cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каруанһарай
Архитектура
Мәсет стеналары һигеҙ ҡырлы призма итеп төҙөлгән, өҫтө ярым сфера менән ҡапланған. Киңлеге — 12,8 м.
Манараның аҫҡы өлөшөндә киң пьедестал, урта өлөшөндә һигеҙ ҡырлы призма, өҫкө өлөшөндә цилиндр формаһындағы колонна. Манара йәшел тимер менән ябылған конус менән тамамлана. Конус башында ярым ай. Бейеклеге 38,8 м.
Каруанһарайҙы ҡайтарып алыу өсөн көрәш
Каруанһарай төҙөлөп бөтөүгә Ырымбурҙың генерал-губернаторы итеп В. Обручев тәғәйенләнә. Ул үҙен башҡорт мәҙәниәтендәге барлыҡ сараларҙың дошманы итеп күрһәтә. Каруанһарай тартып алына һәм эска эштэр ҡарамалығына тапшырыла. Бинала Ырымбур губерна канцелярияһы, канцелярия начальнигының фатиры, башҡорт ерҙәрен бүлеү буйынса комиссия, "Оренбургская газета"ның редакцияһы һәм типографияһы урынлаша. Башҡорттар өсөн ике генә фатир ҡалдырыла — унда мәсет хеҙмәткәрҙәре урынлаша.
Был хәл башҡорттар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. 1865 йылда Ҡаруанһарайҙы ҡайтарып биреүҙәрен һорап 10 меңгә яҡын ҡултамға йыйыла. Үҙ хәле менән төҙөгән ҡорамды халыҡ тарихи изге ҡомартҡы итеп күрә.
Губерна ойошмалары янында мосолман храмы булыуы мөмкин түгел тигән һылтау менән Кржижановский 1867 йылдың 26 ғинуарында эске эштәр министрлығына мәсетте һәм манараны күсерергә тип, үтенес яҙа. Ул үҙенең үтенесен урыҫ хөкүмәте янында мосолман мәсете булыуы килешмәй тип нигеҙләй. Эске эштәр министрлығы башҡорттар араһындағы хәлде яҡшы белә, яңы ихталалдар күтәрелеүҙән хәүефләнеп 1876 йылдың 10 июнендә Крыжановскийға «күптән эшләп килuән, зауыҡ менән төҙөлгән ҡоролманы күсереү магометан фанатизмына яңы ҡеүәт бирәсәк, тимәк был көс көсһөҙләнмәйәсәк, ә яңынан күтәреләсәк» тип яуап бирә. Крыжановский бер нисә мәртәбә үтенес яҙа, министрлыҡ барыбер мәсетте күсерергә баҙнат итмәй.
1917 йылдың 20 июнендә Ырымбурҙа үткән I Бөтә башҡорт ҡоролтайында «Каруанһарай башҡорттар тарафынан төҙөлгән башҡорттарҙың милли ҡаҙанышы» тигән ҡарар ҡабул ителә. 1917 йылдың ноябренән Каруанһарайҙа Башҡорт мәркәз шураһы урынлаша. 1917 йылдың декабрендә бында Башҡортостан автономияһын раҫлаған III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы үтә. Башҡорт мәркәз шураһының элекке рәйесе, Наркомнац ҡарамағындағы Мосолмандар эштәре буйынса комиссариат ағзаһы Шәриф Манатов 1918 йылдың ғинуарында Каруанһарайҙы ҡайтарыу мәсьәләһе буйынса В. И. Ленин менән әңгәмәләшә. Ленин Каруанһарайҙы башҡорттарға ҡайтарыу тураһындағы декрет проекты менән танышып: «Каруанһарай әле һаман башҡорттарға ҡайтарылмағанмы?» — тип һорай. Һәм шунда уҡ: «Уны тиҙерәк бирергә кәрәк», — тине. Әҙерләнгән проектты уҡығас, ул «Башҡорт йорто» һүҙҙәре араһына «халыҡ йорто» һүҙен индергән. 1918 йылдың 6 февралендәге РСФСР-ҙың Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатының (Наркомнац) декретына ярашлы, Каруанһарайҙы башҡорт халҡына тапшырыу иғлан ителә.
1918 йылдың авгусынан Каруанһарайҙа Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт хәрби шураһы урынлаша.
1960 йылда Каруанһарай архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һаҡлауына алына.
Горняк (футбол клубы, Учалы)
«Горняк» — Учалы ҡалаһының Рәсәй футбол клубы (Башҡортостан). 2008—2013 йылдарҙа Рәсәй беренселегендә профессиональ кимәлдә сығыш яһай.
Тарихы
2007 йылда ЛФЛ-дың «Урал һәм Көнбайыш Себер» зонаһында ярыштарҙа еңеүсе була һәм шулай итеп 2008 йыл миҙгелендә «Урал-Волга буйы» зонаһында ПФЛ-дың икенсе дивизионында сығыш яһау хоҡуғына эйә була. 2007 йылда ЛФЛ уйындарынан тыш, «Таусы» Башҡортостан республикаһы беренселегендә лә уйнаны, унда икенсе урын яуланы.
Команда хужаһы — Учалы Тау-байыҡтырыу комбинаты.
2007 йыл миҙгелендәге өйҙәге уйындарҙы Команда Учалынан 40 км алыҫлыҡтағы Уральск ҡасабаһында үткәрә. Әлеге ваҡытта ҡаланың «Горняк» стадионы реконструкцияланған. Реконструкциянан һуң унда йорт уйындарын үткәреү планлаштырыла, 2008 йылдың июнендә стадион ҡабул итеү комиссияһы тарафынан ҡабул ителә.
Баҫыуға йылытылған яһалма газон һалынған; 3,8 мең тамашасы өсөн заманса трибуналар ҡуйылған. 2 мең урынлыҡ өҫтәмә трибуна төҙөү планлаштырыла. Учалы Тау-байыҡтырыу комбинаты стадионды реконструкциялауға 37 миллион һум бүлгән. «Таусы» футбол клубы эргәһендә 6 йәштән 16 йәшкә тиклемге балалар өсөн алты төркөм булдырылған, улар шулай уҡ стадионда шөғөлләнә.
2010/11 Рәсәй Кубогында клуб 1/8 финалға етә; 14 июлдә 1/16 финалда Мәскәүҙең «Локомотив» клубынан еңелә (1:0, Максим Токарев гол индерә), 1/8 финалда «Таусы» 22 сентябрҙә «Алания» клубынан ҡалыша (0:0; 4:5 пен.)
Өсөйлө-Саҡлау
Өсөйлө Саҡлау (Өҫкө Саҡлау, Юғары Саҡлау; Өчөйле Саклау, Сулы-Саклово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
География
Ауыл Саҡлаубаш йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.
Халҡы
1816 йылда ауылда 82 ир затлы башҡорт һәм 64 татар (дәүләт крәҫтиәне); 1870 йылда — 388 татар һәм 103 башҡорт; 1912 йылда — 601 татар һәм 276 башҡорт иҫәпләнгән.
Ҡараманлылар
Ҡараманлы (төр. Karamanlılar, Καραμανλήδες) — грек православие динендәге төрки телле этник төркөм, 1920-се йылдарға тиклем Үҙәк Анатолияның Ҡараман ҡалаһында һәм Каппадокия өлкәһендә йәшәй. Халыҡ менән грек-төрөк алмашыуы һөҙөмтәһендә Грецияға күсереләләр һәм бөгөн был илдең территорияһында йәшәйҙәр.
