cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нансен Фритьоф
Теоретик нигеҙе. Планлаштырыу
Бәләкәйерәк, әммә нығыраҡ судно төҙөү мөмкинлеген планлаштырған Нансен. Суднола иң мөһиме — уның боҙ баҫымын күтәрә алыу һәләте, йәғни боҙ баҫымы судно корпусын өҫкә ҡыҫырыҡлап сығарырһын өсөн, бортты түңәрәк формала эшләү талап ителгән. Башта Нансен, Новосибирск утрауҙарына тиҙерәк етеү өсөн, Беринг боғаҙы аша барырға йыйынған. Урынға килеп еткәндән һуң, мөмкин тиклем төньяҡтараҡ асыҡ һыу буйлап үтеү, шунан һуң боҙға килеп туҡтап тоташыу һәм ҡалған бөтә нәмәне боҙ хәрәкәте ыңғайына башҡарыу күҙ уңында тотолғайны. Фажиғәгә тарығанда һәм эвакуацияланыу, йәки, киреһенсә, экспедиция билдәһеҙ ҡоро ер ярҙарына барып сығыу осрағында, Нансен егеү эттәренә ышанған.
Норвегияла Нансендың пландарын интеллектуалдар һәм хөкүмәт мотлаҡ хуплаған. 1892 йылдың 28 сентябрендә география йәмғиәтендә Нансен яңы докладын уҡып ишеттерә. Докладта боҙҙар менән бергә себер урманы һәм ләменең Гренландия ярына күсерелеүенең яңы дәлилдәре күрһәтелгән. Бер күҙәнәкле ылымыҡтар — диатомейҙар ҙа ышаныслы идентификацияланған.
Айырыуса 1892 йылдың 14 ноябрендә Бөйөк Британияның Король география йәмғиәтендә һөйләгән докладынан һуң Нансенды сит илдә бөтөнләй икенсе мөнәсәбәт көтә ине. Докладтан һуң фекер алышыуҙар була (материалдар The Geographical Journal, 1893, v. I, p. 1—32 йыйынтығында баҫыла) һәм Нансен тулыһынса яңғыҙ ҡалған. Бөтә билдәле британ полярсылары Нансенға ҡаршы сыҡҡан, ә адмирал сэр Леопольд Мак-Клинток Нансенға «был ҡасан да булһа Король география йәмғиәтенә еткерелгән иң тәүәккәл план», тип белдергән. Тәнҡитселәрҙең күбеһе Нансендың теоретик аргументтарын шик аҫтына ҡуймай, ләкин планды ғәмәлгә ашырып булмай тип белдерә. Бәхәсләшеүселәрҙең береһе лә "Жаннет"тан әйбер табыуға ҙур әһәмиәт бирмәгән.
1891 йылда уҡ Нансендың планына америка полярсыһы Адольф Грили иғтибар итә. Ул, 1884 йылда Гренландияла табылған әйберҙәр Де Лонг экспедицияһы ағзаларыныҡы түгел, тип фараз итә һәм Нансен постулаттарының ялған булыуын иҫбатлай. Грили фекеренсә, Төньяҡ ҡотоп бик үк барып етмәҫлек, сөнки ул ҡеүәтле боҙ ҡатламы менән баҫылған ҡоро ер, унан күп йыллыҡ ҡатлы (паковый) боҙҙан ғибәрәт (ул заман терминологияһы буйынса, палеокристик боҙ). Америка йәмәғәтселеге фекере уларға ҡапма-ҡаршы була, һәм «Нью-Йорк Таймс» репортёрҙары Нансен проекты айҡанлы һоҡланыуҙарын йәшермәй.
1891 йылда уҡ Нансендың планына Американың полярсыһы Адольф Грили иғтибар итә. Ул, 1884 йылда Гренландияла табылған әйберҙәр Де Лонг экспедицияһы ағзалары ҡулында булмаған, тип фараз итә һәм Нансен постулаттарының һис шикһеҙ ялған булыуын иҫбатлай. Грили фекеренсә, Төньяҡ ҡотоп бик үк барып етмәҫлек, сөнки ундағы боҙлоҡ арҡаһында баҫылған ҡеүәтле ҡоро ер массивы күп. Ул пак боҙҙар сығанағы булып хеҙмәт итә лә инде (ул заман терминологияһында палеокристик боҙҙоң сығанағы булып хеҙмәт итә). Шулай итеп ул идеаль боҙ судноһы проектына скептик ҡараған һәм Нансендың ниәтен «үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙың мәғәнәһеҙ проекты» тип атаған. Америка йәмәғәтселегенең фекере ҡапма-ҡаршы, һәм «Нью-Йорк Таймс» репортёрҙары Нансен проекты айҡанлы һоҡланыуҙарын йәшермәне
Рәсәйҙә Нансендың планына иң яҡшы мөнәсәбәт була. Норвегия хөкүмәтенең үтенесе буйынса, Рәсәй империяһының Сит ил эштәре министрлығы Норденшельдҡа биргәнгә оҡшаш "тәҡдим итеү ҡағыҙы"н Нансенға Рәсәйҙең төньяҡ ярҙары буйлап сәйәхәт иткәндә биргән тәьмин иткән, һәм Архангельский һәм бөтә Себер губерналарының яр буйҙарына был экспедиция тураһында хәбәр иткән һәм уға һәр яҡлап ярҙам күрһәтергә бойорған. Урыҫ география йәмғиәтенең үтенесе буйынса Баш гидрографик идаралыҡ Нансенға Рәсәйҙәге поляр диңгеҙҙәр картаһының күсермәләрен ебәргән. Э. В. Толль 1892 йылда үҙе Новосибирск утрауҙарына ауыр сәфәргә сыға, унда Нансен өсөн өс эвакуация базаһы булдыра. Толль Югор Шары ярына һәм Оленёк йылғаһы тамағына Нансенға 40 остяк һәм 26 яҡут этен алып барырға тейеш булған.
Әҙерләнеү
Тәүҙә Нансен бында судноның хаҡын, ҡорамалдарҙы, командаға эш хаҡын һәм экспедиция ағзаларының ғаиләләрен ҡарауҙы индереп, 300 мең норвег крон торошло (16 875 инглиз фунты) смета һалған ). 1890 йылдың 30 июнендәге стортинг ҡарары менән Нансенға, экспедиция составы таҙа норвег милләте вәкилдәренән торорға тейеш тигән шарт менән, 200 мең самаһы крон ассигнациялана. Стортинг ултырышында Нансен экспедицияһы мәсьәләһе буйынса ҡыҙыу фекер алышыуҙар була, өҫтәүенә, бюджет комиссияһы дәүләт финанслауына ҡаршы булыуын белдерә. Һөҙөмтәлә субсидия бүлеү тауышҡа ҡуйыла: 73 депутат «ыңғай» һәм 39 «ҡаршы» тауыш бирә. Башҡа сығымдарҙы ҡаплау өсөн 1891 йылдың ғинуарында Швеция һәм Норвегия короле Оскар II индергән 20 мең крон иғәнә нигеҙендә милли яҙылыу асыла. Нансен мөмкин булғанса йәмәғәтселек фекеренән ҡурҡып сит ил финанс ярҙамынан ситләшкән. Бөтә сығымдар 445 мең крон (25 мең фунт стерлинг) тәшкил иткән.
Нансен баштан уҡ Норвегияның алдынғы судно төҙөүсеһе Арчер Колинға мөрәжәғәт итергә ниәтләгән. Нансен беренсе (бик һаҡ) хатын 1890 йылдың 6 мартында ебәрә. Арчер оҙаҡ икеләнгән, килешеү 1891 йылдың 9 июнендә төҙөлдө{{sfn|Huntford|2001|p=183—184}. Өс проект тәҡдим ителде: Нансен, Свердруп һәм Арчер үҙе, улар ярайһы уҡ оҙаҡ килешелә. Судноға нигеҙ 1891 йылдың 11 сентябрендә Ларвиктағы Арчер верфында һалына. 1892 йылдың 26 октябрендә судноларҙы һыуға төшөрәләр. Ева Нансен тантана менән етәкселек иткән, судноға «Фрам» («Алға») исемен биргән.
Гренландия тәжрибәһенән сығып, Нансен профессионалдарҙан торған, һәр кем эшкә тигеҙ яуаплы бәләкәй команданың өҫтөнлөгөнә инанған. Экспедицияла ҡатнашыуын теләгән 600-ҙән ашыу кеше ғариза биргән, Нансен уларҙан 12 кешене генә (үҙен лә индереп) һайлап алған, әммә йөҙөп китергә сәғәт ярым ҡалған сәғәттә, Вардёла, команданың 13-сө ағзаһы - матрос Бернт Бентсен ҡабул ителә, ул Югорский Шарға тиклем генә барырға тейеш булған, ләкин экспедиция аҙағына тиклем ҡалған. Дәғүәселәрҙең береһе - билдәле инглиз 1890 йылда уҡ ғариза биргән поляр тикшеренеүсеһе Фредерик Джексон булған, ләкин экспедицияға норвег милләте вәкилдәре генә алынғанлыҡтан, уның үтенесе кире ҡағыла.
"Фрам"дың йөҙөүе һәм курстан тайпылыуы (дрейф)
«Фрам» 1893 йылдың 24 июнендә Нансендың Люсакерҙағы «Готхоб» усадьбаһынан, Пиппервик ҡултығынан, йөҙөп сыҡҡан. 15 июлгә тиклем судно Норвегия ярҙары буйлап барғанда, Нансен экспедицияның финанс етешһеҙлектәрен ҡаплау маҡсатында халыҡ алдында бер нисә сығыш яһаған. Вардёны ҡалдырып, «Фрам» дүрт тәүлек дауамында таралмай торған тотош томанда Баренц диңгеҙе буйлап йөҙөүгә сыҡҡан. 29 июлдә «Фрам» Югорский Шарына, Э. В. Толль илсеһе ярым-урыҫ-ярым-норвег, Тубыл мещаны Александр Иванович Тронтхейм — 34 остяк лайка тоҡомло эттәрен ненец ауылы Хабаровоға килтергән. 18 августа Енисейҙың траверзына эләгеп, Кара диңгеҙен имен-аман аша сыҡҡан. Бында тотош томан эсендә бәләкәй утрауҙар төркөмө күренгән, уларҙың береһе Свердруп хөрмәтенә аталған.
7 сентябргә экспедиция Таймыр ярымутрауына барышлай, командир ярҙамсыһы (Скотт-Хансен утрауы) һәм экспедиция бағыусылары (Фирнли утрауы һәм Хейберг утрауы) хөрмәтенә аталған бер нисә ваҡ утрауҙар төркөмөн асҡан. Нансен Норденшельдт тәүге тапҡыр күргән утрауҙар теҙмәһен уның хөрмәтенә атаны. Челюскин мороно 9 сентябрҙә көслө ҡар дауылында еңеп сыҡҡан. Нансен Толль күмер склады һәм бер партия егеү эттәрен әҙерләгән Оленёк йылғаһы тамағына бармаҫҡа ҡарар итә, Котельный утрауын урап үтеп, төньяҡҡа юл тотҡан. Нансен 80° киңлегенә барып етергә иҫәп тотһа ла, тотош боҙ өйөмдәре "Фрам"ды 20 сентябрҙә 78° төньяҡ киңлегендә туҡтатҡан. 28 сентябрҙә эттәр борттан боҙға төшөрөлә, ә 5 октябрҙә рәсми рәүештә дрейф башланыуы тураһында иғлан ителә.
1893 йылдың 9 октябрендә «Фрам» конструкцияһы ғәмәлдә: тәүге боҙ ҡыҫыуы аҫтында һынау үткән. Был ваҡыт эсендә судно һай урында (130—150 м) ауыша-ауыша курстан тайпылған. 19 ноябргә «Фрам» дрейф башланған урындан көньяҡтараҡ була. Нансен депрессияға бирелә. Поляр төн 25 октябрҙә башланған, был ваҡытҡа бортта ел генераторы монтажланған. Дөйөм алғанда, «Фрам» командаһының төп дошманы тығыҙ торлаҡ биналарҙа үҙ-ара низағтарына һәм Нансендың даими депрессияһына килтергән һағыш торған: ул ҡатыны менән оҙаҡ айырылып йәшәүҙе бик ауыр кисергән. 1894 йылдың ғинуарында Нансен Төньяҡ ҡотопҡа саналарҙа барып етеү хаҡында уйлана башлай. Уның биографы Хантфорд әйтеүенсә, был Арктика буйлап хәрәкәт итеү ысулы буйынса яңы асыш булған: эттәр йөктө ҡыҫҡа саналарҙа тартырға, ә кешеләр, көстәрен һаҡлап, саңғыла еңелсә атлаған. Был алым беренсе тапҡыр Төньяҡ ҡотопҡа етеү өсөн ҡулланылырға тейеш була.
1894 йылдың 19 майында «Фрам», тәүлегенә уртаса 1,6 миль тиҙлектә (әгәр дрейф тиҙлеге даими булһа, Нансен поляр бассейнын үтер өсөн кәмендә 5-6 йыл кәрәк булыр тип ҡурҡҡан) төньяҡ киңлектең 81° үткән. Был осорҙа бик яҡшы асыш яһала: һай һыулы Поляр бассейны урынында 3850 м тәрәнлектәге океан табыла. 1894 йылдың йәйе аҙағында Нансен судноның полюсҡа барып етмәүен аңлай һәм 1895 йылда сана походына сығырға ҡарар итә.
1894 йылдың 16 ноябрендә Нансен командаға киләһе йылда суднонан китәсәген иғлан итә. Был ваҡытҡа «Фрам» Флигели морононан 750 саҡрым алыҫлыҡта һәм Төньяҡ полюстан 780 саҡрым тирәһе алыҫлыҡта урынлашҡан була. Нансен походҡа ике кеше, 1050 килограмм йөк менән 28 эт (һәр эткә 37,5-шәр килограмм) сығыр тип иҫәп тотҡан. Полюсҡа еткәс (быға 50 тәүлек бүленгән), йә Шпицбергенға, йә Франц-Иосиф Еренә барырға мөмкин буласаҡ. Нансен юлдашы итеп экспедицияла иң тәжрибәле саңғысы һәм каюр — Ялмар Йохансенды билдәләне. 19 ноябрҙә ул Ялмарға тәҡдим яһаған, һәм ул шунда уҡ ризалашҡан.
Киләһе айҙар ашығыс йыйыныуға арналды. Эскимос өлгөһө буйынса шәхси нард (ҡыҫҡа сана) һәм каяк (кәмә) эшләү төҙөү бурысы торған. 1895 йылдың 3 ғинуарынан 5-енә тиклем «Фрам» иң көслө боҙ ҡыҫыуын кисерә, шуға күрә команда боҙға күсергә әҙер ине. Иң ҡурҡынысы — бөтә ауырлығы менән палубаны баҫырлыҡ торос, «Фрам»ға йөҙәр тонналыҡ йөк аҫтынан (судно тирәһендәге боҙ 9 метр ҡалынлыҡта) сыға алмау хәүефе янай ине. Ғинуар аҙағына экспедиция ағымдар менән 83° 34′ төньяҡ киңлегенә сыға. Шул рәүешле 1882 йылғы Грили рекордына — 83° 24′ төньяҡ киңлегенә еткән
Төньяҡ ҡотопҡа поход
Экспедиция судноһында булған материалдарҙы ғына файҙаланып, сикле ваҡыт эсендә (ике ай самаһы) сана экспедицияһы йыһазлана. Тәүҙә дүрт нартта сығыу күҙ уңында тотолған, әммә 1895 йылдың 26 февралендә был конструкцияһының ышанысһыҙ булыуын - аратаның һыныуын күрһәтте. 28 февралдә 6 нартта сығыу тормошҡа ашмаған: эттәрҙең аҙ (28) булыуы бер үк арауыҡты алты тапҡыр үтергә мәжбүр иткән. Шул арҡала аҙыҡ-түлек запасы ярайһы уҡ кәмей (850 кг: кешеләр өсөн 120 тәүлеккә һәм эттәр өсөн ни бары 30 тәүлеккә етерлек). Асыҡланыуынса, бүре тиреһенән тегелгән поляр костюмдар уңышһыҙ беселгәнлектән, һәм Нансен менән Йохансен ныҡ тирләгән. Төнгөлөккә сиселгән тире костюмдар туңған. Нансен 1888 йылда Гренланд экспедицияһында һыналған бәйләнгән йөн костюмдарға кире ҡайтырға ҡарар иткән. Улар ҙа уңайһыҙ ине: һалҡындан насар һаҡлаған, йөрөгәндә туңған, ә төндә йоҡо тоҡсайында ирегән һәм йыш осраҡта еүеш көйө тороп ҡалған.
Нансен менән Йохансен 1895 йылдың 14 мартында өс нартта сығырға булған. Төньяҡҡа поход сиктән тыш ауыр була: даими рәүештә ҡаршы елдәр өргән, боҙҙоң тайпылып ағыуы (дрейф) арҡаһында үтелгән араны (сәйәхәтселәр көнөнә уртаса 13-17 саҡрым юл үтә) белеп булмаған, эттәр көсһөҙләнгән һәм йоҡлай алмаған, йөн костюмдар боҙ кейемдәрҙе хәтерләткән. Нансен менән Йохансен бер нисә тапҡыр йәш боҙ араһына төшөп киткән, ҡул бармаҡтарын туңдырған. Температура даими рәүештә −40 °C һәм −30 °C торған. Ниһайәт, 1895 йылдың 8 апрелендә Нансен полюс өсөн көрәште туҡтатырға ҡарар итә: 86°13′36′′ төньяҡ киңлеккә еткәдән һуң, Флигели моронона боролған. Төньяҡ ҡотопҡа 400 км самаһы ҡалған.
1895 йылдың 13 апрелендә хәлдән тайған полярниктар, хроникометр ҡабыҙмайынса, йоҡларға ята, һәм ул туҡтап ҡала. Ай алыҫлығын иҫәпкә алыу өсөн кәрәкле таблицалар «Фрам»да онотолоп ҡалған, һуңғы обсервация урынынан алыҫлыҡты билдәләү генә мөмкин булған. 14 апрелдәге Пасхаға Нансен киңлеген, оҙонлоғон һәм магнит ауышлығын билдәләй, гринвич ваҡытын иҫәпләгәндә, Нансен хаталана: 1896 йылда уҡ уның хронометры 26 минутҡа алға китеүе асыҡлана. Географик координаталарҙы билдәләгәндә был 6,5° оҙонлоҡтағы яңылышлыҡҡа килтерә.
Апрелдә боҙ төньяҡҡа тайпыла, полярсыларҙы юлға сығыуҙан тыйылырға мәжбүр итә. 19 апрелгә эттәрҙең өс көнлөк аҙығы ҡалған, һәм полярниктар иң көсһөҙ хайуандарҙы һуйып, ҡалғандарын ашатҡан. 21 апрелдә Нансен менән Йохансен боҙға батҡан ҡарағас бүрәнә таба, был Нансендың Себер ярҙарынан алып Гренландияға тиклем ҡатлы боҙҙар дрейфы теорияһын раҫлай. Шул рәүешле генә Гренландия аборигендары хужалыҡ маҡсаттары өсөн кәрәкле ағас алған. Нансен менән Йохансен бүрәнәне уйып инициалын яҙған. Июнь башына - боҙҙарҙың иреү ваҡытына - уларҙың 7 эте ҡалған. 1895 йылдың 22 июненән 23 июленә тиклем Нансен менән Йохансен ирей башлаған торостарҙың тотош өйөмдәре менән ҡамалған, улар үҙҙәренең мәжбүри туҡталҡаһын «Ғазап лагеры» тип атаған. Температура ҡайһы берҙә нуль кимәленән юғарыраҡ күтәрелгән, аҫҡа саңғы һалып, еүеш тоҡтарҙа йоҡларға тура килгән. Һуңғы эттәрҙе үлтереп, кәрәк-яраҡтың күп өлөшөн ырғытырға, шулай уҡ өс метрлыҡ нарттарҙы, бер кеше һөйрәрлек итеп, ҡыҫҡартып киҫергә тура килгән.
Франц-Иосиф Ерендә. Зимовка
10 августа Нансен менән Йохансен архипелагка барып етә, уға Нансен Аҡ Ер Hvidtenland тигән исем бирә. Был Франц-Иосиф Еренең иң төньяҡ армыттары. Боҙлоҡ менән ҡапланған күрше утрауҙы Нансен, ике утрау итеп ҡабул итеп, уларға ҡатыны менән ҡыҙының исемен биргән: Ева менән Лив.
Ул осорҙоң дөрөҫ булмаған карталары бер нисек тә ярҙам итә алмай, ә ҡыш башланғансы мөмкин тиклем алыҫыраҡ китергә ҡалды. Ниһайәт, 1895 йылдың 28 авгусында Нансен билдәһеҙ илдә ҡышҡылыҡҡа ҡалырға ҡарар итә. 1895 йылдың 28 авгусынан 1896 йылдың 19 майына тиклем Джексон утрауының көнбайыш өлөшөндә Норвегия морононда ҡыш үткәргән. Нансен менән Йохансен морж тиреһенән һәм таштарҙан ер өй төҙөгән. Таштар морендан бәреп төшөрөлә, нарт табанының ҡырҡылған киҫәге рычаг булып хеҙмәт итә, ҡырсындарҙы саңғы таяғы менән йомшарталар, ҡаты баҫҡысты морж ҡалаҡ һөйәгенән көрәк эшләйҙәр, уны нарт арҡыры ағасына бәйләйҙәр, морж ҡаҙығы кәйлә булып хеҙмәт иткән. 7 сентябрҙә төҙөй башлап, 28 сентябрҙә өй туйлағандар.
Ҡайтыуы
1896 йылдың 21 майында ҡышлаусылар, Шпицберген архипелагына барып етергә иҫәп тотоп, артабанғы юлға сыға. Барлыҡ эттәр ҙә 1895 йылда уҡ ашалып бөткәнлектән, йәйәү хәрәкәт иткәндәр, ҡарандар аша (разводье) каяктарҙа сыҡҡандар. Ел иҫкәндә, юрғандарҙан (одеяло) эшләнгән импровизацияланған елкәндәр ҡуйғандар (Мак-Клинток утрауын үткәндә шулай иткәндәр). 12 июндә һәләкәткә тарый яҙғандар: полярсылар яр буйына һунарға килгән саҡта, көслө ел каяктарын диңгеҙгә ағыҙа. Нансен, ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, каяктарға йөҙөп барып еткән һәм каяк бортындағы мөлкәтен кире ҡайтарған. 15 июндә Нансен батып үлә яҙа, морж каяктың парусинанан эшләнгән бортын йыртҡан, бәхеткә күрә, сәйәхәтсенең тәнен йәрәхәтләмәй.
1896 йылдың 17 июнендә Нансен аш бешергәндә эт өргәнен ишеткән. Үҙенең ҡолаҡтарына ышанмайынса, ул разведкаға барырға булған һәм үҙенең экспедицияһы менән 1894 йылдан Флора моронон тикшереүсе Фредерик Джексонға тап булған. Нансен быны ошолай һүрәтләгән:
Бер яҡтан шаҡмаҡлы инглиз костюмы һәм бейек итек кейгән, цивилизациялы, шыма итеп ҡырынған һәм сәстәре ҡырҡылған, хуш еҫле һабын еҫе аңҡып торған Европа кешеһе…; икенсе яҡтан - бысраҡ туҙған кейем кейгән, ҡоромға буялған туҙғыған сәсле һәм төклө һаҡаллы һәм тәбиғи төҫө бөтөнләй күренмәгән ҡарайып бөткән ҡырағай…
Джексон беренсе осрашыуҙа «Фрам»дың һәләк булыуына, ә Нансен менән Йохансендың берҙән-бер иҫән ҡалыуына ышанған. Оҙаҡламай ул Нансендың һүҙҙәренән һәм көндәлектәренән, табип тикшереүе һөҙөмтәләренән хаталаныуын аңлай. Джексон базаһында үлсәү ҡыйынлыҡ менән ҡышлау һәм хәрәкәттән һуң Нансендың ауырлығы - 10 килограмға, ә Йохансендың 6 килограмға артыуын күрһәткән. Нансен былай тип яҙған: «''Тимәк, арктик климатта айыу ите һәм туң май менән туҡланғанда ҡыштың тәьҫире шундай. Был башҡа поляр сәйәхәтселәренең тәжрибәһенә бөтөнләй оҡшамаған…''». Полярсылар бер айҙан ашыу Флора морононда цивилизациялы тормошҡа өйрәнгән һәм геологик тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнгән. Нансен менән Джексондың карталарын сағыштырыу архипелагтың үлсәмдәрен асыҡларға ярҙам иткән. Бынан тыш, асыҡланыуынса, март айында Джексон Нансен менән Йохансендың ҡышлауына ни бары 35 миль барып етмәгән, сөнки уның ҡарандар аша сығыу саралары булмаған. 1896 йылдың 26 июлендә Флора моронона Windward яхтаһы килә, Нансен менән Йохансен Норвегияға ҡайтып, 13 августа Вардё еренә аяҡ баҫҡан. Нансен шунда уҡ премьер-министр Ф. Хагерупҡа «Возвращения „Фрама“ ожидаю в этом году» тигән телеграмаһын ебәрә. Нансендың пландары тулыһынса аҡлана: «Фрам» 20 августа Скьервёға бер ниндәй ҙә зыян күрмәйенсә һәм тулы составта команда менән әйләнеп ҡайта.
Нансен сәфәрҙә йөрөгәндә
1894 йылдан алып Нансендың Төньяҡ ҡотопто яулауы гәзиттәрҙәге «ялған хәбәрҙәре» өсөн төп темаларҙың береһенә әйләнә. Бындай төрҙәге тәүге сенсацияларҙың береһе 1894 йылдың апрелендә «Le Figaro» гәзите тарафынан ҡабартыла. Ева Нансенға 1895 йылда бер күрәҙәсе, йәнәһе, Төньяҡ ҡотоптан ебәрелгән хат тапшырған. Лив Нансен 1895 йылдың 11 сентябрендә полиция начальнигы Коппервиктың йәнәһе лә диңгеҙҙә уҙған йылдың 1 ноябрендә Төньяҡ ҡотоп эргәһендә Нансендың хаты яҙылған шешә табылған тигән телеграмма килтергәне тураһында яҙа. 1895 йылда «Нью-Йорк таймс» Иркутскиҙан хатта Милли география йәмғиәтендә лә ажиотаж сығарған, йәнәһе, «Нансен агенты»нан репортаждар серияһын баҫтыра. Етди тикшеренеүселәр имеш-мимештәргә иғтибар итмәгән. Нансенды тыуған төйәге Тромсёла тәүгеләрҙән булып уның теорияһын башлап ебәреүсе - профессор Х. Мон ҡаршы ала. Билдәле метеоролог Нансенды күптән һәләк булған тип иҫәпләгән була.
Фритьоф киткәндән һуң бер нисә аҙна үтеүгә, бер нисә концерт ҡуйыуын һорап, Ева Нансенға имперасарио Фогт-Фишер килә, һуңынан уны өгөтләй алыуы менән ғорурланған. Нансен үҙе лә һуңғы хаттарының береһендә ҡатынын артист эшмәкәрлегенә кире ҡайтырға күндерә. Ева Нансендың сәхнәгә әйләнеп ҡайтыуы, ҡыҙы Ливтың хәтирәләре буйынса, триумфаль үтә, ә 1895 йылдың ноябрендә ул Стокгольмда Король ғаиләһе алдында сығыш яһай. 1896 йылдың 18 авгусында Нансен исемле ирле-ҡатынлы Хаммерфестҡа яңынан күсә.
Милли триумф
"Фрам"дың ҡайтыуы милли байрамға әйләнгән. Тромсёнан алып Кристианияға тиклем (1896 йылдың 20 авгусы — 9 сентябре) юл буйына һәр портта хөрмәтләү менән оҙатылған. Судно буксир менән барған. Бергенға барышлай «Фрам»ға Э. В. Толль ултыра, ул Рәсәй исеменән Нансенды король банкетында ҡотлай. Кристинияла "Фрам"ды хәрби-диңгеҙ флотын тулы составта ҡаршы алған, ә король аудиенцияһына барған юлда Нансен командаһы 200 гимнаст кәүҙәләре менән төҙөлгән триумфаль арка аша үткән. Университет студенттары командаға лавр веноктары кейҙергән.
Нансен Изге Олаф орденының Ҙур тәреһе менән бүләкләнгән; Свердруп менән Арчер — беренсе класлы командир тәреләренә лайыҡ булған; Блессинг, Скотт-Хансен һәм Йохансен — изге Олаф рыцарҙары булып киткән. Һанап үтелгәндәрҙең барыһы ла «Фрам» иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләнде, команданың ҡалған 7 ағзаһы «юғары белемле булмағанлыҡтан» бер ниндәй награда алмаған. Нансен Америка Ҡушма Штаттары Милли география йәмғиәтенең иң юғары наградаһы — Каллум миҙалы менән бүләкләнгән. 1896 йылдың 2 октябрендә Рус география йәмғиәтенең сит ил почётлы ағзаһы итеп һайлана. 1897 йылда Рәсәй хөкүмәте Рус география йәмғиәте юллауы буйынса Нансенды 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләй, ә Йәмғиәт советы уға «Төньяҡ Боҙло океанды тикшергәндә тиңдәшһеҙ батырлыҡ өсөн…» Константинов алтын миҙалын, юғары наградаһын биреүҙе раҫлай. 1898 йылдың 28 апрелендә Петербург дворяндар йыйылышы залында Рәсәйгә сәфәре барышында ғалимды ҡотлайҙар. 1898 йылдың 18 апрелендә Петербург фәндәр академияһы Нансенды үҙенең почётлы ағзаһы итеп һайлай.
1896 йылдың 8 декабрендә Стокгольмда фәнде үҫтереү буйынса Нансен фонды һәм иң яҡшы ғилми тикшеренеүҙәр өсөн Нансен премияһы ойошторола. Фондты ойоштороу инициаторы булып профессор Брёггер сығыш яһаған, Нансен үҙе идараның ғүмерлек ағзаһы итеп тәғәйенләнгән. Тиҙ арала 500 мең крон — экспедиция хаҡынан ҙурыраҡ сумма йыйылған.
Норвег поляр экспедицияһының һөҙөмтәләре
Нансен Төньяҡ ҡотопҡа барып етә алмаһа ла, сэр Клемент Маркхэмдың (Король география йәмғиәте рәйесе) һүҙҙәренә ҡарағанда, «норвег экспедицияһы Арктиканың бөтә географик проблемаларын хәл итте». Экспедиция Төньяҡ ҡотоп эргәһендә ҡоро ер булмауын, ә океан бассейны булыуын иҫбатланы. Нансен әйтеүенсә, ҡатлы (паковый) боҙҙар дрейфында Ерҙең әйләнеп йөрөүенә бәйле булған гидроаэромеханик Кориолис көсө ҙур роль уйнай. 1902 йылдағы экспедиция һөҙөмтәләрен анализлау нигеҙендә Нансен «Нансен ҡағиҙәләре» булараҡ билдәле ике ҡағиҙә сығарған: дрейф ваҡытында боҙҙоң тиҙлеген һәм йүнәлешен һүрәтләгән, һәм XX быуаттың поляр экспедицияларында киң ҡулланыш алған. Бынан тыш, Нансен тәүге тапҡыр ентекле рәүештә ҡатлы боҙҙарҙың үҫеү һәм иреү процесын, шулай уҡ «үле һыу» Dead water феноменын һүрәтләй.
Полярник-тикшеренеүселәр һәм спортсылар өсөн Нансендың технологик асыштары ҙур роль уйнай. Ул тәүге тапҡыр киң күләмдә эскимостарҙы иҫән ҡалыу тәжрибәһен ҡуллана, ә уның ҡайһы бер уйлап табыуҙары (металл табанлы еңел бамбук нарттар һәм аш бешереү, бер үк ваҡытта КПД-һы - 90 % тәшкил иткән эсәр боҙҙо иретеү аппарат әле лә файҙаланыла.
Тәнҡит
Шулай уҡ ҡайһы бер ватандаштары Нансенды милли герой тип тә ҡабул итмәгән. Норвегияла төп тәнҡитселәр иҫәбендә Нансен үҙе һоҡланған кешеләр - Кнут Гамсун һәм Генрик Ибсен. Гамсун Гренландия экспедицияһы тамамланғандан һуң уҡ «Дагбладет» гәзитендә, Нансендың төп ҡаҙанышы температураны −40°С градустан түбән булғанын үлсәү булыуы хаҡында мәҡәлә яҙған.
Норвегия тикшеренеүсеһе Тур Буманн-Ларсен фекеренсә, Ибсен, «Норвегияла спорт, физик күнегеүҙәр һәм саңғылар үтә күп булған»лыҡтан, Нансен илдең рухи тормошона хәүеф менән янай, тип аңлатҡан. Икенсе һүҙҙәр менән әйткәндә, Нансен китап уҡыуҙы түгел, «һауала йәшәүҙе» пропагандалаған. Ибсендың Нансенға ҡарата нәфрәте шәхси сәбәп аша көсәйә: 1897 йылда драматургтың улы Сигурд Кристиания университетының социология профессоры вазифаһына алынмай, әммә 14 көндән Нансенға профессор исеме бирелә. Ибсен Нансенды «Когда мы, мёртвые, пробуждаемся» драмаһында айыуҙарға ярһып һунар итеүсе Ульфхейм алпауыт образында күрһәткән.
Фәнни эше
Нансендың мөһим бурысы - сәйәхәт көндәлектәре һәм беренсел эшкәртелгән ғилми материалдар нигеҙендә экспедиция тураһында отчёт яҙыу. Р. Хантфорд, 300 000 һүҙҙән торған отчётты Нансен 1896 йылдың декабрендә үк әҙерләгән, ә инглиз телендә ул 1897 йылдың ғинуарында сығарылған, тип раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, беренсе норвег баҫмаһына инеш һүҙҙе Нансен үҙе 1897 йылдың 27 сентябрендә билдәләй.
Р. Хантфорд, 300 000 һүҙҙән торған отчётты Нансен 1896 йылдың декабрендә үк әҙерләгән, ә инглиз телендә ул 1897 йылдың ғинуарында сығарылған, тип раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, беренсе норвег баҫмаһына инеш һүҙҙе Нансен үҙе 1897 йылдың 27 сентябрендә яҙған. Сәйәхәттең тасуирламаһы «карапҡа исем биргән һәм ҡыйыу көтә белгән» Ева Нансенға арналған. Китап «„Фрам“ в полярном море: Норвежская полярная экспедиция 1893—1896» тип атала һәм бик популяр булған. 1893-1896 йылдарҙа уның инглиз, немец, швед һәм рус телдәренә тәржемәләре донъя күрә. Баҫмаларҙан һәм ҡабаттан нәшер итеүҙәр гонорары Нансенды хәллегә әйләндерә. Әммә был баҫма Нансен менән Свердруп араһындағы мөнәсәбәттәрҙең өҙөлөүенә сәбәпсе булған: «Фрам» капитаны үҙен китаптың авторҙашы итеп күрергә һәм гонорарҙың күпмелер өлөшөн алырға теләгән. Бер үк ваҡытта ул «Фрам»да Норвегияның яңы поляр экспедицияһы командиры итеп тәғәйенләнгән. Улар араһындағы мөнәсәбәттәр тик 1927 йылға ғына яйға һалынған.
1897 йылда Нансенды Кристиания университеты профессоры итеп тәғәйенләйҙәр, экспедицияның фәнни материалдарын эшкәртеүен тамамлағанына тиклем лекциялар уҡыуҙан азат ителә. Эш 10 йыл самаһы дауам итә, отчёттың һуңғы (алтынсы) томы инглиз телендә 1906 йылда уҡ донъя күрә. Өсөнсө томды Нансен үҙе яҙған һәм Поляр бассейн океанографияһына бағышлаған. 1900 йылдан Нансен университетында океанография буйынса лекциялар уҡыған, ә 1908 йылдан зоология түгел, ә океанография профессоры итеп раҫланған.
1899 йылда Нансен Стокгольм кәңәшмәһендә ҡатнаша, унда диңгеҙҙе өйрәнеү буйынса Халыҡ-ара совет ойоштороу мәсьәләһе тикшерелә. Совет 1902 йылда ойошторола, Норвегиянан уның составына Нансен, Экман, Бьорн Хелланд-Хансен һәм башҡалар инә. Совет даими гидрологик киҫелештәр булдырҙы, уларҙа йылына дүрт тапҡыр (февраль, май, август, ноябрь) бер үк приборҙар менән ике аҙна һайын үлсәүҙәр үткәрелергә тейеш ине. Шул уҡ 1902 йылда Кристинияла Халыҡ-ара диңгеҙ тикшеренеүҙәре үҙәк лабораторияһы ойошторола, уны Нансен етәкләй, һәм ул океанографик тикшеренеүҙәрҙең төп ғилми үҙәгенә әүерелә.
Антарктик проект
Нансен, Норвегия поляр экспедицияһы материалдарын эшкәртеү тамамланғанға тиклем үк, Антарктидаға норвег экспедицияһын планлаштырған. Уның планы 1897 йылда Англияла Король география йәмғиәтендә үткән лекция турнеһында уҡылған докладта күрһәтелгән. Нансен, Көньяҡ ҡотопҡа уңышлы экспедиция ике отрядтан - судно һәм яр буйы отрядынан торорға тейеш, тип уйлай. Антарктида, Нансен фекеренсә, боҙлоҡтар менән ҡапланған ғәйәт ҙур вулкан архипелагы булғанлыҡтан, унда эттәр һәм нарттар менән йөрөү уңайлы. Судно отряды йыһаздарҙы һәм эттәрҙе (100-гә яҡын) ташыу өсөн һәм океанографик тикшеренеүҙәр өсөн хеҙмәт итә. Яр буйы отрядына ҡышҡылыҡҡа база эҙләп табып, полюсҡа марш-ынтылыш яһау йөкмәтелә. Экспедиция тормошҡа ашырыла башлаған, әммә «Фрам» Нансендың яңы пландары өсөн яраҡһыҙ булып күренгән (сөнки судно ул ваҡытта Свердруптың арктик экспедицияһына йәлеп ителгән була). 1899 йылда Колин Арчер яңы көньяҡ поляр судно проектын эшләй, ләкин ул ғәмәлгә ашырылмай.
«Фрам» әйләнеп ҡайтҡас та, Нансен донъяла поляр тикшеренеүҙәр буйынса төп белгес, Р. Хантфорд әйтеүенсә, «төньяҡ менән Көньяҡтың поляр киңлектәрен өйрәнеүселәрҙең барыһы өсөн дә оракул» булып китә. Нансен 1898 йылда Антарктидаға экспедиция планлаштырған Бельгия бароны Адриен де Жерлашҡа кәңәштәр биргән, командала ҡатнашыусыларҙың береһе Руаль Амундсен булған. Гренландияның билдәле тикшеренеүсеһе Кнуд Расмуссен Нансендың килеүен рыцарҙарға бағышланыу менән сағыштырған. Шул уҡ ваҡытта Нансен, тмутлашыусы тип һанағанлыҡтан, ватандашы Карстен Борхгревинк (тап ул Антарктида яр буйында тәү башлап ҡышлаған) менән осрашыуҙан ҡырҡа баш тартҡан. 1900 йылда Норвегияға Антарктидаға Британия экспедицияһын әҙерләгән Нансендың күптәнге дуҫы Роберт Скотт үҙенең ҡурсалаусыһы Клемент Маркхэм менән барған. Инглиздәр бөтә кәңәштәрҙе һанға һуҡмаһа ла, Нансен һәм Скотт яҡшы мөнәсәбәттә ҡалды.
В 1900 году в Норвегию приехал за консультациями Роберт Скотт со своим покровителем Клементом Маркхэмом — давним другом Нансена, готовившим британскую экспедицию в Антарктиду. Несмотря на то, что англичане практически проигнорировали все советы, Нансен и Скотт остались в хороших отношениях.
«Микаэль Сарс»та йөҙөүе
1900 йылда доктор Й. Йорт диңгеҙ тикшеренеүҙәре өсөн махсус төҙөлгән «Микаэль Сарс» судноһында (Ева Нансендың атаһы хөрмәтенә аталған) даими океанографик экспедиция тормошҡа ашыра башлай. Нансен экспедицияны кәрәкле фәнни ҡорамалдар менән йыһазландырыу өсөн яуап биргән һәм үҙе лә унда ҡатнашҡан («На вольном воздухе» китабында тасуирлаған). Походтың маҡсаты океандың физик төҙөлөшөн, диңгеҙ фаунаһын һәм флораһын, балыҡ тотоу шарттарын һәм ресурстарын комплекслы тикшереү була. 1900 йылдың 23 июлендә «Микаэль Сарс» Кристианияны ҡалдырып Исландияға юллана.
Бер нисә океанография станцияһын уҙып, команда Исландия фьордтарына килә, ә 31 июлдә Нансен исланд сиркәүенең фундаменталь тарихын барлыҡҡа килтергән һәм «ыҙаны күп күргән Иов кеүек» йәшәгән Исландия яҙыусыһы Сигватор Гримссон менән осрашҡан. 4 августа судно ҡатлы (паковый) боҙ ҡырына килә: Нансенды йылы атлантик һәм поляр һыуҙарының ҡатнашыу сиге айырыуса ҡыҙыҡһындыра. 5 августағы станция судно үткән бер нисә саҡрым арауыҡта һыу температураһының 3° градустан 5° градусҡа тиклем үҙгәреү мөмкинлеген күрһәтте. Артабан көслө томан арҡаһында күпмелер ваҡытҡа Ян-Майенда туҡталырға тура килә, һәм 17 августа команда Норвегияға ҡайта. Экспедицияның төп һөҙөмтәһе - диңгеҙ алабуғаһының тәрән һыуҙа йәшәү рәүеше алып барыу факты асылған. Нансен океандың тәрән ҡатламдарында төрлө температуралы, ләкин өҫкө йөҙҙән күренмәгән һыуҙың еңел һәм ауыр ҡатламдары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүе мөмкин (бейеклеге 40-50 м тиклем) тигән фаразын раҫлай. Шулай уҡ Норвегия диңгеҙе горизонттан 800-1100 метрға түбәнерәк булыуы һәм һыу температураһының −1,2° С градусҡа тиклем түбәнәйеүе асыҡланған, өҫтәүенә уның тоҙлолоғо үҙгәрешһеҙ ҡала. 1900 йылғы өс аҙналыҡ сәйәхәт Төньяҡ Атлантикала системалы океанологик тикшеренеүҙәргә нигеҙ һала, шунан алып быға оҡшаш йөҙөүҙәр йыл һайын ойошторолоп килгән.
Ғаиләһе
Фритьоф һәм Еваның өлкән ҡыҙы Лив әйтеүенсә, Нансен "Фрам"дағы экспедициянан һуң ғаилә тормошона ауыр яраҡлашҡан. Ҡыҙыу булған, иғтибар һәм табыныуҙан ялҡҡан. Көндәлектә Нансен шулай тип яҙа: Ғүмеремдә бер ҡасан да үҙемде хәҙерге кеүек шундай ярлы, меҫкен итеп тойғаным юҡ ине. Был ығы-зығынан шул тиклем арыным… Үҙемде ҡабаттан табыр өсөн, ҡасып китергә йәшенергә теләр инем.
Ева Нансен 1896 йылдың аҙағында, Фритьофты өс айға бер үҙен ҡалдырып, гастролдәргә сыға. Ул булмағанда Нансен Дагмар Энгельхарт менән тағы осраша башлай, Еваға профессор Брёггер был турала хәбәр итә. Шулай ҙа, Д. Энгельхарт менән мөнәсәбәттәрен артыҡ йәшермәһә лә, 1897 йылғы сит ил сәфәрҙәренә һәм рәсми сараларға Ева һәр ерҙә Нансен менән йөрөгән. Ева Бөйөк Британияла 42 көн эсендә 41 сығыш яһай.
1897 йылдың 16 сентябрендә Коре Kåre Nansen — ғаиләлә икенсе бала һәм беренсе ул тыуған. Артабан Фритьоф яңы йорт төҙөүгә һәм Көньяҡ ҡотопҡа экспедиция үткәреүгә аҡса эшләү маҡсатында лекция турнеһына юллана. Ул Раштыуа байрамына ҡайта алмаған, ә ир менән ҡатындың үҙ-ара яҙышыуынан күренеүенсә, улар айырылышыу сигенә еткән. Нансенға «Алтын биҙгәк» көсәйгән Америка Ҡушма Штаттарында Алясканы колониялаштырыу буйынса концернды етәкләргә тәҡдим иткәндәр. Нансен был тәҡдимде кире ҡаҡҡан, ә 1898 йылдың ғинуарында Америка буйлап сәфәр ойошторған фирма менән килешеүҙе өҙгән һәм йөкләмәне үтәмәгән өсөн түләнергә мәжбүр булған. АҠШ-тан Нансен Бөйөк Британияға юлланған, ә 1899 йылда Германия буйлап турне үткәргән, унда бер сығышы өсөн 1500 марка түләгәндәр.
Люсакерҙа Нансендар утары тирәләй 1896-1899 йылдарҙа артист элитаһы туплана, бында рәссамдар Э. Вереншельд, Э. Петерсен, Г. Мунте, ғалимдар - ағалы-ҡустылы Сарстар, опера йырсыһы Т. Ламмерс, профессор М. Мо, яҙыусы Х. Кинг, нәшриәтсе О. Томмесен һ. б. килеп ултыра. Ева Нансен был осорҙа йыр дәрестәре биргән. 1899 йылда Е. Нансен концерт эшмәкәрлеген бөтөнләйгә туҡтата, ләкин йыш ҡына өйҙә музыкаль кисәләр ойоштора. Нансендың шәхесенә һәм шөғөлдәренә был аралашыу даирәһе ҙур йоғонто яһай, атап әйткәндә, Э. Вереншельд Нансенды, үҙенең китаптарын иллюстрациялауын да белгәнлектән, һынлы сәнғәткә ҡайтырға күндергән.
Нансендар ғаиләһе ишәйгән: 1899 йылда ҡыҙҙары Ирмелин Irmelin Nansen тыуған. 1901 йылда - улы Одд Odd Nansen. Ошо осорҙа Фритьоф Нансен Форнебюла майҙаны 55 мол (5½ га) булған урман участкаһы һатып алған һәм ҙур йорт төҙөргә ҡарар иткән. Йортонда ғилми эш менән шөғөлләнергә, ҡунаҡтар ҡабул итергә ниәтләнгән.
1901 йылда Яльмар Вельхавен Норвегия ҡәлғәһе стилендә йорт төҙөгән, 1902 йылдың 4 апрелендә өй туйлағандар. Йортто «Пульхёгда» («Полярная высота») тип йөрөткәндәр. Лив Нансен, өйҙәрендә, бер күршеләрендә лә булмаған ванна бүлмәһе йыһазландырғанын ғорурланып яҙған. Нансен шулай уҡ йәйге ял өсөн Сёркье утарын һатып ала. 1903 йылда Нансендарҙың бишенсе балаһы - улдары Осмунд Åsmund Nansen тыуған.
1904 йылда Нансен 32 тонналыҡ «Веслемьё» («Дева с гор») яхтаһы һатып ала. Яхта Эдвард Григ Ева Нансенға тәғәйенләп яҙған йыр циклы хөрмәтенә атап ижад ителгән. Яхта ғаилә менән ял итеү өсөн дә, ғилми тикшеренеүҙәр өсөн дә ҡулланылған: Нансен унда 1904, 1909, 1911 һәм 1912 йылдарҙа океанографик йөҙөүҙәр башҡарған.
Нансен — сәйәсмән һәм дипломат
Лив Нансен бына нисек яҙған: Ваҡыт һәм шарттар Нансенды сәйәсмәнгә әйләндергән. Ул үҙен тулыһынса ғилми эшкә бағышларға теләр ине, тик шөһрәт ҡаҙанырға ынтылыу түгел, ә намыҫ һөйөүсе ниәттәр уны унияны өҙөү көрәшендә, ә һуңынан бойондороҡһоҙ Норвегияның беренсе конституцияһын төҙөүҙә әүҙем ҡатнашырға мәжбүр итә.
Нансен бәләкәйҙән үк сәйәсәт менән ҡыҙыҡһына - 17 йәшендә атаһы һәм өлкән ағалары менән 1879 йылдың 13 мартында Кристианияла Норвегия флагына арналған йыйылышта ҡатнаша. Нансендың атаһы һәм бөтә туғандары унионистар булған, өҫтәүенә, Бальдур Нансен был сәбәп буйынса хатта Бьёрнсон менән бәхәскә ингән. Фритьофтың ҡустыһы Александр университетта уҡыған студенттарҙың швед яҡлы хәрәкәтенә етәкселек иткән. Швеция-норвег ҡаршылыҡтары 1890-сы йылдар башында киҫкенләшә, уға Норвегияның консул хеҙмәте мәсьәләһе формаль сәбәп булып тора. Нансен сәйәси көрәш барышын иғтибар менән күҙәтеп барған һәм, Норвегияны милли тергеҙеү символына әүерелеп, тыуған иленең хоҡуҡтарын киңәйтеү өсөн көрәшкә ҡушылған. «Фрам»да йөҙөүгә әҙерлек осоронда уҡ Нансен Лондондағы «Таймс»та Норвегияның униялағы ысын статусын һүрәтләгән бер нисә мәҡәлә баҫтырып сығарған (шуға тиклем Норвегия Ирландияға оҡшаған боласыл ил тип һүрәтләнгән). 1898 йылда Норвегияның Швецияға ҡаршы конституцион көрәшен ентекле тикшереүҙе «Таймс»та баҫтырып сығара.
Норвегияның бойондороҡһоҙлоғо
Швеция-норвег мөнәсәбәттәренең сираттағы киҫкенләшеүе 1905 йылдың февралендә, консул хеҙмәтен көйләү тураһында һөйләшеүҙәр көрсөккә ингәс, күҙәтелә. Уртаса позиция биләгән Ф. Хагеруптың кабинеты Норвегияның униянан сығыуын иғлан иткән К. Миккельсендың (Бергендың элекке мэры) кабинеты менән алмашына. Нансен февраль-мартта «Верденс Ганг» гәзитендә баҫылған биш мәҡәләнән торған («Беҙҙең юл», «Ирҙәр», «Батырлыҡ», «Еңел аҡыллылыҡ» һәм «Ихтыяр») серияһында ваҡиғаларға үҙ ҡарашын белдерҙе. Нансен йәмәғәтселек фекеренә ҙур йоғонто яһай, Миккельсен үҙ аллы Норвегия таможня хеҙмәте тураһында законды стортинг аша үткәреүгә өлгәшә. Миккельсен Нансенды үҙенең кабинетында күрергә теләй, ләкин милли герой һәр ваҡыт баш тарта (Миккельсен уны дәүләт сиркәүенә ҡайтырға өгөтләй, шунһыҙ дәүләт хеҙмәте мөмкин булмаған)), ләкин премьерҙың ярҙам күрһәтеү тураһында үтенесен еткерә һәм март айында Берлинға һәм Лондонға юллана, унда элита вәкилдәренә һәм киң массаларға Норвегия проблемаларын аңлата. Германияға сәфәр уңышһыҙ булып сыҡһа, Англияла Нансен алға китешкә өлгәшә: «Таймс» гәзитендә Норвегиялағы хәл тураһында мәҡәлә баҫтырып сығара, һәм ул шунда уҡ Швейцарияла һәм Францияла баҫылып сыҡҡан. Был Швеция дипломатияһы өсөн етди ҡотҡо булған.
Хәҙер беҙ шуны аңланыҡ: нимә генә булмаһын, үҙаллылығыбыҙҙы һәм үҙ эшебеҙҙә үҙбилдәләнеш хоҡуғыбыҙҙы яҡларға йәки хоҡуҡ яҡлаа, һәләк булырға тейешбеҙ.
23 майҙа стортинг айырым Норвегия консуллыҡ хеҙмәтен ойошторорға ҡарар иткән, король Оскар II законды ратификациялауҙан баш тарта; шуға яуап итеп, 27 майҙа Норвегия министрҙар кабинеты отставкаға китеү тураһында ҡарар итә, ләкин король уны ҡабул итеүҙән баш тарта. 7 июндә Норвегия хөкүмәте вәкәләттәрен стортингка тапшыра, парламент йәнә хөкүмәттең отставкаһын ҡабул итмәй. Хәҙерге хөкүмәт элек батша ҡулында булған вәкәләттәрҙе тормошҡа ашырырға тейеш, тимәк, Швеция короле Норвегия короле бурыстарын үтәүҙән туҡтай, тиелә ҡарарҙа. Бер үк ваҡытта стортинг Стокгольмға ошо хәл тураһында отчёт, шулай уҡ Бернадот принцтарының береһе Норвегия короле булһын тигән үтенес белдерә. Нансен иртәгәһенә үк Англияға Норвегия яғының ҡарашын аңлатҡан мәҡәлә ебәрә. 9 июндә Акерсхус өҫтөндә милли Норвегия флагы күтәрелә.
Швеция яғы унияны өҙөүҙе законһыҙ тип таба һәм уны ҡабул итеүҙән баш тарта. Бернадоттарҙың береһе Норвегия тәхетенә ултырыуы тураһында үтенескә яуап бирмәй. Норвегия яуап итеп мобилизация иғлан итә, уға ҡушылып, Швеция илдә уния өҙөлөүе тураһында плебисцит үткәреүҙе талап итә. Тауыш биреү 1905 йылдың 13 авгусында үтә, уның һөҙөмтәләре бик һәйбәт: 368 892 тауыш — унияға ҡаршы, 184-е генә уның яҡлы була. 23 сентябрҙә Швеция хөкүмәте унияны тыныс юл менән тарҡатырға ризалаша. Плейбисциттан һуң Нансен шунда уҡ Лондонға китә, юл ыңғайы Копенгагенда Даниялағы Бөйөк Британия һәм Германия илселәре, шулай уҡ Данияның сит ил эштәре министры граф Рабен менән осраша. Ул Англияға килгәндә, Британия парламенты каникулда була, Нансен донъяуи тормош алып бара; Ева Норвегияла ҡала. Карлстадта Норвегия-Швеция һөйләшеүҙәре алып барыла, килешеүҙәрҙең һуңғы тексын 9 октябрҙә стортинг, ә риксдаг — 13 октябрҙә раҫлай.
1905 йылдың июлендә Миккельсен йәшерен эш — принц Карл Датскийҙы Норвегия тәхетенә ултыртыу маҡсатында Нансенды Копенгагенға ебәрә. Һөйләшеүҙәр барышы тураһында Нансен көндәлектә былай тип яҙған:
Йәй һөйләшкәндә, артыҡ йәш күренгән егет хәҙер ысын ир-егеткә әйләнгән. Үҙенең хаҡлығын ҡайнар яҡлаған һайын, миндә ҙур хөрмәт уятты.<…> …Ул тап Норвегия тәхете өсөн яраҡлы, либераль ҡарашлы кеше. Шулай ҙа, был мөһим мәсьәләне хәл итеүҙә халыҡ ҡатнашырға тейеш, тигән фекерендә туҡталып, ул үҙен күпкә либераль итеп күрһәтте.
Норвегияла уния өҙөлгәндән һуң, республика урынлаштырыуға саҡырған радикаль либералдарҙың позициялары көслө була. Либералдарҙың агитацияһы сит илдә Норвегияның абруйын кәметә, тип һанаған һәм Норвегия королен һайлауҙы мөмкин тиклем тиҙерәк уҙғарырға ынтылған; икенсе тапҡыр Копенгагенға ул 1905 йылдың 20 октябрендә юлланған. 23 октябрҙә Нансен хөкүмәткә принц Карлдың шартын — плебисцитты күрһәтте, өҫтәүенә үҙе уны ойоштороуҙа әүҙем ҡатнашты. Референдум 12 һәм 13 ноябрҙә уҙғарылды: монархия өсөн 259 563 һайлаусы, республика өсөн 69 254 һайлаусы тауыш бирҙе. 18 ноябрҙә стортинг плебисцит һөҙөмтәләрен раҫланы һәм принц Карлды — Норвегия короле Хокон VII, уның ике йәшлек улы Александрҙы кронпринц Улаф V тип һайланы. 25 ноябрҙә король һәм королева Мод (Бөйөк Британиялы) Кристианияға килде, унда уларҙы Фритьоф һәм Ева Нансендар ҡаршы алған.
Лондон илселегендә
Бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Норвегия донъяла үҙ урынын биләргә тейеш ине, бигерәк тә нейтралитет һәм территориаль бөтөнлөктө һаҡлау мөһим бурыс булып торҙо. 1906 йылдың апрелендә Нансен Бөйөк Британияла беренсе Норвегия вәкиле (министр дәрәжәһендә) итеп тәғәйенләнә һәм Лондонға килә. Норвегияның нейтраль позицияһын һаҡлау һәм норвег-инглиз килешеүен әҙерләү маҡсатында донъяның иң эре дәүләттәре вәкилдәре менән даими үҙ-ара эш итеү уның төп бурысы була, Нансен Бөйөк Британияла бик популяр була. Нансендың ҡыҙы Ливтың һүрәтләүҙәре буйынса, эште башлау ауыр булған: сит ил эштәре министры Эдвард Грей булмай, ә Нансен Лондонда илселек өсөн яраҡлы бина таба алмаған, һәм ул миссияны Кенсингтонда Гайд-паркка ҡараған Royal Palace отелендә урынлаштырған.
Донъя кимәлендә танылыу яулауына һәм король Эдуард менән шәхси мөнәсәбәттәре яҡшы булыуына ҡарамаҫтан, Нансен дипломатик бурысын үҙ һөнәре тип һанамаған һәм хаттарында эс бошоуға зарланған. Әммә Лондонда даими булыу Нансенға бик күп ғилми даирә вәкилдәре менән аралашырға һәм Король география йәмғиәтендә эшләргә мөмкинлек бирә: Нансен яңынан Көньяҡ полюсты яулау пландарына ҡайта һәм поляр тикшеренеүҙәр тарихы буйынса ҙур китап яҙа башлай. Бер үк ваҡытта ул 1906 йылдың 12 ноябрендә король Хокон VII һәм королева Модтың Лондонға визитын ойошторған. Был сәфәрҙән һуң Нансенды Король ғаиләһе менән ныҡлы дуҫлыҡ ептәре бәйләгән.
Норвегия-Британия килешеүенә 1907 йылдың 2 ноябрендә Лондонда ҡул ҡуйыла, шунан һуң Нансен үҙ бурысын тулыһынса үтәгән тип иҫәпләнә. Король Эдуардтың ялбарыуҙарына ҡарамаҫтан, 15 ноябрҙә Нансен отставкаға китеү тураһында ғариза яҙған.
Ева Нансендың вафаты
1905 йылдың башында Нансен Сигрун Мунте, билдәле рәссам Герхард Мунтеның ҡатыны һәм уҡыусыһы, менән мөхәббәт бәйләнешенә инә. Мунте Люсакер буйынса Нансендарҙың күршеһе була, Сигрун боронғо норвег стилендә гобелендар әҙерләүсе булараҡ танылыу яулай. Матурлығы менән айырылып торғанС. Мунте күп рәссамдарҙың моделе булған; Э. Вереншельдтың «Өс принцесса» картинаһы «Фрам»дың каюта-компаниянын биҙәгән. 1905 йылдың 9 июнендә милли Норвегия флагын күтәреү тантанаһында Нансен Ева менән түгел, ә Сигрун Мунте менән булған. Еваға билдәле булған был бәйләнеш Нансендарҙың араһын үтә ныҡ һыуындырыу сәбәбе булған, шуға күрә Лондонға Ф. Нансен ғаиләһеҙ киткән. Хокон VII-нең тәхеткә килеүендә лә Е. Нансен Англиялағы норвег илсеһе эргәһендә булмаған. Лив Нансен Фритьоф менән Еваның был йылдарҙағы мөнәсәбәттәрен ентекле һүрәтләй, был эпистоляр дәлилдәр менән күрһәтелә, ләкин Сигрун Мунтеның исеме телгә алынмай. Сигрун, үҙенә ҡул һалыу менән ҡурҡытып, Нансендың үҙенә өйләнеүен талап иткән.
1907 йылдың сентябрь аҙағында йәки октябрь башында «Пульхёгда»ға Руаль Амундсен килә. Ул Нансендың иҫке планы - Беринг боғаҙынан дрейф менән «Фрам»да йөҙөү планын аса. Әммә Нансен «Фрам»да Көньяҡ ҡотопҡа экспедицияға әҙерләнеүе тураһында яҙа.
Лив Нансен хәтерләүенсә, атаһы Ева менән үҙенең поляр пландары тураһында һөйләшергә баҙнат итмәгән, Амундсендың визиты элекке проблемаларҙы тағы ла киҫкенләштергән. Ева менән һөйләшкәндән һуң, Нансен «Фрам» карабын Амундсенға бирергә була.
Ева Нансен үҙен ерләмәҫкә һәм уның кәүҙәһен яндырырға васыят иткән. Ул ваҡытта Норвегияла крематорий булмаған, Фритьоф Нансен доктор Йенсен менән уның кәүҙәһен Гётеборгка алып барған.
Лив Нансен әйтеүенсә, Фритьофтың күҙҙәре тилергән һымаҡ була, һәм ул бала кеүек илаған. Ерләүҙән һуң ул бер кемде лә ҡабул итмәй, бер кем менән дә һөйләшмәй. Ғаилә хаҡында ҡайғыртыу 15 йәше тулыр-тулмаҫ өлкән ҡыҙ Лив иңенә төшә, мәктәптә лә уҡый алмай.
Нансендың 1908—1918 йылдарҙағы эшмәкәрлеге
1908 йылдың 1 майында Нансендың дипломатик хеҙмәттән формаль отставкаһы ҡабул ителә, шул уҡ көндә уны Кристиания университетының океанография профессоры итеп раҫлана. Был вазифа уның өсөн махсус булдырылған, Нансен океанографияны 1900 йылдан алып уҡытһа ла, лекциялар уҡыуҙы күҙ уңында тотмаған. Был уның ғилми эшмәкәрлеккә иғтибарын да күрһәтә.. 1908—1911 йылдарҙа Нансен «Веслемьё» яхтаһында — ике, «Микаэль Сарс» судноһында бер тапҡыр йөҙә. 1912 йылда Шпицбергенға ингән «Веслемьё» комплексында йөҙөү атлантик һыуҙарҙы Төньяҡ Боҙло океанға күсеү проблемаһын хәл итергә, шулай уҡ Поляр бассейнының тәрән һыуҙары тәбиғәтен билдәләргә мөмкинлек биргән. Шул саҡта ул, Гренландия диңгеҙе менән Боҙло океан араһында тәбиғи сик, «Нансен сиге» тигән идеяны тәҡдим итә.
1909 йылда "Веслемьё"ла йөҙгәндә Нансен Пириның Төньяҡ ҡотопҡа етеүе тураһында хәбәр ала.
1909 йылда Нансен Бьорн Хелланд-Хансен менән берлектә 1900 йылда "Микаэль Сарс"та йөҙгәндә йыйған материалдарға нигеҙләнгән Норвегия диңгеҙе океанологияһы тураһында дөйөмләштерелгән монография сығара. Шул уҡ йылда «Север в тумане прошлого» Nord i Tåkeheimen монографияһының айырым сығарылыштары һәм 1911 йылда тулыһынса баҫыла. Ул Арктиканы боронғо замандарҙан XVI быуат башына тиклем тикшереү тарихына арнала һәм күп һанлы тәүге сығанаҡтарға, уға билдәһеҙ телдәрҙән (мәҫәлән, латин йәки ғәрәп телдәре) тәржемәләргә нигеҙләнә. Нансен скандинавия сагаларының йөкмәткеһен анализлай. Шул саҡта ул "Географик журнал"да Америкала норманндар тураһында мәҡәлә баҫтыра.
1911-1912 йылдар сигендә Роберт Скотттың ҡатыны Кетлиндың Нансен менән ғишығы башлана, Нансен Сигрун Мунте менән дә мөнәсәбәттәрен өҙмәй. Норвегияла Амундсенды ололауҙа Нансен булмай, ул өлкән улы Коре менән Шпицбергенда экспедицияла була. 1913 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һалған Ялмар Йохансенды ерләүҙә лә ул булмай.
Осмунд улы үлгәндән һуң, 1913 йылда Нансен Норвегияла тыуып үҫкән Америка бизнесмены Юнас Крейндың Төньяҡ диңгеҙ юлы трассаһы буйлап «Коррект» пароходында сәйәхәткә сығырға тәҡдимен ҡабул итә. Төп маҡсат - Рәсәй Азияһы һәм Европа араһында сауҙа итеү өсөн уны файҙаланыу мөмкинлектәрен тикшереү. Был ғилми экспедиция түгел, ә Нансен пассажир ғына ине.
Енисей тамағында (Дудинкала) Степан Востротиндың «Коррект»тан «Омуль» командаһына күсеп ултырғас, полярсы Енисей буйлап Красноярскиҙа туҡтап дүрт көн төрлө осрашыуҙарҙа ҡатнашҡан һәм артабан Көнсығыш тимер юлы буйлап Владивостокка барып еткән, унан, Рус Географик йәмғиәтенең Екатеринбургтағы ултырышында ҡатнашып, автомобиль, аттар менән Транссебер магистраленең төҙөлөп бөтмәгән төньяҡ юл буйлап Норвегияға ҡайтҡан. Владивостоктан барышлай Нансен Хабаровскиға инеп сыға, унда билдәле рус сәйәхәтесеһе, Уссурийск крайын өйрәнеүсе подполковник Владимир Арсеньев менән таныша. Сәйәхәтселәр, Нансен 1930 йылда үлгәнгә тиклем, хат яҙышҡан, китаптары, ғилми хеҙмәттәре менән уртаҡлашҡан. Себер буйлап сәфәр һөҙөмтәләре буйынса Нансен «В страну будущего» тигән китап яҙған«В страну будущего». Был сәйәхәт барышында Нансен Рәсәйҙең йәшәү рәүеше һәм бик күп әүҙем чиновниктар менән яҡындан таныша, был уға 1920-се йылдарҙа Рәсәйгә артабанғы миссияларында ярҙам итә. Ошо осорҙан ул Рәсәй проблемалары менән ҡыҙыҡһына башлай.
Беренсе донъя һуғышы башланыуҙан әҙ генә алдараҡ Нансен Б. Хелланд-Хансен менән Азор утрауҙарына ҡыҫҡаса океанографик сәйәхәт ҡыла.
1914 йылғы Беренсе донъя һуғышы башланғандан алып, Норвегия, Швеция һәм Дания кеүек, үҙенең нейтралитеты тураһында иғлан итә. Нансен, университеттағы хеҙмәтен дә ҡалдырмай, Норвегияның Оборона союзы президенты итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың апрелендә Америка Ҡушма Штаттары һуғышҡа аяҡ баҫа һәм ошоноң арҡаһында Европаға ҡарата эмбарго булдырыла. Норвегияла аҙыҡ-түлек етешмәү проблемаһы тыуған: уның күпселек өлөшө тап АҠШ-тан һатып алынған. Бынан тыш, сит ил заказсылары өсөн Америка Ҡушма Штаттары верфтәрендә төҙөлгән бөтә суднолар ҙа реквизицияланған, улар араһында Норвегия фирмалары күп булған. Нансен Норвегия илсеһе сифатында Вашингтонға ебәрелгән һәм оҙайлы һөйләшеүҙәрҙән һуң Норвегияға аҙыҡ-түлек һәм башҡа кәрәкле тауарҙар оҙатыуҙы тәьмин итә алған, шулай ҙа илдә карта системаһын индерергә тура килгән. Килешеү шарттары үтә ҡаты, тип Норвегия хөкүмәте икеләнгәнлектән, Нансен, шәхси яуаплылыҡ алып, ҡул ҡуйған. Амундсендың «Мод» карабында яңы экспедицияһын йыһазландырғанда ла Нансен ҙур ярҙам күрһәткән.
Нансен һәм Милләттәр Лигаһы
1918 йылдың октябрендә, уның ризалығын һорамай, Кристиания Университеты ректоры итеп һайлана, ләкин ул вазифанан ҡәтғи рәүештә баш тарта. Шул саҡта уҡ Милләттәр лигаһын булдырыу буйынса Норвегия союзы рәйесе итеп һайлана, был уның киләһе 12 йыл дауамында бөтә эшмәкәрлеген алдан билдәләй. Скандинавия дәүләттәренең традицион нейтралитетына ҡарамаҫтан, Нансен Норвегияны 1920 йылда Лиганың тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлауға өлгәшә һәм Лига Генераль ассамблеяһының өс делегатының береһе була.