cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карамышев Александр Матвеевич
Ғаиләһе
1772 йылдың 21 майында Ҡарамышев 13 йәшлек Аннаға өйләнә. Ул ирен күп сәйәхәттәрҙә оҙатып йөрөй, Иркутск һәм Нерчинскиҙа йәшәй. 1794 йылда, иренең вафатынан һуң өс йыл үткәс, яҙыусы һәм философ, рус масондарының күренекле эшмәкәре Александр Федорович Лабзинға (1766-1825) иргә сыға. Анна Лабзина үлгәндән һуң уның беренсе ире тураһындағы хәтирәләре (1903 йылда өлөшләтә, 1914 йыл — тулыһынса) баҫылып сыға, уларҙа ҡатын тәүге иренең әхлаҡи сифаттарына кире характеристика бирә. Әҙәбиәт белгесе Юрий Лотман фекеренсә, был хәтирәләрҙәге ҡылыҡһырлама Александр Ҡарамышевтың дингә кире ҡарашлы булыуы һәм Аннаның, киреһенсә, донъяға тәрән дини-мистик ҡараштары араһындағы конфликт сағылдырылған. Лотман ир менән ҡатын араһындағы мөнәсәбәттәрҙе «дөйөм телгә килә алмаған ике мәҙәниәттен драматик бәрелеше» тип атай.
Румер Юрий Борисович
Юрий Борисович Румер (тыуғанда атайының исеме — Борухович;1901, Мәскәү — 1985 Новосибирск) — совет физик-теоретигы, физика-математика фәндәре докторы, оптика һәм квант механикаһы буйынса белгес.
Биографияһы
Юрий Румер 1901 йылдың 28 апрелендә Мәскәүҙә беренсе гильдия сауҙагәре Борух Хаимович (Борис Ефимович) Румер (1858—1929) һәм Анна Юрьевна Сегалова ғаиләһендә тыуған. Уның ағалары — Румер Осип — билдәле тәржемәсе, шағир һәм полиглот, һәм Исидор Румер (1884—1935), филолог. Ике туған ағайы (әсәһе яғынан) — филолог Брик Осип Максимович. Атаһы 1910 йылда «Богатырь» акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелгән Мәскәү резина мануфактура ширҡәтенең идара ағзаһы һәм идарасы директоры була, ә 1920 йылдан яғыулыҡ тармаҡтары төҙөү буйынса Юғары коллегияның тәьмин итеү бүлеге мөдире вазифаһында, яғыулыҡтың Төп идаралығында һәм Халыҡ хужалығы Юғары Советының Үҙәк тәьминәте сауҙа идаралығында эшләй.
1932 йылдың сентябрендә Мәскәүгә ҡайтҡас, Ю. Б. Румер Мәскәү дәүләт университетының теоретик физика кафедраһы доценты була, ә 1933 йылдың ғинуарында профессор вазифаһын ала. Румерҙы Э. Шрёдингер һәм Л. И. Мандельштам тәҡдим итәләр; 1933 йылдың 5 авгусында Л. Мандельштам, И. Тамм һәм Б. Гессен шулай билдәләйҙәр:
Уның сағыу талантының мөһим үҙенсәлеге булып фекер оригиналлеге һәм ҡыйыулығы тора. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы, яҡтылыҡтың квант теорияһы, квант электродинамикаһы өлкәһендә идеяһы буйынса бик ҡыҙыҡлы һәм үҙенсәлекле хеҙмәттәр авторы. Уның квант химияһы буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәре иң лайыҡлыһы булып тора. Ул эшләгән ысулдарҙы был өлкәлә эшләүсе барлыҡ тикшеренеүселәр ҙә киң ҡуллана…
МДУ профессоры Ю. Б. Румер етәкселегендә башҡалар менән бер рәттән һуңыраҡ билдәле ғалимдар булып киткән М. В. Волькенштейн, И. В. Кузнецов, М. А. Ковнер үҙҙәренең диплом эштәрен башҡаралар. Тәүҙә квант химияһы өлкәһендә эшләүен дауам итә, 1935 йылдан радиоактивлыҡ һәм ядро физикаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәргә күсә; 1935—1938 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Физика институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, Мәскәү университеты профессоры булып ҡала.
1938 йылдың апрелендә Мәскәүҙә Арбатта Ю. Б. Румер үҙенең тыуған көнөн билдәләр өсөн дуҫтары менән юлға сыҡҡанда «халыҡ дошманы Ландауҙың булышсыһы булараҡ» ҡулға алына. Уның менән бергә Л. Д. Ландау һәм М. А. Корец Сталинға ҡаршы листовка авторҙары булараҡ ҡулға алыналар. Омск ҡалаһы янындағы Куломзино биҫтәһендә урынлашҡан ЦКБ-29-ға эшкә ебәрелә; самолёттарҙа флаттер һәм шимми менән бәйле иҫәпләүҙәр менән шөғөлләнә. 1946 йылда Таганрогҡа күсерелә, Р. Л. Бартини төркөмөндә эшләй, ул яңы транспорт самолетын эшләү проекты менән етәкселек иткән була. Төрмә срогын тулыһынса үтә.
Шул ваҡытта ғәмәлдә булған указға ярашлы, 58-се статья буйынса хөкөм ителгәндәр тағы ла биш йыл «хоҡуҡтан мәхрүм итеүгә» дусар ителәләр, Румер Енисейскигә һөргөнгә ебәрелә. 1948 йылдан 1950 йылға тиклем Ю. B. Румер Енисейск уҡытыусылар институтында (һуңыраҡ Лесосибир педагогия институты тип үҙгәртелә) физика-математика кафедраһы профессоры булып эшләй. 1950 йылда Новосибирск ҡалаһына күсеп килә, унда ике йыл дауамында осраҡлы аҡса эшләп осон осҡа ялғап йәшәй, сөнки һөргөндәге кеше булараҡ юғары уҡыу йорттарына һәм ғилми учреждениеларға эшкә алыуҙан баш тарталар. 1953 йылда һөргөн срогы тамамланғандан һуң СССР Фәндәр академияһының Көнбайыш Себер бүлексәһенә өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһына эшкә алына.
1954 йылдың аҙағында Ю. Б. Румер СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһынан уның эше 1954 йылдың 10 июлендә яңынан ҡаралыуы, СССР Юғары суды Хәрби коллегияһының 1940 йылдың 29 майындағы хөкөм ҡарары яңы асылған шарттар буйынса юҡҡа сығарылыуы һәм эш туҡтатылыуы тураһында таныҡлыҡ ала.
Новосибирск педагогия институтында уҡыта. 1953 йылдан 1957 йылға тиклем Ю. Б. Румер — Новосибирскиҙа СССР Фәндәр академияһының Көнбайыш Себер бүлексәһенең техник физика кафедраһы мөдире. 1957 йылда СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһенең радиофизика һәм электроника институты директоры итеп тәғәйенләнә, ул Новосибирскиҙа беренсе физика институты була. 1964 йылда институт ярымүткәргесле физика институты менән берләштерелә. Ю. B. Румер күпмелер ваҡыт Математика институтында, ә һуңынан СССР Фәндәр академияһының Ядро физикаһы институтында (1967 йылдан — сектор етәксеһе) эшләй.
Күп йылдар дауамында Ю. Б. Румер берҙәм ялан теорияһын төҙөүгә үҙ ҡарашын ентекләп эшләй. Һығымта яһап, бишоптика буйынса бер нисә эш әҙерләй, уларҙа электромагнит ҡыры, арауыҡ-ваҡыт үлсәмен бишкә тиклем киңәйтеп, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы схемаһына индерелә. 1949—1959 йылдарҙа Эксперименталь һәм Теоретик Физика журналында пятиоптика буйынса 10 хеҙмәт баҫтырып сығара, шулай уҡ алынған теоретик һөҙөмтәләрҙе дөйөмләштереүсе монография баҫтыра. Әммә был хеҙмәттәр физик берләшмәлә, шул иҫәптән Румерҙың яҡын дуҫы Л. Д. Ландауҙа ла ҡыҙыҡһыныу уятмай.
Новосибирск дәүләт университетында 20 йыл тиерлек педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 1972 йылда хаҡлы ялға сыға.
1985 йылдың 1 февралендә вафат була, Новосибирскиҙа, Академҡаласыҡ янында Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Хәтирәләр
… ↑ Академҡаласыҡтың Жемчужная урамында урынлашҡан иң ғәжәп ҡуртымға алыусы (бында мин субъектив булыуым ихтимал, әммә тағы ла сағыуыраҡ миҫал тапмайым) ‹ … физик-теоретик, профессор Юрий Борисович Румер. Ул йәшәгән осорҙа уның йортоноң подвалында теоретик физика лабораторияһы урынлашҡан була, ул махсус «уның өсөн» булдырыла, һәм иртә менән ул шунда өй кейемендә һәм тәпешкәләрҙә, ә ҡайһы саҡта ҡулына сүп-сар һауыты тотоп инә. Румер легендар шәхес була — Эйнштейндың үҙенең маҡтауына лайыҡ булған берҙән-бер ватан ғалимы, уны Көнбайыштың күп кенә эре ғалимдары шәхсән белә, Гёттингенда Макс Борн менән ике йыл ярым бергә эшләй, йәш сағында Маяковский менән аралаша һәм Лили Брик менән дуҫ була, ә Осип Брик уның ике туған ҡустыһы була, Л. Ландауҙың дуҫы була, уның менән бергә «Сағыштырмалыҡ теорияһы нимә ул?» тигән китап авторҙашы була һәм бер үҡ көндө уның менән бергә ҡулға алына, унда камерала бөтә беренсе төн буйы «математика тураһында һөйләшәләр», «шарашка»ла А. Н. Туполев һәм С. П. Королев менән бер камерала ултыралар, Р. Бартини менән бергә эшләйҙәр. «Бишенсе» һәм хатта «алтынсы» үлсәмле, ҙур аҡыллы һәм һөйкөмлө кеше. Иҫәпһеҙ-һанһыҙ телдәрҙе белә, «шарашка»ла үҙенең камералашы венгрға венгр телендә физика һәм математика буйынса университет курсын уҡый.
«Известия»ның себер хәбәрсеһе Л. Синкарев, Академҡаласыҡта булып, былай тип яҙа: «Мин студенттар менән уратып алынған профессор Ю. Б.  Румерҙан ситкә тайпылам һәм алға үткәреп ебәрәм... "Дима! — Румерҙың аптыраған тауышын ишетәм. —  «Һеҙ  Аполлинерҙы тәржемәлә уҡыйһығыҙмы ни?!»
Мемориаль таҡтаташ
Новосибирск ҡалаһының Үҙәк районында Фрунзе урамындағы 1960 йылдан 1964 йылға тиклем ғалим эшләгән 13-сө ҡаты есем химияһы институты бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улы
Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улы (Абубакиров Магасум Абубакирович) (1902—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында химик химик вазифаһын башҡара. Ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Мәғсүм Әбүбәкер улы Әбүбәкеров 1902 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районы Аҡсәйет ауыл Советы) Йосоп ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Тәтешле районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Ҡыҙылармеец Әбүбәкеров Мәғсүм 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында химик вазифаһын башҡара.
1942 йылдың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Тербуны ауылы янында хәбәрһеҙ юғалған.
Хәтер
Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районы Иҫке Ҡандра ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Мәғсүм Әбүбәкеровтың исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған.
Богана
Богана — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кузель (Порыш ҡушылдығы)
Кузель  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Порыш йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Герекмазян Мари
Мари Герекмазян (Մարի Կերեքմէզեան; 1913–1947) — әрмән сығышлы төрөк скульпторы. Төркиәлә беренсе скульптор ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе. Билдәле төрөк шағиры һәм рәссамы Бедри Рахми Эйюбоглуның һөйәркәһе була.
Кузель (Порыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Герекмазян Мари
Биографияһы
Мари Герекмазян Ғосман империяһы Кайсери провинцияһы Талас ауылында тыуа. Урындағы "Варт Базриг" башланғыс әрмән мәктәбендә уҡый. Һуңынан Мари Истанбулға күсенә. Истанбулда Есаян исемендәге әрмән мәктәбендә уҡый. Унда уҡыған ваҡытта Герекмезян танылған төрөк яҙыусыһы Әхмәт Хәмди Танпынар менән таныша. Танпынар Мари Герекмезянды фәлсәфә буйынса ғилми дәрәжә алырға өмөтләндерә. Мари Истанбул университетына уҡырға инә. Университетта Мимар Синан исемендәге сәнғәт университетының скульптура кафедраһында уҡый. Университетта Бедри Рахми Эйюпоглу уның ассистенты була. Ул уның бюстын эшләй. Академияла билдәле немец скульпторы Рудольф Беллинг уҡыта.
Кузель (Порыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Герекмазян Мари
Биографияһы
Герекмезян Истанбулдағы Гетронаган һәм Есаян урта мәктәптәрендә сәнғәт һәм әрмән теле уҡытыусыһы булып эшләй. Мари шул уҡ ваҡытта Истанбулда Арти Ґиртаран башланҡыс мәктәбендә уҡыта. Был мәктәп бөгөнгө көндә лә эшләүе билдәле.
1946 йылда Герекмезян туберкулёз менингиты менән ауырый башлай. Икенсе донъя һуғышы яңы баҫылған була, шул сәбәпле медицина хеҙмәте бик ҡыйбат була. Бедри Рахми үҙенең картиналарын һата, әмма Герекмезянды ҡотөара алиай. Герекмезән 1947 йылда 35 йәшендә вафат була. Шишли Әрмән зыяратында ерләнә.