Сығышы
Ҡараманлыларҙың килеп сығышы тураһында элек-электән бәхәстәр бара. Был турала ике төп теория бар. Береһе буйынса, ҡараманлылар — төркиләшкән гректар, сөнки улар православие динен тотҡан һәм төрөксә яҙыу өсөн грек алфавитын ҡулланған. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса, ҡараманлылар — XIII быуатта монголдарҙың баҫып инеүе һөҙөмтәһендә бында күсеп килә һәм тәңреселектән православие диненә күскән төрки ҡәбиләләренең вариҫтары.
Теле
Төрөк тел белгестәре күҙлегенән ҡарағанда ҡараманлы теле — төрөк теле диалекты. Грек теленән бик күп субстрат лексикаһы бар. Британия археологы Ричард Докинз 1909—1911 йылдарҙа Ҡараманлы православие христиандары араһында сәйәхәт итә. Был сәфәрҙән һуң ул Измит һәм Бурсаға килә һәм төрөк телендә һөйләшкән грек ауылдары булыуы тураһында белдерә. Уның һүҙҙәренсә, бындағы грек теле ҡараманлы православие христиандары һөйләшкән телгә бик яҡын. Хатта Докинз да, уларҙың теле Азия халыҡтары теленә һәм грек теленән айырылып тора, тип раҫлай. Мәғлүм булыуынса, Бурсa, Измит һәм Яловaнан тыш, Изникта төрөк яҙмаларын грек хәрефтәре менән ҡалдырған христиан төрөктәр йәшәгән.
Мальдив Республикаһы
Мальдив (мальдив. ދިވެހިރާއްޖެ, Раджжа Дивеха), рәсми исеме Мальдив Республикаһы (мальдив.ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ Ipa divehi raːɟɟeːge ɟumuhuːrijjaː Джумухурийя Дивеха Раджжег) — Һиндостандан көньяҡта, Һинд океанындағы атоллдар төркөмөндә урынлашҡан Көньяҡ Азия дәүләте. Баш ҡалаһы — Мале.
Географияһы
Мальдив Һинд океанындағы экваториаль һыуҙарҙа, Шри-Ланканан яҡынса 700 километрҙа көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. 1192 мәрйен утрауҙарынан тороусы 26 атолдар сылбырынан ғибәрәт. Халыҡ һаны — шул иҫәптән 402 071 кеше граждан, ә 63 637 — граждан түгел (2014 йылдың 20 сентябрҙә үткән йәниҫәп алыу йомғаҡтары). Дәүләт дине — ислам.
Дөйөм майҙаны 90 мең км², ҡоро ер территорияһы — 298 км². Баш ҡалаһы Мале — архипелагтағы берҙән-бер ҡала һәм порт — шул уҡ исемле атолдарҙа урынлашҡан.
Климаты
Субэкваториаль муссонлы климат. Төньяҡ-көнсығыш муссондары тәьҫирендә ноябрҙән мартҡа саҡлы ҡоро һәм, көньяҡ-көнбайыш муссондары тәьҫирендә июндән авгусҡа саҡлы ямғырлы була. Йыл буйы һауа торошо эҫе, 24 тиклем һауа температураһы + 24-тән 30 °Cаҡлы. Һауа температураһы ғинуар-февралдә бер ҡасан да +17 °C түбән төшмәй һәм апрель-майҙа бер ваҡытта ла +32 °C юғары күтәрелмәй.
Һыу ресурстары
Сөсө һыуҙың яңыртылған йыллыҡ запасы — 0,03  км³ (1999 йылға ҡарата), йыллыҡ ҡулланыу — 0,003 куб. км. Халыҡтың 98,6 % эсәр сөсө һыу менән тәьмин ителгән.
Пырця Харвута-Яха
Пырця Харвута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға №7312 исемһеҙ ҡушылдығының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Приморский районы (Санкт-Петербург)
Приморский районы – Санкт-Петербургтын райондарҙан береһе.
Мальдив Республикаһы
Ҡоро ере һәм һауаһы
Ҡоро ерҙә гигант ахатиналар, ҡыҫала-дәрүиштәр, ә һауала, һоро селәндәр тереклек итә.
Пырця Харвута-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Приморский районы (Санкт-Петербург)
Үткән заманда район территорияһында Лахта, Коломяги, Бобыльская ауылдар урынлашҡан. Петербургта иң күп кеше йәшәғән район, 518238 кеше менән.
Пырця Харвута-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мальдив Республикаһы
Һыу аҫтында
Бында тәҡдим ителгән ғаиләләр араһында:, луциановый, , крылаткалар, көнсығыш , риф акулалары, груперҙар, , цезиевый, , эфипплылар, губанлылар, , скорпенлы, , , фәрештә балыҡтар, күбәләк балыҡтар, , һалдат балыҡтар, , хирурглылар, , , наполеон балыҡтар һәм барракудалар.
Был мәрйен рифтарында, планктон организмдарынан башлап кит акулаларына саҡлы, төрлө диңгеҙ экосистемаһы төрҙәре вәкилдәре йәшәй. Биш төрөндә шештәргә һәм яман шештәргә ҡаршы торорлоҡ үҙенсәлектәр табылғандан һуң, әһәмиәтле тип ҡарала.
1998 йылда, Эль-Ниньо күренеше менән бәйле, һыу температураһы 5°-ҡа күтәрелә, һәм коралл рифтәрендә йәшәгән мәрйендәрҙең төҫһөҙләнә һәм организмдарҙың ⅔ өлөшө һәләк була.
