cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тинторетто
Ижади ысулы һәм стиле
Австрияның күренекле сәнғәт тарихсыһы Макс Двожак Тинтореттоны берҙән-бер «Микеланджело сәнғәтенең уға тиң ысын гений булған вариҫы» тип атай. Мадонна-дель-Орто сиркәүендә «Марияны ғибәҙәтханаға индереү» картинаһын ул, һоҡланыуын белдереп, ошолай тасуирлай:«Һүрәттең яртыһы тулыһынса ҡараңғылыҡҡа сумған, унда айырым формаларҙы күреп булмай тиерлек; рәссам бында тормоштоң күләгәле яғын, фәҡирлекте, томанлы аңды һүрәтләргә теләгән кеүек тойола. Икенсе яртыһы яҡтыртылған, бында күңеллерәк күренештәр күрәбеҙ: балалары менән өс әсә… Был өс ҡатын-ҡыҙ композицияның иң өҫкө өлөшөндәге өс ир-аттан айырып һүрәтләнә, улар араһында — гигант баш рухани…Мария (Мәрйәм ана)- бәләкәй генә ҡыҙ, ул баҫҡыс буйлап тантаналы күтәрелә һәм уны юғары йәһүд руханийы шулай уҡ тантаналы ҡаршы ала. Мария артындағы күк йөҙө яҡтыртыла: кешелектең яңы киләсәге үҙен шулай иғлан итә, Күрәһең, һүрәттең аҫҡы һул мөйөшөндәге ҡарт быны һиҙемләй — ҡараңғы фонда ул яҡты нурҙарға ҡойона, был ҡарт Микеланджелоның һуңғы персонаждарын хәтерләтә: беҙ бында Микеланджелоның ижадының һуңғы осоронда һүрәтләнгән башҡа үҙенсәлекле оҙонса фигураларҙы ла табабыҙ — уларҙың килеп сығышы, готика сәнғәтендәге кеүек, массаның ҡатып ҡалған хәлен вертикаль буйынса үҫтереп, еңеп сығыу теләгенә бәйле».
Тинторетто ижадының апофеозы һәм Венеция һынлы сәнғәт мәктәбенең иң юғары ҡаҙанышы — рәссамдың Гранде-ди-Сан-Рокко скуолаһы өсөн ҙур картиналар шәлкеме (Венецияла бик дымлы булғанға, фрескалар эшләнмәй тиерлек). Альберго залындағы феноменаль композиция (536 х 1224 см) М. Дворжак әйтеүенсә, «яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡ араһындағы көрәш», ул «билдәле бер айырым донъя, ниндәйҙер уйлап сығарылған, кеше ғәмәлдәре менән сикләнмәгән ысынбарлыҡ кеүек, кеше хистәре өйөрмәһенән юғарыраҡ тора». Венецияла Дождар һарайының Ҙур кәңәш залындағы «Ожмах» картинаһы ла иҫ киткес. Рәссам уны етмеш йәшендә ижад итә, һәм ул иң ҙур майлы буяу менән туҡымала яҙылған картина булып һанала (7 х 22 м). Композицияһы — рәссам ижад иткән сферик киңлектәге «күк иерархияһы».
Совет сәнғәт тарихсыһы А. Г. Габричевский Тинторетто һәм уның әҫәрҙәре яҡтылыҡты һәм арауыҡты (пространство) аңлау буйынса һынлы сәнғәт тарихы үҫешендә «иң мөһим мәл» тип һанаған ."Габричевский өсөн берҙәм, органик, йәнле арауыҡ- Тинторетто ижадының төп геройы" булып күренә.
Тинторетто Эль Греконың художество стиленә йоғонто яһаған тип һанала.
Ғаиләһе
Фовтина Эпископи исемле ҡыҙға өйләнә. Ғүмерен тулыһынса сәнғәткә бағышланған Тинторетто балаларында ла уға һөйөү тәрбиәләй. Рәссамдың Мариэтта Робусти (1560—1590) һәм өлкән улы Доменико Робусти (1560—1635) атаһы ҡулы аҫтында белем ала һәм уңышлы ғына эшләгән портретсы булып китә. Мариеттаны Испания императоры Максимилиан һәм король Филипп II үҙҙәренең һарайына хеҙмәткә саҡыра, әммә ҡыҙ атаһын ҡалдырып китергә теләмәй.
Хәтер
2018 йылдың 30 июлендә Рәсәй Банкы «Донъя мәҙәниәте ҡаҙнаһы» серияһында «Тинторетто (Якопо Робусти) әҫәрҙәре» тигән 25 мең һум номиналь хаҡлы көмөш иҫтәлекле тәңкә сығарҙы.
Әнис үләне
Әнис үләне (Ани́с обыкнове́нный, Бе́дренец ани́совый, Pimpinélla anísum) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 60 см-ға етә ала. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Әнистең тыуған яғы Кесе Азия. Рәсәйҙә тәмләткес һәм дарыу үләне булараҡ сәсеп үҫтерелә.
Исламов Илдар Лоҡман улы
Биографияһы
Илдар Лоҡман улы Исламов 1957 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Байым ауылында тыуған. 1984 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 32 йыл буйына Әбйәлил районының Байым ауылы мәктәбендә уҡытыусы, директор вазифаларында эшләй.
Ыҫлаҡ ауыл Советы (Әлшәй районы)
Ыҫлаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Манкин Валентин Григорьевич
Манкин Валентин Григорьевич (19 август 1938 йыл — 1 июнь 2014 йыл) — совет яхтсмены, өс тапҡыр олимпия чемпионы, СССР тарихында елкән спорты буйынса тәүге донъя чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1968), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, төрлө класлы яхталарҙы 1959 йылдан 1981 йылға тиклем бер нисә тапҡыр СССР чемпионы.
Донъяла өс төрлө класлы: Финн, Темпест һәм Йондоҙло Олимпия уйындарының алтын миҙалдарын яулаған берҙән-бер яхтсмен.
Биографияһы
Валентин Григорьевич Манкин 1938 йылдың 19 авгусында Украина ССР-ының Житомир өлкәһе Олевский районы Белокоровичи ауылында тыуған. 1954 йылда елкәнле спорт менән шөғөлләнә башлай.
1956 йылда Украина ССР-ының Запорожье ҡалаһында чемпионат еңеүсеһе.
1958 йылда беренсе тапҡыр СССР чемпионаты призеры була (3 урын).
1959 йылда тәүге тапҡыр СССР чемпионы була.
1963 йылда тәүге тапҡыр сит илдә Варнемюндела халыҡ -ара регатала сығыш яһай.
