cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Македония (Греция)
Административ бүленеше
Көнбайыш Македония периферияһы ошондай берәмектәрҙән тора: Гревена, Кастория, Козани һәм Флорина, административ үҙәге — Козани. Үҙәк Македония ошондай берәмектәрҙән тора: Иматия, Килкис, Пела, Пиерия, Салоники, Сере һәм Халкидики, административ үҙәге — Салоники. Көнсығыш Македония һәм Фракия ошондай берәмектәрҙән тора: Драма, Кавала һәм Тасос.
Дролден
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран
Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран (Малый Тукмак-Каран) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Бишҡурай ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452771, ОКАТО коды — 80251825010.
Исеме
2008 йылдың 9 февраленә тиклем ауыл Туҡмак-Ҡаран тип атала. Был атама Туҡмаҡ-Ҡаран гидронимына барып тоташа (туҡмаҡ ‘ҡыҫҡа’ һәм ҡаран ‘ҡаран, йылға’).
Тарихы
Туҡмаҡ-Ҡаран ауылы сағыштырмаса йәш башҡорт-ҡырғыҙ тораҡ пункты. Шулай уҡ Ғауыл булараҡ та билдәле булған. Бында сауҙагәр һәм яһаҡлы татарҙар йәшәгән. Татарҙарҙың ҡайһы берҙәренең ерҙе файҙаланыу буйынса документтары булмаған, ҡалғандары 1739 йылдың 27 сентябрендәге керҙәшлек килешеүе яҙмаһы менән ҡабул ителгәндәр. 1870 йылда 23 ихатала 145 башҡорт, 53 яһаҡлы татар; 1917 йылда 20 ихатала 128 башҡорт, 28 ихатала 196 яһаҡлы татар; 1920 йылда 60 ихатала 306 яһаҡлы татар тип күрһәтелә. 1816-1833 йылдар араһында сауҙагәр татарҙар был ауылды ташлап киткән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу хаталы рәүештә халыҡтың этник сығышын күрһәтә: бында башҡорттар ҙа, татарҙар ҙа йәшәгән.
1843 йылда һәр башҡортҡа ни бары 1,5 бот иген сәселгән. 12 бот картуф ултыртылған. Уларҙың 70 бал ҡорто умартаһы булған булған.
Хәҙерге осор
Хәҙерге осорҙа Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран даими йәшәүсе халҡы булмаған ауыл.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Сеготь
Сеготь — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2341 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы
Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы (Куватов Дамир Мударисович) (20 июль 1933 йыл — 31 октябрь 2012 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы 1933 йылдың 20 июдендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1957 йылда Одесса технологик институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1957 йылда тнститутты тамамлағас Бөрө, Мәләүз, Өфө, Сибай икмәк ҡабул итеү преприятиеларында етәксе вазифаларында башлай. 1982 йылдан 1994 йылдың майына тиклем «Башкортостанхлебпродукт» производство берләшмәһендә генераль директор булып эшләй. Башҡортостан Республикаһының икмәк продукттары системаһы етәксеһе Дамир Мөҙәрис улы Ҡыуатов эшләгән осорҙа элеваторҙарҙың ҡеүәте реконструкциялана, яңы предприятиелар төҙөлә, ашлыҡ киптереү процессын камилләштырыу буйынса бик ҙур эш башҡарылуы факты асыҡланды.
Ейәнсура районы, 205-се Иҫәнғол һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы 2012 йылдың 31 октябрендә Өфөлә вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Октябрь Революцияһы ордены, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре маҡтыулы исеме.
Майғаҙы
Майғаҙы (Майгаза) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 672 кеше. Почта индексы — 452583, ОКАТО коды — 80210816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Крыжопиль
Крыжопиль (Крижопіль) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Крыжопиль районының административ үҙәге.
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8 664 кеше йәшәй.
Атакама
Атака́ма сүле (Desierto de Atacama) — Көньяҡ Американың көнбайыш яр буйында Чили территорияһында (көньяҡ киңлектең 22° һәм 27° араһында) урынлашҡан сүл. Майҙаны — 105 000 км2. Тымыҡ океан һуғышына (1879—1883) тиклем Боливия составында булған.
Тасуирлама
Перу ағымы атмосфераның түбәнге ҡатламдарын һыуыта һәм яуым-төшөм (йылына 50 миллиметрҙан кәм) яуырға ҡамасаулаған температура инверсияһын барлыҡҡа килтерә. Ерҙең иң ҡоролоҡло урындарҙың береһе (һуңғы дүрт быуат дауамында бында ҙур күләмле яуым-төшөмдәр күҙәтелмәгән). Селитра, бура, иод, аш тоҙо, баҡыр ятҡылыҡтары бар.
Яр буйында ғинуарҙың уртаса температураһы 19—20 °C, июлдә — 13—14 °C. Ҡышын сүлдең ҡайһы бер төбәктәрендә йыш ҡына томандар, юғары дымлылыҡ күҙәтелә.
Үҫемлектәр бик һирәк осрай йәки бөтөнләй юҡ: урыны менән катустар һәм ҡыуаҡлыҡтар осрай. Фауна аҙ һанлы, ләкин яр буйы ҡаяларында балыҡ менән туҡланыусы ҡоштар колонияһы бар.
Сүл сигендә Тымыҡ океан яр буйында — Арика һәм Икике ҡалалары урынлашҡан.
Сүлдең ҡайһы бер урындарында бер нисә тиҫтә йыл эсендә ямғыр бер тапҡыр яуа. Чилиның Антофагаста өлкәһендә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 1 мм тәшкил итә. Атакаманың ҡайһы бер метеостанциялары бер ҡасанда ямғыр яуыуын теркәмәгән. Атакамала 1570 йылдан 1971 йылға ҡәҙәр ҙур яуым-төшөмдәр булмауы хаҡында дәлилдәр бар. Был сүлдә иң түбән һауа дымлылығы теркәлгән: 0%.
Крючков Анатолий Иванович
Крючков Анатолий Иванович (10 октябрь 1947 йыл — 11 июль 2020 йыл) — зоотехник, ауыл хужалығы, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәсетле районы Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе.
Гремяча (Барда ҡушылдығы)
Гремяча — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Крючков Анатолий Иванович
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.
Гремяча (Барда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крючков Анатолий Иванович
Биографияһы
1979 йылдан Мәсетле районы буйынса ауыл хужалығы продукцияһын һатыу алыуҙар һәм сифаты буйынса баш дәүләт инспекторы булып эшләй.
1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәсетле районы Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе.
1992 йылдан Башсбербанктың Мәсетле бүлексәһе идарасыһы. . Мәсетле районы, 238-се Оло Ыҡтамаҡ һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.
Һылтанмалар
‎
Мәтәүтамак
Мәтәүтамак (Метевтамак) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 443 кеше. Почта индексы — 452796, ОКАТО коды — 80251830004.
