cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡорманғазы Сағырбайулы
Биографияһы
1862 йылда Ҡорманғазы яҡташы, мәшһүр көйсө Дәүләткирәй менән осраша. Ике думбырасы сәсән бер-береһенә һиҙелерлек йоғонто яһай. Дәүләткирәйҙең «Былбыл» тигән көйөн Ҡорманғазы үҙенең репертуарына индерә.
1880 йылда Ҡорманғазы Әстерхан эргәһендәге Сахма тигән урынға төйәкләнә. Тәжрибәле, абруйлы аҡһаҡал янына уның башҡарыу оҫталығының вариҫтары — это Динә Нурпәйесова, Ерғали Есжанов, Мамен, М. Сөләймәнов йыйыла. Ул саҡтағы билдәле думбырасылар — Көкбала, Меңетай, Меңҡара, Сугирали, Тоғайбай, Шора ла үҙен Ҡорманғазының шәкерте тип һанай.
1896 йылда мәрхүм була, хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Әстерхан өлкәһе Володар районы Алтынжар ауылында ерләнгән.
Хәҙерге осорға Ҡорманғазының 60 көйө һаҡланған.
«Қазақтың дәстүрлі мың күй» көйҙәр йыйынытығында Ҡорманғазының көйҙәрен башҡарған думбырасылар; Кәли Жантлеуов (1902—1993), Ғилман Хайрошев (1914), Малғаждар Әүбәкиров (1934—1996), Ермәк Ҡазиев (1947), Айтжан Тоҡтаған (1946), Рүстәмбәк Омаров(1919), Азидолла Ескалиев (1934), Шамил Әбилтәев (1948), Каршыға Әхмедйәров (1946—2010), Рыспай Ғәбдиев (1936—2003), Туяҡ Шамелов (1951), Мүхит Битенов (1912—1983), Ермәк Ҡазиев (1947), Морат Сыдыҡов (1919), Садуаҡас Балмағамбәтов (1941—1999), Баҡыт Басыгәрәев (1928—2001), Айгөл Үлкәнбаева (1962), Марат Өскөнбаев (1904—1982), Баҡыт Ҡарабалина (1921—2001)
Алпай
Алпай (Алпаево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 103 кеше. Почта индексы — 452641, ОКАТО коды — 80258825002.
Ҡорманғазы Сағырбайулы
Әҙәбиәт
Аравин Ю. П. Новые материалы о Курмангазы//Вестник АН КазССР. Алма-Ата, 1961, с. 52-60
Алпай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡорманғазы Сағырбайулы
Әҙәбиәт
Аравин П. В. К вопросу о музыкальном стиле Курмангазы // Курмангазы / Сб-к стат. под ред А. Нысанбаева. Алма-Ата, 1998, с. 132—162
Алпай
Тарихы
Алпай ауылына 1742 йылдың 9 мартындағы Ҡазан даруғаһының Ҡырғыҙ-Елан улусы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә Урта Волга буйынан килгән типтәрҙәр нигеҙ һала. Ауыл халҡы һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән, шулай уҡ игенселек, һөнәрселек һәм сауҙа менән шөғөлләнгән. Халыҡ кәсептәре оҫталары ла күп булған.
Ҡорманғазы Сағырбайулы
Әҙәбиәт
Байкадамова Б. Б. Функциональные основы темообразования в казахской домбровой музыке (на примере кюев Курмангазы). Автореферат канд. дисс. Ташкент, 1984, 22 с.
Бабалар сөзі: жүзтомдық Күй аңыздар / под ред. С.Қасқабасова. Т. 84. Астана, 2012 — c. 197—208
Алпай
Тарихы
1860 йылда ауылда мәсет төҙөлә. 1865 йыл аҙағында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең 3-сө станы Сөн йылғаһы буйындағы ауыл була. Мәсет һәм һыу тирмәне булған. Игенселек, ауыл хужалығынан тыш, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. .
Ҡорманғазы Сағырбайулы
Әҙәбиәт
Васильев Г. «Сары-Арка» / Роман. Астана: Аударма, 2012 − 360 с.
Гизатов Б. «Его домбра звучала для народа». К 175-летию со дня рождения Курмангазы / Казахстанская правда. 7 сент., 1993
Джумакова У. Р. Кюи Курмангазы и проблемы казахской музыки 20 века // Курмангазы / Сб. статей под ред. А. Нысанбаева. А., 1998, с. 181—201
Жубанов А. К., «Курмангазы» (монография), Алматы, 1936.
Жубанов А. К., «Струны столетий», Алматы, 1958.
Ирмуратов Х. Повесть о Курмангазы// Сб-к стат. под ред. А. Нысанбаева. Алматы, 1998 — с. 479—526
Кекільбай Ә. «Күй құдірет». Қурманғазының тұғанына 175 жыл / Егемен Казакстан. 11.09.1993
Кекільбай Ә. «Күй тәңірі» Қурманғазының тұғанына 175 жыл / Егемен Казакстан. 19.10.1993
«Кюй Курмангазы синхронно сыграли домбристы по всей стране» https://tengrinews.kz/music/kyuy-kurmangazyi-sinhronno-syigrali-dombristyi-vsey-strane-308039/
Нажимеденов Ж. Курмангазы // Курмангазы / сб-к стат. под ред А. Нысанбаева. Алма-Ата, 1998, с. 479—485
Құрмангазы : жинақ (редактор Нысанбаев Ә. Н.) — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 1998 — 544 с.
Үмм Күлсүм
Үмм Күлсүм (أمّ كلثوم, ысын исеме — әс бинт Эбрахим Фатма-Саййед эль-Бельтага (فاطمة بنت إبراهيم السيد البلتاجي); 4 май 1904,  — 3 февраль 1975, Ҡаһирә) — Мысыр йырсыһы, йырҙар авторы, актриса. Ғәрәп йырҙарын башҡарған йырсы. Ғәрәп донъяһында иң билдәле йырсыларҙың береһе. Тауышы- контральто. Уның вафатынан һуң күп йылдар үтһә лә,  XX быуат ғәрәп донъяһының иң бөйөк йырсыһы тип иҫәпләнә.
Ҡорманғазы Сағырбайулы
Әҙәбиәт
Курмангазы. «Сары-Арка» (сборник 20 кюев), Алматы, Онер, 2001.
Үмм Күлсүм
Биографияһы
Фатма бинт Эбрахим әс-Саййед эль-эз 4 майҙа 1904 йылда ярлы ғаиләлә Нил дельтаһындағы Бельтага Таммай-Захайра (Дакахлиә мухафазаһы, Әс-Симбиллавейн районы) ауылында донъяға килгән. Апаһы һәм ағаһы менән бергә үҫә.
Атаһы урындағы мәсет имамы. Ул ҡыҙын Ҡөрьән уҡырға өйрәтә, һәм Фатма бөтә китапты хәтерендә ҡалдыра. Ҡыҙҙың үтенеесе буйынса уны Ҡорьән мәктәбенә бирәләр.
Ҡорманғазы Сағырбайулы
Әҙәбиәт
Құрмангазы: жинақ / құраст. Iзiмұлы М. — Алматы : Арыс, 2004 — 320 с.
Дискография
2005 йылда Ҡаҙағстанда халыҡ музыка ҡоралына нигеҙ һалған Ҡорманғазының из 3-х СD йыйынтығы сығарыла. Бөтә 74 көй ҙә думбырала башҡарыла.
Үмм Күлсүм
Ижадының инеше
16 йәшендә популяр йырсы  күреп ҡала һәм уны классик репертуарға өйрәтә. 1920 йылда ул данлыҡлы композитор менән таныша. Композитор һүҙҙәре буйынса, ул «шул ваҡыттан алып уның тауышын онота алмай». Үмм Күлсүм бер нисә тапҡыр Ҡаһирә ҡалаһында булып китә һәм 1923 йылда, атаһы риза булмаһа ла, Ҡаһирәгә күсә.
Популярлығы
Атаһы Үмм Күлсүмгә уд тигән ҡыллы музыка ҡоралында уйнарға өйрәнергә аҡса бирә, ҡыҙ бында репертуарын яңырта. Тиҙҙән Мысырҙа иң популяр йырсыларҙың береһе булып китә. 1932 йылда Үмм Күлсүм беренсе халыҡ-ара гастролгә юллана — ул Дамаск, Бағдад, Бәйрүт һәм Триполи ҡалаларында була.
1935 йылда Үмм Күлсүм тәүге тапҡыр киноға төшә. Шул уҡ йылда Үмм Күлсүм радиола тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1937 йылдан Ҡаһирә радиоһы солисы була, 1930-1940 йылдарҙа бер нисә музыкаль фильмда төшә.
Үмм Күлсүм шулай уҡ король ғаиләһе алдында ла сығыш яһай. 1944 йылда Мысыр короле Фаруҡ I уны иң юғары маҡтау билдәһе менән бүләкләй (нишан Әл Камал), уны быға тиклем тик сәйәсмәндәр һәм король ғаиләһе ағзалары ғына тапшырғандар.
1950 йылдар- Үмм Күлсүм иң популяр булған дәүер.
Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насир йырсының король алдында сығыш яһауына ҡарамаҫтан, Үмм Күлсүмдең талантына һоҡланыуын йәшермәй. Йыш ҡына радиола уның йырҙарынан һуң Ғәмәл Әбдел Насирҙың сығыштарын ҡуялар, шулай итеп, президент телмәрҙәрен тыңлаусылар һаны арта.
1970 йылда Үмм Күлсүм СССР-ға гастролгә килә. Тик ул саҡта концерты булмай ҡала, сөнки Ғәмәл Әбдел Насир вафат була, һәм ул ашығыс Ҡаһирә ҡалаһына ҡайта.
Дубайҙа 2008 йылдың 29 апрельендән йырсының яратҡан биҙәүесе — туғыҙ рәтле муйынса (1888 ынйылы шәйех Зәид ибн Солтан Әл Нахъян бүләге) 1,38 миллион долларға һатыуға ҡуйыла. Йырсының яулығы һәм сәхнә күҙлеге 5,5 миллион долларға һатыла.
Хәтер
1982 йылда композиторҙар һәм ғәрәп йырҙарын башҡарыусылар өсөн Мысырҙа Үмм Күлсүм исемендәге премия булдырыла.
Ҡаһирә ҡалаһы Нилометр янында Үмм Күлсүм музейы урынлашҡан. Унда йырсының тауышы яҙҙырылған пластинкалар һәм таҫмалар архивы, башҡа экспонаттар бар.
Израилдең Хайфа ҡалаһында бер вегетариан ресторанына йырсы исеме бирелгән.
Ғәрәп музыка йәмғиәте рәйесе Ратиб Әл-Хефни ханым Үмм Күлсүм исемендәге ғәрәп музыка ансамбле ойошторған.
Грачёв йырыны
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гернроде (Айхсфельд)
Гернроде (Айхсфельд) (Gernrode (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1638 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 250–300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Караль-Кы
Караль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1351 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бобровский (Ханты-Мансийск районы)
Бобровский — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628521, ОКАТО коды — 71129906002.
Алеус
Алеус — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыуһаҡлағысы (Обь йылғаһы) һул ярына 3127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Бобровский (Ханты-Мансийск районы)
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Алеус
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Днепр-Карпат операцияһы
Днепр-Карпат операцияһы (Dnepr-Karpaten-Operation, Дніпровсько-Карпатська операція) (24 декабрь 1943 — 17 апрель 1944) — СССР-ҙың Ҡораллы Көстәренең Бөйөк Ватан һуғышы (Икенсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты) барышында Уң яр буйы Украинаны азат итеү маҡсаты менән үткәрелгән немец-италия-венгр-румын ғәскәрҙәренә ҡаршы стратегик хәрби операция.
Тәүшарттары
1943 йылдың декабренә булдырылған план буйынса 1-се Украин фронты Киевтан Могилёв-Подольскийға һөжүм итеп, «Көньяҡ» армиялары төркөмөнең төньяҡ яғын — ҡыйратырға, ә ҡалған өс Украин фронты өс йүнәлештән һөжүм итеп, немец ғәскәрҙәренең Никополь-Кривой Рог төркөмөн уратып алырға һәм юҡҡа сығарырға тейеш була. Әммә декабрь аҙағына планға үҙгәрештәр индерелә, уларға ярашлы 2-се Украин фронты төп көстәре менән Кировоград, Первомайск ҡалаларына һөжүм итергә һәм 1-се Украин фронты менән берлектә төньяҡ төркөмдө ҡамауҙа ҡатнашырға тейеш була. 3-се һәм 4-се Украин фронттары ғәскәрҙәренә Никополь һәм Нововоронцовкаға табан киҫелешкән йүнәлештәр буйынса һөжүм итеп, немецтарҙың Никополь-Кривой Рог төркөмөн ҡыйратыу, артабан Николаев, Одесса ҡалаларына һөжүмде йәйелдереү һәм бөтә Ҡара диңгеҙ ярын азат итеү йөкмәтелә. Артабан 4-се Украин фронты Ҡырымға күсергә тейеш була.
СССР
1-се Украин фронты (командующийы армия генералы Н. Ф. Ватутин)
2-се Украин фронты (командующийы армия генералы (1944 йылдың февраленән — Советтар Союзы Маршалы) И. С. Конев)
3-сө Украин фронты (командующийы армия генералы Р. Я Малиновский)
Башинформ
Башинформ — Башҡортостан Республикаһының төп мәғлүмәт агентлығы. Рәсми исеме «„Башинформ“ мәғлүмәт агентлығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (урыҫса ОАО "Информационное агентство «Башинформ»).
Днепр-Карпат операцияһы
СССР
4-се Украин фронты (командующийы армия генералы Ф. И. Толбухин)
Башинформ
Тарихы
1992 йылдың 1 авгусында Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының ҡарары менән быға тиклем сығып килгән «Версия» исемле гәзит нигеҙендә «Башҡортостан Республикаһының „Версия“ мәғлүмәт-хоҡуҡ агентлығы» ойошторола. 1992—1994 йылдарҙа агентлыҡ республиканың Эске эштәр министрлығында, Өфөләге Ленин урамының 7-се йортонда урынлаша.
Днепр-Карпат операцияһы
СССР
Барыһы совет ғәскәрҙәрендә 2 086 000 кеше, 31 530 орудие һәм миномет, 1908 танк һәм үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмалары, 2370 хәрби самолет иҫәптә була.
Башинформ
Тарихы
1994 йылда «Версия» агентлығы «Башинформ» дәүләт мәғлүмәт-хоҡуҡ агентлығы итеп, ә 1995 йылдан «Башинформ» дәүләт мәғлүмәт агентлығы итеп үҙгәртелә. 1995—2002 йылдарҙа Ғафури урамындағы 101-се йортта эшләй.
Днепр-Карпат операцияһы
Германия һәм Румыния
«Көньяҡ» Армиялар төркөмө (командующийы генерал-фельдмаршал Э . Манштейн)
Башинформ
Тарихы
2002 йылдан ул әлеге атамаһын ала һәм «„Башинформ“ мәғлүмәт агентлығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тип йөрөтөлә. 2002 йылда йәмғиәттең Директорҙар советының тәүге рәйесе Илдар Ғимаев башланғысы менән «Башинформ» мәғлүмәт агегнтлығына элекке «Башфото» — «Нур» тресының Киров урамындағы 45-се йортта урынлашҡан бинаһы бирелә.
Днепр-Карпат операцияһы
Германия һәм Румыния
«А» армиялар төркөмө көстәренең көстәр бер өлөшө бер өлөшө (командующийы генерал-фельдмаршал Э . Клейст)
Авиация ярҙамын 4-се һауа флоты һәм Румыния хәрби-һауа көстәре күрһәтә.
Барыһы немец-румын ғәскәрҙәрендә 1,8 миллион тирәһе кеше, 2200 танк һәм штурмлау орудиеһы, 21 820 орудие һәм миномет, 1560 хәрби самолет иҫәптә тора.
Совет фронттарының тәүге атакалары
1943 йылдың 24 декабрендә 1-се украина фронты көстәренең бер өлөшө Винницаға табан дөйөм йүнәлештә һөжүмгә күсә. 25-28 декабрҙә немец ғәскәрҙәренең төп төркөмөнән төньяҡҡараҡ һәм көньяҡҡараҡ ярҙам һөжүмдәрен башҡарған ғәскәрҙәр һөжүмгә күсә. Тәүге көндәрҙә һөжүм ярайһы ғына уңышлы үҫешә, фронт армиялары алға табан төрлө йүнәлештәрҙә хәрәкәт итә. 4-се немец танк армияһы совет ғәскәрҙәрен туҡтата алмай һәм, ауыр юғалтыуҙарға дусар булып, сигенә. 1943 йылдың 31 декабрендә совет ғәскәрҙәре -Житомир, 1944 йылдың 3 ғинуарында — Новоград-Волынский, 5 ғинуарҙа — Бердичев ҡалалрын яулап ала. 10—11 ғинуарҙа 38-се, 40-сы һәм 1-се танк армияһының алдынғы частары Винница, Жмеринка, Умань һәм Жашков ҡалаларына яҡынлаша; 6 дошман дивизияһын еңеп, немец төркөменең һул флангын уратып алалар, был төркөм ошоға тиклем Канев районында Днепрҙың уң ярын тотоп тора.
Участкалағы хәлдәрҙе яҡшыртыу өсөн немец армиялары төркөмө командующийы генерал-фельдмаршал Э. Манштейн ашығыс саралар ҡабул итергә мәжбүр була. 1-се Украина фронтына ҡаршы өҫтәмә рәүештә 10 пехота 6 танк дивизияһы туплана. Винница һәм Умань районына төп көстәрҙе туплап, немец ғәскәрҙәре 11—12 ғинуарҙа ике контрудар яһай, һөҙөмтәлә совет ғәскәрҙәре һөжүмде туҡтатырға һәм 30-50 километрға сигенергә мәжбүр була.
1944 йылдың 5 ғинуарында 2-се Украин фронты төп көстәре менән Первомайск яғына табан һөжүм яһап, алға ынтыла, фронттың ике армияһы ошо уҡ ваҡытта Шполаға табан йүнәлә. Ике көн һөжүм иткндән һуң фронт ғәскәрҙәре немецтарҙың ҡаршылашыуын йырып, 20 километрға төпкәрәк үтеп инәләр һәм дошманды Кировоградта уратып алалар. 8 ғинуарҙа совет ғәскәрҙәре Кировоград ҡалаһын баҫып алалар, әммә уҡсылар дивизиялары ҡалышуы арҡаһында дошманды ҡамауға өлгәшә алмайҙар. Артабанғы көндәрҙә 2-се Украин фронты ғәскәрҙәре төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә, 1-се Украин фронты менән тоташыу һәм немец ғәскәрҙәре төркөмөн айырып алыу өсөн, һөжүмде дауам итәләр. Әммә быға өлгәшеп булмай, сөнки төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә дошман тылына ебәрелгән механизацияланған корпус барлыҡ танкыларын тиерлек юғалта. Ошо уҡ йүнәлештә һуғышҡан 4-се гвардия һәм 52-се армия 20-40 километр алға шылалар, әммә тәғәйенләнгән сиккә барып етә алмайҙар. Уларҙы өс танк дивизияһы туҡтата. 16 ғинуарҙа фронт ғәскәрҙәре оборонаға күсә.
Корсунь-Шевченко төркөмөн ҡамау һәм юҡ итеү
Ғинуар уртаһына 1-се һәм 2-се Украин фронттарының һөжүм итеү мөмкинлектәре бөтә тиерлек һәм улар үҙҙәренең көстәрен немец ғәскәрҙәренең контрударҙарын кире ҡағыуға йүнәлтә.Һөжүмде дауам итеү өсөн фронттар өҫтәмә көс алалар, 1-се Украин фронтында 6-сы танк армияһы булдырыла (командующийы генерал-лейтенант А. Г. Кравченко). 27-се, 40-сы армияның бер өлөшө һәм 2-се һауа армияһының ярҙамы менән улар 1-се Украин фронтының төп төркөмөн тәшкил итәләр. 2-се Украин фронты составына 4-се гвардия армияһы, 53-сө армия, 5-се гвардия танк армияһы инә, уларға 5-се һауа армияһы ярҙам итә.
24 ғинуарҙа совет ғәскәрҙәренең төп төркөмдәре һөжүмгә күсә һәм немецтарҙы ҡамау аҡсатында бер-береһенә ҡаршы ашығалар.]] Немец командованиеһы дошман частарын туҡтатырға тырыша. 27 ғинуарҙа дүрт немец танк дивизияһы төп көстәрҙең көньяҡтан һәм төньяҡтан һөжүм итеп, 5-се гвардия танк армияһының төп көстәрҙен юлын киҫә һәм үҙенең оборонаһын нығыта. Әммә шуға ҡарамаҫтан, совет ғәскәрҙәренең танк берләшмәләре һөжүмен дауам итә. 28 ғинуарҙа улар Звенигородка районында 6-сы танк армияның алдынғы частары менән осраша. алғы өлөшө менән 6-сы танк армияһы. Корсунь-Шевченко ҡамауы аҙағына килеп етә. 11-се һәм 42-се армия корпустары (10 немец дивизияһы һәм бригада) ҡаҙанға эләгә була, уға немецтар «Бәләкәй Сталинград» тигән исем бирә. 3 февралгә тышҡы һәм эске фронттар ҡамауы барлыҡҡа килә.
