cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маргит Шлахта
Биографияһы
Маргит Шлахта 1974 йылдың 6 ғинуарында Нью-Йорк штатының Буффало ҡалаһында вафат була.
Шәрәфетдинов Дамир Молҡаман улы
Шәрәфетдинов Дамир Молҡаман улы (Дамир Шәрәфи — псевдоним; 29 май 1965 йыл — 21 февраль 2020 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы (2000), Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2012).
Биографияһы
Дамир Молҡаман улы Шәрәфетдинов 1965 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ы Белорет районының Көмбә ауылында тыуған.
һуңғы йылдарҙа «Ағиҙел» журналының яуаплы сәркәтибе.
Әҙип 2020 йылдың 21 февралендә Өфө ҡалаһында көтмәгәндә вафат булды.
Буйһонған территория
Буйһонған территория (диңгеҙ аръяғы территорияһы) — башлыса йыраҡта урынлашҡан дәүләт-метрополия юрисдикцияһы аҫтында булған, билдәләнгән дәүләт сиктәре менән, ер йөҙөнөң бер өлөшө. Бындай территорияның сәйәси бойондороҡһоҙлоғо һәм суверенитеты юҡ, әммә автономияһы булыу мөмкин.
Хәҙерге буйһонған территорияларҙың күп осраҡта элекке киң колониаль империяларҙың ярсыҡтары булып тора. Эске идаралыҡ барлығына һәм уның характерына ҡарап һәм тарихи һәм юридик сәбәптәр арҡаһында бындай территорияларҙың рәсми статустары төрлө булып тора.
Ысынбарлыҡ
Ысынбарлыҡ (realis — урыҫса вещественный, действительный, матди, ысын, дөрөҫ) — булыу, йәшәп килеү тигән дөйөм мәғәнәне аңлатҡан философик атама (термин); ғәҙел (объектив) донъя; тейешле фән тарафынан өйрәнелгән әйбер һәм ваҡиғалар йыйылмаһының (универсумдың) бер өлөшө; объектив йәки ғәмәлдә йәшәп килеүсе күренештәр һәм факттар. Различают объективную (материальную) реальность и субъективную (явления сознания) реальность. Диалектик материализмда «Ысынбарлыҡ» төшөнсәһе ике мәғәнәлә ҡулланыла :
Хәҡиҡәт
Фекерләүҙең (урыҫса мышление) үҙ булмышына ҡарата гносеологик характеристикаһы. Фән бүлектәрендә (физика, химия, тарих, социология һәм башҡалар) хәҡиҡәт категорияһы ике төрлө билдәләнә. Бер яҡтан, традицион аңлауҙа хәҡиҡәт фәнни белем маҡсаты булһа, икенсе яҡтан — фәнни белемдең объектив ысынбарлыҡ менән тура килеүенең принципиаль мөмкинлеген биреүсе һәм иң кәмендә теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләрҙе нигеҙле хәл итеүҙә комплекс булып тороусы үҙаллы ҡиммәт.
Факт
Атама киң мәғәнәлә хәҡиҡәттең синонимы булып ҡулланыла; хәл-ваҡиғә йәки һөҙәмтә; ғәмәлдәге (реаль), ә уйлап сығарылмаған; дөйөм һәм абстактҡа ҡарата конкрет һәм берҙән-бер. Аң дың ныҡлы урынлашҡан йөкмәткеһе. Фән философияһында факт — эмпирик белемде теркүсе һөйләм, тикшерә алырлыҡ раҫлау йәки шарт. Факт теорияға йәки или гипотезаға ҡаршы ҡуйыла. Фәнни теория факттарҙы һүрәтләй һәм аңлата, шулай уҡ яңыларҙы әйтә ала. Туранан-тура дөрөҫләнә йәки кире ҡағыла алмаған раҫлау фараз йәки уй-фекер тип атала.
Донъяға ҡараш
Ғәләмде, кешенең ундағы урынын дөйөм күреү һәм аңлауҙы билдәләүсе ҡараштар, фекерҙәр, баһалар, принциптар һәм образлы күҙаллауҙар йыйылмаһы, шулай уҡ кешеләрҙең тормош позициялары, тәртип программалары һәм эшмәкәрлеге. Донъяға ҡараш кеше эшмәкәрлегенә ойошҡанлыҡ, мәғәнә һәм маҡсат бирә.
Йәшәйеш һәм ысынбарлыҡ
Ысынбарлыҡ төшөнсәһе йәшәйеш төшөнсәһе менән ҡатмарлы мөнәсәбәткә (бәйләнешкә) инә:
Физик ысынбарлыҡ
Ғәләмдең материаль донъяһы — ғәмәлдә, тәбиғи фәндәрҙең төп өйрәнеү объекты. Бөгөнгө көнгә «тормош» төшөнсәһе хаҡында берҙәм фекер булмаһа ла, ғалимдар, дөйөм алғанда, тормоштоң биологик сағылышы ойошоу, матдәләр алмашыныу, үҫеү, яраҡлашыу (адаптация), ҡуҙғытҡыстарға яуап һәм үрсеү менән билдәләнгәнен таный. Шулай уҡ тормош — организм торошоноң сағылышы (характеристикаһы) тип әйтеп була. Ерҙәге организмдарҙың (үҫемлектәр, хайуандар, бәшмәктәр, протистар, архейҙар (бер күҙәнәкле микроорганизмдар) һәм бактериялар) үҙенсәлектәре түбәндәгеләр: улар барыһы ла углерод-һыу нигеҙендәге ҡатмарлы ойошҡан күҙәнәктәрҙән тора, һәм уларҙың матдәләр алмашыныуы, үҫергә, ҡуҙғытҡыстарға яуап бирергә һәм үрсергә һәләттәре бар. Ошондай үҙенсәлектәргә эйә булыу тормошто аңлата. Шулай ҙа тормоштоң һәр билдәләмәһендә лә бөтә был үҙенсәлектәр мәжбүри тип әйтелмәй.
Социаль ысынбарлыҡ
Социаль (ижтимағи) донъя ысынбарлығы. Социаль ысынбарлыҡ танып белә торған (когнитив), шулай уҡ биологик йәки шәхси ысынбарлыҡтан айырыла һәм йәмғиәттә ҡабул ителгән фекер һәм идеяларҙан (тенденцияларҙан) тора. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, мәҫәлән Джон Сёрль, «социаль ысынбарлыҡ һәр индивидуумдан һәм тирә-яҡ мөхиттән айырым ҡуйылыуы мөмкин» тип иҫәпләй.
Информатикала виртуаль ысынбарлыҡ
Кешегә күреү, ишетеү, еҫ һиҙеү кеүек тойоу органдары аша техник саралар ярҙамында яһалған донъя. Виртуаль ысынбарлыҡ тәьҫир итеүҙе һәм тәьҫир итеүгә реакцияны оҡшатып күрһәтә. Ышанырлыҡ ысынбарлыҡты һүрәтләү өсөн тойғоларҙы компьютер реаль ваҡытта синтезлай. Виртуаль ысынбарлыҡтағы объекттар материаль ысынбарлыҡтағы объекттарға оҡшаш була. Ҡулланыусы виртуаль ысынбарлыҡтағы объекттарға материаль ысынбарлыҡтағы кеүек үк тәьҫир итә ала (гравитация, һыу үҙенсәлектәре, бәрелешеү, кире сағылдырыу һәм башҡалар). Әммә, күңел асыу маҡматында виртуаль донъяла ҡатнашыусыға ысынбарлыҡта мөмкин булмаған һәләт бирелә. Мәҫәлән: осоу, предметтар яһыу һәм әүерелдереү.)
Компьютер уйындары
Компьютер уйындары виртуаль донъяның уйынсыға тәьҫир итеүенә нигеҙләнә. Күп уйындарҙа уйын уйнаусы үҙен төрлө персонаждар ролендә хис итә. Виртуаль донъя ысынбарлыҡҡа тап килһен өсөн уйындарҙа өм үлсәмле сифатлы графика ҡулланыла. Уйындың графикаһы сифатһыҙ булһа, йәки ике үлсәмле булһа схема кеүек булһа уйынды ысынбарлыҡтағы кеүек хис итеп булмай. Төрлө ҡатламға һәм төрлө маҡсатта төҙөлгән симулятор уйындар бар. Ысынбарлыҡҡа яҡынайтылған, физика закондарына нигеҙләнгән авиасимуляторҙар, автосимуляторҙар, спорт уйындары симулятоҙары бар.
А. М. Штромдың табыш йорто (Дондағы Ростов)
'''А. М. Штромдың табыш йорто''' — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамы, 89 адресы буйынса урынлашҡан. XX быуат башында ҡаланың тарихи өлөшөндә архитектор Л. Ф. Эберг проекты буйынса төҙөлгән.
Тарихы
1910-сы йылдарҙа архитектор Леонид Федорович Эберг үҙенең профессиональ эшмәкәрлеген башлаған ғына була. Ул 1911 йылда Мәскәү һынлы сәнғәт, архитектура һәм һәйкәл ҡойоу сәнғәте училищеһын тамамлай һәм Дондағы Ростов ҡала идараһы янындағы төҙөлөш эштәре мөдире вазифаһына эшкә саҡырыла. Шул ваҡытта ул хәлле Ростов банкиры Штром Александр Михайлович менән таныша. Тап шул ваҡытта Александр Михайлович табыш йорто төҙөү өсөн проект эшләтергә архитектор эҙләү менән мәшғүл булған була. Ул проект төҙөтөү өсөн Л. Ф. Эбергты һайлай. Йәш архитектор биш ҡатлы табыш йортон планлаштырыу һәм төҙөү менән шөғөлләнә башлай. Ике йылда проектты эшләп бөтә, 1912 йыл мәғлүмәттәре буйынса биш ҡатлы йорт төҙөлөп бөткән була, ә йорт төҙөү өсөн алынған кредит түләнеп бөтә. Табыш йортоноң фасадында мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, ундағы яҙыу был йорттоң Романовтар Йортоноң 300-йыллығына төҙөлөп бөтөүен хәбәр итә. Таҡтаташ йорттоң фасадында 1950-се йылдарға тиклем тора. Штромдың табыш йортон төҙөп бөтөүгә, Леонид Эбергтың Дондағы Ростовта башҡа заказдары барлыҡҡа килә.
Биҫтә
Биҫтә (ҡала яны, ҡала тирәһе) — ҡаланың административ сиге янында йәки уның аръяғында урынлашҡан торамаларҙың дөйөм атамаһы. Хәҙерге биҫтәләрҙең күбеһе «йоҡо райондары» булып бихисап шәхси йорттарҙан тора. Ҡайһыларының бер ни тиклем дәрәжәләге сәйәси автономияһы бар, уларҙа ҡаланың эске райондары менән сағыштырғанда халыҡ тығыҙлығы бик түбән.
Рәсәйҙәге провинциаль бәләкәй ҡалалары һәм район үҙәктәре халҡының ҙур ғына өлөшө биҫтәләрҙә көн итәләр.
Коммунизм
Коммуни́зм (commūnis — коммуна, урыҫса «общий», башҡортса «дөйөм, уртаҡ») — марксизм тәғлимәтендә — фаразланған, гипотезаға нигеҙләнгән социаль тигеҙлекле һәм етештереү саралары йәмғиәт милке булған ижтимағи һәм иҡтисади ҡоролош. XIX быуаттан һуң был аңлатма марксистарҙың теоретик хеҙмәттәрендә күҙәлланған етештереү сараларына йәмғиәт милке булған ижтимағи-иҡтисад формацияһына ҡарата ҡулланыла. Марксизмға нигеҙ һалыусылар фекеренсә, бындай йәмғиәт ҡоролошо ныҡ үҫешкән етештереү көстәре булыуын, социаль синыфтарҙың юҡлығын, дәүләттең аҡрынлап юҡҡа сығыуын, аҡсаның, тәғәйенләнеше үҙгәреп, шулай уҡ юҡ булыуын күҙ уңында тота. Марксизм классиктары фекеренсә, коммунистик йәмғиәттә «Һәр кем һәләтенә ҡарап, һәр кемгә ихтыяжы буйынса!» тигән принцип тормошҡа ашырыла.
Коммунистик идеялар тарихы
Кешелек үҫешенең тәүге осорҙарында мөлкәттең уртаҡлығына нигеҙләнгән тәүтормош коммунизмы йәмғиәттең берҙән-бер формаһы була. Тәүтормош—община ҡоролошоноң мөлкәт һәм социаль яҡтан ҡатламдарға бүленеүе һәм синфи йәмғиәт ойошоуы нәтижәһендә быға тиклем ғәмәлдә булған коммунизм бары тик хыялдағы ғәҙел йәмғиәткә, мифологик «Алтын быуат»ҡа һәм башҡа ошо төр күҙаллауҙарға әйләнә.
Барлыҡҡа килгән саҡта коммунистик ҡараштар мөлкәт уртаҡлығы нигеҙендә социаль тигеҙлекте талап итеүгә йүнәлтелә.
Правда (гәзит)
«Пра́вда» — гәзит, 1991 йылға тиклем КПСС-тың төп көндәлек баҫмаһы һәм иң тәьҫирле совет матбуғат сараһы, ғәмәлдә Советтар Союзының иң төп гәзите. КПСС-ты тыйғандан һуң — КПРФ органы, аҙнаға өс тапҡыр донъя күрә.
Гәзиттең сыға башлауы
<!-- Though Pravda officially began publication on 5 May 1912, the anniversary of Karl Marx's birth, its origins trace back to 1903 when it was founded in Moscow by a wealthy railway engineer, V. A. Kozhevnikov. Pravda had started publishing in the light of the Russian Revolution of 1905.
During its earliest days, Pravda had no political orientation. Kozhevnikov started it as a journal of arts, literature and social life. Kozhevnikov was soon able to form up a team of young writers including A.A. Bogdanov, N.A Rozhkov, M.N Pokrovsky, I.I Skvortsov-Stepanov, P.P Rumyantsev and M.G. Lunts, who were active contributors on 'social life' section of Pravda. Later they became the editorial board of the journal and in the near future also became the active members of the Bolshevik fraction of the Russian Social Democratic Labour Party (RSDLP). Because of certain quarrels between Kozhevnikov and the editorial board, he had asked them to leave and the Menshevik fraction of the RSDLP took over as Editorial Board. But the relationship between them and Kozhevnikov was also a bitter one.
Революцияға тиклемге осор
1912 йылдың декабренә тиклем баҫманың рәсми нәшер итеүсеһе Николай Гурьевич Полетаев, артабан Алексей Егорович Бадаев була. 1912—1914 йылдарҙа әҙәби бүлекте Максим Горький етәкләй. Мөхәрририәт секретары булып Вячеслав Михайлович Молотов эшләй.
Революцияға тиклем гәзит тиражының бер өлөшө Норвегияның Финмарк губернаһы типографияларында баҫыла һәм, сельдь балығы тултырылған ағас мискәләрҙә Архангельск ҡалаһына йәшертен килтерелеп, Рәсәй биләмәләрендә таратыла.
Февраль революцияһынан һуң (1917 йылдың 5 мартынан башлап) «Правда» РСДРП(б)-ның Үҙәк һәм Петроград комитеттары органы булып сыға башлай. Уның тиражы 85-90 мең данаға етә. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, был осорҙа гәзит Германия тарафынан әүҙем финаслана. Германияның Статс-секретары (сит ил эштәре министры) Рихард фон Кюльман үҙенең кайзерға 1917 йылдың 3 декабрендә яҙған хатында түбәндәгеләрҙе билдәләй: «Төрлө каналдар аша һәм төрлө ярлыҡтар менән беҙҙән даими фондтар ала башлағас ҡына большевиктар үҙҙәренең төп органы Правданы аяҡҡа баҫтырып, көслө пропаганда алып барыу һәм үҙ партияһының бығаса шаҡтай көсһөҙ булған нигеҙен һиҙелерлек нығытыу мөмкинлегенә эйә булды». 3 июлдә статс-секретарь Циммерман ҡәнәғәтлек менән: «Лениндың тыныс пропагандаһы барған һайын көсәйә, һәм уның „Правда“ гәзите инде 300 000 дана менән баҫыла» тип телеграмма һуға.
1917 йылдың 18 июлендә Петроградтағы хөкүмәткә ҡаршы сығыштарҙан һуң гәзитә ябыла һәм октябргә тиклем башҡа төрлө исемдәр аҫтында донъя күрә («Листок „Правды“», «Рабочий и солдат», «Пролетарий», «Рабочий», «Рабочий путь»). Октябрь революцияһынан һуң (1917 йылдың 9 ноябренән) ул тағы ла «Правда» исеме менән РСДРП(б) Үҙәк Комитеты органы булып сыға башлай.
Совет осоро
18 март 1939 йыл]] [[Файл:Finland-map-pravda-1940-03-13-N72.png|thumb|Яңы ил сиге төшөрөлгөн гәзит бите. Совет-фин һуғышы
(1939—1940), 13.03.1940. № 72]] [[Файл:RIAN archive 669616 Wartime city life - Moscow in October - December 1941.jpg|left|thumb|Мәскәүҙе һаҡлаусы гәзит уҡый, 1941 йыл, ноябрь.
Анатолий Гаранин фотоһы.]]
1918 йылда коммунистик булмаған матбуғат юҡ ителгәндән һуң «Правда», Советтар органы булған "Известия"ны ситкә этәреп, илдең төп гәзитенә әйләнә. Уның беренсе һаны донъя күргән 5 май «Матбуғат көнө» итеп иғлан ителә.
Гәзитте Мәскәү һәм Ленинградта бер үк көндә алып уҡыһындар өсөн 1931 йылдың июненән үҙәк баҫмаларҙың, тәү сиратта "Правда"ның материалдарын алып барыу өсөн был ике ҡала араһында авиалиния эшкә ҡушыла. Ленинград самолёттары теләһә ниндәй һауа шарттарында оса. Был йүнәлеште илдең иң яҡшы осоусылары ингән «почта звеноһы» хеҙмәтләндерә.
Технологиялар үҫешкәндән һуң авиалинияның кәрәклеге бөтә: материалдар телеграф аша тапшырылып, гәзит урында баҫыла башлай.
Гәзиттең тиражы йылдан-йыл арта бара һәм 1975 йылда 10,6 млн данаға етә. Был башлыса КПСС ағзалары өсөн партия матбуғатына яҙылыуҙың мәжбүри булыу нәтижәһе. "Правда"ла баҫылған мәҡәләләр, очерк һәм фельетондар илдең барлыҡ партия ойошмалары өсөн ғәмәлдә үтәү өсөн бойороҡ һәм ҡулланып эш итеү өсөн директива кимәлендә булды. Гәзиттә некрологтар баҫылды, мәҫәлән, Ленин, Сталин, Брежнев һәм башҡа партия етәкселәренең вафаты тураһында хәбәрҙәр уның тәүге битендә урын алды. «Правда» шулай СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышында еңеүе, Юрий Гагариндың космосҡа осоуы һәм башҡа шундай бик күп мөһим ваҡиғалар хаҡында үҙенең беренсе битендә хәбәр итте.
СССР тарҡалғандан һуң
1991 йылдың 19 авгусында ГКЧП ҡарары менән ябылмаған туғыҙ гәзит иҫәбендә «Правда» ла була.
1991 йылдың 22 авгусында гәзит һуңғы тапҡыр «КПСС Үҙәк Комитеты органы» булараҡ донъя күрә. Шул уҡ көндө ГКЧП-ны яҡлаған һәм хуплаған баҫма булараҡ, Б. Н. Ельцин указы менән "Правда"ны сығарыу туҡтатыла.
1992 йылда «Правда-Интернешнл» ябыҡ акционерҙар ойошмаһы ойошторола, һәм 1996 йылға тиклем гәзитте грек бизнесмендары Янникостар финанслай. 1993 йылдың 4 октябрь ваҡиғаларынан (Рәсәй Юғары Советын ҡыуып таратыуҙан (урыҫса Разгон Верховного Совета России) һуң Рәсәй Федерацияһы Матбуғат министрлығы ҡыҫҡа ваҡытҡа гәзит сығарыуҙы туҡтата. Был саҡта яңы мөхәррир итеп Виктор Линник һайлана, һәм 21 октябрҙә «Правда» гәзите яңынан баҫыла башлай..
1997 йылдың апреленән гәзит Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы — КПРФ органы булараҡ, баш мөхәррир Александр Ильин етәкселендә нәшер ителә башлай. Быны КПРәсәй Федерацияһының IV съезы махсус ҡарар менән нығыта. 2003 йылға тиклем «Правда» исеме аҫтында бер нисә гәзит сығып килә. Был хәл тауар билдәһен ҡулланыу мәсьәләре буйынса суд тикшереүҙәрен тыуҙыра.
2010 йылдың июнендә баҫманың тиражы — 100,3 мең дана була.
2012 йылдың 5 майында Союздар йортоноң Колонналы залында «Правда» гәзите үҙенең 100 йыллыҡ юбилейын билдәләне. Гәзиттең бөгөнгө хеҙмәткәрҙәре һәм ветерандары, уның әүҙем уҡыусылары һәм партия активы, сит илдәрҙең коммунистик матбуғат вәкилдәре ҡатнашҡан тантаналы кисәлә Геннадий Зюганов сығыш яһаны. "Правда"сыларға ул саҡтағы Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведев һәм Белоруссия президенты Александр Лукашенко ҡотлау телеграммалары ебәрҙе. Рәсәй дәүләте башлығы «баҫма бөгөн Рәсәй медиа-баҙарында үҙ урынын тапты, уның биттәрендә төрлө фекер-ҡараштарға һәм замандың актуаль проблемалары буйынса йәмәғәтселек бәхәсе өсөн һәр саҡ урын бар», тип билдәләне.
Американың East View Information Services (EVIS) компанияһы «Правда» гәзите архивын электрон формаға күсергән. Тик ул бушлай һәм дөйөм ҡулланылышта юҡ.
2013 йылдың 24 февралендә КПРәсәй Федерацияһының XV съезында яңы редакцияла ҡабул ителгән партия Уставының инеш өлөшөндә (преамбулаһында) «Правда» гәзите Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһының рәсми баҫма органы тип яҙылған. КПРФ шулай уҡ айына бер тапҡыр "Информационный бюллетень «Правда»"ны сығара, уның тиражы миллион данаға етә. Ғәҙәттәге "Правда"ның 1 бите күләмендә булған был бюллетень төрлө төбәктәрҙә башлыса төҫлө итеп һәм күп фотографиялар менән баҫыла, КПРФ һәм ЛКСМ РФ активистары араһында бушлай таратыла.
Эмоция
Эмо́ция ( — урыҫса потрясаю, волную; башҡортса хайран ҡалдырам, тулҡынландырам, борсойом) — булыусы йә булыуы ихтимал хәлдәргә һәм объектив донъяға субъектив баһалы ҡарашты сағылдырған урта дауамлы психик процесс. Эмоциялар өс компонент менән характерлана: кисерелгән йәки психикала аңлашылған эмоцияны тойоу; нервы, эндокрин, тын алыу, аш һеңдереү һәм организмдағы башҡа системаларҙа барған процесстар; эмоцияның күҙәтелгән, шул иҫәптән йөҙгә сыҡҡан тәьҫирле һәм тойғоло комплекстары. Эмоцияларҙы ярһыу (аффект), хис-тойғо (чувство) һәм кәйеф (настроение) кеүек башҡа төр эмоциональ процестарҙан айырып ҡарайҙар. Башҡа күп төрлө психик күренештәр кеүек эмоциялар ҙа аҙ өйрәнелгән, төрлө авторҙар уны төрлөсә аңлап-аңлата, шуға ла үрҙә килтерелгән билдәләмәне аныҡ һәм теүәл тип тә, дөйөм нигеҙҙә ҡабул ителгән тип тә әйтеп булмай.
Төрҙәре
Эмоцияларҙы түбәндәге төрҙәргә бүлеп ҡарайҙар:
Тасуирлама һәм өйрәнеү ысулдары
Эмоция тип кеше йәки хайуандар тормошондағы булыусы йә ихтимал хәлдәрҙең мәғәнәһен (уларҙың тормош эшмәкәрлеге өсөн әһәмиәтен) сағылдырған эшмәкәрлектең ваҡыт арауығында һуҙылған эске яйға һалыу (регуляция) процестарын атайҙар. Эмоциялар кешелә шәхси (субъектив) ориентирлашыу роле уйнаған рәхәтлек, ризаһыҙлыҡ, ҡурҡыу, ҡыйыуһыҙлыҡ һәм уларға оҡшаш кисерештәр тыуҙыра. Ғилми ысулдар менән бындай субъектив кисерештәрҙең хайуандарҙа булыуын билдәләүсе алымдар әлегә табылмаған. Был юҫыҡтан эмоция үҙенән үҙе бындай кисерештәрҙе тыуҙыра, әммә был мотлаҡ түгел икәнен аңлау зарур, сөнки кисерештәр бары эшмәкәрлектең эске яйға һалыу процессына ғына ҡайтып ҡала.
Эмоциялар тәбиғи, хәрәкәткә килтереүсе һәм секреция (биҙҙәр тарафынан махсус матдәләр яһалыуы) үҙгәртеүҙәренә ҡайтып ҡалған тыумыштан килгән ябай эмоциональ процестарҙан алып хәтһеҙ ҡатмарлы һәм инстинкт нигеҙен юғалтҡан процестарға тиклем эволюцион үҫеш кисергән: улар булыусы йә ихтимал хәлдәргә, уларҙа ҡатнашыуыңа шәхси баһалау ҡарашын сағылдыра. Кешегә тыумыштан бирелгән һәм йәшәү менән бәйле беренсел эмоцияларға ҡурҡыу, асыу, ярһыу, ауыртыу һәм башҡа уларға оҡшаштар инә.
Эмоциялар тарих барышында үҙгәреп, социаль йәһәттән формалашыу сифаттарына эйә булған телдә сағыла, был төрлө этнографик һүрәтләүҙәрҙә күренә. Бындай ҡараш файҙаһына тыумыштан һуҡырҙарҙың ым менән күрһәтеүенең (мимикаһының) үтә ярлы булыуы ла асыҡ һөйләй.
Төшөнсәнең сиктәре
Хис (тойғонан) айырмалы рәүештә эмоцияларҙың объектив бәйләнеше булмай: улар кемгә йә нәмәгә ҡарата түгел, ә дөйөм хәл-шарт (ситуация) айҡанлы тыуа. «Миңә ҡурҡыныс» — эмоция, ә «Мин ул кешенән ҡурҡам» — был хис (тойғо).
Кисереш аша ғәҙәттә эмоция процестарының субъектив-психологик яғын аңлайҙар, был осраҡта уларҙың физиологик тарафы иғтибарға алынмай.
Эмоциялар һәм мотивацияларҙың субъектив аңлатмаларын айырып ҡарап буламы икәнлегенә бер төрлө генә ҡараш юҡ. Иван Павлов был терминдарҙы йыш ҡына синонимдар итеп ҡуллана. Уның уҡыусыларының береһе Ю. М. Конорски ҙа, уҡытыусыһына эйәреп, «был ике күренеш эмоциональ йәки мотивацион тип аталған берҙәм драйв-система менән көйләнә» тип иҫәпләй. Грузин совет ғалимы Иван Соломонович Бериташвили мотивлы эшмәкәрлек эмоциональ ярһыуға (ҡуҙғыуға) нигеҙләнгән тип иҫәпләй: асығыуҙың үҙе түгел, ә уны оҙатып килеүсе эмоциональ ҡуҙғыу ниндәйҙер хәрәкәткә сәбәп була. Совет физиологы, академик Пётр Кузьмич Анохин да шуға оҡшаш фекерҙәр тәҡдим итә: кире эмоциональ хәл организмды талаптарҙы ҡәнәғәтләндереүгә этәрһә, ыңғай эмоциялар һуңғы нығытыу факторы ролен үтәй.
Переяслав
Переяслав (Переяслав) — Украинаның Киев өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Переяслав-Хмельницкий районының административ үҙәге.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 27 548 кеше йәшәй.
Масалитина йорто
Масалитина йорто (Ворожеин табыш йорто) — Дондағы Ростов ҡалаһында Оло Баҡса урамы менән Киров проспекты киҫешкән ерҙә урынлашҡан бина. 1890 йылда архитектор Васильев Григорий Николаевич проекты буйынса эклектика стилендә төҙөлгән. XX быуат башында йорт сауҙагәр П. К. Масалитина милкендә булған. Әлеге ваҡытта бинаны «Нью-Йорк» рестораны биләй. Масалитина йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Ворожеин табыш йорто 1890 йылда архитектор Г. Н. Васильев проекты буйынса төҙөлгән булған. 1913—1914 йылдар мәғлүмәте буйынса, йорт П. К. Масалитина милкендә була. Унда X. Мермелыштейндың галантерея магазины, Н. М. Масалитиндың хәлүә етештереү фабрикаһы, Бейтлан һәм Кюнцельм колбаса фабрикаһы, Н. И. Кравченконың конверт фабрикаһы, Ф. Волошинованың сәғәт магазины, Вейденбах фирмаһы етәкселегендәге ширҡәт урынлашҡан була.
1920 йылда, совет власы урынлашҡандан һуң, йорт дәүләт милкенә күсерелә. Икенсе ҡатында фатирҙар урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында мөйөштәге көмбәҙе юҡҡа сыға. Һуғыш тамамланғандан һуң уны ябайлаштырылған формала тергеҙәләр. 1950-се йылдарҙа бинаның беренсе ҡатын «Бөҙрәхана», «Кондитер изделиелары» магазины, «Һыра» биләй.
1990—2000 йылдарҙа бина хужалары бер нисә тапҡыр үҙгәрә, һәм уларҙың һәр береһе йорт ҡиәфәтенә ниндәйҙер үҙгәрештәр индерә. 2010-сы йылдар башында бинаға ремонт үткәрелә. Төҙөүселәр проекттан тайпылалар, һөҙөмтәлә бина тәүге төҫтәр гаммаһын үҙгәртә, беренсе ҡат йәшел төҫкә буялған булып сыға. 2013 йылдың 28 сентябрендә бинала янғын сыға.
Архитектураһы
Айырым йорт Оло Баҡса урамы менән Киров проспекты киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Бина ике ҡатлы, кирбестән төҙөлгән, күп яҡлы ҡыйыҡлы. Ул планда тура дүртмөйөшлө конфигурациялы, коридор системаһы буйынса планлаштырылған.
Масалитина йорто эклектика стилендә төҙөлгән. Архитектураһында һәм биҙәлешендә барокко һәм классицизм элементтары бергә ҡушылған. Мөйөштәге өлөшөндә Көмбәҙе һәм манараһы булған бельведер айырым йорттоң композицион үҙәге булып тора. Башта көмбәҙ ҡупшы биҙәлгән була: ул «тәңкәләр» менән ҡапланған була, ә ҡабырға яҡтарында дүрт ҡыйыҡ тәҙрәһе була. Көмбәҙе ваза рәүешендәге барельеф менән биҙәлгән һигеҙҡыр менән тамамлана. Уның өҫтөндә шар менән манара күтәрелә.
Бинаның фасадтарын кирбес декоры биҙәй. Беренсе ҡат, алғы йөҙө эшкәртелмәгән дүрткел таштар менән көпләнгән. Төп инеү урынын вертикаль сығынтылар айырып күрһәтеп тора, сығынтылар ҡатмарлы конфигурациялы биҙәкле стенка менән тамамлана. Тәҙрә уйымдары йөҙлөктәр, кәрниздәр, тәҙрә аҫтында стеналағы уйымдар менән биҙәлгән.
Ауыл
Ауыл — Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан, Молдавия, Болгария һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙәге халыҡ йәшәгән торама пункттарҙың бер төрө.
Ауылдарҙың барлыҡҡа килеүе күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа күсеү менән бәйле була. Улар башлыса йылға йәки күл буйҙарында, тау итәктәрендә урынлаша. Башҡортостанда тәүге ауылдар ырыу-ҡәбилә заманында уҡ нигеҙләнгән, артабан ҡайһы бер ҙур ауылдар улустарҙың административ-иҡтисади үҙәге булып китә. XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында күп кенә ауылдар яндырыла.
1843 йылда Ырымбур губернаһы хакимиәте тарафынан ауылдарҙы үҙгәртеү планы ҡабул ителә, уға ярашлы ауыл урамдары төҙөк булырға, йорт-ҡаралтылар билдәле бер тәртиптә урынлашырға тейеш була. ХХ быуат башында халыҡ күп тупланып ултырған ҙур ауылдарҙа кантон, район, ауыл советы үҙәктәре ойошторола. Башҡортостандың ҡайһы бер ауылдары (Дәүләкән, Дүртөйлө, Яңауыл һ. б.) ҡалаға тиклем үҫешкән.
Хорватияла дин
Хорватияла дин. Хорватияла иң таралған дин булып католицизм һанала, дөйөм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2011 йылда үҙен католик тип 3 697 143 кеше йәки илдең дөйөм халыҡ һанының 86,28 % һанай. Хррват католиктарының латин обрядына, грек католиктары тип үҙен 6 219 кеше (0,14 %) күрһәткән.
Дин әҙселеге — православие (нигеҙҙә, этник сербтар), мосолман, протестанттар (адвентист, баптист, методист, кальвинист, лютерандар, пятидесятник һ. б.), Йәһүә шаһиттары, йәһүҙиҙәр. Атеистар һәм агностиктар 195 893 кеше (5,57 %) иҫәпләнә.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Католик сиркәүе үҙ эсенә 4 митрополияны, бер архиепархия һәм 9 епархияны (уларҙың береһе византия обрядына ҡарай) ала. Хорватия примасы Загреб архиепархия-митрополияһын етәкләй. Әлеге ваҡытта Хорватия примасы — кардинал Йосип Бозанич. Сплит-Макарск архиепархия-митрополияһы үҙ эсенә шулай уҡ күрше Черногорияның Котор епархияһын үҙ эсенә ала.
Берҙән-бер грек католиктары епархияһының үҙәге Крижевцы ҡалаһында урынлашҡан һәм Хорват грек католиктары сиркәүен тәшкил итә, уның юрисдикцияһы Босния һәм Герцеговинаның тарала.
Хорватияның күпселек православие мәхәлләләре Загреб-Любляна митрополияһының Сербия православие сиркәүенә ҡарай.
Илдең Конституцияһы дин тотоу иркен гарантиялаған. Илдә католик сиркәүе дәүләт статусына эйә түгел, әммә де-факто дәүләт тарафынан төрлө өҫтөнлөктәр менән файҙалана, йәмәғәт финанслауы менән ҡуллана. Дәүләт мәктәптәрендә дин дәрестәре бар, әммә уларға йөрөү мотлаҡ түгел.
Тарих
Хорват бойондороҡһоҙ дәүләте иң тәүге осоронан алып (IX быуат) латин Көнбайыш илдәре менән тығыҙ бәйле булған. Хорват короле Томислав I батшалығы ваҡытында ике сплит сиркәү соборы ойошторола, славян телдәрендә ғибәҙәт ҡылыу мәсьәләһен хәл иткәндәр. Ҡарар латин файҙаһына сығарылһа ла, ғибәҙәт ҡылыу латин һәм рим телендә йәнәш алып барылған.
Австро-Венгрия тарҡалыуынан һуң Хорватия Югославия составына инә, унда милләт-ара католик хорваттар, православ сербтар һәм Босния мосолмандары араһындағы насар мөнәсәбәттәр дини ыҙғыштар менән ҡатмарлаша. Һуңғылары булып Хорватиялағы һуғыш һәм Босния һуғышы тора.Һуғыш ваҡытында күп католик һәм православие ғибәҙәтханалары емерелә. Ҡасаҡтар күплеге (Хорватиянан сербтар, Босния һәм Герцеговинанан хорваттар) этно-конфессиональ һүрәтләнештең ҡырҡа үҙгәреүенә килтерә.
2011 йылғы иҫәп алыу
2011 йылғы иҫәп алыу буйынса Хорватияла дин :
Нуль ташы (Будапешт)
47.49806°N, 19.04°W Нуль ташы („0” kilométerkő) — Будапешта ҡуйылған өс метрлыҡ Нуль ташы башҡаланан алып Венгрияның теләһә ҡайһы нөктәһенә ҡәҙәр алыҫлыҡты билдәләү өсөн хеҙмәт итә. Адам Кларк майҙанындағы ҙур булмаған паркта Сылбырлы күперг алдында ҡуйылған. Таш һын стилләштерелгән типографик нуль цифраһын хәтерләтә, уға KM хәрефтәре беркетелгән. Ошо урындан Будапешт менән Венгрияның бөтә йүнәлештәрендәге арауыҡты, шулай уҡ дәүләт автомобиль юлдары оҙонлоғон билдәләп була ( <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш. һәм <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш. башҡаһы), шул иҫәптән  <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш.,  <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш.,  <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш..
Урыны
Буда ҡәлғәһе эргәһендә урынлашҡан тәүге таш король һәм император һарайына тиклемге алыҫлыҡты күрһәтеп торған була, ләкин уның өлгөһө һаҡланмаған. 1849 йылда таш Сылбырлы күпер эргәһенә күсерелә. XX быуат башында  <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш. ҡала транспорт селтәре өсөн бер-нисә ошондай башланғыс нөктәләр серияһын булдырырға тигән тәҡдимен индерә, һуңғараҡ "Hungária"автомобиль клубы был идеянытормошҡа ашыра.
1932 йылда Сауҙа министрлығы тарафынан Сылбырлы күпер эргәһендә скульптор <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш. авторлығында беренсе тапҡыр һәйкәл ҡуйыла. Йәйәүле, водитель һәм күсер һындарын һүрәтләгән һәйкәл мәрмәрҙән эшләнә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында һындар емерелә. Автомобиль тәгәрмәсен тотҡан эшсене һынландырған яңы скульптура был урында 1953 йылда ҡуйыла (авторы <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш.). 1975 йылда <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш. авторлығындағы хәҙерге таш ҡуйыла; иҫкеһен XVII районға ҡараған иҫке тимер юл станцияһына күсерәләр. Яңы скульптура асыу тантанаһы 4 апреленән 1975.
Оҡшаш таштар
Ошондай таш һәм һәйкәлдәр Венгрияла һәм донъяның башҡа бик күп ҡалаларында бар. Шуларҙың иң билдәлеһе — Milliarium Aureum һәйкәле Октавиан Август Рим форумында яһай, һәм, риүәйәттәргә ярашлы, «Бөтә юлдар ҙа Римгә алып бара» тигән әйтем барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Мәскәүҙә лә «Рәсәй Федерацияһы автомобиль юлдарының нуленсе километры» тигән билдә ҡуйылған. Уға оҡшаштары Киев, Минск һәм Вашингтонда ла бар (АҠШ-та нуленсе миль ташы).
Австралия милли китапханаһы
Австралия милли китапханаһы (National Library of Australia) — Австралияла иң ҙур китапхана.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Австралия милли китапханаһы 1960 йылда парламент китапханаһы нигеҙендә ойошторола. 1968 йылдан китапхана хәҙерге бинала эшләй.
Китапхана мотлаҡ дана хоҡуғына эйә. Цифрлаштырылған фотоһүрәттәр Интернетта Picture Australia  сайтына һалынған, шул уҡ ваҡытта 1955 йылдың 1 ғинуарына ҡәҙәр яһалған фотоһүрәттәр авторлыҡ хоҡуғы менән һаҡланмаған һәм улар менән ирекле ҡулланырға мөмкин. Китапхана тарафынан шулай уҡ Pandora Archive интернет-архивы эшләнгән.
Нанкин университеты
Нанкин университеты (Наньцзин университеты; ; көндәлек тормошта ) — Ҡытайҙың иң боронғо һәм абруйлы юғары уҡыу йорттарының береһе. Илдең элекке баш ҡалаһы Нанкинда урынлашҡан.
Тарихы
Хәҙерге университеттан алдараҡ донъялағы иң боронғоларҙан тип иҫәпләнгән император университеты эшләгән. Император университеты 258 йылда Өс батшалыҡ дәүерендә, У батшалығында асылған һәм 317 йылда 155 яңы класс өҫтәлеп киңәйтелгән. XV быуатта Мин династияһы осоронда университетта 10 мең студент белем алған, был уны донъялағы иң ҙур уҡыу йорто дәрәжәһенә күтәргән.
1902 йылда Саньцзян педагогия институты асыла, бер аҙ ваҡыт үткәс ул Нанкин университеты башында булған 9 уҡыу йортона бүленә.
Яңы уҡыу йорто бик тиҙ Ҡытайҙа иң абруйлылар рәтенә инә. Бында билдәле ҡытай һәм сит ил профессорҙары һәм ғалимдары лекциялар уҡый, улар араһында Лян Цичао, Джон Дьюи, Бертран Рассел, Рабиндранат Тагор һ.б. булған.
1950 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә.
Хәҙерге ваҡытта университетта 27 мең студент, шул иҫәптән 5 мең кандидат һәм аспирант белем ала.
Хәҙерге тулы университет курсы 4 йылға иҫәпләнгән, ҡайһы бер дисциплиналар буйынса 5 йыл уҡыйҙар. Университет илдәге иң яҡшы фәнни китапханаға эйә, бында яҡынса 4 миллион китап, шулай уҡ компьютер үҙәктәре һәм лабораториялары бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="Note"/>
Донской (Азов районы)
Дон — Ростов өлкәһе Азов районы утары. Кагальник ауыл биләмәһе составына инә.
Тарих
1696 йылда хәҙерге Петровский утары янында, Аҙау ҡәлғәһен алыу өсөн батарея урынлаштырыла. Ул урында, легенда буйынса, Петр I Азов походтары ваҡытында батша өсөн йылым тартып балыҡ һөҙгәндәр. Шунлыҡтан был урын Государева тоня тип атала. Ошо ваҡиғаларҙан һуң казактар һәм ҡәлғә гарнизоны был урын менән файҙалана, ләкин гел бәхәскә ингәндәр. Ошо осорҙа барлыҡҡа килгән утар, моғайын, 1774 йылда, Государев исемен ала.
1920 йыл ға тиклем утар Дон Ғәскәре өлкәһенең Ростов округы Елизавета станицаһы составына ингән.
Октябрь революцияһынан һуң уның исеме Донской тип үҙгәртелә.
Задонский (Азов районы)
Задонский — Ростов өлкәһе Азов районы утары.
Задонский ауыл биләмәһе составына инә һәм уның административ үҙәге булып тора.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 35 км алыҫлыҡта (юлдар буйлап), район үҙәгенән көньяҡ-көнсығыштараҡ, Кагальник йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан.
Тарих
1963 йылдың декабренә тиклем ауыл Александровка исемен йөрөтә
Иҫтәлекле урын
Утарҙа тарих ҡомартҡыһы — «ДТ-75» тракторы тора. Ул ауыл эшсәндәре хөрмәтенә ҡуйылған. Тарихи ҡомартҡы «Дон дельтаһы» тәбиғи, тарихи-археологик комплексына ҡарай. 1985 йылдар — һәйкәлдең мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә теркәлеү датаһы. Ростов Өлкә Советының Кесе Советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) буйынса был тарихи ҡомартҡы урын әһәмиәтенә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100415000 коды аҫтында индерелгән.
Ҡояш сәғәте (Таганрог)
Ҡояш сәғәте — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһындағы ҡояш сәғәте. 1833 йылда эшләнгән. 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы Ҡарарға ярашлы, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Сәғәт, билдәле булған ысул буйынса, ваҡытты ҡояштың күктәге торошо буйынса билдәләү өсөн төҙөлгән. Был ваҡытта Таганрог ҡала башлығы барон Отто Германович Франк була. Ҡояш сәғәте урындағы ысын ваҡытты күрһәтә һәм урындағы ҡояш ваҡыты менән рәсми ваҡыт араһындағы айырманы иҫәпкә алмай. Ҡояш сәғәте менән тик көндөҙ һәм көн аяҙ булғанда ғына файҙаланырға мөмкин, тик шул саҡта ғына металл өсмөйөштән күләгә урыны күренә. Хәҙерге ваҡытта ҡояш сәғәте тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай, ваҡыт билдәләү өсөн башҡа төр сәғәттәр ҡулланыла.
Сәғәт Таганрогтың тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Һүрәтләнеш
Таганрогтағы ҡояш сәғәте һоро таш постаментҡа ҡуйылған. Уларҙың төп элементы булып металл күләгә күрһәткесе тора. Сәғәттең һигеҙ ҡырлы таш постаментта торған 300 килограммлы мәрмәр плитәгә төшөрөлгән ғәҙәти булмаған циферблаты бар. Сәғәткә бер нисә тапҡыр реставрация үткәрелгән, уның металл күләгә күрһәткесе (гномон) алмаштырылған. Сәғәт ҡышҡы ваҡыттан йәйге ваҡытҡа күскәнде һәм киреһенсә иҫәпкә алмай.
Гномон ролен циферблатҡа перпендикуляр нығытылған металл өсмөйөш уйнай. Сәғәт уғы булып өсмөйөш циферблатҡа төшөргән күләгә сите хеҙмәт итә.
Мәрмәр циферблатының бөтә периметры буйынса 1 — 12 тиклемге цифрҙар аралағы бүлемдәр менән соҡоп яҙылған. Бүлем ҡиммәте 10 минут. Сәғәт горизонталь, уның гномоны горизонтҡа, сәғәт ҡуйылған урындың киңлегенә тигеҙ булған мөйөш ауышлығында һәм төньяҡ полюсҡа йүнәлтелгән.
2006—2007 йылдарҙа сәғәткә һуңғы реставрация үткәрелгән. Таганрог ҡояш сәғәте илдә эшләп тоған сәғәттәрҙең иң боронғоһо.
2000 йылда Таганрогта В. А. Иванов конструкцияһындағы «Лемакс» фирмаһының ҡояш сәғәте ҡуйылған. Таш баҫҡыс эргәһендә ҡуйылған сәғәттән айырмалы рәүештә, яңы сәғәт горизонтҡа 47°12' (Таганрог киңлеге) ауышлыҡта ҡуйылған плитаға күләгә төшөрә. Был ваҡытты иҫәпләү шкалаһын тигеҙ итеп эшләргә, йәйге һәм ҡышҡы ваҡытта өҫтәмә шкала буйынса ваҡыт иҫәбе алып барырға мөмкинлек бирә. Шкалала төҙәтмәләр графигы бирелгән. Был сәғәт буйынса ваҡыт иҫәпләү хатаһы 1 минуттан кәм тәшкил итә.
Словакия халҡы
2001 йыл иҫәбе буйынса Словакия халҡы
Милли аҙсылыҡтар
Словакияла иң эре милли аҙсылыҡ булған венгрҙар илдең көньяғында йәшәй, улар ике районында күпселекте тәшкил иткән.
Венгрҙар айырыуса күп йәшәгән райондар: Русиндар айырыуса күп йәшәгән район — Прешов крайы (Пряшевская Русь)
Хорватия халҡы
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы,  Хорватия халҡының дөйөм һаны 4 284 889 кеше тәшкил итә. Уларҙың 2 066 335 (48,22 процент) — ирҙәр, 2 218 554 (51,78 процент) ҡатын-ҡыҙ.
Тарихи динамикаһы
Хорватия халҡының динамикаһы йылдар буйынса :
Милли составы
Ил халҡының 90 проценттан ашыуы — хорваттар, ҡалғандары — әҙ һанлы милләттәр — сербтар, боснактар, венгрҙар, албандар, итальяндар, словендар, немецтар, чехтар, сиғандар һ.б. Әҙ һанлыларҙан иң күбе — сербтар (186 633 кеше), улар нигеҙҙә Славонияла, Ликала, Таулы Котарҙа йәшәй.
1948—2011 йылдарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Хорватияның милли составының динамикаһы
Телдәр
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Хорватия граждандарының 4 096 305-е (95,6 процент) туған теле тип — хорват телен, 52 879-ы (1,23 процент) серб телен атаған. Артабан һан буйынса итальян һәм албан телдәре килә, ярашлы рәүештә — 18 573 (0,43 процент) һәм 17 069 (0,40 процент).
Дин
2011 йылда Хорватия халыҡтың дини составы 2011 йылда халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы төрлө милләт вәкилдәре араһында дини состав:
Халыҡ һаны
4.496.000
Халыҡ артымы
−0.035 процент (2007 йыл)
Голи-Оток
Голи-Оток (Goli otokGoli otok — Яланғас утрау) — Адриатик диңгеҙҙең хорват өлөшөндәге, майҙаны яҡынса 4,7 квадрат километр булған, Хорватияның көнбайышында, Велебитск ҡултығының Истрия ярымутрауынан кнөсығышта, Раб, Свети-Гргур һәм Првич уртапуҙары араһында урынлашҡан. Утрау атамаһы «Яланғас утрау» тип тәржемә ителә.
Концлагерь
«Голи-Оток» сәйәси лагеры 1949 йылда Югославия коммунистар партияһы (КПЮ) һәм Югославяи федератив халыҡ республикаһы (ФНРЮ) күрһәтмәһе буйынса сәйәси тотҡондар өсөн төҙөлә. Шул уҡ йылда тәүге тотҡондар килтерелә. 1956 йылда Свети-Гргур лагерындағы кеүек, бынан да тотҡондар сығарыла, ә утрау Хорват Социалистик республикаһына (СРХ) тапшырыла.
Тарихы
Утрауҙа даими йәшәгән халыҡ юҡ. Беренсе донъя һуғышы барышында Австро-Венгрия бында Көнсығыш фронттан әсиргә алынған рус һалдаттарын урынлаштыра.
Лагерҙы ойоштороуҙа генерал Краячич Стево һәм Титоның уң ҡулы — Эдвард Кардель әүҙем ҡатнаша.
1949 йылдан Яланғас һәм күрше Свети-Гргур утрауына сәйәси тотҡондар: Титоға ҡаршы булыусылар, сталинистар, усташи, четники, монархистар, Югославия короллеге эшмәкәрҙәре ебәрелә. Тотҡондар араһында һуғышҡа тиклем үк коммунист булған һәм ҡаршылыҡ геройҙары бихисап була.
Яланғас утрауҙа — ирҙәр, ә күрше Свети-Гргур утрауында ҡатын-ҡыҙҙар лагеры урынлаша.
Утрау бөгөн
Лагерь 1988 йылда эшләүен туҡтата, ә 1989 йылда тулыһынса ябыла.
Бөгөн утрауҙарға туристар һәм Раб утрауынан көтөүселәр генә килә.
Ҡаһирә университеты
Ҡаһирә университеты (جامعة القاهرة Gāmiʿat al-Qāhirah; элек Мысыр университеты һәм Фоат университеты) — Мысырҙа европа тибындағы иң элекке университет. Ғәрәп донъяһында иң элекке донъяуи университеттарының береһе булып тора ; Әл-Әзһәр университетынан һуң илдең икенсе юғары уҡыу йорто.
Университет составына 20 факультет һәм бер нисә институт керә. Бында яҡынса 200 мең студент белем ала, 12 меңдән ашыу уҡытыусы уҡыта.
Тарихы
Мысыр милли фәнни эшмәкәрҙәр булышлығы менән 1908 йылдың 21 декабрендә шәхси университет булдырыла. Бөйөк Британия уның асыуына ҡамасаулауы билдәле. Был университет ғәрәп донъяһында европа тибындағы тәүге юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора, быға тиклем бында дини уҡыу йорттарына өҫтөнлөк бирелә (айырым әйткәндә Ҡаһирәлә Әл-Әзһәр университеты эшләгән).
Университеттың тәүге ректоры колониализмға ҡаршы хәрәкәт эшмәкәре Әхмәт Лотфи Әл-Сәйет була. 1925 йылда дәүләт университеты итеп үҙәгртелә һәм халыҡ мәғарифы министрлығына буйһондорола. Уға король Фоат I исеме бирелә. 1952 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә.
Филиалдары
1938 йылда Искәндәриә ҡалаһында университеттың филиалы асыла, ул 1942 йылда айырым университет итеп үҙәртелә. 1955 йылда университет филиалы Судандың баш ҡалаһы Хартумда, ә 1962 йылда — Әл-Мансур ҡалаһында асыла.
Бүлектәре
Хәҙерге ваҡытта университет составында 20 факультет һәм бер нисә институт бар:
Университет ҡарамағында Суэцта Океанография институты, Хургадала биологик станция, Хелуанда астрономик обсерватория һ.б. эшләй.
Югославия
Югосла́вия — ХХ быуат дауамында Европала Балҡан ярымутрауында булған дәүләт.
1947 йылға тиклем унитар дәүләт (Сербтар, хорваттар һәм словендар дәүләте, Югославия короллеге), 1947 йылдан федератив дәүләт (Югославия Фетератив Халыҡ Республикаһы, Югославия Фетератив Социалистик Республикаһы) булған Оло Югославия составына 6 ил ингән: Сербия, Черногория, Хорватия, Словения, Македония, Босния һәм Герцеговина.
Бәләкәй Югославия (1992 йылдан — Югославия берләшмәһе республикаһы, 2003 йылдан — Сербия һәм Черногория) составына хәҙерге бойондороҡһоҙ дәүләттәр — Черногория һәм Сербия ингән.
Югославия Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге булараҡ Беренсе донъя һуғышынан һәм Австро-Венгрия империяһы тарҡалғандан һуң XX быуат башында барлыҡҡа килә һәм шул быуат аҙағында — XXI быуат башында тарҡала.
Югославияның төп халҡын көньяҡ славяндар: бәшнәктәр (бәснәктәр), сербтар, хорваттар, словендар, македондар, черногорҙар һәм славян булмаған албандар һәм венгрҙар тәшкил иткән. Шулай уҡ бында төрөктәр, русиндар, украиндар, словактар, румындар, болгарҙар, итальяндар, чехтар һәм сиғандарҙың общиналары йәшәгән.
Югославия короллеге (1918—1945)
Австро-Венгрия тарҡатылғандан һуң Хорватия, Словения, Босния һәм Герцеговина, Далмация, Сербия һәм Черногорияның югослав ерҙәре Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге исемен алған дәүләткә берләшә. 1929 йылда, дәүләт түңкәрелешенән һуң, Югославия короллеге итеп үҙгәртелә.