1964 йылда Японияла Олимпия уйындарында СССР-ҙың йыйылма командаһында запаста була.
1967 йылдан КПСС ағзаһы.
1970 йылда «Аҡ өсмөйөш» исеме аҫтында китап яҙа.
1987 йылда Халыҡ -ара йәһүд спорт даны залына индерелә.
1988 йылдан алып тренерлыҡ эшендә. 1988 йылғы Олимпия уйындарында Йыйылма командаһының «Йондоҙло» класында өлкән тренер була. 1989 йылдан 1990 йылға тиклем — СССР Дәүләт спорт комитеты идаралығының һыу төрҙәре спорты буйынса начальнигы.
2014 йылда Италияла Виареджо ҡалаһында вафат була. 2014 йылдың 27 июнендә ҡыҙҙары, ейәндәре, рәсәй һәм италия елкәнле спорттың рәсми вәкилдәре алдында Манкиндың кәүҙәһенең көлөн Тиррен диңгеҙе өҫтөнән тараталар.
Йыл һайын Халыҡ -ара елкән спорты федерацияһының конференцияһында, Ҡытайҙа 2015 йылдың ноябрендә үтте, Валентин Манкин ИСАФ дан залына индерелә.
Курка
Курка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыжма
Пыжма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уна йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Ласта
Сухая Ласта — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы,Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цаца күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Күрһәткесле функция
Күрһәткесле функция — f(x) = a^x математик функцияһы, бында a дәрәжәнең нигеҙе, ә x — дәрәжә күрһәткесе тип атала.
Дәрәжәнең нигеҙе сифатында e һаны булған осраҡ айырым ҡарала. Бындай функция экспонента (ысын йәки комплекслы) тип атала. Шул уҡ ваҡытта, теләһә ниндәй a ыңғай нигеҙен е һанының дәрәжәһе булараҡ күрһәтергә мөмкин булғанлыҡтан, «экспонента» төшөнсәһе йыш ҡына «күрһәткесле функция» төшөнсәһе урынына ҡулланыла.
Күрһәткесле функция билдәләмәһе
a — тиҫкәре булмаған ысын һан булһын, ти, x — рациональ һан:. Ул саҡта a^x артабанғы ҡағиҙәләр буйынса билдәләнә. Ирекле ысын x күрһәткесе өсөн a^x ҡиммәтен a^{r_n} эҙмә-эҙлелегенең сикләнмәһетип билдәләргә мөмкин, бында r_n — x-ҡа йыйылыусан рациональ һандар. Экспонента өсөн сикләнмә аша башҡа билдәләмәләр ҙә бар, мәҫәлән:
Үҙсәнлектәре
Дәрәжәгә күтәреү үҙсәнлектәре:
Монотонлыҡ аралыҡтары:
a>1 булғанда күрһәткесле функция бөтә билдәләнеү өлкәһендә үҫә, шуның менән бергә:
0<a<1 булғанда ярашлы рәүештә күрһәткесле функция бөтә билдәләнеү өлкәһендә кәмей, шуның менән бергә:
Йәғни күрһәткесле функция сикһеҙлектә теләһә ниндәй полиномиаль функциянан тиҙерәк үҫә. Үҫеүенең ҙур тиҙлеген, мәҫәлән, ҡағыҙҙы бөкләү тураһында мәсьәлә менән иллюстрацияларға мөмкин.
Кире функция:
Дәрәжәле функция өсөн кире функция - тамыр функцияһы индергән кеүек, күрһәткесле функцияға кире логарифмик функцияны индерәйек:
е һаны:
һайлап, Эйлер һанын табабыҙ:
e^x функцияһын икенсе төрлө рәт рәүешендә күрһәтергә мөмкин булыуын билдәләп китәйек: (дөрөҫлөгөн еңел генә быуын-быуынлап дифференциаллау юлы менән асыҡларға мөмкин):
Ошонан сығып теүәлерәк яҡынлашыу табабыҙ:
e һанының берҙән берлеген e^x-ты төрләндереп еңел күрһәтергә мөмкин. Ысынлап та, әгәр e_1^x e^x-тан юғарыраҡта үтһә, шул уҡ арауыҡта  булған өлкә табыла.
Дифференциаллау:
натураль логарифм функцияһын ҡулланып, ирекле ыңғай нигеҙле күрһәткесле функцияны экспонента аша күрһәтергә була. Дәрәжәнең үҙсәнлеге буйынса:, ошонан сығып, экспонентаның үҙсәнлеге һәм ҡатмарлы функцияны дифференциаллау ҡағиҙәһе буйынса:
Аныҡһыҙ интеграл:
\ln \, x натураль логарифм функцияһын ҡулланып, нигеҙе ирекле ыңғай һан булған күрһәткесле функцияны экспонента аша күрһәтергә мөмкин: Был бәйләнеш экспонентаның үҙсәнлектәрен өйрәнеү менән сикләнергә мөмкинлек бирә.
Рәткә тарҡатыу:
Потенцирлау һәм ҡаршы логарифм
Потенцирлау (potenzieren һүҙенән — һанды уның логарифмының билдәле ҡиммәте буйынса табыу, йәғни тигеҙләмәһен сығарыу ул. Логарифмдың билдәләмәһенән x = a^b булыуы килеп сыға, шулай итеп, a һанын b дәрәжәһенә күтәреүҙе икенсе һүҙ менән «b һанын a нигеҙе буйынса потенцирлау», йәки b һанынан күрһәткесле функцияны иҫәпләү тип әйтергә мөмкин.
Ҡаршы логарифм числа x — потенцирлау һөҙөмтәһе, йәғни логарифмы (бирелгән a нигеҙе өсөн) x һанына тигеҙ булған һан : «Ҡаршы логарифм» терминын Валлисом 1693 йылда индергән. Үҙ-аллы төшөнсә булараҡ ҡаршы логарифм логарифмик таблицаларҙа, логарифмик линейкаларҙа, микрокалькуляторҙарҙа ҡулланыла. Мәҫәлән, a һанынан куб тамыр алыу өсөн логарифмик таблицалар буйынса a һанының логарифмын табырға, уны 3-кә бүлергә һәм аҙаҡ (ҡаршы логарифмдар таблицаһы буйынса) һөҙөмтәнең ҡаршы логарифмын табырға кәрәк.
Комплекслы функция
Экспонентаны комплекслы яҫылыҡҡа киңәйтеү өсөн, ысын аргументты комплекслы аргументҡа алмаштырып, уға шул уҡ рәт аша билдәләмә бирәбеҙ: Был функция, ысын функция кеүек үк, шул уҡ төп алгебраик һәм аналитик үҙсәнлектәргә эйә. Рәттә e^{ix} өсөн ысын өлөшөн уйланма өлөшөнән айырып, беҙ данлыҡлы Эйлер формулаһын табабыҙ: Бынан комплекслы экспонента уйланма күсәрҙә периодлы булыуы килеп сыға:
Нигеҙе һәм дәрәжә күрһәткесе ирекле комплекслы һан булған күрһәткесле функция комплекслы экспонента һәм комплекслы логарифм ярҙамында еңел иҫәпләнә.
Миҫал: ; сөнки (логарифмдың төп ҡиммәте), аҙаҡ табабыҙ:.
Фрейбург (Унструт)
Фрейбург (Унструт) (Freyburg (Unstrut)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4940 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 110 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
Император Александр II Киев политехник институты
Император Александр II Киев политехник институты — Киевский политехнический институт императора Александра II — Рәсәй империяһы юғары техник юғары уҡыу йорто
1898—1916
Император Александр II Киев политехник институты 1898 йылда механика, химия, ауыл хужалығы һәм инженер бүлектәре (факультеттары) составында ойошторолған. Механика бүлегендә — 109 студент, инженер бүлегендә — 101, ауыл хужалығында — 87, химия бүлегендә 63 студент булған. Төп корпусҡа нигеҙ 1898 йылдың 30 авгусында тантаналы рәүештә һалына, ә 31 августа Киев политехник институтын асыу тантанаһы үтә. Институт урындағы эре сауҙа-сәнәғәт синыфы һәм дәүләт вәкилдәре һалған аҡсаға төҙөлгән; уны тотоу иһә ҡаҙна аҡсаһына йүнәлтелгән.
Киев политехник институтының тәүге биналарының проекты авторы Ироним Севастьянович Китнер — ХХ быуат аҙағына илебеҙҙең билдәле архитекторҙарының береһе була. КПИ-ның беренсе ҡоролмалар комплексын баш төҙөүсе 1900 йылдан алып билдәле Киев архитекторы Александр Васильевич Кобелев була.
Институт етәкселеге
Институт Финанс министрлығының Сауҙа һәм мануфактура департаментына буйһонған. Институттың туранан-тура етәкселеге директорға, Советҡа, Институттың идараһына һәм бүлексәлә декандарғына йөкмәтелә.
Институт директорын Финанс министрлығы тәҡдиме буйынса хөкүмәт раҫлай. Институт Советына институт директоры рәйеслегендә бөтә бүлексәләрҙең профессорҙары ингән. Совет секретары дүрт йылға һайланған. Институт советының беренсе ултырышы 1898 йылдың 2 сентябрендә уҙа. Институт Идараһы составына бүлексә декандары, инспектор, ҡала Думаһы, Биржа комитеты, Рус техник йәмғиәтенең Киев бүлексәһе һәм ауыл хужалығы йәмғиәте вәкилдәре ингән.
Бүлексә декандары институт директоры күрһәтеүе буйынса дүрт йылға Финанс министрлығы тарафынан билдәләнгән.
Тәүге штат теҙмәһе менән институттың персоналдары һаны билдәләнгән: 23 ординар профессор, 12 — экстраординар, 10 төрлө һөнәр уҡытыусыһы, 14 лаборант һәм аҙ һанлы ярҙамсы персонал тотоу ҡаралған булған
«Император Александр II-нең Киев политехник институты тураһында положениеһы» буйынса 35 кафедра ойошторола
Институт эшләгән тәүге йылдарҙан билдәле ғалимдар — институт профессорҙары етәкселек иткән ғилми мәктәптәр төҙөлә.
Студенттарҙы уҡытыу
Беренсе уҡыу йылында институттың составында 360 студент булған. Дүрт йылдан 1901 йылда — 1147, 1917-лә — 2277 кеше иҫәпләнә. 1903 йылда институттан бары 90 йәш инженер сыҡҡан. Студенттарҙың күбеһе 4 йыл уҡыу курсын үтә алмаған.
Студенттарҙы әҙерләүҙең төп йүнәлештәрен үҫтереү менән бергә авиация фәне һәм практикаһы үҫешкән, һауала осоу өлкәһендә ҙур мәғрифәтселек эше алып барылған. Йәш уҡыу йорто профессорҙарының һәм студенттарының илһамланып хеҙмәт итеүе арҡаһында ныҡлы авиация традицияларына нигеҙ һалынған. Киев XX быуат башында Украинала авиацияны үҫтереү үҙәгенә әйләнә. 1908 йылда профессор Н. Б. Делоне етәкселегендә Украинала беренсе һауала осоу түңәрәге ойошторола, Рәсәй империяһында ул — икенсе (Петербург аэроклубынан һуң).
1900 йылдан алып йылына 4 тапҡыр «Известия Киевского политехнического института Императора Александра II» баҫмаһы сыға башлай. Баҫма мөхәррирҙәре: В. Л. Кирпичев, Н. П. Чирвинский, М. И. Коновалов һәм П. Р. Слёзкин..
1917—1921
Был осорҙа институт иҫке типтағы уҡыу йорто булып ҡала. 1918 йылда институтта бишенсе факультет — электротехник факультет асыла.
1919 йылдың 1 мартында УССР-ҙың мәғариф бүлеге юғары уҡыу йорттарының ғилми, уҡыу һәм мәғрифәтселек эше тураһында ҡарар сығара. Юғары уҡыу йортона идара итеү УССР-ҙың Наркомпросы тәғәйенләгән комиссар ҡулында тапшырыла.
Кесе Майзас
Кесе Майзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Майзас йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тирәкәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Улан-Зуха
Улан-Зуха — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы,Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға йылға — ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әрем
Әрем, әсе әрем (Полы́нь го́рькая, Artemísia absínthium) — астра сәскәлеләр ғаиләһенән ағыулы үлән үҫемлек. Июль — август айҙарында һары сәскә ата, август — октябрҙә орлоғо өлгөрә. thumb|left|250px|Әрем. [[Köhler's Medizinal-Pflanzen, 1887 китабынан ботаник иллюстрация]]
Таралыуы
Европа, Төньяҡ Африка, Көнбайыш Азияла таралған. Төньяҡ Америкала күсерелгән үҫемлек булараҡ таралған.
Әрем юл буйҙарында ташландыҡ ерҙә, канауҙарҙа, баҡса тирәһендә үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
Торонтайыш ауыл Советы (Әлшәй районы)
Торонтайыш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Колаба
Колаба (ингл. Colaba ) — Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында урынлашҡан. XVI быуатта португалдар хакимлығы ваҡытында утрау Кандил тип атала, XVII быуат аҙағында утрауҙарҙы британлылар баҫып алғандан һуң, ул Колио булараҡ билдәле була
Тарихы
Колаба исеме португалдар килгәнгә тиклем утрауҙа йәшәгән ерле халыҡтың Kolabhat колис телендәге һүҙҙән килеп сыҡҡан. Колаба тип аталған территория башта ике утрауҙан: Колаба һәм Кесе Колаба (йәки Әбей утрауы) утрауынан торған. Колаба утрауы Бомбейҙың ете утрауының береһе булған, уның менән португалдар идара иткән.
Португалдар был ерҙәрҙе Камбей солтанатынан Басей килешеүе буйынса ала (1534). Утрау төркөмө Португалия тарафынан 1661 йылда Карл Икенсегә Браганцанан Екатеринаға өйләнгән сағында бирнә сифатында бирелә. Бомбейҙы һәм уның күрше биләмәләрен биреү Гоа һәм Бомбейҙа португал чиновниктары яғынан хуплау тапмай. Тотҡарлыҡ арҡаһында асыуы килгән Карл II был ерҙәрҙе британ Ост-Һинд компанияһына номиналь йыллыҡ ҡуртым хаҡына ҡуртымға бирә. Бомбейҙың икенсе губернаторы Джеральд Онье (1672 йыл) һәм инглиз Сурат торағы президенты Колаба һәм Әбей утрауы биләмәләренә  1675 йылда компания  исеменән килеп инә. Португалия Кесе утрауға әле бер нисә тиҫтә йыл хужа була, һуңынан утрауҙағы йортҡа португал хоҡуғын һаҡлап ҡалыу шарты менән 1762 йылда  инглиздәргә тапшыра.
1743 йылда британ Колабаһы Ричард Бротонға йылына 200 мең менән ҡуртымға бирелә, һәм ҡуртым  1764 йылда яңыртыла. 1796 йылға Колаба ҡаласыҡҡа әүерелә. Колаба балыҡтарҙың төрлөлөгө  менән - бомбил (бомбей өйрәге),  хәлүә, гөбөргәйел, крабтар, креветкалар һәм омарҙар менән билдәле.
Колабаның метеоролгия обсерваторияһы 1826 йылда Үрге Колаба тигән ерҙә ойошторола. Колаба дамбаһы 1838 йылда тамамлана, һәм, шулай итеп, ҡалған ике утрау башҡалары менән  тоташтырыла. 1844 йылда Коттон Гринда мамыҡ биржаһы асылғандан һуң Колаба коммерция үҙәге булып китә. Был районда күсемһеҙ милеккә хаҡтар арта. Колаба дамбаһы 1861 һәм 1863 йылдарҙа киңәйтелә.
Кушка (Ухтома ҡушылдығы)
Кушка  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтома йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Колаба
Тарихы
2008 йылдың 26 ноябрендә Колабаның төрлө урындарында террористик акттар була. Һөҙөмтәлә һөжүмдәрҙән 100-ҙән артыҡ кеше һәләк була һәм   байтаҡ зыян килтерелә.
Кушка (Ухтома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колаба
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ручьи (йылға)
Ручьи — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Лыткин Василий Ильич
Лыткин Василий Ильич (Лыткин Илля Вась, Илля Вась; 15 (27) декабрь 1895 йыл — 27 август 1981 йыл) — СССР коми шағиры, тәржемәсе, тел белгесе, фин-уғры телдәре белгесе, филология фәндәре докторы. Финляндия Фәндәр академияһы академигы (1969). Коми АССР-ының И.А. Куратов исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре һәм Коми АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Биографияһы
Усть-Сысольский ҡала училищеһында һәм Тотем уҡытыусылар семинарияһында уҡый. 1918 йылда беренсе шиғырҙары баҫыла. Уҡыу тамамланғандан һуң мобилизациялана. Башта Беренсе донъя һуғышында, һуңынан Рәсәйҙә Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1925 йыл Мәскәү университетын тамамлай, шунда уҡ аспирантураны ла тамамлай. 1927 йылда Будапешт университетында ғилми философия докторы дәрәжәһен ала.
1930—1933 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында эшләй һәм 1932 йылда асылған Коми педагогия институтының тәүге уҡытыусыларының береһе була.
1933 йылда ҡулға алына һәм биш йылға хөкөм ителә, һөргөндө Алыҫ Көнсығыш лагерҙарында үткәрә. 1956 йылда тулыһынса аҡлана.
1946 йылда «Древнепермское_письмо и историческая грамматика» тикшеренеү эше өсөн филология фәндәре докторы дәрәжәһен ала.
В. И. Лыткин 10 йыл дауамында СССР Фәндәр академияһының тел ғилеме институтында фин-уғыр телдәре секторы мөдире була.
1958 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
300-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм 11 монография авторы. Улар араһында:
Яҙыусы эшмәкәрлеге
Бер нисә революцион шиғырҙар авторы («Великое утро», «Первое мая», «Осенью»), граждандар һуғышы темаһына хикәйәләр, сатирик шиғырҙар, поэмалар һәм әкиәттәр, балалар өсөн шиғырҙар авторы.
1927 йылда үҙенең иң ҙур әҫәре — «Идут» поэмаһын тамамлай («Мунöны»), ул Коми крайында граждандар һуғышы геройҙарына бағышланған.
Коми теленә А. С. Пушкин, Ф. И. Тютчев, Ш. Петефи, В. В. Маяковский, Д. Бедный, К. И.Чуковский әҫәрҙәрен тәржемә итеү менән шөғөлләнгән.
Кухотка
Кухотка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Селекша йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Светлая (Золотица ҡушылдығы)
Светлая (Светлица) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотица йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Ортон
Кесе Ортон — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/635/114/58 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хёнштедт
Хёнштедт (Höhnstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1584 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
Мораҡ (Ғафури районы)
Мораҡ (Мраково) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 634 кеше. Почта индексы — 453074, ОКАТО коды — 80221825001. ИФНС коды — 0268.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ғафури районындағы Мораҡ ауылына нигеҙҙе Юрматы улусының Ҡармыш түбәһенән аҫаба башҡорттар һала. 1795 йылда үткәрелгән рәүиз материалдарында ауылда төрлө милләт кешеһе йәшәүе теркәлә. 15 ихатала 77 аҫаба башҡорт, 10 ихатала типтәр булып киткән 53 ерһеҙ башҡорт, 3 ихатала 14 типтәр, 5 ихатала Түбәнге Мәҫәле ауылынан сыҡҡан 32 мәжүси сыуаш йәшәй. Бөтә типтәрҙәр ҙә 1773 һәм 1803 йылдарҙа килеп төпләнә. .
