cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лидия Димковская
Биографяһы
Уның македон теленән Любица Арсовская һәм Пегги Рейд тәржемә иткән pH Neutral History китабы, 2013 йылда Рочестер университеты нәшриәте сығарған Three Percent селтәре әҙәби журналының Иң яҡшы тәржемә китабы өсөн Премияһы менән билдәләнә.
Фунтовка (Космала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кукучевск һәм Кулундинск күлдәрен индермәйенсә, Бурла йылғаһының бассейнының көньяғындағы һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тумуяс
Тумуяс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәширов Әкрәм Абдулла улы
Бәширов Әкрәм Абдулла улы (14 март 1933 йыл — 28 ғинуар 2010 йыл) — ғалми-иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре кандидаты (1968), профессор (1991).
Биографияһы
Әкрәм Абдулла улы Бәширов 1933 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының Үрге Ҡыйғы районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Ҡолмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1960 йыл|да Ҡазан финанс-иҡтисад институтын тамамлай. 1969 йылдан Өфө нефть институтында уҡыта.
1970 йылда һәм 2002 йылдарҙан — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте эргәһендәге Финанс университетының Өфө филиалында (Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө факультеты) уҡытыусыһы булып эшләй.
1986 йылдан — Мәскәү технология институтының Өфө филиалында — Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты (УФМТИ) бухгалтер иҫәбе кафедраһы мөдире була.
1991 йылдан башлап Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта, 1994—2001 йылдарҙа аудит һәм һалымдар кафедраһы мөдире була.
Фәнни хеҙмәттәре сәнәғәт һәм ауыл төҙөлөшөндә хужалыҡ эшмәкәрлеге сығымдарын иҫәпләү һәм анализлау мәсьәләләренә арналған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1968), профессор (1991)
2010 йылдың 28 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
Веселов Артемий Николаевич
Веселов Артемий Николаевич (18 октябрь 1906 йыл — 1994 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, педагог, педагогия фәндәре докторы, профессор. Курск педагогия институты ректоры.
Биографияһы
Артемий Николаевич Веселов 1906 йылда Ярославль губернаһының Марьино ауылында  тыуған. 1928 йылдан алып КПСС ағзаһы булып тора. . 1930 йылда К.Либкнехт исемендәге Мәскәү педагогия институтының ижтимағи-иҡтисади бүлегендә уҡый һәм  шул уҡ йылда  юғары мәктәптә  педагогик эш башлай. 1943 йылдан 1994 йылға тиклем Курск педагогия институтында эшләй, ректор, кафедра мөдире, педагогика кафедраһы профессоры була. Рәсәй профессиональ-техник белем биреү тарихын тәрән тикшерә һәм анализлай. Педагогия фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, 1952 йылда «Очерки истории низшего профессионально-технического образования и подготовки рабочих кадров в РСФСР» темаһына диссертацияны уңышлы яҡлай. 1964 йылда профессор ғилми исемен ала.
Веселов 50 фәнни эш, шул иҫәптән педагогика тарихы өсөн әһәмиәтле булған бер нисә рәт монографиялар авторы булып тора. 1982 йылда «Очерки истории профессионально-технического образования в СССР» монографияһын әҙерләүҙә ҡатнашҡаны  өсөн К.Д.Ушинский исемендәге СССР педагогия фәндәре академияһы  премияһына лайыҡ була.
Курскиҙа йәшәгән. 1994 йылда вафат була.
Әл-Ғүззә
Әл-Ғүззә (العزى — ҡеүәтле, Аль-Узза) — Венера планетаһының алиһәһе. Исламға тиклемге ономастикала осрай.
Тарихы
Ҡөрьәндә Ән-Нәджм сүрәһендә ошондай аят бар:
Әл-Ғүззә Синай ҙа, Нәбатиә, Лихйән дәүләттәрендә Хан-Ғүззәй исеме менән билдәле булған. Шулай уҡ Ҫамуд ғәрәптәре, Көньяҡ Ғәрәбстан ғәрәптәре һәм Ираҡта билдәле. V—VI быуаттарҙа ул Ғәрәбстандың, атап әйткәндә, Үҙәк Ғәрәбстан ғәрәптәренең (Хижәз, Хира, Нәбатиә) юғары илаһтарының береһенә әйләнә. Үҙәк Ғәрәбстандың көньяғында әл-Ғүззә әл-Лат һәм Мәнәттең әсәһе тип һанала.
Сүриәгә һәм Ираҡҡа сауҙа юлы башы, Мәккә эргәһендәге Хурад үҙәне әл-Ғүззәгә табыныуҙың төп үҙәге була. Мәккә менән Таиф араһында, әл-Ғүззәнең ғибәҙәтханаларының береһе (әл-Ғүззә әс-Сәғидә) була. Ул өс изге ағас — самураның (акация) өҫтө япма менән ҡапланған ҡаралтынан һәм шунда һалынған изге таштан торған.
Унда даими ғибәҙәт ҡылалар һәм ҡорбан килтерәләр. Мәккәне яулап алғандан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр Хәлид ибн әл-Вәлидкә был һынташты емерергә бойора.
Хольцвайссиг
Хольцвайссиг (Holzweißig, Һольцвайссиг) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 3225 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6808 һәм автомобиль коды —  BTF.
Вангота-Яха-Тарка
Вангота-Яха-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вангота-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мораҡ ауыл Советы ( Күгәрсен районы)
Мораҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Мораҡ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Киров ауыл Советы Мораҡ ауыл Советы составына инә.
Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы «Тораҡ пункттарҙы берләштереү, бөтөрөү, статусын үҙгәртеү һәм административ үҙәктәрен күсереү сәбәпле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Законының 1 ст., п. 5 ҡарар итә: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә: Күгәрсен районы буйынса:
Мораҡ һәм Киров ауыл Советтарын, «Мораҡ» атамаһын һаҡлап һәм административ үҙәген Мораҡ ауылында ҡалдырып, берләштерергә. Киров ауыл Советының Яңы Николаевский,Ҡанаҡас ауылдарын Мораҡ ауыл Советы составына индерергә.
Мораҡ ауыл Советының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Киров ауыл Советын алып ташларға
Ҡаҙаныштары
«Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы муниципаль берәмеге» конкурсында «Иң яҡшы ауыл биләмәһе» номинацияһында Мораҡ ауыл Советы еңеүсе була.
Любимовка (Асҡын районы)
Любимовка (Любимовка) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452880, ОКАТО коды — 80204842004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Верезника
Верезника — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киселевка (Иленка ҡушылдығы)
Киселевка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иленка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәликов Ариф Жангир уғлы
Мәликов Ариф Жангир уғлы (Arif Cahangir oğlu Məlikov; 13 сентябрь 1933 йыл, Баҡы— 9 май 2019 йыл, шунда уҡ) — СССР һәм Әзербайжан композиторы, педагог. Әзербайжан ССР-ының дәүләт премияһы (1986). СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
Биографияһы
Ариф Жангир уғлы Мәликов 1933 йылдың 13 сентябрендә Баҡы ҡалаһында тыуған.