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе донъя һуғышы йылдарында Югославия Гитлерға ҡаршы коалиция яғында һуғыша, Югослав операцияһы (Апрель һуғышы) һөҙөмтәһендә нацистик Германия тарафынан оккупациялана. Кампания 1941 йылдың 6 апрелендә Белградты бомбаға тотоуҙан башлана. Тәүге һөжүмдәр барышында уҡ Югославия авиацияһы һәм ҡала ПВО-һы юҡҡа сығарыла, Белградтың байтаҡ биналары емереклектәргә әйләнә, меңдәрсә кеше һәләк була. Юғары хәрби командованиеһы һәм фронт частары араһында бәйләнеш юғала, короллек армияһы тарҡатыла, 250 мең кеше әсирлеккә төшә. Нацистар яғынан был һуғышта 151 кеше һәләк була, 392 кеше яралана һәм 15 кеше хәбәрһеҙ юғала.
«Бөйөк Югославия»
Һуғыштан һуң Броз Тито Балҡан Федерацияһын булдырып, уның сиктәрендә Бөйөк Югославия дәүләтен төҙөргә ниәтләй, әлеге пландарҙы ул Сталин һәм Георгий Димитров менән берлектә әҙерләй. Тито Беренсе Югославия, шулай уҡ Болгария һәм Албания (федераль республикалар сифатында) территорияларында социалистик федерация булдырыуға иҫәп тота, уның үҙәк власы Белградта урынлашырға тейеш була. Башта югослав-албан һәм югослав-болгар иҡтисади-таможня союздары булдырыла, әммә артабан Албания һәм Болгария етәкселеге менән ҡапма-ҡаршылыҡтар килеп сығыу сәбәпле һәм Сталин менән аралар боҙолоу арҡаһында Бөйөк Югославия проекты тормошҡа ашмай.
Социалистик Югославия (1945—1991)
Составына алты социалистик дәүләт ингән Югославия федерацияһы төрлө исемдәр йөрөтә: Демократик Федератив Югославия (1945 йылдан), Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы (1946 йылдан), Югославия Социалистик Федератив Республикаһы (1963 йылдан).
Югославия коммунистар партияһы лидеры Иосип Броз Тито һәм Сталин араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар СССР менән бәйләнештәрҙе өҙөүгә килтерә (совет-югослав конфликты), 1948 йылда югослав компартияһы Информбюронан сығарыла. 1949 йылда совет етәкселеге Югославия менән Дуҫлыҡ килешеүен өҙә. Югослав етәкселеген фашлаған пропагандистик кампанияһы башлана. Сталиндың вафатынан һуң да Югославия Варшава килешеүе ойошмаһына инмәй, ә, киреһенсә, уға һәм НАТО-ға ҡаршы булараҡ Ҡушылмау хәрәкәтен ойоштора. Тито хакимлығы осоронда Югославия Көнбайыш һәм ҡайһы бер коммунистик режимдары араһында (мәҫәлән. Ҡытай менән) аралашсы ролен уйнай.
Югославияның тарҡалыуы
Югославия федерацияһының тарҡалыуы факторҙары булып Титоның вафаты һәм уның дауамсылары алап барған иҡтисади һәм милли сәйәсәттең көрсөккә төртөлөүе, донъя социалистик системаһының тарҡалыуы, европала милләтселек көсәйеүе иҫәпләнә. 1990 йылда бөтә алты республика урындағы һайлауҙар уҙғарыла. Бөтә урындарҙа ла милләтсел көстәр еңеү яулай.
Титоның васятнамәһенә ярашлы, милли ҡапма-ҡаршылыҡтар көсәйеүе арҡаһында, уның вафатынан һуң президент посы бөтөрөлә, ил башына Югославия Президиумы тора, уның ағзалары (союздаш республикаларҙың һәм автономиялы крайҙарҙың етәкселәре) йыл һайын алмашлап Президиумды етәкләй.1980-се йылдар уртаһындағы ҡыҫҡа ваҡытлы иҫтисади мөғжизә бик тиҙ үҙешкән инфляция һәм иҡтисади көрсөк менән тамамлана, шуға күрә иҡтисади яҡтан үҫешкән Сербия, Хорватия һәм Словения республикалары һәм башҡа республикалар араһында мөнәсәбәттәр ҡырҡыулаша.
1991 йылда сәйәси көрсөк барышында алты республиканың дүртәүһе бүленеп сыға: Словения, Хорватия, Босния һәм Герцеговина, Македония. Башта — Босния һәм Герцеговина, артабан Косово автономиялы краы территорияһына БМО көстәре индерелә. БМО ҡарарына ярашлы, сербтар һәм Косово албандары араһындағы милләт-ара конфликтты яйға һалыу маҡсатында Косово крайы БМО протектораты ҡарамағына күсерелә. XXI быуат башында Югославияла бары тик ике республика ҡала, һәм 2003 йылда ул Сербия һәм Черногорияға әүерелә. 2006 йылда, черногор референдумынан һуң, Югославия тулыһынса тарҡала.
Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы
Социалистик Югославия составына социалистик республикалар (1963 йылға тиклем — халыҡ республикалары) инә; бынан тыш, Сербия составында ике социалистик автономиялы край була (1963 йылға тиклем — автономиялы өлкәләр).
* хәҙер — Подгорица
Таш баҫҡыс (Таганрог)
Таш баҫҡыс — Таганрогтың иҫтәлекле урындарының береһе, Грек урамын Порт урамы һәм Пушкин яр буйы урамы менән бәйләгән баҫҡыс. Оҙонлоғо — 108 метр, киңлеге — 6,5 метр. Проект авторы — архитектор Франц Боффо. Архитектура ҡомартҡыһына ҡарай, 6101222000 код аҫтында Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә.
Тарихы
Баҫҡыс 1823 йылда грек сығышлы Таганрог меценаты Герасим Федорович Депальдо аҡсаһына төҙөлә. Үҙенең 1822 йылдың 31 декабрендәге рухи васыятнамәһендә Депальдо былай тип яҙған: «Придворный советник Ковалинский һәм грек Христо йорттары араһынан биржаға төшөү юлы эшләү өсөн тәғәйенләнгән».
Проект авторы тип архитектор Франц Боффо иҫәпләнә. Вадим Кукушин үҙенең билдәле «Түбәнге Дон һәм Аҙау буйы архитектураһы тарихы» монографияһында былай тип яҙа: «Таганрогта баҫҡыс төҙөү идеяһын подполковник П. Македонский бирҙе, ә төҙөлөш эштәре менән инженер Анисимов етәкселек итте». Петр Иванович Македонский — надворный советник, 1800—1830 йылдарҙа Таганрог архитекторы, ҡала төҙөлөшө идаралығы буйынса комитет рәйесе.
Баҫҡыс 1823 йылдың 14 сентябрендә эшләнгән була инде. Башта таш баҫҡыстың 13 майҙансығы һәм 142 һикәлтәһе булған, өҫкө өлөшөнөң киңлеге 5,42 метр, ә түбәнге өлөшөнөкө — 7,12 метр, оҙонлоғо — 113 метр. Баҫҡыс бейек булмаған кәртәләр менән уратып алынған, сармат эзбизташ плиталар (ҡабырсаҡтарҙан торған күҙәнәкле эзбизташ тоҡомо) түшәлгән. Архитекторҙың ниәте буйынса, әгәр баҫҡысҡа өҫтән аҫҡа ҡараһаң, бөтә дауамында уның киңлеге бер иш кеүек тойола, ә әгәр аҫтан өҫкә ҡараһаң, ул һиҙелерлек тарая. Был эффект һикәлтәләрҙең төрлө киңлеге иҫәбенә өлгәшелгән була. Һуңғараҡ был алым Одессала Потемкин баҫҡысын төҙөгәндә ҡулланыла.
Ҡырым һуғышы ваҡытында, 1855 йылдың 22 майында, ҡаланы артиллериянан атҡандан һуң, йөҙ кешелек инглиз отряды караптан төшөп Депальдо баҫҡысынан өҫкә күтәрелергә маташып ҡарай. Ләкин йөҙ башы Ермолов етәкселек иткән Дон казактары мылтыҡтан мәргән ут аса һәм инглиздәрҙе туҡтата.