cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Охтмерслебен
Охтмерслебен (Ochtmersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 571 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 129 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39167 һәм автомобиль коды — BK.
Аллаяров Зиннәт Абдулла улы
Аллаяров Зиннәт Абдулла улы (14 июль 1957 йыл) — педагогия фәндәре кандидаты, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы профессоры, Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры (2007—2011), "М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты"ның өҙлөкһөҙ педагогик белем биреү Департаменты, шулай уҡ һәләтле балаларҙы үҫтереү үҙәге директоры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
Таб-Ю
Таб-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 121 км.
Аллаяров Зиннәт Абдулла улы
Биографияһы
Аллаяров Зиннәт Абдулла улы 1957 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Ҡолсора ауылында тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетының математика факультетын тамамлай. Шул йылда Әлшәй районының Мәндән урта мәктәбендә физика уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай.
1980—1987 йылдарҙа Ҡолсора урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы, тәрбиәүи эш буйынса директор урынбаҫары, 2-се һанлы Һаҡмар һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең, аҙаҡ Темәс урта мәктәбенең директоры булып эшләй. 1987 йылдан алып 1998 йылға тиклем Аллаяров Зиннәт Абдулла улы уҡытыусы, мәктәп директоры, ҡала методик хеҙмәте етәксеһе, район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, колледж директоры булып эшләй.
Таб-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Аллаяров Зиннәт Абдулла улы
Биографияһы
1998—2002 йылдарҙа Өфө ҡалаһы халыҡ мәғарифы идаралығының өлкән инспекторы, начальник урынбаҫары, 2002—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы буйынса халыҡ мәшғүллеге Федераль дәүләт хеҙмәте Департаментының Уҡыу үҙәге директоры, 2003—2007 йылдарҙа Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжы директоры. 2007 йылда Зиннәт Абдулла улы Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры итеп тәғәйенләнә.
Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһында эшләгән йылдарында Зиннәт Абдулла улының фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһен мәғарифтың заманса төбәк моделен төҙөү, белем биреү мөхитендә милләт-ара татыулыҡ тәрбиәләүҙең этномәҙәни нигеҙҙәре һәм төбәк мәғариф системаһының педагогик кадрҙарға перспектив мохтажлығын прогнозлау проблемалары тәшкил итә. Тикшеренеүҙәр сиктәрендә төбәктең педагогик кадрҙарға перспектив мохтажлығын иҫәпләүҙең авторлыҡ методикаһы эшләнә һәм ҡулланыла. Был өлкәлә эш торошон анализлауға һәм проблемаларҙы хәл итеүгә 25 аналитик мәҡәлә һәм фәнни баҫма бағышланған.
Һуңғы йылдарҙа Аллаяров З. А. балаларҙың һәләтен үҫтереү темаһы өҫтөндә эшләй. Тәжрибәне өйрәнеү һәм анализлау һөҙөмтәһе буйынса ғалим тарафынан белем биреү ойошмаһының балалар һәләтен үҫтереү өлкәһендә эш моделе төҙөлгән. Уның етәкселеге аҫтында был моделде мәктәптәрҙең эш практикаһына индереү фәнни, программа-методик нигеҙҙә алып барыла. Һәләтле балаларҙы асыҡлау буйынса олимпиадалар, конкурстар үткәрелә, улар дистанцион рәүештә һәм университетҡа саҡырып уҡытыла.
Зиннәт Абдулла улының кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы уҡытыусыларҙың һөнәри кимәлен муниципалитеттағы мөмкинселектәрҙе ҡулланып үҫтереүгә бағышланған. Бер нисә китабы, методик ҡулланмалары ошо йүнәлешкә арналған. «Урал» хәйриә фонды ярҙамында «Инеш» нәшриәте менән берлектә 24 китап 240 мең данала республикаға бушлай таратыла. Шулай уҡ тел фәне ғалимдарынан эш төркөмө булдырып, башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнеүсе 5 — 9 класс уҡыусылары өсөн яңы дәреслектәр төҙөү өҫтөндә эшләй. Ул ундан ашыу китап, илленән ашыу фәнни-методик ҡулланма авторы.
Ғаиләһе
Зиннәт Аллаяровтың тормош иптәше Зөлфиә Рәсим ҡыҙы ла педагог. Бергәләп Алһыу һәм Гөлфиә исемле ҡыҙҙар үҫтерәләр.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре»,
— «Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы».
— «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге лауреаты» миҙалы,
— «Рәсәй профсоюздарына 100 йыл» миҙалы,
— «Йыл директоры 2006» билдәһе. .
Русь-Юган
Русь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеркальская йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Костюк Платон Григорьевич
Костюк Плато́н Григо́рьевич (Платон Григорович Костюк; 20 август 1924 йыл, Киев — 10 май 2010 йыл, шунда уҡ) — СССР һәм Украина  ғалимы һәм дәүләт эшмәкәре.
УССР Фәндәр академияһы академигы (1969), Украина Медицина фәндәре академияһы академигы (1994), 1991 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы), Леопольдина (1966 ), Европа академияһы (1989), Чехословакия Фәндәр академияһы  (1990), Венгрия Фәндәр академияһын (1990) академигы. Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2003). Украинаның  фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1976, 1992, 2003). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1983). Украина ССР-ы Юғары Советы депутаты (1980—1990). 1985—1990 йылдарҙа — Украин ССР-ы Юғары Советы рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984). Украина Геройы (2007).Украина Фәндәр академияһының А. А. Богомолец исемендәге Физология институты директоры.
Биографияһы
Платон Григорьевич Костюк Киевта билдәле Украина психологы Григорий Силович Костюк һәм Матрена Федоровна Ляшенко ғаиләһендә тыуа.
Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын (1946) һәм Киев медицина институтын (1949) тамамлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
1956 йылдан — Киев университеты ҡарамағындағы Хайуандар физиологияһы институтының бүлек мөдире. 1958 йылдан — Украина ССР-ы Фәндәр академияһының А. А. Богомольц исемендәге физиология институтында ул ойошторған нервы системаһының дөйөм физиологияһы бүлеге мөдире, ә 1966 йылдан алып был институттың директоры була. Төп хеҙмәттәре Нервы системаһы эшмәкәрлегенең күҙәнәкле механизмдарын өйрәнеүгә арналған. П. Г. Костюк СССР-ҙа тәүге тапҡыр нервы күҙәнәктәренең эшмәкәрлеген өйрәнеүҙә микроэлектрод техникаһын ҡуллана һәм ошо өлкәлә тикшеренеүселәр мәктәбен аса. 1992 йылдан — Украина Фәндәр академияһының Халыҡ-ара молекуляр физиология үҙәгенә нигеҙ һалыусы һәм уның директоры. ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара Молекуляр физиология үҙәге ҡарамағындағы Молекуляр һәм күҙәнәк физиологияһы кафедраһына нигеҙ һалыусы һәм уның мөдире.1993—1999 йылдарҙа — Украина Фәндәр академияһының вице-президенты. Физика-Техник Ғилми үҙәккә нигеҙ һалыусы һәм уның молекуляр физиология һәм биофизика кафедраһы мөдире (1978). Украинаның Дәүләт фундаменталь тикшеренеүҙәр фондына нигеҙ һалыусы һәм уның рәйесе (2001).
1961 йылда Костюк Нобель лауреаты, бөтә донъяға билдәле профессор Экклс лабораторияһында стажировка үтә. Шул ваҡыттан алып ул һәм институт хеҙмәткәрҙәре сит илдәргә конференцияларға  ғына түгел, тәжрибә уртаҡлашыу өсөн дә даими рәүештә йөрөгән.
Институт базаһында, уның булышлығында, Бөйөк Британия, Германия, Италия, Франция, АҠШ, Япония һәм башҡа илдәрҙең алдынғы физиология һәм патофизиология үҙәктәре ҡатнашлығында йыл һайын бөтә донъя форумдары уҙа.
2000 йылда институт һәм Халыҡ-ара молекуляр үҙәк нигеҙендә «Молекулярные механизмы пластичности нервной системы» темаһына дәрестәр үткәрелде, уны Германиянан Нобель премияһы лауреаты Эрвин Негер асты. ЮНЕСКО-ның һәм шәхсән Эрвин Негерҙың ярҙамы арҡаһында институт Украинаның төрлө ҡалаларынан йәш белгестәрҙе алдынғы донъя ғалимдарының лекцияларына саҡырҙы.
Ғилми тикшеренеүҙәр йүнәлеше — нейрофизиология, күҙәнәк һәм молекуляр биология биофизика. Донъя фәнендә тәүге тапҡыр нервы күҙәнәгенең күҙәнәк эсе диализы методикаһын төҙөгән һәм уны ошо күҙәнәктең мембраналы һәм молекуляр механизмдарын тикшереү өсөн ҡулланған. Нервы күҙәнәктәрендә кальций иондарының гомеостазын һәм мейе патологияһы, ишемия/гипоксия, эпилепсия, шәкәр диабеты, ауыртыу синдромдары, фенилкетонурия ваҡытында уның боҙолоуын асыуға ҙур өлөш индерә.
Төп ғилми хеҙмәттәре:
П.Г.Костюктың күренекле эштәре:
Сәйәси эшмәкәрлеге
Украина ССР-ы Юғары Советына һайланып ҡуйылған рәйес булараҡ, был пост почетлы, әммә етди бурыстар менән бәйле булмаған осорҙа Костюк Юғары Советтың иҫке закон буйынса һайланған һуңғы сессияһы ултырышын үткәрергә мәжбүр була. Унда Украина совет парламенты тарихында тәүге тапҡыр мөһим закондар ҡабул итеү - Украина ССР-ы Конституцияһына йылдың яңы телдәрендә үҙгәрештәр индереү һәм 1989 йылдың 27 октябрендә власты ойоштороу тураһында ирекле бәхәс йәйелдерелә.
Костюк сессияларҙа рәйеслек итеү функцияларын ғына башҡарыусы Украина ССР-ы Юғары Советының һуңғы рәйесе була. 1989 йылда Конституцияға индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы, 1990 йылғы һайлауҙарҙан һуң һайланған Юғары Советтың яңы рәйесе үҙ ҡулында парламент башлығы һәм дәүләт башлығы функцияларын берләштерә. Улар Украина ССР-ы Юғары Советы Президиумынан күсә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сәтләүек утрауы
Сәтләүек утрауы (Пянкинясаари, финса Pähkinäsaari, шведсә Nötö) — Нева йылғаһы Ладога күленән башланған ерҙә урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Ленинград өлкәһенең Киров районына ҡарай.
Төп иҫтәлекле урыны — XIV ғасырҙарға Орешек (руссанан сәтләүек тип тәржемә ителә) тигән боронғо Новгород нығытмаһы, хәҙер ул Санкт-Петербург тарихы музейы филиалы булып тора. Утрауҙа халыҡ даими юҡ. Музей материк өлөшөндә урынлашҡан Морозов исемендәге поселок һәм Шлиссельбург менән бәйле.
Географияһы
Утрауҙың рельефы тигеҙлек булып тора. Пляж урынлашҡан көнсығыш ярына тамағынан тыш, утрау ярҙары бик текә, ҡаялы. Бастиондарҙы яр нығытмалары таш менән нығытылған.
Утрау үләнле үҫемлектәр (клевер, кесерткән, әрекмән, арыҫлан ауыҙы, эт ҡаҡыһы, шайтан таяғы) менән ҡапланған. Ерек һәм ҡыҙыл ҡарға миләше ҡыуаҡтары, бер-бер генә үҫеп торған шыршы, тирәк, миләш һәм алма ултыртмалары үҫә. Хайуандар дөньяһы бөжәктәр (һағыҙаҡ, күбәләктәр) һәм һыу ҡоштары (аҡсарлаҡтар) менән тәҡдим ителгән.
Тарихы
Нева йылғаһының шишмә башында урынлашҡан Сәтләүек утрауы беренсе тапҡыр 1228 йылда, Невада «Варягтарҙан гректарға» сауҙа юлы уҙғанда, Новгород йылъяҙмаларында тип алына. Пекинсарда (Сәтләүек утрауы) Ландскронаға нигеҙ һалынған йылда ҡабул ителгән Харальдҡа ҡаршы экспедиция менән бәйле Эрика хроникаһында иҫкә алына. 1323 йылда бөйөк князь Новгородский Юрий Данилович бында Орешек нығытмаһына нигеҙ һала.
Шведтар даими рәүештә ошо мөһим портҡа эйә булыу хоҡуғы өсөн көрәшкәндәр һәм 1348 йылдың августында Сәтләүек утрауын һуғыш хәрәкәттәре алыуға ирешәләр, тик хәҙер 1349 йылдың февралендә үк төрлө урыҫ шәһәрләренә килгән ополчение көсө утрау менән законлы хужаһына ҡайтарыла. Әммә һуғыш ваҡытында ағас нығытманы юҡ иткән янғын сыға.
Орешек таш нығытмаһы төҙөлөшө 1352 йылда тамамланған.
Төҙөлөш менән Новгород Республикаһы башлығы — архиепископ Василий етәкселек итә. Ул ваҡытта нығытманың таш варианты утрауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҡалҡыулыҡта урынлашҡан була һәм уның 1/5 территорияһын биләп торған.
Сығанаҡтар
Төркөм:Алфавит буйынса утрауҙар Төркөм:Ладога күле Төркөм:Ленинград өлкәһе утрауҙары
Алкснэ Арнольд Эдуардович
Алкснэ Арнольд Эдуардович (10 июль 1932 йыл — 21 ноябрь 1998 йыл)— совет ғалимы, геолог. Геология-минералогия фәндәре докторы (1981), профессор (1986).
Биографияһы
1951 йылда Һарытау дәүләт университетының геология факультетына уҡырға инә. Институтты 1956 йылда тамамлағандан һуң Алыҫ Көнсығышҡа юл ала, унда ул ике йыл геолог булып эшләй. 1956—1957 йылдарҙа Башҡортостан геология идаралығы партияһы начальнигы вазифаһын биләй. 1967 йылдан алып 1978 йылға тиклем Өфө нефть институтында уҡыта: башта ассистент, һуңғараҡ өлкән уҡытыусы, доцент.