Сырая Скопкартная
Сырая Скопкартная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаньва йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дубовицкая (Пайдугина ҡушылдығы)
Дубовицкая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айытбаев Мөхәмәт Мортаҙа улы
Айытбаев Мөхәмәт Мортаҙа улы (1922 йыл - ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Айытбаев Мөхәмәт Мортаҙа улы 1922 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында, икенсе сығанаҡтар буйынса Мораҙым ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Миңлеғәле Шайморатов етәкләгән 112-се кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. Башҡорт атлы дивизияһы составында Воронеж, Белград, Трайборн, Сумы ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. 1943 йылда һуғышта алған яраларынан хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла һәм демобилизациялана. Ҡатыны Өмөямал менән 3 бала тәрбиәләп үҫтерәләр: Таһир, Рәфис һәм Рәмзиә. Ветеран Байназар аулында йәшәп, шунда вафат булып ҡала.
Санкт-Петербург профсоюздарҙың гуманитар университеты
Санкт-Петербург профсоюздарҙың гуманитар университеты — Рәсәй Федерацияһының Санкт-Петербурггтағы юғары уҡыу йорто.
Тарих
Санкт-Петербург профсоюздарҙың гуманитар университеты 1991 йылда 65 йыл ғәмәлдә булған Юғары профсоюз мәҙәниәт мәктәбе базаһында ойошторола. Уҡыу йортоноң ойоштороусылары булып Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар Федерацияһы һәм «Санкт-Петербург ҡалаһы һәм Ленинград өлкәһе профсоюздар федерацияһы» төбәк-ара берекмәһе тора.
Структураһы
Университетта уҡытыу көндөҙгө, киске һәм ситтән тороп уҡыу формаһында ойошторолған, уҡытыу биш факультет базаһында алып барыла:
Студенттарҙы янъял менән ҡыуыу
2014 йылдың 26 мартында университеттың сайтында 2014 йылдың мартында көндөҙгө бүлектең бары тик «өслө» билдәләренә генә өлгәшеп уҡыған һәм тәртип боҙған, нормаһыҙ, эхлаҡһыҙ лексика ҡулланған, дресс-кодҡа кейемдәре тура килмәгән 150 студентын ҡыуып сығарыу тураһында ректораттың бойороғо тураһында мәғлүмәт баҫылып сыға. Шулай уҡ университет студенттарының социаль селтәрҙәрҙәге тәртибенә лә иғтибар ителә, тип сайтта хәбәр ителә, Был бигерәк тә ВКонтакте-ның «Подслушано в СПбГУП и т. п» форумына ҡағыла. Элекке студенттарҙың береһе һүҙҙәре буйынса, төп сәбәп булып студенттарҙың ВКонтакте лағы «Подслушано в СПбГУП» форумында университеттың закон сиктәрендәге реаль проблемалары тураһында яҙыуҙары торған. Был ҡарашты Рәсәй студенттар союзы ағзалары ла дөрөҫ тип таба һәм улар СПбГУП ректоры Александр Запесоцкийҙың отставкаға китеүен талап итергә йыйыныуҙарын белгертә. Шул уҡ ваҡытта Запесоцкий үҙе «Аргументы и факты» гәзитендә килеп тыуған хәлгә түбәндәгесә аңлатма бирә: « Юғары уҡыу йорто хакимиәте өрлө социаль селтәрҙәрҙә ҡуйылған үҙ адресына булған тәнҡитте ҡыҫырға тырыша тигән һүҙҙәрҙе дөрөҫ тип аңлаүҙы -үҙе бер ахмаҡлыҡ тип атарға мөмкин». Ректорҙы отставкаға ебәреүгә өлгәшеү мөмкин булмай — Запесоцкий 2017 йылдың мартына ҡарата үҙ вазифаһында һаҡланып ҡала. Күп һандағы студенттарҙы ҡыуыуҙы ул «балластан ҡотолоуҙың йомшаҡ формаһы» тип билдәләй. Санкт-Петербургтың бер киң мәғлүмәт саралары юғары уҡыу йорто ректорынРәсәй Конституцияһынаң һүҙ азатлығы тураһындағы 29 статьяһын боҙоуҙа ғәйепләп яҙып сыға. Быға яуап итеп университет гәзитте судҡа бирә һәм мәғлүмәтте кире ҡаҡтырыуға ирешә (бары тик юғары уҡыу йортона зыян килтергәндәре өсөн компенсация ғына ала алмай).
Тушети (милли парк)
Тушети милли паркы (თუშეთის ეროვნული პარკი) — Грузияның  төньяҡ-көнсығышында, Кахети төбәгенең Ахмет муниципалитетында урынлашҡан, Тушети таризи өлкәһенең 969 квадрат километрҙан   830 км2 майҙанды биләй.
Флораһы
Диңгеҙ кимәленән 1650 — 1900 метр бейеклектә ятҡан тау-урман бүлкәте  һәм ҡайындан ғибәрәт. Ҡарағай (Pinus sosnowskyi) геоботани к төрлөлөгө менән айырыла. Төньяҡ битләүҙә ҡайын урмандары өҫтөнлөк итә. Улар ике төркөм ассоциациянан: кавказ рододендроны (Rhododendron caucasicum) һәм үләнле ҡайынлыҡтан (Betuleta herbosa)  тора. Субальп һәм Альп бүлкәттәрендә болондар киң таралған. Ябай артыш (Juniperus communis), казак артышы (Juniperus sabina), кавказ рододендроны, аҡтамыр, манжетканың төрлө төрҙәре, ваҡ вероника (Veronica minuta), ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ясколка (purpuraglens Cerastium) киң таралған. .
Фаунаһы
Парктағы һөтимәрҙәрҙән  һаҡлау аҫтына  алынған, леопард иғтибарға лайыҡ. Көнсығыш кавказ кәзәһе (Capra cylindricornis), кавказ ҡыр кәзәһе  (Rupicapra caucasica rupicapra) бар, Кавказда  уларҙың һаны кәмей. Тояҡлы хайуандарҙан бында башҡа европа илеге (Capreolus capreolus) һәм ҡабандар (sus scrofa) тереклек итә. Йыртҡыс хайуандарҙан һеләүһен, ҡырағай бесәйкүрһәтеүҙән тыш, ҡырағай бесәй, һоро айыу  һәм бүреләр бар. Юғалыу хәүефе аҫтында кавказ ҡамаһы (Lutra lutra meridionalis). Орнитофауна үҙ эсенә ыласын, бөркөттө ала, һирәк осрай торған ҡоштарҙан ҡарсыға-һаҡалбай, кавказ ҡоро (Tetrao mlokosiewiczi), бар. Һөйрәлеүселәрҙән кавказ ҡара йыланы (Vipera kaznakovi), юҡҡа сығыусы төр иғтибарға лайыҡ.
Трансфер
Тушети милли паркы таулы районда урынлашҡан. Уға тиклем берҙән-бер юл 72 км оҙонлоҡтағы «Тушети трассаһы» Пшавели — Абано артылышы — Омало  хәрәкәте менән барырға мөмкин. Трасса 1975 йылда асыла. Тушети трассаһы  буйлап хәрәкәт  июлдән сентябргә тиклем генә асыҡ, сөнки Абано артылышында (2 826 бейеклеге  м)  йә ҡар ята, йә ирегән һыу ағымы аға. Трассаның һуңғы пункты Омало   ауылы, шартлы рәүештә Квемо Омало һәм Земо Омалоға бүленә. Квемо Омалола «Тушети милли паркының»  административ комплексы һәм килеүселәр өсөн үҙәк  урынлашҡан. Ул закусочный, ҡунаҡхана хеҙмәттәре күрһәтелә, автомобиль, ат йәки туристик кәрәк-яраҡ ҡуртымға бирелә. Үҙәктә ун бер туристик маршруттарҙың береһен үтергә тәҡдим итәләр,  уларҙың күпселеге  тарихи-мәҙәни урындарҙы,  ландшафтты ҡарау  ҡырағай хайуандарҙы күҙәтеүҙе үҙ эсенә ала. Парк администрацияһының төп функциялары булып парктың флора һәм фаунаһын һаҡлау, тарихи ҡомартҡыларҙың бөтөнлөгөн тәьмин итеү тора.
Ҙур Һыу айырғыс һырт
Ҙур Һыу айырғыс һырт (Great Dividing Range) — Австралияның көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш яр буйҙары буйлап яҡынса 4000 километрға һуҙылған тау системаһы.
Тасуирлама
Тауҙар башлыса эзбизташтарҙан, граниттарҙан, гнейстарҙан, вулканик тоҡомдарҙан тора. Бында нефть, газ, таш һәм һоро күмер, аҡ ҡурғаш, полиметаллик рудалар, алтын, баҡыр, титан-магнетит һәм монацит ҡомдары ятҡылыҡтары бар. Көнсығыш битләүҙәре текә, ныҡ һәм тәрән йырғыланған, көнбайыш битләүҙәре һөҙәк убалы тау алдына (даунстарға) күсә. Көньяҡ киңлектең 28° төньяҡтараҡ тауҙар сағыштырмаса бейек түгел, уларҙың киңлеге 650 километрға барып етә. Яҡынса 1000 метр бейеклектәге яр буйы һырттары һәм вулканик платолар һөҙәк түбәле көнбайыш тауҙар теҙмәһенән буйға һуҙылған киң соҡорҙар менән айырылған. Көньяҡтараҡ бейегерәк һәм монолит тауҙар урынлашҡан. Тау системаһы составында артабанғ һырттарҙы айыралар: Мак-Ферсон, Нью-Ингленд, Гейстингс, Ливерпул, Зәңгәр тауҙар һәм Австралия Альптары. Иң юғары нөктәһе — Косцюшко тауы (2228 м).
Битләүҙәрҙә бихисап йылғалар башлана, шул иҫәптән ҡитғала иң ҙурҙары булған Муррей һәм Дарлинг йылғаларының инеше урынлашҡан. Йылға үҙәндәрендә электроэнергия сығарыу һәм ҡалаларҙы һыу менән тәьмин итеү маҡсатында күп дамбалар төҙөлгән.
Флораһы — япраҡ ҡойоусы мәңге йәшел һәм эквалипт урмандары, саванналар, һирәк урмандар, ҡыуаҡлыҡтар (көнбайыш битләүҙәр).
Зәңгәр тауҙарҙың (Blue Mountains) ҙур өлөшө бер нисә милли паркттарҙан торған Бөтә донъя мираҫының объекты (Greater Blue Mountains Area) тип иғлан ителгән. Милли парктарҙың береһенең үҙәгендә уңайлы һәм нәфис урында урынлашҡанға күрә Катумба ҡалаһы төбәктә туризмдың үҙәге булып тора.
Хотин ҡәлғәһе
Хотин ҡәлғәһе (Хотинська фортеця; Cetatea Hotinului) — Украинаның Хотин ҡалаһында урынлашҡан X—XVIII быуат ҡәлғәһе. Украинаның ете мөғжизәләренең береһе.
Тарих
V—X быуаттар дауамында нығытма ҡулъяҙмаларҙа теркәлгән тивер ҡәбиләһе тарафынан файҙаланылған һәм типлаштырылған морон ҡаласығы һымаҡ булған.
Хотиндың таш нығытмаларын ҡороуҙы Галиция-Волынь кенәзлеге һәм Даниил Галицкий менән бәйләү ҡабул ителгән. 1961—1967 йылдарҙағы Б. Тимощук етәкселегендәге археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында ҡәлғәнең XIII быуаттағы таш стеналары, аҡ ташлы ҡорам ҡалдыҡтары, торлаҡ эҙҙәре табылған. Замок ҡәлғә тауының төньяҡ өлөшөн биләгән һәм хәҙерге цитаделдең оҙонлоғонан өстән бер өлөшөн тәшкил иткән. Замоктан көньяҡта ур һәм ағас стеналар менән уратылған нығытмалы посад булған.
Семченка
Семченка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Хотин ҡәлғәһе
Тарих
XV быуаттың икенсе яртыһында, Молдавия кенәзлеге составында булған осорҙа, иң ҙур киренән үҙгәртеп ҡороуға бирелә. Замок көньяҡ йүнәлешендә байтаҡҡа киңәйтелә, ихатаның кимиәле күтәрелә.
Семченка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Хотин ҡәлғәһе
Тарих
Замок ихатаһы ике өлөшкә бүленгән: төньяҡ ихатаһы — командование, көньяҡ ихатаһы — гарнизон тарафынан файҙаланылған. Замок ихатаһының ике өлөшө араһында комендант һарайы булған. Был һарайҙың стеналары ҡыҙыл кирбес һәм аҡ ташлы блоктарҙан декоратив «шахмат» рәүешендә төҙөлгән, ә тәҙрәләре һуңғы готик стилендәге таштан яһалған рамка менән биҙәлгән.
Семченка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хотин ҡәлғәһе
Тарих
1538 йылда Хотин замогын поляк ғәскәрҙәре яулап ала, штурм ваҡытында миналар тарафынан стенаның көньяҡ ҡолғаһы шартлатыла. Молдавия хакимы (господаре) Пётр Рареш осоронда 1541—1546 йылдарҙа ҡәлғәнең емерелгән өлөшөн яңынан үҙгәртеп ҡоралар, стена ҡолғаһын тағы ла көньяҡтараҡ шылдыралар, ә яңы стенаның уртаһында инеү башняһы төҙөлә.
1600 йылдың майында, Валахия һәм Трансильвания хакимы Ҡыйыу Михайҙың ғәскәрҙәре Сучава ҡалаһын яулап алғандан һуң, Молдавия хакимы Иеремия Мовила ғаиләһе, даирәһе һәм Трансильванияның элекке хакимы һәм поляк короле Стефан Баториның энеһе Сигизмунд Батори менән бергә был осороҙа Речь Посполитая составында булған Хотин ҡәлғәһендә һыйыныу таба.
1621 йыла Хотин янында Речь Посполитая һәм Ғосман империяһы ғәскәрҙәре араһында Хотин алышы була. Алышта төрөктәр еңелә һәм Польшаны артабан яулауҙан баш тарталар. 1673 йылда Хотин янында 1672—1676 йылдарҙағы поляк-төрөк һуғышы барышында алыш була, бында Ян III Собеский етәкселегендәге Речь Посполитая ғәскәрҙәре ғосмандарҙы тар-мар итә.
