cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Комплекслы анализ
Контурлы интеграл
Контур (йомоҡ) буйынса, йәғни үҙ-үҙе менән киҫешеү нөктәләре булмаған, башланғыс нөктәһе һуңғы нөктә менән тап килгән, өлөшләтә-шыма кәкре буйлап интегралдар айырым практик ҡыҙыҡһыныу тыуҙыралар. Контурҙы ике йүнәлештә урап сығырға мөмкин; контур менән сикләнгән өлкә хәрәкәт итеү юлынан һул яҡта ҡалған йүнәлеш ыңғай тип һанала.
Әгәр \gamma кәкреһе йомоҡ контур барлыҡҡа килтерһә, интегралдың айырым тамғаланышы ҡулланыла: Мөһим Кошиҙың интеграль теоремаһы бар: бер бәйле өлкәлә теләһә ниндәй аналитик f(z) функцияһы һәм теләһә ниндәй йомоҡ  контуры өсөн, уның буйынса интеграл нулгә тигеҙ: Эҙемтә: f(z) функцияһы бер бәйле өлкәһендә аналитик булһын ти, ә A өлкәһенән z_1, z_2 нөктәләре ниндәйҙер \gamma кәкреһе менән тоташтырылһын. Ул саҡта интегралы тик z_1, z_2 нөктәләренә генә бәйле, ләкин уларҙы тоташтырыусы \gamma кәкреһен һайлауға бәйле түгел, шуға күрә уны  тип тамғаларға мөмкин, һәм Ньютон — Лейбниц теоремаһы дөрөҫ: бында F(z) — f(z) өсөн алынма.
Кошиҙың интеграль теоремаһының күп бәйле өлкә өсөн дөйөмләштерелеүе бар: әгәр функция йомоҡ бер бәйле өлкәлә аналитик булһа, ул саҡта өлкәнең тышҡы контуры буйынса унан интеграл бөтә эске контурҙар буйлап интегралдарҙың (тышҡы контурҙағы йүнәлеш кеүек үк йүнәлештә) суммаһына тигеҙ. Был дөйөмләштереүҙе, өлкәлә функцияның, функция аналитик булмаған йәки билдәләнмәгән, айырым нөктәһе булғанда (түбәндәрәк ҡарағыҙ) ҡулланыу уңайлы.
Берҙән берлек теоремалары һәм аналитик дауамы
f(z) функцияһының нуле тип функция нулгә әйләнгән z_0 нөктәһе атала: f(z_0)=0.
Аналитик функцияның нулдәре тураһында теорема. Әгәр D өлкәһендә аналитик f(z) функцияһының нулдәренең D эсендә сикке нөктәһе булһа, ул саҡта f(z) функцияһы D-ла бөтә ерҙә нулгә тигеҙ.
Эҙемтә: әгәр f(z) функцияһы D өлкәһендә аналитик булһа һәм нулгә тождестволы тигеҙ булмаһа, ул саҡта теләһә ниндәй сикләнгән йомоҡ C \subset D аҫөлкәһендә уның тик сикле һанда ғына нулдәре булырға мөмкин.
Аналитик функцияның берҙән берлеге тураһында теорема. \{z_n\} — D өлкәһенең төрлө нөктәләренең йыйылыусан эҙмә-эҙлелеге булһын ти. Әгәр ике аналитик f(z), g(z) функциялары был эҙмә-эҙлелектең бөтә нөктәләрендә лә тап килһәләр, D-ла тождестволы тигеҙҙәр.
Атап әйткәндә, әгәр ике аналитик функция D-ның ниндәйҙер өлөшләтә-шыма кәкреһендә тап килһәләр, ул саҡта улар D-ла бөтә ерҙә тап киләләр. Был, аналитик функцияның өлкәнең хатта ҙур булмаған участкаһындағы ҡиммәте функцияның бөтә билдәләнеү өлкәһендәге үҙ-үҙен тотошон тулыһынса билдәләй тигәнде аңлата. Аналитик функцияны кәкре һыҙыҡта биреп (мәҫәлән, ысын күсәрҙә), беҙ уның киңерәк өлкәгә киңәйеүен (әгәр ул мөмкин булһа) бер төрлө билдәләйбеҙ, ул баштағы функцияның аналитик дауамы тип атала.
Анализдың бөтә стандарт функциялары — күпбыуын, кәсерле-һыҙыҡлы функция, дәрәжәле функция, экспонента, тригонометрик функциялар, кире тригонометрик функциялар, логарифм — комплекслы яҫылыҡҡа аналитик дауам итергә мөмкинлек бирәләр. Был ваҡытта, ысын оригинал өсөн булған алгебраик, дифференциаль һәм башҡа тождестволар, уларҙың аналитик дауамдары өсөн шул уҡ була, мәҫәлән:
Дәрәжәле рәт
Комплекслы анализда һанлы рәттең суммаһы билдәләмәһе һәм йыйылыусанлыҡ билдәһе, абсолют дәүмәл төшөнсәһен комплекслы модулгә генә алмаштырып, ысын анализдағы кеүек үк; айырма тик рәттең элементтарының модулдәрен түгел, ә үҙҙәрен ҙурыраҡ-бәләкәйерәккә сағыштырыу булған рәттәрҙең йыйылыусанлыҡ билдәһендә генә бар.
Һәр z_0 нөктәһендә дифференциалланыусы функция был нөктәнең тирә-яғында дәрәжәле Тейлор рәтенә тарҡала: Рәттең коэффициенттары ғәҙәттәге формулалар буйынса иҫәпләнәләр. Был рәт, ниндәйҙер R радиуслы, үҙәге z_0 нөктәһендә булған, ысын рәттең йыйылыусанлыҡ интервалы аналогы  булып хеҙмәт иткән түңәрәктә, f(z) функцияһына йыйыла. Был түңәрәктә рәт абсолют йыйыла, ә унан ситтә тарала. Был ваҡытта өс осраҡ булырға мөмкин. Йыйылыусанлыҡ түңәрәге сигенең бер генә булһа ла айырым нөктәһе була. Бынан, z_0 нөктәһендә йыйылыусанлыҡ түңәрәгенең радиусы z_0 нөктәһенән алып уға иң яҡын ятҡан айырым нөктәгә тиклем алыҫлыҡҡа тигеҙ булыуы килеп сыға.
Абель теоремаһы: әгәр R — дәрәжәле рәттең йыйылыусанлыҡ түңәрәге радиусы булһа, ул саҡта үҙәге шул уҡ, ләкин бәләкәйерәк радиуслы теләһә ниндәй түңәрәктә, рәт тигеҙ йыйыла.
Лоран рәте
Төп теорема: әгәр f(z) функцияһы түңәрәк ҡулсала аналитик булһа, ул был ҡулсала йыйылыусан Лоран рәте итеп күрһәтелә ала, шуның менән бергә бер төрлө.
Дәрәжәле рәт өсөн булған кеүек, йыйылыусанлыҡ ҡулсаһының сиктәре функцияның айырым нөктәләренең таралыуы менән билдәләнә. Лоран рәтенең күренеше буйынса функцияның z_0 нөктәһе янында үҙ-үҙен тотошо тураһында ҡайһы бер һығымталар яһарға мөмкин.
Ысын анализда өҫтәмәләр
Йомоҡ контурҙар буйынса күп ҡатмарлы интегралдар КҮФТ-ның өлөшө булған вычеттар теорияһы ярҙамында иҫәпләнәләр.
Ысын анализ терминдарында интерпретациялана алмаған ҡайһы бер осраҡтар комплекслы анализ саралары менән аңлатылалар. Классик миҫал килтерәйек: Уның Тейлор рәтен ҡарайыҡ \pm 1 нөктәләре f(x) функцияһы өсөн ниндәйҙер айырым нөктәләр булмаһа ла, был рәт тик (-1;\;1) интервалында ғына йыйыла.
Тарихы
Комплекслы анализда төп хеҙмәттәр Эйлер, Риман, Коши, Вейерштрасс һәм башҡа күп билдәле математиктарҙың исемдәре менән бәйле. Конформлы сағылыштар теорияһы инженер эшендә ҡулланылыуы арҡаһында йылдам үҫә башлай, комплекслы анализдың ысулдары һәм һөҙөмтәләре һандарҙың аналитик теорияһында ҡулланыла. Комплекслы анализ менән ҡыҙыҡһыныуҙарҙың яңы тулҡыны комплекслы динамика һәм фракталдар теорияһы менән бәйле.
Жуков Михаил Фёдорович
Үҫмер йылдары
Эшсе тимер юлсы ғаиләһендә тыуған. 1931 йылда 7 класты тамамлай һәм Мәскәүҙең «Шарикоподшипник» заводы ҡарамағындағы фабрика-завод уҡыу мәктәбенә уҡырға инә. Токарь, слесарь һәм шымартыусы һөнәрҙәренә эйә була. Эшселәр факультетына тәҡдим ителә, уны 1935 йылда тамамлай.
1941 йылда механика-технология факультетын тамамлай, механик һөнәре ала һәм Н. Е. Жуковский исемендәге Үҙәк аэрогидродинамика институтына инженер итеп эшкә ебәрелә.
Фәнни эше
1946—1949 йылдарҙа Мәскәү авиация институты аспирантураһында, 1950 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Тауыштан тиҙерәк һәм тауыш тиҙлегендәге аэродинамиканы тикшерә. 1962 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай.
Уның етәкселегендә 40-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 14 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Вафаты
1998 йылдың 4 декабрендә Жуков Михаил Федорович вафат була, Новосибирскиҙа Көньяҡ (Чербузинский) зыяратында ерләнгән.
Библиография
Жуков газодинамика һәм түбән температуралы плазма өлкәһендә фундаменталь хеҙмәттәр авторы. 230-ҙан ашыу мәҡәлә һәм 12 коллектив монография авторы һәм авторҙашы, күп авторлыҡ таныҡлыҡтары бар.
Ягала (шарлауыҡ)
Ягала (Jägala juga) — Эстонияның Харьюмаа өйәҙе Йыэляхтме улусында, шул уҡ исемле йылғалағы шарлауыҡ. Ул йылға Фин ҡултығына ҡойған ерҙән 4 километр алыҫлыҡта һәм Таллиндан көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шарлауыҡ бейеклеге яҡынса 8 м, ә киңлеге 50 м. Шулай итеп, Эстонияның иң ҙур шарлауыҡтарының береһе. Шарлауыҡ, ул шарлауыҡтың бөтә киңлеге буйынса аҫтынан үтергә мөмкин булған, һикәлтә барлыҡҡа килтерә. Был уны һис шикһеҙ тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ итә, ләкин һаҡ булырға кәрәк, сөнки үтеү юлы хәүеф тыуҙырған эре һәм шыуғалаҡ таштар менән ҡапланған.
Шарлауыҡ айырыуса яҙ, ҡар ирегән һәм һыу ташҡан ваҡытта матур.
Ягала йылғаһы глинт өҫтөнә аға, уның аҙағында шарлауыҡ барлыҡҡа килтергән һикәлтә хасил булған. Үҙ сиратында шарлауыҡ оҙонлоғо 300 метр һәм тәрәнлеге 12-14 метр булған үҙән барлыҡҡа килтерә. Һәр йыл һайын үҙән, йылғаның башына ҡарай ҙурая, был күренеш глинттың һыу ағымы менән тәбиғи емерелеүе менән аңлатыла.
Ягала шарлауығы Эстонияның һаҡланыусы тәбиғәт объекты булып тора.
Элеккерәк замандарҙа халыҡта шарлауыҡтың икенсе исеме булған: Йоарюнгас (Joarüngas)
Мейәс (ауыл)
Мейәс (Миасское) — Рәсәй Силәбе өлкәһендәге Ҡыҙыл Армия районының һәм Мейәс ауылы биләмәһенең административ үҙәге. Оло Силәбе агломерацияһының бер өлөшө булып тора. Ауыл Силәбенән көнсығышҡа табан 37 км арыраҡ Мейәс йылғаһы буйында, Силәбе — Ҡурған һәм Силәбе — Шадринск юлдары сатында элекке Мейәс нығытмаһы урынында урынлашҡан.
Географияһы
Ауыл Ҡыҙыл Армия районының көньяҡ өлөшөндә Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан, исеме лә шунан алынған. Мейәс ауылы нигеҙҙә ҡайын урмандары менән уратып алынған, төньяҡ-көнсығыш ситендә имәнлек урынлашҡан. Ауылдан 1,5 км арыраҡ Эткүл күле ята.
Тарихы
Мейәс ауылы 1736 йылдың 1 авгусында башҡорт тарханы Таймаҫ Шәһимовҡа императрица Анна Иоанновнаның әмере менән бирелгән ерҙә Мейәс ҡәлғәһе булараҡ ойошторола. Был Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен ҡырғыҙҙар һәм башҡорттар һөжүменән хәүефһеҙлек тәьмин итеү «башҡорттарҙың ғәмәлдәрен яҡшыраҡ күҙәтеп тороу» («лучшее наблюдение за действиями башкир») маҡсаты менән эшләнә. Бының өсөн Шаимов ҡылыс бүләк итеп ала, ә башҡорттар йән башынан алынған һалымдан азат ителә. Ҡәлғәгә нигеҙ һалыр урынды Теча Слободаһынан шул уҡ йылдарҙа төҙөлгән Үрге Яйыҡ пристаненә һәм Ырымбур ҡәлғәһенә аҙыҡ-түлек ташыу юлында урынлашҡан Мейәс йылғаһы кисеүе янында һайланған .Ҡәлғә төҙөлөшөнә дөйөм идара итеү Урал заводтарының Баш дирекцияһы башлығы Василий Никитич Татищев тарафынан башҡарыла, ә төҙөлөш эштәре Яков Павлуцкий етәкселегендә Себер гарнизоны драгун полкы һәм крәҫтиәндәр көсө менән алып барыла.
Мейәс ҡәлғәһе Силәбе ҡәлғәһенән йылға ағымы буйынса 27 һәм Ҡалмыҡ кисеүенән 33 саҡрымда урынлашҡан булған. 1760-сы йылдарҙа ҡәлғәлә 143 казак һәм сиркәү була. Ҡәлғә ағас бағаналы диуарҙар, кәртәләр, соҡоп яһалған ҡаршылыҡтар, 1 юл буйы манараһы менән нығытылған булған.
18 быуат аҙағынан 1841 йылға тиклем ул Ырымбур казак ғәскәренең икенсе станицаһы ролен үтәй, артабан полк округы үҙәге булып китә.
XIX быуат аҙағында Мейәс ҡәлғәһе станица итеп үҙгәртелә. 1782 йылда Силәбе өйәҙе барлыҡҡа килтерелгәс, административ йәһәттән уның составына Мейәс улусы үҙәге булараҡ индерелә.
1924 йылдың 27 февраленән ул Урал өлкәһе Силәбе округы Мейәс районының административ үҙәгенә әүерелә, 1930 йылдан — Урал өлкәһенә (өлкә округтарын юҡҡа сығарыу менән), 1934 йылдан — Силәбе өлкәһенә (барлыҡҡа килгән ваҡытында) ҡарай. 1941 йылдың ғинуарында Мейәс районы Ҡыҙыл Армия районы итеп үҙгәртелә.
Халҡы
1739 йылда Мейәс ҡәлғәһендә 64 ғаилә иҫәпләнеп, 1742 йылға 85 — ҡәлғә гарнизоны кешеһе, 280 кеше казаклыҡҡа алынған булып, XIX быуат урталарына 1356 кеше 242 хужалыҡта йәшәгән. 1926 йыл мәғлүмәттәре буйынса 2378 кеше 703 йортта йәшәгән.
Транспорт
Мейәстән Силәбегә автобус йөрөй. Ауыл аша Р-330 автомобиль юлы уҙа, ауылдың көньяҡ ситендә — М51 трассаһы. Иң яҡын тимер юл станцияһы — Чернявская — 12 км көньяҡ-көнсығыштараҡ.
Строцци палаццоһы
Строцци палаццоһы (итал. Palazzo Strozzi ) — ренессанс дәүерендәге флореция һарайы (палаццо). Бина 1489—1539 йылдарҙа Джулиано да Сангалло проекты буйынса  Филиппо Строцци заказы буйынса төҙөлгән. Үҙенең формаһы менән башланғыс  Яңырыу дәүеренең  флоренция ҡала һарайына ҡарай
Тасуирламаһы
Филиппо Строцци палаццоны төҙөү башлауҙың ваҡытын астрологик фараздарға ярашлы 1492 йылдың  6 авгусына билдәләй. Строцци ғаиләһенең архитекторы Бенедетто да Майано өлгө итеп авторы Микелоццо булған һәм хәҙер Медичи-Рикардо палаццоһы булараҡ билдәле Медичи һарайын ала.
Ҡабарынҡы таш блоктар менән көпләнгән бина бик аһәңле  тәьҫораттар ҡалдыра. Уны төҙөүсе Кронактың сығып торған кәрнизе көсәйтә.
Филиппо Строцци үҙе палаццо төҙөлөшө тамамланмаҫ элек вафат булып ҡала, ә уның улы Пьеро Флоренциянан  Францияға  үҙенең ике туған апайы Екатерина Медичи һарайына сығып китә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сибирчата-Вож
Сибирчата-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Динамо (стадион, Өфө)
«Дина́мо»— Өфө ҡалаһындағы футбол стадионы, 4500 тамашасыға иҫәпләнгән. 2015 йылдың 15 авгусына тиклем «Ѳфѳ» футбол клубының үҙ аренаһы булып һанала. 1930 йылда тѳҙѳлгән, 1934 йылдың 6 майында асылған. Футбол майҙаны йылытыу системаһы булмаған яһалма газонлы. Адресы: Ѳфѳ ҡалаһы, Карл Маркс урамы, 2.
Стадиондың тасуирламаһы
Арена элекке Ушаков паркы территорияһында тѳҙѳлгән. Ул 1934 йылдың 6 майында асыла. Советтар Союзы ваҡытында стадиондың исеме йыш ҡына үҙгәреп тора. Башлыса улар ауыр әйтелешле БОСФК, БСПС йәки ГСФК кеүек аббревиатуралар була.
Стадион 4500 кешегә иҫәпләнгән. Унда республика масштабындағы ярыштар уҙғарыла. «Динамо» стадионында яһалма газон түшәлгән, был уны йыл әйләнәһенә файҙаланырға мөмкинлек бирә. Футбол майҙанынан тыш, стадион инфраструктураһына еңел атлетика (йүгереү) юлы, оҙонлоҡҡа һикереү секторы, теннис майҙансығы һәм шулай уҡ халыҡ-ара кимәлдәге спорт залы инә. 2007 йылда 3-сѳ тѳҙѳлѳш тресы стадионды заманса итеп яңыртты.
Төймә (мәғәнәләр)
Төймә — ҡаптырма төрө. Кейем детале булараҡ киң таралған. Төйнәү һүҙенән килеп сыҡҡан.
Илисуин ҡурсаулығы
Илисуин ҡурсаулығы  (İlisu dövlət təbiət qoruğu) 1987 йылда төҙөлә. Уның майҙаны 9,3 мең гектар. 2003 йылда ҡурсаулыҡ майҙаны 17381 гектарға тиклем еткерелә.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Ҡурсаулыҡта яҡынса 500 төр үҫемлек бар, уларҙың 60-ҡа яҡыны — эндемиктар (айырым урынға хас). Бында болан, ҡоралай, тау тәкәһе,ҡабан, тейен һәм башҡа хайуандар йәшәй.
Рыть-Юган
Рыть-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ванцер
Ванцер (Wanzer) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 124 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 16 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Унуғырҙар
Унуғырҙар (’Ονόγουροι, ’Ονογούρων, оногуры) — V—X быуаттарҙа Азов диңгеҙе һәм Төньяҡ Кавказ тирәһендә йәшәгән төрки ҡәбиләләр. Бер нисә тапҡыр төрлө ҡәбилә берләшмәләренә керәләр, шул иҫәптән һундар составында булалар.
Этимологияһы
Терминдың дөйөм ҡабул ителгән этимология буйынса төрки телдә «ун уғыр [ҡәбиләһе]» тип аңлатыла. Башҡа версия буйынса «унуғыр» термины «ун йылға», «ун йылға халҡы» тип аңлатыла.
Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һары уғыр/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), утриғурҙар (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), кутриғырҙар, биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да баш+уғыр//уғор+т: биш+уғыр+т (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (вун уғар//уғыр) һәм «болғар» (бäл уғор//уғар//уғыр) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.
Географияһы
А. К. Шапошников фекеренсә, III быуаттың һуңғы өстән берендә унуғырҙар Кубань һәм Азов буйында йәшәй. Равенна Анонимы («Космография») Оногория (Onogoria) илен Понт диңгеҙе буйында урынлаштыра.
Унуғырҙар исеме аҫтында
Унуғырҙар (’Ονόγουροι) тәүге тапҡыр Византия тарихсыһы Приск Панийский хеҙмәтендә телгә алына: 463 йылда уғырҙар, һарығурҙар һәм унуғырҙарҙың илселәре Константинополь ҡалаһына киләләр. Был өс ҡәбилә аварҙар тарафынан ҡыҫырыҡланған савирҙар ҡыҫымы арҡаһында күсергә мәжбүр була. Фараз буйынса, һарығурҙар, уғырҙар һәм унуғырҙар ғәбилә берләшмәһен тәшкил иткәндәр һәм улар араһында иң төп урынды һарығурҙар биләгән. Приск буйынса, һарығурҙар был осорҙа акацирҙарҙы буйһондоролар, әммә уларға Византиянан ярҙам һорарға тура килә.
Унуғырҙар шул уҡ исем менән (’Ονογούρων) Агафий Миринейскийҙың әҫәрендә телгә алына, уның фаразы буйынса Оногурис (’Ονόγουριν) ҡәлғәһе был һун ҡәбиләһенең исеме буйынса аталған.
VII—VIII быуаттарҙағы Епархия исемлектәрендә Оногурия (’Ονογούρων) епископияһы була, ә Равенна Анонимы Оногория (Onogoria) тигән илде телгә ала. Был атамалар тәбиғи рәүештә унуғыр ҡәбиләһе менән бәйләнә.
Унуғырҙар (’Ονογούρους) Ялған-Каллисфендың IX быуат яҙмаһында осрай. Унда Искәндәр Зөлҡәрнәй яулап алған халыҡтар (аварҙар, славяндар, хазарҙар, рустәр һ.б.) атап үтелә һәм улар араһында унуғырҙар телгә алына. Ялған-Каллисфендың яҙмаһы Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең тауға халыҡтарҙы бикләүе тураһындағы эсхатологик легендаларға бәйле булған; күҙҙаллау буйынса был халыҡтар ахыр заман етер алдынан иреккә сығырға тейеш.
Оногундурҙар, унногундурҙар исеме аҫтында
VII быуат византий сығанаҡтарында осраған оногундурҙарҙа (унногундурҙарҙа) күп тикшеренеүселәр (Ю. А. Кулаковский, Д. Моравчик, А. В. Гадло, И. С. Чичуров һ.б.) V быуат унуғырҙарын күрәләр, ә оногундурҙар үҙ сиратында артабан утығырҙар (болғар ҡәбиләләренең береһе) тип атала башлай. А. П. Новосельцев оногундурарҙы һәм утығырҙарҙы бер үк ҡәүем тип иҫәпләүгә ҡаршы була.
Оногундурҙар йәки унногундурҙар (’Ονογουνδούρων, Ούννογουνδούρων) Феофан Византийскийҙың «Хронография»һында телгә алына.
Константинополь патриархы Никифорҙың «Бревиария»һына ярашлы, болғар хакимы Ҡобрат хан уногундурҙарҙың (Ούνογουνδούρων) батшаһы була. Константин Багрянородный үҙенең «Фемалар тураһында» хеҙмәтендә элек болғарҙарҙың атамаһы оногундур (’Ονογουνδούρους) булған тип иҫбатлай. Д. Моравчик һәм И. С. Чичуров иҫәпләүенсә, был атаманы Константин Феофандың «Хронография»һынан алған. <!--
Под именем унугуров, хунугуров
Ю. А. Кулаковским, как и позже В. Е. Науменко и другими историками, утверждалось, что уннугуры и хунугуры также являлись оногурами. О хунугурах (Hunuguri) имеются сведения у Иордана. Согласно ему, они были известны по торговле шкурками грызунов.
Уннугуры (Ούννουγοῡνοι, Ούννουγούρων) фигурируют у Феофилакта Симокатты среди тех племён, которые увидав псевдо-аваров на своей территории, послали к ним посольства с дарами. В следующий раз о них речь идёт в связи с упоминанием разрушенного землетрясением города Бакаф, построенного уннугурами. В 713 г., согласно «Деяний Вселенского собора» Агафона, унугуры-болгары (Ούνογούρων Βουλγάρων) напали на Фракию, избили и пленили христиан.
Выведение угров от оногур
К названию оногуров восходит древнерусское обозначение венгров — «угры» (в ед. числе — «угрин»). -->
Алдар
Алдар (Алдар Иҫәкәев, Алдар Иҫәнгилдин; билдәһеҙ — 16 май 1740) — башҡорт тарханы. 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Ҡырым һәм Азов походтарында ҡатнашыусы, Ҡаҙағстанды Рәсәйгә ҡушыуҙа илгә ҙур хеҙмәт күрһәтеүсе күп телдәр белеүсе дипломат, илсе.
Алдар батыр — исеме йырҙарҙа йырланған, легенда-риүәйәттәрҙә данланған, тарихи сығанаҡтарҙа урын алған легендар шәхес.
Биографияһы
Алдар (Алдарбай) Иҫәкәевтың тыуыу ваҡыты аныҡ билдәле түгел. Фараз буйынса, яҡынса 1660-сы йылдар уртаһында (1667 йылдан һуң түгел) Ҡана йылғаһы буйында урынлашҡан ауылда (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Әтек ауылы янында) тыуған. Нәҫел буйынса тархан: ҡартҡартҡартатаһы Байһары, ҡартҡартатаһы Байбәхте, ҡартатаһы Ҡадирбәк Байбәхтин (?—1646) һәм атаһы Иҫәкәй Ҡадирбәков тархан титулына эйә булғандар. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, атаһы Иҫәкәй Ҡадирбәков 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан.
1687 һәм 1689 йылдарҙағы Ҡырым походтарында, 1695 һәм 1696 йылдарҙағы Азов походтарында ҡатнашып, батша Пётр I ҡулынан дәүләт наградаһы һәм грамота алған. Батша Пётр I бүләк ителгән Ырғыҙ йылғаһы буйында (Яҡшымбәт Йәнтикәев менән бергә), бынан тыш Торғай йылғаһының тамағында (хәҙерге Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе), Табын ҡәлғәһе янында шәхси ерҙәре булған. 5—8 мең баш аты була.
1704 йылда башҡорт ихтилалы тоҡанғас, уның етәкселәренең береһе була. 1706 йылдың йәйендә Алдар Иҫәкәев менән Хажи Аҡҡусҡаров башҡорт ырыуҙары бейҙәре менән кәңәшләшеп, Морат етәкселегендәге баш күтәргән башҡорттар илселеген Ғосман империяһына һәм Ҡырым ханлығына ебәрә.
1707 йылда Күсем Түләкәев менән берлектә Ҡазан һәм Нуғай даруғаларындағы башҡорт ихтилалсылары менән етәкселек итә башлай. 1707 йылдың октябрь аҙағында — ноябрь башында 10 көн дауамында барған Йөрәктау янындағы алышта Алдар Иҫәкәев (яҡынса 3 мең кеше) һәм Күсем Түләкәевтың (яҡынса 5 мең кеше) ихтилалсылар ғәскәре полковник П. И. Хохлов командалағындғы Өфө полкын һәм Тоҙйылға уҡсылар отрядын тар‑мар иткән. Баш күтәреүселәр ҡулына 5 пушка, хәрби припастар эләккән, һуңынан Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы ҡамауға алған. Өфөнән килгән С. Аристов һәм И. Рыдарь командалағындағы полктар Горный ауылы эргәһендә ихтилалсылар менән ҡаты алышҡа ингән. Уның барышында Хохловтың полкы сафтан сыҡҡан, ә Хохлов үҙе яраланған. Аристов һәм Рыдарҙең полктары ҙур зыян күргән. Алыш барышында өс башҡорт батыры, шул иҫәптән Иман батыр һәләк булған, ә Күсем Түләкәев яраланған. 1708 йылдың майына тиклем Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары Ҡазан губернаһының Ҡазан өйәҙендә воевода кенәз П. И. Хованский армияһына ҡаршы һуғыштар алып бара. 1708 йылдың ноябренән — 1711 йылға тиклем Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге баш күтәреүселәр (яҡынса 4 мең кеше) Нуғай һәм Себер даруғаларында хәрәкәт итә.
Бөрйән ырыуының башлығы, 1730-сы йылдар уртаһынан — Нуғай даруғаһы Бөрйән ырыуы-улусының старшинаһы.
1731—1732 йылдарҙа Ҡ. М. Тәвкилев илселеге составында Ҡаҙаҡ ханлығының Кесе Йөҙөндә була һәм ике яҡлы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, төньяҡ ҡаҙаҡтарҙың Рәсәй империяһы подданныйлығын ҡабул итеүенә булышлыҡ күрһәтә. 1733 йылда ҡаҙаҡ ханлыҡтарын Рәсәйгә ҡушыуҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн императрица Анна Иоанновна указы менән Алдар Исекеевҡа мираҫ буйынса вариҫтарына күскән тархан исеме «мәңгелеккә» беркетелә. Уға бик күп бүләктәр тапшырыла, улар араһында көмөш ҡынлы исемле ҡылысы ла була.
1740 йылда Ырымбур комиссияһы начальнигы генераль-лейтенант В. А. Урусов тархан Алдар Иҫәкәевты һәм башҡорт старшиналарын һөйләшеүҙәргә саҡыра. 10 мартта Һамар ҡалаһында һөйләшеүҙәр барышында Алдар 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусыларҙың язаһын йомшартыуға тырышлыҡ һала. Әммә бында баш күтәреүселәргә йәшерен ярҙам итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына. Өфө провинцияһы Минзәлә ҡаласығына ебәрелә һәм төрлө ҡаты язаларға тарттырыла. Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы Л. Я. Соймоновтың ҡарары буйынса 1740 йылдың 16 майында язалап үлтерелә.
Ғаиләһе
Улдары: Морат, Муса, Йосоп, Мәҡсүт, Мансур, Мысыр, Сәйетбаттал, Бәхтигәрәй, Әҙелгәрәй.
Ағалары — Айытҡужа, Йәҙеһәр (Азов походында ҡатнашыусы); ҡустыһы — Дәүәтәй (Дәүләтбай; 1696 йылда Азов янында һәләк булған).
Омысь-Ех-Соим
Омысь-Ех-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Омысь йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡояш
Ҡояш (символы: ) — Ҡояш системаһындағы берҙән-бер йондоҙ. Ҡояш тирәләй юлдаштары менән планеталар, кәрле планеталар, астероид, метеороид, комета һәм космос туҙаны әйләнә. Ҡояш массаһы бөтә ҡояш системаһының 99,866 % тәшкил итә. Ҡояш — Ергә иң яҡын йондоҙ. Ҡояш нуры Ергә тиклем 150 миллион км араны 8 минут 19 секундта үтә. Башҡа йондоҙҙар кеүек үк, Ҡояш та ғәйәт ҙүр эҫе газ шарынан ғибәрәт, ул нигеҙҙә водород менән гелийҙан тора. Ҡояшта туҡтауһыҙ термоядро реакцияһы бара, һөҙөмтәлә ифрат ҙур энергия бүленеп сыға. Шуның ике миллиардтан бер өлөшө генә Ергә килеп етә. Ҡояш — Ҡояш системаһының үҙәге. Ҡояштың массаһы үҙе тирәләй әйләнгән бөтә планеталар массаһынан 750 тапҡырға артығырак. Бөтә йондоҙҙар кеүек үк Ҡояш та янар шар. Эсендә температура 15 миллион градусҡа етә. Ул иҫ киткес йылылыҡ һәм яҡтылыҡ сығанағы. Ергә уның 2 миллиардтан бер өлөшө генә килеп етә, ҡалғаны йыһанға тарала. Әммә хатта шул өлөшө лә Ерҙәге ҡатмарлы процестарҙы тыуҙыра: һыу әйләнеше, һауа хәрәкәте, дауылдар, штормдар.
Ҡояш Ерҙәге тереклекте тәьмин итә. Ҡояш яҡтылығында фотосинтез процесы башҡарыла. Ерҙәге ҡаҙылма байлыҡтар (таш күмер, нефть, торф һ.б.) миллион йылдар элек Ҡояш энергияһын туплаған. Ерҙәге ел иҫеүе, болоттар барлыҡҡа килеүе Ҡояш энергияһы ярҙамында башҡарыла.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡояш йондоҙҙарҙың беренсе төрөнә ҡарай. Ҡояш системаһының барлыҡҡа килеүе тураһындағы киң таралған теорияларҙың береһе уның барлыҡҡа килеүенә бер йәки бер нисә саманан тыш ҙур яңы йондоҙҙарҙың шартлауы сәбәпсе булыуын раҫлай. Был фараз, атап әйткәндә, Ҡояш системаһы матдәһендә алтын һәм урандың аномаль ҙур өлөшө булыуына нигеҙләнә,был шартлау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән эндотермик реакциялар йәки икенсе быуын йондоҙо тарафынан нейтрондарҙы йотоу юлы менән элементтарҙың ядро трансформацияһы һөҙөмтәһе булыуы мөмкин.
Ҡояш нурланышы Ерҙәге төп энергия сығанағы булып тора. Уның ҡеүәтенә Ҡояш даимилығы хас — ҡояш нурҙарына перпендикуляр бер өлкә урынынан үткән һәм Ҡояштан (йәғни Ер орбитаһында) Ер атмосфераһынан ситтә урынлашҡан бер астрономик берәмек арауығында урынлашҡан нурланыш көсө. Был константа яҡынса 1,37 кВт/м². Ер атмосфераһы аша үткән ҡояш нурланышы энергияла яҡынса 370 W/m² юғалта, ә ер өҫтөнә бары тик 1000 В/м² ғына барып етә (аяҙ һауа торошонда һәм Ҡояш үҙенең иң бейек нөктәһендә булғанда). Был энергияны төрлө тәбиғи һәм яһалма процестарҙа ҡулланырға мөмкин. Әйтәйек, үҫемлектәр, уны фотосинтез аша ҡулланып, кислород бүленеү менән органик берләшмәләрҙе синтезлай.
Ҡояш нурҙары ярҙамында туранан-тура йылытыу йәки фотоэлементтар ярҙамында электр энергияһы булдырыу (ҡояш электр станциялары) етештереү йәки башҡа файҙалы эштәр башҡарыу өсөн ҡулланыла ала. Фотосинтез аша нефть һәм башҡа ҡаҙылма яғыулыҡтарҙа һаҡланған энергия элек-электән алынған.
Ҡояштан килгән ультрафиолет нурланыш антисептик үҙенсәлектәргә эйә, улар һыуҙы һәм төрлө объекттарҙы зарарһыҙландырыу өсөн ҡулланырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ тән ҡарайыуын (загар) тыуҙыра һәм башҡа биологик йоғонто яһай, мәҫәлән, организмдың D витамины етештереүенә булышлыҡ итә. Ҡояш спектрының ультрафиолет өлөшөнә тәьҫир итеү Ер атмосфераһындағы озон ҡатламы арҡаһында ныҡ көсһөҙләнә, шуға күрә Ер өҫтөндә ультрафиолет нурланыштың көсөргәнешлеге географик киңлек менән ныҡ үҙгәрә. Ҡояштың офоҡ өҫтөндә төштән һуң торған мөйөшө биологик адаптацияның күп төрҙәренә ҡағыла, мәҫәлән, Ер шарының төрлө өлкәләрендә кеше тиреһенең төҫө шуға бәйле. Ерҙән күк сфераһы аша күҙәтелгән Ҡояш юлы йыл дауамында үҙгәрә. Ҡояштың билдәле бер ваҡытта күктә биләгән нөктәһе йыл дауамында һүрәтләгән юл аналемма тип атала һәм төньяҡ-көньяҡ күсәре буйлап һуҙылған 8-ле һан формаһына оҡшаған. Ҡояштың күктәге күҙгә күренеп торған торошонда уның төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә 47° амплитудалы тирбәлеүе һиҙелерлек үҙгәреш булып тора (эклиптика яҫылығының күк экваторы яҫылығына 23,5°-ҡа тиң булыуы арҡаһында барлыҡҡа килә). Был вариацияның көнсығыш-көнбайыш күсәре буйлап йүнәлтелгән һәм ерҙең орбиталь хәрәкәте тиҙлегенең артыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән вариацияның тағы бер компоненты бар, сөнки ул перигелияға яҡынлаша һәм афелияға яҡынлашҡан һайын кәмей бара. Был хәрәкәттәрҙең тәүгеһе (төньяҡ-көньяҡ) миҙгелдәр алмашынырға сәбәп була.
Ер афелия нөктәһе аша июль башында үтә һәм Ҡояштан 152 миллион км алыҫлыҡта, ә перигелия нөктәһе аша — ғинуар башында һәм Ҡояшҡа 147 миллион км алыҫлыҡта яҡынлаша. Ҡояштың был ике дата араһында күренеп торған диаметры 3 %-ҡа үҙгәреп тора. Алыҫлыҡ айырмаһы яҡынса 5 миллион км булғанлыҡтан, афелионда Ер яҡынса 7 % аҙыраҡ йылылыҡ ала. Шулай итеп, төньяҡ ярымшарҙа ҡыш көньяҡ ярымшарға ҡарағанда бер аҙ йылыраҡ, ә йәй бер аҙ һалҡыныраҡ.
Ҡояш — әүҙем магнитлы йондоҙ. Көслө магнит ҡырына эйә, уның көсөргәнешлеге ваҡыт менән үҙгәрә һәм ҡояш максимумы ваҡытында яҡынса 11 йылға бер йүнәлешен үҙгәртә. Ҡояштың магнит ҡырындағы вариациялар төрлө эффекттар тыуҙыра, Уның дөйөмлөгө ҡояш әүҙемлеге тип атала һәм ҡояш таптары, ҡояш ялҡындары, Ҡояш ялҡындары вариациярары һ.б. күренештәрҙе үҙ эсенә ала, ә Ерҙә юғары һәм урта киңлектәрҙә поляр яҡтыҡлыҡтар (һаҙағайҙар) һәм геомагнит дауылдар барлыҡҡа килә. Улар элемтә эшмәкәрлегенә, электр энергияһын тапшырыу сараларына, шулай уҡ тере организмдарға кире йоғонто яһай. Магнтлы дауылдарға һиҙгер кешеләр был ваҡытта баш ауыртыуына һәм һаулығының насар булыуына зарланалар. Ҡояш әүҙемлеге уның системаһының барлыҡҡа килеүендә һәм үҫешендә, шулай уҡ Ер атмосфераһы төҙөлөшөнә лә ҙур роль уйнаған тип фаразлана.
Гришенков Анатолий Яковлевич
Гришенков Анатолий Яковлевич (5 август 1944 йыл) — иҡтисадсы. 1990 йылдан «Восток» банкының Туймазы филиалы директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Халыҡ ҡулланышы тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәтеү мәсьәләлре буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Анатолий Яковлевич Гришенков 1944 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1969 йылда Куйбышев политехник институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1961 йылда «Октябрьскнефть» нефтепромысль идараһында электромонтер булып башлай. 1970—1973 йылдарҙа, институтты тамамлағас, мастер, «Октябрьскнефть» нефть һәм газ табыу идараһында производствоны автоматлаштырыу буйынса урынбаҫар булып эшләй.
1975—1979 йылдарҙа автоматика һәм телемеханика заводында баш инженер, баш энергетик, «Октябрьскнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында партком секретары. 1988—1990 йылдаҙа КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының икенсе секретары. 1990 йылдан «Восток» банкының Туймазы филиалы директоры. Туймазы ҡалаһы 144-се Серафимовка һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.
Сибирчата-Яха
Сибирчата-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 162 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пуреза (Кизьма ҡушылдығы)
Пуреза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Митюг (Унжа ҡушылдығы)
Митюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Морони
Моро́ни (Moroni, موروني) — Һинд океанында урынлашҡан суверенлы утрау дәүләте — Комор Утрауҙары Союзының баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. Морони — республиканың төп утрауҙарынан иң ҙуры —— ярым бойондороҡһоҙ Нагазиджа (Гранд-Комор) утрауының административ үҙәге. 2003 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡының иҫәбе — 41 557 кеше.
Этимологияһы
Комор теленән тәржемә иткәндә «Морони» тигән һүҙ «уттың йөрәгендә» тигәнде аңлатала. Бәлки, был ҡаланың Картала янар вулкандың итәгендә урынлашыуына бәйле. Башҡа версия буйынса, топоним малагаси телендәге moron (тәржемәһе — «яр») һүҙенән барлыҡҡа килгән.
Тарихы
X быуатта ғәрәптәр солтанлыҡтың баш ҡалаһы булараҡ нигеҙ һала. Уның аша Занзибарға (хәҙерге Танзания) диңгеҙ юлы үтә. Оҙаҡ йылдар Комор утрауҙарының административ үҙәге Майоттала урынлашҡан Дзаудзи була, әммә 1958 йылда Морони бойондороҡһоҙлоҡ алған дәүләттең баш ҡалаһына әйләнә.
Иҡтисады
Морони порты тәбиғи бухтала урынлашҡан бәләкәй причалдан тора. Порт аша ваниль, какао һәм кофе экспортҡа оҙатыла. Порт базаһында импорт тауарҙар һәм экспорт өсөн тәғәйенләнгән тауарҙар, шулай уҡ нефть продукттары һаҡланған склад бар. Морони сәнәғәте алкоголһеҙ эсемлектәр етештереү, эфир майҙарын, металды, урман материалдарын эшкәртеү һәм таҙартыу, вулкан туфын эшкәртеү (цемент алыу маҡсатында) өлкәһендә махсуслаша. Морони яр буйындағы ҡалалар, төньяҡта Хахайя һәм көньяҡта Митсуджде менән автомобиль юлдары аша бәйләнгән.
Архитектураһы
Морони ҡалаһында заманса стилдә төҙөлгән бер нисә административ бина урынлашыуына ҡарамаҫтан, биналарҙың күбеһе ғәрәп стилендә төҙөлгән. Бында байтаҡ мәсеттәр, шул иҫәптән Чиунда мәсете урынлашҡан.
Туризм
Туристик инфраструктура насар үҫешкән. Ҡала аэропортынан Европаға тура осоштар яһалмай. Морониҙың ҡаялы яры вулкан тоҡомдарынан тора, пляждар юҡ (ләкин Морониҙан төньяҡтараҡ урынлашҡан Итсандра ҡалаһы территорияһында ҙур булмаған пляж урынлашҡан).
Иҫке йома мәсете (L'ancienne Mosquée du Vendredi) ҡаланың төп туристик иҫтәлекле урыны булып тора. Баш ҡаланың тарихи үҙәгендә бик күп тар аллеялар урынлашҡан, унда бер нисә туристик иҫтәлекле урын бар, уларҙың барлыҡҡа килеү ваҡытын Занзибарҙың Таш ҡалаһы менән сағыштырырға мөмкин.
Климаты
Ҡала экваториаль климат зонаһында урынлашҡан. Бында йыл дауамында яуым-төшөм күп күҙәтелә — яуым-төшөмдөң иң аҙы октябрҙә яуа (100 миллиметрҙан кәмерәк).
Экваториаль климат зонаһында урынлашҡан башҡа ҡалалар кеүек үк, Морониға сағыштырмаса тотороҡло уртаса йыллыҡ температура хас. Эҫе һауа торошо йыш ҡына көслө ямғырҙар менән оҙатыла.
Лазарев Николай Иванович
Лазарев Николай Иванович (18 июль 1926 йыл — 28 ғинуар 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Танк бригадаһының автоматсылар батальоны автоматсыһы, өлкән сержант (1945). Советтар Союзы Геройы (1990).
Башҡорт ерендә тыуған аҙаҡҡы Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Николай Иванович Лазарев 1926 йылдың 18 июлендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Ҡарама утарында рус крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған. 1931 йылда ғаилә раскулачить ителә һәм Себергә һөргөнгә Кемерово өлкәһенең Новокузнецк ҡалаһы эргәһендәге Толзос биләмәһенә һөрөлә.
1943 йылдың сентябренән Ҡыҙыл Армия сафына алына, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1944 йылдың июленән алып.
1945 йылда өлкән сержант званиеһында демобилизациялана һәм Новокузнецк ҡалаһындағы «Коммунар» кинотеатрында (1947—1948) эшләй. Металлургия техникумын тамамлағандан һуң, Новокузнецк Металл эшкәртеү, Көнбайыш-Себер Металл эшкәртеү заводтарында эшләй.
1953 йылдан — КПСС ағзаһы.
Һуңғы йылдарҙа Мәскәү өлкәһенең Подольск райoны Шишкин Лес ҡасабаһында йәшәй. 1985 йылдан — СССР Министрҙар Агросәнәғәт комплексы Советы ҡарамағындағы комиссияла өлкән инженер (Мәскәү өлкәһе).
1990 йылдың 5 майында СССР Президенты указы менән 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Лазарев Николай Ивановичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены (460046-сы һанлы) һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (11606-сы һанлы) тапшырыла.
Шишкин Лес ҡасабаһында вафат була. Мәскәү өлкәһенең Подольск ҡалаһында ерләнгән.
Владимиров Владимир Владимирович
Владимиров Владимир Владимирович (14 октябрь 1975 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 2014 йылдың 27 сентябренән Ставрополь крайы губернаторы (2013 йылдың 27 сентябренән 2014 йылдың 27 сентябренә тиклем Ставрополь крайы губернаторы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы). 2014 йылдың 2 октябренән Ставрополь крайы хөкүмәте рәйесе. 2019 йылдың 1 ноябренән «Берҙәм Рәсәй » партияһының Ставрополь төбәк бүлексәһе секретары, партияның Генераль советы ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Владимирович Владимиров 1975 йылдың 14 октябрендә Ставрополь крайы Георгиевск ҡалаһында тыуған. Һуңынан ата-әсәһен йүнәлтмә буйынса Камчаткаға ебәрәләр, унда улар айырылыша, һә Владимир әсәһе менән Ставрополь крайына ҡайта — Буденновск ҡалаһына.
Сығышы буйынса Владимир Владимирович — ябай ғаиләлән, әсәһе яғынан өләсәһе ашханала бешереүсе булһа, ҡартатаһы төрлө һөнәрҙәргә эйә була. Ата-бабалары Терск казактары.
Белеме
1992 йылда Буденновск ҡалаһында урта мәктәпте тамамлай, шунда уҡ уҡыу-етештереү комбинатында «Ашнаҡсы-кулинар» һөнәрен үҙләштерә.
2006 йылда Төмән нефть һәм газ дәүләт университетына «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау» һөнәре буйынса уҡыуын башлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Университетҡа уҡырға ингәнгә тиклем "Ставролен"да ябай эшсе булып эшләй. Белем аған осорҙа ла Владимиров һатыусы, йөк ташыусы булып эшләй, фатирҙар ремонтлай.
1997 йылдан алып — «Когалымнефтегаз» предприятиеның «Ватьеганнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында нефтте әҙерләү һәм һурҙырып ағыҙыу ҡоролмаһы начальнигы, «Когалымнефтегаз» үҙ сиратында «ЛУКОЙЛ — Көнбайыш Себер » яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте структураһына инә (Ханты-манси автономиялы округы).
«Когалымнефтегаз» производстволарында 2005 йылға тиклем эшләй.
2001—2002 йылдарҙа — «Дружбанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралының (НГДУ) нефтте әҙерләү һәм һурҙырып ағыҙыу цехы начальнигы.
2002 йыда — «Повхнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралының (НГДУ) нефтте әҙерләү һәм һурҙырып ағыҙыу буйынса төп инженеры урынбаҫары.
2002—2005 йылдарҙа — «Когалымнефтегаз» предприятиеһының нефть әҙерләү бүлеге начальнигы урынбаҫары була, нефть әҙерләү буйынса төп инженеры урынбаҫары, артабан предприятие бүлеге начальнигы.
2005—2007 йылдарҙа — стратегия һәм маркетинг буйынса директор урынбаҫары, унан һуң «Геойлбент» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтнең генераль директоры.
2007—2009 йылдарҙа — ОАО «Верхнечонскнефтегаз» ААЙ-нең техник департаменты директоры, һуңынан генераль директоры урынбаҫары — баш инженеры.
2009—2010 йылдарҙа «Муравленковскнефть» ААЙ-ның «Газпромнефть-Ноябрьскнефтегаз» филиалында етәксе вазифаларын биләй. .
2010 йылдың мартында бер мандатлы Муравленков округы буйынса Ямал-Ненец автономиялы округының закондар сығарыу <a href="./парламент ағзаһы" rel="mw:WikiLink" data-linkid="190" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Депутат&quot;,&quot;description&quot;:&quot;лицо, представляющее избирателей в законодательном органе, например, сенатор, народный депутат, член заксобрания&quot;,&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q486839&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;label&quot;}" class="cx-link" id="mwOg" title="парламент ағзаһы">депутаттар</a> йыйылышыдепутаты итеп һайлана.
2010 йылдың апрелендә Ямал-Ненец автономиялы округы губернаторы Дмитрий Кобылкин Владимировты Ямал-Ненец автономиялы округы губернаторының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләй.
Уның эш даирәһенә иҡтисади үҫеш, тәбиғәт ресурстарын файҙаланыу мәсьәләләре, яғыулыҡ-энергетика комплексы эштәр инә.
2010 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһына инә.
2011 йылдың майынан алып — ЯНАО-ла «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәт сәйәси советы секретары.
Ставрополь крайы губернаторы
2013 йылдың 27 сентябрендә Ставрополь крайы губернаторы бурыстарын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә (Валерий Зеренков урынына).
2014 йылдың октябрендә край хөкүмәтен етәкләй.
2014 йылдың 14 сентябрендә, берҙәм тауыш биреү көнөндә, Ставрополь крайы губернаторы итеп 5 йылға һайлана, 2014 йылдың 27 сентябрендә Ставрополь ҡалаһында уның инаугурацияһы үтә.
2017 йылдың 13 майында Ставрополь крайының 13 районын көслө ташҡын баҫҡанда етәкселек уның өҫтөндә була.
2015 йылдың 7 апреленән 10 ноябренә тиклем һәм 2019 йылдың 28 ғинуарынан 2 авгусына тиклем Рәсәй Федерацияһының Дәүләт советы Президиумы ағзаһы.
2019 йылдың 8 сентябрендә, берҙәм тауыш биреү көнөндә, Ставрополь крайы губернаторы итеп алдағы 5 йылға һайлана. Владимировты Ставрополь крайы халҡының 79,65 % хуплай. 2019 йылдың 27 сентябрендә вазифаһын башҡара башлай.
Ғарипова Динә Фәһим ҡыҙы
Динә Фәһим ҡыҙы Ғарипова (Динә Фәһим кызы Гарипова, 25 март 1991 йыл, Зеленодольск, Татар ССР, РСФСР, СССР) — Рәсәй йырсыһы, 2012 йылда "Беренсе канал"да «Голос» телешоуы еңеүсеһе. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012). «Евровидение—2013» музыкаль конкурсы финалсыһы, бишенсе урын ала. Динәнең эш диапазоны — 2,4 октава (кесе октавалағы «ми»ҙан икенсе октавала «ля»ға тиклем), тауышының тибы меццо-сопраноға яҡын.
Биографияһы
Динә Ғарипова 1991 йылдың 25 мартында Татар ССР-ының Зеленодольск ҡалаһында медиктар ғаиләһендә тыуа. Атаһы Фәһим Мөхәмәт улы менән әсәһе Әлфиә Ғәзизйән ҡыҙы — медицина фәндәре кандидаттары.
Алты йәшенән Динә «Алтын микрофон» йыр театрында вокал менән шөғөлләнә (Зеленодольск ҡалаһы, вокал буйынса педагог — Елена Антонова ). Ҡаҙан федераль университетын тамамлай. «Алтын микрофон» йыр театры мәктәбен тамамлағас, Татарстандың халыҡ артисы Ғәбделфат Сафин менән гастролдә йөрөй.
1999 йылда — «Жар-птица» Бөтә Рәсәй конкурсында (Иваново ҡалаһы) I дәрәжә лауреат, 2001 йылда «Созвездие-Йолдызлык» республика фестиваленең I дәрәжә лауреаты була, бынан һуң Динәне төрлө концерттарға һәм сараларға сығыш яһарға саҡыра башлайҙар. 2005 йылда Тарту ҡалаһында (Эстония) халыҡ-ара конкурс лауреаты була. 2008 йылда Динә «Алтын микрофон» театры менән Францияла халыҡ-ара конкурста сығыш яһай, уларҙың мюзиклы гран-при яулай.
2009 йылдан алып Роман Оболенскийҙың продюсерлыҡ студияһы менән эшләй, уның менән хеҙмәттәшлектә 2010 һәм 2012 йылдарҙа Зеленодольскиҙа соло концерттары үтә. 2010 йыл башында үҙ музыка коллективы менән «Ҡышҡы эстрада» ҡала конкурсында дебюты була, конкурста гран-при яулана.
Дина Ғарипованың репертуарында рус, татар, инглиз, итальян һәм француз телдәрендәге йырҙар бар. Ижадының төп йүнәлеше — эстрада, шулай уҡ рок стилендә лә үҙен һынай.
«Голос» телешоуында ҡатнашыу
2012 йылдың 29 декабрендә, финалда Эльмира Кәлимуллинаны үтеп, Динә Ғарипова "Беренсе канал"да «Голос» телешоуында еңә (Александр Градский командаһында сығыш яһай), 1,7 миллионлап шылтыратыуҙан һәм SMS-хәбәрҙәрҙән телетамашасыларҙың 54,1 проценты (927 282 кеше) уның өсөн тауыш бирә. Шоу еңеүсеһе булараҡ, йырсы «Юниверсал» тауыш яҙҙырыу студияһы менән ике йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя. Журналистар уны «рус Аделе» һәм Сьюзан Бойл традицияларын дауам итеүсе тип һанай.
Кёзелиц
Кёзелиц (Köselitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 195 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 122 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды — WB.
Ғарипова Динә Фәһим ҡыҙы
«Голос» телешоуында ҡатнашыу
2012 йылдың 30 декабрендә Татарстан президенты указы менән Динә Ғариповаға «Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән почетлы исем бирелә.
«Евровидение—2013» конкурсында ҡатнашыу
2013 йылдың 19 февралендә Рәсәйҙән «Евровидение—2013» йыр конкурсында Динә Ғарипова «What If» тигән йыр менән ҡатнашасағы билдәле була, йыр швед продюсерҙары Габриэль Аларес һәм Йоаким Бьорнберг тарафынан «Автограф» төркөмөнөң элекке бас-гитарасыһы Леонид Гуткин ҡатнашлығында яҙыла.
2013 йылдың 14 майында Динә конкурстың финалына үтә. Уның «What If» (Что, если?) тигән йыры 156 балл (2-се урын) ала, был уға абруйлы конкурстың финалсыһы булырға мөмкинлек бирә.
2013 йылдың 18 майында «Евровидение—2013» конкурсының финалында Динә Ғарипова 174 мәрәй менән 5-се урынды ала.
2013 йылдан — хәҙерге ваҡытҡаса
2013 йылдың көҙөндә Динәнең тауышын «Нотр-дам де Пари» мюзиклының йондоҙо һәм «Голос» телепроектының француз версияһы кәңәшсе-тәрбиәсеһе, француз-канад йырсыһы Гару (Garou) юғары баһалай. 2014 йылдың февралендә Гару менән Динә Ғарипованың «Du Vent Des Mots» (Слова на ветер) тигән дуэт композицияһы сыға.
2013—2014 йылдың көҙөндә һәм ҡышында Рәсәй ҡалалары буйлап йырсының беренсе ҙур гастроль туры үтә, ул Мәскәүҙә «Крокус Сити Холл» залы һәм Санкт-Петербургта Горький исемендәге мәҙәниәт һарайы сәхнәһендә тамамлана.
2014 йылдың 30 октябрендә "Крокус Сити Холл"дағы икенсе ҙур концертында Динә тамашасыны «Два шага до любви» тигән дебют альбомы менән таныштыра.
2015 йылдың февралендә Динә Ғарипова Александр Градскийҙың Музыкаль театры актрисаһы булып китә, шул уҡ йылдың мартында һәм апрелендә йырсының Рәсәй буйлап өсөнсө гастроль туры үтә.
Шәхси тормошо
2015 йылдың авгусында Ҡаҙанда йырсы кейәүгә бара. Иренең шоу-бизнесҡа ҡатнашлығы юҡ. Уның исемен Динә сер итеп тота.