cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишморатов Искәндәр Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
Ишморатов Искәндәр Ғөбәйҙулла улы 1908 йылда Бөрйән районының Яңы Уҫман ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Бөрйән район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 6 июлендә һәләк була. Курск өлкәһенең Большая Поляна районы Даниловка ауылында ерләнгән.
Яңы Чуты
Яңы Чуты — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Сәлих ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Үрге Ҡондоҙ йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан көньяҡтараҡ 55 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Яңы Чуты — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Сәлих улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.
Халҡы
1859 йылда ауылда 392 башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Слученко йорто (Таганрог)
Слученко йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Антон Гулшко тыҡрығында урынлышҡан төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Архитектура ҡомартҡыһы тип танылған.
Тарихы
1840 йылдарҙа хәҙерге Антон Глушко  тыҡрығы участкаһында  Варваци фамилиялы кеше бер ярым ҡатлы йорт төҙөй.
Улы Иван шулай уҡ I гильдия сауҙагәре була,  ирекле рәссам Валериан Молл ғаиләһе менән дуҫ була. Сауҙагәр Слученколар Таганрогта пар тирмәненә эйә булалар. 1898 йылда йорт сауҙагәр вариҫтарына милек булып күсә. 1906 йылдан 1915 йылға тиклем йорт Иван, Алексей,  Александр Слученколарға һәм Аслазия Георгиевна Слученкоға ҡарай осоп ҡарайыҡ. домовладение буйынса, Александр Георгиевна һәм Слученко Слученко һәм алексей Аспазий.
1920 йылда йорт ихатаһында Совнархоздың   «Эйәр»  фабрикаһы урынлаша. 1992 йылдың 18 ноябрендәге  301-се ҡарарына ярашлы йорт төбәк әһәмиәтендәге  мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.
Тасуирламаһы
Биш тәҙрәле бер ярым ҡатлы йорт бейек фундаментта төҙөлгән. Йорттоң ҡапҡаларында ярым колонналар урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Һул Куржина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Панарина Вера Зиновьевна
Панарина Вера Зиновьевна (20 май 1930 — 24 июль 2002) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Сыуаш АССР-ының Алатырь районы «Стемасский» совхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Вера Зиновьевна Панарина 1930 йылда Сыуаш АССР-ы Алатырь районының Борки ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә  тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң урындағы колхоздың баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә урынлаша, һуңынан сусҡа фермаһына эшкә күсә.
1951 йылда "Стемасский" совхозының малсылыҡ фермаһына эшкә күсә. Тәүҙә һауынсы ярҙамсыһы булып эшләй - отпуск йәки ял көндәрендә булған төп һауынсыларҙы  алмаштыра. Йыл ярымдан һуң уға тыусалар төркөмөн тупларға рөхсәт итәләр, уны ул төп көтөүҙе тулыландырыуға әҙерләй.
Бандероль (Лопья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Панарина Вера Зиновьевна
Биографияһы
Яйлап тәжрибә туплай, төркөмөндә булып һауым арта. Беркетелгән 25 һыйырҙан йылына уртаса 3000 килограмм һөт ала башлай. Көтөүе таҙалығы һәм көрлөгө менән айырыла. Байтаҡ ярҙамды уға фельдшер булып эшләгән ире күрһәтә. 1965 йылда ул социалистик ярышта ҡатнашып, һәр һыйырҙан уртаса 3406 килограмм һөт һауып алыуға өлгәшә.
Бандероль (Лопья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Панарина Вера Зиновьевна
Биографияһы
«Малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукция етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың  22 мартындағы Указы менән   Панарина Вера Зиновьевнаға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Алатырь районының Восход ҡасабаһында йәшәй. 2002 йылдың 24 июлендә вафат була. Ҡасаба зыяратында ерләнә.
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
Авангард (Ишембай районы)
Авангард (Авангард) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Этҡол ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453224, ОКАТО коды — 80 231 830 002.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Атамаһы
Ауыл исеме «Авангард» колхозы исеменән алынған.
Баштағы атамаһы — Коммуна, аҙағыраҡ Авангард ауылы тип үҙгәртелә, унан һуң — Берёзовка утары, һәм яңынан — Авангард ауылы.
Тарихы
«Коммуна» колхозының (артабан «Авангард» тип йөрөтөлә) беренсе рәйесе Ғабидуллин Барый Абдулла улы 1905 йылда тыуған. 1941 йылдың декабрендә үҙ теләге менән фронтҡа китә. 112-се кавалерия дивизияһы составында, ҡыҙылармеец, разряд командиры, 1942 йылда Курск өлкәһенең Тербуны-2 эргәһендә һуғышта һәләк була. Барый Абдулла улы фронтҡа киткәс, колхоз рәйесе итеп уның ҡатыны Ғәбиҙуллина (Аҡаева) Фәтихә Ғилман ҡыҙы (1906 йылда тыуған) һайлана, ул Ауырғазы районы Яңы Тимешкә ауылында тыуған. 1952 йылда вафат була, Авангард ауылында ерләнә.
1960 йылдың 31 октябрендәге ҡарарға ярашлы Тятяновка ауыл Советының Авангард һәм Покровка тораҡ пункттары бер тораҡ пунктҡа — Авангардҡа берләштерелә.
Авангард — Ишембай районының Этҡол ауыл Советына ҡарай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Ступинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарағас (һырт)
Ҡарағас — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Белорет районы буйлап Ҡапҡалы йылғаһы тамағы киңлегенән Ҡояҙы йылғаһына (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) тиклем Инйәр йылғаһының һул яры буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 9 км яҡын, киңлеге 0,5—2 км. Абс. бейеклеге 921 м. Рельефында 3 түбә айырыла. 100 м тәрәнлектәге билән менән төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәргә бүленгән.
Төньяҡ‑көнбайыш битләүе һөҙәк (ауышлығы 15—25о). Көньяҡ‑көнбайыш битләүе күп һанлы һыҙалар һәм уйпатлыҡтар менән ҡатмарланған. Көньяҡ өлөшөндә таш һибелмәләре бар.
Ландшафтары тау һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы
Составы
Һыртта машаҡ свитаһының метабазальттарынан һәм полимикт ҡомташтарынан тора
Топонимика
Тау һырты ҡарағастар менән ҡапланған.
2 апрель
2 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 92-се (кәбисә йылында 93-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 273 көн ҡала. {{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Пюник (футбол клубы)
«Пюник» футбол клубы  (Ֆուտբոլային Ակումբ „Փյունիկ“ Երևան) — Ереван ҡалаһында 1992 йылда ойошторолған әрмән футбол клубы. Пюниктың рус теленә тәржемәһе «Феникс» (мифик ҡош) тигәнде аңлата.
Әрмәнстандың иң титуллы клубы булып тора. 11 тапҡыр — Әрмәнстан чемпионы, 6 тапҡыр — Әрмәнстан кубогы, 8 тапҡыр — Әрмәнстан Суперкубогы эйәһе.
Тарихы
1992 йылда Әрмәнстандың тәүге чемпионаты йомғаҡтары буйынса клуб чемпион исемен яулай. 1995 йылда атамаһы «Пюник» тип үҙгәртелә, 1999 йылда клуб тарҡатыла. 2001 йылда премьер-лига дебютанты — «Арменикум» клубы базаһында ҡабаттан ойошторола.
