә» тигән альбомын сығара.
1985 йылдың апрелендә Гликерия, «Тылсымсылар», «Пентохилиара» (биш мең аҡса банкнотаһы), «Балдаҡтар» һәм «Һалдатҡай» тигән ҡайһы бер хиттарын үҙ эсенә алған ике дисклы «Сентименталь йыр» альбомын сығара, йәш башҡарыусыны, грек һәм сит илдәр араһында, (Грецияла) тәүге альбомдар һатыу буйынса беренсе урынға сығара.
1997 йылда ул "Яҙғы симфонияһы"н (Яннис Рицос поэмаһы, Яннис Маркопулос музыкаһы), әҫәрҙең премьераһында, Еңел атлетика буйынса донъя чемпионатын асыу тантанаһында беренсе тапҡыр (яңы) Афина Олимпия стадионында йырлай. Асыу тантанаһы донъяның 120 иленә тапшырыла.
Интернациональ карьераһы
Гликерия Греция Кипрында һәм сит илдәрҙә (Европа, АҠШ, Канада, Австралия, Яңы Зеландия, Израиль һәм Төркиә) концерттарҙа йырлай. Ул үҙенең тәүге альбомын: Golden hits — The voice of Greece Францияла сығара 1998 йылда Францияла уның икенсе альбомы сыға. Ул шулай уҡ америка лейблы Putumayo өсөн ике альбомда һәм Европала сыҡҡан йыйынтыҡтарҙа ҡатнаша.
2001 йылда ул төрөк музыканты һәм композиторы Оmar Faruk Tekbilekтең Alif альбомында ҡатнаша.
Гликерия Апостолос Калдарас, С. Фотиадис, Наташа Атлас, Ömer Faruk Tekbilek, Лукианос Килайдонис, Мери Линда, Пантелис Талассинос, Сотирия Белла, Йоргос Даларас, Маринелла, Офра Хазер, Ricky Gal, Хава Альберштейн, Amal Murkus, Бабис Цертос, Пасхалис Терзис, Илиас Асланоглу, Антонис Вардис, Хадад, Сарит, сефард сығышлы бразилия йырсыһы Fortuna, Никос Папазоглу һ. б. менән бергә концерттарҙа сығыш яһай һәм дискографияла хеҙмәттәшлек итә.
Израилдә
1993 йылдың йәйендә Гликерия тәүге тапҡыр Израилдә сығыш яһай. Ул үҙенең иҫ киткес уңышлы сығыштарын «Shabechi Yerushaly’im» («Аллаға шөкөр, Иерусалим!») израиль халыҡ йырын иврит телендә башҡарыуы менән тамамлай. Гликерияның Израилдә уңышлы сығышы арҡаһында, ул бында иң популяр сит ил йырсыһы тип иғлан ителә; Иерусалим мэры уға ҡаланың алтын асҡысын тапшыра (1994). Израилдә бер үк ваҡытта өс альбомы сыға, һәм ҡыҫҡа ваҡыт арауығында барыһы ла: Glykeria golden-hits, Far away, Glykeria — 14 classic алтын була. 1999 йылда Гликерия Тель-Авивта Израиль филармония оркестры менән ике концерт бирә. Бер нисә айға һуңыраҡ ошо концерттың альбомы сыға һәм аҙағыраҡ Sony Classical донъяла Glykeria and the Israel Philharmonic Orchestra дискын тарата.
Гликерия Израилдә иң яратҡан грек йырсыһы һәм 1990-сы йылдарҙа израиль мәҙәни сәхнәһенең бер өлөшө булып китә. Уның тәрәнлек, сикһеҙ хистәр, меланхолия менән тулы үҙенсәлекле стиле израиллеләрҙең күңелен яулай, һәм уның иврит (идеаль тиерлек әйтелеше менән) һәм грек телендәге йырҙары классикаға әүерелгән. Ул Израилдең «үҙ исеме», «почётлы гражданы», платина һәм алтын йырсыһы, израиль лидерҙары һәм билдәле кешеләренең фаворитка йырсыһы була. 1998 йылда Ицхак Рабинды үлтергәндән һуң өс йылына арналған ҡайғылы трауарный сараларына саҡырылған берҙән-бер сит ил артисы булыуы уның Израиль менән тәрән мөнәсәбәттәренең кульминацияһы тиергә була. Тель-Авивтың Ицхак Рабин майҙанында 200,000 кеше алдында күҙ йәштәрен үгеп йырлай. 1999 йылдың йәйендә уны Израиль филармонияһы оркестры менән сығыш яһарға саҡыралар. 2002 йылда Израилдә уның «Open Heart» тигән альбомы сыға. 2006 йылда израиль-ливан конфликты ваҡытында Гликерия улы менән Израилгә килә һәм премьер-министр Эхуд Ольмерт менән осраша. Гликерия израиль армияһының сик һаҡсылары алдында йырлай. 2008 йылдың яҙында уның «MATANA» (Бүләк) исеме аҫтында — бер cd альбом үҙ эсенә тик иврит телендә йырҙар, икенсеһе Греция һәм Израилдә яҙҙырылған бер нисә йырын һыйҙырған — етенсе альбомы сыға. 2010 йылдың мартында Израилдә «The Greek Selection» исеме аҫтында Гликерияың бер нисә хитын үҙ эсенә алған икеләтелгән cd сыға.
Теодоракис менән
2002 йылда Гликерия «Микис Теодоракис Оркестры» һәм «Estudiantina» окестры менән концерт бирә. Гликерия бөтә донъяға билдәле композитор Микис Теодоракис менән хеҙмәттәшлек итә; композиторҙың 2008 йылда яҙған йырҙары ике дисклы альбомында.
2008 йылдың февраль аҙағында-март башында был Гликерия композитор менән әҙерләгән «халыҡ» йырҙарынан торған яңы дикс сығыуы уңайынан, «Микис Теодоракис Оркестры» менән афина театры Палласта концерт бирә. 2008 йылдың сентябрендә Legend дискографик фирмаһы «Минең нигеҙем тауҙарҙа» тип аталған ике cd сығара, Гликерия унда Теодоракистың 37 халыҡ йырын башҡара. Тәнҡитселәр ҙә, тамашасы публика ла альбомды йылы ҡабул итә, ҡыҫҡа мөҙҙәттә алтынға әйләнә.
