cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғосман Македонияһы
XVII быуат
1683 йылда төрөктәр Вена эргәһендә ҡыйратыла, һәм шунан һуң Изге лига уларға ҡаршы һөжүмгә күсә. 1689 йылда Австрия ғәскәрҙәре Скопьеға барып етә, әммә ғәскәрҙәр башлығы генерал Сильвио Пикколомини тағундан үлә, ә ғәскәрен төрөктәр төньяҡҡа ҡыуып ебәрә.
XVIII быуат
Башлыса хәҙерге Македония Республикаһы территорияһында булған Охрид архиепископияһында XVIII быуатта болгар милли хәрәкәте тыуа. Әммә был мәлгә уның етәксе вазифаларын грек милли йә империяны реставрациялау идеялары менән янған фанариот гректар биләгән була. Быуат уртаһына архиепископияның хәле ауырая, бурыстары күбәйә. Константинополь Патриархы солтанды славяндар араһындағы бойондороҡһоҙ сиркәүҙәр зарарлы һәм хәүефле, өҫтәүенә, тейешле түләмдәрен түләй алмай тип ышандыра. 1767 йылдың ғинуарында төрөк солтаны архиепископияның диоцезын тартып ала һәм уны Константинополь патриархатына тапшыра. 1767 йылдың 17 майында архиепископ Арсений II отставкаға китә, был автокефалияның тамамланыуын аңлата.
XIX быуат
1843 йылда Танзимат реформаларына ҡаршы Македонияның албан халҡы баш күтәрә. Ихтилал Скопье, Тетово һәм Приштинаны солғай. 1844 йылда ихтилал баҫтырыла.
XIX быуаттың икенсе яртыһында македон халҡының ихтилалы (болгар тарихында — болгар) халҡының ихтилалы — Разловсылар ихтилалы, Куман ихтилалы һәм Кресно-Разлог ихтилалы була. Ғосман ғәскәрҙәре уларҙы ла баҫтыра.
Эске македон-одрин революцион ойошма
1893 йылдың 23 октябрендә Эске македон-одрин революцион ойошма барлыҡҡа килә, ул ҡорал көсө менән Македонияны Ғосман империяһынан ҡотҡарыу маҡсатын ҡуя. Македонияның ҡала һәм ауылдарында легаль булмаған комитеттар һәм түңәрәктәр селтәре төҙөлә. Ойошманың ҡораллы отрядтары 1898—1903 йылдарҙа төрөк карателдәренә ҡаршы 130-лап алыш үткәрә.
XX быуат
Болгар кенәзлеге ойошторолғандан һуң Македония уның сәйәсәтенең маҡсатына әүерелә: Болгария үҙенә Сан-Стефан солох килешеүе менән вәғәҙә ителгән территорияларҙы алырға тырышҡан. Болгариянан тыш, Ғосман Македонияһының көньяғына Греция ла дәғүәләшкән, сөнки был ерҙәрҙә гректар ҙа йәшәгән. Ә төньяғын Сербия яуларға тырышҡан.
1903 йылда Илинден ихтилалы була, уның һөҙөмтәһендә Крушево республикаһы барлыҡҡа килә, әммә ихтилалды Ғосман ғәскәрҙәре аяуһыҙ баҫтыра. 1908 йылғы Йәш төрөктәр инҡилабын Македонияның христиан халҡы ла хуп күрә. Ғосман империяһы Сербия, Болгария һәм Греция араһында бүленгән Македониянан яҙа. Сербия ҡулына эләккән территория Вардарска Бановина тип атала һәм бөгөнгө Македония Республикаһы территорияһына тап килә.
Административ-территориаль ҡоролошо
Хәҙерге Македония Республикаһы территорияһы Румелия бейләрбейлегенә инә. 1395 йылда серб хакимы Константин Драгаш һәләк булғандан һуң, уның биләмәләре ғосмандар тарафынан аннексиялана һәм унда санжак ойошторола. Был санжактың административ үҙәге итеп болгар ҡалаһы Күстәндилә тәғәйенләнә. Күстәндилә санжагы хәҙерге Македония Республикаһы, Сербия һәм Болгария тоташҡан тирәлә урынлашҡан була; уға, атап әйткәндә, хәҙерге Македония Республикаһының төньяҡ-көнбайыш ерҙәре инә.
Хәҙерге Македония Республикаһының көнбайышы ингән санжактың административ үҙәге Охридта була, уның төп өлөшө хәҙерге Албания территорияһына тап килә.
Ай-Вель-Юган
Ай-Вель-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кутоп-Вель-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбделсәлих Әбделмәнов
Әбделсәлих Әбделмәнов (1793—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әбделсәлих Әбделмәнов (Әбделсәлих Әбделмән улы Дүскәев) Ырымбур губернаһы Бүләр улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Мышыға ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Ғаиләһе
Улдары — Шаһингәрәй (1827—?), Мөхәмәтгәрәй (1832—?)
Вережка
Вережка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коханович Михаил Васильевич
Биографияһы
1929 йылдан Белоруссия ССР-ында наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса эштә ҡатнаша,  ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1936 йылда Иркутск медицина институтын тамамлай, шунын һуң ауыл табибы булып эшләй, ә ваҡыт үтеү менән Иркутск ҡала дауаханаһының баш табибы була. 1939 йылдан разведка батальонының санитария хеҙмәте начальнигы  һәм хәрби-санитар поезд начальнигы була  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Усолье Сибирское ҡалаһында эвакуация госпиталенең медицина часы начальнигы була.
1945 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Бер йылдан һуң Симферополгә күсенә, бында  Ҡырым медицина институтында эшләй башлай,  1953 йылда факультет терапияһы кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, уны   20 йылдан ашыу етәкләй. Ҡырым шифаханаларының һәм ярымутрауҙағы минераль һыуҙарҙың   ревматизмды дауалауҙа  тәьҫирен өйрәнеү менән шөғөлләнә. СССР-ҙа беренселәрҙән булып ревматизм менән ауырыусыларҙы Евпатория шифаханаларында дауалауҙы тәҡдим итә. 1957 йылда Н.И.Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт медицина институты ҡарамағындағы  махсуслаштырылған советта «К изучению механизма действия и терапевтической эффективности грязи Сакского озера при лечении больных ревматизмом» темаһына диссертация яҡлап, медицина фәндәре докторы була. Медицина институтында эшләү ваҡытында медицина фәндәренең бер кандидатын һәм ике докторын әҙерләй.
1983 йылдың 3 ғинуарында Симферополдә вафат була.
Яманҡая һырты
Яманкая һырты (насар ҡая) ― Көньяҡ Уралда,  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан тау һырты.
Этимологияһы
Башҡорттар, ғәҙәттә, яманаты сыҡҡан тауҙарға исеменә “яман” һүҙен ҡушып атама биргәндәр. Был, бәлки, көнбайыш яғы ҡаялары ишелеп сығып торған текә арҡаларҙан ғибрәт булып, көнсығышын ҡуйы урман ҡаплап торғанға шулай аталалыр.
Был 6 километрға һуҙылған һырт дүрт түбәнән тора. Икәүһе —урындағы башҡорт халҡы тарафынан электән Кесе Ҡарауыл-таш (Замок, 890 метр) һәм Ҙур Ҡарауыл-таш ( Башмаҡ) тип аталып йөрөтөлгән. Бында баҫҡынсылар яҡынлаша башлаһа, сигнал уттары ҡабыҙылған.
Сигнал Оло-Отасы-тауынан (хәҙерге Магнит тауы), Ҡырһа (Кирса), Мулдаҡ тауҙары аша "этап буйынса" Яманҡаяның Ҡарауыл тауҙарына тапшырылған.
«Магнитная гора по башкирскому названию Атачи именуется», — тип яҙған П. И. Рычков «Топографии Оренбургской губернии» тигән китабында.
Немец этнографы, тәбиғи фәндәр ғалимы Гмелин И. Г. (рус. Иога́нн Гео́рг Гме́лин нем. Johann Georg Gmelin) 1743 йылда үҙенең яҙмаларында был тауҙы Улу-Утассе-Тау тип яҙып алған, был атаманы уға юл күрһәтеп йөрөгән башҡорттар әйткән.
Һүрәтләмә
Яманкая һырты - ҡеүәтле Ҡырҡты һыртының бер армыты булып тора. Яҡтыкүлдән көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тауҙың көнбайыш яғынан түбәһе һирәк осрай торған көртмәлеле ваҡ ағаслыҡ менән ҡапланған. Ә көнсығышт яғынан 40 метрлыҡ Кесе Ҡарауыл-таш түбәһе (Замок, Куропатка) менән тура ҡырҡылып төшә. Икенсе тау түбәһе — Ҙур Ҡарауыл- таш (942,8) түбәндә, һырт буйлап төньяғыраҡ ситендә урынлашҡан. Яҡтыкүл яғынан өҫкә ҡараһаң ҡая башмаҡты хәтерләтә. Шуға хәҙер был түбә Башмаҡ ҡаяһы тип атала.Был ҡая аҫтында канат юлы менән тау саңғыһы трассаһы төҙөлгән. Т
Тауҙа уртаса бейеклек— 800-900 метр. Юғары нөктә уның төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, бейеклеге - 1004 метр.
Едванто-Се
Едванто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Левый Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Яманҡая һырты
Һүрәтләмә
Көньяҡ битләүҙәре (арҡа ) дала үләндәре һәм ваҡ ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Бында шулай уҡ ҡая тоҡомдарының сығыу юлдары бар. Һырт буйлап таштарына аҡ буяу менән билге һалынған һуҡмаҡ бара. Был һуҡмаҡта һуңғы йылдарҙа, июнь айында түбәгә йүгереш уҙғарыла. Трассаның оҙонлоғо 1,5 км, бейеклеге 320 метр.Тау түбәһенә табан юлдың яртыһында Кесе Ҡарауыл-таш түбәһе (Замок, Куропатка ) урынлашҡан.
Едванто-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Яманҡая һырты
Һүрәтләмә
Яманкая Ҡырҡтытауҙан Ҡорүҙәк йылғаһы барлыҡҡа килтергән тәрән уя( Горное Ущелье) айырып тора.
Едванто-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яманҡая һырты
Һүрәтләмә
Уяның һәм Яманкаяның битләүҙәре магнит альпинизмы, тау туризмы, ҡаяға үрмәләү һәм спелеотуризм полигоны булып тора.
Күҙәнәк бүленеүе
Күҙәнәк бүленеүе — инә күҙәнәктән бала күҙәнәктәр барлыҡҡа килтереү процесы.
Үрсеү тереклек асылының иң мөһим һыҙаттарының береһен тәшкил итә. Бактерияларҙан алып һөтимәрҙәргә тиклем бөтә тере организмдар ҙа үрсеүгә һәләтле.
Хайуан һәм үҫемлектәрҙең һәр төрөнөң йәшәүе, ата-инә заттар менән йәш быуын араһындағы күсәгилешлелек тик үрсеү арҡаһында ғына һаҡланып килә.
Молекуляр кимәлдә был процестың нигеҙендә (шартлы рәүештә уны үрсеү тип атарға мөмкин) ДНК молекулаларының үҙенән-үҙе икеләтә артыуға һәләтлелеге ята. күренә.
Күҙәнәк кимәлендә бүленеү юлы менән үрсеүгә митохондриялар һәм хлоропластар кеүек органоидтар һәләтле.
Бер күҙәнәкле организмдар бүленеү юлы аша енси булмаған ысул менән үрсей. Шулай уҡ бүленеү юлы менән гаметалар барлыҡҡа килтереп енси юл менән үрсергә лә һәләтлеләр.
Күп күҙәнәкле организмдар күҙәнәктәре бүленеү һөҙөмтәһендә үҫә һәм үҫешә, енси булмаған һәм енси юл менән үрсей.
Шулай итеп, организмдарҙың үҫеү, үҫешеү, енси һәм енси булмаған үрсеүҙәре нигеҙендә күҙәнәктең бүленеүе ята.
Прокариот күҙәнәктәрҙең буленеүе
Прокариоттар икегә бүленеп үрсей. Башта ДНК молекулаһы күҙәнәк уртаһында бер осо менән күҙәнәк мембранаһына беркетелә.
Унан репликация һөҙөмтәһендә бер иш ике ДНК молекулаһы хасил була. Күҙәнәк оҙоная. Уртанан әкренләп арҡыры бүлге яһала һәм ДНК молекулалары айырыла.
Бала күҙәнәктәр айырылып китә йәки бер-береһененән айырылмайынса үҙенсәлекле төркөмдәр — сылбыр, пакет һәм башҡа төр колония төҙөп ҡалырға мөмкиндәр.
Эукариот күҙәнәктәрҙең буленеүе
Эукариот күҙәнәктәрҙең буленеүе ике этаптан тора: күҙәнәк ядроһы бүленеүенән (кариокинез) һәм цитоплазма буленеүенән (цитокинез). Эукариот күҙәнәктәрҙә ядро бүленеүе амитоз, митоз (соматик күҙәнәктәрҙә) һәм мейоз (енси күҙәнәктәрҙә) ысулдары менән бара.
Амитоз
Амитоз, йәки тура бүленеш ысулында интерфаза хәлендәге ядро һуҙыла, уртаһынан бүлге барлыҡҡа килеп икегә айырыла. Унан һуң цитоплазма бүленә.
Был осраҡта бүленеү орсоғо барлыҡҡа килмәй. Бүленеү өсөн киткән энергия сығымдары ҙур булмай. Ундай бүленеү юлы бер күҙәнәкле организмдарҙа, ҡартайған күҙәнәктәрҙә, мускул һәм тоташтырғыс туҡымаларҙа, яман шеш күҙәнәктәрендә күҙәтелә.
Митоз
Митоз (гр. «митос» — еп, тура булмаған бүленеү ысулы) — эукариот күҙәнәктәр бүленеүенең төп ысулы. Митоз осрағында орсоҡ ептәренән торған махсус бүлеү аппараты барлыҡҡа килә. Шуның һөҙөмтәһендә ике бала күҙәнәк ядролары араһында хромосомалар тигеҙ итеп бүленә, хромосомалар һаны һаҡлана. Һәр бала ядроға нәҫел информацияһын теүәл итеп тапшырыла.
Мейоз
Мейоз — гаметалар барлыҡҡа килеү ысулы. Был бүленеш һөҙөмтәһендә енес күҙәнәктәрендә хромосомалар һаны ике тапҡырға кәмей (редукция). Тәүге тапҡыр был күренеште В. Флемминг 1882 йылда хайуан күҙәнәктәрендә аса, күҙәтә һәм һүрәтләй. 1888 йылда Э. Страсбургер үҙемлек күҙәнәктәренә лә хас икәнен асыҡлай.
Бүленеүгә әҙерлек
Митоз һәм мейоз алдынан эукариот күҙәнәктәр әҙерлек этабы үтә. Әҙерлек осоронда (интерфаза)әүҙем рәүештә һәр төрлө аҡһымдар синтезлана, АТФ запаслана, ДНК һәм күҙәнәктең башҡа мөһим структуралары икеләтелә.
Пайссен (Залькрайс)
Пайссен (Залькрайс) (Peißen (Saalekreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1071 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 97 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
Сытырбаш
Сытырбаш (Четырбаш) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше. Почта индексы — 452080, ОКАТО коды — 80244850008.
И. Е. Репиндың «Здравнёво» музей-усадьбаһы
'''И. Е. Репиндың «Здравнёво» музей-усадьбаһы''' —  1988 йылда И.Е. Репиндың элекке Здравнёво усадьбаһы  урынында  (Витебск районы) урынлашҡан музей;  Витебск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы филиалы.
Музей комплексы тергеҙелгән төп усадьба йортонан (төп мемориаль экспозиция урынлаштырылған), ярҙамсы биналар һәм күргәҙмә залы менән идарасы йортонан, тергеҙелгән баҙҙан тора. Һаҡлана торған зонаның майҙаны — 8,8 гектар, төҙөлөш көйләү зонаһы — 35 гектар, бинаның экспозиция майҙаны — 212 м². Экспозицияла Репин ғаиләһенең  көнкүреш әйберҙәре, XIX быуат аҙағы  — XX быуат башы йыһаздары, Здравнёвтан  археологик табылдыҡтар бар.
Усадьба биләмәһендә мемориаль йүкә аллеяһы һаҡланып ҡалған, унда рәссам үҙе ултыртҡан ағастар үҫә.
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы
Ойоштороу йыйылышы — Рәсәйҙәге 1917 йылдың ноябрендә һайланған һәм 1918 йылдың ғинуарында Рәсәйҙең дәүләт ҡоролошон билдәләү өсөн саҡырылған вәкиллекле орган.
И. Е. Репиндың «Здравнёво» музей-усадьбаһы
2010 йылда музей-усадьбала ҡорама тегеү буйынса асыҡ фестиваль-конкурс үтә.
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы
Алпауыт ерҙәрен национализациялай, солох килешеүен төҙөүгә өндәй, Рәсәйҙе федератив демократик республика итеп иғлан итә һәм шуның менән идара итеүҙең монархия формаһынан баш тарта (1917 йылдың сентябрендә Ваҡытлы хөкүмәт Рәсәйҙе республика тип иғлан итеүенә ҡарамаҫтан). Йыйылыш эшсе һәм крәҫтиән депутаттарының советтарына дәүләт власын биргән хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡтың хоҡуҡтары Декларацияһын тикшереүҙән баш тарта.
Һайлауҙар
Ойоштороу йыйылышын үткәреү Ваҡытлы хөкүмәттең тәү сираттағы бурыстарының береһе була, әммә ул әкрен ҡыбырлай: башта һайлауҙар 17 сентябргә тәғәйенләнә, шунан 12-14 ноябренә күсерелә, ә Йыйылыш 28 ноябргә саҡырылған була. Ысынында һайлауҙар тейешле срокта 79 округтарҙың 39 округында ғына үткәрелә. Ҡайһы бер урындарҙа һайлауҙар ноябрь аҙағында — декабрь башында, ә бер нисә алыҫ округтарҙа — 1918 йылдың башында үткәрелә. 1917 йылдың октябрендә Ваҡытлы хөкүмәт Ойоштороу йыйылышы мәсьәләһе бөтә партиялар өсөн өҫтөнлөклө була. Большевиктар, халыҡтың ризаһыҙлығынан ҡурҡып Ваҡытлы хөкүмәт билдәләгән Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙы тиҙләтәләр. 1917 йылдың 27 октябрендә Халыҡ Комиссарҙары Советтары итеп тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Ойоштороу йыйылышын тәғәйенләнгән ваҡытта — 1917 йылдың 12 ноябрендә йыйылышты үткәреү тураһында В. И. Ленин ҡултамғаһы ҡуйылған ҡарарҙы нәшер итә.
26 ноябрҙәге Совнарком ҡарарына ярашлы Ойоштороу йыйылышын асыу өсөн кворум билдәләнә: Учредителдәр йыйылышын асыу өсөн «Петроградҡа 400-ҙән ашыу кеше» килергә тейеш була.
Ричард Пайпс билдәләүенсә, большевиктар Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар ойоштороу буйынса Комиссияны контролдә тота алмай; Комиссия Октябрь ихтилалын законһыҙ тип иҫәпләй һәм большевистик Совнаркомдың власын танымауын белдерә.
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына кандидат исемлеген әҙерләү ваҡытына тарҡалыш барлыҡҡа килә — партияның һул ҡанаты айырыла һәм һул социалист-революционерҙар (интернационалистар) партияһын булдырыуын иғлан итә, әммә айырым исемлек күрһәтергә өлгәрмәй. Шуға күрә В. И. Ленин етәкселегендә РСДРП(б)-ның бер нисә ағзаһы һайлауҙарҙы күсерергә тәҡдим яһай, әммә Ваҡытлы Хөкүмәт был тәҡдимде кире ҡаға. Һайлауҙа ҡатнашыусыларҙың 50 % -тан кәмерәк ҡатнаша. Барыһы 715 депутат һайлана, уларҙан уң эсерҙар һәм центристар — 370, 175 — большевиктар, 40 — һул эсерҙар, 17 — кадеттар, 15 — меньшевиктар, 2 — энестар һәм 86 — милли төркөм депутаттары (эсерҙар 51,7 %, большевитар — 24,5 %, һул эсерҙар — 5,6 %, кадеттар — 2,4 %, меньшевиктар — 2,1 %) мандат ала. Меньшевиктар, барыһы 3 % тауыш йыйып, һайлауҙа емергес еңелеүгә тарыйҙар (күпселек өлөшө Кавказ аръяғынан).
Һайлау һөҙөмтәләре төрлө төбәктәрҙә ҡырҡа айырыла: мәҫәлән, Петроградта һайлауҙарҙа яҡынса 930 мең кеше ҡатнашһа, уларҙың большевиктар өсөн бирелгән тауыштары 45 %, кадеттар өсөн — 27 %, эсерҙар өсөн — 17 % тәшкил итә. Мәскәүҙә большевиктар 48 %, Төньяҡ фронтта — 56 %, Көнбайышта — 67 %; Балтик флотында — 58,2 %, Төньяҡ-Көнбайыш райондарының 20 округында һәм Үҙәк сәнәғәт райондарҙа — дөйөм алғанда, 53,1 % тауыш алалар. Шулай итеп, большевиктар иң күп тауышты Петроградта, Мәскәүҙә, эре сәнәғәт ҡалаларында, Төньяҡ һәм Көнбайыш фронттарында, шулай уҡ Балтик флотында йыялар. Шул уҡ ваҡытта эсерҙар сәнәғәт үҫешмәгән райондарҙа һәм көньяҡ фронттарҙа алдынғы урында була.
Башҡортостандан депутаттарҙың ҡатнашыуы
Башҡорт мәркәз шураһы башҡорттарҙан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутатлыҡҡа кандидаттарҙың һайлау алды кампанияһын ойоштора. 1917 йылдың 25—29 авгусында Өфөлә уҙған II Бөтә башҡорт ҡоролтайында Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналары башҡорттарынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутатлыҡҡа кандидаттар исемлеге раҫлана.
