cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бетлетүбә
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Радайка
Радайка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тургай Валерий Владимирович
Валерий Владимирович Тургай (Валери Туркай, Воробьев Валерий Владимирович, 1961 йылдың 17 апреле, Починок-Инел, Комсомол районы, Чувашия, СССР) — сыуаш шағиры, прозаик һәм тәржемәсе, Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999), Ф.Кәрим, И. Я. Яковлев һәм М.Сеспель исемендәге премиялар лауреаты, Сыуаш Республикаһының халыҡ шағиры (2003), Украинаның Чернигов өлкәһе, Остер ҡалаһының Почетлы гражданины, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1991).
Биографияһы
Шағир Сыуаш Республикаһы Комсомол районы Починок-Инел ауылында тыуа. Әбеһе - Татарстандың Кайбыс районы Оло Тәрбит ауылынан.
Сыуаш дәүләт университетының тарих-филология факультетында юғары белем ала. ГИТИС эргәһендәге Юғары театр курстарын тамамлай. Сыуаш АССРның матбуғат органдарында, «Молодой коммунист» гәзитендә, «Хавхалану» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтендә, Чуваш Республикаһының профессиональ яҙыусылар берлегендә эшләй.
2014 йылдың 16 октябрендә Валерий Владимирович яңалыклар газетаһының баш мөхәррире итеп билдәләнә.
А.Хузангай: «Үрге Советҡа һайлауҙарға барғанда, вәзғыят ҡырҡа ине: һабан турғайы Советтар Йорто алдында аслы-туҡлы тота, майҙанда стихиялы митингылар уҙа, ЧАП исеменән лозунгтар яңғырай», - ти.
Һылтанмалар
Төркөм:Сыуашстандың халыҡ шағирҙары Төркөм:Татарстан, атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Төркөм:Сыуашстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Төркөм:Сыуаш дәүләт университетын тамамлаусылар Төркөм:Сыуаш яҙыусылары Төркөм:Сыуаш шағирҙары Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Valerie Tourgay
Крапивная (Лангура ҡушылдығы)
Крапивная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лангур йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әрмән әҙәбиәте
Әрмән әҙәбиәте — әрмән телендә яҙылған нәфис әҙәбиәт йыйылмаһы; донъя әҙәбиәтенең иң боронғоларының береһе. Әрмән әҙәбиәте, 406 йылдар тирәһендә әрмән алфавиты булдырылғас, V быуат урталарында барлыҡҡа килгән. V быуат әрмән әҙәбиәте тарихында «алтын быуат» тип һанала. Шулай уҡ X—XIV быуаттар ҙа әрмән әҙәбиәтенең яңырыу дәүере тип атала. XI быуаттан башлап, әҙәбиәт, классик әрмән телендә яҙылыу менән бер рәттән, урта әрмән әҙәби телендә лә үҫешә. Урта быуат әрмән әҙәбиәте тарихи, дини, шиғриәткә, прозаға һәм юридик әҙәбиәткә бүленгән.
Яҙма
Б. э. т III—I быуаттарҙа уҡ боронғо әрмәндәрҙең храм китаптары һәм йылъяҙмалар яҙыр өсөн ҡулланылған махсус «жрец яҙмалары» булған тигән фекер йәшәй. Боронғо тарихсылар күрһәтеүенсә һәм шулай уҡ археологик мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, б. э. т. II быуатта уҡ фарсы һәм грек яҙмаһы нигеҙендә әрмән яҙмаһы ла булған. Урта быуаттарҙа уҡ христиан диненә тиклемге әрмән яҙмаһы тураһындағы самалауҙар әйтелгән булған. Бөйөк Вардан XIII быуатта «Борондан ҡалған әрмән яҙмаларының барлығы Левон батша заманында уҡ, Киликияла әрмән хәрефтәре менән мәжүси батша Хайкиданың исеме яҙылған аҡса табылған дәүерҙән бирле, иҫбатланған» тип яҙған. Хоренаци хәбәр итеүенсә, I—II быуаттарҙа тарихсы, жрец Олюмп йәшәгән. Олюмп «Храм тарихтары»ның авторы, әммә хеҙмәт ниндәй телдә яҙылыуы билдәһеҙ. III быуатта сүриә ғалимы Вардесан уны сүриә һәм грек телдәренә тәржемә иткән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең көндәргә тиклем ул яҙма менән яҙылған бер һәйкәл дә һаҡланмаған. Шул уҡ ваҡытта башҡа телдәрҙә Әрмәнстан әҙәбиәтен булдырыу тураһында мәғлүмәт бар. Плутарх белдереүенсә, б. э. т. I быуатта Бөйөк Әрмәнстан батшаһы Артавазд II грек телендә драмалар яҙған хатта. Бөгөнгә тиклем һаҡланмаған «Әрмәнстан тарихы»н II—III быуаттағы сүриә авторы Вардесан яҙған, имеш, тиҙәр [5]. IV быуат дауамында, христиан динен дәүләт дине итеп ҡабул иткәндән һуң, күрәһең, грек һәм арамей хәрефтәре менән әрмәнсә яҙыу ынтылышы булған.
Фольклор
Әрмән яҙмаһы формалашҡанға тиклем әрмән мифологяһы менән тығыҙ бәйләнгән бай йөкмәткеле ауыҙ-тел әҙәбиәте  үҫешкән булған. Боронғо әрмән легендалары һәм эпик йырҙары тәүге тапҡыр V йөҙйыллыҡта йәшәгән әрмән авторҙары әҫәрҙәрендә урын алған. Шуларҙың иң боронғолары - әрмәндәрҙең легендар тәүбабаһы Хайк, Бик Матур Ара һәм Ваагна тураһындағы мифик хикәйәттәр. Арташес һәм Сатеник, Тигран һәм Аждаак һ. б. тураһындағы эпик өҙөктәр һаҡланған. Төрлө осорҙарҙа ижад ителгән боронғо Әрмәнстан батшалары Трдан III һәм Аршак II (IV быуат), полководецтар Мушег һәм Вардан Мамиконян (IV һәм V быуаттар) тураһындағы легендалар, эпик йырҙар һәм риүәйәттәр ҙур художество һәм тарихи-донъяны танып белеү әһәмиәткә эйә.
Хайк тураһындағы эпик йырҙың нигеҙендә тиранлыҡты кәүҙәләндергән ассирия-вавилон аллаһы Бэлға ҡаршы көрәш идеяһы ята. V—VI быуаттарҙағы әрмән манускрипты.
Бай йөкмәткеле ауыҙ-тел әҙәбиәте булған. Уның ҡайһы бер өлгөләре V йөҙйыллыҡтың авторҙары тарафынан яҙылып алынған һәм шуның өсөн һаҡланған. Хоренаци беҙгә антик әрмән ауыҙ-тел әҙәбиәтенең баһалап бөткөһөҙ ҡиммәтле өлгөләрен еткергән, шуларҙың береһенә, «Арташес батша тураһында» тигәненә, б. э. т. II быуатта дан йырланған:
Алтарих
V быуатҡа тиклем Бөйөк Әрмәнстанда рәсми яҙма сифатында грек, сүриә һәм боронғо фарсы алфавиты ҡулланылған.
Б. э. т. V быуаттан да алда әрмән телендә әҙәбиәт һәм яҙыу булғанлығын иҫбат итерҙәй айырым тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, тарихсылар һәм телселәр төрлө теориялар тәҡдим итеп ҡаранылар[2]. Әммә V быуат башына ҡарай тип иҫәпләрлек әрмән телендә яҙылған яҙма текстар һаҡланмаған.
Христиан динен ҡабул иткәндән һуң яҡынса бер йөҙйыллыҡ дауамында әрмәндәр Тәүраттың (Библияның) һәм башҡа дини китаптарҙың грек һәм сүриә тексын файҙаланғандар. 404 йылда тәү тапҡыр Месроп Маштоц инициативаһы менән Тәүратты һәм башҡа ғибәҙәт китаптарын тәржемә итеү маҡсатында төньяҡ Месопотамиянан Әрмәнстанға «даниил яҙмалары» тип йөрөтөлгән яҙыу өлгөләре килтерелгән. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, был алфавиттың әрмән теленең барса әйтелеш өндәрен тейешле хәреф менән нығытырлыҡ тулылыҡҡа эйә булмауы асыҡлана. 406 йылда, төньяҡ Месопотамияға бер йыллыҡ [5] экспедициянан һуң Месроп Маштоц хәҙерге заманға тиклем килеп еткән әрмән алфавитын төҙөгән һәм әрмән милли әҙәбиәтенә һәм яҙмаһына нигеҙ һалған. V—XI быуаттарҙағы әҙәби тел «грабар», йәғни яҙма тел, XII—XVI быуаттағыһы урта әрмән әҙәби теле тип аталған, XVII быуаттан яңы әрмән әҙәби теле «ахшарабар» формалашҡан. Маштоц алфавитын әрмән халҡы 1600 йылдан ашыу ҡуллана.
Иртә урта быуат
Боронғо әрмән әҙәбиәтенең «Алтын быуаты». V быуат Әрмән әҙәбиәтенең йәше ике мең йылға яҡын. Боронғо әрмән әҙәбиәте, ғалим һәм христиан динен таратыусы Месроп Маштоц б. э. 406 йылда хәҙерге әрмән алфавитын төҙөгәс, үҫешкән. V быуатта барлыҡҡа килеп, әрмән әҙәбиәте тиҙ арала оригиналь һәм күп жанрлыға әйләнә, әһәмиәтле әҙәби һәйкәлдәр ижад ителгән. Уның иртә урта быуат эпохаһына донъяуи әҫәрҙәр характерлы булған кеүек, сиркәү-дини (трактаттар, телмәрҙәр) йөкмәткеле хеҙмәттәр ҙә хас. V быуат әҙәбиәт үҫеше тарихында алтын быуат тип һанала ..
V быуат әҙәбиәтендә үҙенең әһәмиәте менән тарихнамәләр йәки тарихи проза жанры өҫтөнлөк алған. Жанрҙың төп үҙенсәлектәре уның башланғыс периодында уҡ күҙәтелгән һәм төрлө сағылышта һуңғы урта быуатҡа тиклем һаҡланып килгән. Тарихи прозала масштаблыҡ һәм тарихи реалияларҙы киң яҡтыртыу һыҙаты көслө, Әрмәнстан тарихын башҡа халыҡтар һәм дәүләттәр тарихы менән параллель ҡарау был хеҙмәттәрҙең баһаһын арттыра һәм милли масштаб сиктәренән ашып сыға. Хронологик яҡтан беренсе  тарихи проза һәйкәле тип Корюндың 440 йылда яҙылған "Маштоц житиеһы", был әҫәр әрмән әҙәбиәтенең беренсе оригиналь һәйкәле тип иҫәпләнә и считающиеся первым оригинальным памятником армянской литературы Агатангелос тарихы IV быуат башы ваҡиғаларын бәйән итә, Әрмәнстандың христиан динен дәүләт дине булараҡ ҡабул итеү тарихына бағышланған һәм артабанғы быуаттарҙың тарихи, нәфис әҙәбиәтенә бик ҙур йоғонто яһаған. V йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһына Егишенең 449-451 йылдарҙағы фарсыларға ҡаршы әрмәндәрҙең баш күтәреүенә бағышланған «Вардан һәм әрмән һуғышы тураһында» тигән хеҙмәте ҡарай. Ысын тарихи сығанаҡ булыу менән бер рәттән, ошо хеҙмәт тарихи проза жанрының нығыныуында һәм әрмән художество аңын үҫтереүҙә айырата әһәмиәтле роль уйнаған. 470-се йылдарҙа Фавстос Бузандтың «Әрмәнстан тарихы» ижад ителә. Фавстостың хеҙмәтендә, әрмән әҙәбиәтендә тәү тапҡыр, кире персонаждарҙы сатирик ҡараштан һүрәтләү билдәләнгән, шулай уҡ ул эпик ҡиммәткә лә эйә. Мовсес Хоренациҙың «Әрмәнстан тарихы» әрмән әҙәбиәтенең иң юғары ҡаҙанышы тип һанала. Ул әрмән авторҙарынан беренсе булып иң боронғо замандарҙан алып үҙе йәшәгән дәүергәсә Әрмәнстан тарихын тулы масштаблы һүрәтләй алған. Хеҙмәт 480 йылдарҙа яҙылған, тәрән милли аң тойғоһо менән һуғарылған. V быуаттағы әрмән тарихи прозаһының классик периодын Лазер Парпециҙың «Әрмәнстан тарихы» тамамлап ҡуйған. Уның «Ваан Мамиконянға мөрәжәғәтнамә»һе иртә урта быуат эпохаһы әрмән риторик сәнғәтенең сағыу өлгөһө тип иҫәпләнә. Был хеҙмәттәр Әрмәнстан тарихы өсөн дә, күрше дәүләттәр һәм халыҡтар — Рим, Византия, Персия, грузиндар һ. б. өсөн дә мөһим тарихи сығанаҡ булып тора.
Боронғо әрмән әҙәбиәте сиркәү һәм дини тәғлимәт сәнғәте менән тығыҙ бәйләнгән. V йөҙйыллыҡ әҙәбиәтенең был йүнәлештәге мөһим һәйкәлдәренең береһе булып, 441—449 йылдар арауығында яҙылған Езник Кохбациҙың «Ялған тәғлимәтте кире ҡағыу» хеҙмәте — боронғо әрмән әҙәбиәте шедеврҙарының береһе тора. Шул йылдарҙа, фаразлау буйынса, авторы Маштоц булған «Күп хәбәр илтеүсе телмәр» тигән патристик әҫәр барлыҡҡа килгән. Быуат аҙағында Иоанн Мандакуни ул замандың йәмғиәт-мәҙәни күҙаллауҙары буйынса ҡиммәтле мәғлүмәт туплаған «Телмәрҙәр»ен яҙған. Мамбре Верцанох 3 гомилийҙың авторы тип иҫәпләнә. Дини тәғлимәт хеҙмәттәре Анания Сюнециға ҡайтарып ҡалдырыла.
V быуатта шулай уҡ житие әҙәбиәтенең һәйкәлдәре, айырым алғанда, «Изге Григорий Мәғрифәтсе житиеһы», «Мученичество Рипсимян ҡыҙ балаларының яфа сигеүе» һәм «Изге Шушаниктың интегеүе» донъя күргән (тәүге икеһе Агатангелостың «Әрмәнстан тарихы» хеҙмәтенең ҡушма өлөшө булып тора).
Әрмән әҙәбиәте үҫешенең тәү дәүерендә ул ваҡытта бөтөн христиан мәҙәниәттәренә хас булған сиркәү-дини тәбиғәтле (рухи гимндар) шиғри сәнғәт сәскә атҡан. Шаракандар — әрмән гимнографияһы ижадының иң күренекле вәкилдәре булып Месроп Маштоц, Иоанн Мандакуни, Степанос Сюнеци һәм башҡалар торған, уларҙың ижады артабанғы быуаттарҙағы әрмән шиғриәтенең нигеҙендә ята. Шул уҡ дәүерҙә Давид Кертог «Тигран и Аждаак» тигән эпик хикәйәттең шиғри эшкәртеүен ижад иткән.
V быуаттан боронғо әрмән тәржемә әҙәбиәте үҙенең башын ала. Ошо тәржемәләр аша ғына донъя фәне оригиналдары, юғалыу сәбәпле, хәҙерге көнгә килеп етмәгән бик күп антик әҙәбиәт һәйкәлдәре менән таныша.
VI—IX быуаттар
Шулай уҡ асылда нәфис әҙәбиәт тә үҫешкән. VII быуат аҙағында бик борондан һаҡланып ҡалған донъяуи шиғриәт әҫәре - Давтак Кертог үҙенең данлыҡлы «Бөйөк кенәз Дживанширҙың вафатына күҙ йәше» (илау) элегияһын ижад итә. Был әрмән алфавитындағы хәреф һанына тап килтереп төҙөлгән 36 строфанан торған акростих. Шулай ҙа, әйтергә кәрәк, донъяуи шиғриәт һәйкәлдәре араһынан тағы ла иртәрәк яҙылған бер шиғри өҙөк һаҡланған.
VII быуат әрмән тарихнамәһе (тарихи прозаһы) үҫешендә яңы күтәрелеш осоро булған. Себеостың «Император Иракл тарихы» тигән капиталь тарихи хеҙмәте яҙылған. Себеостың ижадында иғтибарға лайыҡ бер фактты урап үтеп булмай - ул тәүләп Хосров һәм Ширин тураһындағы сюжетҡа мөрәжәғәт иткән. Оло тарихи әһәмиәтенән башҡа, был хеҙмәттә урын алған фольклорға барып тоташҡан эпик хикәйәттәр художество яғынан ҡиммәтле. Иоанн Мамикоян шул дәүерҙә «Тарон тарихы»н яҙған.
Рухани шиғриәтте яңы үрҙәргә Саак Дзорапореци, Иоанн Одзнеци һәм башҡалар үҫтергән. VIII быуат шағирҙары араһында шағирәләр ҙә осрай — Саакдухт, Хосровидухт. Хосровидухт - кенәз Ваан Гохтнециға бағышланған шиғырҙың авторы. Степанос Сюнеци, рухани гимндарҙан башҡа, антихалкидонит (грек-православие сиркәүенә яҡын әрмәндәргә ҡаршы) йөкмәткеле полемик һәм башҡа әҫәрҙәр яҙған.
VIII быуаттың иң әһәмиәтле хеҙмәте, Гевондтың «Хәлифтәр тарихы", 790 йылдар тирәһендә тамамлана. Был эпоханың тарихнамәләре (тарихи проза өлгөләре) Әрмәнстандың да, уға күрше булған илдәр һәм региондарҙың да тарихын өйрәнеү эшендә мөһим сығанаҡ булып хеҙмәт итә . Житие әҙәбиәте үҫешкән, был жанрҙың иң һәйбәт һәйкәле булып 737 йылда яҙылған «Ваан Гохтнеци житиеһы» һанала. Житие әҙәбиәтенең тотош йыйынтыҡтары барлыҡҡа килгән . Иоанн Одзнециҙың, Григорис Аршаруниҙың һ.б. дини тәғлимәткә бағышланған әҫәрҙәре, башлыса, трактаттары һәм телмәрҙәре донъя күргән. VII—VIII быуаттарҙа әрмән рухани поэзияһы үҙенең үҫешенең яңы этабына аяҡ баҫҡан. Ул йөкмәткеһе һәм поэтик ҡарашты әйтеп биреү ысулы байый барыуы менән һыҙатланған. Был дәүерҙең иң яҡшы әҫәре Комитас Ахцециҙың «Андзинк Нвиреалк» («Тоғро шәхестәр»)әҫәре:
X—XII быуаттар
X быуаттан башлап әрмән әҙәбиәте, Әрмәнстанда барған сәйәси, иҡтисади һәм йәмғиәттәге үҙгәрештәргә бәйле, беренсе сиратта, Әрмәнстан батшалығының тергеҙелеүе айҡанлы, яңы күтәрелеш осоро кисерә. Багратид әрмән батшалары яҙма мәҙәниәт үҫешен дә ҡанат аҫтарына алған. Был осорҙа, уны V быуаттан бирле үҫеше менән сағыштырып ҡараһаң, әрмән әҙәбиәте, шулай уҡ башҡа мәҙәниәт өлкәләре лә, ирекле сәскә атҡан. Иртә урта быуаттарҙың төп жанры булып иҫәпләнгән тарихи проза менән бергә яңы шиғри һүҙ ҙә үҙенең билдәле урынын биләй барған. Боронғо әҙәби жанрҙар форма һәм йөкмәтке яғынан һиҙелерлек яңырған, әҙәбиәттә яңы йүнәлештәр, гуманистик идеялар һәм мотивтар барлыҡҡа килгән[11]. Ошо X быуаттан алып XIV быуатҡа тиклемге осорҙо тарихсылар һәм мәҙәниәтте өйрәнеүселәр йыш ҡына Әрмән Яңырыу дәүере (Ренессансы) тип атайҙар.
Шиғриәт үҫеше тәү сиратта урта быуат әрмән әҙәбиәтенең тәүге эре шағирҙарының береһе Григор Нарекациҙың ижадында күренә. Уның ижады әрмән лирикаһында мөхәббәт һәм тәбиғәт тематикаһын башлап ебәргән. Ул поэзияны, кире әйләнмәҫлек ҡәтғи рәүештә, сиркәү ғибәҙәтенән айырған. 1002 йылда Нарекаци үҙенең күренекле «Хәсрәтле йыр йырлау китабы»н тамамлаған. Был әҫәр урта быуат әрмән әҙәбиәтенең шедевры тип һанала. Уның тәьҫирендә Вардан Анециҙың шиғриәте үҫеш алған. Шул уҡ осорҙа Григор Магистрос әрмән әҙәбиәтендә эпистоляр жанрын башлаған. С его именем связано усовершенствование метрики. Шиғыр метрикаһын камиллаштырыу ҙа уның исеме менән бәйле.
X быуатта тарихи проза яңыра, әһәмиәтле тарихи хеҙмәттәр барлыҡҡа килә, атап әйткәндә, Ованес Драсханакертци 924 йыл тирәһендә «Әрмәнстан тарихы»н, 987 йылда Ухтанес «Тарих»ын тамамлаған. Әрмәнстандың региональ тарихи һәйкәлдәре, шулар араһында, Мовсес Каганкавтациҙың «Алуанк иле тарихы» яҙылған. X—XI быуат сиктәрендә, Багратидтар әрмән батшалығы көсәйгән дәүерҙә, әрмән тарихи прозаһында, Хоренациҙан һуң тәүләп, Әрмәнстандың һәм күрше региондарҙың дөйөм яңы тарихын яҙыу тенденцияһы билдәләнә. 1004 йылда Степанос Таронаци, ысынбарлыҡҡа тап килгән һәм һәйбәт яҙылған, тип иҫәпләнгән, «Ғөмүми тарих»ын тамамлаған. XI быуаттың тағы ла бер әһәмиәтле тарихи хеҙмәте -  Аристакес Ластиверциҙың 1072—1079 йылдарҙа яҙылған «Хикәйәләүҙәр»е. Ластиверци хеҙмәтендә XI йөҙйыллыҡта Әрмәнстанда барған трагик ваҡиғалар — византиялыларҙың баҫып алыуҙары, төрөк-сельджук күскенселәренең вәхши сапҡындары күрһәтелгән.
XI—XII быуаттар әрмән житие әҙәбиәтенең сәскә атыуы менән билдәләнгән. Месроп Вайоцдзореци 967 йылда бик шәп «Изге Нерсес Партев, әрмән патриарх тарихы»н яҙған. Дини-сиркәү характерҙағы трактаттар яҙылған: Ананиа Нарекациҙың, Хосров Андзевациҙың, Самуэл Камрджадзорециҙың, Анания Мокациҙың һ.б. .
XI—XII быуаттар рубежында күренекле шағир Ованес Имастасер, «Сыйырсыҡҡа йүнәлтелгән...зирәклелек һүҙе…» фәлсәфәүи поэмаһының авторы, был поэманың темаһы — сәнғәттең килеп сығыуы һәм уның йөкмәткеһе тураһында. Имастасер эпоханың әрмән әҙәбиәте үҫеш юлын билдәләүсе авторҙарҙың береһе булған. Уның замандашы Вардан Айказн биографик поэма жанрына нигеҙ һалған.
XII быуаттың мөһим тарихи хеҙмәте Матеос Урхаециҙың «Хронографияһы»нда беренсе тәре походы тураһында ентекләп яҙылған. Был китап асылда Әрмәнстан ғына түгел, Көнсығыштағы әрмән диаспораһы тураһында һөйләй. XII йөҙйыллыҡ аҙағында Самуел Анеци «Йылъяҙма» тигән тарихи хеҙмәтен яҙған. Был тарихта XII быуат эпохаһындағы Әрмәнстан, Киликий батшалығы һәм күрше дәүләттәр тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт бар. Шулай уҡ Акоп Санахнеци, Григор Ерец һ. б. хроникалары билдәле.
Югжа
Югжа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дрезна йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәкүк сәйе
Кәкүк сәйе — йылдың уңышлы килеүен теләп, борон-борон замандан үткәрелә торған байрам йолаһы. Ул ғәҙәттә май айында үткәрелә.
«Кәкүк сәйе» байрамын әҙерләү һәм үткәреү
thumb|300px|right|Кәкүк сәйеИртәгә кәкүк сәйенә сығабыҙ тигән көндө малайҙар, өйҙән өйгә йөрөп, аҙыҡ-түлек, һый йыя. Уларға хужабикәләр тәм-том, төрлө ризыҡтар биреп сығара, ошо ризыҡтан байрам табыны, самауыр ҡайнатып сәй әҙерләнә.
Кәкүк сәйенә ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙ, бала-саға ғына сыға. Байрам үткәреү өсөн кәкүк тауышы ишетелеп торорлоҡ урын — урман ситтәре һайлана. Аш-һыу әҙер булғансы, йәш-елкенсәк бейеү, уйын-көлкө ойоштора. Унда «Аҡ тирәк-күк тирәк уйыны», «Наза», «Өсөнсөбөҙ — артыҡ», «һәпәләк» тигән һәм ҡыуышып, хәрәкәтләнеп уйнай торған уйындар өҫтөнлөк итә. Табынға ултырышҡас, өлкән йәштәге апай-инәйҙәр йылдың матур килеүен, ашлыҡ-бесәндең уңыуын, илгә ырыҫ ҡуныуын, халыҡҡа иман ҡайтыуын теләп доға уҡый. Аштан һуң уйын яңынан башлана. Был юлы сиратлашып кәкүктән йәш һорайҙар, кәкүккә арнап сығарылған йырҙар башҡарып ярышалар.
Петропавловский (Силәбе өлкәһе)
Петропавловский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Петропавловский ауыл биләмәһенең административ үҙәге булып тора.
Ҡормаш (Сарман районы)
Ҡормаш (Кормаш, Курмашево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
Тавра (Покшеньга ҡушылдығы)
Тавра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Ҡормаш (Сарман районы)
География
Ауыл Минзәлә йылғаһынан 1 км һәм Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
Тавра (Покшеньга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡормаш (Сарман районы)
Тарих
1848 йылда ауылда мәсет теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 57 башҡорт һәм 8 типтәр; 1834 йылда — 48 аҫаба башҡорт һәм 75 керҙәш башҡорт (1850 йылдан типтәрҙәр составында); 1912 йылда — 212 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Боғорослан (Башҡортостан)
Боғорослан (Бугуруслановка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 259 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Пэру-Яха
Пэру-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Хорты-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Георгий Мушников урамы (Өфө)
Георгий Мушников урамы — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының ИНОРС биҫтәһендә урынлашҡан
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, Советтар Союзы Геройы Георгий Мушников хөрмәтенә аталған
Бөгөнгө көндә райондың төп транспорт артерияһы булып тора. Урамдың оҙонлоғо километрҙан ашыу. Инорс менән Черниковка биҫтәләре араһындағы транспорт бәйләнешен яҡшыртыу өсөн Лихачев сәнәғәт үҙәгенән Машиналар етештереү урамына тиклем урамды оҙонайтыу пландары күҙ уңында тотола
Почта индексы — 450039, 450043, ОКАТО коды — 80401370000.
Урынлашыуы
Урам Фронт бригадалары урамынан башлана. Өфө йылғаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 750 метр һуҙыла. Баландин бульвары менән киҫешкәс, төньяҡҡа ҡарай борола һәм 500-ләп метрға һуҙыла.
Урамда йәмәғәт транспортының «Йорт өсөн тауарҙар магазины», «10-сы магазин», «Георгий Мушников урамы» туҡталыштары урынлашҡан.
Кесе Лямпа
Кесе Лямпа — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лямпа йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Экранас (футбол клубы)
«Экранас» (Futbolo klubas Ekranas) — Литва футбол клубы, Экранас исемле ҡалала урынлашҡан. 1964 йылда барлыҡҡа килгән.
Тарих
1964 йылда барлыҡҡа килгән. <..> Ғәмәлдән 2015 йылда.
Бирсә
Бирсә — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына, тамағынан 2390 км өҫтәрәк, ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инешенән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы
Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы — Башҡортостан Республикаһы әҙиптәрен (яҙыусылар, шағирҙәр һәм драматургтар) берләштереүсе һөнәри ижади йәмәғәт ойошмаһы. Башҡортостан яҙыусыларының 1934 йылдың 15 мартында үткән I съезында «Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар берлеге» исеме менән рәсми нигеҙҙә ойошторола. Рәйесе итеп Афзал Таһиров, рәйес урынбаҫары — Ғабдулла Амантай, берлек сәркәтибе итеп Мөслим Марат һайлана.
Украина яҙыусылары эвакуацияла
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Башҡортостан Яҙыусылар Союзының күп ағзалары үҙ теләге менән фронтҡа китә. Шул уҡ ваҡытта фашист илбаҫарҙары баҫып ингән төбәктәрҙән илдең үҙәк өлөшөнә эвакуациялау башлана. Был ижади ойошмаларға ла ҡағыла.Башҡортостанға ғилми учреждениелар, шул иҫәптән 18 фәнни институты менән УССР Фәндәр академияһы, Украинаның Композиторҙар, Рәссамдар, Яҙыусылар, Архитекторҙар союздары, Т. Шевченконың, М. Коцюбинскийҙың мемориаль музейҙары күсереп килтерелә. Республикаға XVI—XVIII быуаттарға ҡараған һирәк китаптар, Украина әҙәбиәте классиктары Н. Гоголдең, И. Франконың, Л. Украинканың ҡулъяҙмалары, София соборы китапханаһы алып киленә. Өфөгә И. Кочерга, П. Панч,  М. Рыльский, В. Сосюра, П. Тычина, Ю. Яновский, Н. Рыбак һәм башҡалар күсеп килә һәм күбеһе 1944 йылда Украина Яҙыусылар Союзын кире ҡайтарғанға тиклем ошонда йәшәй, ижад итә.
Ауыр ваҡытта Башҡортостан, башҡорт халҡы эвакуацияланып килгәндәрҙе туғандарса хәстәрлек менән ҡаршы ала. Өфөнөң Гоголь урамындағы ҡасандыр Мәжит Ғафури йәшәгән 28-се һанлы бер ҡатлы ағас йортта Украина ССР-ы Яҙыусылар Союзын урынлаштыралар.Бында төрлө саралар үткәрелә, украин яҙыусылары, журналистары унда юлайҡан да килеп сыға. Мәҫәлән, 1941 йылдың 6 октябрендә ҡәләмдәштәре бында ҙурлап  күренекле  драматург Кочерга Иван Антоновичтың  алтмыш йәшлек юбилейын билдәләйҙәр.
Күп йылдар үткәс тә шул саҡтағы йылы ҡараш, хәстәрлек өсөн украин яҙыусылары рәхмәт һүҙҙәре яҙып тора, әҫәрҙәрендә лә йылы итеп иҫкә ала. Мәҫәлән, Петро Панч  «На Калиновом мосту» тигән әҫәрендә былай тип яҙа:
Украин яҙыусылары "Фронт һәм тыл" тигән серия өсөн китаптар яҙа, украин телендә гәзит-журналдар сығара. Шул уҡ ваҡытта башҡорт яҙыусылары әҫәрҙәрен - украин теленә, ә уларҙыҡын башҡорт теленә тәржемә итеү ҙә киң ҡолас ала.
1943 йылдың 10 ғинуарында барлыҡ тиерлек украин яҙыусылары Өфөгә килә: бында Украинала совет власы урынлашыуының 25 йыллығына арналған тантаналы пленум уҙғарыла. Бөтә алыҫ һәм яҡын ҡалалаларҙан, фронттарҙан, партизан отрядтарынан яҙыусы-фронтовиктар йыйылған. "Башҡортостан Совнаркомы залы пленумда ҡатнашырға теләүселәрҙе һыйҙыра алманы", - тип хәтерләй ул сараны Максим Рыльский.
Был пленумда Ванда Василевская ла ҡатнаша һәм әҙәби кисәлә ялҡынлы сығыш яһай
Ике Союздың бәйләнештәре һуғыштан һуң да өҙөлмәй, оҙаҡ йылдар дауам итә. Владимир Сосюра яҙғанса: .
Бахарев Александр Арсентьевич
Алекса́ндр Арсе́нтьевич Ба́харев (20 июль, 1911 — 13 сентябрь, 1974) — рус совет яҙыусыһы һәм журналисы, «Человек прячет глаза» романының авторы, СССР Яҙыусылар союзының Ростов бүлеге идаралығының рәйесе(1961—1974).
Тормош юлы
Тамбов губернаһының (хәҙер Липецк өлкәһе) Усман өйәҙе Пушкино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, өй китапханасыһы, район, өлкә комсомол комитеттарында секретарь булып эшләй.
1931 йылдан алып — журналист. Тамбов өлкәһенә күсеп килә, бында өлкә йәштәр гәзитен мөхәррирләй.
1939 йылда ВКП(б) сафына инә, артабан Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1942 йылда Бахаревты «Правда» гәзитенең Тамбов өлкәһе буйынса хәбәрсеһе итеп тәғәйенләйҙәр. Артабан ул — ошо уҡ гәзиттең Ростов өлкәһе буйынса хәбәрсеһе.
Очеркистика яҙыуҙың ҙур мәктәбен үткән Бахарев нәфис әҙәбиәт менән булыша башлай һәм 1952 йылда «Большой поток», ә 1962 йылда «Северные гроздья» повестарын баҫтырып сығара.
1956 йылда Бахарев «Советская Россия» гәзитенә шул уҡ Ростов өлкәһе буйынса хәбәрсе булып күсә.
1958 йылда Бахаревты СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр, ә 1961 йылда уны СССР Яҙыусылар союзының Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһы идаралығының рәйесе итеп һайлайҙар.
Ул эшсе синыфы тураһындағы әҫәрҙәр яҙа, шул иҫәптән уның «Лично ответствен» (1971) һәм «Тревожная лава» (1973) повестары әҙәбиәттә күренекле урын яулай.
Бахарев әҫәрҙәренең төп темаһы — кешенең Ерҙәге йәшәйеше. Тап ошо темаға уның һуғыштан һуңғы егерме йыл эсендәге совет ауылы тормошо тураһындағы иң билдәле «Человек прячет глаза» романы бағышланған да инде. Романдың беренсе китабы 1966 йылда, икенсеһе — 1968 йылда баҫылып сыға. Уның был әҫәре, 1971 йылда бер тулы роман булып нәшер ителгәс, билдәле совет яҙыусыһы Виталий Закруткиндың иң юғары баһаһына лайыҡ була.
Тормошоноң һуңғы йылдарында «Ураган» романын яҙа, ләкин уны тамамлап өлгөрмәй.
Дондағы Ростовта 1974 йылдың 13 сентябрендә вафат була. Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнә.
Иҫтәлек
Дондағы Ростовтың яҙыусы йәшәгән һәм эшләгән йортонда уның иҫтәлегенә арнап таҡтаташ ҡуйылған.
Таслуса
Таслуса (Үрге Таслуса, Таслуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цюйфу
Цюйфу — Шаньдун (ҠХР) провинцияһы Цзинин ҡала округының  ҡала өйәҙе. Ҡала өйәҙенең исеме «Бөгөлгән уба» аңлата.
Тарихы
Шан дәүерендә был урындар  Янь (奄国) биләмәләре составына инә. Чжоу  дәүерендә улар Лу батшалығы составына эләгә. Һуңынан Чу батшалығы Лу батшалығын яулап алғас, бында Лусянь  өйәҙе барлыҡҡа килә (鲁县).
Цинь батшалығы тәүге тапҡыр Ҡытайҙы берҙәм дәүләткә  берләштергән һуң, илде цзюнь-округтарына бүлә, бында Лусюэ округы ойошторола (鲁薛郡), уның идараһы Цюйфуҙа урынлаша.
Б.э.т. 154 йылда Көнбайыш Хань империяһы дәүерендә Лю Юй «Луский кенәз » титулын  (鲁王) тала һәм Цюйфуҙы үҙенең биләмәләренең баш ҡалаһы итә.
584 йылда Суй династияһы осоронда Лусянь өйәҙе Вэньян (汶阳县) исеменә үҙгәртелә, ә 598 йылда — Цюйфу (曲阜县) исемен ала. 627 йылда Тан династияһы ваҡытында  Сышуй өйәҙенә ҡушыла, әммә 634 йылда кире тергеҙелә.
1012 йылда Сун империяһы ваҡытында Цюйфу өйәҙе  Сяньюань (仙源县) исеменә итеп үҙгәртелгән. Был ерҙәрҙе чжурчжән Цзинь империяһы яулағандан һуң, 1129 йылда уға Цюйфу өйәҙе исемен ҡайтара.
1511 йылда Мин империяһы заманында  Лю-алтынсы һәм Лю-етенсе етәкселегендәге крәҫтиәндәр ихтилалылында Цюйфу емерелә. Ихтилал баҫтырылғандан һуң, Шаньдун провинцияһы губернаторына Конфуцмй кумирниһы тирәләй яңы үҙәк өйәҙе төҙөргә бойорола.
1945 йылда Цюйфу Сышуй өйәҙе берҙәм Цюйсы (曲泗县) өйәҙенә менән берләштерелә, ләкин  берҙәм 1948 йылда ике өйәҙ тағы бүленә.
1950 йылда Шаньдун провинцияһы составында Тэнсянь (滕县专区) Махсус районы ойошторола, һәм  өйәҙ уның составына инә. 1952 йылда  Пинъюань провинцияһы тарҡатыла, уның составына ингән Махсус Хуси районы (湖西专区) Шаньдун провинцияһы составында тапшырыла. 1953 йылдың июлендә Махсус Хуси районы тарҡатыла; уның 4 өйәҙе Махсус Хэцзэ район составына тапшырыла, ҡалған райондар Махсус Тэнсянь районы менән бергә  Махсус Цзинин (济宁专区) районына ҡушыла. 1958 йылда Цюйфу өйәҙе Цзыянин өйәҙенә ҡушыла.
1962 йылда  Цзыян өйәҙе ҡабаттан Цюйфу өйәҙенән айырылып, «Яньчжоу» исемен ала. 1967 йылда  Цзинин махсус районы Цзинин округы исеменә үҙгәртелә (济宁地区).
1983 йылдың 30 авгусында ҠЫТАЙ-ҙың Ҡала советы ҡарары буйынса Цзинин округы Цзинин ҡала округы итеп үҙгәртелә.
Мифтахов Альберт Ленар улы
Мифтахов Альберт Ленар улы (15 сентябрь 1959 йыл — 11 сентябрь 2014 йыл) — йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 1989—1991 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының секретары, беренсе секретары, 1991—1994 йылдарҙа — Башҡортостан Демократик йәштәр союзының республика комитеты секретары. 2012—2014 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. 2014 йылдың ғинуары—сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Философия фәндәре кандидаты (1987). Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры.
Цюйфу
Тарихы
1986 йылдың июнендә  Цюйфу өйәҙе  Цюйфу ҡала өйәҙе булып үҙргәртелә.
Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич
Катра Мишши (Кăтра Мишши, паспортта: Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич, (1911 йылдың 6 ноябре, Үрге Панклеи, Яҙернә өйәҙе, Ҡазан губернаһы — 1944 йылдың 6 марты, Тернополь ҡалаһы, Украина) - сыуаш прозаигы. СССР яҙыусылар союзы ағзаһы (1962 йылдан, үлгәндән һуң).
Мифтахов Альберт Ленар улы
Биографияһы
Альберт Ленар улы Мифтахов 1959 йылда 15 сентябрендә Өфөлә тыуған. Үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт университетын 1981 йылда тамамлағандан һуң Өфө ҡалаһының Октябрь районындағы 13-сө киске урта мәктәптә тарих уҡытыусыһы булып башлай.
Цюйфу
Административ бүленеше
Ҡала өйәҙе 4 урам комитетына, 6 ҡасабаға һәм 2 волосҡа бүленә.
Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич
Тормош юлы
Катра Мишши 1911 йылдың 6 ноябрендә хәҙерге Чуваш Республикаһының Моргауш районы Үрге Панкле ауылында тыуа.
Мифтахов Альберт Ленар улы
Биографияһы
Артабан ВЛКСМ структураларында төрлө һайлап ҡуйыла торған вазифалар биләй: 1982—1984 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының ВЛКСМ комитетында секретарь урынбаҫары, 1987—1989 йылдарҙа — секретары.
Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич
Тормош юлы
1929 йылда Туши ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Унан Чебоксары педагогика техникумында (1932) һәм Чебоксары педагогия институтында (1938) тамамлай.
Мифтахов Альберт Ленар улы
Биографияһы
1989—1991 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының секретары, беренсе секретары.
Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич
Тормош юлы
1938-1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.
Балалар уҡытҡан, Чуваш китап нәшриәте редакторы булып эшләгән.
Мифтахов Альберт Ленар улы
Биографияһы
Артабан коммерция структураларында эшләй: 1994—1998 йылдарҙа — Таможня хеҙмәтләндереүе үҙәгендә, 1998—2002 йылдарҙа — «Сим» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең директор урынбаҫары, 2002—2009 йылдарҙа — «Монтажводстрой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең директор урыбаҫары, директоры, 2009—2012 йыдарҙа — «Новые Системы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең башҡарыусы директоры.
Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич
Тормош юлы
1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1944 йылдың 6 мартында Тернополь шәһәрен азат иткәндә һуғышта һәләк була.
Мифтахов Альберт Ленар улы
Биографияһы
1991—1993 йылдарҙа Халыҡ-ара йәштәр палатаһының Рәсәй бүлексәһе вице-президенты вазифаһын биләй. 1994 йылдан 2011 йылға тиклем коммерция структураларында етәксе вазифаларында эшләй. Альберт Мифтахов фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, 1984—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының аспиратнтураһында уҡып, уны «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлап тамамлай, политология өлкәһендә бик күп хеҙмәттәр авторы.
Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич
Ижады
Беренсе хикәйәһе 1932 йылда «Унта» журналында донъя күрә.
1932-1941 йылдарҙа газета һәм журналдарҙа уның дән юғары сәнғәт хикәйәләре баҫылып сыға. Иң танылғандары:
Мифтахов Альберт Ленар улы
Биографияһы
Альберт Ленар улы Башҡортостан Республикаһында баскетболдың үҫешенә баһалап бөтөргөһөҙ өлөш индерә. 2012 йылдан алып ул республиканың Баскетбол федерацияһының попечителдәр советын етәкләй. Уның ҡатнашлығынан тыш республикалағы мәктәп һәм студент баскетболының уңыштары мөмкин булмаҫ ине.
Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич
Әҙәбиәт
Катра Мишши (Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич) // Ялдр, П. Литературный мир Чуваши / П. Ялдр. — Чебоксары, 2005. — С. 52-53.
Сығанаҡтар
Төркөм:Сыуаш прозаиктары Төркөм:Сыуаш яҙыусылары Төркөм:Чебоксары педагогика институтын тамамлаусылар
Мифтахов Альберт Ленар улы
Биографияһы
2014 йылдың ғинуарынан Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары булып эшләй.
Мифтахов Альберт Ленар улын кешелеклек, ихласлыҡ сифаттары айырып торған, ниндәй генә етәкселек урындарҙа эшләмәһен, комсомолдамы, бизнес-структураларындамы, аҙаҡҡы йылдаындағы биләгән юғары вазифаларында ла, ул кешелеклеген, ихласлығын юғалтманы, уны аҡса ла, вазифа ла үҙгәртә алманы, тип иҫкә ала уны иптәштәре:
ВЛКСМ-дың төрлө кимәл комитетарында эшләгән йылдарында ул әлеге хәрәкәт үҫеше өсөн нигеҙ һалды, ә 1991 йылда, Башҡортостандың демократик йәштәре союзының республика комитеты беренсе секретары булып киткәс, уның тулы масштаблы ойоштороунына күсә. Ошо уҡ йылдарҙа ул Халыҡ-ара йәштәр палатаһының Рәсәй бүлексәһе вице-президенты вазифаһында ҙур йәмәғәт эшен алып барҙы. Бөтә иптәштәре Альберт Ленар улы йөҙөндә ысын лидерҙы — тәүәккәл, талапсан, яуаплы кешене — күрәләр. Беҙ бөтәбеҙ ҙә уның көсөн тоя инек. Уның абруйы шикһеҙ ине. Ул уртаҡ тел таба һәм иң ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл итә ала ине, башҡалар сигенгән ерҙә, ул кәрәкле ҡарарға килде. 2014 йылдың 11 сентябрендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.
Ромашкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Красноярка (Сосьва ҡушылдығы)
Красноярка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 293 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шөңгәккүл заказнигы
Координаталары — 54.41011/N/55.233347/E
1952 йылдың 23 ғинуарында Шөңгәккүл төбәк әһәмиәтендәге дәүләт заказнигы тип иғлан ителә, ә 1965 йылдан — комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ул Шишмә районының көньяҡ-көнбайышындағы 240 га ерҙе биләй.
Заказник сиге Шөңгәкккүл һаҙлығы киҫелешенән уның периметры буйынса 50 м оҙонлоҡта үтә.
Тарихы
Шөңгәккүл Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1952 йылдың 23 ғинуарындағы 58-се ҡарарына ярашлы ойошторола. Заказник Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1987 йылдың 20 мартындағы 99-сы бойороғона ярашлы бөтөрөлә, һуңынан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1996 йылдың 6 авгусындағы 238-се ҡарарына ярашлы яңынан тергеҙелә. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 25 авгусындағы 189-сы ҡарары менән, заказник БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы ҡарамағында булған һаҡлау объекты эшмәкәрлегенә һәм уның эш режимына етәкселек һәм контроллек итеүҙе тормошҡа ашырған «Башҡортостан Республикаһының Айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре буйынса дирекцияһы» дәүләт бюджет учреждениеһына беркетелгән.
Фаунаһы һәм флораһы
Рельефы убалы‑арҡалы, йырындар һәм һыҙалар менән йырғыланған. Территорияһында һаҙланған төбәктәре булған Шөңгәккүл ята. Ерек, имән, йүкә, ҡарағай, ҡарама урмандары таралған. Күлдең яр буйында кәкре ҡайын урмандары, екән, күрән, ҡамыш, тал ҡыуаҡлыҡтары үҫә.
Ҡоралай, төлкө, үр ҡуяны, ҡашҡабаш, сытырҙаҡ сөрәгәй, тартай, һаҙғыраҡ сөрәгәй, һуна өйрәктәр йәшәй. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән аҡбаш сыпҡай, аҡсабан, мөншөгөр, ышылдаҡ аҡҡош, шулай уҡ Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының "Ҡыҙыл китаптары"на индерелгән ваҡ һайыҫҡан осрай.
Заказниктың бурыстары һәм эш режимы
Заказник ҡырағай хайуандарҙың хужалыҡ, фәнни һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә ҡиммәтле төрҙәрен, уларҙың йәшәгән мөхитен һаҡлау, үрсетеү һәм уларҙың һанын арттырыу, тәбиғи берләшмәләрҙең бөтөнлөгөн һаҡлау маҡсатында булдырылған.