1978 йылда «Союзморинжгеология» берекмәһе бюроһында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эш башлай, һуңғараҡ ошо берекмә начальнигы була.
1984—1997 йылдарҙа Кривой Рог тау рудаһы институтында эшләй: профессор; файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарының дөйөм геологияһы һәм разведкалау кафедраһы мөдире.
1998 йылда Кривой Рог калаһында вафат булып ҡала.
Фәнни эшмәкәрлеге
Геология өлкәһендәге белгес. 70-тән ашыу фәнни эш авторы. Стратиграфияһы проблемаларын, ултырма комплекстарҙың формалашыу шарттары һәм генезисын өйрәнә. Уралда һәм Прибалтикала геология разведкалау эшен алып бара.
Ғилми хеҙмәттәре
Геологическое строение северо-восточной части Башкирии /, 1966.
О корреляции разрезов верхнего карбона Урала и Русской платформы по фузулинидам // Изв. АН СССР. 1976. № 2.
Фузулиниды верхнего карбона рифа Воскресенка на Южном Урале. // Изв. Отд. Наук о Земле и экологии. АН Башкирии. № 4. — Уфа, 1999. — С. 52—58.
Сорочка-Вож
Сорочка-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Меркуш-Йоль йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы
Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы- ғалим-эколог. Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, биология фәндәре докторы
Биографияһы
Рәшит Мөхәмәт улы Хәзиәхмәтов 1949 йылдың 31 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районының 1986 йылда рәсми бөтөрөлгән Берёзовый Лог ҡасабаһында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, 1984 йылдан Биология институтында хеҙмәт юлын башлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
1993 йылдан Биология институтының өлкән фәнни хеҙмәткәре. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Фәнни эшмәкәрлеге агроэкология, глобализация һәм глобаль экология проблемаларына бағышланған.
Хәзиәхмәтовтың ҡатнашлығында Башҡортостан Республикаһында агроэкосистема структураһын оптималләштереүҙең экологик нормативтары һ. б. ентекләп эшләнгән.
Тотороҡло үҫеш концепцияһы, аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге формалашыуына өлөш индергән.
160-тан артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
2002 йылдан - биология фәндәре докторы
Виченца (футбол клубы)
Клубҡа 1902 йылдың 9 мартында нигеҙ һалына. Италия чемпионаттарында клуб 1911 йылдан сығыш яһай. 1942 йылда «Виченца» беренсе тапҡыр «А Серияһына» инә. Клуб 1953—1990 йылдарҙа «Ланеросси Виченца» тип атала.
1978 йылдағы чемпионатта команданың иң юғары ҡаҙанышы — икенсе урын була. 1997 йылда клуб Италия Кубогын яулай, шулай уҡ 1998 йылда Кубоктар Кубогының ярым финалсыһы була.
Виченца составында төрлө йылдарҙа ике Алтын туп эйәләре: Паоло России һәм Роберто Баджо — уйнаған.
Клуб тарихы
Футбол Виченцала 1902 йылда барлыҡҡа килә. Мәктәп командалары араһындағы провинция чемпионатында кклубтың дебют уйыны 1903 йылдың 18 майында була. 10 йыл дауамында "Виченца футбол ассоциацияһы " тип аталған был команда бары тик икенсе дәрәжәләге турнирҙарҙа ғына ҡатнашҡан.
1910—1911 команданың рәсми дебют миҙгеле тип иҫәпләнә. 1911 йылдың 12 февралендә «Борго казале» майҙанында улар Болонья ҡалаһының дәғүәсе командаһын еңә. Турнирҙы «Про Верчелли» командаһын финалда ҡыйратып, клуб Венто-Эмилиано төркөмөнөң еңеүсеһе була.
Беренсе донъя һуғышы алдынан «Виченца» илдең милли беренселегендә ҡатнаша. Командаға йыш ҡына төрлө төбәктәрҙең көслө командалары менән йыш осрашырға тура килә, мәҫәлән, «Болонья », «Ювентус», «Интер», «Милан» командалары менән. 1915 йылдың 10 ғинуарында Миланда үткән матчта команда «Интер» менән уйнағанда тулыһынса тар-мар ителә — уйын иҫәбе 0:16 була.
Ёна (ауыл)
Ёна — Мурманск өлкәһенең Ковдор районы ҡала округындағы ҙурлығы буйынса бишенсе урында торған ауыл. Ена йылғаһы тамағында, уның Кохозероға ҡойған ерендә урынлашҡан. Халҡы — 314 кеше (2010). Район үҙәгенә тиклем 40 км; Енский ҡасабаһынан — 3 км; Ена станцияһынан — 4& км. Башҡа тораҡ пункттар менән автомобиль һәм тимер юл транспорты бәйләй.
Тарихы
Беренсе тапҡыр Ено-Бабинский погосты 1574 йылда, батша Иван Грозный бойороғо буйынса төньяҡты тикшерегән Василий Огалин йылъяҙмаһында осрай. 1600 йылда погост башҡа ҙур ауылдар менән бер рәттән, Олай Мехалковтың йылъяҙмаһында телгә алына. Кольск ярымутрауының географик һүҙлегендә Ена (Иона) ауылын 1840 йылда Бабинск погостына килгәнбулып финн һәм саамдар нигеҙләгән тигән мәғлүиәт бар.
Атамаһы
Ауыл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версия бар:
Инфраструктураһы
Элек ауылда 10-сы Ковдор һөнәрселек училищеһының (элекке ПУ № 25) филиалы була.
Абелишвили Леван Григорьевич
Леван Григорьевич Абелишвили (1909-1974) - электротехника өлкәһендә совет ғалимы.
Техник фәндәр докторы (1955), профессор (1956), Грузия ССР фәндәр академияһының корреспондент ағзаһы (1961), Грузияның фән һәм технология өлкәһендә маҡтаулы хеҙмәткәре (1967), Грузия Совет Энциклопедияһының төп редакция советы ағзаһы.
Биографияһы
1909 йылдың 3/16 апрелендә Тифлиста дворян ғаиләһендә тыуған. Әтиһе - Григорий Леванович Абелишвили Кавказ тимер юлы башлығы була. Анасы - Абелишвили Антонина, беренсе грузин киноактрисаһы, 1916 йылда "Кристинэ" фильмында төп ролде башҡарыусы.
1931 йылда ул Кавказ арты энергетика институтын тамамлай.
Грузияла һәм СССР-ҙа транспорт өсөн электр тартыу пионерҙарының береһе. Уның әштәре электр тартыу, уның иҫәпләү, йөрөшлө состав һәм энергия менән тәьмин итеү системалары теориялары, шулай уҡ, йылылыҡ һәм йөк электр двигателдәрен һынап ҡарау, контакт үткәргестәрҙе йылытыу теорияһы, оҙон поездарҙың инерцион ауырлығын иҫәпләү һ.б. менән бәйле.
Ул Ленин ордены менән бүләкләнгән.
Сенюга (Ладом ҡушылдығы)
Сенюга (Светикская Сенюга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Падома йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Любимов Григорий Александрович
Григорий Александрович Любимов (23 июнь 1932, Мәскәү — 7 март 2023) — тотош мөхит механикаһы өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы.
Биографияһы
1942 йылдың июлендә хәрби кадрҙар ғаиләһендә тыуған, атаһы Бөйөк Ватан һуғышы фронтында һәләк була.