«Көньяҡ» ғәскәрҙәр төркөмө командованиеһы башҡа фронт участкаларынан бында танк дивизияларын күсерә һәм ҡамауҙа ҡалған ғәскәрҙәрҙе ҡотҡарыу буйынса көс түгә. 8 февралдә совет командованиеһы ҡамауҙа ҡалған ғәскәрҙәргә капитуляцияһын тураһында ультиматум ҡуя, әммә уны дошман кире ҡаға. 11 февралдә, уларға ҡаршы килгән ғәскәрҙәр менән тоташыр өсөн, немец тышҡы фронт ҡамауында хәл иткес һөжүм башлай. 17 февралгә алыш тамамлана. Совет мәғлүмәттәренә ярашлы немец юғалтыуҙары 55 000 меңдән ашыу кеше һәләк булған һәм 18 000 мең кеше әсирлеккә эләккән, шул уҡ ваҡытта немец мәғлүмәттәренә ярашлы улар ҡамауҙан 35 000 кешене сығарған, ә һәләк булғандарҙың һәм әсирлеккә эләккәндәрҙең дөйөм һаны яҡынса 19 000 кеше тәшкил иткән.
Ровно һәм Луцк өсөн алыштар
Корсунь-Шевченко тирәһендәге һөжүм менән бер үк ваҡытта Ватутин етәкслегендәге 1-се Украин фронтының уң яҡ ҡанаты Ровноға табан йүнәлештә һөжүм үткәрәләр. Һөжүм операцияһын үткәреү өсөн тәбиғәт шарттары үтә ҡатмарлы була. Шуға ҡарамаҫтан, 27 ғинуарҙа 13-се һәм 60-сы армиялар ярайһы уҡ уңышлы үҫешкән һөжүмгә күсәләр.
Шепетовка өсөн алыштарҙа совет һөжүме ул тиклем уңышлы булмай. Тик 11 февралдә 60-сы армия Шепетовканы яулай. Был көндөң аҙағына 1-се Украин фронтының уң яҡ ҡанаты башлыса үҙ алдына ҡуйылған бурыстарҙы үтәй. 16 көн эсендә улар урманлы-һаҙлыҡлы ерҙәр буйлап 120 километрға алға үтәләр һәм «Көньяҡ»һ армиялар төркөмө тылына һөжүм итеү өсөн шарттар тыуҙыралар.
Операция йомғаҡтары
Днепр-Карпат операцияһы Бөйөк Ватан һуғышы барышында иң эре алыштарҙың береһе булып тора (унда биш совет фронты һәм ике немец армиялары төркөмдәре һәм, дөйөм алғанда, ике яҡтан 4 миллион һалдат ҡатнаша, оҙайлығы буйынса ла айырылып тора — 4 ай). Был 6 совет танк армияһы берлектә һөжүм иткән берҙән-бер хәрби операция. Операция һөҙөмтәһендә немец ғәскәрҙәре еңелеүгә тарыйҙар. Бигерәк тә ҡаты юғалтыуҙар «Көньяҡ» армиялар төркөмө кисерә, уның фронты өҙөлә, ә 10 дивизия һәм 1 бригада тулыһынса тиерлек ҡыйратыла. Ике немец армиялары төркөмдәре командующийҙары фон Манштейн һәм фон Клейст Гитлер тарафынан вазифаларынан бушатыла. 31 мартта Манштейн урынына Вальтер Модель тәғәйенләнә һәм Тернополь тирәһендәге совет һөжүме туҡтатыла.
Совет ғәскәрҙәре 1400 километлыҡ фронтта көнбайышҡа табан 250 километрҙан 450 километрға тиклем алға сығалар һәм Украинаның 10 миллионлыҡ территорияһын һәм мөһим иҡтисади райондарҙы азат итәләр. Совет ғәскәрҙәре СССР-ҙың дәүләт сигенә сығалар һәм Румынияны азат итә башлайҙар. Шулай итеп, бөтә Үҙәк һәм Көньяҡ-көнсығыш Европаны азат итеү өсөн шарттар булдырыла.
Тукумс
Тукумс (лат. Tukums , нем. Tuckum ) —  Латвияла ҡала, Тукумс крайының административ үҙәге.
Риганан көнбайышҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Рига, Елгава, Вентспилсҡа ҡарай тимер юлдар линияһы үҙәге.
Тарихы
XI—быуаттарҙа ҡала урынында ливалар ауылы барлыҡҡа килә. 1299 йылда бында немец рыцарҙары нығытылған замок төҙөй, һуңынан ул Ливон ордены геррмейстерҙарының  резиденцияһы булып хеҙмәт  итә. 1445 йылда ауылға ҡала статусы  менән Туккум (нем. Tuckum ) исеме бирелә.
1561 йылда орден ҡолатылғандан һуң замок Речь Посполитаяға лен  рәүешендә курлянд  герцогына тапшырыла. Шул ваҡытта уҡ һарай янында ҙур ауыл булған.
Ҡаланың төп иҫтәлекле урыны—  XIII быуаттың  Ливон ордены һарайынан ҡалған «Пилс» башняһы («Һарай»). Башня үҙ заманында ат һарайы, склад һәм төрмә булып хеҙмәт иткән, ә 1995 йылда унда ҡаланың тарих  музейы асыла.
XIX быуат аҙағында ҡалала, ул саҡта Курлянд губернаһының өйәҙ үҙәге булараҡ, 7542 кеше йәшәй, шуларҙың байтаҡ өлөшөн йәһүдтәр тәшкил итә. Ҡалала православие сиркәүе,  лютеран кирхаһы (XVI быуат), рим-католик  костёлы һәм синагога, 11 уҡыу йорто булған. Сауҙа Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге  мөхәррирҙәре баһаһы менән ҙур булмаған. 46 мең һумлыҡ етештереү менән 8 завод һәм фабрика  (татлы тамыр заводы) булған. 1898 йылда килем  13 554 һум, сығым —  11 653 һум тәшкил иткән. Ҡаланан ике саҡрым алыҫлыҡта тимер һәм углекислоталы  ике минераль сығанаҡ бар.
Ҡалала сәнғәт музейы, бер нисә сиркәү менән     мәҙәниәт йорто бар. Тукумс Земгале тарихи-мәҙәни төбәктә  урынлашҡан.
1990 йылдың 15 авгусында Тукумс янында   Слока — Талси трассаһының  юл-транспорт ваҡиғаһында билдәле  совет рок-музыканты Виктор Цой һәләк була.
Халҡы
Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡалала халыҡ һаны 17 563 кеше тәшкил итә.
Транспорты
Тукумсҡа Елгава (Тушки) — Тукумс төбәк P98  автомобиль юлы алып бара. Тукумста  P104 Тукумс — Ауце — литва сиге (Витини), P121 Тукумс — Кулдига һәм P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка төбәк трассалары башлана.
Тимер юл бәйләнеше
Тукумс I станцияһы Торнякалнс — II Тукумс  электрлаштырылған линияла  һәм үҙәк тимер станцияһы  Тукумс II, уға шулай уҡ  Вентспилс — II Тукумс һәм II Тукумс — Елгава линиялары килә.
Башҡа факттар
Тукумс аэропортында  Baltic Bees пилотаж төркөмө урынлашҡан, ул 2008 йылда барлыҡҡа килгән, төрлө аэрошоу һәм авиасалондарҙа ҡатнашып, юғары пилотаж фигураларын күрһәтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Гетало Людмила Васильевна
Гетало Людмила Васильевна (1918 — 2007) — совет врач-эпидемиологы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Биографияһы
1918 йылдың 29 сентябрендә Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда Ростов медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлағандан һуң, Л. В. Гетало Ҡыҙыл Армия сафына алына һәм ғәмәлдәге армияның медицина часына ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Л. В. Гетало Көньяҡ фронтта батальон табибы һәм 3-сө Белорус фронтында өлкән полк табибы булып хеҙмәт итә.
1951 йылда Л. В. Гетало Липецк ҡалаһына күсеп килә һәм Липецк ҡала санэпидемстанцияһының эпидемиология бүлеге мөдире һәм Липецк өлкәһе һаулыҡ һаҡлау бүлегенең баш эпидемиологы итеп тәғәйенләнә. 1971 йылда РСФСР һаулыҡ һаҡлау министрлығы йөкләмәһе буйынса Л. В. Гетало Әстерхан өлкәһендә холера усағын бөтөрөүҙә ҡатнаша.
1978 йылдың 23 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүҙә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Гетало Людмила Васильевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Төп эшмәкәрлегенән тыш Л В. Гетало Липецк ҡалаһы халыҡ депутаттарының Правобережный район Советы депутаты, медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюздарының Липецк өлкә комитеты президиумы ағзаһы итеп һайлана.
1986 йылдан хаҡлы ялда. Липецк ҡалаһында йәшәй. 2007 йылда вафат булған.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (23.10.1978)
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.10.1978)
- Ленин ордены (23.10.1978)
- II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.07.1971)
- «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы
Һаҙ деүете
Һаҙ деүете (Луговой конек) (Anthus pratensis)— турғайҙар отрядендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Күберәк ерҙән йөрөүсе бәләкәй генә ҡошсоҡ. Таш йәки түңгәк өҫтөнә ултырып йәки осоп барышлай һайрай, һырты буй ҡара таптар менән сыбар¬ланған һорғолт көрән, ҡорһаҡ яғы көрән таплы һорғолт аҡ. Оҙон ғына ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә. Урман деүетенән кәүҙәһенең аҫ яғындағы тимгелдәренёң ваҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «деүет» йәки «тиритт». һайрауы яңғырауыҡлы: «витти-витти-витти-витт, сик-сик-йик-йик-тйүрр».
Йәшәү рәүеше
Һирәк ҡыуаҡлы батҡыл урындарҙа, еүеш болондарҙа йәшәй. Ваҡ бөжәк¬тәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ерҙә оялай. Ҡара-көрән һипкелле 4—6 бөртөк зәңгәр йәки аҡһыл көрән йомортҡаһы була.
Касыль-Кы
Касыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нуғайбәк районы
Нуғайбәк районы — Силәбе өлкәһенең районы.
Административ үҙәк — Фершампенуаз ауылы.
География
Район сиктәш:
Майҙан — 3022 км².
Халҡы
Преобладают русские (45,3 %), нагайбаки (29,4 %), казахи (13,6 %). Всего в районе проживают представители 12 национальностей. Нагайбаки компактно проживают в поселках Кассельский, Требиятский, Астафьевский, Остроленский, Кужебаевский и селах Париж, Фершампенуаз.
Сорваж (Дингуля ҡушылдығы)
Сорваж — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дингуль йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡәйепов
Ҡәйепов — фамилия.
Оснабрюк университеты
Оснабрюк университеты (Universität Osnabrück) — Оснабрюк ҡалаһындағы университет. Германияның Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.
Университет 1974 йылда Оснабрюк педагогия юғары уҡыу йорто (Adolf-Reichwein-Hochschule) нигеҙендә ойошторола. Ул 1953 йылдан алып Оснабрюк замогы территорияһында урынлашҡан булған. 1632 йылда ҡалала «Аcademia Carolina Osnabrugensis» университеты эшләгән була, әммә 1633 йылда, ҡаланы швед ғәскәрҙәрее оккупацияға алған ваҡытта, Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында, университет ябыла. 2009 йылда Осбнабрюк университеты киң танылыу ала, бында Германияла беренсе булып ислам теологияһы факультеты асыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Түбәнге Уйылға (станция)
Түбәнге Уйылға (Нижнеувельская (станция)) — Көньяҡ Урал тимер юлы станцияһы, Силәбе өлкәһенең Уйылға ҡасабаһында урынлашҡан. Яманйылға — Золотая Сопка участкаһының 70-се километрындағы 3-сө класлы станция. Станцияға Формачёво һәм Упрун станцияларынан 2 юллы, 3 кВ ҡеүәтле даими электр тогы үткән перегондар килеп тоташа.
Тарихы
1912 йылда Полетаево — Троицк тимер юл бәйләнеше төҙөлөшөн тамамлаған ваҡытта (Троицк тимер юлы) Кичигин станцияһы асыла, 1918 йылға тиклемге арауыҡта әле уға Түбәнге Уйылға исеме бирелә.
Станция төрлө йылдарҙа бәйлелек йәһәтенән илдең төрлө тимер юлдары составында була: 1924 йылға тиклем — Троицк тимер юлы, 1930 йылға тиклем Һамар — Златоуст тимер юлы, 1934 тиклем — Пермь тимер юлы, 1946 йылға тиклем — Көньяҡ Урал тимер юлы, артабан 2011 йылға тиклем Көньяҡ Урал тимер юлының төрлө бүлексәләренә ҡарай. 2011 йылдың 1 ғинуарынан Көньяҡ-Урал тимер юлының Силәбе төбәге составында.
Тасуирлама
Станциянан ҡасабаның төрлө предприятиеларына: яндырыу заводына, икмәк комбинаты һәм элеваторға, «Силәбе руда идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, «Челябвтормет» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә һәм Уйылға юл хужалығы идаралығына илткән юлдар һалынған.
Станция электр менән үҙәкләштерелеп тәьмин ителә. 1-се һәм 2-се төп юлдар буйынса хәрәкәт тиҙлеге билдәләнгән — пассажир поездары өсөн сәғәтенә 100 километр һәм йөк машиналары өсөн сәғәтенән 80 километр, ҡабырғалағы ҡабул итеү-оҙатыу юлдары һәм стрелкаларҙы күсереү йүнәлештәре буйынса 40 километр тиҙлек тәғәйенләнгән.
Ҡала янында
Станция аша Силәбе (Үҙәк) — Кәртәле-1 маршруты буйынса электропоездар йөрөй. Көнгә 2 пар поезд уҙа.
