cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы
Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы (Сайфутдинов Рифкат Гильманович (2 октябрь 1924 йыл ― 29 август 1985 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы 1924 йылдың 2 октябрендә Башҡортостандың Өфө ҡалаһында тыуа. 1942 йылда Өфө ҡалаһының Сталин районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында элемтә взводының элемтәсеһе булып хеҙмәт итә. Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы һөжүм итеү һуғыштарында үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. 1943 йылдың 10 ноябренән 11 ноябренә ҡарай төндә күрше полк менән бәйләнеш өҙөлә. Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы төндә ике яугирҙы алып, дошмандар тарафынан ваҡытлыса биләнгән линияла боҙолған урынды төҙәтергә сыға. Сәйфетдинов зыян күргән ундан артыҡмкабелде йүнәтә һәм күрше полк менән бәйләнеште яңырта. Был подразделениелар һәм полктар араһында аралашыуға һәм идара итеүгә мөмкинлек бирә. Батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Сәйфетдинов 1943 йылдың 3 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
Ветеран 1985 йылдың 29 авгусында вафат була.
Баҙарғол
Баҙарғол (Базаргулово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 47 кеше. Почта индексы — 453742, ОКАТО коды — 80253891002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылға-шишмәләр:
Венгрия климаты
Венгрия климаты илдең географик урынына бәйле. Венгрия Үҙәк Европаның көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, Төньяҡ полюстан һәм экваторҙан яҡынса бер үк алыҫлыҡта (1000 километрҙан ашыу) ята, шулай уҡ Атлантик океан менән дә араһы яҡынса 1000 километрлап. Венгрия сиктәренән Урта диңгеҙ ярҙарына тиклем — 500 км. Климат үҙгәреүе һөҙөмтәһендә формалашҡан голоцен дәүерендәге экологик үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә формалашҡан һәм бәрелештәр булып тора һәм континенталь, океан һәм Урта диңгеҙ климаттары бергә осрашыуының һөҙөмтәһе булып тора. Шунлыҡтан Венгрияның һауа торошо бик үҙгәреүсән.
Йоғонто яһаусы факторҙар
Венгрия климатына йоғонто яһаусы ике мөһим фактор — Атлантика менән Венгрия араһы һәм илгә көслө ҡойма ямғырҙар килтереүсе көнбайыш елдәре. Шул уҡ ваҡытта Венгрияның климаты Көнсығыш Европалағы һәм Рәсәйҙәге кеүек киҫкен континенталь түгел. Венгрия урынлашҡан Урта Дунай уйһыулығы, айырыуса Венгрияны уратып алған тауҙар уға үҙ йоғонтоһон яһай. Һалҡын атмосфера фронтының таралыуы әкренәйә, ә иҫкән елдәрҙең көсө тауҙарҙан үҙәндәргә иҫкән елдәргә — фёндарға ғына оҡшаш булып ҡала.
Венгрияның һауа торошона һәм климатына ике ғәйәт ҙур атмосфера өйөрмәһе йоғонто яһай: Исланд циклоны һәм Азор антициклоны. Исланд циклоны, атмосфера баҫымын кәметеп, илгә һыуыҡлыҡ һәм ямғырҙар килтерә. Азор антициклоны ҡыш һәм йәй килә, ул болоттарҙы ҡыуа, көндәр ҡояшлы һәм ҡоро була. Әммә, бынан тыш, Себер антициклоны йоғонто яһай, ҡышын Себер һәм Көнсығыш Европанан һалҡын һауа алып килә.
Ҡояш көндәр
Венгрияның төньяҡ һәм көньяҡ параллелдәре айырмаһы ни бары 2 градус ҡына тәшкил итә, бер йылда ҡояш нурҙарының ергә төшөү мөйөшөнөң минималь һәм максималь кимәлдәге айырмаһы ла шулай уҡ 3 градусҡа ғына айырыла.
Температураһы
Гольфстримда башланған һәм Альп тауҙары яғынан иҫкән көньяҡ елдәре арҡаһында Венгрияла уртаса температура Австриялағынан 2,5 градусҡа юғары. Йыллыҡ уртаса температура — 8 градустан 11 градусҡа тиклем.
Меньшевиктар
«Меньшевиктар» — Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһының урталыҡта торған ҡанаты, 1917йылдың 24 апреленән — үҙаллы Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы. Лидерҙары — Ю. О. Мартов, А. С. Мартынов, П. Б. Аксельрод, Г. В. Плеханов, Ф. И. Дан, И. Г. Церетели.
Венгрия климаты
Ауыл хужалығы
Йәйге температура ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә бик ҡулай. Әммәмай айындағы һыуыҡтар уңышҡаа етди зыян килтереүе мөмкин.
Меньшевиктар
1903—1916 йылдар
РСДРП-ның II съезында (1903 йылдың июле, Брюссель — Лондон) РСДРП меньшивиктарға һәм большевиктарға бүленә. Ул саҡта партияның үҙәк органдарын һайлауҙан һуң Ю. О. Мартов яҡлылар аҙсылыҡта ҡала, ә В. И. Ленин яҡлылар күпселектең тауышын ала. Тауыш биреүҙә еңгәндән һуң Ленин үҙе яҡлыларҙы «большевиктар» тип, ә Мартов үҙе яҡлыларҙы «меньшевиктар» тип атай. Фракцияға отошло булмаған исемде ҡабул итеү Мартовтың ҙур хатаһы була, һәм, киреһенсә, электораль уңышты нығытыу өсөн Ленин фракцияның «большевиктар» тигән атамаһын нығытып ҡалыу буйынса көслө сәйәси аҙым яһай. РСДРП-ның артабанғы тарихында Ленин яҡлылар йыш ҡына аҙсылыҡта булһа ла, уларға сәйәси яҡтан еңеүсе «большевиктар» исеме беркетелә.
Ленин берҙәм, хәрби йәһәттән аныҡ ойошторолған, ҡаты дисциплинаға таянған пролетар партияһын ойошторорға теләй. Мартов яҡлылар иһә партия яҡлыларҙың һанын арттырырға мөмкинлек биргән ирекле ассоциация булдырыуҙы өҫтөн күрә, сөнки тап ул ғына, РСДРП-ның II съезы резолюцияһында яҙылғанса, «социал-демократия, батшалыҡҡа ҡаршы көрәштә революцион йәки тик оппозицияла торған буржуазияны ғына хупларға тейеш», тип иҫәпләй. Улар партия эшен үҙәкләштереү һәм Үҙәк Комитетҡа ҙур вәкәләттәр биреүгә ҡәтғи рәүештә ҡаршы сығыш яһай.
Венгрия климаты
Елдәр
Һауа массалары хәрәкәтенең тиҙлеге, йүнәлеше елгә йоғонто яһай. 4000 м бейеклектә көнбайыш йүнәлеш өҫтөнлөк итә, ер өҫтөнә яҡын арауыҡта — төньяҡ-көнбайыш, ләкин Тиса йылғаһынан көнсығышҡа табан төньяҡ елдәре иҫә. Бофорт шкалаһы буйынса елдең көсө уртаса 1,5 баллдан 2,5 баллға тиклем етә (2-3 м/с).
Меньшевиктар
1903—1916 йылдар
1917 йылдың яҙынан алып ВКП (б)-ның (РКП(б), ВКП(б) партияһының атамаһындағы («б») «большевиктар» булыуын аңлата) XIX съезына тиклем үҙҙәрен шулай тип атаған большевиктарҙан айырмалы рәүештә, беренсе тапҡыр Лениндың 1905 йылғы мәҡәләләрендә ҡулланылған «меньшевиктар» һүҙе бер ваҡытта ла рәсми ҡулланылышҡа индерелмәй, меньшивиктар үҙ партияһын һәр саҡ РСДРП, ә 1917 йылдың авгусынан 1918 йылдың апреленә тиклем РСДРП (берләштерелгән) тип атай.
