cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туймазы һыуһаҡлағысы
Тасуирламаһы
Исемен ошо Туймазы ҡалаһынан алған. Һыуһаҡлағыс Туймазы ҡалаһынан 15 км алыҫлыҡта, Нөгөш йылғаһы үҙәнендә, Бикмәт, Аҙнағол һәм Түбәнге Сәрҙек ауылдары араһында урынлашҡан. Һыуһаҡлағыстың майҙаны — 485 га, уртаса тәрәнлеге — 4,5 м, максималь тәрәнлеге −10 м. Дамбаның оҙонлоғо — 800 м. Һыу күләме- 20,1 млн кубометр.
Һыу ятҡылығы төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылған, формаһы буйынса төҙөк булмаған өсмөйөштө хәтерләтә. Көньяҡ-көнбайыш яры буйлап тимер юл полотноһы үтә. Һыу ятҡылығының көньяҡ сигенән 1 км алыҫлыҡта Бикмәт станцияһы урынлашҡан, ә төньяҡ осо булып Кесе Нөгөштөң Оло Нөгөшкә ҡойған ере тора. Плотина һыуһаҡлағыстың көнбайыш өлөшөндә, ә көньяҡ ярында Кесе Бикмәт ауылы урынлашҡан. Һыуһаҡлағыс тирәләй бик күп ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтар урынлашҡан. Уларҙың бейеклеге 100 метрҙан саҡ ҡына күберәк. Шулай ҙа был убаларҙың түбәһенән һыуһаҡлағыстың бөтә матурлығы һәм күркәмлеге асыла.
Һыу ятҡылығының хәҙерге ҡулланылышы
Туймазы һыуһаҡлағысы Башҡортостанда ҙурлығы буйынса бишенсе гидрообъект булып тора. Уның төп тәғәйенләнеше, Туймазы ҡалаһын туҡтауһыҙ һыу менән тәьмин итеү өсөн, ер аҫты һыуҙары запасын даими тулыландырыу. Һыу һыуһаҡлағыс эргәһендә бырауланған скважинанан алына һәм торбалар буйлап ҡалаға бирелә. Гидрообъект проект ҡеүәтенә етмәһә лә, унда урынлашҡан «Нөгөш» һыу алыу ҡоролмаһы ҡалала эшләп торған өс һыу алыу ҡоролмаһының иң ҙуры һәм Туймазы халҡының һыуға ихтыяжының яртыһын тиерлек тәьмин итә. Һыуһаҡлағыс тик халыҡты һыу менән тәьмин итеү өсөн генә тәғәйенләнһә лә, уның янында ял итергә теләүселәр күп. Бигерәк тә балыҡсылар күп. Йәй көнө һыуһаҡлағыста ололар ҙа, балалар ҙа һыу инә, ял итергә ғаиләләре менән киләләр.
Сесилия Райдингер
Сесилия Райдингер (CeciliaRydinger, тулы исеме Rydinger Cecilia Kristina Maria, шулай уҡ Alin Rydinger кеүек билдәле,  1961) — швед дирижёры һәм хормейстеры, 2008 йылдан ир-егеттәрҙең Orphei Drängar хоры етәксеһе.
Биографияһы
Сесилия Райдингер 1961 йылдың  16 декабрендә Вестерос ҡалаһында тыуған.
1989—1991 йылдарҙа Стокгольмда Король юғары музыка мәктәбендә дирижёр һәм сиркәү музыканты сифатында әҙерлек үтә. 1991 йылда инде Король операһының баш дирижёрҙары конкурсында еңеп сыға һәм шунан алып йыш ҡына Стокгольмдың был музыка театрында сығыш яһай. Шулай булғас Сесилия Райдингер Folkoperan (Стокгольм), Stora Teatern (Гетеберг) һәм Норрланд операһына (Умео) саҡырылған дирижёр була.
1994 йылдан 1998 йылға тиклем осорға Сесилия Райдингер Вармланд операһы музыка театрында төп дирижёр була. 1998 йылдан 2007 йылға тиклем Король юғары музыка мәктәбендә оркестр дирижёрлығы буйынса уҡыта. 2007 йылдың 15 октябрендә был уҡыу йортоноң оркестр дирижёрлығы профессоры була. Шулай итеп, Төньяҡ Европа илдәрендә ошо вазифаны биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ булып ҡала. 2012 йылдың июленән Король юғары музыка мәктәбе ректоры вазифаһын башҡарыусы була, ә 2013 йылдың июненән алып 2019 йылдың июненә тиклем  — ректоры.
Педагогик эшмәкәрлеге менән бер үк ваҡытта, 1988—2008 йылдарҙа Райдингер Уппсала университетында ирҙәр Allmänna Sången хоры дирижёры була. 2008 йылдың 6 майынан хәҙерге ваҡытҡа тиклем Уппсаланан Orphei Drängar ир-аттар хорын етәкләй Швед BIS Records тауыш яҙҙырыу компанияһында яҙыла
2010 йылдың 19 июнендә Райдингер Сесилия Швеция хор ассоциацияһының хор етәксеһе була, ул кронпринцесса Виктория  һәм  Даниэль Вестлингтың туй тантанаһында ҡатшана.
Элегерәк (1987 йыл) Райдингер музыкант, шулай уҡ дирижёр  Фольке Алинда кейәүҙә була.
(1999) миҙалы, Уппсала муниципалитетының почётлы миҙалы (2004) һәм Artibus Litteris et (2005) миҙалы менән бүләкләнә. 2009 йылда Сесилия Райдингер «Йыл хормейстеры» исеменә лайыҡ була.
Енога
Енога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чигас йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лунвож (Чурсь-Ю ҡушылдығы)
Лунвож — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чурсь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казат Түбәнге
Казат Түбәнге — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Иргиз йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Ырғыҙ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Омутная(Китата ҡушылдығы)
Омутная — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Китат йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ягодный (Кондинское районы)
Ягодный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 834 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628213, ОКАТО коды — 71116926001.
Гамбург (аэропорт)
Гамбург (Flughafen Hamburg-Fuhlsbüttel) (IATA: HAM, ICAO: EDDH) — Гамбург халыҡ-ара аэропорты, Германия. Ҡала үҙәгенән 8,5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Илдең иң көсөргәнешле эшләгән биш аэропорты иҫәбенә инә, пассажирҙар әйләнеше йылына яҡынса 12,84 миллион кеше.
Тарихы
«Гамбург» халыҡ-ара аэропорты Германияла иң боронғо эшләүсе аэропорт һанала. Ул 1911 йылдың ғинуарында асыла. XX быуаттың 90-сы йылдарында уны Гамбургтан төньяҡҡараҡ күсерергә планлаштырыла, ләкин һуңыраҡ проекттан реконструкциялау файҙаһына баш тарталар: инфраструктураның һәм пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереүҙең яңы биналары, ҡунаҡхана, транспорт инә торған юлдар төҙөлә. Шулай уҡ ҡала электричкаһы линияһы үткәрелә. 2016 йылдың 10 ноябренән Гамбург аэропорты Гельмут Шмидт исемен йөрөтә.
Характеристика
Аэропорттың асфальт менән ҡапланған ике осоу-ултырыу һыҙаты бар. Береһенең оҙонлоғо 3 250 метр, икенсеһенеке — 3 666 метр. Ике осоу-ултырыу һыҙаты ла, шулай уҡ ерҙән тәгәрләп барыу юлдары һәм платформалар барлыҡ һауа судноларын ҡабул итергә әҙер, шул иҫәптән Airbus A380. Ошо типтағы самолеттар авиакомпанияларға тапшырыу алдынан нәҡ бында буяу процесы үтә.
Шайтанка (Салда ҡушылдығы)
Шайтанка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салда йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәйбуллин
Хәйбуллин — башҡорт һәм татар фамилияһы. --
Волчихина Дина Ивановна
Волчихина Дина Ивановна (26 июль 1933 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
Биографияһы
Дина Ивановна Волчихина 1933 йылдың 26 июлендә Воронеж ҡалаһында тыуған
Ошо уҡ ҡаланың урта мәктәбен тамамлағас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Краснодар крайы ның Ҡурған районының 5 -се Безводненский мәктәбендә пионервожатый булып башлай. Бер үк ваҡытта Кропоткин ҡалаһында педагогия училищеһында ситтән тороп уҡый
1955 йылда кейәүгә сыға һәм 1957 йылда ире менән Сталинград (хәҙерге Волгоград) ҡалаһына күсеп килә,  унда үҙ тиҫтерҙәре менән «СТЗ» маркаһы аҫтында ауыл хужалығы тракторҙары сығарған  данлыҡлы трактор заводында эшләй
1958 йылда Дина Ивановна яңынан Краснодар крайына Белореченск ҡалаһына ҡайта һәм Сталин исемендәге 2-се совхозда яюай эшсе булып эшләй башлай. Ә инде 1960 йылда «Октябрьский» тип үҙгәртелгән совхозды ул йәшелсә үҫтереү буйынса аккорд-премиаль звеноны етәкләй, ул етәкләгән  звено ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә  рекордлы уңышҡа өлгәшә
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 30 апрелендәге Указы менән производствоны арттырыуҙағы һәм картуф, йәшелсә, емеш-еләк һәм виноград әҙерләүҙәге уңыштары өсөн Волчихина Дина Ивановнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш»  миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1970 йылдың апрель айында Д.И.Волчихина Ҡурған райоынының Октябрьский районына йәшәргә күсә, унда совхозда 1 -се ялан бригадаһының бригадиры булып 1988 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем эшләүен дауам итә. Октябрьский ҡасабаһында йәшәй.
Производство менән бер рәттән, Дина Ивановна Волчихина йәмәғәт эшмәкәрлеге менәндә шөғөлләнә —  1987 йылда СССР  профсоюздарының  XVIII  съезына делегат  итеп һайлана.
Шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә һәм  «Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән исемгә лайыҡ була (1996).
Озерная (Ҡурған өлкәһе)
Тарих
Революцияға ҡәҙәр ауыл Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (72 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Корочкин Пётр Георгиевич
Корочкин Пётр Георгиевич (12 февраль 1920 йыл — 28 август 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар дивизияһы гвардия-артиллерия полкының дивизион командиры, гвардия капитаны, Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Пётр Георгиевич Корочкин 1920 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Байҡыбаш ауылында тыуған.
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Мәскәү артиллерия училищеһын тамамлай. Көнбайыш, Сталинград, Дон, 2-се Украина фронттарында һуғыша. Яралана.
139 сы гвардия-артиллерия полкының 3-сө дивизион командиры (2-се Украина фронтының 52-се армияһы 69-сы гвардия уҡсылар дивизияһы), гвардия капитаны П. Г. Корочкин Яссы-Кишинёв операцияһы һуғыштарында батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 28 авгусында һәләк була. Васлуй (Румыния) ҡалаһында ерләнгән.
Батырлығы
1944 йылдың 20 авгусында дошмандың көслө артиллерия һәм миномёт уты беҙҙең уҡсылар подразделениеларының алға барыуын туҡтата. П. Г. Корочкин йәшерен рәүештә ике батареяны алға сығарып урынлаштыра һәм тура төҙәп дошман орудиеларын һәм миномёттарын юҡ итә, шул рәүешле өҫтөнлөк итеүсе бейеклекте яулап алыуҙы тәьмин итә.
Ән-Нәс сүрәһе
Ән-Нәс сүрәһе (سورة الناس, Кешеләр) — Ҡөрьәндең һуңғы, 114-се сүрәһе. 6 аяттан тора. Мәккәлә ингән сүрә.
Сүрәгә исем тәүге аяттың һуңғы һүҙенән алып бирелгән һәм бәрейҙәрҙән һәм әҙәмдәрҙән яҡлау һорап бер Аллаһыға һыйынырға өндәй.
Сөннәт
Ғәйшә р.ғ. әйткән:
Ғәйшә р.ғ. риүәйәт иткәнсә, Пәйғәмбәр ғ.с. Әл-Фәләҡ һәм Ән-Нәс сүрәләрен уҡып ҡулдарына өрә лә, ауыртҡан ағзаларын һыйпай торған булған.
Ҡулланылған әҙәбиәт
Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
Корочкин Пётр Георгиевич
Батырлығы
28 августа ҡамауҙан сығырға тырышҡан дошман менән ҡаты һуғышта, снарядтар бөткәс, П. Г. Корочкин артиллеристарҙы ҡул һуғышына күтәрә һәм хәлде тергеҙә. Ул ошо алышта һәләк була.
Дошман менән һуңғы алышта П. Г. Корочкин үҙенең автоматынан 18 фашисты юҡ итә.
1945 йылдың 24 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, гвардия капитаны Пётр Георгиевич Корочкингә үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Именевка
Именевка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуделька йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вальпернхайн
Вальпернхайн (Walpernhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 200 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7613 һәм автомобиль коды — SHK.
Кормяжка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ермолкин (Бишбүләк районы)
Ермолкин (Ермолкино) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 354 кеше. Почта индексы — 452054, ОКАТО коды — 80212825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лунданка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡҡош башҡорт мифологияһында
Башҡорт мифологияһында аҡҡош — мөғжизәле сифаттарға эйә булған, кеше ҡиәфәтенә инә алған, бәндәләрҙе ҡурсалаған hәм яҡлаған, ҡояшты сағылдырған илаhи ҡош. Аҡҡош ҡатын-ҡыҙҙар символикаһына эйә, юғары донъя менән бәйле.
Инаныуҙар
«Урал батыр» эпосында төп персонаждарҙың береhе аҡҡош-ҡыҙ Һомай — ҡоштар һәм ҡоштар батшаһы Самрауҙың ҡыҙы, шулай уҡ Урал батырҙың өс ҡатынының береһе, башҡорт халҡын тыуҙырған инәһе (Һомай инә); тоғролоҡ, матурлыҡ символы. Ул бер аҡҡошҡа, бер сибәр ҡыҙға әйләнә. Уның әхирәттәре — башҡа аҡҡоштар ҙа ошондай уҡ hәләткә эйә була. Әсәһе Һомайҙы тере Йәншишмә һыуы менән йыуғандан һуң, уға үлемһеҙлек бүләк итә, аҡҡош башҡорт мифологияһында бәхет ҡошо һанала. Әсәһе эргәһендә күк йөҙөндә, йә атаһы биләмәһендә — ерҙә йәшәй, аҡҡош йәки алтынһыу сәсле ҡыҙ ҡиәфәтенә инә ала.
Бындай эпизодтар башҡа ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрендә лә күҙәтелә. Әйтәйек, «Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпосында Иҙеүкәй Һатҡы күлендә Һыуһылыуға әйләнеү сифатына эйә аҡҡошто осрата. Ошо уҡ хикәйәттә һүрәтләнеүенсә, инә аҡҡош үҙенең балаһының ҡош кейемен һыпырып алhа, ул сабыйға әүерелә лә ҡуя. «Юрматы ҡәбиләhе» тигән хикәйәлә Юрмый хандың берҙән-бер улы hунарҙа аҡҡош атып алам тип уғын тоҫҡауы була, теге аҡҡош бик hылыу ҡыҙға әйләнә. «Майсәрүәр» әкиәтендә 12 аҡҡош, ҡанаттарын һалып, ҡыҙҙар ҡиәфәтенә инә. Һомғол буйлы ҡыҙҙарҙы аҡҡош менән сағыштырыу халыҡта әле лә бар.
Фольклорҙа кеше лә аҡҡошҡа әүерелә ала. Төрлө халыҡ ижады өлгөләренән күренеүенсә, ҡыҙҙар ғына түгел (Күк һыйыр риүәйтәе), ир-егеттәр ҙә аҡҡошҡа әүерелә алған. Тимәк, башҡорттар борон кеше менән аҡҡоштоң берлегенә ышанған. Икенсе яҡтан, башҡорттар аҡҡоштарҙың кешенән барлыҡҡа килеүенә инанған, был түбәндәге ситләтелгән дәлилдәрҙә асыҡ күренә. Улар, имеш, Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыуҙың ҡәбере өҫтөндә үҫкән алмағастарҙың һутынан барлыҡҡа килгән (хикәйәттең Ғ.Сәләм версияһы). Мәсетле районы ҡошсо ырыуы башҡорттарынан яҙып алынған «Көнһылыу» риүәйәтендә бер-береһенә ғашиҡ йәндәр — Арыҫлан менән Көнһылыуҙың аяныслы үлеменән һуң уларҙың ҡәбере өҫтөндә ҙур тау барлыҡҡа килә. Туғыҙ ай үткәндән һуң тау ярылып китә һәм унан ике аҡ ҡош осоп сыға.
«Урал батыр» эпосында был ҡоштар башҡорттарҙың тәү әсәһе — Һомайҙың нәҫеле, тип ҡабул ителә.
Алтай телле халыҡтарҙың мифтарында ла (шул иҫәптән сыуаш, татар, ҡарағалпаҡ, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, нуғай, алтай, тыва, хакас, яҡут, бүрәт, монгол, эвен, эвенк, орочи, корей, япон иртәктәрендә) эпик геройҙар йыш ҡына әкиәти батыр менән бергә йәшәгән ҡатын-ҡыҙ hүрәтендәге аҡҡоштан тыуа.
Аҡҡош менән бәйле ырымдар
Башҡорттар өсөн бигерәк тә аҡҡош изге ҡош һанала. Шуға күрә уның итен ашау тыйылған. Аҡҡошто бәреп төшөрөү, атып үлтереү бәлә һәм бәхетһеҙлек килтерә. Аҡҡошто үлтергән кеше бәхетле булмай. Шуға күрә, ышаныуҙар буйынса, аҡҡошто үлтергән кеше үҙе лә, уның бөтә ғаиләһе лә үләсәк, ырыу ҙа шулай уҡ өҙөләсәк. Аҡҡош атҡан кеше ҡаза күрә, тиҙәр. Аҡҡошто атырға ярамай — аҡҡош ҡарғышы төшә. Юрматы ырыуы риүәйәттәренә ярашлы, улар Йүрми хан улынан һәм уның ҡатыны аҡҡоштоң никахынан килеп сыҡҡан.
Каянча (Катунь ҡушылдығы)
Каянча  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кулечиха
Кулечиха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Ырғыҙ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Омутная (Черная ҡушылдығы)
Омутная — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямки (Кондинское районы)
Ямки — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 624 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628216, ОКАТО коды — 71116925002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Юрка (Луковой ҡушылдығы)
Юрка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Луковая йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
18 апрель
18 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 108-се (кәбисә йылында 109-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 257 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Каянча (Устюба ҡушылдығы)
Каянча  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Устюба йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡҡанат сарлаҡ
Аҡҡанат сарлаҡ(урыҫ.Белокры́лая боло́тная кра́чка) (Chlidonias leucopterus) — Европала таралған ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Йоплашып (парлашып), күмәкләшеп йылға һәм күл өҫтөнән осоп йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара. Ҡанаттары аҡһыл һоро, төпкә ҡарай ағара бара, ә төбө ап-аҡ. Суҡышы ҡара-ҡыҙыл, аяҡтары ҡыҙыл. Ҡойроғо бер аҙ ярылған, уның өҫтө аҡ. Башҡа сарлаҡтар менән бутау мөмкин түгел
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «криии» һәм «кик-кик».
Туҡланыуы
Һыу бөжәктәре, ҡусҡар, һөлөк, сиңерткә, ҡуңғыҙҙар менән туҡлана.
Искуран
Искуран — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Татош йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зигфрид Маркус
Зигфрид Маркус (Siegfried Marcus, тулы исеме Marcus Siegfried Samuel; 18 сентябрь 1831 йыл— 30 июнь 1898 йыл) — Германия-Австрия механигы һәм уйлап табыусыһы; бер нисә бензин двигателле автомобиль авторы.
Биографияһы
Маркус Зигрфрид 1831 йылдың 18 сентябрендә Мальхин ҡалаһында йәһүд сауҙагәре ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Маркус Липман (1791—1855) Мальхинда йәһүд общинаһы етәкселәренең береһе була, әсәһе — Роза Маркус (ҡыҙ фамилияһы Филип, 1796—1859) — сығышы менән Карлскрунанан.
Механика буйынса тыуған ҡалаһындағы Mechaniker Lilge мәктәбендә уҡый. 1845 йылда — Гамбургка, унан һуң Берлинға юллана һәм яңыраҡ асылған Siemens und Halske (хәҙерге ваҡытта Siemens компанияһы) оҫтаханаһында эшләй башлай. Пруссия армияһына эләкмәү маҡсатында Австрияға сығып китә. 1852 йылдан Венала йәшәй башлай һәм ғүмеренең аҙағына тиклем ошо ҡалаға тоғро ҡала. Венала механик Карл Крафт оҫтаханаһында урынлаша, һуңынан, 1854 йылда Император физик институты (Вена техник университет) лабораторияһында механик булып эшләй. 1855 йылдан алып 1856 йылға тиклем Австрия Геология хеҙмәтендә эшләй. 1856 йылда механик һәм электр ҡорамалдарын эшләү буйынса шәхси оҫтаханаһын аса һәм уны Telegraphenbauanstalt тип атай. Бында телеграф аппараттарын, хәрби һәм граждан маҡсаттарында шартлатыу машиналарын, электр детонаторҙарын, электр һәм бензин яҡтыртыу ҡорамалдарын конструирлай һәм етештерә. Әлеге ҡоролмаларҙы етештереү һәм күп һанлы патенттарын һатыу иҫәбенә Зигфрид Маркус ғаиләһен аҫрай.
Уның карбюраторҙары һәм бензин двигателдәре, айырыуса уның ике аҙаҡҡы автомобиле, Ганс Хассты бик билдәле кешеләр рәтенә индерә. Дөйөм алғанда, Маркус 16 илдә күп кенә техника өлкәләрендә 130-ҙан ашыу патент теркәй. Автомобиль патентына бер ҡасан да дәғүә итмәүенә ҡарамаҫтан, ул 1864 йылда тарнспорт сараһын хәрәкәткә килтереү өсөн бензинды ҡулланған тәүге кеше була. 1867 йылғы Бөтә донъя Париж күргәҙмәһендә көмөш миҙалға лайыҡ була, шулай уҡ уны Австрия императоры Франц Иосиф I бүләкләй.
Йәһүд сығышлы булыуы арҡаһында Зигфрид Маркус тураһында нацистик диктатураһы ваҡытында бер ниндәй мәғлүмәт бирелмәй.
1898 йылдың 1 июлендә Венала вафат була һәм Хюттельдорф окрунындағы Пенцинг районындағы зыяратта ерләнә. Һуңғараҡ уның һөйәктәре Вена үҙәк зыяратының "Почетлы ҡәберектәр"енә тантаналы рәүештә күсерелә.
Маркустың вариҫы уның тормош юлдашы (Lebensgefährtin) Бареш Элеонора (Eleonora Baresch) һәм уларҙың ике ҡыҙҙары — Элеонора Мария (Maria Eleonora) һәм Роза Мария (Rosa Мaria Аnna).
Австрияның күп кенә ҡалаларында Зигфрид Маркус исемендәге урамдар бар. 1925 йылда уның хөрмәтенә Веналағы Пенцинг районында уның исеме менән йөрөтөлә башлай — Marcusgasse.
Осиновая (Ташма ҡушылдығы)
Осиновая — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ташма йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күҙле
Күҙле — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тәтер йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уолбрук Антон
Уолбрук Антон (Anton Walbrook; төп исеме һәм фамилияһы Адольф Антон Вильгельм Вольбрюк, Adolf Anton Wilhelm Wohlbrück ; — ) — Австрия актеры, 1937 йылдан Бөйөк Британияла йәшәй һәм эшләй. Кешелекле сит ил кешеһе ролдәрен башҡара.
Биографияһы
Уолбрук Антон 1896 йылдың 16 ноябрендә Вена ҡалаһында тыуа. Уның ата-әсәһе цирк артисы була. Сәхнә оҫталығына ул Макс Рейнхардтан өйрәнә. 1922 йылда беренсе тапҡыр киноға төшә. 1930 йылда Рената Мюллер менән «Виктор һәм Виктория» (1933) Ольга Чехова менән «Вена маскарады» (1934) немец фильмдарындағы ролдәре арҡаһында ҡатын-ҡыҙ йөрәген яулаусы булып таныла.
1936 йылда Америка аудиторияһына яраҡлаштырыу маҡсатынан «Михаил Строгов» картинаһының алда төшөрөлгән өлөштәренә өҫтәмәләрҙә төшөү өсөн Голливудҡа саҡыралар. Гомосексуал булараҡ, ул Өсөнсө рейхҡа ҡайтмаҫҡа ҡарар итә. Уны сит ил граждандары роленә саҡыралар, 1936 һәм 1937 йылдарҙа ике фильмда принц Альберт ролен уйнай, «Газовый свет» (1939) фильмының беренсе версияһында енәйәтсе ир ролен башҡара.
1940 йылдарҙа Уолбрук "Лучник"тарҙың — Майкл Пауэлл һәм Эмерих Прессбургертың кинопроекттарында даими ҡатнаша. Уның иң яҡшы ролдәре иҫәбенә «Полковник Блимптың тормошо һәм үлеме» (1943) фильмында немец офицеры Тео, "Красный башмачок"та (1948) балет импресариоһы Лермонтов инә.
1957 йылда кино карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итерҙән алда Уолбрук Офюльстың билдәле ике картинаһында — «Карусель» (1950) һәм «Лола Монтес» (1955) — уйнай.
1967 йылдың 9 авгусында Гаратхаузенда вафат була.
Ляменьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барабаш Яков Фёдорович
Барабаш Яков Фёдорович (24 май 1838 йыл — 25 октябрь 1910 йыл) — рус генералы, Байкал аръяғы өлкәһе һәм Ырымбур губернаһы губернаторы.
Биографияһы
Яков Фёдорович Барабаш 1838 йылдың 24 майында Рәсәй империяһының Полтава губернаһында тыуған. Брест Александр кадет корпусында уҡый. 1858 йылдың 30 июнендә уны тамамлағас, подпоручик дәрәжәһенә күтәрелә һәм Ростов гренадерҙар полкына ебәрелә; 1861 йылдың 30 авгусында гвардия прапорщигы дәрәжәһендә лейб-гвардия Литва полкына күсерелә. 1863 йыл башында Генераль штаб Академияһына инә һәм 17 июндә подпоручик дәрәжәһенә күтәрелә. 1864 йылдың 19 апрелендә фәндәге уңыштары өсөн поручик дәрәжәһе ала.
1871 йылдың 20 мартында Яков Федорович яңы тәғәйенләнеш ала: тәүҙә Иркутскигә, Иркутск хәрби округының ғәскәрҙәр командующийы эргәһендә махсус йомоштар өсөн штаб-офицер вазифаһына (28 марттан подполковник), ә ярты йылдан һуң — Ургаға, унда рус консуллығы конвойы етәксеһе була.
1872 йылдың декабрендә Барабаш Иркутск хәрби округы хәрби-топография бүлеге башлығының эштәр менән идара итеүсеһе итеп тәғәйенләнә. Шул ваҡытта ул Сунгари йылғаһы үҙәнендә статистик тикшеренеүҙәр үткәрә; шул уҡ ваҡытта Барабаштың тағы бер бурысы була: Маньчжурияның хәрби торошон мөмкин тиклем ентекле өйрәнергә. Иркутскиға ҡайтыу юлында Бурея йылғаһы һәм Бурея һырты араһында Амур өлкәһенең хәрби-топография бүлеге көстәре менән элек үткәрелгән төшөрөүҙе тикшерә.
1874 йылдың 31 мартында полковник дәрәжәһенә күтәрелә. 1874 йылдың 17 июленән 12 декабренә тиклем Барабаш Иркутск юнкерҙар училищеһы башлығы була. Һуңынан, Приморье өлкәһе ғәскәрҙәре штабы начальнигы булараҡ, 1876 йылда Японияға, Сахалин һәм Куриль утрауҙарына Рәсәй хөкүмәте комиссары сифатында, Японияға ҡараған Көньяҡ Сахалинды Куриль теҙмәһенең бер нисә утрауына алмашыу тураһында килешеүҙәрҙең үтәлеүен күҙәтеү өсөн һәм яңы территорияларҙа граждандар һәм хәрби идара урынлаштырыу өсөн командировкаға ебәрелә. Был хеҙмәте өсөн 2-се дәрәжә Изге Анна ордены һәм Японияның 3 дәрәжә Восходящее солнце ордены менән бүләкләнә.
1878 йылда Барабаш Приморье өлкәһе ғәскәрҙәре командующийы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Бер йылдан һуң, хәрби-диңгеҙ базаһы ойоштороу өсөн яраҡлы урын табыу маҡсатында, Приморье бухталарын һәм порттарын тикшереүсе экспедицияла ҡатнаша. 1882 йылда тағы Маньчжурияға хәрби-дипломатик миссия менән бара, уларҙың йомғаҡтары буйынса Санкт-Петербургта һәм Иркутскиҙа ике тапҡыр баҫтырып сығарылған «Маньчжурия тураһында яҙмалар» төҙөй.
1883 йылдың 15 майында Барабаш генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә. Владивостокты диңгеҙҙән һәм ҡоро ерҙән обороналау планын төҙөй, Уссури крайында тимер юлдар һалыу уйы менән бәйле эҙләнеүҙәр үткәрә. 1884 йылда Рәсәй-Ҡытай сиктәрен асыҡлау буйынса төҙөлгән Комиссия рәйесе, ә шул уҡ йылдың 24 июнендә — Байкал аръяғы өлкәһенең хәрби губернаторы һәм Байкал аръяғы казак ғәскәрҙәренең наказлы атаманы итеп тәғәйенләнә.
1888 йылдың 8 февралендә Турғай өлкәһенең хәрби губернаторы һәм уның биләмәһендә урынлашҡан ғәскәрҙәр командующийы итеп тәғәйенләнә. 1894 йылдың 30 авгусында генерал-лейтенант дәрәжәһенә күтәрелә. 1899 йылдың 4 октябрендә генерал-лейтенант Барабаш Ырымбур губернаһы губернаторы һәм Ырымбур казак ғәскәрҙәренең наказлы атаманы итеп тәғәйенләнә. 1906 йылдың 20 мартында Сенат ағзаһы итеп тәғәйенләнә һәм шул уҡ йылдың 6 декабрендә инфантериянан генерал дәрәжәһенә күтәрелә.
Ғаиләһе
Яков Фёдорович Барабаш Хабаровск ҡалаһының сауҙагәр ҡыҙы Мария Ивановна Кузнецоваға өйләнә, дүрт балалары була: Вера (1878), Яков (1880—1920), Мария (1882), Леонид (1894).
Ырымбур губернаторының өлкән улы Яков Яковлевич Барабаш рус-япон һуғышы алдынан хорунжий чинында Байкал аръяғы казак ғәскәрҙәренә ебәрелә һәм 2 -се Аргун полкы составында япондарға ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Ул Беренсе донъя һуғышында ла ҡатнаша. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында кесе Барабаш ҡыҙылдарға ҡаршы һуғыша һәм, әсирлеккә эләгеп, Красноярскиҙа 1920 йылда атып үлтерелә.
Барабаштар ғаиләһендә буласаҡ ҡаҙаҡ революционеры Алиби Тогжанович Джангильдин тәрбиәләнә. Барабаштар ғаиләһендә уны (суҡындырғандан һуң) Николай Владимирович Степных тип йөрөтәләр.
Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы
Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы (5 февраль 1911 йыл — 4 декабрь 2006 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы айырым сапёр батальонының отделение командиры, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Ғәйнанша Хәйҙәрша улы Хәйҙәршин 1911 йылдың 5 февралендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Байғужа ауылында тыуған.
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.
Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы
Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы (1919 йыл — 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Яхъя Мөжәүир улы Йәғәфәров 1919 йылда Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән-Түңгәүер кантоны (хәҙер Бөрйән районы) Берәтәк ауылында тыуған.
Яхъя Мөжәүир улы 1939 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Өлкән сержант. Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдан алып 143-сө уҡсылар дивизияһы 287-се артиллерия полкының, һуңыраҡ 142-се уҡсылар дивизияһы 420-се артиллерия бригадаһы 606-сы миномет полкының орудие командиры булып хеҙмәт итә. Үҙәк, Воронеж, 1-се Украин һәм 1-се Белорус фронттарында һуғыша.
Яхъя Мөжәүир улы Йәғәфәров 1972 йылда мәрхүм була һәм Берәтәк ауылында ерләнә.
Миңләхмәтов Нурлы Миңләхмәт улы
Биографияһы
Нурлы Миңләхмәт улы Миңләхмәтов 1914 йылдың 15 июлендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Асҡыш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1929 йылда ауыл мәктәбендә өс класты тамамлай. «Ҡыҙыл Яр» колхозында умартасы, колхоз рәйесе булып эшләй. 1950 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Сапер, минер, разведчик булып хеҙмәт итә. Яралана.
Кесе сержант Н. М. Миңләхмәтов Десна йылғаһы янындағы алышта батырлыҡ күрһәтә. Дошман уты аҫтында Десна йылғаһы аша сығып, йәшерелгән яҡынса 80 танкыға ҡаршы минаны зарарһыҙландыра, сәнскеле сымды киҫеп, беҙҙең частәрҙең хәүефһеҙ үтеүе өсөн юл аса.
Ҡыйыу яугир һуғыштан һуң демобилизациялана. Тыуған ауылында йәшәй. «Ҡыҙыл Герой» колхозында рәйес, һуңынан умарталыҡ мөдире булып эшләй.
1989 йылдың 9 сентябрендә вафат була. Башҡортостандың Ҡариҙел районы Тигермән ауылында ерләнгән.
Батырлығы
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡыйыулыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, гвардия кесе сержанты Миңләхмәтов Нурлы Миңләхмәт улына Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4616) тапшырыла.
Һылтанмалар
Республика Хәрби Дан музейы: Нурл миңләхмәт улы Миңләхмәтов.
Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе
Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе (Катав-Ивановское городско́е поселе́ние) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡытау-Ивановск районына ҡараған муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡытау-Ивановск ҡалаһы. Был ҡала бер үк ваҡытта Ҡытау-Ивановск районының да үҙәге булып тора.
Тарихы
Ҡала биләмәһе статусы 2003 йылдың 6 октябренда ҡабул ителгән «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» Федераль законы нигеҙендә барлыҡҡа килә.
Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе статусы һәм уның сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 9 июлендәге 241-ЗО һанлы «Ҡытау-Ивановск муниципаль районы, уның составындағы ҡала һәм ауыл биләмәләре статусы тураһында» Законында билдәләнгән.
Биләмә үҙәгенең ҙур тарихы бар — 1775 йылда ул Йүрүҙән ҡушылдығы Ҡатай йылғаһы буйында төҙөлә башлаған. Продукция сифаты һәм етештереүсәнлеге буйынса ул хатта Швецияның һәм инглиз етештереүселәрен уҙып китеп, илдә алдынғы предприятие булған. XIX быуаттың 80-се йылдарында Ҡытау-Ивановск заводында рельс етештереү асыла. 1881 йылда уҡ Рәсәйҙә тәүгеләрҙән телефон бәйләнеше булдырыла, Ҡытаутамаҡ, Йүрүҙән-Ивановск завод ҡасабаларына линия үткәрелә.
Наровчатов Сергей Сергеевич
Наровчатов Сергей Сергеевич (3 октябрь 1919 йыл — 22 июль 1981 йыл) — урыҫ совет шағиры, тәнҡитсе һәм журналист, хәрби корреспондент. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). 1943 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Сергей Сергеввич Наровчатов 1919 йылдың 3 октябрендә Хвалынск (хәҙер һарытау өлкәһе), ҡалаһында тыуған. бала сағы Мәскәүҙә уҙа, 1933 йылда әсәһе менән Магаданға күсеп китә (атаһы төрмәлә ултыра). Магаданда 1-се урта мәктәпте тамамлай (иң боронғо мәктәп, хәҙер — Н. К. Крупская исемендәге лицей).
Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе
Тарихы
1914 йылда бай мергель ятҡылыҡтары нигеҙендә Уралда тәүгеләрҙән булып цемент етештереү ойошторолған, Ҡытау-Ивановск цементында тәүге совет биш йыллығы гиганттары, шул иҫәптән Магнитогорск металлургия комбинаты төҙөлгән.
Наровчатов Сергей Сергеевич
Биографияһы
1941 йылда Философия, әҙәбиәт һәм тарих (МИФЛИ) һәмА. М. Горький исемендәге Әҙәби институттарын тамамлай.
Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнаша. 1941 йылдың декабренән алып — хәрби хәбәрсе, 1942 йылдың авгусынан — корреспонденттары-гәзите ойошторған «Отважный воин» гәзите (2-се удар армияһы) корреспонденты, өлкән лейтенант, капитан.
Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе
Этимологияһы
Ҡала биләмәһенә исем биргән Ҡытау-Ивановск ҡалаһы тарихи ҡатай ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан. Был ерҙәр менән бәйле атамалар урыҫ теленә Катав булып инеп киткән, яңынан башҡорт теленә Ҡытау булып әйләнеп ҡайтҡан. Совет һәм Рәсәй телсе-ғалимы; лексика һәм субстрат топонимика, шулай уҡ этимология, ономастика, фин-уғыр тел ғилеме, телдәр бәйләнеше белгесе, филология фәндәре докторы Матвеев Александр Константинович үҙенең «Географические названия Урала: Топонимический словарь» тигән белешмә китабында «Катав» тип башланған исемдәр «ҡатай» этнонимынан алынған тип яҙған.
Наровчатов Сергей Сергеевич
Биографияһы
1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы секретары һәм РСФСР Яҙыусылар союзы Мәскәү бүлексәһенең беренсе секретары. 1972 йылда «Совет шиғриәтенең тере традициялары» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. КПСС-тың Мәскәү ҡала комитеты ағзаһы, РСФСР Юғары Советы депутаты.
1974—1981 йылдарҙа — «Яңы донъя» журналының баш мөхәррире.
Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе
Этимологияһы
Иваново тигән өлөшө ҡаланы барлыҡҡа килтергән ике Иван — сауҙәгәр һәм сәнәғәтсе Иван Твердышев һәм уның кейәүе Иван Мясников хөрмәтенә бирелгән.
Наровчатов Сергей Сергеевич
Биографияһы
1981 йылдың 22 июлендә Коктебелдә диабет ауырыуынан вафат була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Феодосияла). Мәскәүҙә Кунцев зыяратында ерләнгән.
Ижады
1935 йылда «Колымская правда» гәзитендә тәүге шиғыры баҫтырыла.
Беренсе профессиональ баҫмаһы — «Семен Дежнев» шиғыры («Октябрь» журналы, 1941 йыл).
Һуғыш темаһы — Наровчатов ижадының төп темаһы.
Төрлө жанрҙарҙа 40-тан ашыу китап авторы: шиғриәт, проза, әҙәбиәт ғилеме, тәнҡит, публицистика һәм башҡалар.
Уның тәүге шиғырҙар йыйынтығы («Костер») Мәскәүҙә 1948 йылда нәшер ителә. Шунан һуң «Азатлыҡ һалдаттары»(«Солдаты свободы», 1952), «Талапсан юлсы» («Взыскательный путник», 1963).
Артабанғы китаптарында ла («Четверть века», 1965; «Через войну», 1968; «Знамя над высотой», 1974; «Боевая молодость», 1975 «Фронтовая радуга» поэмаһы, 1979) һуғыш темаһы иң мөһим темаларҙың береһе булып ҡала).
Башҡа шиғырҙар йыйынтыҡтары: «Пёс, девчонка и поэт» (1965); «Полдень» (1969); «Ширь» (1979); «Пролив Екатерины» поэмаһы (1956).
Китаптар авторы: «Ғәҙәти булмаған әҙәбиәт ғилеме» («Необычное литературоведение», 1970); «Атлантида һинең менән йәнәш. Тәнҡит, бәхәс, уйланыуҙар» «Атлантида рядом с тобой. Критика, полемика, размышления», (1972), «Беҙ тормошҡа инәбеҙ: Йәшлек китабы» («Мы входим в жизнь: Книга молодости», 1978) һәм башҡа әҙәби-тәнҡит һәм публицистик әҫәрҙәр.
Наровчатов 1973 йылдың 31 авгусында «Правда» гәзитенә Солженицын һәм Сахаров тураһындағы бер төркөм совет яҙыусыларының хатына ҡул ҡуя.
Хәтер
1982 йылда Магаданда 1-се Пролетар тыҡрығы Наровчатов урамы тип үҙгәртелә, 1992 йылда унда мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Ерекле (Бишбүләк районы)
Ерекле (Зириклы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 506 кеше. Почта индексы — 452050, ОКАТО коды — 80212822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҡсарлаҡ
Аҡсарлаҡ (Серебристая чайка, ) — сарлаҡтар ғаиләһенә ҡараған эре ҡош. Азияла, Европала һәм Төньяҡ Америкала бигерәк тә күп осрай.
Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан байтаҡ ҙур. Дөйөм төҫө аҡ, һорғолт ҡанаттарының осо ҡара, суҡышы һары, аяҡтары ҡыҙғылт һары. Күк сарлаҡтан ҙурлығы һәм төҫө менән айырыла.
Тауышы
Осҡанда шарҡылдап көлгәнгә оҡшаған тауыш сығара: «ха-ға-һа» йәки киҫкен «ҡъяҙу», ерҙә яңғырауыҡлы: «бах-бах-бах». Ерҙә ҡысҡырғанда, башын артҡа ташлап, суҡышын киң итеп аса.
Йәшәү рәүеше
Һыу буйында йәшәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсе ҡош. Һирәк осрай. Ояһын аулаҡ яр буйҙарында үлән һәм ҡауырһындарынан эшләй. Унда ҡара таплы 2-3 бөртөк йәшкелт һоро йәки һарғылт һоро йомортҡа һала.
Туҡланыуы
Төрлө аҙыҡ менән туҡлана: балыҡ, һыу бөжәктәре, сысҡан, йомран аулай, башҡа ҡоштарҙың ояларын туҙҙыра, емеш-еләк тә ашай.
Таралышы
[[Рәсем:Larus argentatus distribution map.png|thumb|right|300px|Аҡсарлаҡтың таралышы
]]
Кесе Ырғыҙ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Ырғыҙ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямная (Нелобка ҡушылдығы)
Ямная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нелобка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Ҡараханиҙар
Ҡараханиҙар (Караханиды, ханиды, хаканиды) — төрки династия, Ҡарахан дәүләтендә батшалыҡ тотҡан нәҫел.
Тарихы
Рус һәм донъя әҙәбиәтендә Ҡараханиҙар атамаһы шәрҡиәтсе Григорьев Василий Васильевичтың «Ҡараханиҙар Мәүәрәннәһерҙә» («Караханиды в Маверанахре») тигән  монографияһы сыҡҡас таралып китә. Нигеҙендә  — ислам ҡабул иткән хан титулы: «Ҡара-хан». Нумизмат Торнберг иһә династияны  "Илектәр" тип атай - был хакимдарҙы шундай титул менән йөрөткәндәр.
Ҡараханиҙар, һирәкләп илектәр тип аталған династияның килеп сығышы бик шартлы ғына һәм XIX быуат тарихсылары тарафынан ике киң таралған титул: ҡара-ҡаған һәм илек тигәндән уйлап сығарылған.
Нумизмат Кочнев фаразынса, Ҡараханиҙар Ҡарлуҡ конфедерацияһы составындағы эгдиш/эдгиштар булған Ҡараханиҙарҙың Ҡашғарҙа хакимлыҡ иткән көнсығыш тармағы яғма ҡәбиләһенән (тотемдары "Буғра" ("Бура" - ата дөйә) була), көнбайыштағылары  эгдиш/эдгиш ҡәбиләһенә ҡарай (тотемдары "Арыҫлан"),  Ҡарлуҡ конфедерацияһына ингән булғандар.
О. Прицак фекеренсә (уны С. Г. Кляшторный менән Б. Д. Кочнев та хуплай), «тәүге Ҡарахани» Билге Күл Ҡадыр хан була, ул 840 йылда батша тип иғлан ителгән
Күл Билге ҡағандың ике улы - Бәзир һәм Уғылсаҡ (Огулчак) булған. Бәзирҙең улы Ғәбделкәрим
Артабанғы быуатта ҡараханиҙар тарихы тураһында бер ни ҙә билдәле түгел.
Уның Муса һәм Сөләймән исемле ике улы була. Мусаның улы Ғәли (Али) булған, ә Сөләймәндең улы Хәсән (Һарун)
Был ваҡытҡа Сәмәниҙәр дәүләте тулыһынса ҡыйрала, ә Амударъянан көньяҡта бер-береһенә юл бирмәй менән төрлө кимәл түрәләр үҙ-ара ыҙғыша. Был ыҙғыштарҙы Ҡарахани Буғра хан Һарун файҙаланып ҡала, 990. йылда Сәмәни батшалығының төньяҡ-көнсығышындағы сигендә урынлашҡан Испиджаб өлкәһен баҫып ала, ә 992 йылда иһә  баш ҡалаһы Бохараны ла яулай. Бында ул ауырып китә, бер нисә айҙан сигенергә мәжбүр була  һәм Ҡашғар юлында вафат булып ҡала. 992 йылда Фирғәнә үҙәне тулыһынса Ҡараханиҙар хакимлығы аҫтында ҡала.
Ҡарахани Наср ибн Али илек хан Сәмәниҙәр дәүләтен тулыһынса буйһондора.
1089 йылда Ҡараханиҙар Сәлжүктәрҙән яулана, ә 1141 йылда ҡараҡытайҙарҙың вассалдары булып китә. Ҡараханиҙарҙы сәйәси майҙандан хорезмшаһ Мөхәммәт Әләүетдин 1212 йылда алып ташлай.
Вальтерсдорф (Тюрингия)
Вальтерсдорф (Тюрингия) (Waltersdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 177 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 215 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Кмургул-Оюк
Кмургул-Оюк — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шавла йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Купырка
Купырка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 443 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.