cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һупайлы
Тарихы
XIX быуат уртаһында Өфөлә Өфө земство суды заседателе булып титуляр советник (1844), һуңынан коллежский асессор (1846) Михаил Дмитриевич Сипайлов хеҙмәт итә. 1843 йылда ул мәрхүмә ҡатыны Настасья Трифоновна Сипайлованың яҙма васыяты буйынса Өфө өйәҙе Загорное (Приют) ауылындағы 7 хеҙмәтсе крәҫтиәнде ала. Шул ваҡыттан ауыл Дуров тип йөрөтөлә башлай. 1850 йылда инде уның бында 10 хеҙмәтсе крәҫтиәне, ир һәм ҡатын-ҡыҙ затынан булған 48 крәҫтиәне була. Крәҫтиәндәрҙең күбеһе шул саҡта уҡ фамилиялы була: Сурков Козьма Яковлевич, Черняев Николай Васильевич, Шарков Семен Семенович, Комаров Иван Петрович. Сурков Емельян 1842 йылда ирекле ителә.
Ауылды Дуровтар биләгән ваҡыттан алып ярты быуат үтә. Был осорҙа уның кемдеке булғанлығын белер өсөн М. Д. Сипайловтың ҡайныһының фамилияһын асыҡларға кәрәк, әммә уның Трифон исемле булғаны ғына билдәле.
Сипайлов Михаил Дмитриевич менән Настасья Трифоновнаның ике ҡыҙы була. Уларҙың береһе, коллежский секретарь ҡатыны Александра Михайловна Калугина, Загорное (Приют) ауылында 26 йәнгә, шул иҫәптән 3 крәҫтиән хужалығына (20 йән) һәм 2 ғаилә хеҙмәтсе крәҫтиәнгә (6 йән) эйә була.
Икенсе ҡыҙҙары, коллежский секретарь ҡатыны Настасья Михайловна Ваткеева, 1858 йылда 3 крәҫтиән хужалығына эйә була, улар — Сурков Л. К., Черняев Н. В. һәм Шарков С. С. Бөтә крәҫтиәндәр ҡыҙҙарға 1855 йылдың 1 авгусында мөлкәт айырыу акты буйынса эләгә.
Загорное (Приют) ауылына ҡағылышлы 1844 йылда тағы бер хужа — Татьяна Павловна Сипайлова пәйҙә була. 1847 йылдан ул — титуляр советниктың, 1850 йылдан — коллежский асессорҙың ҡатыны. 1850 йылғы ревизия исемлегенә ярашлы, унда ул 58 йән ир һәм ҡатын-ҡыҙ крәҫтиәнгә, шул иҫәптән 9 хеҙмәтсе ғаиләһенә (34 йән) һәм 4 крәҫтиән хужалығына (24 йән) эйә була. Улар бөтәһе лә 1844-47 йылдарҙа төрлө алпауыттарҙан һатып алынған була. Татьяна Павловна Дмитрий Михайлович Сипайловтың икенсе никахтағы ҡатыны була.
Сипайловтар Минзәлә эргәһендәге Смоленск шляхтаһынан Василий Лаврентьевич Сипайло тигән кешенән сыҡҡан. Сипайло 1681 йылда воевода П. Д. Скуратов ваҡытында «Список именной Уфимских дворян и детей боярских…» исемлегенә индерелгән.
Рәсәй империяһы тораҡ пункттары исемлегендә 1870 йылда беренсе тапҡыр Сипайлов (Загорное, Приют) ауылы атамаһы осрай, унда 11 хеҙмәтсе крәҫтиән, бөтәһе 77 кеше йәшәй.
Шулай итеп, Гладышев ауылы артабан Дуров, Приют, Загорное тигән атамалар менән йөрөтөлә лә, ниһайәт, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған Сипайлов атамаһын ала.
Революцияға тиклем Сипайловта Станиславский урамында элекке баяр усадьбаһынан йөҙ метр самаһы алыҫлыҡта ағас часовня була.
1920 йылда Сипайлов ауылы Өфө кантоны Степанов улусына инә. 33 хужалыҡтан тора, 235 кеше йәшәй.
1928 йылда Сипайлов эргәһендә ҙур сәнәғәт төҙөлөштәре башлана, Үҙәк электр селтәре, шырпы фабрикаһы, дуплау заводы һәм башҡа предприятиелар төҙөлә. Ауыл халҡының күбеһе ошо предприятиеларҙа эшләй башлай.
Сипайлов ауылы ҡасаба тип йөрөтөлә башлай, ул өс өлөштән тора: Сипайлов 1, 2 һәм 3. Үҙәк урамы Осипенко исемен йөрөтә, 1956 йылда Станиславский урамы итеп үҙгәртелә. Башҡа урамдарының исемдәре: Ватутин, Двина, Кисловодск, Ҡолонда, Ҡурған, Фабрика һәм Шаумян.
Сипайловтың көньяғында даға рәүешендәге күл була. Уның борондан килгән исеме Ашҡаҙан күптән онотола һәм 1870 йылғы тораҡ пункттар исемлегендә ул исемһеҙ һыу ятҡылығы тип билдәләнә. Һуңғы йылдарҙа туристик һыҙмаларҙа был күл Сипайлов күле тип, ә Өфөнөң 1984 йылғы планы һыҙмаһында яңылыш Ҡашҡаҙан тип алына.
Элек Сипайлов эргәһендә ташландыҡ баҫыуҙа яңғыҙ бер йорт менән элек уның эргәһендә Мичуриндың гипс һыны торған була. Элек бында «Цветы Башкирии» совхозының участкаһы булған була, ләкин 1981 йылда яңы төҙөлөштәр башланыуға бәйле уны бынан күсерәләр.
Сипайлов ауылы эргәһендәге уйһыулыҡты ташҡын ваҡытында һыу баҫа. 1978 йылда ошонда 150 меңгә тиклем кеше йәшәрлек 10 биҫтәле ҙур торлаҡ массивы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1984 йылдың февралендә торлаҡ йорттар файҙаланыуға тапшырыла башлай.
Составы
Сипайлов торлаҡ районы бер-береһенә ҡушылған 10 микрорайондан тора: Сипайлов-1, Сипайлов-2, …, Сипайлов-10. Матбуғатта һәм рәсми документтарҙа ул Сипайлов микрорайоны тип йөрөтөлә. Башҡортса Һупайлы тип атала.
