cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нәғиб Мәхфүз
Биографияһы
Бик үҙенсәлекле була ул район: төрлө ҡатлам кешеләре бик тығыҙ йәшәй: фаҡирҙарҙан байҙарға тиклем, күп балалы ғаиләләр көн күргән ҙур бүлмәләр янында — байҙар йортары. Шуға күрә буласаҡ яҙыусы бала саҡтан мысыр йәмғиәтенең төрлө моделдәрен күреп үҫә, аралаша һәм донъя менән таныша. Шунда уҡ, әл-Джамалияла, Мәхфүздең милләтселек тамырҙары ята (һуңғараҡ уға Салама Мусаның социализмы бик етди йоғонто яһай). Бала саҡта уҡ у 1919 йылда инглиз протекторатына ҡаршы сығыштар шаһиты була. Илдәге милли күтәрелеште Мәхфүз атаһы аша таный: атаһы үҙгәрештәр яҡлы була. Мостафа Камил, Мөхәммәт Фәрит (ингл. Mohammad Farid), Саад Заглул исемдәре Мәхфүз йортонда изгеләрҙән һанала, ә ил дошмандары — атаһының шәхси дошмандары. Ҡаһирә университетында (ул ваҡытта Король Фуада I Университеты) Мәхфүз философия һәм әҙәбиәтте өйрәнә. Мәктәптә Мәхфүз математикала һәм теүәл фәндәрҙә һәләтлелеген күрһәтә, шуға күрә башта ул табип йәки инженер һөнәрен һайларға ниәтләнә. Әммә артабан ул философия менән мауығып китә. 1934 йылда ул философия факультетын тамамлай. Һуңынан ул сәнғәт магистры дәрәжәһен алыу өсөн әҙерләнә башлай, периодик матбуғатта бик күп яҙыша, философия һәм психология темаларына мәҡәләләр баҫтыра.
Вафаты һәм ерләнеүе
2006 йылдың июлендә Мәхфүз ҡолап, башын йәрәхәтләй һәм хәстәханаға эләгә. 2006 йылдың 30 авгусында вафат була, башҡаса үҙ йортона ҡайтмай. Күҙҙәре күрмәгәнгә ҡарамаҫтан, ул һаман яҙыуын дауам итә. Бик ҡаты сирләй. 2006 йылда ул әҙәбиәт буйынса иң оло Нобель премияһы лауреаты һәм шулай уҡ ғәрәп телендә ижад иткән берҙән-бер Нобель премияһы лауреаты була. 2006 йылдың 31 авгусында Әл-Рашдан мәсетендә тантаналы рәүештә ерләнә.
Ижады
Мәхфүз Нәғибтең тәүге әҫәрҙәрен «Әл-маджалла әл-джадида» журналында уның редакторы, билдәле Мысыр журналисы Салама Муса баҫтыра. Муса йәш Мәхфүзгә ныҡ тәьҫир итә, ул яҙа башлаған саҡта, Муса уға «Һинең потенциалың бар. Тик үҫештермәгәнһең генә», — тигәнref>Лауреаты Нобелевской премии по литературе — Н. Махфуз. Интервью The Paris Review, № 123, 1992]. Беренсе новеллалар йыйынтығы («Иҫәрлек бышылдауы») 1938 йылда нәшер ителә[5]. Унан һуң бер нисә тарихи роман, улар романтик манерала яҙылған була һәм фараондар хакимлығы осорона бағышлана («Хеопс аҡылы», «Нубий Родописы», «Фивалар көрәше»). Европала Мәхфүз «Ҡаһирә трилогияһы» сыҡҡандан һуң, 1950-се йылдар аҙағында, билдәлелек ала. Ҡаһирә ғаиләһенең өс быуын вәкилдәрен һүрәтләп, автор Мысыр тарихының социаль һәм сәйәси ваҡиғаларын күрһәтә.
1960-сы йылдарҙа Мәхфүздең ижадында үҙгәрештәр барлыҡҡа килә, ул бәләкәй күләмле хикәйәләр яҙа башлай һәм күберәк символдар менән эш итә. Йәмғиәт үҫеше менән барлыҡҡа килгән бошоноу һәм ғазапланыу тойғолары, кеше үҙен яңғыҙ һәм бер кемгә лә кәрәкмәгән итеп тойоуы: «Бур һәм эттәр» (1961), «Хоҙай донъяһы» (1963), «Бүҙәнәләр һәм көҙ» (1964), «Юл» (1964), «Фаҡир» (1965), «Нил өҫтөндә һайрашыу» (1966), «Ҡара бесәй тавернаһы» (1968), «Баллы ай» (1971) кеүек әҫәрҙәрендә тасуирлана.
1988 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы тапшырыла. Бик күп романдары экранизациялана. Улар мысыр илдәрендә популярлыҡ менән файҙалана. Ҡаһирәлә уға бронзанан һәйкәл ҡуйылған.
Тәнҡитселәр уның ижадын дүрт ҙур осорға бүләләр. Беренсеһе —тарих, романтик прозаһы осоро, икенсеһе — реализм һәм натурализм прозаһы, өсөнсө осорға тәнҡитселәр Мәхфүздең модернизм һәм эксперименталь әҙәбиәте жанрҙарындағы эштәрен иҫкә алалар, ә дүртенселә — яҙыусының традицион формаларҙы ҡулланыуға ынтылышын билдәләйҙәр, ошо уҡ осорҙа ул «эпизодик романдар» ижад итә (ингл episodic novel). Әммә был бүленеш шартлы ғына. Сөнки Мәхфүздең әҫәрҙәре бер ниндәй сиктәргә һыйырлыҡ булмай, уның ижад эстетикаһын алдан билдәләрлек түгел. Миҫал итеп автор ижадының реализм түбәһе тип иҫәпләнгән «Ҡаһирә трилогияһын» (ингл. Cairo Trilogy) телгә алып була, әммә әлеге әҫәрҙә лә модернизм сағылыштары һиҙелә.
Обертребра
Обертребра (Obertrebra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 288 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Көрән (төҫ)
Көрән − дөйөм палитраға кермәгән спектераль булмаған төҫ. Йәшел һәм ҡыҙыл йәки һары ҡыҙыл һәм көл төҫтәрге йәки күк буяҡтарҙы ҡушыуҙан барлыҡҡа килә. Әммә улар төрлөсәрәк килеп сығырға мөмкин.
Сава-Ю
Сава-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Четлас
Четлас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хузангай Пётр Петрович
Педер (Петр Петрович) Хузангай (Петӗр (Пётр Петрович) Хусанкай; 22 ғинуар 1907 йыл — 4 март 1970 йыл) — сыуаш совет шағиры, тәржемәсе,Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры, Сыуаш АССР-ының халыҡ шағиры (1950), Сыуаш АССР-ының К. В. Иванов исемендәге дәүләт премияһы (1967), М.Сеспель исемендәге Сыуашстан Комсомол премияһы лауреаты (1969).
Биографияһы
1907 йылдың 22 ғинуарында Ҡазан губернаһы Сиктерме ауылында (хәҙер Татарстан Республикаһы Алькеевск районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Икенсе баҫҡыс мәктәпте тамамлай. Һуңынан Сыуашстан педагогия техникумында һәм Ҡазан да Көнсығыш педагогия институтында (хәҙер Ҡазан дәүләт университеты) уҡый. 1957 йылда эргәһендәге юғары әҙәби курстарҙы тамамлай СССР Яҙыусылар союзы эргәһендә Юғары әҙәбиәт курстарын тамамлай.
«Сунтал» редакция журналының сәркәтибе һәм тәржемәсе һәм әҙәби консультанты, сыуаш үҙәк гәзите «Коммунар» (Мәскәү) хәбәрсеһе булып эшләй. Ижад эшен ҙур йәмәғәт эшмәкәрлеге менән бергә алып бара. Ул РСФСР Юғары советы, Сыуаш АССР-ының Юғары советы депутаты була. Сыуаш АССР-ы Яҙыусылар Союзы идараһы рәйесе булып эшләй. РСФСР һәм СССР Яҙыусылар Союзы идараһы ағзаһы була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ябай һалдат һәм дивизия гәзиттәре хеҙмәткәре булараҡ фронтта була. Ҡаты яралана. Петр Хузангай исеме хәҙерге сыуаш шиғриәтенең үҫеүе һәм сәскә атыуы менән бәйле. Әҙәбиәтте тыуған халҡының үткәне, бөгөнгөһө һәм киләсәге тураһында тәрән уйланыуҙар менән тулған күп һанлы әҫәрҙәре менән байыта. Петр Хузангай күп кенә рус һәм сит ил классика әҫәрҙәрен сыуаш теленә тәржемәләй (А. Пушкин, М. Лермонтов, М. Горький, В. Маяковский, В Шекспир, Т. Шевченко һ.б.). Сыуаш шағирҙарының (К. Иванов һәм М. Сеспель һ.б.). әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә.
П. Хузанғай сыуаш яҙыусылары ижадына арналған әҙәби һәм тәнҡитле әҫәрҙәр авторы булараҡ та билдәле. П. Хузангайҙың шиғри диапазоны бик киң. Уның ижадында Рәсәй, Украина, Белоруссия, Латвия, Грузия, Болгария, Куба, Чехословакия, Польша тураһындағы шиғырҙар ҙур урын биләй. 1970 йылдың 4 мартында 64 йәшендә Чебоксарҙа вафат була.
Әҫәрҙәре
«Тăван çěршыв» («Родина»), «Таня» (Зоя Космодемьянская тураһында, 1942 , 1956 йылдан Сталиндың исемен алып ташлап редакцияланған), шиғыр менән яҙылған « Аптраман тавраш» («Род Аптрамана»). Шиғырҙар циклы «Песни Тилли».
Хәтер
Шағирҙың тыуған ауылы 1981 йылдан 2004 йылға тиклем Хузангаево тип атала. 2004 йылдың декабрендә Сиктерме-Хуҙангаево тип үҙгәртелә. 2002 йылдың февралендә ауылда П. Хузангай исемендәге музей асыла.
Чебоксар ҡалаһы Ленин районында П. Хузангай исемендәге урта белем биреү мәктәбе № 49 (айырым предметтарҙы тәрәнәйтеп өйрәнеү) бар.
Чебоксарҙа ул йәшәгән (1960—1970) йортта — Ленин проспекты, 38 мемориаль таҡта ҡуйылған.
Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты алдындағы скверҙа бюст-һәйкәл ҡуйылған(2006).
Мариҙарҙың тәүге халыҡ шағиры М. Казаков П. Хузангай менән шәхсән таныш була, ул 1970 йылда «Педер Хузангай иҫтәлегенә» шиғыр яҙа, урыҫ теленә А. Казакова тәржемә итә.
Секстант (йондоҙлоҡ)
Секстант (йондоҙлоҡ) (Sextans) — бәләкәй генә тоноҡ экваториаль йондоҙлоҡ, күк йөҙөндә 313,5 кв. градус майҙанды биләй, ябай күҙ менән күрелгән 34 йондоҙҙан тора. Иң яҡты йондоҙо — α Sex, яҡтылығы 4,49 була. Майҙаны буйынса урыны — 47.
Тукан (йондоҙлоҡ)
Тукан (йондоҙлоҡ) (Tucana) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Tuc, яҡтылығы 2,87 була. Майҙаны буйынса урыны — 48.
Секстант (йондоҙлоҡ)
Тарихы
Яңы йондоҙлоҡ. Ян Гевелий тарафынан 1690 йылда «Уранография» күк атласына индерелә. Йондоҙлоҡтоң «Күк йөҙө Секстант» атамаһы 1679 йылда Гевелий обсерваторияһы менән бергә янған ғалимдың яратҡан астрономик инструменты хөрмәтенә бирелә. Тап шуға ла Гевелий уны арыҫлан менән Гидра араһына,  ул заман астрологтары фекеренсә, утлы тәбиғәт йондоҙлоҡтары араһына урынлаштыра.
COSMOS галактикалары яланында Секстант йондоҙлоғонда Ҡояштан 2 миллиардтан ашыу яҡтылыҡ йылы алыҫлығында (ҡыҙыл шылыу z ≈ 2,5) табылған, ул 5000-дән ашыу прото-сверхскопление Гипериона галактикаларҙан тора,  массаһы 4,8×1015 Ҡояш массаһынан.
РН-БашНИПИнефть
«РН-БашНИПИнефть» — нефть ятҡылыҡтарын эҙләү буйынса эштәр алып барған ғилми-тикшеренеү һәм проект институты. Ул, «Башнефть» АНК-һы ПАО-һының Кесе компанияһы булараҡ, нефть һәм газ тупланмаларын эҙләү һәм табыу, нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү, скважиналар ҡороу, нефть сығарыу, нефть ятҡылыҡтарын төҙөкләндереү проекттарын төҙөү өлкәһендә төп ғилми үҙәк булып тора.
Тулы исеме — «Роснефть — Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты» Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте. Офисы Өфөлә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ойошмала 1200-ҙән ашыу кеше эшләй.
Составында 27 фәнни-проект институты булған «„Роснефть“ нефть компанияһы» ПАО-һына инә.
Институт тарихы
«Башнефть» ғилми үҙәге үҙенең тарихын 1947 йылда асылған Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институты менән бәйләй, уның алдына девон нефте ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе фәнни-техник яҡтан тәьмин итеү бурысы ҡуйыла. 1970 йылдан «Башнефть» производство берекмәһе составындағы институт «БашНИПИнефть» исемен йөрөтә.
Исемен үҙгәртеү тарихы:
2018 йылда ул эшләгән бөтә төбәктәрҙә «НК „Роснефть“» ПАО-һының эшмәкәрлеген тәьмин итеү өсөн Өфөләге БашНИПИнефть һәм РН-УфаНИПИнефть институттарын берләштереү планлаштырыла.
Төп эшмәкәрлек йүнәлештәре
Геология һәм эшмәкәрлек:
Марс (Кушнаренко районы)
Марс (Марс) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 78 кеше булған. Почта индексы — 452246, ОКАТО коды — 80240815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күгәүен
Күгәүен, уҡра, бөгәләк, бөгәлсән, рәшә (Овод) — яры ҡанатлылар класындағы бөжәк.Ҙурлығы себен ҡәҙәре. Личинкалары менән һөтимәр хайуандарҙың паразиттары иҫәпләнә.Барлығы 150 төрө билдәле.Шуларҙың береһе генә кеше тиреһе аша үрсеүсе булып иҫәпләнә. (Linnaeus Jr in Pallas, 1781 ул Үҙәк Америкала таралған.Кешеләргә һөжүм итә.
Болан күгәүене Hypoderma (Oedemagena) tarandi (Linnaeus, 1758) иң шәп осоусы бөжәк булараҡ Геннистың рекордтар китабында бик оҙаҡ теркәлеп тора, аҙаҡтан кире ҡағыла һәм башҡа ҡаралмай.
Шулай уҡ ашҡаҙан күгәүене лә була(Gasterophilidae). Улар личинкалары менән йорт хайуандарының төрлө төрҙәрендә һәм шулай уҡ кешелә паразит рәүешендә йәшәй.
Рәшә (рәшә себен) балаларын тере тыуҙыра, балаларын йәй көнө һарыҡтарҙың танау тишектәренә һала, уның балалары үрләп һарыҡтың маңлайына һәм яңаҡ тирәләренә барып етә һәм бик ныҡ ауырта, хатта ҡайһы саҡта һарыҡтың мейеһенә барып инә, унда әйләнсек (вертячка) ауырыуы башлана һәм үлә.
Күгәүен, уҡра, бөгәләк, бөгәлсән, рәшә —һөтимәрҙәрҙә паразитлыҡ итеүсе урта ҙурлыҡтағы ике ҡанатлы бөжәктәрҙең бер нисә ғаиләһе. Бөгәлсәндәр, бөгәләктәр − йылҡы паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары йылҡының эсәк буйында паразитлыҡ итәләр; уҡра − һыйыр мал паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары һыйырҙың тиреһендә паразитлыҡ итәләр; рәшә − һарыҡ паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары һарыҡтың танауында паразитлыҡ итәләр.
Ашҡаҙан бөгәлсәндәре (Gasterophilidae), танау- боғаҙ бөгәлсәндәре (Oestridae), тире аҫты бөгәлсәндәре (Hypodermaticae). 100- гә яҡын төрө билдәле. Кәүҙәһе төктәр менән ҡапланған, ҡайһы берҙәре төкһөҙ ҙә була. Етлеккән бөгәлсәндәрҙең ауыҙ органдары үҫеш алмаған, һәм улар туҡланмай. Оҙаҡ йәшәмәйҙәр. Күп төрҙәренең личинкалары − кеше һәм имеҙеүселәрҙең эндопаразиттары.
Ашҡаҙан ат бөгәлсәне (G. intestinalis) − кәүҙәһенең оҙонлоғо 12-15 мм; күкәйен малдың ирендәре менән ҡағыла торған урыдарына һала. Личинкалар турынан-туры йәки аҙыҡ менән ашҡаҙанға үтә, етлеккәнсе шунда ҡала; тышҡы яҡҡа экскременттар менән сыға.
Рәшә (O. ovis) – һарыҡ танауында паразитлыҡ итә, кәүҙәһенең оҙонлоғо 10-12 мм; һарыҡтарҙа һәм кәзәләрҙә паразитлык итә. Тереләй тыуҙырыусы инә заттар личинкаларын терлектең танау тишегенә һиптерә. Личинкалар баш эсенә (маңлай ҡыуышлығы, йотҡолоҡ өҫтөнә) үтеп керә, уларҙың паразитлык итеүе малдың бик ныҡ хәлһеҙләнеүенә килтерә.
Тире аҫты үгеҙ уҡраһы (H. bovis) - кәүҙәһенең оҙонлоғо 12-14 мм; мөгөҙлө эре терлектә паразитлыҡ итә. Күкәйен малдың төктәренә беркетә. Личинкалар хайуан организмына тире ҡапламы аша керә һәм унда үҫә. Йөн ҡойоу алдынан, икенсе стадиялә, терлек арҡаһындагы етлеккән личинкалар, тишек тишеп, тире аҫтынан тышҡа сығалар һәм ҡурсаҡҡа әйләнеү өсөн ер аҫтына төшәләр.
Шельпорыль-Кы
Шельпорыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Покаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 136 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорбанғәлиев Артур Ришат улы
Ҡорбанғәлиев Артур Ришат улы (14 декабрь 1980 йыл — 9 сентябрь 1999 йыл) — Рәсәй Федерацияһы Һауа-десант ғәскәрҙәренең хәрби хеҙмәткәре, гвардия парашют-десант полкының взвод командиры урынбаҫары, гвардия сержанты. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Артур Ришат улы Ҡорбанғәлиев 1980 йылдың 14 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1984 йылда ата-әсәһе менән Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡалаһына күсенә. Шунда уның бала сағы һәм үҫмер йылдары үтә, 1998 йылда 7-се урта мәктәпте тамамлай.
Һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1999 йылдың август башында Дағстан һәм Чечен Республикалары биләмәләрендә терроризмға ҡаршы операция (Икенсе Чечен һуғышы) башланғас, парашют-десант взводы командиры урынбаҫары (119-сы гвардия парашют-десант полкы, 3-сө парашют-десант ротаһы) гвардия сержанты Артур Ҡорбанғәлиев үҙ подразделениеһы составында хәрби хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша.
Чечен террорсылары һәм уларҙы сит ил булышсыларына ҡаршы һуғыштарҙың береһе барышында, 1999 йылдың 9 сентябрендә Дағстандың Новолакский районында, ҡыйыу яугир-десантсы снайпер пуляһынан һәләк була.
Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡалаһында хәрби хөрмәт менән ерләнә.
Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән 1999 йылдың 30 декабрендә, хәрби бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, гвардия сержанты Ҡорбанғәлиев Артур Ришат улына үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.
Хәтер
Герой иҫтәлегенә Өфө ҡалаһының Октябрь районында Урман тыҡрығындағы 14-се йорт фасадында мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, унда алтын хәрефтәр менән Рәсәй Геройы Артур Ҡорбанғәлиевтың исеме уйылып яҙылған. Шулай уҡ мемориаль таҡтаташ Ҡытаутамаҡ ҡалаһында, Артур уҡыған мәктәптә ҡуйылған.
Маклак
Маклак — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимов Мәхмүт Бакир улы
Сәлимов Мәхмүт Бакир улы (20 июнь 1960 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник. Осетин-Ингуш низағында, чечен һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019). Дондағы Ростовта йәшәй.
Биографияһы
Мәхмүт Бакир улы Сәлимов 1960 йылдың 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Яңы Яппар ауылында тыуған.
1977 — 2000 йылдар — СССР һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре сафында хеҙмәт итә.
1977 — 1982 йылдар — Ракета ғәскәрҙәренең Неделин исемендәге Ростов юғары команда-инженерлыҡ училищеһы курсанты.
1982 — 1990 йылдар — Себер хәрби округында (Новосибирск) төрлө яуаплы вазифаларҙа хеҙмәт итә.
1990 — 1993 йылдар — Мәскәү ҡалаһында В. И. Ленин исемендәге Хәрби академияла уҡый.
1993 — 2000 йылдар — Төньяҡ Кавказ хәрби округы штабында хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Галина, улы — Дамир.
Оберхайн
Оберхайн (Oberhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 730 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 570 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7426 һәм автомобиль коды — SLF.
Проскокушка
Проскокушка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Изылы йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Индеец (йондоҙлоҡ)
Индеец (йондоҙлоҡ) (Indus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Ind, яҡтылығы 3,11 була. Майҙаны буйынса урыны — 49.
Әмир (Бүздәк районы)
Әмир (Амирово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 482 кеше. Почта индексы — 452720, ОКАТО коды — 80217000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сага-Юнко
Сага-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярей-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәмилә (күл)
Шәмилә, Сульфатлы  (Шамеля, Сульфатное) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы аҡмай торған ҡырҡыу тоҙло күл, шифалы ләм ятҡылыҡтары менән билдәле. Популяр ял итеү урыны. Һарт-Әбдерәш ауыл Советынан төньяҡ-көнсығыштараҡ, Мартыновка ауылынан 5,5 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Ҡырғыҙстанда белем алыу мотлаҡ һанала, ете йәштән ун биш йәшкә тиклем туғыҙ йыл уҡырға тейештәр. Был система буйынса дүрт йыллыҡ башланғыс мәктәптән һәм биш йыллыҡ урта мәктәптән һуң ике йыллыҡ өлкән дөйөм мәктәп, махсус урта йәки һөнәри мәктәптә уҡырға була.
Шәмилә (күл)
Ҡурған өлкәһенең төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы, майҙаны 102 гектар.
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Мәғариф һәм фән министрлығы Ҡырғыҙстан мәғарифы өсөн яуаплы. Бюджеттың кәмеүе уҡытыусыларҙың эш хаҡын һәм ҡорамалдарҙы һатып алыуға килтерә, уҡыусы ҡыҙҙар һаны кәмей.
Шәмилә (күл)
Күл ҡыш көнө лә туңмай.
Ҡырғыҙстанда мәғариф
2008 йылда мәғарифҡа 3,7 процент тулайым эске продукт тотонола. 2001 йылда тейешле йәш төркөмөнөң 89 проценты мотлаҡ программаға индерелә, әммә был күрһәткес 2000 йылдар башында кәмей. Ҡырғыҙстанда грамоталылыҡ кимәле 2004 йылда 98,7 процент тәшкил итә.
Шәмилә (күл)
Тасуирламаһы
Күл төбөндә сульфидлы ләм батҡағы ятҡылыҡтары бар. Батҡаҡ структураһы: батҡаҡ иҙелмәһе 49,7%, кристаллик һөлдә 40,6%, коллоид комплексы 9,7%.
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Мәктәпкәсә һәм башланғыс белем биреү
Башланғыс мәктәптә ғәҙәттә 6 йәки 7 йәштә башлайҙар. Уҡыу дүрт йыл дауам итә һәм мотлаҡ булып тора. 2007 йылдан мәктәп формаһы мотлаҡ. Уҡытыу сифаты «насар» тип иҫәпләнә. PISA-ның 2006 йылдағы анализы буйынса. Ҡырғыҙстан уҡыу, математика һәм тәбиғәт фәндәре буйынса һуңғы урынды биләй.
Шәмилә (күл)
Фауна
Күлдә артемия (Artemia salina) ҡыҫалаһы тереклек итә. Был ҡыҫала бик үҙенсәлекле - ул айғолаҡаяҡлылар отрядына инә. Ҙурайғандарының өс күҙе һәм 11 пар аяғы була һәм кәүҙәләре 15 миллиметр оҙонлоҡҡа тиклем етеүе мөмкин. .
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Урта белем
9-сы кластан һуң сығарылыш уҡыусылары уҡыуҙарын йә 10-сы класта, йә иһә башланғыс һәм урта профессиональ белем биреү ойошмаларында дауам итә ала. Бындай программаларҙы тамамлаусылар, һөнәр үҙләштереү менән бер рәттән, тулы урта дөйөм белем ала.
Шәмилә (күл)
Туризм
Һыуы һәм шифалы ләменең дауалау үҙенсәлектәре арҡаһында, Шәмилә күле үҙ белдегенә килеп ял итеүселәр араһында бик популяр. Шәмилә күленең һыуы ифрат ныҡ тоҙло, хатта тулыһынса сумып булмай, һыу өҫтөндә тик кенә ятырға була. Израилдәге Үле диңгеҙҙәге кеүек, һыуға батып булмай тиерлек.
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Урта белем
Ҡырғыҙстанда 110 башланғыс һөнәри белем биреү һәм 131 урта һөнәри белем биреү ойошмаһы эшләй, уларҙа 100 һөнәр буйынса уҡытыу алып барыла.
Шәмилә (күл)
Туризм
Күлдә 15-20 минуттан да артыҡ йөҙөргә кәңәш ителмәй. Шунан һуң мотлаҡ һыуҙан сығырға кәрәк.
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Урта белем
Комплекслы белем биреү ике йыллыҡ уҡыу программаһынан тора, уны тамамлаған осраҡта тамамлау тураһында таныҡлыҡ (аттестат) бирелә. Юғары уҡыу йорттарына уҡырға ингәндә урта дөйөм белем тураһында таныҡлыҡтың булыуы мотлаҡ шарт булып тора. Бюджет һәм контракт формаһындағы юғары белем биреүҙең төрлө йүнәлештәренә һәм һөнәрҙәренә ҡабул итеү Дөйөм республика тестары һөҙөмтәләре буйынса ғына тормошҡа ашырыла.
Шәмилә (күл)
Туризм
1770 йылда немец ғалимы, энциклопедист, тәбиғәт фәндәре белгесе Петер Симон Паллас «бөйөк Шимеля» тип атап, күлгә тасуирлама биргән булған
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Урта белем
Тест ике өлөштән — юғары уҡыу йортонда абитуриенттың уҡыу мөмкинлеген билдәләгән төп тестан һәм мәктәп программаһы материалдарына нигеҙләнгән һәм абитуриенттарҙың белем кимәлен билдәләгән предмет тестарынан тора. Әлеге ваҡытта сығарылыш уҡыусылары химия, биология, сит телдәр, математика, тарих һәм физика фәндәренән тест һайлай ала.
Шәмилә (күл)
Күлгә барыу юлы
Күлгә барыу өсөн «Иртыш» федераль автомобиль юлы буйынса хәрәкәт итергә кәрәк: Ҡурған өлкәһенең Щучье ҡалаһы яғына көньяҡҡа боролоп, артабан Сухоборск, Сафакүл аша көньяҡ-көнбайышҡа барырға. Мартыновкаға етәрәк, Петровка яғына грунт юлына боролорға кәрәк. 3 саҡрым үткәс, күл күренер.
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Урта белем
Тест йылына бер тапҡыр, май айында үткәрелә (ауырыу йәки ярыштарҙа булған башҡа сығарылыш уҡыусылары өсөн өҫтәмә тест июндә үткәрелә). Юғары уҡыу йортона инеү өсөн 2015 йылда төп һынауҙа 110 мәрәй һәм предмет һынауында 60 мәрәй йыйырға кәрәк була). Тест сертификаттары урта дөйөм белем тураһында аттестат алған ваҡытта бирелә.
Шәмилә (күл)
Этимологияһы
Күл исеменең ҡайҙан килеп сығыуы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Әлеге көндә урыҫ телендә Шамеля, Шамиля тип яҙып йөрөтөлһә лә, Паллас уны Шимеля тип телгә алған.
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Юғары белем
Юғары белем үҙ эсенә университеттарҙы, академияларҙы, махсуслаштырылған юғары уҡыу йорттарын һәм институттарҙы ала. Ҡырғыҙ республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң юғары уҡыу йорттарының һаны арта — 1991 йылда 12-нән 2015 йылда 50-гә тиклем. Студенттар һаны 1991 йылдан алып 4 тапҡырға арта һәм 2014/2015 уҡыу йылында 223,2 мең кеше тәшкил итә.
Әле эшләгәндәрҙең 33-ө — дәүләт, 21-е — дәүләткә ҡарамаған юғары уҡыу йорттары.
2012 йылдан Ҡырғыҙ республикаһы юғары белем биреүҙең ике кимәлле системаһына күсә, был бакалавр (240 кредит), магистр (120 кредит) һәм белгес дәрәжәһен (5 йыл уҡыу, ижад менән бәйле бер нисә медицина, инженер һөнәре һәм һөнәр) алырға мөмкинлек бирә.
Республикала шулай уҡ Рәсәй юғары уҡыу йорттарының 7 филиалы эшләй.
Чим (Лоптюга ҡушылдығы)
Чим  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лоптюга йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишкилде
Ишкилде (Ишкильдино) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 234 кеше. Почта индексы — 453628, ОКАТО коды — 80201816003.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, башҡорттар (100 %) йәшәй.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡыраҡа инеше янында Ишкилде ауылы барлыҡҡа килгән. Ауыл 1773 йылғы Ишкилде Дәүләтҡол улы Йосопов исемен йөрөтә, уның улдары Янмырҙа һәм Ханмырҙа.
1834 йылда 25 хужалыҡта 118 кеше йәшәгән. X ревизияла 132 кеше йәшәгән 26 йорт күрһәтелгән. 1920 йылда 60 йортта 306 кеше йәшәгән.
1842 йылда 20 ылау йәйләүгә сыға. 118 кешегә 100 ат, 60 һыйыр, 25 һарыҡ, 10 кәзә тура килгән. Уларҙың шулай уҡ 26 сирек һөрөнтө ере булған. 8 бот ужым һәм 232 бот яҙғы иген сәселгән.
Шулай уҡ уҡығыҙ: Ишкилде ауылы тарихы
Миндәк
Миндәк — күп мәғәнәле һүҙ.
Ғәзизов Рөстәм Фәрит улы
Ғәзизов Рөстәм Фәрит улы (9 ноябрь 1983 йыл) — инженер, дәүләт хеҙәткәре. 2017 йылдан Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2021 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала округы хакимиәте башлығы.
Биографияһы
Рөстәм Фәрит улы Ғәзизов 1983 йылдың 9 ноябрндә Башҡорт АССР‑ының Шишмә районы Уҙытамаҡ ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө авиация институтына уҡырға инә һәм уны 2006 йылда инженер һөнәре алып тамамлай. 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын, «Дәүләт һәм муниципаль идаралыҡ» курстарын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
2002—2003 йылдарҙа — «ПабликПрессБашкортостан» ябыҡ акционерҙер йәмғиәтендә һәм «Матбуғат донъяһы — Өфө» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә эшләй; 2003—2004 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының Дим районы Ижад һарайында өҫтәмә белем биреү уҡытыусыһы; 2004—2005 — Башҡортостан Республикаһы граждандар оборонаһы һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, Өфө ҡалаһының Дим районы граждандар оборонаһы һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр идаралығы технигы; 2005 йыл — Өфө ҡалаһының Калинин районы мәғариф бүлегенең өҫтәмә белем биреү уҡытыусыһы; 2006—2010 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районы буйынса граждандарҙы яҡлау идаралығының идара начальнигы урынбаҫары; 1-се категориялы белгес, 2010—2012 йылдарҙа — Өфө ҡала округы Калинин районы хакимиәтенең алыҫ биләмәләр менән эш буйынса бүлек начальнигы; 2012 йыл — Өфө ҡала округының Калинин районы хакимиәте башлығы урынбаҫары; 2012-2013 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районы хакимиәтенең йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм кадрҙар буйынса начальник урынбаҫары; 2014-2015 йылдарҙа — Өфө ҡала округы Калинин районы хакимиәтенең мәғлүмәт һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса начальник урынбаҫары; 2015-2017 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең Ижтимағи-сәйәси үҫеш  буйынса идаралығының йәмәғәт институттары менән үҙ-ара эш итеү буйынса бүлек начальнигы, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары —  сәйәси партиялар менән үҙ-ара эш итеү бүлеге начальнигы; 2017 йылдан — Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
2011 йыл, Калинин районы хакимиәтенең Маҡтау ҡағыҙы;
2013 йыл, Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының Калинин районы хакимиәтенең Маҡтау ҡағыҙы;
2014 йыл, Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының Граждандар оборонаһы Советының Маҡтау ҡағыҙы;
2017 йыл, «Граждандар оборонаһына 85 йыл» иҫтәлекле миҙалы;
2013 йыл, Башҡортостан Республикаһының Хәрби комиссары грамотаһы;
2015 йыл, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫарының «IV Бөтә донъя башҡорттар Ҡоролтайын ойоштороуға һәм үткәреүгә ҙур өлөш индергәне өсөн» Рәхмәт хаты;
2013 йыл, Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының Маҡтау ҡағыҙы;
2018, «БДБ ҡалаларының тотороҡло үҫешенә индергән өлөшө өсөн» МАГ-тың иҫтәлекле билдә-ордены;
2018 йыл, «Профсоюздарҙа әүҙем эшләгән өсөн» билдәһе.
Балалар баҡсаһы
Балалар баҡсаһы — мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы йәмәғәт тәрбиәләү учреждениеһы. Учреждение төрө булараҡ балалар баҡсалары күпселек илдә бар һәм халыҡ мәғарифы системаһында (ата-әсәләрҙән алған белемде һанамағанда) беренсе звено булып тора.
Балалар баҡсалары системаһы уларҙың ата-әсәләренең мәшғүллеген киң һәм дөйөм рәүештә хәл итеүгә йүнәлтелә (шуның өсөн балалар баҡсаларында эш ваҡыты күпселек һөнәрҙәрҙең эш графигы менән тура килә: аҙнаһына биш көн иртәнге 7-нән киске 7-гә тиклем). Баҡсалары системаһында шулай уҡ балаларҙы мәктәпкә әҙерләү ҙә тормошҡа ашырыла — улар минималь кимәлдә уҡырға, яҙырға һәм иҫәпләргә өйрәнә. Шулай уҡ балалар баҡсаһында балаларға тәртип мәҙәниәте нигеҙҙәре һалына. Мәктәпкә әҙерләүҙән тыш бында уларға шәфҡәтлелеккә һәм изгелеккә өйрәтәләр, әхлаҡи һәм мәҙәни ҡиммәттәр тураһында һөйләйҙәр.
Мәктәпкәсә тәрбиә концепцияһы формалашыуы
Педагогия учреждениеһы төрө булараҡ беренсе балалар баҡсаһы XIX быуат башында Нью-Ланаркала (Шотландия) социалист-утопист Роберт Оуэн «бәләкәй балалар өсөн мәктәп» ойоштора.
«Балалар баҡсаһы» (Kindergarten) атамаһы Германиянан килә, уны 1837 йылда педагог Фридрих Вильгельм Август Фребль уйлап сығара. Ул Бад-Бланкенбург ҡалаһында кесе йәштәге балалар өсөн уйын һәм уҡыу учрежденеһы ойоштора. Был учреждение ни бары ике йыл самаһы йәшәп ҡала. «Балалар баҡсаһы» атамаһын ул, балалар — оҫта һәм ентекле тәрбиә талап иткән тормош сәскәһе һәм уларҙы баҡсасылар үҫтерегә теейш, тигән фекерҙән сығып бирә.
Фрёбель балалар баҡсаһында күберәген әсәләр мәктәбен күрә. Италия физиологы һәм табип Мария Монтессори ғаилә тәбриәһенең дауамы итеп, балаларҙы тормошҡа өйрәтеү маҡсатында балалар баҡсаһына алмашҡа үҙенең «Балалар йортон» тәҡдим итә:үҙ аллы кейенергә, йыуынырға, өҫтәл әҙерләргә, бер ни тиклем ашарға бешерергә, һауыт-һаба йыуырға, бүлмә йыйыштырырға һәм уйынсыҡтарын йыйып ҡуйырға өйрәтә,шулай уҡ башланғыс уҡыу һәм яҙыу һабаҡтарын биреп, мәктәпкә әҙерләй. Монтессори парта һәм эскәмйәләрҙе еңел балалар мебеле менән алмаштыра, балалар уларҙы үҙҙәре күтәреп йөрөй ала. Улар ашағандан һуң үҙҙәре өҫтәлде йыйыштыра, йыуына, бәҙрәҫкә йөрөй. Монтессори системаһы балалар баҡсаһында баҡса мөйөшө һәм балалар өсөн ауыл хужалығы ҡоралдары булырға тейеш тип күҙаллай. Уның концепцияһы буйынса, үҙҙәренең Балалар йортонда балалар хужа һәм эшсе булып тора. Шул уҡ ваҡытта ул баланың шәхсән хис-тойғоһон үҫтереүгә баҫым яһай, баланың коллективтағы аралашыуы һәм белем биреү маҡсаты икенсе планға сыға. Шуға күрә Рәсәй педагогы Сергей Иосифович Гессен  Монтессориҙы механиклыҡта, хыял менән уйнауҙы, балаларҙа булған ижади башланғысты һанға һуҡмауҙа тәнҡитләй, ә Фрёбель баланың шәхесен үҫтереүгә йүнәлеш ала, уның күңеленә бер бөтөн итеп ҡарай.
Шенябе-Яха
Шенябе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 109 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Розалин Сасмен Ялоу
Биографияһы
Розалин Сасмен Ялоу 1921 йылдың 19 июлендә АҠШ-тың Нью-Йорк ҡалаһында йәһүд иммигранттары Саймон Сассман һәм Клара Ципперҙың ғаиләһендә тыуа. Улар төргәк-ҡап материалдары менән һатыу итеү өлкәһендә эшләй. Розалин 1941 йылда Хантер колледжын тамамлай, физика менән ҡыҙыҡһына. Ләкин ҡатын-ҡыҙ булғас, уны бер университет та ҡабул итмәҫ тип уйлай. Сасмен Колумбия университетына машинистка булып эшкә инә, шунан секретарь вазифаһына күсә. Әммә шул уҡ йылды ул Урбана-Шаймпэйндағы Иллинойс университетына саҡырыла, сөнки икенсе  донъя һуғышы арҡаһында ир-ат етешмәй. 1943 йылда Сасмен Арон Ялоуға кейәүгә бара. 1945 йылда ядро физикаһында философия докторы була.
Диссертация яҡлағандан һуң Сасмен Ялоу Ветерандар эштәре идаралығының Бронкс госпиталендә эшләй башлай, унда Соломон Берсон менән берлектә ҡандың биологик составын асыҡлауҙың радиоизотоп ысулын эшләй. Башта улар кеше плазмаһында инсулинды детекторлау ысулын таба. Яңы радиоиммунологик ысул ҡандың гормондар, витаминдар, ферменттар кеүек минор компоненттарына ҡарата ҡулланыла башлай.
Ялоуҙың күп эштәре Соломон Берсон менән берлектә эшләнә, әммә ул Нобель премияһы бирелгәнгә тиклем мәрхүм булып ҡала.
Розалин Сасмен Ялоу 2011 йылдың 30 майында Нью-Йоркта вафат була.
Октант (йондоҙлоҡ)
Октант (йондоