cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Погор-Ега
Погор-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Атлым йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самза
Самза — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фламинго
Фламинго (Phoenicopterus) — Азияла һәм Көньяҡ Америкала, шулай уҡ Рәсәйҙә Каспий һәм Арал диңгеҙҙәрендә күпләп йәшәй, һыуҙағы ваҡ хайуандар һәм үҫемлектәр менән туҡлана торған, бик оҙон аяҡлы, оҙон муйынлы, ҡыҙыл йүгергән аҡ төҫлө эре ҡош ; Фламинго һымаҡтар отряды (Phoenicopteriformes)Фламинголар ғаиләһендәге (Phoenicopteridae) берҙән-бер ҡоштар ырыуы.
Күренеш
Фламинго оҙон аяҡтар, һығылып муйын, төҫө аҡтан ҡыҙылға үҙгәрелеүе менән айырылып тора. Әһәмиәтле билгеһе — аҫҡа эйелгән ауыр суҡыш.
Аҙығы
Фламингонын тәбиғи дошмандары буре, төлкө, сүл бүреһе, ҡайһы саҡта — ыласын һәм бөркөт.
Төрҙәре
Юҡҡа сыҡҡан төрҙәргә инә пегас:
Веста ҡорамы
Веста ҡорамы (лат. Vestae Aedes ) — йорт усағының рим алиһәһе Вестаға арналған боронғо ҡорам харабалары. Римдә Цезарь ҡорамынан алыҫ түгел рим форумында Изге юлдың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан.
Ҡорам весталкалар йорто менән бергә берҙәм комплекс тәшкил итә (лат. Atrium Vestae ) ул Бөйөк понтификтың резиденцияһы, Регия менән тоташҡан.
Ҡорамда даими Изге ут булдырылған. Башта уны батша ҡыҙҙары һаҡлаған, аҙаҡ  уларҙы  жрица-весталкалар алмаштырған. Улар алтаулап утты даими һаҡларға һәм Вестаға арнап йолалар үткәрергә тейеш булған.
Ҡорам егерме коринф колонналары менән уратып алынған  түңәрәк ҡоролманан ғибәрәт булған. Сиркәү эсендә һәр ваҡыт ут янып торған, төтөнө ҡыйыҡтағы махсус тишектән сыҡҡан.
394 йылда император Феодосий бойороғо буйынса ҡорам ябыла һәм бөлгөнлөккә төшә.
Символикаһы
Регия менән йәнәш торған Веста ҡорамы төп йорт усағын — батша йорто усағын, «дәүләт усағын».символлаштырған
Үтәкәев Азат Нәзир улы
Үтәкәев Азат Нәзир улы (25 сентябрь 1953 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, йәмәғәтсе. 1995 йылдан Нефтекама ҡалаһы башҡортары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).
Биографияһы
Азат Нәзир улы Үтәкәев 1953 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ташбулат ауылында тыуған.
Урындағы мәктәптә урта белем алғандан һуң 1970 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм уны 1976 йылда уңышлы тамамлай.
1984—1985 йылдарҙа Нефтекамалағы «Башсельмаш» заводы поликлиникаһында цех терапевы була.
1985 йылдың февраленән 1988 йылдың ноябренәсә ҡаланың 1-се поликлиникаһында мөдир һәм баш табип вазифаларын башҡара, шунан 1991 йылдың февраленә тиклем Нефтекама үҙәк район дауаханаһында баш табип урынбаҫары булып эшләй.
1991—2011 йылдың аҙағынаса Азат Үтәкәев Нефтекама үҙәк район дауаханаһының 2-се поликлиникаһын етәкләй: 2007 йылдың ғинуарынаса бында баш табип, артабан поликлиника мөдире була.
2012 йылдың ғинуарынан 2014 йылдың 31 декабренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Нефтекама территориаль округы буйынса территориаль бүлек, ә 2015 йылдың ғинуар — сентябрь айҙарында «Нефтекама ҡала дауаханаһы» дәүләт бюджет һаулыҡ-һаҡлау учреждениеһының аналитик бүлек етәксеһе.
2015 йылдың сентябренән бөгөнгө көнгәсә Азат Үтәкәев Башҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығының Нефтекама психо-неврологик интернатының бүлек мөдире.
Мәсетле тормошо (гәзит)
Мәсетле тормошо (Мечетлинская жизнь) — ижтимәғи—сәйәси гәзит. Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ һәм башҡорт телендә сыға. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Беҙҙең тормош“ редакция‑нәшриәт комплексы» дәүләт унитар предприятияһы. Беренсе һаны 1930 йылдың август айында баҫыла.
Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкы
Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкы (Четвёртый Башкирский стрелковый полк) — 1918 йылдың июль аҙағында Башҡорт хәрби советы приказы буйынса Ырымбур өйәҙе башҡорттарынан 4-се Башҡорт пехота полкы булараҡ ойошторола.
Тарихы
1918 йылдың 25 октябренән Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкы, 20 ноябрҙән Верховный главнокомандующий штабының приказы буйынса 39-сы Башҡорт уҡсылар полкы, 1919 йылдың 9 ғинуарынан Башҡорт ғәскәрҙәре штабы приказына ярашлы Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкы тип атала. 1918 йылдың авгусынан Икенсе Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1919 йылдың ноябренән Беренсе Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә.
Граждандар һуғышы осоронда Орск, Аҡтүбә һәм Стәрлетамаҡ фронттарында барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәре Совет республикаһы яғына сыҡҡандан һуң полк таратыла. Аҡтар командованиеһы күрһәткән батырлыҡтары өсөн 4 унтер-офицерға, 12 ефрейторға һәм 69 рядовойға наградалар тапшыра. Орск ҡалаһы халҡы рәхмәт йөҙөнән Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкын 1918 йылдың октябрендә байраҡ менән бүләкләй. Рядовой З. Псәншин 4-се дәрәжә Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Бүләкләү таныҡлығына ҡул ҡуйғандар: полк командиры полполковник К. Йәнекәйев (1918 йылдың июленән), штабс-капитан Байрпашевский (1919 йылдың февраленән).
Сығанаҡтар
Национально‑государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.): док. и материалы. В 4 т. Т.2. Ч.1. Уфа, 2002;
А. А. Ва­лидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920): сб. док. и материалов. В 2 ч. Ч.1. Уфа, 2005.
Әҙәбиәт
Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне. Кн.1. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.). Уфа, 2009.
Халыҡ-ара балалар уйындары
Халыҡ-ара балалар уйындары — Халыҡ-ара Олимпия комитеты ярҙамында төрлө ҡалаларҙа йәшәүсе балалар араһында үткәрелгән халыҡ-ара спорт ярышы. Ярыштарҙа 12-15 йәштәрҙәге балалар ҡатнаша.
Уйындар тарихы
Уйындар Метод Клеменц инициативаһы буйынса 1968 йылдан башлап ойошторола. Тәүге уйындар Югославияның Целе ҡалаһында үткәрелә.