Венгрия климаты
Яуым-төшөм
Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 600 мм тәшкил итә. Илдең иң ҡоро өлөшөә — көнсығышта (Хортобадта 500 мм). Иң күп ямҡырҙар яуған төбәк — көнбайышта (1000 мм тиклем). Яуым-төшөмдөү күп ваҡыты яҙҙың һуңғы айына һәм иртә йәйгә тура килә, көньяҡ-көнбайышта яуым-төшөмдөң икенсе максимумы, Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһона бәйле, октябргә тура килә. Көньяҡ-көнбайышта ямғырлы көндәр 100-ҙән артмай,Матра һәм Бюкк тауҙарындағы кеүек, әммә Тисаның үҙәк ағымында 80 көндән артмай. Альфельд тигеҙлегендә йәйгеһен ярайһы уҡ эҫе була. Йәйен йәшенле ямғырҙар яуа, борсаҡ яуыуы ла күҙәтелә. Ноябрь башынан алын март аҙағына тиклем ҡар яуа. Иң йоҡа ҡар ҡатламы 4 см тәшкил итә (Альфельд тигеҙлегенең көнсығышында яуа).
Меньшевиктар
1903—1916 йылдар
1905—1907 йылдарҙағы беренсе рус революцияһы башында меньшевиктар РСДРП-ның III съезында (1905 йылдың апреле, Лондон) ҡатнашыуҙан баш тарта, Женевала үҙҙәренең конференцияһын үткәрә. Улар, революцион пролетариат либераль буржуазия менән берлектә самодержавиеға ҡаршы көрәшергә тейеш, тип иҫәпләй. Меньшевиктар эшселәр, эшсе депутаттар Советы хәрәкәтенә етәкселек итеүҙә, Дәүләт думаһы, профсоюздар эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Меньшевиктар шулай уҡ властар менән ҡораллы көрәштә ҡатнаша: РСДРП-ның Одесса комитетының меньшевик ағзалары К. И. Фельдман, Б. О. Богданов һәм А. П. Березовский «Потемкин» броненоскыһындағы ихтилалға етәкселек итергә тырыша, 1905 йылда Мәскәүҙәге декабрь ихтилалында 1,5-2 мең баш күтәреүсе араһында 250-гә яҡын меньшевик була. Әммә был ихтилалдың уңышһыҙлыҡҡа тарыуы меньшевиктарҙың кәйефен ҡырҡа үҙгәртә, Плеханов хатта «ҡоралға тотонорға ла кәрәкмәй ине» тип белдерә, был радикаль революционерҙарҙың асыуын ҡабартты ғына, ти ул. Артабан меньшевиктар яңы ихтилалды башлап ебәреүгә шикләнеп ҡарай.
Венгрия климаты
Һауаның дымлылығы
Венгрияның көнбайышында һауа дымлылығы 75 процентҡа етә; ғәҙәттә йәйен ул ҡышҡығаға ҡарағанда юғары. Уртаса һыу баҫымы буласаҡ Гидростатик баҫым 7,3 мм булғанда һыу уртаса1 куб метрға 7,4 г миҡдарында парға әйләнә.
Меньшевиктар
1903—1916 йылдар
РСДРП-ның IV (Берләштереү) съезы (1906 йылдың апреле, Стокгольм) күпселекте тәшкил иткән меньшевиктарҙың бөтә тәҡдимдәрен тиерлек ҡабул итә (ерҙе национализациялау урынына муниципализациялау, пролетариат диктатураһы урынына Думала ҡатнашыу, декабрь ихтилалын башлау хата аҙым булыуын таный). Әммә большевиктар партия уставының беренсе параграфының март формулировкаһын Ленин формулировкаһы менән алмаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итеүгә өлгәшә.
Венгрия климаты
Ер өҫтө
Ерҙең өҫтө һәм бөтә илдең гидрологияһы климатҡа йоғонто яһай: был макроклимата һиҙелерлек сағылыш тапмай. Ҙур күлдәр (мәҫәлән,Балатон күле) тирәһендәге макроклимат быға миҫал була ала. Ҡомташ, доломит убалар һәм Будуны уратып алған ҡалҡыулыҡтар мезо — һәм микроклиматҡа шулай уҡ йоғонто яһай. Бейеклек айырмаһы 400 метрҙан Альфёльдта 900 метр4а тиклем тәшкил итә.
Меньшевиктар
1903—1916 йылдар
Революция еңелеү менән меньшевиктарҙың бер өлөшөндә йәшерен эштән мәңгегә китеү теләге тыуа. Был ағым яҡлылар "ликвидаторҙар, йәғни элекке легаль булмаған социал-демократик партияны бөтөрөргә әҙер кешеләр, тип таныла. Улар араһында А. Н. Потресов, П. Б. Аксельрод, В. О. Левицкий (Мартовтың ҡустыһы), Ф. А. Череванин, П. А. Гарви була. «Ликвидаторҙарға» ҡаршы меньшевиктарҙың «меньшивик- партиец» тип аталған төркөмдәре сығыш яһай, улар нисек кенә булмаһын легаль булмаған социал-демократик партияны һаҡлап ҡалыуҙы талап итә (уларҙың лидеры Плеханов). 1912 йылдың ғинуарында Прагала РСДРП конференцияһында ике меньшевик-партиецтан башҡа бөтә делегаттар ҙа большевиктар була. Конференция меньшевик-ликвидаторҙарҙы партиянан сығара. Прага конференцияһына ҡаршы меньшевиктар шул уҡ йылдың авгусында Венала конференция ойоштора.
Венгрия климаты
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Меньшевиктар
1903—1916 йылдар
1914 йылдың 26 июлендә Дәүләт думаһының алты меньшевик һәм биш большевик депутаты башланған Беренсе донъя һуғышын ике яҡ өсөн дә империалистик һәм баҫып алыу һуғышы булыуын раҫлай. Әммә тиҙҙән меньшевиктар араһында «оборона» ағымы барлыҡҡа килә (Плеханов, Потресов һәм башҡалар), уның яҡлылар Рәсәй яғынан һуғышты «оборона һуғышы» тип таный, ә Рәсәйҙең был һуғышта еңелеү ихтималлығын милли трагедия ғына түгел, ә бөтә урыҫ эшселәр хәрәкәтенә һөжүм тип һанай. Плеханов Думала хәрби кредиттар өсөн тауыш бирергә саҡыра. Әммә меньшевиктарҙың күпселеге тиҙ арала бер ниндәй аннексиялар һәм контрибуцияларһыҙ дөйөм демократик солох төҙөргә саҡыра, Европа революцияһының прологы булараҡ «еңеү ҙә, еңелеү ҙә юҡ!» лозунгын алға ҡуйып, «йәшерен еңелеү» юлына баҫа. Бындай позицияны «интернационалистик» тип атайҙар, ә уның яҡлылар "интернационалистар"тип атала. Шул уҡ ваҡытта меньшивик- интернационалистар, большевик-ленинсыларҙан айырмалы рәүештә, «донъя һуғышын граждандар һуғышына әйләндерергә» саҡырмайҙар.
Февраль революцияһынан һуң
Февраль революцияһынан һуң меньшевиктар эсерҙар менән берлектә Петроград эшсе һәм һалдат депутаттары Советының Башҡарма Комитетын ойоштора, улар Советтарҙа йоғонто яһарлыҡ көс булып туплана (бигерәк тә Н. С. Чхеидзе, И. Г. Церетели, Ф. И. Дан, М. И. Либер), һәм Ваҡытлы хөкүмәт составына инә (М. И. Скобелевтар, И. Г. Церетелиҙар, К. А. Гвоздев, А. М. Никитин һәм П. Н. Малянтович).
1917 йылдың майында Петроградта РСДРП-ның меньшевиктар һәм берләшкән ойошмаларының бөтә Рәсәй конференцияһы, ә август айында меньшевиктарҙың берләштереү съезы үтә, унда РСДРП-ны (берләшкән) ойоштороу иғлан ителә.
Октябрь революцияһынан һуң
1917 йылдың 25 октябрендә РСДРП-ның Үҙәк Комитеты большевиктарҙың хәрби түңкәрелеш юлы менән власты үҙ ҡулына алыуы тураһында резолюция ҡабул итә. Мәлдең төп бурысы итеп «революцияны ҡыйратыуҙы йәки анархияның тулы тантанаһын булдырмау һәм контрреволюция һөжүменә ҡаршы тороу өсөн бөтә пролетар һәм демократик көстәрҙең берҙәмлеге» ҡуйыла. 31 октябрҙә РСДРП-ның Үҙәк Комитеты «халыҡ социалистарынан алып большевиктарға тиклемге социалистик партияларҙы үҙ эсенә алған» бер төрлө власть ойоштороуҙа ҡатнашырға тейеш" тигән ҡарарға килә. Шул ваҡытта Үҙәк Комитеттың 10 ағзаһы һәм ағзалыҡҡа өс кандидаты (оборонасылар һәм центристар кеүек), был ҡарарҙы «һәләкәткә илткән аҙым» тип иҫәпләп, отставкаға китә. Партияның 1917 йылдың декабрендә үткән ғәҙәттән тыш съезында партияның төрлө ағымдары араһында киҫкен ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуы асыҡлана. Съезд «демократия көстәрен үҙидара органдары һәм Ойоштороу йыйылышы (Учредительное собрание)» тирәһендә тупланырға саҡыра.
1918 йылдың 6 ғинуарында большевиктар Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышын тарата, шунан һуң партияла үҙ-ара бүленеш киҫкенләшә: «хәлдәрҙең насар яҡҡа үҙгәреүенә ҡарамаҫтан», күпселек өсөн Советтар һаман да «пролетариаттың принципиаль синфи ҡоралы» булып ҡала, ә оборонасылар өсөн «рус революцияһының артабанғы үҫешендә советтарҙың роленең түбәнәйеүе» бәхәсһеҙ булып күренә, һәм улар, «Ойоштороу йыйылышын саҡырыу яҡлы булған буржуазия һәм йәмғиәттең бөтә элементтары менән бергә эшсе синыфтың эшмәкәрлегенә дөрөҫ йүнәлеш биреү» көн ҡаҙағына һуҡҡан мәсьәлә, тип иҫәпләй. Меньшевиктар Брест солохон ратификациялауға ҡаршы сығыш сыға, әммә Советтарҙа эшләүен дауам итә, большевиктарға ҡарата һәм улар тарафынан тиҙ арала тар-мар ителгән «фабрикалар һәм заводтар вәкилдәре» хәрәкәтенә оппозицияла тора, шул уҡ ваҡытта профсоюздарҙа һәм кооперативтарҙа үҙ позицияларын һаҡлап ҡалырға тырыша. Уң меньшевиктар лидерҙары А. Н. Потресовтар, В.&nbsp;Н.&nbsp;Розанов, В. О. Левицкий «Рәсәйҙы яңыртыу союзына» инә һәм үҙҙәренең төп маҡсаты итеп Совет власын ҡорал ҡулланып ҡолатыуҙы ҡуя.
1918 йылдың апрелендә РСДРП (о)-ның Үҙәк Комитеты түбәндәге ҡарарҙы ҡабул итә: әлеге ваҡытта партия «берҙән-бер Бөтә Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы булып тора» һәм «тап ул социал — демократия нигеҙендә торған бөтә эшселәр ойошмаларын үҙ эсенә ала», тип иҫәпләп, уны, меньшевиктар йәки берләшкәндәр булыуҙарына ҡарамайынса, Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы тип атарға, тигән ҡарарға килә.
Һамарҙа Ойоштороу йыйылышы ағзалары Комитеты власы иғлан ителгәндән һуң Үҙәк Комитет ағзаһы И. М. Майский унда хеҙмәт министры вазифаһын биләй, бының өсөн ул 1918 йылдың сентябрендә партиянан сығарыла. Меньшевиктар Ваҡытлы Себер хөкүмәте, Уралдың Ваҡытлы өлкә хөкүмәте, Үҙәк Каспий административ советы составына инә, Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша. Грузия 1918 йылда урындағы меньшевиктар айырым партия — Грузия Социал-демократик партияһын ойоштора, ул Грузия Демократик Республикаһында идара итеүсе партияға әйләнә.
1918 йылдың 14 июнендә Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты, эсерҙар һәм меньшевиктарҙы «асыҡ контрреволюционерҙар менән берлектә эшселәргә һәм крәҫтиәндәргә ҡаршы ҡораллы сығыштар ойоштороуҙа» ғәйепләп, уларҙы бөтә кимәлдәге Советтарҙан сығарырға ҡарар итә. Петроградта һәм МәскәүҙәФабрикалар һәм заводтар вәкилдәре йыйылыштары хәрәкәтендә ҡатнашыусылар күпләп ҡулға алына.
1918 йылдың авгусында РСДРП Үҙәк Комитеты, партия ағзаларының Совет власына ҡаршы ҡораллы сығыштарҙа, шулай уҡ большевиктарға ҡаршы хөкүмәттәрҙә ҡатнашыуына юл ҡуйылмауы, шулай уҡ Петроград һәм Мәскәү уң төркөмдәренең позицияһы партия ағзалығына тап килмәүе тураһында рәсми рәүештә иғлан итә. 1918 йылдың 30 ноябрендә ВЦИК меньшевиктарға ҡарата 14 июндәге ҡарарын юҡҡа сығара, сөнки «был партия, һәр хәлдә, уның етәксе үҙәге, хәҙер буржуаз партиялар һәм Рәсәй һәм сит ил төркөмдәре менән берләшеүҙән (коалициянан) баш тарта». 1918 йылдың декабрендә партия кәңәшмәһе меньшевиктар тактикаһын төҙөргә ҡарар итә, «башланғыс пункт итеп совет ҡоролошон принцип итеп түгел, ә ысынбарлыҡ факты тип ала». РСДРП үҙен Совет хөкүмәте менән сәйәси яҡтан теләктәшлек белдереүсе тип иғлан итә, сөнки ул Рәсәй территорияһын сит ил, атап әйткәндә, союздаштар оккупацияһынан азат итеүҙе яҡлай һәм пролетар булмаған демократияның был оккупацияны киңәйтеү йәки һаҡлап ҡалыу буйынса бөтә ынтылыштарына ҡаршы сыға.
Әммә 1919 йылдың март аҙағында меньшевиктарҙы ҡулға алыуҙың яңы тулҡыны башлана. Махсус ҡарар ҡабул ителгән РКП(б) РКП(б) Үҙәк комитеты политбюроһының 1920 йылдың майындағы махсус ҡарары менән легаль меньшевистик матбуғатты тергеҙеү өмөтөн юҡҡа сығара. Киләһе айҙа политбюро наркомдарға «комиссариаттарҙа эшләгән һәм сәйәси роль уйнай алған» меньшевиктарҙы провинцияға һөрөүҙе йөкмәтә. Бер айҙан һуң ВЧК-ға «меншевиктарҙың сәйәси юлбашсыларын сәйәси йәһәттән зарарһыҙландырыу өсөн уларҙы төрлө урындарға таратып урынлаштырыу планын әҙерләү» бурысы йөкмәтелә. Киевты Ҡыҙыл Армия алғандан һуң РСДРП-ның Киев комитеты ағзалары судҡа тарттырыла, улар Деникин менән хеҙмәттәшлек тиеүҙә ғәйепләнә, Одессаны алғандан һуң РСДРП-ның Одесса ағзалары тудлыһынса ҡулға алына.
1920 йылда Советтарға һайлауҙарҙа меньшевиктарҙың уңыштары репрессияларҙың яңы тулҡынын тыуҙыра, Харьковтың партия ойошмаһы ағзалары тулыһынса тиерлек ҡулға алына. РКП(б) Политбюроһының 1921 йылдың декабрендә ҡабул ителгән «Меньшевиктар тураһындағы» ҡарары, сәнәғәт үҙәктәрендә уларҙың йоғонтоһон бөтөрөүгә ҙур иғтибар бүлеп, «сәйәси эшмәкәрлеккә уларҙы индермәҫкә» ҡуша. Иң әүҙемдәрен административ тәртиптә пролетар булмаған үҙәктәргә ебәрергә, уларҙы һайлап ҡуйылған вазифаларҙы, ғөмүмән, киң халыҡ менән аралашыу менән бәйле вазифаларҙы биләү хоҡуғынан мәхрүм итергә. Бер айҙан һуң, был мәсьәләгә әйләнеп ҡайтҡас, политбюро: «меньшевиктарға ҡаршы репрессияларҙы көсәйтергә һәм беҙҙең судтарға уларҙы көсәйтергә ҡушырға» ҡарар итә.
1920 йылдың көҙөндә Ю. Мартов һәм Р. Абрамович сит илгә китә,1922 йылдың ғинуар аҙағында Ф. Дан илдән ҡыуыла. 1922 йылдың февралендә Мәскәүҙә Социал-демократик йәштәр союзы бюроһы ағзалары (Б. Сапир, Л. Ланде, А. Кранихфельд, И.Зуев, Е. Додонов, Е. Тихомирова һәм башҡалар) ҡулға алына. 1922 йылдың мартында РКП(б) үҙәк Комитеты политбюроһы «социал-демократик йәштәрҙы асыҡ судҡа тарттырыуҙы» әҙерләргә ҡарар итә, әммә тикшереүгә дусар ителгәндәрҙең ҡыйыулығы политбюроны үҙ ҡарарын кире ҡағырға һәм «был осраҡта административ һөргөн ҡулланыу менән сикләнергә» мәжбүр итә. 1922 йылдың икенсе яртыһында ҡулға алынғандан һуң ғәмәлдә РСДРП дөйөм Рәсәй ойошмаһы булараҡ йәшәүҙән туҡтай. Ҡалған ойошмалар һирәк һәм составы буйынса тар конспиратив кәңәшмәләр менән сикләнә.
1922 йылдың октябрендә РСДРП-ның урындағы ойошмалары кәңәшмәһендә легаль булмаған хәлгә күсергә ҡарар ителә. 1923 йылдың аҙағына меньшевиктар ойошмалары һигеҙ ҡалала ғына эшләй. Һуңғылары 1924—1925 йылдарҙа тар-мар ителә.
Эмиграцияла
Эмиграцияла булған меньшевиктар Мартов етәкселегендәге Сит ил делегацияһын ойоштора. 1921 йылдың февраленән алып Берлинда улар «Социалистик вестник» гәзитен баҫтыра башлай. 1933 йылдаГерманияла власҡа нацистарҙың килеүе эмигрант-меньшевиктарҙы Франция, ә Икенсе донъя һуғышы башланғандан һуң АҠШҡа күсенергә мәжбүр итә.
СССР-ҙағы репрессиялар
1931 йылдың яҙында Мәскәүҙә "Меньшевиктар үҙәк комитетының Союз бюроһы"нан 14 кеше судҡа тарттырыла. 1931 йылдың 1 мартынан 9 мартына тиклем улар стандарт ғәйепләүҙәр йыйылмаһын тыңлай: совет иҡтисадының тарҡатырға тырышыуҙан алып империалистик державалар хөкүмәттәре менән бәйләнеш булдырыуға тиклем. Был процеста ҡатнашыусылар араһында Дәүләт Планы Президиумы ағзаһы В. Г. Громан, билдәле иҡтисадсы һәм журналист Н. Н. Суханов, СССР Дәүләт Банкы идараһы ағзалары Б. М. Берлацкий һәм В. В. Шер, шулай уҡ И. Г. Волков, А. М. Гинзбург, Л. Б. Залкинд, В. К. Иков, К. Г. Петунин, И. И. Рубин, А. Л. Соколовский, М. И. Тейтельбаум, А. Ю. Финн-Енотаевский, М. П. Якубович була. Уларҙың барыһы ла ғәйепле тип таныла һәм 3 йылдан 10 йылға тиклем иркенән мәхрүм ителә. Процесс Рәсәй социал-демократияһының элекке вәкилдәренә ҡаршы сәйәси язалау акты ғына түгел, был иҡтисади һәм статистика фәне вәкилдәренә, шулай уҡ властарҙың ҡарарҙары менән тап килмәгән иҡтисадсы-практиктарға ҡаршы репрессив акция була.
1936—1938 йылдарҙағы «ҙур террор » ваҡытында күп кенә элекке меньшевиктар атып үлтерелә. Шуға ҡ арамаҫтан, рәсми рәүештә ҡараштарын үҙгәрткән ҡайһы бер меньшевиктар иҫән ҡала һәм хатта ҙур вазифаларға тәғәйенләнеүгә өлгәшә. Мәҫәлән, А. Я. Вышинский генераль прокурор, һуңыраҡ сит ил эштәре министры һәм КПСС Үҙәк Комитеты президиумы ағзалығына кандидат була. И. М. Майский, А. А, Трояновский, С. И. Араловтар ҙа шулай уҡ дипломатик карьераларға өлгәшә. А. Я. Вышинский, И. М. Майский, философ А. М. Деборин, иҡтисадсылар П. П. Майҙар һәм С. Г. Струмилиндар СССР Фәндәр Академияһы Академиктары итеп һайлана.
Меншевистик Грузия
Меньшевиктар Грузияла ҙур уңыштарға өлгәшә: улар 1902 йылда барлыҡҡа килгән һәм 1906 йылда, хәрбиҙәрҙе ылыҡтырып, баҫтырылғанға тиклем халыҡ үҙидаралығы дәүләте булараҡ йәшәгән Гурия республикаһына етәкселек итә. Грузин меньшевиктарының крәҫтиәндәргә ҡарата марксистик догмаларҙы ктре ҡағыуы һәм ваҡиғаларға һығылмалы прагматик етәкселек итеү меньшевиктарға байтаҡ сәйәси капитал формалаштыра, Грузияла улар күмәк халыҡ партияһына әйләнә. 1902—1906 йылдарҙа яулаған абруйы Грузияның Социал-демократик партияһына 1918 булдырылған 26 майында булдырылған бойондороҡһоҙ Грузин демократик республикаһында сәйәсәттә өҫтөнлөк итеүҙе тәьмин итә. Н. Н. Жордания хөкүмәт башлығы булып тәғәйенләнә, Чхеидзе һәм Церетелиҙар ҙа йәмғиәттә мөһим урын тота. Әммә в 1921 йылда Ҡыҙыл армия Грузияны баҫып ала Һәм Унда Совет власын урынлаштыра.
Смирнов Алексей Петрович
Алексей Петрович Смирнов (29 май (10 июнь) 1899 йыл — 10 март 1974 йыл) — совет һы һәм археологы, фин-уғыр һәм болғар археологияһы буйынса белгес. Тарих фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Дәүләт тарих музейы һәм СССР Фәндәр академияһы Археология институтының директор урынбаҫары. Беренсе донъя һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Сыуаш АССР-ы һәм Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Советская археология» журналының редколлегия ағзаһы һәм баш мөхәррир урынбаҫары.
Биографияһы
1926 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң Йәмғиәт фәндәренең ғилми-тикшеренеү институттарының Рәсәй ассоциацияһына Археология һәм сәнғәтте өйрәнеү институтының археология бүлегенә аспирантураға уҡырға инә. 1929 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1944 йылда «Волга болғарҙары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1951 йылдан — Мәскәү дәүләт университеты профессоры.
Археологик экспедициялары
1924—1937 йылдарҙа Мәскәү һәм Иваново өлкәләрендә, Краснодар крайында (Фанагория), Коми һәм Удмурт республикаларында (Иднакар, Сабанчикар, Дондыкар, Кушман ҡаласыҡтары, Бигер-Шай, Вужшай, Чемшай ҡәберлектәре).
1933 йылда Сувар археологик экспедиция етәксеһе.
1938 йылда — билдәле эштәренә нигеҙ булып торған Волга буйы Болғары эше буйынса Болгар ҡалаһында эшләй.
1957 йылда — Волга буйы археологик экспедицияһы етәксеһе.
1959 йылда — Алтын Урҙа ҡаласыҡтарын тикшереү буйынса экспедиция.
Ғилми хеҙмәттәре
70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
Уң Туха
Уң Туха — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туха йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куфтига
Куфтига — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колокша йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Родрик Дэни
Родрик Дэни (Dani Rodrik; 14 август 1957 йыл) — төрөк иҡтисадсыһы, үҫештәге илдәрҙең иҡтисады һәм институциональ реформалар буйынса белгес, Гарвард университеты эргәһендәге Джон Ф. Кеннеди Хөкүмәт мәктәбенең халыҡ-ара сәйәси экономия профессоры. Уға тиклем Нью-Джерси штатындағы Принстон Перспектив тикшеренеүҙәр институты эргәһендәге Альберт Хиршман исемендәге кафедраның социаль фәндәр профессоры була.
Челюскин Семён Иванович
Челюскин Семен Иванович (яҡынса 1700, Белев — ноябрь 1764) — урыҫ поляр диңгеҙсеһе.
Родрик Дэни
Халыҡ-ара иҡтисад, иҡтисади үҫеш һәм сәйәси экономия өлкәһендә Родриктың публикациялары күп. Уның тикшеренеүҙәр үҙәгендә торған төп мәсьәләләрҙең береһе — нимә ул яҡшы иҡтисади сәйәсәт һәм ни өсөн был өлкәлә ҡайһы бер хөкүмәттәр башҡаларға ҡарағанда уңышлы эшләй. Төп хеҙмәттәре: «Иҡтисад хәл итә: „ауыр фәндең“ көсө һәм көсһөҙлөгө» (Economic Rules: The Rights and Wrongs of the Dismal Science) и «Глобалләшеү парадоксы. Демократия һәм донъя иҡтисадының киләсәге» (The Globalization Paradox: Democracy and the Future of the World Economy). Global Policy академик журналының мөхәррирҙәше булып тора.
Биографияһы
Дэни Родрик 1957 йылдың 14 авгусында Сефард йәһүдтәре ғаиләһендә тыуған. Истамбулда Robert College тамамлағас, ул Гарвард колледжында — А. Б. дәрәжәһен (отличиелы диплом), артабан «Сауҙа именлеге теорияһы һәм валюта сәйәсәте буйынса тикшеренеүҙәр» диссертацияһы өсөн — иҡтисад өлкәһендәге философия докторы һәм Принстон университетында дәүләт идараһы оҫтаһы дәрәжәләрен ала.
«Radikal» төрөк гәзите өсөн иҡтисад буйынса мәҡәләләр яҙа (2009 йылдың июленән). Review of Economics and Statistics’тың мөхәррирҙәше булып тора.
Родриктың исеме Милли Иҡтисади тикшеренеүҙәр бюроһы, Иҡтисади сәйәсәт тикшеренеүҙәре үҙәге, Глобаль үҫеш үҙәге, Халыҡ-ара иҡтисад институты һәм Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр советы менән бәйләнгән. Дэни Родрик Форд һәм Рокфеллер фондтарынан гранттар алған.
2011 йылда, башҡарма комитет ағзаһы сифатында, яңы ойошторолған World Economics Association'ға ҡушыла.
Ҡатыны — түңкәрелеш әҙерләү планында ҡатнашҡан өсөн ғүмерлек төрмәгә (мөҙҙәте һуңынан 20 йылға тиклем кәметелә) хөкөм ителгән отставкалағы төрөк генералы Четин Догандың ҡыҙы.
Эшмәкәрлеге
Уның 1997 йылда сыҡҡан «Глобалләшеү үтә шашып киттеме?» тигән китабы «Bloomberg Businessweek» журналы тарафынан «тиҫтә йыллыҡтың иң мөһим иҡтисади китаптарының береһе» тип табыла.
Хеҙмәтендә ул глобаль баҙар менән социаль тотороҡлолоҡ араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтың өс юҫығын иғтибар үҙәгенә ҡуя, глобалләшеү осоронда барлыҡҡа килгән һәм глобаль баҙарҙа уңыш ҡаҙаныу мөмкинлектәренә һәм капиталға эйә булған милли дәүләттәр менән ундай өҫтөнлөктән мәхрүм булған дәүләттәр араһындағы айырманы тәрәнәйтеүсе дилемманы асып күрһәтә. Шулай итеп, был ирекле баҙар системаһы социаль тотороҡлолоҡҡа һәм урындарҙағы социаль нормаларға хәүеф менән янай. Анализ барышында Родрик был ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың өс сәбәбен айыра.
Беренсенән, глобалләшеү көсөргәнеш тыуҙыра, сөнки сауҙа һәм тура сит ил инвестициялары өсөн ҡаршылыҡтарҙың кәмеүе бындай трансмилли мөнәсәбәттәр биргән өҫтөнлөктәрҙән файҙалана алыусы милләттәр һәм төркөмдәр менән бындай мөмкинлеккә эйә булмағандар араһында яңы сиктәр хасил итә. Родрик беренсе категорияға юғары квалификациялы эшселәрҙе, профессионалдарҙы һәм үҙҙәренең мөмкинлектәрен ихтыяж булған өлкәләрҙә ҡулланырға һәләтле булғандарҙы индерә. Икенсе категорияға глобалләшеү шарттарында урыны тотороҡһоҙлана барған квалификацияһыҙ эшселәр һәм ярымквалифициялы хеҙмәткәрҙәр ҡарай.
Икенсенән, глобалләшеү милләттәр эсендә һәм милләттәр араһында конфликттар тыуҙыра. Техника һәм мәҙәниәт торған һайын стандартлаша бара, һәм төрлө милләттәр, ҡағиҙә булараҡ, халыҡ-ара кимәлдә стандарт формаларҙа таралған был коллектив нормаларҙы һәм ҡиммәттәрҙе ҡабул итмәүен күрһәтә башлай.
Челюскин Семён Иванович
Биографияһы
1720 йылдарҙа Балтик флоты караптарында навигатор, штурман һәм подштурман вазифаһында хеҙмәт итә. 1733 —1743 йылдарҙа Бөйөк төньяҡ экспедицияһында ҡатнаша. 1735—1736 йылдарҙа В. В. Прончищев экспедицияһында «Якутск» дубль-шлюпкаһында штурман була. Был экспедицияла көндәлектәр алып бара, асыҡ ярҙың һүрәтләнешен тасуирлай. 1736 йылдың сентябрендәПрончищевтың ауырыуы һәм вафат булыуы һөҙөмтәһендә карап менән командалыҡ итеүҙе үҙ өҫтөнә ала һәм уны Фаддей ҡултығынан Оленек йылғаһы тамағына алып сыға. 1736 йылдың декабрендә геодезист юлынан Якутскиға ҡайта. 1738—1739 йылдарҙа, ремонтлағандан һуң "Якутск"ты ҡабул итеп ала һәм Х. П. Лаптевтың экспедицияһында ҡатнаша. 1741—1742 йылдарҙа Таймыр ярымутрауының көнбайыш яр буйҙарын, Хатанга, Пясины һәм Йәнәсәй йылғаларының тамағын тикшерә, континенталь Евразияның иң төньяҡ нөктәһен аса, һуңыраҡ уны уның хөрмәтенә Челюскин мороно тип атайҙар. 1742 йылдың көҙөндә Петербургҡа ҡайта, унда мичман дәрәжәһе бирелә һәм Балтик флотында төрлө вазифаларҙа хеҙмәт итә. 1746 йылда «Принцесса Елизавета» яхтаһы менән командалыҡ итә. 1751 йылда лейтенант дәрәжәһенә эйә була, 3 йылдан һуң — капитан-лейтенант. 1756 йылдың 18 декабрендә 3-сө ранг капитаны чинында отставкаға сыға.
Билдәле рус ғалимы һәм XIX быуаттың тикшеренеүселәренең береһе, академик Александр Миддендорф Челюскин тураһында былай ти: "Челюскин, бесспорно, венец наших моряков, действовавших в том крае… вместо того, чтобы изнуриться пребыванием на глубоком Севере, как изнурялись все другие, он в 1742 году ознаменовал полноту своих деятельных сил достижением самого трудного, на что до сих пор напрасно делались все попытки."
Родрик Дэни
Эшмәкәрлеге
«Үҙенең ҡарашын Д. Родрик глобалләшеүҙе бер һүҙһеҙ хуплаған сәйәсмәндәр һәм иҡтисадсыларҙың консенсусына альтернатива тип һанай. Д. Родриктың глобалләшеүгә ҡарашы ике фекергә нигеҙләнә: (1) баҙарҙар һәм хөкүмәттәр бер-береһен тулыландыра, ә алмаштырмай; (2) капитализмдың иҡтисади сәскә атыу мөмкинлеген бирә торған күп моделдәре бар».
Челюскин Семён Иванович
Биографияһы
С. И. Челюскиндың ерләнгән урыны билдәһеҙ.
Луиджи Пиранделло
Луи́джи Пиранде́лло (Luigi Pirandello; 28 июнь 1867 йыл, Джирдженти, хәҙер Агридженто — 10 декабрь 1936 йыл, Рим) — итальян яҙыусыһы һәм драматург. Әҙәбиәт буйынса 1934 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
Биографияһы
1867 йылдың 28 июнендә Агриджентола бай ғаиләлә тыуа. Атаһы Стефано көкөрт ятҡылыҡтары тота, әсәһе Катэрина ла сығышы менән Агриджентолағы бай буржуа ғаиләһенән була. Ике ғаилә лә монархияға ҡаршы көрәштә ҡатнаша.
Башланғыс белемде Луиджи өйҙә ала, ҡарт ҡына хеҙмәтселәре Мария Стелла һөйләгән әкиәттәр һәм легендалар уға ҙур йоғонто яһай. Атаһының өгөтөнә ҡарап, техникумға инә, ләкин тиҙҙән специализацияһын гуманитар яҡҡа үҙгәртә.
1880 йылда ғаилә Палермоға күсә. Унда Луиджи гимназия тамамлай. Нәфис әҙәбиәт уҡыуға әүәҫләшә, бигерәк тә XIX быуат шағирҙарын ярата. Үҙе лә шиғырҙар яҙа башлай, ике туған ҡәрҙәше Линаға ғашиҡ була. Ошо осорҙа атаһы менән мөнәсәбәттәре насарая, әсәһе менән, киреһенсә, яҡыная.
Линаның ғаиләһе тәүҙә ҡаршы булһа ла, аҙаҡ егеттән хатта уҡыуын ташлап, ҡыҙҙары менән ҡорасаҡ ғаиләһен аҫрау өсөн тиҙерәк эшҡыуарлыҡҡа тотоноуын талап итә башлай. 1886 йылда каникулда Пиранделло атаһының предприятияһында эшләй, әммә Лина менән никах барыбер кисектерелә, ул Палермо университетының юриспруденция һәм филология факультетына инә.
1887 йылда Пиранделло һөнәр һайлауҙа, ниһайәт, ҡәтғи ҡарарға килә һәм уҡыуын Римда филология факультетында дауам итә. Римдан күңеле ҡайта, уны ул башҡа төрлө итеп күҙ алдына килтергән була. Театрҙарға йөрөй.
Латынь профессоры Онорато Оччони менән ыҙғышып, Рим университетын ташларға һәм Боннға күсергә мәжбүр була. Боннда ике йыл тора, немец классиктары менән мауыға һәм уларҙың әҫәрҙәрен итальян теленә тәржемә итә.
Әҙәби эшмәкәрлек менән 1889 йылда шөғөлләнә башлай. 1890 йылдан Римда йәшәй, күп яҙыусылар һәм журналистар менән таныша. 1891 йылда Агридженто диалектын тикшереп, роман филологияһы буйынса диссертация яҡлай. Нәфис әҫәрҙәр яҙа.
Ике туған ҡәрҙәше Лина уның менән никахтан баш тарта. Пиранделло атаһының кәңәше буйынса 1894 йылда хәлле ғаиләнән Антоньетта Портулано тигән бик баҫалҡы һәм тыйнаҡ ҡыҙға өйләнә. Бер аҙҙан ике улдары, ҡыҙҙары тыуа. Пиранделло әҙәбиәт һәм журналистика менән шөғөлләнеүен дауам итә.
1897 йылда Istituto Superiore di Magistero di Roma-ла эшмәкәрлек башлай, унда итальян телен уҡыта. 1898 йылда Итало Фальбо һәм Уго Флерес менән бергә «Ariel» журналын аса, шунда яҙмаларын баҫа.
1903 йыл Пиранделло ғаиләһе өсөн бик ҡатмарлы була. Бөтә аҡсаны көкөрт сығарыу предприятиеһына һалған булалар, әммә ул бөлә. Аҡсаһыҙ ҡалғанды белгәс, Пиранделлоның ҡатыны шаңҡыу кисерә, психик сәләмәтлегенә зыян килә.
Пиранделло үҙ-үҙенә ҡул һалыу тураһында уйланып ҡуя. Тик был ниәтенән баш тартып, финанс хәлен яҡшыртыу өсөн күп эшләй, итальян һәм немец телдәре буйынса күберәк дәрестәр бирә, «Новая антология» журналында әүәл гонорарһыҙ баҫтырған әйберҙәре өсөн түләү талап итә.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, Пиранделлоның Стефано тигән улы доброволец булып фронтҡа китә, әсирлеккә эләгә, һуғыш тамамланғас ҡына өйгә әйләнеп ҡайта.
Пиранделлоның ҡатынының психик хәле насарланыуын дауам итә. Өйәнәктәр һәм галлюцинациялар даими йонсота. Пиранделло психиатрия дауаханаһына мөрәжәғәт итергә мәжбүр була һәм 1919 йылда ҡатынын шунда һала. Антоньеттаны өйгә ҡатйтарып, үҙе тәрбиәләргә ынтылып-ынтылып ҡуя, әммә ҡатыны ғүмерлеккә психиатрия клиникаһында ҡала.
1925—1928 йылдарҙа Пиранделло Рим Художество театрының етәксеһе була, режиссёр булараҡ үҙенең пьесаларын, шулай уҡ замандаш итальян һәм сит ил авторҙарының (Массимо Бонтемпелли, Де Стефани, К. Паволини һ.б.) пьесаларын ҡуя. Был театр етәксеһе вазифаһын алыуҙа уға Муссолини ярҙамлаша. Улар электән таныш була һәм яҙыусы бер ни тиклем Италия фашистик партияһының ағзаһы ла була. Ләкин 1927 йылда фашистар менән мөнәсәбәттәре хөртәйә, ул халыҡ алдында ағзалыҡтан баш тарта һәм үҙенең сәйәсәткә ҡатнашмауы тураһында белдерә.
Луиджи Пиранделло 1936 йылдың 10 декабрендә Римдағы йортонда яңғыҙы вафат була.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Әҙәбиәткә шағир булараҡ килә. «Һөйөнөслө һыҙланыу» (1889) тигән шиғыр йыйынтығы баҫтыра. Тәүге новеллалар йыйынтығын («Мөхәббәтһеҙ мөхәббәт» 1894 йылда сығара. «Йыллыҡ новеллалар» (1922) тигән йыйынтығында веризм традициялары «бәләкәй» кешенең эске донъяһын һәм донъя өмөтһөҙлөгөнә ҡаршы рухи фетнәһен яҡтыртыу менән берләшә. Новеллалары һуңынан Пиранделлоның ҡайһы бер пьесаларының нигеҙенә ята.
Тәүге эштәрендә Пиранделло Сицилия ауыл-ҡаласыҡтарын, ундағы кешеләрҙең тормошон һүрәтләй.
Ҡайһы бер әҫәрҙәре веризм традицияларынан ситләшһә лә, уның һыҙаттарын юғалтмай. Мәҫәлән, «Ҡара шәл» новеллаһында Пиранделло төп геройҙың (ҡарт ҡыҙ) психологияһына тоҫҡала. Ҡарт ҡыҙ йәмғиәттә нығынған фекерҙәргә ҡаршы сығып булһа ла үҙ тормошон ҡорорға тырыша. Автор шул уҡ ваҡытта кешеләре аҡса өсөн бөтәһенә һәләтле булған йәмғиәтте тәнҡитләй.
«Тығыҙ фрак» новеллаһында үҙе уҡытҡан ҡыҙҙың туйына барған профессор йәмғиәттә йәшәп килгән хөрәфәттәрҙең был ҡыҙҙың яҡмышын емерә яҙғанын күрә.
Йәмғиәт хөрәфәттәренә ҡаршы сығыуҙы автор «Поезд һыҙғыртыуы» новеллаһында ла һүрәтләй. Төп герой, счетовод, ҡапыл тормошонан ҡәнәғәт түгеллеген аңлай. Сәйәхәттәр тураһында хыяллана торғас, ысынбарлыҡтың өмөтһөҙлөгөнә бирелеп, ул аҡылдан яҙа, хыялдағы донъяһына күсә.
«Ғали йәнәптәре» һәм «Алйот» тигән новеллаларында әҙип сәйәси интригаларҙән көлә, уларҙың ни тиклем ваҡ һәм мәғәнәһеҙ булыуын һүрәтләй.
Ҡайһы бер новеллаларында автор ғөмүмән тормош тураһында һөйләй. Мәҫәлән, «Ҡунаҡханала үлде» новеллаһында тормош даими ығы-зығы хөкөм һөргән, өҙлөкһөҙ кешеләр килеп-китеп торған ҡунаҡхана кеүек итеп һүрәтләнә.
Пиранделло ижадына декаданс һәм пессимизм һыҙаттары хас булһа ла, ул гуманист булып ҡала, кеше хистәренең реаллеген тасуирлай.
Пиранделлоның алты романы, шул иҫәптән автобиографик «Ҡарттар һәм йәштәр» (, 1909), «Кино төшөрөлә» (, 1915) романдары бар.
«Ситләтелгән» (1901) романында автор йәмғиәтте һәм социаль хөрәфәттәрҙе тәнҡитләүен дауам итә, бында ул үҙаллылыҡ алырға, аяғына баҫырға тырышҡан һәм тирә-яғындағыларҙың мәсхәрәле көлөүенә дусар булған ҡатынды тасуирлай.
Пиранделлоның «Мәрхүм Маттиа Паскаль» (, 1904) тигән иң билдәле романында хәҙерге заман йәмғиәтендә йәшәгән кешенең социаль «битлеге» менән ысын «йөҙө» араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ күрһәтелә. Романдың геройы, яңы тормош башламаҡ булып, үҙен үлгән тип уйлаһындар өсөн бөтәһен дә эшләй. Тик ул азатлыҡ алмай, сөнки йәмғиәттән башҡа йәшәй алмай, ә икенсе көбө уны эске үҙе менән ҡапма-ҡаршылыҡҡа килтерә.
«Әйләнә» романында автор кеше тормошоноң мәғәнәһеҙлеген уртаға сығара.
Италияла фашизм көсәйгән осорҙа Пиранделлоның ижады психологик темаларға бикләнә.
Драматургияһы
Беренсе пьесаһын 1910 йылда яҙа, шунан «Әгәр былай булмаһа…» (һуңынан «Башҡалар өсөн хоҡуҡ» тип атала) пьесаһын 1915 йылда ижад итә. Күп кенә пьесаларының сюжеттары Пиранделлоның элгәрге новеллаларына нигеҙләнә. Пиранделлоның 1910-сы йылдар драматургияһында сицилий диалектындағы көнкүреш комедиялары өҫтөнлөк итә («Лиола», 1916 һәм башҡалар). Уларҙан һуң итальян телендә парадокстар тулы фәлсәфәүи-психологик драмалар яҙа башлай.
Пиранделло ижадына веристик драматургия ҙур йоғонто яһай. «Алты персонаж автор эҙләгәндә» (, 1921) тигән драмаһында сәнғәт менән тормош араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ кәүҙәләндерелә. Пьеса ике планға: фантастик һәм реаль өлөшкә бүленгән. Беренсе планда уйҙа ғына булған, әле яҙылмаған пьеса персонаждары был пьесаны яҙыуҙы талап итә, ә икенсеһендә пьеса персонаждарының фажиғәһе һүрәтләнә.
«Шәрәләр кейенә» пьесаһында реалистик сюжетта буржуаз ханжалыҡ тәнҡитләнә. Был пьесала ла битлектәр образы бар.
«Һәр кем үҙенсә» (1924) һәм «Бөгөн беҙ импровизациялайбыҙ» (1930) драмаларында әхлаҡтың субъективлығы һәм ысынбарлыҡ менән иллюзия араһында сик юҡлығы раҫлана. «Генрих IV» (, 1922), «Мин һиңә биргән тормош» (1924) драмаларында ысынбарлыҡҡа һәм иллюзияларға ҡаршы протест темаһы күтәрелә.
Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улы
Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улы (Акбердин Сибагат Гайнутдинович; 1904 — 24ноябрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкының пулемёт взводы командиры. Лейтенант.
Биографияһы
Сибәғәт Ғәйнетдин улы Аҡбирҙин 1904 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы) Яңы Сафар ауылында тыуған.
Шишмә районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. 1942 йылда фронтҡа киткәндә, Сибәғәт Ғәйнетдин улы кескәй улын һәм ҡыҙын балалар йортонда ҡалдыра. Балаларына әйткән һуңғы һүҙҙәре: «Һәр саҡ бергә булығыҙ, беҙ башҡа күрешә алмаҫбыҙ».
Лейтенант Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкының пулемёт взводы командиры була.
1942 йылдың 24 ноябрендә һуғышта батырҙарса һәләк була. Ростов өлкәһе Обливская станицаһы янында ерләнә.
Алексеев Дмитрий Викторович
Биографияһы
Томск технология институты лаборант булып эшләй,1905 йылда Ҡазан университетына магистр имтихандарын тапшыра, 1906—1908 йылдарҙа сит илдә командировкала була. Берлинда физик химияһы өлкәһендә профессор В. Нернст һәм профессор Ф. Габер Карлсруэ менән бергә эшләй. 1908 йылдан Мәскәүҙә. 1910/1911уҡыу. йылында Мәскәү университетында приват-доцент, бер үк ваҡытта П.Г Шелапутин исемендәге педагогия институтында химия уҡытыусыһы булып эшләй.
Химия магистры дәрәжәһенә диссертация яҡлағандан һуң («О взрывном разложении ацетилена», 1916 йылда Император Мәскәү тәбиғәт белемен, этнография һәм антропологияны яратыусылар йәмғиәте тарафынан алтын миҙал менән бүләкләнә.
Шул уҡ йылда Пермгә командировкаға китә. 1916 йылдың көҙөнән алып Пермь дәүләт университеты— приват-доцент, 1917 йылдан — физик электрохимияһы һәм химияһы кафедраһы профессоры.
1917 йылдың 6 декабренән — Пермь университетының физик химия һәм электрохимия кафедра мөдире, беренсе мөдире. М. Н. Полукаров менән берлектә уны ижад итеүсе тип иҫәпләнә.
1919 йылда урман хужалығы факультеты деканы вазифаһын башҡара.
1919—1921 йылдарҙа Пермь университетын Себергә эвакуациялау сәбәпле, тәүҙә Томск университетында һәм Томск технология институтында, артабан Омск ауыл хужалығы институтында профессор булып эшләй.
1921 йылда Д. В. Алексеев Пермь университетына ҡайта. Был ваҡытта унда үҙгәртеп ҡороу бара: органик булмаған һәм физик химия кафедраһы бер кафедраға берләштерелә, органик булмаған һәм (башта медицина факультеты составында, һуңынан — педагогия факультеты составында). Ул был берләштерелгән кафедраны етәкләй. 1925 йылда Мәскәүҙә Менделеев химиктарының IV съезында сығыш яһай.
1936 йылдың 26 июнендә тәжрибә ваҡытында шартлау һөҙөмтәһендә һәләк булған.
Фәнни эшмәкәрлеге
1920-се йылдар уртаһында М. Н. Полукаров менән бергә катодлы полярлаштырыу процесында водородтың ыуалыусанлыҡ күренешен аса.
20-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән «Физик химия» физик химия буйынса дәреслек авторы. Бер өлөшө I Химик термодинамика. Молекуляр-кинетик теорияның нигеҙҙәре ". Л., 1934. Пермдә эш ваҡытында 13 мәҡәлә, шул иҫәптән IV Менделеев съезы материалдарында, «Рус физика-химия йәмғиәтенең Журнал» нда (1924—1926) нәшер ителә. Уның водородтның ыуалыусанлығы тәүге тапҡыр «Zeitschrift Fur Elektrochemie» тигән немец журналында баҫыла.
Төрлө
1901 йылдың майында кейәү егет яғынан шаһит булған. Чехов Антон Павлович һәм Ольга Книппер никахлашыуында.
Кучебищ
Кучебищ — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вольга йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Утарбай
Утарбай (Утарбаево) — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Ивановка ауыл советына ҡараған.
Этимологияһы
Атамаһы — Утарбай Солтангәрәевтың (1785—?) исеменән.
Географик урынлашыуы
Ауыл эргәһендә боронғо кешеләр тарафынан һынташ ҡуйылған.
Тарихы
Үҫәргән ырыуы башҡорттары, Ултыраҡ ауылы кешеләре тарафынан үҙ аҫаба ерҙәрендә — Һаҡмар йылғаһы буйлап яңы ауылға нигеҙ һала. Ауыл был төйәккә тәүге күсеп ултырыусы Утарбай Солтангәрәевтың (1785—?) исеме буйынса аталған.
Башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1795 йылдан билдәле. Рәсми рәүештә 1858 йылда нигеҙләнгән: Башҡорт Ғәскәре баш командующийының 1858 йылдың 1 июнендәге 11442-се приказына ярашлы, Ултыраҡ ауылында 10 йортта йәшәүселәр Һаҡмар йылғаһы буйлап үрҙәрәк яңы Утарбай ауылына күсерелгән. Яңы ауылға Утарбай Солтангәрәй улы Торомтаевтың ғаиләһе һәм уның ҡатыны Ҡаныш Тимербаева (1794-?), улдары указлы имам Бәҙәмша (1827-?; ҡатыны Ғәзизә Әхмәтова менән), Шаһимөхәмәт, урядник Шәмсетдин (1831-?), Мөхәмәтсадиҡ күскән. Бынан тыш Утарбай ауылына Мөхәмәтйән Ҡанбирҙе улы Торомтаев (1813-?), уның улдары Хафизйән һәм Мәрйән; Мөхәмәтша Йылҡыбай улы Торомтаев һәм уның улы Дәүләтша; Зәйнәғәбдин Йылҡыбай улы һәм Муллагилде Йылҡыбай улы Торомтаевтар; Рәхмәтулла Иленбай улы Азаматов; Ҡаратал Ишбулды улы Азаматов; Мөхәмәткәрим Юрта улы һәм уның улы Мырҙагилде Мөхәмәткәрим улы Азаматов (1820-?); Ғөбәйҙулла һәм Сәйетғафар Азаматовтар күсенгән. Шул уҡ ваҡытта Утарбайҙан Бикбау ауылына 20 йорт күсерелгән - Бүләковтарҙың 7 ғаиләһе, Атановтарҙың 8 ғаиләһе, шулай уҡ Батисовтар, Батыровтар һәм Карпиевтар. 1859 йылда Утарбайҙа ауыл начальнигы булып Мырҙагилде Мөхәмәткәрим улы Азаматов (1820-?) хеҙмәт иткән.
1866 йылда 38 йортта 207 кеше йәшәгән.
1900 йылда ауылда 280 кеше йәшәгән, бында мәсет һәм уның ҡарамағында мәктәп булыуы теркәлгән.
Утарбай, Бикбау һәм Нурмөхәмәт (Нур) ауылдары кешеләре 1928 йылда Аҡташ ауылына нигеҙ һалған.
Заһитова Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы
Заһитова Зилфира (Зимфира) Мөхәмәҙи ҡыҙы (13 август 1949 йыл) — табип, хеҙмәт ветераны. Юғары категориялы табип (2007), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993). «Мәсәтле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019).
Биографияһы
Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы Заһитова 1949 йылдың 13 авгусында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуған. Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм 1972 йылда уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылда Мәсетле районының үҙәк дауаханаһында педиатр вазифаһында эш башлай. 2002 йылға тиклем педиатр, район үҙәк дауаханаһының баш табип урынбаҫары булып эшләй. 2002 йылдан әлегә тиклем Мәсетле ата-әсәһе мәнән балалар өсөн пульмонология шифаханаһының баш табип урынбаҫары булып эшләй.
Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы
Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы (Акберов Садрий Акберович; 1908 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы миномёт батареяһы расчёты тоҫҡаусыһы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), III дәрәжә Дан ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы
Саҙрый Әҡбәр улы Әҡбәров 1908 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы) Упҡанкүл ауылында (Ҡарткиҫәк ауыл Советы) тыуған.
1942 йылдың декабрендә Асҡын районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Хәрби хеҙмәте
Гвардия сержанты Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында миномёт батареяһы расчёты тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә.
Гвардия ҡыҙылармеецы Саҙрый Әҡбәр улы Әҡбәровтың ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана:
Хәтер
Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Асҡын районы Упҡанкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Прусская
Прусская — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Курджипс йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.