cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нансен Фритьоф
Нансен һәм Милләттәр Лигаһы
1920 йылдың апреленән Нансен Милләттәр лигаһы линияһы буйынса донъяның төрлө илдәренә таралған ярты миллионға яҡын хәрби әсирҙе репатриациялау мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Репатрианттарҙың 300 меңдән ашыуы граждандар һуғышы менән солғап алынған Рәсәйҙә тыуып үҫкән. 1920 йылдың ноябрендә Нансен Ассамблея алдында 200 мең кешене тыуған яғына ҡайтарыуға өлгәшеүе хаҡында отчёт бирә. 1922 йылдағы һуңғы отчётында ул 30-ҙан ашыу илдән 427 886 хәрби әсирҙең репатриацияһы хаҡында белдерә. Нансендың был предприятиеһы уның арктик башланғыстарынан бер ҙә ҡалышмаған.
Рәсәйҙә аслыҡ
Рәсәйҙәге хәлде тикшергәндән һуң, 1920 йылда уҡ, бында Нансен етди аслыҡ башланыуын алдан әйткән булған. Британия делегаты Филип Ноэль-Бейкерҙың тәҡдиме буйынса, 1921 йылдың 1 сентябренән Нансен Милләттәр лигаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса Юғары комиссары вазифаһын биләй. Бынан һуң уның төп бурысы булып рус революцияһы арҡаһында донъяның төрлө илдәренә таралған 2 миллиондан ашыу рус ҡасаҡтарын тыуған иленә ҡайтарыу торҙо. Бер үк ваҡытта ул үҙ теләге менән аслыҡ проблемаһы менән шөғөлләнә, был мәсьәлә граждандар һуғышы солғап алған илдәге 30 миллиондан ашыу кешегә туранан-тура ҡағыла. Был «большевизм»да һәм совет хөкүмәте мәнфәғәттәрен яҡлауҙа ғәйепләнгән Нансендың абруйын ныҡ ҡаҡшатҡан. Лига асығыусыларға ярҙам итеүҙән баш тарта. Нансенға шәхси ойошмаларҙы ярҙамға йәлеп итергә тура килә, һәм уның тырышлығының һөҙөмтәһе аҙ була. Рәсәйҙә булғандан һуң, Нансен 1921 йылдың 30 сентябрендә Лига сессияһында ризаһыҙлыҡ менән былай ти: Канадала уңыш шундай мул, Рәсәйҙәге ҡот осҡос аслыҡҡа юл ҡуймау өсөн игенде өсләтә күберәк бүлә алыр ине. Америка Ҡушма Штаттарында, фермерҙар һатып алыусы таба алмағанлыҡтан, артыҡ игендең сереүе күҙәтелә. Аргентинала шул тиклем күп кукуруз йыйылған, хатта уның менән паровоздарҙы яғалар. Европа менән Американың барлыҡ порттарында тотош флотилиялар туҡтап тора. Уларҙы ниндәй йөк менән тултырырға белмәйбеҙ. Ә Көнсығышта беҙҙең менән йәнәш миллионлаған кеше аслыҡ кисерә. Бындай ярҙамды Лига ярҙамы менән генә тормошҡа ашырып була. Илдәр бергәләп 5 млн сумманы йыя алмаймы? Был бит бер хәрби карапты төҙөрлөк аҡсаның яртыһын ғына тәшкил итә! Ризыҡ Америкала ята, ләкин уны бер кем дә алмай. Ризыҡ Америкала ята. Европа тыныс ултыра аламы? Европа халыҡтары үҙ хөкүмәттәрен тейешле ҡарар ҡабул итергә мәжбүр итер, тип ышанам.
Нансендың ҡасаҡтарҙы репатриациялау буйынса эшенә күптәренең, илдә йәшәүенең юридик статусы булмаған кеүек, сығышы йәки гражданлығын таныҡлыған документтары булмауы ла ҡамасаулай. Нансен гражданлығы юғалтҡан кешеләр өсөн шәхес таныҡлығы йәки «Нансен паспорты» идеяһын тәҡдим итә. 1920-се йылдар башында 50-нән ашыу хөкүмәт Нансен паспортын таный, был ҡасаҡтарға законлы нигеҙҙә сик аша үтергә, эш эҙләргә мөмкинлек бирә. Нансен паспорты эйәләре араһында бөтә донъяға билдәле эшмәкәрҙәр ҙә, мәҫәлән, Марк Шагал, Игорь Стравинский, Анна Павлова ла була.
Тәүҙә Нансен паспорты урыҫ эмигранттары өсөн генә тәғәйенләнгән булған, ләкин ваҡыт уҙыу менән ҡасаҡтарҙың башҡа төркөмдәренә лә бирелә башлаған. 1919-1922 йылдарҙағы икенсе грек-төрөк һуғышынан һуң Нансен Төркиәнең шул саҡтағы баш ҡалаһы Истанбулға грек интервенцияһы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, Төркиәнән ҡасҡан йөҙәр мең этник гректарҙы күсереү мәсьәләһе буйынса бара, грек дәүләте уларҙы ҡабул итергә әҙер булмай. Нансен халыҡ менән алмашыу схемаһын әҙерләй алған, уға ярашлы Балкан биләмәһенән ярты миллион төрөк Кесе Азия Төркиәһенә ҡайтарылған. Аҡсалата иғәнәләр уларҙың мөлкәт юғалтыуҙарын компенсациялауҙы тәьмин иткән; шул уҡ ваҡытта улар тыуған илендә репатицияланған гректарға эш һәм торлаҡ табырға мөмкинлек биргән. Финанс мәсьәләләре буйынса байтаҡ бәхәстәргә ҡарамаҫтан, план нигеҙҙә тормошҡа ашырылған.
Лозанн конференцияһында ҡатнашҡан Нансенға Нобель премияһы бирелеүе тураһында хәбәр килә. Ҡыҙы Лив хәтерләүенсә, Нансен Дания һәм Норвегия хөкүмәттәре уның кандидатураһын тәҡдим итеүен бөтөнләй белмәгән - иң тәүҙә уның хәрби әсирҙәрҙе репатриациялау эшендәге ҡаҙаныштары һәм Рәсәйҙә асығыусыларға ярҙам итеүе, шулай уҡ халыҡтар араһында үҙ-ара аңлашыуға өлгәшеүгә һәм илдәр араһында тыныс мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыуға индергән эшмәкәрлеге өсөн. Премияның суммаһы 122 мең крон тәшкил иткән. Алынған сумманың күпселек өлөшөн Нансен СССР-ҙа Росташиҙа һәм Михайловкала ике күрһәтмә ауыл хужалығы станцияһын ойоштороуға тотона, ҡалған өлөшөн грек ҡасаҡтары файҙаһына иғәнә итеп тапшыра. Нобель премияһы артынан Нансен Дания нәшерсеһе Альфред Эриксендан ошондай уҡ сумма ала; был аҡсаларҙы ул тулыһынса шул уҡ маҡсаттарға тотона. «Фрам» музейында Ф. Рәсәйҙә граждандар һуғышы осоронда Волга буйында аслыҡ ҡорбандарына Нансен ойошторған гуманитар ярҙам күрһәтеүгә арналған стендтар бар.
Совет Әомәнстанына ярҙам
1924 йылда Нансенға Милләттәр лигаһы әрмән ҡасаҡтары менән шөғөлләнергә ҡушҡан. Әммә быға тиклем, Лиганың беренсе сессияһында, әрмәндәрҙең һис ҡасан булмағанса ярҙамға мохтаж булыуын билдәләп, Нансен Әрмәнстанды уның ағзалығына ҡабул итеү тураһында тәҡдим индергән. 1925 йылдан Нансен Ғосман империяһында ойошторолған әрмән геноциды ҡорбандарына — әрмән ҡасаҡтарына ярҙам итеү өсөн бөтә көсөн һалған. Уның маҡсаты ҡасаҡтарҙы Совет Әрмәнстанына ҡайтарыу була; шуныһы иғтибарға лайыҡ: немец илбаҫарҙары баҫып алынған осорҙа марионет Норвегия хөкүмәтенең буласаҡ етәксеһе Видкун Квислинг Нансенға төп ярҙам күрһәтә. Нансен ҡасаҡтар лагерҙарына, шул иҫәптән Мысырҙа, килгән, ә Совет Әрмәнстаны буйлап сәфәрҙән һуң Милләттәр лигаһына 36 мең гектар ер (360 км²) һуғарыуҙы финансларға тәҡдим иткән, был 15 мең кешене урынлаштырырға һәм эш менән тәьмин итергә мөмкинлек биргән. Был план тормошҡа ашырылмай ҡалһа ла, шул ваҡыттан алып Нансен әрмән халҡы геройҙарының береһенә әүерелә. Нансен тарафынан әрмән геноцидынан бөтәһе 320 мең самаһы кешене ҡотҡарылған, һуңынан улар «нансен» паспорттары буйынса төрлө илдәрҙә, шул иҫәптән Сүриәлә һыйыныу алыуға өлгәшкән. Тыуған иленә ҡайтҡас, норвег, әрмән халҡына һөйөү һәм ихтирам йөҙөнән, «По Армении» «Әрмәнстан буйлап» Gjennem Armenia китабын яҙа.
Комиссар вазифаһынан тыш, Милләттәр лигаһының Генассамблеяһында эшләгән ваҡытта Нансен башҡа мөһим донъя проблемалары буйынса ла үҙ фекерен белдергән. Ул, Норвегияға оҡшаш бәләкәй илдәргә мөһим халыҡ-ара бурыстарҙы хәл итеүҙә ҡатнашыу мөмкинлеге Милләттәр лигаһының төп ҡаҙанышы булды тигән. Нансен 1926 йылдың 25 сентябрендә үҙ көсөнә ингән һәм мәжбүри хеҙмәтте ҡулланыуҙы тыйған ҡоллоҡ тураһындағы конвенцияға ҡул ҡуйған. Бер үк ваҡытта ул 1926 йылдың сентябрендә Германияны Милләттәр лигаһы сафына ҡабул итеү мәсьәләһендә әүҙем ҡатнаша.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
1919 йылдың 17 ғинуарында Нансен Сигрун Мунтеға (ире менән бер йыл алдараҡ айырылышҡан) өйләнгән. Нансен балаларына өйләнеүе тураһында һуңлап хәбәр итә, Лив Нансен мемуарҙарҙа атаһының яңы никахы тураһында бик ипле яҙа.
Милләттәр лигаһында мәшғүл булыуына ҡарамаҫтан, Фритьоф Нансен ғилми хеҙмәттәрен баҫтырыуын дауам итә. 1926 йылда «Граф Цеппелин» дирижаблендә комплекслы экспедиция эшләй башлай һәм уның конструкторы Гуго Экеннер менән бер нисә тапҡыр осраша. «Аэроарктика» йәмғиәтенә нигеҙ һалына. Ләкин аҡса етмәй ине, Руаль Амундсен Төньяҡ ҡотопҡа дирижаблдә Арктикаға барып еткән. Нансен 1928 йылдың июнендә Баренц диңгеҙендә һәләк булған Амундсен хөрмәтенә һуңғы һүҙ әйткән.
1926 йылда Нансен сит ил ғалимдарынан беренсе булып Сент-Эндрюс университетының почётлы ректоры итеп һайлана. Уның инаугурация телмәре ғалимдың фәлсәфәүи васыяты ине:
Беҙ барыбыҙ ҙа тормошта «башҡа ярҙар» эҙләйбеҙ, тағы нимә талап итә алабыҙ? Эшебеҙ уға юл табыу. Юл оҙон, ҡатмарлы,ул беҙҙе саҡыра, һәм беҙ бармай булдыра алмайбыҙ. Тәбиғәтебеҙ тәрән, һәр ҡайһыбыҙҙа ҡыйыулыҡ рухы тамыр йәйгән. Сүллек ауазы беҙҙең бөтә эштәребеҙҙә лә һәм тормошобоҙҙо юғары кимәлгә күтәрә.
Ғүмеренең һуңғы ике йылында Нансен йөрәк ауырыуҙарынан (емелдәү аритмияһы) һәм флебиттан яфаланған, барыбер элеккесә әүҙем йәшәү рәүеше алып барған. 1929 йылда Америкала Нансендың һуңғы романы башлана - ул журналист Бренд Уланд (1891-1985) менән таныша. 30 йәшкә йәшерәк Бренда феминистик хәрәкәттең билдәле эшмәкәре була. Норвегияға ҡайтҡандан һуң Нансен уның менән хатлашып тора. XXI быуат башында Нансен һәм Уландтың хат алышыуы нәшер ителә.
1930 йылдың 13 майында Фритьоф Нансен йортоноң верандаһында вафат була; ерләүҙәр милли байрам көнөнә - 17 майға тәғәйенләнә. Нансен рәсми сиркәүҙән сыҡҡанға күрә, Осло университетының тамашалар залында панихида ойошторола, Акерсхустан салют бирелә. Ерләүҙә король Хокон VII, Бьорн Хелланд-Хансен, Отто Свердруп, Филип Ноэль-Бейкер (Милләттәр лигаһынан командировкаға ебәрелгән), генерал-майор Дитриксон - Гренландия буйынса көрәштәше һәм башҡалар ҡатнаша. Уның васыятына ярашлы, Нансендың кәүҙәһе яндырыла; ҡыҙы Лив бер ниндәй ҙә телмәр булмауын иҫенә төшөргән, бары тик оркестр ғына Ева Нансен башҡарырға яратҡан Шуберттың «Үлем һәм ҡыҙ»ын (14-се ре-минор ҡыллы квартеты) уйнаған. Ғалимдың мәйете һалынған урна «Пульхёгда» ҡайындарының береһе аҫтында ерләнгән.
Шәхес
Нансен хаҡында яҙған бөтә авторҙар ҙа уның илһөйәрлеген билдәләне. Биограф Тур Буманн-Ларсен былай тип яҙған: «Ватан даны — Нансен йыһанының нигеҙендә, уның маҡсаты — ер өҫтөн өйрәнеү, ғилми ҡаҙаныштар яһау ята». Әммә, Норвегияның эҙмә-эҙлекле патриоты булараҡ, ул милләтселеккә ҡырҡа ҡаршы сығыш яһай, мәҫәлән, 1905—1909 йылдарҙа милли (нюнорск) тел тураһында бәхәстәр ваҡытында шулай була. Нансендың 1920 йылдарҙа Норвегияның эске сәйәси эштәрендә ҡатнашмауы ла ошоноң менән аңлатыла. Өҫтәүенә, король менән парламент партиялары араһындағы мөнәсәбәттәрҙең үҙгәреүенә (1911 йылда был сәйәси көрсөккә килтерә) Нансендың демократия идеалдарына ышанысы өҙөлөүе булышлыҡ итә.
Шуның менән бергә, Нансен мираҫына мөрәжәғәт иткән күп авторҙар уның холҡоноң ғәҙәттән тыш ҡатмарлы булыуын, күп яҡлылығын һәм ҡапма-ҡаршылығын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Шағир Арне Гарборг 1890 йылда уҡ Нансенды Пер Гюнттың ҡапма-ҡаршылыҡтары кәүҙәләнеше тип таный. Хәйер, Нансен үҙе лә Ибсен персонаждары менән тәрән рухи ҡәрҙәшлеген таный, ә Брандты аңлы рәүештә үҙ идеалы итә.
Нансендың ҡыҙы Лив 1950-се йылдарҙа уны ошолай ҡылыҡһырлаған: Атайымды… Гамлет ҡапма-ҡаршылыҡтары яфаланы. Ул реалист һәм практик ине, көн кеүек ябай һәм асыҡ, ысын ғалим булғанлыҡтан, факттарҙы яҡшы аңланы; шулай ҙа уға үҙ-үҙен тәрән китеүҙәр, мәңгелек эҙләнеүҙәр, лиризм һәм ғәжәйеп үҙгәреүсән кәйеф хас булды; ул иҫ киткес ирекле һәм шул уҡ ваҡытта үҙенә тәрән бәйләнгән, үҙенә ышанған һәм баҫалҡы, шаян һүҙле һәм меланхолик (төшөнкөлөккә бирелеүсән) — барыһы ла бергә, бер һүҙ менән әйткәндә, холҡо тап шекспирса булды. Дуҫлыҡта тоғро һәм ярһыу, ул һәр ваҡыт тиерлек яңғыҙ ине. Эшмәкәр кеше, шул уҡ ваҡытта хыялланырға яратҡан: һәләте һәм ҡыҙыҡһыныуҙары буйынса төрлө яҡлы, шул уҡ ваҡытта ябай һәм ғәҙәти кеше. Ул тормошто йәшәп туймағандай яратты, ләкин уның рухи гармонияға һәм бөтөнлөккә ынтылышы тағы ла көслөрәк буды. Һәр саҡ йылылыҡ һәм наҙ тураһында хыялланған, ләкин уларһыҙ йәшәй алған бала һымаҡ. Ул кешеләр хаҡында тик яҡшы нәмәләр генә уйлауҙы өҫтөн күрҙе, әммә үҙенә генә таянды. Хәл ителә торған һәр мәсьәләне төбө-төмәненә төшөп, эсенә инеп төшөнөргә тырышты, ә үҙен аңлап, белеп еткерә алманы.
