cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Межевка
Межёвка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 573 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Кивара
Оло Кивара — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Чехияла ислам
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Чех Республикаһында 3500 тирәһе мосолман иҫәпләнгән (ил халҡының 0,1%-ы), сағыштырыу өсөн: 1991 йылда мосолмандар 495 булған.
Тарихы
Ислам менән таныш кешенең Чехияға сәфәре 964—965 йылдарҙа булған — был мосолман Испанияһында тыуған йәһүд сәүҙәгәре һәм сәйәхәтсеһе Ибраһим ибн Яҡуб яҙмаларынан күренә. Сәйәхәт ваҡытында ул юлъяҙмалар теркәп барған, һуңғараҡ баҫылып сығып, улар Үҙәк Европала ислам донъяһы тураһында тәүге хикәйәләрҙең береһе була.
Венаны ҡамауға алған ваҡытта Ғосман империяһы ғәскәренең разведка подразделениеһы Моравияға барып етә. Һуңғараҡ, XIX барлыҡҡа Австро-Венгрия һәм Ғосман империяһы араһында көслө сауҙа бәйләнеше барлыҡҡа килә.
Хәҙерге осор
1912 йылда Австро-Венгрияла исламды «дәүләт дине» тип таныған закон баҫылып сыға һәм рәсми рәүештә уның Чехия Республикаһында булыуын рөхсәт ителә. Мосолмандарҙың беренсе берләшмәһе (Muslimské náboženské obce pro Československo) 1934 йылда төҙөлә һәм 1949 йылға тиклем йәшәй. 1968 йылда мосолмандарҙың яңы йәмәғәт төҙөргә ынтылышы уңышһыҙлыҡҡа дусар була.
1991 йылда Чехияла «Мосолман йәмәғәттәре үҙәге» төҙөлә (Ústředí muslimských náboženských obcí). 1998 йылда Брно ҡалаһында беренсе мәсет асыла, ә бер йылдан һуң, баш ҡалала, Прагала төҙөлә. Башҡа ҡалаларҙа мәсеттәр асырға ынтылыуҙар урындағы халыҡтың актив ҡаршылығына осрай. 2004 йылда ислам рәсми рәүештә Чехия Республикаһында дин сифатында теркәлгән. Шуға бәйле рәүештә мосолман йәмәғәте дәүләттән финанс ярҙамы алырға хоҡуҡлы.
Чехия мосолмандарының күпселеге 1990-сы йылдар башында Босния һәм Герцеговинанан йәки 1990-сы йылдар аҙағында элекке Советтар Союзы илдәренән, нигеҙҙә, Рәсәй Федерацияһының Кавказ төбәктәренән килгән. Чехия мосолмандарының байтаҡ өлөшө — Мысыр, Сүриә һәм Яҡын Көнсығыш илдәренән сыҡҡан кешеләр, улар йыш ҡына илдең юғары уҡыу йорттарында уҡыған осоронда Чехословакияла ҡалырға ҡарар ҡылған кешеләрҙең балалары булып тора. Шулай уҡ бер нисә йөҙ этник чех ирекле рәүештә ислам динен ҡабул иткән
Ислам фундаментализмынан хәүефләнеү
Чехия Республикаһы Президенты Милош Земан ислам терроризмы Чехияға ҡурҡыныс янау ихтималлығынан хәүефләнеүен белдерә. 2016 йылдың авгусында беренсе тапҡыр Чехия гражданы Хәлифәт Исламское государство тип йөрөтөлгән көстәргә ҡушылырға маташыуҙа шикләнелеп, хөкөм ителә.
Бураҡаев Диҡҡәт Насретдин улы
Бураҡаев Диҡҡәт Насретдин улы (30 декабрь 1932 йыл — 1981 йыл) — ғалим-геолог, журналист, балалар яҙыусыһы. 1957—1981 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Геология институты ғилми хеҙмәткәре. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979)
Биографияһы
Диҡҡәт Насретдин улы Бураҡаев 1932 йылдың 30 декабрендә Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районының Үрге Мотал ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Таймаҫ урта мәктәбендә уҡый, 1952 йылда Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) көмөш миҙалға тамамлай.
1957 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын ҡыҙыл дипломға тамамлай. Артабанғы хеҙмәт юлы СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Геология институты менән бәйле. Өлкән лаборанттан алып өлкән ғилми хеҙмәткәргә тиклем баҫҡыстарҙы үтә. Башҡортостандың түбәнге карбон ҡатламдарында нефть, ташкүмер ятҡылыҡтарын өйрәнә. Геологик терминдарҙың башҡортсаға тәржемәһе буйынса эш алып бара. Терминология комиссияһы ағзаһы була. Тәбиғәтте һаҡлау, айырыуса ер аҫты һыуҙарын бысратмау, сүплектәрҙең эшкәртелмәүе тураһында мәҡәләләр менән сығыш яһай. Ерҙе рациональ файҙаланыу буйынса эшләгән геологтарҙы райондарға беркетергә кәрәк тигән тәҡдим менән мәҡәлә яҙа. Геологияға ҡағылышы булған археология, география, топонимика, астроноия менән дә ҡыҙыҡһына.
1967 йылда «геология-минералогия фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжәгә эйә була.
Докторлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эшләй, әммә яҡлап өлгөрмәй.
1981 йылда Өфөлә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Planned
Кәримов Азат Әхмәтхан улы
Кәримов Азат Әхмәтхан улы (Каримов Азат Ахматханович; 20 июнь 1952 йыл — 26 декабрь 2017 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, 1994 йылдан Учалы ҡалаһы мотлаҡ медицина страховкаһы фонды директоры.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Кәримов Азат Әхмәтхан улы 1952 йылдың 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Илсе ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 19765 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1975 йылда институтты тамамлағас Учалы район больницаһында терапевт булып башлай. Артабан район туберкулез диспансеренда баш врач, ауыл амбулаторияһы баш врачы, район дуаханаһы баш врачы булып эшләй. Учалы ҡалаһы 146-сы Горный һайлау округы 1994 йылдан Учалы ҡалаһы мотлаҡ медицина страховкаһы фонды директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
Кәримов Азат Әхмәтхан улы 2017 йылдың 26 декабрендә вафат була
Һылтанмалар
Учалы ҡалаһы, 146-сы Горный һайлау округы
Киев операцияһы (1920)
РККА-ның Киев операцияһы (1920) — 1919—1921 йылдарҙағы Совет-поляк һуғышы барышында 26 май — 16 июнендә Ҡыҙыл Армияһы үткәргән һөжүм операцияһы. Операция украин йүнәлешендә Киев ҡалаһын азат итеү маҡсатында үткәрелә.
Яҡтар көстәре
Поляк Ғәскәре (командующийы — маршал Ю. Пилсудский) Барлығы — 69,1 пехотинец, 8,9 мең атлылар, 412 орудие, 1847 пулемёт.
