cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Химик ҡушылмалар
Тарихы
Химик ҡушымта төшөнсәһен формалаштырыу өсөн 1799 йылда Иосиф Пруст асҡан мөһим булған. Был законда әйтелгәнсә, билдәле бер ҡушылма нисек кенә алынмаһын, ул һәр ваҡыт бер үк химик элементтарҙан тора, һәм был элементтарҙың масса нисбәте ваҡ һандарҙа сағыла. Бер нисә йылдан һуң, 1803 йылда, Джон Дальтон бер нисә мөнәсәбәттәр законын төҙөй. Билдәле бер элементтарҙан ике ҡушылма барлыҡҡа килһә, икенсеһенең бындай массалары беренсеһенең билдәле бер массаһы менән сағыштырыла, уларҙың сағыштырмаһы тулы һан бирә. .  . Был закон матдәнең атом төҙөлөшөн аңларға юл аса.
Структур формулаларҙы 1850-се йылдарҙа немец химигы Фридрих Август Кекуле фон Страдониц индерелә.
Сифат һәм миҡдар составы
Химик ҡушылма составы химик формула рәүешендә яҙыла, шулай уҡ йыш ҡына структур  формулалар менән һүрәтләнә. Ҡушылманың составын системалы атамаһы ла күрһәтә.
Күпселек осраҡта химик ҡушылмалар составтың үҙгәрмәүсәнлек законына буйһона. Әммә үҙгәреүсән составлы (бертолидтарҙың) байтаҡ ҡушылмалар булыуы билдәле, мәҫәлән:
Ҡушымталар һәм ҡатнашмаларҙың айырмаһы
Ҡушылмаларҙың физик һәм химик үҙенсәлектәре  ҡатнашмаһынан айырыла — был ҡушылманы ябай йәки ҡатмарлы матдәләр ҡатнашмаларынан айырыуҙың төп критерийҙарының береһе булып тора, сөнки ҡатнашманың үҙенсәлектәре, ҡағиҙә булараҡ, компоненттарҙың үҙенсәлектәре менән тығыҙ бәйле.
Айырманың тағы бер критерийы —, ҡағиҙә булараҡ, химик булмаған процестар, мәҫәлән, иләү, фильтрлау, парға әйләнеү, магниттар ҡулланыу, ә компоненттарын химик реакция ярҙамында ғына айырып була. Киреһенсә, ҡатнашмалар химик реакция ҡулланмайынса барлыҡҡа килә ала, әммә ҡушылмалар химик реакция ярҙамында барлыҡҡа килә.
Ҡайһы бер ҡатнашмалар шул тиклем тығыҙ бәйләнгән, уларҙың ҡайһы бер үҙенсәлектәре химик ҡушылмаларға оҡшаш, һәм уларҙы бутарға мөмкин. Бындай ҡатнашмаларҙың иң таралған миҫалы иретмәләр. физик процестар ярҙамында, ғәҙәттә, иреү һәм компоненттарҙы ҡушыу һәм артабан һыуытыу юлы менән алына.
Интерметаллик үҙенсәлеге буйынса оҡшаш, әммә иретмә лә, ҡатнашма ла булмаған химик берләшмәләр миҫалы булып тора.
Химик реакциялар
Химик ҡушымталар химик реакция һөҙөмтәһендә алына. Ҡатмарлы матдәләр тарҡалып, башҡа бер нисә матдә барлыҡҡа килтерә ала. Химик ҡушылмалаҙың барлыҡҡа килеүе энергияның бүленеүе (экзотермик реакция) йәки йотоу (эндотермик реакция) менән оҙатыла.Химик ҡатнашмаларҙың физик һәм химик үҙенсәлектәре алынған матдәләр үҙенсәлектәренән айырыла. Химик ҡушылмалар органик һәм органик булмаған ҡушылмаларға бүленә. 100 меңдән ашыу органик һәм 3 миллиондан ашыу органик булмаған ҡушылма булыуы билдәле. Әҙәбиәттә тасуирланған һәр химик ҡушылманың уникаль идентификаторы — CAS номеры бар.
Химик ҡушымталар класы
Химик ҡушылмалар органик һәм органик булмаған кластарға бүленә. Һуңғыһы элементоорганик ҡушылмалар киңерәк мәғәнәне үҙ эсенә ала: борорганик ҡушылмалар, кремнийорганик ҡушылмалар, фосфорорганик ҡушылмалар һәм башҡалар.
Ҡатмарлы органик берләшмәләрҙең ҡайһы бер төрҙәре:
Органик матдәләр
Органик ҡушылмалар, органик матдәләр — углеродты үҙ эсенә алған химик ҡушылмалар класы (карбид, карбон кислотаһы, карбонат, углерод оксидтары һәм цианидтарҙан тыш).
Органик булмаған матдәләр
Органик булмаған матдә йәки органик булмаған ҡушылмалар — органик булмаған химик ҡушылмалар, йәғни унда углерод юҡ (карбидес, цианид, карбонат, углерод оксидтары һәм башҡа ҡайһы бер берләшмәләрҙән башҡа, ғәҙәттә органик булмаған матдәлә тип йөрөтөлә). Органик булмаған ҡушылмаларҙың үҙенә генә хас органик углерод һөлдәһе юҡ.
Сормино
Сормино (Чернобулак) — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадада йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мечкор
Мечкор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лопва йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сергеевка нефть ятҡылығы
Сергеевка нефть ятҡылығы  (Серге́евское нефтяно́е месторожде́ние) — Башҡортостан Республикаһының Өфө, Благовещен һәм Кушнаренко райондары территорияһында урынлашҡан нефть сығанағы
Тарихы
1961 йылда асылған һәм эшкәртеүгә индерелгән.
Тасуирламаһы
Ятҡылыҡтың майҙаны 9 мең. га.
Сергеевка ятҡылығы запастары девондың терриген ҡомташтарына (Д-I, Д-II һәм Д-IV), шулай уҡ турней ярусында (эзбизташ), түбәнге карбондың терриген ҡатламы ҡомташлыҡтарында тупланған.
Девон ҡатламдарында нефть ятышы — яҡынса 2 км.
Төньяҡтан һәм көнбайыштан тәрәнлеге 130 м-ға тиклем һәм киңлеге 1 км тиклем булған, ҡын йәшендәге аргиллиттар (балсыҡтар) тулған канауға оҡшаш бөгөл менән ышыҡланған.
