cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Глушко Валентин Петрович
Уҡыу йылдары
Валентин Петрович Глушко 1908 йылдың 2 сентябрендә (20 авгусында) Одесса ҡалаһында хеҙмәткәр Пётр Глушко ғаиләһендә тыуған. Бала сағында музыка, рәсем, сит телдәрҙе өйрәнеү һәләтен күрһәтә. 1919 йылда ул Изге Павел исемендәге реаль училищеһына уҡырға инә (һуңынан уны Л. Д. Троцкий исемендәге «Металл» профтехмәктәбе итеп үҙгәртәләр). Училищела уҡыуы менән бер рәттән (1920 йылдан 1922 йылға тиклем) консерваторияла профессор П. С. Столярскийҙа скрипка класы буйынса шөғөлләнә, һуңынан А. В. Нежданова исемендәге Одесса милли музыка академияһына күсерелә. Ошо уҡ йылдарҙа Рус донъяны яратыусылар йәмғиәтенең Одесса бүлексәһе ҡарамағындағы Донъяны өйрәнеүселәр йәмғиәте түңәрәге менән етәкселек итә; 1924 йылда түңәрәктә 120 ағза иҫәпләнә.
1923 йылдан 1930 йылға тиклем К. Э. Циолковский менән хатлаша. 1924 йылдың мартында уҡыусы Валентин Глушко Циолковскийға былай тип яҙа: «…Планета-ара хәбәрҙәр минең идеалым һәм ошо бөйөк эшкә арнарға теләгән тормошомдоң маҡсаты булып тора». Глушко был вәғәҙәгә тоғролоҡто ғүмере буйы һаҡлай.
1924 йылда профтехмәктәпте тамамлауы тураһында диплом ала һәм быйыл «Планеталарҙы файҙаланыу проблемаһы» китабының беренсе редакцияһы өҫтөндә эшен тамамлай; ваҡытлы матбуғатта уның йыһан осоштарына арналған ғилми-популяр мәҡәләләре баҫыла: «Ерҙең Айҙы яулауы» (1924 йыл), «Ерҙән тыш станция» (1926 йыл) һ.б.
Украина ССР-ының Халыҡ Мәғариф Комиссариаты юлламаһы буйынса 1925 йылда Ленинград дәүләт университетына уҡырға ебәрелә. Уҡыуы менән бер рәттән П. Ф. Лесгафт исемендәге Ғилми институт оҫтаханаларында эшсе, ә 1927 йылда Ленинградтың Баш геодезия идаралығында геодезист булып эшләй. 1929 йылдың яҙында диплом эшен әҙерләй, унда «Гелиоракетоплан» планета-ара карабы проектын тәҡдим итә. Был карап ҡояш энергияһын ҡулланырға тейеш булған; генерацияланған электр тогы двигателдәрҙең яныу камераларына ебәрелгән, унда көслө электр разрядтары тәьҫирендә камераларға бирелгән ҡаты (металл сымдар) йәки шыйыҡсалы (терегөмөш йәки электр үткәргес эретмәләр) эш матдәһенең йылылыҡтан шартлауы күҙәтелгән; иҫәпләүҙәр эш матдәһенең тиҙлеге химик реакцияларға ҡарағанда күп тапҡыр юғарыраҡ булыуын күрһәткән. 1929 йылдың 18 апрелендә уйлап табыуҙар эштәре буйынса комитет ҡарамағындағы бүлеккә «Металл как взрывчатое вещество» тип аталған ошо эштең өстән бер өлөшөн тапшыра. «Металл шартлатҡыс матдә булараҡ» хеҙмәте ракетопландың электр ракета двигателенә арнала, шунан һуң уға ошо двигателде ғәмәлдә тормошҡа ашырыу буйынса эксперименталь эштәр башларға тәҡдим итәләр.
В. П. Глушко университетын тамамлай алмай: 1929 йылдың февралендә, дәүләт имтихандарын тапшырғандан һуң, (стипендия алмаған, осраҡлы аҡса иҫәбенә йәшәп, беренсе ярты йыллыҡта уҡ түләү индерә алмаған) бишенсе курс студенты Глушко ЛДУ-нан ҡыуыла.
Газ-динамика лабораторияла һәм Реактив фәнни-тикшеренеү институтында хеҙмәте
1929 йылдың 15 майында Газ-динамика лабораторияһы штатына индерелә, ул ваҡытта лабораторияға уға нигеҙ һалыусы Николай Иванович Тихомиров етәкселек итә, унда электр һәм шыйыҡса яғыулыҡлы ракета двигателдәрен һәм ракеталарын эшләү буйынса бүлек етәксеһе була. Һуңынан В. П. Глушко 1974 йылға тиклем етәкләгән күп һанлы проект-конструкторлыҡ ойошмаларын, ГДЛ — ОКБ тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы исеме аҫтында космонавтика тарихына ингән берҙәм ойошманы үҫтереү этаптарын ҡараны ; әлеге ваҡытта уның вариҫы булып академик В. П. Глушко исемендәге «Энергомаш» ғилми-етештереү берекмәһе тора.
Глушко етәкселек иткән бүлексәлә донъялағы тәүге электротермик ракета двигателенең тәжрибә өлгөләре булдырыла, улар 1930—1931 йылдарҙа һынауҙарҙы уңышлы үтә. Әммә космонавтикала электр ракета двигателен (ЭРД) йыһан аппаратын орбитаға сығарғандан һуң ғына ғәмәлдә ҡулланырға мөмкин, һәм 1930 йыл башынан Глушко төп иғтибарын шыйыҡсалы ракета двигателдәрен (ЖРД) эшләүгә йүнәлтә. Бындай двигателдәр өсөн окисландырыусы сифатында ул азот тетроксидын, шыйыҡ кислородты, азот кислотаһын, ә яғыулыҡ сифатында — толуол, бензин, кәрәсин, бензолды файҙаланырға тәҡдим итте. ГДЛ-ла Глушко етәкселегендә тәжрибә ракета моторы (ОРМ) серияһы двигателдәре юлдар конструкциялары уйлап табыла һәм һынау үткәрелә: ОРМ (1931 йылдың йәйендә һыналған), ОРМ-1 (шул уҡ йылда һыналған), азот-кислота-кәрәсин ракета яғыулығын файҙаланған һәм 1933—1934 йылдарҙа һыналған 1500 Н тартыу көсөнә эйә (ГИРД конструкциялы 05 ракетаһына тәғәйенләнгән) ОРМ-50 двигателдәре һәм 3000 Н тартыу көсөнә эйә ОРМ-52 двигателе — донъяла иң ҡеүәтле шыйыҡсалы ракета двигателдәре. ОРМ-52 двигателе диңгеҙ торпедаларында, И-4 самолётында (ярҙамсы энергия көсө ҡулайламаһы сифатында) һәм ГДЛ-да проектланған РЛА-1, РЛА-2, РЛА-3 һәм РЛА-100 ракеталарында ҡуйыу өсөн тәғәйенләнгән.
Глушконың ОРМ серияһы двигателдәрендә цирконий диоксидынан эшләнгән йылылыҡтан һаҡлаусы керамик япманан тора, һуңынан ул ракеталар эшләү практикаһында киң ҡулланылған, 1933 йылдан эске һыуытыу ҙа файҙаланылған, был осраҡта яғыулыҡ компоненты ағымы камераның ҡырланған эске стенаһын йыуған.
1933 йылдың 21 сентябрендә М. Н. Тухачевский ҡул ҡуйған СССР Революцион хәрби советының ГДЛ һәм Мәскәү Реактив хәрәкәтте тикшереү төркөмөн (ГИРД -Группа изучения реактивного движения) (1936 йылдың аҙағында Реактив 3-сө ғилми-тикшеренеү институты (НИИ-3) тип үҙгәртелә) берләштереү юлы менән Эшсе-Кәрҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Реактив ғилми-тикшеренеү институтын ойоштороу тураһында бойороғо сығарыла). 1934 йылдың 3 ғинуарында В. П. Глушко һәм уның хеҙмәткәрҙәре Реактив ғилми-тикшеренеү институты составында шыйыҡсалы реактив двигатель (ЖРД) буйынса үҙ эштәрен дауам итеү өсөн Мәскәүгә күсеп килә; Глушко ошо институттың 2-се бүлегенең «Азот кислоталы шыйыҡсалы реактив двигателдәр» секторы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Глушко етәкселегендә 1934—1935 йылдарҙа секторҙа ОРМ-53 — ОРМ-64 эксперименталь шыйыҡсалы реактив двигатель, ә 1936 йылдың 15 мартынан башлап — С. П. Королёвтың РП-318 ракетопланында һәм 212 конструкциялы ҡанатлы ракетаһына ҡуйылырға тәғәйенләнгән азот-кислота-кәрәсин яғыулығында 1750 Н тартымлы ОРМ-65 шыйыҡсалы реактив двигатель уйлап табыла; 1936 йылдың 5 ноябрендә шул шыйыҡсалы реактив двигатель рәсми стенд һынауҙарын үтә, 1937 йылда уның 212 (29 апрелдә) ракетаһы һәм РП-318 ракетополаны (16 декабрҙә) составында тәүге ер өҫтө утлы һынауҙары, ә 1939 йылдың 29 ғинуарында 212 ракетаһы составында тәүге осоу һынауҙары үткәрелә.
1933—1934 йылдарҙа В. П. Глушко Реактив ғилми-тикшеренеү институтында эшләү менән бер рәттән Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженерҙар академияһында лекциялар уҡый, 1935 йылда Осоавиахим Үҙәк советы ҡарамағындағы Инженерҙарҙы ҡайтанан әҙерләү буйынса Реактив курстар мөдире һәм уҡытыусыһы була. 1935 йылдың декабрендә Г. Э. Лангемак һәм В. П. Глушко редакцияһында нәшер ителгән «Ракеты: их устройство и применение» («Ракеталар: уларҙың ҡоролошо һәм ҡулланылышы» тигән китап донъя күрә, ә 1936 йылдың мартында Глушконың «Жидкое топливо для реактивных двигателей» («Реактив двигателдәр өсөн шыйыҡса яғыулыҡ») тигән эше сыға. 1937 йылда Глушко Реактив ғилми-тикшеренеү институтының «Ракетная техника» ғилми эштәр йыйынтығында 7 мәҡәлә баҫтыра.
Ләкин Глушко өҫтөндә болоттар ҡуйырған. Апрелдә инженер А. Г. Костиков ВКП(б) ҮК-на директорҙың түбәндәге хатын ебәрә: «троцкист зыян килтереүсе диверсион шайкаһын асыу» эшен башлауҙы, НИИ-3-тәге шикле ситуацияға иғтибар итеүҙе талап итә; артабан ул Глушко шыйыҡса яғыулыҡ двигателдәре буйынса алып барған эштәрҙең етешһеҙлектәрен асыҡлау мәсьәләһен ҡуя. Институт етәкселәренең — беренсе сиратта, 3-сө ғилми-тикшеренеү институты директоры И. Т. Клеймёновты, уның урынбаҫары Г. Э. Лангемакты һәм тәжрибә производствоһы начальнигы Г. Надёжинды етешһеҙлектә һәм боҙоҡ эш стилендә ғәйепләй. Костиков шундай уҡ ғаризаны 3-сө нефть сәнәғәте ҒТИ партия комитетына ла ебәргән; ике ғариза ла СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатына тапшырылған. Бынан һуң 3-сө ғилми-тикшеренеү институтында «партия линияһы буйынса» тикшереүҙәр башлана, ә 1937 йылдың 2 ноябрендә Клеймёнов һәм Лангемак ҡулға алына. .
1938 йылдың 13 һәм 20 февралендә 3-сө ҒТИ-нда инженер-техник совет (ИТС) бюроһының ултырышы була, унда «В. П. Глушконың зарарлы эшмәкәрлеге» һәм уның халыҡ дошмандары Клеймёнов һәм Лангемак менән бәйләнештәре тикшерелә. Бюро Глушконы ИТС составынан сығарырға ҡарар итте. С. П. Королёв өсөн дә күңелһеҙ хәлдәр башлана: 1 ғинуарҙа ул бүлек етәксеһе вазифаһынан бушатыла, ә 1 июндә РП-318 ракетоплан буйынса эштәр туҡтатыла.
Ҡулға алыныуы һәм "шарашка"ларҙа эшләүе
1938 йылдың 23 мартында Глушко ҡулға алына һәм 1939 йылдың авгусына тиклем тикшереү аҫтында була: уны Лубянкала һәм Бутырск төрмәһендә Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының эске төрмәһендә тоталар. Тикшереү барышында Глушконы бер нисә тапҡыр ҡурғаш изоляциялы менән сымдарҙан эшләнгән күҫәк һәм ҡамсы менән туҡмайҙар; ул, башҡа тәфтиш аҫтындағлар кеүек үк, Советтарға ҡаршы ойошмала ҡатнашыуын һәм оборона сәнәғәтендә зарарлы эш менән шөғөлләнеүен ихлас таныуын күрһәтеп ҡул ҡуйырға мәжбүр була.
1938 йылдың 20 июлендә А. Г. Костиков, Л. С. Душкин, А. Н. Дедов һәм М. П. Калянова составындағы комиссия тарафынан төҙөлгән техник экспертиза акты килеп етә, унда В. П. Глушко һәм С. П. Королёвтың «зыянлы эшмәкәрлеге» тураһында тулыраҡ мәғлүмәт бирелә. Дудкиндың оятһыҙ ғәйепләүҙә Костиковты аҡларға, Глушко менән Королёвты сәйәси золом ҡорбанына әйләндерүен (репрессия) йомшартып күрһәтергә тырышыуы сығанаҡтарҙа раҫлау тапмай: ВКП(б) Үҙәк Комитетына һәм ҒТИ-3 партияһына ебәрелгән хат текстары ла, ИТС бюроһы материалдары ла, үрҙә телгә алынған техник экспертиза акты ла һаҡланған. 1939 йылдың 15 авгусында Глушко СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә тарафынан РСФСР Енәйәт кодексының 58-7 һәм 58-11 статьялары буйынса 8 йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерында төрмәгә ябыла, һуңынан техник бюроға эшкә ҡалдырыла. 1940 йылға тиклем ул СССР Авиация сәнәғәте Халыҡ Комиссариатының 82-се Тушин авиамоторҙар эшләү заводы эргәһендәге Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты 4-се махсус бүлегенең («шарашка» тип йөрөтөлгән) конструкторҙар төркөмөндә эшләй. Бында ул башта тиҙ йөрөүсе глиссирлаусы диңгеҙ торпедаһы двигателен хәрәкәткә килтереү өсөн ГГ-3 газ генераторын, һуңынан ике моторлы «С-100» самолёт-истребителенең манёвр менән үтеү өсөн тәғәйенләнгән ярҙамсы ҡулайлама проектын уйлап таба.
1940 йылдың көҙөндә Глушко төркөмөн 16-сы Ҡазан авиация моторҙар эшләү заводына күсерәләр, унда ул шыйыҡсалы ракета двигателдәренең яғыулыҡты насос ярҙамында ебәреүсе ярҙамсы самолёт ҡулайламаларын эшләү менән шөғөлләнеүен дауам итә. Төркөм 16-сы завод биләмәһендә урынлашҡан, ләкин завод директорына түгел, ә инженер-металлург дипломына эйә булған Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының махсус КБ начальнигы, дәүләт именлеге капитаны В. А. Бекетовҡа буйһонған. 1942 йылдың февралендә төркөм составына шулай уҡ элек А. Д. Чаромский төркөмөндә турбокомпрессор ойоштороу өҫтөндә эшләгән тотҡондар һәм ирекле ялланғандар ҡушыла.
1941 йылдың көҙөнән ҡазан махсус төрмәһе «СССР Эске эштәр Хәрби Комиссариатының Авиация сәнәғәте ХК-тының 16-сы заводы эргәһендәге 4-се Махсус бүлеге тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы» тигән рәсми исемен ала; Махсус Конструктор Бюроһы начальнигы итеп Бекетов тәғәйенләнә. Формаль яҡтан был төрмә тибындағы үҙенсәлекле КБ СССР Авиация сәнәғәте халыҡ комиссариатының 1942 йылдың ғинуар бойороғо менән раҫлана. Шул саҡта уҡ 16-сы Махсус Конструктор Бюроһы структураһында һәр тематик проект буйынса хеҙмәткәрҙәр штаты беркетелгән: КБ-1 (баш конструктор Б. С. Стечкин) һәм КБ-2 (баш конструктор В. П. Глушко; һуңғыһы 1941 йылдың аҙағында уҡ, шыйыҡсалы ракета двигателдәренең (ЖРД) ярҙамсы самолёт төҙөлөшө буйынса эштәрҙе йәйелдереү менән бәйле, баш конструктор вазифаһына лайыҡ булды). КБ-2 штат расписаниеһында баш конструкторҙың ике урынбаҫары була: конструктор эштәре буйынса урынбаҫары (Г. С. Жирицкий) һәм эксперименталь эштәр буйынса урынбаҫары (Д. Д. Севрук).
КБ-2 составына юғары квалификациялы ғалимдар, конструкторҙар, экспериментаторҙар, технологтар, металлургтар, химиктар индерелде. Алда әйтеп үтелгәндәрҙән тыш, бында профессорҙар К. И. Страхович, А. И. Гаврилов, В. В. Пазухин, инженерҙар В. А. Витка, Г. Н. Лист, Н. Л. Уманский, Н. С. Шнякин, А. А. Мееров, А. С. Назаров, Н. А. Телтухин эшләгән. 1942 йылдың ноябрендә Ҡазан шарашкаһына С. П. Королёвты күсерәләр, уны шулай уҡ КБ-2 составына индерәләр (1943—1944 йылдарҙа ул 1943 йылдың 8 ғинуарында төҙөлгән һәм ОКБ-16 структураһында автономиялы хәлдә булған «реактив ҡоролманы эшләү буйынса 5-се төркөм» етәксеһе була). КБ-2 хеҙмәткәрҙәренең фән һәм техниканың төрлө өлкәләренән алып килгән тәжрибәһе һәм белеме бюро коллективына авиация шыйыҡсалы ракета двигателдәренең үҙенсәлекле конструкцияларын уңышлы эшләтеп, производствоға индереү мөмкинлеген бирҙе.
СССР Дәүләт оборона комитеты 1-се Реактив двигателдәре (РД-1) булдырыу буйынса эштәрҙе уңышлы тип таныны, һәм эске эштәр халыҡ комиссары Лаврентий Павлович Берия 1944 йылдың 16 июлендә Дәүләт оборона комитеты рәйесе И. В. Сталинға хат менән (исемлек хатҡа ҡушыла) мөрәжәғәт итә, ОКБ-ның айырыуса айырылып торған 35 белгесте хөкөм ҡарарынан ҡотҡарыу тәҡдимен индерә. Сталин ризалыҡ бирә, һәм 1944 йылдың 27 июлендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы үрҙә телгә алынған исемлектәге тотҡондарҙға ҡарата хөкөм итеүҙе ваҡытынан алда туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә; улар иҫәбенә КБ-2-нең 9 алдынғы хеҙмәткәре: В. А. Витка, В. П. Глушко, Г. С. Жирицкий, Г. С. Королёв, Г. Н. Лист, В. Л. Пржецлавский, Д. Д. Севрук, Н. Л. Уманский, Н. С. Шнякин ингән. 9 августа уларҙы ваҡытынан алда азат итеүҙәре тураһында иғлан ителә, ә 3-4 көндән паспорттары бирелә.
Реактив двигателдәре Махсус Конструктор Бюроһында (ОКБ-РД) хеҙмәте
1944 йылдың авгусында КБ-2 Авиация сәнәғәте халыҡ комиссариаты (НКАП) бойороғо менән элекке КБ-2 Реактив двигателдәр тәжрибә-конструктор бюроһы — ОКБ-РД Реактив двигателдәр тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы — ОКБ-РД (шулай уҡ ОКБ-СД (Махсус двигателдәр тәжрибә-конструктор бюроһы булараҡ билдәле) тип үҙгәртелә; уға ирекле ялланған һәм яңынан бушатылған КБ-2 хеҙмәткәрҙәре индерелә, шулай уҡ НКВД-ның 4-се Махсус бүлеге ахсус контингентына ингән тотҡондарҙың бер өлөшө командировкаға ебәрелә. Глушко — баш конструктор, Жирицкий һәм Севрук уның урынбаҫарҙары булып ҡала. 1944 йылдың көҙөндә баш конструкторҙың тағы ла бер урынбаҫары итеп С. П. Королёв раҫлана.
1944—1946 йылдарҙа Пе-2Р, Ла-7, Як-3, Су-6 һәм Су-7 самолёттарында РД-1 шыйыҡсалы ракета двигателдәрен (ЖРД) ер өҫтө һәм осоу һынауҙары үткәрелә. 9000 Н тартымлы РД-З маркалы өс камералы азот-кислота-кәрәсин шыйыҡсалы ракета двигателдәре уйлап табыла, (Як-3 РД һәм Пе-2 Р самолёттарында) химик ҡабаттан тоҡандырыу юлы менән РД-1ХЗ шыйыҡсалы ракета двигателдәренә стенд һәм осоу һынауҙар үткәрелә. Шулай уҡ Як-3 самолетының тиҙлеген сәғәтенә 182 километрға арттырыуға өлгәшелгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы ОКБ-РД хеҙмәткәрҙәренең ныҡышмалы хеҙмәте дәүләт наградалары менән билдәләнә. 1945 йылдың сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының «За образцовое выполнение заданий правительства в области конструирования и создания новой техники» («Хөкүмәттең яңы техника ҡороу һәм булдырыу өлкәһендәге бурыстарын өлгөлө үтәгәне өсөн») Указы менән, ОКБ-РД хеҙмәткәрҙәрен дә индереп, авиация сәнәғәте конструкторҙарының ҙур төркөмө: Глушко һәм Севрук — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ә Витка, Жирицкий, Королёв, Лист, Уманский һәм Шнякин «Почёт» ордены менән бүләкләнде.
1945 йылдың 1 майындағы Авиация сәнәғәте Халыҡ Комиссариаты бойороғо менән реактив двигателдәр буйынса инженер-техник кадрҙар әҙерләү маҡсатында А. Н. Туполев исемендәге Ҡазан авиация институтында (КАИ) Советтар Союзында тәүге ракета двигателдәре кафедраһы ойошторола, уны В. П. Глушко етәкләй. Уның төп өлөшөн ОКБ-РД алдынғы хеҙмәткәрҙәре: КАИ директоры Г. В. Каменковтың 1945 йылдың 14 июлендәге раҫланған бойороғона ярашлы, яңы кафедраның штат теҙмәһе буйынса, Г. С. Жирицкий — профессор, ә С. П. Королёв, Г. Н. Лист, Д. Д. Севрук һәм Д. Я. Брагин өлкән уҡытыусылар вазифаларын биләгән. Кафедра 1949 йылға, авиадвигателдәр теорияһы кафедраһы составына индерелгәнгә тиклем, эшләй башлай; 1965 йылда үҙ аллы махсус двигателдәр кафедраһы итеп тергеҙелә, әлеге ваҡытта — реактив двигателдәр һәм энергетика ҡоролмалары кафедраһы.
Уларҙың күбеһенә ул ваҡытта белем биреү менән етди шөғөлләнергә тура килмәгән. 1945 йылдың июль-сентябрендә ОКБ-РД-ның етәксе хеҙмәткәрҙәренең күбеһе А-4 («Фау-2») немец хәрби баллистик ракеталары конструкцияһын өйрәнеү өсөн Германияға ебәрелә. Германияға инженер-полковник дәрәжәһендә командировкаға ебәрелгән Глушко үҙе унда 1945 йылдың июленән алып 1946 йылдың майынан алып декабренә тиклем була; ошо ваҡыттың байтаҡ өлөшөн ул «Нордхаузен» институтында (А-4 двигателдәрен өйрәнеү буйынса бүлекте етәкләй) Германияның трофей ракета техникаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1946 йылдың йәйендә Глушко Берлин комендатураһы алдында көтмәгәндә автомобилдән клеп төшкән Костиковты осрата; «Был һиңә Лангемак һәм беҙҙең барыһы өсөн дә» тигән һүҙҙәр менән элекке зэк дошмандың битенә бар көсөнә тондора, тегенең кителе буйлап һарҡыла. Һуңғараҡ комендант Костиковтың туҡмалыуы тураһындағы ғаризаһына былай тип яҙып ҡуя: «Эш асыуҙан баш тартырға. Ыҫым булған».
Ракета тармағын булдырыу
1946 йылдың 13 майында СССР Министрҙар Советының м («Реактив ҡорал мәсьәләләре») 1017-419сс һанлы ҡарары сыға; В. П. Глушко ҡарар тексында телгә алынмай, ләкин ошо документҡа ярашлы, ул яңы эш урынына тәғәйенләнә. 1946 йылдың 3 июлендә СССР-ҙың авиация сәнәғәте министры М. В. Хруничевтың Ҡазандағы Ракета двигателдәре Махсус Конструктор Бюроһын Мәскәү өлкәһенең 456-сы авиация заводы урынлашҡан Химки ҡалаһына күсереү тураһында бойороғо сыға; завод баллистик ракеталар һәм самолёттар өсөн шыйыҡсалы ракета двигателдәре производствоһы итеп үҙгәртеп ҡоролорға тейеш була, ә 456-сы Ракета двигателдәре Махсус Конструктор Бюроһы (ОКБ-456) тип үҙгәртелә. Шул уҡ бойороҡ менән В. П. Глушко 456-сы Махсус конструкторлыҡ бюроһының (хәҙерге «Энергомаш» ғилми-етештереү берекмәһе) баш конструкторы итеп тәғәйенләнә. Шунда уҡ тиерлек Глушко, шыйыҡ яғыулыҡ ракета двигателдәренең баш конструкторы булараҡ, индерелгән Төп конструкторҙар советы ойошторола. 1946 йылдың ноябрендә элекке ОКБ-РД хеҙмәткәрҙәренең күбеһе ғаиләләре менән бергә Химкиға күсеп килә; бер үк ваҡытта Химкиға А-4 ракетаһы двигателен тергеҙеп етештергәндә техник ярҙам күрһәтеү өсөн «Нордхаузен» институтында хеҙмәткәрҙәре араһынан һайлап алынған 17 немец белгесе лә ғаиләләре менән килә.
1947 йылдың аҙағында — 1948 йылдың башында илебеҙ материалдарынан һәм ватан технологияһы буйынса ОКБ-456-ла һәм 456-сы заводта, нигеҙҙә, А-4 двигателен күсермәһе булған һәм Р-1 ракетаһына ҡуйыу өсөн тәғәйенләнгән, РД-100 (бушлыҡта 307 кН тартымлы ) двигателенең тәүге даналары эшләнә. Шуның менән бер үк ваҡытта 600 саҡрым алыҫлыҡҡа иҫәпләнгән Р-2 ракетаһы өсөн РД-101 двигателен һәм 3000 саҡрым алыҫлыҡтағы Р-3 ракетаһы өсөн РД-110 двигателен эшләү буйынса эштәр башлана. Был яңы проекттар өҫтөндә эшләүгә Германия белгестәре йәлеп ителмәгән; уларҙы заводтың ярҙамсы бүлектәренә күсергәндәр, ә 1950 йылдың авгусында улар тыуған иленә ҡайтып киткән. 1948 йылдың 10 октябрендә РД-100 двигателе менән Р-1 ракетаһы уңышлы осорола. 1951 йылда Р-2 ракетаһы уңышлы осоу һынауҙары үтә (Р-3 ракетаһын булдырыу яҡынса эштәр стадияһында туҡтатыла). 1953 йылдың 19 апрелендә ОКБ-456-ла эшләнгән (бушлыҡта 500 кН тартым көсөнә эйә) Р-5 ракетаһы РД-103 двигателе менән (иң юғары алыҫлыҡҡа (1200 км) күтәрелә).
1953 йылдың 23 октябрендә В. П. Глушко СССР Фәндәр Академияһының техник фәндәр бүлеге (теплотехника) буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана. Ике көндән (Глушко менән бер үк ваҡытта Академияның ағза-корреспонденты итеп һайланған) С. П. Королёвтан телеграмма килә. Королёв уға былай тип яҙа: «Мин һине ысын күңелдән ҡосаҡлайым, иң ҡәҙерле дуҫым минең, һәм СССР Фәндәр Академияһына һайланыуың менән ҡотлайым… Һиңә бик күп һаулыҡ, көс, яратҡан Совет Тыуған илебеҙ хаҡына яңы ҙур еңеүҙәр теләйем». Королёв менән Глушконың уңышлы хеҙмәттәшлеге һуңынан космонавтика тарихына мәңгелеккә яҙылған иҫ киткес ҡаҙаныштар серияһына әүерелде, 1959—1960 йылдарҙа улар араһында ауыр ракета йөрөтөүселәрҙе үҫтереү перспективаһына ҡараштарында һәм улар өсөн яғыулыҡ компоненттарын маҡсатҡа ярашлы һайлау мәсьәләһе буйынса барлыҡҡа килгән килешмәүсәнлектәр ике ракета техникаһы пионерының шәхси мөнәсәбәттәрендә лә кире сағылыш тапты.
1954—1957 йылдарҙа ОКБ-456-ла Глушко етәкселегендә бушлыҡта 1000 кН тартымлы РД-107 ракета двигателдәре һәм бушлыҡта 941 кН РД-108 тартыу менән РД-108 ракета двигателдәре уйлап табыла, улар С. П. Королёвтың ОКБ-1 махсус конструкторлыҡ бюроһында төҙөлгән Р-7 ракетаһына һәм уның модификацияларында урынлаштырырға тәғәйенләнгән — шуға ярашлы рәүештә ситке блоктарға (1-се баҫҡыс) һәм үҙәк блоктарға (2-се баҫҡыс) ҡуйыу өсөн тәғәйенләнә.
1956 йылдың 2 февралендә һынау һөҙөмтәләре буйынса хәрби ядро заряды менән Р-5М ракетаһын В. П. Глушко (ракета эшкәртеүҙә башҡа ҡатнашыусылар кеүек) СССР Юғары Советы Президиумының 1956 йылдың 20 апрелендәге Указы менән «алыҫ баллистик ракеталарҙы булдырыу эшендәге ҡаҙаныштары өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була, ә 456-сы Махсус Конструктор Бюроһы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә .1956 йылдың 29 сентябрендә Глушко аҡлана ; шул уҡ йылдың ноябрендә ул КПСС ағзаһы итеп ҡабул ителә. Реабилитациянан һуң В. П. Глушко ГДЛ һәм РНИИ буйынса атылған иптәштәренең ғаиләләренә ярҙам итеү һәм совет йыһан программаһын башлап ебәреүселәрҙең исемдәрен мәңгеләштереү өсөн күп көс һала.
1957 йылдың 21 авгусында ОКБ-456 конструкциялы РД-107 һәм РД-108 шыйыҡсалы ракета двигателдәре урынлаштырылған континенталь-ара баллистик ракетаһын (МБР) уңышлы осороу үткәрелә. Һуңынан был двигателдәр оҙаҡ йылдар ракета техникаһында файҙаланылған; 1977 йылда академик А. Ю. Ишлинский улар хаҡында былай тип яҙҙы: «Академик Валентин Петрович Глушко двигателдәренең ышаныслылығы әле һаман һоҡланыу тыуҙыра».
Йыһанды үҙләштерә башлау
1957 йылдың 4 октябрендә йыһан эраһы башлана: «Спутник» ракета йөрөтөүсеһе менән орбитаға сығарылған (шул уҡ двигателдәр менән Р-7 ракетаһы модификацияһы) тәүге яһалма Ер юлдашы осорола. Тәүге ер юлдашын осороуға индергән өлөшө өсөн В. П. Глушко, башҡа билдәле ғалимдар һәм конструкторҙар кеүек үк, Ленин премияһына лайыҡ була. 1957 йылдың 26 октябрендә уға ВАК ҡарары менән диссертацияһыҙ техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе бирелә, ә 1958 йылдың 20 июнендә В. П. Глушко СССР Фәндәр академияһының Техник фәндәр бүлеге (энергетика) буйынса мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Планетаның беренсе космонавты Ю. А. Гагариндың йыһанға осоуын тәьмин итеүгә индергән өлөшө өсөн («Восток» ракета йөрөтөүсеһе өсөн РД-107 һәм РД-108 двигателдәрен эшләгән) ОКБ-456 Ленин ордены менән наградлана, ә баш конструктор В. П. Глушко 1961 йылдың 17 июнендә икенсе тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
Артабанғы йылдарҙа Глушко етәкселегендә совет ракета йөрөтөүселәренең (РН) һәм һәм бик күп хәрби ракеталарҙың беренсе баҫҡыслыларында һәм икенсе баҫҡыслаларының күбеһендә файҙаланылған түбән температурала ҡайнаусы һәм юғары температурала ҡайнаусы яғыулыҡтарҙа ҡеүәтле шыйыҡсалы ракета двигателдәре уйлап табыла. Тулы булмаған исемлек түбәндәгеләрҙе: «Космос» ракета йөрөтөүселәре өсөн РД-119, РД-214, РД-216, РД-219 двигателдәрен, 1-се баҫҡыслы «Протон» ракета йөрөтөүселәре өсөн РД-253 двигателдәре, ракеталарҙың өҫкө баҫҡыстары һәм ҡыуыу блоктары өсөн эксперименталь РД-301 (донъяла берҙән-бер фтор-аммиак яғыулыҡҡа нигеҙләнгән шыйыҡсалы ракета двигателе) ракета двигателен) һ. б. үҙ эсенә ала.
Шул уҡ ваҡытта Глушко Н-1 үтә ауыр ракета йөрөтөүсеһе өсөн двигателдәр эшләүгә заказ ала алманы, уны эшләү бурысы СССР Министрҙар Советының 1960 йылдың 23 июнендәге ҡарары менән көн тәртибенә ҡуйылған. 1960 йылдың 1 октябрендә Махсус конструкторлыҡ бюроһы ошо ракетаның 1-се һәм 2-се баҫҡыс двигателдәрен эшләү өсөн техник эштәрҙе бер үк ваҡытта В. П. Глушко етәкләгән 456-сы Махсус конструкторлыҡ бюроһына һәм Н. Д. Кузнецов исемендәге Һамар фәнни-техник комплексына йүнәлтә. Ике фирма ла проект-конструкторлыҡ эштәренә тотона: әгәр Глушко Махсус конструкторлыҡ бюроһында яғыулыҡ сифатында азот тетроксиды + НДМГ комбинацияһына өҫтөнлөк бирелһә (ҡабатлаусы вариант булараҡ, шулай уҡ кислород + НДМГ кислороды комбинацияһы ла ҡарала), Кузнецовтың махсус конструкторлыҡ бюроһында кислород-кәрәсин яғыулығы һайлап алына. Королёв Глушконың тәҡдимдәренә ҡаршы әүҙем сығыш яһай, быны НДМГ-тың юғары ағыулы булыуы менән дәлилләй; һөҙөмтәлә 1962 йылдың 16 июлендә үткән Дәүләт эксперт комиссияһы ултырышында заказды Кузнецовтың махсус конструкторҙар бюроһына бирергә ҡарар ителә.
НПО «Энергия» етәкселегендә
Артабан Н-1 төҙөү программаһы оҙаҡҡа һуҙыла, планлаштырылған эштәрҙе башҡарыу ваҡыты бер нисә тапҡыр өҙөлә. 1974 йылдың майында, КПСС Үҙәк Комитетында Д. Ф. Устинов рәйеслегендә үткән кәңәшмәнең тәҡдимдәренә һәм СССР Оборона советының 17 майҙағы Н-1 буйынса эштәрҙе туҡтатыу, В. П. Мишинды Эксперименталь машиналар төҙөү Үҙәк конструктор бюроһының (ЦКБЭМ) Баш конструктор вазифаһынан бушатыу (Королёв үлгәндән һуң 1-се Махсус конструкторҙар бюроһы шулай аталған), Эксперименталь машиналар төҙөү Үҙәк конструктор бюроһын СССР-ҙың «Энергия» ғилми-етештереү берекмәһе итеп үҙгәртеп, уға «Энергомаш» КБ-һын (1967 йылдың 1 ғинуарынан 456-сы Махсус конструкторҙар бюроһы шулай аталған) индереү тәҡдим ителә. 21 майҙа СССР Министрҙар Советы «Энергия» тип аталған яңы ғилми-етештереү берекмәһен булдырыу һәм Глушконы яңы ғилми-етештереү берекмәһенең баш конструкторы итеп тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итә. 21 майҙа Дөйөм машиналар төҙөү министры С. А. Афанасьевтың бойороғо менән В. П. Глушко «Энергия» ғилми-етештереү берекмәһе директоры һәм генераль конструкторы итеп тәғәйенләнә.
Н1-Л3 комплексы буйынса эштәрҙең туҡтатылыуы Глушко өсөн ай программаһынан баш тартыу тигәнде аңлатмай. 1974 йылдың октябрендә ул «Энергия» ғилми-етештереү берекмәһенең алдағы йылдарға комплекслы эш планын тәҡдим итә, уның пункттарының береһе булып Айҙа оҙаҡ ваҡытлы ғилми-тикшеренеү базаһын булдырыу мәсьәләһе тора. Бының өсөн «тура схема» буйынса («Аполлон» программаһындағы кеүек Ай эргәһендәге орбитала тоташмайынса) Айға барып етерлек «ЛЭК» йыһан карабы (Ай экспедиция карабы) төҙөргә тәҡдим ителгән. ЛЭК — Ай экспедиция карабы соу-ултырыу комплексы ҡеүәтле төп һәм дүрт руль шыйыҡсалы ракета двигателе булған ултырыу баҫҡысынан, осоу баҫҡысынан һәм йәшәү блогынан торорға тейеш булған. Ай экспедиция карабын ай тирәләй орбитаға сығарыу сараһы сифатында Ер тирәләй түбән орбитаға 200 т ауырлығындағы объекттарҙы сығарырға һәләтле 73 800 килоНьютон старт тартымлы яңы «Вулкан» ракета йөрөтөүсеһен (Н1Ф вариантында 49 700 кН ракета йөрөтөүсеһенә ҡаршы) булдырырға тәҡдим ителде.
Глушко бер үк старт тиҙләткесе булған һәм 2-се баҫҡыс менән бер төргә килтерелгән (унифицированный) өс ракета йөрөтөүсенән ракеталар системаһы: «Гроза» (ике тиҙләткес менән), «Энергия» (дүртәү менән) һәм «Вулкан» (һигеҙ менән) төҙөлөр тип иҫәп тотҡан; ләкин «Гроза» һәм «Вулкан» ракета йөрөтөүселәре буйынса эштәрҙе финанслауға аҡса табылмай. 1976 йылдың декабрендә «Энергия» ракета йөрөтөүсеһе буйынса эскиз проект тамамлана, ә 1977 йылдың ноябрендә СССР Министрҙар Советының үтә ауыр «Энергия» ракета йөрөтөүсеһен һәм «Буран» карабын эшләү тураһындағы ҡарары сыға.
1977 йылдың июнендә Глушко «Энергия» ғилми-етештереү берекмәһе директоры вазифаһын ҡалдыра, ләкин ғүмеренең аҙағына тиклем генераль конструктор сифатында берекмәне етәкләүен дауам итә. 1974-1989 йылдарҙа Баш конструкторҙар советы рәйесе булараҡ, «Энергия» ғилми-етештереү берекмәһе төп роль уйнаған проекттар буйынса илдең ракета-йыһан сәнәғәте предприятиелары һәм ойошмалары эштәренә техник етәкселек итә һәм көйләй (координациялай). Ул идара ителеүсе «Союз» йыһан караптарын, «Прогресс» йөк карабын, «Салют» орбиталь станцияларын камиллаштырыу, «Мир» орбиталь комплексын һәм күп тапҡыр ҡулланыла торған «Энергия» - «Буран» транспорт-йыһан системаһын булдырыу буйынса эштәргә етәкселек итә.
1987 йылдың 15 майында РД-170 двигателенең 1-се баҫҡысына шыйыҡсалы реактив двигателе ҡуйылған «Энергия» ракета йөрөтөүсеһе (РН) уңышлы осош яһай. 1988 йылдың 15 ноябрендә «Энергия» ракета йөрөтөүсеһе тарфынан орбитаға сығарылған «Буран» йыһан карабы үҙенең йфыһанға тәүге (һәм берҙән-бер) осошон яһай.
В. П. Глушко Ҡалмыҡ АССР-ынан 7-11-се саҡырылыш СССР Юғары Советының Милләттәр советы депутаты, КПСС ҮК ағзаһы була (1976—1989) , КПСС ҮК ағзаһы (1976—1989), Халыҡ-ара аэронавтика академияһының мөхбир ағзаһы (1976) була.
Бер нисә тиҫтә йылдар дауамында В.П. Глушко СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағында «Жидкое ракетное топливо» («Шыйыҡ ракета яғыулығы») проблемаһы буйынса ғилми советты етәкләй. Ғилми ойошмаларҙың ракета яғыулыҡтары характеристикаларын өйрәнеү буйынса эштәрен көйләй (координациялай), һөҙөмтәлә 1956 йылдан 1982 йылға тиклем ошондай яғыулыҡтарҙа файҙаланылған төрлө матдәләрҙең үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәтле белешмә баҫмаларының 40 томы нәшер ителә.
1989 йылдың 10 ғинуарында 81-се йәшендә мейе артериялары атеросклерозынан вафат була. Ул Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
В. П. Глушконың тәүге ҡатыны Сусанна Михайловна Георгиевская (һуңғараҡ балалар яҙыусыһы булған) менән тәүге никахы оҙаҡҡа һуҙылмай. Икенсе ҡатыны Тамара Саркисованан (был никах рәсми теркәлмәгән) - Глушконың 1938 йылда Евгения исемле ҡыҙы тыуған; Глушко төрмәнән сыҡҡандан һуң Тамара Саркисова менән мөнәсәбәттәре тергеҙелмәй. Германияға командировканан ҡайтҡас, Глушко инглиз теле уҡытыусыһы Магда Максовна Глушкоға өйләнә (1960 йылдарҙан алып Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында инглиз теле кафедраһы мөдире була; 1980 йылдан - филология фәндәре докторы) ); Уларҙың ике балаһы була: ҡыҙы Елена (1948 йылғы) һәм улы Юрий (1952 йылғы). 1959 йылда ул 4556-сы тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы хеҙмәткәре Лидия Дмитриевна Пёрышкова менән таныша; 1972 йылда уларҙың Александр исемле улы тыуа, ул тарихсы . Лидия Дмитриевна хөрмәтенә Валентин Петрович Венера планетаһындағы кратерҙы «Лида» тип атаған.
Шәхси сифаттары
Б.Е. Черток үҙенең хәтирәләрендә билдәләүенсә, В. П. Глушко юғары техник компетентлығы, киң эрудицияһы, дөйөм мәҙәниәте, ағымдағы проблемалар араһынан төп бурысты тиҙ арала билдәләй белеүе менән айырылып торған. Әммә ҡул аҫтында эшләүселәргә һәм коллегаларына бәйләнсегерәк булған. Эске торошо нисек булыуына ҡарамаҫтан, ул тыныс булып ҡала белгән; һәр ваҡыт йыйнаҡ һәм ифрат бөхтә кейенгән.
Глушко (ярһыу Королёвтан айырмалы) бер ҡасан да үҙенә буйһонған кешеләргә ҡысҡырмаған. Эшендә ул «әгәр һәр кем үҙ эшен яҡшы эшләһә, дөйөм эш тә яҡшы булыр» принцибына таянып эш иткән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
В. П. Глушко Калуга (1975), Одесса (1975), Королёв һәм Химки (1979), Байконур (1983), Ҡазан (1987), Приморье һәм Элиста (1988) ҡалаларының почётлы гражданы була.
Кинематографта
«Главный» («Төп») кинофильмында Глушко ролен актёр Борис Щербаков башҡара.
Баҫылған хеҙмәттәре
В. П. Глушко является автором более 400 научных работ, статей и изобретений. Некоторые его работы:
Лойбен-Шлайниц
Лойбен-Шлайниц (Leuben-Schleinitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1411 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 139 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1623 һәм автомобиль коды MEI.
Лойбниц (Фогтланд)
Лойбниц (Фогтланд) (Leubnitz (Vogtland)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1 425 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 299 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8539 һәм автомобиль коды V.
Томбаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лойбсдорф (Саксония)
Лойбсдорф (Саксония) (Leubsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3686 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 396 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9573 һәм автомобиль коды FG.
Качарма
Качарма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалпаҡлы Бесәй
«Ҡалпаҡлы Бесәй» (« Эшләпәле Бесәй», ингл. The Cat in the Hat) — америка яҙыусыһы Доктор Сьюздың иң билдәле әкиәте. Рус теленә бер нисә автор тарафынан тәржемә ителгән: Е. Липатова, Т. Макарова, М. Блинкина-Мельникова, М. Лукашкина һәм В. Гандельсман.
Сюжеты
Балалар: һөйләүсе-малай Ник һәм уның һеңлеһе Салли — өйҙә балыҡ менән бергә үҙҙәре генә ултыралар (М. Лукашкина тәржемәһендә — табан-балығы) һәм нимә менән шөғөлләнергә белмәйҙәр. Бер ваҡыт өйгә ҡалпаҡ кейгән ҙур бер бесәй килеп инә һәм балаларға уйнарға тәҡдим итә. Бесәй жонглерлыҡ итә башлай, һөҙөмтәлә бөтә әйберҙәрҙе төшөрөп бөтә. Балыҡ бесәйҙе өйҙән ҡыуып сығарырға тәҡдим итә. Бесәй китә һәм оло бер ҡумта тотоп кире килә. Был ҡумтанан Нәмә Бер һәм Нәмә Ике исемле ике бәләкәй генә зәңгәр сәсле шаян кешекәйҙәр йүгереп килеп сығалар һәм өйҙө туҙҙырып бөтәләр. Балалар кешекәйҙәрҙе тоталар һәм бесәйҙе ҡыуып сығаралар. Бесәй өйҙө тәртипкә килтереп сығып китә. Балаларҙың әсәһе ҡайта.
Мәҙәни йоғонтоһо
Китап шул тиклем ҙур уңышҡа өлгәшә, шуға ла автор «Ҡалпаҡлы Бесәй кире ҡайта», «Ҡалпаҡлы Бесәйҙең йыһанға сәйәхәте», «Ҡалпаҡлы Бесәйҙең йыр китабы» һәм башҡа китаптарын яҙа. «Ҡалпаҡлы Бесәйҙең танып белеү китапханаһы» исемле китаптар серияһы сығарыла.
Ҡалпаҡлы Бесәй СВС каналында Доктор Сьюздың әкиәттәре буйынса эшләнгән һәр бер йәнһүрәттең башында күрһәтелә.
1971 йылда шул уҡ исемле йәнһүрәт сығарыла, бесәйҙе Алан Шерман тауышландыра. Был йәнһүрәттә малайҙың исеме Конрад, ә балыҡтыҡы Крикльбель.
1973 йылда Доктор Сьюздың «Сничи», «Закс» һәм «Йәшел йомортҡа һәм ит киҫәге» исемле әкиәттәре буйынса төшөрөлгән «Доктор Сьюз бөрсә өҫтөндә» йәнһүрәтендә Ҡалпаҡлы Бесәй һөйләүсе булараҡ сығыш яһай.
2003 йылда китап буйынса «Бесәй» фильмы төшөрөлә.
«Лоракстың» уңышынан илһамланып, «Illumination Entertainment» студияһы компьютер-анимацион экранизацияһын төшөрөүҙе планлаштыра.
Тора (Юғары Лупья ҡушылдығы)
Тора  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Квензер
Квензер — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/114/207/81    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себекин Роман Сергеевич
Роман Сергеевич Себекин (1984, Шымкент, Ҡаҙағстан) — Рәсәй эшҡыуары. Полистиролды төҙөлөш блоктарына эшкәртеүҙең экологик технологияһын, һәм тағы ла пластикты тротуар плиткаһына, черепицаға һәм ҡоҙоҡ ҡапҡастарына эшкәртеүҙе камиллаштырыуҙы уйлап табыу менән билдәле. 2014 йылда полимер шпалдар эшләүҙең яңы технологияһын тәҡдим итә. Волгоградта Себекинды «пластик короле» («король пластика») йәки «төп сүп-сар таҙалаусы» («главный мусорщик») тип атайҙар.
Тора (Очея ҡушылдығы)
Тора  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Очея йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Себекин Роман Сергеевич
Биографияһы
Себекин Роман Сергеевич 1984 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ның Шымкент ҡалаһында тыуған. 12 йәшлек сағында уның ғаиләһе Рәсәй Федерацияһының Волгоград ҡалаһына йәшәргә күсә.
Тора (Очея ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Себекин Роман Сергеевич
Биографияһы
2007 йылда Волгоград дәүләт хеҙмәте академияһының иҡтисад факультетын тамалай. 2010 йылда шул уҡ юғары уҡыу йортонда юридик факультетының магистр дипломын алыуға өлгәшә.
Дүртенсе курста уҡыған саҡта иптәше менән пеноизол эшләү буйынса предприятие аса. Тәүге бизнесҡа аҡса һалыу 500 АҠШ долларынан артмаған.
2004 йылда «Көньяҡ федераль эшкәртеү үҙәге» компанияһын теркәй. Себекин үҙенә йорт һалырға теләй, әммә аҡсаһы етмәй. Шул ваҡытта ул полистиролбетонды эшләүҙең үҙ технологияһын уйлап таба. Был технология ғәмәлдә күп сығымдар талап итмәгән. Полистиролбетон составына ҡом, цемент һәм пенпласт инә. Башта Себекин полистирол гранулаларын «Волжскполихим» заводында һатып ала, һуңынан Волгоград ҡалаһының бер нисә эре көнкүреш техника магазиндары менән көнкүреш техниканан ҡалған төрөү материалдарын уға килтереү тураһында килешеү төҙөй. Һөҙөмтәлә, Роман Себекин материалды түләүһеҙ ала, ә магазиндар полистиролды сүплекә сығарыуҙа экономиялағандар. Себекин бер нисә ҡатлы йорт һалыр өсөн ҡулланылған материалға яңы формула төҙөй һәм полистиролбетон блогына баҫымды иммитациялаусы станок яһай.
Үҙенең йортон (дөйөм майҙаны — 200 метр квадрат) Роман Себекин 100 мең һумға төҙөй. Был таныштарының һәм туғандарының иғтибарын йәлеп итә, уларҙан ул йорт төҙөр өсөн бер нисә заказ ала. Шулай уҡ Роман Себекин тағы ла йөҙөм һәм емеш-еләк баҡсалары өсөн полимер таяҡсалар һәм «Рәсәй тимер юлдары» («РЖД») мохтажлығы өсөн полимер шпалдар яһауҙың үҙ технологияһын уйлап таба. Төҙөлөш материалдарын эшләү өсөн Себекин пенопласт һәм пластик шешәләр генә түгел, ә автомобиль бамперҙарын, компьютер корпустарын, компакт-дискылар һәм башҡалар менән файҙалана.
2008 йылда «Опора России» һәм «Промсвязьбанк» уҙғарған йәш эшҡыуарҙарҙың иң яҡшы бизнес-проектҡа бағышлынған конкурста еңеүсе була. Бүләк итеп өс йылға 1,5 миллион һум суммаға һәм 15 % менән льготалы кредит алған. Һөҙөмтәлә Себекин материалдарҙы етештереүҙе киңәйтеүгә мөмкинлек ала. Пластик изделиеларҙы эшкәртеү өсөн һәм полимер-ҡомлы изделиелар эшләү өсөн ҡорамал һатып ала.
2011 йылда «Беҙҙең киләсәк» социаль программалар фондынан Себекин 5 миллион һум суммаға процентһыҙ займ ала һәм материалдар алыу өсөн яңы сығанаҡтар эҙләй башлай. Төбәк хакимиәт ярҙамында сүплек майҙансыҡтарында пластик ҡалдыҡтары өсөн контейнерҙар ултырта. Был сүп-сарҙан тротуар плиткаһы, черепица, ҡоҙоҡ ҡапҡасы, бордюр һәм башҡаларҙы етештерә. Контейнерҙарҙың күп өлөшөн мәктәптәр һәм балалар баҡсалары янында урынлаштыралар. Эшҡыуар фекере буйынса, балалар экология мәсьәләләрен яҡшыраҡ аңлайҙар.
2014 йылға ҡарата Себекиндың предприятиеһы йылына яҡынса 10 мең полистиролбетон блоктарын һәм тағы ла яҡынса 15 мең м² тротуар плиткаһын һәм черепицаны етештергән. Эшҡыуар бер нисә шәхси торлаҡ йорттар һәм ике ҡатлы балалар баҡсаһын төҙөй.
2014 йылда «Көньяҡ федераль эшкәртеү үҙәге» предприятиеһы йылына яҡынса 30 тонна пластик сүп-сарҙы эшкәрткән, был Волгоград ҡалаһының пластик ҡалдыҡтарының яҡынса 10 процентын тәшкил иткән. 2014 йылға ҡарата полистиролбетондан яһалған йорт конструкцияһының үҙҡиммәте яҡынса 90 мең һум тәшкил иткән. Себекин компанияһын экология хеҙмәте тирә-яҡ мәхитте бысратыусы булараҡ штраф һала. Шул уҡ ваҡытта эшҡыуар фекеренсә, уның компанияһы тирә-яҡ мөхиткә зарарына ҡарағанда ун тапҡырға күберәк файҙа килтерә, ә Рәсәйҙә сүп-сар эшкәртеү тураһында закон булмағанға күрә уға штраф һалына.
Веллингтон
Ве́ллингтон, Уэ́ллингтон (Wellington) — Яңы Зеландияның баш ҡалаһы, илдең ҡалалары араһында халыҡ һаны буйынса икенсе урында. Океания баш ҡалалары араһында иң ҙурыһы һәм донъяла иң көньяҡта урынлашҡан баш ҡала. Ҡала шул уҡ исемдәге Веллингтон төбәгендә, Төньяҡ утрауының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Веллингтондың маориса атамаһы — Те Фанауи-а-Тара.
Атама
Веллингтон ҡалаһы Британия империяһының күренекле ғәскәри етәксеһе, Бөйөк Британияның премьер-министры Артур Уэлсли Веллингтонға бағышлап, ҡаланың киләсәген метрополия менән мөнәсәбәттәрен мәңгеләштереү маҡсатында һәм ҡаланы нигеҙләүсе Уильям Уэйкфилдтың колонизацион планы принциптарын герцог Веллингтон яҡлап сыҡҡаны өсөн рәхмәт белдереү булараҡ атала.
Яңы Зеландияның ерле халҡы — маори араһында ҡала өс атама аҫтында билдәле:
Быларҙан башҡа Веллингтондың бер нисә ҡушаматы бар: «Баш ҡала-бухта» (The Harbour Capital), «Велливуд» (Wellywood = Wellington + Hollywood) һәм «Елдәр ҡалаһы» (Windy City).
2012 йылдың ноябрь айының бер аҙна дауамында Веллингтон рәсми рәүештә Миддл-оф-Миддл-эф (Middle of Middle-earth, йәғни «Урта Ерҙәр урталығы») тип атала.
Тәбиғәт шарттары
Веллингтон Төньяҡ утрауының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Кук боғаҙының бер өлөшө булып торған Веллингтон бухтаһы яр буйында урынлашҡан. Аяҙ көндәрҙә ҡаланан Көньяҡ утрауындағы Каикоура тауҙары күренә. Ҡаланан төньяҡтараҡ Капити яр буйының пляждары, ә көнсығышта — Римутака тауҙары урынлашҡан.
Веллингтон йыш ҡына көслө дауыллы елдәргә дусар була. Климаты — диңгеҙле субтропик. Ғинуарҙың уртаса температураһы +16°С, ә июлдә — яҡынса +8°С. Йылына уртаса 1445 мм яуым-төшөм башлыса ямғыр булараҡ яуа. Ҡар тик бейек тауҙарҙа ғына яуа. Ҡала сейсмик яҡтан хәүефле тип танылған. Тәбиғи флораһы мәңге йәшел төрҙәре өҫтөнлөк иткән ағастар һәм ҡыуаҡтар менән күрһәтелгән.
Ҡалала 102 парк, ял итеү һәм күңел асыу урындары бар. Веллингтондың майҙаны 289,9 км² тәшкил итә.
Халҡы
Халыҡ һанының яҡынса 19%-ын 15 йәштән кәм булған балалар һәм яҡынса 9%-ын 65 йәште уҙған кешеләр тәшкил иткән. Этник төркөмдәре араһында европалылар өҫтөнлөк итә, улар дөйөм ҡала халҡының яҡынса 70,2%-ын тәшкил итә. Икенсе ҙур этник төркөм — маори — яҡынса 7,8%-ын тәшкил иткән. Халыҡтың ҡалған өлөшө — башлыса төрлө Азия һәм Полинезия илдәре халыҡтарының вәкилдәре булып тора.
Өҫтөнлөк иткән тел булып инглиз теле булып тора, француз, маори, самоа, немец һәм ҡытай телдәре лә йыш ҡына аралашыу өсөн ҡулланыла.
Веллингтондың күпселек халҡы христиан динен тота. Ислам, иудаизм һәм буддизм диндарҙары ла ҡалала йәшәй.
Тарих
XIX быуат башында маори ерҙәрен европалылар менән тартып алыуҙар процессы башлана. 1839 йылда Яңы Зеландия компанияһында хеҙмәт итеүсе полковник Уильям Уэйкфилд ҡалаға нигеҙ һала. Веллингтон ҡалаһы Британия империяһының күренекле ғәскәри етәксеһе, Бөйөк Британияның премьер-министры Артур Уэлсли Веллингтонға бағышлап, ҡаланың киләсәген метрополия менән мөнәсәбәттәрен мәңгеләштереү маҡсатында атала.
1848 йылда булған ер тетрәүе ҡалала ҙур емереүҙәр тыуҙыра, ә 1854 йылда шул уҡ сәбәб арҡаһында ҡалала йәшәүселәрҙең күптәре һәләк була.
1865 йылда Веллингтон Яңы Зеландияның баш ҡалаһы булып китә һәм был статусты һаманда һаҡлап килә.
Мәҙәниәт
Веллингтонда күп һанлы күперҙәр, виадуктар, тоннелдәр, парктар һәм скверҙар бар.
XIX—ХХ быуаттың берене яртыһына ҡараған биналар хәҙерге заман биналары яралаштырылған. Улар араһында парламент бинаһы айырылып тора, уны ҡала кешеләре «Умарта» тип исемләйҙәр. Парламент ҡаршыһында ҙурлығы буйынса ағас ҡаралтылар араһында донъяла икенсе урында булған хөкүмәт һарайы урынлашҡан.
Кино
Ҡалала кино өсөн эффекттар буйынса Weta Digital студияһы урынлашҡан.
Яҡшылыҡ импульсы
«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы (Премия «Импульс добра») — йыл һайын бирелә торған һәм «Беҙҙең киләсәк» социаль программалар фонды менән ойошторолған премия. Премия Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм ҡуҙғатыуға өлөш индергән өсөн социаль эшҡыуарҙарға, журналистарға һәм киң мәғлүмәт сараларына, юғары уҡыу йорттарына, йәмәғәт ойошмаларына һәм тағы ла дәүләт структураһы етәкселәренә бирелә.
Тарих
«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы 2011 йылда иң яҡшы тыуған ил социаль эшҡыуарҙарын бүләкләү һәм Рәсәй Федерацияһы территорияһында социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү мәсьәләләренә дәүләттең иғтибарын йәлеп итеү маҡсатында ойошторола. 2012 йылда премия менән тәүге бүләкләү тантанаһы уҙғарыла.
Кедровка (Васюган ҡушылдығы)
Кедровка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Яҡшылыҡ импульсы
Тарих
2014 йылда премияға Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премьер-министры Дмитрий Медведев, Дәүләт Думаһы спикеры Сергей Нарышкин һәм Федерация Советы рәйесе Валентина Матвиенко булышлыҡ күрһәтә. Дөйөм премиаль фондтың суммаһы 2 миллион 400 мең һум тәшкил иткән.
2015 йылдан алып премия ете номинацияла тапшырыла.
Кедровка (Васюган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.