cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мостовка (Бердь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Ҡыйғы
Түбәнге Ҡыйғы (Нижние Киги) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Түбәнге Ҡыйғы ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1380 кеше. Почта индексы — 452510, ОКАТО коды — 80236845001.
Географик урыны
Түбәнге Ҡыйғы ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 17 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 60 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Түбәнге Ҡыйғы ауылына 1703 йылда Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1710 йылда ике яҡ араһында төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса һуңғараҡ типтәрҙәр ҡатламына ингән яһаҡлы татарҙар һәм мишәрҙәр нигеҙ һалған.
1783 йылда бында Пермь наместниклығынан күсерелгән 88 ир-ат һәм 99 ҡатын-ҡыҙ типтәрҙәр йәшәргә килгән.
1795 йылда Түбәнге Ҡыйғы ауылындағы 34 йортта 281 кеше йәшәгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1816 йылда Түбәнге Ҡыйғы ауылында 105 ир-ат һәм 117 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Мишәрҙәр буйынса статистик мәғлүмәт юҡ. 1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәте буйынса Түбәнге Ҡыйғыла 540 мишәр, һәм шул сама типтәр теркәлгән.
1859 йылда 180 йортта 560 ир-ат һәм 570 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Түбәнге Ҡыйғыла тимерлек, 2 тирмән, ХIХ быуат аҙағында — 5-әр һуҡҡыс һәм елгәргес, 4 бакалея кибете булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Түбәнге Ҡыйғы ауылында улус идаралығы урынлашҡан. Шулай уҡ 2 мәсет, министрлыҡ мәктәбе, 4 тимерлек, һыу тирмәне, 4 бакалея кибете булған.
1920 йылда 549 типтәр хужалығында 1388 ир-ат һәм 1590 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. 110 типтәр ихатаһында 571 ат, 95 һыйыр, 95 һарыҡ, 73 кәзә аҫыралған.
89 мишәр ихатаһында 750 ат, 457 һыйыр, 400 һарыҡ, 130 кәзә тотолған.
Халыҡ һаны
Түбәнге Ҡыйғы ауылында татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар: Ҡыйғы
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре:
Арыҫлан (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)
Арыҫлан — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районындағы ҡасаба. Шәмәхә ауыл биләмәһенә инә.
Географияһы
Арыҫлан ҡасабаһы район үҙәгенән, Наҙы-Петровск ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  23 км алыҫлыҡта, Өфө йылғаһынан  көнсығышҡа  табан 3 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән  335 метр бейеклектә, Зүрән тауының көнбайыш итәгендә — Барҙы һыртының юғары нөктәһендә урынлашҡан.
Ҡасабаның тирә-яғында өлкәлә һирәк осрай торған һәм Ҡыҙыл китапҡа индерелгән сапсан (Falco peregrinus), баҡыр йылан (лат. Coronella austriaca ), бөгөлгән елмәрҙәк (Anemonoides reflexa),  Кузнецов лапчаткаһы (Potentilla kuznetzowii), Азия решетнигы (Boletinus asiaticus), суҡышлы гомофус  (Gomphus clavatus), фин рамарияһы (Ramaria fennica),  клавариадельфус (Clavariadelphus truncatus),  ҡыҙғылт-һары ригидопорус (Rigidoporus crocatus) тереклек итә.
Тарихы
Ҡасабаның барлыҡҡа килеүе 1912 йылдан алып 1916 йылдарға тиклем барған Көнбайыш-Урал тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле. Арыҫлан ҡасабаһы тирәләй шул уҡ исемле тимер юл станцияһына нигеҙ һалына, ул  көнбайышҡа табан 5 км урынлашҡан Арыҫлан ауылы хөрмәтенә аталған.
1918 йылдың 18 июлендә ҡасабала тимер юл станцияһы районында бронепоезда килгән латыш уҡсылары подразделениелары  (Ҡыҙыл Армия составында)  һәм Красноуфимск ҡалаһына Силәбе станцияһынан килгән аҡ чехтар (Чехословакия корпусы) араһында көслө алыш була. Был ваҡиғалар иҫтәлегенә тимер юлы вокзалы бинаһы янында  обелиск ҡуйыла.
Артабан ҡасаба үҫешенә урман сәнәғәте хужалығын ойоштороу булышлыҡ итә (XX быуат уртаһында Наҙы-Петровск леспромхоз составына инә), ул үҙәкләштерелгән тәртиптә утын, төҙөлөшкә яраҡлы ағас, ағас күмерен эшләү һәм һатыу менән шөғөлләнә. Быға тимер юлдың һәм Өфө йылғаһының яҡынлығы булышлыҡ итә.
Совет осоро ваҡытында ҡасабала Шемаха совхозы янындағы ауыл хужалыҡтарында үҫтерелгән ашлыҡты ваҡытлыса һаҡлау һәм тимер юлы менән ташыу өсөн элеватор төҙөлә һәм эшләй. Урта (тулы булмаған) мәктәп (төп дөйөм белем биреү) асыла.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2002 йылға халыҡтың милли составы: урыҫтар (88 %), татарҙар (9 %)
Транспорт
Ҡасаба территорияһында Көньяҡ Урал тимер юлының «Арыҫлан» тимер юл станцияһы урынлашҡан (хәҙерге ваҡытта, билдәһеҙ ваҡытҡа тиклем бикләнгән). Станция коды — 2040461. Ҡасабаны Наҙы-Петровск-Әртә, Шемаха һәм Арыҫлан ауылдарын автомобиль  юлдары  менән  ваҡ ташлы-грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә аҙнаһына 3 тапҡыр автобус йөрөй.
Автомобиль юлдары буйлап арауыҡтар :
— яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем: 0 км (Үрге Өпәле — 77 км)
— ауыл советына тиклем (Шемаха ауылы): 7 км
— район үҙәгенә (Наҙы-Петровск): 31 км
— өлкә үҙәгенә (Силәбе): Наҙы-Петровск- Үрге Өпәле- Ҡыштым-Арғаяш ауылы аша 225 км; Наҙы-Петровск- Үрге Өпәле- Кәҫле - Төбөк ауылы аша  — 261 км
Урамдары
Арыҫлан ҡасабаһы 11 урамдан тора :
Верейка
Верейка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1468 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дитценроде-Фаттероде
Дитценроде-Фаттероде (Dietzenrode-Vatterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 140 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Сабирйәнов
Сабирйәнов — башҡорт фамилияһы. Ғәрәп телендәге сабыр һәм фарсы телендәге йән һүҙҙәре ҡушып яһалған Сабирйән исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилия бар.
Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы 1903 йыл — 6 ғинуар 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Сабирйәнова Сәнә Ғәфүр ҡыҙы (3 декабрь 1939 йыл) — хеҙмәт ветераны, башҡорт телсе-диалектологы, тәржемәсе. Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (2012).
Мальков Виктор Леонидович
Мальков Виктор Леонидович (2 ноябрь 1930 йыл — 15 ноябрь 2021 йыл) — ғалим-тарихсы, АҠШ-тың иң яңы тарихы белгесе ; СССР Сит ил эштәре министрлығының  Мәскәү Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусы(1953), тарих фәндәре докторы;  һәм Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы; РФ атҡаҙанған фән эшмәкәре, РАЕН академигы, СССР дәүләт премияһы лауреаты,  БРЭ мәҡәләләре авторы. Рәсәй ФА-ның дөйөм тарих Институты Һалҡын һуғыш осорон өйрәнеү үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре.