2003 йылдан һуң
2003 йылдың йәйендә Гликерия АҠШ һәм Канада буйлап ҙур турне ойоштора. 2004 йылдың майында ул тәүләп Төркиәнең «IS BANK Concert Hall» холында сығыш яһай. 2005 йылдың мартында Воскресение православие байрамында Гликерия концерт бирә. Патриарх Варфоломей Гликерияны «Иҫ киткес йырсы һандуғас» («Καλλικέλαδον αηδόνα του γένους») тип атай. Домна Самиу менән Гликерия Афина һәм Салоникиҙа музыка һарайҙарында сығыш яһай, византия гимндарын постановке ҡуя: «От страсти к Воскресению» («Από το πάθος στην Ανάσταση»). 2007 йылда Төркиәлә Гликерияның икенсе дискы — «BEST OF GLYKERIA» сыға. 2010 йылдың майында Гликерия Төркиәлә өсөнсө тапҡыр, был юлы Изге Ирина Сиркәүендә һәм Топкапыла концерт ҡуя. Һуңғы сығыштарында танылған төрөк композиторы Зөлфө Ливанели ҡатнаша, Гликерия уның менән Ливанелиҙың Leylim ley йырын башҡара. 2009 йылдың яҙында, Костас Карафотис менән бергә, Гликерия АҠШ һәм Австралия буйлап турнеға сыға.
2011 йылдың 13 мартында патриарх Варфоломей Православие Воскресениеһы уңайынан Гликерияны Selenium Plaza-ла концерт ҡуйырға саҡыра. Ул традицион грек йырҙарын һәм фанариот композиторҙарҙың әҫәрҙәрен башҡара. Йырсыны К. Калайдзидис һәм дирижёр Андреас Пиларинос етәкселегендәге Грек радиоһы һәм телевидениеһы (ΕΡΤ) оркестры «В аккорде» («Εν χορδαίς») исемле билдәле грек музыка төркөмө оҙатып йөрөй.
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы (9 март 1947 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй композиторы. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы һәм 2010 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1976), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979), Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2017). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022). Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2017).
Гликерия (йырсы)
2003 йылдан һуң
2010 йылдың мартында Alpha TV грек телевизион каналының музыка буйынса тәнҡитселәре, 1960 йылдан бирле булған иң уңышлы йырсыларының береһе тип таный.
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы
Биографияһы
Рим Мәхмүт улы Хәсәнов 1947 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ының Благовар районы Языков ауылында музыканттар ғаиләһендә тыуған. Алты йәштән уҡ атаһының скрипкаһында уйнарға өйрәнә, һүңынан гитара, баян, торба, балалайканы үҙләштерә. Бала саҡтан үҙе көй сығарып, уларға һүҙҙәр ҡушып йырлап йөрөй. Мәктәптә уҡығанда үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә әүҙем ҡатнаша.
Гликерия (йырсы)
2003 йылдан һуң
2011 йылдың майында Гликерия Граждандар һуғышынан һуң грек сәйәси эмигранттары нигеҙ һалған «Никос Белояннис» ауылында (Венгрия) концерт бирә һәм шул йылдың июнендә Канада һәм АҠШ буйлап яңынан гастролгә сыға. 2012 йылдың йәйендә, Мостафа Кәмал Ататөрк кемалистары Смирнаны емергән ваҡиғаға 90 йыл уңайынан Гликерия, кесе азия гректарының йырҙарын башҡарып, «Смирненское миноре» программаһы менән бөтә Греция буйлап гастролдәргә сығырға план төҙөй ировала.
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы
Биографияһы
1963 йылда Рим Хәсәнов Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһына уҡырға инә, бер йылдан һуң уҡыуын Өфө сәнғәт училищеһының дирижёр-хор бүлегендә дауам итә. Өсөнсө курста теория-композиция бүлегенә күсә һәм 1968 йылда уны тамамлағанда бер нисә етди әҫәр, шул иҫәптән «Негритянское гетто» исемле симфоник поэма, ҡыллы квартет, симфоник оркестр өсөн поэма ижад итә. Әммә был осорҙа ул башлыса йырҙар һәм эстрада ансамлдәре өсөн вокаль-инструменталь композициялар яҙа.
Гликерия (йырсы)
2003 йылдан һуң
2013 йылдың ноябрендә, Михалис Дзуганакис менән, Гликерия успешно ровала в Австралияға уңышлы гастролдәр ойоштора.
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы
Биографияһы
1968 йылда Өфө сәнғәт институтына уҡырға инә һәм Константин Лакин класында шөғөлләнә башлай, аҙаҡтан музыка ижад итеү серҙәрен профессор, СССР-ҙың халыҡ артисы Заһир Исмәғилев етәкселегендә дауам итә. Студент йылдарында Рим Хәсәнов фортепиано сонаталары, фортепиано менән оркестр өсөн концерт, Назар Нәжми һүҙҙәренә «Ҡайтсы, ҡыҙым, атай йортона!» («Вернись, дочь моя, в отчий дом!») вокаль циклын яҙа, бер үк ваҡытта эстрада йырҙары һәм миниатюралары жанрында ла ижадын дауам итә.
Гликерия (йырсы)
2003 йылдан һуң
2015, 2016 йылдарҙың ноябрендә, Даларас һәм Витали менән бергә, Гликерия АҠШ-та бер ай гастролдә була.
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы
Биографияһы
1973 йылда сәнғәт институтын тамалағандан һуң 1978 йылғаса Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының музыка бүлеген етәкләй. Был ваҡытта һәм һуңыраҡ композитор 30-ҙан артыҡ спектаклгә музыка яҙа, улар араһында «Айһылыуҙың айлы кистәре», «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар», «Әсәләр көтәләр улдарын», «Ғәлиә», «Ташлама утты, Прометей» һәм башҡа сәхнә әҫәрҙәре бар.
Рим Хәсәнов ижадында джаз, эстрада, классик музыкала милли көй-моңдар ныҡлы урын ала. Уҙған быуаттың 70—80 йылдарында башҡорт музыка сәнғәтен Рим Хәсәновһыҙ күҙ алдына ла килтереп булмай.
