cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Плеханов Игорь Александрович
Биографияһы
Башавтомотоклубта инструктор-уҡытыусы (1955), «Спартак» ирекле спорт йәмғиәте Башҡортостан өлкә советының мотоспорт буйынса тренеры (1960—1969), ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитетының мотоспорт буйынса уҡытыусыһы (1963—1973) булып эшләй. 1973—1980 йылдарҙа РСФСР-ҙың автомотоһәүәҫкәрҙәр йәмғиәтенең Башҡортостан республика советы рәйесе була. 1970 йылдан 1972 йылға тиклем СССР-ҙың спидвей буйынса йыйылма командаһының тренеры була.
Донъя чемпионатында таш һибелгән юлдан шәхси зачетта миҙал яулаған СССР-ҙың берҙән-бер уҙышсыһы. Донъя чемпионатында совет уҙышсыларынан беренсе булып финалға сыға (1961). Һигеҙ ил ҡатнашҡан донъя беренселегендә 19 тректа сығыш яһай, бөтә тректар һаны 130-ҙан артыҡ; тиҫтәләгән тректарҙа тиҙлек рекордтары ҡуя.
Кәмә
Кәмә — бәләкәй судно. Хәрби-диңгеҙ һүҙлегендә кәмә тураһында бына ошондй мәғлүмәт бирелгән: кәмә — оҙонлоғо туғыҙ, киңлеге өс метрғаса булған, йөк һыйҙырышлылығы биш тоннағаса еткән судно. Ғәҙәт буйынса, кәмәләр ишкәкле була. Әммә елкәнле кәмәләр ҙә осрай. Тик бәләкәй, спорт төрөндәге елкәнле кәмәләрҙе яхта тип атап йөрөтәләр. Шулай уҡ кәмә мотор менән дә ҡулайлаштырылырға мөмкин. Мотор шулай уҡ төп, ярҙамсы энергия сығанағы булып ҡулланыла ала. Мотор ҡуйылған кәмәләргә күп илдәрҙә моторлы кәмә квалификацияһы ҡабул ителгән. Уларҙы катер тип атап йөрөтәләр.
Кәмә етештереү өсөн еңел иретмәләр (дюралюмин), ағас, композиция материалдары һәм полимер ҡулланыла. Композитив материалдарҙан эшләнгән кәмәләр пластик кәмә тип тә йөрөтөлә. Тағы ла кәмәләрҙең бер төрө — тын тултырылыусы кәмәләр. РИБ (RIB — rigid inflatable boat) — тын тултырылыусы кәмәләрҙең береһе. Уның төп корпусына тын өрөп тултырыла, төбө бик ҡаты. Батмаҫлыҡ итеп яһала.
Хәҙерге заманда кәмәләр күберәк ял итеү, балыҡ аулау, йөктәрҙе бер ярҙан икенсе ярға күсереү өсөн өсөн ҡулланыла. Шулай уҡ халыҡ йәшәгән урындарҙы һыу баҫыу осраҡтарында, ҡотҡарыу шлюпкалары саралары булараҡ ҡулланыла.
Фюзеляждарына һыу тултырылыусы гидросамолеттарҙы осоусо кәмәләр тип тә йөрөтәләр.
Быларҙан тыш «кәмә» тип йөрөтөлөүсе корабль төрҙәре лә бар (һыу аҫты кәмәһе, канонер кәмәһе). Тик быларҙың атамаһы кәмә исеменә тап килеп етмәй.
Дәүләт теркәүенә инмәгән шлюпкалар һәм кәмәләр: ауырлығы 200 килограмғаса булған кәмәләр (двигатель ҡуйылған осраҡта ҡеүәте 8 киловаттан артырға тейеш түгел), оҙонлоғо 9 метрҙан артмаған елкәнле спорт кәмәләре (шулай уҡ двигатель һәм ял итеү өсөн ҡулайламалар ҡуйылмаған булырға тейеш) .
Кәмәнең барлыҡҡа килеүе һәм эволюцияһы
Тәүтормош кешеләре тарафынан кәмә бер нисә юл менән барлыҡҡа килгән. Беренсе идея һыуҙа йөҙөп йөрөгән ағас олонон күреп барлыҡҡа килгәндер, тип уйларға мөмкин. Ағас олондарын, ғәҙәттә, һыуҙа йөҙөп сығыр өсөн хайуандар ҙа ҡуллана.
Ағасты файҙаланғанда кеше төрлө ысулдар ҡулланған. Ике башын ослап, урта тирәһен соҡоп, кереп ултырырлыҡ итеп ҡулайлаштырған. Быларҙы сүре тип йөрөтәләр. Шулай уҡ бат тип йөрөтөлгән кәмәләр ҙә булған. Уларҙы боронғо свайлы төҙөлөштәр булған урында Швейцарияның торфлы күлдәрендә тапҡандар.
Хәҙерге ваҡытта ла Себерҙең ҡайһы бер йылғаларында, күлдәрендә, Азияның, Африканың күп кенә урындарында осратырға мөмкин.
Кәмәнең типтары һәм төрҙәре
<!--
Олику-Яха (Нюда-Харвута ҡушылдығы)
Олику-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюды-Харвута йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Батырҙар (рус фольклоры)
Ғалимдар, филологтар һәм фольклорсылар улар менән ҡыҙыҡһынғанға тиклем, былиналар оҙаҡ ваҡыт телдән тапшырылған.
Ысын тарихта боронғо Русь ғәскәренең нигеҙен дружинниктар — «батырҙар», «витяздар», «баһадирҙар» — рус ерҙәренең һәм кенәздәренең хәрби элитаһы, ауыр ҡораллы атлылар һәм пехоталылар тәшкил иткән. Улар шулай уҡ административ-иҡтисади мәсьәләләрҙе хәл иткәндә судьялар, идарасылар, һалым йыйыусылар, илселәр һ. б. булараҡ ҡулланыла алған.
Этимологияһы
Тел белгесе Макс Фасмер фекеренсә, «богатырь» һүҙе (богатырь — боронғо урыҫ һүҙе)) боронғо төрки теленән үҙләштерелгән: *baɣatur (бынан венгр теле>ндә bátor «ҡыйыу»), дунай-болғ. βαγάτουρ, төрөк, сығатай — batur «ҡыйыу, хәрби етәксе», ҡырғыҙ. баатыр «герой», «ҡыйыу», шор. paɣattyr «герой», монг. bagatur, ҡалмыҡ. bātr̥, шулай уҡ Сыңғыҙхан һәм Аҡһаҡ Тимер заманынан алып армияла айырым хәрби ҡаҙаныштары өсөн почетлы багатур ҡушаматы була. Иран йәки һинд-иран телендәге *baɣapuϑraҙың, Фасмер фекеренсә, килеп сығышын аңлатыу бик шикле . Күп кенә белгестәр термин (боронғо) төрки этимологияһына ҡара, тип иҫәпләй.
Ҡайһы бер көнбайыш тикшеренеүселәре монгол-төрки сығышлы тигән версияны хуплай. Сығанаҡтарҙа яҙыуҙың төрлө версиялары билдәле: bahadar, bahadir, bahadur, batur, batyr, bator. Көнсығыш термины урыҫ телендә XV быуаттан да алдараҡ ҡулланылмаған тип иҫәпләнә".
Был термин боронғо рус теленә генә түгел, башҡа телдәргә лә: поляк, фарсы, венгр телдәренә лә үҙләштерелгән. Ҡайһы бер этимологтар фекеренсә, туған булмаған телдәрҙәге оҡшаш һүҙҙәр үҙаллы барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләй.
Өйрәнеү һәм сығанаҡтар
Рус былиналары тәүге тапҡыр 1804 йылда Андрей Якубович тарафынан «Кирша Даниловтың боронғо рус шиғырҙары йыйынтығы» составында баҫылып сыға. Кирша Данилов 1740-сы йылдарҙа Демидовтар заводтарында эшләгән һәм шул саҡта уҡ Калайдович ҡулына эләккән ҡулъяҙмаһын төҙөгән тип иҫәпләнә. Былиналар менән бер рәттән, уның йыйынтығына тарихи йырҙар һәм мәҙәктәр ҙә ингән, шуға ла уны цензура иҫкәрмәләренән башҡа баҫтырып сығарыу мөмкин булмаған. 1818 йылда Кирша Данилов коллекцияһының икенсе, тулыраҡ баҫмаһы донъя күрә. Уны билдәле филолог Константин Калайдович әҙерләй.
Әммә Рәсәйҙә былиналарҙы планға ярашлы йыйыу XIX быуат уртаһында ғына башлана, бының өсөн фәнни экспедициялар ойошторола башлай. Был ваҡытта уларҙы йыйыусылар һәм нәшер итеүселәр араһында Павел Николаевич Рыбников (1832—1885) һәм Александр Фёдорович Гильфердинг (1831—1872) иң абруйлыларҙан була.
Рус баһадирҙары һәм витяздары образдары билдәле сәнғәт эшмәкәрҙәре, мәҫәлән, Михаил Александрович Врубель ижадында киң сағылыш таба. Уның «Батыр» декоратив панноһын, йәки Виктор Михайлович Васнецовтың — «Батырҙар» картинаһын (уны 20 йылға яҡын ижад итә) миҫал итеп килтерергә мөмкин.
Баһадирҙарға уртаҡ сифаттар: көс һәм йәшлек хас. Былиналарҙа «ҡарт казак» Илья Муромец тураһында йыш әйтелһә лә, бында ҡарт кеше тураһында һүҙ бармай, ә бары тик өлгөрөп еткән, хәрби эштәрҙә тәжрибәле тигәнде аңлата.
Образы
Хәрби һәләттәр һәм әхлаҡ рус баһадирының төп һыҙаттары булып тора, тик физик һәләттәре генә етмәй, геройҙың бөтә эшмәкәрлеге дини-патриотик характерҙа. Дөйөм алғанда, халыҡ үҙенең батырҙарын идеаллаштыра. Физик сифаттарын арттырып сағылдыра: көс, етеҙлек, һәлмәк атлау, көслө тауыш, оҙайлы йоҡо. Улар баһадирҙар категорияһына инмәгән башҡа ҡот осҡос гиганттар һымаҡ ашамһаҡ, мәскәй түгел.
Әҙәбиәт
Сығанаҡтар:
Тикшеренеүҙәр:
Сусатка
Сусатка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 508 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төпрәле
Төпрәле (Тупралы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452886, ОКАТО коды — 80204840007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Тарихы
Төпрәле ауылына Ҡыр-Танып волосы башҡорттары 23 июль 1789 йылғы килешеү буйынса кертелгән типтәрҙәр нигеҙ һалған. Кереткән өсөн удмурттар 130 һум аҡса түләгәндәр, йыл һайын 3 һум оброк түләргә һәм Тушҡыр ауылына барған юлда күпер төҙөргә йөкләмә алғандар. Ауылға нигеҙ һалыусылар Тәтешленән Ҡалмияр ауылы кешеләре Ҡыпсаҡ, Матбий Маматов, Давна Аҙғолов, Аҡманай Әхмәров булған. Улар 10 йорт булып Төбәрле (Төпрәле) йылғаһының ике яҡ ярына ултырғандар. 1816 йылда 46, 1834 — 78, 1870 — 116, 1920 йылда — 309 типтәр йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта ауылда башҡорттар һәм татарҙар йәшәй.
Салей Руслан Альбертович
Руслан Альбертович Салей (Руслан Альбертавіч Салей; 2 ноябрь 1974 йыл, Минск, СССР — 7 сентябрь 2011 йыл, Ярославль өлкәһе, Рәсәй) — легендар белорус хоккейсыһы. Беларусь Республикаһының атҡаҙанған спорт мастеры (2002).
Карьераһы
СДЮШОР12 (Минск) Минск хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 1991 йылдан Минск командалары өсөн уйнай.
1995 йылда, 1994 йылғы донъя чемпионатында С төркөмөндә илдең йыйылма командаһы өсөн сығыш яһағанда, бер матчтан һуң допингдопинг-контроль үтмәй һәм 6 айға дисквалификациялана. Был осраҡты Салей үҙе, киҙеүҙән дауаландым һәм дарыу аша организмға тыйылған препарат эләккән, тип аңлата. Шул уҡ ваҡытта уның агенты дисквалификация таралмаған АҠШ-ҡа күсергә тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә, 1995 йылдың көҙөнән ул ИХЛ Лас-Вегас Тандер клубы өсөн сығыш яһай башлай.
1994 йылғы донъя чемпионаттарының С төркөмөндә, 1995 йылда С төркөмөндә , 1998 , 2000 , 2001 , 2004 йылда беренсе дивизионда , 2008 һәм 2009 йылдарҙағы донъя чемпионатында Беларусь йыйылма командаһы составында ҡатнаша.
Беларусь милли йыйылма командаһы өсөн 1993—2010 йылдарҙа 66 матч үткәрә, 31 (11+20) бомбардир мәрәйе йыя, 109 штраф минуты ала.
НХЛ-дың даими миҙгелендә 917 уйын -ткәрә, уларҙа 204 (45+159) мәрәй туплай. Стэнли Кубогында 62 уйын үткәрә, 16 (7+9) мәрәй йыя.
МХЛ чемпионаттарында 99 матч үткәрә, 12 (7+5) бомбардир мәрәйе, 96 штраф минуты ала.
Рәсәй чемпионаттарында 39 матч үткәрә, 20 (8+12) бомбардир мәрәйе, 38 штраф минуты ала.
1994, 1995 йылдарҙа Европа Кубогының финал турнирҙарында ҡатнаша.
Өйләнгән була, өс балаһы ҡала.
Сәлих Тайиб
Тайиб Сәлих (الطيب صالح) 12 июль 1929 йыл, Кармакол, Төньяҡ штаты — 18 февраль 2009 йыл, Лондон) — Судан яҙыусыһы, ғәрәп телендә яҙған. Хартум, һуңынан Лондон университетында уҡыған. Журналист булараҡ  матбуғатта, радио (шул иҫәптән — ғәрәп  Би-би-си мәхәрририәтендә эшләй). Катарҙа (Доһа) Мәғлүмәт министрлығының  генераль директоры була. 10 йыл Фарсы ҡултығының ғәрәп илдәрендә  ЮНЕСКО  вөкиле була.
Биографияһы
Сәлих Тайиб Африка континентындағы иң билдәле яҙыусыларҙың береһе, әммә уның эштәре донъяла аҙ билдәле. Был яҙыусы көнсығыш һәм көнбайыш мәҙәниәте араһында йәшәгән. Ғәрәп әҙәбиәтен яҡлаған, ғәрәп яҙыусыларының ижадын тәржемәләү һәм популярлаштырыу өсөн   сығыш яһай. Яҙыусы 1929 йылда Судандың төньяҡ провинцияһында Мерово округы Әд Дебба ҡаласығында тыуған, әммә ғүмеренең күп өлөшөн тыуған иленән ситтә үткәрә. Ул бала саҡтан дини мәктәпкә йөрөй. Мәктәптән һуң Хартум университетында белем ала. Башта ул ауыл хужалығы өлкәһендә эшләргә йыйына. Әммә, уҡытыусы булып бер аҙ эшләгәндән һуң, Лондонға китә, унда университетта Британия телерадиокомпанияһы BBC-ла эшләй. Был тәжрибә уға Судан радиоһы етәксеһе булып эшләргә мөмкинлек бирә, әммә тиҙҙән Катарға эмиграцияға китә.
Суданда ислам режимы ҡарамағында кеше хоҡуҡтары һәм Ҡөрьәнде сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыу өсөн сығыш яһай. Ун йылдан артыҡ ғәрәп телле Al Majalla   журналда Ҡөрьән судан сәйәси бүлек алып бара. Илһамды үҙенең бәләкәй тыуған иленән ала. Әҙәби ижад карьераһын 1953 йылда баҫылып сыҡҡан «Финиковая пальма у ручья» хикәйәһенән башлай. 1960 йылда «Пальма Вад Хамида» йыйынтығы баҫылып сыға.
Яҙыусы Лондонда 80-се йәшендә бөйөр ауырыуынан вафат була.
Танылыуы һәм ижады
Сәлих прозаһының донъяға билдәле романдарының береһе Сезон паломничества на Север (1966),  ул  донъяның  20-нән ашыу телдәренә  тәржемә  ителә һәм 2001 йылда Ғәрәп Әҙәбиәте академияһы тарафынан  XX быуатта иң мөһим ғәрәп романы тип атала, ул  XX  быуаттың йөҙ иң яҡшы Африка китаптары иҫәбенә инә.
Тайиб дүрт роман һәм хикәйәләр йыйынтығы авторы. Сәлих күберәк  «сәйәси» яҙыусы кеүек билдәле,  үҙ әҫәрҙәрендә көнсығыш менән көнбайыш араһындағы,  колонизаторҙар һәм  колониялаштырылғандар араһындағы конфликтты  тикшерә. Ләкин ошо уҡ яҙыусы  уның күп эштәре яҙылған психологизм менән дә билдәле. Автор реалистик теүәллек менән ерҙе тасуирлай, шул уҡ ваҡытта уға хисле тасуирлама бирә. Судан беҙҙең алда уның еҫтәре, тәбиғәт һәм кешеләре менән ваҡ деталдәрҙә күрһәтелә. Һәм, бигерәк тә, сәйәси мотивтар түгел, ә Нил буйында тыныс тормош алып барыусы кешеләрҙең хисле күренештәре күҙгә ташлана. Сәлихтең әҫәрҙәрендә сағыу образдар күп, уның теле шиғриәтле. Әҫәр геройҙары ғәрәп теленең төньяҡ судан диалектында һөйләшә, ләкин бөтә ғәрәп телле халыҡтар өсөн аңлайышлы һүҙҙәр ҙә ҡулланыла.
Драматик монолог формаһында яҙылған үҙенең тәүге «Пальма Вад Хамида» хикәйәләр йыйынтығында (1960), Сәлих Судан ауылы тормошона эске һәм тышҡы йоғонтоларҙы тикшерә. Уның геройҙары ауыл йәмғиәте мөхитендә лә, шулай уҡ айырым алынған ғаиләлә лә ихтыяр көсөн иҙеүгә һәм коррупцияға ҡаршы көрәшә.
«A Handful of Dates» хикәйәһендә йәш кеше үҙенең яратҡан олатаһының ҡанһыҙлығын аңлай башлай. Мәҙәниәт вәкиле кеүек олатаһының  фигураһы Судан ауылының бер үе ваҡытта ауырыуын да, матурлығын да дөйөмләштерә, ул ейәнен яуаплылыҡ йөгө менән йонсота, һәм был Сәлих ижадының даими мотивы. Был циклда олатай менән ейәндең мөнәсәбәттәре темаһы ысынында яңылыҡ һәм иҫкелек, йолалар һәм замансалыҡ араһындағы конфликтты һүрәтләү тора.
Яҙыусының иң билдәле, уға донъя даны  килтергән әҫәре булып «Сезон паломничества на север» романы тора. Әммә шул уҡ ваҡыт яҙыусының тағы ике  мөһим эшен билдәләргә кәрәк: «Свадьба Зейна» повесы  һәм «Бендер-шах» романы, береһе икенсеһен тулыландыра һәм тематик трилогияны тәшкил итә.
«Свадьба Зейна» повесы тәүге тапҡыр Бейрутта 1964 йылда «Хивар» журналында сыға, әммә тулыһынса  1966 йылда Суданда  «Әл-Хартум» журналында баҫылып сыға. Уны ғәрәп илдәрендә популяр булып китә. Был повеста Сәлих Судандың  ауыҙ-тел ижадын көнбайыш мәҙәниәтенең  классик ҡанундары менән бәйләргә тырыша. Төп геройы үҙенә күрә Шекспирҙың аҡыллы идиоты. Зейн был образды ихлас диҡҡәтлелек менән тулыландыра. Тап ошо диҡҡәтлелеге арҡаһында уны ауылдың иң матур ҡыҙы һайлай. Повестың башҡа геройҙары Төньяҡ Судандың сағыу мәҙәниәтен сағылдыра. Туй, автор фекеренсә, мөхәббәт, донъя, йәмғиәттә гармония һәм түҙемлелек символын кәүҙәләндерә. Әммә был гармония артабанғы әҫәрҙәрендә боҙола бара.
Тематик трилогияһының киләһе романы шул уҡ «Хивар» журналында Бейрутта баҫылып сыға. Был яҙыусының иң билдәле  романы. 2001 йылда Ғәрәп Әҙәбиәте академияһы уны 20 быуатта иң яҡшы ғәрәп романдарының береһе тип атай. Башта автор уны триллер һымаҡ уйлай (үлтереү тарихы тураһында), әммә аҙаҡ романдың ниәте үҙгәрә. Бында автор фекерен Европа һәм ғәрәп-африка мәҙәниәтенең көрәшенә туплай. Шулай ҙа бының менән хәҙерге йәмғиәттә кеше урынының экзистенциаль урынын күҙәтергә мөмкин. Төп герой Сәид Мостафа  ысын монстр, ул  мөхәббәт белмәй һәм шуның менән үҙен  яратҡан ҡатын-ҡыҙҙарҙы юҡҡа сығара. Роман нәшер ителеп бер нисә йыл үткәс, баҫманы ЦРУ финанслаған тигән имеш-мимештәр  барлыҡҡа килә. Мысырҙа һәм Суданда енси темаларға бәхәстәр һәм исламды тикшереү арҡаһында романды тыялар. Романда автор иғтибарын көнсығыш һәм көнбайыш, ир-ат менән ҡатын-ҡыҙ, христиан һәм мосолман, эрос һәм танатос, традициялар һәм хәҙерге заман, ҡала һәм ауыл  араһындағы конфликттарға йүнәлтә.
«Бендер-шах» — был дилогия «Дуаль-Бейт» һәм «Марьюд» тип аталған ике өлөштән тора (1971; 1977). «Бендер-шах» әҫәрендә яңылыҡ һәм иҫкелек араһындағы көрәш күрһәтелә. Яҙыусы, мәҙәниәт йәмғиәт характерына тап килергә тейеш тип ышана, ә романда яңы мәҙәниәт булдырыу өсөн Судан халҡы түләгән хаҡ күрһәтелгән. Романдың композицияһы тарихтар үрелешенән тора, ҡайһы берҙәрендә хәҙерге һәм үткәнге, реаль ысынбарлыҡ һәм миф бергә ҡушыла. Романдың бындай төҙөлөшө тормоштоң үҙенең тотороҡһоҙлоғон күрһәтә.
Тайиб Сәлих ижадында яҙыусының юғары оҫталығын һәм  эпик персонаждарын билдәләү мөһим. Шулай уҡ судан ауылы, мәңгелек Нил, киң сүллектәр һәм  тымыҡ  романтик төндәр һүрәтләнә. Суданда бер нисә Сәлих Тайиб  исемендәге әҙәби премия булдырылған.
Боронғо Рим
Боронғо Рим (лат. Roma antiqua) — Боронғо донъяның һәм антиклыҡтың алдынғы цивилизацияларының береһе. Б.э.т. VIII быуатта Рим ҡалаһы тирәһендә барлыҡҡа килә. Исемен ҡаланы (Roma) нигеҙләүсе Ромул хөрмәтенә алған. Рим үҙәге Капитолий, Палатин һәм Квиринал менән сиктәш һаҙлыҡлы тигеҙлектә урынлашҡан. Цивилизация төҙөлөүгә этрусктар һәм боронғо гректар мәҙәниәте ҙур йоғонто яһаған.
Боронғо Рим хакимлығы аҫтында төньяҡтан хәҙерге Шотландия, көньяҡтан Эфиопия, көнсығыштан Әрмәнстан, көнбайыштан Португалияға тиклем ерҙәр булғанда, беҙҙең эраға тиклем II быуатта Боронғо Римдың иң ҡеүәтле сағы була.
Бөгөнгө доньяға Боронғо Рим рим хоҡуғын, ҡайһы бер архитектура формаларын (мәҫәлән, арка, көмбәҙ), һәм башҡа техник яңылыҡ (мәҫәлән, тәгәрмәсле һыу тирмәне) бүләк итте. Христианлыҡ дин буларак Рим империяһында барлыҡҡа килә. Латин теле Боронғо Рим дәүләтенең рәсми теле була. Дин оҙаҡ ваҡыт политеистик була. Алтын бөркөт (aquila) рәсми булмаған герб була. Христианлыҡҡа күскәс лабарум (байраҡ), һәм хризма (муйынға аҫылмалы тәре) барлыҡҡа килә.
Тарихы
Боронғо Рим тарихын йәмғиәттең социаль-сәйәси торошон күрһәткән идара итеү формалары буйынса түбәндәге осорҙарға булеп була:
Батшалар осоронда Рим кескенә, Лаций (Латиндар кабиләһе йәшәгән провинция) биләмәһенең бер өлөшөн алған дәүләт булған. Иртә Республика осоронда күп һанлы һуғыштарҙан һуң Рим үҙ биләмәһен ҙурайта. Пирр һуғышынан һуң Аппенин ярымутрауы Рим контроле аҫтында ҡала. Италияны яулап алғандан һуң Рим Урта диңгеҙ буйында күренекле дәүләткә әүерелә. Был финикейҙар йәшәгән Карфаген дәүләте менән конфликтҡа килтерә. Өс Пучин һуғышынан һуң Карфаген тар-мар ителә, ҡала емерелә. Рим яңы ерҙәрҙе баҫып алырға ынтыла. Б. э. т. I быуатта Римды граждандар һуғышы тетрәндерә. Һуғышта еңеп сығыусы Октавиан Август принципат системаһын формалаштыра һәм Юлий-Клавдий династияһын башлап ебәрә, әммә был династия власта бер быуат та тора алмай. Рим империяһының алға китеүе сағыштырмаса тыныс II быуатҡа тура килә. III быуатта власть өсөн көрәш сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, тышҡы сәйәси ҡатмарлылыҡҡа килтерә.
Диоклетиан доминаты осоронда хакимлыҡты император ҡулында һәм уның бюрократик аппараты ҡулында туплау сәйәси хәлде бер аҙ тотороҡландыра.
Дәүләт төҙөлөшө
Боронғо Римда Магистрат, Сенат һәм комиция араһында закон сығарыу хоҡуғы бирелгән.
Магистраттар канун проектын (rogatio) сенатка тәҡдим иткән, сенатта уны тикшергәндәр. Башта сенатта 100 ағза булған, Республика дәүерендә 300 ағза булған. Сулла сенаторҙар һанын ике тапҡырга күбәйтә, һуңына уларҙың һаны йыш үҙгәреп тора. Сенаттағы урынды ординар магистратураны үткәндән һуң алып була, ләкин цензорҙың айырым сенаты вазифаһынан бушатырға махсус хоҡуғы була. Сенат һәр айҙың календа, нонна һәм ида көндерендә йыйыла. Ә шулай ҙа сенаты «уңайһыҙ» көндә йыймаҫ өсөн сикләүҙәр ҙә булған.
Ҡанундар
Рим хоҡуғы — йәмғиәт төҙөлөшө, тормошо һәм эшмәкәрлегенә ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан билдәләнә һәм һаҡлана торған ижтимағи тәртип ҡағиҙәләре башҡа дәүләттәрҙең хоҡуҡи системаларының нигеҙе.
Иң мөхим документ —  Уни ике таблицалар законы  (Leges duodecim tabularum; (б. э. т. 451 йыл — б. э. т. 450 йыл) — халыҡтан закон (lex publica). Уның ҡоролошо: Таблица I — «Суд эшкәртеү», Таблица II — «Урлау, талауҙар» , Таблица III — «Займ һәм кредит» , Таблица IV — «Ғәйлә хоҡуғы»  һәм башҡа.
Ельцовый
Ельцовый — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комсомол (Миәкә районы)
Комсомол (Комсомольский) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 177 кеше. Почта индексы — 452086, ОКАТО коды — 80244829003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Атузенок
Атузенок — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының уң ярына тамағынан 308 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡамышлы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ҡамышлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡарма власы
Ҡамышлы ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Ҡамышлы ауылы, Шоссе урамы, 17.
Фалькенштайн (Гарц)
Фалькенштайн (Гарц) (Falkenstein/Harz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5823 кеше йәшәй. Майҙаны — 102,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 149–383 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06333, 06463, 06543 һәм автомобиль коды — HZ.
Шоболга
Шоболга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вязовик йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Батрак (Дәүләкән районы)
Батрак (Батраки) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше. Почта индексы — 453425, ОКАТО коды — 80222816002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төй
Төй (Тюйск) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 257 кеше. Почта индексы — 452894, ОКАТО коды — 80 204 810 006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Венгрия һынлы сәнғәт музейы (Будапешт)
Һынлы сәнғәт музейы (Будапешт, Szépművészeti Múzeum) — Венгриялағы сит ил һынлы сәнғәте музейы. Венгр сәнғәте өлгөләрен Венгрия милли галереяһында күрергә була.
Тарихы
Музей 1896 йылда ойошторолған, ун йылдан һуң асылған, яңы классика стилендәге Батырҙар майҙанында бинала урынлашҡан здании. Был бина архитектороҙар Альберт Шикеданц һәм Фюлёп Херцог проекты буйынса Мючарнок күгәҙәмә залына ҡаршы яҡта төҙөләгән.
Һынлы сәнғәт музейы ваҡытлы күргәҙмәләр ойоштора, уларҙа, мәҫәлән, Лувр кеүек бөтә донъяға билдәле музейҙар үҙ коллекцияларын күрһәтә.
Травертин
Траверти́н (travertino, lapis tiburtinus — тибур ташы) — эзбис туфы, поликристаллы ыуалыусан бөртөклө гомоген тау тоҡомо. Кальций карбонаты (күберәк арагонит, кальцит) минералдарынан тора. Ер аҫты һыуҙарынан кальций карбонаты ултырыу нәтижәһендә мәмерйәләрҙә сталактиттар һәм сталагмит барлыҡҡа килтерә.
Ер өҫтөнә сыҡҡас углекислый газ бүленеп сыға һәм һыуҙа эремәй торған кальций карбонаты барлыҡҡа килеү реакцияһы:
Травертин биҙәү материалы буларыҡ ҡулланыла.
Олиму-Айва-Яха
Олиму-Айва-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Айва-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таборинка (Тура ҡушылдығы)
Таборинка (Оло Таборинка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бакса
Бакса — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 206 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡала мәҙәниәт йорто (Таганрог)
Ҡала мәҙәниәт йорто — Таганрог ҡалаһында мәҙәниәт үҙәге.
Тарихы
Ҡала мәҙәниәт йорто 1909 йылда төҙөлгән концерт залы менән таш ротонда бинаһында урынлашҡан.
1896 йылда ҡала баҡсаһы ҡуртымсыһы Ханамиров баҡсаның үҙәк инеү урынында ағас ротонда төҙөй, ул ике йылдан һуң яна.
10 йылдан һуң был участкала ҡала аҡсаһына яңы ротонда төҙөлә. Ул матур колонналар менән аҡ таштан була. Тәҙрәләрҙең бөҙрә таштары һәм башҡа архитектура элементтары архитектор Б.И.Гершковичтың инде модала булмаған классик стилгә мауығыуын айырып әйтә. Бинаның формаһы ротонда билдәләмәһенә тап килмәһә лә (лат. rotundus — түңәрәк), таганроглылар был бинаны нәҡ шулай— «яңы ротонда» тип атайҙар. Ротонда ҡуртымға бирелә. 1910 йылдың июлендә унда асылған шәхси «Яңы мираж» театры, 1913 йылда — кинотеатр  «Аполло» асыла. Концерт залы 200 кешене һыйҙыра алған, унда Александр Скрябин, Сергей Рахманинов, Александр Гречанинов кеүек билдәле гастролёрҙар сығыш яһай.
Революция һәм граждандар һуғышы осоронда «Аполло» кинотеатры ҡала тормошоноң сәйәси үҙәге була. Бында Хәрби-революцион комитет, Эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советы, гәзит редакцияһы эшләй. Бинала мөһим ҡала йыйылыштары үтә. Мәҫәлән, 1920 йылдың ғинуарында комсомол ойоштороу мәсьәләһе буйынса йыйылыш үтә.
Оккупация ваҡытында зыян күргән бина 1950-се йылдар аҙағына тиклем консервацияла була. Һуңынан уны тергеҙеү башлана һәм Ҡала мәҙәниәт йорто өсөн реконструкция башлана. Элекке фундаментты һәм тышҡы һәм эске стеналарын ҡулланып икенсе ҡат өҫтәлеп төҙөлә, тамашасы залы киңәйтелә, биналары яңынан үҙгәртеп ҡорола. Ҡала мәҙәниәт йортоноң төҙөлөшө буйынса штаб начальнигы булып Жан Кожевников тора .. Яңы Ҡала мәҙәниәт йортоноң яңы бинаһы 1962 йылдың  29 апрелендә файҙаланыуға тапшырыла. Мәҙәниәт йортоноң асыу тантанаһы 1962 йылдың 9 авгусында үтә.
2012 йылдың ноябрендә Ҡала мәҙәниәт йортоноң күләмле 50-йыллығы юбилейы билдәләнә.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="1">
Таха Мәхмүт Мөхәммәт
Таха Мәхмүт Мөхәммәт (محمود محمد طه) (1909 йыл, Руфаа, Инглиз-Мысыр Суданы) — 18 ғинуар 1985 йыл, Хартум, Судан Демократик Республикаһы — Судан дини һәм йәмәғәт эшмәкәре, Туғандар-республикансылар хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Таха Мәхмүт Мәхәммәт бай булмаған, күп балалы ғаиләлә тыуған. 1936 йылда Хартум колледжын тамамлай, унда  инженерға уҡый. Судан тимер юлында бер нисә йыл эшләгәндән һуң үҙенең инженерлыҡ фирмаһын аса. Бер үк ваҡытта Судан милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша. 1945 йылда Таха Республика партияһына нигеҙ һалыусыларҙың  береһе була, улар Судандың бойондороҡһоҙлоғо һәм йәмғиәтте яңыса ислам башланғысында төҙөү өсөн сығыш яһай. Колониаль администрация тарафынан бер нисә тапҡыр ҡулға алына һәм бер нисә йыл төрмәлә ултыра. 1950 йылдар башында исламдың айырым аңлауын барлыҡҡа килтерә һәм Республика партияһын сәйәси ойошманан республикансыларҙың ағартыу-пропагада хәрәкәтенә әйләндерә.
Үҙенең исеменә ҡарамаҫтан хәрәкәт енестәрҙең тиң хоҡуҡлығы принцибынан сыға, һәм хәрәкәткә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ябай ағза булғандарын да, шулай уҡ етәксе булғандарын да  йәлеп итә. Таха үҙен асыҡ лекцияларға, матбуғаттарҙа сығыш яһауға һәм китаптар яҙыуға арнап, сәйәсәттә туранан-тура ҡатнашмай. Суданда 1950—1960 йылдарҙа урынлаштырылған бөтә режимдар, уның алдағы, шулай уҡ һуңғы асыҡ сығыштарын һәм китаптарын тыя, сөнки Таха идеология ҡалыптарына яраҡлашмай — ул исламды тупаҫ аңлатыуға һәм  Джафар Нимейри һымаҡ ғәрәп милләтселегенә ҡаршы була һәм Израиль менән тыныс һыйышып йәшәү өсөн  сығыш яһай.
1983 йылдарҙа властар менән мөнәсәбәттәрҙәге көсөргәнеш апогейына етә, Таха Суданда шәриғәтте индереүгә  ҡаршы сыға — ул был илде икегә, мосолман Төньяғына һәм христиан Көньяғына бүлә тип раҫлай. Был тәнҡите өсөн 1983 йылдың май айында уны һәм башҡа 50 туғандар-республикансыларҙы  бер ниндәй ғәйепләү белдермйенсә ҡулға алалар һәм төрмәгә ябалар. Киләһе йылдың декабрендә улар иреккә сыҡҡандан һуң Таха  «сентябрь закондарына» ҡаршы памфлет баҫтырып сығара (перзидент Нимейри 1983 сентябрендә  Суданды «ислам республикаһы» тип иғлан итә), был закондарҙы Таха шәриғәттең исламға ҡаршы боҙоп күрһәтеүе һәм судан халҡын мыҫҡыл итеү тип аңлата, шулай уҡ Төньяҡ менән Көньяҡ араһындағы үҙ-ара һуғышты туҡтатыуға  саҡыра. Бының өсөн Таха  яңынан ҡулға алына, мөртәтлектә ғәйепләнә  һәм аҫыу юлы менән үлемгә хөкөм ителә. Президент Нимейри телемөрәжәғәтендә хөкөмдө раҫлай, һәм Таха 1985 йылдың 18 ғинуарында үлтерелә.
Идея мираҫы
Таха сәйәси исламдың үҙенсәлекле вариантын эшләй, был  шул саҡта, шулай уҡ бөгөн дә күп ғәрәп илдәрендә таралған консерватив исламизмға ҡаршы була. Ул Судан йәмғиәтен реформалау һәм кешенең абсолют азатлыҡҡа шәхси яңы конституция өсөн сығыш яһай, ул кешенең шәхси азатлыҡҡа ынтылышын хәҙерге социаль ғәҙеллеккә ихтыяжы менән яраштырырға тейеш. Таха буйынса Судан президентлы, федератив, демократик  һәм социалистик республика булырға тейеш. Бындай сәйәси идеалға, уның фекере буйынса, марксизм йәки либерализм аша түгел, ә беренсел ислам аша өлгәшергә мөмкин. Был ысын ислам ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм башҡа дин кешеләренең дискриминацияһын кире ҡаға, бөтә кешеләрҙең тигеҙлеген һәм азатлығын раҫлай.
Исламды ҡайтанан аңлап, Таха Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәлә вәғәзе осоро менән уның артабанғы Мәҙинәләге вәғәзе осороноң айырмаһын индерә. Мәккәлә пәйғәмбәр аҙсылыҡта; уның эйәреүселәре йышыраҡ ярлы синыфтарҙан; уға ҡаршы хаким итеүселәр синыфы берләшкән. Шуға күрә был осорҙағы вәғәзе бөтә кешелеккә йүнәлтелгән һәм рухи азатлыҡ менән һуғарылған. Мөрәжәғәтнәмәлә Мөхәммәт әғләҡи ҡиммәттәргә баҫым яһай һәм әгәр ул үгәйһетелгәндәр файҙаһы өсөн булһа, һәр төрлө ижтимағи үҙгәрештәрҙе хуплай. Был вәғәз ҡоллоҡто һәм башлыса ҡайҙа ҡатын-ҡыҙҙар ҡорбан булған йәмәғәт иҙеүенең бөтә формаларын бөтөрөүгә өндәй.
Мәҙинәлә Мөхәммәт башҡа юҫыҡта вәғәз уҡый: ул  ислам ҡабул иткән һәм өҫтөн синыфтар ризалығы менән хакимлыҡ итеүсе синыфтар менән  килешеү төҙөү. Һөҙөмтә булараҡ, уның вәғәзе социаль мәғәнәһен юғалта һәм дин мәсьәләләре менән генә сикләнә. Шулай уҡ иманһыҙҙарҙың тыныс мәрәжәғәте һәм исламдың дөрөҫлөгө тураһындағы тыныс ышандырыуы тормошто ҡаты сикләүгә өндәгән һәм уларҙы боҙоу осрағында ҡаты язаға тарттырыусы мәжбүри ҡәғиҙәләр вәғәзе менән алмашына.
Таха буйынса исламдың ысын мөрәжәғәтнәмәһе — был Мәккә осорондағы мәрәжәғәтнәмә. Уны ғәмәли тормошҡа ашырыу өҫтөндәге эш бөгөн иҙелгәндәрҙең — эшсе синыфтарҙың һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың көрәшенә ярҙам итеү тигәнде аңлата.
Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы
Биографияһы
Мөхтәр Әхмәтғәзи улы Байымов 1905 йылдың 10 майында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Байым ауылында тыуған. Дин әһеле Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улының улы, киң билдәле Байым ишандың бүләһе. 1920—1921 йылдарҙа Яйыҡбай ауылында уҡытыусы булып эшләй.
Ырымбур башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә һәм 1924 йылда уны тамамлай. Артабан Ҡазан көнсығыш педагогия институтында (1924—1926), һуңынан А. С. Енукидзe исемендәге Ленинград көнсығыш институтында (1930) белемен камиллаштыра.
1933 йылда Башҡортостан партия нәшриәтенең директоры һәм баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә. Артабан, 1934—1936 йылдарҙа, ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында пропаганда бүлеге инструкторы булып хеҙмәт итә.
1936—1937 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт секторы мөдире. 1937 йылда, милләтселектә ғәйепләнеп, ҡулға алына һәм хөкөм ителә. 1938 йылдың 10 июлендә Өфөлә атып үлтерелә.
1958 йылда тулыһынса аҡлана.
Кошиҙың интеграль формулаһы
Кошиҙың интеграль формулаһы — комплекслы үҙгәреүсәнле голоморфлы функциялар өсөн, функцияның нөктәләге ҡиммәтен уның нөктәне уратып алған контурҙағы ҡиммәттәре менән бәйләүсе бәйләнеш.
Был формула комплекслы анализдың иң мөһим үҙенсәлектәренең береһен сағылдыра: өлкәнең сиктәрендәге ҡиммәттәрен белгән хәлдә, өлкәнең эске теләһә ниндәй нөктәһендәге ҡиммәтен табырға була.
Формулировкаһы
D — комплекслы яҫылыҡта өлөшлө-шыма сиге булған өлкә булһын, f(z) -ла голоморфлы функция, һәм z_0 — D өлкәһенең эске нөктәһе. Ул саҡта Кошиҙың ошондай формулаһы дөрөҫ:
Формула шулай уҡ, f(z) D-ның эсендә голоморфлы һәм замыканиелә өҙлөкһөҙ, шулай уҡ D-ның сиге өлөшлө-шыма түгел, ә бары тик турайтылмалы тип фараз иткәндә лә дөрөҫ.
Иҫбатлау
Етерлек бәләкәй ρ радиуслы, үҙәге z0 нөктәһендә булған Sρ әйләнәһен ҡарайыҡ. Γ контурҙары һәм Sρ менән сикләнгән (йәғни D өлкәһенең Sρ әйләнәһенең эске нөктәләренән башҡа нөктәләренән торған) өлкәлә, интеграл аҫты функцияһының үҙенсәлектәре юҡ, һәм Кошиҙың интеграль формулаһы буйынса был өлкәнең сиге буйлап уның интегралы нулгә тигеҙ. Был, ρ-ға бәйһеҙ рәүештә түбәндәге тигеҙлек дөрөҫ тигәнде аңлата S_\rho буйынса интегралдарҙы иҫәпләү өсөн параметрлауын ҡулланабыҙ.
Иң тәүҙә f(z) = 1 осрағы өсөн айырым Коши формулаһын иҫбатлайбыҙ:
Уны дөйөм осраҡты иҫбатлау өсөн ҡулланабыҙ:
f(z) функцияһы z_0 нөктәһендә комплекслы дифференциалланыусы булғанлыҡтан,
f'(z_0)-тың интегралы нулгә тигеҙ:
o(1) быуынының интегралын \rho \to 0 мөмкин тиклем бәләкәй итергә була. Ләкин ул \rho-ға бөтөнләй бәйле түгел, тимәк ул нулгә тигеҙ. Нәтижәлә табабыҙ
Эҙемтәләр
Коши формулаһының төрлө күп эҙемтәләре бар. Ул — бөтә комплекслы анализдың төп теоремаһы. Бына уның эҙемтәләренең бер нисәһе:
Голоморфлы функцияларҙың аналитик булыуы
f(z) функцияһы голоморфлы булған өлкәнең теләһә ниндәй z_0 нөктәһенең эргә-яғында, ул дәрәжәле рәттең суммаһы менән тап килә: шуның менән бергә уның йыйылыусанлыҡ радиусы, f(z) функцияһы голоморфлы булған, үҙәге z_0 нөктәһендә булған түңәрәктең радиусынан кәм түгел, ә c_n коэффициенттарын интеграль формулалар буйынса иҫәпләргә мөмкин: Был формулаларҙан, {|z-z_0|<r} түңәрәгендә голоморфлы функцияларҙың c_n коэффициенттары өсөн Коши тигеҙһеҙлеге килеп сыға: бында M(r) — f(z) функцияһы модуленең {|z-z_0|=r} әйләнәһендә максимумы, ә уларҙан — сикле бөтөн аналитик функциялар тураһында Лиувилль теоремаһы килеп сыға: әгәр функция бөтә комплекслы яҫылыҡта голоморфлы һәм сикле булһа, ул константа.
Бынан тыш, коэффициенттар өсөн формулаларҙы нулдән айырмалы радиуслы йыйылыусан дәрәжәле рәттең суммаһының голоморфлығы тураһында теорема һәм дәрәжәле рәттең коэффициенттарын уның суммаһының сығарылмаһы аша күрһәтеүсе формула менән бәйләп f(z) функцияһының сығарылмаларының интеграль күрһәтмәһе килеп сыға: Коши тигеҙһеҙлегенә оҡшаш рәүештә, сығарылмаларҙың баһаһы, сикләнгән D өлкәһендә голоморфлы функциялар ғаиләһенең, әгәр был ғаилә D-ла тигеҙ сикләнгән булһа, тигеҙ дәрәжәле өҙлөкһөҙлөгө тураһында теореманы килтереп сығара. Арцел-Асколи теоремаһы менән бергә, функцияларҙың компактлы ғаиләһе тураһында Монтель теоремаһы килеп сыға: сикле D өлкәһендә голоморфлы функцияларҙың теләһә ниндәй тигеҙ сикле ғаиләһенән, D-ла ниндәйҙер голоморфлы функцияға тигеҙ йыйылған функциялар эҙмә-эҙлелеген айырып алырға мөмкин.
Голоморфлы функцияларҙың ҡулса өлкәләрҙә Лоран рәте рәүешендә күрһәтелеүе
Әгәр f(z) функцияһы күренешендәге D өлкәһендә голоморфлы булһа, ул был өлкәлә Лоран рәте суммаһы итеп күрһәтелә: өҫтәүенә c_n коэффициенттары интеграль формулалар буйынса иҫәпләп сығарылырға мөмкиндәр: ә Лоран рәте үҙе D-ла D-нан һәр та f(z) функцияһына тигеҙ йыйыла.
c_{-1} коэффициенты өсөн формула йыш ҡына, алгебраик ысулдарҙы һәм вычеттар теорияһын ҡулланып, f(z) функцияһынан төрлө контурҙар буйынса интегралдарҙы иҫәпләү өсөн ҡулланыла.
Шулай уҡ Лоран рәте терминдарында голоморфлы функцияларҙың айырылған махсус нөктәләрен классификациялау башҡарыла.
Голоморфлы функциялар өсөн урта тураһында теорема
Әгәр f(z) функцияһы түңәрәгендә голоморфлы булһа, ул саҡта һәр r\,(0<r<R) өсөн шулай уҡ әгәр B_r — радиусы r һәм үҙәге z_0 нөктәһендә булған түңәрәк булһа, ул саҡта Урта тураһында теоремаларҙан голоморфлы функциялар өсөн модулдең максимум принцибы килеп сыға: әгәр f(z) функцияһы D өлкәһендә голоморфлы һәм D эсендә уның модуленең локаль максимумы булһа, ул саҡта был функция константа.
Модулдең максимум принцибынан голоморфлы функцияларҙың ысын һәм уйланма өлөштәре өсөн максимум принцибы килеп сыға: әгәр f(z) функцияһы D өлкәһендә голоморфлы һәм D эсендә уның ысын йәки уйланма өлөшөнөң локаль максимумы йәки минимумы булһа, ул саҡта был функция константа.
Берҙән-берлек тураһында теоремалар
Модулдең максимум принцибынан һәм голоморфлы функцияларҙың дәрәжәле рәт рәүешендә күрһәтелеүсәнлегенән тағы ла өс мөһим һөҙөмтә килеп сыға:
Липовка ауыл Советы (Архангел районы)
Липовка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. .
Шограш
Шограш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вологда йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нута
Нута (Nutha) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 292 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 55 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Малая Любовь Трофимовна
Малая Любовь Трофимовна (13 ғинуар 1919 йыл — 14 апрель 2003 йыл) — СССР һәм Украинаның ғалим-терапевы. Медицина фәндәре докторы (1954), профессор (1955), СССР Медицина Фәндәре академияһы академигы (1974). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). Украина Геройы (1999). Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). СССР-ҙың (1980) һәм Украинаның (2003, үлгәндән һуң) дәүләт премиялары лауреаты.
Биографияһы
Любовь Трофимовна Малая 1919 йылдың 13 ғинуарында Украинаның Запорожье өлкәһе Ореховский районының Копани ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1946 йылдан Харьков медицина институтында эшләй: клиника ординаторы (1946—1949), аспирант (1949—1952), докторант (1952—1954), доцент (1954—1955). 1955 йылдан — санитар-гигиена һәм педиатрия факультетында терапия кафедраһы мөдире, 1961 йылдан — госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта (1962 йылдан) шул уҡ институтының проблемалы кардиология лабораторияһының ғилми етәксеһе. 1986 йылдан — Украина ССР-ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ҡабаттан булдырылған Харьков терапия фәнни-тикшеренеү институты директоры (хәҙер Украина Медицина Фәндәре академияһының Терапия институты).
1950 йылда Б. М. Хмельницкий етәкселегендә — «Туберкулинодиагностика һәм эске ауырыуҙар клиникаһында туберкулинотерапия» темаһына кандидатлыҡ, ә 1954 йылда «Туберкулез булғанда йөрәк-ҡан тамырҙары системаһындағы үҙгәрештәр» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ул — 500-ҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән 24 монография, 26 авторлыҡ уйлап табыуы һәм 21 патент авторы.
Л. Т. Малая әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә:
Харьковта йәшәй һәм эшләй. 2003 йылдың 1 апрелендә вафат була. Харьков ҡалаһының 2-се зыяратында ерләнгән.
Полесье дәүләт радиацион-экологик ҡурсаулығы
Полесье дәүләт радиацион-экологик ҡурсаулығы (Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік) (ПГРЭЗ) — Белоруссиялағы иң ҙур (215 мең гектарҙан күберәк) заповедник. Ҡурсаулыҡ 1988 йылдың 18 июлендә алыҫлаштырыу зонаһының Белоруссия өлөшөндә, Гомель өлкәһенең авариянан иң ныҡ зыян күргән өс районы — Брагин, Наровлян һәм Хойникск райондары территорияһында төҙөлә. Территорияһында аварияға тиклем 22 меңдән артыҡ кеше йәшәгән 96 ташландыҡ торама пункты урынлашҡан. ПГРЭЗ администрацияһы Хойники ҡалаһында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ радиобиологик һәм экологик тикшеренеүҙәр маҡсатында төҙөлһә лә, ул биологтар өсөн дә ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Кешенең ҡатнашлығы бик әҙ, Белоруссия шарттарында кеше аяғы баҫмаған тәбиғәттең үҫешен күҙәтергә мөмкинлек тыуа. «Кешенең тәбиғәткә тәьҫирен алып ташлау (антропоген йөкләнеш) һәм үҫемлек донъяһының байлығы менән бәйле, асылда, хайуандар донъяһын аяҡҡа баҫтырыу өсөн идеаль шарттар тыуҙы», — тип әйтелә Белоруссия министрҙар Советы янындағы Чернобыль АЭС-ндағы һәләкәт эҙемтәләре мәсьәләләре буйынса Комитет докладында. Шулай уҡ ҡайһы бер төрҙәр, шул иҫәптән ҡыр үгеҙҙәре ситтән индерелә. Полесье дәүләт радиацион-экологик ҡурсаулығында 1251 үҫемлек төрө иҫәпкә алынған, был илдең флораһының өстән ике өлөшөнән күберәк, шуларҙың 18-е Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа һәм Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. Фауна 54 төр һөтимәрҙәрҙе, 25 төр балыҡты, 280 төр ҡошто үҙ эсенә ала. 40 төрҙән күберәк хайуан һирәк һәм юғалып барыусы төргә ҡарай. Ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәренең штаты 700 кеше тәшкил итә, шуларҙың 40-ы — ғилми дәрәжәле. Йыллыҡ сығымдар яҡынса 4 миллион АҠШ доллары тәшкил итә. Ҡурсаулыҡтан төньяҡ-көнбайыштараҡ Припять милли паркы урынлашҡан.
Гомель өлкәһенең Брагин районы
Чернобыль АЭС-ндағы катастрофа һөҙөмтәһендә радиацион бысраныу сәбәпле Брагиндан таҙа урындарға 1 651 ғаилә күсерелә (4 892 кеше). Брагин районының бөтә территорияһы радиоактив зарарланыуға дусар була. 53 торама пункт күсерелә, шуларҙың 9-ы күмелә.
Санчес Хоэль (футболсы)
Хоэль Мельхор Санчес Алегрия (Joel Melchor Sánchez Alegría; 11 июнь 1989 йыл, Арекипа, Перу) — Перу футболсыһы, «Мельгар» клубының һәм Перу йыйылма командаһының ярым һаҡсыһы.
Клуб карьераһы
Санчес профессиональ карьераһын «Атлетико Универсидад» һәм «Тотал Чалако» клубтары өсөн сығыш яһап башлай. 2010 йыл башында уйынсы «Лим Альянс» клубына күсә. 22 февралдә «Альянс Атлетико» клубына ҡаршы уйнап, Перуҙың Пример клубының төп составында уйнай. 19 июндә «Спорт Уанкайо» командаһына ҡаршы уйнағанда үҙенең беренсе голын Хоэль «Альянс Лима» командаһы өсөн бәреп индерә.
Санчес 2011 йылдың башында «Универсидад Сан-Мартин» клубына күсә. 16 апрелдә «Уанкайо Спорт» командаһына ҡаршы матчта яңы командаһы составында дебют уйыны уйнай. 12 майҙа «Атлетико Альянс» командаһына ҡаршы уйында Хоэль «Универсидад Сан-Мартин» клубы өсөн беренсе голын индерә.
Халыҡ-ара карьераһы
2009 йылда Перуҙың йәштәр йыйылма командаһы составында Санчес Венесуэлала үткәрелгән Көньяҡ Америка йәштәр чемпионатында ҡатнаша. Турнир барышында Венесуэла, Аргентина, Колумбия һәм Эквадор командаларына ҡаршы уйнай.
2010 йылдың 10 сентябрендә 2010 йылғы донъя чемпионатының һайлап алыу уйындарында Венесуэла йыйылма командаһына ҡаршы уйнап, Санчес Перуҙың йыйылма командаһында уйнай.
2015 йылда Санчес йыйылма команда составында Чилиҙа үткәрелгән Америка Кубогында бронза призер була. Турнирҙа Санчес Парагвай, Венесуэла , Колумбия һәм Бразилия йыйылма командаларына ҡаршы уйнай.
Ҡаҙаныштары
Халыҡ-ара
Западная Гусиная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таволожка (Шайтанка ҡушылдығы)
Таволожка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шайтанка йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.