Биографияһы
Виктор Леонидович Малков 1930 йылдың 2 ноябрендә Мәскәүҙә тыуған; 1953 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлай һәм СССР ФА Тарих институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1956 йылда ул АҠШ-тағы Бөйөк депрессия ваҡытындағы эшселәр хәрәкәте проблемалары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, шунан һуң ФА Тарих институтының кесе ғилми хеҙмәткәре була (тарих секторы АҠШ һәм Канада тарихы секторында). Рәсәй Беренсе донъя һуғышы тарихы тарихсылары ассоциацияһын ойоштороуҙың инициаторы һәм ассоциацияның рәйесе була.
Мальков шулай уҡ СССР ФА президиумының эшсе һәм милли-азатлыҡ хәрәкәте тарихы буйынса фәнни советы рәйесе урынбаҫары һәм яуаплы секретары була. Бер нисә Мәскәү юғары уҡыу йорттарында уҡыта, шул иҫәптән М, В. Ломоносов исемендәге Мәскә дәүләт университетынданда һәм һәм Мәскәү Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтында. Мальков РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, РАЕН академигы һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты. 2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Мальков-Рәсәй ФА-ның дөйөм тарих Институты Һалҡын һуғыш осорон өйрәнеү үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре.
Хеҙмәттәре
Виктор Мальков өс йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора; ул Төньяҡ Америка илдәренең яңы тарихы менән шөғөлләнә, (барыһынан элегерәк — АҠШ тарихы менән), шулай уҡ — халыҡ-ара мөнәсәбәттәр тарихын өйрәнә.
Яңы Мөхәмәт
Яңы Мөхәмәт (Новомухаметово) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452515, ОКАТО коды — 80236830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Телза
Үрге Телза (Үрге Тевза, Текза) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәүкә
Тауышы яңғырауыҡлы:"сәүк-сәүк" йәки "кйәә-кйәә". Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл һәм ҡала эргәһендәге ағастарҙа, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй.
Бөжәктәр, үләкһә, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ һәм бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсө ҡош. Ҡышҡыһын ҡалаларға килә. Бик киң таралған. Ояһы төрлө ерҙә: ағас баштарында һәм ҡыуыштарында, ерҙәге өңдәрҙә, ҡыйыҡ эсендә, тәҙрә баштарында, таш ярыҡтарында була.
Көрән таплы күкһел йәшел төҫтәге 4-6 бөртөк йомортҡа һала.
Куб (Кемчуга ҡушылдығы)
Куб — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының уң ярына тамағынан 402 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Иннфиртель
Географияһы һәм демографияһы
Төбәк үҙ эсенә Шердинг, Рид-им-Иннкрайс, Браунау-ам-Иннокругтарын ала. Төбәктең майҙаны яҡынса 2250 км² тәшкил итә, ә халыҡ һаны 215 мең кешегә етә.
Куб (Кемчуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иннфиртель
Тарихы
Урта быуат башында ҡараған төбәк немец герцогы Баварияның милке булған һәм Innbaiern тип аталған. 1779 йылдағы бавария мираҫы өсөн барған һуғыш барышында был ерҙәр Австрия ҡарамағында ҡала. Наполеон һуғыштары ваҡытында ул 1809 йылда Шенбрунн килешеүе нигеҙендә уға сиктәш ятҡан Хаусрукфиртель менән бергә Баварияға тапшырыла, әммә 1816 йылда Вена конгресы ҡарарына ярашлы Австрия империяһына ҡушыла.
Даль Владимир Иванович
Даль Владимир Иванович (22 ноябрь (10 ноябрь) 1801 йыл — 4 октябрь (22 сентябрь) 1872 йыл — Рәсәй империяһы яҙыусыһы, этнограф һәм лексикограф, фольклор йыйыусы, хәрби табип. Император Санкт‑Петербург ФА‑ның тәбиғәт фәндәре бүлеге буйынса мөхбир ағзаһы (1838), урыҫ теле һәм әҙәбиәте бүлеге буйынса почётлы ағза (1863). Дәүләт кәңәшсеһе  (1858). Иң ҙур танылыу килтергән хеҙмәте — «Йәнле рус теленең аңлатмалы һүҙлеге» («Толковый словарь живого великорусского языка»), уны төҙөүгә 53 йыл ғүмерен бағышлай.
Биографияһы
Владимир Иванович Даль 1801 йылдың 22 (10) ноябрендә Рәсәй империяһы Екатеринослав губернаһының Луганск заводы (хәҙер Луганск) ҡасабаһында табип Иван Матвеевич Даль һәм уны ҡатыны Юлия Христофоровна (ҡыҙ фамилияһы Фрейтаг) ғаиләһендә тыуған.
Атаһы, урыҫлашҡан Дания кешеһе Йоһанн Кристиан Даль (дан.  Johan Christian Dahl  1764 — 21 октябрь, 1821), 1799 йылда Иван Матвеевич Даль исеме менән Рәсәй гражданлығын ала. Ул алман, инглиз, француз, рус, идиш, латин, грек һәм боронғо йәһүд телдәрен белгән, теолог һәм табип була. Екатерина II батшабикә уны Санкт-Петербургҡа үҙенең китапханасыһы вазифаһына саҡыра. Һуңыраҡ Йоһанн Даль Йенаға барып, унда медицина факультетында курс тамамлай һәм медицина докторы булып Рәсәйгә ҡайта.
Даль башланғыс белемде өйҙә алған. Ғаиләлә барлыҡ балаларына китапҡа, матбуғатҡа мөхәббәт тәрбиәләйҙәр.
Тәүге йылдар
Ун өс йәшендә үҙенән бер йәшкә бәләкәй энеһе Карл менән Санкт-Петербург Хәрби- диңгеҙ Кадеттар корпусына уҡырға инә, унда ул 1814—1819 йылдарҙа уҡый. 1817 кампанияһы ваҡытында ул иң яҡшы уҡыусылар менән «Феникс» бригадаһында йөҙөүҙә ҡатнаша. Стокһольмда, Копенгагенда, Карлскруна була. 1819 йылдың 2 мартында ул уҡыуҙы тамамлап, Рәсәй Империяһының Ҡара диңгеҙ флотына тәғәйенләнә. Һуңғараҡ ул уҡыған ваҡытын «Мичман Поцелуев, или Живучи оглядывайся» (1841) хикәйәһендә тасуирлай (1841).
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостанда, Ырымбур өлкәһендә В. Даль мираҫын өйрәнәләр, нәшер итәләр, уның тураһында китаптар ҙа сығып тора.
Ҡара диңгеҙҙә 1824 йылға тиклем хеҙмәт итә, унан һуң ул Балтик буйында хеҙмәтен дауам итә (1824—1825). 1823 йылдың сентябренән 1824 йылдың апреленә тиклем ул иркенән мәхрүм ителә, сөнки Ҡара диңгеҙ флотының баш командующийы Алексей Грейг һәм уның һөйәркәһе тураһында эпиграмма яҙыуҙа шикләнәләр. Был эпизод Далдең Николаевтан Кронштадтка күсерелеүе менән бәйле.
Хәрби диңгеҙ флотында бер нисә йыл хеҙмәт иткәндән һуң, Владимир Даль 1826 йылдың 20 ғинуарында ТартуДерпт университетының медицина факультетына уҡырға инә. Ул ауыр шарттарҙа йәшәй, урыҫ телен уҡытып аҡса эшләргә мәжбүр була. Ике йылдан һуң, 1828 йылдың ғинуарында, В. И. Даль ҡаҙна иҫәбенә уҡыусы һанына күсерелә. Бында, беренсе сиратта, ул ваҡытта ғалим өсөн кәрәк булған латин телен интенсив өйрәнергә тура килә. Философия факультеты иғлан иткән тема буйынса эше өсөн ул көмөш миҙал ала.