Ҡыҙыҡлы факттар
Ҡариҙел йылғаһы Яр буйы урамының юл полотноһы күтәртелгән һәм ул Һупайлыны (Сипайловты) ташҡын һыуҙарынан һаҡлаусы 4 километр оҙонлоғондағы дамбаны хасил итә.
Калчуг
Калчуг — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лименда йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рушанна Бабич
Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы (17 октябрь 1975 йыл) — Рәсәй артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2015) һәм атҡаҙанған (2009) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2004).
Биографияһы
Рушанна Юрий ҡыҙы Бабич 1975 йылдың 17 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Башҡорт театр актёры Таңсулпан Бабичеваның ҡыҙы.
Рушанна Бабич  — Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры артисы.
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының, Рәсәй театр сәнғәте акаде́мияһының актерлыҡ факультетын тамамлай, уҡытыусылары А. А. Васильева һәм И. В. Скорик. Ш. Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты.
Родниковая (Песчанка ҡушылдығы)
Родниковая  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡом
Ҡом — ултырма тау тоҡомдары, шулай уҡ яһалма материал, тау тоҡомдары ваҡтарынан тора. Бик йыш таҙа тиерлек минералдар һәм кварцтан тора  (матдә — кремний диоксиды). Тәбиғи ҡом ыуалыусан, тау тоҡомдарыҡ онталыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, дәүмәле 0,16—5 мм, ауырлығы миллиграммдың унынсы өлөшөнән башлап бер нисә микрограмға етеп  үҙгәреп торорға мөмкин. Тупланыу шарттарына ҡарап аллювиаль, делювиаль булыуы мөмкин, диңгеҙ, күл, Эол ултырмаһы ҡомдары була. Һыу ятҡылыҡтарында һәм һыу ағымдары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡом йоморораҡ була.
Сауҙала:
Сауҙала ҡом сығарыу урындарына һәм эшкәртелеүе буйынса классификациялана:
Ҡом классификацияһы
Төпкә ултырыусандарға еүешлеге SR < 0,8 булған туҙанлы-балсыҡлы грунтинә, уларҙың Iss төпкә ултырыу  индексдәүмәое түбәндәгеләрҙән кәмерәк:
Вексельбург
Вексельбург (Wechselburg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2045 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9306 һәм автомобиль коды MW.
Касьян-Кедва
Касьян-Кедва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кедва йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафаровка
Сафаровка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турмак йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Владимир Спиваковтың Халыҡ-ара хәйриә фонды
Владимир Спиваковтың Халыҡ-ара хәйриә фонды — 1994 йылдың майында барлыҡҡа килгән коммерцияға ҡарамаған хәйриә ойошмаһы, уны скрипкасы һәм дирижёр Владимир Спиваков ойошторған. Владимир Спиваков фондының эшмәкәрлек йүнәлештәре — музыкала һәм һынлы сәнғәттә ҙур һәләттәре асылған балаларға ярҙам итеү, таланттарын үҫтереү, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә уларҙың ижади үҫешен ойоштороу. Тағы бер йүнәлеш — мәҙәни ҡиммәттәрҙе һаҡлау һәм үҫтереү, төрлө яҡлап хәйриә булышлығы күрһәтеү. Фонд 2005 йылдан Jeunesses Musicales International халыҡ-ара ойошмаһының Рәсәйҙәге вәкиле һәм ағзаһы булып тора.
Фонд талантлы йәш музыканттарға, бейеүселәргә, рәссамдарға ярҙам итә, улар өсөн оҫталыҡ кластары, концерттар, турҙар һәм күргәҙмәләр ойоштора. Фонд стипендиаттары халыҡ-ара һәм Рәсәй конкурстарында, фестивалдәрендә ҡатнаша. 1994 йылдан фонд — Франция ның Кольмар ҡалаһында үткәрелә торған Халыҡ-ара Музыка фестивален ойошторошоусы һәм уның даими ҡатнашыусыһы.
Фонд Мәскәү, Санкт-Петербург, Себер, Урал, Украина, Белоруссияның һ. б. музыка мәктәптәренә, сәнғәт мәктәптәренә һәм художество мәктәптәренә дамим ярҙам күрһәтә. 1998 йылдың 11 июнендә Владимир Спиваковтың Халыҡ-ара хәйриә фонды бүлексәһе Башҡортостанда асыла. Шунан бирле бер нисә тиҫтә һәләтле бала уның ярҙамында музыкаль белемен һәм оҫталығын үҫтерҙе, Владимир Теодорович уларҙы сифатлы музыка ҡоралы менән тәьмин итте. Музыка сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө, әүҙем йәмәғәт һәм хәйриә эшмәкәрлеге өсөн Владимир Спиваков 2013 йылда «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнде.
В. Спиваковтың Халыҡ-ара хәйриә фонды мәғариф, фән, сәнғәт һәм мәҙәниәт менән бәйлелектәге бик күп төрлө социаль программаларға булышлыҡ күрһәтә. Фонд шулай уҡ балаларҙың һаулығы өлкәһен дә иғтибарҙан ситтә ҡалдырмай, етем, инвалид балаларға, балалар йорттарына һәм дауаханаларына ла ярҙамын бүлә.
Фондтың эше
Фондың 14 йыллыҡ эшмәкәрлеге дәүерендә: • В. Спиваков фондының Әрмәнстанда, Башҡортостанда һәм Болгарияла бүлексәләре бар.
Фондтың иң ҙур һәм әһәмиәтле проекты булып «Мәскәү дуҫтарын ҡаршылай» халыҡ-ара фестивале һанала, унда 2004 йылдан башлап 5000-дән ашыу бала ҡатнашты ла инде. Йәш таланттар Мәскәүҙең иң яҡшы концерт майҙансыҡтарында сығыш яһау мөмкинлеген ала. 2008 йылда V юбилей фестивале «Шәфҡәтлелек осоро» девизы аҫтында үтте, ул ижад һәм хәйриәлек идеяларын берләштерҙе.
Яңы Муллаҡай ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Яңы Муллаҡай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яңы Муллаҡай ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Амориҙар
Амориҙар, аморриҙар, амориттар — боронғо Алғы Азияла йәшәгән, амори телендә һөйләшкән көнбайыш семит халҡы.
Сығышы
Сутиҙар (ҡайһы бер сығанаҡтарға ярашлы, өс амори ҡәбиләһенең береһенең үҙатамаһы), легендар ата-баба Суттан башланған шәжәрәһен тергеҙгән; Әҙәм менән Һауаның өсөнсө улы Сифты (йәһүд текстарында Шет) Сут тип белгәндәр.
Донъя тарихы майҙанына амориҙар беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡта сыға, улар Ҡәнғән (Ханаан) менән Шумер араһында Сүриә сүле буйлап күсеп йөрөгән малсы семит ҡәбиләләре була. Иң боронғо амори ҡалаһы тип Угарит һанала.
Беҙҙең эраға тиклем 4-се мең йыллыҡта Ғәрәбстанда төпләнгән семит ҡәбиләләре араһында бер нисә ареал айырылып тора, ә 4-се мең йыллыҡ аҙағы — 3-сө мең йыллыҡ башында халыҡтарҙың күпләп күсенеүе бара. Урта Евфратҡа сыҡҡан һәм аҙаҡ Месопотамияға күскән көнсығыш семиттар аккадтарҙың элгәре була. Сүриә сиге буйында йәшәгән һәм аҙаҡ Сүриә менән Үрге Месопотамияға таралған төньяҡ семиттар эблаиҙар булараҡ билдәлелек ала. Ғәрәбстандың төньяҡ-үҙәк өлөшөндә йәшәгән көнбайыш семиттар амориҙарҙың, ҡәнғәндәрҙең һәм боронғо йәһүдтәрҙең ата-бабаһы була. Көнбайыш семит ҡәбиләләренең бер өлөшө Сүриәгә күсә, унан Ҡәнғәнгә тарала һәм төпләнеп, ер эшкәртеү менән шөғөлләнеп йәшәй башлай. Уларҙан ҡәнғәндәр килеп сыға. Бер өлөшө далала ҡала һәм күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнә. Улар сутиҙарҙың элгәре була. Беҙҙең эраға тиклем 2400 йылдарҙа сутиҙар шумерҙарҙың көньяҡ күршеһе була.
Беҙҙең эраға тиклем XXII быуат башында сутиҙар Евфрат буйлап төньяҡ-көнбайышҡа табан урынлаша, Джебель-Бишри таулығын һәм Сүриәнең күрше өлкәләрен биләй, унда ерле көнбайыш семит халҡы эблаиҙарҙы йота; ошонан һуң сутиҙарҙы месопотамса «амори» («көнбайыш кешеләре» тип тәржемә ителә) тип йөрөтә башлайҙар, уға тиклем эблаиҙарҙы шулай тигәндәр. Ошо хәлдәр барышында сутиҙарҙың өс төп ҡәбиләһе айырылған: төньяҡ-көнбайышта сутиҙар (улар шулай уҡ дидандар), үҙәктә ханиҙар һәм көньяҡта, көньяҡ-көнсығышта бини-яминдар.
Яңы Бәрҙәш ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Яңы Бәрҙәш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Катыдкычас
Катыдкычас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйю йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәмәҙинуров Шамил Шәрифйән улы
Хәмәҙинуров Шамил Шәрифйән улы (2 сентябрь 1950 йыл — 14 ноябрь 2014 йыл) — башҡорт йырсыһы, 1978—2014 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013).
Биографияһы
Шамил Шәрифйән улы Хәмәҙинуров 1950 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Иштебай ауылында тыуған.
1978 йылда Миләүшә Мортазина класы буйынса Өфө сәнғәт училищеһын тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт филармонияһында артист-вокалсы (солист) булып эшләй башлай. Башҡортостанда һәм унан ситтә тиҙ арала билдәлелек яулаған «Ихлас» эстрада төркөмөн ойоштороуҙың инициаторы һәм уның етәксеһе була.
Йырсы оҙаҡ ауырыуҙан һуң 2014 йылдың 14 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғаиләһе
Тормош иптәше — йырсы Римма Ибраһимова менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә. Ҡыҙы Гөлназ М. Кәрим исемендәге Йәштәр театрының әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй, Гөлсәсәк — Ҡазанда Ғ.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры актрисаһы.
Репертуары
Шамил Шәрифйән улы йырҙарын бик күп телдәрҙә башҡара — башҡорт, татар, мари, сыуаш һәм мордва. «Бәллүр яҙмыш», «Төнгө серенада», «Ҡойон», «Парлы тормош», «Өфөләргә барам әле», «Үҙең аңла…» йырҙары менән Башҡортостандың халыҡ артисы Шамил Хәмәҙинуров үҙенсәлекле, моңло тауышы менән бик күп тамашасының яратҡан йырсыһына әүерелә.
Мәжит Ғафури 1921 йылғы аслыҡ тураһында
Мәжит Ғафури 1921 йылғы аслыҡ тураһында — нәфис әҙәбиәтә аслыҡ темаһы ижтимағи-тарихи мәсьәлә тип кенә ҡаралмай, ә күбеһенсә был күренештең рухи-шәхси контекста, әхлаҡи-зауыҡ нигеҙҙә кеше халәтенә үҙгәреш кереткәнен аңлата.
М. Ғафуриҙың фәҡирҙәр һәм аслыҡ тураһында әҫәрҙәре
Башҡорт әҙәбиәтендә фәҡирлек һәм шуның менән бәйләнгән аслыҡ темаһы ХХ быуатта актуалләшә. 1920-се йылдарҙа М. Ғафури үҙенән элгәре әҙәби традицияларға таянып, бының өсөн органик художество алымдары ҡулланып, аслыҡ темаһының глобаль масштабҡа эйә икәнлеген аса.
М. Ғафуриҙың «Кеше ашаусылар» («Людоеды», 1922) поэмаһы, «Ас» («Голодный», 1921), «Һулыған гөлдәр» («Увядшие цветы», 1921), «Һуңғы минутта» («В последнюю минуту», 1921), «Илайҙар» («Плачут», 1922), «Һүнделәр» («Погасли», 1922), «Алтын тәре, бәрхет палас» («Золотой крecт, бархатный ковeр», 1922), «Аслык тырнағында» («В когтях голода», 1923 һәм 1928) йыйынтығында туплана.
Көндәлектәр кеүек яҙылған «Аслыҡ фажиғәләре» публицистик йыйынтығында Мәжит Ғафури Башҡортостандың Тамъян-Ҡатай кантонында булған хәлдәрҙе бәйән итә:
1922 йылдың 11 авгусындағы «Башҡортостан хәбәрҙәре» гәзитенең 77-се һанында «Ситкә оҙатылған балаларҙы ҡайтарыу сараларын күрергә ваҡыт түгелме?» исемле мәҡәләһендә Мәжит Ғафури аслыҡ ваҡытында ситкә ебәрелгән балаларҙы ҡайтарыу кәрәклеге тураһында яҙа. 1921—1922 йылдарҙа Өфө губернаһының һәм АБССР-ҙың балалар йорттары барлыҡ ярҙамға мохтаж булғандарҙы ҡабул итә алмағанлыҡтан, 25 мең тирәһе бала уңышы күберәк булған губерналарға эвакуациялана. 1921 йылдың аҙағына Өфө губернаһынан ғына 90 меңдән ашыу бала күсерелә. 1923 йылдағы мәғлүмәт буйынса, Башҡортостандан сит төбәктәргә (Семипалатинск, Новосибирск, Екатеринбург, Барнаул, Гомель, Владивосток, Витебск, Устюг, Тула, Белая Церковь ҡалаларына) 30 мең тирәһе ҡарауһыҙ бала ойошторолған рәүештә оҙатыла. Улар араһында буласаҡ шағир Рәшит Ниғмәти ҙә була. Балаларҙы кире ҡайтарыу эше 1926 йылға саҡлы дауам итә.
Шулай итеп, 1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ ваҡытында Мәжит Ғафури ваҡытлы матбуғатта астарға ярҙам итеү һәм ситтә ҡалған балаларҙы ҡайтарыу буйынса мәҡәләләр менән сығыш яһай, йәмәғәтселектең иғтибарын ошо проблемаларға йүнәлтеү буйынса эшләй.
Әҫәрҙәренең эстәлеге
Мәжит Ғафуриҙың яҙған әҫәрҙәрен һәм мәҡәләләрен һанап сығыу ҙа был тема документаль һәм нәфис проза, шиғыр һәм поэма ижад итеүҙә, драматургияла ни тиклем мөһим булыуын күрһәтә. Һәм эстәлек, формаль мәғәнә яғынан да нәфис әҫәрҙә файҙаланырлыҡ. Уларҙа, художестволыҡ менән бер рәттән һәләкәт тураһында документаль мәғлүмәт тупланған. Уның дөйөм гуманистик масштабы — шәхестең рухи үҙгәреүен, һынылышын анализлау аша асыла. Шуның менән бер рәттән эстәлек аспекты менән тығыҙ бәйләнештә әҫәрҙең стилистика динамикаһында, поэтикаһында үрелгән. Авторҙың төп художество бурысы ысынбарлыҡты дөрөҫ яңынан тыуҙырыуында. Мәжит Ғафури әҫәрҙәрендә шул замандағы тормош күренештәре етерлек киң һәм тәрән алынған. Әҫәрҙәрендәге һүрәтләүҙәр, персонаждарҙың портреты, телмәре аша ҡыҙғаныс картина күҙ алдына баҫа.
Кеше ашаусылар
''Әҙәм сифаты юҡ был кәүҙәлә, Әйтерһең дә, пәри кәүҙәһе. Ҡабаҡтары шешкән һарғылт булып, Күҙҙәр төпкә батҡан уйылып, Яңаҡ һөйәктәре өҫкә сыҡҡан, Ике бите бөткән сыйылып. Үпкә кеүек аҡһыл ирендәре Араһынан оҙон тештәре Алға табан сыҡҡан ыржайышып,
Күренеп тора ауыҙ эстәре. Үтмәҫ балта менән юнған кеүек, Беләктәре тора ҡырынайып, Ҡул һырттарында бармаҡ һеңерҙәре Теҙелеп тора, һырланып, Ите бөткән оҙон бармаҡтары Тармаҡланып айырым торалар, Бер-береһенә һис бер йәбешмәйҙәр, Әйтерһең дә, кипкән һыуалар.
Сыбыҡ төҫлө муйын тамырҙары Ситтән күренеп тора беленеп, Елкә тиреләре буй-буй булып, Теккән кеүек тора бөрөлөп. Кәүҙәһенә элгән сепрәктәре Тиҫкәрегә кейгән тун кеүек. Ялбырлашып, ҡош-ҡорттарҙы Ҡурҡытырға ҡаҡҡан һын кеүек
Тәнҡит
Мәжит Ғафуриҙың «Аслыҡ тырнағында» йыйынтығы (1922) һәм уға индерелгән «Кеше ашаусылар» поэмаһы һәм аслыҡ тематикаһын асҡан шиғырҙары әҙәбиәт белгестәре һәм әҙәби тәнҡит иғтибарынан ситтә ҡалманы. Улар тураһында Р. Башкуров, Ф. Ибраһимова, З. Рәмиев һ. б. яҙҙы. Шул осорҙағы барлыҡ әҫәрҙәрҙә һәм Мәжит Ғафури ижадында ла ғалимдар Волга буйындағы аслыҡтың натуралистик картиналары һүрәтләнешен һәм Ғафури шиғриәтендә негатив яғын күрҙеләр. З. Г. Сәләхованың кандидатлыҡ диссертацияһында күҙәтеү предметы булып натурализм, уның төрлө аспекттары тора. М. Ғафуриҙың «Кеше ашаусылар» поэмаһын, татар яҙыусыһы Ғәлимйән Ибраһимовтың «Кешеләр» повесы һымаҡ, тәрән психологизм менән бергә натурализмдың тулы биологик төрө файҙаланылған әҫәр тип дәлилләй.
Яҙыусының публицистикаһы тураһында Ә. Кирәев, Р. Әмиров, Р. Хажиев яҙып сыҡты.
Совет идеологияһы вәкилдәре Мәжит Ғафуриҙы натурализмда ғәйепләүе, хөкүмәт тарафынан ярҙам булдырылыуын тасуирламауы, совет власының сәйәсәтен аңлап еткермәүҙә һәм теманы әҫәрҙә хаталы асыуын тәнҡитләгәнлеге көн кеүек асыҡ.