Рифтәрҙең үҫеүен тергеҙеү маҡсатында, мәрйен ҡарышлауыҡтарын йәбештереү субстраты менән тәьмин итеү өсөн, ғалимдар яҡынса 6,1-18,3 м тәрәнлектә электрләштерелгән конустар урынлаштыра. 2004 йылда ғалимдар мәрйендәрҙең күрә. Мәрйендәр һыуға алһыу-ҡыҙғылт һары йомортҡа һәм сығара башлаған. Ғәҙәти мәрйендәр менән сағыштырғанда, был электрлаштырылған мәрйендәрҙең үҫеүе биш тапҡыр шәберәк барған. Ғалим Ғәзиз Хәким былай тип белдерҙе: "1998 йылға саҡлы беҙ бер ваҡытта ла риф һәләк булыуы мөмкин тип уйламағайныҡ. Беҙ рифтәрҙә йәшәүсе йән эйәләре гел шулай йәшәр ҙә йәшәр тип ҡабул итә инек. Эль-Ниньо беҙҙе һағайтты, гел күнегелгәнсә булмауы мөмкинлеген иҫкәртте. Риф үҙенең йән эйәләре менән генә мөһим түгел икән, әммә ул тропик штормдарға, һыу баҫыуҙарға һәм цунамиҙарға ҡаршы тора алырлыҡ тәбиғи барьер ҙа булыуын аңланыҡ. Үлгән мәрйен һөлдәләрендә ылымыҡтар водоросли үҫә. Мәрйен рифтәре диңгеҙҙә йәшәүсе йән эйәләренә тропик урманға оҡшаш әйбер"
Тарихы
Архипелагта ике мең йылдан артыҡ элек хәҙерге Шри-Ланка һәм һиндостан территорияларына тап килгән урындарҙан килеп урынлашҡан дравидтар йәшәгән. Мальдив ауыҙ-тел ижадын һәм башҡа мәҙәни традицияларҙы өйрәнеү хәҙерге мальдив милләтен барлыҡҡа килтереүҙә дравидтарҙың ҡатнашыуын күрһәтә. V—VII быуаттарҙа был утрауҙарҙа ғәрәптәр һәм фарсылар күренгән. XII быуатҡа саҡлы мальдивлылар буддизм диненә табынғандар, ләкин 1153 йылда Мальдив утрауҙарына Тәбриздән ислам динен ғәрәп миссионеры килгән һәм тиҙҙән бөтә халыҡ ислам динен ҡабул иткән. Боронғо легенданан билдәле булғанса, Малеға йыш ҡына ен килгән, ул ете ҡыҙҙы алып аиткән дә уларҙы ашаған. Яңы динде таратыусы был кеше төнө буйы Ҡөрьән уҡығанлыҡтан, шайтан утрауға башҡа килмәгән. 1558 йылда Малены захватили португалдар яулап алған һәм бында форт төҙөгән. Әммә 1573 йылда мальдивлылар фортты ҡыйратҡан һәм португалдарҙы ҡыуып ебәргәндәр. Артабан архипелагта голландтар нығынырға маташҡан, ләкин уңышһыҙ тамамланған. 1887 йылда Бөйөк Британия Мальдив утрауҙарында үҙенең протекторатын урынлаштырған. 1959 йылда архипелагтың Сувадив атоллдарында сепаратистик дәүләт — 1963 йылға саҡлы йәшәгән Берләшкән Сувадив республикаһы барлыҡҡа килгән. 1964 йылдың апрелендә мальдивлылар британ идаралығына ҡаршы сыҡҡан. Баш күтәреүселәр аэропортты емергәндәр һәм британ администраторының резиденцияһын ҡамауға алған. 1965 йылдың 26 июлендә Британия Мальдивҡа бойондороҡһоҙлоҡ биргән. 1968 йылдың 11 ноябрендә уҙғарылған референдум һөҙөмтәләренә таянып Мальдив Республика итеп иғлан ителгән. 1978 йылдан Мальдивта президент Момун Абдул Ғәйүм гел бер үҙе генә единолично идара иткән (бер рәттән бишәр йыллыҡ 6 мөҙҙәт). 2004 йылдың авгусында Мальдив баш ҡалаһында тоҡанған сыуалыштарҙан һуң Ғәйүм демократик реформалар үткәрергә һәм сәйәси азатлыҡтарҙы киңәйтергә вәғәҙә биргән. 2005 йылда сәйәси партиялар рөхсәт ителгән. Шулай уҡ 2008 йылда бер нисә кандидат ҡатнашлығындағы тәүге президент һайлауҙары уҙғарыла. 2008 йылдың октябрендә Мөхәмәд Нәшид Мальдив Республикаһының бөтә халыҡ тауыш биреп һайлаған президенты була. 2012 йылдың 7 февралендә ҡаршы тороу акцияһына полиция ла ҡушылғанлыҡтан, уны отставкаға китергә мәжбүр итә (Мальдивта дәүләт түңкәрелеше (2012)).
Дәүләт ҡоролошо
Республика. Дәүләт һәм башҡарма власть башлығы — Мальдив президенты, ул Министрҙар кабинетын етәкләй һәм уның ағзаларын тәғәйенләй. Президентты парламент һайлай, ләкин кандидат дөйөм милли референдумында, минимум 51 % тауыш алып, раҫланырға тейеш булған. Президент вәкәләттәренең дөйөм мөҙҙәте сикләнмәгән. 2008 йылдың авгусында ҡабул ителгән Мальдивтың яңы Конституцияһы кеше хоҡуҡтарын яҡлауға, урындағы үҙидаралыҡ органдарын формалаштырыуға, власть тармаҡтары араһында вәкәләттәрҙе бүлешеүгә ҙур иғтибар бирә, әйтер кәрәк причём полномочия президент вәкәләттәре ҡырҡа ҡыҫҡара. Күп партиялы сәйәси система нығына, гражданлыҡ хеҙмәте буйынса бойондороҡһоҙ Комиссия һәм кеше хоҡуҡтары буйынса Комиссия, Юғары суд һәм Һайлау комиссияһы индерелә.
Закон сығарыу власы
Закон сығарыу буйынса Юғары орган тура тауыш биреп биш йыллыҡ мөҙҙәткә һайланған бер палаталы парламент — Мальдив Мәжлесе. Ул 50 депутаттан (42 депутат һайлана һәм 8 депутатты президент тәғәйенләй). Һуңғы парламент һайлауҙары 2005 йылдың 22 ғинуарында уҙҙы, Әхмәд Заһир спикер булды. Парламент ҡабул иткән закон проекттары президент тарафынан мотлаҡ раҫланырға тейеш, һәм ул, документты яңынан ҡарар өсөн, ҡабаттан парламентҡа йүнәлтеү хоҡуғына эйә. Ҡабаттан ҡарарға йүнәлтелгән закон проектын кешеләр, 2/3 тауыш биреп, хуплаған булһа, президент уларҙы закон көсөнә индерергә тейеш. Традиция буйынса парламент сессиялары йылына 2—3 тапҡыр саҡырыла. 21 йәшкә еткән һәр бер гражданин һайлау хоҡуғына эйә.
Башҡарма власы
Президент дәүләт башлығы һәм парламент депутаттары араһынан йәки дәүләт хеҙмәткәрҙәре корпусынан тәғәйенләнгән министрҙар кабинеты етәксеһе булып тора (1975 йылдан премьер-министр посы бөтөрөлә). Президент парламент депутаттары һәм дәүләт чиновниктары араһынан үҙ ҡарары менән министрҙарҙы тәғәйенләй йә эштән сығара. Ул үҙ эшмәкәрлеге буйынса мәжлес алдында яуап бирмәй. 2008 йылда, яңы Конституцияға ярашлы, был ил тарихында беренсе тапҡыр президент һайлауҙары күп партиялылыҡ нигеҙендә үткәрелә, шуның һөҙөмтәһендә
Абдул Момун Ғәйүмдең 30 йыл дауам иткән идаралыҡ дәүере тамамлана. Яңы президент итеп Нәшид Мөхәмәд тәғәйенләнә. Вице-президент посын М. В. Х. Манику биләй. Юғары башҡарма орган — министрҙар кабинеты. 2008 йылдың ноябрендә составында 14 министры булған яңы хөкүмәт тоғролоҡ анты биргән.
Суд власы
Суд власы органдары — Юғары суд, 8 түбән инстанция суды һәм атоллдарҙа урындағы 19 суд. Урындағы етәкселәр — президент тарафынан ҡуйылған һәм фәҡәт уның алдында ғына һәм формаль рәүештә хөкүмәт алдында яуаплы булған атоллдар (вериндар) хакимиәттәре башлыҡтары суд власы менән байтаҡ файҙалана. Улар утрау башлыҡтарының (катибтар) эшмәкәрлеген контролдә тота. Донъяуи закондар булһа ла, мальдив йәмғиәте тормошон төрлө яҡлы билдәләгән шәриғәт закондары әһәмиәтле роль уйнай. Миҫалға, «әгәр шәриғәткә һәм законға ҡаршы килмәһә» һүҙ һәм йыйылыштар азатлығы, ассоциациялар һәм йәмғиәттәр төҙөү рөхсәт ителә.