1816 йылғы рәүиздә 16 башҡорт ихатаһында 102 башҡорттоң йәшәүе яҙып ҡуйыла. Башҡорт ғәскәрендә вазифа биләгән кешеләр: 51 йәшлек йорт йөҙ башы Әбделкәрим Мәүлекәйев (ике ҡатынынан тыуған балалар: Әбделвәли (15 йәш), Һибәтулла (4 йәш), Рәхмәтулла (12 йәш) һәм Ғисмәтулла); 35 йәшлек йорт йөҙ башы Әбдрәхим Мәүлекәйев (улдары: Ниғмәтулла (18 йәш) һәм Кәлимулла (1 йәш); 38 йәшлек старшина ярҙамсыһы Шәмсетдин Мәүлекәйев (улдары: Хисаметдин һәм Зәйнетдин - 16, 8 йәштәләр;). 1859 йылғы рәүиз документтарында ауылда күп ҡатын алып йәшәгән ир-аттың байтаҡ булыуы билдәләнә.
1834 йылғы рәүиздә ауылда 77 типтәр ир-егет теркәлә, уларҙың 20-һе ерһеҙ, ярлы һәм өйләнмәгән була. Ошо уҡ рәүиз документтарында ауылда 112 башҡоорт йәшәүе тураһында мәғлүмәт бар, уларҙың 8-е керҙәштәр (припущенниктар) була.Сыуаштарҙың һаны 176-ға етә. 1870 —1890 йылдар араһында Мораҡ тигән ике ауыл булып сыға. 1-се Мораҡта 150 ихатала 376 ир-егет һәм 335 ҡатын ҡыҙ, ә 1806 йылда 172 ихатала 488 ир-егет һәм 467 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Ауылда күбеһенсә башҡорттар йәшәй, әммә типтәрҙәр ҙә була, ә ерһеҙ башҡорттпар "татар" тип атала. Шулай итеп, типтәр атамаһы милләт күрһәткесе түгел, ә социаль категория булыуы асыҡ күренә, йәғни аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан башҡорттар һәм башҡа халыҡтар вәкилдәре лә булыуы ихтимал.
2-се Мораҡта сыуаштар һәм "татарҙар" йәшәй. 1920 йылда ауылда ике бакалея кибете һәм икмәк һаҡлай торған кибет була. Ҡаҙнанан финансланған сыуаш мәктәбе эшләй. Хәҙерге ваҡытта ауыл берәү генә, һәм унда башҡорттар һәм "татарҙар" йәшәй.
Таҡыябаш
Таҡыябаш (Живокость, дельфниум, шпорник, Delphínium)— лютиктар ғаиләһенә ингән күгелйем алһыу сәскәле болон үләне; декоротив сорттары төрлөсә сәскә ата.
thumb|220px| Таҡыябаш сәскәһе биш зәңгәр тажлы һәм аҡ күҙле.
Таксономик хәле
Таҡыябаш ырыу яғынан һәм  яҡын тора: был өс ырыу бер трибты тәшкил итә. ғаиләлеге ғаиләһе  :
Хулсун-Булук
Хулсун-Булук (балка Салына) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яшкуль йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вознесенка ауыл Советы (Дыуан районы)
Вознесенка ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһы ның Дыуан районы ндағы муниципаль берәмек.Вознесенка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы  Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Административ үҙәге — село Вознесенка. Хакимиәттең адресы: 452541, Башҡортостан Республикаһы, Дыуан районы, Вознесенка ауылы, Үҙәк урам,  101-се һанлы йорт
Тәгәрмәс
thumb|230px|Австралияның тарих паркында тарихи арба Тәгәрмәс — өҫтөнә ҡуйған есемде тәгәрләтеп хәрәкәткә килтереү өсөн, уларҙың күсәренә кейҙерелгән көпсәкле түңәрәк ҡулайлама. Тәгәрмәс төрлө механизм һәм ҡоролмаларҙа киң ҡулланыла. Уйлап сығарыу ваҡыты билдәһеҙ.
Урыҫ телендәге «колесо» боронғо һинд-европа телдәрендәге «кол»- «вращаться, поворачиваться» һүҙенән килеп сыҡҡан.
Механика
Есем арауыҡта урын алмаштырғанда тәгәрмәс энергия сарыф итеүҙе күпкә кәметә. Тәгәрмәс ҡулланғанда эш тәгәрәү көсөн еңеү өсөн башҡарыла, ә тәгәрәү көсө (ru:сила трения качения) ышҡылыу көсөнә ҡарағанда күпкә әҙерәк.
Тарих
Әлегә иң боронғо «тәгәрмәс» тип Румынияның Яссы жудецында табылған тәгәрмәс һанала. Ул б.э. 5 меңыллығы аҙағында эшләнгән тип иҫәпләйҙәр. Кукутень мәҙәниәтенә ҡараған бер тораҡта румын археологы М. Дину 1981 йылда балсыҡтан эшләнгән уйынсыҡ арба тәгәрмәстәрен таба.Германияла Цюшен ҡәберлегендә (вартбергская культура) б.э.т. 4 меңенсе йылға ҡараған мегалитик плитала арбаға егелгән үгеҙҙәр сыймаҡлап төшөрөлгән гравировкалар табылған. .
Польшала Броночицела табылған үгеҙҙәр егә торған арбаларҙың схематик һүрәте төшөрөлгән керамик конус кеүек һауыт  беҙҙең эраға тиклем 3635-3370 йылдарға ҡарай.
Археологтар Д. Резепкин Төньяҡ Кавказда майкоп мәҙәниәте (Фагугап, Пшикуйхабл, Чишхо) һәм А. В. Кондрашов Краснодар крайындағы Новосвободненский мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ уртаһы) ҡәберлектәрендә лә тәгәрмәстәр тапҡан. . Любляна-Барджала ( Словения) табылған 72 см диаметрлы ҡорос ағасынан эшләнгән тәгәрмәс йәше биш мең йылдан ашыу (беҙҙең эраға тиклем 3350—3100 йылдар). . Балсыҡтан эшләнгән дүрт тәгәрмәсле арба моделдәре Будакалас һәм Сигецентмартонда (Көнсығыш Венгрия) һуңғы баден мәҙәниәтенең ике ҡәберендә табылған, улар беҙҙең эраға тиклем 3300—3100 йылдарға ҡарай. Прессехауста (Швейцария) Хорген мәҙәниәтенә ҡараған бороно тораҡ урынында күсәрҙе беркетеү өсөн квадрат тишекле тәгәрмәс табыла, ул тәгәрмәстәр менән бергә әйләнә. Дендрохронология ысулы буйынса б.э.т. 3200 йылдарға ҡарай. Швейцария һәм Германияла, дала төбәгендә, шулай уҡ Нидерландта һәм Данияла табылғандарҙан айырмалы рәүештә, тәгәрмәстәрҙәге тишектәр түңәрәк булған, күсәр арбаның корпусына беркетелгән, тимәк, беҙҙең эраға тиклем 3200 йылға тиклем Европала арба эшләүҙең төрлө традициялары барлыҡҡа килгән.
Тәгәрмәс беренсе тапҡыр б.э.т. 4 меңйыллыҡта «Ике йылға араһы»нда ((ru:Месопотамия) телгә алына. Тәгәрмәстән алда йөктө күсереү өсөн һалынған каток булған. Иң беренсе тәгәрмәс ағастан эшләнгән, ағастан бысылған дискыны күсәргә кейҙергәндәр. Ике йылға араһындағы Урук ҡалаһында б.э.т. 3000 йылда төшөрөлгән сана һүрәте табылған. Б. э.т. 2700 йылда төшөрөлгән арба һүрәте бар.
Көнбайышта Дунай йылғаһынан Маныч йылғаһының үрге ағымына тиклем дала һыҙатында тәгәрмәсле транспорт ҡалдыҡтары (тәгәрмәстәр, арбалар), шулай уҡ уларҙың балсыҡ моделдәре һәм һүрәт ҡалдыҡтары менән соҡор мәҙәниәтенең 160-ҡа яҡын ҡәбере бар. Табылған әйберҙәрҙең иң боронғолары калибрланған шкала буйынса беҙҙең эраға тиклем XXIII быуатҡа ҡарай.
Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта тәгәрмәстең конструкцияһы яҡшыртыла: Көньяҡ Уралда — арасалы тәгәрмәс, Кесе Азияла — көпсәкле һәм бөгөлгән туғынлы эшләй башлайҙар.
Б. э.т. 2000 йылдарҙа тәгәрмәс конструкцияһы камиллаштырыла. Кеса Азияла эшләнгән тәгәрмәстә араса ((:ru:спица), көпсәк ((ru:ступица), тәгәрмәс түғыны ((ru:обод) ҡуллана башлайҙар . Б. э.т. 1 меңйыллыҡта тәгәрмәстең ныҡлығын көсәйтеү өсон кельттар тимер туғын ((ru:обод) ҡулланалар, амортизация өсөн резина шиналы тәгәрмәс эшләйҙәр thumb|Автомобиль тәгәрмәсе Колумбҡа тиклем Америка цивилизацияһында тәгәрмәсте белмәгәндәр тип иҫәпләнә. Шулай ҙа Инк ҡәбиләләре тәгәрмәс асыуға яҡынлашҡан була.
Шулай уҡ Европа кешеләре килгәнсе Австралия һәм Африка ерле халҡы тәгәрмәсте белмәгән.
Тәгәрмәс асыу кәсепселекте үҫтереүгә ярҙам итә. Тәгәрмәс көршәксе түңәрәгендә, тирмәндә, иләүестә, ҡырыу станогында ҡулланыла. Мануфактура, фабрика, рудниктарҙа һ.б. һыу тәгәрмәсе ҡулланыла.
Тәгәрмәс уйлап табыу фән үҫешенә этәргес бирә. Ул астролябияла һәм башҡа фәнни инструменттарҙа ҡулланылһа, механикала редуктор тәгәрмәсе киң ҡулланыла.
Тәгәрмәстең иҡтисади өлкәләге әһәмиәте уның «Мәңгелек ҡайтарыу», реинкарнация һ. б. рәүешендәге метафорик деификацияһында (илаһҡа бәйле күреп, табыныу) сағыла. Төрлө мәҙәниәттәрҙә тәгәрмәс- Ҡояш хәрәкәте символы, буддизмда ул Дхарманың законлылығын һәм хәҡиҡәтен, симметрияһын һәм камиллығын, тыныс үҙгәрештәрҙе символлаштыра. Ҡанатлы тәгәрмәс тиҙлек, хәрби арба (колесница) тәгәрмәсе хакимлыҡ һәм ҡеүәт менән бәйле. Боронғо грек һәм рим мифологияһында алты арасалы (спицы) тәгәрмәс — Зевстың (Юпитерҙың) күк илаһы атрибуты. .
Механика
Тәгәрмәс йөктө сағыштырмаса тигеҙ ерҙә күсереп йөрөүтөүгә энергия сығымдарын һиҙелерлек кәметә. Тәгәрмәсте ҡулланып эш башҡарғанда ҡаршылыҡ (сопротивление) көсө әйберҙе яһалма булдырылған юлдан шыуҙырып алып барғандағы ҡаршылыҡ көсөнә ҡарағанда әҙерәк була.
Тәгәрмәс күсәре — иң ябай алты механизмдың береһе.Ҡулланылған көстө арттырыу иҫәбенә механик өҫтөнлөк (ингл. Mechanical өҫтөнлөгө) алырға мөмкинлек бирә. Механизм ергә тәгрәмәстең тик бер бәләкәй өлөшө менән генә тейә,был уны энергия юғалтыуҙы кәметеүсе транспорт сараһы итә. Тәгәрмәстәрҙе төрлө транспорт саралары өсөн ҡулланғанда уларҙың ергә тейешенсә тейеп тороуын тәьмин итергә кәрәк, быға һырланған тәгәрмәстәр ярҙамында өлгәшергә мөмкин.
Тәгәрәмәс төҙөлөшө һәм уның туҙыуы
Автомобиль тәгәрмәсе составына диск, туғын (обод), шина, ҡайһы берҙә камера, болттарҙы беркетеү һ. б. инә, тимер юл вагонының күсәре һәм ике һалҡын юл менән тығыҙ ултыртылған дискыһы бар — шуға уны парлы тәгәрмәс (колесная пара) тиҙәр.
Автомобилдәр шиналарын туҙыу проблемаһы хәҙер тәгәрмәстәрҙе дөрөҫ көйләп ҡуйыу аша хәл ителә; хәҙерге заман шиналары 100 000 км-ҙан ашыу юл үтә. Һауа суднолары тәгәрмәстәре шинаһы туҙыуына бәйле проблема әлегә хәл итеүҙе көтә; самолет тәгәрмәсе осоу-ултырыу һыҙатының бетон япмаһы менән сәғәтенә бер нисә йөҙ километр тиҙлек менән бәйләнешкә ингәс, шиналар ныҡ туҙа.
