cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Казанский Валерий Иванович
Биографияһы
200-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы булып тора. Гематология, хроник эренләүҙе хирургик дауалау, үпкә актиномикозы, ҡыҙыл үңәстең яман шеше клиникаһын анализлай һәм өйрәнә. Туңдырыу юлы менән һаҡланған плазма һәм ҡан сывороткаһын, шулай уҡ үҙе уйлап сығарған ысул буйынса һаҡланған эритроциттарҙы ебәреүҙе нигеҙләй һәм медицина практикаһына индерә. Уның ҡайһы бер хеҙмәттәре ҡан алмаштырыусыларҙы тапшырыуға күрһәткестәре һәм кире күрһәткестәре анализлау менән бәйле була. СССР-ҙа беренсе булып коронар етешһеҙлек осрағында йөрәктә коллатераль ҡан әйләнеше булдырыу буйынса уңышлы операция башҡара.
Медицина берләшмәһенең әүҙем ағзаһы. 1959 йылда Бөтә Союз хирургтар йәмғиәтенең, 1972 йылда Бөтә Союз онкологтар йәмғиәтенең, Ҡаҙаҡ (1959), Грузия (1964) һәм Мәскәү (1969) хирургия йәмғиәттәренең почетлы ағзаһы итеп һайлана, 1947 йылда Халыҡ-ара хирургтар ассоциацияһы ағзаһы була. Ҙур медицина энциклопедияһының икенсе сығарылышында «Хирургия» редакция бүлегенең мөхәррире була.
Прозорова Наталия Сергеевна
Биографияһы
1952 йылда «П. И. Пестелдең сәйәси ҡараштары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1985 йылда «Дәүләт һәм хоҡуҡ тураһында марксистик тәғлимәт һәм Беренсе Интернационал» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 5 юридик фәндәр кандидаты әҙерләгән.
2006 йылдың 21 ноябрендә Киевта вафат була.
Казанский Валерий Иванович
Биографияһы
1978 йылда Мәскәүҙә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Дәүләт наградалары менән билдәләнгән:
Фәнни эшмәкәрлеге
Хеҙмәттәре, монографиялары:
Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһы
'''Юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф учреждениеһы «Т. С. Мальцев исемендәге Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһы» (Ҡурған ГСХА)''' — ауыл хужалығы производствоһы өсөн белгестәр әҙерләүсе юғары уҡыу йорто,(ауыл хужалығы академияһы) Ҡурған өлкәһе Ҡурған ҡала яны биҫтәлә, Кетов районы Лесниково ауыл биләмәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Ауыл хужалығы академияһы Ҡурған ҡалаһынан 18 километрҙа Тубыл йылғаһы буйында урынлаша. 1941 йылда Ҡурғанға Полтава социалистик ауыл хужалығы инженерҙар институты эвакуациялана. СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарарына ярашлы, 1944 йылдың 31 ғинуарында уның базаһында Ҡурған ауыл хужалығы институтына ойошторолған. Уҡыу йорто кисектермәйсә, уҡыу процесын туҡтатып та тормай, ауыл хужалығы өсөн белгестәр әҙерләргә тотона. Тәүҙә ике факультет: агрономия һәм зоотехния эшләй, барлығы 100-гә яҡын кеше уҡый, ә беренсе сығарылыш 13 белгес кенә тәшкил итә; уҡыу корпустары Куйбышев һәм Совет урамдарында урынлашҡан була.
1962 йылда хөкүмәт ҡарары буйынса Лесниково ауылы янындағы яңы базаһында юғары уҡыу йортоноң эре ауыл хужалығы комплексы төҙөлә башлағандан һуң институттың үҫеүе башлана.
1994 йылда институт Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһы тип үҙгәртелә, ә 1995 йылда уға ғалим, халыҡ академигы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы Терентий Семёнович Мальцев исеме бирелә.
Әлеге ваҡытта «Т. С. Мальцев исемендәге КГСХА» — 5 уҡыу корпусы, 7 студент ятағы, Мәҙәниәт һарайы, академия территорияһында Преподобный Сергий Радонежский ғибәҙәтханаһы төҙөлгән.
Тльтль-Игый
Тльтль-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миңлеғәли (исем)
Миңлеғәли — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Миңлеғәли исеме бар.
Этимология
Миңлеғәли, Миңлеғәле, [баш., ғәр.] Миңле (бәхетле) + ғәле; бөйөк, юғары, билдәһе булған, бөйөк кеше тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы (7 октябрь 1953 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).
Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы (28 октябрь 1923 йыл — 8 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Камалов Миңлеғәли Хажиғали улы (9 март 1928 йыл — 8 апрель 1998 йыл) — ғалим-табип, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. 1960—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау министры һәм 6—12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Медицина фәндәре кандидаты (1959). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1980), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1970) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1961, 1966) ордены кавалеры.
Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы (23 февраль 1947 йыл — 24 март 2015 йыл) — СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры. 1995—2003 йылдарҙа Рәсәй Йәйге биатлон һәм ғәмәли күпбәйге федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1989) һәм Бөтә Союз категориялы судья (1983), биатлон буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1971). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006).
Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы (1907 йыл — 21 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, артиллерист.
Абдуллин Миңлеғәли Абдулла улы (1906) — 348-се Ҡыҙыл Байраҡ һәм 2-се дәрәжә Кутузов орденлы Бобруйск уҡсылар дивизияһының 1174-се уҡсылар полкы яугиры. Ефрейтор.
Назыров Миңлеғәли Әхмәт улы (1923 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, элемтәсе, штаб дивизияһы разведчигы.
Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы (рус. Аккулов Минигалей Кутлахметович; 1906 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия паркының ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Миңлеғәле Ғөбәйҙуллин музейы — музей. Советтар Союзы Геройы Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы хөрмәтенә Башҡортостандың Миәкә районы Өршәкбаш-Ҡарамалы ауылында 1965 йылда асылған. 1991—2006 йылдарҙа Милли музей филиалы, 2010 йылдан алып Үҙәк мәҙәниәт һарайы (Ҡырғыҙ-Миәкә ауылы) составындағы муниципаль музей. Экспозицияһы 1982 йылда асыла. Музейҙың дөйөм майҙаны — 118 кв. м.
Астафьев
Астафьев — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Астафьева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Искәндәр (мәғәнәләр)
Искәндәр — ир-ат исеме, топоним булараҡта таралған.
Адель (йырсы)
Аде́ль Ло́ри Блу Э́дкинс MBE (Adele Laurie Blue Adkins, Адель булараҡ киң билдәле; 5 май 1988 йыл) — инглиз йырсыһы, композитор, шағир, поп-джаз/соул, блюз башҡара. Британ империяһы ордены кавалеры (2013). Ун тапҡыр «Грэмми», өс «Brit Awards» премияһы, шулай уҡ «Алтын Глобус» һәм «Оскар» (2013) премиялары лауреаты.
2007 йылда тәнҡитселәр тарафынан «яңы Эми Уайнхаус» тип иғлан ителә, ләкин бер йылдан Этта Джеймс һәм Дасти Спрингфилд традицияларын дауам итеүсе тип нарыҡлана.
Аделдең дебют альбомы «19» тип атала, ул 2008 йылдың 28 ғинуарында сыға һәм бер аҙнанан UK Albums Chartтың иң өҫтөнә үрләп өлгөрә, ә һуңынан «ағалтын» статусын ала (йәғни 300 мең дана тираж менән тарала) һәм 2008 йылғы Mercury Prizeға тәҡдим ителә.
«21» — британ йырсыһы һәм авторы Аделдең 2011 йылдың ғинуарында Columbia Records лейблы аҫтында студияла яҙылып сыҡҡан альбомы. 2012 йылдың ноябренә альбом 25 млн дана тираж менән тарала, донъяның күп хит-парадтары башында була, бер нисә ай буйы Бөйөк Британияла UK Album Chart чартында (23 аҙна № 1, ҡатын-ҡыҙ йырсылар өсөн рекорд) һәм Америкала Billboard 200-ҙә (24 аҙна № 1, сирек быуат рекорды) беренсе урынды тота, шулай итеп, йыл бестселлерына әүерелә.
«21» төп Billboard һәм Rolling Stone журналдары версияһы буйынса 2011 йылдың иң яҡшы альбомы тип таныла.
2012 йылдың 12 февралендә Лос-Анджелеста 54-се «Грэмми» музыкаль премияһын тапшырыу тантанаһында диск йылдың Иң яҡшы альбомы тип табыла.
Альбом ике йыл рәттән (2011 һәм 2012) АҠШ-ла иң яҡшы була (быға тиклем йырсы Майкл Джексондың Thriller дискыһы ғына 1983 һәм 1984 йылдарҙа ошо баһаға өлгәшә).
Бөгөнгө көнгә Адель йөҙҙән ашыу төрлө наградаға эйә, улар араһында «Британ Империяһы ордены» бар. Йырсы шулай уҡ Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән. Был Китаптың яңы баҫмаһында йырсының өс уникаль ҡаҙанышы теркәлгән: Адель 11 аҙна рәттән һәм дөйөм алғанда 21 аҙна буйы альбомы британ чартының беренсе юлында торған тәүге яңғыҙ йырлаусы башҡарыусы тип танылған. Һәм тағы ла ул — ике альбомы һәм ике синглы бер юлы хит-парадтың тәүге биш урынында торған берҙән-бер артистка.
Биографияһы
1988 йылдың 5 майында Бөйөк Британияның баш ҡалаһы Лондонда тыуған. Адель Эдкинс тәүге тапҡыр мәктәптә сығыш яһай, ул «Rise» йырын (Габриэлдең хиты) башҡара. Был осорҙа ул яратҡан йырсылары Этта Джеймс менән Дасти Спрингфилд йоғонтоһо аҫтында була, ә уларҙың пластинкаларына, үҙе әйтмешләй, көтмәгәндә барып юлыға. Адель Кройдондағы Лондон башҡарыу сәнғәте һәм технологиялар мәктәбенә инә (Эми Уайнхаус, Кэти Мелуа, Леона Льюис һәм Кейт Нэш та шунда уҡый) һәм 2006 йылдың майында уны тамамлай. Ике айҙан ул үҙенең ике композицияһын PlatformsMagazine.com. онлайн арт-журналының дүртенсе баҫмаһында сығара.
Тәүге британ турнеһына Адель 2007 йылдың октябрендә сыға. Был осорҙа MySpaceта уның йәш саҡта яҙҙырған һәм, бер дуҫына бүләк ителеп, уның тарафынан ошонда урынлаштырылған демо-плёнкаһы донъя күрә. Нәҡ MySpacтағы уңышы арҡаһында Адель беренсе контрактын ала. 2007 йылдың 22 октябрендә Pacemaker Recordings лейблында (хужаһы — Джейми Ти) уның дебют синглы «Hometown Glory», Тоттенемға трибьют, донъя күрә, ул iTunesта «Аҙна синглы» тип табыла, ә 2008 йылдың апрелендә сингл, «Skins» сериалы саундтрегында файҙаланылғандан һуң, йәнә британ топ-40-ына эләгә.
2007 йылдың декабрендә Адель Brit Awards Critics' Choice Award наградаһын (альбомһыҙ артисҡа тапшырыла) ала. Яңы контрактҡа — XL Recordings менән контрактҡа — ҡул ҡуйыла һәм икенсе сингл «Chasing Pavements» сығарыла, ул бер ай буйы британ хит-парадының 2-се урынын тота. 2008 йылдың ғинуарында уның 19 тигән дебют альбомы сыҡҡандан һуң бер аҙна тигәндә милли хит-парадтың беренсе юлын биләй һәм, бер айҙа 500 меңлек тираж йыйып, «ағалтын» статусын ала. 2008 йылдың мартында Адель Columbia Records менән Америкала контрактҡа ҡул ҡуя һәм АҠШ, Канада буйлап уңышлы гастролдә йөрөй. 2008 йылдың 20 июне уның дебют альбомы АҠШ-та сыға, #10 кимәлен яулай.
2010 йылда Адель «Hometown Glory» синглы менән «Грэмми» премияһына тәҡдим ителә («Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ башҡарыуы»). Сентябрҙә (The X Factor ҙа йырлағандан һуң) уның башҡарыуында Боб Диландың «Make You Feel My Love» кавер-версияһы тағы ла британ чарттарына инә һәм 4-се урынға тиклем күтәрелә.
Икенсе сингл (йырсы тарафынан Brit Awards тапшырылғанда башҡарыла), «Someone Like You», Британияла 1-се урынды ала. Official Charts Company мәғлүмәттәренән күренеүенсә, ике сингл һәм ике альбом менән бер юлы тәүге «бишәү» эсенә ингән Адель тарихта The Beatles (1964) төркөмөнән һуң икенсе булып ошондай һөҙөмтәгә өлгәште.
2011 йылдың ноябре башында тауыш бәйләүестәренә операция яһатыуға бәйле Аделдең концерттары ҡуйылмаясағы тураһында хәбәр ителә.
2012 йыл башында Аделдең «Set Fire to the Rain» тигән йыры АҠШ-тың милли хит-парадына — «Биллборд» журналының «ҡыҙыу йөҙлөгө» иҫәбенә эләгә.
2012 йылдың майына Бөйөк Британияла Аделдең «21» тигән альбомының 4 274 300 дана күсермәһе тарала. Шулай итеп, диск британ медиабаҙары тарихындағы иң уңышлы биш релиз исемлегенә инә.
2012 йылдың майында Адель, 20 номинацияның 12-һендә награда алып, Billboard Music Award премияһының триумфаторы була.
2012 йылда Адель Джеймс Бонд тураһында сираттағы «007: Координаты „Скайфолл“» тигән фильмдың саундтрегы өсөн «Skyfall» тигән йырын яҙҙыра. Йырсы был йырҙы яҙған өсөн Пол Эпворт менән бергә «Иң яҡшы йыр» категорияһында «Алтын глобус» һәм «Оскар» премияларына (2013), шулай уҡ «Кино, телевидение йә башҡа төрлө визуаль тамаша өсөн яҙылған иң яҡшы йыр» номинацияһында «Грэмми» премияһына(2014) лайыҡ була.
2014 йылда мәҙәниәт һәм сәнғәтте үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн Адель «Британ империяһы ордены» менән бүләкләнә.
Вугум
Вугум — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ава йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһе
Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһе — Нуғай даруғаһы Юрматы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы) Балыҡлы ауылында XVIII—XX быуат башында эшләгән мәҙрәсә.
Тарихы
Мәҙрәсә Нуғай даруғаһы Юрматы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы) Балыҡлы ауылы йәмиғ мәсете ҡарамағында указлы мулла Бәшир Ғүмәров тарафынан асыла. XIX быуатта ауылда тағы бер мәҙрәсә менән йәмиғ мәсете барлыҡҡа килгәс, ул 1-се йәмиғ мәсете тип атала башлай һәм Ырымбур мосолман Диниә назараты ҡарамағында була.
1791 йылдың 11 июнендә Балыҡлы йәмиғ мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөҙәрисе итеп Мөхәмәтйән Бәширов тәғәйенләнә.
1814 йылдың 17 мартында Балыҡлы йәмиғ мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөҙәрисе итеп Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡунаҡҡол ауылы кешеһе Абдрахман Сәғитов тәғәйенләнә. 1831 йылғы документҡа ярашлы бында Мөхәмәтғәли Ишбулды улы Ишмәнов — мәзин (1815 йылдан) һәм мөҙәрис, ә Абдрахман Сәғитов — имам-хатиб, мөҙәрис һәм мөхтәсиб булған.
Балыҡлы мәҙрәсәһенең сәскә атыуы Абдрахман Сәғитов мөҙәрислек итеү йылдарына (1814—1853) тура килә. 1828 йылдың ноябрендә мәсеткә яңы бина төҙөргә рөхсәт бирелә. Ризаитдин Фәхретдинов яҙыуынса, Абдрахман Сәғитов үҙ заманында иң уҡымышлы кешеләрҙең береһе тип иҫәпләнгән, уның шәкерттәре араһында билдәле суфый шағир Шәмсетдин Зәки һәм Әтәс мәҙрәсәһенең мөҙәрисе Ҡотлогилде Буҫтыбай улы Аҡманаев була.
1837 йылдың 14 ғинуарында Әбделҡәйүм Абдрахман улы Сәғитов (1806–1893) имам һәм мөҙәрис итеп тәғәйенләнә. Ризаитдин Фәхретдинов яҙыуынса, Әбделҡәйүм Сәғитов Балыҡлы мәҙрәсәһенең иң күренекле мөҙәрисе була, уның билдәле шәкерттәре араһында Сәхиулла бин Толонғужа, Мирсаяф бин Камалетдин, Заһирулла бин Хәбибулла һәм башҡалар бар.
Уҡытыу‑тәрбиә эше менән йәмиғ мәсетенең имам‑хатибы һәм мөҙәрис етәкселек иткән. 7—10 йәшлек (ҡайһы осраҡта өлкәнерәк) ир балалар алынған. Уҡыу курсы — 7 йыл. «Башҡорт мәктәптәре тураһында мәғлүмәттәр» («Ведомости о башкирских школах»; 1867—1870) буйынса, 1867 йылда бында 150 шәкерт белем ала.
1868 йылдан Әбделвәли Әбделҡәйүм улы Сәғитов (1843–1901), имам-хатиб, мөғәлим итеп хеҙмәт итә. 1888 йылда 1-се йәмиғ мәсете бинаһы үҙгәртеп ҡорола.
1885 йылдың 5 июнендә Ғәбдрәүеф Әбделғәзиз улы Сәғитов (1857–1911) мәзин һәм мөғәлим итеп тәғәйенләнә.
1885 йылдың 5 июненән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1888 йылдың 5 июленән) Әхмәт Әбделҡәйүм улы Сәғитов (?—1914) имам-хатиб һәм мөҙәрис була. 1898 йылдың 20 июнендә ул Ырымбур өйәҙе Үрге Мөтәл мәсетенә күсерелә, ә 1900 йылдың 7 сентябренән йәнә Балыҡлы мәҙрәсәһендә мөҙәрис булып хеҙмәт итә.
1919 йылда мәҙрәсә ябыла. 1932 йылда 1-се йәмиғ мәсет бинаһында — мәктәп, ә 2-се йәмиғ мәсете бинаһында клуб асыла.
Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы
Биографияһы
Юлай Ишбулды улы Ғәйнетдинов 1954 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылында тыуған. Өфөләге 1-се интернат-мәктәптә (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) урта белем алған, 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетының математика факультетын тамамлаған.
Ижади эшмәкәрлеге
Юлай Ғәйнетдинов — мәшһүр Әҙеһәм Исҡужиндың уҡыусыһы, ҡурайсыларҙың уның исемен йөрөткән республика бәйгеһенең иң тәүгеһендә Гран-при яулай. «Һөнәрем менән музыкант булып китмәһәм дә, 24 йәштә Гран-при алыу минең тормошома юллама бирҙе, — ти Юлай Ишбулды улы. — Ҡурайсы — ул, тәү сиратта, йәшәү рәүеше, кешенең рухи торошо». Юғары кимәлдә ҡурайҙа уйнау оҫталығына эйә, үҙ ижадында арҙаҡлы ҡурайсылар йолаларын тулыһынса ҡулланып, уларҙы артабан үҫтерә. Уның репертуарына 300-ҙән ашыу башҡорт халҡының быуындан-быуынға күсеп килгән ҡурай моңдары, шул иҫәптән 100-ҙән артыҡ оҙон көй өлгөләре. Уның башҡарыуында данлы «Урал», «Буранбай», «Ғилмияза», «Сыңрау торна» һәм башҡа бик күп әҫәрҙәр үҙенсәлекле яңғырай. Оҫта ҡурайсы башҡорт халыҡ көйҙәренең төрлө вариантарын ишеттерә. Юлай Ишбулды улы билдәле композитор Анатолий Кукубаевтың «Ҡурай һәм оркестр өсөн пьеса» әҫәрен тәүге башҡарыусы. Атаҡлы ҡурайсы башҡорт моңдарын илебеҙҙән ситтә үткән күп һанлы бәйгеләрҙә яңғырата һәм уларҙа тәүге урындарҙы яулай: «Музыкант призы» — 9-сы Халыҡ-ара фольклор фестивале (1983 йыл, Венгрияның Сегед ҡалаһы), Япониялағы халыҡ-ара фестивалдәр — 1990 йыл, Эсаши ҡалаһы; 200 йыл, Осака ҡалаһы); «Евразия йыры» — 2003 йыл, Саппоро ҡалаһы). Дүрт тиҫтә йылдан артыҡ башҡорт халыҡ ижадын йыйыу һәм пропагандалау менән эҙмә-эҙлекле шөғөлләнә. Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһының тамашасыларҙа ҙур популярлыҡ яулаған «Хазина» ижади берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе һәм уның тәүге етәксеһе, шулай уҡ Башҡортостан телевидениеһының «Хазина» программаһының даими авторы һәм алып барыусыһы булараҡ, республикала һәм унан ситтә йәшәүсе милләттәштәребеҙ араһындағы үҙенсәлекле талантҡа эйә булған халыҡ башҡарыусыларына, шулай уҡ музыка һәм бейеү сәнғәте фольклорын эсенә алған ижад ынйыларына арналған 300-ҙән артыҡ тапшырыу әҙерләп яҙҙырған һәм эфирға сығарған. Мәшһүр ҡурай моңдарын киләсәк быуындарға тулы кимәлдә еткереү маҡсатында радио һәм телевидение фонотекаһы өсөн «Ҡараһаҡал маршы», «Батырша», «Ҡалмантай», «Наполеон Бонапарт», «Башҡорт краковяге» һәм башҡа бик күп көйҙәрҙе яҙҙырған. Башҡорт халҡының боронғо йырҙарын оҫта һәм үҙенсәлекле башҡарыусы халыҡ йырсылары Сөләймән Абдуллин, Флүрә Килдейәрова, Абдулла Солтановтар төрлө йылдарҙа Юлай Ғәйнетдиновтың ҡурай моңдарына ҡушылып, күп сәхнәләрҙә республика һәм күрше төбәктәрҙең генә түгел, байтаҡ ҡына сит ил тамашасыһын да әсир итте. Юлай Ишбулды улы үҙе лә башҡарыусы булараҡ төрлө концерт сараларында һәм тантаналарҙа әүҙем ҡатнаша. Ул — Әҙһәм Исҡужин исемендәге Республика ҡурайсылар конкурсының төп ойоштороусыларының береһе һәм бәйгенең даими ағзаһы.
Юлай Ғәйнетдиновтың “Ҡурай һәм ҡурайсылар” исемле йыйынтығында халыҡ ижадынан һәм әҙиптәрҙең әҫәрҙәренән ҡурай, мәшһүр ҡурайсылар хаҡындағы  тос фекерҙәр,  боронғо һәм хәҙерге заман ҡурайсылары хаҡында мәғлүмәт тә, музыканттарыбыҙҙың Бөтә донъя, Бөтә Рәсәй, Халыҡ-ара фестивалдәрҙә, конкурстарҙа алҡыштар яулауы, ҡурай буйынса семинарҙар, симпозиумдар, ҡурай түңәрәктәре, ҡурай яһау оҫталары, музыка уҡыу йорттарында ҡурайсылар тәрбиәләү хаҡында материалдар урын алған. Баҫманың һуңғы өлөшөндә легендалары менән  һирәк  көйҙәрҙең ноталары бирелгән. Китапта райондарҙың  атаҡлы ҡурайсы-йыраусылар  исемлеге төҙөлгән, аталы-уллы Ишғәле, Ишмулла, Сәйфулла Дилмөхәмәтовтар, Заһир Исмәғилев, Ғата Сөләймәнов, Рәхмәтулла Бүләкәнов, Кәрим Дияров, Мөхәммәт Түләбаев, Абдулла Хәлфетдинов, Ғатаулла Ҡаһарманов, Талип Латипов, Яппар Шафиҡов ише данлы уҙамандар хаҡында һүрәтләмәләр уҡырға мөмкин.
Вилданов Әхәт Ханнан улы
{{Яҙыусы |Исеме            = Әхәт Вилданов |Төп исеме        = |Рәсеме           = |Киңлек           = |Рәсем аңлатмаһы  = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Әхәт Ханнан улы Вилданов |Псевдонимдары    = |Тыуыу датаһы     = 1.08.1944 |Тыуған урыны     = Башҡорт АССР-ы Маҡар районы Кәбәс ҡасабаһы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы      = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө  = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше         = |Жанр             = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют            = |Премиялары       = {{{!}} style="background:transparent" {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы}} {{!}}}М. Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1990)
Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007) |Наградалары      = |Ҡултамғаһы       = |Lib              = |Сайты            = |Викикитапхана         = }}
Вилданов Әхәт Ханнан улы (1 август 1944 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994).
Ғилми эшмәкәрлеге
Әхәт Вилдановтың фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт әҙәбиәте тарихына арналған. Мифтахетдин Аҡмулла, Ибраһим Абдуллин, Әнүр Вәхитов, Рәшит Солтангәрәев һ. б. ижады тураһында тәнҡит мәҡәләләре авторы. 6 томлы «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» (1990—1996) баҫмаһы авторҙарының береһе, 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Бисер (Койва ҡушылдығы)
Бисер — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тауҙағы йорт (Чилликоти)
Тауҙағы йорт (ингл.  Mountain House ) - Чилликоти ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә  готик яңырыу стилендәге тарихи йорт,   Огайо штаты, АҠШ.
Тарихы
Ике ҡатлы йорт төрлө архитектура стилдәрен һәм материалдарын  үҙ эсенә ала. Готик яңырыу стилененән тыш ҡоролма роман яңырыуы элементтарын да үҙ эсенә ала. . Уның кирбес стеналары  таш нигеҙгә ҡуйылған, ә йортҡа инеү урыны ҙур ағас ишектәр  аша башҡарыла.
1978 йылда тауҙағы йорт тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелгән. Ул үҙенең яҡшы һаҡланып ҡалған тарихи архитектураһы һәм Росс округы тарихында тарихи әһәмиткә эйә булған мөһим кеше булып һаналған Дард Хантерҙәң йорто булараҡ Реестрға индерелә. Бөгөнгө көндә йорт офис сифатында Mountain House Press нәшриәтенең милке булып ҡала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Павловка (Көйөргәҙе районы)
Павловка (Павловка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 253 кеше. Почта индексы — 453354, ОКАТО коды — 80239820012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы
Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы (16 декабрь 1902 йыл — 19 июль 1970 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, сөгөлдөрсө. башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), Башҡорт АССР-ының II—IV саҡырылыш (1947—1959) Юғары Советы депутаты.
Тормош һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Банат Хәйрулла ҡыҙы Батырова Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Иҫке Муса ауылында 1902 йылдың 16 декабрендә күп балалы ғаиләлә тыуған.
Урман эшсеһе булған атаһы бик иртә үлеп ҡала. Банат, әсәһенә ярҙам итеп, 6 йәшенән бар эштәрҙе башҡара. 1921 йылда Үтәгән ауылы егете Батыров Сәйетғәлигә кейәүгә сыға.
1932 йылдан ире менән колхозға инә. 1935 йылдан сөгөлдөр үҫтереүселәр звеноһын етәкләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ире фронтҡа алына. Сөгөлдөрсөләр, «Бөтә нәмә фронт өсөн, бөтә нәмә еңеү өсөн!» тигән саҡырыуға ҡушылып, «Иҙел» колхозы ҡырҙарында икеләтә тырышлыҡ менән тылдағы ауыр хеҙмәттәрен дауам итә. 1943 йылдан уның ҡул аҫтында эшләгән һигеҙ ҡатындың барыһы ла тол ҡала.
Ошо хеҙмәт ҡаҙанышы өсөн Банат Батыроваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән юғары исем бирелә. Уның менән бергә эшләгән сөгөлдөрсөләр орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
1947 йылда ауылдаштары колхоздың алдынғы бригадирын Башҡорт АССР-ының II саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлай. Банат Батырова үҙ һайлаусыларының наказдарын үтәү буйынса эҙмә-эҙлекле эш алып бара. Халыҡтың ышанысын яулағаны өсөн республиканың юғары органына Ҡырмыҫҡалы районы вәкиле итеп ул тағы ике тапҡыр һайлана.
1960 йылда хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң да ауыл һәм райондың йәмәғәт тормошонан айырылмай. Мәктәптәрҙә һәм хеҙмәт коллективтарында үткәрелгән осрашыуҙарҙа бик теләп ҡатнаша. Хеҙмәт батыры 1970 йылдың 19 июлендә вафат була һәм тыуған ауылы Иҫке Мусала ерләнә.
Атауллин
Атауллин — башҡорт ир-ат фамилияһы. Атаулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Атауллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Восточная Камбальница
Восточная Камбальница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 1 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Елань
Сухая Елань — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елань йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Киңдәлә ауыл советы
Киңдәлә ауыл Советы (Кинделинский сельсовет) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ташлы районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Киңдәлә ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән
Этимологияһы
Ауыл советы үҙенең атамаһын Киңдәлә йылғаһынан алған. Гидронимдың килеп сығышы буйынса фекерҙәр төрлөсә, мордва теленән тип әйтеүселәр ҙә бар. Мәгәр йылғаның тарихи Башҡортостан ерҙәрендә аҡҡанлығы гидронимдың башҡорт теленән ингәнлегенә төп дәлил. Мордвалар ул ерҙәргә килеп ултырғанға тиклемге яҙмаларҙа урыҫ телендә Кинзель атамаһы осрай. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев бер нисә фараз буйынса ентекле тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында атама төрки телдән ингән, "киң" һәм "дала" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип һанай. Иң элекке архив материалдарында Киндала варианты яҙып алынғанын белдерә.
Ысынлап та, башҡорт телендә сингармонизм нигеҙендә тәүге ижектәге йомшаҡ «И» һуҙынҡыһы икенсе ижекте лә нәҙек һуҙынҡыларға әүерелдергән.
Тиршнек
Тиршнек (Thierschneck) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 112 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7774 һәм автомобиль коды — SHK.
Андроновка (Шишов ҡушылдығы)
Андроновка  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шишов йылғаһының һул ярына тамағынан 9,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡытау-Ивановск районы
Ҡытау-Ивановск районы (Катав-Ивановский район) — Силәбе өлкәһендәге район.
География
Район Башҡортостан райондары (төньяҡта — Салауат районы, көньяк-көнбайышта — Архангел районы, көнбайышта - Белорет районы) һәм көнсығышта Силәбе өлкәһе Һатҡы районы һәм төньяк-көнбайышта Силәбе өлкәһе Әшә районы менән сиктәш.
Халҡы
Район халҡының 91,67 проценты Ҡытау-Ивановск һәм Йүрүҙән ҡалаларында йәшәй.
Ҡоролош
Район 9 берекмәнән, 19 пунктан тора. Районда Эҫем аға.
Тютюньков Меркурий Иванович
Биографияһы
1913 йылдың 15 ғинуарында Бутаково ауылында (Рәсәй империяһы, Семипалатинск өлкәһе; Ҡаҙағстан Республикаһы, Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта белемле. Ульба ҡасабаһында йәшәй. Ульба ГЭС-ында электромонтер, монтажсылар бригадиры булып эшләй.
1943 йылдың октябрендә Лениногорск военкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армияһына саҡыртыла. Бөтә хәрби юлы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының (112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы) 62-се гвардия кавалерия полкында үтә, сапер-подрывниктар взводы саперы була.
Беренсе хәрби наградаһына — Ҡыҙыл Йондоҙ орденына — гвардия кесе сержант Тютюньков 1944 йылдың апрелендә лайыҡ була: разведка төркөмө составында Владимир-Волынский ҡалаһытирәһендәге тимер юлын шартлатҡан өсөн.
1944 йылдың 9 майында гвардия кесе сержанты Тютюньков саперҙар взводы яугирҙары менән бергәОвадно тораҡ пункты тирәһендә дошман тылына үтеп инә һәм Турья йылғаһы аша тимер һәм йәйүлеләр күперҙәрен шартлата һәм гитлерсыларға юлды яба. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы частары буйынса 1944 йылдың 17 майындағы бойороҡҡа ярашлы гвардия кесе сержант Меркурий Иванович Тютюньков 3 дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 24 авгусында гвардия кесе сержанты Тютюньков эҙләү төркөмө яугирҙары менән бергә Висла йылғаһы аша сыға (Польша, Люблин ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә). Шәхсән үҙе тауышһыҙ ғына һаҡсыны баҫып ала, һаҡсы милләте буйынса ҡаҙаҡ булып сыға — Төркөстан легионы яугиры. Тютюньков унан туған телендә һорау ала, артабан башка разведчиктар менән дошман саперҙар взводы урынлашҡан ергә үтә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә 27 һалдат һәм 3 унтер-офицер составындағы дошман подразделениеһы Ҡыҙыл Армия яғына күсә, уларҙы йылғаның көнсығыш ярына оҙаталар. 1-се Белорус фронты ғәскәрҙәре буйынса 1944 йылдың 17 майындағы бойороҡҡа ярашлы гвардия кесе сержант Меркурий Иванович Тютюньков 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 23 ғинуарында инженер разведкаһы төркөмө гвардия кесе сержанты Меркурий Тютюньков етәкселегендә Познань ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә (Польша) дошман тылына үтеп инә һәм, ҡиммәтле мәғлүмәттәр йыйып, уларҙы штабҡа ебәрә, әүҙе бер нисә разведчик менән Варта йылғаһы аша күперҙе баҫып ала һәм уның тирә-яғын миналарҙан таҙарта һәм шуның менән полктың етеҙ хәрәкәтләнеүенә булышлыҡ итә. 1 мартта Линде тораҡ пункты өсөн алыштарҙа үҙе шәхсән унлап дошман һалдатын юҡ итә.
1945 йылдың ноябрь айында М. И. Тютюньков демобилизациялана. Тыуған иленә ҡайта.
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың15 майындағы Указына ярашлы алышта немец илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия кесе сержанты Тютюньков Меркурий Иванович 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры булып китә.
Лениногорск, Риддер ҡалаларында (Ҡаҙағстан, Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе) йәшәй. «Лениногорсксвинецстрой» тресынд аэлектромонтер булып эшләй, коммунистик хеҙмәте ударнигы була. Аҙаҡҡы йылдарҙа «Уралэнергоцветмет» идаралығында эшләй. 1986 йылдың 23 майында вафат була.
Наградалары
Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы Дим районында 112-се Башҡорт — 16-нсы гвардия Чернигов — кавалерия дивизияһы яугирҙарына һәйкәл ҡуйылған, шул уҡ адрес буйынса (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27-се йорт) 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы (Республика хәрби Дан музейы филиалы) асылған.
Серетмә
Серетмәле тупраҡ, йәки Тиреҫ серетмәһе, — баҡсасылыҡта, һауытта үҫтерелгән декоратив үҫемлектәргә органик ашлама сифатында ҡулланылған тупраҡ ҡатышмаһы. Ул төрлө миҡдарҙа тупраҡ, серей торған башҡа органика ҡушылып етештерелә. Ул йылылыҡ, дым тота, тупраҡты таралып тороусан, әммә осоп тормаусан итә. Ул микроорганизмдарға һәм биологик әһәмиәтле микроэлементтарға бай (pH 8 самаһы ).
Этимологияһы
Башҡорт телендә серетмә һүҙе "сереү" тигәндән килеп сыҡҡан.Был һүҙ менән серегән тиреҫте, тиҙәкте атайҙар. Уның оҡшаш варианты ла бар: серемтә. Серетмәнән айырмалы, ул тупраҡтың үҙендә ятып ҡалған үлән, хайуан ҡалдыҡтары сереүенән барлыҡҡа килгән ҡатлам - Серемтәгә бай ҡара тупраҡ
Төрҙәре
Йылҡы һәм мөгөҙлө эре мал тиҙәгенән барлыҡҡа килгән ике төрлө серетмә була.
Йыш ҡына баҡса хужалыҡтарында серетмәле тупраҡты парник тупрағы тип атайҙар. Серетмәле тупраҡ парникта серегән тиреҫтән килеп сыға. Ул башлыса үҫемлек ҡалдыҡтарынан тора һәм еңел, муртыҡ, туҡлыҡлы матдәләргә бик бай. Уны кәҫле тупраҡҡа ҡушылма итеп һәм башҡа төрлө ҡатышмалар өсөн ҡулланалар. Бөтә осраҡта ла серетмә -иң туҡлыҡлы ҡатнашма, ул үҫемлектәрҙең ҡеүәтле үҫешен тәьмин итә. Серетмәне тарҡалған үҫемлек ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән компост менән алмаштырырға мөмкин.
