cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нәҡиб
Тарихы
Исмәғилиҙәрҙә нәҡиб — рухи иерархияның иң юғары дәрәжәләренең береһе һәм имам вәкиле..
Ғәлләмова Алиса Михайловна
Ғәлләмова Алиса Михайловна (Алиса Михайловна Галлямова, Алисә Михаил кызы Галләмева; 18 ғинуар 1972 йыл — СССР, Рәсәй һәм Украина шахматсыһыһы,  Ҡазан ҡалаһынан, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан халыҡ-ара гроссмейстер,  халыҡ-ара спорт мастеры, күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. 2010 йылда Рәсәй командаһы составында Шахмат Олимпиадаһы  еңеүсеһе.
Биографияһы
Ҡазанда урыҫ-татар ғаиләһендә тыуған (Ғәлләмова — әсәһенең фамилияһы). 10-сы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә уҡый башлаған, һуңынан Мәскәү спорт интернатында уҡыуын дауам иткән.
Беренсе тренер-педагогы — Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Олег Ильяс улы Иғламов. Артабан халыҡ-ара гроссмейстер, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Панченко Александр Николаевич уны ярыштарға әҙерләй.
1983—1984 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһынан ике тапҡыр Татарстан чемпионатының көмөш призеры була, 1985—1986 йылдарҙа чемпион титулын яулай.
1987 йылда 16 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында СССР беренселегенең көмөш миҙалына лайыҡ була (Силәбе).
1987 йылда шулай уҡ шахмат буйынса үҫмерҙәрҙең донъя чемпионатында 16 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында еңеү яулай (Инсбрук).
1988 йылда Румыния чемпионатында үҙенең уңышын ҡабатлай (Тимишоара), шулай уҡ 20 йәшкә тиклемге йәш категорияһында чемпион була (Австралия, Аделаида).
Алиса Ғәлләмова СССР йыйылма командаһы составында биш Бөтә донъя Шахмат олимпиадаһында ҡатнаша (1990/1990, Нови-Сад, 2-се урын; Украина 1992/1992 , (Манила, 2-се урындар; Рәсәй (1996/1996) , Ереван, 3-сө урын; 2000/2000, Истанбул, 3-сө урын; 2010/2010, Ханты-Мансийск, 1-се урын).
1997 йылда Рәсәй чемпионы донъя тажына дәғүә итеүселәр турнирында еңеүяулай. Шул уҡ йылда Шахмат Оскары эйәһе булып китә.
2003 йылда Татарстан республикаһының йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы.
1999 йылда ФИДЕ шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн уйында ҡытай шахматсыһы Цзюнь Сенан еңелә.
2006 йылда донъя чемпионы исеме өсөн уйында финалда матчында уны ҡытай шахматсыһы Юхуа Сюй еңә.
2009 һәм 2010 йылдарҙа — Рәсәй чемпионы.
2010 йылда Бөтә донъя шахмат олимпиадаһында Рәсәй йыйылма командаһы составында чемпион булған.
Ҡазанда йәшәй, бында үҙ йәмәғәт шахмат мәктәбен ойошторған, шулай уҡ бҙур булмаған бизнес менән шөғөлләнә.
Няхар-Вангута-Яха
Няхар-Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маслинка
Маслинка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немдеж йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кантон тауы
Кантон тауы — Салауат районының Илтәй ауылы эргәһендә урынлашҡан тау.
Тупрунка
Тупрунка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1267 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Кантон тауы
Атама тарихы
Тау итәгендә ике ҡәбер бар. Уларҙың береһе таш менән, икенсеһе кирбес менән уратып алынған. Тау атамаһының ҡайҙан нисек килеп сығыуы ауыл халҡы өсөн һаман да сер булып ҡалһа ла, ололар уны ошо ике ҡәбергә һәм унда кантон идаралығы системаһы ваҡытында хәрби дәрәжәгә эйә булған ике бер туған ир-егеттең ерләнгәненә бәйләй.
1850 йылғы рәүиз сказкалары буйынса, Илтәй ауылы Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙенең 9-сы башҡорт кантонының 9-сы йортона, 1859 йылда 8-се башҡорт кантонының 10-сы йортона ҡарай.
Тупрунка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Кантон тауы
Атама тарихы
Әнүәр Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары тарихы» китабында йорт старшинаһы Абдулғәзиз Әбдрәшитовтың шәжәрәһе килтерелә. Ундағы мәғлүмәттәрҙән һәм ауыл халҡының һөйләгәндәренән сығып, филология фәндәре кандидаты Гүзәлиә Ильясова, тауҙа кантон идаралығына ҡатнашлығы булған Абдулғәзиз Әбдрәшитовтың кесе улы, 8-се башҡорт кантоны начальнигы Ишмөхәмәт Өмөтбаевтың (башҡорт мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың улы) урынбаҫары Абдрафиҡ Әбдрәшитов, икенсеһендә уның ағаһы Абдулҡадир йәиһә уның улы Мирхәйҙәр ерләнгән булыу ихтималлығын фаразлай. Абдрафиҡ Әбдрәшитов 1843 йылғы ведомость буйынса кантон ярҙамсыһы вазифаһын ҡалдыра, йәғни шул уҡ ваҡытта ул 8-се башҡорт кантонының 9-сы йортонда старшина ла булып тора. Илтәй ауылында йәшәй, 1845 йылда вафат була.
Тупрунка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перна
Перна — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Виссервис йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рысля
Рысля — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Моршевка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лялинская Рассоха
Лялинская Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кырья йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Катасьма
Оло Катасьма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джавахарлал Неру
Джавахарла́л Не́ру (һинд|जवाहरलाल नेहरू Javāharlāl Nehrū; шулай уҡ Пандит (Ғалим Неру — Учёный Неру ҡушаматы менән дә билдәле; 14 ноябрь 1889 йыл — 27 май 1964 йыл) — донъяның иң танылған сәйәси эшмәкәрҙәренең береһе, һинд милли азатлыҡ хәрәкәтенең һул өлөшө лидеры. Остазы Махатма Ганди тәьҫирендә Һиндостан милли конгресы рәйесе вазифаһына күтәрелә, артабан ил бойондороҡһоҙлоҡ яулап алғас, 1947 йылдың 15 авгусында Һиндостандың беренсе премьер-министры була. Был яуаплы вазифаны, 1964 йылдың 27 майында йөрәк өйәнәгенән вафат булғансы, биләй. Һиндостандың өсөнсө премьер-министры булған Индира Гандиҙың атаһы һәм илдең етенсе премьер-министры булған Раджив Гандиҙың олатаһы.
Премьер-министр вазифаһын башҡара башлау менән тышҡы сәйәсәттә Неру нейтраль позиция ала: был Һиндостандың бер үк ваҡытта көнбайыш һәм көнсығыш блоктарҙан бойондороҡһоҙ булыуын аңлата. Шуға ярашлы ул Ғәмәл Әбдел Насыр һәм Иосип Броз Тито менән бергә нигеҙ һалған өс яҡлы һөйләшеүҙәр алып бара.
Йәшлеге
Джавахарлал Неру 1889 йылдың 14 ноябрендә Аллахабадта, кашмир брахмандары варнаһына кастаһына ҡараған ғаиләлә тыуған. Әсәһе Сваруп Рани (1863—1954), атаһы Мотилал Неру (1861—1931) 1919—1920 һәм 1928—1929 йылдарҙа илдәге иң эре фирҡә Һинд милли конгресы етәксеһе була. Ул үҙенең улы Джавахарлалды (исемен һинд теленән тәржемә иткәндә «ҡиммәтле ҡыҙыл яҡут») Харроуҙағы абруйлы инглиз мәктәбенә уҡырға бирә.) 1912 йылда Неру Кембридж университетының хоҡуҡ факультетын тамамлай . Һиндостанға ҡайтҡас, Нерру Аллаһабадта урынлаша һәм атаһының адвокат фирмаһында эшләй.
8 февраль 1916 йыл яҙ байрамын байрам иткәндә Неру ун алты йәшлек Камале Каулға өйләнә. Бер йылдан һуң уларҙың берҙән-бер ҡыҙҙары тыуа, уны Индира тип атайҙар. Һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенең һул ҡанаты етәксеһе. Остазы Махатмы Гандиҙың ярҙамы менән Һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенең рәйесе була. Аҙаҡ, 1947 йылдың 15 авгусынан, ил мөстәҡиллек алғас, Һиндостандың беренсе премьер-министры була. Был вазифала ул 1964 йылдың 27 майынаса эшләй (йөрәк өйәнәгенән вафат була).
Һиндостан милли конгресс рәйесе
1927 году Неру Һиндостан милли конгресс рәйесе итеп һайлана. Шулай уҡ был йылда, Джавахарлал, атаһы Мотилал Неру, һеңлеһе Кришна һәм кәләше Камала менән, Октябрь революцияһының ун йыллығына килә.
Һиндостандың беренсе премьер-министры
1948 йылдың февралендә Һиндостанды британ ғәскәрҙәренең һуңғы контингенты ташлап китте. 1947—1948 йылдарҙа Һиндостан менән Паҡстан араһында Кашмир өсөн һуғыш була. Шуның һөҙөмтәһендә бәхәсле штаттың өстән бер өлөшө Паҡстан контроленә эләгә, ә төп өлөшө Һиндостан составына индерелә.
Индуист халҡының күпселеге Һиндостан милли конгресына ИНК ышанған. 1947 йылғы һайлауҙарҙа Неруҙың тарафдаштары парламентта 86 % урын яуланы. Неру Һиндостан Союзына бөтөн һинд кенәзлектәрен тиерлек, 601-ҙән 555-ен ҡуша алған. 1954 йылда Һиндостанға диңгеҙ яры буйындағы француз, ә 1962 йылда — португал анклавтары ҡушылған.
1950 йылдың ғинуарында Неруҙың инициативаһы буйынса Һиндостан донъяуи һәм демократик республика тип иғлан ителә. Һиндостан конституцияһы төп демократик азатлыҡты һәм дин, милләт йәки каста буйынса дискриминациялауҙы тыйыуҙы гарантиялай. Ҡоролошо — Президент-парламент идара итеүе, әммә төп идаралыҡ Парламент һайлап ҡуйған Премьер-министр ҡарамағында була. Парламент ике палаталы: халыҡ палатаһынан, штат советынан тора. 28 штат үҙ полицияһына һәм ҡануниәтенә эйә булырлыҡ, иҡтисади эшмәкәрлеген үҙаллы көйләү хоҡуғы бирерлек киң эске автономия ала. Артабан милли билдәләр буйынса булдырылған яңы штаттар иҫәбенә уларҙың һаны арта. 1956 йылдың ноябрендә 14 яңы штат һәм 6 биләмә союздары булдырыла. Уларҙың барыһы ла, элекке штаттарҙан айырмалы рәүештә, этник яҡтан оҡшаштар. Бөтә граждандар өсөн дә 21 йәштән башлап дөйөм, тура, тигеҙ һәм йәшерен тауыш биреү һәм индерелә.
Эске сәйәсәте. Иҡтисад һәм социаль өлкәләрҙә реформалар
Эске сәйәсәттә Неру Һиндостандың бөтә халыҡтарын, индуистарҙы мосолмандар һәм сикхтарҙы татыулаштырырға, ә сәнәғәттә — планлаштырыу принциптарын һәм баҙар иҡтисадын булдырырға ынтыла. Радикаль үҙгәртеүҙәрҙән һаҡланырға тырыша, һәм уға Конгрестың уң, һул һәм үҙәк фракцияларының берҙәмлегенә өлгәшеп, үҙенең сәйәсәтендә улар араһында баланс булдыра. Неру халыҡты иҫкәртә: Социалистик йәки капиталистик алымдар ҡулланып, фәҡирлекте ниндәйҙер мөғжизә менән байлыҡҡа әйләндереп булмағалығын оноторға ярамай. Берҙән-бер юл көсөргәнешле хеҙмәттә, хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуҙа һәм етештереү продукттарын ғәҙел бүлеүҙе ойоштороуҙа. Был оҙаҡ һәм ауыр процесс. Насар үҫешкән илдә капиталистик юлды ҡулланыу мөмкин түгел. Тик планлаштырыусы социалистик юл ғына булышлыҡ итәсәк, әммә быларҙы тормошҡа ашырыр өсөн бик күп ваҡыт үтәсәк.
Тышҡы сәйәсәт
Донъяла абруй менән файҙаланған Неру сәйәси блоктарға ҡушылмау сәйәсәте авторы булған. 1948 йылда уҡ Джайпурҙа Һиндостан милли конгресы ИНК съезында Һиндостандың тышҡы сәйәсәтенең төп принциптары : антиколониализм, тыныслыҡты һәм нейтралитетты һаҡлау, хәрби -сәйәси блоктарға инмәү һәм ҡатнашмау. Неру хөкүмәте тәүгеләрҙән булып Ҡытай Халыҡ Республикаһын таный, әммә был Тибет арҡаһында 1959 һәм 1962 йылдарҙа Ҡытай менән киҫкен сик буйы конфликттарынан араламай. 1962 йылғы конфликттың башланғыс стадияһындағы уңышһыҙлыҡтар ил эсендә Неру хөкүмәтен тәнҡитләүгә һәм Һиндостан милли конгресының һул фракцияһына ҡараған хөкүмәт ағзаларының отставкаһына алып килә. Әммә Неру партияның берҙәмлеген һаҡлап ҡалған.
1949 йылдың көҙөндә Неру АҠШҡа бара. Был визит дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуға, Һиндостанға америка капиталының әүҙем килеүенә, сауҙа, иҡтисад бәйләнештәре үҫешенә килтергән. АҠШ Һиндостанда коммунистик Ҡытайға ҡаршы көстө күргән. 1950-се йылдар башында АҠШ менән күп кенә иҡтисади һәм техник ярҙам буйынса килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. Әммә Неру 1962 йылдағы һинд-ҡытай отверг американское предложение о военной помощи в ходе индийско-китайского вооружённого конфликты барышында, нейтралитет сәйәсәтенә тоғро ҡалып, американың хәрби ярҙам тәҡдимен ҡабул итмәй. Шул уҡ ваҡытта ул һинд нейтралитеты сиктәрен аныҡ билдәләй: Азатлыҡ һәм ғәҙеллек ҡурҡыныс аҫтында булғанда, асыҡтан-асыҡ янағанда, беҙ нейтраль була алмайбыҙ һәм булмаясаҡбыҙ ҙа Ул СССРҙан иҡтисади ярҙам алһа ла, совет союзнигы булмай, ә төрлө ижтимағи-сәйәси ҡоролошло дәүләттәрҙең һыйышып тыныс йәшәүе яҡлы була. 1954 йылда ул һыйышып тыныс йәшәүҙең (панча шила) 5 принцибын тәҡдим итә. Һәм бер йыл үтеүгә шуларҙың нигеҙендә Ҡушылмау хәрәкәте барлыҡҡа килә. Был принциптар Һиндостан Тибеттың Ҡытай Халыҡ Республикаһы составына инеүен таныуында тәү тапҡыр сағылыш тапҡан. Панча шилы принциптары түбәндәге төшөнсәләрҙән тора: үҙ-ара территориаль бөтөнлөктө һәм суверенитетты хөрмәт итеү, үҙ-ара һөжүм итмәү, бер-береңдең эске эштәренә ҡыҫылмау, тиң хоҡуҡлыҡ һәм яҡтарҙың үҙ-ара отошлолоғо принциптары, тыныс һыйышып йәшәү. 1955 йылда Неру Мәскәүгә визит менән килә һәм Ҡытайға менән сағыштырғанда ҡеүәтле ил булып торған Советтар Союзына яҡыная. Советтар Союзында Неру Сталинградҡа, Ялтаға, Алтайға, Тбилисиға, Ташҡәнткә, Сәмәрҡәндкә, Магнитогорскиға һәм Свердловскиға бара. Свердловскиҙа (хәҙер — Екатеринбург) Неруҙы һәм уның ҡыҙы Индира Гандиҙы меңәрләгән ябай ҡала кешеләре ҡаршы ала — һинд премьеры бындай ҡунаҡсыллыҡҡа таң ҡала. Был ҡалала ул иң эре заводтарҙың береһе булған нда була, һәм аҙаҡтан Һиндостан был завод менән контракт төҙөй. Шул ваҡыттан башлап завод Һиндостанға 300-ҙән артыҡ экскаватор һатты. Совет-ҡытай ҡаршылығы үҫә барған һайын совет-һинд мөнәсәбәттәре тығыҙыраҡ була бара, ә инде Неру вафат булғандан һуң ике ил союздаш илгә әйләнә.
