cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы
Биографияһы
2001—2004 йылдарҙа — Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәгенең директор урынбаҫары.
2004—2015 йылдарҙа. — рәйесенең беренсе урынбаҫары, йәмәғәт берекмәләре башҡарма комитеты рәйесе, халыҡ-ара берлеге «бөтә донъя башҡорттар ҡоролтайы (конгресс) башкир».
1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советының ХII саҡырылыш халыҡ депутаты итеп һайлана. Халыҡ депутаттары советы эше, идара һәм үҙидараны үҫтереү мәсьәләләре буйынса Комиссия рәйесе вазифаһын үтәй.
2013 йылда 28-се Ҡыҙыл бер мандаталы һайлау округы буйынса Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана. Урындағы үҙидара, граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет рәйесе вазифаһын үтәй.
Шан Ян
Шан Ян Шан өлкәһе Хакимы, үҙ исеме — Һунсунь Ян ( пиньинь  Gōngsūn Yāng, б.э.т. 390 йыл — б.э.т. 338 йыл) — ҡытай аҡыл эйәһе һәм сәйәси эшмәкәре,  легизмға — даосизм һәм конфуцианлыҡ тәғлимәтенә ҡаршы килгән фәлсәфәүи һәм сәйәси тәғлимәтенә — нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Шан Ян булараҡ билдәле Һунсунь Ян Вэй батшалығының ярлы аристократик ғаиләһендә тыуа, шуға ла уның хроникасылары уны «Вэй Яны» тип тә атаған. Батшалыҡ хакимының никахтан тыш тыуған улы Һунсунь Ян беренсе министр Гун Шу-цзо янында чжуншуцзы түбән чиновник вазифаһын (секретарҙан саҡ ҡына юғары) биләй. Вэй хакимына ярау маҡсатында ул легизм идеологияһы сиктәрендә радикаль реформалар планын тәҡдим итә. Хаким планды ҡабул итмәй, һәм Һунсунь Ян тыуған иленә ташлап китә һәм Цинь батшалығына (хакимы Сяо-гуну, б.э.т. 361—338 йылдарҙа идара итә) хеҙмәт итә башлай.
Б. э. т. 356 йылдан башлап Шан Ян бер нисә мөһим сәйәси һәм иҡтисади реформа үткәрә, улар батша власының абсолютлаштырыуына, аристократияның иҡтисади һәм сәйәси хәлен ҡаҡшатыуға, ер хужалары общинаһын нығытыуға йүнәлтелә. Шан Яндың төҙөк һәм бөтөн планы тәү сиратта идаралыҡты үҙәкләштереүгә, иген етештереүҙе һәм дәүләттең хәрби ҡеүәтен арттырыуға йүнәлтелгән була. Күңел асыу, сауҙа, фәндәрҙе өйрәнеү, музыка һәм башҡа төрлө шөғөлдәр дәүләттең көсһөҙләнеүенә, хатта юҡҡа сығыуына булышлыҡ иткән «паразиттар» тип иғлан ителә һәм ғәмәлдә эҙәрлекләүгә дусар ителә. Шан Яндың административ реформаһы барышында Цинь батшалығы 31 өйәҙгә (сяндарға) бүленә. Юғары ҡатламға һәм чиновниктарға шәхси эштәр менән шөғөлләнеү ҡәтғи тыйыла. Әлеге тыйыуҙарҙы боҙған өсөн ҡаты яза ҡарала.
Яңы закондарҙы Цинь батшалығында бөтә подданныйҙар. шул иҫәптән батша вариҫы ла, үтәргә тейеш була. Батша улы законды боҙған өсөн уның остазы ҡаты язаға тарттырыла: Шан Яндың талабы буйынса уҡытыусының маңлайына ҡыҙҙырылған тимер менән тамға ҡуйыла. Дүрт йылдан һуң принц Цянь йәнә законды боҙа, бының өсөн танауын ҡырҡып алалар. Был аяуһыҙ язалар циньлыларҙы яңы закондарҙы боҙған өсөн язаның карҙың ҡотолғоһоҙлоғона ышандыра һәм уларҙы батшаның бөтә указдарын мотлаҡ үтәргә мәжбүр итә. Әммә бер үк ваҡытта тәхет вариҫы яғынан Шан Янға ҡарата нәфрәт барлыҡҡа килә, был киләсәктә реформатор өсөн үлемесле эҙемтәләр килтерә.
Шан Яндың легистик революция һөҙөмтәһендә цинь аристократияның бөтә өҫтөнлөктәре бөтөрөлә һәм хакимлыҡ чиновниктар бюрокартияһына күсә. Артабан Цинь дәүләтендә затлылыҡ хеҙмәт иткән һәр айырым кешенең шәхси ҡаҙаныштарына бәйле булғанлығы асыҡ иғлан ителә. Шан Ян тәү сиратта батшаға ғәскәрҙә хеҙмәт итеүгә тоғролоғон иҫбатлаусыларҙы тәҡдим итә. Был төрлө социаль сығышлы һәләтле кешеләргә дәүләт һәм хәрби хеҙмәттә карьера мөмкинлектәрен аса.
Шан Ян ауыл общинаһын көсһөҙләндереү иҫәбенә шәхси инициативаны дәртләндереп, иген етештереүҙе арттырыу буйынса байтаҡ сара күрә. Мәҫәлән, кемдеңдер баҫыуға әүерелгән буш ерҙәр уның шәхси милкенә әйләнә. Был үҙенә күрә революцион яңылыҡ була, сөнки быға тиклем Ҡытайҙа ер кемдеңдер милке булмай. Шулай итеп, Шан Ян тарихта беренсе тапҡыр Ҡытай нығытты шәхси милек лю. Артабан цинь батшалығы, ирекле ерҙәрҙең ҙур майҙандарын файҙаланып, баҫып алына жунов үҙәк батшалыҡтарҙан колонистарҙы йәлеп итә, уларға ҙур льготалар бирә — йорт төҙөү һәм земли һөрөү өсөн 10 йылға бөтә һалымдарҙан тулыһынса азат ителә, шулай уҡ өс быуын алға хәрби хеҙмәттән азат ителә. Шуның Менән Бер үк ваҡытта Цинь үҙенең ҡеүәтен арттыра һәм күрше дәүләттәрҙең кешеләрҙең потенциалын кәметә.
Элек бер нисә быуын бергә йәшәгән ҙур ғаиләләр хәҙер мәжбүри бүленеүгә дусар ителә, сөнки ҙур ғаиләләрҙән икеләтә күләмдә һалым алыу буйынса закон сыға. Шулай уҡ Цинь батшалығы өсөн берҙәм оҙонлоҡ һәм ауырлыҡ үлсәмдәре индерелә. Һуңынан, Ҡытайҙың Цинь хакимлығы аҫтындағы берләшкәндән һуң, б.б.т. 221 йылда әлеге үлсәмдәр бөтә Ҡытайҙа индерелә.
Халыҡты тулыһынса контролдә тотоу өсөн коллектив яуаплылыҡ системаһы индерелә, уның барышында бер кешенең ғәмәлдәре өсөн бөтә күршеләре яуап бирә. Ғаиләләр «бишле» һәм "унлы"ларға бүленә. Цинь подданныйҙары бер-береһе артынан күҙәтергә һәм властарға күршеләре өҫтөнән хәбәр итергә мәжбүр булалар. Ошондай уҡ, әммә тағы ла ҡатыраҡ, система армия подразделениеларында индерелә. Күршеләрҙе үҙ-ара яуаплылыҡ менән бәйләгән шиу системаһы артабан XX быуатҡа тиклемауылдарҙа төрлө варианттарҙа йәшәп килә.
