cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кордемка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туйкин Тәлғәт Кәбир улы
Туйкин Тәлғәт Кәбир улы (24 ғинуар 1912 йыл — 2 май 1990 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан Башҡорт АССР-ының Матрайнда (хәҙерге Хәйбулла) районында яңы ойошторолған «Матрай» совхозы, 1960—1972 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең Цюрупа исемендәге һәм «Тепличный» совхоздары директоры. Ленин (1957), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (?, 1985) ордендары кавалеры. Хәйбулла районының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974).
Биографияһы
Тәлғәт Кәбир улы Туйкин 1912 йылдың 24 ғинуарында Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһының Лениногорск районы) Зәй-Ҡаратай ауылында тыуған. Башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе булған Туйкә батыр нәҫеленән. Яҙыусы Кәбир Туйкиндың улы.
1941 йылда Мәскәү ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, күрһәткән батырлығы өсөн ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
1947 йылдан Бөрө, Бөгөлмә, Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау мәктәптәрендә уҡытыусы, директор булып эшләй.
1952 йылдан Өфөләге Урал етештереү идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.
1955 йылдан Башҡорт АССР-ы Матрай районында яңы ойошторолған Матрай совхозы директоры.
1990 йылдың 2 майында Өфө ҡалаһында вафат була, Өфө районының Николаевка ауылында ерләнә.
Маша-Юл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Азия
Көньяҡ Азия Ю́жная А́зия — Азияның көньяҡ өлөшө, географик һәм тарихи-мәҙәни төбәкте тәшкил итә.
Ленин һәйкәле (Стәрлетамаҡ, Ленин проспекты)
Ленин һәйкәле Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһында, Башҡорт дәүләт драма театры янындағы майҙанда (элекке Химиктар мәҙәниәт һарайы), Ленин проспектында урынлашҡан.
Төҙөү һәм асыу
Ленин һәйкәлен асыу ҡаланың 200-йыллығына тап килтерелә. 1966 йылдың 2 июлендә Химиктар мәҙәниәт һарайы янындағы майҙанда (хәҙерге Башҡорт драма театры) байрамса демонстрацияла В. И. Ленин һәйкәле асыла.
Көньяҡ Азия
Сәйәси-географик йәһәттән БМО классификациялары буйынса Көньяҡ Азия түбәндәге дәүләттәрҙе үҙ эсенә ала: Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка. Көньяҡ Азияның сәйәси-географик айырымланыуы был илдәрҙең тарихы һәм мәҙәниәте уртаҡлығы менән бәйле (боронғо һиндостан империяларына һәм Британия Һиндостанына инеү, һинд-иран һәм дравид телдәре өҫтөнлөк итеү, һинд дине, буддизм һәм ислам бәйләнештәре өлкәһе, башҡа мәҙәни күренештәр).
Ленин һәйкәле (Стәрлетамаҡ, Ленин проспекты)
Төҙөү һәм асыу
Һәйкәл майҙандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм гранит постаменттағы торстан ғибәрәт. Лениндың кәүҙәһе алға төбәлгән, яурыны һәм йөҙ һыҙаттары асыҡ беленә. Һәйкәлде бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә — ике ай эсендә эшләйҙәр. Эшселәр һәйкәлде төҙөү өҫтөндә тәүлегенә 18 сәғәт эшләйҙәр.
Көньяҡ Азия
Көньяҡ Азия 4,5 млн км²территорияны биләй (Бөтә Азияның 10 проценты һәм бөтә ҡоро ерҙең 3 проценты), әммә уның халҡы Азия халҡының 40 процентын һәм донъя халҡының 22 процентын тәшкил итә.
Ленин һәйкәле (Стәрлетамаҡ, Ленин проспекты)
Әһәмиәте
СССР мәлендә һәйкәл эргәһендәге трибуна ҡаланың партия етәкселеге сығыш яһау өсөн ҡулланыла, ә майҙан буйынса Беренсе май һәм Октябрь демонстрациялары үтә. Бөгөн һәйкәл янында йәштәр йыйыла, ә трибунаһы Еңеү көнө парад үткәргәндә ҡулланыла.
Көньяҡ Азия
Халҡы
Көньяҡ Азияға индерелгән бөтә һигеҙ илдең дөйөм халҡы һаны 1 миллиард 983 миллион 914 мең 039 кеше тәшкил итә (2022). Уларҙың яртыһынан күберәге, дөрөҫөрәге, 1 миллиард 415 миллион 320 мең кеше Һиндостанда йәшәй, 232 миллион кеше - Пакистанда, 169 миллион кеше - Бангладешта, 42 миллиондан ашыу - Афғанстанда, 29 миллион - Непалда, 21 миллион - Шри-Ланкала, 801 меңгә яҡын - Бутанда һәм 564 меңгә яҡын кеше Мальдив Республикаһында йәшәй.
Бадья (Иньва ҡушылдығы)
Бадья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Совет-поляк һуғышы
Сове́т-поляк һуғышы — 1919—1921 йылдарҙағы Граждандар һуғышы осоронда тарҡалған Рәсәй империяһы территорияһында Польша менән Совет Рәсәйе, Совет Белоруссияһы, Совет Украинаһы араһындағы ҡораллы конфликт. Заманса поляк историографияһында «Поляк-большевистик һуғышы» тип исемләнә. Конфликтта шулай уҡ Украина Халык Республикаһы һәм Көнбайыш-Украина Халыҡ Республикаһы ғәскәрҙәре ҡатнаша; һуғыштың беренсе фазаһында улар Польшаға ҡаршы хәрәкәт итәләр, һуңынан УХР частары поляк ғәскәрҙәре яҡлы булалар.
Шул ваҡыттағы Рәсәй документтарында Польша фронты  тип тә атала.
IX—XII быуаттарҙа Көнбайыш Белоруссия һәм Көнбайыш Украина Рюриковичтар династияһы биләмәләренең өлөшө булған. Үҙ-ара һуғыштар осоронан һәм 1240 йылғы татар-монгол ябырылыуынан һуң был ерҙәр Литва һәм Польша йоғонтоһо аҫтына эләгә. XIV быуатта Литва Бөйөк кенәзлегенә Поднепровье, Припять һәм Көнбайыш Двина араһы, һуңғараҡ хәҙерге Украинаның ерҙәре (Киев менән бергә) ҡушылдырыла. Ә 1352 йылда Галицк-Волынь кенәзлеге ерҙәре Литва һәм Польша араһында бүленә. 1569 йылда Люблин унияһына ярашлы Польша һәм Литва Бөйөк кенәзлеге, хәҙерге Украинаның быға тиклем кенәзлек составында булған ҡайһы бер өлөштәре Польша коронаһы хакимлығы аҫтына күсәләр.
Мәскәү Рюриковичтары был ерҙәрҙе ҡабаттан ҡайтарып алырға теләй. Уларҙы алмаштырған Романовтар территория буйынса дәғүәләрен үҙләштереп алалар.
Польша һәм Литва монархтары, үҙ сиратында, Рәсәй хакимдарының дәғүәләре менән ризалашмайҙар. Бындай хәрби конфликттарҙа уңыштар уңышһыҙлыҡтар менән алышынып торҙо.
1772—1795 йылдарҙа Речь Посполитая ерҙәренең бер өлөшө Рәсәй империяһы хакимлығына күсә, Галиция территориялары Австрия монархияһы составына инә.
1917 йылдың 10 декабрендә Совнарком декретына ярашлы Польшаның бойондорокһоҙлоғо таныла.
1918 йылдың 25 ғинуарында Поляк корпусы Довбор-Мусницкийҙың командованиеһы аҫтында фетнә күтәрә, уны 1918 йылдың 13 февралендә Иоаким Вацетис ғәскәрҙәре локализациялай. Әммә, һуғыш яңынан башланыуы менән файҙаланып, 21 февралдә корпус Минскты ала һәм австро-герман командованиеһы менән килешеүгә ярашлы оккупация ғәскәрҙәре составына инә.
1918 йылдың 29 авгусында В. И. Ленин элекке Рәсәй империяһы хөкүмәтенең Польшаны бүлеү тураһындағы килешеүҙәрҙән һәм акттарҙан баш тартыу буйынса РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы декретына ҡул ҡуйҙы.
1918 йылдың ноябрендә, Германия еңелгәндән һуң һәм Польша бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ тергеҙелгәс, уның яңы сиктәре тураһында һорауҙар тыуа. Совет дәүләте бөтә элекке Рәсәй территорияһы өҫтөндә контроль урынлаштырыу яҡлы була.
1919 йылдың 1 ғинуарында Смоленскиҙа РСФСР составындағы Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы булдырылыуы тураһында иғлан ителә.
1918 йылдың аҙағында Көнсығыш Европалағы хәлдәр
1918 йылдың 3 мартындағы Брест — Литва килешеүенә ярашлы Совет Рәсәйенең көнбайыш сиге (Германия һәм Австрия менән сиктәш яғы) Рига — Двинск — Друя — Дрисвяты — Михалишки — Дзевилишки — Докуов — Неман йылғаһы — Зельвинка йылғаһы — Пружаны — Видомль линияһы буйынса билдәләнә. Рәсәй «Украина Халыҡ Республикаһы менән кисекмәҫтән килешеү төҙөүҙе һәм ошо дәүләт һәм Четверной союз державалары араһындағы солох килешеүен таныуҙы бурыс итеп ала. Украина территорияһы ашығыс рәүештә урыҫ ғәскәрҙәренән һәм урыҫ ҡыҙыл гвардияһынан таҙартыла. Рәсәй Украин Халыҡ Республикаһының хөкүмәте йәки йәмғиәт учреждениеларына ҡаршы ниндәй булһа ла агитацияһын һәм пропагандаһын туҡтата. Эстляндия һәм Лифляндия шулай уҡ ашығыс рәүештә урыҫ ғәскәрҙәренән һәм урыҫ ҡыҙыл гвардияһынан таҙартыла. Эстляндияның көнсығыш сиге Нарва йылғаһы буйлап үтә. Лифляндияның көнсығыш сиге Көнсығыш Двиналағы Чудское һәм Псков күлдәре аша, артабан Любан күле аша үтә. Эстляндия һәм Лифляндия үҙ учреждениелары йәмғиәт хәүефһеҙлеген тәьмин иткәнгә тиклем Германия полиция хакимлығы аҫтында буласаҡ». 1918 йылдың 27 авгусындағы өҫтәмә килешеүе буйынса Рәсәй Украинаның һәм Грузияның бойондороҡһоҙлоғон таный, баштағы килешеүгә ярашлы формаль рәүештә Рәсәй дәүләтенең өлөшө тип танылған Эстония һәм Лифляндияларҙан баш тарта.
1918 йылдың 11 ноябрендә Компьен ваҡытлыса килешеүгә ҡул ҡуйыла, ошоноң менән Беренсе донъя һуғышы тамамлана; Совет Рәсәйе 13 ноябрҙә ваҡытлыса килешеүгә ҡул ҡуйыу арҡаһында Брест — Литва тыныслыҡ килешеүен ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан итә.
1918 йылдың ноябрендә немец частары элекке Рәсәй империяһының улар биләгән территорияларынан сыға башлайҙар.
Совет Көнбайыш армияһы Белоруссияны контроль аҫтына алырға тейеш була һәм 1918 йылдың 17 ноябрендә сигенгән немец частары артынан хәрәкәтләнә башлай һәм 1918 йылдың 10 сентябрендә Минскиға бәреп инә.
Конфликтта ҡатнашыусыларҙың маҡсаттары
Юзеф Пилсудский етәкселегендәге Польша хөкүмәтенең төп маҡсаты Польшаны 1772 йылғы Речь Посполитая сиктәрендә тергеҙеү булып тора , Белоруссия, Украина, Литва өҫтөнән контроль һәм Көнсығыш Европала геосәйәси өҫтөнлөк урынлаштырыуы күҙ уңында тотола :
Совет-поляк фронты булдырылыуы
1919 йылдың 1 ғинуарында поляк частары үҙ контроле аҫтына Вильно ҡалаһын алалар.
РККА частары һәм поляк частары араһына ҡораллы бәрелеш 1919 йылдың 6 ғинуарында була: поляк гарнизоны Вильнонан бәрелеп сығарыла[14]. 16 февралдә Белоруссия ССР-ы властары поляк хөкүмәтенә үҙ сиктәрен билдәләргә тәҡдим итәләр, әммә Варшава был тәҡдимде яуапһыҙ ҡалдыра. 27 февралдә, Белоруссия ССР-ы составына Литваның индерелеүенән һуң, ул Литва — Белоруссия ССР-ы тип үҙгәртелә.
Польша КЗВО отрядтарына һиҙелерлек ярҙам күрһәтә алмай, сөнки поляк ғәскәренең бер өлөшө Чехословакия менән сик конфликтына инә һәм Силезия өсөн Германия менән конфликтҡа әҙерләнә, шул уҡ ваҡытта Польшаның көнбайыш райондарында немец ғәскәрҙәре урынлашҡан була. 4 февралдә поляк ғәскәрҙәре Ковелды алалар, 9 февралдә Брест-Литовскиға, 19 февралдә Белостокка аяҡ баҫалар. 1919 йылдың 9—14 февралендә немец ғәскәрҙәре поляк частарын Неман йылғаһы — Зельвянка йылғаһы — Ружанка йылғаһы — Пружаны — Кобрин һыҙығына (Скиделгә тиклем) үткәрәләр. Тиҙҙән унда икенсе яҡтан Ҡыҙыл Армияның Көнбайыш фронты частары килеп етә. Шулай итеп, Литва һәм Белоруссия территорияһында поляк-совет фронты булдырыла.
Поляк ғәскәрҙәренең Белоруссияға һөжүме
Февраль аҙағында поляк ғәскәрҙәре Неман йылғаһы аша сығалар һәм Белоруссия (республика 3 февралдән РСФСР-ға инә) территорияһына һөжүмен башлай. Поляктар Лида — Барановичи — Лунинец һыҙығына совет ғәскәрҙәрен үткәрмәү сараларын күрәләр.
17—19 апрелдә поляктар Лида, Новогрудок һәм Барановичи ҡалаларын яулайҙар, 19 апрелдә поляк кавалерияһы Вильноға инә. Йозеф Пилсудский Литва халҡына Речь Посполитая заманаһы унияһына ҡайтыу өндәмәһе менән сығыш яһай.
Станислав Шептицкий командованиеһы аҫтында поляк ғәскәрҙәре Белоруссияла көнсығышҡа табан хәрәкәтен дауам итә, уларҙың контроле аҫтына Көнбайыш Украина күсә. 17 июлгә Көнсығыш Галиция тулыһынса поляк армияһы тарафынан яулана, Көнбайыш-Украин Халыҡ Республикаһы (ЗУНР) юҡҡа сығарыла. Поляк ғәскәрҙәренең һөжүме дауам итә, Молодечно, Слуцк поляк контроле аҫтына күсә. Совет Көнбайыш фронты командующийы Дмитрий Надёжный 22 июлдә вазифаһынан бушатыла, уның урынына Владимир Гиттис ҡуйыла. Совет генштабы бөтә резервтарын Антон деникиндың Ирекле армияһына ҡаршы ебәреү сәбәпле, совет ғәскәрҙәре Белоруссияла һиҙелерлек ярҙам ала алмай.
9 августа поляк ғәскәрҙәре Минскты, 29 августа — Бобруйскиҙы алалар. Ҡыҙылдарҙың контрһөжүме һөҙөмтәһеҙ була. Икенсе йылға тиклем хәрби ғәмәлдәр туҡтатыла, ваҡытлыса солох килешелә, оҙайлы һөйләшеүҙәр процесы башлана.
Поляктар һөжүме Украинала
Уңышһыҙ һөйләшеүҙәрҙән һуң һуғыш ғәмәлдәре яңынан тергеҙелә. 1920 йылдың ғинуарында Эдвард Рыдз-Смиглы ғәскәрҙәре ҡапыл яһаған һөжүм менән Двинск ҡалаһын алалар һәм уны Латвия хакимдарына тапшыралар. 6 мартта поляк ғәскәрҙәре Белоруссияла һөжүмде башлайҙар, Мозырь һәм Калинковичиҙы яулайҙар. Ҡыҙыл армияһының дүрт мәртәбә Мозырҙы кире тартып алырға маташыуҙары уңышһыҙлыҡҡа тарый, Украинала ла РККА-ның һөжүме уңышһыҙ була. Көнбайыш армияһының командующийы Владимир Гиттис вазифаһынан бушатыла, уның урынына Колчак һәм Деникин ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа үҙен күрһәткән 27 йәшлек Михаил Тухачевский тәғәйенләнә. Көнбайыш фронтының көньяҡ өлөшө Көньяҡ-Көнбайыш фронтына үҙгәртелә, уның ғәскәрҙәренең командующийы итеп Александр Егоров тәғәйенләнә.
1920 йылдың 25 апрелендә поляк армияһы (144 мең кеше, 894 арт. орудие, 4157 пулемёт, 49 бронемашина, 51 самолет) бөтә фронт буйлап Ҡыҙыл Армияһына (65 мең кеше, 666 арт. орудие, 3208 пулемёт) ҡаршы һөжүмгә күсә; 28 апрелгә Чернобыль - Казатин - Винница ҡалалары рубеждарына сыға. Кеше һаны һәм ҡоралланыу буйынса өҫтөнлөгөн файҙаланып, поляк дивизиялары 12-се армияны Днепр йылғаһының көнсығыш ярына алып ташлайҙар һәм көньяҡ-көнсығыштағы 14-се армияны сигенергә мәжбүр итәләр. 7 майҙа РККА частары Киевты ҡалдыралар. 1 июндә поляк 4-се армия һәм 1-се армияның частары Көнбайыш фронтының 15-се армияһына ҡаршы контрһөжүмгә күсәләр. Шул уҡ ваҡытта Кавказдан ташланған 1-се Атлы армияһы (16,7 мең ҡылыс, 48 арт. орудие, 6 бронепоезд, 12 самолет, Көньяҡ-Көнбайыш фронты (46 мең кеше, 245 арт. орудие, 1440 пулемёт) ғәскәрҙәре 2-се, 3-сө, 6-сы поляк армияларына ҡаршы һөжүмгә күсәләр. 5 июндә 1-се Атлы армия Казатин ҡалаһы янында фронтты йыра һәм Бердичев һәм Житомир ҡалаларына һөжүм итә башлай. Һәҙәмтәлә 1920 йылдағы Киев операцияһы барышында Киев яулап алына. Был операцияны үткәргән ваҡытта Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһы ҙур батырлыҡ күрһәтә.
4 июлдә Көнбайыш фронтының ғәскәрҙәре ҡабаттан һөжүмгә күсәләр һәм төп ударҙы уң флангта яһайҙар. Операция планы буйынса Г. Д. Гай командованиеһы аҫтындағы кавалерия корпусы поляк ғәскәри частарын урап үтергә тейеш була: 10 июлдә пляктар Бобруйскиҙы, артабан, 11 июлдә, Минскиҙы ҡалдыралар. 14 июлдә РККА частары Вильно ҡалаһын ҡайтаралар, 1 августа поляк ғәскәрҙәре ҡаршылыҡһыҙ Брест-Литовскиҙы ҡалдыралар. 2 августа Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре (3-се кавалерия корпусы, 3-сө, 4-се, 15 һәм 16 армиялар, Хвесиндың Мозырь төркөмө) Варшаваны яулап алыу маҡсатында һөжүмгә күсәләр. Уларға ҡаршы 1 - 6-сы поляк армиялары һәм С. В. Петлюра Украин армияһы тора. 13 августа РККА-ның уҡсылар дивизиялары Радимин ҡалаһын яулап алалар. Англия, АҠШ һәм Франциянан ҡорал һәм боеприпастар алған поляк ғәскәрҙәре (1494 арт. орудие, 2800 пулемёт, 700 самолет, 10 млн снаряд) оборонаның икенсе һыҙығына сигенәләр һәм Варшава һәм Люблин ҡалалары тирәһендә эре көстәр туплайҙар. 5 августа ике поляк дивизияһы Радимин ҡалаһы аҫтында совет ғәскәрҙәрен һөжүмләйҙәр. 16 августа фронт һыҙығын йырып үтәләр һәм 16 -сы армияның көньяҡ флангын ҡыйраталар.
19 августа поляктар Брест-Литовск ҡалаһын, 23 августа Белосток ҡалаһын яулайҙар. Көнбайыш фронтының 4-се армияһы, 3-сө атлы корпусы (барыһы яҡынса 40 мең кеше) 26 августҡа герман сиген үтәләр һәм ҡоралһыҙландырылалар. Тар-мар ителгәндән һәм Польшанан сигенгәндән һуң Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре 25 августҡа Августов - Липск - Владимир-Волынский рубежына сигенә. Көньяҡ-Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре лә ауыр алыштарҙан һуң сигенергә мәжбүр була. 12 сентябрҙә Көнбайыш фронты командующийы М. Н. Тухачевский 12-се һәм 14-се армияларына Влодава һәм Брест-Литовск ҡалаларына һөжүм башлау тураһында бойороҡ бирә, әммә поляк ғәскәрҙәре алдан өлгөрәләр һәм оборонаны йырып үтеп, Ковель ҡалаһын алалар. 12-се һәм 14-се армиялар көнсығышҡа сигенәләр. Поляк командованиеһы үҙ алдына Гродно - Лида - Слоним - Волковыск ҡалалары районында совет ғәскәрҙәрен юҡ итеү бурысын ҡуя.
19 сентябрҙә поляк ғәскәрҙәре Белоруссиялағы һөжүмен яңырталар һәм 26 сентябрҙә Гродно ҡалаһын баҫып алалар, әммә ҙур уңышҡа өлгәшмәйҙәр. Октябрь башына РСФСР ҙа, Польша ла хәрби ғәмәлдәр алып барырлыҡ хәлдә булмай, илдәр үҙ-ара тыныслыҡ килешеүе төҙә башлай, 12 октябрҙә Ригала килешеү алды шарттары буйынса килешәләр. Һуғыш барышында бер яҡ та алдына ҡуйған маҡсаттарға ирешә алмай: Совет Белоруссияның һәм Совет Украинаның көнбайыш территориялары Польша һәм республикалар араһында бүлешеп алына, РСФСР үҙ яғынан Польшаның бойондороҡһоҙлоғон һәм Й. Пилсудский хөкүмәтенең легитимлығын таный.
Һуғыш барышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһының (командиры - М. Л. Мортазин) 40 ашыу командиры һәм яугиры Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
Варшава алышы
12 августта Михаил Тухачевскийҙың Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә, улар Варшаваны яуларға тейеш була. РККА-ның ике фронтына өс поляк фронты ҡаршы тора: Шәхси составтың дөйөм һаны барлыҡ сығанаҡтарҙа төрлө. Шулай ҙа, көстәр сағыштырмаса тигеҙ булғанын һәм һәр яҡтан 200 мең кешенән артыҡ булмағанын раҫлап була.
Латипов Ғәкил Ильяс улы
Латипов Ғәкил Ильяс улы (13 август 1919 йыл — 23 сентябрь 1978 йыл) — совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Ленин ордены кавалеры (1957). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ғәкил Ильяс улы Латипов 1919 йылдың 13 авгусында Һамар губернаһы Пугачёв өйәҙе (хәҙерге Һарытау өлкәһенең Перелюб районы) Күҙәбай ауылында тыуған.
1938—1940 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районында уҡытыусы булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, күрһәткән батырлаҡтары өсөн ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
1940-сы йылдар уртаһынан Баймаҡ районында партия эшендә була.
1952 йылдан Учалы район Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын үтәй.
1959 йылдан тәнәфес менән Хәйбулла район Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. 1962 йылдың март-ноябрендә КППС-тың Хәйбулла район комитетының 1-се секретары була.
1969—1978 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Торлаҡ хужалығы идаралығында эшләй.
Башҡорт АССР-ының 5-7 саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1978 йылдың 23 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Долуханова Зара Александровна
Долуха́нова За́ра Алекса́ндровна (Заруи́ Агасьевна Макаря́н/Макарья́н, иренең фамилияһы буйынса — Долуханя́н; 15 март 1918 йыл — 4 декабрь 2007 йыл — СССР, Рәсәй һәм Әрмәнстан йырсыһы (колоратуралы меццо-сопрано). СССР-ҙың халыҡ артисы (1990) . Ленин (1966) һәм икенсе дәрәжәләге Сталин премиялары лауреаты (1951).
Биографияһы
1933—1938 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге музыкаль техникумда уҡый, уны тамамламаһа ла, скрипкала уйнарға өйрәнә.
1939 йылда, юғары белеме булмаһа ла, А. А. Спендиаров исемендәге Әрмән опера һәм балет академия театрында эш башлай.
1957 йылда Гнесиндар исемендәге музыкаль-педагогия институтын тамамлай.
1972 йылдан ошо институтта уҡыта (1983 йылдан — профессор), музыкаль конкурстарҙың жюри ағзаһы була. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Зара Долуханова Советтар Союзында беренсе булып Россиниҙың шул уҡ исемдәге операһында Золушка партияһын башҡарыусы.
Йырсы 2007 йылдың 4 декабрендә вафат була. Мәскәүҙең Әрмән зыяратында ерләнгән.
Тәнҡит баһалауы
Үҙенә публиканы буйһондорған ул йылдарҙа, концерт юлын һайлаған йырсы үҙенең мөминлектәрен сикләнгән тип таныйҙыр тигән уй бер кемдең дә башына инеп тә сыҡмағандыр. Ике ярым октава диапозонлы тауышҡа эйә булған, үҙен меццо репертуарында ла, драматик сопрано репертуарында ла комфортлы тойған, ниндәй генә музыканы башҡармаһын — Бахтан Таривердиевҡаса — һәр саҡ стилде тотҡан. Үҙенең коллегаларына сәнғәт һәм тормоштоң батшалар стилендәге йәшәйеш килтергән опера сәхнәһенән баш тартһа ла, ул ни эшләгәнен белгән. Зара Долуханованың оло стиле концерт эстрадаһында тантана иткән, шулай итеп, уның һәр бер тамашасы менән камера яҡынлығы раҫланған.
Ғаиләһе
• ейәне — Александр Долуханов • бүләләре Сергей Долуханов. Филипп Долуханов. Анастасия Долуханова.
Ленин проспекты (Стәрлетамаҡ)
Ленин проспекты — Стәрлетамаҡ ҡалаһының көнбайыш өлөшөндәге проспект. Химия заводы әйләнешенән башлана һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә Еңеү майҙанына тиклем (Октябрь әйләнеше) һуҙыла, ҡаланың үҙәген төньяҡ сәнәғәт зонаһы менән тоташтыра. Оҙонлоғо 3,87 км.
Тарихы
Ленин проспектын XX быуаттың 60-сы йылдарында, төньяҡ төҙөлөш зонаһын (Нахимов биҫтәһен) көньяҡ төҙөлөш зонаһы (Урал микрорайоны) менән тоташтырыу өсөн Стәрлетамаҡта сәнәғәт үҙәге төҙөү тураһында СССР Министрҙар Советы Планы буйынса төҙөй башлайҙар.
Саралар
Проспектта һәр 9 майҙа Башҡорт драма театры майҙанынан ғәскәрҙәр һәм ветерандарҙың ҡала етәкселеге менән бергә байрам парады башлана. Сентябрҙә шул уҡ майҙандан Октябрь әйләнеше йүнәлешендә «Милләт кроссы» Бөтә Рәсәй йүгереү көнө үтә, башҡа байрам саралары ваҡытында ҡайһы берҙә урам ябыла.
Инфраструктураһы
Проспектта урынлашҡан:
Сызганка (Инза ҡушылдығы)
Сызганка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инза йылғаһының уң ярына тамағынан 89,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мордва халҡының Рус дәүләте составына инеүе
Мордва халҡының рус дәүләте составына инеүе — характеры һәм әһәмиәте буйынса күп ҡырлы бер нисә этапҡа бүленгән ҡатмарлы процесс. Башта Түбәнге Новгород, Рязань кенәзлектәре составына ингән Муҡшы буйҙарындағы, Волганың уң яҡ ярындағы һәм Сура йылғаһы буйҙарындағы мордва ерҙәрен Мәскәү дәүләтенә ҡушыуҙың тәүшарттары барлыҡҡа килгән.
Түбәнге Новгород кенәзлеге Владимир-Суздальский кенәзлегенең сәйәси традицияларының вариҫы булып тора. 1328 йылда кенәз Константин Васильевич рус кешеләренә Ока, Волга, Кудьма йылғалары буйындағы мордва ауылдары урынына ултырырға бойорған.
1372 йылда Сура йылғаһының һул ярында Курмыш ҡәлғәһе һалынған. Түбәнге Новгородҡа буйһонған территория Сура йылғаһының һул ярынан Запьяньеға тиклемге мордва ерҙәрен үҙ эсенә алған.
1392.йылдан Бөйөк Мәскәү кенәзе Василий I ала. Урҙанан түбәнге новгород ерҙәрендә кенәзлек итеүгә ярлыҡ алған. 1411 йылда Түбәнге Новгород мәскәү кенәздәренә тулыһынса буйһондоролған.
XIV быуаттың аҙағында инде Урта Цналағы һәм Муҡшы йылғаһының түбәнге ағымы буйындағы мордва "урын"дары Рязань кенәзлеге составына ингән. 1444 йылда мордва, рязань һәм мәскәү ғәскәре менән бергә, баҫҡынсы татарҙарға ҡаршы сыҡҡан. 1402 һәм 1447 йылдарҙа мәскәү һәм рязань кенәздәре араһында мордва "урын"дарында биләмәләрҙе бүлеп алыу тураһында килешелгән.
1480 йылда Мордовия ерҙәренең байтаҡ өлөшө Мәскәү дәүләте составына ингән. Был ваҡытта, Рус дәүләте сиктәрен Сура йылғаһының түбәнге һәм урта, Муҡшы һәм Цна йылғаларының урта ағымдары буйынса билдәләү менән бәйле, мордва халҡының Рәсәйгә инеү мәсьәләһе сәйәси яҡтан хәл ителгән. Мәскәү кенәздәренең ватандаштары араһында мордвалар булыуы Иван III батшаның дини һәм башҡа грамоталары, дипломатик документтарында билдәләнгән.
Ҡаҙан ханлығы (XVI быуат башы) менән мөнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүе менән бәйле, Рус дәүләте үҙенең мордва сиктәрен нығытыу буйынса саралар күргән: ҡала-ҡәлғәләр төҙөлөшө башланған (Темников; 1536). Бер үк ваҡытта мордва халҡының Рус дәүләте составында хоҡуғы юридик акттар менән билдәләнгән һәм 1551 йылға Свияжск анты менән тамамланған (ҡара: 1545—1552 йылдарҙағы Ҡаҙан походтары).
1552 йылда Ҡаҙанды алыу һәм Ҡаҙан ханлығының юҡҡа сығыуы мордва халҡының тарихын ҡырҡа үҙгәрткән — уның Рус дәүләтенә инеүе хәрби-сәйәси һәм хоҡуҡи яҡтан тамамланған. XVI быуаттың 2-се яртыһына ерҙәрҙе үҙләштереү һәм төбәктең рус ҡатлам- монархияһының сәйәси һәм структураһына инеүе хас.
Төбәк тарихнамәһендә мордва ерҙәренең Рус дәүләтенә инеү ваҡытына ҡарата берҙәм фекер юҡ. Ҡайһы бер тарихсылар (Г. Я. Меркушкин, Н. Ф. Мокшин, В. К. Абрамов) процестың тамамланыуын 1551—1552 йылдарҙағы ваҡиғалар һәм Ҡаҙан ханлығы бөтөрөлөү менән бәйләй; башҡалары (А. В. Клеянкин, М. Ф. Жиганов) 1480 йылдар уртаһын атай, өсөнсөләре (Н. В. Заварюхин) — Мәскәүгә Түбәнге Новгород һәм Мещера кенәзлектәре ингән йылдарҙы, 1392—1393 йылдар осорон, атай. Инеүгә баһа ла бер төрлө генә түгел: Г. Я Меркушкин, А. В. Клеянкин, М. Ф. Жиганов һ. б. үҙ ирке менән инеү тигәнде һыҙыҡ өҫтөнә ала; К. Н. Сануков мәжбүри индереүгә иғтибар.
Сидоров Георгий Маркелович
Биографияһы
Георгий Маркелович Сидоров 1961 йылдың 21 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Таштамаҡ ауылында тыуған.
Ғилми хеҙмәттәре
Профессор Г. М. Сидоров — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 38 уйлап табыу авторы һәм авторҙашы.
Ҡаҙыш
Ҡаҙыш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел (элекке үҙәне) йылғаһының уң ярына тамағынан 1277 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы
Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы (22 октябрь 1929 йыл — 22 сентябрь 2013 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы һәм Президиумы ағзаһы, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа Санкт‑Петербургтағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).
Биографияһы
Әлмира Талха ҡыҙы Бикҡолова 1929 йылдың 22 октябрендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Ҡалта ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
Ғалим 2013 йылдың 22 сентябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Әлмира Бикҡолованың фәнни хеҙмәттәре тиопиразолондарҙы синтезлау һәм етештереү технологияһын эшләүгә, уларҙың төрлө металдар менән төрлө лигандлы координацион берләшмәләренең структур төҙөлөштәрен һәм үҙенсәлектәрен тикшереүгә, уларҙы аналитик химияла, медицинала, ауыл хужалығында (вируслы һәм бәшмәкле ауырыуҙарға ҡаршы препараттар, тәьҫир итеү көсө оҙайтылған капсулалы микроашламалар) ҡулланыуҙы өйрәнеүгә арналған.
Әлмира Талха ҡыҙы Бикҡолова 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы.
Әҙәби ижады
«Мөғжизәле химия» тигән китабы менән башҡорт фәнни-популяр балалар әҙәбиәтен үҫтереүгә өлөш индерҙе. Шиғыр, поэмалары гражданлыҡ лирикаһы традицияларын дауам итә.
Кесе Адакъю
Кесе Адакъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кужерка
Кужерка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Данияла ислам
Данияла ислам (Islam i Danmark Islam i Danmark ) — Дания территорияһында ислам дине — күп һанлы диндәрҙең береһе. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Дания халҡының (5 мең 771 кеше) 5,40%-ы (313 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (2002). Ислам — Данияның рәсми танылған диндәренән береһе, тарафдарҙары һаны буйынса, лютерандар диненән һуң, икенсе урындағы дин. Дания мосолмандарының күпселеге — сөнниҙәр, шулай уҡ шиғыйҙар, әхмәдилеләр бар.
АҠШ дәүләт департаменты мәғлүмәттәре буйынса, Дания халҡының 3,7 % -ы мосолмандар. Башҡа сығанаҡтар, шул иҫәптән Дания сит ил эштәре министрлығы ла, башҡа һандар килтерә.
Би-Би-Си мәғлүмәттәре буйынса, Данияла 270 мең самаһы мосолман йәшәй. 1970-се йылдарҙа Төркиә, Пакистан, Марокко һәм элекке Югославия халҡы эш эҙләп Данияға килә. 1980-се һәм 90-сы йылдарҙа мосолмандарҙың күпселеге-Иран, Ираҡ, Сомали һәм Босния ҡасаҡтары була.
Дания мосолмандары араһында этник даниялылар төркөмдәре лә бар. Эксперттар баһалауынса Данияла 2 800 самаһы исламды яңы ҡабул иткән мосолман йәшәй һәм йыл һайын был һан яҡынса 70 кешегә арта. Сағыштырыу өсөн, 2000 һәм 2004 йылдар араһында 300-ҙән ашыу даниялы исламдан христианлыҡҡа күскән.
Мәҙрәсәләр
Беренсе мосолман мәктәбе 1978 йылда Хельсингерҙа төҙөлгән. Бөгөнгө көндә Данияла 20-гә яҡын мәҙрәсә эшләй, уларҙың күпселеге ҙур ҡалаларҙа урынлашҡан. 1980-се йылдарҙа урду, төрөк, ғәрәп һәм башҡа телдәрҙә һөйләшеүселәр өсөн мәктәптәр төҙөлә. 1990-сы йылдарҙа Сомали, Фәләстин һәм Ираҡ балалары өсөн мәктәптәр төҙөлә. Иң ҙур мәктәп Нёрреброла — 410-ға яҡын студент уҡый.
Карикатура ғауғаһы
2005 Йылда Данияла «карикатура ғауғаһы» сыға. Jyllands-Posten гәзите Мөхәммәт Пәйғәмбәргә 12 карикатура баҫтырып сығара. Карикатуралар баҫылыуы Дания халҡы араһында ғына түгел, унан ситтә лә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Jyllands-Posten гәзите белдереүенсә, баҫылған һүрәттәр ғәмәлдә һүҙ азатлығы практикаһын ғына күрһәтә. Ун бер ислам дәүләтенең сит ил эштәре министрлыҡтары Дания хөкүмәтенән баҫылып сыҡҡан карикатуралар өсөн ғәфү үтенеүҙе талап итә. Дипломатик протестар артынса Дания тауарҙарына бойкот иғлан ителә.
Әпес
Әпес (Әпес) — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Имәлйылға менән Ҡарағас йылға (Үрек йылғаһы бассейнында) араһында. Абсолют бейеклеге — 661,9 м. Меридиан буйлап һуҙылған текә тау. Көнсығыш битләүенән Әпес йылғаһы башлана (Үрек йылғаһы ҡушылдығы).
Составы
Алевролиттар, рифей һәүерташтары, ҡомташ ултырмалары.
Ландшафт
Ҡайын һәм уҫаҡ ағастарынан торған урман.
Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, 71-се б.
Һылтанмалар
карта
Бриц Станислав Георгиевич
Бриц Станислав Георгиевич (Бритц, Bryc Stanisław s Jerzego; 16 апрель 1891 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы (1918).
Биографияһы
Бриц Станислав Георгиевич 1891 йылдың 16 апрелендә Рәсәй империяһы Витебск губернаһы Двинск ҡалаһында (хәҙерге Латвия Республикаһының Даугавпилс ҡалаһы) офицер ғаиләһендә тыуған. Милләте — поляк, дине — католик.
1900—1910 йылдарҙа Двинск реаль училищеһында белем ала. Училищены тамамлағандан һуң 1910—1913 йылдарҙа Санкт-Петербургта Психоневрология институтында һәм 1913—1916 йылдарҙа Петроград университетында уҡый. Бер үк ваҡытта 1911—1916 йылдарҙа Санкт-Петербургта «Инженерный журнал» редакцияһының контора мөдире була. 1917 йылда Карабанов ширҡәте фавбрикаһының мөдире була.
1917 йылда Владимир хәрби училищеһын тамамлай, прапорщик званиеһын ала. 1917 йылда 105-се көнбайыш пехота полкы составында хеҙмәт итә.
1917 йылдың мартында Ырымбур Офицерҙар советы һәм Хәрби комитеты ағзаһы. 1917 йылдың 6 апреленән Һалдат һәм офицер депутаттар советы һәм башҡарма комитеты президиумының ағзаһы. Ырымбур губернаһы буйынса Ваҡытлы хөкүмәттең комиссары ҡарамағына ебәрелә. 1917 йылдың авгусынан Орск өйәҙе буйынса Ваҡытлы хөкүмәттең комиссары.
Әхмәтзәки Вәлидов үҙенең «Хәтирәләр»ендә яҙыуынса, Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт иткән рус һәм поляк офицерҙары ла Башҡортостан автономияһы идеяһын яҡлай һәм уны тормошҡа ашырыуға булышлыҡ итә. Ул улар араһында айырым хөрмәткә лайыҡ булғандар рәтенә Станислав Брицты ла индерә.
3-сө Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы ҡарары буйынса, 1918 йылдың 5 ғинуарында Башҡортостан мөхтәриәтенең Бөрйән-Түңгәүер кантонына Башҡорт хөкүмәте тарафынан 1-се Башҡорт полкын ойоштороу өсөн махсус төркөм ебәрелә. Уның составында Башҡорт хөкүмәтенең граждандар һәм хәрби вәкилдәре Ғ. С. Иҙелбаев, Ә. Б. Ҡарамышев, Ғ. С. Мағазов, Г. Мерәҫов, Х. Бейешев һәм башҡалар була. Бынан тыш махсус төркөм составына поляк офицерҙары С. Бриц, Столбовский һәм башҡалар инә. Станислав Бритц башҡорт полкын төҙөү өсөн 300 винтовка һәм 60 мең һум бүлгән.
Язалауҙан ҡотолған Станислав Бриц Әмир Ҡарамышев һәм Әхмәҙулла Бейешев менән бергә башҡорт ирекле отрядтарын төҙөүҙе дауам итә һәм башҡорттарҙың партизандар хәрәкәтенең төп етәкселәренең береһе була.
Медвежья (Озёрная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бриц Станислав Георгиевич
Биографияһы
1918 йылдың июненән Башҡорт хәрби шураһы (Башҡорт ғәскәрҙәренең штабы) ағзаһы. 1918 йылдың йәйендә 1-се Башҡорт кавалерия полкы командирының ярҙамсыһы була.
Комуч менән бәйләнештәрҙе яйға һалыу өсөн Башҡорт хөкүмәте Станислав Бриц менән Муллайән Халиҡовты Һамарға ебәргән. Һөйләшеүҙәр барышында улар Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитетынан ярҙам алып ҡына ҡалманы, ә кәрәкле средстволар — яңы формалашып килгән башҡорт частары өсөн финанстар һәм ҡорал биреү тураһында килешкән. 1918 йылдың 8 июнендә Ойоштороу Йыйылышы комитеты менән Башҡорт Хөкүмәте араһында Башҡорт ҡораллы көстәрен ойоштороу тураһында ваҡытлыса хәрби килешеү төҙөлә.
1918 йылдың 29 сентябрендә Милиция начальнигы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы вәкәләттәре менән Башҡорт хөкүмәтенең хәрби милиция начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнгән.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Бадья (Чермоза ҡушылдығы)
Бадья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чермоз йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Милли театр (Белград)
Белградта Республика майҙанында Сербияның Милли музейы эргәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Беренсе тапҡыр Белградта театр төҙөү идеяһы 1851 йылда"Халыҡ мәғарифын яратыусылар" йәмғиәте арҡаһында барлыҡҡа килә. Уға 1868 йылдың 13 июлендә нигеҙ һалына һәм архитектор Александр Бугарский планы буйынса ике йыл дауамында төҙөлә. Төҙөлөш тураһында ҡарарҙы кенәз Михаил Обренович ҡабул итә. Тәүге спектакль — «Георгий Бранкович» пьесаһы була. Театр спектаклдәренән тыш, XIX быуат дауамында хәйриә балдары һәм концерттар үткәрелә. Бөйөк конституция скупщинаһы был залда 1888 йылда Конституция өсөн тауыш бирә.
Югославия заманында Югославия милли театры була. Театр Сербияның иң яҡшы театр актерҙарын берләштерә, бында серб, словен һәм донъя драматургтары пьесалары ҡуйыла.
1999 йылда НАТО-ның һауа һөжүме ваҡытында театр илдә эшен дауам иткән берҙән-бер коллектив була. Шул уҡ ваҡытта билет хаҡы символик булып, берәр динар тәшкил итә.
Бинаһы
Театры составында өс академия труппаһы була: драма, опера (1921 йылдан) һәм балет (1920 йылдан). шулай уҡ театр бинаһында музей ҙа була. Сығыштар ике: Төп сәхнәлә (700 урынлыҡ) һәм Радомир Раша Плаович сәхнәһендә (300 урынлыҡ) ҡуйыла. Бина шул ваҡыттағы театр биналары, бигерәк тә Миландың Яңырыу дәүере үҙенә концепцияһын һәм декоратив биҙәлешен алған Ла Скала өлгөһөндә эшләнә. Һуңғы реконструкция ваҡытында тәүге йөҙө бөтөнләй юғалтыла. Беренсе реконструкция 1911 йылда башлана, һуғыш арҡаһында 1922 йылға тиклем һуҙыла. Театр киңәйтелә һәм эске биҙәлешенең бер өлөшөн юғалта. Икенсе реконструкция 1964—1965 йылдарҙа үткәрелә һәм 1941 йылда Белградты бомбаға тотоу эҙемтәләре менән бәйле була. Интерьер үҙгәрелә. Һуңғы ҙур реконструкция 1986—1989 йылдарҙа тормошҡа ашырыла, был ваҡытта ағалы-энеле Юговичтар урамы яғындағы өлөшө төҙөлөп бөтә.
Балет
Белград операһының тәүге балет тамашалары 1920 йылдар башына ҡарай. Бында композитор М. Милевичтың тәүге «Le balai du valet» балеты ҡуйыла. Төрлө ваҡытта труппаға Г. Б. Романов (1930-31), Н. Кирсанова (1932-34), Б. Князев (1934-36), Маргарита Фроман (1937-38) етәкселек итә. Һуғыштан һуң балет ныҡлы яңырыш осоро кисерә, ул, нигеҙҙә, баш балетмейстер Д. Парлич эшмәкәрлеге менән бәйле була.
Реставрация
1905 йылда сәхнә, тамаша залы һәм фойе беренсе серб декораторы, Белградтың бик күп байҙарының йорт интерьерын биҙәгән Драгутин Инкиострия Меденяк эскизы буйынса реставрациялана. Яңыртылған декор нигеҙенә халыҡ биҙәктәре һәм художество традициялары мотивтары ята. Ваҡыты менән сәхнәне ҙурайтыу һәм бер нисә техник мәсьәләне хәл итеү кәрәклеге килеп тыуа. 1912 йылда театрҙы реконструкциялау башлана, әммә, Беренсе донъя һуғышы башланыуға бәйле, ул 1921 йылға тиклем һуҙыла. Архитектор Йосиф Буканец уйынса, фасадтың тәүге гармонияһын подъезд эргәһендәге мөйөштәге необарокко башняһы алмаштыра. Тамаша залының интерьерына һәм вестибюлгәгипстан декоратив элементтар өҫтәлә. Тамаша залының түбәһен урыҫ рәссамы Степан Федорович Колесников биҙәй. Шуныһы ҡыҙыҡ, академик реализм традициялары нигеҙендә тәрбиәләнһә лә, ул үҙ композицияһын декоратив барокко стилендә башҡара һәм нигеҙ итеп антик мифология темаһын ала — колесницалағы Талия, театрҙы, сәнғәт ҡорамы булараҡ данлаусы вакх фантазиялары.
Киләһе реконструкция 1940 йылда башлана. Әммә Белградты 1941 йылдың апрелендә бомбаға тотоу һөҙөмтәһендә, бина етди зыян күрә һәм реконструкция эштәре йыл һуңында ғына тергеҙелә. Архитекторҙар Гойко Тодич һәм Драган Гудович проекты элекке Милли театрҙың йөҙөн тулыһынса үҙгәртә. Фасадтың йөҙлөк яғынан, ҡыйыҡтың профиль гирляндаларынан тыш, барлыҡ иҫке декоратив пластика алына. Шундай тышҡы йөҙөн тетар 1965 йылғы реконструкцияға тиклем һаҡлай. Ул ваҡытта архитектор Никола Шерцер етәкселегендә вестибюлгә, тамашалар залына һәм оркестр соҡорона үҙгәрештәр индерелә.
Илдең шау-шыулы тарихи ваҡиғаларын үтеп, Белград Милли театры һаман да серб мәҙәниәте һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлаусы булып ҡала. Ул артабан да серб рухиәтенең маяғы буласаҡ. Йәмғиәт тормошондағы мөһим мәҙәни-тарихи, архитектура-урбанистик, художество-эстетик ролен танып һәм ихтирам итеп, Белградтың Милли театры 1983 йылда айырым әһәмиәтле иәҙәни мираҫ тип иғлан ителә.
Плетенёва Зоя Ивановна
Плетенева Зоя Ивановна (20 октябрь 1926 йыл, Чимошур ауылы, хәҙер Удмурт Республикаһы — 28 май 2012 йыл, Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Лебяжье районы «Восток» колхозының быҙау ҡараусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Зоя Ивановна Плетенева 1926 йылдың 20 октябрендә Удмурт автономиялы өлкәһенең Глазов өйәҙе Чимошур ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хәҙер ауыл Удмурт Республикаһының Игра районы «Кабачигурт» муниципаль берәмегенә инә.
1965 йылдан Ҡурған өлкәһенең Лебяжье районы Плоское ауыл Советының Плоское ауылында йәшәй, унда Лебяжье районының «Восток» колхозының быҙау ҡараусы булып эшләй. 1968 йылда КПСС сафына инә.
Йыл һайын быҙау үҫтереү буйынса планды арттырып үтәй. Лебяжье районында иң яҡшы быҙау ҡараусы булып китә. СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 6 сентябрендәге указы менән, Бөтә Союз социалистик ярышта юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм 1972—1973 йылдарҙың ҡышҡы осорона малсылыҡ продукттарын етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыу буйынса ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен үтәүҙә күрһәткән хеҙмәт ҡыйыулығы өсөн, Зоя Ивановна Плетеневаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Мәскәүҙә Бөтә Союз күргәҙмәһе — ВДНХ-ла ҡатнаша, унда алтын миҙал ала.
Күп тапҡыр КПСС-тың Ҡурған өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана.
Зоя Ивановна Плетенева 2012 йылдың 28 майында вафат була.
Пушкин Тауҙары
Пушкин тауҙары — (1960 йылдан ) Рәсәйҙә Псков өлкәһенең көнбайышындағы ҡала тибындағы ҡасаба. Пушкиногорский районының, шулай уҡ Пушкиногорье ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Псковтан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 112 км, Утрау тимер юлы станцияһынан (Псков — Резекне линияһында) көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  57 км  алыҫлыҡта урынлашҡан.
Рус дәүләте составында
Ҡасаба тарихы 1569 йылға барып тоташа, батша Иван Грозный күрһәтмәһе буйынса Посков воеводаһы  Токмаков Юрий Синичий тауында (Псков ҡалаһы яны Ворничтан алыҫ түгел)  Святогорский монастырына нигеҙ һала,  артабан ул Рус дәүләтене  хәрби форпостролен үтәй. Монастырь ҡеүәтле ағас диуарҙар менән уратып алынған булған, уны XVIII  быуат аҙағында таш диуарҙар алмаштыра. Бер аҙҙан һуң тауҙың исеме монастырға нигеҙ һалынғандан һуң Изге тау тип үҙгәртелә,  ә монастырҙар эргәһендә  Тоболенец биҫтәһе барлыҡҡа килә (күл атамаһы  буйынса).
Пётр I үҙенең указы менән 1708 йылдың 18 (29) декабрендә губерналарға һәм өйәҙҙәргә административ бүлеү индерә. Шул уҡ XVII быуатта бөлгән Воронич Опочкиҙың ҡала яны статусын ала. Опочки өйәҙе Воронич улусуның үҙәге Тоболенец була. 1719 йылдың 29 майында ( 9 июнь)  йылда батшаның яңы указы менән  губерналар провинцияларға бүленә, Опочки өйәҙе менән бергә Санкт-Петербург губернаһының Псков провинцияһы составына инә.
Рәсәй империяһы составында
Императрица Екатерина I 1727 йылдың 29 апрелендәге (10 майында) указы менән  Тоболенец слободаһы Псков провинцияһы менән  яңы барлыҡҡа килгән  Новгород губернаһына күсә. 1772 йылдың 23 октябрендәге (3 ноябрендә) Сенаттың Указына ярашлы    Псков провинцияһы — Рәсәйгә ҡушылған Бөйөк Луки провинцияһы менән  яңы ойошторолған Псков губернаһына инә; Опочка шул ваҡытта губерна ҡалаһына әүерелә. Әммә Екатерина II  1776 йылдың   24 авгусындағы (4 сентябрендә) указы менән Псков губернаһы составынан Полоцк губернаһы айырыла, ә Псков губернаһының  үҙәге  Псковҡа күсерелә.
Пушкин ваҡытында Тоболенец слободаһы ҙур булмаған ҡасаба була, һәм унда башлыса монастырь хеҙмәтселәре һәм аҫаба крәҫтиәндәр йәшәй.
XIX быуаттың 2-се яртыһында Тоболенец слободаһы — үҙе  үҙ идаралығы менән ябай  улус үҙәге була, уның  үҙенең янғын дружинаһы,  дауаханаһы һәм ғибәҙәтханаһы, трактирҙары, монастырға яҡын сауҙагәрҙәр һәм руханийҙар йорттары була. 1830 йылда И.А. Раевский биҫтәлә беренсе бушлай мәктәп аса, унда 30 бала уҡый; 1840 йылда Дәүләт мөлкәте министрлығы бында үҙ мәктәбенә нигеҙ һала. 1875 йылда уға ике класлы Святогор  училищеһы өҫтәлә.
СССР составында
Совет власы Воронич улусы территорияһында 1918 йылдың мартында урынлаштырыла.
Октябрь революцияһынан һуң беренсе йылдарҙа Тоболенец слободаһы Псков губернаһының Опочки өйәҙенә инеүен дауам итә. 1924 йылдың 10 апрелендә Воронич улусының ВЦИК декреты буйынса Воронич улусынан Полянский һәм Матюшкинский улустарынан яңы Пушкин улусы ойошторола, уның үҙәге Тоболенец слободаһы ВЦИК Президиумының 1925 йылдың 25 майындағы ҡарары менән  Пушкин Тауҙары ауылы тип үҙгәртелә. 1927 йылдың 1 ғинуарында ауыл яңы барлыҡҡа килгән Ленинград Псков округы составына инә һәм Пушкин районының административ үҙәге була.
1930 йылдың 23 июлендә Псков округы бөтөрөлә, Пушкин районы туранан-тура Ленинград өлкәһенә буйһона. 1935 йылдың  29 ғинуарында Калинин өлкәһе ойошторола, Пушкин районы уға тапшырыла. 1937 йылдың 11 майында ВЦИК Президиумының яңы  ҡарары менән  Опочецкий сик буйы округы төҙөлә, уға Пушкиногорский  районы тип үҙгәртелгән Пушкин районы инә. Ниһайәт, 1941 йылдың 5 февралендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән был округ бөтөрөлә, Пушкиногорский районы туранан-тура буйһона  Калинин өлкәһенә буйһона.
Хәҙерге осор
2005 йылдың февралендә «Пушкин Тауҙары» ҡала биләмәһе муниципаль берәмеге барлыҡҡа килә, статусы һәм сиктәре 2005 йылдың 28 февралендәге "Псков өлкәһе территорияһында яңы төҙөлә торған муниципаль берәмектәренең  сиктәрен билдәләү  һәм уларҙың  статусы тураһында"   № 420-ОЗ Законына ярашлы билдәләнә. Бер үк ваҡытта ҡасаба Пушкиногорский улусының административ үҙәге була