Шарбаш
Шарбаш (Шарбаш) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 120 кеше. Почта индексы — 452725, ОКАТО коды — 80217819003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тлюнть-Яун
Тлюнть-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котун-Тур йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибрай (Әлшәй районы)
Ибрай (Ибраево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 241 кеше. Почта индексы — 452136, ОКАТО коды — 80202819003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 97 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ибрай ауылы — Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерендә керҙәш бөрйән башҡорттары торамаһы. Улар Дүртөйлө ауылынан (хәҙерге Дәүләкән районы) подпоручик Әбдей Йомағоловты туғандары менән бергә «1790 һәм 1791 йылдарҙа оброктан килешеү буйынса йылына 40 һәм 50 һумлыҡ түләү менән» яйыҡ-ҫыбы меңдәрҙе индерә.
Унда поручик (1807 йылдан) йәшәй. Әбдей Йомағолов (1762—1818), ул Ырымбур губернаһының Бәләбәй өйәҙендә урынлашҡан 12-се Башҡорт кантонын етәкләй. VII ревизияла уның 4 ҡатыны (39, 40, 30, 36 йәш) булған. Уның улдары Хәсән (улы Дәүләтша), Әҙил (улы Котлобирҙе), Исхаҡ (улы Садиҡ), Исмәғил, Иҙрис, Йосоп, Ибраһим, Әхмәт, Ҡыҙрас, Мөхәмәтғәле, Көнәфиә, Яҡуп, Ибниәмин, Айса, Мөхәмәтәмин.
1795 йылда 153 башҡорт (29 йорт), 1816 йылда — 222 (41 йорт), 1834 йылда — 354 (36 йорт), 1859 йылда — 498 (92 йорт), 1870 йылда — 499 (92), 1917 йылда — 752 (153 йорт), 1920 йылда — 708 (145 йорт).
Был ауылда йәшәүсе зауряд-сотник Теләүкәй Килмөхәмәтов 1812 йылда 12-се башҡорт полкы составында француз илбаҫарҙарына ҡаршы һуғыша. Ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән.
1843 йылда 354 кешегә 1090 бот яҙғы иген сәселгән. 1917 йылда 153 йортҡа 612 тиҫтә һөрөлгән ер тура килгән. 86 йорттоң — 4 дисәтинәгә, 35-енең — 10-ға, 5-енең — 15, 7-һенең 15-тән ашыу дисәтинәгә тиклем һөрөнтө ерҙәре булған. 20 йорт хужаһы игенселек менән шөғөлләнмәгән. 19 быуат аҙағында тиклем йәйләүгә сығалар.
Белоцерковский Борис Ефимович
Белоцерковский Борис Ефимович (16 апрель 1922 йыл — 12 апрель 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ПВО ғәскәрҙәре полковнигы. ғалим-инженер. техник фәндәре докторы (1974), профессор (1983), К. Э. Циолковский исемендәге Рәсәй Космонавтика академияһының почетлы академигы, (1993),
Ер тирәһендәге алыҫ йыһан объекттарын табыу буйынса теүәл оптик-электрон автоматлаштырылған сараларын төҙөүгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Борис Ефимович Белоцерковский Сатанов ҡасабаһында (хәҙер Украинаның Хмельницкий өлкәһе Городокский районы) 1922 йылдың 16 апрелендә тыуған
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хәрби хеҙмәтен рядовой булып башлай, Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Сталинград, 1-се Украин һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттарында һуғыша. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1951 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһының баллистика факультетын тамамлай (хәҙер Михайлов хәрби артиллерия академияһы).
1951 йылдан 1956 йылға тиклем Капустин Яр полигонында хеҙмәт итә (өлкән офицеры, өлкән инженер); 1956 йылдан 1964 йылға тиклем Оборона министрлығы 4-се Баш идаралығында хеҙмәт итә (өлкән инженер, бүлек начальнигы урынбаҫары, бүлек начальнигы). 1964 йылдан 1973 йылға тиклем Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында (ЦНИИ-45) хеҙмәт итә, унда Йыһан киңлеген күҙәтеү системаһы идаралығының начальник урынбаҫары була. 1973—1974 йылдарҙа СССР Приборҙар төҙөү министрлығының оргтехника Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында бүлек начальнигы вазифаһында эшләй.
1974 йылдан алып 1979 йылға тиклем СССР Оборона сәнәғәте министрлығының Ион һәм электрон оптикаһы ғилми-тикшеренеү институтында сектор начальнигы булып эшләй. 1979—1996 йылдарҙа сектор начальнигы, һуңынан СССР радио сәнәғәте министрлығының А. А. Расплетин исемендәге радиофизика ғилми-тикшеренеү институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1973 йылда запасҡа сыға. 2007 йылдың 12 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Ҡаланың Троекуров зыяратында ерләнә (участка 7а). Ҡатыны — Зоя Александровна Белоцерковская, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
Аҡсабан
Аҡсабан (Луто́к, или ма́лый кроха́ль)  — Өйрәктәр ғаиләһенән булған һыуҙа йөҙөүсе ҡош.
Йәшәгән урыны
Балыҡлы йылғала, күлдәрҙә йәшәй. Һирәк осраған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарында оялай.
Үрсеүе
6-12 йомортҡа һала.
Туҡланыуы
Балыҡ, һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре менән туҡлана.
Диалекттарҙа
Аҡ өйрәк, аҡсабыр, аҡсумғыс
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — 65-се бит. thumb|left|Осоп китеүсе ата ҡош thumb|250px|right|
Гавриловка (Чека ҡушылдығы)
Гавриловка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тягушев Ефим Владимирович
Тягушев Ефим Владимирович (26 ғинуар 1919 йыл — 27 ғинуар 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Көньяҡ фронттың 9-сы армияһы айырым уҡсылар бригадаһының 78-се элемтә батальоны радисы, ҡыҙылармеец, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
1919 йылда 26 ғинуарында Мордовияның Кендя ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мордвин.
7 синыфты тамамлай. «Яңы юл» колхозында ауыл советының һалым агенты булып эшләй. Һуңынан Кендян торф предприятиеһында төрлө эштәрҙә эшләй.
1942 йылдың апрель айында ҡыҙылармеец Тягушев Ефим айырым 78-се уҡсылар бригадаһы составында Красный Лиман ҡалаһынан алыҫ булмаған Төньяҡ Донец йылғаһы бөгөлөндә һуғышта ҡатнаша. 20 апрелгә ҡарай төндә уҡсылар ротаһы көнбайыш ярға сыға һәм Долгенькое ауылы эргәһендәге (хәҙерге Украинаның Харьков өлкәһе Изюм районы) 158,6 м бейеклектән дошманды ҡыуып сығара. Десантсылар составында ҡыҙылармеец Тягушев та була. Хәрби заданиеларҙы үтәп, элемтәселәр баҫып алынған блиндажда радиостанция йәйелдерәләр һәм артиллерия утына төҙәтмәләр индерәләр, шулай уҡ дошмандың бер нисә атакаһын кире ҡағалар. 21 апрелдә Тягушев отделениеһы оборона тотҡан бейеклеккә гитлерсылар һөжүм аса, блиндажды ҡамай. Ефим дошманға ҡаршы автоматтан ут аса һәм радио аша совет артиллерияһы утын үҙенә юнәлтә. Бер снаряд блиндажға эләгә. Тягушев контузия ала һәм аңын юғалта. Гитлерсылар уны әсиргә ала.
Тягушев бер нисә концлагерь үтә. Ике тапҡыр уңышһыҙ ҡаса. 1943 йылдың 21 ғинуарында өсөнсө ҡасыуы уңышлы була һәм Ҡыҙыл Армия сафына ҡайта. Артабан ул Тамань ярымутаруындағы һуғышта, Ҡырым, Румыния, Югославия, Болгария, Австрияны азат итеүҙә ҡатнаша.
Ефим Тягушев 1946 йылда демобилизациялана. Һуғыш алдынан ата-әсәһе киткән ергә, Хабаровскиға килә. 1952 йылда Благовещен йылға училищеһын тамамлай. Хабаровск портының 12-се участкаһында Амур йылға пароходсылығында причал начальнигы булып эшләй. 1955 йылдан өлкән ҡабул итеүсе һәм тапшырыусы, Уссури йылғаһындағы Иман пристанендә тейәү-бушатыу мастеры. Приморье крайының Иман ҡалаһында йәшәгән. (1972 йылдан — Дальнереченск).
1971 йылдың 27 ғинуарында Дальнереченск ҡалаһында үҙәк аллеяның ҡала зыяратында ерләнгән.
Кожин Иван Акимович
Кожин Иван Акимович (1906 йыл—1994 йыл) — Башҡорт АССР-ының Эске эштәр министры, совет хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәре, милицияның 2-се ранг комиссары.
Биографияһы
Иван Акимович Кожин хеҙмәт эшмәкәрлеген 1923 йылдан башлай. 1925—1926 йылдарҙа Рязань өлкәһе Сапожок ҡалаһының Кукуй һәм Фабрика биҫтәләрендә уҡыу өйө мөдире булып эшләй.1926 йылдан 1928 йылға тиклем Рязань өлкәһенең Борец һәм Сараево  улустарының ВЛКСМ комитеттары секретары була. 1927 йылдан ВКП(б) ағзаһы, юғары сәйәси белем менән — 1940 йылда В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияны тамамлай
1928 йылдың сентябрендә Мәскәү өлкәһе Бронницы ҡалаһының 108-се артиллерия полкына хәрби хеҙмәткә саҡырыла, унда полк мәктәбен тамамлай, ә һуңынан ВЛКСМ полк бюроһының ирекле секретары итеп һайлана. 1931 йылдан 1935 йылға тиклем Кострома ҡалаһының 49-сы уҡсылар дивизияһында артиллерия дивизионы политругы һәм дивизияның сәйәси бүлеге инструкторы вазифаларын башҡара. 1935 йылдың майында Балтик флоттың «Щ-321» һыу аҫты кәмәһенең комиссары итеп тәғәйенләнә, унда 1937 йылдың авгусына тиклем  хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәттән һуң ВКП(б) Үҙәк Комитеты  аппаратында эшләй. 1937 йылда В.И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияның тыңлаусыһы була, унан 1938 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты етәкселек партия органдары бүлегенең  инструкторы булып эшләй. 1939 йылда НКВД органдарына етәкселек итеүсе сәйәси эшенә ебәрелә һәм Мәскәү Кремле коменданты идаралығының сәйәси бүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә, ә 1940 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағына кире ҡайтарыла, унда 1941 йылға тиклем Кадрҙар идаралығының инструкторы була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Мәскәү ҡала милицияһы идараһының сәйәси бүлеген етәкләй. 1944 йылда милиция идараһы башлығы вазифаһына тәғәйенләнә, шулай уҡ Ярославль өлкәһе НКВД идараһы башлығы урынбаҫары, унда 1947 йылға тиклем эшләй. 1947 йылдан СССР Эске эштәр министрлығының Баш милиция идараһы башлығы урынбаҫары итеп билдәләнә. 1952 йылда СССР Дәүләт именлеге министрлығы (Башҡорт АССР-ының Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты) милицияһының юғары мәктәбен тамамлай. 1952 йылдан 1954 йылға тиклем Башҡорт АССР-ының Дәүләт именлегенең халыҡ комиссариаты — Дәүләт именлеге министрлығы  начальнигы урынбаҫары. 1953 йылда КПСС-тың Өфө ҡала комитеты ағзаһы һәм КПСС-тың ҡала комитеты бюроһы ағзаһы итеп һайлана, коллектив һәм халыҡ араһында сәйәси докладтар менән әүҙем  сығыш яһай. 1954 йылдың 22 мартынан 1962 йылдың 29 ғинуарына тиклем БАССР Эске эштәр министрлығының министры. 1962 йылдан 1965 йылға тиклем РСФСР ЭЭМ милицияһының Ғилми-тикшеренеү институты начальнигы. Дүртенсе һәм бишенсе саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.
1965дан хаҡлы ялда була. 1994 йылда Мәскәүҙә вафат була, Новодевичье зыяратында ерләнә.
Вторая Абкодняута
Вторая Абкодняута — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ғариф (исем)
Ғариф — башҡорт ир-ат исеме, төрки телле халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Вторая Абкодняута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғариф (исем)
Этимологияһы
Ғариф исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе аҡыллы, белемле, белем эйәһе тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Ғүмәров Ғариф Мортаза улы (псевдонимы Ғариф Ғүмәр; 10 декабрь 1891 йыл — 18 август 1974 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1971). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Ахунов Ғариф Ахунйән улы (18 сентябрь 1925 йыл — 4 июнь 2000 йыл) — татар яҙыусыһы, драматург, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре, Татарстан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы.