cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
А. С. Грибоедов һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тасуирлама
А. С. Грибоедов һәйкәлдә ирекле рәүештә ултырған һынлы итеп һүрәтләнгән. Яҙыусы ултырған креслоның өҫтөнә плащ һалып ҡуйылған. Яҙыусы ҡарашын алға, киләсәккә төбәп ултыра. Ул тубығында ятҡан китабына уң ҡулы менән баҫып ултыра.
Һигеҙ мөйөшлө шымартылған көңгөр гранит постаментҡа алтын ялатылған хәрефтәр менән яҙып ҡуйылған: «Александр Сергеевич / Грибоедов». Скульптураның бейеклеге 3 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 3,9 метрға тиң.
1963 йылда сыҡҡан «Скульптура Ленинграда» китабы авторҙары Грибоедов һәйкәлен тәнҡитләйҙәр, улар Грибоедов һәйкәлен шул уҡ авторҙар башҡарған Чернышевский һәйкәле менән сағыштыралар, уларҙың оҡшаш булыуын билдәләйҙәр һәм һәйкәлдәге Грибоедовтың һынында яҙыусының эске донъяһы, эске тойғолары һүрәтләнмәгән, тип яҙалар.
Энтль-Негус-Ях
Энтль-Негус-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петрова Мария Григорьевна
Петрова Мария Григорьевна (16 август 1906, Санкт-Петербург — 24 ғинуар 1992, Санкт-Петербург, Рәсәй Федерацияһы) — РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978), Ленинград радиоһы дикторы һәм режиссеры. Тембры һәм тәьҫирлелеге буйынса һирәк тауыш эйәһе.
Биографияһы
1906 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Путилов (хәҙерге Киров) заводы эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Ленинград театр институтында (Л. С. Вивьен оҫтаханаһы) уҡый. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң Ленинград Йәш тамашасылар театрында эшләй. Бер үк ваҡытта Ленинград радиоһы менән хеҙмәттәшлек итә башлай, балалар тапшырыуҙарында ҡатнаша. 1934 йылдың 1 апрелендә Мария Петрова Ленинград радиоһы хеҙмәткәрҙәре штатына индерелә, унда 56 йыл өҙлөкһөҙ эшләй. Был йылдар эсендә уның тарафынан тиҫтәләрсә мең бит әҙәби әҫәрҙәр уҡылған һәм радиоспектаклдәрҙә йөҙҙәрсә роль уйналған.
Композитор Сергей Баневич иҫәпләүенсә, «Петрова Мария Григорьевна — ҡала тормошонда бөтөн бер дәүер. Уның тауышы, интонацияһы Ленинградтың танытыу сигналы һымаҡ ине. Балалар һәм өлкәндәр радионы тулы тауышына эшләтәләр һәм ғаиләләре менән, бөтәһе бергә, уның уҡығанын тыңлайҙар ине. Ышанам, уның артислыҡ һәләте, тыңлаусыһына тәьҫир итеү көсө, һәм тағы ла һуғыш йылдарында һәм Ленинград блокадаһында яулаған сикһеҙ абруйы бергә, беҙҙең граждандарҙың тотош быуындарына йоғонто яһай. Мин һәм минең тиҫтерҙәрем ысынлап та Мария Григорьевнаның тапшырыуҙарында үҫтек, беҙ уның геройҙарын таныныҡ һәм яраттыҡ, һәм дөрөҫлөк, батырлыҡ, изгелек китаптарҙа ғына түгел, ә тормоштоң үҙендә тип инанып ҙурайҙыҡ, һәм яҡшыраҡ була барҙыҡ».
Руслай
Руслай — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 502 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Петрова Мария Григорьевна
Биографияһы
Мария Петрова 1959 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, ә 1978 йылда — РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеменә лайыҡ була. Мария Григорьевна Петрованың ире рәссам Николаев Ярослав Сергеевич (1899—1978).
1992 йылдың 24 ғинуарында вафат була. Санкт-Петербургта Богослов зыяратында ире Я. Николаев менән йәнәш ерләнгән.
Руслай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Кесе Каим
Кесе Каим — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Каим йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Смирнова Мария Васильевна
Биографияһы
Мари́я Васи́льевна Смирно́ва хәҙерге Тверь өлкәһе Лихославльский районы Воробьёво ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Карелка.
1936 йылда Лихославльский педагогия училищеһын, Калинин аэроклубын тамамлай. Полюжье ауылында уҡытыусы, аэроклубта лётчик-инструктор булып эшләй.
1941 йыл дың ноябренән Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбе ҡарамағындағы лётчиктар курстарын тамамлай. 1942 йылдың майынан ғәмәлдәге армияла.
1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Гвардия капитаны М. В. Смирнова 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының (2-се Белорус фронты, 4-се һауа армияһы, 325-се төнгө бомбардировка авиадивизияһы) эскадрилья командиры, гвардия капитан 1944 йылдың авгусына дошман ғәскәрҙәрен бомбардировкаларға 805 төнгө хәрби осош яһай, дошманға ҙур зыян килтерә. Эскадрильяның 25 мең осошонан Смирнова өлөшөнә 10 мең осош тура килә, ә үҙе генә төндә 940 тапҡыр хәрби задание үтәргә күтәрелгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 26 октябрҙәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн эскадрилья командиры гвардия капитаны зСмирнова Мария Васильевнаға, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Йыш ҡына шулай тура килә: уға иң ауыр эштәр ҡушыла. Капитан Смирнова һәр ваҡыт үтәй аласаҡ, тип уға ышаналар. Как случилось, что хрупкая деревенская девушка, сельская учительница стала высококвалифицированной лётчицей, страстной мстительницей, прославленным командиром грозной авиационной эскадрильи? Сама она считает, что ничего особенного в этом нет. Жизнь сложилась так, что всё произошло довольно просто и обыденно. Мария работала в глухой деревенской школе. Много читала, слушала радио. Она полюбила сильных героев: Чапаев, Чкалов, челюскинцы… Сначала тихие мечты переросли в жгучее желание летать, быть сильной, покорять пространства. Когда семья переехала в Калинин, Маша, отработав свой срок, уехала к родителям. Она поступила в аэроклуб. Днём работала в детском садике, а потом бежала на занятия в аэроклуб. То были очень трудные месяцы. На восемнадцатилетнюю девушку, нежную, мечтательную, инструкторы поглядывали с сомнением. Она была начитанной, но здесь нужны практические навыки и знание точных наук. И Маша, вернувшись домой, урывая часы у ночи, сидела за учебниками математики, физики, специальных дисциплин. Потом она поднялась в небо, управляла самолётом, и этот день запомнился как самый радостный в её жизни. Һуғыштан һуң гвардия майоры М. В. Смирнова — отставкала. 1954 йылда Тамбов өлкә партия мәктәбен тамамлай. Партия һәм совет эшендә. Тверь ҡалаһында йәшәй.
Баһалау фекерҙәре
Бесстрашный смелый лётчик, командир эскадрильи Маша Смирнова, впоследствии Герой Советского Союза, 22 сентября 1943 года первая сделала свой 500-й вылет. Мы и попраздновали по этому поводу… Внешне Маша походила на мальчика-подростка. Небольшого роста, затянутая в талии так, что, казалось, вот-вот переломится, краснощёкая, круглолицая, с голубыми открытыми глазами, всегда аккуратная до мелочей. Маша летала в нашем полку со дня его формирования и до конца войны. В эскадрилье её уважали и побаивались. Она была требовательна и справедлива.
Я всегда удивлялась, почему не бледнеют её щеки от долгих бессонных ночей. Ведь каждую ночь — полёты, каждое утро — тренировка молодых лётчиков. Звание Героя она получила в первой пятёрке: Носаль, Никулина, Руднева, Смирнова, Пасько. На её груди красовался орден Александра Невского. Редкий в нашем полку. (см.: Ракобольская И., Кравцова Н. Нас называли ночными ведьмами. Так воевал женский 46-й гвардейский полк ночных бомбардировщиков. — 2-е изд., доп. — М.: Изд-во МГУ, 2005)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы
Изге Георгий ордены
Изге Георгий ордены — Рәсәй империяһының иң юғары хәрби наградаһы. Киңәйтелгән мәғәнәлә — офицерҙар, түбәнге чиндар һәм хәрби частар араһындағы айырмалар комплексы булып тора.
Екатерина II-нан тыш, орденға тәүгеләрҙән булып 1769 йылдың декабрендә подполковник Федор Иванович Фабрициан лайыҡ була, уға 3-сө дәрәжә ордены бирелә. 1770 йылдың февралендә 4-се дәрәжә ордены менән премьер-майор Рейнгольд Людвиг фон Паткуль бүләкләнә.
1917 йылдың 24 июненән 4-се дәрәжәле орден менән алыш ваҡытында офицерҙар бурысын үтәгән һалдаттар һәм матростар бүләкләнә. Был осраҡта орден таҫмаһы көмөш лавр ботағы менән биҙәлә.
Октябрь революцияһынан һуң Совет Рәсәйендә орден бөтөрөлә. Шуға ҡарамаҫтан, Граждандар һуғышы ваҡытында, 1918—1920 йылдарҙа, Көнсығыш фронтта һәм аҡтарҙың Төньяҡ армияһында ошо уҡ исемле орден менән бүләкләү ҡулланыла (юғары, 1-се һәм 2-се дәрәжәләрҙән башҡа).
2000 йылда Рәсәй Федерацияһында Изге Георгий ордены хәрби награда булараҡ тергеҙелә.
Орден билдәләре ҡуйылмай, әммә бүләкләнеүселәрҙең исемлектәре төҙөлә.
Башҡа Рәсәй ордендарынан айырмалы рәүештә Изге Георгий ордены менән офицерҙар шәхси ҡыйыулығы өсөн бүләкләнә һәм орден наградаға лайыҡ булған офицерҙың ҡаҙаныштары статутына ярашлы ҡәтғи рәүештә көйләнә.
Тарихы
Изге Георгий ордены Екатерина II тарафынан 1769 йылдың 26 ноябрендә (7 декабрь), изге Георгий көнөндә, 1768—1774 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы тамамланғандан һуң бер йыл үткәс, булдырыла. Башта Рәсәйҙә орден дүрт дәрәжәгә айырыла һәм хәрби батырлыҡтар өсөн генә бирелергә тейеш була. Башҡа мөмкинлеге лә ҡаралған була: 4-се дәрәжә ордены ялан хеҙмәтендә — обер-офицер һәм диңгеҙ хеҙмәтендә офицер булып 25 йыл дауамында хеҙмәт иткән өсөн бирелгән.
1807 йылда түбәнге чиндар өсөн «Хәрби орденының отличие билдәһе» булдырыла. Отличие билдәһе (көмөш тәре) һуңыраҡ «Георгий һалдаты» исемен ала. бер кеше бер нисә билдә менән наградлана алған. Офицерҙар бүләкләнмәй, әммә был билдә офицер дәрәжәһенә күтәрелгәнгә тиклем алынһа, тағырға рөхсәт ителә.
«Батырлыҡ өсөн» тип яҙылған алтын ҡорал һәм Георгий таҫмаһынан алынған темляк менән бүләкләү рәсми рәүештә орденға торошло була, алтын ҡорал менән бүләкләнеүселәр дөйөм орден исемлегенә индерелә.
1833 йылда орден статуты һәр ғәскәр төрө буйынса ентекле рәүештә тасурирлана. айырыуса бүләкләү өсөн кәрәкле хеҙмәт мөҙҙәте билдәләнә, шулай уҡ 4-се дәрәжә Изге ордены менән бүләкләнеү өсөн бер алышта булһа ла ҡатнашыу мотлаҡ булыуы раҫлана. Шулай уҡ орден менән бүләкләнеү 4-се дәрәжәнән башланырға тейеш була, әммә ҡағиҙәнән ситләшеү осраҡтары күҙәтелә. Мәҫәлән, генерал Черняев Г. М. Урта Азия походтары өсөн 3-сө дәрәжә ордены менән бүләкләнә, ә адмирал П. С. Нахимов Синоп һуғышында еңгән өсөн 2-се дәрәжә орденына лайыҡ була. Статутҡа һалдаттарҙы бүләкләү өсөн булдырылған «Георгий тәреһе» орденының статьялары индерелә. Изге Георгий христиан изгеһе булғанға күрә, башҡа дин тотҡан яугирҙар өсөн орден варианты ҡаралған була, унда Изге Георгий урынына Георгий гербы — ике башлы бөркөт — һүрәтләнә. Ордендың бөркөт менән өлгөһө Николай I тарафынан 1844 йылдың 29 авгусында Кавказ һуғышы ваҡытында раҫлана. Ордендың беренсе кавалеры — майор Джам-бәк Кайтагский.
1845 йылдан алып тик Изге Владимир һәм Изге Георгий ордендары менән бүләкләнеүселәргә урыҫ дворянлығы хоҡуҡтары бирелә, шул уҡ ваҡытта башҡа ордендар өсөн 1-се дәрәжә ордены менән бүләкләнеү талап ителә. Быға тиклем тыумыштан дворянлыҡ хоҡуғына ниндәй булһа ла орден бирелгән (Польша-Рәсәй орденынан тыш).
1849 йылдан 1885 йылға тиклем Георгий кавалерҙарының исемдәре Мәскәүҙә Ҙур Кремль һарайының Георгий залында мәрмәр таҡтаташтарҙа уйып яҙыла.
Ордендың дүрт дәрәжәһе була.
1855 йылдың 15 майындағы указға ярашлы тейешле йылдар хеҙмәт өсөн 4-се дәрәжә орден урынына 4-се дәрәжә Изге Влапдимир ордены бирелә башлай. «Изге Георгий» ордены тик хәрби ҡаҙаныштар өсөн генә бирелә.
1856 йылда «Хәрби орденының отличие билдәһе» (һалдат ордены) өсөн 4 дәрәжә индерелә. 1913 йылда ордендың статуты ҡабаттан үҙгәртелә, уға башлыса өҫтәмә статьялар индерелә һәм ғәскәрҙәр төрҙәре буйынса хәрби ҡаҙаныштарҙың тасуирлауы киңәйтелә. «Хәрби орденының отличие билдәһе» рәсми рәүештә Георгий тәреһе исемен ала. Георгий кавалерҙары өсөн ташламалар киңәйтелә, тейешле йылдар хеҙмәт өсөн билдәләнгән мөҙҙәт ҡыҫҡартыла.
Георгий миҙалдары Георгий тәреһе орденынан һәм башҡа миҙалдарҙың уң яғынан урынлаштырыла.
1917 йылдың 29 июненән алып 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән алыш ваҡытында офицер бурастарын үтәгән һалдаттар ғына бүләкләнә башлай. Бындай ордендың таҫмаһы көмөш лавр ботағы менән биҙәлә. Кәм тигәндә ике кеше бүләкләнгән осрағы билдәле, уларҙың береһе — подпоручик И. Е. Фирсов.
Орден дәрәжәләре һәм тағыу ҡағиҙәләре
Георгий миҙалы 1913 йылдың 10 авгусында 1878 йылда булдырылған «Батырлыҡ өсөн» миҙалы урынына раҫлана һәм Изге Георгий орденына беркетелә. Миҙал түбәнге чиндарға һуғыш һәм тыныс ваҡытта күрһәткән батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ өсөн бирелә.