Ошо сәбәп менән Бедри Рәхми эскелеккә һалына. 1949 йылда ул «Büyük Kulüp» шиғырын уҡыған ваҡытта илай башлай. Ҡатыны Эрен Эйюпоглу уны ташлап Францияға сығып китә. Һуңыраҡ ҡатыны балалары менән әйләнеп ҡайта, әммә был хәлде бер ҡасан да онотмай
Ижады
Герекмазяндың күпселек әҫәрҙәре бөгөнгө көндә юғалған. Уның башҡа әҫәрҙәре Истанбулдағы «Resim все Heykel Muzesi» (Рәсем һәм скульптура музейында) һәм шәхси коллекцияларҙа урын алған. Мари Герекмезяндың иң танылған әҫәрҙәре::
Профессор Нешет Омер бюсты (1943)
Профессор Секип Тунч бюсты (1943)
Патрик Месроб Тина маскаһы (1944)
Яхья Кемал Баятлы бюсты (1945)
Рәхми Эйубоглуның бюсты
Премиялары
Герекмазян 1943 йылда профессор Нешет Омер һәм профессор Шекип Тунч бюсттары өсөн «Анкара скульптура экспонаты» премияһынә лайыҡ була. Ул 1945 йылда шағир Яхья Кемал Беятли бюсты өсөн «Анкаралағы Дәүләт һынлы сәнғәткүргәзмәһе»ндә "Беренсе урын өсөн" премияһынә лайыҡ була.
Мираҫ
Истанбулдағы Гетронаган Әрмән урта мәктәбе 2012 йылдың декабрендә Мари Герекмезяндың күргәҙмәһен асты, күргәҙмәне танылған әрмән-төрөк фотографы Ара Гулер ойоштоҙо.
Елена Черногорская
Елена Черногорская ((черног. Јелена Петровић Његош;  8 ғинуар 1873 йыл —28 ноябрь 1952 йыл) — Черногория принцессаһы, Виктор Эммануил III менән никахта, Италия һәм Албания королеваһы, Эфиопия императрицаһы.
Биографияһы
Король Никола I Черногорскийҙың һәм уның ҡатыны Милена Вукотичтың ҡыҙы.
1896 йылда ул буласаҡ Италия короле Виктор Эммануил Өсөнсөгә кейәүгә сыға. Никахҡа инеү өсөн Елена православие диненән католицизмға күсә. Еленаның әсәһе, княгиня Милена, протест йөҙөнән, Римдә никахлашыуҙа ҡатнашыуҙан баш тарта.
Ирле-ҡатынлыларҙың биш балаһы була:
1908 йылдың 28 декабрендә Сицилияла ер тетрәү була, ул Мессина ҡалаһын тулыһынса тиерлек емерә. һәм Черногорияла ҡатын-ҡыҙҙар зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеүҙә ҡатнаша. Шулар араһында принцесса Елена Черногорская ла була.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында королева госпиталдә санитарка булып эшләй. Елена зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеү өсөн хәйриә аукциондарында үҙенең автографы менән фотоһүрәтен һатырға уйлай. Һуғыш аҙағында ул Италияның хәрби бурыстарын ҡаплау өсөн итальян тажы хазинаһын һатырға тәҡдим итә.
Уның тәртибе күп быуындарға королдәр һәм хаким ҡатын-ҡыҙҙары өсөн ыңғай өлгө була. Рим папаһы Пий XI 1937 йылда уға Христианлыҡтың Алтын Розаһын, католик сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән иң юғары наградаһын тапшыра. Уның вариҫы Пий XII Еленаның вафатынан һуң уны хәйриә мәрхәмәтенә әйләндерә. [сығанаҡ 4562 көн күрһәтелмәгән]. 2001 йылда королева Еленаны беатификациялау процесы башлана; Рим папһы уны Хоҙай хеҙмәтсеһе тип иғлан итә (ғәмәлдә был беатификация алдынан канонлаштырыуҙың беренсе баҫҡысын аңлата)[1][2]. Славян һылыуҡайы Елена ярайһы уҡ оҙон буйлы (180 см) һәм күркәм кәүҙәле ҡатын-ҡыҙ була. Уның ире, Виктор Эммануил III (атаһы кеүек үк), киреһенсә, бик бәләкәй буйлы була (яҡынса 153 см), шуға күрә ҡатыны янында комик һымағыраҡ күренә. Король ҡалын табанлы аяҡ кейемен кейергә тырышһа ла ул ҡатынан тәпәшерәк булыуын әллә ни йәшерә алмай.
Хәтер
Принцесса исеме менән Ҡара диңгеҙ буйлап йөрөгән круиз теплоходы аталған. Джакомо Пуччини Мадам Баттерфляй операһын Елена Черногорияға арнай.
Ҡарайған
Ҡарайған (Карайганово) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 277 кеше була. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы составына инә.. Почта индексы — 453239, ОКАТО коды — 80231875002.
Атамаһы
Ҡарайған ауылы Тәлтем-Юрматы улусы аҫаба башҡорттарының ышаныслы вәкиле йөҙ башы Ҡарайған Яугилдин исеме менән аталған. Мордваларға һәм поручик Шевкуновҡа (уның олатаһы — Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе Тайнин улусының суҡындырылған башҡорто булған) ер һатыуҙа ҡатнашҡан (1777—1787 йылдар).
Тарихы
Башҡорт Аҡсулпановтың [XVIII быуат] аҙағында һатып алынған ерҙәрендә яңы барлыҡҡа килгән Аҡсулпан түбәһе тораҡ пункты. Тарихи яҡтан Ҡарайған халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек, сана, арба яһау менән шөғөлләнгән. 1795 йылда ауылда 81 кеше йәшәй (27 йорт хужалығы). XIX быуат уртаһында 279 кеше һәм 43 йорт иҫәпләнә, шул иҫәптән 40 керҙәш башҡорт кешеһе. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыуҙа 333 кеше һәм 63 йорт хужалығы күрһәтелгән. 1839 йылда 264 кеше йәшәгән 46 йортта 551 ат, 239 һыйыр, 47 һарыҡ, 20 кәзә була. Ауылда 249 умарта була. Өс йылдан һуң 176 бот көҙгө һәм 440 бот яҙғы иген сәселгән була. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, мөгәзәй теркәлгән.
Хәҙерге осор
Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советына ҡарай. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар (100 %) йәшәй .. Башланғыс мәктәп (Урман-Бишҡаҙаҡ урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, социаль-мәҙәни үҙәк, «Шатлыҡ» балалар баҡсаһы бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл Ишембай — Стәрлетамаҡ юлы буйында, Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Иҫтәлекле урындары
Ҡарайған ауылы эргәһендә, Ағиҙел йылғаһынан алыҫ түгел, Ишембай районы символы Торатау — тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан.
2007 йылда бында Башҡортостандың Рәсәйгә үҙ ирке менән инеүенә 450 йыл тулыуға арналған Castle Rock  рок-музыкаһының республика фестивале үтә.
Пльзень-ҡала
Пльзень-ҡала (Okres Plzeň-město) — Чехия Республикаһы Пльзень крайындағы 7 райондың береһе булған Пльзень административ үҙәге Пльзендә торған ҡала-район. Пльзень ҡалаһының майҙаны 261,46 квадрат километрға тигеҙ. Ҡаланың халҡы — 191 525 кешегә тиң. Пльзень-ҡала районында 15 муниципалитет иҫәпләнә, шуларҙың 2-һе Пльзень ҡалаһында.
Географияһы
Ҡала-район Көньяҡ- Пльзень, Төньяҡ- Пльзень һәм Рокицани ҡалалары менән сиктәш тора.
Ҡала һәм уның халҡы
2009 йыл мәғлүмәттәре буйынса: Стари-Пльзенец 2007 йылдан алып Пльзень-ҡала районының бер өлөшө булып тора, быға тиклем ул Көньяҡ-Пльзень районы составына ингән була. 1 квадрат километрҙың уртаса тығыҙлығы — 732 кеше; был райондағы халыҡтың 93,63 % ҡалала йәшәй. Бында йәшәгән кешеләрҙең 30 проценты етештереү сәнәғәтендә эшләй, ҡалған өлөшө халыҡты хеҙмәтләндереү, урман хужалығы сәнәғәте менән шөғөлләнә.
Ушачь
Ушачь — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сосновая (Берёзовка ҡушылдығы)
Сосновая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кришнапур Матха
Кришнапур Матха (Каннада телендә: ಕೃಷ್ಣಾಪುರ ಮಠ, कृष्णपुरा मठ "Кршнапура матха") йәки ҡайһы бер яҙмаларҙа һәм әҙәбиәттә Мадхва Вайшнава монастыре. Ул Удупиның Двайта фәлсәфәсеһе Мадхвачарья тарафындан нигеҙләнгән Удупи Ашта Матхаларҙың (һигеҙ өйрәнеү урындарҙың) береһе. Кришна Монастыре менән хәҙер Видьясагара Тиртһа идара итә. Монастырҙың беренсе свамиһы (рухи остаҙы) Джанардһана Тиртһа булған, ул Мадһвачарьяның туранан-тура өйрәнсектәрҙең береһе булған. Төп Хоҙай булып Калингамардһана Кришна тора. Матхала Мукьяпрана ғибәҙәтханаһы бар, унда көн һайын пуджа үткәрелә. Был монахлыҡ орденының бөтә Һиндостан буйынса күп тармаҡтары бар. Ҡайберәүҙәр Удупи, Раманакатте, Падигару, Педжавара, Дандитһиртһа, Падубидрила һәм башҡалары күпселек осраҡтарҙа Карнатаканың Дашкина Каннада һәм Удупи райондарында һәм береһе Праягта (Аллаһабадта). Кришнапур Матханың күп биләмә ере булған, әммә 1974 йылда Карнатака штатының Дэварадж Урсның "Tiller is the owner of Land" законы буйынса юғалтылған булған. Мангалорның Суратхкал урынындан 3 км арала Кришнапурла Матха (монастыре), төп Матхлар исеме шуннан алынған булған. Кришнапурда хәҙерге Матха Шри Видьямуртхи Тиртха тарафындан төҙөлгән булған, ул Кришнапур Матхасы (монастыре)ның егерме алтынсы Свамиджиһы булып тора. Матха эсендә Мукхьяпрана Хануман ғибәҙәтханаһы бар. Бинаның ҡоролмаһы күбеһенсә ағастан яһалған. Был тип йорт хәҙерге бетон биналар эраһында һирәк осорай.
Кришнапур Матханың Свамиджиларҙың һыҙығы (Гуру парампара)
•	Шри Мадхвачарья (1238-1317) •	Шри Джанардһана Тиртха (1317-1319) •	Шри Шриватсанка Тиртха (1319-1359) •	Шри Вагиша Тиртха (1359-1407) •	Шри Локеша Тиртха (1407-1447) •	Шри Локанаатха Тиртха (1447-1461) •	Шри Локапуджья Тиртха (1461-1473) •	Шри Видьяараджа Тиртха (1473-1483) •	Шри Вишвааадхираджа Тиртха (1483-1493) •	Шри Вишвадхиша Тиртха (1493-1506) •	Шри Вишвеша Тиртха (1506-1519) •	Шри Вишвавандья Тиртха (1519-1530) •	Шри Вишварааджа Тиртха (1530-1541) •	Шри Дхаранидхара Тиртха (1541-1555) •	Шри Дхараадхара Тиртха (1555-1567) •	Шри Праджнамуртхи Тиртха - I (1567-1578) •	Шри Тапомууртхи Тиртха (1578-1589) •	Шри Сурешвара Тиртха (1589-1601) •	Шри Джаганнатха Тиртха (1601-1614) •	Шри Суреша Тиртха (1614-1627) •	Шри Вишвапунгава Тиртха (1627-1638) •	Шри Вишваллабһа Тиртха (1638-1649) •	Шри Вишвабһушана Тиртха (1649-1659) •	Шри Яадһавендра Тиртха (1659-1670) •	Шри Праджнамурти Тиртха II (1670-1701) •	Шри Видьяаадһираджа Тиртха (1701-1705) •	Шри Видьямуртхи Тиртха (1705-1766) •	Шри Видьяваллабха Тиртха (1766-1775) •	Шри Видьендра Тиртха (1775-1784) •	Шри Видьяанидһи Тиртха (1784-1799) •	Шри Видьяасамудра Тиртха (1799-1820) •	Шри Видьяапатхи Тиртха (хеҙмәткә керешкәнсе вазифадан киткән ) (1820-1820) •	Шри Видьяаадһиша Тиртха(1820-1886) •	Шри Видьяапурна Тиртха (1886-1938) •	Шри Видьяратхна Тиртха (1938-1972) •	Шри Видья Саагара Тиртха (1972)
Мәзитов Әмир Миңлевәли улы
Мәзитов Әмир Миңлевәли улы (5 июнь 1968 йыл) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры.
Биографияһы
Мәзитов Әмир Миңлевәли улы 1968 йылдың 5 июнендә БАССР-ҙың Күгәрсен районы Үрге Һаҙ ауылында тыуа
1995 йылда Өфө сәнғәт институтының һынлы сәнғәт факультетын (профессор Э. М. Сәитов һәм доцент М. А. Назаров оҫтаханаһы), 1998 йылда — Өфө сәнғәт институты ҡарамағындағы Рәсәй художество академияһы аспирантураһын (педагогы — академик А. Ф. Лотфуллин) тамамлай.
1999 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының һынлы сәнғәте кафедраһында эшләй, 2000 йылдан алып — кафедра мөдире, 2014 йылдан алып — һынлы сәнғәт факультеты деканы, профессор.
1996 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы, 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Галерея «Торн» (Вашингтон, АҠШ), Музей Л. Розенблюм (Тель-Авив, Израиль), Магнитогорск картиналар галереяһында, Яр саллы ҡалаһының картиналар галереяһында (ТР), Ырымбур өлкәһе һынлы сәнғәт музейында һаҡлана.
Картиналары
«Малай» (1992—1996), «Ҡарт һәм тәгәрмәс» (1996), «Пәйғәмбәр» (1994—2003), «Ғибрәтле хикәйәттәр» (1995—2003), «Атай» (1997—2000), «Ата-әсәләргә бағышлама» (1995—2000), «Эпос» (1999—2000), «Салауат тураһында» (1997—2004) һәм башҡалар; сериялары: «Плетеное небо» (1994—2000), «Сарсау» (1995—1997). Картиналары: «Ҙур балыҡ ситлеге» (1986), «Урал-батыр» (1997), «Рәссам-II», (2001—2007), «Ағас балы» (2003—2007) һ. б.
Күргәҙмәләре
1988 йылдан алып йәштәр, республика, Бөтә Рәсәй, Халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.
Горново (Өфө районы)
Горново (Горново) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше. Почта индексы — 450516, ОКАТО коды — 80252830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ток-писин
Ток-писин (төп исеме Tok Pisin) − Папуа-Яңы Гвинеяла таралған креол теле. Был илдең рәсми теле булып тора. Ток-писин — Папуа-Яңы Гвинеяла киң таралған һәм был илдәге 700-ҙән артыҡ телдә һөйләшкән халыҡ өсөн аралашыу теле булып тора.
Килеп сығышы
Квинсленд һәм башҡа плантацияларға Тымыҡ океан утрауҙарынан эшкә килгән төрлө телле халыҡтар ҡушылыуы нәтижәһендә барлыҡҡа килгән. Аралашыу нәтижәһендә инглиз теленә нигеҙләнгән пинжин формалашҡан. Был телдең лексикаһы плантацияла эшләгән немец, португал һәм австронезий телле эшселәрҙән дә өлөш алған. Инглиз теленә нигеҙләнгән пижин, Германияның Яңы Гвинеяһында ток-писин булараҡ үҫеш ала. Бында ток-писин немец телле юғары ҡатлам кешеләре менән һәм үҙ-ара аралашыу теленә әүрелә.
Рәсми статусы
Ток-писин киң мәғлүмәт сараларында һәм хөкүмәт органдарында рәсми тел булараҡ ҡулланыла, әммә инглиз теленән ҡалыша. Ток-писин теле башланғыс белем дәрәжәһендә уҡытыла.
Плешаново (Ырымбур өлкәһе)
Плешаново — Ырымбур өлкәһендәге ауыл. Ҡыҙыл Гвардия районының һәм Плешаново ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Туҡ буйында, Кинель—Ырымбур линияһындағы Сорочиск тимер юл станцияһынан 57 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
1890 йылда сауҙагәрҙәр Плешанов һәм Красиковтан ер йәмғиәте һатып алынған биләмәләрҙә немец-меннониттар тарафынан нигеҙләнә. Ауылдың атамаһы коммерсант, беренсе гильдия сауҙагәре Иван Михайлович Плеша́новтың фамилияһынан алынған.
Мәҙәниәт
2009 йылда район үҙәге Плешановола Башҡорт мәҙәниәте үҙәге ойоторола. Район мәҙәниәт йортонда «Таң йондоҙо» һәм «Заман» фольклор коллективтары эшләй.
Оло Алабушка
Оло Алабушка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сосновая (Райга ҡушылдығы)
Сосновая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Райга йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Катанов Николай Фёдорович
Катанов Николай Фёдорович (6 май 1862 йыл, Йәнәсәй губернаһы Йөҙөм торағы — 10 март 1922 йыл, Ҡазан) — тел белгесе, этнограф, төркиәтсе. Филология фәндәре (1903) һәм сағыштырма тел ғилеме (1907) докторы, профессор (1921).
Биографияһы
Николай Катанов 1862 йылдың 6 майында Абакан йылғаһының ярында Тураҡ улусы Аскиз ауылынан 16 километрҙағы Йөҙөм тигән тораҡта хакас ғаиләһендә тыуа. Балаға Пора Хызыл оғлу тип исем ҡушыла. Ғаилә ярымкүсмә тормош алып бара: йәй — йәйләүҙә, ҡыш ҡышлауҙа көн итә. 1869 йылда Николай Катанов Аскизда асылған бер йыллыҡ училищеға уҡырға бара. Училище Красноярск алтын сәнәғәтсеһе П. И. Кузнецовтың йортонда урынлашҡан була, ул ерле халыҡ өсөн мәғрифәтселек эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, һәм малай хужаның китапханаһындағы китаптарҙы уҡыу мөмкинлеген ала. 1872 йылда атаһы вафат булғас, Николай Аскиз дала думаһына писарь булып эшкә инә, унда рус грамотаһын ныҡлы өйрәнә. 1876 йылда Красноярскиға барып, гимназияға уҡырға инә. Унда 8 йыл уҡый, ғалим булараҡ та ошонда формалаша башлай. 1884 йылда гимназияны алтын миҙалға тамамлай.
Ошо уҡ йылдың 15 авгусында Катанов Санкт-Петербург университетының Катанов ғәрәп-фарсы-төрөк-татар филологияһы разрядына ҡабул ителә. Санкт-Петербург университетының көнсығыш телдәре факультетын 1888 йылда тамамлай.
Педагогик һәм фәнни эшмәкәрлеге
1889—92 ййылдарҙа Николай Катанов Император Рус география йәмғиәте һәм Император Санкт-Петербург Фәндәр академияһы ҡушыуы буйынса Себерҙә, Джунгарияла, Төньяҡ Монголияла һәм Көнсығыш Төркөстанда (Ҡытай Төркөстаны) экспедицияла йөрөй.
Ҡазан университетында (1893—1922), Ҡазан дини академияһында (1911—17), Төньяҡ‑Көнсығыш археология һәм этнография институтында, Юғары халыҡ мәғарифы институтында (1917—22; бөтәһе лә — Ҡазан) һәм башҡа уҡыу йорттарында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге төрки телле халыҡтарҙың телен, фольклорын һәм этнографияһын өйрәнеүгә бәйле. 1897—98 йылдарҙа башҡорттарҙың һәм керәшен татарҙарының телен өйрәнеү маҡсатында Өфө губернаһының Бөрө һәм Минзәлә өйәҙҙәрендә була.
Катанов Өфө губернаһы башҡорттарының телен көнбайыш һәм көнсығыш һөйләштәренә бүлә, беренсеһенең — татар теле, икенсеһенең ҡаҙаҡ теле менән оҡшашлығын билдәләй; көнсығыш һөйләшен мишәрҙәр, татарҙар, типтәрҙәр һәм башҡа төрки телле халыҡтар теле менән сағыштырып, уның фонетик, морфологик һәм һүҙьяһалыш үҙенсәлектәрен, һүҙ төркөмдәрен, уларҙың граматик категорияларын тасуирлай. “Башҡорт теле өсөн әлифба” төҙөй (“Азбука для башкирского языка”; баҫылмаған; ҡулъяҙмаһы Татарстан Милли архивында һаҡлана), унда кириллица нигеҙендә 33 хәрефтән торған алфавит тәҡдим итә (башҡорт теленә генә хас өндәрҙе билдәләү өсөн юл өҫтө тамғаларын ҡуллана). Катанов әлифбаһында башҡорт теленең орфоэпик нормалары сағылыш таба, уҡыу материалы итеп И. А. Крыловтың “Энәғараҡ һәм ҡырмыҫҡа” (“Стрекоза и муравей”) мәҫәленең башҡорт теленә тәржемәһе бирелә. Катанов шулай уҡ башҡорттарҙың халыҡ медицинаһы, фольклоры буйынса хеҙмәттәр яҙа. 1894—1914 йылдарҙа һәм 1919 йылдан алып Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәте, 1907 йылдан башлап Ҡазан уҡыу округы эргәһендәге Тәржемә комиссияһы рәйесе була.
Һылтанмалар
-
Куколка (Лопва ҡушылдығы)
Куколка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопва йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пинега (Архангельск өлкәһе)
Пинега — Архангельск өлкәһендәге ҡасаба. Пинежский районында урынлашҡан, уның үҙәге — Карпогоры. «Пинежга» муниципаль ауыл биләмәһе берәмегенең административ үҙәге. 1925 йылға тиклем — ҡала, 1960 йылдан алып 1991 йылға тиклем — ҡасаба.
Географияһы
Ҡасаба Пинега йылғаһының уң ярында урынлашҡан (Төньяҡ Двина йылғаһының уң ҡушылдығы). Ҡасаба аша «Архангельск — Белогорский— Гбач — Пинега — Совполье — Кимжа — Дорогорское — Мезень» автомобиль юлы үтә. Пинега ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышта «Кулой-Пинега» каналы бар, ул Пинеганы иң төньяҡ нөктәһендә Сотка йылғаһы менән тоташтыра(үрге ағымында Кулjuq тип атала).
Тарих
Императрица Екатерина II указы буйынса 1780 йылда ғәмәлдән сығарылған Кевроль өйәҙе һәм Двинской өйәҙенең бер өлөшө урынында Архангельск өлкәһе Вологда наместниклығының Пинега өйәҙе барлыҡҡа килә.Элегерәк бында Архангелогород губернаһының Двина өйәҙендәге Пинежский волок зыяраты булған.
Пинега 1927 йылға тиклем Пинега өйәҙенең административ үҙәге була.
1927—1929 йылдарҙа Пинега Архангел өйәҙе составында була. 1929 йылда РСФСР-ҙың Төньяҡ крайы барлыҡҡа килә, унда элекке Архангел губернаһының Пинега улусында Пинега районы барлыҡҡа килә.1959 йылға тиклем Пинега район үҙәге була, артабан уның үҙәге булып Карпогоры тора.
Оҙаҡ ваҡыт Пинега һөргөн урыны булып тора. Мәҫәлән, батшабикә Софьяның фавориты Василий Васильевич Голицын бында һөргөндә булған, бындағы Красногорский монастырында ерләнгән. Шулай уҡ бер нисә билдәле революционер, шул иҫәптән Климент Ворошилов һәм Алексей Рыков, Александр Серафимович, Александр III-гә ҡарата теракт эше буйынса ( теракт ойоштороусы Александр Ильич Ульянов, В. И. Ленин ағаһы) 1887—1901 йылдарҙа бында һөргөнгә ебәрелгән. Бында Александр Серафимович тигән псевдоним аҫтында ул  үҙенең тәүге  «На льдине» тигән хикәйәһен яҙа.
Интервенция ваҡытында Пинега районы инглиз-американ ғәскәрҙәре ҡулы аҫтында торған.
СССР Министрҙар Советы Прехзидиумының 1967 йылдың 10 ноябрендәге указына ярашлы, 26 сентябрҙән алып район Иң Төньяҡ райондарына тиңләнә, 1967 йылдан алып районда төньяҡ социаль льготалары булдырыла, ә 1993 йылда Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте указына ярашлы Пинега Рәсәйҙең Иң Төньяҡ райондарына ҡарай.
Иҫтәлекле урындар
Ҡасаба эргәһендә карст мәмерйәләре бар, улар экстремаль туризм һөйөүселәр яратҡан урындарҙың береһенә әүерелгән. Пинега аҫтында дәүләт тәбиғәт «Пинега ҡурсаулығы» бар. Тау саңғыһы комплексы базаһында бар, унда туристик экскурсия ойошторола.
Халыҡ
Ҡасаба халҡы 2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 3225 кеше тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Көйөргәҙе районы
Көйөргәҙе районы (Куюргазинский район) — Башҡортостан Республикаһы составындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Ермолаево ауылы.
География
Район Башҡортостандың көньяғында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. Көйөргәҙе районының майҙаны 2 370 км² тәшкил итә. Район биләмәһе Дөйөм һырттың Төньяҡ тармағы сиктәрендә 400 метрға хәтле бейеклектә тора. Климаты йылы, ҡоро. Ағиҙел ҡушылдығы Мәләүез, Оло Юшатыр ҡушылдыҡтары Оло Көйөргәҙе һәм Кесе Юшатыр менән гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә. Һелтеләнгән ҡара ер өҫтөлөк итә. Имән, йүкә, ҡайын һәм башҡа төр япраҡлы ағастар урманы райондың 7 % территорияһын биләй. Газ, нефть, һоро күмер һәм башҡа төр файҙалы ҡаҙылмалар киң таралған. Күмерҙең эйәрсәндәре — янған тоҡом (тәбиғи шарттарҙа үҙенән-үҙе янған балсыҡ) һәм кварц ҡомдары — бик ҙур ҡиммәткә эйә. Шулай уҡ гипс, ҡом, балсыҡ, балсыҡһыл тупраҡ (суглинок), агроном рудалары ятҡылыҡтары бар. Был районда сәнәғәт һәм ауыл хужалығы үҫешкән. Ауыл хужалығы менән мәшғүл ерҙәр 190,8 мең. га (район биләмәһенең 80,5%-ты), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр— 124,7 мең. га, көтөүлектәр — 57,9 мең. га, сабынлыҡтар — 8,3 мең. га. Игенселек хужалығы бик үҫешкән. Сөгөлдөрсөлөк, көнбағыш игеү, ит- һөт малсылығы һәм һарыҡсылыҡ.
Район территорияһы аша Өфө-Ырымбур һәм Яңы Мораптал — Түлгән тимер юлы, Өфө-Ырымбур һәм Ира- Мораҡ — Сибай — Магнитогорск, Ермолаево-Федоровка автомобиль юлдары үтә.
Тарих
Район 1935 йылдың 31 ғинуарында төҙөлгән, үҙәге Ермолаево ауылы. Эреләтеү сәйәсәте нигеҙендә 1962 йылда Мәләүез районы составына күсерелә. 1965 йылда яңынан Күмертау районы ойошторола, үҙәге — Күмертау ҡалаһы. 1990 йылда район үҙәге ҡабат Ермолаево ауылына күсерелә. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 1992 йылдың 17 ноябрендәге Указы менән Күмертау районы Көйөргәҙе районы итеп үҙгәртелә.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2002 йылдағы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса райондың милли составы: башҡорттар — 43,1 %, урыҫтар — 28 %, башҡа милләттәр — 28,9 %.
Административ бүленеш
2008 йылдың ноябрендәге мәғлүмәттәр буйынса район составына 91 ауылды берләштереүсе 12 ауыл советы биләмәһе бар.
Мәғариф
Районда 57 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта, музыка һәм спорт мәктәптәре, профессилналь училище;
Башҡа социаль сфералар
24 китапхана, 47 мәҙәниәт учреждениеһы, 1 үҙәк район һәм 2 участка ауыл хәстәханаһы бар. Башҡорт телендә «Юшатыр» һәм урыҫ телендә «Куюргаза» гәзиттәре нәшер ителә.
Транспорт
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.
Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)
Ишәле (Ишалино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Дәрбиш ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Үләнде күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ишәле (Үләнде) — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
Һары (мәғәнәләр)
Һары — төҫ.
Дауытов Вилләр Йомағол улы
Дауытов Вилләр Йомағол улы (1 ғинуар 1933 йыл — 30 ноябрь 2007 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, журналист. 1980—86 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Вилләр Йомағол улы Дауытов 1933 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының хәҙерге Ишембай районы Юлдаш ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай районындағы «Алға» колхозында (Юлдаш ауылында) башлана.
1959 йылда бик күп әүҙем, булдыҡлы йәштәрҙе табып, уларҙың киләсәген хәстәрләүсе Башҡорт АССР-ының халыҡ мәғарифы министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина  Вилләр Дауытовҡа «Башҡортостан пионеры» республика гәзитенең бүлек мөдире булып эш башларға тәҡдим итә, һуңыраҡ ул был гәзиттең мөхәррире була. 1971 йылдан Вилләр Дауытов «Совет Башҡортостаны» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары вазифаһында уңышлы хеҙмәт итә.
Пенсияға киткәнсе Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының редакция-нәшриәт бүлеге мөдире булып эшләй.
75-се йәшендә вафат була. Өфөлә ерләнгән.
Белеме
Ишембай ҡалаһындағы 3-сө башҡорт мәктәбендә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) урта белем алған.
1959 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының башҡорт-рус филологияһы факультетын тамамлай. 1973—1975 —  КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге Юғары партия мәктәбе (Мәскәү) тыңлаусыһы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Унынсы һәм ун беренсе саҡырылыш  Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Башҡорт ССР-ының Конституция комиссияһы ағзаһы  (1990)
Шиғриәте
Башҡорт телендәге шиғырҙар авторы. Уның шиғырына яҙылған иң билдәле йырҙарҙың береһе — композитор Тәлғәт Шәрипов ижад иткән «Уралым» йыры.
Бүләктәре
Миҙалдары һәм башҡа наградалары бар. Дәүләт алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтауғы исемгә лайыҡ булған.
Хәтер
2010 йылдың 30 ноябрендә Өфөлә Мостай Кәрим урамындағы 44-се йорттоң стенаһына мемориаль таҡтаташ эленә.
Сығышы
Даутовтар - бер нисә быуын башҡорт интеллигенцияһы вәкилдәрен биргән нәҫел. Шуларҙың араһында Даутовтарҙың атаһы Йомағол Даутов (уҡытыусы, Ишембай ҡалаһының 15-се мәктәбе директоры), Нәғим Йомағол улы Даутов (Юлдаш ауылында башланғыс мәктәп мөдире), Әхнәф Йомағол улы Даутов (врач- педиатр, элекке Ишембай ҡалаһы балалар больницаһы мөдире), Венер Даутов(врач, элекке Ишембай ҡалаһы больницаһының балалар йоғошло сирҙәр бүлеге мөдире).
Пугачёва Алла Борисовна
Алла Борисовна Пугачева (беренсе никахында— ; 15 апрель 1949, Мәскәү, РСФСР, СССР) — СССР һәм Рәсәй эстрада йырсыһы, йырҙар композиторы, эстрада режиссёры, продюсер, киноактриса һәм телевидение алып барыусыһы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1991). Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы лауреаты (1995). II, III һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры.
Пльзень крайы
Халыҡ
Пльзень крайының халҡы 570 401 кеше тәшкил итә (2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса), был Чехия халҡының 5,47 процентына тигеҙ. Ошо халыҡтың 30 проценты Пльзендә һәм уның биҫтәләрендә йәшәй. Крайҙа аҙ һанлы кеше йәшәгән тораҡ пункттары күп, берҙән-бер ҙур ҡалаһы — администраитв үҙәк булып торған Пльзень, ул Чехияның ҙурлығы буйынса дүртенсе урында торған ҡалаһы (164 000 кеше). Крайҙың ҡалған 46 ҡалаһында 367 000 кеше йәшәй.
Халыҡ тығыҙлығы 1 квадрат километрға 75,44 кеше тәшкил итә (ил буйынса уртаса — 1 квадрат километрҙың халҡы 132,33 кеше). Халыҡтың иң түбән тығыҙлығы Тахов (37,65) һәм Клатови райондарында (44,21).
Пугачёва Алла Борисовна
Уның репертуарына рус, инглиз, немец, француз, иврит, фин, ҡаҙаҡ, украин телдәрендә 500-ҙән ашыу йыр ингән, ә дискографияһында 20-нән ашыу пластинка, CD һәм DVD иҫәпләнә. Рәсәй һәм элекке СССР дәүләттәренән тыш, йырсының альбомдары Япония, Корея, Швеция, Финляндия, Германия, Польша, Чехословакия һәм Болгарияла сыға. Дискыларының дөйөм тиражы дананан ашыу.
Пльзень крайы
Халыҡ
10 000 кешенән күберәк халыҡ йәшәгән ҡалалар:
Административ бүленеше
Край биләмәһе 7 районға бүленә. Крайҙа бөтәһе 501 муниципалитет, шул иҫәптән 15 вәкәләтлектәре киң муниципалитет бар.
Пугачёва Алла Борисовна
Алла Пугачева карьераһы Бөтә Союз һәм Көнсығыш, Төньяҡ Европа илдәре сәхнәләрендә халыҡ-ара уңыш ҡаҙана. Хәҙер «примадонна», «сәхнә королеваһы», «Рәсәйҙең баш йырсыһы» тип йөрөтөлә. 1976 йылдан 1990 йылдар башына тиклем Бөтә союз музыкаль хит-парадтары һөҙөмтәләре буйынса һәр саҡ «йыл йырсыһы» тип таныла.
Пльзень крайы
Иҡтисад
Төп файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары Пльзень тирә яғында эшкәртелә. Бында таш күмер, төҙөлөш ташы, балсыҡ табыла. Богемия урмандарында эзбизташ сығарыла. Төбәктә ауыл хужалығы өсөн уңайлы шарттар бар, крайҙың 50,8 % территорияһында ауыл хужалығы ерҙәре, 39,4 процентында урман тора.
2005 йылдың 31 декабренә ҡарата крайҙа 127 341 предприятие теркәлгән, уларҙың өстән бер өлөшө Пльзень районында урынлашҡан. Халыҡтың 27,3 % етештереү сәнәғәтендә эшләй, уның артынан социаль өлкә, балыҡсылыҡ һәм урман хужалығы предприятиелары килә.
Пугачёва Алла Борисовна
2010 йылда гастроль эшмәкәрлеген туҡтата, әммә ижад эшмәкәрлеген әүҙем дауам итә: йыш ҡына концерттарҙа һәм телевизион тапшырыуҙарҙа ҡатнаша, шулай уҡ яңы йырҙарын даими сығара.. Максим Галкинда кейәүҙә. Ике ҡыҙы, улы һәм ейәндәре-ейәнсәре бар.
Пльзень крайы
Иҡтисад
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереү маҡсатында Эргенсис (Германия) һәм Бавария Урманы — Богемия урманы (Германия һәм Австрия менән берлектә) евро төбәк барлыҡҡа килтерелгән.
Пугачёва Алла Борисовна
Биографияһы
Ата-әсәһе: Одегова Зинаида Архиповна (1922—1986) һәм Пугачев Борис Михайлович (1918—1982) 1946 йылда таныша, икеһе лә — фронтовик. 1946 йылда өйләнешәләр, 1947 йылда улдары Геннадий тыуа, әммә ул сирле була һәм бер нисә айҙан вафат була. 1949 йылдың 15 апрелендә ҡыҙҙары тыуа. Уны МХАТ артисы Алла Тарасова хөрмәтенә атайҙар. 1950 йылдың 7 апрелендә өсөнсө балалары — улдары Евгений тыуа (1950—2011).
Пльзень крайы
Транспорт
Төбәктә юл селтәренең оҙонлоғо 5007 километр тәшкил итә. Автобандар оҙонлоғо 89 километрға тигеҙ. Тимер юл селтәренең дөйөм оҙонлоғо 713 км, шуларҙың 237 километры электрлаштырылған. Пльзень — Нюрнберг һәм Регенсбург — Мюнхен халыҡ-ара транспорт линияһы төбәкте Германия менән бәйләй.
Мәҙәниәт һәм туризм
2002 йылда крайҙа 43 музей, 12 театр, 590 китапхана, шул иҫәптән Пльзень крайының фәнни китапханаһы тора. Пльзень ҡалаһында даими рәүештә төрлө музыка һәм театр фестивалдәре үткәрелә.
Пугачёва Алла Борисовна
1949—1964: бала сағы
Алла Пугачева 1949 йылдың 15 апрелендә Мәскәүҙә тыуа. Бала сағы Зонточная тыҡырығында Крәҫтиән заставаһында үтә.
Пльзень крайы
Мәҙәниәт һәм туризм
Иҫтәлекле урын булып Кладруби монастыры, Швих, Кашперк, Раби, Качерж, Велхартица, Хоршовски-Тын замоктары тора. Ҡаланың Домажлице, Пльзень һәм Хоршовски-Тын ҡалаларының тарихи үҙәктәре тарих ҡомартҡыһы булараҡ һаҡлана. Шулай уҡ Пльзень тирәһендәге тораҡтарҙа XVII—XVIII быуаттарҙағы ауыл архитектураһын сағылдырған ҡоролмалар һаҡлана. Хановицала (Клатови районы) асыҡ һауалағы ауыл архитектураһы музейы бар.
Дөйөм Һырт
thumb|Дөйөм Һырт ҡалҡыулығы Дөйөм Һырт (Общий Сырт)(Төп һырт) − Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяҡ-көнсығышындағы убалы ҡалҡыулыҡ. Ул яҫылыҡ йүнәлешендә 500 км-ғаса һуҙыла. Көнсығышта Көньяҡ Урал тауҙары менән киҫешә. Бейеклеге 405 метр. Иң бейек түбәһе- Айыу маңлайы(Арапов тауы) 405 метрғаса.
Пльзень крайы
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Пугачёва Алла Борисовна
1949—1964: бала сағы
1954 йылда, 5 йәшендә, ата-әсәһе уны М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге музыка училищеһы ҡарамағындағы 31-се музыка мәктәбенә бирә. Шул уҡ йылда Алла беренсе тапҡыр сәхнәгә сыға. Ул Союздар йортоноң колонналар залында үткән ҙур йыйылма концертта ҡатнашаҙур концерт залдары йыйылма ҡатнашты союздар Йортонда Союзы.
Дөйөм Һырт
Дөйөм Һырт буйынса Волга һәм Урал бассейендары Һыу бүленеше үтә. Ошонан сығып аңлатылала инде «Дөйөм» һүҙенең топонимикаһы. Сөнки Һырт буйынан — буйына йылғаларҙың һыуын ике өлөшкә бүлеп тора.
Пугачёва Алла Борисовна
1949—1964: бала сағы
Биш йәшенән алып йәйгелеккә ҡыҙҙы Клязма һыуһаҡлағысы ярында урынлашҡан Новоалександрово ауылына дачаға ебәрәләр. Унда трофей «Циммерман» пианиноһын алып баралар һәм әсәһе Алланы көнөнә 3-әр сәғәт уйнарға мәжбүр итә.
1956 йылда Мәскәүҙең Таганка районындағы Лавров тыҡырығында урынлашҡан 496-сы мәктәпкә беренсе класҡа бара. Үҙенең интервьюларында, мәктәптә отличница булдым, тип белдерһә лә, уның аттестатында өслө һәм дүртлеләр ҙә була (географиянан, химиянан, сит телдәрҙән, һыҙманан, физик тәрбиәнән).
Дөйөм Һырт
Ҡалҡыулыҡтан баш алған билдәле йылғалар : Һамар, Моча, Боровка, Быҙаулыҡ, Оло Ырғыҙ, Дим(былар Волга бассейены), Саған, Киндәлә, Иртәк(Урал бассейены)
Пугачёва Алла Борисовна
1949—1964: бала сағы
Һуғыштан һуңғы урам мөхитендә үҫә. Ҡайһы бер биографтар билдәләүенсә, был уның характерына йоғонто яһай. Синыфташтары, мәктәп йылдарында уның мәктәптә тәртибе буйынса проблемалары булды, тип хәтерләй. Үҙһүҙлелеге һәм урамда ла, мәктәптә лә үҙен яҡлай алыуы өсөн уға Фельдфебель ҡушаматы тағыла. 14 йәшендә тарта башлай.
1964 йылда фортепиано класы буйынса музыка мәктәбен һәм урта мәктәптең 8-се класын тамамлағас, М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге музыка училищеһына (хәҙер М М. Ипполитов-Иванов исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институты) уҡырға инә, унда Михаил Шуфутинский менән бер курста уҡый.