Заказник биләмәһендә хужалыҡ эшмәкәрлегенең түбәндәге төрҙәре:
— мал көтөү;
— Шөңгәккүл һаҙлығы киҫелешенән 100 метр яҡын арауыҡта ер һөрөү;
— 15 июлдән алда бесән сабыу;
— механик транспорт сараларының, егеүле транспорттың төрлө төрҙәренең хәрәкәте, шулай уҡ граждандарҙың дөйөм файҙаланыуҙағы автомобиль юлдарынан ситтәрәк аулау ҡоралдары, ҡорал һәм эттәр менән йөрөү;
— билдәләнгән тәртиптә бирелгән махсус рөхсәт ҡағыҙҙары нигеҙендә йәнлектәр һанын һәм ғилми маҡсаттарҙы көйләү маҡсатында атыу йәки тотоуҙан тыш, йәнлектәргә һәм ҡоштарға һунар итеүҙең бөтә төрҙәре хәүеф факторы буйынса минималь йоғонтоло һунар итеү ысулдары һәм алымдары заказник режимына тап килергә тейеш;
— гидромелиоратив һәм кетон эштәр, геологик эҙләнеүҙәр үткәреү, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, шул иҫәптән карьерҙарҙан ҡыҙыҡһынған ойошмалар менән килешмәйенсә ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһын сығарыу;
— төҙөлөшкә ер участкалары биреү, шулай уҡ коллектив баҡсасылыҡ һәм йәшелсәселек өсөн; — ҡыҙыҡһынған ойошмалар менән килешмәйенсә биналар һәм ҡоролмалар, юлдар һәм үткәргес торбалар, элемтә, электр тапшырыу һәм башҡа коммуникациялар линиялары төҙөү;
— шартлатыу эштәре;
— ял итеү өсөн привалдар, бивуактар, туристар туҡталҡалары, лагерҙар ойоштороу;
— яҙғы һәм йәйге осорҙа ҡырағай хайуандарҙың оя ҡороу һәм үрсеү ваҡытында урманды һәр төрлө ҡырҡыу;
— төрлө үҫемлектәрҙе яндырыу, ауыл хужалығы үрттәре, янғын хәүефе осоронда урманда усаҡ яғыу;
— заказник территорияһын ҡаты коммуналь ҡалдыҡтар, нефть продукттары, етештереү эшмәкәрлеге ҡалдыҡтары менән бысратыу;
— иҫкәртеү һәм мәғлүмәт билдәләрен, карта-схемаларҙы, аншлагтарҙы, алтаҡталарҙы һәм башҡа натура биҙәү ҡоролмаларын боҙоу;
— Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китаптарына индерелгән үҫемлектәрҙе йыйыу;
— заказник хакимиәте менән килешмәйенсә, хужалыҡ эшмәкәрлеген атҡарыу, тәбиғәт комплекстарын һәм компоненттарын һаҡлауға, тергеҙеүгә һәм тергеҙеүгә ҡамасаулаған рекреацион һәм башҡа тәбиғәтте файҙаланыуҙың төрлө формалары тыйыла.
Һаҡлау объекттары
Заказник территорияһында мышы, ҡоралай, төлкө, америка шәшкеһе, үрғуян, ондатра һәм һыу ҡоштары һаҡланырға тейеш.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәрҙән, — һоро торна, ышылдаҡ аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, һоро ҡаҙ.
Һөләймән (Учалы районы)
Географик урыны
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан
Тарихы
Һөләймән ауылына Себер даруғаһы Ҡаратабын һәм Барын‑Табын улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1765 йылдан алып билдәле. Ауыл тәүге төпләнеүсе Һөләймән Иштуғанов исеме менән аталған. Шулай уҡ Мулдаш исеме менән билдәле булған. 1795 йылда 15 йортта 63 кеше йәшәгән, 1866 йылда 42 йортта — 225 кеше. Һөләймән ауылы кешеләре ярым күсмә тормош алып барған. 228 кеше йәшәгән һәр 40 йортҡа 8,5 ат, 2,2 һыйыр, 7,5 һарыҡ, 0,2 баш кәзә тура килгән. Был уртаса һандар. Ысынбарлыҡта бер хужаның унарлаған баш аты булһа, ҡалғандарының йә бер аты ғына, ҡайһы берҙәре йә бөтөнләй атһыҙ булған. Шулай уҡ халыҡтың күпселеге алтын приискыларында эшләгән. Бер өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән. 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһы 49-з Законы нигеҙендә:
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә: 43) Учалы районы буйынса: б) Илсеғол ауылында административ үҙәге менән «Илсеғол ауыл Советы» атамаһын һаҡлап, Илсеғол һәм Һөйөндөк ауыл советтарын берләштерергә. Һөйөндөк ауыл Советының Көсөк, Һөләймән, Һөйөндөк, Устиновка ауылдарын Илсеғол ауыл советы составына индерергә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Балапан
Балапан (Балапан) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227825002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Подольский (Силәбе өлкәһе)
Подольский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Краснинский ауыл биләмәһе составына инә.
Ҡасабаға 1928—29 йылда Смышляевский утары урынында нигеҙ һалынған.
Географияһы
Райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Бурлыбай йылғаһы сығанағында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара 40 км тәшкил итә.
Ленин районы (Өфө)
Ленин районы — административ-территориаль берәмек, Өфө ҡалаһындағы ете райондың береһе, ҡаланың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район биләмәһе 70,9 км² тәшкил итә.
Географияһы
Район халыҡ йәшәгән биләмәләр Ағиҙел йылғаһының ике ярында ла урынлашыуы менән айырылып тора. Төп майҙанды Ағиҙелдең уң яҡ яры буйлап урынлашҡан Нижегородка һәм һул яғынан — Затон биләй.
Тарихы
Ленин районы Өфө ҡалаһы составында 1936 йылда барлыҡҡа килә. Үҙ эсенә Архиерейка, Затон, Нижегородка, Тимер юлы, Пристань һәм башҡа тарихи биҫтәләрҙе ала.
Ленин районы — ҡаланың иң тәүге административ берәмектәренең береһе. Ойошторолған саҡта халыҡ һаны 91,2 мең кеше, йәғни Өфө халҡының 40 % тәшкил итә.
Бик оҙаҡ ваҡыт район республика баш ҡалаһы тормошонда ойоштороусы ролен үтәй, бында барлыҡ ҡала хакимиәт органдары һәм учреждениелары урынлаша.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда районға 20 меңдән ашыу кеше эвакуациялана. Агрегат, элемтә ҡорамалдары һәм түбән вольтлы электр аппараттары заводтары күсерелә килә.
23 ноябрь
23 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 327-се көнө (кәбисә йылында 328-се). Йыл тамамланыуға 38 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Татар Ҡарамалыһы
Татар Ҡарамалыһы (Ҡарамалы; Татар Карамалысы, Татарские Карамалы) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
Атамаһы
Урыҫтар йәшәгән Ҡарамалы (хәҙер Александровка) ауылы менән бутамаҫ өсөн мосолмандар йәшәгән шул уҡ исемдәге ауыл Татар Ҡарамалыһы тип атала.