cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы
Биографияһы
1937 йылда Ҡазан химия-технология институтын тамамлай. Унан һуң Ҡазанда синтетик каучук заводында эшләй. 1938—1948 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының органик химия институттарында эшләй. 1948—1954 йылдарҙа — Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының химия фәндәре институтында. 1954—1967 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Элемент-органик берләшмәләр институтында.
1968—1977 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия институты директоры. 1967—1984 — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумы рәйесе.
1984 йылдан алып вафатына тиклем СССР Фәндәр академияһының Тәбиғәт фәндәре һәм техника тарихы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
Төп ғилми эштәре
Уның тарафынан СССР-ҙа тәүләп сүс кеүек полиамидтар синтезлана, окисландырыу һәм алкилбензолдарҙың окисландырыусы аммонолизы менән ароматик карбонлы кислоталарҙы һәм уларҙың сығарылмаларын синтезлау ысулы эшләнә.
Мономерҙарҙы газ фазаһынан ҡаты өҫлөктәргә радиациялы полимерлаштырыу аша ялғанған сополимерҙар алыу ысулы тәҡдим ителә.
Сәғит Рафиҡов көсһөҙ ингибициялау теорияһы һәм практикаһының төп положениеларын формалаштыра һәм полимерлашыу процестарын көйләү принциптарын аса.
Юнысов Марат Сабир улы
Юнысов Марат Сабир улы (18 март 1940 йыл) — үзбәк һәм Рәсәй химик ғалимы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2003). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016). Химия фәндәре докторы (1974), профессор (1983).
Биографияһы
Марат Сабир улы Юнысов 1940 йылдың 18 мартында Мәскәүҙә тыуған. Ташкенттың Үҫемлек матдәләре химияһы институтына нигеҙ һалған билдәле ғалим Сабир Юныс улы Юнысовтың улы; Марат Сабир улы ла Өфөгә күскәнсе шул институтта эшләй.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике улы бар.
Дәүләт урман питомнигы ҡасабаһы
Дәүләт урман питомнигы — бөтөрөлгән ҡасаба. Башҡортостандың Хәйбулла районы Ивановка ауыл Советы составында була.
1981 йылда, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге 6-2/66 һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүиәттәренән алып ташлау тураһында» указына ярашлы, тораҡ пункттар исемлегенән алына. Унда былай тип әйтелә: Халыҡтың күсеп китеүе һәм ысынбарлыҡта йәшәүҙән туҡтауы менән бәйле, Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүиәттәренән түбәндәге тораҡ пункттарҙы алып ташларға: … Хәйбулла районы буйынса
Ивановка ауыл Советының Дәүләт урман питомнигы ҡасабаһы
Татыр-Үҙәк ауыл Советының Ишмөхәмәт ауылы
Ваҡыт машинаһы (һәйкәл)
«Ваҡыт машинаһы» скульптура композицияһы  — Су-25 самолеты өсөн Р-95Ш двигателенә һәйкәлдән ғибәрәт, Өфө ҡалаһының мотор эшләүселәр скверында, Өфө моторҙар эшләү заводының легендар директоры Михаил Фериндың 100 йыллығы хөрмәтенә ҡуйылған. Скульптура композицияһының нигеҙен ҙур кубтан ғибәрәт булған металл каркастағы постаментҡа урынлаштырылған ысын Р-95Ш двигателе тәшкил итә. Двигателде, уны бөтә яҡтан яҡшылап ҡарарға мөмкин булһын өсөн, быяла менән ябып тормайҙар. Постаментта таблица урынлаштырылған, унда ике телдә — урыҫ һәм башҡорт телендә, двигателдең техник характеристикалары яҙылған.
Был һәйкәл Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең бөтә хеҙмәткәрҙәренә арнала.
«Ваҡыт машинаһы» скульптура композицияһын асыу тантанаһы 2007 йылдың 15 декабрендә уҙғарыла.
Арғымаҡ (ауыл)
Арғымаҡ (Арғымаҡ) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл,  «Дүртөйлө ҡалаһы» ҡала биләмәһе составына инә.
Тарихы
Ҡаҙан даруғаһы Йәлдәк улусы башҡорттары Арғымаҡ ауылына нигеҙ һала һәм үҙ ерҙәренә ерһеҙ крәҫтиндәрҙе индерә. Ауыл XVII быуаттың икенсе яртыһынан билдәле: ярлы ерһеҙ крәҫтиндәр, аҫаба башҡорттарҙың уларҙан ерҙе файҙаланған өсөн аҡса талап итеүенән зарланып, батшаға хат менән мөрәжәғәт итә. Ер хужалары булған аҫаба башҡорттар ерҙәренә индерелгән ярлы крәҫтиәндәрҙән (припущеннниктар) "Арғымаҡ ауылында һәр ихатанан йылына 20 алтын тәңкә, ә Айыуҡай ауылында йылына икешәр һыуһар" түләтә. Мари милләтенән булған Тойдыбай Бикбаевтың Арғымаҡ ауылында йәшәгән башҡорт Алмаҡай Иленчиевтан 1707 йылдың 8 ғинуарында 5 һум аҡса алып тороуы тураһындағы яҙмала ла ауыл атап үтелә.
1762 йылда ауылда 15 типтәрҙең йәшәүе теркәлә. XVIII быуат аҙағында 8 ихатала 38 кеше йәшәй, шулай уҡ 3 ихатала 15 башҡорт һәм 1 ихатала 9 мишәрҙең йәшәүе билдәләнә. Типтәрҙәрҙе һәм мишәрҙәрҙе үҙ ерҙәренә индергәндә башҡорттар бер ниндәй документ та тултырмай. Әммә 1832 йылда Ер тураһында Закон сығыу сәбәпле, типтәрҙәр һәм мишәрҙәр башҡорт ерҙәрен файҙаланыуға хоҡуғы тураһында документ күрһәтергә бурыслы була. Уларҙың бындай документтары булмай.
1834 йылдағы рәүиздә ауылда 16 башҡорт (Батыр Бикҡулов, Ниғмәтулла Бикбов, Бикбау Мусенаев улдары менән), 80 типтәр һәм 12 мишәр (Сәйфулла Ишматов улы Каспран менән, Түбәнге Аташ ауылынан Вилдан һәм Фарушат Алтумовтар) йәшәй. 1859 йылда 22 аҫаба башҡорт, 146 ерһеҙ башҡорт (припущенник) теркәлә. 1872 йылда ауылда бөтәһе 172 кеше йәшәй. 1920 йылдағы тәүге совет рәүизе документтарында 94 ихатала 474 башҡорт һәм типтәрҙең йәшәүе теркәлә.
1843 йылда 16 башҡортҡа 40 бот ужым һәм яҙғы иген сәселә. Арғымаҡ ауылында даими йәшәгән 5 мишәргә 16 бот ужы, 40 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда йәшәүселәрҙең (18 ихата) 83 дисәтинә һөрөнтө ере була, улар хужалыҡтарында 102 ат, 121 һыйыр, 145 һаҡ һәм 70 кәзә аҫырай. Ауылда шулай уҡ 46 умарта тоталар. Ауылда мәсет эшләй.
СССР осоронда Арғымаҡ ауылы Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районына инә, 1989 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы составында.
Халҡы
1795 йылда 12 хужалыҡта 62 кеше йәшәгән (мишәрҙәр ҙә иҫәпкә алынған), 1865 йылда 30 хужалыҡта — 172 кеше, 1906 йылда — 381 кеше; 1920 йылда — 474; 1939 — 529; 1959 — 249; 1989 — 399; 2002 — 469; 2010 — 451 кеше.
Ауылдың этник составы алмашынған. 17 быуатта уҡ мишәрҙәр, ерһеҙ ярлы крәҫтиәндәр теркәлгән, һуңынан типтәрҙәр ҡатламына күскәндәр.
Географик урыны
Ағиҙел буйында, Бүздәк тимер юл станцияһынан 122 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Инфраструктураһы
Балаларға өҫтәмә белем биреү үҙәге КСК «Арғымаҡ» ат-спорт комплексы, «Ағиҙел» санаторий-профилакторийы.
1917 йылға тиклем Арғымаҡ ауылы халҡы игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. 1906 йылда икмәк һаҡлағыс магазин билдәләнгән.
Дин
1890 йылда мәсет төҙөлгән, революциянан һуң ябыла. 1991 йылдан һуң йәнә мәсет асыла.