Механизмдар
Шестерняһыҙ бер механизм да тиерлек эшләй алмай. Улар иҫәбенә сәғәттәр (ҡул, стена һәм башня сәғәттәре лә), будильниктар, тирмәндәр (ел һәм һыу), йоҙаҡтар, шлюздар, фуникулёрҙар һәм башҡа механизмдар инә.
Үҙенсәлекле тәгәрмәс төрҙәре
Эллипс формалы тәгәрмәс (ситтән ҡарағанда түңәрәккә оҡшаған ) — һыуҙа ишеү мөмкинлеген бирә.Был квадрат тәгрәмәскә 1959 йылда патентты америкалы Альберт Сфредда алған. Ҡар, ҡом, балсыҡ аша еңел генә үтеп, соҡорҙарҙы еңеп сыға. Шикләнеүҙәр булһа ла, бындай тәгәрмәсле машина «аҡһамай» һәм сәғәтенә 60 км-ға тиклем тиҙлек менән йөрөй ала.
Роторлы- фрезерлы движитель- ярҙамсы саңғылар менән бергә роторлы фрезералар ҙа ҡуйылған тәгәрмәс движителе варианты.
«Йәйәүле» тәгәрмәс ( Прага ғилми-тикшеренеү институтының директоры Ж. Матцкерле ротопеды, Рәсәй варианты һ. б.).
Пневматик прокат принцибы менән күп камералы тәгәрмәс.
Американан Р. Бёрдтың тәгәрмәсле движителе
Эмиль (исем)
Эмиль — башҡорт теленә үҙләштерелгән ир-ат исеме. Төрки һәм башҡа телдәрҙә ҡулланыла.
Этимологияһы
Хәҙерге ваҡыт өсөн ғәҙәти булмаған һәм шул тиклем яңғырауыҡлы Эмиль исеменең тамыры боронғо Римға барып тоташа. Исемдең нигеҙе — латин формаһы Aemilius (Эмилиус, Эмилион), «Бер кемдән дә ҡалышмаған», «даими ярышыусы», «бәйләп тороусы», «ныҡышмал», булараҡ тәржемә ителә. Эмилий исемен, ҡағиҙә булараҡ, боронғо Римдә ҡушҡандар. Был исемдең башы Пифагорҙың улы Мамеркаға барып тоташа. Хәҙерге осорҙа ҡатын-ҡыҙҙарға Эмилия исеме ҡушалар. Руссаға Эмиль Емельян булараҡ яңғырай. Был исем Рәсәйгә ҡарағанда хәҙерге Европала киңерәк таралған.
Тәгәрмәс
Үҙенсәлекле тәгәрмәс төрҙәре
Рен тәгәрмәсе
Эмиль (исем)
Билдәле кешеләр
Мусин Эмиль Марат улы (2 март 1968 йыл) — журналист, 2006 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011), 2001 йылдан «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре.
Золя Эмиль (Émile Zola; 2 апрель 1840 йыл — 29 сентябрь 1902) — француз яҙыусыһы, публицист һәм сәйәси эшмәкәр.
Тәгәрмәс
Тәбиғәттә
- тәгәрмәс күсәр тирәләй иркен әйләнергә тейеш, шуға күрә нервылар һәм туҡлыҡлы матдәләр запасы кәрәк булған орган була алмай.
Эмиль (исем)
Билдәле кешеләр
Борель Эмиль (Félix Edouard Justin Émile Borel; 7 ғинуар 1871 йыл, Сент-Африка — 3 февраль 1956 йыл, Париж) — Франция математигы, сәйәсмән.
Тәгәрмәс
Тәбиғәттә
Г.Шольц атап үткән тәгәрмәс аналогтары исемлеге:
Эмиль (исем)
Билдәле кешеләр
Эмиль Кубек (Еміл Кубек; 1847 йылдың 23 ноябрь (ҡырпағай) көнөндә Штефуров касабаһында тыуған, 1940 йылдың 17 июль (майай) көнөндә АҠШтағы Пенсильвания штатының Маганой-Сити ҡалаһында вафат) − русин яҙыусыһы, тел белгесе, публицисы, грек католик священнигы. Иң күренекле проза әҫәре — Марко Шолтыс, русин ерҙәрендә йәшәү тураһында роман. Әҫәрҙәге ваҡиғалар 1870-се йылдарҙан 1915 йылғаса Маковица (Маковіця) ерендә бара. Эмиль Кубек яҙған күренекле тел белеме әҫәре − 30 мең тирәһе һүҙ индергән дүрт телле «Иҫке славянса-венгерса−русинса-немецса һүҙлек» (Старославяньско-мадярьско-русько-нїмецькый словник). Был китап 1960 йылда Ужгород ҡалаһының УНІО нәшриәтендә баҫылған.
Тәгәрмәс
Тәбиғәттә
- Nannosquilla decemspinosa  креветкаһы, аҫҡа тәгәрәгәндә тәгәрмәс кеүе була, шулай хәрәкәт итә ала;
- Pleuroptya ruralis ҡаршлауығы, ул да тәгәрмәс кеүек бөгәрләнеп хәрәкәт итә
Эмиль (исем)
Билдәле кешеләр
Талипов Эмиль Мансур улы — Татарстандың М. Йәлил исемендәге республика премияһы лауреаты (2013). Татарстандың атҡаҙанған артисы (2018)
Тәгәрмәс
Тәбиғәттә
Тәбиғәттә пассив прокат (качение) миҫалдары байтаҡ. Мәҫәлән:
- ҡамғаҡ дала буйлап тәгәрәп йөрөй ;
- Capparaceae aureola үрмәксеһе аҫҡа табан шар кеүек хәрәкәт итә;
- Hippa pacifica крабы (диңгеҙ ярындағы тулҡындар ҡағылып торған ҡомда тәгәрәп хәрәкәт итә.
Микроскопик кимәлдә бактериялар аксиаль әйләнеүҙең биохимик механизмына эйә (флагеллум), әммә бактериялар был ҡылым мәғәнәһендә флагеллум күсәре тирәләй «әйләнмәй», макроскопик донъяла флагеллум аналогтары юҡ.
Тәгәрмәстең иң яҡын миҫалы (һәм мөмкин булған прототибы) булараҡ, Шольц ҡуңыҙҙы атай, ул хайуан экскрементын (тиҙәген) шарға әйләндерә һәм өңөнә тәгәрәтеп индерә. Ике артҡы аяғы тупты ике ҡапма-ҡаршы яҡтан тотоп тора- был күсәр аналогы.