Алыҫ йүнәлештә
2021 йылдың февраленә ҡарата станция аша алыҫ юлға йөрөгән поездар йүнәлеше:
Оло Кайгадат
Оло Кайгадат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожухйылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сипылдаҡ
Сипылдаҡ (урыҫ.обыкновенная трикушка)— бәләкей ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Ағас олондары буйлап үрмәләп йөрөүсе ваҡ ҡош. Нәҙек оҙон суҡышы аҫҡараҡ кәкрәйгән. Ҡойроғо ослайып бөтә. һырты ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған һорғолт көрән төҫтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Күҙҙәренең өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Башҡа ваҡ ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы
Көсһөҙ генә сипылдай: «тсии-тсии». Ҡыҫҡа һәм яңғырауыҡлы итеп сырылдап һайрай.
Йәшәү рәүеше
Урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, улар¬ҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында йәки ҡупҡан ағас ҡайырыһы менән олон араһында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 5—7 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Сәнғәт галереяһы һәм Келвингроув музейы
Келвингроув музейы һәм сәнғәт галереяһы (ингл. Kelvingrove museum and Art Gallery ) — Глазгола урынлашҡан. Шотландияла килеүселәр һаны буйынса иң билдәлеһе, ә Бөйөк Британияла алтынсы урында тора. Вест-Энд районында Келвингроув паркында урынлашҡан.
Музей тарихы
Галереяһы бинаһы ҡыҙыл ҡомташтан 1892 йылда испан  бароккоһы стилендә төҙөлгән. Проекттың авторҙары Джон В. Симпсон һәм Миллер Аллен. Галереяны асыу тантанаһы 1901 йылда  2 майында  Глазгола Халыҡ-ара күргәҙмәһе  башына тап була. Экспозицияның нигеҙен галереянан  Глазго ҡалаһының күренекле кешеһе  Арчибальд Маклелландың тупланмаһы тәшкил итә, ул ҡалаға 400 һүрәттән торған коллекцияһын бүләк иткән булған.
2002 йылда музейҙы реконструкция һәм яңыртыу өсөн аҡса йыйыу кампанияһы уҙа. Төрлө хәйриә фондтарынан, ойошмалар һәм шәхси кешеләрҙән йыйыған аҡса яҡынса 13 миллион фунт стерлинг тәшкил итә. Тергеҙеү эштәре өс йыл дауам итә, 2006 йылдың  11 июлендә  Келвингроув галереяһы яңынан асыла.
Экспозицияһы
Музей экспонаттары араһында — Рембрандт, Рубенс, Якоб  ван Рейсдаль, Боттичелли, Тициан, Джованни Беллини, Дега, Моне, Пикассо, Дали, Винсент Ван Гог,  Писсарро, Россетти, шотланд рәссамдры  Уильям Орчардсон, Джон Петти, Горацио Маккаллоха, Генри Реберн, Сэмюэль  Пепло   һ. б. һүрәттәре бар. Бынан тыш музейҙа   боронғо хайуандар һөлдәләре коллекцияһын; Боронғо Мысыр сәнғәте объекттары коллекцияһын; скульптура, һүрәт коллекцияларын, Глазгола тыуған данлыҡлы архитектор Чарльз Ренни Макинтош эшләгән башҡа йыһаздар   һәм объекттар коллекцияһын, боронғо хәрби кейем һәм ҡоралдар коллекцияһын һәм Шотландия менән Глазгоның тарихи мираҫына бағышланған  күргәҙмәләрҙе күрергә мөмкин.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ботулизм
Ботули́зм (botulus — колбаса) — ботулизм бактериялары токсины менән зарарланған ашамлыҡтан ағыуланыу; үтә етди ауырыу күренеше ; ботулизм бактериялары токсины менән зарарланған ашамлыҡтан ағыуланыу; үтә етди ауырыу күренеше; нервы системаһы ҡаҡшай; аккомодация парезы, күҙ йөрөтөү, йотоу, тын алыу мускулдары фалижы күҙәтелә, кеше һәм хайуандарҙың киҫкен аурыуы.
Гастроэнтерит синдромы менән үҙенсәлекле көслө бактериаль инфекция, үҙәк һәм вегетатив нерв системаһын ныҡ зарарлауы (нерв күҙәнәктәренә экзотоксин тәъҫире менән бәйле). Ботулизм менән ауырыусы кеше тирә-йүндәгеләр өсөн ҡурҡыныс түгел.
Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы һәм билдәләре
Тупраҡ, йылы ҡанлы хайуандар, балыҡтар эсәклеге инфекцияның тәбиғи туплану урыны һәм сығанағы ролен үтәй. Бында ауырыу ҡуҙғатыусылар туплана һәм тиҙәк менән тышҡы мөхиткә эләгә. Инкубация осоро 2 сәғәттән алып 10 көнгә тиклем дауам итә. Ботулизм бактерияһы токсины нервы, мускулдар системаһын зарарлай. Кешенең ауырып китеү билдәләре ашҡаҙан һәм эсәклектең лайлалы тышсаһы аша ҡанға үтеп кергән ағыуҙар тәъҫиренән башлана; нерв системаһының айырым өлештәре зарарлана; ағыу ашҡаҙан-эсәк ферменттары тәъҫирендә тарҡалмай. Төп симптомдары: эсәктәр эшмәкәрлеге боҙолоу (уҡшыу, эс ҡатыу һ. б.), бит, күҙ алмаһы, тамаҡ, йотҡолоҡ мускулдары праличы. Ауырыу килеп сығыуҙың төп сәбәбе — өй шартларында консервланған аҙыҡтар (йәшелсә, еләк-емеш, бәшмәктәр), санитария нормаларын һәм ҡағиҙәләрен боҙоп әҙерләнгән ҡаҙылыҡ, ҡаҡланған ит, балыҡ һ. б., шулай уҡ тупраҡ менән бысранған аҙыҡ ҡулланыу. Ботулизм менән йорт хайуандары ла ауырый.
Дауалау
Дауалау өсөн лаборатор тикшереү (бактериологик анализ, биопроба алымы һ. б.) алымдарҙы ҡулланалар. Дауалау өсөн медикоментоз (ботулизмға ҡаршы сыворотка, йөрәк, эс йомшартыусы дарыуҙар), ашҡаҙанды йыуҙырыу ысулдары ҡулланалар.
Корольков Юрий Васильевич
Корольков Юрий Васильевич (30 октябрь 1948) — СССР һәм Рәсәй дәүләт эшмәкәре,1992 — 2003 йылдарҙа Октябрьский ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Президенты Советы ағзаһы, Октябрьский ҡалаһы ҡала округы Советы рәйесе урынбаҫары, «Башҡортостан Республикаһының һуғыш һәм хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары (пенсионерҙар) йәмәғәт ойошмаһының Октябрьский ҡалаһы ойошмаһы» йәмәғәт ойошмаһы Рәйесе.
Биографияһы
Корольков Юрий Васильевич 1948 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
Белеме
Куйбышев инженер-төҙөлөш институтын, 1980 йылда Свердловск ҡалаһындағы юғары партия мәктәбен тамамлай.
Мауығыуҙары
Волейбол, бокс, балыҡ тотоу, тарихи һәм археологик әҙәбиәт уҡыу.
Горноправдинск
Горноправдинск — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 626222, ОКАТО коды — 71129906001.
Аллак
Аллак — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Осипенко Леонид Иокинфович
Осипенко Леонид Ионкинфович (17 март 1918 йыл — 24 май 1989 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер‑технолог. 1962—1969 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинаты начальнигы, 1969 йылдан СССР химия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Ленин ордены кавалеры (1970).
Биографияһы
Леонид Ионкинфович Осипенко 1918 йылдың 17 мартында Ҡытайҙа Харбин ҡалаһында тыуған.
Хеҙмәт юлы Өфөлә башлана. 1935 йылдан алып 1940 йылға тиклем Өфө крекинг заводының Нефть эшкәртеү заводында техник булып эшләй. 1940 йылдан 1957 йылға тиклем — яғыулыҡ-һынау станцияһы, цех начальнигы, Өфө нефть эшкәртеү заводының катализатор фабрикаһы директоры.
1958—1960 йылдарҙа — цех начальнигы, урынбаҫары, Черниковка нефть эшкәртеү заводы баш инженеры (Өфө); 1960—1962 йылдарҙа — Башҡорт совнархозының «Нефтехимзавод» идаралығы начальнигы урынбаҫары.
1962 йылдан 1966 йылға тиклем Салауат ҡалаһында 18-се комбинат идаралығы начальнигы була. 1966—1969 йылдарҙа — Салауат нефть химияһы комбинаты начальнигы.
1962—1969 йылдарҙа комбинатта нефтехимия һәм нефть эшкәртеү объекттарының төҙөлөшө бик әүҙем бара. Эксплуатацияға стирол һәм полистирол, аммиак һәм карбамид, этилен әсетмәләре, бутил спирттары эре тоннажлы эксплуатация етештереүенә индерелә. Л. И. Осипенко — БАССР Юғары Советының етенсе саҡырылыш депутаты.
Осипенко етәкселегендә Салауат нефтехимия комбинатында яңы ҡеүәттәр үҙләштерелә. 1967 йылда төрлө ҡорамалдар сафҡа индерелә, полиэтилен, полистирол, бутил спирттары һәм башҡалар производстволар төҙөлә һәм үҙләштерелә, аммиак һәм карбамид етештереүҙең ҡеүәте арттырыла; тәжрибә‑тикшеренеү цехы тәжрибә заводы итеп үҙгәртелә. Нефть эшкәртеү заводтары икенсел процестар комплексын үҙләштереп, юғары көкөртлө нефтте эшкәртеүгә күсерелә; сығарылған продукцияның күләме 3,3 тапҡырға арта. Хеҙмәт етештереүсәнлеге үҫеше 72 % тәшкил итә. Нефть химияһы һәм химия продукцияһы етештереү 30 тапҡырға арта.
Салауат ҡалаһында комбинат ҡатнашлығында соцкультбыт объекттары, шул иҫәптән стадион, Нөгөш һыуһаҡлағысында шифахана-профилакторий, 20-се медицина бүлеге, «Маяк» профилакторийы, Мәҙәниәт һарайы төҙөлә.
Социаль сфералағы ыңғай күренештәр һәм производстволағы уңыштар Осипенкоға комбинатта ла, республикала ла ҙур абруй килтерә. Уңышлы етәксене хөкүмәт делегация составында Японияға ебәрәләр, бынан алдараҡ ул Литвинов ҡалаһындағы (Чехословакия) эре авария сәбәптәрен асыҡлау комиссияһында ҡатнаша.
1969 йылдан Л. И. Осипенко Мәскәүгә күсерелә — СССР химия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, был вазифала ғүмеренең аҙағынаса эшләй.
1989 йылдың 24 майында Мәскәүҙә вафат була.
Анисимова Поляна
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1979 йылға тиклем сыуаштар күберәк булған, 1989 йылдан һуң рустар күберәк.
Тарихы
1896 йылда Бәләбәй өйәҙе VI станы Николь улусы ауылында — 58 йорт хужалығы һәм 345 кеше (181 ир-ат, 164 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, икмәк магазины булған. «Баһалау һәм статистик материалдар»ҙа бирелгән тасуирламаға ярашлы, ауыл ике шишмә араһындағы тауҙың көньяҡ битләүендә урынлашҡан булған. Бүленгән ер айырым булған, ауыл бүленгән ерҙән көнсығышҡа табан булған. Һуңғы ваҡытта урман арҡаһында һөрөнтө ерҙәр арта. Баҫыуҙар яҫы ерҙә, көнбайышҡа ҡарай йомшаҡ битләүле, ауылдан 1,5 километрға тиклем алыҫлыҡта, уларҙа йырындар булған; падишаһ урынлашҡан. Урман ауылдан көнбайыштараҡ, бер урында, көньяҡ йомшаҡ битләүҙә булған.
1930 йылда «Авангард» колхозы барлыҡҡа килә, 1957 йылда «Шаран» колхозы менән берләштерелә. 1972 йылда «Красно-полянский» совозының үҙәк усадьбаһы була.
Сор-Ель
Сор-Ёль — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Хурамшин Ямалетдин Хурамша улы
Ямалетдин Хурамша улы Хурамшин (1877 йыл −1937 йыл) — Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының I саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Конституцион демократ. 1914 йылда Петербург мосолмандар съезы эшендә ҡатнаша.
Милләте буйынса: I Думы депутаттары тураһындағы белешмәлә башҡорт тип яҙыла, ә НКВД-ның тәфтиш материалдарында һәм Томск өлкәһенең Хәтер китабында — татар.
Ҡаран ауылы муллаһы. Бер нисә мосолман мәктәбендә ҡануниәт уҡытыусыһы. Депутатлыҡҡа тиклем — Бәләбәй ҡалаһы ахуны. Беренсе донъя һуғышы осоронда полк муллаһы вазифаһын башҡара.
«Дин тәғлимәте уҡытыусыларының исемлегенә» ярашлы, Томскиҙың Ҡыҙыл мәсетендә Ямалетдин Хурамшин 1924 йылдан мулла вазифаһын биләй. 1926 йылдың 27 ноябрендә Ҡыҙыл мәсеттәге мосолмандар съезында Хурамшин үҙенең Өфөлә Бөтә Рәсәй мосолмандары съезына сәйәхәте, Мәккәгә хаж ҡылған һигеҙ совет хажийының тәьҫораттары тураһында һөйләй.
Уҡыуы
Килем ауыл мәҙрәсәһендә уҡый.
Мулла вазифаһына Бәләбәй ҡала училищеһында имтихан тапшыра.
1917 йылдан һуң яҙмышы
Уның яҙмышы совет Рәсәйендә билдәһеҙ була. Барлыҡ белешмәләр тиерлек вафат булыу датаһына һорау билдәһе ҡуя.
НКВД архивтарынан баҫтырылған мәғлүмәттәр уның тормош юлын асып бирә. Томск өлкәһенең Хәтер китабында Хурамшин тураһында түбәндәгеләр яҙыла:
Родился в 1873 г., Уфимская губ., Белебеевский уезд, д. Караново; татарин; образование среднее; б/п; артель им. А.Бабаева, дежурный охраны. Проживал: Узбекистан, Ташкент.
Арестован 28 сентября 1937 г.
Приговорен: 8 декабря 1937 г., обв.: к-р военно-троцкистская организация.
Приговор: расстрел Расстрелян 19 декабря 1937 г. Реабилитирован 7 апреля 1959 г.
Хурамшин ғүмере ахырында Ташкентта йәшәй, бында ул репрессияларҙан ҡасып килә. Бабаев исемендәге артелдә һаҡ дежурныйы булып эшләй. 1937 йылдың 28 сентябрендә 64 йәшендә Ғәскәри ойошма мосолман йәшерен ойошмаһы эше буйынса ҡулға алына. Уға ойошманың Томск ячейкаһы менән етәкселек итеү ғәйебе тағыла. "НКВД-ның Томск ҡала бүлексәһенең Я. Хурамшинды милли баш күтәреүселәр ойошмаһында торғаны өсөн енәйәт яуаплылығына тарттырыу тураһында ҡарары»: Я, РОМАНОВ — нач. 3 отд. Томского ГО НКВД Управления Государственной Безопасности УНКВД по Запсибкраю, рассмотрев следственный материал по делу № 12812 и приняв во внимание, что гр. Хурамшин Ямалетдин, 1873 г. рождения, уроженец деревни Карановой, быв. Билибейского уезда, быв. Уфимской губернии, б/п, по национальности татарин, имеет среднее образование, в прошлом сын торговца — мулла, член государственной думы. В 1930 г. арестовывался органами ОГПУ-НКВД по ст. 58-10 УК, проживает в г. Ташкенте.
Достаточно изобличается в том, что является членом к-р националистической военно-повстанческой организации, активно участвует в к-р деятельности этой организации, направленной на формирование вооруженных отрядов для борьбы с советской властью и поднятие восстания в момент действия Японии и Германии против СССР с целью свержения советской власти и установления военной диктатуры, выражающей интересы татарской буржуазии.
ПОСТАНОВИЛ: гр. ХУРАМШИНА привлечь в качестве обвиняемого по ст. 58-2-6-9-10-11 УК РСФСР, мерой пресечения способов уклонения от следствия и суда избрать содержание под стражей в местах заключения, подведомствен, органам НКВД.
Нач. 3-го отд. Томского ГО НКВД Хурамшинды этап менән башта Новосибирскиға ебәрәләр, һуңынан, 4 декабрҙә, НКВД-ның Томск ҡала бүлексәһе ҡарамағына күсерәләр.
Зәм-зәм һыуы
Зәм-зә́м һыуы (زمزم‎‎), Ғәрәбстандағы Мәккә ҡалаһында Ҡәғбә мәсете ишек алдындағы ҡойонан алынған һыу.
XVII быуатта ҡойо өҫтөнә көмбәҙле бина һалынған. Хәҙер уны ҙурайтҡандар, зауыҡ менән биҙәгәндәр. Бина түбәһендәге һыу ҡойонан электрик һурҙырғысы ярҙамында ҡыуҙырыла, шунан биналағы  ағып төшә. Хажиҙар, Ҡәғбәне тәүаф ҡылып, Сафа һәм Мәрүә тауҙары араһын ете тапҡыр урағандан һуң, ошо бинаға төшә. Мосолмандар зәм-зәм һыуын тәнгә лә, йәнгә лә шифалы икәнлеген белә. Уны һәр төрлө ауырыуҙан дауаланыу өсөн эсәләр. Сүлмәк һәм металл һауыттарға тултырып, тыуған илдәренә алып ҡайталар.
Зәм-зәм һыуы барлыҡҡа килеү тураһында
"Йәннәт баҡсаһы" китабында яҙыусы, хажиә Гүзәл Ситдиҡова яҙған юлдар: "Ғәжәйеп сифаттарға эйә ул зәмзәм! Йылдар буйы торһа ла боҙолмаҫ, ауырыуҙарҙы сихәтләндерер шифаһы менән дан тота. «Зәмзәмде ни маҡсат менән эсһәң, шул булыр», — тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи вә сәлләм. «Сарсауҙан эсһәң — һыуһының ҡандырыр, зиһен һораһаң — зиһен, йән һәм тән сәләмәтлеге һораһаң — сәләмәтлек бирер, яҡлау һораһаң — яҡлаулы булырһың. Быларҙың барыһы ла — Аллаһы Тәғәлә ҡөҙрәте», — тигән хәҙис тә бар. Көмөш кеүек ялтырап торған һыуҙың әҙ генәһе лә бер сәйнүк ҡаты һыуҙы йомшарта, сәйҙе сығышлы һәм тәмле итә. Ҡайтҡас, үҙем һынаным. Элек, ата-баба шул һынлым ергә йәйәү тиерлек йөрөгән саҡта, хаждан ҡайтыусылар зәмзәмде тамсылап ҡына тәмләткән, тиҙәр. Дарыуға шул да етеп ҡуйған.
Ҡайһы берәүҙәрҙең хәмер-шарапты «зәмзәм һыуы» тип «шаяртыуы» ни тиклем оло гонаһ, Иблискә хеҙмәт икәнен сығанаҡ янында торғанда ҡапыл бөтә тәрәнлегендә аңлап, йәнем әрнене".
Ни өсөн ҡойо «Зәм-Зәм» тип атала?
Ғәрәп лингвистикаһы күҙлегенән ҡарағанда, Зәм-зәм һүҙе зәмә һүҙенән алынған. Ул һүҙ «бәйләргә, ҡасмаҫҡа» тигәнде аңлата. Һәжәр ағып сыҡҡан һыуҙы быуып, әрәм итмәҫкә теләгән. Атама шулай килеп сыҡҡан. Ибн Ғәббәстең һөйләп ҡалдырыуынса, Мөхәммәт с.ғ.с. былай тип әйткән: «Сығанаҡ (һыу) Зәм — зәм тип атала, сөнки ваҡытында тирә-яғын быуып, Һәжәр уны ташып китеүҙән туҡтатҡан. Әгәр ҙә ул туҡтатмаған булһа, һыу ташып, тирә-яҡты баҫыр ине»
«Зәм-Зәм» һыуының шифаһы
Ибн Ғәббәстең бәйән итеүе буйынса, Пәйғәмбәребеҙ с.ғ.с. : " «ماء زمزم لما شرب له» " «Зәм-Зәм» һыуын нимә теләп эсә, шуның өсөн дауа таба " тип әйткән.(Әхмәт, Ибн Маджа).
Шулай уҡ Ғәббәс Пәйғәмбәребеҙҙең ошо һүҙҙәрен дә еткергән:
« Ер йөҙөндә иң яҡшы һыу- Зәм-Зәм һыуы. Ул бик тәмле һәм шифалы, бик күп ауырыуға дауа.».
Ғәйшә р.ғ.:
«كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يحمل ماء زمزم في الأداوي والقرب، وكان يصب على المرضى ويسقيهم Аллаһ илсеһе үҙе алып ҡайтып, ауырыған яҡындарын, туғандарын ошо һыуҙы эсерә, уларға бөркөй ине» тип әйтеп ҡалдырған (ат-Тирмизи, әл-Бохари).