Георгий тәреһенән айырмалы рәүештә миҙал дошманға ҡаршы күрһәткән батырлыҡтар өсөн граждан кешеләренә лә бирелә ала.
Статуты
Екатерина II-нең Изге Георгий ордены статуты эҙмә-эҙлекле, түбәндән юғарыға, бүләкләүҙе күҙ уңында тотмай. Бик йыш айырым ҡаҙаныштар өсөн юғары дәрәжәләр менән бүләкләәҙәр. Орден яуҙа күрһәткән айырым ҡаҙаныштары, шулай уҡ офицер дәрәжәһендә күрһәткән хеҙмәте өсөн генә — 25 йыл ялан хеҙмәтендә йәки 18 кампания — диңгеҙ (1833 йылдан алып — кәм тигәндә бер һуғышта ҡатнашҡан осраҡта) бирелә.
Статутҡа ярашлы, орден кавалерҙарының һаны сикләнмәй, прапорщик чинынан башлап ниндәй булһа ла офицер был наградаға лайыҡ була ала. 1884 йылғы реформанан һуң Рангылар табеле буйынса подпоручик чины иң түбәнге офицер чины булып һанала. Прапорщик чины һуғыш осоро өсөн һаҡланып ҡала, башлыса был чинды офицерҙар етешмәгән саҡта бирәләр. Әгәр прапорщик 4-се дәрәжә Изге Георгийға лайыҡ булһа, ул подпоручик дәрәжәһенә күтәрелә (1913 йылғы Статутта нығытылған).
Бер нисә дәрәжә орден менән бүләкләнеүселәрҙең тик юғары дәрәжәле пенсияға сығыу хоҡуғы була. Кавалер үлгәндән һуң уның тол ҡатыны уның өсөн тағы бер йыл пенсия ала.
Хужаһының вафатынан һуң ордендар Хәрби Коллегияға тапшырыла (1856 йылға тиклем). Орден билдәләрен аҫыл таштар менән биҙәү тыйыла.
Февраль революцияһынан һуң бүләкләүҙәр
1917 йылдың 24 июнендә Ваҡытлы хөкүмәт офицерҙарҙы — һалдат Георгий тәреләре, ә һалдаттарҙы Изге Георгий ордены менән бүләкләргә рөхсәт итә. 1917 йылдың 28 июнендә Юғары башкомандующий генерал Брусилов әлеге ҡарарҙы 534-се һанлы бойороҡ менән раҫлай. 1917 йылдың 3 июлендә хәрби министр А. Ф. Керенский тарафынан ошондай уҡ бойороҡ (26-сы) армия һәм флот өсөн иғлан ителә.
Граждандар һуғышы осоронда бүләкләүҙәр
Барыһы Көнсығыш фронтында 124 офицер Георгий бүләгенә лайыҡ була, шул иҫәптән 26 кеше — Георгий ҡоралына, 88 — 4-се дәрәжә һәм 10 офицер — 3-сө дәрәжә орденына. Колчак үҙе лә 3-сө дәрәжә Изге Георгий ордены менән наградлана.
Бынан тыш, Колчакты атып үлтергәндән һуң Көнсығыш фронтына командалыҡ иткән атаман Семёнов Георгий ҡоралы менән — 15 кешене һәм 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән 14 кешене бүләкләй. Төньяҡ өлкәһенең генерал-губернаторы Миллер 1918 йылдың йәйендә үк элекке ордендарҙы тергеҙә, шул иҫәптән Изге Георгий орденын һәм Георгий ҡоралын. Уның бойороҡтарына ярашлы, 35 кеше — Георгий ҡоралына, 29 кеше — 4-се дәрәжә Георгий орденына, шулай уҡ биш инглиз офицеры ла, лайыҡ була.
Төньяҡ-Көнбайыш армияһында (уны 1919 йылдың июненән Н. Н. Юденич етәкләй) ике кеше — 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены һәм бер кеше Георгий ҡоралы менән бүләкләнә.
Рәсәйҙең Көньяғында, Бөйөк Дон ғәскәре территорияһында, 1918 йылдың май аҙағынан алып элекке ордендар менән бүләкләү таралған була, однако случаев награждения орденом Св. Георгия либо Георгиевским оружием в Донской армии выявить не удалось. Иреклеләр армияһында һәм Рәсәй Көньяғының Ҡораллы Көстәре ғәскәрҙәрендә орден бирелмәй. Тик мемуарҙарҙан ғына берҙән-бер осраҡ — француз флотының 3-сө рангы капитаны, Мариуполде обороналаған өсөн Эмиль Мюзельенең (1882—1965) (һуңынан вице-адмирал) бүләкләнеүе тураһында билдәле. 1921 йылдың 9 мартында П. Н. Врангель етәкселегендәге Рус армияһында 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены Сербтар, Хорваттар һәм Словенецтар Короллеге армияһы генералы Стеван Хаджич (1868—1931) — артабан Югославияның беренсе хәрби министры — бүләкләнә.
Һалдат Георгий тәреләре һәм миҙалдарына килгәндә, улар менән аҡтар ғәскәрҙәре биләгән барлыҡ биләмәләрҙә ирекле хеҙмәт итеүсе һалдаттар һәм казактар, унтер-офицерҙар, юнкерҙар, ирекмәндәр һәм шәфҡәт туташтары бүләкләнә.
Һалдат Георгий тәреһе
1807 йылда түбәнге чиндар өсөн ошо уҡ төҫтәрҙәге таҫмаларҙа төшөрөлгән  Хәрби Изге Георгий орденының айырмалыҡ билдәһе раҫлана. Дошманға ҡаршы барған яуҙа күрһәткән айырыуса Хәрби ордендың билдәһенең башҡа төрлө атамалары ла булған: 5-се дәрәжә Георгий тәреһе, һалдат Георгий тәреһе, һалдат Георгийы («Егорий») һәм башҡалар.
1856 йылдан алып дүрт дәрәжә индерелә, бүләкләү ҡәтғи рәүештә түбәнге дәрәжәнән юғары дәрәжәгә тиклем эҙмә-эҙлекле башҡарыла.
1913 йылда Хәрби орден Билдәһенең яңы статуты раҫлана. Уны рәсми рәүештә Георгий тәреһе тип атайҙар, һәм билдәләрҙең һаны ошо ваҡыттан яңынан башлана. Күкрәктә башҡа наградаларҙан уңғараҡ һәм орден билдәләренән һулғараҡ йөрөтөлә.
Георгий ҡоралы
Офицерҙар күрһәткән батырлығы һәм фиҙаҡәрлеге өсөн Алтын ҡорал — шпага, кортик, һуңыраҡ ҡылыс менән бүләкләнә.
Һаулыҡ ҡорал менән тәүге билдәле наградлауҙарҙың береһе Петр I дәүеренә ҡарай. 1720 йылдың 27 июнендә кенәз М. М. Голицын Гренгам утрауы тирәһендә швед эскадраһын ҡыйратҡан өсөн алмаздар менән биҙәлгән Алтын шпагаға лайыҡ була.
1807 йылдың 28 сентябрендә Александр I Алтын ҡоралдың «башҡа төрлө айырмалыҡтар билдәләренә» индерелеүе тураһындағы указға ҡул ҡуя.
Георгий миҙалы
Георгий миҙалы 1878 йылда булдырылған «Батырлыҡ өсөн» миҙалы урынына 1913 йылдың 10 авгусында булдырыла һәм Изге Георгий орденына беркетелә. Миҙал хәрби йәки тыныс ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн түбәнге дәрәжәләргә тапшырыла.
Георгий Тәреһенән айырмалы рәүештә, миҙал дошманға ҡаршы һуғышта батырлыҡ күрһәткән граждандарға ла бирелеүе ихтимал булған.
Миҙал, Георгий тәреһе кеүек, дүрт дәрәжәле була, шундай уҡ Георгий таҫмалы ҡалыптарҙа йөрөтөлә. Миҙалдың дәрәжәләре Георгий тәреһе дәрәжәләренән бер ни менән айырылмай: 1-се һәм 2-се дәрәжә миҙалдары алтындан ҡойолһа, 3-сө һәм 4-се дәрәжә миҙалдары — көмөштән; 1-се һәм 3-сө дәрәжә миҙалдары бантлы була.
Алыштар өсөн тәреләр
Орден статутынан тыш төрлө әһәмиәтле ваҡиғалар һәм еңеүҙәр айҡанлы Изге Георгий ордены атрибутикаһы, башлыса Георгий таҫмаһы, менән иҫтәлекле наградалар булдырыла.
Ордендың үҙенсәлекле «дауамы» булып биш офицер алтын тәреләре тора, улар 1789—1810 йылдарҙа булдырыла. Уларҙы мөһим алыштарҙа ҡатнашҡан. әммә Георгий йәки Владимир орденын алмаған офицерҙарға бирәләр.
Орденды Рәсәй Федерацияһында тергеҙеү
Рәсәй Федерацияһында Изге Георгий ордены 1992 йылда тергеҙелә. 1992 йылдың 2 мартында Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Указында (2424—I-һанлы «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары тураһында» билдәләнә:
Әлеге Указ Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Ҡарары (2557—I-һанлы «Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Указын раҫлау тураһында») менән 1992 йылдың 20 мартында раҫлана .Тергеҙелгән орден статуты тик 2000 йылда барлыҡҡа килә, ә тәүге бүләкләүҙәр 2008 йылда ғына башҡарыла.
Ылаҡты
Ылаҡты Ашкарка— Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Этимологияһы
Бөрйән районы Мәһәҙей ауылынан Фәнүзә Ишбаева биргән мәғлүмәт ошолай: "Башҡорттар — Ылаҡты, урыҫтар Ашкарка тип йөрөткән йылға Мәһәҙейҙе үтеп, Белорет районына сыҡҡас (оло юлды киҫеп, күпере бар), күп тә бармай, Ағиҙелгә ҡоя. Ҡыр кәзәһе мәһәҙейҙәрсә — илек, бәрәсе — ылаҡ . Ылаҡтары менән илектәр төйәге булды ул йылға буйы,- ти торғайны һунарсы атайым. Урындағы һөйләштә Ылаҡты йылғаһы булып йөрөй. Беҙҙең Түңгәүер-Мәһәҙей ауылының тәүге урыны ошо Ағиҙел ҡушылдығы Ылаҡлы буйында булырға тейеш, ололар һөйләүе буйынса".
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сарапала
Сарапала — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Штәнде
Ауылға XVIII быуатта Ҡыр Танып улусы (Ҡыр Танып ырыуы) башҡорттары үҙ ерендә нигеҙ һалған.
Тарихы
Ауылға Себер даруғаһының Ҡыр Танып улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл шул исемдәге (Штәнде, йәки Итәүәш, Итәбаш) йылға буйында барлыҡҡа килгән.
1816 йылда 12 йортта 70 башҡорт йәшәгән. 1859 йылда бында 311 кеше (51 йорт) йәшәгән.
1865 йылда 51 йортта 321 кеше йәшәгән.
1906 йылда 90 йортта 472 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 891 кеше (180 йорт) була.
1834 йылда 110 кешегә 360 бот ҡышлау ашлығы һәм 296 бот яҙғы һабан ашлығы сәселә.
1920 йылдан һуң Штәнде ауылынан бер нисә ғаилә яңы ауыл —Яңы Штәндегә нигеҙ һалған, унда 17 йорт булған.
Штәнде ауылы башҡорттары шул уҡ райондың Иҫке Илекәй ауылы халҡы менән бер нәҫелдән булған һәм 10-сы башҡорт кантонына ҡараған, 1863 йылға тиклем хәрби ҡатламға ингән (сик буйы хеҙмәтен үтәгән һәм хәрби походтарҙа ҡатнашҡан).
Ауылда беренсе башланғыс мәктәп 1924 йылда, 1941 йылда ете йыллыҡ мәктәп, 1952 йылда урта мәктәп асыла, ул әле лә эшләп килә. 2020 йылда урта мәктәптең яңы бинаһы сафҡа индерелә.
Ауыл «Итәүеш» тип тә йөрөтөлгән. 1865 йылғы документта русса «Итабаш» тип күрһәтелгән. Халыҡ араһында «это ваш» (йәки землемер «был ер һеҙҙеке тип әйткән») тигән һүҙҙәрҙән сыҡҡан тигән фараз йәшәй. Һүҙлектәрҙә «етәү+ баш» һүҙҙәренән алыныуы күҙ уңында тотола. «Әт, ит,ид»- боронғо һинд-европа телдәрендә «һыу» (мәҫәлән,Әтил, Итил), борон башҡорт телендә «иҙ» (мәҫәлән,иҙмә- һыуға буталған) формаһын ала, «үеш» ялғауы һыу буйындағы объекттарға ҡушыла.
Әзербайжан теле
Әзербайжа́н теле (үҙатамаһы: Azərbaycan dili, آذربايجان ديلی, Азәрбајҹан дили) — алтай телдәр ғаиләһенә ҡараған, шул уҡ ваҡытта ҡыпсаҡ ареалына ҡараған ҡыпсаҡ телдәре һыҙаттары булған, төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағына, уғыҙ телдәренең уғыҙ төркөмсәһенә ҡараған тел, әзербайжан халҡының теле.
Морфологик төҙөлөшө буйынса әзербайжан теле агглютинатив, синтетик тел. Әзербайжан теленең лексикаһы һәм фонетикаһына фарсы теле һәм ғәрәп теле ҙур йоғонто яһаған.
XX быуат дауамында әзербайжан яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәргән. Хәҙерге ваҡытта әзербайжандар өс төрлө яҙма менән файҙаланалар: Иранда ғәрәп яҙмаһы, — Әзербайжанда — латиница һәм Дағстанда (Рәсәй) — кириллица.
Әзербайжандың дәүләт теле һәм Дағстандың (Рәсәй) дәүләт телдәренең береһе булып тора. Әзербайжандарҙың компакт йәшәгән урындарында, Иранда (Иран Әзербайжаны) һәм Грузияла (Квемо-Картли) таралған. Әзербайжан телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 25—30 миллион кеше булған.
Атамаһы хаҡында
Рәсәй империяһында бөтөн төрөк телдәре, шуның эсендә әзербайжан теле лә, ғәҙәттә татар теле тип аталған. Тағы ла «ҡаф тауы татар теле» тигәне лә осрай. XIX быуат баштарында бындай атаманан бер аҙ тайпылыш күҙәтелә башлаған. Үҙенең 1831 йылда Николай Алексеевич Полевойға хатында рус яҙыусыһы Александр Александрович Бестужев-Марлинский «адербиджан-татар» һүҙлеген бер ерҙән дә таба алмауы хаҡында яҙған. Санкт-Петербург университеты Көнсығыш факультетының беренсе деканы Казембәк Александр Ҡасим улы (Мирза Казембәк) XIX быуаттың беренсе яртыһында тәүге тапҡыр «әзербайжан теле» тигән терминды ғилми нигеҙләгән һәм ҡулланған, шуның менән бергә «адербиджан теле» тип яҙған.
