cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк Луки ҡәлғәһе
Ҡәлғә Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәм һуңыраҡ
Ҡәлғә гарнизоны яҡынса 600 немец һалдатынан тора, ул бик яҡшы һаҡлана. Вал буйлап траншеялар үтә. Улар алдында — башҡа ҡәлғә валы ҡалдыҡтары. Төп вал артында — контрэскарптар, танкка ҡаршы соҡорҙар. Улар артында сым кәртәләр, подвал-дзоттар. Төрмә, сиркәү һәм ике казарма терәк пункттарға әүерелә. Төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай ҡәлғә өс һыу ағыҙғыс  торбалар, шулай уҡ үтеп йөрөү урыны— элекке ҡапҡа ҡалдыҡтары. Ҡәлғәгә яҡын барыу бастиондарҙа, мөйөштәрҙә ҡуйылған пулеметтарҙың флангтағы уты аҫтында була. Тыш яҡтан вал һәр төн һайын һыу ҡойолған боҙло ҡабаҡҡа әйләнә.
Совет ғәскәрҙәре ҡәлғәне алты тапҡыр штурмлай, һәм ҡәлғәлә бөтә биналар тулыһынса емерелә, ул сираттағы штурм ваҡытында 1943 йылдың  16 ғинуарында 357-се уҡсылар дивизияһының  яугирҙәре тарафынан алына.
1960 йылдың 30 авгусында РСФСР Министрҙар Советының 1327-се ҡарары менән федераль әһәмиәттәге ҡомартҡыһы.1971 йылдан музей
Хәҙерге архитектура тасуирламаһы
Бөгөнгө көндә бастиондар элекке конфигурацияға эйә: периметры буйынса оҙонлоғо 2 км. Вал һәм бастиондары ултырған, үлән менән ҡапланған, бейеклеге уртаса 12-16 м, өҫтө буйлап асфальт  йәйәүлеләр юлы һалынған. Тышҡы битләүҙәрендә парк  булдырылған. Көнбайыш — Төп ҡапҡа ҡалдыҡтары һаҡланған. Ҡәлғә уртаһында ҙур булмаған уба Воскресение Христова сиркәүенең фундаментын һаҡлай. Көнбайыш яҡта ҡәлғә алды нығытмаларының харабалары ята.
Мардынский Юрий Станиславович
Мардынский Юрий Станиславович (16 июль 1936) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-радиологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
Фәнни эшмәкәрлеге
1936 йылдың 16 июлендә Читала тыуған.
1960 йылда Иркутск дәүләт медицина институтын тамамлай, 1962 йылда  «радиология» һөнәре буйынса клиник ординатураны  һәм 1965 йылда ошо уҡ һөнәр буйынса  Мәскәү ғилми-тикшеренеү  рентгенорадиология институты янында  аспирантураны тамамлай.
1965 йылдан алып әлеге көнгә тиклем  Медицина радиология фәнни үҙәгендә эшләй, кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып дистанциялы  нур терапияһы отделениеһының мөдиренә тиклем юл үтә, әлеге ваҡытта нур терапияһы бүлегенең мөдире булып эшләй.
1967 йылда «Лучевая терапия гигантоклеточных опухолей костей» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1978 йылда «Мегавольтная лучевая терапия рака мочевого пузыря». темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.
1989 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
1997 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана
2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты була
Наградалары
Радиотерапия һәм радиология өлкәһе белгесе.
Уның етәкселегендә нейтрон, берләшкән гамма-нейтрон, терморадиотерапия, берләшкән гамма-дистанция һәм контакт терапияһы эксперименталь-клиник тәжрибәһе әҙерләнә һәм дөйөмләштерелә. Был тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәһе күп мәҡәләләрҙә, докладтарҙа, монографияларҙа һәм ҡулланмаларҙа сағыла.
Шулай уҡ нур терапияһы ысулын оптималләштереүҙең  арауыҡ-ваҡыт  проблемаһы,   андрон терапияһының яңы технологияларын әҙерләү проблемалары менән бәйле өлкәлә тикшеренеүҙәр алып бара.
450-нән ашыу ғилми баҫма авторы, шул иҫәптән 11 монография, 2 ҡулланма һәм 12 уйлап табыу патенты бар.
Уның етәкселегендә 11 докторлыҡ һәм 20 кандидатлыҡ  диссертациялары яҡлана.
Хализова Мария Ивановна
Хализова Мария Ивановна (13 май 1929 йыл — 8 апрель 2008 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1953—1985 йылдарҙа Иглин районы «Путь Ленина» колхозы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1957. РСФСР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы (1963—1967) депутаты.
Биографияһы
Мария Ивановна Хализова (Гилёва) 1929 йылдың 13 майында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Ленинский ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Иван Михайлович менән әсәһе Ксения Трофимовнаның 12 балаһы — 10 ҡыҙы һәм 2 улы — була. Тулы булмаған урта белем ала. 16 йәшендә Ленинскийҙағы фермаға эшкә сыға. Тәүҙә быуаҙ таналарҙы ҡарай, шунан бер йыл быҙауҙарҙы ашата, эсерә, һыйырҙар тәрбиәләшә.
1945—1953 йылдарҙа быҙау ҡараусы, шунан һауынсы булып эшләй. 1963 йылдан — Нуриман (һуңынан Иглин) районының «Путь Ленина» колхозындағы һөтсөлөк фермаһының өлкән һауынсыһы.
Производство күрһәткестәрен йылдан-йыл арттыра бара — бер һауын һыйырынан 2 000 килограмға тиклем һөт һауып ала. 1957 йылда төркөмөндәге һәр һыйырҙан — 3 117 килограмм, 1959 йылда — 3 493 килограмм, 1961 йылда 3 877 килограмм һөт һауа. Һөтсөлөк фермаһында был йылдарҙағы күрһәткестәр 2 977 килограмдан 3 596 килограмғаса күтәрелә. Төркөмөндәге һыйырҙарҙы һауыу менән генә сикләнмәй, коллектив менән ҙур ойоштороу эше лә башҡара, зоотехник хисап һәм ферманың отчетлылығын алып барыуға өлөш индерә.
Веденейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Грязнуха (Арчада ҡушылдығы)
Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Арчада йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Веденейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грязнуха (Арчада ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)
Дондағы Ростов ҡалаһында йондоҙҙар аллеяһы  —  Ворошилов проспекты нда иҫтәлекле урын, унда ҡаланың күренекле шәхестәре мәңгеләштерелә.
Хализова Мария Ивановна
Биографияһы
Малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт һәм башҡа продукцияны етештереүҙә һәм әҙерләүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йыл 22 март Указы менән М. И. Хализоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)
Тарихы
2008 йыл дың 19 сентябр ендә  Дондағы Ростовта Ворошилов проспектының йәйәүлеләр өлөшөндә 80/90 йорт ҡаршыһында, яҙ һәм көҙ (2011 йылдан) ҡаланың күренекле кешеләренә йондоҙ һалына. Йылына ике тапҡыр лауреаттар һайлап алына.
Грязнуха (Арчада ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хализова Мария Ивановна
Биографияһы
РСФСР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967). III Бөтә Союз колхозсылар съезы, СССР-ҙың VII ҡулланыусылар кооперацияһы вәкилдәре съезы делегаты. Иглин район Советы депутаты итеп һайлана.
Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)
Тарихы
«Йондоҙҙар аллеяһындағы» иҫтәлекле билдә  еҙҙән торған йондоҙ менән керамогранит плитанан ғибәрәт, ул тротуар плитаһына  беркетеп ҡуйыла
Становушка
Становушка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Сайгаткин ҡултығы) һул ярына 8,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)
Шәхестәр
«Аллеяла» мәңгеләштерелгәндәр:
Становушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Становушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саратовка (йылға)
Саратовка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 976 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беспалова Елена Андреевна
Беспалова Елена Андреевна (1923 — ?) — элемтә операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).
Биографияһы
Беспалова Елена Андреевна 1923 йылдың 23 апрелендә Решково ауылында (хәҙер — Смоленск өлкәһе Ельня районы) тыуған. Мәктәптә ете класс тамамлай. 1941 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнаша.
1983 йылда хаҡлы ялға сыға, союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер статусын ала. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Мәскәү ҡалаһында йәшәй. Элемтә мастеры.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы 1977
- Ленин ордены 1977
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы 1977
- 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены - миҙалдар менән бүләкләнә.
Иҫке Солтанғол (Башҡортостан)
Иҫке Солтанғол (Старосултангулово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 452991, ОКАТО коды — 80208834005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йор-Яга
Йор-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркута йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәбдрәфиҡ
Ғәбдрәфиҡ (шулай уҡ Яңауыл) — Ырымбур өлкәһенең Переволоцк районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 279 кеше. Почта индексы — 461284, ОКАТО коды — 53237819002.
Тарих
1917 йылда 16 ноябрҙа Үрге Ҡунаҡбай Башҡорт Автономиялы Республикаһының Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1924 йылддың 21 октябрендә ауыл Ырымбур губернаһы ҡарамағына күсә.
Халыҡ һаны
Күпселек халыҡ — башҡорттар (100%).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик карта
Географик карта — Ер өҫтөнөң яҫылыҡтағы кесерәйтеп дөйөмләштерелгән һүрәте, картаның тәғәйенләнешенә ярашлы һайлап алынған һәм һүрәтләнгән ижтимағи һәм тәбиғәт күренештәренең урынлашыуын, бәйләнештәрен күрһәтә.
Классификация
Географик карталар тамғаларҙан торған мәғлүмәт биреүсе, оригиналға ҡарата аралыҡ-ваҡыт буйынса оҡшаш, метрик, күҙәтмәле моделдәр итеп ҡарарға кәрәк. Географик карталар махсус математик закондарға таянып төҙөү (картографик проекция), күренештәрҙе айырым билдә системалары — картография символдары ярҙамында биреү (картографик легенда), һүрәтләнгән күренештәрҙе һайлап алыу һәм дөйөмләштереү (картографик генерализация, системалылыҡ) хас.
Ҡамыш тауығы
Тышҡы күренеше
Ҙур булмаған 27—31 см оҙонлоҡтағы ҡош, ҡанаттарының ҡоласы 50—55 см һәм ауырлығы 192—493 г. Муйынында ҡауырһыны һоро-ҡара йәки күкһел сағылыш менән ҡарағусҡыл-һоро, ҡабырғаларында тар аҡ һыҙыҡтар һәм аҡ  ҡойроҡ аҫтында ҡара һыҙыҡтар бар. Ҡышын башы һәм арҡаһы еңелсә һиҙелерлек һарғылт-һоро төҫмөрлөк ала, ә ҡорһағы асығыраҡ күренә. Иң мөһим елпеүес ҡанаттары ҡара-һоро. Төләү тамамланғандан һуң күкрәгендәге ҡауырынының һәм ҡорһағының алғы өлөшөнөң остары аҡ төҫ менән тамамлана, шунлыҡтан кәүҙәһенең был өлөшөндә ҡауырһыны бер аҙ сыбар күренә. Оло ҡоштарҙың төләүе йылына ике тапҡыр: ҡышҡылыҡҡы төләү  ғинуар— февраль айында ҡышлау ваҡытында үтә, апрель-май айҙарында тамамлана; оялағандан һуңғы төләү  июль — октябрь айҙарына тура килә.
Суҡышы сағыштырмаса ҡыҫҡа, өсмөйөш формаһында, асыҡ-һары һәм ҡыҙыл ерлегендә йәки йәшкелт аҙағында. Маңлайында асыҡ-ҡыҙыл тире табы бар, ул суҡышының дауамы һымаҡ күренә. Күҙҙең төҫлө шекәрәһе ҡарығыу осоронда ҡарағусҡыл-ҡыҙыл, ә башҡа ваҡытта ҡыҙыл-һоро. Аяҡтары батҡыл ярҙарҙа йөрөү өсөн яраҡлаштырылған— оҙон һәм көслө, тырнаҡтары оҙон һәм еңелсә бөгөлгән бармаҡтар менән; сирағында ҡыҙыл дүңгәләк менән йәшкелт-һары төҫтә. Башҡа һыуҙа йөҙә  торған ҡоштарға хас бармаҡтары араһында ярылары бөтөнләй юҡ тиерлек. Инә һәм ата ҡош бер-береһенән тышҡы ҡиәфәттәре менән әллә ни айырылмай  — ата ҡош бер аҙ ҙурыраҡ, ә инә ҡоштоң ҡорһаҡ өлөшө асығыраҡ төҫтә.
Йәш ҡоштар бер аҙ айырыла—уларҙың  һорғолт эйәге, тамағы һәм күкрәге менән ҡауырһыны аҡһыл-һоро төҫтә. Уларҙың да ҡойроҡ аҫты аҡ һәм ҡабырғаларында аҡ һыҙыҡтар бар, әммә маңлайҙарында ҡыҙыл тире тап юҡ, ә суҡышы һары менән тамамланып һоро төҫтә. Йәш ҡоштарҙың тормошоноң тәүге йылында  оялау осоро август аҙағына—сентябрь башына тулыһынса тамамлана.
Тауышы
Ҡамыш тауығы ғәҙәттә шым ҡош, әммә көслө һәм киҫкен тауыш сығарыуға һәләтле. Улар араһында бер аҙ һайыҫҡан сырҡылдауына оҡшаш  — «кик-ик-ик» йәки «крррук» һәмаҡ әҙ йышлыҡ менән сырылдауҙы ишетергә була. Икенсе өнө бер ижекле, әммә шулай уҡ яңғырауыҡлы һәм ҡиҫкен — «киик» йәки «киррк». Һағайған ҡош шым ғына «курр» тигән тауыш сығара. Осошта йәки яҙ көнө төнгө ваҡытта ҡамыш тауыҡтары тиҙ темпта «крек-крек-крек» тип ҡытҡылдайҙар.
Хәрәкәте
Ҡош югереп китмәйенсә осоп китә; ҡанаттары менән йыш елпеп, шәп һәм тура оса. Осошта муйынын алға һәм еңелсә өҫкә, шул уҡ ваҡытта аяҡтарын артҡа һуҙа. Вертикаль тиерлек ергә төшә, йыш ҡына туранан-тура ҡыуаҡлыҡтарҙың ботаҡтарына ултыра. Йыш ҡына шырлыҡтар араһына инеп, ҡуйы ботаҡтар араһында етеҙ йөрөй. Ҡашҡабаштарҙан айырмалы рәүештә ҡамыш тауыҡтары һыу менән тығыҙ бәйле түгел, ваҡыттарының күп өлөшөн ҡоро ерҙә, яр буйы әрәмәлектәрендә  үткәрә. Еңелсә алға эйелеп, һәм  яртылаш бөгөлгән аяҡтарында ерҙә тиҙ һәм етеҙ йөрөй. Ҡайһы саҡта ҡошто һыуҙың ситендә баҫып торғанын күрергә була. Һыуҙа йөҙөү өсөн үҙенсәлекле ярылары булмауына ҡарамаҫтан, ҡамыш тауығы бик яҡшы йөҙә: яй ғына һыутәңкәләр һәм башҡа һыу үҫемлектәре араһында, йыш ҡына хәрәкәтенең юнәлешен үҙгәртә һәм ҡайһы саҡта урынында киҫкен боролош яһай. Һыуҙа  башын һәм сағыштырмаса оҙон ҡойроғон даими һикертә, был уның һәм башҡа төр ҡамыш тауыҡтарының, шулай уҡ ҡашҡабаштарҙың үҙенсәлекле һыҙаты булып тора. Сума һалып бармай, күберәк тик хәүеф янағанда ғына; һыу аҫтында һыу төбө үҫемлектәренә йәбешеп тора. Аҙыҡ эҙләп, башын һыуға сумдыра.
Йәшәү урыны
Йәшәү урыны тәбиғи йәки ҡамыш, күрән, башҡа һыу яны үләндәре үҫкән  ярҙары менән яһалма сөсө һыу ятҡылыҡтары менән бәйле. Һыуҙа тәлмәрйен тәңкәһе үҫкән  ярҙарға һәм әрәмәлектәргә  өҫтөнлөк бирә<sup title="Германия" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F" class=""><span title="Закавказье" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8C%D0%B5" class="">[12]. Ҡағиҙә булараҡ,  үҙен бик йәшерен тота — көндөҙ яр буйҙарындағы әрәмәлектәрҙә була, эңер төшкәс кенә асыҡ һыу өҫтөнә килеп сыға.
Миграцияһы
Ареалдың ҙур өлөшөндә ҡамыш тауығы ултыраҡ  йәшәү рәүеше алып бара, һәм тик төньяҡта ғына өлөшләтә йәки тулыһынса  күсмә ҡош була. Билдәле булыуынса, Европала миграцияға әүәҫлек көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай арта:  элекке СССР илдәрендә һәм Финляндияла бөтә ҡоштар ҙа күсә, Скандинавияла, Польшала һәм төньяҡ Германияла ҡышлауға әҙ процент ҡала, ә Көнбайыш Европала ҡоштар башлыса ултыраҡ  йәшәй. Төньяҡ Европаның күсер ҡоштары ҡышын Британия утрауҙарына, Пиреней ярымутрауына, Италия, Балҡан тауҙары һәм Төньяҡ Африкаға  етеп,  көнбайышҡа йәки көньяҡ-көнбайышҡа күсә. Үҙәк һәм Көнсығыш Европа популяцияһының  миграцияһы төньяҡтан көньяҡҡа йәки төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа юнәлеш ала   Көнбайыш Себер ҡоштары   Каспий диңгеҙе яры буйҙарына, Урта Азия көньяғына, Ираҡ, Иран, Афғанстан һәм Яҡын Көнсығыш илдәренә күсә. Ҡамыш тауыҡтарының айырым ҡышлау урындары Африкала Сахаранан көньяҡҡа, Сенегалда, Чадтың көньяғында, Гамбияла, Малила, Суданда һәм  Нигерияның төньяғында күҙәтелгән;  әммә был урында ҡоштарҙың оялауы  өйрәнелмәгән.
Үрсеүе
Ҡамыш тауығы пары бер нисә йыл һаҡлана. Үрсеү миҙгеле ултыраҡ һәм күсмә ҡоштар айырыла — бер территорияла даими йәшәгән осраҡта ул йыл әйләнәһенә, ә күсмә ҡоштарҙың тик миграция мәлендә йылы ваҡытта була. Миграция осоронда ҡоштар оялау урынына һуң ғына, боҙ иреп бөткәс осоп килә, парҙар ҡышлау урынында уҡ барлыҡҡа килә. Оялау өсөн үлән баҫҡан ҙур булмаған һыу ятҡылығын  — урман күлен, бәләкәй һаҙлыҡты йәки тын ғына йылғаны һайлай. Шул уҡ ваҡытта парҙар башҡа ҡоштар менән күршелектән ҡаса — көтөлмәгән ҡунаҡтан ҡамыш тауыҡтары оялау территорияһын агрессив һаҡлай. Ҙур булмаған һыу ятҡылығында, ғәҙәттә, бер пар оялай, ә ҙур һыу ятҡылыҡтарында улар бер нисә пар булырға мөмкин. Күрше оялар араһы 25 м кәм түгел, ә үҙенең оялау территорияһы диаметрҙа 8 м тирәһе тәшкил итә.
Оя һыу ятҡылығы араһында ҙур булмаған ҡалҡыулыҡта йәки һыуҙан ҡалҡып торған түңгәк өҫтөндә, һыуға батҡан ағас ботаҡтарында, ҡамыш, екән әрәмәлектәрендә, һыу эргәһендә ҡыуаҡлыҡтарҙа урынлаша. Әгәр яр буйында ҡуйы үҫемлектәр булһа, оя ерҙә лә  урынлашырға  мөмкин. Оя өсөн материал сифатында бер төрлө төҙөлөш материалдары — йәнәшәлә үҫкән  үҫемлектәрҙең — ҡамыш, ҡуһа, екән, күрән, лотос, томбойоҡ һ. б. ҡоро  япраҡтары һәм һабаҡтары ҡулланыла. Төҙөлөш менән ата ҡош та, инә ҡош та шөғөлләнә, әммә ҡашҡабаштарҙан айырмалы рәүештә бурыстар бүленеше айырыла  — оя төбөн эшләүҙе ата ҡош башҡара, инә ҡош улаҡты түшәү менән шөғөлләнә. Америка тикшеренеүселәре билдәләгәнсә, оя өсөн төҙөлөш материалдары йыйыуҙа ата ҡош күберәк шөғөлләнә   Дөйөм алғанда, ояның диаметры 21-25, бейеклеге 15 см булған шыма һәм тәрән генә улаҡ барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә ике миҙгелдә йомортҡа һала — Рәсәйҙә беренсе тапҡыр йомортҡа һалыу апрель аҙағында-май башында, ә икенсеһе  июнь-июль айҙарында. Һәр һалыуы 24 сәғәт интервал менән 3-15  йомортҡанан (ғәҙәттә 5-9) тора. Йомортҡа күләме 38-50×23-34 мм, асыҡ-һары, тут йәки һары төҫтә,  ваҡ һоро төрткөләр һәм эре көрән-һоро таптар менән .Әгәр тәүге йомортҡалар ниндәй ҙә булһа сәбәп менән юғалһа,  инә ҡоштар ҡабат йомортҡа һалыуға һәләтле. Инкубация осоро  17-22 көн тәшкил итә; ата-әсәләре икеһе йомортҡаларҙы баҫып сығара, әммә инә ҡош ояла күберәк ултыра. Моронлап сыҡҡан ҡошсоҡтар йәшкелт-һары төҫмөрлөк менән оҙон ҡара йөн менән ҡапланған. Башындағы йөнө бик һирәк. Ҡош балалары бик иртә йөҙә башлай, әммә тәүге аҙна ярым-ике аҙнала үҙаллы аҙыҡ табыуға һәләтле булмайҙар—был осраҡта уларға ата һәм инә ҡош ярҙам итә. 42—70 көндән һуң тулыһынса ҡанаттары нығына, әммә ата-әсәһе икенсе йомортҡа һалыу менән мәшғүл булғансы әле улар үҙаллы булмайҙар<sup class="cx-segment-block"> [8]. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, беренсе оя балалары ҡабаттан йомортҡа баҫып сығарыуҙа ҡатнашалар һәм бәләкәй туғандарын туҡландырыуға ярҙам итәләр. Йәш ҡоштарҙың  енси өлгөргәнлеге киләһе йылдан башлана.
Туҡланыуы
Ҡамыш тауығының рационы күп төрлө, тупаҫ аҙыҡтарҙы ла, үҫемлек аҙыҡтарҙы ла үҙ эсенә ала. Һыуға сумып та аҙыҡ таба, ә ҡорола үлән орлоҡтарын, ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың емешен сүпләй. Шулай уҡ түбәндән осҡан бөжәктәрҙе тота. Һыу йәки һыу яны үҫемлектәре (ҡамыш, күрән, томбойоҡлолар һ.б.), ылымыҡтар, башаҡлылар, ярым ҡыуаҡлыҡтарҙың еләктәре (миләш, һырғанаҡ, гөлйемеш, пирус), умыртҡаһыҙ хайуандар (бөжәктәр, ҡарышлауыҡтар, үрмәксе һымаҡтар, ямғыр селәүсендәре), моллюскылар һәм сүмесбаштар менән туҡлана.
Йыртҡыстары
Европала ҡамыш тауыҡтары өсөн иң хәүефлеләре булып ябай Һар, ҡара һәм һоро ҡарға, һайыҫҡан, һоро селән, һаҙ ҡамышҡараһы, филин, америка шәшкеһе, төлкөләр тора<sup class="cx-segment-block"><span title="Крысы" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B" class=""> [10]  <sup class="cx-segment-block"><span title="Крысы" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B" class=""> [23]. Бынан тыш, ҡайһы бер төбәктәрҙә ҡамыш тауыҡтарын сикләүсе фактор булып  ҡомаҡ, бесәйҙәр, эттәр һәм мангуста тора.
Ҡамыш тауығына һунар
Ҡамыш тауығы   һәүәҫкәр һәм спорт Һунарының объекты булып тора, һаҙ-болон кейек ҡошона ҡарай, Рәсәйҙә уларға  һунар  йәйге-көҙгө осорҙа асыла (август—ноябрь). Аҫтыртын йәшәү рәүеше һәм күп булмауы сәбәпле, йыш ҡына өйрәктәргә һунар иткәндә юл ыңғайы атып алалар. Рәсәй Федерацияһы  Һалым кодексының 333.3-сө статьяһына ярашлы бер тапҡыр бирелә торған лицензия нигеҙендә тауыҡ ҡошона атыу рөхсәт ителә.
Венедиктов Анатолий Васильевич
Венедиктов Анатолий Васильевич (18 (30) июнь 1887 йыл — 9 август 1959 йыл) — СССР хоҡуҡ белгесе, СССР фәндәр академияһы академигы (1958), иҡтисад фәндәре кандидаты, юридик фәндәр докторы, профессор, Ленинград дәүләт университетының юридик факультеты деканы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Сталин премияһы лауреаты
Биографияһы
Анатолий Васильевич Венедиктов 1887 йылдың 18 (30) июнендә Ерек ауылында (хәҙерге Башҡортостан) земство табибы ғаиләһендә тыуған. 1905 йылда Өфө гимназияһын тамамлай. Урындағы РСДРП(б) ойошмаһына инә, агитация менән шөғөлләнә, бының өсөн яуаплы була, әммә 1905—1907 йылдарҙағы Революция еңелеүҙән һуң, сәйәсәттән ситләшә.
1910 йылда А. В. Венедиктов Санкт-Петербург политехник институтын иҡтисад буйынса бүлеге буйынса, 1912 йылда — Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тамамлай. 1910—1913 йылдарҙа Петербургта коммерция училищеларында хоҡуҡ фәнен һәм сауҙа хоҡуғын уҡыта. 1912 йылда Политехник институтта «Слияние акционерных компаний» темаһына диссертация яҡлай, иҡтисад фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала һәм сауҙа хоҡуғы кафедраһында профессор эшмәкәрлегенә әҙерлек өсөн ҡалдырыла. Был маҡсатта Венедиктов фәнни дәрестәр өсөн ике тапҡыр сит илгә бара, унда граждандар һәм сауҙа хоҡуғы, рим хоҡуғы һәм папирология буйынса семинарҙарҙа эшләй: 1912 йылда Берлинда һәм Гейдельбергта, 1913—1914 йылдарҙа Геттинген, Мюнхен, Лозаннала.
1916—1917 йылдарҙа Юғары коммерция курстарында граждан хоҡуҡтары курсын уҡый, бер үк ваҡытта Сауҙа сәнәғәт һәм министрлығында эшләй, 1917 йылдың көҙөндә Баш иҡтисади комитеттың юрисконсультанты һәм айырым эштәр буйынса V класлы чиновник була.
А. В. Венедиктов фәнни эштәрен юғары уҡыу йорттарында ғына түгел, ә РСФСР финанстары халыҡ комиссариатының төрлө ғилми-тикшеренеү институттарында (1919—1927), Коммунистик Академияның совет ҡоролошо һәм хоҡуғы институтында (1928—1937, 1947—1954, 1958—1959) (аҙаҡ СССР ФА Хоҡуҡ институты тип үҙгәртелә) һәм Юридик фәндәрҙең Бөтә Союз институтында алып бара (1943—1946).
ISO 3166-3
ISO 3166-3 — ISO 3166 стандартының юҡҡа сыҡҡан илдәр атамалары кодтарынан торған өлөшө. Беренсе тапҡыр  1999 йылда  баҫыла.
Әгәр 1974 йылдан  һуң илдәр:
Венедиктов Анатолий Васильевич
Биографияһы
СССР Юғары Советы комиссияһы ҡарамағындағы комиссия рәйесе вазифаһында СССР Граждандар кодексын әҙерләү менән шөғөлләнә. «Известия АН СССР», «Правоведение», «Вестник Ленинградского университета». мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы булып тора.
ISO 3166-3
уларҙың ҡыҫҡартмалары ISO 3166-1-нән һыҙыла һәм, ике хәреф өҫтәп, ISO 3166-3-кә индерелә.
Венедиктов Анатолий Васильевич
Биографияһы
1958 йылда СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана. Варшава университетының почётлы хоҡуҡ докторы
ISO 3166-3
Яңыртылыуҙары
Стандарт беренсе тапҡыр баҫылып сыҡҡандан һуң  6 өҫтәмә/үҙгәреш индерелә:
Венедиктов Анатолий Васильевич
Биографияһы
1959 йылдың 9 авгусында вафат була. Санкт-Петербургта Серафимовка зыяратында ерләнгән.
Ижады
1949 йылда Венедиктовтың «Государственная социалистическая собственность» китабы Сталин премияһына лайыҡ була, ул социалистик лагерға ингән дәүләттәрҙең теленә тәржемә ителә
Горбунов Василий Владимирович
Горбунов Василий Владимирович, псевдонимы Пурьгине (13 август 1914 йыл — 11 декабрь 1983 йыл) — совет эрзә яҙыусыһы, әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе һәм педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1970), профессор (1982). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1953).
Йәшлек йылдары
Василий Владимирович Горбунов 1914 йылдың 13 авгусында хәҙерге Мордва Республикаһының Ичалковский районы Лобаски ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Сығышы буйынса мордвин (эрзя). Атаһы — Владимир Яковлевич Горбунов, коммунист һәм ҡыҙыл командир, Граждандар һуғышында һәләк булған. Үҙенең өлкән ағаһы Иван менән Василий менән бергә ауылда ауыр физик хеҙмәт менән шөғөлләнгән. 1928 йылда башланғыс мәктәпте һәм Нижний Новгород губернаһы Лукояновский өйәҙендәге Большеаратский крәҫтиән йәштәр мәктәбен тамамлай. 1930 йылда Лукояновский мордва педтехникумына уҡырға инә, әммә бер йылдан унан китә һәм тыуған ауылына колхоздың тракторсылар курсына рус телен уҡытырға килә.
Белеме
1933 йылда Саранск педагогия институты әҙәбиәт факультетының мордва бүлегенә (һуңғараҡ — А. И. Полежаев дәүләт исемендәге Мордва дәүләт педагогия институты) ҡабул ителә, һәм уны 1937 йылда тамамлай. 1937—1938 йылдарҙа — Саранск педагогия училищеһы уҡытыусыһы. Репрессиялана, 1939 йылда азат ителә. Педагогия училищеһында уҡыған йылдарҙа 1940—1944 йылдарҙа Горбунов Инсар педагогия училищеһында уҡытҡан, шулай уҡ шул уҡыу йортоноң завучы һәм директоры, Инсар РОНО-һы мөдире булған. Рус һәм мордва телдәрен һәм әҙәбиәтен уҡытып, тәжрибәле методист абруйын яулай. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы менән. Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа ул үҙенең ауыл хәбәрсеһе мәҡәләләрен, шулай уҡ ваҡытлы мордва матбуғатында шиғырҙарын һәм хикәйәләрен баҫтырған.
Партия һәм уҡытыу эшмәкәрлеге
1943 йылда Горбунов ВЛКСМ-дың Мордва өлкә комитеты секретары итеп һайлана, бер йылдан ВКП (б)-ның Мордва өлкә комитеты аппаратына ебәрелә, һәм унда секретарь, 1-се секретарь ярҙамсыһы булып эшләй. Партия эше күп булыуға ҡарамаҫтан, В. В. Горбунов уҡытыусылар алдында бкер генә тапҡыр сығыш яһамаған һәм мордва әҙәбиәтселәре менән йыш осрашҡан. 1945 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенә уҡырға эләгә, уны үҙгәртеп ҡороу осоронда йәмғиәт фәндәре академияһы аспиранты иҫәбенә ҡороу осоронда ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Йәмғиәт фәндәре Академияһы әҙәбиәт теорияһы һәм тарихы буйынса аспиранты булып китә, 1946—1950 йылдарҙа шунда уҡый. 1949 йылда «Борьба Н. Г. Чернышевского за реалистический путь развития русской литературы» темаһына диссертацияһын уңышлы яҡлай һәм мордва әҙәбиәте буйынса әҙәби-тәнҡит эшмәкәрлегенә тотона. 1950—1959 йылдарҙа — Мордва АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы тел, әҙәбиәт, тарих һәм иҡтисад фәнни-тикшеренеү институты директоры, өлкә партия мәктәбендә әҙәбиәт кафедраһы етәксеһе һәм «Изнямо» («Еңеү») әҙәби-нәфис альманахы мөхәррире. Фән кандидаттары һәм докторҙары әҙерләүгә бик күп иғтибар бүлгән, һәм улар республиканың иҡтисады рәтен тулыландырыу һәм республика иҡтисады, мәҙәниәте һәм Мордва АССР-ы халыҡ мәғарифы үҫешенә ҙур өлөш индергән. Ғилми-тикшеренеү институты коллективы, Мәскәү ғалимдары һәм Волга буйы автономиялы республикалары менән бәйләнештәрҙе нығытып, тел һәм әҙәбиәт, тарих һәм иҡтисад, этнография һәм археология буйынса китаптар сығарған.
1958—1972 йылдарҙа Мордва дәүләт университетында өлкән уҡытыусы һәм доцент булып эшләгән, һәм мордва әҙәбиәте уҡытыусыһы булараҡ, тарихи-әҙәби һәм әҙәбиәт уҡытыу методикаһы курсы лекцияларын уҡыған, шулай уҡ социалистик реализм һәм рус әҙәби тәнҡит тарихы буйынса дәрестәрен алып барған. Был ваҡытта филология дисциплиналары циклын Горбуновтың коллегалары М. М. Бахтин, И. Д. Воронин, А. И. Маскаев, Н. Ф. Цыганов, Н. И. Черапкин алып барған. Бынан тыш, Горбунов матбуғатта тәнҡит мәҡәләләрен баҫтырған, яҙыусылар съезында доклад менән сығыш яһаған, «Сятко» («Усаҡ») журналының мөхәрририәте портфеле материалдары буйынса фекер алышҡан һәм драмтеатр артистары менән милли спектаклдәр ҡуйыу тураһында бер генә тапҡыр һөйләшмәгән. 1972—1983 йылдарҙа Горбунов Мәскәүҙә РСФСР мәғариф министрлығы Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының милли мәктәптәрҙә туған тел һәм әҙәбиәт методикаһы секторы мөдире булған. РСФСР милли мәктәптәр үҫеше тарихында РСФСР-ҙың автономиялы республикаларында һәм өлкәләрендә туған әҙәбиәттәрҙе өйрәнеү проблемалары менән шөғөлләнгән беренсе ғилми коллектив ойошторған. 70-се йылдар уртаһына Горбунов яңы ғилми мәктәптең концептуаль положениеһын һәм уларҙы тормошҡа ашырыу юлдарын булдырған.
Фәнни хеҙмәттәре
Мәскәүҙә йәшәгән ваҡытта уҡ В. В. Горбунов «Научно-методические проблемы обучения родному и русскому языкам в условиях развивающегося билингвизма» һәм «Об обучении устной родной речи и грамоте в национальных детских садах РСФСР» мәҡәләләрендә милли мәктәптәрҙә туған телдәрҙе өйрәнеү мәсьәләһе буйынса үҙ фекерҙәрен әйтеп биргән. Туған әҙәбиәтте өйрәнеү фәнни-методик мәктәбенә етәкселек итеп: Н. Г. Чернышевский, А. Н. Толстой һәм башҡа яҙыусыларҙың ижады буйынса мәҡәләләр һәм «Сятко» һәм «Мокша» журналдары битендә мордва әҙәбиәте буйынса материалдар баҫтырған, И. М. Яушев кеүек билдәле йырсы тураһында китап яҙған һәм телевидение буйынса сығыштар яһаған, ул әҙәбиәт ғилеме һәм тәнҡит менән шөғөлләнеүен дауам иткән. Ғилми етәксе булараҡ, СССР-ҙың төрлө милләт халыҡтары вәкилдәренән 20-гә яҡын филология һәм педагогия фәндәре кандидаттары әҙерләгән.
Уҡыу әсбаптары
Горбунов дөйөм белем биреү мәктәптәре һәм юғары уҡыу йорттары өсөн тәүге дәреслектәр һәм хрестоматиялар төҙөүсе лә булған. 1950 йылда Н. П. Дружинин менән берлектә ул милли мәктәптәрҙең VIII—X кластары өсөн мордва әҙәбиәте буйынса программа төҙөй. 1952 йылда махсус милли мәктәптәрҙең VIII—X кластары өсөн «Мордовской советской литературась» («Мордовская советская литература») буйынса тәүге уҡыу әсбабы, ә бер йылдан М. Талабаев һәм В. Беззубов менән авторлыҡта төҙөлгән мордва әҙәбиәтенең хрестоматияһы донъя күргән. 1956 йылда, ә 1973 йылда — мордва социалистик шиғриәте тураһында монографияһы баҫылып сыҡҡан.
Горбунов әҙәбиәтте ике этапта өйрәнеү идеяһын һалған: беренсе этабында әҙәби уҡыу һәм әҙәби-теоретик төшөнсәләр менән бер аҙ таныштырыу (4-6-сы кластар), ә икенсеһендә — әҙәбиәт тарихын өйрәнеү (7-10-сы кластар) ҡаралған,һәм артабан да был принцип эшләүен дауам иткән. Шулай уҡ Горбунов туған әҙәбиәт теорияһы буйынса дәреслек булдырыу милли мәктәптә әҙәбиәт уҡытыу һәм милли әҙәбиәтте өйрәнеү процесын заманса кимәлгә күтәреүҙә мөһим тип һанай, шул уҡ ваҡытта әҙәбиәт миллилек менән интернационаллектең берлегендә өйрәнелергә тейешлеген билдәләй. Уҡыусыларҙың туған әҙәби телен өйрәнеүен ул тағы ла бер аспект тип иҫәпләгән. 1982 йылда Горбунов баҫып сығарған уҡыу әсбабында туған әҙәбиәтте өйрәнеү принциптары иң тулы һәм төрлө яҡлы нигеҙләү тапҡан. Шулай уҡ ул өс томлы (1968, 1971, 1974) хеҙмәтенең һәм мордва әҙәбиәте буйынса башҡа күп дәреслектәрҙең авторҙашы булып тора.
Драматургия
Әҙәбиәттә Горбунов драма әҫәрҙәре серияһы авторы булараҡ эҙ ҡалдырған, улар араһында «Эрямонь юрсто» (, 1966), «Кадалиця» (, 1968), «Валскесь кирвайсь» һ. б. күп пьесалары айырылып тора.
Хәтер
1983 йылдың 11 декабрендә Мәскәүҙә вафат булған, Саранскиҙа ерләнгән. Горбуновтың вафатынан һуң, уның ике китабы: мордва әҙәбиәтенең хәҙерге заман үҫеш процестарын өйрәнеү тураһында (1984), «Морыцянть од поразо» (, 1988), И. М. Яушевтың биографияһы донъя күрә. К. Д. Ушинский миҙалы, билдәһе, Мордва АССР-ы Юғары Советы Президиумының бер нисә Почёт грамотаһы, РСФСР мәғариф министрлығының, ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән.
Веж Айва
Веж Айва — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/526/50 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Дубовая
Дубовая — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Адкадак йылғаһының һул ярына тамағынан 61,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Сылвица (Сюзьва ҡушылдығы)
Сылвица  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыхэм-Ягун
Пыхэм-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вокы-Рап-Егун йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Архангел заказнигы
Архангел заказнигы ("Архангельский" заказник) — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоологик ҡурсаулығы. Һунар йәнлектәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында ойошторола (1967).
Высокая (Иглин районы)
Высокая (Высокая) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452425, ОКАТО коды — 80228872002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Архангел заказнигы
Ландшафты
Майҙаны — 1912,0 га, шуның 45,1 % урман тәшкил итә, 21,4 % һаҙлыҡ, быуа бар. Рельефы тигеҙ, тау алды — убалы.
Фаунаһы
Хайуандарҙың һунар-промысла төрҙәре комплексын: мышы, ҡоралай, төлкө, бурһыҡ, Һыуһар, америка шәшкеһе, ҡондоҙ, ондатра, аҡ ҡуян тәшкил итә.
Һирәк осрай торған ҡош һәм йәнлек төрҙәре: ҡаңғылдаҡ аҡҡош, ышылдаҡ аҡҡош, һоро торна, ҡара ярғанат (северный кожан), этбаш ярғанат (ночница Наттерера), боған, үлән тәлмәрйене, европа бәрҙеhе, ҡашҡалаҡ — күсмә йөрәк (свиязь) Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Арғы Тағанай
Арғы Тағанай — Көньяҡ Урал  тау ҙары системаһына ингән  Оло Тағанай һыртының  иң киң түбәһе һәм иң төньяҡ нөктәһе.
Бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 1112 метр. Силәбе өлк әһе Златоуст ҡалаһынан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1932 -2005 йылдар арауығында  тау түбәһендә    «Тағанай-тау» метеостанцияһы  эшләп килә.Хәҙерге ваҡытта уның бинаһында  туристик приют урынлашҡан.
Атаманың килеп сығышы
Арғы Тағанай атамаһының  икенсе өлөшө тауҙың     «Тағанай » милли паркының  биләмәһендә урынлашыуына һәм  Оло Тағанай һырты атамаһына  бәйле.
Тағанай топонимынының килеп сығышы башҡорт телендә булған  таған — «аҫлыҡ, треножник» һәм  ай — «луна») һүҙҙәренә бәйле тип фараз итәләр. Йәғни,«Ай  өсөн аҫлыҡ» мәғәнәһен бирә
Топонимист Г..Е. Корнилов  «Тағанай»  атамаһы башҡортса  тыуған ай  тауы («йәш ай тауы») һүҙҙәре менән бәйле тип һанай.
Геологик төҙөлөшө
Арғы Тағанай түбәһе өс ҡыраздан тора.
Үҙәк һырты тулыһынса кварциттан тора. Көнсығыш һырты һәүерташтарҙан өйөлгән конус формаһындағы    ҡалдыҡ тауҙарҙан ғибәрәт.
Төньяҡ-көнсығыш яғынан Арғы Тағанай яйлап  ҡына  Йөрмә һыртына барып ҡушыла.
Климаты
Арғы Таганыйҙың төп үҙенсәлектәрҙең береһе — бик көслө елдәре.
Түбәһендә йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге 10,3 м/с-ҡа етә, ә теркәлгән  иң юғары  тиҙлеге — 50 м/с-тан ашыу
Был төбәктә аяҙ көндәр һирәк була. Йыл эсендә уртаса 132 көн буран батшалыҡ итә, 240 көн  томанлы була.
«Тағанай-тау» метеостанцияһы
1932 йылдың 20 авгус ында    Арғы Тағанайҙың түбәһендә 1108 м  бейеклектә метеорология станцияһы төҙөлә. Был Уралда иң бейек метеостанция  була.
Халыҡ-ара поляр йылы — Антарктида һәм Арктикала поляр  төбәктәрҙе  тикшеренеүҙә   халыҡ-ара тырышлыҡтарын берләштереүгә йүнәлтелгән программа булып тора.
Метеостанция хеҙмәткәрҙәре һауа температураһын, яуым-төшөм күләмен, елдең тиҙлеген, болоттарҙы, атмосфера баҫымын тикшереү өсөн  күҙәтеү алып бара. Бөтә мәғлүмәттәр радио тапшырыуҙары аша  Свердловск иға, Урал гидрометеохеҙмәт  идаралығына тапшырылып бара.
Етмеш йыл эсендә алып барылған  эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә  «Тағанай-тау»  метеостанцияһы тарафынан һауа торошо  рекордтары  теркәлгән. Шул иҫәптән төбәктәге максималь (+38) һәм минималь (-50) температура асыҡланған.
Алашеева Маргарита Порфирьевна
Алашеева Маргарита Порфирьевна (6 июль 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актеры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, Түбәнге Новгород ҡалаһының М. Горький исемендәге драма театры артисы.
Биографияһы
Маргарита Порфирьевна Алашеева 1940 йылдың 6 июлендә РСФСР-ҙың Горький өлкәһе Горький ҡалаһында тыуған. Әсәй — өлкән шәфҡәт туташы, атаһы — «Ҡыҙыл Сормово» заводында өлкән инженер-конструктор булғандар. Алашеева Маргарита Пофирьевна Горький ҡалаһының 88-се мәктәбендә уҡып белем ала (хәҙер был мәктәп юҡ, элек мәктәп Дарьино ҡасабаһының Энгельс кварталы территорияһында торған).
1957—1960 йылдарҙа буласаҡ актриса Горький ҡалаһы драма театры янындағы студияла актерлыҡ оҫталығына уҡый.
Федяевская Вера Константиновна
Биографияһы
Вера Константиновна Федявская боронғо дворяндар ғаиләһенән Санкт-Петербург ҡалаһында тыуған.
Алашеева Маргарита Порфирьевна
Биографияһы
1960 йылда, уҡыуын тамамлап, М. Горький исемендәге Горький (хәҙер — Түбәнге Новгород) драма театрының актерҙар труппаһына ҡабул ителә һәм унда төрлө ролдәрҙә уйнай башлай. Был театрҙа ул хәҙерге ваҡытҡа тиклем эшләй.
Федяевская Вера Константиновна
Биографияһы
Уның ҡартатаһы — Федяевский Константин Васильевич (1835, Тамбов — 1919, Воронеж), мәҙәни һәм йәмәғәт эшмәкәре, медицина фәндәре докторы (1862), Воронеж губерна земство дауаханаһы янында беренсе фельдшерлыҡ мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Федяевский исеме Воронеждың 2-се клиник дауаханаһына бирелгән (1966), шулай уҡ Воронеж урамдарының береһе уның исемен йөрөтә (1999). Атаһы — Федяевский Константин Константинович (1867—1943), иҡтисадсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, мемуар яҙыусы. Ағаһы Константин (1903—1970) — судно гидродинамикаһы һәм карап теорияһы өлкәһендә совет ғалимы, фән докторы, Сталин премияһы лауреаты (1948).
Алашеева Маргарита Порфирьевна
Биографияһы
Студияны яңы ғына тамамлап сыҡҡан М. П. Алашееваның тәүге төп роле «Һиңә ышанам (Верю в тебя)» спектаклендә була.
Федяевская Вера Константиновна
Биографияһы
1921 йылдың февралендә Федяевскийҙар ғаиләһе Мәскәүгә  күсеп килә.
Алашеева Маргарита Порфирьевна
Театрҙағы эштәре
'''М. Горький исемендәге Горький драма театрында'''
Федяевская Вера Константиновна
Биографияһы
1929—1930 йылдарҙа Мәскәүҙә Павлинов Павел студияһында уҡый.
1931—1933 йылдарҙа Мәскәү полиграфия институтының художество-графика факультетында   Константин Истомин, Павел Павлинов һәм Михаил Родионовта уҡый.
1933 —1938 йылдарҙа Мәскәү һынлы сәнғәт институтында Владимир Фаворский һәм Андрей Гончаровта уҡый.
1938 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, Мәскәү Рәссамдар союзы ағзаһы
ВХУТЕМАС-Вхутеин монументаль оҫтаханаһында Лев Бруни етәкселеге аҫтында эшләй. Ольга Эйгес, Дора Бродская, Лидия Чага, Надежда Эльконина һәм Тамара Рейн менән берлектә «Ҡатын-ҡыҙҙар» бригадаһына инә, улар менән Монументаль оҫтаханала һуғыштан һуңғы төп заказ өҫтөндә   — Ермолаев тыҡрығындағы Оборона министрлығының торлаҡ йортон биҙәүҙә ҡатнаша.
1994 йылда Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы исемен ала
Мәскәүҙә вафат була. Иваново зыяратында ерләнгән.
Уның әҫәрҙәре Рәсәйҙең күп музейҙарында: А.С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейында, «Остафьево» музей-усадьбаһында, «Зарайский кремле» музейында, Воронеж сәнғәт музейында,  «Сталинград һуғышы» музейында  һ.б. һаҡлана. .
Ғаиләһе
Беренсе ире — рәссам Иван Безин (1911—1943), ВХУТЕМАС буйынса Константин Истомин һәм Владимир Фаворскийҙың уҡыусыһы, һуғышта һәләк була.
Икенсе ире — Ясиновский Давид Самойлович (1900—1975), фронт журналисы.
Улы — Константин Давидович Константин (04.08.1947) — рәссам, график,  монументаль-декоратив сәнғәт рәссамы, техник фәндәр кандидаты (1977).
Еланка (Сердоба ҡушылдығы)
Еланка (Елшанка) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сердоба йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коковихин Юрий Иванович
220-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән бер нисә монография, шулай уҡ күп авторлыҡ таныҡлыҡтары һәм патенттары бар.
Биографияһы
Юрий Иванович Коковихин 1936 йылдың 22 декабрендә Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында тыуған.
Белеме
1959 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1966 йылда ошо уҡ юғары уҡыу йортонда «Исследование прокатки проволоки в многовалковых калибрах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1974 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтында «Теория и практика применения роликовых волок в сталепроволочно-канатном производстве» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай 1978 йылда Ю. И. Коковихинға «профессор» ғилми исеме бирелә. Ғалим булараҡ уның үҫешенә техник фәндәр докторҙары, профессорҙар М. И. Бояршинов һәм М. Г. Поляков етди йоғонто яһай.
Эшмәкәрлеге
Юрий Иванович Коковихиндың ғилми тикшеренеүҙәре метиз етештереүенең махсус технологияһы өлкәһе менән бәйле моно-биметалл сымын эшләү ысулдары, шулай уҡ әҙ пластикалы материалдарҙан: бериллий һәм уның иретмәләренән, алюмин, баҡыр, титан, цирконий, тутыҡмай торған ҡоростан таҫмалар һәм фольга эшләү. Уның етәкселегендә өс докторлыҡ һәм 20-нән артыҡ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Ул «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең миҙалдары бар.
Соколка (Чардым ҡушылдығы)
Соколка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чардым йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Коковихин Юрий Иванович
Эшмәкәрлеге
Әлеге ваҡытта Украинаның Днепродзержинск ҡалаһында йәшәй.
Соколка (Чардым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡ күл (Ульяновск өлкәһе)
Аҡ күл — Волга буйы ҡалҡыулығының урта өлөшөндәге үҙе тәбиғи рәүештә таҙара торған күл, ул абсолют бейеклеге 320 метр булған яҫы тигеҙлектә ята. Боҙлоҡ осороноң һәйкәле, күл йәше 250 мең йыл тип баһалана (ООПТ тарафынан 1974 йылдан алып).
Урынлашыуы
Аҡ күл Ульяновскиҙан 260 км алыҫлыҡта, , Ульяновск өлкәһенең Николаевский районында урынлашҡан. Курорты Мәскәү — һамар — Өфө — Силәбе автомагистраленән 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Автомобиль юлына параллель рәүештә тимер юл үтә.
Тасуирлама
Аҡ күлдең һыуы таҙа, аҙ минераллашҡан, шунлыҡтан ул үҙ исемен алған да инде. Күл оҙонса формала. Төбөндәге ләме башлыса күл ылымыҡтары ҡалдыҡтарынан, ылыҫлы үҫемлектәрҙең ылыҫынан һәм һеркәһенән тора. Яры түбән, тигеҙ, ҡайһы бер урындары һаҙлыҡлы. Күл ағар һыуһыҙ һәм атмосфера һәм грунт һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Ҡыш еткәс боҙ ҡалынлығы 0,5-0,6 м тәшкил итә.
Күл ҙур фәнни ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, сөнки бында боҙлоҡ дәүеренең флораһы вәкилдәре һаҡланып ҡалған. Яр буйҙарында ҡарағай, саған, йүкә, кәрлә ҡайын, мүк һәм лишайниктарҙы осратырға мөмкин.
Академик Б. А. Келлер, 1911 йылда күлгә килгәнендә, уны Финляндияның өлөшө тип атаған. Куйбышев медицина институты профессорҙары Н. П. Климовицкий һәм В. Н. Шиклеев бындағы һауа Кисловодск ҡалаһы һауаһына ҡарағанда юғары аэрондар менән 2,3 тапҡырға байыраҡ тип табалар.
Аҡ күл тәбиғәтенең үҙенсәлеге уны тәбиғәт һәйкәле тип атарға мөмкинлек бирә.
Тарих
1930 йылда бында пионер лагерҙары, ял йорттары төҙөлә башлай. 1980 йылдар аҙағында — 1990-йылдар башында бында өс ял йорто, шифахана, ял базаһы һәм 12 пионер лагеры, автокемпинг төҙөлә. Йәйге миҙгелдә 30 меңгә тиклем кеше ял итә. Аҡ күл районы үпкә ауырыулы һәм йөрәк-ҡан системалары сирле балаларҙы дауалау урыны булып тора. 1990 йылда бында геология ойошмалары тарафынан минераль һыуҙар һәм шифалы батҡаҡ булыу ихтималлығы билдәләнә. Әлеге ваҡытта күлдең яр буйҙары, улар 70 гектарға яҡын тәшкил итә, шифахана-курорт зонаһы итеп үҙләштерелгән.
Сын (йылға)
Сын  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Сюзьвин ҡултығы) һул ярына 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.