cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҙау диңгеҙе
Флораһы һәм фаунаһы
Аҙау диңгеҙенә йәшәүсе һөтимәрҙәрҙең бер төрө — диңгеҙ сусҡаһы (башҡа атамалары — ҡара диңгеҙ сусҡаһы, аҙау дельфины, пыхтун, чушка). Диңгеҙ сусҡаһы көтөү эсендә йәшәй. Төркөм составына икенән алып унға саҡлы берәмек инә. Популяцияның һаны һәр ваҡыт ҙур булмаған, хәҙерге мәғлүмәттәр юҡ. Азовка — кит ғаиләһе төркөмөнән иң ваҡ хайуан. Ә урындағы аҙау-ҡара диңгеҙ популяцияһы башҡа ареал дельфиндарынан вағыраҡ. Инә диңгеҙ сусҡалары аталарынан ҙурыраҡ: 90—150 см. Аталарының иң ҙурының размеры 167 сантиметрға, а синәләренеке — 180 сантиметрға еткән. Азовкаларҙыъ уртаса ауырлығы 30,2 кг тәшкил итә. Ғүмер оҙонлоғо — 25—30 йәш.
Үҫемлек һәм тере организмдар һаны буйынса Аҙау диңгеҙенә донъяла тиңдәр юҡ. Майҙандың бер берәмегенә балыҡ һаны буйынса, Аҙау диңгеҙе 6,5 тапҡырға Каспий диңгеҙенән, Ҡара диңгеҙҙән — 40 тапҡырға һәм Урта диңгеҙҙән 160 тапҡырға ҙурыраҡ.
Аҙау диңгеҙенең географик объекттары
Генический боғаҙынан башлап урынлашыу тәртибе буйынса сәғәт уғы хәрәкәте йүнәлешендә иң ҙур йәки айырым ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған географик объекттар һанап кителгән.
Ҡултыҡтар һәм лимандар:
Ҡомаяҡтар, морондар (диңгеҙгә инеп торған ер), ҙур утрауҙар:
Диңгеҙгә ҡойоусы йылғалар:
Диңгеҙ яры буйындағы административ берәмектәр
Генический боғаҙынан башлап урынлашыу тәртибендә һаналалар:
Юридический статус
Диңгеҙҙең халыҡ-ара статусы бер төркөм хоҡуҡи сығанаҡтар менән билдәләнә, шуларҙан иң актуале — Рәсәй Федерацияһы һәм Украина араһында Аҙау диңгеҙен һәм Керчь боғаҙын файҙаланыу буйынса хеҙмәттәшлек килешеүе (2004 йылда ике яҡлы ратификацияланған). Был документта Аҙау диңгеҙе Рәсәй һәм Украинаның эске һыуҙары категорияһына индерелгән.
XIX быуат
Аҙау диңгеҙе XIX быуатта Рәсәй өсөн, бер яҡтан, балығы күплектән, икенсе яҡтан — диңгеҙ аша даими үҫә барған тауар әйләнеше менән бигерәк мөһим булған. Аҙау диңгеҙе гавандарына 1866—1871 йылдарҙа йыл әйләнәһенә дөйөм ауырлығы 362 951 тонна булған йөк тейәгән 2662 карап ингән. Шуның яртыһынан күберәге Таганрогҡа, Бердянскиға 558-е, Керчкә 296-һы, Мариуполгә 263-ө тура килә. Диңгеҙгә 6807 яр кәмәһе килгән, 6832 кәмә киткән. Был осорҙа Аҙау диңгеҙенең рус сауҙа флоты дөйөм тоннажы 40 658 булған 1210 караптан торған.
Аҙау диңгеҙендә тимер юл транспорты магистралдәрен төҙөү менән бәйле сауҙа әүҙем үҫешкән:
Аҙау диңгеҙе бассейнындағы йөк ағымы
Мариуполь һәм Поти порттары араһында мәғдән-күмер линияһында йөҙөү атҡарыла. Мариуполдән Кавказ аръяғы илдәре ихтыяжын тәьмин итеү маҡсатында донецк күмере, ә кире йүнәлештә «Азовсталь» комбинатына чиатур марганецы ташыла. Донецк күмере шулай уҡ Дунай, Ильичевск, Херсон һәм Николаев порттарына килтерелә; кире йүнәлештә марганец һәм тимер рудаһы Херсондан һәм Николаевтан Мариуполгә килтерелә. Оҙаҡ ваҡыт Камыш-Бурун (Керчь районы) һәм Мариуполь араһында металлургия агломератын ташыу маҡсатында даими линия эшләгән. Был линияла донъя практикаһында тәүге тапҡыр судноларҙа +600 температуралы агломерат йөрөтөү үҙләштерелгән. һәм культураларҙы күсереү ойошторола. Аҙау диңгеҙе, Ҡара диңгеҙ менгән сағыштырғанда, һайыраҡ булғанлыҡтан, ҡайһы бер Яҡын Көнсығыш (Ливан, Ливия) һәм Төньяҡ Африка илдәре талабына ярашлы, унда ҙур булмаған суднолар ғына хеҙмәтләндерелә ала.
Нефть ятҡылыҡтарын эҙләү һәм нефть табыу
РФ Хөкүмәте берлектәге предоставило «Роснефть» һәм ЛУКОЙЛ — «„Приазовнефть“ нефть компанияһы» ЯСЙ предприятиеһына — федераль әһәмиәтендәге углеводород сеймалын эҙләү һәм табыу маҡсатында Аҙау диңгеҙенең Темрюк ҡултығында урынлашҡан «Новое» участкаһындағы ятҡылыҡты файҙаланыу хоҡуғын биргән, 2013 й. 18 апрелендә тейешле ҡарарға ҡул ҡуйылған.
2011 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ятҡылыҡтан геологик һәм сығарылған тейешенсә нефть запастары 1,339 млн тонна һәм 0,67 млн тонна (С1 категорияһы буйынса) һәм 3,429 млн тонна һәм 1,715 млн тонна (С2 категорияһы буйынса) тәшкил иткән.
Экологияһы
Аҙау диңгеҙе диңгеҙ буйында урынлашҡан Мариуполь («Азовсталь» ААЙ-е, йәғни тулы цикллы металлургия предприятиеһы), Таганрог һәм башҡа сәнәғәт ҡалалары предприятиелары ҡалдыҡтары менән ныҡ бысранған.
Римский-Корсаков Николай Андреевич
Николай Андреевич Римский-Корсаков (6 (18 март) 1844 йыл — 8 (21) июнь 1908 йыл) — урыҫ композиторы, педагог, дирижер, йәмәғәт эшмәкәре, музыка тәнҡитсеһе; «Могучая кучка» ҡатнашыусыһы. Уның әҫәрҙәре араһында — 15 опера, өс симфония, симфоник әҫәрҙәр, инструменталь концерттар, кантаталар, камера-инструменталь, вокаль һәм тынлы музыка бар.