Үткәрелеү урындары
Йәйге уйындар Ҡышҡы уйындар
Ҡара диңгеҙ
thumb|right|Ҡара диңгеҙ Ҡара диңгеҙ (Черное море, Чорне море, Marea Neagră, Karadeniz, შავი ზღვა, Амшын/Амшын Еиқәа, Εὔξενος Πόντος, Μαύρη Θάλασσα, Pontоs Euxinus)-- Атлантик океан бассейнындағы эcке диңгеҙ. Босфор боғаҙы аша Мәрмәр диңгеҙе, артабан Дарданелдар боғаҙы аша Эгей һәм Урта диңгеҙ менән тоташа; Керчь боғаҙы аша — Азов диңгеҙе менән тоташа. Төньяҡтан диңгеҙгә Ҡырым ярымутрауы уйылып кергән. Ҡара диңгеҙ аша Европа менән Кесе Азия сиге үтә.
Ҡара диңгеҙ Рәсәй, Украина, Румыния, Болгария, Төркиә, Абхазия һәм Грузия илдәренең ярҙарын йыуа.
Ҡара диңгеҙ төньяҡтан көньяҡҡа 1150 км-ға, көнсығыштан көнбайышҡа 580 км-ға һуҙылған.
Утрауҙар һаны бик аҙ. Иң ҙуры — Украиналағы Джарылгач утрауы, майҙаны 62 км². Башҡа утрауҙар 1 км²-ҙан да артыҡ түгел.
Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы иң эре йылғалар: Дунай, Днепр, Днестр һәм бәләкәйерәктәре — Мзымта, Псоу, Бзыбь, Риони, Кодори, Эшли-Ирмак, Сакарья, Көньяк Буг йылғалары. thumb|left|150px Диңгеҙ порттары булған ҡалалар:
Атамаһы
Диңгеҙҙең иң элекке атамаларының береһе - боронғо грузинсанан Спериса диңгеҙе (ზღვა სპერისა [згва спериса]), ул боронғо Колхидала Спери тигән төбәктә йәшәгән халыҡ исеменән алынған. Боронғо грек атамаһы иһә — Понтос Аксенос (Πόντος Ἄξενος, «Ҡырыҫ ддиңгеҙ»), «Скиф диңгеҙе» тигән атама ла осрай. Страбон «География»һында (7.3.6) атама диңгеҙҙең навигация өсөн ауыр булыуы, шулай уҡ ярҙарында ҡырағай, яуыз холоҡло ҡәбиләләр йәшәүенә бәйлелер тип фараз итә.
Тора бара, X—XIV быуаттарҙа, боронғо рус, ғәрәп һәм көнбайыш сығанаҡтарында инде «Урыҫ диңгеҙе» (Русское море) тигән атама күренә башлай
Хәҙерге замандағы «Ҡара диңгеҙ» (Чёрное море) атамаһы бында Урта Азиянан килеп сыҡҡан күсмән төркиҙәрҙең «Кара Дениз» тигән һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Ул күп кенә телдәрҙә сағылыш тапҡан: Амшын Еиқәа, Хы шӏуцӏэ, Хы фӏыцӏэ, Μαύρη θάλασσα, Черно море, Чорне море, შავი ზღვა, Marea Neagră, Qara deñiz, Karadeniz (төрөктәр Урта диңгеҙҙе Akdeniz «Аҡ диңгеҙ» тип атай), Black Sea һәм башҡалар Атаманың шундай вариантта килеп сығыуы тураһында төрлө фараздар йәшәп килә:
Флораһы һәм фаунаһы
Диңгеҙҙең үҫемлектәр донъяһы 270 төр күп күҙәнәкле йәшел, көрән, ҡыҙыл һыу төбө ылымыҡтарынан тора. Фитопланктон составында — алты йөҙҙән кәм түгел төр.
Ҡара диңгеҙ фаунаһы Урта диңгеҙгә ҡарағанда һиҙелерлек ярлы, атап әйткәндә, бында юҡ диңгеҙ йондоҙо, диңгеҙ терпеһе, |лилия диңгеҙ ләләһе, губка, каракатица, кальмар, мәрйендәр юҡ.
Ҡара диңгеҙҙә 2500 төр хайуан тереклек итә(уларҙың 500 төрө бер күҙәнәкле, 200 төрө умыртҡалылар — балыҡтар һәм һөтимәрҙәр, 500 төр ҡыҫала кеүектәр, 200 төр моллюскылар, башҡалары — төрлө умыртҡаһыҙҙар), сағыштырыу өсөн, Урта диңгеҙҙә —  9000 тирәһе төр. Диңгеҙҙең хайуандар донъяһының сағыштырмаса ярлы булыуында бер нисә сәбәп бар. Төп сәбәптәр араһында :
Сохонто-Се
Сохонто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Ҡара диңгеҙ
Климаты
Ҡара диңгеҙ климаты уның континенталь торошо, башлыса континентальн климат мөхитендә урынлашҡан булыуы менән бәйле. Кавказдың Ҡара диңгеҙ яры һәм Ҡырымдың көньяҡ яры тауҙар менән уратылыу арҡаһында төньяҡ һалҡын елдәрҙән ҡурсыулы һәм йомшаҡ Урта диңгеҙ климатына эйә, ә Туапсенан көньяҡ-көнсығыштараҡ  — дымлы  субтропик климат хөкөм һөрә.
Сохонто-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ҡара диңгеҙ
Климаты
Ҡара диңгеҙҙең һауа торошона Атлантик океан да йоғонто яһай. Йәй көнө диңгеҙ өҫтөндә Азор антициклоны һауа торошона тәьҫир итә. Шуға күрә диңгеҙҙең күпселек өлөшөндә ҡышын һауа йылы, дымлы, ә йәйгеһен эҫе, ҡоро.
Ҡара диңгеҙ һыуы, ҡағиҙә булараҡ, туңмай. Әммә оҙайлы һалҡын ҡыштарҙа ярҙарында сыйҙым барлыҡҡа килгеләй, әммә был бер нисә тиҫтә йылға бер була. Һыу температураһы уртаса  +7…+8 °C-тан артыҡ төшмәй .. 2011—2012 йылдар арауығында һыу өҫтө температураһы 6 °C-тан түбәнерәк төшә.
Сохонто-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡара диңгеҙ
Ҡара диңгеҙ сәнғәттә
Ҡара диңгеҙ, Ҡырым тәбиғәте билдәле урыҫ рәссамы, маринист Иван Айвазовский  өсөн илһам сығанағы булған. Штормдар һәм тымыҡ һыу, пляждар, ҡаялар, аулаҡ бухталар рәссамдың күп эштәре өсөн натура булып хеҙмәт итә. Феодосияла И. К. Айвазовский исемендәге милли картиналар галерияһы бар.
