cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Литвин Михаил Иосифович
Үҙенә үҙе ҡул һалыуы
Успенскийҙың күрһәтмәләре буйынса, 1938 йылдың йәйендә үк Ежов һәм уның яҡындары үҙҙәренә хәүеф янағанын аңлаған. 1938 йылдың август башында Успенский менән Литвин Ежовтың дачаһында булғанда, ул уларға былай тигән: «Ҡырған эштәрҙе йәшерергә кәрәк. Асыҡларға юл ҡуймау өсөн тиҙ арала бөтә тәфтиш эштәрен тамамларға кәрәк». Успенский һүҙҙәренсә, Литвин: «Әгәр барыһын да йәшереп булмаһа, атышырға тура киләсәк. Эштәр насарланһа, атыласаҡмын». Успенский иһә, һуңынан әйтеүенсә, ҡасырға уйлай.
Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты идаралығы начальнигы В. Журавлёвтың шәхсән Сталин адресына яҙған хатында Литвин Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты хеҙмәткәрҙәре араһында «халыҡ дошмандарын», атап әйткәндә, П. Постышевты яҡлаусы тип атала. Көндөҙ Ежов менән телефон аша һөйләшкәндән һуң, Литвин кискеһен Мәскәүгә барырға сығырға тейеш ине. 1938 йылдың 12 ноябрендә поезд ҡуҙғалырҙан бер сәғәт алда ул үҙенең фатирында атыла. Эске эштәр ХК-нда был фактты йәшерергә маташалар: Литвин йәшерен рәүештә ерләнә. Вазифаһынан бушатыу тураһында рәсми бойороҡ 14 ноябрҙә сығарылды.
1939 йылдың 10 ғинуарында ВКП(б) ҮК-ның төбәк партия етәкселегенә, эске эштәр наркомдарына, Эске эштәр ХК идаралығы начальнигына язалауҙарҙың (пытки) кәрәклеге тураһындағы хатында телгә алына: «Тәжрибә күрһәтеүенсә, бындай ҡулайлама халыҡ дошмандарын фаш итеү эшен тиҙләтеп, физик йоғонто яһау саралары үҙ һөҙөмтәләрен бирҙе. Дөрөҫ, һуңынан ғәмәлдә физик тәьҫир итеү ысулын ҡәбәхәт Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар боҙоп күрһәтә: ҡағиҙәнән ситләшеүҙе ҡағиҙәгә әйләндерә һәм осраҡлы ҡулға алынған намыҫлы кешеләргә әүерелдерә, шуның өсөн улар тейешле язаһын алды».
Горький исемендәге үҙәк китапхана (Батайск)
Горький исемендәге үҙәк китапхана  — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһындағы үҙәк китапхана. 1938 йылда асылған.
Адресы: 346880, Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһы, Киров урамы, й. 32/1.
Тарихы
Батайск китапханалары тарихы алыҫ үткәнгә китә. 1898 йылда Батайск ауылында ҡаҙна ҡарамағындағы сәйханала уҡыу бүлмәһе эшләй, ә революциянан һуң, 1918 йылда унда ике йорт — уҡыу бүлмәһе була.
Беренсе район китапханаһы Батайскта 1930 йылдың 1 июлендә асыла. Был ваҡытта унда 5000 дана китап була. Китапхана Батайск халҡы араһында бик популяр була. Китапханасылар китаптарға байҡау яһайҙар, уҡыусылар менән әңгәмәләр үткәрәләр, китап күргәҙмәләре ойошторалар.
Яҙыусы Максим Горький исеме китапханаға 1958 йылда бирелә, 1960 йылда ул ҡала үҙәк китапханаһына әүерелә.
1980 йылдан М. Горький исемендәге китапхана барлыҡ ҡала китапханаларын етәкләй. Батайск ҡалаһының үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы барлыҡҡа килә. 1986 йылда китапхана өсөн Киров урамы, 32 адресы буйынса яңы бина төҙөлә, һәм ул ошо яңы бинаға күсә. Әлеге ваҡытта М. Горький исемендәге китапхана Батайск ҡалаһында иң эре китапхана булып тора. Унда 92 мең һаҡлау берәмеге иҫәпләнә: китаптар, матбуғат баҫмалары, винил дисктар фонды, аудио һәм видео кассеталар, оптик дисктар фонды, электрон мәғлүмәт базаһы.
Үҙәк ҡала китапханаһы мәғлүмәти, мәҙәни һәм ял итеү үҙәге булып тора. Ҡала китапханаларының китап уҡыусылары һаны 35537 кеше тәшкил итә (М. Горький китапханаһы буйынса яҡынса 700), китап биреү йылына 687650 дана тәшкил итә.
Китапхана директоры: Парасоцкая Елена Викторовна.
Тер-Арутюнов йорто
Тер-Арутюнов йорто — Таганрог ҡалаһының Фрунзе урамы, 16-сы боронғо йорто,  1910-сы йылдарҙың архитектура ҡомартҡыһы, Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы объектына   6101172000 коды аҫтында индерелгән.
Тарих
Элек Николаев (хәҙерге Фрунзе урамы) һәм Депальде  тыҡрығында (хәҙер Тургенев тыҡрығы)  бер ҡатлы ҙур булмаған йорт торған ул бер мең һумға баһаланған. Был йорт  мировой судья, ғәмәли статский советник Юлиан Филиппович Арбушевский, дөрөҫөрәге, уның ҡатыны Вера Михайловна Мато милкендә була. Уларҙың ғаиләһендә ике  бала:  улдары Михаил (1837-1896) һәм Демосфен Константинович Дульжер-Логоридиға кейәүгә сыҡҡан ҡыҙҙары Надежда  булған. Был фамилияның нәҫелдәренең ҡайһы берҙәре Таганрог ҡалаһында йәшәргә ҡалған, икенселәре, Грецияға күсеп, Афины ҡалаһында йәшәйҙәр. 1890-сы йылдарҙа йорт полковник Федор Ковалевский ҡулындағы милек булған, бер нисә йылдан һуң отставкалағы ротмистр Владимир Трофимович Гризыв ҡулына күскән, ә унан һуң инде губерна секретары Петр Григорьевич  Ладохин йорт хужаһы булып ҡалған.
1910-сы  йылдарҙа Ладохин йортон ҡаланың тыумыштан почетлы гражданы  Николай Артемович Тер-Арутюнов һүтеп һалырға тип һатып ала. Ул  "Континенталь" (элекке "Лодон") ҡунаҡханаһын (Петр урамы, 49-сы йорт) тотҡан. 1911 йылдың 18 сентябрендә Тер-Арутюновҡа бик күп ҡунаҡтар йыйыла, улар, яңы йорттоң беренсе нигеҙ ташын изгеләндергәндән һуң, "Континенталь" ресторанына барып был иҫтәлекле ваҡиғаны  билдәләй.
Тер-Арутюнов үлгәндән һуң бинаны 2-се гильдия сауҙагәре А. А. Зальцман һатып алған. Ул йорттоң бер өлөшөн нотариаль конторға ҡуртымға биргән.
Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында был йортта  Ф. К. Берзин етәкләгән большевиктарҙың Эшсе депутаттар Советы торған. Бында пулеметсылар командаһы  һәм  латыш уҡсылар отряды  ойошторолған. Улар 1918 йылдың 30 апрелендә  Марцево ҡасабаһы янында  регуляр немец армияһы частары менән алышҡан.
1920 йылда йортто  "Пролетарий" гәзите редакцияһы биләгән, 1923 йылда — "Знамя революции" редакцияһы эшләгән.
1925 йылда Тер- Арутюнов бинаһында Таганрог округ прокуратураһы урынлаштырылған.1930 йылда был йорттағы Таганрог округы прокуратураһы ҡала прокуратураһына әйләндерелгән.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, Таганрог фашист оккупацияһында саҡта, (1941-1943-сө  йылдарҙа), прокуратура бинаһында 1-се  полиция участкаһы эшләгән.
1943 йылддың сентябрендә Таганрог немецтарҙан азат ителгәс, был йортта ике прокуратура эшләй: цоколь ҡатында Таганрог ҡалаһының Ленин район прокуратураһы, ә икенсе ҡатта — ҡала прокуратураһы. 1954 йылда район прокуратуралары бөтөрөлә, бында эшһеҙ ҡалған хеҙмәткәрҙәр  иҫәбенә ҙурайтылған ҡала прокуратураһы ғына эшләй.
2002 йылдан алып  бинаны Таганрог иҡтисад һәм идара итеү институтының  юридик факультеты биләй.
Архитектура үҙенсәлектәре
Йорт фасады симметрияһыҙ төҙөлгән ике ризалит  менән айырылып тора : мөйөшөндәге фронтон ауыш, һөҙәк  ә ҡунаҡ күтәрмәһе өҫтөндә ослайып бөткән вертикалгә күтәрелгән фронтонлы. Фасад яҫылыҡтарында кирбес декорының күп төрҙәре бар: тәҙрә йөҙлөктәре, терәүҙәр, сухариклы кәрниздәр, билғауҙар, пилястрҙар. Мансарданың сарҙаҡ тәҙрәләре һәм черепица менән ябылған матур ҡиәфәтле ҡыйыҡ яҫылығы йорттоң архитектура йөҙөн формалаштырып тамамлай.
ХХI быуат башында реставрациялау
Тер-Арутюнов йортондағы прокуратура бинаһын 2002 йылда Таганрог иҡтисад һәм идара итеү институтына тапшырғас, институт тырышлығы менән йортто реставрациялайҙар. Асыҡланыуынса, бик матур булып күренгән йорттоң бик күп етешһеҙлектәре булған. Бинаның тышҡы стеналары тәүге проект буйынса  асыҡ кирбес менән биҙәлгән, шунлыҡтан штукатурһыҙ кирбес аша бинаға һыу үткән һәм түбәнге ҡаттарҙа еүешлек барлыҡҡа килгән. Реставрация ваҡытында бинаны гидроизоляция менән ҡаплайҙар һәм йорттоң нигеҙен нығыталар, стеналарын штукатурлап, буяйҙар. Шулай уҡ бөтә коммуникацияларҙы  алмаштырыу буйынса эштәр башҡарыла, газ менән йылытыу үткәрелә, ишек һәм тәҙрәләргә реставрация үткәрелә, черепица алмаштырыла  һ. б.
Әмтә йылғаһы
Әмтә — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге йылға, Джурак-Сал  йылғаһының (Дон бассейны) уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 39 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны, 570 км². Һарҡыуы 1,4 м/км. Был йылғала быуа төҙөлгән.
Исеме
Ростов өлкәһендә  Оло Әмтә йырыны бар  —  Кесе Куберле йылғаһының һул ҡушылдығы.
"Ростов өлкәһе тәбиғәтендә" 1940 йылда  йылға Ямта тип телгә алынған: Джурюк-Сал үҙенә 5  ҙур һул ҡушылдыҡтарҙы  — Цеклита, Булукта, Урта һәм   Булукта һәм Пандесал - йылғаларын, ә уң яҡтан Зегистаны һул ҡушылдыҡтары  Чигарт менән  Ямтаны ҡабул итә Моғайын, йылға исеме   калм.ӘмтәӘмтә  - тере,  йәнләнгән һүҙенән килеп сыҡҡан. .
Ағым
Йылға Ергеней битләүенең көнбайышында, Оборочная һәм Обрушина йырындары ҡушылған ерҙә башлана. Ағымының дөйөм йүнәлеше көнбайышҡа һәм төньяҡ -көнбайышҡа табан бара. Түбәнге ағымында ҙур Заветный (районы  шул исемдә) ауылы аша ағып үтә. Сал йылғаһына уның тамағынан 571 км өҫтәрәк ,Фрунзе утарынан көнбайыштараҡ,  һул яҡтан килеп ҡушыла.
Ростов өлкәһе Заветинский районы  биләмәләрендә аға.
Бассейны
Әмтә йылғаһының бассейны тулыһынса тиерлек Ростов өлкәһе Заветинский районында, ҙур булмаған өлөшө Ҡалмыҡ республикаһы территорияһында урынлашҡан .
Октябрь исемендәге парк (Дондағы Ростов)
Октябрь исемендәге парк — Рәсәйҙең Дондағы Ростов ҡалаһында, Октябрь районында урынлашҡан мәҙәниәт һәм ял паркы.
Тарихы
Октябрь исемендәге паркка 1971 йылда Темерник йылғаһы ярында 7,2 гектар майҙанда нигеҙ һалына. Парк территорияһында йүгереү өсөн юлдар, урам тренажерҙары, өҫтәл теннисы өсөн майҙансыҡтар, шулай уҡ спорттың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән баскетбол, футбол йәки волейбол менән шөғөлләнеү өсөн урындар бар. 2013 йылда парктың урта өлөшөндә урынлашҡан канализация линияһының ике тармағынынң авария торошо мәсьәләһе хәл ителергә тейеш була. Тап улар территорияла насар еҫ таралыу һәм санитар бысраныу сәбәбе булып тора. Шул уҡ йылдың йәйендә торбалар һалыу буйынса эш башланырға тейеш була. 56-сы армия урамы яғынан парктың төп инеү урынындағы баҫҡыстар реконструкциялана. Яҙғы осорҙа Октябрь исемендәге парк территорияһында 40-ҡа яҡын ағас, шул иҫәптән миләш, сирень, шыршы, ҡорос ағастары ултыртыла.
Октябрь исемендәге паркта мәҙәни саралар үткәреү, Рәсәй Флагы көнөн, Рәсәй көнө, Еңеү көнөн, Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөн һәм башҡа бик күп байрамдарҙы уҙғарыу майҙаны булып тора. Ҡышҡыһын бында балалар өсөн Яңы йыл байрамдары үткәрелә.
Комсомол скверы (Дондағы Ростов)
Комсомол скверы — Рәсәйҙең Дондағы Ростов ҡалаһы Октябрь районында урынлашҡан йәшел массив.
Тасуирлама
Комсомол скверы территорияһын көнбайыш һәм көнсығыш секторҙарға бүлергә мөмкин. 2013 йыл дауамында скверҙың көнбайыш өлөшөндә ремонт эштәре алып барылды. План буйынса кәрәк урындарында тротуар плиткалары тергеҙеү буйынса эш алып барыу, эскәмйәләр ремонтлау һәм зыян күргән элементтарҙы тергеҙеү ҡаралған. Шулай уҡ «Кораблик» балалар уйын комплексы элементтарын алмаштырыу планлаштырылған.
2012 йылда Комсомол скверындағы фонтан МКИ «Дондағы Ростов ҡалаһының урман хужалығы һәм ҡаланы төҙөкләндереү идаралығы» балансына тапшырылған. 2013 йылда скверҙы тергеҙеү эшмәкәрлеге август аҙағына тиклем тамамланырға тейеш була. Комсомол скверының көнсығыш өлөшөнә йүкә, саған һәм башҡа ағас үсентеләре ултыртыу планлаштырылған. Сквер территорияһында урынлашҡан автосалон биналарын балалар үҙәге биләй. 2013 йыл дауамында скверҙың көнсығыш өлөшөндә газон тергеҙелергә тейеш була.
2015 йылда Дондағы Ростовтың Комсомол скверында бушлай Wi-Fi зонаһы барлыҡҡа килә.
2017 йылда дөйөм ҡала өмәһендә Комсомол скверында ағас ултыртыу ойоштороласаҡ.
Сиваш
Сиваш, йәки Серек диңгеҙ (Сиваш, Гниле Море, Sıvaş, Çürük Deñiz, Сываш, Чюрюк ДенъизSıvaş, Çürük Deñiz, Сываш, Чюрюк Денъиз) — Азов диңгеҙнең көнбайыш ҡултығы. Сиваш Ҡырым ярымутрауын материктан айырып тора. Улар араһынан Ҡырым (Автономиялы) Республикаһы менән Украинаның Херсон өлкәһе араһында сик үтә. Сиваш Ҡырым татарҙары (sıvaş, сывашsıvaş, сываш) теленән тәржемә иткәндә «бысраҡ» тигәнде аңлата.
Географияһы
Азов диңгеҙенән Сивашты оҙон Арабат уғы айыра, диңгеҙ менән Генич һәм Промоин боғаҙҙары менән тоташа. Ҡара диңгеҙҙән тар ғына Перекоп муйыны менән айырыла. Тар Чонгар боғаҙы Сивашты көнсығыш һәм көнбайыш өлөшкә бүлә.
Сиваш майҙаны 2560 квадрат километр тәшкил итә. Һай булыу сәбәпле (иң тәрән ере — 3 метр, нигеҙҙә 0,5—1,0 м), йәйгеһен һыуы ныҡ йылына һәм серек еҫе сығара, шуға күрә сығанаҡты Серек диңгеҙ тип йөрөтәләр. Ошо уҡ сәбәп һөҙөмтәһендә диңгеҙ һыуы ныҡ парға оса һәм Сиваш ныҡ минералләшкән.
11 тоҙло һәм әсе тоҙло ҡултыҡтарҙан тора.
Оҙонлоғо — яҡынса 200 км. Киңлеге — 2-35 км.
Тәбиғи майҙаны — 2500 кв.км, шул иҫәптән 100 квадрат километр самаһы утрауҙарға һәм 560-ы квадрат километры ваҡыты-ваҡыты менән генә һыу ҡаплаған учаткаларға тура килә.
Азов диңгеҙе һыуҙары менән туҡлана.
Сиваш ярҙары башлыса түбән, һөҙәк, йәйгеһен тоҙ ҡатламдары менән ҡаплана.
Төбөнә 5 метрға тиклем һәм унан да күберәк ләм ҡатламы ултырған. Тоҙлолоғо 22 проценттан (төньяҡта) 87 процентҡа (көньяҡта) тиклем.
Сивашһыуында тнатрий, магний, калий, бромлы магний һәм башҡа тоҙҙарҙың хлорлы ҡатнашмалары бар.
Тоҙ сығарыу
Тоҙҙоң дөйөм тоҙ запасы яҡынса 200 миллион тонна тип иҫәпләнә.
Сиваштың минераь байлыҡтары базаһында Перекоп бром, фосфор ашламалары етештереүсе Ҡырым Титаны һәм Ҡырым содаһы заводтары төҙөлгән.
Сиваштың Перекоп муйыны менән сиктәш көнбайыш өлөшө дамба менән айырылған һәм, муйындағы бер нисә күл кеүек үк, гигант химия ҡалдыҡтары урынына әйләндерелгән.
Дон халыҡтары фестивале
Дон халыҡтары фестивале, шулай уҡ «Дон Халыҡтары татыу ғаилә» Милли мәҙәниәттәр фестивале — Дондағы Ростовта йыл һайын үткәрелгән фестиваль. Сараның маҡсаты булып Донда йәшәгән халыҡтарҙың традицион мәҙәниәттәрен һаҡлау һәм үҫтереү тора. Фестиваль Халыҡтар берҙәмлеге көнөнә арнап уҙғарыла.
Һүрәтләнеше
Феастиваль 1995 йылдан алып ойошторола, 2016 йылда ул 21-се тапҡыр үткәрелә. Унда Төньяҡ Осетия, Краснодар крайы, Ҡалмыҡ, Адыгей, Ҡабарҙы-Балҡар, Ҡарасай-Черкес, Дағстан, Төньяҡ Осетия-Алания республикалары ҡатнаша. Ростов өлкәһенән дә вәкилдәр була, сөнки уның территорияһында 100 тирәһе милләт йәшәй. Фестивалдең үҫеше яйлап бара. Тәүҙә уға әлкә әһәмиәтендәге сара статусы бирелә, артабан ул төбәк-ара фестивалгә әүерелә.
Байрамды барлыҡҡа килтереүселәр һәм ойоштороусылар булып Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы, Ростов өлкәһенең Мәҙәниәт министрлығы, Өлкә халыҡ ижады йорто тора. Ҡатнашыусылар араһында үҙэшмәкәрҙәр һәм ғаилә коллективтары, милли ижади коллективтар бар.
2013 йылда фестиваль Белокалитвинск районының Шолохов ҡасабаһында башланып Дондағы Ростовтың Өлкә халыҡ ижалы йортонда дауам итә. Программала милли көнкүреш, кәсепселек һәм аш-һыу күргәҙмәләре ҡарала һәм эшләй.
Башҡортостанда транспорт
Автомобиль транспорты
Дөйөм ҡулланылышта булған федераль һәм төбәк юлдарға түбәндәгеләр инәләр: Республика биләмәһендә халыҡ-ара «Европа — көнбайыш Ҡытай» автомобиль магистрале үтәсәк.
Тимер юл транспорты
Башҡортостан тимер юлдары «Рәсәй тимер юлдары» йәмғиәте филиалдары -Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһенә, Горький тимер юлының Ижевск бүлексәһенә, Көньяҡ-Урал тимер юлының Ҡарталы һәм Златоуст бүлексәләренә ҡарай. Республика тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғояҡынса 75 процент самаһы һәм 90 % күберәк ташыу Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе өлөшөнә тура килә.
Һамар — Өфө — Златоуст — Силәбе —Екатеринбург тимер юлы проекты1885 йылда раҫланған. Ағиҙел йылғаһы аша тимер юл күпер е 1888 йыл да төҙөлгән.
Башҡортостан территорияһында тимер юлдың тәүге участкаһы — Кинель станцияһынан Өфө станцияһына тиклем 486 км оҙонлоғондағы Самара-Өфө участкаһы, 1888 йылда сафҡа индерелгән. Участканы асҡанға ҡәҙәр 23 станция, 5 депо, Өфө тимер юл оҫтаханаһы, 23 һыу ҡыуыу ҡоролмаһы, 700-гә яҡын асыҡ һәм ябыҡ тауар платформаһы, Фғиҙел йылғаһы аша күпер, Өфө вокзалы төҙөлгән. 1890 йылда Самаро-Өфө тимер юлын Златоустҡа тиклем дауам иттереп (оҙонлоғо 321 км), Һамар-Златоуст атамаһы бирелә. Бер линиялы юл тәүлегенә 9 пар поезд үткәрә.
Әлеге ваҡытта пассажирҙар һәм йөк хәрәкәте тулы тәьмин ителештә эшләгән Һамар — Өфө — Силәбе электрлаштырылған өҫтөнлөклө магистраль тимер юлы Башҡортостандың төп артерияһы булып тора. Магистралдән көнбайышҡараҡ Шишмә — Ульяновск — Инза киң рельслы магистраль айырыла, ә Өфөнән алыҫ түгел юл магистраленә йәнәшә барған тағы бер электрлаштырылған киң юл — Ҡарлыман — Белорет — Магнитогорск. Магнитогорск ҡалаһынан Сибай ға тиклем бер линиялы тимер юл һалына.
Республикала тимер юл селтәрен төҙөү 20-се быуаттың 30 — 60‑сы йылдарҙа нефть, газ, күмер, мәғдән ятҡылыҡтарын үҙләштереү һәм төҙөлөш, нефть, химия, тау сәнәғәте тармаҡтары үҫеше менән бәйле.
Өфө аша үтеүсе тимер юл магистрале Рәсәй Федерацияһының үҙәк һәм көнбайыш райондарының Урал һәм Себер менән бәйләнештәрен тәьмин итә. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан баш ҡалалары араһында «Башҡортостан» фирмаһы пассажирҙар поезы йөрөй.
Дим — Мораптал — Ырымбур тимер юлы Башҡортостандың эске бәйләнештәрен генә түгел, ә  Ырымбур өлкәһе, Көнбайыш Ҡаҙағстан, Урта Азия, түбәнге Волга буйы һәм Төньяҡ Кавказ менән ҡыҫҡа юл бәйләнешен тәьмин итә.
Республиканың төньяҡ-көнбайышында ҙур булмаған участкала электрлаштырылған ике юллы Яңауыл станцияһы менән Мәскәү — Ҡазан — Екатеринбург магистрале урынлашҡан. Һуңғыһынан Нефтекама ҡалаһына тиклем тармаҡ китә. Мейәс — Учалы, Урусс — Нарышево, Аксаков — Бәләбәй, Әмзә — Ағиҙел һәм башҡалар кеүек республика тимер юлдары урындағы әһәмиәтка эйә.
Ағиҙел өҫтөндә йәшен (кинофильм)
«Ағиҙел өҫтөндә йәшен» (Гроза над Белой) — СССР-ҙың тарихи нәфис фильмы.
Башҡортостанда транспорт
Тимер юл транспорты
2011 йылда Башҡортостандың эксплуатацияланыусы тимер юл оҙонлоғо 1451 км, юл тығыҙлығы — 1000 км-ға 10,2 км кв. Килеп инеү (сығып китеү) юл оҙонлоғо 603 км тәшкил итә.
Эске һыу транспорты
Төбәктә, судоходство өсөн яраҡлы, һыу юлдарының дөйөм оҙонлоғо1018 км тәшкил итә.
Ағиҙел өҫтөндә йәшен (кинофильм)
Сюжеты
Фильмдағы ваҡиғалар 1919 йылда бара. Фильмда М. В. Фрунзе командованиеһыда ғәскәрҙәр Граждандар һуғышы осоронда Өфөнө яулап алған эпизод һүрәтләнә. Сюжеттың башы 1919 йылдың февралендә, Фрунзе 4-се ҡыҙыл армияһына етәкселек итә башлаған ваҡытты үҙ эсенә ала. 4-се армия яугирҙары насар кейенгән, аяҡ кейемһеҙ, ҡоралһыҙ, дисциплинаһыҙ масса булып күрһәтелә. Комиссарҙарҙы үлтерәләр, командирҙар башбаштаҡлана. Фрунзеға армияны туплап алыу өсөн ике арала тигеҙлекте һаҡларға тура килә. Ошо уҡ ваҡытта Урыҫ армияһының һөжүме башлана.
Башҡортостанда транспорт
Эске һыу транспорты
Ағиҙел йылғаһында беренсе пароход 1858 йылда йөрөй башлай, ә бер нисә йылдан һуң Өфө йылғаһында пароход бәйләнеше асыла.
Ағиҙел өҫтөндә йәшен (кинофильм)
Сюжеты
Ҡыҙыл армияһының Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмөнөң командиры булып киткән Фрунзеның контрһөжүмде ойоштороу буйынса планы Ҡыҙыл армияның иң «өҫкө» эшелонында ҡаршылыҡҡа осрай, улар Фрунзе менән килешмәй. Шулай ҙа Фрунзе ғәскәрҙәре контрһөжүмгә күсә. Ағиҙел йылғаһы буйында, Өфө янында, Фрунзе ғәскәрҙәрен уларға ҡаршы торған аҡ генерал Ханжин менән осрашыу көтә…
Башҡортостанда транспорт
Эске һыу транспорты
1859 йылда Өфө — Ҡазан йүнәлешендә пассажирҙар ташыу асыла, ә 1860 йылда «Стрела» пароходы түбәнге Новгородҡа тимер ташыу буйынса беренсе рейс яһай.
1937 йылда Бельское пароходствоһы ойошторола.
Хәҙер Өфө — Пермь — Өфө, Өфө — Ҡазан — Өфө, Өфө — түбәнге Новгород — Өфө, Өфө — Әстерхан — Өфө һәм башҡалар маршруттар буйынса пассажирҙар ташыу тормошҡа ашырыла.
Төбәктә тиҫтә самаһы порт-пристаны пункттары иҫәпләнә, шуларҙың иң мөһим йөк-пассажир әйләнеше булып Өфө, Бөрө, Дүртөйлө, Николо-Березовка һәм Ҡариҙел тора.
Һауа транспорты
Региода Волга буйы граждан авиацияһы идаралығының Өфө авиация отряды 1932 йылда булдырылған.
Тәүге һауа линияһы 1933 йылда йөк, пассажир һәм почта ташыу өсөн Өфө — Талбазы — Стәрлетамаҡ — Ишембай — Мәләүез — Мораҡ — Баймаҡ — Магнитогорск — Белорет — Архангельск — Өфө маршруттары буйынса барлыҡҡа килә.
Хәҙер бер халыҡ-ара Өфө аэропортына н Рәсәй ҙең 27 ҡалаһына даими эске рейстар, шулай уҡ Киев, Симферополь Хургада, Шарм-эш-Шейх, Анталья, Барселона, Далам, Истанбулда, Ташкентта, Худжанд, Бангкок, Дүшәмбе, Ереван, Римини, Тель-Авив, Ларнака, Гоа, Дубай, Ираклион, Прага, Баку һәм башҡа халыҡ-ара регуляр рейстар үтәлә.
Үткәргес торба транспорты
1937 йылда Ишембай — Өфө нефть үткәргес торбалар төҙөлә. Шулай уҡ Өфө — Омск — Новосибирск, Өфө — Ҡурған — Петропавловск, Өфө — Көнбайыш һ. б. нефть үткәргес һәм нефть ташыу өсөн — Туймазы—Омск, Усть-Балык — Ҡурған — Өфө — Әлмәт, Нижневартовск — Һамар һ. б торбалар төҙөлгән.
1994 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, республиканың һыу торбаһы селтәрҙәре оҙонлоғо7389,7 км, магистраль йылылыҡ — 4777,3 км, ә урам канализация селтәрҙәре — 998,3 км.
Республика территорияһы аша күп нөктәле Көнбайыш Себер — Үҙәк газ үткәргес торбалар системаһы үтә.
1995—2000 йылдар эсендә магистраль нефть һәм нефть продукттары үткәргес торбалар оҙонлоғо 5098 км-ҙан 5258-ға тиклем арта.
2008 йылда республиканың үткәргес торба 70,5 % йөк әйләнеше тура килһә, ә йөк күсереүгә — 67,2 %.
2015 йылдың октябренә ҡарата нефть һәм нефть продукттарын үткәргес торбалар оҙонлоғо яҡынса 5000 км тәшкил итә.
Урыҫ армияһы (1919)
Урыҫ армияһы  — бөтә Рәсәй масштабында 1919 йылда Рәсәй дәүләтенең барлыҡ ҡораллы көстәре менән Юғары башкомандующийы адмирал А. В. Колчактың берҙәм формаль рәүештәге командованиеһы аҫтында булған Аҡтар хәрәкәтенең ҡораллы көстәре.
Төҙөлөү тарихы
1918 йылдың 18 ноябрендә Омск ҡалаһына 1918 йылдың 14 октябрендә килгән һәм хөкүмәткә хәрби комиссар сифатында индерелгән А. В. Колчакты Рәсәйҙең Юғары хакимы итеп иғлан иткәндән һуң Аҡтар хәрәкәте ғәскәрҙәренең мөһим үҙгәртеп ҡороуы (реорганизацияһы) уҙғарыла. Колчак шулай уҡ Рәсәйҙең бөтә ҡоро ер һәм диңгеҙ көстәре менән юғары башкомандованиеһын үҙ өҫтөнә ала.
Юғары хаким булараҡ алмирал Колчакты аҡ армияларҙың башкомандующийҙары Рәсәйҙең көньяғында һәм көнбайышында, шулай уҡ Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта таныйҙар; 1919 йылдың май—июнь айҙары сиктәрендә генералдар А. И. Деникин, Е. К. Миллер, Н. Н. Юденич үҙ ирке менән Колчакка буйһондолар һәм рәсми рәүештә Рәсәй территорияһындағы бөтә армиялар өҫтөндә уның Юғары башкомандованиеһын танынылар. Юғары Главком үҙ сиратында главкомдарҙың вәкәләттәрен раҫланы. Юғары хаким приказына ярашлы Миллер һәм Юденич генерал — губернатор статусын алды. Уның ҡарамағында Юғары Главкомдың урынбаҫары генерал А. И. Деникин етәкселегендә Көньяҡ Рәсәй ҡораллы көстәре, Көнсығыш, Төньяҡ һәм Төньяҡ-Көнбайыш фронттары, шулай уҡ хәрби-диңгеҙ көстәре һәм сит илдәрҙә Рәсәйҙең хәрби вәкиллеге була.
«Урыҫ армияһы» атамаһы барлыҡ аҡ фронттарҙың берекмәһе булараҡ нығына, фронттар командующийҙары статусын Юғары башкомандующийҙан формаль рәүештә Төньяҡ һәм Төньяҡ — Көнбайыш армиялары генералдары Юденич һәм Миллер алалар.
Ойоштороу структураһы һәм составы
Берҙәм армияның күҙ уңында тотолған структураһы:
Орлов районы (Ростов өлкәһе)
Орлов районы — Рәсәй Федерацияһының Ростов өлкәһе составындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Орлов ҡасабаһы. Дондағы Ростовҡа тиклем алыҫлыҡ — 250 км.
Тарихы
Орлов районына муниципаль берәмек булараҡ 1934 йылдың 28 декабрендә нигеҙ һалынған.
1917 йылдағы революцияға тиклем район биләмәһе Дон ғәскәре өлкәһенең Сальск округы составына инә. Яңы административ бүленеш һөҙөмтәһендә 1924 йылда Орлов өлкәһе ойошторола, ул һуңынан 1926 йылда бөтөрөлә. 1935 йылда район яңынан тергеҙелә, ә 1963 йылда тағы бер тапҡыр бөтөрөлә. Ростов өлкәһе башҡарма комитетының 1962 йылдың 16 октябрендәге ҡарары менән, Орлов станицаһы эшселәр ҡасабаһы статусы ала. 1965 йылдың ноябрь айында район тулыһынса тергеҙелә.
Географияһы
Район Ростов өлкәһенең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм төньяҡтан Ростов өлкәһенең Мартынов һәм Зимовников райондары менән, көнсығыштан Ростов өлкәһенең Ремонтненский районы менән, көньяҡтан Ҡалмыҡ Республикаһы менән, көньяҡ-көнбайыштан һәм көнбайыштан Ростов өлкәһенең Пролетар районы менән сикләнгән.
Район ике тупраҡ зонаһы сигендә урынлашҡан — ҡара тупраҡ һәм ҡыҙғылт ҡара.
Иҫтәлекле урындары
Орлов районының археология ҡомартҡылары: Ростов өлкәһенең Орлов районында иҫәптә бөтәһе 150 археология ҡомартҡыһы бар.
Волгодонскиҙың үҙәк китапханаһы
Волгодонск үҙәк китапханаһы  — Ростов өлкәһенең Волгодонск ҡалаһындағы үҙәк китапхана. 1938 йылда асыла.
Адресы: Волгодонск ҡалаһы, Ленин урамы, 75 йорт.
Тарихы
1955 йылдың 10 ноябрендә Волгодонск ҡалаһында үҙәк китапхана ойошторола. Был ваҡытта Волгодонск (1956) ҡасаба ғына була. Беренсе китапхана Гидроҡоролмалар идаралығы бинаһында бәләкәй генә бүлмәлә урынлаша (хәҙер Волгодонск ҡала хакимиәте бинаһы). Китапхана асылғанда уның фондында меңдән кәмерәк китап була.
Китапхананың беренсе директоры — Любовь Микульчик. 1955 йыл аҙағына китапханаға 400 кеше яҙыла. 1957 йылда, «Юность» ҡала мәҙәниәт Һарайы төҙөлгәс, унда китапханаға бүлмә бирелә. Ике йылдан китапханала балалар бүлеге булдырыла.
1965 йылда китапханала 2300 дана китап иҫәпләнә, уҡыусылар һаны өс меңдән ашып китә. 1966 йылда ҡала китапханаһы Морская урамындағы икенсе бинаға күсә. Унда 50 урынлыҡ уҡыу залы була. Китапхана фондында нәфис әҙәбиәт, матбуғат баҫмалары, һүҙлектәр, энциклопедиялар була. Ошо уҡ йылда ҡала әҙәби берекмәһе китапханала әҙәби музей аса. Музейға нигеҙ һалыусы яҙыусы һәм әҙәбиәт белгесе Владимир Смиренский була. Музейҙа Волгодонск әҙәбиәтселәренең, шулай уҡ Ростов, Ленинград, Мәскәү яҙыусыларының материалдары бар.
1973 йылда үҙәк китапхана Ленин урамындағы 61-се йортҡа күсә. Әлеге ваҡытта был бинала ҡаланың балалар китапханаһы урынлашҡан. 80-се йылдарҙа китапханасылар булған китаптарҙы пропагандалау менән әүҙем шөғөлләнә башлай. Китапханасылар ятаҡтарҙа, предприятиеләрҙә презентациялар ойошторалар, мәғлүмәт көнө үткәрәләр, килгән яңы әҙәбиәт тураһында мәғлүмәт бирәләр.
Туҡһанынсы йылдарҙа, компьютерлаштырыу башланыу менән, үҙәк китапханала хоҡуҡ, иҡтисад, тыуған яҡты өйрәнеү, әҙәбиәт ғилеме һәм башҡа өлкәләр буйынса электрон мәғлүмәт базаһы булдырыла. Китапханала интернет селтәренә тоташтырылған компьютерҙар урынлаштырыла. Ҡалала үҙәкләштерелгән китапхана системаһы булдырыла.
2008 йылда үҙәк китапхана Ленин урамы, 75 адресы буйынса яңы, уның өсөн махсус төҙөлгән бинаға күсә. Хәҙерге ваҡытта Волгодонск ҡала китапханаһы фондында 633 мең дана тирәһе китап иҫәпләнә, шуларҙың 100 меңгә яҡыны үҙәк китапханала урынлашҡан.
Хәҙерге ваҡытта китапханала һөнәри оҫталыҡ конкурстары, «Йыл китапханасыһы — 2009», «Йыл проекты — 2010» һәм башҡа саралар ойошторола.
Ағиҙел мәҙәниәте
Ағиҙел мәҙәниәте — Көньяҡ Урал алды, Волга-Урал аралығының һуңғы неолит һәм энеолит археологик мәҙәниәте, беҙҙең эраға тиклем V—III мең йыллыҡҡа ҡарай.
Украин алфавиты
Хәҙерге составындағы Украи́н алфави́ты XIX быуат һуңынан йәшәп килә; Ул 33 хәрефле: рус теле менән сағыштырғанда — Ёё, ъ, ы, Ээ, хәрефтәре ҡулланылмай, ләкин Ґґ, Єє, Іі һәм  Її хәрефтәре бар. (1932—1990 йылдарҙа  Ґ хәрефе булмаған, ә нәҙеклек билдәһе иң һуңғы хәреф булып торған ). Шулай уҡ  апостроф ( ’ билдәләнә) ҡулланылған һүҙҙәр күп, украин апострофы  рус ҡалынлыҡ айырыу билдәһенә Ъ оҡшаш ҡулланыла (сағыштырығыҙ: предъявлять / пред’являти). Украинский һүҙендә йыш ҡына баҫымды, хаталы итеп, икенсе ижеккә ҡуялар, орфоэпик яҡтан өсөнсө ижеккә ҡуйыу дөрөҫ.
Ағиҙел мәҙәниәте
Дөйөм характеристика
Археологик мәҙәниәт Ағиҙел йылғаһы исеме менән аталған.
Һәйкәлдәрҙең күпселек өлөшө Башҡортостандың урман һәм далалы өлөшөндә, Ағиҙел, Дим һәм Ыҡ йылғалары бассейны буйында урынлашҡан. Иртә осор ҡомартҡыларына III Муллин, III Дәүләкән, I Бельская; һуңғы осорға — IV Муллин, III Сауз, Ғүмәр һ. б. һанарға була.
Ағиҙел мәҙәниәте тораҡтары юғары туғайҙарҙа урынлашып, нығытыуһыҙ булған. Торлаҡ булып ер өҫтөндәге дүрт мөйөшлө, бәлки, бүрәнәнән эшләнгән ҡоролмалар хеҙмәт иткән.
Иртә осорҙағы керамика түңәрәк төплө, күп тажлы булһа; һуңғы осорҙа — тура тышлы, эре тараҡ менән биҙәлгән. Саҡматаш ҡоралдарға өҫтөнлөк биргәндәр, шулай уҡ шымартылған балта һәм бағауҙар, бысаҡ һәм суртанды төрөндәге һөңгө остары, игенҡырғыс, ураҡ ҡулланғандар. Йорт хайуандарынан ат, эре һәм ваҡ мөгөҙлө мал (35 % тиклем) һөйәктәре табылған.
Ағиҙел мәҙәниәте халҡы күбеһенсә Ыҡ-Дим аралығында һәм Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында төпләнгән (Башҡортостан); һунар, балыҡсылыҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Көнбайышта Һамар мәҙәниәте, көньяҡ-көнсығышта Урал аръяғы (суртанды) мәҙәниәте менән сиктәш булған.
Вешенская имәне
Вешенская имәне — ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы, ул Вешенская станицаһынан 8 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ростов өлкәһенең Шолохов районында, Шолохов урман хужалығы биләмәһендә үҫә. Федераль әһәмиәттәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһенә ҡарай. Вешенская имәне Көньяҡ федераль округы территорияһында иң боронғо ағас һанала. Ағас М. А. Шолохов музей-ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Риүәйәт буйынса, имәндән биш йөҙ аҙым алыҫлыҡта татар ханы хазинаһы күмелгән. Әммә, уны ҡайһы яҡтан эҙләргә икәне билдәле түгел. Элек күп казактар ошо имән янына килгәндәр һәм ошо биләмәлә хазина табырға тырышҡандар.
1952 йылда имәнде йәшен ата, ике олондоң береһе зыян күрә. Быны имән олононда һаҡланған тамға раҫлай.
Ағастың йәше паспорт буйынса 400 йыл самаһы тәшкил итә, әммә ысынбарлыҡта уны элегерәк ултыртҡан булыуҙары мөмкин, сөнки тикшеренеүселәр фекеренсә, Иван Грозный ваҡытында ағас үҫеп ултырған була инде.
2010 йылда ағас торошо ҡәнәғәтләнерлек була, урман янғынынан ҡотҡарып алып ҡалалар.
2011 йылдың апрель айында, «Ағастар — тере тәбиғәт ҡомартҡыһы» тигән бөтә Рәсәй программаһының сертификатлау комиссияһы, Ростов өлкәһе урман хужалығы департаментының имәнгә айырым статус бирергә тигән тәҡдимен хуплауы тураһында мәғлүмәт барлыҡҡа килә. Белгестәр диагностика үткәргәндән һуң, ағасҡа тере тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә. Тимәк, дәүләт уны яҡлау аҫтына ала һәм уны реабилитациялау һәм тергеҙеү буйынса саралар комплексы ҡаралған.
Ростов өлкәһе Хакимиәтенең 2006 йылдың 19 октябрендәге 418-се номерлы «Ростов өлкәһендә тәбиғәт ҡомартҡыһы тураһында» ҡарарына ярашлы, имән, уға яҡын булған биләмә кеүек үк, өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Һүрәтләнеш
Вешенская имәне һабаҡлы япраҡлы имән төрөнә ҡарай. Ағас олоно 1,9 метр бейеклектә икегә бүленә һәм ике үҙаллы олондо барлыҡҡа килтерә. Олондарҙың берәүһенең бейеклеге 25 метр, диаметры 1,4 метр тәшкил итә. Икенсеһенең диаметры 1,6 метр, бейеклеге 25,2 метр тәшкил итә. Имән тирәһендә 150 гектарҙа — һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, ә тәбиғәт ҡомартҡыһының үҙе тирәһендә һаҡланыусы зона — 2,5 гектар тәшкил итә. Имәндең олондары ныҡлы һәм тармаҡланып үҫкән.
Миорица
Тарихы
Балладаны яҙыусы Алеку Руссо 1846 йылда Собеж монастырында һөргөндә булған саҡта яҙып ала һәм Василь Александриға ебәрә. Ул балладаны 1850 йыл «Буковина» журналында баҫтыра (11-се һан, 51-52 бб). Руссо Александри үлгәндән һуң, Чахлэу тауҙарында әҫәрҙең тағы бер вариантын осрата. Василь Александри 1850 йылда журналда сыҡҡан тексты үҙгәртеп, «Миорица»-ны халыҡ поэзияһының ике йыйынтығына индерә («Баллада» [Яссы, 1852], 1-6 бб; «Румын халыҡ шиғырҙары» [Бухарест, 1866], 1-3 бб).
1930 йылда Ион Диакону тарафынан Вранчи районында яҙып алынған «Миорица»-ның 91 варианты донъя күрә. Билдәле фольклорсы Адриан Фока ярҙамында баҫмаға әҙерләнгән 930 документтың 702 тексы «Миорица»-ға ҡарай, 123 фрагмент һәм 130 «таралыу тураһында мәғлүмәт». Руссо яҙып алған вариант халыҡ ауыҙ-тел ижадында иң ныҡ таралған икәнлеге билдәле. Румын фольклорының башҡа әҫәрҙәре араһында иң күбе Миорица яҙып алынған. Мәҫәлән, А. Фоки 1964 йылда «„Миорица“. Типология, бытование, генезис, тексты» китабында 825 яҙма барлығы тураһында мәғлүмәт бирә.
Трансильванияла «Миорица»ның балладанан тыш коляда төрө бар. Шулай уҡ бында баллада шиғыры ете-һигеҙ юллыҡтары билдәле, Молдавия менән Румынияла улар биш-алты юллыҡтар.
Әлеге мәлдә Александри яҙып алған «Миорица» версияһы уҡыу әсбаптарына ингән һәм шуға күрә урындағы варианттар онотола бара.
Сығанағы
Балладаны өйрәнеүселәр фекеренсә, уның Румыния һәм Молдовала киң таралыуы боронғолоғон күрһәтә. Уларҙың күбеһе «Миорица» Урта быуаттарҙа барлыҡҡа килгән тип билдәләй.
Сюжет
Һарыҡ көтөүсе молдаван, венгр һәм вранча осраша. Молдаван егетте үҙенең һарығы (Миорица) һаҡ булырға иҫкәртә, сөнки башҡалар уның көтөүенә һәм эттәренә көнләшеп, уны үлтереүе ихтимал. Көтөүсе ул-был хәл булһа тип, һарығына үҙе көтөүлектә ерләнергә теләүен әйтә. Бында ул һарыҡтары янында эттәре өргәнен ишетеп ятыр. Шулай уҡ баш осона көтөүселәрҙең музыка ҡоралы булған флуерҙы һалырға ҡуша. Ел сығарған көйҙө тыңлап, һарыҡтарым йәш түгер, ти ул.
Тикшереүҙәр
Тарихсылар фекеренсә, «Миорица» балладаһы XII—XIII быуаттарҙа барлыҡҡа килгән һәм «молдаван» этнонимының килеп сығышын раҫлаусы боронғо сығанаҡтарҙың береһе булып һанала.
Тәржемәләр
«Миорица» балладаһы бер нисә сит телгә тәржемә ителгән. Уларҙың тәүгеһен Жюль Михеле (Jules Mihelet) француз теленә ауҙарып, 1854 йылда Париж да сығара. Халыҡ ижады ҡомартҡыларының бик күптәре кеүек, был балладаны ла шиғри формала башҡа телгә тәржемәләү ауыр, сөнки уның тәү асылын тулы кимәлдә сағылдырып булмай.
Заман мәҙәниәтендә
2004 йылда билдәле төркөм Zdob si Zdub «Миорица» тигән йыр яҙҙыра. Ул тыңлаусылар араһында бик популяр ; текста баллада тулыһынса ҡулланыла (урыҫ, молдаван версиялары бар, видеоклип төшөрөлгән), Ciobăneasca мотивы ҡулланыла (Tabara Noastra альбомы).
Ағиҙел буйы мәҙәниәте
Ағиҙел буйы мәҙәниәте — Көньяҡ Урал алды һәм Волга-Урал араһында неолит дәүеренә ҡараған археологик мәҙәниәт. Малсылыҡ эҙҙәре булған Европа мәҙәниәттәренең тәүгеләренән һанала. Беҙҙең эраға тиклем VI—V мең йыллыҡтар.
Дөйөм характеристика
Төп ҡомартҡылары — Башҡортостан территорияһында урынлашҡан II Муллин, Иҫке Мушта, II Дәүләкән. Ултыраҡтар йылға яры буйлап урынлашҡан һәм нығытыуһыҙ булған. Торлаҡ йорт тип ер өҫтөндә усаҡлы чум һаналған. Ҡайһы бер тораларҙа ерләү ҡомартҡылары табылған.
Керамик әйберҙәр, ҡорал, уҡ, һөңгө остары, острота, йәнгел трапециялары, балта, ҡырғыс, бырау, хәнйәр, ырғаҡ һөйәктәр, пластиналы бысаҡтар, бетеү һәм башҡалар табылған.
Йорт хайуандарынан ат, һыйыр, һарыҡ, кәзә, мышы һөйәктәре табылған.
Ағиҙел буйы мәҙәниәте халҡы һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, емеш-еләк йыйыу, эре һәм ваҡ мал ҡарау, шулай уҡ йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе тип фараз ителә. Ағиҙел һәм суртанды мәҙәниәттәре ҡәбиләләре менән бәйләнеш теркәлгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
]]
Ҡырым ҡаласығы (Ростов өлкәһе)
Ҡырым ҡаласығы — Хазар ҡағанаты осорондағы, неолит ваҡытындағы тораҡ. Ростов өлкәһе Усть-Донецк районының Ҡырым хуторы эргәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Ростов өлкәһендә электән халыҡ тығыҙ йәшәгән. Биләмәләрҙең күпселеге йылға ярҙарында ултырған. Бер үк урында кешеләр төрлө тарихи осорҙарҙа урынлашҡан. Таш быуат һәйкәлдәренең күпселеге шулай уҡ йылғаларҙың бейек ярында ултыра. Неолит дәүерендәге ҡаласыҡтарҙың берһе Ростов өлкәһенең Усть-Донецк районынындағы Ҡырым хуторы эргәһендә табыла. Ҡаласыҡ Дон йылғаһының (хәҙер Сухой Донец) элекке йырынының уң яҡ бейек ярындағы үҙәндә була. Бынан тирә-яҡ яҡшы күренә һәм биләмәне һаҡлау өсөн бик мөһим була.
Ҡырым хуторы эргәһендә табылған ҡаласыҡ урынында «Хазар проекты» программаһы сиктәрендә археологик экспедиция ҡвҙыныу эштәре алып бара. Ҡаласыҡ боронғо комплексты кәүҙәләндерә һәм уның эсенә хәҙер Кочетовская утрауы, Төньяҡ Донец тамағындағынан алып Раздорская станцияһына тиклем урынлашҡан боронғо биләмәләр инә. Археология ҡомартҡыһыбеҙҙең эраға тиклем VIII—XI быуатҡа ҡарай. Был урында урынлашҡан тораҡ һәм биләмәләр Семикаракорск хазар ҡәлғәһенә буйһона һәм ҡәлғә гарнизонын кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеп тора.
Ҡаласыҡ һәм уның урынында табылған әйберҙәр тураһында В. М. Пудавов менән биолог Богачев яҙып сыға. Бында ҡыҙыҡлы объекттарҙан эшкәртелгән таштар, таш юл, керамика элементтары, керамика һыу торбалары табыла.
Ҡаласыҡ территорияһында шулай уҡ неолит осорондағы предметтар табыла. Улар араһында: балсыҡ яндырыу мейестәре, шарап өсөн ергә соҡоп ултыртылған керамик һауыттар. Ҡаласыҡ халҡы яйлап күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа күсә бара. Неолит осоронда улар балсыҡ менән һыланған ҡамыштан эшләнгән ярымер торлаҡтарҙа йәшәй. Табылған әйберҙәр салт-маяц мәҙәниәтенә (булғарҙар һәм аландар) ҡарай.
Ҡаласыҡ территорияһында шулай уҡ 140 ҡәбер булған зыярат табыла. Көньяҡ федераль университет студенттары һәм ғалимдары экспедициялары ваҡытанда һөйәкте игәү деталдәре, тирмән ташы, туҡыу станогы предметы, тимерҙе эшкәртәкндән ҡалған юнысҡы, салт-маяц мәҙәниәтенең керамика өлөштәре һ.б. табыла.
Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды
Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды — Башҡортостан Республикаһы территорияһында Рәсәй Федерацияһы суд власының юғары федераль органы.
Рәсәй Федерацияһының Юғары Судына ҡараған дөйөм юрисдикция суд системаһына инә. Дөйөм юрисдикциялы район (ҡала) судтары өсөн — Апелляция инстанцияһы һәм Башҡортостан Республикаһының мировой судьялары өсөн — күҙәтеү инстанцияһы.
Тарихы
1920 йылда Башҡорт автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ судьялары советы барлыҡҡа килгән.
1922 йылғы Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән Башҡорт өлкә суды ойошторола, ә 1923 йылда — Башҡорт АССР-ының Баш судына (Башглавсуд) әйләнә.
1937 йылда Башглавсуд Башҡорт АССР-ының Юғары судына үҙгәртелә, 1990 йылда — Башҡорт Совет Социалистик Республикаһының Юғары суды тип атала.
Хәҙерге исемен 1992 йылдан йөрөтә.
Суд ҡарамағындағы эштәр
Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды ҡарамағына:
Етәксеһе
Михаил Иванович Тарасенко — Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды рәйесе. Рәсәй федерацияһының Президентының 2007 йылдың 3 декабрендәге 1610 һанлы указына ярашлы тәғәйенләнгән.
Платов майҙаны (Новочеркасск)
Платов майҙаны — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһы үҙәгендәге майҙан.
Тарихы
Ҡала планын төҙөгәндә, Новочеркассктың тәүге архитекторы Франц де Волан ҡала үҙәгенә ҙур майҙанды урынлаштыра. Ул хәҙер Александр, Пушкин, Атаман урамдары һәм Платов проспекты атамалары менән йөрөгән урамдар менән уратыла. Майҙан яйлап төҙөлә. 1805 йылдың 18 майында унда сауҙа өсөн тәғәйенләнгән Ҡунаҡһарай бинаһы һалына. Башта майҙан Ҡунаҡһарай майҙаны тип атала.
В. Броневский үҙенең «Дон ғәскәре тарихы. Дон ере һәм Кавказ минераль һыуҙары тасуирламаһы» (1834) китабында майҙанды баҡса участкалары булған буш урын тип һүрәтләй. Майҙандың төп төҙөлөшө булып тиҙ арала күтәрелгән тәҙрәһеҙ Ҡунаҡһарай тора. 1841 йылда Новочеркасскта урамдарға һәм майҙандарға рәсми исем бирелә. Каруанһарай майҙаны Императором Александр килгәндән һуң, Александр исемен ала. 1853 йылдың майында майҙанда атаман М. И. Платовҡа (скульпторы А. А. Иванов, Н. А. Токарев, П. К. Клодт) һәйкәл асыу тантанаһы үтә.
Был ваҡытҡа майҙанда 1844 йылда төҙөлгән, өлкә идараһын һәм округ судын да индереп, өлкә йәмәғәт урыны, Ҡунаҡһарайҙың ағас кибеттәре, ағас Александр сиркәүе, боронғо ҡурғандар була. Һуңыраҡ Ҡунаҡһарайҙың ағас кибеттәре һүтелә, улар урынына 1857 йылда сауҙа рәттәренеү таш бинаһы (архитекторы И. О. Вальпреде) төҙөлә. 1860 йылда Александр баҡсаһы эргәһендә наказлы атаман һәм ҡалға килеүсе юғары даирәләр өсөн Атаман һарайы һалына башлай.
ХIХ быуатта Александр майҙанына һуйырташ түшәлә. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Новочеркасск күренештәре менән открыткалар сығарыла. Уларҙың береһендә Александр майҙаны ла бар.
Әлеге ваҡытта Платов майҙаны Новочеркассктың төп майҙаны булып тора. Унда ҡала байрамдары һәм фестивалдәр үткәрелә.
Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. С. 74. ISBN 5-94549-006-7.
Эрзәндәрҙең флагы
Эрзәндәрҙең милли флагы (Эрзянь раськень коцт, һүҙмә-һүҙ: эрзән халҡы флагы) — Рәсәйҙә йәшәгән халыҡ — эрзәндәрҙең милли флагы.
Флагтың һүрәтләнеше
Флаг дәүмәле — 1:2 пропорцияһында. Бер киңлектәге өс горизонталь һыҙаттан тора: өҫкө өлөшө — аҡ, уртала — ҡыҙыл, аҫҡы өлөшө ҡара төҫтә. Ул Валентин Девяткин тарафынан эшләнә һәм 1990 йылда «Масторава» йәмғиәте тарафынан раҫлана. Төп төҫтәр «эрзән ҡатын-ҡыҙҙары һәм ир-аттарының милли кейеме биҙәктәре төҫөн ҡабатлай». Йылдар үткәс эрзән флагын Эрзән халҡы конгресы раҫлай:
Флаг символикаһының аңлатмаһы
Ҡара төҫ — ул ер генә түгел, пулая — эрзән ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеменең янбаш өлөшө төҫө. Бынан шундай һығымта яһарға мөмкин, тимәк, эрзәндәрҙең ата-бабалары өсөн ҡара төҫ — матәм төҫө түгел, ә уңышты һәм ҡатын-ҡыҙ башланғысын символлаштыра. Киң мәғәнәлә алғанда — был Масторав (Мать-земля мастормастор— ер, аваау— әсә). Әгәр бында ҡыҙыл төҫтө ҡан — эрзә халыҡтары символы, ә аҡ — Инешкипаз символы (Верховный Бог) тип ҡараһаҡ, түбәндәге мәғәнә килеп сыға: «Инешкипаз-Эрзә-Масторава».
Төҫтәрҙең төп аңлатмаһынан тыш, икенсе тарктовканы ла нигеҙле тип һанарға мөмкин: Масторава (ҡара төҫ), -ҙендә эшләүсе эрзәгә (ҡыҙыл төҫ) таяныс һәм тормош бирә, уларҙы өҫтән Инешкипаз (аҡ төҫ) яҡлап һәм ҡурсалап тора.
Флагты ҡулланыу
«Ҡара-ҡыҙыл-аҡ» триколор рәсми эрзән байрамдарында ла, халыҡтың көндәлек мәҙәни тормошонда ла ҡулланыла. Ул үҙ халҡы өсөн, хатта рәсми властар танымағанда ла, легитим булып тора. Флаг ҡулланылған күпселек байрамдар Эрзә халҡы конгресында ҡабул ителә: Бынан тыш, «эрзянь раськенькоцт» фин-уғыр халыҡтарының VI Бөтә донъя конгресында, МАФУН Конгресында , Ханньяла, шулай уҡ Алтай крайында һәм Новгород өлкәһендә елберләй.
Әбүбәкеров Риза Вәхит улы
Әбүбәкеров Риза Вәхит улы (10 октябрь 1902 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. (1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Риза Вәхит улы Әбүбәкеров 1902 йылдың 10 октябрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Күҫәләр ауылында тыуа. "Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы"на ярашлы, милләте — башҡорт. Атаһы ауыл писары булып эшләй, 1914 йылда армияға алына һәм шул уҡ йылда Беренсе донъя һуғышында һәләк була. Ғаиләнең ҡатмарлы матди хәле һөҙөмтәһендә Риза Үрге Ҡыйғы ауылына, ағаһына күсенә.
Башланғыс белемде Үрге Ҡыйғы ауылының ике класлы училищеһында ала. Артабан уҡыуын Таҙтүбә ауылындағы юғары башланғыс училищеһында дауам итә, әммә Граждандар һуғышы башланыу сәбәпле, уны тамамлай алмай. Башҡорт АССР-ының Дыуан, Дыуан-Ҡошсо кантондарында властың төрлө учреждениеларында эшләй. 1920 йылда РКСМ ағзаһы була, ә 1921 йылда — РКП (б.). Тәүҙә бюро ағзаһы итеп һайлана, ә һуңынан — Мәсәғүт кантонының район комсомол комитеты секретары.
Өфө рабфагын тамамлағандан һуң, 1925—1927 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһына белем ала. Һаулығы насарайып китеү сәбәпле, уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була. Н. К. Крупская тәҡдиме менән РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариатында милли мәктәптәр буйынса инспектор вазифаһында ҡалдырыла. 1929 йылдан «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре.
1930 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Ул эшләгән ваҡытта республикала дөйөм башланғыс белем биреү индерелә, ликбез эше киң йәйелдерелә, башҡорт мәктәптәре өсөн дәреслектәр төҙөлә. Был вазифала Риза Әбүбәкеров, тулы булмаған урта мәктәптәрҙең һаны артыуға бәйле, матди-хужалыҡ һәм ойоштороу-педагогика мәсьәләләрен хәл итеү өсөн күп эш башҡара.
1935 йылдың ноябренән ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында Фән һәм мәктәптәр бүлеге мөдире булып эшләй. Һуңынан Башобкомдың партпропаганда һәм агитация бүлеге мөдире вазифаһын биләй.
1937 йылдың 17 сентябрендә «Правда» гәзитендә Л. Перевозкиндың «Башҡортостанда буржуаз милләтселәр өйөрө» тип аталған мәҡәләһе баҫыла. Унда республиканың тотош партия-хужалыҡ аппараты тиерлек «буржуаз милләтселәрҙән», «вәлидовсыларҙан» тороуы тураһында бәйән ителә. Мәҡәләлә обком ағзаһы Р. В. Әбүбәкеров тураһында ла, «милли элементтар менән ныҡ бәйләнгән», һәм «контрреволюцион дәреслектәр» нәшер итә тиелә. 1937 йылдың 3 октябрендә Риза Әбүбәкеров ҡулға алына, ә 1938 йылдың 10 июлендә атыла. 1956 йылдың 8 декабрендә аҡлана ..
Румынияла ер тетрәү (1802)
Румынияның Вранча тауҙарында ер тетрәү 1802 йылдың 26 октябрендә Изге Параскева көнөндә була. Рихтер шкалаһы буйынса 7,9 балл менән ул Румынияла теркәлгән иң көслө ер тетрәү осрағы булып тора. Ул Европала ла иң көслө ер тетрәүҙәрҙән иҫәпләнә: уның ҡеүәтен ике миллион квадрат километр майҙанда — Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, Санкт-Петербургта һәм Эгей диңгеҙендә тойғандар.
Бухареста ер тетрәү көсө Меркалли шкалаһы буйынса VIII-ІХ тип баһалана. Күп кенә сиркәү манаралары , Котрочень монастыры емерелгән. Башлыса түңкәрелгән мейестәр арҡаһында күп янғындар сыҡҡан. Болгарияла  Русе, Варна һәм Видин ҡалалары тулыһынса тиерлек емерелгән була.
Емереклектәр һәм ҡорбандар
Иң көслө тетрәү Бухареста көндөҙгө сәғәт ун ике менән бер араһында була. Көслө ер тетрәү 10 минут тирәһе була. Бик күп тарихи ҡомартҡылар, шул иҫәптән Изге Николай сиркәүе, Котрочент монастыры һәм 54 метрлыҡ Колцей манараһы емерелә. Грек тарихсыһы Дионисий Фотино хәбәр итеүенсә, господарь Константин Ипсиланти ғаиләһе менән Вакарести монастырына күсенгән, сөнки уның һарайына ныҡ зыян килгән була. Әммә биналарға килгән ҙур зыянға ҡарамаҫтан, дүрт генә үлем теркәлгән, уларҙың өсәүһе — балалы йәһүд ҡатыны һәм сәйәхәт итеүсе сауҙагәр Колцей емерелгәндә һәләк була. Кеше ҡорбандары, моғайын, йорттарҙың бер-береһенән алыҫ төҙөлөүе, ҙур баҡсалар һәм ихаталар менән уратып алыныуы, тимәк тирбәлеү бер бинанан икенсеһенә таралмауы арҡаһында аҙ булғандыр. Бынан тыш, төҙөлөштә ағас һәм гонт кеүек еңел материалдар ҡулланылған.
Яссы ҡалаһында кенәз һарайының диуарҙары, күп ҡорамдар һәм монастырь манаралары емерелә. Брашов ҡалаһы һәм уның тирә-яғына, шул иҫәптән Ҡара сиркәүгә, ҙур зыян килә. Константинополь һәм күрше төбәктәр ҙә ҡаза күрә. 13:30 сәғәттә көслө тирбәлеүҙәр хәҙерге Украинала һиҙелә. Мәскәүҙә диуарҙарҙа ярыҡтар барлыҡҡа килә, тәҙрә быялалары ватыла, көмбәҙҙәр ишелеп төшә.