cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Тарихы
Башҡорт ауылы Ҡырмыҫҡалы XVIII быуат башында барлыҡҡа килгән. 1712 йылдан Бәгәнәш-Мең улусы менән килешеү нигеҙендә бында типтәрҙәр ҙә йәшәй башлай. Мишәрҙәр ауылға 1756 йылда уларҙың Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы аҫаба башҡорттары менән керҙәшлек килешеүе буйынса килеп урынлаша. Ауыл яй үҫә. XVIII быуат аҙағында бында мордва вәкилдәре лә йәшәй башлай. 1834 йылда был ауылда 16 аҫаба башҡорт, 9 мишәр, 140 типтәр күрһәтелә.
Бронюк Виктор Владимирович
Карьераһы
2005 йылдың 1 июнендә Винница ҡалаһында төркөм мең кешелек аудитория алдында үҙенең ижадын тәҡдим итә.
Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Тарихы
Ревизия уларҙың барыһын да аҫаба итеп күрһәтте. Был керҙәштәренең ерҙе башҡорттарҙан һатып алыу юлы менән һатып алыуы хаҡында һөйләй.
Бронюк Виктор Владимирович
Карьераһы
Тәүге сығыш уңышлы була, һәм тап ошо 2 июнь көнө ТиК төркөмөнөң тыуған көнө булып иҫәпләнә. Шул ваҡыттан алып төркөмдөң емешле эшмәкәрлеге башлана.
Егеүле транспорт
Егеүле транспорт - рельсһыҙ йөк (пассажир) транспортының бер төрө, транспортты ( арбаны ) хайуандар йөрөтә. Ат, үгеҙ, буйвол, ишәк, ҡасыр, эттәр, болан (һәм хатта һарыҡ, дөйә, фил, лама, дөйә, жираф һәм башҡалар) хайуандар йөк тартыусы көс булараҡ ҡулланыла. Тәгәрмәсле һәм саналы төрҙәре бар.
Бронюк Виктор Владимирович
Карьераһы
2006 йылда ТиК «Ляпис Трубецкая» төркөмө менән дуэт яҙҙыра. Виктор Бронюк автор булған «Боландар» композицияһы Украина радиостанцияларының иң юғары баҫҡысына күтәрелә һәм ТиК төркөмөнә популярлыҡ килтерә.
Егеүле транспорт
Егеүле транспортты сикләү
Signл билдәләре һәм сигналдары буйынса Вена конвенцияһы нигеҙендә, юлда атлы һәм йөк тейәгән транспорт хәрәкәтен тыйған билдә бар.Бындай билдә торған юлдарҙан шулай уҡ мал көтөүе йөрөтөү ҙә тыйыла
Бронюк Виктор Владимирович
Карьераһы
Шул уҡ йылдың 11 мартында Винницала «ТиК» төркөмөнөң «Байки про оленей» бөтә Украина туры башлана. Ике ай эсендә Украинаның 27 ҡалаһында 35 концерт менән сығыш яһайҙар, триумфаль турнеһын тик бер көндә — 20 мартта туҡтаталар. Был көндә Виктор «2007 йылдың иң яҡшы дебют» исеме аҫтында музыкаль Джем-FM-Непопса премияһының һигеҙ номинацияһының береһендә музыкаль призға лайыҡ була.
Егеүле транспорт
Ҡулланылышы
XIX быуат урталарына тиклем егеүле транспорт ер өҫтө транспортының төп төрө булған; XIX быуат урталарында тимер юлдар, һәм XX быуат башында машиналар киң таралған, ләкин егеүле транспорт Икенсе бөтә донъя һуғышына тиклем мөһим транспорт төрө булып ҡалған, унан һуң ул моторлы транспорт менән ҡыҫырыҡлап сығарылған.
Бронюк Виктор Владимирович
Карьераһы
2009 йылдың 16 мартында ҙур концерт менән Киев спорт һарайында өсөнсө бөтә Украина «Халыҡ туры» башлана. Ә 2011 йылдың 21 февралендә ТиК төркөмө Дмитрий Антонюк етәкселеге аҫтында Украинаның Ҡораллы көстәренең йыр һәм бейеү ансамбле ҡатнашлығында ҙур эстрада-симфоник концерт бирә. Сәхнәлә бер үк ваҡытта 97 артист сығыш яһай.
2011 йылдың йәйендә Виктор Бронюк «Не целуй» композицияһын яҙа, уны украин йырсыһы Ирина Билык менән башҡара. Шул уҡ йылдың ғинуар айында Виктор төркөмдәге коллегалары менән бергә «Ржевский против Наполеона» кинотаҫмаһында төшә.
2012 йылдың апрелендә Виктор Бронюк «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» интеллектуаль уйынының ҡатнашыусыһы була. Ул өс тапҡыр иң яҡшы уйынсы тип таныла. Шул уҡ йылдың сентябрь айында Виктор Бронюкҡа казак чины бирелә.
Егеүле транспорт
Ҡулланылышы
XXI быуат башынан хайуандар ярҙамында йөрөтөлгән транспорт ауыл ерҙәрендә ҡулланыла, һәм үҫештә булған илдәрҙә хайуандарҙың тартыу көсөн файҙаланыу һаны ҙур.
Күпселек туристик ҡалаларҙа туристарҙы йөрөтөү өсөн ат арбалары ҡулланыла.
Бронюк Виктор Владимирович
Ғаиләһе
Татьяна Бронюк менән никахта. Ике балаһы бар — ҡыҙы Ева һәм улы Даниил.
Егеүле транспорт
Башҡорттарҙа егеүле транпорт
Башҡорт халҡы әлегәсә егеүле транспортты, башҡа төр транспорт менән рәттән, ҡулланыуын дауам итә. Борондан башлыса ат, һирәгерәк үгеҙ, һуғыш ваҡытында хатта һыйыр еккәндәр, дөйә хатта башҡорттарҙың аҫаба ерендәге Силәбе ҡалаһы гербына ингән.
Егеү өсөн һөйрәтке, саналы һәм тәгәрмәсле төрҙәре булған. Һөйрәтке, сана, арба айырыуса киң таралыу таба; улар имән, саған, йыла, ҡарама, ҡайын, уҫаҡ, йүкә, муйыл һ.б. ағастарынан яһалған. Егеүле транспорт алыҫ юлға ла, ауыл хужалығы эштәренә лә файҙаланылған.
Башҡорттар байрамдарға, туйҙарға, һабантуйға  екке саналарҙы һәм арбаларҙы, аттарҙы һәм егеү кәрәк-ярағын төрлө байрамдар ваҡытында матур яулыҡтар, таҫмалар, һөлгөләр һ.б. менән биҙәгәндәр, байрам эйәрҙәре, сергетыштар һ.б ысын сәнғәти кимәлдә башҡарылған. Ғәҙәттә, туйҙа ҡунаҡ һанын дуға (1 дуға — 1 пар ҡушаҡтар) һанына ҡарап иҫәпләү ҡабул ителгән.
Рустов мәсете
Рустов мәсете (Rustov məscidi; Рустовская мечеть) - Әзербайжанда 1903 йылда Губин районы Рустов ауылында Һажи Зәйнәләбдин Тагиев (Hacı Zeynalabdin Tağıyev) ярҙамында төҙөлгән тарихи-архитектура ҡомартҡыһы.
Әзербайжан Республикаһы Министрҙар кабинетының 132-се ҡарары менән мәсет урындағы әһәмиәткә эйә күсемһеҙ тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә (2 август 2001 йыл).Ҡомартҡы 2008 йылда реставрацияланған.