1950 йылда Мәскәүҙең урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. 1950 йылда В. Ф. Болховитинов йоғонтоһонда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә. Л. И. Седовтың һәм Г. Г. Черныйҙың уҡыусыһы. 1958—1960 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты гидромеханика кафедраһының кесе ғилми хеҙмәткәре. Физика-математика фәндәре кандидаты (1958) Диссертацияһының темаһы «Метод решения задач газодинамики и магнитогидродинамики о течениях с сильными ударными волнами».
1960 йылдың майынан Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында эшләй (Дөйөм гидромеханика лабораторияһы мөдире (1960—2004), баш ғилми хеҙмәткәр (2004 йылдан). Физика-математика фәндәр докторы (1965), диссертацияһының темаһы «Магнитогидродинамические течения с узкими слоями резкого изменения параметров потока и поля», профессор (1973). Ионлаштырыусы һуҡма тулҡындар теорияһын төҙөүсе (1959, А. Г. Куликовский менән).
Газ динамикаһы, магнитлы гидродинамика һәм плазма динамикаһы, биомеханика буйынса 150-нән ашыу фәнни мәҡәлә баҫтырған. 14 фән кандидаты әҙерләй.
Рәсәй Фәндәр академияһының биомеханика буйынса ғилми советы рәйесе, Рәсәйҙең теоретик һәм ғәмәли механика буйынса милли комитеты рәйесе урынбаҫары (2011 йылға тиклем), «Известия РАН. Механика жидкости и газа» журналы редакцияһының яуаплы мөхәррире.
Ҡытай теле
Ҡытай теле (үҙ атамаһы 中文, 汉语) — туған тел булараҡ иң күп һөйләшеүселәр һаны булған тел. Син-тибет телдәре ғаиләһенә ҡарай. Ҡытай теле бер береһенән ныҡ айырылған диалекттар йыйылмаһынан тора, шуға күрә күп кенә тел белгестәре ҡытай телен туғандаш булған айырым телдәр системаһы тип ҡарай.
Ҡытай теле син-тибет телдәре ғаиләһендәге ҡытай тармағына ҡарай. Тәүҙә хань этник төркөмөнөң төп теле булған. Хәҙерге формала ҡытай теле КХР-ның, Сингапур һәм Тайваньдың рәсми теле булып тора, шулай уҡ БМО рәсми телдәренең береһе.
Бөтә донъяла ҡытай телендә 1,3 млрд кеше һөйләшә. Тарихи яҡтан был Ҡытай халҡының күпселеге булған хань халҡының теле (ил халҡының 90 % артығы). Бынан тыш, үҙ телен һаҡлаған тиҫтәләрсә миллион ҡытайлылар Көньяҡ-көнсығыш Азияла йәшәй, ҡытай диаспораһы бөтә донъяға таралған.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәйҙә ҡытайса 70722 кеше һөйләшә.
Бөтә доньяла ҡытай телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 1,3 млрд кеше.
Таралыуы һәм һаны
Ҡытайҙар БМО-ның 6 рәсми һәм эш теленең береһе булып хеҙмәт итә.Был тел - боронғо хань халҡының теле. ҠХР-ҙың милли составында өҫтөнлөк итә, ил халҡының 90 проценттан ашыуы. Бынан тыш, үҙ телен һаҡлап ҡалған тиҫтәләрсә миллион ҡытайҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияның бөтә илдәрендә тиерлек йәшәй (Сингапурҙа, халыҡтың 75 проценттан ашыуын тәшкил итә); ҡытай диаспораһы бөтә донъяға таралған.
Рәсәйҙә 2010 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡытай телендә 70 722 кеше һөйләшә.
Диалект төркөмдәре
10 ҡытай диалект төркөмө бар: төньяҡ төркөм (北 bei, Иң эреләре — 800 миллиондан ашыу һөйләшеүсе), Цзинь, Хой, У (吴), Сян (湘), Гань (赣), Хакка (客家), Юэ (粤), Пингхуа һәм Мин Стөркөмө (闽). Диалекттар фонетик яҡтан айырыла (был үҙ-ара аралашыуҙы ауырлаштыра, диалекттар өндәрҙең даими тап килеүе менән бәйле булһа ла), лексика, өлөшләтә грамматика, грамматика нигеҙҙәре бер төрлө булһа ла. Төрлө диалекттарҙа һөйләшеүселәр араһында аралашыу сараһы булып норматив ҡытай теле тора, Ҡытайҙа путонгхуа (яп. 普通话), Сингапур хуайу (华语) Гойу (国语) тип атала, улар араһында фонетика буйынса ҙур булмаған айырмалар бар, Путонгхуа һәм хуайу яҙыуҙа ябайлаштырылған персонаждар ҡулланыла, ә гоюла — традицион.
Әҙәби тел төньяҡ диалекттарына нигеҙләнгән. Хәҙерге заман фонетик нормаһы пекин әйтелешенә нигеҙләнгән. Ләкин элек әйтелештең   башҡа нормалары ла булған, ҡайһы берҙә пекин әйтелешенән  ныҡ айырылып торған: мәҫәлән, Тан династияһы осоронда, күпселек классик ҡытай текстарын төҙөгәндә, норма хәҙерге «Хакка» диалект төркөмө һыҙаттарына яҡын көньяҡ ҡытай әйтелешенә нигеҙләнгән.
Ҡытай яҙмаһы
Күпселек яҙмаларҙан айырмалы рәүештә, ҡытай яҙмаһы хәрефтәрҙән түгел, ә иероглифтарҙан тора, шулай ҙа йыш ҡына төрлө ҡытай алфавиттары ҡулланыла (ҠХР-ҙа пиньинь һәм Тайвань Республикаһында Чжуйинь фухао йәки бопомофо киң таралған). Һәр иероглиф айырым ижек һәм айырым морфеманы билдәләй. Иероглифтарҙың дөйөм һаны 80 меңдән ашыу, әммә уларҙың күбеһен классик ҡытай әҙәбиәте ҡомартҡыларында ғына осратырға мөмкин.
Хәҙерге ваҡытта ҡытай иероглифтарының 2 варианты бар: ябайлаштырылған, Ҡытай материктарында ҡабул ителгән, традицион — Тайвань, Гонконг һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә.
Ғәҙәттә ҡытайҙар өҫтән аҫҡа ҡарай яҙған, ә бағаналар уңдан һулға күскән. Хәҙерге ваҡытта ҠХР-ҙа башлыса горизонталь, һулдан уңға, Европа телдәре өлгөһөнә эйәреп яҙалар; вертикаль яҙыу Тайванда горизонталь яҙыу менән бер рәттән ҡулланылыуын дауам итә. Ләкин Ҡытай утрауҙарында вертикаль яҙыу һәм реформаға тиклемге иероглифтар элеккесә традицион ҡытай мәҙәниәтенә семантик һылтанма булараҡ ҡулланыла. 2004 йылдың май башында Тайвань парламенты яҙма тураһында яңы закон ҡабул итә. Хәҙер барлыҡ рәсми документтар горизонталь юлдарҙа ғына яҙылырға тейеш. Спикер аңлатыуынса,үҙгәреш документтарға индерелгән һандар һәм инглиз һүҙҙәре хаос тыуҙырыуы менән бәйле. Яңы үҙгәрештәр нәфис әҙәбиәткә йоғонто яһамай.
