cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Парабола
Квадратик функция менән бирелгән парабола
алыҫлығында ята, ә директриса — түбәһе өҫтөнән (аҫтынан) шул уҡ алыҫлыҡта һәм абсциссалар күсәренә параллель үтә. y=ax^2+bx+c тигеҙләмәһе күренешендә күрһәтелергә мөмкин, ә координаталар башын A нөктәһенә күсергәндә параболаның тигеҙләмәһе каноник тигеҙләмәгә әйләнә. Шулай итеп, һәр квадратик функция өсөн шундай координаталар системаһын табырға мөмкин, был системала ярашлы парабола тигеҙләмәһе каноник күренештә була. Шуның менән бергә
Параболаның дөйөм тигеҙләмәһе
Дөйөм осраҡта параболаның координаталар күсәрҙәренең береһенә параллель симметрия күсәре булыуы мотлаҡ түгел. Ләкин, теләһә ниндәй башҡа конус киҫелеше кеүек, парабола икенсе тәртиптәге кәкере һыҙыҡ булып тора, шунлыҡтан, яҫылыҡта Декарт координаталар системаһында уның тигеҙләмәһе квадрат күпбыуын күренешендә яҙылырға мөмкин:
Әгәр ошондай күренештә бирелгән икенсе тәртиптәге кәкере һыҙыҡ парабола булһа, ул саҡта өлкән быуындарҙың коэффициенттарынан төҙөлгән дискриминант B^2-4AC нулгә тигеҙ.
Поляр системала тигеҙләмәһе
Үҙәге фокуста булған һәм параболаның күсәре буйлап нуль йүнәлешле (фокустан түбәгә) поляр координаталар системаһында парабола түбәндәге тигеҙләмә менән бирелергә мөмкин
бында
p
— фокаль параметр (фокустан директрисаға тиклемге алыҫлыҡ йәки фокустан түбәгә тиклемге икеләтелгән алыҫлыҡ)
Квадрат функцияның коэффициенттарын иҫәпләү
Әгәр күсәре ординаталар күсәренә параллель булған параболаның тигеҙләмәһе өсөн төрлө өс нөктәһенең координаталары   билдәле булһа, ул саҡта уның коэффициенттары ошолай табылырға мөмкин: Әгәр түбәһе (x_0;y_0) һәм өлкән коэффициент a билдәле булһа, ул саҡта ҡалған коэффициенттар һәм тамырҙары түбәндәге формулалар буйынса иҫәпләнә:
Үҙсәнлектәре
[[Файл:Parabola with focus and directrix.svg|thumb|
Pn
-тан фокусҡа
тиклемге алыҫлыҡ,
-тан
Qn
-ҡа тиклемге алыҫлыҡҡа тигеҙ (L директрисаһында)]] [[Файл:Parabola with focus and arbitrary line.svg|thumb|
FPnQn
һыҙыҡтарының оҙонлоҡтары тигеҙ. Эллипстан айырмалы рәүештә, параболаның икенсе фокусы — сикһеҙлектә (шулай уҡ ҡарағыҙ Шары Данделена)]]
Дөйөмләштереү
Парабола булғандағы синусоидаль спираль;
Параболалар физик арауыҡта
Йондоҙҙарға йәки башҡа массив объекттарға (йондоҙҙарға йәки планеталарға) яҡын ҙур тиҙлектә үткән ҡайһы бер космос есемдәренең (кометаларҙың, астероидтарҙың һәм башҡалар) траекториялары парабола (йәки гипербола) формаһында була. Был есемдәр үҙҙәренең ҙур тиҙлеге арҡаһында йондоҙҙоң гравитация яланына эләкмәйҙәр һәм ирекле осошон дауам итәләр. Был күренеш космос караптарының (айырып әйткәндә, Вояджер аппараттарының)гравитацион манёврҙары өсөн ҡулланыла.
Ер шарттарында ауырлыҡты юғалтыу булдырыу өсөн, самолёттарҙың Кеплер параболаһы тип аталған парабола траекторияһы буйлап осошо үткәрелә.
Һауа ҡаршылығы булмаған осраҡта есемдең осош траекторияһы, бер төрлө гравитация ҡырына яҡынайғанда, парабола күренешендә була.
Шулай уҡ параболалы көҙгөләр һәүәҫкәрҙәрҙең Кассерген, Шмидт — Кассерген, Ньютон системаһындағы күсереп йөрөтмәле телескоптарында ҡулланыла, а параболаның фокусында окулярға сағылыш биреүсе ярҙамсы көҙгөләр ҡуйыла.
Шыйыҡлыҡ һалынған һауыт вертикаль күсәре тирәләй әйләнгәндә, һауыттағы шыйыҡлыҡ йөҙө һәм вертикаль яҫылыҡ парабола буйлап киҫешәләр.
Параболаның, уның күсәренә параллель нурҙар шәлкемен фокусҡа йыйыу үҙсәнлеге прожекторҙар, фонарҙәр, фарҙар, шулай уҡ телескоп-рефлекторҙар (оптик, инфраҡыҙыл, радио- …) конструкцияларында, мәғлүмәтте алыҫ араларға тапшырыусы (спутник һәм башҡа) тар йүнәлешле антенналарҙың конструкцияларында, ҡояш электр станцияларында һәм башҡа өлкәләрҙә ҡулланыла.
Парабола формаһы ҡайһы берҙә архитектурала ҡыйыҡтар һәм көмбәҙҙәрҙе төҙөүҙә ҡулланыла.
Уҡлау
Тарихы
Уҡлау бик боронғо замандарҙа барлыҡҡа килгән. Этрусктар яҡынса 3000 йыл элек таш уҡлауҙар менән файҙаланылған. Донъяның башҡа урындарында ҡамырҙы йәйеү өсөн балсыҡтан һәм ағастан яһалған цилиндр киҫәктәрен ҡулланғандар. XIX быуат аҙағында Джон Рид исемле кеше урта өлөшө ағас цилиндрҙан һәм ике яҡтан тотҡалы заманса уҡлау уйлап таба. Ҡамыр аштары әҙерләгәндә ҡамырҙы йәйеү уҡлауҙың төп тәғәйенләнеше булып тора.
Конструкцияһы
Ҡағиҙә булараҡ, уҡлау әҙерләү өсөн материал булып үҙағас тора, ҡайһы берҙә металл, быяла йәки таш уҡлауҙар осрай. Ғәҙәттә, уҡлауҙың ике йәки һирәгерәк бер тотҡаһы була. Стандарт булмаған конструкциялы уҡлауҙар бар: мәҫәлән, эсе ҡыуыш пластик уҡлау, файҙаланыр алдынан уға йылы һыу ҡойола.
Туҡымаларҙы үтекләү уҡлауы
Кейемде үтекләү өсөн ҡулайламалар күптән уйлап табылған. Б. э. т. IV быуатта Боронғо Грецияла кейемгә уҡлауҙы хәтерләткән ҡыҙған металл сыбыҡ ярҙамында плиссе яһап биҙәү ысулдары ҡулланылған.
Рәсәйҙә уҡлауға (тигеҙләгес, каталка) туҡыма урағандар һәм уны рубель менән үтекләгәндәр .
Тәбиғи етен туҡыманан тегелгән күлдәктәрҙе һәм порттарҙы йыуып, киптергәндән һуң, йомшаҡлыҡ һәм өбөрөлөк биреү өсөн яҡшылап яҙыу талап ителгән. Был үҙенсәлекле ысул менән тормошҡа ашырылған. Йыуылған әйбер уҡлауға уралған, шунан һуң ул бер нисә тапҡыр «рубель» — аҫҡы яғында һырланған ҡыры һәм осонда һабы булған оҙон ағас ярҡа (плашка) менән ентекләп тәгәрләтеп тигеҙләнгән. Рубель үҙенсәлекле шаҡылдап уҡлауҙы тәгәрләткән был ваҡытта уның ҡырҙары туҡыма сүстәрен яҙылдырған. Был ҡулайлама шулай уҡ «ребрак» (ҡабырға), «раскатка» (тигеҙләгес), «пральник» һәм башҡалар тип аталған. Ул ҡайһы бер төбәктәрҙең урыҫ ауылдарында XX быуат аҙағына тиклем йәшәп килгән.
Популяр мәҙәниәттә
Популяр мәҙәниәттә уҡлау — ғаилә конфликттарында хужабикәнең ҡулында һалҡын ҡорал ролен уйнаған предмет. Тормош иптәшен хыянат иткәне, иҫергәнсе эскәне өсөн туҡмаған осраҡтар билдәле ; һөҙөмтәлә «ҡатындың ҡулында уҡлау була икән, бөйөрөктәр булыуы икеле» тигән әйтем дә барлыҡҡа килгән.
Көнкүрештә уҡлауҙы ҡулланыу
А. П. Евгеньева мөхәррирлеендә 1999 йылда сыҡҡан Рус теле һүҙлегендә уҡлау (скалка) — ҡамыр йәйеү өсөн хеҙмәт иткән ағастан яһалған, шулай уҡ кейемде тигеҙләү, шымартыу өсөн ҡулланылған шыма валик тигән аңлатма бирелә.
Уҡлау көнкүрештә ҡамыр йәйеү өсөн генә түгел, бәрәңге иҙеү, тоҙ төйөү өсөн ҡулайлама итеп тә файҙаланыла. Уны вертикаль рәүештә тотоп, бер осо менән эш башҡарғандар.
Рибитат
Рибитат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Быҙаулыҡ (Благовар районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вежога
Вежога — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Низьма йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лельма
Лельма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юдиха
Юдиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға һаҙлыҡта юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Блаватский Владимир Дмитриевич
Блаватский Владимир Дмитриевич (30 август (11 сентябрь) 1899 йыл — 10 ноябрь 1980 йыл) — СССР археологы һәм боронғо заман тарихсыһы. Сәнғәт фәндәре докторы (1943), диссертацияһы «Опыт изучения техники античной скульптуры».
Биографияһы
Владимир Дмитриевич Блаватский ҡасандыр Рәсәйҙең көньяғында киң ерҙәргә эйә булған дворян ғаиләһенә ҡарай. Әммә уның атаһы, Дмитрий Владимировичтың (1864—?) инде милке булмаған һәм таможня чиновнигы булып хеҙмәт иткән. Буласаҡ ғалимдың бала сағы атаһы хеҙмәт иткән урындар буйынса даими күсенеп йөрөүҙәрҙә уҙа.
Уның олатаһы ла Владимир Дмитриевич(1841—?), Мәскәү янында имение һатып ала һәм 1878 йылда Блаватскийҙар нәҫеле Мәскәү губернаһының дворян шәжәрәһе китабының 3-сө өлөшөнә индерелә.
1917 йылда бәләкәй Блаватский алтын миҙал менән 3-сө Мәскәү гимназияһын тамамлай һәм тарих-филология факультетында уҡыуын дауам итә, ә һуңынан Мәскәү университетының социаль фәндәр факультетында боронғо сәнғәт тарихы буйынса махсуслаша.
Университетты тамамлағандан һуң, 1923 йылда Дәүләт һынлы сәнғәт музейының антик сәнғәт бүлегенә уҡырға инә, бер үк ваҡытта РАНИОН аспиранты була. Ул антик вазаларҙы таҙартыу һәм атрибуциялау менән шөғөлләнә (кандидатлыҡ диссертацияһы «Чернофигурные лекифы V в. до н. э. из эллинских городов Северного Причерноморья»). Һуңғараҡ ул ошо темаға әйләнеп ҡайта һәм боронғо керамика (1953) тураһында китап яҙа. 1920 йылдар аҙағында әкренләп сәнғәт белеменән сыға һәм үҙен боронғо археологияға бағышлай
Археолог В. Д. Блаватский үҙ карьераһын 1920 йылдарҙа, СССР ФА ағза-корреспонденты Б. В. Фурмановский етәкселегендә, Ольвия экспедицияһында башлай. Блаватский үҙен Төньяҡ диңгеҙ Аръяғының антиклығын өйрәнеүгә бағышлай. Рәсәй Фәндәр академияһының археология институтында эшләй, Дәүләт тарих музейында (1933—1936) һәм архитектура академияһында (1935—1941) аспиранттар өсөн лекцияләр уҡый, 1939 йылдан Мәскәү дәүләт университеты доценты.
1930 йылдарҙа ул ҡулға алына һәм бер нисә ай тотҡонда була, ләкин 1930 йылдар аҙағында репрессиялар ваҡытында зыян күрмәй. 1941 йылдың июлендә Мәскәү ополчениеһының 8-се Ҡыҙыл Пресня дивизияһына үҙ ирке менән инә. 1942 йылдың ғинуарында ҡаты контузиянан һуң демобилизациялана. 1943 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм МДУ Тарих факультетының археология кафедраһы профессоры була. СССР ФА ағза-корреспонденты (1944).
1944 йылдан 1947 йылға тиклем В. Д. Блаватский А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейының археологик экспедициялары һәм ҡаҙыу бүлеге менән етәкселек итә. 1940 йылдарҙа матди культура институтында боронғо археология секторын төҙөй һәм етәкләй, һуңыраҡ археология институтының ялан тикшеренеүҙәре бүлеген етәкләй, уның етәкселегендә Харакс, (1931—1935), Фанагория, (1936—1940, А. П. Смирнов менән берлектә), Пантикапей, (1945—1958) һ. б. боронғо ҡалаларҙың, шулай уҡ СССР-ҙа беренсе Аҙау-Ҡара диңгеҙ төбәгенең (1957—1965) һыу аҫты археологик тикшеренеүҙәрен (1957—1965) ҡаҙыу эштәре башҡарыла. Ул Боспорҙың беренсе асыусылаының береһе була, боронғо ҡалаға һәм боронғо хужалыҡҡа һәр яҡлап анализ бирә. Профессор Блаватский боронғо ҡала төҙөлөшөнөң һәм хужалыҡтың Төньяҡ диңгеҙҙең хайуандар һәм үҫемлектәр дөньяһына тәбиғи ландшафтҡа (таштарҙың, Рудник, һыуүткәргестәр, юлдар, каналдар, гавань) йоғонтоһон тикшерә.
VII, VIII, IX һәм XI Халыҡ-ара классик археология конгресында (1958, 1963, 1969, 1978), 1960, 1970), Eirene Халыҡ-ара конференциялар (1964, 1974, 1976), классик филология конгресы (Будапешт, 1965) ҡатнашыусыһы. 1958 йылдан-СССР ФА Тарих бүлеге янында антик белгестәре ассоциацияһы рәйесе; СССР Юғары аттестация эксперт комиссияһы һәм «Советская археологияһы» журналы редколлегияһы ағзаһы.
Совет-албан археологик экспедицияһы рәйесе (1958—1960). Венгрия боронғо классик йәмғиәте (1962) Германия һәм Археология институты (1966) ағза-корреспонденты, СФРЮ Археология йәмғиәтенең почетлы ағзаһы (1966), һыу аҫты археологияһының халыҡ-ара советы ағзаһы (1964) һәм мифраистик тикшеренеүҙәр йәмғиәтенең халыҡ-ара комитеты ағзаһы (1975).
Антик белгесе Т. В. Блаватскаяға өйләнгән.
Рәсәй Фәндәр академияһының археология институтында В. Д. Блаватскийҙың мемориаль кабинеты асылған
Әлиүиҙәр
Әлиүиҙәр (Aleviler, Elewî; Алевиты) — субэтник, дини һәм мәҙәни йәмәғәт, Төркиә, Албания, Болгарияла бер нисә миллион кеше тәшкил итә.
Ғибәҙәттәре
Ҡайһы бер европа сығанаҡтары әлиүиҙәр Төркиә халҡының 5 процентын тәшкил итә тип раҫлай. Әлиүиҙәрҙең дини ғибәҙәт ҡылыу урыны — йорт (жәмәүи, төр. cemevi), ә мәсет түгел. Ғибәҙәттәре (әйини-жәм — төр. âyîn-i cem, йәки жәм генә, төр. cem) музыканан һәм бейеүҙәрҙән (семах, төр. semah) ғибәрәт, таҙарыныуҙы һәм Аллаһ менән берләшеүҙе символлаштыра. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тиң хоҡуҡлы һәм бергә доға ҡыла.
Принциптары
Әлиүиҙәрҙең төп принциптары үҙ эсенә ошоларҙы ала:
Әлиүилек үҙ эсенә йәһүдилек, манихей, ислам һәм ғәрәп мәжүсилеге һыҙаттарын ала.
Этимологияһы
Төп версия буйынса, «Әлиүи» һүҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбә һе Али ибн Әбү Талип исеменән килеп сыҡҡан. Һүҙмә-һүҙ "Алиҙың тарафдары"тип тәржемә ителә. Был мәғәнәлә атама ғәрәпсә ғәләүиҙәр гә тап килә (علوي).
«Әлиүиҙәр» атамаһының килеп сығышы тураһында альтернатив (һәм нигеҙһеҙ) версия буйынса, ул alev (костер) тигән төрөк һүҙенән килеп сыҡҡан. Әлиүиҙәрҙе ҡайһы берҙә «ҡыҙылбаштар» тип атайҙар, ҡайһы берҙә хатта был атаманы хатта әр һүҙе булараҡ ҡулланалар (уларҙың Төркиәгә түгел, Иранға тоғролоғон күҙаллап). . Болгар ҡыҙылбаштары легендаһы буйынса, ҡасандыр улар, башҡа мосолмандарҙан айырылып тороу өсөн, имам Али бойороғо буйынса баштарына ҡыҙыл яулыҡ бәйләгән, һәм ҡыҙылбаштар исеме лә шунан килеп сыҡҡан.
Сипылдауыҡ
Сипылдауыҡ, ҙур ҡарлуғас, ялан-ҡарлуғасы (степная тиркушка)
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон тар ҡанатлы ҡош. Парлашып һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ҡойроғо айырсалы. Ҡойроҡ өҫтө, ҡорһағы аҡ, һырты ҡара-көрән. Түше ерән. Тамағындағы асыҡ һарғылт ерән тап ҡара һыҙат менәң уратылған. Суҡышы ҡара, ауыҙының сите ҡыҙыл, аяҡтары ҡара. Ҡарлуғастан байтаҡ ҙур булыуы менән айырыла.
Батҡыллы йылға һәм күл буйҙарында йәшәй. Төп аҙығы — сиңерткә, башҡа бөжәктәр менән дә туҡлана. Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһы ерҙә. һарғылт көрән һәм ҡара төртөктәр, сыймалаҡтар менән ҡапланған 2—3 бөртөк һарғылт йомортҡаһы була.
Икенсе әфиүн һуғышы
Тәүшарттар
1851-1864 йылдарҙа Цин империяһында граждандар һуғышы бара. Беренсе әфиүн һуғышынан һуң Маньчжурия императорҙары власының көсһөҙләнеүе был дәүләт тарихында һынылыш мәле була. Империя территорияһында Тайпин дәүләте барлыҡҡа килә, уның менән Маньчжурия хөкүмәте көсөргәнешле көрәш алып бара.
Граждандар һуғышының тәүге осорҙарында сит ил сауҙагәрҙәре һәм миссионерҙары тайпиндарға теләктәшлек белдерә.
Формаль рәүештә Бөйөк Британия, Франция, АҠШ тайпин ихтилалының тәүге этабында нейтралитет һаҡлай. Әммә ысынында улар 1854 йылда уҡ граждандар һуғышын үҙ маҡсаттарында файҙаланырға тырыша. Был илдәрҙең дипломатик вәкилдәре императорға 1842-1844 йылғы килешеүҙәрҙе яңынан төҙөү тураһында берлектәге талап ҡуя. Державалар үҙҙәренә Ҡытайҙың бөтә территорияһында сикләнмәгән сауҙа алып барыу, Пекинға үҙҙәренең тоғро илселәрен индереү, рәсми рәүештә әфиүн менән сауҙа итеү хоҡуҡтарын талап итә. Цин хөкүмәте был талаптарҙы кире ҡаға, әммә был асыҡ конфликтҡа килтермәй, сөнки Бөйөк Британияның хәрби көстәре был ваҡытта Рәсәй һәм Фарсия менән һуғыштар һәм Һиндостанда ихтилалды баҫтырыу менән бәйле була.
Сәбәбе
1856 йылдың 8 октябрендә Ҡытай чиновниктары Бөйөк Британия флагы аҫтында йөрөгән Ҡытай карабы (Эрроу́) бортына күтәрелә. Был карап пиратлыҡ, контрабанда һәм әфиүн менән сауҙа итеү менән шөғөлләнә, тигән шик була. Ун ике кеше ҡулға алына һәм, Бөйөк Британияның талап итеүенә ҡарамаҫтан, улар иреккә сығарылмай. Был инциденттан һуң Бөйөк Британия Цин империяһына һуғыш иғлан итә.
Һуғыш барышы
1856 йылдың октябрь аҙағында британ эскадраһы Гуанчжоу портын бомбаға тота. 1857 йылдың башында хәрби хәрәкәттәрҙә шулай уҡ Америка караптары ла ҡатнаша. Тиҙҙән Англияға Франция ла ҡушыла, сәбәбе — француз миссионеры Огюст Шапделендың Гуанси провинцияһында ҡулға алыныуы һәм уның үлеме.
Конфликттан файҙаланып, 1858 йылда Рәсәй Цин империяһы етәкселеген Айгун килешеүен төҙөүгә күндерә, уның буйынса Рәсәй Амурҙың һул ярына хоҡуҡ һәм Уссурий крайы өҫтөнән контроллек итеүҙе ала.
1858 йылда ҡул ҡуйылған Тяньцзинь трактаттары 1859 йылда Пекинда ратификацияланырға тейеш була. Рәсәй императоры Александр Икенсенең шәхси илсеһе, граф, генерал-адъютант, 28 йәшлек Николай Павлович Игнатьев Ҡытайҙың баш ҡалаһына ҡоро ерҙән, ә инглиз, француз һәм американ вәкилдәре диңгеҙҙән килә. Байхэ йылғаһы тамағына килеп еткәс, улар, үткән йылда емерелгән һәм йылға тамағын быуып торған Дагу ҡәлғәһенең тергеҙелеүен, хатта яңы стилдә төҙөлөп ҡуйылыуын күрә. Ҡытай хакимлығы вәкиле көнбайыш илдәр вәкилдәренә бер нисә саҡрымға үрҙәрәк ятҡан Бэйтанела караптан төшөргә һәм Пекинға ҡоро ер буйлап барырға тәҡдим итә. Әммә көнбайыш илдәр вәкилдәре Тяньцзинға тиклем карапта барып етергә теләй, эскадраға командалыҡ иткән инглиз адмиралы Джеймс Хоуптың Байхэға юлды көс ҡулланып асыуын үтенә. 1859 йылдың 25 июнендә Хоуп уларҙың үтенесен тыңларға ҡарар итә. Ул, бынан алдағы һуғыш алымын ҡулланып, йылғаға инеү өсөн фортты бер тапҡыр утҡа тотоу ҙа етер, тип уйлай. Үткән йылдағы һөжүм өлгөһө буйынса еңел десант мәсьәләне хәл итер тип уйлаған инглиз-француз ғәскәре ҡытайҙарҙың ҡаты оборонаһына тап була. Байтаҡ юғалтыуҙар кисереп, улар Шанхайға кире сигенергә һәм Европанан яңы күрһәтмәләр көтөргә мәжбүр була. 1859 йылдың 25 июнендә Дагу ҡәлғәһе өсөн алыш Англия менән Францияға ҙур булмаған эскадра менән генә уңышҡа иҫәп тотоп булмауын күрһәтә, ике хөкүмәт тә Ҡытайға ярайһы уҡ ҙур ғына диңгеҙ һәм ҡоро ер хәрби көстәрен ебәрергә ҡарар итә. Британия ғәскәрҙәренә (12 290 кеше) генерал Джеймс Хоуп Грант, француз ғәскәрҙәренә (7 650 кеше) генераль Шар Кузен-Монтабан командалыҡ итә.
1860 йылда инглиз-француз ғәскәрҙәре Гонконгта осраша, 12 августа Бэйтан ярҙарына барып төшә һәм 21 августа Дагу ҡәлғәләренә уңышлы һөжүм итә. Ҡәлғәләр ныҡ зыян күрә, һәм генерал Сэнгэринчи ғәскәрҙәре сигенергә мәжбүр була.
Һуңынан союздаш ғәскәрҙәр Тяньцзинь ҡалаһын баҫып ала. 7 сентябргә тиклем көтөп торалар һәм Ҡытай вәкилдәре һөйләшеүҙәр алып барырға теләмәүен аңлап, союздаштар Тунчжоуға сығырға һәм унда Ҡытай вәкилдәре менән һөйләшеүҙәр башларға ҡарар итә. 13 сентябрҙә союздаш армия порт ҡалаһы Хэсиуға барып етә. 15 сентябргә тиклем ғәскәрҙәрҙе бергә туплайҙар, һәм дипломатик һөйләшеүҙәр тергеҙелә. Һөйләшеүҙәр барған саҡта Цин ғәскәрҙәре менән командалыҡ иткән монгол кенәзе Сэнгэринчи армияһын Тунчжоу янында туплай, бер һөжүм менән көсһөҙ инглиз-француз көстәрен юҡ итергә иҫәп тота. Һөйләшеүҙәрҙең оҙаҡҡа һуҙылыуы Цин яғына төп һөжүм көсө булған Маньчжурия һыбайлыларының килеп етеүен тәьмин итергә тейеш була.
17 сентябрҙә инглиз-француз ғәскәрҙәре Тунчжоуҙан тиҫтә километр алыҫлыҡта урынлашҡан Мадао ауылына барып етә. 18 сентябрҙә иртән улар Тунчжоуға тағы ла яҡыныраҡ урынлашырға тейеш була. Был офицерҙар ғәскәрҙәрен ҡаршы алыу өсөн таң һарыһынан Тунчжоуҙан сыға, әммә Чжанзявань ауылынан көньяҡтараҡ хәрби теҙелеш менән килгән Ҡытай ғәскәрен күреп ҡалалар. Инглиз-француз ғәскәре Ҡытай хәрбиҙәрен тар-мар итә. Ләкин Сэнгэринчи ғәскәре үҙенең еңелеүен танымай. Маньчжурия кавалерияһы, хәл иткес һуғышҡа әҙерләнеп, Тунчжорҙан көнбайышҡараҡ урынлаша. Ҡытай-Маньчжурия ғәскәрен тулыһынса тар-мар итеү өсөн союздаштарға 21 сентябрҙә Балицяо күпере янында тағы ла бер тапҡыр алышырға тура килә. Был һуғышта Ҡытай армияһы яғынан ҡатнашҡан 50 000 — 60 000 яугирҙың 3 000-гә яҡыны яу ялынында ятып ҡала. Шунда уҡ 27 бронза ҡорал юҡҡа сыға. Ә союздаштар яғынан юғалтыуҙар бик аҙ була: француздар 3 яугирын юғалта һәм 17 яугиры яралана, инглиздәрҙә 2 яугир һәләк була һәм 29 яугир яралана.
Үҙ армияһының еңелеүе тураһында хәбәр алғас, император Айсиньгёро Ичжу, үҙенең ҡустыһы бөйөк кенәз Гунаға һөйләшеүҙәр алып барыу хаҡында хәбәр ҡалдырып, Жэхэ провинцияһына ҡаса. Бер аҙна дауам иткән һөйләшеүҙәрҙән һуң ҡытайҙарҙың тағы ла ваҡытты оторға маташыуы асыҡлана, һәм союздаштар Пекинға һөжүм итергә ҡарар итә. Балицяо янында туҡталыу инглиздәргә һәм француздарға тылдарҙы яҡынайтыу, тәьмин итеү системаһын ойоштороу һәм баш ҡаланы штурмлау өсөн кәрәкле ҡамау артиллерияһын алып килеү мөмкинлеген бирә.
5 октябрҙә ике союздаш армия ла юлға сыға һәм 6 октябрҙә Пекин ҡалаһы диуарының төньяҡ-көнсығыш мөйөшөнә барып етә. Разведка төньяҡ-көнбайыш мөйөштә маньчжурҙарҙың 10 000 яугиры туплаған ғәскәре биләгән нығытылған лагеры булыуы тураһында еткерә. Баш командующийҙар кисекмәҫтән шунда барырға һәм дошманды яу яланында ҡыйратырға ҡарар итә. Әммә лагерь бынан алдағы көндә үк ҡалдырып кителгән була. Уң флангыла хәрәкәт иткән инглиз кавалерияһы Ҡытай армияһының ҡала диуарынан төньяҡ-көнбайышҡа табан императорҙың 10-15 саҡрымда ятҡан Юаньминъюандағы йәйге һарайына хәрәкәт итеүен еткерә. Был хәбәрҙе алғас, союздаш баш командующийҙар кисекмәҫтән һарай йүнәлешендә барырға ҡарар итә, өҫтәүенә, ике армия ла һарайҙы дөйөм йыйылыу пункты итеп билдәләй. Билдәһеҙ юлдар буйлап хәрәкәт итеп, инглиз һәм француз ғәскәрҙәре тиҙҙән бер-береһен юғалта; инглиз кавалерияһы үҙенең пехотаһын юғалта һәм француз ғәскәре менән ҡушыла. Төн етеү менән француздар Юаньминъюань һарайына барып етә, унда 20 кешенән торған һарай һаҡсылары менән ҙур булмаған бәрелеш була. Юлда инглиз ғәскәрҙәре маньчжур атлыларының ҡыуыштарына тап була, һөҙөмтәлә ярты юлда ҙур булмаған ауылда йоҡларға мәжбүр булалар.
1860 йылдың 7 октябрендә һарайҙы, шулай уҡ уның эргәһендәге ҡоролмаларҙы талау башлана. Британдар һарайҙан алыҫ урынлашҡанлыҡтан, инглиз һалдаттары талауҙарҙа ҡатнаша алмай, быны тик хәрәкәт итеү ирекле булған офицерҙар ғына эшләй ала. Ғәҙеллекте тергеҙеү өсөн инглиз ғәскәрҙәре менән командалыҡ иткән генерал Грант таланғанды хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында ғәҙел бүлеү буйынса комиссия булдыра.
Ҡытай армияһы күптән түгелге еңелеүҙәрҙән һуң ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән баш тарта. Союздаштар Пекинға ҡайтырға ҡарар итә, уны баҫып алыу тыныслыҡ төҙөүгә йоғонто яһар тип фаразлай улар.
10 октябрҙә союздаштар ҡала диуары янында лагерь менән тора. Ҡытай яғына ультиматум тәҡдим ителә: союздаштар Пекинда артабанғы һөйләшеүҙәр алып барғанда илселектәрҙең тыныс эшен тәьмин итеү өсөн Аньдинмэнь ҡәлғә ҡапҡаларын уларҙың контроленә тапшырыуҙы талап итә. Әгәр ҡапҡа 13 октябргә тиклем бирелмәһә, союздаштар, уларҙы көс менән алып, ҡалаға артиллериянан ут яуҙырыу менән янай.
Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)
Мөхәммәт, бине Ғәбдулла бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими (محمد, undefined, (محمد‎‎), (20 (22) апрель 571 (570) ,  — , Мәҙинә) — Пәйғәмбәр, мәшһүр дин эшмәкәре, бер Аллаһыға табыныу дине — Ислам динен иңдереүсе, Аллаһ ебәргән изге китап — Ҡөрьәнде кешеләргә еткереүсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөгән шәхес.
Икенсе әфиүн һуғышы
Һуғыш барышы
13 октябрҙә иртәнге сәғәт 10-да бөйөк кенәз Гун үҙ вәкиле Хань Циҙы ебәрә, ул союздаштарҙы ҡапҡаны уларға тапшырыу талабынан баш тарттырырға тырыша. Төшкә тиклем бер нисә минут ҡалғас ҡына, артиллерия яугирҙәре орудиелар эргәһендәге урынды биләй, һәм ҡапҡалар генерал Нэйпирға тапшырыла.
Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)
Мөхәммәт Пәйғәмбәр — Рәсүл
Бер мәл Мөхәммәт (ғәләйһиссәләм) Мәккә ҡалаһы эргәһендәге Һира тауы мәмерйәһендә ултырғанда, уның алдында Ябраил (ғәрәпсә — Джибрил) фәрештә пәйҙә була һәм Мөхәмәтте ныҡ итеп ҡыҫып: «Уҡы!» — ти. Мөхәммәт: «Мин бит уҡый белмәйем» — тип яуап ҡайтара. Ул ысынлап та уҡый ҙа, яҙа ла белмәгән була. Ябраил фәрештә ғәләйһиссәләм тағы ла берҙе: «Уҡы!» — ти. Мөхәммәт иһә тағы ла шундай уҡ яуап ҡайтара. Ябраил фәрештә уны йәнә ныҡ итеп ҡыҫа һәм уға шундай һүҙҙәр еткерә: «Һине барлыҡҡа килтергән Раббың исеменә уҡы! Ул кешене уҡмашҡан ҡандан яралтты. Уҡы! Һинең Раббың — Иң йомарт, Ул ҡәләм менән кешегә ул белмәгән нәмәләрҙе өйрәтте…» (Ҡөрьән, әл-Ғәләҡ («Уҡмашҡан ҡан») сүрәһе, 96:1-5). Бөйөк Ҡөрьән Кәримдең кешелеккә төшөрөлгән иң беренсе аяттары ошо.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр кешеләргә үҙенең яңы дин килтермәүен, ә Ибраһим пәйғәмбәр динен тергеҙергә ебәрелеүен әйтә
Икенсе әфиүн һуғышы
Һөҙөмтәләре
1860 йылдың 25 октябрендә Пекин килешеүенә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы Цин хөкүмәте Бөйөк Британияға һәм Францияға 8 миллион контрибуция лянаһын түләргә, сит ил сауҙаһы өсөн Тяньцзинды асырға, ҡытайҙарҙы Бөйөк Британия һәм Франция колонияларында эшсе көстәр (кули) сифатында ҡулланырға рөхсәт итергә ризалаша. Ошо мәлдән алып Бөйөк Британияға Цзюлун ярымутрауының көньяҡ өлөшө күсә. Британдар Ҡытайға һатылған опиумдың даими ағымы ҡытайҙар араһында наркоманияның киң таралыуына, деградацияға һәм халыҡтың күпләп юҡҡа сығыуына килтерә.
Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)
Исеме
Мөхәммәт исеме «Маҡтауға лайыҡ» тигән мәғәнәне аңлата. Башҡа исемдәре лә бар: Әхмәт, Мәхмүт, Мостафа. Аллаһ Ҡөрьәндә уға исеме менән дүрт тапҡыр өндәшә, шулай уҡ уны Нәби, Рәсүл, Ғәбд, Бәшир, Нәдхир, Мудхәккир, Шәһит, Дәғый кеүек исемдәр менән атай. Мосолмандар Мөхәммәт Пәйғәмбәр исемен әйткәндән йәки яҙғандан Һуң, уға салауат («Саллә-ллаһү ғәләйһи үә сәлләм» (صلى الله عليه وسلم) тип) әйтәләр.
Биографияһы
Тыуған йылы һәм урыны — 570 йыл тирәһендә хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны Мәккә ҡалаһы.
Үлгән йылы һәм урыны — 8 июнь 632 йыл, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны Мәҙинә ҡалаһы. Пәйғәмбәр Мәҙинә ҡалаһы мәсетендә ерләнгән.
Исламда Мөхәммәт Пәйғәмбәр тотҡан урын
Ислам дине Мөхәммәт башҡа 124 (йәки 224) Пәйғәмбәр булыуын таный, мәгәр Мөхәммәт барса пәйғәмбәрҙәрҙең тажы — нәби һәм рәсүл тип таныла.
Ул башҡаларҙан айырмалы рәүештә (шул иҫәптән Ғайса Пәйғәмбәрҙән дә), айырым ҡалаға, ауылға йәки халыҡҡа тип түгел, ә ер йөҙөндәге һәммә халыҡтар өсөн һәм заман ахырынаса ебәрелгән. Уның шәриғәте Ҡиәмәт көнөнәсә көсөндә ҡаласаҡ. Бүтән рәсүлдәрҙең шәриғәттәре ваҡытлыса бирелгән һәм Мөхәммәт килеү менән көсөнән сығарылған. Шулай итеп, мосолмандар Изге Китаптарҙы — (Тәурат), Зәбур (Псалтырь), Инжил (Евангелие) — таныһа ла, уларҙы ғәмәлдә тип һанамай, бынан тыш, улар кешеләр тарафынан боҙолған тип белдерә (тәхриф).
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙәр араһында иң юғары урында тора. Ислам буйынса иманлы булыу, йәғни Мөхәммәт вәкәләтен таныу һәммә кешелеккә, шул иҫәптән нәсраниҙарға, йәһүдиҙәргә мотлаҡ тип белдерелә, һуңғылары уның шәриғәтен ҡабул итергә тейеш тип һанала.
Рамаҙан әл-Буты Мөхәммәт Исламда тотҡан урыны һәм уның шәриғәте тураһында ошолай яҙа: «Монотеик (бер илаһлы) диндәрҙә, боҙолмаған килеш булһа, бер айырма ла юҡ, сөнки улар барыһы ла бер Аллаһ сылбыры өлөштәре, Мөхәммәт рисаләте кешелектең барса дини үҫешенең иң юғары бейеклеге булып тора. Әммә пәйғәмбәрҙәрҙең шәриғәттәрендә генә айырма бар».
Мөхәммәт ҡорайыш ҡәбиләһенән булған.
Пәйғәмбәрлек вазифаһы уға һәм ғаиләһенә бик ҙур ауырлыҡтар алып килә. Рәсүлде кәмһетәләр, ҡыйырһыталар, хыялланған, сихырсы тип ғәйбәт тараталар. Ҡәғбәтулла алдында намаҙ уҡығанда насар һүҙҙәр менән һүгәләр, балбалдарына бағышлап салынған малдың тиҙәкле эсәктәрен өҫтөнә ташлайҙар, таш бәрәләр. Хатта бер саҡ тешен һындыра һуғалар, бер нисә тапҡыр үлтерергә лә маташалар. Тиҙҙән Мәккә ырыуҙары һүҙ беркетеп, Уның туғандары, диндәштәре менән араны өҙә һәм алыш-биреште туҡтата. Тәүге мосолмандарҙы үлтерә лә башлайҙар. Мәккә мөшриктәре һыйҙырмауы арҡаһында 622 йылда ул Мәккәнән Мәҙинәгә (элек Йәсриб) Һижрәт ҡыла (күсенә). Мосолман календары ошо йылдан иҫәп башлай. Үҙенең арҡалаштары менән ул Мәккәне яулап ала. Мөхәммәт вафат булған мәлгә тотош Ғәрәп ярымутрауы Ислам ҡабул иткән була. Уның вариҫтары — хәлифәләр Азия һәм Африкала, өлөшләтә Европала Ислам динен тарата. Улар ғәрәп теле һәм мәҙәниәте йоғонтоһона эләгә.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе Пәйғәмбәрҙәр мөһөрө, Пәйғәмбәрҙәр хужаһы һәм Ахырызаман Пәйғәмбәре тип тә атайҙар. Мосолмандар иман килтергәндә Шәһәҙәт әйтә, уны Аллаһ Рәсүле тип таный.
Нәҫеле
Мөхәммәтҙең шәжәрәһе егерме беренсе быуында Ғәднәнгә - Ибраһим пәйғәмбәр улы Исмәғилдең улына барып тоташа.Шуға күрә төньяҡ ғәрәптәрҙе исмәғилиҙәр йәки ғәднәниҙәр тип атап йөрөтәләр. Көньяҡ ғәрәптәр — ҡәхтәниҙәр. Мөхәммәтҙең шәжәрәһе бик аныҡ билдәләнгән: Мөхәммәт — Ғабдуллаһ — Ғәбдулмоталлиб (Шәйбә) — Хашим — Ғабдулманнаф — Күсәй — Киләб — Мурра — Ҡәғәб — Лүәй — Ғәлиб — Фихр — Мәлик — Нәдер — Кинәнә — Хүзәймә — Мудрикә — Илйас — Мүдар — Низар — Мәғәд — Ғәднән.
Шәжәрәнән күренеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡорайыштарҙың Бәни Хашим ырыуынан, был ырыу әднәниҙәргә, Ибраһим пәйғәмбәр улы Исмәғил пәйғәмбәргә туранан-тура барып тоташа.
Ата-әсәһе
Мөхәммәтҙең атаһы Ғабдулла - Ғәбд-әл-Моталлиб улы, йәштән үк ҡалала абруй ҡаҙанған шәхес булған. Уны ун һигеҙ йәшендә Мөхәммәтҙең буласаҡ әсәһе Ваһаб ҡыҙы Әминәгә өйләндергәндәр. Ул Мәҙинәнән булған.
Ҡатындары
Мөхәммәтҙең хәләл ефеттәре йәки өммел мөьминин (мөьминдәрҙең инәләре) (أمهات المؤمنين) — Мөхәммәт Пәйғәмбәргә хәләл ефет булған ҡатындар.Тарихсы Әл-Мәсуди «Муружуҙ-ҙәһәб» тигән китабында Пәйғәмбәребеҙҙең 15 ҡатыны булған, тип яҙа. «Сирейи-Ибн Һишам» китабында 11 ҡатын телгә алына, шулай уҡ копт Мәрйәм һәм Өммө-Шәрик Ғазийә исемдәре бар. Йософ Кардауи туғыҙ ҡатын тип яҙған, мәгәр Хәдижә (Хәдисә) әйтелмәгән; Ибн Һишам әйтеүенсә, былар Пәйғәмбәребеҙҙән һуң вафат булған. Уотт Монтгомери, күп ҡәбиләләр Мөхәммәт Пәйғәмбәргә туған булып күренергә тырышып, Уның ҡатындары һанын бик арттырып әйтелгән булыуы ла мөмкин, ти. Ул Хәҙисәне (р. ғ.) лә телгә алып, ике кәнизәкте лә әйтеп, 11 ҡатын һанай.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡатындарына Аллаһы тәғәләнән дүрттән артыҡ ҡатынға өйләнеүҙе тыйыу килгәнгә тиклем өйләнгән булған. . Ғиффәтле Ғәйшәнән (р. ғ) башҡа ҡатындары уға сыҡҡансы ирҙә булған. Һәммә ҡатындары ла өммел мөьминин (мөьминдәрҙең инәләре) дәрәжәһенә эйә булған".
Балалары
Ҡасим — Мәккәлә тыуған, 17 айлыҡ сабый ғына сағында вафат булған.
Зәйнәб — Мәккәлә тыуған.
Руҡайя — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы ( Раҡия, Орҡоя) — Мәккәлә тыуған
Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы) — Мәккәлә тыуған Үмм Күлсүм ( Өммөгөлсөм) Ислам иңгәс донъяға килгән
‘ Абдуллаһ — атаһына рисаләт инә башлағас тыуған, сабый сағында үлеп ҡалған.
Мөхәммәтҙең ҡыҙы Фатима р.ғ. генә атаһынан ҡалып баҡыйлыҡҡа күскән.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр башҡорттарҙың рухи донъяһында
Ислам дине Мөхәммәт Пәйғәмбәр (с.ғ.с.) исеменән айырылғыһыҙ һәм әлбиттә шул ваҡыттан уҡ уның тормош юлын, уның аша кешелеккә иңдерелгән Ҡөрьән Кәримде, сөннәте (хәҙистәрҙе) өйрәнәләр. Хәҙистәр буйынса йәшәү иһә - ул Мөхәммәтҙең тормош өлгөһө буйынса йәшәү.
Ҡөрьән Кәримде башҡорттар иң Изге Китап һанап, ятҡа бикләгәндәр, бик ҙур аҡсалар түгеп, һатып алғандар. Ҡөрьән Кәрим мотивтары эпостарға ла инеп киткән
Ислам ҡабул иткән башҡорттар был изге исемде балаларына ла ҡуша башлайҙар. Үҙенең исемен генә түгел,Мөхәммәтҙең Ҡөрьәнде, мосолман йәшәү рәүешен, ҡануниәтен аңлатып биргән һүҙҙәре, дини йолалар хаҡында әйткәндәре тупланмаһын аңлатҡан Хәҙис һүҙен дә, Пәйғәмбәрҙе ололап атаған ҡушаматтарҙы ла, уның ғаилә ағзаларының исемдәрен дә балаларына ҡушалар.
Нюналькы
Нюналькы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 264 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кайла (Тюрингия)
Кайла (Тюрингия) (Keila (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 86 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 475 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
Тәңребирҙе
Исеменең килеп сығышы
Ауылдың исеме тәүге төпләнеүсе Тәңребирҙе (Тәңребирҙе Ильясов) антропонимына барып тоташа.
Географик урыны
Йомаш ауылынан көнбайышҡа табан 5 км, район үҙәге Баймаҡтан көнбайышҡа табан 37 км алыҫлыҫта Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Яманташ буйында урынлашҡан булған.
Тарихы
1834 йылда Әптекәй ауылынан Тәңребирҙе, Арман, Ишмырҙа, Баймырҙа, Күктүбә (Ибраһим) ауылдары айырылып сыға. Ғәҙәттәгесә ауылға тәүге төпләнеүсе Тәңребирҙе Ильясовтың исеме бирелә. 1834 йылда ауылда 67 кеше йәшәй, 1859 йылда — 92 кеше. 1920 йылда ауылда 90 кеше йәшәй. Ауылдан 10 км алыҫлыҡта ошо уҡ исемле утар булыуы билдәле. Унда 72 кеше йәшәгән. 1946 йылда ауыл юҡҡа сыға (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1971 йылда). Бөрйән ырыуы башҡорттары. Шәжәрә байрамы
2011 йылдың 5 июлендә Баймаҡ районының Әптекәй ауылында Шәжәрә байрамы үтте. Ойоштороусыһы — Рауил Назаров. Биш ауылға нигеҙ һалған Әптекәй ауылы (хәҙер бөткән ауыл) уҙамандары башҡа ауылдар рәтендә Тәңребирҙелә йәшәгән кешеләрҙең, уларҙың вариҫтарын байрамға йәлеп итте. Тәңребирҙе ауылынан Риф Самат улы Ноғоманов ойоштороу комитетына индерелә. Байрам бик йәнле, ойошҡанлы үтә
Малена Мард
Малена Мард (Malena Mård; тыу. 1969) — швед дипломаты, 2019 йылдан Швецияның Рәсәйҙәге илсеһе.
Биографияһы
Малена Мард 1969 йылда Швецияла тыуған. Уппсала университетын бизнес-етәкселек итеү һәм иҡтисад буйынса магистр дәрәжәһендә тамамлай. 1994 йылдан Швецияның Сит ил эштәре министрлығында
хеҙмәттә.
2013 йылдан 2017 йылға тиклем Әзербайжанда Европа Берлеге Вәкиллеген етәкләй. 2017—2019 йылдарҙа Стокгольм ҡалаһында Швецияның Сит ил эштәре министрлығының генераль инспекторы вазифаһында эшләй.
Ғаиләһе
Малена Мард тормошта, ике ул тәрбиәләй.
Кашапов Марс Фәрәх улы
Кашапов Марс Фәрәх улы (28 ғинуар 1966 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре. 2012—2017 йылдарҙа «Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприятиеһының директор урынбаҫары, 2017 йылдың мартынан Салауат районы хакимиәте башлығы. Өсөнсө (2012) һәм дүртенсе (2016) саҡырылыш район Советы депутаты.
Биографияһы
Марс Фәрәх улы Кашапов 1966 йылдың 28 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Мәсетле ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1983—1984 йылдарҙа «Йүрүҙән» совхозында башлай. 1984—1986 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, бер йыл Башҡортостан ауыл хужалығы институтында электромонтер булып эшләй, һуңынан шунда уҡ уҡырға инә. 1992 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, белеме буйынса — агроном. 1992—1997 йылдарҙа «Йүрүҙән» совхозында Мәсетле бүлексәһе управляющийы була, һуңынан өс йыл Салауат районы ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы вазифаһында эшләй. 2000—2003 йылдарҙа — «Урал» СПК-һы рәйесе. Һуңынан бер йыл «Бөркөт» ял йорто директоры булып эшләгәс, 2004—2006 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары була. 2006—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Ер ресурстары һәм ер ҡоролошо буйынса дәүләт комитетының Салауат районы буйынса рәйесе. Һуңынан 2012 йылға тиклем тоҡомсолоҡ буйынса «Башкирское» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры ярҙамсыһы — баш инженеры була. 2012—2017 йылдарҙа — «Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприиятиеһы директорының хужалыҡ мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.
2017 йылдың мартынан — контракт буйынса Салауат районы хакимиәте башлығы.
Ағиҙел ҡалаһы флагы
Ағиҙел ҡалаһы флагы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ағиҙел ҡалаһы ҡала округы символы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 19 июлендә 122-се номер аҫтында раҫланған.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 065 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 2947 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған зәңгәр төҫтәге тура мөйөшлө яҫылыҡ, уның үҙәгендә — аҡ төҫтәге өс цикломор менән уратылған (береһе билдән, икеһе — ҡыялаш) ҡыҙыл шар. Цикломорҙар менән шарҙы өҫ яҡтан һәм аҫтан һары төҫтәге ике бер-береһе менән тоташтырылмаған зәйтүн ботаҡтары уратҡан.
Символиканы нигеҙләү
Флаг ҡала округының иҡтисади үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән.
Ағиҙел ҡалаһы Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымының уң ярында урынлашҡан. Башҡортостан АЭС-ының спутнигы булараҡ төҙөлгән ҡала атом энергикаһынан айырылғыһыҙ. Киләсәктә ҡала иҡтисады атом энергетикаһында нигеҙләнәсәк, шуға күрә гербтың төп фигураһы итеп атом билдәһе һайланған.
Атомды айырылған таж менән уратыу уның хәүефһеҙ (тыныс) булыуын күрһәтә.
Шулай уҡ гербтағы алтын зәйтүн тажы ҡаланың cәскә атыуын, данын һәм байлығын билдәләй.
Гербтағы көмөш төҫ — иман, рухлылыҡ, таҙалыҡ һәм ихласлыҡ символы.
Атом билдәһенең ҡыҙыл төҫө — йылылыҡ, шулай уҡ тыуған ҡалаға һөйөү, халҡының ҡаһарманлығы, батырлығы һәм киң күңеллеге символдары.
Ишмәт
Ишмәт (Ишметово) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бикбулатов Зиннур Ғизелхаҡ улы
Бикбулатов Зиннур Ғизелхаҡ улы (20 ғинуар 1947 йыл — 26 апрель 2009 йыл) — ғалим-зоотехник, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999). 1980—1990 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез ҡала комитеты секретары, халыҡ депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитеты рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1976, 1986) кавалеры.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре республикала һуғым малсылығының үҫеше, һыйыр малының ит биреүсәнлеген арттырыу проблемаларына арналған. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Сумарокова Татьяна Николаевна
Сумарокова Татьяна Николаевна ( — ) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының экипаж штурманы, эскадрилья штурманы, Рәсәй Федерацияһы Геройы, гвардия лейтенанты.
Иртә йылдары
1940 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң Н.И. Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү Медицина институтына уҡырға инә. Һуғыш башланғас, 1941 йылда үҙ ирке менән Ҡыҙыл Армия сафына инә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш башында Татьянаның атаһы  фронтҡа китә. Шулай уҡ ул үҙе лә күп тапҡыр фронтҡа ебәреүҙәрен һорап, ғариза менән мөрәжәғәт итә, ләкин ғаризаһын кире ҡағалар. Мәскәү эргәһендәге оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә ҡатнаша.
1941 йылдың 13 октябрендә Татьяна курсташы Хиуаз Доспанова менән бергә ҡатын-ҡыҙҙар авиаполкын ойоштороусы М.М. Расковаға ҡабул итеүгә яҙыла. Ҡыҙҙарҙы алалар һәм штурмандар төркөмөнә теркәйҙәр.
1941 йылдың 26 октябрендә буласаҡ осоусылар Энгельс ҡалаһына полк ойошторола торған урынға килә. Унда улар Энгельс хәрби авиация мәктәбендә тиҙләтелгән уҡыу курстары үтә.
1942 йылдың 23 майында   Татаьяна Сумарокова 588-се авиаполк  составында фронтҡа оса. 27 майҙа полк тәғәйенләнгән урынға килә. Дислокация урыны «Таусы хеҙмәте» совхозы була. Алыҫ түгел Көньяҡ фронттың һыҙығы урынлаша.
1942 йылдың сентябрендә Татьяна Николаевна Ҡыҙыл Байраҡ орденына тәҡдим ителә.
Осоштарының яртыһынан күбергән Татьяна Мария Смирнова экипажында үткәрә. Осоусы һәм штурман ныҡ дуҫалаша.
Татьяна Сумарокова Төньяҡ Кавказды обороналауҙа, Кубангә һөжүм итеүҙә, Новороссийск -Таман һөжүм операцияларында ҡатнаша. 1943 йылдың ноябрь — декабрь айҙарында башҡа осоусы ҡыҙҙар менән көҙгө өҙлөкһөҙ шторм һәм дошмандың ҡаршы тороуы Ҡырымдың Эльтинген плацдармындағы десантсыларҙы боеприпастар менән тәьмин итә.
Яъы йыл төнөндә Сумарокова—Тихомирова экипажы, Керчь ҡалаһынан  алыҫ булмаған ерҙә задание  үтәп, зенит уты  аҫтына эләгә. Самолет туранан-тура утҡа эләгә. Тихомирова ялҡынды һалмаҡ ҡына осоп барып һүндереүгә өлгәшә, әммә машина бейеклекте юғалтыуын дауам итә. Диңгеҙ китең юлы ҡала. Бәхеткә күрә, осоу уңышлы тамамлана: ҡыҙҙар Чушка морононоң көнсығыш ситенә тиклем барып етә һәм үҙенең ғәскәрҙәре урынлашҡан ергә төшә. Сумарокова Ҡырым, Белоруссия, Балтик буйы илдәрен азат итеүҙә ҡатнаша. Күп тапҡыр аэродромға ныҡ зыян килгән самолетын алып килә, ике тапҡыр мәжбүри ултырыуға дусар була. Осоусының иҫәбендә 809 хәрби осош. Иң һуңғыһы 1945 йылдың 5 майында була.
Хәрби характеристиканан: «Эскадрилья штурманы гвардия лейтенанты Сумарокова Татьяна Николаевна полкта ойошторолоуынан алып. Ябай штурмандан алып эскадрилья штурманына тиклем күтәрелә. Көндөҙ ҙә һәм төндә лә ҡатмарлы метеошарттарҙа самолет менән бик яҡшы идара итә. Хәрби осоштары ваҡытында дошман станында 131 янғын, 158 көслө шартлау була, боеприпастар менән келәт, ике келәт яғыулыҡ менән юҡ ителә. Өс артиллерия батареяһы утын баҫтыра, дошмандың 2 кисеүе, яғыулыҡ һәм юоеприпастар менән  6 машинаюө ителә. Хәрби эштәренең эффектлығы иҫәпкә алынған ғынаһы, әммә бик үк тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса күрһәтелгән.
Иптәш Сумарокова тәжрибәле штурман булараҡ 8 йәш штурман әҙерләй. Ул хәрби эштең ҙур тәжрибәһенә эйә һәм үҙ тәжрибәһен оҫта итеп буйһоноусыларына тапшырыа.
Гвардия авиаполкы командиры подполковник Бершанская». 1945 йылда Сумарокова Татьянаға  Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Әммә наградалары һәм документтары юғала, улар батырҙы ярты быуат үткәс кенә таба.
Һуғыштан һуң тормошо
Һуғыш тамамланғандан һуң Татьяна Сумарокова-запаста. Мәскәү полиграфия институтында уҡый. Редакция-нәшриәт факультетын тамамлай. Полкташы Раиса Аронова кеүек  СССР Журналистары союзына ҡабул ителә. Татьяна Николаевна оҙаҡ ваҡыт матбуғатта эшләй. Ун биш йыл «Физкультура и спорт» нәшриәтендә  һәм «Советский патриот» гәзитендә, һуңынан  «Знание» нәшриәтендә эшләй. Шулай уҡ «Прогресс» нәшриәтендә өлкән ғилми мөхәррир булып эшләй
1988 йылда Сумарокованың осоусы әхирәте Катя Рябова һәм уның ире Григорий Сивков тураһында «Пролети надо мной после боя» китабы баҫылып сыға.
Йәмәғәт эштәрендә ҡатнаша. Йыш ҡына йәштәр алдында сығыш яһай. «Португалия — СССР» йәмғиәте идараһына инә.
Кейәүҙә була. Татьяна Николаевнаның Александр исемле улы үҫә.
1997 йыл дың 28 май ында вафат була. Мәскәү ҙы Кунцево зыяратында ерләнә
Езерский Дмитрий Сергеевич
Езерский Дмитрий Сергеевич (28 февраль 1917 йыл — 22 ғинуар 2014 йыл) — СССР-ҙың граждандар авиацияһы лётчигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Капитан (1945). Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Дмитрий Сергеевич Езерский 1917 йылдың 28 февралендә Рәсәй империяһының Жуковка ҡасабаһында (хәҙер — Рәсәй Федерацияһының Брянск өлкәһендәге ҡала) тимер юл эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Милләте урыҫ.
Сабыйға бер йәш саҡта атаһы тимер юл фажиғәһендә һәләк була. Дмитрий ете йыллыҡ һәм ФЗУ мәктәбен тамамлай, урындағы механика заводына токарь булып эшкә урынлаша.
1938 йылда СССР Граждандар Һауа Флотының Ростов өлкәһе Батайск ҡалаһындағы авиация мәктәбен тамамлай. 1939 йылдың сентябренән йүнәлтмә буйынса Башҡортостанда, Граждандар Һауа Флотының 209-сы авиаотрядында лётчик-пилот булып эшләй. 1941 йылдың мартынан — Граждандар Һауа Флотының Украиналағы Киев айырым авиатөркөмө пилоты.
1941 йылдың июнендә, Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм Граждандар Һауа Флоты Киев айырым авиатөркөмөнөң Көньяҡ-Көнбайыш фронт штабы ҡарамағындағы 4-се авиаотряды пилоты итеп тәғәйенләнә. 1941 йылдың октябренән — Граждандар Һауа Флотының Көньяҡ-Көнбайыш фронттың 40-сы армияһы ҡарамағындағы авиация отрядында звено командиры, артабан Армия Хәрби советының шеф-пилоты була: армия командующийы һәм уның урынбаҫарҙарын йөрөтә.
1942 йылдың апрелендә фронттан саҡыртып алына һәм «Ли-2» менән C-47 «Дакота» транспорт самолёттарында осоу өсөн уҡырға ебәрелә. 1942 йылдың июленән Махсус тәғәйенешле Мәскәү авиатөркөмө пилоты, ә шул уҡ йылдың сентябренән —"Ли-2" һәм «Си-47» кораблдәре командиры. 1942 йылдың декабрендә был төркөм Граждандар Һауа Флотының 1-се транспорт авиацияһы дивизияһы итеп үҙгәртелә һәм Внуковола урынлаша. Нәҡ ошонан Д. С. Езерский дошман тылына төнгө осоштар яһай: партизандарға ҡорал, һуғыш кәрәк-яраҡтары, медикаменттар, төрлө ҡорамал ташый, ауыр яралыларҙы алып ҡайта, шулай уҡ дошман тылына махсус десант группалары алып бара, разведка осоштары яһай.
1944 йылдың 10 июленән 1945 йылдың 20 мартына тиклем — югослав партизандары һәм Югославия Халыҡ-азатлыҡ армияһы эшмәкәрлеген тәьмин итеү өсөн ойошторолған Махсус тәғәйенешле авиация төркөмөнөң экипаж командиры. Төркөм составында көньяҡ Италияның Бари ҡалаһы янындағы аэродромдарҙан Адриатик диңгеҙ аша 66 осош яһай, шуларҙың 47-һендә партизандар хәрәкәт иткән биләмәләргә төшөп ултырыу менән була. 352 яраланы алып сыға, фронт линияһы аша 487 югослав һалдат һәм офицерын алып бара, командованиеның башҡа заданиеларын уңышлы үтәй.
Һуғышты махсус тәғәйенләнештәге 2-се авиация дивизияһының 3-сө транспорт авиацияһы полкында тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы барышында Д. С. Езерский дошман тылына ғына ла 226 төнгө осош яһай, шуларҙың 78-дә партизандар әҙерләгән майҙансыҡтарға төшөп ултыра. Уның ошо хәрби осоштарының бер осорағы түбәндәгесә һүрәтләнә:
Ваҡ сәпсәү
thumb| Charadrius dubius
Езерский Дмитрий Сергеевич
Биографияһы
Һанап кителгән сәбәптәр тыуҙырған оло хәүефкә ҡарамаҫтан, өлкән лейтенант Зерский майҙансыҡҡа самолетын бик оҫта ултырта, уны һүрәтләп, схемаһын төҙөй, майҙансыҡты яҡшыртыу буйынса кәрәкле кәңәштәр бирә һәм бының менән Авиатөркөмдөң башҡа осоштарының тулы уңышын тәьмин итә.
Ваҡ сәпсәү
Ваҡ сәпсәү, aҡмуйын сәпсәү, ҡашҡа сәпсәү (малый зуек).