Сабанов Юрий Викторович
Сабанов Юрий Викторович (4 июнь 1978 йыл) — Рәсәй спортсыһы. Билбау көрәше буйынса Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры (2009).
Биографияһы
Юрий Викторович Сабанов 1978 йылдың 4 июнендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Соликамск ҡалаһында (Пермь өлкәһе) грек-рим көрәше турниры ваҡытында, был көрәш төрө буйынса Рәсәй спорт мастеры булған Юрий, йәрәхәт ала һәм ул был спорт төрөн ҡалдыра. 2006 йылда Стәрлетамаҡ физик культура институтын тамамлай.
Спорт менән Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводының спорт клубында (тренеры А. А. Сәфәров) һәм «Уфимец» спорт клубында (тренеры Н. Ю. Мазов) шөғөлләнә.
2003-2008 йылдарҙа билбау көрәше буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы була. 100 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай (162 килограмм).
Аллағыуат улусы
Аллағыуат улусы — Рәсәй империяһы Өфө губернаһының, аҙаҡ БАССР. РСФСР-ҙың административ-территориаль берәмеге.
Был улыҫ XIX быуат уртаһында Юрматы улусының тораҡ пункттарынан барлыҡҡа килтерелгән. 1879 йылда — 13 тораҡ пункты: Айгөл, Алаҡай, Аллағыуат (улус үҙәге), Айыусы, Ишембай, Ҡарлыҡуй, Ҡоҙаҡай, Мәҡсүт, Мулламуса, Мырҙаш, Түбәнге Бурансы, Хлебодаровка (Наумовка), Юлдаш. 1906 году — 48 ауыл. 1914 йылда улыҫҡа  49 тораҡ пункты инә.
Юрматы улусы Стәрлетамаҡ өйәҙенә һәм РСФСР-ға ҡарай. 1919 йылда — Юрматы кантоны составында, 1922 йылда, Стәрлетамаҡ кантоны ойошторолғас, Аҙнай улусы составына индерелә.
Сәнәғәте
1906 йылдағы халыҡ иҫәбен алыуҙа улыҫта йәшәүселәрҙең игенселек, малсылыҡ, йөк ташыу һәм септә һуғыу менән шөғөлләнеүҙәре билдәләнә.
Халҡы
1906 йылда — 13 019 кеше: башҡорттар, татарҙар, сыуаштар, урыҫтар, мордва.
Дин
1906 йылда — 8 мәсет, 3 сикрәү.
Мәғариф
1906 йылда — 4 сиркәү-приходной мәктәбе, земский һәм башҡа телдәрҙә белем биреүсе мәктәптәр, урыҫ-башҡорт училищеһы, мәҙрәсә.
Иҫкәрмәләр
Шаблон:Юрматынский кантон
Пичугин Юрий Александрович
Пичугин Юрий Александрович (8 ғинуар 1923 йыл — 3 февраль 2000 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-полковник-инженер (25.10.1979, 1984 йылдан — запаста). Ракета ҡоралдары баш идаралығы начальнигы — Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре Баш командующийының ҡоралланыу буйынса урынбаҫары (1975—1984), Ленин премияһы лауреаты (1976). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Юрий Александрович Пичугин 1923 йылдың 8 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған.
1942 йылда Смоленск артиллерия училищеһында тиҙләтелгән курс, 1953 йылда — Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында взвод, батарея, Брянск, Үҙәк, 1-се, 2-се, 3-сө Белоруссия фронттарында артиллерия дивизионы командиры була.
Һуғыштан һуң 1953 йылдың декабренән Үҙәк дәүләт полигонында («Капустин Яр») — өлкән офицер-һынаусы, бүлек начальнигы, һынау идаралығы начальнигы урынбаҫары, полигон начальнигы урынбаҫары булып хеҙмәт итә. 1973 йылдың апреленән 1975 йылдың декабренә тиклем — Капустин Яр полигоны начальнигы.
1975 йылда Пичугин Юрий Александрович ракета ҡоралдары баш идаралығы начальнигы — Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре Баш командующийының ҡоралланыу буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре Хәрби советы ағзаһы (29.12.1975 — 16.09.1984).
1984 йылдың сентябрь айынан — запаста. Мәскәүҙә йәшәй, СССР-ҙың Дөйөм машиналар эшләү министрлығында баш белгес булып эшләй.
2000 йылдың 3 февралендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Зәлифәкәй (йыр)
Тарихы
Борон-борондан ҡыҙ баланың сибәрлеге, һылыулығы тураһында ҡапма-ҡаршы фекерҙәр тыуҙырған халыҡ ижады әҫәрҙәре бихисап. Матурлыҡ ҡобайырҙарҙа, йырҙарҙа данлана, әкиәттәрҙә тасуирлана, риүәйәттәрҙә һүрәтләнә.Тапҡыр телле мәҡәлдәрҙә матурлыҡ бер яҡтан ыңғай күренеш тип баһаланһа («Ҡыҙ баланың сибәр булыуы яҡшы», «Егет ҡыйыу, ҡыҙ һылыу булғаны яҡшы», «Һылыу ҡайҙа — күҙ шунда», «Сибәрҙе кем дә һөйөр»), икенселәрендә («Матур кеше бәхетһеҙ була», «Бәхет матурлыҡҡа ҡарамай», «Матурлыҡты табаҡҡа һалып йөрөтмәйҙәр») шуға ҡапма-ҡаршы фекер ярылып ята. Былар барыһы ла тормошта, ысынбарлыҡта булған хәл-ваҡиғаларға нигеҙләнгәнгә күрә, томоштоң үҙе кеүек, ҡатлы-ҡатлы һәм ҡатмарлы. Башҡорт халыҡ йыры «Зәлифәкәй»ҙең дә тарихы һәм йөкмәткеһе ошондай:
Борон Диңгеҙбай ауылында Үҫәргән ырыуының Сураш аймағынан күсеп килгән Әбделкәрим тигән кешенең Зәлифә исемле бик һылыу ҡыҙы була. Уға күҙ һалыусылар ҙа күп була. Әммә уның күңелен Алламорат тигән егет кенә яулай ала. Уларҙың араһындағы һөйөү уты уртаҡ була, ләкин араларына Яҡуп атлы бер егет ҡыҫыла. Ҡыҙҙың күңеле башҡала икәнен белә күрә, ул Зәлифәнең ағаларын мал биреп ризалаштыра. Улары Зәлифәне көсләп Яҡупҡа ҡушалар. Ҡара уйлы Яҡуп, ниәтенә ирешкәс, Зәлифәгә өйләнмәй. Был хәлдән һуң Алламорат та уны алмаҫ була. Ҡыҙҙың яҙмышына битараф булмағандар, уны йәлләп, йыр сығара:
Зәлифәкәй һылыу һыуға бара,
Һыу һибәйем, тиеп талдарға.
Зәлифәкәй, бахыр, ни хәл итһен,
Үҙ ағаһы һатҡас малдарға.
Зәлифәкәй ҡыҙҙың йөн яулығын
Ябынмаған кеше ҡалманы.
Зәлифәкәй һылыу буйға еткәс,
Һоҡланмаған кеше ҡалманы.
Шимановский йорто (Таганрог)
Шимановский йорто — Фрунзе урамы (икенсе адресы -Итальян тыҡрығы), 31 -се һанлы йорт Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында төҙөлгән. Ике төрлө адресы йорттоң ике урам мөйөшөндә тороуынан килеп сыҡҡан. XIХ быуаттың икенсе яртыһында йорт Сычевтар ғаиләһенеке булған.