Уртаса ҡуйылыҡтағы нефть (4,5 МПа тиклем.в), көкөртлө. Газ менән туйындырылыуы 45 м3/т. Ҡатламдарҙың һыулылығы 85 %.
Нефть дебиттары — тәүлегенә 12,3-255 т. Һуңғы стадияла «Өфөнефть» НГДУ-һы («Башнефть-Добыча» ЯСЙ) эшкәртелә.
Ингар
Ингар — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таха йылғаһының уң ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Электроника
Электро́ника (Ηλεκτρόνιο — электрон) — электрондарҙың электромагнит яландары менән тәьҫир итешеүе, шулай уҡ электрон приборҙар һәм электромагнит энергияһын үҙгәртеү ҡоролмалары (башлыса мәғлүмәт ҡабул итеү, тапшырыу, эшкәртеү һәм һаҡлау өсөн ҡулланылыусы) тураһындағы фән.
Тарихы
Электроникаға тиклем башта радио уйлап табыла. Радиотапшырғыстар тиҙ арала ҡулланылыш таба (тәү сиратта караптарҙа һәм хәрби эшмәкәрлектә), әммә бының өсөн элементтар базаһы кәрәк була. Электроника шул базаны булдырыуға һәм өйрәнеүгә тотона ла инде. Беренсе быуын элементтар базаһы электрон лампаларға нигеҙләнә. Ул вакуумлы электроника тигән атама ала. Телевидение һәм радарҙарҙы уйлап табыу уның үҫешенә булышлыҡ итә. Был яңылыҡтар Икенсе донъя һуғышы барғанда киң ҡулланыла.
Ләкин электрон лампаларҙың етешһеҙлектәре күп була. Улар ҙур, ҡеүәтте күп тотона. Шул арҡала ҡаты есемле электроника үҫтерелә башлай. Элементтар базаһы сифатында диодтар һәм транзисторҙар ҡулланыла.
Электрониканың артабанғы үҫеше компьютерҙар менән бәйле. Транзисторлы компьютерҙар бик ҙур була һәм ҡеүәтте күп тотона, деталдәре үтә күп булғанлыҡтан тиҙ боҙолоп бара. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн микросхемалар ҡулланыла башлай. Микросхемаларҙағы элементтар һаны күбәйтелә барып, микропроцессорҙар барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта электроника үҫеше кәрәҙле элемтә, шулай уҡ сымһыҙ ҡулайламалар, навигаторҙар, коммуникаторҙар, планшеттар һәм башҡалар барлыҡҡа килеү менән бәйле.
Электроника үҫешендәге төп ваҡиғалар:
Ҡулайламаларҙың кесерәйеүе
Ҡаты есемле электроника барлыҡҡа килеү менән электрон приборҙарҙың кесерәйеүе башлана. Бер нисә тиҫтә йыл эсендә әүҙем элементтар ун миллиард тапҡырға бәләкәсләнә — бер нисә сантиметрлы электрон радиолампанан ярымүткәргесле чипҡа ҡушылған бер нисә нанометрлы транзисторға тиклем үҙгәрә.
Элементтарҙы алыу технологияһы
Сафлығы бер нисә нанометрлы элементтар эшләргә мөмкинлек биргән ярымүткәргес кристалдарҙы алыу технологияһын — нанотехнология, ә электрониканың бүлеген микроэлектроника тип йөрөтәләр.
1970-се йылдарҙа ҡаты есемле электрониканың кесерәйеүе барышында ул аналоглыға һәм цифрлыға бүленә башлай. Элементтар базаһы баҙарында цифрлы электроника етештереүселәр еңеп сыға. XXI быуатта аналоглы электроника етештереү һәм уның эволюцияһы туҡтай. Әммә микроэлектроника ҡулланыусылар электрониканан цифрлы түгел, ә өҙлөкһөҙ аналоглы сигналдар һәм ғәмәлдәр талап иткәнлектән, цифрлы ҡулайламалар инеү һәм сығыу урындарында ЦАП-тар (цифр-аналог үҙгәрткесе) менән йыһазландырыла.
Электрон схемаларҙың кесерәйеүе ҡулайламаларҙың етеҙлеге үҫеү менән бергә бара.
XXI быуат башында ҡаты есемле электрониканың элементтарҙы кесерәйтеү йүнәлешендәге үҫеше туҡтап ҡала, сөнки транзисторҙар, үткәргестәр һәм ярымүткәргес кристалындағы башҡа элементтар башҡаса кесерәйә алмай. Был элементтар нанометрҙар менән үлсәнә, шунлыҡтан микрочиптар эшләү технологияһы нанотехнология тип йөрөтөлә.
Ҡаты есемле төп приборҙар
Электрон ҡулайламаларҙа киң файҙаланылған ҡаты есемле әүҙем приборҙарҙың ҡайһы берҙәре:
Аналоглы һәм цифрлы электроника араһындағы төп айырмалар
Аналоглы һәм цифрлы схемаларҙа мәғлүмәт төрлөсә кодлаштырыла, уларҙың сигналды эшкәртеү барышы ла төрлө. Шуны ла билдәләргә кәрәк: аналоглы сигнал менән башҡарыла алған бөтә операциялар (атап әйткәндә, көсәйтеү, фильтрлау, диапазонды сикләү һ.б.) цифрлы электроника һәм микропроцессорҙарҙағы программалы моделләштереү ысулдары менән дә башҡарыла ала.
Аналоглы электрониканың цифрлынан төп айырмаһын мәғлүмәт кодлаштырыу ысулдарында табырға була.
Цифрлы электроника бирелмәләр сығанағының физик параметрҙарын n-үлсәмле кодлауҙы файҙалана. Цифрлы электроникала кәм тигәндә ике үлсәмле кодлау ҡулланыла: көсөргәнеш (ток) һәм ваҡыт киҫектәре. Ҡатмарлыраҡ цифрлы схемаларҙа мәғлүмәтте программалы микропроцессорҙа эшкәртеү ысулдары ҡулланыла.
Физик мәғәнәлә иһә теләһә ҡайһы цифрлы электрон схемаһының һәм тотош ҡулайламаның тәртибе аналоглы электрон ҡоролма йә схема тәртибенән бер ни менән дә айырылмай һәм аналоглы электрон ҡоролмаларҙың эшләүен тасуирлаған теория һәм ҡағиҙәләр менән һүрәтләнә ала.
Яһауҙың ҡатмарлылығы
Аналоглы схемаларҙы яһау уларға торошло цифрлы схемаларҙы яһауға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ; нәҡ шул арҡала цифрлы системалар киңерәк таралыу тапҡан. Аналоглы схема ҡулдан яһала, был эштә автоматлаштырыу мөмкинлектәре сикләнгән.
Схемалар типологияһы
Электрон схемалар һәм уларҙың өлөштәре, функцияларының дөйөм принциптарынан сығып, ике төп типҡа бүленә ала: аналоглылар (өҙлөкһөҙҙәр) һәм цифрлылар (дискретлылар). Бер үк ҡулайлама бер генә типҡа ҡараған схемаларҙан да, ике типтың төрлө нисбәтле ҡатнашмаһынан да торорға мөмкин.
Тансу Чилләр
Тансу Пенбе Чилләр (Tansu Penbe Çiller, 24 май 1946 йыл) — төрөк иҡтисадсыһы һәм сәйәсмәне. Әлегә Төркиә премьер-министры вазифаһын үтәгән берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.
Вазифаларға килеүе
Роберт Колледждың Ҡыҙҙар иҡтисад мәктәбен тамамлай (Истанбул). Коннектикут университетында доктор дәрәжәһе ала, Йельс университетында постдоктор эҙләнеүҙәрен тамамлай. 1978 йылдан Босфор университетында уҡыта (Истанбул), 1983 йылдан — профессор (шунда уҡ). Шулай уҡ Истанбул банкыһында президент вазифаһын үтәй.
Сәйәси карьераһы
Бер нисә университетта профессор вазифаһында эшләгәндән һуң, 1990 йылдың ноябрендә сәйәсәткә ныҡлы ылығып китә, консерватив Дөрөҫ юл фирҡәһенә (Партии верного пути) инә. 1991 йылда Төркиә парламентына Истанбулдан депутат итеп һайлана, С. Демирелдең коалиция хөкүмәтендә иҡтисад министры вазифаһын биләй.
1993 йылдың 13 июненән — партия лидеры, Дөрөҫ юл фирҡәһе һәм Социал-демократик халыҡ фирҡәһенең коалиция хөкүмәтендә Төркиә премьер-министры була. Коалициянан социал-демократтар сыҡҡандан һуң, 1995 йылдың октябрендә, әҙселек хөкүмәте төҙөп ҡарай, әммә парламенттың яҡлауына өлгәшә алмай. Шунан һуң Социал-демократик халыҡ фирҡәһен «йотҡан» Республика халыҡ фирҡәһе ҡатнашлығында яңы кабинет төҙөүгә ризалаша.
1996—1997 йылдарҙа Төркиәнең сит ил эштәре министры һәм вице-премьеры вазифаһында эшләй. Күрд сепаратистары һәм Әрмәнстанды азат итеү әрмән йәшерен армияһына ҡаршы көрәшеү маҡсатында «Төпкөл дәүләт» тип аталған антидемократик енәйәтсел төркөмдәр менән эләмтәне көсәйтә. Был уның Сусурлук янъялынан һуң уның ультрамилләтсе бозкуртсы Абдулла Чатлыны маҡтап сығыуынан асыҡ күренә:
Был илебеҙ, был милләтебеҙ, был дәүләтебеҙ хаҡына атҡан, яраланған кешеләрҙе беҙ һәр саҡ ололап иҫкә аласаҡбыҙ.
1997 йылда хәрби түңкәрелештән һуң яңы кабинет төҙөп өлгөрмәҫтән вице-премьер вазифаһынан бушатыла.
Ул идара иткәндә Төркиә менән Евросоюз (ЕС) араһында таможня килешеүенә ҡул ҡуйыла.
Иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе — Төркиә ғәскәрен заманса ҡоралланған армияға әйләндереү. Ул АҠШ-ты Күрд эшселәр фирҡәһен террор ойошма исемлегенә индереүгә күндерә, һуңғараҡ ЕС-ты ла ошондай ҡарар ҡабул иттереүгә өлгәшә.
Коррупцияла ғәйепләнеүе
Чилләр хөкүмәт башлығы булғанда Төрөк парламенты уны коррупция менән шөғөлләнеүҙә ғәйепләп, етди тикшереүҙәр үткәрә. Чилләр һәм элекке премьер Месут Йылмаз һуңғараҡ процедураларға мәлдәренә һәм иммунитеттары булыға бәйле, эҙәрлекләүҙән ҡотҡарыла. 1998 йылда парламент комиссияһы ғәйепләүҙәр эшен яба.
2002 йылдың ноябрендә һайлауҙа еңелгәндән һуң сәйәсәттән китә.
Ғаиләһе
Ире — Эзер Учуран Чилләр (Özer Uçuran Çiller). Ике балаһы бар.
Фотографиялар
Prime Minister Tansu Çiller
Якимов Владимир Николаевич
Якимов Владимир Николаевич (6 июнь 1911 йыл, Углич, Ярославль губернаһы — 28 ғинуар 1989 йыл, Өфө) — партия һәм дәүләт органдары эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1954 йылдарҙа ВКП (б)/КПСС-тың Ишембай, 1954—1959 йылдарҙа — КПСС-тың Салауат ҡала комитеттарының беренсе секретары, артабан Башҡорт АССР-ының Халыҡ контроле комитеты рәйесе, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Башҡорт АССР-ының 2-се, 5-се, 6-сы, 7-се, 8-се, 9-сы һәм 10-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, биш Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Халыҡтар Дуҫлығы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Владимир Николаевич Якимов 1911 йылдың 6 июнендә Углич ҡалаһында тыуған. Әсәһе яғынан олатаһы рус-төрөк һуғышында ҡатнашҡан. Әсәһе, Татьяна Муравьева Макаровна (1890—1950), хужабикә. Атаһы, Якимов Николай Александрович, (1885—1955), эшсе, Салауат ҡалаһында вафат була. Ғаиләлә ике улы була.
Сик буйы ғәскәрҙәренең кесе командирҙар мәктәбендә, Стәрлетамаҡ педагогия институтында (ситтән тороп, һөнәре — тарихсы), КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә уҡый.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. Курск, Новгород йүнәлешендәге алыштарҙа ҡатнаша. Дүрт тапҡыр яралана. Сәләмәтлек торошо буйынса 1946 йылда демобилизациялана.
Эш урыны: Ленинград Киров заводы (1941 йылға тиклем), 1929 йылдан 1932 йылға тиклем — балыҡсылыҡ, урмансы, профсоюз рәйесе, леспромхоз директоры урынбаҫары, Төньяҡ Сахалинда (Хоэ ҡасабаһы) «Тревога» гәзитенең мәхәррире (1932—1939 йй.), Сахалинда комсомолдың район комитеты секретары (1932—1939 йй.), БАССР-ҙа Ишембай нефть промыслаһы партия комитеты секретары, Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы ағзаһы, Ишембай ҡала комитетының беренсе секретары, ВКП(б) (КРСС) (1948—1954), 1954 йылдан 1959 йылға тиклем — Салауат партия ҡала комитетының беренсе секретары (1954—1959), БАССР-ҙың Халыҡ контроле комитеты рәйесе, КПСС өлкә комитеты секретары була. БАССР Министрҙар Советы президиумы ағзаһыитеп һайлана.
Эшләгән дәүерендә Башҡортостан Республикаһы төбәге үҫеше өсөн ҙур өлөш индерә
Якимов Владимир Николаевич — 2, 5, 6, 7, 8, 9, 10 саҡырылыштарының БАССР Юғары Советы депутаты.
Ғаиләһе: 1939 йылдан өйләнгән (Сахалин ҡалаһы), улы Валерий, ҡыҙы Людмила, ейәндәре Владимир, Олег, Андрей. 1984 йылдан хаҡлы ялда
1989 йылдың 28 ғинуарында Өфөлә вафат була. Көньяҡ зыяратында ерләнгән
Салауат ҡалаһындағы эшмәкәрлеге
В. Н. Якимов эшләгән ваҡытта Салауат ҡалаһында күпләп торлаҡ төҙөлөшө дауам итә, 18-се комбинат, социаль-мәҙәниәт күнкүреше объекты төҙөлә.
Ҡыҙыҡлы факттар
1986 йылда, хаҡлы ялда булып, Владимир Николаевич күләмле хикәйәләр циклын яҙа, ул СССР-ҙа төҙөү осорон, Бөйөк Ватан һуғышы тураһында, СССР халыҡтары тормошон, комсомол һәм партия ойошмаларының эшен, Рәсәйҙең күренекле кешеләре менән осрашыуҙарҙы үҙ эсенә ала
Хәтер
Салауат ҡалаһының Тыуған яҡты өйрәнеү музейында 2013 йылдың июлендә Якимов Владимир Николевичтың тормошо һәм эшмәкәрлегенә арналған документтар һәм фотоһүрәттәр күргәҙмәһе, хәтер кисәһе уҙғарыла. Кисә фрагменттары «Салауат» телекомпанияһы тарафынан телевидениенан күрһәтелә
Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. − Т. 7: Ф-Я. — 624 с.
Рыҫбаев Нурғәли Мырҙағәли улы
Рыҫбаев Нурғәли (Нурғәлей) Мырҙағәли улы (Рысбаев Нургалей Мурзагалеевич; 1912 йыл — 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының танкҡа ҡаршы ҡорал расчеты командиры, өлкән сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Нурғәли (Нурғәлей) Мырҙағәли улы Рыҫбаев 1912 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Ишбирҙе ауылында тыуа. 1941 йылда Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкында 3-сө эскадрондың 4-се отделениеһының танкҡа ҡаршы ҡорал расчеты командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 5 сентябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән награда ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙыла: «Рыҫбаев Нурғәли Мырҙағәли улы иптәш, һәр ваҡыт батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтеп һәм яуҙаштарын көрәшкә илһамландырып, һуғышҡа беренселәрҙән булып инә. Шәхсән 9 дошман һалдатын юҡ итә һәм социалистик тыуған иле өсөн тиң булмаған һуғышта батырҙырса һәләк була. Үлгәндән һуң 1 дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ». 1942 йылдың 17 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рыҫбаев Нурғәли Мырҙағәли улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Ҡайынтүш мәктәбе (Бөрйән районы)
Тарихы
Ҡайынтүш әҙ комплектлы башланғыс мәктәбе үҙ ишектәрен 1985 йылдың авгусында аса. Уҡыусылары — Иҫке Собханғол ауылының үрге осо балалары. Мәктәп асыу инициаторы һәм ''беренсе мөдире — Нурдәүләтова З. Д.'' Тәүге уҡытыусылары: Нурдәүләтова З. Д. һәм Йәнбирҙина Т. Б. 1992 йылда Ҡайынтүш тулы булмаған урта мәктәбе итеп үҙгәртелә. Мәктәп директоры итеп Хәлиуллин Урал Шәриф улы тәғәйенләнә. 1998 йылда мәктәп Ҡайынтүш башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһына әүерелә. Етәксеһе — Иманғолова Айгөл Роберт ҡыҙы.
Тамамлаусы уҡыусылары
Ҡайынтүш мәктәбен 450-нән ашыу уҡыусы тамамлай.
Шашикман
Шашикман — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Суляевка
Суляевка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Мол (йылға)
Мол  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Обвин ҡултығы) һул ярына 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы (Ишембай районы)
Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1990 йылдың 9 октябрендәге 6-2/347-се һанлы «Ишембай районының Сәлих һәм Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советтары сиктәрен үҙгәртеү тураһындағы» Указына ярашлы Яңы Георгиевка ауылы Сәлих ауыл советынан Ишембай районының Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы составына индерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 16 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законының 2 2. статьяһының 15 пунктына ярашлы, ауыл советы атамаһының иҫкергән «Урманбишҡаҙаҡ ауыл советы» тигән яҙылышы төҙәтелеп «Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы» тип яҙылырға тейеш.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 18 ноябрендә ҡабул ителгән Законына ярашлы бөтөрөлгән Сәлих ауыл советы составынан Сәлих, Әптек, Богдановка, Козловский һәм Яңы Ивановка ауылдары Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы составына тапшырыла.
Могилев губернаһынан XX быуат башында Богдановка ауылына килеп төпләнгән белорустар, Богдановка ауылы бөткәс, Козловка ауылына күсенеп ултыра.
Халҡы
2010 йылдың 1 ғинуарына 10 ауылда барлығы 2749 кеше (2009 йылдың 1 ғинуарына 2864 кеше) йәшәй. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡтың күбеһе Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында йәшәй — 752 кеше (2009 йылдың 1 ғинуарына 779 кеше). Богдановкала бер йылда йәшәүселәр һаны икеләтә арта һәм ике кеше тәшкил итә.
