cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Томансы
Тарихы
Томансы ауылы XIX быуатты 217 кеше йәшәгән 23 йорт менән ҡаршы алған. Нигеҙ һалыусының улы Мөхәмәт Томансин йорт старшинаһы булған, ләкин үҙ ауылында йәшәмәгән. X ревизия буйынса йорттар һаны 65 еткән, ә халыҡ һаны яҡынса 400 кеше булған. 1920 йылда 89 йорт хужалығында 435 кеше йәшәгән. 298 кешегә 3 сирек, йәғни 24 бот ужым игене, 151 сирек (1208 бот) яҙғы иген сәселгән.
Урамдары
Исемдәре :
Сәләх Кулибай
Сәләх Кулибай (2 июль 1910 йыл — 15 октябрь 1976 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1948 йылдан — КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969)
Биографияһы
Сәләхетдин Ғәбит (Ғибәҙәт) улы Кулибаев 1910 йылдың 2 июлендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Нурәли ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бик йәшләй етем ҡалған Сәләх байтаҡ ғүмерен төрлө байҙарҙа батраклыҡта йөрөп үткәрә. 1921—1923 йылдарҙа Темәс балалар йортонда тәрбиәләнә. 1924—1925 йылдарҙа Түбә руднигының фабзавучында уҡый, аҙаҡ приискыларҙа эшләй. 1929 йылда Баймаҡ заводының тау-техник мәктәбен тамамлап сыға. Баймаҡ баҡыр иретеү, Свердловск заводтарында практика үтә.
1930 йылда «Башҡортостан» газетаһында Сәләх Кулибайҙы промышленность бүлегенә әҙәби сотрудник итеп эшкә саҡыра. Был йылдарҙа ул «Октябрь» журналының яуаплы секретары, Башҡортостан Пролетариат яҙыусылары ассоциацияһының (БАПП) секретары, шул уҡ ваҡытта Башҡортостан китап нәшриәтендә художестволы әҙәбиәт редакторы кеүек вазифаларҙы башҡара.
Сәләх Кулибай 1933 йылдың көҙөнән алып 1937 йылдың яҙына тиклем Алыҫ Көнсығышта Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Башҡортостан Яҙыусылар союзы аппаратында һәм «Октябрь» журналы редакцияһында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге айҙарынан алып фашистик Германияны еңгән көндәргә тиклем Сәләх Кулибай һуғышта була. Башта ул хәрби училищела уҡый, аҙаҡ Көнбайыш Украина, Карпат, Польша, Чехословакия ерҙәрендә ҡаты һуғыштарҙа ҡатнаша, ҡаты яраланып, байтаҡ ваҡыт госпиталдә ятып сыға. Һуғыш ҡырында күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм миҙалдар менән наградлана.
Кулибай 1945 йылдың көҙөнән алып 1950 йылға саҡлы Башҡортостан Яҙыусылар союзында әҙәби консультант, «Әҙәби Башҡортостан» журналы сотруднигы, СССР Яҙыусылар союзының Литфонд вәкиле булып эшләй. Шунан һуң ун йыл Башҡортостан китап нәшриәтендә художестволы әҙәбиәт редакторы һәм шул бүлектең мөдире вазифаларын башҡара.
Сәләх Кулибайҙың әҙәбиәткә яҡынлашыуында драматург Мирхәйҙәр Фәйзи ҙур роль уйнай. Ул Түбә фабзавучында уҡыған сағында Түбә руднигындағы китапхана менән етәкселек иткән М. Фәйзи менән яҡындан таныша, ул ойошторған драма һәм әҙәбиәт түңәрәгендә актив ҡатнаша. Сәләх Кулибайҙың Мирхәйҙәр Фәйзи тәҡдиме менән «Сәсән» журналына ебәргән тәүге шиғыры 1927 йылда баҫылып сыға. Ул шунан эшсе-хәбәрсе сифатында «Башҡортостан», «Башҡортостан йәштәре» газеталарында, «Сәсән» журналында хәбәрҙәр һәм шиғырҙар менән сығыш яһай башлай.
Кулибайҙың «Эш тауында» тигән шиғырҙар йыйынтығы 1930 йылда донъяға сыға. Төрлө жанрҙарҙа яҙа һәм 30-ҙан ашыу китабы баҫылып сыға. Көлкөлө хикәйә, мәҫәл, фельетондарҙан торған «Төрлө биҙәктәр» (1958), «Күңелле хикәйәләр» (1964) йыйынтыҡтары авторы. Быуындан-быуынға рухи күсәгилешлек проблемалары «Тау йыры» (1965) повесында сағылыш таба. Драма һәм комедиялары республика театрҙары сәхнәләрендә ҡуйыла. Башҡорт әҙәбиәтендә мемуар жанрын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. «Ватан улдары» китабында (1972) әҙәбиәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең ижади портреттары бирелгән.
Сәләх Кулибай тәржемә эше менән дә шөғөлләнә. Башҡортсаға ул Пушкин һәм Лермонтов шиғырҙарын, Лермонтовтың «Беҙҙең заман геройы» романын, С. Щипачевтың «Павлик Морозов» исемле китабын тәржемә итте.
1948 йылдан КПСС ағзаһы.
1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1976 йылда вафат була.
Оло Речка (Ануй ҡушылдығы)
Оло Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рамаҙанов Ғилемдар Йыһандар улы
Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы (16 июнь 1923 йыл — 25 август 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1966). СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1982). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғилемдар Йыһандар улы Рамазанов (Рамаҙанов) 1923 йылдың 16 июнендә Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Иҫке Балаҡ ауылында тыуған. Бында башланғыс мәктәпте, күрше Тайнаш ауылында ете класс тамамлай һәм Дәүләкәндәге педагогия училищеһенә уҡырға инә. 1942 йылда училищеның өсөнсө курсынан фронтҡа китә.
Фекерҙәр
•• Ғилемдар бер ҙә үҙен аяманы. Ҡайһы саҡтарҙа күтәрә алмаҫлыҡ йөктәрҙе лә өҫтөнә алды. Һуғыш ҡырында ике тапҡыр контузия алған, ғәрипләнеп ҡайтҡан инвалид булыуына ҡарамаҫтан, эш менән йәшәне. Артыҡ оҙон булмаған ғүмерен янып-ярһып үткәрҙе. Уның артығы менән активлығы, эшсәнлеге мине һәр саҡ борсоуға һала торғайны. Үҙенә йыш ҡына был хаҡта иҫкәртә инем, ләкин … һәр кем донъяла үҙе булып ҡалалыр … •• Фәниә Чанышева
Рәми
Рәми — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Рәми исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, уҡ атыусы, уҡсы тигәнде аңлата.
«Баймаҡ» теплоходы
«Баймаҡ» теплоходы — йөк ташыусы теплоход, 1966 йылда Николаевск суднолар төҙөү заводында (Украина) эшләнгән. Ҡара диңгеҙ пароходлығы ҡарамағында тоған (Одесса). Судноның ауырлығы − 19 мең тонна, йөк күтәреүсәнлек — 12 мең тонна. «Баймаҡ» теплоходы күп кенә илдәрҙең һыу бассейнында йөрөй. Экипаж Башҡортостан менән тығыҙ бәйләнештә торған. Баймаҡ ҡала тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейында «Баймаҡ» теплоходына бағышланған стенд бар.
Рәми
Билдәле кешеләр
Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы (12 февраль 1932 йыл — 20 февраль 1977 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992), тәржемәсе һәм журналист. 1960 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң). Салауат районының почётлы гражданы.
«Баймаҡ» теплоходы
Тарихы
Караптар төҙөү тарихында ике «Баймаҡ» теплоходы була. 1958 йылдың сентябрендә Алыҫ Көнсығыш пароходлығында (Владивосток)"Баймаҡ" теплоходы эксплуатациялана башлай (437Н проекты). Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Рәми
Фамилияла
Рәмиев Бәшир Искәндәр улы (1 май 1918 йыл — 16 май 1994 йыл) — совет уйлап табыусы ғалимы, Советтар Союзында тәүге ЭВМ-дарҙы («Стрела», «Урал-1») эшләүселәрҙең береһе. Техник фәндәр докторы (1962). Сталин премияһы лауреаты (1954). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
«Баймаҡ» теплоходы
Тарихы
1962 йылдың башында Николаевск суднолар төҙөү комбинатында ңы ҡоро йөк ташый торған баржа (сухогруз, 595-се проект, «Бежица» тибы) төҙөлә.
Липка (йылға)
Липка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/245    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Рәми
Фамилияла
Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы, әҙәби псевдонимы Дәрдмәнд (23 ноябрь 1859 йыл — 9 октябрь 1921 йыл) — шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй империяһының 1‑се Дәүләт думаһына Ырымбур губернаһынан депутат (1906). «Ваҡыт» гәзитен һәм «Шура» журналын ойоштороусы. Алтын приискыһы хужаһы. Рәмиевтәр нәҫеленән.
Липка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Звенигород ҡалаһынан  Рублёво гидроузеленә тиклем, Истра (башынанИстра һыуһаҡлағысына тиклем) йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
«Баймаҡ» теплоходы
Тарихы
Техник характеристикаһы
Липка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Баймаҡ» теплоходы
Тарихы
Судноның техник характеристикаһы: Судноның ауырлығы − 19 мең тонна, йөк күтәреүсәнлек — 12 мең тонна, оҙонлоғо 156 м, киңлеге 21 м, бейеклеге 46 м. Трюмдары 13 мең тонна һыйҙырышлы. Суднола йөктө тейәү һәм бушатыу өсөн 12 күтәрмәле крандар ҡуйылған. Йөрөү тиҙлеге сәғәтенә 60/100 км. Уның дизель двигателе ҡеүәте 10 мең ат көсө. Теплоходта Азия регионына (Һиндостан, Цейлон, Бангладеш, Төркиә һәм башҡа илдәргә) генераль йөктәр ташыу өсөн ҡулланыла. Үҙенең телетаймы буйынса совет осоронда моряктар Ер шарының ниндәй булһа нөктәһендә Ҡара диңгеҙ пароходлығы гәзитен уҡый алалар, шулай уҡ радиотелефон буйынса Одесса ҡалаһы менән бәйләнешкә сыҡҡандар.
Липка (йылға)
Һылтанмалар
Липка (река)
«Баймаҡ» теплоходы
Тарихы
«Баймаҡ» теплоходын 52 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 42 кеше) кешенән торған экипаж хеҙмәтләндерә. Баймаҡ делегацияһы теплоходҡа 1974 йылдың февралендә бара, делегация составында Түбә приискыһы директоры Ғәйнуллин Ф. А., Бөйөк ватан һуғышы ветераны, Ҡара диңгеҙ буйын фашист илбаҫарҙарынан азат иткән Ғәлин М..Х., Баймаҡ ГРП-һы начальнигы Овчаров В. З., КПСС район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире Сәйғәфәров Ә. З., Район гәзите мөхәррире Сәмиғулин Б. А., «Һәүәнәк» совхозы директоры Хисмәтуллин Р. А. булалар. Ошо барыуҙан һуң район һәм карап араһында тығыҙ бәйләнеш булдырыла. Йыл һайын делегациялар барып торҙо, экипаж составы ла Баймаҡҡа ҡунаҡҡа килер була, хаттар, телеграммалар, гәзиттәр («Октябрьское знамя» һәм «Моряк») аша хәбәрләшеп торалар. Моряктарҙан телеграммалар төрлө илдәрҙән килеп тора: Малайзия, Һиндостан, Вьетнам, Куба һәм башҡа илдәрҙән.
Рәми
Фамилияла
Рәмиев Сәғит Лотфулла улы (Сәгыйть Рәмиев; 12 февраль 1880 йыл — 16 март 1926 йыл) — татар шағиры.
«Баймаҡ» теплоходы
Тарихы
«Баймаҡ» теплоходы экипажынан һуңғы тапҡыр хәбәр 1989 йылдың май айында килә, унда эксплуатация срогы үтеү сәбәпле Ҡара диңгеҙ пароходлығы етәкселеге суднола артабан йөрөүҙе туҡтатыу һәм уны металға ҡырҡыу тураһында ҡарар ҡабул итеүе еткерелә. 1992 йылда Һиндостан порттарының береһендә металға ҡырҡыла.
Рәми
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәми Ғарипов музейы - Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Йәғәфәр улы Ғариповтың  Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Арҡауыл ауылында урынлашҡан йорт-музейы
«Баймаҡ» теплоходы
Тарихы
Баймаҡ ҡала тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейында «Баймаҡ» теплоходының макеты һаҡлана.
Рәми
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәми Ғарипов исемендәге премия - 1994 йылда Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты тарафынан ошо уҡыу йортон 1950 йылда тамамлаған Башҡортостандың халыҡ шағиры, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәми Йәғәфәр улы Ғарипов хөрмәтенә һәм уның исемен мәңгеләштереү йөҙөнән булдырылған.
Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты — дөйөм белем биреү мәктәбе. Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт мәктәбе нигеҙендә 1944 йылда башҡорт балалары өсөн махсус асылған.
Улыкаева
Улыкаева — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/266 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калачья
Калачья — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алымка йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тихвин монастыры (Тихвин)
Тихвин Богородица Успение ирҙәр монастыры — православие ирҙәр монастыры,Тихвин ҡалаһында, Тихвинка йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарих
Иван Грозныйҙың 1560 йылдың 10 февралендәге указы буйынса Новгород архиепискобы Пимен тарафынан нигеҙ һалынған.
Монастырҙың төп ҡомартҡыһы булып Божья Матерь Одигитрияның Тихвин мөғжизәле иконаһы тора. Тәре менән йөрөү барышында был икона шулай ҙа монастырҙан күтәреп йөрөтөүгә сығарыу өсөн ҡулланыла. Риүәйәт буйынса, ул 200 йыл дауамында Иҫке Русса ҡалаһының Спас-Преображенск ирҙәр монастырында (йәки уҡ Воскресенский соборында) тора, артабан Тихвинға күсерелә. Иҫке Руссала үләт сире ваҡытында ниндәйҙер бер «благоговейный ир»гә юғарылағы күктән бойороҡ була — Иҫке Руссалағы Божья Матерь иконаһын Тихвиндағыһы менән алмаштырып ҡуйһаң, үләт сире туҡталасаҡ тип әйтелә. Бынан һуң ысынлап та үләт сире (риүәйәткә ярашлы) туҡтала.
Легенда буйынса, был урында 1383 йылда ҡорамға нигеҙ һалына. Тихвинка йылғаһы буйында доға ҡылыусылар ҡулына һауанан Богородицаның иконаһы төшә һәм шул урында, шул уҡ көндә ғибәҙәтхана төҙөлә башлай. Әммә икенсе көндө бында баҫтырылған икона һәм сиркәү нигеҙе йылғаның ҡаршы ярында табыла. Бынан һуң Богородица Николай Чудотворец оҙатыуында пономарь Георгийға күренә һәм ҡорамды изгеләндергәндә ҡорамға ағас тәре баҫтырырға бойороҡ була. Улар күренгән урында Изге Николай часовняһы барлыҡҡа килә.
1390 йылда был ағас ҡорам һәм часовня янып бөтә, риүәйәт буйынса, бары тик тәре ағастары ғына имен ҡала. 1395 йылда ҡорам менән часовня яңынан тергеҙелә. 1500 йылдағы янғын уларҙы өсөнсө тапҡыр юҡҡа сығара, дин әһелдәре Василий һәм уның улы Стефан иконаны ҡотҡара. Яңы ағас ҡорам менән алмаштырыла, тик Өсөнсө Василий 1510 йылда яңы таш ҡорам төҙөргә бойороҡ бирә — 1515 йылдың 12 авгусында таш ҡорам изгеләндерелә. Пономарь Георгийға Богородица күренгән урында Кесе Николай Беседный монастырына нигеҙ һалына, был монастырь 1859 йылда ла була.
1613 йылда монастырь шведтар армияһы ҡамауында була, ләкин уны кенәз Семен Прозоровский ғәскәре һаҡлап алып ҡала. 1623 йылда булған янғын ваҡытында монастырь зыянлана, әммә 1624 йылда яңынан тергеҙелә. Шул уҡ ваҡытта соборҙа яңы иконостас ҡуйыла, 1794 йылда ул ҡыҙыл алтын менән биҙәлә.
1747 йылда императрица Елизавета Петровна монастырь тирәләй таш кәртә төҙөргә бойора. 1766 йылда уны төҙөй башлайҙар, һәм тулыһынса 1795 йылда төҙөлөш тамамлана. Бының өсөн император Павел I һәм Александр I (37 000 һум) иғәнә итеп аҡса бирә һәм монастырь үҙ аҡсаһын (яҡынса 20 000 һум) тотона. Кәртәләрҙең дөйөм оҙонлоғо 450 сажинға еткән.
XХ быуатта
1920-се йылдарҙа монастырь Совет власына тапшырыла, 1930-сы йылдарҙа ябыла, ә абруйлы мөғжизәле иконаһы урындағы тыуған яҡты өйрәнеү музейына экспонат итеп тапшырыла.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡала немец ғәскәрҙәрен оккупацияһы аҫтында ҡыҫҡа ваҡыт була, әммә сигенгән саҡта улар иконаны Псковҡа алып сыға һәм уны православие дини миссияһына тапшыра, аҙаҡ икона Ригаға, Либаваға, Яблонецҡа, Германиялағы америка оккупация зонаһына барып сыға, артабан епископ Иоанн (Гарклавс) уны Чикагоға (АҠШ) алып сыға. Вафаты алдынан владыка Иоанн васыятнамә ҡалдыра, уның буйынса Рәсәйгә иконаны бары тик Рәсәйҙә Тихвин монастыры тергеҙелгәс кенә ҡайтарырға мөмкин, тип яҙыла.
Беҙҙең заман
2001—2008 йылдарҙа монастырҙа Преподобный Антоний Дымскийҙың ҡеүәтле мәйете ҡалдыҡтары тора.
Үҙәк ҡала дауаханаһы бинаһы (Аҙау)
Үҙәк ҡала дауаханаһы бинаһы — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһында Измайлов  урамындағы иҫтәлекле урын.
Тарихы
1890 йылдар аҙағында Аҙау ҡала Думаһы инженер Соколов проектына ярашлы дауахана төҙөргә ҡарар итте тигән мәғлүмәт  барлыҡҡа килә. Төҙөлөш менән сауҙагәр Сыроватский етәкселек итә. Ваҡыт үтеү менән идея тормошҡа аша һәм ҡала ситендә ике дауахана бинаһы барлыҡҡа килә. Дауаханала дауаланыу мөмкинлеге алыу өсөн аҡса түләргә кәрәк була, әммә шулай уҡ ташламалар ҙа була — мәҫәлән, дауаханала  5 койкалыҡ урын бушлай була, дауалау сараһына  аҡса  Семенкина мираҫынан килә. Ул үҙенең васыятнәмәһендә койкалар һанын күрһәтеп, улар өсөн йылына 5 мең аҡса тотоноуҙы яҙған. Аҙауҙа табиптар күп булмаған һәм тарихта уларҙың икәүһе тураһында ғына билдәле: улар Фабиан Натанович Гувари һәм Кравцов Александр Александрович.
XIX быуат аҙағында дауахана 20 койкаға иҫәпләнгән ҙур булмаған бинала урынлаша. Бынан тыш, дауаханала ауырыуҙарҙы амбулатор ҡабул итеү үткәрелгән. 1911 йылға ҡарата Аҙау дауаханаһы бинаһында 5 ҡатын-ҡыҙҙар палатаһы, 10 ирҙәр палатаһы була, ә 1940 йылдарҙа хәрби госпиталь урынлаша. Һуғыш тамамланғандан һуң, табиптарға  ауырыу янына барыу  мөмкинлеге  һәм пациенттарҙы дауаханаға алып килеү өсөн учреждение ҡарамағына бер нисә ат һәм арба бирелә. 1955 йылдың сентябрендә үҙаллы  учреждение була, ул 135 койканы һыйҙыра ала. Дауахана  составына хирургия,  терапия, бала табыу һәм балалар бүлеге инә. 1956 йылдан хирургия бүлеге мөдире булып Кондауров Василий Михайлович тора, 1977 йылдан ул  РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Омск дәүләт аграр университеты
'''П. А. Столыпин исемендәге Омск дәүләт аграр университеты''' (Омск ДАУ, Federal State Budgetary Educational Institutional of Higher Education “Omsk State Agrarian University named after P.A. Stolypin” (FSBEI HE Omsk SAU), урыҫ. Омский государственный аграрный университет имени П. А. Столыпинf, Омский ГАУ") — Омск ҡалаһында урынлашҡан аграр юғары уҡыу йорто. Университет территорияһы мең гектар ерҙе үҙ эсенә ала, был Рәсәйлә бындай профилле башҡа юғары уҡыу йорттарына ҡарағанда күпкә күберәк.
Тарихы
1918-1921 йылдарҙа Омск ҡалаһында өс институт асыла — ауыл хужалығы, ветеринария һәм медицина институты.
1920 йылдың мартында ауыл хужалығы институтында Себерлә беренсе рабфак асыла. 1921 йылда ауыл хужалығы институтында 141 студент һәм 460 эшсе белем ала.
1922 йылда ауыл хужалығы институтына институты ер менән ҡушылған. Уҡыу йорто Себер ауыл хужалығы академияһы тип атала башлай. 1924 йылдан башлап юғары уҡыу йорто Себер ауыл хужалығы һәм урман хужалығы институты тип атала. 1928 йылда унда 889 кеше уҡый, 510 ы рабфакта белем дәрәжәһен күтәрә.
1930 йылда ул дүрт тапҡыр институтына бүленә, ә булыуы 1933 йылда уларҙың өсөһө нигеҙендә Себер ауыл хужалығы институты ойошторола. 1935 йылда юғары уҡыу йорто Омск ауыл хужалығы институты тип атала башлай.
1956 йылда институт территорияһында (ҡалала иң юғары нөктә) телеүҙәк төҙөлөшө башлана. 1958 йылдың 27 декабрендә Дәүләт комиссияһы телеүҙәкте файҙаланыуға тапшыра.
1971 йылда С.М. Киров исемендәге Омск СХИСы Ленин ордены менән бүләкләнә.
1992 йылда Омск дәүләт аграр университетында квалификация күтәреү институты ойошторола, унда йыл һайын ике меңдән артыҡ ауыл хужалығы рәйесе һәм белгестәре яңынан әҙерләнә.
2016 йылдың апрелендә Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы күп йылдар эсендә беренсе тапҡыр Омск дәүләт аграр университетына аграр белем биреүҙе үҫтереү өсөн финанслау бүлеп биреү тураһында ҡарар ҡабул итә. Юғары уҡыу йорто етәкселеге кәрәккәне бик ҙур булған комбайн һатып алырға планлаштыра.
Һылтанмалар
Төркөм:Алфавит буйынса университеттар Төркөм:Омск университеттары
Һалйот һөйләше
Һалйот (салйоғот) һөйләше — башҡорт теленең көнсығыш диалекты һөйләштәренең береһе.
Таралыу ареалы
Һалйот (салйоғот) һөйләше Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ (башлыса Һәнәр, Ҡараболаҡ, Тинис йылғалары һәм Маян күле буйҙарында) һәм Кәҫле райондары, Ҡурған өлкәһенең Шадринск һәм Шатров райондары (Иҫәт йылғаһының һул яҡ яр буйында) биләмәләрендә таралған. Был төбәктә башҡорттарҙың башлыса һалйот, терһәк, бәкәтин (мәкәтин), өлөшләтә һеңрән ырыуы вәкилдәре ошо һөйләштә аралаша.
Өйрәнеү тарихы һәм классификация
1920—1930 йылдарҙа башҡорт һөйләү телен планлы өйрәнеү эштәре башлана. 1920 йылдар башында Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте тарафынан Башҡортостан АССР-ының Арғаяш кантонына ғилми командировка ойошторола, унда телсе 3. Ш. Шакировтың да ҡатнашыуы билдәле.
1930-сы—1950-се йылдарында башҡорт телендә өс территориаль диалект — фонетик билдә буйынса төркөмләнгән (классификацияланған) (Һ|[һ]—Ҫ|[ҫ], Ҫ|[ҫ], Һ|[һ], Ҙ|[ҙ], [с], П|[п]—[т]) көнсығыш (төньяҡ-көнсығыш, ҡыуаҡан, төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) һәм көньяҡ (туғай, юрматы), шулай уҡ ете һөйләш (һөйләш — наречие) раҫланған . Өс диалектты бүлеп алыуҙы башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалған Н. К. Дмитриев хуплаған.
1954 йылда Т. Ғ. Байышев етәкселегендә Башҡорт АССР-ының төньяҡ-көнбайыш райондарына тағы бер экспедиция ойошторолған. Йомғаҡлау отчётында тикшеренеүселәр көнбайыш диалекты башҡорт теленең үҙенсәлеген һаҡлаған тигән һығымтаға килгән, ә «һүҙлек фонды һәм морфологияһы күрһәткестәренә ҡарап, унда берҙәм һәм дөйөм башҡорт теле өҫтөнлөк иткәне һәм үҙенә буйһондороп тороуы күҙгә ташлана». Ғалимдар өйрәнелгән төбәк мәктәптәрендә уҡытыуҙы башҡорт теленә күсерергә тәҡдим итһә лә, властар быны яуапһыҙ ҡалдырған. Һуңғараҡ экспедиция материалдары Т. Ғ. Байышевтың «Башҡорт диалекттарының әҙәби телгә мөнәсәбәте» монографияһында сағылған: автор башҡорт телен фонетик билдәләр буйынса 7 һөйләшкә (наречиеға) бүлгән.
1976 йылда Мәскәүҙә Н. Х. Мәҡсүтованың «Башҡорт теленең көнсығыш диалекты» («Восточный диалект башкирского языка») монографияһы баҫылып сыға.
Фонетика
Һөйләшкә хас фонетик үҙенсәлектәр:
Морфологик үҙенсәлектәре
Һөйләштә йүнәлеш килештә, -ҡа/-кә аффиксы менән бергә, -ҡы/-ке аффикстары ла характерлы: диал. кис[ке] табай — әҙ. кис[кә] табан (к вечеру), диал. тыш[ҡы] сыҡты — әҙ. тыш[ҡа] сыҡты (вышел на улицу), диал. беһ[ке] килде — әҙ. беҙ[гә] килде (пришёл к нам).
Һөйләштә -ҡай/-кәй иркәләү-кесерәйтеү ялғауы һүҙ яһауҙа әүҙем ҡатнаша: диал. сипе[кәй] — әҙ. себеш (цыплёнок), диал. кенде[кәй] — әҙ. кендек инәһе (повитуха), диал. ҡоло[ҡай] — әҙ. ҡолон (жеребёнок).
Һөйләштә башлыса яңғыҙлыҡ исемдәргә ҡушыла торған -а/-ә күплек аффиксы ҡулланыла: диал. Фәрит[ә] — әҙ. Фәрит[тәр]. Шулай уҡ -а + -лар/ -ә + -ләр күплек ялғауы ҡулланыла: диал. Ниғмәт[әләр] — әҙ. Ниғмәт[тәр]; диал. Сәғит[әләр] — әҙ. Сәғит[тәр]; диал. Заһит[алар] — әҙ. Заһит[тар]; диал. Сәғит[әләр] — әҙ. Сәғит[тәр].
Һөйләштә -йығың/-йегең (-айығың/-әйегең) тибында күмәк эшкә өндәү формаһы ҡулланыла: диал. ала[йығың] — әҙ. ала[йыҡ]; диал. бирә[йегең] — әҙ. бирә[йек]; диал. килә[йегең] — әҙ. килә[йек].
Көнсығыш диалекттың Арғаяш һөйләшендә кеүек, «сары/сәре» бәйләүесе урын һәм ваҡыт буйынса сикте белдерә: диал. күлгә сәре — әҙ. күлгә тиклем (до озера), диал. ауылға сары — әҙ. ауылға тиклем (до села).
Лексик үҙенсәлектәре
Һөйләштең диалекталь лексикаһы көнсығыш диалекттың башҡа һөйләштәре лексикаһы менән, бигерәк тә арғаяш һөйләше менән уртаҡ, шулай ҙа үҙенә генә хас булған һыҙаттары ла бар.
Һөйләш лексикаһынан миҫалдар: Һөйләштең лексикаһында 60 яҡын тамырҙаш урыҫ һәм монгол сығышлы һүҙҙәр бар. Диалект-ара тап килеүҙәр һөйләште көньяҡ диалекттың эйек-һаҡмар һәм урта һөйләштәре, төньяҡ-көнбайыш диалекттың танып, ҡариҙел һәм түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләштәре менән бәйләй.
Бейсик
Бе́йсик (BASIC, Beginner’s All-purpose Symbolic Instruction Code —  тәжрибәһеҙ өйрәнә башлаусылар өсөн  символдар  инструкцияһының  универсаль коды ) юғары  кимәлдәге программалар  төркөмө. 1964 йылда уны Дартмут колледжы профессорҙары Томас Курц  менән Джон Кемени яҙған.
Был тел программист булмаған   студенттар  үҙаллы  кәрәкле мәсьәләләрҙе сисеү өсөн компьютер программалары   эшләү  инструменты  итеп  яҙылған. Өй компьютерҙары  өсөн тел булараҡ төрлө диалекттары бар. Хәҙерге ваҡытта бик ныҡ үҙгәргән, был тәүге версияларҙағы ябай тел түгел, ә  юғары кимәлдәге  ғәҙәти  мөмкинлектәр биргән тел. ОС Windows -тың төрлө версиялары тарафынан идара ителгән ғәмәли программалар эшләү өсөн үҙаллы тел булараҡ ҡулланыла. Программаланыусы калькуляторҙар өсөн тел булараҡ һәм  төрлө  тәғәйенләнештәге  эсенә индереп эшләнгән ғәмәли программалар системалары сифатында киң таралған.
Тарих
Бейсиктың килеп сығыуы 1960  йылдарҙа компьютерҙарҙың  күбәйеүе һәм  бүлгеләнгән ваҡыт  режимында эшләү  (time-sharing) булдырылыуға бәйле. Алдарында торған мәсьәләләрҙе компьютерҙа сисергә теләгән уҡыусылар һәм программист әҙерлеге үтмәгән белгестәр компьютерҙа эшләй башлай.
Уйлап сығарылыуы
Бейсик 1964 йылда  Дартмут Колледжы профессорҙары Джон Кемени менән  Томас Курц тарафынан эшләнгән, улар етәкселегендә  колледж студенттары командаһы уны тормошҡа ашыра. Бер аҙҙан башҡа диалекттар ҙа эшләнә башлағас, тәүге версияны Dartmouth BASIC тип йөрөтә башлайҙар.
Бейсик һис бер ауырлыҡһыҙ ваҡыт бүленешле терминал ҡулланып, программалар  яҙырлыҡ итеп проектланған була. Ул тиҙ эшләй торған программа кәрәк булған түгел, ә үҙ алдында торған мәсьәләләрҙе сисергә теләгән ябай ҡулланыусыларға тәғәйенләнә.
Бейсик программалау телен уйлап сығарғанда һигеҙ принцип күҙ уңында тотола:
Был тел өлөшлөтә Фортран II-лә  һәм өлөшлөтә Алгол 60- та, ваҡытты бүлгеләп эшләү режимында уңайлы булһын , һуңыраҡ   тексты  эшкәртеү өсөн һәм матрицалы арифметика өсөн өҫтәлмәләр эшләнгән. Башта Бейсик GE-265 мейнфреймында күп терминалдар ярҙамында тормошҡа ашырыла. Барлыҡҡа килгән ваҡытта ул комплимирланыусы тел (машина коды ҡулланып үҙгәртелә торған) була.
Эшләп сығарыусылар
BASIC интерпретаторҙары төрлө ваҡытта төрлө  ойошма, компания, фирмалар тарафынан сығарыла:
Советтар Союзында:
Тормошҡа ашырыусылар
Microsoft:
Sinclair:
Башҡалар:
Шумиха (Мегра ҡушылдығы)
Шумиха (ШундӨзен) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мегра йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Татарка (Чарыш ҡушылдығы)
Оло Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 446 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәнүзә
Фәнүзә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Фәнүзә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе яҡтыртҡыс, маяҡ тигәнде аңлата ..
Билдәле шәхестәр
Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы (7 февраль 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).
Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы (22 май 1965 йыл) — журналист, уҡытыусы һәм үҙешмәкәр йырсы. 1991 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы мөхәррире һәм алып барыусыһы, шул иҫәптән 2010 йылдан «Ашҡаҙар» радиоһының өлкән мөхәррире. 2013 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).
Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы (3 октябрь 1957 йыл) — ғалим-химик-органик, химия фәндәре докторы (2007), профессор (2010)
Лесунов Валерий Павлович
Лесунов Валерий Павлович (12 ғинуар 1949 йыл — 18 декабрь 2004 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1994—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Премьер-министрының беренсе урынбаҫары, 1998—2004 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай (1995—2004) депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2003), доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1995). Почёт ордены кавалеры (2000).
Биографияһы
Валерий Павлович Лесунов 1949 йылдың 12 ғинуарында хәрби ҡаласыҡ  — Башҡорт АССР-ы Иглин районының Урман ҡасабаһында тыуған.
Уның атаһы, Павел Михайлович Лесунов (1911—1987), һөнәре буйынса төҙөүсе, «Башцелинстрой» тресының 127-се ПМК-һында прораб булып эшләй. Әсәһе, Людмила Лукьяновна Лесунова (1922 йылғы), Оло Тәләк ауылында (элекке район үҙәге, 1956 йылдан БАССР-ҙың Иглин районы составында) совхозда бригадир булып эшләй. В. П. Лесуновтың ата-әсәһе Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында осраша һәм һуғыштан һуң өйләнешә.
Вафаты
2004 йылдың 18 декабрендә теннис уйнағанда ҡапыл вафат була. Өфөлә Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Берекмә башында
В. П. Лесунов «УМПО»-ның генераль директоры булып эшләй башлаған мәлдә — 1998 йылдың аҙағында — предприятие коллектив хеҙмәткәрҙәренә 8 айлыҡ эш хаҡын түләү буйынса бурыслы була. Яңы директор үҙенең командаһы менән иң тәүге сиратта сығымдарҙы кәметеү буйынса эш башлай. Продукцияның 1 һумына энергия тотоноу 4 тапҡырға тиклем кәметелә (23 тиндән 6 тингә тиклем). 1998 йылдың биш айында етештереүгә киткән тотоноуҙар 98 млн. һумға кәмей, был продукция хаҡының 10 процентын тәшкил итә.
Предприятиеның заказдарҙы күберәк алыуын яҡшыртыу буйынса эш әүҙемләшә; В. П. Лесунов идара итеү штатына маркетинг буйынса генераль директор урынбаҫары вазифаһын индерә. Күп тә үтмәй һөҙөмтә лә күренә: 1998 йылдың тәүге 7 айында 434 млн һумлыҡ продукция етештерелһә, ҡалған ете айҙа был һан 887 млн. һумға барып етә.
Предприятие хәрби авиация өсөн двигателдәр етештереүҙе дауам итә. Су-27 истребителдәре, Су-25 штурмовиктары, Ка-27, Ка-28, Ка-32 һәм Ми-26 вертолеттары өсөн яңыртылған двигателдәр етештерелә. Запорожьеның «Мотор Сич» ААЙ-һы менән берлектә Ту-334 пассажир самолеты һәм күп маҡсатлы Бе-200 самолет-амфибияһы өсөн Д-436Т1 һәм Д-436ТП двигателдәрен етештереү производствоһы үҙләштерелә.
2000 йылда Һиндостан менән Су-30МКИ күп маҡсатлы ике урынлы ауыр истребителен һәм АЛ-31ФП двигателен етештереүгә лицензия һатыу бик уңышлы аҙым була.
1999 йылдың май айына предприятиеның эш хаҡы буйынса бурысы тулыһынса ҡаплатыла. В. П. Лесунов етәкселегендә үткәрелгән саралар «УМПО»-ға йылына продукцияны 20-25 проценҡа артығыраҡ сығарыу мөмкинлеген бирә. Һөҙөмтәлә берекмәнең йыллыҡ әйләнеше 13 млрд. һумға барып етә (2004), һәм продукцияның яҡынса 90 проценты экспорт поставкалары өсөн сығарыла.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент В. П. Лесунов байтаҡ йылдар Өфө авиация техник университетында студенттарға белем биреү менән дә шөғөлләнә. Валерий Павлович Лесунов машиналар эшләү технологияһы кафедраһы филиалы мөдире, ӨДАТУ-һының Ғилми советы ағзаһы була.
Хеҙмәттәре
В. П. Лесунов 28 ғилми һәм уҡыу-методика эштәрен, мәҡәләләр баҫтырып сығара, уйлап табыуҙарына дүрт авторлыҡ таныҡлығы ала. Уның хеҙмәттәре араһында түбәндәгеләр бар:
Ғаиләһе, ялы
Валерий Павловичтың тәүге ҡатыны Татьяна Николаевна Лесунова (тыу. 1946) һәм улы Аркадий Валерьевич Лесунов (тыу. 1973), — мотор эшләүселәр. Икенсе ҡатыны Лесунова Людмила Витальевнанан улы Лесунов Алексей Валерьевич (2004 г.) тыуа.
В. П. Лесунов квалификациялы спортсы була. Ҙур теннис, йөҙөү, тау саңғыһы менән етди шөғөлләнә, ҡаргиҙгестә йөрөү менән мауыға
Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы
Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы (10 ноябрь 1943 йыл) — ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2003), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2006).
Биографияһы
Рәшит Әхмәт улы Дәүләтшин 1943 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Ҡолсора ауылында ишле ғаиләлә тыуған. Түбә ҡасабаһының 2-се мәктәбендә белем ала. 1960 йылда урта белем алғандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм уны 1967 йылда тамамлай. 1967—1969 йылдарҙа шунда уҡ клиник ординатурала уҡый һәм артабан Өфө ҡалаһындағы 18-се дауахананың терапия бүлеге мөдире булып эшләй, 1970 йылда Сибай медицина училищеһында уҡыта. 1971 йылда Башҡорт медицина институтының госпиталь терапияһы кафедраһында аспиратурала уҡый. 1974 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1982 йылдан башлап — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1984 йылдан — 5‑се эске ағзалар ауырыуҙары кафедраһы, 1986 йылдан — иммунология курсы менән 2‑се госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 1991—99 йылдарҙа «Биоплант» ғилми-тикшеренеү һәм производство институтының (Өфө) директоры урынбаҫары. 1982—1986 йылдарҙа докторлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге ревматоид артриттың һәм үпкә саркоидозының иммунопатогенезын өйрәнеүгә, уларҙы дауалауҙы яҡшыртыуға бәйле. Р. Дәүләтшин аутоиммун ауырыуҙар ваҡытында гормональ бәйлелек синдромының классификацияһын эшләй һәм комплекслы дауалау ысулын индерә.
420‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.
Хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина институтының кафедра мөдире.
Яңы сик һыҙаты (Орск —Троицк)
Яңы сик һыҙаты Новая пограничная линия) — Рәсәй империяһы, 1835 йылда Батша бойороғо менән Ҡырғыҙ далаларында урыҫ торамаларын нығытыу маҡсаты менән Орск ҡәлғәһенән Троицкиға тиклем булдырылған һаҡ, сик һыҙаты. Ғәмәлдә Яңы һыҙат Уй йылғаһының Березовка редутына тиклем һуҙылған.
Тарихы
1730-1740-сы йылдарҙа Яйыҡ һәм Уй йылғалары буйлап Рәсәйҙең сиге тура мөйөш тиерлек барлыҡҡа килтергән. Әммә далаларҙы колонияға әйләндереү өсөн тағы ла йөҙ йыл үтә әле: сик буйы станицаларының тар ғына һыҙаттары, асылда, башҡорттарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың ерҙәрен бүлеп торған. Өҫтәүенә, Яйыҡ буйлап урынлашҡан был бер нисә казак станицаһы ғәскәрен күпселек хеҙмәтле башҡорттар тәшкил иткән. Ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙан (ҡаҙаҡтарҙан) тартып алынған биләмәләге иҫке сик (Яйыҡ буйлап) һәм яңы сик араһындағы һыҙаттарға казактар килтерелә, һәм уларға күсеп йөрөгән ҡайсаҡтарҙы Яңы һыҙат аша үткәрмәҫкә бойорола. Ә генерал-губернатор В. А. Перовский хатта, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар үҙ көтөүҙәре менән уларҙан тартып алынған ерҙәргә әйләнеп ҡайтмаһын өсөн, хатта Ҡытай диуары кеүек ур эшләтергә булып китә. Әммә тиҙҙән бөтә эштәр туҡтатыла: Перовский был ниәттең файҙаһыҙ икәнен аңлай.
Шул уҡ ваҡытта Яңы сик һыҙатына күсенеү бара. Бында тыл станицаларынан һәм биҫтәләренән казактар: урыҫтар, башҡорттар, татарҙар (нағайбаҡтар), ҡалмыҡтар һәм башҡалар күсереп килтерелә. Ҡалмыҡтар был яҡҡа Волга буйындағы Ставрополь ҡалмыҡ ғәскәренән күсерелгән (уларҙың үҙәге шул ҡалала булған) һәм Яңы һыҙатта урыҫтар менән аралашып урынлашҡан. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә 32 торама пункт төҙөлгән, башта уларҙың исемдәре лә булмаған, ә номерҙар менән генә атап йөрөткән булғандар. Шул сәбәпле яңы төҙөлгән Яңы линия районы Номера́ (Номерҙар) тип аталып йөрөтөлгән. Был бик күп уңайһыҙлыҡтар тыуҙырған һәм станицаларға исемдәр бирә башлағандар.
Төбәктәге түрәләр тотош хәрби булған, шуға күрә атамаларҙы ла күберәк яйыҡ казактары ҡатнашҡан еңеүле яуҙар менән бәйләп бирә башлағандар: 32 станица, ауылдарға рәт һаны буйлап ошондай атамалар бирелгән: 1 — Кассель, 2 — Остроленская, 3 — Фершампенуаз, 4 — Париж, 5 — Великопетровская, 6 — Полтавская, 7 — Елизаветпольская, 8 — Требня, 9 — Кацбах, 10 — Полоцкая, 11 — Нови, 12 — Рымникский, 13 — Бреда, 14 — Аландская, 15 — Бриент, 16 — Кваркенская, 17 — Адрианополь, 18 — Кульм, 19 — Измаильская, 20 — Браиловская, 21 — Наваринский, 22 — Варшавская, 23 — Краснинский, 24 — Арск, 25 — Березинская, 26 — Бородинская, 27 — Чесменская, 28 — Тарутинский, 29 — Лейпциг, 30 — Варна, 31 — Куликовский, 32 — Берлин.
Был исемлектә 2 генә атама һуғыш менән бәйле түгел: Елизаветпольская (императрица Елизавета хөрмәтенә) һәм Великопетровская (Петр I хөрмәтенә)
Әлеге тораҡ пункттарҙың күпселеге (Кассель, Париж, Кацбах һәм башҡалар) әле Силәбе өлкәһендә көн итә. Ырымбур өлкәһендә биш кенә торама бар, уларҙың барыһы ла — Адрианополь, Аландск, Бриент, Кваркено, Кульма — Кваркен районында урынлашҡан
Олимпияла Зевс статуяһы
Зевс Олимпияла Зевс статуяһы — донъяның ете мөғжизәләре араһынан бер үҙе генә Европаның ҡитға өлөшөндә урынлашҡан (Олимпия ҡалаһында). Б. э. тиклем V быуатта төҙөлгән.
Мәрмәр Зевс ул дәүерҙәге бөтә ҡорамдарҙан мөһәбәтерәк булған. 27-гә 64 м булған ҡыйыҡты ҡабырсаҡтан эшләнгән ғәйәт ҙур бағаналар (колонналар) тотоп торған.
Мәрмәр фронтоны Зевстың батырлығын күрһәткән ваҡиғалар һүрәтләмәһе менән биҙәлгән. Зевстың статуяһын Фидий эшләгән.
Ҡорамды эшләү
Зевсҡа арналып, инде 300 йылдан ашыу үткәрелеп килгән олимпия уйындары бар халыҡтың да күңеленә хуш килгән.
Ҡорамдың һүрәтләмәһе
Ҡорам иҫ китмәле булған. Ул тик мәрмәрҙән генә эшләнгән. Диуарҙарын айырым дүрткел бүлкәттәрҙән (блок) төҙөгәндәр.
Уны ҡабырсаҡлы эзбизташтан торған мөһәбәт 34 бағаналар (колонналар) уратып алған. Һәр береһе 10,6 м бейеклектә һәм 2 м йыуанлыҡта булған.
Ҡорамдың майҙаны — 1728 м² тәшкил иткән. Ҡорам диуарының тыш яғы Гераклдың 12 батырлығы һүрәтләнгән плиталар менән биҙәлгән. Һүрәттәр ҡабартылып эшләнгән (барельеф).
Ҡорамдың йолалар үтәлә торған бүлмәһенә 10 м бейеклегендәге бронза ишек аша ингәндәр.
Мөһәбәт ҡоролма б. э. тиклем 466 һәм 456 йылдар араһында эшләнгән. Әммә оҙаҡ ҡына Зевстың үҙенә лайыҡлы тип һанарлыҡ статуяһы (һыны, һәйкәле) булмай. Шуға ла, Афинанан атаҡлы скульптор Фидийҙы саҡырырға булалар.
Статуяны эшләү
Ҡорамды эшләү өсөн 10 йыл китә. Зевсҡа статуя аҙағыраҡ ҡуйыла. Уны эшләү өсөн Афинанан атаҡлы скульптор Фидийҙы саҡыралар.
Фидий был мәлгә ике эше менән дан алып өлгәргән була: «Афина Промахос» һәм «Афина Парфенос» статуяларын эшләй. Тик был эштәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡлана алмаған.
Фидийҙың әмере менән ҡорамдан 80 алыҫлыҫта, уның ҙурлығына тап килгән оҫтахана төҙөлә.
Статуяны уҡыусыһы Колот һәм ағаһы Панен менән бергә эшләйҙәр Йәшен аттырғыс Алланы ҡарағусҡыл ҡыҙыл шаршау артында, хрисоэлефантин техника менән ижад итәләр.
Статуя өсөн материалдарға Фидий ныҡ талап ҡуя. Бигерәк тә, Алланың тәне өсөн тәғәйенләнгән фил һөйәген бик һайлап ҡына ала.
Унан көслө һаҡ аҫтында ғына ҡиммәтле таштар һәм 200 кг саф алтын килтерәләр.
Статуяның һүрәтләмәһе
Зевстың тәнен ҡаплап торған япма(накидка), һул ҡулындағы ыласынлы скипетр менән уң ҡулындағы еңеү алиһәһе — Ника, башындағы зәйтүн ботаҡтарынан үреп эшләнгән тажы алтын менән көпләнгән булған.
Зевса аяғы ҡуйылған эскәмйә ике арыҫлан тотоп тора. Тәхеттең өҫтө Зевсты данлай торған һүрәттәр менән һырланған. Тәхеттең дүрт аяғын да бейеп йөрөүсе Никтың һүрәтләмәһе биҙәй. Шулай уҡ, кентаврҙар, лапифтар, Тесей менән Гераклдың батырлыҡтарын данлаған һүрәттәр, гректарҙың амазонкалар менән һуғышы күрһәткән фрескалар менән биҙәлгән.
Статуяның нигеҙе 6 метр киңлектә һәм 1 метр бейеклектә булған. Ә нигеҙе менән бергә (пьедестал) статуяның бейеклеге 12 менән 17 метр(сығанаҡтар теүәл генә әйтә алмай) тирәһен тәшкил иткән.
«Әгәр ҙә Зевс баҫырға уйлаһа, ҡорамдың түбәһен алып ташларҙай күренгән». Зевстең күҙе оло кешенең йоҙроғо ҙурлығында булған. Ә статуя янында кеше бөжәктәй генә күренгән.
«Алла алтын тәхеттә ултыра. Фигураһы — алтындан һәм фил һөйәгенән. Башындағы тажы зәйтүн ботаҡтарынан үрелгән һымаҡ. Уң ҡулында алтын һәм фил һөйәгенән эшләнгән еңеү аллаһын тотоп тора. Уныһының башына таҫма бәйләнгән һәм таж кейелгән. Һул ҡулында һәр төрлө металдар менән биҙәлгән скипетр, ә скипетр өҫтөндә ыласын ултыра .Алланың өҫ һәм аяҡ кейемдәре -алтындан. Кейемдәрендә — ялан ләләләре һәм һәр төрлө хайуан һүрәттәре».