1945—1954 йылда Баҡы ҡалаһында А. Зейналлы музыка училищеһында тарҙа уйнарға өйрәнә, 1955 —1958 йылдарҙа — Әзербайжан дәүләт консерваторияһында Ҡара Ҡараевтың композиция класында уҡый. Йәш композиторҙың диплом эше — «Беренсе симфония».
Уҡыу менән бер рәттән музыкаль һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә.
1958 йылдан консерваторияла эшләй (1971 йылдан доцент, 1979 йылдан профессор,1982 йылдан композиция кафедраһы мөдире).
Сальян (Әзербайжан ССР-ы) территориаль һайлау округы буйынса СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. Әзербайжан Милли фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Хазар университетының почётлы докторы (2012 йыл, Баҡы, Әзербайжан).
Композитор Ариф Мәликов 2019 йылдың 9 майында Баҡыла вафат була. Хөрмәтле ҡәберлек аллеяһында ерләнә.
Ижады
«Метаморфозалар» симфоник поэма һәм Икенсе симфония композитор ижадының мөһим бер осорон тәшкил итә, композитор стиле ҡатмарлаша һәм бер ни тиклем халыҡ музыкаһынан алыҫлаша төшә.
Алты өлөштән торған «Икенсе симфония»һын композитор Д. Д. Шостаковичҡа бағышлай, 1973 йылдың апрелендә Бакыла тәүге тапҡыр башҡарыла. Уны һуңыраҡ Мәскәү, Тбилиси, Анкара (Төркиә) сәхнәләрендә лә башҡаралар.
1974 йылда ул Югославия камера оркестры өсөн «Өсөнсө камера симфония»һын яҙа. 1977 йылда бер өлөшлө «Дүртенсе симфония»һын, һуңыраҡ «Бишенсе» һәм «Алтынсы» симфонияларын яҙа.
1983 йылда Куйбышев (хәҙер Һамар) опера һәм балет театрында һәм Үзбәк ССР-ының Алишер Навои исемендәге Ҙур театрында «Ике йөрәк поэмаһы»ның премьераһы үтә.
1984 йылда композиторҙың «Алтынсы симфония»һы донъя күрә, уны автор «Контрастар» тип атай.
Мәхмүт (исем)
Мәхмүт — башҡорт ир-ат исеме, башҡа халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Мәхмүт исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, маҡтауға лайыҡлы тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Мәхмүт Ғәли (Мәхмүт бине Ғәли бине Ғүмәр әл-Болғари әс-Сараи әл-Ҡәрдәри) — XIII—XIV быуаттарҙа йәшәп ижад иткән төрки шағиры. Мәхмүт Ғәли — дини-дидактик характерҙағы «Нәһж әл-фәрадис» әҫәре авторы. Әл-Ҡәрдәри псевдонимы Мәхмүт Ғәлиҙең Ҡәрдәр (хәҙерге Харәзм)ҡалаһында тыуыуын, белем алыуын, йәки сығышы менән ҡәрдәр ҡаҙаҡ ырыуынан булыуын белдереүе мөмкин. Һарай ҡалаларының береһендә, фаразланыуынса, Һарай-Бәркәлә йәшәгән. Әҫәр йөкмәткеһенән авторҙың дин, фәлсәфә һәм көнсығыш әҙәбиәте өлкәһендә уҡымышлы кеше булыуы күҙаллана. Төрки, ғәрәп һәм фарсы телдәрен камиллыҡта белгән.
Мәхмүт Ҡашғари, Мәхмүт ибн әл-Хөсәйен ибн Мөхәмәт әл-Ҡашғари (уйг. مەھمۇد قەشقىرى, Мәhмут Қәшқәри,1029—1101) — Ҡашғар ҡалаһынан төрки ғалимы. Сығышы буйынса — Ҡараһанлылар хакимлыҡ иткән дәүерҙә тыуған юғары ҡатлам кешеһе.
Мәхмүт сәсән (XVII—XVIII быуаттар араһы) — башҡорт сәсәне, ҡурайсы һәм әкиәтсе. Уның ниндәй йылдарҙа йәшәүе хаҡында аныҡ ҡына мәғлүмәт юҡ. Халыҡ хәтерендә тос йөкмәткеле йомаҡ-ҡобайырҙары менән һаҡланып ҡалған
Аҡтуғанов Мәхмүт Сафа улы (25 декабрь 1924 йыл — 24 ғинуар 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, майор (1969). Советтар Союзы Геройы (1944).
Уразаев Мәхмүт Һибәт улы (14 май 1936 йыл — 6 сентябрь 2021 йыл) — яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе.
Мәхмүт II (ғосм. محمود ثانى‎ — Mahmûd-u sânî, төр. İkinci Mahmut; 20 июль 1785 йыл — 1 июль 1839 йыл) — Ғосман империяһының 1808 -—1839 йылдарҙа хакимлек иткән 30-сы солтаны. 1820-1830-сы йылдарҙа прогрессив реформалар (шул иҫәптән янычар корпусын һәм хәрби-лен системаһын бөтөрөү һ. б.) үткәрә.
Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы (7 ноябрь 1925 йыл — 27 ғинуар 1984 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). СССР-ҙың почётлы тимер юлсыһы (1970).
Фамилияла
Мәхмүтов Наил Мәзит улы (3 декабрь 1963 йыл) — тыуған яҡты өйрәнеүсе, Башҡортостанда тыуған яҡташтар тураһында китаптар серияһын нәшер итеүсе; Рәсәй химия сәнәғәте профсоюзы республика комитетының иҡтисад эштәре буйынса комиссия ағзаһы; Берҙәм Рәсәй партияһының «Завод» бүлексәһе секретары; иҡтисад фәндәре кандидаты (2007).
Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы (15 ғинуар 1930 йыл — 31 июль 2020 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе.
Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы (25 ғинуар 1934 йыл — 17 февраль 2008 йыл) — башҡорт йырсыһы (бас), юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1976—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1976). Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).
Шәрәфетдин Йәләлетдин улы Мәхмүтов — Өфө губернаһынан Рәсәй Империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.
Ауылдар
Мәхмүт (Махмутово) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл.
Мәхмүт (Махмутова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы.
Мәхмүт (Махмутово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
Мәхмүт (Махмутово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
> Зал Мәхмүт паша мәсете (төр. Zal Mahmut Paşa Camii) — Сөләймән I-нең вәзире Зал Мәхмүт паша һәм уның ҡатыны Шаһ Солтан (Сөләймән I ейәнсәре, Сәлим II ҡыҙы) тарафынан, архитектор Синан проекты буйынса, 1574—1580 йылдарҙа төҙөлгән мәсет.