Тарихы
Рустов ауылы мәсете 1903 йылда меценат Һажи Зәйнәләбдин Тагиев аҡсаһына төҙөлә. Апрель оккупацияһынан һуң мәсет ябыла һәм иген һаҡлағыс булараҡ ҡулланыла. Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң бина ҡабаттан мәсет булараҡ файҙаланыла. Мәсет Әзербайжан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2001 йылдың 2 авгусындағы 132-се ҡарары менән урындағы әһәмиәткә эйә күсемһеҙ тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә.
Мәсеттә дәүләт тарафынан теркәлгән дини йәмәғәт эшләй.
Архитектураһы
Мәсеттең нигеҙе кафедра кимәленә тиклем йылға ташынан башҡарылған. Йылға ташы һәм ваҡланған эзбизташ комбинацияһынан торған стеналар михраб өлөшөндә, ә ҡалған урындарынүлсәмдәре (20х20х4) һәм (27х13х6) яндырылған кирбестән. Стеналарҙың түбәһенән фронтон ситтәре буйлап 9 рәт кирбес кәрниз үтә. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн икенсе ҡат балкон өҫтөндә урынлашҡан. Икенсе ҡатҡа һәм сарҙаҡҡа төньяҡ стенаның уң мөйөшөнән башланған баҫҡыс буйлап күтәрелергә мөмкин. Мәсеттең ҡыйығы япмаһының конструкцияһында имән балкалар ҡулланылған
Мәсеттең көньяҡ фасадында юнылған эзбизташта түңәрәк тәҙрә аҫтында эпиграфик яҙыу соҡоп яҙылған, һәм мәсет Беренсе тапҡыр Хажи Йософ тарафынан төҙөлгән, тип яҙылған
Мөһәжир
Мөһәжир (المهاجر — «Һижрәт ҡылған кеше») — Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) ваҡытында миләди 622 йылда Мәккәнән Мәҙинәгә күсенгән — һижрәт ҡылған кеше. Ансарҙар менән мөһәжирҙәр мосолман өммәтенең төп көсөн тәшкил иткән.
Тарихы
Тәүге мөһәжирҙәр миләди 615 йылда Мәккәнән Эфиопияға (Хәбәшстанға) күсенгәндәр. Улар араһында 83 ир-ат булған.
622 йылда мәккәләрҙең ҡыйырһытыуына сыҙай алмай йөҙләгән ир-ат ғаиләләре менән Мәккәнән сығып киткән һәм Мәҙинәгә барып, ансарҙарҙа йәшәп, шунда төпләнгән. Мөһәжирҙәрҙең күбеһе дине хаҡына туғанлыҡты өҙгән, өйҙәрен, мал-мөлкәтен ҡалдырып киткән.
Тәү мәл уларҙың күбеһе фәҡирлек кисерә. Бәнү Нәдир ырыуын хаслыҡтары өсөн ҡыуып сығарғас, уларҙың йорттары һәм ерҙәре мөһәжирҙәргә бирелгән.
Хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб ансарҙарға башҡаларға ҡарағанда күберәк хеҙмәт хаҡы билдәләгән Мөһәжирҙәргә уларға ҡарағанда юғарыраҡ түләнгән.
Барлыҡ Хаҡ Хәлифәләр һәм ул урынға ынтылыусылар шулай уҡ мөһәжирҙәрҙән булған. Үмәйәләр һәм Ғаббасиҙар шулай уҡ мөһәжир тоҡомдары булған.
Мөһәжирҙәр Бәҙер, Үхүд, Хүнәйнә һәм башҡа урындарҙағы яуҙарҙа ҡаһармандарса һуғышҡан. Бәҙер һуғышында 70-ләп мөһәжир ҡатнашҡан.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң мөһәжирҙәр һәм ансарҙар тышҡы дошмандар менән һуғышта ҡатнашҡандар.
Мөһәжирлек
Мөһәжирҙәр тип шулай уҡ динен һаҡлар өсөн икенсе илдәргә күсенгән мосолмандарҙы атайҙар.
Салпада-Яха (Тиутей-Яха ҡушылдығы)
Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Татыр-Үҙәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Татыр-Үҙәк ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
1981 йылға тиклем Ишмөхәмәт ауылы ла Татыр-Үҙәк ауыл Советы составына ингән булған. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 12.02.1981 йылдағы 6-2/66-сы «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән алып ташлау тураһындағы» Указында былай тип әйтелә: Халыҡтың күсеп китеүе һәм ғәмәлдә ауылдың йәшәүҙән туҡтауы менән бәйле, Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәтенән алып ташларға
Антигуа һәм Барбуда
Халҡы — ҡара тәнле. Диндарҙарҙың күпселеге — протестанттар.
Милләттәр берләшмәһе ағзаһы, Америка дәүләттәре ойошмалары ағзаһы.
Этимологияһы
Исеме Antigua — «боронғо» һәм barbuda «һаҡаллы» тигән испан һүҙҙәренән алынған. Аравактар тәүҙә «Вададли» тип атаған Антигуа утрауын бөгөн урындағы кешеләр «Вададлы» тип атай; карибтар, күрәһең, уны Вайомони тип атағандыр. 1493 йылда утрауға килгән Христофор Колумб уны Севилья кафедраль соборындағы икона хөрмәтенә Санта-Мария-ла-Антигуа (Santa Maria la Antigua) тип атағандыр, моғайын.
Тарихы
Антигуа һәм Барбуда утрауҙарындағы кешеләр йәшәгән урындар б. э. т. 3 мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Беҙҙең эра башында бында ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән аравактар ҡәбиләләре барлыҡҡа килә. XIII быуатта уларҙы һуғышсан кариб ҡәбиләләре ҡыҫырыҡлап сығарған.
Утрауҙарҙы Христофор Колумб 1493 йылда икенсе экспедицияһы ваҡытында асҡан. Ләкин климат ҡатмарлыҡтары һәм кариб ҡәбиләләренең сапҡындары арҡаһында утрауҙарҙа даими торамалар баплыҡҡа килмәгән.
1632 йылдан — Бөйөк Британия биләмәһе. 1666—1667 йылдарҙа Антигуаны Франция баҫып ала. 1674 йылда Антигуала тәүге шәкәр ҡамышы плантацияһы булдырыла. Инглиздәр шулай уҡ Антигуаға һәм башҡа плантация хужалыҡтарына (мамыҡ үләне, тәмәке, кокос) нигеҙ һалған, бының өсөн Африканан ҡол негрҙар килтерә башлағандар. 1834 йылда ҡоллоҡ бөтөрөлә.
1671 йылда Антигуа һәм Барбуда, Сент-Китс, Невис, Ангилья һәм Монтсеррат утрауҙары менән бергә, Подветренные (Ел иҫкән яҡ) утрауҙар колонияһы составына инә. 1689 йылда утрауҙарҙа ер биләүселәрҙән һәм плантаторҙарҙан торған тәүге идара итеү органдары барлыҡҡа килә. 1816 йылда Подветренные (Ел иҫкән яҡ) утрауҙары ике өлөшкә бүленә, әммә 1833 йылда колония яңынан тергеҙелә, ә Антигуа утрауы уның үҙәгенә әйләнә.
1981 йылдың 1 ноябренән — Антигуа һәм Барбуда бойондороҡһоҙ дәүләте.
Рәсәй Федерацияһы менән (5. 01. 1990 йылда СССР тарафынан булдырылған) дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырған.
Сәйәси системаһы
Министрҙар кабинеты парламент һайлауҙарында еңеп сыҡҡан партия ағзаларынан төҙөлә, премьер-министр тәҡдиме буйынса министрҙарҙың кандидатураларын формаль рәүештә генә генерал-губернатор раҫлай (2014 йылдың 13 июненән — Гастон Браун). Премьер-министр — хөкүмәт башлығы, ул башҡарма власҡа эйә. Хөкүмәт, ышанмау вотумын белдерә алған (конституцияның 73-сө статьяһы буйынса) парламент алдында яуаплылыҡ тота. Премьер-министр парламент тарҡалғанда йәки уның депутат мандаты юғалған йәки ваҡытлыса үҙ көсөн юғалтҡан башҡа осраҡтарҙа вәкәләттәрен туҡтата. Министр премьер-министрҙың үтенесе нигеҙендә, шулай уҡ премьер-министр отставкаға киткән йәки парламент таратылған осраҡта ғәмәлдә булған генерал-губернаторҙың тейешле указы буйынса вазифаһын юғалта.
