cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәләл
Финанс өлкәһендә хәләл
Финанс өлкәһенә бәйле, хәләл һүҙе түбәндәге төп принциптарҙы һәм сикләүҙәрҙе үҙ эсенә ала:
Хәләл финанс мөнәсәбәттәр нигеҙендә уртаҡ бизнес менән шөғөлләнеүселәрҙең табышты ла, юғалтыуҙарҙы ла ғәҙел бүлешеүе, харамлашмай эш алып барыу ята.
Буралы
Буралы — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.
Бурһыҡ (мәғәнәләр)
Бурһыҡ — йәнлек атамаһы. Топоним булараҡта таралған.
Доллар
До́ллар (ингл.  Dollar ) — күп илдәр валютаһының атамаһы, ундай илдәр араһында — Австралия, Белиз, Канада, Яңы Зеландия, Намибия, Сингапур, Синт-Эстатиус, Саба, Көнсығыш Тимор, Пуэрто-Рико, Панама, Палау, Бруней, Бонэйр, Британ Виргин утрауҙары, Багам Утрауҙары, Бермуд Утрауҙары, Маршалл Утрауҙары, Сөләймән Утрауҙары, Америка Ҡушма Штаттары, Сальвадор, Эквадор, Тайвань, Гонконг, Зимбабве, Фиджи, Микронезия Федератив Штаттары, Теркс һәм Кайкос, Ямайка һ.б. Бер доллар, ҡағиҙә булараҡ, 100 центҡа тиң.
Шолль Софи
Софи́я (Софи́) Магдале́на (Sophia (Sophie) Magdalena Scholl; 1921 йылдың 9 майы, Форхтенберг, Веймар республикаһы —1943 йылдың 22 феврале, Мюнхен, Өсөнсө рейх) — немец студенткаһы һәм немец Ҡаршылыҡ хәрәкәте активисы. Үҙенең өлкән ағаһы Һанс һәм Мюнхен университетының бер нисә башҡа студенты менән, башлыса листовкалар таратып һәм граффити төшөрөп, нацизмға ҡаршы тыныс акциялар үткәргән «Аҡ рауза» төркөмө ҡатнашыусыһы булған. 1943 йылдың 18 февралендә дәүләткә хыянатта ғәйепләнеп Софи менән Һанс гестапо тарафынан ҡулға алына һәм 22 февралдә гильотинала язалана.
Доллар
Этимология
Атама «талер» (нем.  Taler ) тигән һүҙҙән сыҡҡан. Тәү башлап «доллар» (dollar) һүҙе шотланд тәңкәләренең бер төрө — 30 шиллингҡа тиң булған «ҡылыслы доллар»ҙың (ингл.   Sword Dollar ) атамаһы булараҡ ҡулланыла. Был аҡса 1567—1571 йылдарҙа һуғылған. «Доллар» һүҙе Вильям Шекспирҙың «Макбет» пьесаһында ла (XVII быуаттың башы) осрай.
Шолль Софи
Германияла нацист режимы бөтөрөлгәндән һуң, Һанс һәм Софи Шолль яҙмышы менән ҡыҙыҡһыныу арта, хәҙер улар нацизмға көс ҡулланмай ҡаршы тороу символы һәм Ҡаршылыҡ хәрәкәте геройҙары тип һанала. Улар тураһында бер нисә фильм төшөрөлә, һәйкәл ҡуйыла.
Доллар
Доллар тамғаһының килеп сығышы
Доллар тамғаһының барлыҡҡа килеү тарихының әллә күпме теориялары һәм легендалары бар, ләкин ғилми иҫбатланған версияһы юҡ. Киң таралған версияарҙың береһе — доллар тамғаһының испан песоһынан сығыу ихтималлығы. Ҡулдан яҙылған «ps» аббревиатураһы 1770-се йылдарҙағы британ, американ, канад, мексикан һ.б. испан-американ эш хаттарында йыш осрай. Фараз ителеүенсә, «P» хәрефенән тик вертикаль һыҙыҡ ҡына ҡалған, ә «S» хәрефе ерлек булып хеҙмәт иткән, был яҙыу тиҙлеген арттырған.
Шолль Софи
Балалыҡ йылдары
София Магдалена 1921 йылда Форхтенберг ҡалаһы мэры Шолль Роберт (Robert Scholl) һәм уның ҡатыны, йорт хужабикәһе Магдаленаның (ҡыҙ фамилияһы Мюллер) ғаиләһендә тыуған. София ғаиләлә дүртенсе бала була. Уның өлкән апалары Инга (1917—1998) һәм Элизабет Elisabeth Hartnagel (1920—2020) һәм ағаһы Ганс (1918—1943) була. Һуңғараҡ ғаиләлә шулай уҡ улдары Вернер (1922 йылғы, 1944 йылда хәбәрһеҙ юғала) һәм ҡыҙҙары Тильда (1925—1926) тыуа. София бөтә туғандары менән татыу мөнәсәбәттә булған, улар йыш ҡына ваҡытты бергә үткәргән. Шолли лютеран динен тотҡан. 1909 йылдан диаконистарға яҡын торған әсәләре Магдалена балаларын «әхлаҡи һәм социаль яҡтан көслө» рухта тәрбиәләгән.
Доллар
Доллар тамғаһының килеп сығышы
Хәҙерге заман теорияларында «US» яҙмаһы үҙгәртелеп яһалыуы ла ҡарала.
Шолль Софи
Балалыҡ йылдары
7 йәшендә Софи мәктәптә уҡый башлай. Ул тырыш уҡыусы булған, бигерәк тә һүрәт төшөрөү һәм музыка яғынан айырылып торған. Шулай уҡ Софи спорт һәм инглиз телен яратҡан. 1930 йылда Шолли Людвигсбургка, ә ике йылдан һуң Ульмға күскән. Бында ғаилә башлығы һалым консультанты һәм дәүләт аудиторы булып эшләгән. 1932 йылда Софи ҡыҙҙар юғары реаль мәктәбенә (Oberrealschule) уҡырға инә. Софи башҡа ҡыҙҙарҙан айырылып торған: ул походтарҙы һәм малайҙар уйындарын яратҡан, шулай уҡ ҡала гимназияларының берҙән-бер ҡыҫҡа сәсле уҡыусыһы булған. Ул азатлыҡ һөйөүсе үҫмер булған. Үҫмер сағынан Шолль йәмғиәттәге һәр төрлө ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы була.
Доллар
Иҫкәрмәләр
<div class="references-small " id="cx818" style="min-height: 50px;" data-source="818" data-cx-state="source" data-cx-weight="99" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Шолль Софи
Балалыҡ йылдары
1933 йылда Германия власына һәм уның башлығы Адольф Гитлер килә. Роберт Шолль нацистарға ҡаршы ҡарашта торған һәм либерализм яҡлы булған. Балалары тәү сиратта идара итеүсе партия идеалдарын хуплаған. Софи, класташтарының күпселеге, шулай уҡ Инга һәм Элизабет апалары кеүек, ун ике йәштән нацист ҡыҙҙары союзында торған. Уны тәбиғәткә һәм дөйөм тәжрибәгә иғтибарлы булған программа йәлеп иткән. 1935 йылдан Софиға ячейка командиры вазифаһы бирелгән. Командир булараҡ, ул поход, экскурсиялар һәм палатка лагерҙарына сәфәрҙәр ойошторған. Һанс менән Вернер ҙа шулай уҡ Гитлерюгенд сафына баҫҡан.
Инге Шолль хәтерләүенсә, Софи союзда спорт менән шөғөлләнеүҙе һәм әүҙем ял итеүҙе оҡшатҡан, һәм ул, күрәһең, башҡа аспекттарға бик иғтибар итмәгән. Мәктәптә йәһүд ҡыҙҙары менән дуҫ булған һәм уларҙың хәрәкәттә ҡатнашыуҙан ситләштереүҙәрен күреп, хатта союз идаралығына зарланғана мөрәжәғәт иткән. Шул уҡ ваҡытта, Софиҙың тиҫтерҙәре хәтерләүенсә, ул «ҙур энтузиазм менән, фанатик рәүештә нацизмға бирелгән» булған.
Ай пирамидаһы
Ай пирамидаһы — Теотиуакан ҡалаһында ҙурлығы буйынса, Ҡояш пирамидаһынан ҡалышып, Месоамерикала икенсе урындағы бина. Теотиуакан ҡалаһының төньяғын урынлашҡан, үҙенең контурҙары менән Серро-Гордо тауын ҡабатлай.
Шолль Софи
Балалыҡ йылдары
Роберт балаларының ҡарашын тәнҡитләгән һәм уларҙың нацистар ойошмаһына ингәне буйынса кәйефе ҡырылған. Ул ғаиләһе менән көн һайын өйҙә сәйәси мәсьәләләр буйынса асыҡтан-асыҡ әңгәмә ҡорған. Шуға ҡарамаҫтан, балалар юлдарын үҙҙәре һайларға тейеш, тип иҫәпләгән Шолль. Софи атаһы менән яҡшы мөнәсәбәттә булған. Уҡыусыларҙы ата-әсәләре өҫтөнән ошаҡ яҙырға өндәһәләр ҙә, мәктәптә бер ҡасан да атаһына яла яҡмаған.
Ай пирамидаһы
Ай пирамидаһы б. э. 200—400 йылдарында төҙөлгән. Пирамида антик ғибәҙәтхананың симметрия итеп тамамлай. Пирамиданың баҫҡыстары Үлеләр Һуҡмағы (Calzada de los Muertos) менән тоташа, пирамиданың түбәһендәге майҙансыҡта Ай һәм һыу алиһәһенә арналған ритуаль цереманиялар үткәрелә.
Шолль Софи
Ҡаршылыҡ хәрәкәтенең башы
Софи атаһы, дуҫтары һәм ҡайһы бер уҡытыусылары йоғонтоһонда тиҙҙән, бер туғандары кеүек, милләтселектән өмөтөн өҙгән. 1935 йылда йәһүдтәрҙең хоҡуҡтарын сикләгән Нюрнберг раса закондары ҡабул ителгән. Был Шоллдың тиң хоҡуҡлылыҡҡа ышаныуына ҡаршы килгән. 1936 йылда Софи ойошманың мөһим лидерҙарының береһе килгән Ульмда Немец ҡыҙҙары союзы ағзалары өсөн сарала Генрих Гейненың шиғырҙарын уҡырға тәҡдим итә. Был тәҡдим лидерҙың асыуын килтерә, сөнки Геббельс, йәһүд милләтле һул һәм антимилитарист яҙыусы булараҡ, 1933 йылда уҡ Гейнены тыйған. Быға Шолль: «Кем Гейнены белмәй, шул немец әҙәбиәтен белмәй», — тип яуаплай. Нацизмға ҡаршы белдереүҙәре арҡаһында Софиға мәктәптә аралашыу ҡыйынлашҡан.
1937 йылда Софи, Ганс, Вернер һәм Инге Шолль, нацистарға ҡаршы төркөмдә ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, гестапо тарафынан ҡулға алына. Йорттарында тентеү үтә, көндәлектәр, журналдар, шиғырҙар йыйынтыҡтар тартып алынды. Софи, 16 йәш булғанлыҡтан, уны шул уҡ көндө сығарғандар. Инге менән Вернер бер аҙнанан иреккә сыҡҡан, Ганс тағы өс аҙна төрмәлә ултырған. Был ҡулға алыу Софиҙың һушын алған һәм власҡа ризаһыҙлығын тәрәнәйткән. Шул уҡ йылда Софи бейеү кисәһендә Фриц Хартнагель Fritz Hartnagel менән таныша. Язалап үлтергәнгә тиклем уларҙың мөнәсәбәттәре өҙөлмәй. 1938 йылда Софи ячейка союзы командиры вазифаһынан баш тарта. 1939 йылдың сентябрендә Икенсе бөтә донъя һуғышы башланғас, ағалы-энеле Шоллиҙар фронтҡа ебәрелә. Элизабет Шолль хәтерләгәнсә, Софи шул йылдың йәйендә үк былай тигән: «Һуғыш булыр тип һиҙенәм. Кемдер Гитлерға ҡаршы торалыр, тип ышанам».
1940 йылдың яҙында Шолль мәктәпте тамамлап, балалар баҡсаһына тәрбиәсе булып эшләй башлай. Ул балалар баҡсаһында эшләү Империя хеҙмәтендә алты айлыҡ йөкләмә үтәүҙе алмаштыра алыр тип өмөтләнгән. Шолль нацист власын тәнҡитләүенән туҡтамаған. 1941 йылда ул имтихандарҙы уңышлы тапшыра һәм ағаһы Һанс уҡыған Мюнхен университетына уҡырға инергә хыяллана. Әммә уға барыбер йөкләмә хеҙмәтен үтәргә тура килгән, сөнки был университетҡа уҡырға инеү өсөн мотлаҡ шарт булған.
Шолль 1941 йылдың яҙынан Блумбергта 6 ай тәрбиәсе булып эшләй. Империя хеҙмәтендә хәрби эшкә оҡшаған ауыр режимы нацизмға ҡарата ерәнеү тойғоһо уята. Шолль бойондороҡһоҙлоҡ, һуғышты туҡтатыу һәм Көнсығыш фронтта һуғышҡан һөйгән йәре Фриц Хартнагель менән бергә булыу тураһында хыялланыуы хаҡында яҙа. Улар хат алыша. Хартнагель менән һуңғы тапҡыр ул 1942 йылдың 20 майында, ул Украина ССР-ы территорияһында һуғышырға киткәнгә тиклем, осраша. Намыҫына ҡаршы килгән ҡанһыҙ һуғышта һөйгәненең армияла офицер карьераһын ҡабул итеүе уға ҡыйын була. Һанс Ульмға отпускыға ҡайтҡан саҡта, Софи мөмкинлек табып осрашыуға килгән.
Шолль фәлсәфә һәм теология темаларына китаптар уҡыу менән мауыға. Үҙенең ҡараштарында ул Аврелий Августиндың әҫәрҙәренә таянған. Уның дини инаныуҙары нацист идеологияһын кире ҡаҡҡан төп сәбәптәрҙең береһе булған.
«Аҡ рауза»
Ганс Шолль һәм Александр Шморель, нацистарҙың СССР һәм Польша халҡына ҡаршы енәйәттәрен күреп, көнсығыш фронтында хеҙмәт итеүҙән бик күп кире тәьҫораттар алған. Софиҙың кейәүе Хартнагель дә шундай хәлдәр тураһында һөйләгән. 1942 йылдың июненән Ганс Шолль менән Шморель, үҙенең курсташтарын һәм башҡа немецтарҙы нацизмға ҡаршы торорға саҡырып, Мюнхенда һәм яҡын-тирәһендә листовкалар баҫтыра һәм тарата башлай. Листовкалар «Аҡ рауза» төркөмө исеменән сығарылған. Дуҫтар раса дискриминацияһына ҡаршы көрәшкән Америка студенттарының миҫалы буйынса көс ҡулланмай протестар ойошторорға ҡарар иткән.
Хәүефле эш булыуы арҡаһында, башта Һанс һеңлеһенең «Аҡ рауза» эшмәкәрлегендә ҡатнашыуын теләмәгән. Софи листовкаларҙы күргән һәм ҡаршылыҡ эшмәкәрлегенә ярҙам иткән. Ағаһының да төркөмдә булыуын белеп ҡалғас, ул ҡаршылыҡҡа ҡушылырға була. Хартнагель кәләшен оппозиция төркөмөндә ҡатнашыуҙан баш тартырға өгөтләй. Элизабет Шолль хәтерләүенсә, Хартнагель 1942 йылдың майында Софиға был эш уның ғүмеренә ҡурҡыныс менән янай, тип әйткән, һәм Софи: «Мин беләм», — тип яуап биргән. Ул 1000 рейхсмарка һораған, ләкин нимә өсөн икәнен әйтмәгән. Аҡса уға листовкалар баҫтырырлыҡ типография станогы һатып алыу өсөн кәрәк булған. Тиҙҙән уларға дуҫтары Граф һәм Пробст, шулай уҡ уҡытыусылары Хубер ҙа ҡушыла.
«Аҡ рауза» ағзалары 6 төрлө листовка яҙған. Уларҙы ротор ярҙамында үрсеткәндәр күбәйткәндәр. Әйтер кәрәк, Софи текст яҙмаған, тик листовкалар таратыуҙа ғына ҡатнашҡан. Тәүҙә листовкалар почта аша профессорҙарға, китап һатыусыларға, яҙыусыларға һәм башҡаларға ебәрелгән. Адрестарҙы телефон кенәгәһенән табып, һәр конвертҡа ҡулдан яҙғандар. Артабан меңдәрсә листовка Германия йорт хужалыҡтарына (домохозяйства) ебәрелгән. Гестапоны тикшереү хәүефенә ҡарамаҫтан, активистар листовкаларҙы поездарҙа күсергән.
1942 йылда Софиҙың атаһы Роберт, Гитлерҙы тәнҡитләгән өсөн, дүрт айға төрмәгә ултыртыла. Был Софияның нацист режимына ҡарата нәфрәтен тағы ла көсәйткән. "Аҡ рауза"ла ҡатнашҡан икенсе ҡыҙҙың хәтирәләре буйынса, Софи ҡайһы саҡта ҡулға алыныуҙан шул тиклем ныҡ ҡурҡҡан, хатта ағаһы карауатында йоҡлаған.
Студенттар бихисап ҡалаларҙа ҡағыҙ, конверт һәм маркалар һатып алыуҙа ярҙам иткән үҙҙәре яҡлыларҙың киң селтәрен йәлеп итә алған. Листовкалар хәрби сәнәғәттә саботаж эше башларға һәм НСДАП нацистарына ҡаршы көрәшергә саҡырған. Бынан тыш, «Аҡ рауза» ағзалары граффити төшөргән һәм Гитлерҙы ҡолатыуға өндәгән саҡырыуҙарҙы Мюнхен ҡалаһы буйлап таратҡан. Сталинград һуғышынан һуң улар Мюнхен ҡалаһының диуарҙарында «Азатлыҡ!» һәм «Гитлер — күпләп кеше үлтереүсе» тигән яҙыуҙар барлыҡҡа килгән. Софи акцияла ҡатнашырға теләй ине, ләкин урамдарҙа патрулдәр йөрөгәнлектән, хәүеф янау сәбәпле, ир-егеттәр уны йәлеп итмәҫкә теләй.
1943 йылдың ғинуарына төркөм уңышлы эшләй һәм яҡшы ойошторолған була. Улар тиҙҙән Германияла власть үҙгәреренә ышанған. Шул уҡ ваҡытта уларҙың эшмәкәрлеге гестапо күҙенә эләгә. 1942 йылдың июненән үк Мюнхендағы листовкалар буйынса тикшереү башлана. 1943 йылдың 28 ғинуарында бишенсе листовка донъя күргәндән һуң, улар һиҙелерлек әүҙемләшә. Февраль айынан гестапо тотош илдә активистарҙы эҙләй башлай, уларҙы тотоуҙа ярҙам иткәндәре өсөн 1000 рейхсмарка бүләк тәҡдим ителгән. Шулай ҙа ҡаршылыҡ күрһәтеүселәрҙе оҙаҡ ваҡыт билдәләй алмағандар.
Ҡулға алыныуҙары һәм язаға тарттырылыуҙары
Матбуғатта арест тураһында мәғлүмәт бирелмәй һәм башҡа студенттар уға ҡаршылыҡ белдермәй. Бер туған Шолль менән Пробстҡа адвокат һайларға рөхсәт ителмәй, ә дәүләт адвокаты Инганың иҫтәлектәре буйынса, «ярҙамсыһыҙ марионетка ролен генә үтәгән». Ганс һеңлеһен яҡларға тырышҡан, ләкин Софи "Аҡ роза"ла ҡатнашҡан өсөн яуаплылыҡты тулыһынса үҙ өҫтөнә алған һәм дуҫтарынан, шул иҫәптән өс бала атаһы Пробстан ғәйепләүҙе ситләтергә маташҡан. Ул нацизмға ҡаршы алып барған эшмәкәрлеге өсөн үкенес белдерһә, гестапо хөкөмдө йомшартырға әҙер булған. Башҡаларға хыянат итергә теләмәгәнгә, Софи ризалашмаған. Ул адвокатҡа былай тигән: «Ағайым үлемгә хөкөм ителгән осраҡта, һеҙ миңә йомшағыраҡ хөкөм ҡарары сығара алмайһығыҙ, сөнки мин дә тап уның кеүек ғәйепле». Унан өс көн буйына өҙлөкһөҙ тиерлек һорау алғандар. Дуҫтары ата-әсәһенә ҡулға алыуҙы хәбәр иткән, һәм Роберт менән Магдалина шунда уҡ Мюнхенға килгән. Шуға ҡарамаҫтан, уларға балалар менән төрмәлә осрашырға рөхсәт итмәгәндәр.
"Аҡ рауза"ның эше Берлин хөкүмәтенә барып еткән һәм милләтсе-социалистик системаның үҙенә ҡул һуҙыу итеп ҡабул ителгән. 22 февралдә Өсөнсө рейхтың Халыҡ суд палатаһында бер туған Шоллдәргә һәм Пробстҡа асыҡ процесс үтә. Үҙенең ҡанһыҙлығы менән билдәле палата рәйесе Роланд Фрейслер судья була. Судта ул үҙен сиктән тыш эмоциональ тотҡан, ҡысҡырынған, урынынан һикереп торған. Был процесс иртәнге сәғәт 10-дан икенсе яртыға тиклем дауам иткән. Софи үҙен ышаныслы һәм тыныс тотҡан. Фрейслер унан, үҙен һәм башҡа ҡаршылыҡ күрһәтеүселәрҙе ғәйепле тип һанайһыңмы, тип һорағас, ул былай тип яуаплаған: «Мин һаман да үҙ халҡым өсөн мөмкин булғандың иң яҡшыһын эшләнем, тип иҫәпләйем. Шуға күрә миңә эшләгән эштәрем өсөн үкенмәйем, һәм эшмәкәрлегемдең эҙемтәләре өсөн яуап бирәм». Һөҙөмтәлә өсөһө лә дәүләт хыянатында ғәйепле тип табыла һәм үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарарында былай тип яҙылған: :
Вернер суд залына ингән. Ул ҡустыһы менән һеңлеһенең ҡулын ҡыҫа алған. Һанс уға: «Көслө булып ҡал, компромисҡа барма», — тигән. Ата-әсәһенә суд залына инергә рөхсәт бирелмәгән. Магдалена, ике ғәйепләнеүсенең әсәһе икәнен әйткәс, уға: «Һеҙгә уларҙы яҡшыраҡ тәрбиәләргә кәрәк булған», — тигәндәр.
Бер туған Шоллдәргә һәм Пробсҡа хөкөм ҡарары иғлан ителгәс тә, уларҙы язалап үлтереү өсөн Штадельхайм төрмәһенә Stadelheim Prison алып китәләр. Бында ата-әсәһе һуңғы тапҡыр Һанс һәм Софи менән осраша. Магдалина ҡыҙына былай тигән: «Һинең ишектән инеүеңде башҡа бер ҡасан да күрмәйәсәкмен». Софи уға: «Әсәй, ғүмеремдең тағы бер нисә йылын ғына юғалтам бит», — тип яуаплаған. Ул ата—әсәһенә Һанс менән бер кемгә лә хыянат итмәүҙәре һәм бөтә яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыуҙары өсөн ҡәнәғәт булыуҙары хаҡында әйтә. Бер нисә сәғәттән һуң хөкөм ҡарары үтәлде, өсөһөн дә гильотина балтаһы менән язалайҙар. Гильотинаны модернизациялауы һәм үҙенең иҫәпләүе буйынса 3165 кешене язалауы менән билдәле Йохан Райххарт Johann Reichhart йәлләт (палач) була. Төрмә хеҙмәткәрҙәре, Софи үлем язаһы алдынан үҙен ҡыйыу тотҡан, тип иҫенә төшөргән. «Ҡояш һаман яҡтыра» (Die Sonne scheint noch) — Софи әйткән һуңғы һүҙҙәр.
Язалау тураһында немец гәзиттәрендә телгә алынмай тиерлек, ләкин сит илдәр иғтибарын йәлеп итә. 1943 йылдың 6 мартында «Красная звезда» гәзитендә Софи менән Ганс Шоллдәрҙең, Кристоф Пробсты язалап үлтереү хаҡында яҙыу күренә .. Апрелдә The New York Times гәзитендә Мюнхендағы студенттар оппозицияһы тураһында мәғлүмәт баҫылып сыға. 1943 йылдың июнендә Томас Манн немецтарға йүнәлтелгән BBC тапшырыуында "Аҡ рауза"ның эшмәкәрлеге тураһында бәйән итә. Һуңынан "Аҡ рауза"ның башҡа ҡатнашыусылары: — 13 июлдә Хубер менән Шморель, 12 октябрҙә Граф язаға тарттырыла, күптәр концлагерҙарға ябыла.
Вернер Шолль 1944 йылда фронтта хәбәрһеҙ юғала. Софи менән Һанстың атаһы Роберт, балалары язалап үлтерелгәндән һуң 5 көн үткәс, «дошман радиостанцияларын» тыңлағаны өсөн 18 айға төрмәгә ябылған. Һуғыштан һуң, 1945—1948 йылдарҙа, ул Ульм ҡалаһы мэры була. Ул 1973 йылда 83-сө йәшендә донъя ҡуйған. Өлкән ҡыҙҙары Инга һәм Элизабет ҡына атаһының йәшенән үтә. Инге 1947 йылда «Аҡ рауза» китабын баҫтырып сығаа. Ул тыныслыҡ пасха марштарында әүҙем ҡатнашыусы һәм Ульмала Дизайн мәктәбен ойоштороусыларҙың береһе була. 1952 йылда ул график дизайнер Отл Айхерға кейәүгә сыға. Никахта 5 бала тыуған. Айхер 1993 йылда туғандарының язаланыуына 50 йыллығы еткән көндәрҙә Ульмалағы ратуша бинаһы өсөн Ганс һәм Софи Шолль бюстарын проектлаған. Инге 1998 йылда донъя ҡуйҙы.
Элизабет 1945 йылда элекке Софиҙың элекке кейәүе Фриц Хартнагелгә кейәүгә сыға (1917—2001). Парҙың дүрт балаһы тыуған. 2005 йылда Хартнагелдәрҙең улы Томас, «Софи Шолль, Фриц Хартнагель, беҙ үҙебеҙҙе юғалтмаҫ өсөн, 1937—1943 йылдарҙағы хат алышыу» (Sophie Scholl, Fritz Hartnagel, Damit wir uns nicht verlieren, Briefwechsel 1937-1943) тигән исем аҫтында Софи менән атаһыныңхаттарын баҫтырып сығара. 2012 йылда Элизабет яҙышыуҙы Германияның Федераль архивына тапшыра. Архив вәкилдәре аңлатыуынса, «ғаиләнән иғәнә итеп алынған хаттар йәш Софияның боронғо дуҫы Фриц менән мөнәсәбәттәрендәге эске уйҙарын һәм хис-тойғоларын ғына түгел, уның сәйәси үҫешен, милләтсе-социализмға (нацизм) ғәйәт ҡыйыу ҡаршылығын сағылдырған ҡиммәтле дәлил булып тора». . Элизабет 2020 йылда 100 йыллыҡ юбилейынан һуң бер көн үткәс вафат була.
Хәтер һәм әҙәбиәт
Беҙҙең көндәрҙә Софи Шолль фигураһына ҡараш бөтөнләй үҙгәрҙе. Хыянатсынан ул легендар героиняға әүерелде. Ул нацизмға тыныс ҡаршы тороу символына әүерелде. Һуғыштан һуң күп немецтар Шолль шәхесен кире баһаланы, ә 50-се йылдарҙағы ГДР-ҙа Софи һәм уның тарафдаштарының көрәше, социалистик ҡаршы тороуҙан айырмалы, буржуаз ҡаршылыҡ миҫалы булып иҫәпләнде һәм уның тарихы тураһында һөйләмәнеләр. 60-сы йылдарҙа Германия Демократик Республикаһында, киреһенсә, Шоллдең бер хыянатһыҙ героик образы тыуҙырыла. 90-сы йылдарҙа уның яҙмышы иғтибар үҙәгендә була. Бөгөн "Аҡ рауза"ның тарихы һәр немецҡа билдәле. Төркөм ағзалары намыҫ өлгөһө тип һанала. Софи исеме, "Аҡ рауза"ның башҡа ағзалары менән сағыштырғанда, айырыуса инглиз телле донъяла, нығыраҡ билдәле.
Бөтә Германияла бик күп урамдар һәм майҙандар Һанс һәм Софи Шолль исемдәрен йөрөтә; Шоллдәр исемендәге мәктәптәр илдең һәр ҡалаһында тиерлек бар. Германия Федератив Республикаһы (1949—1990) мәктәптәрендә 60-сы йылдарҙан алып бер туған Шоллдәр исеме бирелә башлаған. Людвига Максимилиан исемендәге Мюнхен университетының төп бинаһы урынлашҡан майҙанға Шоллдәр исеме (Geschwister-Scholl-Platz), шулай уҡ уның составындағы политология институты уның хөрмәтенә аталған. "Аҡ рауза"ла ҡатнашыусылар иҫтәлегенә бағышланған монумент университеттың эске ихатаһында ҡуйылған. Бында даими рәүештә Шоллейҙың яҙмышы тураһында һөйләүсе турҙар һәм экскурсиялар уҙғарыла. 2003 йылдың 22 февралендә, Софиҙы язалап үлтереүҙең алтмыш йыллығында, уның бюсы Вальһалл тип аталған күренекле немецтар пантеонына ҡуйыла.
1961 йылда Софи менән Һанс Шолль портреты Германия Демократия Республикаһында сығарылған почта маркаһында сағылыш таба. 1964 йылда Deutsche Bundespost Софи һүрәте төшөрөлгән марка сығара. 1991 йылда «Германия тарихында ҡатын-ҡыҙҙар» проекты сиктәрендә Софиға арналған тағы бер марка сыға. 2020 йылда Шолль тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан Германияла иҫтәлекле тәңкә донъя күрҙе. Шул саҡта Шолль образы «Иң кескәй алтын тәңкәләр» программаһы сиктәрендә алтын тәңкәлә мәңгеләштерелә.
1982 йылда немец актрисаһы Лена Штольце «Аҡ рауза» һәм «Һуңғы биш көн» фильмдарында (1982) Софи Шолль ролен башҡара. 2005 йылда «Софи Шолль — һуңғы көндәр» картинаһы донъя күрҙе, унда төп ролде Юлия Йенч уйнаны. Картина «Оскар» киностудияһына сит ил телендәге иң яҡшы фильм номинацияһына дәғүә итте, ә Йенч үҙе бер нисә наградаға, шул иҫәптән Берлин кинофестивалендә Немец киноакадемияһының Deutscher Filmpreis көмөш айыуы һәм Европаның төп кинонаградаһы, European Film Awards, менән бүләкләнде. Был фильм йәш аудиторияның иғтибарын Софи Шолль тарихына йәлеп итте, ул йыш ҡына Германия мәктәптәрендә күрһәтелә.
1980 йылдан Һанс һәм Софи Шолль әҙәби премиялары тапшырыла. Уның менән «рухи бойондороҡһоҙлоҡ, граждандар азатлығын, әхлаҡи, интеллектуаль һәм эстетик ҡыйыулыҡты дәртләндереүсе һәм шуның менән замандаштарыбыҙҙың яуаплылыҡ тойғоһона һиҙелерлек этәргес биреүсе» әҫәрҙәр билдәләнә.
2003 йылда ZDF телекомпанияһы «Беҙҙең иң яҡшыларыбыҙ» Unsere Besten телепроектын сығарҙы, уның сиктәрендә немецтарға бөйөк ватандаштарыбыҙҙы һәм немец мәҙәниәте мираҫының бөйөк өлгөләрен һайларға тәҡдим ителде.
«Бөйөк немецтар» Die größten Deutschen номинацияһында 300-ҙән ашыу кандидатура ҡатнашҡан. Йомғаҡлағанда, Һанс һәм Софи Шолль, беренсе сиратта, йәштәрҙең тауышы ярҙамында, Конрад Аденауэр, Мартин Лютер һәм Карл Маркстан ғына ҡалышып, 4-се урын алды. Шул ваҡытта Софи немец ҡатын-ҡыҙҙары Brigitte журналы һорауҙарына яуап биреү буйынса XX быуаттың бөйөк ҡатын-ҡыҙы тип таныла. 2014 йылдың 9 майында, Софияның 93-сө тыуған көнөндә, ул Германияның Google Doodle барлыҡҡа килде.
Аҡбулат
Аҡбулат — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.
Иҫке Аҡбулат
Иҫке Аҡбулат — топоним, бер нисә тораҡ пункт атамаһы.
Мәсәғүт
Мәсәғүт — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.
Саша Чёрный
Саша Чёрный (ысын исеме Александр Михайлович Гликберг; 1 (13) октябрь 1881, Одесса, Рәсәй империяһы — 5 август 1932, Ле-Лаванду, Прованс, Франция) — урыҫ Көмөш быуат шағиры, прозаик, журналист, лиро-сатирик шиғри фельетондар авторы  булараҡ киң танылыу алған.
Биографияһы
Одессала хәлле йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Михаил Давидович Гликберг (1852 — 6 сентябрь 1911), провизор, химия фирмаһының күсеп йөрөүсе вәкиле була. Әсәһе Марьям Мееровнаның сығышы (ҡыҙ фамилияһы шулай Гликберг, 1857—?) сауҙагәрҙәр ғаиләһенән. 1877 йылдың 8 июлендә өйләнешкәндәр. Ғаиләлә биш бала булған.
Малай гимназияла уҡый, әммә уны тамамламай, өйҙән ҡасып китә. Уға йәшәү өсөн аҡса эшләргә тура килә.
«Төрлө мотивтар» («Разные мотивы») тигән тәүге китап донъя күргәнгә тиклем үк ҡулға алынған, ә автор үҙе мөғжизә менән сит илгә сығып китә алған. Германияла төпләнгән, ике йыл Гейдельберг университетында лекция тыңлаған.
Рәсәйгә ҡайтҡас, 1908 йылдан алып аҙна һайын сыҡҡан «Сатирикон» журналында даими хеҙмәткәр булып эшләй башлай. Сатирик шиғырҙары аша Саша Чёрный бик популяр булып китә. Уның «Сатиралар» китабының тәүге томы 1910 йылда донъя күрә һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә тағы өс тапҡыр баҫылып сыға.
Әйткәндәй, 1910 йылда уның «Башҡорт ауылында» («В башкиркой деревне») тигән шиғыры донъя күрә. Шағир ул замандағы дача традициялары менән йәшәгән Рәсәй ауылының ғәҙәти донъяһын һүрәтләп, башҡорттарҙың образын ирекле һәм сәләмәт «тәбиғәт балалары» булараҡ һүрәтләй :
На веселой лошаденке
Башкиренок щелкал звонко
Здоровеннейшим бичом.
Саша Чёрныйҙың «Сатиралар һәм лирика» тигән икенсе томы 1913 йылда сыға.
Шул уҡ йылда шағир «Современник» журналында эшләй башлай. Ошо осорҙа ул яңы жанрға - төрлө баҫмаларҙа донъя күргән балалар өсөн шиғырҙарға мөрәжәғәт итә. Үҙ көсөн прозала йышыраҡ һынап ҡарай, балалар һәм өлкәндәр өсөн хикәйәләр яҙа. 1914 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә. Окоптарҙа үткәргән өс йыл уның ижадын яңы образдар менән байыта.
Февраль революцияһынан һуң 1917 йылда төньяҡ фронтта комиссар урынбаҫары була.
1920 йылда шағир Рәсәйҙән китә. Литвала, артабан Берлинда, Римдә, 1924 йылдан Парижда йәшәй. Төрлө эмигрант баҫмаларында ҡатнаша. Уның шиғырҙарында ватанын, рәсәй халҡының боронғо көнкүрешен һағыныу тойғоһо яңғырай. Ул «эмигрант өйәҙе»нең көндәлек тормошон һүрәтләүсе булып китә.
1923 йылда «Сарсау» йыйынтығын үҙ аҡсаһына нәшер итә.
1925-1928 йылдарҙа Парижда «Иллюстрированная Россия» аҙналығында «Бумеранг» сатира һәм юмор бүлеген етәкләй.
Балалар өсөн күп ижад итеүен дауам итә. 1928-1932 йылдарҙа үҙенең иң яҡшы проза әҫәре - «Һалдат әкиәттәре»н яҙа. Уларҙың ҡайһы берҙәре «Етди булмаған хикәйәләр»ҙә («Несерьёзные рассказы») - уның һуңғы китабында донъя күргән.
Саша Чёрный 1932 йылдың 5 авгусында йөрәк өйәнәгенән вафат була. Ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, күрше фермала янғын һүндереүҙә ярҙам итә, өйгә ҡайтҡас,  түшәккә йығыла ла башҡаса күтәрелә алмай.
1978 йылда Ле-Лаванду зыяратында, Вар департаментында ерләнгән. 1978 йылда зыяратҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла. Ҡатыны — Гликберг Мария Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Васильева; 1871-1961), дворян, Смольный институтын тамамлаған, Беренсе донъя һуғышында  шәфҡәт туташы булған.
Рус-поляк һуғыштары (1609—1618)
1609-1618 йылдарҙағы Рус-поляк һуғышы, шулай уҡ Польша-литва интервенцияһы булараҡ билдәле— Рәсәй һәм Речь Посполитая араһында ҡораллы бәрелеш, уның барышында поляк-литва ғәскәрҙәре тарафынан (1610—1612 йылдарҙа) Мәскәү ҡалаһы баҫып алынған. Сыуалыш осороноң төп ваҡиғаларының береһе.
Айырым поляк магнаттары Рәсәйҙәге ваҡиғаларҙа, тәү сиратта, Лжедмитрий I (1605 йылда) һәм Лжедмитрий II-гә (1607—1609 йылдарҙа) ярҙам күрһәтеү һылтауы менән ҡатнашты. Башында король Сигизмунд III торған Речь Посполитая батша Василий Шуйскийҙың Речь Посполитаяға ҡаршы һуғыш хәлендә булған Швед короллеге менән союз төҙөгәненән һуң Рус батшалығына ҡаршы һуғыш башлай (ҡара: 1609 йылғы выборг трактаты). Польша ғәскәре союздаш рус-швед ғәскәрен Клушин янындағы һуғышта ҡыйратҡан.
Тәүтарихы (Дмитриада)
1604 йылдың октябрендә Речь Посполитая биләмәһенән Рәсәйгә Лжедмитрий I ғәсҡәрҙәре баҫып инә. Лежедмитрий үҙен Мәскәү батшаһы улы тип таныта, һәм ғәскәренең байтаҡ өлөшөн казактар тәшкил иткән була. Ялған исем менән йөрөүсене бары поляк магнаттары ғына хуплаған. Лежедмитрийҙың уңыштарын даими поляк ғәскәре ярҙамы менән түгел, ә рус батшаһы Борис Годуновтың популяр булмауы менән аңлтыла. Май айында, Борис Годунов үлгәндән һуң, Дмитрийға Корма янында торған ғәскәр Дмитрийға ант итә. Дмитрий кенәз Василий Голицин етәкселегендә ғәскәрҙе Мәскәүгә ебәрә, ә үҙе Тулаға китә. Дворяндарҙың һәм халыҡтың ярҙамына инанғас, баш ҡалаға табан йүнәлә. 1605 йылдың 1 июнендә түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Фёдор Борисович Годунов ҡолатыла. 10 июндә ул үлтерелә, ә 10 көндән Дмитрий тантаналы рәүештә Кремлгә инә. 18 июлдә Лжедмитрийҙы батшабикә Мария — Иван Грозныйҙың ҡатыны һәм батша улы Дмитрийҙың әсәһе таный. 30 июлдә батша итеп иғлан ителә. Бер йылдан да әҙерәк ваҡыт үткәс, 1606 йылдың 17 майында Лжедмитрий дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә үлтерелә, ә уның менән Мәскәүҙә булған поляктарҙың бер өлөшө ҡыйратыла, бер өлөшө һаҡ аҫтында ҡалаларға таратыла. Василий Шуйский батша булған, ләкин «ысын батшаның» яңынан килеүен көткән халыҡтың бик күп булыуы уны таныуҙы тотҡарлаған.
1607 йылда Стародубҡа яңы ялған исем менән йөрөүсе — Лжедмитрий II килә, ул үҙен икенсе тапҡыр мөғжизәле рәүештә ҡотолған Дмитрий батша улы тип ныҡыша. Уға бик күп поляк «рокошандары» — Сигизмунд III батшаға («Рокош Зебжидовский») — баш күтәреүсе-конфедераттар ҡушыла. Улар араһынан иң танылғандары — самозванец командующийы булып киткән кенәз Роман Рожинский, Александр Юзеф Лисовский, Адам Вишневецкий; һуңынан уларға Рокош ваҡытында король яғында һуғышҡан усвят старостаһы Ян Пётр Сапега ла ҡушыла. Дон казактарын галичанлы Иван Заруцкий етәкләгән. Ялған исем менән йөрөүсе төньяҡҡа юллана, 1608 йылдың 30 апреле — 1 майында Болхов тирәһендә Шуйский ғәскәрҙәрен ҡыйрата һәм, Тушин эргәһендә үҙенең лагерын (ҡара: Тушин лагеры) ойоштороп, Мәскәүҙе ҡамай, шул ваҡиға менән бәйле, уға Тушин буры тигән ҡушамат йәбешә.
1610 Клушин алышы һәм поляктарҙың Мәскәүҙе баҫып алыуы
Шул арала Скопин-Шуйскийҙың рус-швед ғәскәре Смоленскиға ярҙамға барырға әҙерләнеп, тантаналы рәүештә Мәскәүгә инә; ләкин йәш полководец ҡапыл вафат була һәм ғәскәр башында батшаның эшлекһеҙ ҡустыһы, Дмитрий Шуйский ҡуйыла. Смоленскиға барырға сыҡҡанда, юлда Клушино ауылы янында тажлы гетман Жолкевский поляк формированиелары һөжүм итә, һәм Делагарди яллаған шведтар, эш хаҡы түләнмәгәнен белеп, хыянат иткәнлектән, яҡшылап өйрәтелмәгән ополчение менән насар етәкселек итеү сәбәпле, ғәскәр ҡыйратыла (1610 йылдың 4 июле).
Урыҫ дәүләтселеге ваҡланыуы (коллапс)
Бынан һуң Станислав Жолкевский Мәскәүгә йүнәлә, унда Ляпунов Захарий Петрович етәкселегендә ризаһыҙлыҡ белдергән халыҡ Шуйскийҙы ҡолата һәм монастырға ябып ҡуя, шунан һуң ҡала менән Семибоярщина (Ете бор власы) идара итә башлай. Ғәмәлдә уның власы Мәскәү сигенән сыҡмаған: көнбайышта, Хорошёвта, Жолкевский, көньяҡ-көнсығышта, Коломенскоела, Сапеганың поляк отряды менән Калуга яғынан ҡайтҡан Лжедмитрий II торған. Боярҙар, Мәскәүҙә ялған исемле батша яҡлылар күп һәм ул билдәлерәк булғанлыҡтан, Лжедмитрий II-нән бигерәк тә ҡурҡҡан.
Һөҙөмтәлә поляктар һәм тушин делегацияһы араһында алдан килешелгәнсә, Сигизмундтың улы Владислав IV-не, православиеға күсеү шарты менән, тәхеткә саҡырырға ҡарар ителә. 1610 йылдың 17 (27) авгусында баярҙар һәм Жолкевскийҙың тейешле килешеүенә ҡул ҡуйыла һәм Мәскәү Владислав тәреһен үпкән, ә Смоленск янындағы батшаға, Владиславтың батшалыҡ итеү шарттарын эшләү һәм тыныслыҡ килешеүен төҙөү маҡсатында, кенәз Василий Голицын етәкселегендәге илселек ебәрелә. Ләкин, Самозванецтан ҡурҡып, боярҙар артабан китә һәм 21 сентябргә ҡарата төндә поляктарҙы Кремлгә индерә.
Әммә Мәскәүҙә Королевичҡа ант бирелеүе тураһында ишеткәс, ҡалаларҙың барыһы ла тиерлек: Түбәнге Новгород, Чаранда, Устюг, Переяславль Рязанский, Ярославль, Вологда, Бело-озеро (Белозерск), Силийские города (замки), Архангельск портына һәм Төньяҡ Боҙло диңгеҙенә тиклем, шулай уҡ Волга һәм Ока ҡушылған урында урынлашҡан Түбәнге Новгородҡа тиклемге бөтә Рязань ере тракты, шулай уҡ ялған батша яҡлы Коломна, Тула, Серпухов, икеләнеүсеә Псковтан башҡалар һәм алдаҡсыны Батша тип таныған һәм Запорожье казактарынан бик ҡурҡҡан Төньяҡ ҡалалары (Северские) уларға ҡушылды. Алыҫ булыу сәбәпле, Ҡазан һәм Астрахандан уларҙың быға ҡарашы тураһында хәбәрҙәр булманы. Үрҙә әйтеп кителгәнсә, яҡындағы барлыҡ өлкәләрҙә, Великие Луки, Торопец һәм башҡа ҡалаларҙа, Раббы уларға батша итеп Королевич Владиславты биргәненә бик ҡәнәғәт булғандар.
Смоленск та, йыл ярым ҡамауҙан һуң, дошманға диуарҙағы бушаҡ урынды күрһәткән ҡасҡындың хыянаты арҡаһында, алынған. Чернигов тулыһынса бөлгөнлөккә төшөрөлгән. Бер нисек тә килешә алмаған илселек (Сигизмунд улын Мәскәүгә ебәрергә лә, Смоленскиҙан баш тартырға ла теләмәй) ахырҙа король тарафынан ҡулға алына. Ысынында поляктар баҫып алыусы хоҡуғында Рәсәй менән идара итә башлаған һәм Сигизмунд ҡалаларға отрядтар ебәргән. Бындай хәлдә элекке «тушинсыларҙы» һәм Шуйский яҡлыларҙы берләштергән поляктарҙы ҡыуыу хәрәкәте башланған.
Польша ғәскәрҙәре Мәскәүҙә
Август башында Жолкевский Мәскәүҙән көнбайышта лагерын йәйелдерә. Батша талабы буйынса, Мәскәүгә батша улы Владислав килгәнгә тиклем, ул 1610 йылдың октябрь-ноябрь айҙарында яуһыҙ-ниһеҙ үҙенең ғәскәрҙәрен Мәскәүгә индерә. Бер нисә айҙан Жолкевский Смоленскиға юллана. Мәскәү гарнизоны башлығы итеп Александр Гонсевский ҡалдырылған.
Йәйге Олимпия уйындары
Уҙғарыу йылдары һәм урындары
1 Халыҡ-ара олимпия комитеты менән танылмаған рәсми булмаған уйындар.
2 Беренсе донъя һуғышы арҡаһында уҙғарылмай.
3 Токиола үткәрелергә тейешле уйындар япон-ҡытай һуғышы башланғас Хельсинкиға күсерелә, ә һуңынан Икенсе донъя һуғышы арҡаһында бөтөнләй уҙғарылмай.
Рус-поляк һуғыштары (1609—1618)
Польша ғәскәрҙәре Мәскәүҙә
Был осраҡта Түбәнге Новгородта Пожарский етәкселегендә Икенсе ополчение формалаша. Августа, ополчение, унда элеккесә Трубецкой һәм Заруцкий казактары торған, Мәскәү стенаһы буйына килеп етә. 1612 йылғы 22 һәм 24 август Смоленск даруғаһы буйлап сигенергә мәжбүр булған литва бөйөк гетманы Ходкевич Ян Кароль етәкселегендә Мәскәүгә килгән поляк өҫтәмә көстәре 1612 йылдың 22 һәм 24 авгусындағы Мәскәү алышында ҡыйратыла. Пожарскийҙың еңеүе һөҙөмтәһендә Кремлдәге поляктар әсирлеккә бирелә. 1612 йылдың декабрендә поляктарҙың король Сигизмунд III һәм титуляр урыҫ батшаһы Владислав етәкселегендә Мәскәүгә хәрәкәте  Волоколамск ҡалаһында туҡтатыла.
Йәйге Олимпия уйындары
Уҙғарыу йылдары һәм урындары
4 Икенсе донъя һуғышы арҡаһында бөтөнләй уҙғарылмай.
5 Ат спорты буйынса ярыштар Стокгольмда уҙғарыла.
Рус-поляк һуғыштары (1609—1618)
1613—1617 Смоленск ҡалаһын ҡамау
1613 йылдың 21 февралендә Михаил Романов батша итеп һайланғандан һуң, Смоленскиға поход, Земство соборы ҡарары буйынса, һуғыштың һуңғы этабында тергеҙелгән рус армияһының тәүге хәрби операцияһы була. Смоленскиға поход өсөн 1613 йыл уртаһында йыйылған армияла исемлек буйынса 12 250 кеше иҫәпләнә. Рус ғәскәрҙәре бер ниндәй алышһыҙ Вязьманы (1613 йылдың 7 июле) һәм Дорогобужды ала. Литва сигендәге ысын мәғәнәһендә мөһим форпост булған Белый ҡалаһын алыу ҙур уңыш булды. Ауыр ҡамау перспективаһы, ҙур рус армияһын күреү һәм йомарт вәғәҙәләр, Литва гарнизонының ныҡ ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, ялланған ғәскәрҙе ҡаланы тапшырырға мәжбүр итә.
Ошо уңыштарҙан һуң ғәскәр үҙенең походының төп маҡсаты - Смоленск ҡалаһына яҡынлаша. Рус воеводалары, Белый һымаҡ, ҡалаларҙың бирелеүенә ҙур өмөт бағлаған. Ҡәлғәне штурмлауға түгел, капитуляцияға иҫәп тотолоуы хаҡында рус ғәскәренең хәрәкәттәре лә һөйләй. Ҡамау барышында штурм йәки ҡәлғәләр аҫтына ҡаҙып инергә (подкоп) маташыуҙар булмай, Смоленск ҡалаһына ҡеүәтле һәм күп һанлы рус ҡамау артиллерияһы ебәрелмәй. Ҡамау ғәскәренең хәрәкәте нығытылған острожоктар һәм Литваға илткән бөтә юлдарҙа сатай-ботай ятҡан ағастар өйөмө йәки тотҡарлыҡтар һалыу менән сикләнә.
Йәйге Олимпия уйындары
Уҙғарыу йылдары һәм урындары
6 65 дәүләт, шул иҫәптән АҠШ, Канада, Төркиә, Көньяҡ Корея, Япония, СССР-ҙағы уйындарға бойокт иғлан итәләр.
7 Мәскәү Олимпиадаһына бойкотҡа яуап итеп Ҡытай, Югославия һәм Румыниянан башҡа барлыҡ социалистик илдәр АҠШ-тағы уйындарға бойкот иғлан итәләр.
Рус-поляк һуғыштары (1609—1618)
1613—1617 Смоленск ҡалаһын ҡамау
1614 йыл уртаһында уңыштар уңышһыҙлыҡтар менән алмашынды. Аҙ ғына алыштарҙа бер нисә тапҡыр еңелеү рус ғәскәрҙәренең сигенеүенә килтермәй, әммә тиҙҙән литвалар блокаданы өҙөүгә, һуңынан өҫтәмә көстәрҙе һәм аҙыҡ-түлек запасын Смоленскиға күсереүгә өлгәшә. Смоленскиҙы тиҙ арала кире ҡайтарыу мөмкинлеге ҡулдан ысҡынғанлыҡтан, ҡаланы оҙайлы ваҡытҡа ҡамауҙа ҡала. Поляктар һәм литвалар тәүҙә ҡамауҙағы армияға ҡаршы әүҙем эш итә алмай. 1615 йылда Смоленск эргәһендә һөйләшеүҙәр менән аралаш барған ҙур булмаған бәрелештәр дауам итә. Шәхси уңыштарға өлгәшеүгә ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда, ҡамау һөҙөмтә бирмәй. Литва отрядтары ҡәлғәгә ике тапҡыр ылау менән үтеп инә ала. Әммә ҡамау башлаған армияның хәле ярайһы уҡ ауыр ине.
1616 йылдың икенсе яртыһында литвалар, үҙ сиратында, әүҙемерәк эш итә башлай. Велижский старостаһы Александр Гонсевский, булған көстәрҙе йыйып, урыҫ сиген үтеп, Смоленскиҙан алыҫ түгел ерҙә лагерь булып урынлаша. Ноябрҙә Гонсевский отряды (2000 кешегә тиклем) манёвр яһай һәм Дорогобуж менән Смоленск араһындағы, Твердилицы ауылында лагерь йәйелдерә, шул рәүешле ҡамауҙағы армияны Оло Мәскәү юлы буйлап тәьмин итеүҙе туҡтата. 1617 йылдың ғинуарында литваларға ҡаршы көрәшеү өсөн кенәз Юрий Сулешев һәм стольник Семён Васильевич Прозоровский етәкселегендәге яңы армия тәьмин ителә башлай. Ләкин воеводалар уларҙың ғәскәренә ҡарағанда күпкә көсһөҙөрәк Гонсевский ғәскәренә һөжүм итмәйенсә, йәнә мөмкинлектән файҙаланмай, мыштырлай. 1617 йылдың майында, яңы полковник Станислав Чаплинский етәкселегендә Гонсевский «лисовчик»тарына ярҙам килеү сәбәпле, рус ҡамау ғәскәрҙәре Смоленск эргәһендәге ҡамап алынған острожоктарҙы ташлап китергә мәжбүр була.
Лисовский рейды
1615 йылда пан Лисовский етәкселегендәге поляк-литва еңел кавалерияһы (лисовички) Мәскәү тирәләй ҙур элмәк яһап, Рәсәй биләмәһенә тәрәнгә үтә, һуңынан Речь Посполитая ерҙәренә әйләнеп ҡайта. Рейдта 1 200-гә тиклем кеше ҡатнашҡан. Рейд барышында Орёл янында интервент отрядтарына ҡаршы кенәз Пожарский етәкселегендәге икенсе халыҡ ополчениеһы дружинаһы һуғыша.
Владислав походы 1617—1618
1616 йылдың аҙағында король Сигизмунд III Мәскәүҙе тағы ла бер тапҡыр яулап алып маташырға ҡарар итә. Поход законлы батша Владислав Вазаның «узурпатор» Михаил Федорович Романовҡа ҡаршы сығышы булараҡ ойошторола. Походта Владислав етәкселегендәге (6000 кеше) тәхет ғәскәрҙәре һәм бөйөк гетман Ян Кароль Ходкевич етәкселегендәге Литва ғәскәрҙәре (6500 кеше) ҡатнашырға тейеш була. Тәүгеләрҙән булып Литва ғәскәрҙәре сығыш яһай, һәм 1617 йылдың майында уҡ рус ҡамау ғәскәре Смоленск эргәһендәге острожоктарҙы ташлап, Белый ҡалаһы йүнәлешенә китергә мәжбүр була. Владислав 1617 йылдың 5 апрелендә Варшаванан сығыш яһай, әммә 1617 йылдың сентябрендә генә Смоленскиға килә. 1 (11) октябрҙә Дорогобуж воеводаһы Иванис Ададуров Владислав яғына күсә. Уларҙың ҡаланы тапшырыуы тураһындағы хәбәр Вязьма янындағы рус ғәскәрендә етди ғауғаға килтерә, һәм 8 (18) октябрҙә ҡәлғәне бер ниндәй алышһыҙ интервенттар баҫып ала.
Әммә бының менән шәп уңыштар тамамлана. 1617-1618 йылдар ҡышында рус хөкүмәте көнбайыш йүнәлешенә воевода Борис Михайлович Лыков-Оболенский, Дмитрий Мамстрюкович Черкасский һәм Дмитрий Михайлович Пожарский (16 500 кеше) етәкселегендәге бөтә ҡулайлы көстәрҙе тиерлек күсерә. Владислав һәм Ходкевич ғәскәре 18 000 кешегә тиклем артыуға ҡарамаҫтан, Можайск районы эргәһендә уларға етди ҡаршылыҡ күрһәтелә. Можайск алышы 1618 йылда йәй буйы дауам итә. Һөҙөмтәлә рус ғәскәрҙәренә сигенергә тура килһә лә, поляк-литва ғәскәре ваҡытын юғалта һәм, эш хаҡы түләнмәү сәбәпле шляхта күпләп киткәнлектән, бик көсһөҙләнә. Һөҙөмтәлә Мәскәүгә 8 000 тирәһе кеше генә килеп етә.
Гетман Петр Сагайдачный етәкселегендә Запорожье казактарының баҫып инеүе рус ғәскәрҙәренең сигенеү сәбәптәренең береһе була. Эре хөкүмәт көстәре булмауҙан файҙаланып, казактар, юл ыңғайы Ливнаны, Елецты һәм тағы бер нисә бәләкәй ҡәлғәне баҫып алып, еңел генә көньяҡ-көнбайыштан Мәскәүгә ҡарай йүнәлә. Сентябрь аҙағында поляк-литва һәм Запорожье ғәскәрҙәре Мәскәү янында осраша. Оҙайлы ҡамауға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Ходкевич 1618 йылдың 1 октябрендә Мәскәүҙе штурмлай, әммә еңелә. Уңышһыҙлыҡтан һуң, поляктар һәм литвалар Троице-Сергий лавраһы тирәһендә, казактар Калуга районында урынлаша. Үҙ биләмәһенән дошмандарҙы ҡыуып сығарыу мөмкинлеге булмағанлыҡтан, рус хөкүмәте 14,5 йылға иҫәпләнгән отошло Деулин ҡайтанан килешеүен төҙөүгә ризалаша, уның буйынса Смоленск, Чернигов һәм Северский өлкәләре Речь Посполитаяға ҡарышмай бирелә.
Черкассы
Эске бүленеш
Ҡала 2 районға бүленә:
Австралия футболы
Австралия футболы (Aussie Rules йәғни Footy) — туп менән командалы спорт төрө.
Австралия футболын XIX быуат уртаһынан алып уйнайҙар. Был уйын иң динамикалы командалы уйын тип һанала. Матчта туҡтауҙар бик һирәк була, судья хатта уйында уйынсыларҙың береһе йәрәхәтләнһә лә уны туҡтатмай.
Австралия футболы — трибуналарҙа тамашасылар иҫәбе буйынса донъяла өсөнсө командалы спорт төрө. Австралия футбол лигаһы матчының уртаса йөрөшө 33,5 мең кеше тәшкил итә
Ҡағиҙәләре
Һәр бер команданың маҡсаты — туп менән майҙан буйлап йөрөп, ярышташ команданың ҡапҡаһына индереп мөмкин тиклем күп мәрәйҙәр алыу. Һәр бер команданың бер береһендә урынлашҡан икешәр ҡапҡаһы була, ҙур ҡапҡаға гол өсөн 1 мәрәй, ә аяҡ менән эске тар ҡапҡаға гол өсөн 6 мәрәй бирелә. Ҡапҡаларҙың бейеклеге сикләнмәгән. Ҡулда туп менән 10 аҙымға тиклем йүгерергә мөмкин, бынан һуң тупты йә бер кемгә бирергә, йә тупты ергә бәреп артабан хәрәкәт итергә мөмкин. Тупты төрлө йүнәлештә аяҡ йәки ҡул менән тапшырырға мөмкин. Әгәр ҙә пас аяҡ менән иреп уны алыусы ҡул менән тота алһа, был уйынсы ирекле тибеүгә дәғүә итә ала. Әгәр ҙә туп өсөн көрәштә ул уйынсылар менән ергә ҡыҫылһа, судья көрәште туҡтата һәм шунда уҡ тупты ергә көслө итеп һуғып уйынға ебәрә. Әгәр ҙә туп майҙандың сигенә сыҡһа, тупты уйынға шулай уҡ судья майҙанға арты менән тороп һәм үҙенең башы аша ташлап индерә.
Һәр бер командала 18-әр уйынсы. Майҙаны овал рәүешендә булған һәм ул ҙур үлсәмдәргә эйә: оҙонлоғо — 185 м, киңлеге — 155 м. Ҡапҡалар янында 50-ярдлы зона урынлашҡан, бында тупты ҡағиҙәләрҙе боҙмайынса алған уйынсыға һөжүм итергә тыйыла. Туп овал рәүешендә, уртаса ауырлығы яҡынса 670 г. Матч 20 минутлыҡ дүрт бүлектән тора. Көс менән ҡаты көрәш рөхсәт ителә.
Матч дауамында уйынсылар уртаса 20—22 км йүгерәләр, сағыштырыр өсөн ябай футболда — яҡынса 9 км.
Мезоамерика
Мезоамерика, Месоамерика (μέσος — урта), Урта Америка''' — Мексиканың уртаһынан Гондурас һәм Никарагуаға тиклем булған тарихи-мәҙәни регион. Терминды 1943 йылда немес философы һәм антропологы  Паул Кирхгофф кереткән.
Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы
Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы (25 октябрь 1945 йыл — 6 ғинуар 2022 йыл) — тел ғалимы-төрҡиәтсе. 1975—2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
Мезоамерика
Төп мәғлүмәт
Колумбҡа тиклем осорҙағы Мезоамерика халҡының төп айырмаһы: Мезоамерика киң үҫеш алған  мәҙәниәттең тыуған иле: Мезоамерика индеецтәре теле 10 ғаиләгә ҡарай. Бөгөнгө көндә испан теле өҫтөнлөк алһа ла, урындағы телде белеүселәр һаны әкренләп арта бара.
Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы
Биографияһы
Алмас Ғәлимйән улы Шәйхулов 1945 йылдың 25 октябрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Туймазы эшселәр ҡасабаһында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының республика әһәмиәтендәге Туймазы ҡалаһы ) тыуған.
1963 йылда Мәжит Ғафури исемендәге урта мәктәпте Маҡтау грамотаһы менән тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Туймазы геофизик ҡорамалдар һәм аппаратуралар заводында электр слесары булып башлай.
1964—1965 йылдарҙа райондың Түбәнге Бишенде ауылындағы киске мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 1965 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының татар—рус бүлегенә уҡырға инә. 1975 йылда университетты тамамлай һәм, юғары белемле белгес булараҡ, йүнәтмә буйынса Туймазы ҡалаһы 7-се урта мәктәбенең өлкән синыфтарында ике йыл рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1972—1975 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Тел белеме институтының Төрки һәм монгол телдәре секторы аспирантураһының көндөҙгө бүлегендә уҡый.
Ғалим бер үк ваҡытта «Волга—Кама—Урал этнолингвистик төбәгенең төрки, монгол, фин-уғыр һәм һинд-европа (славян) халыҡтарынын рухи мәҙәниәте» вуз-ара ғилми-тикшеренеү (уҡыу-уҡытыу) лабораторияһы мөдире.
Профессор А. Ғ. Шәйхулов «Донъяның әйҙәүсе тел ғилеме белгестәре» («Ведущие языковеды мира», М., 2000) һәм «Урал—Алтай (төрки—монгол) тел ғилеме» («Урало-Алтайское (тюрко-монгольское) языкознание»; М., 2001) тигән халыҡ-ара лингвистик энциклопедияларға индерелгән.
Юғары мәктәп һәм фән ветераны 2022 йылдың 6 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Фәнни эшмәкәрлеге
Аспирантурала уҡығанда Алмас Шәйхулов профессор Николай Баскаков етәкселегендә «Төрки сығышлы татар һәм башҡорт шәхси исемдәре» тигән диссертация яҙа һәм, уны билдәләнгән срокта — 1978 йылда уңышлы яҡлап, «филология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала. Ул үҙенең диссертацияһында СССР-ҙың төрки тел белемендә тәүге тапҡыр төрки сығышлы шәхси исемдәрҙең дөйөм һәм айырма үҙенсәлектәрен билдәләүҙең методологик нигеҙҙәрен эшләй.
1996—2000 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Тел белеме институтының Урал-Алтай телдәре бүлегендә академик Эдгем Рәхим улы Тенишев етәкселегендә докторантура үтә. 2001 йылда ошо институттың Ғилми советында «Структура и идеографическая парадигматика односложных корневых основ в кыпчакских языках Урало-Поволжья в континууме ареальной, межтюркской и общетюркской лексики (синопсис и таксономия когнитивной сферы / Природа (живая и неживая)» исемле тема буйынса «филология фәндәре докторы» тигән ғилми дәрәжәгә диссертация яҡлай.
Профессор А. Ғ. Шәйхулов 2013 йылдың октябрендә М. К. Амосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты (Якутск ҡалаһы) ректоры менән осрашыуында СССР-ҙа беренселәрҙән булып ойошторолған Урал-Волга буйы төбәгендә йәшәүсе төрки халыҡтарының тел байлығын өйрәнеү менән шөғөлләнгән буйынса студенттарҙың вуз-ара ғилми-тикшеренеү лабораторияһы базаһын тюркология һәм алтаистика өлкәләрендә ҡулланырға тәҡдим итте.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Алмас Ғәлимйән улы Шәйхулов төрлө фәнни советтар, йәмәғәт ойошмалары, гәзит-журналдарҙың редколлегия ағзаһы, шул иҫәптән:
Вәкиллектәре булмаған милләттәр һәм халыҡтар ойошмаһы
Вәкиллектәре булмаған милләттәр һәм халыҡтар ойошмаһы (Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO)) — үҙ дәүләттәре булмаған һәм/йәки оккупацияланған һәм бәхәсле территорияларҙа йәшәгән милләттәрҙең һәм төп халыҡтарҙың мәнфәғәттәрен яҡлауҙы маҡсат итеп ҡуйған халыҡ-ара ойошма.
Ҡағиҙә булараҡ UNPO ағзаларының халыҡ-ара вәкиллектәре булмай йәки улар ҡайһы бер халыҡ-ара ойошмаларҙа күҙәтеүсе булараҡ ҡына күрһәтелгәндәр. Ойошмаға ингәс UNPO ағзалары үҙҙәренең милли мәнфәғәттәре өсөн көрәштә көс ҡулланмаҫҡа тейеш булалар.
Ойошма ағзалары
2015 йылға ҡарата ойошма ағзалары :
Элекке ағзалары
Төрлө сәбәптәр менән UNPO сыҡҡан элекке ағзалар, шул иҫәптән бойондороҡһоҙ алып БМО-ға ингәндәр күк төҫ менән билдәләнгән:
Етәкселек
Генераль сәркәтиптәр
Генераль директор
Генераль Ассамблея рәйестәре
Президенттар
Йондоҙло төн
Тарих
«Йондоҙло төн» картинаһы Ван Гогтың төнгө күк йөҙөнөң тәүге эше булмай — 1888 йылда Арль ҡалаһында ул «Рона өҫтөндәге йондоҙло төн» картинаһын яһай. Ван Гог йондоҙло төндө рәсем көсөнөң миҫалы булараҡ һүрәтләргә теләй, был реаль донъяға ҡарағанда ғәжәберәк тәбиғәт барлыҡҡа килтереүе мөмкин. Хаттарының береһендә ул буласаҡ картинаһының сюжеты хаҡында яҙа — кипаристар менән йондоҙло төн һәм бәлки бешкән бойҙай өҫтөнән картинаһы. Сен-Ремила «Йондоҙло төн» картинаһын төшөрөп Ван Гог үҙенең ниәтен тормошҡа ашыра. Бының тураһында ул үҙенең ҡустыһы Теодорусҡа былай итеп яҙа: «''Мин һаманда дингә мохтаж. Һуңыраҡ мин төндә өйҙән сыҡтым һәм йондоҙҙар төшөрә башланым».''
Таж
Таж ( — венок, түңәрәкләп үрелгән сәскә һәм япраҡтар бәйләме) — монарх власын белдергән баш кейеме.
Эшләү
Таж төрлө ҡиммәтле металдарҙан яһала (күберәк алтын һәм көмөштән) һәм ҡиммәтле һәм ярым ҡиммәтле таштар менән биҙәлә.
Формаһы
Төрлө формала булыуы мөмкин: башлыҡ, түңәрәкләп үрелгән сәскә бәйләме, япраҡ бәйләме, тешле ҡоршау.