1852 йылда шағир Мирза Шафи Вазех Тифлис гимназияһы көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Иван Григорьев менән хеҙмәттәшлектә "Әдербейжан теленең (наречиеһының) татар хрестоматияһы"н төҙөгән. Шул уҡ йылда Төньяҡ Фарсыстан буйлап сәйәхәт иткән Илья Николаевич Березин ҡыҙыҡлы күҙәтеүҙәр яҙып ҡалдырған. «Әдербейджан наречиеһы» тигән термин менән бер рәттән ул шулай уҡ: «Иран Әдербайжанында өлкәнең атамаһын йөрөткән төрөк теленең үҙенсәлекле наречиеһы өҫтөнлөк итә» тип яҙған. 1857 йылда Лазарь Захарович Будаговтың «Төрөк-татар әдербәйжан наречиеһына ғәмәли ҡулланма»һы баҫылып сыға. Новочеркасск гимназияһының Көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Мирза Абулғасан Везиров төҙөгән һәм 1859 йылда яҙылған «Татар-әдербижан наречиеһы дәреслеге» баҫылып сыға. Ҡайһы бер интеллигенция вәкилдәре телде тейешенсә дөрөҫ атау яҡлы булып сығыш яһаған. Мәҫәлән, Кешкюль (Kəşkül jurnal)ын сығарыусы, тифлис кадет корпусы мөғәллиме Джалал Эфенди Унсизаде (Cəlal Ünsizadə) рәсәй властарына уға «Әзербайжан» атамалы гәзитен сығарыуҙы рөхсәт итеүҙәрен һораған, һәм был теләктең төп сәбәбен аңлата
XIX—XX быуаттың башында шулай уҡ әзербайжан-татар теле тигән атама ла ҡулланылған, ләкин ундай атама юғала барған һәм эҙмә-эҙлекле: төрөк, әзербайжан-төрөк һәм әзербайжан терминдары менән алмаштырылған. Ираника Энциклопедияһы авторҙары фекере буйынса, Иосиф Сталин телде төрөк атамаһынан әзербайжан тигәнгә күсереү тураһында күрһәтмә биргән. Әзербайжан Халыҡ фронты идара иткән йылдарҙа дәүләт кимәлендә «әзербайжан» атамаһын «төрөк» тигән атамаға алмаштырыу сәйәсәте үткәрелгән. Шулай, 1992 йылдың декабрендә парламент дәүләт теле тураһында закон ҡабул иткән, һәм уны әзербайжан түгел, төрөк тип атау тәҡдим ителгән. 1993 йыл аҙағында власҡа Гейдар Алиев килеү менән дәүләт теле элеккесә әзербайжан тип атала башлаған (1995 йылғы Конституция).
Инглиз телендәге Ираника энциклопедияһы (Encyclopædia Iranica) әзербайжан телен «Azeri Turkish» (әзербайжан төрөк) йәки ябай ғына «Azeri» тип атаған.
Лингвогеография
Әзербайжан теле башлыса 98 % халыҡтың туған теле булған Әзербайжан илендә, һәм Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларында (иң тәүҙә Көнбайыш Әзербайжанда һәм Көнсығыш Әзербайжанда, шулай уҡ Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнсығыш яр буйында: Галуга) һәм төньяҡ Ираҡта (мәҫәлән, Киркукта таралған).
Юғарыла күрһәтелгән илдәрҙән тыш, әзербайжан теле шулай уҡ әзербайжандарҙың компакт йәшәгән ерҙәрендә: Грузияла (Квемо-Картли крайы), Рәсәйҙә (Дағстан), төрөк провинциялары Карс һәм Ыгдыр илдәрендәге әзербайжан диаспораһы араһында таралған. 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә әзербайжан телендә һөйләшеүселәр һаны 473,044 кеше тәшкил иткән, шуларҙан тик 368,173 кеше генә әзербайжан (әзербайжандарҙың дөйөм һаны 603,070 кеше тәшкил иткән).
Классификацияһы
Ҡаф тауындағы әзербайжан теленең 4 диалект төркөмө бар :
Профессор М. А. Ширалиев әзербайжан теленең алты диалект төркөмөн айыра:
Ирандағы әзербайжан теле диалекттары: тебриз, урмий, хой, кушчи (Үҙәк остан), марагин, меренд, урьянтепин (Көнбайыш Әзербайжан), туркменчай (Көнсығыш Әзербайжан), ардебиль, сараб, миан, ә шулай уҡ анклавлы: галугях (Мазендеран) һәм Лотфабад һәм Дергез (Хөрәсән-Резави) диалекттары.
Бынан тыш, күсеүсән һөйләштәр — геокчай (көнсығыш һәм көнбайыш диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә), агдаш (көнсығыш һәм төньяҡ диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә) һәм джебраиль (көнсығыш һәм көньяҡ диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә).
Дөйөм мәғлүмәттәр
Бынан тыш, Иран, Төркиә һәм башҡа илдәр территорияларында әзербайжан теле диалекттарына ҡаратылған наречиелар бар (мәҫәлән, афшар теле, кашкай наречиеһы, айналлу теле, баят (уғыҙ), шахсевен, каджарҙар (халыҡ) һ.б.).
Тарихы
Әзербайжан теле үҙенең тамыры менән VII—X быуаттарҙағы хәҙерге төрөк телдәренең уғыҙ тел тармағы өсөн тәүтел булып торған Үҙәк Азия уғыҙ ҡәбиләләре теленә барып тоташа. Төрөктәрҙең айырым төркөмдәре хәҙерге Әзербайжан территорияһына Урта быуаттарҙа килеп урынлашҡан (хазарҙар, болғарҙар, ҡыпсаҡтар (половцы) һ.б.), ләкин тәүләп төрөк-уғыҙҙарҙың ҙур төркөмө Ҡаф тауы артына XI—XIII быуаттарҙа сельджук баҫып алыуҙар дәүерендә килгән. Әзербайжан теле Әзербайжан территорияһында, уғыҙ элементтары өҫтөнлөклө булған, уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәренә нигеҙләнеп формалашҡан. Диалекттарҙан юғарыраҡ торған (лингвистика) койне фольклор материалдарында сағылған, мәҫәлән «Минең Ҡорҡот олатайым китабы»]].
Совет көнсығышты өйрәнеүсе тарихсы Сумбатзаде Али Сойбат Сумбатович әзербайжан теле ул ваҡытта «күпселеген уғыҙ төркөмө характерындағы тел булған һәм нигеҙҙә әзербайжандарға ла, төркмәндәргә һәм төрөктәргә лә аңлашылған» ти. Немец төркиәтсеһе Герхард Дёрфер (инглизсә яҙылышта: Gerhard Doerfer), үҙ сиратында, башланғыс периодта әзербайжан һәм төрөк телдәре араһында айырма бик аҙ булған, ти.
Әзербайжан әҙәби теле үҫешендә төркиәтсе һәм этнограф Николай Александрович Баскаков өс период айырған :
«Көнсығыш тарихы» хеҙмәтендә Анатолий Петрович Новосельцев үҙ аллы әзербайжан теленең айырылып сығыу ваҡыты итеп XIV быуатты билдәләй. Илья Павлович Петрушевский фекеренсә, был периодта әзербайжан телендә көньяҡ Әзербайжан халҡының бик күп өлөшө һөйләшкән инде. А. С. Сумбатзаде фекеренсә, әзербайжан теленең бүтән уғыҙ телдәренән айырылыуы XVIII быуатҡа тамамланған.
XIV——XVIII быуаттар
Әҙәбиәт әзербайжан теленең үҫешендә мөһим роль уйнаған. Әзербайжан теле — иҫке яҙма төрөк телдәренең береһе. Яҙма, классик әзербайжан әҙәбиәтенең башы монгол баҫып алыуынан һуң башлаған. Әзербайжан теленең тәүге яҙма һәйкәлдәре XIII быуатҡа ҡарай. Килеп еткән әҙәби әҫәрҙәрҙең иң иртә авторы XIII быуат аҙағында—XIV быуат башында йәшәгән шәйех Ғасаноғлы Иззеддин («Пуре-Гасан») булған. Шул периодтан шиғриәт үҫешә башлаған. Ғасаноғлының замандашы — XIV быуат башында ижад иткән баҡы шағиры Насирҙың төрөк (әзербайжан) телендәге шиғыры (бишюллыҡ) беҙҙең көндәргә саҡлы килеп еткән. XIV быуат аҙағы—XV быуат башы шағиры Нәсими, әзербайжан шиғриәтенең беренсе шедеврҙарын ижад итеп, әзербайжан әҙәби теленә нигеҙ һалған. Әҙәби телде байытыр өсөн ул халыҡсан йәнле һөйләү теленән һәм ауыҙ-тел ижадынан алынған ғибрәтле хикәйәләр (притчалар), тәрән мәғәнәле фекерҙәр (изречения), миҫалдар, идиомалар һ.б. киң файҙаланған. Британника Энциклопедияһына ярашлы, әзербайжан әҙәби теле XV быуатта үҫешә башлаған һәм XVI быуатта юғары үҫеш кимәленә еткән.
XVI—XIX быуаттың башында Әзербайжандың күп өлөшө Сефевид дәүләтенә, ә артабан сығышы менән төрки телле иран шаһтары династияһы идара иткән Каджар Иранына ингән. Бер йөҙйыллыҡҡа яҡын аралыҡта Сефевидтар Дәүләтендә әзербайжан теле һарай, армия һәм хөкөм теле булып хеҙмәт иткән. Әҙәби әзербайжан теле һәм әҙәбиәте үҫешенә үҙенең шиғырҙарын Хатаи псевдонимы менән яҙған шаһ Исмаил I ҙур өлөш индергән. Шаһтың лексикаһын тикшереүсе М. Джавадова билдәләүенсә, Хатаи ''«XVI быуаттың беренсе сирегендә әзербайжан әҙәби телен формалаштырыуҙа, раҫлауҙа һәм байытыуҙа мөһим роль уйнаған. Ул әзербайжан теленең бөтөн нескәлектәрен һәм һүҙлек фондын файҙаланған оҫта шағир булған. Был яҡтан уның „Дех-намэ“ әҫәре, үҙенең һүҙлек үҙенсәлектәре буйынса беҙҙең телебеҙ тарихындағы иң өлгөлө әҫәренең береһе, ҙур ҡиммәткә эйә»''. Шағир үҙе, Исмаил шаһ, әҙәбиәтселәрҙе ҡанат аҫтына алған һәм һарайында шағирҙар элитаһын йыйған, улар араһында әзербайжан телендә яҙған Хәбиби, Сурури, Матеми, Шаһи, Ғасими, Кишвәри булған.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында әзербайжан теле Кубин ханлығының дәүләт акттары, идара учреждениеларының рәсми яҙышыу теленә әүерелгән.
XIX быуаттан башлап
XVI—XVII быуаттарҙан башлап Мөхәммәт Физули, Ковси Табризи һәм башҡа әзербайжан авторҙары хеҙмәттәрендә әзербайжан әҙәби телнең һәм йәнле һөйләү теленең яҡынайыуы башлана, тип билдәләй Н. Г. Волкова. Уның фекеренсә, XIX йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһында әзербайжан әҙәби теле йәнле һөйләш теле менән тулыһынса яҡынайған
XIX быуатта Рәсәйгә ҡушылғанға саҡлы яҙма әҙәби тел ике өлкәлә үҫешкән: Көньяҡ Әзербайжанда (үҙәге Тебризда) һәм Ширванда (үҙәге Шәмәхәлә). Шуның менән бәйле ул ваҡытта Көньяҡ Әзербайжанда баҫылып сыҡҡан төрлө әҙәбиәттә (ғилми, нәфис, дини) ошо регион диалекты элементтары өҫтөнлөк иткән, ә Ширванда — ширван төркөмө диалекттары элементтары. XIX быуаттың уртаһында уҡ баҡы һәм шәмәхә диалекттары базаһында хәҙерге әҙәби әзербайжан теле формалашҡан. Әгәр Ҡаф тауы мосолмандары араһында фарсы телен аңлау ҡыйынлыҡ тыуҙырғанын һәм урындағы әзербайжан телендә яңы әҙәбиәт тә үҫешкәнен иғтибарға алһаң, Мирза Шафи Вазех (Мирза Шафи) һәм Григорьевтың йәнле һәм аңлайышлы телдә рус, әзербайжан һәм фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренең иң яҡшы өлгөләре 1852 йылда сығарған «Хрестоматия»һында бирелеүе бәхәсһеҙ. Шулай уҡ әйтергә кәрәк, 1852 йылдың башында уҡ Григорьевтың һәм Мирза Шафиҙың «татар-рус» һүҙлеге тамамланған.
XIX быуаттың икенсе яртыһы осоро әзербайжан әҙәби теленең әүҙем үҫеше менән характерлана. Шуның менән бергә уның ҡулланыу сфераһы киңәйгән. Тап шуға, әзербайжан телен өйәҙ һәм ҡала училищеларының уҡыу пландарына индергәндәр. 1878 йылда, әзербайжан интеллигенцияһы вәкилдәренең талабы буйынса, Горий семинарияһы эргәһендә әзербайжан бүлеге асылған. Бының һөҙөмтәһе булып, уҡытыу яңы (усули-йәҙит) методы менән туған телдә алып барылған әзербайжан мәктәптәре барлыҡҡа килгән. 1882 йылда әзербайжан телендә «Вэтэн дили» тип аталған тәүге дәреслек баҫылып сыҡҡан. XIX быуат һуңында уҡытыу ике телдә алып барылған рус-татар (йәғни рус-әзербайжан) мәктәптәре асылған. Уларҙа әзербайжан телен уҡытыу 1914 йылға тиклем дауам иткән, артабан, 1913/1914 йылдарҙан башлап, туған телдә уҡытыу тәүге ике класҡа ғына бирелгән. Китаптарҙың тиражы һәм атамалары һанына ҡарағанда, революцияға тиклемге периодта улар бик күп булмаған. Улар, күпселек халыҡтың китап уҡыу мөмкинселеге булмаған саҡта, башлыса, йәмғиәттең өҫтөнлөклө ҡатламына тәғәйенләнгән булған. 1913 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Әзербайжанда дөйөм тиражы 173 мең экземпляр тәшкил иткән 273 баҫма берәмек сыҡҡан, тираждың тик 32 % ғына әзербайжан телендә баҫылған.
Лингва франка
Күп быуаттар дауамында әзербайжан теле бөтөн Фарсыстанда, Ҡаф тауында һәм көньяҡ-көнсығыш Дағстанда сауҙа һәм этник-ара мөнәсәбәттәрен лингва франка сифатында хеҙмәтләндергән. Уның трансрегиональ тәьҫире һәр хәлдә XVIII быуатҡа тиклем дауам иткән.
Үткән заманда әзербайжан теле Ҡаф тауында киң таралған булған. 1836 йылда сыҡҡан «Ҡаф тауы артындағы рәсәй биләмәләренә күҙәтеү»ҙә: «Ширванда өҫтөнлөк иткән тел Адербийжанда (Әзербайжанда) ҡулланылған һәм ғәҙәттә беҙҙә татар теле тип йөрөтөлгән туркоман теле … Ҡаф тауы артында был тел төрки, йәғни төрөк тип атала … яғымлылығы, музыкаллеге менән айырылып тора һәм тағы ла уны өйрәнеү еңеллеген дә ҡушһаң, уның был ерҙә ҡулланылышын Европала француз теленең ҡулланылышы менән сағыштырыуға бер ҙә аптырарлыҡ түгел» тип билдәләнгән.