Ҡан тамырҙарындағы эритроциттар ҡан тамырҙары стеналары буйлап та, плазмала ла тәгәрмәс кеүек хәрәкәт иткән ҡатмарлы структуралар барлыҡҡа килтерә, был ҡан ағымына ҡаршылыҡты кәметә. Был күренеште совет ғалимы Чижевский А. Л. 1951 йылда аса.
Аҡһым молекулаларынан торған үрмәксе ауы арҡандар кеүек боролмай, үрмәксегә горизонталь яҫылыҡта сикләнмәгән ваҡыт әйләнеү мөмкинлеген бирә.
Символдар
Хәрәкәт итеүсе тәгәрмәс — циклдар алмашыныуы һәм ҡабатланыуының боронғо символы. Мәҫәлән, һинд чакра системаһы һәм ҡытай символы «Инь һәм Ян». Боронғо Тибетта тәгәрмәстәрҙе көндәлек тормошта ҡулланыу тыйылған.
Панама гербындағы ҡанатлы тәгәрмәс прогресс символы булып тора.
Тәгәрмәс Боронғо Мысырҙа ҡояш символы булып хеҙмәт иткән.
Таро кәрт уйынында иҫке аркандарҙың (таинства) ундан бер өлөшө фортуна тәгәрмәсе тип атала һәм үҙгәреш символы тип иҫәпләнә*.
Мәжүси мифологияла «Йыл тәгәрмәсе» термины миҙгел байрамдарының йыл һайын ҡабатланып торған эҙмә-эҙлелеген аңлата.
Тәгәрмәс — кельттарҙың йәшен илаһы Таранис атрибуты.
Вексиллология һәм геральдикала
Геральдика тәгәрмәсе — үҙәктән сыҡҡан нурҙар менән ҡулсанан яһалма геральдик булмаған фигура. Фигурала шулай уҡ икенсе ҡулса, йәки уртаһында туп (безант) булыуы мөмкин. Нурҙарҙың һаны һәм формаһы, ҡулсаның һәм шарҙың формаһы төрлөсә, был фигураның күп төрлө варианттарын барлыҡҡа килтерә. Һүрәткә башҡа элементтар өҫтәлеүе мөмкин, мәҫәлән: ҡанаттар, уҡтар һ. б.
Хәҙерге геральдикала, ябай тәгәрмәстән тыш тәгәрмәстең түбәндәге вариациялары осрай:
Тимер юл
Тешле (шестерня)
Ҡанатлы
Ҡайһы бер илдәрҙең, ҡалаларҙың, муниципаль райондарҙың һәм башҡа илдәрҙең гербтарында шестернялар йәки уларҙың сегменттары бар.
Ҡыҙыҡлы факттар
Был патентты алыусы Мельбурн ҡалаһынан Джону Кэо Австралия патент закондары камил булмауын күрһәтергә теләгән.
Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институты
'''Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институты''' (Марийский государственный педагогический институт имени Н. К. Крупской) — Марий Эл Республикаһының Йошкар-Ола ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Республиканың беренсе вузы (1931 йылда ойошторола).2008 йыл да Мари дәүләт университетына ҡушыла.
Тарихы
1931 йылдың 22 майында РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы Мари автономиялы өлкәһендә агропедагогик институт асыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Ул республикала беренсе юғары уҡыу йорто була.
Беренсе курсҡа 110 студент ҡабул ителә, шуларҙың 73-ө — мари милләтенән була. Тағы ла 19 студент Ҡазандың Көнсығыш педагогия институтының 2-3-сө курстарының мари бүлегенән күсерелә.
Институтта 4 бүлеге була: физика-техник, химия-биология, политехник һәм ижтимағи-әҙәби. 7 кафедра ойошторола: политэкономия, тарих, педагогика, математика һәм физика, химия, рус теле һәм әҙәбиәте, мари теле һәм әҙәбиәте. Был кафедраларҙа тәүге уҡыу йылында 16 уҡытыусы һәм 4 лаборант эшләй.
1933 йылда агропедагогия институты педагогия институты тип үҙгәртелә һәм уға Надежда Крупская исеме бирелә. Шул уҡ ваҡытта бүлексәләр факультеттарға әйләндерелә, тарихи бүлеге асыла.
1936 йылда юғары уҡыу йорто яңы уҡыу корпусына күсә. Элекке уҡыу бинаһы дөйөм ятаҡ итеп үҙгәртелә.
1941 йылдың йәйендә институт Йошкар-Оланан Козьмодемьянскиға күсерелә, унда Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғанға тиклем ауыр шарттарҙа эшләй. Институты бинаһында Ҡыҙыл Армияның Ленинград хәрби-һауа академияһы урынлаша. Институттан 120-нән ашыу студент, уҡытыусы һәм хеҙмәткәр фронтҡа мобилизациялана. Институт составында 4 кенә факультет ҡала: физика-математика, тәбиғәтте өйрәнеү, тарих, әҙәбиәт. Көндөҙгө бүлектә 200-ҙән 400-гә тиклем студент уҡый. 1943 йылда әҙәбиәт факультетында мари бүлеге асыла.
Үҙенең үҫешендә институт һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҙур аҙым яһай. 1950 йылда уҡыу корпусына реконструкция үткәрелә, уҡытыусылар өсөн йорттар, студенттарға яңы ятаҡтар төҙөлә, яңы факультеттар асыла: сит ил телдәре һәм башланғыс кластар уҡытыусыларын әҙерләү, ә 1970 йылда — физик культура, индустриаль-педагогия (1998 йылдан — технология-иҡтисад), мәктәпкәсә тәрбиә биреү (2001 йылдан — бала саҡта педагогикаһы һәм психологияһы). Институты Рәсәйҙәге иң ҙур юғары уҡыу йорттарының береһенә әйләнә.
2008 йылда институт Мари дәүләт университетына ҡушыла. Үҙенең 76 йыл эшләү дәүерендә институт 45 меңдән ашыу белгес әҙерләп сығара.
Институты 4500-ҙән ашыу студент 17 һөнәр һәм 19 специализация буйынса белем ала. 25 кафедрала 293 штаттағы уҡытыусы эшләй, уларҙың 160-тан ашыуы ғилми исем һәм дәрәжәгә эйә.
Факультеттары
Уҡыу йортонда 9 факультет эшләй:
Липная
Липная — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирмес йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иршат (исем)
Иршат — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Иршат исеме бар.
Этимологияһы
Иршат исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Юл күрһәтеүсе, башлыҡ тигәнде аңлата.