Шэн Ян һуғышты дәүләтте нығытыуҙың иң мөһим сараларының береһе тип һанай. Уның тәғлимәтенә ярашлы, Цинь батшалығы, үҙ армияһының юғары хәрби һәләтен һаҡлап ҡалыр өсөн генә, теләһә ниндәй күрше батшалыҡ менән даими һуғыш алып барырға тейеш була. Б. э. т. 352 йылда, Шан Ян үҙенең тыуған Вэй батшалығы ғәскәрҙәрен ҙур еңелеүгә дусар итә. Ул ваҡытта Шан Ян үҙе стратег булараҡ цинь ғәскәрҙәрен етәкләй. Вэй батшалығы ҡайһы бер биләмәләрен Цинь дәүләтенә бирергә баш ҡаланы сик буйынан Далянға күскркргә мәжбүр була.
Б. э. т. 340 йылда Шан Ян хакимға тағы ла Вэйға һөжүм итергә тәҡдим итә, быны түбәндәгесә аңлатай: «Цинь һәм Вэй бер-береһе өсөн үлемесле сир. Йә Вэй Циньде йота, Йә Цинь Вэйҙы йота. Ни өсөн был шулай? Вэй кенәзлеге мөһим тау тарлауығынан көнбайыштараҡ урынлашҡан, уның баш ҡалаһы — Аний, Хуанхэ йылғаһы буйлап Цинь менән сиктәш, шуға күрә тауҙарҙан көнсығышҡа ҡарай ғына ерҙәргә хужа. Был өҫтөнлөктәрҙе файҙаланып, Вэй Циньға үҙенең көнбайыш ерҙәренән баҫып инә ала һәм беҙҙең өсөн уңайһыҙ осраҡта көнсығыш ерҙәребеҙҙе тартып ала ала. Хәҙер һеҙҙең зирәклегегеҙ һәм камиллығығыҙ арҡаһында, хакимыбыҙ, батшалығыбыҙ сәскә ата, ә Вэй армияһы былтыр Цэй батшалығы көстәре ҡулынан ҡаты еңелеүгә дусар була, Чжухоу Вэйҙан ситләште. Был Вэйға һөжүм итергә мөмкинлек бирә».
Цинь хакимы Шан Яндың дәлилдәре менән ризалаша һәм уны цинь ғәскәре башында ҡуйып, Вэйға поход менән ебәрә. Вәй хакимы яуап бирергә әҙерләнә. Ике армия бер-беренә ҡаршы торалар. Шул саҡта Шан Ян Вэй командующийына хат ебәрә: "«Беҙ кенәз менән ҡасандыр дуҫтарса мөнәсәбәттә булдыҡ. Хәҙер беҙ ике дәүләттең армиялары менән командалыҡ итәбеҙ, һәм беҙгә бер-беребеҙгә һөжүм итергә ҡарар итеүе ҡыйын. Мин кенәзде йөҙгә-йөҙ осратырға, килешеү төҙөргә теләр инем, шатлыҡлы мәжлестә ултырығандан һуң, ғәскәрҙәрҙе ситкә сығарып, Циньға ла, Вэйға ла тыныслыҡ килтерер инем».
Бер ниндәй ҙә хыянат көтмәйенсә, кенәз Ан был тәҡдим менән ризалаша, үҙенең именлеген тәьмин итеү тураһында хәстәрлек күрмәй. Осрашҡандан һәм килешеү төҙөгәндән һуң, мәжлес барышында Цинь яугирҙәре ҡапыл кенәз Анға һөжүм итә һәм уны әсирлеккә ала, ә һуңынан циньлылар Вэй армияһына һөжүм итә, уны тулыһынса ҡыйрата һәм Циньға еңеү менән ҡайта (б.э.т. 340 йыл). Еңелеү һөҙөмтәһендә вэйҙар Цинь батшалығына Хуанхэнан (Хэвай районы) көнбайышҡа табан бөтә ерҙәрҙе бирергә мәжбүр була.
Һунсунь дәүләте алдындағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн Янға Шан өлкәһендәге 15 ауылы хакимлыҡҡа бирелә, шуға ла ул Шан Ян исеме менән билдәле була, ә ҡытай йылъяҙмаларында уны Шанцзюн (Шан өлкәһенең хакимы) тип атайҙар. Әммә беҙҙең эраға тиклем 338 йылда, батша үлгәндән һуң, Цинь тәхетенә уның улы Хуэйвэнь-ван ултыра (б. э. т. 338—325 йылдарҙа хакимлыҡ итә), Шан янды ул уҡытыусыларын ҡаты язалағаны өсөн күрәлмай. Яңы хаким Шан Янды дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләй һәм уны тотоп алырға ҡуша. Эҙәрлекләүҙән ҡасып, Шан Ян Вэй батшалығына ҡаса. Әммә вэйлылар уны кире Циинь батшалығына ҡыуып сығаралар. Шунан Һуң Шан Ян үҙенең Шан өлкәһенә йүнәлә, унда ул үҙ армияһын булдыра. Ауыр хәлдән сығыу юлын эҙләп, Шан Ян Чжэн тигән ҙур булмаған батшалыҡҡа һөжүм итергә тырыша, әммә уны цинь ғәскәрҙәре ҡыуып етә, Мяньчи тирәһендәге алышта ҡыйратылғандан һуң Ян әсирлеккә алына һәм язалап үлтерелә. Бынан һуң цинь дәүләт енәйәтселәре тураһындағы законына ярашлы уның бөтә ырыуы юҡ ителә.
Шан Янды язалауға ҡарамаҫтан, уның бөтә реформалары ла үҙ көсөндә ҡала, сөнки әлеге закондар батша власын көсәйтеүгә булышлыҡ итә. Был реформалар Цинь батшалығының тайпылышһыҙ көсәйеүенә килтерә. Цинь батшалығы боронғо ҡытай батшалыҡтарын яулай һәм Ҡытайҙы үҙ власы аҫтында берләштерә.
Шан Ян хеҙмәттәренең әһәмиәте
Шан Яндың идеялары замандаштарына ғына түгел, артабанғы быуындарға ла ҙур йоғонто яһай. Уларҙы тормошҡа индереү арҡаһында Цинь батшалары йөҙ йылдан кәмерәк ваҡыт эсендә ете "Алышыусы батшалыҡтың " иң көслөһөнә әйләнә (Чжаньго дәүере), был Цинь Ши Хуанға Ҡытайҙы Цинь хакимлығы аҫтында берләштереү өсөн мөмкинлек бирә. Әммә ул дәүерҙә үк Шан Янжың идеяларын баһалау бер мәғәнәле булмай. Уларҙы ҡулланыуҙың практик һөҙөмтәләрен танып, күп ҡытай аҡыл эйәләре легизмдың бер нисә мөһим положениеһы менән килешмәй. Мәҫәлән, уларҙа кешенең тәбиғи боҙоклоғо, һуғыштарҙың файҙаһы һәм мөмкин тиклем агрессив тышҡы сәйәсәт идеяһы, бөтә язалар йыйылмаһы өсөн берҙәм һәм дөйөм яза булдырыу, ҡылынған енәйәт өсөн бөтә ғаиләне, общинаны яуаплылыҡҡа тарттырыу идеяһы, ниндәй ҙә булһа тәғлимәттәрҙе ирекле таратыуҙы тыйыу, шулай уҡ ниндәй ҙә булһа яҙма әҫәрҙәрҙе юҡҡа сығарыу идеялары аңлашылмай. Шуға ҡарамаҫтан, Шан Ян тәғлимәтенә ҡаршы күп быуатлыҡ көрәш уның өҫтөнән тик формаль еңеүгә килтерә, сөнки был көрәш барышында Ҡытайҙың башҡа фәлсәфәүи-сәйәси тәғлимәттәре, легизмдың күп положениеларын үҙ эсенә алып, үҙҙәренең тәүге һыҙаттарын юғалта.
