cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шакиров Миҙхәт Закир улы
Биографияһы
1954 йылдың 12 октябренән — СССР Госгазпромының «Нефтепроводмонтаж» тресының баш инженеры. Был вазифаларҙа эшләгәндә Миҙхәт Шакиров «Шкапов — Ишембай — Магнитогорск», «Һарытау — Горький», Бохара — Урал газ үткәргестәре, «Туймазы — Омск — Иркутск» нефть үткәргесе һәм башҡа магистраль газ- һәм нефть үткәргестәрҙе төҙөп сафҡа индереүҙә туранан-тура ҡатнаша. 1962 йылда СССР Главгаз делегацияһы составында газ үткәргестәр төҙөүҙә яңы технологиялар менән танышыу өсөн АҠШ-ҡа бара.
1963 йылдың 2 ноябренән 1969 йылға тиклем КПСС-тың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары вазифаһын башҡара. 1963 йылдың 23 ноябрендә — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы ағзаһы итеп һайлана. 1966 йылда СССР Юғары Советы депутаты, ә 1967 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты һәм уның Президиумының ағзаһы итеп һайлана.
1969 йылдың июленән 1987 йылдың июненә тиклем — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы һәм КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы.
Ауыл хужалығын үҫтереүҙәге, 1980 йылда һәм унынсы биш йыллыҡта ашлыҡ һәм игенселектең башҡа продуктарын етештереү һәм дәүләткә һатыуҙы арттырыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙәге ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 23 апрелендәге 3-сө Указы менән Миҙхәт Шакировҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының 1987 йылдың 23 июнендәге пленумында Миҙхәт Шакиров, пенсияға китеүе менән бәйле, биләгән вазифаһынан бушатыла. Быға «Правда» гәзитенең Башҡорт АССР-ы буйынса үҙ хәбәрсеһе Владимир Прокушевтың ошо баҫмалағы оло шау-шыу ҡуптарған «Преследование прекратить...» исемле мәҡәләһе сәбәпсе була.
Миҙхәт Закир улы 2004 йылдың 1 майында Өфөлә вафат була, ҡаланың Мосолман зыяратында ерләнгән.
Есебуй-Яха
Есебуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пяседай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ай-Нюрум-Юган
Ай-Нюрум-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кутоп-Нюрум-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Квалын-Пал-Мине-Воль
Квалын-Пал-Мине-Воль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кусынь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Векозьма
Векозьма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абаков Әмерхан Әхмәт улы
Абаков Әмерхан Әхмәт улы (Абаков Амирхан Ахметович) (15 август, 1898 йыл — ?) 16-сы кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия-миномёт полкы гвардия сержанты, шайморатовсы. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Әмерхан Әхмәт улы Абаков 1898 йылдың 15 авгусында хәҙерге Һарытау өлкәһе Перелюбский районы Күҙәбай (Ҡаһарман) ауылында тыуған.
1916—1917 йылдарҙа — Уральск ҡалаһында тире эшкәртеү эшсеһе.
1917—1918 йылдарҙа — Һамар губернаһы Николаев өйәҙенең Күҙәбай улусы Күсембәт ауылында ялланып эшләй.
1922—1923 йылдарҙа — Һамар губерна советы партия мәктәбе курсанты.
1923—1924 йылдарҙа — Һамар губернаһының ВКП (б) Пугачёв өйәҙ комитетының Имәләй (Ҡыпсаҡ) улусы ойоштороусыһы.
1924—1926 йылдарҙа — Күҙәбай ауылының партия ячейкаһы секретары.
1926—1928 йылдарҙа — Күҙәбай ауылында ойошторолған кредит ширҡәте рәйесе.
1928—1930 йылдарҙа — Күҙәбай ауылы партия комитеты секретары.
1930—1931 йылдарҙа — Перелюбский ит совхозының партия комитеты секретары.
1931—1932 йылдарҙа — Ҡазан коммунистик юғары уҡыу йорто (комвуз) студенты.
1934—1935 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районы II Этҡол Урман идаралығы эшселәр комитеты (рабочком) рәйесе.
1935—1937 йылдарҙа — ВКП (б)-ның Баймаҡ район комитеты инструкторы.
Хәрби хеҙмәте
1918—1922 йылдарҙа — Граждандар һуғышында ҡатнаша, Түбәнге Урал фронты Чапаев дивизияһының Балашев полкында хеҙмәт итә.
Ленинград һәм Польша фронттарының Башҡорт дивизияһы II кавалерия полкында, Һаҡмар губернаһының Пугачёв өйәҙендә бандитизм менән кәрәшеүсе Айырым кавалерия эскадроны составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1943 йылдың 22 ғинуарында Баймаҡ хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1945 йылға саҡлы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 148-се гвардия-атритллерия-миномёт полкының 3-сө батареяһы тоҫҡаусыһы була. Висла-Одер, Көнсығыш-Померан һәм Берлин операцияларында ҡатнаша.
Батырлыҡ күрһәткән даталары: 1943 йылдың 19-21 сентябре; 1944 йылдың 12-21 апреле.
1955—1958 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинатында хәрбиләштерелгән һаҡ уҡсыһы (стрелок) вазифаһын башҡара.
Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)
Административ үҙәге —  Оло Ыҡтамаҡ ауылы. Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы көнсығыштан Балаҡатай районы, көньяҡтан өлөшләтә Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы, Йонос ауыл Советы, төньяҡтан Кесе Ыҡтамаҡ, көнбайыштан Әләгәҙ ауыл Советы  менән сиктәш.
Тарихы
Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда ауыл советы составына Яңы Мөслим  һәм Әжекәй ауыл советтары индерелә.
Гиккау
Гиккау (Gieckau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 343 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 174 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
Шатмантамаҡ
Шатмантамаҡ (Шатмантамак) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 528 кеше. Почта индексы — 452072, ОКАТО коды — 80244825007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (67 %) һәм татарҙар (32 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
Күл-Иле-Мең улусы аҫабалығында Шатмантамаҡ исеме менән керҙәш башҡорттар ауылы барлыҡҡа килгән. Унда йәшәүселәр Минзәлә өйәҙе Ҫарайлы-Мең улусы Һаҡлыбаш ауылынан 1766 йылдар тирәһендә килгән. Документтар буйынса, ауыл 1795 йылғы 5-се ревизияла теркәлеү үтмәгән. Ул ошо ревизия һуң барлыҡҡа килгән. Бында 1816 йылда — 111, 1834 йылда — 159, 1850 йылда — 254, 1859 йылда 310 ир-ат теркәлгән.
1870 йылда — 700, 1917 йылда — 1740, 1920 йылда 300 йорт эргәһендә 1547 башҡорт иҫәпләнә.
Владимир Пченикин
Владимир Пченикин (белор. Uładzimir Pčjenikin; 13 июль 1970 йыл) белорус спортсыһы. Сиднейҙа үткәрелгән 2000 йылғы йәйге Олимпия уйындарында фехтование (шпага) ярышында шәхси һәм командалы уҙыштарында ҡатнашыусы.
Кев-Талап-Я
Кев-Талап-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Туруп-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
М. И. Калинин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Өфө)
'''М. И. Калинин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Өфө) (Калинин паркы)''' — Өфөләге парк. «Бөтә союз старостаһы» Михаил Иванович Калинин хөрмәтенә аталған. Октябрь проспекты аҙағында Черниковка менән сиктә урынлашҡан.
Тарихы
Паркка 1961 йылда нигеҙ һалынған. Бында 1973 йылдың 28 июнендә М. И. Калининға һәйкәл асылған.
1989 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем парк тәрбиәләнмәгән урман массивынан ғибәрәт, уның аша аллея үтә. Ниндәй ҙә булһа инфраструктура юҡ. Парктың көньяҡ яғында Калинин һәйкәле тирәләй трамвай әйләнеше урынлашҡан. 2007 йылда Рәсәй урамын Дежнево юл үткәргесенә тиклем дауам итеү өсөн һәм ҡаланың Үҙәген, хәрәкәт көслө булған Октябрь проспектына сыҡмайынса, Черниковка менән тоташтырыу өсөн урман массивында километрлыҡ ҡырҡынты ҡырҡыла, әммә был проект экологик экспертиза стадияһында туҡтап ҡала, ә һуңынан финанслауҙан төшөрөлә. 2013—2014 йылдарҙа төҙөлөш тергеҙелмәй.
Паркты төҙөкләндереү буйынса пландар бар, уға ярашлы аллеяны төҙөкләндереү, автопарковка, скейтта йөрөү өсөн майҙансыҡ төҙөү ҡаралған, ә паркка инеү урынын Ҡала Мәҙәниәт йорто ҡаршыһында эшләү ҡаралған. Шулай уҡ Калинин паркына ингән ерҙә һәйкәл менән йәнәшә, урман массивына зыян килтермәйенсә, мәсет төҙөү проекты бар.
Мишәрҙәр
Мишәрҙәргә Ҡасим ҡалаһы тирәһендә йәшәүсе ҡасим татарҙары яҡын.
Этноним
Фараз буйынса «мишәр» этнонимы Ока буйында һәм Ока-Сура йылғалары араһында йәшәүсе фин‑уғыр йәки мадьяр ҡәбиләләре атамаһынан барлыҡҡа килгән. Тикшеренеүселәр madyar һүҙен өс төрлө мәғәнәлә айырып үтәләр: mod’er — «мадьяр иле»; mod’ar — антропоним (ырыу башлығы исеме); med’er — этноним (боронғо венгр ҡәбиләһенең атамаһы). Мадъяр ғалимы Д. Немет ике форманы — modyar һәм modyer айырып үтә, уның буйынса modyar (мадьяр) атамаһының боронғо формаһы možer (можар, мажар) булған, ә medyer вариантынан mežer>mi(š)žer>mišar (мишәр) барлыҡҡа килгән.
Мишәр этнонимы шулай уҡ башҡорт, ҡаҙаҡ һәм башҡа төрки ырыу-ҡәбилә атамаларында осрай, әммә этнографтар быны башлыса мадьяр йоғонтоһо менән бәйләйҙәр.
Тарихы
XIV—XV быуаттарҙа Түбәнге Ока буйы, Цна, Мокша бассейны, Сура йылғаһы буйының үрге һәм урта ағымында йәшәүсе төрки халыҡ нигеҙендә Ҡасим ханлығында формалашҡан.
Тикшеренеүселәрҙең күпселеге (В. В. Вельяминов‑Зернов, В. В. Радлов, А. Ф. Можарский, С. П. Толстов һ.б.) фекеренсә, мишәрҙәр — «мещера» («можар») исемле фин‑уғыр ҡәбиләһенән барлыҡҡа килгән. Б. А. Куфтин, И. Переньи, Т. Тибор буйынса улар мадьяр‑венгр ҡәбиләләренән сыҡҡан тип иҫәпләй. Шулай уҡ мишәрҙәрҙең сығышын төрки телле көнбайыш ҡыпсаҡтар (М. З. Зәкиев), буртастар (Б. А. Васильев), болғарҙар менән бәйләйҙәр.
Урыҫ сығанаҡтарында уларҙы можар, мещера, буртас тип атайҙар. XVI быуатҡа ҡарай мишәрҙәрҙең Мокша бассейнында — «ч-лаштырыусы» һәм Сура бассейнында — «ц-лаштырыусы» ике этнографик төркөмдәре формалаша. XVI—XVII быуаттарҙа мишәрҙәр Урта Волганың уң яҡ яр буйында төҙөлгән нығытмалы сик һыҙыҡтары тирәһендә урынлаша.
1783—1784 йылдарҙа мишәр мырҙалары урыҫ дворяндарына тиңләштерелә.
Мишәрҙәрҙең этномәҙәни үҫешенә Ҡазан татарҙары ҙур йоғонто яһай; мишәрҙәрҙең үҙ атамаһы аҡрынлап «татар» этнонимы тарафынан ҡыҫырыҡлана. 1939 йылда халыҡ иҫәбен алғанда татарҙар составына индерелә.
Урынлашыуы
Урта Волганың уң яҡ яр буйында йәшәйҙәр. Мишәрҙәрҙе артабанғы төркөмдәргә бүләләр :
Мишәрҙәр шулай уҡ Башҡортостанда, Рязань, Тамбов, Һарытау, Ырымбур, Силәбе, Ҡурған, Мәскәү өлкәләрендә һ.б. төбәктәрҙә йәшәйҙәр.
Телдәре
Телдәре — татар теленең мишәр диалекты.
Мишәр диалекты үҙенең архаик үҙенсәлектәре менән айырыла, ул Мещера биләмәләрендә Цна һәм Мокша йылғалары бассейнында формалашҡан. Диалект «ц-лаштырыусы» (сиргәч, быуа, керенск һ.б.) һәм «ч-лаштырыусы» (темников, кузнецк, ҡулатҡы һ.б.) һөйләштәре төркөмдәренән тора.
Л. Т. Мәхмүтова буйынса, «ц-лаштырыусы» һөйләштәр төркөмөнә артабанғылар инә: сиргәч (Түбәнге Новгород өлкәһе), сүпрәле (Татарстан, Сыуашстан), чистай (Татарстан, Һамар өлкәһе), мәләкәс (Ульяновск өлкәһе), байҡыбаш (Башҡортостан). Ә «ч-лаштырыусы» төркөмөнә — темников һәм ләмбәрә подтип һөйләштәре (Мордовия) ҡарай. Үҙ сиратында темников подтибына — темников һөйләшен (Мордовияның көнбайыш райондары) һәм башҡа райондарҙың бер нисә һөйләштәрен (Мордовияның көньяҡ райондары, Пенза өлкәһенең төньяҡ райондары, Пенза өлкәһенең көньяҡүкөнсығыш райондары) индерә. Ләмбәрә подтибына ләмбәрә һөйләшенән (Мордовияның көнсығыш райондары). «Ч-лаштырыусы» һөйләштәре араһында ҡатнаш һөйләштәр — кузнецк, хвалын һ.б. бар.
Д. Б. Рамаҙанова буйынса, «ц-лаштырыусы» һөйләштәр төркөмөнә артабанғылар инә: сиргәч (Түбәнге Новгород өлкәһе), сүпрәле (Татарстан, Сыуашстан), байҡыбаш (Башҡортостан). Ә «ч-лаштырыусы» төркөмөнә — темников, ләмбәрә (Мордовия), кузнецк (Пенза өлкәһе), хвалын, мәләкәс, карсун (Ульяновск өлкәһе), чистай-керәшен (Татарстан), стәрлетамаҡ (Башҡортостан), шарлыҡ (Ырымбур өлкәһе), курша (Тамбов өлкәһе), волгоград (Волгоград өлкәһе, Әстерхан өлкәһе, Ставрополь крайы). Чистай һөйләшендә ҡатнаш характер күҙәтелә.
Хужалығы
Төп шөғөлдәре — игенселек. Мал аҫрағандар, тауыҡ һәм ҡаҙ тотҡандар. Шулай уҡ һунар, балыҡ тотоу һәм башҡа кәсептәр менән шөғөлләнгәндәр. XIX быуат уртаһынан сауҙа итеү үҫешә.
Йорттары ағас бураларҙан, ҡайһы берҙә самандан була, ҡыйыҡтары йышыраҡ һалам менән ҡаплана.
Мәҙәниәте
Мишәр аш‑һыуында ҡамыр аштары һәм ярма киң таралған. Бәрәңге, ярма, кәбеҫтә, туҡмас һалынған итле һурпа традицион ризыҡ иҫәпләнгән. Ит аҙыҡтары ғәҙәттә һарыҡ, һыйыр, ҡош, һирәгерәк йылҡы итенән әҙерләнгән. Һөт ризыҡтарынан ҡаймаҡ, май, ҡатыҡ, һөҙмә, эремсек ҡулланғандар; киң ҡулланылған эсемлектәргә айран, буҙа, кеүәҫ, шәрбәт, бал, сәй ингән.
Мишәр фольклоры бай, унда әкиәттәр, риүәйәттәр, легендалар, мәҡәлдәр, әйтемдәр, лирик һәм йола йырҙары һ.б. бар.
Башҡортостан мишәрҙәре
Башҡортостанда мишәрҙәр XVI быуаттың 2‑се яртыһында Мәскәү дәүләте Ҡазан ханлығын яулап алғандан һуң ҡала‑ҡәлғәләрҙә, нығытмалы сик һыҙыҡтарында хеҙмәтле кешеләр иҫәбендә була. Мишәрҙәрҙең күпселеге башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендә аҫаба башҡорттар менән керҙәшлек (припущенник) тураһындағы яҙма килешеүҙәр нигеҙендә керҙәштәр сифатында ултыра.
XVII—XVIII быуаттарҙа батша хөкүмәте мишәрҙәрҙе башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуға йәлеп итә. Императрица Анна Иоанновнаның 1736 йылдың 11 февралендәге указға ярашлы мишәрҙәргә ихтилалсы-башҡорттарҙан тартып алынған ерҙәрҙе оброк түләмәйенсә биләй алған, был положение тик 1790 йылдың 18 ноябрендәге указы буйынса бөтөрөлә.
Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда, Башҡортостан мишәрҙәре хәрби ҡатламға күсерелә һәм Башҡорт-мишәр ғәскәре составында хеҙмәт итергә тейеш була. Аныҡ льготалар, өҫтөнлөктәр, үҙҙәренең айырым административ‑хәрби идаралығы булыуы, ойошоп ултырыу мишәрҙәрҙең этник тупланыуына булышлыҡ итә. 1812 йылғы Ватан һуғышында 2 мишәр полкы ҡатнаша.
1865 йылда граждандар ҡатламына күсерелә һәм дәүләт крәҫтиәндәре менән тиңләштерелә.
1939 йылда халыҡ иҫәбен алғанда татарҙар составына индерелә.
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы, Баҡалы, Благовар, Бүздәк, Ҡырмыҫҡалы, Кушнаренко, Саҡмағош, Шишмә, Әлшәй райондарында тупланып йәшәйҙәр.
Абаринов Пётр Тимофеевич
Абаринов Пётр Тимофеевич — (1905 йыл-17 ноябрь 1943 йыл) 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Гвардия өлкән сержанты.
Биографияһы
Пётр Тимофеевич Абарников 1905 йылда Краснодар крайы Рязань районында тыуған.
1941 йылдың сентябрендә Тажик ССР-ы Гарм өлкәһе (шунда уҡ Төркмән ССР-ы Марый өлкәһе тип тә бирелгән?) Комсомолабад район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.
1943 йылдың 18 сентябренән алып 24 октябргә тиклем «үҙен бик хәстәрлекле һәм тилбер старшина итеп күрһәтте. Шуның өсөн һуғыш барғанда ла эскадрон аҙыҡ-түлек, фураж менән тәьмин ителде. Усохи ауылы эргәһендәге Днепрҙың көнбайыш яры өсөн барған һуғышта иптәш Абарников яугирҙәргә тәғәйенләнгән аҙыҡ-түлекте кәмәләрҙә алып сығып, артабан башҡалар ярҙамында яурындарына йөкләп килтерҙе һәм һалдаттарҙы туҡландырҙы. Эскадронды һуғыш боеприпастары менән тәьмин итеүҙе лә һәйбәт ойошторҙо».
Абаринов Пётр Тимофеевич 1943 йылдың 17 ноябрендә һәләк була. Белоруссия ССР-ы Гомель өлкәһе Речица районы Головки ауылында ерләнгән.
Хәтер
Абаринов Пётр Тимофеевичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм Краснодар крайы Рязань районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Әбү Муса әл-Әшғари
Әбү Муса Абдулла ибн Ҡайс Әл-Әшғари (أبو موسى الأشعري; Абу Муса аль-Ашари; т.й. билдәһеҙ., хәҙ. Йәмән —, , хәҙ. Сәғүд Ғәрәбстаны) — мосолман сәйәси эшмәкәре, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше.
Биографияһы
Әбү Муса әл-Әшғари Йәмәндә тыуған, ғаиләһе менән бергә ислам динен ҡабул иткән. Мосолмандар менән танышыу өсөн Эфиопияға юлланған, сөнки унда мөһәжирҙәр йәшәгән булған. Мүғаҙ ибн Жәбәл менән бергә йәмәндәрҙе ислам дине ҡағиҙәләре менән таныштыра.
Басра һәм Әл-Күфә идарасыһы булараҡ, фән һәм мәғарифты үҫтереүгә булышлыҡ итә, ижтимағи әһәмиәтле объекттар һәм коммуникациялар төҙөй. Сәффәй һуғышынан һуң Әбү Муса әл-Әшғари сәйәсәттән ситләшә һәм Мәккәгә сығып китә. Ғүмеренең аҙағын ул яңғыҙлыҡта һәм кешенән ситләшеп үткәрә. Әбү Муса Әл-Әшғари 360 хәҙис тапшырыусы булып тора
Мөхәммәт Мәккәлә
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәлә йәшәү осоро Мөхәммәт тыуғандан алып (571 йыл) Мәҙинәгә Һижрәт ҡылғанға тиклем булған. Был осорҙа пәйғәмбәргә рисәләт килә һәм тәүге Ҡөрьән аяттары иңдерелә башлауы тураһында белдерә.
Тыуыуы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр 570 йылда Мәккәлә ҡорайыштар ҡәбиләһе Бәнү Һәшим (Һәшимиҙар) ырыуында тыуған. Атаһы Ғабдулла ибн Ғәбд әл-Моталлип улдары тыуғанға тиклем үк вафат була, ә әсәһе, Әминә бинт Үәһәб балаһы алты йәшендә сағында вафат була. Мөхәммәт олатаһы Ғәбд әл-Моталлип ҡарамағында тәрбиәләнә, ә олатаһы үлгәндән һуң, Мөхәммәткә һигеҙ йәш булғанда, атаһының туғаны Бәнү Һәшим ырыуының яңы башлығы Әбү Талипҡа тәрбиәгә тапшырыла.
Бала сағы
Бөтә һәшимиҙәр кеүек үк, Мөхәммәттең ағаһы Әбү Талип сауҙа менән шөғөлләнә, әммә уның ғаиләһе артыҡ бай булмай. Мөхәммәткә 12 йәш тирәһе булғанда, Әбү Талип уны үҙе менән Бүсрәгә (Көньяҡ Сүриә) сауҙа сәфәренә ала. Бусрәлә ул Баһира тигән монахты осрата, тегеһе улар араһында пәйғәмбәр барлығын хәбәр итә.
Ун биш йәшенән Мөхәммәт үҙ аллы тормош башлай. Бер ни тиклем ваҡыт ул мәккәләрҙең һарыҡтарын көтә һәм каруандарҙы йыһазландырыуҙа ҡатнаша. Мөхәммәт алышта (яҡынса 590 йылда) ҡатнаша.
Рисәләт
Мөхәммәттең дини эшмәкәрлеге уға ҡырҡ йәш тулғанда башлана (исламда — пәйғәмбәрлек миссияһы, рәсүл миссияһы). Быға тиклем Мөхәммәт йыл һайын Хира мәмерйәһендә Рамаҙанда бер ай дауамында ғибәҙәт ҡылыуҙарға бирелә. Был ҡорайыштар ислам динен ҡабул иткәнгә тиклем үткәргән дини йола була. Был айҙа пәйғәмбәр хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, уға килгән фәҡирҙәргә риҙыҡ бирә.
Өсөнсө ҡатыны Ғәйшә бинт Әбү Бәкер әйтеүенсә (беренсе һәм уның тере сағында берҙән-бер ҡатыны Хәҙисә үлгәндән һуң өйләнә), Мөхәммәттең пәйғәмбәрлек эшмәкәрлеге уның төш күреүҙәренән башлана, унда яңғыҙлыҡҡа һөйөү уятыла. Ул Жәбәл ән-Нур тауындағы Хира мәмерйәһендә, ғаиләһенә кире ҡайтырға теләге тыуғанға тиклем, Аллаһҡа күп төндәр буйына ғибәҙәт ҡыла. Шундай төндәрҙең береһендә уға Ябраил фәрештә килә (Библияла Архангел Гавриил) килә. Ул Мөхәммәткә: «Уҡы!» — ти. Мөхәммәт уға уҡый белмәүен әйтә. Шунан фәрештә, уның күкрәген ҡыҫып, тағы уҡырға ҡуша. Мөхәммәт тағы ла уҡый белмәүен әйтә. Шул саҡта фәрештә уны тағы ла нығыраҡ ҡыҫып, тағы ла уҡырға ҡуша. Мөхәммәт тағы ла уҡый белмәүен әйтә. Шунан фәрештә уны өсөнсө тапҡыр ҡыҫа Һәм Ҡөрьәндең тәүге аяттарын әйтә:
Артабан, Әйшә һүҙҙәре буйынса, Мөхәммәт, ҡурҡып, беренсе ҡатыны Хәҙисә янына ҡайта. Шунан Һуң Ул Хәҙисәгә бөтәһен дә һөйләй. Хәҙисә христиан динендәге уҡымышлы Варака тигән ике туған һуҡыр ағаһын Мөхәммәтте тыңларға саҡыра. Мөхәммәттең нимә күргәнен һөйләгәс, Варака уға фәрештә ебәрелгәнен әйтә. Шулай уҡ ул уға халҡы ҡыуып сығарасағын, һәм Мөхәммәткә ярҙам итә алмау ихтималлығын әйтә, әммә иҫән ҡалһа, мөмкин тиклем ярҙам итәсәген белдерә. Әммә Варака үлә, ә үәхиҙәр ваҡытлыса туҡтатыла.
Исламдың тарала башлауы
Мөхәммәткә ышанған беренсе кеше уның ҡатыны Хәҙисә була. Ул уны тынысландыра, хуплай, өҫтәүенә, Ябраил Мөхәммәт янына килгәс, ул уға « иблис түгел, ә фәрештә» икәнен иҫбатлай
Кешеләр әкренләп исламға инә башлай, башта Улар Мөхәммәт с.ғ.с ҡатыны Хәҙисә һәм тағы ла һигеҙ кеше: Али ибн Әбү Талип, Зәйет бин Хариҫа, Әбү Бәкер, Усман ибн Әффан, Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм, Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф, Сәғд ибн Әби Үәҡҡас, Талха ибн Ғөбәйдулла була. Һуңынан ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа төркөмләп ислам динен ҡабул итә башлай, һәм Мөхәммәт асыҡтан-асыҡ исламға саҡыра башлай. Быға тиклем, өс йыл дауамында, ул үҙенең вәғәзен йәшерен алып бара. Ҡөрьәндә был хаҡта шулай тип әйтелә:
Мәжүсиҙәр менән дошманлыҡ
Мосолман биографтарына ярашлы, Мөхәммәт ул мәжүси ғибәҙәт объекттарына ҡағыла башлағанға тиклем кешеләр уның вәғәздәренә тыныс ҡарай. Шул мәлдән улар уның һәм уның эйәрсендәре менән көрәшергә ҡарар итә. Мөхәммәткә уның ағаһы Әбү Талип көслө ярҙам күрһәтә. Был ярҙам менән уға үҙ ырыуына ҡаршы сығырға тура килә. Хаж ваҡыты еткәс ҡорайыштар ғәрәптәргә «Мөхәммәт сихырсы, ул кешене атаһынан, ағаһынан, ҡатынынан, туғандарынан айыра» тип әйтергә ҡарар итә.
Һуңынан ҡорайыштар ислам динен ҡабул иткәндәрҙең барыһына ла дошманлыҡ күрһәтә башлайҙар. Уларҙы туҡмарға, аслыҡҡа, һыуһауға, эҫелеккә дусар итергә, үлем менән янарға тотонғандар. Былар барыһы ла Мөхәммәтте мосолмандарҙы Мәккәнән Мәҙинәгә күсереү — Һижрәт тураһында ҡарар ҡабул итергә этәрә.
Деминка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ид-Яха (Се-Яха ҡушылдығы)
Ид-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Игенсе (Ауырғазы районы)
Игенсе (Игенче) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453497, ОКАТО коды — 80205858002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ротару София Михайловна
Софи́я Миха́йловна Рота́ру (Sofia Rotaru, Софія Михайлівна Ротару; 7 август 1947 йыл) — СССР, Украина һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1988). Украина Геройы (2002). Йырсының репертуарында рус, украин, румын (молдаван), болгар, серб, поляк, немец, француз, итальян, испан һәм инглиз телдәрендә башҡарған 500-ҙән артыҡ йыры бар.
София Ротару Совет матбуғат сараларында һәм йәмғиәтендә Бөтә Союз һәм халыҡ-ара кимәлдәге музыка өлкәһендә иң популяр йырсыларҙың береһе[2] тип таныла. СССР тарҡалғанға тиклем, сит ил баҫмаларында уны Нана Мускури менән сағыштырып, «СССР Дирижеры» (нем. Dirigentin der UdSSR) тип тә атайҙар. Хәҙерге ваҡытта «эстрада королеваһы» һәм «Украинаның алтын тауышы» тип ҙурлайҙар[3][4]. Киң билдәле совет эстрада йырсылары араһында тәүгеләрҙән булып, речитатив менән йырлай һәм йырҙарының музыкаль аранжировкаһында ритм-компьютер ҡуллана.
София Ротару СССР-ҙа иң күп түләүле хаҡҡа йырлаусы булып һанала. 2008 йылғы декларацияһы буйынса килеме 500 млн гривендән артып китә (62 млн долл. тирәһе) һәм илдә иң юғары күрһәткесте тәшкил итә [7]). Һуңғы осорҙа С. Ротару эшҡыуарлыҡ менән дә шөғөлләнә [8][9]. Этник сығышы буйынса молдаван[10], Украина гражданы. Ялтала һәм Киевта йәшәй.
1947—1961: бала сағы һәм ижадының башланғыс осоро
София Ротару 1947 йылдың 7 авгусында УССР-ҙың Черновицк өлкәһе Новоселицкий районы Маршинцы ауылында алты балалы молдаван ғаиләһендә икенсе бала булып тыуған. Паспортында тыуыу датаһы яңылыш 1947 йылдың 9 авгусы тип күрһәтелеү сәбәпле, тыуған көнө ике тапҡыр билдәләнелә[11]. Атаһы — Михаил Фёдорович Ротару (Ротарь[12]), 1944 йылдың майында Ҡыҙыл Армияға саҡыртылып[13], пулемётчик сифатында Берлинғаса барып етә. 1946 йылда яралы хәлдә өйөнә ҡайта һәм ауылында, беренсе булып, партияға инә. Софияны бала сағында тиф менән ауырыу сәбәпле, һуҡырайған, әммә ишетеү һәләте бик көслө оло апаһы Зина халыҡ йырҙарын башҡарырға өйрәтә. Был турала София Ротару:
«Беҙ бөтәбеҙ ҙә унан йырларға өйрәндек — апайыбыҙҙың хәтере бик шәп, күңеле шул тиклем нескә ине!» — ти. Радиоалғыс алдында күп ваҡытын үткәргән Зина, йырҙар менән бергә рус телен дә үҙләштерә һәм ҡусты-һеңлеләрен дә өйрәтә. Ротарулар өйҙә тик молдаван телендә һөйләшә. "Әсәйем мине таң һарыһынан уята ине, ә минең шул тиклем йоҡом килә! Ул: «Ә миңә кем ярҙам итә?» — ти. Мин юл буйы йоҡлап барам. Сәғәт алтыға баҙарға барып етеп, урын алып, әйберҙәрҙе урынлаштырып өлгөрөр кәрәк. Һатыу итә башлауға ғына саҡ иҫемә киләм. Шулай ҙа миңә бик ҡыҙыҡ була торғайны. Әсәйем бик таҙа һәм бөхтә булғанға, һатып алыусылар уны ихтирам итә, килеүен көтөп кенә тора. Шуға күрә, беҙҙең эргәбеҙҙә һәр саҡ күп кеше сиратҡа йыйылып китә ине, " — тип иҫкә ала ул.
Күп йылдарҙан һуң бер интервьюһында йырсы, хәҙер инде төнгө 2-ләрҙә ятып, иртәнге сәғәт 10-да ғына тороуон йәшермәй. София Ротару инде баҙарҙа кәсеп итмәй: "Был үтә лә ауыр, тамуҡ ише хеҙмәт ине, "— ти ул. Һуңғараҡ, «Ҡайҙа һин, һөйөү?» автобиографик фильмында бер эпизодта София Ротаруның һыйыр һауғанын да күрһәтәләр.
1962—1967: карьераһының башы һәм украинса поп-фолк
София Ротаруға беренсе уңыш 1962 йылда йылмая. Район кимәлендәге үҙешмәкәр сәнғәт һөйөүселәр конкурсында еңеү уға өлкә смотрына юл аса. Яҡташтары, уның тауышын яратып, «Буковина һандуғасы» тигән исем бирәләр. Йәш йырсы үҙенең ҡабатланмаҫ альто тауышы менән испан телендә «Целуй меня крепче» опера йырын башҡарып (был йыр «Ночь в опере» сборнигына эләгә). Ошонан һуң ул речитатив менән йырлаусы беренсе поп-йырсы булып таныла. Артабан рок-, рэп- («Червона рута», 2006, София Ротару һәм ТНМК), джаз («Магазин цветы») әҫәрҙәрен дә үҙләштерә. 1963 йылда Черновцыла өлкә смотрында беренсе дәрәжәле диплом яулағас, уға Киевҡа Халыҡ таланттарының республика фестивалендә (1964) ҡатнашырға йүнәлтмә бирелә. Украина ССР-ның башҡалаһында ла Ротару еңеүсе була. Ошоноң менән бәйле «Украина» журналының (№ 27, 1965 йыл) тышлығында баҫылған фотоһын күреп, уға буласаҡ ире Анатолий Кириллович Евдокименко ғашиҡ була. Был конкурстан һуң, СССР-ҙың халыҡ артисы Дмитрий Гнатюк яҡташтарына: «Хәтерегеҙгә һалып ҡуйығыҙ, был һеҙҙең буласаҡ данлыҡлы кешегеҙ»- ти.
Республика бәйгеһендәге еңеү һәм мәктәпте тамамлағандан һуң, 1964 йылда София йырсы булырға ныҡлы ҡарарға килә һәм Черновцы музыка училищеһының дирижёр-хор бүлегенә уҡырға инә (ул ваҡытта вокал факультеты булмай).
1964 йылда София Кремлдең Съездар һарайында сығыш яһау бәхетенә ирешә. Был ваҡытта Уралда, Түбәнге Тагилда Черновцы ҡалаһынан саҡырылған Анатолий Евдокименко хеҙмәт итә. Бына шул ваҡытта ул хеҙмәт иткән частҡа тышлығында баяғы сибәр ҡыҙ төшөрөлгән «Украина» журналының номеры килә. Армияға тиклем музыка мәктәбендә труба класын тамамлап, ансамбль төҙөргә хыялланған егет, демобилизациянан һуң ҡайтып, Софияны эҙләп таба. Черновцы университетында уҡыған осорҙа студенттарҙың эстрада оркестрының торбасыһы быға тиклем скрипка һәм цимбала оҙатыуында йырлаған София өсөн эстрада оркестры булдыра. София Ротару бөгөн дә үҙенең концерт программаларында заманса аранжировкалағы халыҡ йырҙарына етерлек урын бирә. Александр Броневицкийҙың Эдита Пьеха башҡарыуындағы «Әсәй» йыры ул саҡта уның беренсе эстрада йыры була.
1968—1973: халыҡ-ара танылыу
1968 йылда Черновцы музыка училищеһын тамамлаған Ротару ижади төркөм составында Болгарияла IX Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә ҡатнаша. Был сарала ул алтын миҙалға һәм халыҡ йырҙарын башҡарыусылар конкурсында беренсе премияға лайыҡ була. Болгар гәзиттәре "21 йәшлек София Софияны яуланы"тигән баш һүҙ менән сыға. Уның башҡарыуындағы украин халыҡ йыры «На камені стою» («Стою на камне») һәм молдаванса «Люблю весну», А. Пашкевичтың «Степом», Г. Георгицэның «Валентина» йырҙары юғары баһалана. Аҙаҡҡы йыры ошо залда ултырыусы беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавт, Советтар Союзы Геройы Валентина Терешковаға арнала. Жюри рәйесе Людмила Зыкина Ротару тураһында: «Был йырсының киләсәге ышаныслы…»- ти.
Музыка училищеһын тамамлаған София шунда теория һәм сольфеджионан уҡыта башлай. Шул уҡ 1968 йылда София Ротару, Новосибирскиҙа практика үтеүсе Черновцы университеты студенты һәм эстрада оркестрының торбасыһы Анатолий Евдокименкоға кейәүгә сыға. Йәш ғаилә өс ай 105-се хәрби заводтың дөйөм ятаҡханаһында йәшәп тора. Анатолий Евдокименко Ленин исемендәге заводта, София Ротару ашнаҡсы булып эшләй, ә кистәрен «Ял» клубында йырлай. Практиканан ҡайтҡас, йәштәр Анатолийҙың ата-әсәһе менән ике бүлмәле квартирала йәшәйҙәр. 1970 йылдың 24 авгусында уларҙың улдары Руслан Евдокименко тыуа.[15] 1971 йылда "Укртелефильм"дың режиссёры Роман Алексеев «Червона рута» исемле музыкаль фильм төшөрә. София Ротару фильмдың төп героиняһы була. Композитор Владимир Ивасюктың һәм башҡа авторҙарҙың йырҙарын В. Зинкевич, Н. Яремчук һәм башҡа йырсылар ҙа башҡара. Картина телевизор ҡараусылар араһында ҙур уңыш ҡаҙана. Экрандағы сығышынан һуң, София Ротаруны Черновцы филармонияһына эшкә саҡыралар һәм үҙенең "Червона рута"ансамблен төҙөргә тәҡдим итәләр.
Һөҙөмтәлә улар, композитор Владимир Ивасюк менән берлектә, фольклор материалы нигеҙендә инструментарий һәм аранжировкалар ҡулланып, 1960—1970 йылдарҙағы поп-музыка стиленә хас йырҙар циклы ижад итәләр. Украина ССР-да Ротару ҙур популярлыҡ яулай. Украин яҙыусыһы Михаил Ивасюк: «Улымдың йырҙарын бөтә донъяға таратҡан молдаван ҡыҙы Соняның алдында беҙ баш эйәбеҙ» — тип меңәрләгән тамашасы тулы аудитория алдында уға рәхмәтен белдерә[16].
"Червона рута"ның дебюты совет космонавтарының Йондоҙҙар ҡаласығында үтә. Фәҡәт ошонда София Ротару һәм «Червона рута» ансамбле тәү башлап һынау тоталар. Шулай итеп, халыҡ йырҙарын заманса ритмда яңғыратыу совет эстрада сәнғәтендә өр-яңы йүнәлеш барлыҡҡа килеүҙең башланғысы була. Космонавт В. Шаталов коллегалары исеменән уға йыр ижадында ҙур уңыштар теләй. Артабан «Россия»Үҙәк концерт залы, Кремлдәр Һарайы, Эстрада театры сәхнәләре яулана. София Ротару үҙенең профессионал ижади хеҙмәт юлын 1971 йылдан алып иҫәпләй[16].
Уның йырҙарының авторҙары В. Ивасюк, музыка училищеһы студенты Валерий Громцев, "Смеричка"ВИА-нең етәксеһе Левко Дутковский, ә кәңәшселәре Черновцы филармонияһының директор урынбаҫары Пинкус Абрамович Фалик һәм уның ҡатыны УССР-ҙың атҡаҙанған артисы Сиди Львовна Таль була. Фалик ул заманда халыҡ-ара кимәлдәге иң абруйлы администраторҙарҙың береһе булып һанала.
"Червона рута"ның беренсе профессионал программаһы, ул заманда йәмғиәттә ҡабул ителгән «мөхәббәт, комсомол һәм яҙ» тематикаһынан тыш, "Враги сожгли родную хату"тигән йыры өсөн, худсовет тарафынан раҫланмай. Мәҙәниәт Министерлығы комиссияһы ла был программаны үткәрмәй. Шулай ҙа Фаликтың Мәскәүгә шылтыратыуынан һуң, "Червона рута"ны, бөтә тыйыуҙарға ҡарамай, «Звёзды советской и зарубежной эстрады» программаһына индерәләр. Ансамбль немец, болгар, чех, югослав компанияларына эләгә. Ташкентта тамашасылар уны сит ил кешеһе тип уйлайҙар һәм Советтар Союзында уға оҡшау-оҡшамауы, рус телендә ҡайҙа оҫта йырларға өйрәнеүе тураһында ҡыҙыҡһыналар[17].
Уның ижады интернационал совет мәҙәниәтенең сағыу бер өлгөһө булараҡ (этник сығышы молдаван, молдаван, украин, рус телдәрендә йырлай), совет хөкүмәте тарафынан яҡлау таба. Шулай уҡ күп миллионлы публиканың яратҡан йырсыһына әйләнгән Ротаруның радио һәм телевиденииела киң аудиторияға эйә була, әүҙем һәм даими рәүештә концерттар менән сығыш яһай. 1972 йылда «Песни и танцы Страны Советов» программаһына ингән София Ротару «Червона рута» менән бергә Польшала турнела ҡатнаша. 1973 йылда Болгариялағы Ҡояшлы Ярҙа үткәрелгән "Алтын Орфей"конкурсында Евгений Доганың «Мой город» йыры, Т. Русев һәм Д. Демьяновтың "Птица"йырын болгар телендә йырлап, беренсе премияға өлгәшә. 1973 йылда уға УССР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә. Румынса «Кодры» һәм «Мой город» йырҙары «Весенние созвучия — 1973» фильмында төшөрөлә. 1973 йылда «Мой город» йыры менән беренсе тапҡыр «Йыл йыры» фестиваленең финалына сыға (был йыр шунда уҡ Кишинёв ҡалаһының визит карточкаһына әйләнә).
2007: 60 йәшлек юбилейынан һуңғы ижади осоро
2007 йылдың 7 авгусында  София Ротару үҙенең 60-йәшлек юбилейын билдәләй [37]. Уны яратҡан йөҙәрләгән тамашасылары, билдәле артистар һәм сәйәсмәндәр, уны ҡотлар өсөн, ер йөҙөнөң төрлө мөйөштәренән Ялтаға ашыға. Украина Президенты В. Ющенко София Ротаруны II дәрәжәле «За заслуги» ордены менән бүләкләй. Юбилей айҡанлы тантаналы ҡабул итеүҙәр Ливадий һарайында уҙғарыла. Йырсыны данлауҙар сентябрь айында  Сочила йәш башҡарыусыларҙың музыкаль конкурсында («Пять звёзд») дауам итә, конкурстың бер  көнө уның ижадына бағышлана. 2007 йылдың октябрендә Кремль Дәүләт Һарайында, Рәсәйҙең һәм  Украинаның бик күп билдәле артистары ҡатнашлығында, С. Ротаруның юбилей концерттары үтә.2007 йылда Рус радиоһының «Золотой граммофон» дүрт аҙна дауам иткән чартында  «Я твоя любовь» синглы беренсе урынға сыға[38]. 2008 йылдың мартынан майға ҡәҙәре София Ротару Рәсәй буйлап юбилей турнеһында сығыштар ҡуя. 2011 йылдың октябрендә  София Ротару юбилей концерттарын Мәскәүҙә (Ҙур Кремль һарайы) һәм  Санкт-Петербургта (Боҙ һарай)дауам итә. Концерттар ижадының 40-йыллығына арнала. Хәҙерге ваҡытта Ротару дөйөм концерттарҙа һәм  телепрограммаларҙа ҡатнаша, һирәкләп, ҙур булмаған гастролдәр турына ла сыға. Соло концерттарында, ҡайһы саҡта ғына музыкаль коллективы ярҙамында дабл-трек ҡулланып, йышыраҡ тик тере тауышҡа йырлай. 1973—2011 йылдарҙа (2002 -ән башҡа) үткәрелгән «Йыл йыры» фестивале тарихында, уның финалында башҡарған йырҙарын иҫәпләп сығарыу шуны асыҡлай: 38 фестивалдә, барлығы 83 йыр башҡарып, бөтә ҡатнашыусылар араһында Ротару  абсолют рекорд яулаған[39].
София Ротаруның 2012—2013 йылдарҙағы ҙур юбилей гастролдәре
2012 йылда артис, Рәсәй ҡалалары буйлап, юбилей турына сыға. Октябрҙә концерттар Томск, Омске, Барнаул, Түбәнге Новгород, Екатеринбург тамашасыларын йыя. «Кремль концерт» компанияһы юбилей турының ойоштороусоһы була. 2013 йылдың март аҙағында Ротару  Рәсәй һәм Ҡазаҡстан ҡалаларында гастролдәрҙә йөрөй. 2013 йылдың 2 сентябрендә  София Ротару, композитор Руслан Квинта менән хеҙмәттәшлек итеүенең 10-йыллығына арналған  өр-яңы «Прости» синглын сығара. 28 октябрҙән София Ротаруның рәсми сайты тергеҙелә. Аудио- видеоматериалдар күбәйә. 2013 йыл аҙағына Ротару авторҙаштары Р. Квинта һәм В. Куровский менән «Ты самый лучший» исемле яңы йырын сығара. Ул тере инструменттар ярҙамында, гуцул этникаһы стилендә, башҡарыла. 2013—2014 йылғы Яңы йыл төнөндә Ротару  «Россия» телевидениеһының «Беренсе канал»ында яңы йыры менән сығыш яһай. 2014 йылдың 24 ғинуарында, 1998 йылдарҙа яҙылып та, бер ҡайҙа һәм бер ҡасан яңғырамаған, украин телендә йырлаған «Прощай»йыры башҡарыла.
1991—1999: яңырыу осоро
т
Юлтый (исем)
Юлтый  — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Юлтый баш.- юлда тыуған тигәнде аңлата
Билдәле шәхестәр
Дауыт Юлтый (төп исеме Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы; 18 апрель 1896 йыл (ҡайһы бер башҡа мәғләмәттәр буйынса 1893 йыл) — 10 июль 1938 йыл) — хәрби, дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре, журналист һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1919 йылдан РКП (б), 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт әҙәбиәтенә, милли матбуғатҡа һәм милли театр сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. СССР яҙыусыларының 1-се Бөтә Союз съезы делегаты (Мәскәү, 1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
Фамилиялар
Юлтыева Нинель Дауыт ҡыҙы (3 февраль 1926 йыл — 23 ноябрь 2014 йыл) — СССР балеринаһы, педагог, хореограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1941 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1946—1966 йылдарҙа Татар опера һәм балет театры солисы, 1969—1973 йылдарҙа баш балетмейстер; бер үк ваҡыытта 1972 йылдан Н. К. Крупская исемендәге Ленинград мәҙәниәт институтының Ҡазан филиалында хореография кафедраһы мөдире. Профессор (1985). РСФСР-ҙың (1957), Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татарстан Республикаһының (1996) халыҡ артисы[1].РСФСР-ҙың[1].
Топонимдар
Юлтый — Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы ауылы. Пушкин ауыл советы составына керә.
Нидере-Бёрде
Нидере-Бёрде (Niedere Börde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 7321 кеше йәшәй. Майҙаны — 77,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326, 39345 һәм автомобиль коды — BK.
Шатра
Шатра (Шатра) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452093, ОКАТО коды — 80244865007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Василий Буслаев (рус фольклоры)
Василий Буслаев — Бөйөк Новгород эпос ы геройы. С. А. Азбелев мәғлүмәттәре буйынса, героик былиналарҙың 53 сюжеттың өсәүһендә Василий Буслаев уларҙың төп геройы булып тора (Азбелев төҙөгән күрһәткес буйынса № 40, 41 һәм 42 ): «Василий Буслаев һәм Новгород халҡы», «Василий Буслаевтың сәйәхәте» йәки «Василий Буслаевтың үлеме». Һуңғы ике атама бер үк былинаға ҡарай.
В. А. Брим 1926 йылда Василий Буслаев тураһында былинаның ҡыйыу викинг Боси тураһындағы исланд сагаһына йоғонто яһауын күрһәтә (ике редакцияла сага «Bòsa-saga», бер редакцияла «Bósa-rímur» тип атала).
Василий Буслаев образы былиналарҙа
Василий Буслаевҡа арналған икенсе сюжетта был герой егет итеп түгел, ә өлгөргән кеше итеп һүрәтләнә. Василий, гонаһтарының ауыр булыуын аңлап, Иерусалимға гонаһтарына ярлыҡау һорарға китә. Әммә Изге урындарға хаж ҡылыу геройҙың ҡылыҡтарынын үҙгәртмәй: ул бөтөн тыйыуҙарҙы боҙа һәм кире ҡайтҡанда, үҙенең егетлеген иҫбат итергә тырышып, мәғәнәһеҙ рәүештә һәләк була.
Кинематография геройы
Сергей Эйзенштейндың 1938 йылда төшөрөлгән «Александр Невский» фильмының төп геройҙарының береһе — Новгород егете Васка Буслай. Был персонаж Василий Буслаевҡа хас ике һыҙатты: ҡыйыулыҡты һәм әсәһенә ихтирамды «мираҫ итеп алған». Ҡалған осраҡтарҙа кино геройы былина геройынан ҡырҡа айырыла: ул үҙен общинаға ҡаршы ҡуймай, ә уның ташып торған көсөн кенәз Александр дөрөҫ файҙалана (уға алда буласаҡ алышта иң мөһим һәм иң хәүефле урын ышанып тапшырыла).
1982 йылда режиссер Геннадий Васильев «Василий Буслаев» фильм-әкиәтен төшөрә, төп ролдә — Дмитрий Золотухин. Сценарий авторы Василий Буслаев тураһында былиналарҙың билдәле бер мотивтарын ирекле интерпретацияла ҡуллана.
Ай-Няр-Соим
Ай-Няр-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 337 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вергас
Вергас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рафиҡова Нурия Тимерғәле ҡыҙы
Рафиҡова Нурия Тимерғәле ҡыҙы (5 апрель 1953 йыл) — иҡтисадсы, Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2001), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
Биографияһы
Рафиҡова Нурия Тимерғәле ҡыҙы 1953 йылдың 5 апрелендә Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Туймазы районында тыуған. 1975 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тик бишле билдәләренә генә тамамлай. 1978—1981 йылдарҙа Ленинград ауыл хужалығы институтында маҡсатлы аспирантурала уҡый, 1981 йылда Ленинград финанс-иҡтисад институтында «Статистика» һөнәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1978 йылға тиклем һәм 1981 йылдан алып Башҡорт дәүләт аграр университетында эшләй: 1995 йылдан иҡтисад киберниткаһы кафедраһы мөдире, 1998 йылдан өлкән ҡилми хеҙмәткәр. заведующий кафедрой экономической кибернетики, 2000 йылдан ауыл хужалығының иҡтисад кафедраһы мөдире, 2002—10 йылдарҙа — иҡтисадта мәғлүмәт системалары һәм статистикаһы кафедраһы мөдире. Профессор Н. Т. Рафиҡова тарафынан заманса уҡыу әсбаптары эшләнгән һәм уҡыу процессына индерелгән. «Статистика нигезҙәре» уҡыу әсбабы 2007 йылда «Иҡтисад» номинацияһында иң яҡшы фәнни китап булараҡ илебеҙ мәғарифен үҫтереү фонды үткәргән конкурс лауреаты булды. Ул ил вуздарында уҡыу процессында әүҙем ҡулланыла һәм Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә киң фәнни йәмәғәтселек өсөн яңынан нәшер итеү өсөн тәҡдим ителә.
Рафикова Н. Т. «Себестоимость сельскохозяйственной продукции: факторы и методология анализа» темаһына докторлыҡ диссертацияһын 2000 йылда Санкт-Петербург иҡтисад һәм финанс университетында яҡлай. Фәнни эшмәкәрлеге етештереү сығымдарын иҡтисади-статистик тикшеренеүҙәр методологияһын камиллаштырыуға һәм Башҡортостан Республикаһы агросәнәғәт комплексын үҫтереү эффектлылығына, статистикаға арналған. Рафиҡова тарафынан етештереү кимәлен арттырыуға һәм ауыл хужалығы аҙы-түлегенең үҙҡиммәтен кәметеүгә тәҡдимдәр эшләнгән. 250-нән ашыу ғилми хеҙмәттәр автор Рафиҡова Нурия Тимерғәле ҡыҙы ҙур фәнни-ойоштырыу һәм ижтимағи эш алып бара. Ырымбур дәүләт ауыл хужалығы университеты ҡарамағындағы докторлыҡ диссертацияларын яҡлау бйынса төбәк-ара диссертация советы ағзаһы, шулай уҡ РФА Өфө фәнни үҙәге төбәк диссертация Советының «АПК һәм ауыл хужалығы» секциһы ағзаһы. Рафиҡова Н. Т. студент йылдарынан алып фәнни эш менән шөғөлләнә һәм 1972—1973 йылдарҙа студенттарҙың Бөтә Союз конкурсында иң яҡшы фәнни эше өсөн ССО СССР һәм ВЛКСМ ҮК Дипломы, 1974 йылда студенттарҙың Беренсе Иҙел буйы зона олимпиадаһында беренсе урын алғаны өсөн РСФСР Юғары министрлығының һәм СССР-ҙың беренсе дәрәжә Дипломы менән бүләкләнә.
Төп хеҙмәттәре
2. Статистика (учебное пособие с грифом МСХ РФ), Уфа, Издательство БГАУ, 2005 г. — 276 с.
3. Основы статистики (учебное пособие с грифом МСХ РФ), М.: — Финансы и статистика, 2005 г., переиздано в 2007 г. — 352 с.
4. Статистика финансов (учебное пособие с грифом УМО), Уфа, 2000 г., переиздано в 2011 г. — 156 с.
Монографиялары:
1. Рафикова Н. Т. Себестоимость сельскохозяйственной продукции: факторы и методология анализа.- М.: — Финансы и статистика, 1999 г. — 302 с.
1. Рафикова Н. Т. Методика экономико-статистического анализа влияния специализации, концентрации производства и форм хозяйствования на себестоимость продукции сельского хозяйства, Уфа, 1999 г. — 49 с.
2. Рафикова Н. Т. Статистика производства и реализации зерна: рекомендации. Уфа, Изд-во БГАУ, 2008 г. — 48 с.
3. Рафикова Н. Т. Статистическое исследование эффективности производства и реализации молока в сельскохозяйственных предприятиях, Уфа, Изд. Башкирского ГАУ, 2005 г. — 132 с. (в соавт).
4. Рафикова Н. Т. Статистическое исследование экономической эффективности сельского хозяйства, Уфа, РИЦ БашГУ, 2008 г. — 139 с. (в соавт)
5. Рафикова Н. Т. Статистическое исследование доходов населения и их дифференциации, Уфа, Здравоохранение Башкортостана,2008 г. — 128 с. (в соавт)
Юлбарис (исем)
Юлбарис  — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Икенсе сығанаҡта Юлбарис исеме башҡорт теленә юлбарыҫ һүҙе үҙгәреп ингән, бала юлбарыҫ һымаҡ көслө, батыр булһын тигән теләк менән ҡушылған исем тип аңлатыла. .