«Арменикум» 2000 йыл башында, клуб президенты «Арарат» легендаһы — Хорен Оганесян булған ваҡытта барлыҡҡа килә. Әрмәнстан беренселегендәге дебют сығышы 2000 йылда Беренсе лигала үтә. «Ҡарабах» менән ныҡышмал көрәштә команда турнир тамамланыуға бер тур ҡалғас беренсе урын яулап, Премьер-лигаға сыға.
17 туп иҫәбе менән иң яҡшы бомбардир тип беренселектең беренсе түңәрәген "Арменикум"да уҙғарған Вадим Каграманов билдәләнә. Клуб өсөн 13 гол индереп, Каграманов «Динамо»-2-гә күсә.
Чемпионат башланғанға тиклем клуб тарҡатыла һәм ҡабаттан ойошторолған һәм Премьер-лигала уйнау хоҡуғын алған "Пюник"ка ҡушыла.
Ҡабаттан ойошторолған һуң команда Премьер-лиганың беренсе миҙгелендә үк үҙенең уйыны һәм дәғүәселәрен еңеүе менән иғтибарҙы йәлеп итә. Бер нисә турҙан һуң үҙенә чемпионлыҡ тәьмин итеп, команда бер аҙ һәлкәүләнә, был иһә йомғаҡлау турында тигеҙ иҫәпкә уйнау һәм ике еңелеү менән тамамлана. Кубоктың ярым финалына еткәс, «Пюник» «Мика»ға ике уйында ла бер төрлө: 1:2 иҫәбе менән еңелә. Миҙгел йомғаҡтары буйынса, Премьер-лиганың иң яҡшы бомбардиры 21 туп индергән Арман Карамян була. Йылдың иң яҡшы уйынсыһы тип Вардан Минасян билдәләнә.
Элегерәк клуб хужаһы Әрмәнстандың футбол федерацияһы президенты Рубен Айрапетян була, ул 2009 йылдың ғинуарында клубты Самвел Алексанянға һата. Самвел Алексанян да билдәле эшҡыуар һәм әрмән парламенты депутаты.
2017 йылда футбол клубын Рәсәй бизнесмены Артур Согомонян һатып ала.
Ҙур еңеүҙәре һәм еңелеүҙәре
Иң ҙур еңеүҙәре:
Еврокуботарҙа.:
Иң ҙур еңелеүҙәре:
Еврокубоктарҙа:
Иван Франко исемендәге Львов милли университеты
Иван Франко исемендәге Львов милли университеты (Львівський національний університет імені Івана Франка) — Көнсығыш европаның иң боронғо университеттарының береһе һәм Украинаның иң боронғо университеты.
Тарих
1661 йылдың 20 ғинуарында Польша короле Ян II Казимир указы менән 1608 йылда барлыҡҡа килгән иезуит коллегияһына академия статусын һәм «университет титулы» тапшырыла, был дата университеттың нигеҙләнеү ваҡыты тип һанала. Академия һәм университеттың хоҡуҡтарын рәсми раҫлау 1758—1759 йылдарҙа үтә.
Баш корпус архитектураһы
Хәҙерге Львов университетының төп корпусы (Университет урамы, 1) 1877—1881 йылдарҙа төҙөлгән (архитекторы Ю. Хохбергер). Башта унда Галиция һәм Лодомерия Край сеймы урынлашҡан. Бинаның алғы яғы бағаналы мөһабәт портик һәм лоджия, ингән яҡтан аллегорик «Эш» һәм «Мәғариф» төркөмдәре, аттиканан «Галиция, Висла һәм Днестр» төркәмдәре менән биҙәлгән (скульпторы Т. Ригер). 1920 йылда бина Ян Казимирҙың Львов университетына тапшырылды.
Хәҙерге заман
1997/1998 уҡыу йылында көндөҙгө формала 11 649 студент уҡыған, шул иҫәптән: 2980 — сығымдарҙы тулыһынса ҡаплау, ситтән тороп уҡыу формаһында — 3680, уларҙың 2543 студенттар —түләүле көйө. Тулы уҡыу курсы 5 йыл дауам иткән. Университетта 112 кафедра бар, уларҙың дүртәүһе 2001 йылда асылған. Фәнни кадрҙар әҙерләүҙең төп формаһы булып аспирантура тора, 1997/1998 уҡыу йылында гуманитар һәм тәбиғи фәндәр йүнәлешендә 89 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләнгән, аспирантурала көндөҙгө бүлектә 505 кеше, ситтән тороп — 206 кеше белем алған.
Бендеры
Бендеры [Бендеры], Бендер (молд./Бендер / Bender / Bender (Бендер), Бенде́ри (Бэндэры); йылғалағы туҡталыш) — Днестр буйы Молдова Республикаһы тарафынан танылмаған ҡала, рәсми сиктәре Молдованың рәсми биләмәһендә урынлашҡан, Днестр йылғаһындағы төп порт, Днестр буйы тимер юлының мөһим тимер юл селтәре. СССР-ҙағы тарихи ҡала (1986), Хәрби данға лайыҡ ҡала (2012).
Молдова һәм бигерәк тә Румынияла ҡаланың боронғо исеме ҡулланыла — Тигина (Tighina).
Этимология
XV быуат уртаһына ҡараған молдова грамоталарында Тягянякяча, Тигина атамалары ҡулланыла. Төрлө тарихи документтарҙа Тунгаты, Тунгаль, Тягянякяч, Тягянякячоу, Тягин, Тигинов, Тигичул вариациалары бар. Былар — бер үк исемдең төрлө тарихи осорҙа төрлө халыҡтарҙа әйтелеше.
«Тигина» атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә аңлатма бар. Шуларҙың береһе татар литва йәки поляк экспансияһынан ҡасҡан татар кенәзе Тигин булыуы ихтимал. Икенсеһе, славян аңлатмаһы, ҡала тәңгәлендәге Днестр йылғаһы аша уңайлы кисеүгә бәйле. X быуатта был урынды славяндарҙың тиверец ҡәбиләһе төйәк иткән. «Тянуть», «толкать», «тункать» һүҙенән килеп сығыуы ихтимал. Ҡаланың бөгөнгө атамаһы, йәғни «Бендеры», «мин теләйем» төшөнсәһенә бәйле тигән легенда йәшәй. Йәнәһе, был фразаны ҡалаға хужа булырға теләгән төрөк солтаны Сөләймән әйткән.
Әүәлерәк «Бендеры» атамаһын «йылға буйындағы нығытма» тип тәржемәләү яҡлы булғандар. Һуңыраҡ уны фарсы теленән «гавань», «порт» йәки «йылға буйында туҡталыш» һүҙенән килеп сығыуына бәйләйҙәр. Иранда «бендер» һүҙенә бәйле күп урындар бар. Улар араһында Бендер-Аббас һәм Бендер-Энзели. Былар барыһы ла порт-ҡалалар.
«Бендеры» атамаһы рәсми рәүештә 1541 йылда раҫлана. Октябрь революцияһына тиклем ҡала думаһы уны Тигин тип үҙгәртергә ҡарар итә. Әммә Бессарабия губернаһы етәкселеге уны раҫламай.
1919 йылда Бессарабия Румынияға ҡушылғас, Бендеры атамаһы Тигинға үҙгәртелә. Шулай ҙа урындағы халыҡ элеккесә атап йөрөтә. 1940 йылда Бессарабия СССР-ға ингәс, ҡалаға тәүге атамаһы ҡайтарыла. Совет осоронда уны төрлөсә үҙгәртеү тәҡдиме була, мәҫәлән, Ткаченко, Днестровск һәм башҡалар.