Хәҙерге тарихнамәлә Шан Ян тоталитар дәүләт принциптарын әйтеп биргән кеше булараҡ билдәле. Беҙҙең көндәргә тиклем уның «Шан өлкәһе Хакимы Китабы» (Шан Цзюнь Шу) трактаты килеп еткән — текстың аутентиклығы мәсьәләләре тураһында китаптың инеш һүҙе бүлегендә Л.&nbsp;С.&nbsp;Переломовтың мәҡәләһен ҡарағыҙ.
Ҡараҡором (ҡала)
«Коноик» Хархорин территорияһында Ҡараҡором (Хархорин, урта быуатта Ҡара Хорум (Хар Хорум).
1220—1260 йылдарҙа Монгол империяһының баш ҡалаһы. Хәҙерге ваҡытта — ҡала, Монголияның Уверхангай аймағының Хархорин (сомоны) административ берәмегенең үҙәге. Атамаһы тирә яҡтағы «Ҡараҡором» тауҙарының монгол топонимына ҡайтып ҡала (монг. хар хүрэм һүҙмә-һүҙ «вулкандың ҡара таштары»)
Тарих башы
Борон замандан алып буласаҡ ҡала тирә-яғында эҙмә-эҙлекле хунну, төрөк халыҡтары, найман һәм кереиттар урынлаша.
Сәйәси әһәмиәте
Үгәҙәй, Гуюк һәм Мүнкә хандар ваҡытында яҡын һәм алыҫ илдәрҙән батшалар, шул иҫәптән рус кенәздәре буйһоноу һәм хөрмәтләү билдәһенә Ҡараҡоромға килә; бында миллионлаған халыҡтың яҙмышын емергән яңы хәрби походтар тураһында мәсьәләләр хәл ителә; был урынға йоғонто яһауға өмөт итеп мосолман, будда, христиан һәм башҡа конфессия эимссарҙары ынтыла. Ҡараҡором тураһында мәғлүмәттәр ҡытай яҙмаларында һәм XIII быуаттың Европа сәйәхәтселәре Плано Карпини, Марко Поло, де Рубрук яҙмаларында бар.
Планлаштырыу һәм халҡы
Ҡала бер-береһенән айырым торған бер нисә кварталдан тора, уларҙа һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр һәм бөтә донъянан килгән илселәр йәшәй. Унда төрлө раса һәм төрлө дин тотҡан кешеләр йәшәй. Христиан сиркәүҙәре янында сәйәхәтселәр күп һанлы мосолман мәсеттәрен һәм будда ғибәҙәтханаларын күрә. Ҡалала барыһы 12 культ ҡоролмаһы урынлашҡан, иң ҙуры булып будда ғибәҙәтханаһы тора, ул 30 метр бейеклектәге сатыр формаһында төҙөлгән. Ҡала стеналарынан көнсығышҡа ҡарай каналдар менән һуғарылған һөрөнтө ерҙәр урынлашҡан.
Бөлгөнлөккә төшөүе
Хубилай (1260) тәхеткә ултырыу менән империя баш ҡалаһы ул төҙөгән Кайпинға (Шанду булған), шунан — Пекинға күсерелә (1264), һәм 1267 йылда иҫке Пекин ҡалаһынан төньяҡтараҡ, Юань династияһына нигеҙ һалынғандан һуң (1271) Ханбалгасун (Ханбалык), йәки Их нийслэл — «бөйөк баш ҡала»; ҡыт. Дабу исемен ала.
Юаньдың төньяҡ баш ҡалаһы булып хәҙерге Эске Монголияның территорияһындағы Шанду хеҙмәт итә («Үрге баш ҡала»). Ҡараҡором провинциаль ҡала булып ҡала. Ҡытайҙан монголдарҙы ҡыуып сығарғандан һуң (1368) Юань етәкселеге ҡалдыҡтары ахыр сиктә Ҡараҡоромда төпләнә, әммә 1388 йылда Мин империяһы ғәскәрҙәре ҡаланы ҡыйрата.
XVI быуатта ҡалаға икенсе тапҡыр күсеп ултырыу
Саған Сәсәндең «Ҡиммәтле хикәйәткә» ярашлы 1415 йылда ҡоролтайҙа баш ҡаланы яңыртырға тигән ҡарары ҡабул ителә, әммә был ҡарар әлегә бер ниндәй ҙә археологик мәғлүмәттәр менән раҫланмай. Ҡалала XVI быуатта яңынан кешеләр йәшәй башлай, сөнки Батый-Мүнкә Даян-хан уны үҙе резиденцияһы итә һәм ҡалаға баш ҡала статусы бирә. Киләһе йылдарҙа ҡала бер нисә тапҡыр сыңғыҙиҙарҙан ойраттарға күсә һәм, күрәһең, әгәр ҙә уға халхас ханы Абатай иғтибар итмәһә, тулыһынса емерелгән булыр ине,
1585 йылда Абатай Төньяҡ Монголияла беренсе будда Эрдэни-Дзу монастырының төҙөлөшөн башлай, бының өсөн уға иҫке ҡоролмаларҙы тергеҙергә генә түгел, шулай уҡ иҫке ҡала емереклектәренән төҙөлөш өсөн ташты ҡулланып яңы ҡоролмалар төҙөргә тура килә: .
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта ҡала Уверхангай аймағы Хархорин административ берәмегенең үҙәге булып тора. 2003 йылда уның хаҡы 8977 кеше тәшкил итә, ә майҙаны — 20,5 км². Хархориндан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 80 километр алыҫлыҡта Монголияның географик үҙәге урынлашҡан.
Яңы ҡала төҙөлөшө туранан-тура иҫке ҡаланың емереклектәренә йәнәш тора. 2004 йылда Монголияның премьер-министры Элбэгдорж проектлау комиссияһын булдыра, ул харабаларҙы урап үткән яңы төҙөлөштөң проектын төҙөй. Уның фекеренсә, ҡала үҙенең баш ҡала статусын 800-йыллыҡ юбилейына (яҡынса 2020 йылда) тергеҙергә «хәҙерге Монголияның символы» булырға тейеш була. Әммә 2006 йылда Монголия халыҡ партияһынан М. Энхболд файҙаһына уның мәжбүри отставкаһынан һуң был проектҡа әйләнеп ҡайтмайҙар. Был Элбэгдорждың 2009 йылда власҡа ил президенты сифатында кире ҡайтыуынан һуң да эшләнмәй.
2009 йылдың 2 сентябрендә хөкүмәт ултырышында «Хархорум» музейын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә, ул иҫтәлекле әйберҙәр, тикшеренеүҙәрҙе һаҡлау, Орхон йылғаһы үҙәненең тарихи урындары һәм боронғо монгол баш ҡалаһы кеүек бөтә донъя мираҫы менән бәйле булған тарихты һәм мәҙәниәтте пропагандалау урыны була. Был проектҡа ярҙам итеү өсөн Япония бушлай 5 миллион АҠШ доллары бирә; төҙөлөш эштәрен «Коноике» япон компанияһы башҡара. Музей 2011 йылдың йәйенән эшләй башлай.
Ҡараҡоромды тикшеренеүҙәр тарихы
XIX быуат аҙағында рус ғалимы Н. М. Ядринцев Ҡараҡором емереклектәрен өйрәнә. А. М. Позднеев тарихи сығанаҡтарҙы анализлап боронғо монгол баш ҡалаһының урынын баш ҡаланың көньяҡ өлөшөндә 1585 йылда төҙөлгән будда монастыры Эрдэни-Дзу тирә- яғында булғанлығын раҫлай.
1948 һәм 1949 йылдарҙа бында совет-монгол археологик экспедиция эшләй. Ҡаланың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә гранит цоколдә ҡоролған Үгәҙәй һарайының ҡалдыҡтары асылған; һарай аҫтында XII — аҙағы XIII быуат башына ҡараған стена биҙәктәре менән будда кумирняһының ҡалдыҡтары табылған. Был эше өсөн эксепдиция етәксеһе С. В. Киселев (1905—1962) СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була һәм СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Орхон йылғаһы үҙәненең Мәҙәни ландшафты тип аталған Хархорин ҙур территориялар менән бергә 2004 йылда ЮНЕСКОның Бөтә донъя мираҫы объекты № 1081rev тип иғлан ителә. Хархорин территорияһындағы археологик ҡомартҡылар хәҙер 2011 йылда асылған «Хархорум» музейында ҡуйылған.
Сәфәр (исем)
Сәфәр — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Сәфәр исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән. Бер нисә мәғәнәгә эйә: беренсеһе — юл, сәйәхәт; икенсеһе — Һижрә-Ай календарында 2-се айҙың исеме (шул айҙа тыуған балаға ҡушылған исем)
Билдәле кешеләр
Агишев Сәфәр Аҡбулат улы 1913 — 10 июль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Кесе лейтенант.
Мусин Сәфәр Ғайсар улы (5 ноябрь 1948 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965—2007 йылдарҙа Салауат ҡалаһының «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Фёдоровка районының почётлы гражданы.
Сәфәр хан (Сәйет Йәғәфәров) — 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Башҡорт старшинаһы, мулла.
Фамилияла
Сәфәров Марс Ғиләж улы (18 апрель 1937 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1979), профессор (1982). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Сәфәров Альберт Тәлғәт улы (5 май 1958 йыл, Өфө) — СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса совет һәм Рәсәй тренеры, биатлонда Рәсәй тренеры һәм эшмәкәре, функционеры. Ишембай биатлон мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Башҡортостан Республикаһы Биатлон федерацияһының экс-рәйесе.Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), СССР-ҙың спорт мастеры (1979) һәм биатлон буйынса халыҡ-ара категориялы судья (2003) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1999).
Ауылдар
•Сәфәр (Учалы районы) (Сафарово) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. •Сафар (Миәкә районы) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы ауыл. •Сафар (Шишмә районы) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы ауыл. • Иҫке Сәфәр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районындағы ауыл. • Яңы Сәфәр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сәфәр — һижри иҫәп менән икенсе ай.
Ковалёв Николай Григорьевич
Ковалев Николай Григорьевич (1 май 1921 йыл — 3 май 2002 йыл) — Өфө приборҙар эшләү заводы директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966). Почётлы авиатөҙөүсе (1997). Авиаприборҙар төҙөү милли ассоциацияһының алтын «Почёт Билдәһе» лауреаты (1997). Өфө ҡалаһының Почётлы гражданы (2001).
Биографияһы
Николай Григорьевич Ковалев 1921 йылдың 1 майында Ростов өлкәһе Шахта районы Выселки утарында тыуа. Юғары белемле.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, Николай Григорьевич 1939 йылда Новочеркасскиҙағы Дон политехник институтына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эвакуациялана. 1941 йылдың авгусынан алып Әстерхан, Силәбе өлкәһенең Һатҡы ҡалаларында 72-се Айырым төҙөлөш-монтаж участкаһында прораб булып эшләй.
1946 йылда С. Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын, 1952 йылда — СССР авиация сәнәғәте академияһын тамамлай һәм Өфөләге 161-се заводтың баш механик бүлегенә инженер-конструктор итеп ебәрелә, аҙаҡ — проект-конструкторлыҡ бюроһы начальнигы урынбаҫары, йыйыу цехы начальнигы була.
Н. Г. Ковалев етәкселеге аҫтында Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе етештереү ҡоралдары менән яҡшы йыһазландырылған эре предприятие булып үҫешә, авиация һәм космос техникаһы өсөн яңы заманса электрон хисаплау изделиелары сығара. һигеҙенсе биш йыллыҡ (1966—1970) планын ваҡытынан алда үтәү өсөн Николай Григорьевич заводта ҙур ойоштороу эштәре алып бара, заводта 37 яңы изделиелар үҙләштерелә, производствоға яңы техника һәм фән ҡаҙаныштары индерелә, алдынғы етештереү алымдары ҡулланыла. Завод коллективы биш йыллыҡ планды ваҡытынан алда — 1970 йылдың 11 декабренә үтәп сыға, продукция сығарыу күләме 2,2 тапҡырға арттырыла. Биш йыллыҡтың хеҙмәт етештереүсәнлеге 1965 йыл менән сағыштырғанда 66 процентҡа, тауар продукцияһының үҙҡиммәте 16,5 процентҡа кәмей.
Н. Г. Ковалёв етәкселегендә 14 цех фән ҡушыуына ярашлы реконструкциялана һәм йыһазландырыла.
1966—1970 йылдарҙағы биш йыллыҡ планды үтәүҙә күрһәткән ҙур ҡаҙаныштары өсөндың 1971 йылдың 26 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Н. Г. Ковалевҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1974 йылдың апрелендә уны СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге Өфө агрегат производствоһы баш конструкторы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. 1977 йылдаН. Г. Ковалевты Ленинградҡа эшкә күсерәләр. 1988 йылдан алып ул Ленинградтың «Электроавтоматика» фәнни-етештереү берекмәһенең фәнни-тикшеренеү бүлексәһендә генераль директор урынбаҫары, бүлек начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
2002 йылдың 3 майында вафат була.
2015 йылдың 27 ноябрендә Өфө ҡала советы депутаттары Николай Ковалев исемен мәңгеләштереү өсөн ҡаланың бер урамына һәм скверына уның исемен биреү тураһындағы ҡарар ҡабул итә.
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление ссылки на статью о Герое Советского Союза на сайте Warheroes.ru">Warheroes  Идентификатор <span data-key="id" title="идентификационный номер статьи на сайте warheroes.ru." class="cx-template-editor-param-desc"> 16817
Ҡулсатыр (фонтан-шутиха)
«Ҡулсатыр» фонтан-шутиха— Петергоф һарай-парк ансамблендәге фонтан-шутихаларҙың береһе, Түбәнге паркта, Монплезирской аллеяһында урынлашҡан.
Доспанова Хиуаз Ҡайыр ҡыҙы
Хиуаз Ҡайыр ҡыҙы Доспанова  (15 май 1922 йыл—20 май 2008 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы осоусыһы, штурман-уҡсы. Ҡаҙағстан Республикаһының Халыҡ Геройы.
Биографияһы
1922 йылдың 15 майында Гурьев өлкәһе Ганюшкино ауылында тыуған.
1940 йылда алтын миҙал менән Уральск ҡалаһының 1-се һанлы урта мәктәбен тамамлай һәм аттестат менән бергә урындағы аэроклубтың запастағы пилоты танытмаһын ала.