1827 йылда Александр Воейковтың «Славянин» журналы Далдең беренсе шиғырҙарын баҫтыра. 1830 йылда В. И. Даль иһә прозаик булып китә; уның «Цыганка» хикәйәһе "Московский телеграф"та баҫылып сыға.
Медицина практикаһы
Уҡыуҙы 1828 йылда, төрөктәр менән һуғыш башланғас, өҙөргә тура килә, Дунай аръяғындан чума таралыуы менән бәйле рәүештә, армия хәрби медицина хеҙмәтен актив көсәйтергә талап ителә. Владимир Даль графиктан алда «медицина ғына түгел, ә хирургия табиблығы өсөн дә имтихандарын уңышлы тапшыра»
1828—1829 йылдарҙағы Рәсәй-Төркиә һуғышы һәм 1831 йылғы Польша кампанияһы ваҡытында Владимир Даль үҙен яҡшы хәрби табип итеп күрһәтә. Висла аша үткәндә, инженер булмағанлыҡтан, Даль үҙе күпер һала, ғәскәр үтеп бөткәнсе һаҡлап тороп, һуңынан үҙе емерә. Даль үҙенең юғары етәкселәренән туранан-тура вазифаларын үтәмәгән өсөн шелтә ала, ләкин Николай I уны 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләй. 1832 йылдың март айынан ул баш ҡала хәрби-ҡоро ер госпиталендә ординатор булып эшләй һәм бер аҙҙан Петербургтың танылған табибы булып китә.
Хирургия практикаһын ҡалдырғас та, Даль медицинаны бөтөнләйгә ташламай. Ул офтальмология менән ҡыҙыҡһына һәм гомеопатия менән мауыға. «Современник» журналында (1838,№ 12) Рәсәйҙә беренсе тапҡыр гомеопатияны яҡлап мәҡәлә баҫтыра.
Беренсе китап
1832 йылда Даль беренсе әкиәттәр китабын («Русские сказки из предания народного изустное на грамоту гражданскую предложенные, к быту житейскому приноровленные и поговорками ходячими разукрашенные Казаком Владимиром Луганским. Пяток первый») баҫтырып сығара. Был әҫәре уға Рәсәй башҡалаһының әҙәби даирәләрендә танылыу килтерә.
Далдең китабын уҡығас, Дерпт университеты ректоры элекке студентын рус әҙәбиәте кафедраһына саҡыра. Шул уҡ ваҡытта китап филология докторы дәрәжәһе өсөн диссертация итеп ҡабул ителә. Ләкин Мәғариф министры, «Рәсәй әкиәттәрен…» «ышынысһыҙ» тип таба, сөнки китап авторына III бүлек начальнигы Александр Мордвинов ялыу яҙған була.
1832 йылдың көҙөндә Даль ауырыуҙарҙы ҡарап йөрөгән ваҡытында ҡулға алына һәм Өсөнсө бүлеккә оҙатыла. Ул репрессияларҙан тәхет вариҫы остазы Жуковскийҙың яҡлап сығыуы менән генә ҡотолоп ҡала, Далде ғәйепләүҙәр кире ҡағыла, ләкин әкиәттәренең һатылмаған өлөшө юҡҡа сығарыла.
Даль Ырымбурҙа
1833 йылда өйләнә. Июль айында Ырымбурға хәрби губернатор В. Перовский етәкселегендә махсус йөкләмәләр буйынса рәсми башҡарыусы итеп күсерелә. Был вазифаһында ул һигеҙ йыл самаһы хеҙмәт итә.
Урыҫ теленән башҡа, Даль иң кәм тигәндә 12 тел белә, төрки телдәрҙе аңлай, Ырымнбурҙа төрки ҡулъяҙмалар йыя, шуға күрә ул Рәсәйҙә иң тәүге төркиәтселәрҙең береһе һанала. Уның аҡыллы һүҙлегенә оҡшаштары Лазарь Будагов төрки диалекттарҙың үҙ һүҙлеген яҙа башлай.
1835 йылда Даль Өфө губерна статистика комитетының беренсе составының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Ул әҙәби ижадын дауам итә, «Сельское чтение» журналында актив хеҙмәттәшлек итә.
В. Даль һәм башҡорттар
Даль Ырымбур крайында башҡорт, ҡаҙаҡ, урыҫ һ.б. халыҡтарҙың фольклоры, этнографияһы буйынса йыйған материалдары «Бүре һунары» ("Охота на волков), «Башҡорт һыу ҡыҙы» ("Башкирская русалка -«Заятүләк менән Һыуһылыу» эпосы; 1843), «Майна» (1846), «Ҡурҡыу» («Собирание»; 1861), «Башҡорттар. Этнографик очерк, башҡорттарҙы һәм уларҙың йәшәү рәүешен тасуирлау» («Башкиры. Этнографический очерк, описание башкирцев и их образа жизни»; 1862) һ.б. әҫәрҙәренең нигеҙен тәшкил итә. «Ҡымыҙ тураһында» мәҡәләһендә (1843) ҡымыҙ әҙерләү процессы һәм уның файҙалы үҙенсәлектәре тураһында бәйән ителә. Башҡорт кантондары һәм башҡорттарҙың ауыл хужалығы тасуирламаһын төҙөү (1848 йылда автор тарафынан юҡ ителә). Даль флора һәм фауна коллекцияһын йыя, ул Ырымбур зоология музейын (хәҙ. Ырымбур өлкә тарихи‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы) ойоштороу, зоология (1847) һәм ботаника (1849) китаптары яҙыу өсөн нигеҙ була. Ул яҙған башҡорт йырҙары тураһында әҫәр 1896 йылда Ҡаҙанда баҫылып сыға
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостанда, Ырымбур өлкәһендә В. Даль мираҫын өйрәнәләр, нәшер итәләр, уның тураһында китаптар сыға:
.
Пушкин менән танышыу
Далдең Пушкин менән танышыуына 1832 йылда Жуковский аралашлыҡ итергә тейеш булһа ла, Владимир Даль танылған шағир менән үҙе барып танышырға һәм һаҡланып ҡалған әкиәттәрҙең бер нисә күсермәһен бүләк итергә була. Пушкин бындай бүләккә бик ҡәнәғәт ҡала һәм бының өсөн Владимир Ивановичҡа үҙенең "Поп һәм уның хеҙмәтсеһе Балда тураһында әкиәттәр"ен (1830) ҡулъяҙма версияһын, ошо атаҡлы автографы менән бүләк итә :
Бер йылдан һуң, 1833 йылдың 18-20 сентябрендә Даль Пушкинды Ырымбур губернаһының Пугачев үткән юлдар буйлап оҙатып йөрөй. Даль менән шағир Пугачев ваҡиғаларының иң мөһим урындарына сәйәхәт ҡыла. Бына шунан тыуа ла инде Пушкиндың геройы күргән «телһеҙ башҡорт» образы! .
Был ярҙамы өсөн рәхмәт йөҙөнән шағир Далгә 1835 йылда үҙенең «Истории Пугачева» («Пугачев тарихы») күсермәһен бүләк итеп ебәрә.
1836 йыл аҙағында Даль Санкт-Петербургҡа килә. Пушкин дуҫтының ҡайтыуын шатланып ҡаршы ала, күп тапҡыр осрашалар, ул Далдең лингвистик асыштары менән ҡыҙыҡһына. Пушкинға бигерәк тә ҡыштан һуң йыландар ташлай торған тире — «выползина» (башҡ. йылан төләүе) һүҙе бик оҡшап төшә. Далгә яңы сюртук кейеп килгәс, Пушкин күңелле шаярта: «Нимә, выползинам шәпме? Хәйер, мин тиҙ генә был выползинанан сыҡмайым әле. Мин уны кейгән килеш шундай әйберҙәр яҙасаҡмын!» Ул Дантес менән дуэль көнөндә лә был сюртугын сисмәй. Яраланған шағирға кәрәкһеҙ ғазаптар килтермәҫ өсөн, сюртугын йыртып алалар. Даль Пушкиндың фажиғәле үлеме шаһиты ла булған.
Дуэль тураһында белгәс, Пушкин ғаиләһе уны саҡырмаһа ла, Даль дуҫы янына килә. Шағирҙы танылған табибтар солғап алған була. Пушкин дуҫын шатланып сәләмләй һәм, ҡулынан тотып, ялбарыулы һорау бирә: "Дөрөҫөн әйт, мин тиҙҙән үлерменме? "Даль һөнәренә ярашлы дөрөҫ яуап бирә: «Беҙ һиңә өмөтләнәбеҙ, ысын, өмөтләнәбеҙ, һин дә өмөтөңде өҙмә.» Пушкин рәхмәтен белдереп уның ҡулын ғыҫа һәм еңел һулап, рәхмәт әйтә. Ул теремекләнеп китеп, хатта мүк еләге һорай, Наталья Николаевна иһә шатланып: "Ул терелер! Күрерһеҙ, ул йәшәр, ул үлмәҫ! "- тип һөйөнә.
Даль Пушкиндың медицина тарихы көндәлеген яҙып барған. Ул үлгәс, табип И. Т. Спасский менән Пушкиндың тәнен ярып тикшерәләр һәм Даль протокол яҙа.
Үлеме алдынан Пушкин үҙенең алтын талсым — йөҙөгөн Далгә бүләк итә. Ул йөҙөктө Александр Пушкиндың тол ҡалған ҡатынына кире ҡайтарырға тырыша, ләкин Наталья Николаевна быға ҡаршы: « Владимир Иванович, был һеҙгә иҫтәлек булһын. Мин һеҙгә шулай уҡ Александр Сергеевичтың пуля тишкән сюртугын да тәҡдим иткем килә,» — тип яуап бирә. Был шул «выползина» була ла инде.
Аҙаҡ В. Даль сюртукты һаҡлап тотһон өсөн М. П. Погодинға бүләк итә
Петербургҡа ҡайтыу
1841 йылда начальнигы В.Перовский тәҡдиме буйынса, Даль уның туғаны Л. А. Перовскийҙың секретары итеп билдәләнә, унан һуң (шәхси рәүештә) эске эштәр министры булараҡ тотҡан махсус канцелярияһын етәкләй. 1841 йылдан 1849 йылдың йәйенә тиклем ул Санкт-Петербургта хөкүмәт йортонда йәшәй һәм Н. Милютин менән Санкт-Петербургта ҡала положениеһын төҙәй һәм индерә.
Был ваҡытта Далдең әҙәби ижады сәскә ата.
Түбәнге Новгород
1849 йылда Даль Түбәнге Новгородҡа аппарат канцелярияһы рәйесе итеп билдәләнә, 40 мең дәүләт крәҫтиәне эше менән идара итә, һәм был хеҙмәттә уға ун йыл дауамында төрлө этнографик материалды күҙәтергә мөмкинлек тыуа. 1853 йылда Даль Удельный округта гомеопатия больницаһы булдыра.
Түбәнге Новгородта Далдең урыҫ мәҡәлдәрен йыйыу буйынса оҙайлы эше тамамлана. 1853 йылда цензура коллекцияны баҫтырыуға ҡамасаулай башлағас, Даль: «Мәҡәл хөкөм ителмәй», — тип яҙған. .
Мәскәү осоро
1871 йылдың көҙөндә еңелсә беренсе фалиж кисерә. Дин әһелен саҡыртып, үлеме алдынан лютеранлыҡтан православие диненә күсә.
Вафаты
1872 йылдың 4 октябрендә (22 сентябрь) Мәскәүҙә вафат була. Ваганьков зыяратында, ҡатыны эргәһендә, ерләнә. 1878 йылда шул уҡ зыяратта улы Лев ерләнә.
Ғаилә һәм нәҫеле
1833 йылда В. И. Даль Юлия Андреға өйләнә (1816—1838). Улар бергәләп Ырымбурға күсенәләр, унда уларҙың ике балаһы тыуа. Далдең ҡатынының Ырымбурҙа Пушкиндың булып китеүе иҫтәлекләре Э.Воронинаға хатлар өҫтөндә бирелә («Рәсәй архивы», 1902, 8. 8. — 658 б.).
Тол ҡалғас, Даль 1840 йылда, 1812 йылғы Ватан һуғышы ҡаһарманы ҡыҙы Екатерина Львовна Соколоваға (1819—1872) өйләнә. Был никахта өс ҡыҙ тыуған. Ҡыҙы Екатерина Владимировна һуңынан атаһы тураһында иҫтәлектәр баҫтыра (" Российский бюллетень « журналы, 1878).
Ҡыҙы Мария (1841—1903) күренекле болгар мәғрифәтсеһе Константин Сангишевҡа тормошҡа сыға. Ейәнсәре Ольга Сангишева (1903—1985) олатаһының бик күп шәхси әйберҙәрен һаҡлаған, үлгәндән һуң мираҫ итеп В. И. Даль исемендәге Мәскәү музейына васыят иткән.
Тағы бер ҡыҙы Ольга Мәскәү прокуроры Платон Александрович Демидовҡа кейәүгә сыға (1840—1899). Уларҙың ҡыҙы Ольга Вейс танылған йырсы була. Ейәне Лев Сергеевич Журавский (1918—1978), медицина профессоры, Калинин медицина институтында госпиталь хирургияһы кафедраһын етәкләй.
Әҫәрҙәре
Романтик милләтселеккә хас вәкил булараҡ, Даль үҙенең әҙәби эшмәкәрлегендә боронғо китаптар, Ломоносов һәм Карамзин һалған грек-латин-немец-француз һүҙҙәре «бығауынан» Рәсәйҙе азат итеү теләге менән илһамланып йәшәй. Әҫәрҙәрен халыҡ фразеологизмдары һәм әйтемдәре менән байыта, ләкин, Д. Мирский әйтеүенсә, «ысын стиль хисенән мәхрүм булғанлыҡтан, уның рус әҙәби телен урыҫлаштырыу ынтылышы уңышһыҙ була».
Йәнле урыҫ теленең аңлатмалы һүҙлеге
Күп томлыҡ «Толковый словарь живого великорусского языка»" (!Йәнле урыҫ теленең аңлатмалы һүҙлеге") — Далдең төп хеҙмәте, урыҫ теле менән ҡыҙыҡһынған һәр кем уны яҡшы белә.
Урыҫ теленең сикһеҙ синоним резервтарын асыҡтан-асыҡ күрһәткән аңлатмалы һүҙлек баҫылып сыҡҡас, славянофилдар ләззәт кисерә, Даль ярҙамында меңдәрсә диалект һүҙ формалары фән өсөн һаҡланған, улар башҡа урындарҙа яҙып алынмаған булған.
Даль һүҙлеге, авторҙың белә тороп һәүәҫкәр, заманының фәнни лингвистикаһына битараф булып яҙыуына ҡарамаҫтан, ғалимдар өсөн стандарт мәктәп белеме таралғансы халыҡ һөйләгән урыҫ теле тураһында белем нигеҙе булып ҡала.