Әзербайжан теленең милләт-ара аралашыу теле булараҡ өҫтөнлөклө хәле XIX быуаттың икенсе яртыһында көсәйҙе.
Быуаттар дауамында әзербайжан теле көньяҡ Дағстанда лингва франка (милләт-ара аралашыу теле) хеҙмәтен үтәгән. , XVI—XVII быуаттарҙа ла ул Дағстанда һаман таралған булған әле. XVIII—XIX быуаттарҙа әзербайжан теле Дағстан өлкәһенең Самур округында киң таралған; Самурская үҙәнендә ул милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланылған. XIX быуатҡа саҡлы әзербайжан теле, ҡумыҡ һәм авар телдәре менән бер рәттән, тау итәгендәге һәм уйһыу ерле Дағстанда шулай уҡ лингва-франка булып хеҙмәт иткән.
XIX быуат һуңында Дағстанға килгән К. Ф. Ган «бөтөн Дағстанда тиерлек төрөк-татар теле, әйтер кәрәк, интернациональ тел булыуы раҫ (факт)» тип яҙған. Көньяҡ Дағстанда әзербайжан теле XX быуат урталарына саҡлы үҙенең милләт-ара аралашыу теле статусын һаҡлап ҡалған. Шулай, 1950-се йылдарҙа Леонид Иванович Лавров: «Көньяҡ Дағсстандың бөтөн ерендә тиерлек әзербайжан теле икенсе тел булып һанала»тип билдәләгән. Мәҫәлән, рутулдар «өйҙә, эштә һәм йыйылышта үҙҙәренең туған теле менән файҙалана, ләкин әгәр йыйылышта был телде белмәгән башҡа халыҡ (лезгиндар, цахурҙар һ.б.) булһа, ораторҙар йыш ҡына әзербайжан телендә һөйләшәләр» тип хәбәр иткән. Рутулдар өсөн яҙма төҙөүҙең «маҡсатҡа ярашһыҙлығының» бер сәбәбе булып, Л. И. Лавров билдәләгәнсә, «һәр рутулдың әзербайжан теле кеүек үҫешкән телде яҡшы белеүе торған». Агулдарҙың тик «Әзербайжанға эшкә килеп йөрөүсе сифатындағылары ғына» әзербайжан телен белгән.
Бынан тыш, әзербайжан теле күрше халыҡтарҙың туған телдәрен аралашыуҙан ҡыҫырыҡлап сығарған. Мәҫәлән, 1890—1907 йылдарҙа Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлегендә «күрше булып йәшәгәнлектән һәм даими аралашҡанлыҡтан, табасарандар әзербайжандарҙың телен өйрәнгәндәр һәм аҙ-аҙлап үҙҙәренең туған телен оноталар»тип билдәләнгән (в настоящий момент в табасаранской лексике много заимствований из азербайджанского языка). Кавказ телдәрен өйрәнеүсе Адольф Дирр табасаран теле буйынса хеҙмәт баҫтырып сығарған, һәм әзербайжан теленең табасаран теленә йоғонтоһо «һүҙлегендә генә түгел, хатта грамматикаһында ла күренә» тигән һығымта яһаған. Көньяҡ Дағстан буйлап йөрөгән Беккер түбәндәгене хәбәр иткән:
Дағстандан тыш, әзербайжан теле шулай уҡ ҡаф тауы арты халҡы араһында киң таралған. Ф. Т. Марков Әрмәнстандағы ассирийлылар үҙ-ара яңы арамей(айсор) телендә һөйләшкән, тип билдәләй «ә башҡа милләттәр менән аралашҡанда татар (йәғни әзербайжан телен)», Эриван өйәҙендә таралған дөйөм телде ҡулланалар. Әзербайжандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге байтаҡ ултыраҡтарҙа әзербайжан теле аварҙар һәм цахурҙарҙың үҙ-ара аралашыу теленә әйләнде (мәҫәлән, Юхары Чардахлар ауылында). Г. А. Эзов үҙенең «Бөйөк Петрҙың әрмәндәр менән бәйләнеше» тигән китабында, әрмән документтарына аңлатмаһында «күпселеген татар (әзербайжан) һүҙҙәре менән сыбарланған әрмән йәнле һөйләү телендә яҙылған» тип билдәләгән, был яҙмалар әрмән теле диалекттарын өйрәнгәндә файҙаланырлыҡ материал була алыр ине.
1861 йылдың 26 сентябрендә Ахты биләмәһендә Самур округында рус һәм әзербайжан телдәрен өйрәтеүсе донъяуи мәктәп асылған све. 1923—1928 йылдарҙа әзербайжан теле дағстан мәктәптәрендә уҡытыу маҡсатында ҡулланылған берҙән-бер рәсми тел булған. 1952 йылға саҡлы рутуль мәктәптәрендә уҡытыу әзербайжан телендә алып барылған. Цахурҙарҙың 1938 йылдан 1952 йылға, уны рус теле менән алмаштырғанға саҡлы, әзербайжан теле шулай уҡ мәктәптә уҡытыу теле булған.
Совет Әзербайжаны
. 1918 йылдың майында көньяҡ-көнсығыш Ҡаф тауы арты территорияһында бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы (ӘДР) иғлан ителгән. Яңы барлыҡҡа килгән дәүләттә ниндәй тел — төрөкмө әллә әзербайжанмы — дәүләт теле булыуын хәл итерлек уртаҡ ҡараш булмаған, но уже 27 июня государственным языком АДР был провозглашён тюркский (азербайджанский) язык.
Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылғандан һуң әзербайжан теле күп яҡлы үҫеш алған. 1920 йылдың 16 авгусында Азревком «1 һәм 2 баҫҡыс мәктәптәрендә телдәр уҡытыу тураһында» тигән Декрет ҡабул иткән. Шуның менән төрөк (әзербайжан) телен 2 баҫҡыслы мәктәптәрҙә тәүге уҡыу йылынан башлап (уҡыуҙың алтынсы йылы) аҙнаға 4 сәғәт мотлаҡ уҡытыла торған дәрестәр рәтенә индергәндәр. 1921 йылдың июлендә (Ҡаф тауы арты Үҙәк Башҡарма Комитеты) ЗакЦИК-тың икенсе сессияһы ҡайһы бер юғары типтағы мәктәптәрҙә, шулай уҡ техникумдарҙа Ҡаф тауы арты халыҡтарының төп телдәрен һәм уларҙың тарихын һәм көнкүрешен мотлаҡ өйрәнеү тураһында ҡарар ҡабул иткән. Икенсе көндә үк Әзербайжан ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК) республиканың дәүләт учреждениеларын хосуси милектән дәүләт милкенә күсереү буйынса, шул иҫәптән республиканың дәүләт органдарында ҡағыҙ эштәрен һәм хат аша хәбәрләшеүҙе әзербайжан телендә алып барыу тураһындағы декрет ҡабул иткән. АзЦИК эргәһендә әзербайжан телендәге фәнни терминологияны эшләү буйынса Үҙәк комиссия булдырылған.
Совет заманында Ҡаф тауы артында тик Әрмәнстан һәм Грузия ғына үҙ конституцияларына дәүләт теле тураһындағы статьяларҙы индерә алған, шул уҡ ваҡытта Совет Әзербайжанында XX быуаттың икенсе яртыһына саҡлы әзербайжан теле ниндәй ҙә булһа статусҡа эйә булмаған. 1940-сы йылдар аҙағында — 1950-се йылдар башында, Әзербайжан ССР-ы етәксеһе Мир Джафар Багиров дәүерендә әзербайжан телен дәүләт теле итеп иғлан итеүгә ынтылыш яһалған. Хатта бөтөн республиканың учреждениеларын һәм предприятиеларын әзербайжан теленә күсереүҙе тәьмин итергә тейешле комиссия ла ойошторолған булған, ләкин Багировты эштән бушатыу һәм артабан уны ҡулға алыу менән бәйле, был эш туҡтап ҡалған. Тик 1956 йылдың 21 авгусында ғына Әзербайжан ССР-ының 1937 йылғы Конституцияһына дәүләт теле тураһындағы статья өҫтәлгән, һәм әзербайжан теле республикала дәүләт теле тип иғлан ителгән. Джамиль Поладхан оғлы Ғасанлы әзербайжан телен киң һәм бөтөн ерҙә, дәүләт учреждениеларында, эш башҡарыуҙа, шулай уҡ уҡыу һәм мәҙәниәт йорттарында ҡулланыу «милли үҙаңдың үҫешенә этәргес бирҙе» тип уйлай. Әзербайжан ССР-ының 1978 йылғы артабанғы Конституцияһының Ст. 73-сө статьяһы шулай уҡ әзербайжан телен дәүләт теле тип иғлан иткән. Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, әзербайжан теле Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле итеп иғлан ителде.
Иран Әзербайжаны
Ирандағы 1905—1911 йылдарҙағы Конституцион революцияһы йылдарында Иран Әзербайжанында әзербайжан телендә демократик гәзиттәр баҫылып сыға башлаған, яңы методлы әзербайжан мәктәптәре һаны күбәйгән. 1925 йылда Каджарҙар урынына килгән Пехлеви династияһы әзербайжан телен мәғарифта, матбуғатта һәм эш башҡарыуҙа файҙаланыуҙы тыйған. Бының өҫтәүенә, ул саҡтағы ирандың идара итеүсе даирәләренең күп вәкилдәре әзербайжан теленең барлығын да танымаған. Уларҙың ҡайһы берҙәре әзербайжан телен фарсы теле диалекты тип раҫлағандар, икенселәре әзербайжандар сит ил баҫып алыусылары көсләп таҡҡан телдәрен оноторға тейеш тигән талап ҡуйғандар.
1941 йылдың авгусында совет-инглиз ғәскәрҙәре Иранға баҫып инеп, илдең төньяғын һәм көньяғын оккупациялағандан һуң, ситуация үҙгәргән. Әзербайжандар туған телендә һөйләшеү һәм гәзит сығарыу мөмкинлеген алған. 1945 йылдың ноябрендә совет ғәскәрҙәре яулаған территорияларҙа 1946 йылдың 6 ғинуарында әзербайжан телен Көньяҡ Әзербайжандың дәүләт теле тип иғлан иткән Әзербайжан Милли хөкүмәте барлыҡҡа килгән. Мәктәптәрҙең тәүге ете кластары өсөн әзербайжан телендә дәреслектәр әҙерләнгән һәм баҫылып сыҡҡан. Шул йылдың июнендә, үҙәк власть һәм әзербайжан демократтары араһындағы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡабул ителгән килешеү Әзербайжанда «урта һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыу ике телдә — фарсы һәм әзербайжан» телендә алып барылыуын күҙ уңында тотҡан. Әммә Милли хөкүмәт түңкәрелгәс, әзербайжан телен халыҡ алдында асыҡ файҙаланыу тағы ла тыйылған. Ирандағы 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң Ирандың яңы Конституцияһының 15 статьяһы «урындағы милли телдәр фарсы теле менән бер рәттән матбуғатта, башҡа киң мәғлүмәт сараларында, шулай уҡ мәктәптә милли әҙәбиәтте уҡытыуҙа ирекле ҡулланыла ала» тип иғлан иткән.
Яҙмаһы
left|thumb|180px|[[Иран әзербайжандары йәки Көньяҡ әзербайжандар ғәрәп яҙмаһын файҙалана. Иллюстрацияла әзербайжан шағиры Ғүмри Дарбанди китабы [[:az:Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri|Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri (1819—1891). Китаптың атамаһы — әзерб. کتاب کلیات کنز المصائب — قمری دربندی مرحوم]] ХХ быуат дауамында әзербайжан теленең яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәреш кисергән. 1922 йылға саҡлы әзербайжандар, төрөк телдәренә хас үҙенсәлекле билдәләр (ڭ‎, گ, ۋ, ﭺ, پ, ژ‎) өҫтәлгән ғәрәп алфавиты менән файҙаланған . Был байтаҡ ҡатмарлы график система булған, һәм уның был сифатына әзербайжан мәҙәниәте вәкилдәре ҡайһы берҙә иғтибар иткәндәр. Мәҫәлән, XVI быуатта уҡ шағир Физули ғәрәп яҙмаһының ҡатмарлылығын билдәләгән . Тәүгеләрҙән булып, алфавит реформаһы проекты менән фәйләсүф-материалист һәм яҙыусы-драматург Мирза Фатали Ахундов сығыш яһаған. 1857 йылда ул ғәрәп алфавиты реформаһының тәүге проектын төҙөгән һәм, уға таяныс эҙләп, Константинополгә барған, әммә уның проектын кире ҡаҡҡандар . Уңыш ҡаҙанмаған тырышлыҡтарҙан һуң ахырҙа, 1873 йылда, латин һәм рус алфавиттарына таянып, силлабик ғәрәп алфавитын тулыһынса алмаштырған һәм әзербайжан теленең өн үҙенсәлектәренә ҡулайлашҡан алфавит төҙөгән . Һуңғыһы 42 билдәнән торған . Әзербайжан алфавитын латинлаштырыу мәсьәләһе 1906 йылда ла ҡуҙғатылған.
Тик Рәсәйҙә Граждандар һуғышы тамамланғандан һәм Ҡаф тауында һәм Урта Азияла Совет власы урынлаштырылғандан һуң ғына, ғәрәп алфавитын латин алфавиты менән алмаштырыу маҡсатында көрәш башланған. СССР-ҙа милли алфавиттарҙы латинлаштырыуҙың башында Әзербайжан торған. 1925 йылда Баҡыла Әзербайжан ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК) рәйесе Самед Аға Ағамалы оғлы етәкселегендәге яңы алфавиттың Бөтә Союз үҙәк комитеты (ВЦКНА) булдырылған. 1926 йылдың мартында Баҡыла үткән I Бөтә союз төрки телдәрен өйрәнеүселәр (тюркология) съезында төрки телдәрҙе сиратлап (этаплап) латинлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән.
1929 йылда ғәрәп алфавиты латиница нигеҙендәге яңәлиф менән алмаштырылған (Бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы (АДР) заманында, 1918—1920 йылдарҙа уҡ, планлаштырылған булған).
1939 йылда кириллица индерелгән (кириллизация процесы СССР-ҙың бөтөн төрөк халыҡтары телдәренә таралған), ә 1958 йылда был алфавит, әзербайжан телнең ихтыяждарына тура килтереп, үҙгәртелгән. 1991 йылда, 1929-39 йылдарҙағы тәүге вариантынан айырмалы булған, ләкин төрөк теленең орфографик нормаларына яҡынайтылған, латин нигеҙле алфавитҡа күсерелгән.
Хәҙерге ваҡытта яҙманың бер нисә варианты файҙаланыла — Әзербайжан Республикаһында латиница нигеҙендә, Иран Әзербайжанында ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә һәм Дағстанда кириллица нигеҙендә.
Хәҙерге әзербайжан әлифбәһе төрөк әлифбәһе нигеҙендә төҙөлгән. Ул 32 хәрәфтән тора. Шул иҫәптән 29 хәрәф төрөк әлифбәһенән, 3 хәреф телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Х Х, Q q хәрефтәре.