Гликерия (йырсы)
2003 йылдан һуң
Шул уҡ йылдың февралендә Пирея муниципаль театрында ул «Смирненское миноре» тигән тамаша әҙерләй. Представление дәүләт было записано для государственного телевидениеһы һәм дискографияһы өсөн яҙҙырып алына.
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы
Биографияһы
1994—1996 йылдарҙа Австралияла йәшәй, шағир Рон Роджерс шиғырҙарына 36 йыр яҙа. 2006 йылда Финляндияла була, уның концерттары был илдә ҙур уңыш менән үтә. Мәскәүҙә йәшәп ҡараны, һуңғы йылдарҙа Рим Хәсәнов — Өфө ҡалаһында. Австралиянан ҡайтҡас, "Социнвестбанк"ка инглиз теленән тәржемәсе булып эшкә урынлаша.
Гликерия (йырсы)
2003 йылдан һуң
Былтыр, Герасимос Андреатос менән, Гликерия Сидней һәм Мельбурнда өс концерт бирә. 2017 йылдың мартында, Гликерияның «Мин йондоҙ артынан эйәрҙем» йыры Төркиәлә Sony Music Turkey фирмаһында сыға. Carnegie Hallа нью-йорк церемонии вручения (Грек-америкалы) Gabby Awards в нью-иорк 2017 йылда, Гликерия была награждена за её вклад в греческую песню.
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы
Биографияһы
2006 йылдарҙан инглиз теленән тәржемә һәм драма әҫәрҙәре яҙыу менән шөғөлләнә. 2010 йылдан — Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
2015 йылда Благовар районында Рим Хәсәнов йырҙарын башҡарыусыларҙың «Сәскәләр уяныр» исемле тәүге асыҡ фестиваль-конкурсы үткәрелде. Ойоштороусылар бәйгене киләсәктә даими ойошторорға ниәтләй, уның сираттағыһы 2017 йылға планлаштырылған.
Гликерия (йырсы)
2003 йылдан һуң
Летом 2019 года, вместе с Мелиной Асланиду, Гликерия дала 25 концертов в Греции и на Кипре.
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы
Биографияһы
Үҙенең 70 йәшлек юбилейы алдынан композитор Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжмиҙең (1918—1999) тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан билдәле әҙиптең ижадына бағышланған күләмле презентация әҙерләнә, тип белдерҙе. Проект «100 йыллыҡ юбилейы уңайынан Назар Нәжмиҙең хәтерен мәңгеләштереү» тип атала. Унда ике DVD-дискта шағирҙың 100-гә яҡын әҫәрен (шиғырҙарын, поэмаларын, драмаларын), шулай уҡ Башҡортостан, Татарстан һәм Финляндия артистары башҡарыуында йырҙарын туплайбыҙ, тине Рим Хәсәнов.
2017 йылдың 28 апрелендә Рим Хәсәновҡа «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
2021 йылдың апрелендә ижадсы Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнде.
2022 йылдың 25 мартында композиторға Салауат Юлаев ордены тапшырылды.
31 июль
31 июль — григориан стиле буйынса йылдың 212-се (кәбисә йылында 213-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 153 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Лудинга
Лудинга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емба йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хальмершор
Хальмершор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Виссервис йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фиссум
Фиссум (Vissum) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 252 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Ҡыҙыл Ауыл
Ҡыҙыл Ауыл (шулай уҡ Ҡыҙыл Батыр исеме лә осрай) — Ишембай ҡалаһында тарихи урын, Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан, элекке ауыл.
Тарихы
Ауыл территориаль, 1934 йылдың 29 мартындағы «Ишембай нефть промыслалары эшселәре поселогын ойошторыу тураһында» ҡарары нигеҙендә Ишембай ҡалаһына инә, был ҡарар шулай уҡ Ишембай, Ирек, Юрматы ауылдарының яҙмышын хәл итә. Билдәле булыуынса, был дүрт ауылда 1932 йылдың сентябрендә нефть өсөн килгән 888 ғаилә урынлаштырыла.
1934 йылдың 24 майындағы «Красная Башкирия», 1932 йылдың 9 июнендәге «Башкирская вышка» гәзиттәре ауылдың ҡиәфәтен сағылдырған материалдар баҫтырып сығара. Ауыл 18 йортан тора. Уларҙың ҡыйығы һалам менән, 1 йорт — тимер, 2 йорт таҡта менән ябыла. Ул 703-сө скважинанан йөҙ метр алыҫлыҡта урынлаша.
«Тикшереү барышында асыҡланғанса, һәр йорттоң тиерлек ситәндән һалам менән ҡапланған йорт төкәтмәләрендә торбаһыҙ мейестәр ҡуйылған (ҡара яғып йылытыла). Осҡондар һалам түбәләре аҫтына күтәрелә һәм һәр минут һайын янғын сығыу ҡурҡынысы була. 703-сө скважина урғыла. Ошонда уҡ нефть ер амбарҙарына аға. Шундай уҡ алыҫлыҡҡа, 703-сө быраулау фонтаны кеүек, 714-се быраулау вышкаһы төҙөлә. Янғын хәүефе бәхәсһеҙ. Ел йүнәлеше — һәр ваҡыт тиерлек вышкалар яғына. 703-сө һәм яңы төҙөлә башлаған 714-се вышканы, Ҡыҙыл Батыр утары халҡын кисекмәҫтән нефть разведкаһы еренән алыҫҡа күсерергә кәрәк».
«Утарҙың элекке урынында ҡалыуы йәки яңы урынға күсерелеүе тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ. Ул йылдар өсөн хас булған төҙөлөш материалдары һәм эшсе көстәр менән көсөргәнешле хәлде иҫәпкә алғанда, ул үҙенең урынын үҙгәртеүе ихтималлығы шикле». Аллағыуат, Ҡарлыкүл, Ирек, Ҡыҙыл Ауыл, Күс, Новопетровский һәм Кесе Ишембай һәм Салауат ҡалалары ерҙәре составына ингән Аллағыуат ауылдары, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уларҙың халҡы иҫтәлегенә Ишембай яғына боролошта Салауат-Стәрлетамаҡ автотрассаһы киҫелешендә «Юрматы ере» мемориаль комплексы төҙөлгән.
