cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жан-Жак Руссо
Шәхси секретарь
Венециялағы илсе граф Монтегю Руссоны шәхси секретары вазифаһына ала. Илсе уға үҙенең хеҙмәтсеһе итеп ҡарай, ә Руссо үҙен дипломат тип хис итә, эре сирттерә башлай. Һуңыраҡ Неаполь короллеген ҡотҡарҙым, тип хәбәр тарата. Нисек кенә булмаһын, илсе уны,хеҙмәт хаҡын да түләмәй, ҡыуып сығара.
Руссо Парижға ҡайта, Монтегю өҫтөнән ялыу бирә һәм еңеп сыға.
Ул үҙе яҙған «Les Muses Galantes» тигән операны бер йорт театрында ҡуйҙыртыуға ирешә, тик ул король театрында ҡуйылмай.
Ғаиләһе
Руссо Тереза Левассёр исемле ҡунаҡханала эшләгән крәҫтиән ҡыҙы менән таныша. Терезаны Руссо наҙан ҡатын тип һүрәтләй, уны бер ҙә яратмағанын йәшермәй. Улар араһындағы бәйләнеш оҙаҡ йылдар дауам итә, был ҡатын менән Руссо егерме йылдан һуң ғына никахҡа инә. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Тереза бөлгән дворян нәҫеленән булған имеш, тип тә яҙалар. Руссоның һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың биш балаһы булған, барыһын да ул, аҡсаһы бумау сәбәпле, тәрбиә йортона (балалар йортона) биргән. Ысынында иһә,Руссоның балалары тураһында бер ниндәй ҙә документ табылмаған.
Энциклопедистар менән танышыу
Откупщик (шәхси һалым йыйыусы) Франкёль менән уның ҡәйнәһендә секретарь булып эшләй башлаған Руссо ул саҡта бик билдәле мадам д'Эпине, уның дуҫы Мельхиор Гримм һәм Дидро менән таныша. Руссо уларҙың өйҙәрендә булыштыра, комедиялар ҡуя,үҙ тормошонан, төрлө хикмәтле ваҡиғалар тураһында, булмағанды ла өҫтәп, һөйләп, күңелдәрен күрә. Уның тәрбиәһеҙлеген дә ғәфү итәләр (мәҫәлән, ул Франкёлдең ҡәйнәһенә хатында һөйөүен белдереп яҙа).
1749 йылда Руссо Венсен замогына ултыртып ҡуйылған Дидро янына китеп барғанда,Дижон академияһының «Фән һәм сәнғәттең яңынан терелеүе әхлаҡтың таҙарыуына килтерҙеме» («Содействовало ли возрождение наук и художеств очищению нравов») тигән тема буйынса иң яҡшы хеҙмәт өсөн премия булдырыуы тураһында уҡый. Руссоның башына көтмәгәндә бер уй килә, ул тиҙ арала был хеҙмәтте яҙып бөтөрә. Бынан һуң ул ярты сәғәт ағас төбөндә ята, ә бер аҙҙан аңына килгәс, кейгән кейеме йәшкә мансылып бөткәнен һиҙә. Руссоның башына килгән уй шунан ғибәрәт, донъяға ҡарашының төп эстәлеге лә шунда: «аң-белем таратыу зыянлы, ә мәҙәниәт үҙе — алдаҡ һәм енәйәт».
Руссоның яуабы өсөн премия бирелә; бөтә уҡымышлы һәм нәзәҡәтле әфәнделәр уға ҡул саба. Уның өсөн иң уңышлы ун йыл башлана. Ике йылдан уның «» опереттаһы король һарайында ҡуйыла. Людовик XV уның арияларын йырлап йөрөй;уны король менән таныштырырға итәләр, ләкин Руссо был үҙенә матди файҙа килтерерҙәй осрашыуҙан баш тарта.
Ул үҙе уйлап сығарғандарға ышанып киткәндерме, юҡтырмы, ләкин ул үҙе уйлап сығарған принциптар буйынса йәшәргә ҡарар итә. Франкёлдә мул аҡса китергән вазифаһынан баш тартып, ноталар күсереп яҙып, аҡса эшләүгә күсә. Руссо зауыҡлы кейемдәрен ташлап, ябай кейем кейеп йөрөй башлай; аристократ дуҫтарының яғымлы һүҙҙәренә мыҫҡыллы һүҙҙәр менән яуап ҡайтарыуҙан да тартынмай. Уның был ҡыланыштары һис тәбиғи түгел,ә яһалма булған тип иҫәпләйҙәр.
Руссо бик билдәле кеше булып китә, шуға күрә бай ханымдар тик унан ғына нота күсертеп алырға тырыша. Тереза менән уның әсәһе был ҡатындарҙан төрлө бүләктәр көтөп кенә тора.
Дижон академияһы яңы «Кешеләр араһында тигеҙһеҙлек килеп сығыуы һәм ул тәбиғи закондарға тап киләме икәне тураһында» («О происхождении неравенства между людьми и о том, согласно ли оно с естественным законом») тигән темаға конкурс иғлан итә. 1755 йылда Руссоның Женева республикаһына бағышланған «Әңгәмә»һе («Рассуждение») баҫылып сыға.
Руссо Сен-Жермен урманын ҡыҙыра, ҡуйылған һорауға яуап эҙләй, уны үҙе уйлап сығарған әйберҙәр менән тултыра. Беренсе хеҙмәтендә мәғрифәт менән сәнғәтте кешеләрҙе аламалыҡҡа өйрәтеүҙә ғәйепләһә, икенсе хеҙмәтендә Руссо кешеләрҙең нисек итеп тәүтормоштағы рәхәт тормошто юғалтыуҙары тураһында фантастик хикәйәт уйлап сығара. Руссо бөтә кешелек мәҙәниәтен, кеше тарихында бөтә булған нәмәне, бөтә граждандар тормошо нигеҙен— хеҙмәт бүленеше, милек, дәүләт, закондарҙы ҡәһәрләй.
Женева республикаһы етәкселәре Руссоға күрһәткән хөрмәте өсөн һалҡын ғына рәхмәт белдерә, ә юғары ҡатлам үҙенә сығарылған хөкөмдө шатланып ҡаршы ала.
«Эрмитаж» дачаһы
Мадам д’Эпине, Руссоның теләген үтәп, үҙенең Сен-Дени янындағы имениеһында, Монморанси урманы янында, өй һалдырта. 1756 йылда Руссо «Эрмитаж»ға күсеп килә (Эрмитаж- яңғыҙ ҡалыу). Руссоға бында бик оҡшай. Тик Тереза менән уның әсәһенә бында күңелһеҙ була. Оҙаҡламай 44 йәшлек Руссо 26 йәшлек графиня Софи д’Удетоға ғашиҡ була (Sophie d’Houdetot). Ханымдың «дуҫы» Сен-Ламбер хәрби походҡа киткәс, графиня 1757 йылдың йәйендә күрше биләмәлә йәшәй башлай. Руссо графиня янына йыш йөрөй. Был сюжетты һуңыраҡ Руссо «Юлия, йәки Яңы Элоиза» романында идеалләштереп бирә.
Сен-Ламберға кемдер хат яҙып, армиянан ҡайтарта. Руссо мадам д’Эпинены был хатты яҙыуҙа ғәйепләй. Руссо үҙен әҙәпһеҙ итеп тотһа ла, д’Эпине уны ғәфү итә. Тик дуҫтары уны ғәфү итмәй, бигерәк тә Гримм, Руссоны ул ҡурҡыныс маньяк тип иҫәпләй.
Энциклопедистар менән дошманлашыу
Дидро менән араны өҙөүе тураһында Руссо йәмәғәтселеккә асыҡтан-асыҡ еткерә («Театр тамашалары тураһында хат» (1758). "Эрмитаж"дан киткәс, ул Люксембург герцогы янында урын таба, герцог уға Монморанси замогы паркында павильон (өй) бирә. Руссо бында 4 йыл йәшәй, «Яңы Элоиза» менән «Эмиль» романдарын яҙа. Улар иҫәбенә йәшәһә лә, ара-тирә ул хужаларын үҙенә ысынлап яҡшы мөғәлләмәлә булмауҙарында ғәйепләй, уларҙың титулдарын һәм юғары ҡатлам кеше булыуҙарын күрә алмауын йәшермәй . 1761 йылда «Яңы Элоиза», киләһе йылдың яҙында— «Эмиль», бер аҙҙан — «Йәмәғәт килешеүе» («Contrat social») сыға. Руссо китабы иезуиттарға эләгеп ҡуймаһын, тип ҡурҡһа ла, «Эмиль» нәшриәттән сыҡҡанда ҡыйынлыҡтар булмай, Руссо өҫтөндә болот һуңыраҡ ҡуйыра башлай.
Париж парламенты иезуиттарҙы хөкәм иткәндә бер юлы философтарҙы ла хөкөм итергә ҡарар итә. Дин тураһыдағы ирекле фекерҙәр, әҙәпһеҙ урындар өсөн «Эмиль» романынын яндырырға, авторҙы — төрмәгә ултыртырға тигән хөкөм сығарыла. Принц Конти был турала тиҙ генә Монморансиға хәбәр ебәрә; Люксембург герцогиняһы Руссоны тиҙерәк ҡасырға өгөтләй, тик Руссо бик оҙаҡ йыйына. Юлда ул үҙен ҡулға алырға китеп барған суд приставтарын осрата, улар Руссо менән әҙәпле генә иҫәнләшеп үтә.
Руссо Пруссия короленә буйһонған Невшатель кенәзлегендәге Мотье тигән ауылда урынлаша. Бында ул яңы дуҫтар таба, тауҙар буйлап йөрөй, кешеләр менән аралаша. Мотьела ла ул оҙаҡ тора алмай, бындағы кешеләрҙе насар, әсе телле тип иҫәпләй.
1754 йылда Женеваға ҡайта, ҡала уны тантаналы ҡаршы ала. Ул яңынан кальвинизмға күсә һәм Женева гражданлығын ала.
Ә Мотьела йәшәгәндә ул "Тауҙарҙан хат"ында Кальвинды хөрмәт итеүҙән көлә һәм кальвин сиркәүе дин башлыҡтарын реформация рухынан баш тартыуҙа ғәйепләй.
Вольтер менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре
Был ике философ бер-береһенә бөтөнләй оҡшамағанлыҡтан, улар араһында яҡшы мөнәсәбәттәр булыуы мөмкин дә булмағандыр. 1755 йылда Лиссабондағы ер тетрәүҙән һуң Вольтер оптимизмдан баш тарта, ә Руссо Тәҡдирҙе (Алла ҡөҙрәтен) яҡлап сыға. Бай, рәхәт йәшәгән Вольтер, Руссо фекеренсә, ерҙә тик ҡайғы күрә;ә ул фәҡир һәм билдәһеҙ кеше барыһы ла һәйбәт тип уйлай имеш.
Улар араһында мөнәсәбәттәр, Руссо "Тамашалар тураһында хат"ында Женевала театр булдырыуға ҡаршы сыҡҡас, тағы ла киҫкенләшә. Вольтер үҙенең Фернелағы йорт театрында Женева кешеләрен театр ҡарарға өйрәтә. Был хаттың үҙенә атап яҙылғанын аңлаған Вольтер Руссоны күрә алмай башлай: йә уның идеяларынан көлә, йә уны аҡылдан яҙған кеше итеп күрһәтә.
Руссоға Женеваға килеүҙе тыйғас, ул был этлекте Вольтер эшләгән тигән уйға килә. Вольтер исемен яҙмай ғына Руссо Женева конституцияһы менән христиан динен бөтөтөргә уйлай тигән памфлет яҙа.
Мотье кешеләре Руссоны мыҫҡыл итә, янай башлай, рухани уға ҡаршы ҡоторта, ә бер көндө философтың өйөнә таштар яуа башлай.
Юм саҡырыуы буйынса Англияла
Руссо Биль күле уртаһындағы утрауға ҡаса, тик Берн хөкүмәте унан китергә ҡуша. Уға Дэвид Юм саҡырыуы буйынса Англияға китергә генә ҡала.
Руссоның хәле тотороҡһоҙ була. Ул йә илай-илай ҡунаҡсыл Юмды ҡосаҡлай, йә уны гәзиттәрҙә мыҫҡыл итһендәр өсөн Англияға саҡырған алдаҡсы, мәкерле кеше тип әрләй.
Тыйнаҡ һәм айыҡ аҡыл менән эш итеүсе Юм был хәлде йәмәғәт хөкөмөнә сығара; Европа Руссоның йомшаҡ яҡтарын күрә. Юм Руссоға Англия хөкүмәтенән пенсия юллап бирә, тик Руссо унан баш тарта, уны көсләп Англияла ҡалдырырға уйлайҙар тип бәлә һала.
Парижда
Руссо Парижға китә, уны бер кем дә ҡулға алмай, ул принц Контиҙың замогында, Францияның көньяғындағы төрлө ерҙәрҙә йәшәй, бер ерҙә лә үҙенә тыныслыҡ тапмай.
1770 йылдан ул Парижда йәшәй, тыныс тормош башланырға тейеш булһа ла, һаман үҙенә һәм уның хеҙмәттәренә ҡаршы ҡотҡо бара тип уйлай.
Парижда ул «Тәүбә»һен («Исповедь» ,Confessions) тамамлай. 1765 йылда сыҡҡан памфлета («Le sentiment des citoyens») Руссоның үткәне асып һалына. Руссо ысын күңелдән яңғылышлыҡтары өсөн тәүбә килтерергә теләйем тиһә лә, тәүбәһе үҙ-үҙен ялҡынлы яҡлауға әйләнә.
Архивта 1775 йылдың 18 авгусынан алып, һуңғы көнөнәсә Руссо Бөйөк Франция Көнсығышы масон ложаһында торған тигән документ бар.
Вафат булыуы
1777 йылда Руссоның хәле насарая. 1778 йылда дуҫы маркиз де Жирарден уны үҙ резиденцияһына алып китә (Шато де Эрменонвиль). Июнь аҙағында парк уртаһындағы утрауҙа уның өсөн концерт ҡуялар; Руссо үҙен ошо урында ерләргә ҡуша. 2 июлдә Руссо вафат була.
Уны үҙе теләгәнсә, утрауҙа ерләйҙәр, бында кешеләр ағымы туҡтамай. Революция ваҡытында Руссоның һөйәктәре Пантеонға күсерелә, ләкин 20 йылдан һуң Бурбондар кире тәхеткә ҡайтҡас, фанатиктар Руссоның һөйәктәрен урлап, яндырылмаған эзбизгә ташлай. Ләкин уның үлеме тураһында икенсе төрлө мәғлүмәт тә бар. Швейцариялағы Биль/Бьенн ҡалаһында, Невшатель, Унтергассе урамындағы 12 -се йортта: «Был йортта Ж.-Ж. Руссо 1765 октябрендә вафат булған» тигән табличка эленеп тора.
«Яңы Элоиза»
" Д'Аламберға хат"ында Руссо "Кларисс Гарло"ны иң шәп романдарҙың береһе тип атай. Уның «Яңы Элоиза»һында Самуэль Ричардсон әҫәре йоғонтоһо һиҙелә. Руссо шундай уҡ сюжет һайлай — романдың саф, инсафлы героиняһы мөхәббәт һәм ымһындырығыс хистәр менән көрәшеп, һәләк була. Руссо был әҫәрен Ричардсондың хисле роман стиленә эйәреп яҙа.
«Яңы Элоиза» Руссоға иҫ киткес уңыш килтерә, уны яратып уҡыйҙар, ҡатын-ҡыҙ романды уҡып, әллә күпме күҙ йәштәрен түгә (һуңыраҡ А. С. Пушкиндың Татьянаһы:«Ей рано нравились романы; Они ей заменяли все;Она влюблялася в обманы и Ричардсона и Руссо»).
"Юлия, йәки Яңы Элоиза"ла тәү тапҡыр Руссо динде әфиүн тип атай:
«La devotion … est un opium pour l’ame; elle égaye, anime & soutient quand on en prend peu; une trop forte dose endort, ou rend furieux, ou tue. (V. 3. — P. 440).
(Дингә ышаныу… күңел өсөн әфиүн; ул әҙләп кенә ҡабул иткәндә көс бирә, терелтеп ебәрә һәм ярҙам итә; артыҡ ҙур дозала йоҡлата, йәки аҡылдан яҙҙырта, йәки үлтерә(Руссо, Ж.-Ж. Юлия, или Новая Элоиза. Часть 6. Письмо 8. Русский перевод П. Немчиновой: Руссо, Ж.-Ж. Юлия, или Новая Элоиза. — М., 1968. — (Библиотека всемирной литературы; Т. 58). — С. 658))».
Жан-Жак Руссо әҫәрҙәре
Ботаника, музыка, телдәргә бағышланған айырым трактаттарынан һәм әҙәби әҫәрҙәренән (хаттары, шиғырҙары, комедиялары) тыш ҡалған әҫәрҙәрен өс төркәмгә бүлеп була (хронологик тәртиптә):
үҙ быуатын фашлаусы,
өгөт-нәсихәт,
үҙ-үҙен яҡлау (бының турала әйтеп кителде).
Үҙ быуатын фашлаусы
Беренсе төркөмгә уның ике « Әңгәмә» һе, " Д’Аламберға театр тамашалары тураһында хат"ы инә. "Фән һәм сәнғәттең тәьҫире тураһында әңгәмә"нең маҡсаты- уларҙың зыянын иҫбат итеү. Был тарихи тема булһа ла, Руссоның тарихтан килтерелгән һылтауҙары бик аҙ: мәҙәни кимәле бик түбән Спарта юғары мәҙәниәтле Афина дәүләтен еңә; ҡырыҫ Рим кешеләре Август дәүерендә фәндәр менән шөғөлләнә башлағас, варвар германдар тарафынан еңелә.
Руссо башлыса риторик аргументтар килтерә, улар көслө хистәр белдереүҙән һәм һорауҙарҙан тора. Тарих һәм хоҡуҡ фәндәре кеше алдында башҡалар башына төшкән михнәт, көс ҡулланыу һәм енәйәт күренештәрен асып һалып, уны аҙҙыра. Зыялыларға (уҡымышлыларға) ул кешелек быларһыҙ насарыраҡ йәшәр инеме ни тигән һорау менән мөрәжәғәт итә.Мәғрифәт (фән) үҙе үк зыянлы, ул кешеләрҙең уның менән шөғөлләнеү сәбәптәре арҡаһында ла зыянлы, сөнки төп сәбәп- дан-шөһрәткә ынтылыу. Бынан тыш сәнғәт сәскә атһын өсөн байлыҡ кәрәк, ә ул кешене аҙҙыра. "Әңгәмә"нең төп эстәлеге шунан ғибарәт.
Был хеҙмәттә Руссоның музыкаға һәләте һиҙелә. Музыкаль пьесалағы кеүек, кәйефе үҙгәреп тора, allegro һис шикһеҙ andante менән алмашынып бара.
Нәсиәхәттәре
"Әңгәмәләр"енең икенсе өлөшөндә Руссо фәндәрҙе (мәғрифәтте) хурлаусынан уны яҡлаусыға әйләнә. Иң уҡымышлы кеше Цицерон Римды ҡотҡара; Фрэнсис Бэкон Англия канцлеры була. Хакимдар ғалимдарҙың кәңәшенә бик һирәк ҡолаҡ һала. Власть берәүҙәр ҡулында, ә мәғрифәт икенселәр ҡулында булғанда,ғалимдар бөйөк нимәләр тураһында, хакимдар —бөйөк батырлыҡ ҡылыу тураһында уйламаясаҡ, ә халыҡтар әхлаҡһыҙлыҡ һәм хәйерселек һаҙлығында ҡаласаҡ. Был «Әңгәмәләр»ҙәге берҙән-бер һабаҡ,әхлаҡи нәтижә түгел.
Руссоның замандаштары уның изгелек менән мәғрифәттең бер-береһенә ҡапма-ҡаршы булыуы тураһындағы фекерен иҫтә ҡалдыра; кешеләрҙе мәғрифәт түгел, ә изгелек бәхетле итә. Был фекерҙе Руссо вариҫтар исеменән доға итеп әйттерә: «Эй ҡөҙрәтле Аллаһ, беҙҙе ата-бабаларыбыҙҙың уҡымышлылығынан ҡотҡар һәм беҙҙе кире ябайлыҡҡа, инсафлыҡҡа һәм ярлылыҡҡа килтер, улар берҙән-бер беҙҙең бәхет һәм һинең ризалығың шарты ». Ошо уҡ фекер икенсе өлөштә фәнде данлаған саҡта ла әйтелә: фәндә дан ҡаҙанған генийҙарҙан көнләшмәгән Руссо матур һүҙҙәр һөйләй белмәһә лә изгелек ҡыла белгәндәрҙе уларға ҡаршы ҡуя.
Руссо «Кешеләр араһында тигеҙһеҙлектең килеп сығыуы тураһында әңгәмә»һендә тағы ла ҡыйыуыраҡ фекерҙәр әйтә. Тәүге фән һәм сәнғәткә ҡаршы йүнәлтелгән «Әңгәмә»һендә академик идиллия булһа (уларҙы күрә алмау тураһында һүҙ йөрөтөлмәй), икенсеһендә Руссо ысын күңелдән көнүҙәк мәсьәләне күтәрә һәм уның һүҙҙәрендә шул быуатта булаһы революция рухы һиҙелә.
Бер ерҙә лә шул дәүерҙәге Франциялағы кеүек йолалар һәм закон яҡлаған, өҫтөнлөктәр менән нигеҙләнгән һанһыҙ тигеҙһеҙлек булмай; бер ерҙә лә бер өҫтөнлөклөләрҙең икенсе өҫтөнлөклөләргә ҡарата, тигеҙһеҙлеккә ҡарата ризаһыҙлығы шул хәтле көслө булмай. Уҡымышлылыҡ һәм байлыҡ менән дворяндарға тигеҙләшкән өсөнсө ҡатлам дворяндарҙан көнләшә, провинция дворяндары баш ҡала дворяндарына, судта ултырған дворяндар хәрбиҙәргә һәм башҡа. Руссо был айырым тауыштарҙы бер хорға йыйып ҡына ҡалмай, тигеҙлеккә ынтылышҡа фәлсәфәүи нигеҙ һәм шиғри һынланыш бирә.
Дәүләт хоҡуғы теорияһы белгестәре әллә ҡасандан алып, тәбиғи хәл тураһында фекерҙәр әйтә, уның ярҙамында дәүләтте булдырыуҙы аңлатырға тырыша; Руссо уны халыҡҡа еткерә, был идея салондарҙан сығып, төрлө ҡатлам кешеләренә барып етә. Инглиздәр электән үк ҡырағай халыҡтар менән ҡыҙыҡһына: Даниэль Дефо "Робинзон"ында ҡырағай тәбиғәттә йәшәргә мәжбүр булған мәҙәниәтле, яҡшы күңелле кеше образын тыуҙыра, миссис Бен «Уруноко» романында Көньяҡ Америкалағы ҡырағай ҡәбилә кешеләрен иң яҡшы кешеләр итеп һүрәтләй. 1721 йылда Делиль Францияға ҡайҙандыр килгән ҡырағай Арлекин тигән кеше тураһында комедия яҙа, асыҡ күңелле Арлекин Франция цивилизацияһынан уҫал итеп көлә.
Руссо "ҡырағай кеше"не Париж салондарына мәрәкә өсөн индереп ебәрә; шул уҡ ваҡытта ул кеше күңелендә һәр саҡ йәшәп килгән юғалтылған ожмах һәм алтын дәүер тураһындағы ҡайғыһын ҡуҙғата; был хыялдар һәр кеше күңелендә бала саҡ һәм үҫмерлек йылдары хәтирәләре булып һаҡлана.
Беренсе "Әңгәмә"лә тарихи мәғлүмәт бик аҙ; икенсеһе— әңгәмә тип булмай, тарихи әкиәт тигәндә дөрөҫөрәк булыр. Был әкиәттең тәүге күренеше — тәүтормош кешеһе тормошо. Был күренештәр Австралия йәки Көньяҡ Америкала күргәндәрҙән түгел,ә Руссо тарафынан уйлап сығарылған.
Вольтер Руссоның әҫәренән көлһә лә, Руссо алдына ҡуйылған мәсьәләне сисә — башта кешеләр араһында тигеҙлек булғанын ул иҫбатлай алған.Ҡырағай кешеләр уның өсөн— сәләмәт һәм үҙ-үҙҙәре менән ҡәнәғәт ирҙәр, улар айырым йәшәй, «ауырлыҡтар һәм хеҙмәтте» белмәй;ҡатын-ҡыҙ, бала-саға, ҡарттар тураһында ул һүҙ йөрөтмәй. Уларға ни кәрәк булһа, шуны тәбиғәт бирә; улар араһында тигеҙлек, тигеҙһеҙлеккә килтерә торған бөтә нимәне лә улар инҡар итә. Руссоның тәүтормош кешеләре бәхетле, сөнки яһалма хәжәттәре булмағас, уларҙың бөтә нимәһе лә бар. Улар инсафлы, уларҙың көслө хистәр һәм теләктәре юҡ, уларға бер-береһе кәрәкмәй, улар бер-береһенә ҡамасаулыҡ та итмәй. Шулай итеп, изгелек һәм бәхет тигеҙлеккә бәйләнгән, тигеҙлек бөтөү менән улар ҙа бөтә.
Был тәүтормоштағы рәхәт тормошҡа хәҙерге һанһыҙ хөрәфәттәр, әшәкелек һәм ҡазалар тулы йәмғиәт ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Нисек итеп быларҙың береһе икенсеһенән килеп сыҡҡан һуң?
Был һорауҙан Руссоның кешелек прогрессы тарихын аҫтын-өҫкә әйләндергән тарих философияһы булдырыла.
Вольтер Руссо фәлсәфәһе тураһында
Руссо — күп ваҡыт йорт-ерһеҙ бер берәҙәк, «йыш ҡына бай ҡатындар иҫәбенә йәшәгән, хеҙмәтсе булған, үҙенә ҡарата кешеләрҙең мәрхәмәтлелек хистәрен уята алған һәм уларҙың изгелегенә „игелекһеҙлек“ менән яуап биргән». . Бер ваҡыт ул хужабикәнең ҡиммәтле таҫмаһын урлай, һәм уғрылыҡ асылғас, үҙ ғәйебен йәш хеҙмәтсе ҡыҙға япһара. Был ҡыҙҙы ул яратҡан була, шуға ла иҫенә иң беренсе булып, уның исеме төшә. . «Әңгәмәләр» тигән хеҙмәтендә ул: «Эйе, мин ҡараҡ, тик мин изге күңеллемен!»- ти. Руссо тигеҙһеҙлек һәм шәхси милекте, ер эшкәртеү менән металлургияны тәнҡитләгән, "тәбиғи хәл"гә кире ҡайтырға тәҡдим иткән. .
Вольтер Руссоның фекерҙәрен тәнҡитләй. Вольтер, үҙе тәҡдим итһә лә, Руссо «дүрт аяҡлап йөрөргә телмәй» һәм хирург ярҙамы менән файҙалана ти. Лиссабондағы ер тетрәүҙән һуң Вольтер бының Тәҡдир булыуына шикләнә, ә Руссо ер тетрәүҙә үлгән кешеләр үҙҙәре ғәйепле, улар етешәр ҡатлы йорттарҙа түгел, ә мәмерйәләрҙә йәшәһә, үлмәҫтәр ине ти. Вольтер Руссоны уҫал алйот тип атай, Руссо Вольтерҙы «намыҫһыҙлыҡ трубадуры» (йырсыһы) тип йөрөтә.
Ибраҡай
Ибраҡай (Ибракаево) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 404 кеше. Почта индексы — 453196, ОКАТО коды — 80248845003.
Тарихы
Был тораҡ пунктының тәүге атамаһы Ибраһим була. Тик ХХ быуаттың 30-сы йылдарынан алып ҡына ул Ибраҡай исемен йөрөтә башлай. 1859 йылғы рәүиз материалдарында был ауылдағы 45 ихатала 283 аҫаба башҡорттоң йәшәүе теркәлә. Улар мал аҫырау, иген игеү менән шөғөлләнә. Ҙур булмаған ауылдың үҙ мәсете һәм имамы була. Стәрле йылғаһы ярында һыу тирмәне лә эшләй. Тораҡ пункты Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 45 саҡрым алыҫлыҡта ята. Әммә был ауыл 1834 йылда үткәрелгән VIII Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәлендә билдәле булмай, һәм шуға ла уның материалдарында Ибраһим (Ибракай) тигән ауыл юҡ. Тимәк, ауылға нигеҙ 1934 һәм 1859 йылдар араһында һалынған.
1917 йылғы рәүиз документтарында 96 ихатала 538 кеше йәшәүе яҙып ҡуйыла. Тәүге совет халыҡ иҫәбен алыу сараһы ваҡытында Ибраһимда (Ибраҡай) 87 ихатала 521 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Варламова Екатерина Николевна
Варламова Екатерина Николаевна (17 август 1928 йыл)- бейеүсе, хореограф. Солистка Башкирского государственного ансамбля народного танца (1947—1951, 1955—1970), Художественный руководитель ансамбля народного танца «Ирендек»  Башкирского государственного университета (1971—1991). Заслуженный работник культуры РСФСР (1979), заслуженная артистка Башкирская АССР Башкирской АССР (1963).
Биографияһы
В марте 1938 года Екатерина Варламова с сестрой остались и без мамы — её выслали сначала на север, а когда началась война — в Казахстан. Мать Е. Н. Варламовой провела в лагерях почти десять лет, а девочка воспитывалась в семье родной сестры своей мамы. Одна из сестер Екатерины Николаевны умерла во время блокады Ленинграда от голода.
Во время Великой Отечественной войны Катя оказалась в эвакуации в Нижнем Тагиле, где её определили в   ремесленное училище. Танцевальный кружок в ремесленном училище вела бывшая балерина Мариинского театра, гречанка, которая дала азы балетного искусства Екатерине Варламовой.
Жилья не было, и Варламовы решились на переезд в Башкирию, город Бирск, но к этому времени их родственники из Бирска вернулись в Ленинград. Нужно было зарабатывать на жизнь: плохо видевшая мать шила на заказ, а Екатерина работала в РОНО. Екатерина и в Бирске продолжала танцевать и, конечно, мечтала о большой сцене. После одного из концертов в Уфе, Екатерину Варламову стали приглашать в филармонию, в артистические бригады. Но баянист Тагир Каримов (будущий композитор) посоветовал пойти в Башкирский государственный ансамбль народного танца.
Екатерина Николаевна всегда относилась с руководителю ансамбля Файзи Адгамовичу Гаскарову с большим уважением :
"Он был очень сложным человеком, его трудно поставить в какие-то рамки, как, впрочем, и любого гениального человека. Неоспоримо одно: это был не просто талант — талантище…".
Ф.А.Гаскаров умел находить индивидуальное в каждом танцоре и, как Екатерина Николаевна говорит, «вытягивать эту индивидуальность наружу». Гаскаров ценил в Варламовой эту индивидуальность, ценил её за большой талант и трудолюбие,  относился к ней с уважением.
«Умение сочетать подлинность народного темперамента с профессиональной техникой и мастерством — это большое искусство», — сказал однажды о Гаскарове Игорь Моисеев.
В ансамбле Файзи Гаскарова Екатерина Варламова познакомилась со своим будущим мужем— баянистом Владимиром Дмитриевичем Масленниковым, с которым прожила в счастливом браке 52 года.
Екатерина Варламова была солисткой Башкирского государственного академическом ансамбля народного танца в 1947—1951 и 1955—1970 годах, в период наивысшего расцвета таланта Файзи Гаскарова как балетмейстера и хореографа. Перерыв в работе был связан только с призывом мужа в армию, Екатерина отправилась вместе с ним танцевать в армейском танцевальном коллективе.
Но танцоры рано уходят на заслуженный отдых. Из Башкирского академического государственного ансамбля народного танца Екатерина Варламова ушла в один день с Файзи Гаскаровым.
Екатерину Николаевну пригласили в Башкирский государственный университет (был тогда во всех вузах факультет общественных профессий- ФОП) художественным руководителем ансамбля народного танца. Она основала ансамбль «Ирендек» (Ирендык- название одной из самых высоких гор в Башкортостане). В ансамбле занимались будущие преподаватели, учёные, инженеры с разных факультетов вуза, некоторые из них стали профессиональными танцорами, танцевали в различных танцевальных коллективах республики, стали руководителями танцевальных коллективов (например, Заслуженный артист РБ,народный артист РБ Риф Габитов, Заслуженный артист РБ Урал Муртазин и др.).
С 1971 по 1991 год Екатерина Варламова проработала художественным руководителем ансамбля народного танца «Ирендек» Башкирского государственного университета.
В 1999—2008 годах, несмотря на преклонный возраст, продолжала работать педагогом театрального центра детского творчества «Маска».
Большой вклад Екатерины Николаевны Варламовой в развитие культуры Республики Башкортостан был по достоинству оценен.
Екатерину Николаевну помнят и ценят в обоих коллективах – Башкирском государственном ансамбле народного танца и Башкирском государственном университете, в  ансамбле  народного танца  «Ирендык».
Ижады
Специалисты отмечают, что исполнительское искусство Екатерины Варламовой отличалось особой грациозностью, выразительностью мимики и жеста, отточенностью движений. Героини Варламовой в укранском танце «Гопак», русском — «Обновочка», башкирском — «Һыбайлы ҡыҙ» («Наездница»), хореографической миниатюре «Танец румынских цыган» полны жизнерадостности, неукротимой энергии. Мастерское исполнение Варламовой танцев народов Востока (вьетнамского, индийского, корейского, пакистанского и др) вызывало восторг публики. Экзотический в 1950-1960-е годы индийский танец «Павлин» в исполнении Екатерины Варламовой с настоящим павлиньим хвостом вызывал везде бурю аплодисментов (был поставлен индийским танцовщиком Чандром Кантом).
Танцевальному искусству Екатерина Николаевна Варламова посвятила 40 лет своей жизни.
Танцевальный коллектив «Ирендык» Башкирский государственный университет Башкирского государственного университета, которым она руководила в течение двадцати лет, добился высоких результатов — неоднократно становился лауреатом республиканских фестивалей «Студенческая весна» и конкурсов танцевальных коллективов, лауреатом Всесоюзных фестивалей самодеятельного творчества. Воспитанник Екатерины Варламовой Риф Габитов поставил для родного коллектива танец «Байтал юрга», которому рукоплескали на фольклорных фестивалях в Италии, Болгарии, Чехии, Франции, Испании, Узбекистане.
Зальцбург
За́льцбург (SalzburgSalzburg [ˈzalt͡sbʊɐ̯k], бав.SoizburgSoizburg — Тоҙ крепосы) — көнбайыш Австриялағы ҡала, Зальцбург федераль еренең баш ҡалаһы. Австрияла Вена, Граца һәм Линца ҡалаларынан һуң ҙурлығы буйынса дүртенсе урында.
Зальцбургтың Үҙәк тарихи өлөшө ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Географияһы
Зальцбург Мюнхендан көнсығышҡа табан яҡынса 145 километрҙа, Венанан көнбайышҡа табан 300 километрҙа һәм Германия сигенән ни бары биш километрҙа урынлашҡан. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән 424 метр.
Ҡала Зальцах йылғаһы ярҙарында, Альп тауҙарының төньяҡ итәгендә урынлашҡан. Көньяҡтағы тау пейзажы төньяҡҡа табан һуҙылған тигеҙлектәргә ҡарата котраст тыуҙыра. Альп тауҙарының яҡындағы Унтерсберг сусағы (1972 метра) ҡала үҙәгенән ни бары бер нисә генә километрҙа урынлашҡан. Әллә ҡайҙан бейек булып күренеп торған барокко стилендәге башнялары һәм күп һандағы сиркәүҙәре булған иҫке ҡала Зальцах йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан.
Халҡы
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Зальцбургта 142 662 кеше, 2006 йылғы мәғлүмәттәр буйынса 150 000 кеше йәшәй. Һәр өсөнсө эш урыны тура йәки туранан-тура булмаған рәүештә туризм менән бәйле, ә эшһеҙлек Австрияла иң түбәне (5 % тирәһе)<sup class="" style="white-space: nowrap">[когда? <sup class="" style="white-space: nowrap">].
Тарихы
Археологик ҡаҙылмаларҙан күренеүенсә, хәҙерге Зальцбург урынында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән тораҡ пункты булған. Аҙағыраҡ унда кельттарҙың тораҡ пункты урынлашҡан, уны беҙҙең эраға тиклем I быуатта римдәр яулап алған. Беҙҙең эраның 45 йылында хәҙерге Зальцбург районында Ювавум колонияһы барлыҡҡа килә, ул Норик рим провинцияһының төп тораҡ пункттарының береһенә әйләнә. Ругийҙар, гепидтар, готтар һәм геруллдарҙың берләшкән армияһы 477 йылда ругийҙар юлбашсыһы Одоакр етәкселегендә, легенда буйынса, Ювавум ҡалаһын баҫып ала һәм Изге Максимды һәм уның 50 шәкертен язалай. 696 йылда бавар герцогы был ерҙәрҙе епископ Рупертҡа (аҙаҡ изге тип таныла) бүләк итә. Ул 700 йыл элек ике монастырь төҙөй, улар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған һәм буласаҡ ҡаланың төп өлөшөн тәшкил итә: ир-егеттәр өсөн Изге Петрҙың бенедиктин аббатлығы һәм Ноннберг ҡатын-ҡыҙҙар монастыры.
739 йылда ҡала епископтар резиденцияһына әйләнә, VIII быуатта, епископтар Виргилий һәм Арно заманында, ул Альп тауҙары төбәгендә христиан сиркәүенең әүҙем миссионерлыҡ үҙәге була. Шул ваҡыттан алып ҡала Зальцбург исемен йөрөтә, был тирәлә бик күп тоҙ ятҡылыҡтары булғанҡа шулай атайҙар. 798 йылда Зальцбург епископтарының статусын күтәрәләр, һәм улар архиепископтар статусын ала.
1077 йылда ҡала янындағы тауҙа Хоэнзальцбург крепосы төҙөлә, артабанғы осорҙа ул күп тапҡырҙар өҫтөп төҙөлә.
Изге Рим империяһы кенәзлеге
1278 йылда архиепископлыҡ Изге Рим иперияһының суверен кенәзлеге тип таныла һәм әкренләп сағыштырмаса бойондороҡһоҙ клерикаль дәүләткә әйләнә. Бавариянан тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ тик XIV быуатта ғына таныла, шул уҡ ваҡытта чума сире ҡала халҡының өстән бер өлөшөн ҡыра.
Кенәз-архиепископтар власы 1803 йылға тиклем һаҡлана, сөскә атҡан осоронда Зальцбургтың ерҙәре хәҙерге федераль Зальцбург ерҙәренән байтаҡҡа күберәк була.
XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында ул иң бай кенәзлек була. Архиепископтар Вольфе Дитрихе фон Райтенау, Маркусе фон Хоэмесе һәм Парис Лодрон дәүерендә ҡала итальян архитекторҙары етәкселегендә матурлап төҙөкләндерелә, шунан һуң Зальцбург Европа бароккоһы баш ҡалаларының береһе тип таныла. 1622 йылда ҡалала университетҡа нигеҙ һалына, әммә был уҡыу йорто 1810 йылда ябыла һәм 1963 йылда ҡайтанан асыла. 1628 йылда ҡала соборы төҙөлә, 1767 йылда Мёнхсберг тауы аҫтынан Европалағы иң өлкән туннел һалына.
Кәсепселек, һыра ҡайнатыу уңышлы үҫешә. Беренсе һыра ҡайнатыу заводы 1492 йылда уҡ асыла (Stiegl-Brauwelt һыра заводы). Әммә ҡалаға иң ҙур килем тоҙ ҡайнатыу һәм һатыуҙан килә.
Реформалар үткәреү йылдарында Зальцбург немец ерҙәрендә католицизмдың төп терәге була, 1731 йылда бөтә протестанттар ҙа ҡаланан ҡыуыла.
Наполеон һуғыштары осоро
Наполеон һуғышы башланыу менән кенәзлек йәшәүҙән туҡтай.
1803 йылда герман медиатизацияһы сиктәрендә Зальцбург архиепископлығы урынына Фердинанда III, быға тиклемге Бөйөк герцог Тосканский өсөн курфюрстлыҡ титулы булдырыла, Наполеон I унан ерҙәрен тартып ала һәм шул ерҙәрҙә Этрурия короллеген булдыра.
1805 йылда, Пресбург солохо шарттарына ярашлы, курфюрстлыҡ территорияһының элек архиепископлыҡҡа ҡараған өлөшө, Австрия империяһы составына инә.
1810 йылда ҡала Баварияға тапшырыла, ләкин1816 йылда Вена конгресы ҡарары буйынса Зальцбург Австрия составына инә.
1867 йылдың 18-23 авгусында Зальцбургта Франц Иосиф һәм Наполеон III осраша.
1938 йылда аншлюс һөҙөмтәһендә Зальцбургҡа немец ғәскәрҙәре инә. Икенсе донъя һуғышы йылдарында ҡаланы союзниктар армияһы бер нисә тапҡыр бомбаға тота, ләкин иҫтәлекле урындар бынан бер ниндәй зыян да күрмәй.
Зальцбургты АҠШ ғәскәрҙәре 1945 йылдың 5 майында азат итә. Һуғыштан һул ҡала американ оккупация зонаһына ҡарай.
Иҫке ҡала
Иҫке ҡала Зальцах йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан, ул йылға һәм Мёнхсберг ҡаялы тауҙары (монахтар тауҙары) менән Хоэнзальцбург крепосы урынлашҡан Фестунгберг тауы (крепость тауҙары) араһында тар ғына һыҙат булып һуҙыла.
Хоэнзальцбург
Хоэнзальцбург (Hohensalzburg) крепосы стоит на вершине горы Фестунгсберг тауы түбәһендә, ҡала кимәленән 120 метр бейеклектә урынлаша. Унан тороп Зальцбург күренештәрен күҙәтергә мөмкин..
1077 йылда бында роман стилендә замок төҙөлә, әммә хәҙер уның нигеҙе бар. Хоэнзальцбургтың хәҙерге йөҙө XVI быуатта ғына булдырыла.
Уң яҡ яр
Уң яҡ яр йәки Яңы ҡала XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында, һул яҡ ярҙа төҙөлөш өсөн урын ҡалмағас, төҙөлә башлай.
Транспорты
Иҫке ҡала һәм Хоэнзальцбург крепосы араһында фуникулёр һауа юлы бар.
Мәғариф
Зальцбургта дүрт университет бар.
Дүрт университеттан тыш ҡалала утыҙҙан ашыу институт, юғары мәктәптәр, академиялар һәм гимназиялар эшләй.
Сәйәси хәл
Коммунаның бургомистры Хайнц Шаден (СДПА, 2004 йылғы һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса).
Әҙәбиәт
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында  <div style="position: relative;" id="mwAk8-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Австрия    <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын  <div style="position: relative;" id="mwAk8-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә <div style="position: relative;" id="mwAk8-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Вокруг света   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAk8-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">2005    isbn  5-98652-008-1
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы  <div style="position: relative;" id="mwAlE-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">П. Митрофанов Була. <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында <div style="position: relative;" id="mwAlE-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">1792 йылға тиклем йыл австрия менән боронғо заман тарихынан   <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә  <div style="position: relative;" id="mwAlE-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Едиториал урсс   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAlE-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">2003    isbn  5-354-00214-1
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында  <div style="position: relative;" id="mwAlM-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Һәм тирә-Зальцбург. Путеводитель  <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын  <div style="position: relative;" id="mwAlM-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә <div style="position: relative;" id="mwAlM-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Polyglott   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAlM-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">1997    isbn  5-88395-036-1
Кесе Шоча
Кесе Шоча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоча йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мышы
Ул боландар нәҫеленә инә. Ата мышының кәүҙә оҙонлоғо өс метр, бейеклеге ике метрҙан ашыу була. Муйыны ҡыҫҡа, йыуан. Башы ҙур. Ҡолаҡтары оҙон булһа, ҡойроғо бик ҡыҫҡа. Мөгөҙөнөң ауырлығы 20 килограмға, ҡоласы ике метрға етә. Ноябрь—ғинуар айҙарында мөгөҙө төшә һәм март айында яңынан үҫә башлай.
Мышылар йәшәү урыны итеп урмандағы йылға, күл буйҙарын хуп күрәләр. Ҡышын уҫаҡ, тал, миләш, ҡарағай һәм башҡа ағастарҙың ҡайырыһы, ботаҡтары, бөрөләре менән туҡланалар. thumb|left|Мышы Инә мышы май, июнь айҙарында ике быҙау, һирәк осраҡта бер быҙау килтерә. Ай тулыуға улар әсәләренә эйәреп, йүгереп йөрөйҙәр. Өс ай ярым тик һөт менән генә туҡланалар.
Башҡортостанда мышыларҙың һаны кәмей бара. Рөхсәт менән уларға һунар итеү ҡаралған.
Түбәнге Стәрле
Түбән Стәрле (Түбәнге Стәрлетамаҡ, Түбәнге Стәрле ; Түбән Эстәрле, Нижнее Стярле) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 38 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1786 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 26 ир затлы аҫаба башҡорт, 21 ир затлы керҙәш башҡорт, 112 типтәр һәм 166 дәүләт крәҫтиәне; 1859 йылда — 28 ир затлы башҡорт, 36 ир затлы керҙәш башҡорт, 201 типтәр һәм 406 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Шәрифуллин Шәйҙулла Шәрифулла улы
Шәрифуллин Шәйҙулла Шәрифулла улы (1883—1959) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.
Биографияһы
Шәрифуллин Шәйҙулла Шәрифулла улы 1883 йылда Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе Ҡораласыҡ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы) тыуған. Милләте буйынса — башҡорт.
Башланғыс белем ала. Мулла булып хеҙмәт итә. 1931 йылдың 26 мартында репрессияға дусар ителә һәм 3 йылға иркенән мәхрүм ителә.
1920‑се йылдарҙан алып Башҡорт АССР-ының Бөрө кантонында йәшәй, Башҡорт АССР-ы Илеш районы колхозында эшләй.
1959 йылда Башҡорт АССР-ының Илеш районы 5-6-сы участка ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Илеш районы Ибраһим ауылы) вафат була. 1989 йылдың 6 майында аҡлана.
Ижади эшмәкәрлеге
Сәсән үҙенең әҫәрҙәрендә халыҡ араһында аң-белем таратыуҙы пропагандалаусы ролендә сығыш яһай. Шәйҙулла Шәрифуллин буйынса, мәҙәниәтле кешегә сәнғәткә, шул иҫәптән сәсән сәнғәтенә хөрмәтле мөнәсәбәт хас булырға тейеш.
Уның «Сәсән» һәм «Милли музыка» шиғырҙары башҡорт милли рухы менән һуғарылған, ә «Эш һәм намыҫ» һәм «Трактористар йыры» шиғырҙары кеше хеҙмәтен данлай. 1953 йылда А. И. Харисов Шәйҙулла-сәсәндән яҙып алған әҫәрҙәр «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына индерелгән. Уның ҡулъяҙмалары Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге ғилми архивында һаҡлана.
Сулпан (Йәрмәкәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мадеренг-Яха
Мадеренг-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татлыбай
Татлыбай (Татлыбаево) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 396 кеше булған. Почта индексы — 453656, ОКАТО коды — 80206849001.
Тарихы
Беренсе тапҡыр рәсми рәүештә 1795 йылда теркәлгән. Нигеҙ һалыусылар — Йәнйегет ауылынан Ғәле һәм Нуриман Татлыбаевтар. Ғәленең улдары Йәнтүрә (уның улдары — Яңыхан, Мирхәйҙәр, Солтанморат, Алламорат, Хәбибулла, Ниғмәтулла (уның улы Төркмән), Рысмөхәмәт (уның улдары — Ғәлиәхмәт һәм Йәрмөхәмәт) . Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, нигеҙ һалыусылар араһында таулыҡай ауылы кешеләре лә булған. Нигеҙ һалыу ваҡыты — 1847—1850 йылдар . Коллективлашыу осоронда ауыл халҡы Сталин исемендәге колхозға берләшәләр (1930).
1850 йылда ауылда 18 йорт була, 1859 йылда 23 йортта 145 кеше йәшәгән. 1895 йылда 42 йортта — 281 кеше, 1920 йылда 80 йортта 313 кеше йәшәгән.
Ҡарағанды (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Ҡарағанды (Ҡарағанлы) (Караганка (Караганды)) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002745
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200274
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Ғәмир әш-Шәғәби
Ғәмир ибн Шәрәхил әш-Шәғәби (عامر بن شراحيل الشعبي; 641, Әл-Күфә, хәҙ. Ираҡ — 723, Әл-Күфә, хәҙ. Ираҡ) — боронғо тәбиғиндәрҙең береһе, билдәле ғалим, мөхәддис һәм фаҡиһ (хоҡуҡ белгесе).
Биографияһы
Ғәмир әш-Шәғәби 641 йылда Әл-Күфәлә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб идара иткән осорҙа тыуған. Сығышы менән Йәмәндән. Уны хәмдән ырыуының бер тармағы шәғәб нәҫеленән булараҡ, әш-Шәғәби тип йөрөткәндәр.
Вафатына ҡағылышлы фекер айырымлыҡтары бар. Риүәйәттәрҙең күпселеге буйынса, ул 723 йылда Әл-Күфәлә вафат булған.
Дини эшмәкәрлеге
Ғәмир әш-Шәғәби ислам хоҡуғы һәм хәҙистәрҙе өйрәнеү фәндәре буйынса бөйөк ғалим. Ул Әбү Хәнифә имамдың төп уҡытыусыларының береһе була.
Ғәмир әш-Шәғәби тәфсиргә бик һаҡлыҡ һәм иғтибар күрһәтә. Уның аяттарға аңлатмалары Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтенә таяна.
Корчек
Корчек — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғәмир әш-Шәғәби
Дини эшмәкәрлеге
Ғәмир әш-Шәғәбиҙең хәтере феноменаль булған. Ул бер нәмә лә яҙып алмаған, әммә, шуға ҡарамаҫтан, үҙе ишеткән бөтә хәҙистәрҙе яттан белгән.
Корчек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мушвиц
Мушвиц (Muschwitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1135 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 144 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6679 һәм автомобиль коды — BLK.
Вашингтон (штат)
Вашингтон (Missouri) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 18. 1889 йылдың 11 ноябрендә төҙөлгән. Элек Миссисипи территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Мәңге йәшел штат.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Вашингтон штатында 6 897 012 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 39,6 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 13.
Майҙаны 184 827 кв.км, шуның 6,6 % һыу майҙаны.
Штаттын Ванкувер ҡалаһына 1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша совет осоусы Валерий Павлович Чкалов беренсенән булып осто.
Климат
Planned
Тағы ҡарағыҙ
Planned
Кабаков Борис Дементьевич
Борис Дементьевич Кабаков (17 август 1923  йыл, Псков өлкәһе, СССР — 11 май 1979) — СССР стоматологы, медицина фәндәре докторы, СССР-ҙың медицина академияһы фәндәре ағза-корреспонденты РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, медицина хеҙмәте полковнигы. КПСС ағзаһы
Биографияһы
1923 йылдың 17 авгусында Псков өлкәһенең Кевники ауылында тыуған. 1946 йылда Хәрби-медицина академияһын алтын миҙал менән тамамлай. Шунда уҡ кафедра яңаҡ-йөҙ хирургияһы һәм стоматология  кафедраһында эшләй. Ординаторҙан алып кафедра начальнигына тиклем юл үтә (1969—1979 йылдар).
Кабаков 180 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән биш монография, биш дәреслек һәм дүрт ҡулланма авторы. Йөҙ һәм яңаҡ йәрәхәттәрен тергеҙеү мәсьәләләрен өйрәнеүҙә, пародонтозды һәм башҡа пролемаларҙы дауалағанда үҙ өлөшөн индерә. 1954—1960 йылдарҙа аҫҡы яңаҡ һөйәгендәге пуля яраһы һәм эренле яра дефекттарын  һөйәк трансплантат менән алмаштырыу  мөмкинлектәрен өйрәнеү буйынса ҙур эксперименталь эш башҡара. Кабаков организм туҡымаһын пластик хирургияла ҡуллана. СССР Оборона министрлығы сиситемаһында  уның етәкселеге аҫтында Хәрби-медицина академияһының яңаҡ-йөҙ хирургияһы кафедраһы  стоматология һәм яңаҡ-йөҙ хирургияһы проблемалары буйынса фәнни-методик үҙәк була.
Кабаков 1951 йылда «Огнестрельные ранения и повреждения мягких тканей лица и их лечение по опыту Великой Отечественной войны» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, 1961 йылда  «Костная пластика нижней челюсти в свежей огнестрельной и гнойной ране» тигән темаға  докторлыҡ  диссертацияһын яҡлай. Кабаков етәкселеге аҫтында11 докторлыҡ һәм 14 кандидатлыҡ диссертациялары әҙерләнә.
Кабаков 1968 йылдан 1979 йылға тиклем СССР Оборона министрлығының төп стоматологы, шулай уҡ Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй стоматологтарының ғилми йәмғиәте президиумдары ағзаһы, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының "«Стоматология ауырыуҙары» проблемалы комиссияһы ағзаһы, Ленинград ҡалаһы һәм өлкәһенең стоматологтар ғилми йәмғиәте ағзаһы,  Н.И. Пирогов исемендәге Хирургия йәмғиәтенең пластик хирургия секцияһы рәйесе,  «Вестник хирургии имени И. И. Грекова» һәм  «Стоматология» журналдары редколлегияһы ағзаһы булып тора. Ҙур медицина энциклопедияһының өсөнсө баҫмаһының «Стоматология» бүлеге мөхәррире була
Америка футболы
Америка футболы, АҠШ-та футбол кеүек билдәле — контактлы командалы спорт төрө. Һәр яҡтан ун берешәр уйынсынан торған ике команда ҡатнаша. Оҙонлоғо 120 ярд (109,728 метр, шуның эсенән 100 ярд (~91,45 метр) уйын зонаһы һәм 10-шар ситке ярдтар — командаларҙың мәрәй зоналары (end zone), киңлеге 53,3 ярд (48,738 метр). Ике осонда сөйөртмәк рәүешендә ҡапҡалар булған тура мөйөшлө майҙанда оҙонсараҡ формалы туп менән уйнайҙар. Команда тупты мәрәйҙәр зонаһына алып барып еткергәнсе ҡулдан ысҡындырмаҫҡа тейеш. Башта команданың береһенә тупты 10 ярдҡа алып еткерергә мөмкинлек бирелә (4 мөмкинлек бирелә). Әгәр алып барып еткерһәләр, тағы 4 мөмкинлек өҫтәп бирелә. Кире осраҡта, туп дәғүәселәргә эләгә. Тупты зонаның аҙағына еткереп (тачдаун) йәки ҡапҡаларға индереп (филдгол), мәрәйҙәр тупларға була, шулай уҡ һаҡлаусы ла (сейфти яһап) мәрәй йыя ала. Матч аҙағына ҡайһы команданың мәрәйҙәре күберәк, шул команда еңеүсе була.