Ҡытай телен алфавит яҙмаһына транскрипциялау системалары күп. Иң киң ҡулланылғаны — ҠХР-ҙа һәм БМО-ла рәсми статусҡа эйә булған Ханю пиньинь системаһы. Кире процесс — һүҙҙәрҙе башҡа телдәрҙән иероглифтарға тәржемә итеү — ул тиклем ҡәтғи көйләнмәгән, шуға күрә бер сит телдән ингән һүҙҙә иероглиф яҙыуҙың бер нисә варианты булыуы мөмкин.
Ҡытай йәштәре яҙышҡан саҡта мәғәнәле фразалар кеүек яңғыраған махсус һанлы кодтар ҡуллана (мәҫәлән, 520 — u er lin = 我爱你 vo ai ni, мин һеҙҙе яратам).
Тарихы
Ҡытай теле — донъяла иң боронғо телдәрҙең береһе. Шулай уҡ хәҙерге ваҡытта ҡулланылыуҙа булған иң боронғо яҙыу системаһына эйә. Ҡытай теле иероглификаһы үҙ алфавиттары (кана, хангыль) менән бер рәттән япон һәм корей телдәрен дә үҙ эсенә ала (һуңғыһы — көньяҡ корея версияһында ғына, һәм бик сикле). Ҡытай теле барлығын раҫлаған яҙма документтарҙың иң боронғо корпусы — ҡорбан хайуандары һөйәктәренә һәм ташбаҡалар ҡабығына (беҙҙең эраға тиклем XIV—XI быуаттар) цзягуванэнь (фалсы, илаһи) яҙыуҙар. Шан-Инь осоронда уҡ формалашҡан тел системаһы барлығы тураһында шаһит булып торалар. Уларҙы асА башлау XX быуат башына ҡарай, тикшеренеү беҙҙең көндәргә тиклем дауам итә һәм әлегә тамамланмаған. Ҡытай теле традицияһын нығытҡан төп элемент булып вэньяндың рәсми яҙма теле тора. Берҙәм яҙма системаның өҫтөнлөгө төрлө диалекттар булыуына юл ҡуйған уникаль күренешкә әүерелә, улар күпмелер ваҡыт бойондороҡһоҙ дәүләттәр сиктәрендә үҫешә. Сәйәси сәбәптәр арҡаһында ҡытай телендә төньяҡ диалекттары өҫтөнлөк итә. Улар нигеҙендә империяның рәсми теле статусын алған «чиновниктар теле» гуанхуа барлыҡҡа килә. Уның менән бергә байхуа тип аталған ябай халыҡтың һөйләү теле лә үҫешә. Ҡытай мәҙәниәте тарихында һөйләү телен яҙма ҡулланыу кардинал боролош була; Цзинь Шэнтан (ҡы金聖歎, ябыл. 金圣叹, 1610?—1661) беренсе булып өҫтөнлөк ала. XX быуат башында грамоталылыҡты демократлаштырыу хәрәкәте байхуаға төп яҙма аралашыу теле һәм ҡытай диалекттарын берләштереүҙең башы булараҡ революцион күсеүҙе билдәләй.
Ҡытай теленең лексикаһы үҙгәртеп ҡороуҙың ике баҫҡысы аша үтә: б. э. I быуатында буддизмдың Ҡытайға үтеп инеүе менән барлыҡҡа килгән яңы семантик ҡатламдың яраҡлашыуы — яңы дәүерҙең донъя лексиконы менән берләшеү, уның иң ҡулайлы йөрөтөүсеһе булып япон теле була: XX быуат башынан күп кенә көнбайыш төшөнсәләре үтеп инә башлай, улар ҡасандыр үҙләштерелгән ҡытай иероглифтары аша яраҡлаштырыла, ләкин Японияла барлыҡҡа килә. Шулай итеп, ҡытайҙар өсөн улар үҙләштерелгән һүҙҙәре булып тора.
Статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1911 йылға тиклем Ҡытайҙа ҡытай теленә арналған 4813 эш 12 067 баҫмала нәшер ителә.
Фонетика и фонология
Ҡытай тартынҡылары һәм һуҙынҡылары билдәләнгән составтың сикләнгән тонлы ижектәренә ойошторолған. Путонгхуала 414 ижек бар, с учётом тоновых вариантов — 1332 , тон варианттарын иҫәпкә алып — 1332 (Путонхуала семантик айырыу тондары бар, һәр ижек 1 -ҙән 4 тонға тиклем + нейтраль тонға эйә булырға мөмкин). Ижек морфологик яҡтан әһәмиәтле, йәғни һәр ижек — морфеманың тауыш ҡабығы йәки ябай һүҙ. Тон системаһында уҡыу ҡағиҙәләре бар: тондарҙы үҙгәртергә йәки нейтралләштерергә мөмкин.
Путонхуа теленең белем кимәле буйынса дәүләт һынауын үткәндә, ҡулланылған хәҙерге таблицаларға тон айырмаһын иҫәпкә алмайынса, 400 ижек инә. Таблицалар хәҙерге заман норматив фонетик һүҙлегенә нигеҙләнгән Синьхуа цзыидянь (Пекин, 1987), ижектәр исемлегенән 18 ымлыҡ йәки һирәк уҡылған диалект йәки иҫке китап иероглифтары, тип алып ташланған.
Морфология
Морфема, ғәҙәттә, бер ижекле була. Иҫке бер ижекле һүҙҙәрҙең ҡайһы берҙәре синтактик яҡтан үҙ аллы түгел — улар ҡушма һүҙҙәрҙең һәм яһалма һүҙҙәрҙең компоненттары сифатында ғына ҡулланыла. Ике ижекле (ике морфемалы) һүҙҙәр өҫтөнлөк итә. Терминология үҫешкән һайын ике ижекле һүҙҙәр һаны арта бара. Һүҙьяһалыш һүҙҙәрҙЕ ҡушыу, аффиксация (ялғауҙар) һәм конверсия ярҙамында барлыҡҡа килә.
Ҡытай телендә туранан-тура һүҙҙәрҙе үҙләштереүҙәр булмаған, ләкин семантик калькалар киң ҡулланылған, мәҫәлән, 电 — электр, хәрефтәр, йәшен, 电脑 — компьютер, электр мейеһе, 笔记本电脑 — ноутбук, хәреф. дәфтәр-компьютер. Хәҙерге ваҡытта фонетик үҙләштереүҙәр, мәҫәлән, 克隆 (kelong) 'clong' кеүек ғәҙәти була бара. Ҡайһы бер яңы үҙләштергән һүҙҙәре, мәҫәлән, 巴士 (bāshì) 'bus' (ингл. bus) 公公共汽车, булған калькаларҙы ҡыҫырыҡлап сығара башлай.
Ҡытай телендә күп осраҡта ҡушма һүҙҙе һүҙбәйләнештән айырыу мөмкин түгел. Һүҙ үҙгәртеү башлыса ҡылым төрҙәре суффикстарынан ғибәрәт. Муффикс 们 (men) формаһындағы факультатив күплек формаһы кешеләрҙе һәм зат алмаштарҙы аңлатҡан исемдәргә хас.
Бер аффиксты «төркөм» яһау өсөн ҡулланырға мөмкин, йәғни ҡайһы бер үҙ аллы һүҙҙәрҙе күҙҙә тота ала. Аффикстар бик аҙ, ҡайһы берҙә факультатив һәм агглютинатив тәбиғәтле. Ҡытай телендә агглютинация һүҙҙәр араһындағы бәйләнештең сағылышы булып хеҙмәт итмәй, ә тел структураһы башлыса айырым булып ҡала. Ҡытай синтаксаһы һүҙҙең билдәләнгән тәртибе булған номинатив структураһы менән ҡылыҡһырлана: аныҡлаусы һәр ваҡыт аныҡланыусы һүҙҙән алда килә. Һөйләмдә хәл ҡылым булып килгән рәүеш дәрәжәләре килгән ҡылым алдында тора; «тултырыусы» (ваҡыт, һөҙөмтә) ғәҙәттә ҡылым артынан эйәрә.
Һөйләмдәр актив һәм пассив конструкция формаһында була ала; синтаксик әһәмиәте булмаған һүҙҙәрҙең урынын алмаштырыу (билдәле бер сиктәрҙә) мөмкин. Ҡытай телендә теркәүесле һәм теркәүесһеҙ бәйләнешле ҡушма һөйләмдәр ныҡ үҫешкән.
Үҙ-аллы һүҙ төркөмдәре шартлы рәүештә «исемдәргә» һәм «предикаттарға-хәбәрҙәргә» бүленә. Һуңғыһына сифаттар ҙа инә. Күп һүҙҙәр өсөн яртылаш ҡулланыу мөмкин. Хәҙерге ҡытай телендә хәҙерге заман менән үткән заман араһында айырма бар, аспект күрһәткестәренең инвентаризацияһы һәм модаль киҫәксәләрҙең ҡатмарлы системаһы бар. Ҡытай телендә ярҙамсы һүҙҙәренең үҫешкән системаһы бар. Төп ярҙамсы һүҙҙәр: бәйләүестәр, теркәүестәр, киҫәксәләр, иҫәп һүҙҙәр, һөйләм киҫәгенең күрһәткестәре, хәбәрлекте күҙаллаусылар.
Предмет менән объекттың үҙ-ара бәйләнеше күҙлегенән ҡарағанда, ҡытайҙар актив телдәргә ҡарай, ләкин актив һәм стаив ҡылымдар араһындағы айырма морфологик түгел, ә синтактик яҡтан сағыла.
Антропонимика
Элек ҡытайҙарҙың ғүмер буйы бер нисә исеме булған: бала саҡта — «һөт», йәки бала исеме (xiao-ming, ҡt. yabyl. 小名, пиньинь: xiǎo míng), үҫкәс рәсми исем алған (мин, ҡит. ябыл. 名 Пиньинь: míng), туғандары араһында хеҙмәткәрҙәр икенсе исем йөрөтә (цзы, ҡит. yabeyl. 字, пиньинь: zì), ҡайһы берҙәре шулай уҡ псевдоним ала (хao, ҡyt. jabeil. 号, пиньинь: hào). Ләкин 1980-се йылдар уртаһына өлкәндәргә бер генә рәсми мин исеме бирелһә лә, бала саҡта «һөт» исемдәр киң таралған була.
Рус телендә, ҡағиҙә булараҡ, ҡытай фамилияһы менән исеме араһында буш юл (пробел) ҡалдырыла, «Фамилия» һәм «Исем» шул уҡ ваҡытта бергә яҙыла. Иҫке сығанаҡтарҙа ҡытай исемдәре дефис менән яҙылған (Фэн Ю-сян), ләкин һуңыраҡ ғуышып яҙыу орфографияһы ҡабул ителә (дөрөҫ яҙылыш — Фэн Юйсян). Ҡытай фамилияларының иң киң таралғаны — Ли (ҡыт. яϫбйл: 李; пиньинь: Lǐ), Ван (ҡmd. ябай⪃. 王, пиньинь: Ванг), Чжан (ҡыт. yabyil. 张, пиньинь: Zhāng).
Ҡытай ҡатын-ҡыҙҙары, кейәүгә сыҡҡас, ҡыҙ фамилияларын һаҡлап ҡала һәм ир фамилияһын (Ҡытай Халыҡ Республикаһында бөтә донъя буйынса тиерлек) ҡабул итмәй, ләкин балалар, ғәҙәттә, атаһының фамилияһын ала.
Топонимика
Ҡытай телендә топонимдар географик объекттың класс идентификацияһын үҙ эсенә ала. Ҡытай телендә инденфикатор класы топоним аҙағында урынлаштырыла. Был осраҡта күлдәрҙең һәм тауҙарҙың исемдәре ике йүнәлештә яҙылырға мөмкин: «X күл» / «X күле» һәм «X тау» / «X тауы».
Фразеологизмдар һәм аллюзиялар
Хәҙерге ваҡытта ҡытай фразеологияһында ҡытай тел белгесе Ма Гофан (马国凡) тәҡдим иткән классификация биш категориянан тора:
Ҡытай телендә боронғо һәм хәҙерге заман фразеологизмдарынан тыш, ҡытай телендә «диангу» (ҡытайса 典典故) тип аталған аллюзиялар (стилистик фигуралар), йәки прецедент феномендар ҙә бар, улар боронғо текстарҙан алынған фразалар (иң ҙур сығанаҡтарҙың береһе — «Өс батшалыҡ» романы). Фразеологизмдарға килгәндә, Ҡытайҙа бындай әйтемдәрҙең айырым һүҙлектәре бар. "Дянгу"ның булыуы, атап әйткәндә, ҡытай классик шиғриәтен аңлауҙы етди ҡатмарлаштыра, уҡыусының белемле булыуын талап итә.
Пиньин теле
Һәр иероглифтың үҙ әйтелеше булыу ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. 1958 йылдан һәр иероглифты латин хәрефтәре менән яҙа башланылар. Ошо система пиньин теле тигән исем алды.
Хәҙерге ваҡытта Ҡытай мәктәптәрен тамамлаусылар 2000 иероглиф һәм уның латин хәрефтә яҙылышын белергә тейеш.
Пиньин теленең өндәре (тауышы) инициалға (беренсе бүлек) һәм финалдарға (икенсе бүлек) бүленә. 21 инициаль һәм 35 финаль бар.
Инициалдар әйтелеше:
d (дэ)
t (тхэ)
f (фо)
z (цзы)
x (cи)
ch (чи)
sh (ши)
zh (чжи)
r (эр)
j (цзи)
q (ци)
Финалдар әйтелеше :
ai (ай)
e (э)
I (и)
ou (оу)
er (ар)
ei (эй)
en (энь)
iou (йоу)
ong (он)
ang (ан)
eng (эн)
Ҡыҙыҡлы факттар
Ҡытай теле Гиннесстың рекордтар китабына иероглиф яҙмаһы арҡаһында донъялағы иң ҡатмарлы телдәрҙең береһе (европалылар күҙлегенән ҡарағанда) индерелгән, шулай уҡ киң таралған омонимия ла шул уҡ иероглифтар тарафынан кәметелгән. Шул уҡ ваҡытта хәҙерге ҡытай телендәге омофондар һәм омонимдар тирә-яҡ контекст аша, шулай уҡ уларға аңлатмалы һүҙҙәр өҫтәп кәмей, контекст мәғәнәһен асыҡлау юлы менән ҡулланыла. Рекордлы яҙмалар исемлегендә чиппева, хайда, табасаран һәм эскимос телдәре менән бер рәттән телгә алына.
Үтәймулла
Үтәймулла (Утеймуллино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 379 кеше. Почта индексы — 453499, ОКАТО коды — 80205828009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар.
Географик урыны
Cитйылға йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан
Ауыл тарихы
Ауыл Ситйылғаһы буйында урынлашҡан. Беренсе тапҡыр 1654 йылда телгә алынған. Ауылға Нуғай даруғаһы Бишауыл‑Табын улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1654 йылдан алып Бишауыл (Бишул) исеме менән билдәле. 19 быуаттан Үтәймулла исеме менән йөрөй. 1865 йылда 58 йортта 370 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, урман промыслалары менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне булыуы тураһында яҙма мәғлүмәт бар. 1906 йылда ауылда мәктәп, тимерлек, бакалея лавкаһы, тирмән булыуы теркәлгән.
Бөгөнгө көндә ауылда урта мәктәп ябылған. Ауылда фермер хужалыҡтары, башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет эшләй. Ауыл эргәһендә бик күп инештәр бар. Шуларҙың ин ҙуры — Тоҡанбаш шишмәһе. Ауылдан йыраҡ түгел Ҡуҙйылға йылғаһы аға.
Ҡарауыл тауы Үтәймулла ауылының төньяғындағы ҡуйы имәнлек эсендә урынлашҡан һәм йыраҡтан күренеп тора. Ул диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә, тирә-яҡта иң бейеге һанала.
Видеояҙмаларҙа
Утеймуллино.
Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы
Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы (25 ғинуар 1945 йыл) — ғалим-инженер механик. 1963—1997 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы; 1997—2009 йылдарҙа Өфөләге «Ҡатмарлы техник системаларҙы хәүефһеҙ эксплуатациялау» ғилми үҙәк директоры, бер үк ваҡытта 2002 йылдан Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының бүлек мөдире, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005).
Биографияһы
Рәшит Сибәғәт улы Зәйнуллин 1945 йылдың 25 ғинуарында Төркмән ССР-ының Илъялы ауылында тыуған. Балалыҡ һәм үҫмер йылдары Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Йомағужа ауылында үткән.
1961 йылда Йомағужа урта мәктәбен тамамлаған.
1963—1968 йылдарҙа Өфө нефть институты студенты. Юғары белем алғандан һуң Силәбе политехник институты аспирантураһына уҡырға инә.
Хеҙмәт юлы
1963—1997 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы: ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, «Нефть аппараттары төҙөү технологияһы» кафедраһы профессоры.
1974 йылда кандидатлыҡ һәм 1987 йылда — докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре.
Ғилми эшмәкәрлеге коррозиялы мөхиттә баҫым аҫтында эшләгән нефть-газ ҡорамалдары һәм торба үткәргестәр хәүефһеҙлеге проблемалары менән бәйле. Уның ентекле тикшеренеүҙәре — тышлыҡлы типтағы ресурс ҡоролмалары техник системалары хәүефһеҙлеге; металдың механик-химик зарарланыуы; көпшәләр, аппараттар һәм торба үткәргестәрҙең сифатын күтәреү; ҡоролмаларҙың ҡалдыҡ ресурстарын диагностикалау һәм баһалау — Башҡортостан Республикаһында, Рәсәй Федерацияһында һәм БДБ илдәре нефть-химия һәм газ сәнәғәт тармаҡтары предприятиеларында («Башнефтехим», «Транснефть» Акционерҙар Компанияһында, «Башнефть» Акционерҙар Йәмғиәтендә, «Салауатнефтемаш», «Уралхиммаш») ҡулланыла.
Дусов Данис Әкрәм улы
Дусов Данис Әкрәм улы (Дусов Данис Акрамович) (23 май 1947 йыл ) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе.
Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы
Хеҙмәт юлы
10-дан артыҡ асыш танытмаһы һәм патент, 450-нән артыҡ ғилми хеҙмәт, 18 монография һәм китап авторы.
Дусов Данис Әкрәм улы
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы
Хеҙмәт юлы
БР-ҙың «Энергия ресурстары транспорты проблемалары институты» Дәүләт унитар предприятиеһы эргәһендәге диссертация советы составына инә.
Дусов Данис Әкрәм улы
Биографияһы
Данис Әкрәм улы Дусов 1947 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Шәрип ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1981 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1970 йылда, Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Малаяҙ интернат-мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. 1971—1972 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас, уҡытыусы, бүлек мөдире, район гәзите мөхәррире булып эшләй. 1974—1981 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Салауат райкомының беренсе секретары, «Лағыр» совхозы партком секретары. 1981 йылдан «Лағыр» халыҡ предприятиеһы директоры. Салауат районы, 248-се Нәсибаш һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре маҡтаулы исеме.
Шинкель Карл Фридрих
Шинкель Карл Фридрих (Karl Friedrich Schinkel; 13 март 1781 йыл, Нойруппин — 9 октябрь 1841 йыл, Берлин) — немец архитекторы, рәссам, һүрәт төшөрөүсе, театр рәссамы. Немец төҙөлөш сәнғәтендә «романтик тарихилыҡтың» лидеры һәм пруссия эллинизмы архитектура стиленең төп вәкиле.
Биографияһы
Карл Фридрих Шинкель лютеран сиркәүе архидиаконы (нем. Archidiakon ) ғаиләһендә тыуған. 1795 йылда атаһының вафатынан һуң Берлинға күсә, унда 1799 йылда өлкән Ф. Д. Жилин етәкселеге аҫтында яңы ойошторолған Архитектура академияһында (1798 йылдан 1800 йылға тиклем) архитектура өйрәнә, бер үк ваҡытта фарфор фабрикаһында рәссам булып эшләй. 1803—1805 йылдарҙа]] һәм 1820 йылда Италияла, һуңыраҡ Францияла эшләй, 1826 йылда Англияла була.
Башта Шинкель рәсем сәнғәте менән шөғөлләнә: пейзаждар, тарихи күренештәрҙе яҙа, ландшафт диаромаһы һәм панорамаларҙы байтаҡ яҙа. Музыка менән мауыға, урта быуат немец сәнғәтен өйрәнә. 1811 йылда беренсе немец литографы була. Каспар Давид Фридрих йоғонтоһо аҫтында уның һүрәттәрендә һәм картиналарында классицизм принциптары романтик рух менән аралаша; тарихи-антик тема милли урта быуат мотивтар менән берләшә. Шинкелдың типик картиналары араһында — «Собор над городом» (1813, Бавария дәүләт йыйылышы, Мюнхен), «Взгляд на Грецию цветущей поры» (1825, Боронғо милли галерея, Берлин). Шинкель 1815—1832 йылдарҙа Берлин король театрҙарының спектаклдәре өсөн эскиздар эшләп, немец романтизмының сәхнә биҙәлешенә ҙур өлөш индерә (гуашь өсөнВ. А. Моцарттың «Волшебная флейта» постановкаһына гуашь, 1815, Дәүләт музейҙарының графика йыйылмаһы, Берлин; һ. б.). Тантаналы церемонияларҙы биҙәй (Йыр академияһында Дюрерҙың юбилей байрамы, 1828; Потсдамда һарай яны «Аҡ роза байрамы», 1829 ).
Шинкель 1810 йылда Вильгельм фон Гумбольд тәҡдиме буйынса Пруссия төҙөлөш депутацияһының асессоры булып тәғәйенләнгәндән һуң төҙөлөш сәнғәте менән етди шөғөлләнә башлай. Хеҙмәт баҫҡысы буйлап әҙмә-эҙлекле үрләп, Шинкель короллектә мөһим төҙөлөш эштәрен контролдә тота. Һуңғы ампир классицизмының боронғо сығанаҡтарын археологик яҡтан асыҡлап, уны формалаштыра, ә икенсе яҡтан уға иреклерәк, һығылмалыраҡ вариативлыҡ бирә. К. Ф. Шинкель Пруссия императоры Фридрих Вильгельм III башҡа рәссамдары: архитектор К. Г. Лангханс һәм скульптор Готтфрид фон Шадов менән бергә пруссия эллинизмы (Preußischer Hellenismus) тип аталған үҙенсәлекле неоклассик стиль ижад итә (Hellenismus Preußischer). Был неостилдең төп патриотик идеяһы Пруссияның яңы сәнғәтенең Наполеон Бонапарт экспансияһы ваҡытының яуыз француз ампирына ҡаршы ҡуйылышында тора (Пруссия Рәсәй, Австрия, Англия Наполеонға ҡаршы коалицияға инә һәм 1815 йылда Ватерлоо янында Бонапартты тар-мар итеүҙә мөһим роль уйнай)
Пруссия эллинизмы стилендә башҡарылған Шинкелдың иң мөһим ҡоролмалары иҫәбенә (помпей һәм неогрек) ҡарай:
Инглиз тәьҫире йоғонтоһо аҫтында герман готикаһы менән ҡыҙыҡһынып, Шинкель неоготик юҫыҡта төҙөй:
Шинкель етәкселеге аҫтында (1817 һәм 1833 йыл пландары буйынса) Берлиндың планировкаһы яңыртыла (ҡала үҙәгендә яңы урамдар һәм бульварҙар булдырыла; ҡайһы бер районды ҡушыу иҫәбенә уның тирә-яҡ территорияһы киңәйә). Шинкель урындағы сәнғәт сәнәғәте үҫешенә ҙур өлөш индерә, ул йыһаздар проектын, шул иҫәптән суйындан баҡса йыһаздары, яҡтыртҡыс һәм витраждар. Реставрация эштәре менән әүҙем шөғөлләнеп (шул иҫәптән Кёльн соборы төҙөлөшөн күҙәтеп), архитектруа ҡомартҡыларын һаҡлауҙы киң дәүләт нигеҙенә ҡуя: уның инициативаһы менән (1815 йылдан) тейешле хеҙмәттәр бөтә Пруссия буйынса ойошторола. Шинкелдың үҙ әҫәрҙәре араһында 1830 йылғы фекерҙәре айырым урынды биләй (китапхана, магазин проекттары), шулай уҡ Төҙөлөш академияһы бинаһы (1831—1835; әлеге ваҡытта тергеҙелә), унда ул ниндәйҙер тарихи стилизацияларҙан баш тарта, протофункционализмдың новаторлыҡ өлгөләрен булдыра. Үҙенең неоготик һәм эллинистик проекттарына Шинкель башҡа стилдәрҙе лә: помпей, мысыр һәм мавритан мотивтарын индерә. Үҙенең ижады менән бик күп рәссамдарҙың ижадына йоғонто яһай, шул иҫәптән оҫтахана буйынса бергә уҡыған Жилли, архитектор Лео фон Кленце, инглиз архитекторы Р. Смеркҡа. Шинкель архитектура дәреслектәре өҫтөндә эшләй (Das Architektonische Lehrbuch). 1840 йылдан уның һүрәттәре, юл һыҙмалары, акварель һәм архитектура проекттары 28 томлыҡ гравюрала баҫылып сыға.
Карл Фридрих Шинкель XIX быуатта Рәсәйҙәге архитектураны үҫтереүгә ҙур йоғонто яһай. Берлинға йыш килгән император Николай I заказы буйынса Петергофта Александрия паркында готика сиркәүенең (1829) проектын төҙөй. Императрица Александра Федоровнаның Ореандала, Ҡырымдағы резиденцияһы проектын шулай уҡ Шинкель эшләй (1838). Ул ҙур бина —ҡаянан ҡалҡып сыҡҡан кеүек итеп Яңы Акрополь төҙөргә тәҡдим итә. Эске бүлмәләре помпея виллалары стилендә биҙәлергә тейеш була. Стеналарының бай биҙәлеше, галереяларҙа төрлө мәрмәр төрҙәренән скульптуралар, фонтандар, ихаталағы тропик йәшеллек архитектор фекере буйынса император резиденцияһының ғәҙәти булмауын һәм зиннәтлеген һыҙыҡ өҫтөнә алырға тейеш була. Проект бик ҡыйбат була һәм уны архитектор А. И. Штакеншнейдерға тапшыралар. Шинкелдың күп проекттарын император бойороғо буйынса Штакеншнейдер Санкт-Петербургта һарай яны заказдарын тормошҡа ашырыу өсөн ҡуллана.
Санкт-Петербургтағы Аничков күперенең наяд һәм һыу кеҫәрткеләре менән биҙәлгән суйын ҡоймаһы император Николай I заказы буйынса 1824 йылда Берлинда Шинкель төҙөгән Һарай күперенең яндауырҙарынан күсереп алынған.
1806 йылда Швальбенберг тауында йөҙөүҙең хәүефһеҙлеге өсөн (хәҙер — Прохладная тауы) Пиллау (хәҙерге Балтийск) ҡала-порты янында Шинкель проекты буйынса махсус тамға ҡуйыла, ул быуаттан ашыу навигация ориентиры булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл таштан яһалған асылған китап рәүешендәге силуэт диңгеҙҙә алыҫтан күренә. 1816 йылда Пиллауҙа төҙөлгән маяк проектының авторы тип ҡайһы берәүҙәр Шинкелды һанай. Шинкель тулыһынса король Фридрих Вильгельм III тәҡдим иткән батырлыҡ өсөн хәрби награда вариантын — Тимер тәрене биҙәй, уның менән, башлыса Германияла Азатлыҡ һуғышында ҡатнашҡан немец-рус легионы ағзалары бүләкләнә
Шинкель 1841 йылда Берлинда вафат була, шунда уҡ ерләнә. Берлин халҡы үҙенең күренекле рәссам һәм архитекторын хөрмәт итә. Берлин үҙәгендә ул төҙөгән неоготик сиркәүҙә (Friedrichswerdersche Kirche, 1824—1831) 1987 йылда реставрациянан һуң К. Ф. Шинкель музейы асыла.