Хөрмәт
1863 йылда «Аңлатмалы һүҙлеге»нең беренсе сығарылышы өсөн Император география йәмғиәте Константин миҙалы менән бүләкләй, 1868 йылда ул Император Фәндәр академияһының хөрмәтле ағзаһы итеп һайлана һәм һүҙлеге тулыһынса нәшер ителеп бөткәс, М. В. Ломоносов премияһы менән бүләкләнә (1869).
Унан алда, 1863 йылда, Владимир Даль Тәбиғәт белеме кафедраһында Фәндәр академияһының хөрмәтле ағзаһы исемлегенә индерелә. Рәсәй фәндәр академияһы академияһы менән ҡушылғас, уны Рус теле һәм әҙәбиәте бүлегенә күсерәләр
Хәтер
Ырымбурҙа Пушкин һәм Далгә һәйкәл ҡуйылған. Лексикографтың исеме ҡаланың Ленин районындағы урамға район һәм төбәк әҙәби берләшмәһенә яҙылған. Бынан тыш, 2019 йылда Ырымбурҙа «Мәҙәни эҙ» үҙ урындарҙың Бөтә Рәсәй конкурсы һөҙөмтәләре буйынса, «Йәнле бөйөк урыҫ теленең аңлатмалы һүҙлеге» һәйкәле ҡуйыла. Дүрт томлыҡ популяр һүҙлектең беренсе баҫмаһынан торған бронза композиция Ырымбурҙағы Крупская исемендәге өлкә китапханаһы алдындағы майҙанда урынлашҡан.
Йыл һайын 22 ноябрҙә Һүҙлектәр һәм энциклопедиялар көнө билдәләнә. Иҫтәлекле көн 2010 йылда Рус телен һөйөүселәр йәмғиәте һәм В.И. Даль музейы башланғысы менән булдырылған.
Мәсетле районы
Мәсетле районы Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында, Әй йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан. Төньяҡтан Свердловск өлкәһенең Красноуфимск һәм Әртә ҡала округтары, көнсығыштан Башҡортостандың Балаҡатай, көньяҡтан Ҡыйғы, көнбайыштан Дыуан райондары менән сиктәш.
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт
Район Әй буйы убалы тигеҙлегенең бер өлөшен биләй. Климаты уртаса йылы, етерлек дымлы. Район аша Әй, уның ҡушылдыҡтары Оло Ыйыҡ, Ыйыҡ, Ләмәҙ, Аҡа йылғалары аға. Ере ҡара-һоро урман һәм көлһыуланған ҡара тупраҡлы. Урмандар имән, ҡарағай, ҡайын ағастарынан тора һәм райондың 1/5 өлөшен тәшкил итә. Газ (Оло Ыҡтамаҡ), ҡомло балсыҡ (Ҡыҙылбай, Кесе Ыҡтамаҡ), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Ҡыҙылбай), төҙөлөш ташы (Оло Ыҡтамаҡ), төҙөлөш ҡомо (Салйоғот), эзбизташ (Яңы Мөслим), агрономик руда (Әжекәй, Буртаковка, Оло Ыҡтамаҡ) һәм эзбизташ туфы (Мәләкәҫ) ятҡылыҡтары бар.
Район аша Мәсәғүт — Әчет, Оло Ыҡтамаҡ — Яңы Балаҡатай, Оло Ыҡтамаҡ — Үрге Ҡыйғы автомобиль юлдары үтә.
Төп етештереү тармағы булған ауыл хужалығы малсылыҡ-игенселек йүнәлешендә махсуслашҡан. Шәхси хужалыҡтар картуф үҫтереү, ҡымыҙ етештереү, умартасылыҡ менән дә шөғөлләнәләр. Ауыл хужалығы ерҙәре 106,7 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 83,7 мең, көтөүлектәр — 19,2 мең, сабынлыҡтар — 3,8 мең гектар майҙанды биләй.
Районда йыл әйләнәһенә эшләүсе республика балалар шифаханаһы, «Ҡарағай» шифаханаһы урынлашҡан.
40 дөйөм белем биреү, шул иҫәптән 13 урта мәктәбе бар. Оло Ыҡтамаҡта музыка мәктәбе, 123 — се профессионал белем биреү училищеһы эшләп килә. 25 дөйөм китапхана, 42 мәҙәниәт клубы, үҙәк район һәм 3 участка дауаханаһы бар.
Башҡорт телендә һәм рус телендә «Мәсетле тормошо» — «Мечетлинская жизнь» гәзите сыға.
Район тарихы
1930 йылдың 20 авгусында Дыуан-Мәсетле исемендә ойошторолған. Ойоштороу документтарында райондың исеме ике төрлө осрай: ВЦИК РСФСР ҡарарында — «ДЫУАН — МӘСЕТЛЕ», ЦИК и СНК БАССР ҡарарында— «МӘСЕТЛЕ». 1932 йылда ВЦИК РСФСР ҡарары менән «МӘСЕТЛЕ» исеме беркетелә. XX быуаттың 30-сы йылдарында район етәкселеге тарафынан районға «ӘЙ» исемен биреү тураһында тәҡдим индерелә, әммә ләкин тормошҡа ашмай. 1963 йылдың 1 февраленән Балаҡатай һәм Мәсетле райондары берләштерелә. Яңы райондың исеме «БАЛАҠАТАЙ», район үҙәге Оло Ыҡтамаҡта була. 1965 йылдың 14 ғинуарынан Мәсетле районы яңынан тергеҙелә. Райондың сиктәре һәм биләмәһе шул ваҡыттан үҙгәрмәгән.
Тарихи ваҡиғалар
2014 йылда Мәсетле районының иҫтәлекле ваҡиғалары
Район үҙәге
Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡтан Өфө ҡалаһына 283 км. Яҡындағы тимер юл станциялары Красноуфим (Свердловск өлкәһе) — 76 км, Сулея (Силәбе өлкәһе) — 126 км алыҫлыҡта.
Биләмәһе, ауыл советтары һәм ауылдары
Район яңынан тергеҙелгәндә (14 ғинуар 1965 йыл) түбәндәге ауыл советтарынан торған: Әләгәҙ, Оло Аҡа, Оло Ыҡтамаҡ, Дыуан-Мәсетле, Ләмәҙтамаҡ, Кесе Ыҡтамаҡ, Мишәр, Ростов. Шул уҡ йылда Яңы Мөслим ауыл Советы тергеҙелә, яңы Йонос ауыл Советы төҙөлә. 1985 йылда Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советын бүлеп, Әжекәй ауыл Советы булдырыла. 1987 йылда Ҡорғат ауыл Советы тергеҙелә, ул Ростов ауыл Советынан бүленеп сыға. 1989 йылда Мишәр ауыл Советын бүлеп, Яңы Яуыш ауыл Советы төҙөлә. 1996 йылда Абдулла ауыл Советы тергеҙелә, ул Оло Аҡа ауыл Советынан бүленеп сыға. 2003 йылдың 14 ғинуарында (Рәсәй хөкүмәте ҡарары № 14) Мишәр ауыл Советың исеме Яңы Мишәр итеп үҙгәртелә. Башҡортостан Республикаһы ҡанунына ярашлы 2008 йылда Оло Ыҡтамаҡ, Әжекәй, Яңы Мөслим ауыл советтары берләштерелә. Берләштерелгән ауыл Советының исеме Оло Ыҡтамаҡ итеп ҡалдырыла. Үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылы. 2008 йылдан районда муниципаль ауыл берәмеге кимәлендәге 12 ауыл Советы бар.