Гел бишлегә уҡыған, иң әүҙемдәрҙең береһе — пионервожатый, мәктәп комсомол ойошмаһы секретары — 1940 йылдың йәйендә мәктәпте һәм аэроклубты уңышлы тамамлағандан һуң Мәскәүгә юллана һәм документтарын Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһына тапшыра. Ғаризаһын кире ҡаҡҡас, Беренсе Мәскәү медицина институтына ғариза бирә һәм бында уны имтиханһыҙ уҡыуға алалар. Бер йыл үтеүгә һуғыш башлана.
1941 йылдың 26 октябрендә буласаҡ осоусылар полктар ойошторолған урынға, Энгельс ҡалаһына, килеп етәләр. Бында улар Энгельс хәрби авиация пилоттары мәктәбендә тиҙләтелгән уҡыу курсын үтәләр.
Хиуаз Доспанова 588-се төнгө бомбардировка авиаполкына штурман-уҡсы булып тәғәйенләнә. Хәрби заданиеларҙы Көньяҡ фронтта, Төньяҡ Кавказда, Кавказ аръяғында, Украина һәм Белоруссияла үтәй. Ике тапҡыр ауыр яраланған осоусы ҡабат-ҡабат сафҡа баҫа һәм Еңеүҙе Берлин тирәһендә ҡаршылай.
Һуғыштан Хиуаз Доспанова II төркөм инвалиды булып ҡайта, уның ике аяғы ла һыңған була, әммә, бер нәмәгә ҡарамайынса, ул йәмәғәт тормошонда бик әүҙем ҡатнаша. Һуғыштың аҙаҡҡы айҙарында ҡыҙ медицина институтына кире ҡайтыу тураһында уйлай башлай, әммә һөҙөмтәлә бөтөнләй башҡа юлды һайлай — йәмәғәт эшмәкәрлеге өлкәһен. Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкә партия кмитетының беренсе секретары Минайҙар Салин һуғыштан яңы ғына ҡайтҡан коммунист Хиуаз Доспанова менән һөйләшкән саҡта уға партия-сәйәсәт эшендә эшләп ҡарарға тәҡдим итә, һәм ул партия өлкә комитеты инструкторы итеп тәғәйенләнә. Бер йылдан Хиуазды Алматы партия мәктәбенә ебәрәләр.
Хиуаз үҙе тыуып үҫкән Көнбайыш Ҡаҙағстанда партия райкомы инструкторы вазифаһынан алып Ҡаҙағстан Ленин Коммунистик Йәштәр Союзы Үҙәк Комитеты секретарына тиклем юл үтә. 1951 йылда — Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары Советы депутаты һәм беренсе сессияла уҡ — Президиумы секретары итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Хиуаз Ҡайыр ҡыҙы Алматы ҡала партия комитеты секретары була һәм баш ҡала тормошонда әүҙем ҡатнаша.
1950-се йылдар аҙағында фронтта алған яралар һәм контузиялар эҙемтәләре арҡаһында Хиуадың сәләмәтлеге һиҙелерлек ҡаҡшай. Ҡырҡ йәшен дә тултырмайынса 1959 йылда пенсияға китергә мәжбүр була.
2008 йылдың 20 майында вафат була.
Наградалары
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн ул Ҡыҙыл йондоҙ, Ватан һуғышы (1985) һәм II дәрәжә Ҡыҙыл Байраҡ ордены , «Ҡавказды обороналау өсөн» , «Варшаваны азат итеү өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдар менән бүләкләнә.
2004 йылдың 7 декабрендә Ҡаҙағстан Президенты Указына ярашлы Хиуаз Доспановаға «Халыҡ геройы» исеме бирелә һәм Алтын Йондоҙ һәм «Отан» ордендары тапшырыла.
Ғаиләһе
Ире — Шаҡу Әмиров, ике улы: кесе улы ике йәшендә вафат була, өлкәне — Ерболат Әмиров — Сәтбаев исемендәге Ҡаҙаҡ милли техник университеты уҡытыусыһы. Ейәндәре — Баян Шаҡу, Ҡанат Шаҡу.
Баһалар һәм фекерҙәр
1943 йылдың апрелендә беҙ Пашковская станицаһында тора инек, Краснодар эргәһендә, ике ай дауамында ошонан остоҡ. Шунда 1 апрель төнөнә ҡарата фажиғәғә тарыныҡ…
Ғәҙәттәгесә аэродром яҡтыртылмаған ине, хәрби заданиенан ҡайтҡан самолеттар тулы ҡаранғылыҡта һәм АНО уттары һүндереүле көйөнсә (аэронавигацион уттар — самолеттың уң, һул ҡанатында һәм ҡойроғонда ҡыҙыл, аҡ һәм йәшел төҫтәге өс лампа) яҡынлашып киләләр ине. Дүртенсе боролошта Юля Gашкова һәм Катя Доспановаларҙың самолеты эскадрилья командиры Лида Cвистунова һәм Полина Макагондың самолеты менән бәрелешә. Стартта машиналар ҡолауынан шатырлау һәм гөрһөлдәү тауышы ишетелде. Самолеттар тулыһынса ҡыйратылған ине. Макагон һәм Свистунова шундуҡ һәләк булдылар. Юляны ҡотҡарырға маташтылар, әммә 4 апрелдә ул да вафат булды.
Катя Доспанованың ике аяғы ла һынған ине. Ул ысынлап та теге донъянан кире ҡайтты. Тулыһынса гипсҡа ҡатырылған Катяны Ессентукиға алып киттеләр. Бер аҙ ваҡыт үткәс, рентген һөйәктәрҙең яңылыш уңалғанын күрһәтә. Гипсты боҙоп, һөйәктәрҙе урынына ҡуялар. Бәләкәй Катюша иңенә шул тиклем күп ыҙа төштө.
Әммә йәшәүгә ынтылыш еңеп сыҡты. Өс ай тирәһе үткәндән һуң Катя Доспанова полкка әйләнеп ҡайта һәм тиҙҙән, көслө ауыртыуҙарҙға бирешмәй, ҡабаттан хәрби заданиеларға оса башлай. Шулай ҙа беҙгә уны штаб эшенә күсерергә тура килде. Катюша Доспанова (ҡаҙаҡса Хиуаз) — медицина институты студенткаһы, беҙҙең полкыбыҙҙа берҙән-бер ҡаҙаҡ ҡыҙы, дөрөҫөрәге — хәрби заданиеларға штурман сифатында осҡан берҙән-бер Ҡаҙағстан ҡыҙы… Шундай матур итеп, юғары саф тауыш менән ул милли йырҙарын йырлай ине.
Кемдер был катастрофала ғәйепле ине, иғтибарын ситкә ебәреп, алда барған машина силуэтын күрмәгән. Һәм беҙ шуның өсөн өс ғүмер менән түләнек…
Теология
Теология дин ғилеменән һәм дин фәлсәфәһенән башҡа өлкә.
Илаһиәт, «богословие» (теология, θεολογία, theologia) төрлө заманда төрлө мәғәнәлә ҡулланылған. Илаһи көс тураһында ғилем мәғәнәһендә «теология» төшөнсәһе XIII быуаттың тәүге яртыһында, Абелярҙың «Христианская теология» (Theologia christiana) тигән китабы сыҡҡандан һәм Париж университетында теология факультеты асылғандан һуң нығына.
Ислам илаһиәте
.
Христиан богословиеһы (теология)
Богословие дисциплинаһы тармаҡтары:
Уралью
Уралью — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аю йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алағуз (исем)
Алағуз — башҡорт ир-ат исеме, шулай уҡ башҡа мосолман татар,ҡаҙаҡ төрки халыҡтарҙа бар.
