cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карел Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Тарих
1936 йылдың ноябрендә Советтарҙың XI ғәҙәттән тыш съезы СССР-ҙың яңы Конституцияһын тикшерергә саҡырыла. Съезд 1936 йылдың 16 ноябрендә эш башлай һәм 1937 йылдың июненә тиклем эшен дауам итә. 1936 йылда СССР Конституцияһы ҡабул ителеү менән— 1936 йылдың 5 декабренд ә Автономиялы Карел Совет Социалистик Республикаһы Карел Автономиялы ССР-ы (КАССР) тип үҙгәртелә.
16-17 июнь 1937 йылда XI съезд Советтарҙың Бөтә Карел Ғәҙәттән тыш съезы Всекарельский Карел АССР-ының Конституцияһын раҫлай, конституцияның айырым һәр бер статьяһы тауышҡа ҡуйыла һәм өс телдә — урыҫ, карел һәм фин телендә уҡыла. Карел АССР-ының гербы һәм флагы рус, карел һәм фин телендә башҡарыла.
Карел АССР-ы конституцияһы Карел АССР-ы Юғары Советын юғары закондар сығарыу органы итеп ҡабул итә.
1938 йылдың апрелендә Кандалакша ҡала статусын ала, ә 1938 йылдың майында Карел АССР-ы составынан Кандалакша районы бүленеп сыға һәм Мурманск өлкәһенә ҡушыла Совет-фин ҡышҡы һуғышынан һуң Финляндия территорияһының бер өлөшө, атап әйткәндә, Выборгский губернаһы территорияһы һәм община һәм Салла менән Куусамо общиналары территориялары Карел АССР-ына ҡушыла һәм 31 март, 1940 йылда ҡала Карел-Фин ССР-ына ҡушыла — йәғни,  СССР составындағы союздаш республикаға әйләнә. Артабан да был республика илдә барған үҙгәрештәр арҡаһында төрлө исемдәр аҫтында йөрөй, ул халыҡ хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн Ленин ордены ( 1956 йыл) һәм илдәге төрлө юбилейҙар айҡанлы  Октябрь революцияһы ордены (1970 йыл), Халыҡтар дуҫлығы ордены (1972 йыл) менән бүләкләнә.
Фидаил
Фидаил — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Фидаил исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша нелдлгизм булып ингән, — фиҙәҡәр, тырыш тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Фидаи Салауат Фидай улы (27 ноябрь 1972 йыл) — Рәсәй рәссамы, скульптор-миниатюрисы.
Билалов Фидаил Шәйхислам улы (15 июль 1925 йыл — 22 март 2018 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, парашют спорты буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1958). Башҡортостан ауыл хужалығы иститутын тамамлаған (1966). Рәсәй ДОСААФ-ының авиация-спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. РСФСР-ҙың зона беренселеге ярыштарында шәхси һәм команда зачёты буйынса көмөш призёр (1957). 1000 метр бейеклектән төндә төркөм менән һикергәндә ергә теүәл төшөү буйынса донъя рекордсмены (1960). I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Оратив районы
Оратив районы (Оратівський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Оратив ҡала тибындағы ҡасабаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 793 кеше йәшәй.
Чири
Чири — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле (Кыгин ҡултығы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рингфурт
Рингфурт (Ringfurth) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 325 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 36 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Радулов Александр Валерьевич
Радулов Александр Валерьевич (5 июль 1986 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе. Ике тапҡыр донъя чемпионы. 2017 йылдан «Даллас Старз» хоккей клубы уйынсыһы.
Биографияһы
Александр Валерьевич Радулов 1986 йылдың 5 июлендә Свердловск өлкәһенең Түбәнге Тагил ҡалаһында тыуған. Тәүге аҙымын «Спутник» клубында башлай. Һуңынан Тверь хоккей командаһында, «Динамо» (Мәскәү), Салауат Юлаев, өс миҙгел Канаданың йәштәр лигаһында сығыш яһағас, НХЛ-дың «Нэшвилл Предаторз» командаһында ике миҙгел уҙғара. Радулов юлаевсылар рәтенә НХЛ-дың «Нэшвилл Предаторз» клубынан 2008 йылда күсеп килә. 2012 йылдан — Мәскәүҙең ЦСКА командаһы уйынсыһы. Үҙ карьераһында юниорҙар араһында Рәсәй командаһы составында ике тапҡыр донъя беренселегенең бронза миҙалына лайыҡ була. Канада хоккей лигаһының иң шәп уйынсыһы исемен дә ала. Рәсәй йыйылма командаһында 2007 йылдан сығыш яһай башлай.
Радуловтар сығыштары менән Түбәнге Тагилдан. Атаһы Валерий Юрьевич урындағы «Спутник» хоккей командаһында уйнаған. Александрҙың олатаһы ла хоккей мөхитендә ҡайнап, спорт майҙансығының хеҙмәткәре булып эшләй. Шуға ла ағалы-ҡустылы Радуловтар, ғаилә традицияһын дауам итеп, боҙ майҙансығын икенсе өйгә әйләндерә. 1999 йылда Радуловтар ғаиләһе Ярославль ҡалаһына күсеп китә. 13 йәшлек Александр Ярославль хоккей мәктәбендә шөғөлләнеүен дауам итмәксе була. Тик ундағы тренер, буласаҡ «йондоҙ»ға ҡарап, хоккей һинең шөғөлөң түгел, тип ишекте яба. Радулов юғалып ҡалмай, бер йыл буйы ағаһының командаһында шөғөлләнгәндән һуң, Мәскәүҙең «Динамо» хоккей клубына барып яҙыла. Тормош дауам итә. Йәш Радулов яйлап "Динамо"ның төп составына эләгә, тик унда нығына алмай һәм клуб етәкселеге Сашаны Тверь хоккей командаһына ҡуртымға бирә. Шунан башлана ла инде геройыбыҙҙың уңыштары. Ул Тверь хоккей һөйөүселәренең кумирына әйләнә. Һәр бер йәш хоккейсы хыялланған һымаҡ, Александр ҙа НХЛ-да уйнағыһы килә. Ул ваҡыттағы донъя "йондоҙҙары"ның гәзит-журналдарҙа сыҡҡан фотоларын йыя, улар кеүек булыр өсөн көнө-төнө үҙ өҫтөндә эшләй. Һәм хыялы тормошҡа аша. «Динамо» өсөн бер генә уйын уҙғарған Радуловҡа НХЛ белгестәре күҙ һалып, «Нэшвилл Прэдаторз» клубы вәкилдәре уны һайлап ала. Шулай итеп кесе Радулов океан аръяғына юллана. Тик унда ла шунда уҡ төп составҡа эләкмәй, фарм-клубта уйнарға мәжбүр була. Бер миҙгелдә генә 32 шайба индереп, 45 пас бирә, иң өмөтлө уйынсыға әйләнә. Һөҙөмтәһе көндән-көн яҡшыра бара. Икенсе йылына 62 уйында 61 гол индереп, 93 тапҡыр гол индереүгә булышлыҡ итә. Бер осрашыуҙа хатта ете тапҡыр уңышҡа өлгәшә. Шулай ҙа ҡайһы бер белгестәр, был һөҙөмтәһенә ҡарамаҫтан, төп составҡа тиҙ генә эләкмәҫ, тип күҙаллай. Әммә 20 йәшлек уйынсы барыһын да пыран-заран килтерә, һәм "Нэшвилл"дың төп составына юл ала.
Ни тиклем күберәк уйнай, шул хәтлем тотоп алғыһыҙ хоккейсыға әйләнә. Бындай тиҙлеге менән ул, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, күп ҡапҡасыларҙың "дошманы"на әүерелде. Тик ҡапҡаға ғына уҡталыуы менән Александр хатта Овечкиндан да ҡурҡынысыраҡ була. Күнекмәләр ваҡытында ла, ял иткәндә лә һис кенә лә тик ултырмай. Уның энергияһы командаға ла ҙур йоғонто яһай. Тәүге миҙгелдә ул «Нэшвилл» составында 64 уйында 37 (18+19) мәрәй туплай. Күп тә үтмәй, Рәсәй йыйылма командаһы составына саҡырыу ала. Рәсәй хоккей һөйөүселәренең күптәренә билдәле булмаған Александр, барыһын да хайран ҡалдырып, команда составында донъя чемпионы исемен яулай. Ул ғына ла түгел, еңеү шайбаһын индерә. Егеттең шатлығын бөтә Түбәнге Тагил халҡы байрам итә. Бигерәк тә шунда ҡалған олатаһы ҡаланың иң хөрмәтле кешеһенә әйләнә. Шуғамы икән инде, Радуловтың хис-тойғолары тыуған яғына тарта. Беренсе булып «Салауат Юлаев» клубы етәкселеге быны һиҙеп ҡалып, уның менән ҡыҙыҡһыныуын белдерә. «Нэшвилл» клубы менән килешеү дауам итһә лә, Александр Радулов, өфөләрҙең саҡырыуын ҡабул итеп, Башҡортос­танға юллана. 2011 йылда «Салауат Юлаев» составында Гагарин Кубогына эйә була.
Верховка (Ненокса ҡушылдығы)
Верховка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ненокса йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сельдерей
Сельдерей (Apium) — ғаиләһенән бер йәки ике йыллыҡ үлән үҫемле. Бейеклеге 1 м-ға етә. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, июль-августа орлоғо өлгөрә. Йәшелсә күльтураһының 20-гә яҡын төрө билделе.
Таралыуы
Антарктиданан башҡа бөтә континеттарға таралған. Йәселсә культураһы булалаҡ сәсеп үҫтерелә.
Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университеты
Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты менән бутамағыҙ
Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университеты — (Северо-Восто́чный государственный университе́т) — административ үҙәге Магадан ҡалаһында урынлашҡан Магадан өлкәһе юғары уҡыу йорто, классик университет.
Тарихы
1955 йылда асылған педагогия техникумы нигеҙендә уның уҡыу корпустарын, дөйөм торлаҡ, күпселек уҡытыусыларын алып, 1960 йылда Магадан дәүләт педагогия институты ойошторола. 1961 йылдың 3 сентябрендә яңы асылған юғары уҡыу йортонда өс факультетта (тарих-филология, педагогика, физика-математика) белем биреү башлана. 1961 йылда көндөҙгө уҡыу бүлегенә 200, ситтән тороп уҡыу бүлегенә 75 студент ҡабул ителә. 1965 йылда башланғыс синыфтар уҡытыусылары, 1966 йылда юғары белемле тарих, урыҫ теле һәм әҙәбиәте, физика һәм математика уҡытыусыларының тәүге сығарылышы була.
1970 йылда 800 кешегә иҫәпләнгән яңы уҡыу корпусы төҙөлгәс, унда гуманитар факультеттар студенттары уҡый башлай..
1970—1980 йылдарҙа тарих-филология факультеты үҙ ике факультетҡа: тарих факультеты һәм рус теле һәм әҙәбиәте факультетына бүленә, өҫтәмә рәүештә сит телдәр факультеты ойошторола.
1980-йылдар аҙағы — 1990-йылдар башында тарих факультеты социаль-гуманитар факультет, физика һәм математика факультеты тәбиғәт фәндәре һәм математика факультеты итеп, әҙерлек бүлеге Вузға әҙерлек һәм һөнәри йүнәлеш биреү үҙәге итеп үҙгәртелә..
1992 йылда Магадан дәүләт педагогия институты Халыҡ-ара педагогия университеты итеп үҙгәртелә. 1997 йылда Төньяҡ халыҡ-ара педагогия университетын һәм Хабаровск техник университетын (хәҙерге Тымыҡ океан дәүләт университеты) Магадандағы филиалын (1977 йылда асылған булған) берләштереү юлы менән яңы юғары уҡыу йорто — Төньяҡ халыҡ-ара университеты ойошторола.
2007 йылдың июненән уҡыу йортоноң тулы исеме— Юғары белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы «Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университеты», ҡыҫҡартылған атамаһы — Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университеты (ТКДУ).
Ректорҙары
Юғары уҡыу йортоноң төрлө йылдарҙағы етәкселәре:
Структураһы
Университет структураһы 1 институтты - Политехник институт - һәм 6 факультетты үҙ эсенә ала:Биология фәндәре; Ер тураһындағы фән; Педагогия фән һәм мәғариф; Төҙөлөш техникаһы һәм технологияһы; Иҡтисад; Әҙәбиәт ғилеме һәм тел ғилеме.
Фәнни эшмәкәрлеге
1992 йылда университетта аспирантура асыла, унда уҡытыу биш һөнәр буйынса алып барыла
2019 йылда аспиранттар әҙерләү 6 һөнәр буйынса алып барыла
Аспирантура асылған ваҡыттан 120-нән ашыу кеше (аспирант, дәғүәсе, юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары) кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған.
Һылтанмалар
Северо-Восточный государственный университет
Хады-Яха (Надым ҡушылдығы)
Хады-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡорманай (Мишкә районы)
Ҡорманай (Курманаево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 428 кеше. Почта индексы — 452351, ОКАТО коды — 80243815002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гашков Ключ
Гашков Ключ — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черная Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Бикҡол (Бикҡол ҡушылдығы)
Үрге Бикҡол (Верхний Биткул) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Александровка районы биләмәләрендә аға. Бикҡол йылғаһына һул яғынан тамағынан 7, 4 км алыҫлыҫта, Михайловка ауылы тирәһендә, ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км тәшкил итә.
Үрге Биҡҡол — Биҡҡол йылғаһының уң ҡушылдығы (Александровка районы).
Һул ҡушылдығы бар — Мокринка йылғаһы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006808.
Ла-Амистад (халыҡ-ара парк)
Тасуирламаһы
Ла-Амистад паркы 1988 йылдың 6 сентябрендә барлыҡҡа килә. Парктың 5700,45 км² ҙур майҙан өлөшөн тропик  ямғыр урмандары биләй, ул дәүләттәр араһында тигеҙ  тиерлек  бүленгән. Паркта дүрт төрлө индеецтар ҡәбиләләре йәшәгән. Уны 15 километрлыҡ буфер зонаһы  уратып алған, унда ҡәһүә  һәм һыйыр ите етештереүселәп эшләй, фермер-индеецтар йәшәй. Парктың ҙур өлөшөн тау һырттары һәм  үҙе Кордильера-де-Таламанка тау һырты биләй, шуға күрә парктың иң юғары нөктәһе диңгеҙ кимәленән 3500 метр ашыу бейеклектә урынлашҡан.
Парк территорияһында кеше ауылы ҡалдыҡтары табылған, ул беҙҙең эраға тиклемге X  мең йыллыҡҡа ҡарай, дөйөм алғанда,  парк территорияһы аҙ өйрәнелгән. Ландшафттың ҡатмарлығы менән бәйле парктың берҙән-бер етди өйрәнелеүе 2003—2008 йылдарҙа Лондон тәбиғәтте өйрәнеү музейы, Коста-Рика  биотөрлөлөк институты  һәм Панама Университеты  менән берлектә үткәрелә. Шул саҡта Дарвин инициативаһы  сиктәрендә парктың биологик төрлөлөгө  өйрәнелә, экспедициялар яҡынса 7500 үҫемлектәр коллекцияһы, 17 000 ҡуңыҙҙар коллекцияһы, 380 герпетология коллекцияһын йыя. Был экспедиция ун ике үҫемлектең яңы төрөн, бер төр тиреҫ ҡуңыҙын, амфибияларҙың ун биш төрөн һәм һөйрәлеүселәрҙең  өс төрөн аса.
Парк күп биологик төрлөлөккә эйә, унда Төньяҡ, шулай уҡ Көньяҡ Америка хайуандары ла осрай, атап әйткәндә, Үҙәк Американың бесәй һымаҡтарҙың бөтәһе лә бар. Парктың иң ҡыҙыҡлы һәм һирәк йәшәүселәре араһында Жоффруа коата, асыҡ муйынлы сатырлы ҡошто, ҙур ҡырмыҫҡа ашаусыны, квезалде, өс мыйыҡлы ҡыңғыраусыны, ерән арҡа саймириҙы айырып әйтергә мөмкин.
1990 йылдың апрель айында Ла-Амистад ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә
Родинка (Архангел районы)
Родинка (Родинский) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 86 % тәшкил итә.
Тарихы
Родинский ҡасабаһы революцияға тиклемге осорҙа уҡ утар булараҡ билдәле. 1920 йылда утарҙағы 36 йортта 183 башҡорт йәшәгән.
Елгаштина Мария Николаевна
Елгаштина Мария Николаевна  (14 июнь 1873 йыл — 10 ноябрь 1966 йыл) — график, театр рәссамы. Башҡортостандың һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944). «Почёт Билдәһе» ордены (1955) кавалеры.
Биографияһы
Мария Николаевна Елгаштина 1873 йылдың 14 июнендә Барнаул ҡалаһында тыуа. 1890-сы йылдарҙа Мәскәүгә күсеп бара. Ҡыҙ фамилияһы — Давидович-Нащинская, Барнаул ҡалаһының беренсе мэры ҡыҙы. Атаһы, Николай Андреевич Давидович-Нащинский, һөнәре буйынса — тау инженеры, яҡшы бейей, музыка ҡоралында уйнай, спектаклдәрҙә ҡатнаша. Әсәһе, Луиза Петровна (ҡыҙ фамилияһы Томсон), Смольный институтын тамамлаусы, балаларының һынлы сәнғәт, балет, драма театры менән мауығыуын дәртләндерә. Үҙешмәкәр спектаклдәр тураһында уҡыуы һәм ундағы күргән тәьҫораттарын ҡыҙ өй ҡурсаҡ театрына күсерә.
1892 йылдан 1894 йылға тиклем Мария «Сәнғәткә һәм һөнәрҙәргә ҡарата һүрәттәр төшөрөү мәктәбендә» уҡый (Строганов училищеһы булараҡ билдәле).
1903 йылдан 1905 йылға тиклем Плеста йәшәй һәм эшләй, бында ул рәссамдәр А. М. Корин һәм М. П. Клодт менән таныша, Левитандың ижадын өйрәнә. Император ат аҙбары ҡарауылсыһы Иван Семенович Елгаштинға кейәүгә сыҡҡас, Мария Николаевна 1906 йылға тиклем Турғай далаһында, аҙаҡ Барнаулда һәм башҡа ҡалаларҙа йәшәй. Уларҙың дүрт балаһы була, революция ваҡытында ике малайҙары үлә. 1906 йылда Елгаштина Өфөгә барып юлыға. 1913 йылдың көҙөндә Өфөлә уның инициативаһы менән беренсе рәссамдар коллективы — «Өфө рәсем сәнғәтен яратыусылар түңәрәге» барлыҡҡа килә. 1915 йылда түңәрәккә Иглин ауылында урынлашҡан билдәле Давид Бурлюк килеп ҡушыла. Революциянан һуң ире эшһеҙ ҡала, сөнки ат заводындағы эше батша армияһындағы полковник чины һымаҡ күҙаллана. Ҡайғыһынан ул һуҡырая. Улар менән денщик ҡала, туранан- тура булмаһа ла ул ҡурсаҡ театрына башланғыс һала.
Мария Николаевна 1919—1929 йылдарҙа М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейын ойоштороуҙа һәм музей китапханаһын комплектлауҙа ҡатнаша.
1931—1955 йылдарҙа Елгаштина Өфөлә ҡурсаҡтарҙың берләшкән театрына нигеҙ һалыусы һәм баш художество етәксеһе була. Театрҙа ул үҙе ҡурсаҡтар яһай һәм был эшкә ҡыҙын Зинаиданы йәлеп итә, үҙе беренсе спектаклдәрҙең декорацияларына эскиздарын эшләй, үҙе уйнай, етәксеһе лә, режиссеры ла була. Бөйөк Ватан һуғышында театр яралыларҙы хеҙмәтләндерә, ә 1944 йылдың йәйендә ун кешенән торған бригада Карел фронтына сыға, унда актреҙар дивизияларҙа һәм фронт һыҙығы эргәһендәге госпиталдәрҙә сығыш яһай. Театрҙа Мария Николаевна 1932 йылдан 1955 йылға тиклем эшләй.
Ғаиләһе
Елгаштина Марияның ҡыҙы Зинаида Ивановна Елгаштина, кейәүҙә Сомова (1897—1979) — балерина, Вацлав Нижинскийҙың уҡыусыһы; Максимилиан Волошин.тураһында күп булмаған хәтирәләр ҡалдыра.
Елгаштина Марияның ҡыҙы Мария Ивановна Беляев Борис Ивановичҡа кейәүгә сыға, бер ҡыҙы була, үҙе 20 йәшендә тифтан үлеп ҡала.
Ижады
Елгаштина башлыса пейзаждар яҙа. Уның әҫәрҙәре өсөн нәфислек, яҡын тондарҙың йомшаҡ ярашлығы төҫтәрҙең нескәлеге, форманы йоҡа эшкәртеү хас.
Мария Николаевнаның төп хеҙмәттәре: Ҡурсаҡ театры өсөн «Күңелле ҡунаҡтар», «Байрам бүләге» пьесаларының, «Салтан батша тураһында әкиәт», «Үле батша ҡыҙы тураһында әкиәт» инсценировкаларының авторы.
Уның эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡортостан Республикаһының дәүләт сәнғәт музейында һаҡлана.
Чульча
Чульча — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исток (Синара ҡушылдығы)
Исток  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Синара йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сибай ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Сибай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — Иҫке Сибай ауылы.
Тарихы
Ойоштороу ваҡыты: 1930 йыл. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тәүге тапҡыр ауыл Советы 1918 йылда ойошторола. 1930 йылдан хәҙерге ауыл Советының тораҡ пункттары Татлыбай ауыл Советы составына ингән. Советтың беренсе ойоштороусылары — Сибаев Мотаһар, Сабир Мотаев, Әбделмөкминов Хәшим.
Ауыл Советы етәкселәре
Хакимиәт башлығы: Ғәлина Әнисә Баҡый ҡыҙы.
Сығанаҡтар
• Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
Шишәмбе
Шишәмбе — аҙнаның дүшәмбе менән шаршамбы араһындағы көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — шәмбенән һуң өсөнсө көн.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, шишәмбе аҙнаның икенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның дүртенсе көнө.
Этимологияһы
Әрмән телендә (Երեքշաբթի — ерекшабти́), грузин телендә (სამშაბათი — самшабати), башҡорт телендә (шишәмбе), тажик телендә (сешанбе) һәм татар телендә (сишәмбе), барыһы ла  «шәмбенән өсөнсө көн» тигәнде аңлата.
Боронғо Римда был көн мифологик Марсҡа бағышланған булған (Mardi, итальянса - Martedì), төньяҡ герман ҡәбиләләрендә — шуға оҡшаш - Тиу (норвег. -Tysdag).
Латин телендә шишәмбе көн имя вторника dies Martis («Марс көнө»), гречксао ἡμέρα Ἄρεως Арес көнө тигәндән алынған. Латин теленән сыҡҡан күп кенә телдәрҙә (француз теле, испан теле, итальян теле) был көнгә атама рим һуғыш илаһы Марс хөрмәтенә бирелгән.
Инглиз телендә көн исеме боронғо инглизTiwesdæg һәм урта инглиз Tewesday тигәнде ҡушып яһалған (хәҙергесә Tuesday). Tiw — протогерман илаһының боронғо инглиз рәүешендә *Tîwaz, йәки Týr боронғо норвег телендә - һуғыш һәм ҡануниәт илаһы.
Шишәмбегә бәйле хөрәфәттәр
Башҡорттарҙың мәжүси инаныстары араһында шишәмбегә бәйле хөрәфәттәр ҙә булған, был көндә әһәмиәтле эштәрҙе башламаҫҡа йә эшләмәҫкә кәңәш ителгән, тырнаҡ ҡырҡыу өнәлмәгән. Исламда бындай хөрәфәттәр тыйылыуға ҡарамаҫтан, улар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килгән.
Шуныһы ҡыҙыҡ, был көн грек һәм испан мәҙәниәттәрендә лә уңышһыҙ көн һанала. Гректар өсөн был — Константинополде (Истанбул) юғалтҡан, төрөктәр яулап алған көн,  испандарҙа иһә «Шишәмбе өйләнмә һәм сәфәргә сыҡма» тигән хөрәфәт йәшәй (исп. En martes, ni te cases ni te embarques). Бынан тыш, испандарҙа айҙың 13-сө көнө шишмбегә тап килеү насар һанала, ә йомаға тура килһә - яҡшы.
Башҡорт исемдәрендә - "шишәмбе"
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында шишәмбе лә бар - Сисәмбай, Сисәмбикә
Верхотина
Верхотина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мегра йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ширәмәт районы
Тарих
Ширәмәт районы территорияһы 1920 йылға тиклем Ҡазан губернаһының Чистай өйәҙе Иҫке Шишмә улусында һәм Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Чистай кантоны Иҫке Шишмә вулысында һәм Минзәлә кантонында, 1921 йылдан 1930 йылға тиклем Чистай һәм Саллы кантондарында урынлашҡан.
1930 йылдың 10 августында элеккеге Саллы кантоны территорияһында барлыҡҡа килә.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1965 йылдың 12 ғинуарында Саллы районынан өс йыл элек бөтөрөлгән Шиәрәмәт районы кергән Түбәнге Кама районы айырылып сыға.
Административ бүленеш
1931 йылда район майҙаны 1576 км2 тәшкил иткән.
1945 йылда район майҙаны 1332 км2 тәшкил иткән.
Халыҡ
1939 йылда халыҡ һаны 45392 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән урыҫтар - 65,34%, татарҙар - 31,53%, сыуаштар - 2,3%.
Сират күпере
Сират (الصراط|юл|ас-сира́т) — ислам эсхатологияһында йәһәннәм өҫтөнә ҡоролған  күпер. Сират күпере йоҡа: сәс һәм ҡылыс йөҙөнөң ослолығынан артмай.
Ҡөрьәндә
«Сират» һүҙе Ҡөрьәндә «тура юл» мәғәнәһендә ҡырҡтан ашыу осрай (الصراط المستقيم — ас-сирата ль-мөстәҡим) .. Шиғый-ун икеселәр иҫәпләүенсә, «сират әл-мөстәҡим» — ул Алисыларҙың тоғролоғо һәм ысын күңелдән бирелгәнлеге.
Риүәйәткә ярашлы, Ҡиәмәт көнөндә бөтә кешеләр Сират күпере буйлап үтергә тейеш. Тәҡүә мосолмандар тиҙ генә «йәшен тиҙлегендә» күпер аша ожмах ҡа Кәүсәр шишмәһенә күсәсәк, ә кафырҙар һәм гонаһлылар, уның аша үтә алмаясаҡ, тамуҡҡа ҡолап төшәсәк.
Исламдағы сират күпере зороастризмдағы Чинват күперенә оҡшаш. Зороастризмда изге илаһ Вай Чинват күпере буйлап үҙе билдәләгән урынға — тәҡүә зороастриясыларҙың йәнен үткәрә.
Шиғыйҙарҙа Сират күпере
Шиғый ун икенселәрҙең Ҡиәмәт көнө концепцияһына ярашлы, яуап көнөндә күперҙең уң яғында Мөхәммәт пәйғәмбәр буласаҡ, ә һулдан — Али ибн Әбү Талип. Шиғыйҙар был фекерҙе Ҡөрьән шиғырына нигеҙләй: «Һәр үҙ һүҙле тиҫкәре иманһыҙҙарҙы икәүләп тамуҡҡа (гееннаға) ташлағыҙ».
Шиғыйҙарҙың инаныуҙарына ярашлы, ожмахҡа Әли ибн Әбү Талиптан фарман (ҡарар) алыусылар ғына үтәсәк.
Әҙәбиәт
Прозоров С. М. СИРАТ // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 209—210. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/05/Али-заде._Исламский_энциклопедический_словарь.pdf /А. Али-заде «Исламский энциклопедический словарь», стр, 250]
Масдорф
Масдорф (Maasdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 378 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6388 һәм автомобиль коды — ABI.
Сираж
Сираж (Нори́чник узлова́тый, Нори́чник шишкова́тый, Scrophularia nodosa) — ғаиләһенән күп йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 50-152 см. Июнь-июль айҙарында алһыу сәскә ата.
Таралыуы
Әрәмәлектә, йылға ярҙарында, урман ситендә үҫә. Бөтә ерҙә лә күсерелгән үҫемлек булараҡ үҫә.
Тёплая (Чарыш ҡушылдығы)
Тёплая  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 425 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы ( 12 март  1965 йыл – 17 апрель 2022 йыл ) – йырсы (сопрано), Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡортостан дәүләт филармонияһы солист-вокалисы (1995-2022), Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2008).
Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Үҙъйылға (Үҙәнйылға) - Зюзелка — Рәсәйҙәге ҡыҫҡа ғына йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға.
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы
Биографияһы
Гүзәл Кашшаф ҡыҙы Үлмәҫҡолова  1965 йылдың 12 мартында Силәбе өлкәһе  Арғаяш районы Иҫке Субыл ауылында ижад яратыусы, музыкаль, күп балалы ғаиләлә тыуған. Нәҫелдәре – педагог һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре династияһы. Ағаһы – ауылда имам, алты ҡыҙ туғаны бар. Атаһы — ҡурайҙа, әсәһе мандолинала уйнай. Силәбе өлкәһендә бәйгелә ғаилә коллективы менән ҡатнашып, Гран-при ала. Бала сағынан йыр ярата. биш йәшендә  аккордеонда уйнарға өйрәнә. Силәбе педагогия училищеһын тамамлай, һуңыраҡ пединститутта ситтән тороп уҡый. Педагогия училищеһынан һуң  тыуған ауылы мәктәбендә эшләй. Силәбелә уҡығанда  Нәзифә Хәбибуллина ойошторған татар-башҡорт йыры ансамблендә солист булараҡ ҡатнаша. Яҡташтары профессор Дамир Жәүәт улы Вәлиев   тауышын оҡшатып, уға Өфө сәнғәт  училищеһы на  инергә  тәҡдим итә. Музыка белеме булмаһа да, уны Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә икенсе курсҡа алалар. 1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал сәнғәт кафедраһын тамамлай (профессор Миләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазина классы). Уҡыу йылдарында уҡ «Яҙғы көйҙәр-95» башҡорт йыры конкурсы лауреаты була. 1995 йылдан Х. Әхмәтов исемендәге Башҡортостан дәүләт филармонияһына музыкаль-әҙәби лекторий солисы булып эшкә урынлаша. Үҙенең концерттарында Көнбайыш европа илдәре һәм урыҫ композиторҙарының классик әҫәрҙәрен, романстар, халыҡ йырҙарын, композиторҙарың әҫәрҙәрен, балалар өсөн йырҙар, рус, сит ил, татар һәм башҡорт композиторҙары йырҙарын башҡара. Республикала уҙған байрам сараларында, төрлө юбилей кисәләрендә ҡатнаша. Рәсәй концерт берләшмәләре союзы ағзалары – Россия филармониялары директорҙары алдында сығыш яһап, юғары баһа ала.
Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Географияһы
Йылға Үрге Өпәле ҡала округының төньяҡ өлөшөндә, Кәҫле-Сысерть һыртынан баш ала һәм Иткүл күленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы
Биографияһы
2016 йылда Олег Митьяев фонды тарафынан Силәбе өлкәһенең билдәле шәхестәре бүләкләнгән «Яҡты үткәндәр» Халыҡ премияһын тапшырыу тантанаһына саҡырыла. Мәскәү, Волгоград, Ырымбур, Йошкар-Ола, Силәбе. ҡалаларында сығыш яһай. Ике тапҡыр Төркиәлә башҡорт милли сәнғәтен тәҡдим итә һәм республика сәнғәт оҫталары менән Словакияға, Аланияға бара.
Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Географияһы
Координаттары: 56°11′36″N 60°25′52″E
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы
Биографияһы
2022 йылдың 17 апрелендә вафат була. Силәбе өлкәһе Арғаяш районы  Иҫке Субыл ауылында ерләнә.
Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Тасуирламаһы
Үҙъйылға ер аҫты һәм ҡар һыуҙары, эргәһендәге һаҙ һыуҙары, йәйгеһен башлыса атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә тулылана. Күпмелер кимәлдә ер аҫты шишмәләре лә ҡушыла.
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Яҙғы көйҙәр-95» башҡорт йыры конкурсы лауреаты (1995);
Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Тасуирламаһы
Ҡышҡыһын йылға төбөнә тиклем туңа. Ҡоро йәйҙәрҙә үрге өлөшө кибә. Бөтә дауамында тәрәнлеге ҙур түгел. Ағымы яй.
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика конкурсы лауреаты (1997);
Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Тасуирламаһы
Алты ҡушылдығының оҙонлоғо бергә 10 км -ҙан ҡыҫҡараҡ
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2008)
Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы
Ғаиләһе
Ҡыҙы Земфира, ейәндәре
Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)
Этимологияһы
Гидроним буйынса төрлө фараздар йәшәп килә. Мәҫәлән, Урал төбәге топонимикаһы белгесе А. К. Матвеев, гидроним башҡорт телендәге ике һүҙҙән тора, тип яҙа: «елга» со значением «река» и «уз» со значением «свой», «собственный», «родной», «близкий». ЧелСити/ Зю́зелга (река)
Икенсе географ, топонимист Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын тәрәндән өйрәнгән шәхес, үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә  гидронимдың килеп сығышын былай тип аңлата:''Зюзелка, река, правый приток Течи.В источниках значатся: Изюлга, Юзелга, Юзя, Изюлге, Юзелга, Юзюзелга, Изюлька, Изюзелга, Изюльга, Исюсильга, Узюлга, Зюелга. На ландкарте Исетской провинции 1736 года один из притоков Миасса отмечен башкирским диалектным слов зильга — «река», «речка» (от йылга (елга) — «река», «речка»). Местные башкиры и теперь называют реку Елга. На этой же карте и в архивных документах другая река, приток Течи, значится Узя, Узю, от старобашкирского слова узен, узюн, узян с основой уз, узя, узы — «река», «речка», «протока». Бытующие теперь названия Зюзелга и Зюзелка представляют видоизмененное сочетание слов узя и зилга, с одинаковым значением. Частица -га в русском произношении передается через -ка. Одного корня с Зюзелкой и название речки Узелга, правый приток Урляды, бассейн Урала''.
Атама "үҙән" тигән һүҙҙән дә, "үҙ" һәм "йылға"  тигән һүҙҙәрҙән дә килеп сыҡҡан булыуы ихтимал, йәғни Үҙәнйылға тип аталған булыуы ла мөмкин. Мәгәр "үҙән" һүҙе ҡыҫҡартылып, "Үҙъйылға" булып китеүе лә урыҫ телендәге атамаға яҡын, танырлыҡ итә, мәғәнә лә юғалмай. Үҙән һәм йылға һүҙҙәре борон синонимдар булыуы Башҡортостанда ла "Үҙән" тип аталған йылға атамаларында сағыла.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы — халыҡты аҙыҡ-түлек һәм ҡайһы бер сәнәғәт тармағын сеймал менән тәьмин итеүсе халыҡ хужалығы тармағы. Ауыл хужалығы барлыҡ илдәрҙең иҡтисадында мөһим урын алып тора. Ер шарында ауыл хужалығы менән 1,1 млрд кеше шөғөлләнә.
Энмис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ауыл хужалығы
Был тармаҡ торошо дәүләттең аҙыҡ-түлек именлегенә ныҡлы йоғонто яһай. Ауыл хужалығы проблемалары менән агрономия, малсылыҡ, мелиорация, үҫемлекселек, урмансылыҡ һәм башҡа тағы ла ҡайһы бер фән өлкәләре туранан-тура йәки ситләтелгән рәүештә бәйле.
Энмис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығының барлыҡҡа килеүе етештереү сараларында бынан 12 мең йыл элек башланған һәм «Неолит революцияһы» тип аталған үҙгәрештәр сәбәпсе була. Улар һөҙөмтәһендә йәшәү өсөн төп сығанаҡ булып үҙендә үҫтерелгән культуралы үҫемлектәр һәм мал-тыуар булған етештереүсе хужалыҡ барлыҡҡа килә, ә уныһы инде үҙ сиратында цивилизацияның артабанғы үҫешен тәьмин итә.
Ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙә һәм уны ҡулланыуҙа Америка Ҡушма Штаттары һәм Европа берлегендә ағза булған илдәр алдынғылыҡты алып тора.
Ауыл хужалығы тармаҡтары
Ауыл хужалығы агросәнәғәт комплексына керә һәм түбәндәге тармаҡтарҙы үҙ эсенә ала:
Ауыл хужалығы — иҡтисад тармағы. Халыҡты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүгә һәм ҡайһы бер сәнәғәт тармаҡтарына сеймал алыуға йүнәлтелгән. Бөтә илдәрҙә лә иң мөһим тармаҡтарҙың береһе булып тора. Донъяла иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың 1 миллиарды ошо тармаҡта шөғөлләнә.
Дәүләттең аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге ауыл хужалығы тармағының торошона бәйләнгән. Был тармаҡтың проблемалары менән туранан-тура йәки ситләтелгән рәүештә агрономия, малсылыҡ, мелиорация, үҫемлекселек, урмансылыҡ һ. б. кеүек фәндәр бәйләнгән.
Ауыл хужалығының барлыҡҡа килеүе, етештереү сараларында яҡынса 12 мең йыл элек башланып, етештереү хужалығына һәм цивилизацияның үҫеүенә килтергән «Неолитик революция» менән бәйле.
Ауыл хужалығының үҫеү тарихы
Ауыл хужалығы хайуандарҙы эйәләштереү һәм үҫемлектәр үҫтереү менән 10 000 йыл элек булдырылыған. Иртә игенселек ваҡытынан алып, ул ҙур үҙгәрештәр кисергән. Алғы Азияла, Египетта, Һиндостанда тәү башлап планлы рәүештә үҫемлек үҫтереү һәм йыйыу башлана. Ауыл хужалығын ирекле рәүештә үҫтереү Төньяҡ һәм Көньяҡ Ҡытайҙа, Африкала, Яңы Гвинеяла, Һиндостандың ҡайһы бер өлөшөндә һәм Американың бер нисә төбәгендә була. Һуғарыу, сәсеү, ашлау кеүек эштәр күптән барлыҡҡа килһә лә, XX быуатта ғына юғары уңышҡа ирешә. Алғы Азия, Көньяҡ-көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африканың тропологик һәм археологик дәлилдәре ҡырағай орлоҡтарҙы файҙаланыуҙың 20 мең йыл элек булыуын күрһәтә. Ҡытай Халыҡ Республикаһында дөгө менән тары беҙҙең эраға тиклем 8000 йыл элек, ә һуңғараҡ ҡуҙаҡлы һәм соялылар үҙләштерелә.
Ҡытайҙа дөгө һәм тары б.э.т. 8000 йылда йортлаштырыла, артабан легум һәм соя алына. Сахель өлкәһендә б.э.т. 5000 йылда урындағы дөгө һәм соргум үҫтерелә, шулай уҡ унда картуф һәм татлы картуф та алына. Ерле халыҡ мәҙәниәттәре Көнбайыш Африкала, бәлки, Яңы Гвинеяла һәм Эфиопияла үҙ аллы йәшәгәндәр. Беҙҙең эраға тиклем 6-сы мең йыллыҡта бойҙай булыуы тураһында дәлилдәр Инда үҙәнендә табылған. Оранжереяны шул уҡ мең йыллыҡта үҫтергәндәр. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 4000 йылда үҙәндә үҫтерелгән культуралар араһынан бойҙай, борсаҡ, сесам орлоғо, арпа, даталар һәм манголар булған. Беҙҙең эраға тиклем 3500 йылға үҙәндә мамыҡ һәм туҡыма үҫтереү ярайһы уҡ алға киткән. Б. э. т. 3000 йылға дөгө үҫтереү башлана. Ҡая шәкәрен дә бер үк ваҡытта үҫтерә башлағандар. Б. э. т. 2500 йылға дөгө Ғәрәбстан диңгеҙе янындағы Мохенджо-дарола мөһим аҙыҡ булып тора. Индеецтар иген һаҡлағысы булған ғалалар төҙөгөн. Американың өс төбәгендә кукуруз, цукчини, картуф, ҡыҙыл борос һәм көнбағыш үҙ аллы йортлаштырла.
1942 йылда донъяла Колумб алмашыуы кеүек билдәле булған үҫемлектәр һәм хайуандар менән киң таралған алышыныу барлыҡҡа килә. Бары тик Иҫке Йыһанда ғына билдәле булған ауыл хужалығы культуралары һәм хайуандары, Яңы Йыһанға индерелә һәм киреһенсә. Башлыса томат, помидор Европа кухняһының фавориты булып китә. Шулай уҡ кукуруз менән картуф та киң массаға билдәле була.
XIX быуат аҙағында һәм XX быуат механизацияның тиҙ үҫеше, тракторҙарҙың, һуңғараҡ комбайндарҙың барлыҡҡа килеүе ауыл хужалығы эштәрен киң масштабта, ҙур тиҙлектә алып барырға ярҙам итә. Әлеге ваҡытта ғалимдар ауыл хужалығының тарихи үҫешен аңлатыу өсөн бер нисә гипотеза килтерә:
Иҡтисадта ауыл хужалығының роле
Күпселек илдәр ауыл хужалығы етештереүселәренә ярҙамды аграр сәйәсәттә өҫтөнлөклө тип иҫәпләй. Евросоюз илдәрендә һуңғы йылдарҙа ауыл хужалығын финанслау кимәле ауыл хужалығы биләмәләренең һәр гектарына 300 доллар тәшкил итте, Японияла - 473 доллар/га, Америка Ҡушма Штаттарында - 324 доллар/га, Канадала - 188 доллар/га, Рәсәйҙә - 10 доллар/га. Иҡтисади яҡтан үҫешкән илдәрҙә тулайым ауыл хужалығы продукцияһы хаҡынан етештереүселәргә дөйөм бюджет ярҙамы 32-35 процент тәшкил итә, әммә Рәсәйҙә һәм үҫешеүсе илдәрҙә - 7 проценттан да артыҡ түгел. .
Бындай прогрессив үҙгәрештәр индустриаль типҡа ҡараған илдәрҙә бара. Әммә интенсификация кимәле уларҙа күпкә түбән, тармаҡта шөғөлләнеүселәр постиндустриаль илдәргә ҡарағанда күберәк.
Шул уҡ ваҡытта үҫешкән илдәрҙә артыҡ аҙыҡ-түлек етештереү кризисы күҙәтелә. Аграр илдәрҙә киреһенсә, иң киҫкен проблемаларҙың береһе булып, туймау, аслыҡ тора.
Үҫешкән ауыл хужалығы илдең хәүефһеҙлек факторы булып тора, сөнки илде башҡа илдәргә буйһонмаусан итә. Шул арҡала, иҡтисади яҡтан ҡарағанда әллә ни үҫешмәгән илдәрҙән аҙыҡ-түлек индереү файҙалыраҡ булһа ла, ауыл хужалығына дәүләт тарафынан ярҙам күрһәтелә, субсидиялана.
Төбәк һәм тармаҡ үҙенсәлектәре
Ауыл хужалығы тармағы шундай үҙенсәлектәргә эйә:
Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы белгестәре, ерҙең 78 проценты игенселек менән булышыуҙа етди тәбиғәт сикләүҙәре кисерә, 13 проценты түбән, 6 проценты уртаса, 3 проценты юғары һөҙөмтәле, тип һанай. 2009 йылда ауыл хужалығында ҡоро ерҙең 37,6 проценты файҙаланыла, шул иҫәптән 10,6 проценты һөрөнтө ер, 25,8 проценты көтөүлек һәм 1,2 процентына күп йыллыҡ культуралар сәселә.
Ауыл хужалығының махсуслаштырылыу һәм агроресурс ситуацияһы үҙенсәлеге төбәктәр буйлап айырыла. Бер нисә термик бүлкәт бар. Уларҙың һәр ҡайһыһы үҫемлекселек һәм малсылыҡ тармағы үҙенсәлеге буйынса характерлана:
1 Һыуыҡ бүлкәт. Евразия төнъяғының, Төньяҡ Американың ҙур өлөшөн алып тора. Йылы етешмәгәнлектән һәм оҙаҡ йылдарға һуҙылған туңлыҡ арҡаһында игенселек сикләнгән. Үҫемлекселек менән бары тик ябыҡ ерҙә генә шөғөлләнергә мөмкин. Түбән продуктлы көтөүлектәрҙә болансылыҡ үҫешкән.
2 Һалҡын бүлкәт. Евразия, Төньяҡ Америка территорияһының күп өлөшөн һәм Көньяҡ Американың коньяғындағы Андтың тар һыҙатын ала. Артыҡ йылы булмау сәсеү культураларын һайлау мөмкинлеге бирмәй. Бында ҡара ашлыҡ, йәшелсәләр, ҡайһы бер тамыраҙыҡтар, иртә өлгөргән картуф үҫтерергә була.
3 Уртаса бүлкәт. Көньяҡ ярымшарҙа — Патагонияла, Чили яр буйында, Тасмания, Яңы Зеландия утрауҙарында, ә төньяҡ ярымшарҙа — алыҫ Көнсығыш, Монголия, Тибет, төньяҡ-көнсығыш Ҡытай, Көньяҡ Канада, АҠШ штатының төньяҡ-көнсығышы. Был бүлкәт киң игенселек бүлкәте. Территория рельефының бөтә өлөшөн тиерлек һөрөнтө ерҙәр алып тора. Уның сағыштырма майҙаны 60-70 процентҡа етә. Бында бик күп сәсеү культуралары бар: бойҙай, арпа, арыш, һоло, етен, картуф, йәшелсәләр, тамыраҙыҡтар, көнбағыш, дөгө, виноград, емеш-еләк ағастары. Көтөүлектәр майҙаны буйынса сикләнгән. Мал күбеһенсә тауҙарҙа, арид зоналарҙа көтөлә. Ҡыуғын малсылыҡҡа, дөйә аҫрауға өҫтөнлөк бирелә.
4 Йылы бүлкәт. Субтропик географик бүлкәткә тура килә. Уға Антарктиданан башҡа бөтә материктар ҙа ҡарай. Бында йылына ике тапҡыр уңыш алалар — ҡышын (бөртөклө культуралар һәм йәшелсәләр), йәйен — тропик бер йыллыҡтар (мамыҡ), йәки күп йыллыҡтар (зәйтүн ағасы, цитрустар, сәй, грек сәтләүеге, инжир һ.б.). Бында түбән продуктлы, ныҡ деградацияланған көтөүлектәр өҫтөнлөк ала.
5 Эҫе бүлкәт. Африканың, Көньяҡ Американың, Төньяҡ һәм Үҙәк Австралияның, Малай Архипелагының, Аравий ярымутрауының, Көньяҡ Азияның ҙур өлөшөн алып тора. Кофе, шоколад ағастары, финик пальмаһы, батат, маниок һ. б. үҫтерелә. Субарид зоналарҙа әҙ генә үҫемлектәре булған, ҙур майҙанлы көтөүлектәр бар.
Ауыл хужалығы структураһы
Ауыл хужалығы агросәнәғәт комплексы составына инә һәм үҙ эсенә төп тармаҡтарҙы ала:
Үҫемлекселек. Үҫтергән үҫемлектәр буйынса айырым тармаҡтарға бүленә:
Бөртөклө культуралар — бойҙай, арпа, арыш, һоло, дөгө, шәкәр кукурузы, ҡарабойҙай, сорго һ. б.
Бөртөклө ҡуҙаҡлылар — борсаҡ, фасоль, чечевица, соя һ. б.
Мал аҙығы культураһы — мал аҙығы үләндәре, силос культуралары, мал аҙығы тамыраҙығы, мал аҙығы баҡса культуралары.
Техник культуралар:
а) аҙыҡ-түлек культураһы — шәкәр сөгөлдөрө, ҡомалаҡ, крахмаллы культуралар, дарыу үләндәре; б) туҡыу культуралары — мамыҡ, етен, джут, киндер; в) каучуклы үҫемлектәр — гевея.
Йәшелсә-баҡса культуралары: а) картуф; б) япраҡлы культуралар — баҡса кәбеҫтәһе, салат, шпинат, укроп, япраҡлы петрушка һ. б.; в) емеш культуралары — томат, ҡыяр, ташҡабаҡ, ҡабаҡ, патиссон, баклажан, борос; г) һуған культуралары — һуған, һарымһаҡ; д) тамыраҙыҡтар — кишер, аш сөгөлдөрө, пастернак, петрушка, сельдерей, шалҡан, редис, торма һ. б.; е) баҡса культуралары — ҡарбуз, ҡауын, ҡабаҡ һ. б.
Цитрус культуралар — әфлисүн, грейпфрут, мандарин, лимон, бергамот һ. б.
Тонусты күтәреүсе культуралар — наркотик культуралар, сәй, кофе, какао;
Майлы һәм эфир майлы культуралар: а) көнбағыш, кенә уты, гәрсис, рапс, кунжут, киндер, етен, кокос пальмаһы, майлы пальма, зәйтүн ағасы; б) эфир майлы культуралар — кориандр, әнис, тмин һ. б.
Ҡомалаҡсылыҡ
Виноградсылыҡ
Баҡсасылыҡ
Ауыл хужалығының экологик проблемаһы
Ауыл хужалығы башҡа етештереү тармаҡтарына ҡарағанда, тәбиғи мөхиткә ҙур йоғонто яһай. Бының сәбәбе — тармаҡтың бик күп ер майҙанын биләүе. Һөҙөмтәлә континенттарҙың географик ландшафты үҙгәрә. Мәҫәлән Европала агроландшафт киң япраҡлы урманды ҡыҫырыҡлаған, Украинала баҫыуҙарҙы дала алыштырған. Ауыл хужалығы ландшафты тотороҡло түгел, шуға күрә күп кенә төбәктәр экологик катастрофа кисерә. Дөрөҫ булмаған мелиорация боронғо Месопатаминың эшкәртелгән күп ерҙәренең юҡҡа сығыуына, тупраҡтың тоҙланыуына, тәрән һөрөү Ҡаҙағстанда, Америкала саң бурандарының барлыҡҡа килеүенә, игенселек һәм мал көтөү Африканың Сахель зонаһының сүлгә әйләнеүенә сәбәпсе булған. Тәбиғәт мөхитенә бигерәк тә игенселек ҙур йоғонто яһай. Уның йоғонто яһау факторы түбәндәгесә:
Ауыл хужалығын алып барыуҙа негатив факторҙарҙы бөтөрөүсе йәки йомшартыусы билдәле бер алымдар һәм технологиялар бар. Малсылыҡ тәбиғәткә тәбиғәткә аҙыраҡ йоғонто яһай. Уның факторҙары түбәндәгесә:
Хады-Яха (Сава-Яха кушылдығы)
Хады-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сава-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығының экологик проблемаһы
Ауыл хужалығынан килгән дөйөм зыянға инә: XX быуаттың икенсе яртыһында тағы бер актуаль проблема килеп сыға: үҫемлекселек продукцияһында витаминдарҙың, микроэлементтарҙың кәмеүе һәм үҫемлекселек, малсылыҡ продукцияларында зыянлы матдәләрҙең (нитраттар, пестицидттар, гормондар, антибиотиктар) күбәйеүе. Бының сәбәбе — микроэлементтарҙың, етештереү ҡеүәтенең кәмеүенә килтереүсе деградацияланған тупраҡ. Был бигерәк тә малсылыҡта йыш күҙәтелә. «Рәсәй Федерацияһы иҫәп палатаһының 2005—2007 йылда тирә-яҡ мөхитте һаҡлау аудит эффектлығы» һөҙөмтәләренә ярашлы, 60 млн кеше йәшәгән ил территорияһының яҡынса алтынан бер өлөшө экологик яҡтан уңышһыҙ, тип һанала.
Хады-Яха (Сава-Яха кушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.