Иррациональ һан
Иррациона́ль һан — ул рациональ булмаған ысын һан, йәғни \frac{m}{n} күренешендәге кәсер рәүешендә күрһәтеп булмаған һан, бында m — бөтөн һан, n — натураль һан. Иррациональ һанды сикһеҙ периодлы булмаған унарлы кәсер рәүешендә күрһәтеп була.
Иррациональ һандар күмәклеге ғәҙәттә баш латин хәрефе \mathbb I менән тамғалана. Шулай итеп:, йәғни иррациональ һандар күмәклеге ысын һәм рациональ һандар күмәклектәре айырмаһы.
Иррациональ һандарҙың, дөрөҫөрәге, берәмек оҙонлоҡтағы киҫек менән үлсәүҙәш киҫектәрҙең барлығы тураһында боронғо математиктар белгәндәр: уларға, мәҫәлән, квадраттың яғы менән диагоналының үлсәүҙәш булмауы билдәле булған, был \sqrt 2 һанының иррациональ һан булыуына тиң.
Миҫалдар
Иррациональ һан булып торалар:
Айбәк
Айбәк хан (Сәйет Ибраһим-хан, 1495 йылда вафат булған) — Себер ханлығы ханы (1468—1495). Себер (Төмән) ханлығына нигеҙ һалыусы һәм уның тәүге хакимы. Шибаниҙар нәҫеленән.
Иррациональ һан
2-нән тамыр
Киреһе дөрөҫ тип уйлайыҡ: \sqrt{2} рациональ һан, йәғни \frac{m}{n} күренешендәге кәсер рәүешендә күрһәтеп була, бында m — бөтөн һан, ә n — натураль һан.
Уйланылған тигеҙлекте квадратҡа күтәрәбеҙ: Тигеҙлектең һул яғында каноник тарҡалмаға 2 һаны йоп дәрәжәлә инә, ә 2n2 тарҡалмаһына — таҡ дәрәжәлә. Шуға күрә m2=2n2 тигеҙлеге мөмкин түгел. Тимәк, баштағы уйланылған фекер дөрөҫ булмаған, һәм \sqrt{2} — иррациональ һан.
Айбәк
Биографияһы
Сығышы менән Шибаниҙар династияһынан Мәхмүҙәк бейҙең улы. Уның исеме тәүге тапҡыр 1460-1470-се йылдар арауығында Көнсығыш Дәшти Ҡыпсаҡта барған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда телгә алына.
Иррациональ һан
3 һанының икеле логарифмы
Киреһе дөрөҫ тип уйлайыҡ: \log_2 3 рациональ, йәғни \frac{m}{n} күренешендәге кәсер рәүешендә күрһәтеп була, бында m һәм n — бөтөн һандар. булғанлыҡтан, m һәм n ыңғай һандар итеп һайлап алып була. Ул саҡта Ләкин 2^m йоп, ә килеп сыҡҡан тигеҙлектең уң яғы таҡ. Ҡапма-ҡаршылыҡ килеп сыға.
Айбәк
Биографияһы
1471 йылда ҡаҙаҡ хакимдары Кирәй хан һәм Жәнебәк хан менән коалиция төҙөгәс, Ибәк күтәрелә башлай һәм власҡа Тайбуғалар нәҫеленән Мар кенәзде юҡ иткәндән һуң килә.
1470‑се йылдар башында Оло Урҙа ханы Әхмәт, ҡаҙаҡ ханы Жәнебәк, Нуғай Урҙаһы мырҙалары Ғәббәс, Муса, Ямғурса һәм башҡалар менән берлектә Үзбәк ханлығы хакимы Әбелхәйер хандың вариҫы — Шәйех Хәйҙәр ханға ҡаршы көрәш барышында Күк Урҙала власты тулыһынса яулап ала. Шәйех Хәйҙәрҙе үлтергәс, Әбелхәйерҙең ейәне — Мөхәмәт Шәйбәни йәшенгән Әстерханды ҡамауға ала. Әммә Мөхәмәт ҡамауҙан сығып, Ибәктең ставкаһына һөжүм яһарға өлгәшә.
Иррациональ һан
e
Ҡара. раздел «Доказательство иррациональности» в статье «e».
Айбәк
Биографияһы
Әбелхәйер вариҫтарының йоғонтоһо кәмеп, Ҡаҙаҡ хандарының власы көсәйгәс, Ибәк нуғайҙар ярҙамында Көнсығыш Себерҙә нығынған. Тайбуғалар нәҫелен Марҙың ҡыҙына өйләнеп, Ибәк хан власын Иртыш йылғаһының урта ағымына, Тара, Тубыл һәм Тура йылғалары бассейнына тарата.
Иррациональ һан
Антиклыҡ
Иррациональ һандар бар икәнен беренсе иҫбатлаусы тип Метапонттан пифагорсы Гиппас (яҡынса б. э. тиклем 500 й.) иҫәпләнә. Пифагорсылар осоронда, шундай берҙәм киҫек берәмеге бар, етерлек бәләкәй һәм бүленмәҫ, ул теләһә ниндәй киҫеккә бөтөн һан тапҡыр инә тип иҫәпләгәндәр.
Гиппастың ниндәй һан иррациональ булыуын иҫбатлауы тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәт юҡ. Легенда буйынса, ул уны пентаграмма яҡтарын өйрәнгәндә таба. Шуға күрә был алтын киҫелеш тип уйлау дөрөҫөрәк була.
Айбәк
Биографияһы
Ибәкте хакимлығы нығынғас, Тайбуғаларҙы властан ситләштерә һәм бер үҙе Чимги-Тура ҡалаһында хакимлыҡ итә башлай. Ибәктең биләмәләре нигеҙендә Шибаниҙарҙың яңы дәүләте — Себер (Төмән) ханлығы барлыҡҡа килә.
Иррациональ һан
Антиклыҡ
Грек математиктары был үлсәүҙәш булмаған дәүмәлдәрҙең сағыштырмаһын алогос (күрһәтеп булмаған) тип атағандар, ләкин легендаларға ҡарағанда, улар Гиппасҡа тейешле хөрмәт күрһәткәндәр. Шундай легенда бар, Гиппас диңгеҙҙә сәйәхәттә йөрөгәндә асыш яһай, һәм башҡа пифагорсылар, «ер йөҙөндә, ер йөҙөндәге бөтә нәмәләр ҙә бөтөн һандарға һәм уларҙың бүлендегенә ҡайтарып ҡалдырыла алалар, тигән доктринаны кире ҡағыусы элемент булдырғаны өсөн» уны борт аша һыуға ташлайҙар.
Гиппастың асышы, бөтә теорияның нигеҙендә ятыусы, һандар һәм геометрик объекттар берҙәм һәм бүленгеһеҙ тигән фекерҙе емереп, пифагорсы математика алдына етди проблема ҡуя.
Айбәк
Биографияһы
1481 һәм 1483 йылдарҙа Мәскәү дәүләте хакимы Иван III-сөгә ике тапҡыр илселәр ебәреп, улар менән сауҙа мөнәсәбәттәре урынлаштыра. 1481 йылда нуғай мырҙалары ғәскәре менән берлектә Оло Урҙа ханы Әхмәттең ставкаһын тар‑мар итә, ә ханды үлтерә. Бер үк ваҡытта Ҡазан ханлығының сәйәсәтенә йоғонто яһарға тырыша.
Иррациональ һан
Антиклыҡ
Феодор Киренский 17-гә тиклемге натураль һандарҙың тамырҙары иррациональ булыуын иҫбат иткән (әлбиттә, теүәл квадраттарҙы — 1, 4, 9 һәм 16 төшөрөп ҡалдырып), ләкин шунда туҡтап ҡалған, сөнки уның инструментарийында булған алгебра 17-нән квадрат тамырҙың иррационаллеген иҫбатларға мөмкинлек бирмәгән. Был иҫбатлау ниндәй булырға мөмкин ине тигән һылтау менән математика тарихсылары төрлө бер нисә тәҡдим индерәләр. Иң дөрөҫкә яҡыныраҡ фараз буйынса, ул таҡ квадрат һан һигеҙгә бер ҡалдығы менән бүленә тигән теоремаға нигеҙләнгән булған.
Айбәк
Биографияһы
1495 йылда Марҙың ейәне — Мөхәмәт етәкселегендә Тайбуғалар тарафынан ойошторолған фетнә һөҙөмтәһендә үлтерелә. Әммә Ибәктең вариҫтары уларға ҡаршылыҡ күрһәтеп, власты үҙ ҡулында һаҡлап ҡала.
Иррациональ һан
Антиклыҡ
Һуңғараҡ Евдокс Книдский (б. э. тиклем 410 йәи 408 й. — 355 йәки 347 й.) пропорциялар теорияһын үҫтерә, ул рациональ, шулай уҡ иррациональ сағыштырмаларҙы ла иғтибарға ала. Был иррациональ һандарҙың фундаменталь асылын аңлауға нигеҙ булып тора. Дәүмәл һан тип иҫәпләнмәй башлай, ләкин тура һыҙыҡ киҫеге, мөйөш, майҙан, күләм, ваҡыт аралығы кеүек дәүмәлдәрҙең тамғаланышы — өҙлөкһөҙ үҙгәрә алған дәүмәлдәрҙең (был һүҙҙең хәҙерге мәғәнәһендә). Дәүмәлдәр, бер һандан икенсеһенә «һикереп» кенә үҙгәрә алған, мәҫәлән, 4-тән 5-кә, һандарға ҡапма-ҡаршы ҡуйыл. Һандар иң бәләкәй бүленмәй торған дәүмәлдән төҙөлә, ә был ваҡытта дәүмәлдәрҙе сикһеҙ бәләкәйләтергә мөмкин.
Дәүмәлгә бер ниндәй ҙә миҡдар ҡиммәте ярашлы ҡуйылмағас, Евдокс кәсерҙе ике дәүмәлдең сағыштырмаһы һәм пропорцияны ике кәсерҙең тигеҙлеге тип билдәләгәндә, үлсәүҙәш тә, һәм үлсәүҙәш булмаған да дәүмәлдәрҙе йәлеп итә ала. Тигеҙләмәләрҙән миҡдар ҡиммәттәрен (һандарҙы) алып ташлап, ул иррациональ дәүмәлдәрҙе һан тип атау кәрәклегенән торған ҡапҡандан ҡотола. Евдокс теорияһы грек математиктарына, үлсәүҙәш булмаған дәүмәлдәр менән эшләү өсөн логик нигеҙләү тәьмин итеп, геометрияла мөмкин булмаған прогрессҡа өлгәшергә мөмкинлек бирә. Евклидтың «Начала» унынсы китабы иррациональ дәүмәлдәрҙе классификациялауға арналған.
Урта быуаттар
Урта быуаттар тәүҙә һинд, аҙаҡ ҡытай математиктарының ноль, тиҫкәре һандар, бөтөн һәм кәсер һандар кеүек төшөнсәләр ҡабул итеүе менән билдәләнде. Аҙағыраҡ ғәрәп математиктары ҡушыла, улар беренсе булып тиҫкәре һандарҙы алгебраик объекттар тип иҫәпләй башлайҙар (ыңғай һандар менән бер рәттән һәм тигеҙ хоҡуҡта), был хәҙерге алгебра тип аталған дисциплинаның үҫешенә булышлыҡ итте.
Ғәрәп математиктары «һандар» һәм «дәүмәлдәр» тигән боронғо грек төшөнсәләрен берҙәм, дөйөмөрәк ысын һандар идеяһына берләштерәләр. Улар Евклидтың сағыштырмалар тураһында күҙаллауына тәнҡит менән ҡарайҙар, уға ҡаршы улар теләһә ниндәй дәүмәлдәрҙең сағыштырмаһы теорияһын үҫтерәләр һәм һан төшөнсәһен өҙлөкһөҙ дәүмәлдәр сағыштырмаһына тиклем киңәйтәләр. Евклидтың «Книга 10 Элементов» хеҙмәтенә комментарийҙарында фарсы математигы Аль Махани (яҡынса б. э. 800 й.) квадратик иррациональ һандарҙы (күренешендәге һандар) һәм дөйөмөрәк кубик иррациональ һандарҙы тикшерә һәм классификациялай. Ул рациональ һәм иррациональ дәүмәлдәргә билдәләмә бирә, уларҙы тап ул иррациональ һандар тип атай. Ул был объекттар менән еңел таянып эш итә, ләкин үҙенә башҡа объекттар тураһында һымаҡ фекер йөрөтә, мәҫәлән:
"Рациональ [дәүмәл] булып тора, мәҫәлән, 10, 12, 3%, 6% һ.б., сөнки был дәүмәлдәр миҡдарҙарҙа әйтеләләр һәм күрһәтеләләр. Нимә рациональ түгел, шул иррациональ, һәм ярашлы дәүмәлдәрҙе миҡдарҙарҙа әйтеп һәм күрһәтеп булмай. Мәҫәлән, 10, 15, 20 кеүек — квадрат булмаған һандарҙың квадрат тамырҙары."
Евклидтың дәүмәлдәр беренсе нәүбәттә тура һыҙыҡтарҙың киҫектәре тигән концепцияһына ҡаршы, Аль Махани бөтөн һандарҙы һәм кәсерҙәрҙе рациональ, ә квадрат һәм куб тамырҙарҙы — иррациональ дәүмәлдәр тип иҫәпләй. Ул шулай уҡ иррациональ һандар күмәклегенә арифметик ҡараш индерә, тап ул түбәндәге дәүмәлдәрҙең иррациональ булыуын күрһәтә:
"иррациональ һәм рациональ дәүмәлдәрҙе ҡушыу һөҙөмтәһе, иррациональ дәүмәлдән рациональ дәүмәлде алыу һөҙөмтәһе, рациональ дәүмәлдән иррациональ дәүмәлде алыу һөҙөмтәһе."
Египет математигы Абу Камил (яҡынса б. э. 850 й. — 930 й.) иррациональ һандарҙы — нигеҙҙә, квадрат йәки кубик тамырҙар, шулай уҡ дүртенсе дәрәжә тамырҙар күренешендә, квадрат тигеҙләмәләрҙең тамыры йәки тигеҙләмәләрҙәге коэффициенттар тип таныуҙы ҡабул итерлек тип һанаусы беренсе математик. X быуатта ираҡ математигы Аль Хашими иррациональ һәм рациональ һандарҙың ҡабатландығының, бүлендегенең, һәм башҡа математик үҙгәртеүҙәр һөҙөмтәләренең иррационаллеген дөйөм иҫбатлау ысулын (ә күргәҙмә геометрик демонстрация түгел) сығара. Ал Хазин (б. э. 900 й. — 971 й.) рациональ һәм иррациональ дәүмәлдәргә түбәндәге билдәләмә бирә:
"Берәмек дәүмәл бирелгән дәүмәлдә бер йәки бер нисә тапҡыр булһын, ти. Ул саҡта был [бирелгән] дәүмәл бөтөн һанға ярашлы… Берәмек дәүмәлдең яртыһын, йәки өсөнсө өлөшөн, йәки сиреген тәшкил иткән, йәки, берәмек дәүмәл менән сағыштырылған дәүмәл уның биштән өсөн тәшкил итһә, шундай һәр дәүмәл рациональ дәүмәл була. Һәм дөйөм алғанда, берәмек дәүмәлгә, бер һан икенсе һанға нисек сағыштырылһа, шулай сағыштырылған һәр дәүмәл рациональ була. Әгәр дәүмәл бер нисә берәмек оҙонлоғо йәки берәмек оҙонлоғоноң өлөшө (l/n), йәки бер нисә өлөшө (m/n) рәүешендә күрһәтелә алмаһа, ул иррациональ, йәғни тамырҙар ярҙамынан башҡа күренештә күрһәтеп булмай."
Һуңғараҡ, XII быуатта ғәрәп текстарын латинға күсергәндән һуң, был идеяларҙың күбеһен Европа математиктары үҙләштерәләр. Магрибтан ғәрәп математигы, мираҫ тураһында ислам закондарында махсуслашҡан Аль Хассар, XII быуатта кәсерҙәр өсөн хәҙерге символлы математик нотация индерә, числитель һәм знаменателде горизонталь һыҙыҡ менән айыра. Шундай уҡ нотация артабан XIII быуатта Фибоначчи хеҙмәттәрендә күренә. XIV—XVI быуаттар дауамында Сангамаграманан Мадхава һәм Керал астрономия һәм математика мәктәбенең вәкилдәре, ниндәйҙер иррациональ һандарға йыйылыусан сикһеҙ рәттәрҙе тикшерәләр, мәҫәлән, π-гә, шулай уҡ ҡайһы бер тригонометрик функцияларҙың иррационаллеген күрһәтәләр. Джестадева был һөҙөмтәләрҙе «Йуктибхаза» китабында килтерә.
Яңы ваҡыт
XVII быуатта математикала комплекслы һандар ныҡ нығыналар, уларҙы өйрәнеүгә Абрахам де Муавр (1667—1754) Леонард Эйлер (1707—1783) ҙур өлөш индерәләр. Комплекслы һандар теорияһы XIX быуатта йомоҡ һәм аныҡ була, шулай итеп Евклидтың иррациональ һандарҙы классификациялау буйынса хеҙмәттәрен төшөнөп етеп, иррациональ һандарҙы алгебраик һәм трансцендент һандарға классификациялау мөмкин була (шуның менән бергә трансцендент һандарҙың булыуын иҫбатлап). Был тема буйынса 1872 йылда Вейерштрасстың, Гейненың, Канторҙың һәм Дедекиндтың хеҙмәттәре баҫылып сыға. 1869 йылда уҡ Мерэ Гейне хеҙмәттәренә оҡшаш тикшеренеүҙәр башлаһа ла, тап 1872 йыл теорияның тыуған йылы тип иҫәпләү ҡабул ителгән. Вейерштрасс, Кантор һәм Гейне үҙҙәренең теорияларын рәттәр ярҙамында нигеҙләйҙәр, ә Дедекинд, бөтә рациональ һандарҙы билдәле бер характерлы үҙсәнлектәргә эйә ике күмәклеккә бүлеп, ысын һандар күмәклегенең (хәҙер аталғанса) дедекинд киҫелештәре менән эшләй.
Иррациональ һандар менән тығыҙ бәйләнгән сынйырлы кәсерҙәрҙе (бирелгән һанды кәүҙәләндергән сынйырлы кәсер шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына сикһеҙ, әгәр һан иррациональ булһа), беренсе булып Катальди 1613 йылда тикшерә, сынйырлы кәсерҙәр артабан яңынан Эйлерҙың хеҙмәттәрендә үҙҙәренә иғтибар йәлеп иттерәләр, ә XIX быуат башында — Лагранж хеҙмәттәрендә. Дирихле шулай уҡ сынйырлы кәсерҙәр теорияһы үҫешенә һиҙелерлек өлөш индерә. 1761 йылда Ламберт сынйырлы кәсерҙәр ярҙамында \pi рациональ һан булмауын иҫбат итә, шулай уҡ x-тың теләһә ниндәй нулдән айырмалы рациональ ҡиммәтендә e^x һәм иррациональ булыуын иҫбатлай. Ламберттың иҫбатлауын тамамланмаған тип иҫәпләп булһа ла, ул етерлек дәрәжәлә ҡәтғи тип иҫәпләнә, бигерәк тә уның яҙылыу ваҡытын иҫәпкә алғанда. Лежандр 1794 йылда, Бессель — Клиффорд функцияһын индергәндән һуң, \pi^2 иррациональ булыуын күиҫбатлаған, бынан \pi һанының иррационаллеге килеп сыға (рациональ һандың квадраты рациональ һан булыр ине).
Трансцендент һандарҙың барлығын Лиувилль 1844—1851 йылдарҙа иҫбатлай. Һуңғараҡ Георг Кантор (1873) уларҙың барлығын, икенсе ысул ҡулланып иҫбатлай һәм, ысын рәттең теләһә ниндәй интервалында сикһеҙ күп трансцендент һандар булыуын нигеҙләй. Шарль Эрмит 1873 йылда e трансцендент һан икәнен иҫбатлай, ә Фердинанд Линдеман 1882 йылда, был һөҙөмтәгә таянып, \pi һанының трансцендентлығын күрһәтә. Линдеманндың иҫбатлауын аҙаҡ Вейерштрасс 1885 йылда ябайлаштыра, Давид Гильберт 1893 йылда тағы ла нығыраҡ ябайлаштыра, аҙаҡ килеп, Адольф Гурвиц һәм Пауль Гордан тарафынан элементар тиерлек хәлгә еткерелә.
Нарва
На́рва (эст. Narva) — Эстонияның халыҡ һаны буйынса өсөнсө, күбеһенсә урыҫ телле халыҡлы, Ида-Вирумаа өйәҙенең иң ҙур ҡалаһы. Нарва яны үҙәге булараҡ, бай тарихлы, урыҫ-эстон бәйләнештәрендә сәйәси-иҡтисади әһәмиәте ҙур. Халыҡ һаны — 60 400 кеше (2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата).
Ҡаланың рәсми нигеҙләнеү ваҡыты 1223 йылдан, даттар Нарва һарайын төҙөгән ваҡыттан алып, һанала.
Географик торошо
Нарва ҡалаһы Нарва (Нарова) йылғаһы тамағынан 12 км өҫтәрәк, Рәсәй сигендәге Ивангородҡа ҡаршы, Кингисепптан — 20 км, Санкт-Петербургтан — 152 км, Таллин дан көнсығышҡа ҡарай 210 км алыҫлыҡта урын алған.
Тарих
Ерлек тәү тапҡыр 1171 йылда Новгород йылъяҙмаһында Нарвия ауылы тип телгә алына. XIII быуат башында даттар, көнсығышҡа Балтик диңгеҙенә табан барып, әкренләп тәбиғи сик яғына — Нарова йылғаһы янына сыға.
1492 йылда, Ливония менән һуғышыу өсөн, бөйөк мәскәү кенәзе Иван III Нарваға ҡаршы Ивангород нығытмаһын төҙөй. Ливония һуғышы ваҡытында Нарваны урыҫ ғәскәрҙәре 1558 йылдың 11 майында баҫып ала. Батша Иван Грозный Нарваны Балтик диңгеҙендәге эре сауҙа һәм хәрби порт итергә планлаштыра. 23 йыллыҡ урыҫ хакимлығы ваҡытында унда байтаҡ урыҫ сауҙагәрҙәре һәм һөнәрселәре күсә, сиркәүҙәр төҙөлә. Нарва Төньяҡ Германия, Дания, Голландия, Франция һәм Англия менән бик уңышлы сауҙа иткән. Швед короллеге һәм Речь Посполитая дәүләттәренә урыҫтарҙың Балтик диңгеҙендә килеп сығыуы оҡшамай, шуға күрә ике дәүләт араһында һуғыш башлана. 1579 йылда шведтар тәү тапҡыр Нарваны баҫырға тырыша, әммә барып сыҡмай, 4000 кешеһен юғалталар. 1581 йылда шведтар Нарваны яулап алғас, 7000 урыҫ ҡала халҡын үлтерәләр.
1590 йылда Нарваға тағы бер ҡат урыҫ ғәскәрҙәре инеп маташа, 1595 йылда Рәсәй һәм Швеция араһында Тявзин килешеүе төҙөлә. Был килешеү буйынса Рәсәй Нарва һәм Ревелдән баш тарта, шуның өсөн Нарова йылғаһынан көнсығышҡа табан бөтә ерҙәрҙе үҙенә ала.
Нарваны баҫып алыуҙан Петр I Төньяҡ һуғышты башлай, урыҫ армияһы ҡаланы урата, тик швед ғәскәрҙәре еңеп сыға. Артабан барыбер урыҫ ғәскәрҙәре Нарваны яулай. Төньяҡ һуғыш һөҙөмтәһендә Эстляндия һәм Лифляндия Рәсәйгә күсә, бының турала 1721 йылда Ништад килешеүе төҙөлә. 1719 йылда Ревель губернаһы ойошторола, шул уҡ ваҡытта Нарва Петербург губернаһында ҡала. Һуңыраҡ Нарва губерна буйһоноуынан сығарыла, ә 1802 йылда яңынан Петербург губернаһы составына инә.
Кронштадт һәм Свеаборг ҡәлғәләре нигеҙләнгәс, Нарва үҙенең стратегик әһәмиәтен юғалта. XIX быуат уртаһында Нарва, Кренгольм мануфактураһын асҡас, ҙур текстиль сәнәғәте үҙәге була. Мануфактура ойоштороусылар араһында: <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(инг. <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">) русск., Козьма Терентьевич Солдатенков, Алексей Иванович Хлудов, Ричард Васильевич Барлов, Эрнст Федорович Кольбе.
Ҡала яҙмышындағы етди үҙгәрештәр 1917 йылғы революция һөҙөмтәһендә үтә. Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәтенең 1917 йылдың 30 мартындағы ҡарары буйынса, Эстлянд губернаһына Лифлянд губернаһының эстон өлөштәре ҡушыла. Нарва халҡы ла ҡушылырға теләй, әммә был ниәт килеп сыҡмай.
Ваҡытлы хөкүмәтте ҡолатыуҙан һуң, Нарва ҡала управаһы Совет Рәсәй хөкүмәте менән һөйләшеүҙәр алып бара. Совет хөкүмәте ниәт менән килешә, һәм 10 (23) декабрҙә үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса, Нарва Эстлянд губернаһы составына күсә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында 1941 йылдың 17 авгусынан Нарваны герман ғәскәрҙәре оккупацияға ала. 1944 йылдың 26 июлендә ҡала Нарва операцияһы барышында азат ителә. Һуғыш ваҡытында ҡаланың боронғо өлөшө емерелә. Һуғыштан һуң тулыһынса булмаһа ла, ҡайһы бер өлөштәре тергеҙелә.
СССР тарҡалғанда, 1990—1991 йылдарҙа Нарва янының эстон өлөшөнә (Ида-Вирумаа) ҡарата Нарва республикаһын иғлан итеү идеялары тарала.
Сәнәғәт һәм иҡтисад
Нарва иҡтисади нигеҙен бөгөн энергетика тармағы сағылдыра. Нарва электр станцияларының энергетика комплексы иң ҙур эш менән тәьмин итеүсе һанала, унда 600 яҡын кеше эшләй.
Нарвала бөгөнгө көнгә тиклем тегеү, металл эшкәртеү, контроль-үлсәү һәм медицина аппаратураһы, шулай уҡ төрлө сәнәғәт йыһаздары эшләү һәйбәт үҫеш алған.
Эре сәнәғәт предприятиелары менән бер рәттән бәләкәй һәм урта эшмәкәрлек үҫешкән, улар араһында иң ҙур өлөштө сауҙа, хеҙмәтләндереү өлкәһе предприятиелары хала. Нарвала теркәлгән дөйөм кәсеп ойошмалары һаны — ике меңдән артыҡ.
Герб
1585 йылдың 22 июлендә швед короле Иоанн III Нарваға өҫтөнлөктәр һәм герб бүләк иткән. Герб ҡалҡанында ситенән фәрештә (ҡалҡан өҫтөндә) һәм муллыҡ мөгөҙҙәре (ҡалҡан ситенән уңдан һәм һулдан) төшөрөлгән. Герб ҡалҡанының үҙендә күк майҙанда ике балыҡ (бәрҙе), улар өҫтөндә — ике йәҙрә араһында шпага, унан аҫтараҡ ҡылыс һәм йәҙрә урын алған.
Нарва гербы 1780 йылдың 7 майында раҫланған.
1935 йылдың 28 майында Нарва ҡала йыйылышы 1585 йылғы фәрештә менән муллыҡ мөгөҙҙәре төшөрөлгән гербты кире ҡайтара.
Административ бүленеш
Нарва Ида-Вирумаа өйәҙе составына инә, Нарва ҡала муниципалитетын барлыҡҡа килтерә. Нарва өс өлөштән тора: Нарва ҡалаһы, Кудрукюла, Ольгина, шулай уҡ Юбилейный кварталы. Нарваның дөйөм майҙаны 84 583 005 м² (8458 га), 78 394 766 м² (7840 га) нарва ҡалаһына ҡарай, Кудрукюла — 5 606 739 м² (560 га), баҡса кооперативтары «Ольгинский» һәм «Берёзка» — 58,15 га. Нарва ҡалаһында 123 урам, уларҙың 23, Эстония ССР-ҙан айырылғас, исемен үҙгәртә.
Хәҙер Нарва ҡалаһы 11 райондан һәм 3 айырым райондан тора: Сутхоффи, Пяхклимяэ, Калеви, Ваналинн, Йоаору, Кересе, Солдино, Кренгольм, Паэмурру, Кулгу, Веэкулгу, Электрияма, шулай уҡ Ольгина, Кудрукюла һәм Юбилейный.
Тюзьма
Тюзьма — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жукопа йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Собханғол (Туймазы районы)
Иҫке Собханғол (Старое Субханкулово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 784 кеше. Собханғол ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 452774, ОКАТО коды — 80251861000.
Тарихы
Ҡаҙан юлы Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары үҙҙәренең ерҙәрендә Собханғол исеме аҫтында ауылға нигеҙ һалған. Собханғол 1740 йылдан билдәле (типтәрҙәрҙе ҡабул итеү датаһы). 1780 йылда ошо уҡ шарттарҙа бында яңы типтәрҙәр төркөмө урынлаша. Шулай уҡ Зайкин, Егетәк, Смайкин исеме аҫтында яҙып алынған.
Ауыл кешеләренең һөйләүҙәре буйынса, Аҙнағол халҡы Собханғол исемле яңы ауылға нигеҙ һалған. Уның элекке кешеһе, хәҙер Өфөлә йәшәүсе Хәбибулла Муллайәлил улы Муллайәлилов, 1909 йылғы отставкалағы подполковник, атаһы төҙөгән тыуған ауылы тарихы тураһындағы яҙмалар нигеҙендә, уның алыҫ ата-бабаһы Собханғол Мансуров беренсе күскенсе булған, тип раҫлай. Беҙ уның менән бергә 1795 йылғы V ревизия материалдары буйынса эште асабыҙ, унда 56 йәше тулған Собханғол Мансуровтың, йәғни 1739 йылда тыуғанын күрәбеҙ. Ошо уҡ ауылда Мәсәғотов фамилиялы икенсе Собханғол да йәшәгән, ул 1758 йылғы.
Уларҙың береһен шул исемдәге ауылға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләү мөмкин түгел, сөнки был ауыл XVII быуатта билдәле булған. 1748 йылдың 14 декабрендәге һәм 1780 йылдың 1 февралендәге килешеүҙәр буйынса, бында ҡыр-йыландар яңы типтәрҙәр төркөмөн ҡабул итә. Тимәк, XVII быуатта йәшәгән өсөнсө Собханғол (йәғни йәше буйынса беренсе) булған.
1795 йылда 30 ихатала 192 кеше йәшәй, ә 1865 йылда 40 ихатала 392 кеше, 1895 йылда 84 ихатала 527 кеше, 1917 йылда 119 ихатала 674 кеше, ә 1920 йылда 130 ихатала 666 кеше йәшәй. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ һыу тирмәне һәм 2 бакалея кибете иҫәпләнә.
2008 йылдың 9 февралендә Собханғол Иҫке Собханғол тип үҙгәртелә.
2008 йылға тиклем ауыл Нөркәй ауыл Советы составында була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Эжәк
Эжәк (Азяк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
Тасуирламаһы
Эжәк йылғаһы Бөрйән районы биләмәһендә баш ала. Уның ярында йылға исемен алған Эжәк ауылы урынлашҡан булған, хәҙер ул юҡҡа сыҡҡан.
Йылға Тере Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курочкина Антонина Павловна
Курочкина Антонина Павловна (25 июнь 1922 йыл — 16 апрель 1984 йыл) — һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. 1952 йылдан Пермь өлкәһе Барҙы районы үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Өлкә Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).
Биографияһы
Курочкина Антонина Павловна 1922 йылдың 25 июнендә Марий Эл Республикаһының Совет районы Яңы Ургаш ауылында тыуа. 1940 йылда Мари фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1941 йылдан 1943 йылға тиклем хәрәкәт итеүсе армияла була. Ленинград һәм Волхов фронттарында 286-сы уҡсылар дивизияһының саперҙар ротаһында фельдшер була. 1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1943 йылдың аҙағында тыуған яҡтарына ҡайтып, акушер пункты мөдире була.
1950 йылда Пермь медицина институтын тамамлап, Барҙы районына йүнәлтмә ала. Райздравотдел мөдире булып эшләй, ә 1952 йылдан — Барҙы район дауаханаһының баш табибы. Оҙаҡ йылдар берҙән-бер табип — үҙе терапевт, хирург, офтольмолог, хатта патологоанатом була.
1950 йылдар урталарында А. П. Курочкина ҡатнашлығында районда халыҡ араһында профилактик эштәр киң йәйелдерелә. Ул саҡта Барҙы районында трахома тарала, ҡарттар һуҡырая, урта йәштәге кешеләрҙең дә күҙҙәре ауырта. Антонина Павловна бөтә коллективты туплай: фельдшерҙар, шәфҡәт туташтары, табиптар — барыһы район буйлап йөрөй, һәр ауылға, һәр өйгә барып етә. Профилактик тикшереүҙәр аҙна һайын, айҙар дауамында бара. Һәм сир сигенгәнә. Районда табиптың энергияһы ярҙамында тиҫтәләгән дауалау-профилактика пункттары, балалар һауыҡтырыу лагерҙары эшләй башлай.
1969 йылдың 4 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән совет кешеһенең һаулығын һаҡлау өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Антонин Павловна Курочкина «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә һәм Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.
Утыҙ йылдан ашыу А. П. Курочкина район дауаханаһын етәкләй. Уның ҡатнашлығында районда трахома, скарлатина һ. б. кеүек ауырыуҙарҙы мәңгегә еңәләр. Өлкә советы депутаты, КПСС-тың район комитеты бюроһы ағзаһы итеп һайлана. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы.
Барҙа ауылында йәшәй. 1984 йылдың 16 апрелендә вафат була.
Һул Утка
Һул Утка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Утка йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Безымянка (Чёрная ҡушылдығы)
Безымянка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Республика майҙаны (Ереван)
Республика майҙаны (Հանրապետության հրապարակ, hraparak Hanrapetutyan) — Еревандың үҙәк майҙаны. Совет власы осоронда Ленин исемен йөрөтә. Баш ҡала Европа баш ҡалалары араһында иң ҙур майҙан.
Ул Вазген Саркисян, Амирян, Абовян, Налбандян урамдары һәм Тигран Мецо проспекты киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы
Республика майҙаны элекке сауҙа майҙаны урынында төҙөлә
Төҙөлөш ҡаланың баш архитекторы Александр Таманян тарафынан 1924 йылда башлана, уның тулыһынса йөҙө 1958 йылда формалаша, башта уҡ планлаштырылған конструктивизм стиле урынына милли үҙенсәлектәр ҡулланылған Сталин ампирыстилендәге биналар төҙөлә. Башта майҙанды овал рәүешендә күҙаллайҙар, һуңынан, тирә-яҡтағы территорияның үҙенсәлеге арҡаһында, майҙан формаһын овал менән трапецияны ҡушып эшләйҙәр. Майҙан ҡанаың ғына түгел, тотош Әрмәнстандың административ үҙәге булырға тейеш була. Ә яңы мәҙәни ңҙәк, Тетатр майҙаны менән уны Төньяҡ проспекттың тоташтырыуы күҙаллана. Әммә проспект бары тик 2001 йылда ғына һалына, Милли галерея алдараҡ төҙөлгәнлектән, проспект майҙанға барып етмәй, Абовян урамында туҡтап ҡала.
Майҙан структураһы идеяһы Венециялағы Пьяцца-дель-Пополо майҙанына тартым. Оҡшашлыҡты биналарҙың күп һанлы, майҙанды урап алған аркалары көсәйтә.
Майҙан формаһын 5 бина барлыҡҡа килтерә:
Республика майҙанда урынлашҡан барлыҡ биналар туфтан, ә уларҙың аҫҡы өлөшө базальттан эшләнгән. Бина фасадтары алһыу һәм аҡ төҫтәге фельзит туф менән йөҙләнгән. Әрмәнстан тарихы музейы урынлашҡан бина алдында «йырлаусы» фонтандар урынлашҡан, улар кистәрен төҫөн үҙгәртә. Майҙан эргәһендә бульвар (хәҙерге вернисаж) бар, унда 1990 йылға тиклем Ереванды<ң 1968 йыл>да тулған 2750 йәшен символлаштырыусы 2750 пулпулак булған.
Майҙан үҙәге таш менән биҙәлгән, уны халыҡ тип «таш келәм» тип атай.
1939 йылдан майҙандың көньяғында Ленин һәйкәле урынлашҡан (скульпторы С. Д. Меркур, архитекторы Н. Ф. Паремузов, Л. С. Вардан) була, 1991 йылда ул һүтелә.
2018 йылдың яҙына майҙан экс-президент Серж Саргсянды премьер-министр итеп тәғәйенләүгә ҡаршы дөйөм халыҡтың баш күтәреү урынына әйләнә.
Байназаров Булат Байназар улы
Байназаров Булат Байназар улы (1902 йыл (башҡа сығанаҡтар буйынса 1923 йыл ) — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец (башҡа сығанаҡтар буйынса сержант . 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы отделениеһы командиры.
Биографияһы
Булат Байназар улы Байназаров 1902 йылда (башҡа сығанаҡтар буйынса 1923 йылда) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Түбәнге Мәмбәт ауылында (хәҙерге ваҡытта бөткән ауыл) тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына БАССР-ҙың Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырылған. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкы яугиры (башҡа сығанаҡтар буйынса элемтәселәр отделениеһы командиры ). Байназаров Булат Байназар улы буйынса документтарҙа төрлөлөк күҙәтелә: Тербуны туғанлыҡ ҡәберендә ерләнгән яугирҙар исемлегендә Байназаров Булат Байназар улы 1942 йылдың 7 июлендә хәбәрһеҙ юғалған, сержант, элемтәселәр отделениеһы командиры, 1923 йылғы, Баймаҡ районы Яңы Мәмбәт (Үрге Мәмбәт, булһа кәрәк) ауылынан, тип яҙылған.
Хәтер
1949—1950 йылдарҙа Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. 1961 йылдың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды.
Яланғас орлоҡлолар
Яланғас орлоҡлолар (Gymnospérmae) — орлоҡло үҫемлектәр төркөмө. 370 млн йыл тирәһе элек, палеозойҙың девон дәүерендә орлоҡло ҡаҙыяҡтарҙан барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләйҙәр.
«Яланғас орлоҡлолар» төшөнсәһен беренсе тапҡыр урыҫ ботанигы Бекетов Андрей Николаевич ҡуллана. Ошо атама менән Бекетов А. Н. был төркөмдөң төп үҙенсәлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала: ябыҡ орлоҡлоларҙан айырмалы, яланғас орлоҡлоларҙың орлоҡ бөрөһөн һәм унан үҫешкән орлоғон һаҡлап тороусы көп юҡ. Уларҙың бер йәки бер нисә орлоҡ бөрөһө тубырсыҡ ҡабыҡтары ҡуйынында ултыра. Ҡайһы берҙәрендә был ҡабыҡ та булмай.
Яланғас орлоҡлолар төркөмөндәге күп үҫемлектәр үлеп бөткән. Хәҙерге көнгә тиклем килеп еткәндәре 1100 тирәһе төр.
Хәҙерге яланғас орлоҡлолар
Хәҙерге көндә бик әҙ төрҙәре генә һаҡланып ҡалған (The Plant List мәғлүмәте буйынса (2013) — 1100 тирәһе төр ). Шуларҙың тик ылыҫлылары ғына үҫемлектәр донъяһының ҡайһылыр тибында өҫтөнлөк итәләр.
Систематикаһы
Яланғас орлоҡлолар бүлегенә шулай уҡ, бер нисә төркөм юҡҡа сыҡҡан үҫемлектәр төркөмө ҡарай: Был төркөмдө класс рангаһындағы таксон итеп ҡарайҙар, йәиһә, уларға Саговник һымаҡтар составында порядок рангаһы ғына (Bennettitales) бирәләр.
Яланғас орлоҡлоларҙың үрсеүе
Орлоҡтан үрсеү — яланғас орлоҡлоларҙы бөтә споралы үҫемлектәрҙән айырып торған төп билдә.
Яланғас орлоҡлоларҙан айырмалы рәүештә, сәскәле үҫемлектәрҙең орлоҡтары емеш эсендә өлгөрә. Яланғас орлоҡло үҫемлектәр емеш барлыҡҡа килтермәй. Ҡарағай миҫалында яланғас орлоҡлоларҙың үрсеүен ҡарап китергә була.
Яҙ көнө уның йәш ботаҡтарында ваҡ ҡына тубырсыҡтар күренә. Уларҙың берәүҙәре йәшкелт һары. Улар йәш үренделәрҙең төбөндә өйкөм булып тығыҙ урынлашҡан. Икенселәре ҡыҙғылт булып, яңғыҙ ултыра, һәр тубырсыҡ үҙәктән һәм уларға ултырған ҡабыҡтарҙан тора.
Йәшкелт тубырсыҡтарҙың ҡабыҡтарында икешәр һеркә тоҡсайы үҫеп сыға. Уларҙа һеркәләр өлгөрә, һәр һеркәнең тышсаһында һауа менән тулған икешәр ҡыуыҡса була. Ошо һеркәләрҙе ел алыҫ араларға тарата.
Ҡарағайҙың ҡыҙғылт тубырсыҡтары һарғылт йәшел тубырсыҡтар үҫкән ағаста уҡ була. Ләкин улар йәш ботаҡтарҙың осонда урынлаша. Ҡыҙғылт тубырсыҡтар ҡабыҡтарының һәр береһендә икешәр орлоҡ бөрөһө барлыҡҡа килә.
Өлгөргән һеркә ҡойола, уны ел осороп алып китә. Орлоҡ бөрөләрендәге һеркә юлына килеп эләккән һеркәләр уны һеркәләндерә.
Орлоҡ бөрөләре һеркәләнгәндән һуң ҡыҙғылт тубырсыҡтарҙың тәңкәләре ябыла ла сайыр менән һыланып йәбешә.
Зиготанан — бәбәк, ә бөтә орлоҡ бөрөһөнән орлоҡ барлыҡҡа килә. Тубырсыҡтар үҫеш барышында ҡаталар. Тәүҙә улар йәшел була, һуңынан көрән төҫкә инә. Ҡарағай орлоҡтары, һеркәләнгәндән һуң, йыл ярым үткәс өлгөрә. Тубырсыҡтарҙан улар ике йыл самаһы үткәс кенә ҡойола.
Яланғас орлоҡло үҫемлектәрҙең орлоғонда туҡлыҡлы матдәләр запасы тупланған туҡыма була. Ул бәбәкте уратып алған.
Ҡарағай орлоҡтарының яры һымаҡ ҡанаттары була. Шулар ярҙамында ул ел менән тарала. Ҡайһы бер ҡарағай орлоҡтарында ҡанаттар булмай. Себер ҡарағайының («кедр ҡарағайының») орлоҡтарын «кедр сәтләүеге» тип атайҙар.