1699 йылда Карловицы тыныслыҡ килеүешенә ярашлы Речь Посполитая Хотинды Молдавия кенәзлегенә тапшыра. 1713 йылда Төньяҡ һуғыш ваҡытында Хотинды Ғосман империяһы ғәскәрҙәре баҫып ала.
1711 йылдан алып ғосмандар, дөйөм майҙаны 22 гектар тәшкил иткән, оборонаның ташҡы һыҙығын төҙөү буйынса киң масштаблы эш башлайҙар. Был эштәр менән француз хәрби инженерҙары етәкселек иткән. Яңы нығытмалар хәрби террасалы таштар менән эскарпланған урҙан, киң һәм тәрән соҡорҙан һәм таш контрэскарптан торған. Урҙар бастиондар, 3 инеү башнялары менән нығытылған. Яңы ҡәлғә территорияһында казармалар, келәттәр һәм мәсет төҙөлә.
Урыҫ-төрөк һуғыштары осоронда Рәсәй империяһы ғәскәрҙәре 4 тапҡыр — 1739, 1769, 1788 һәм 1807 йыларҙа Хотинға һөжүм итәләр. 1812 йылдан ҡәлғә Бессарабия өлкәһе составында Рәсәй империяһына керә.
1918 йылда бөтә Бессарабия губернаһы менән бергә Румыния короллеге составына инә. 1940 йылдан — СССР, 1991 йылдан — Украина составына керә.
Франко Иван Яковлевич
Франко Иван Яковлевич (Іван Якович Франко; 27 август 1856 йыл — 28 май 1916 йыл) — украин яҙыусыһы, шағир, беллетрист, ғалим, публицист һәм Австро-Венгрия Империяһының Галиция һәм Лодомерия короллегенең революцион социалистик хәрәкәте эшмәкәре. 1915 йылда Нобель премияһына тәҡдим ителгән була, әммә ваҡытынан алда үлеп ҡалыуы уның кандидатураһын ҡарауға ҡамасаулай.
Австро-Венгрия территорияһында эшен йәйелдергән "Рус-украин радикаль партияһы"на (һуңғараҡ «Украина радикаль партияһы» — УРП) нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Франконың исемен мәңгеләштереү маҡсатында элекке Станислав ҡалаһына Ивано-Франковск, ә Львов өлкәһендәге Янов посёлогына — Ивано-Франково тигән исем бирелә.
Биографияһы
Иван Яковлевич Франко́ хәлле тимерсе-крәҫтиән ғаиләһендә тыуған; әсәһе, Мария Кульчицкая, Галиция короллеге һәм Буковина герцоглығы Сас герблы шляхтаһының ярлыланған русин Кульчицкийҙар нәҫеленән, һәм иренән 33 йылға йәш булған. Хикәйәләрендә үҙенең балалыҡ йылдарын ул сағыу асыҡ буяуҙар менән һүрәтләгән. 1865 йылда Иван вафат булған. Үгәй атаһы, Гринь Гаврилик, балаларға иғтибарлы булған, малайға ысынлап атаһын алмаштырған. Франко үгәй атаһы менән ғүмер буйына дуҫтарса мөнәсәбәттә булған. 1872 году йылда Ивандың әсәһе үлгән, балаларҙы үгәй әсә тәрбиәләй башлаған.
Тәүҙәрәк Ясеница-Сольная ауылы мәктәбендә уҡыған (1862—1864), шунан Дрогобычтағы Базилиан орденына ҡараған василиан монастырының нормаль мәктәбендә (1864—1867) уҡыған. Дрогобыч гимназияһын 1875 йылда (хәҙерге Дрогобыч педагогия университеты) тамамлағандан һуң, репетиторлыҡ менән шөғөлләнеп аҡса эшләгән. Шәхси китапханаһын яңы китаптар менән тулыландырыу өсөн эш хаҡынан һәр саҡ аҡса бүлгән.
Күп кенә автобиографик хикәйәләрендә Франко («Грицевтең мәктәп фәне», «Ҡәләм», «Schönschreiben») художестволы итеп, мәктәптәге схоластиканы, тән язаларын, уҡыусыларҙы кәмһетеүҙе тасуирлап, ул саҡтағы белем биреү атмосфераһын тергеҙгән. Был әҫәрҙәр һәләтле крәҫтиән улына белем алыуы ни тиклем ҡыйын икәнен күрһәтә. Франко Дрогобыч ситендәге йыраҡ туғаны Кошицкаяла йәшәгән, уның ағас әйберҙәр эшләй торған оҫтаханаһында әҙер табуттарға ятып йоҡлаған («Балтасы оҫтаханаһында»). Гимназияла уҡығанда уҡ үҙен феноменаль һәләтле итеп күрһәткән: уҡытыусы бер сәғәт буйы һөйләгән лекцияны иптәштәренә һүҙмә-һүҙ ҡабатлап бирә алған; бөтөн «Кобзарь» әҫәрен яттан һөйләгән; поляк теленән өйгә эште йыш ҡына шиғыр формаһында үтәгән; уҡыған китаптарының йөкмәткеһен тәрән һәм ғүмерлек хәтерҙә тоторлоҡ итеп үҙләштергән. Уның уҡыған әҫәрҙәре даирәһен Европа классиктары әҫәрҙәре, культурологик, тарихи хеҙмәттәр, тәбиғи-ғилми темаларға популяр китаптар тәшкил иткән. Шулай итеп, Франко-гимназистың шәхси китапханаһы төрлө телдәрҙә яҙылған 500-гә яҡын китаптан торған. Был ваҡытта Франко антик авторҙар (Софокл, Еврипид) әҫәрҙәрен тәржемә итә башлаған; под влиянием творчества Маркиан Семёнович Шашкевич һәм Тарас Григорьевич Шевченко ижады тәьҫирендә украин теленең байлығы һәм матурлығы уны арбаған, мауыҡтырған, халыҡ ауыҙ-тел ижады өлгөләрен (йырҙар, легендалар һ. б.) йыя һәм яҙа башлаған.
1875 йылдың көҙөндә ул Львов университетының философия факультеты студенты булып киткән. Уҡыған ваҡытында Франкоға Емельян Осипович Партицкий матди ярҙам күрһәткән. Йәш шағир, әҙәби тел сифатында «язычие» менән файҙаланыуҙы хуплаған Карпат буйы Русе (русофиль) рус хәрәкәте йәмғиәтендә ағза булып торған. Франконың тәүге әҫәрҙәре — студент-русофилдарҙың «Дуҫ» баҫма органында «Халыҡ йыры» шиғыры (1874) һәм Эрнст Теодор Амадей Гофман стилендә яҙылған «Петрии и Довбущуки» (1875) тигән оҙон фантастик романы язычие телендә яҙылған. Тәүгеләрҙән булып йәш Франко ижадына украин шағиры Кесарь Александрович Белиловский иғтибар иткән, 1882 йылда «Хеҙмәт» гәзитендә (Киев) уның "Иоһанн Вольфһанг Гёте әҫәре "Фауст"ы Иван Франконың тәржемәһе тураһында бер кәлимә һүҙ" мәҡәләһе баҫылып сыҡҡан.
Йомғаҡлау
«Дуҫ» («Друг») баҫмаһы тирәләй төркөмләнгән йәштәр, киев профессоры Михаил Петрович Драгоманов хаттары тәьҫирендә бөйөк реформалар эпохаһы рус әҙәбиәте менән, дөйөм алғанда, рус яҙыусылары менән танышҡан, демократик идеалдар менән һуғарылған, шунан һуң үҙҙәренең әҙәби тел ҡоралы итеп галицкий ябай халҡының телен һайлаған; шулай итеп, русин әҙәбиәте үҙ сафтарына, башҡа бик күп һәләтле хеҙмәткәрҙәр менән бергә, Франконы ла йәлеп иткән. Ҡарт русофилдар, бигерәк тә «Һүҙ» («Слово») баҫмәһы редакторы Венедикт Михайлович Площанский, австрия полицияһына, «Дуҫ» редакцияһы тураһында яла хаттары (донос) яҙған. 1877 йылда редакцияның бөтөн ағзалары ла ҡулға алынған, һәм Франко 9 ай буйы, бурҙар һәм берәҙәктәр менән бер камерала, ҡот осҡос гигиена шарттарында, төрмәлә ултырған. Төрмәнән сығыуына, уға, ҡурҡыныс кеше булараҡ, бөтөн галицкий консерватив йәмғиәте — русофилдар ғына түгел, "народовцы"лар, йәғни өлкән быуын украинофиль милләтселәре лә, арты менән боролған. Франкоға университетты ла ҡалдырырға тура килгән (һуңлап, 15 йыл үткәс кенә, профессор кафедраһына әҙерләнгәндә, курсты тамамлап ҡуйған).
Төрмәгә был эләгеүендә лә, икенсеһендә, 1880 йылда ла, һәм тағы, 1889 йылда ултырыуында ла Франко йәмғиәттәге төрлө типтағы әтрәгәләм һәм нужа, эксплуатация арҡаһында төрмәгә эләккән ярлы хеҙмәтсәндәр менән таныша,һәм был тормош тәжрибәһе Франкоға яҙыласаҡ беллетристик әҫәрҙәре өсөн темалар биргән. Был әҫәрҙәр яҙыусы үҙе мөхәррирләгән драгоман йүнәлешле журналдарҙа баҫылып сыҡҡан; улар Франко ижадының данын арттырыусы төп әҫәрҙәренә әйләнгән һәм, кисектермәҫтән, сит телдәргә тәржемә ителә башлаған. Шуның араһында Борислав нефть приискыларындағы пролетарий-эшселәрҙең һәм бай эшҡыуарҙарҙың көнкүрешенә бағышланған хикәйәләр циклы, бурҙар һәм «элек кеше булғандар» тураһындағы, уларҙың кешелек дәрәжәһенә гуманлы мөнәсәбәт менән һуғарылған повестары, еврей көнкүреше тураһындағы, дини һәм милли антагонизм ят булған, хикәйәләре һәм повестары айырылып тора.
Франконың лирик әҫәрҙәр циклы ла төрмә темаһына яҡынайтылған, ҡайһы бер тәнҡитселәр баһаһы буйынса, талантлыраҡ та, әммә аҙ популяр, киң дөйөм кешелек мотивтарына идеалистик һағыш менән һуғарылған, ә башҡалары, юғары дәрәжәлә популяр булғандары, йәмәғәтселекте тормоштағы синфи һәм иҡтисади ғәҙелһеҙлеккә, ялғанлыҡҡа ҡаршы әүҙем һәм һөҙөмтәле көрәшкә саҡырған. Франко үҙен объектив тарихи романдың талантлы ижадсыһы итеп тә күрһәткән: «Захар Бөркөт» әҫәрендә (1883, XIII быуттағы татар баҫҡынсылығы заманы) милли-буржуаз журнал «Зоря» «Эмиль Золя натурализмын» тапмаған (псевдоклассиктар һәм схоластиктар — галичандар Франкоға йыш ҡына шуға оҡшаған үпкә белдергәндәр) һәм уны хатта конкурс премияһы менән бүләкләгән. Рәсәй империяһының украин губернияларында был роман авторға уҡыусыларҙың етди иғтибарын йәлеп иткән, сөнки ул Галиция һәм Лодомерия короллегендә мәҙәни хәрәкәт хеҙмәткәрҙәренең күпселегенә оҡшамаған булған, һәм был Иван Яковлевичтың Рәсәй империяһы украиндары менән тығыҙыраҡ аралашыуына юл асҡан.
Франконың «натуралистик» һәм «радикаль» әҫәрҙәрендә, уларҙа бөтөн буржуаз-клерикаль галич йәмәғәтселегенә шелтә белдерелһә лә, галичандар уның сағыу талантын танымай ҡалмаған, әлбиттә; Франконың уҡымышлылығы, әҙәби белемле һәм сәйәси-йәмғиәти һәм сәйәси-иҡтисади һорауҙар буйынса хәбәрҙар булыуы «народовцылар» өсөн үҙҙәренең органдарында уның менән хеҙмәттәшлек итеү юлдарын эҙләү теләген тыуҙырған.
1885—1892 йылдар
Иван Франко һәм народовцылар араһында аҡрынлап тыныс мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән, һәм 1885 йылда уны үҙҙәренең әҙәби-ғилми органы «Зоря»ға баш редактор итеп саҡырғандар. Франко "Зоря"ны ике йыл дауамында уңышлы етәкләгән, бөтөн Малороссияның иң талантлы яҙыусыларын баҫмаға хеҙмәткәрҙәр итеп йәлеп иткән, униат руханиҙарына килешеүсән мөнәсәбәтен «Панські жарти» («Барҙар шаярыуҙары») тигән поэмаһында сағылдырған, бында «үҙенең һарыҡтары өсөн» рухын биреүсе ҡарт ауыл руханийы идеаллаштырылған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 1887 йылда бик хирес клерикалдар һәм буржуа Франконы редакциянан ҡыуып сығарыуға өлгәшкән; башҡа народовцыларға Франконың рус яҙыусыларына артыҡ ныҡ мөхәббәте оҡшамаған (Франко рус теленән күп тәржемә иткән һәм күбеһенсә рус телендә баҫтырған), ә галич милләтселәре быны москвофильство (мәскәүфиллек) тип атаған.
Уның ҡарауы Рәсәй империяһы украиндары Франкоға иң юғары симпатияларын күрһәткән. Ул заманда Эмский указ буйынса Рәсәйҙә украин телендә әҫәрҙәр баҫтырыу ныҡ сикләнгәнлектән, уның «З вершин і низин» («Бейеклек һәм уйһыулыҡтан», 1887; 2-се баҫма, 1892) шиғри йыйынтығы күптәр тарафынан күсереп һәм ятланып алынған, Киевҡа бер нисә йөҙ дана ғына килтерелгән эшсе тормошо тураһындағы хикәйәләр йыйынтығып псевдонимы менән ҡайһы бер әйберҙәрен "Киевская Старина"ла баҫтырып сығарған; ләкин Галицияла ла народовцылар ирекһеҙҙән уның менән хеҙмәттәшлеккә ынтылған һәм иезуитлыҡҡа ҡаршы йөкмәткеле «Миссія» («Ватра», 1887) повесын хатта баҫтырып сығарғандар. Уның дауамы, «Тағун» («Чума») («Зоря», 1889; 3-сө баҫма — «Вик», Киев, 1902), народовцыларҙы Франко менән дуҫлаштырырға тейеш ине, сөнки повесть геройы — ифрат һөйкөмлө униат руханийы; Франконың милләтселәрҙең «Хәҡиҡәт» («Правда») журналында эшләүе лә татыулыҡ булырын иҫкәртә кеүек ине; әммә 1890 йылда галич народовцыларының поляк шляхтаһы, иезуиттар һәм австрия хөкүмәте менән килешеү төҙөүе Франконы, Павликты һәм Галичинаның бөтөн прогрессив русиндарын айырым бер партияға бүленеп сығырға мәжбүр иткән.
1890 йылдағы килешеү буйынса (йәғни «яңы эра») русин теле Австриялағы йәмғиәт тормошонда һәм мәктәптә, бында университетты ла индереп, бик мөһим өҫтөнлөктәр менән файҙаланған. Франко һәм Павлик тарафынан «яңы эраға» ҡаршы тороусы көс булараҡ ойошторолған ҡәтғи демократтар партияһы «Русько-украінська радикальна партия» тигән атама алған; уның органы булған "Народ"та (1890—1895) Франко үҙенең бик күп публицистик мәҡәләләрен баҫтырған, һәм был баҫма Драгомановтың вафатына тиклем (профессор мәҡәләләрен Софиянан ебәрә торған булған) йәшәгән; һуңынан, «Халыҡ» («Народ») сыҡмай башлағас, көсәйеп киткән был партия башҡа гәзит һәм журналдарға ла эйә булған.
«Народ» крәҫтиән мәнфәғәттәренә фиҙакәр тоғролоҡ вәғәзләгән, крәҫтиәндең етеш тормошон булдырырлыҡ файҙалы сара — ул община ер биләүселеге һәм артелдәр төҙөү тип һанаған; герман социализмы идеалдары «Народ» өсөн йыш ҡына ниндәйҙер казарманыҡы, «Аракчеевса хәрби ултыраҡтар» (Драгомановтың һүҙҙәре) кеүек, халыҡты пролетаризациялауға булышлыҡ итеү кеүек марксистик теория — кешелекһеҙ тойолған; Һуңғараҡ Франко («Житті і Слові» ла) инглиз фабианлығын популярлаштырыу менән тамамлаған. Дингә мөнәсәбәтендә «Народ» унияның ажар дошманы булған һәм выждан азатлығын талап иткән. Милли яҡтан «Народ», «яңы эралылар» кеүек, шулай уҡ русин теленә ныҡ бәйле булған, һәм украин интеллигенцияһы телмәрендә уны мотлаҡ ҡулланырға тейеш тип иҫәпләгән, бының кәрәклеген тик демократик мотивтар менән аңлатҡан һәм шовинизмға, рустарға ҡаршы булыуға (русоедство) көрәш иғлан иткән. «Народ» баҫмаһының «Правда» тар милләтселегенә ҡаршы көрәшендә иң зәһәр мәҡәләләре Франконыҡы булған; ул баҫып сығарған сәйәси шиғырҙар томы («Німеччина», «Ослячі вибори» һ.б.) милләтселәрҙе бигерәк ныҡ енләндергән. Көслө публицистик эшмәкәрлекте һәм радикаль партия менән етәкселекте Франко бөтөнләй түләүһеҙ атҡарған; тамаҡ аҫырарлыҡ аҡсаны ул поляк гәзиттәрендә тырыш хеҙмәт итеп тапҡан. Шуның өсөн "Народ"ты тәүге ике йыл баҫтырған дәүерҙә Франконың беллетристик ижады һәм ғилми эше бөтөнләй туҡталып торған тиергә була; публицистиканан һәм сәйәсәттән буш ваҡыты Франкоға ҡыҫҡа лирик шиғырҙар ижад итергә генә еткән (1893 йылда «Һулыған япраҡтар» — «Зівяле листье» — «Увядшие листья» йыйынтығы — нәфис-меланхолик мөхәббәт йөкмәткеле, уҡыусыға ҡарата йүнәлтелгән: «Кеше бул һәм минән өлгө алма» девизы менән сыҡҡан (Sei ein Mann und folge mir nicht — «Будь человеком и не бери с меня пример»)).
1893 йыл һәм артабанғы йылдар
1893 йылдарҙа Франко үҙен башлыса ғилми эштәргә бағышлаған, Львов университетына ҡабат яҙылған, шунда профессор Омельян Михайлович Огоновский боронғо уны рус һәм украин әҙәбиәте кафедраһына үҙенең урынына ҡалдырырға тәҡдим иткән, Вена университетын, академик Игнатий Викентьевич Ягич семинарҙарында ҡатнашып, тарих-филология ғилеме буйынса тамамлаған, Иоанн Вышенский тураһында «Варлаам һәм Йоссаф» тип аталған күләмле психологик тикшеренеү эшен яҙып бөтөргән һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған. 1894 йылдан «Життье і Слово» әҙәби-тарихи-фольклор журналын сығарған, боронғо рус ҡулъяҙмаларын баҫтырған һ. б. 1895 йылда, Львов университетындағы уңышлы лекцияһынан һуң, профессор сенаты Франконы украин һәм боронғо рус әҙәбиәте кафедраһына тәҡдим иткән, һәм Франко "барщина ҡамыты"нан туғарыла алыу мөмкинлегенә (үҙен һәм ғаиләһен ашатыу хаҡына поляк гәзиттәрендә мәжбүри эшләүҙе ул шулай тип атаған) шатлана алыр һәм үҙен туған фәненә һәм әҙәбиәтенә бағышлар ине лә. Әммә Галиция урындағы идарасыһы (наместнигы) граф Казимир Бадени «өс тапҡыр төрмәлә ултырған» кешене профессураға раҫламаған.
Франконың ауыр пессимистик кәйефе уның «Мій Ізмарагд» (1898, боронғо рус "Измарагды"лары өлгөһөндә төҙөлгән) шиғри йыйынтығында сағылған; бер шиғырында ғазаплы шағир үҙенең инерт, әүҙем булмаған милләтен яратырлыҡ көс таба алмауын, ә үҙен яратмаған хужаһына тоғро ҡалған йорт эте кеүек халҡына тоғро булыуын әйтеп биргән. Поляк-шляхет йәмғиәтенең боҙоҡлоғон Франко «Йәмғиәттең таянысы» («Основи суспільности» — «Столпы общества»), «Ғаилә усағы хаҡына» («Для домашнього огнища» — «Ради семейного очага» 1898) һ. б. романдарында һүрәтләгән. Франконы күрә алмаған поляк дошмандары уның «Йәмғиәттең таянысы» кеүек әҫәрҙәрен поляк дворяндарын хөкөм итеү тип түгел, бөтөн поляк халҡын ғәйепләү тип аңлатырға тырышҡандар.
Тап ошо дәүерҙә профессор Михаил Сергеевич Грушевский рәйеслегендәге «Львов Шевченко исемендәге ғилми йәмғиәте» прогрессив төҫ (характер) алған, ғилми һәм әҙәби баҫмалар серияһына тотонған; был баҫмалар хеҙмәт хаҡы түләй башлаған, Иван Франко, төп хеҙмәткәр булараҡ, унда йәлеп ителгән. 1898 йылдан ул Шевченко исемендәге украин йәмғиәте баҫтырған «Літературно-Науковой Вістник» украин журналының редакторы булған; бында уның беллетристик, поэтик, критик һәм тарихи-әҙәби әҫәрҙәренең күпселеге баҫылып сыҡҡан. Уның «Сатлыҡ һуҡмаҡтары» («Перехресні стежки» — «Перекрестные тропинки», 1900) әҫәре намыҫлы йәмғиәт эшмәкәре-русиндың Галичиналағы ауыр тормошон күрһәтә, уның энергияһы күпселеген ваҡ-төйәк ыҙғыш-талашты кәметергә тырышыуға һәм сәйәси дошмандарҙың шәхси тормошона ҡыҫылыуына ҡаршы тороуға китә. Ҡайғылы үткән ғүмере тураһындағы лирик иҫтәлеге тип «Хәсрәтле көндәрҙән» («Із днів журби» — «Из дней скорби», 1900) шиғри йыйынтығын атарға кәрәк. Тарас Григорьевич Шевченко исемендәге ғилми йәмғиәттең "Яҙмалар"ында («Записки») Франконың тарих, әҙәбиәт, психология, социология, археология, этнография буйынса ғилми хеҙмәттәре — монографиялар рәүешендә — йәмғиәт секцияларының (шуларҙың береһендә Франко рәйес булып торған) күп һанлы "Хеҙмәттәр"ендә донъя күргән. М. Павлик тарафынан төҙөлгән Франко хеҙмәттәренең атамаларының тулы булмаған исемлеге генә хатта күләмле бер китап барлыҡҡа килтергән (Львов, 1898).
Франко вена модерны лидерҙары Артур Шницлер, Герман Бар, чех фәлсәфәсеһе һәм Чехословакияның буласаҡ президенты Томаш Масарик, сионизмға нигеҙ һалыусы Теодор Герцль, поляк символистары башлығы Станислав Пшибышевский менән таныш булған, поляк әҙәбиәте классигы Элиза Ожешко менән хат алышҡан.
1895 йылда бөтөн партиялар һәм илдәрҙәге украиндар тарафынан Франконың 25 йыллыҡ әҙәби юбилейы тантаналы байрам ителгән. Рәсәйҙең һәм Австрияның иң яҡшы яҙыусылары, йүнәлештәре төрлөлөгөнә ҡарамаҫтан, ошо уңайҙан «Сәләм» («Привіт», 1898) йыйынтығын баҫтырып сығарғандар. Үҙе тере саҡта уҡ Франконың ҡайһы бер әҫәрҙәре немец, поляк, чех һәм — башлыса ғүмер ахырында — рус теленә тәржемә ителгән.
Франко, сәйәсәт менән шөғөлләнеүен ташлап, умер во время Беренсе бөтөн донъя һуғышы барған йылдарҙа фәҡирлектә тормош юлын тамамлаған һәм Львовтағы Лычаковский зыяратында ерләнгән. И. Я. Франконың улдары, өлкәне Тарас Иванович Франко һәм кесеһе — Пётр Иванович Франко яҙыусы булып киткәндәр. Пётр Иванович контракт менән СССР-ҙа химия өлкәһендә эшләгән. Улар 1939 йылда Галицияның СССР-ға ҡушылыуын хуплағандар. Пётр УССР Юғары Советына һайланған, әммә совет власы уны лояль булмауҙа ғәйепләгән, 1941 йылдың июнендә ҡулға алынған һәм немец ғәскәрҙәре Львовҡа яҡынлашҡан ваҡытта НКВД зинданында хәбәрһеҙ юғалған. Тарас һуғыштан һуңғы йылдарҙа әҙәбиәт уҡытҡан һәм атаһы тураһында иҫтәлектәр яҙған. Франконың ейәнсәре Зиновия Тарасовна олатаһының йензура аша үтмәгән әҫәрҙәр томын тәртипкә килтергән.
Яҙыусының исеме менән Симферополдәге, Евпаториялағы, Керчтәге урамдар аталған.
Рәсәйҙә
Яҙыусының исеме бирелгән: Иван Франко урамы Мәскәүҙә, Калининградта, Липецкиҙа, Пермдә, Тулала, Өфөлә, Чебоксарыла, Тамбовта, Иркутскиҙа, Курск өлкәһе Льгов ҡалаһында, Әстрәхән өлкәһе Ахтубинскиҙа һәм Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһында.
Канадала
Яҙыусы исеме менән Монреаль ҡалаһындағы урам аталған. Виннипегта Анатолий Фёдорович Игнащенко ижад иткән Франко һәйкәле бар
Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы
Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы (2 апрель 1931 йыл — 16 июнь 2015 йыл) — Рәсәй Үҙәк Диниә назараты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының төбәк диниә назараты рәйесе, мөфтөй, Өфө ҡалаһындағы «Хәмзә-Хажи» мәсете етәксеһе, «Имам хәҙрәт Хәмзә хажи» хәйриә фонды етәксеһе.
Биографияһы
1948 йылда Асы ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
1953 йылда Өфө сәнғәт училищеһы дипломын ала.
1961 йылда Ташкент хәрби-педагогия училищеһын тамамлай.
1978 йылда Башҡорт дәүләт университетының география факультетын тамамлай.
Хеҙмәт юлын Инйәр урман сәнәғәте хужалығында башлай.
1962—1972 йылдарҙа БАССР Мәҙәниәт министрлығының уҡыу йорттары бүлеге мөдире.
1972—1975 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 8-се балалар музыка мәктәбе директоры.
1977—1991 йылдарҙа рәссам-биҙәүсе, республика райондарында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарға обелиск-һәйкәлдәр төҙөй.
Хәйриә менән шөғөлләнә. 1968 йылда үҙ аҡсаһына Асы ауылында мәсет комплексы төҙөй. Комплексҡа ата-әсәһе хөрмәтенә һалынған «Искәндәр үә Фәхерниса» мәсете, ситтән килеүселәр өсөн йорт, шулай уҡ аҙ тәьмин ителгән пенсионерҙар өсөн дауалау-һауыҡтырыу пансионаты инә.
Инйәр ҡасабаһында «Тәүбә» мәсете төҙөй (1999 йыл).
Уҫманғәле ауылында «Ибраһим үә Хәмзә» мәсетен һалдыра (2001). Бирҙеғол ауылында мәсет төҙөүҙә ярҙам күрһәтә.
Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы Булгаково ауылында ҡатыны хөрмәтенә «Асия хажиә», Өфө ҡалаһының Һупайлы биҫтәһендә «Хәмзә» мәсетен һәм «Искәндәр» мәҙрәсәһен үҙ эсенә алған мәсет комплексын төҙөй.
Эшмәкәрлеге өсөн Белорет районының Асы, Сермән, Ишембай районының Байғужа, Ғүмәр, Дүртөйлө районының Семилетка, Нуриман районының Иҫке Исай ауылдарының почетлы гражданы тип таныла.
Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы
Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы — (18 август 1908 йыл – 24 сентябрь 1990 йыл), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы 1908 йылдың 18 авгусында Башҡортостандың Әбйәлил районы Юлдаш ауылында тыуа. Сәйетғәлиндың хәрби билетындағы яҙыуҙарға ҡарағанда, уның 1931 йылда уҡ 80-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итеүе тураһында әйтелә. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем « Ураҡ һәм Сүкеш» колхозында эшләй.
1941 йылдың декабрендә Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 148‑се гвардия артиллерия-миномет полкының 45-мм пушкалар батареяһының командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 17 апрелендә 112-се дивизия фронтҡа китә, Сәйетғәлин контузия ала һәм эвакуация госпиталендә 1943 йылдың ноябренән 1943 йылдың ғинуарына тиклем була.
Госпиталдән һуң 1943 йылдың февраль башында дивизия 8-се кавалерия корпусы составында фашистар тылы буйынса тәрән рейдка барырға һәм Чернухино торак пунктын, Дебальцево станцияһын алырға, Миллер станцияһы йүнәлешендә дошманды юк итергә тигән бойороҡ ала. Рейд ике аҙна дауам итә һәм дивизия барлыҡ ҡуйылған бурыстарҙы теүәп сыға, ләкин дивизия ҙур юғалтыуҙар кисерә: дивизия командиры генерал-майор М.М. Шайморатов, штаб комиссары Д. Артикулов һәләк була. Дивизия Чернигов ҡалаһы өсөн аяуһыҙ һуғыштарҙа әүҙем катнаша. 7-се гвардия кавалерия корпусы штабы приказы нигеҙендә Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Артабан 112-се кавалерия дивизияһы Хелм, Люблин ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Дивизия составында Сәйетғәлин «Майданек» концлагеры тотҡондарын, Белоруссияны, Польшаны, Зандхаузен ҡалаларын, һуңынан Бранденбургты азат итеүҙә ҡатнаша.
Яңы Күктау
Яңы Күктау (Новокуктово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 316 кеше. Почта индексы — 452266, ОКАТО коды — 80230848003.
Тарихы
Яңы Күктау ауылының үҫеше: 1795 йылда 11 ихатала 85 башҡорт, 1816 йылда 16 ихатала - 126, 1834 йылда 21 ихатала - 182, 1858 йылда 18 ихатала - 463, 1870 йылда 50 ихатала - 467 мишәрҙең (был мәғлүмәт хата, сөнки был ауылда бер ҡасан да мишәрҙәр йәшәмәгән), 1920 йылда 225 ихатала 1179 башҡорттоң йәшәүе теркәлә.
XIX быуаттың икенсе яртыһында ауылда мәсет, "училище", шулай уҡ тирмән була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грязнуха (Кунгура ҡушылдығы)
Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунгур йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рубцова Ольга Николаевна
Рубцова Ольга Николаевна (20 август 1909 йыл — 13 декабрь 1994 йыл) — СССР шахматсыһы: тарихта дүртенсе донъя чемпионы (1956-58), халыҡ-ара гроссмейстер (1976), ир-егеттәр (1973) һәм ҡатын-ҡыҙҙар (1975) араһында халыҡ-ара ИКЧФ мастеры, халыҡ-ара арбитр (1964); СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1952); инженер-ҡойоусы. СССР командаһы составында I Бөтә Донъя шахмат Олимпиадаһы еңеүсеһе (1957). Дүрт тапҡыр СССР чемпионы. Өс тапҡыр Мәскәү чемпионы.
Биографияһы
Шахмат уйнарға бала саҡтан, ғалим-металлург һәм билдәле Мәскәү шахматсыһынан, турнирҙарҙа А. Алехин менән осрашҡан атаһы Н. Н. Рубцовтан өйрәнә. 17 йәшендә «Комсомольская правда» гәзите ойошторған күмәк йәштәр турнирында ҡыҙҙар араһында еңеү яулай (1926). 1927 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында 1-се СССР чемпионатында еңеүсе.
40 йыл буйы (1927-67) 20 СССР чемпионатында ҡатнаша: 1931, 1937 һәм 1949 — 1-се урын; 1936, 1948, 1952 һәм 1954 — 3-сө урын; 1945 — 3-4-се урын. Бынан тыш, 1935 йылда ил чемпионы исеме өсөн матчта Ольга Семенова-Тян-Шанскаяны еңә — 7:2 (+6 −1 =2). 1965 йылда Бельцы ҡалаһында СССР чемпионатында ҡыҙы Елена менән бергә сығыш яһай (шәхси осрашыуҙа ҡыҙы әсәһен еңә). 3-тапҡыр Мәскәү чемпионы (1947, 1950; 1953/54 — 1-2-се урын Н. Войцик менән).
Донъя чемпионаты (1949/50, 2-се урын) һәм өс дәғәүәселәр турниры (1952, 1955 һәм 1959; иң яҡшы һөҙөмтә: Мәскәү, 1955, — 1-се урын) ҡатнашыусыһы.
1956 йылда матч-турнирҙа Елизавета Быкованы һәм Людмила Руденконы уҙып китә һәм донъя чемпионы исемен яулай.
1957 йылда Рубцова 1-се ҡатын-ҡыҙҙар олимпиадаһында СССР командаһын етәкләй һәм 14-тән 9,5 мәрәй йыя. 1958 йылда матч-реваншта Елизавета Быкованан донъя чемпионы исемен оттора.
1960-сы йылдар аҙағынан яҙышыу буйынса ярыштарҙа уңышлы сығыш яһай; 1968-72 йылдарҙа 1-се донъя чемпионы була (күҙмә-күҙ һәм ситтән тороп шахмат уйындарында чемпион титулына эйә булған берҙән-бер шахматсы). 2-се чемпионатта (1972—1977) — 1-2-се урындар (Л. Яковлеваға иң насар коэффициент буйынса чемпион исемен бирә). СССР командаһы составында яҙышыу буйынса ҡатын-ҡыҙҙар донъя беренселеге еңеүсеһе (1969-79).
Введенский зыяратында ерләнгән (19 уч.).
Бүләктәре
Шахмат өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (1957).
Ғаиләһе
- Ире һәм тренеры — Абрам Борисович Поляк. -- Ҡыҙы — шахматсы Елена Абрамовна Фаталибекова.
Дунаева
Дунаева — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елтырева йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сырья
Сырья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондас йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.