Һылтанмалар
Отражение темы голода 1920-х годов в татарской литературе
Таволожка
Таволожка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Үҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Венусберг (Мәғдән тауҙары)
Венусберг (Мәғдән тауҙары) (Venusberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2 319 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9430 һәм автомобиль коды MEK.
Чан Кайши
Чан Кайши (Chiang Kai-shek, ; 31 октябрь 1887 йыл — 5 апрель 1975 йыл) — Ҡытайҙың хәрби һәм сәйәси эшмәкәре. Сунь Ятсендың вафатынан һуң 1925 йылда Гоминьдан фирҡәһен етәкләй. Ҡытай Республикаһының президенты, маршал һәм генералиссимус
Верда
Верда (Werda) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1586 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 696 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8223 һәм автомобиль коды V.
Кевдом
Кевдом — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Очея йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алексеевка ауыл Советы (Благовар районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.
Озерки ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Озерки ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Озерки ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Подлуб ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Подлуб ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Подлуб ауылы.
Турмак
Турмак — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алтата йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кедва (Вымь ҡушылдығы)
Кедва  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әһлетдин Биктуғанов
Әһлетдин Биктуғанов (1705—1774) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Мулла.
Биографияһы
Әһлетдин Биктуғанов сығышы менән Себер даруғаһы Ҡыр-Танып улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы) Ҡайпан ауылы башҡорттарынан. Старшина булып хеҙмәт итә.
1773 йылдың октябренән — 1774 йылдың беренсе яртыһына тиклем Әһлетдин Биктуғанов Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында баш күтәреүселәр менән етәкселек итә.
1774 йылдың июлендә Йомаҡай Асҡаров, Әҙиғот Темәсов, Рахманғол Иртуғанов, Ғәбдесәләм Рәмзин менән бергә Әңгәсәк заводын һаҡлаусы хөкүмәт отрядына ҡаршы һуғыша.
1774 йылдың сентябрендә Әһлетдин Биктуғановтың отряды Салауат Юлаев ғәскәренә ҡушыла. Батша хөкүмәтенә тоғро ҡалған башҡорт старшиналары менән баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшмәүҙе һорап һөйләшеүҙәр алып бара.
1774 йылдың октябрь аҙағында әсирлеккә эләгә. Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була. Үлем язаһына хөкөм ителә, әммә ул тән язаһы менән алыштырыла.
1774 йылда Ҡазан төрмәһендә вафат була.
Чёрненькая (Алтата ҡушылдығы)
Чёрненькая  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алтата йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Президент
Президент (лат. praesidens — алда ултырыусы, башта; рәйес) — республика йәки ҡатнаш идара итеү формаһы булған дәүләттәрҙә һайланған дәүләт башлығы, закон буйынса вәкәләттәре сикләнгән мөҙҙәткә (мәҫәлән, конституция буйынса) һайлана.
Президент республикаларында президент парламенттан тыш ысулдар менән һайлана: ситләтелгән (АҠШ) йәки туранан-тура (Рәсәй, Аргентина) һайлауҙар аша. Президент республикаларында ул киң хоҡуҡтарға эйә, сөнки уның ҡулында дәүләт башлығы һәм хөкүмәт башлығы функцияларын берләштерә.
Парламент республикаларында президентты йә парламент, йә нигеҙен парламентарийҙар тәшкил иткән махсус коллегия һайлай. Бындай республикаларҙың конституциялары (КАР-ҙан тыш, унда президенты парламент тарафынан һайлана һәм хөкүмәт башлығы була) формаль рәүештә президентҡа киң вәкәләттәр бирә, әммә ғәмәлдә уларҙы премьер-министр тормошҡа ашыра.
Әҙәбиәттә президент бурысын артабан башҡармаған кешене экс-президент тип атайҙар.
Президентлыҡ институты төшөнсәһе
Боронғо заманда төрлө йыйылыштар менән етәкселек иткән кешеләрҙе президент тип атаған булыуы ихтимал, әммә хәҙерге аңлауҙа («дәүләт башлығы») «президент» тигән һүҙ XVIII быуатҡа тиклем ҡулланылмай.
1787 йылда Америка Ҡушма Штаттары Конституцияһын ҡабул итеүгә әҙерләнгәндә генә, федераль дәүләттең яңы һайланған башлығын атау тураһында мәсьәлә килеп тыуғас, тәүге тапҡыр бындай вазифалы кешене билдәләү өсөн «президент» термины ҡулланыла ..
Хоҡуҡи әҙәбиәттә «президентлыҡ институты» йәки «президент институты» төшөнсәһе айырылып тора. Был учреждение конституцион-хоҡуҡи характерҙа.
И. Д. Хутинаев, «социаль институт» төшөнсәһен анализлап, президентлыҡ институты фәндең төрлө тармаҡтарының анализлау предметы булып тора, улар төрлө ысулдар ҡуллана, шуға ла был төшөнсәнең йөкмәткеһе бәхәсле булып ҡала, тип билдәләй. Мәҫәлән, Б. П. Елисеев президентлыҡ институтын «интеграциялы хоҡуҡи институт, уның маҡсаты дәүләт власы институттарының эшмәкәрлеген яраштырыуҙа тора, тип билдәләй». Башҡа авторҙар президентлыҡ институтының асылын президент һайлау процесын, уның вәкәләттәрен һәм функциональ бурыстарын көйләүгә йүнәлтелгән нормалар системаһы итеп ҡарай.
Т. Э. Каллагов президентлыҡ институтын «президент власы эшмәкәрлеген көйләүсе конституцион нормаларға нигеҙләнгән дәүләт идараһы өлкәһендә президент вәкәләттәре йыйылмаһы», тип ҡарай.
М. А. Краснов икенсе ҡарашта тора, ул президентлыҡ, абсолют монархия кеүек үк, «атайлыҡ» идеяһының кәүҙәләнеше булып тора: монарх кеүек үк, президент асылда «милләт атаһы» функцияһын башҡара, тип иҫәпләй. Башҡа тикшеренеүҙәрҙә был фекер билдәле бер хуплау таба: мәҫәлән, Яңы һәм Хәҙерге заманда власть ойоштороу принциптары яңынан ҡаралыуға ҡарамаҫтан, йәмғиәт президентлыҡ институтына мохтаж: ул донъяның 130—140 илендә йәшәп килә, уға социаль ихтыяж бар. Президент дәүләт берҙәмлеге символы, үҙ илендә, шулай уҡ сит илдәрҙә граждандар мәнфәғәттәрен яҡлаусы булып тора; ул илдә барған ваҡиғалар өсөн шәхсән яуаплы.
И. Д. Хутинаев, тап президентлыҡтың беренсел булып тороуын һәм шул арҡала тейешле институттың йөкмәткеһе киңерәк булыуын билдәләп, «президентлыҡ институты» һәм «президенттың хоҡуҡи статусы» төшөнсәләрен айырып күрһәтә. Президенттың хоҡуҡи статусы уның үҙ функциональ бурыстарын үтәү тәртибен билдәләй. Президентлыҡ институты шулай уҡ президент һайлауға ҡағылышлы нормаларҙы, президент вәкәләттәрен тормошҡа ашырыу күләмен, уларҙың үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыу осраҡтарын, президент эшен тәьмин иткән учреждениеларҙы ойоштороуҙы һәм уларҙың эшләү тәртибен үҙ эсенә ала.
«Президент власы» төшөнсәһе лә айырыла (вәкәләттәрҙе бүлеү системаһында властың айырым тармағы тип аңларға ярамай). Был власты президент шәхсән генә түгел, башҡа органдар һәм чиновниктар ҙа тормошҡа ашыра, тип күрһәтелә. Дәүләт органдарының был системаһын билдәләү мәсьәләһе бәхәсле. Ҡайһы бер ғалимдар «президент власы механизмы» терминын ҡуллана. Икенселәр «президенттың башҡарма аппараты» төшөнсәһен индерә. Президент власын тормошҡа ашырыусы дәүләт органдары, учреждениелар һәм вазифалы кешеләр системаһын «президент командаһы» тигән төшөнсә менән билдәләргә мөмкин булыр ине, тип билдәләй Авакьян С. А..
Дөйөм алғанда, президент власының башҡарма аппаратына түбәндәге дәүләт учреждениелары (Рәсәй Федерацияһы өлгөһөндә): Рәсәй Именлек Советы, Рәсәй Президенты Хакимиәте, Рәсәй Президентының тулы хоҡуҡлы вәкилдәре, Рәсәй Президентының Эштәр идаралығы, Рәсәй Президентының Махсус программалар баш идаралығы, Рәсәй Президенты ҡарамағында булдырылған төрлө кәңәшмә һәм консультация органдары инә. Башҡа дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә шулай уҡ президент власы эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе башҡарма органдарҙың үҫешкән системалары бар.
Президентлыҡ институтына донъяла барлыҡҡа килгән ҡараштарҙы анализлап, бөтә дәүләттәр президенттарына хас булған түбәндәге төп билдәләрҙе күрһәтергә мөмкин:
Хәҙерге хоҡуҡ системаларында президенттың конституцион-хоҡуҡи статусы һәм әһәмиәте
Президенттың конституцион-хоҡуҡи статусы төрлө дәүләттәрҙә айырыла. Атап әйткәндә, властарҙы бүлеү системаһында президенттың урынын билдәләүҙә етди айырмалыҡтар бар. Ҡайһы бер дәүләттәрҙә (шул иҫәптән Рәсәй, Ҡаҙағстан) президент дәүләт башлығы булып тора һәм бер ниндәй власть тармағына — башҡарма, закондар сығарыу йәки суд власына ҡарамай. Был ҡағиҙә (положение), мәҫәлән, Италия һәм Венгрия конституцияларында нығытылған.
Башҡа илдәрҙә иһә президент, дәүләт башлығы булыуҙан тыш, властың башҡарма тармағы башлығы булып тора. Бындай илдең сағыу миҫалы — АҠШ Конституцияһының II.1 статьяһында "башҡарма власть Америка Ҡушма Штаттары Президентына бирелә, тип күрһәтелә . Ошондай уҡ положениелар Мексика Конституцияһының 80-се статьяһында ла бар: «Юғары башҡарма власты тормошҡа ашырыу „Мексика Президенты“ тип аталған кешегә йөкмәтелә».
Әммә президенттан тыш хөкүмәт башлығы вазифаһы булған дәүләттәрҙә уларҙың хоҡуҡи статусын һәм вәкәләттәрен сикләү көнүҙәк мәсьәлә. Мәҫәлән, Италия Конституцияһында, «Министрҙар Советы Рәйесе Хөкүмәттең дөйөм сәйәсәте менән етәкселек итә һәм уның өсөн яуап бирә», ә «Республика Президенты дәүләт башлығы булып тора һәм милли берҙәмлек исеменән сығыш яһай», тип яҙылған. Бынан күренеүенсә, тулы башҡарма власть президентҡа түгел, ә хөкүмәт башлығына бирелә.
Ҡайһы бер конституциялар президент менән хөкүмәт башлығының хоҡуҡи статусы нисбәте проблемаһын хәл итмәй. Әйтәйек, Финляндия Конституцияһында, нәҡ президент юғары башҡарма власҡа эйә, әммә ғәмәлдә премьер-министр хөкүмәт башлығы булып тора, тип яҙылған. Австрия Конституцияһында, «Федераль президент, федераль министрҙар һәм дәүләт секретарҙары, шулай уҡ ер хөкүмәте ағзалары юғары башҡарма власть органдары булып тора», тип яҙылған. Шул уҡ ваҡытта кемдәрҙең юғары башҡарма власҡа эйә булыуы туранан-тура күрһәтелмәй. Әммә был Конституцияла Президент вәкәләттәрен анализлау (65-се статья) президент башҡарма власть органдарына, уның ҡарарҙарына реаль йоғонто яһамайынса, номиналь мөғәмәлә итә, тип әйтергә мөмкинлек бирә.
Дөйөм алғанда, президент һәм хөкүмәт башлығы вазифалары бер үк ваҡытта индерелгән күпселек илдәрҙә хоҡуҡи коллизиялар һәм уларҙың вәкәләттәре нисбәтенә бәйле бәхәстәр килеп тыуа. Мәҫәлән, Франция Конституцияһының 9-се статьяһына ярашлы, «Хөкүмәт милләт сәйәсәтен билдәләй һәм алып бара», «Министрҙар Советына Президент рәйеслек итә». Шул уҡ ваҡытта, 21-се статьяға ярашлы, «Премьер-министр Хөкүмәт эшмәкәрлеге менән етәкселек итә». Һөҙөмтәлә Президент та, Премьер-министр ҙа Хөкүмәт менән етәкселек итеү өсөн хоҡуҡи нигеҙгә эйә, һөҙөмтәлә уларҙың үҙ-ара эш итеү һөҙөмтәлелеге йыш ҡына күп кенә сәйәси факторҙарға бәйле була.
Ислам дәүләттәрендә президент статусының үҙенсәлектәре бар. Әйтәйек, Иранда юғары власть президентҡа түгел, ә юғары дини иерарх булған «Ил Лидерына» ҡарай. Уға башҡа власть органдары һәм чиновниктар, шул иҫәптән президент та буйһона.
Азия һәм Африканың күп кенә дәүләттәрендә власть юғары вазифалы кешегә түгел, ә уны күрһәткән идара итеүсе партияның етәксе органына ҡарай. Был модель совет блогы илдәре өсөн дә хас ине, уларҙа президент идара итеүсе коммунистар партияларының етәксе органдары ултырыштарында ҡабул ителгән ҡарарҙарҙы ғына иғлан итә.
Байтаҡ конституцияларҙа, дәүләт башлығы вәкәләттәрен үтәү менән бәйле бурыстарҙан тыш, президентҡа шулай уҡ байтаҡ гражданлыҡ, әхлаҡи һәм сәйәси бурыстары йөкмәтелә. Тәү сиратта, бындай йөкләмәләр президенттың Конституцияны өҙлөкһөҙ үтәүенә, граждандарҙың конституцион хоҡуҡтарын һәм конституцияның башҡа положениеларын яҡлауға, уны тормошҡа ашырыуға бәйле. Шулай итеп, Италия Конституцияһында, Президент «Республикаға тоғролоҡҡа һәм Конституцияны үтәүгә ант» ала, тип яҙылған (91-се статья). Финляндия Конституцияһында, Президент антында үҙ бурыстарын үтәгәндә «Республика Конституцияһын һәм закондарҙы намыҫлы һәм теүәл үтәйәсәк, шулай уҡ Финляндия халҡы мәнфәғәте өсөн бар көсөн һаласаҡ» тип белдерелә. Америка Ҡушма Штаттары Президенты киләһе ант бирә: «Мин… Берләшкән штаттар Конституцияһын тулыһынса хуплармын, һаҡлармын һәм яҡлармын тип тантаналы рәүештә ант итәм». РФ Конституцияһында, Рәсәй Федерацияһы президенты Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы, кеше һәм граждан хоҡуҡтары һәм иректәре гаранты булып тора, тип яҙылған (80-се статья).
Был положениелар, билдәле бер декларатив характерҙа булыуына ҡарамаҫтан, йәмғиәт өсөн бик мөһим, сөнки президенттың бындай йөкләмә биреүе президент вазифаһын үтәүҙең законлылығы тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә, халыҡ яғынан уға ышаныуҙың шарты һәм законды боҙорға юл ҡуймаған тотҡарлаусы фактор булып тора.
Күп конституциялар (мәҫәлән, Франция, Польша, Греция) ил башлығына суверенитет, дәүләт бойондороҡһоҙлоғо, территориаль бөтөнлөк, хәүефһеҙлек гаранты булыу кеүек оҡшаш башҡа бурыстар ҙа йөкмәтә.
Күп кенә дәүләттәрҙә президент төрлө сәйәси көстәр һәм власть тармаҡтары араһында үҙенә күрә аралашсы, арбитр ролен башҡара. Франция Конституцияһына ярашлы, «президент… үҙенең арбитражы менән асыҡ властың нормаль эшләүен, шулай уҡ дәүләттең күсәгилешлеген тәьмин итә» (5-се статья). Румыния Конституцияһы буйынса, «Румыния Президенты Конституцияның үтәлешен һәм халыҡ властарының тейешле эшләүен күҙәтеп бара. Ошо маҡсатта Президент дәүләт властары, шулай уҡ дәүләт һәм йәмғиәт араһында аралашсы функцияһын башҡара» (80-се статья).
Йыш ҡына президент ниндәй ҙә булһа социаль төркөмдәр вәкиле булырға тейеш түгел, ул үҙ вәкәләттәрен бөтә йәмғиәт мәнфәғәтендә тормошҡа ашырырға тейеш, тип билдәләнә. Шулай итеп, Греция Президенты «гректарҙың хоҡуҡтарын һәм иректәрен яҡларға һәм грек халҡының уртаҡ мәнфәғәттәренә һәм прогресына хеҙмәт итергә» йөкләмә ала (Греция Конституцияһының 33-сө статьяһы).
Бынан тыш, президенттарға әхлаҡи характерҙағы, тәү сиратта, намыҫлылыҡ һәм ғәҙеллек бурыстары йөкмәтелә. Мәҫәлән, Германия Федерация Республикаһы Президенты антында «үҙ бурыстарын намыҫлы үтәү һәм һәр кемгә ҡарата ғәҙеллекте һаҡлау», Австрия Президенты антында «бөтә белемдәрҙе ҡулланып һәм намыҫлы выжданға эйәреп, үҙ бурыстарын үтәү» йөкләмәләре бар.
Президенттарҙың һанап үтелгән бөтә йөкләмәләре уларҙың вазифаһының абруйын арттырыуға йүнәлтелгән. Донъя практикаһына президенттарҙың үҙ бурыстарын үтәгәндә бындай йөкләмәләрҙе боҙоу осраҡтары билдәле. Ҡағиҙә булараҡ, бындай осраҡтарҙа (әгәр йәмғиәт демократик булһа), президент сәйәси партияларҙың, киң мәғлүмәт сараларының һәм йәмәғәт ойошмаларының тәнҡитенә дусар ителә, был йыш ҡына президенттың үҙ ирке менән отставкаға китеүенә килтерә. Етди хоҡуҡ боҙоуҙар булған осраҡта президенттың вазифанан мәжбүри рәүештә бушатылыуы ихтимал.
Канторович Леонид Витальевич
Леонид Витальевич Канторович (6 (19) ғинуар 1912 йыл — 7 апрель, 1986 йыл, Мәскәү) — совет математигы һәм иҡтисадсыһы, Һыҙыҡлы программалауға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1975 йылда «ресурстарҙы оптималь бүлеү теорияһына индергән өлөшө өсөн» иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты була. Физика-математика фәндәре докторы (1935), СССР Фәндәр академияһы академигы (1964), профессор.
Биографияһы
Леонид Канторович 1912 йылда Петербургта табип-венеролог Хаим (Виталий) МоисеевичКанторович (1855—1922) һәм теш табибы Песя Гиршевна (Паулина Григорьевна) Закс (1874—1942) ғаиләһендә кинйә бала булып тыуа. Ғаилә Петербургҡа Вильнонан  күскән була. Уның табип-психиатр, медицина фәндәре докторы Николайағаһы (1901-1969) һәм шәфҡәт туташы, һуңынан билдәле инженер-төҙөүсе Лидия апаһы була.
Ғаилә 1913 йылда архитектор Я. З. Блувштейн (1878—1935) докторы Х. М. Канторович өсөн Барокко урамында төҙөгән 6-сы йортта йәшәй. Граждандар һуғышы осоронда бер йылды Белоруссияла үткәрәләр. 1922 йылда Хаим Моисеевич вафат була, Леонид әсәһе ҡарамағында ҡала.
1926 йылда ун дүрт йәшендә Ленинград университетына уҡырға инә.
Математика факультетын тамамлай (1930), аспирантурала уҡый. 1930—1939 йылдарҙа — уҡытыусы, һуңынан Ленинград сәнәғәт төҙөлөшө инженерҙары институты профессоры була.
1938 йылда Канторович табип Наталья Ильинаға, өйләнә (уларҙың өс балаһы тыуа — ҡыҙҙары Ирина, улдары Виталий менән Всеволод. 9 айлыҡ Виталий 1942 йылда Ленинградтан эвакуацияланған ваҡытта һәләк була).
30-сы йылдарҙа, СССР-ҙың интенсив иҡтисади һәм индустриаль үҫеше осоронда Канторович математик тикшеренеүҙәр авангардында була һәм үҙенең теоретик эшләнмәләрен үҫеешә барған совет иҡтисадында ҡулланырға тырыша. 1938 йылда фанера тресына консультациялар биргән ваҡытта, Канторович бик күп үҙгәреүсәндәрҙең һыҙыҡлы тигеҙлектәр һәм тигеҙһеҙлектәр формаһында сикләүҙәр һаны ҙур булғанда һыҙыҡлы формаларын максималләштереү кәрәклеген аңлай. Ул уны хәл итеү өсөн Лагранж ҡабатлаусыларына рөхсәт биргән ысулды модификациялай һәм иҡтисадтың күп проблемалары шундай мәсьәләгә бәйле икәнен асыҡлай. 1939 йылда «Производствоны ойоштороу һәм планлаштырыуҙың математик ысулдары» хеҙмәтен баҫтыра, унда иҡтисадтың үҙе асҡан математик ысулға буйһоноуын һүрәтләй һәм һыҙыҡлы программалауға нигеҙ һала.
1939 йылда Канторович Хәрби инженер-техник университетының математика кафедраһы мөдире урынына саҡырыуын ҡабул итә. Канторович — Ленинградты обороналауҙа ҡатнаша. Һуғыш йылдарында Ленинградтан Ярославлгә эвакуацияланған Хәрби-Диңгеҙ флотының Хәрби инженер-техник университетында уҡыта, ғаиләһе лә эргәһендә була.
Вердау
Вердау (Werdau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 22 303 кеше йәшәй. Майҙаны — 65,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 334 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8412 һәм автомобиль коды Z.
Болошло ауыл Советы (Благовар районы)
Болошло ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә[.
Кемысь
Кемысь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чертанла
Чертанла — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 384 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Аҡбүләк ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Пьер Огюст Ренуар
Пьер Огюст Ренуар (Pierre-Auguste Renoir ; 25 февраль 1841 йыл, Лимож — 3 декабрь 1919 йыл, Кань-сюр-Мер) — француз рәссамы, графигы һәм скульпторы, импрессионизмдың төп вәкилдәренең береһе. Тәү сиратта сентименталлекте юғалтмаған донъяуи портрет оҫтаһы булараҡ билдәле. Ренуар импрессионистарҙан тәүгеләрҙән булып хәлле Париж кешеләрендә уңышҡа өлгәшә. 1880 йылдар уртаһында ул импрессионизм менән өҙә, классицизм линияһына, «энгризмға» әйләнеп ҡайта. Танылған режиссёр Жан Ренуарҙың атаһы.
Биографияһы
Огюст Ренуар 1841 йылдың 25 февралендә Лиможда — Үҙәк Францияның көньяғындағы ҡалала тыуған. Ренуар бай булмаған тегенсе Леонард Ренуарҙың (1799—1874) һәм уның ҡатыны Маргаританың (1807—1896) 7 балаһынан алтынсы бала була.
1844 йылда Ренуарҙар Парижға күсенә. Бында Огюст ҙур Сент-Эсташ соборы янындаға сиркәү хорына уҡырға инә. Йырсының тауышы шул тиклем була, хатта хорҙың регенты Шарль Гуно малайҙың ата-әсәһен уны музыкаға өйрәнергә күндерергә маташа. Бынан тыш, Огюстың рәссам һәләте лә күренә. Уға 13 йәш тулғас, ул фарфор тәрилкәләр һәм башҡа һауыт-һабаны биҙәргә өйрәтеүсе оҫтаға урынлашып, ата-әсәһенә ярҙам итә башлай. Кистәрен Огюст һынлы сәнғәт мәктәбенә йөрөй.
1862 йылда Ренуар Эмиль Синьоль һәм Марк Габриэль Шарль Глейрҙа һынлы сәнғәт дәрестәре ала 1865 йылда дуҫы, рәссам Жюль Ле Кёрҙың йортонда ул 16 йәшлек Лиза Трео менән таныша. Тиҙҙән ул Ренуарҙың яратҡан ҡыҙы һәм уның яратҡан моделе булып китә. 1870 йылда уларҙың ҡыҙҙары Жанна Маргерит тыуа, әммә Ренуар атай булыуын рәсми рәүештә таныуҙан баш тарта. Уларҙың бәйләнеше 1872 йылға тиклем дауам итә, һуңынан Лиза, Ренуарҙы ҡалдырып, башҡа кешегә кейәүгә сыға.