Тарих
1850 йылда ҙур булмаған был бер ҡатлы йорт модерн стилендә Таганрог ҡалаһының Фрунзе урамында, 31-се һан аҫтында торған. Йорттоң өс тәҙрәһе Фрунзе урамына, ә тағы икәүһе — Итальян тыҡрығына ҡарап тора. 1870—1900 йылдарҙа йорт сауҙагәр Сычевтар ғаиләһенә ҡарай. 1870-се йылдарҙа Мирон Яковлевич Сычев йорт хужаһы була, 1880-се йылдарҙа — Михаил Яковлевич, ә ХIХ быуат аҙағынан 1910 йылға тиклем йорт Аким Яковлевич Сычев милкендә тора. Йорттоң һуңғы хужаһы 1890 йылда Дума Гласныйы булып һайлана, сауҙа депутация ағзаһы һәм ҡаланың маҡтаулы гражданы була. Мирон Яковлевич ун һигеҙ йәшлек Раиса Константиновна Дроссоға өйләнеүе һәм Грек сиркәһендә никахлашыуы менән билдәле. Ағалы-энеле Сычевтар Иҫке баҙар һәм вокзал райондарында мануфактура тауарҙары менән сауҙа итәләр. Улар әүҙем рәүештә ебәк туҡыма, йөн туҡыма, ситса, бурнус һәм ланкорт һатыуҙы гәзит баҫмаһында рекламалайҙар. Фрунзе урамында төҙөлгән йорт ҙур баҡса һәм хужалыҡ ҡаралтылары менән уратып алынған. Йорттоң «киҫеп алынған» мөйөшөндә элек колониалаь тауарҙар һатыу магазины торған, унда кофе һәм сәй һатҡандар. 1910 йылда йортто барлыҡ баҡса һәм хужалыҡ ҡаралтылары менән бергә табип Владимир Григорьевич Шимановский һатып ала. Уның ҡатыны- Марта Павловна. Табип Шимановский әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара,ҡала йәмғиәт учреждениелары менән берлектә эшләй. Уның шулай уҡ автомобиле була — ул ваҡытта был бик һирәк күренеш: транспорт саралары Таганрог ҡалаһының бары бер нисә кешеһендә генә булған. Шимановскийҙың үҙ балалары булмаған, ул туғандарының ике балаһын ҡараған.
1920-сы йылдарҙа табип Шимановский йортоноң бер аҙ өлөшөн юғалта. 1920−1922 йылдарҙа совет хәрби етәксеһе Щаденко Ефим Афанасьевич ул йортта йәшәй. Был хаҡта йорт фасадына ҡуйылған таҡта һөйләй. 1940-сы йылдарҙа йортта яҙыусы Владимир Владимирович Овечкин һәм рәссам Носков йәшәй. Баҡса территорияһы һәм ундағы ағастар бөтөнләй тиерлек юҡ ителгән. Йорттоң хужалыҡ ҡаралтылары торлаҡ йортҡа әйләндерелгән. 1953 йылға тиклем Шимановскийҙың йортонда Илья Яковлевич Акопов йәшәгән, 1956 йылдың апреленән 1966 йылдың мартына тиклем — Е. Е. Пастушенко. 1966 йылдың йәйенән алып 1970- се йылдарҙың аҙағына тиклем бинала ДАИ етәксеһе М. М. Алтухов йәшәгән. 1980-се йылдар аҙағында был йорт партия район комитетының хужалыҡ бүлеге начальнигы Д. Ф. Левченко йорто була.
1990-сы йылдарҙың уртаһында йорт янында гастроном тауарҙары менән һатыу итеүсе «Дора» лареғы эшләй. Йәй көнө ул ларек ҡала кешеләре араһында ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Бында һалҡын һыра, һыу һәм туңдырғыс һатҡандар. Аҙаҡ йорт янында бер нисә йыл кафе эшләгән.
Хәҙер йорттоң Фрунзе урамы яғында фатирҙарҙы алмаштырыу конторы эшләй.
Таганрог метеостанцияһы
"Таганрог"метеостанцияһы  — метеорологик күҙәтеүҙәр алып барыу өсөн барлыҡҡа килгән учреждение. Хәҙерге адресы: Ростов өлкәһе, Таганрог ҡалаһы,Шевченко у рамы, 143-се һанлы йорт.
Тарих
1815 йылдың майында Приазовьеның Таганрог ҡалаһында иң беренсе гидрометеорологик станция асыла. Был ҡаланың ҙур порт булып үҫешеүе арҡаһында мөмкин була. 1833 йылдың апреленә тиклем ул Таганрог ирҙәр гимназияһы бинаһында эшләй. Тикшереү барышында алынған мәғлүмәттәр, урындағы асыҡ сығанаҡтарҙа баҫыла. Мәҫәлән, 1865 йылда сыҡҡан «Таганрог ҡала башлығы иҫтәлек китабында» Таганрогта һауаның уртаса һәм максималь температураһы иҫкә алына.
1870 йылда «Таганрог» метеостанцияһы флагман ауышлығы районында урынлаша. 1880 йылдан һуң, маяҡ төҙөгәс, маяҡ ишек алдына күсә. Был урында метеостанция быуат дауамында тиерлек тора. Үҙ ваҡыты менән учреждение күҙәтеүҙәр ҡорамалдарын һәм тикшереү мәғлүмәттәрен тапшырыу юлдарын яҡшырта. XVII быуатта учреждениеның ҡоралдары бик примитив була. Тәүҙә тикшереүҙәр мәғлүмәтен йыйып, уны порт конторына тапшырғандар, һуңынан рейдта тороусы караптарға махсус сигнал флагтары менән мәғлүмәт тапшырғандар. Телеграф барлыҡҡа килгәс, мәғлүмәт яҡындағы порттарға тапшырылған. Һауа торошо тураһында тәүлек әйләнәһенә һигеҙ тапҡыр, ә диңгеҙ торошо тураһында өс тапҡыр хәбәр иткәндәр. Табылған документтарҙан күренеүенсә, мәғлүмәттәр айырым журналға каллиграфик яҙыу менән яҙылған, яуым-төшөм күләме, диңгеҙ өҫтө һәм һауа торошо тураһында бик тулы мәғлүмәттәр тупланған. XХ быуат башында метеостанция ихтыяждары өсөн радио ҡуллана башлайҙар. 1917 йылдың декабрендә учреждениеның эше Октябрь революцияһы ваҡытында һәм 1921 йылдың декабрендә граждандар һуғышы ваҡытында туҡтатылып торола.
1941 йылдың октябренән 1943 йылдың авгусына тиклем оккупация ваҡытында Таганрог ҡалаһының метеостанцияһы эшен туҡтата. 1970 йылда метеостанция Шевченко, 143 йортонда урынлаша һәм хәҙер ҙә шунда эшләй. Метеостанция барлығы 26х 26 метр участкала урынлашҡан. Күҙәтеүҙәрҙе психометрик будкалар ярҙамында үткәрәләр, ел датчиктар һәм «аҡыллы приборҙар» ҡулланалар. Станция күп һанлы күҙәтеүҙәр алып бара: диңгеҙ яры, радиометрик, актинометрик, шулай уҡ тирә-яҡ мөхиттең бысраныу мониторингын үткәрәләр. Эш һөҙөмтәләре Гидрометүҙәккә һәм гидрометбюроға тапшырыла. Станция штатында 8 кеше эшләй.
2015 йылдағы иҫәпләүҙәр буйынса Таганрог ҡалаһы гидрометстанцияһы диңгеҙ режимының яр буйына йоғонтоһон тикшереп, һауаның бысраныуын мониторлай. Быны тикшереү өсөн төрлө дистанциялы ысулдар ҡулланыла. "МГ -Ц Таганрог " алған мәғлүмәттәр барлыҡ Ростов өлкәһе территорияһының һауа торошон күҙ аллауҙа ҡулланыла. 2015 йылда учреждение метеостанцияның эшләй башлауына 200 йыл тулыуын билдәләп үтте.
Нансен Фритьоф
Йәш сағында спортсы-саңғысы һәм конькиҙа йүгереүсе кеүек билдәле була 27 йәшендә саңғыға тарихта тәүге тапҡыр саңғыла Гренландия утрауының боҙлоҡ ҡатламын киҫеп үткәнен киң публика ҙур спорт ҡаҙанышы тип ҡабул итә. Төньяҡ ҡотопҡа — «Фрам» карабында ойошторолған экспедиция — 1895 йылдың 8 апрелендә төньяҡ киңлектең 86° 13' 36" барып етә. Нансен тәүге тапҡыр һуҡмаҡ һалыу эштәрендә башҡа ҡатнашмаһа ла, уның боҙҙар араһында йөрөү һәм иҫән ҡалыу алымдары һәм ҡулланған ҡорамалдары донъяның бик күп полярсыларына үрнәк булып һаналған; Нансен төрлө илдәр поляр тикшеренеүселәренә даими консультациялар биргән.
Нансен Кристиания университетында зоология өйрәнгән. Берген музейында эшләгән; 1888 йылда яҡлаған докторлыҡ диссертацияһында умыртҡаһыҙҙар үҙәк нервы системаһы төҙөлөшө өлкәһендә тикшеренеүҙәре дөйөмләштерелгән була. 1897 йылдан һуң Нансендың төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары яңы булдырылған фән — океанографияға күскән; тикшеренеүсе Төньяҡ Атлантикаға ойошторолған бер нисә океанографик экспедицияла ҡатнашҡан.