Элекке СССР-ҙың күп һанлы кинематографистары ҡояшлы климаты өсөн Ҡара диңгеҙ яры буйын һайлай. Одесса, Ялта киностудиялары, шулай уҡ совет осоро тарихына инеп ҡалған киностудиялар төшөргән фильмдар ошонда ижад ителгән.
Каруанһарай (мәғәнәләр)
Каруанһарай — сауҙагәрҙәр һәм юлсылар өсөн төҙөлгән йорттар комплексы.
Роваж
Роваж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Падома йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәйрүләкәй (йыр)
́ «Хәйрүләкәй» (урыҫ. Хайрулякай, ингл.Hairullakai) (Хәйрүлләкәй) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Йөкмәткеһе
Риүәйәткә ярашлы, әсә кеше, сит ерҙәргә донъя күрергә тип сығып китергә йыйынған улына арнап, ошо йырҙы башҡара. Йырҙа тормош фәлсәфәһе ярылып ята: әйләнә-тирәңде ҡәҙерләһәң генә донъя матур, "шау сәхрә" була алауы билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта сит ерҙәрҙә ябай ғына күренеште лә аҡыл менән ҡабул итергә кәрәклеген һәм ҡайҙа булһа ла үҙ бәҫен юғалтмай йөрөргә тейешлеген дә аңғарта әсә кеше. Йәғни һәр ерҙә кеше тыуған ере, халҡы вөкиле булараҡ ҡабул ителеүе һәм баһаланыуы һыҙыҡ өҫтөнә алына.
Характеристикаһы
"Хәйрүләкәй" көйө киң диапазонлы (дуодецима), бай орнаментика һәм көйләүгә ҡоролған.
Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986) Ғәли Хәмзин.
Нендовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Самыр-Я
Самыр-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Лебин
Лебин (Lebien) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 348 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB.
Дифтерия
Дифтерия Corynebacterium diphtheriae— (гр. diphtherion — яры, тиресә), кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы; йоғошло ауырыу; танау, тамаҡ, боғарлаҡ һ.б. лайлалы тиресәһе зарарланыу менән билдәләнә ; дифтерия бактерияһы йоғоуҙан килгән етди инфекцион ауырыу, тамаҡ, танау, ҡурылдай, боғарлаҡ (һтрәк осраҡта башҡа ағзалар) тиресәһе зарраланыу менән характерлы.
Эпедимиология
Дифтери́я көслө йогышлы ауырыу (башлыса, балаларҙа була торған инфекция). Йотҡолоҡ өҫтө, боғаҙ, трахея (һирәк кенә башҡа ағзалар) ялҡынһыныу, миндаль һамаҡ биҙҙәрҙә фибриноз ярылар хасил булыу, интоксикация, йөрәк-ҡан тамыры, нерв, бәүел бүлеп сығарыу системалары зарарланыу менән характерлана. Инфекция сығанағы булып Дифтерия менән ауырыусылар йәки организмнарында бактерия йөрөтөүсөләр тора.
Ауырыу йоҡтороу ысулдары
Ауырыуҙың кешенән-кешегә күсеүенең төп механизмы — һулай торған һауанан йоғоу; йоғошланған әйберҙәр (кейем-һалым, һауыт-һаба, уйынсаҡтар һ.б.) менән дә күсергә мөмкин. Дифтерияне айырыуса 1 йәшкә тиклемге балалар ауыр кисерә. Иммунитет инфекциянан һуң (тотороҡһоҙ) һәм прививканан һуң (тотороҡло) барлыҡҡа килә.
Дифтерия тарихы
Ауырыуҙың төрлө формаларын француз табибы П. Бретонно тасүирлап күрһәтә (1826), «дифтерит» атамаһын ҡуллана; терапевт А. Труссо дөйөм ҡабул ителгән дифтерия атамаһын ғәмәлгә кертә. Дифтерияне ҡуҙғатыусы Corynebacterium diphtheriae микроорганизмын чиста хәлендә немец бактериологлары Э. Клебс, Ф. Леффлер (1883-84) айырып алалар. Дифтериягә ҡаршы сыворотка бактериологлар Э. Беринг, Э. Ру, Я. Ю. Бардах (1824-94) тарафынан табыла. Токсин һәм антитоксин ҡатнашмаһы менән актив рәүештә иммунлаштыру методын Э. Беринг (1913) уйлап таба. Микробиолог Г. Рамон иммунлаштыру өсөн дифтерия анатоксинын тәҡдим итә (1923), бактериолог П. Ф. Здродовский дифтерияға ҡаршы прививҡаларҙы камиллаштыра (1950 йылдар).
Илмән (Туҡ ҡушылдығы)
Илмән (Ильмень) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Туҡ йылғаһына һул яғынан тамағынан һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км тәшкил итә. Йылға бтамағы координаттары —52.922022/0/0/N/53.061826/0/0/E. Бассейны майҙаны — 154.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007126
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112100712
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы
Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы (19 ғинуар 1935 йыл — 23 октябрь 2010 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007).
Биографияһы
Мөнир Сибәғәт улы Ишбулатов 1935 йылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, «Ағиҙел» колхозында эшләй. Шунан Совет Армияһына хеҙмәткә саҡырыла.
1958—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында белем ала.
Хеҙмәт юлын Байназар урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай.
1963 йыл — Бөрйән районы Белорет районы составына ингәндән һуң, Белорет районының мәғариф бүлегендә инспектор эшен алып бара. 1965 йыл — Яңы Мөсәт 8 йыллыҡ мәктәбен етәкләй. Нәби 8 йыллыҡ мәктәбендә директор була.
Ырғыҙлы 7 йыллыҡ мәктәбе урта мәктәп булараҡ үҙгәртелгәс, уның завучы ла, директоры ла булып эшләргә тура килә.
Шулай уҡ, Мөнир Ишбулатов йәмәғәт эштәренән дә ситтә ҡалмай. Ырғыҙлы ауыл Советы рәйесе вазифаһында оҙаҡ йылдар намыҫлы хеҙмәт итә.
1988 йыл — Ульяновск Бөтә Союз юридик институтын ситтән тороп тамамлай.
1990 йыл — хеҙмәт юлын Мәләүез ҡалаһы мәктәптәрендә, Денис Бүләков исемендәге Арслан урта мәктәбендә дауам итә. Талантлы педогог хеҙмәт юлын Мәләүез мәғариф бүлегендә методист булып тамамлай.
Мәғариф өлкәһендәге эшмәкәрлеген әҙәбиәт өлкәһендә ижад менән бергә алып бара. Шиғырҙар, поэмалар, хикәйәләр, сәхнә әҫәрҙәре яҙа. Үҙәк китапханала, 4-се ҡала китапханаһында уҙғарылған сараларҙа ҡатнашырға ла, 9-сы гимназияла йәш әҙәбиәтселәр түңәрәге үткәрергә лә өлгәрә.