Сәйәси партиялар
2009 йылдың майында һайлауҙар йомғаҡтары буйынса: , 28 депутат Парламентта индерелмәгән — Ғәҙеллек партияһы, Ислам демократик партияһы, Социал-либераль партия. 2009 йылдың майында һайлауҙар йомғаҡтары буйынса:
Административ-территориаль бүленеше
Мальдив иле — унитар дәүләт. Административ яҡтан ил 20 утрау төркөмөнә бүленгән.
Иҡтисады
Иҡтисадының төп өлкәһе — туристарҙы хеҙмәтләндереү (28 % ЭТП) һәм балыҡсылыҡ. Халыҡтың йән башына 2010йылда һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса иҫәпләнгәнсә — 5483 долл. ( мәғлүмәте буйынса донъяла 109-сы урын). Халыҡтың 16 % Фәҡирлек кимәленән дә түбән тормош шарттарында йәшәй (2008 йылда).
Сәнәғәт секторы
Кейем тегеү, һөнәрселек ен етештереү (, бауҙар,, аҙыҡ-түлек консервациялау, кәмәләр, йорттар төҙөү. Традицион эш төрҙәрен нигеҙҙә ҡатын-ҡыҙ ғына алып бара.
Ауыл хужалығы
Насар үҫешкән. Аҙыҡ-түлектең байтаҡ өоөшө импортлана. Урындағы төп культура — кокос пальмаһы, шулай уҡ банан, йәшелсә, емеш-еләк, батат, икмәк ағасы үҫтерәләр. Тходду утрауы — центр сельского хозяйства Мальдитың ауыл хужалығы үҙәгев,утрауҙың ярты территорияһы тигеләй папайя, ҡауын, ҡарбуз, баклажан, ҡыяр үҫтереү менән шөғөлләнгән фермалар менән ҡапланған. Уңыш көн һайын Мале ҡалаһына оҙатыла һәм артабан архипелагтың башҡа утрауҙарына таратыла.
Тышҡы сауҙаһы
Экспорт — 125 миллион доллар. (2008 й.) — балыҡ (70 %) һәм почта маркаһы. — Таиланд 34,5 %, Выеликобритания 13,8 Бөйөк Бция 12,2 %, Италия 9 %, Шри-Ланка 8,5 %. Импорт — 1,2 млрд долл. (2008 й.) — нефть продуктыһы, кәмәләр, аҙыҡ-түлек, кейем-һалым, сәнәғәт һәм ҡулланыу тауаҙары. Төп тәьмин итеүсе илдәр — Сингапур 26,6 %, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре 16,5 %, Малайзия 9,5 %, Һиндостан 9,2 %, Таиланд 4,7 %.
Транспорты
Төп транспорт саралары — елкәнле һәм моторлы кәмәләр. Йөк ташыу күбеһенсә гидросамолёттар һәм катерҙар менән атҡарыла. Баш ҡалаһы Малела һәм күрше Хулхумале утрауында рейс автобустары йөрөй, шулай уҡ такси системаһы эшләй. Такси өсөн утрауҙың төрлө яғына ла стандарт юл хаҡы билдәләнгән. Хулхумале Хулуле утрауындағы аэропорт менән бәйләнгән. Мальдивтың теләһә ниндәй утрауын 1,5—2 сәғәттә йәйәү үтергә мөмкин. Урындағы төп транспорт төрө булып традицион күп маҡсатлы дони (dhoni) тип аталған судно һанала, хәҙер ул дизель двигателе менән камиллаштырылған. «Ведис» атамалы ҙур кәмәләр алыҫта урынлашҡан атоллдарғасәйәхәт итеү өсөн файҙаланыла. Утрауҙар араһында De Havilland Canada DHC-6 Twin Otter самолёттары йәғни аэротакси Maldivian Air Taxi оса.
Киң мәғлүмәт саралары
MNBC телерадиокомпанияһы — (Maldives National Broadcasting Corporation — «Мальдив милли радиотапшырыуҙар корпорацияһы») үҙ эсенә Dhivehi Raajjeyge Adu («Мальдив тауышы») һәм RajjeFM радиостанцияһын, TVM телеканалын индерә.
Халҡы
Халыҡ һаны — 344 023 (2014 йылдың 20 сентябре). Халыҡтың иң ҙур концентрацияһы — Мале ҡалаһында. Мальдив утрауҙарының күп утрауҙарында кеше йәшәмәй. Халыҡ артымы 2,69 %: халыҡтың тәбиғи артымы 1,80 %, ыңғай миграцион сальдо 0,89 % (2014) Халыҡтың күпселеге — Көньяҡ Азиянан һәм Яҡын Көнсығыштан сыҡҡан халыҡтарҙың тоҡомдары. Баш ҡалала күпмелер һиндл, пакистанлы, ғәрәп һәм сингал йәшәй.
Теле
Рәсми тел — мальдив теле йәғни дивехи, ғәрәп һәм инглиз теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр менән аралаш сингал теленә яҡын һинд-арий теле. XVII быуаттан йәшәп килгән яҙма ғәрәп-фарсы графикаһына нигеҙләнгән. Халыҡтың уҡымышлылары ғәрәп һәм инглиз телдәрен белә.
Аш-һыуы
Мальдив утрауҙарындағы милли аш-һыу һинд һәм ғәрәп аштары традицияларын үҙләштереү өлгөһө. Уны өс төп ингредиенттан: кокос сәтләүеге, балыҡ һәм дөгөнән башҡа күҙ алдына килтереп булмай. Десерт — бонди — аҡ кокос таяҡсалары, шулай уҡ төрлө емеш-еләк салаттары. Эсемлек сифатында күп итеп һөт һәм шәкәр һалып эселә торған йәшел сәйгә өҫтөнлөк бирелә.
Сюзьма (Ежуга ҡушылдығы)
Сюзьма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лызовка
Лызовка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Байназар амбулаторияһы
Байназар амбулаторияһы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы дауахана. Байназар ауылында урынлашҡан.
Тарихы
Байназар амбулаторияһы 1948 йылда эргә-тирәләге 12 ауылды хеҙмәтләндереү өсөн асыла. 1998 йылда шәфҡәт туташы хеҙмәте амбулаторияһы (25 урынлыҡ) итеп үҙгәртелә. 2008 йылда яңы бина төҙөлә һәм ул паллиатив медицина ярҙамы күрһәтеү өсөн тәғәйенләнә.
Лызовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Космонавт П.И. Беляев һәйкәле
'''Лётчик-космонавт П. И. Беляев һәйкәле''' — Советтар Союзы геройы лётчик-космонавт Беляев Павел Иванович бюсы, скульптура һәйкәле. Вологда ҡалаһында Октябрь скверында Октябрь һәм Мальцев урамдары киҫелешкән урында урынлашҡан. Һәйкәл 1979 йылда скульптор Г. М. Постников проекты буйынса төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә.