Биографияһы
Николай Андреевич Римский-Корсаков 1844 йылда Новгород губернаһының Тихвин ҡалаһында үҙҙәренең флотта хеҙмәт итеү традицияһы менән билдәле дворян Римский-Корсаковтар ғаиләһендә тыуа. Ғаилә йорто Тихвинка йылғаһы ярында, Богородица Успение монастыры ҡаршыһында була. Композиторҙың атаһы, Андрей Петрович Римский-Корсаков (1784—1862), күпмелер ваҡыт Новгород вице-губернаторы булып хеҙмәт итә, ә һуңынан — Волынск граждан губернаторы; әсәһе, Софья Васильевна, крепостной крәҫтиән һәм бай алпауыт Василий Федорович Скарятиндың (Я. Ф. Скарятиндың бер туғаны) ҡыҙы була. Композитор әсәһе тураһында түбәндәгесә хәтерләй: «Ул ваҡыттағы төшөнсәләр буйынса яҡшы тәрбиә ала. Француз телен яҡшы белә, роялдә уйнай, Александр заманында бай ғаиләләге ҡатын-ҡыҙ белергә тейешле бөтөн нәмәне белә». Буласаҡ композиторға өлкән ағаһы Воин Андреевич, диңгеҙ офицеры һәм буласаҡ контр-адмирал, көслө йоғонто яһай.
6 йәшендә Римский-Корсаков өйҙә уҡый башлай, шул иҫәптән фортепианола уйнарға өйрәнә, әммә китаптарға ҡарағанда музыка әҙерәк тәьҫир итә: һуңғыһынан уға күберәк сиркәү музыкаһы, шулай уҡ рус халыҡ йырҙары оҡшай. 11 йәшендә беренсе музыкаль әҫәрҙәрен яҙа башлай.
1856 йылда сәйәхәт тураһында хыялланған Николайҙы атаһы Диңгеҙ кадет корпусына бирә. 1858 йылда буласаҡ композитор музыка менән ысынелап мауыға башлай: ул Россини, Доницетти, фон Вебер опералары менән таныша, әммә бигерәк тә уны Джакомо Мейерберҙың «Роберт-Дьявол» һәм Михаил Иванович Глинканың — «Жизнь за царя», «Руслан һәм Людмила» әҫәрҙәре һоҡландыра. Һуңынан Бетховен («Пасторальная симфония»), Моцарт һәм Мендельсон музыкаһына ҡыҙыҡһыныуы арта. «Мин 16 йәшлек музыка яратҡан һәм уйнаған бала», — тип хәтерләй ул һуңынан. Етди музыкаль белем алырға кәрәклеген тойоп, Николай 1859 йылдың көҙөнән пианист Николай А. ф. Канилленан дәрестәр ала башлай.
Килиансрода
Килиансрода (Kiliansroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 223 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды йорто
Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды йорто - Страсбург ҡалаһындағы Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды бинаһы. 1994 йылда уның төҙөү тамамланды. Ричард Роджерс, Клод Бухнер архитекторҙар хеҙмәттәшлек эше.
Йорт 1989 йылда Richard Rogers Partnership Ltd (Лондон) һәм Клод Бухнер ( Страсбург) компаниялары тарафынан проектланған. Улар «символик иҫтәлекле урын, һәйкәл түгел" булдырырға ниәтләгән. Улар шулай уҡ, Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды мәғәнәһе буйынса, уны артыҡ ҡунаҡсыл һәм асыҡтан-асыҡ эшләргә теләғән.
Вестибюльнән тыш бинала тик тәбиғи вентиляция һәм яҡтыртыу ғына ҡулланыла.
Судтың ике төп органы, суд һәм комиссия һәр яҡтан ике ҙур түңәрәк "консерваларны" алып тора, ә офистар бина артынан тартыла торған «ҡойроғо»нда урынлашҡан. Йорт өҫтөндә эшләүсе архитекторҙар командаһы Лори Бот, Питер Андрей, Эйк Беккер, Эллиот Бойд, Майк Дэвис, Карин Эге, Паскаль Гибсон, Марко Гольдмен, Леннарт Рут, Иван Харбор, Аларди Калсә, Sze-King Ҡан, Карел Левин, Автор Тотай, Джон Доу, Луиза Пломба, Кемдәрҙер, Ҡәҙер, Паскаль Руссо, Юл булһа, Сара тили, Эндрю Айли, Сики Тима һәм Джон Янг.
Санкт-Петербург дәүләт сәнәғәт технологиялары һәм дизайн университеты
Санкт-Петербург дәүләт сәнәғәт технологиялары һәм дизайн университеты (рәсми булмаған исеме — «тряпочка») — Санкт-Петербургтағы юғары уҡыу йорто. 1930 йылда ойошторолған.
Санкт-Петербург дәүләт сәнәғәт технологиялары һәм дизайн университетында дизайнер, инженер, гуманитар, иҡтисад һәм педагогия йүнәлештәрендә 202 белем биреү программалары буйынса әҙерлек алып барыла.
Тарихы
1930 йылдың 26 апрелендә Ленинград технология институтынан бүленеп сыҡҡан Ленинград туҡыу институты булараҡ нигеҙ һалына.
1930 йылдың 6 ноябрендә институт Оло Диңгеҙ урамы, 18 адресы буйынса урынлашҡан үҙенең төп уҡыу-лаборатория корпусына күсеп сыға, унда тәүге факультеттары — инженер-иҡтисади һәм технологиялар асыла.
1935 й. — Ленинград туҡыу институтына С. М. Киров исеме бирелә. Ошо уҡ йылда институттың тәүге сығарылышы була.
1930-сы йылдарҙа С. М. Киров исемендәге еңел сәнәғәт академияһы исемен йөрөтә. Яңы бинаһы 1936 йылда Совет проспекты һәм Ҡыҙыл Атлылар урамы мөйөшөндә төҙөлә. Академияла 5 факультет була: полиграфия, туҡыу-тегеү, күн-аяҡ кейеме, аҙыҡ-түлек, химия. 1940 йылда академия бөтөрөлә, уның функциялары һәм мөлкәте башҡа уҡыу йорттарына тапшырыла.
1941 й. — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институттың студенттары һәм уҡытыусылары Ташкентҡа эвакуациялана, унда Мәскәү, Ленинград һәм Ташкент институттары базаһында Н. И. Труевцев етәкселегендә берләштерелгән Туҡыу институты ойошторола. Институтта һуғыш башланыу менән булдырылған һәм ҡалала ҡалған Махсус химия лабораторияһы, институт ғалимдары менән берлектә, Ленинградты һаҡлаусыларға һәм Ленинград фронты ғәскәрҙәренә блокада осоронда һөҙөмтәле ярҙам күрһәтә.
1944 г. — Институт Ленинградҡа ҡайта.
1963 й. — профиле киңәйеү менән бәйле институт яңы исем ала — С. М. Киров исемендәге Ленинград туҡыу һәм еңел сәнәғәт институты.
1980 й. — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән институт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1992 й. — институт Санкт-Петербург дизайн һәм технология университеты уҡый.
1997 й. — Санкт-Петербург аяҡ кейеме колледжы университеттың структур бүлеге булып китә һәм Технология, идара итеү һәм моделләштереү колледжы тип атала.
2001 й. — Санкт-Петербург дизайн һәм технология университетында барлыҡҡа килгән Төньяҡ-Көнбайыш профессиональ педагогия институты булдырыла, Матбуғат институты университет структураһына Төньяҡ-Көнбайыш матбуғат институты булып инә.
2007 й. — университетҡа Кейем инженер мәктәбен ҡушалар (колледж).
2015 й. — университетҡа Санкт-Петербург үҫемлек полимерҙары дәүләт технология университетын (хәҙер — Технология һәм энергетика юғары мәктәбе) ҡушалар, ошо ваҡыттан алып ул Санкт-Петербург дәүләт сәнәғәт технологиялары һәм дизайн университеты тип атап йөрөтөлә башлай.
Институттың (университеттың) ректорҙары (директорҙары)
1930—1934 Зеленский Александр Федорович.
1934—1937 Григорий Сергеевич Агапов.