Ғүмеренең аҙаҡҡы көндәренә тиклем Мәләүез ҡалаһында йәшәй һәм уҙенең яратҡан яҙыусылык эше менән шөғөлләнә.
Мәғариф, әҙәбиәт өлкәһендә ҡаҙанған уңыштары өсөн Мөнир Сибәғәт улы республика ведомстволарының Почёт грамоталары менән бүләкләнә.
2010 йылда вафат була. Тыуған ауылы Байназарҙа ерләнгән.
Әҙәби ижады
Мөнир Ишбулатов педагогик хеҙмәте менән бер рәттән әҙәбиәт өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Уның был эшмәкәрлеге үткән быуаттың 60-сы йылдарынан башлана. Ололар өсөн дә, балалар өсөн дә яҙа.
Әҫәрҙәре «Башҡортостан», «Ленинсы», «Йәшлек», «Башҡортостан пионеры», «Йәншишмә» гәзиттәрендә, «Йәш көстәр» альманахында, «Ағиҙел», «Шоңҡар», «Аманат», «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналдарында баҫыла килә.
Башта әҫәрҙәре «Ағиҙел» журналында донъя күрә. 1994 йылда «Мөхәббәткә хөкөм юк», 1998 йылда — «Әруахтар ғәҙеллек юллай», 2002 йылда — «Шырмый Ихлас», 2010 йылда «Бар ине заманалар» (Хикәйә-хәтирә) тигән әҫәрҙәре баҫылып сыға. Аҙағыраҡ хикәйәләре, повестары китап булып тупланып сыға башлай.
Әҙиптең тыуған халҡына аманаты булып тормош фәлсәфәһе менән һуғарылған 6 китабы ҡалды.
Старобильск
Старобильск (Старобільськ) — Украинаның Луганск өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Старобильск районының административ үҙәге.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 16 917 кеше йәшәй.
Ампир
Ампи́р ( empire style — «империя стиле»)) — XIX быуат башында Европа архитектураһы һәм сәнғәтендәге стиль. 18-19 быуат аҙағында Францияла барлыҡҡа килә, классицизм стиле үҫешен тамамлай.
Ампир Боронғо Рим сәнғәтен идеал итеп ала, шулай уҡ унда боронғо Мысыр сәнғәте мотивтары ла сағылыш таба. Ампирҙың композицияһы монументаль классик ордер формаларының тигеҙ диуар өҫлөгө менән контрастлашыуына, ошо стильгә хас формаларҙың һәр өлөшөн конструктив яҡтан айырымлап күрһәтеүсе тар биҙәк поястары ҡулланыуға ҡоролған. Ампирга архитектура ансамбльдәре ҡоролошонда, урам-майҙан композицияларын төҙөгәндә киң ҡоласлылыҡ һәм тәүәкәллек хас. Ҡоролмаларҙың монументальлығы, формаларҙың ҙурлығы, үҙәк күсәргә нигеҙләнгән композициянең тотороҡлолоғо, биҙәктәрҙең ҡупшылығы (ликтор бәйләгестәре, таждар, балталар, уҡтар, бөркөт-ҡоштар һ.б.), асыҡ төҫтәр (ҡыҙыл, зәңгәр, алтын төҫлө, аҡ) − ампирҙы характерлаусы сифаттар. Рәсәйҙә ампир баш ҡала һәм провинция йүнәлешендә үҫеш ала.
Дәүләтов Шәйхинур Рамаҙан улы
Дәүләтов Шәйхинур Рамаҙан улы (Давлетов Шайхинур Рамазанович; 4 ғинуар 1938 йыл ) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе.
Биографияһы
Шәйхинур Рамаҙан улы Дәүләтов 1938 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Ҡыҙғау ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1970 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Полноватка
Полноватка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 701 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Суюханглова-Яха
Суюханглова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Полноватка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суюханглова-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңысарҙар
Тарихы
Ғосман империяһы киңәйгән һайын, уның ғәскәрен үҙгәртеп ҡороу ихтыяжы арта барған. Төп һөжүмсе көс сифатында ҡаты тәртипкә буйһонған регуляр йәйәүле частар төҙөү кәрәк булған. Йәйәүле яңысар ғәскәре 1365 йылда  төрөк солтаны Морат I  тарафынан ойошторола. Яңы ғәскәргә 8—16 йәшлек христиан үҫмерҙәрен алғандар. Шулай итеп, яңысар ғәскәрҙәренең төп өлөшөн этник албандар, әрмәндәр, бошнаҡтар, болгарҙар, гректар, грузиндар, сербтар тәшкил иткән, ғәскәргә алынғас, улар ҡаты ислам йолаларында тәрбиәләнгән. Румелиянан (Европанан) йыйылған балаларҙы Анатолиялағы төрөк ғаиләләренә тәрбиәгә биргәндәр һәм киреһенсә.
Яңысарлыҡҡа балалар йыйыу  (дәвширмә — ҡан һалымы) империяның христиан халҡына һалынған йөкләмәләрҙең береһе булған. Ғосман хакимдары, урындағы халыҡтан йыйылған сипаһ ғәскәренә ҡаршы көс сифатында ҡолдарҙан яңысарҙар ғәскәрен туплап,  эске сәйәсәт мәсьәләһен дә хәл иткән.
Яңысарлыҡҡа разнарядка буйынса тик христиан балаларын алғандар; йәһүдтәр дәвширмәнән азат булған. Һуңыраҡ мосолман диненә күскән бошнаҡтар менән мосолман албандар ҙа солтандан балаларын яңысарлыҡҡа ебәреү хоҡуғын юллап алған: ҡапыҡоло сафтарында хәрби хеҙмәт күптәргә йәмғиәттә юғары урын биләү мөмкинлеген биргән. Шулай уҡ Истанбулда йәшәп, төрөк телендә һөйләшкән кешеләр, йәнә тәне йә аҡылы зәғифтәр, ғаиләлеләр ҙә дәвширмәнән азат ителгән. Күрәһең, ул осорҙағы иртә никахтар шуның менән аңлатылалыр.
Яңысарҙар рәсми рәүештә солтандың ҡолдары тип иҫәпләнгән һәм даими торлаҡ урындары ҡаҙармаларҙа булған. 1566 йылға тиклем уларға өйләнеү һәм үҙ хужалығын булдырыу тыйылған. Вафат йә һәләк булған яңысарҙың мөлкәте полк мөлкәте ителгән. Һуғыш сәнғәтенән тыш яңысарҙар каллиграфия, хоҡуҡ, теология, әҙәбиәт һәм телдәр өйрәнгән. Яраланған йә ҡартайған яңысарҙар пенсия алған. Күптәре ғәскәрҙән киткәс тә уңышлы карьера яһаған. 1683 йылда мосолман балаларын да яңысарлыҡҡа ала башлағандар.
XVI быуат аҙағы —  XVII быуат башынан яңысарҙар корпусының тарҡалыуы башлана. Улар ғаилә ҡора, сауҙа һәм һөнәрселек шөғөлдәренә күсә. Яйлап яңысарҙар тәхет именлегенә янаған ҡеүәтле сәйәси көскә, һарай түңкәрелештәрендә ҡатнашыусыларға (яңысар фетнәләре солтандарҙы ҡолата һәм һәләк итә, мәҫәлән, 1524, 1622 һәм  1807 йылдарҙа) әйләнә.
Ниһайәт, 1826 йылда яңысарҙар корпусы   Махмүт II солтандың рәсми указы менән юҡҡа сығарыла, ә яңысарҙар фетнәһе аяуһыҙ баҫтырыла. 1826 йылдың 14 июнендәге операция барышында баш ҡалалағы яңысар ҡаҙармаларына  тоҫҡап 15 артиллерия залпы атыла.
Туплау һәм уҡытыу
Дәвширмә үткәрелгәс, хеҙмәткә яраҡлы малайҙар Истанбулға йыйып алынған. Айырыуса һәләтлеләрен Әндәрүнгә ебәреп, һарай хеҙмәтенә әҙерләгәндәр. Ҡалғандарын яңысар корпустарына оҙатҡандар. Уларҙы хәрби эшкә өйрәткәндәр, тыңлаусан, буйһоноусан итеп тәрбиәләгәндәр. Башта малайҙарҙы төрөк ғаиләләренә тәрбиәгә  биргәндәр, ғаиләлә төрөк теленә, ислам диненә һәм хәрби эш нигеҙҙәренә уҡытҡандар. Шунан һуң үҫмерҙәрҙе уҡыу корпустарына ебәреп, унда алашарҙар ҡарауы аҫтында кәм тигәндә алты йыл уҡытҡандар. Уларҙы күп төрлө ҡорал менән эш итергә  өйрәткәндәр. Һуңға табан малайҙарҙы йыйыу тәртибе үҙгәргән, мәҫәлән, 1568 йылда корпусҡа отставкалағы ҡайһы бер яңысарҙарҙың улдарын да алырға рөхсәт ителгән. Ә 1594 йылда үҙ ихтыяры менән килгән мосолмандар өсөн корпус асылған.
Ҡоролошо
Яңысарҙар корпусында (очак «ocak») 1000 һалдатлы полк (орта «orta») төп ғәскәри берәмек булып торған. Сәскә атыу замандарында орталар һаны 196-ға еткән. Полктар ойошторолошо һәм тәғәйенләнеше буйынса айырылған. Солтан Юғары баш командующий булған, әммә тактик етәкселекте аға башҡарған. Копустың юғары дәрәжәле офицерҙары  — сәкбанбашы һәм ҡул кәхйәсе. Яңысарҙар бәкташтарҙың дәрүиш ордены менән тығыҙ бәйле була, улар полк имамы вазифаһын башҡара.
Корпустың күнекмә подразделениеларына, шулай уҡ Истанбулдың яңысарҙар гарнизонына Истанбул ағаһы командалыҡ итә. О чак имамы    — дини башлыҡ,  бейтүлмалчы  баш ҡаҙнасы була''. Яңысарҙар әҙерләү өсөн  талимханежибашы'' яуаплы булған. Империяның төрлө төбәгендә малайҙарҙы корпусҡа йыйыу һәм әҙерләү өсөн яуаплы офицерҙар — Румели ағасы (Европала дәвширмә үткәргән), Анадолу ағасы (Азия), Гелиболу агасы (Галлиполи).
Очаҡ  3 өлөштән торған: Орта эсендә булған чиндар: сакабашы («һыу тәьминәте мөдире»), баш ҡараҡоллоҡчы (һүҙмә-һүҙ. — «ашнаҡсының өлкән ярҙамсыһы»; кесе офицер), ашчы оста («өлкән ашнаҡсы»), имам, байраҡтар (байраҡ йөрөтөүсе), вәкилхарч (квартирмейстер), одабашы («ҡаҙарма мөдире»), чорбаши (һүҙмә-һүҙ — «аш бешереүсе»; полковникҡа тап килә).
Тактика
Алыш мәлендә төп  роль атлы ғәскәргә бирелгән. Ул дошман һыҙығын өҙөргә тейеш булған. Яңысарҙар, мылтыҡтарҙан атҡас, ҡыйыҡ яһап теҙелгән дә, ҡылыс һәм башҡа ҡоралдарын тотоп, һөжүмгә күскән. Башта дошман бындай атакаға ҡаршы тора алмаған. Яңысарҙар залп менән түгел, тоҫҡап атыуға өҫтөнлөк биргән. Яңысарҙарҙың махсус һөжүм отрядтары булған, улар сәрдәнгәтсе (һүҙмә-һүҙ — «башын хәүефкә ҡуйыусы») тип аталған һәм үҙ ихтыяры менән яҙылған 100-ләп яугирҙән торған. Күркәм Сөләймән Венаны ҡамағанда был отрядтар 5-әр яңысарҙан торған ваҡ төркөмдәргә бүленгән. Төркөм эсенә ҡылыссы, гранаталы яугир, уҡсы һәм мылтыҡлы 2 яугир ингән. Венаны ҡамағанда яңысар инженерҙары ла оҫталыҡ күрһәткән.
Униформаһы һәм ҡоралланыуы
Һаҡалды ҡырып, мыйыҡ менән йөрөү яңысарҙарҙың үҙенсәлеге булған. Мосолман  халҡына иһә һаҡалһыҙ йөрөү хас булмаған. Башҡа яугирҙәрҙән арттан солтан халатының еңенә оҡшаш туҡыма киҫәге һәленеп торған аҡ кейеҙ ҡалпаҡтары (бүрек, йәки йүскүф) менән айырылып торғандар. Кейемдәре йөн туҡыманан тегелгән. Өлкән офицерҙарҙың униформаһы тире менән ситләнгән. Ҡайыштар һәм ҡушаҡтар ҙа дәрәжә билдәһе булып торған.
Яңысарҙар бик мәргән уҡсы булған, һуңынан утлы ҡорал йөрөтә башлағандар. Башта ҡайһы бер яңысарҙар кәүҙәне тулыһынса һаҡлай торған яу кейеме йөрөткән, ләкин аҙағыраҡ унан баш тартҡандар. Ундай кейем сәрдәнгәселәрҙә генә ҡалған. Яңысарҙар арбалеттарҙы киң ҡулланған. Улар шулай уҡ ҡылыс, кинжал, ятаған менән ҡоралланған, суҡмар, айбалта, һәр төрлө ағас һаплы ҡорал,  XVII быуаттан башлап пистолет йөрөткәндәр. Ҙур аш ҡаҙаны (ҡазан-и шәриф) үҙенсәлекле полк әләме ролен үтәгән.
