cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Койдица
Койдица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәндәғол
Мәндәғол (Миндигулово) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 85 кеше.
Пекман
Пекман — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 530 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Мәндәғол
Почта индексы — 453588, ОКАТО коды — 80219819004.
Пекман
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Мәндәғол
Ауылға нигеҙ 1812 йылда һалына.Нигеҙ һалыусылар —Миндеғол Тимербаев етәкселегендә Собханғол ауылы (Янһары) кешеләре. Башҡорт ауылы.1920 йылда ауылда 57 хужалыҡ булып, 270 кеше йәшәгән.1925 йылғы иҫәптә 37 генә хужалыҡ күренеп тора.
Пекман
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәндәғол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
КаповоТур
Ауылда «КаповоТур» турист базаһы урынлашҡан.
Маловка
Маловка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Уньга йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ригала М. В. Келдыш бюсы
Мстислав Всеволодович Келдыш бюсы 1978 йылда Ригала   Латвия университетының төп бинаһы ҡаршыһында ҡуйылған.
Скульптор Лев Буковский һәм архитектор Георг Бауманис тарафынан бронзанан һәм граниттан эшләнгән
Постаменттың ситендә 1990 йылдарҙа юғалған «Геройҙың Йондоҙҙары» урынлашҡан.
Башта һәйкәлде Эспланадала (ул саҡта «Коммунарҙар  паркы» тип аталған), революция һәм Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары бюстары араһында ҡуйыу планлаштырыла, сөнки М.В. Келдыштың бюсының күләме  һәм стилистикаһы буйынса уларға оҡшаш була. Әммә  комиссия ҡарары буйынса, һуңғы урыны булып Тимм күперенән алыҫ түгел Латвия университеты бинаһы алдындағы  Ҡала каналы яры һайлана. Әлеге ваҡытта ла һәйкәл ошонда уҡ урынлашҡан
Үтек музейы
Үтек музейы — Переславль-Залесский ҡалаһында шәхси эшҡыуар Андрей Воробьевтың музейы, ул көнкүреш үтеге тарихына бағышланған.
Музейҙың тарихы
Ремонт эштәре өс йыл дауам итә, бының өсөн 30 мең доллар аҡса сарыф ителә һәм биналарҙы ремонтлана. Шул тиклем үк аҡса үтектәр эҙләп табып, һатып алыуға китә. 2002 йылдың 29 июнендә музей асыла. Үтектәрҙең күпселек өлөшөн Мәскәү ҡалаһының Измайлово вернисажында һатып алына. Ҡайһы бер ҡыҙыҡлы экспонаттар сүплектә табылған.
2002—2004 йылдарҙа музейға инеү бушлай була. 2006 йылда музейға инеү бушлай була, әммә махсус йәшниктә аҡса ҡалдырырға мөмкин була. Һуңынан музейға инеү түләүле булып китә.
Музей аша ай һайын 1,2 мең кеше үтә. Шуларҙың 95 % Мәскәүҙән, ҡалғандары — Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан һәм башҡа илдәрҙән килгән туристар. Андрей Воробьев Һәм Дмитрий Никишкин 2003 йылдың июлендә асылған Переславль янындағы Веськово ауылында Үтек музейы аҡсаһына Сәйнүк музейы аса. Сәйнүк музейы йәй айҙарында айына 50-70 мең һум килем килтерә. Воробьев өсөн ике шәхси музей — мауығыу түгел, ә бизнесының төп килеме.
Һикеяҙтамаҡ (Һатҡы районы)
Һикеяҙтамаҡ — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Һатҡы районындағы ауыл. Әйле ауыл биләмәһе составына инә. Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан сигендә урынлашҡан. Һикеяҙтамак мәмерйәһе комплексы эргәһендә урынлашҡан.
Үтек музейы
Музейҙың тарихы
Үтек музейы коллекциялары Переславль ҡалаһы менән бер ниндәй ҙә бәйләнештә түгел.
Музей коллекциялары
Музей коллекцияһында 200-ҙән ашыу үтек бар.
Музейҙың беренсе ҡатында сувенирҙар магазин урынлашҡан, икенсе ҡатында — үтектәр. Үҙәк кәштә ете төп үтек типтарына арналған: 1)йылытҡыслы, 2) уртаһы суйын йылытҡыслы, 3) күмер үтеге, 4) пар үтеге, 5) спирт үтеге, 6) газ үтеге, 7) электр үтеге.
Һикеяҙтамаҡ (Һатҡы районы)
Географияһы
Райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Башҡортостан Ресубликаһы сигендә, Әй йылғаһы яры буйында урынлашҡан. (уға Һикеяҙ йылғаһының ҡойған урынынан алыҫ түгел).
Үтек музейы
Музей коллекциялары
Бер нисә тапҡыр йылына музейҙа Үтек байрамы үтә, унда һәр кеше үтекте эштә һынап ҡарай ала.
Һикеяҙтамаҡ (Һатҡы районы)
Географияһы
Рельефы таулы; көньяҡҡа ҡарай бер нисә километр алыҫлыҡта Ямантау һырты, төньяҡҡа ҡарай Туйтүбә һырты күтәрелә. Төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1,1 км алыҫлыҡта Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре комплексы урынлашҡан. Ландшафты — шыршы һәм аҡ шыршы ҡатыш ылыҫлы-япраҡлы урмандарҙың зона өлөшө.
Үтек музейы
Музей коллекциялары
Музеолог, сәнғәт ғилеме докторы Лебедев Алексей Валентинович әйтеүенсә, үтек музейы үтек магазины булып тора, бында «музей» һүҙе реклама өсөн ҡулланыла.
Һикеяҙтамаҡ (Һатҡы районы)
Географияһы
Ауылды күрше тораҡ пункттар менән ауыл-ара һәм грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Һатҡы) тиклем алыҫлыҡ 45 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Әй) тиклем — 11 км.
Тарихы
Һикеяҙтамаҡ ауылына 1870 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең Йыланлы улусы тарафынан нигеҙ һалына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1874 йылда). Башта Шубина тип аталған. Статистика мәғлүмәттәре буйынса 1917 йылда унда 52 ихата иҫәпләнгән; хужалыҡтарҙа 262 ат булған, иген культуралары 588 дисәтинә майҙанда сәселгән. 1926 йылда 87 ихата теркәлгән, мәктәп эшләгән.
1920-се йылдар аҙағында «Правда» гәзите исемендәге колхоз ойошторола. Ер биләмәһе 871 га тәшкил итә. 1948 йылда хужалыҡта 131 баш эре мал, аттар — 64, сусҡа — 63, һарыҡтар — 232, ҡош-ҡорт — 113 иҫәпләнгән. Һыу тирмәне, тимерлек, ағас эше оҫтаханаһы булған. 1950-се йылдар аҙағында «Әйле» колхозы составының 4-се бүлексәһе була, Һикеяҙтамаҡ территорияһында совхоз бригадаһы урынлаша. Хәҙер ауылда йорттарҙың күп өлөшөн дачаға йөрөүселәр биләй. Шулай ҙа ауыл яйлап тергеҙелә.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда ауылда 26 кеше тәшкил иткән (15 ир-ат һәм 11 ҡатын-ҡыҙ). (1917 йылда — 329, 1926 йылда — 484, 1956 йылда — 226, 1959 йылда — 271, 1970 йылда — 121, 1983 йылда — 8, 1995 йылда — 1).
Урам селтәрҙәре
Ауылдың урам селтәре 3 урамдан тора.
Әлмәт (Сарман районы)
Әлмәт (Иҫке Әлмәт, Әлмәтмулла) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Әлмәт ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Сарсаз йылғаһы буйында урынлашҡан. Тораҡ пукнт тирәһендә бер нисә күл бар.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл башта Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла улусы составына керә һәм ошо улустың үҙәге була.
1840 йылда 220 башҡорт 102 сирек ужым һәм 141 сирек яҙғы икмәк сәскән. 1848 йылда 39 ихатаға 135 йылҡы, 120 һыйыр, 250 һарыҡ һәм 60 кәзә малы, шулай уҡ 25 умарта тура килгән. 365 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре, 28 дисәтинә бесәнлектәре һәм 56 дисәтинә урмандары булған. Йорт башына иҫәп алыу мәғлүмәттәренә ярашлы 168 ихатала 898 аҫаба башҡорт һәм 151 хужалыҡта 739 типтәр (элекке керҙәштәр) теркәлә. Уларҙың тәүгеләренең 2619 дисәтинә, ә икенселәрҙең 1173 дисәтинә ере булған. 1912 йылда башҡорттарға 2183 баш мал, шул иҫәптән 315 йылҡы, 293 һыйыр, 1386 һарыҡ һәм 190 кәзә малы, шулай уҡ 16 умарта тура килгән. Ә типтәрҙәрҙең 1304 баш малы, шул иҫәптән 207 йылҡы, 203 һыйыр, 732 һарыҡ һәм кәзә малы булған.
1848 йылда ауылда тирмән һәм мәсет, 1905 йылда 4 бакалея лавкаһы, икмәк магазины, 2 мәҙрәсә булыуы теркәлә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда Сарман районына составына инә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 11 ихатала 84 башҡорт, 31 йортта 137 типтәр, ике йортта 8 яһаҡлы татар; 1816 йылда — 149 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 5 йорт хужаһы, 3 ҡатынлы 1 йорт хужаһы), 80 типтәр һәм 4 татар; 1834 йылда —241 башҡорт, 113 типтәр һәм 9 татар; 1859 йылда ир енесле 792 йән башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән. 1870 йылда 829 типтәр һәм 42 татар, ә 1899 йылда башҡорттар һәм типтәрҙәр теркәлгән. 1902 йылда ир енесле 704 йән иҫәпләнгән.
Котучи-Яга
Котучи-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Татляга-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Келей (Мута ҡушылдығы)
Келей  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мута йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бельведер (Вена)
Бельведер (Belvedere) — Венала барокко стилендәге һарайҙар комплексы. Лукас фон Гильдерман үҙ заманында иң бөйөк полководецтарҙың береһе булған принц Евгений Савойскийҙың йәйге резиденцияһын XVIII быуат башында төҙөгән. Принц вафат булғандан һуң резиденцияны Мария Терезия һатып ала.
Ҡаланың өсөнсө районы Ландштрассела үҙәктән көньяҡ — көнсығышҡа табан урынлашҡан.
Үрге һәм Түбәнге Бельведерҙар тирә-яғындағы баҡса менән бергә иҫ китмәле барокко стилендә ансамблде тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта ике һарайҙа ла Австрия галереяһы урынлашҡан.
1941 йылдың 25 мартында Бельведерҙың төп залында Югославияның 1940 йылдағы Берлин пактына Югославияның ҡушылыуы тураһында Вена протоколына ҡул ҡуйыла.
1955 йылдың 15 майында Үрге Белведерҙа Австрияның уҙаллылығы тураһында Декларацияға имза ҡуйылды.
Түбәнге Бельведер
1714 йылда принц Евгений Савицкий архитектор Иоганн Лукас фон Гильдерман менән Түбәнге Бельведерҙы төҙөү тураһында заказ бирә. Һарай ике йылдан, 1716 йылда, төҙөлөп бөтә. Бында принцтың йәшәй торған торлаҡтары урынлашҡан.
Түбәнге Белведерҙә Француз революцияһынан ҡасҡан король ғаиләһе вәкилдәре йәшәй.
Иҫтәлекле урындар булып Альтомонте Мартино тарафынан фрескалар менән биҙәлгән Мәрмәр залы, йоҡо бүлмәһе, гротеск залы һәм мәрмәр галереяһы һанала. Түбәнге Бельведер үҙ эсенә шулай уҡ оранжерея һәм принц аттары өсөн ҡуллынылған ат һарайҙары ала.
1903 йылда шул Түбәнге Бельведер оранжереяһында «Заманса галерея» исеме аҫтында Австрия Бельведер галереяһы асылды.
Баҡса
Беренсе Европа Альпа баҡсаһы Бельведер замогының киң паркында 1803 йылда эрцгерцог Иоганн тәҡдиме буйынса ойошторола. Баҡса Бавария архитекторы Доменико Жирар тарафынан төҙөлә. Баҡса Түбәнге Белведерҙа һалына башлай, уның урынлаштырылыуы ҡәтғи симметрияла үҙәк күсәре буйлап Урге Бельведерҙың престижын аныҡлар өсөн йәйелдерелә. Француз стереометрия моделе концепцияһына ярашлы Жирар ағастарҙы һәм тере ҡоймаларҙы, скульптураларҙы, фонтандарҙы һәм каскадтарҙы булдырған. Хәҙерге көндә лә йәшәгән Оранжерея янында вольер һәм зверинец булған.
Үрге Бельведер
1722 йылда төҙөлөп бөткән Гильдерман шедевры Үрге Бельведер принцҡа ҡунаҡ ҡабул итә торған резиденция булараҡ хеҙмәт иткән.
Һарайҙың ҡыҙыл мәрмәр менән биҙәлгән иң күркәм залдарының береһендә 1955 йылдың 15 майында Австрияның 10 йыллыҡ оккупацияһына нөктә ҡуйылған Дәүләт килешеүенә ҡул ҡуйыла. Бөгөн Үрге Бельведер залдарында XIX—XX быуаттарҙағы Австрия галерея коллекциялары урынлашҡан. Бында ҙур билдәлелек яулаған Шиле, Кокошка, «бидермайер» периоды рәссамдарын һәм замана оҫталарын күрергә була. Һарайҙың бер өлөшөндә 1896 йылда композитор Антон Брунер вафат була.
Биишев Мирсаяф Хәсән улы
Биишев Мирсаяф Хәсән улы (27 сентябрь 1862 йыл — 1893 йыл) — Ҡазан университетында В. И. Ленин менән бер ваҡытта уҡыусы.
Мирсаяф Хәсән улы Биишев 1862 йылдың 27 сентябрендә хәҙерге Баймаҡ районының Хәсән ауылында (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы) Хәсән Биишевтың ғаиләһендә тыуған. Ауыл йорт старшинаһы сотник Хәсән Байназар улы Биишевтың исемен йөрөтә. 1838—1846 йылдарҙа Хәсән Биишев 6-сы Башҡорт кантонының начальнигы була. Тарихта уның исеме шулай уҡ 1864 йылда бөрйән, ҡыпсаҡ, үҫәргән һәм тамъян шәжәрәләрен күсереп алыу менән билдәле. Мирсаяф 1876 йылда Ырымбур гимназияһына уҡырға ингән. 1886 йылда ҡаҙна иҫәбенә Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға алына (башта медицина факультетына ғариза яҙа), әммә ауырыу сәбәпле уҡыуҙы киләһе 1887 йылда башлай. Шуға күрә уға В. И. Ульянов (Ленин) менән бер үк ваҡытта уҡырға тура килә. 1887 йылдың 4 (16) ғинуарында студент йыйылышы (сходка) үткәрелә. Мирсаяф Биишев әлеге студент болғаныштарында ҡатнаша.
Ҡазан ғалимы Р. И. Нафиғов «Революцияға беренсе аҙым» исемле китабында әлеге сходкала Рәсәйҙең күп кенә милләт һәм халыҡ вәкилдәренең ҡатнашыуын фәҡәт мөһим факт тип һанай. Китабында ул Биишев Мирсаяф исемен дә телгә ала һәм уның фоторәсемен урынлаштыра.
Октябрь революцияһының буласаҡ юлбашсыһы Владимир Ленин уҡыу йортонан үҙ теләге менән китә, ә Мирсаяф Биишевҡа «2 штраф китабына уның исемен индереү менән шелтә (выговор) бирелә».
Сибай тыуған яҡты өйрәнеүсеһе Ф. В. Папков үҙ ваҡытында Хәсән ауылында була, Иҫке Сибай ауылында йәшәүсе аҡһаҡал Утарбай Шаһимәрҙән улы Иҙрисов менән һөйләшә. Утарбай Иҙрисов ысынлап та Мирсаяфтың ҡайҙалыр уҡығаны, әммә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында тыуған яҡтарына ҡайтҡаны тураһында һәм Ғәҙелша алтын приискыһында нарядсы булып эшләгәнен иҫләп һөйләй. Ауыр эштә һаулығы ҡаҡшап, 1893 йылда ул Хәсән ауылына ҡайта һәм шунда вафат була.
Ауыл зыяратында ерләнгән.
Мирсаяф Биишев исеме әҙәбиәттә
Мирас Иҙелбаевтың тарихи шәхестәр менән ҡыҙыҡһыныуы уның әҙәби ижадында асыҡ сағылды: В. И. Лениндың Ҡазан дәүләт университеты буйынса һабаҡташы һәм көрәштәше, Баймаҡ районының Хәсән ауылында тыуып үҫкән Мирсаяф Биишев тураһында «Декабрь йондоҙҙары» әҫәрен яҙҙы.
Пелина
Пелина — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соровской Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чандрагупта Маурья
Чандрагу́пта Мау́рья (һинди- चन्द्रगुप्त मौर्य; грекса- Сандрокотт (грек. Σανδροκόττος), латниса- Андрокотт) Һиндостанды тарихта тәүге берләштереүсе була, ул Маурья империяһына нигеҙ һалған (беҙҙең эраға тиклем 322 йылдан 298 йылға тиклем идара итә). Уның идара иткән ваҡиғалары һинд, Цейлон, грек һәм хатта Рим сығанаҡтарында телгә алына.
Чандрагупта Магадха кшатрийҙар варнаһынан тәүге батша тип һанала. Күп кенә тарихсылар Чандрагуптаның кшатрийҙар варнаһына ҡарауында шикләнәләр.
Йәш сағы
Чандрагупта Маурья беҙҙең эраға тиклем яҡынса 340 йылда тыуған. Уның сығышы тураһында ҡапма-ҡаршылыҡлы мәғлүмәттәр бар. Ҡайһы бер тарихсылар уны принц Нанданың һәм уның хеҙмәтсеһе Мурҙың никахһыҙ тыуған балаһы тип иҫәпләй. Әммә башҡа сығанаҡтар (шул иҫәптән Артхашастра һәм Пураналар) Чандрагупта кшатрийҙарҙан, мәҫәлән, боронғо Пиппаливан Республикаһы Мория нәҫеленән булған, тип раҫлай.
Батша булыр өсөн Чандрагуптаға Нандалар династияһы, шулай уҡ Һиндостанда Александр Македонский ҡалдырған грек гарнизондары менән ныҡышмалы көрәш алып барырға тура килә. Һинд һәм антик сығанаҡтарҙа Чандрагуптаның власть өсөн көрәшенең төрлө осоро тураһында бик күп ҡыҙыҡлы мәғлүмәт һаҡланып ҡалған, әммә тикшеренеүселәр араһында был көрәштең ниндәй тәртиптә барыуы тураһында ҡыҙыу бәхәстәр бара.
Йола буйынса, йәш сағында Чандрагуптаның Таксилала уҡый, унда остазы Чанакья менән таныша. Улар Таксилала Магадха тәхетен тартып алыу планын уйлап сығарған. Чанакья менән Чандрагупта бергәләшеп ғәскәр туплай башлай. Яугирҙар төрлө райондарҙан йыйыла, тиҙҙән Чандрагупта етәкселегендә ғәйәт ҙур армия булдырыла.
Плутархтың (46—126) йәш Чандрагупта менән Александр Македонскийҙың осрашыуы тураһында яҙмаһы һаҡланған. Улар ысынлап та осрашҡан булһа, Чандрагуптаның Нанда династияһы батшаһы менән тәүге һуғышынан һуң осрашыр ине. Чандрагупта, Плутарх һүҙҙәре буйынса, Нанда батшаһы Аграмес тураһында бик насар фекерҙә була һәм Александрҙы көнсығышҡа, бөтәһе лә күрә алмаған һинд батшаһына ҡаршы ғәскәр ебәрергә өндәй. Әммә Александр, билдәле булыуынса, Һиндостанға тәрәнгә үтеп инмәй һәм кире көнбайышҡа борола.
Нандалар менән көрәше һәм тәхеткә ултырыуы
Чандрагуптаның Нандаларҙы ҡолатырға тырышыуы башта уңышһыҙ тамамлана, сөнки ул тылын һаҡлай алмай. Был осорҙа Чандрагупта, әлбиттә, бик көслө грек-македон армияһына ҡаршы сыға алмай. Һуңынан, Александрҙың төп армияһы Һиндостанды ташлап киткәс, Чандрагупта өсөн отошло шарттар тыуа.
Александр үҙе яулаған территорияны сатрапияларға бүлә, ерҙәрҙең бер өлөшөн һинд хакимдарына бирә. Тиҙҙән македондарға ҡаршы фетнәләр, сатраптар араһында власть өсөн бәрелештәр башлана, бигерәк тә б.э.т. 323 йылда Александр вафат булғандан һуң хәл киҫкенләшә.
Был осорҙа Чандрагупта Пәнжәбтә македон гарнизондары ҡалдыҡтары менән көрәш башларға әҙер була. Б. э. т. 317 йылда һуңғы сатрап Эвдам Һиндостанды ташлап китергә мәжбүр булғас, Чандрагупта Пәнжәбтең ғәмәлдәге хакимына әйләнә. Шул уҡ ваҡытта уның төп конкуренттарының береһе — ҡеүәтле һинд батшаһы Пор үлтерелә, ул заманында уға Александр биргән ҙур биләмәнең хакимы була. Хәҙер төп иғтибар Магадха тәхетен баҫып алыуға йүнәлтелә, ә Чандрагупта Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостандың ҡайһы бер республика берләшмәләре ярҙамы менән ғәскәрҙәрен Нандаларрға ҡаршы йүнәлтә.
Нанда династияһы менән көрәш бик ауыр була. Нанда батшаларының ғәйәт ҙур ғәскәре була, хәл иткес алышта буддистарҙың «Милинда Панха» тигән әҫәрендә (ныҡ арттырып күрһәтелгән) 1 миллион һалдат, 10 000 фил, 100 000 ат һәм 5000 һуғыш арбаһы яугиры һәләк була.
Чандрагуптаның тәхеткә ултырыуы б.э.т. 317 йылдан һуң була. Был дата һинд (буддист, джайнистар) һәм антик сығанаҡтарҙағы мәғлүмәттәргә тап килә, әммә күп кенә тикшеренеүселәр Маурья династияһы бынан алдараҡ башланған тип иҫәпләй.
Яңы ерҙәрҙе баҫып алыуы
Власты үҙ ҡулына алғас, Чандрагупта элекке батшаларҙан ҡалған ғәскәрҙәргә баш була, 40000 фил менән 400 мең яугир йыя. Был көстәр менән ул, Бенгалия ҡултығынан Ғәрәбстан диңгеҙенә тиклем империя төҙөп, бөтә Төньяҡ Һиндостанды баҫып ала. Һуңынан Һинд йылғаһына күсә, шулай уҡ Үҙәк Һиндостандың ҙур майҙанын биләй.
Антик сығанаҡтарҙан Чандрагуптаның Александрҙың элекке арҡаҙашы Селевк Никатор, ә һуңынан Сүриә батшаһы менән бәрелеше һәм улар араһында тыныслыҡ урынлаштырыу тураһында билдәле. Солох килешеүе буйынса Чандрагупта Селевкҡа 500 хәрби фил бирә, ә Пароламис, Арахосия һәм Гедросия (элекке Александр дәүләте сатрапиялары) Маурьяға бирелә.
Үлеме
Джайндың күп кенә һуңғы сығанаҡтарына ярашлы, Чандрагупта ғүмеренең аҙағында тәхеттән баш тарта. һәм джайнизм  тәғлимәтен таратыусы остаз Ачарья Бхадрабаху өйрәтеүенсә тәҡүәселек (аскеза) юлына баҫа,Карнатака провинцияһының Шраванабелагола тигән урынында  үҙ теләге менән аслыҡтан үлә,  ул вафат булған мәмерйә янында әле лә ҡорам тора. Уның тәхете улы Биндусараға күсә, ә улы Ашока боронғо Һиндостандағы иң билдәле батша була.
Истанбул
Истанбу́л (İstanbul; Стамбул) — элек Византия, һуңынан Константинополь булараҡ билдәле. Төркиәнең иң ҙур ҡалаһы, илдең иҡтисади, тарихи һәм мәҙәни үҙәге, диңгеҙ порты. Бер үк исемле Истанбул иле үҙәге. Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан. Ҡаланың ҙур өлөшө Европала, бәләкәйе — Азияла төйәкләнгән. Европалағы иң ҙур ҡала. Баш ҡаланың Европа (төп) һәм Азия өлөштәре күперҙәр һәм тоннелдәр менән тоташтырылған. 15 миллиондан ашыу кеше йәшәгән Истанбул донъялағы иң тораҡлы ҡалаларҙың береһе булып тора. Рим, Көнсығыш Рим (Византия), шулай уҡ Латин һәм Ғосман империяларының элекке баш ҡалаһы. Төркиәнең баш ҡалаһы булып тормай. 1923 йылда, Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштан һуң, илдең яңы баш ҡалаһы итеп Анкара һайлана. Ҡалала Төрки шураһы — төрки телле дәүләттәрҙе берләштереүсе халыҡ-ара ойошмаһының секретариаты урынлашҡан. Ҡара һәм Урта диңгеҙҙәр араһында стратегик позицияны биләй. Шулай уҡ тарихи Ебәк юлында урынлашҡан.
Ҡаланың атамаһы
Б. э. т. VII быуатта колонистар, башлыса, гректарҙың Мегара ҡалаһынан сыҡҡан кешеләр, тарафынан Византия ҡалаһына нигеҙ һалына. 330 йылда Рим императоры Бөйөк Константин I Рим империяһының баш ҡалаһын Византияға күсерә, уға «Яңы Рим» атамаһы бирелә, әммә был исем үҙгәртелә, һәм тиҙҙән уны Константинополь - «Константин ҡалаһы» тип атай башлайҙар. XIII быуатта ғәрәптәр грекса һөйләмгә барып тоташҡан εἰς τὴν Πόλι(ν) («ис тин пόли(н)», «ис тим бόли(н)») — «в город(е)» «ҡалала») тигән атама ҡулланғандар . Бөгөнгө исем тап Истинполиндан алынған тип фаразларға була Икенсе версияға ярашлы, ул Исламбулдан («ислам ҡалаһы») килеп сыҡҡан, әммә үрҙә телгә алынған Истинполин 1453 йылда Константинополь ҡолағанға тиклем үк ҡулланылған 1760 йылғы фирман ғәмәлдә тормошҡа ашырылмаған. Рәсми рәүештә XV быуат документтарында осраған Исламбол, йәғни «Ислам менән тултырылған» атамаһы исеме бирелгән  . XVIII быуат аҙағынан Европа илдәрендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, боҙолған форма — Стамбул ҡулланыуға инә. Формаль яҡтан, Төрөктәр баҫып алғандан һәм империяның баш ҡалаһын унда күсергәндән һуң, ҡаланың исеме үҙгәрмәгән: төрөктәр өсөн ул Истанбул, ә гректар өсөн - Константинополь (көнкүрештә - ябай ғына ὴ Πόλη) булып ҡалған. Ғосман империяһында ҡаланың ике атамаһы ла ҡулланылған, ләкин рәсми өлкәлә йышыраҡ ғәрәп телендәге атама - Константинийе (ғосман قسطنطينيه}} Ḳosṭanṭīnīye — قسطنطنية Qusṭanṭinīyyaдан) ҡулланылған.
1930 йылға тиклем ҡаланың халыҡ-ара кимәлдә ҡабул ителгән рәсми атамаһы — Константино́поль (Константин ҡалаһы); Konstantiniyye). Төркиәнең Бөйөк Милли йыйылышында танылыу тапҡанса, уның тулы хоҡуҡлы вәкилдәренең ҡултамғалары Лозанна килешеүе аҫтында тора, уның тексы Константинополь топонимын файҙалана . 1724 йылда Константинополь килешеүенең, 1856 йылда Париж тыныслыҡ килешеүенең, 1878 йылда Сан-Стефан тыныслы килешеүенең һәм 1878 йылда Берлин трактатының рәсми рус тексында ул саҡта Рәсәйҙә ҡабул ителгән Константинополь топонимы ҡулланыла. Бөгөнгәсә Константинополь патриархы титулында Святейший Архиепископ Константинополя — Нового Рима и Вселенский Патриарх ҡулланылған икенсе тарихи атама — «Новый Рим» йәки «Икенсе Рим» (Νέα Ρώμη, Nova Roma); — 330 йылға тиклем Византий (Βυζάντιον). Урта быуат рус йылъяҙмаларында һәм башҡа әҙәбиәттә йыш ҡына Царьградом йәки Константинов град тип атала, болгар һәм серб телдәрендә Цариград топонимы әлеге ваҡытта ҡаланың рәсми булмаған билдәләмәһе булараҡ ҡулланыла.
1923 йылдың 29 октябрендә Төркиә Республикаһын тип иғлан иткәндә дәүләттең баш ҡалаһы тип Анкара (Ангора) иғлан ителә, ул ваҡытта бер нисә йыл элек кемалсә хакимиәттең үҙәге була (хәлифат 1924 йылдың мартына тиклем йәшәүен дауам итә). 1930 йылдың 28 мартында  Төркиә властары исемдең төрөк вариантын ғына файҙаланырға ҡуша. Төрөк теле топоним İstanbul ([isˈtanbuɫ], Һөйләү телендә — ), «I» хәрефенән айырмалы, нөктәле «İ» менән яҙыла.
Грек телендә, шулай ҙа, грек телендәге атама Κωνσταντινούπολη рәсми рәүештә Грецияла, Кипрҙа ҡабул ителгән булараҡ һаҡлана; шулай уҡ грекса «ҡала» атамаһы — (Πόλη) ҡулланыла.
2019 йылдың 18 мартында Төркиә президенты Рәжәп Тайип Эрдоған Чанаккале янындағы еңеүҙең 104 йыллығына арналған тантанала сығыш яһап (Дарданелл операцияһы эпизоды), Яңы Зеландияла Крайстчерча мәсетендәге һөжүмгә аңлатма биреп: «Мосолмандарҙың һәм Төркиәнең дошмандары беҙгә ҡарата дауам иткән нәфрәтен күрһәтте. Беҙ яуап бирергә әҙер һәм был хаҡта белдерәбеҙ. Төрөк халҡы был ерҙәрҙә һәр саҡ йәшәйәсәк. Истанбул бер ваҡытта ла Константинополь ҡалаһына әйләнмәйәсәк» (русса тәржемә — Анадолу агентлығы сайтында баҫылған мәҡәләнең рус телендәге тексына ярашлы) ).
Тарихы
Хәҙерге Истанбул ерендә тәүге кешеләр неолит дәүерендә үк йәшәй. Был тирәлә б.э. тиклемге 6700 йылдарҙа кешеләр йәшәгәне билдәле.
Византий
Б.э. тиклем 685 йылда Грецияның Мегара ҡалаһынан күсенеүселәр Азия өлөшөндә Халкедон исемле ҡасабаға (хәҙер Ҡадыкөй атамалы ҡала районы) нигеҙ һала. Б. э. тиклем 667 йылдан ҡасаба Мегаранан килгән нигеҙ һалыусы Визант (Визас) исеме менән Византий тип аталып йөрөй.
Уңышлы географик һәм стратегик урынлашыуы сауҙаның йылдам үҫешенә һәм ҡаланың сәскә атыуына булышлыҡ итте. Был ҡала Босфорҙы, Европанан Азияға һәм Ҡара диңгеҙҙән Эгей диңгеҙенә алып барған сауҙа юлдарын контролдә тотҡан, ләкин ошо сәбәпле ул күп тапҡырҙар һөжүмгә дусар ителгән.
Рим Империяһы
324 йылда Рим империяһының императоры Бөйөк Константин Босфор боғаҙы янында урынлашҡан грек ҡаласығы Византий урынында яңы ,ҙур ҡала төҙөргә бойороҡ бирә. 330 йылда ул ҡалаға Яңы Рим исемен бирә, ләкин ул исем бик тиҙ онотола һәм ҡала мең йылдан артыҡ Константинополь тип аталып йөрөтөлә. Константинополь — Рим империяһының, һуңыраҡ Көнсығыш Рим империяһының (Византия империяһының) баш ҡалаһы булып китә. Географик һәм стратегик йәһәттән уңайлы урынлашыуы сауҙа үҫешенә һәм ҡаланың сәскә атыуына килтерә.
Ҡала Босфор боғаҙы ярында урынлашҡан, унан Ҡара диңгеҙ һәм Эгей диңгеҙе аша Европа-Азия сауҙа юлдары асыла. Әммә, шундай уңайлыҡтары арҡаһында бик күп тапҡыр дошман һөжүменә дусар ителә.
Ғосманлы империяһы осоро
XV быуатта солтан Мәхмәт II Константинополде яулап ала. Ҡануни ҡушаматлы Сөләймән идара иткән ваҡыт (1520—1566 йылдар) Истанбул өсөн «Алтын быуат» осоро тип иҫәпләнә. Ғосманлы империяһы~ өсөн оло әһәмиәткә эйә булыр дәрәжәлә ҙурайған Истанбулда яңы мәҙрәсәлар, мәсеттәр һәм йорттар төҙөлөшө үҫеш ала.
XV быуатта Истанбулға Европа мәҙәниәте, барокко һәм рококо архитектура стиле, Европаса тегелгән кейем һәм башҡа яңылыҡтар үтә башлай. Француз теле модаға инә.
1845 йылда даими үтеп булған Галат күпере, 1850 йылда Босфорҙа пароходтар йөрөй башлай. 1871 йылда трамвай юлы һалына, ә 1875 йылда бәләкәй генә метро — Тюнель асыла. 1889 йылда пассажир тимер юлы «Париж-Истанбул» («Көнсығыш экспресс») файҙаланыла башлай. XIX быуат аҙағына ҡалала заманса һыу һәм электр менән тәьмин итеү системаһы сафҡа инә.
Төркиә Йөмһүриәте
1923 йылдың октябрендә төрөк милли хәрәкәт башлығы Мостафа Кәмал Ататөрк хакимиәткә килә һәм Төрөк Республикаһы иғлан ителә, баш ҡала функцияһы Анкараға тапшырыла. Әммә Истанбул хәҙерге ваҡытта ла илдең сауҙа-сәнәғәт, эре дини һәм мәҙәни үҙәге булып ҡала
1923 йылда православие динен тотоусылар Төркиәнән мәжбүри күсерелгәндән һуң, Истанбул байтаҡ грек халҡы йәшәгән илдәге берҙән-бер ҡала булып ҡала, әммә 1930-1940 йылдарҙа кәмал режимы ҡабул иткән бер нисә дискриминация саралары элек грек бизнесы һәм мәҙәниәте сәскә атҡан Перы районы иҡтисади бөлгөнлөккә һәм сағыштырмаса бушап ҡалыуына, XX быуаттың икенсе яртыһында төп грек халҡын талау һәм дискриминациялау күпмелер әһәмиәтле грек общинаһының юҡҡа сығыуына килтерә; шуға ҡарамаҫтан, Истанбул Фәнәр кварталында Ғаләм Патриархы резиденцияһы булған Константинополь Патриархатынының үҙәге булып ҡала.
1989 йылдың 3 сентябрендә Истанбул метрополитены асылды, әлеге ваҡытта 101 станциялы 9 линиянан тора, 7 линия - ҡаланың Европа өлөшөндә, 2 линия Азия өлөшөндә урынлашҡан. 2018 йылдың 29 октябрендә донъялағы иң ҙур аэропорттарҙың береһе — Истанбул халыҡ-ара аэропорты асылды.
Туризм
Истанбул — туризмдың бик популяр йүнәлеше. Был сектор тиҙ үҫешеүен дауам итә. Әгәр 2000 йылда ҡалаға 2,4 миллион сит ил туристы килһә, 2012 йылда иһә 11,6 миллион килгән, был уны популяр туристик йүнәлештәр араһында донъяла бишенсе урынға сығарҙы. Төп туристик объекттар ҡаланың Европа өлөшөндә урынлашҡан. Бында ҡунаҡханаларҙың 90 % самаһы урынлашҡан. Ҡалала етмеш музей эшләй, уларҙан Топҡапы һарайы һәм Айя Суфия мәсете генә йылына 30 миллион доллар саф килем килтерә. Бында бөтәһе 17 һарай, 64 мәсет һәм 49 тарихи сиркәү, шулай уҡ бик күп башҡа иҫтәлекле урындар (колонналар, ҡәлғәләр, ер аҫты цистерналары һәм башҡалар) иҫәпләнә.
Белем алыу
Ҡалала биш дәүләт университет эшләй: Истанбул университеты (140 мең студент уҡый), Истанбул техник университеты, Мәрмәр университеты (55 мең студент уҡый), Босфор университеты, Юлдуз Техник Университеты, Галатасарай университеты.
Урыны
Истанбул Төркиәнең төньяҡ-көнбайышындағы Босфор боғаҙының ярындағы убаларҙа һәм көньяҡтан Мәрмәр диңгеҙе ярында урынлашҡан. Үҙ сиратында ҡаланы Алтын мөгөҙ ҡултығы ике өлөшкә бүлә. Ҡаланың майҙаны — 5 343 км².
Истанбул ифрат уңайлы урынға эйә — ҡала ике материк сигендә урынлашҡан, Европа менән Азияны тоташтырып тора, Ҡара диңгеҙҙән Мәрмәр диңгеҙгә һәм артабан Урта диңгеҙгә сығып була.
Климаты
Ҡышын Истанбулда уртаса температура +3 °C һәм 9 °C араһында. Ҡыш һалҡынса һәм еүеш. Истанбулда температура 21 көн самаһы 0 °C-тан түбәнерәк була. Һәр ҡыш тиерлек ҡар яуа.
Яҙ һәм көҙ һауа торошо йылы ғына, әммә тотороҡло түгел, ҡапыл һыуытып та, йылытып та ебәрә.
Тарихи райондар
Европа:
Азия:
Административ бүленеш
Истанбул 39 илсәнән (муниципаль райондан) тора.
Транспорт
Истанбулды ике аэропорт хеҙмәтләндерә: Мостафа Кемаль Ататөрк исемендәге аэропорт (Havalimani) (Европа яғында) һәм Сабиха Гёкчен исемендәге аэропорт (Азия яғында). Шулай уҡ ике тимер юл вокзалы ла бар. Сиркеджи тимер юл вокзалы (Европа яғында) Европаға регуляр рейстар бар. Хайдарпаша тимер юл вокзалынан (Азия яғында) Дамаскҡа, Багдадҡа һәм башҡа Азия ҡалаларына рейстар бар.
Истанбул метрополитены
Ҡалала 2000 йылдан метрополитен эшләй. Уның составында 66 станция (2014 йыл).
Хәйретдин
Хәйретдин— башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Хәйретдин — ғәрәпсә мәғәнәһе: алланың иң яҡшы кешеһе. Был исем менән мосолмандарҙа ир балалар исемләнә.
Билдәле шәхестәр
Хәйретдин Мөжәй (төп исеме Хәйретдинов Мозаһит Хәйретдин улы; 26 март 1901 йыл — 4 сентябрь 1944 йыл) — шағир һәм прозаик. 1938 йылда Хасан күле эргәһендә совет‑япон ҡораллы конфликтында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, әсирлектә һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, полковник. Хәрби тотҡондарҙың туғандаш берлеге, антифашистик йәшерен ойошма етәкселәренең береһе (1943—1944).
Фамилияларҙа
Хәйретдинов Ғәлей Ғәләүетдин улы (4 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 2009—2017 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005).
Хәйретдинов Фәүзин Нуретдин улыҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1944), «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән наградланған (1943)
Хәйретдинов Ринат Мәғәфүр улы(әҙәби псевдонимы Ринат Хәйри) (19 ғинуар 1950 йыл — 5 сентябрь 1990 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы, 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1990).
Әҙәби герой
Хәйретдин ҡарт — Яныбай Хамматовтың «Бөртөкләп йыйыла алтын» романындағы образ.
Коленистая
Коленистая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еловица йылғаһының уң ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айрай-су
Айрай-су — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Узун-Кара-су йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорғат
Ҡорғат (Кургатово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ҡорғат ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 278 кеше. Почта индексы — 452562, ОКАТО коды — 80242823001.
Урамдар
Урам исеме :
Элькслебен (Ильм)
Элькслебен (Ильм) (Elxleben (Ilm-Kreis)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 584 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99334 һәм автомобиль коды IK.
Кесе Камзас
Кесе Камзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан (ҡунаҡхана)
Башҡортостан, Башкирия — Өфө үҙәгендәге дүрт йондоҙло отель, 1939 йылда төҙөлгән. Ҡунаҡхана бинаһы республиканың тарихы ҡомартҡыһы булып тора (1987).
Башҡортостан ҡунаҡханаһы эргәһендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, Башҡортостан Республикаһының Милли музейы, Конгресс-холл, «Өфө-Арена» боҙ һарайы, музейҙар, театрҙар, галереялар урынлашҡан.
Номерҙарҙы йыһазландырыу, ҡунаҡханаларҙы классификациялау системалары талаптарына ярашлы башҡарылған, дүрт йондоҙло ҡунаҡхана категорияһына тура килә.
Адресы: Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Ленин урамы, 25/29.
Тарихы
Ҡунаҡхана комплексы бинаһы 1939 йылда Өфө ҡала советы заказы буйынса (архитекторы В. М. Максимов) төҙөлә. Был ваҡытта Башҡортостан архитектураһында конструктивизмдан неоклассицизмға күсеү бара. Декоратив-пластик элементтарҙан баш тартып, ябайлаштырыу һәм схемалаштырыу юлынан барыусы Максимов ошо йүнәлеш яҡлы була. Ауыр балкондар берҙән-бер биҙәүес булып тора.
Отелдың тәүге исеме — «Европа», әммә төҙөлөш тамамланғандан һуң шунда уҡ, уның исеме «Башкирия» тип үҙгәртелә. Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында ҡунаҡханала эвакуацияланып килгән Украина яҙыусылары союзы һәм УССР фәндәр академияһы ағзалары йәшәгәндәр. 50 йыл файҙаланыу дәүерендә бина иҫкергән, «Башкирия» ҡунаҡханаһы республика баш ҡалаһының төп отелы статусына тап килмәй инде, шуға күрә туҡһанынсы йылдар аҙағында Башҡортостан Республикаһы етәкселеге капиталь реконструкциялау тураһында ҡарар ҡабул итә.
Проект эштәре әҙерләү һәм эштәрҙе башҡарыу ваҡытында, тарихи фасадтың тышҡы күренешен һаҡлау өсөн бөтә шарттар үтәлә. Ҡунаҡхана бинаһы тарихи ҡомартҡы булып тора, архитектура ҡиммәттәренә эйә һәм Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының тарихи-мәҙәни мираҫы уникаль объекттары исемлегенә индерелә. Иҫке корпустан тик тышҡы стеналары ғына тороп ҡала, отелдың бөтә контенты абсолют яңыртылған. Бинаның эске биҙәлешендә урындағы тәбиғи таштар: мәрмәр һәм гранит файҙаланған. Техник йыһазландырыу кимәле буйынса отель уңайлылыҡ, сервис кимәле һәм хәүефһеҙлектең иң заманса стандарттарына тап килә. Реконструкциянан һуң ҡунаҡхана яңы исем ала — «Башҡортостан». 2002 йылдың авгусында «Башҡортостан» ҡунаҡхана комплексы үҙенең хеҙмәтләндереүен халыҡ-ара стандарттарҙың 4**** категория талаптарына ярашлы сертификацияланы. Ҡунаҡхананы һуңғы яңыртыу буйынса эштәр 2014 йылдың мартында башлана һәм 2015 йылдың майында тамамлана. Реконструкциянан һуң ҡунаҡханаға «Башкирия» исемен кире ҡайтаралар. Әлеге ваҡытта ҡунаҡхана комплексы бинаһы Башҡортостандың баш ҡалаһы символдарының иң таныулылары араһында.
Архитектураһы
Ҡунаҡхананың кирбес бинаһы D хәрефе рәүешендә төҙөлгән. Бина биш ҡатлы, балюстрада менән, штукатуркаланған, икенсе һәм дүртенсе ҡаттар кимәлендә этаж ара кәрниздәр, төркөмләнгән лоджиялары бар. Мөйөштәге корпустың ослаусы кәрнизендә ҙур булмаған тура дүртмөйөшлө сығынтылары (сухарики) бар. Колонналы төп инеү урыны Ленин урамы яғынан. Беренсе ҡат тура һыҙат рәүешендәге яҫы сығынтылы (лопатка), икенсе һәм өсөнсө ҡаттар руст менән биҙәлгән (бер-береһенә тығыҙ итеп һалынған, өҫкө йөҙө эшкәртелмәгән йәки тупаҫ эшкәртелгән, дөрөҫ һалынған тура мөйөшлө таштар менән көпләнгән). Йомоҡ эске ихатаһы бар.
Рио-Платано
Рио-Платано (Río Plátano) — Гондурастың биосфера ҡурсаулығы. Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, өс: Грасьяс-а-Дьос, Колон, Оланхо департамент территорияһында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ биләмәһе буйлап ағып, Кариб диңгеҙенә ҡушылған Рио-Платано («Банан йылғаһы») йылғаһы исеме менән атала. 1982 йылда ойошторола, дөйөм майҙаны 5250  квадрат километр. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ҡурсаулыҡ территорияһында 2000 самаһы традицион тормош рәүеше алып барған москито халҡы йәшәй.
Ҡурсаулыҡтың ҙур өлөшөн урыны менән 130 метр бейеклеккә еткән дымлы, ҡарағай саванналары, йылға үҙәндәре эргәһендәге тар (галерея) урмандар, пальмалы һаҙҙар һәм диңгеҙ яр буйҙарында мангр әрәмәлектәре алып тора.
Рио-Платанола бесәйҙәр ғаиләһенә ҡараған 5 төр (ягуар, пума, оцелот, ягуарунди һәм оҙон ҡойороҡло бесәйҙәр), 400 ҡош төрө (шул иҫәптән гарпия, гокко, ара тутыйғошо һәм башҡалар) осрай.
Ҡурсаулыҡтың айырым статусына ҡарамаҫтан, Гондурас хөкүмәтене уның тейешенсә һаҡланғаныуын тәьмин итә алмай. «Экологик тикшереү агентлығы» (Environmental Investigation Agency — EIA) һәм «Халыҡ-ара сәйәсәт үҙәге» (Centre for International Policy) мәғлүмәттәре буйынса, бөгөн Гондурастан экспортланған ҡыҙыл ағастың 80 проценты законһыҙ ҡырҡыла. Шулай уҡ экспортҡа әҙерләнгән ҡарарғайҙың яртыһы рөхсәтһеҙ киҫелә. Хәҙерге темптар менән барғанда, 10-15 йылда Гондураста махагони тип аталған ҡыҙыл ағас тулыһынса ҡырҡып бөтөрөләсәк. Паркка Никарагуанан килгән ҡасаҡтар ҙа өҫтәмә зыян килтерә, улар граждандар һуғышы йылдарында ҡурсаулыҡ территорияһында төпләнеп, шунда йәшәй башлай.
Ошо сәбәпле 1996 йылда Рио-Платано, хәүеф аҫтында торғанлыҡтан, Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. XXI быуаттың беренсе йылдарындағы хәл-торошто яҡшыртыуға йүнәлтелгән эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә 2007 йылда парктан юҡҡа сығыу хәүефе аҫтындағы парк статусы алына. Әммә Гондурас хөкүмәтенең мөрәжәғәте буйынса, 2011 йылдың июнендә Бөтә донъя мираҫы комитетының 35-се сессияһында ҡабат ҡаралып, статус кире ҡайтарыла.
Резерват «милли парк» статусын алыу өсөн кандидат булып тора.
Ҡытайҙа ер тетрәүе (1556)
Бөйөк Ҡытай ер тетрәүе (嘉靖大地震) 1556 йылдың 23 ғинуар ында Шэньси провинцияһында була. Ул 830 мең — кешелек тарихында башҡа ер тетрәүҙәргә ҡарағанда күберәк кешенең ғүмерен өҙә.
Географияһы
Шэньси ер тетрәүенең эпиүҙәге Шэньси провинцияһының Вэйхэ йылғаһы үҙәнендә, ул саҡтағы Хуачжоу өлкәһендә урынлашҡан. Өлкәнең административ үҙәгендә бөтә ҡаралтылар емерелә, халыҡтың яртыһынан ашыуы һәләк була. Бөтәһе бер нисә йөҙ мең кеше һәләк була. Шундай уҡ хәл Вэйнани һәм Хуаинела килеп тыуа. Ер тетрәүҙең эпиүҙәгендә 20 метрлыҡ упҡындар һәм ярыҡтар асыла. Емереклектәр эпиүҙәктән 500 километр алыҫлыҡтағы территорияларға ҡағыла. Шэньсиҙың ҡайһы бер райондары бөтөнләй кешеһеҙ ҡала, икенселәрендә халыҡтың 60%-ы һәләк була. Ҡорбандарҙың күп булыуы провинция халҡының күпселек өлөшө ултырма тау тоҡомдары мәмерйәләрендә йәшәү менән бәйле була, улар тәүге тетрәүҙәрҙән һуң уҡ емерелә йәки шыуғын ағымдары аҫтында ҡала.
Фажиғә власта император Цзяцзин булған осорҙа була, шуға күрә уны ҡытай йолаһы буйынса Цзяцзиндың бөйөк ер тетрәүе тип атайҙар.
Ер тетрәүҙән һуң ярты йыл буйына айына бер нисә тапҡыр ҡабаттан ер һелкенеүҙәр булып тора.
Баһалар
Геология мәғлүмәттәренә нигеҙләнгән хәҙерге заман тикшеренеүҙәре ер тетрәү магнитудаһын магнитуданы билдәләү шкалаһы буйынса яҡынса 8 һәм Меркалли шкалаһы буйынса XI тип баһаларға мөмкинлек бирә. Әммә ҡайһы бер геологик тикшеренеүҙәр 7,9 магнитудаһы тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә.
Һәләк булыусылар һаны буйынса был — кешелектең бөтә яҙма тарихында өсөнсө һәләкәт, ә ер тетрәүҙәрҙән — тарихта ҡорбандар һаны буйынса иң көслөһө һәм магнитуда буйынса иң көслөләрҙең береһе.
Шул тиклем күп кеше һәләк булыуы бер нисә сәбәп менән аңлатыла.
Беренсенән, Ҡытай территорияһында тарихи яҡтан һәр ваҡыт халыҡ тығыҙ йәшәгән. Мәҫәлән, 1851 йылға Ер халҡының 40 проценты, ә 2000 йылға ҡарата 30 проценты самаһы тап ошонда йәшәй.
Икенсенән, кешеләрҙең күбеһе ер аҫты тетрәүҙәренә сыҙамһыҙ йорттарҙа һәм туранан-тура уба битләүҙәрендә ҡаҙылған мәмерйәләрҙә йәшәгән. Сиань ҡалаһының Хуанхэ йылғаһы ярында урынлашыуы арҡаһында йорттар кәүшәк, ныҡ һыу үткән грунттарҙа төҙөлә. Ер аҫты тетрәүенән биналар сейсмик тирбәлеүҙәр менән шыйыҡландырылған грунтҡа сума башлай, ә кәүшәк убаларҙа ҡаҙылған меңләгән мәмерйәләр шунда уҡ емереләләр йәки шыуғын ағымдары аҫтында ҡалалар. Йөҙәр мең кеше ҡалын ер ҡатламы аҫтында һәм үҙ йорттарының емереклектәре аҫтында ҡала.
Һуңынан шаһиттарҙың береһе, ер тетрәү башланғас, өйҙән саф һауаға сығырға маташырға ярамағанлығын иҫкәртә: «Ҡош ояһы ағастан ҡолағанда, йомортҡалар йыш ҡына зыян күрмәй». Уның һүҙҙәре күптәрҙең үҙ торлағын ташлап китергә маташыуы тураһында һөйләй.
Ҡытай тарихи яҙмаларында ер тетрәү тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр һаҡлана:
Сиандың урындағы Бэйлинь музейында йыйылған боронғо стелалары ер тетрәүҙең емергеслеген күрһәтә. Уларҙың күбеһе сатнаған йәки ҡойолған. Ҡырағай ҡаҙҙарҙың кесе пагодаһы, фундаменты тупраҡҡа төпләнһә лә, катаклизм ваҡытында тора, шунан һуң пагоданың бейеклеге 45 метрҙан 43,4 метрға тиклем кәмей.
Пагода император Гао-цзун бойороғо буйынса (707—709 йылдар) һинд сығышлы будда ҡулъяҙмаларын урынлаштырыу өсөн төҙөлә. Ер тетрәүҙән пагода бинаһы ике метрға тиерлек төшә. Үҙ быуатында бик күп ер тетрәүҙәргә сыҙаған был пагодаға мистик үҙсәлектәр өҫтәлә. Әммә махсус тикшеренеүҙәр бинаның йомшаҡ тоҡомда тәбиғи таш нигеҙҙә уңышлы төҙөлөүен асыҡлай һәм уның тотороҡлолоғо шуның менән аңлатыла.
Сит ил мәғлүмәттәре
Португал доминикан монахы Гашпар да Круш, Гуанчжоуға шул уҡ 1556 йылда килә, әммә һуңыраҡ, ер тетрәү тураһында ишетә һәм уның тураһында «Ҡытай тураһында трактат» (1569) китабының һуңғы бүлегендә хәбәр итә. Ул ер тетрәүҙе, 1556 йылғы Бөйөк комета кеүек үк, кешелек гонаһы өсөн яза сифатында ҡарай (шулай уҡ уларҙа антихристың тыуыу билдәһен күрә).
Я
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Банишевский Анатолий Андреевич
Банишевский Анатолий Андреевич (Anatoli Andreyeviç Banişevski; ) — СССР футболсыһы, һөжүм итеүсе, тренер. Баҡы ҡалаһының «Нефтчи» футбол командаһы капитаны, СССР йыйылма командаһы уйынсыһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы (1990) һәм атҡаҙанған (1991) спорт мастеры. Әзербайжандың «Дан» ордены кавалеры (1996).
Биографияһы
Анатолий Андреевич Банишевский 1946 йылдың 23 февралендә Әзербайжан ССР-ының баш ҡалаһы Баҡыла тыуған. Христиан диненең Рәсәй империяһында 18-се быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килгән секта вкилдәре молокандар ғаиләһендә тәрбиәләнә. Барлыҡ тормошо ошо ҡалала үтә. Урындағы «Нефтчи» футбол клубына ул 16 йәшендә үк килә һәм бик тиҙҙән төп составта ныҡлы урын ала. Уның уйнағанын күҙәтеүселәр йәш футболсыға һоҡланып ҡарай һәм уның талантлы булыуын һис шикһеҙ ҡабул итә. Илдең билдәле футбол клубтары, шул иҫәптән Мәскәү һәи Киевтыҡылар уны үҙҙәренә саҡырып ҡарай, әммә Анатолий тыуған төбәгендә уйнауын дауам итә. Һөжүмсенең партнёры ла инде танылыу яулаған форвард Эдуард Маркаров (1942) була. СССР-ҙың футбол буйынса йыйылма командаһы тренеры Николай Петрович Морозов (1916—1981) оҫталығын күрһәтеп өлгәргән 19 йәшлек спортсыны илдең беренсе йыйылма командаһына саҡыра. Анатолийҙың бындағы дебюты бик тә уңышлы була — һигеҙ матчта ул ете гол индерә. Бразилияның төп стадионы Мараканала уйынсының хужалар ҡапҡаһына 25—40 метрҙан (был аралыҡ хаҡында әле һаман да берҙәм генә фекер юҡ) башы менән индергән тубы әле һаман да бөтә донъя футболының шедевры булып иҫәпләнә.
1966 йыл Анатолий Банишевский өсөн бигерәк тә уңышлы һанала: уйынсы СССР йыйылма командаһы составында донъя чемпионатында ҡатнаша һәм, ярыштың ярым финалына етеп, 4-се урын яулай. Шул уҡ йылда «Нефтчи» футбол клубына Советтар Союзы беренселегендә бронза миҙалдарға лайыҡ була.
СССР йыйылма командаһы икенсе урынды алған футбол буйынса 1972 йылғы Европа чемпионатынан һуң «еңелеүҙең төп сәбәпселәренең береһе» тип яһалма ғәйеп ташланып, Анатолий Банишевский спорттағы чиновниктарҙың ҡәһәрләүенә дусар була, һәм, уға нигеҙһеҙ мәрхәмәтһеҙлек күрһәтеп, ил йыйылма командаһына саҡырыуҙы туҡтаталар. Был хәлде уйынсы бик тә ауыр күсерә, ул футбол уйынын тамамларға теләп, бер ни тиклем ваҡыт бөтөнләй майҙанға сыҡмай тора. Шулай ҙа һуңыраҡ ул яратҡан һәм ғүмерлек эшенә әйләнгән шөғөлгә кире ҡайта һәм уйынсы карьераһын шул уҡ туған «Нефтчи» футбол клубы командаһында тамамлай.
СССР-ҙың Футбол буйынса юғары лигаһында уйнаған «Нефтчи» командаһы составында футболсының өлгәшкән уңыштары түбәндәгеләрҙән тора: Советтар Союзының футбол буйынса 1966 йылғы чемпионатының бронза призёры була, 1976 йылда илдең Футбол буйынса беренсе лигаһында уйнағанда чемпионаттың көмөш миҙалдарына лайыҡ була.
Бынан һуң спортсы ниндәйҙер ваҡыт арауығында «Нефтчи» командаһы тренеры булып эшләй, Көнбайыш Африкала урынлашҡа Буркина-Фасо дәүләтендә йәш футболсыларҙы тәрбиәләй. Әммә ашҡаҙан аҫты биҙенең шешеүе — панкреатит һәм шәкәр диабеты ауырыуҙары ныҡлап бимазалай башлағас, Анатолий Банишевскийға тренерлыҡ эшмәкәрлеген ҡалдырырға тура килә. Билдәле футболсы 1997 йылдың 10 декабрендә вафат була һәм Баҡы ҡалаһы Ясамал районы зыяратының Икенсе почётлы ҡәберлектәр аллеяһында ерләнә.