1937—1950 Труевцев Николай Иванович.
1950—1970 Арефьев Гурий Иосифович.
1988—2006 Виктор Егорович Романов, техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре,СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры, күп тапҡыр СССР чемпионы һәм рекордсыһы, 1960 йылда XVII олимпия уйындары һәм 1962 йылда велосипед спорты буйынса донъя беренселеге призеры. Әлеге ваҡытта — СПбГУПТД президенты.
2007 йылдан алып — Демидов Алексей Вячеславович, техник фәндәр докторы, профессор, фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты, И. П. Кулибин исемендәге орден һәм «Мәғ лүмәт йәмғиәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» иҫтәлекле миҙал эйәһе, Санкт-Петербург юғары уҡыу йорттары ректорҙары Советы Президиумы ағзаһы, Рәсәй инженер академияһының мөхбир ағзаһы
Университет структураһы
- Графика дизайны институты
- Сәнғәт һәм дизайн институты
- Кейем дизайны институты
- Арауыҡ мөхите дизайны институты
- Ғәмәли сәнғәт институты
- Матбуғат һәм медиатехнологиялар юғары мәктәпбе
- Бизнес-коммуникациялар институты
- Иҡтисад һәм социаль технологиялар институты
- Төньяҡ-Көнбайыш профессиональ-педагогия институты
- Өҙлөкһөҙ һөнәри белем биреү төбәк институты
- Автоматлаштырыу һәм информацион технологиялар институты
- Ғәмәли химия һәм экология институты
- Өҫтәмә профессиональ белем биреү институты
- Энергетика һәм технология юғары мәктәбе
-Технология, моделләштереү һәм идара итеү
Нәшриәт эшмәкәрлеге
Санкт-Петербург дәүләт сәнәғәт технологияһы һәм дизайн университеты нәшриәте ваҡытлы фәнни журналдар сығара: «Вестник Санкт-Петербургского государственного университета технологии и дизайна» (1975); «Дизайн. Материалы. Технология» (2006 й. алып); «Известия вузов. Технология лёгкой промышленности» (2008 й. алып) һәм йәштәр баҫмалары: «texСТИЛЬ» гәзите һәм студенттар журналы «СТИЛЬ-студент».
Рейтингы
Педагогия университеттарының Рәсәй 2020 рейтингы буйынса (рейтингҡа содержит высшие учебные заведения с педагогик йүнәлешле педагогик һөнәрҙәре булған уҡыу йорттары ла индерелгән)45-се урынды биләй.
Беренсе Талка
1--Талка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 344 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жале (зыярат)
Жале үҙәк зыяраты (слов. Žale Centralno pokopališče ) — Любляналағы иң ҙур ҡала зыяраты
Үҙәктән төньяҡҡа ҡарай Бежиград ҡала районында урынлашҡан. 1906 йылда асылған. 1946 йылға тиклем изге Криж зыяраты тип атала, шунан һуң боронғо славян телендә зыярат (grobišče, pokopališče) тигән һүҙҙе аңлатҡан хәҙерге исемен ала.
Тарихы
XX быуат башында зыярат төҙөү тарихы изге Криштоф ҡала зыяратында урын етмәү менән бәйле, сөнки унда ерләүҙәр 120 йыл дауамында башҡарылған. 1901 йылда  властар  кисекмәҫтән зыярат өсөн урын эҙләй башлау бурысын ҡуя. 115 км² майҙанлы яңы зыяратты төҙөү Любляна ҡалаһынан төньяҡтараҡ яланда  1905 йылда архитектор Фердинанд Трумлер етәкселеге аҫтында  башлана. 1906 йылда беренсе ерләүҙәр изге Криж сиркәү янында башлана. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында бында католицизм динен тотҡан яҡынса 6 мең һәләк булған һалдат  ерләнә. 1923 йылдан бында йәһүдтәрҙе һәм мосолмандарҙы ерләй башлайҙар. 1927 йылда зыяратты төньяҡ йүнәлешендә  70 км² киңәйтәләр.
2004 йылда барыһы 150 меңдән ашыу ҡәбер була. 2006 йылда зыяраттың майҙаны 375 км² тәшкил итә. Ҡәберлектә Словенияның ике меңгә яҡын атаҡлы гражданы, шул иҫәптән, уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе — Плечник  Йоже ята.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Пеляжья (йылға)
Пеляжья — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пеляжья ҡушылдығының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таһир Таһиров
Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы, әҙәби псевдонимы Таһир Таһиров (15 сентябрь 1923 йыл — 25 ноябрь 2013 йыл) — партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. 1967—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Тарих фәндәре кандидаты (1961). 1943 йылдан КПСС, 1957 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1984 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Фәтих Кәрим (1998), Мәжит Ғафури (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976, 1986), Халыҡтар дуҫлығы (1980) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Таһир Исмәғил улы Ахунйәнов 1923 йылдың 25 сентябрендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Бишбүләк улусының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы) Муса ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҙҙәрендәге башланғыс мәктәптән һуң Айыт ете йыллыҡ һәм Миәкә районы Мәнәүезтамаҡ урта мәктәрендә уҡый. 1940 йылда Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлай һәм Бишбүләк районыны Муса ауылындағы башланғыс, аҙаҡтан Яңы Васильевка ете йыллыҡ мәктәптәрендә балалар уҡыта.
1941 йылда Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә алына. Хәрби училище тамамлағандан һуң, взвод командиры вазифаһында Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы яуҙарҙа ҡатнаша. 1943 йылда Коммунистар партияһына инә. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби ордендар һәм миҙалдар менән наградлана.
Армия сафтарынан 1946 йылда тыныс тормошҡа ҡайта һәм Яңы Васильевка ете йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә, әммә күп тә үтмәй ВЛКСМ-дың Бишбүләк район комитетына ойоштороу бүлеге мөдире итеп алына, ноябрь айында райкомдың II секретары итеп һайлана. 1948—1950 йылдарҙа Өфөлә Өлкә партия мәктәбендә уҡый һәм уны тамамлағандан һуң КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының лекторы, аҙаҡтан пропаганда бүлеге мөдиренең урынбаҫары була. 1957—1961 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә уҡып ҡайтҡандан һуң КПСС өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1964 йылда «Ҡыҙыл таң» республика гәзитенең мөхәррире итеп раҫлана. 1967 йылдан алып 1987 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының идеология буйынса секретары булды.
Партия органдарында эшләгән осорҙа КПСС-тың XXVI съезына делегат, Башҡорт АССР-ының VI—X саҡырылыш Юғары Советтары депутаты итеп һайланды. Фиәҡәр һәм намыҫлы хеҙмәт эшмәкәрлеге өсөн өс тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены, миҙалдар, шул иҫәптән Монгол Халыҡ Республикаһы миҙалы менән наградланған. Уҙған быуаттың алтмышынсы — һикһәненсе йылдарында Башҡорт АССР-ы хеҙмәтсәндәренең төрлө өлкәләрҙә өлгәшкән күп яҡлы уңыштарында һис шикһеҙ Таһир Исмәғил улы Ахунйәновтың шәхсән өлөшө тос ҡына.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Таһир Таһиров әҙәби ижад менән һуғышҡа тиклем үк шөғөлләнә башлай: төрлө гәзиттәрҙә үҙенең мәҡәләләрен һәм шиғырҙарын баҫтыра.
