cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ельнахта
Ельнахта — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кривой Ускат йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Штайнбах (Айхсфельд)
Штайнбах (Айхсфельд) (Steinbach (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 563 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Дикуша (йылға)
Дикуша — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Мглинское күле - Түбәнге Мгла йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Навас Пака
Франсиска Ракель Навас Гардела (Francisca Raquel Navas Gardela), Пака Навас кеүек билдәле (Paca Navas; 23 март, 1883, Хутикальпа, Гондурас — 11 июль 1971, Сиэтл, АҠШ) — Гондурас журналисы, яҙыусыһы һәм феминисткаһы. Ул Гондураста беренсе булып феминизм журналына нигеҙ һалыусы һәм илдә беренсе суфражихм ойошмаһы ағзаһы була. Үҙенең либераль ҡараштары өсөн ғүмеренең күп өлөшөн ире менән һөргөндә үткәрә. Ижадының иң емешле осоро 1945 йылдан 1951 йылға тиклем Гватемалалағы һөргөн ваҡытына тура килә.
Биографияһы
Франсиска Ракель Навас Гардела 1883 йылдың 23 мартында Хутикальпала (департамент Оланчо, Гондурас), Хосе Мария Навас һәм Франсиска Гардела де Навас ғаиләһендә тыуған. 1900 йылда ул адвокат, интллектуал һәм журналист Адольфо Миральдуға кейәүгә сыға. Уның ире сәйәсәттә ҡатнаша һәм үҙенең эштәрендә либераль оппозицияны хуплай, шуға күрә Гондурас хөкүмәте уның ғаиләһен эҙәрлекләй. Навастың дуҫы һәм яҙыусының теләктәше уға Ла-Сейбела йәшеренергә һәм «Costa Norte» гәзитен нәшер итергә тәҡдим итә
Шулай итеп, ирле-ҡатынлы Ла-Сейбаға күсә, унда ире оҙаҡ сәйәси һөргөндә була. 1935 йылда, осто осҡа ялғар өсөн, Навас панамерика сәнғәтенә, фән һәм әҙәбиәтенә арналған аҙналыҡ «La voz de Atlántida» гәзитенә нигеҙ һала. Был Гондураста беренсе феминистик журнал була, ул ҡартайыу, йорт золом-йәбере, инцест, енси көсләү, йортһоҙ йәштәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың буйһоноу хәле темаларын үҙ эсенә ала.
Был конференция ваҡытында Навас, үҙе иленән ҡыуылған булараҡ, Гватемалала уның президенты Хуан Хосе Аревало яҡлауы аҫтында йәшәй. 1945 йылдан 1951 йылға тиклем Рамон Амайя Амадор Гватемалала унда һыйыныу таба. Гватемалала булыу осоро уның яҙыусылыҡ эшмәкәрлегендә иң файҙалы осор була, сөнки өлөшләтә үҫ эштәрен баҫтырып сығара ала. 1947 йылда уның «Креольские ритмы» шиғырҙар китабы (Ritmos criollos), ә 1951 йылда «Грязь» романы сыға (Barro), ғәмәлдә ул 1940 йылда яҙыла, әммә Гондураста сығарыуға тыйыла. Романдағы ваҡиғалар яңы барлыҡҡа килгән емеш-еләк йыйыусы эшселәр ҡалаһында бара. Романда хеҙмәт шарттарын яҡшыртыу маҡсатында традицион ауылдарҙан күсеп килеүҙәр менән бәйле проблемалар яҡтыртыла һәм милли биләмәләрҙе сит ил кешеләре тарафынан эксплуатациялау мәсьәләләре ҡуйыла.
Пака Навас 1971 йылдың 11 июлендә Сиэтл ҡалаһында (Вашингтон штаты, АҠШ), үҙенең ҡыҙына барған визиты ваҡытында вафат була.
Камилов Феликс Хөсәйен улы
Камилов Феликс Хөсәйен улы  (7 ноябрь 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй биохимигы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институты ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының (1991) һәм, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Феликс Хөсәйен улы Камилов 1940 йылдың 7 ноябрендә Ташкент ҡалаһында тыуа.
1964 йылда Силәбе медицина институтының дауалау факультетын тамамлай. Институттың биохимия факультетында аспирантура тамамлағандан һуң, «Пиримидин сығарылмаларының һәм синтетик стероидтарҙың аҡһым-анаболик һәм антикатаболик йоғотоһон тикшереү» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм шул уҡ кафедрала ассистент (1967—1970), доцент (1971—1977) була. «Эксперименталь термик бешеүҙәрҙә аҡһым һәм нуклеин кислоталары алмашыныуын тикшереү» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын 1975 йылда яҡлай.
1982—1983 йылдарҙа — дауалау факультеты деканы, 1983—1988 йылдарҙа фәнни һәм дауалау эше буйынса проректор була.
1988—1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры.
Башҡортостан (поезд)
«Башҡортостан» — Рәсәй тимер юлдарының тиҙ йөрөшлө фирма пассажирҙар поезы (№ 039/040), көн аша йөрөй. Өфө — Мәскәү — Өфө маршруты буйынса йөрөй, айҙың йоп көндәрендә Өфөнән, ә таҡ көндәрендә Мәскәүҙән ҡуҙғала. Юлда ваҡыт 26 сәғәт тәшкил итә.
40 йылдан ашыу элек, 1965 йылдың көҙөндә «Башкирия» исеме аҫтында булдырылған. 1993 йылда поездың исеме «Башҡортостан» тип үҙгәртелә. Башта маршруты Ульяновск аша үткән була, әлеге ваҡытта — Һамар аша.
Камилов Феликс Хөсәйен улы
Биографияһы
Ф. Х. Камилов Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Ул Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001).
Башҡортостан (поезд)
Вагондар
Поезд составында 4 төр вагон: Купелы вагондар Тверь вагондар төҙөү заводының заманса вагондарына алмаштырылған. Вагондар «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ унификацияланған дизайн-проектына ярашлы рәүештә берҙәм стилдә йыһазландырылған. Һыуытҡыс, микротулҡынлы мейес, пассажирҙар өсөн мәғлүмәт менән электрон таблоһы бар. Уларҙа тәүлек әйләнәһенә һәм барлыҡ юл участкаһында ла асыҡ биотуалет бар. Вагондарҙа ҡуйылған компьютер менән идара ителеүсе кондиционер, йылытыу системаһы, ниндәй сезон булыуға ҡарамаҫтан, автоматик рәүештә оптималь температура тота. Штаб вагонында инвалидтар өсөн айырым купе бар.
Камилов Феликс Хөсәйен улы
Биографияһы
«Медицинский вестник Башкортостана» журналының мөхәррир урынбаҫары, Башҡорт дәүләт медицина университетының диссертация советы рәйесе, «Урал, Көнбайыш Себер һәм Волга буйы биохимиктары берекмәһе» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе.
Камиловтың фәнни эшәмәкәрлек даирәһе: клиник һәм экологик биохимия. Балаларҙы бешеү ауырыуҙарынан дауалау ысулдарын эшләй. Ул тәжрибәләр юлы менән тотороҡло органик бысратҡыстар (диоксинлы хлор берләшмәләре, галогенлашҡан бифенилдар һ. б.) йоғонтоһонда метаболик һәм гормональ боҙолоуҙар законсалыҡтарын өйрәнә, уларҙың кеше һәм хайуандарҙың организмына күп кимәлле токсик тәьҫире механизмдарын аса.
Хеҙмәттәре
Камилов Феликс Хөсәйен улы — 600-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән уйлап табыуҙарға 35 авторлыҡ танытмаһы авторы. Оксиметилурацил тигән яңы дарыу препаратының атворҙашы.
1-Бурла
1-Бурла — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямаш (Баймаҡ районы)
Ямаш — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауыл Советы составындағы ауыл. Яҡынса 1910 йылдарҙа Этҡол (Ямаш) ауылынан бүленеп сыға. 1951 йылда ауыл халҡы башлыса Шүлкә ауылына күсенә.
Географик урыны
Йылайыр йылғаһының һул ярынан ярты километр алыҫлыҡта урынлашҡан була. Ауыл тирәһендә шулай уҡ Тайышбатҡан һәм Бүтәгәле исемле бәләкәй йылғалар аға. Район үҙәге Баймаҡтан — 45 км, ауыл Советы үҙәге 1-се Этҡолдан — 16 км, Сибай тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
Ямаш утарының (һуңынан ауыл) тарихы 1-се Этҡол ауылы тарихы менән тығыҙ бәйле. Ямаш  — бөрйән ырыуына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Бөрйән ырыуына ҡараған дүрт түбә артабан үҙаллы улусҡа әүерелә. XVIII быуатҡа тиклем хәҙерге 1-се Этҡол ауылы Ямаш исемен йөрөтә. XVIII быуат аҙанда Этҡол ауылы байтаҡ ҙур ғына ауыл була. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 68 йортта 501 кеше йәшәгән. 1859 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ревизияһы 84 йортта 532 кешене теркәгән. Ошондайыраҡ һандар 1885 йылда ла һаҡланған. 1864 йылдан Этҡол ауылы бөрйән улустарының береһе булып тора.
XIX быуаттың икенсе яртыһында бында ике мәктәп, 14 лавка булыуы мәғлүм, дүшәмбе көндәрендә баҙар ойошторолған
XX быуаттың 10-сы йылдарында, Столыпин реформаһы осоронда, хәҙерге 1-се Этҡол ауылынан бер нисә ғаилә бүленеп сығып, утарға нигеҙ һала. Утарға Этҡол ауылының боронғо Ямаш исемен бирәләр. Октябрь революцияһынан һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәр буйынса утарҙа 1920 йылда — 55 кеше, 1939 йылда — 83 кеше, 1946 йылда 41 кеше йәшәгән.
З. Ш. Аҡназаровтың «Время. Люди. Мысли» (Өфө, 1995) китабынан өҙөк : Утар бик күркәм урында, ул ваҡытта матур һәм тулы һыулы Йылайыр йылғаһының ярынан ярты километр тирәһе алыҫлыҡта, урынлашҡан ине. Иҫләүемсә, беҙ, малайҙар, көнөнә әллә нисә тапҡыр унда һыу төшөп, балыҡ ҡармаҡлай инек. Ауыл тирәләй башлыса ылыҫлы урман ине. Хәҙер унан, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бер нәмә лә ҡалманы. Шулай уҡ перспективаһыҙ булараҡ һуғыштан һуңғы йылдарҙа юҡҡа сыҡҡан утарыбыҙҙан да бер ни ҡалманы.
1931 йылда ауылда «Пионер» колхозы ойошторола, 1939 йылда ул «Коомунар» тип үҙгәртелә. Колхозға, Ямаштан тыш, Сыңғыҙ, Ҡуш Күпер, Шүлкә, Шырмай утарҙары инә, Ямашта колхоздың үҙәге булараҡ идаралыҡ, мәктәп һәм бәләкәй магазин була. Ошо ауылда тыуып үҫкән Башҡортостандың башлығы Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы хәтерләүенсә, ауыл ул осорҙа йәнле тормош менән йәшәй: яҙыусы Дауыт Юлтыйҙың, буласаҡ композитор, ул ваҡытта Мәскәү консерваторияһы студенты, Хөсәйен Әхмәтовтың килеүе ауыл өсөн ҙур байрамға әүерелә, оҙаҡ йылдарға хәтерҙә яҡты эҙ ҡалдыра. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында колхоз хужалығы бөлгөнлөккә төшә, сөнки ауылда ир-егеттәр ҡалмай, хужалыҡты һөйрәр кеше булмай. 1947 йылда колхоз бөтөрөлә. Башта уның урынына урман участогы ойошторалар, артабан уны Ишбирҙе урман хужалығына беркетәләр, ағастан халыҡ ҡулланышы әйберҙәрен етештереү буйынса промартель асалар, әммә ауыл үҙәктән алыҡ урынлашыуы һәм юлдар булмауы арҡаһында артелдә эштәр насар бара. 1951 йылда ауыл халҡы эргә-тирәләге ауылдарға, күбеһе Шүлкә ауылына, күсенә.
Былар ҡыҙыҡлы
1993 йылда Шүлкә ауылы бүленеп сыға һәм ауылда үҙаллы «Коммунар» артеле ойошторола. Был аҙым элекке Ямаш ауылы халҡы өсөн дә ҙур әһәмиәткә эйә була. Шүлкә ауылында мәктәп комплексы төҙөлә, төҙөлөш эштәренә Аҡназаров З. Ш. шефлыҡ итә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы
Һылтанмалар
— Иткулово 1-е (Нижнее Иткулово, Ямашево)
Лукачёв Виктор Павлович
Лукачев Виктор Павлович (4 апрель 1920 йыл, Щербиновка — 29 апрель 1988 йыл, Куйбышев) — осоу аппараттары двигателдәрендә ҡатнашма хасил булыу һәм яныу  процестарын өйрәнеү өлкәһендә ҙур ғалим,  (1972), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987),  Куйбышев авиация институты ректоры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978).
Биографияһы
Виктор Павлович Лукачёв 1920 йылдың 4 апрелендә Щербиновкала шахтер ғаиләһендә тыуа була. Һуңынан ғаилә Горловкаға күсеп йәшәй.
1938 йылда Граждандар һауа флотының Ленинград  институтына уҡырға инә. Бер үк ваҡытта аэроклубта уҡый.
1941 йылдың июлендә, уҡыуын тамамламайынса, үҙ теләге менән фронтҡа китә. Ленинград һәм Волхов фронтының истребителдәр авиацияһы полкында механик булып  хеҙмәт итә. 1942 йылда ауыр контузия ала, комиссиянан үтмәй һәм дауаланыуға Куйбышевҡа ебәрелә. Шул йылда уҡ Куйбышев авиация институтына уҡырға инә. 1946 йылда институтты тамамлағандан һуң, унда эшкә ҡала. Институттың инженеры, лаборатория мөдире, ассистент, өлкән уҡытыусыһы булып эшләй, 1956 йылда, 36 йәшендә Куйбышеа авиация институтының ректоры  була.
200 ғилми хеҙмәт, 6 патент, 33 авторлыҡ таныҡлығы авторы һәм авторҙашы. 1958 йылда йылылыҡ техникаһы һәм йылылыҡ двигателдәре кафедраһы менән етәкселек итә, ә 1969 йылда — двигателдәр теорияһы кафедраһы мөдире, микроэнергетиканың тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе була."1987 йылда СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән фәнни, уҡытыу-тәрбиә һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлегендә, шулай уҡ ғилми кадрҙар әҙерләүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Лукачев Виктор Павлович Ленин ордены һәм  «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙал менән бүләкләнә."1988 йылдың 29 апрелендә оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Һамарҙа Рубёжный зыяратында ерләнә.
Хәтер
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
«Бында ҙур ғалим, фән һәм мәғарифты ойоштороусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, 1956 йылдан 1988 йылға тиклем юғары уҡыу йорто ректоры, Һамар дәүләт аэрокосмос университетының барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә ҙур өлөш индергән Лукачёв Виктор Павлович уҡыған һәм эшләгән»
Туҡ (ауыл)
Туҡ — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл.
Туҡ ауыл Советының административ үҙәге.
Географияһы
Туҡ ауылы район үҙәге Плешаново ауылынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан, Ырымбурҙан яҡынса 250 км төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.
Тарихы
Туҡ элгәре Богомазов тип аталған меннонит ауылы булған, уға 1891 йылда Молочан меннонит колонияларынан күсеп килгән немецтар нигеҙ һалған булған. Меннонитлыҡ — протестант йүнәлешенең бер тармағы, уның башында Менно Симонс тигән голланд кешеһе торған. Инаныс уның исемен алған (ru:Меннонитство).
1891-92 йылдарҙа Ырымбур губернаһына Азов диңгеҙе буйынан немец меннониттары күсеп килеп ултыра, һәм 12 ауыл төҙөй. Шулай итеп Богомазово ауылын да немец меннониттары һала.
Беренсе иҡтисади ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, был колониялар Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыуға сәскә ата. 1917 йылға 14 ауыл иҫәпләнгән, дөйөм алғанда, 32 600 мең гектар ерҙәре булған, 3670 кеше йәшәгән. Хәҙерге көндә ул ауылдарҙа немецтар ҡалмаған.
1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Богомазово ауылы Туҡ ауылы тип үҙгәртелә.
Этимологияһы
Ауылдың икенсе исеме Туҡ йылғаһынан алып бирелгән. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында, Туҡ атамаһы төрки телдәрҙән килеп сыҡҡан, ул башҡорт телендә лә, ҡаҙаҡ са ла, татарса ла урыҫ телендәге «сытый» тигәнгә тап килә, тип яҙған. Тимәк, был йылға мул һыулы тигәнде аңлата.
Инфраструктураһы
Ауылда магазин, мәктәп, балалар баҡсаһы, клуб, спорт комплексы, китапхана, Рәсәй почтаһы, спорт майҙансығы бар.
1997 йылда ауылдың 5 урамы, 2 тыҡрығы була.
Л
{| align=right cell-padding=11px Лл [эль] — Башҡорт алфавитының ун алтынсы хәрефе.
Йашха
Йашха (шулай уҡ популяр әҙәбиәттә Яшха), юкатек теленән килгән: Yaxhá (варианты: Yaxha, Yax-һе, Yax-há), хәрефтәре. Yax («диңгеҙ тулҡыны төҫөндәге») + һа («һыу») — хәҙерге Гватемалала майя цивилизацияһының  ҡала үҙәге. Беҙҙең эраның 600 йылынан алып беҙҙең эраның 900 йылына тиклем, 16 быуат дауамында йәшәү урыны булған.
Йашха ике лагуна, Сканаб (Sacnab) һәм Йашха (Yaxhá) араһында урынлашҡан. Лагуналарҙың һуңғыһында ҡаршы яҡта Гватемаланың Петен департаментында классик дәүерҙән һуңғы  ҙур ҡала Топоште урынлашҡан.
Йашха-Накум-Наранхо милли паркы майя мәҙәниәтенең һаҡланыусы зонаһына ҡарай,  37160 гектарҙы биләй һәм майя биосфераһы ҡурсаулығы (Reserva de la Biósfera Maya) составына инә. Уның тәбиғи сиктәре: көнбатышта — Тикаль милли паркы, төньяҡта — Тикаль- Эль-Мирадор - Рио-де-Асуль емереклектәре биологик коридоры, ә көнсығышта һәм көньяҡта — күп маҡсатлы зона тәғәйенләнеше (Zona de Usos Múltiples).
Билдәле ҡомартҡылар булып король һарайы булараҡ билдәле биналар комплексы, унда ҡала  хакимы ғаиләһе менән йәшәгән, Төньяҡ акрополь, Астрономия комплексы, туп уйындары  өсөн ике стадион, Көнсығыш акрополь, Күләгәләр майҙаны һәм Игеҙәк-пирамидалар  комплексы  тора. Бөтә был биналар юл һәм түшәлгән тротуарҙар системаһы менән бәйле.
Периферияла һөнәрселәр, крәҫтиәндәр һәм хеҙмәткәрҙәр йәшәгән.
Паркта тәбиғи (күлдәр, шишмәләр) һәм яһалма һыу сығанаҡтары бар, уларҙың бер өлөшө  майя ваҡытында төҙөлгән. Урындағы флора һәм фауна — бик бай һәм күп төрлө.
Ҙур һәм бәләкәй астрономия комплексында ҡояш торошо күҙәтеп торорға,  шул иҫәптән көн менән төндөң тигеҙлеген һәм ҡояш тотолоуын күҙәтеп торорға мөмкин булған.
Йашхала төрлө керамик әйберҙәр, улар араһында церемониал тәғәйенләнештәгеһе лә, шулай уҡ көнкүреш тәғәйенләнешендәгеһе лә табылған. Уларҙа тарихи һәм мифологик күренештәр менән төрлө  һүрәттәр табылған.
Кесе Катыс
Кесе Катыс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Катыс йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фиҡһ
Фиҡһ (فقه — «аңлау», «белем») Ҡөрьән, Сөннәт, ижмәғ һәм ҡыясты өйрәнеүгә нигеҙләнгән мосолман хоҡуҡиәте. Фиҡһ ғалимдарын фәҡиһ («белемле») тип атайҙар.
Комплекслы хоҡуҡ системаһын төҙөү ихтыяжы VIII быуатта, ғәрәп хәлифәлеге Азия һәм Төньяк Африканың ҙур майҙандарына таралғас, барлыҡҡа килә. Дин ғалимдәре, бәхәсле мәсьәләләрҙе тикшергәндә, үрнәк итеп Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең үрнәген ҡулланғандар. Был фиҡһ барлыҡҡа килеүгә сәбәп була, Сөннәттең нигеҙе булған хәҙистәр йыйынтыҡтарға туплана башлай.
Фиҡһ төшөнсәһе
Фиҡһ нигеҙендә Ислам йолалары, әҙәп һәм ижтимағи тәртип үтәлеүе мәсьәләләрен хәл итеү ята. Ҡайһы бер осраҡтарҙа берәй ғәмәлде үтәү тәртибен белеү өсөн Ҡөрьән генә етмәй, мәҫәлән, тәһәрәт алыу рәүеше. Башҡа миҫал: Ҡөрьәндә Рамаҙан айында ураҙа тотоу кәрәклеге әйтелгән, ләкин нисек итеп тотоу тәртибе аңлатылмаған. Ундай һорауҙарға яуапты Мөхәммәттең (сғс) хәҙистәрендә осратып була.
Ләкин ҡайһы ваҡыт Сөннәт тә һорауға теүәл явап бирә алмай. Был осраҡта фаҡиһтар ҡыяс һәм ижмәғ кеүек өҫтәмә хоҡуҡ сығанаҡтарына мөрәжәғәт итә. Был дүрт хоҡуҡ сығанағы фиҡһте тәшкил итә. Улар абруйлыҡтары буйынса бүленә: иң беренсе – Ҡөрьән, унан – Сөннәт, ижмағ һәм ҡыяс.
Вэн-Яха (Надым ҡушылдығы)
Вэн-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Есаулка (йылға)
Есаулка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/551/14 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Конкка Унелма Семёновна
Унелма Семеновна Конкка (фин. Unelma Konkka) (21 август, 1921, Конколово, РСФСР — 4 май, 2011, Лаппеэнранта, Финляндия) — Совет һәм Россия шағирәһе, прозаик, тәржемәсе, фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты, РФА КарФҮ ТӘТИ өлкән ғилми хеҙмәткәре, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1981).
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
1980 йылда дәүләт түңкәрелеше, 1960 һәм 1971 йылдарҙағы түңкәрелештәрҙән һуң генераль штаб башлығы генерал Кенан Әврән ойошторған түңкәрелеш Төркиә  тарихында өсөнсө булып тора
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
Унелма Конкка Петроград губернаһы Шлиссельбург өйәҙе Токсово ауылы янында Конколово (фин. Konkkala) ауылында тыуа, хәҙер Ленинград өлкәһе Всеволожский районына ҡарай, ингерманланд крәҫтиән ғаиләһендә унынсы бала була. Йорттоң ырыу исеме — Корвела.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
1970 йылдар СССР һәм  АҠШ араһындағы йәшерен һуғыш арҡаһында уң һәм һул хәрәкәттәр араһында ҡораллы конфликттар менән билдәләнә. Хәл иткес ҡыҫылыуға сәбәп булдырыу өсөн, төрөк хәрбиҙәре был конфликттарға тоҡанып китеүгә мөмкинлек бирә, ҡайһы бер иҫкәрмәләр буйынса, хәрбиҙәр йәмәғәт фекерен формалаштырыу ысулын  ҡуллана. Һуңынан көс ҡулланыу туҡтатыла, ҡайһы берҙәре түңкәрелеште тәртип урынлаштырыу кеүек хуплап ҡаршы ала.
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
Атаһы Симо Конкка, революцияға тиклем ауыл старостаһы була, йәмәғәт судьяһы булып һайлана. Ул ғаиләһендә уҡыуҙы хуп күрә, шуның өсөн дә өйөндә Тәүраттан башлап Карл Маркс һәм Жан-Жак Руссоныҡына тиклем китаптар күп була. Әсәһе — Катрин Ванханен. Ғаиләлә барлығы унике бала була, шуларҙың бишүһе сабый саҡта уҡ үлеп ҡала.
1921 йылдың июнь башында, Тарту тыныслыҡ килешеүенә ярашлы амнистия һөҙөмтәһендә, Конкка ғаиләһе Финляндиянан өйөнә ҡайта. Улар унда 1919 йылда Төньяҡ Ингерманландия йәшәүселәргә ҡарата Совет власе үткәргән репрессияларҙан ҡасып киткән була. 21 августа Унелма тыуа.
1931 йылда Конкка ғаиләһен кулак тип танып, атаһы һәм әсәһен балалары Урхо һәм Унелма менән Себер һөрәләр. Ике йылдан һуң әсәһенә балалары менән Себерҙән ҡайтырға рөхсәт итәләр. Тыуған өйҙәре конфискацияланыу сәбәпле, Карелияға Ругозеро ауылына ҡайтырға тура килә. Унда Унелманың өлкән апаһы Хилма уҡытыусы булып эшләгән. Ә атаһын, киреһенсә, Көнбайыш Себерҙән арыраҡ, төньяҡ-көнсығыш Якутияға, Верхоянск эргәһенә ебәрәләр. Ул шунда 1933 йылда вафат була.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Инеш бүлек
1975 йылда Бюлент Әджевит, социал-демократик   Республика халыҡ партияһының рәйесе консерватив ғәҙеллек партияһының премьер-министры Сөләймән Демирелде   алмаштыра (тур. Adalet Partisi, AP )  Ул, Нәжметдин Әрбакандың  Милли именлек партияһы (Milliyetçi Cephe) һәм Алпарслан Тюркештың  уң радикал Милли эш итеү партияһы(Milliyetçi Hareket Partisi, MHP) менән коалиция ойоштора. MHP дәүләт именлеге хеҙмәтенә инеү өсөн мөмкинлектән файҙалана, был уҙышыусы төркөмдәр араһындағы һуғышты етди ҡатмарлаштыра.
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
1936 йылда Унелма Петрозаводскиға күсеп килә, унда 2 йыл рабфакта уҡый, һуңынан Педагогия институтына уҡырға инә. 1939 йылда совет-фин һуғышы башланып китеүе уҡыуын өҙә. 1940 йылда ул Педагогия институты базаһында ойошторолған Карел-Фин дәүләт университетында уҡыуын дауам итә. Һуғыш йылдарын Унелма Удмуртияла эвакуацияла үткәрә, Ижау хәрби заводының ярҙамсы хужалығында эшләй.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Инеш бүлек
1977 йылда ла һайлауҙарҙа еңеүсе булмай. Тәүҙә Демирель Милли фронт менән коалицияны хуплауын дауам итә. Ләкин 1978 йылда Әджәвит, бер партиянан икенсеһенә күсенеп йөрөгән депутаттар ярҙамы менән  яңынан власҡа килә. 1979 Демирель тағы премьер-министр вазифаһын биләй. 1970 йылдар аҙағында Төркиәлә хәл тотороҡһоҙ була: хәл ителмәгән социаль һәм иҡтисади проблемалар эш ташлау акцияларын  һәм сәйәсәттең партия фалижын  тыуҙыра. (түңкәрелеш алдынан алты ай эсендә Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы президент һайлай алмай). 1968—1969 йылдарҙан килгән пропорциональ һайлау системаһы  парламент күпселеген ойоштороуҙы ҡатмарлаштыра. Илдәге иң ҙур холдингтарға эйә булған эре сәнәғәтселәр мәнфәғәте башҡа, ваә сәнәғәтселәр, сауҙагәрҙәр, ауыл байҙары, алпауытта кеүек)  социаль синыфтарҙың мәнфәғәттәре менән бәрелешә. Урта синыфтар талап иткән сәнәғәттең һәм ауыл хужалығы  реформаларын башҡалар тыя . Ошо  ваҡыттан сәйәсмәндәрҙең илдәге артып барыусы  көс ҡулланыуға ҡаршы тора алмаҫ кеүек күренә
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
1947 йылда ул Петрозаводск университеты аспирантураһына ҡабул ителә. 1948 йылда академик ял алып Калевала районының Ухта ҡасабаһына күсә, унда биш йыл мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәте уҡыта. 1953 йылда Унелма Бөтә донъя әҙәбиәте институтының аспирантураһында фольклор буйынса уҡыуын дауам итә.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Инеш бүлек
1979 йылдың июнендә Әджәвит Милли разведка ойошмаһынан Нури Гюндештан буласаҡ түңкәрелеш тураһында иҫкәртеү ала. Әджәвит эске эштәр министры Ирфан Озайдылыға хәбәр итә, ә тегенеһе үҙ сиратында, Седат Джеласунға — һуңыраҡ түңкәрелеште етәкләүсе биш генералдың береһенә  еткерә. Һөҙөмтәлә Милли разведка ойошмаһы башлығы урынбаҫары Нихат Йылдыз Лондонда консулға тиклем  вазифаһында түбәнәйтелә һәм үҙенең урынбаҫары менән алмаштырыла.
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
1957 йылда Петрозаводскиға ҡайтып, Унелма СССР Фәндәр Академияһының Карелия филиалының Тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында эшләй башлай, 20 йыл дауамында шунда эшләй.
1966 йылда «Карел сатирик әкиәте» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, уның нигеҙендә шул уҡ исемдәге монография сыға.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Түңкәрелеш
1979 йылдың 11 сентябрендә генерал Кенан Әврән генерал Хәйҙәр Салтыҡҡа түңкәрелеш үткәрергәме-юҡмы, әллә хөкүмәткә етди иҫкәртеү генә лә етәме тигән һорау менән мөрәжәғәт итә. Түңкәрелеште әҙерләүгә тәҡдим ителгән доклад ярты йыл алда төҙөлә һәм Әврәндың кабинетында сейфта  йәшереп ҡуйыла. Әврән үҙе, түңкәрелеш тураһында Салтыҡтан тыш тик Нуретдин Эрсин ғына белә ине, тип хәбәр итә. Был Әврән яғынан алдау ғына була тип әйтелә, сөнки Салтыҡ һулдарға, ә Эрсин уңдарға яҡын тора. Шулай итеп түңкәрлешекә кире реакция сәйәсәи ойошмалар яғынан иҫкәртелә.
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
Шулай уҡ Унелма карел әкиәттәренең ике томын баҫтырып сығара. Барлығы 1000 биттә 171 әкиәт кергән был хеҙмәттә Карелияның бар төбәктәре һәм уларға хас барлыҡ сюжеттар урын алған. Беренсе томына — «Карел халыҡ әкиәттәре» (Фән, 1963 йыл) — төньяҡ карел һәм сегозер әкиәттәре, икенсе томына — «Карел халыҡ әкиәттәре. Көньяҡ Карелия» (Фән, 1967 йыл) — ливвиктар һәм людиктар әкиәттәре инә. Әкиәттәрҙең төп нөсхәләре урындағы һөйләшеүҙәрҙә баҫылып сыҡҡан һәм шуға күрә карел телен өйрәнеү өсөн мөһим сығанаҡ булып хеҙмәт итә алалар.
Унелма Конкка Карелияның төрлө төбәктәрендә фольклор йыйыу менән шөғөлләнә. Ош эшенең һөҙөмтәләре булған урындағы ауыҙ-тел ижады һәм этнография йыйынтығын 1972—1976 йылдарҙа ике китапҡа туплап сығара. 1975 йылда әҙерләнгән «Һағыш поэзияһы. Карел йола сеңләүҙәре» («Поэзия печали. Карельские обрядовые плачи») Рәсәйҙә урыҫ телендә 1992 йылда ғына баҫылып сыға. Фин һәм карел фольклорсыларының берҙән-бер көндәлк ҡулланмаһы булып тора.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Түңкәрелеш
21 декабрҙә Хәрби академиянан генералдар эш итеү планы буйынса фекер алышыуға йыйыла. Түңкәрелеш өсөн 1970 йылдарҙың социаль конфликттарына һәм сәйәси тотороҡһоҙлоҡҡа нөктә ҡуйыу кәрәклеге һылтау була. Генералдар президент Фәхри Ҡорутөрк аша Сөләймән Демирелгә һәм Бюлент Әджәвиткә меморандум ебәрергә ҡарар итә. 1980 йылдың 1 ғинуарында Төркиә ҡораллы көстәре генштабы начальнигы генерал Кенан Әврән һәм ғәскәрҙәр һәм жандармерия командующийыпрезидент Ф.Ҡорутөрккә килә һәм уға яҙма меморандум тапшыра, унда  «илде хәефтәрҙән  ҡотҡарыу һәм уны тупиктан сыҡарыу өсөн  бөтә конституцион ойошмаларға  берҙәмлек, теләктәшлек һәм үҙ-ара ярҙамға өлгәршергә» тигән саҡырыу була. Әгәр конституция органдары документта булған талаптарҙы үтәмәһә, «,  армия республиканы опека һәм һаҡлау буйынса бурыстарын үтәйәсәк»  тип әйтелә. Партия лидерҙары хатты бер аҙна һуңлатып  ала.
1980 йылдың мартында яһалған икенсе докладта түңкәрелеште тиҙ арала  үткәреү тәҡдим ителә, юғиһә һиҙгер түбән торған һиҙгер офицерҙар «эште үҙ ҡулына алыу»  перспективаһына ҡыҙығып китерҙәр. Әврән Салтыҡ планына «Bayrak Harekâtı» («Флаг» операцияһы) исеме аҫтында тик ҙур булмаған төҙәтмә индерә.
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
2014 йылда «Һағыш поэзияһы» монографияһының беренсе өлөшө Рёко Ямагути тәржемәһендә япон телендә баҫтырыла.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Түңкәрелеш
Түңкәрелеште  1980 йылдың  11 июлендә үткәреү планлаштырыла, әммә ул   2 июлдә Демирель хөкүмәтенә ышаныс вотумында баш тартыуҙан һуң  кисектерелә. 26 августа йыйылған Юғары хәрби советы (Yüksek Askeri Şura), түңкәрелештең  үткәреү датаһын  12 сентябргә тәҡдим итә.
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
Ғөмүмән алғанда, Конкка йөҙҙән артыҡ ғилми публикация авторы булып тора.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Түңкәрелеш
1980 йылдың 7 сентябрендә Әврән һәм дүрт юғары командир (Эрсин Нуреддин, ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы, Тюмер Неят, Төркиәнең Хәрби-диңгеҙ көстәре баш командующийы, Тансин Шахинкай, Төркиәнең  хәрби һауа көстәре баш командующийы, Джеласун Седат, жандармерия башлығы)  хөкүмәтте алыштырыу тураһында ҡарар итә. 12 сентябрҙә Әврән етәкләгән Милли хәүефһеҙлек советы, милли телеканал буйынса дәүләт түңкәрелеше тураһында иғлан итә. Милли хәүефһеҙлек советы бөтә ил сиктәрендә хәрби положениены киңәйтә, Парламент һәм хөкүмәтте бөтөрә, ваҡытлыса Конституцияны туҡтата һәм сәйәси партия һәм профсоюздарҙы  тыя. Улар түңкәрелеште Кемаль рухында иғлан итә: дәүләт секуляризмы һәм милләттәр берләшеүе, бынан алдағы түңкәрелештәр аҡланған кеүек һәм үҙҙәрен коммунизм, фашизм, сепаратизм һәм дини сектантлыҡҡа ҡаршы тороусылар тип күрһәтә.
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
Унелма Конкка — Катри Корвела псевдонимы менән фин телендә ижад итеүсе шағир һәм прозаик булараҡ та танылыу алды. 1981 йылдан СССР яҙыусылар Союзы ағзаһы.
Фин әҙәбиәте йәмғиәте ағзаһы, шулай уҡ «Калевала» йәмғиәте, Кастрена йәмғиәте, Милләт-ара фольклорсылар ассоцияцияһы, Карел мәғрифәте йәмғиәттәре ағзаһы.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Иҡтисады
Түңкәрелештең күрһәтмә эффекттарының береһе иҡтисадта сағыла. Түңкәрелеш алдынан иҡтисад коллапс сигендә була, аҡса осһоҙлана, киң масштаблы эшһеҙлек һәм сит ил сауҙаһының хроник дефициты була. 1980—1983 йылдарҙағы иҡтисади реформалар Турғут Озаглуға тапшырыла, ул 1980 йылдың 24 ғинуарынан Демирель администрацияһы үткәргән иҡтисади сәйәсәткә яуаплы булаОзал халыҡ-ара валюта фондын хуплай һәм быға ҡаршы торған Үҙәк банк директоры Исмаил Айдыноглуны отставкаға китергә мәжбүр итә.
Стратегик маҡсат булып эре бизнес ярҙамында Төркиәне итисади глобалләшеү һәм төрөк компанияларына донъяла  үҙ тауарҙарын һәм хеҙмәттәрен алға этәрергә мөмкинлек биреү тора. Түңкәрелештән һуң бер ай үткәс Лондондың International Banking Review былай тип яҙып сыға: «халыҡ-ара банкирҙар араһында төрөк иҡтисадын йәнләндереү  өсөн  хәрби түңкәрелеш кәрәкле тәүшарттар кеүек ҙур сәйәси тотороҡлолоҡҡа юл аса тигән күрәләтә өмөт бар». 1980—1983 йылдар барышында сит ил валютаһы курсы ирекле  ҡала. Сит ил инвестиция хуплана. Милли компанияларҙы тормошҡа ашырыуға булышлыҡ ителә, уларҙы булдырыу  Ататөрк реформалары менән башлана. Түңкәрелешкә тиклем хөкүмәттең иҡтисадҡа ҡыҫылыуы 85 % тәшкил итә, был иҡтисадта  дәүләт секторының сағыштырмаса мөһимлегенең түбәнәйеүен тыуҙыра. Тиҙҙән түңкәрелештән һуң Төркиәне Ататөрөк дамбаһын төҙөү проекты һәм көньяҡ-көнсығыш Анатолияның үҫеш планы йәнләндерә. Проекттар 9 миллионлы халыҡ менән төбәк күп кимәлле  ныҡлы социаль һәм иҡтисади үҫеш программаһына әүерелә. Илдең ихтыяждарын ғына тәьмин иткән элекке ябыҡ иҡтисад экспортты арттырыу өсөн субсидия ала.
Суд процестары
Түңкәрелештән һуң һул һәм уң хәрәкәт ағзалары хәрби суд аҫтына эләгә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 250 алып —650 мең кеше ҡулға алына. Ҡулға алыныусылар араһынан 230 мең кеше хөкөм ителә, 14 мең кеше гражданлыҡтан мәхрүм ителә һәм  50 кеше үлем язаһына тарттырыла. Өҫтәүенә меңәрләгән кеше язалауҙарға дусар була, меңләгән кеше әлегә тиклем хәбәрһеҙ юғалғандар тип һанала. «Ҡара исемлеккә» 1 683 000 кеше эләгә. Атыштарҙа үлгән хәрбиҙәрҙән тыш, һәр хәлдә дүрт тотҡон түңкәрелештән һуң уҡ үлтерелә, был 1972 йылдан һуң беренсе үлем язаһына хөкөм итеү була. 1982 йылдың февралендә 198 тотҡон үлем язаһына хөкөм ителә. Әджәвит, Демирель, Тюркеш һәм Әрбакан эҙәрлекләүҙәргә, төрмәгә дусар була һәм ваҡытлыса сәйәсәттән ситләтелә. Күпселек ҡулға алынғандар, шул иҫәптән сәйәсмәндәр ҙә (мәҫәлән, партиянан парламент депутаты Әджәвит Джелаль Пайдаш) язалауҙарға дусар була.
Ташбулат ауыл Советы
Ташбула́т ауыл советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Административ үҙәге — Ташбулат ауылы.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Суд процестары
На выступлении в Муше в 1984 году по поводу казни Эрдала Эрена, коммунистического боевика, якобы 17-летнего, но по официальным данным родившегося в 1961 году, который был обвинен в убийстве турецкого солдата, Кенан Эврен сказал: «Теперь, когда я поймаю его, я отдам его под суд, и тогда я не казню его, я буду заботиться о нем всю жизнь. Я буду кормить этого предателя, который взял в руки оружие, этих солдат, которые годами проливали свою кровь за эту родину. Согласны ли вы на это?!»
Ташбулат ауыл Советы
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законының 1-се стаьяһы, 187-се бүлегендә (йөҙ ҙә һикһән һигеҙенсе бүлеге Башҡортостан Республикаһының 21.06.2006 № 329-з-се статьяһы менән индерелә) түбәндәге юлдар бар: 187. Әбйәлил районының Таштимер һәм Ташбулат ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә, Әбйәлил районының Таштимер ауыл Советының Айыуһаҙы ауылын Әбйәлил районының Ташбулат ауыл Советы территорияһы составына индерергә. .
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 50-3-сө һанлы «Башҡортостан Республикаһында айырым ауыл биләмәләренең сиктәрен үҙгәртеү һәм берләштереү турыһындағы» Законына ярашлы Ташбулат ауыл Советы Күсем ауыл Советы менән берҙәм Ташбулат ауыл Советына берләштерелә, административ үҙәге — Ташбулат ауылы.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Суд процестары
Һоро бүреләрҙең әүҙемлеге көсәйгәндән һуң генерал Кенан Әврән был ойошманың йөҙләгән ағзаһын төрмәгә яба. Шул ваҡытҡа Төркиәлә 200 меңләп теркәлгән ағзаһы менән Һоро бүреләрҙең яҡынса 1700  ойошмаһы һәм уларға миллионлап теләктәшлек белдереүселәр була. 1981 йылдың майында МНР-ға ҡаршы ғәйепләү актында төрөк хәрби хөкүмәте МНР-ҙың 220 ағзаһын һәм уның яҡлыларҙы 694 үлтереүҙә ғәйепләй. Әврән һәм уның яҡлылар харизматик Тюркеш ярым хәрби ойошмаларға эйә булған Һоро бүреләр өҫтөнән контролде ләктереүе ихтималлығын аңлай. . Түңкәрелеш һәм полковник Тюркеш ғәйепләүҙәре барышында төрөк матбуғаты МНР-ҙың һәм хәүефһеҙлек көстәренең бәйләнешен, шулай уҡ наркотиктар менән сауҙа итеүсе енәйәтсел эшмәкәрлекте фаш итә, уларҙан килгән килемдең ҡорал менән тәьмин итеүгә һәм бөтә ил буйынса ялланған фашистик коммандостың эшмәкәрлеген финанслауға киткән була.
Конституция
1982 йылдың 7 ноябрендә яңы конституция референдумға сығарыла, ул 92 % тауыш менән хуплана. 1982 йылдың 9 ноябрендә Кенан Әврән киләһе 7 йылға президент вазифаһына тәғәйенләнә.
Һүҙ аҙағында
1982 йылдың июнендә референдумда яңы Конституция раҫланғандан һуң, Кенан Әврән яңы һайлауҙар ойоштора, ул 1982 йылдың 6 ноябрендә үтә. Демократияның шундай тапшырылыуын төрөк ғалимы Әргүн Озбудун тәнҡитләй.
Һайлау һәм референдум ирекле һәм көнәркәшлек шарттарында үтмәй. Быуаттың сәйәси лидерҙары түңкәрелешкә тиклем (Сөләймән Демирель, Бюлент Әджәвит, Тюркеш Нәжметдин һәм Алпарслан Эрбакан) сәйәсәттә ҡатнашыуҙан ситләтелә, бөтә яңы партиялар һайлауҙарҙа ҡатнашыу ҡағиҙәләренә ярашлы Милли хәүефһеҙлек Советынан хуплауҙар алырға тейеш була. Тик өс партия, икеһен хунта ойошторған, һайлауҙарҙа ҡатнашыу мөмкинлеге ала.
Милли хәүефһеҙлек советының генераль секретары генерад Хәйҙәр Салтыҡ була. Ул һәм Әврән режимдың көслө фигуралары ролендә була, хөкүмәтте отставкалағы адмирал Бюлент Улусу етәкләй, хөкүмәт составына бер нисә отсавкалағы офицер һәм бер нисә граждан ярҙамсы инә. Төркиәлә ҡайһы берәүҙәр Салтыҡтың радикаль түңкәрелеш әҙерләүе тураһында раҫлай, был субординация йөҙөнән генералдарҙы эш итергә мәжбүр итеүсе сәбәп була. Һуңынан уны советты нейтралләштереү өсөн унда индерәләр.
1983 йылда һайлауҙарҙа ҡатнашҡан партияларҙың береһе булып Турғут Озал етәкләгән Ватан партияһы тора. Ул неолибераль иҡтисади программаны консерватив социаль ҡиммәттәр менән аралаштыра.
Йылдырым Аҡбулат Парламент башлығы була. 1991 йылда уға алмашҡа Мәсүт Йылмаз килә. 1983 йылда Сөләймән Демирель ғәҙел юлдың уң үҙәккә ынтылыусы партияһын төҙөй һәм 1987 йылда референдумдан һуң сәйәсәттә әүҙем ҡатнаша башлай. Йылмаз Төркиәлә иҡтисадты нығыта, ҙур булмаған провинциаль район үҙәктәренән иҡтисади үҫешле урта ҙурлыҡтағы ҡалаларға әйләндереп, Европаға йүнәлеште яңырта. Әммә элек ситләтелгән лидерҙарҙың сәйәсәткә ҡайтыуы менән эйәреп килгән сәйәси тотороҡһоҙлоҡ электоратты тарҡата һәм Тыуған ил партияһы коррупциялы була. Әврәнде алмаштырған Озал 1993 йылда Төркиә президенты вазифаһында йөрәк өйәнәгенән вафат була һәм президент булып Сөләймән Демирель тора.
Озал хөкүмәте полиция көстәренә разведка эшмәкәрлеген үткәрергә һәм шул саҡта хәрбиҙәр идара иткән Милли разведка ойошмаһына ҡаршы торорға мөмкинлек бирә. Полиция разведкаһы хатта тышҡы разведканы алып барыусы ойошмалар сотавына инә.
Түңкәрелештән һуң АҠШ 31-15-се ялан уставы бойороҡтарына ярашлы дәүләт именлеге судтары йыйыла: даими булмаған көстәргә ҡаршы (переведено на турецкий в 1965 как ST 31-15: Ayaklanmaları Bastırma Harekâtı), своеобразной Библии организации «Контргерилья». Курд эшселәр партияһының өлкән ағзаһы Сәләхетдин Челик һүҙҙәренә ярашлы түңкәрелеш «дәүләт именлеге судтары махсус операциялар буйынса идара итеү продукты һәм уларҙың бурысы Контргерилья талаптарына ярашлы юридик процесты үҙгәртеп төҙөү». Судтар өсөн төп инструкциялар: «ғәйепләнеүселәргә сәйәси енәйәттәр өсөн ҡуйылған язаларҙы билдәләмәҫкә, ә үлтереү йәки шәхескә ҡаршы башҡа енәйәттәр өсөн ҡаты хөкөмдәр ҡуйырға». Түңкәрелеш тулҡынында күп ҡаты хөкөмдәр сығарыла.
Тотҡондағы «Һоро бүреләргә», әгәр улар илдең көньяҡ-көнсығышындағы курд аҙсылыҡтары менән көрәшһә, шулай уҡ Әрмәнстанды азат итеүҙең йәшерен армияһы менән һуғышһа, амнистия тәҡдим ителә. Һуңынан «һоро бүреләрҙе» курд сепаратсылары менән һуғышырға ебәрәләр. «Контргерилья» ойошмаһы аҫтында эш иткән «бүреләр» 1980 йылдарҙа меңләгән кешене үлтерә һәм шулай уҡ Курд эшселәр партияһы яугирҙәре формаһында ауылдарға «алдаҡ флаг» аҫтында һөжүм итә, даими рәүештә көсләй һәм кешеләрҙе үлтерә. Был «бысраҡ һуғыш» 37 мең ҡорбан килтерә. Өс тиҫтә йылын  «Контргерилья» ойошмаһын  фашлауға арнаған отставкалағы штаб подполковнигы  Талат Турҡан, уларҙың 1972 йылда ҡорбандар килтергән һөжүмдәрҙә ҡатнашыуын раҫлай Журналист Уғыҙ Гювен үҙенең «Zordur Zorda Gülmek» китабында фалака менән язалау һәм йыуынтыҡҡа сумдырыу кеүек алымдарҙы һанап үтә.
Американың ҡыҫылыуы
Икенсе донъя һуғышынан һуң президент Гарри Трумэн сәйәси вакуумды танып, Европа илдәренең совет йоғонтоһона бирелеүен булдырмаҫ өсөн үҙенең доктринаһын төҙөй. «Көнбайыш көстәренең иң көнсығыш антикоммунистик терәге» сифатында Төркиә  «совет коммунизмын тотҡарлауҙа стратегик союздаш»  була. «Гладио» операцияһы барышында АҠШ йәшерен ярым хәрби селтәр булдыра, селтәр ағзалары мөмкин булған совет баҫып инеүен кире ҡағыу өсөн әҙерләнә. Шулай уҡ антикоммунистик төркөмдәр төҙөлә. Был операцияла төрөк тармағы «Контргерилья» исемен 1974 йылда премьер-министр Әджәвит асыҡлай.
1979 йылда Иран революцияһынан һуң Вашингтон төбәктә үҙенең төп союздашын юғалта, шул уҡ ваҡытта 1980 йылдың 23 ғинуарында төҙөлгән Картер доктринаһына ярашлы АҠШ Фарсы ҡултығы районында үҙенең милли мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн хәрби көс ҡулланырға тейеш. Төркиә ҙур иҡтисади ярҙам, башлыса иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһынан(OECD) һәм НАТО-нан, бигерәк тә АҠШ-тан хәрби ярҙам ала. 1979—1982 йылдарҙа OECD илдәре Төркиәгә иҡтисади ярҙам өсөн 4 млрд доллар аҡса йыйып бирә.
Картер үҙ тәғлимәтен башҡарыу өсөн Вашингтон тиҙ йәйелдереү көстәрен үҫтереү (RDF) буйынса эш башлай, был НАТО-нан тыш өлкәләргә, бигерәк тә Фарсы ҡултығында тиҙ баҫып инеү өсөн кәрәк була. 1979 йылдың 1 октябрендә президент Джимми Картер RDF ойоштороу тураһында иғлан итә. Хәрби түңкәрелешкә тиклем бер көн алда 1980 йылдың 12 сентябрендә 3 мең Америка хәрбиҙәре төрөктәр территорияһында хәрби күнекмәләр башлай. Түңкәрелешкә тиклем төрөк ҡораллы көстәренең өлкән генералы АҠШ-ҡа барып ҡайта. 1981 йыл аҙағында оборона буйынса төрөк-америка советы ойошторола (Türk-Amerikan Konseyi Savunma). Оборона министры Халук Юмит һәм Ричард Перл, шул ваҡытта Рейгандың яңы администрацияһында хәүефһеҙлектең халыҡ-ара сәйәсәте буйынса министр ярҙамсыһы һәм штаб башлығы урынбаҫары Неджет Озторун уны 1982 йылдың 27 апрелендә беренсе кәңәшмәлә ҡабул итә. 1982 йылдың 9 октябрендә үҙ-ара аңлашыу тураһында меморандумға ҡул ҡуйыла (Mutabakat Belgesi), бөтә иғтибар Төркиәнең көньяҡ-көнсығышында хәрби маҡсаттар өсөн аэропорттарҙы киңәйтеүгә йүнәлтелә. Илдең көньяҡ-көнсығышындағы Батман, Муш, Битлис, Ван һәм Карс провинцияларында бер нисә аэропорт төҙөлә.
Американың түңкәрелешкә ярҙам итеүен Анкаралағы ЦРУ резиденты Пол Хенз раҫлай. Хөкүмәт ҡолатылғандан һуң Хенз Вашингтон менән бәйләнешкә инә һәм былай тип белдерә: «Беҙҙең малайҙар [Анкарала], быны эшләне». Был түңкәрелеш артында АҠШ торғанлығы тураһында фекер тыуҙыра. Хенз 2003 да CNN Türk’s Manşet төрөк бүлегенә интевьюһында был уйҙырмаларҙы кире ҡаға, ике көн үткәндән һуң Мехмет Әли Биранд 1997 йылғы интервью яҙмаһын тәҡдим итә, унда Хенз Биранд хәбәрен раҫлай. АҠШ дәүләте департаменты сентябрҙең 11-нән алып 12-нә ҡарай төндә үткән түңкәрелеш тураһында белдерә, хәрбиҙәр Анкаралағы АҠШ илселегенә түңкәрелеш тураһында иҫкәртеп, ул башланырҙан алда бер сәғәт элек шылтырата.
Мәҙәниәттә
1980 йылдан һуң төрөк түңкәрелешен тәнҡитләп күп фильмдар, сериалдар һәм йырҙарсығарыла.
Старостин Иван Дмитриевич
Старостин Иван Дмитриевич (21.06.1913-1954) — тәүге көнөнән алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Иван Дмитриевич Старостин 1913 йылдың 21 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы) Нуғайбәк ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына алына.
Хеҙмәт юлы
Берлинға етә. IV Украин фронты Ғәнимәт ҡоралланыуы идаралығының 21-се айырым ғәнимәт отделениеһы.
Колхоз рәйесе, 1937 йылда Мәскәүҙәге Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенә Башҡортостандан делегат була. «Хәрби хеҙмәт ҡаҙаныштары» миҙалы, Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1949).
Ебегень
Ебегень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кан йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Домашний Исток
Домашний Исток — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нижа йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлүәтилек
Хәлүәтилек (Halvetilik; Халватия) — суфыйҙар берләшмәһе (тәриҡәт), XIV быуат аҙағында Төньяҡ-Көнбайыш Иранда барлыҡҡа килгән. 12 туғандаш тәриҡәттең береһе, улары 50-нән ашыу үҙ аллы тармаҡ һәм тәриҡәт барлыҡҡа килтерә. Рухи сылбыр (силсилә) Әл-Жүнәйдә Әл-Бағдади аша Али ибн Әбү Талипҡа барып сыға. Тәриҡәт ағзаһының кейем элементы — дүрт мөйөшлө башлыҡ, башлыса йәшел йәки ҡара төҫтә була.
Тарихы
Тәриҡәт башта төрки халыҡтар араһында ғына тарала. Ул Урта Азия төрки Әхмәт әл-Йәсәүи мистицизм мәктәбенең ҡайһы бер идеяларын ҡабул итә һәммәләмәтилек һәм ҡәләндарлыҡ тәриҡәттәре традицияларының көслө йоғонтоһон кисерә. Башта тәриҡәт тәғлимәте имами шиғыйлыҡ менән тығыҙ бәйле була, ваҡыт үтеү менән сөннигә үҙгәрә. Шиғыйлыҡ, күрәһең, йәшерен тәғлимәт формаһында һаҡланғандыр.
Структураһы
Тәүге алты мөршид заманында ғына тәриҡәт берҙәм ойоштороу структураһына һәм үҙәкләштерелгән етәкселек системаһына эйә була. Тәриҡәттең төп хәнәкәһе (Хәнәкәһ Бағ-и шәмәл) Тәбриздә урынлашҡан була.
Хәлүәтиҙәрҙең һәм уның тармаҡтарының ойоштороу структураһы, дөйөм алғанда, башҡа суфый берләшмәләренең структураһын хәтерләтә, шул уҡ ваҡытта уларҙың эшмәкәрлек төбәгенә бәйле үҙенсәлектәре бар.
Тәғлимәте
Тәриҡәт Ибн әл-Ғәрәбиҙең үәхдәт әл-вүжүд тәғлимәтте йоғонтоһон кисерә. Был тәғлимәткә мөнәсәбәт дәүергә һәм төбәккә бәйле, хатта бер үк тармаҡта ла үҙгәрештәр кисерә.
Силсиләһе
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән алып тариҡәткә нигеҙ һалыусыға тиклем силсиләһе.
Штайнбах (Вартбург)
Штайнбах (Вартбург) (Steinbach (Wartburgkreis)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1208 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 390 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36448 һәм автомобиль коды — WAK.
Ляпина Нәфисә Кәбир ҡыҙы
Ляпина Нәфисә Кәбир ҡыҙы (15 декабрь 1933 йыл) — ғалим-химик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), химия фәндәре докторы (1983), профессор (1986), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).
Биографияһы
Нәфисә Кәбир ҡыҙы Ляпина 1933 йылдың 15 декабрендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Сахай ауылында тыуа. Ата-әсәһе мәктәптә ғәрәп теле уҡытыусыһы булып эшләй. Башҡорт яҙмаһы латиницаға күскәс, педагогтар эшһеҙ ҡала. Үҙҙәренең баҡсаһында эшләргә хәл итеп, ғаилә ауыл хужалығы инвентары, трактор һатып ала. Әммә коллективлаштырыу ваҡытында ғаилә башлығын төрмәгә ябалар, ҡатынын балалары менән һөргөнгә ебәрәләр. Һөргөндә Урта Азияла, төньяҡта Архангельскиҙа булалар. Атаһын бер сығаралар, бер кире ултырталар. Ул 1942 йылда һөргөндә сағында мәрхүм була.