Тарихы
СССР лётчик-космонавы Павел Иванович Беляевты тыуған ерендә бик ихтирам иткәндәр һәм Вологда ҡалаһының почетлы гражданы исеме биргәндәр. П. И. Беляев бер ҡайтҡанында дуҫы А. А. Леонов менән килә, һәм улар икәүләп Вологданың Октябрь урамындағы скверҙа йәш имәндәр ултырталар. Космонавҡа бағышланған һәйкәл, бюст Рәсәйҙең Вологда өлкәһе Вологда ҡалаһында Йәш тамашасы театры ҡаршыһындағы төҙөкләндерелгән ана шул Октябрь скверында ҡуйылған да инде.
1979 йылдың 17 авгусында Вологдала Советтар Союзы Геройы һәм ҡаланың почётлы гражданы лётчик-космонавт П. И. Беляевҡа арнап, тантаналы рәүештә һәйкәл асыла. .
Һәйкәлде ҡаплаған момументаль япманы лётчик-космонавттың ҡатыны Татьяна Филипповна һәм уның ҡыҙҙары Ирина һәм Людмила төшөрөп алалар.
Ҡала хәкимиәте баштараҡ һәйкәлде Кремлгә яҡын Вологда йылғаһы яры буйында ҡуйырға ниәтләнгән, әммә һуңыраҡ ошо урынды билдәләгәндәр.
Тасуирламаһы
Ватандың атаҡлы улының бюсы торған аҫҡуймала «Беляев Павел Иванович, лётчик-космонавт, Советтар Союзы Геройы» тип яҙылған. Скульптура өлкә үҙәгенең иҫтәлекле урындарының береһе булып тора һәм үҫеп килеүсе быуынды тәрбиәләү йәһәтенән патриотик объект булып иҫәпләнә.
Исток (Колонга ҡушылдығы)
Исток — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колонга йылғаһының уң ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үңкерҙе
Үңкерҙе — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районындағы ауыл. Үңкерҙе ауыл биләмәһенең административ үҙәге
Географияһы
Район үҙәге, Наҙы-Петровск ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа (SSW) табан яҡынса 40 км өҫтәрәк диңгеҙ кимәленән400 метр бейеклектә урынлашҡан.
Тарихы
Ауылдың барлыҡҡа килеүе был урындарҙа Көнбайыш Урал тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле. Ошо тимер юл линияһы буйынса хәрәкәт асылғандан алып 2000-се йылдарға тиклем ауылда Үңкерҙе тимер юл станцияһы эшләгән.
1913 йылда Үңкерҙелә 8 йорт иҫәпләнгән. 1916 йылда 20-гә яҡын йорт булған. 1920 йылда башланғыс мәктәп асылған.
XX быуаттың 20-30-сы йылдарында Үңкерҙелә урман сәнәғәте хужалығы һәм колхоз эше башлана, спирт-онтаҡ заводы һәм нефть базаһы төҙөлә.
Ауылдың исеме, бәлки, башҡорттарҙа элек киң таралған төрки ир-ат исемдәре Унтай һәм Үңкерҙенән («ун» - ун, «курд» - халыҡ атамаһы) барлыҡҡа килгәндер.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2010 йылда ауылда халыҡ һаны 1108 кеше тәшкил иткән (516 ир-егет һәм 592 ҡатын-ҡыҙ).
Инфраструктураһы
Ауылда нефть базаһы, участка дауаханаһы, урта дөйөм белем биреү мәктәбе, ике балалар баҡсаһы, Рәсәй Һаҡлыҡ банкыһының бүлексәләре һәм элемтә бүлексәһе эшләй.
Урамдары
Ауылдың урам селтәре 15 урамдан тора.
Выру
Выру (Võru, Võro, Werro, 1917 йылға тиклем. Верро) — Эстонияла ҡала, Вырумаа өйәҙенең һәм Выру улусының административ үҙәге.
Географик урыны
Выру Эстонияның иң көньяҡ-көнсығыш сигендә боронғо үҙән яйлаһында, Тамула күленең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. Таллинға тиклем алыҫлыҡ — 215 саҡрым, Тартуға тиклем — 57 километр. Ҡала майҙаны — 14,01 км².
Халыҡ һаны
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Департамент статистика мәғлүмәттәре буйынса, Выру ҡалаһында 12022 кеше йәшәй, 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата — 11859.
Ҡала тарихы
Выруға рәсми нигеҙ һалыу датаһы тип 1784 йылдың 21 авгусы иҫәпләнә, шул ваҡытта Лифляндияның генерал-губернаторы төҙөләсәк ҡаланың урыны Верро мызаһы буласаҡ һәм ҡала уның исемен йөрөтәсәк тип хәбәр итеп, Ригала яңы ҡала төҙөү тураһында указға ҡул ҡуя. Екатерина II шәхсән ҡаланың яңы гербын раҫлай һәм уның буйынса бер нисә күрһәтмә бирә.
Хәҙерге Выру ҡалаһы биләмәһендә иң боронғо археологик табылдыҡ — осраҡлы табылған ҡатын-ҡыҙ баш һөйәге тора, ул урта таш быуатҡа ҡарай (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 4000 йыл).
1943 йылда боронғо Тамула ултырағы урынында боронғо хазина — гәрәбәнән ҡыҙыҡлы сулпылар һәм һөйәк әйберҙәр табыла. Ҡаланан ярты сәғәтлек юлда, парк аша матур аҫылмалы күпер буйлап Тамулдың тарихи урынына барырға мөмкин.
Дерпт епископлығының көнсығыш сиктәрен һаҡлау өсөн төҙөлгән Кирумпяэ ҡаласығы тураһында беренсе телгә алыуҙар 1322 йылға ҡарай. Таш ҡаласыҡ тирәләй сауҙагәрҙәрҙең һәм һөнәрселәрҙең ҙур Кирумпяэ ауылы барлыҡҡа килә. Хәҙерге Выру ҡалаһы 1656 йылда сираттағы рус-швед һуғышы ваҡытында тулыһынса емерелгән Кирумпяэ ауылы емереклектәренән көньяҡҡа ҡарай километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кирумпяэ ере һуғыштар тарафынан тапалған ҡаласыҡ була, һәм уға йәнәш ятҡан ерҙәр йә Ливон орденына, йә Рәсәйгә, йә Польшаға ҡарай. Польша властары ваҡытында, ә нәҡ 1590 йылдан, ҡаласыҡ менән күрше Верро поместьеһы (мыза) тураһында тәүге телгә алыуҙар барлыҡҡа килә. Төньяҡ һуғышынан һуң, рус ваҡыты тип аталған ваҡыт башланғас, батшабикә Елизавета Петровна ҡаласыҡ биләмәләренең өлөшөн граф А. П. Бестужев-Рюминға бүләк итә. Кирумпяэ ерҙәрен һаталар һәм һатып алалар, Мюллер ғаиләһенә ҡараған ваҡытта, Мюллерҙың бер ҡыҙы Верро поместьеһын милеккә ала. Мюллер поместьены фон Менгденға һата, унан, үҙ сиратында Верро поместьеһын яңы ойошторолған өйәҙ үҙәге өсөн һатып алалар.
Ошо ваҡыттан алып Выруның үҙ тарихы башлана, сөнки тарихи Тамула ауылы ла, Кирумпяэ форты ла хәҙерге ҡаланың туранан-тура алдағыһы тип иҫәпләнмәй. 1783 йылда, батшабикә Екатерина II бойороғо буйынса Дерпт өйәҙенең көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшөнән яңы өйәҙ төҙөлә, үҙәге булып Вана-Койола (Киррумпях-Койкюль) дәүләт поместьеһы булырға тейеш була. Күпмелер ваҡыт үткәс, Екатерина II генерал-губернатор Георг фон Броунға ҡала төҙөлөшө өсөн Верро шәхси поместьеһын һатып алырға рөхсәт бирә. Поместьеның төп бинаһы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған.
Выруға приказ тәртибендә нигеҙ һалына. 1785 йылда ҡала планы раҫлана, ул урамдарҙың төҙөк селтәрҙәрен күҙ уңында тота. Шул уҡ йылда ҡалала тәүге ун ғаилә йәшәй башлай, дарыухана асыла. Урамдарҙың тарихи селтәре һаҡлана, иҫке төҙөлөштәрҙә бер ҡатлы ағас йорттар өҫтөнлөк итә. Урам селтәрҙәренең ҡабатланмаҫ ҡиммәте һәм үҙенсәлеге булып төҙөлөш күҙлегенән ағас архитектура тора. Лютеран (1793) һәм православие (1804) сиркәүҙәре ҡаланың тәүге йылдарын иҫкә төшөрә, улар икеһе лә императрица Екатерина II арналған.
16 сентябрҙән 17-нә тиклем Выру ҡалаһында Эстония ССР-ы Юғары советы сессияһы үтә.
Иҡтисады
Иҡтисадының мөһим тармағы булып сәнәғәт, ауыл хужалығы һәм туризм тора. Сәнәғәт етештереү күләме (предприятиеларҙа 20-нән ашыу хеҙмәткәрҙәр менән) 2005 йылда 1,8 миллиард крон тәшкил итә. Төп тармаҡ — мебель һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте. 2005—2006 йылдарҙа тармаҡтың эре предприятиелар әйләнеше. (млн крон):
2020 йылда (млн евро) :
GM Panels OÜ предприятиеһы 2012 йылда бөтөрөлә.
Роббек Василий Афанасьевич
Роббек Василий Афанасьевич (6 ғинуар 1937 йыл — 9 июль 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-филологы. Филология фәндәре докторы, профессор, Саха (Якутия) Республикаһының Фәндәр академияһы академигы.
Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Аҙ һанлы Себер халыҡтары мәсьәләләре институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тунгус-маньчжур теле өлкәһендәге әйҙәүсе ғалим һәм функциональ грамматика теорияһы буйынса ғилми мәктәп ойоштороусы була. Автор йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография, яҙа, аҙ һанлы аҫаба халыҡтарының көнүҙәк проблемаларын һәм төньяҡты өйрәнеүгә арналған мәсьәләләргә ҙур өлөш индереүсе.
Биографияһы
асилий Афанасьевич Роббек Яҡут АССР-ы Урта Колыма районының Үрге Колыма наслегендә 1937 йылдың 6 ғинуарында тыуған.
Рыжов башланғыс мәктәбенә 1946 йылда уҡырға төшә, һуңынан Родчев ете йыллыҡ мәктәбендә белем ала һәм 1956 йылда Урта Колыма урта мәктәбен тамамлай. 1966 йылда ул Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтын тамамлай (ЛПИ, хәҙер А. И Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты).
1956 йылда халыҡ мәғарифы органдарында үҙ хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1958—1959 йылдарҙа комсомол эшендә, 1959—1961 йылдарҙа Якутияныңммәҙәниәт учреждениеларында эшләй. ЛПИ-ын тамамлағас, 1966—1970 йылдарҙа һигеҙ йыллыҡ мәктәп директоры булып эшләй. 1970—1974 йылдарҙа — аспирант, 1974—1992 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Якутия филиалының Тел, әҙәбиәт һәм Тарих институтында өлкән лаборант, ғилми хеҙмәткәр, кесе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр була. Аҙ һанлы себер халыҡтары мәсьәләләре институты директоры василий буйынса бүлексәһе 1992—2008 йылдарҙа ул Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтары проблемалары институтында директор булып эшләй, 2008—2010 йылдарҙа — аҙ һанлы төньяҡ халыҡтары институтының эвенк филологияһы гуманитар тикшеренеүҙәр сектор мөдире вазифаһын башҡара.
Фәнни-педагогик эше менән бер рәттән ижтимағи эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Ул 1994 йылда Саха(Якутия) Республикаһы Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Якутскиҙа 2010 йылдың 9 июлендә вафат була.
Чукмарлы
Чукмарлы (Суҡмарлы; Чукмарлы, Чукмарлы) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
География
Ауыл Иғәнә йылғаһының һул ҡушылдығы буйында, Сарман ауылынан көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең һәм байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең-Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә, икмәк магазины, 3 бакалея кибете, тимерлек теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.
Халҡы
1816 йылда ауылда 29 башҡорт; 1834 йылда — 131 башҡорт (1952 йылда 25 аҫаба башҡорт ғаиләһе Нөркәй, Имән, Сөлөк, Саҡлау ауылдарынан килеп бында төпләнә); 1859 йылда — 147 ир затлы аҫаба башҡорт; 1912 йылда — 1167 аҫаба башҡорт һәм 465 татар иҫәпләнгән.
Ыйыҡ (Ҡыйғы йылғаһының ҡушылдығы)
Ыйыҡ (үрге ағымында Кесейек) — Башҡортостан буйлап ағыусы Рәсәй йылғаһы. Йылға тамағы Ҡыйғы йылғаһының уң яры буйлап 23 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 73 км, һыу йыйыу майҙаны — 532 км² тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәйҙең Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу-хужалыҡ участкаһы - Әй - башынан алып тамағына тиклем, йылға ярымбассейны - Ағиҙел. Йылға бассейны - Кама.
Дәүләт һыу реестрында объекттың коды — 10010201012111100022310.
Пюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мальта парламенты
Вәкилдәр Палатаһы (House of Representatives, мальт. Il-tad Kamra-Deputati ) — бер мандатлы Мальта парламенты.
Ҡоролошо һәм вәкәләттәре
Әлеге ваҡытта Мальта парламенты 65 депутаттан тора. Әгәр ил масштабында тауыштарҙың яртыһынан күберәген алған партия парламентта күпселек урын алмаһа, 4 депутат өҫтәлә. 13 һайлау округында 65 депутат, округтан биш йылға берҙәм күсмә тауыш системаһы буйынса 5 депутат буйынса һайлана. Ҡалған дүрт депутат урыны бөтә ил күләмендә тауыштарҙың яртыһынан күберәген алған партия парламентта күпселек урын алмаған осраҡта өҫтәлә.
Палата рәйесе булып уның ағзаларынан һайланған спикер тора (2008 йылдан алып — Луис Галеа). Мальта вәкилдәре палатаһы закон проекттарын, һайлауҙарҙа еңгән ил партияһы төҙөгән Хөкүмәт составын, премьер-министрҙы (бөтә хөкүмәт ағзалары кеүек үк Палата депутаты булырға тейеш) раҫлай, шулай уҡ биш йыллыҡ мөҙҙәткә президент һайлай.
1966 йылдан алып палатала ике ҙур партия — консерватив милли һәм лейбористик — вәкилдәре генә ултырыш үткәрә. Был илдә ике партия системаһын барлыҡҡа килтерҙе.
2008 йылда һайланған 11-се Палатала милли партиянан 35 депутат, ә лейбористар партияһынан 34 депутат була.
2013 йылғы саҡырылышта лейбористар 39, ә милләтселәр 30 урын ала, ләкин һуңынан Конституция суды, милли партияның күсмә тауыштарҙы иҫәпләгәндә хаталар ебәрелеүе тураһындағы дәғүәһен ҡарап, уларға ике өҫтәмә урын бүлә.
2016 йылда бер милли партия ағзаһы бойондороҡһоҙ депутат була, ә бер депутат-лейборист яңы булдырылған демократик партияға күсә. Шулай итеп, 50 йыл эсендә тәүге тапҡыр Мальта парламенты ҡәтғи ике партия булыуҙан туҡтай (тәүҙә уның бөтә ағзалары ла ике төп партияның береһенән һайланһа ла).
2015 йылға тиклем вәкилдәр палатаһының резиденцияһы булып Ла-Валлетталағы Бөйөк магистр һарайы тора, әммә әлеге ваҡытта ул Ренцо Пьяно  проекты буйынса махсус төҙөлгән бинаға күсерелә, шул уҡ ваҡытта дәүләт башлығы резиденцияһы булып Ла-Валлетталағы Бөйөк магистр һарайы ҡала.
Берёзовка (Стәрлетамаҡ районы)
Берёзовка (Берёзовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453156, ОКАТО коды — 80249840003.
Көсөк (Учалы районы)
Көсөк, Ай-Көсөк Кучуково — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 72 кеше. Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820007.
Тарихы
Көсөк ауылы 1834 йылда тәүге төпләнеүсе исеменән барлыҡҡа килә, унда 98 кеше йәшәй. Көсөктөң улдары билдәле. Өлкән улы Айҙарәли, кесе улы Айҙәрбәк Көсөков. 25 йылдан һуң ауылда 18 хужалыҡта 202 кеше иҫәпләнә. 1859 йылда Көсөк ауылында 18 хужалыҡ иҫәпләнгән, унда рәүиз 38 ғаилә асыҡлаған. 103 кешенең 180 аты, 40 һыйыры, 150 һарығы, 15 баш кәзәһе булған. Һандар күсмә хужалыҡтың килемһеҙлеген күрһәтә. Шул уҡ 1842 йылда 40 бот ужым һәм 392 бот яҙғы иген сәселгән. Айырым кешеләр йөҙ боттан ашыу иген сәскән. Былар — Сибай Ғәбделғәзизов, Байморат Аҡкөсөкөов, Әхмәт Байгильдин, Абүбәкер Сәйетов һәм Бикбай Ғәбделғәзизовтар.
Крылова Зоя Петровна
Крылова Зоя Петровна (6 апрель 1944 йыл — 8 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй журналисы, йәмәғәт эшмәкәре, «Работница» журналының баш мөхәррире (1983—2008), СССР халыҡ депутаты (1989—1991), КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы (1990—1991).
Көсөк (Учалы районы)
Тарихы
2008 йылға тиклем Һөйөндөк ауыл Советына ингән.
Крылова Зоя Петровна
Биографияһы
Крылова Зоя Петровна 1944 йылдың 6 апрелендә тыуа. Ҡыҙ фамилияһы Васильцова. Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын (1966) һәм КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһы аспирантураһын (1983) тамамлай. Философия фәндәре кандидаты (1985, диссертацияһының темаһы: «Фәлсәфәүи һәм социаль-педагогик проблема булараҡ ижтимағи тәрбиә».
Көсөк (Учалы районы)
Тарихы
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 43) Учалы районы буйынса:
Һөйөндөк ауыл советының Көсөк, Һөләймән, Һөйөндөк, Устиновка ауылдарын Илсеғол ауылы Советына индерергә.
Крылова Зоя Петровна
Биографияһы
1962—1966 йылдарҙа — «Московский комсомолец» гәзитенең хәбәрсеһе, әҙәби хеҙмәткәре.
Көсөк (Учалы районы)
Тарихы
Илсеғол ауыл Советының сиктәрен күрһәтелгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Крылова Зоя Петровна
Биографияһы
1966—1981 йылдарҙа — әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, бүлек буйынса мөхәррир, «Комсомольская правда» гәзитенең редколлегия ағзаһы, «Зоянан һорағыҙ» рубрикаһын алып бара.
Көсөк (Учалы районы)
Тарихы
Һөйөндөк ауыл Советын мәғлүмәттәр иҫәбенән төшөрөп ҡалдырырға.
Крылова Зоя Петровна
Биографияһы
1983—2008 йылдарҙа — «Работница» журналының баш мөхәррире.
Көсөк (Учалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Крылова Зоя Петровна
Биографияһы
Совет ҡатын-ҡыҙҙары комитеты берләштергән ҡатын-ҡыҙы советтарынан СССР халыҡ депутаты (1989—1991), КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы (1990—1991). 2017 йылдың 8 июнендә онкологик ауырыуҙан (күкрәк яман шеше) вафат була. Мәскәү өлкәһендә Богородское зыяратында ерләнгән.
Көсөк (Учалы районы)
Халыҡ һаны
Ауылда башҡорт теленең көнсығыш һөйләш теле — мейәс һөйләше ныҡ үҫешкән.
Крылова Зоя Петровна
Ғаиләһе
Тормош иптәше — Крылов Сергей Анатольевич (4 июнь, 1941 йыл), физика-математика фәндәре кандидаты, йырҙар авторы һәм башҡарыусы.
Көсөк (Учалы районы)
Ревизия материалдары
1816 йылда Көсөк ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Крылова Зоя Петровна
Наградалары
Халыҡтар дуҫлығы ордены, миҙалдар, Журналистар союзы премиялары менән бүләкләнә.
Гильберт проблемалары
Ги́льберт проблемалары — Давид Гильберт тарафынан 1900 йылда Парижда математиктарҙың II Халыҡ-ара Конгрессында тәҡдим иткән математиканың 23 кардиналь проблемалары исемлеге. Ул ваҡытта был (математиканың нигеҙен тәшкил итеүсе, алгебраны, һандар теорияһын, геометрияны, топологияны, алгебраик геометрияны, Ли төркөмдәрен, ысын һәм комплекслы анализды, дифференциаль тигеҙләмәләрҙе, математик физиканы һәм ихтималлыҡ теорияһын, шулай уҡ вариацион иҫәпләмәне үҙ эсенә алған) проблемалар хәл ителмәгән була.
Листерферда
Листерферда (Listerfehrda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 368 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6918 һәм автомобиль коды — WB.
Гильберт проблемалары
24-се проблема
Башта исемлектә 24 проблема була, ләкин докладҡа әҙерләнеү барышында Гильберт уларҙың береһенән баш тарта. Был проблема ябайлыҡ критерийын һәм дөйөм ысулдарҙы иҫбатлау теорияһы менән бәйле була. Был проблеманы Гильберттың мәҡәләләрендә немец фәндәр тарихсыһы Рюдигер Тиле 2000 йылда таба.
Доломит
Доломит — тау тоҡомдарын өйрәнеүск француз инженеры һәм геологы Деода де Доломьё (1750—1801) хөрмәтенә аталған тау тоҡомо.
Төп сығарыусы илдәр – Бөйөк Британия, Канада, Япония, Рәсәй. Донъяла (йылына млн. тонналарҙа) 40-60, РФ-ҙә - 20 гә яҡын.
Рңсәйҙә Урал һөҙәклектәрендә, Волга йылғаһы ярҙарында һ.б. урындарҙа табылған. Каверналы доломиттарда - нефть һәм битум ятмалары, тығыҙ һәм көпшәк доломитларҙа мәрмәр ониксы һәм аметист сағылышлылары асыҡланган. Доломиттың 72 сығанағы (эзбисташ менән бергә) 71 млн. м³ ка (2009) яҡын запас менән юғары Пермь йәшендәге ултырмаларҙа билгеләнгән.
Канда (Сосьва ҡушылдығы)
Канда — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 509 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пэйпта-Яха
Пэйпта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тадибе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Обнинск
Обнинск (Обнинск) — Калуга өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Калугаҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Протва йылғаһы ярында урынлашҡан.
Сюра
Сюра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пышенца йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабаҡлы (Гөбөрлө ҡушылдығы)
Сабаҡлы (Чебакла,Сара, Чебокна) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гөбөрлө йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таллин
Та́ллин (шулай уҡ Та́ллинн; Tallinn — ) Эстонияның баш ҡалаһы. Эре транспорт, диңгеҙ порты.
Эстонияның сәйәси, ғилми, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡалала республика власының бөтә тармаҡтары ла урынлашҡан, илдең күпселек юғары һәм урта профессиональ уҡыу йорттары тупланған.
Исеме
«Tallinn» эстон телендә «taani linn» («датчандар ҡалаһы»), «tali linn» («ҡышҡы ҡалаһы») йәки «talu linn» («йорт») һүҙҙәренән килә. –linn тамыры урыҫса « град», немецса «burg» — бер һүҙе.
Таллин тураһында беренсе тапҡыр 1154 йылда ғәрәп географы Әл-Иҙриси үҙенең хеҙмәтендә Колывань (Quoluwany) тип яҙған. Был топонимдың нисек итеп йәнле телмәргә инеп китеүе билдәле түгел. Әммә атама боронғо эстон телендәге Kalevan (Калева ҡалаһы, эсттарҙың мифик олатаһы). Боронғо урыҫ яҙма сығанаҡтарында был атама 1223 йылдан алып осрай, әммә тик XVIII ҡулланылыштан төшөп ҡала.
Аҙағыраҡ скандинавтар һәм немецтар ҡаланы Ре́валь тип йөрөтә,  — элекке мааконд (кенәзлек) атамаһы Räval-дан, борон Таллин ошо кенәзлектең баш ҡалаһы була.
Урыҫса Ре́вель атамаһы немец (швед) теленән алына Төньяҡ һуғыш барышында хәҙерге Эстония территорияһын Рәсәй империяһына ҡушҡас рәсмиләштерелә. 1719 йылда шулай уҡ Ревель губернаһы булдырыла.
Октябрь революцияһынан һуң совет власы Рәсәй халыҡтарының үҙбилдәләнешкә хоҡуғын таный, шул иҫәптән урындағы атамалар элек ерле халыҡ нисек ҡулланған булһа, шул килеш ҡалдырыла.
Эстон ССР-ы Юғары Советының 1988 йылдыңа 7 декабрендәге сессияһында ЭССР Конституцияһының урыҫса тексына төҙәтмә ҡабул ителә, уға ярашлы 1989 йылдың 1 ғинуарынан Эстон ССР-ы Конституцияһының урыҫса тексында ҡаланың исеме ике «н» менән: Таллин тип яҙыла. Ҡаланың урыҫса атамаһын эстон телендәге атамаға яҡынайтыу маҡсатында ошо үҙгәртеү ҡабул ителә.
Хәҙерге заман
Эстонияла урыҫ теленең рәсми статусы булмаһа ла урыҫ телендә нәшер ителгән эстон мәғлүмәт сараларында, ҡала атамаһы Тел инспекцияһы талаптарына нигеҙләнеп, Таллинн тип яҙыла.
Рәсәй территорияһында ҡала исеме Таллин тип рәсми рәүештә нығытылған. Исемдең ошолай яҙылышы Росреестр (Роскартографией) тарафынан ҡабул ителгән.
Географияһы
Таллин Төньяҡ Европала, Фин ҡултығының көньяҡ ярында, Хельсинкинан көньяҡҡа табан 80 километрҙа урынлашҡан. Географик һәм мәҙәни йәһәттән Төньяҡ Эстонияның бер өлөшө булып тора. Таллиндың иң ҙур күле — Юлемисте (майҙаны — 9,6 км²). Ул — ҡаланың төп эсәр һыу сығанағы. Харку күле — ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләй (майҙаны — 1,6 км²). Башҡа күп кенә ҙур ҡалаларҙан айырмалы рәүештә, Таллиндағы берҙән-бер ҙур йылға, Пирита, ҡала үҙәгенән бик алыҫ урынлашҡан (ҡала районы Пирита). Был һоҡланғыс ландшафтлы һыу бассейны закон тарафынан һаҡ аҫтына алынған.
Ҡала биләмәһе буйлап Глинт йәки Балтиҡ-Ладога эзбизташ киртләсе һуҙылған. Уны Тоомпеанан һәм Ласнамяэнан күрергә була.
Яр буйының оҙонлоғо — 46 километр. Баш ҡала эсендә яр буйҙары өс ҙур ярымутрау: Копли, Пальяссааре һәм Какумяэ; дүрт ҡултыҡ (Таллин, Пальяссааре, Коплиский и Какумяэ) барлыҡҡа килтерә.
Административ бүленеше һәм ҡалаға идара итеү
Таллин Эстонияла иң эре урындағы үҙидаралыҡ булып тора, ул Харьюмаа өйәҙе составына инә.
Ҡаланың һәр өлөшө управаһы башында старейшиналар (linnaosavanem) тора. Уларҙы ҡала өлөштәренең административ советтары менән консультация үткәргәндән һуң мэр күрһәтеүе буйынса Таллин ҡалаһы управаһы тәғәйенләй.
Тарихы
Хәҙерге Таллиндан алыҫ булмаған урында Беренсе мең йыллыҡтың икенсе яртыһында ҡаласығы төҙөлә. XI быуат уртаһында ни сәбәптәндер ул ҡалдырып кителә. Хәҙерге Таллин урынында булған тораҡ пункты беренсе тапҡыр 1154 йылда, ғәрәп географы Әл-Иҙриси тарафынан Quoluwany булараҡ атап үтелә, уны «ҡәлғәгә оҡшаған бәләкәй ҡала» тип тасуирлай, тәбиғи гаване булыуын да билдәләй. Урыҫ йылъяҙмаларында ҡәлғә Колывань булараҡ атала.
Дат осоро
1219 йылда даттар тарафынан баҫып алына. Генрих Латвийскийҙың «Ливония хроникаһы» түбәндәгесә бәйән итә: 1219 йылдың йәйендә король Вальдемар II командалығындағы ҙур ғәскәр Рявале еренә килеп төшә, даттар «ряваластарҙың ҡаласығы булған Линданиста төпләнәләр, иҫке ҡаласыҡты емереп, яңыһын төҙөй башлайҙар».
Даттар ҡулында ҡалғас, ҡалаға эстар һәм хәҙерге Латвияның һәм хәҙерге көньяҡ Эстонияның территорияларын биләп алған немецтарҙың Ҡылыс йөрөтөүселәр Ордены даими рәүештә барымта яуҙары менән килә башлай.