Ҡыҙыл Шишмә (Благовар районы)
Ҡыҙыл Шишмә (Кызыл-Чишма) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 47 кеше. Почта индексы — 452745, ОКАТО коды — 80214828005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байсар
Байсар (Байсарово) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 452827, ОКАТО коды — 80259820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл районың төньяҡ-көнсығышында, Урта Бырғат йылғаһы башында урынлашҡан.
Тарихы
Ауыл, фараз буйынса, XIX быуат аҙағында — XX быуат башында барлыҡҡа килгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 115 йорт хужалығы һәм 542 кеше (271 ир-ат, 271 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.
1926 йылда ауыл Урал өлкәһенән Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл улусына күсерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Шмидт исемендәге колхоз эшләй. .
1982 йылда 90-ға яҡын кеше йәшәй.
1989 йылда 50 кеше (21 ир-ат, 29 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпкә алынған.
2002 йылда 22 кеше (10 ир-ат, 12 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй, күпселек башҡорттар (73 %) һәм татарҙар (27 %).
Мәрмәр диңгеҙе
Мәрмәр диңгеҙе (Marmara Denizi, мәрмәр табылған Мармара утрауы исеменән; боронғо грек телендң Προποντίς, Пропонтида, диңгеҙ башланған урын) — Төркиәнең Кесе Азия һәм Европа өлөшөндә урынлашҡан Атлантик океан диңгеҙе. Төньяҡ-көнсығышы Босфор боғаҙы аша Ҡара диңгеҙ менән тоташа. Көньяҡ-көнбайышта Дарданелдар боғаҙы аша Эгей диңгеҙе менән тоташа. Диңгеҙ киң йүнәлештә һуҙыла; уның оҙонлоғо 280 км, иң зур киңлеге-80 км, майҙаны 11 472 км². Уртаса һыу күләме — 4 мең км³, тәрәнлеге — 1355 метрға тиклем.
Тарихы
Мәрмәр диңгеҙенең барлыҡҡа килеүен ер ҡабығының ҙур ярыҡтары менән бәйләйҙәр, улар Евразия һәм Африка материктарын айыра. Диңгеҙ ярҙарының беренсе тасуирламаһын 1845—1848 йылдарҙа рус флотының капитан-лейтенанты М.П.Манганари башҡара. XIX быуат аҙағында рус ғалимдары С. О. Макаров һәм һәм Б. Шпиндлер Мәрмәр диңгеҙенең гидрологик һәм биологик тикшеренеүҙәрен үткәрә (уның етәкселегендә 1890—1891 йылдарҙа Рус география йәмғиәтенең һәм Император фәндәр академияһы кәрәк-яраҡ менән тәьмин иткән экспедиция башҡарыла).
Географияһы
Ярҙары башлыса таулы, көньяҡта һәм көнсығышта ныҡ бүлгеләнгән (Измит, Гемлик ҡултыҡтары һ.б.). Иң эре утрауҙары — Мармара, Принцев, төньяҡ ярҙары буйында һыу аҫты рифтары. Диңгеҙгә ҙур булмаған Граник һәм Сусурлук йылғалары ҡоя (барыһы ла тиерлек — Азия ярынан). Төркиә 2023 йылға Босфор боғаҙынан көнбайышҡа табан 45 км алыҫлыҡта Мәрмәр һәм Ҡара диңгеҙҙәрен тоташтырыусы 150 м киңлектәге Истанбул суднолар йөрөшле каналын төҙөргә планлаштыра. Уның буйынса нефть ташыусы танкерҙарҙың күп өлөшө уҙасаҡ тип планлаштырыла. «Истанбул» каналы Мәрмәр һәм Ҡара диңгеҙҙәрен Кючюк-Чекмедже күле аща тоташтырасаҡ
Флора һәм фаунаһы
Мәрмәр дигеҙенең флораһы һәм фаунаһы Урта диңгеҙенең төр составына оҡшаш.
Хужалыҡ өсөн файҙаланыу
Балыҡсылыҡ (скумбрия) үҫешкән. Мәрмәр диңгеҙе аша Ҡара диңгеҙҙән Урта диңгеҙгә мөһим судно юлдары үтә. 1999 йылдың декабрендә Мәрмәр диңгеҙендә шторм ваҡытында Рәсәйҙең «Волгонефть-248» танкеры бата, шуның һөҙөмтәһендә диңгеҙгә байтаҡ нефть продукттары аға. Яр буйҙарында бик борондан халыҡ тығыҙ ултырған; төньяҡ-көнсығышта, Босфор боғаҙы янында Истанбул ҡалаһы урынлашҡан. Яр буйҙарында — күп һанлы курорттар (Эрдек, Муданья һ.б.).
Науруз көжөһө
Науруз (Науруз көже; нооруз көже) —  Науруз байрамында йолаға әүерелгән милли ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ аш-һыуы. Байрамда һәр йортта әҙерләнә. Яңы йылда муллыҡ символы булып тора, унда ете төрлө аҙыҡ-түлек ҡулланыла, мәҫәлән, һөт, ит, май, тары ярмаһы, дөгө, кукуруз, борсаҡ (составы төрлөсә). Йәнә ниҙер өҫтәлә икән, ҡатнашмалары таҡ һандан тороға тейеш. Ҡайһы бер райондарҙа яңы быҙаулаған һыйырҙың ыуыҙ һөтөнән дә әҙерләйҙәр.
Шулай уҡ махсус һаҡланған ризыҡтар (ҡаҙы, ҡарта, һыҙлыҡ һ.б.) өҫтәлеүе мөмкин. Башлыса, был бойҙай, тары ярмаһынан бешерелгән өйрә. Халыҡ араһында был өйрәне “теләү көжө”, “күп көжө” тип йөрөтәләр.
Науырызға ҡотлау йолаһы үткәргәндән, бата ҡылғандан һуң, йыйылған халыҡ "аҡ (һөт) мул булһын" тигән теләктәр әйтә.
Көжөнө әҙерләү
Бының өсөн иң элек һөт ҡайнатырға, өҫтө ҡата биргәс, уның йөҙөнән ҡаймағын йыйып алырға кәрәк. Шунан ҡыш буйы һаҡлаған ит әҙерләмәләрен (ҡаҙы-ҡарта һ.б.) турап һалып, 15 минутҡа өҫтөн ябып ҡуялар. Күрһәтелгән ваҡыт уҙғас, айырым һауытта бешереп алынған ярмаларҙы, йәмғеһе ете төр туҡлыҡлы матдәләрҙе ҡатнаштырып, тағы бер ҡайнатып алырға кәрәк
Ростош
Ростош — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лиска йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күҙ
Күҙ (oculus) — кешенең һәм хайуандарҙың сенсор (күреү системаһы) ағзаһы. Ул электромагнит нурланышты тулҡындар оҙонлоғоноң яҡтылыҡ диапазонында ҡабул итеү һәләтенә эйә һәм күреү функцияһын тормошҡа ашыра. Тирә-яҡ мөхиттәге мәғлүмәттең 90 процентҡа яҡынын кеше күҙҙәре ярҙамында ҡабул итә.
Тирә-яҡ мөхит ҡуҙғытҡыстары араһында күреү кеше өсөн бигерәк тә ҙур әһәмиәткә эйә, сөнки тышҡы донъя тураһында мәғлүмәттәрҙең күбеһе күреү менән бәйләнгән. Бары тик күреү арҡаһында ғына тирә-яҡтағы предметтарҙы, йәнле һәм йәнһеҙ еҫемдәрҙең хәрәкәтен, графика һәм төҫ сигналдарын (хәрефтәрҙе, цифрҙарҙы, портреттарҙы һ. б.) айырып күрәбеҙ. Хеҙмәт эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре өсөн дә күреү мөһим. Һуҡыр кешегә хеҙмәттә ҡатнашыу мөмкинлеген алыу өсөн оҙайлы, ныҡышмалы эш башҡарырға тура килгәнлеге һәр кемгә билдәле.
Умыртҡалы хайуандарҙың күҙе күреү анализаторының периферик йәки үҙәктән ситтәге өлөшөн тәшкил итә, һәм күҙҙең селтәрле шекәрәһенең (урыҫса сетчатка) нейросенсор (фоторецептор) күҙәнәктәре унда рецептор (фоторецептор) функцияһын үтәй.
Күҙҙең эволюцияһы
Умыртҡаһыҙ хайуандарҙа төҙөлөшө һәм күреү мөмкинлектәре буйынса төрлө булған күҙҙәр һәм осрай — бер күҙәнәкле һәм күп күҙәнәкле, тура һәм,  һәм , ябай һәм ҡатмарлы.
Күҙҙең эске төҙөлөшө
[[Файл:Eye-diagram.svg|thumb|300px| 1. Артҡы камера (ru:Задняя камера)
3. (ru:Цилиарная (ресничная) мышца)
4. (ru:Цилиарный (ресничный) поясок)
5. (ru:Шлеммов канал)
6. Күҙ ҡараһы, бәбәк (ru:Зрачок)
7. (ru:Передняя камера)
8. Күҙ мөгөҙсәһе (ru:Роговица)
9. Төҫлө ҡатлам(ru:Радужная оболочка)
10. Күҙ яҫмығы тышсаһы (ru:Кора хрусталика)
11. Күҙ яҫмығы ядраһы(ru:Ядро хрусталика)
12. (ru:Отростки ресничного тела)
13. Конъюнктива (күҙҙең лайлалы тиресәһе)(ru:Конъюнктива)
14. (ru:Нижняя косая мышца)
15. (ru:Нижняя прямая мышца)
17. Селтәрле шекәрә артерия һәм веналары (ru:Артерии и вены сетчатки)
18. Һуҡыр тап(ru:Слепое пятно)
19. (ru:Твёрдая мозговая оболочка)
20. Селтәрле шекәрәнең үҙәк артерияһы(ru:Центральная артерия сетчатки)
21. Селтәрле шекәрәнең үҙәк венаһы(ru:Центральная вена сетчатки)
22. Күреү нервы (ru:Зрительный нерв)
23. (ru:Вортикозная вена)
24. Күҙ алмаһы еңсәһе(ru:Влагалище глазного яблока)
25. (ru:Твёрдая мозговая оболочка)
26. Күҙҙең селтәрле ҡабығының үҙәк соҡорсаһы (ru:Центральная ямка)
27. Күҙ ағы (ru:Склера)
28. (ru:Сосудистая оболочка глаза)
29. (ru:Верхняя прямая мышца)
30. Селтәрле шекәрә (ru:Сетчатка)]]
Күҙ баш һөйәгенең күҙ соҡоронда урынлашҡан. Күҙ соҡоро көптәренән күҙ алмаһының тышҡы йөҙөнә күҙҙе хәрәкәткә килтереүсе мускулдар килә.
Ҡаштар күҙҙәрҙе һаҡлай, улар маңлайҙан ағып төшөүсе тирҙе ситкә йүнәлтә. Күҙ ҡабағы менән керпектәр күҙҙе саңдан һаҡлайҙар. Күҙҙең тышҡы мөйөшөндә урынлаш¬ҡан йәш биҙе шыйыҡлыҡ бүлеп сығара. Ул күҙ алмаһының өҫтөн сылатып тора, күҙгә ингән сит өлөшсәләрҙе йыуып төшөрә, ә унан һуң күҙҙең эске мөйөшөнән йәш каналы буйлап танау ҡыуышлығына ағып төшә.
Күҙ алмаһы тығыҙ аҡһым шекәрә менән ҡапланған. Аҡһым шекәрә күҙҙе механик һәм химик зарарланыуҙарҙан, тышҡы яҡтан сит өлөшсәләрҙең һәм микроорганизмдарҙың үтеп инеүенән һаҡлай. Был шекәрә күҙҙең алғы өлөшөндә үтә күренмәле. Ул мөгөҙсә тип атала. Мөгөҙсә яҡтылыҡ нурҙарын иркен үткәрә.
Урталағы тамырлы шекәрә күҙ алмаһын ҡан менән тәьмин итеп тороусы ҡан тамырҙарының ҡуйы селтәре менән ҡап¬ланған. Был шекәрәнең эске йөҙөндә йоҡа ҡатлау булып буяғыс матдә — яҡтылыҡ нурҙарын йотоусы ҡара пигмент ята. Күҙҙең тамырлы шекәрәһенең алғы өлөшө төҫлө шекәрә (радужка) тип атала. Уның төҫө (асыҡ зәңгәр төҫтән алып ҡара көрән төҫкә тиклем) пигменттың миҡдары һәм таралып урынлашыуы менән билдәләнә.
Күҙ ҡараһы — төҫлө шекәрә уртаһындағы тишем ул. Күҙ ҡараһы күҙ эсенә яҡтылыҡ нурҙарының үтеүен регуляциялай. Яҡтылыҡ көслө булһа, күҙ ҡараһы рефлектор рәүештә тарая. Яҡтылыҡ көсһөҙ булғанда, күҙ ҡараһы киңәйә. Күҙ ҡараһы артында ике яғы ла ҡабарынҡы үтә күренмәле күҙ яҫмығы урынлашҡан. Ул керпексәле мускул менән уратып алынған. Күҙ алмаһының бөтә эске өлөшөн быяла тән — үтә күренмәле ҡойҡа һымаҡ матдә тултырып тора. Күҙ яҡтылыҡ нурҙарын предметтарҙың һүрәтләнеше күҙ алмаһының эске шекәрәһендә — селтәрле шекәрәлә фокусҡа йыйылырлыҡ итеп үткәрә. Селтәрле шекәрәлә күреү рецепторҙары — күҙ таяҡсалары һәм колбочкалары урынлашҡан. Таяҡсалар — эңер яҡтылығы рецепторҙары, колбочкалар көслө яҡтылыҡҡа ғына ҡуҙғыйҙар, төҫтәрҙе айырыу уларға бәйләнгән.
Селтәрле шекәрәлә яҡтылыҡ нервы импульстарына үҙгәрә, был импульстар күреү нервыһы буйынса баш мейеһенә ҙур ярымшарҙар ҡабығының күреү зонаһына үткәрелә. Был зонала ҡуҙғытҡыстар — предметтарҙың формаһы, уларҙың төҫө, ҙурлығы, яҡтыртылышы, торошо һәм хәрәкәте тамам айырыла.
Күреүҙең насарланыуы
Яҡшы күрә торған кеше яҡындағы һәм алыҫтағы предметтарҙы берҙәй үк яҡшы күрә. Был һәләт күҙ яҫмығының кәкрелеген үҙгәртә һәм тағы ла ҡабарынҡыраҡ була алыуы үҙсәнлегенә бәйләнгән.
Күрәғарау (близорукость) һәм үтәғарау (дальнозоркость) йыш осрай
Ҡәйеп Ейәнбәтов
Ҡәйеп Ейәнбәтов — 1773—1775 йылдарҙағы Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, ихтилал полковнигы. Шулай уҡ 1771—1773 йылдарҙағы Польша походында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Нуғай даруғаһы Ҡара-Табын улусы башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы вазифаһын да башҡарған.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, ихтилалға шул уҡ фылдың көҙөндә ҡушыла.
1774 йылдың юль башында Өфө провинция канцелярияһының Стәрлетамаҡ пристане янында П. М. Голицын етәкселегендә хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышта ҡатнаша. Һуңыраҡ хөкүмәт яғына сыға.
1796 йылда Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1798 йылдан — Стәрлетамаҡ өйәҙенең Бишауыл-Табын улусы старшинаһы.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Еркүскән (тау)
Еркүскән (Иркускан) — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге тау һырты
Географияһы
Еркүскән тауы Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал ҡалаһы янында урынлашҡан. Силәбегә тиклем — 220 км,, Өфөгә — 205 км, Һатҡыға — 16 км.
Тасуирламаһы
Еркүскән тауы Шыйҙа, Боланды, Макарушкин һырттары һәм Шихан ҡаяһы менән бер рәттән Баҡалды тауҙарының бер өлөшө булып тора. Тау 903 метрға етә. Уның битләүҙәре ҡатнаш урман менән ҡапланған, башлыса ҡарағай, шулай уҡ ҡуйы үлән үҫә. Тау түбәһе карьерҙар менән соҡоп бөтөрөлгән, эшкәртелгән мәғдән ҡалдыҡтары өйөлгән. Карьерҙарҙың ҡайһы берҙәрендә һыу ятҡылыҡтарын барлыҡҡа килгән. Бәхеткә күрә, кеше эшмәкәрлеге тауҙарҙың төп зиннәттәренең береһен — бик күп таш "таҡта"ларҙан торған рельефлы кварцит тау ҡалдыҡтарын зарарламаған.
Еркүскән тауынан Боланды һәм Оло Суҡы һырттары күренеп тора, ә эшкәртелгән тоҡом ҡалдыҡтары артынан яһалма күлдәргә әүерелгән каръерҙарҙағы фирүзә төҫлө һыу ятҡылыҡтары күҙгә ташлана.
Еркүскәндең төньяҡ-көнсығыш тау итәгендә заманында рудникта эшләгән крәҫтиәндәр нигеҙләгән шул уҡ исемдәге ҡасаба урынлашҡан. Тауҙан алыҫ түгел Болан йылғаһы башлана.
Тарихы
Иркүскәндең кварциттары һәм тоҡом сидериттары тау белгестәренең иғтибарын XVIII быуатта уҡ йәлеп иткән. Тиҙҙән көнсығыш битләүендә беренсе рудниктар — Охряный, Александровский, Ивановский файҙаланыла башлай. 1910 йылға Тяжелые (әлеге ваҡытта Гаев карьеры) һәм Болан рудниктарында эш башлана. Был ваҡыт эсендә рудниктарҙа эш итеү тәртипһеҙ рәүештә алып барыла, иң бай мәғдән ятҡылыҡтары ғына өйрәнелә. Граждандар һуғышынан һуң был процесс системаға һалына.
Һөҙөмтәлә ҙур Еркүскән руднигы барлыҡҡа килә, уның биләмәһендә бер юлы бер нисә карьер иҫәпләнә. Тимер мәғдәндәрен сығарыу буйынса эштәр 1960 йылға тиклем алып барыла. Табылған минералдар Урал металлургия заводтарына ебәрелеп тора
Этимологияһы
Тауҙың исеме буйынса бер нисә фараз бар: ер ҡоҫҡан, һәм көтөлмәгәнсә ир ҡоҫҡан тип аңлатыуҙар ҙа осрай. Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнгән Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов иһә тауҙың атамаһыны ер күсеү күренеше менән аңлата. Петер Симон Паллас  Джиркускан тип яҙып алған булған, ти ул.
Аделаида татар-башҡорт ассоциацияһы (Австралия)
Аделаида татар-башҡорт ассоциацияһы — Австралияның Аделаида ҡалаһында эшләп килеүсе татар-башҡорт йәмғиәте.
Тарихы
Австралияның татар диаспораһы Икенсе донъя һуғышынан һуң формалаша башлаған. Уның нигеҙен Ҡытай Маньчжурия провинцияһынан эмиграцияланған татарҙар һалған, 1945 йылда унда совет ғәскәрҙәре ингән һәм татар йәмғиәте ойошҡан Харбинда, Мукденда, Хайларе һәм башҡа ҡалаларҙа емергән. Көньяҡ Австралияла тәүге татар ҡатын-ҡыҙы — Миһира Хәйретртдинова-Надольная, ул 1949 йылда Германиянан башҡа 907 немец концлагерҙары тотҡондары менән бергә килгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге
Чусыу
Чусыу (үрге ағымында — Төшлөктәге Чусыу ; Чусовая) — Урта Уралдағы йылға, Каманың һул ҡушылдығы.
Рәсәйҙәге Силәбе, Свердловск өлкәләре, Пермь крайы биләмәләренән аға. Шуныһы ҡыҙыҡ: йылға Урал һырттарының көнсығыш битләүҙәренән башлана ла, уны киҫеп сығып, көнбайыш битләүҙәре аша аға.
Чусыу йылғаһы ярҙарының күркәмлеге, иҫтәлекле урындары тураһында нәфис әҙәбиәттә күп тапҡыр телгә алыныуы йылғаны Уралдағы иң популяр туристик объектҡа әүерелдерә. Йылға тау теҙмәләрен киҫеп аҡҡан урындарҙа ҡалҡып торған мәғрур ҡаялар (йәғни таштар) уның биҙәге булып тора.
Гидрографияһы
Төшлөктәге Чусыу Силәбе өлкәһенең төньяғындағы һаҙлыҡлы Ҙур Чусыу күленән ( диңгеҙ кимәленән 399 м) башлана һәм төньяҡҡа аға. 45 километрҙан йылғасыҡ Көнбайыш Чусыу (Өпәйле тәпәш тау теҙмәләренән башлана) йылғаһына ҡушыла, шунан һуң 150 км дауамында Урал тауҙарының көнсығыш битләүенән аға. Был урында йырҙа киңлеге 10 метрҙан 13 метрға тиклем тирбәлә.
Чусыу йылғаһың үрге ағымында күп ҡушылдыҡтар ҡабул итә, уң ҡушылдыҡтары башлыса эре һәм тулы һыулы. Үрге ағымында йылға үҙәне киң, битләүҙәре һөҙәк. Рәүҙе ҡушылдығы һәм Слобода ауылы араһында ярҙарында магма һәм ултырма тоҡомдар тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән кристалл һәүерташтар асылып күренеп ятҡан ерҙәр осрай.