Вафаты
1962 йылғы Ҡытай-һинд сик буйы һуғышы килтергән ауыр кисерештәр Неруҙың кәйефе ҡырылыуына килтерә, тип билдәләйҙәр.
1964 йылдың 27 майында Неру Дели ҡалаһында йөрәк өйәнәгенән һәләк була. Васыятына ярашлы, уның көлө изге Ямуна йылғаһы өҫтөнә һибелә.
Факттар
Һиндостан хөкүмәте рәйесе Джавахарлал Неру 1956 йылда Советтар Союзына килә, һәм ул Һаҡмар районы Татар Ҡарғалыһы күреп килергә теләүен әйтә. Сөнки ҡасандар Ҡарғалы сауҙагәрҙәре Көнбайыш кешеләренән беренселәрҙән булып Һиндостанға Тянь-Шань тауҙары аша, серле тау һуҡмаҡтары менән, барып еткән булған икән.
Хобург
Хобург (Hohburg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2810 кеше йәшәй. Майҙаны — 37,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4808 һәм автомобиль коды MTL.
Леонард Эйлер
Леона́рд Э́йлер (Leonhard Euler;, Базель, Швейцария — , Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы) — швейцар, немец, рәсәй математигы, ул математикаға, механикаға, физикаға, астрономияға һәм башҡа ярҙамсы фәндәргә ҙур өлөш индергән ғалим.
Рәсәйҙә ярты ғүмерен йәшәп, илебеҙҙә фәнде үҫтереүгә ҙур өлөш индергән. 1741—1766 йылдарҙа Берлинда эшләй, (бер үк ваҡытта Петербург Академияһының почетлы ағзаһы булып ҡала). Уның ҡайһы бер тоҡомдары әле лә Рәсәйҙә йәшәүен дауам итә.
Швейцария (1707—1727)
Леонард Эйлер 1707 йылда базель пасторы Пауль Эйлер ғаиләһендә донъяға килгән. Бик иртә математикаға һәләттәре асыла.
1724 йылдың 8 июнендә 17 йәшлек Леонард Эйлер латынь телендә Декарттың, Ньютондың фәлсәфәһе буйынса телмәр тота һәм магистр дәрәжәһе ала.
Бер нисә фәнни хеҙмәт яҙһа ла, 19 йәшлек Эйлер профессорҙар кафедраһына йәш тип алмайҙар. Ул саҡта Швейцарияла ғалимдарға урын әҙ була. Шуға күрә Эйлерҙың йәшлек дуҫтары, профессорының улдары Даниил һәм Николай Бернулли Рәсәйгә кит. Унда Санкт-Петербург Фәндәр Академияһы ойошторола башлаған була; улар Эйлерҙы ла саҡыртып ала.
Рәсәйгә тәүге килеүе (1727—1741)
Яңы асылған Академияла дәреслектәр етешмәү сәбәпле үҙ ағзаларына уларҙы яҙырға тәҡдим итә. Эйлер физиолог булып иҫәпләнһә лә бик төплө «Арифметикаға ҡулланма» яҙа, ул рус теленә тәржемә ителеп, башланғыс дәреслек булараҡ байтаҡ йылдар ҡулланыла. Барыһын да ғәжәпләндереп, бер йылдан уҡ Эйлер рус телендә иркен һөйләшә башлай.
1733 йылда профессор дәрәжәһенә өлгәшкән 26 йәшлек Леонард Эйлер өйләнә (Katharina Gsell), ҡатыны Катарина швейцар милләтле була. Уларҙың 13 балаһы тыуа, әммә 3 улы менән 2 ҡыҙы ғына тере ҡала.
Эйлер эш өсөн йәшәгән кеше була. Рәсәйҙә йәшәгән осоронда 90 ҙур фәнни хеҙмәт яҙа.
1735 йылда Академия астрономия буйынса бик күләмле эш ала. Академиктар төркөмө был эшкә 3 ай һорай, ә Эйлер бер үҙе өс көндә башҡара ла ҡуя. Әммә көсөргәнешле эш эҙһеҙ үтмәй, ул ауырып китә һәм уң күҙгә һуҡырая.
1730 йылдарҙа Эйлер Европала ла таныла. Ике томлыҡ «Механика, йәки хәрәкәт тураһында фән, аналитик һүрәтләмәлә» тигән китабы донъяға таныта (1736 йыл).Шул хәлдән һуң теоретик механика математиканың ярҙамсы тармағына әйләнә.
Пруссия (1741—1766)
1741 йылдың 29 майында Эйлер Академиянан китергә рөхсәт ала. Ул Академияның почетлы ағзаһы  булып ҡала һәм 200 һум оклад түләнә. Бының өсөн Эйлер Петербург Академияһына ярҙам итеп торорға вәғәҙә бирә. . В 1747 Ломоносовтың эштәренә юғары баһа бирә : Бындай баһа биреүгә хатта Ломоносовтың математика буйынса хеҙмәт яҙмауы ла ҡамасау итмәгән.
1741 йылда Леонард Эйлер ғаиләһе менән Берлинға күсенә. Унда 25 йыл йәшәп, 260 хеҙмәт яҙа.
Яңынан Рәсәй (1766—1783)
1766 йылда 60 йәшлек Эйлер ғаиләһе менән Рәсәй башҡалаһына күсеп килә. Императрица Екатерина II уны бик юғары хөрмәт күрһәтеп ҡаршы ала, йорт алырға 8000 һум аҡса бирә, хатта башланғыс осорҙа үҙенең ашнаҡсыһын да биреп ҡуя һәм Академияны үҙгәртеп ҡороу йәһәтенән план әҙерләргә бойора.
Бәхетһеҙлеккә күрә, Эйлер һуҡырая һәм хеҙмәттәрен әйтеп тороп яҙҙыра. 400 мәҡәлә һәм 10 китап яҙа.
Кесе Косьва
Кесе Косьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының уң ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Воиухот-Юган
Воиухот-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Воздвиженка (Хәйбулла районы)
Воздвиженка (Воздвиженка) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 302 кеше. Почта индексы — 453806, ОКАТО коды — 80255830002.
Кесе Косьва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воздвиженка (Хәйбулла районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Воиухот-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Метёлка (Ацвеж ҡушылдығы)
Метёлка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ацвеж йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тангерхютте
Тангерхютте (Tangerhütte) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11765 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 38 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39511–39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Пернашор
Пернашор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кывтан йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жванчик (Днестр ҡушылдығы)
Жванчик (Жванчик) — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Городок, Чемеровцы һәм Каменец-Подольский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 107 километр.
Няхарьерте-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Кылья
Оло Кылья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 423 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рянза
Рянза — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/67/94/11 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ужань
Ужань — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙелгә ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡкүл (Ҡырмыҫҡалы районы)
Аҡкүл (Аккуль) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 453005, ОКАТО коды — 80235870002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса — татарҙар 71 %, башҡорттар 27 %.
Урамдары
Күл(урамы) (Озерная(улица))
Мурдюг
Мурдюг — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 494 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Йәһүдтәр Башҡортостанда
Башҡортостанда йәһүдтәр — күп милләтле Башҡортостан Республикаһының милләттәренең береһе. Иҫәбе — 2367 кеше (2002 йыл), төбәктәге йәһүдтәрҙең 98,8 % — ҡала халҡы (781 — Өфөлә), ауылда 28 кеше (1 Николо-Берёзовкала (2014 йылдың 1 февраленә ҡарата).
Башҡортостандағы йәһүдтәрҙең теле — идиш (украин-галиция һәм белорус-литва диалекттары) һәм урыҫ.
Дине
Диндәре — иудаизм. Баш раввин — Дан Кричевский. Синагога төҙөү 2008 йылда, төҙөлгән, Өфө ҡалаһы Блюхер урамындағы парк зонаһында төҙөлдө. . Синагоганың иҫке ағас бинаһы Ханыковская урамы, 54-се йортта (хәҙер Гоголь урамы, 58-се йорт) урынлашҡан була. Эргәһендә ике ҡатлы таш мәктәп урынлашҡан була. 1915 йылға иҫке ағас бина янына таш синагога төҙөлгән булған. Был бинаның декоратив биҙәү элементтарында классицизм, барокко, модерн, неорус һәм византия стилдәре .ирекле ҡулланылған. Синагога бөтә төбәктәге берҙән-бер иудаизм дин үҙәге булып тора Синагога, йәһүд мәктәбе Өфөлә йәшәгән йәһүдтәрҙең үҙәгенә әүерелде.
Синагога бинаһында балалар баҡсаһы, гимназия, спорт һәм тренажер залдары, Холокост ҡорбандары иҫтәлегенә музей, ритуаль тәһәрәт өсөн бассейн, хәйриә ашханаһы эшләй.
Айына бер «Йәһүд күңеле», «Шорашим» тигән гәзиттәр сыға.
Йәһүд зыяраты Иҫке Өфөлә урынлашҡан.
Тарихы
Тарихи Башҡортостан территорияһында йәһүдтәр XIX быуатта теркәлгән. 1859 йылда Өфөлә өс йәһүд ғаиләһе йәшәгән; икеһе Себерҙән күсеп килгән һөргөнгә ебәрелгән ғаилә, береһе Могилёв губернаһының мещандары.
Өфө губернаһында 1865 йылда 157 кеше булып, 1897 йылда — 720 кеше (бөтәһе лә тиерлек Өфө, Стәрлетамаҡ, Бәләбәй, Минзәлә, Златоуст ҡалаларында йәшәгән). Йәһүд энциклопедияһы мәғлүмәттәре буйынса, 1880—1881 йылдарҙа бында 300 кеше йәшәгән дә инде. Шуларҙың 130-ы отставкалағы иң түбәнге чиндағы кешеләр һәм уларҙың ғаилә ағзалары, 120-һе — һөнәрселәр һәм уларҙың ғаилә ағзалары.
XIX быуат аҙағында Ырымбур губернаһында йәһүд халҡының яртыһы тиерлек етештереү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән: 33,8 % — сауҙа, 6,2 % — ҡораллы көстәрҙә, 3,7 % — интеллектуаль эшмәкәрлектә һәм 10,7 % — башҡа эшмәкәрлек төрҙәре менән. Шул ваҡытта Өфө губернаһында 12 табип һәм дантист, 43 тегенсе, 37 сауҙагәрҙәр, оҫталар 12 сәғәт йүнәтеүсе оҫта, 36 кеше ҡораллы көстәрҙә һ. б. мөһим эш урындарында. 1920 йылға йәһүдтәрҙең һаны 4,6 мең кешегә еткән. Шуларҙың күпселеге Өфө (3762) һәмБәләбәй кантондарында (666) билдәләнгән.
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, БАССР-ҙа 2185 йәһүд тәшкил иткән (1920 йылдың күрһәткестәренән 47,2 %). БАССР-ҙа 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 3796 йәһүд булған, өҫтәүенә, ауыл ерендә — 675 кеше, һәм был дөйөм һандан 17,3 % тәшкил итә — бөтә йылдар дауамында шуға оҡшаш иң юғары күрһәткес
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йәһүдтәр һаны арта һәм дауам итә. 1959 йылда иҫәбен иҫәпкә алыу. БАССР-ҙың 7,4 меңдән ашыу йәһүдтәр (юғары һәм урта белем биреү менән бер булған 690 мең кеше).
XX быуаттың 60-сы йылдарынан йәһүдтәр һаны кәмегән: 1970 йылда — 6,7 мең, 1979 йылда — 5,9 мең, 1989 йылда — 4,9 мең, 2002 йылда — 2,4 мең. Төп сәбәбе — эмиграция. Әгәр башында 70-се йылдар башында Башҡортостанды ике йәһүд ғаиләһе ҡалдырып китһә, һуңғы тиҫтә йылдарҙа меңгә яҡын кеше сит илдәргә бигерәк тә Израилгә, АҠШ-ҡа күсеп китте. 1994 йылда Башҡортостан Республикаһында 3968 йәһүд (1989 йылғы йәһүдтәр һанынан 80,8 %) йәшәгән. 2008 йыл башынан Өфөнән Израилгә бер кеше лә күсеп китмәгән.
Башҡортостанда йәһүд йәмғиәтенең яңы үҫеш мөмкинселеге үҙгәртеп ҡороу осорона тура килә. 1988 йылда Өфөлә Рәсәйҙәге беренсе йәһүд мәҙәниәтен һөйөүселәр клубы теркәлгән, һәм ул 1992 йылда үҙгәртелә. «„Кохав“ йәһүд милли-мәҙәни үҙәге» тип үҙгәртелә. Үҙәк эргәһендә ивритте өйрәнеү буйынса даими эшләгән мәктәп, китапхана, шәфҡәтлелек төркөмө бар. 1991 йылда Башҡортостан-израиль эшлекле хеҙмәттәшлек Ассоциацияһы булдырыла. 1998 йылда, ирекмәндәре оло йәштәге кешеләргә һәм инвалидтарға ярҙам иткән «Хэсэд Лея» Хәйриә фонды асыла.
Йәһүд общинаһының мосолман төбәгендә йәшәүенең ғәжәйеп һыҙаттарының береһе булып йолаларҙың оҡшашлығы аша яҡынайыу, ассимилляция тора. Быға дини традицияларҙың берлеге булышлыҡ итә: малай кешене ғүмеренең һигеҙенсе көнөнә, 12-13 йәштән бәлиғ тип һанау, сусҡа итен ашауҙы тыйыу, мәрхүмдәрҙе үлгән көнөндә йәки кәфенгә төрөп ерләү һ. б. Башҡортостандан барған йәһүдтәр Израилдең Хайфа ҡалаһында йәшәй, "Башҡортостандан сыҡҡан йәһүдтәрҙең хайф берекмәһе"н ойошторған, улар йәһүд һәм башҡорт байрамдарын бергә үткәрә.
Йәһүд ойошмалары
=== Өфөлә ===
Башҡортостандың билдәле кешеләре
Художественный руководитель и главный дирижёр Национального филармонического оркестра России и Государственного камерного оркестра «Виртуозы Москвы», президент Московского международного Дома музыки.
Кесе Ослянка
Кесе Ослянка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перна-Шор
Перна-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 387 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Няхун-То-Се
Няхун-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ритнордхаузен (Зангерхаузен)
Ритнордхаузен (Зангерхаузен) (Riethnordhausen (bei Sangerhausen)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 563 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 141 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Оло Манья
Оло Манья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 515 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Немдеж (Немда ҡушылдығы)
Немдеж  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Талловеров
Талловеров — Ростов өлкәһе Кашар районындағы утар.
Талловеров ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Диңгеҙ кимәленән 98 м бейеклектә Мәсет йылғаһы янында тора.
Тарих
Мәсет йылғаһының уң ярына кешеләр XVIII быуатта килеп ултырғандар. Бында казактарҙың утыраҡтары барлыҡҡа килә. Улар Николаевка, Курниковка, Водяной утарҙары. 1810 йылда утарҙы нигеҙләүсе алпауыт Туроверовтың фамилияһын йөрөткән утар барлыҡҡа килә. Утар өсөн урын йылға уртаһындағы утрау һайланған. Яр менән утрау ер аҫты юлы менән тоташҡан. 1861 йылда Рәсәйҙә крепостное право юҡҡа сыҡҡандан һуң ауыл территорияһында хәлле крәҫтиәндәр барлыҡҡа килә һәм ауыл халҡы ҡатламдарға бүленә башлай. Был 1875 йылда Туроверово ауылы крәҫтиәндәренең ихтилалына килтерә. XX быуат башында Туроверов ауылда Дин законын өйрәтеүсе мәктәп асырға йыйына. Уның уҡытыусылары -Туроверов ҡыҙҙары була. Туроверов ғаиләһе был ерҙәрҙең хужаһы булып 1917 йылға тиклем тора. 1920 йылда Талловерово ауылында ерҙе бергә эшкәртеү ширҡәте барлыҡҡа килә, унда ауылдың байтаҡ кешеләре инә. Уларға 1500 гектар ер бирелә. Ауылда элекке генерал йортонда эшләгән мәктәп була. Ул 1925 йылда Туроверовонан күсерелә. 1927 йылда ширҡәт ихтыяжы өсөн «Путиловец» тракторы һатып алына. Туроверово ширҡәте 1930 йылға тиклем эшләй. 1930 йылда ауылда беренсе колхоз төҙөлә. Уның исеме — «Победа Октября», уға Усть-Мечетка, Новоселовка, Полтава, Анновка һәм Туловерово ауылының өлөшө инә. Туловеровоның икенсе өлөшө «Знамя Коммуны» коммунаһына инәИкенсе колхоз «Подтелков һәм Кривошлыков» исемен йөрөтә. Унда 1930 йылда яҡынса 150 кеше ағза булып тора. 1933 йылда ауылда магазин эшләй башлай, клуб төҙөлә. 1942 йылда Талловеровны фашистар баҫып ала, ләкин ярты йылдан һуң, декабр айында, улар ҡасабаны ташлап китә. 1950-се йылдарҙа ауылдағы өйҙәр бик ныҡ иҫкергән була: уларҙың күпселеге ҡамыш йә һалам башлы балсыҡтан һалынған өйҙәр булған. 1950-се йылдарҙа Знамя Коммуны, Подтелкова и Кривошлыкова, Штенгардт исемендәге өс колхоз берләштерелә, уларҙың урынында «Рассвет» колхозы барлыҡҡа килә. Был колхоз ерҙәрҙе ашай һәм унан ҙур уңыш алыу өсөн саралар үткәрә. Ауылда быҙау, ат, ҡош һарайҙары, тирмән төҙөлә, силос соҡорҙары эшләнә. 1958 йылға тиклем Талловерово ауылы Киев районы Смолин ауыл советына ҡарай. 1963 йылда ул Кашар райононына ҡарай. 1960-сы йылдарҙа халыҡ һаны арта. Ауылда стадион, мәктәп, магазин, йәмғиәт һыу үткәргесе барлыҡҡа килә.
Иҡтисад
Ауыл хужалығы етештереү кооперативы «РАССВЕТ» и «КИЕВСКИЙ» бар.
Билдәле кешеләр
Утарҙа Украдыженко Иван Порфирьевич — Советтар Союзы Геройы тыуған.
Войкар
Войкар — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Горная [[Обь]] йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ужнор
Ужнор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пильва йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сасовка
Сасовка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Алешня йылғаһының һул ярына тамағынан 2,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Войтылты-Юган
Войтылты-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сармик-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Нясьма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Флехтинген
Флехтинген (Flechtingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2794 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 92 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39345 һәм автомобиль коды — BK.
Нязьва
Нязьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожва йылғаһының һул ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлиәхмәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Петрунь
Петрунь — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Медвежка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хондорф
Хондорф (Hohndorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3821 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 363 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9394 һәм автомобиль коды STL.
Немдеж (Ярань ҡушылдығы)
Немдеж  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ярань йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оватета-Яха
Оватета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибече-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Векторлы арауыҡ
Билдәләмә
F яланында һыҙыҡлы, йәки векторлы арауыҡ  — тәртипкә килтерелгән дүртлек ул, бында шуның менән бергә бирелгән операциялар артабанғы аксиомаларҙы — һыҙыҡлы (векторлы) арауыҡ аксиомаларын ҡәнәғәтләндерә: Шулай итеп, ҡушыу ғәмәле V күмәклегендә (аддитив) Абель төркөмө структураһын бирә.
Бер үк элементтар күмәклегендә, ләкин төрлө яландарҙа бирелгән векторлы арауыҡтар, төрлө векторлы арауыҡтар булалар (мәҫәлән, ысын һандар пары күмәклеге ысын һандар яланында ике үлсәмле векторлы арауыҡ йәки комплекслы һандар яланында бер үлсәмле булырға мөмкин).
Аҫарауыҡ
Алгебраик билдәләмә: Һыҙыҡлы аҫарауыҡ йәки векторлы аҫарауыҡ ― V һыҙыҡлы арауығының шундай буш булмаған K аҫарауығы, бында K V-та билдәләнгән ҡушыу һәм скалярға ҡабатлау операцияларына ҡарата үҙе арауыҡ булып тора. Бөтә аҫарауыҡтар күмәклеге ғәҙәттә тип тамғалана. Аҫкүмәклек аҫарауыҡ булһын өсөн түбәндәге шарттарҙың үтәлеүе кәрәк һәм етерлек: Һуңғы ике раҫлау түбәндәге раҫлауға эквивалентлы: Атап әйткәндә, тик бер нуль векторҙан торған векторлы арауыҡ, теләһә ниндәй арауыҡтың аҫарауығы була; теләһә ниндәй арауыҡ үҙенең аҫарауығы була. Был ике аҫарауыҡ менән тап килмәгән аҫарауыҡтар үҙ йәки тривиаль булмаған аҫарауыҡтар тип аталалар.
Һыҙыҡлы комбинациялар
Ысынбарлыҡта был билдәләмә (һәм түбәндә килтерелгән) векторҙар комбинацияларына ғына түгел, ә шундай суммаларҙың мәғәнәһе булған теләһә ниндәй башҡа объекттарҙың комбинацияларына ҡулланыла ала (мәҫәлән, аффинлы арауыҡтың нөктәләр комбинацияларына).
Һыҙыҡлы комбинация атала:
Базис. Үлсәнеш
векторҙары һыҙыҡлы бәйле тип аталалар, әгәр уларҙың нулгә тигеҙ булған тривиаль булмаған һыҙыҡлы комбинацияһы булһа: Кире осраҡта был векторҙар һыҙыҡлы бәйләнешһеҙ тип аталалар.
Был билдәләмә шундай дөйөмләштереүҙе рөхсәт итә: V арауығынан векторҙарҙың сикһеҙ күмәклеге һыҙыҡлы бәйле тип атала, әгәр уның ниндәйҙер сикле аҫкүмәклеге һыҙыҡлы бәйле булһа, һәм һыҙыҡлы бәйләнешһеҙ тип атала, әгәр уның теләһә ниндәй сикле аҫкүмәклеге һыҙыҡлы бәйләнешһеҙ булһа.
Векторлы арауыҡтың максималь һыҙыҡлы бәйләнешһеҙ элементтар күмәклегенең элементтары һаны (ҡеүәте) был күмәклекте һайлауға бәйле түгел икәнен күрһәтергә мөмкин. Был һан арауыҡтың рангы, йәки үлсәнеше тип атала, ә был күмәклек үҙе — базис (Га́мель базисы йәки һыҙыҡлы базис) тип атала. Базистың элементытарын базислы векторҙар тип атайҙар. Арауыҡтың үлсәнеше йыш ҡына {\rm dim} символы менән тамғалана.
Шулай итеп, векторлы арауыҡтың үлсәме йә тиҫкәре булмаған бөтөн һан була (айырым алғанда, нулгә тигеҙ, әгәр арауыҡ бер генә нуль векторҙан торһа), йәки сикһеҙлек була (теүәлерәк әйткәндә, сикһеҙ күмәклектең ҡеүәте). Беренсе осраҡта векторлы арауыҡ сикле үлсәмле, ә икенсе осраҡта — сикһеҙ үлсәмле була (мәҫәлән, өҙлөкһөҙ функциялар арауығы сикһеҙ үлсәмле була). Традиция булараҡ, сикле үлсәмле векторлы арауыҡтарҙы һәм уларҙың сағылыштарын өйрәнеү һыҙыҡлы алгебраға ҡарай, ә сикһеҙ үлсәмле векторлы арауыҡтарҙы өйрәнеү — функциональ анализға ҡарай. Икенсе осраҡта бирелгән элементтың бирелгән сикһеҙ функциялар системаһы буйынса тарҡалыусанлығы мәсьәләһе һиҙелерлек роль уйнай, йәғни ярашлы сикһеҙ суммаларҙың йыйылыусанлығы, бының өсөн сикһеҙ үлсәмле векторлы арауыҡ йыйылыусанлыҡты билдәләргә мөмкинлек биреүсе өҫтәлмә структура менән бергә ҡарала, мәҫәлән, метрика йәки топология менән.
Базис үҙсәнлектәре:
Һыҙыҡлы көплөк
V һыҙыҡлы арауығының X аҫкүмәклегенең һыҙыҡлы көплөгө   — V һыҙыҡлы арауығының X ингән бөтә аҫарауыҡтарының киҫелеше.
Һыҙыҡлы көплөк V һыҙыҡлы арауығының аҫарауығы була.
Һыҙыҡлы көплөк шулай уҡ X барлыҡҡа килтергән аҫарауығы тип атала. Шулай уҡ, һыҙыҡлы көплөгө — X күмәклегенә ябындырылған арауыҡ тип тә әйтәләр.
һыҙыҡлы көплөгө X-тан алынған элементтарҙың төрлө сикле аҫсистемаларының бөтә мөмкин булған һыҙыҡлы комбинацияларынан тора. Айырым алғанда, әгәр X — сикле күмәклек булһа, ул саҡта X-тың элементтарының бөтә һыҙыҡлы комбинацияларынан тора. Шулай итеп, нуль вектор һәр ваҡыт һыҙыҡлы көплөккә инә.
Әгәр X — һыҙыҡлы бәйләнешһеҙ күмәклек булһа, ул саҡта ул базис була һәм шуның менән уның үлсәмен билдәләй.
Шашкин Әхмәт Әриф улы
Шашкин Әхмәт Әриф улы (24 ноябрь 1923 йыл — 15 ноябрь 1954 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, артиллерист, кесе сержант.
Тормош юлы
Әхмәт Әриф улы Шашкин 1923 йылдың 24 ноябрендә Пенза өлкәһе Сосновоборск районы Индерка ауылында тыуа.
Атай-әсәһе революцияға тиклем крәҫтиән хужалығы менән шөғөлләнгән. Әхмәттең бала сағы Пенза өлкәһе Кузнецк ҡалаһында үтә.
Һигеҙ йәшендә 1-се синыфҡа уҡырға инә.
1937 йылда атаһы вафат булғандан һуң, ғаилә яңынан Индеркаға күсеп ҡайта. 8-се класты тамамлағас, 1941 йылға тиклем "Искра" колхозында иҫәпсе булып эшләй.
1941 йылдың 24 декабрендә Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә саҡырыла.
Саңғысылар батальондары күбеһенсә разведкала һәм ҡатмарлы алыштар барышында файҙаланылған. Был бик ҙур яуаплылыҡ талап иткән задание була. Уларҙы баш ҡаланы, Мәскәүҙе, һаҡлау һуғыштарына әҙерләйҙәр: мәргән атырға, ҡул һуғышына, маскировка һәм һәр төрлө көтөлмәгән ситуацияларҙан сығыу алымдарына өйрәтәләр. Мәскәүҙе обороналағанда, Әхмәт Әриф улы 336-сы айырым полк составында һуғыша.
Был алыш йәшерен задание булғандыр, шуға Әхмәт Шашкин уның тураһында бер нәмә лә һөйләмәгәндер.