Билдәле кешеләр
Алағуз Баҡынов (Алағузя Баҡынов) — 1710 йылда Баҡын(Алағуз) ауылында тыуған Дыуан улусы старшинаһы. Уның комадаһы 1771—1773 йылдарҙағы Поляк походыңда ҡатнашҡан. Салауат Юлаевтың көрәштәше. 1774 йылдың ғинуарында Красноуфимскиға һәм Ҡоңғөргә походта ҡатнаша.(Салауат Таймасов) китабы.
Фамилия
Алағузин Ҡабул — Баш күтәреусе. Дыуан улусы старшинаһы Алағуз Баҡыновтың улы. 1734 йылда Алағуз ауылында тыуған. 1774 йылдың ноябрендә Юлай Аҙналин менән бергә Силәбегә баш һалып килә. 1798 йылда Троицк өйәҙенең 3-сө башҡорт кантонында старшина булып хеҙмәт итә.
Алағузов Марат Ескали улы.- Полковник. Рәсәй федерацияһының Атҡаҙанған хәрби штурманы исеменә лайыҡ була 1992 йылда. Алағузова Баян Маҡсат ҡыҙы —(1974 йылдың 9 ғинуарында) ҡаҙаҡ йырсыһы, ,телевидениела алып барыусы, актриса, продюсер, Shine Production компанияһы башлығы. Турум Алағузов — композитор, дирижер, Ҡаҙағстан республикаһы композиторҙар союзы ағзаһы.
Тулумгузин Әбделхаҡ Алагуз улы.-10.11.1914 Мәләүез районы,Мөхәс ауылы. Лейтенат. Бөйөк ватан һуғышында германияны еңгән өсөн 1941—1945 медале.
Ауылдар
Алағуз — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
Топонимия
Алағузлы (Алагузлы) — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы бәләкәй йылға, Кесе Шешәнәк йылғаһының уң ҡушылдығы.
Пеша
Пёша (Тёша) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙенә ҡоя. Йылға оҙонлоғо 257 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Пеша
Мерёжка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хеллинген
Хеллинген (Hellingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1048 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 299 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98663 һәм автомобиль коды — HBN.
Иҫке Таҙлар
Иҫке Таҙлар (Старотазларово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше. Почта индексы — 452965, ОКАТО коды — 80218837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шайдуриха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гвиана таулығы
Гвиана таулығы (Гвиана яҫы таулығы) — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышындағы тау системаһы.
География
Оҙонлоғо яҡынса 1930 км, бейеклеге 300—1000 м. Ориноко һәм Амазонка йылғалары бассейнары һәм Гвиана яр буйы уйһыулығы араһында, Венесуэла, Гайана, Суринам, Француз Гвианаһы һәм Бразилия илдәренең биләмәләрендә урынлашҡан. Иң бейек нөктәһе — Рорайма тауы (бейеклеге — 2810 м).
Геологик яҡтан Гвиана таулығы кембрийға тиклем барлыҡҡа килгән тау тоҡомдарынан төҙөлгән ҡалҡан. Геологик ҡоролошо Бразилия таулығына оҡшаш. Таулыҡ ҡомташ һәм лава ҡатламы менән ҡапланған боронғо кристаллик ҡаяларҙың киң платоларынан яһалған. Плтолар бер-бер артлы күтәрелеп гигант баҫҡысты хәтерләтә. Бында башланған бихисап йылғалар тәрән каньондар һәм шарлауыҡтар барлыҡҡа килтереп аға. Донъялағы иң бейек Анхель шарлауығы (бейеклеге — 979 м) Гвиана таулығында урынлашҡан. Төбәктә халыҡ һирәк ултырған. Таулыҡтың түбәнге битләүҙәре һәм уның тирәһе тропик ямғыр урмандары менән ҡапланған.
Гвиана таулығында тимер, марганең һәм глинозём ятҡылыҡтары бар.
Бөтә донъя гагауздар конгресы
Бөтә Донъя гагауздар конгресы  өс йылға бер тапҡыр Гагаузия автономиялы территориаль округы баш ҡалаһы Комратта үткәрелә. Сара бөтә донъя гагауздарын йыя.
I конгресс
Гагауз автономиялы берәмеге тарихында тәүге тапҡыр гагауздар конгресы 2006 йыл       дың 20 өҫтәрәк 21- 21 июлендә уҙғарыла. Ике көн дайамында ҡатнашыусылар Гагаузия тарихы һәм тормошо менән танышылар, мәҙәни-тарихи учреждениеларында булдылар. Конгрестагагауз диаспоралары булған Болгария, Греция, Рәсәй, Украина, Төркиә, Канада, АҠШ, Бразилия һәм башҡа илдәрҙән 220 кеше ҡатнашты. Конгрес төп маҡсатына иреште, бының хаҡта һәр ҡатнашыусы үҙ фекерен әйттәе. Клнгресс Гагаузия һәм сит илдәрҙәге гагауз диаспоралары араһында тығыҙ социаль-иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәр булдырыуға булышлыҡ итте
II конгресс
Гагауздарҙың икенсе конгресы 2009 йылдың 18 — 19 авгусында үтә. Башта Комарат ҡалаһының үҙәк урамынан Гагаузияның һәм башҡа илдәрҙең милли фольклор коллективтары үтә. Һуңынан үҙәк майҙанда ҡунаҡтар тантаналы рәүештә милли ихаталарҙы йөрөп күрҙеләр, унда милли кейемдәр, аш-һыу, йорттар макеттары һәм төрлө тамашалар күрһәтелә. Кискеһен сит ил һәм Гагау Ере коллективтары ҡатнашлығында концерт ойошторолдо, концертта шулайуҡ гагауз һәм молдова йондоҙҙары сығыш яһаны
III конгресс
Өсөнсө конгресс 2012 йылдың 2 — 3 ноябрендә уҙғарыла. Сара августан ноябь айына Гагаузия парламенты һайлауҙары арҡаһында күсерелә, һайлауҙар 2012 йылдың 9 сентябренә үткәрелә. Шулай уҡ 4 ноябрҙә Гагаузия шарап көнөн билдәләй, конгресс ҡатнашыусылары әлеге сарала ла булыу мөмкинлеген алды 18 сит иолән өсөнсө конгресҡа 200 тирәһе вәкил килде. Гагаузарҙың күбеһе Украина, Рәсәй, Болгария, Грециянан булдылар
IV конгресс
Дүртенсе конгресс 2017 йылдың 5-6 майында үтте. Бөтә гагаудар конгресына Украина гагауздары тураһында фильм әҙерләгән ине, шулай уҡ гагаузия фәнни ҡаҙаныштары тураһында «Билгеләр» исемле журнал әҙерләнде. IV конгресы үткәрелгән көн гагаузияға башҡа илдәрҙең юғары вазифалы етәкселәре килеүенә тап килә. Ҡунаҡтар араһында — Төркиә премьер-министры Бинали Йлдырым, Молдова президенты Игорь Додон, Молдова премьер-министры Павел Филип, шулай уҡ 20 дәүләттән гагауз вәкилдәре.
Аналогы
Грек гагуздары ошондай уҡ сараны Грецияла үткәрәләр, ундағы сара исеме - Гёрюшме (Görüşme). Гёрюшмеға бөтә илдәрҙән дә һаҡланып ҡалған диаспоралар саҡырыла. Әлеге сараның маҡсаттары Бөтә донъя гагауздар конгресы маҡсаттарынан айырылмай.
Олоғортау (һырт)
Олоғортау — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Әбйәлил районы буйлап Икстимер йылғаһы киңлек бүлеменән Ҡараһаҙ йылғаһы (икеһе лә — Оло Ҡыҙыл йылға бассейны) тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо яҡынса 16 км, киңлеге 2—3 км, абс. бейеклеге 656 м. 458—656 м бейеклектәге 7 түбәһе айырылып тора (Морон, Сағылтау, Ҡаратау тауҙары). Рельефы тәпәш таулы, ҡатмарлы. Һырт төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрендә билән м‑н бүленгән. Төньяҡ өлөшөнөң битләүҙәре текә, осло башлы түбәләре бар, көньяҡ өлөшө — һөҙәк. Олотау свитаһының туффиттарынан, саҡматашлы һәүерташтарынан һәм йылайыр свитаһының граувактарынан ғибәрәт.
Ландшафы аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора
Азалия
Аза́лия (Azalea) — арсалылар ғаиләһенә ҡарай  —.
Бейеклеге 1,5 метрға етеүсе был үҫемлек япраҡ ҡойоусы тармаҡлы ҡыуаҡтар төрөнә инә. Ырыуы — Рододендронд
Ҡылыҡһырлама
Япраҡтары ваҡ, ҡуйы йәшел төҫтә, йомшаҡ мамыҡ менән ҡапланған була. Япраҡ плпстинкаһының формаһы оҙонса осло, уртаһында тамырсыҡтары күренеп тора.
Сәскә атыу осоронда ҡыуышлы, ябай һәм ялбыр сәскәләре сыға, уларҙың төҫө аҡтан алып ҡара шәмәхә төҫөнә тиклем була. Сәскәләр 2-6 бөртөк булып бер төркөмгә йыйыла. Сәскәнең уртаһында бер нисә һеркәс япрағы бар.
Айрон (округ, Юта)
"'Айрон"' (Iron County) — Америка Ҡушма Штаттарының Юта штатында округ урынлашҡан (өлкә). Үҙәге - Парова ҡалаһы.
Тарихы
Округ рәсми рәүештә 1852 йылда ойошторола.
Халҡы
Округ халҡы 2019 йылда 46 163 кеше тәшкил иткән. Халыҡ тығыҙлығы - бер км2-ға 36,3 кеше.
Территорияһы
Округ майҙаны 8549,8 км2 тәшкил итә.
Әхмәтов Хәмзә Рәис улы
Әхмәтов Хәмзә Рәис улы (3 июль 1958 йыл — 13 октябрь 2007 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте башлығы (2000—2007) , Башҡортостан Республикаһының 3-сө класлы Действительный дәүләт кәңәшсеһе, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең запастағы подполковнигы.
Биографияһы
1958 йылдың 3 июлендә БАССР-ҙың Саҡмағош районы Иҫке Иҡсан ауылында тыуа; Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, ғалим агроном; Свердловск Юғары партия мәктәбен; Башҡортостан Республикаһы Президенты эргәһендәге Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идараһы академияһын тамамлай.
2007 йылдың 13 октябрендә вафат була
Айран
Айра́н (Ayran,, Айран, Айран, Айрян, Айран, Айран, Әйрән, Ayran, aýran, Ayron, Уйран) — төрки, Төньяҡ һәм Көнньяҡ Кавказ, Балҡан ярымутрауы халыҡтарының ҡатыҡ  йәки кефир нигеҙендә яһалған әсе һөт продукты. Төрлө телдәрҙә һәм төрлө халыҡта айрандың атамаһы һәм әҙерләү технологияһы айырыла, әммә уның әсе һөт бактерияһынан эшләнгән  һөт продукты булыуы дөйөм булып тора. Шул уҡ ваҡытта, ултыраҡ халыҡтарҙа ул шыйыҡ һәм һыуһын ҡандырыу өсөн тәғәйенләнгән, ә күсмә халыҡта – һаҡлау һәм юлда алып йөрөүгә уңайлы булһын өсөн ҡуйы була. Әммә, һыуһын ҡандырыу өсөн ҡуйы айранды һыу, ҡымыҙ йәки һөт менән ҡатыштырырға кәрәк. Айрандың бындай төрө суусаб]]/[[Чалоп|чалап/шалап, тип атала һәм төрлө майлылыҡта була.
Составы һәм микробиологияһы
Традицион айран һыйыр һөтөнә һыу, тоҙ ҡушып эшләнә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа һыйыр һөтө урынына һарыҡ йәки кәзә һөтө лә файҙаланыла. Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus|болғар таяҡсаһы һәм Streptococcus thermophilus әсеткеһенән әҙерләнә. Ғәҙәттә айран 94% һыуҙан, 1,2—1,5% майҙан, 1,7% аҡһымдан һәм 0,75% һөт кислотаһынан тора. Болғар айраны юғары, 1,16%-ҡа тиклем әселеккә эйә. Тәү башлап әсетеү өсөн яңы тыуған быҙауҙың ҡарыны файҙаланыла. Бының өсөн ҡарынды тоҙлайҙар һәм киптерәләр. Айран әсегәс, килеп сыҡҡан әҙер әсәмлекте лә әсетке итеп файҙалана башларға мөмкин.
Ултыраҡ халыҡтарҙың айраны
Эсемлектең үҙенсәлеге булып, уны әҙерләгәндә ҡатыҡҡа ҡайнап һыуынған һыу, шишмә һыуы йәки минераль һыу ҡушып болғау  һәм боҙ киҫәге һалыу тора.
Күсмә халыҡтарҙың айраны
Айранды һөттө әсетеү юлы менән эшләйҙәр. Урта быуаттарҙа эйәргә тағылған күн турһыҡҡа әсетке менән һөт ҡойғандар, хәҙер иһә әсетке өҫтәлгән һөттө йылы урынға ҡуялар. Асыҡҡанды баҫыу өсөн айранды нисек бар шулай, ә һыуһынды ҡандырыу өсөн уға һыу, һөт йәки  ҡымыҙ ҡатыштырып эсәләр. Сәнәғәттә етештерелгән айран традицион ысул буйынса турһыҡта йәки өйҙә эшләнгән айранға ҡарағанда шыйығыраҡ консистенцияла була. Айрандан һөҙмә тигән продукт та эшләйҙәр. Ә инде һөҙмәгә тоҙ ҡушып, ышыҡта киптереп ҡорот әҙерләйҙәр.
Айран, ҡатыҡ һәм чалап/шалап
Әгәр ултыраҡ халыҡтарҙың ҡатығы консистенцияһы буйынса күсмә халыҡтарҙың айранына оҡшаһа, күсмә халыҡтарҙың ҡатығы тағы ла ҡуйыраҡ була. Чалоп/шалап һүҙе менән күсмә халыҡтарҙың эсеү өсөн шыйыҡландырылған айраны атала.
Сәнәғәт етештереүе
Советтар Союзында айранды тәүге тапҡыр сәнәғәттә етештереү технологияһы   XX быуаттың 70-се йылдарында, төбәк документтары буйынса Ставрополь крайында, Үзбәкстанда, Әзербайжан республикаһында барлыҡҡа килә. 90-сы йылдарҙа “тан” һәм айран етештереү башлана. 1999 йылда был продуктҡа Бөтә Рәсәй техник шарттар булдырыла. Төньяҡ Кавказдың көньяҡ төбәктәрендә, сама менән 10-15 завод айран етештерә, дөйөм Рәсәй буйынса бындай предприятиелар тиҫтәләрсә.
Ураш
Ураш — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1054 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡомарҙы
Ҡомарҙы (Каморза) — Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Ҡомарҙы йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 389 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Ҡомарҙы (Каморза) атамаһының килеп сығыуы былай аңлата:''Камарза, река, правый приток Уя, бассейн Тобола, Уйский район. От распространенного у башкир древнего тюркского мужского имени Камарзы — «жадный», «пристрастный»''.
Н. И. Шуваловтың атама ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тигәне ысынбарлыҡҡа тап килмәүе ихтимал, әммә уның гидроним башҡорт телендәге ҡомар тигән һүҙҙән икәнен күрһәтеүе ҡиммәт.
«Башҡорт теленең һүҙлеге» ошондай аңлатма бирә:
Санар
Санар (Санарка) — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндәге йылға. Уй йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы (Тубыл бассейны).
Ҡылыҡһырламаһы
Санар йылғаһы Уй йылғаһына тамағынан һул яр буйлап 230 км алыҫлыҡта, Троицк районы террторияһында ҡоя. Йылға башы Светлый ҡасабаһы янында (Силәбе өлкәһе). Йылғаның оҙонлоғо — 90 км. Санарканың бөтә дауамында уға дөйөм оҙонлоғо 78 км булған 9 ҡушылдыҡ ҡоя. Иң оҙон ҡушылдыҡтары — Каменка (26 км), уның ҡушылдығы Теплая йылғаһы (15 км) Осейка йылғаһы (12 км). Тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 163 м. Йылға сығанағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 330 м. Һыу йыйыу майҙаны — 1050 км².
Санар бәләкәй ҡалҡыулыҡлы урындарҙа аға. Ул урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Ағаслыҡ составында ҡайын һәм ҡарағай бар. Йылғаның үҙәне тар, ике яҡлы, тәпәш, йыл һайын һыу баҫа. Үҙәне уртаса бормалы, тармаҡланмаған. Санарҙың туҡланыу сығанағы булып ҡар ҡатламы хеҙмәт итә, грунт һыуҙарының өлөшө күп түгел. Йылғаның гидрологик режимына ҡырҡа һыу күтәрелеүе, уның тиҙ ҡайтыуы һәм йылдың ҡалған ваҡытында ҡышын туңғанға тиклем һай булыуы хас. Яҙғы ташҡын өлөшөнә (ул апрелдең 2-се декадаһы башында була) йыллыҡ аҡмаһының 50 процент, ҡышҡы осорға 15 процентҡа тиклем тура килә. Һыу кимәленең тирбәлеш амплитудаһы 1,5—2,5 м; иң юғары күтәрелеше 3—5 көн дауам итә. Көҙөн боҙ тормай. Боҙ ятыуы ноябрҙең 1-се декадаһында күҙәтелә. Уның оҙайлығы — 162 көн. Һалҡын ҡыштарҙа боҙ ҡатламы миҙгел аҙағына 83 см тирәһе, шәре сыҡҡан ерҙәре менән — 120 см тиклем. Һыуҙың иң йылынған мәле июль айына тура килә (эҫе көндәрҙә 23 °C алып 30 °C тиклем).
Ҡушылдыҡтары
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
-Өсәй
-Каменка
Башҡа ҡушылдыҡтары:
-Калиновка 2
-Батуровка
Тораҡ пункттар
Санар йылғаһы буйында Радиомайка, Үрге Санар (Пласт районы), Таш Санар, Түбәнге Санар, Кособродка, Дачное, Репино, Белокаменка, Уразай, Чкалов (Троицк районы) торама пункттары урынлашҡан
Ҡулланыу
Ҡасабалар менән йәнәш 6 быуа төҙөлгән, улар ҡасабаларҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн хеҙмәт итә.
Үҙенсәлектәре
Йылға грунты алтынға бай грунт урын булып тора.
Лошкарёв Геннадий Константинович
Лошкарёв Геннадий Константинович (1 июль 1938 йыл) — хәрби инженер. «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткән өсөн» орденының тулы кавалеры. 1957 йылдан Ҡораллы Көстәрҙә хеҙмәт иткән.
Санар
Топонимика
Хәҙерге башҡорт теле менән аңлатырлыҡ түгел. Моғайын, исем боронғо фин-уғыр топонимдары Сунар, Сакнар, Сак-Санар менән бәйле, улар артабан башҡорт һәм урыҫ телдәрендә үҙгәргән.
Лошкарёв Геннадий Константинович
Биографияһы
Геннадий Константинович Лошкарёв 1938 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Киләй ауылында тыуған. 1955 йылда 3-сө Баҡалы урта мәктәбен, артабан 1961 йылда Төмән хәрби-инженер команда училищеһын тамамлаған.
Санар
Топонимика
Һыу объекты системаһы: Уй → Тубыл → Иртыш → Обь → Кара диңгеҙе.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Санар йылғаһы Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Уй йылғаһына ҡойған урынға тиклем Тубыл йылғаһы, Уйылға йылғаһын индермәйенсә, йылғаның бәләкәй йылға бассейны — Тубыл. Йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000904
Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200090
ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
Лошкарёв Геннадий Константинович
Биографияһы
1974 йылда В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһын тамамлаған.
Афғанстанда барған хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы (1982—1984).
1974—1981 йылдарҙа Мәскәү хәрби округындағы 24-cе уҡыу танк дивизияһының инженер хеҙмәте начальнигы, командир урынбаҫары, Прибалтийский хәрби округының 9-сы инженер-сапёр полкы командиры.
1982 йылдан Афғанстанда хәрәкәт иткән 40-сы армияның 45-се инженер-сапёр полкы командиры.
1984 йылдан В. В. Куйбышев исемендәге академия преподавателе, кафедра начальнигы.
1990 йылдан запаста. «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткән өсөн» орденының 1-се (1984), 2-се (1981) һәм 3-сө (1980) дәрәжәләре кавалеры.
Раевка (Әлшәй районы)
Раевка (Әлшәй; Раевский) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл, район үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 19557 кеше булған. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202851001.
Тарихы
1934 йылда, Ишембай ауылы янында нефть ятҡылығы асылыу сәбәпле, Өфө — Ишембай тимер юлы һалына, шуға бәйле Әлшәй районында, боронғо аҫаба башҡорт ауылы Әлшәйҙән 1 — 1,5 км алыҫлыҡта Раевка тимер юл станцияһы ла асыла. Артабанғы йылдарҙа был ике тораҡ пункты ҡушыла, һәм 1938 йылда, Әлшәй районы барлыҡҡа килгән ваҡытта, район үҙәге итеп Раевка эшселәр ҡасабаһы раҫлана. Шулай итеп, Әлшәй ауылы бөтә карталар һәм административ белешмәләрҙән төшөп ҡала. Әммә был ауылдың тарихын урындағы халыҡ бик яҡшы белә.
«Башҡортостан Республикаһының Топонимдар һүҙлегендә», район үҙәгенә әйләнгән ҡасаба башҡорт ауылы Әлшәй урынында барлыҡҡа килә.
Батша хөкүмәте А. Ф. Раевты (1823—1901) 1863—1864-се йылдарҙа хәрби компания сараһын уңышлы уткәргәне өсөн хәҙерге Раевка ҡасабаһы һәм Дәүләкән райондарына ингән (Раево,Ноздеревка, ауылдары) ер биләмәләре менән бүләкләй. Раев үҙ иҫәбенә имениеһында тимер юлы төҙөй, хәҙер ул Раевка туҡталышы тип йөрөтөлә. Бынан тыш ул мәктәп һәм сиркәү төҙөй. Раевка ҡасабаһына Вязовка ауылдарынан күсеп килгән крәҫтиәндәр нигеҙ һала.
Әлшәй ауылы нигеҙендә үҫеп сыҡҡан Раевка ҡасабаһы бик йылдам төҙөкләнә, матурлана. Әммә халыҡ азатлығы өсөн көрәшкән Әлшәй Мәргән батырҙың исемен оноторға хаҡыбыҙ юҡ.
Николай II Раевкала