Көньяҡ-Көнбайыш фронты (командующийы — Александр Егоров)
Көнбайыш фронтының һөжүме
Деникин, Юденич һәм Миллер ғәскәрҙәрен тар-мар итеү Ҡыҙыл армия командованиеһына поляк йүнәлешенә бөтә көстәрҙе ташлау мөмкинлеген аса. Төньяҡ Двина-Березин участкаһында (Михаил Тухачевский командованиеһы аҫтында Көнбайыш фронты) артиллерия һәм бронепоездар менән 12 пехота дивизияһы туплана. 14 майҙа бөтә ошо армада дошман позицияларына атакаға күтәрелә. Уң флангта (60 километрлыҡ фронт участкаһында) алты пехота һәм бер кавалерия дивизияһы (барлығы 35,7 мең штык һәм 2,4 мең ҡылыс) менән 15-се армия хәрәкәт итә. Уға ҡаршы тик 3-сө һәм 5-се поляк батареялары ғына тора, 15-се армияның өҫтөнлөгө күҙгә күренерлек була. 19 майҙа үҙәк участкала 16-сы армия үҙенең һөжүмен башлай, әммә уңышһыҙ. 15-се армия өс йүнәлештә хәрәкәт итә, шуға күрә ресурстарҙың һибелеүе күҙәтелә. 27 майҙағы яңы һөжүм шулай уҡ тонсоға. 1 июндә 4-се һәм 1-се поляк армияһының частары 15-се армияға ҡаршы һөжүм башлайҙар һәм уны 8 июндә бик ауыр еңелеүгә дусар итәләр. Армия 12 мең яугирын (үҙенең составынан өстән бер өлөшөн) юғалта. 28 майҙа Бобруйск тирәһендә Познань 14-се пехота дивизияһының подразделениелары өр-яңы «Стенька Разин» исемле броневикты ҡулдарына төшөрәләр. Броневиктың исемен «Познанец» тип үҙгәртәләр һәм уны поляктар яғында ҡуллана башлайҙар.
Көньяҡ-Көнбайыш фронтының һөжүме
Ошо уҡ ваҡытта көньяҡ участкала яңыраҡ булдырылған Александр Егоров етәкселегендәге Көньяҡ-Көнбайыш фронты хәрәкәт итә башлай. Поляк ғәскәрҙәре 25 апрелдә һөжүмдәрен башлайҙар, 6 майҙа Киевты баҫып алалар, 17 майға улар Чернобыль — Бровары — Белая Церковь — Липовец — Гайсин һыҙығында нығыналар. Фронт составына Семен Буденныйҙың 1-се Атлы армияһы индерелә (16,7 мең ҡылыс, 48 орудие, 6 бронепоезд һәм 12 самолет). 1920 йылдың 20 мартында уҡ РККА командованиеһы армияны Кавказдан поляк фронтына ташлау буйынса ҡарар сығара. Көньяҡ-Көнбайыш фронтының командованиеһы планы буйынса 1-се Атлы һәм 12-се армия дошмандың Киев төркөмөн ҡамап алырға һәм Фастов төркөмө менән берлектә уны ҡыйратырға тейеш була. 1-се Атлы армия алдына Бердичев һәм Казатин ҡалалары тирәһендәге райондарҙа төп һөжүм итеү, 12-се армия һәм Фастов төркөмө менән берлектә дошманды ҡыйратыу һәм Киевҡа һөжүмде башлау; 12-се армияға — төп көстәре менән Киевтан төньяғыраҡ Днепр йылғаһы аша сығыу, Бородянки ауылы, Тетерево станцияһы районында тимер юлын киҫеп үтеү; ҡалған частаргә — Киевты алыу һәм артабан Коростенгә табан хәрәкәт итеү; Фастов төркөмөнә — Белая Церковь торлаҡ пункты, Фастов тирәһендә 2-се поляк армияһының төп көстәрен үҙенә тарттырыу; 14-се армияға — Винница ҡалаһын һөжүмләү бурыстары ҡуйыла. 26 майҙа Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә.
Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы Киев операцияһында
Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы (командиры — М. Л. Мортазин) 12-се армия составында ғәмәлдә була. Армияның Днепр йылғаһы аша сығырға тырышыуҙары башта һөҙөмтә бирмәй. 26 майҙа һәм 1 июндә Башҡорт кавалерия бригадаһы үҙенең алдынғы частарын Днепр йылғаһы аша сығыуын Сухолучье ауылы эргәһендә үткәрә, әммә дошмандың көслө артиллерия уты арҡаһында плацдармда нығына алмай һәм сигенергә мөжбүр була. 4 июндә 7-се уҡсылар дивизияһы менән берлектә йылғаны аша сығыу башҡорт атлыларының һөжүме менән тамамлана. Һөжүм һөҙөтәһендә поляк кавалерия полкы ҡыйратыла (командирҙары, штабы, 6 орудие, 15 пулемёт ҡулға алына). 6 июндә Пилява ауылы тирәһендә бригада дошмандың пехота полкын һәм кавалерия эскадронын тар-мар итә (400 кеше пленға төшөрөлә, 18 пулемёт, 2 артиллерия орудиеһы, 200 ат тартып алына). 7 июндә — Богданы ауылы азат ителә, 11 июндә — Зарудье ауылы, Тетерев станцияһы (бригада частары станция ҡарамағында булған тимер юлы линияһын һәм күперен юҡ итә) һәм Пенязявечи ауылын яулайҙар (һуғышһыҙ яҡынса 800 аҡ казактар пленға бирелә, 500 ат ҡулға төшөрөлә).
Шул уҡ көндә поляктар Киевты ташлап китә. 12-се армияһы штабының начальнигы был ваҡиғала «Башҡорт бригадаһы Тетерев тимер юлын емереүе төп әһәмиәткә эйә» тип билдәләй.
Ергонго-Яун
Ергонго-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кирилл-Выс-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каценеленбоген Тамара Давыдовна
Каценеленбоген Тамара Давыдовна (1894 йыл — 1976 йыл — совет архитекторы, ҡала төҙөүсе, йәмәғәт биналарын проектлау буйынса белгес.
Биографияһы
Тамара Каценеленбоген 1894 йылда сығышы менән Вильна ҡалаһынан булған Давид Семенович Каценеленбоген (1859—?) һәм Поневежанан Анна Николаевна (1862—?) ғаиләһендә Двинскиҙа тыуа. Уларҙың ғаиләһе Дворяндар һәм Владимир урамы мөйөшөндә, 19-3 йортонда йәшәй. Тамара Каценеленбоген 1911—1916 йылдарҙа Ҡатын-ҡыҙҙар политехник институтының архитектура бүлегендә — Рәсәй империяһындағы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн беренсе юғары уҡыу йортонда уҡый. Архитектор һөнәре уларҙың ғаиләһе өсөн ят түгел, сөнки олы ағаһы — Николай Давыдович Каценеленбоген да шулай уҡ танылған архитектор була.
1923 йылда Петроградта Сәнғәт академияһының Архитектура факультетын тамамлай. Уның проекттары буйынса Ленинградта һәм Советтар Союзының башҡа ҡалаларында бик күп бина төҙөлгән. Күп кенә эре конкурстарҙа ҡатнаша. 1934 йылда составында Тамара Каценеленбоген да булған архитекторҙар төркөмө беренсе тапҡыр заводта тышҡы һәм эске эш өсөн декоратив блоктар етештерә башлай. 1937—1938 йылда Ной Троцкий менән берлектә 20-гә яҡын мәктәп проектлай.
Һайланма хеҙмәттәре
Тамара Давыдовна Каценеленбогендың билдәле хеҙмәттәре араһында Мәскәүҙәге Хеҙмәт һарайы (1923), Калугала ТЭЖЭ районын төҙөү проекты (1930), Мурманск ҡалаһының үҙәге планы һәм уны төҙөү проекты (1930), «Яңы Сочи» шифаханаһы (1955), Санкт-Петербургта Смолячков урамы, 14-16 адресы буйынса урынлашҡан йорттар, Бабурин торлаҡ билмәһе, Урман проспекты (Г. А. Симонов һәм В. А. Жуковская менән берлектә 1927—1930), Батенин торлаҡ биләмәһе, Урман проспекты (Г. А. Симонов, Б. Р. Рубаненко, П. С. Степанов һәм В. А. Жуковская менән берлектә, 1927—1934)
Иҫәнғол
Иҫәнғол (Исянгулово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453380, ОКАТО коды — 80226816001.
Тарихы
Ырымбур губернаһының 1802 йылғы картаһында һәм В. П. Пядышевтың 1820 йылғы Рәсәй империяһының Географик атласында Иҫәнғол ауылы тураһында беренсе тапҡыр телгә алынған. Стрельбицкийҙың 1871 йылғы Рәсәйҙең Көнсығыш өлөшө картаһында Иҫәнғол ауылы үрге һәм түбәнге булараҡ билдәләнгән.
Һаҡланған мәғлүмәттәр буйынса, XVIII быуат аҙағында генерал-губернатор Василий Алексеевич Перовский бойороғо буйынса Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы хәҙерге Ейәнсура районы территорияһында хәрби гарнизон ойоштора һәм уның начальнигы итеп тәғәйенләнә. Әлеге гарнизон урынында Иҫәнғол ауылы булған да инде. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланыр алдынан частар көнбайышҡа юллана. Улар француздарға ҡаршы һуғыша. Торамала сәләмәтлектәре арҡаһында алыҫ походтарға сыға алмаған һалдаттар һәм хәрби етәкселектең ғаилә ағзалары ғына ҡалған. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң бында яҡын-тирәләге ауылдарҙан кешеләр күсеп килә башлай, һәм шул арҡала ауыл үҫә.
Куйбышев исемендәге колхоздың умарталығы урынлашҡан ерҙә — Куйбышев ауылы, Үрген йылғаһы тамағында — Туҡтар, зыярат урынында — Ҡарын, «Заветы Ильича» колхозының һөтсөлөк фермаһы урынында Биләй ауылы булған. Р361 төбәк трассаһының 105-106х288-287-се саҡрымында (Ира-Магнитогорск трассаһы, 12 саҡрым) Күгәрсен районы менән сиктә Бикбау, Туйөмбәт ауылдары урынлаша.
1849 йылғы архив мәғлүмәттәре буйынса, Иҫәнғол 2-се башҡорт кантонының үҙәге булған, 14-се йортҡа ҡараған. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бында 432 ир-егет һәм 397 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Ауылға 6500 дисәтинә ер беркетелә. 1939 йылда бында 2166 кеше йәшәй. XXI быуат башында ауылда 2761 ихата була, ә халыҡ һаны 8300 кеше тәшкил итә.
1935 йылдың мартынан Иҫәнғол Ейәнсура районының үҙәге булып тора, СССР Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары нигеҙендә территориаль межалау үткәрелә — райондың бер өлөшө Ырымбур өлкәһе составына индерелә. Үҙәге Иҫәнғол ауылында урынлашҡан Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы хәҙерге сиктәрендә ҡала.
3 декабрь
3 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 337-се көнө (кәбисә йылында 338-се). Йыл тамамланыуға 28 көн ҡала.
Иҫәнғол
Географик урыны
Өфөнән көньяҡ‑көнсығышҡа табан 337 км һәм Төйлөгән тимер юл станцияһынан (Ырымбур өлкәһе) көньяҡ-көнсығышҡа табан 54 км алыҫлыҡта Оло Эйек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы) буйында, Магнитогорск—Ира, Иҫәнғол—Мораҡ автомобиль юлдарында урынлашҡан.
3 декабрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Иҫәнғол
Энергетика
Ауылда Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы урынлашҡан. 2017 йылдың 29 ноябрендә файҙаланыуға тапшырыла. 2019 йылдың 5 декабрендә Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы дистанцион идара итеүгә күсерелә.
3 декабрь
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Иҫәнғол
Халыҡ һаны
1900 йылда — 700 кеше, 1920 йылда 500 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 7964 кеше теркәлгән. Башҡорттар, урыҫтар йәшәй.
Ревизия материалдары
1816, 1850 1859 йылдарҙа Иҫәнғол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Видеояҙмаларҙа
Исянгулово
Обедничная
Обедничная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быковка йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мачхал-ор
Мачхал-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горбушина Нәфисә Муллайән ҡыҙы
Горбушина Нәфисә Муллайән ҡыҙы  (20 август 1923 йыл — 2012 йыл) — Өфөләге 4-се тегеү фабрикаһы оҫтаһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Нәфисә Муллайән ҡыҙы Горбушина 1923 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының Благовар районы Яңы Һынташ ауылында тыуған.
Белеме — урта махсус, 1963 йылда Өфө еңел сәнәғәт техникумын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда 3-сө Черниковка төҙөлөш тресында кассир булып башлай. 1946—1947 йылдарҙа Черниковка «Индпошив» артелендә тегенсе булып эшләй. 1956 йылдан — тегенсе-мотористка, Өфөнөң 2-се теген фабрикаһының өлкән мастеры, 1962 йылда Өфөнөң 4-сө тегеү фабрикаһына мастер итеп күсерелә.
Талантлы һәм инициативалы ойоштороусы Н. М. Горбушина етәкселеге аҫтында бригада системалы рәүештә етештереүҙең юғары күрһәткестәренә өлгәшә, ай һайын эшләү нормаһын 110—115 процентҡа үтәй, был күрһәткес башҡа цех коллективтарынан 5-6 процентҡа юғарыраҡ. Ете йыллыҡ планды (1959—1965) бригада ваҡытынан алда — алты йыл да дүрт ай эсендә башҡара, пландан тыш 3 500 берәмек теген әйберҙәре етештерә.
1965 йылдан башлап ул етәкләгән бригада техник контроль бүлегенә 99,5 процент әҙер продукция тапшыра, был күрһәткес фабрика һәм цех күрһәткестәре буйынса 8-10 процентҡа юғары. 99,2 процент әйберҙәр ҡуйылған 98,2 процентҡа ҡарата беренсе сорт менән сығарыла.
Н. М. Горбушина продукция әҙерләүҙең дефектһыҙ ысулына күсеүҙе башлай. Кейем тегеү процесын механизациялау буйынса ҙур эш башҡара, һөҙөмтәлә хеҙмәт етештереүсәнлек 12,8 процентҡа арта. 1959—1965 йылдарҙа ул етәкләгән бригада 7 рационализаторлыҡ тәҡдим индерә, иҡтисади эффект 8,5 мең һум тәшкил итә. Ете йыллыҡта остаз булараҡ тегенсе һөнәренә 30 яңы эшсе әҙерләй, уларҙың дүрт кешеһе эшкә мастер сифатында үрләтелә, хеҙмәттең алдынғы алымдарына 52 кешене өйрәтә.
Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙә һәм туҡыма, тиркотаж, теген әйберҙәре һәм еңел сәнәғәттең башҡа продукцияларын етештереүҙә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумы 1966 йылдың 9 июнендәге указы менән Н. М. Горбушинаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1967 йылдан 1974 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Өфө «Мир» тегеү фабрикаһының өлкән мастеры булып эшләй, артабан Өфө ҡалаһында йәшәй. 2012 йылда вафат була
Оло Уйжуиха
Оло Уйжуиха — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 285 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Щелкачёв Владимир Николаевич
Щелкачёв Владимир Николаевич (21 ноябрь 1907 йыл, Владикавказ, Терек өлкәһе, Рәсәй Империяһы — 13 апрель 2005 йыл, Мәскәү, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәйҙең инженер‑механигы, математик. Техник фәндәр докторы (1941), профессор (1941). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968), РФ Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), Башҡортостандың (1997) һәм Татарстандың (1997) атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1996). Сталин премияһы лауреаты (1950). Ленин (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948, 1957, 1980), 4‑се дәрәжәлә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1997) ордендары менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Щелкачёв Владимир Николаевич 1907 йылдың 21 ноябрендә Рәсәй Империяһының Владикавказ ҡалаһында тыуа.
1922—1928 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында уҡып сыға. 1930 йылға тиклем Мәскәүҙә Дәүләт нефть тикшереүҙәр институтында ғилми хеҙмәткәр, Халыҡ хужалыҡ институтының энергетик факультетында һәм Киске эшсән машина төҙөү институтының теоретик механика кафедраһында ассистент булып эшләй.
1931—1932 йылдарҙа Алматыла Иҫәп-иҡтисад техникумында математика уҡытыусыһы булып эшләй. 1932—1933 — Ҡаҙаҡ педагогия институтында юғары математика кафедраһының доценты. 1934—1939 йылдарҙа Грозный нефть институтында теоретик механика кафедраһының доценты һәм мөдире була. Киләһе ике йыл Владимир Николаевич Днепропетровск дәүләт университетының теоретик механика кафедраһының доценты вазифаһын биләй.
1941 йылда кире Грозный нефть институтына эшләргә ҡайта. 1944—1946 — Мәскәүҙә Наркомнефть нефть сығарыуының интексификацияһы буйынса махсус төркөмдөң хеҙмәткәре. 1992 йылға тиклем И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтында теоретик механика кафедраһының профессоры һәм мөдире булып эшләй.
1941 йылда техник фәндәр докторы исемен яҡлай. 1942 йылда профессор дәрәжәһенә лайыҡ була.
1971—1974 йылдарҙа ваҡытлыса нефть сыҡҡан урындарҙы эшкәртеү кафедраһының мөдире була. 1969 йылдан алып 1991 йылға тиклем Румынияла, Венгрияла, ГДР-ҙа, Ҡытайҙа һәм Сирияла нефть сыҡҡан урындарҙы эшкәртеү, ер аҫтында гидродинамика, юғары мәктәптә педагогика мәсьәләләре буйынса лекция циклдарын уҡый. Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының ағзаһы.
Фәнни‑производство эшмәкәрлеге нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүгә, ер аҫты гидродинамикаһын һәм ғәмәли математика мәсьәләләрен өйрәнеүгә арналған. Туймазы нефть ятҡылығын продуктив ҡатламдарға һыу ебәреп үҙләштереү проектын төҙөүселәр араһында була.
Щелкачёв 350 тирәһе ғилми эштәр авторы була. Щелкачёв етәкселегендә техник фәндәренең 42 кандидат һәм 19 докторҙар әҙерләнә.
2005 йылдың 13 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.
Балтик буйы
Балтик буйы (Приба́лтика, (Baltija, Baltija, Baltimaad) - Балтия илдәре йәки Балтик буйы илдәре тип йөрөтөлгән илдәр, шулай уҡ элекке Көнсығыш Пруссияны (шул иҫәптән Рәсәйҙең Калининград өлкәһен) үҙ эсенә алған өлкә . Көнбайышта Балтик Диңгеҙ буйы (Балтийское Поморье) менән эргәләш. Рәсәй империяһының Балтик буйы губерналары — Остзей йәки Балтик буйы крайы — тарихи исемен йөрөтә. Икенсе донъя һуғышына тиклем, ғәҙәттә, Балтика илдәре исеме артында Эстония, Латвия һәм Литваны, һирәгерәк Финляндияны күҙҙә тотҡандар
Терминдың этимологияһы һәм тарихы
«Балтик буйы» тигән һүҙ Балтика гидронимынан килеп сыҡҡан, Балтик диңгеҙе яны мәғәнәһендә. Урта быуат Европаһының «халыҡ-ара теле» — латинда уны Mare Balticum тип атағандар.
Урыҫ теленә Балтик диңгеҙенең исеме сағыштырмаса күптән түгел ингән, етмәһә, уға тиклем 200 йылға яҡын Остзей диңгеҙе (Остзейское море) тигән атама йәшәп килгән.
Төньяҡ һәм Көнбайыш Европала йәшәгән Герман халыҡтары диңгеҙҙең географик урынлашыуы буйынса Көнсығыш диңгеҙ тип атаған: Ostsee, Østersøen, Oostzee, Östersjön. Көнсығыш славяндар уны сауҙаға сығыу юлына «хужа» булған аралашсылар исеме буйынса Варяг диңгеҙе тип атаған. Һуңғараҡ варягтарҙы урыҫтар свей тип йөрөтә башлай, һәм диңгеҙ ҙә Свей диңгеҙе булып китә.
Пётр I ваҡытында Төньяҡ һуғышта Швецияны еңеү сәбәпле Балтик буйында Рәсәй нығына, диңгеҙ урыҫтар өсөн ят булыуҙан туҡтай, шул уҡ ваҡытта географик йәһәттән ул «Көнсығыш» (Ostsee) диңгеҙе лә булмаған. Һөҙөмтәлә, «немец» карталарынан алынған исемде тәржемә итмәйҙәр, ә транслитерация эшләйҙәр, «Остзей диңгеҙе» тип ҡалдыралар, атама Пётр I осоронда модалы сит ил алынмаларын тулыландырған.
1713 йылда Рәсәй империяһының Балтик буйы Рига һәм Ревель губерналарына (1796 йылдан — Курляндия, Лифляндия һәм Эстляндия) дөйөм Остзей губерналары исеме булдырылған.
Остзей губерналары исеме буйынса ғына түгел, теле буйынса ла XIX быуат уртаһына тиклем немецса булған. Орден ваҡыттарынан уҡ немец теле бында рәсми була. Реформациянан һуң ул ғибәҙәттәрҙә ҡулланыла башлаған; эш ҡағыҙҙары шул телдә булған, бөтә мәктәптәрҙә лә уҡытҡандар һ.б. 1841 йылдан алып остзей губерналарында «халыҡ хәрәкәте православие яғына ауа башлаған», урыҫ телен үҙләштереү ҙә шул иҫәпкә инә.
Рәсәй Империяһы эш ҡағыҙҙарын һәм башҡа эшмәкәрлек өлкәләрен урыҫ теленә күсерә башлай. 1884 йылда Александр III Дерпт исемен Юрьев ҡалаһы тип алмаштыра. Шул саҡта уҡ диңгеҙ исеме лә, губернияларҙың дөйөм исеме лә урыҫсаға тәржемә ителгән: Балтик буйы губерналары, Балтик буйы крайы һәм башҡалар.
Әҙәбиәттә һәм публицистикала 1917 йылға тиклем «Остзей» һәм «Балтик буйы» менән бер рәттән төбәккә тағы бер йыйылма төшөнсә — Инфлянттар ҙа ҡулланыла ((Инфлянты). Польшала электән, бер Польша-Литва тажы аҫтында булған замандан, быуаттар буйына Балтик буйының территориаль берәмектәрен шулай тип атағандар..
Беренсе донъя һуғышында Германия Балтик буйының бер өлөшөн баҫып алған. 1917 йылда февраль революцияһынан һуң ул төҙөгән марионетка Балтик герцоглоғы элекке Рәсәй империяһының территорияһында монархия ҡоролошо реставрацияланған берҙән-бер тиерлек урын булған (Финляндияны иҫәпкә алмаған).
Артабан Балтик буйы биләмәләрендә совет һәм буржуаз республикалар иғлан ителә башлай. Һуғыштан һуң лимитрофтар (Рәсәй империяһы биләмәләрендә барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙе дипломаттар шулай тип йөрөтә) Көнбайыш һәм Совет Рәсәйе араһында «санитар кордон» вазифаһын тәшкил итә. «Лимитрофтар» термины совет нәфис әҙәбиәтендә лә ҡулланылған. Әммә сәйәси мәғәнә оҙаҡҡа бармай, СССР-ға Балтик буйы республикаларын ҡабул иткәндән һуң «лимитроф» тигән һүҙҙе тарихсылар ғына хәтерҙә тота.
ССР Союзын районлаштырыу контексында революцияға тиклемге «Балтик буйы» термины һаҡланып ҡала: Балтик буйы иҡтисади районы, Балтик буйы хәрби округы, Балтик буйы тимер юлы төшөнсәләре киң ҡулланыла. Административ-территориаль бүленештә Балтик буйы Литва ССР-ын, Латвия ССР-ын һәм Эстон ССР-ын, шулай уҡ РСФСР-ҙың Калининград өлкәһен үҙ эсенә алған.
1990-сы йылдарҙа «лимитрофтар»ға оҡшатып, урыҫ телендә «Балтия» термины ла донъя күрә. Был һүҙ Латвияла рус телендә сыҡҡан (Ригала сыҡҡан «Бизнес һәм Балтия» гәзите) киң мәғлүмәт сараларында тыуған.
Америка Ҡушма Штаттарында нәшер ителгән «Эстония тарихи һүҙлеге» (2004) « Балтика провинциялары» мәҡәләһендә (Baltic provinces) әйтелгәнсә, күптәр был төбәкте, элекке кеүек үк, Балтика буйы тип атай. Был топонимды һүҙлек транскрипцияла урыҫсанан «Pribaltika» тип яҙа һәм айырым мәҡәлә итеп йүнәлтмә бирә.
Физик-географик очерктар
Балтик буйы Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡтан ул Балтик диңгеҙе менән сикләшә (Калининград, Курши, Рига һәм Финляндия ҡултыҡтары). Көнсығыштан уға Валдай ҡалҡыулығы, көньяҡ-көнсығыштан — Полесье уйһыулығы, көнбайышта — Урта Европа тигеҙлеге терәлеп тора.
Балтик буйы биләмәләренән, Калининград өлкәһенән тыш, көнсығыш Европа ваҡыты менән бер сәғәт бүлкәте (UTC+2, йәйге осорҙа — UTC+3). Калининград өлкәһендә ваҡыт — йыл әйләнәһенә UTC+2.
Яр буйы һыҙаты
Балтиканың көньяҡ-көнсығыш ярында боронғо Көнсығыш Пруссиянан Ингерманландия йүнәлешендә Балтик яр буйында бик ҙур рельеф элементтары асыҡ айырылып тора: Самбия ярымутрауы, уның дауамдары Висла һәм Курши мороно, Курляндия (Курзем) ярымутрауы, Рига ҡултығы, Эстон ярымутрауы, Нарва ҡултығы һәм Кургаль ярымутрауы, унан Фин ҡултығына юл асыла.
Самбия ярымутрауы районында диңгеҙгә яҡын текә ярлауҙар — клиффтар барлыҡҡа килгән. Клиффтарҙың бейеклеге 55-60 метрға етә (Таран мороно менән). Уларҙың итәгендәге Боҙлоҡ дәүеренә тиклемге диңгеҙ ултырмалары менән Балтик буйының төп гәрәбә ятҡылыҡтары бәйле. Диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан урындарҙа һыу ташҡан осраҡтарҙан һаҡланып дамбалар төҙөлгән.
Ҡултыҡтар үҙҙәре һай (3,7 метр тәрәнлектән артыҡ түгел).
Көньяҡ Балтик буйының уникаль тәбиғи объекты — Курши мороно. Балтика диңгеҙендәге иң ҙур морон ул. Уның дөйөм оҙонлоғо — 97-98 саҡрым, киңлеге — 400 м (Лесной ҡасабаһы янында), 3,8 км (Бульвикио мороно янында). Дюналары — донъяла өсөнсө урында (Вьетнам менән Франциянан ҡала).
1945 йылда Көнсығыш Пруссия өлөшө ҡушылғандан һуң Литваның Балтика яр буйының оҙонлоғо 97 саҡрым тәшкил итә.
Эстония — иң «күп утраулы» (1521 утрауының дөйөм майҙаны 4,2 мең км2, йәки ил майҙанының 9,2 %), яр һыҙаты — иң оҙоно (континенталь өлөшөндә генә лә 3794 км).
Рельефы
Балтик буйы территорияһы Урыҫ тигеҙлегенең иң сикке төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм тигеҙләнеүгә табан барған ҡатмарлы һыҙатланышлы рельефлы, мореналар ҙа, убалы-ҡырлалы урындар ҙа, боҙлоҡ буйҙарындағы күлдәр ҙә бар.
Балтик буйы тектоник йәһәттән Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең бер өлөшө булып тора.
Дөйөм алғанда, Балтик буйы территорияһы ҡатмарлы геологик тарих кисергән, ул дүртенсел дәүерҙә ҙур боҙлоҡ экспансияларына дусар булған, Балтик диңгеҙенең кимәле һәм күләме үҙгәргән (бөтә Донъя океанынан тулы изоляцияла ҡалыуға тиклем), органик донъяның тектоник хәрәкәттәре һәм кардиналь үҙгәрештәре үҙ эҙҙәрен ҡалдырған.
Һыу ресурстары
Балтик буйы контурҙары регион булараҡ Балтик буйы артезиан бассейнының һыҙатланыштарына тура килә тип әйтергә була. Көнсығыш Европа платформаһының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан был гидрогеологик бассейн Эстония, Латвия, Литва территорияларын, Белоруссияның төньяҡ-көнбайыш өлөштәрен, Калининград һәм Псков өлкәһен, төньяҡ-көнсығыш өлөшөн, шулай уҡ Польшаның төньяҡ-көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә ала.
Артезиан ер аҫты һыуҙары Европа үлсәмдәре буйынса иң ҙур бассейн булып тора. Бында сөсө ер аҫты һыуҙарын уртаса 5 проценттан 30 процентҡа тиклем яуым-төшөм тулыландыра; уларҙың тәбиғи йыллыҡ ресурсы 16,8 км³ тип баһалана.
Эстонияла һәм Печора буйында ер аҫты һыуҙарын бысраныуҙан һаҡлау көнүҙәк проблема булып тора.
Кемериҙа сульфат-хлоридлы кальций-натрийлы минераль составлы Друскининкай, Бирштонас һәм Балдоне; көкөртлө һыуҙар сыға.
Балтик буйының көньяҡ күлдәре һәм төньяҡтағы һаҙлыҡтары боҙлоҡ ландшафттарының уйһыулыҡтарын биләй. Был күлдәрҙең гидрологик режимы уларҙың ҙурлығына, генезисына һәм һыу балансының үҙенсәлектәренә, йәғни туҡланыуға һәм сығымдарына бәйле. Дөйөм алғанда, барлыҡ һыу объекттарының режимы климат продукты булып тора.
Балтик буйының бөтә йылғалары, айырым торған эске күлдәргә ҡойғандарынан тыш, туранан-тура йә иһә күлдәр һәм йылғалар системаһы аша Балтик диңгеҙе бассейнына инә. Псков һәм Чуд күлдәре — төньяҡ Балтик буйының көнсығыш тәбиғи сиге — Нарова йылғаһы аша диңгеҙ менән дә бәйле.
Биләмәнең иң ҙур йылғалары — Көнбайыш Двина (тамағы янында аҡмаһы 700 м³/с) һәм Неман (678 . м³/с). Урындағы йылғаларҙан Вента йылғаһының түбәнге ағымдарында суднолар йөрөй (95,5 м³/с; бассейн 11800 км²), Преголя (90 м³/с; бассейн 15500 км²) һәм Лиелупе (63 м³/с; бассейн 17600 км²). Гауя йылғаһы (бассейн 8900 км²) ҡыуғын әһәмиәтенә генә эйә.
Балтик тарихы
Халыҡтар хәрәкәтенең, этногенездың тәбиғи алшарттарын тасуирлап, Гумилёв Лев Николаевич билдәләп үткәнсә, Европа «Ҡара диңгеҙгә тиклем Балтик аша, Көнбайыш Белоруссия һәм Украина аша уҙа торған „һауа сигендә бүленгән“. Уның ике яғында климат ике төрлө: был сиктән көнсығышҡа табан ғинуарҙың уртаса температураһы кире булғанда ҡыш һалҡын, йыш ҡына ҡоро була; көнбайышта иһә ҡарлы-ямғырлы ҡыштар өҫтөнлөк итә. Биләмәләрҙәге халыҡ һаны уларҙың ауыл хужалығына яраҡлылығы дәрәжәһенә тап килә — диңгеҙ буйында Висланан Неваға тиклем арауыҡта күрһәткес тә кәмей.
Цивилизация тарихында тимер быуат мәҙәниәте мөһим, уның таралыу сиктәре төньяҡта — 60°. Был киңлектә хәҙерге замандың Осло, Уппсала һәм Петербург ҡалалары урынлашҡан—йәғни, тәбиғи-климат шарттары менән билдәләнә торған тарихи Балтик буйының төньяҡ сиге Нева тамағы һәм Балтик буйының көньяҡ яры географик төшөнсәһенә тура килә.
Балтик буйына күсенеү тарихы
Балтик буйында кеше йәшәүҙең иң иртә эҙҙәрен (торамалар) археологтар беҙҙең эраға тиклем IX—X мең йыллыҡ дата менән билдәләй. Ҙур территорияларҙа археологик мәҙәниәттәрҙең уртаҡлығын күрһәтә торған ҡабиләләр барлыҡҡа килгәнсе, тағы 5-6 мең йыл уҙа.
Археологик мәҙәниәттең башҡа төркөмө — хәрби балталар, йәки ишелгән керамика (б. э. т 3 меңлектең икенсе яртыһынан алып) етештереү. Ул шулай уҡ славян-балт-герман ҡәбиләләренә алып сыға.
Ваҡыт үтеү менән был культураларҙа „этник“ элементтар барлыҡҡа килә башлай, ләкин уларҙың һәр кемен конкрет ареалға тәңгәлләгәнсе 1-1,5 мең йыл үтә: ҡәбиләләр ҡатнаш йәшәй. Тик беҙҙең эраға тиклем һуңғы мең йыллыҡтың уртаһына табан ғына территориялар буйынса бүлеү тураһында һөйләргә була. Ул сама менән Латвияның урта өлөшөндә уҙа; көньяҡҡа табан Балтик ҡәбиләләре, ә төньяҡҡа табан үҙҙәренең урындағы үҙенсәлектәре менән асыҡ айырылып торған фин ҡәбиләләре туплана. Ҡәбилә-ара бәрелештәр башлана: балыҡсыларҙың һәм аусыларҙың йылға һәм күл ярҙары буйлап тыныс торамалары юҡҡа сыға, нығытмалар барлыҡҡа килә.
Дөйөм алғанда, боронғо сығанаҡтар урындағы этногенезды ышаныслы рәүештә күҙәтергә мөмкинлек бирә торған мәғлүмәттәр менән бай түгел. Әлеге урындарҙа йәшәгән өс төркөм күрһәтелә. Былар:
Карталарҙа Балтик яр буйы ерҙәрендә урынлашҡан прусстар, куршиҙар, ливтар, эсттар һәм водтәр күрһәтелә; ә ҡалғандары был билдәләмәлә „континенталь“ ҡәүемдәр булып торалар.
Б. э. X быуатына ҡәҙәр „был ҡәбиләләрҙә синфи йәмғиәт әле ойошоп етмәгән“, йәғни дәүләтселек юҡ. Үҙ-ара дәғүәләшкән юлбашсыларҙың исемдәрен тарихҡа яҙып ҡалдырған яҙыу ҙа юҡ; ҡоролош әле һаман да общиналарҙан тора, күпселектә тәүтормош замандағынса.
Антик донъяның Балтик буйына тышҡы иҡтисади ҡыҙыҡһыныуы сикләнгән була. Балтик буйындағы етештереү көстәренең түбән дәрәжәлә булыуы һөҙөмтәһендә Европа нигеҙҙә гәрәбә һәм төҫлө таштар, саҡматаш ала; ихтимал, тире алғандыр. Климат шарттары арҡаһында Балтиҡ буйы колонистарҙы йәлеп итмәгән. Бының ыңғай яғы шунда — яңы эраның беренсе быуаттарында Балтик буйы ҡәбиләләре көслө державалар менән бәрелешмәй, фаталь эҙемтәләргә килтерерлек хәлдәр булмай.
Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенән Урта быуаттарҙың бөйөк империяларына тиклем
Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе, V быуатта Рим империяһының тарҡалыуы Европаның этник картаһын үҙгәртеп бөтөрә. Был мәлгә славяндар Балтик диңгеҙенән Карпаттың төньяҡ битләүҙәренә тиклем киң таралған була, көнбайышта германдар һәм кельттар менән, ә көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта һәм Балтик фин-уғыр ҡәбиләләре менән йәнәш йәшәйҙә р.
Балтик буйы „бөйөк күсенеүҙәрҙең“ аралыҡтағы пункты булған. Б. э. т. I—II быуаттарҙа унда готтар бер ни тиклем йәшәп ала. Бишенсе короле ваҡытында готтар тағы көньяҡҡа табан ҡуҙғала, унда һуңынан Остгот һәм Вестгот короллеге ойошторалар. Балтик буйындағы готтар тураһында иҫтәлек Пруссиялә вельбар мәҙәниәтенең ҡаҙылма артефакттарында һәм Швецияла гауттар ҡәбиләләре һәм Готланд утрауы исемдәрендә ҡалған.
Готтар менән китмәгән ҡабиләләр Балтик буйында үҙҙәренең эволюцион юлдарын дауам итәләр, уның иң ҙур ҡатмарлыҡтары оҙаҡ ваҡыт үҙ-ара бәрелештәр генә тәшкил итә, сит көстәрҙән ҡағылыш булмай. Балтик буйындағы цивилизация тарихының алдағы быуаттарҙа килеп сығасаҡ күпкә көслөрәк „халыҡ-ара мөнәсәбәттәр субъекттары“ һуңғараҡ формалаша.
Европала етештереү көстәре үҫешә барыу менән боронғо Римдың „Гәрәбә юлы“ буйлап хәрәкәт йәнләнә. Уның бер трассаһы Балтикҡа көнбайыш славян ерҙәре һәм Висла аша (хәҙерге Вроцлав янында йөк күсереп тейәү пункты) бара. Ә икенсеһе көнсығыш славян ерҙәре аша туранан-тура Двина йәки Нарва аша Балтик буйына сыға.
Балтик буйында ҡәбилә-ара алыш-биреш VII быуаттың икенсе яртыһында айырым райондар менән туранан-тура сауҙа булып үҫә башлай. Ләкин V—VIII быуат осоронда, ғөмүмән, Көнсығыш Балтик буйының йәмғиәте үҫеше, шул иҫәптән боронғо латыш ҡәбиләләрендә лә, уларҙың көнсығыш славян күршеләренән артта ҡалған. Көнсығыш славяндарҙа был ваҡытта IX быуатта берҙәм дәүләткә берләшкән синфи йәмғиәт ойошторола. Көнсығыш Балтик буйында синфи мөнәсәбәттәр был осорҙа тыуып ҡына килә»
VIII быуат "викингылар осоро"н аса — был өсөнсө, Скандинавиянан сыҡҡан иң көслө ташҡын була. Әгәр ҙә беренсе икеһе саф миграцион булһа, бында контрибуция һәм колонизация өлөшө мөһим роль уйнай. Улар бер-береһенә бәйле: бер тапҡыр талауҙарҙан даими рәүештә яһаҡ түләтеүгә, был эштә «көндәштәр» булыу сәбәпле, гарнизондар төҙөүгә күсәләр. Шарттарға ярашлы рәүештә, был дружиналар йә идара итеү һәм һаҡ буйынса хеҙмәттәр күрһәтә (Рустәге һымаҡ), йә иһә колониялаштырыуҙа ярҙам итеп (Англия), көс акциялары ойошторалар, йәки яңы төҙөлгән дәүләттәрҙә төпләнеп, уларҙың ҡораллы көстәренең нигеҙен тәшкил итәләр (Нормандия, Сицилия).
Йөҙ йылдан һуң, X быуаттың икенсе яртыһында, көнбайышта ла, Европа көнсығышында ла административ (ерҙәр йыйыу) һәм рухи (христианлаштырыу) алшарттары эре үҙәкләшкән дәүләттәр булдырыуға килтерә. 962 йылда Бөйөк Оттон I Изге Рим империяһын йыя. Уның ярҙамында Мешко I (935—992) Польша ерҙәрен йыйырға керешә. 978 йылда Харальд I Синезуб ваҡытында Данияның төньяҡ империяһы ҡолас йәйә. 911 йылдан башлап Боронғо урыҫ дәүләтенең сәскә атыуы башлана, унда тиҙҙән тотош көнсығыш славян ҡәбиләләре берләшә. Кенәзбикә Ольга (957), Мешко (965) һәм Харальд (972) шәхсән рәүештә христианлыҡ ҡабул итәләр, ә Владимир I Святославич 988 йылда киң күләм сумылдырыу үткәреп, «Көнбайышҡа һәм Көнсығышҡа», бөтә Русь христианлыҡты ҡабул итеү юлына баҫты, тип хәбәр итә.
Шул уҡ ваҡытта Европаның төньяҡ-көнбайышында — формаль рәүештә Боронғо рус дәүләте сиктәрендә — тағы ла бер бик ҙур көс үҙәге барлыҡҡа килә. Көньяҡ Русь менән сағыштырғанда донъя хужалыҡ мөнәсәбәттәренә йәлеп ителгән Новгород тиҙҙән Балтик буйында йәнәш ерҙәрҙә үҙәк булыуға дәғүә итерлек ярайһы уҡ көс туплай.
Көнсығыш һәм Көнбайыш араһындағы сиктә Балтик буйы оҙаҡ ваҡыт мәжүси булып ҡалған. X быуатта ҙур торамалар барлыҡҡа килә, улар тирәһендә боронғо ҡәбиләләрҙең территориаль берләшмәләре төҙөлә. Улар араһынан диңгеҙгә яҡын ерҙәрҙә прусстар (Калининград ҡултығы һәм Преголь тамағы), ливтар (Рига ҡултығы һәм Двина тамағы), эсттар (Таллин һәм Нарова тамағы) һәм водтәр (Нарва йылғаһынан алып Нева тамағына тиклем Фин ҡултығы) йәшәгән.
Урыҫ кенәзлектәре
Новгородтың иртә тарихы фин-уғыр ҡәбиләләре менән даими көрәштә үтә. Полоцк Кненәзлеге — сауҙа юлындағы тыныслыҡ хаҡынамы, Балтик буйы ҡәбиләләре менән һыйышыбыраҡ йәшәй. Балтик буйы аша барлыҡҡа килгән сауҙа бәйләнештәре менән дөйөм Европа цивилизациялы процесына инеү, Русь өсөн дәүләтенең нығына барыуы менән йәнәш бар. X—XI быуаттарҙа Русь әле Көнбайыш Европала барған ҡаты дәүләт-ара көрәш тәжрибәһенә эйә булмай. Уға йәшәгән урындарынан ҡәбиләләрҙе физик яҡтан ҡыҫырыҡлау кәрәклеге булмай, шуға күрә XI быуат аҙағына тиклем был процестар башлыса эволюция юлы менән бара.
Ул арала Балтик Диңгеҙ буйында (Поморьеһында) тарихи ваҡиғалар башҡа схема буйынса йәйелдерелә. Бөйөк Карл империяһы тарҡалғандан һуң Көнсығыш франк өлкәләре феодалдары Поморье һәм Балтик буйында славяндарҙың төп дошманы булып китә. Башта улар араһында ҡораллы көрәш үҙгәреүсән уңыш менән барған, ләкин XII—XIII быуаттарға табан Лаба буйы славян ерҙәре бер-бер артлы немецтар тарафынан йотола һәм христианлыҡты Рим үрнәгендә ҡабул итә. Шул уҡ ваҡытта өлөшләтә славян телен һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡала алған аҙ ғына кешеләр араһында лужицалар булып сыға.
Балтик буйында Көнбайыш Европа экспансияһына ҡаршы тороу осоронда псковтарға һәм новогородтарға ваҡыт-ваҡыт бәрелешеп тороу, шулай уҡ башҡа урыҫ кенәзлектәре менән үҙ-ара берләшергә ҡамасауламаған. XIII быуатта 1242 йылда Боҙ өҫтө һуғышы, 1234 йылда Омовжела алыш һәм 1268 йылда Раковор һуғышы рыцарҙарҙы славяндарҙың еңеүе менән тамамланған.
Terra Marianaны үҙләштереү
XIII быуат башында Балтик диңгеҙенең көньяҡ яр буйҙары тормошонда һынылыш башлана: алыҫ урынлашҡан биләмәләрҙән колония яһау, яҡындарын йотоу кеүек дәүләт берәмектәренең оҙайлы стратегик мәнфәғәттәре зонаһына эләгә.
Балтик буйын яулап алыу, тарихи планда, бик тиҙ башҡарыла. Бер быуын ғүмер эсендә, төньяҡ тәре походтарының беренсе этабында уҡ, 1201 йылда тәре йөрөтөүселәр Ригаға нигеҙ һала; 1206 йылда Иннокентий III прусстарға ҡаршы тәре походына фатиха бирә; 1219 йылда даниялылар урыҫ Колыванен баҫып ала һәм уны Таллин исеменә алыштыралар. Бары тик Көнсығыш Пруссия яр буйҙарында ғына тәре йөрөтөүселәр ул йылдарҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған, ләкин бында ла утыҙ йыллап ҡына ваҡыттан һуң тевтондар үҙ терәктәрен булдыралар: 1252 йылда Мемель һәм 1255 йылда Көнигсберг барлыҡҡа килә.
Яр буйының көнсығыш өлөшөндә иһә, Висланың уң яҡ ярына тамағынан башлап, германлаштырыу һәм христианлаштырыу айырым сценарий буйынса йәйелдерелә. Рыцарь ордендары — тевтон, ливон, ҡылыс йөрөтөүселәр Балтик буйы территорияһында колонизацияның терәк пункттары булараҡ ҡәлғәләр торғоҙалар. Мәжүси ҡәбиләләр көсләп христианлаштырыуға дусар ителә, әммә үҙҙәренең милли дәүләт берәмектәрен уларға төҙөргә бирмәйҙәр. Бында көнбайышта барлыҡҡа килгән урыҫ кенәзлектәре — мәҫәлән,Кукейносский — юҡ ителә 1185 йылда Ливонияға Мейнард фон Зегеберг килә. Даугава буйында Икескола (Ykeskola, тамағынан яҡынса 30 км өҫтә) тигән ерҙә урынлашҡан ҙур булмаған часовнянан башлап, киләһе йылға инде ул ҡәлғә төҙөтөү өсөн ташсылар саҡыра. Бының менән Ливон епископлығы (Bishopric of Livonia) — Ливонияла беренсе дәүләт ойошоуына башланғыс бирелә.
Барлыҡҡа килгән дүрт епископлыҡ (Рига, Дорпат (Дерпт), Эзель-Вик, Курляндия) 1435 йылда төҙөлгән Ливон конфедерацияһына инә — Ливон ордены баш булған епископтар дәүләт-ара территориаль суверенитетҡа һәм үҙ биләмәләре сиктәрендә бөтә власҡа тулы көскә эйә була. XIV быуатта Ливон орденының Изборскиға баҫымына Рәсәй ҡаршы тора ала. Әммә урыҫтарҙы Балтик ярынан ҡыҫырыҡлау бара.
1494 йылда Мәскәү Новгородта Ганза союзы вәкиллектәрен яба, ә ганза сауҙагәрҙәре (уларҙың күбеһе ливондар була) — төрмәгә ултыртыла. Һөҙөмтәлә Ливония Бөйөк Мәскәү кенәзлеге менән һуғыш халәтендә ҡала. Һуғыш һөҙөмтәләре буйынса 1501—1503 йылдарҙа Иван III һәм Ливон конфедерацияһы status quo ante bellum шарттарында солох төҙөйҙәр, йәғни, Ливония һуғышына тиклем ғәмәлдә булған халәткә ҡайталар.
Балтик буйы XVI—XVII быуаттарҙа
«Шлитте эше» (1548 йыл, Любек), Иван IV күреүенсә, Ливония менән мөнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүе күршеләр үҙләштергән ерҙәргә ымһыныуынан ғына тормай. Һүҙ Ливон конфедерацияһының Рәсәйгә тауарҙар ғына түгел, ә "көнбайыш белгестәр"гә юл ҡуймауға йүнәлтелгән сәйәсәте хаҡында бара. Европала рус батшаһы һорауы буйынса Ганс Шлитте яллаған 300 кеше Ливонияла ҡулға алына, Шлиттеның үҙен төрмәгә ултырталар, ә Рәсәйгә килергә тырышҡан Ганс тигән кеше язалап үлтерелгән
1558 йылдың ғинуарында Ливония һуғышы башлана.
Сик буйындағы Нарваны яулап алып, элек ҡалдырылған Юрьевты алғас, урыҫ ғәскәрҙәре туҡтап ҡала, һәм 1559 йылдың яҙында тарихсылар фекеренсә, файҙаһыҙ солох төҙөйҙәр — Рус батшалығы был кампаниянан тик минималь (Чуд күленең көнбайыш яры һәм Псков күле — яҡынса 50 саҡрым ары инәләр) файҙа ала, ә иң мөһиме Балтик ярына сыға алмайҙыр.
1560 йылда Эрмес янында рус ғәскәре орден армияһын ҡыйрата, Мариенбург — Феллин һыҙатына сығып сыҡҡас, тағы 50 саҡрымға алға китә.
1561 йылда Ливон орденының һуңғы ландмейстеры Готтгард Кеттлер, католицизмдан лютеранлыҡҡа күсеп, үҙенең хакимлығы аҫтында Курляндия һәм Семигалияны һаҡлап ҡала — инде был ерҙәрҙең герцогы булараҡ. Шул ваҡыттан Рәсәй Балтик буйындағы өс ҙур илгә: Польша короллегенә, Бөйөк Литва кенәзлегенә һәм Швецияға ҡаршы тора. 1571 йылда Ҡырым ханы Дәүләт-Гәрәй (Дәүләт I Гәрәй) Мәскәүгә емергес һөжүм итә. Ливонияға походтар 1575 йылда ғына яңыртыла, әммә Иван IV сәйәсәте уның үҙ даирәһен бер ҙә ҡәнәғәтләндермәй, был ахыр сиктә опричнина барлыҡҡа килтерә; ил бөлгөнлөккә төшә.