Норвегия патриоты булараҡ, Нансен 1905 йылда Швеция һәм Норвегия унияһын тарҡатыу яғында сығыш яһай,һәм шул осорҙан башлап оҙаҡ йылдар сәйәсәт төп шөғөлөнә әүерелә. 1905—1908 йылдарҙа ул Лондонда Норвегия илсеһе булып хеҙмәт итә, Норвегия ифрат юғары халыҡ-ара статусы раҫланыуына йоғонто яһай.
Нансен ғүмеренең һуңғы ун йыллығы Милләттәр лигаһы менән бәйле. 1921 йылдан алып ул унда ҡасаҡтар мәсьәләләре буйынса юғары комиссары булып эшләй. Уның Европа һәм Совет Рәсәйе араһындағы бәйләнештәрҙе яйға һалыуға, 1921—1922 йылдарҙа Волга буйы асығыусыларына ярҙам итеүгә индергән өлөшө ҙур. 1922 йылда ул Беренсе донъя һуғышы һөҙөмтәһендә күсенгән кешеләрҙе репатриациялау һәм натуралаштырыу, ошоға бәйле конфликттарҙы көйләү буйынса эше өсөн Нобель премияһына лайыҡ була. Уның мөһим башланғысы булып, ҡасаҡтарға башҡа илдәрҙә һыйыныу урыны табырға мөмкинлек биргән Нансен паспорты тора. Нансен үлгәндән һуң, уның эшен Нансендың ҡасаҡтар мәсьәләләре буйынса ойошмаһы дауам итә, уның үҙәк офисы 1938 йылда Нансен паспортын таратыу буйынса тырышлыҡтары өсөн Нобель премияһы ала.
Сығышы
Нансендар ғаиләһе — сығышы менән Даниянан, уларҙың нәҫел башлығы сауҙагәр Ханс Нансен (1598—1667) булған, ул 16 йәшендә Аҡ диңгеҙ буйлап йөҙгән, ә 21 йәшендә батша Михаил Фёдорович саҡырыуы буйынса Архангелогород губернаһы яр буйын тикшергән. 1621—1636 йылдарҙа Исландия компанияһында хеҙмәт иткән, йыл һайын Төньяҡҡа сәфәр ҡылған. Артабан ул Копенгагенда йәшәй һәм, рус телен яҡшы белгәнгә, король Кристиан IV-нең тәржемәсеһе булып хеҙмәт итә. 1633 йылда үҙенең сәйәхәттәре тәжрибәһенә нигеҙләнгән "Космосграфияһы"н баҫтырып сығарған. 1654 йылда Ханс Нансен Копенгагендың бургомистры итеп тәғәйенләнә, ә 1658 йылда шведтарға ҡаршы һуғыш ваҡытында уны обороналау эшенә етәкселек итә. Юғары судья вазифаһында вафат була, ғүмеренең һуңғы йылдарында Дания бюргерлығының дворяндарға ҡаршы сәйәси көрәшенә етәкселек итә. Фритьоф Нансен, ҡыҙы Лив хәтерләүенсә, ата-бабаларының шәхесен юғары баһалаған.
Тик XVIII быуатта ғына Нансендар Норвегияға күсеп килә: 1761 йылда Анкер Антони Нансен (1730—1765) Итре-Согн ҡалаһында (Ставангерҙан көньяҡҡараҡ Ёрен округында) нотариус вазифаһына тәғәйенләнә, бында урындағы ҡыҙға өйләнә, ул үлгәндән һуң ғаиләһе Данияға күсеп ҡайта. Анкер Нансен норвегса бер ҙә һөйләшмәгән, ләкин «яҡшы норвег» булып иҫәпләнгән. Уның берҙән-бер улы Ханс Лейердаль Нансен (1764—1821) Тронхеймда судья була, ә 1814 йылда беренсе ғәҙәттән тыш стортингында Швеция-Норвения унияһын әүҙем яҡлай. Беренсе никахтан алты балаһы булған. Нансендар ғаиләһендә уның икенсе ҡатыны Венделия Кристиана Луиса Мёллер — король Фредерик VI-ның никахтан тыш ҡыҙы, тип һаналған. Ул Бальдур Фритьоф Нансендың (1817—1885) — Фритьоф Нансендың атаһының әсәһе була. Был версия дөрөҫ булһа, Фритьоф Нансен Норвегия короле Хокон VII-нең атаһы Фредерик VIII королдең өс туған ағаһы булған.
Бальдур Нансен үтә лә талапсан һәм диндар кеше булған; юрист булараҡ, ул үҙ клиенттарында сикһеҙ ышаныс менән файҙаланған. Шағир Му Йорген Энгебретсендең ҡоҙасаһы Минне Мо менән тәүге никахы теркәлгән. Минна 1854 йылдың декабрендә, һуңынан 12 йәшендә (1867 йылдың авгусы) вафат булған ауырыу улы Ханс тыуғандан һуң бер аҙна үткәс, өҙлөгөп үлә. Бальдур Нансендың икенсе ҡатыны сығышы менән немец нәҫеленән булған, кенәз Нассау-Зигендәрҙән, баронесса Аделаида Йоханна Текла Исидореа Ведель-Ярлсберг (1832—1877) булған. Уның бабаһы — граф Йохан Каспар Герман Ведель-Ярлсберг (1779—1840) — Норвегияның вице-короле вазифаһын биләгән һәм 1814 йылда Норвегия Конституцияһы авторы булған. Тәүге тапҡыр Аделаида икмәк бешереүсенең улы — лейтенант Якоб Бёллингҡа кейәүгә сыҡҡан, унан биш балаһы булған. 1853 йылда тол ҡалған Аделаида 1858 йылда, өлкән балалар менән кәңәшләшеп, эштәрендә үҙенең ышаныслы кешеһе Бальдур Нансенға кейәүгә сыҡҡан. Туйҙарынан һуң, ирле-ҡатынлы Нансендар Стурё-Фрён (хәҙер — Осло ҡалаһының һыҙатында урынлашҡан Нансен-Фрён) усадьбаһына күсеп килгән Икенсе никахта алты бала булған: тәүге сабыйы 1859 йылда тыуған Фритьоф бер йәшендә үлгән. 1861 йылдың 10 октябрендә тыуған икенсе улына ла шул уҡ исем бирелгән. 1862 йылда уның Александр исемле ҡустыһы тыуған.
Бала сағы һәм йәшлеге
Нансен бала сағындағы ваҡиғаларға 1916 йылда баҫылып сыҡҡан «На вольном воздухе» (Friluftsliv) «Иркен һауала» автобиографияһында мөрәжәғәт итә. Бөтә мемуаристар Нансендар ғаиләһенә бөхтәлек һәм тәртип, шулай уҡ спорт, айырыуса саңғы яратыу хас булыуын билдәләй, һәм уны Аделаида Нансен йәшәү рәүешенә әйләндергән. Фритьофты ике йәштән алып саңғыға өйрәтә башлағандар. Балалар өсөн һатып алынған уйынсыҡтар булмаған, Фритьоф үҙенә уҡ менән йәйә, ҡармаҡтар, инешкә тирмән яһаған. Үҫмер сағында уға ағаһы Александр ағаһы менән урманда оҙаҡ ваҡыт үткәрергә рөхсәт ителгән, Нансен хатта үҙен Робинзон менән сағыштырған. 10 йәшендә Нансен Хусебюла трамплиндан һикерергә маташа һәм мөғжизә менән генә йәрәхәтләнмәй, 15 йәшенән үк ул өлкән ағаһы Эйнар Бёллинг менән саңғы ярыштарында даими ҡатнаша. 1877 йылда Нансен Кристианияла яңы ғына нигеҙләнгән саңғы клубына ағза итеп алына һәм шул уҡ йылда үҫмерҙәр ярышында 14-се урын ала.
Мәктәптә, үҙенең ниндәйҙер һәләттәрен күрһәтмәһә лә, ныҡышмалы үҙһүҙлелеге һәм үҙ-үҙенә ышаныуы, һуғыштарҙа ихлас ҡатнашырға яратыуы менән айырылып торған Нансенды Ю. Ош һәм П. Фосстарҙың абруйлы уҡыу йортона биргәндәр. Тиктормаҫлығы яратҡан предметтары: математика һәм физика менән шөғөлләнеүгә ҡамасауламай. Һыуүткәргес торбаны ҡырҡып үҙаллы мылтыҡ эшләп ҡараған, һәм уны һынаған саҡта күҙен юғалта яҙған.
1880 йылда Фритьоф Нансен мәктәпте тамамлай һәм, тәбиғи фәндәр һәм һыҙым буйынса юғары баһаға лайыҡ булып, Examen artium имтихан тапшыра. Ул адвокат карьераһына ынтылмай, атаһы кәңәше буйынса хәрби училищеға ғариза бирә, ләкин тиҙҙән кире ала. Кристиания университетына инеү буйынса ла оҙаҡ икеләнгән, ахырҙа, зоологияны һайлай (атаһының күңеленә ятмай). Был һайлауҙың төп сәбәбе, «үҫмер саҡтағы тәжрибәһеҙлеге арҡаһында, химия һәм физикаға әүәҫлегенән айырмалы рәүештә, зоологияны өйрәнеү тәбиғәт араһында даими йәшәүе менән бәйле, тип уйлаған». 1881 йылдың башында Нансен университетта уҡый башлай, шул ваҡытта ул конькиҙа йүгереү буйынса милли ярыштарҙа икенсе урын ала.
"Викинг"та йөҙөү
«Среди тюленей и белых медведей» («Тюлендар һәм аҡ айыуҙар араһында», 1924) китабында Нансендың Боҙло океанға сәйәхәте ентекле тасуирланған. Һөйләшеүҙәремдең төп нөсхәһе, 1924 йыл. Ул ни өсөн тап Төньяҡты һайлауын үҙе лә белмәүе, ғилми әҙерлеге булмауы, әммә тәжрибәле уҡсы һәм һунарсы булыуы хаҡында асыҡтан-асыҡ яҙа. 1882 йылдың 11 мартында «Викинг» шхунаһы Арендаль ҡалаһынан сыға һәм гренланд тюлендарының көсөетәре ятҡан Ян-Майенға йүнәлә. Тәүге алты тәүлектә Нансен диңгеҙ ауырыуынан ныҡ интегә; аяҡҡа баҫҡас, күмер тейәй, камбузда һауыт-һаба йыуа, вперёдсмотрящий вазифаһын атҡара алдан эшләй. Дауылдар булмаһа, ул бик тырышып ғилми мәғлүмәттәр йыйыу менән шөғөлләнә: төрлө тәрәнлектә диңгеҙ һыуының температураһын үлсәй һәм һөҙөмтәлә швед физикаһы Эдлундтың диңгеҙ боҙо 100 метр самаһы тәрәнлектә барлыҡҡа килә тип раҫлаған теорияһын кире ҡаға. Нансен шулай уҡ метеорологик мәғлүмәттәр йыйыу һәм ваҡ диңгеҙ хайуандарын тотоу менән шөғөлләнгән, тотҡан балыҡтарҙың бер өлөшө (креветкалар) камбузға килтерелгән. Тюлендәр күренгәс, Нансен үҙенең мәргәнлеге менән команда ағзалары араһында абруй яулаған. 16 апрелдә Нансен боҙҙар араһында йылға сығарған ағасты тапҡан, һәм тәүҙә ул Арктикаға Гольфстрим килтергән Америка ҡарағайы тип уйлаған, әммә һуңынан ағастың боҙҙар менән Себерҙән килтерелгәнен аңлаған. Бындай йөҙөп йөрөгән ағастар Нансенды боҙҙоң даими дрейфы бар, һәм быны Төньяҡ Боҙло океанға экспедиция ваҡытында файҙаланырға мөмкин тигән фекергә этәргән.
27 июндә «Викинг» тотош боҙ өйөмдәре менән ҡапланған, планлаштырылмаған дрейф башланған. Шхунаны төньяҡ-көнбайышҡа илткән, ҡайһы берҙә ул Гренландия ярҙарынан 12-13 миль алыҫлыҡта була. Айсбергтарҙы июль башында тикшергәндән һуң, Нансен уларҙың Гренландияның өйрәнелмәгән өлкәләренең геологик төҙөлөшө тураһында мәғлүмәт биреүсе минераль материалдың байтаҡ өлөшөн күсерә алыуын асыҡлаған. Ярға төшөргә теләгән Нансенды капитан Крефтинг туҡтата.
16 июлдә генә боҙ һирәкләнә башлаған, 18 июлдә судно Норвегияға йүнәлгән. 26 июлдә Нансен Арендаль ҡалаһына ҡайтып еткән. 1884 йылда "Географик журнал"да Нансен «Гранландияның көнсығыш яры буйлап» тигән мәҡәлә баҫтыра, тәүге тапҡыр уның яҙыусы таланты сағыла.
Берген
Арктиканан ҡайтҡас, Нансен университетта уҡыуын дауам итмәй. Уға Берген музейында зоология бүлеге препараторы урынына профессор Коллет вакантлы урын тәҡдим итә. 21 йәшендә Нансен музей директоры Даниэль Корнелиус Даниэльсен етәкләгән музейҙа препаратор вазифаһында алты йыл хеҙмәт итә. Даниэльсен Копенгаген музейының һәм Лунд университетының почетлы ағзаһы, әҙәби йәмғиәткә, Бергендағы картиналар галереяһына һәм театрына нигеҙ һалыусы ярҙамсыһы булған. Махау сирен (проказа) асҡан Герхард Армауэр Хансен да Нансенды яҡлай, Фритьофты дарвинизм менән таныштыра һәм атеистик ҡараштар тәрбиәләй.
Бергенда Нансен рухани Вильгельм Хольттың йортонда йәшәгән һәм үҙен ғилми эшкә бағышлаған. Бер үк ваҡытта ул сәнғәт һәм әҙәбиәт менән мауыға, айырыуса Ибсендың драмаларын һәм Байрондың шиғриәтен юғары баһалай. Был ваҡытҡа ул инглиз, француз һәм немец телдәрен иркен белгән. Бергенда Нансен арктик экспедицияларҙа ҡатнашыусы француз Ширтцтан рәсем сәнғәте дәрестәре ала башлай.
1883 йылдың октябрендә Нансен атаһына, Адольф Норденшельдтың Гренландияның эске өлкәләрен өйрәнеү өсөн саңғы һәм ҡыҫҡа саналарҙы (нарды) уңышлы файҙаланыуы бик тулҡынландырҙы, тип яҙа. 1884 йылдың февралендә ул сираттағы спорт рекордын ҡуя: яңғыҙы Бергендан Кристианияға тауҙар аша сыға, һуңынан Хусебюла трамплиндан һикереүҙә ҡатнаша һәм еңә. Нансенға тиклем тауҙарҙа оҙаҡ саңғыла шыуырға бер кем дә баҙнат итмәгән була; Бальдур Нансен да, профессор Даниэльсен да Фритьофтың ҡылығына ҡырҡа кире ҡараш белдерҙе. 1884 йылда Нансен Эмми Касперсен менән мауыға.
1883 йылда Нансендың ғилми эшмәкәрлеге йүнәлеше билдәләнә. Йәйен ул Йель университетының палеонтология профессоры Чарльз Марштан АҠШ-ҡа саҡырыу алған, әммә, быға тиклем Бальдур Нансен инсульт кисергәнлектән, баш тарта. Әммә Нансен Фридрих Шиллер исемендәге Йен университеты профессоры Вилли Кюкенталь йоғонтоһо менән умыртҡаһыҙҙарҙың үҙәк нервы системаһын өйрәнгән. 1884 йылда Норвегияла халыҡ-ара химия конгресында микробиологияға нигеҙ һалыусы Луи Пастер булып китә, уның сығыштары Нансендың иғтибарын сит илдәге яңы фән ҡаҙаныштары менән танышыуға йүнәлткән.
Европала стажировкаһы
1885 йылдың 2 апрелендә Бальдур Нансен инсульттан вафат була. Бынан һуң Нансенға тәүге «Материалы по анатомии и гистологии мизостом» «Мемостомдарҙың анатомияһы һәм гистологияһы буйынса материалдар» тигән ғилми эше өсөн Фриеле алтын миҙалы бирелә. Даниэльсен атаһы мәрхүм булғандан һуң бик яфаланған Нансенға сит илгә сығырға тәҡдим иткән. Нансен сәфәр өсөн кәрәкле аҡсаны алыу маҡсатында уға бронза миҙал биреүҙәрен, миҙал хаҡын ҡулаҡса менән түләүҙе һорай. Сәфәр уға тәү сиратта докторлыҡ диссертацияһын яҡлау өсөн кәрәк булған. 1886 йылдың башында Нансен Германияға китә, ләкин мартта уҡ Павияға юллана, унда профессор Камилло Гольджиҙа уҡый. 1886 йылдың апрелендә Нансен Неаполгә Н. Н. Миклухо-Маклайҙың дуҫы Антон Дорндың диңгеҙ биологик станцияһына күскән.
Неаполдә Фритьоф Нансен Шотландиянан әсәһе менән Европала сәфәр ҡылған Марион Шарп менән мауыға. Мөнәсәбәттәре өҙөлөү сәбәбе — Нансендың Гренландияның боҙ ҡалҡаны киҫеп сығыу планы. Шуға ҡарамаҫтан, Ф. Нансен менән М. Шарп ғүмеренең аҙағына тиклем дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлап ҡалған.
1886 йылдың йәйендә Нансен Норвегияла хәрби күнекмәләрҙә ҡатнаша, докторлыҡ диссертацияһын тәшкил итәсәк европа сәйәхәте материалдарына ниеҙләнгән икенсе эше — «Структура и состав гистологических элементов центральной нервной системы». Хеҙмәт инглиз телендә яҙылған, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, тап М. Шарп инглиз тексын төҙәткән. Ул ваҡытта был бик үҙенсәлекле булған: XIX быуатта немец теле фән теле булған, Бөйөк Британия һәм АҠШ ул ваҡытта фән өсөн периферия тип һаналған.
Пландары
Тәүге тапҡыр 1882 йылдың йәйендә Нансендың «Викинг» тюленгә һунар судноһы бортында Гренландияның боҙлоҡ япмаһын киҫеп сығыу теләге уяна. 1883 йылда ул гәзиттә Адольф Эрик Норденшельдтың Гренландия экспедицияһынан имен-аман ҡайтыуы хаҡында яҙылған мәҡәләне уҡый. Айырыуса Нансенды швед тикшеренеүсеһен оҙатып йөрөгән саамдарҙың боҙлоҡ өҫтө саңғылар өсөн бик уңайлы һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ғәйәт ҙур араларҙы үтергә мөмкинлек бирә, тигән һүҙҙәре хайран ҡалдыра.
Экспедицияның артабанғы йүнәлеше Нансендың планынан айырылып торҙо. Ул был хаҡта үҙе былай тип яҙҙы: Элекке уҡталыуҙар көнбайыш ярҙан көнсығышҡа табан эшләнә, ә һуңғыһы йылдың күпселек өлөшөндә диңгеҙҙә йөҙөп йөрөгән һәм судноларға ярға килергә ҡамасаулаған боҙҙар менән уратып алынған урында була. Көнбайыштан көнсығышҡа сыҡҡан экспедиция көнсығыш ярға һыйыныу йәки унда судно яҡынайып алып китеүе мөмкин түгел; әгәр ул Гренландияны киҫеп сыға алһа, шул уҡ юл менән көнбайыш ярға кире барырға, йәғни ике тапҡыр юл үтергә тейеш була.
Шулай уҡ Нансен, Гренландияның ул ваҡытта кеше йәшәмәгән тип иҫәпләнгән көнсығышына төшкәндә, сараһыҙҙың көнөнә төшәсәгенә («будут сожжены мосты») ҙур иғтибар бүлә: …Ғүмереңде һаҡлап ҡалыу һәм өйгә ҡайтыу өсөн, нисек булһа ла көнбайыштағы тораҡ пункттарға барып етергә кәрәк буласаҡ; башҡаса һайлау мөмкинлеге булмаясаҡ, ә был һәр ваҡыт кешегә дөрөҫ ҡарар ҡабул итерлек көс биргән стимул булып тора.
План буйынса Аммассаликтан көнбайышҡа табан Сермилик фьордына төшөргә кәрәк (төньяҡ киңлектең 65°35′) — унда эскимос табыры (стойбище) урынлашҡан була. Артабан ул фьордтың үренә юл тота, унан боҙлоҡ ҡалҡанына үрмәләү башланған. Боҙлоҡ буйынса курс — Данияның Касигианнгуитынан (Кристиансхоб) колонияһына тиклем Диско ҡултығы буйлап төньяҡ-көнбайышҡа, унда, Нансен күҙаллауынса, боҙлоҡтан һөҙәк төшөү урыны бар. Планлаштырылған арауыҡ 600 саҡрымға тиң.
Әҙерлек
1887 йылдың ноябрендә Норденшельд үҙенең планы менән таныштырыу өсөн Нансен Стокгольмға барырға булған. Осрашыуҙа Стокгольмдың Юғары мәктәбе профессоры Брёггер (һуңыраҡ Нансендың биографияһын яҙған) ҡатнашҡан, Нансендың пальтоһыҙ, бәйләнгән саңғы курткаһында килеүе унда кире тойғолар ҡалдырған. Нансендың планын Норденшельд хупламаған, әммә уны тормошҡа ашырырлыҡ тип һанаған һәм хатта үҙ тәжрибәһе менән уртаҡлашырға әҙер булған. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Стокгольмда Нансен Софья Васильевна Ковалевская менән танышҡан, улар бер-береһенә ныҡ тәьҫир иткән һәм күпмелер ваҡыт хат алышҡан. Уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре хаҡында һаман бәхәстәр бара.
1888 йылдың февралендә саңғыла йөрөргә сыҡҡанда тәүге тапҡыр буласаҡ ҡатыны Ева Сарсты осратҡан, ләкин ул ваҡытта, «Аҫыл таш» «Кленодия» исеме менән билдәле булған (1863—1942) артистар богемаһы вәкиле Дагмар Энгельхарт Dagmar Engelhart менән көслө роман утында янғанлыҡтан, уға бөтөнләй иғтибар итмәгән.
Экспедицияны финанслауҙан: «хөкүмәт айырым бер кешенең күңел асыу сәфәренә ярайһы уҡ ҙур сумма бүлеүҙең кәрәклеген күрмәй» тип ҡәтғи баш тарталар. Матбуғатта ысын мәғәнәһендә Нансенға ҡаршы йүнәлтелгән истерия башланған. Лив Нансен «Книга об отце» («Атай тураһында китап») китабында юмористик журналдарҙың береһендә баҫылған мыҫҡыллы иғлан тексын килтерә: ИҒТИБАР! Быйыл июндә Нансен препараторы Гренландияның үҙәк өлкәһендә йүгереү һәм саңғыла һикереүҙәрен күрһәтә. Даими ултырыу урындары — боҙлоҡ ярыҡтарында. Кире ҡайтыуға билет талап ителмәй.
Нансенды нигеҙҙә Дания белгестәре, мәҫәлән, боҙлоҡ дәүере теорияһын төҙөүсе, тәүгеләрҙән булып Гренландияның боҙ ҡалҡаны дүртенсел осорҙоң һуңғы реликты булыуын фаразлаған билдәле полярник һәм Гренландия белгесе Хенрик Йохан Ринк (1819—1893) яҡлаған, Ринк иһә Нансенды һәм уның юлдаштарын гренланд теле нигеҙҙәренән уҡытҡан. Нансенды яҡлап геолог-профессор Амунд Теодор Хелланд (1846—1918) матбуғатта сығыш яһаған, уның мәҡәләһе Дания эшҡыуары Августин Гамель (1839—1904) иғтибарын йәлеп итә, һәәм ул 1888 йылдың 12 ғинуарында уҡ Нансенға 5000 крон тапшыра.
Нансен Норвегия патриоттарының һөжүменә килтергән бүләкте ҙур ҡыуаныс менән ҡабул иткән. 1888 йылдың 2 майында Копенгагенға барғанда Нансен 1886 йылда Гренландияны аша сығырға маташыуында Роберт Пириҙың юлдашы булған Кристиан Майгор менән осраша. Майгор Нансенды тотонған эшенең мөмкин булыуына ышандырған.
Матбуғатта сағылған дошманлыҡ мөнәсәбәтенә ҡарамаҫтан, Норвегияла экспедицияла ҡатнашырға теләүселәр табылған. Команда составына:
Һанап үтелгән ир-егеттәр барыһы ла тәжрибәле саңғысылар һәм арктик тәбиғәттә иҫән ҡалыу күнекмәләренә эйә һунарсылар була. Саамдарҙы болан йөрөтөүсе итеп ҡулланырға уйлағандар, ләкин егеү хайуандарынан башҡа йөрөү мөмкин булғанлыҡтан, уларҙың махсус күнекмәләренә ихтыяж булмаған. Свердруп менән Нансенды ул ваҡытҡа Норвегияның төньяғында адвокат булып эшләгән ағаһы Александр таныштыра, уның усадьбаһы Свердруптар фермаһы менән күрше була.
Диссертация яҡлауы
1888 йылдың 28 апрелендә, экспедицияға китергә 4 көн ҡалғас, Нансен «Нервные элементы, их структура и взаимосвязь в центральной нервной системе асцидий и миксин» («Нерв элементтары, уларҙың структураһы һәм асцидиялар һәм миксиндарҙың үҙәк нервы системаһында үҙ-ара бәйләнеше») докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған. Диссертация яҡлауы ғауғалы үткән, оппоненттарҙың береһе: «Егет был походтан иҫән ҡайтыр, тип өмөтләнеп тә булмай, шулай булғас, ул докторлыҡ дәрәжәһен алыуынан бәхетлерәк булһа, ниңә уға бирмәҫкә?» — тигән. Нансендың ҡыҙы — Лив Нансен-Хейер хәтерләүенсә, эш XX быуат башында уҡ лайыҡлы баһаланған, ә Нансен үҙе, насар ҡорамал булғансы, яҡлау насар булғаны яҡшыраҡ, тип асыҡтан-асыҡ белдергән. Роланд Хантфорд, киреһенсә, Нансендың докторлыҡ эшенә кире баһа биреүҙәре нигеҙле булған, ти.
Гренландияла
Экспедиция 1888 йылдың 2 майында юлға сыға. Нансен Дания, Шотландия һәм Исландия аша биш дуҫы менән бергә Гренландияның көнсығыш ярына барып еткән. 17 июлдә ярҙан 20 саҡрым алыҫлыҡта йөҙөп йөрөгән боҙҙарға төшәләр. Төркөм ҙур тырышлыҡ менән кәмәлә йөҙөп йөрөгән боҙҙар аша үтеп, 17 августа яр буйына барып еткән. Тәүҙә поход Амассалик фьордынан билдәләнгән булған, ысынында иһә экспедиция көньяҡтараҡ, Умивик-фьордтан башланған. Билдәһеҙ биләмә аша саңғыларҙа артабанғы хәрәкәт башҡарылған, кешеләр ауыр йөктө лә үҙҙәре тартҡан (һәр береһенә 100 килограмдан ашыу йөк тура килгән) үҙҙәре тартҡан. Һыуыҡтар −40 °C градусҡа еткән, йөн кейем һыуыҡтарҙан насар һаҡлаған, ә рационда май ҡалмаған тиерлек (Свердруп хатта Нансендан етен майы нигеҙендә яһалған итек майын ризыҡ итеп ҡулланырға биреүен һораған). 1888 йылдың 3 октябрендә экспедиция, Гренландия боҙҙары аша беренсе тапҡыр 470 саҡрымға яҡын ара үтеп, көнбайыш яр буйына барып етә. Нансен һәм уның юлдаштары сәйәхәт барышында метеорологик күҙәтеүҙәр алып барған һәм ғилми материалдар йыйған.
Гренландияның көнбайыш яры фьордтарына, атап әйткәндә, Амераликфьордҡа барып еткәс, Нансен һәм Свердруп башҡа команданан айырылып сыға, импровизацияланған кәмә эшләй һәм ярҙам табырға тырыша. Экспедиция ағзалары 11 октябрҙә генә ҡушылған. 6 октябрҙә, ярға килеп еткәс, Нансен менән Свердруп тыуған яҡтарына барған һуңғы пароходҡа һуңлағандарын белгән. Шул уҡ көндө каякта килгән сапҡын-эскимос экспедиция ағзаларының хаттарын һәм телеграммаларын Норвегияға оҙатыу өсөн тапшырырға өлгөргән. Готхобта (Нуук) ҡышлау күҙалланған: Нансен Дания губернаторының үҙенең йортонда йәшәргә тәҡдимен ҡәтғи кире ҡаҡҡан һәм, эскимос халҡының тормошон эстән өйрәнеү маҡсатында, уларҙың йортона урынлаштырылған. Ул эскимостарҙың һунар итеүендә һәм балыҡ тотоуында ҡатнашҡан, шулай уҡ гренланд телендә яҡшы һөйләшергә өйрәнгән.
1889 йылдың 15 апрелендә Готхобҡа «Видбьёрн» Hvidbjørnen пароходы килә. Ошо пароходта экспедиция ағзалары 21 майҙа Копенгагенға барып киткән. Данияның баш ҡалаһында сәйәхәтселәр походтың бағыусыһы А. Гамелдә ҡунаҡ булалар. 1889 йылдың 30 майында улар «Мельхиор» пароходы менән триумфатор булараҡ тыуған илдәренә әйләнеп ҡайта. Профессор Брёггер Нансендың биографияһында былай тип яҙған: Пристандә өйкөлөшкән кешеләрҙең күбеһе өсөн Нансен үткән заман сагаларын бөгөнгө сага менән, баш әйләнә торған бейеклектән тәгәрәгән саңғысы тураһындағы сага менән бәйләүсе викинг була … Нансен улар өсөн — милли тип кәүҙәләнеше.
Гренландия экспедицияһы һөҙөмтәләре
Нансен үҙенең ҡаҙаныштары хөрмәтенә ике награда: Швеция антропология һәм география йәмғиәтенең «Веги» миҙалына һәм Бөйөк Британия Королеваһының антропология һәм география йәмғиәтенең Виктория миҙалына лайыҡ булған. Дания хөкүмәте уны Данеброг ордены менән бүләкләй, Норвегияла уға Изге Олаф ордены тапшырыла. Халыҡ һәм элита энтузиазмы шул тиклем бөйөк булған, хатта 1890 йылда Норвегияның үҙ аллы География йәмғиәтенә нигеҙ һалынған.
Экспедиция һөҙөмтәләре буйынса Нансен ике китап: «На лыжах через Гренландию» (Paa ski over Grønland «Гренландия аша саңғыла») китабын һәм «Жизнь эскимосов» Eskimoliv һәм «Эскимостарҙың тормошо» этнографик тасуирламаһын яҙған. Һәм улар кисектермәй инглиз теленә тәржемә ителгән. Революцияға тиклемге Рәсәйҙә был китаптар тәржемә ителмәй, ә О. Попованың «Эскимостарҙың тормошо» («Жизнь эскимосов») ҡыҫҡаса хикәйәһе 1926 йылға биш тапҡыр баҫыла. 1928 йылда Нансен был баҫманы Норвегия йәштәренә бағышлап, Гренландия аша үтеүҙе һүрәтләүҙе ныҡ ҡыҫҡартҡан. Артабан урыҫ теленә тәржемә тап ошо вариантта башҡарыла (1930, 1937).
Был китаптар ул осорҙа Нансендың социал-дарвинизм идеяларына бирелгәнлеген раҫлай. Атап әйткәндә, ул Гренландия эскимостары коммунизм шарттарында йәшәй, тип һанаған, ә уларҙың тыйыуҙар, көс ҡулланыуҙар һәм хатта һүгенеү һүҙҙәре лә булмаған камил традицион мәҙәниәтен «прогресс» боҙа һәм утрауҙы деколонизацияларға һәм эскимостарҙы цивилизация ҡаҙаныштарына ылыҡтырыуҙы туҡтатырға саҡырған.
Киң публика Гренландия экспедицияһын тәү сиратта ҙур спорт ҡаҙанышы тип ҡараны: тәү башлап Гренландияның боҙ көмбәҙен яулағана. Әммә шул уҡ тотонған эш экспедицияның фәнни һөҙөмтәләре ике томында дөйөмләштерелгән физик география буйынса байтаҡ мәғлүмәттәр килтергән: Нансен тәүге тапҡыр материк боҙлоғоноң Гренландияның көнсығыш, көнбайыш ярҙарында таралыу характерын билдәләне. А. Норденшельдтың утрауҙың эске өлкәләрендә оазистар барлығы тураһындағы гипотезаһы кире ҡағыла. Нансендың, Гренланд боҙлоғон Төньяҡ ярымшарҙың атмосфера процестарына йоғонто яһаған дүртенсел боҙлоҡтоң аныҡ моделе тип иҫәпләргә кәрәк, тигән һығымтаһы бик мөһим булған.
Нансендың мөһим асышы шунда: Гренланд боҙҙоң өҫтө боҙ түгел, ә ҡарлы, хатта иң йылы йәйҙә лә яуған ҡарҙың иреүе һөҙөмтәһендә кәмемәй. 1893 йылда «Научные результаты путешествия в Гренландию Нансена» («Нансендың Гренландияға сәйәхәтенең фәнни һөҙөмтәләре») мәҡәләһен баҫтырған А. И. Воейков экспедицияны — яңы замандың иң әһәмиәтле сәйәхәттәренең береһе, ә Нансендың Гренландияның эске өлкәләрендә башҡарған күҙәтеүҙәре — асыш яһауға торошло тип атаны.
Готхобта Нансен ҡытай сәйләне менән биҙәлгән сәйер таҡта тапҡан. Һуңыраҡ асыҡланыуынса, был Аляска эскимостары ҡулланған һөңгө ырғытҡыс икән. Гренландия аборигендары ҡулланған бөтә ағас кеүек, улар күсеп йөрөгән боҙҙар менән килтерелгән. Гренландияның көнсығыш ярындағы боҙҙарҙан Нансен алған тупраҡ һәм минералдар пробаһында Норденшельд тапҡан Берингов боғаҙындағы кеүек диатомейҙар булған. Нансендың эскимостарҙа ғәҙәттән тыш шарттарҙа иҫән ҡалыу күнекмәләрен: поляр кейем өлгөһө, эттәрҙе нартҡа һәм каяктарға егеүҙе үҙләштереүе боҙҙа йөрөү практикаһына ҙур йоғонто яһаған.
Ғаилә ҡороуы
Ева Хелена Сарс (1858—1907) менән Нансен осраҡлы рәүештә 1888 йылдың февралендә саңғыла йөрөргә сыҡҡанда осраша. Ева Сарс Норвегияла билдәле зоологтың — рухани Микаэль Сарстың (1805—1869) һәм Марен Катрин Вельхавендың (1811—1898), билдәле шағир Йохандың Себастьян Вельхавендың апаһының ҡыҙы (ғаиләлә 20-се бала) була. Ева ул ваҡытта танылған камера йырсыһы (меццо-сопрано), романстар башҡарыусы булған, 1886—1887 йылдарҙа Берлинда Дезира Артола уҡыған. Музыканан тыш, Ева Сарс һынлы сәнғәт һәм спорт менән мауыҡҡан. Саңғы спортын үҙ итеүсе, ул саам милли кейеме өлгөһөндә ҡатын-ҡыҙҙарҙың саңғы костюмын уйлап сығарған. Ева менән Нансен Гренландияға китер алдынан икенсе тапҡыр Кристианияла Музыкаль кафела осраша.
Нансен ҡайтҡас, Кристиания университетының зоология кабинеты кураторы вазифаһын биләй — ул билдәле бер бурыстар күҙ уңында тотмаған, ләкин ярайһы ҙур эш хаҡы алған (быға тиклем Нансен оклады һаҡланған бер йыллыҡ отпускыла иҫәпләнгән) синекура була. 1889 йыл Нансен өсөн көсөргәнешле эш — ике китап яҙыу, экспедиция тураһында отчёт, лекция турнеһы билдәһе аҫтында үтә. Нансен Төньяҡ ҡотопҡа экспедицияға әҙерлек хаҡында асыҡтан-асыҡ иғлан итергә әҙер була (Австралия хөкүмәте Нансенға Антарктидаға экспедицияны етәкләргә тәҡдим итә, был тәҡдимгә яуап итеп ул Полюсҡа норвегтарҙың барып етеүе планы тураһында белдерә).
1889 йылдың 11 авгусында Фритьоф Нансен менән Ева Сарстың йәрәшеүҙәре тураһында иғлан ителә. Йәрәшеү шарттарының береһе Еваның Нансендың Төньяҡ ҡотопҡа походта ҡатнашыуына ризалашыуы була.
1889 йылдың 6 сентябрендә туй була. Нансен сиркәү никахына ризалашмаған һәм ул ваҡытҡа рәсми рәүештә лютеран дәүләт сиркәүенән сыҡҡан булған. Ева рухани ҡыҙы булған, һәм Нансен һуңғы мәлдә ҡаршы килмәгән. Туйҙың икенсе көнөнә парҙар Ньюкаслға географик съезға, ә ул тамамланғас, Стокгольмға Нансенды бүләкләү тантанаһына юлланған. Тәүге Яңы йылдарын үҙенсәлекле — Норефьель тауында саңғы шыуып билдәләйҙәр.
Нансен Люсакерҙағы Свартебукте ярында Еваның ҡустыһы архитектор Яльмар Вельхавен ярҙамында боронғо норвег стиле талаптарына яуап биргән ағас йорт төҙөгән, өҫтәүенә, бүлмәләрҙе биҙәү дизайнын Нансен үҙе уйлап сығарған. Йорт «Готхоб» («Изге өмөт») исемен алды, сөнки уны төҙөү бурысҡа — Гренландия экспедицияһы тураһында китапҡа алынған гонорарға алып барылған.
1890 йылда Ева Нансен ауырға ҡала, ләкин өсөнсө айҙа бала төшкән. 1891 йылда Ева бала таба, бер нисә сәғәттән һуң ул мәрхүм була. Һөҙөмтәлә ситтә күп йөрөгән Нансен Дагмар Энгельхарт менән яҡыная. Ире булмағанда, Ева музыка һәм педагогика менән шөғөлләнә башлай. Етди конфликтҡа Еваның Төньяҡ ҡотопҡа экспедицияла ҡатнаша алмауы сәбәпсе булған. Ева өсөнсөгә йөклө ваҡытта Нансен Лондонда Король география йәмғиәтендә доклад яһаған. 1893 йылдың 8 ғинуарында Нансендарҙың беренсе ҡыҙы тыуған. Исеме Лив — норв. Тормош Liv Nansen. Бөгөнгө көндә ҡояш байыуы ла һиҙелмәй. «Хәҙер ул Һауаның ҡулында, Фритьоф юлға сыға алған»
Теоретик нигеҙе. Планлаштырыу
Нансен мемуар китаптарында әйткәнсә, Гренландия аша поход планы һәм ике йыллыҡ ҡатлы (паковый) боҙҙар дрейфын файҙаланып, "Викинг"та йөҙөү һөҙөмтәләре буйынса ла, Төньяҡ ҡотопҡа етеү проекты төҙөлгән. 1883—1884 йылдарҙа Гренландияның көнсығыш яры буйында Америка флоты лейтенанты Джордж Вашингтон Де Лонг етәкселегендәге «Жаннетта» Jeannette карабында уңышһыҙ экспедиция әйберҙәренең ҡалдыҡтары табыла. Был экспедиция 1881 йылда Новосибирск утрауҙарынан төньяҡ-көнсығышында һәләкәткә осрай.
Норвегия метеорологы профессор Хенрик Мон 1884 йылда табылдыҡтарға анализ яһай һәм Нансендың трансполяр ағым барлығы тураһында фараздарын раҫлаған мәҡәлә баҫтырып сығара; Монаның мәҡәләһе полюсҡа экспедиция идеяһының нигеҙләү булып торған.
1890 йылдың 18 февралендә Нансен Норвегияның яңы ғына ойошторолған География йәмғиәте ултырышында сығыш яһай (доклад Naturen журналының 1891 йылғы март һанында баҫылған). Докладта ул элгәре тормошҡа ашырылған арктик экспедицияларҙың уңышһыҙлыҡ сәбәптәренә ентекле анализ яһай һәм түбәндәгеләрҙе хәбәр итә: Элекке экспедициялар кеүек, ағымға ҡаршы барыу файҙаһыҙ, беҙ ыңғай ағым эҙләргә тейешбеҙ. «Жаннет» экспедицияһы, минең ҡарашҡа, үҙе лә һиҙмәҫтән дөрөҫ юлда торғандарҙан берҙән-бер булған.
Нансен Берингов боғаҙынан Гренландияға полюс эргәһендәге киңлек аша үтеүсе диңгеҙ трансполяр ағымын күҙ уңында тота. Уның иҫәпләүҙәренә ярашлы, боҙ массалары Новосибирск утрауҙарынан Гренландияға 700 тәүлек эсендә күсә. Был ағымды ғәмәлдә файҙаланыу мөмкинлеге барлығын аңлата.