Статуяны асыу
Б. э. тиклем 435 йылда тантананалы статуяны асыу үткәрелә. Зевсты күрергә Грецияның бик күренекле кешеләре килгән. Хайран булып тамаша ҡылғандар.
Статуяның алдында һыу тултырылған бассейн булған. Һыу өҫтөнә зәйтүн майы ҡойғандар. Ишектән төшкән яҡтылыҡ статуяла шаңдаҡ булып ялтыраған. Кешеләргә алланан нур ҡойола һымаҡ күренгән. Аҙаҡ, алла Фидийға күренеү өсөн үҙе күктән төштө тип һөйләгәндәр.
Риүәйәттәр буйынса, статуяны эшләп бөткәс, Фидий аллаға доға менән мөрәжәғәт иткән: эшем күңелеңә хуш килһә, белгертһәңсе тип. Тиҙҙән мәрмәр иҙәнгә йәшен бәргән. Шунан алып ул урында баҡырҙан эшләнгән махсус һауыт ултыра.
Икенсе фараз буйынса, ул тағын 6—7 йыл йәшәй әле. Тик ҡартайған көнөндә ситкә тибелә, онотҡа дусар ителә.
Статуяның яҙмышы
Б. э. тиклем II быуатта ер тетрәгәндә зыян күрә. Уны скульптор Димофонт реставрациялай.
Светоний буйынса, б. э. тиклем 40 йылдар тирәһендә рим императоры Калигула Зевсты үҙ янына, Римгә алдырмаҡсы була. «''Ул Грециянан аллаларҙың һындарын, шулай уҡ, Зевс Олимпийскийҙы ла алып ҡайтырға бойорҙо. Баштарынан һалдырып алып, үҙҙәренеке менән алмаштырыу өсөн''». Әммә тирә башлауҙары була, «''Юпитерҙың статуяһы шарҡылдап көлә башлай, гөрһөлдәүенән машиналар һелкенә башлай, ә эшселәр ҡасып бөтә». Тиҙҙән императорҙы үлтерәләр.
Лукиан Самосатский II быуат аҙағында үҙ-ара болғаныштар һәм күршеләрҙең баҫҡындары мәлендә статуяның зарар күреүе тураһында иҫкә алған:
Йыш ҡына ҡорамдарҙы талауҙарын әйтеп тә тормайым; хатта Олимпияла үҙеңдең ҡулыңды һындырғанда, һин, бейектә күкрәүсе, талаусыларҙы эләктереү өсөн эттәрҙе йәки күршеләрҙе йәүкәләргә лә йыбандың. Бөҙрәләреңде ҡырҡҡанда, һин, титан һәм гигант, уң ҡулыңда ун терһәктәй перун тотоп тик ултырҙың.
391 йылда римлеләр христианлыҡ ҡабул иткәс, грек ҡорамдары ябыла. Император Феодосий I табыныу, ҡорбан килтереү кеүек йолаларҙы үтәуҙе генә түгел, үлем менән янап, ҡорамдарҙа инеүҙе лә тыя. Ҡорамдарҙың байлығына күптәр ҡыҙған бер мәлдә, таларға юл асыла. Былай ҙа һуғыштар арҡаһында зыян күргән ҡорамдарҙан емеректәр генә тороп ҡала.
Статуя тураһында һуңғы иҫтәлек 363 йылға ҡарай. XI быуатта византия тарихсыһы Георгий Кедрин халыҡ телендә йөрөгән бер риүәйәтте яҙып ҡалдырған. Уның буйынса, V быуат башында Зевс статуяһы «иҫән» була әле. Бер мәғлүмәттәр буйынса, статуяны Константинополгә алып киләләр. Шунда 476 йылғы янғында юҡҡа сыға. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса, ҡорам менән бергә 425 йылдағы янғында юҡҡа сыҡҡан.
Археология мәғлүмәттәре
Статуяның (Б. э. тиклем V быуаттың өсөнсө сиреге) Фидий оҫтаханаһында эшләнеүе археологик тикшеренеүҙәр менән дөрөҫләнә (1954—1958). Урынын Павсаний яҙмалары буйынса табалар. Археологтар ҡаҙынған ерҙәрендә бик күп дәлилдәргә тап булалар: алтын, фил һөйәге, эш ҡорамалдары ҡалдыҡтарын, яйланмалар табалар. Бик күп металл ҡойоу өсөн ҡалыптар табыла. «ΦΕΙΔΙΟΥ ΕΙΜΙ» — «мин Феодисийҙыҡы» тигән яҙыулы һауыт та килеп сыға
Әзербайжан Милли сәнғәт музейы
Рөстәм Мостафаев исемендәге Әзербайжан Милли сәнғәт музейы (Rüstəm Mustafayev adına Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi) — Әзербайжандың иң ҙур сәнғәт әҫәрҙәре музейҙарының береһе, унда 17000 берәмек сәнғәт әҫәре һаҡлана. Музей 1936 йылда нигеҙләнә, 1943 йылда уға Әзербайжандың театр декорацияһы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, күренекле әзербайжан театр рәссамы Рөстәм Мостафаевтың исеме бирелә.
Әлеге ваҡытта музей Баҡылағы XIX быуат аҙағында төҙөлгән ике иҫке бинала урынлашҡан. Музей залдарына Әзербайжан, Көнбайыш Европа, Рәсәй, Көнсығыш сәнғәт өлгөләре ҡуйылған. Музей тупланмаһы экспонаттары Канадала (1966), Кубала (1967), Сүриәлә (1968), Францияла (1969), Чехословакияла (1970), Алжирҙа (1970), Ираҡта (1971) күрһәтелә. Музей шишәмбенән йәкшәмбегә тиклем 10:00—18:00 сәғәттәрҙә асыҡ.
Музейҙың тарихы
1920 йылда Әзербайжан дәүләт музейында һынлы сәнғәт бүлеге асыла. 1936 йылда уның нигеҙендә үҙ аллы музей — Әзербайжан дәүләт сәнғәт музейы асырға ҡарар ителә. Тәүҙә һынлы сәнғәт бүлеге элекке миллионер Ғаджи Зәйнәләбдин Тагиевтың йортон биләй, әле унда Әзербайжан тарих музейы урынлашҡан. Музей 1937 йылда асыла. Һуңыраҡ музейға Низами Гәнжәүи исемендәге Әҙәбиәт музейының бишенсе ҡаты тапшырыла.
1943 йылда музейға театр декорацияһы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, күренекле әзербайжан театр рәссамы Рөстәм Мостафаевтың исеме бирелә. Оҙаҡ йылдар буйы музейға Әзербайжандың халыҡ рәссамдары, СССР Дәүләт премиялары лауреаттары Сәләм Сәләмзадә, Кәзим Кәзимзадә, Ибраһим Зәйнәлов етәкселек итә.