Ете мәрмәр плита ете күсерелгән ауылды кәүҙәләндерә. Үҙәгендә Юрматы еренең символы — ҡурай сәскәһе менән уратып алынған стела, «Бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай» стелаһы тора. 8 пилонда һуғышҡа киткән 1428 яҡташтарҙың һуғыштан әйләнеп ҡайтмаған һәр өсөнсө тиерлек 513 фронтовиктың исеме уйып яҙылған. Бында Аллағыуат ауылында тыуған Советтар Союзы Геройы Әхтәмов Хәсән Баһҙый улының бюсы тора.
Һәйкәл Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы буйынса асыла. Комплексты тантаналы асыуҙа Башҡортостан Республикаһының Президенты М. Г. Рәхимов ағас ултырта.
Красноусол минераль сығанаҡтары
Красноусол минераль һыу сығанаҡтары — Башҡортостандың Ғафури районы Красноусол (1965 йылдан) ҡасабаһында урынлашҡан гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Һаҡлау объекты: Уникаль шифалы сығанаҡтар. тәғәйенләнеше:
1. Шифалы сығанаҡтарҙы һаҡлау.
2. Минераль сығанаҡтарының дауалауҙа файҙаланыуы.
Красноусол минераль һыуҙары Көньяҡ Уралдың көнбайыш итәгенең Көгөш йылғаһы үҙәнендә, Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Красноусол ауылынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Сығанаҡтарҙың һыуы Усолка йылғаһына ағып төшөп, уны өлөшләтә тоҙло итә.
Тарихы
1924 йылда Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау Халыҡ Комиссариаты Красноусол сығанаҡтарына табип Петр Степанович Зотовты, ике шәфҡәт туташын һәм аш бешереүсене йүнәлтә. Сығанаҡтар эргәһендә килгән ауырыуҙар өсөн ағас өйҙәр төҙөлә. «Красноусол» курорты барлыҡҡа килә. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң курорт һуғыш инвалидтарын дауалау өсөн файҙалана. Эргәлә балалар щифаханаһы төҙөлә. ХХ быуаттың 90-сы йылдарында эсәр һыу сифатында «Горький ключ» һыуын шешәләргә ҡойоу ойошторола.
Характеристикалары
1-се һәм 2-се сығанаҡтарҙың һыуы юғары кимәлдә — 77,5 г/л тиклем минераллашҡан. 11-се сығанаҡта — уртаса минераллашҡан (7,6—13,5 г/л). Горький Ключ сығанағында — аҙ минераллашҡан (2,2 г/л).
Һылтанмалары
Статья в Башкирской энциклопедии
Майя Березовская
Майя Березовская (Maja Berezowska; 13 апрель 1893 йәғни 1898, Барановичи, Минск губернаһы, Рәсәй империяһы — 31 май 1978, Варшава, Польша, шулай уҡ Дитто; Ditto псевдонимы аҫтында билдәле) — Польша рәссамы, график, карикатурист һәм сценограф.
Биографияһы
Майя Санкт-Петербургта нәфис сәнғәт шәхси мәктәбендә уҡый. Краков, Париж һәм Мюнхен ҡалалары уҡыу йорттарында юғары белем алған. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем үҙенең эротик һүрәттәре менән дан ҡаҙана. Кешеләрҙең юғары хистәре, тәндең матурлығы темаһы һәр ваҡыт уның ижадының даими мотивтары булып ҡала. Олоғайғас ул ошолай итеп яҙған:
1933 йылдан 1936 йылға ҡәҙәр Францияның баш ҡалаһы Парижда йәшәй, бында урындағы баҫмалар — «Le Figaro», «Le Rire» һәм «Ici Paris» тигән көн һайын сыҡҡан гәзиттәр менән хеҙмәттәшлек итә. 1935 йылда һуңғыһының һандарҙың береһендә Адольф Гитлер тураһында «Татлы Адольф ҡыйшанлаҡлығы» тигән карикатурала серияһын баҫтыра. Быға шунда уҡ Германия илселеге реакцияһы барлыҡҡа килә, ул Франция криминал полицияһын «дәүләт башлығын мыҫҡыллау» өсөн Майя Берозовскаяға ҡаршы суд эшен ҡуҙғатырға мәжбүр итә. Адвокат уны яҡларға ирешкән һәм эш символик штраф түләү менән тамамланған.
Һуғыш алдынан Польшаға ҡайта, башта провинцияла, ә һуңынан Варшава ҡалаһында эшләй. Бында 1942 йылдың майында гестапо тарафынан ҡулға алына. Адольф Гитлерҙы кәмһеткәне өсөн үлем язаһына тарттырыуға хөкөм ителә һәм Равенсбрюк концентрацион лагерына эләгә.
Үлем язаһы хөкөмө башҡарылмай ҡала. Концлагерҙа мөмкин булған осраҡтарҙа Майя һүрәт төшөрөү шөғөлөн дауам итә — башлыса үҙе менән бергә тотҡонлоҡта булған әхирәттәренең портреттарын төшөрә, ә улар был һүрәттәрҙе йәшерен рәүештә үҙ ғаиләләренә ебәрергә тырышҡан. 1945 йылдың майында концлагер тотҡондарын СССР армияһы азат иткән. Швеция Ҡыҙыл Тәреһе хәрәкәте саҡырыуы буйынса, бер төркөм ватандаштары менән бергә Майя Березовская Стокгольм ҡалаһына дауаланырға йүнәлә.
1946 йылдың июнендә Березовская Польшаға ҡайта, бында ул театрҙарҙа сәхнәне визуаль биҙәү һәм костюм эскиздарын төшөрөү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ үҙ карикатураларын гәзит һәм журналдарҙа баҫтыра, китаптарҙы иллюстрациялай.
1977 йылда Майя Березовская тулыһынса һөнәри тормоштан китә. 1978 йылдың 31 майында Варшавала вафат була. Воинские Повонзки зыяратында ерләнә.
Тюр-Седа-Яха
Тюр-Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яда-Яходы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Драгиня Вуксанович
Драгиня Вуксанович (черног. Draginja Vuksanović ; , Бар, Черногория Социалистик Республикаһы, Югославия) — Черногория юрисы, сәйәси эшмәкәр һәм Черногория университетының хоҡуҡ профессоры. Черногория парламенты депутаты һәм Черногория Социал-демократик партияһы рәйесе. Черногорияла 2018 йылда президент һайлауҙарында ул президентлыҡҡа ил тарихындағы тәүге ҡатын-ҡыҙ-кандидат була, уның һөҙөмтәһендә өсөнсө урынды биләй.
Биографияһы
Драгиня Вуксанович 2000 йылда Черногория университетының юридик факультетын тамамлай, 2005 йылда магистр дәрәжәһен ала, 2011 йылда ошо уҡ университетта доктор дәрәжәһенә эйә була. Черногория университетының драма сәнғәте факультетында һәм юридик факультетында профессор булып эшләй. Француз һәм инглиз телдәрендә һөйләшә, шулай уҡ итальян һәм испан  телдәрен ҡуллана.
Сәйәси карьераһы
Драгиня Вуксанович Черногория Социал-демократик партияның ағзаһы (СДП) һәм 2012 йылдан Черногория депутаты. Черногорияның 2012 йылғы саҡырылыш парламентында закондар сығарыу комитеты рәйесе вазифаһын биләй,  сәйәси система,  хакимиәт һәм суд власы, гендер тиңлек, шулай уҡ мәғариф, мәҙәниәт һәм спорт  буйынса комитет ағзаһы булып тора. 2013 йылдан 2017 йылға тиклем Вуксанович Европа Советының Парламент ассамблеяһында (ПАСЕ)  Черногория Парламентының делегацияһы составына инә, унда кеше хоҡуҡтары һәм юридик мәсьәләләр, енәйәтселек һәм терроризм буйынса комитет ағазаһы, мәҙәниәт, фән һәм спорт һәм киң мәғлүмәт саралары һәм мәғариф, йәштәр һәм спорт комитеты ағзаһының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2016 йылда Черногорияла парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса 26- Черногория парламенты депутаты итеп һайлана. 2018 йылдың мартында Вуксанович алдағы президент һайлауҙарында ҡатнашыуы тураһында иғлан итә. Уны Социал-демократик партия күрһәтә һәм һуңыраҡ «»  партияһы хуплай, шулай итеп, ул Черногория тарихында президентлыҡҡа  беренсе ҡатын-ҡыҙ- кандидат. Вуксанович һайлауҙарҙа 8,2% тауыш йыйып, өсөнсө урынды биләй.
2019 йылдың 29 июнендә Вуксанович Черногория Социал-демократик партияһы рәйесе итеп һайлана, һөҙөмтәлә шул ваҡытҡа Черногория сәйәси партияһын етәкләгән  берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була.
Сәнғәт әҫәре (хикәйә)
Сәнғәт әҫәре — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 13 декабрендә «Осколки» журналының 50-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
Антон Павлович Чеховтың «Сәнғәт әҫәре» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 13 декабрендә «Осколки» журналының 50-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1887 йылда «Невинные речи» йыйынтығында баҫыла, ә 1891 йылда А. Ф. Маркс нәшер иткән «Пестрые рассказы» йыйынтығына индерелә.
Нәшерсе Н. А. Лейкин Чеховҡа 1886 йылда: «Һеҙҙең һуңғы хикәйәгеҙ бик мәрәкәле. Цензор ундағы бары тик ике һүҙҙе генә: «райский (ожмах)» — йылан ожмах йыланы була алмай — һәм  «опохабил (әҙәпһеҙләне)» һүҙҙәрен юйып ҡуйып үткәрҙе. Тап бына ошондай хикәйәләр юморлы журналдарға ныҡ кәрәк тә инде».
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец, норвег, поляк, румын һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Тәнҡитсе Я. В. Абрамов Чеховтың «Сәнғәт әҫәре» хикәйәһе тураһында былай тип яҙа: «…уның әҫәрҙәре араһында бер ни тиклем һанда бик күңелле һәм бөтөнләй ҡайғы-хәстәрһеҙ юмор менән һуғарылған әйберҙәр бар — уларҙың урыны тап бына юмор баҫмаларына тура килә… Ләкин был,ысынында, ғәйепһеҙ сюжетлы әҫәрҙәрҙә тормоштоң көлкөлө урындары ябай ғына билдәләнеп ҡалмай, ә уларҙа ниндәйҙер бик ҙур әһәмиәтле әйберҙәр күренә».
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға табип Кошельков кабинетында бара. Уның янына «Биржевые ведомости» төргәген тотҡан Саша Смирнов килә. Малай табибҡа ауырыуҙан ҡотолдорған өсөн әсәһе әйткән рәхмәт һүҙҙәрен әйтә һәм эсенә иҫке бронзанан эшләнгән канделябр һалынған төргәкте тапшыра. Канделябрҙа «Һауа костюмындағы ике ҡатын-ҡыҙ фигураһы һүрәтләнгән … Фигуралар бик ҡупшы йылмая һәм, әгәр ҙә май шәмдәрҙе тотоп торорға мәжбүр булмаһа, бөтөнләйе менән пьедесталдан һикереп төшөргә һәм бүлмәлә… янъял сығарырға әҙер булырлыҡ итеп эшләнгән».
Табип бик оҙаҡ был бүләктән баш тартып тора, ләкин малай, уларҙа был канделябрҙың пары юҡлыҡҡа һылтанып, төргәкте уға ҡалдырып сығып китә. Пациент сығып киткәс, табип был канделябрҙы кемгә бүләккә бирергә биреү тураһында уйлай башлай. Уйлай торғас-таба. Канделябрҙы ул дуҫы — адвокат Уховҡа бүләк итә. Уховтан сәнғәт әҫәре комик Шашкинға күсә, быныһы, үҙ сиратында, уны иҫке бронза йыйыусы бай ҡатын Смирноваға һатып ебәрә.
Ике көндән һуң табип Кошельков янына тағын Саша Смирнов килә. Уның ҡулында баяғы канделябр була! Малай табибҡа: «Доктор! Минең шатлығымды белһәгеҙсе! Һеҙҙең бәхеткә ҡаршы, беҙ Һеҙҙең канделябрға пар таптыҡ!.. Әсәйем шул тиклем бәхетле… Мин уның берҙән-бер улымын… Һеҙ минең ғүмеремде ҡотҡарҙығыҙ…» Малайҙың был һүҙҙәренә табип бер ниндәй ҙә яуап бирә алмай.
Экранлаштырыу
1959 йылда А.П. Чеховтың «Сәнғәт әҫәре» хикәйәһе буйынса шул исемле ҡыҫҡа метражлы фильм төшөрөлә. Режиссеры: Марк Ковалёв. Саша Смирнов ролендә — Евгений Леонов, табип Иван Николаевич — Сергей Мартинсон.
Яңы дәүер фәлсәфәһе
Яңы дәүер фәлсәфәһе — Көнбайыш Европала XVII—XVIII быуаттарҙа капитализм дың аяҡҡа баҫыуы, фән һәм техниканың  көслө үҫеше, донъяға эксперименталь-математик ҡараш формалашыуы менән ҡылыҡһырланған фәлсәфәнең үҫеш осоро. Был осорҙо шулай уҡ фәнни революция дәүере тип атайҙар. Ҡайһы берҙә Яңы дәүер философияһына, тулыһынса йәки өлөшләтә, XIX быуат фәлсәфәһен дә индерәләр.
Ун етенсе һәм ун һигеҙенсе йөҙ йыллыҡтарҙың аҡыл фәлсәфәһенең, эпистемологияһының һәм метафизикаһының сығанаҡ һүҙҙәре ике төп төркөмгә бүленә. Рационалистар, башлыса Францияла һәм Германияла, башта тупланған бөтә белем айырым бер «тыумыштан булған идеяларҙан» башланырға тейеш, тип күҙаллағандар. Был йүнәлештең төп вәкилдәре Рене Декарт, Барух Спиноза, Готфрид Лейбниц һәм Николай Мальбранш булған. Эмпиристар, киреһенсә, белем хис-тойғоло тәжрибәнән башланырға тейеш, тип иҫәпләгән. Был  йүнәлештең төп фигуралары — Френсис Бэкон, Джон Локк, Джордж Беркли һәм Дэвид Юм. (Рационализм һәм эмпиризм тигән төшөнсәләр үҙҙәре һуңыраҡ, нигеҙҙә Кант арҡаһында барлыҡҡа килгән, ләкин улар ярайһы теүәл.) Был фәйләсуфтар этик мәсьәләләрҙе уларға хас үҙенсәлекле стилдәрҙә хәл итһә лә, этика һәм сәйәси философия шул төшөнсәләр аша ҡарала. Сәйәси фәлсәфәлә башҡа мөһим шәхестәр араһында Томас Гоббс һәм Жан-Жак Руссо булған.
Ун һигеҙенсе йөҙ йыллыҡ аҙағында Иммануил Кант рационализм һәм эмпиризмды берләштереүгә дәғүә иткән принципиаль яңы фәлсәфәүи системаны  булдырған. Немец идеализмынан башлап, Кант ун туғыҙынсы быуат башында Германияла фәлсәфәүи фекерҙең ҡыҙыу үҫешен стимуллаштырған. Донъя һәм аҡыл бер үк категорияларҙан сығып аңлашылырға тейеш тигән фекер идеализмға хас һыҙаттарҙың береһе; башҡалар араһында был идея ысынбарлыҡ аҡыллы, аҡыллы ул ысынбарлыҡ, тип әйткән Георг Вильһельм Фридрих Гегелдең ижадында үҙенең кульминацияһына еткән. Рационализм (философия)                                      Эмпиризм └──────────┬────────────────────────────────────┤                      │                                    │                 Кантианство                           Позитивизм ┌─────────────┴──────────────────┬─────────────────┤           │                                │                 │   Гегельянство                Тормош фәлсәфәһе            Эмпириокритицизм │    Марксизм
Френсис Бэкон
Яңы заман философтары тәбиғәттең инглиз тикшеренеүселәрҙән тәүге булып Френсис Бэкон (1561-1626). Нигеҙ һалыусы тип һанала, уның тәбиғәт методологияһы эксперименталь. Хәҡиҡәтте төшөнөү тәжрибә әһәмиәтен күрһәтеү. Фекер, практик философияһы тип йөрөтәләр тейеш характерҙар, тәбиғәт һәм кешеләр өҫтөнән хакимлыҡ маҡсаттары юғары философияһын тип тормай, ә «тәбиғәт өҫтөнән хакимлыҡ булған, уның ҡанундарына буйһонорға ғына ҡала». Бәлки тәбиғәт сағылышы анализланды һәм дөйөмләштереү юлы менән айырым закон төшөнөү, йәғни ярҙамында индукция. Тип, был хәҡиҡәтте төшөнөү өсөн нимә ҡамасаулай ҡотолорға кәрәк «йырлап» (бот). «Ырыу» донъя кешеһенең тормошон һүрәтләү менән оҡшашлыҡ шунда ынтылышы, социализм йәмғиәте; «мәмерйә» — ҡарай, үҙенең субъектив ситтекенә; «призрак баҙары» («майҙан») — фекеренә ярашлы рәүештә, ҡаланың расхожий; «призрак» театр — абруйын һуҡыр буйһона. Тәрән булған кешеләр иман килтерә, бүленгән теология фәндәр (юғары өйрәнеү, уларҙы аҡыл менән уйлап түгел, ә илаһи бер асылыштарҙың ғына мөмкин) һәм фәлсәфә (аҡыл һәм тәжрибәһен өйрәнергә ярҙам менән, тәбиғәт).
Томас Гоббс
Томас Гоббс (1588-1679) — инглиз фәйләсуфы,  «Левиафан» трактаты авторы. Сенсуализм һәм фатализм яҡлы, ихтыярҙы «тәбиғәт көсө» тип ҡараған. Ул яҡлаған донъя картинаһына механистик ҡарауға ярашлы, тик есемдәр генә объектив, ә үлсәме, ауырлығы һ. б. кеүек ҡылыҡһырланмалар  субъектив була. Алланың барлығын, бер үк ваҡытта ерҙә барған эштәргә ҡыҫылмаусы, «бөтә тереклек килеп сығыуының тәүге сәбәбе энергияһы», тип таныған. Уның фәлсәфәһенең төп предметы — дәүләт булараҡ кеше. Ижтимағи фәндәр өлкәһендә үҙен Евклид тип иҫәпләгән. Был кеше шәхестәренә ҡағыласағын аңлағанлыҡтан, йәмғиәт төҙөгәндә геометрик алымдарҙы ҡулланыу мөмкин түгеллеген раҫлаған. Уның фекере буйынса, был ҡарашты сәйәсәттә ҡулланыу кәрәк.
Үҙенең «Левиафан» трактатында ул дәүләтте кешеләрҙе кәмһетеүсе, уларҙың ихтыяждарын сикләүсе персонажы менән сағыштыра. Дәүләт йәмәғәт килешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, әммә һуңыраҡ ул кешеләрҙән ситләшкән һәм улар өҫтөнән хакимлыҡ итә башлаған, тип иҫәпләй. Дәүләт эшмәкәрлеге кеше файҙаһына йүнәлтелгән булырға тейеш, яҡшылыҡ һәм яуызлыҡтың асылын дәүләт билдәләй, ә ҡалған кешеләр был критерийҙар. Дәүләт кеше мәнфәғәттәрен һәм бәхетен хәстәрләргә тейеш.
Рене Декарт
Рене Декарт (1596-1650) — француз математигы, фәйләсуфы. Әгәр Френсис Бэкон тәжрибәне тикшеренеүҙе сығанаҡ нөктәһе тип ҡараһа, ә Т. Гоббс был логикаға математиканы индерһә, Декарт бөтә нәмәнең башына аҡылды ҡуйған, ә тәжрибәне аҡыл һығымталарын раҫлаусы ҡорал ғына тип һанаған. Декарт рационализм ҡарашына таянған. Тәүләп эволюция идеяларын индергән, әммә уларҙы фәҡәт  механистик ҡараштарҙан сығып иҫбатлаған.
Уның фәлсәфәһенең сығанаҡ башы булып  субстанция төшөнсәһе тора, бында ул антик фәйләсуфтарға яҡынлашҡан. Был мәсьәләлә, субстанцияны ике төргә бүлеп, дуализмға таянған: матди, һәм механик  күҙаллауҙар аша һүрәтләрлек сикһеҙ бүленеүсе, һәм, фәҡәт үлемһеҙ йәне булған кеше генә төшөнөрлөк, бүленмәүсе рухи субстанциялар. Субстанциялар ике төп атрибутҡа: матдиһы оҙонлоҡҡа, рухийы (идеаль) фекерләүгә эйә. Кешенең рухи донъяһы тыумыштан килгәндәй. Декарт тыумыштан бирелгән идеяларға Хоҙай идеяһын һәм математика һәм логика нигеҙҙәрен («өсөнсөһөнә тиң булған ике дәүмәл, үҙ-ара тигеҙ», «бер ҙә булмағандан бер нәмә лә килеп сыҡмай») ҡарата. Фекер, Бөтә тереклеклекте Аллаһы тәғәлә булдырған, әммә яралтҡандан бирле, ул тарихтың тәбиғи барышына ҡыҫылмай.
Уның фәлсәфәһенең үҙәк урындарының береһен хәҡиҡәт һәм ысынбарлыҡта дөрөҫ белем алырға ярҙам итеүсе ысулды эҙләү проблемаһы биләй. Был мәсьәләне хәл иткәндә, ул фәлсәфәүи скептицизмды еңеп сыҡҡан. Был мәсьәлә буйынса уның данлыҡлы фекерләүе тураһында: «Мин уйлайым, тимәк, мин йәшәйем» тип тамамланған һүҙҙәре киң билдәле.
Декарт ҡулланған ысынбарлыҡты фәнни төшөнөү ысулын аналитик йәки рационалистик тип атарға мөмкин. Рене Декарт күп фәндәрҙе өйрәнеү менән, атап әйткәндә, анатомия менән шөғөлләнгән. Үҙенең хеҙмәттәрендә ул, ысынында психиканың рефлектор асылын раҫлап, мейе (йән) эшмәкәрлегенең психофизиологик нигеҙҙәрен тасуирлаған. Шуның өсөн И. П. Павлов үҙ ваҡытында Санкт-Петербург ҡалаһы янында Декартҡа һәйкәл төҙөткән.
Блез Паскаль
Блез Паскаль (1623-1662) — күренекле француз философы, физигы, математигы һәм яҙыусыһы. Тәбиғәт белеме һәм математика өлкәһендә емешле эшләгәндән һуң (ул ихтималлыҡ теорияһының «ата»ларының береһе), уларҙан күңеле ҡайтып, дин һәм фәлсәфәүи антропология өйрәнеүгә күскән. Уның фекеренсә, «аҡыл дәлилдәре», икеләнеү менән ышаныс араһында даими үҙгәреп торғанлыҡтан, «йөрәк дәлилдәренән» түбәнерәк тип иҫәпләгән. «Тәбиғәт скептиктарҙы тупикка ҡуя, аҡыл догматиктарҙы; догматие аҡылдың еңеп булмаҫлыҡ йошағлағын еңә алмай, ә скептик хәҡиҡәт идеяһын еңә алмай»
Ул христиан диненең төп идеяларын аристотель аңлатмаһы рухындағы космология һәм метафизиканың традицион синтезынан сығарған. Кешенең әһәмиәтһеҙлегенә күрһәткән, шул уҡ ваҡытта фекер йөрөтөүгә һәләтле булғаны өсөн уны күтәргән дә: «Ғаләм мине үҙенә йота, ә мин барлыҡ ҡаләмде соғап алам» Паскалдең «Уйҙар» әҫәре иң яҡшы француз китаптары исемлегенә ингән һәм донъяның бик күп телдәренә тәржемә иткән.
Бенедикт (Барух) Спиноза
Бенедикт Спиноза (1632-1677) айырмалы рәүештә Декарттан айырмалы рәүештә, Ғаләмде бер субстанциянан торған ниндәйҙер (донъяның субстанциональ берҙәмлеге идеяһы), үҙенең үҙе сәбәбе булып торған үҙ эсендә рухи һәм матди башланғыстар берләштергән монизм буйынса бар. Шулай итеп, христиандарҙың «Алла донъяны булмағандан булдырған» тигән христиан идеяһын кире ҡаҡҡан. Натуралистик пантеизмға таянған, Алланы тәбиғәттә шәхсиәтһеҙ иретмә тип ҡараған, шуның өсөн ғүмере буйы сиркәү тарафынан төрлө эҙәрлекләүгә дусар ителгән. Уның фекере буйынса, берҙәм субстанция ике характеристикаға: оҙонлоҡҡа һәм фекерләүгә эйә. Шулай итеп,  фекерләү кешегә генә түгел, барыһына ла хас тигән (ҡара: гилозоизм). Философияла диалектик берҙәмлектә, үҙ әйберҙәр ҙур урын бүлә. аңламай: һәм ахыр сиктә сикһеҙ, һәм берҙәм дә, кәрәкле һәм ирек («азатлыҡ кәрәклеген аңлап булмай», «хәҡиҡәт һәм үҙен аса, һәм ялған»).
Готфрид Вильһельм Лейбниц
Немец фәйләсуфы Лейбниц Готфрид Вильгельм (1646-1716) төрлө яҡлы ғалим булған, әммә уның фәлсәфә буйынса хеҙмәттәре иң ҙур әһәмиәткә эйә. Ул, донъя ваҡ-төйәк элементтарҙан — монадаларҙан, эске этәргес көскә эйә рухи һәм матди башланғыстарҙан тора, тип иҫәпләгән. Бында ул  боронғо фәйләсуф Аристотелгә яҡын тора. Спинозаның фәлсәфәһенән ул пантеистик Алланы «алған», уны бар тереклектең ысын ижадсыһы, йәшәйештең «ғәйепләнеүсеһе лә, әфәндеһе лә» тип һанаған. Монадаларҙың берҙәмлеге Аллаһы тәғәлә  «алдан ҡорған гармония» һөҙөмтәһе.
Арауыҡты әйберҙәрҙең йәшәү урыны һәм уларҙың хәлен көйләүсе тип иҫәпләгән,  материянан айырым арауыҡ һәм ваҡыт барлығын инҡар иткән, ә ваҡытты — объекттар торошоноң эҙмә-эҙлелеген тасуирлау факторы тип иҫәпләгән. Математика үҫешенә ҙур өлөш индергән (сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр төшөнсәһен индергән), иҫбатлауҙың рациональ танып белеүҙә әһәмиәтен күрһәткән. Символик һәм математик логикаға нигеҙ һалыусы тип һанала.
Дэвид Юм
Дэвид Юм (1711-1776) — инглиз фәйләсуфы, тарихсыһы, иҡтисадсыһы һәм публицисы,  агностицизм вәкиле. Тышҡы донъя бармы тигән һорауға Юм: «Белмәйем», тип яуап биргән. Тышҡы тәжрибә, сәбәп һәм эҙемтәне аныҡ ҡына асыҡлай алмаған «тәьҫир ағымы» ғына булғанлыҡтан, белемдең ысынлығы критерийы була алмай. Шулай итеп, тәжрибәне  логика менән аңлатып булмай, сөнки ул ысын белем бирә алмай. Шуға күрә Юм күренештәрҙең сәбәплелеген объектив танып-белеү мөмкин түгел тигән һығымта яһай. Ул беҙҙең ышаныстың сығанағы булып теоретик белем түгел, ә  инаныу тора, тип раҫлаған.
Нюлса
Нюлса — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варыж йылғаһының уң ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Тикеев Данис Солтан улы
Тикеев Данис Солтан улы (10 ноябрь 1940 йыл — 9 сентябрь 2008 йыл) — тел белгесе, педагог. 1976—1977 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Биографияһы
1967 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1967 йылдан «Башкнигоиздат» нәшриәтендә эшләй.
1967 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта: ассистент, 1976—1977 йылдарҙа тел һәм әҙәбиәт факультетының декан урынбаҫары, 1983—1987 йылдарҙа әҙерләү бүлеге мөдире, 1987—2008 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан башҡорт филологияһы факультеты деканы булып эшләй.
1975 йылда кандидатлыҡ, 2000 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2008 йылдың 9 сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була. Иглин районы Яңы Ҡобау ауылында ерләнә.
Николаевск өйәҙе (Һамар губернаһы)
Николаевск өйәҙе — 1835—1928 йылдарҙа Рәсәй империяһында һәм РСФСР-ҙа булған административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Николаевск.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Һамар губернаһының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан була, 2 868 396 дисәтинә ер биләй. Урынының характеры буйынса өйәҙ күп төрлөлөктән ғибәрәт.
Халыҡ һаны буйынса һәм сауҙа буйынса иң әһәмиәтле ауылдары булып Балаково ауылы, Екатеринштадт, Оло Глушица, Клинцовка, Марьевка, Пестровка, Перелюб һәм Каменный Брод (Таш Кисеү) ауылдары тора. Уларҙа почта учреждениелары бар. Өйәҙҙә бөтәһе 56 улус. Нотариустар Балаково, Екатеринштадт һәм Оло Глушицала була.
Рельефы
Көнсығыш яҡтан өйәҙгә Дөйөм Һырт ҡалҡыулығы инеп тора. Уның армыттарының береһе Кәмәлек, өс Чиж, Ҡамыш, Семениха һәм Алтата йылғалары араһынан көньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, икенсеһе көньяҡ-көнбайышҡа Волгаға ҡарай йүнәлгән. Киңлеге урыны менән ун саҡырым һәм унан да артығыраҡ булған, бик күп йырындар һәм үҙәндәр менән йырғысланған һуңғы Һырт, бер яҡтан Оло Ырғыҙ һәм Оло Ҡарамалы йылғаларына ҡойоусы йылғалар өсөн төньяҡ-көнбайыш битләү, икенсе яҡтан Оло һәм Кесе Үҙән, Еруслан йылғаларына ҡойоусы йылғалар өсөн көньяҡ-көнсығыш битләү булып хеҙмәт итә. Дөйөм Һырт үҙенең көньяҡ һуҙымында тау һырты тәбиғәтен юғалта һәм һыуһыҙ далаға әйләнә. Николаевск ҡалаһы эргәһендә үк урын шыма киң тигеҙлекккә әйләнә. Тик Николаевск өйәҙенең Яңы Үҙән өйәҙе менән сигендә, Оло Ҡараман йылғаһы башынан алыҫ түгел, икһеҙ-сикһеҙ үҙән уртаһында, бейек һәм ҙур, әйләнәһе 5 саҡырым булған, Яблоновый Һырт тип аталған уба осрай.