Идеалдарҙы эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырыуы йыш ҡына тирә-йүндәгеләренә ауыр кисерештәр алып килгән. Нансендың ҡыҙы Лив иҫенә төшөргәнсә, әгәр Нансен балаларын ҡаты тотмаһа, барыһына ла еңелерәк булыр ине, әммә атай кеше, талапсанлығы балаларының характерын нығыта тип уйлаған. Сәнғәт кешеләренә һәм ярҙамға мохтаждарҙың барыһына ла иғәнәләр йомарт таратҡан, әммә ғаиләһен спартан мөхитендә йәшәткән.
Нансендың характер үҙенсәлектәрен уның экспедиция юлдаштары ла билдәләй. Норвегия яҙыусыһы Т. Саннес был күренешкә аңлатма биреп, былай тине: «Нансен... көндәлек тормошта ябай һәм аралашыусан булһа ла, уға оҡшамаған эште күрһә, ҡаты була». Н. Будур һүҙҙәре буйынса: «Экипаж үҙенең "башлығының" ҡараңғылығынан һәм һалҡынлығынан, сикһеҙ эгоцентризмынан арыны». Нансендың был һыҙаттарын уның икенсе ҡатыны Сигрун Мунте ла һыҙыҡ өҫтөнә алған. Хаттарының береһендә ул былай тигән: «Нансенға бер ҡасан да ҡаршы һүҙ әйтеп булмай, был бөтөнләй мөмкин түгел».
Нансен һыуыҡ яратҡан, һыуыҡты һаулыҡ өсөн файҙалы тип һанаған. Ул йәштән үк бәйләнгән саңғы костюмында өҫкө кейемһеҙ йөрөргә ғәҙәтләнгән, уның «Готхоб»та ла, «Пульхёда»ла ла шәхси кабинеттары бер ҡасан да йылытылмаған. Ева Нансен уларҙың йоҡо бүлмәһендә ҡайһы берҙә һыу туңғанын иҫенә төшөргән. Был замандаштарына бик яҡшы билдәле булған.
Хәтерен мәңгеләштереү
1954 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Нансен миҙалын булдыра, ул 1979 йылда Нансен исемендәге премияға үҙгәртелә, йыл һайын Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса Юғары комиссары исеменән тапшырыла.
Нансен хөрмәтенә бик күп географик объекттар: Төньяҡ Боҙло океандағы Нансен соҡоро һәм Нансен-Гаккель һырты ; үҙәк Юкондағы стратовулканына Нансендың исеме бирелгән. Антарктидала үҙ ваҡытында Роберт Скотт һәм Руаль Амундсен асҡан ике тауға һәм утрауға Нансен исеме бирелгән, Һәм Антарктидала Нансен утрауы. Франц-Иосиф ерендәге һәм Норденшельд архипелагындағы утрауҙар ҙа Нансен хөрмәтенә аталған. Арктика һәм Антарктика картаһында Нансендың исеме 25 тапҡыр телгә алына.
Сергей Белявский үҙе 1916 йылдың апрелендә асҡан астероидты (853) Нансения тип атаны. 1964 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы (МАС) Нансен исемен Төньяҡ полюсы эргәһендәге удар кратерға бирә (координаталар: төньяҡ киңлектең 80,9°, көнсығыш оҙонлоҡтоң 95,3°, диаметры 104 км). «Аполлона-17» астронавттары 1972 йылда Таурус-Литтров үҙәнендә ултырған Көньяҡ массив тауы итәгендәге кратерҙы Нансендың исеме менән аталған. Бер-береһен ҡабатламаҫ өсөн, 1973 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы (МАС) уны рәсми рәүештә Нансен-Аполлон тип үҙгәртә. Кратер «Аполлон» программаһы тормошҡа ашырылған осорҙа билдәле булыуынса, уға Юджин Сернан һәм Харрисон Хейган Шмиттың «Лунный Ровер»ҙағы сәфәре (9,1 саҡрым) һәм иң оҙайлы (73 минут) буйынса билдәле. Кратерҙа ай тоҡомоноң иң боронғо өлгөһө (4,6 млрд лет ± 0,1 млрд лет) табылған.
Нансендың элекке «Пульхёгда» усадьбаһында 1948 йылдан Фритьоф Нансен институты - тирә-яҡ мөхитте, энергетиканы һаҡлау, ресурстарҙы файҙаланыу менән идара итеү алымдарын һәм сәйәсәтен әҙерләү өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнеүсе бойондороҡһоҙ учреждение урынлашҡан. Ғалим исеме Nansenia Microstomatidae ғаиләһе балығына бирелә.
1968 йылда совет режиссёры Сергей Микаэлян Норвегия кинематографистары менән берлектә «Бөтәһе бер тормош - Фритьоф Нансен тарихы» «Всего одна жизнь — история Фритьофа Нансена» фильмын төшөрә. Фильмдың сюжетына өс төп эпизод: Нансендың Төньяҡ ҡотопҡа экспедицияһы, уның Милләттәр лигаһындағы эше һәм Рәсәйҙә аслыҡты бөтөрөүҙә ҡатнашыуы инә. Төп ролдә - Кнут Вигерт. 1985 йылда Фон Сюдов Макс Нансен образын «Ерҙәге һуңғы урын» «Последнее место на Земле» мини-сериалында кәүҙәләндерә
2000 йылдар башында Норвегияның Хәрби-диңгеҙ флотына «Фритьоф Нансен» тибындағы фрегаттар бирелде. «Фритьоф Нансен» баш судноһы 2003 йылда сафҡа индерелде, артабанғы ике судноға «Отто Свердруп» һәм «Руаль Амундсен» исеме бирелде.
1930 йылда уҡ Мәскәү эшсе һәм ҡыҙыл гвардия депутаттары советы Нансенға һәйкәл ҡуйырға ҡарар итә, әммә пландары тормошҡа ашырылмай. 72 йыл үткәс кенә, 2002 йылдың 18 сентябрендә, Оло Лёвшин тыҡрығында, Рәсәй Халыҡ-ара ҡыҙыл Тәре бинаһы ҡаршыһында, СССР-ҙың халыҡ рәссамы В. Г. Цигалдең һәйкәле ҡуйыла. Һәйкәл UDI Utlendingsdirektoratet — сит ил кешеләре эштәре буйынса Норвегия директораты, «Фрам музейы», Әрмәндәр союзы һәм коммерция фирмалары иғәнәһенә эшләнгән. Республика башлығы Норвегияның сит ил эштәре буйынса директорлығына ҡунаҡҡа килде, «Франм музейы», Рәсәй әрмәндәре союзы һәм коммерция фирмалары вәкилдәре менән осрашты. Һәйкәл сығымдарын Мәскәү Хөкүмәте үҙ өҫтөнә алған.
Белфаст, Винница, Ереван, Глазго, Калининград, Манчестер, Мәскәү, Норильск, Нью-Йорк, Дондағы Ростов, Рыбинск, София ҡалалары урамдары Нансен хөрмәтенә аталған.
1995 йылда Николай Рыжков инициативаһы менән Фритьоф Нансен исемендәге фонд ойошторола, ул 2002 йылда Әрмәнстанға күсерелә һәм Ереванда теркәлә.
2010 йылдың 14 сентябрендә Ртищево-I станцияһы вокзалы бинаһында Фритьоф Нансенға мемориаль таҡтаташ асыла, унда ул 1921 йылдың ноябрендә аслыҡтан интеккән Волга буйына сәфәре ваҡытында өс көн үткәргән. Ртищевола «Нансен фонды» асығыусыларға ярҙам бүлеү базаһы булдырҙы, ике ашханала 830 етем һәм мохтаж бала бушлай туҡланған.
2011 йылдың 23 ғинуарында Тромсё ҡалаһында рәсми рәүештә Нансен - Амундсендың юбилей йылы асылды, сөнки 2011 йылда норвегтар өсөн ике бөйөк дата - Фритьоф Нансендың тыуыуына 150 йыл һәм Руаль Амундсендың Көньяҡ ҡотопҡа етеүенә 100 йыл билдәләнде. Йылды асыу тураһында Норвегияның сит ил эштәре министры Йонас Гар Стёре иғлан итте. Тантана асыҡ һауала «Фрам» үҙәге һәм «Полярия» арктик музейы эргәһендә үтте.
2012 йылдың 14 апрелендә Дағстан башлығы Магомедсалам Магомедов 1925 йылда Дағстанға бер аҙналыҡ сәфәре барышында тап ошо йортта Фритьоф Нансендың туҡтауын хәтергә төшөргән Махачкаланың Горький урамындағы 10-сы йортта мемориаль таҡтаташ асыу тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Ул Дағстанға сәфәрен норвег, немец һәм инглиз телендә нәшер ителгән «Через Кавказ на Волгу» Gjennem Kaukasus til Volga китабында ентекләп тасуирлай. 1929 йылда йыйынтыҡтың исем туйы уҙҙы. Нансен Дағстанды иҡтисади мөмкинлектәре ҙур булған бик ҡыҙыҡлы ил тип атаған.
2014 йылдың 4 апрелендә Һамарҙа Фритьоф Нансендың Волга буйында аслыҡтан интеккән кешеләрҙең ғүмерен ҡотҡарыу эшенә индергән тос өлөшө хаҡында билдә асылды. Аҡсаны Һамар халҡы интернет аша йыйған. Иҫтәлекле билдә полярсы тормошо менән бәйле булған боҙҙо символлаштырған Нансендың портреты урыҫ, инглиз һәм норвег телдәрендә яҙыулы быяла кубтан ғибәрәт.
2017 йылдың 17 октябрендә Һарытау өлкәһенең Маркс ҡалаһында ошо уҡ исемдәге скверҙа һәйкәл асылды. Һәйкәл Нансен аҙыҡ-түлек йөгөн Нансен үҙе ташыған, таратаҡан урынға ҡуйылған. Ә 2019 йылда элекке ҡала пристане бинаһында «Кешелектең изге даһийына Һарытау губернаһының рәхмәтле кешеләренән» тигән һүҙҙәр менән иҫтәлекле таҡтаташ асылды.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһы
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһы
Бында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһына ингән балет солистарының исемлеге бирелә.
Балет труппаһы етәкселеге
Ҡыуатова Леонора Сафа ҡыҙы — балет труппаһының художество етәксеһе, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы, С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы һәм «Балет» журналының «Бейеүҙең йәне» премияһы лауреаты.
Әбделмәнова Гүзәлиә Закир ҡыҙы — балет труппаһы директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
Әҙәбиәт
Хайруллин Р. «Мастера балетного искусства Башкирии». Уфа, 1963.
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9 .; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7 .; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5 .; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2 .; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5 ; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Һылтанмалар
http://www.vatandash.ru/index.php?article=1528
UTC+6
Бүлкәттәге иң өлкән ҡалалар: Алматы, Бишкәк, Читтагонг, Дакка, Новосибирск, Омск.
Йыл буйында сәғәте
Йыл әйләнәһенә ошо сәғәт бүлкәтендә түбәндәге биләмәләр була:''' Азияла:''' Һинд Океаны:
Төньяҡ Ярымшарында йәй ваҡыты
Төньяҡ ярымшарында йәй ваҡытында ошо биләмәләр UTC+6 сәғәтенә күсә:
Жерев (йылға)
Жерев (Жерев) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Олевск, Лугины, Овруч һәм Народичи райондары аша көньяҡҡа табан аға. Уж йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Оҙонлоғо — 96 километр. Бассейн майҙаны 1470 км2.
Амур
Оҙонлоғо — 2824 км (Шилка һәм Аргунь йылғалары ҡушылыуынан алып).
Төп ҡушылдыҡтары: Зея, Уссури, Бурея, Сунгари, Амгунь, Анюй, Тунгуска.
Иң мөһим ҡалары: Амурск, Благовещен, Хабаровск, Амурҙағы Комсомольск, Амурҙағы Николаевск (Рәсәй), Хэйхэ (Ҡытай).
Гидроним
Йылғаның исеме тунгус-манчжур телдәрендәге «амар», «дамур» — «ҙур йылға» тигән һүҙҙәрҙән алынған.
Амурҙы ҡытайҙар «Хэйхе» (黑河) — «ҡара йылға», шулай уҡ «Хэйлунцзян» (黑龙江) — «Ҡара аждаһа йылғаһы» тип атайҙар.
Ә монгол телендә «Амур Хара — Мурэн» — «ҡара йылға» исемен йөрөтә.
Географик урыны
Амур Шилка (эвенк телендә «тар үҙән») менән Аргунь (монгол телендә «киң» — ергунь) йылғалары ҡушылған урындан башланып китә.
Оҙонлоғо — 2824 км-ға һуҙыла. Фәнни-популяр матбуғатта Онон йылғаһына килеп ҡушылыусы исемһеҙ шишмәне Амур йылғаһының башы тигән фекерҙәр ҙә осрап ҡуя.
Ошо Онон-Шилка-Амур теҙмәһе буйынса ҡараһаң, Амурҙың оҙонлоғо 4279 км булып китә.
Ә Хайлар — Аргунь аша Амурҙың тамағына тиклем — 4049 км булһа, Керулен — Аргунь аша Амур тамағына саҡлым оҙонлоғо 5 052 километрға етә.
Амурҙың бассейны Көнсығыш Азияның уртаса һыҙатында (киңлегендә)урынлашҡан.
Йылғаның бассейны дүрт географик зонаға тура килә: урман (ылыҫлы-киң япраҡлы урмандар, урта һәм көньяҡ тайга), урманлы дала, дала һәм ярым сүллек зоналары.
Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары йылға башының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге бассейнында 250—300 мм тирәһендә тирбәлә. Ә инде Сихотэ-Алинь һыртының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә 750 миллиметрға етә.
Рәсәйҙә Амур бассейнының майҙаны (1855 мең км²) буйынса Йәнәсәй, Обь, Лена йылғаларынан ҡала — дүртенсе, ә донъя кимәлендә унынсы урынды биләй.
Йылғаның үҙәне өс өлөшкә бүленә: үрге Амур (Зея йылғаһы ҡушылған ергә тиклем 883 км) — ағым тиҙлеге 5,3 км/сәғ, урта Амур (Зея тамағынан Уссури ҡушылған ургә тиклем 975 км) — ағым тиҙлеге 5,5 км/сәғ һәм түбәнге Амур (Уссури тамағынан Амурҙағы Николаевскка тиклем 966 км) — ағым тиҙлеге 4,2 км/сәғ.
Гидрология
Амурҙың уртаса айлыҡ ағымы (м³/с) Амурҙағы Комсомольск ҡалаһындағы гидрометрик станцияһында 1993—1990 йылғы үлсәмдәр буйынса.
Иң мөһим үҙенсәлектәренең береһе, йыл әйләнәһендә Амурҙың һыу кимәле ҡырҡа үҙгәреп тора. Был иң беренсе нәүбәттә йәйге-көҙгө муссон ямғырҙарына бәйле булып, йыллыҡ ағымдың 75 %-ын тәшкил итә. Һыу кимәлендәге тирбәлештәр үрге һәм урта Амурҙа 10—15м булһа, түбәнге Амурҙа 6—8 м тирәһенә етә. Ҡойма ямғырҙар мәлендә урта һәм түбәнге Амур 10—25 км-ға тиклем йәйелеп, ике айҙан (70 көн тирәһе) ашыу ярҙарына ҡайтмай ятырға мөмкин.
Амурҙың бассейны өс илдең сиктәрендә ята: Рәсәйҙә (995 мең км², территорияһының 54 %), Ҡытайҙа (44,2 %) һәм Монголияла (1,8 %). Үҙ сиратында, бассейндың Рәсәйҙәге секторы ике өлөшкә: Шилка менән Аргунь йылғаларының бассейнына тура килгән Себер һәм Амурҙың үҙенең үҙәненә тура килгән Алыҫ Көнсығыш (бөтә түбәнге Амур менән урге һәм урта Амурҙың һул яры) өлөштәренә бүленә.
Амур — сик буйы йылғаһы
Белгестәр ысын мәғәнәһендә гидротехник һуғыш тураһында иҫкәртәләр. Һуңғы 10-15 йыл эсендә Ҡытай яғынан Амур ярҙарын нығытыу бара. Киң ҡолас менән километрҙарға һуҙылған бетон нығытмалар йырҙаны төньяҡҡараҡ, рәсәйҙең уйһыу һәм еңел йыуыла торған һул яҡ ярына «этеп» сығарасаҡ. Хабаровск эргәһендә Амур ҙур тиҙлектә һайыға, шул уҡ ваҡытта ҡаршы яр яғынан ағып сыҡҡан Бешеная һәм Пензенская тигән һыу юлдары йылдан йыл киңәйә һәм тәрәнәйә бара. Гидрологтарҙың иҫәбе буйынса, уларҙың ағымы йылына 3% артығыраҡҡа арта.2005 йылдың ҡышынан уҡ Пензенская Амурҙың ағымынан 51% үҙенә алып, төп йырҙаға әүерелгән дә инде. Әлеге ваҡытта Владимировка ҡасабаһы (Йәһүд автономиялы өлкәһе) янында Пензенская аша һыуҙы кире ауҙарыу өсөн ҙурҙан гидротехник ҡоролма — быуа төҙөлә. Плотина аҫтына 80 мең кубометрҙан ашыу таш һалыу ҡаралған. Был саралар Бешеная һыу юлы ҡулсаһына һыу ағымын көсәйтмәһен өсөн унда ла саралар ҡаралған. Шулай уҡ, проектировщиктар Амурҙағы гидротехник ҡоролмалары йыуылып ҡуймаһын өсөн, уның ҡомлоҡай һул яҡ ярын нығытырға  тәҡдим итәләр. 2005 йылдан Амурҙың һайығыуы кәмей төшкән.
Тик Ҡытай менән Рәсәй араһында 2004—2005 йылдарҙа сик буйы мәсъәләләрен көйләү нигеҙендә ҠХР 350 км² ерҙе: Тарабаров утрауы менән Хабаровск районындағы Оло Уссурийск утрауының өстән бер өлөшөн үҙ юрисдикцияһына ала. Шул ерҙәр менән бергә гидротехник ҡоролмалар, шул иҫәптән Оло Уссурийск һәм Тарабаров утрауҙарын айырып торған нығытма ла сит ҡулдарға күсә. Яңы хужалар нығытмаларҙы емерә ҡалһалар, Хабарвск районында Амурҙың һайығыуы һәм һул ярының ашалыуы дауам итер тигән хәүеф бар.
Экология
Йыл һайын тиерлек фенол, нитрат һәм микробиологик күрһәткестәренең норманан (мөмкин булған миҡдарҙан) артыуы күҙәтелә. 2005 йылдың 14 ноябрендә Ҡытайҙағы химик заводтарының береһендәге авария булып, Сунгари йылғаһына  күпләп ағыулы матдәләр һибелә. Нитробензол, нитробензин һәм башҡа химикаттар Амур йылғаһына ағып төшә. Хабаровскиҙағы һыуйыйғысты ағыулы һыу эләгеүҙән һаҡлау һылтауы менән ҡытайҙар Казакевичев йылғаһы башында нығытма (дамба) төҙөйҙәр. Шуның һөҙөмтәһендә ағыулы һыу Рәсәй ярҙарына йүнәлә.
2008 йылда Амур өлкәһендә урындағы халыҡ йылғала 2км-ға йәйелгән билдәһеҙ таптарҙы күреп ҡалалар.
Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында һәм Ҡытайҙа 2013 йылдағы һыу баҫыуҙар
Оҙайлы ҡойма ямғырҙарҙан 2013 йылдың авгусында Амур йылғаһы ярҙарынан сыға. Амур өлкәһендәге, Йәһүд автономиялы өлкәһендәге, Хабаровск крайындағы тиҫтәләгән ҡала һәм ауылдарҙы, Хабаровскиҙы, Благовещенты һыу баҫа. Көтөүлектәр, бесәнлектәр, баҫыуҙар һыу аҫтында ҡалып, малдар аҙыҡһыҙ ҡала, ауыл хужалығы культуралары юҡҡа сыға. Августың 26-дағы мәғлүмәттәр буйынса 185 торама пункттары, 9,5 меңдән ашыу өй, 13,8 мең тирәһе шәхси биләмәләр, 3,8 мең баҡса йорттары, 374 социаль объект зыян күрә. 661 км һуҙымында автомобиль юлдары һәм 566, 8 мең гектар сәсеүлектәр һыуҙан йыуыла. Транспорт туҡтап ҡала.13 августа Хабаровск янында һыу кимәле 642 см-ҙан ашып, 1913 йылғы рекордты үтеп китә. 27 августа (мәскәү ваҡыты менән 5-00, урындағы ваҡыт буйынса 12-00) ул күрһәткес 736 см-ға, 4 сентябрҙа 808 см-ға етә. 5 сентябрҙән генә һыу ҡайта башлай. Ә Амурҙағы Комсомольск эргәһендә 12 сентябрҙа һыу кимәле 910 см-ға барып етә. 23 сентябрҙан ғына ташҡындың һырты Татар боғаҙына сығып, бар тарафта ла һыу кәмеүгә китә.
Ихтиофауна
Балыҡтарының төрө буйынса Рәсәйҙә Амурға еткән йылға юҡ. Бында 108 (һуңғы мәғлүмәттәр буйынса — 139) төр балыҡ тереклек итә. Сағыштырыу өсөн, Һырдаръяла балыҡтарҙың төрө — 42, Ленала — 46, Обь йылғаһында — 47, Йәнәсәйҙә — 63, Волгала — 77.
Амур — Евразияла һөмбаштарға иң бай йылға. Бында 9 төр һөмбаш ыуылдырыҡ сәсә. Мәрсендәр төркөменән иң ҙур балыҡ-оҙонлоғо 4—5 м еткән калуга, амур һәм сахалин мәрсендәре тереклек итә.
36 төр балыҡ — бик мөһим промысло әһәмиәтендәгеләрҙән һанала. Калуга, желтощёк, ауха (ҡытай алабуғаһы), амур сигы, косатка-скрипун и змееголов-эндемик төрҙәр булып тора.
1 Май районы (Дондағы Ростов)
1 Май (Первомайский) районы — Дондағы Ростов ҡалаһы райондарының береһе. Дондағы Ростовта 1936 йылдың 15 декабрендә төҙөлгән.
Сәнәғәте
1 Май (Первомайский) районында 1922 предприятие урынлашҡан, уларҙа 58300 кеше эшләй. Хаҡлы рәүештә райондың символы һәм визит карточкаһы тип аталалар: ауыл хужалығы машиналары төҙөү, авиация комплексы, приборҙар эшләү предприятиеләре. Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (ЯСЙ) «Ростсельмаша КЗ», Федераль дәүләт унитар предприятие (ФГУП) «Прибор», асыҡ акционер йәмғиәте (ААЙ) «Гранит», ААЙ «Донавиа», ААЙ «Ростов гражданлыҡ авиация заводы № 412», ЯСЙ «Бизон», ААЙ «Алмаз» кеүек предприятиеләр Рәсәйҙән ситтә йыраҡҡа билдәле.
Транспорты
Район территорияһында «Сельмаш» ҡала яны бәйләнеше тимер юл вокзалы урынлашҡан. Төньяҡ Кавказда иң эре Ростов аэропорт комплексы самолеттарҙың осоу-ултырыу һыҙаттары менән 400 гектар майҙанда урынлашҡан. Аэропорт халыҡ-ара талаптарға ярашлы йыһазландырылған, аэровокзал бинаһының майҙаны 17 мең m² ашыу, халыҡ-ара һәм эске осоштар географияһы киң.
Сауҙа
Районда 15 баҙар, 4 ҡунаҡхана, 714 магазин урынлашҡан.
Мәҙәниәте
Ҡаланың Островский исемендәге иң ҙур мәҙәниәт һәм ял паркы 200 000 квадрат метр майҙанды биләй, был территорияла даими эшләгән балалар тимер юлы бар, ҡалала иң боронғо автомәктәп «Автоград»(1974 йылда ойошторола, идея авторы, ойоштороусы, комплекс конструкторы, төҙөлөштө ойоштороусы һәм тәүге директоры Евгений Трубачев Дмитриевич. Башта балалар араһында юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен популярлаштырыу һәм автодело уҡытыу өсөн Балалар Автомәктәбе булараҡ төҙөлгән. Хәҙер «Ростов үҫмерҙәр автомобиль мәктәбе» федераль автоном учреждениеһы тип үҙгәртелде. Төп йүнәлеше коммерция нигеҙендә 14 йәштән алып бөтә теләүселәрҙе машина йөрөтөргә өйрәтеү), һыйҙырышлылығы 15,8 мең кеше булған күп профилле спорткомплекс «Олимп-2».
Шулай уҡ ҡала халҡы һәм ҡунаҡтары ял итһен өсөн ҡаланың яһалма һыу ятҡылығы — «Ростов диңгеҙе» — булдырылған, уның һыу ятыу майҙаны (акваторияһы) 52 гектар, киң япраҡлы һәм ылыҫлы ағас тоҡомдарынан киң ағас паркы зонаһы бар.
Сарапул өйәҙе
Сара́пул өйәҙе — 1780—1923 йылдарҙа Вятка һәм Пермь губерналары составындағы административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Сарапул.
Тарихы
Өйәҙ 1780 йылдың 22 сентябр ендә Вятка  наместниклығы (1796 йылдан — Вятка губернаһы) составында барлыҡҡа килгән.
1897 йылда өйәҙҙә 408 058 кеше йәшәгән, шул иҫәптән урыҫтар - 290 828, удмурттар - 97 827, татарҙар - 7 226, башҡорттар - 5 100 һ.б. .
Вотский автономия өлкәһенә (АО), унда Ижевск һәм Дебёсский өйәҙҙәре составына ингән. Әгерже һәм Иҫәнбай улустары  Татар АССР-ына бирелгән, ә бәләкәйләнеп ҡалған Сарапул өйәҙе Пермь губернаһына күскән.
1923 йылда, территориаль реформа барышында, Пермь губернаһы территорияһын Урал өлкәһенә ҡушҡандар, өйәҙ бөтөрөлгән, ә уның территорияһы яңы барлыҡҡа килгән Урал өлкәһе Сарапул округына ингән.
Административ бүленеш
Өйәҙҙең 1915 йылға административ-территориаль бүленеше:
Һырдаръя
Һырдарья́, (иҫк. Һыр-Дарья́, Sirdaryo, таж. Сирдарё, Сырдария, бор.грек. Ἰαξάρτης, Якса́ртес) — Урта Азияның иң оҙон, һыу күләме буйынса Амударъя йылғаһынан һуң икенсе йылға.
Үҙенсәлектәре
Йылға Фирғәнә үҙәненең көнсығыш яғында Нарын һәм Ҡарадаръя ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә. Һырдаръя аҡмаһы бассейндың таулы яғында формалаша. Йылға һыуы күбеһенсә ҡарҙан, әҙерәк өлөшө — боҙҙан, ямғырҙан килеп сыға.
Фәрғәнә үҙәненән ағып сыҡҡас, йылға Фәрхәд тауҙары аша үтеп, артабан Ас дала аша киң, урыны менән һаҙлыҡлы 14,7 км киңлектәге һыубаҫар аша аға.
Урта ағымда (Фәрхәд тауҙарынан Шардара һыуһаҡлағысына тиклем) Һырдаръяға Ангрен (Ахангаран), Чирчик, Келес йылғалары ҡушыла.
Һырдаръя түбәнге ағышында Ҡыҙылҡом ҡомлоғоноң көнсығыш һәм төньяҡ сигенән аға; йылға йүнәлеше бында боролмалы, тотороҡһоҙ, ҡыш-яҙ көнө йыш ҡына һыу таша. Һуңғы ҡушылдыҡ — Арыс. Түбәнге ағымда Төркестан ҡалаһы еренән Жосалы район үҙәгенә тиклем киң һыубаҫар бар (киңлеге 10—50 км, оҙонлоғо 400 км), күп юл, урыны менән ҡамыш баҫҡан, ауыл хужалығы өсөн ҡулланыла (дөгө, баҡса культуралын үҫтереү, йәшелсәселек, урыны менән баҡсасылыҡ өсөн). Һырдаръя тамағында күп юл, күлдәр, һаҙҙар менән дельта барлыҡҡа килә (Ҡазалы ҡалаһы тирәһендә), баҡса культураларын ҡарау өсөн ҡулланыла.
Һырдаръя элек Арал диңгеҙенә ҡоя, әммә һыу кимәленең ҡырҡа кәмеүе, диңгеҙҙең ике яртыға бүленеүе сәбәпле (1989 йыл), йылға диңгеҙҙең төньяғына ҡоя («Кесе диңгеҙ»). Һырдаръя һыуҙары хужалыҡҡа китә, шуға күрә йылға тамағында һыу күләме тәбиғи ваҡыттағыға ҡарағанда (1960 йылға тиклем) 10 тапҡырға кәмей.
Йылға бассейны
Үҙән оҙонлоғо — 2212 км. Һырдаръя йылғаһы бассейнында Ҡырғыҙстандың Нарын, Жалалабад, Ош, Тажикстандың Согдий өлкәһе, Үзбәкстандың 6 өлкәһе: Әндижан, Наманган, Фәрғәнә, Ташкент, Жизак, Һырдаръя өлкәләре, Ҡаҙағстандың Көньяҡ Ҡаҙағстан, Ҡыҙылурҙа өлкәләре. Һырдаръя бассейны майҙаны — 219 000 км².
Каналдың 11-се километрында Фәрхәд ГЭС-ы (архитекторы Иосиф Каракис) урынлашҡан. Йылғала Ҡайраҡкүм (4,2 км³, Тажикстан), Шардара (5,7 км³, Ҡаҙағстан) һыуһаҡлағыстары бар. Шулай уҡ Ҡаҙағстандың Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһендә Күкһарай һыуһаҡлағысы төҙөлә, 3 миллиард кубометрға күләмгә ҡаралған, төҙөлөш 2011 йылдың декабрендә тамамлана.
Һырдаръя буйында Хужанд, Һырдаръя, Бекабад, Шардара, Ҡыҙылурҙа, Байҡоңыр, Ҡаҙалы ҡалалары урынлашҡан.
Иҫтәлекле урындары
Йылғаның һул ярында, Ҡыҙылорда өлкәһендә Артыҡ Ата ҡаласығы урынлашҡан.
Сарматова баҡсаһы (Таганрог)
Сарматова баҡсаһы — Таганрог ҡалаһы халҡының мәҙәни ял итеү урыны. Баҡса XX быуаттың тәүге сирегендә барлыҡҡа килә. Был йәйге ял итеү баҡсаһына А. С. Сарматова тигән ханым нигеҙ һалған. Биләмәһе Италия тыҡрығында урынлашҡан була.
Тарихы
Грек урамы мөйөшөндәге һәм Таганрогтың Италия тыҡрығындағы 3-сө номерлы йорттар араһында урынлашҡан. XX быуаттың тәүге сирегендә барлыҡҡа килгән. Уға элекке бейеүсе, йырсы А. С. Сарматова нигеҙ һалған. Ленин урамында тротуар өҫтөндә «Сарматова Баҡсаһы» тигән вывеска элеп ҡуйылған. Йәйге баҡса — ҡала халҡының тиҫтә йыл дауамында мәҙәни ял урындарының береһе.
Башта был урында Сарматова ханым миниатюралар театры аса. Ул ике террасанан торған бәләкәй генә майҙанда урынлашҡан була. Бында йыш ҡына эстрада номерҙары ҡуйыла. Уны ҡарарға сит ил кешеләре, урындағы юристар һәм офицерҙар килә. Ял итергә килгән ҡунаҡтар өсөн «Буфф» атамаһы аҫтында ресторан эшләй. Унда һәр төрлө эсемлектәр, шулай уҡ француз коньягы менән виски тәҡдим ителә. Буфетта туңдырма, морс, һыра, кеүәҫ, сельтер һыуы, ситро һатыла. Эстрада тамашаһы киске сәғәт унда башлана, ә ресторан төнгө икегә тиклем эшләй.
Граждандар һуғышы ваҡытында баҡса бер аҙ эшләмәй тора. Һуңынан тағын эшләп китә һәм халыҡ мәғәрифе идаралығы Комитеты ҡарамағына тапшырыла. Артабан Сарматова баҡсаһы Таганрог драма театры филиалы булып китә. Уның менән Сәйәси -ағартыу (Политпросвет) художество секцияһы етәкселек итә. Бында Советтар Союзы ваҡытында Клавдия Шульженко, Вадим Козин, Владимир Коралли, Изабелла Юрьева,Яков Скомаровский эстрада оркестры сығыш яһай.
1930 йылдар аҙағында эстрада, Италия тыҡрығына йәнәш, йәйге баҡсаның өҫкө террасаһында урынлашҡан була. Хәҙер был урында педагогия институтының дөйөм ятағы төҙөлгән. Шулай уҡ, өҫкө террасала 200—300 тамашасыға иҫәпләнгән оҙон ағас эскәмйәләр ҡуйылған.
1928 йылда кәртәләп алына. Эскәмйәләр аҙаҡ ағас ҡойма менән уратып алына. Һауа шарттары боҙолғанда тамашасыларҙы һаҡлау өсөн өҫтөн япма менән ҡаплайҙар. Түбәнге террасаһында кафе, ресторандар, фонтан, ҡыуаҡтар урынлашҡан. Гравий менән ҡапланған юлдар һалынған.