Христиан яңысарҙары
Речь Посполитаяла  төрөк өлгөһө буйынса үҙ яңысар частары төҙөлгән. Польша короле Август II  шәхси яңысар гвардияһын булдырған. Христиан яңысарҙарының ҡоралы һәм формаһы төрөктәрҙеке һымаҡ булған һәм тик төҫө менән генә айырылған.
Аҡынсы
Аҡынсы (төрөк. akıncı — «баҫҡынсы, һөжүмсе») — даими булмаған төрөк еңел атлы төркөмө.
Һуғыш барғанда солтан ғәскәренең хәрәкәт итеү маршрутында разведка үткәреү, халыҡты талау һәм ҡурҡытыу барымталары яһау маҡсатында файҙаланылған. Солтандар уларҙы яу кампанияларына йәлеп иткән, түләү урынына ғәнимәт таларға юл биргән. Тыныс ваҡытта солтанға ҡаршы торорға ниәт иткән төбәктәргә барымталар яһап, уларҙы талап торғандар. Төркөмдәрҙең һаны бер нисә тиҫтә меңгә еткән. Сипаһтар һәм яңысарҙар менән бергә Ғосман империяһы ғәскәренең нигеҙен тәшкил иткәндәр.
Аҡынсылар еңел ҡоралланған атлылар булған. Уларҙың һаҡланыу саралары күндән булған, ә ҡоралдан уҡ-һаҙаҡ, арҡан ҡулланғандар. Аҡынсылар ҡәлғәләр йә ҡалалар ҡамарға һәләтһеҙ булған, шуға уларҙы солтандар башлыса сик буйы рейдтарына йөрөткән. Империяның 1595 йылда ҡат-ҡат еңелеүе арҡаһында хөкүмәт аҡынсылар төркөмөн таратырға мәжбүр булған.
Нерег
Нерег (Нереч) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотлогилде Абдрахманов
Ҡотлогилде Абдрахманов — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан. Абыҙ Кинйә Арыҫлановтың ҡустыһы. Бошман-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы итеп һайлана.
1954 йылдың 9 июлендә Өфө провинция канцелярияһында Нуғай даруғаһының 5 улусының 147 вәкиле һәм завод хужалары И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников араһында 483 рудник аҫтына ер биреү тураһында килешеү төҙөлә, башҡорт делегацияһы составында буласаҡ ихтилал башлыҡтары Ҡотлогилде Абдрахманов, Кинйә Арыҫланов, Яманһары Яппаров, Ҡасҡын Һамаровтар ҙа була. 1764 йылдың 3 февралендә өс ҡыпсаҡ улустары вәкилдәре составында Ҡарғалы биҫтәһе татарҙарына оброкка бирелгән ерҙәрҙе һатыуҙы рәсмилләштереүҙә ҡатнаша.
Вендорф йорто
Вендорф йорто — Минск ҡалаһында XIX быуат башы тарихи бинаһы, архитектура ҡомартҡыһы (711е000001 номеры). Революция урамы, 10-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Ҡотлогилде Абдрахманов
Биографияһы
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, 30 сентябрҙә Ҡарғалы (Сәйет) биҫтәһенә Пугачёв ставкаһына Кинйә Арыҫлановтан Ҡотлогилде Абдрахманов етәкселегендә алты кешенән торған делегация килә. Улар Пугачёв менән осрашып уның менән бергәләшеп башҡорт халҡына мөрәжәғәтнамә яҙалар, Иҙеркәй Баймәков мөрәжәғәтнамәләрҙең береһен Кинйә Арыҫлановҡа алып бара, ә береһен Ҡотлогилде үҙе менән ала.
Вендорф йорто
Тарихы
Таш йорт XIX быуат башында XVIII быуаттан һаҡланып ҡалған подвал өҫтөндә төҙөлгән. Бинаның ҡиәфәте XIX быуат уртаһына формалаша. 1881 йылда янғындан бина ҙур зыян күрә, һуңынан шул саҡтағы хужаһы дворян  Вендорф Адольф Осипович бинаны элекке ҡиәфәтендә тергеҙә. 1910 йылғы торошо буйынса цоколь ҡатында слесарлыҡ оҫтаханаһы һәм "сельтер һыуы" заводы, шулай уҡ емеш-еләк келәте, мануфактура кибете  һәм тышлау оҫтаханаһы урынлаша. Ҡалған бүлмәләре йәшәү өсөн торлаҡ була. 1920 йылдан һуң йорт национализациялана, бүлмәләр коммуналь фатир итеү үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда йорт зыян күрмәй. Һуғыштан һуңғы йүнәтеүҙәрҙән һуң фасад биҙәктәре өлөшләтә юғала. XX быуаттың икенсе яртыһында йортто төрлө учреждениелар биләй. 2010 йылдан бинала Минск ҡалаһы тарихы  музейы урынлаша.
Ҡотлогилде Абдрахманов
Биографияһы
1773 йылдың октябренән Ырымбур ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. Кинйә Арыҫлановтың улы Һеләүһен Кинйин менән бергә Нуғай даруғаһы башҡорттары араһында ихтилал мөрәжәғәтнамәләрен таратыуҙа ҡатнаша. 1773 йылдың 8—9 ноябрендә Бөгөлмә ведомствоһының Йүҙәй ауылы янында Ҡотлогилде Абдрахманов һәм Иҙеркәй Баймәков етәкселегендәге 1500 кешенән торған башҡорт отрды, И. Н. Зарубин һәм А. А. Овчинников отрядтары менән берлектә В. А. Кар командалығында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 10 ноябрҙә Кар корпусы менән ҡушылырға барған капитан Ураков һәм Әлибай Мырҙағолов етәкселегендәге Стәрлетамаҡ башҡорт-мишәр каратель корпусына ҡаршы бара һәм һөйләшеүҙәр алып бара. Һөҙөмтәлә Әлибай етәкселегендәге 1200 кешенән торған корпус ихтилалсылар яғына күсә, ә Ураков корпусты ташлап китергә мәжбүр була.
1774 йылдың яҙында ихтилал яҡлы булған Нуғай даруғаһы халҡын мобилизациялай һәм Кинйә Арыҫлановтың улдары менән бергә ихтилалсыларҙың Төп ғәскәрен тергеҙелеүҙә ҡатнаша. 1774 йылдың йәйендә Һеләүһен Кинйин менән бергә Нуғай даруғаның көньяғында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1774 йылдың октябрендә Таулыҡай ауылында кәңәшмәгә йыйылған башҡорт ихтилал етәкселәре (Ҡаранай Моратов, Ҡасҡын Һамаров, Төркмән Йәнсәйетов, Муйнаҡ Сөләймәнов, Таулыҡай Сураҡов, Морат Абдалов) менән Тимашев командаһы тарафынан ҡулға алына. Тиҙҙән Тимашев Ҡотлогилдене һәм Ҡасҡын Һамаровты Юлай Аҙналинға бирелергә өндәп ебәрә. 1774 йылдың ноябренән Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында төрмәлә тотола, күп язалауҙарға дусар була. 1775 йылдың яҙында императрица Екатерина II манифестына ярашлы иреккә сығарыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Вендорф йорто
Архитектураһы
Бина классицизм стилендә төҙөлгән. Бина планында дүрт мөйөшлө. Төп күләме ихатаға һуҙыла, ҡыйығы ике яҡлы. Бинаның ҡабырға яҡтарында лизеналар урынлашҡан, улар беренсе ҡатта көпләнгән. Тәҙрә уйымдары тура мөйөшлө, ҡапҡасһыҙ (икенсе ҡаттың баштағы тәҙрә ҡапҡастары юғалған)).
Роврова
Роврова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соденьга йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ғөбәев Сәлим Сәрүәр улы
Ғөбәев Сәлим Сәрүәр улы (4 июль 1959 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2002 йылдан «Керамика» асыҡ акционер йәмғиәтенең генераль директоры, 2019 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһы хакимиәте башлығы.
Биографияһы
Сәлим Сәрүәр улы Ғөбәев 1959 йылдың 4 июлендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Иҫәкәй ауылында тыуған. 1984 йылда Ленин орденлы Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) «инженер-механик, машиналар һәм металлдарҙы баҫым менән эшкәртеү технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай.
1977—1978 йылдарҙа — Бәләбәй «Автонормаль» заводы автоматсыһы;
1978—1979 йылдарҙа — Өфө авиация институтының әҙерлек бүлеге тыңлаусыһы;
1984—1986 йылдарҙа — Бәләбәй «Автонормаль» заводында автомат цехы мастеры;
1986—1988 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә;
1988—1993 йылдарҙа — Бәләбәй «Автонормаль» заводында автомат цехы начальнигы урынбаҫары;
1993—2002 йылдарҙа — «Автонормаль» акционер йәмғиәтенең кирбес заводы начальнигы, «Керамика» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры вазифаһын башҡарыусы;
2002 йылдан — «Керамика» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
2019 йылдан — Бәләбәй ҡалаһы хакимиәте башлығы.
Мартыненко Юрий Григорьевич
Юрий Григорьевич Мартыненко (, Краматорск —, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы. Навигация һәм хәрәкәт менән идара итеү академияһы академигы, Юғары мәктәптең Халыҡ-ара фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты; физика-математика фәндәре докторы (1978), профессор (1978). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Физик Олег Мартыненконың ағайы (1936—2012).
Биографияһы
1945 йылдың 19 сентябрендә Краматорскиҙа тыуған. Урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай. Юғары белемде Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында ала; шунда уҡ аспирантура тамамлай, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (И. В. Новожиловтың уҡыусыһы). 1975 йылдан Мәскәү иҡтисад институтының Энергия машиналары эшләү факультетында — теоретик механика кафедраһында (1986—2003 йылдарҙа уның мөдире була) эшләй. 1978 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Гироскоп в неконтактном подвесе» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Был ул ваҡытта яңы булған электростатик, электромагнит һәм криоген гироскоптар теорияһын төҙөүҙә мөһим этап булып тора.
2003 йылдан Ю. Г. Мартыненко Мәскәү дәүләт университеты Механика институтының дөйөм механика лабораторияһын етәкләй һәм Мәскәү дәүләт университетының ғәмәли механика һәм идара итеү кафедраһы профессоры була. Шулай уҡ Мәскәү энергетика институтының теоретик механика һәм мехатроника кафедраһы профессоры булып ҡала. Рәсәй Федерацияһының Юғары аттестация комиссияһы ағзаһы була, А. Ю. Ишлинскийҙан һуң (1991 йылдан) Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Теоретик механика буйынса ғилми-методик советҡа, Рәсәй төп тикшеренеүҙәр фондының математика, информатика һәм механика буйынса эксперт советы секцияһына етәкселек итә. Рәсәйҙең Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса милли комитеты һәм автоматлаштырылған идара итеү буйынса Рәсәй милли комитеты ағзаһы була.
Ю. Г. Мартыненко уҡыусылары араһында 4 фән докторы һәм 19 фән кандидаты бар.
Ю. Г. Мартыненко талантлы уҡытыусы һәм фәнде популярлаштырыусы була. Ул Рәсәй, Германия, Ҡытай, Мексика, АҠШ, Тайвань, Тунис, Франция, Чехия университеттарында лекция уҡый.
«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән, Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Андронов исемендәге премияһына лайыҡ булған, Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһының «Радио һәм Космос-1045 — Яһалма Ер юлдаштарын осороуҙың 25-йыллығы» һәм «Академик В. И. Кузнецов исемендәге» миҙалдары, СССР ВДНХ-ның миҙалдары һәм Почёт дипломдары менән бүләкләнгән. 2000 йылда «Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
2012 йылдың 15 июлендә ауыр, оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Мәскәүҙә Востряковский зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ю. Г. Мартыненконың фәнни хеҙмәттәре механикаға һәм фәндең ҡатнаш өлкәләренә арналған. Ул теоретик механика, аналитик электромеханика, электромагнит ҡырҙа ҡаты есем динамикаһы, хәрәкәт менән идара итеү теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы, робот техникаһы, мехатроника, гироскопия, фәнни тикшеренеүҙәрҙә һәм уҡытыуҙа компьютер технологияларын ҡулланыу менән ҡыҙыҡһына.
Төп фәнни ҡаҙаныштары:
Мартыненко фәндә һәм мәғарифта компьютер алгебраһы системаһын киң ҡулланыуҙы пропагандалай (ул үҙе Wolfram Research компанияһының Mathematica пакетын тәжрибәле ҡулланыусы була ).
Ю. Г. Мартыненко профессор Е. А. Девянин исемендәге Бөтә Рәсәй (халыҡ-ара ҡатнашлығында) мобиль роботтар фестиваленең ғилми етәксеһе була.
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
Ю. Г. Мартыненко 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора. Уларҙың мөһимдәре түбәндә килтерелә.
Дәвширмә
Дәвширмә (دوشيرمه‎  —  devşirme  — йыйыу < ديوشرمك‎  —  devşirmek  — йыйырға (емеш-еләк, сәскә һ.б.); грек. παιδομάζωμα [paidomazoma] — балаларҙы йыйыу; տերշիմէ; данак у крви / danak u krvi данак у крви / danak u krvi һәм кръвен данъккръвен данък — ҡан яһағы, ҡан һалымы) — Ғосман империяһында мосолман булмаған халыҡҡа һалынған һалым төрө, христиан ғаиләләрендәге малайҙарҙы kapıkulları  («Порта хеҙмәтселәре») сифатында, йәғни солтандың ҡолдары итеп тәрбиәләр өсөн мәжбүри йыйып алыу системаһы. XV—XVI быуаттарҙа Ғосман империяһы чиновниктарының һәм хәрбиҙәренең күпселеге дәвширмә буйынса йыйылған кешеләрҙән торған. Солтандың ҡолдары ғәҙәттә империяның дүрт ведомствоһында хеҙмәт иткән: һарай хеҙмәте, канцелярия (Kalemiyye), дин әһелдәре (İlmiyye) һәм хәрбиҙәр (Seyfiyye). Элита һаналған хәрбиҙәр солтанға туранан-тура буйһонған. Кавалерия — Kapıkulu Süvarileri («Порта хеҙмәтселәре кавалерияһы»), ә пехота Kapıkulu Ordusu («Порта хеҙмәтселәре ғәскәре») тип аталған. Киң таралған башҡа атамаһы — Yeni Çeri (яңысар — «яңы яугир») яугирҙең статусын күрһәткән, ә уның ҡайһы ғәскәр төрөнә ҡарағанын түгел. Яңысарҙар полиция һәм һаҡ вазифаларын да үтәгән.
Тарихы
Ғосман бейлеге, унан һуң солтанлығының үҫеш баҫҡыстарында  уның ғәскәрҙәрендә төрлө милләт кешеләре хеҙмәт иткән, күптәре исламға күскән. Был система Ғосман империяһының дәүләт һәм хоҡуҡ ҡоролошона  «дәвширмә» тигән атама аҫтында индерелгән.
Ғосман солтандарының үҙ төрки аҡһөйәктәренә ышанмауы   дәвширмә барлыҡҡа килеүҙең төп сәбәбе булған. Морат I дәүеренән алып ғосман хакимдары  һәр ваҡыт «(төрки) аҡһөйәктәр хакимлығын бойондороҡло христиан һалдаттары һәм  исламға күсерелгән ҡапыҡолдары („Порта ҡолдары“) ярҙамында тигеҙләштереп тороу»ға  мохтаж булған.
Д әвширмә  күренеше Мәхмәт II заманында иң юғары кимәленә еткән, сөнки был солтан көслө мосолман аҡһөйәктәренең  ҡеүәтенән айырыуса ҡурҡҡан. 1446 йылда, ике йыл хакимлыҡ иткәндән һуң, ул үҙ нәҫеленән булған бөйөк вәзир Чандарлы Хәлил паша ҡотҡоһо буйынсалырмы, властан яҙҙырыла. Ике йылға тәхет атаһы Морат II-гә ҡайтарыла. Хәлил паша Византия баш ҡалаһына походҡа ҡаршылар араһында ла иң әүҙеме була, был ниәтте ул «айыҡлыҡтан яҙған егеттең аңы томаланыу» тип атай. Ошонан һуң бөйөк вәзирҙәрҙең һәм пашаларҙың күпселеге «Порта хеҙмәтсеһе» ителә. Константинополде алғандан һуң 48 вәзирҙең 18-е генә (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 12-һе) төрки сығышлы булған, шунлыҡтан ҡайһы бер төрөктәр Диванды (империя кәңәшмәһен) хатта «ҡолдар баҙары» тип атаған.
«Дәвширмә»нең асылы шунан ғибәрәт була: һалым түләтелә торған общинанан, йышыраҡ балкан крәҫтиәндәренең христиан ғаиләләренән бәлиғ булмаған (8-ҙән 16 йәшкә тиклемге, әммә 6 йәшлектәрҙе һәм  20 йәшкә тиклемге үҫмерҙәрҙе алғандары ла булған) һәр бишенсе малай алынған. Староста,  имам һәм  ҡазый алдында уның исеме менән сығышы исемлеккә теркәлгән, шунан малайҙы сөннәткә ултыртҡандар,  исламға күсергәндәр һәм Константинополгә алып киткәндәр, ул шунда бәлиғ булғансыға тиклем тәрбиәләнгән. Иң һәләтлеләр Әндәрүндә (һарай мәктәбендә) йә берәй пашаның йортонда тәрбиәләнгән һәм һуңынан чиновник сифатында хөкүмәт хеҙмәтенә алынған. Башҡаларҙы ауылға «төрөккә» оҙатҡандар, улар шунда төрөксә һөйләшергә өйрәнгән. Шунан был үҫмерҙәрҙең ҡайһылары һарай баҡсасыһы итеп эшкә ебәрелгән, ҡайһылары матрос йә төҙөүсе булып киткән. Күпселеге яңысарлыҡҡа алынған. Бөйөк ғосман архитекторы һәм инженеры Мимар Синан да бәләкәй сағында дәвширмә аша килеп эләккән һәм артабан бөтә донъяға билдәлелек алған.
Күп ғаиләләр өсөн улдарының дәвширмә буйынса алыныуы фажиғәгә әйләнгән, әммә балаларын һарай хеҙмәтенә эләкһен өсөн үҙ ихтыяры менән ебәргән ата-әсәләр ҙә булған. Мосолмандарға дәвширмә ҡағылмағанлыҡтан ҡайһы бер ата-әсәләр үҙ улдарын  христиан күршеләренә үҙ улдары кеүек итеп дәвширмәгә ебәреүҙе һорап мөрәжәғәт иткән. Йортонан, тамырҙарынан айырылған егеттәр йыш ҡына солтанды үҙ атаһы кеүек күреп, уның фиҙакәр яҡлаусыһына әүерелгән. Әммә тамырҙарын онотмағандар ҙа булған, улар һуңынан сәйәси һөйләшеүҙәр алып барғанда, дипломатик мөнәсәбәттәр ҡорғанда сығыштарынан файҙаланған.
Христиандарҙы дәвширмә буйынса йыйыу тураһында һуңғы тапҡыр XVIII быуат башында телгә алынған.
Шкопау
Шкопау (Schkopau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 11458 кеше йәшәй. Майҙаны — 90,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 98 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6258 һәм автомобиль коды — SK (элек MER, MQ).
Дауытов Салауат Әхәт улы
Биографияһы
Салауат Әхәт улы Даутов 1947 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1975 йылда Өфө нефть институтын, 1987 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1965 йылда, Салауат индустриаль техникумын тамамлағас, «Салауатнефтеоргсинтез» нефть эшкәртеү производство берекмәһендә слесарь булып башлай. Артабан ошо уҡ преприятиела мастер булып эшләй. 1967—1969 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас, «Салауатнефтехимстрой» тресында мастер, цех начальнигы, партком секретары була. 1983—1991 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетының икенсе секретары вазифаһында була. 1992—1994 йылдарҙа күп профилле предприятие директоры, 1994 йылдан «Сатра» сәнәғәт -төҙөлөш предприятиеһы директоры. Салауат ҡалаһы 121-се Южный һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Юғары Советтың Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы. Өйләнгән, ҡатыны менән ике ҡыҙ үҫтергән.
Саран-Шор
Саран-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Омрась-Шор йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :