cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Темәс Илекәев
Биографияһы
1755 йылдың 15 майында Бөрйән улусында Ялан Этҡол, мулла Хоҙайбирҙе һәм Сураш етәкселегендә йәнә ихтилал тоҡана. Темәс Илекәев Талҡаҫ күле буйында башҡорт халҡын йәберләгән өсөн тау‑эҙләнеү эштәре начальнигы Е. Е. Брагинды һәм уның ярҙамсыларын язалауҙа ҡатнаша. Темәстең ҡустыһы Ҡалмаҡай Иләкәев был ваҡиға тураһында Бөрйән улусы старшинаһы Бикбулат Әликәшевҡа хәбәр итә, ә старшина үҙ сиратында Талҡаҫ күле буйында йыйын ойошторорға бойора. Темәстең атаһы Илекәй Ишемов (Шимин) та ихтилалға ҡушыла. 18 майҙа баш күтәреүселәр Иҫәт трактының Сапсал ямын һәм тау-эҙләнеү эштәре начальнигы Брагиндың ихатаһын талай. Ырымбур губернаһы губернаторы Неплюев Иван Иванович баш күтәреүселәргә ҡаршы подполковник Исаков етәкселегендәге команданы, ә һуңыраҡ бригадир Бахметев командалығындағы 1300 регуляр һалдаттарҙы һәм казактарҙы ебәрә. Карателдәр бөтә халыҡты талай һәм эҙәрлекләй башлай, ҡайһыларын язаға тарттыра. Темәс Илекәев, Сураш һәм Әмин Ҡалмырҙиндар менән бергә Яйыҡ йылғаһы аша үтеп ҡаҙаҡ далаһында һыйыныу урына таба. Батша хөкүмәте ихтилалсыларға амнистия тураһында манифесттар, указдар сығарғас, 1760-сы йылдарҙа улар туған яғына әйләнеп ҡайта.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Уның исеме буйынса хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Темәс ауылы аталған.
Ғаиләһе
Ҡустылары:
Улдары — Илбаҡты (1746—?), Нурбаҡты (1748—?).
Булавин Николай Александрович
Николай Александрович Булавин (1931 йылдың 21 ғинуары Төньяҡ-Кавказ крайының Сальский районы Сандата ауылы — 1987 йылдың 7 ноябрендә Ростов өлкәһе Шолохов районы Вёшенская станицаһы) — КПСС-тың Вёшенский район комитетының беренсе  секретары, М. А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығының беренсе директоры. Вёшенская станицаһының почётлы йәшәүсеһе (2009), Шолохов районының почётлы гражданы (2012), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм ике Почёт Билдәһе ордены кавалеры.
Биографияһы
1951 йылда Николай Булавин Зимовниковский урта мәктәбен «Алтын миҙал» менән тамамлай һәм Ростов инженер-төҙөлөш институтына уҡырға инә, әммә күреү һәләте ҡамасаулағанлытан, 1952 йылда Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығы институтына күсә һәм уны 1957 йылда тамамлай. Николай Александрович Ростов өлкәһе Вёшенский районы «Кружилинский» совхозында агроном булып эшләй, 1962 йылда уның директоры итеп тәғәйенләнә. 1969 йылда Вёшенский район советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.
1970-1984 йылдарҙа өлкәлә иң яҡшыларҙан булған район партия ойошмаһын етәкләй.
Булавин КПСС-тың 26-сы съезына  Ростов өлкәһенән делегат, өлкә һәм район хеҙмәтсәндәр депутаттары советының халыҡ депутаты була, КПСС өлкә комитеты ағзаһы, өлкә партия ойошмаһының ревизия комиссияһы ағзаһы, партия конференцияһына делегат итеп һайлана.
Николай Александрович Булавин менән  Шолохов Михаил Александрович араһында дуҫтарса мөнәсәбәт барлыҡҡа килә, һәм ул яҙыусының тыуған яҡты хәстәрләү буйынса күп кенә  инициативаларын һәм башланғыстарын яҡлап сыға. Яҙыусы вафат булғандан һуң Булавин Н. А. яҙыусыны вафатынан һуң, М. А. Шолохов  Дәүләт музей-ҡурсаулығы төҙөү инициаторы һәм уның тәүге директоры (1984-1987) була. Үҙенең фекерҙәштәренә, М.А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығы коллективына мөрәжәғәт итеп, Николай Александрович Булавин былай тип әйтә:
М.А. Шолоховтың ейәне Александр Михайлович Шолохов әйтеүенсә:
Намыҫлы хеҙмәте өсөн, юғары һөнәри оҫталығы профессионализм өсөн Булавин Николай Александрович өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике Почёт Билдәһе ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. 2009 йылда «Вёшенская станицаһының Почётлы йәшәүсеһе» исеме бирелә. 2012 йылда «Шолохов районы Почётлы гражданы» исеме бирелә.
Псарыша
Псарыша — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шакой йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка от Кура-Марьинского канала и до устья, Баксан йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вёльфис
Вёльфис (Wolfis) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1521 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 405 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99885 һәм автомобиль коды — GTH.
Оло Өйҙөрәк
Оло Өйҙөрәк (Большой Удряк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һағыҙаҡ һары
Һағыҙаҡ һары (Осоед, Pernis apivorus) — ҡарсығалар ғаиләһенән булған көндөҙ һунар итеүсе йыртҡыс ҡош.
Тауышы
Тауышы көсло һәм яңғырауыҡлы: «ҡыййа-ҡыййа-ҡыййа».
Йосопов Борис Хафиз улы
Йосопов Борис Хафиз улы (Юсупов Борис Хафизович; 1 май 1942 йыл) — ауыл хужалығы, партия органдары һәм һөнәри белем биреү өлкәһе ветераны. 1979 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1982 йылдан КПСС-тың Дәүләкән район комитеты секретары, халыҡ депутаттарының район Советы рәйесе, КПСС район комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан —103-сө һөнәри-техник училище директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Йосопов Борис Хафиз улы ул 1942 йылдың 1 майында БАССР-ҙың Дәүләкән районы Иҫке Мерәҫ ауылында тыуған.
1970 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1960 йылда Дәүләкән районының Ленин исемендәге колхозында ябай колхозсы булып башлай.
1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1970 йылда институтты тамамлағас, Стәрлетамаҡ районында баш зоотехник, совхоз-техникумда партком секретары булып эшләй.
1979—1982 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы вазифаһында.
1982—1990 йылдарҙа КПСС-тың Дәүләкән райкомында секретарь, Дәүләкән районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе, КПСС-тың Дәүләкән район комитетының беренсе секретарь була.
1990 йылдан Дәүләкән ҡалаһындағы 103-сө һөнәри-техник училище директоры.
1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Дәүләкән районы, 196-сы Бик-Ҡарамалы һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана.
Юғары Советтың халыҡ депутаттары Советтары, идаралыҡ һәм үҙидаралыҡ үҫеше мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы.
Сығанаҡтар
‎
Оло Корта
Оло Корта — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татош (Оло Татош) йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шестаев ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)
Шестаев ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Шестаев ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Монголия тарихы
Монголия тарихы. Көнсығыш Азиялағы дәүләт.
Палеолит
Монголияла асыҡ типтағы палеолиттың тәүге урындарында (Нарин-Гол-18 һ.б.) ҡырсынташ ҡоралдары, мәҫәлән, чоппер, чоппинг, һемәкле ҡоралдар, ҡырсынташлы нуклеустар (ҙур булмаған бал ҡорттары күсе), ҙур ҡырсындар табылған. Цаган Агуй мәмерйәһенең таш ҡоралдарҙан торған иң боронғо ҡатламдары кәм тигәндә 500 мең йыл элек булған тип билдәләнә.
Неолит һәм баҡыр быуаты
Неолитик игенселек торамаһы Көнсығыш аймаҡ (Дорнода) территорияһында табылған. Көнбайыш Монголияның шул уҡ осорҙағы табылдыҡтары тик һунарсылар һәм йыйыуларҙың ваҡытлыса тораҡ пункттарын ғына үҙ эсенә ала. Эгийн-Гол йылғаһында буласаҡ ГЭС биләмәһендә ташҡын зонаһын тикшереү ваҡытында Азияла неолит дәүерендә билдәле булған, беҙҙең эраға тиклем 7-се мең йыллыҡҡа ҡараған иң боронғо таш ҡурғандар табыла. Дунгулиндан неолит дәүере кешеһенең (Дорнод, Көнсығыш Монголия) — D4e5b митохондриаль гаплотөркөмөнә һәм Y-хромосомалы С2 гаплотөркөмөнә ҡарағаны билдәле, Шатар Чулуунда табылған һөлдә гаплотөркөмө буйынса (Баянхонгхор, Көнбайыш Монголия) — N1a1a1a митохондриаль гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы R1b гаплотөркөмөнә эйә. Тамсагбулаг, Баруун-Ульзиит, Көнсығыш аймағының Норовлин тауҙары кәшәнәләрендә мәрхүмде бәләкәй генә соҡорға ултырған килеш ерләгәндәр, һәм уның менән тере сағында ҡулланған бөтә әйберҙәрен дә ҡуйғандар.
Баҡыр быуат халҡы антропологик йәһәттән хәҙерге Монголияның көнсығышында — монголоид һәм көнбайышта европеоид булған. Энеолит дәүерендә (беҙҙең эраға тиклем 3000 йыл) кешеләр Көньяҡ һәм Көнсығыш Гоби аймаҡтарында, Увурхангайҙа, Баянхонгорҙа һәм Үҙәк аймаҡта шахталарҙа баҡыр сығарған.
Бронза быуаты
Б. э. т. III мең йыллыҡ уртаһындағы Чемурчек ритуаль комплексы кешеһе монгол Алтайында монголоид расаһы вәкилдәре менән яҡынайтҡан морфологик һыҙаттарға һәм елунин мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙең антропологик оҡшашлыҡтарын эйә. Монгол чемурчектарында А, T1a1, T2b2, C4+152 (C4-a) митохондриаль гаплотөркөмдәре һәм Y-хромосома гаплотөркөмдәре R1b1a2a2-CTS1078, R1b1a2-CTS12478, R1b1a1b-PF6419, R1b1a1b-M269 булыуы асыҡлана.
Б. э. т. 2 мең йыллыҡта, бронза быуатында, көнбайыш Монголияла ҡарасуҡ мәҙәниәтенең йоғонтоһо һиҙелә. Был осорға күп һанлы болан таштары (Оленные камни) һәм мини-ҡурғандар ҡарай, улар «керегсурен» исеме аҫтында билдәле; башҡа теориялар буйынса, «болан таштары» беҙҙең эраға тиклем VIII—VII быуаттарға ҡарай. Монголияла йәшәгән прото-монгол ҡәбиләләре плитка ҡәберҙәре мәҙәниәтен булдырған. Плиткасылар йәшәгән территория бик киң була: төньяҡта Байкал күленән алып Ордосҡа һәм көньяҡта Нан-Шаня (Тибет булыуы ла ихтимал) тау итәгенә тиклем, көнсығышта Хингандан көнбайыштағы Алтай итәгенә тиклем. Плиткалы ҡәбер мәҙәниәте Көньяҡ Себерҙең мөһим дала мәҙәниәттәренең иң көнсығышы була. Мәҙәниәттең таралыу үҙәге — Монголия, Көньяҡ Себер һәм Эске Монголия. Һәйкәлдәр Монголияла, Байкалдың көньяғында һәм Байкал аръяғында Саяндан Маньчжурияға тиклем, Кесе Хинганда, Вэйчань яҫылығында, Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышында (Шеңжандарҙа) осрай.. Плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте вәкилдәрендә F1b1f, C4, C4a1a, C4a1b, D1j, D4b1a2, D4b1a2, D4j+(16286), D5a2a, D5a2a1b, G2b2a, M10a1b митохондриаль гаплотөркөмдәр һәм Q1b2 (Q-Y1151; Q-Y1150), Q1a1 (Q-F1096), Q1a1a1 (Q-M120), Q1a11 (Q-M265; Q-M120) һәм G2a2b2a1a1c1a2a1a1a1a1a1a1a (G-FGC226; G-FGC249) Y-хромосомал гаплогруптары билдәләнгән.
Тимер быуат
Тимер быуаттың V—III быуаттарында эре ерләү комплексы археологтар тарафынан Улангом янында Убсунур аймағында ҡаҙыла, ул шулай уҡ һуңғараҡ Һунну заманында ҡулланыла
ХХ быуатҡа тиклем ҡайһы бер тарихсылар фаразлауынса, скифтар Монголиянан сыҡҡан, был урыҫ әҙәбиәтендә лә сағылыш таба (Александр Блок: «Эйе, беҙ — скифтар! Эйе, беҙ — азиаттар!»). Беҙҙең эраға тиклем VI—V быуаттарҙа скифтарҙың йәшәгән биләмәләре Монголиянан көнбайышына барып етә. Алтай тауҙарының монгол өлөшөндә 30-40 йәшлек скиф яугирының мумияһы табыла.
Һунну (б. э. т. 209 — 93 йылдар)
Ҡытайҙар араһында төньяҡтағы күсмә халыҡтар «бэйди» тигән берҙәм исем аҫтында билдәле булған, йәғни төньяҡ варварҙар, әммә улар араһында монголдар ғына түгел, манчжурҙар ҙа булған, тип фаразларға нигеҙ бар.
Һәр халыҡ үҙенең исемен ул идара иткән бай йорт исеменән алған. Даими үҙ-ара һуғыштар алып барғанда, Монголия ҡәбиләләре ҡайһы берҙә бер-береһе менән союздар төҙөй, өҫтәүенә, ғәҙәттә Ҡытайға һөжүм яһай, ҡытайҙар, үҙ сиратында, ҡәбилә башлыҡтарына бүләктәр ебәргән һәм ошо юл менән баҫып алыуҙан ҡотолған. Б. э. т. 480 йылдан алып Ҡытай ете биләмәгә бүленгәс, монгол күсмә халыҡтары йыш ҡына бер-береһенә ҡаршы биләмәләргә хеҙмәт иткән. Бындай тәртип күсмә халыҡтарҙы Ҡытайға һөжүм итергә тағы ла нығыраҡ өйрәтә, ә ҡытайҙар уларҙы берләштерелгән көс менән төньяҡҡа ҡыҫырыҡлай башлай.
Беҙҙең эраға тиклем өс быуат дауамында өс көслө төньяҡ уделы, күсмә халыҡтарҙы ҡыуып ебәреп, оҙон диуарҙар менән үҙ территорияһын нығыта. Цинь Ши Хуан хакимлығы аҫтында Ҡытай берләшкәс, айырым диуарҙар үҙ-ара тоташтырыла һәм һөҙөмтәлә Ҡытайҙың Бөйөк диуары барлыҡҡа килә. Төньяҡҡа ҡыҫырыҡланған күсмә халыҡтарҙа беҙҙең эраға тиклем 214 йылға ҡарата өс көслө ханлыҡ барлыҡҡа килә: Көнсығыш Монголияла — Дунху, Урта Монголияла — Һунну (Ордостан бөтә Халхе буйлап) һәм Ордостан көнбайышҡа табан — Юэчжи.
Беҙҙең эраға тиклем 202 йылда Модэ Ҡытайға һөжүмдәрен башлай, ҡытай батшаһы туран ханына буйһона, уға ҡыҙҙарын кәләш итеп бирергә һәм бүләктәр ебәрергә вәғәҙә итә. Батша ҡыҙҙары менән бергә килгән ҡытайҙар һунну хакимдарын күп нәмәгә өйрәтәләр: закондар нигеҙендә идара итергә, һалым йыйырға һәм яҙма ведомостар алып барырға. Беҙҙең эраға тиклем 71 йылдан алып һунну батшалығында ыҙғыштар башлана, Хуханье-шаньюе (57-31) осоронда бер аҙ күтәрелеш кисергәндән һуң, ике быуат ярым тирәһе үҙ аллы йәшәй; артабан уларҙың ханлығының көньяҡ өлкәләре Ҡытайға бирелә, ә төньяҡтары тулыһынса эске килешмәүсәнлектән һәләк була.
Кузюг Гаревой
Кузюг Гаревой — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Северная Кузюг йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һүҙ
Һүҙ — телдең төп структур берәмектәренең береһе, объекттарҙы, уларҙың сифаттарын һәм үҙенсәлектәрен, үҙ-ара тәьҫир итешеүен, шулай уҡ кеше күҙаллауы буйынса барлыҡҡа килгән уйҙырма һәм абстракт төшөнсәләрҙе атауға хеҙмәт итә.
Һүҙ структураһын эҙләп, хәҙерге фән морфология тип аталған үҙ аллы тармаҡ булдырған. Грамматик мәғәнәһе буйынса һүҙҙәр һүҙ төркөмдәренә бүленә:
Лексик мәғәнә яғынан лексикология, семантика, һүҙ формалашыуы, этимология һәм стилистика үҫеше буйынса классификациялана.
Тарихи күҙлектән ҡарағанда, телдең һүҙлек составын тәшкил иткән һүҙҙәр, ғәҙәттә, төрлө сығышлы, үҙаллы һүҙҙәрҙең килеп сығышын тергеҙергә һәләтле терминология һәм этимология предметтарының ҡушылыуы фундаменталь тикшеренеүҙәр өсөн айырыуса перспективалы булып китә.
Фәнни ҡулланыуҙа «һүҙ» төшөнсәһе тел ғилеменең төп төшөнсәһе (аксиомаһы) булып тора. Был төшөнсәнең барлыҡ кинәйәле ҡулланылышы уның кеше эшмәкәрлегенең башҡа өлкәләрендә лә ҡулланылыуына миҫал булып тора. Автор йә үҙ фекеренә тейешле билдә таба алмай, йә яңы билдәләмә индереүҙе кәрәкһеҙ тип һанай. Тимәк, был билдәләмәне теләһә ниндәй күсмә мәғәнәлә ҡулланыу дөйөм аралашыу теле тип һаналырға тейеш, ул грамоталылыҡтан һәм дөйөм белем кимәленән бер ни тиклем тайпылыштарға мөмкинлек бирә. Ҡағиҙә булараҡ, бындай ихтыяж субъектив йәки эмоциональ телмәрҙе кеше тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшө итеп күрһәткәндә барлыҡҡа килә.
Һүҙ тураһында дөйөм төшөнсә
Һүҙҙе, телдең һәм телмәрҙең төп функцияларының ҡайһыһы теге йәки был осраҡта төп функция булыуына ҡарап, төрлөсә ҡарарға мөмкин. Әгәр был төшөнсә аралашыу функцияһы призмаһы аша өйрәнелһә, тейешле күҙлектән һүҙ, ҡағиҙә булараҡ, телмәр ағымының иң бәләкәй әһәмиәтле киҫәге; әгәр тикшеренеүсенең төп иғтибарын дөйөмләштереү функцияһы тәшкил итһә, был йәһәттән һүҙ социаль-ижтимағи практика барышында алынған белемде туплау ысулы йәки формаһы булараҡ (мәҫәлән, тирә-яҡ ысынбарлыҡтың ниндәй ҙә булһа класы йәки күренештәре тураһында) булараҡ ҡарала. Һуңғы күҙлектән ҡарағанда, һүҙ үҙенә бер төрлө абстракт идея, шартлы билдәләү ролен үтәй, телмәрҙең йәки психик эшмәкәрлектең төрлө төрҙәрендә кеше үрҙә телгә алынған объекттар йәки күренештәр класын алмаштыра. Икенсе төрлө әйткәндә, был осраҡта билдәнең айырым осрағы булып тора.
Әгәр, мәҫәлән, тикшеренеүсе һүҙҙең тауыш яғын, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, телмәрҙе күҙ уңында тотһа, һөйләүсенең телмәр эшмәкәрлеге барышында һүҙ төрлө кимәлдә эш итергә һәләтле тигән һығымта яһарға мөмкин. Бер яҡтан, һүҙҙең яңғырашы — телмәр ағымының бер өлөшө, ул күрше элементтарҙан пауза менән айырымлана тигән фекер бар (практиканан күренеүенсә, телмәрҙә һүҙҙәрҙең паузаларын айырыу һәр ваҡыт булмай); икенсе яҡтан, һүҙ — телмәрҙе таныу процесында әүҙем ҡулланылған фонологик контроль берәмеге тигән төшөнсә бар — тыңлаусы тыңлау каналы аша килгән мәғлүмәтте эске яҡтан оҡшата (имитирование). Бынан тыш, һүҙҙе һөйләшеүсенең телмәрҙе аңлауының минималь элементы тип аңлатырға мөмкин. (Америка психолингвистикаһында, мәҫәлән, «психологик берәмек» термины ҡулланыла).
Шулай уҡ төрлө тикшеренеүселәр һүҙҙең семантик яғын, йәғни ябай ғына әйткәндә, уның мәғәнәһен, төрлөсә аңлай. Бөтә концепциялар араһында үҙ ваҡытында билдәле америка фәйләсуфы Ч Ул. Моррис һалған идеялар киң таралған; был фекерҙәргә ярашлы, һүҙҙең мәғәнәһе өс төп компоненттан тора, уларҙың һәр береһенең үҙенсәлеге бар һәм ҡалғандары менән айырылғыһыҙ бәйләнештә тора. Ғәҙәттә был өс компонент түбәндәгесә билдәләнә:
Лингвистика күҙлегенән ҡарағанда, һүҙ төшөнсәһе дөйөм ҡабул итерлек һәм уның төрлө аспекттары йыйылмаһын тулыһынса иҫәпкә алырлыҡ ҡайһы бер берҙәм билдәләмәләргә эйә түгел. Хәл шулай уҡ төрлө типологик кластарға ҡараған телдәрҙе һүрәтләгәндә, һүҙҙең бер ниндәй билдәләмәһенең дә (дефиниция) берҙәй уңышлы ҡулланыла алмауы факты менән ҡатмарлаша.Фонетика эсендә, мәҫәлән, һүҙ йыш ҡына бер баҫым менән берләштерелгән өндәр төркөмө тип билдәләнә; әммә бындай аңлатма уңышлы тип таныла алмай, ләкин шул уҡ ваҡытта күҙгә күренеп торған ике баҫымлы берҙәм һүҙҙәр бар — һәм шул уҡ ваҡытта һүҙҙән ҙурлығы буйынса байтаҡҡа юғары булған телмәр ағымының тотош участкалары бер баҫым аҫтында берләштерелеүе мөмкин. Морфология күҙлегенән ҡарағанда, ҡағиҙә булараҡ, һүҙҙе «тотош формалаштырылған» — грамматик һүҙүҙгәреш парадигмаһында бер бөтөн булып сығыш яһаусы берәмек итеп билдәләргә тәҡдим ителә; шуға ҡарамаҫтан, әгәр берәй тел флектив һинд-европа телдәренә ҡарағанда аҙ аңлайышлы морфологик биҙәлешле булһа (тәү сиратта был дефиниция шундайҙарға иҫәпләнгән) — мәҫәлән, уның грамматикаһында сифат үҙгәреше юҡ икән ти, — уға бындай кртерийҙы ҡулланып булмай. Синтаксис күҙлегенән ҡарағанда, һүҙ субституцияға бирелеүсе йәиһә һөйләмдең потенциаль минимумы булараҡ телмәр ағымының әҙ әһәмиәтле өлөшө тип аңлатыла ала. Был критерийҙар, йәнә, бөтә телдәргә ҡарата ҡулланылмай һәм флектив булмаған типтағы телдәрҙә һүҙҙәрҙе дифференциациялауға принципиаль тура килмәй. Ниһайәт, семантика һүҙҙең төрлө билдәләмәләрен тәҡдим итә, әммә асылда, улар, ҡағиҙә булараҡ, бер фекергә ҡайтып ҡала: һүҙҙе телмәр ағымының тирә-яҡтағы ысынбарлыҡтың билдәле бер фрагменты менән бәйләнгән минималь өлөшө итеп аңларға тәҡдим ителә. Бындай билдәләмәләр ҡәтғи түгел һәм шуға күрә һүҙҙе айырыусы формаль критерий сифатында ҡулланыла алмай. Юғарыла тасуирланған проблемаларға бәйле, лингвистик тикшеренеүҙәрҙә йыш ҡына, һүҙҙе тел берәмеге итеп билдәләү дөрөҫмө, тигән глобаль һорау күтәрелә; ҡайһы бер теоретик төшөнсәләр концепциялар (мәҫәлән, дескриптив лингвистика) был төшөнсәне ҡулланыуҙан бөтөнләй баш тарта.
Телгә ҡарата ярашлы идеялар (йәғни һүҙ тулы берәмек итеп билдәләнә алмай һәм уны хәл итеп булмай тигән төшөнсә) лингвистикала күберәк тарала бара. Дөйөм һүҙ тураһында һөйләү урынына, тикшеренеүселәр бер-береһе менән бәйләнгән һәм бер-береһен тулыландырып торған «фонетик һүҙ», «морфологик һүҙ», «лексема» һ.б. төшөнсәләрҙе файҙалана, йәғни һүҙҙәрҙе аңлатыуҙы тел системаһының билдәле бер кимәлдәренә бәйләй. Бөтә был берәмектәрҙең телмәрҙә ҡулланыу уртаҡлығы уларҙың глобаль мәғәнәлә берҙәмлеген тәьмин итә. Был алымдың үҙ ыңғай яҡтары бар: уның ярҙамында башҡа телдәрҙәге һүҙҙәрҙең төрлө осраҡтарына йә эквиваленттарына ҡәтғи аңлатма бирергә мөмкин.
Телдә булған бөтә һүҙҙәр йыйылмаһы уның һүҙлек составы, йәки икенсе төрлө, тезаурус булараҡ билдәләнә. Бөтә тел һүҙҙәренең мәғәнәһе үҙ-ара берҙәм семантик селтәр менән бәйләнгән, тигән фекер бар, әммә бындай бәйләнештәрҙең булыуын әлегә тар тематик төркөмдәргә — семантик ҡырҙарға ҡарата ғына иҫбатлауға өлгәшелде. Һүҙҙәрҙең теге йәки был төрҙәре ысынбарлыҡтың төрлө аспекттары йәки кеше тарафынан билдәле бер формала ҡабул ителгән конкрет характеристикалары менән сағыштырыла; мәҫәлән, исемдәр предметтарға йәки күренештәргә, сифаттар — предметтарҙың үҙенсәлектәренә, сифаттарына һәм уларҙың аныҡ ысынбарлығына, ҡылымдар — предметтар йәки тирә-яҡтағы ысынбарлыҡ күренештәре араһында булған процестарға, ярҙамсы һүҙҙәр предметтар араһындағы бәйләнештәргә һәм мөнәсәбәттәргә һ. б. тап килә. Һүҙҙәрҙе юғарыраҡ тәртип берәмектәренә — берләштереү юлы һүҙбәйләнештәргә, һөйләмдәргә — кеше күҙәткән йәки кисергән донъя тураһындағы фекерҙәр, аңлатмаларҙы, һорауҙарҙы, императивтарҙы берләштереү юлы менән фекер әйтеү, күҙаллауҙар формалаша.
Төп үҙенсәлектәре
Һүҙҙәр менән тәғәйен предметтар һәм ситләтелгән төшөнсәләр төҫмөрләнә, кеше хис-тойғолары һәм ихтыяры сағыла, «көнкүреш мөнәсәбәттәренең дөйөм, абстракт категориялары» һ.б. атала. Шуның менән бергә, һүҙ телдең төп мәғәнәгә эйә булған берәмеге сифатында сығыш яһай. Башҡа телдәр кеүек үк, урыҫ теле лә аралашыу теле булараҡ һүҙҙәр теле булып тора. Айырым һүҙҙәр йәки нығынған фразеологик бәйләнештәр компоненттары сифатында сығыш яһаған һүҙҙәрҙән, грамматик ҡағиҙәләр һәм закондар ярҙамында, һөйләмдәр, ә һуңынан структур-коммуникатив бөтөн булараҡ текст формалаша.
Һүҙ төҙөлөшөнөң ҡатмарлы һәм күп планлы булыуын иҫәпкә алып, хәҙерге тикшеренеүселәр уны тасуирлағанда күп аспектлы анализ тибын, йәғни төрлө тел үҙенсәлектәре суммаһын күрһәтеүҙе файҙалана:
Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәләре бар. Лексик мәғәнә — һүҙҙе һөйләүселәрҙең аңында тарихи яҡтан нығытылған объектив ысынбарлыҡтың ниндәй ҙә булһа күренеше менән бәйләү.
Мәғәнәләре
Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәләре бар. Лексик мәғәнә — һүҙҙе һөйләүселәрҙең аңында тарихи яҡтан нығытылған объектив ысынбарлыҡтың ниндәй ҙә булһа күренеше менән бәйләү.
Күсмә һүҙҙәрҙең төп төрҙәре:
Лексик мәғәнә берҙән-бер булыуы мөмкин (бер мәғәнәне белдергән һүҙҙәрҙе бер мәғәнәле һүҙҙәр тип атайҙар: тәҙрә уйымдары, сыпҡай, муйын, инҡилап һ.б.). Әммә һүҙҙә башҡа лексик мәғәнәләр менән бер рәттән булыуы ла мөмкин (бындай семантикалы һүҙҙәр күп ҡиммәтле һүҙҙәр тип атала: тамыр, кире ҡағыу төшөнкөлөк һәм башҡалар).
Күп мәғәнәлелек (йәки полисемия) бер предметтан икенсеһенә атама икенсеһенә күсереүҙән ғибәрәт. Бындай күсереүҙәр яһала:
Терминология
яҫылығындағы үлсәү берәмеғе) һүҙҙәре икеһе лә бер үк төрлө әйтелә һәм яҙыла, әммә мәғәнәләре менән бер-береһенән ныҡ айырыла. Үҙең менән бер үк исем йөрөткән тиҫтереңә аҙаш тип өндәшкән кеүек, бындай һүҙҙәрҙе аҙаш һуҙҙәр тип атарға була. Был осраҡта аҙаш һүҙе фәҡәт күплектә ғенә ҡулланыла: аҙаш кешеләр, аҙаш һуҙҙәр ниндәйҙер бер исем йөрөткән кеше, ниндәйҙер бер һүҙ, шул уҡ исемде йөрөткән икенсе бер кеше йәки шундай уҡ яңғырашлы һәм яҙылышлы икенсе бер һүҙ булмаһа, аҙаш һүҙенең кәрәғе ҡалмай. Шуға ла аҙаш кеше, аҙаш һуҙ тип әйтеп булмай, тик аҙаш кешеләр, аҙаш һуҙҙәр тип кенә әйтерғә мөмкин. Аҙаш һуҙҙәр тел ғилемендә омонимдар (иғтибар итеғеҙ: бында ла һүҙ күплектә ҡулланыла) тип йөрөтөлә. Омоним һүҙе үҙе ғрек теленең homos «бер үк» һәм опута «исем» һүҙҙәренән яһалған. Шулай итеп, омонимдар (аҙаш һуҙҙәр) тип әйтелештәре менән яҙылыштары тап килеп, мәғәнәләре яғынан ныҡ айырылған ике йәки унан артыҡ һүҙҙәрҙе атайҙар. хәҙерге заман формаһы. Тимәк, улар тик ошо формаларҙа ғына әйтелештәре менән яҙылыштары тап килгән башҡа ике һүҙҙең формалары була. Бындай формаларҙы омоним(ик) формалар (омоформалар) тип йөрөтәләр (тәүге оял-а һүҙендәге -ла ялғауын оя исеменән ҡылым яһаусы ялғау тип тә ҡарарға була, әммә ул саҡ һүҙ башланғыс формала торған һүҙгә әйләнә) туғанҡай, иҫән бул — минең иртәгә ахырғы хөкөм (әкиәттән). [Һандуғас:] Беҙҙәргә был кис аҡтыҡҡы байрам, байрам иткәс тә, итәбеҙ тайран (Д. Юлтый). Февраль — ҡыштың һуңғы айы.
Куль (Яя ҡушылдығы)
Куль — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Копыриха
Копыриха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
18 август
18 август — григориан стиле буйынса йылдың 230-сы (кәбисә йылында 231-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 135 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Екатеринославка (Шишмә районы)
Екатеринославка (Екатеринославка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 452159, ОКАТО коды — 80257875010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Боголюбовка (Бишбүләк районы)
Боголюбовка (Боголюбовка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 158 кеше. Почта индексы — 452059, ОКАТО коды — 80212816005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Буҙат (Тәтер ҡушылдығы)
Буҙат  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тәтер йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Авдон ауыл Cоветы (Өфө районы)
Авдон ауыл Cоветы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Авдон ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Каракол (Элекмонар ҡушылдығы)
Каракол  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Элекмонар йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Суготка
Оло Суготка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2450/20 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һаҡау кәкүк
Һаҡау кәкүк (Глухая кукушка, гималайская кукушка, Cuculus saturatus) — кәкүктәр ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Диалекттарҙа дауылдаҡ кәкүк, дүдәрдән тип тә йөрөтөлә.
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Башлыса яңғыҙ йөрөй. Башы, һырты, түшенең өҫкө өлөшө арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Алыҫтан кәкүктәрҙең ике төрөн айырып булмай. Һаңғырау кәкүк бәләкәйерәк, ҡойроғонда аҡ төртөктәр юҡ.
Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына;«ду-ду-ду»
Йәшәү рәүеше
Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡарышлауыҡтары һәм ҡурсаҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Оя ҡормай. Йомортҡаларын башҡа ҡоштарҙың ояларына һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Куржень
Куржень — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының һул ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Юрате һәм Каститис
Юрате һәм Каститис (лит. Jūratė ir Kastytis) — иң билдәле литва халыҡ әкиәттәренең береһе. Беренсе тапҡыр 1842 йылда Людвик Юцевич тарафынан яҙып алынған. Шул ваҡыттан алып күп тапҡыр поэмаларҙа, балетта һәм хатта рок-операла файҙалана.
Этимологиһы
Юрате исеме jūra (диңгеҙ) литва һүҙенән килеп сыҡҡан .
Сюжеты
Сюжеты әкиәт версияһына ҡарап үҙгәрә, әммә төп йөкмәткеһе бөтә версияларҙа ла оҡшаш.
Юрате алиһәһе Балтик диңгеҙе төбөндә гәрәбә һарайҙа йәшәй һәм диңгеҙҙәге тәртипте күҙәтә. Швянтойя ауылынан йәш балыҡсы Каститис ифрат күп балыҡ тотоп, алиһәнең асыуын килтерә. Балыҡсыға яза биреү өсөн Юрате диңгеҙ төпкөлөнән ундина (диңгеҙ һылыуы) образында күтәрелеп сыға, әммә егеткә ғашиҡ була һәм уны үҙе менән алып китә. Улар, йәшен атыусы Перкунас алиһә һәм ябай кешенең мөхәббәте тураһында белгәнгә тиклем, бик бәхетле йәшәй. Перкунас бик ныҡ асыулана һәм гәрәбә һарайҙы миллион киҫәктәргә тураҡлай, ә Юратены диңгеҙ төбөндәге ҡаяға беркетеп ҡуя. Тап шуға күрә, риүәйәт буйынса, Балтик диңгеҙе ярында дауылдан һуң гәрәбә тулып ята.
Версияларҙың береһе буйынса, Юрате дауыл ваҡытында һөйгәнен үлемдән ҡотҡара; икенсе версия буйынса — Каститис һәләк була һәм Юрате ошоғаса уны һағынып илай: уның күҙ йәштәре гәрәбә булып (Юрате һәм Кастистың мөхәббәте кеүек таҙа һәм үтә күренмәле) ағып төшә, ә сеңләүҙәре дауыл ыжғырыуы итеп ҡабул ителә.
Мәҙәни әһәмиәте
Литва әкиәттәре араһында «Юрате һәм Каститис» һәм «Эгле, туҙбаш батшабикәһе» иң билдәлеләре. Улар тамырҙары менән литва мифологияһына үтеп инәләр һәм көндәлек әйберҙәрҙең килеп сығышын аңлатырға тырышалар.
Кулымна
Кулымна — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салда йылғаһының уң ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Юрате һәм Каститис
Мәҙәни әһәмиәте
Польшала легендар алиһә Юрате исемен йөрөткән диңгеҙ курорты бар.
Кулымна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Юрате һәм Каститис
Мәҙәни әһәмиәте
Матур легенда төрлө ваҡытта әҙәби һәм музыкаль әҫәрҙәрен ижад итеүгә этәрә. 1920 йылда күренекле литва шағиры Майронис, ғашиҡтарға дан йырлап, баллада яҙа. Был әҫәргә иллюстрациялар Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1937) танылыу таба. 1933 йылда Груодис музыкаһына балет ҡуя, 1955 — опера һәм пьеса яҙыла. 2002 йылда Клайпеданың 750-йыллығына рок-опера ҡуйыла. Опера аяныслы тамамлана — һарай емерелә, ә ғашиҡтар айырыла.
Кулымна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрате һәм Каститис
Мәҙәни әһәмиәте
1959 йылда СССР-ҙа литва риүәйәте «Гәрәбә һарайы» мультипликацион фильмы булараҡ донъя күрә.
Шағир Иосиф Бродский «Палангала» исемле шиғырында (1967) Юрате һәм Каститисты телгә ала: ''…Конец сезона. Столики вверх дном. ''Ликуют белки, шишками насытясь. ''Храпит в буфете русский агроном, ''как свыкшийся с распутицею витязь. ''Фонтан журчит, и где-то за окном милуются Юрате и Каститис…
Кузюг Полдневой
Кузюг Полдневой — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кузюг йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Астанова Лола
Астанова Лола (Lola Astanova; 3 июль 1982 йыл) — Үзбәкстан һәм АҠШ пианисы һәм фортепианисы. Башлыса Фредерик Шопен, Ференц Лист һәм Сергей Рахманинов әҫәрҙәрен төп нөхсәлә лә, үҙенең шәхси интерпретацияһында ла башҡарыусы.
Биографияһы
Лола Астанова 1982 йылдың 3 июлендә Ташкентта уҡытыусы һәм инженер ғаиләһендә тыуа. Башта әсәһе ҡыҙының музыкаль карьераһына ҡаршы була, сөнки был һөнәрҙе бик ҡатмарлы тип һанай, әммә атаһы музыкаль белем алыуын талап итә. Алты йәшендә ҡыҙҙы В. А. Успенский исемендәге һәләтле балалар өсөнмәктәптә (хәҙер — Үзбәкстан Дәүләт консерваторияһы ҡарамағындағы һәләтле балалар өсөн Академик лицей) уҡытҡан профессор Тамара Поповичҡа алып баралар. Уҡыу йылдары дауамында Лола даими рәүештә Мәскәүгә килеп, «классик музыкаға килгәндә, Лола Астанова гениаль тойоу һәләтенә эйә» тип белдергән Лев Наумовта дәрестәр ала.
Астанова һигеҙ йәшенән пианист сифатында гастролдәргә йөрөй башлай. Германия, Франция, Австрия, Италия һәм Рәсәйҙә яүғыҙ ҙа, оркестрҙар составында ла сығыш яһай. 1996 йылда Мәскәүҙә үткән Йәш пианистарҙың Шопен исемендәге II Халыҡ-ара конкурсында лауреаты була.
Ташкентта музыка мәктәбен тамамлағандан һуң Лола Астанова 2003 йылда АҠШ-ҡа күсенә һәм Хьюстонда Райс университетына уҡырға инә. Ҡыҙ льготалы шарттарға һәм ҡыҙҙар стипендияға лайыҡ була, һөҙөмтәлә ул үҙенең музыкаль карьераһында Америка этабын башлауға өлгәшә. 2004 йылдың май айында ул тәүге тапҡыр АҠШ-та — Вашингтондың Джон Кеннеди исемендәге Башҡарыу сәнғәте үҙәгендә сығыш яһай. 2005 йылда Райс университетының Шеферд музыка мәктәбен тамамлай. Уны Джон Кимура Паркер менән Роберт Ро уҡыта.
2007 йылдың октябрендә Лола Астанова АҠШ-та етәксеһе Валерий Гергиев етәкселегендә Мария театрының Симфоник окрестры сығышы сиктәрендә «Классик суперйондоҙҙарҙың фантастик концерты» (Classical Superstars Fantasy Concert) йондоҙҙарҙың береһе тип таныла.
2014 йылда Астанова Кливленд оркестры менән Мар-а-Лагола (Палм-Бич) берлектәге концерт бирә.
Уның был үҙенсәлеге бик йыш модаға арналған арналған Vogue, People һәм башҡа журналдарҙа сағылыш таба.
Вазунген
Вазунген (Wasungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3542 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Ғүмәров Рәсүл Абдрахман улы
Ғүмәров Рәсүл Абдрахман улы (14 март 1936 йыл) — нефтсе-инженер, йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы.
Биографияһы
Рәсүл Абдрахман улы Ғүмәров 1936 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһы Смаҡай ҡасабаһында тыуған. Атаһы 1941 йылда Ленинград өсөн барған ҡаты алыштарҙа хәбәрһеҙ юғала. Әсәһе Сәхибъямал өс баланы бер үҙе тәрбиәләп үҫтерә. 1953 йылда Рәсүл Ишембай ҡалаһындағы 3-сө башҡорт мәктәбен (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты ), 1958 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
1958—1997 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында эшләй.
1958—1959 йылдарҙа нефть сығарыу операторы, 1959—1974 йылдарҙа скважиналарҙы капиталь ремонтлау буйынса инженер, скважиналарҙы ер аҫтында һәм капиталь ремонтлау цехы начальнигы урынбаҫары, начальнигы вазифаларында эшләй.
1973 йылда уның ҡатнашлығында «Ишембайнефть» идаралығында беренсе тапҡыр Грачевский ятҡылығында скважинаның икенсе йәнәш олонон (боковой ствол) ерҙе быраулап төшөрәләр. Нефть табыуҙы күпкә арттырған методты һуңыраҡ башҡа нефтселәр ҙа ҡуллана башлай. Нефть сығарыуҙың яңы технологияларын ҡулланыу өсөн инструменттарҙы яҡшыртыу, эшселәрҙең квалификацияһын үҫтереү, эш урынын кешегә уңайлы итеп ҡороуҙы хәстәрләй. Йәш белгестәр әҙерләүгә күп көс һала, эшселәргә техникумда, институтта ситтән тороп уҡырға мөмкинлек бирә. 1966—1968 йылдарҙа Германия Демократик Республикаһында оҙайлы командировкала тәжрибә менән уртаҡлаша.
1968—1974 йылдарҙа — «Ишембайнефть» идаралығының начальник урынбаҫары булараҡ ерҙе нефть эшкәртеү өсөн алыу, кире ҡайтарыуҙы, эшселәр тураһында хәстәрлекте, балалар баҡсалары, мәктәптәр, тораҡ йорттар төҙөү һәм тәртиптә тотоуҙы тәьмин итә. Элекке эшселәр уны кешелекле, хәстәрлекле етәксе итеп хәтерләй.
1996—1997 йылдарҙа «Ишембайнефть» идаралығының уҡыу комбинаты директоры.
«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы Ветерандар советы рәйесе, Ишембай ҡалаһы башҡорттары ойошмаһының әүҙем ағзаһы, Смаҡай ҡасаба биләмәһе үҙидараһының аҡһаҡалы. Ишембай энциклопедияһын төҙөүҙә ҡатнашҡан, Смаҡай биләмәһендә һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарына һәйкәл асыуға ҙур өлөш индергән. Архивтарҙа эҙләнеп, Фирҙәүс Бәширова етәкселегендә сыҡҡан «Беҙ — Смаҡай ейәндәре» китабы өсөн материалдар тупларға ярҙам иткән.
Шәжәрәһе
Исмәғил (ҡатыны Шәһәрбаныу) — Мәхмүт (Гөлзифа) — Ғабдрахман (Хафиза) — Ғүмәр (Сәбилә) — Ғилмизат (Зөлҡәғиҙә) — Мозафар (Ғәфифә) — Абдрахман (Сәхибъямал) — Рәсүл (Сәриә) — Рөстәм (Ләлә) — Рәмил.
Волкова Любовь Григорьевна
Волкова Любовь Григорьевна (17 июль 1927 йыл — 31 октябрь 2014 йыл) — инженер-технолог. 1954 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының өлкән операторы, 1965—1994 йылдарҙа — ҡулайламалар начальнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
Биографияһы
Любовь Григорьевна Волкова 1927 йылдың 17 июлендә Ярославль өлкәһенең Тутаев ҡалаһында тыуған. 1962 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1945 йылда Ярославль нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы булып башлай. Һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң, ошо уҡ предприятиела оператор булып эшләй. 1954 йылдан — Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында өлкән оператор.
1959 йылдың 21 декабрендә Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводы продукция сығарыу буйынса ете йыллыҡ дәүләт планының тәүге йылын үтәй (1959—1965). Эшселәрҙең һәм инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙең техник прогресс өсөн көрәштә ижади әүҙемлеге, предприятиены яңыртып ҡороу нефть эшкәртеү ҡорамалдарының ҡеүәтен ярты миллион тоннанан ашыуға арттырырға мөмкинлек бирә. Былар бөтәһе лә тауар һатыуҙан планға ҡарағанда 26 миллион һумға күберәк табыш алыуға булышлыҡ итә. 22, 23, 27-се цех хеҙмәткәрҙәре план күрһәткестәрен үтәүгә тос өлөш индерә. Л. Г. Волкова эшләгән контактлы май таҙартыу ҡоролмаларының 27-се цех коллективы пландан тыш 30 мең тоннаға яҡын продукция бирә.
Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллығы айҡанлы, айырыуса емешле хеҙмәте һәм ҡаҙаныштары, йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн 1960 йылдың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Л. Г. Волковаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1965—1994 ййылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында ҡулайламалар начальнигы булып эшләй.
Ленин (1960) һәм «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Шакой
Шакой — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка от Кура-Марьинского канала и до устья, Баксан йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Енғалыш
Енғалыш (Енгалышево) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 485 кеше. Почта индексы — 452156, ОКАТО коды — 80257830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вәлиханов Әғзәм Вәлихан улы
Вәлиханов Әғзәм Вәлихан улы (27 февраль 1927 йыл — 5 октябрь 2006 йыл) — нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1965—1977 йылдарҙа «Татнефть» берекмәһе начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Татар АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, Академик И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты.
Биографияһы
1927 йылдың 27 февралендә Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Бабай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1936 йылда ғаилә Иҫке Шалаш ауылына күсеп килә.
1944 йылда Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 2-се Балтик буйы фронтының 15-се Һауа армияһы, һуңынан Ленинград фронты аэродром йыһазландырыу батальонында яғыулыҡ технигы була. Һуғыш бөткәндән һуң 57-се авиация-техник полкында хеҙмәтен дауам итә, 1947 йылда демобилизациялана.
Аша ҡалаһында 1-се урта мәктәпте, 1953 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Йүнәлтмә буйынса «Татнефть» берекмәһенә эшкә ебәрелә. Хеҙмәт эшмәкәрлеген скважиналарҙы капиталь ремонтлау буйынса мастер булып башлай, аҙаҡ участка, «Бөгөлмәнефть» идаралығы начальнигы була. 1956—1962 йылдарҙа — нефть промыслаһының өлкән инженеры, 2-се нефть промыслаһы мөдире, «Аҙнаҡайнефть» нефть промыслаһы идаралығының баш инженеры, 1962—1963 йылдарҙа — «Елховнефть» нефть промыслаһы идаралығы начальнигы, 1963—1965 йылдарҙа — «Әлмәтнефть» нефть промыслаһы идаралығы начальнигы була.
1965 «Татнефть» производство берекмәһенең генераль директоры итеп тәғәйенләнә. 10 йыл дауамында берекмә менән уңышлы етәкселек итә. Уның етәкселеге ваҡытында берекмә структуралы үҙгәртелә, үҙҙәренең шәхси хужалығы менән нефть промыслаһы район инженер- технология хеҙмәтенә һәм производство хеҙмәтләндереүенең махсуслашҡан базаһына күсә. Вәлиханов исеме менән скважиналарҙы быраулауҙың күп яңы ысулдары һәм нефть сығарыуҙы арттырыу бәйле. Был бай нефть ҡатламдарына һыу ҡыуҙырыу процестарын механизациялау һәм автоматлаштырыу, скважина ҡоролмаларын ябайлаштырыу һәм башҡа новаторлыҡтар. Тап ошолар арҡаһында Татарстан нефтселәре «ҡара алтын» сығарыуҙың күләме буйынса ла, темптары буйынса ла беренселекте бирмәй. 1956—1975 йылдарҙа нефть сығарыу күләме Татарстанда йыл һайын 6-7 миллион тоннаға арта.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартының указы менән нефть сығарыу буйынса биш йыллыҡ план заданиеһын арттырып үтәгәне һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Вәлиханов Әғзәм Вәлихан улына, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән юғары исем бирелә.
1977 йылда Мәскәүгә эшкә күсерелә. СССР газ һәм нефть сәнәғәте министры урынбаҫары булып эшләй, 1985 йылда тәжрибәле практик ҡына түгел, ә ғалим, техник фәндәр кандидаты булараҡ, нефть һәм газ сәнәғәтенең иҡтисад ойошмаһының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтын етәкләй. 1987 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем шунда эшләй. Әммә хаҡлы ялда балһа ла, нефть тармағында әүҙем эшләүен дауам итә. 1990—1992 йылдарҙа — «Энергия» акционерҙар йәмғиәтен етәкләй, 1993—1995 йылдарҙа — «Норд-Вест» акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты
Игнатьев Семён Денисович
Игнатьев Семен Денисович (1(14) сентябрь 1904 йыл — 27 ноябрь 1983 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1953—1957 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. СССР-ҙың I—V саҡырылыш, РСФСР-ҙың IV саҡырылыш һәм Татар АССР-ының V саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике Ленин (1940, 1944, 1948, 1957), Октябрь Революцияһы (1974), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1943) ордендары кавалеры.
Вәлиханов Әғзәм Вәлихан улы
Биографияһы
Күп йәмәғәт эштәре алып бара. СССР Юғары Советы, Татар АССР-ы Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIII, XXIV, XXV съездары делегаты итеп һайлана; СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Фән һәм техника өлкәһендәге Ленин һәм дәүләт премиялары буйынса комитет ағзаһы.
Пашаева Ғәнирә Әләскәр ҡыҙы
Пашаева Ғәнирә Әләскәр ҡыҙы (Qənirə Ələsgər qızı Paşayeva, 24 март 1975 йыл, Товуз районы, Әзербайжан ССР-ы) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, журналист, шағирә,  Әзербайжан Республикаһы Милли йыйылышы депутаты. Әзербайжан яҙыусыһы Ғәнзәфәр Пашаевтың ике туған һеңлеһе.
Вәлиханов Әғзәм Вәлихан улы
Биографияһы
Татар АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. Академик И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты.
Игнатьев Семён Денисович
1926 йылдан КПСС ағзаһы, Үҙәк Ревизия комиссияһы ағзаһы (1939—1952),КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1953, 1953—1961), КПСС Үҙәк Комитеты президиумы ағзаһы (1952—1953).
Пашаева Ғәнирә Әләскәр ҡыҙы
Биографияһы
Пашаева Ғәнирә 1975 йылдың 24 мартында Әзербайжан ССР-ының Товуз районы Дюз Ғырығлы ауылында тыуған. Әзербайжан дәүләт медицина университетының педиатрия факультетын һәм Баҡы дәүләт университетының халыҡ-ара хоҡуҡ факультетын тамамлап, ике юғары — медицина һәм юридик белем ала. рус һәм инглиз телдәрендә һөйләшә.
Вәлиханов Әғзәм Вәлихан улы
Биографияһы
Мәскәү ҡалаһында йәшәп һәм эшләп, 2006 йылдың 5 октябрендә вафат була. Васыятына ярашлы, Әлмәт ҡалаһында ерләнгән.