Закондар сығарыу власы Антигуа һәм Барбуда парламентының ике палатаһына ла ҡарай. Ике палаталы парламент Сенаттан (17 сенатор) һәм Вәкилдәр палатаһынан (17 депутат) тора.
Ун сенаторҙы — премьер-министр тәҡдиме буйынса, дүрт сенаторҙы — оппозиция лидеры тәҡдиме буйынса генерал-губернатор тәғәйенләй. Бер сенаторҙы, генерал-губернатор фекеренсә, социаль йәки башҡа төркөм вәкилдәре мәнфәғәттәрен хәстәрләүсе генерал-губернатор тәғәйенләй. Сенаттың генерал-губернатор тәғәйенләгән бер ағзаһы Барбуда Закондар сығарыу советы мәнфәғәттәрен яҡлай, тағы ла берәүһе премьер-министр тәҡдиме буйынса Барбуданан тәғәйенләнә. Сенатор булып 21 йәштән олораҡ, ил гражданы булып торған һәм уның территорияһында тәғәйенләнгән датаға тиклем кәмендә 12 ай даими йәшәгән кеше һайлана ала (29-сы статья).
Вәкилдәр палатаһы депутаты итеп 21 йәше тулған, илебеҙ гражданы булған һәм уның территорияһында һайлау көнөнә тиклем кәмендә 12 ай даими йәшәгән (38-се статья) кеше һайлана ала. Вәкилдәр палатаһы депутаттары бер мандатлы округтарҙа (2010 йылға ҡарата — 17) туранан-тура йәшерен тауыш биреү юлы менән мажоритар система буйынса һайлана (40-сы статья). Парламентта бер урын Барбуда утрауы вәкиленә беркетелгән. 18 йәше тулған Антигуа һәм Барбуда граждандары, шулай уҡ 18 йәше тулған граждандар әүҙем һайлау хоҡуғына эйә.
Һуңғы һайлау 2009 йылдың 12 мартында үткәрелә. Һайлау һөҙөмтәләре буйынса Берләшкән прогрессив партия — 9 депутат урыны, Лейбористик партия — 7 урын, Барбуда Халыҡ хәрәкәте — 1-се урын алды.
Суд власы Көнсығыш-Кариб Юғары судынан (штаб-фатиры Сент-Люсияла урынлашҡан, бер судья Антигуа һәм Барбуданың резиденты булып тора һәм Дөйөм юрисдикция судында рәйеслек итә) ғибәрәт. Көнсығыш-Кариб суд системаһын төҙөүсе һәр дәүләттең үҙенең Юғары суды бар, ул канцелярия менән бергә Юғары судтың урындағы судьяһы ултырышы урыны булып тора. Антигуа менән Барбуда шулай уҡ Кариб ғәҙеллек суды ағзаһы ла.
Антигуа утрауының бәләкәй күләмле булыуы арҡаһында урындағы үҙидара юҡ. Бөтә идара итеү функцияларын милли хөкүмәт бойомға ашыра. Утрауҙа урындағы үҙидараның төп органы булып торған урындағы советтың эше Барбуда өсөн махсус рәүештә регламентлана. Барбуданың урындағы үҙидара тураһында 1976 йылда ҡабул ителгән акты эшләй. Урындағы совет 11 ағзанан тора.
Административ бүленеше
Конституцияның 1-се статьяһына ярашлы, Антигуа һәм Барбуда унитар дәүләт булып тора.
Антигуа һәм Барбуда биләмәләре 6 округка бүленгән — Сент-Питер һәм Сент-Филип, Сент-Джордж, Сент-Джон, Сент-Мэри, Сент-Пол — һәм Барбуда менән Редонда (ысынында иһә бойондороҡло биләмәләр булып тормай, сөнки улар илдең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора).
Географик мәғлүмәттәр
Дәүләт сағыштырмаса эре ике утрауҙан һәм уларҙың яр буйындағы бер нисә бәләкәй утрауҙан тора. Антигуа — иң ҙуры (280 км²) һәм халыҡ йәшәгән торама. Антигуанан төньяҡтараҡ 48 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Барбуда утрауы ҙурлығы буйынса икенсе утрау (161 км²) булып тора. Кеше йәшәмәгән Редонда бәләкәй утрауы (1,6 км²), Антигуанан яҡынса 40 км көнбайыштараҡ, шулай уҡ Антигуа һәм Барбуда дәүләтенең бер өлөшө булып тора. Көнсығышта — Атлантик океан, көнбайышта Кариб диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.
Ландшафтта башлыса уйпатлыҡтар өҫтөнлөк итә. Антигуаның иң бейек нөктәһе — Богги тауы (402 м). Барбудалағы иң юғары нөктә — 32 метр.
Дәүләттең баш ҡалаһы — Сент-Джонс ҡалаһы Антигуа утрауында урынлашҡан. Кодрингтон Барбуда утрауындағы берҙән-бер торама булып тора.
Утрауҙарҙа йыл дауамында даими температуралы йылы тропик климат өҫтөнлөк итә. Иң яҡшы һауа шарттары — ноябрь аҙағынан май башына тиклем.
Фаунаһы
Утрауҙарҙың хайуандар донъяһы, башлыса, бай орнитофаунанан, тирә-яҡ һыуҙарҙа урынлашҡан мәрйен рифтары берләшмәләренән тора.
Иҡтисады
Антигуа һәм Барбуда — халыҡ-ара хеҙмәтләндереүгә махсуслашҡан үҫешеүсе дәүләт. Иҡтисад нигеҙе — (тулайым эске продукты 60 % тәшкил иткән) туризм.
Сәнәғәт — кейем-һалым һәм алкоголле эсемлектәр етештереү.
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан төбәге илдәре халыҡ-ара ойошмаһына (АКТ) инә.
2010 йыл уртаһында баҫылған Бөтә донъя банкының йыллыҡ классификацияһында Антигуа һәм Барбуда — «юғары уртаса килемле» иҡтисадҡа эйә ил. 1982 йылда офшор бизнесы үҫешә башлай, 1993 йылдан офшор банкылары ла ойошторола башлай, һуңғы йылдарҙа Интернет селтәрен файҙаланып офшор уйын бизнесы үҫеш ала. Милли үҫеш фондына инвестициялар, дәүләт облигациялары йәки күсемһеҙ милек һатып алып, Антигуа һәм Барбуда гражданлығын алырға мөмкин.
Дине
Антигуа һәм Барбуда Конституцияһы ҡайһылыр диндең рәсми статусын нығытмай. Дини хеҙмәткәрҙәргә парламент ағзаһы булыу тыйыла. Мәктәп сиркәүҙән айырылған, дини фактор сәйәсәттә әһәмиәтле роль уйнамай. 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, англиканлыҡ диненә эйәреүселәр (халҡының дөйөм һанынан яҡынса 25 %) киң таралған төркөм булып һанала. Антигуа һәм Барбуда халҡының дини составы христианлыҡ йүнәлештәре төрлөлөгө: етенсе көн адвентистары (12 %), пятидесятниктар (11 %), Моравия сиркәүе мәхәлләһе кешеләре (11 %), Кливлендтағы Алла сиркәүе (4,5 %), католиктар (10 %), методистар (8 %), баптистар (5 %) башҡа христианлыҡ ағымдары (0,5 %) менән айырылып тора. Халыҡтың 2%-ы башҡа дин тота. Атеистар, шулай уҡ ниндәй дин тотоуы билдәләнмәгән кешеләр дөйөм халыҡ иҫәбенең 6 % самаһын тәшкил итә.