Үҙән урта ағымында тарая, битләүҙәре йыш ҡына тар үҙәнде (каньон) хәтерләтә (был участкала йылғаны йыш ҡына Таулы Чусыу тип атайҙар), урыны менән үҙән еңелсә киңәйә, битләүҙәре һөҙәгерәк була бара. Урал алды сик бөгөлө палеозой ултырма ҡатламдары араһында ултырма ҡатламдар палеозойында тәрән үҙән ярып, Чусыу йылға йырҙаһы өҫтөндә аҫылынып торған яугир-ҡаялар урынлашҡан бер нисә тәпәш тау һырттарын киҫеп үтә. Ултырмаларҙан баплыҡҡа килгән эзбизле, һирәгерәк доломит, ангидрит һәм һәүерташ яугирҙәр һыу өҫтөндә 10 метрҙан 115 метрға тиклем бейеклеккә күтәрелә һәм йылға яры буйлап, 30 метрҙан 1500 метр оҙонлоҡҡа эйә. Эзбизле ҡаялар елгә ашалыуға дусар була, шуға күрә йыш ҡына сәйер күренештә була, шулай уҡ мүкле-бәшмәкле таплы һоро-көрән бысраҡ төҫкә буялған һымаҡ тойола. Был урында карст процестары бик әүҙем, һәм шул арҡала күп һанлы мәмерйәләр, мәғәрәләр, ҡыуышлыҡтар барлыҡҡа килгән. Бында йылға ағымы тау йылғаһы кеүек аҡҡаны асыҡ күренә, йылғала яҡынса 70 шаршы иҫәпләнә (урындағы исеме — переборы), уларҙың иң ҙуры — Ҡашҡа шаршыһы, кимәленең кәмеүе 40 см/км-ға етә. Һайлыҡтар менән үҙ-ара бәйле һөҙәк ярҙар текә яугир ҡаялар менән сиратлаша. Йырҙа йүнәлешендә ҡайһы саҡ һыу өҫтөнә ҡалҡып сыҡҡан ҙур-ҙур һарыҡташтар осрай. Йылға йыш ҡына тау массивтарын урап аға. Уткин биҫтәһе районында Чусыу 5 километрға яҡын тиерлек ябыҡ элмәк яһай. Урта ағымында йылға киңлеге — 120—140 м.
Түбәнге ағымында (Чусыу ҡалаһынан һуң), Урал тауҙары биләмәләренән сыҡҡас, йылға тигеҙлек йылғаһы булып аға. Ағым тиҙлеге әкренәйә, йырҙаһы урыны менән 300 метрға тиклем киңәйә: йылға, ҡайһы саҡ киң киҫә бөгөлдәр яһап, һыубаҫар болондар, һаҙлыҡтар, япраҡлы һәм ҡатнаш урмандар уратыуында аға.
Кама тамағынан 693 км алыҫлыҡта, Пермдән бер аҙ өҫтәрәк, Кама һыуһаҡлағысының Чусыу ҡултығына ҡушыла. Һыуһаҡлағыс таяуы (диңгеҙ кимәленән 108,5 м) Чусыу йылғаһының тамағына тиклем түбәнге ағымында 125 км аралыҡта һыу баҫыуына килтергән. Чусыу ҡултығына Сылва йылғаһының тамағында Сылва һыуһаҡлағысы һыуҙарынан барлыҡҡа килгән Сылва ҡултығы килеп тоташа.
Топонимикаһы
«Чусыу» («Чусовая») атамаһының килеп сығышына ҡағылышлы түбәндәге фараздар бар:
Чусыу, йылға, Каманың һул ҡушылдығы; Чусыу Ҙур һәм Кесе күлдәре, Чусыу йылғаһының инеше; Чусовской, ҡасаба, Үрге Өпәйле ҡалаһы территорияһы. Атаманы төрлөсә аңлаталар. Был урыҫ телендә үҙгәртеп алынған коми-пермяк тамырлы бик боронғо топоним тигән фекер киң таралған — чусва,. Туғандаш удмурт телендә чус — «шәп», «сая» и вай — «ҡушылдыҡ», «йылғалар ҡушылған урын», йәғни «шәп ҡушылдыҡ» (Кама баш йылға итеп ҡабул ителә).
Ҡушылдыҡтары
Чусыу йылғаһы ағышы дауамында 150-нән ашыу ҡушылдығының һыуын ҡабул итә, башлыса түбәндәгеләр :
Һыуһаҡлағыс төҙөгәнгә тиклем Чусыуҙың иң ҙур ҡушылдығы Сылва була.
Һыу режимы
Йылға, күпселеге ҡар һыуы менән (55 %), ҡатнаш туҡлана. Ямғыр менән — 29 %, ер аҫты һыуы менән − 18 %. Ташҡын — апрель уртаһынан июнь уртаһына тиклем. Йәй эсендә 6—7 ямғырҙан һүң һыу таша, кимәле 4—5 метрға күтәрелеүе мөмкин. Июль-августа Чусыу ғәҙәттә ныҡ һайыға; ҡоро йылдарҙа шаршыларҙа һыу кимәле 7-15 сантиметрҙан да артмай. Бөтә оҙонлоғо буйынса йылға төбө таш, ҡырсын ташлы.
Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 222 м³/с, иң ҙуры — 4570 м³/с, иң бәләкәйе — 8,4 м³/с. Урта ағымында тиҙлеге дауамында 8 км/сәғ, шаршы һәм һеүәндәрҙә — 25 км/сәғәт, һәм был Волга һәм Кама кеүек тигеҙлек йылғалары ағымы тиҙлегенән 10 тапҡырға артыҡ.
Чусыу ғәҙәттә октябрь аҙағында—декабрь башында туңа, апрель—май башында боҙҙан әрселә. Йылғаның түбәнге ағымына сыйҙым тығыны һәм боҙ тығыны хас, һыу кимәле 2,8 метрға тиклем күтәрелә.
Флораһы һәм фаунаһы
Йылғала майма, алабуға, шырт балыҡ, сабаҡ, суртан, опто, ажау, ҡорман балыҡтары тереклек итә. Ҡушылдыҡтарҙа ҡондоҙҙар эшмәкәрлеге эҙҙәре күренә; балыҡ, йылға бассейнында ондатра үрсей. Көҙ миҙгелендә йылғала өйрәк һәм ҡаҙ һыйыныр урын таба, башҡа төрлө һыу ҡоштары ла бар. Ҡыҫала колониялары осрай.
Үҙләштерелә башлауы
Чусыу буйында кешеләр бик борондан ултырған — археологтар уның яр буйҙарында неолит һәм бронза быуатына ҡараған бик күп торамалар таба; балсыҡ һауыт-һаба, биҙәүес ҡалдыҡтары һәм башҡалар табыла. Йылға ярындағы бер мәмерйәлә 10 меңләп йыл элек йәшәгән кеше һөйәктәре табыла.
Урта быуаттарҙа йылға бассейнында манси, коми-пермяк халыҡтары вәкилдәре һәм башҡорттар йәшәгән. Чусыу йылғаһы бассейнына Византия һәм Сәсәниҙәр Иран дәүләте кеүек алыҫ илдәрҙән килтерелгән әйберҙәр үтеп ингән. Мәҫәлән, Сылваның Чусыуға элекке ҡушылған ерендә б. э. VII быуатында ғибәҙәтхана торған, уларҙы ҡаҙығанда, Византияға бергә идара иткән императорҙар Ираклий I һәм Константин III тәңкәләре, драхман Хосрау I осорона ҡараған сәсәни драхмалары, шулай уҡ Хорезм тәңкәһе табыла.
Новгород йылъяҙмаларында Чусыу 1396 йылда телгә алына. Урыҫтар Уралды XV быуат башынан әүҙем үҙләштерә башлай, Урал тауҙарының көнбайыш битләүҙәре буйлап төньяҡтан көньяҡҡа, Печора һәм Үрге Кама буйы аша, үрләйҙәр.
Чусыуҙа тәүге урыҫ ауылдары 1568 йылда ғына барлыҡҡа килә, Чусыу йылғаһының бөтә бассейны сауҙагәр Строгановтарға бирелгәнлектән, уларҙың исеме менән бәйле. Ермак тап шул Строгановтарҙан Чусыу һәм Серебряная буйлап Урал артына сыҡҡанда аҙыҡ-түлек ала. 1581 йылдың көҙөндә стругтарҙа Чусыу һәм Серебрянаянан Жеравля (Жаровля) йылғаһына, шунан Тагил ҡушылдығы Бәрәнсегә сыға. Ҡышлай ҙа Тагил буйлап Тураға, ә һуңынан Тубылдан Иртышҡа үтә.