Власть
Ишембай районы муниципаль районы Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәте түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Урман-Бишҡаҙаҡ ауылы, Үҙәк урамы, 20
Социаль-иҡтисади хәле
Райондың ауыл хужалығы ерҙәре 6,190 мең га тәшкил итә. Бойҙай, арыш, арпа һәм башҡа иген культуралары, шулай уҡ шәкәр сөгөлдөрө менән көнбағыш үҫтерелә. Түбәндәге ауыл хужалығы предприятиелары эшләй: «Алтын» КФХ-һы, «Салауат» ЯСЙ-һы, «Уңыш» ЯСЙ-һы, «Хужәхмәтова» КФХ-һы, «Әсмәндийәров» КФХ-һы, «Искәндәров» КФХ-һы, «Альтернатива» КФХ-һы, «Әптүк» КФХ-һы, «Илһам» КФХ-һы, «Һәләүек» КФХ-һы һәм башҡалар, бөтәһе 28 крәҫтиән-фермер хужалығы. Тупраҡ һоро төҫтә, ҡара-һоро урман тупрағы һәм файҙалы мәтдәләре наҡыҫланған ҡара тупраҡ. Һөрөнтө ерҙәр ҡар, ямғыр һыуҙары менән йыуҙыртыла һәм ел тарафынан өрҙөртөлә.
Мәғариф
2012—2013 уҡыу йылында Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы ауыл биләмәһендә 2 дөйөм белем береү учрежденияһы — 178 уҡыусы, урта һәм төп белем биреү мәктәптәренең 2 филиалы — 28 уҡыусы эшләп килә, шул иҫәптән: Ҡарайған һәм Әптек ауылдарында башланғыс мәктәртәр — 35 уҡыусыға иҫәпләнгән; — Сәлих, Урман-Бишҡаҙаҡ ауылдарында сменалы (асыҡ) дөйөм белем биреү мәктәптәре — 178 уҡыусы (проект буйынса — 252 уҡыусы); — «Өмөт» балалар йорто — 50 бала (Урман-Бишҡаҙаҡ) эшләй. «Ауыл мәктәп автобусы» йүнәлешендә 2012—2013 йылдарҙа ауыл советы биләмәһендә 2 маршрут булдырылды. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы ауыл биләмәһендә өҫтәлмә белем биреү учреждениелары юҡ.
Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында «Ҡарлуғас» мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы эшләй.
Сәлих ауыдында «Йәйғор» мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы эшләй.
Ҡарайған ауыдында «Шатлыҡ» мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы эшләй.
Әптек ауылында башланғыс дөйөм белем биреү мәктәбе.
Ҡарайған ауылында башланғыс дөйөм белем биреү мәктәбе.
Сәлих ауылында урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль белем биреү бюджет учреждениеһы
Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль белем биреү бюджет учреждениеһы
Спорт ҡоролмалары
Ауыл биләмәһендә 1 баскетбол, 2 волейбол, 3 ҡул тубы майҙансыҡтары һәм 1 хәрәкәтсән уйындар өсөн комплекслы майҙансыҡ бар. Ауыл биләмәһе территорияһында ауыл Мәҙәниәт йорттары һәм дөйөм белем биреү мәктәптәре эргәһендә 5 спортзал эшләй.
Һыу ресурстары
Ауыл биләмәһендәге йылғаларҙа яҙғы һыу баҫыу осраҡтары була, йәйен һыу уртаса кимәлдә, көҙөн бер аҙ аҙыраҡ була
Ауыл биләмәһе территорияһындағы иң ҙур йылға — Ағиҙел йылғаны, унда ташҡын ваҡыты 50-60 көн тирәһе дауам итә. Май аҙағында йылға тыныслана, әммә ямғыр күп яуған йылдарҙа йәй урталарында ла һыуҙың күтәрелеүе ихтимал. Ағиҙелде тулыландырыусы төп сығанаҡ — ҡар һыуҙары. Яҙғыһын һыуҙың 70-75 проценты, йәйен 20 проценты һәм ҡышын 10 проценты ағып китә. Ноябрҙең икесе ун көнлөгөндә Ағиҙелдә боҙ урынлаша һәм уртаса 145 көн тирәһе дауам итә, боҙ иң күп тигәндә 175 көн, уртаса 150 көн тора. Мартта боҙ ҡалынлығы 55-75 см-ға етә, ә бик ҡаты һыуыҡтар булған йылда хатта 120 сантиметрға еткән саҡтары ла була. Йылға март аҙағында- апрель башында боҙҙан әрселә, боҙ 3-27 көн тирәһе арауыҡта китә. Химик составы буйынса Ағиҙелдең һыуы гидрокарбонат класына ҡарай. Һыу объекттары иҡтисад тармаҡтарын һәм халыҡты һыу менән тәьмин итеүсе төп сығанаҡ.
РФ-ның "РФ Һыу кодексы"ның 65-се статьяһына ярашлы йылғалар, күлдәр, шишмәләр тирәһендә тейешле киңлектә һыу һағы зонаһы булдырылған. Һыу объекттарының һау һағы зоналары:
Урман ресурстары
Ауыл биләмәһе территорияһында дәүләт урман фонды ерҙәренең дөйөм майҙаны (тыйылған урман һыҙаттары, ҡала һәм ауылдарҙың йәшел зонаһы, урмандың айырыуса һаҡланған участкалары, санитар һаҡ округтары зонаһындағы урмандар) 4811,37 га тәшкил итә.
Минераль-сырье ресурстары
Ишембай районы нефть ятҡылыҡтары менән танылыу алған. Ишембай ҡалаһы ситендә таш тоҙ ятҡылығы бар. Бөтөп барған Шәке тауы (Шихан тауы) «Сода» ААЙ-һы өсөн сырье базаһы булып тора. Быларҙан тыш ауыл биләмәһендә гипс, ҡом, доломит, бут ташы, ҡом-ҡырсын ятҡылыҡтары табылған һәм эшкәртелә.
Ҡарайған ятҡылығындағы балсыҡ запасы 225 мең тоннаға тиң, Бәрҙәшле ятҡылығындағы ҡом ятҡылығы запасы 690 мең тоннға тиң. Ауыл биләмәһе территорияһындағы ҡаты файҙалы ҡаҙылмаларҙың исемлеге:
Транспорт
Ауыл биләмәһе территорияһы буйлап муниципаль-ара әһәмиәттәге юлдар үтә: Ишембай ҡ. һәм Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск юлы; Ишембай — Красноусольск, Әхмәр — Сәлих — Ишембай автомобиль юлы, Ишембай — Кинйәбулат — Үрге Этҡол юлы.
Торба үткәргес
Ауыл биләмәһе территорияһында 14,959 км оҙонлоғондағы торбаүткәргекс бар.
Электр тәьминәте
Ауыл биләмәһенең энергетик хужалығын «Башкирэнерго» ЯСЙ-һының Петровск РЭС-ы, «ИЭС» производство берекмәһе хеҙмәтләндерә. Шулай уҡ 38 трансформатор подстанцияһы бар.
Археология
Ауыл биләмәһе территорияһында 6 археология һәйкәле бар.
Коваленко Константин Иосифович
Коваленко Константин Иосифович (14 ғинуар (27 ғинуар) 1912 йыл, Юзовка ҡасабаһы Екатеринослав губернаһы — 23 ноябрь 1988 йыл, ) — СССР-ҙың инженер-нефтсеһе, ғалим. Фәнни-производство эшмәкәрлеге БАССР-ҙа нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү менән бәйле. Уның етәкселегендә ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу ысулдары: һыу ебәреү, файҙалы ҡатламдарға реагенттар ҡыуҙырыу, скважиналарҙы вышкаһыҙ эксплуатациялау индерелә. Биш фәнни хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы. Ике Ленин (1959, 1966) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948), СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.
РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1971). Техник фәндәре кандидаты (1964).
Биографияһы
1940 йылда Мәскәү нефть институтын тамамлай һәм Ишембай газокомпрессор хужалығында (1943 йылдан — «Ишимбайгаз» тресы) эшләй башлай. 1940-45 «Ишембайнефть» НГДУ (1940—1946). Һуңынан «Ишембайнефть» НГДУ-һы начальнигы (1946—52), «Октябрьскнефть» (1952—54); «Башнефть» предприятиһының баш инженеры, начальнигы (1954—1966).
Рождественская Татьяна Всеволодовна
Рождественская Татьяна Всеволодовна (26 август 1945 йыл) — ғалим-филолог. Филология фәндәре докторы. Санкт-Петербург дәүләт университеты филология факультетының рус теле кафедраһы профессоры.
Биографияһы
Шағир Всеволод Рождественскийҙың ҡыҙы. Алыҫ ата-бабалары араһында — артиллерия генералы, сенатор Иван Карлович Арнольди.
Игеҙ һыңары Милена — филология фәндәре докторы.
Ленинград мәктәбенең 239-сы мәктәбен (1963) һәм Ленинград дәүләт университетында филология факультетының рус теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлай (1968). Артабан СССР ФА Тел ғилеме институтының Ленинград бүлегендә аспирантурала уҡый; 1971 йылдан 1977 йылға тиклем — Тел ғилеме институтының Ленинград бүлегендә ғилми хеҙмәткәр
1974 йылда А. П. Евгеньева етәкселегендә «Древнерусские надписи-граффити XI—XIV вв. как лингвистический источник» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай
1977 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем ЛГУ/СПбГУ-ның филология факультетында рус теле кафедраһында эшләй — ассистент, доцент, хәҙер профессор.
1994 йылда «Эпиграфические памятники Древней Руси X—XV вв.: проблемы лингвистического источниковедения». темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
«Русский язык в научном освещении» һәм «Slověne. International Journal of Slavic Studies» журналдарының редколлегия ағзаһы
Ире — Бондарко Александр Владимирович (1930—2016), тел белгесе, РФА ағза-корреспонденты; улы Николай (1975 йылғы) — лингвист, РФА профессоры.
4 июнь
4 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 155-се (кәбисә йылында 156-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 210 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас
Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас (Старовозрастная лиственница у села Шигаево) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Белорет районы биләмәһендәге ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ҡомартҡының майҙаны — 1,2 гектар.
Әһәмиәте
Ҡарағас мөһим ғилми (дендрохронологик), танып белеү һәм эстетик әһәмиәткә эйә.
Ибраһим (Илеш районы)
Ибраһим (Ибрагим) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 132 кеше. Почта индексы — 452285, ОКАТО коды — 80230864003.
2007 йылдың 10 сентябренә тиклем 5-6 участка тип атала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ингирь (Шохма ҡушылдығы)
Ингирь  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шохма йылғаһының уң ярына тамағынан 3,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаховская Евгения Михайловна
Биографияһы
Шаховская Евгения Михайловна 1889 йылда Санкт-Петербургта бай сауҙагәр Андреев Михаил Петрович ғаиләһендә тыуа. Юғары аҡһөйәктәр тәрбиәһе, һуңынан яҡшы белем ала.
1911 йылдың 16 авгусында аэропландың матди часы һәм пилот техникаһы буйынса имтихан тапшырып, Йоханнистал (Германия) осоусыһы дипломы ала. Германияла, Йоханнистал аэродромында инструктор булып эшләй.
1913 йылдың 11 апрелендә авиация һәләкәтендә уның ғәйебе буйынса билдәле летчик Всеволод Абрамович һәләк була, һөҙөмтәлә Шаховская авиатор карьераһын тамамлауы тураһында ҡарар ҡабул итә.
1914 йылдың яҙынан ул йәнә оса башлай, Беренсе донъя һуғышы башланғас, Николай II үҙен хәрби осоусы сифатында фронтҡа ебәреүен үтенеп мөрәжәғәт итә. Батша уның үтенесен ҡәнәғәтләндерә, 1914 йылдың 1 ноябренән Шаховская прапорщик дәрәжәһендә 1-се армия авиаотрядында була. Ковенск авиация отрядында хеҙмәт итә. Хәйер, хәрби осоусы карьераһы оҙаҡҡа һуҙылмай. Ул 1914 йылдың декабрь аҙағында уҡ Ковенск авиаотрядынан ҡыуыла.
Һуңыраҡ (шул ваҡытта иҫәпләүҙәренсә, тикшерелмәй) Германия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләнә. Шаховскаяны ҡулға алалар һәм үлем язаһына хөкөм итәләр. Әммә Николай Икенсе язаны ғүмерлеккә бер монастырға ябыу менән алмаштыра. Княгиняны февраль революцияһы азат итә. Һуңынан ул Гатчина музейында эшләй, әммә аҡса туҙҙырғаны өсөн вазифаһынан бушатыла.
Граждандар һуғышы ваҡытында большевиктарға хеҙмәт итә һәм 1919—1920 йылдарҙа Киев ГубЧК-һында тәфтишсе була. Был осорҙа ул үҙен шпионажда ғйепләп эш алып барыусыларҙан үс алып өлгөрә. Әсирҙәрҙән һорау алыу һәм язалау ваҡытында ҡанһыҙлығы менән айырылып тора. 1920 йылдың көҙөндә башҡа чекистар менән иҫерек атыш ваҡытында һәләк була.
Ҡаһарманова Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы
Ҡаһарманова Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы (30 август 1959 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, уҡытыусы-методист
Биографияһы
Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы Ҡаһарманова — 10 фәнни хеҙмәт һәм бер методик әсбап авторы. Ул 2012 йылда Башҡортостан Республикаһы башлығының Грантына лайыҡ була. 2011 йылда «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» регион-ара кокурсында еңеү яулай.
Сухановский
Сухановский — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/776/39 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәймәрҙәнов Мөбәрәк Нурый улы
Шәймәрҙәнов Мөбәрәк Нурый улы (1909 йыл — 19? йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ветеринар. Старшина. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1945), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
1909 йылда Башҡортостандың хәҙерге Благовар районы Ломов ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем ҡатыны Әминә менән ветеринария станцияһында ветеринар булып эшләгәндәр. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында уны төҙөй башлағандан алып, 1941 йылдың декабрь айынан, 1945 йылдың майына тиклем хеҙмәттә була. 275-се кавалерия полкы; 58-се гвардия кавалерия полкында (16 гвардия кавалерия дивизияһы) ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә (Хәрби званиелары: кесе ветфельдшер; ветеринария хеҙмәте гвардия старшинаһы; ветеринария хеҙмәте старшинаһы; гвардия старшинаһы). Ике тапҡыр йәрәхәтләнә — муйыны һәм һул яҡ ботон дошман пуляһы тишеп үтә. Дивизия аттарының һаулығы тураһында ҡайғыртыу ветеринарҙар өҫтөндә була.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Әминә (1924), ветеринар. Балалары: Лиза (1937), Лена (1939), Рәлиф (1942), Рида (1946), Римма (1948), Рәйлә (1958).
Муртымка
Муртымка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нердва йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
БМО Генераль Ассамблеяһының Украинаның территориаль бөтөнлөгө тураһындағы резолюцияһы
БМО Генераль Ассамблеяһының Украинаның территориаль бөтөнлөгө буйынса 68/262-се резолюцияһы 2014 йылдың 27 мартында БМО-ға ингән дәүләттәрҙең асыҡ тауыш биреү юлы менән БМО Генераль Ассамблеяһының 68-се сессияһында ҡабул ителә, шуларҙың 100-ө «риза», 11 — «ҡаршы», 58 ил «баш тарта». БМО Генераль Ассамблеяһының был ултырышы Рәсәйҙең Украина территорияһын, атап әйткәндә Ҡырым ярымутрауын ҡораллы оккупациялау мәсьәләһен ҡарау өсөн махсус саҡырыла.
Резолюция авторҙары
Был резолюцияның авторҙары булып Германия, Канада, Коста-Рика, Литва, Польша һәм Украина тора. Артабан авторҙашлыҡҡа Австралия, Австрия, Бельгия, Хорватия, Чехия, Дания, Эстония, Франция, Грузия, Швеция, Төркиә, Бөйөк Британия, АҠШ, Исландия, Италия, Япония, Норвегия һәм башҡа илдәр ҙә ҡушыла.
Украинаның сит ил эштәре министры Андрей Дещыция ултырышта был резолюцияла БМО-ның йәшәү кәрәклеге тураһында һорау тыуа, тип белдерҙе:
Резолюция
Резолюция өлөшө бер битте генә биләй һәм алты пункттан тора. Документта Рәсәйҙең ғәмәлдәрен ғәйепләү тураһында бер һүҙ ҙә әйтелмәй. Уның Ҡырымды аннексиялауы тураһында бөтөнләй телгә алынмай. Текста Ҡырым Украинаның айырылғыһыҙ өлөшө тигән аныҡ фраза ла юҡ. Әммә резолюцияның бер нисә абзацы Украинаның территориаль бөтөнлөгөн «халыҡ-ара танылған сиктәрҙә» танылыуын раҫлай. 2014 йылдың 27 мартына бер ниндәй ҙә халыҡ-ара ойошма Ҡырым менән Севастопольдең ҡушылыуын танымай, шуға күрә «халыҡ-ара танылған сиктәр» термины Ҡырымға Украина территорияһынан айырмалы рәүештә ҡарарға мөмкинлек бирмәй. Шулай уҡ БМО Генераль Ассамблеяһы резолюцияһы Ҡырымды танымау тураһында «референдум» иғлан итә.
Тауыш биреү
БМО ағзаһы булған 100 дәүләт тейешле резолюция өсөн «риза» тауыш бирә, шул иҫәптән резолюция авторҙары ла.
«Ҡаршы» 11 ил тауыш бирә: Рәсәй, Әрмәнстан, Беларусь, Боливия, Куба, КХДР, Никарагуа, Судан, Сүриә, Зимбабве, Венесуэла.
Икенсе көндө Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт сәйәсәте департаменты директоры Евхен Перебийнис Рәсәйҙе БМО ағзаһы булған дәүләттәрҙе баҫымда һәм ҡурҡытыуҙа ғәйепләй. Уның белдереүенсә:
Шул уҡ ваҡытта Deutsche Welle радиостанцияһы Хәбәр итеүенсә, Рәсәй Көнсығыш Европа һәм Урта Азия илдәренә ҙур баҫым яһай, ҡырым референдумын ғәмәлдән сығармаҫҡа тырыша. Deutsche Welle дипломаттарға һылтанып билдәләүенсә, Мәскәү хатта Молдовияға, Ҡырғыҙстанға, Тажикстанға һәм башҡа ҡайһы бер илдәргә БМО Генераль Ассамблеяһы резолюцияһын хуплаған осраҡта штраф һалыу менән янай.
Мәғәнәһе
БМО Генераль Ассамблеяһы резолюцияһы кәңәшле, әммә уға башҡа бөтә ҡарарҙар ҙа таянасаҡ.
АҠШ-тың Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы даими вәкиле Саманта Пауэр, БМО Генераль Ассамблеяһының Украинаның территориаль бөтөнлөгө тураһындағы резолюцияһы донъяның Рәсәйҙең Ҡырымды аннексиялауын ҡабул итмәйәсәген күрһәтә, тип иҫәпләй. Ул Твиттерҙа былай тип яҙған
Япония вәкиле аңлатыуынса:
Элементар киҫәксә
Элементар киҫәксә — состав өлөштәргә бүленмәй торған, субйәҙрә күләмендә иң бәләкәй микрообъекттарҙың йыйнағыс термины.
Ҡайһы бер элементар киҫәксәләр (электрон, нейтрино, кварктар һ.б.) әлеге мәлгә структураһыҙ тип иҫәпләнә һәм беренсел фундаменталь киҫәксәләр тип ҡарала. Башҡа элементар киҫәксәләр (составлы киҫәксәләр, шул иҫәптән атом йәҙрәһен хасил иткән киҫәксәләр — протондар һәм нейтрондар) ҡатмарлы эске төҙөлөшкә эйә, шуға ҡарамаҫтан бөгөнгә уларҙы бүлгеләп булмай.
Антикиҫәксәләрҙе лә индереп, әлеге ваҡытҡа 350-нән ашыу элементар киҫәксә асылған. Улар араһында фотон, электронлы һәм мюонлы нейтрино, электрон, протон һәм уларҙың антикиҫәксәләре тотороҡло. Ҡалған элементар киҫәксәләр экспоненциаль законға ярашлы яҡынса 1000 секундтан алып (ирекле нейтрон өсөн) секундтың бик бәләкәй киҫегенә тиклем (резонанстар өсөн 10−24-тән 10−22-гәсә с) ваҡыт эсендә үҙҙәренән-үҙҙәре тарҡалалар.
Элементар киҫәксәләрҙең төҙөлөшөн һәм тәртибен элементар киҫәксәләр физикаһы өйрәнә.
Бөтә элементар киҫәксәләр берҙәйлек принцибына (бер төргә ҡараған бөтә элементар киҫәксәләр үҙенсәлектәре буйынса бар Ғаләмдә тулыһынса бер иштәр) һәм корпускуляр-тулҡын дуализмы принцибына (һәр элементар киҫәксәгә де-Бройль тулҡыны тап килә) буйһона.
Бөтә элементар киҫәксәләр бер-береһенә әүерелеү үҙенсәлегенә эйә. Был үҙенсәлек уларҙың тәьҫирләшеүенең көслө, электромагнит, көсһөҙ, гравитацион төрҙәренән килеп сыға. Был әүерелештәр энергия, импульс, хәрәкәт һаны мәле, электр заряды, барион заряды һаҡланыу закондары һәм башҡа ҡанундар менән тыйылмаған осраҡта бара.
Элементар киҫәксәләрҙең төп тасуирламалары: масса, спин, электр заряды, йәшәү ваҡыты, йоплоҡ, G-йоплоҡ, магнит мәле, барион заряды, лептон заряды, сәйерлек (составында s-кварк булған киҫәксәләр), изотопик спин, CP-йоплоҡ, заряд йоплоғо.
Йәшәү ваҡыты буйынса
Бөтә элементар киҫәксәләр ике класҡа бүленә:
Массаһы буйынса
Бөтә элементар киҫәксәләр ике класҡа бүленә:
Спинының ҙурлығы буйынса
Бөтә элементар киҫәксәләр ике класҡа бүленә:
Тәьҫирләшеү төрө буйынса
Элементар киҫәксәләр түбәндәге төркөмдәргә бүленә:
Шашкунар
Шашкунар — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һалдыбаш төбәгендә йүкәлек массивы
Һалдыбаш төбәге — Көньяҡ Уралда иң өлкән йүкәлектәр массивы; Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р һанлы бойороғона ярашлы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы төбәк ботаник тәбиғәт биләмәһе.
Тасуирламаһы
Һалдыбаш йылғаһы һәм уның уң ҡушылдығы Ҡаҙанташ йылғаһы һыу айырғысының көньяҡ битләүендә, Ҡаратау һыртының көньяҡ-көнбайыш осонда ятҡан Һалдыбаш төбәгендәге үҙенсәлекле йүкәлек. Иглин урман хужалығының Оло Тәләк урмансылығының 5-се кварталында урынлашҡан заказник, дөйөм майҙаны — 51,3 га.
Флораһы һәм фаунаһы
Көньяҡ Уралда иң өлкән йүкәлектәр массивы. Йүкә ағаслыҡта саған, ҡарама һәм ҡайын менән бергә үҫә. Күбеһенсә мораль булмаған үлән япмаһы (еҫле һырмауыҡ (ясменник пахучий), шырт япраҡлы йондоҙсоҡ (звездчатка жестколистная), ябай еҫле балтырған йәки зәржә (сныть обыкновенная) һ. б.). Ҡарт йүкәләр 100—140 йәшкә етә, 20-25 метр бейеклектә һәм күкрәк кимәлендә 30-45 сантиметрға етә. Бында ағастар күптән ҡырҡылмағанға күрә, был урман берләшмәләре тәбиғи хәленә яҡын, һәм уларҙы Көньяҡ Уралдың көнбайыш тәпәш тау итәктәрендәге киң япраҡлы урмандарҙың эталоны тип иҫәпләргә кәрәк.
Әһәмиәте
Бында хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең фон һәм һирәк төрҙәренең йәшәү урыны.
Тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу — проектланған заказникта биотөрлөлөктө һаҡлауға бағышлана.
Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре өсөн яуаплы.
Хәбибуллин Руслан Әмин улы
Биографияһы
Руслан Әмин улы Хәбибуллин1966 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ҡалаһында тыуа. Тиҙҙән ғаилә БАССР-ҙың Ҡариҙел районы Магинск ауылына күсә. Руслан ошонда урта мәктәпте тамамлай. Артабан Латыш ССР-ының Рига ҡалаһында Балтик буйы сик буйы округының Йыр һәм бейеү ансамблендә хеҙмәт итә. 1994 йылда хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын «яңғыҙ йыр» специальносы (педагогы доцент Л. А. Кәримова) буйынса тамамлай.
1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһында эшләй, 2008 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.
Шебелик (Сёма ҡушылдығы)
Шебелик  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сёма йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.