cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ивановка (Дәүләкән районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 749 кеше. Ивановка ауыл Советының административ үҙәге.
Тарихы
Ивановка ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ көнбайышҡа табан 38 км алыҫлыҡта Юрмый йылғаһы (Сәрмәсән йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Ауыға 1891—1892 йылдарҙа Рязань, Түбәнге Новгород, Пенза, Ҡазан губерналарынан күсенеүсе крәҫтиәндәр һәм мещандар нигеҙ һала. 1892 йылда «Ивановка» крәҫтиән йәмғиәте ойошторола. Бәләбәй өйәҙе Боғҙан улусы Сәрмәсән бүлексәһе ҡаҙнаһынан 12 йылға ер ҡурымтаға алына. 1891 йылда ел тирмәне, 1894 йылда Иоанно-Предтеченск сиркәүе төҙөлә. 1906 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе,4 ел тирмәне, 4 тимерлек, шарап һәм Һыра кибеттәре, халыҡ аудиторияһы, мөгәзәй теркәлгән. 1910 йылда фельдшер, дауалау, артабан дауахана бүлексәһе асыла. 1911 йылда ауылда янғын сыға, 16 йорт яна. 1913 йылда 2474 дисәтинә ере булған.
1919 йылда аҡтар ун һигеҙ Ҡыҙыл Армия һалдатын ата. Улар ауыл зыяратында ерләнгән, 1963 йылда һәйкәл ҡуйылған.
1929 йылда 4760,1 га ер майҙаны булған. 1930 йылдың октябрендә Калинин колхозы ойошторола. 1960 йылда Ивановкаға XIX быуаттың 2‑се яртыһында нигеҙләнгән Покровка (Юрмый) ауылы ҡушылған. М. Г. Гаршин һәм Советтар Союзы Геройы Николай Матвеевич Бусаргин ошо ауылда тыуған. 2021 йылдың 24 апрелендә Советтар Союзы Геройҙары Василий Утин һәм Николай Бусаргинға бюсттар ҡуйыла. 1979 йылда ауылдан 90 м алыҫлыҡа быуа, 1987 йылда 50 карауат-урынлыҡ яңы дауахана төҙөлә. 1989 йылда мәктәптә тыуған яҡты өйрәнеү муҙейы асыла. Халҡы: 1906 йылда — 1093 кеше; 1920 йылда — 1538 кеше; 1939 йылда — 1147 кеше; 1959 йылда — 1144 кеше; 1989 йылда — 837 кеше; 2002 йылда — 750 кеше; 2010 йылда — 749 кеше. Урыҫтар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү бар.
Урамдары
Исемдәре:
Йылға аръяғы урамы (Заречная (улица))
Механизаторҙар урамы (Механизаторская (улица))
Покров урамы (Покровская (улица))
Попов урамы (Поповская (улица))
Топонимдары
Исемдәре:
Буланков соҡоро (Буланков (овраг))
Кулдым (урын) (Кулдым (местность))
Немушкин соҡоро (Немушкин (овраг))
Поповка (ауыл урыны) (Поповка (местность))
Пронин соҡоро (Пронин (овраг))
Пронин (тауы) (Пронина (гора))
Шолохов-Синявский Георгий Филиппович
Георгий Филиппович Шолохов-Синявский (төп фамилияһы — Шолохов; 11 ноябрь 1901 йыл, Синявское ауылы, Дон Ғәскәрҙәре өлкәһе — 1 май 1967 йыл, Мәскәү) — рус совет яҙыусыһы. Совет әҙәбиәтенең Дондағы тәүге вәкилдәренең береһе.
Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһндә тыуған. 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Совет яҙыусыларының I Бөтә Союз съезы делегаты.
1967 йылда Мәскәүҙә вафат була.
Ижады
Китап уҡыусыларҙың һәм тәнҡитселәрҙең иғтибарын йәлеп иткән беренсе әһәмиәтле хеҙмәте булып «Диңгеҙ буйында таш» хикәйәләр йыйынтығы тора (1934). Артабан «Крутии», «Суровая путина» (1‒3 киҫәк, 1932‒1937), «Братья», «Далёкие огни» (1‒2 китаптар, 1939‒1941) романдары, «Кудимовтар ғаиләһе» повесы (1941) баҫылып сыға. Уларҙа автор, балыҡсыларҙың һәм тимер юлсыларҙың революцияға тиклемге көнкүрешен, уларҙың революцияла ҡатнашыуын һүрәтләп, совет әҙәбиәтендә беренсе булып, Дон казактары тормошоноң айырым шарттарында массаның һәм шәхестәрҙең уяныуының ҡатмарлы процессын асырға тырыша.
Һуғыш ваҡытында Г. Шолохов-Синявский һуғыш яланындағы кеше тураһында «Змей Горыныч» хикәйәләр китабын һәм иң ҙур әҫәрҙәренең береһе — «Волгины» романын (1947—1951) яҙа.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа уның «Тынғыһыҙ йәш» романы, яҙыусының һуңғы ҙур әҫәре «Әсе бал» автобиографик трилогияһына (1961—1964), «Йылға янындағы өй», «Казак бурсаһы» һәм башҡа повестарына башланғыс һалыусы «Атай» повесы донъя күрә,.
Г. Ф. Шолохов-Синявскийҙың әҫәрҙәре Польшала, Чехословакияла, Венгрияла тәржемәләнә һәм нәшер ителә.
Евпатий Коловрат (рус фольклоры)
Евпатий Коловрат (яҡынса 1200 1238 йылдың 11 ғинуарына тиклем) ) — легендар рус батыры, Батый баҫып ингән осорҙағы XIII быуат рязань халыҡ әкиәте геройы. Евпатия Коловрат тураһында телгә алған берҙән-бер боронғо рус сығанағы — «Батыйҙың Рязань ҡалаһын бөлгөнлөккә төшөрөүе тураһында повесть».
Легендар биографияһы
Кенәзлектең Иҫке Рязань станында тыуған. Рязань тарихсылары был урынды Урсов ҡаласығы тип атай. Кенәзлектең Хәрби өйәҙе территорияһында урынлашҡан.
Версияларҙың береһе буйынса, Черниговта («Батыйҙың Рязань ҡалаһын бөлгөнлөккә төшөрөүе тураһында повесть» версияһы буйынса Рязань кенәзе Ингвар Ингваревич менән), булғанда, монголдарҙың Рязань кенәзлегенә баҫып инеүе тураһында белеп ҡалғас, Евпатия Коловрат «аҙ һанлы дружинаһы» менән ашығыс рәүештә Иҫке Рязанға юллана, ләкин ҡала баҫып алынған һәм таланған була. Уға иҫән ҡалғандар ҡушыла. Ул 1700 кешелек отряды менән монголдарҙы ҡыуып китә.
Уларҙы Суздаль ерҙәрендә ҡыуып еткәс, көтөлмәгәндә һөжүм итеп, уларҙың аръергардын тулыһынса юҡ итә. «''Евпатий уларҙы шул тиклем аяуһыҙ туҡмай, хатта ҡылыстар ҙа үтмәҫләнә. Ул татар ҡылыстарын ала һәм уларҙы ҡыра''». Аптырашта ҡалған Евпатийға ҡаршы Батый үҙенең ҡатынының бер туғаны Хостовруланы, «… һәм уның менән бергә көслө татар полктары» ебәрә. Хостоврула Батыйға Евпатий Коловратты тере килеш килтерергә вәғәҙә бирә, әммә уның менән алышта һәләк була. Татарҙарҙың һан яғынан күп булыуына ҡарамаҫтан, Евпатий Коловрат «…ҡаты алышта татар көстәрен ҡыҫырыҡлай башлай, Батыйҙың бик күп данлыҡлы батырҙарын тар-мар итте…».
Һөйләшеүҙәргә ебәрелгән Батыйҙың илсеһе Евпатийҙан: «Нимә теләйһегеҙ?» — тип һораған, тигән риүәйәт бар. Һәм «Үлергә генә!» — тигән яуап ала. Ҡайһы бер риүәйәттәр буйынса, монголдар Евпатий отрядын нығытмаларҙы юҡ итеү өсөн тәғәйенләнгән таш ырғытыу ҡоралы ярҙамында ғына юҡ итеүгә өлгәшә. Рязань батырының ғәйәт ҡыйыулығына, хәрби оҫталығына таң ҡалып, Батый былай ти: «О, Евпатий! Миндә хеҙмәт итһәң, һине йөрәгемдә генә тотор инем!». Үлтерелгән Евпатий Коловраттың кәүҙәһен тере ҡалған Рязань яугирҙәренә бирә һәм, уларҙың батырлығына хөрмәт йөҙөнән, уларға бер ниндәй ҙә зыян килтермәйенсә, уларҙы ебәрергә ҡуша.
«Повесть» тың ҡайһы бер (иртә булмаған) редакцияларында атаһының исеме күрһәтелә — Львович һәм 1238 йылдың 11 ғинуарында Рязань соборында уның тантаналы ерләнеүе тураһында бәйән ителә. Шул уҡ ваҡытта Коловраттың монголдар менән алышының теүәл датаһы һәм урыны легендаларҙа аныҡланмай. «Повесть» буйынса, Коловрат Суздаль ере сиктәрендә монголдарҙы ҡыуып еткән. Монголдар юлында Рязань еренең һуңғы ҡалаһы Коломна була, уның янында, төрлө баһалар буйынса, 1 ғинуарҙа (Храпачев Р. П.) йәки 1238 йылдың 10 ғинуарында (Каргалов В. В.) була. Шул уҡ ваҡытта, Каргалов В. В. һүҙҙәре буйынса, Коловрат монголдар менән Рязань һәм Коломна араһындағы юлда уҡ һуғыша. Монголдар юлында Суздаль еренең беренсе ҡалаһы Мәскәү була. Ул 15 ғинуарҙа ҡамала һәм 1238 йылдың 20 ғинуарында алына.
Евпатийҙың тарихта булыуы
Д. Иловайский: «был ваҡиға, күрәһең, уйлап сығарылмаған, тик халыҡтың ғорурлығы шиғри нескәлектәрҙе уйлап табыуҙа ни тиклем ҡатнашҡанын билдәләү ауыр»  — ти.
Д. Лихачёв Коловрат тураһында хикәйә «үҙенең килеп сығышы менән тулыһынса халыҡ эпосына бурыслы» тип яҙа.
Һәйкәлдәр
Әлеге ваҡытта Рәсәйҙә рус батырына өс һәйкәл бар, уларҙың барыһы ла Рязань өлкәһе территорияһында урынлашҡан:
Харыхэй-Надо-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Геворгян Владимир Наполеонович
Владимир Наполеонович Геворгян (1956 йылда тыуған) — совет Рәсәйе һәм Америка химик-органигы, химия фәндәре кандидаты (1984), Техас университетының химия кафедраһы мөдире, Даллас университетының Көньяҡ-Көнбайыш медицина үҙәге профессоры (АҠШ).
Биографияһы
1956 йылда тыуған.
1978 йылда Кубань дәүләт университетының химия һәм юғары технологиялар факультетын тамамлай.
1984 йылда Латвия органик синтез институтында химия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Диссертацияның темаһы: «Кремний — дигидро- һәм тетрагидрофурандың германийорганик сығарылмалары».
1986 йылдан1991 йылға тиклем Латвия органик синтез институтында лаборатория мөдире булып эшләй.
1992 йылда Японияның Тохоку ҡалаһына китә, ундаурындағы университетта Япония йәмғиәтенең фәнде үҫтереүгә булышлыҡ итеү программаһы буйынса уҡый.
Шунан һуң Италия Фәндәр академияһы институтында (Болонья, Италия) саҡырылған профессор булып эшләй. Тохоку университетында (Сендай, Япония) доцент булараҡ уҡыта.
Геворгян 2008 һәм 2012 йылдарҙа Иллинойс университетында (АҠШ) йылдың иң яҡшы ғалимы тип таныла. 2012 йылда органик химия өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн ул Санкт-Петербург дәүләт университетының Почетлы профессоры исеменә лайыҡ була.
Регио- һәм хемоселектив реакциялар, катализланған металдар өлкәһендә тикшеренеүҙәр һәм уларҙы мультифункциональ гетероатом, гетероциклик һәм ароматик берләшмәләр алыу өсөн ҡулланыу менән шөғөлләнә. Молекулаларҙы С-Н функционализациялауҙың яңы ысулдарын эшләй. Шулай уҡ киң биологик скрининг өсөн бәләкәй молекулалар китапханаларын алыу менән шөғөлләнә. Алынған молекулалар органик синтез өсөн нигеҙ булараҡ киң ҡулланыла, заманса материалдарҙа һәм фармацевтика сәнәғәтендә файҙаланыла.
230-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт яҙған. 2022 йылдың башына уның эштәренән 18689 тапҡырҙан күберәк өҙөмтә килтерелгән, Хирша индексы 74 тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Аш-Люнсим-Сос
Аш-Люнсим-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыраки йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Покап
Покап (Оло Покап) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ис йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Бренди
Бре́нди (brandy, от brandewijn — «ҡыуылған» шарап ) — көслө алкоголле эсемлек, йөҙөм шарабы дистилляцияһы продукттарын, 37,5 градуслы емеш-еләктән әҙерләнгән әсе балды билдәләү өсөн дөйөм термин. Әгәр башҡаһы күрһәтелмәгән икән, бренди йөҙөм шарабынан эшләнә.
Карасуль
Карасуль — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1016/467 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 128 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Бренди
Тарихы
Брендиның барлыҡҡа килеүе билдәһеҙ, әммә шарап ҡыуыу үҫеше менән тығыҙ бәйләнгән. Концентрациялы алкоголле эсемлектәр Боронғо Греция, Боронғо Рим һәм Ҡытай ваҡытынан алып билдәле. Бөгөнгө көндә билдәле булған бренди беренсе тапҡыр XII быуатта барлыҡҡа килә һәм XIV быуатта популярлаша.
Тәүҙә шарапты ҡыуыу уны һаҡлау ысулы була, шулай уҡ һатыусылар өсөн шарап ташыуын ябайлаштыра. Брендины ҡулланыр алдынан ҡыуыу процесында алынған һыу өҫтәлергә тейеш була. Ләкин ағас мискәләрҙә һаҡлағандан һуң продукт алынған шарапҡа ҡарағанда яҡшыраҡ булыуы асыҡлана. Брендиларҙың ҡайһы бер төрҙәрен үҙенсәлекле коктейлдәрҙә ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, һөт менән француз брендиларын.
Бренди төрҙәре
Брендиҙың төп өс төрө бар.
Виноград брендиһы
Виноград брендилары виноград шарабы ҡыуыу юлы менән алынған шарап дистиллятынан эшләнә. Составында этил спирты күләме буйынса 37,5% кәм түгел. Виноград брендиһын етештереүҙең төрлө милли технологиялары бар.
1900 йылда Парижда үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә Николай Шустовтың Рәсәй заводтары продукцияһы беренсе урынды яулауы, ә коньяк етештереүсеһе нең йәшерен исеме асылғандан һуң, Шустовҡа үҙ продукцияһын «Сognac» тип атарға ризалыҡ бирелә, ә был привилегияны Францияла элек бер сит ил етештереүсеһе эйә булмағаны хаҡында тарих бар. Ләкин, бындай привилегия булыуы шик аҫтына ҡуйыла; тарих — Шустовтың киң масштаблы, уйлап табыу һәм агрессив рекламаны ҡулланыуы менән билдәле уйҙырмаһы булыуы ихтимал. 1900 йылда күргәҙмәлә «Шустов һәм улдары» фирмаһы «Sirops et liqueurs; spiritueux divers; alcools d’industrie» класында Grand-prix лауреаты булһа ла, ҡайһы бер сығанаҡтар, Шустовтың беренсе халыҡ-ара наградаларына лайыҡ булған коньяғы — 1901 йылда сыҡҡан «Фин-шампань отборный» тип билдәләй.
Европа берлеге ҡануни рәүештә коньяк исемен Францияла Коньяк төбәгендә, ә Арманьякты Гаскони ерендә традицион технология менән әҙерләнгән һәм ҡыуылған брендиларға, херес брендиһы исемен — Испанияның Кадис провинцияһындағы брендиларға беркетә.
Һығынтыларҙан бренди
Брендилар һутын һығып сығарғандан һуң ҡалған виноград итсәһенән, һөйәктәренән һәм һабаҡтарынан эшләнә. Брендиның был төрөнә итальян граппаһы, көньяҡ-славян ракияһы, грузин чачаһы, венгр тёркёйпалинкаһы миҫал булып тора ала.
Емеш-еләк брендиһы
Емеш-еләк брендиларын башҡа емеш-еләктән (йөҙөмдән тыш) ҡыуыу юлы менән алалар. Иң йыш осраҡта алма, слива, персик, сейә, ҡурай еләге, ҡара көртмәле һәм абрикос ҡулланыла. Емеш-еләк брендилары ғәҙәттә үтә күренмәле һәм һыуытылған килеш йәки боҙ менән ҡулланыла.
Ябай һәм вертикаль ҡыуыу кубтары
Бренди өс төп ысулдың береһе менән оҙаҡ тотолорға мөмкин.
Бренди менән коктейлдәр
Чикаго, Бренди-кола һәм башҡалар.
Илһамов Марат Әҡсән улы
Илһамов Марат Әҡсән улы (8 апрель 1934 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1998), физика-математика фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Башҡортостандың (2003) һәм Татарстандың (2012) Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премиялары лауреаты. «Почёт Билдәһе» (1976), Дуҫлыҡ (1995), Салауат Юлаев ордендары (2004) кавалеры.
Биографияһы
Марат Әҡсән улы Илһамов 1934 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ярлыҡап ауылында тыуған.
1957 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.
1998 йылдан «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы баш мөхәррире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге деформациялана торған ҡаты есемдең механикаһына, көплөктәрҙең аэрогидроһығылмалылығына арналған.
Илһамов һөҙөмтәләре аэройыһан һәм атом техникаһында, суднолар төҙөүҙә, нефтехимия, энергетикала динамик күренештәрҙе һәм эш башҡарыу процестарын проектлауҙа һәм анализлауҙа ҡулланыла.
Аэро һәм гидроһығылмалылыҡ фәнен өйрәнеү буйыса фәнни мәктәп ойошторған.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фашистик Германияны Еңеүҙең 20-йыллығы хөрмәтенә 1965 йылдың 7 майындағы Указына ярашлы булдырыла. Миҙалдың һүрәте авторҙары — рәссамдар В. А. Ермаков (аверс) һәм Ю. А. Лукьянов (реверс).
Миҙал тураһындағы Положение
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы менән 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ССР Союзы Ҡораллы Көстәре сафтарында ҡатнашҡан бөтә хәрби һәм ялланған ғәскәри хеҙмәткәрҙәр, Бөйөк Ватан һуғышы партизандары, ССР Союзы Ҡораллы Көстәренең бөтә шәхси составы, ә шулай уҡ «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән башҡа кешеләр наградлана.
Юбилей миҙалы 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР-ҙың Алыҫ Көнсығышта дәүләт сиген һаҡлап ҡалған Совет Армияһы, Тымыҡ океан Флоты һәм Амур хәрби флотилияһының өлөштәре һәм берләшмәләре яугирҙарына һәм элегерәк «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнмәгән 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ваҡытлыса оккупацияланған территорияла немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алышҡан подпольела ҡатнашыусыларға ла ҡағыла.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм СССР-ҙың башҡа ордендары һәм миҙалдары булған осраҡтарҙа «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы менән яҡынса 16 399 550 кеше бүләкләнгән.
Миҙалдың тасуирламаһы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы түңәрәк формала, 32 мм диаметрлы ҙурлыҡта еҙҙән (баҡыр иретмәһенән) эшләнгән.
Миҙалдың алғы яғында — Совет азат итеүсе яугиры һәйкәле һүрәте (Берлиндағы Трептов паркында урынлашҡан, скульпторы Вучетич Е. В.), ике арҡыс-торҡос лавр ботағында «1945-1965» яҙыуы.
Миҙалдың кире яғында түңәрәк буйлап «Двадцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» яҙыуы, миҙалдың уртаһында таралған нурҙар фонында — «ХХ» рим һаны һәм йондоҙсоҡ.
Миҙалдың ситтәре күтәрмә менән ҡаймаланған. Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалып менән элмәк һәм дүңгәдәк ярҙамында тоташтырыла, ҡалып 24 мм киңлектәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫмала өс бер-берен алмаштырған ҡыҙыл, йәшел һәм ҡара төҫтәге буй. Таҫманың ситтәре ҡара һыҙаттан һуң тар ғына йәшел буй менән ҡаймаланған.
Шаккенслебен
Шаккенслебен (Schackensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 715 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Лазарева Дина Наумовна
Лазарева Дина Наумовна (11 сентябрь 1922 йыл — 11 сентябрь 2019 йыл) — ғалим-фармаколог, юғары мәктәп хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1963). 1946—2002 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты (1995 йылдан — университет) уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1993), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Planned Дина Наумовна Лазарева 1922 йылдың 11 сентябрендә Силәбе губернаһының Мейәс заводы ҡасабаһында тыуған.
1943 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай.
1946—2002 йылдарҙа Башҡорт медицина институтында эшләй.
Кесе Барлак
Кесе Барлак — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Барлак йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ягодинка II биләмәһе
Ягодинка II биләмәһе — Ростов өлкәһенең Октябрь районы Ягодинка хуторы эргәһендә урынлашҡан боронғо биләмә.
Тарихы
Түбәнге Донда һуңғы бронза дәүеренең бик күп архитектура ҡомартҡылары бар. Шуларҙың береһе Ягодинка II биләмәһе.
Боронғо биләмәһе Ростов өлкәһе Октябрь районы Ягодинка хуторынан алыҫ түгел Кадамовка йылғаһының уң ярындағы бейек моронда урынлашҡан. Тораҡта, археологик ҡомартҡыларға ҡарағанда, күп тапҡыр йәшәгәндәр. Биләмәлә кешеләр беҙҙең эраға тиклем XVI—XII быуаттарҙа Көнсығыш Европаның Днепр менән Урал араһындағы ялан һәм урман-ялан зоналарында киң таралған бура мәҙәниәте (һуңғы бронза дәүере), һуңынан поздесабатин осоронда йәшәй.
Ягодинка II биләмәһендә археологик ҡаҙыныуҙар 2006—2007 йылдарҙа үткәрелә. Һөҙөмтәлә, биләмәлә ергә ҡаҙып ултыртылған ике ҙур ҡоролма комплексы табыла. Ҡоролмаларҙың ҡәтғи тәртиптә урынлаштырылыуы бында даими төҙөлөш барыуын раҫлай. Районда төҙөлөш өсөн таштарҙы файҙаланыу мөмкинлеге булыуға ҡарамаҫтан, Ягодинка II биләмәһендә ҡоролмалар ағастанкүтәрелә. Биналарҙың майҙаны 630 кв. метрға етә, нигеҙҙәре ағастан була. Ҡайһы берҙә бер нисә бина ябыҡ коридор менән тоташа. Һөҙөмтәлә бер генә ишекле, майҙаны 1700 квадрат метрға еткән ҙур бина килеп сыға. Төҙөлөш ваҡытында биналар өсөн ҙур соҡорҙар ҡаҙыла, был инде биналарҙың ярым ерҙә булыуы тураһында раҫларға нигеҙ булып тора.
Янғын ваҡытында бик күп ҡоролмалар янып юҡҡа сыға, быны һәр ерҙә табылған уттан ҡалған эҙҙәр дәлилләй. Биләмәнең үҙенсәлеге булып табылған ҡалдыҡтар тора.
Хәлимә (исем)
Хәлимә — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән таралған мосолман ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Хәлимә — «йомшаҡ күнелле», «мәрхәмәтле» мәғәнәһен аңлатҡан ҡыҙ балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Хәлимә Абдулла ҡыҙы Ҡорбанаева (27 декабрь 1900 йыл — 2 апрель 1972 йыл) — педагог. СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) ағзаһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949).
Хәлимә Ғәббәсова  — йәш йырсы.
Хәлимә Шакир ҡыҙы Искәндәрова (29 май 1940 йыл, Үзбәкстан ССР, Ташкәнт) — драма актеры, 1963 йылдан Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры артисы. Татарстандың атҡаҙанған (1992) һәм халыҡ (2020) артисы.
Сәнғәттә
«Хәлимә» (йыр) — Мөнир Мазунов һүҙҙәренә Алмаз Монасипов яҙған йыр.
Славистар эше
«Славистар эше» («Рәсәй милли партияһы» эше) — 1933—1934 йылдарҙа интеллигенция вәкилдәренә (башлыса Мәскәүҙән һәм Ленинградтан) ҡаршы контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләү буйынса енәйәт эше.
Алдараҡ үткәрелгән Академиктар эшендәге кеүек, был эштең дә — фәнде үҙәклештереү, фәнни ойошмалар менән көрәш һәм элекке академия традицияларына сик ҡуйыу — маҡсаттарына инеүе ихтимал. Ҡулға алынғандарҙың араһында телселәрҙеңкүп булыуы дәүләттең тел фәненә бәреп инеүе, атап әйткәндә, яңы тәғлимәтте көсләп индереү менән бәйле..
Ҡулға алыуҙар 1933 йылда уҡ башлана, әммә яйлап тулыландырыла, «Рәсәй милли партияһы» әлеге эш тикшереүендә 1934 йылдың февралендә генә күренә башлай. «Тикшереүҙә» төп ролле Г. С. Люшков башҡара.
Тикшереү аҫтында башлыса Славяноведение (славян телен, әҙәбиәтен, тарихын өйрәнгән фән) институты, Урыҫ музейы һәм Эрмитаж филологтары һәм сәнғәт белгестәре һәм тәбиғәт фәндәре ғалимдары. Ҡалған фигуранттар, тарихсылар фекеренсә, «массауилыҡ» өсөн йәлеп ителә. Ҡулға алынғандар араһында академиктар М. Н. Сперанский һәм В Н. Перетц, СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденттары Н. Н. Дурново (ул ваҡытҡа Белоруссия Фәндәр академияһынан сығарылған була), Г. А. Ильинский, А М. Селищев, башҡа күренекле ғалимдар (В. В. Виноградов, Г А. Разуваев, Г А. Бонч-Осмоловский), яҙыусы В. С. Трубецкой, Славяноведение институты секретары В. Н. Кораблев. Бынан тыш, В. И. Вернадский, М.. С. Грушевский, Н. Д. Зелинский, Н. С. Курнаков, Д. Н. Ушаков, Д. П. Святополк-Мирской, Н. К. Гудзия, М.. В. Щепкин кеүек ғалимдарға, эмигрант В. Н. Ипатьевҡа доностар йыйыла.
1934 йылдың яҙында эш буйынса тыңлауҙары үтә, барыһы етмештән ашыу кеше хөкөм ителә. Атап әйткәндә, Личков, Разуваев, Р. Фасмер — ун йылға лагерға, Кораблев — ун йыл һөргөнгә, Дурново һәм Ильинский — туғыҙ йылға лагерҙарға, Селищев һәм В. Трубецкой — биш, Бонч-Осмоловский — өс йылға мәхрүм ителәләр.
Эштә ҡатнашыусылар яҙмышы төрлөсә килеп сыға. Вернадскийҙың бер нисә үтенес хаттарынан һуң Личков ваҡытынан алда иреккә сығарыла. Дурновоны (шулай уҡ уның ике улын да), Трубецкойҙы һәм Ильинскийҙы репрессияларҙың яңы этабында атып үлтерәләр. 1941—1943 йылдарҙа ҡабаттан һөрөлгән Виноградов һуғыштан һуң академик итеп һайлана һәм Сталин премияһына лайыҡ була, 1950 йылдарҙа «тел белеме тураһында дискуссияларҙан» һуң ысынында Совет лингвистикаһы башында тора. Эште алып барған Генрих Люшков Японияға ҡаса һәм унда яңы етәкслеге тарафынан атып үлтерелә. Славяноведение институты һуғыштан һуң ҡабаттан асыла.
Шуға ҡарамаҫтан, Советтар Союзында славистика юҡҡа сығарылмай. 1930-сы йылдар аҙағында Мәскәүҙә һәм Ленинградта славистика өлкәһендә яңы һулыш күҙәтелә, айырыуса ҙур ярҙамды ул Сталиндың панславистик пландары менән бәйле (1943 йылда иң эре университеттарҙа славян филологияһы кафедралары асыла башлай) Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ала. Билдәле ғалимдар өҫтөнәнн йыйылған доностар башлыса кәрәкмәгән булып сыға. Власть интеллектуаль элита менән үҙ-ара бәйләнештәрҙең яңы юлдарын эҙләй башлай.
«Славистар эше» буйынса хөкөм ителгәндәр 1956—1990 йылдар арауығында аҡлана.
Хасырей-Яха
Хасырей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уң Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һабын
Һабын — өҫлөк тартылыш көсөн емергес матдәле (ПАВ) ҡаты йәки шыйыҡ әйбер. Һыуҙа иреткәндә тән тиреһен таҙартыу өсөн, йәки   көнкүреш химияһы сараһы — әйберҙәрҙе  йыуыу өсөн ҡулланылған сара (кер һабыны).
Һабындың төп өлөшө - туйынған майлы кислоталарҙың (предельно насыщенные) иреүсе тоҙҙары, мәҫәлән, натрий стеараты. Ҡай саҡ һабынға  сифатын яҡшыртыр өсөн (ҡуйылыҡ, тәмле еҫ, матур төҫ)  төрлө хуш еҫле  майҙар һәми глицерин  өҫтәйҙәр.
Һабынды һабын продукттары һәм синтетик йыйыу саралары менән бутарға ярамай. Улар синтетик өҫлөк тартылыш көсөн емергес матдәләр ҡулланып эшләнә, ә улар (ПАВ) үҫемлек майҙары ( натрийҙың лаурилсульфаты), йәки  нефтте химик эшкәртеп алынған продукттар (алкилбензосульфонат нигеҙендә) һәм башҡалар нигеҙендә эшләнә.
Тарихы
Һабынды бик боронғо Шумер һәм Вавилон (б.э.т.2800 йылдар тирәһе) кеүек цивилизацияларҙа эшләй башлағандар. Һабын эшләү технологияһы Месопотамияла б.э.т 2200 йылдар тирәһендә яҙылған балсыҡ табличкаларҙа табылған.
Боронғо Мысыр халҡы йыуыныр, кер йыуыу өсөн сода ҡулланған. Эберс папирусы ( б.э.т.1550 й.) мал (ҡаҙ) һәм үҫемлек майына  ҡурғаш ҡушып эшләнгән  һабынға оҡшаш  иҙмәне (галенит экстракты), йәки  натрий карбонатын (Нилда табылған) ҡулланған.
Бындай йыуыу сараларын Боронғо Рим халҡы ла ҡулланған, улар һабынды ( тип йөрөтә.  Был һүҙ башҡа  роман телдәренә лә күсә) (Өлкән Плиний, «Тәбиғәт тарихы». Рус әҙәбиәтендә һабын  Домостройҙа телгә алына  (XVI быуат).
Үҫемлек һәм  йәнлек-хайуан  майҙары  тиреләге бысраҡты яҡшы таҙарта. Был асыҡ усаҡта ҡыҙҙырылған итте ашағанда күренә. Йылы яҡтарҙа ғәҙәттә үҫемлек майы  ҡулланалар, ә һыуыҡ яҡтарҙа был  ҡыйбатҡа төшә. Төнъяҡта иретелгән йәнлек- хайуан  майын табыу ауыр түгел. Хайуандарҙың майы асыҡ утта иретелгән саҡта төшөп, көл, йәки ҡомға буталып киткеләгәндер. Кәрәкле ҡатышма килтереп сығарыр  өсөн тик бер аҙ ваҡыт ҡына кәрәк була.
1808 йылда  француз химигы Мишель Эжен Шеврёль(1786−1889)  туҡыу фабрикаһы хужалары үтенесе буйынса һабын составын өйрәнә. Анализ шуны күрһәтә: һабын - юғары май (карбон) кислоталарының натрий тоҙҙары ҡатнашмаһы ул.
Европа һәм АҠШ-та 1930 йылдар аҙағында һабын эшләү ҡоролмаларында (башня) һыу һәм юғары баҫымлы пар менән майҙы туҡтауһыҙ гидролизлау (тарҡатыу)  процесы  аша  һабын эшләүҙе  яйға һалалар.
Составы
Ҡаты һабындың химик составының бер варианты— C17H35COONa (шыйыҡ һабындыҡы — C17H35COOK). Бынан тыш һабын составына башҡа йыуыусы  матдәләр,  тағы ла  ароматизаторҙар, буяуҙар һәм  онтаҡтар (порошок) өҫтәүҙәре мөмкин.
Кер һабыны
Натрийлы һабынды һыуытҡанда кер һабыны килеп сыға. Ҡаты һабын 40−72 % төп матдә, 0,1−0,2 % ирекле һелте, 1−2 %  ирекле  Na  карбонаттары,  К, 0,5−1,5 % һыуҙа иремәй торған ҡалдыҡтарҙан  тора.
Ҡуйыртыусы матдәләр
Техникала  майҙарҙы ҡуйырып ебәреү өсөн кальцийлы һәм  литийлы һабын  ҡулланыла. Мәҫәлән, солидол- кальцийлы май менән ҡуйыртылған нефть майы,  литол — литийлы май менән ҡуйыртылған  май ( стеарин кислотаһының литий тоҙо).
Ҡулдан эшләнгән һабын
Һабынды ҡулдан бер нисә ысул менән эшләп була. Уға эфир майҙары, ваҡланған сәтләүектәр, тарттырылған кофе, кокос май һәм башҡалар, үҙенсәлекле хуш еҫ биреүсе матдәләр  ҡушырға була.
Беренсе ысул— әҙер һабынды (мәҫәлән, балалар өсөн һабын) ваҡлап, иретеү. Һабын киҫәген ҡырғыс аша үткәреп, йә иһә бысаҡ менән ваҡларға, таҙа һыу, йәки үҫемлек ҡайнатып, һабын  менән бутайҙар,  шунан һуң  һабын иҙмәһен һауыты менән  ҡайнап торған һыулы һауытҡа ултыртырға (мунса кеүек була). Был иҙмә бер ишкә әйләнгәнсе иретергә, шунан уттан алып, эфир майҙары һәм башҡа  төрлө теләгән  матдәләр ҡушырға. Был ауыр ысул- әҙер һабын  ауыр ирей  һәм һабынды эшкәртеү процессы оҙаҡҡа һуҙыла. Был ысулды яңыраҡ ҡына һабын ҡайнатыуға тотонғондар һайлай, сөнки бының өсөн әллә ни күп сығымдар талап ителмәй.
Ҡулдан һабынды махсус һабын әҙерләмәһенән эшләргә була. Был әҙерләмәне шулай уҡ һыулы һаутыҡа һабынлы һауытты ултыртып, йәки микротулҡынлы мейестә иретәргә кәрәк. Сәнәғәт ысулы менән эшләнгән һабынға ҡарағанда ҡулдан эшләнгән һабын насарыраҡ һабынлана, сөнки уның составындағы әйберҙәр йомшағыраҡ һәм тәнгә һағыраҡ тәьҫир итә.
Һелте менән майҙарҙан ҡулдан һабын эшләгәндә һелте менән бик һаҡ эш итергә кәрәк. Икенсе яҡтан ҡарағанда, һабын эшләү процесын контролдә тотҡан һабын ҡайнатыусы үҙенә кәрәкле төр һабын эшләй ала. Ҡаты төр һабын эшләү өсөн NаOH (гидроксид натрия) һелтеһе,  ҡуйы (жирные) майҙар  һәм һыу кәрәк. Һабын ҡаты булһын, яҡшы күбекләнһен һәм тирене ҡоротмаһын өсөн, алған ингредиенттарҙы  ентекләп иҫәпләргә кәрәк. Алған күләмдәге майҙар күбекләнһен (күперекләнһен) өсөн күпме һелте менән һыу  кәрәк икәнен  иҫәпләгәндә  һабын калькуляторы  ҡулланалар.
Һабынды ошо матдәләр ҡушып эшләйҙәр:
Боронғо ысул— һабынды ҡул аҫтындағы әйберҙәрҙән асыҡ утта ҡайнатыу (сайырһыҙ ағастарҙың көлө, хайуан майынан).
Һабын киҫәктәрен яңынан тотоноу
Камбоджа ла иҫке һабын киҫәктәренән һабын ҡайнатыу таралған. Америка студенты Самир Лакхани (Samir Lakhani) ҙур  ҡунаҡханаларҙа  тороп ҡалған һабын киҫәктәренән арзан һабын ҡайнатыуҙы ойошторған. Ул етәкләгән Eco-Soap Bank компанияһы 2016 йылда  170 ҡунаҡханала тороп ҡалған һабын киҫәктәрен йыйып, яңынан ҡайната, бығаса һабын һатып алырға хәленән килмәгән  600  мең ауыл кешеһен арзан һабын менән тәьмин итә. .
Шыйыҡ һабын
Консистенцияһы буйынса был йәбешкәк шыйыҡса. Химик составы буйынса  шыйыҡ һабындың күпселек сорттары  ҡаты һабындан айырылып тора һәм  шампундарға оҡшаш, мәҫәлән, улар сотавында  синтетик  ПАВ-дар  (өҫлөк тартылыш көсөн емергес матдәләр),  тирене йомшатҡыс һәм  хуш еҫле матдәләр  бар. Шыйыҡ һабын кер, ҡул, тәнде йыуыу өсөн һәм бактерияларға ҡаршы  сара булараҡ ҡулланыла. Шыйыҡ һабынды эшләүе ауыр түгел.
Һабын ҡайнатыу
Һабын ҡайнатыуҙа башлыса хайуан һәм үҫемлек майы, майҙарҙы алыштырыусылар (синтетик май кислоталары, канифол, натен кислоталары,талл майҙары)ҡулланыла.
Һабын эшләү һанбынланыу реакцияһына нигеҙләнгән. Һабынланыу- ҡатмарлы майҙарҙы һелте менән гидролизлау һөҙөмтәһендә һелте барлыҡҡа килтереүсе металдарҙың тоҙҙары һәм спирттар барлыҡҡа килеү.
Махсус һабын ҡайнатыу ҡоролмаһында (ҡаҙанда)  йылытылған майҙарҙы  һелте менән (ғәҙәттә, натрий гидроксиды менән)һабынландыралар. Реакция һөҙөмтәһендә ҡаҙанда йәбешкәк, һыуынғанда нығыраҡ ҡуйыра барған шыйыҡса барлыҡҡа килә. Был һабынлы елем тип йөрөтөлгән масса һабын менән глицериндан тора. Һабынлы елемдән алынған һабында май кислоталары   ғәҙәттә 40−60 % була. Елем һабынын алыу ысулын «тура ысул» тип йөрөтәләр.
Һабын эшләүҙең «туранан-тура  булмаған  ысул»ы  һабын елемен ары эшкәртеүҙән ғибәрәт. Тоҙ менән ҡайнатыу- глицерин менән артыҡ һыуҙан ҡотолоу ысулы. Тоҙ менән ҡайнатҡан ваҡытта -  электролиттар ( зәһәр һелтеләр йәки хлористый натрий ) менән эшкәрткәндә  шыйыҡса ике өлөшкә бүленә: өҫкө, йәки һабынлы ядро (60 %  май  кислоталарынан торған);түбәнге бүлкәт— һабынлы һелте(бик күп глицерины булған  электролит ҡатнашмаһы +  баштағы  сеймалда булған бысраҡ ). Өҫкө өлөшөн һаҡ ҡына һөҙып алалар. Был һабын «ядро һабыны» тип йөрөтөлә.
Һелте урынына каустик сода ҡулланып, ҡаты натрийлы һабын эшләйҙәр. Калий гидроскидын ҡулланғанда йомшаҡ йәки шыйыҡ һабын килеп сыға.
Башҡорт халҡы күпләп мал аҫрағанлыҡтан, һабын ҡайнатҡанда хайуан майын ҡулланған. Ағас көлөнән һелте ҡайнатып, малдың туңмайын шул һелтегә һалып ҡайнатҡандар. Һабын өсөн ҡарағас йәки уҫаҡ көлөнән һелте яҡшыраҡ була тип иҫәпләнгән. Һабын ҡайнатыр өсөн ололар һөйәктәрҙе лә йыйып барған, шул һөйәктәрҙе ҙур ҡаҙанда ҡайнатып, майын алғандар (мәҫәлән, Ишембай районында). Майҙы һелтегә һалып ҡайнатҡас килеп сыҡҡан йәбешкәк массаға бер аҙ тоҙло һыу ҡушып, һабынды ҡайнатҡандар,  өҫтөн һөҙөп алып, алдан әҙерләнгән һауыттарға (форма) һалып, ҡатырғандар. Был һабын бик матур төҫлө, хуш еҫле булмаһа ла, кер йыуырға, мунсала йыуынырға яраған. Үҙҙәренән артҡанын баҙарға алып барып һатыусылар ҙа булған.
Яңы Ишле
Яңы Ишле (Новые Ишлы) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 467 кеше булған. Почта индексы — 452073, ОКАТО коды — 80244830005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Яңы Ишле Көсөгән ауыл Советы биләмәһе составында. Район үҙәгенән көньяҡҡа 18 саҡрым һәм Аксёнов тимер  юл станцияһына көньяҡ‑көнсығышҡа  табан 61 саҡрым алыҫлыҡта Өйәҙе йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға Нуғай даруғаһы Илекәй‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1762 йылдың 17 июлендәге керҙәшлек килешеүе буйынса шул уҡ даруғаның Ишле ауыл (хәҙерге Ауырғазы районы) кешеләре нигеҙ һала. Ауыл Түбәнге Ишле исеме менән билдәле булған. Әбделкәрим һәм Әнгилде Йоносов етәкселегендәге яһаҡлы татарҙарҙан торған 11 кеше (Ҡазан дпруғаһы) һәм мулла Урман Ибраһимов, Биктимер Атабаев (Нуғай даруғаһы) үҙ хужалыҡтары өсөн биләмә алыуға ошо килешеү төҙөлгән. Улар аҫабаларға һәр ихатанан бер тапҡыр бирелә торған 4-әр һум аҡса түләгән. Бүленгән ерҙең сиктәре Егән тамағынан ("Тимашев тирмәненә "),Ҡорманай, Сермәнәй йылғаларының үрге ағымына һәм Түр урманына тиклем булған. 1865 йылда 144 йортта 918 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, 3 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, 2 бакалея кибете, тимерлек һәм 2 тирмән теркәлгән. Халҡы: 1906 йылда – 1128 кеше; 1920 йылда – 1433 кеше; 1939 йылда – 927 кеше; 1959 йылда – 780 кеше; 1989 йылда – 513 кеше; 2002 йылда – 563 кеше; 2010 йылда — 467 кеше. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Миәкә урта мәктәбе №1 филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Һылтанмалар
Яңа Ишле
Филлис Уитни
Филлис Аямэ Уитни (Phillis Ayame Whitney; 9 сентябрь 1903 йыл, Иокогама — 8 февраль 2008 йыл, Фабер) —  мөхәббәт, балалар тураһында һәм детектив романдары арҡаһында дан алған Америка яҙыусыһы, АҠШ-та күп миллионлы тираждар менән һатыла. Журналистар уны «Американың готика королеваһы» тип атай.
Биографияһы
Филлис Японияның Иокогама ҡалаһында тыуған, Айова штатында тыуған  атаһы Чарльз  Джозеф Уитни —  экспорт компанияһы хеҙмәткәре. Әсәһе Мэри Лиллиан Мэндевилл Шотландиянан, әммә  Кливлендта тыуған (Огайо штаты). Был уның икенсе никахы була.
Филлис Аямэ Уитни («аямэ» — япон һүҙенән «йәйғор» тигәнде аңлата) балерина булырға хыяллана. Үҫмер сағында уҡ яҙыша башлай. 1918 йылда Ҡытай ҡалаһы Ханкойҙа атаһы үлеп ҡалғас, ғаилә Сан-Францискоға (Калифорния штаты) күсеп килә. Ҡыҙ үҙенең бала сағын Японияла, Филиппинда һәм Ҡытайҙа үткәрә, шуға күрә Американы тәүге тапҡыр 15 йәшендә күрҙә. Ғаилә тәүҙә Сан-Франциско ҡалаһы ситендә — Берклиҙа йәшәй,  ә тиҙҙән әсә менән ҡыҙ Сан-Антониоға (Техас штаты) күсеп килә, унда Филлис бейеү сәнғәтен үҙләштереүҙе дауам итә, Ҡыҙыл Тәре спектаклдәрендә  ҡатнаша  һәм бейеү дәрестәре бирә.
Әммә тиҙҙән яҙышыу теләге бейеүгә ынтылышты еңеп сыға һәм ул мәңгелеккә сәхнәне ҡалдыра. Сан-Антонио ҡалаһында 1920 йылда әсәһе вафат була һәм Филлис  Чикагоға (Иллинойс штаты) инәһе эргәһенә күсеп китә, унда 1924 йылда урта мәктәпте тамамлай,   һәм әҙәбиәт менән етди шөғөлләнә башлай. Уның тәүге хикәйәләре «Chicago News Daily» гәзитендә баҫылып сыға,  бик тиҙҙән йөҙҙәрсә хикәйәһе  башҡа периодик баҫмаларҙа баҫылып сыға. Был ваҡытта ул Чикаго асыҡ китапханаһының балалар бүлегендә һәм китап магазинында эшләй. 1925 йылда ул Джордж Гармерға кейәүгә сыға, 1934 йылда уның менән никахынан  ҡыҙы Джорджия тыуа.
1941 йылда «Houghton Mifflin» нәшриәтендә уның беренсе романы — үҫмерҙәр өсөн «Место для Энн» китабы, ә ике  йылдан һуң  «Ziff-Davis Publishing Company» нәшриәтендә беренсе  «өлкән» «Красный — для убийства» романы баҫылып сыға. 1942—1946 йылдарҙа Филлис Уитни балалар китабы мөхәррире булып эшләй. 1945 йылда Төньяҡ-Көнбайыш университетында, ә 1947—1958 йылдарҙа Нью-Йорк университетнда балалар әҙәбиәте курсын уҡыта.
Филлис Уитни Фабер ҡалаһында (Вирджиния штаты) 104 йәшендә пневмониянан вафат була.
Мәскәү Художество театры
Мәскәү Художество театры —1898 йылда К. С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко нигеҙ һалған театр. Башта Дөйөм художество  театры тип аталған. 1901 йылда н — Мәскәү Художество театры (МХТ), 1919 йылдан — Мәскәү Художество академия театры (МХАТ), 1932 йылдан — СССР -ҙың М.Горький исемендәге МХАТ-ы. 1987 йылда театр икегә бүленгән, рәсми атамалары — М.Горький исемендәге Мәскәү Художество академия театры, (ҡыҫҡаса исеме М.Горький исемендәге МХАТ) һәм А. П. Чехов исемендәге Мәскәү Художество академия театры. (А. П. Чехов исемендәге МХАТ). 2004 йылда А.П. Чехов исемендәге МХАТ афишаларҙан «академик» һүҙен алып ташлаған һәм шул ваҡыттан алып, А. П. Чехов исемендәге Мәскәү Художество театры (А. П. Чехов исемендәге МХАТ) Рәсми рәүештә театр «академия» театры тип атала. А.П. Чехов исемендәге МХАТ һәм А. П. Чехов исемендәге МХТ тип атарға ла ярай.
Төҙөлөү тарихы
Художество театры «Славян баҙары» ресторанында 1897 йылдың 19 июнендә ул ваҡытта инде билдәле театр эшмәкәре, режиссёр һәм актёр Константин Сергеевич Станиславскийҙың һәм тәжрибәле педагог, драматург Владимир Иванович Немирович-Данченко ның осрашыуынан башланып китә. Осрашыу барышында яңы театрҙың программаһы формалаша, дөйөм алғанда, ул Париждағы «Ирекле» театр (Андре Антуан) һәм Берлиндағы «Ирекле сәхнә» (Отто Брам) таратҡан яңы принциптарға : ансамбль булып, бөтә спектакль компоненттарын берҙәм фекергә буйһондороуға, тарихи йәки көнкүреш күренештәрҙе дөрөҫ итеп күрһәтергә тырышыуға нигеҙләнә. «Беҙ , — тип яҙа К. С. Станиславский, — иҫкесә… уйнау рәүешенә һәм ялған пафосҡа, декламацияға, актёрҙың ҡыланыуына һәм ҡуйылыштың насар шартлылығына, декорацияларға һәм бер артистың ансамблде боҙоп, айырылып тороуына, бөтә спектаклдәрҙең ҡоролошона, театрҙарҙың йүнһеҙ репертуарына ҡаршы сыҡтыҡ».
Яңы театрҙың «дөйөм» булыуы тәү сиратта билет хаҡы түбән булыуҙы күҙ уңында тотҡан; кәрәгенсә аҡса таба алмағанғас, Мәскәү ҡала думаһына субсидия һорап мөрәжәғәт итергә ҡарар ителә. Немирович-Данченко думаға доклад тәҡдим итә. Унда, атап әйткәндә, былай тиелә: «Мәскәүҙә бер миллион халыҡ йәшәй, уның бик ҙур проценты эшсе кешеләрҙән тора, ул ниндәй ҙә булһа бер ҡалаға ҡарағанда дөйөм театрға нығыраҡ мохтаж». Әммә субсидия ала алмағандар, һөҙөмтәлә ярҙам һорап хәлле пайсыларға мөрәжәғәт итергә һәм билет хаҡын күтәрергә тура килә. 1901 йылда театр дөйөм булыуҙан туҡтай, әммә демократик тамашасыны күҙ уңында тотоу МХТ-ның принциптарының береһе булып ҡала.
Дөйөм художество театрын В. И. Немирович-Данченко (директор- ойоштороусы хужа, распорядитель) һәм К. С. Станиславский (директор һәм баш режиссёр) етәкләй. Труппала Музыкаль драма училищеһының (Мәскәү филармония йәмғиәте нең) драма бүлеге уҡыусылары : Книппер-Чехова Ольга Леонардовна, М. Г. Савицкая, В. Э. Мейерхольд (актёр оҫталығы дәрестәрен уларға В. И. Немирович-Данченко, шулай уҡ И. М. Москвин биргән) һәм «Сәнғәт һәм әҙәбиәт һөйөүселәр йәмғиәте»ендә К. С. Станиславский ҡуйған үҙешмәкәр спектаклдәрҙә уйнаған актрисалар М. Ф. Андреева, М. П. Лилина, М. А. Самарова, актёрҙар В. В. Лужский, Артём (А. Р. Артемьев), Г. С. Бурджалов һәм башҡалар булған.
Тәүге йылдар
Мәскәү дөйөм художество театры 1898 йылдың 14 ( 26) октябрендә Мәскәү сәхнәһендә беренсе тапҡыр ҡуйылған А.К. Толстойҙың «Фёдор Иоаннович батша» трагедияһы менән асыла. Спектакль К. Станиславский менән Вл. Немирович-Данченконың дөйөм эше, унда төп ролде Москвин И. М. уйнаған. 1901 йылдың 26 ғинуарында йөҙөнсө, юбилей тамашаһы була; Станиславскийҙың архивында шундай яҙыу һаҡланған: « „ Фёдор батша“ шул хәтле уңышлы бара, сағыштырмаса тиҙ генә арала уны йөҙөнсө тапҡыр ҡуйыуҙы байрам итергә тура килде. Шапыртып маҡтауға ҡоролған тантана ,һоҡланып яҙылған мәҡәләләр, күп бай бүләктәр, ҡотлауҙар, көслө алҡыштар театрҙы прессаның һәм тамашасыларҙың бер өлөшө яҡын күреп, яратып өлгөргәнен күрһәтә». 1898 йылдың 17 декабрендә А.П. Чеховтың легендар «Чайка» ("Аҡсарлаҡ") пьесаһы ҡуйыла.
Дөйөм художество театры Леонид Николаевич Андреев әйткәнсә, «бәләкәс кенә театр», «үҙенсәлекле һәм яңы», берәүҙәр уны ныҡ маҡтай, икенселәре шулай уҡ бик ныҡ әрләй. " Тик ваҡыт үтеү менән, — тип яҙа Андреев 1901 йылдың яҙында уҡ, — бәләкәс театр тормошҡа үтеп инеп, уны үткер ҡылыс кеүек икегә яра… Нисектер тик сәнғәткә генә, тик театрға ғына, ҡай саҡ тик режиссёрға ғына ҡағылышлы һорауҙар артынан етдиерәк характёрлы һәм барыбыҙға ла ҡағылышлы һорауҙарҙың аңлайышһыҙ йөҙҙәре күренә башланы. Нығыраҡ әрләнгән һайын, күберәк кеше әрләгән һайын, Художество театры көндән көн күренеп, ысынында ул нимә булһа шуға-символға әйләнә барҙы. … Айбар, изге күңелле һәм сағыу, ул ҡурҡыныс " memento mori"ға әйләнә: « башта иҫкелек туҙанына батҡан,һөрһөгән драма театрҙары алдында (хатта опера, хатта балетҡа ла уны йоғонтоһо булды) , ә һуңынан дөйөм иҫкелек, йоҡомһорау һәм бер урында тапаныуҙың алдында».
Бинаһы
Беренсе дүрт сезон (1898—1902) театр спектаклдәрҙе арендаға алынған Яков Васильевич Щукиндың «Эрмитаж» театрында Эрмитаж баҡсаһы Каретный Ряд урамында, 815 урынлыҡ залда, ҡуя. Өсөнсө сезонда уҡ театрға бөтөнләй икенсе төрлө бина кәрәк икәнлеге аңлашыла. Ул ваҡыттағы театрҙарҙан айырмалы рәүештә, МХТ һәр бер премьераға яңы декорациялар әҙерләй, иҫкеләрен ҡулланмай. Театрға һыймаған әйберҙәр йыл буйы « Эрмитаж баҡсаһы» театры һарайҙарында һаҡлана, унда тиҙ боҙола башлай. Уларҙы гел яңыртып, йүнәтеп торорға кәрәк була, ҡайһы бер деталдәрҙән баш тартырға тура килә. Ҡыҫыҡ,оҙаҡ ваҡыт ҡаралмаған театр, репетициялар һәм оҫтахана өсөн урын етмәү, иркенерәк, бөтөнләй башҡа төрлө ҡоролмалары булған сәхнәле бинаға күсеүҙе талап итә. .
Төҙөлөш өсөн аҡса булмай. МХТ-ның эш шарттары император театрҙарыныҡынан бик ныҡ айырыла, улар аренда өсөн түләмәй һәм хөкүмәттән дотация ала. МХТ-ның яҙмышы бөтөнләйе менән  меценаттарға һәм билет һатҡан аҡсаға бәйле була. «Арзан» билет хаҡтары сезон һайын  һиҙелерлек арта барһа ла, театрға бөлгөнлөк  янай.
МХТ "пайсылар товариществоһы " формаһында ойошторолған була, был  театр эшендәге беренсе  ширҡәт  труппаның милке түгел, ә 13 пайсыныҡы була ,шулар араһына театрҙан Станиславский К.С. и Немирович-Данченко ла инә. Пайсылар ҡарарҙарҙы дөйөм йыйылышта ҡабул иткән, тауыштар тигеҙ булмаған,улар биргән аҡса өлөшөнә ҡарап бүленгән ; аҡсаны иң күп биргән  меценат Морозов Савва Тимофеевич  Станиславский һәм Немировичем-Данченко менән бергә МХТ-ның ижадтан тыш (аҡса-хужалыҡ) эшмәкәрлеген  билдәләгән. 1902 йылдан театрҙы финанслауҙы Морозов үҙ өҫтәнә алған, өс мең һумлыҡ пайҙы « ышаныслы» актёрҙарға һатып алырға тәҡдим иткәндәр, шул иҫәптән — Ольга Леонардовна Книппер-Чехова ға; В. Э. Мейерхольд һәм А. А. Санин-Шенберг пайһыҙ ҡала һәм бер йылдан һуң был театрҙан китәләр. Морозов А. П. Чеховҡа пайсы булырға тәҡдим итә һәм уның ризалығын ала,  Коншиндың Чеховҡа  Мелихово лағы имениеһы өсөн бирергә тейешле бурысын иғәнә тип   иҫәпләргә килешәләр.
1902 йылдан театр Камергер тыҡырығында эшләй башлай. Өй хужаһы Лианозов театры  Савва Морозов аҡсаһына архитектор Шехтель Фёдор Осипович тарафынанан 1902 йылдың йәйге өс ай эсендә реконструциялана( Фомин Иван Александрович һәм Галецкий Александр Антонович та ҡатнаша). Шехтель реконструкция проектын бушлай эшләй: ул һөйләшеүҙәр барышында уҡ эш хаҡынан баш тарта. Эске биҙәлеш, яҡтыртыу, орнаменттар, Художество театрының билдәле эмблемаһы ( тулҡындар өҫтөнән осоп барған аҡсарлаҡ) төшкән шаршау эскизы - барыһы ла Шехтелдеке. Театрҙың уң яҡ подъезын гипс горельеф биҙәй (Анны Голубкинаның эше- « Тулҡын-Волна)». Шехтель сәхәнәнең әйләнеп торған түңәрәгенең проектын, сәхнә аҫтында ҙур, киң трюмдар,  декорацияларҙы һаҡлау өсөн кеҫәләр , күтәрелә торған шаршау  урынына  ике яҡҡа асыла торған шаршау проектын эшләй. Тамаша залы 1 200 урынлы була.