Республиканың административ-территориаль ҡоролошо исемле мәғлүмәт йынтыҡтары буйынса төрлө йылдарҙа ауыл советтары
Ғәмәлдәге биләмәләр ҡоролошо
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 25,6 мең кеше йәшәй. Күпселеген башҡорттар (58,4 %), татарҙар (23,6 %), рустар (16,6 %) тәшкил итә. Уртаса тығыҙлыҡ — 1 км² 16 кеше тура килә. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында район исемлегендә 50 ауыл бар. Төрөпкилде ауылында кеше йәшәмәй һәм 2005 йылда ауыл рәсми исемлектән алына. Ҙур ауылдар (500 кешенән күберәк) — Оло Ыҡтамаҡ (7557 кеше), Әләгәҙ (1323 кеше), Оло Аҡа (1201 кеше), Яңы Мөслим (1072 кеше), Әжекәй (750 кеше), Дыуан-Мәсетле (669 кеше), Октябрьск (580 кеше), Кесе Ыҡтамаҡ (570 кеше), Абдулла (553 кеше), Теләш (538 кеше), Яңы Яуыш (531 кеше), Ләмәҙ-Тамаҡ (522 кеше), Оло Ҡыҙылбай (508 кеше).
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
Милли состав, (кеше (бөтә халыҡ һанынан өлөшө))
Мәсетле районының хөрмәтле граждандары
Мәсетле районының хөрмәтле гражданы тигән рәсми исем Мәсетле районы муниципаль район Советы ҡарары менән 2005 йылдың 28 сентябрендә булдырыла. Төрлө йылдарҙа был исемгә лайыҡ булыусылар :
Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булғандар
Төп мәҡәлә Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән мәсетлеләр
Район ғалимдары
Төп мәҡәлә Мәсетле районы ғалимдары.
Мәсетле районынан бик күп ғалимдар сыҡҡан. Башҡорт теле белгесе Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы Мәсетле районы Һөләймән ауылында тыуған.
Һылтанмалар
Мәсетле районы һәм Мәсетлеләр тураһында
Интернет селтәрендә Киң мәғлүмәт сараларында
Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы
Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы (1861 — 1915) — башҡорт мәғрифәтсеһе, тарихсы, дин әһеле.
Биографияһы
Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы сығышы менән Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Ғүмәр ауылы башҡорттарынан.
1893 йылдың авгусында атаһы Мөхәмәт Сәлихов вафат булғас, Ҡазандың 8-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы һәм уның ҡарамағындағы «Усмания» мәҙрәсәһенең мөҙәрисе була.
1915 йылда Ҡазан ҡалаһында вафат була. Яңы биҫтә зыяратында ерләнгән.
Әҫәрҙәре
Төрки һәм ғәрәп телдәрендә ғибәҙәт һәм дини-әхлаҡ темаларға арналған 14-тән ашыу әҫәр яҙа. Иҫке ысул системаһы буйынса уҡытыуҙы (Ҡәҙимселек) яҡлап бер нисә брошюра сығара.
1900 йылдан һуң, төрки халыҡтарҙың һәм славяндарҙың боронғо тарихы, Волга буйы Болғары һәм Рәсәй тарихы буйынса әҫәр яҙа башлай һәм уны айырым бүлектәргә бүлеп тамамлай. Был айырым бүлектәр үҙаллы әҫәр булараҡ таралып китәләр. Әҫәрҙәренең төп сығанаҡтары — ғәрәп-фарсы тарихсыларының һәм географтарының (Мәсүди, Ибн Руста, Ибн Фаҙлан, Шәмсетдин әд-Димәшки, Ҡәзүини, әл-Бәкри, Ибн әл-Асир, Яҡут, Ибн Һәүкәл һ.б.) хеҙмәттәре, төрки (Әбү әл-Ғази, Ибраһим Хаҡҡи, Мөхәмәт Морат, Әхмәт Һилми һ.б.), урыҫ (Н. М. Карамзин, В. Р. Розен, А. Куник, И. Н. Смирнов, X. Д. Френ, И. С. Савельев, Д. А. Хвольсон, О. И. Сенковский һ.б.), әрмән (Моисей Хоренский) ғалимдарының хеҙмәттәре, немец һәм инглиз сәйәхәтселәренең юлъяҙмалары, шулай уҡ урыҫ йылъяҙмалары (Лаврентий). Әҫәрҙәренең береһендә Ғосман империяһы тарихсыларының төркиҙәрҙең ғәрәптәрҙән килеп сығыуы тураһындағы раҫлауҙарҙының нигеҙе юҡлығын белдерә.
«Тарих-и булгар вә сакалиба» («Болғар һәм славян тарихы»), «Хуласат ал-ахбар фи тарих-и бургур ва булгар ал-мусамма би билад ас-сакалиба» («„Саҡалиба илдәре“ тип аталған бурғур һәм болғар тарихы буйынса төп хәбәрҙәр»), «Хуласат ал-ахбар фи тарих-и бургур, бургуз вә булгар» («Бурғур, бурғуҙ һәм болғар тарихы буйынса төп хәбәрҙәр»), «Булғар тарихы» («Болғар тарихы») әҫәрҙәре хәҙерге ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһы Шәрҡиәт институтының Санкт-Петербург филиалы төрки ҡулъяҙмалар фондында һаҡлана.
«Тарих-и булгар вә сакалиба» («Болғар һәм славян тарихы»; 1910) әҫәре өҫтөндә эште 1904 йылда башлай. Автор хәбәр итеүенсә, был әҫәр боронғо осорҙа барлыҡҡа килгән болғар, саҡалиба, башҡорт, буртас, хазар, монгол һәм урыҫтарҙың дәүләт берәмектәре тарихына арналған. Ғарифулла Сәлихов яҙыуынса, әҫәр инеш һүҙҙән, биш бүлектән һәм йомғаҡлауҙан тора. Ҡулъяҙма тулыһынса һаҡланмаған: һүҙ башы — әҫәрҙең атамаһы, структураһы һәм уны яҙыуҙың сәбәптәре тасуирламаһы; инеш һүҙ — фән булараҡ тарих, уның маҡсаттары һәм сығанаҡтары тураһында; хронология һәм ваҡыт хисабы тураһында; тулы булмаған 1-се бүлек — автор тасуирлаған территорияларҙа йәшәгән тәүге ҡәбиләләр һәм дәүләттәр тураһында, уларҙың хакимдары тураһында һәм ислам диненә күсеүҙең сәбәптәре тураһында. 1-се бүлек айырым өлөштәрҙән тора, уларҙан I, V һәм VI өлөштәре һаҡланған:
Ошо уҡ әҫәрҙең 1-се бүлегенең V өлөшөнөң башҡа варианты һаҡланған. Ул инеш һүҙҙән һәм ике бәләкәй өлөштәрҙән тора: эске Болғар тураһында һәм тышҡы Болғар тураһында. Инеш һүҙҙә автор V өлөштә артабанғы мәсьәләләр ҡаралыуын билдәләп үтә: Болғар ҡалаһының ҡайҙа урынлашыуы, бындай исемле күпме ҡала булыуы һәм ниндәй сит ил ғалимдары Болғар ҡалаһына килеүе һәм үҙ сәйәхәтнамәләрен ҡалдырыуы тураһында; урындағы — Болғар, Сувар, Ҡазан ғалимдары эшмәкәрлеге тураһында; Болғар илен «бурғур» һәм «бурғуҙ»тип атаған ғалимдарҙың хеҙмәттәре тураһында (әҫәрҙә был ғалимдар тураһында мәғлүмәттәр бирелмәгән). Бүлектә VI быуаттан XIII быуатҡа тиклем Волга буйы Болғарында йәшәгән 31 шәйех, ғалим һәм шағирҙың исемдәре атап үтелә, улар араһында иң билдәлеләре — тарихсы Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғари, медицина һәм риторика буйынса хеҙмәттәр авторы Борханетдин Ибраһим бин Йософ Болғари һәм шағир Ҡол Ғәли.
«Булғар тарихы» («Болғар тарихы») әҫәренең атамаһы уның эстәлеге буйынса бирелгән, сөнки уны автор нисек исемләгәне билдәһеҙ. Әҫәрҙә Волга буйы Болғарының тарихы тасуирлана, уны яҙғанда автор тарихи, тарихи-этнографик һәм археологик характерҙағы материалдарҙы йәлеп итә һәм мосолман, рус, әрмән һәм көнбайыш авторҙарының хеҙмәттәрен ҡуллана. Әҫәр инеш һүҙҙән һәм 14 бәләкәй бүлектән тора. Инеш һүҙ — Болғар иле тураһында иң боронғо мәғлүмәттәр, болғар хандары, Болғар иленә килгән ғәрәп сәйәхәтселәре исемлеге, 1722 йылда батша Пётр I Болғар ҡалаһының емерелектәрен ҡарауы, 1767 йылда императрица Екатерина II элекке Болғар ҡалаһы урынлашҡан урынға килеүе. Бүлектәр: 1) Волга буйында болғарҙарҙың дәүләте булыуы тураһында; 2) болғарҙар ниндәй халыҡҡа инеүе тураһында; 3) болғарҙарҙың тоҡомдары тураһында; 4) Болғар иле һәм уның сиктәре, ҡалалары, баш ҡалаһы тураһында мәғлүмәттәр; 5) болғарҙарҙың күршеләре тураһында; 6) Болғар иленең сауҙаһы, ауыл хужалығы тураһында, болғарҙарҙың торлаҡтары, малсылығы һәм умартасылығы тураһында; 7) кейем-һалым һәм биҙәүестәр тураһында; 8) Болғар илендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле тураһында; 9) йолалар һәм ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында; 10) болғарҙарҙың дине тураһында; 11) монгол-татарҙарҙың баҫып алыуына тиклемге урыҫтар һәм болғарҙар араһындағы һуғыштар тураһында; 12) монгол-татарҙарҙың Болғар илен баҫып алыуы; 13) монгол-татарҙарҙар яуынан һуңғы урыҫтар һәм болғарҙар араһындағы һуғыштар тураһында; 14) Болғар иле хандары.
Лимп-Питыль-Кы (Сумраполь-Кикя ҡушылдығы)
Лимп-Питыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сумраполь-Кикя йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алыҫ Көнсығышта Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле
Алыҫ Көнсығышта Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле — Хабаровскиҙағы һәйкәл, Алыҫ көнсығышта 1918—1922 йылдарҙағы Граждандар һуғышы геройҙарына ҡуйылған иҫтәлек. Һәйкәл Комсомол майҙанында урынлашҡан.
Тарих
Һәйкәлдең авторы-скульптор Андрей Файдыш-Крандиевский һәм архитектор Михаил Барщ. Һәйкәл ҡойоу буйынса эш Мәскәүҙең Мытищи ҡойолма етештереү заводында алып барыла. Артабан бөтә материалдар Хабаровскиға тимер юл буйлап килтерелә. 1956 йылдың 26 октябрендә 300-ҙән ашыу алыҫ көнсығыш партизандары алдында һәйкәл асыу тантанаһы була. Ә дүрт йылдан һәйкәл республика статусын ала, Алыҫ Көнсығышта иң беренсе бындай ранглы һәйкәл була.
Тасуирлама
Һәйкәл Комсомол майҙанының үҙәгендә урынлашҡан. Һәйкәл үҙәге булып егерме ике метрлы дүрт мөйөшлө йышылған һоро гранит обелиск тора, ул лавр ботаҡтарындағы бронза йондоҙ менән ослайып бөтә. Һәйкәл постаментында өс метр буйлы өс фигура баҫып тора: һарыҡ толобо кейгән партизан ҡулына «Максим» пулеметын тотҡан, совет Ҡыҙыл байрағын йәйелдереп тотҡан комиссар һәм винтовкалы ҡыҙылгвардеец — берҙәмлек өсөн көрәшеүсе халыҡтың символы. Постаменттың ҡабырғаһында «По долинам и по взгорьям» йырының һүҙҙәре яҙылып ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Урта Урал
Урта Урал - Урал тауҙарының иң түбән өлөшө, төньяҡтан Кондаковский Камень һәм көньяҡтан Юрма тауы (61 ° - 55 ° 25 'төньяҡ киңлеге) менән сикләнгән , ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса — Ослянка тауҙары Ҡариҙел йылғаһының киңлеге өлөшөнә тиклем (яҡынса төньяҡ киңлектең 56 ° 59 менән ° ).
Урта Урал орографик яҡтан яҡшы айырылған: Урал тауҙары бында түбәнәйә, һәм тау билбауының ҡәтғи меридиональ һуҙымы көньяҡ-көньяҡ-көнсығыш менән алмаштырыла. Көньяҡ Урал менән берлектә Урта Урал ҡалҡыу яғы көнсығышҡа табан йүнәлгән мөһабәт дуға яһай, дуға Рәсәй платформаһының көнсығыш һикәлтәһе - Өфө яйлаһы тирәһен урап сыға.
Климаты
Климат ҡырҡа континенталь, етерлек дымлы. Уртаса температураһы — ғинуарҙа яҡынса -20 °С, июлдең уртаса температураһы +15 °С. Яуым-төшөм йылына көнсығышта 400 мм, көнбайышта һәм тауҙарҙа 700 мм-ға ҡәҙәр.
Рельефы һәм геологик төҙөлөшө
Неоген - антропоген яңы тектоник хәрәкәттәре Урта Уралда көсһөҙ сағылыш тапҡан, шуға күрә ул түбәнге ярымутраулы, айырымланған, түбәләре һәм һырттары талғын ғына күтәрелә, улар беҙҙең алдыбыҙҙа ярым түңәрәк формаһында күренә. Пермь—Свердловск һыҙығы Урал менән 410 м бейеклектә киҫешә. Иң текә түбәләрҙең бейеклеге 700-800 м, бейегерәге һирәк осрай. Иң бейек тау — Урта Басег, уның иң бейек түбәһе 994 метрға етә. Башка тау һырттары: Качканар (887 м), Старик-Камень Ҡартташ (755 м), Шунут-Камень (726 м), Ағиҙел, Волчиха, Аҙау-тау, Сугомак, Егоза, Зырян, Полюд тауы.
Урта Уралдағы таулы һыҙаттың киңлеге — 25-30 км, ә тау итәктәре менән бергә — 80-90 км.
Урал аръяғы ҡалҡыулыҡтар һәм тауҙар, шулай уҡ тығыҙ күл селтәре һәм төньяҡта оло һаҙлыҡтар менән айырылып тора. Урта Урал тауҙары итәгендә тектоник күлдең ике сылбырын табырға мөмкин: Екатеринбургтан төньяҡҡа табан һәм Көньяҡ Уралда дауам иткән көньяҡ өлөшөндә (Кәҫле).
Йылғалары һәм күлдәре
Урта Уралдағы йылға үҙәндәре сағыштырмаса киң, үҫешкән.