Һуңынан Урал аръяғындағы мул ер (шул иҫәптән Чусыу башы) Демидовтарға бирелә. Строгановтар һәм Демидов биләмәләре араһында сик Межевая Утка йылғаһы аша үтә. Чусыуҙың үрге ағымындағы бай ятҡылыҡтар базаһында тимер ҡойоу заводтары: Полевской (1722 йыл), Васильев-Шайтанский (1732 йыл), Рәүҙе (1734 йыл), Северский (1735 йыл) һәм башҡалар төҙөлә.
Чусыу — Урал тау заводтарының транспорт артерияһы
Тимер юл төҙөлгәнгә тиклем, Чусыу Урал металын Рәсәйҙең Европа өлөшөнә сығарыу өсөн мөһим транспорт магистрале булараҡ файҙаланыла. Һәр яҙ һайын ташҡын менән бергә металл тейәлгән баркалар — «тимер каруандар» — Чусыуҙың үрге ағымындағы пристандәрҙән Пермгә йүнәлгән. Һыу кимәлен күтәреү өсөн завод быуалары асылған.
1841 йылда йылғала беренсе пар судноһы — «Никита Демидов» пароходы барлыҡҡа килә. Судно өс йыл дауамында Старая Утка заводы продукцияһын Суксун менән Левшино араһында ташый. 1844 йылда «Никита Демидов» Чусыу йылғаһының урта ағымы буйлап Сылва тамағынан Старая Уткаға етергә тырыша, әммә 24 көндә (барлығы 200 саҡрым үтеп) Вашкур шаршһында пароход ағып китә һәм баркаға барып һуғыла.
Ташҡын осоронда ҡыуғын ауыр ағас суднолар өсөн бик ҡурҡыныс була, шәп ағым уларҙы яр буйы ҡаяларына һуға, улар ҡыйрала. Иң хәүефле ҡаялар «яугир» тип аталған. Баркалар каруанын Чусыу йылғаһы буйлап тәжрибәле ҡыуғынсылар ғына тупһалар һәм ҡаяларға һуғылмай үткәрә алған. 1877 йылдың яҙында ғына Юлбаҫар ташына 23 баржа бәрелеп ҡыйрала һәм йөҙҙән ашыу ҡыуғынсы батып үлә. Быға бәйле XVII—XIX быуаттарҙа Чусыуҙа судно йөрөтөү шарттарын яҡшыртыу буйынса байтаҡ эш башҡарылған. Иң хәүефле яугир ҡаялар шартлатыла, шаршылар һәм тупһалар эре таштарҙан таҙартыла һәм причал яһарлыҡ бағаналар ҡуйыла. Көслө ағым баркаларҙы хәүефле ҡаяларға сығарған урындарҙа заплавень — һуғылыуҙы йомшарта торған бүрәнә системаһы ҡоралар. Шәп ағым шарттарында судноларҙың хәрәкәт тиҙлеген кәметеү маҡсатында баркалар борты аша лоттар — сәнскеле ауыр суйын ҡойолмалар ташлағандар. 1873 йыл йомғаҡтары буйынса, йылға буйлап йөк үткәреү 8049 мең бот тәшкил иткән. 1890-сы йылдарҙа йылғала суднолар ҡыйралышы дөйөм рейстар һанынан 10%-тан 4 %-ҡа тиклем кәмей.
1878 йыл Чусыуҙы үҙләштереүҙә мөһим осор була: Урал тау завод тимер юлында хәрәкәт башлана, һәм йылғаның транспорт әһәмиәте кәмегәндән-кәмей (XIX быуат ахырына тиклем йыллыҡ йөк әйләнеше 6700 бот тирәһе була). XX быуат башында йылға буйлап завод суднолары каруаны йөрөмәгән; бары тик икмәк, материалдар һәм башҡа припас тейәгән айырым баркалар ғына йөрөгән. Чусыу буйлап һуңғы баркалар 1920-се йылдарҙа ғына үтә. Шуға бәйле йылға ярҙарындағы боронғо ауылдарҙа ла халыҡ һаны кәмей; XX быуат ахырына уларҙың күпселеген халҡы ташлап китә.
Һыуҙы файҙаланыу тарихы
XVIII быуатта уҡ урыҫ ғалимы Пётр Симон Паллас Чусыуҙы һәм Иҫәтте канал менән тоташтырыу идеяһын әйткән. Уларҙы тоташтырғас, Волга менән Обь йылғалары бассейндары ла суднолар йөрөрлөк юл менән тоташтырылыр ине. 1815 йылда хатта ҡаҙыу эштәре лә башлана: Үрге Иҫәт заводы идарасыһы Г. Ф. Зотов башланғысы менән Топкая (Чусыу ҡушылдығы) һәм Решётка (Иҫәт ҡушылдығы) йылғалары араһында ике километрға һуҙылған канал ҡаҙыла. Канал Чусыуҙан Иҫәткә һыу үткәреү өсөн тәғәйенләәнгән була, әммә былай ҙа аҙ һыулы Чусыуға бөтөнләй һайығыу ҡурҡынысы янай тигәндән сығып, канал күмелә. Был проектҡа бер быуат үткәс, XX быуат башында, әйләнеп ҡайталар, әммә эштәр тағы ла смет төҙөүҙән ары китмәй.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Уралдағы иң ҙур ҡала — Свердловскиҙы һыу менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу маҡсатында Волчиха һыуһаҡлағысы булдырыла. Һыуһаҡлағыс һыуы үҙағышлы канал буйлап Решётка йылғаһына һәм артабан ҡала урынлашҡан Иҫәт йылғаһына аға.
1960-сы йылдарҙа ярайһы уҡ етди рәүештә СССР-ҙың Европа өлөшөн Себер өлөшө менән бәйләүсе трансурал һыу юлын төҙөү мәсьәләһе ҡарала. Чусыу был юлдың бер өлөшөнә әйләнергә тейеш була, һәм унда һыуһаҡлағыс каскадтары төҙөү планлаштырыла. 1980-се йылдарҙа Уралдың көнсығыш битләүҙәрендәге йылғаларҙы һыу менән яһалма тулыландырыу проекттары эшләнә. Бының өсөн Вишераның үрге ағымында, шулай уҡ Чусыу йылғаһы ҡушылдыҡтарында — Койва, Усьвала һыуһаҡлағыстар һәм тоннелдәр системаһы төҙөү кәрәк була. Был проекттар XXI быуат башына ғәмәлләштерелмәй ҡала.
Йылға бассейнын тикшереү
Чусыу йылғаһының бассейны, бигерәк тә үрге өлөшө, оҙаҡ йылдар дауамында бик аҙ тикшерелә. XVII быуат аҙағында Ҡытайҙағы урыҫ илселегенә етәкселек иткән голландтар Избрант Идес һәм Адам Бранд Чусыуҙы тасуирлай. XIX быуатта йылға бассейнын геология йәһәтенән етди фәнни тикшереүҙе «Геологическое описание Европейской России и хребта Уральского» фундаменталь хеҙмәт авторы инглиз ғалимы Р. И. Мурчисон (1792—1871) үткәрә. Шул уҡ ваҡытта был районды урыҫ ғалимы, тәбиғәт фәндәре белгесе, «Палеонтология России» хеҙмәте авторы Э. И. Эйхвальд (1795—1876) та өйрәнә.