Телдәре
Инглиз теле — рәсми тел, әммә урындағы халыҡтың күбеһе антигуан креоль телендә һөйләшә. Барбуда акценты антигуан акцентынан бер аҙ айырыла.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклемге йылдарҙа стандарт инглиз теле антигуан креоль теленә ҡарата киңерәк таралған була. Һуңынан антигуандар антигуан креоль телен үҙ мәҙәниәтенең мөһим аспекты итеп ҡарай башлай. Ҡағиҙә булараҡ, юғары һәм урта класс кешеләре антигуан креоль теленән ситләшә. Мәғариф системаһы антигуан креоль системаһын ҡулланыуҙы кире ҡаға һәм уҡытыу стандарт инглиз телендә алып барыла.
Мәҙәниәте
Антигуа һәм Барбуда мәҙәниәте күбеһенсә инглиз характерында. Милли спорт төрө — крикет. Башҡа популяр спорт төрҙәренә футбол, елкән спорты һәм сёрфинг инә.
Америка поп-мәҙәниәте һәм модаһы ла көслө йоғонто яһай. Илдәге киң мәғлүмәт сараларының күбеһе ҙур Америка селтәрҙәренә инә. Антигуанлылар Америка модаһы тенденцияларын иғтибар менән күҙәтә. Төп дизайнерҙарҙың изделиелары Сент-Джонс һәм башҡа ҡала бутиктарында һатыла, ә антигуанлыларҙың күбеһе Сент-Мартенға йәки Сан-Хуанға барып әйбер һатып алыу маҡсатында махсус сәфәргә өҫтөнлөк бирә.
Музыканың популяр стилдәре — калипсо һәм сока.
Кукуруза һәм татлы картуф антигуан кухняһында мөһим роль уйнай. Популяр антигуан аҙығы — дукунаг аш-һыуы ҡырылған татлы картуф, он һәм тәмләткестәр ҡушылмаһынан әҙерләнә. Фунджи ашамлығы — кукуруз ононан һәм һыу пастаһынан ғибәрәт.
Киң мәғлүмәт саралары
Антигуала көн һайын сыҡҡан Daily Observer һәм Antigua Sun ике гәзит сыға. Күпселек Америка телевизион селтәрҙәренән тыш, ABS TV 10 урындағы каналы ла (урындағы тапшырыуҙарҙы ғына тапшырыусы берҙән-бер канал) күрһәтә. Шулай уҡ бер нисә урындағы һәм төбәк радиостанцияһы бар. Шәхси радиостанциялар иҫәбенә түбәндәгеләр: «Обзервер Радио» (Observer Radio), «Крусэйдер Радио» (Crusader Radio, Берләшкән прогрессив партияға (ОПП) ҡарай), «ЗедДиКей Либерти Радио» (ZDK Liberty Radio), «Сан ЭфЭм» (Sun FM), «Карибиан Радио Лайтхаус» (Caribbean Radio Lighthouse) инә.
Спорты
Милли йыйылма команданың тәжрибәһе булмаһа ла, футбол бик популяр спорт төрө булып һанала. Профессиональ Антигуа Барракуда ФК командаһы булдырылған, ул 2011 йылда USL беренсе дивизионында (түбәнге Америка профессиональ футбол лигаһы) сығыш яһарға тейеш.
Антигуала бер нисә ярайһы уҡ квалификациялы еңел атлет әҙерләнгән. Соня Уильямс һәм Хизер Самуэль Олимпия уйындарында ил исеменән ҡатнаша. Башҡа күтәрелеүсе йондоҙҙар араһында — Брендан Кристиан һәм Даниэль Бэйли (100 һәм 200 м йүгереү), Джеймс Грэймэн (бейеклеккә һикереү).
Антигуа яҡшы тенниссылары Брайан Филипп һәм Роберто Эспозито менән маҡтана ала. Улар 18 йәшкә тиклемге утрау рейтингында беренсе булды, һәм икеһе лә Халыҡ-ара теннис федерацияһының (ITF) махсус йәш категорияһындағы турнирҙарында ҡатнаша.
Мәктәптәре
БМО үҫеше программаһының (ПРООН) «Кеше үҫеше тураһында 2009» докладҡа ярашлы, Антигуа һәм Барбудала оло йәштәгеләрҙең (15 йәш һәм унан өлкәне) грамоталылыҡ кимәле 2007 йылда 99 % тәшкил итте. 2007 йылда башланғыс урта һәм юғары уҡыу йорттарында белем алыусыларҙың дөйөм күрһәткесе — 85,6 %, белем биреү кимәле индексы — 0,945. 5 йәштән 16 йәшкәсә балалар өсөн мәктәптәрҙә мотлаҡ белем дәүләт тарафынан бушлай бирелә. Мәғариф тураһындағы законға ярашлы, дәүләт һәм шәхси мәктәптәр түбәндәге категорияларға бүленә: Мәғариф министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, илдә 34 дәүләт һәм 28 шәхси башланғыс, 9 дәүләт һәм 6 шәхси урта мәктәп, шулай уҡ 13 башҡа белем биреү учреждениеһы, шул иҫәптән институттар һәм колледждар иҫәпләнә.
Юғары белем
Антигуа һәм Барбудала бер нисә юғары уҡыу йорто, атап әйткәндә, Антигуа дәүләт колледжы, Антигуа һәм Барбуда мәғлүмәт технологиялары институты, шулай уҡ халыҡ-ара мәктәптәрҙең филиалдары бар, улар араһында Вест-Һиндостан университеты һәм Утрау академияһы айырылып тора.
Медицина белеме
1998 йылда Антигуа һәм Барбуда медицина хеҙмәттәре күрһәтеү буйынса Карибтарҙа алдынғы урынға сығыу буйынса милли программа ҡабул итә. Был программаның бер өлөшө булып Карибта заманса алдынғы госпиталь — Сент-Джон медицина үҙәген төҙөү тора. Хәҙерге ваҡытта Антигуа утрауында ике медицина мәктәбе, 2004 йылда нигеҙ һалынған Американың Антигуа университеты һәм 1982 йылда асылған Һаулыҡ һаҡлау университеты эшләй.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Антигуа һәм Барбуда 72 ил, шул иҫәптән Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәр (1990 йылдың 5 июнендә СССР менән) булдырған. Рәсәйҙең Ямайкалағы илсеһе бер үк ваҡытта Антигуа һәм Барбуда илсеһе лә. Америка Ҡушма Штаттарында, Бөйөк Британияла, Кубала илселек асылған, шулай уҡ Канадала генераль консуллыҡтар һәм 4 илдә почётлы консулдар бар. Антигуаның үҙендә Куба, Ҡытай һәм Венесуэла илселектәре, шулай уҡ бер нисә илдең почётлы консулдары бар. . Венесуэла менән тығыҙ дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырылған.
Рәсәй Федерацияһы граждандары 6 айға тиклем илгә визаһыҙ инеү хоҡуғына эйә.
Антигуа һәм Барбуда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Латин Америкаһы һәм Кариб бассейны илдәре альянсы (АЛБА), Милләттәр берләшмәһе, Кариб берләшмәһе, Көнсығыш-Кариб дәүләттәре ойошмаһы, Америка дәүләттәре ойошмаһы, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы һәм Көнсығыш-Кариб төбәк хәүефһеҙлек системаһы ағзаһы булып тора. Шулай уҡ Халыҡ-ара енәйәт суды ағзаһы ла.
Пенсора
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каннын
Каннын (, Gangneung-si) — Көньяҡ кореяла, Канвондо провинцияһының ҡалаһы. Каннын Йондон регионының иҡтисади үҙәге тип һанала (Канвондо провинцияһының көньяғы). Каннын — илдең туристик үҙәктәренең береһе, бында Япон диңгеҙенең буйында, бер нисә популяр пляж урынлашҡан. Көньяҡ биҫтәләрендә Каннындың авиация базаһы урынлашҡан, элек унда шулай уҡ граждандар аэропорты урынлашҡан булған.
Тарих
Ҡала терреторияһында Виман Чосон ваҡытынан алып ауыдар була. 129 йылда б. э. т. ҡаланы ҡытай Ханы баҫып ала һәм ҡалаға Цанхэ тип исем бирә. 313 йылда ҡаланы Когурё үҙенең властенә ала, һәм Хэсоран йәки Хасулла тип исем куша. Унан һуң, 550 йылда был ерҙәр Силла дәүләте күҙәтеүе аҫтына инә, һәм 757 йылда исеме Менджаға алмаша. 1308 йылда, Коре дәүерендә, Каннын хәҙерге исемен ала. Чосон династияһы ваҡытында, ҡала провинцияның үҙәге булған. 1955 йылда Каннын хәҙерге ҡала статусын ала. Шул уҡ ваҡытта Менджу өйәҙе ойошторола. 1995 йылда Менджу Каннын составына инә.
Географияһы
Ҡала Япон диңгеҙенең ярында урынлашҡан һәм көнсығыш Тхэбэксен тауының битләүҙәренә ылыға. Ҡала аша Намдэчхон йылғаһы аҡа, ул Вансанчхон йылғаһы менән ҡушыла, һәм Япон диңгеҙенә инә. Уртаса йыллыҡ температураһы 13,2 °C, уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме 2066мм (2002 йылдың мәғлүмәттәре).
Административ бүленеү
Каннын административ яҡтан 1ыпҡа, 7менға,13 тонға (дон) бүленә :
Иҡтисад
Туризм һәм еңел сәнәғәт - ҡаланың төп иҡтисади тармаҡтары. Ҡалала ғилми-сәнәғәт комплексы төҙөү пландары бар, эшенең төп йүнәлеше булып яңы материалдар булдырыу, медицина һәм биология өлкәһендә тикшеренеүҙәр.
Спорт
Каннында 2018 йылдың Ҡышҡы Олимп уйындары сиктәрендә ерлинг, конькила шыуыу, хоккей, шорт - трек һәм фигурлышыуыу буйынса ярыштар үтәсәк.
Символы
Көньяҡ Кореяһының ҡалаларҙың күпселеге кеүек, Каннындың бер нисә символы бар :
Туризм һәм иҫтәлекле урындар
Диңғеҙ ярында урынлашыу һәм оҙон пляждар һыҙығы Каннынды ҡыҙыклы курорт үҙеге итә.
Кенпходэ — ҡаланың тарихи өлкәһе, ҡала халҡы һәм ҡунаҡтар өсөн яратылған ял итеү урыны. Әйтәләр, Кенпходэлә айҙы бер үк ваҡытта биш урында күрергә мөмкин, — күктә, күл сағылышында, диңгеҙ сағылышында, стакандағы эсемлек  сағылышында һәм яратҡан кешеңдең күҙҙәрендә.
28 сағылда төҙөлгән, Кенпходэ повильонының үҙәгендә, Кореяның Юль Гоко шағирының билдәле «Кенпходэб»поэмаһы һаҡлана, унда ул ай менән күк хәрәкәтен һүрәтләй.
Каннын шулай уҡ, фестивалдәре менә билдәле. Беренсе урында Фестиваль Тано (강릉단오제), ул Намдэчхон йылғаһында үтә. 1967 йылдан был фестиваль 13 һан аҫтында материаль булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә инә. 2005 йылдың 25 ноябрендә был фестиваль ЮНЕСКОның «Кешелектең телдән һәм материаль булмаған мираҫы шедеврҙары» списогына инә. Хәҙер был фестиваль төрлө фольклор тамашалар һәм традицион  йолалар йыйынтыһы булып тора. Кванно маскалары менән бейеу киң билдәле, уны был фестивалдә генә күрергә мөмкин.
Туғанлашҡан ҡалалар
Рәсми сайты мәғлүмәттәре буйынса :
Венгрия короллеге (1920—1946)
Венгрия короллеге (Magyar Királyság) — регент Миклош Хорти идаралығы аҫтында Венгрияның 1920—1946 йылдар осорондағы рәсми исеме. Венгрияның 1922 йылда вафат булған рәсми короле Карл IV һәм уның улы һәм вариҫы Отто Габсбург Венгрияға күрше дәүләттәр менән һуғыш ҡурҡынысы, шулай уҡ регент Хорти ҡаршылығы арҡаһында реаль власты ҡайтара алмай. Венгрия короллеге Икенсе донъя һуғышы йылдарында «күсәр» дәүләттәренең береһе була, әммә 1944 йылда нацистик Германияһы тарафынан оккупациялана.
Булдырыу
1920 йылдың 4 июнендә Венгрия менән Антанта илдәре араһында Трианон солох килешеүенә ҡул ҡуйыла. Килешеүгә ярашлы, Венгрия еңелгән яҡ булараҡ, территорияһының ⅔ өлөшөн юғалта.
1919 йылдың 6 авгусында Венгрия Совет республикаһы хөкүмәте румын ғәскәрҙәре һөжүме аҫтында ҡолатыла, ә уның етәкселәре Австрияға ҡаса. Хаос һәм власһыҙлыҡ шарттарында румын ғәскәрҙәре баҫып алмаған Венгрия территорияһында Миклош Хорти етәкселегендә венгр милли армияһы төҙөлә. Уның ғәскәрҙәре тарҡалған коммунистик көстәрен ҡаты баҫтыра һәм 1919 йылдың 16 ноябрендә Будапештҡа инәләр.
1920 йылда Румыния оккупацион ғәскәрҙәрен илдән сығарғандан һуң уң сәйәси көстәрҙең коалицияһы берләшә һәм Венгрияға конституцион монархияһын ҡайтара. Яңы король һайлауы граждандар һуғышы арҡаһында тотҡарлана һәм шуға күрә регент һайлауҙары үткәрергә ҡарар ителә. Элекке Австрия — Венгрия флоты адмиралы Миклош Хорти регент итеп һайлана һәм дәүләт ҡолатылғанға тиклем ошо вазифала ҡала. Шулай итеп, үҙенә күрә уникаль етәксе данын ала — «флотһыҙ — адмирал, королһеҙ короллектә — регент».
Икенсе донъя һуғышы
Германия һәм Италия 1941 йылда Югославияға баҫып ингән осорҙа Венгрия уларға ҡушыла. Кампания йомғаҡтары буйынса Венгрияға Воеводиналағы Бачка төбәген (төбәктә бик күп сербтар йәшәй) шулай уҡ словен һәм хорват милли күпселеген тәшкил иткән Прекмурье һәм Меджимурье төбәктәрен үҙенә ҡушып алырға рөхсәт ителә. Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте төҙөлгәндән һуң Хорватияға ҡарата башҡа дәғүәләр туҡтатыла. Румынияның көсәйеүенән ҡурҡып, Венгр хөкүмәте үҙенең ғәскәрҙәрен Советтар Союзына ҡаршы йүнәлтә. Венгр ғәскәрҙәре Сталинград алышы ваҡытында ҙур юғалтыуҙар кисерә. 1944 йылдың 19 мартында һуғышҡа ҡаршы булған оппозиция Венгр фронтына берләшә (Magyar Front), әлеге фронтҡа төрлө партиялар инә (КПВ СДПВ, НПМСХ), уларҙың һәр береһе Венгр фронты башҡарма комитетына (Bizottság Intéző) берешәр вәкилен ебәрә. 1944 йылдың 11 октябрендә Венгрия дәүләте Гитлерға ҡаршы коалиция дәүләттәре менән ваҡытлыса солох килешеүенә ҡуя ҡуя. 15 октябрҙә әлеге килешеүҙең йөкмәткеһе баҫтырып сығарыла, әммә 16 октябрҙә үк М. Хорти ошо уҡ көндө премьер-министр итеп тәғәйенләнгән «Уҡҡа уҡ килтереү» («Скрещённые стрелы») фашистик партияһы лидеры Ференц Салаши файҙаһына үҙ вәкәләттәренән баш ҡаға. Ф. Салаши Венгр Боронғо Ерҙәр Союзы исемен алған дәүләтте етәләй. Венгрия территорияһына вермахт индерелә.
1946 йылдың 1 февралендә Милли Йыйылыш монархияны ғәмәлдән сығара һәм Венгрия Республикаһын иғлан итә.
Административ бүленеше
Венгрия короллеге унитар дәүләт булып тора. Территория 25 комитатҡа һәм бер нисә комитаттар хоҡуғындағы ҡалаға бүленә (törvényhatósági jogú város).
Комитат хоҡуғындағы ҡалалар:
Комитаттар — ҡалаларға һәм общиналарға, комитатт хоҡуғындағы ҡалалар — райондарға бүленә.
Урындағы комитаттар үҙидараның вәкәләтле органдары — комитат вечалары (közgyűlés), уларҙы халыҡ бер мандатлы округтар буйынса һайлай, урындағы үҙидараның башҡарма органдары — губернаторҙар (alispán), уларҙы комитат вечалары һайлай, үҙәк власть хөкүмәт вәкилдәренән тора (főispán), уларҙы эске эштәр министры тәҡдиме буйынса регент тәғәйенләй.
Урындағыҡала үҙидара вәкәләтле органдары — ҡала вәкиллектәре, уларҙы халыҡбер мандатлы округтар буйынса һайлай, урындағы ҡала үҙидара башҡарма органдары — мэрҙар (polgármester), уларҙы ҡала вәкиллектәре һайлай.
Урындағы община үҙидараның вәкәләтле органдары — община вәкиллектәре, уларҙы халыҡ бер мандатлы округтар буйынса һайлай, урындағы община үҙидаралыҡтың башҡарма органдары — мэрҙар, уларҙы община вәкәләтттәре һайлай.
Урындағы район үҙидараның вәкәләтле органдары — район вәкәләттәре, уларҙы халыҡ бер мандатлы округтар буйынса һайлай, урындағы район үҙидараның башҡарма органдары — мэрҙар, уларҙы район вәкәләтттәре һайлай.
Дәүләт ҡоролошо
Венгрия короллеге конституцион дуалистик ценз монархияһы булып тора. Дәүләт башлығы — регент. Закон сығарыу органы — Дәүләт Йыйылышы, ул бер мандатлы округтар буйынса һайланған Үрге һәм Түбәнге палаталарҙан тора. Башҡарма органы — Министрлыҡ — регент тарафынан тәғәйенләнә.
Хоҡуҡи системаһы
Юғары суд инстанцияһы — Венгр Король Курияһы (Magyar Királyi Kúria), апелляция инстанцияһы судтары — суд эскәмйәләре (Ítélőtábla), беренсе инстанция судтары — трибуналдар (Törvényszék), суд системаһының түбәнге звеноһы — урындағы судтар (helyi bíróság), бөтә судтар судьяларын президент тәғәйенләнә, суд эштәрен ҡарауҙа ҡатнашҡан граждандар — заседателдәр (Ülnök).
Иҡтисады
Аҡса берәмеге — пенгё (Pengő):
Почта һәм телефон хеҙмәттәре провайдеры — Венгр король почтаһы (Magyar Királyi Posta). Тимер юлдары аша ташыуҙар — Венгр король тимер юлдары (Magyar Királyi Államvasutak). Трамвай Будапешт Дебренцен, Мишкольц, Печ, Сегед, Шопрон, Сомбатхей һәм Ньиредьхаз ҡалаларында йөрөй.
Киң мәғлүмәт саралары
Будапештан урта тулҡындарҙа дөйөм милли радиостанцияһы, шулай уҡ Будапешт, Дебренец, Мишкольц, Дьор, Сегед, Печ өлкә радиостанциялары эшләй.
Секунд
Секунд (с, s) — ваҡыт үлсәү берәмеге. СИ Үлсәү системаһында һәм СГС (сантиметр-грамм-секунда) системаһында төп ваҡыт үлсәү берәмеге.
Бынан тыш секунд МКС, МКСА, МКСК, МКСГ, МКСЛ, МСК, МСС, МКГСС һәм МТС системаларында ла төп берәктерҙәң береһе һанала, ваҡыт үлсәү берәмеге булып тора.
Үлсәү һәм үлсәмдәр буйынса XIII Генераль конференцияла (1967) тип билдәләнә.
1997 йылда Халыҡ-ара үлсәүҙәр һәм берәмектәр системаһы комитеты (МКМВ) был билдәләмә цезий атомының К буйынса 0 температуралағы тынлыҡ хәленә тура килә тип аныҡлап үтә.
Термин XVIII быуатта   латынь телендәге  secunda( pars minuta secunda һүҙ бәйләнешенән ҡыҫҡартып алынған) — «сәғәттең икенсе ваҡ өлөшө" тигәнде аңлата, йәғни, сәғәттең  беренсе ваҡ өлөшө»нән айырмалы (pars minuta prima).
Ҡабатлы һәм өлөшлө берәмектәр
«Секунд» үлсәү берәмеге менән СИ системаһының тик өлөшлө ҡушылмалары ( приставки) ғына ҡулланыла ( деци- һәм  санти- ҡушылмаларынан башҡаһы ).
Ҙур ваҡыт арауыҡтары өсөн ( интервалдары) минут, сәғәт, тәүлек һәм башҡа берәмектәр ҡулланыла.
Башҡа ваҡыт берәмектәренә ҡарата тиңдәшлек ( Эквивалентлыҡ)
1 секунд ул:
-1/60 минут
Прецш (Бургенланд)
Прецш (Бургенланд) (Pretzsch (Burgenlandkreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 171 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Секунд
Башҡа ваҡыт берәмектәренә ҡарата тиңдәшлек ( Эквивалентлыҡ)
-1/3 600 сәғәт
-1/31 557 600 юлиан йылы (МАС берәмектәре системаһы)
Ҡыҙыҡлы факттар
Бер секунд эсендә:
-яҡтылыҡ вакуумда 299 792 458 м үтә;
-ренгент нурланышы 3*10 16 тапҡыр тирбәлә;
-күҙ селтәренә йәшел төҫтәге 550 трлн яҡтылыҡ тулҡыны эләгә;
-Ер Ҡояш орбитаһы тирәләй 29 785,9 м үтә;
Тәүлек, сәғәт, минут һәм секунд
Элек электән ваҡыт арауығын иҫәпләү өсөн төп берәмек булып тәүлек тора  (йыш ҡына  «көн»). Ул ҡояш яҡтылығы алмашыныуҙың  минималь тулы  циклы  алмашыныуы менән бәйле  (көн һәм  төн).
Был бүленеш боронғо   Шумер ҙағы 12  иҫәпле системаға бәйле булыуы мөмкин. Тәүлекте бер-бер артлы килгән ике тигеҙ интервалға (шартлы рәүештә көн һәм төнгә) бүләләр. Артабан уларҙың һәр береһен тағы ла 12 сәғәткә бүләләр.
Шулай итеп, һәр сәғәт тан тора; тәүлектә  — 24 сәғәт,  йәки  , йәки.
Тәүлек, сәғәт, минут һәм секундтар беҙҙең тормошҡа шундай ныҡ килеп ингән. 10 бүлемле иҫәп системаһында (десятичная система счисления) бындай иҫәп системаһы бер ҙә ситен хәл түгел, ә тәбиғи итеп ҡабул ителә.
Порх-Юган
Порх-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 406 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Секунд
Тәүлек, сәғәт, минут һәм секунд
Ваҡыт арауыҡтарын иҫәпләү, күрһәтеү өсөн тап ошо үлсәү берәмектәре ҡулланыла.
Порх-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ливленка
Ливленка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хмелевка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Секунд
Тәүлек, сәғәт, минут һәм секунд
«Минут» берәмеге (русса тамғалау : мин; халыҡ-ара тамғалау: min).
«Сәғәт» (русса тамғалау: ч; халыҡ-ара тамғалау: h)
«Тәүлек» (русса тамғалау: сут; халыҡ-ара тамғалау: d) СИ системаһына инмәй,  ләкин Рәсәй Федерациияһында  иркен ҡулланышта йөрөй. .
Порх-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ливленка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Секунд
Механик сәғәттәр булмаҫ элек секунд төшөнсәһе
Беҙҙең эраға тиклем 2000 йыллыҡта уҡ Боронғо Мысыр халҡының  көн һәм төндөң һәр береһен 12-шәр сәғәткә бүлеүе билдәле. Әммә көн һәм төн оҙайлығы үҙгәреп тороуы арҡаһында мысыр сәғәтенең оҙонлоғо йылдың төрлө ваҡыттарында үҙгәреп торған була.
Ливленка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Секунд
Механик сәғәттәр булмаҫ элек секунд төшөнсәһе
Грек астрономдары Гиппарх и Птолемей Греция ның эллин осоронда   көндө  60-лы үлсәү  системаһы буйынса бүлеп,  уртаса сәғәт (1⁄24 суток), сәғәттең ябай өлөштәрен (1⁄4, 2⁄3 һәм башҡалар.), ваҡыт-градустары (1⁄360 тәүлек, йәки  хәҙерге 4 минут ) ҡулланалар.
Беҙҙең эраға тиклем 300 йыл элек   Вавилон да  көндө  алтмышлап бүлгәндәр. Йәғни 60 -ҡа, килеп сыҡҡан бүлемде — тағын  60-ҡа, артабан тағын да —  60-ҡа  һәм йәмғеһе , кәмендә  алты разрядҡа тиклем (хәҙерге замандың 2 микросекундына тиклем аныҡлыҡ бирә).
Мәҫәлән, бындай бик бәләкәй дәүмәлде (ваҡыт арауығын) үлсәп күрһәтеү мөмкинлегенә эйә булмаһалара ҙә, йылдың оҙайлығын күрһәтеү өсөн   бер көндөң  ошо 6  разрядле  бүлемен файҙаланғандар.
Вавилонлылар «сәғәт» берәмеген ҡулланмағандар.Уның урынына  хәҙерге 120  минутҡа торошло ваҡыттан файҙаланғандар. Шулай уҡ 4 минутҡа торошло авҡыт  -градус  һәм хәҙерге секундтың   31⁄3 өлөшөн  (хәҙерге  еврей календарендә хелек ) ҡулланғандар. Унан бәләкәй берәмектәре булмаған.
1267 йылда инглиз фәйләсуфы һәм  тәбиғәт фәндәре белгесе  Роджер Бэкон тулы ай ( полнолуния) араларын көн яртыһынан башлап  сәғәт, минут, секунд,  өстән бере  һәм  дүрттән бере  (horae, minuta, secunda, tertia, quarta)  аша  иҫәпләй.
. Терция — «өстән бер», «сәғәттең өс бүлеме»  мәғәнәһендә — секундтың   1⁄60  өлөшө.Ул әле лә ҡайһы бер телдәрҙә, мәҫәлән,  tercja һәм  salise  ҡулланыла. Әммә ул төшөнсә киң ҡулланышта түгел. Биҡ ҡыҫҡа ваҡыт арауыҡтарын  секундтың унарлы өлөштәре менән күрһәтәләр  (меңле, миллионлы ....).
Механик сәғәттәр дәүерендә секунд төшөнсәһе
Секундлы стрелкаһы (уғы) булған пружинналы (сиртмә) сәғәттең иң тәүге билдәле экземпляры  ( эшләгән оҫтаһы билдәһеҙ)   Орфей һүрәте менән  менән эшләнгән. Фремерсдорф из коллекцияһында һаҡлана. Датаһы сама менән 1560 һәм 1570 йылдар араһы.
XVI быуаттың өмөнсө сирегендә ғосман энциклопедисы Такиюддин аш-Шами   минуттың 1/5 өлөшөн күрһәткән билдәләр менән сәғәт эшләгән.
1581 йылда Дания ғалимы Тихо Браге үҙенең  обсерваторияһында  минуттарҙы ла, секундтарҙы ла күрһәтә торған сәғәт эшләй.Әммә ул сәғәт секундтарҙы бик теүәл күрһәтә алмаған.
1587 йылда Тихо Браге үҙенең дүрт сәғәтенең бер-береһенән  ±4 секунд айырма биреп эшләүенә һуҡраныу белдергән.
1644 йылда француз математигы  Марен Мерсенн   39,1 дюйм оҙонлоғондағы  маятник (0,994 м) стандарт гравитаци я булғанда    теүәл 2 секунд һайын — 1 секундта  алға  һәм  1 секундта кирегә ҡарай тирбәлеш бирә ала икәнлеген иҫәпләп сығарған. Шулай итеп, секундты теүәл иғәпләү мөмкинлеге асыла.
1670 йылда лондон сәғәтсеһе  Уильям Клемент шундай секундлы  маятникты  Христиан Гюйгенстың маятниклы сәғәтенә өҫтәй.
1670 йылдан 1680 йылға тиклем Клементбер нисә тапҡыр үҙенең механизмын ҡамиллаштырыу өҫтөндө эшләй. Һәм ниһәйәт, ғәм алдына үҙе эшләгән сәғәт шкафын  тәҡдим итә. Был сәғәттәрҙә секундлы маятнигы булған    анкер механизмы ҡуйылған була. Секундтарҙы бәләкәй генә ярҙамсыл  циферблат иҫәпләп бара.
Ҡоңрат (ҡала)
Ҡоңрат (Qon‘ırat, Қоңырат, Qo‘ng‘irot, Қўнғирот) — Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында Ҡарағалпаҡстан Республикаһында урынлашҡан ҡала.
Секунд
Механик сәғәттәр дәүерендә секунд төшөнсәһе
Был секундты минуттың 1⁄60 өлөшө итеп иҫәпләүҙә  теүәллек бирерлек механизм  булып тарихҡа инә.
Хәҙерге үлсәмдәр
Ваҡыт үлсәү берәмеге булараҡ секунд (сәғәт 60-ҡа ике тапҡыр бүленеү мәғәнәһендә, тәүҙә минуттарға, икенсе тапҡыр (second) — секундтарға) инглиз теленә   XVII быуат аҙағына ҡарай килеп инә. Йәғни, был секундт күпмелер дәрәжәлә теүәл иҫәпләнә башланғанға тиклем йөҙ йыл самаһы  элек була. Латын телендә яҙыусы ғалимдар һәм тикшеренеүселәр Роджер Бэкон, Тихо Браге һәм  Иоганн Кеплер  латинса  secunda терминын  1200 йылдарҙан алып ҡуллана килгәндәр.
1832 йылда немец математигы Карл Фридрих Гаусс  секундты Физик дәүмәлдәр системаһында миллиметр һәм  миллиграмм кеүек төп берәмектәрҙең береһе итеп ҡулланырға тәҡдим итә.
1862 йылда Британия Фәнни Ассоциацияһы  «Барлыҡ ғалимдар ҙа  секундты  уртаса ҡояш ваҡыты берәмеге итергә булдылар» тип рәсми ҡарар сығара (All men of science are agreed to use the second of mean solar time as the unit of time ).
1874 йылда Ассоциация СГС (сантиметр-грамм-секунд)  берәмектәр  системаһын булдыра. Аҙаҡ етмеш йыл дәүере самаһында был система МКС (метр-килограмм-секунд) системаһына алмаштырыла. Ике системала ла секунд төп берәмек булараҡ һаҡланып ҡала.
МКС системаһы 1940 йылдарҙан халыҡ-ара ҡулланышҡа инә һәм  секундты  ҡояш тәүлегенең 1/86400 өлөшө итеп билдәләй.
1956 йылда секунд билдәләмәһенә бер аҙ төҙәтмә индерелә.Уны «йыл төшөнсәһенә» бәйләйҙәр (Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеп сығыу периодына). Сөнки был мәлгә Ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеү ваҡытына таянып булмай икәнлеге асыҡлана. Был Ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеү ваҡыты әкренәйеү осраҡтары һәм ваҡыт-ҡаҡыт һикерештәр яһауы арҡаһында  секунды билдәләү өсөн  ышаныслы нигеҙ була алмауына бәйле.
1900 йылдарҙа 1750 һәм 1892 йылдар арауығындағы астрономик күҙәтеүҙәргә таянып Ньюкомб Ҡояш таблицаһында Ерҙең хәрәкәте һүрәтләнә  (1895). Унда Ҡояш хәрәкәтен иҫәпләү формулаһы тәҡдим ителә. .
Шулай итеп, секунд ошондай билдәләмә ала:
"«1/31 556 925,9747 доля тропического года для 0 января 1900 в 12 часов эфемеридного времени» (the fraction 1/31,556,925.9747 of the tropical year for 1900 January 0 at 12 hours ephemeris time.)"
Был билдәләмә 1960 йылда Үлсәү һәм үлсәмдәр буйынса  XI Генераль  конференцияла  (ГКМВ)   ҡабул ителә. Конференцияла шулай уҡ, башҡа берәмектәр буйынса ла стандарт  раҫлана һәм   Халыҡ-ара   СИ берәмектәр системаһы ( фр. Le Système International d'Unités (SI)  булып фәнгә инә.
1960 йылдағы билдәләмәлә «тропик йыл»  үлсәнмәгән,  ә һүрәтләүсе   формула буйынса  ваҡыт эсендә ҙурая барыусы тропик йылдың уртаса ҙурлығы  иҫәпләнгән.
Был 1952 йылда  Халыҡ -ара  астрономик союз  ҡабул иткән  эфемерид ваҡыт шкалаһына тап килә.
Билдәләмә күк есемдәре урынлашыуы һәм уларҙың хәрәкәте тураһында   Ньютондың тәғлимәте араһындағы бәйләнеште  тап килтерә.
Практикала егерменсе быуат буйына  Ньюкомб  (1900 -1983 йй.) һәм   Эрнест Уильям Браун  таблицаларынан ( 1923 -1983 йй.) файҙаланалар.
Шулай итеп, 1960 йылғы  СИ системаһы буйынса бирелгән билдәләмә  фәндә секундтың көн оҙонлоғона бәйлелеген бөтөнләй алып ташлай.
1960 йылдар башында атомлы сәғәттәр уйлап сығарылыу менән секундты билдәләү өсөн Ҡояш тирәләй Ерҙең әйләнеү ваҡыты түгел, ә халыҡ-ара атом ваҡыты ҡулланыла башлай.
Квант механикаһының төп принцибы — элементар өлөшсәләрҙең бер береһенән айырылмауы ( неразличимость частиц). Әгәр тышҡы тәьҫирҙәрҙе иҫәпкә алмайбыҙ икән, бер изотопҡа ҡараған бөтә атомдарҙың да төҙөлөшө бер төрлө (идентично). Шуның өсөн дә улар тикшеренеүселәргә ваҡытты теүәл   билдәләү өсөн идеаль механизм булып тора. Уның күрһәткесенә тышҡы факторҙарҙың тәьҫире генә йоғонто яһай ала.
Шуға ла  атомлы сәғәттәр ярҙамында  секунд. эталонын билдәләү өсөн нигеҙ итеп атомдағы әүерелештәре  тышҡы факторҙарҙың тәьҫиренә бирешеп бармаған химик элемент һайлап алырға кәрәк була.
Шундай сифаттарға цезий атомдары эйә тип табыла. Тағын бер өҫтөнлөгө — уның бер генә тотороҡло изотобы бар.
Ә секундтың яңы билдәләмәһе   эфемерид секундҡа теүәл тап килерлек итеп төҙөлә.
Бөйөк Британия Милли физик лабораторияһынан  (, Англия) хеҙмәткәре Льюис Эссен һәм АҠШ Хәрби-диңгеҙ  обсерваторияһы хеҙмәткәре     эфемерид секунд менән цезий-133  атомында төп хәленең ике үтә нескә кимәлдәре әүерелеше араһындағы  бәйләнеште асыҡлайҙар.
радиостанцияһынан сигналдар алыға нигеҙләнгән методты файҙаланып, улар Айҙың Ер тирәләй орбиталь  хәрәкәтен  билдәләйҙәр. Шунан файҙаланып  атом сәғәтте ваҡытында  Ҡояштың хәрәкәте асыҡлана.
Шулай итеп, эфемерид ваҡыт  секунды  цезий нурланышының  9 192 631 770 ± 20 периодына  тигеҙ тип иҫәпләп сығаралар.
Һөҙөмтәлә, 1967 йылда  Үлсәү һәм үлсәмдәр буйынса XIII Генераль конференцияла  (ГКМВ)  атом ваҡыты секундын  ошолай тип билдәләй :
Атом ваҡытына ҡараған секунд һуңғараҡ  ай күҙәтеүҙәре буйынса   эфемерид ваҡыты секунды  менән сағыштырып ҡаралған:тап килеү   1 : 1010 сиктәрендә булып сыҡҡан.
Шулай ҙа был секунд  ҡояш ваҡыты менән билдәләнгән әүәлге уртаса  секундтан саҡ ҡына ҡыҫҡараҡ булған.
1970 йылдар барышында Ерҙән өҫкә күтәрелгән һайын  ваҡыттың гравитацион әкренәйеүе   атом ваҡыты  секундтарына  тәьҫир итеүе асыҡлана.
Универсаль секунд   һәр  атом  сәғәте күрһәткесен  диңгеҙҙең  уртаса кимәленә ярашлы төҙәтеп,  секундты  яҡынса 1 -гә оҙайтып табыла.
Был төҙәтеү 1977 йылда эшләнә һәм   1980 йылда ҡанунлаштырып ҡуйыла.
Сағыштырмалыҡ тәғлимәте терминдарында Халыҡ -ара  атом ваҡыты  секунды   әйләнеп тороусы  геоидтың  шәхсән ваҡыты тип билдәләнелә
1997 йылда Үлсәү һәм үлсәмдәр буйынса  кәңәшмәлә  секундтың билдәләмәһенә  өҫтәп аныҡлау индерелә : "Это определение относится к атому цезия, не возмущённому внешними полями при температуре 0 К. (This definition refers to a caesium atom at rest at a temperature of 0 K.)"
цезий атомына эйә тигәнде күҙ уңында тота.
Билдәләмә буйынса ғәмәлдә секундты юғары теүәллектә билдәләү өсөн атом сәғәте эшләгән ерҙә  тышҡы  температура  (излучение абсолютно чёрного тела) иҫәпкә алынырға   секундтың  абсолют нулдәге ҡиммәтенә яраштылырға тейеш.