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар 1917 йылдың 12—14 ноябрендә Өфө һайлау округында һәм 26—28 ноябрҙә Ырымбур һайлау округында үтә.
Өфө һайлау округында 13 депутат һайлана:
Ырымбур һайлау округында 11 депутат һайлана:
Ойоштороу йыйылышының ултырышы 1918 йылдың 5—6 ғинуарында Петроградта Таврия һарайында үтә; 410 депутат (шул иҫәптән Бриллиантов, Ибраһимов, Ильясов, Манатов, Сөнчәләй, Трутовский һәм Штейнберг) ҡатнаша.
Әҙерләү
Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар уның составы башлыса эсерҙарҙан тороуын күрһәтә. Бынан тыш, Йыйылыш составына А. Ф. Керенский һымаҡ сәйәсмәндәр, атамандар А.И.Дутов һәм А. М. Каледин, хәрби эштәре буйынса украин генераль секретары Петлюра (ҡара Ойоштороу йыйылышы ағзалары исемлеге) инә. Большевиктарҙың радикаль үҙгәрештәргә ниәтләнгән курсы хәүеф аҫтында ҡала. Бынан тыш, эсерҙар «еңеүгә тиклем» һуғышты дауам итеү яҡлы булғанға күрә икеләнгән матростар һәм һалдаттар Йыйылышты таратыуҙы хуп күрә.
Большевиктар һәм һул эсерҙар коалицияһы йыйылышты «контрреволюцион» тип иҫәпләй һәм таратырға ҡарар сығара. Ленин дә Йыйылышҡа ҡырҡа ҡаршы була, Н. Н. Суханов раҫлауынса, ул уны «либераль хыял» тип иҫәпләй.
1917 йылдың 23 ноябрендә Сталин һәм Петровский етәкселегендә большевиктар Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар буйынса эште атҡарып сыҡҡан комиссияны үҙ контроле аҫтына алалар һәм М. С. Урицкийҙы комиссияның яңы комиссары итеп тәғәйенләйҙәр. 26 ноябрҙә Совнарком рәйесе Ленин «Ойоштороу йыйылышы асылыуға» декретына ҡул ҡуя, уны асыу өсөн 400 кешелек кворум талап ителә һәм, декретҡа ярашлы, уны асыу хоҡуғы Совнарком вәкиленә, йәғни, большевикка бирелергә тейеш була.
28 ноябргә 300-гә яҡын депутат һайланған була, 173 кеше — теркәлгән, ә Петроградҡа 50 депутат ҡына килгән була.
28 ноябрҙә Петроградта 60 делегат йыйыла, башлыса Йыйылыштың эшен башларға ниәт итеүсе уң эсерҙар. Кисен Синод бүлмәләрендә большевиктарға дошмандарса мөнәсәбәттә булған юғары дәүләт учреждениелары чиновниктарының йыйылышы үтә. Ойоштороу йыйылышы тураһында докладтар уҡыла. Бәхәсләшеү ваҡытында бинаға Хәрби-революцион комитетының вәкилдәре һәм ҡыҙылгвардиясылар килеп инә, улар барыһын да ҡулға алалар, тентеү ойошторалар һәм бер нисә партия менән Смольныйға килтерәләр. Ҡайһы бер ҡулға алынғандар 1917 йылдың декабрь аҙағына тиклем Пересыльный төрмәһендә тотола, ә 1918 йылдың 1 майында бөтәһе лә азат ителә (амнистия).
29 ноябрҙә большевиктар Совнаркомы Ойоштороу йыйылышының «шәхси кәңәшмәләрен» тыя. Шул уҡ ваҡытта уң эсерҙар «Ойоштороу йыйылышын яҡлау союзы»н булдыралар.
Дөйөм алғанда, партия эсендәге бәхәстәр Лениндың еңеүе менән тамамлана. 11 декабрҙә Ойоштороу йыйылышының большевиктар фракцияһы бюроһын ҡабаттан һайлап ҡуйыуға өлгәшә. 1917 йылдың 12 декабрендә Ленин «Ойоштороу йыйылышы тураһында тезистар» төҙөй.
''«…16. Учредительное собрание, созываемое по спискам партий, существовавших до пролетарски-крестьянской революции, в обстановке господства буржуазии, неминуемо приходит в столкновение с волей и интересами трудящихся и эксплуатируемых классов, начавших 25 октября социалистическую революцию против буржуазии. Естественно, что интересы этой революции стоят выше формальных прав Учредительного собрания, даже если бы эти формальные права не были подорваны отсутствием в законе об Учредительном собрании признания права народа на перевыборы своих депутатов в любое время.''
17. Всякая попытка, прямая или косвенная, рассматривать вопрос об Учредительном собрании с формальной юридической стороны, в рамках обычной буржуазной демократии, вне учета классовой борьбы и гражданской войны является изменой делу пролетариата и переходом на точку зрения буржуазии», ә «Учредителдәр йыйылышына бөтә власть» лозунгы «калединсылар» лозунгы тип иғлан ителә. 22 декабрҙә Зиновьев, был лозунг аҫтында «Советтарҙы долой» лозунгыһы йәшеренгән, тип белдерә.
20 декабрҙә Совнарком Йыйылышты 5 ғинуарҙа асыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 22 декабрҙә Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Совнаркомдың ҡарарын раҫлай.
1918 йылдың 1 ғинуарында Ленинды беренсе тапҡыр үлтерергә маташалар, һөжүм ваҡытында Фриц Паттен яралана. Бер нисә йылдан эмиграцияла көн иткән кенәз И. Д. Шаховской һөжүмдең ойоштороусыһы булыуын һәм ошо маҡсатҡа ярты миллион аҡса бүлгәне тураһында иғлан итә. Тикшеренеүсе Ричард Пайпс күрһәтеүенсә, һөжүмдә Ваҡытлы хөкүмәттең элекке министрҙарының береһе кадет Н. В. Некрасов булған, әммә ғәфү ителгән һәм һуңынан большевиктар яғына Голговский фамилияһы аҫтында күсә.
Социалист- революционерҙар партияһы (ПСР) 1918 йылдың 3 ғинуарында үткәрелгән Үҙәк комитетының ултырышында Ойоштороу йыйылышы асылған көндө ҡораллы баш күтәреүҙе ойоштороуҙы «ваҡытһыҙ һәм ышанысһыҙ эш» тип кире ҡаға.
Л. Д. Троцкий һуңынан эсер депутаттары тураһында мыҫҡыллап түбәндәгесә әйтә: ''уның ҡарауы, улар беренсе ултырыштың ритуалына ентекләп әҙерләгәндәр. Улар үҙҙәре менән май шәм алып килгәндәр, большевиктар утты һүндереү осрағына, һәм бик күп бутербродтар, әгәр ашарға бирмәләһәр. Шулай, демократия диктатура менән алышҡа бутербродтар һәм шәмдәр менән ҡоралланып килде.''
Шингаревтың һәм Кокошкиндың үлтерелеүе
Йыйылыш саҡырылышы алдында Конституцион-демократик партияһының (Халыҡ азатлығы партияһы) лидерҙарының береһе һәм Учредителдәр йыйылышы депутаты Шингаревты большевиктар 28 ноябрҙә (Ойоштороу йыйылышы асыла торған көндө) ҡулға алалар, 5 (18) ғинуарҙа Петропавловский ҡәлғәһендә тотҡонда тотола. 6 (19) ғинуарҙа Мариин төрмә дауаханаһына күсерелә, 7 (20) ғинуар төнөндә уны матростар үлтерә. Шулай уҡ кадеттарҙың тағы бер лидеры — Кокошкин да үлтерелә.
Демонстрацияны ҡыуыу
Бонч-Бруевич раҫлауынса, манифестанттарҙы ҡыуыу инструкцияһында түбәндәгеләр яҙыла: «Ҡоралһыҙҙарҙы кире ҡайтарырға. Дошман ниәтен күрһәткән ҡораллы кешеләрҙе яҡын ебәрмәҫкә, таралырға һәм ҡарауылға тейешле бойороҡтарҙы үтәүҙә мәшәҡәтләмәҫкә тип өндәргә. Бойороҡто үтәмәгән осраҡта — ҡоралһыҙландырырға һәм ҡулға алырға. Ҡораллы ҡаршылыҡҡа аяуһыҙ ҡораллы яуап бирергә. Демонстрацияла ниндәй ҙә булһа эшселәрҙең килеп сығыуы менән уларҙы, һуңғы сиккә тиклем, үҙ иптәштәренә һәм халыҡ власына ҡаршы торған аҙашҡан кешеләр тип аңлатырға». Бер үк ваҡытта большевик агитаторҙары бик кәрәкле мөһим заводтарҙа (Обухов, Балтик һәм башҡалар) эшселәрҙең ярҙамына таянырға өмөт итәләр, әммә уңышҡа ирешмәйҙәр. Эшселәр урталыҡты һаҡлайҙар.
Латыш уҡсылары һәм Литва лейб-гвардия полкының тыл частары менән берлектә большевиктар Таврия һарайына яҡын ерҙәрҙе уратып алалар. Йыйылыш яҡлылары демонстрациялар менән яуап бирәләр; һәр төрлө мәғлүмәттәр буйынса манифестацияларҙа 10 меңдән 100 меңгә тиклем кеше ҡатнаша. Уларҙы ҡыуып ебәрәләр. Рәсми рәүештә 21 кеше һәләк булыуы тураһында яҙылып сыға (ВЦИК яңылыҡтары, 1918 йылдың 6 ғинуары), йөҙҙәрсә кеше яралана. Һәләк булғандар араһында эсерҙар Е. С. Горбачевская, Г. И. Логвинов һәм А. Ефимов. Ҡорбандар бер нисә көндән Преображенск зыяраттарында ерләнә.
5 ғинуарҙа Мәскәүҙә Ойоштороу йыйылышын яҡлап ойошторолған демонстрация таратыла. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса (ВЦИК яңылыҡтары, 1918 йылдың 11 ғинуары.) һәләк булғандарҙың һаны 50-нән ашыу, яраланғандар — 200-ҙән ашыу. Атыш көн дауамында бара. Дорогомилов Советы бинаһы шартлатыла, Дорогомилов районының Ҡыҙыл гвардия штабы начальнигы П. Г. Тяпкин һәм бер нисә ҡыҙылгвардиясылар һәләк була.
Берҙән-бер ултырыш
Большевик Скворцов-Степанов аша Ленин «Интернационал»ды йырларға тәҡдим итә һәм Йыйылышта ҡатнашҡан бөтә социалистар, большевиктарҙан алып уларға ҡәтғи оппозицияла торған уң эсерҙарға тиклем, йырҙы башҡаралар.
Ултырыштың икенсе өлөшөндә, төнгө сәғәт өсөнсөлә, Эшсе һәм һалдат депутаттары советының II‑се Бөтә Рәсәй съезы декреттарын һәм хеҙмәтсән һәм эксплуатацияланыусы халыҡ хоҡуҡтары декларацияһын таныуҙан баш тартҡандан һуң большевиктар ултырышты ташлап сығалар.
Большевиктарҙың артынан, таңғы сәғәт дүрттә, Йыйылышты һул эсерҙары фракцияһы ташлап сығып китә. Һул эсерҙар үҙҙәренең вәкиле Карелин аша белдерә: «Ойоштороу йыйылышы бер нисек тә хеҙмәтсән массаларҙың кәйефе һәм ихтыяры сағылышы була алмай…… Беҙ китәбеҙ… Беҙҙең көстәрҙе, беҙҙең энергияны совет учреждениеларына, Үҙәк башҡарма комитетына еткерер өсөн китәбеҙ».
Легитимлығын юғалтҡан Йыйылыштың ҡалған депутаттары эсерҙарҙың лидеры Виктор Чернов етәкселегендә эште дауам итәләр һәм ҡабалан рәүештә түбәндәге документтарҙы ҡабул итеү өсөн тауыштарын бирәләр:
Фекер алышыуҙарҙа Бунаков И. И., Бухарин Н. И., Дыбенко П. Е., Ельяшевич А.Б, Ефремов Л. А., Зензинов В. М., Карелин В. А., Лордкипанидзе И. Н., Мамкин И.В, Павлов В. Е., Раскольников Ф.Ф, Свердлов Я. М., Северов-Одоевский А. С., Скворцов И. И., Стрельцов И. В., Тимофеев Е. М., Чернов В. М., Шевцов С. П., Штейнберг И. З., Церетели И. Г. сығыш яһайҙар.
Ойоштороу йыйылышын таратыу
Ленин йыйылышты ҡапыл ғына таратмаҫҡа, ултырыш тамамланғандан һуң Таврия һарайын ябырға һәм киләһе көндө унда бер кемде лә индермәҫкә бойора. Ултырыш бик оҙаҡҡа һуҙыла, таңға тиклем. 6 (19) ғинуарҙа, таңғы бишенселә, һаҡсыларҙың начальнигы анархист А. Железняков рәйеслекте башҡарған эсер Черновҡа «ҡарауыл арыны» тип ултырышты яба. 6 ғинуарҙа дүрт сәғәт ҡырҡ минутта, шул уҡ көндө киске сәғәт биштә йыйылырға һөйләшеп, делегаттар тарала.
Шул уҡ көндө, 6 ғинуарҙа, Таврия һарайының ишектәре бикле булып сыға. Ингән ерҙә пулеметтар һәм ике еңел артиллерия орудиелары менән ҡараул тора. Һаҡсылар ултырыштың булмаясағын еткерәләр. 9 ғинуарҙа ВЦИК-тың Ойоштороу йыйылышы тарҡатылыуы тураһындағы (6 ғинуарҙа уҡ ҡабул ителгән) декреты баҫылып сыға.
1918 йылдың 6 ғинуарында «Правда» гәзите иғлан итә:''Прислужники банкиров, капиталистов и помещиков, союзники Каледина, Дутова, холопы Американского доллара, убийцы из-за угла правые эсеры требуют в учр. собрании всей власти себе и своим хозяевам — врагам народа.''
На словах будто бы присоединяясь к народным требованиям: земли, мира и контроля, на деле пытаются захлестнуть петлю на шее социалистической власти и революции.
Но рабочие, крестьяне и солдаты не попадутся на приманку лживых слов злейших врагов социализма, во имя социалистической революции и социалистической советской республики они сметут всех её явных и скрытых убийц.
18 ғинуарҙа Совнарком ғәмәлдә булған закондарҙан Ойоштороу йыйылышына ҡағылышы булған бөтә һылтанмаларҙы бөтөрөүҙе тәҡдим иткән декретты ҡабул итә. 18 (31) ғинуарҙа Советтарҙың бөтә Рәсәй III Съезы Ойоштороу йыйылышын таратыу тураһында декретты хуплай һәм закондар йыйынтығынан уның ваҡытлы характерына күрһәтмәләрҙе бөтөрөү тураһында ҡарар сығара («Ойоштороу йыйылышын саҡырғанға тиклем»).
Бухариндың хәтирәләренән: «Ойоштороу йыйылышын таратҡан төндө Владимир Ильич мине үҙенә саҡырып алды… Иртәнсәккә ҡарай Ильич Учредилканы ҡыуыу тураһында һөйләгәндәрҙән берәй нәмәне ҡабатларға үтенде һәм ҡапыл көлөп ебәрҙе. Ул бик оҙаҡ көлдө, үҙ алдына һөйләүсенең һүҙҙәрен ҡабатлай-ҡабатлай, көлдө лә көлдө. Күңелле, ихлас итеп, илағансы. Шарҡылдап көлдө».
Эҙемтәләре
Ойоштороу йыйылышын яҡлау Аҡ хәрәкәттең лозунгыларының береһе була.
1918 йылдың йәйенә баш күтәргән Чехословак корпусының ярҙамында Волга буйы һәм Себерҙең бик ҙур территорияларында бер нисә эсер һәм эсерҙарға яҡын хөкүмәттәр төҙөлә, улар Эшсе һәм һалдат депутаттарын Cоветтарының II съезы булдырған власҡа ҡаршы ҡораллы көрәш башлайҙар. Виктор Чернов етәкселегендәге Ойоштороу йыйылышының бер нисә ағзаһы Һамарға күсәләр, унда улар Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитетын (Комуч) төҙөйҙәр, депутаттарҙың икенсе өлөшө комитетты Омскиҙа булдыра. 1918 йылдың сентябрендә Дәүләт кәңәшмәһендә Өфөлә Комуч, Ваҡытлы Себер һәм башҡа төбәк хөкүмәттәре берләшәләр, уң эсер Н. Д. Авксентьев етәкселегендәге ваҡытлы Бөтә Рәсәй Директорияһын һайлайҙар. Директория Рәсәйҙә Учредителдәр йыйылышын тергеҙеүҙе бурыстарының береһе итеп иғлан итә.
Ҡыҙыл армияның 1918 йылдың август — сентябрендәге һөжүме Директорияны Омскиға күсенергә мәжбүр итә; әммә уның депутаттарҙы йыйыу һәм Учредителдәр йыйылышын асыу тураһында иғлан итеү ынтылышы ҡайһы бер сәйәси партияларын ҡәнәғәтләндермәй. 1918 йылдың 18 ноябрендә Омск хәрбиләре Директорияны ҡолата; Рәсәйҙең Юғары хакимы итеп иғлан ителгән адмирал А. В. Колчак большевизмды ҡыйратыу — уның төп маҡсаты һәм артабан ул саҡырасаҡ Ойоштороу Милли йыйылыш бөтөнләй башҡа йыйылыш буласаҡ тип белдерә.
Ойоштороу йыйылышы ағзалары съезы 1918 йылдың октябрь айынан алып Екатеринбургта урынлаша һәм түңкәрелешкә ҡырҡа ҡаршы булыуын еткерергә тырыша, һөҙөмтәлә Черновты һәм Ойоштороу йыйылышының башҡа әүҙем ағзаларын ҡулға алыу тураһында фарман бирелә. Екатеринбургтан ҡыуылған депутаттар Өфөлә йыйыла, бында улар Колчакка ҡаршы агитация алып барырға маташалар. 1918 йылдың 30 ноябрендә Колчак Ойоштороу йыйылышының элекке ағзаларын хәрби хөкөмгә тарттырырға бойора — «ихтилал ойошторорға маташыу һәм ғәскәрҙәр араһында емергес агитация алып барғандары өсөн». 2 декабрҙә полковник Круглевский етәкселегендә махсус отряд Учредителдәр йыйылышы ағзалары съезының бер өлөшөн (25 кеше) ҡулға ала, улар тауар вагондарында Омскиға килтерелә һәм төрмәгә ябыла. Уңышһыҙ ҡасыуҙан һуң, 1918 йылдың 22 декабрендә, уларҙың күбеһе атып үлтерелә.
XXI быуат башында Ойоштороу йыйылышына ҡарата мөнәсәбәт
2011 йылда «Яблоко» партияһының етәксеһе Григорий Явлинский «Ложь и легитимность» мәҡәләһе менән сығыш яһай, мәҡәләлә ул Рәсәйҙәге дәүләт власын легитимһыҙ тип атай, ә проблеманың сиселешен Ойоштороу йыйылышын саҡырыуҙа күрә.
2015 йылда активист Владимир Шпиталев Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуроры Юрий Чайка исеменә 1918 йылда Ойоштороуйыйылышының таратылыуының законлығын тикшереүен талап итеп, ғариза яҙа. Шул уҡ йылдың июнь айында Шпиталев «Ҡайтарығыҙ Ойоштороу йыйылышын» плакаты менән Ҡыҙыл майҙанға бер кешелек пикетҡа (одиночный пикет) сыға. Уны тоталар һәм полиция бүлегенә алып баралар. Суд сентябргә тәғәйенләнә, әммә Шпиталев августа уҡ Рәсәйҙән сығып китә. Интернеттағы ҡайһы бер яҙыуҙары өсөн уны экстремизм менән көрәш Үҙәге эҙәрлекләй башлай. 2016 йылда Шпиталев Чехияла йәшәргә рөхсәт ала (политубежище).
Рюмин Павел Иванович
Павел Иванович Рюмин  (Вологда өлкәһе Сямженский районы Курьяновская ауылында 1922 йылдың 30 декабрендә тыуған — яҙыусы, шағир, Рәсәй Яҙыусылар ағзаһы (1993 йыл).
Тормош юлы
Павел Иванович күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. Двиницкий тулы булмаған урта мәктәбен тамамлай. П. Рюмин Тотем педагогия училищеһында уҡый. 1939—1941 йылдарҙа ауылда башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй. Павел Иванович Рюмин Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда алына. Кесе лей­тенант званиеһында 28-се армияның 6-сы тау мина-инженер батальо­ны сафында фашистарға ҡаршы һуғыша. 1943 йылда Ростов йүнәлешендәге хәрәкәттә ҡатнаша. Азов ҡалаһын азат иткәндә, плашкоуттар ҡуйып, хәрби частарҙы күпер менән тәьмин итә. Дондағы Ростовты немецтарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Павел Иванович Рюмин Дон аша һалынған Буденный бейек стратегиялы күперен тергеҙә, сюрприз миналарҙы һәм Дондағы Ростовтың Станиславский, Мәскәү урамдарындағы өйҙәр башында һәм йорттар араһында, ишек алдарында шартламай ҡалған бомбаларҙы зарарһыҙландыра. Павел Иванович Мәскәүҙе обороналауҙа, Миус-фронтта, Грозный, Украина, Белоруссия, Польша, Прага, Берлинды алыу өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша.
Павел Иванович Ҡораллы көстәрҙә 33 йыл хеҙмәт итә.
Унан хаҡлы ялға сыҡҡас, Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт иҫтәлектәрен һаҡлау йәмғиәтенең Ростов өлкә бүлегендә яуаплы сәркәтип булып эшләй.
Павел Иванович Рюмин — отставкалағы полковник, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, Вологда өлкәһее Сямженский районының маҡтаулы гражданы.
Ижады
П. И. Рюминдың «От Дона до победы»; «Раскрытое окно» (стихи); «Донские горизонты» (стихи); «Победа» (стихи); «Дорогие наши герои» (очерки); «Голоса сердец» (стихи); «Поэзия солдат» (стихи); «Во мне поет ростовская душа», «Ростовчане на службе Отечеству» һәм башҡа әҫәрҙәре 1976 йылдан алып коллектив йыйынтыҡтарҙа нәшер ителеп килә.
Павел Иванович Рюмин — 15 шиғырҙар һәм мемуарҙар китабы авторы, күп әҙәби конкурстарҙың лауреаты.
П. И. Рюмин әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Иңкештәр
Иңкештәр  — ысын бал ҡорттары ғаиләһенә ҡараған яры ҡанатлылар заты.
Яҡынса 300 төрө билдәле; Африканан башҡа, бөтә континенттарҙа ла киң таралған. Башҡортостанда 30‑ҙан ашыу төрө бар: баҡса иңкеше, баҫыу иңкеше, ер иңкеше, ҡала иңкеше, өң иңкеше һ.б.
Ҡыҫҡаса биологик мәғлүмәт
Тәне 3,5 см тиклем оҙонлоҡта, ҡуйы төклө, ҡара, аҡ, сағыу ерән һәм һары һыҙатлы. Инә һәм эшсе заттарҙың (үҫешеп етмәгән инә бөжәктәр) ҡаяуы бар; артҡы сирағы һеркә ташыуға яраҡлашҡан: оҙон ныҡлы төк менән уратылған уйымы бар. Ата заттар (әре ҡорттар) оҙон мыйыҡлы, ҡушылыу ҡыҫҡыстары бар, инә бөжәктәрҙән вағыраҡ, эшсе заттарҙан ҙурыраҡ. Ояны (йомро, төҙөк булмаған овал күҙәнәкле, ҡоро үлән ҡатыш балауыҙҙан эшләнгән) аталанған ҡышлап сыҡҡан инә зат яҙын кимереүселәрҙең буш өңөндә, таш араһында, мүк аҫтында төҙөй. Кәрәҙ күҙәнәгенә 8—16 (оҙонлоғо 2—4, диам. 0,5—1,0 мм) йомортҡа һала. 5—6‑сы көнгә йомортҡаларҙан балағорттар сыға, улар 10—12, ҡурсаҡтар 2 аҙна үҫә. Эшсе заттар май аҙағында—июндә сыға, ата һәм инә заттар — августа. Башҡортостан Республикаһы шарттарында миҙгеленә бер нисә быуын үҫә. Аталанған йәш инә заттар ҡышлай.
Йәшәйеше
Иңкеш көндөҙ әүҙем. Сәскәле үҫемлектәр нектары һәм һеркәһе менән туҡлана. Бөтә ерҙә лә осрай. Иңкеш үҫемлектәрҙе, бигерәк тә клеверҙарҙы һеркәләндерә. Әрмән иңкеше, үҙгәреүсән иңкеш, таңҡа иңкеше Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Араканцев бюсы (Семикаракорск)
Араканцев бюсы — Ростов өлкәһенең Семикаракорск ҡалаһында РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе Алексей Александрович Араканцев бюсы
Семикаракорск ҡалаһында ҡала һәм райондарҙың бер нисә билдәле кешеләре яҙыусы. А. Закруткин, төҙөүсе А. Араканцев, балыҡсылыҡ хужалығы етәксеһе В. Абрамовтың бюсы ҡуйылған. Был бюстарҙың авторы Семикаракорск скульпторы һәм рәссамы Иван Иванович Масличенко.
Ҡалала РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе Алексей Александрович Араканцев бюст ҡуйылған.
Алексей Александрович Араканцев 1929 йылда Ростов өлкәһенең Семикаракорская станицаһында  тыуған. Шулай уҡ бында уҡыған, 1958 йылдан төҙөүсе булып эшләгән. Семикаракорск төҙөлөш йәмғиәтендә  мастер булып эшләй, 1965 йылдан  ойошманы етәкләй.
Уның ҡатнашлығында Задон-Кагальницкий ҡош фабрикаһы, нефтебаза, консерва һәм сыр етештереү заводы, дауахана комплексы, район Мәҙәниәт йорто,  1,   2,  3-сө мәктәптәр, «Алтын балыҡ» балалар баҡсаһы, һөнәрселәр училищеһының уҡыу корпусы һәм дөйөм ятағы, Семикаракорск ҡалаһында торлаҡ йорттар һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә.
А. А. Араканцев Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт билдәһе» ордены менән бүләкләнгән. Уға «РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе», «Дондың иң яҡшы  төҙөүсеһе» тигән исемдәр бирелгән.
2001 йылда вафат булған, Семикаракорск ҡалаһында ерләнгән. Араканцев исеме менән  ҡалала проспект аталған.
Тасуирламаһы
Араканцевтың бюсы  түңәрәк бетон постаментҡа ҡуйылған, уның тирәләй  Алексей Александровичтың төҙөлөш эшен сағылдырған баҫҡыстар  ҡуйылған. Һәйкәлдең тирә-яғы төҙөкләндерелгән.
Оло Таврежка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Данир
Данир - был ир-ат исеме
Этимология
<ДАНИР неол. — 1) «Да здравствует мир» тигән лозунгынан ҡыҫҡартылған; 2) «тимер» һүҙенең боронғо төрки формаһы «димер» һүҙенән тигән ҡараш бар -->
Билдәле кешеләр
ЙОСОПОВ Данир Рифхәт улы (18.7.1980, Өфө), спортсы. Кикбоксинг б‑са Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000). БР‑ҙың күренекле спортсыһы (2008). ӨДАТУ‑ны тамамлаған (2007). 22‑се ДЮСШ тәрбиәләнеүсеһе (тренеры М.А.Арсентьева). Рәсәй чемп. (1999, 2002—07, 2009—10), Донъя (2009—10) һәм Рәсәй (1998, 2003—06, 2011) кубоктарын яулаусы, донъя (2004—05) һәм Европа (2006) чемпионаттарының көмөш призёры; кикбоксинг б‑са профессионалдар араһында донъя чемп. (2004). Сават б‑са Рәсәй чемп. (2003, 2005, 2007—08), донъя чемпионатының көмөш призёры (2005). Үҫмер спортсылар араһында кикбоксинг б‑са донъя (1999) һәм Рәсәй (1998—99) беренселектәре еңеүсеһе. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1998—99, 2002—10). Әхмәтйәнов Рифҡәт Ғәзизйән улы (10 июль 1933 йыл), БАССР-ҙың Өфө районы Яңы Юрмаш (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Иглин районы Турбаҫлы ауылында тыуған) — телсе, төркиәтсе, филология фәндәре докторы (1994). Татар теленең аңлатмалы һүҙлегенең 3-сө томын төҙөүселәренең береһе (1977—1981), татар-төрөк (1997) һәм төрөк-татар (1998) һүҙлектәрен, татар теленең ҡыҫҡаса тарихи-этимологик һүҙлеген (2001) төҙөүсе[2].
Челомей Владимир Николаевич
Влади́мир Никола́евич Челоме́й (30 июня, Рәсәй империяһы Седльце ауылында — 8 декабрь 1984 йыл, Мәскәү, СССР) — СССР ракета-космос техникаһы конструкторы, механика һәм процестар идаралығы өлкәһендәге ғалим, СССР Фәндәр Академияһы академигы (1962). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959, 1963). Ленин премияһы һәм өс СССР дәүләт премияһы лауреаты. Ғәмәлдә 1961-1964 йылдарҙа баш конструкторҙар советын етәкләй.
Биографияһы
1914 йылдың 30 июнендә Рәсәй империяһы (хәҙерге Польша) Привислинский крайы Седльце губерна ҡалаһында халыҡ мәктәбе уҡытыусылары ғаиләһендә тыуған.
1937 йылда Киев авиация институтын тамамлай, һәм уҡытыусы булып эшләй.
1941 йылда Мәскәүҙә Авиация моторҙары төҙөү үҙәк институтында (Центральный институт авиационного моторостроения — ЦИАМ) эшләй башлай.
1944 йылда унан алда Поликарпов Николай Николаевич етәкләгән Тәжрибә конструктор бюроһы — ОКБ-51 директоры итеп тәғәйенләнә. Бөгөнгө көндә Мәскәү өлкәһе Реутов ҡалаһындағы «Машиналар төҙөү фәнни-етештереү берекмәһе (НПО)».
1952 йылда Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты профессоры, 1962 йылда — АН СССР Фәндәр Академияһы академигы.
1974 йылдан — СССР Юғары Советы депутаты.
1984 йылдың 8 декабрендә йөрәк өйәнәгенән кинәт вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Ҡаҙаныштары
Ракета, йыһан һәм авиация техникаһының бер нисә двигателен һәм башҡа мөһим объекттарын төҙөүҙә ҡатнаша. Уның етәкселегендә ракета-ташыусылар, Ерҙең яһалма юлдаштары «Протон» һәм «Полёт» («Протон» әле лә әүҙем ҡулланыла), «Алмаз» космик программаһы сериялы орбиталь станциялар, идара ителеүсе Тәьмин итеү транспорт карабы (ТКС) һ.б. уйлап табыла.
Совет "ядро ҡалҡаны"н төҙөүселәрҙең береһе булған. Әммә ғалимдың иң ҙур проекттарының береһе — берләштерелгән оборона-һөжүм итеү океан-ҡоро ер-йыһан комплексы — тормошҡа ашырылмай ҡалған — Рәсәй оборона сәнәғәтендә талап ителмәгән.
Машиналарҙың конструкцияһы һәм динамикаһы, тирбәлеүҙәр теорияһы, һығылмалы системаларҙың динамик тотороҡлолоғо, сервомеханизмдар теорияһы буйынса төп фәнни хеҙмәттәре. Академик В. Н. Челомей 1986 йылда (үлгәндән һуң) О. Н. Кудрин һәм А. В. Квасников менән берлектә «Явление аномально высокого прироста тяги в газовом эжекционном процессе с пульсирующей активной струей» асышының авторҙашы тип таныла. Асыш СССР асыштары Дәүләт реестрында 314-се һан аҫтында теркәлгән.
В. Н. Челомей исемендәге миҙал
«Роскосмос» дәүләт корпорацияһы башҡа ведомство миҙалдары менән бер рәттән
Был миҙал менән дәүләт корпорацияһы, шулай уҡ ракета-космос сәнәғәтенең башҡа учреждениелары хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә.
Ғалим исеме менән аталған объекттар
В. Н. Челомей исеме менән аталған:
Һәйкәлдәре һәм мемориаль таҡталары
В. Н. Челомей иҫтәлегенә ҡуйылған:
Мәүлит ауыл Советы (Мишкә районы)
Мәүлит ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Татарбай ауылы.
Тарихы
Мәүлит ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тавр һырты
Тарихы
Үгеҙ боронғо гректарҙа яҡын көнсығыш дауылдар илаһтары символы булған, шуға күрә был тауҙарҙы Ταύρου, йәғни Үгеҙ тип атағандар ҙа инде.
Тауҙар бик күп боронғо дауыл илаһтары төйәкләнгән урын тип белгәндәр.
Беҙҙең эраға тиклемге I мең йыллыҡ ахырында һәм миләди I мең йыллыҡ башында көнсығыш өлөшөндә күберәк киликия әрмәндәре, ә иң көнбайыш яғында гректар йәшәгән. Хәҙерге заманда был төбәктәрҙә башлыса төрөктәр, ҡайһы бер урындарҙа курдтар йәшәй.
Географияһы
Тавр тауҙары Төркиәнең Аҡ диңгеҙ (урыҫсанан тәржемәһе — Урта ер диңгеҙе) ярҙары буйлап һуҙылып, Эгей диңгеҙенән Евфрат йылғаһы үрҙәренә барып сыға. Урманлы тауҙар сылбыры күп һанлы йылғалар үҙәндәре менән киҫелә-киҫелә дөйөм бер һырт булып һуҙылып ята. Көньяҡ өлөшөндә был тауҙар түбәнгә табан ярлау булып өҙөлә, ҡапыл ярға етәрәк ҡаялар булып баҫа, бик һирәк урындарҙа ғына, мәҫәлән, Тарс һәм Адалия тирәһендә, тар ғына яр буйы үҙәндәре барлыҡҡа килтерә.Төньяғында яйлап һөҙәкләнә барып эске яҫы ҡалҡыулыҡтар менән тоташа. Киликияның көнсығыш өлөшөндә һырттар 3000-дән 3500 метр бейеклеккә етә, ә ары, көнбайышҡа табан 2000-дән 3000 метрғә етә.
Иң бейек түбә — Демиркозык (Тимерҡаҙыҡ) 3726 м бейеклеккә етә, Булгар-Дагта (Булғартауҙа) ҡарлы сик төньяҡта 2925 метр, ә көньяҡта — 3250 метр тәшкил итә. Был тауҙар аша үтеп булмай, борон ошонда юлбаҫар тау ҡәүемдәре төйәкләнә торған булған. Тауҙар аша үтеп була торған төп юл Гюлек-Богас тип атала, боронғо ҡәүемдәр Киликия ҡапҡаһы тип йөрөткән. Уның буйлап, Азиянан Сүриәгә ҙур хәрби һәм каруан юлы һалынған булған. Был үткәл буйынан көнбайышҡа Булгар-Даг, ә көнсығышҡа Ала-Даг (Алатау) тауҙары һуҙылған. Бында тау һыртын ике йылға киҫеп үтә, улар Урта диңгеҙгә барып ҡоя.
Төньяҡтан Аданаға барып ҡойған Сейхан, ары, төньяҡ-көнсығыштан Джейхан йылғаһы аға. Тау тирәһендәге йылғаларҙан кәмерәк әһәмиәтлеләре: Тарс яғында Тарсус-чай (әрмәнсә һәм грекса — Куднус), Селефке яғында Гёксу (Күкһыу), Капри-су (әрмәнсә һәм грекса — Eurimedon), Аҡ диңгеҙгә (Урта ер диңгеҙе) ҡойған Аксу (Аҡһыу) (әрмәнсә һәм грекса — Cestrus), Коджа-чай (әрмәнсә һәм грекса — Xanthus) һәм башҡалар. Тауҙарҙың төньяғы йылғаларға күпкә ярлыраҡ. Тик төньяҡ итәктәрендә генә күп кенә күлдәр бар, һыуҙары башлыса тоҙло.
Тавр тауҙарын ошолай бүлеү ғәҙәткә ингән: