cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үҙәк Америка тарихы
XX быуат
1991 йылда Үҙәк Америка дәүләттәре парламентын булдыра. Был кәңәшмәгә Гондурас, Сальвадор, Никарагуа һәм Гватемала, шулай уҡ Панама һәм Доминика Республикаһы вәкилдәрен ебәрә. Коста-Рика, күп тапҡыр саҡырыуҙарға ҡарамаҫтан, Парламентта ҡатнашыуҙан баш тарта. 2007 йылда Гондурас, Сальвадор, Никарагуа һәм Гватемала үҙ сиктәрен асырға ҡарар итә: был илдәр граждандары шәхес таныҡлығы ярҙамында илдән-илгә ирекле күсеп йөрөй ала.
Асҡыш
Асҡыш (Аскиш) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 452386, ОКАТО коды — 80234812006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кукруй 3-сө
Кукруй 3-сө — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабянинская
Сабянинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы
Насретдин Туси исемендәге Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы (ШАО, N.Tusi adına Şamaxı́ Astrofízika Rəsədxanası́ ) — Оло Кавказ һыртының көньяҡ-көнсығыш итәгендә 1435 метр бейеклектә, район үҙәге Шәмәхәнән 22 километрҙа һәм Баҡынан 144 километрҙа урынлашҡан, Әзербайжан Милли Фәндәр академияһы Астрофизика секторы базаһында асылған обсерватория. Нигеҙе 1960 йылда һалына. Обсерваторияны ойоштороуға билдәле ғалим Йософ Мәмәдалиев ҙур өлөш индерә.
1981 йылда обсерваторияға урта быуаттар математигы, физигы һәм астрономы Мөхәммәт Насретдин Туси исеме бирелә.
Обсерватория хеҙмәткәрҙәре өсөн Йософ Мәмәдалиев исемендәге (Пиркули) ҡасаба төҙөлә.
2008 йылдың сентябренән капиталь  ремонт-төҙөлөш һәм фәнни-техник ҡорамалдарҙы модернизациялау башлана. 2013 йылдың 16 майында Шәмәхә астрофизика обсерваторияһында капиталь ремонт, реконструкция һәм автоматлаштырыу эштәре тамамлана.
Телескоптары
Төп ҡорамалы  — Германиянан алынған рефлектор, көҙгөһөнөң диаметры — 2 метр, 1966 йылдан бирле файҙаланыла һәм Кавказ аръяғында беренсе ҙур телескоп булып тора.
Обсерваторияла йәнә түбәндәгеләр ҡулланыла:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Яңы Башап
Яңы Башап (Яңауыл ; Новый Ашап)— Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Яңы Башап ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Почта индексы — 618165, ОКАТО коды — 57204831001.
Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 330 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 157 ир һәм 173 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 432 кеше йәшәгән.
Bilateria
Ике яҡлы симмертиялы йәки билатера́ль симметриялы хайуандар(Bilateria, Двусторонне-симметричные йәки билатера́льные) — тән өлөштәре алғы һәм артҡы өлөштәргә махсуслашҡан (дифференцацияланған) өс ҡатлаулы (тәндәре өс яралғы япрағынан ярала торған) күп күҙәнәкле хайуандарҙы берләштергән таксон.
Яңы Башап
Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Bilateria
Ике яҡлы симмертиялылар әлеге ваҡытта билдәле булған барлыҡ  хайуандарҙың 99% -ын үҙ эсенә ала.
Яңы Башап
Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл 1811 йылдан алып Яңы Башап исеме аҫтында иҫкә алына башлай. Ауылдың исеме Башап (Ашап) йылғаһы исеменән. Тарихсы Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә Яңы Башап ауылы 1818 йылда Сәрәш һәм Юғары Башап (Башапбаш) ауылдарынан айырылып, күсеп ултырған яңы ауыл (выселок) һымаҡ барлыҡҡа килгән. Яңы ауылға шулай уҡ Конюково (Әрәмауыл) һәм Байауыл (Күзмә) ауылдарынан бер-нисә ғаилә күсеп килә.
Bilateria
Был төркөмгә дүрт тип хайуандар ғына инмәй: болоттар тибы (рус.губки, лат. Porifera, 8000 төр), эсәк ҡыуышлылар (Coelenterata, 11000 төр), Ctenophora (рус. гребневики, 150 төр) һәм  Placozoa (рус. пластинчатые, 1 төр — трихоплакс). Ҡалған 1.6 млн тирәһе төрҙө үҙ эсенә алған  28 тип ике яҡлы симмертиялыларға инә [4].
Яңы Башап
Тарихы
1834 йылда ауылдың 30 йортонда милләте буйынса башҡорт 93 ир һәм 83 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.
Bilateria
Ике яҡлы симмертия — билатерияларҙың үҙенсәлекле айырмаһы булып тора. Уларҙың организмын көҙгөләге сағылыш кеүек, уң һәм һүл яҡҡа бүлеп була. Организм үҫкән ваҡытта симметрия боҙолорға мөмкин. Мәҫәлән, кешенең тышҡы ҡиәфәте симметриялы булһа ла, эске органдарында симметрия боҙола.
Яңы Башап
Тарихы
1816 йылда ауылда 86 кеше, 1926 йылда 624 кеше йәшәгән.
Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ғәйнә ырыуы вәкилдәре.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
1929 йылда ауылда «Труд» колхозы барлыҡҡа килә, һуңыраҡ колхоз Булганин исемен йөрөтә башлай, 1957 йылдан алып колхозға «Труд» исеме кире ҡайтарыла.
1953 йылдан алып Яңы Ашап ауылында Бөйөк Ватан Һуғышы ветераны, Дан орденының тулы кавалеры Әминов Зариф Хурамша улы (1916 – 1974 йй.) йәшәгән.
Позицион иҫәпләү системаһы
Позицион иҫәпләү системаһы (позицион нумерация) — һандың яҙылышында һәр һанлы тамғаның (цифрҙың) ҡиммәте уның позицияһына (разрядына) бәйле булған иҫәпләү системаһы.
Тарихы
Цифрҙарҙың урыны буйынса ҡиммәтенә нигеҙләнгән позицион нумерлауҙы шумерҙар һәм вавилонсылар уйлап тапҡан тип иҫәпләнә. Аҙаҡҡы периодта бындай нумерацияны индустар үҫтерәләр һәм цивилизация тарихында баһалап бөткөһөҙ эҙемтәләргә киләләр. Бындай системалар иҫәбенә унарлы иҫәпләү системаһы инә, уның барлыҡҡа килеүе бармаҡтар менән иҫәпләүгә бәйле. Урта быуаттар Европаһына ул итальян сауҙагәрҙәре аша килеп инә, улар үҙ сиратында Урта Азия халҡынан үҙләштергәндәр.
Билдәләмәләр
Позицион иҫәпләү системаһы, иҫәпләү системаһының нигеҙе тип аталған бөтөн b > 1 һаны менән билдәләнә. Нигеҙе b булған иҫәпләү системаһы шулай уҡ b-арлы (айырым әйткәндә, икеле, өсәрле, унарлы һәм башҡа) иҫәпләү системаһы тип атала.
Тамғаһыҙ x бөтөн һаны b-арлы иҫәпләү системаһында b һаны дәрәжәләренең сикле һыҙыҡлы комбинацияһы рәүешендә күрһәтелә : Был яҙылышта һәр \ b^k базис элементы разряд (позиция) тип атала, разрядтарҙың һәм уларға ярашлы цифрҙарҙың ололоғо разрядтың (позицияның) номеры \ k (дәрәжә күрһәткесенең ҡиммәте) менән билдәләнә.
b-арлы иҫәпләү системаһында n позицияһы ярҙамында 0-дән b^n-1-гә тиклем диапазондағы бөтөн һандарҙы яҙырға мөмкин, йәғни бөтәһе төрлө b^n һан.
Һандарҙы яҙыу
Әгәр төрлөсә уҡыу мөмкинлеге тыумаһа (мәҫәлән, бөтә цифрҙар ҙа уникаль яҙма тамғалар рәүешендә күрһәтелгән), \ x һаны уның b-арлы цифрҙары эҙмә-эҙлелеге рәүешендә, уңдан һулға ҡарай разрядтары ололоғо кәмей барыу тәртибендә теҙеп яҙыла : Нулдән айырмалы \ x һанында баштағы нулдәр ғәҙәттә яҙылмай.
Нигеҙҙәре, 36-ны ла индереп, 36-ға тиклем булған иҫәпләү системаларында һандарҙы яҙыу өсөн цифрҙар (тамғалар) сифатында ғәрәп цифрҙары ҡулланыла (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) һәм, аҙаҡ, латин алфавиты хәрефтәре (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z). Шуның менән бергә, a = 10, b = 11 һәм башҡа шулай, ҡайһы берҙә x = 10.
Бер үк ваҡытта бер нисә иҫәпләү системаһы менән эшләгәндә, уларҙы айырыу өсөн ғәҙәттә системаның нигеҙе аҫтағы индекс рәүешендә күрһәтелә, нигеҙ унарлы системала яҙыла:
Ҡайһы бер махсус өлкәләрҙә нигеҙҙе күрһәтеүҙең айырым ҡағиҙәләре ҡулланыла. Мәҫәлән, программалауҙа алтмышарлы система ошолай тамғалана:
Си теленең ҡайһы бер диалекттарында «0x»-ҡа оҡшашлыҡ буйынса икеле һандарҙы тамғалау өсөн «0b» префиксы ҡулланыла («0b» тамғалауы ANSI C стандартына инмәй).
Үҙсәнлектәре
Позицион иҫәпләү системаһы бер нисә үҙсәнлеккә эйә:
Экономиялыҡ
Нигеҙе b булған иҫәпләү системаһы цифрлы техникала, һәр береһе һандың цифрҙарын кодлаусы b төрлө торошто ҡабул итә алған триггерҙар йыйылмаһынан торған регистрҙар менән тормошҡа ашырыла. Был ваҡытта иҫәпләү системаһының экономиялылығы — мөмкин тиклем әҙ һандағы дөйөм тамғалар ярҙамында мөмкин тиклем күберәк һандағы һандарҙы күрһәтеү мөмкинлеге — бигерәк тә ҙур әһәмиәткә эйә. Әгәр триггерҙар һаны r-ға тигеҙ булһа, ул саҡта дөйөм тамғалар һаны m=r\cdot b-ға тигеҙ, ә улар ярҙамында яҙылырға мөмкин булған һандар һаны ярашлы рәүештә —. b-нан функция булараҡ, был аңлатма b e = 2,718281828… һанына тигеҙ булғанда үҙенең максимум ҡиммәтен ҡабул итә, b-ның бөтөн ҡиммәттәрендә b = 3 булғанда максимумына өлгәшә. Шулай итеп, өсәрле иҫәпләү системаһы (өсәрле ЭВМ-дарҙа ҡулланылған) иң экономиялыһы була, уның артынса икеле иҫәпләү системаһы (ғәҙәттә күпселек киң таралған ЭВМ-дарҙа ҡулланылған) һәм дүртәрле иҫәпләү системаһы килә.
Иҫәпләү системаһының экономиялылығын эквивалентлы тасуирлауҙы, мәғлүмәти энтропия төшөнсәһен ҡулланып алырға була. Һандың яҙылышында һәр цифрҙың күренеүенең тигеҙ ихтималлығы шарттарында, n-разрядлы һанды нигеҙе b булған иҫәпләү системаһында яҙыуҙың мәғлүмәти энтропияһы ҡиммәтен ҡабул итә (даими коэффициентҡа тиклем аныҡлыҡ менән). Шуға күрә нигеҙе b булған иҫәпләү системаһында һандарҙың яҙыу тығыҙлығы (йәғни, бер разрядҡа мәғлүмәт миҡдары) -ға тигеҙ, ул шулай уҡ иң ҙур ҡиммәтен b = e булғанда, ә b-ның бөтөн ҡиммәттәре өсөн b = 3 булғанда ҡабул итә.
Унарлы иҫәпләү системаһына күсереү
Әгәр һан b-арлы иҫәпләү системаһында
ул саҡта уны унарлы иҫәпләү системаһына күсереү өсөн ошондай сумманы иҫәпләйбеҙ:
йәки, асығыраҡ күренештә:
йәки, аҙаҡ килеп, Горнер схемаһы күренешендә:
Мәҫәлән:
Унарлы иҫәпләү системаһынан күсереү
44_{10} һанын икеле системаға күсерәйек: 44-те 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 22, ҡалдыҡ 0 22-не 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 11, ҡалдыҡ 0 11-ҙе 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 5, ҡалдыҡ 1 5-те 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 2, ҡалдыҡ 1 2-не 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 1, ҡалдыҡ 0 1-ҙе 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 0, ҡалдыҡ 1 Бүлендек нулгә тигеҙ, бүлеү тамамлана. Хәҙер бөтә ҡалдыҡтарҙы аҫтан өҫкә ҡарай яҙып 101100_2 һанын табабыҙ.
Икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсеү
Был типтағы операциялар өсөн ябайлаштырылған алгоритм бар.
Ун алтылы иҫәпләү системаһы өсөн — күсерелә торған һанды 2-нең дәрәжәһенә тигеҙ булған цифрҙар һанына бүлгеләйбеҙ (2, һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙе килеп сыҡһын өсөн күтәрергә кәрәк булған дәрәжәгә күтәрелә (24=16), был осраҡта 4, йәғни тетрад). Тетрадтарҙы тетрадтар таблицаһы буйынса үҙгәртәбеҙ: 0000 0 0100 4 1000 8 1100 C 0001 1 0101 5 1001 9 1101 D 0010 2 0110 6 1010 A 1110 E 0011 3 0111 7 1011 B 1111 F
Миҫал: үҙгәртәбеҙ 1011002 һигеҙле — 101 100 → 548 ун алтылы — 0010 1100 → 2C16
Һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһынан икеле иҫәпләү системаһына күсереү
Был типтағы операциялар өсөн ябайлаштырылған алгоритм бар.
Һигеҙле система өсөн — таблица буйынса триплеттарға үҙгәртәбеҙ 0 000 4 100 1 001 5 101 2 010 6 110 3 011 7 111
Ун алтылы система өсөн — таблица буйынса квартеттарға үҙгәртәбеҙ 0 0000 4 0100 8 1000 C 1100 1 0001 5 0101 9 1001 D 1101 2 0010 6 0110 A 1010 E 1110 3 0011 7 0111 B 1011 F 1111
Миҫал: үҙгәртәбеҙ 548 → 101 100 2C16 → 0010 1100
Икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсереү
Кәсер өлөшөн икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсереү һандың бөтөн өлөшөн күсергәндәге кеүек тормошҡа ашырыла, тик шул айырма менән, октаваларға һәм тетрадтарға бүлеү унарлы өтөрҙән уңға ҡарай бара, тулмаған разрядтар уңдан нулдәр менән тултырыла. Мәҫәлән, юғарыла ҡаралған 1100,0112 һаны 14,38 йәки C,616 күренешендә буласаҡ.
Ирекле иҫәпләү системаһынан унарлы иҫәпләү системаһына күсереү
Икеле 1100,0112 һанын унарлы иҫәпләү системаһына күсереү миҫалын ҡарайыҡ. Был һандың бөтөн өлөшө 12-гә тигеҙ (юғарыла ҡарағыҙ), ә бына кәсер өлөшөн күсереүҙе ентекләп ҡарайыҡ:
Теләһә ниндәй иҫәпләү системаһынан күсереү тап шулай уҡ тормошҡа ашырыла, тик «2» урынына системаның нигеҙе ҡуйыла.
Күсереү уңайлы булһын өсөн, һандың бөтөн һәм кәсер өлөштәрен айырым күсерәләр, ә һөҙөмтәне аҙаҡ берләштерәләр.
Унарлы иҫәпләү системаһынан ирекле системаға күсеү
Һандың кәсер өлөшөн башҡа иҫәпләү системаларына күсереү өсөн уның бөтөн өлөшөн нулгә әйләндерергә һәм килеп сыҡҡан һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙенә ҡабатлай башларға кәрәк. Әгәр ҡабатлау һөҙөмтәһендә яңынан бөтөн өлөш барлыҡҡа килһә, килеп сыҡҡан бөтөн өлөштөң ҡиммәтен иҫтә ҡалдырып (яҙып ҡуйып), уны ҡабаттан нулгә әйләндерергә кәрәк. Кәсер өлөшө тулыһынса нулгә әйләнгәс операция тамамлана. Түбәндә 103,62510 һанын икеле иҫәпләү системаһына күсереү миҫалы килтерелә.
Бөтөн өлөшөн юғарыла тасуирланған ҡағиҙә буйынса күсереп табабыҙ 10310 = 11001112. 0,625-те 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,250. Бөтөн өлөшө 1. 0,250-не 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,500. Бөтөн өлөшө 0. 0,500-ҙө 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,000. Бөтөн өлөшө 1. Шулай итеп, өҫтән аҫҡа 1012 һанын алабыҙ. Шуға күрә 103,62510 = 1100111,1012
Тап шулай уҡ теләһә ниндәй нигеҙле иҫәпләү системаһына күсереү башҡарыла.
Баштан әйтеп китергә кәрәк, был миҫал махсус һайланған, дөйөм осраҡта һандың кәсер өлөшөн унарлы иҫәпләү системаһынан башҡа иҫәпләү системаларына күсереүҙе бик һирәк осраҡта тамамлауға өлгәшеп була, шуға күрә, күпселек осраҡта, күсереүҙе бер ни тиклем хата менән башҡарырға мөмкин. Өтөрҙән һуң тамғалар ни тиклем күберәк булһа, шул тиклем күсереү һөҙөмтәһенең яҡынса ҡиммәте дөрөҫкә яҡыныраҡ була. Әгәр, мәҫәлән, 0,626 һанын икеле кодҡа күсереп ҡарағанда, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә еңел ышанып була.
Рациональ һандарҙың яҙылышы
x рациональ һаны b-арлы иҫәпләү системаһында b һанының дәрәжәләренең һыҙыҡлы комбинацияһы (ғөмүмән алғанда, сикһеҙ) рәүешендә күрһәтелә: бында a_k — бөтөн өлөшөнөң цифрҙары (айырғысҡа тиклем), c_k — кәсер өлөшөнөң цифрҙары (айырғыстан һуң), n — бөтөн өлөшөнөң разрядтары һаны.
b-арлы иҫәпләү системаһында тик, бында m һәм q — бөтөн һандар, күренешендә күрһәтергә мөмкин булған рациональ һандарҙың ғына ахырғы яҙыуы бар: бында һәм   q-ны b^m-нә бүлгәндә ярашлы рәүештә бүлендектең һәм ҡалдыҡтың b-арлы яҙылышы булып торалар.
күренешендә күрһәтеп булмаған рациональ һандар периодлы кәсерҙәр рәүешендә яҙылалар.
Симметрик иҫәпләү системалары
Симметрик (тигеҙләшкән, тамға разрядлы) иҫәпләү системаһы шуның менән айырыла, цифрҙарҙы күмәклегенән түгел, ә  күмәклегенән алып ҡулланалар. Цифрҙар бөтөн булһын өсөн, b таҡ булырға тейеш. Симметрик иҫәпләү системаларында һандың тамғаһы өсөн өҫтәлмә тамғалауҙар кәрәкмәй. Бынан тыш, симметрик системаларҙа иҫәпләүҙәр шуның менән уңайлы, түңәрәкләү өсөн айырым ҡағиҙәләр кәрәкмәй — ул артыҡ разрядтарҙы ябай алып ташлауға ҡайтып ҡала, был иҫәпләүҙәрҙең систематик хаталарын ҡырҡа кәметә.
Тиҫкәре нигеҙҙәр
Нега-позицион тип аталған, нигеҙҙәре тиҫкәре позицион системалар була:
Бөтөн һан булмаған нигеҙҙәр
Ҡайһы берҙә шулай уҡ нигеҙҙәре бөтөн һан булмаған позицион иҫәпләү системалары ҡарайҙар: рациональ, иррациональ, трансцендентлы.
Бындай иҫәпләү системаларының миҫалдары булып торалар:
Комплекслы нигеҙҙәр
Позицион иҫәпләү системаһының нигеҙе шулай уҡ комплекслы һан булырға мөмкин. Был ваҡытта уларҙа цифрҙар, туранан-тура был иҫәпләү системаларында күрһәтелгән һандар менән арифметик ғәмәлдәр башҡарырға мөмкинлек биреү шартын ҡәнәғәтләндереүсе ниндәйҙер сикле күмәклектән ҡиммәттәр алалар.
Атап әйткәндә, комплекслы нигеҙле позицион иҫәпләү системалары араһында тик ике генә цифр 0 һәм 1 ҡулланылған икеле системаларҙы айырып ҡарарға була.
Артабан позицион иҫәпләү системаһын ошондай күренештә яҙырбыҙ, бында \rho — иҫәпләү системаһының нигеҙе, ә A — цифрҙар күмәклеге. Атап әйткәндә, A күмәклеге ошондай күренештә булырға мөмкин:
Комплекслы нигеҙле позицион иҫәпләү системаларына миҫал булып торалар (артабан j — уйланма берәмек):
Түбәндә икеле позицион иҫәпләү системаларының нигеҙҙәре һанап кителгән һәм уларҙа 2, −2 һәм −1 һандарының яҙылыштары бирелгән:
Күрһәткесле булмаған иҫәпләү системалары
Күрһәткесле иҫәпләү системалары күрһәткесле бәйләнешле позицион иҫәпләү системаларының айырым осраҡтары булып торалар. Күрһәткесле бәйләнеш урынына башҡа бәйләнештәр булырға мөмкин. Мәҫәлән, гипероператорлы позицион иҫәпләү системаһы шул уҡ һандағы тамғалар менән һандарҙың ҙур диапазонын яҙырға мөмкинлек бирә.
Ядро физикаһы
Я́дро фи́зикаһы — атом ядроһы төҙөлөшөн һәм сифаттарын, шулай уҡ уларҙың үҙ-ара бәрелешеүен (ядро реакцияларын) өйрәнеүсе физика бүлеге.
Мәсьәләләре
Ядро физикаһында барлыҡҡа килгән мәсьәләләр — бер нисә есем мәсьәләһенең ғәҙәти миҫалы. Ядролар нуклондарҙан (протон һәм нейтрондарҙан) тора, һәм ғәҙәти ядроларҙа унарлаған һәм йөҙәрләгән нуклон бар. Был һан теүәл сиселә торған мәсьәләләр өсөн бик ҙур, шул уҡ ваҡытта статистик физика методтарын ҡулланыу өсөн бик әҙ. Был атом ядроһы моделдәренең күп төрлөлөгөнә килтергән.
Дөйөм мәғлүмәт
Ядролағы протондар һанын (заряд һаны, шулай уҡ ' элементтың тәртип 'һаны) Z һанын, нейтрондар һанын — N'' менән билдәләйҙәр. Уларҙың суммаһы A = Z + N - ядроның масса һаны. Бер иш Z -лы атомдар (бер үк элемент атомдары), әгәр төрлө N -лы булһа изотоп, бер иш A-лы, тик төрлө Z -лы— изобар, бер үк төрлө N,-лы төрлө Z-лы — изотон тип атала.
Протон менән нейтрон араһындағы төп айырма шунда- протон — зарядлы киҫәксә, заряды e = 4,801 ед. СГСЭ = 1,602 Кл. Был элементар заряд, модуль буйынса электрон зарядына тиң. Нейтрон, исеме үк әйтеп тора, электрик нейтраль. Протон менән нейтрондың спиндары бер иш һәм электрон спинына тиң ,йәки 1/2 (\hbar берәмектәрендә, Планк даимиһы (постоянная Планка). Протон менән нейтрон массаһы тигеҙ тиерлек: электрондың 1836,15 һәм 1838,68 массаһына тиң. Протон менән нейтрон фундаменталь киҫәксәләр түгел. Улар ике төр кварктан тора: d-кварк — элементар е зарядының 1/3 һәм u-кварк +2/3 тора. Протон ике u-кварк һәм бер d-кварктан (дөйөм, суммар заряды «+1»), ә нейтрон — бер u-кварк һәм ике d-кварктан (дөйөм заряды 0) тора. Ирекле нейтрон — тотороҡло киҫәксә түгел. Барлыҡҡа килеп 885 секунд үткәндән һуң ул протон, электрон һәм антинейтриноға тарҡала (см. Бета-распад нейтрона).Ядрола нейтрон тәрән потенциаль соҡорҙа ята, шуға уның тарҡалыуын һаҡланыу закондары тотҡарлай ала.
Ядро физикаһы астрофизиканың күп бүлектәре өсөн (йондоҙҙарҙа беренсел нуклеосинтез, термоядро реакцияһы) һәм, аңлашылып тора, ядро энергетикаһы һәм киләсәктә термоядро энергетикаһы өсөн бик мөһим.
Тарих
1896 йылда француз химигы  Антуан Анри Беккерель  осраҡлы ғына уран тоҙҙарының  радиоактивлығын  асҡан, был үҙаллы күренмәй торған һауаны ионлаштыра һәм фотоэмульсияны ҡарайта  алған  нурҙар ебәреүҙән ғибәрәт булған. Ике йылдан һуң Пьер Кюри менән Мария Склодовская-Кюри торийҙың радиоактивлығын асҡан һәм уран тоҙҙарынан полоний менән радийҙы алған, уларҙың радиоактивлығы уран менән торий радиоактивлығынан миллиондарса тапҡыр көслөрәк булып сыҡҡан.
Радиоактив нурланышты ентекле өйрәнеү менән Эрнест Резерфорд шөғөлләнә. Ул радиоактив нурланыштар α-, β- и γ-нурҙар арҡаһында бара икәнен асыҡлай. Бета-нурҙар тиҫкәре зарядлы электрондарҙан, альфа-нурҙар — ыңғай зарядлы киҫәксәләрҙән (альфа-киҫәксәләр, һуңыраҡ асыҡланыуынса, улар гелий-4 ядролары), гамма- нурҙар Рентген нурҙарына оҡшаш (зарядһыҙ), тик күпкә ҡырҡыуыраҡ (ҡатыраҡ?).
Оҙаҡ ваҡыт атом ядроһы протондар һәм электрондарҙан тора тип иҫәпләгәндәр. Тик был модель спиндар һәм атом ядроһының магнит мәлдәренә бәйле эксперименталь факттарға ҡапма-ҡаршы була. 1932 йылда Джеймс Чедвик нейтронады асҡандан һуң атом ядроһы протондар һәм нейтрондарҙан тора икәне асыҡлана (Иваненко һәм Гейзенберг). Был киҫәксәләр нуклон тигән дөйөм исем ала.
ЙХЛ чемпионаты 2014/2015 йылдар миҙгелендә
ЙХЛ чемпионаты 2014/2015 йылдар миҙгелендә — Йәштәр хоккей лигаһы чемпионатының алтынсы миҙгеле. Чемпионат 2015 йылдың 1 сентябрендә «Алмаз» һәм «Капитан» командалары араһында уйыны менән башланды. Матч 3:4 (Б) иҫәбе менә һуңғыларҙың файҙаһына тамамланды.
Ярославлдән «Белые Медведи» хоккей клубы даими чемпионатты еңә. Ә «Чайка» командаһы финалда «СКА-1946» клубын 4:1 иҫәбе менән ота һәм Харламов кубогын тәү тапҡыр еңә. Силәбенән «Белые Медведи» һәм Ярославлдән «Локо» командалары чемпионаттың бронза миҙалдарын еңәләр.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
«Серебряные Львы» хоккей клубы СКА системаһына керә һәм исемен «СКА-Серебряные Львы» тип үҙгәртә.
Донъя кубогы 2014
Был кубок тәү тапҡыр Омск ҡалаһында үтмәй. Дүртенсе кубок Өфөлә үтә. Бында ун команда ҡатнаша. Донъя кубогын Харламов кубогының ғәмәлдәге еңеүсеһе «Спартак» клубы еңә. Икенсе урынды турнирҙың хужалары — «Толпар» командаһы еңә. Ә өсөнсө урынды АҠШ-тан «Су-Сити Маскетирс» командаһы яулай.
Даими чемпионат
Даими чемпионатта һәр команда үҙ дивизион командалары менән дүрт (ике — өйҙә, ике — ҡунаҡта) тапҡыр осраша. Үҙ конференцияһындағы икенсе дивизион командалары менән икешәр уйын уйнаясаҡ. Ә сит конференция командалары менән бер тапҡыр ҙа осрашмаясаҡтар. Тимәк, Көнбайыш конференцияһы командалары — 56, ә Көнсығыш конференцияһының Волга буйы дивизионы — 54, ә Урал-Себер дивизион командалары 52 уйын үткәрә.
1 сентябрҙә миҙгелдең тәүге уйыны үтә. Череповец ҡалаһында урындағы «Алмаз» командаһы «Капитан» хоккей клубын ҡаршылай. Уйын 3:4 иҫәбе менән буллиттар серияһында тамамлана.
Саҡырыу кубогы 2015
Лиганың иң көслө уйынсылары араһында уйын 2015 йылдың 31 ғинуарында Череповец ҡалаһының боҙ һарайында үтә.
Турнир таблицаһы
1: «Энергия» (Карловы Вары, Чехия) хоккей клубы ауыр финанс хәлдәре булғанға ЙХЛ чемпионатынан сыға. Был үтенесте ЙХЛ ярыштарын үткәреү Департаменты ҡабул итә.
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
Плей-офф
Һәр дивизиондан иң көслө һигеҙ команда плей-офф уйындарына эләгә. Дивизион еңеүселәре конференцияларында тәүге ике урынды ала. Парҙар ошолай билдәләнә: иң көслө командаға ҡаршы иң көсһөҙө. Мәҫьәлән: 1—16, 2—15, 3—14 һәм артабан. 1/16, 1/8 һәм 1/4 финалдары конференциялар эсендә үтә. Ярымфиналда командалар киҫешә, йәки көнсығыштың тәүге командаһы көнбайыштың икенсе командаһына ҡаршы һәм киреһенсә. Ошо ике парҙың еңеүселәре финалға сыға.
Финалға тиклем бөтә сериялар бер команданың өс тапҡыр еңеүенә тиклем дауам итә. Харламов кубогы финалында еңер өсөн команда дәғүәсеһен дүрт тапҡыр оторға тейеш.
Көнбайыш конференцияһы
2. «Атланты» — 15. «СКА-Серебряные Львы» 3:1 (3:2, 4:1, 1:4, 6:0)
3. «Спартак» — 14. «Русские Витязи» 3:0 (3:2, 3:2, 5:1)
4. «СКА-1946» — 13. «Динамо» 3:0 (5:4 Б, 4:2, 9:5)
5. ХК МВД — 12. «Динамо-Шинник» 3:0 (3:1, 5:0, 4:2)
6. «Беркуты Кубани» — 11. «Капитан» 1:3 (1:2, 1:2, 3:2, 2:3 ө.в.)
7. «Красная Армия» — 10. «Юность» 3:2 (3:2, 1:2, 3:4, 4:0, 3:1)
8. «Алмаз» — 9. «Рига» 3:0 (6:3, 5:0, 9:4)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Белые Медведи» — 16. «Кузнецкие Медведи» 3:0 (2:1, 5:3, 5:3)
2. «Омские Ястребы» — 15. «Тюменский Легион» 3:0 (3:1, 2:1, 6:2)
3. «Чайка» — 14. Белые Тигры 3:1 (3:2, 2:5, 10:0, 8:4)
4. «Мамонты Югры» — 13. «Авто» 3:2 (0:3, 6:2, 5:4, 3:4, 4:1)
5. «Толпар» — 12. «Ладья» 3:1 (3:6, 6:2, 6:4, 6:4)
6. «Кристалл» — 11. «Ирбис» 3:0 (3:2, 2:1, 3:2 ө.в.)
7. «Реактор» — 10. Сибирские Снайперы 3:0 (7:4, 4:2, 5:2)
8. «Снежные Барсы» — 9. «Стальные Лисы» 2:3 (2:4, 2:3 ө.в., 3:1, 4:3, 3:4)
Көнбайыш конференцияһы
1. «Локо» — 11. «Капитан» 3:1 (2:5, 5:2, 5:0, 7:0)
2. «Атланты» — 8. «Алмаз» 0:3 (1:5, 3:4 ө.в., 1:3)
4. «СКА-1946» — 5. ХК МВД 3:1 (3:2 Б, 1:4, 5:1, 7:3)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Белые Медведи» — 9. «Стальные Лисы» 3:0 (4:1, 5:1, 5:0)
2. «Омские Ястребы» — 7. «Реактор» 1:3 (4:5 ө.в., 1:0, 2:3 ө.в., 2:5)
3. «Чайка» — 6. «Кристалл» 3:2 (3:0, 3:6, 6:3, 1:2 ө.в., 2:1)
Көнбайыш конференцияһы
1. «Локо» — 8. «Алмаз» 3:2 (0:4, 4:3 ө.в., 4:3, 0:4, 6:2)
4. «СКА-1946» — 7. «Красная Армия» 3:0 (4:3 Б, 4:1, 3:2 ө.в.)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Белые Медведи» — 7. «Реактор» 3:0 (3:2 ө.в., 8:2, 5:2)
Ярымфиналдар
1. «Локо» — 3. «Чайка» 2:3 (4:5, 2:3 Б, 7:3, 4:2, 0:1)
1. «Белые Медведи» — 4. «СКА-1946» 1:3 (0:1, 2:3 ө.в, 5:4, 3:4)
Финал
3. «Чайка» — 4. «СКА-1946» 4:1 (8:0, 4:1, 3:1, 1:4, 2:0)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
Panarthropoda
Panarthropoda — умыртҡаһыҙ беренсел ауыҙлылар (Protostomia) таксоны. Быуынтыҡ аяҡлылар, онихофорҙар, аҡрын йөрөүселәрҙе һәм юҡҡа сыҡҡан Xenusia төркөмөн берләштерә.
Паршиков Геннадий Петрович
Паршиков Геннадий Петрович (30 июнь 1957 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Салауат ҡала округының хакимиәт башлығы.
Биографияһы
Геннадий Петрович Паршиков 1957 йылдың 30 июнендә Салауат ҡалаһында тыуа.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Салауат индустриаль техникумында уҡый (1976г). Артабан Өфө дәүләт нефть техник университетында (ӨДНТУ) юғары белем ала.
1980 — 1981 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә.
Салауат нефть химияһы комбинатында энергия менән тәьмин итеү идаралығында электромонтер, электротехник лаборатория мастеры булып эшләй.
1981 — 1983 йылдарҙа — Салауат оптика-механика заводында цех электромонтеры, цехтың өлкән мастеры.
1983 — 1998 йылдарҙа — «Салаватводоканал» дәүләт унитар предприятиеһының баш энергетигы, директор урынбаҫары, баш инженеры.
1998 — 2005 йылдарҙа «Салаватводоканал» ДУП-ы директоры.
2006 йылда Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаһына һайлана.
Ҡала хакимиәте башлығы булараҡ, «Салауатбыяла» һәм «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәренең директорҙар советына инә.
2008 йылдың 1 мартында РФ Енәйәт кодексының 286-сы статьяһы 2-се өлөшө буйынса («дәүләт вазифаһын биләгән вазифалы, вәкәләтле кешенең дәүләт вәкәләтен арттырыуы») Г. П. Паршиковҡа ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатыла. 2006 йылда Паршиков «Хосусилаштырыу тураһында» законды боҙоп, коммерция ойошмаһы булған «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәте милкенә ҡала йылылыҡ селтәрҙәрен тапшыра (закон энергетика әһәмиәтендәге объекттарҙы кемдеңдер милкенә тапшырыуҙы тыя). Селтәрҙәр 75 миллион һум тип баһалана. Шулай уҡ, прокуроратура тикшереүе КСП һығымталарын раҫлай: Башҡортостан ҡаҙнаһы 434 миллион һумдан ашыу килем алып еткермәй. Яҡтар ҡуртым килешеүендә 76 ҡуртым килешеүе төҙөлмәй. Торлаҡ төҙөлөшө өсөн ер участкалары килешеүһеҙ һәм дәүләт теркәүһеҙ бирелә, ә муниципаль предприятиелар коммерция ойошмаларын ойоштороусы булып тора. Нөҡ шундай юл менән урындағы баҙар һәм көнкүреш хеҙмәтләндереү йорто шәхси ҡулдарға күсә.
2008—2010 йылдарҙа Мәскәүҙә «Производство-технология комплектацияһы приятиеһы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтенең кәңәшсеһе булып эшләй, 2011—2012 йылдарҙа — Өфөлә «Башнефть» АНК-һы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең энергосервис һәм автоматика бүлеге начальнигы, 2013—2012 йылдарҙа — Өфөлә «Нефть табыуҙы энергия менән тәьмин итеүҙең Октябрьский идаралығы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең генераль директоры.
2013 йылдан «Газпром нефтехим Салауат» ойошмаһының инвестициялар һәм капиталь төҙөлөш буйынса директоры, идара ағзаһы. Өйләнгән, өс балаһы бар.
Хакимиәт башлығы вазифаһындағы эшмәкәрлеге
Г. Паршиков Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаһында булғанда ҡайһы бер социаль әһәмиәтле объекттар сафҡа индерелә: Никах һарайы, Вега бассейны, Өҫтәмә белем биреү йорто, ике спорт залы, Физкультурниктар йорто, «Салауат» Спорт-концерт комплексы, "Колхоз баҙары"нда сауҙа үҙәге, Каруанһарай. Ҡала урамдары матурлана, клумбалар, ағастар ултыртыла, төп юл саттарында беренсе тапҡыр таймерлы светофорҙар ҡуйыла. Шулай уҡ перспективала ябыҡ бассейн төҙөлөшө күҙаллана, әммә ул Паршиков эштән киткәс тапшырыла. Дуп-һы директоры була тағы «Салаватводоканал» ДУП директоры булғанда Г. П. Паршиков уны Рәсәйҙең дәғүәселеккә һәләтле предприятиеларының береһе кимәленә күтәрә.
Озон
Озон (ὄζω — еҫле) — өс атомлы O3, молекулаларынан тора, кислородтың аллотроп модификацияһы. Ғәҙәти шарттарҙа — зәңгәр газ. Шыйыҡ хәлдә ҡарағусҡыл күк, ҡаты хәлдә шәмәхә‑күк төҫтә, tҡайнау—112°С; tиреү—192,6°С. Аҙ концентрацияла булғанда саф хуш еҫле, ҙур концентрацияла киҫкен еҫле, ағыулы, ПДК‑һы 0,16 мг/м3.
Озон төҙөлөшө
Озон молекулаһында ике O-O бәйләнеше лә бер үк оҙонлоҡта 1,278. Бәйләнештәр араһындағы мөйөш 116,8° тәшкил итә. Үҙәк кислород атомы сп²-гибридлаштырылған, бүленмәгән бер пар электроны бар. Һәр бәйләнештең тәртибе — 1,5, резонанслы структуралар бер атом менән локалләштерелгән берҙәм бәйләнешкә һәм икенсеһе менән икеләтә бәйләнешкә эйә, һәм киреһенсә. Молекула поляр, электр диполе моменты — 0,5337 Д. .
Асыу тарихы
Тәүге тапҡыр озонды 1785 йылда Голландия физигы М. ван Марум үҙенсәлекле еҫе һәм окисланыу үҙенсәлектәре буйынса таба, улар быяла аша электр осҡондарын үткәргәндән һуң һауа ны ала, шулай уҡ ябай температурала терегөмөш кә тәьҫир итә ала, шул арҡала ул үҙенең ялтырауын юғалта һәм быялаға йәбешә башлай. Ләкин яңы матдә булараҡ һүрәтләнмәй, ван Марум махсус «электр матдәһе» барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй.
Озон терминын немец химикы Ф. Шёнбейн 1840 йылда уның еҫе өсөн тәҡдим иткән, һүҙлектәргә быуат аҙағында ингән. Күп кенә сығанаҡтар 1839 йылда озонды асыуға өҫтөнлөк бирә. 1840 йылда Шёнбейн озондың калий иодидынан иодты ҡыҫырыҡлап сығара алыу һәләтен күрһәтә :
Был реакция крахмал һәм калийлы иодид иретмәләр (иодкрахмал ҡағыҙы) ҡатнашмаһы менән һуғарылған фильтрлы ҡағыҙ ярҙамында озонды сифатлы билдәләү өсөн ҡулланыла — бүленеп сыҡҡан иодтың крахмал менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе арҡаһында ул озонда зәңгәр төҫкә инә.
Кислород озонға әүерелгәндә газ күләменең кәмеү фактын 1860 йылда Эндрюс менән Тэт таҙа кислород тултырылған манометрлы быяла торба, уға беркетелгән платина үткәргестәр ярҙамында электр разрядын алыу өсөн эксперименталь рәүештә иҫбатлай.
Химик үҙсәнлектәре
Озон ҡайтмалы йәки кире реакциянан һуң барлыҡҡа килә:
О3 молекулаһы тотороҡһоҙ һәм нормаль шарттарҙа һауала етерлек концентрацияла бер нисә тиҫтә минут эсендә үҙенән-үҙе йылылыҡ айырып O2 әйләнә. Температураның күтәрелеүе һәм баҫымдың түбәнәйеүе ике атомлы хәлгә күсеү тиҙлеген арттыра. Күп концентрацияла күсеү шартлау характерында булыуы ихтимал. Озондың хатта аҙ миҡдарҙа органик матдәләр, ҡайһы бер металдар йәки уларҙың оксидтар ы менән контакты үҙгәреүҙе ҡапыл тиҙләтә.
Бик аҙ миҡдарҙа азот кислотаһы булғанда озон тотороҡлана, быяланан эшләнгән пломбаланған һауыттарҙа ҡайһы бер пластмассаларҙа йәки таҙа металдарҙа түбән температуралы озон (−78 °C) тарҡалмай тиерлек.
Озон — көслө окисландырыусы, ике атомлы кислородҡа ҡарағанда күпкә реактивыраҡ. Бөтә металдарҙы ла тиерлек (алтын, платина һәм иридийҙан тыш) окисланыуҙың иң юғары дәрәжәһенә тиклем (ҡайһы бер өҫкө окисланғандан һуң, Ni, Cu, Sn) озон хәрәкәтенә ярайһы уҡ яҡшы ҡаршы тора). Күп кенә металл булмағандарҙы окислай. Реакцияның продукты булып башлыса кислород тора.
Озон оксидтарҙың окисланыу дәрәжәһен күтәрә:
Был реакция хемилюминесценция менән башҡарыла. Азот диоксиды азот ангидридына тиклем окисланыуы мөмкин:
Купля
Купля — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ташла йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Озон
Химик үҙсәнлектәре
Озон бүлмә температураһында молекуляр азот менән реакцияға инмәй, ә 295 °C кимәлендә уның менән реакцияға инә:
Купля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Озон
Химик үҙсәнлектәре
Озон нормаль температурала углерод диоксиды барлыҡҡа килтереп углерод менән реакцияға инә:
Купля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Озон
Химик үҙсәнлектәре
Озон аммоний тоҙҙары менән реакцияға инмәй, ләкин аммоний нитраты барлыҡҡа килтереп аммиак менән реакцияға инә:
Озон водород менән реакцияға ингәндә һыу һәм кислород барлыҡҡа килә:
Озон сульфаттар барлыҡҡа килтереп сульфидтар менән реакцияға инә:
Озон ярҙамында элементар көкөрттән дә, шулай уҡ көкөрт һәм көкөртлө водород диоксидынан да көкөрт кислотаһы алырға мөмкин:
Газ фазаһында көкөрт диоксиды барлыҡҡа килтереп көкөрт водороды менән реакцияға инә.
Һыуҙағы эретмәлә көкөртлө водород менән ике үҙ-ара тәьҫир итешеүсе реакция үтә, береһе — элементар көкөрт, икенсеһе көкөрт кислотаһын барлыҡҡа килтерә:
Озондағы өс кислород атомы ла тоҙ кислотаһы һәм озон менән аҡ ҡурғаш хлориды реакцияһында айырым реакцияға инә ала:
Һыуыҡ һыуһыҙ хлор кислотаһында иод эретмәһе озоны менән эшкәртеп иод перхлораты (III): алырға мөмкин:
Ҡаты нитроний перхлораты газлы NO2, ClO2 һәм O3 реакцияһы ярҙамында етештерелә ала:
Озон яныу реакцияларында ҡатнаша ала, яныу температураһы ике атомлы кислород менән сағыштырғанда юғарыраҡ була:
Озондың химик реакцияларға түбән температурала ла инеүе ихтимал. 77 х (-196, шыйыҡ азоттың ҡайнау температураһы), атомар водород озон менән гидропероксид радикал (водород атомын кислород молекулаһына күсереп, яңы матдә алыу') барлыҡҡа килтереп, һуңғыһын димерлаштырыу (аралаштырыу) юлы менән тәьҫир итешә :
Озон составында анион O3− булған органик булмаған озонидтар барлыҡҡа килтереүе мөмкин. Был берләшмәләргә шартлау хәүефе янай һәм түбән температурала ғына һаҡланырға мөмкин. Бөтә һелтеле металдарҙың озонидтары (франциянан тыш) билдәле. KO3, RbO3 һәм CsO3 тейешле супероксидтарҙан алырға мөмкин
Калий озонидын калий гидроксидынан башҡа юл менән дә алырға мөмкин.
NaO3 һәм LiO3 -те CsO3 шыйыҡ аммиак NH3 хәрәкәтендә Na+ или Li+ иондарҙан торған ион алмашыу ыҫмалаларынан алырға мөмкин: :
Аммиакта кальций эретмәһен озон менән эшкәртеү кальций түгел, ә аммоний озониды барлыҡҡа килеүенә килтерә.
Озон (тимер (III) гидроксид һәм марганец диоксиды ултырмаһы барлыҡҡа килтерә, уны фильтрау юлы менән һыуҙан тимерҙе һәм марганецты айырыу өсөн ҡулланырға мөмкин:
Әсе мөхиттә марганец окисланыуы перманганатҡа тиклем етеүе мөмкин.
Озон ағыулы цианид тарҙы хәүефһеҙерәк цианаттарға әйләндерә:
Озон һыҡрыҡсаны (мочевина) тулыһынса тарҡатырға мөмкин :
Озон алыу
Озон атомар кислород бүленеп сыҡҡан күп процестарҙа, мәҫәлән, перекистар тарҡалғанда, фосфор окисланғанда һ.б. ваҡытта барлыҡҡа килә.
Сәнәғәттә уны һауанан йәки кислородтан озонаторҙарҙа электр разряды менән алалар. O3 шыйығайыуы O2 ҡарағанда еңелерәк, шуға күрә уларҙы айырыу ауыр түгел. Медицинала озонотерапия өсөн озонды таҙа кислородтан ғына алалар. Һауа нурланышында ҡаты ультрафиолет нурланыш менән озон барлыҡҡа килә. Шул уҡ процесс атмосфераның юғары ҡатламдарында бара, унда ҡояш нурланышы тәьҫирендә озон ҡатламы барлыҡҡа килә һәм тотола.
Лабораторияла озонды һыуытылған концентрат көкөрт кислотаһын барий пероксиды менән үҙ-ара тәьҫир итештереп алырға мөмкин.
Токсин тәьҫире
Уртаса концентрацияла озон токсин түгел. Ләкин озондың юғары окисланыу һәләте һәм уның ҡатнашлығында күп реакцияларҙа барлыҡҡа килеүе уның токсинлы булыуын (күп концентрацияла) билдәләй. Озондың организмға саманан тыш тәьҫире ваҡытһыҙ үлемгә килтереүе ихтимал.
Озондың һауалағы юғары концентрацияһының үтә хәүефле йоғонтоһо:
Кешенең еҫ һиҙеү сиге яҡынса 0,01 мг/м.
Озон ҡулланыу
Озонды ҡулланыу уның үҙенсәлектәренә бәйле:
XXI быуатта күп кенә компаниялар биналарҙы (подвалдарҙы, бүлмәләрҙе вируслы ауырыуҙарҙан, складтарҙан, бактериялар һәм бәшмәктәрҙе йоҡторған әйберҙәрҙән һуң) зарарһыҙландырыу өсөн тәғәйенләнгән көнкүреш озонизаторҙарын етештерә башлай, йыш ҡына был алымды ҡулланғанда кәрәкле һаҡлыҡ саралары тураһында әйтелмәй.
Атмосферала озон
Атмосфера (стратосфера) озоны — ҡояш нурланышының атмосфера (О2) кислородҡа тәьҫире продукты. Ләкин тропосфера озоны — кеше һәм хайуандар һаулығына хәүеф тыуҙырыусы, шулай уҡ үҫемлектәргә зыян килтереүсе озон. Атмосферала кислород молекулаһы фотолитик тарҡалғанда йәки йәшен ваҡытында электр разряды арҡаһында барлыҡҡа килә; тигеҙ таралмаған, атмосферала иң күп миҡдары 20—25 км бейеклектә күҙәтелә, ергә яҡын ҡатлауҙа О. концентрацияһы антропоген факторҙар арҡаһында арта. Ерҙә тормошто һаҡлау вазифаһын үтәй, тере организм һәм үҫемлектәр өсөн зарарлы ультрафиолет нурҙарын (300 нм кәмерәк) һеңдерә. О. атмосферала тәүлек, миҙгел һәм йыл әйләнәһендәге кимәле ҡояш активлығының үҙгәреүенә бәйле. Тәбиғи һәм сәнәғәт тарафынан сығарылған озон тарҡатҡан матдәләр (бигерәк тә поляр өлкәләрҙә — "озон ярығы"нда ныҡ күҙәтелә).
Кататумбо йәшене Ерҙәге тропосфера озонының иң ҙур яңғыҙ генераторы тип иҫәпләнә.
Ҡояш нурҙары атмосфераға автомобилдәрҙең һурҙырғыс газдарынан ингән азот диоксиды һәм углеводородтар менән реакцияға ингәс, фотохимик смог (төтөн томаны) барлыҡҡа килә. Азот диоксиды ҡояштан ультрафиолет нурланыш тәьҫирендә, азот оксиды һәм берләшмәгән кислород атомдары (озон) барлыҡҡа килә. Фотохимик смогтар тәүге тапҡыр 1940-сы йылдарҙа Лос-Анджелеста асыла. Улар кешеләрҙә күҙ һәм насофаринкс мембраналарының ярһыуына, шулай уҡ үҫемлектәрҙең һәләк булыуына һәм резина изделиеларҙың зарарланыуына килтерә.
Салпья
Салпья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 498 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы
Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы (16 сентябрь 1973 йыл) — прозаик, тәржемәсе, публицист, драматург. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2008). Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2009). Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар Союзы ағзаһы (2016).
Биографияһы
Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы Бураҡаева 1973 йылдың 16 сентябрендә Өфө ҡалаһында билдәле ғалим-геолог, журналист Диҡҡәт Бураҡаев һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, педагог Мәрйәм Бураҡаеваның күп балалы ғаиләһендә тыуған. Белеме — М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты, нәфис тәржемә бүлеге (Әхиәр Хәҡимов оҫтаханаһы); ВИППК ҡарамағындағы сценарий курсы, («кинодраматург» һөнәре буйынса, А. Леонтьев, М. Туманишвили оҫтаханаһы), Мәскәү. 1995—2016 йылдарҙа — «Башҡортостан» киностудияһында мөхәррир, Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында әҙәби бүлеге мөдире.
Ижады
Республика театрҙарында түбәндәге постановкалар: «Рух иле» (реж. А. Имаметдинов), «Их, өс егет, өс егет…» (реж. Р. Хәкимов), «Февраль. Буран» — Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғарипов тураһында (реж. Х. Үтәшев);
инсценировкалар: Н. Носовтың повесы «Белмәҫйән мажаралары» («Приключения Незнайки») буйынса (реж. З. Сөләймәнов), Р. Гюнтекиндың «Птичка певчая» романы (реж. И. Гиләжев), уғыҙ дастаны «Китабе деде Коркут» (Ҡорҡуттың һуңғы йыры) буйынса (реж. З. Сөләймәнов) (ТЮРКСОЙ Халыҡ-ара премияһы һәм VIII Халыҡ-ара «Мең тын алыш — бер тауыш» («Тысяча дыханий — один голос») төрөк телле театрҙары фестивале дипломанты, Төркиә, Конья ҡалаһы, 1916); пьесалар авторы «Маймыл Бьянка мажаралары» («Приключения обезьянки Бьянки») балалар пьесаһы, пьеса буйынса спектакль ҡуйылған (реж. Р. Хәкимов). Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында башҡорт телен өйрәнеү буйынса «Ете мөғжизәле теләк» спектакль-квест ҡуйылды (2017).
Күп кенә документаль фильмдар сценарийҙары авторы: «Урал менән Шүлгән мажаралары» анимация сериалы (реж. А. Байрамғолова), «Рәхмәт» комедияһы (Т. Бураҡаева менән авторҙаш, режиссеры — А. Райбаев), «Минең йондоҙом» йәштәр мелодрамаһы (реж. Т. Бураҡаева); «Карусель», «Япраҡ», «Урман һуҡмағы», «Аҡ ҡарҙар яуғанда» ҡыҫҡа метражлы фильмдар, «Өйҙәштәр» комедия сериалы (реж. Р. Пожидаев;документаль фильмдар: «Заһир Исмәғилев», «Тауҙарға артылғанда» (шағир-фронтовик Хәниф Кәримдең 100 йыллығына),  , «Гөлли Мөбәрәкова хаҡында» («Сказка о маленькой Гюлли»), «Ер кешеһе» (Ейәнсура районы Ибрай ауылында йәшәүсе Хөсәйен Ҡолмөхәмәтов тураһында).
Рәми Ғариповтың «Киләсәккә юл ярам», «Пилот яҙмалары», «Уҡыу океаны» уҡыусы көндәлектәрен ҡулъяҙманан нәшергә әҙерләүсе, мөхәррире, баш һүҙ авторы.
Республика матбуғатында, шиғриәт йыйынтыҡтарында, «Халыҡтар дуҫлығы», «Крещатик» (Германия) әҙәби журналдарында Айҙар Хөсәйенов менән берлектә башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәренең тәржемәләре, З.Бураҡаеваның хикәйәләре, публицистика әҫәрәҙәре, шиғырҙары донъя күрә.
Билдәле тәржемәсе Айҙар Хөсәйенов Зөһрә Бураҡаева тураһында шулай тип яҙа: :"Тәржемәсе ике мөхиттә йәшәгән амфибия кеүек, авторҙы аңлай белергә, үҙенекен күрһәтергә түгел, ә автор әйтергә теләгәнде хөрмәт менән әйтеп бирергә, тапшырырға тейеш . Зөһрә быны бик һәйбәт, еренә еткереп башҡара."
2018 йылда "Рәсәй мәҙәниәте (2012-2018)" федераль программаһы сиктәрендә Айгиз Баймөхәмәтовтың «Урам балалары» тигән китабы ( «Дети улицы») Зөһрә Бураҡаева тәржемәһендә баҫылып сыҡты.
Токарёвка (Тамбов өлкәһе)
Географияһы
Токаревка ҡасабаһы Тамбов өлкәһенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Токаревка ҡасабаһы Тамбов ҡалаһынан кәньяҡҡа табан 78 километр алыҫлыҡта, өлкә буйлап аҡҡан Ҙур Эртиль йылғаһы буйында урынлашҡан. Токаревка шулай уҡ Грязи — Поворино тимер юл линияһындағы Токаревка станцияһы. Токаревка ҡасабаһы диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә урынлашҡан.
Тарих
Токаревка тораҡ пункты тәүге тапҡыр 1806 йылда телгә алынған. Токаревка ҡала тибындағы ҡасаба статусында — 1968 йылдан алып тора.
Иҡтисад
Токаревка ҡасабаһында бер нисә сәнәғәт предприятиелары бар, шул иҫәптән, Токаревка иген продукттары комбинаты, Токаревка ит комбинаты, элеватор, Токаревка ҡош фабрикаһы эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тяжинский
Тяжинский — ҡала тибындағы ҡасаба. Рәсәй Федерацияһының Кемерово өлкәһендә урынлашҡан, Тяжинский районы һәм Тяжинский ҡала биләмәһенең административ үҙәге булып тора. Элекке исеме — Тяжин ауылы. Ҡасабала 10 121 кеше йәшәй (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Төп халыҡтың милләте — рустар, тотҡан диндәре — православие.
Географияһы
Кемерово өлкәһенең Тяжинский ҡасабаһы Тяжин (Обь бассейны) йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тяжинский Новосибирск — Ачинск тимер юл линияһындағы станция булып тора.