Мәхмүт II кәшәнәһе — Истанбулдың иҫтәлекле урыны, ғосман солтандарының һуңғы ғаилә төрбәһе. Уның янында — билдәле ғосман сәйәсмәндәренең һәм яҙыусыларының ҡәберҙәре менән зыярат.
Абакумов Алексей Алексеевич
Абакумов Алексей Алексеевич (20 сентябрь 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-радиоэлектроник. 1972 йылдан Өфө нефть институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986 йылдан электротехника кафедраһы мөдире; 1987 йылдан хәҙерге МИФИ Ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Интроско үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең (Обнинск) генераль директоры. Рәсәй Федерацияһы Электротехник фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000) һәм ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһыының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013).
Донъя һәм Рәсәй практикаһында тәүге тапҡыр газ-нефть үткәргестәрҙе һәм башҡа эре габаритлы ҡорамалдарҙы магнитлы интроскоп ҡулланыуға нигеҙләнгән диагностикалау ысулдарын тәҡдим итә. 1982 йылда матрицалы феррозондлы үҙгәрткес менән магнитлы интроскоптың тәүге тәжрибә өлгөһөн эшләгән. Магнитлы интроскопты шурфтарҙа, газ-нефть үткәргестәрҙең изоляция ҡатламын боҙмайынса өҙлөкһөҙлөк етешһеҙлектәрен диагностикалауҙа һәм торба эсе тикшереү ҡорамалдарының эҙләү системаларында файҙаланыу мөмкинлеген нигеҙләй.
Биографияһы
Алексей Алексееевич Абакумов 1946 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
1967 йылда Салауат нефть химияһы комбинатында эшләй башлай. 1968 йылда «Башнефть» производство берекмәһенең «Ишембайнефть» нефть-газ табыу идаралығына, тәрәндәге насослы штангаларҙы магнитлы диагностикалау буйынса инженер вазифаһына эшкә алына. 1969 йылдан алып Ишембай нефть техникумында уҡыта, 1971—1987 йылдарҙа Өфө нефть институтының электротехника кафедраһында уҡытыусы булып эшләй, 1986 йылдан ошо кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1972 йылдан Өфө нефть институтының Салауат филиалында электротехника кафедраһы мөдире.
1987 йылдан алып «МИФИ» ядро милли тикшеренеү университеты филиалы — Обнинск атом энергетикаһы институтының электротехника һәм электроника кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1999 йылдан башлап «Интроско» (Обнинск ҡалаһы) Үткәргес торбаларҙы диагностикалау үҙәгенең генераль директоры.
Фәнни эшмәкәрлеге
СССР-ҙа беренсе булып эре габаритлы газ-нефть ҡорамалдарын, шул иҫәптән газ-нефть үткәргесәрҙе лә (1970 йыл), магнитлы интроскоптар ярҙамында диагностикалау ысулдарын тәҡдим итә. Өҙлөкһөҙлөк дефектынан таралған магнит ҡырын визуалләштереү өсөн матрицалы үҙгәрткес, дефекттар һүрәтен эшкәртеү, уларҙың геометрик үлсәмдәрен: оҙонлоғон, киңлеген һәм тәрәнлеген үлсәү өсөн телевизион-иҫәпләү ысулдары һәм саралары уйлап тапҡан.
170 ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 7 китап һәм магнит диагностикаһы өлкәһендә 94 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты.
'''Ҡайһы бер хеҙмәттәре '''
Ғаиләһе
Өйләнгән, улы, ҡыҙы, ейәне бар. Улы — Алексей, Обнинск атом энергетикаһы институтының компьютер системалары, технологиялары һәм селтәрҙәре кафедраһы уҡытыусыһы.
Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты
Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан махсус юғары уҡыу йорто. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының белем биреү учреждениеһы.
Тарихы
1905 йылдың 15 июнендә Өфөлә түбәнге полиция чиндарын башланғыс әҙерләү ойошторола.
1913 йылдың 12 ғинуарында Өфө губернаһы губернаторы П. П. Башилов тарафынан «Өфө ҡалаһының полиция һағы урядниктары мәктәбе тураһында ҡағиҙә» раҫлана.
СССР Эске эштәр министрлығының 1970 йылдың 22 сентябрендәге бойороғо менән Өфөнөң А. М. Матросов исемендәге тәрбиә-хеҙмәт колонияһы базаһында СССР Эске эштәр министрлығының Өфө урта махсус етәкселек составын әҙерлек мәктәбе ойошторола.
1984 йылда клуб һәм ашхана бинаһы файҙаланыуға тапшырыла, 1986 йылдың аҙағында 512 урынлыҡ курсанттар өсөн ятаҡ сафҡа индерелә, ә 1988 йылда 800 урынлыҡ яңы уҡыу корпусын төҙөү тамамлана, ул юғары мәктәп һәм институттың аудитория фондының нигеҙен тәшкил итә.
СССР Министрҙар Советының 1987 йылдың 1 октябрендәге 1107-се ҡарары нигеҙендә һәм СССР Эске эштәр министрлығының 1988 йылдың 12 ғинуарындағы 014-се бойороғо менән «Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юғары мәктәбе» тип үҙгәртелә.
1998 йылдан алып рус телендә «Вестник Уфимского юридического института МВД России» исемле фәнни-ғәмәли журнал сыға, унда юридик фән һәм практиканың көнүҙәк проблемалары буйынса материалдар баҫыла.
Институттың структураһы
Юридик институтта 200-ҙән ашыу уҡытыусы эшләй, шул иҫәптән 24 доктор һәм 122 фән кандидаты (21 профессор һәм 52 доцент).
Ҡарлуғас ояһы (Ҡырым)
«Ҡарлуғас ояһы» (Ластівчине гніздо, Qarılğaç yuvası, Къарылгъач ювасы) — Ҡырымдың көньяҡ ярында, Гаспра ҡасабаһында, 40 метрлыҡ Аврора ҡаяһының Ай-Тодор морононда урынлашҡан архитектура һәм тарих һәйкәле.
«Ҡарлуғас ояһы» Ҡырымдың көньяҡ ярының эмблемаһына әүерелгән.
Тарихы
1835 йылда Ай-Тодор морононда, боронғо грек ҡоролмаһы урынында, маяҡ төҙөлә. Уның инициаторы Ҡара диңгеҙ флоты командующийы генерал Лазарев була.
Беренсе ағас ҡаралтылар 1877—1878 йылғы Рус-төрөк һуғышынан һуң отставкалағы рус генералы өсөн төҙөлә. Уны билдәле рәссам-маринистар: И. К. Айвазовский, Л. Ф. Лагорио, А. П. Боголюбов эштәрендә, шулай уҡ шул ваҡыттағы фотоһүрәттәрҙә күрергә мөмкин.
"Ҡарлуғас ояһы"ның бөгөнгө күренешен Ҡырымда ял итергә яратҡан рус нефть сәнәғәтсеһе П. Л. Штейнгель (Рәсәй тимер юлдары төҙөүсе билдәле барон Рудольф Штейнгелдең туғаны) тыуҙыра. Ул Аврора ҡаяһында дача участкаһы һатып ала һәм унда Рейн ярҙарындағы урта быуат ҡоролмаларын хәтерләткән романтик замок төҙөргә ҡарар итә. 1911 йылда яңы йорттоң проектын эшләргә инженер һәм скульптор, архитектор Владимир Шервудтың улы Леонид Шервудҡа заказ бирә.
Иҫке ағас бина һүтелә һәм 1912 йылда уҡ Монастыр-Буруны армытының тығыҙ майҙансығында үҙенсәлекле готика замогы тора. Архитектор, участканың бәләкәй булыуынан сығып, киртләсле композиция эшләй. 12 метр бейеклегендәге йорт киңлеге — 10, оҙонлоғо 20 метр булған нигеҙҙә ултыра. «Ҡош» күләменә эске төҙөлөшө лә яуап бирә: ал яҡ, ҡунаҡ бүлмәһе, баҫҡыстар һәм ҡая өҫтөнән күтәрелгән ике ҡатлы башняла урынлашҡан ике йоҡо бүлмәһе. Бинаһы янында баҡса була.
Беренсе донъя һуғышы башында биләмәне Мәскәү сауҙагәре Павел Григорьевич Шелапутин һатып ала һәм замокта ресторан аса. Тиҙҙән ул вафат була, ресторан ябыла. Бина сауҙәгәр Рохмановаға күсә һәм ул замоктың интерьерын неоготик стилдән боронғо рус стиленә үҙгәртә.
Граждандар һуғышы йылдарында «Ҡарлуғас ояһы» ташландыҡ хәлдә була. 1920 йыл һуңында, ярымутрауҙа совет власы урынлаштырылғандан һуң, элекке шәхси биләмәләр Ҡырым совхоздарының Баш идаралығы ҡарамағына бирелә.
1927 йылда Ҡырымда көслө ер тетрәү була. Замок аҫтындағы ҡаяда тәрән ярыҡтар барлыҡҡа килә. Ҡаяның бер өлөшө баҡса менән бергә убылып төшә, ә күҙәтеү майҙаны упҡын өҫтөндә тороп ҡала, әммә бина зыян күрмәй тиерлек.
1930 йылдарҙа бында урындағы «Жемчужина» ял йортоноң уҡыу залы урынлаша, әммә тиҙҙән ҡоролманы авария хәлендә тип таныйҙар һәм ябалар.
Тергеҙеү эштәре 1960 йылдар аҙағында башлана. Ҡая нығытыла, замок нигеҙенә тимер-бетон плиталар һалына, бина үҙе реставрациялана. Ул Ҡырымдың танылған символына әүерелә
Реконструкциянан һуң, 2002 йылда «Ҡарлуғас ояһы» ҡабаттан асыла. Тәүҙә унда итальян рестораны урынлаша, ә һарай диуарҙары эргәһендә Ҡырым сувенирҙарының ҙур баҙары эшләй.
2011 йылдың июлендә милли әһәмиәткә эйә тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. муниципаль милеккә тапшырыла һәм «„Ҡарлуғас ояһы“ һарай-ҡәлғәһе» Ҡырым республикаһы учреждениеһына әйләнә. Шунда уҡ бында «Архип Куинджиҙың тылсымлы донъяһы» күргәҙмәһе асыла һәм унда «Днепрҙа айлы төн» картинаһы күрһәтелә. 1,5—2 ай һайын сәнғәт, археология һәм крайҙы өйрәнеү күргәҙмәләре алмашынып тора.
2013 йылда нигеҙ плитаһында ярыҡ булыуы асыҡлана һәм көҙөн реконструкция — ҡаяны нығытыу буйынса проект эштәрен башҡарыу өсөн туристарҙы индереү туҡтатыла.
«Ҡарлуғас ояһы»н реконструкциялауҙың сираттағы этабы 2017 йылдың йәй башында үткәрелә
Әлеге ваҡытта һарай авария хәлендә һәм реставрациялауҙы көтә. Диңгеҙ өҫтөнлә торған балкон, «абсолют авария хәүефе тыуҙыра», ти Ҡырым Республикаһының мәҙәниәт министры Арина Новосельская. Ремонт эштәре башланғас, һарай тулыһынса ябыласаҡ.
2015 йылдың 17 октябрендә РФ Хөкүмәте «Ҡарлуғас ояһын» федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Татар Һаҫыҡкүле
Татар Һаҫыҡкүле (Татарский Саскуль) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 194 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө
Нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (Нефть, газ һәм яғыулыҡ сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре көнө, нефтселәр көнө) — нефть һәм газ сәнәғәте тармағында эшләүселәрҙең һөнәри байрамы, һәр йылда сентябрь айының беренсе йәкшәмбеһендә билдәләнә.
Тарихы
Байрам СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан Көнбайыш Себер нефть-газ потенциалын уңышлы үҙләштереү һәм 1964 йылда уҙғарылған Ватан нефть һәм газ сәнәғәтенең йөҙ йыллығы уңайынан 1965 йылдың 28 авгусында булдырылған.
Был һөнәри байрамды шулай уҡ билдәләйҙәр:
Морозова Наталья Григорьевна
Морозова Наталья Григорьевна (14 ғинуар 1974 йыл) — йырсы. Украинаның атҡаҙанған артисы (2013).
Биографияһы
Наталья Григорьевна Морозова 1974 йылдың 14 ғинуарында Украина ССР-ының Чернигов өлкәһе Носовҡа ҡалаһында тыуған. Өс йәшенән еңел атлетика менән шөғөлләнә, был уға үҙен һәр саҡ яҡшы физик формала тоторға булышлыҡ итә. 12 йәшендә фотография менән мауыға.
15 йәшендә Наталья яңғыҙы Киевҡа баш ҡаланы яуларға китә.
Музыка училищеһына инә алмай, шуға күрә Киев электротехника техникумына уҡырға бара. Бер үк ваҡытта махсус урта белем алырға, бухгалтерҙар курстарын тамамларға һәм төрлө коммерция структураларында эшләргә тура килә. 1993 йылда Киев дәүләт эстрада-цирк сәнғәте училищеһын тамамлай.
1997 йылда солист-вокалист, «эстрада һәм күмәк байрамдар режиссеры» һөнәре буйынса Киев милли мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты дипломын ала.
Ижади әҙерлек йүнәлешендә АҠШ-тың танылған композиторы Пол Торсондың вокал оҫталығы мәктәбен тамамлай (2001-2004 йылдарҙа индивидуаль план буйынса әҙерлек).
Каймарка
Каймарка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
The Beatles
The Beatles ( ХАФӘ: ; ансамблдең ағзаларын айырым алғанда «битл» тип атайҙар, шулай уҡ «һоҡланғыс дүртекәй» тип тә йөрөтәләр (Fab Four)) — Ливерпулдән Британия рок-төркөмө, 1960 йылда барлыҡҡа килгән, уйнаусылары: Джон Леннон, Пол Маккартни, Джордж Һаррисон, Ринго Старр. Шулай уҡ төрлө ваҡытта төркөмдә Пит Бест, Стюарт Сатклифф һәм Джимми Никол ҡатнашҡан. Күпселек композициялары Джон Леннон һәм Пол Маккартни тарафынан ижад ителгән, авторҙар тип уларҙың исеме атала.
1950-се йылдарҙағы Америка рок-н-ролл классиктарына оҡшарға тырышыуҙан башлап, The Beatles үҙ стилдәрен һәм моңон таба. The Beatles рок-музыкаға ныҡ йоғонто яһай һәм белгестәр тарафынан ижад яғынан да, коммерция яғынан да XX быуаттың уңышлы төркөмө тип һанала. Танылған күп рок-музыканттар the Beatles йырҙары шауҡымында ижад итә башлауҙарын әйтә тора. 1963 йылда «Please Please Me / Ask Me Why» синглын сығарып, бар донъяла танылыу яулайҙар, битломания барлыҡҡа килә. Был дүртәү АҠШ чарттарында беренсе урындарға күтәрелеп, пластинкалары иҫ киткес тиҙлек менән тарала, улар Британия төркөмдәре араһында беренсе булып шундай шөһрәт яулай. Төркөмдөң музыканттары менән уларҙың продюсерҙары, тауыш режиссерҙары Джордж Мартин тауыш яҙыу буйынса новаторлыҡ күрһәтә; төрлө стилдәрҙе: симфоник һәм психоделик музыканы ҡушып уйнау; шулай уҡ видеоклиптар төшөрөү — улар башланғысы.
Rolling Stone 500 тигән исемлектә беренсе урынды Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band альбомы биләй. Төркөм ете тапҡыр Грэмми ала. Дүртеһе лә, ил алдындағы хеҙмәттәре өсөн, MBE менән бүләкләнгән. 2001 йылға бер АҠШ-та ғына ла 163 млн-дан ашыу дискылары һатылған. Был мәлгә төркөмгә бәйле һатылған дискылар һәм кассеталар бер миллиард данаға етә.
Әҙәбиәт
Инглиз телендә
Урыҫ телендә
Вангута-Яха (Арка-Епоко-Яха ҡушылдығы)
Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Епоко-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әһле әс-сүффа
Әһле әс-сүффа (أهل الصفة؛ أصحاب الصفة, Ахль Ас-суффа или асхаб Ас-суффа) — урындыҡ кешеләре йәки лапаҫ кешеләре)- Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ярлы көрәштәштәре. Уларҙың Мәҙинәлә һыйыныр урыны булмай һәм Пәйғәмбәр мәсетенең лапаҫында йәшәйҙәр. Әһле әс-сүффа араһынан йәмғеһе 93 кешенең исеме билдәле, шул уҡ ваҡытта мәсеттә бер юлы 30-ҙан артыҡ кеше йәшәмәй. «Лапаҫ кешеләре» араһында Мөхәммәтте күреү маҡсаты менән Мәҙинәгә килгән юлсылар ҙа була.
Тарихы
«Лапаҫ кешеләре» араһында хәҙистәрҙең билдәле тапшырыусылары бар (Әбү Һөрәйрә, Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр һәм Әбү Сәйет әл-Худри), беренсе мәзиндәр (Биләл һәм Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм) һәм Пәйғәмбәрҙең башҡа көрәштәштәре була.
46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы
Ҡыҙыл байраҡлы Суворов орденлы 46-сы Тамань гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы (1943 йылдың 8 февраленә тиклем — 588-се төнгө еңел бомбардировка авиация полкы), шулай уҡ «ночные ведьмы» тигән атама аҫтында билдәле була — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында СССР Хәрби Һауа көстәре составындағы ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкы.
Тарихы
Авиация полкы 1941 йылдың октябрендә СССР Оборона халыҡ комиссариатының «Ҡыҙыл Армия Хәрби Һауа көстәренең ҡатын-ҡыҙҙар авиация полктарын формалаштырыу тураһында» 1941 йыл 8 октябрь 0099-сы приказы буйынса 588-се төнгө еңел бомбардировка авиация полкы булараҡ Марина Раскова етәкселеге аҫтында төҙөлә. Полк командиры итеп ун йыл осоу стажы булған Евдокия Бершанская тәғәйенләнә. Полк һуғыш бөткәнсе уның командалығы аҫтында була. Партия-сәйәси етәкселекте Мария Рунт башҡара.
Полкты формалаштырыу, күнектереү, әҙерләү Энгельс ҡалаһында бара. Авиаполк башҡа формированиеларҙан тулыһынса ҡатын-ҡыҙҙарҙан тороуы менән айырыла. Шул уҡ приказ буйынса төҙөлгән тағы ике ҡатын-ҡыҙҙар полкы һуғыш барышында ҡатнашҡа әүерелә, әммә 588-се авиаполк тарҡатылғанына тиклем тулыһынса ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы булып ҡала: полкта механиктарҙан һәм техниктарҙан штурмандарға һәм пилоттарға тиклем бөтә вазифаларҙы ҡатын-ҡыҙҙар биләй.
1942 йылдың 23 майында полк фронтҡа оса, 27 майҙа барып етә. Ул саҡта 115 кешенән тора — башлыса 17-нән 22 йәшкә тиклемгеләр. Полк 218-се төнгө бомбардировка авиадивизияһы составына инә. Беренсе хәрби осош 1942 йылдың 12 июнендә була.
СССР Оборона халыҡ комиссариатының 1943 йыл 8 февраль 64-се приказына ярашлы, шәхси составының немец-фашист илбаҫарҙарға ҡаршы һуғыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн полкҡа «Гвардия» почётлы исеме һәм яңы номер бирелә һәм ул 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы тип үҙгәртелә. Бер ни тиклем ваҡыт Фортус Мария Александровна штаб начальнигы була, унан һуң Штабҡа Ракобольская Ирина Вячеславовна етәкселек итә.
1944 йылдың 15 майынан 325-се төнгө бомбардировка авиадивизияһы составына инә.
1944 йылдың майында Ҡырымды азат иткәндә полк ваҡытлыса 2-се гвардия төнгө бомбардировка авиадивизияһы составына инә.
Ҡурҡыу белмәҫ һәм оҫта булғандары өсөн немецтар полк лётчиктарын «төнгө албаҫтылар» ( «ночные ведьмы») тип атай.
1945 йылдың 15 октябрендә полк тарҡатыла, лётчиктарҙың күбеһе демобилизациялана.
Хәрби юлы
Өс йыл һуғышҡан полк бер тапҡыр ҙа ҡабат формалаштырыуға дусар булмай.
Ҡоралланыуы
Полк По-2 самолёттары менән йыһазландырыла. Формалаштырған саҡта полкта 20 самолёт була, унан һуң самолёттар һаны 45-кә етә. Һуғыш бөткәндә 36 хәрби самолёт сафта була.
Идара итеү икеләтелә: самолётҡа пилот та, штурман да идара итә ала. Пилот һәләк булғандан һуң штурмандарҙың самолётты базаға алып ҡайтып ултыртҡан осраҡтары була. 1943 йылдың авгусына тиклем лётчиктар үҙҙәре менән парашют йөрөтмәй, уның урынына тағы ла 20 кг бомба тейәп алыуҙы өҫтөн күрә.
Самолёттарға пулемёттар 1944 йылда ғына ҡуйыла. Шуға тиклем дошман истребителдәренән һаҡланыу өсөн бортта пилот менән штурмандың ТТ пистолеты ғына була.
Хәрби эшмәкәрлек
Хәрби эшмәкәрлек барышында авиаполк лётчиктары 23 672 хәрби осош яһай. Уларҙан:
Осоштар араһындағы аралыҡтар 5—8 минут тәшкил итә, ҡайһы берҙә экипаж төн эсендә йәй мәлендә 6—8, ҡыш 10—12-шәр осош яһай.
Самолёттар бөтәһе 28 676 сәғәт һауала була (1191 тулы тәүлек).
Лётчиктар бөтәһе 3 мең тоннанан ашыу бомба, 26 000 яндырғыс снаряд ташлай. Полк 17 кисеүҙе, 9 тимер юл поезын, 2 тимер юл станцияһын, 26 складты, 12 яғыулыҡлы цистернаны, 176 автомобилде, 86 ут нөктәһен, 11 прожекторҙы юҡ итә һәм зарарландыра.
Полктың составы
46-сы гвардия авиаполкында хеҙмәт иткән бөтәһенең исемлеге Полктың хәрби хеҙмәткәрҙәре бөтәһе лә исемдәре буйынса сортланған .
Юғалтыуҙар
Полктың кире ҡайтарғыһыҙ хәрби юғалтыуҙары 23 кеше һәм 28 самолёт тәшкил итә. Лётчиктар фронт һыҙығының аръяғында һәләк булһа ла, уларҙың береһе лә хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнмәй. Һуғыштан һуң полк комиссары Евдокия Яковлевна Рачкевич полк йыйған аҡсаға самолёттар һәләк булған бөтә урындарҙы йөрөп сыға һәм һәләк булғандарҙың барыһының да ҡәберҙәрен таба.
Полк тарихында 1943 йылдың 1 авгусына ҡараған төн иң фажиғәле төн тип һанала, ул төндө дүрт самолёт юғалтыла. Өҫлөкһөҙ төнгө бомбаға тотоуҙарҙан ялҡҡан немец командованиеһы полк һуғышҡан урынға төнгө истребителдәр төркөмөн килтертә. Совет лётчиктары өсөн был көтөлмәгән хәл була. Уларға ҡаршы төнгө Messerschmitt Bf.110 истребителдәре сығарылғанын аңлағас, осоуҙар туҡтатыла, әммә быға тиклем немецтарҙың ас лётчигы, шул иртәлә генә Тимер тәренең Рыцарь тәреһе кавалеры булып киткән Йозеф Коциок һауала экипаждары менән ҡуша өс совет бомбардировщигын яндыра, ә уларҙың парашюттары булмай. Тағы бер бомбардировщик зенит артиллерияһы утынан һәләк була. Ул төндө һәләк булалар: Анна Высоцкая һәм штурман Галина Докутович, Евгения Крутова һәм штурман Елена Саликова, Валентина Полунина һәм штурман Глафира Каширина, Софья Рогова һәм штурман Евгения Сухорукова.
Ләкин хәрби юғалтыуҙарҙан тыш башҡа сәбәптәрҙән дә юғалтыуҙар була. Мәҫәлән, 1943 йылдың 22 авгусында госпиталдә полктың элемтә начальнигы Валентина Ступина туберкулёздан вафат була. 1943 йылдың 10 апрелендә аэродромда бер самолёт ҡараңғыла яңы ғына төшөп ултырған икенсеһе өҫтөнә төшә. Һөҙөмтәлә лётчиктар Полина Макагон һәм Лида Свистунова шунда уҡ һәләк була, Юлия Пашкова яраларҙан госпиталдә мәрхүм була. Лётчик Хиуаз Доспанова ғына иҫән ҡала, уның аяҡтары иҙелгән була, бер нисә ай госпиталдәрҙә ятҡандан һуң ҡыҙ сафҡа әйләнеп ҡайта, әммә һөйәктәренең дөрөҫ берекмәүе арҡаһында 2-се төркөм инвалиды булып ҡала.
Шулай уҡ фронтҡа киткәнсе учениелар ваҡытындағы һәләкәттәрҙә лә юғалтыуҙар була.
Советтар Союзы, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан Геройҙары
Һуғыш ваҡытында полктың 23 хәрби хеҙмәткәренә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә:
1995 йылда полктың тағы ике штурманы Рәсәй Геройы исемен ала:
«Халыҡ Геройы» (Ҡаҙағстан) исеме бер летчикҡа бирелә:
Тунзас-Су
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ева Симонайтите
Ева Симонайтита Эдмондовна (Ieva Simonaitytė, 23 ғинуар 1897 йыл — 27 август 1978 йыл) — литва яҙыусыһы, Литва ССР-ының халыҡ яҙыусыһы.
Биография
Көнсығыш Пруссия (хәҙерге Литваның Клайпеда районында) Ваганай ауылында тауған. Бала сағы ауырыу һәм мохтажлыҡ менән үтә, шуға күрә мәктәптә уҡый алмай һәм үҙ алдына шөғөлләнә. 1912—1914 йылдарҙа Аугенбург (Германия) шифаханалһында дауалана. Әйләнеп ҡайтҡас «Eglė» литва йәмғиәтендә эшләй, «Tilžės keleivis» гәзите һәм башҡа Ҡөнсығыш Пруссияның (Кесе Литва) литва баҫмалары менән хеҙмәттәшлек итә. 1921 йылда Мемельдә (Клайпеда) йәшәй. Машинисткалар һәм стенографистар курсын тамамлай. Литва консуллығында, «Rytas», редакцияһында корректор «Prūsų lietuvių balsas» («Пруссияла Литва тауышы») редакцияһында, һуңыраҡ сеймикта (депутаттар йыйылышында) машинастка һәм тәржемәсе булып эшләй. Уңышлы «Шимонис Яҙмышы» романынан һуң һәм 1936 йылда дәүләт пенсияһы тәғәйенләгәндән һуң әҙәби эшкә тотона. Клайпеда ерҙәре Германияға ҡушылғас (1939 йылда) Каунасҡа ҡайта. Немец оккупацияһы йылдарында эҙәрлекләүҙәргә дусар була. 1963 йылда Вильнюста йәшәй. Өс орден (шул иҫәптән 1957 йылда Ленин ордены) менән бүләкләнә. Литва ССР-ының халыҡ яҙыусыһы исеменә лайыҡ була
Вильнюс ҡалаһының Антакальнис зыяратында ерләнгән. Ҡәберенә скульптор Данита Дануте-Варнаускена һәйкәл эшләгән. 1961—1978 йылдарҙа яҙыусы йәйге айҙарҙын үткәрелгән Прекуле ҡалаһында (Клайпеданан 21 км көньяҡтараҡ), 1984 йылда мемориаль музейы эшләй башлай.
Әҙәби эшмәкәрлеге
1914 йылдан матбуғатта баҫыла, әммә 1935 йылға тиклем уның исеме яҙыусы булараҡ билдәле булмай. Уның хикәйә, повесть һәм романдарының төп темаһы — "летувнинок"тарҙың, йәғни литва һәм Көнсығыш Пруссияның Клайпед крайындағы литваларҙың көндәлек тормошо. Ошо темаға арналған «Шимонис яҙмышы» романы (1935, Литва дәүләт премияһы, 1936; руссаға тәржемә 1966 йылда) уға киң танылыу килтерә. «Пикчюрнен» повесы (1953, руссаға тәржемә «Буше һәм уның апалары», 1954) кулаклыҡтың асылын аса. «Вилюс Каралюс» романы (1-2 өлөштәр, 1939—1956, Литва ССР-ының дәүләт премияһы, 1958; руссаға тәржемә 1961 йылда) ХХ быуат башындаға литваларҙың тормошон киң тасуирлай һәм әлегә тиклем литва реалистик романының өлгөһө булып һанала.
«Ә шулай булды …» автобиграфик трилогияһы (1960, руссаға тәржемә 1963 йылда), «Сит өйҙә» (1962, руссаға тәржемә 1965 йылда), «Тамамланмаған китап» (1965, руссаға тәржемә 1968 йылда) XX быуат башынан Икенсе донъя һуғышы аҙағына тиклем осорҙо үҙ эсенә ала. Трилогияға «Яҡын тарихы» (1968) романы ҡушыла. «Кунялистың һуңғы сәйәхәте» Литваны һуғыштан һуңғы йылдарҙа һүрәтләй (1971, руссаға тәржемә 1974 йылда). Дөйөм алғанда Ева Симонайти ижады темалар һәм әҙәби алымдар буйынса ғәҙәти күренеш. Әҫәрҙәре бик күп телдәргә тәржемә ителгән.
Гөлмирә(исем)
Гөлмирә Гөлмирә-башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
<ГӨЛМИРӘ [фарс.] Гөл кеүек >
Билдәле кешеләр
<Гөлмирә Бикбулатова>
Һан (һүҙ төркөмө)
Һан (числительное) — предметтың иҫәбен, уның һаналыу тәртибен белдергән һүҙ. Нисә, күпме, нисәү, нисәшәр, күпмешәр һорауҙарына яуап бирә. Ун йыл (нисә йыл?), йөҙләп өй (күпме өй?),биш бала (нисә бала?), 5-се автобус (нисәнсе автобус?).
Ябай һәм ҡушма һандар
Һандар ике төркөмгә бүленә. Бер генә һүҙҙән торған һан ябай һан тип атала. Ябай һандарға унға тиклем һан һәм түңәрәк һандар инә.
Бер нисә һүҙҙән торған һандар ҡушма һан тип атала. Ҡушма һандар һүҙҙәрҙе бәйләү, парлау юлдары менән яһала. Ҡушма һандарҙың һәр һүҙе айырым яҙыла.
Һан төркөмсәләре
Төп һандар, рәт һандары, бүлем һандары, сама һандары, йыйыу һандары, үлсәү һандары, кәсер һандары була.
Әҙәбиәт
*
Петерс Яков Христофорович
Петерс Яков Христофорович (Jēkabs Peterss; 21 ноябрь (3 декабрь) 1886 йыл — 25 апрель 1938 йыл) — Рәсәйҙең латыш сығышлы революционеры, ВЧК-ға нигеҙ һалыусыларҙың һәм уның тәүге етәкселәренең береһе. НКВД-ла таҙартыу ваҡытында атып үлтерелә.
ВЧК рәйесе Феликс Дзержинскийҙың урынбаҫары, 1918 йылдың 7 июленән 22 авгусына тиклем ВЧК рәйесенең вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. ВЧК-ГПУ-ның Почетлы хеҙмәткәре билдәһе менән бүләкләнгән (2-се).
Биографияһы
Яков Христофорович Петерс 1928 йылда Ҡарт большевиктар йәмғиәте Бөтә Союзына ингән саҡта яҙған автобиографияһында Петерс батрак улы, 8 йәштән ризыҡ эҙләп, күршеләрҙең малын көтөргә мәжбүр булған, ә 14 йәштән күрше алпауытта башҡа батрактар менән ялланып эшләүе тураһында яҙа Әммә 1917 йылда американ журналисы Битти Бесси менән әңгәмәләшкәндә «һоро барон» улы булдым (Балтик буйы крайында бай ер хужалары -крәҫтиәндәрҙе шулай тип атағандар) һәм уның яллаған хеҙмәткәрҙәре булды, тип һөйләй.
1904 йылда Либаваға күсә, унда Латыш социал-демократик эшселәр партияһына инә.
1905—1907 йылдарҙағы революция осоронда, анкетаға ярашлы, крәҫтиәндәр һәм батрактар араһында агитация алып бара. 1907 йылдың мартында ҡулға алына. Забастовка ваҡытында завод директоры ғүмерен ҡыйырға маташыуҙа ғәйепләнә, әммә 1908 йылдың аҙағында Рига хәрби суды уны аҡлай.
Эмиграцияла (1909—1917)
1909 йылда Гамбургка китә, ә бер йылдан Лондонға күсенә. Урыҫ коммунистары ярҙам күрһәткән Федор Ротштейн, уға Петерс менән ыҙаларға тура килде, тип хәтерләй, сөнки батша хөкүмәтенең эҙәрләүҙәренән ҡасып килгән Петерстың бер тин аҡсаһы булмай һәм ул инглизса бер һүҙ белмәй. Лондон Латыш крайының Социал-демократияһы (СДЛК), Британия социалистик партия һәм Латыш коммунистар клубы ағзаһы була.
1910 йылдың 23 декабрендә, 16 декабрь төнөндә Хаунсдитчта полицейскийҙарҙы үлтереүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына. Петерс талаусыларҙың етәксеһе уның ике туған ағаһы Фриц Сварс булды тип аҡлана Тиҙҙән, 1911 йылдың 3 ғинуарында, билдәле булған «Сидней-стрит» ҡамауынан һуң Петерс ҡулға алына, 5 ай төрмәлә уҙғара һәм 1911 йылдың май айында азат ителә.
Беренсе донъя һуғышы осоронда социалистик төркөмдәре комитеты ағзаһы була, уны Чичерин етәкләй.
1917 йылғы революция
Лифлянд губернаһы крәҫтиәндәренән Демократик кәңәшмәһенә вәкил итеп ебәрелә, уны Александр Керенский уҙғара.
ВЧК-ГПУ-ла эше
Октябрь революцияһынан һуң — коллегия ағзаһы һәм рәйестең ярҙамсыһы (дөрөҫөрәге — урынбаҫары) һәм Ғәҙәттән тыш комиссияһының казначейы. 1918 йылдың апреленән ВЧК тарихында тәүге партия ойошмаһы секретары.
ВЧК-ның «латыш йөҙө» образы формалышыуын нәҡ уның исеме менән бәйләйҙәр: ВЧК-ла латыштарҙың күп булыуында «пролетар язалау» ведомствоһында Я. Х. Петерс икенсе кеше булып тороуы роль уйнай, ул чекистар сафына «Прибалтика крайындағы социал-демократик подполье мәктәбен үткән һәм 1905—1907 йылдарҙағы хәрби дружиналарҙа ҡатнашыу һәм конспирация тәжрибәһе булған иптәштәрен һәм яҡташтарын йәлеп итә».
Локкарт заговорын фашлауҙа ҡатнаша, 1918 йылғы һул эсерҙар фетнәһен баҫтырыу менән етәкселек итә. 1918 йылдың 6 июлендә Мирбахтың үлтерелеүе сәбәле Дзержинский ваҡытлыса вазифаһынан бушатыла, уның урынына Петерс тәғәйенләнә. Ул ВЧК-ның яңы коллегияһын башлыса коммунистарҙан төҙөй. 22 августа (Дзержинский ҡайтҡандан һуң) Петерс уның урынбаҫары итеп күсерелә.
1919 йылдың 9 ғинуарында Я. Петерс ВЧК Президиумы ултырышында (унан тыш М. И. Лацис, И. К. Ксенофонтов һәм секретарь Мурнек ҡатнаша) ҡарар сығара: «Элекке император өйөрө кешеләренә ҡарата ВЧК хөкөмөн — раҫларға һәм был турала Үҙәк башҡарма комитетына хәбәр итергә». Әлеге ҡарар буйынса Петроградта бөйөк кенәздәр Николай Михайлович, Георгий Михайлович, Павел Александрович һәм Дмитрий Константинович атып үлтереләләр.
Мәскәү ревтрибуналында эшләй, 1918 йылдан — сиратлап рәйеслек итеүсе өс рәйестең береһе.
1919 йылдың мартында рәйес урынбаҫары урынында уны И. Ксенофонтов алмаштыра, ә Петерс шул уҡ айҙа Петроградҡа ебәрелә, унда ул — эске оборона начальнигы, ә һуңғараҡ нығытылған райондың коменданты итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың 11 июнендә Я. Петерс ҡала райондарына ебәреү өсөн «Петроградта ҡарау үткәреү буйынса инструкция» әҙерләй. Инструкцияға ярашлы, һәр район участкаларға бүленә, уларҙа бөтә торорға яраҡлы һәм яраҡһыҙ булған бөтә биналарҙа ентекле тикшереү үткәрелә, төп маҡсат — ҡорал эҙләү. Тентеү ваҡытында тейешле рөхсәт булмайынса атыу ҡоралын үҙендә тотҡан һәр кем (һунар мылтыҡтарын иҫкә алмағанда) ҡулға алына; дезертирҙар; пропискала тормаған граждандар; паспортһыҙҙар; околоточныйҙарҙан алып бөтә элекке полиция чиндары һәм бөтә жандарм офицерҙары һәм унтер-офицерҙары.
14 июндә райондарҙың бөтә шикле урындарында һәм биналарында, бөтә дини ҡорамдарында, манараларҙа, сарлаҡтарҙа, баҙарҙарҙа, һарайҙарҙа, келәттәрҙә һәм майҙандарҙа тикшереү башлау тураһында бойорола.
1919 йылдың июлендә Төньяҡ корпусы (һуңынан Төньяҡ-көнбайыш армия) ғәскәрҙәренең Петроградтан сигенеүе менән бәйле Петерс етәкләгән эске оборона бөтөрөлә, уның урынына Петроград нығытылған районы начальнигы идаралығы булдырыла. Петерс укрепрайон начальнигы һәм Оборона комитеты ағзаһы бәлып тәғәйенләнә.
1919 йылдың авгусында Петерс Киев нығытылған районы коменданты һәм гарнизон начальнигы итеп тәғәйенләнә. ТУл ваҡытта Киевҡа төрлө яҡтан Деникин армияһы һәм Петлюра ғәскәрҙәре ябырылалар.
Киев ҡолатылғандан һуң Петерс — Тулала Хәрби Советы ағзаһы. 1919-1920йылдарҙың ҡышында Мәскәүҙә тимер юлдарҙа һуғыш хәлен урынлаштырыу буйынса Хеҙмәт һәм оборона Советының (СТО) Махсус комитеты рәйесе урынбаҫары сифатында эшләй. 1920 йылдың ғинуарында — Төньяҡ Кавказда ВЧК-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле, Төньяҡ-Кавказ тимер юлы комиссары.
Төркөстанда
1920—1922 йылдарҙа РКП(б) Үҙәк Комитетының Төркөстан бюроһы ағзаһы, Төркөстанда — ВЧК тулы хоҡуҡлы вәкиле һәм Ташкент ВЧК-һы начальнигы. Дутовтың, Анненковтың, Әнүәр пашаның большевиктарға ҡаршы формированиеларына ҡаршы оперциялар менән етәкселек итә.
1921 йылдың майында ташкентта Лондон буйынса таныш булған Ф. А. Ротштейнды осрата, Ротштейн Иранда тулы хоҡуҡлы вәкил итеп тәғәйенләнә