Урта Урал йылғалары әкрен, тын ғына ағымдары менән айырылып тора. Уларҙың үҙәндәрендә "һуғышсылар" йәки "таштар" тип аталған яр ҡаялары йыш-йыш осрай. Йылғалар апрель айында асыла, октябрь аҙағында туңа. Яҙғыһын ҡар ирегәс, һыу кимәле 5 метрҙан артып китә, һәм ошо ваҡытта туристтар рафтингка һәм байдаркала йөрөргә килә.
Урта Уралдағы күлдәр тигеҙ урынлашмаған. Көньяҡ-көнбайыштағы таулы өлөштә күлдәр аҙ, уларҙың күбеһе көнсығыш тауҙарҙа урынлашҡан (Тауатуй, Исәт, Шәрташ, Аят ).
Иҡтисади ҡиммәте
Урта Уралда минералдар бик күп, айырыуса металдар: ( тимер, баҡыр, алтын һ. б.) һәм таштар (малахит һ. б.). Күпселек шахталар бер нисә быуат дауамында ҡулланыла һәм ҡаҙылма байлыҡтары бөткән тип әйтергә мөмкин.
Сөмгөл
Сөмгөл (сөңгөл, сөңкәл, сөмбәй, зөмбәй) -  ( омут ) — йылғаларҙа  ағымдарҙың ҡаршы килеүе һөҙөмтәһендә хасил булған соҡорло, өйөрмәле тәрән урын. Йылға, күл төбөндә тәрән соҡор.
Тасуирламаһы
Сөмгөл төбөндә һыу өйөрөмәһе өңөүе арҡаһында соҡор барлыҡҡа килә.
Йылға йырҙаһы фәне өсөн ғәҙәттә ғәҙәттә ятыу термины ҡулланыла, был күренеш генезисын һәм йырҙаның икенсе морфологик объекттары (шаршы)  менән үҙ-ара бәйләнешен тасуирлау өсөн хеҙмәт итә. Ҡайһы саҡ ятыуҙарҙың  иң тәрән урынын сөмгөл тип атайҙар; был осраҡта ятыуҙа  сөңгөлдәр бер нисә булыуы мөмкин.
Сөмгөлдәрҙә ғәҙәттә балыҡ тоталар, мәҫәлән,  шамбылар сөмгөлдә йәшәүҙе хуп күрә.
Урындағы атамалар
Башҡорт телендә был тәбиғәт күренеше әҙәби телдә "сөмгөл" тип атала, йыш ҡына "сөңгөл" тигән варианты ла ҡулланыла. Бынан тыш сөңкәл, сөмбәй, зөмбәй тип атап йөрөткән төбәктәр ҙә бар.
Урыҫ телендә сөмгөл һүҙе, башҡорт телендәге кеүек үк, төрлө урында төрлөсә атала: бочаг, богота , бучать, балуда , букалище һәм башҡалар.
Әйтем дә бар: «В тихом омуте черти водятся», башҡортса варианты - «Тымыҡ күлдә ҡорт уйнай».
Пеньков (Бөрө районы)
Пеньков (Пеньково) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 157 кеше. Почта индексы — 452470, ОКАТО коды — 80213819008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
WikiLeaks
WikiLeaks ( МФА: ; от wiki и  — «утечка») — коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара ойошма, аноним сығанаҡтарҙан алынған йәки һарҡылып сыҡҡан йәшерен мәғлүмәттәрҙе баҫтырыусы ойошма. . Sunshine Press ойошмаһы 2006 йылда сайтты асыусылар сайт эшләгән тәүге йылда 1,2 миллион документтан торған мәғлүмәт базаһы булдырғанын хәбәр итә. WikiLeaks ойошмаһына нигеҙ һалыусы, баш редакторы һәм директоры— Австралия интернет-журналисы һәм телетапшырыуҙар алып барыусы Джулиан Ассанж. Джулиан Ассанждың партнерҙары — Кристин Храфнсон, Джозеф Фаррелл, Метью Харсфорд һәм Сара Харрисон. Храфнсон Ассанж менән бер рәттән Sunshine Press Productions ағзаһы ла булып тора.
Был сайтта навигация өсөн HTTPS протоколын ҡулланып һаҡланған инергә рөхсәт алырға була. Wikileaks—вики-сайт түгел: тейешле рөхсәт алмаған кешеләр уның эстәлеген үҙгәртә алмай. Ләкин «редакция»ға мәғлүмәт ебәргән һәр кем аноним мәғлүмәт сығанағы булып иҫәпләнә ала.
Тәүге аҙымдар
Ойошманың wikileaks.org тигән исеме 2006 йылдың 4 октябрендә рәсми теркәлгән. Веб-сайтта тәүге документ 2006 йылдың декабрендә сыҡҡан. WikiLeaks ойошмаһына нигеҙ һалған Джулиан Ассанж 2007 йылда киң йәмәғәтселекте сайт менән таныштыра. Wired журналы, волонтёр уның менән һөйләшкәндә Ассанж үҙен „ был ойошманың йөрәге һәм йәне, уға нигеҙ һалған кеше, спикеры, ойоштороусыһы, финансисы һ.б. тип атай .“.
WikiLeaks күпмелер кимәлдә волонтёрҙарға таяна. Элегерәк ойошмаға нигеҙ һалыусылар тип Америка Ҡушма Штаттары, Европа, Австралия, Көньяҡ Африка һәм Тайвань журналистары, математиктары һәм технологтары иҫәпләнә. Бер аҙҙан веб-сайт материалдарҙы ғәҙәттәгесә сығара башлай- башҡаса редакторҙар материалдарын, сайт ҡунаҡтарының комментарийҙарын төҙәтмәй. 2009 йылда, мәҫәлән, сайтта 1200 волонтёр теркәлгән, шулай уҡ уның кәңәшмә советы бар, унда Ассанж, уның урынбаҫарҙары һәм тағы 7 кеше инә, уларҙың ҡайһы берҙәре был ойошма менән бәйләнештә тороуын инҡар итә.
Исеме WikiLeaks булһа ла, веб-сайт 2010 йылдың майынан Wiki ысулдарын ҡулланмай. Исемендә wiki- һүҙе булһа ла, Wikipedia менән Wikileaks сайттарының бер-береһе менән бәйләнеше юҡ. Wiki фирма билдәһе түгел. Wikia, коммерческая корпорация, входящая в состав фонда Wikimedia, действительно покупала в 2007 году несколько доменных имён, косвенно относящихся к Wikileaks (включая wikileaks.com и wikileaks.net).
Маҡсаттар
WikiLeaks веб-сайты үҙе билдәләүенсә, уның маҡсаттары: «йәмәғәтселеккә мөһим яңылыҡтар һәм мәғлүмәтте еткереү… Беҙҙең ойошма эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше тәүсәғанаҡты беҙҙең яңылыҡтар менән бергә, уҡыусылар һәм тарихсылар дөрөҫлөктөң барлығына дәлилдәрҙе күрһендәр өсөн, сығарыу».
Ойошманың икенсе маҡсаты- журналистарҙы һәм дөрөҫлөктө асып һалыусыларҙы был ойошмаға биргән мәғлүмәттәр өсөн рәшәткә артына ултытылмаясағанына инандырыу. WikiLeaks веб-сайты тарафынан онлайн эшләүсе «Drop box»   WikiLeaks журналистарына ниндәй ҙә булһа мәғлүмәт бирергә теләгән кешеләр өсөн инновацион, хәүефһеҙ һәм аноним юл тип аңлатыла.