cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тереза Саксен-Альтенбургская
Биографияһы
Шул уҡ 1852 йылда ул тәүге тапҡыр үҙенең буласаҡ ирен принц Август Шведский, герцог Даларнскийҙы осрата. Танышҡандан һуң ун ике йыл үткәс, Дюссельдорфта ул уға кейәүгә сығырға тәҡдим итә, һәм Тереза ризалаша. 1864 йылдың 16 апрелендә йәштәр Альтенбургта өйләнешә. Улар араһында оло мөхәббәт булмай, әммә улар бик яҡшы дуҫтар булып китә. Никахта улар бәхетле була, тик балалары булмай. Принцессаны мөләйем сырайлы, бәләкәй нәфис ҡыҙ тип һүрәтләйҙәр. Никахҡа ингән сағында уға 27 йәш, Августҡа 33 йәш була. Яңы герцогиня ҡыҙыу ҡанлы һәм ҡыҙыу холоҡло кеше була. Ире ҡатынын иркәләп "min lilla hoppetossa " (минең тиктормаҫым) тип атай һәм өйҙә һирәк була.
Гоголев Виктор Сергеевич
Театрҙағы ролдәре
Был һөйкөмлө иҫке йорт — Эраст Петрович
Ард урманы әкиәттре — герцог Фердинанд
Королдәр барыһын да булдыра — академик
Тереза Саксен-Альтенбургская
Биографияһы
1914 йылдың 9 ноябрендә герцогиня Тереза 77 йәшендә вафат була. Ул ире янында Риддархольм сиркәүендә ерләнә.
Гоголев Виктор Сергеевич
Театрҙағы ролдәре
Ун ике — священник
Зойка фатиры — Иван Васильевич
Күләгә — мажордом
Дүртенсе планета — Савелий Евдокимович
Кинолағы ролдәре
1977 йылдан алып 1995 йылға тиклем 60-тан ашыу кинофильмда уйнай, улар араһында иң билдәлеләре — «Берега», «Несколько дней из жизни Обломова», «Возвращение Будулая», «Государственная граница», «Сократ», «Ты у меня одна» һәм башҡалар.
Гирштедт
Гирштедт (Gierstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 862 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99100 һәм автомобиль коды — GTH.
Әл-Әхҡаф сүрәһе
Әл-Әхҡаф сүрәһе (سورة الأحقاف, Ҡомдар ) — Ҡөрьән Кәримдең 46 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 35 аяттан тора.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы (4 ғинуар 1975 йыл) — тел белгесе, профессор (2016), филология фәндәре докторы (2010).
Биографияһы
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы Ишембай районының Маҡар ауылында тыуған. 1995 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын ҡыҙыл дипломға тамамлай, хеҙмәт юлын Стәрлетамаҡ ҡалаһының 21-се мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай. «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 1996» конкурсы лауреаты. 1998—2001 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында аспирантураның көндөҙгө бүлегендә белем ала, Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендиаты. Профессор К.Ғ. Ишбаев етәкселегендә 2001 йылда «Башҡорт теленең морфонологияһы» тигән темаға кандидатлыҡ, 2009 йылда «Башҡорт телендә форма яһалыш һәм һүҙ үҙгәреш: функциональ-семантик аспект» темаһына докторлыҡ диссертацияларын уңышлы яҡлай.
1996 йылдан алып 2017 йылға тиклем Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында (хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында) ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, 2010 йылдан профессор вазифаларын башҡара, башҡорт филологияһы факультетының фән буйынса декан урынбаҫары булып эшләй. 2017 йылдан әлегәсә Башҡорт дәүләт университетының шәрҡиәт һәм башҡорт тел ғилеме кафедраһы мөдире, 2019 йылдан — башҡорт филологияһы, шәрҡиәт һәм журналистика факультеты деканы.
Илмәш
Илмәш (1740 — ?) — башҡорт старшинаһы.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Биографияһы
Гөлфирә Риф ҡыҙы — Башҡорт дәүләт университетындағы филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертациялар яҡлау буйынса совет (Д. 212.013.14) рәйесе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы фәнни-техник өлкә эксперты. Рәсәй Федерацияһы фән һәм юғары белем биреү министрлығының Юғары аттестация комиссияһы эксперты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһында Тел ғилеме, ғәмәли лингвистика һәм мәғлүмәти технологиялар буйынса фәнни советтың ғилми сәркәтибе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры. Башҡортостан Республикаһы мәғариф һәм фән министрлығының Уҡыу-методик советы ағзаһы. Исеме «Юғары мәктәптең алтын исемдәре» китабына (2021) индерелгән.
Илмәш
Башҡортостан Республикаһы Белорет районының Татлы ауылына нигеҙ һалған кеше, ырыуы — ҡатай. Ауыл башта уның исеме менән аталып йөрөгән, шунан рәсми документтарға Татлы тип ингән. Хәҙер Межгорье ҡалаһының биҫтәһе.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп хеҙмәттәре
Фәнни тикшеренеүҙәре төрки, сағыштырма-оҡшаштырма тел ғилеме проблемаларына арналған. Г. Р. Абдуллина — 500-ҙән артыҡ ғилми-методик хеҙмәт, шул иҫәптән, 14 монография, 2 һүҙлек, 10 уҡыу ҡулланмаһы һәм дәреслек, 20 артыҡ уҡытыу-методик баҫма һәм программалар авторы. 25 мәҡәләһе инглиз телле Scopus, Web of Science журналдарында, 50-нән артыҡ мәҡәләһе Рәсәй Федерацияһы фән һәм юғары белем биреү министрлығының Юғары аттестация комиссияһы тарафынан раҫланған баҫмаларҙа донъя күргән.
Илмәш
Старшина һәм староста
Илмәш үҙе, уның тыуаһы Һарун ауылдарында шул саҡтағы урындағы хакимиәт етәкселәре: тәүгеһе — старшина, икенсеһе староста булған. Старшина, старосталар быуын-быуын уның тоҡомдары булғандыр, әммә исеме асыҡ ҡына итеп хәтерҙә ҡалғаны - тап шул Һарун.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп хеҙмәттәре
Башҡорт телен популярлаштырыу йәһәтенән ҡулланылыусы «Сәләм», «Самоучитель по башкирскому языку», «Башҡорт теленең дактиль алфавиты», «Башҡорт теленең ым-ишара теле» мобиль ҡушымталары уның ҡатнашлығында эшләнгән.
Төп ғилми-методик баҫмалары
1. Башҡорт теленең морфонологияһы: монография. — Өфө: Ғилем, 2000. — 84 б. (авторҙаш). 2. Башкирский язык. Морфонология: монография. — Уфа: Гилем, 2004. — 128 с.
3. Башҡорт теленең морфемикаһы, һүҙьяһалышы һәм морфонологияһы: Уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: Ғилем, 2006. — 178 с. (авторҙаш).
4. Формообразование башкирского языка: монография. — Уфа: Гилем, 2008. — 236 с.
Илмәш
Старшина һәм староста
Ауыл старшинаһы рәсми вәкил булмаған, ул йәмәғәттең дөйөм хужалыҡ һәм рухи тормошона бәйле мәсьәләләрҙе хәл иткән
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
5. Словоизменение башкирского языка: монография. — Уфа: Гилем, 2008. — 124 с.
Илмәш
Старшина һәм староста
Ауыл ста́ростаһы — Рәсәй империяһында ауыл хакимиәтендәге иң түбән иерархия, ауыл йәмәғәте һайлап ҡуя торған берәмек. Староста — рәсми вәкил, ауыл йәмәғәтенең дөйөм йыйылышында (сходта) һайланған, ошонда уҡ уға йыллыҡ эш хаҡы ла билдәләнгән. Ул волость старшинаһының барлыҡ ҡушҡанын үтәгән, үҙ биләмәһендәге эштәре, бурыстары бихисап булған. Ул межаларҙың боҙолмауын, юлдарҙың, күперҙәрҙең төҙөклөгөн күҙәткән. Иғәнә йыйыу, килешеүҙәрҙең үтәлешен тикшереү, ғәскәри хеҙмәткә ебәреү, йәмәғәт урындарында тәртип булдырыу ҙа уның елкәһендә булған. Шулай уҡ ҡасҡындарҙы, документһыҙ кешеләрҙе тотоу ҙа уның бурысына ингән. Төрлө ғәрәсәттәр, тәбиғәт бәләләре, эпидемиялар килеп сыҡҡанда ла эште ойошторорға тейеш булған.
Лугофилинская
Лугофилинская — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 62 кеше йәшәй.
Илмәш
Ауылдарҙың тар-мар ителеүе, күсенеү
Риүәйәттәрҙә бәйән ителеүенсә,Нуғай даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттарынан Илмәш заты борон Оло Инйәргә яҡын Минйәк тигән ерҙә көн иткән. Төрлө эштәр башҡарғанда һаман әле табылып торған йорт-ҡаралты,һауыт-һаба ҡалдыҡтары быны раҫлай. Иҫке ҡәберлек тә һаҡланған. Төбәктә тау сәнәғәте үҫә барған шарттарҙа башҡорттар үҙ ерҙәренән ҡыуыла, ауылдары юҡҡа сыға. Инйәр буйында урынлашҡан, ҡаршылыҡ күрһәткән 13 ауыл яндырыла.
Лугофилинская
Почта индексы — 628520, ОКАТО коды — 71129906003.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
6. Башҡорт теленең морфологияһы: уҡыу ҡулланмаһы. — Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, 2009. — 132 б.
7. Башҡорт теленең грамматик системаһы: форма яһалыш һәм һүҙ үҙгәреш: уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: Ғилем, 2011. — 294 б.
Лугофилинская
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Илмәш
Ауылдарҙың тар-мар ителеүе, күсенеү
Минйәктәр ҙә ошондай уҡ яҙмышҡа дусар була. Улар, бүленеп, яңы урындарға китергә мәжбүр булған — бер өлөшө хәҙерге Беҙәк-Әхмәр яғына, Ҡаҙмаш буйындағы Айыс ауылына киткән. Бер өлөшө Тоҡанбаш, Хәбир, Балаянған йылғалары Бағыраштыға ҡойған урынға килеп урынлашҡан, ошонда ауыл һалған. Шулай итеп Илмәш (Татлы) ауылы барлыҡҡа килгән.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
8. Башҡорт телендә юҡлыҡ категорияһы (функциональ-семантик анализ): монография. — Өфө: БДУ, 2012. — 106 б. (авторҙаш).
9. Вопросы формообразования и словоизменения в башкирском языке. Сб.научных статей Г. Р. Абдуллиной. — Уфа: БашГУ, 2012. — 216 с.
Илмәш
Ауылдарҙың тар-мар ителеүе, күсенеү
Һөйләүҙәренсә, ҡор башы Илмәш ҡарт эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, бөтөнләй хәлдән тайған кешеләрҙе тау башында туҡтатып, артабан нисек йәшәргә, тип кәңәш ҡора. Бер елле дүнәнде һуйып, зимләмирҙәрҙе саҡырып һыйлайҙар һәм шул урында тороп ҡалырға рөхсәт алалар. Шул тауҙы Дүнәнһуйған тип атайҙар, урыҫтар иһә уны Юша тип йөрөтә.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
10. Башҡорт теле. Юғары уҡыу йорттарының филология факультеты студенттары өсөн дәреслек. — Өфө: Китап, 2012. — 616 б. (авторҙаш).
Илмәш
Ауылдарҙың тар-мар ителеүе, күсенеү
Ауыл өҫтөнән тарих ғәрәсәттәре үтә тора, сөнки төбәкте үҙләштереү, буйһондороу ҡырағай алымдар менән бара. 1740 йылда был яҡтарҙа Салауат Юлаевтың өсөнсө быуын олатаһы Аҡай Ҡамаҡаев кешеләре ҡаршылыҡ күрһәтә. Завод хужалары кешеләре урманды, тауҙарҙы тикшерәләр. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы мәсхәрәләйҙәр, бала-саға, ололарҙы үлтерәләр, осраған ауылдарҙы яндыралар, малдарын тартып алалар, хужаларын ҡулға алалар. Кублицкий, Тарбеев командаһы Аҡай отрядын 1740 йылдың 22 июнендә ҡыра (Ғ. Хөсәйенов. «Пугачев фельдмаршалы», 268-се бит).
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
11. Башкирский язык: для русскоязычной аудитории: Учебное пособие. — Уфа: БашГУ, 2012. — 78 с. (в соавторстве).
12. Формообразовательные и словоизменительные категории в современном башкирском языке (функционально-семантический аспект): монография. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2013. — 332 с.
Илмәш
Ауылдарҙың тар-мар ителеүе, күсенеү
Ә. Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары тарихы» китабында яҙылғанса, 1795 йылда Татлыла 19 өйҙә 66 ир, 61 ҡатын-ҡыҙ; 1859 йылда 30 йортта 219 кеше; 1920 йылда 47 йортта 233 кеше йәшәй. 30 йортта 150 ат, 100 һыйыр, 79 һарыҡ, 30 кәзә тоталар. 1900 йылда — 220 кеше; 1920 — 233; 1939 — 287; 1959 — 316; 1989 — 662 кеше.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
13. Морфонологические явления в словообразовательной системе современного башкирского языка // Современное состояние и перспективные векторы развития филологии, лингвистики, языкознания и коммуникативистики: Коллективная монография в 3-х томах. Т. 3 / Под науч. ред. О. П. Чигишевой. — Ростов-на-Дону: Научное сотрудничество, 2015. — С. 5-29.
Илмәш
Ауылдарҙың тар-мар ителеүе, күсенеү
Илмәш ауылы эргәһендә Бирҙеғол, Ғәҙелша, Әрипҡол ауылдары барлыҡҡа килә, улар Илмәш ҡарт тоҡомдары тип һанала
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
14. Башкирско-русский словарь лексики одежды и украшений. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — 204 с. (в соавторстве).
Илмәш
Ауылдарҙың тар-мар ителеүе, күсенеү
Әүжән -Үҙән яҡтарынан күсеп килгән урыҫтар Татлы тирәһендәге биләмәләргә ултыра башлай: Лапышты ауылы барлыҡҡа килә, завод төҙөлә. Горбатов, Дубинин утарҙары (һуңғыһы — хәҙер ауыл), Үрге Мәнәү, Түбәнге Мәнәү, Бағырашты утарҙары барлыҡҡа килә. Тар колеялы тимер юлы һалына, Юша, Бағырашты станциялары (1926 йыл), һыуалғыстар, казармалар төҙөлә. Ауыл халҡына ҡараған урмандар, көтөүлектәр, бигерәк тә сабынлыҡтар яйлап ҡына улар ҡулына күсә бара. Бигерәк тә Бағырашты, Ҡорғоҙо буйҙарына үтеп ингәндәр
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
15. Морфемное строение слова в башкирском и английском языках: монография. — Стерлитамак, 2016. — 168 с. (в соавторстве).
Илмәш
Илмәш тоҡомонан
Ауыл ир-егеттәре 1812 йылғы Ватан һуғышында, рус-япон, Беренсе донъя, граждандар һуғышында, 1941—1945 йылғы Бөйөк Ватан яуында ҡатнашҡан.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
16. Отрицание и средства его выражения в башкирском языке: монография. — Стерлитамак, 2016. — 124 с. (в соавторстве).
Илмәш
Илмәш тоҡомонан
Илмәш ҡарттың тоҡомдарынан Дәүләтсураның улы — Әбделмәжит, уның уландары Бирҙеғол, Ғәҙелша һәм Әрипҡол ауыл нигеҙләп башҡа сыҡҡандар ҙа инде.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
17. Хәҙерге башҡорт теленең морфологияһы: уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: БДУ, 2016. — 108 б.
Илмәш
Илмәш тоҡомонан
Әбделмәжит Дәүләтсура улы баһадир кәүҙәле, хатта бер үҙе айыу алған кеше тигән хәтирәләр ҡалған. Ул 1812 йылда һуғышҡа киткән, «һуғышта һигеҙ ат алмаштырып, тере ҡайтҡан», — тип хәтерләгән уны ауылдаштары Әбделмәжиттең кинйә улы Әхмәт — мулла, тирә-яҡта атаҡлы Татлы мәсетенең аҙансыһы булған. Ауыр аҡыллы, зирәклеге менән абруй яулаған. Уның хаҡында хатта йыр сығарылған булған:
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
18. Прозвища в башкирском языке: монография. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2017. — 164 с.(в соавторстве).
Илмәш
Илмәш тоҡомонан
Илмәш тә генә кеүек ил ҡайҙа,
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
19. Башҡорт теле грамматикаһы. I том. Фонетика, графика, алфавит, орфография, морфемика, морфонология, һүҙьяһалыш. — Өфө: Китап, 2018. — 340 бит (авторҙашлыҡта).
Илмәш
Илмәш тоҡомонан
Әхмәт мулла кеүек тә ир ҡайҙа,
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
20. Башҡорт теле грамматикаһы. II том. Морфология. — Өфө: Китап, 2018. — 312 бит (авторҙашлыҡта).
Илмәш
Илмәш тоҡомонан
Әхмәт мулла кеүек һүҙ һөйләргә
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
21. Бөрйән районында солоҡсолоҡ лексикаһы (Үҫеше, хәҙерге торошо): уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: БДУ, 2018. — 80 б. (авторҙашлыҡта).
Илмәш
Илмәш тоҡомонан
Әхмәт мулла кеүек тә тел ҡайҙа
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
22. Сопоставительное исследование терминологического поля и профессионального дискурса в разноструктурных языках: монография. — Уфа, РИЦ БашГУ, 2019. — 120 с. (в соавторстве).
Илмәш
Илмәш тоҡомонан
Әхмәт мулланың дүртме, бишме ҡатыны булған. Береһе үлеп ҡалған.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
23. Эшлекле башҡорт теле: уҡыу ҡулланмаһы. Өфө: Мир печати, 2020. — 200 б. (авторҙашлыҡта).
Илмәш
Илмәш тоҡомонан
Әхмәт мулланың Таҡый, Афтәх, Һарун, Әхтәм, Абдрахман тигән улдары булған.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
24. Башҡорт телен уҡытыуҙа заманса мультимедиа технологиялары һәм методтары: уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: Самрау, 2020. — 85 б. (авторҙашлыҡта).
Илмәш
Егерменсе быуатта
Әхмәт мулланың Абдрахман тигән улы, олатаһы Ғәбделмәжит кеүек үк, баһадир кәүҙәле, бик эшсән кеше булған. Ул ваҡытта ғәскәр хеҙмәтенә егерме дүрт йәштән алһалар ҙа, Абдрахман ун һигеҙ йәшенән үк һалдат хеҙмәтенә киткән. Ул рус-япон һуғышында, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан, граждандар һуғышында һәләк булған. Уның орден-миҙалдары күп ине тип хәтерләйҙәр, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, фотоһы һаҡланмаған.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
25. Башҡорт телендә кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы: монография. Өфө: Самрау, 2020. — 248 б.(авторҙашлыҡта).
26. Русско-башкирский словарь лексики одежды и украшений. — Уфа: Самрау, 2021. — 245 с.(в соавторстве).
Илмәш
Егерменсе быуатта
Һуғыштарҙа ҡатнашҡан арала ғаилә ҡороп, ете балаға ғүмер биргән. Уларҙан милләткә билдәле шәхестәр булғаны, тәрбиәләп үҫтергәне икәү: Әбделғәфәр тигән улы 1912 йылда тыуған, уның улы Фәрит Әхмәтов — профессиональ ғәскәри, ике китап һәм бер нисә күләмле иҫтәлек авторы.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
27. Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса диалектологик экспедиция материалдары: ғилми-популяр баҫма. — Өфө: Самрау, 2021. — 415 бит.(авторҙашлыҡта).
Сулпан (Бишбүләк районы)
Сулпан (Чулпан) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 121 кеше. Почта индексы — 452055, ОКАТО коды — 80212831008.
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Төп ғилми-методик баҫмалары
28. Төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының фольклор текстары: ғилми-популяр баҫма. — Өфө: Самрау, 2021. — 180 бит.(авторҙашлыҡта). Ағаһы Рәфис — Стәрлетамаҡта БДУ-ның филиалында, һеңлеһе Гөлназ Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм профессиональ технологиялар колледжында белем бирә. Атаһының бер туған ағаһы, Абдулла Абдуллин — Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты — оҙаҡ йылдар тарихты уҡытҡан, мәктәп директоры булған.
Илмәш
Егерменсе быуатта
Йәнә береһе — Абдрахманов Барый Абдрахман улы (28 декабрь 1916 — 1 апрель 1996) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1967—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары. СССР Юғары Советының алтынсы саҡырылыш депутаты, КПСС-тың ХХII съезы делегаты. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
Сулпан (Бишбүләк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү фондының попечителдәр советы рәйесе (2021).
Илмәш
Егерменсе быуатта
Барый Абдрахмановтың улы Зөфәр йәшләй вафат булып ҡала. Уның улы Азамат Моратов (Абдрахманов) иһә — билдәле тележурналист һәм спорт телекомментаторы.
Әхмәт мулланың Һарун тигән улы тармағы ла ишле. Ул да бик тәрән аҡыллы, абруйлы, эшмәкәр кеше булған. Белореттан йыраҡ түгел Шушпа тигән ауылда йәшәгәндә, Татлы ауылы кешеләре уны үҙҙәренә староста итеп һайлап, саҡырып алғандар.
Һарундың ҡыҙы Сәфәрбикә Ситдиҡованың улдары Ғәзиз, Ғилман һәм Сәлимйән, ҡыҙы Сәлиха — хеҙмәттәрендә уңыштар ҡаҙанып, юғары исемдәр, маҡтаулы бүләктәр алған шәхестәр.
Илмәш ҡарттың ишле тоҡомдарының береһе шулай уҡ — Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы (25 сентябрь 1961 йыл) — музыкант, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
Музыкант, «Елмерҙәк» этно-рок төркөмөнән Әүбәкиров Вилмир Искәнйәр улы
Илмәш тоҡомон дауам иттереүсе килендәрҙән — яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре Гүзәл Ситдиҡова.
Илмәштең Бирҙеғолға киткән тоҡомонан — Хажин Вәкил Исмәғил улы, педагогия фәндәре кандидаты, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы
Шул уҡ тармаҡтан: Алтынбаев Рәнис Рәйес улы— Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары, композитор, музыкант
Бирҙеғол тармағынан: Ситдиҡова Зәлифә Төлкөбай ҡыҙы — Башҡортостан Рсепубликаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
Еңеү паркы (Ереван)
«Еңеү паркы» («Ахтанака», «Монумент»; Հաղթանակի զբոսայգի) — Еревандың төньяғында, Канакер-Зейтун административ районындағы парк.
Тарихы
Парк 1930 йылдарҙа төҙөлә башлай. Ул ваҡытта уның атамаһы «Арабкирҙа ҡала паркы» була. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң исемен «Еңеү паркы» тип алмаштыралар.
1950 йылда паркта Сталинға ҙур һәйкәл ҡуйыла (скульпторы С. Д. Меркуров, архитекторы Р. С. Исраелян, бейеклеге 50 м ), һуңынан паркты халыҡ араһында «Монумент» тип атап йөрөтә башлай. 1962 йылда Сталин скульптураһы постаменттан алына, ә 1967 йылда уның урынына «Әрмәнстан-әсә» (скульпторы А. А. Арутюнян) скульптураһы ҡуйыла.
1959 йылда паркта «Арагил» рестораны асыла (архитекторы Р. С. Исраелян), ул тиҙ арала ҡаланың иң билдәле урындарының береһенә әйләнә. Унан Ереванға матур күренеш асыла. Әлеге ваҡытта ресторан ябылған, бина ҡәнәғәтләнерлек торошта түгел.
1958—1961 йылдарҙа архитектор О. А. Акопян проекты буйынса паркта яһалма «Аревик» күле булдырыла. Ул Севан күле формаһында эшләнгән, максималь тәрәнлеге 8,5 метр тәшкил итә. Тәүге ваҡыттарҙа күл ярында пляждар эшләй һәм унда һыу инергә мөмкин була, был маҡсаттан һыу хлорлана. Әммә ошо уҡ һыу паркты һуғарыу өсөн файҙаланғанлыҡтан, хлор һәм үҫемлектәр донъяһының торошона насар йоғонто яһай. Шуға күрә 1969 йылдан күл һыуы хлорланмай һәм унда һыу инеү тыйыла. 1983—1985 йылдарҙа паркын төҙөкләндереү өсөн ябыла, был осорҙа күл һыуы ағыҙыла. Хәҙер унда катамарандарҙа һәм кәмәләрҙә йөрөргә мөмкин.
1970 йылда паркта Билдәһеҙ һалдат ҡәбере һәм Мәңгелек ут барлыҡҡа килә. 1985 йылда, Еңеүҙең 40 йыллығына, Билдәһеҙ һалдат ҡәбере һәм Мәңгелек ут Ашот Алексанян менән Анаит Навасардян проекты буйынса үҙгәртелеп эшләнә. Еңеү һәйкәленән уға тиклем Геройҙары аллеяһы һалына.
1955—1956 йылдарҙа паркта сайҡалыусы кәмә кәмә аттракционы ҡуйыла. 1967 йылда беренсе күҙәтеү тәгәрмәсе барлыҡҡа килә. 1989 йылда бейеклеге 30 метр булған икенсеһе ҡуйыла. 2008 йылда аттракциондар урынлаштырыу өсөн 7 гектар территория бүленә. 2012 йыл мәғлүмәттәре буйынса улар унда 70 иҫәпләнә.
Илеш районы
Илеш районы (Илишевский район) — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан муниципаль район. Административ үҙәге — Үрге Йәркәй ауылы. Районда 34181 кеше йәшәй. 1935 ойошторолған. Күпселек халыҡ башҡорттар, татарҙар, мариҙар. Иң ҙур ауылдар: Үрге Йәркәй (2010 й. — 10,3 мең), Ҡәҙер (2009 й. — 0,85 мең), Рсай (2009 й. — 0,9 мең кеше). Район 25 ауыл биләмәһен берләштерә.
Географияһы
Район биләмәләре Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район территорияһы буйлап Ағиҙел, Сөн, Баҙы йылғалары аға. Ере һоро урман, туғай һәм ашы йыуылған ҡара тупраҡтан тора. Климаты аҙ ғына ҡоролоҡло. Урмандар (күберәк ҡайын, имән һәм уҫаҡ) район майҙанының 15,4 % биләй. Файҙалы ҡаҙылмаларҙан нефть (Арлан ятҡылығының Йосоп майҙаны, Маншыр, Мәнәүез, Андреевка), балсыҡ (Андреевка, Шиҙәле), ҡом-ҡырсынташ (Петертау) ятҡылыҡтары бар. Плиоцен осоро балыҡтарының эҙҙәре һаҡланған Сейәле-Әтәс балсыҡлы һәүерташтар сығып ятҡан урын, Татыш күле, Восток ауылы эргәһендәге Ағиҙел йылғаһының һул ярында ултыртылған ҡарағайҙар «тәбиғәт ҡомартҡыһы» итеп иғлан ителгән.
Иҡтисад
Районда ауыл хужалығы ныҡ үҫешкән. Ауыл хужалығы тәғәйенлешендәге ерҙәр 141,7 мең га (район территорияһының 71,5 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 107,0; сабынлыҡтар — 4,8; көтөүлектәр — 29,7 мең га. Районда Өфө предприятиеларының 2 ярҙамсы хужалығы һәм инкубатор станцияһы эшләй. Ауыл хужалығының төп тармаҡтары — игенселек (яҙғы бойҙай, ужым арышы, ҡарабойҙай), ит-һөт биреүсе эре мөгөҙлө мал үрсетеү, сусҡасылыҡ. Нефть сығарыу сәнәғәте («Южарланнефть», «Саҡмағошнефть» НГДУ-лары), Үрге Йәркәй ауылы май-сыр эшләү, ит һәм аҙыҡ комбинаттары, РТП һәм хужалыҡ-ара ҡатнаш аҙыҡ заводы, Андреевка кирбес заводы.
Транспорт
Район территорияһы аша Өфө—Минзәлә—Ҡазан һәм Нефтекама—Туймазы автомобиль юлдары үтә. Ағиҙел йылғаһында Груздевка пристане урынлашҡан.
Социаль мәҙәни өлкә
Районда 72 дөйөм белем биреү, шул иҫәптән 27 урта мәктәп, Үрге Йәркәйҙә һөнәрселек училищеһы, 35 китапхана, 69 клуб, М.Гәрәевтең йорт-музейы (Ташшишмә ауылы), Илеш тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Үрге Йәркәй ауылы), үҙәк район һәм 3 ауылда участка дауаханаһы эшләй.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Коршей-Кикя
Коршей-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ваҡ себен турғайы
Ваҡ себен турғайы (малая мухоловка, Ficedula parva) — турғайҙар отрядындағы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан байтаҡ бәләкәйерәк. Күберәк яңғыҙ йөрөй. Ағастың түбәнге ботаҡтарында ҡанаттарын төшөрөп, ҡойроғон күтәрә биреп ултыра. Ваҡыт-ваҡыт оса биреп, һауалағы бөжәктәрҙе тотоп ала. һырт яғы көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Ҡара ҡойроғоноң ике яғынан киң генә аҡ һыҙыҡтар үтә. Ата ҡоштоң тамағы һәм түшенең өҫкә өлөшө ерән. Башҡа себен турғайҙарынан һоро һырты, киң һыҙыҡлы ҡойроғо менән айырыла.
Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «си-ли-си-ли» йәки яҡшы ишетелерлек тырылдай: «тиррр».
Йәшәү рәүеше
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Осоп йөрөүсе бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында йәки ботаҡтар араһында оялай. Ҡыҙғылт һоро таплы 5—6 бөртөк алһыу һары йәки йәшкелт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Бурата
Бурата — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Наин-Шара йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сухая Рельня (Живая Рельня ҡушылдығы)
Сухая Рельня  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жилая Рельня йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Некрасова-Попова Вера Александровна
Вера Александровна Некрасова-Попова (1903 — 1977 йылдан һуң) — совет ғалимы, химия фәндәре докторы, профессор, 2-се саҡырылыш  РСФСР  Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
1928 йылда университетты тамамлағандан һуң Пермь химия-технология техникумында фармацевтика химияһы һәм майҙар технологияһы кафедраһының өлкән ассистенты булып эшләй. 1931 йылдан Симферополь ҡалаһында йәшәй. 1945 йылға тиклем Ҡырым медицина институтының органик химия кафедраһы өлкән ассистенты булып эшләй. 1941-1944 йылдарҙа Ҡазағстанда Ҡыҙылурҙа ҡалаһында эвакуацияла, химия фәндәре кандидаты (1943) ғилми исеменә диссертация яҡлай. Ҡырым ауыл хужалығы институтының М. И. Калинин исемендәге органик, физик һәм коллоид химия кафедраһында 1961 йылға тиклем фәнни эш менән шөғөлләнә. Бер үк ваҡытта 1948-1951 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһынең Ҡырым филиалының өлкән фәнни хеҙмәткәре булып эшләй. Химия фәндәре докторы (1951) ғилми идәрәжәһенә диссертация яҡлай, профессор.
Йәмәғәт эше менән шөғөлләнә, Ҡырым өлкәһе Симферополь ҡалаһы Советы тарафынан 2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты (1947-1951) итеп һайлана. Д. И. Менделеев исемендәге Бөтә Союз химия йәмғиәте ағзаһы.
Вера Александровна Некрасова-Попова 1977 йылда вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡыҙылурҙала эвакуация ваҡытында  ирле-ҡатынлы Поповтар фитиндың фармакологик препараты калдыкларынан дөгө етештереү буйынса лаборатория төҙөйҙәр. Алынған продукт хәрби госпитальләрдә ҡулланыла, яралыларҙы һәм ауырыу ҡыҙылармеецтарҙы тиҙерәк һауыҡтырыуға ярҙам итә. 1943 йылда «Азот окистары ҡатнашлығында спирттарҙы һауа кислороды менән оксидлаштырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһын оло совет химик-органигы, академик Н. Д. Зелинский етәкселегендә башҡара һәм 1951 йылда уңышлы яҡлай. .
Библиография
«Журнал общей химии », «Журнал прикладной химии», «Успехи химии », «Известия АН СССР », «Доклады АН СССР » кеүек билдәле СССР журналдарында нәшер ителде.
.
Нанак
Гуру Нанак Дэв (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ; — ) — сикхизм диненә нигеҙ һала  һәм Ун Сикх гуруһының  беренсе сикх гуруһы (дини остазы). Башҡа исемдәре һәм титулдары күп. Пенджабта уны сикхтар ғына түгел, шулай уҡ индустар һәм мосолмандар хөрмәт итә.
Тәржемәи хәле
Гуру Нанаканың тәржемәи хәле Джанамсакхи (Janamsākhīs) тип аталған әҫәрҙә тупланған. Иң билдәле тәржемәи хәлен Нанаканың үлеме алдынан Бхай Бала яҙа. Әммә тәнҡит кәйефле ғалимдар был тәржемәи хә стиле һәм теле буйынса уның үлеменән һуңғы осорға ҡарай тип иҫәпләй.
Бхай Гурдас әҫәре шулай уҡ гуру Нанаканың үлеменән һуң төҙөлгән һәм әҙерәк ентеклектәрҙән тора, әммә уны сикхтар юғары баһалай һәм ышаныслы тип иҫәпләй.
Тыуыуы
1469 йылдың 15 апрелендә индустарҙың Кхатри кланына ҡараған Беди ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Мехта Калу патвари — ерҙәрҙән иҫәп-хисап килемен яһаусы хөкүмәт чиновнигы була. Ул мосолман ер биләүсеһе Рай Булларҙа эшләй. Нанактың әсәһе Мата  Трипта тип аталған, Нанактың шулай уҡ өлкән апаһы Биби Нанки була.
Миссияһы
Сикх традицияһы буйынса бер мәл Нанак юғала, һәм барыһы ла уны Кали Бейн йылғаһына һыу инеп йөрөгәндә  батып үлгән, тип иҫәпләй,  әммә өс көндән һуң ул  ҡайта, һәм  бөтә һорауҙарға бер генә яуап бирә: «юҡ, Унда хинду ла, унда мосолмандар ҙа юҡ» (панджаби: hindū nā kō nā musalmān kō"). Ошо мәлдән Нанак үҙенең тәғлимәтен тарата башлай, һәм был сикхизмдың башы тип иҫәпләнә. Күп меүләгән саҡрымдар үтеп, ул дүрт ҙур сәфәр ҡыла,  уның аныҡ маршруты бәхәсле булып ҡала. Тәүге сәфәренең маҡсаты  Бенгалия һәм Ассам, икенсеһе —  Тамил-Наду аша Цейлон, өсөнсөһө — төньяҡҡа Кашмир, Ладакх һәм Тибет, һуңғыһы —Бағдад һәм Мәккә.
Нанак Батала ҡалаһынан дөгө менән сауҙа итеүсе Мулчанд Чондың ҡыҙы Сулакниға өйләнә. Улар ике улы була. Өлкән улы үҙенә бикләнгән  аскет булып китә. Кесе улы Лакшми Дас тулыһынса донъяуи мәшәҡәттәргә бирелә. Нанак ике улы ла гуру статусын мираҫ итеп алып ҡала алмай тип иҫәпләй.
Сикхизмдың өс теләге
Султампурҙа Нанак сикхизмдың өс ҡағиҙәһен төҙөй:
Оло Черемшанка
Оло Черемшанка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3380/13    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан  Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шыршылытау
Шыршылытау — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Ҡырҡтытау һыртындағы тау.
Һүрәтләмә
Тауҙың көнбайыш итәгенән Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғаһылары баш ала.
Битләүҙәре ҡуйы урманлы, уларҙа башлыса шыршы һәм япраҡлы үҫемлектәр (ҡайындар) өҫтөнлөк итә. Тау был урындар өсөн бик һирәк осрай торған ылыҫлы тайга участкаһында урынлашҡан.
Тауҙың иң юғары нөктәһендә бетон бағана ҡуйылған. Эргәһендә һыулы таш соҡор. Иң яҡындағы ҡала – Магнитогорск. Башҡортостандың был иҫтәлекле урындарына машинала барып етергә мөмкин, ләкин йәй осоронда һәм ҡоро көндә генә. Көҙөн һәм яҙғыһын ҡойма ямғырҙар ваҡытында юлдар йыуыла һәм уның буйлап тик вездеходта ғына барырға мөмкин була. Шыршылыҡтау түбәһенә тиклем грунт юлы үтә. Машинаны тауға күтәрелә торған юл янында ҡалдырырға мөмкин. Тау түбәһенә тиклем ауыр ташлы битләү буйлап 2 км самаһы йәйәү барырға тура килә.
Этимологияһы
Шыршылытау тип атағандар, сөнки был тауҙың башында шыршы ағастары үҫә. Ә шыршы Ҡырҡтытау һыртында бик һирәк осрай, сөнки шыршы ағасы дымлы тупраҡтарҙа үҫә, ә был һыртта яуым-төшөм һирәгерәк булғанға, тупраҡта ҡоро.
Шыршылытауҙың халыҡ телендә тағын бер атамаһы бар. Урындағы халыҡ араһында Салават тауы йәки Салауат таштары (Салаватские камни) тип йөрөтөлә. Фараздарҙың береһе буйынса тау атамаһы Салауат Юлаевтың 1773-1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы мәлендә был ерҙәрҙә булып үтеүенә бәйле. Фараздарҙың икенсеһе тау атамаһын эргәлә урынлашҡан "Салауат" совхозы исеме менән бәйлелер тип аңлата.
Сухая Рельня (Медведица ҡушылдығы)
Сухая Рельня  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 492 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иранда Ислам революцияһы
Ислам революцияһы ( — Enghelâb-e eslâmi), Иран революцияһы, 1979 йылғы революция —  Ирандағы ваҡиғалар сылбыры, һөҙөмтәлә шаһ Мөхәммәт Риза Пәхләүи эмиграцияға китә, монархия бөтөрөлә һәм аятолла Хөмәйни  етәкселегендә яңы хакимиәт урынлаштырыла.
Иранда революция башланыу датаһы тип 1978 йылдың 8 ғинуары һанала, ул саҡта Ҡомда хөкүмәткә ҡаршы беренсе эре демонстрация нигеҙһеҙ аяуһыҙлыҡ менән баҫтырыла. 1978 йыл дауамында Ирандың төрлө ҡалаларында ислам руханиҙары вәкилдәре демонстрациялар ойоштора, улар ғәскәрҙәр, шул иҫәптән шаһ гвардияһы тарафынан тарҡатыла һәм САВАК тарафынан баҫтырыла. Йыл аҙағына революционерҙар иҡтисадты тулыһынса фалиж һуҡҡан сәйәси забастовкалар (забастовкалар) тактикаһына күсә. Власты ҡулында тота алмағас, шаһ власты уртаса оппозиция премьер-министрына тапшыра һәм илдән ҡаса.
1979 йылдың 1 февралендә аятолла Хөмәйни, власты үҙ ҡулына алып, Иранға ҡайта. Яңы Күсеү хөкүмәте тәғәйенләнә. Март айында яңы сәйәси тәртип буйынса референдум үткәрелә, ә 1979 йылдың 1 апрелендә Иран беренсе Ислам Республикаһы тип иғлан ителә.
Башы
Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүи власҡа 1941 йылда британ һәм совет ғәскәрҙәренең илгә инеүенән һәм атаһы Реза Пәхләүиҙән баш тартыуынан һуң килә.Уның Иран менән идара итеүе 1953 йылда Халыҡ фронты — Иран бизнесмендары һәм руханиҙары мәнфәғәттәрен сағылдырған сәйәси ойошмалар коалицияһы менән көсөргәнешлектең көсәйеүе һөҙөмтәһендә өҙөлә. Уны премьер-министр Мөхәммәт Моссадх етәкләй, ул шәхси милектә булған (күбеһенсә Британия) нефть компанияларын национализациялай. Быға яуап итеп АҠШ һәм Бөйөк Британия Иран нефтен бойкотлау тураһында иғлан итә, ә 1953 йылдың 19 авгусында көнбайыш яҡлы түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа Көнбайыш яҡлы көстәр коалицияһы килә, Моссадег көсләп властан ситләтелгән була һәм ҡулға алына. Шаһ Иранға ҡайта һәм нефть сәнәғәтен элекке хужаларына ҡайтарыуҙы еңеләйтә.
Артабан шаһ Иранды радикаль көнбайышлаштырыуҙы тормошҡа ашыра. Тышҡы сәйәсәттә ул, һис шикһеҙ, иғтибарын АҠШ-ҡа йүнәлтә. Шулай итеп, шаһ Ираны Израиль менән дуҫтарса мөнәсәбәттә торған берҙән-бер ислам дәүләте була. Шаһ Чадта, Сомалиҙа һәм Оманда Америка яҡлы режимдарҙы хуплай. Монархияға ҡаршы булған теләһә ниндәй оппозиция ҡатмарлы аяуһыҙлыҡ ҡулланған САВАК йәшерен хеҙмәте тарафынан тыйыла һәм аяуһыҙ баҫтырыла. Уның зиндандарында йөҙҙәрсә мең иранлы ултырған. Иран милли фронтының күп кенә әүҙем яҡлылары физик яҡтан юҡ ителгәнгә йәки илдән ҡасҡанға күрә, шаһҡа ҡаршы торған берҙән-бер көс дин әһелдәре булып ҡала, уның иң сағыу вәкилдәренең береһе булып Ҡомдан Рухаллаһ Хөмәйниҙең руханийы тора. Дин әһелдәре дини ислам общиналары халҡының иң ярлы өлөшөнә таянған, унда шаһтың абруйы әҙ булған.
Хөмәйни шаһтың көнбайыш яҡлы тышҡы һәм эске сәйәсәтен ғәйепләй. 1963 йылдың 5 июнендә ҡулға алынғандан һуң Иранда демонстрациялар һәм протест акциялары үтә, уларҙың 86-нан (рәсми мәғлүмәттәр буйынса) 15 меңгә тиклем кеше һәләк була. Хомейни өйҙә һаҡ аҫтына алына, әммә 8 айҙан һуң ҡабаттан иреккә сығарыла һәм шахтарға ҡаршы эшмәкәрлеген дауам итә. 1964 йылдың ноябрендә Хомейни ҡулға алына һәм илдән ҡыуыла.
Мүхаммәд сүрәһе
Мухәммәд сүрәһе (سورة محمد, Мөхәммәт ) — Ҡөрьән Кәримдең 47 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 38 аяттан тора.
Иранда Ислам революцияһы
Башы
Эмиграцияла Хөмейни фашистарға ҡаршы эшмәкәрлеген дауам итә. «Ислам дәүләте» тигән төп хеҙмәтендә дәүләт системаһының төп принциптарын билдәләй, артабан ул Ислам Республикаһы тип аталасаҡ. Имам сығыштары менән китаптар һәм аудиокассеталар Иранға контрабандаға дусар ителә һәм халыҡ араһында тарала, мәсеттәрҙә уҡыла.
Шул уҡ ваҡытта Пәхләүиҙең сәйәсәте әллә ни үҙгәрмәгән. 1970-се йылдарҙа монархия хәлен киҫкенләштергән бер нисә ваҡиға була.
Әйтәйек, 1971 йылда Фарсы монархияһының 2500 йыллығы Персеполдең археологик комплексында киң билдәләнә. Сит ил ҡунаҡтары ғына саҡырылған махсус ҡабул итеүгә властар бер тоннанан ашыу ҡара ыуылдырыҡ әҙерләгән. Кистанда, Балочистанда, хатта Фарста ла (байрамдар үткәреү урынында) көслө ҡоролоҡ һәм аслыҡ хәүефе булыуы халыҡты айырыуса асыуландыра.
1973 йылдағы көрсөктән һуң нефть үҫеше бығаса күрелмәгән инфляция тыуҙыра. Шул уҡ ваҡытта Иранға тиҫтәләрсә мең сит ил белгестәре саҡырыла, улар Америка нефть сығарыу ҡорамалдарын индерә башлай.
Дәүләт аппараты ентекле боҙолған булған. 1976 йылда шаһ традицион иран календарын алмаштырырға ҡарар итә, хәҙер хронология Бөйөк Кир күтәрелгәндән алып батша тәхетенә күсә. Һуңғы тамсы булып 1977 йылдың 23 октябрендә Хомейниҙың өлкән улы Мостафаның Нәжәфтә вафат булыуы тора. Үлемдең рәсми версияһы йөрәк өйәнәге булһа ла, үлтереү версияһы йышыраҡ осрай.
Оппозицияның тыуыуы
1977 йылда АҠШ президенты Джимми Картер хакимиәте баҫымы аҫтында шаһ режимды тәнҡитләүселәргә ҡарата репрессияларҙы еңеләйтә һәм бер нисә йөҙ кешене сәйәси тотҡонлоҡтан азат итә. Иранда сәйәси оппозиция төркөмдәре хоҡуҡи йә ярым хоҡуҡи нигеҙҙә барлыҡҡа килә башлай: конституционалистар, марксистар һәм исламсылар. Оппозицияның хоҡуҡи эшмәкәрлеге Иран йәмғиәтендә динде ҡыҫырыҡлау, фарсы милләтселегенә эске сәйәси йүнәлеш, америка яҡлы тышҡы сәйәсәт, массауи фәҡирлек фонында «дәүләт капитализмы» сәйәсәте менән бәйле протест кәйефтәрен йүнәлтергә мөмкинлек бирә.
Әүҙем оппозицияла тороусыларҙың төп өлөшөн дин әһелдәре һәм интеллигенция тәшкил итә, улар халыҡтың киң ҡатламдарының ышанысы менән файҙалана, бигерәк тә милли аҙсылыҡ йәшәгән төбәктәрҙә (Курдистан, Лурестан һәм Иран Әзербайжаны). Дөйөм алғанда, оппозиция милли-ара «ислам социализмы» идеялары тирәләй төркөмләнә, улар, теге йәки был сәйәси фирҡәгә ҡарап, төрлө дәрәжәлә радикализм менән үҙгәртеп ҡорола.
Ирандың Милли фронты нигеҙе булған конституционистар демократик парламент һайлауҙары менән конституцион монархия төҙөү яҡлы була.
Марксистар, насар ойошторолоу сәбәпле, вазифаларынан баш тарта. Иранда иң ҙур һул партия булып Советтар Союзының туранан-тура хуплауына эйә булған Иран массалары партияһы тора. Һулдар власты үҙгәртеү һәм шаһты физик яҡтан юҡ итеү яҡлы була. Революция еңеүендә улар ҙур роль уйнай, әммә дин әһелдәренә ҡаршы позицияһы арҡаһында беренсе ирекле һайланған парламентҡа инмәй.
Исламсылар араһында революциянан һуңғы Ирандың беренсе премьер-министры Мехди Баҙарған булған Ирекле Иран хәрәкәте айырылып тора. Хәрәкәттә ҡатнашыусылар власты ҡанһыҙ, закон сиктәрендә үҙгәртеү яҡлы булалар.
Хомейниҙың эйәрсендәре Мортаза Мутахаххари, Мөхәммәт Бехешти һәм Али Акбар Хашеми Рафсанджани ингән дин әһелдәре йәмғиәтен ойоштора, улар революция еңгәндән һуң юғары дәүләт вазифаларын биләйәсәк.
Революцияның башы
Ислам революцияһының башы булып 1978 йылдың ғинуарындағы (ғәҙәттәгесә дини ҡала) ваҡиғалары һанала, ул саҡта дәүләт гәзитендә Хомейни тураһында ялған мәҡәләгә ҡаршы студенттар демонстрацияһы полиция тарафынан атып үлтерелә. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, сыуалыштар ваҡытында 2 студент һәләк була. Демонстранттар буйынса — 70 кеше. Шиғыйҙар йолаһы буйынса, мәрхүмде иҫкә алыу 40 көн дауам итә, ә Гомда демонстрацияны таратҡандан һуң 40 көн үткәс, 18 февралдә Тәбриздә сыуалыштар башлана (уны баҫтырыу шулай уҡ кеше ҡорбандарына килтерә), һуңынан барыһы ла ҡабатлана: 29 мартта һәм унан һуң бөтә эре ҡалаларҙа ла сыуалыштар башлана.
Илдәге эске сәйәси көстәрҙең революция башына тиклем ярашыуы
Иран ҡораллы көстәренең 1978 йыл дауамындағы революцион сыуалыштарға мөнәсәбәте түбәндәге критерийҙар менән айырылып торорға тейеш: генералдар; өлкән офицерҙар һәм унтер-офицерҙар; һалдаттар/хеҙмәткә алыныусылар.
Генералдар. Хәрбиҙәрҙең был категорияһы шаһҡа бер һүҙһеҙ тоғролоҡ менән айырылып тора. Ирандың сәйәси амбицияларынан мәхрүм булған юғары хәрби чиндары илдә сыуалыштар башланыу менән ниндәйҙер әүҙемлек күрһәтә башлай. Шулай итеп, армия, Джамшид Амусегар хөкүмәтен алмаштырыуҙы талап итеп, үҙенең сәйәси ихтыярын күрһәтә. Әммә Джафар Шәриф-Эмамиҙың яңы хөкүмәте, Ирандың 12 ҡалаһында хәрби хәл индерелеүгә ҡарамаҫтан, ҡораллы көстәр етәкселегенең ихтыяждарын тулыһынса ҡәнәғәтләндермәй. Ноябрь башында Шәриф-Эмами хөкүмәте отставкаға китә һәм уның урынына Генераль штаб начальнигы генерал Гёлем Реза Ахари алмаштыра. Ҡораллы көстәр шаһты тулыһынса хуплай һәм даими рәүештә үҙҙәренең тоғролоғон иҫбатларға тырыша.
Өлкән офицерҙарҙың тоғролоғо шаһ шәхесенә йүнәлтелә. Хатта шаһтың улы файҙаһына баш тартыуы ла монархҡа хыянат итеүгә килтереүе икеле.
Шаһҡа бындай тоғролоҡ элекке премьер-министр Әмир Ғәббәс Ховейда һәм САВАК-тың элекке башлығы генерал Нематолла Нассири ҡулға алынғас, етди һынала. Әммә өлкән офицерҙар араһында был турала билдәһеҙлек күп булмай. Династияның тоғролоғо ҡаҡшамаҫ булып ҡала.
Генерал Ахариҙың Ирандағы сыуалыштар тамамланасағына ышандырыуына ҡарамаҫтан, властар хәлде контролгә ала алмай. Был ҡайһы бер юғары офицерҙар араһында аяуһыҙлыҡ тыуҙыра, улар демонстранттарға ҡарата репрессив саралар ҡулланыуҙы талап итә.
Юғары офицерҙар һәм унтер-офицерҙар. Юғары офицерҙар монархияны тәнҡитләмәй, әммә улар араһында ниндәйҙер фермент була, был, моғайын, Иранды солғап алған көслө революцион протестарҙың сағылышы булғандыр.
1978 йылдың сентябрендә Тәһранда түбәндәге частар урынлаштырыла: 3 бригаданан һәм 3 айырым батальондан торған Император гвардияһы дивизияһы. Император гвардияһы (Тәһранда урынлашҡан) подразделениенан тыш, 12 хәрби ярҙам батальонынан һәм ярҙамсы частарҙан торған тағы бер айырым бригада һәм запас була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, аҙсылыҡтан Император гвардияһы, атап әйткәндә, шаһ һаҡсылары алына; Тәһранда урынлашҡан 23-сө бригаданың махсус тәғәйенләнештәге көстәре; Казвиндың 16-сы уҡсылар дивизияһы бригадаһы. Балалар йорттарынан кешеләрҙе йыйған жандармерия иң ышаныслыһы була, шунлыҡтан уларҙың шаһҡа тоғролоғо үҙенсәлекле була.
Һалдаттар / хеҙмәткә алыныусылар. Был төркөмдөң монархияға мөнәсәбәте бик күп билдәһеҙлек тыуҙыра. Йәмәғәт тәртибен һаҡлау барышында буйһонмауҙың ҡайһы бер осраҡтары теркәлгән. Шаһиншаһҡа һис шикһеҙ буйһоноу император гвардияһының «үлемһеҙҙәр» частары тарафынан ҡылыҡһырлана, улар монархияға ҡаршы баш күтәргәндәрҙең барыһына ла психологик яҡтан ҡаршы торорға әҙерләнә. Иран ҡораллы көстәре үҙ массаһында династияға тоғро ҡала һәм демонстрацияны ҡанлы баҫтырыуҙа әүҙем ҡатнаша.
АҠШ реакцияһы
Башҡа бер нәмә лә эшләй алмай, шаһ АҠШ-ҡа ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Ирандың Вашингтондағы илсеһе Ардешир Захеди Шаһ режимына ярҙам итер өсөн Америка ресурстарын файҙаланырға тырышып ҡарай (әңгәмәселәр яҡшыраҡ аңлар өсөн Захеди хатта революцион демонстрацияларҙы «коммунистар ойошторған» тип күрһәтә). Әммә АҠШ президенты Картер Пахлави режимына хәрби ярҙам күрһәтергә ҡыйыулыҡ күрһәтмәй, сөнки хатта көнбайыш матбуғатында ла шаһ оппозицияға ҡаршы репрессиялар һәм кеше хоҡуҡтарын боҙған өсөн ҡаты тәнҡиткә дусар була. Америка президенты хакимиәтендә Иранға ғәскәр ебәреү-ебәрмәү тураһында бүленеш була. Милли именлек буйынса советник Збиньев Бжезинский интервенция яҡлы була, шул уҡ ваҡытта Дәүләт департаментының күп кенә чиновниктары революцияға бер нисек тә ҡамасаулау мөмкин түгел тип иҫәпләй.Америка дәүләт эшмәкәре делегациялары шаһ менән 1977-1978 йылдарҙа бер нисә тапҡыр осраша, әммә был ваҡыт эсендә бер ниндәй ҙә берҙәм позиция булдырыла алмай. Илдә социаль-сәйәси ҡапма-ҡаршылыҡтар көсәйә, быға аҡ революция һөҙөмтәләре — 1960-сы йылдар башында — 1970-се йылдарҙың 1-се яртыһында, эске сәйәси көрсөктө еңер өсөн Шаһ Мөхәммәт Реза Пәхләүи етәкселегендәге монархия режимы үткәргән реформалар булышлыҡ итә.
Хәрби хәл
1978 йылдың 20 авгусында Абадан ҡалаһында «Рекс» кинотеатрында 500-ҙән ашыу кешенең ғүмерен өҙгән янғындан һуң шаһ сентябрҙә ниндәй ҙә булһа демонстрацияларҙы тыйып, хәрби хәл индерә. Тыйыуға ҡарамаҫтан, Тәһранда 1978 йылдың 8 сентябрендә күмәк протест акцияһы үтә. Протестанттар белдереүенсә, акцияны таратыуҙа техника ҡатнашҡан. Протестанттар мәғлүмәттәре буйынса, «Ҡара йома» ҡорбандары һаны мең кеше тәшкил иткән 84 ир-егет һәм 3 ҡатын-ҡыҙ һәләк булған.
Тәһрандағы ваҡиғалар нефть сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренең дөйөм забастовкаһына башланғыс булып тора. Октябрь айында нефть сығарыусы предприятиеларҙың, нефть эшкәртеү заводтарының, нефть порттарының барыһы ла тиерлек туҡтатыла. Ошонан һуң йыл аҙағына ауыр сәнәғәт, машиналар эшләү, металлургия предприятиелары эшен туҡтата. 2 декабрҙә Тәһранда шаһты ҡыуыуҙы талап иткән 2 миллионлы демонстрация үтә.
Шаһтың ҡасыуы
1979 йылдың 16 ғинуарында Мөхәммәт Реза Пәхләүи һәм Шаһбану премьер-министр Шапур Бәхтиар талабы буйынса Ирандан ҡаса. Был ваҡиға күтәреүселәр араһында ҡыуаныс тыуҙырҙы. Тәһран халҡы биналарҙан барельефтарҙы, портреттарҙы һәм һуңғы иран династияһының башҡа символдарын алып ташлай.Премьер-министр Бәхтиар САВАК-ты тарата, сәйәси тотҡондарҙы азат итә, шулай уҡ армия властарына демонстранттарға ҡамасауламаҫҡа бойора һәм яҡын арала Иранда ирекле һайлауҙар үткәрергә вәғәҙә бирә. Күпмелер ваҡыттан һуң ул Хөмәйни менән бәйләнешкә сыға һәм яңы конституция төҙөүҙә ярҙам итер өсөн Иранға ҡайтыуын һорай.
Илдән сығыр алдынан шаһ Регенси советын булдырыу тураһында килешә.
Революцияның еңеүе
1979 йылдың 1 февралендә аятолла Хөмәйни 15 йыллыҡ һөргөндән һуң Иранға ҡайта. Баш ҡаланың Мехрабад аэропортында уны дәртле тәһрандар ҡаршы ала. Миллионлаған кеше урамға аятолла портреттары менән сыҡты, "Шаһ китте, имам килде!" тип ҡысҡырҙылар. Шул уҡ көндө Хөмәйни Бәхтиарҙең «милли берҙәмлек» хөкүмәтен булдырыу тураһындағы тәҡдимен кире ҡаға.
Ергә төшкәндән һуң Хөмәйни Тәһрандың көньяҡ биҫтәһендәге Бехеште-Захра зыяратына йүнәлә. Унда ул 20 минутлыҡ телмәр менән сығыш яһай, унда «Бәхтийәрҙең үҙен, хөкүмәтен, парламентын һәм бөтә кроналарын законһыҙ» тип атай һәм «был режимдың тешен һуғырға» вәғәҙә бирә.
4 февралдә ул премьер-министр итеп,Мехди Баҙарғанды тәғәйенләй. Хомейниҙың эйәрсендәре яғына хоҡуҡ һаҡлау көстәре яугирҙәре күсә. Ҡоро ер ғәскәрҙәре командующийы генерал Әбдол Али Бадрей дәүләт түңкәрелеше планын төҙөй һәм шаһ власын тергеҙеү өсөн хәрби диктатура булдыра, әммә уның өсөн ваҡыт юғала ла инде.
Шапур Бәхтиар Францияға ҡаса, унда Хомейниға ҡаршы милли ҡаршылыҡ хәрәкәтенә нигеҙ һалған. 1991 йылда үлтерелә.