cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Солтан Амет-Хан
Бөйөк Ватан һуғышында
1942 йылдың мартынан 4-се истребитель авиация полкы Ярославль ПВО-һы составында була. Бында Амет-Хан Солтан үҙенең беренсе һауа еңеүен яулай. 1942 йылдың 31 майында, һөжүм ваҡытында бөтөн боезапасын ҡулланып бөтөп, "Харрикейн"да дошмандың «Юнкерс-88» бомбардировщигын таранлай һәм янған "юнкерс"та ҡала. Ул самолет кабинаһынан ҡотолоу юлын таба һәм парашюттан ырғый. Бер нисә көндән Амет-Ханды Ярославлгә саҡыралар. Унда бәреп төшөрөлгән "юнкерс"ты ҡарарға Совет майҙанына ағылған халыҡ алдында ҡала оборона комитеты уны исемле сәғәт һәм маҡтау грамотаһы менән бүләкләй. Һуңыраҡ, Ярославль күгендәге ҡаһарманлығы өсөн осоусы Ленин ордены   менән бүләкләнә. 2010 йылда Ярославлдә әлеге ваҡиғаларға һәйкәл ҡуйыла. [[Файл:Амет-Хан_Султан.jpg|слева|мини| РККА Хәрби-һауа көстәре капитаны
Пакистан
Географик урыны
Пакистан көньяҡ Азияның төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ- көнсығышҡа 1500 км-ға һуҙылған. Пакистан сиктәрендә өс орографик өлкә айырып ҡарарға була — көнсығыш тигеҙлеге, урта таулы көнбайыш һәм бейек таулы төньяҡ. Пакистан территорияһының көньяғын тәпәш, бер аҙ йырғысланған яр яһаусы Аравий диңгеҙе һыуҙары йыуа.
Солтан Амет-Хан
Бөйөк Ватан һуғышында
Амет-хан Солтан 1943 йылда ]] 1942 йылдың йәйендә Амет-Хан Воронеж эргәһендә Як-1 самолетында алыша, ә 1942 йылдың авгусында Як-7 самолетында Сталинград һуғышында ҡатнаша. Бында үҙен оҫта осоусы итеп таныта һәм 9-сы гвардия истребитель авиация полкы — немецтарҙың оҫта осоусыларына ҡаршы тороу өсөн ойошторолған йыйылма совет осоусылары составына индерелә. Унан башҡа бында буласаҡ ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары Владимир Лавриненков, Алексей Рязанов, Иван Степаненко, буласаҡ Советтар Союзы Геройҙары Борисов Иван Григорьевич менән Ерёмин Борис Николаевич та инә. Сталинград эргәһендә Амет-Ханды бәреп төшөрәләр һәм ул икенсе тапҡыр парашют ярҙамында ҡотола. 1942 йылдың октябрендә Амет-Хан Солтан 9-сы гвардия истребитель авиация полкы составындағы 3-сө авиаэскадрилья командиры була һәм һуғыштың ахырынаса полк составында ҡала. Дошманға юҙарынан һөжүм итеү тактикаһы өсөн 8-се һауа армияһы генералы Хрюкин Тимофей Тимофеевич Амет-Хан Солтанға самолет фюзеляжена бөркөт һүрәте төшөрөргә рөхсәт итә.
«P-39» менән идара итеүгә уҡығандан һуң, ул Дондағы Ростовты азат итеүҙә, Кубань өсөн аяуһыҙ алыштарҙа, Таганрогты, Мелитополде, Ҡырымды азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылдың ғинаурында Советтар Союзы Геройы Иван Борисов менән бергә Амет-Хан немецтарҙың элемтәсе «Fieseler Fi.156 Storch» самолетын үҙ аэродромына төшөргә мәжбүр итә. Үҙе өсөн таныш булмаған машинаның кабинаһы менән бер аҙ танышҡандан һуң ул унда осоштар яһай башлай. 1944 йылдың 18-20 майында Алупка ҡалаһында отпускыла булғанында Ҡырым татарҙарын депортациялауҙың шаһиты була. Амет-Хан быға ҡамасаулыҡ итергә теләй, уға үҙенең ата-әсәһен Ҡырымда ҡалдырыу мөмкин була.
1944 йылда ял иткәндән һуң ул яңы Ла-7] истребителенә күсеп, Көнсығыш Пруссияла һуғыша, [[Берлинды алыуҙа ҡатнаша . Үҙенең һуңғы һауа һуғышын гвардия майоры Амет-Хан Солтан 1945 йылдың 29 апрелендә берлин ситендәге «Темпельхоф» аэропортында алып бара һәм «Focke-Wulf Fw 190 Wurger» самолетын бәреп төшөрә . Һуғыш ваҡытында Амет-Хан Солтан барлығы 603 хәрби осош яһай (шуларҙың 70-е — дошмандың тере көстәренә һәм техникаһына), 150 һауа һуғышында үҙе генә — 30, төркөм составында 19 дошман самолетын бәреп төшөрә . 1943 йылдың 23 авгусында 9-сы Ҡыҙыл Байраҡлы Одесса гвардия истребитель авиация полкы капитаны Амет-Хан Солтанға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырыла. 1945 йылдың 29 июнендә гвардия майоры, шул уҡ полктың 1-се һауа армияһы командирының һауа-уҡсылар хеҙмәте ярҙамсыһы Амет-Хан Солтан икенсе тапҡыр «Алтын йондоҙ» миҙалына лайыҡ була.
Пакистан
Климаты
Пакистанда климат ҡоро континенталь тропик, төньяҡ-көнбайышта — субтропик, илдең төньяғында тауҙарҙа — дымлыраҡ с чётко выраженной высотной поясностью. Ҡыш тигеҙлектә йылы (12-16 °C, яр буйында 20 °C-ҡа тиклем), бейек таулыҡта — ҡаты (−20 °C-ҡа тиклем). Йәй эҫе (сүллектә 35 °C, яр буйында 29 °C, тауҙарҙа һәм Иран таулығының яҫы таулыҡтарында 20-25 °C), бейек тауҙарҙа — һыуыҡ (5000 м-ҙан ҙурыраҡ бейеклектә — 0 °C-тан түбән). Йылына яуым-төшөм Тар сүллегендә 50 мм-ҙан, Синдтә 100—200 мм-ға тиклем, үҙәндәрҙә һәм Иран таулыҡтарының яҫы таулыҡтарында 250—400 мм, тау ҡыҙырымында 350—500 мм һәм илдең төньяғындағы тауҙарҙа 1000—1500 мм. Яуым-төшөмдөң күп өлөшө көньяҡ-көнбайыш муссон ваҡытында (июль — сентябрҙа), Иран таулыҡтарыында — ҡышҡы-яҙғы осорҙа яуа. 2015 йылдың июнендә Пакистандың көньяҡ провинцияларында аномаль эҫелек булды. Ҡайһы бер ҡалаларҙа температура 49°С-ҡа етте, бер нисә көн эсендә һыуһыҙланыуҙан һәм эҫе ҡабыуҙан 1200-ҙән артыҡ кеше һәләк булды.
Гидрология
Пакистандың иң ҙур йылғаһы Инд, уның бассейнына илдең ҙур өлөшө инә. Көнбайыш өлөшөндәге йылғалар — йәки аҡмай торған, йәки урында Аравий диңгеҙенә ҡоялар. Индтың иң ҙур төп ҡушылдығы — Пенджабтың төп йылғаларынан (Чинаб, Рави, Джелам, Биас) һыу йыйыусы һәм эре һуғарыу каналдарына (Дипалпур, Пакпаттан, Панджнад) һыу биреүсе Сатледж. Эре йылғаларҙа муссон ямғырҙар һәм тауҙарҙағы боҙҙарҙың иреүе менән бәйле йәйге ташҡындар күҙәтелә.
Солтан Амет-Хан
Һуғыштан һуңғы карьераһы
Һуғыш тамамланғандан һуң, Юғары баш командующийҙың күрһәтмәһе буйынса, барлыҡ оҫта осоусылар академияға уҡырға ебәрелә. 1945 йылдың авгусынан Амет-Хан Монинолағы Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы тыңлаусыһы. Ә инде 1946 йылдың башында ул, «Үҙемдең белем кимәлен айыҡ аҡыл менән баһалап, артабан уҡыу кәрәклеген күрмәйем. Шуға күрә уҡыуҙан ебәреүегеҙҙе һорайым, сөнки академияла биш йыл уҡыуға сыҙамаясаҡмын», тип рапорт яҙа. Уның үтенесе ҡәнәғәтләндерелә һәм 1946 йылдың апрелендә майор Амет-Хан Солтан отставкаға сығарыла. Әммә ул — осоусы, һәм йыһанһыҙ йәшәй алмай, шуға күрә осоусы һөнәренә кире ҡайтыу өсөн бар тырышлығын һала. Ләкин оҙаҡ ваҡыт был уға мөмкин булмай, Амет-Хан күңел төшөнкөлөгөнә бирелә, спиртлы эсемлектәр менән мауыға, тормош төпкөлөнә тәгәрәй башлай. Хәрби дуҫтарының ярҙамы менән 1947 йылдың февралендә ул Жуковскийҙағы М. М. Громов исемендәге Осоу-тикшеренеү институтының һынаусы-осоусыһы булып китә. 1956 йылда Ҡырым АССР-ының элекке партия һәм совет хеҙмәткәрҙәре менән бергә Амет-Хан Солтан КПУ Үҙәк комитетына ебәрелгән ҡырым татарҙарын аҡлау тураһындағы үтенес хатына ҡул ҡуя.
Пакистан
Милли парктар
Пакистандың милли парктары күркәм пейзаждарҙы һәм кеше аяғы баҫмаған тәбиғәтте тәбиғи хәлендә һаҡлау өсөн булдырылғандар. Пакистанда Тирә яҡ мөхитте һаҡлау һәм яҡлау тәү башлап 1973 йылғы Конституцияға индерелә, ләкин тирә яҡ мөхитте һаҡлау тураһындағы Ҡарар тик 1983 йылда ҡабул ителә. Ҡабул ителгән закондарға ярашлы, «Хәҙерге заман һаҡланыусы территориялар», милли парктар фәнни тикшеренеүҙәр, ял итеү, белем алыу өсөн ҡулланылырға мөмкиндәр. Уларҙа юлдар, ял йорттары төҙөү, ерҙе ауыл хужалығында ҡулланыу өсөн эшкәртеү, һыуҙы бысратыу, атыу ҡоралын ҡулланыу, ҡырағай хайуандарҙы аулау тыйыла. Парктар менән түбәндәге дәүләт ведомстволары идара итә: Тирә яҡ мөхитте һаҡлау буйынса Министерство һәм биотөрлөлөк буйынса Идара.
Солтан Амет-Хан
Һуғыштан һуңғы карьераһы
Ҡыҫҡы ғына ваҡыт эсендә ул иң яҡшы һынаусылар иҫәбенә инә. 1943 йылда уға өсөнсө класлы осоусы-һынаусы дәрәжәһе бирелә, 1950 йылда — икенсе класлы, ә инде 1952 йылдың сентябрендә Амет-Хан Солтан 1-се класлы осоусы-һынаусы була. Ул төрлө һынауҙарҙы уңышлы үтә. 1949 йылдың июнендә И. Шелест менән Ту-2 самолетында илдә беренсе тапҡыр һауала автоматик рәүештә заправкалана. 1949 йыл һуңында Я. И. Верников менән А. И. Микояндың И-320 («Р-2») ике урынлы, теләһә ниндәй һауа торошона яраҡлаштырылған һынау истрибителендә осош яһай һәм 1948—1950 йылдарҙа уның заводтан сыҡҡан өлгөһөнә һынау үткәрәләр.
Пакистан
Милли парктар
2010 йылға ҡарата Пакистанда 25 милли парк бар, уның 19-ы дәүләт ҡарамағында, ә ҡалғандары шәхси ҡулдарҙа. Бахавалпур районында бик боронғо Лал Суханра паркы 1972 йылда булдырылған. Был илдең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем булдырылған берҙән бер милли парк, бынан тыш, был Пакистандың берҙән бер биосфера заповеднигы. Һуңғы парктарҙың береһе, Кала Читта, 2009 йылда булдырылған. Гилгит-Балтистандағы Үҙәк Ҡараҡорум илдең иң ҙур милли паркы, дөйөм майҙаны 1 390 100 гектар тәшкил иткән территорияны биләй. Иң бәләкәй милли парк — Айюб, дөйөм майҙаны яҡынса 931 гектар.
Солтан Амет-Хан
Һуғыштан һуңғы карьераһы
1951—1953 йылдарҙа Амет-Хан С. Н. Анохин, Ф. И. Бурцев һәм В. Г. Павлов менән КС («Комета») снаряд-самолетының пилотлы аналогына тулыһынса һынау үткәрә. Шундай һынауҙарҙың береһендә снаряд ташланғандан һуң снаряд-самолеттың двигателе тоҡанмай һәм бары тик Амет-Хандың һалҡын ҡанлылығы, түҙемлеге арҡаһында ғына ул ергә етер саҡта ғына эшләп китә, һөҙөмтәлә һынау машинаһы ҡотҡарыла. Ошо һынауҙарҙы үткәргәне өсөн Амет-Хан Солтанға 1953 йылда 2-се дәрәжә Сталин премияһы бирелә. Амет-Хан төрлө самолеттарҙан катапультланыу системаһын эшләү өсөн бик күп осоштар яһай. 1958 йылдың 12 ноябрендә Су-7 һәм Су-9 самолеттары өсөн парашютсы-һынаусы В. И. Головин менән һынау үткәргәндә, МиГ-15УТИ самолетында катапульта механизмын эшләтеүсе дары патроны шартлап, самолеттың яғыулыҡ багы тишелә, ике кабинаға ла яғыулыҡ аға, янғын хәүефе тыуа. В. И. Головин катапульта креслоһы боҙолоуы арҡаһында кабинаны ташлап китә алмай. Ошо хәл-торошта Амет-Хан Солтан самолетты ултыртырға ҡара итә һәм уны бер хатаһыҙ ултыртып, үҙенең генә түгел, дуҫының да ғүмерен һаҡлап алып ҡала.
21961 йылдың 3 сентябрендә Амет-Хан Солтанға «СССР-ҙың атҡаҙанған осоусы-һынаусыһы» (билдә номеры — 38) исеме бирелә. Хеҙмәт юлы осоронда ул барлығы 180 осоу аппаратын үҙләштерә, уның һауала булған ваҡыты 4237 сәғәт тәшкил итә.
Пакистан
Үҫемлектәр донъяһы
Пакистандың үҫемлектәр донъяһы — башлыса ярымсүллек һәм сүллек үҫемлектәре, Тар сүллегендә — иң ярлыһы, унда күпселек ксерофитлы (акация, каллигонум…) ҡыуаҡтары һәм ҡаты үләндәр менән яртылаш береккән ҡомло түтәлдәр. Инд уйһыулығында тәбиғи үҫемлектәр донъяһы — ярымсүллек саванналары (чий, әремдәр, каперстар, астрагалдар…), Инд һәм башҡа йылғалар буйында — туғайҙар һыҙаты, Аравий диңгеҙе яры буйлап Инд дельтаһында — урыны менән мангр әрәмәлектәре. Иран таулыҡтарында сәнскеле мендәр һымаҡ ҡыуаҡлыҡтарҙың ярымсүллек формациялары таралған, Белуджистан тауҙарында — һирәк осрай торған фисташкалар һәм артыш ҡыуаҡлыҡтары. Илдең төньяғындағы тауҙарҙа 1500-3000 м бейеклектә — айырым участкаларҙа япраҡлы (имән, каштан) һәм ылыҫлы (ҡарағай, пихта, шыршы, гималай кедры) урмандары. Ауылдарға яҡын үҙәндәрҙә — финиклы пальма, цитруслылар, зәйтүн ағасы плантациялары, емеш-еләк баҡсалары. Һуғарыу каналдары буйлап ултыртылған тут ағастары бик йыш.
Солтан Амет-Хан
Һуғыштан һуңғы карьераһы
Мәскәү өлкәһенең Жуковский ҡалаһында йәшәй.
Пакистан
Хайуандар донъяһы
Пакистандың хайуандар донъяһы индо-африкан, үҙәк азиат һәм урта диңгеҙ төрҙәренән тора. Эре һөтимәрҙәрҙән тауҙарҙа леопард, ирбис, һоро һәм аҡ түшле айыу, төлкө, ҡырағай кәзәләр һәм һарыҡтар, фарсы ғәзәле; тигеҙлектәрҙә — һыртландар, сүл бүреләре, ҡабандар, антилопалар, йәйрәндәр, куландар, ҡырағай ишәктәр, күп һандағы кимереүселәр бар. Ҡоштар донъяһы бик күп төрлө: (бөркөттәр, грифтар, тауистар, тутыйғоштар). Йыландар күп, шул иҫәптән ағыулылары, Индта крокодилдар йәшәй. Умыртҡаһыҙҙарҙан саяндар, талпандар, биҙгәк серәкәйе таралған. Аравий диңгеҙе балыҡҡа бай (тунец, сельдь, диңгеҙ алабуғаһы, һинд һөмбашы), ҡыҫала кеүек (креветкалар) һәм диңгеҙ гөбөргәйеле.
Солтан Амет-Хан
Һуғыштан һуңғы карьераһы
1971 йылдың 1 февралендә Ту-16 осоусы лабораторияла һынау үткәргәндә һәләк була.
Пакистан
Иҡтисады
Пакистан — күп тармаҡлы экономикаһы булған индустриаль-аграр ил. Ауыл хужалығы илдең экономикаһында ҙур әһәмиәткә эйә булыуын дауам итә һәм бөтә ВНП-тың 20,8 % -ын тәшкил итә, сәнәғәт тә әүҙем үҫешә һәм инде ВНП-тың 24,3%-ын тәшкил итә (2009 йыл). Шуның менән бергә ауыл хужалығында эшләүселәрҙең 43%-ы, ә сәнәғәттә — 20%-ы мәшғүл. Эшһеҙлек кимәле — 15,2 % (2009 йыл).
Солтан Амет-Хан
Һуғыштан һуңғы карьераһы
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Пакистан
Иҡтисады
Тәбиғәт шарттарына ныҡ бәйлелеге менән айырылып тора, ауыл хужалығы, туҡыу сәнәғәте, гидроэнергетика, һыу транспорты кеүек тармаҡтар туранан тура һауа торошона бәйле.
Пакистанда, төрлө факторҙарҙың бергә тәьҫире менән бәйле, хужалыҡтарҙа арауыҡ айырмалылығы ныҡ һиҙелә. Территориаль планда административ провинциялар — Панджаб, Синд, Белуджистан һәм Хайбер-Пахтунхва, һуңғы районға ҡәбиләләрҙе лә индереп, менән яҡын тап килеүсе 4 тарихи-географик өлкә айырып күрһәтеп була. Панджаб бигерәк тә аграр етештереү менән айырылып тора, бында бойҙайҙың, мамыҡтың һәм шәкәр ҡамышының 2/3 өлөшө етештерелә.
Пакистандың ЭТП үҫеше 2005 финанс йылында(30 июнь 2005 тамамланды) 8,4 % тәшкил итте. Пакистан экспортының 2/3 өлөшөн туҡыу һәм тегеү сәнәғәте продукцияһы тәшкил итә. Төп аграр культуралар — мамыҡ һәм бойҙай.
Первез Мушарраф хөкүмәте сағыштырмаса либераль экономик политика алып барҙы, һуңғы йылдарҙа бер нисә эре банк, эре телекоммуникацион компания һәм башҡалар приватизацияланды.
Тышҡы сауҙа
Экспорт (30,9 млрд долл. 2011 йылда) — туҡыма, дөгө, күн әйберҙәр, келәмдәр.
Төп һатып алыусылар — АҠШ 15,8 %, Афғанстан 8,1 %, Берләшкән Ғәрәп Эмираттары 7,9 %, Ҡытай 7,3 %, Бөйөк Британия 4,3 %, Германия 4,2 %.
Импорт (39,35 млрд долл. 2011 йыл) — нефть, нефть продукттары, машиналар, пластмассалар, транспорт саралары, тимер һәм ҡорос, сәй.
Валютаһы
Пакистан рупийы (PRe, PRs) 100 пайстан тора. Номиналы 1000, 500, 100, 50, 20, 10, 5, 2 һәм 1 рупий булған банкноталар, шулай уҡ 2 һәм 1 рупийлыҡ, 50, 25 һәм 10 пайслыҡ монеталар ғәмәлдә.
Халҡы
Пакистан халыҡ һаны буйынса донъяла иң ҙур илдәрҙең береһе (190 млн кеше, донъяла 6-сы урын — 2012 йылдың декабренә ҡарата). Ҡайһы бер фараздар буйынса, әлеге үҫеш тампы һаҡланғанда, 2020 йылға Пакистан халҡы 200 млн кешенән артып китергә мөмкин. Халҡының төп өлөшө Инд йылғаһының үҙәнендә йәшәй. Пакистандың иң ҙур ҡалалары илдең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан (Карачи, Лахор, Равалпинди һәм башҡалар). Илдең ҡала халҡы — 36 % (2008 йылға ҡарата). Этник составы: пенджаблылар 44,7 %, пуштундар 15,4 %, синдхи 14,1 %, сарьяктар 8,4 %, мухаджирҙар 7,6 %, белудждар 3,6 % һәм башҡалары (6,3 %). Халыҡтың 50 % тиерлек — уҡымышлы (63 % ирҙәр һәм 37 % ҡатын-ҡыҙҙар, 2005 йыл мәғлүмәте).
Телдәр
Пакистан Конституцияһының 251-се статьяһына ярашлы, республиканың милли теле булып урду теле һанала. Шуның менән бергә, рәсми эштәрҙә инглиз телен ҡулланырға рөхсәт ителә (әгәр уны милли тел менән алмаштырырға бойороҡ булмаһа). Пакистан провинцияларында шулай уҡ панджаби, синдхи, белудж һәм пушту телдәре таралған. Таблицала Пакистандың этник төркөмдәре араһында туған тел буйынса халыҡтың дөйөм һанынан процент күрһәтелгән.
Дине
Пакистан мосолман халҡының һаны буйынса донъяла икенсе (Индонезиянан ҡала) һәм мосолман-сөнниҙәр һаны буйынса икенсе урында тора. Халыҡтың 96 % мосолман, шул иҫәптән 91 % — сөнниҙәр, һәм 5 % — шиғыйҙар. Пакистандың дәүләт дине булып сөннисе мәғәнәләге ислам тора. Халыҡтың конфессиональ составы: Пакистан — ахмадиҙар мосолман әҙселек түгел икәнен рәсми рәүештә таныусы берҙән бер дәүләт, сөнки улар күпселек ислам дине белгестәре фекеренә ярашлы Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе һуңғы пәйғәмбәр тип һанамайҙар. Пакистанда 1974 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан башлап Әхмәҙей Мосолман ойошмаһы халыҡ иҫәбен алыуға бойкот яһағанлыҡтан, иҫәп алыу мәғлүмәттәренең әхмаҙейҙәргә ҡағылышлы өлөшө дөрөҫ түгел тип иҫәпләнә, ә Пакистандағы әхмәҙейҙәрҙең дөйөм һаны төрлө баһалауҙар буйынса 2-нән 5 миллионға тиклем кеше. Пакистанда йәшәүсе мосолман-әхмәҙи общинаһы донъяла иң ҙуры һанала.
Мәҙәниәте
Пакистан мәҙәниәте мосолман мираҫына нигеҙләнгән, ләкин шулай уҡ Һинд субконтиненты халыҡтарының исламға тиклемге традицияларын да индерә. Мәҙәниәтенә шулай уҡ йөҙ йыллыҡ британия хакимлығы ла етди тәьҫир яһаны. Һуңғы ун йыллыҡта, бигерәк тә йәштәр араһында, америка мәҙәниәтенең йоғонтоһо һиҙелә: голливуд фильмдары, америка видеоуйындары, мультфильмдәре, комикстары, китаптары, шулай уҡ мода (джинсылар һәм бейсболкалар кейеү), фастфуд, эсемлектәре һәм башҡалар популяр.
Музыка
Пенджабта, Хайбер-Пахтунхвта, Синдта һәм Белуджистанда күҙәтелгән музыка һәм бейеүҙәрҙә урындағы тенденциялар, урду телле пакистансылар йәмғиәте өсөн хас булғандан ҡырҡа айырыла. Беренсе осраҡта халыҡ йырҙарына һәм бейеүҙәренә баҫым күҙәтелә, ә урду мәҙәниәтендә был мотив икенсе планға күскән. Бының төп сәбәбе шунда: илдең был телдә һөйләшкән халҡының күпселеге Һиндостандағы тыуған ерҙәре менән бәйләнеш тамырҙары өҙөлгән мухаджирҙарға инәләр. Пакистандың сәнғәт Советы бейеүҙә, музыкала, скульптура һәм живопистә урындағы стилде һаҡларға тырыша.
Фән һәм мәғариф
Пакистан балаларының тик 63 % ғына башланғыс класты тамамлаған. Бынан тыш, пакистан малайҙарының тик 68 % һәм ҡыҙҙарының 72 % ғына 5 класҡа етә. Мәктәпкәсә белем биреү 3-5 йәшлек балаларға тәғәйенләнгән һәм өс этаптан тора: уйын төркөмө, ясле һәм балалар баҡсаһы. Мәктәпкәсә белем алғандан һуң, уҡыусылар башланғыс мәктәпкә баралар. Урта мәктәптә малайҙар менән ҡыҙҙарҙы айырым уҡытыу практикалана, әммә, эре ҡалаларҙа балаларҙы бергә уҡытыусы мәктәптәр бар. Һигеҙ база дисциплинаһы — был урду теле, инглиз теле, математика, һынлы сәнғәт, фән, йәмғиәт фәндәре, исламды өйрәнеү һәм информатика. Ҡайһы бер мәктәптәрҙең программаларына Пакистанға күрше илдәрҙең телдәре индерелә, айырым алғанда, ғәрәп һәм ҡытай телдәре, шулай уҡ француз.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт радиокомпанияһы — PBC (Pakistan Broadcasting Corporation, ریڈیو پاکستان — Пакистан Радиоһы), региональ радиостанцияларҙы, PBC News радиостанцияһын үҙ эсенә ала; PTV дәүләт телекомпанияһы (Pakistan Television Corporation, پاكِستان ٹیلی وژن نیٹ ورک — «Пакистан телевизион селтәре»), PTV Home телеканалын һәм кабелле телеканалдарҙы үҙ эсенә ала, элегерәк 1992 йылда эшләп киткән һәм 2008 йылда ябылған PTV2-не үҙ эсенә ала ине.
Спорт
Пакистанда иң таралған спорт төрҙәре — футбол, үләндә хоккей, ҙур һәм өҫтәл теннисы, көрәш, бокс, ауыр атлетика, гольф, поло, йөҙөү, сквош, бейсбол һәм крикет.
Көнсығыш Европа платформаһы
Көнсығыш Европа платформаһы (Ру́сская платфо́рма, шулай уҡ fenosarmatia Восто́чно-Европе́йская платфо́рма) — Ер ҡабығының сағыштырмаса тотороҡло участкаларының иң ҙурҙарының береһе. Боронғо (рифейға тиклемге) платформаларға ҡарай. Төньяҡ-көнбайышта Норвегияның каледон йыйырсыҡлы ҡоролмалары, көнсығышта Уралдың герцин йыйырсыҡтары һәм көньяҡта Карпат, Ҡырым һәм Кавказдың Альп йыйырсыҡлы һырттары араһында, Көнсығыш Европа биләмәһендә урынлашҡан. Морфологик яҡтан Көнсығыш Европа платформаһы ҙур йылғалар үҙәндәре менән йырғыланған тигеҙлектән ғибәрәт (ҡарағыҙ. Көнсығыш Европа тигеҙлеге).
Составы
Көнсығыш Европа платформаһына Балтик, Украин ҡалҡандары һәм Урыҫ плитаһы инә. Платформаның дөйөм майҙаны 5,5 млн км² тәшкил итә.
Төпһөҙ һаҙлыҡ
Төпһөҙ һаҙлыҡ (Болото Бездонный ключ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы биләмәһендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҙлыҡ майҙаны — 5,86 гектар, һаҡ зонаһының майҙаны — 8,10 гектар.
Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районының Мораҙым ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 600 метр алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрендәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарары менән Төпһөҙ һаҙлыҡ комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була. Тәбиғәт ҡомартҡыһы урман баҫҡан минералотроф урман һаҙлығы. Һаҙлыҡтың үҙәк өлөшөндә ҡеүәтле һыу дебиты булған сығанаҡ урынлашҡан. «Төпһөҙ» сығанағы диаметры яҡынса 8-10 метр, тәрәнлеге 2,5-3 метр булған ҙур булмаған күлгә оҡшаш. Сығанаҡтан ағып сыҡҡан шишмә 150 метрҙан һуң Ыҡ йылғаһына ҡоя. Шишмә һыуы көкөртлө водород еҫе сыҡҡан юғары минераллы. Урыны менән үҙәнендә эзбизле туф һәм саф көкөрт ултырмалары бар. Һаҙлыҡта Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) ингән, һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж үҫемлек төрҙәре — ысын кәкүк ситеге, серүлән осрай. Был төрҙәр Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында ғәҙәттән тыш һирәк, Башҡортостан Республикаһының көнбайыш өлөшөндә серүлән тик Төпһөҙ һаҙлыҡта ғына осрай. Кәкүк ситеге шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына (2008) индерелгән.
Әһәмиәте
Һаҙлыҡ был район өсөн ҙур һыу һаҡлау әһәмиәтенә, шулай уҡ үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен йөрөтөүсе булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Бынан тыш, ул юғары минераллы һыуҙар сыҡҡан районда торф тупланыу һәм эзбизле туфтар ултырыу процестарын өйрәнеү өсөн мөһим фәнни әһәмиәткә эйә.
Черемошня
Черемошня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3191 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Назарбаевтың шәхес культы
Назарбаевтың шәхес культы (Назарбаевтың жеке басына табыну) — Нурсолтан Назарбаевтың совет ҡоролошонан һуңғы арауыҡта донъя илдәренең башҡа етәкселәре шәхес культы күҙаллауҙары менән оҡшаш сәйәси һәм медиа мөхиттә сәйәси һәм социологик образының характерын һүрәтләү өсөн ҡулланылған һүҙбәйләнеш.
Йәзд
Йәзд ( — Езд ) — Ирандың иң боронғо ҡалаларының береһе, провинция үҙәге. Ҡала халҡы 505 мең самаһы (1963 — 63,5 мең кеше, 1949 — 56 мең кеше). Оазиста балсыҡ йорттарҙан төҙөлгән ҡала беҙҙең эраға тиклемге III мең йыллыҡтан алып йәшәй. Ул Исфаһандан көнсығышҡа ҡарай 250 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡала тураһында беҙҙең эраға тиклем 3000 йылдарҙа уҡ телгә алына. Ул Мидиялағы Исатис ҡалаһы булараҡ билдәләнә. Археологик ҡаҙыу эштәре барышында табылған әйберҙәр Әһәмәниҙәр династияһына ҡарай.
Назарбаевтың шәхес культы
Массауи мәҙәниәттә
Исеменең «Нур» ижеге күскенселек программаһына, Нур-Астана һәм Нур Ғасыр мәсеттәре, Нуркент ҡасабаһы, Аҡтүбә ҡалаһы районына, Нур-Отан партияһы (1922 йылдан алып «Аманат»), Нур Медиа яуаплылыҡ ширҡәте медиахолдингы, интернет сайттары , интернет портал NUR.KZ һәм Нурбанк (Nurbank) исеменә өҫтәлә.
Йәзд
Тарихы
Йәзд тарихи баш ҡалаларҙан алыҫ булғанға күрә артыҡ емереүҙәргә дусар булмай. Ҡалала күп кенә архитектура һәйкәлдәре, боронғо замандың мәҙәни реликттары һаҡланып ҡалған.
Сыңғыҙхан баҫҡынсылығы мәлендә бында рәссамдар, ғалимдар һәм шағирҙар йәшеренеп ҡалған.
Йәздә Марко Поло булып киткән. Уның хикәйәләүе буйынса 1272 йылда ҡала ебәк етештереү менән ныҡ үҫешкән була.
Иҫтәлекле урындары
Йәзд — Ирандың яҡшы һаҡланып ҡалған ҡалаларының береһе. Бында күп быуаттар элек төҙөлгән тарихи ҡомартҡылар күп.
Иң билдәле тарихи-мәҙәни ҡомартҡылары:
Ел башнялары
Ел башняһы йәик бадгир - торлаҡтағы йәки һыуһаҡлағыстағы эҫе һауаны һыуытыу өсөн тәғәйенләнгән ҡоролма.
XIV быуат йома мәсете
Ике манаралы был мәсет — уникаль ҡоролма. Уның манара — Персияла иң бейеге.
Назарбаевтың шәхес культы
Топонимикала
Ҡаҙағстандың беренсе президенты хөрмәтенә кәмендә 9 урам аталды. Иорданияла һәм Төркиәлә урамдар Нурсолтан Назарбаев исемен йөрөтә. Рәсәй төбәктәрендә Ингушетия, Чечен һәм Татарстан урамдарына уның исеме бирелгән. Чечняла ла уның исеме менән лицей аталған.
Йәзд
Билдәле кешеләре
Йезд төҙөү буйынса билдәле 1907 йылда араһында Рәсәй империяһы һәм бөйөк британия ҡыҙыҡһыныу сфераһы сикләү тураһында килешеү Персия. Рус ер буйынса килешеү өлкәһе төньяҡта йезд йоғонтоһонда булып, ер көньяҡта — британ.
Назарбаевтың шәхес культы
Топонимикала
Елбасы (Илбашы) исемен өс парк йөрөтә: Ош (Ҡырғыҙстан), Аҡтүбәлә (элекке Абай исемендәге парк) һәм Алматыла дендропарк (Нурсолтан Сағинтаев ултыртҡан имән менән). Астанала аэропорт һәм тимер юл вокзалы Нурсолтан Назарбаев исемен йөрөтә.
1998 йылда Зәй Алатауы һыртының төньяҡ битләүендәге тау түбәһе Нурсолтан түбәһе тип атала башлай.
2004 йылдың 28 авгусындағы указы менән Ҡаҙағстан Республикаһының Беренсе президенты музейын аса. Мәҙәниәт учреждениелары уның исеме менән атала. Атап әйткәндә, Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе президенты китапханаһы, Тимертауҙа «Беренсе президенттың тарихи-мәҙәни үҙәге» һәм Астанала «Назарбаев үҙәге», 20 элиталы мәктәп һәм илдең төп университеты «Назарбаев Университет» бар.
2019 йылдың 20 мартында, ант биргәндән һуң, илдең яңы президенты Ҡасим-Жомарт Камил улы Тоҡаев 2019 йылдың 19 мартында отставкаға киткән тәүге президент хөрмәтенә Астана ҡалаһын Нур-Солтан тип үҙгәртеү тураһында ҡарар менән сығыш яһаны. 23 мартта Токаев ҡаланың исемен алмаштырыу тураһында указға ҡул ҡуйҙы.
Монументтар
Нурсолтан Назарбаевҡа иҫән сағында бер нисә һәйкәл: Алма-Аталағы Президент паркында, Талдыкоргане , Нур-Солтанда барельеф, Украинала (киләсәк президент уҡыған ерҙә) һәйкәл ҡуйылды. На Украине (где учился будущий президент), Гагаузиялағы Комрат ҡалаһында , Ҡырғыҙстандың Чолпон-Ате ҡалаһында һәм Анкарала. 2018 йылдың 10 июлендә Назарбаевтың тыуыуына 78 йыл тулыу айҡанлы Астана Милли музейында Вашингтонда Американың 16-сы президенты Авраам Линкольнға композиция буйынса монумент күсермәһе булған скульптура асылды.
Байрамдар
Уның тыуған көнө Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы көнө менән тап килә. 7 май — уның тәүге ҡыҙы Дәриғәнең тыуған көнө һәм Ватанды һаҡлаусылар көнө. Икеһе лә ял көндәре булып тора.
Милләт лидеры
Ҡаҙағстан мәжлесе (парламент) депутат Әмзибәк Жолшибәков, пленар ултырышта сығыш яһап, республика башлығы Назарбаев Нурсолтан Әбиш улына ғүмерлек милләт лидеры статусын бирергә тәҡдим итте. Башҡа депутаттар беренсе президенттың мөлкәтенә һәм уның менән бергә йәшәгән ғаилә ағзаларына тейелгеһеҙлек гарантияларын таратырға тәҡдим итте. Шуның менән бәйле бер төркөм депутаттар закондар сығарыуҙа тейешле төҙәтмәләр индерергә тәҡдим итте. Депутат шулай уҡ түбәндәгеләрҙе белдерҙе: «Бынан тыш, тәүге президент - милләт лидерының тейелгеһеҙлек статусын анығыраҡ билдәләү маҡсатында уның президент вәкәләттәрен үтәгән осорҙа ҡылынған эштәр өсөн енәйәт йәки административ яуаплылыҡҡа тарттырыла алмауын билдәләргә тәҡдим ителә».
«Милләт лидеры» институты мәсьәләһе буйынса ике закон проекты индерелде:
Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе Президенты — Милләт лидерының тарихи миссияһы менән бәйле ғүмерлек хоҡуҡтары:
1) тейешле дәүләт органдары һәм вазифалы кешеләр тарафынан мотлаҡ ҡаралырға тейешле дәүләт ҡоролошо, эске һәм тышҡы сәйәсәт һәм илдең именлегенең мөһим мәсьәләләре буйынса башланғыстар менән Халыҡҡа, дәүләт органдарына һәм вазифалы кешеләргә мөрәжәғәт итә;
2) Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты һәм уның Палаталары алдында, республика Хөкүмәте ултырыштарында ил өсөн мөһим мәсьәләләрҙе тикшергәндә сығыш яһарға; Ҡаҙағстан халыҡтары ассамблеяһын етәкләргә; Конституция Советы, Ҡаҙағстан Республикаһының Именлек советы составына инергә.
Дәүләттең эске һәм тышҡы сәйәсәтенең төп йүнәлештәре буйынса эшкәртелгән инициативалар Ҡаҙаҡстан Республикаһының беренсе Президенты — Милләт лидеры менән килешелә.
2010 йылдың 13 майында Ҡаҙағстан Сенаты (юғары палатаһы) ҡануниәткә президент Нурсолтан Назарбаевҡа «милләт лидеры» статусын биргән төҙәтмәләрҙе раҫланы. Шул уҡ йылдың 3 июнендә президент проектҡа ҡул ҡуйыуҙан баш тарта, әммә, шуға ҡарамаҫтан, уға вето һалмай. Документҡа ҡул ҡуйылмаған, әммә президент парламентҡа кире ҡайтармаған закон, президент ҡултамғаһын ҡуйырға бирелгәндән һуң 30 көн үткәс ғәмәлгә инә. Шулай итеп, 2010 йылдың 14 июненән Нурсолтан Назарбаев Милләт лидеры тип иғлан ителә.
Ҡаҙағстандың Енәйәт кодексында ил президенты ғүмеренә ҡул һуҙған өсөн үлем язаһы статьяһы бар.
2022 йылдың ғинуарында баш күтәреүселәрҙең күпләп ризаһыҙлыҡ белдереүенән һуң милләт лидеры тигән статусын ҡалдырыу икеле була. 27 ғинуарҙа Сенат эске һәм тышҡы сәйәсәттең төп йүнәлештәрен Елбасы менән килешеү статусына төҙәтмәләр индерергә тәҡдим итте. Назарбаев Ҡаҙағстандың идара итеүсе «Нур Отан» партияһы башлығы булыуҙан туҡтай (хәҙер партияның исеме «Аманат» тип үҙгәртелгән). Һуңынан Ҡаҙағстанда Беренсе президент тураһындағы айырым конституция законынан баш тартырға һәм Конституцияла уның статусын билдәләргә ҡарар иттеләр. 2022 йылдың июнендә Конституциялағы үҙгәрештәр буйынса референдумда унан хоҡуҡи статус һәм хакимиәт вәкәләттәре тураһында положениелар алып ташланды, шулай уҡ президент сроктары һанына сикләүҙәр индерелде. 91-се статьяның 2-се пунктынан Назарбаев һәм уның Милләт лидеры булараҡ статусының даимилығы төшөнсәһе алып ташлана.
Маҡтаулы исемдәре, титулдары һәм наградалары
2010 йылдың 12 майында Мәжлес депутаттары — Ҡаҙағстан парламентының түбәнге палатаһы президент Назарбаевҡа милләт лидеры статусын биреүсе закон проекттары пакетына төҙәтмәләрҙе бер тауыштан ҡабул итте
Черемошня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Назарбаевтың шәхес культы
Маҡтаулы исемдәре, титулдары һәм наградалары
Тотош илдәге бик күп ҡомартҡыларға, парктарға, музейҙарға, урта мәктәптәргә һәм институттарға президенттың исеме бирелгән.
Һәйкәлдәр
2009 йылдың майында ҡала төҙөлөшө союзы инициативаһы менән Астанала Бойондороҡһоҙлоҡ һарайы эргәһендәге «Ҡаҙаҡ Ели» мемориалы тулыландырылғайны. Бронза һындың үҙәгендә Нурсолтан Назарбаев халыҡ фонында һүрәтләнгән «Халыҡ һәм Президент» барельефы барлыҡҡа килде.
Үҙе иҫән саҡта Ҡаҙағстан Президентының тәүге монументы 2011 йылда, ил бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығы айҡанлы Алма-Атала Беренсе Президент паркында ҡуйылды. Ул бронзанан, ҡанаттары илдең ике төп ҡалаһын — Алматы менән Астананы символлаштырған стилләштерелгән бөркөт фонында, граниттан һәм мәрмәрҙән эшләнгән.
2016 йылда Ҡарағанды өлкәһенең административ үҙәге Фирғәнә ҡалаһында президентҡа икенсе монумент ҡуйылды — скверҙа, Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт символдары аллеяһында. Бронзанан ҡойолған монументтың бейеклеге — 4,2 метр, нигеҙе — 4,5 метр бейеклектәге ҡурғанлы көрән граниттан эшләнгән. Шулай уҡ бронзанан яһалған юл буйында гранит стеналарға Ҡаҙағстан Республикаһы символдары: флаг, гимн, герб һәм Конституция урынлаштырылған. Һәйкәл 2022 йылдың 5 ғинуарында күмәк кеше ҡатнашлығында ойошторолған протесттар барышында постаменттан төшөрөлгән.
2018 йылдың июлендә баш ҡаланың Милли музейында композицияһы буйынса Америка Ҡушма Штаттарының 16-сы президенты Авраам Линкольнға ҡуйылған һынды хәтерләткән һәйкәл ҡуйыла. Скульптурала ҡаҙаҡ телендә яҙылған: «Хыялым — Ҡаҙағстан мәңгелек ил булһын. Ваҡыт үтер, кешеләр ҙә китер. Бойондороҡһоҙлоҡ ҡаласаҡ. Ҡаҙағстан Республикаһының Беренсе Президенты Елбасы Нурсолтан Назарбаев».
2020 йылдың июлендә республиканың баш ҡалаһы Нур-Солтандағы Оборона милли университетында Назарбаев монументы ҡуйылды. Монумент, Назарбаев ҡораллы көстәр сафында хеҙмәт итмәһә лә, бөтә буйы менән хәрби формала Милләт лидеры һынын кәүҙәләндерә.
2021 йылдың 3 июлендә президент Тоҡаев баш ҡалала Әлихан Бокейхан һәм Керей, Жанибәк хан урамдары киҫелешендәге яңы парк биләмәһендә уның 81 йыллығы уңайынан монумент асты. Назарбаев ултырған килеш һүрәтләнгән.
Шул уҡ көндө Төркөстан ҡалаһының өлкә хакимиәте эргәһендә Назарбаевҡа тағы бер һәйкәл асылды.
Шәхес культына ҡаршы сығыуҙар
2007—2008 йылдарҙа «Нур-Отар» пародия «монархия» хәрәкәте эшләне, ул урамда үткәрелгән акцияларҙа сығыш яһаны, шәхес культынан көлдө. Хәрәкәттең исеме «Нур-Отан» власть партияһының атамаһына оҡшаш һәм ҡаҙаҡ теленән «Изге көтөү» тип тәржемә ителә.
2009 йылдың 3 февралендә бер төркөм йәштәр Алматыла «Нур-Отан» партияһы офисы алдында Назарбаевтың шәхес культы таралыуға ҡаршылыҡ күрһәтте.
Украина Компартияһы вәкилдәре (КПУ) 2013 йылдың 16 декабрендә Днепродзержинск ҡалаһында Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаевтың бюсын һүтеү буйынса ҡултамғалар йыя башлай. Үҙҙәренең инициативаһын улар Ҡаҙағстан эшселәр хәрәкәте, 2011 йылғы Мангистау өлкәһе Жанаозен ҡалаһында күмәк протестар арҡаһында, эҙәрлекләүҙәргә дусар ителеүенә ҡаршы протест кеүек аңлатты.
2016 йылда ер ризаһыҙлығы хәрәкәте башланды, унда Нурсолтан Назарбаевтың хакимлығына ҡаршы «шал кет» лозунгылары яңғыраны.
2018 йылда Ҡаҙағстандың демократияны һайлауы (ДВК) хәрәкәте башланғанғанлыҡтан, (Ҡаҙағстан суды тыйған, ләкин Европа судтары тыныс хәрәкәт тип танылған) протесттар тергеҙелде.
2019 йылда протест әүҙемлеге арҡаһында, Нурсолтан Назарбаев, киләһе срокка һайланырға дәғүә итмәһә лә, асылда, власты һаҡлап ҡалып,Ҡаҙағстан Республикаһының Именлек советына китә.
Шәхес культының ҡолауы
2022 йылдың ғинуарында үткән протесттар ваҡытында Нурсолтан Назарбаевтың исемен йөрөткән күп кенә таҡталар юҡҡа сығарылды, ә Талдыҡорған ҡалаһында Нурсолтан Назарбаевтың һәйкәлен дә һүтеп алдылар. Асылда, шәхес культы иконаһын урынлаштырыу, һуңынан уның хөрмәтенә һәйкәлдәрҙе юҡ итеү кеүек күренеш һирәк осрай.
Ғинуарҙағы протесттар ваҡытында Назарбаев Именлек советы рәйесе вазифаһынан отставкаға ебәрелде, уның урынына хәҙерге Президент Ҡасим-Жомарт Тоҡаев килеп баҫты. 28 ғинуарҙа Дәүләт Йыйылышы идара итеүсе партия лидеры вазифаһын ғәмәлдәге президент Ҡасим-Жомарт Тоҡаевҡа тапшыра.
2022 йылдың 1 мартында XXI съезда «Аманат» партияһына яңы исем биреү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Конституция реформаһынан һуң, шул иҫәптән уның Милләт лидеры - Елбасы статусына ҡағылышлы бөтә иҫкә алыуҙар Конституциянан төшөп ҡалды. Сентябрҙә Мәжлес депутаттарының «Жана Ҡаҙағстан» фракцияһы Конституцияға баш ҡаланың Нур-Солтан атамаһынан Астана тип исемен үҙгәртеүгә ҡағылышлы яңы төҙәтмәләр индерҙе.
15 сентябрҙә башланғысты Нурсолтан ҡалаһы мәслихәте депутаттары, 16 сентябрҙә Ҡаҙағстан Республикаһы Парламентының ике палатаһы депутаттары хупланы. 2022 йылдың 17 сентябрендә Ҡаҙағстан президенты «Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы - Нур-Солтан ҡалаһын Астана ҡалаһы тип үҙгәртеү тураһында»ғы махсус указға ҡул ҡуйҙы.
2023 йылдың 15 февралендә Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаевҡа ҡаралған бөтә махсус өҫтөнлөктәрҙе бөтөрөүсе указға ҡул ҡуйҙы. «Ҡаҙағстан Республикаһы беренсе президенты - Елбасы тураһында»ғы Закон үҙ көсөн юғалтты тип һанала.
Ҡалаларҙа һәм баш ҡалала үҙәк урамдарҙы икенсе төрлө атау
2019 йылдың 20 мартында президент вазифаһын башҡарыусы Тоҡаев ҡалаларҙың һәм баш ҡала үҙәк урамдарының исемдәрен Назарбаев хөрмәтенә алмаштырырға тәҡдим итте. Эксперт фекеренсә, исем алмаштырыуға бәйле дөйөм сығымдар 125 миллион доллар самаһы (йәки 47 301 250 000 тенге) тәшкил итә.
Шул уҡ көндө парламент ҡарары менән Астана ҡалаһы Нур-Солтан тип үҙгәртелде. Шулай уҡ байтаҡ ҡалаларҙың урамдары үҙгәртелде.
2022 йылдың 17 сентябрендә баш ҡалаға элекке исеме - Астана кире ҡайтарылды.
Чапша
Чапша — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 105 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Понтий расаһы
Понти́й ра́саһы — европеоид раса төрсәһе, Ҡара диңгеҙ яры буйында йәшәгән халыҡтар араһында таралған. Совет антропологы һәм анатомы В. В. Бунак (1932 йыл) тарафынан өйрәнелгән. Ҡайһы саҡ понтий расаһын кавкасион раса менән яҡынайтып ҡуялар, әммә беренсе төрсә вәкилдәренең йөҙө тарыраҡ. Урта диңгеҙ расаһының каспий төрсәһе менән оҡшаш һыҙаттары байтаҡ. Боронғо халыҡтар араһынан хатти халҡын ошо расаға индерәләр.
Таралыуы
Была раса төрсәһе адыгтар, абхаздар, абазиндар, грузиндар, көньяҡ украиндар, урыҫтар (рязандәр) араһында йыш осрай ), татарҙар, мишәрҙәр, башҡорттар араһында ла бар  , молдавандар, валах румындары араһында шулай уҡ осрай.
Качимка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбдрәшитов Мостал Ислам улы
Әбдрәшитов Мостал Ислам улы (Абдрашитов Мустал Исламович) ( — 26.02.1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкында взвод командиры. Лейтенант.
Хәрби хеҙмәте
Пенза өлкә хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡыра. 58-се кавалерия полкының взвод командиры.
1943 йылдың 12 (26) февралендә Украинв ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) биләмәһендә барған һуғыштарҙың береһендә хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Әбдрәшитов Мостал Ислам улының исеме Башҡортостанда һәм Пенза өлкәһендә нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм Пенза өлкәһе Плетнёвка ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Кесе Сива
Кесе Сива — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/780/134/52    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Өҫән-Ивановка
Өҫән-Ивановка (Усень-Ивановское) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 882 кеше. Почта индексы — 452033, ОКАТО коды — 80209840001.
Тарихы
Өҫән-Ивановка ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа 18 саҡрым һәм Аксаков тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 29 саҡрым алыҫлыҡта Өҫән йылғаһы буйында урынлашҡан. Өҫән-Ивановка ауылына старообрядсылар тарафынан 1741 йылда нигеҙ һалына. Түбәнге Новгород губернаһы Балахнин өйәҙенең Городец ҡасабаһынан һәм Кама йылғаһы буйындағы Шуран ауылынан күсеп килгәндәр. Өҫән-Ивановка ауылы урынында мең башҡорт ҡәбиләһе йәшәгән Ырыҫлы тип аталған тораҡ пункт булған. Һуңынан башҡорттар Ҡыҙрас ауылына күсенәләр. 1761 йылда Урал сәнәғәтсеһе Иван Петрович Осокин Өҫән йылғаһы буйында үҙенең сираттағы баҡыр иретеү заводын төҙөй. Иоанн Предтеча Раштыуаһы көнөндә уны яҡтырта, шуға күрә үҙ исемдәренең ҡушылыуынан «Өҫән-Иваново заводы» исеме тыуа. 1761 йылда быуа төҙөлә, уның ресурстары баҡыр иретеү заводының эшен тәьмин итә. Завод 1761 йылдың 29 ноябрендә эш башлай. 1864 йылда завод ябыла. Быуа йәшәүен дауам итә һәм «Барский пруд» исемен һаҡлап ҡала. Өҫән йылғаһы буйында 12 һыу тирмәне төҙөлгән. Беренсе тирмән 1905 йылда элекке («Барский пруд») быуаһында төҙөлгән. 1911 йылдың июль башында Сергей Эфрон менән Марина Цветаева ҡымыҙ менән дауаланырға килә. Ауылда ағалы-ҡустылы Баязит менән Шәңгәрәйҙең 2 ҡымыҙ менән дауалау үҙәге булған. Улар Квашниндарҙың түбәнге урамындағы бүлмәһен ҡуртымға алған. Марина Цветаева Өҫән-Ивановка ауылында бер айҙан ашыу йәшәгән. Улар туҡтаған йорт һаҡланмаған, был урында мемориаль таҡтаташ тора, ә урам уның исемен йөрөтә. 1992 йылда Цветаеваға Рәсәйҙә беренсе һәйкәл ҡуйыла. 1993 йылда урман хужалығы бинаһында М. Цветаеваның музейы асылған. 1910 йылда ауылда 1500 йорт, 5 урам иҫәпләнә: Шишовка, Үрге, Урта, Квашнинка, Заречная. Ике сиркәү — старообрядсылыҡ ғибәҙәтханаһы (1906), Раскольниктар ғибәҙәтханаһы (1842), ике мәктәп, медпункт, өс кибет (магазин), ҡабаҡ, һырахана булған. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, заводта эшләгәндәр. Ауылда улус идараһы урынлашҡан. Ауыл эргәһендә Өҫән-Ивановка заказнигы урынлашҡан.
Халҡы: 1795 йылда — 671 кеше, 1865 йылда 276 йортта — 1813 кеше кеше, 1906 йылда — 1083 кеше; 1920 йылда — 3374 кеше; 1939 йылда — 2923 кеше; 1959 йылда — 1518 кеше; 1989 йылда — 916 кеше; 2002 йылда — 926 кеше; 2010 йылда — 882 кеше. Урыҫтар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, амбулатория, шәфҡәт туташы хеҙмәте бүлеге, мәҙәниәт йорто («Рябинушка» урыҫ халыҡ фольклор ансамбле), китапхана, сиркәү, Цветаева М. музейы бар; Цветаеваның тарихи-мәҙәни үҙәге эшләй.
Урамдары
Исемдәре:
Аҡыҡ
Аҡыҡ — ҡыҙыл йәки ҡыҙғылт һары төҫтәге аҫыл таш.
Халцедондың йәшерен кристаллы агрегатынан торған тау тоҡомо. Төрлө ҡалынлыҡтағы һәм төҫтәге таптар һәм һыҙыҡтарҙың күп тапҡыр сиратлашыуы хас. Төҫө буйынсаса аҡык бер төрлөләргә, нәҙек һыҙыҡлыларға һәм таплыларға айырыла. Бер төрлөләре: карнеол (ҡыҙыл), сапфирин (күкһел йәшел), сардер (көрән), хризопраз (йәшел). Һыҙыҡлылар: төрлө составлы оникстар. Таплылар: гелиотроп (ҡыҙыл таптар йәки йәшел фондағы һыҙыҡтар), моховиктар (ҡара йәки йәшел ҡушылдыҡлы һөттәй аҡ).
Башҡортостан территорияһында аҡык ҙур запастары Силәбе өлкәһе сигендә (Магнитогорск ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ) табылған. Биҙәү һәм ярым аҫыл таш.
Ағиҙел уйпатлығы
Ағиҙел уйпатлығы, Ағиҙел депрессияһы (Тау алды депрессияһы; Бельская депрессия) — Урал алды бөгөлөнөң беренсе дәрәжәләге эре кире тектоник структураһы. Палеозой һәм палеозой алды ултырмаларында күренә. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүе буйлап һуҙылған. Оҙонлоғо 150 км, киңлеге 25-45 км.
Тасуирламаһы
Төньяҡта Ҡаратау ҡалҡыуы, көньяҡта Шихан-Ишембай биләне, көнбайышта Благовещен уйпатлығы, көнсығышта Башҡорт мегантиклинорийы менән сиктәш. Урта өлөшө субкиңлек Инйәр-Тоҙйылға бөгөлө менән ҡатмарланған.
Ағиҙел депрессияһы уның үҙәк өлөшөндә ултырма тоҡомдарҙан тора һәм өс ярусҡа бүленә:
Топонимикаһы
Исеме Ағиҙел йылғаһынан алынған, уның бассейнында көнсығыштан көнбайышҡа — Ағиҙел һәм Кама йылғаларына ҡарата уртаҡ ауышлығы бар.
Оксфорд университеты
Оксфорд университеты (University of Oxford) — Британияның Оксфорд ҡалаһындағы университеты, Англия. Донъяның боронғо университеттарының береһе, Британия утрауҙарында беренсе инглиз телле университет. Нигеҙләнеүенең аныҡ датаһы билдәле булмаһа ла, уҡыу 1096 йылда башланған тигән мәғлүмәт бар. Бөйөк Британия һәм Ирландияның «боронғо университеттары» төркөмөнә, шулай уҡ Бөйөк Британияның иң яҡшы 24 университеты «Рассел» төркөмөнә керә. Уҡыу түләүле. Донъяның абруйлы университеттары рейтингында алдынғы урын биләй, 2016—2020 йылдарҙа The World University Ranking рейтингында университет донъяла беренсе урын ала.
Тарихы
Париж университетынан 1167 йылда сит ил граждандарын ҡыуыу (Генрих II Плантагенеттың реформаһы һөҙөмтәһендә инглиз студенттарына Сорбоннала уҡыу тыйыла) бик күп инглиз уҡыусыларын Франциянан китеп, Окесфордта туҡталырға мәжбүр итә. Тарихсы Джерард Уэльский 1188 йылда уҡ студенттарға лекциялар уҡый, ә 1190 йылда документтар буйынса беренсе сит ил студенты «Emo of Friesland» була. Университет башлығы булып канцлер тора. Инглиз булмаған британ-студенттар төньяҡ (шотландтар) һәм көньяҡҡа (ирландтар һәм валлийҙар) бүленә. Артабанғы быуаттарҙа географик урынлашыу, колледж һәм ятаҡтар менән дуҫлашыу ғәҙәткә ингәс, бик күп студенттарға йоғонто яһай башлай. Күп кенә монах ордендары ағзалары — доминикансылар, францискандар, кармелиттар, августиндар — Оксфордта XIII быуат урталарында төпләнә; улар студенттар йорттарына йоғонто яһай һәм һәр яҡлап ярҙам итә. Шул уҡ ваҡытта шәхси бағыусылар тарафынан айырым уҡыусылар йәмғиәте сифатында колледждар булдырыла. Улар араһында 1249 йылда Университеты колледжын (Оксфорд) (University College) нигеҙләгән Уильям Дар һәм Шотландияның буласаҡ короленең атаһы Иоанн I де Баллиол тора. Баллиол колледжы уның хөрмәтенә аталған (Balliol College). Инглиз лорд-канцлеры һәм Мертон колледжына нигеҙ һалыусы (Merton College) Вальтер де Мертон колледждар өсөн ҡағиҙәләр эшләй. Мертон колледжы Оксфордтың һәм Кембридждың башҡа колледждары өсөн өлгө булып тора. Ошонан һуң күп студенттар дини йорттарҙағы, ятаҡтағы тормошон ҡалдырып, колледждарға күсә.
Чеба
Чеба — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шостка (Тьма ҡушылдығы)
Шостка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/3102/34    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Кашкамяк
Кашкамяк (Качатокомяк) — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Эрнст Гидеон фон Лаудон
Эрнст Гидеон фон Лаудон (Ernst Gideon von Laudohn; 2 февраль 1717 йыл, Тотцен, Латвия — 14 июль 1790 йыл, Ной-Титшейн, Австрия) — барон, генералиссимус, Австрияның Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытындағы хәрби етәксеһе.
Кашкамяк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эрнст Гидеон фон Лаудон
Биографияһы
1732 йылда рус хеҙмәтенә ингән. 1734 йылда Данцигты ҡамауҙа тотоуҙа ҡатнашҡан, 1735 йылда — Ласси корпусы составында Рейнгә походҡа барған.
1736—1739 йылдарҙа рус-төрөк һуғышында ҡатнашкан. Солохтан һуң, уның хеҙмәт иткән ерҙәге булған конфликттар тураһындағы ялыу ҡағыҙына әһәмиәт бирмәй ҡалдырғанлыҡтан, Петербургҡа «дөрөҫлөк эҙләргә» барған.
рус хеҙмәтенә уны алмағандар, шунлыҡтан ул 1742 йылда Австрияның фон Тренк етәкселегендәге регуляр булмаған корпусына капитан булып барған. 1744 йылда, Австрия мираҫы өсөн барған һуғышта ҡаты яраланған. Католиклыҡҡа күскән. Ете йыллыҡ һуғыш башланғанға тиклем ил сигендә хеҙмәт иткән.
Ете йыллыҡ һуғыш башында подполковник дәрәжәһендә булған. 1757 йылдың февраль айында, ике һуғышта ҡаһарманлыҡ күрһәтеп, полковник дәрәжәһенә эйә булған. Австрия империяһы армияһының еңел кавалерияһы менән командалыҡ итеп, ул Саксонияның пруссактарына ҡаршы «бәләкәй һуғыш» алып барған. Ул Колин янында һәм Росбахтағы алыштарҙа ҡатнашҡан һәм Росбахтан һуң генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелгән.
Ольмюц янындағы уңышлы һуғышта пруссактарҙың күп ылауҙарын баҫып алған өсөн 1758 йылдың 30 июнендә фельдмаршал-лейтенант дәрәжәһен яулаған. Хохкирхе өсөн һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн Мария Терезия орденының ҙур тәреһе һәм барон титулы менән бүләкләнгән.