cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халяте-Яха
Халяте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еси-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы
Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы (8 июль 1888 йыл — сентябрь 1922 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. 1919-1922 йылдарҙа Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ хужалығы Советы рәйесе. Ҡарамышевтар нәҫеленән.
Биографияһы
Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы Ҡарамышев 1888 йылдың 8 июлендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Ишембай районы) Маҡар ауылында тыуған.
Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышевтың ағаһы. 1920 йылдан алып РКП(б) ағзаһы, 1921 йылда ағзалыҡтан сығарыла. Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған (1907). 1917 йылға тиклем Өфө һәм Ырымбур губурналары мәктәптәрендә уҡыта. 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша (Мәскәү, 1917 й. 1—11 майы). 1917 йылдан башлап Стәрлетамаҡ өйәҙенең ер башҡармаһы, Башҡорт шураһы рәйесе, 1918 йылда — Башҡорт хөкүмәтенең ер төҙөлөшө бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта сентябрҙән алып «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәре союзы рәйесе. 1919 йылдың февревралендә Бөтә башҡорт хәрби съезын ойоштороуҙа ҡатнаша, 22 февралдән башлап Башҡортостан хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ хужалығы советы рәйесе, бер үк ваҡытта март—майҙа АСБР‑ҙың игенселек халыҡ комиссары вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. 1920 йылда башлап БашҮБК ағзаһы. 1920 йылдың ноябренән БашҮБК һәм РКП(б)‑ның Башҡортостан комитеты делегацияһы составында баш күтәреүселәр отрядтары етәкселеге менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, һөҙөмтәлә 26 ноябрҙә Темәс ауылында ихтилалды туҡтатыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. 1922 йылдың сентябрендә, Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.
Ғаилә
Ҡартатаһы — Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев, Башҡорт ғәскәре майоры ;
Атаһы — Батыргәрәй Йософ улы Ҡарамышев, уҡытыусы;
Әсәһе — Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова;
Ағалары: Апаһы — Рузидә, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының табибы.
Тау велосипеды
Тау велосипеды (маунтинбайк) (mountain bike, ҡыҫҡаса MTB) — юл ситтенән йөрөргә тәғәйенләнгән велосипед (ләкин киреһендә булдырыуы мөмкин), һәм шул һөҙөмтәнән, был велосипедтың айырым конструкцияһы бар, шоссе, треклы һәм юл (ҡала) велосипедтарынан айырмалы. Шулай уҡ «тау велосипеды» — тау велосипедтары ҡулланылған спорт дисциплиналарының кушма исеме.
Тау велосипедының хас билдәләре: нығытылған трапеция формаһында рама, йомшаҡ амортизацион вилка, артҡы подвестка булыуы (ҡайһы бер дисциплиналарҙа), юл просветын ҙурайтыр өсөн втулкалар менән бер тигеҙ күтәрелгән каретка ҡулланыла, ҡалын ҡабарынкылы покрышка, ныҡ тәгәрмәстәр. Шул уҡ ваҡытта сылбырлы передача тиҙлекте күсереүсе менән йыһазландырылған токандырғысы бар, ул иң түбән тиҙлекте тәьмин итә, был тауға күтәрелеүҙе еңеләйтә. Руль стойкаһынан, дисциплинаға ҡарап, 30 — 120 мм алға сығарылған.
Тау велосипедының массаһы 6 кг алып тәшкил итә (кросс-кантри өсөн велосипед) 19 кг тиклем (даунхилл йәки фрирайд өсөн велосипед) дисциплина һәм элеу ҡоролмаларына ҡарап.
Иҫке обод тормоздарҙы хәҙерге ваҡытта тулыһынса диск тормоздары алмаштыра: механик (көс трос аша тапшырыла) һәм гидравлик (тормоз шыйыҡсаһы тултырылған гидролиния). Оҙаҡ ваҡыт тау велосипедының тәгәрмәсе өсөн 2 стандарт булған: 24 һәм 26 дюйм. 2010—2014 йылдарҙа тағы 2 яңы стандарттар барлыҡҡа килә 650b (27,5 дюйм) һәм 29 дюйм («найнер»). 24 дюймлы велосипедтар үҫмерҙәр өсөн генә һәм ҡайһы бер экстремаль дисциплиналар, дёрт йәки 4x, һымаҡтарҙа ҡалғандар. Диаметры 26 дюйм булған тәгәрмәстәр, ҡасандыр классика булһа ла, шулай уҡ ҡулланыуҙан сыҡҡан тиерлек, арзан ғына ҡала велосипедтарында һәм дерт/слоупстайл өсөн генә ҡалған.
Заводта эшләнгән велосипедтың хаҡы 17-20 мең һумдан алып (башланғыс кимәл) 150—900 мең һумға тиклем һәм күберәк (спортсы-профессионал кимәле), был материал төрлөлөгөн, детальдарының конструкцияһы һәм сифатын, етештереүҙә ниндәй технологиялар кулланыуы, теге йәки икенсе кимәл велосипедын эшләгәндә, күрһәтә.
Төрлө йөрөу төрҙәренә махсус велосипедтар сығарыла: Велосипед категориялары тәү сиратта техникаға төрлө талаптар менән айырыла. Кросс-кантри өсөн, мәҫәлән, иң төп талаптарҙың береһе — ауырлығы түбән булырға тейеш, шул уҡ ваҡытта даунхиллда принципиаль рольды идара итеү уңайлығы, покрышкаларҙың ер менән тоташыуы һәм амортизация сифаты уйнай.
Һәр бер тау велосипедының техник характеристикаһы һәм конструкцион үҙенсәлектәре бар: рама геометрияһы, амортизация йөрөшө тәгәрмәс ҙурлығы, рама конструкцияһы һәм тапшырыуҙың күплеге менән айырыла.
Валентлыҡ
Валентлыҡ (от valēns «көскә эйә»; Валентность ) — атом барлыҡҡа килтергән химик бәйләнештәр иҫәбе, йәки атомдар һаны бирелгән элементтың атомын ҡуша йәки алмаштыра ала.
«Валентлыҡ» төшөнсәһе барлыҡҡа килеү тарихы
Валентлыҡ терминының этимологияһы 1424 йылдан, ғилми текста «экстракт», «препарат» мәғәнәһендә ҡулланыла башлағандан бирле күҙәтелә. Заманса билдәләмә сиктәрендә ҡулланыу 1884 йылда теркәлгән (нем. Valenz ). 1789 йылда Уильям Хиггинс матдәләрҙең ваҡ киҫәксәләре араһында бәйләнештәр барлығы фаразланған ғилми хеҙмәт баҫтырып сығара. . Ләкин валентлыҡ феномены тулыһынса раҫланған төшөнсәне 1852 йылда химик Эдуард Франкленд тәҡдим итә. Ул ошо мәлгә булған бөтә теорияларҙы һәм фараздарҙы йыя һәм ҡайтанан ҡарай.
Әстерхан телебашняһы
Тарих
Төндә Әстерхан телебашняһы Волга буйының төрлө нөктәләренән ҡараһаң да күренеп тора. Ул үҙенең Ростов ҡалаһындағы аналогы кеүекүк Мәскәү металлургия заводында стандарт проект буйынса төҙөлгән. Телевизион башняны инженер сәнғәтенең шедевры тип һанарға мөмкин, сөнки 1967 йылда төҙөлгән был башняның эксплуатация ваҡыты 15 тип һаналһа ла, ул әлеге ваҡытта ла эшләй, сөнки уның конструкцияһы юғары сифатлы ҡоростан эшләнгән, был ҡоролмаға хәүефһеҙ эшләргә мөмкинлек бирә. Бынан тыш, 2014 йылда башняға lusaproyektsion системаһы ҡуйыла[1].
Валентлыҡ
«Валентлыҡ» төшөнсәһе барлыҡҡа килеү тарихы
Төрлө металдарҙың тулыланыу һәләтен күҙәтеп һәм органик сығарылма металдарҙың составын органик булмаған берләшмәләр составы менән сағыштырып, Франкленд «берләшеү көсө» (берләшеү ауырлығы) тураһында төшөнсә индерә. Был валентлыҡ тураһындағы тәғлимәткә нигеҙ булып тора. Франкленд ҡайһы бер закондар урынлаштырһа ла, уның идеялары үҫешә алмай.
Әстерхан телебашняһы
Техник деталдәре
Манара антенналары менән бергә 180 метр бейеклектә, барлыҡ элементтары ла ҡыҙыл төҫтә. Телебашняны яҡтыртыу системаһы хәҙерге заман архитектура яҡтыртыуын ҡулланып эшләнгән, шунлыҡтан ул 10 км алыҫлыҡтан бик һәйбәт күренеп тора. Яҡтыртыу өсөн төҫлө RGB приборы ҡулланылған, башня кабелдәре буйлап 26 000 яҡтыртҡыс диод лампалары һуҙылған. Заманса технологияларҙы ҡулланыу электр энергияһын ҡулланыуҙы ҡырҡа кәметә, шунлыҡтан Әстерхан телебашняһы Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән[1].
Валентлыҡ
«Валентлыҡ» төшөнсәһе барлыҡҡа килеү тарихы
Валентлыҡ теорияһын төҙөүҙә Фридрих Август Кекуле хәл иткес роль уйнай. 1857 йылда ул углеродтың дүрт нигеҙле (дүрт атомлы) элемент булыуын күрһәтә, һәм уның иң ябай берләшмәһе булып СН4 метан тора. Атомдарҙың валентлығы тураһындағы күҙаллауҙарының хаҡлығына ышанған Кекуле уларҙы үҙенең органик химия дәреслегенә индерә: автор фекеренсә, нигеҙлелек — атомдың фундаменталь үҙенсәлеге, атом ауырлығы кеүек үк даими һәм үҙгәрмәй торған үҙенсәлек. 1858 йылда Кекуле идеяларына тап килгән ҡараштар Арчибальд Скотт Купер тарафынан «Яңы химик теория тураһында»ғы мәҡәләлә телгә алына.
1861 йылдың сентябрендә А. М. Бутлеров валентлыҡ теорияһына мөһим өҫтәмәләр индерә. Ул ирекле атом һәм башҡалар менән берләшкән атом араһындағы аныҡ айырманы күрһәтә.. Бутлеров оҡшаш көстәрҙе тулыһынса файҙаланыу һәм «яҡынлыҡ көсөргәнеше», йәғни молекулалағы атомдарҙың үҙ-ара йоғонтоһо арҡаһында барлыҡҡа килгән бәйләнештәрҙең энергетик яҡтан эквивалентһыҙ булыуы тураһында төшөнсә индерә.Ошо үҙ-ара йоғонто һөҙөмтәһендә атомдар, структураһына ҡарап, төрлө «химик ҡиммәткә» эйә була. Бутлеров теорияһы органик берләшмәләрҙең изомерлығына һәм уларҙың реакцияға инеүенә ҡағылышлы бик күп факттарға аңлатма бирергә мөмкинлек бирә.
Тәүҙә валентлыҡ берәмеге итеп водород атомының валентлығы ҡабул ителә. Икенсе элементтың валентын үҙенә ҡушылған йәки был икенсе элементтың бер атомын алмаштырған водород атомдары һаны менән күрһәтергә мөмкин. Шул рәүешле билдәләнгән валентлыҡ водород берләшмәләрендә валентлыҡ йәки водород буйынса валентлыҡ тип атала: HCl, H2O, NH3, CH4 мәҫәлән, хлорҙың водород буйынса валентлығы — 1-гә, кислородтыҡы — 2-гә, азоттыҡы — 3-кә, углеродтыҡы — 4-кә тигеҙ.
Кислородтың валентлығы, ҡағиҙә булараҡ, икегә тигеҙ. Шуға күрә, теге йәки был элементтың кислород берләшмәһе составын йәки формулаһын белеп, уның валентлығын был элементтың бер атомын тоташтыра алған кислород атомдарының икеләтә һаны итеп билдәләргә мөмкин. Шул рәүешле билдәләнгән валентлыҡ элементтың кислород берләшмәләрендәге валентлығы йәки кислород буйынса валентлығы тип атала: мәҫәлән, K2O, CO, N2O3, SiO2, SO3 берләшмәләрендә калийҙың кислород буйынса валентлығы — 1-гә, углеродтыҡы — 2-гә, азоттыҡы — 3-кә, кремнийҙыҡы — 4-кә, көкөрттөкө — 6-ға тигеҙ.
Валентлыҡ тураһында хәҙерге заман ҡарашы
Химик бәйләнеш теорияһы барлыҡҡа килгәндән алып «валентлыҡ» төшөнсәһе һиҙелерлек эволюция кисерә. Әлеге ваҡытта уның аныҡ фәнни аңлатмаһы юҡ, шуға күрә фәнни лексиканан тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығарылған һәм башлыса методик маҡсатта файҙаланыла. Нигеҙҙә, химик элементтарҙың валентлығында, ғәҙәттә, уның ирекле атомдарының билдәле бер һанда ковалент бәйләнештәр барлыҡҡа килтереүгә һәләтлелеге (тарыраҡ мәғәнәлә — уның һәләтлелек үлсәме) аңлатыла. Ковалент бәйләнешле берләшмәләрҙә атомдарҙың валентлығы барлыҡҡа килгән ике электрон ике үҙәкле бәйләнештәр һаны менән билдәләнә. 1927 йылда В. Гайтлер һәм Ф. Лондон тәҡдим иткән локаль валентлыҡ бәйләнештәре теорияһында тап ошондай алым ҡабул ителә. Әгәр атомда n парһыҙ электрондар һәм m бүленмәгән электрон парҙар бар икән, был атом башҡа атомдар менән n + m ковалент бәйләнештәр барлыҡҡа килтереүе мөмкин. Максималь валентлыҡты баһалағанда гипотетик «ярһыулы» (валентлыҡ) хәленең электрон конфигурацияһынан сығып эш ителә. Мәҫәлән, бор, углерод, азот атомының максималь валентлығы — 4 (мәҫәлән, [BF4],CH4 һәм [NH4]+), фосфор — 5 (PCl5), көкөрт — 6 (H2SO4), ә хлор — 7 (Cl2O7). Атом барлыҡҡа килтерә алған бәйләнештәр һаны уның дөйөм электрон парҙары (молекуляр ике электрон болот) барлыҡҡа килеүгә барған парһыҙ электрондары һанына тигеҙ. Ковалентлы бәйләнеш донор-акцептор механизмы ярҙамында ла барлыҡҡа килә ала. Ике осраҡта ла бәйләнеш барлыҡҡа килтергән полярлыҡ иҫәпкә алынмай, шунлыҡтан валентлыҡ тамғаһыҙ була — окисланыу торошонан айырмалы рәүештә ыңғай ҙа, кире лә була алмай (N2, NO2, NH3 һәм [NH4]+). Водород һәм кислород буйынса валентлыҡтан тыш, был элемент атомдарының бер-береһе йәки башҡа элементтар атомдары менән берләшеү һәләте ҡайһы бер осраҡтарҙа элементтың окисланыу дәрәжәһен ковалентлыҡты асыҡларға һәм башҡа ысулдар менән тигеҙләргә мөмкин. Был характеристикалар яҡын һәм хатта һан яғынан тура килергә мөмкин, ләкин бер-береһенә тождество булмаҫҡа тейеш. Мәҫәлән, N2 азотының изоэлектрон молекулаларында CO углерод оксиды һәм цианид ионы CN−, өсләтә бәйләнеш башҡара (йәғни һәр атомдың валентлығы — 3), ләкин элементтарҙың окисланыу дәрәжәһе — 0, +2, +2, +3 һәм −3. Этан молекулаһында (һүрәтте ҡара) углерод күпселек органик берләшмәләрҙәге кеүек тетравалентлы, ә окисланыу дәрәжәһе −3.
Был бигерәк тә делокализацияланған химик бәйләнешле молекулаларға ҡағыла; мәҫәлән, азот кислотаһында азоттың окисланыу дәрәжәһе +5, ә азоттың валентлығы 4-тән юғары була алмай. Күп кенә мәктәп дәреслектәренән билдәле ҡағиҙә — «Элементтың максималь валентлығы һан яғынан Периодик таблицалағы төркөм номерына тигеҙ» — тик окисланыу дәрәжәһенә генә ҡарай. «Даими валентлыҡ» һәм «үҙгәреүсән валентлыҡ» төшөнсәләре лә башлыса окисланыу дәрәжәһен күҙҙә тота.
Ете поляр (семиполярные) һәм донор-акцепторлы (датив) бәйләнештәр асылда «икеләтә» бәйләнештәр булып тора, сөнки улар барлыҡҡа килгәндә ике процесс та бара: электрондың күсерелеүе (ионлы элемтәнең барлыҡҡа килеүе) һәм электрондарҙың дөйөмләштерелеүе (ковалентлы бәйләнештең барлыҡҡа килеүе).
Әгәр ике электронлы ике үҙәкле бәйләнеш моделен ҡулланыу мөмкин булмаһа һәм ковалентлы берләшмәләр юҡ икән, валентлыҡ төшөнсәһен ҡулланырға ярамай. Валентлыҡ кластер берләшмәләрен, бороводородтарҙы, карборндарҙы, затлы газ берләшмәләрен һәм башҡаларҙы тасуирлау өсөн ҡулланылмай. Мәҫәлән, һелтеле металл катиондары краун-эфирлы комплекстарҙа уларҙың окисланыу кимәленән валентлыҡ күпкә юғарыраҡ күрһәтә.
Ионлы кристалл төҙөлөшө булған берләшмәләрҙе тасуирлау өсөн валентлыҡ ҡулланыу дөрөҫ булмаҫ ине. Әйтәйек, натрий хлориды NaCl кристаллында һәр ион Na+йәки Cl − — берәмек күҙәнәктең үҙәге — күрше иондарҙың реаль һаны — координация һаны — 6, ә окисланыу дәрәжәһенә ярашлы рәүештә +1 һәм −1 тәшкил итә. Локалләштерелгән электрон парҙар бөтөнләй юҡ.
Хәҙерге химияла молекуляр орбиталдар ысулы әүҙем ҡулланыла, уларҙа атомдың валентлығы төшөнсәһе аналогтары юҡ .Шул уҡ ваҡытта химик бәйләнештең күплеге төшөнсәһе барлыҡҡа килеүсе бәйләнештәр һанына хас. Ике электрон молекуляр орбиталь менән берҙәм бәйләнеште асыҡлау тик экстремаль, локалләштерелгән осраҡта ғына мөмкин. Квант химияһында валентлыҡ төшөнсәһенең молекулалағы атом характеристикаһы булараҡ аналогы юҡ, ә ҡулланылған спин-валентлыҡ төшөнсәһе айырым атомға ҡарай
Элменттың ковалентлығы (элементтарҙың валент мөмкинлектәре үлсәме; һыйҙырышлығы) парһыҙ электрондарҙың дөйөм һаны менән билдәләнә атомдың нормаль һәм ярһыу хәлдә (матдә атомы электронда­рының яҡтылыҡ төшөү йәки баш­ҡа юл менән тәьҫирләнеп, берен­се стационар хәлдән икенсе ста­ционар хәлгә күсеүе), икенсе төрлө әйткәндә, атом барлыҡҡа килтергән ковалентлы бәйләнештәр һаны (углерод 2s22p2 II ковалентлы, ә ярһыған хәлдә C*2s12p3 IV-ковалентлы; шулай итеп, CO һәм CO2-лә валентлыҡ — II йәки IV, ә ковалентлыҡ — II һәм/йәки IV). , Азоттың N2, NH3, Al≡N һәм Сa = N-C≡N молекулаларында кислород коваленты — 3-кә, H2O һәм CO2 молекулаларында кислород ковалентлығы — 2-гә, CH4, СО2 молекулаларында һәм (алмас) кристалында углерод ковалентлығы — 4-кә тигеҙ.
Классик йәки кванттан һуңғы химик сағылышта ике атомлы молекулаларҙың электрон йотоу спектрынан бирелгән энергияһында оптик (валентлыҡ) электрондар һанын билдәләргә мөмкин. Был ысулға ярашлы, корреляция тура һыҙыҡтарының ауышлыҡ мөйөшө тангенсының кире дәүмәле валентлы электрондар парҙары һанына тап килә.
Ошо берләшмәлә валентлыҡ (стехиометрик), уның атомдарының моляр массаһы һәм уның эквивалент массаһы араһында туранан-тура атом теорияһынан барлыҡҡа килгән «эквивалент масса» төшөнсәһен билдәләүсе ябай нисбәт бар.
Элементтың был берләшмәләге стехиометрик валентлығы уның атомдарының молекуляр массаһына тигеҙ (г/моль), элементтың эквивалент массаһына (г/моль) бүленгән :
V — Стехиометрик валентлыҡ;
M — Молекуляр масса (г/моль);
E — Эквивалентлы масса (г/моль);
Органик булмаған химияла күп осраҡта элементтың валентлыҡ төшөнсәһе билдәлелеген юғалта: был дәүмәл берләшеүҙең химик төҙөлөшөн белеүгә бәйле, күп осраҡта ул төркөм номерынан күберәк булыуы мөмкин (таблица ПСХЭ). Органик булмаған химияла ғәҙәттә — окисланыу дәрәжәһе, ә органик химияла валентлыҡ төшөнсәһе ҡулланыла, сөнки органик булмаған матдәләрҙең күбеһе молекуляр булмаған, ә органик химияла молекуляр төҙөлөшлө. Был ике төшөнсә һан яғынан тура килһә лә, уларҙы тигеҙләргә ярамай. Шулай уҡ «валентлы электрондар» термины, йәғни атом ядроһы менән ныҡ бәйләнмәгәндәре, йышыраҡ тышҡы электрондар, киң ҡулланыла. Шулай уҡ «валентлы электрондар>» термины, йәғни атом ядроһы менән ныҡ бәйләнмәгәндәре, йышыраҡ тышҡы электрондар, киң ҡулланыла.
Элементтарҙың валентлығы буйынса берләшмәләрҙең ысын формулаларын төҙөргә мөмкин, һәм, киреһенсә, ысын формулаларҙан сығып, был берләшмәләрҙә элементтарҙың валентлығын билдәләргә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта бер элементтың валентлыҡ ҡабатландығы уның атомдары һанына икенсе элементтың валентлығы ҡабатландығына тигеҙ тигән принципты иҫтә тоторға кәрәк. Мәҫәлән, азот оксиды (III) формулаһын төҙөү өсөн химик тамғаның өҫтөнә валентлыҡтарын яҙып ҡуялар. Иң бәләкәй уртаҡ бүленеүсене билдәләп һәм уны тейешле валентлыҡҡа бүлеп, азоттың кислородҡа ҡарата атом нисбәтен алабыҙ, атап әйткәндә, 2:3. Ошонан сығып, азот (III) оксиды формулаһы —.
Ошо рәүешле валентлыҡты билдәләү өсөн киреһенсә эшләйҙәр.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Давыдов усадьбаһы (Мәскәү)
Давыдов усадьбаһы — Мәскәү ҡалаһындағы усадьба, Пречистенка урамы, 17/10 адресы буйынса урынлашҡан. Мәҙәни мираҫ объекты.
Тарихы
Архаровтан һуң усадьбаны генерал Г. И. Бибиков биләгән. 1835—1837 йылдарҙа усадьба шағир Денис Васильевич Давыдовтыҡы була, уға бында ҡунаҡҡа Александр Сергеевич Пушкин килеп йөрөй. Һуңынан усадьбала С. А. Арсеньеваның ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы урынлаша 1930 йылда йортта Вера Фигнер йәшәгән. Совет осоронда йорт КПСС район комитетына бирелә.
Фасадында Д. В. Давыдов иҫтәлегенә А.Котырев эшләгән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Иванов Илья Ильич
Иванов Илья Ильич (29 август 1904 йыл — 31 март 1977 йыл) — ғалим-биохимик. СССР медицина фәндәре академияһы академигы (1974).
Биографияһы
1904 йылдың 29 авгусында тыуған.
1929 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының химия бүлеген тамамлай.
1940 йылға тиклем Минскиҙың, Новосибирскиҙың, Мәскәүҙең ғилми-тикшеренеү учреждениеларында ассистент, ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1940 йылдан — Ҡырғыҙ медицина институтының биохимия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Ҡырғыҙ филиалының Химия институтында биохимия лабораторияһы мөдире (Бишкәк ҡалаһы).
1945 йылдан — 1-се Мәскәү Медицина институтының биохимия кафедраһы профессоры, 1952—1955 йылдарҙа — СССР һаулыҡ һаҡлау министрлығының биофизика институтында биохимия лабораторияһы мөдире, бер үк ваҡытта Табиптарҙың белемен камиллаштырыу үҙәк институтының биохимия кафедраһы мөдире.
Артабан Ленинград педиатрия медицина институтында (1962 йылға тиклем) һәм С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында (1977 йылға тиклем) биохимия кафедраһына етәкселек итә.
1943 йылда докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай, 1946 йылда профессор ғилми исеме бирелә. .
1963 йылда СССР медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, ә 1974 йылда академигы итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Биохимия өлкәһендә белгес.
Хәрәкәтсән күҙәнәктәр (сперматозоидтар, трипаносомалар), мускулдар, нурланыш зарарланыуы һәм яман шештәр биохимияһына, шулай уҡ, клиник энзимологияға һәм гельминттар биохимияһына арналған яҡынса 180 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.
Онтогенездың төрлө стадияларында мускул аҡһымдарының фракцион составын өйрәнә, мускул аҡһымдарының фракцияларын бүлеп сығарыу һәм өйрәнеү ысулын эшләй, полиомиелит эҙемтәһендә мускулдарҙың ҡыҫҡарыу функцияһы боҙолоу дәрәжәһен баһалау буйынса тест эшләй.
Хәрәкәтсән күҙәнәктәрҙең биохимияһы буйынса тикшеренеүҙәрҙә, һөтимәрҙәр сперматозоидтарының анаэроб шарттарында хәрәкәт итеү мөмкинлеген күрһәтә, орлоҡ күҙәнәктәрендә аэроб һәм анаэроб алмашыныу араһында бәйләнеште, уларҙың эндоген энергетик субстраттарының тәбиғәтен, шулай уҡ алмашыуҙа аденозин трипосфатының ролен һәм уның сперматозоидтарҙың хәрәкәт функцияһына йоғонтоһон асыҡлай.
Уның эшенең һөҙөмтәләре «Химическая динамика мышц и подвижных клеток» (1950) һәм «Биохимия и патобиохимия мышц» (1961) монографияларында дөйөмләштерелә (1961).
Нур ауырыуының һуңғы стадияларында нурланыш зарарланыуы үҫешенең дөйөм теорияһын формулировкалай, уларҙы ядро ДНК-һының зарарланыуы һәм РНК мәғлүмәт транскрипцияһы процестарының боҙолоуы менән бәйләй, был тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре «Практическое руководство по применению радиоактивных изотопов в биологии и медицине» (1955) һәм «Обмен веществ при лучевой болезни» (1956) монографияларында дөйөмләштерелә.
Медицина юғары уҡыу йорттары өсөн биохимия буйынса, ике тапҡыр СССР һаулыҡ һаҡлау министрлығының дипломына лайыҡ булған (1 — 5-се баҫмалары), дәреслек авторҙашы (Б. И. Збарский һәм Р. С. Мардашев менән берлектә).
Уның етәкселегендә 42 диссертация, шул иҫәптән 12 докторлыҡ диссертацияһы эшләнә.
Бөтә Союз биохимия йәмғиәтенең Үҙәк советы президиумы ағзаһы, шәхси һәм ғәмәли химия буйынса Халыҡ-ара союз ағзаһы.
Безредка Александр Михайлович
Александр Михайлович Безредка (1870 йылдың 27 марты, Одесса — 1940 йылдың 28 феврале, Париж) — француз микробиологы һәм иммунологы ; Илья Мечниковтың студенты.
Биографияһы
Александр 1870 йылда Одессала (хәҙерге Украина) Э.Иш-Но`оми. Иудей псевдонимы аҫтында баҫылыусы яҙыусы ғаиләһендә тыуған. Гимназияны тамамлағас, Одессалағы Новороссийск университетының физика һәм математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлегендә белемен дауам итә (хәҙер — И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университеты). Был университет стеналары эсендә А. М. Безредка химия менән мауыға. Ул беренсе фәнни тикшеренеүҙәрен Н. Д. Зелинский етәкселегендә үткәрә. «Опыт истории развития стереохимических воззрений» баҫмаһы өсөн университет етәкселеге А. М. Безредканы алтын миҙал менән бүләкләй.
1892 йылда университетты тамамлағас, Александр Безредка Киев йәки Мәскәү университетының медицина факультетына керергә тырыша. Ләкин уның фәнни карьераһын Рәсәйҙә дауам итеү уның христиан динен ҡабул итеүенән һуң ғына мөмкин була. Шуға бәйле рәүештә, Безредка Францияға китә, имтихан тапшырмайынса, ул Сорбонна медицина факультетының икенсе курсына уҡырға инә. Шул уҡ ваҡытта, Александр Пастер институтының лабораторияларының береһендә ирекле башланғыста препаратор булып эшләй. 1897 йылда университетты тамамлағас, Безредка Пастер институтында, институт директоры урынбаҫары И. И. Мечников етәкләгән морфологик микробиология лабораторияһында штаттағы ассистент булып эшләүен дауам итә. 1910 йылда ул профессор, 1919 йылда был институт директоры урынбаҫары була. Сит илдә йәшәп, Безредка Рәсәй фәндәре менән тығыҙ бәйләнештә ҡала. Күп Рәсәй ғалимдары уның етәкселегендә эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
А. М. Безредканың төп хеҙмәттәре иммунитет проблемаһына арналған. 1906 йылда ул, организмды десенсибилизациялау юлы менән анафилактик шокка ҡаршы көрәш ысулдарын табырға тырышып, анафилаксия проблемаларын өйрәнә башлай (терминдың авторы шулай уҡ Безредка). Ул тәҡдим иткән, ҡулланылыусы сывороткаларҙы "сыворотка ауырыуы"н үҫтереү планында ҡурҡынысһыҙыраҡ иткән ысул, классик алым тип һанала һәм донъя фәнни әҙәбиәтендә уның исеме менән бәйле. Был ысулдың асылы бик ябай: беренсенән, һәр сыворотканың бер йәки бер нисә бәләкәй дозаһы организмға шприц ярҙамында керетелә, һәм 4 сәғәттән һуң — бөтә ҡалған күләме.
А. М. Безредканың 12 йыл, 1913 йылдан 1925 йылға тиклем алып барған урындағы иммунитет проблемаларын өйрәнеүҙәре ҙур танылыу ала. Уның теорияһы, иммунитеттың автоном, бөтә организмдың дөйөм ҡатнашлығынан башҡа барлыҡҡа килеү мөмкинлеген кире ҡаҡҡан оппоненттар яғынан етди тәнҡиткә дусар булыуға ҡарамаҫтан, А. М. Безредканың урындағы иммунизация ысулы ҡайһы бер инфекцияларҙы профилактикалау өсөн ҡулланылыш таба. Безредка буйынса иммунизация столбняк, ҡорһаҡ тифы, дизентерия, холера, Себер йәрәхәте, оспа, стрептококк һәм стафилококк инфекцияһына ҡаршы ҡулланыла. Урындағы иммунитет тураһында теория хирургияла, дерматологияла, гинекологияла һәм офтальмологияла йоғошло ауырыуҙарҙы дауалауҙа һәм профилактикалауҙа практик ҡулланылыш таба.
A. М. Безредка микроорганизмдар тураһындағы фәндең башҡа аспекттарына ла ҙур иғтибар бирә. Шулай итеп, мәҫәлән, ул өс йыл туберкулез бактерияларын үҫтереү өсөн иң уңышлы туҡланыу мөхите эҙләй, һөҙөмтәлә өс көн эсендә кәрәкле культураны үҫтерергә мөмкинлек биреүсе мөхит табыла.
Юлиана Витан-Дубейковская
Юлиана Витан-Дубейковская (Юліяна Вітан-Дубейкаўская, тыумыштан Менке, псевдонимы Кветка Вітан; 12 декабрь 1886 йыл, Вильнюс — 1970 йыл, Нюрнберг, Германия) — белорус сәнғәт белгесе, педагог, мемуарҙар яҙыусы.
Биографияһы
1994 йылда «Минең хәтирәләр» китабы сыға, уны Юлиана 1953 йылда Нюрнбергта В. Тумаш һәм Н. Арсеньева үтенесе буйынса яҙа. Хәтирәләр «Рыцар Пагоні» («Витязь погони») исеме аҫтында «» гәзитендә сыға. Ҡулъяҙма АҠШ-та Янина Кохановскаяға тапшырыла. Хәҙер ҡулъяҙмалар әҙәбиәт һәм сәнғәттең Белорус дәүләт архив-музейында һаҡлана.
Кирилл һәм Мефодий
Кири́лл (схимаға тиклем Константин, ҡушаматы «Фәйләсуф», 827—869, Рим) һәм Мефо́дий (815—885, Моравия) — православие һәм католик сиркәүенең изгеләре, Солуни ҡалаһынан (хәҙерге Салоники) ағалы-энеле миссионерҙар, боронғо славян әлифбаһы һәм сиркәү-славян телдәрен булдырыусылар, христианлыҡ таратыусылар.
Көнсығыш (Көнсығыш сиркәүҙәрҙә) һәм Көнбайышта изгеләр тип канонлаштырылған. Славян православиеһында изге тиң хоҡуҡлы тәғлимәт таратыусы равноапостольный «слове́н уҡытыусылары» булараҡ хөрмәткә лайыҡтар. Телгә алғанда ҡабул ителгәнсә: фәнни һәм фәнни-популяр текстарҙа — тәүҙә Кирилл, ә һуңынан Мефодий; сиркәү-көнкүреш ғибәҙәтендә — кире тәртиптә килгән (моғайын, Мефодий, ҡустыһына ҡарағанда, юғарыраҡ дәрәжәгә (сан) эйә булғанғалыр).
Сығышы
Күп милләтле Византияла Кирилл һәм Мефодийҙың этник сығышы аныҡ билдәләү мөмкин түгел тиерлек, һәм был сәбәп буйынса бәхәстәр хәҙер ҙә бара. Киң таралған фараздарҙың береһенә ярашлы, тиң хоҡуҡлы тәғлимәт таратыусылар сығышы буйынса грек. XIX быуатта, славян телен яҡшы белгәндәре өсөн, славян ғалимдары (Михаил Погодин, Герменгильд Иречек) уларҙың славян сығышлы булыуын яҡлай, бөгөн был хәл етерлек дәлил тип һаналмай. Болгар традицияһы, «Житие Кирилла»ның һуңғы редакцияһына таянып (XX быуатҡа тиклем уларға македон славяндары ла ҡаратылған): «родом съи блъгаринь от солоуна града» тип билдәләй; хәҙерге болгар ғалимдарының күбеһе был идеяны хуплай.
Бер туған ағай-эне тыуып үҫкән Фессалоника (йәки Солунь), ике телле ҡала булған. Грек теленән башҡа, бында Фессалоника тирәләй урынлашҡан драговиттар, сагудат, ваюнита, смолянин ҡәбиләләре славян теленең солун диалектында һөйләшкән һәм, хәҙерге тел белгестәренең тикшеренеүҙәре буйынса, Кирилл һәм Мефодийҙың тәржемә теленең һәм ул бөтә сиркәү-славян теленең нигеҙендә ята. Кирилл һәм Мефодийҙың тәржемә телен анализлау күрһәткәнсә, славян теле уларҙың туған теле булған. Иҫбатлатланмаһа ла, славян сығышы уларҙы туған ҡалаһында йәшәүсе халыҡтар араһында артыҡ дәрәжәлә айырылып торорлоҡ итмәгәндер. «Мефодий житиеһы» император Михаил III изгеләргә мөрәжәғәт иткән түбәндәге һүҙҙәрҙе килтерә: «вы бо ѥста селѹнѧнина, да селѹнѧне вьси чисто словѣньскы бесѣдѹютъ».
Уҡыған һәм уҡытыусы булып эшләгән йылдары
Туғандар бик яҡшы белем ала. Мефодий, ғаилә дуҫы һәм бағыусыһы бөйөк логофет (дәүләт ҡаҙна мөдире) һаҙым (евнух) Феоктист ярҙамына таянып, хәрби-административ карьераға өлгәшә, Македония территорияһында урынлашҡан Славиния стратигы вазифаһына күтәрелә. Әммә һуңынан монахлыҡта ғүмер итеү маҡсатына өлгәшә. Кирилл, ағаһынан айырмалы рәүештә, баштан уҡ рухи-ғилми юл һайлай. "Житие"гә ярашлы, Фессалоникала үҙенең тәғлимәтенә нигеҙ һалғандан алып, уҡыусылары даирәһендә яҙылғанса, күп кешене үҙенең һәләте менән хайран ҡалдыра. Бер ваҡыт ул һунарҙа яратҡан ҡарсығаһын юғалта, һәм был уға шундай ныҡ тәьҫир итә, — ул бөтә кәйеф-сафаларҙан баш тарта һәм, үҙ бүлмәһендәге стенаға тәре һүрәте төшөрөп, дин белгесе Григорий Богослов хеҙмәттәрен тәрәнерәк өйрәнеүгә бирелә, уға айырым маҡтау шиғыры бағышлай. Логофет Феоктист кәңәше буйынса Константинополгә юллана, һәм житиела яҙылғанса, император менән бергә уҡый (ләкин Михаил Константиндан күпкә йәш була, бәлки ысынбарлыҡҡа ул кескәй императорҙың белем алыуында ярҙам итергә тейеш булалыр ). Шул осорҙоң ҙур ғалимдары, буласаҡ патриарх Фотий I һәм Лев Математик уның уҡытыусылары була. Унда ул («Житие» авторы раҫлауынса, өс ай эсендә) «Гомерҙы һәм геометрияны, Лев һәм Фотийҙа диалектиканы һәм, өҫтәүенә, бөтә фәлсәфә фәндәрен: риториканы, арифметиканы, астрономияны, музыканы һәм бөтә башҡа эллин сәнғәтен өйрәнә». Артабан шулай уҡ арамей һәм иврит телдәрен үҙләштерә. Уҡыуын тамамлағандан һуң, уңышлы донъяуи карьера төҙөү маҡсатында, логофеттың крестницаһы менән отошло никах (шуның менән бергә уға «архонтия», йәғни Македонияның ярым автоном славян өлкәһе менән идара итеү, ә артабанғы перспективала стратиг вазифаһы вәғәҙә ителә) күҙ аллана. Шул сәбәпле сиркәү хеҙмәтенә ебәрелә (ул ваҡытта Константинға барлығы 15 йәш кенә була, һәм ул тағы сиркәү иерархияһының бер нисә баҫҡысын үтергә тейеш була, һуңынан ғына дин әһеле (священник) булыу мөмкин булған) һәм, житиела яҙылғанса, «книгчии у патриарха въ святѣи Софии» сифатында хеҙмәткә алына. «Чтец патриарха» (Фотий, Константиндың уҡытыусыһы, патриарх) тигәнде хартофилакс (патриарх канцелярияһы начальнигы, һүҙмә — һүҙ — «архив һаҡсыһы»), ә бәлки библиофилакс — патриарх китапханасыһы тип аңлатырға мөмкин; Б. Н. Флоря икенсе вариантҡа өҫтөнлөк бирә, сөнки йәш дьякон патриарх сәркәтибе кеүек яуаплы вазифа үтәрлек административ тәжрибәгә эйә булмай. Ләкин ул, вазифаһын көтмәгәндә ташлап, монастырға ҡаса. 6 айҙан уны патриарх илселәре таба һәм Константинополгә ҡайтыуын үтенә. Күптән түгел үҙе уҡыған (ошо осорҙан бирле уның Константин Фәйләсуф ҡушаматы нығына) Магнавр университетында фәлсәфә фәнен уҡыта. Константин житиеһына ышанһаң, ул элекке патриарх Иоанн Грамматикты, (житиела кәмһетеүле «Анний» ҡушаматы менән атала) мәжүсилек һынташтары сүрәттәре (иконоборчество) юлбашсыһын, бәхәстә (диспут) еңә; әммә хәҙерге заман тикшеренеүселәре ғәмәлдә был эпизодты бидғәт (уйлап сығарылған) тип һанай.
856 йылда Константиндың элекке ҡурсалаусыһы логофет Феоктист үлтерелә. Константин, үҙенең уҡыусылары Климент, Наум һәм Ангеларий менән, Бәләкәй Олимп тауында урынлашҡан Полихрон монастырына килә. Ағаһы Мефодий унда өлкән священник (настоятель) була. Был монастырҙа Константин һәм Мефодийҙың фекерҙәштәренән торған төркөмдә славян әлифбаһын булдырыу тураһында фекер тыуа.
Хазар миссияһы
860 йылда Кирилл, миссионерлыҡ маҡсаты менән, хазар ҡағаны һарайына ебәрелә. Житиегә ярашлы, ҡағандың, әгәр ышандыра алһалар, христиан динен ҡабул итеү мөмкин тигән вәғәҙәһенән сығып, илселек ебәрелә. Корсундә булғанда, Константин, бәхәскә әҙер булыр өсөн, йәһүд телен, самаритян яҙмаһын өйрәнә, ә улар менән бер рәттән «русьской» яҙмаһын һәм телен (ҡайһы берҙәр, житиела хата киткән һәм «русьские» яҙмаһы урынына «сурьские», йәғни сүриә — арамей, тип уҡыр кәрәк тиҙәр; Көнсығыш Сиркәүе тәғлимәте таралыуы айҡанлы, Хазария славяндары сүриә яҙмаһын ҡулланғандыр; һәр осраҡта ла был дөйөм славян теленән бүленеп сыға башлаған айырым боронғо урыҫ теле булыуы мөмкин тип раҫлап булмай, уның солун диалектында бер туған ағалы-энеле бала сағынан яҡшы һөйләшкән). Константиндың ҡаған алдында мосолман имамы һәм йәһүд раввины менән ойошторолған бәхәсе, житиела яҙылғанса, уның еңеүе менән тамамланған, әммә ҡаған иманын алмаштырмаған. Ғәрәп сығанаҡтары һәм «Иосифтың хаты» башҡа төрлө аңлатма бирә: ҡаған алдында күҙҙән төшкәндәрен көтөп торған раввин, Константин менән имамды бер-береһенә ҡаршы ҡоторта, һөҙөмтәлә йәһүд диненең өҫтөнлөктәрен иҫбатлаусы раввин бәхәстә еңеүсе тип таныла. 862 йылда Кирилл һәм Мефодий Константинополгә әйләнеп ҡайта.
Рим папаһы изге Клименттың изге һөйәгенә эйә булыуы
861 йылдың ғинуарында, Хазарияға китеп барышлай, ул саҡта Византия империяһының бер өлөшө булған Таврия Херсонесында туҡталғанда, ағалы-энеле, легенда буйынса, Херсонесҡа һөргөнгә ебәрелгән һәм унда батырып үлтерелгән папа Клименттың (папаның мәйете яртылаш һыу баҫҡан утраусыҡта, фаразланылғанса, хәҙерге Севастополдең Казак бухтаһында табыла) изге һөйәгенә эйә була. Әммә боронғо сиркәү йолаһы папа Клименттың Херсонеста һөргөндә булыуы хаҡында бер нәмә лә белмәй, һәм, ҡайһы бер фараздар буйынса, һыу баҫҡан утрауҙа ерләнгән ошо төбәктә ул осорҙа хөрмәтләнеүсе башҡа ниндәйҙер изге мәйетен Рим папаһының изге һөйәге, тип ҡабул итеүҙәре мөмкин.
Константин-Кирилл был ваҡиғала төп ролде уйнай, һәм һуңынан уны славян теленә тәржемәлә килеп еткән «Слово на обретение мощей Климента, папы Римского» тигән әҫәрендә һүрәтләй. Изге һөйәккә эйә булыу Константинополдең юғары руханиҙары вәкилдәре һәм урындағы епископ ҡатнашлығында башҡарыла. Е. В. Уханова, изге һөйәккә эйә булыу ҙа, артабан Конмтантин-Кириллдың уны Римгә күсереүе лә (түбәндәрәк ҡара) диндарлыҡ (тәҡүәлек) акты ғына түгел, ә Константинополдең ике мәлдә: патриарх Фотийҙы һайлағанда Николай I папа менән билдәлелек алған мөнәсәбәттәре өҙөлөүенә тиклем) һәм яңы император Василий Македонянин һарайының Фотийҙы алып ташлағанынан һуң, рим тәхете менән ярашыуына йүнәлтелгән сәйәси акты ла, тип ҡарар кәрәк, ти.
Моравия миссияһы
862 йылда (йәиһә 863 йылда ) Константинополгә Бөйөк Моравия кенәзе Ростислав илселәре килә. Илселәр «въ свои языкъ истую вѣру съказалъ» әйтерлек «епископ һәм уҡытыусы» талап итергә тейеш була. Хәҙерге заман ғалимдары фекеренсә, илселек Ростиславтың үҙен Көнсығыш-Франк королегенә ҡаршы ҡуйыуы һәм немец епископтарының (Бөйөк Моравияның сиркәүе Зальцбург архиепискобы етәкселегендәге Бавария епископтары) ҡурсалауынан ҡотолорға маташыуы менән ойошторолғандыр. Илселек болгар ханы Борис һәм Людовик Немецлыға ҡаршы Византия менән союз ойоштороу маҡсатына ынтылған тип фаразлана, ләкин бындай фараз дөйөм хуплау тапмай. «Мефодий житиеһы» буйынса, император Константинға түбәндәге телмәр менән мөрәжәғәт итә:
«Ишетәһеңме, Фәйләсуф, был телмәрҙе? Һинән башҡа быны берәү ҙә эшләй алмай. Ағайың, игумен Мефодийҙы, ал да, әйҙә. Һеҙ бит солуняндар, ә солуняндар саф славянса һөйләшә». "Кирилл житиеһы"на ярашлы, был һөйләшеү вельможалар синклиты алдынан, ысынбарлыҡта император булып иҫәпләнгән туғанының еңел аҡыллы улы урынына идара итеүсе кесарь Варда ҡатнашлығында үткән. Бөйөк Моравияла, Константин-Кирилл ағаһы Мефодий һәм уның уҡыусылары ярҙамында, славян әлифбаһын төҙөй һәм грек теленән болгар теленә төп ғибәҙәт ҡылыу китаптарын: Инжил (Евангелие), Апостол һәм Псалтырь китаптарын, шулай уҡ Октоихты тәржемә итә. Славян азбукаһын төҙөү осоро болгар черноризец монахы Храбрҙың, батша Симеон замандашының «О письменах» хикәйәтендә тасуирләнған. Ул былай тип яҙа :
Әгәр ҙә славян уҡымышлыларынан: «Кемдәр һеҙгә яҙмалар булдырҙы һәм китаптар тәржемә итте?» - тип һораһаң, барыһы ла быны белә һәм шулай яуап бирә: «Үҙен Кирилл тип атаған Изге Константин Фәйләсуф — ул үҙе яҙмалар булдыҙы һәм китаптар тәржемә итте, һәм уның ағаһы Мефодий. һәм уларҙы күргән кешеләр әле тере». Әгәр: «ҡасан?» тип һораһаң, былай тиҙәр: «Грек батшаһы Михаил, һәм болгар кенәзе Борис, морав кенәзе Ростислав, һәм блатен кенәзе Коцел осоронда, бөтә донъя барлыҡҡа килгәндең 855 йылында (6363)» тиҙәр.Шулай итеп, Александрийский хисабына ярашлы, славян әлифбаһын булдырыу датаһы шул замандағы болгар йылъяҙмасылары ҡулланған Христос Раштыуаһының 863 йылына ҡарай.
Әлегә тиклем белгестәр Константин, ниндәй славян әлифбаһының авторы — глаголицаныҡымы әллә кириллицаныҡымы — тигән һорау буйынса берҙәм фекергә килә алмай. Әммә черноризец (чернец — никахтан баш тартҡан һәм үҙен тулыһынса аллаға хеҙмәт итеүгә бағышлаған дәрүиш монах) Храбр, Кирилл әлифбаһы 38 тамғанан торған һәм был глаголицаға күрһәтә, тигән.
Моравияла Константин һәм Мефодий сиркәү китаптарын грек теленән славян теленә тәржемә итеүҙәрен дауам итә, славяндарҙы, буласаҡ Карпат Русе халҡын да индереп, уҡырға, славян телендә ғибәҙәт ҡылырға өйрәтә. Моравияла ағалы-энеле өс йылдан ашыу (Константин житиеһында 40 ай) йәшәй. Шулай уҡ Моравия миссияһы барышында улар Болгарияны суҡындырыуға (864) әҙерләй.
Римгә сәфәр
867 йылда ағалы-энеле Римгә саҡырыла. Көнбайыш Сиркәү дин белгестәренең ҡайһы бере араһында, Раббыға маҡтау өс телдә генә: йәһүд, грек һәм латин телдәрендә генә әйтелеүе мөмкин тигән ҡараш йәшәгән була. Шуға күрә Моравияла христианлыҡ таратыусы Кирилл менән Мефодий кафыр тип ҡабул ителә һәм Римгә саҡыртыла. Улар унда Моравияла үҙҙәренең тотҡан урындарын бирергә теләмәүсе һәм славян яҙмаһы таралыуына ҡаршы сығыш яһаусы немец руханиҙарына ҡаршы көрәштә таяныс табырға өмөтләнәләр. Римгә барышлай, улар тағы бер славян иленә — Блатен кенәзлеге урынлашҡан Паннонияға һуғылалар. Бында, Блатноградта, кенәз Коцел ҡушыуы буйынса, славяндарҙы китап теленә һәм славян телендә ғибәҙәт ҡылыу эштәренә өйрәтәләр.
Кириллдың вафаты
Римдә Константин ҡаты ауырый, 869 йылдың февраль башында түшәккә ята, схима һәм Кирилл тигән яңы монах исемен ҡабул итә, 14 февралдә вафат була. Ул Рим ҡалаһында Изге Климент сиркәүендә ерләнә. Үлер алдынан, опасаясь, Мефодийҙың Олимптағы монастырға ҡайтыуынан ҡурҡып, ағаһына: «Бына, ағай, беҙ икебеҙ, йөккә егелгән үгеҙ кеүек, бер бураҙнаны һөрҙөк, һәм мин урман янында <, бураҙнаны сығып,> көнөмдө тамамлап, йығылдым. Ә һин, бик ныҡ тау яратһаң да, тау хаҡына уҡытыусылығыңды ташлама, сөнки шул эшеңдән башҡа тағы нисек ҡотолоуға өлгәшерһең?» Папа Николай I Мефодийҙы Моравия һәм Паннонияның архиепискобы тип иғлан итә.
Мефодийҙың Паннонияға әйләнеп ҡайтыуы
870 йылда Мефодий, священник (дин әһеле) санын алған уҡыусылары менән, Паннонияға, ә һуңынан Бөйөк Моравияға әйләнеп ҡайта. Был осорҙа Моравияла хәлдәр ҡырҡа үҙгәргән була. Ростислав Немецлы, Людовиктан еңелеп, 870 йылда бавар төрмәлә вафат булғандан һуң, уның туғанының немец сәйәси йоғонтоһона буйһонған улы Святополк Моравия кенәзе була. Мефодий һәм уның уҡыусыларының эшмәкәрлеге ҡатмарлы шарттарҙа башҡарыла. Латин-немец руханиҙары славян теленең сиркәү теле булараҡ таралыуына төрлөсә ҡамасаулай.
872 йылда Мефодий Райхенау монастыры төрмәһендә өс йыл тотола. Был хаҡта белгәс, папа Иоанн VIII немец епископтарына, Мефодий азат ителгәнсегә тиклем, литургия башҡарыуҙы тыйған. Дөрөҫөрәге, ул, вәғәздәрҙе генә рөхсәт итеп, славян телендә ғибәҙәт атҡарыуҙы тыя.
874 йылда архиепископ хоҡуҡтары тергеҙелеп, Мефодий, тыйыуҙарға ҡарамаҫтан, славян теле ғибәҙәте атҡарыуын дауам иткән, чех кенәзе Борживой I һәм уның ҡатыны Людмиланы славян телендә һыуға сумдырған йәки суҡындырған.
879 йылда немец епископтары Мефодийға ҡаршы яңы процесс ойоштора. Әммә Мефодий Римдә бик шәп аҡланыу таба һәм хатта славян телендә ғибәҙәт ҡылыуҙы рөхсәт иткән папа буллаһына эйә була.
881 йылда Мефодий, император Василий I Македонянин саҡырыуы буйынса, Константинополгә килә. Ул бында өс йыл йәшәй, шунан һуң уҡыусылары менән бергә Бөйөк Моравияға (Велеград) әйләнеп ҡайта. Өс уҡыусыһы ярҙамында славян теленә Иҫке Ғәһед һәм изге ватан (святоотеческий) китаптарын тәржемә итә.
885 йылда Мефодий ҡаты ауырыуҙан вафат була. Вафаты алдынан үҙ урынына уҡыусыһы Горазды тәғәйенләй. 4 апрелдә, Вербный йәкшәмбе көнөндә ул үҙен ҡорама илтеүҙәрен үтенә, унда вәғәз уҡый. Һәм шул уҡ көндө ул вафат була. Мефодийға йыназа өс телдә — славян, грек һәм латин телдәрендә уҡыла.
Вафатынан һуң
Мефодий үлгәндән һуң, уның дошмандары Моравияла славян яҙмаһын тыйыуға ирешә. Бик күп уҡыусылары язалана, ҡайһы берҙәре Болгария (Горазд һәм Климент Охридскийҙар) Болгарияға һәм Хорватияға күсенә.
Ағалы-энеле булдырған әлифба Болгарияла һәм артабан Хорватияла, Сербияла һәм Киев Русендә тарала. Хорватияның ҡайһы бер төбәктәрендә XX быуат урталарына тиклем латин обряды (йолаһы) литургияһы славян телендә атҡарылған. Ғибәҙәт китаптары глаголица менән яҙылғанлыҡтан, был йола глаголик йола тип атала.
Папа Адриан II Прагалағы Ростислав кенәзгә, әгәр ҙә кем дә булһа, славянса яҙылған китаптарға нәфрәт менән ҡарай икән, ул сиркәүҙән ҡыуылһын һәм Сиркәү хөкөмөнә бирелһен, сөнки асылда ундай кешеләр «бүре». Ә папа Иоанн VIII 880 йылда Святополк кенәзгә, вәғәздәр славянса әйтелһен, тигән бойороҡ бирә.
Изге Кирилл һәм Мефодийҙың уҡыусылары
Юғарыла исемләнгән уҡыусылары Балҡанда изге седмочисленниктар (сиркәү-славян телен булдырған һәм шул телгә Священное Писаниены тәржемә иткән ете изге) тип хөрмәт ителә.
Мираҫы
Кирилл һәм Мефодий текстарҙы славян телендә яҙыу маҡсатында махсус әлифба — глаголица булдырған. Хәҙерге ваҡытта тарихсылар араһында кириллицаны, грек алфавиты нигеҙендә, изге ағалы-энеленең уҡыусыһы Климент Охридский (был турала Житиела ла телгә алына) эшләгән тигән барыһы тарафынан да танылып етмәгән ҡараш өҫтөнлөк ала бара. Ошо әлифба ярҙамында ағалы-энеле туғандар грек теленән Священное Писаниены (Изге Китапты) һәм тағы башҡа ғибәҙәт китаптарын тәржемә иткән.
Шул уҡ ваҡытта, хатта Климент хәрефтәрҙең кириллик яҙылышын эшләгән хәлдә лә, ул Кирилл һәм Мефодийҙың славян телендәге өндәрҙе айырыу буйынса хеҙмәтенә (һәм был эш яңы яҙма булдырыу эшенең төп өлөшө) таянып башҡарған. Хәҙерге заман ғалимдары, фәнни айырымланған һәр славян өнөн билдәләп күрһәтеүгә өлгәшкән был хеҙмәттең сифатын юғары кимәлдә тип билдәләй. Һәм быны Константин-Кириллдың сығанаҡтарҙа билдәләнгән күренекле лингвистик һәләте менән генә аңлата алабыҙҙыр. Кирилл житиеһындағы «русскими письменами» яҙылған китаптар булған тигән өҙөккә таянып, ҡайһы берҙә, славян яҙмаһы Кирилл менән Мефодийға тиклем үк булған тигән фекер барлыҡҡа килә: «Һәм фәйләсуф бында <Корсундә> урыҫ яҙмаһы менән яҙылған Инжил һәм Псалтырҙы тапҡан, һәм шул телмәрҙә һөйләшкән кешене лә тапҡан. Уның менән әңгәмәләшкән һәм, үҙ теленең һуҙынҡылары һәм тартынҡылары менән сағыштырып, теленең мәғәнәһен аңлаған. Һәм Раббыға доға ҡылып, тиҙҙән уҡый һәм һөйләшә башлаған. Һәм күп кеше, Раббыны данлап, был хәлгә хайран ҡалған». Әммә өҙөктә телгә алынған «урыҫ теле» славян теле тип әйтеп булмай; киреһенсә, Константин-Кириллдың уны үҙләштереүе мөғжизә булараҡ ҡабул ителә, һәм туранан-тура уның славян теле булмауын раҫлай. Шуны лә хәтерҙә тотоу кәрәк: Кирилл һәм Мефодий заманында һәм унан да һуңыраҡ славяндар берен-бере еңел аңлаған, һәм уртаҡ славян телендә һөйләшеүҙәрен таныған. Һәм ҡайһы бер хәҙерге телсе ғалимдар ҙа XII быуатҡа тиклем берҙәм праславян теле булға тигән фекер менән ризалаша. Тикшеренеүселәрҙең күпселеге, фрагментта йә гот телендәге Инжил-Евангелие (тәүге тапҡыр Шафарик тарафынан әйтелгән идея), йә булмаһа ҡулъяҙмала хата бар, һәм «русьский» урынына «сурьский», йәғни «сүриәсә» тип уҡыр кәрәк, ти. Ошо фекерҙе раҫлап, автор һуҙынҡы һәм тартынҡы хәрефтәр араһында айырма яһай: билдәле булыуынса, арамей яҙмаһында һуҙынҡы өндәр юл өҫтө тамғалары менән билдәләнә. Ғөмүмән, бөтә фрагмент, Хазариялағы бәхәскә әҙерләнгәндә, Константиндың Корсундә йәһүд телен һәм самаритян яҙыуын өйрәнеүе тураһындағы контексына ярашлы килтерелгән. Митрополит Макарий (Булгаков), шул уҡ житиела Константин славян яҙыуҙарын булдырған һәм уға тиклем славян яҙмалары булмаған, тип бер нисә тапҡыр һыҙыҡ өҫтөнә алына — йәғни «русьские» тип һүрәтләнгән яҙмаларҙы автор үҙе лә славян яҙмаһы, тип һанамай.
Хөрмәтләү
Кирилл менән Мефодий Көнсығышта ла, Көнбайышта ла изгеләр тип хөрмәт ителә.
Урыҫ православиеһында изгеләрҙе хәтерләү көнө: Кириллды — яңы стиль буйынса 27 февраль, Мефодийҙы — 19 апрель (преставление — ерҙәге тормоштан теге донъяға күсеү көнө).
Католицизмда изгеләрҙе хәтерләү көнө — 14 февраль; элек Католик сиркәүендә Кирилл һәм Мефодийҙы хәтерләү байрамы 5 июлдә билдәләнгән.
XIX быуат уртаһынан, славян халыҡтары мәҙәниәттәренең үҙбилдәләнеш символына әүерелгәндән бирле, славян халыҡтарының тәүге уҡытыусылары Кирилл һәм Мефодийҙы киң хөрмәтләү башлана. Тәүге тапҡыр Кирилл һәм Мефодийҙы хәтерләү көнө 1858 йылдың 11 майында Пловдивта уҙа, әйткәндәй, гректар тантаналарҙа ҡатнашмай. Байрамды ойоштороу Болгар сиркәүе буйһонған Константинополь Патриархатының грек изге түрәлегенә (священноначалие) символик ҡаршы тороуы характерына эйә булған.
1863 йылын Рим сиркәүе «Славян юбилейы йылы», тантаналар үҙәге Велеград (Hradiště Uherské) тип иғлан итә. Бер быуаттан ашыу осор үткәндән һуң, папа Иоанн Павел II үҙенең Кирилл һәм Мефодийға Slavorum Apostoli (Славян апостолдары) энцикликаһын арнай.
1863 йылда рәсәй Изгеләрҙән изге Хакимлыҡ итеүсе (Святейший Правительствующий) Синоды йыл һайын ике изге байрамын «беҙҙең ватан телен Инжил һәм Ғайса дине менән башланғыс изгеләндерелеүенең мең йыллығы иҫтәлегенә» юлиан календары буйынса 24 маяйҙа үткәреү билдәләнә; синодаль ҡарарҙа ошо көндө һайлау сәбәбе аңлатылмай. Мәскәү университеты профессоры Иван Дмитриевич Беляев 1862 йылда үҙенең тарих һәм рәсәй боронғолоғо мәскәү йәмғиәтенең ниндәйҙер «сиркәү төп нөсхәһе» тураһындағы мәҡәләһендә «11 май һаны» менән Кирилл һәм Мефодий иконаларын яҙыу буйынса күрһәтмәләр бирелеүе тураһында яҙған.
Был тантаналарҙан һуң ике йыл үтеүгә М. П. Погодин мөхәррирлеге аҫтында сыҡҡан һәм Кирилл һәм Мефодий эшмәкәрлеге менән бәйле күп тәүсығанаҡтарҙы, шул иҫәптән боронғо беренсе славян уҡытыусыларына бағышланған ғибәҙәттәрҙе үҙ эсенә алған «Кирилло-Мефодиевский сборник» донъя күрә. Бында шулай уҡ кирилл-мефодий тантаналарының сәйәси аспекты һыҙыҡ өҫтөнә алынған мәҡәләләр урынлаштырылған.
Беренсе болгар Экзархы Анфим I, Константинополь Патриархияһының тыйыуына ҡарамай, 1872 йылдың 11 майында Костантинополдең болгар сиркәүендә литургия барышында Болгар сиркәүен автокефаль сиркәү тип иғлан итеү тураһында актты тантаналы уҡый. Изге синодтың рәсми органы үҙенең 1885 йылғы Православие Көнсығышы буйынса күҙәтеүендә былай тип яҙа: «Бер нисә йыл буйы беҙҙең тыйнаҡ йылъяҙмабыҙ биттәренән ике уртаҡ динле халыҡтарыбыҙ — грек-болгар схизмаһы исеме аҫтында билдәле грек һәм болгар халыҡтары араһында үкенесле бүленеш факты төшмәне<…> Шундай ҡәбилә ынтылыштары менән мауығыуын былтыр грек православ сиркәүе (Төркиәлә һәм ирекле Эллада сиктәрендә), 6 апрелдә славян сиркәүҙәре тантаналы байрам иткән славянлыҡтың беренсе уҡытыусыларын изге Кирилл һәм Мефодийҙы хөрмәтләүҙең мең йыллығын билдәләүҙә ҡатнашмауы асыҡ күрһәтте. Ҡатнашмауҙарын байрамдың сәйәси характерға эйә булыуы менән аңлаттылар». Рәсәйҙә, атап әйткәндә, 1885 йылдың 6 апрелендә Мефодийҙың вафатының мең йыллығы, атап әйткәндә, Петербургта Бөтә Рәсәй императоры ҡатнашлығында Исаакиевский соборында тантаналы ғибәҙәт менән билдәләнде.