Гаутама Будда
Бу́дда (563 б. э. т. — 483 б. э. т. ; ) — рухи остаз, буддизм диненә нигеҙ һалыусы Сиддхартха Гаутамаға бирелгән исем. Тағы бер исеме Ша́кьямуни (गौतमबुद्धः सिद्धार्थ शाक्यमुनि, Thích-ca Mâu-ni) һүҙмә-һүҙ «Шакья (Сакья) затынан тыуған аҡыл эйәһе». Шулай уҡ буддизм динендә рухи камиллашыуҙың иң юғары торошо.
Тыуғанда Сиддха́ттха Гота́ма (пали) / Сиддха́ртха Гаута́ма (санскрит) («Готама тоҡомонан, ниәттәренә өлгәшеүҙә уңышлы»), һуңынан Будда исемен ала (һүҙмә-һүҙ «Уянған»), Юғары будда (Sammāsambuddha) тип тә исемләйҙәр. Шулай уҡ: Татха́гата («былай килгән кеше»), Бхагаван («Алла»), Сугата (Дөрөҫ китеп барыусы), Джина (Еңеүсе), Локаджьештха (Ғаләм ололаған) тип тә йөрөтәләр.
Гаутама — легендар шәхес
Сиддхартха Гаутама буддизмдағы төп кеше. Уның тормошон һүрәтләгән ниндәйҙер ваҡиғалар, фекерҙәре, уҡыусылары менән әңгәмәләре, монастырь васыяттары үҙе вафат булғандан һуң, юлын дауам итеүселәр тарафынан «Трипитаки» будда ҡануны нигеҙенә һалына. Будда күп дхарма диндәре: бон (уң бон) һәм индуизм персонажы булып тора.
Будда Шакьямуниның тыуған көнө — Ҡалмыҡ Республикаһында милли байрам.
Будда биографияһы
Будда тормошон тергеҙеү өсөн хәҙерге фәндә материалдар етерлек түгел. Шуға Будда биографияһын будда текстарынан («Будда тормошо» Ашвагхоши, «Лалитавистара») өйрәнелә.
Будда үҙенән һуң бер ниндәй ҙә яҙмалар ҡалдырмай. Буддаға бәйле тексттар уның үлеменән 400 йыл үткәс кенә килеп сыға. Уның тураһындағы хикәйәләргә монахтар үҙгәрештәр индерә, Будда һынын ҙурайталар.
Боронғо һиндтар фәлсәфәүи сифаттарға баҫым яһай, Шакьямуни уйҙарына өҫтөнлөк бирә.
Алдағы тормоштары
Сумедха үлеменән һуң уның аңға ынтылышы кеше, йәнлек тәндәрендә тыуыуға бәйле. Был тормоштар ваҡытында бодхисаттва аҡылын, шәфҡәтлеген  камиллаштыра, һәм һуңғы килеүенән алда аллалар араһында тыуа, унда үҙенең һуңғы тыуыуы өсөн ерҙә урын һайлай ала. Киләсәктә вәғәздәренә кеше нығыраҡ ышанһын өсөн, ул хөрмәтле шакьялар батшаһы ғаиләһен һайлай.
Тыуыуы
Ғәҙәткә ингән биографияға ярашлы, Будданың атаһы шакьялар ырыуы башлығы, раджа Шуддходана була. Ҙур булмаған кенәзлектең баш ҡалаһын Капилаваттху (Капилавасту) тип йөрөтәләр. Гаутама — уның готраһы, хәҙерге фамилияға оҡшаш.
«Раджа» тип йөрөтһәләр ҙә, Шакьялар дәүләтендә республика идара итеү рәүеше була, ул кшатриҙар (сабхи) идара йыйылышы ағзаһы була.
Сиддхартханың әсәһе, Маха Майя батшабикә, Шуддходананың ҡатыны, колиҙар батшалығы принцессаһы.
Шакьялар йолаһы буйынса, Махамайя бала тыуҙырырға ата йортона юл ала, әммә бала Лумбини сауҡалығында (хәҙерге Непал һәм Һиндостан сигенән 20 км, Непал баш ҡалаһы Катмандунан 160 км алыҫлыҡта), ашока ағасы аҫтында доньяға килә. Бала шунда уҡ аяғына баҫа, үҙен кеше һәм аллаларҙан өҫтөн булыуын әйтә.
Сиддхартха Гаутаманың тыуған көнө, майҙа ай тулған ваҡыт, будда дәүләттәрендә киң байрам ителә (Весак). Тыуған урынында музей эшләп килә, нигеҙ һәм диуар өлөшө ҡаҙылмалары кешеләр өсөн асыҡ. Күп сығанаҡтарҙа Махамайя бала тыуып, бер нисә көн үткәс, үлеп ҡала тиелә.
Балаға фатиха бирергә саҡырылған дәрүиш Асита уның тәнендә бөйөк кешенең 32 билдәһен таба. Ул баланың киләсәктә бөйөк батша (чакравартин), йәки бөйөк әүлиә (Будда) буласағын әйтә.
Шуддходана балаға исем ҡушыу йолаһын тыуыуына бишенсе көндә үткәрә, Сиддхартха тип исем ҡуша («ниәтенә өлгәшкән» тигәнде аңлата). Һигеҙ ғалим брахман саҡырыла,  улар ҙа Сиддхартханың киләсәге ҡаршылыҡлы буласағын әйтә.
Иртә тормошо, никах
Сиддхартханы әсәһенең кесе һеңлеһе Маха Паджапати тәрбиәләй. Бөйөк батша булыуын теләп, атаһы уны төрлө диндән, кеше ғазаптары тураһындағы белемдән һаҡлай. Малай өсөн махсус өс һарай төҙөлә. Фән, спорт буйынса тиҫтерҙәренән өҫтөн, фекерләүгә әүәҫ була.
Хлорофилл
Хлорофи́лл ( χλωρός, «йәшел» һәм, «япраҡ») — үҫемлектәрҙе йәшел төҫкә буяй торған пигмент. Уның ҡатнашлығында фотосинтез бара. Химик төҙөлөшө буйынса хлорофилл — төрлө тетрапирролдарҙың магнийлы комплекстары. Хлорофилл порфирин төҙөлөшлө һәм гемдарға яҡын.
Тарихынан
1817 йылда француз химиктары һәм фармацевтары Жозеф Бьенеме Каванту һәм Пьер Жозеф Пеллетье үҫемлек япрағынан йәшел пигмент айырып алғандар һәм хлорофилл тип атағандар. Хлорофилл Е140 аҙыҡ өҫтәлмәһе булараҡ теркәлгән.
1960 йылда америкалы химик-органик Роберт Вудворд синтез юлы менән хлорофилл эшләй.
Химик структураһы
Хлорофилды протопорфирин (порфирин) һәм ике карбоксил төркөм сығарылмаһы итеп ҡарарға мөмкин. Улар башлыса сағыу буялған һәм флуоресценция сифатына эйә була.
Хлорофилл яҡтылыҡта тотороҡһоҙ. Ул кристалл рәүешендә була ала. H2O йәки Ca2+ органик иреткестәргә ҡушылыу кристаллашыуға булышлыҡ итә.
Ҡулланылышы
Хлорофилл аҙыҡ буяуҙары ( европа реестрында теркәү номеры E140) булараҡ ҡулланыла, мәгәр этанол иретмәләрҙә һаҡлау, бигерәк тә әсе мөхиттә, уны  тотороҡһоҙ итә, бысраҡ һоро-йәшел төҫкә инә һәм тәбиғи буяу булараҡ ҡулланыу мөмкин түгел. Шулай уҡ һыуҙа натив төрө иремәү ҙә уны аҙыҡ-түлек буяуы итеп ҡулланыуҙы сикләй. Әммә кондитер изделиелары бешергәндә синтетик буяуҙарҙы ярайһы уңышлы алмаштыра.
Яһалма хлорофилл — баҡыр хлофиллин комплексы (тринатрий тоҙҙары) аҙыҡ-түлек буяуы сифатында ( европа реестры теркәү номеры E141) ҡулланыла. Натив хлорофилдан айырмалы рәүештә, баҡыр комплексы әсе мөхиттә тотороҡло, зөбәржәт йәшел төҫтә була һәм оҙаҡ һаҡлана,  һыуҙа һәм һыулы-спиртлы иретмәләрҙә ирей. Америка (USP) һәм Европа (EP) фармакопеялары баҡыр хлорофилды аҙыҡ-түлек  буяуҙарына индерә, әммә  ауыр металл булараҡ, баҡыр концентрацияһына лимит ҡаралған.
Гаутама Будда
Баш тартыу, дәрүишлек
Сиддхартха дәрүиш тормошон Раджагриху урамдарында хәйер һорауҙан башлай. Уның сәйәхәте тураһында Бимбисара батша белеп ҡалғас, Сиддхартхаға батша тәхетен тәҡдим итә. Сиддхартха тәҡдимдән баш ҡаға, әммә зиһене асыҡланыуынан һуң Магадха батшалығы аша үтергә вәғәҙә итә.
Хлорофилл
Ҡулланылышы
<!-- Вставил англ фрагм для пошагового перевода:
Гаутама Будда
Баш тартыу, дәрүишлек
Сиддхартха Раджагахунан китеп, йога медитацияһын ике брахман-дәрүиштән өйрәнә. Тәүҙә белемде уға Алара (Арад) Калама бирә, һуңынан Удака Рамапута (Удрака Рамапутра) уҡыта, медитатив йүнәлтеүҙең юғары баҫҡысына менгәс, уҡытыусыларын ҡалдыра.
Хлорофилл
Chlorophyll and photosynthesis
In plant photosynthesis, incoming light is absorbed by chlorophyll and other accessory pigments in the antenna complexes of photosystem I and photosystem II. The antenna pigments are predominantly chlorophyll a, chlorophyll b and carotenoids; their absorption spectrums are non-overlapping, to broaden the range of light that can be absorbed for photosynthesis. The carotenoids have another role as an antioxidant, to prevent photo-oxidative damage to the chlorophyll molecules.
Гаутама Будда
Баш тартыу, дәрүишлек
Сиддхартха көньяҡ-көнсығыш Һиндостанға юл ала. Унда биш юлдаш менән Каундинья (Конданна) етәкселегендә ҡаты аскетлыҡ һәм тәнде йәнһеҙләндереү аша рухи ҡәнәғәтлеккә ынтыла. 6 йылдан һуң, үлем сигендә, был ысулдарҙың аңды томалап, тәнде ыҙалатыуын аңлай. Бынан һуң Сиддхартха бала сағын иҫкә төшөрә, ер һөрөү байрамы күҙ алдына баҫа, иғтибарлыҡ, дхьянаға инеүен аңлай.
Хлорофилл
Chlorophyll and photosynthesis
Each antenna complex has between 250 and 400 pigment molecules, and the energy they absorb is shuttled by resonance energy transfer to a specialized chlorophyll a at the reaction center of each photosystem. When either of the two chorophyll a molecules at the reaction center absorb energy, an electron is excited and transferred to an electron-acceptor molecule, leaving an electron hole in the donor chlorophyll. In a poorly-understood reaction, electrons from water are oxidized, the hole is filled, and diatomic oxygen is produced. The resulting chemical energy is then captured in the form of ATP and NADPH, and is ultimately used to convert carbon dioxide (2) to carbohydrates. This CO2 fixation process results in the conversion of 3 % to 6 % of total solar radiation, with a theoretical maximum efficiency of 11 %.
Гаутама Будда
Зиһен асыҡланыуы
Гаутаманы дүрт юлдашы, эҙләнергә теләмәй тип, ҡалдыралар. Шуға күрә артабанғы сәйәхәтен бер үҙе дауам итә, Гайя янындағы сауҡалыҡҡа барып етә.
Бында, уның әлһерәгәнен күреп, Суджату исемле ауыл ҡатыны уға һөт менән дөгө ашата. Сиддхартха Гаутама, Бодхи ғибәҙәтханаһына инә - фикус ағасы аҫтына ултырып (икенсе төрлө уны Бодхи ағасы тип атайҙар, рус телендә "Фикус священный", ә ғилми телдә -"Ficus religiosa"), хәҡиҡәтте тапмайынса тормаҫҡа үҙенә ант итә. Шайтан Мара аҙҙырырға тырышһа ла, Сиддхартха Гаутама бирешмәй, шуға күрә Мара ниәтен үҙгәртә.
49 көнлөк медитациянан һуң, вайшакханың тулы айында, үҙе тыуған төндә, 35 йәше тулған Сиддхартха Гаутама зиһене уяныуға ирешә, кеше хәсрәттәренең тәбиғәте һәм сәбәбе — наҙанлыҡ икәнен, унан ҡотолоу юлдары асыла. Был белем һуңынан «Дүрт намыҫлы хәҡиҡәт», барыһы ла тоя алған иң юғары уяныу хәле ниббана (пали) йәки нирвана (санскрит) тип йөрөтөлә. Ошонан һуң Гаутаманы Будда йәки «Зиһене асылған» тип исемләйҙәр.
Хлорофилл
Special pair
Chlorophyll a is common to all eukaryotic photosynthetic organisms, and, due to its central role in the reaction center, is essential for photosynthesis. The accessory pigments such as chlorophyll b and carotenoids are not essential. Some algae, such as brown algae and diatoms, use chlorophyll c as a substitute for chlorophyll b. Historically, red algae have been assumed to have chlorophyll d, although it could not be isolated from all species. This puzzle has recently been resolved, since the chlorophyll d is actually from an epiphytic cyanobacterium (Acaryochloris marina) that lives on the red algae. These cyanobacteria have a ratio of chlorophyll d: chlorophyll a of approximately 30:1, and represent a rare example of a photosystem with chlorophyll d at the reaction center of the photosystem. All other known eukaryotes and cyanobacteria use chlorophyll a.
Гаутама Будда
Зиһен асыҡланыуы
Һаран, көнсөл, алдаҡсы кешенең Дхарманы аңламаҫ тип икеләнһә лә, Будда белемен башҡаларға еткерергә була.
Хлорофилл
Special pair
Other chemical variations of chlorophyll are found in photosynthetic bacteria, other than cyanobacteria. Purple bacteria use bacteriochlorophyll, which absorbs infrared light between 800nm — 1000nm, and the green sulphur bacteria chlorobium chlorophyll.
Гаутама Будда
Сангхиның барлыҡҡа килеүе
Будданың тәүге уҡыусылары булып ҡаршыһына осраған Тапусса һәм Бхаллика һанала. Будда уларға башынан бер нисә сәсен бирә, улар Шведагон пагодаһында һаҡлана.
Будда Варанасиға, элекке уҡытыусыларына юллана, әммә аллалар уларҙың үлеме хаҡында хәбәр итә.
Хлорофилл
Evidence for chlorophyll
Chlorophyll can be shown to be vital for photosynthesis by destarching a leaf from a variegated plant and exposing it to light for several hours. (Variegated leaves have green areas that contain chlorophyll and white areas that have none.) When tested with iodine solution, a color change revealing the presence of starch occurs only in regions of the leaf that were green and therefore contained chlorophyll. This shows that photosynthesis does not occur in areas where chlorophyll is absent, and constitutes evidence that the presence of chlorophyll is a requirement for photosynthesis. -->
Гаутама Будда
Сангхиның барлыҡҡа килеүе
Шунан һуң Будда Боландар Сауҡалығына (Сарнатх) китә, унда тәүге «Дхарма тәгәрмәсенең беренсе боролошо» вәғәзен уҡый, тыңлаусылары будда сангхиның беренсе ағзалары булып, Өс ҡиммәт (Будда, Дхарма, Сангха) ойоша.
Һуңынан сангхаға 54 юлдашы менән Яса, өс ағалы-ҡустылы Кассаптар уҡыусылары менән (1000 кеше) ҡушыла, улар Дхарманы кешеләргә еткерә.
Тәғлимәттең таралышы
Ғүмеренең ҡалған 45 йылын Будда Ганг йылғаһы үҙәне буйлап Һиндостан үҙәгендә сәйәхәт итә, уҡытыу эшен дауам итә.Бимбисара батша, буддизмға ылығып, Раджагриха ҡалаһы янында монастырь бүләк итә. Бай сауҙагәр Анатхапиндада Шравасти ҡалаһы янындағы сауҡалыҡты тапшыра.
Атаһының оҙаҡламай үләсәге тураһында белеп ҡалғас, Будда Шуддходанаға бара, уға Дхарма тураһында һөйләй. Шуддходана үлеме алдынан ғына архат була. Иренең үлеменән һуң үгәй әсәһе Маха Паджапати Сангхаға ҡушылыу тураһында һорай, әммә Будда ризалашмай, Раджагахаға кире юллана. Маха Паджапати ризалашмауын кире ҡаға, һәм Шакья һәм Колия тоҡомдарының намыҫлы ҡатындары төркөмөн етәкләп, Сангха артынан китәләр. Будда уларҙың зиһен асылыуы ирҙәрҙекенә тиң тип,  Сангхаға ҡабул итә, әммә улар өсөн өҫтәмә ҡағиҙәләр индерә.
Будданы төрлө дини төркөмдәр үлтермәксе булалар.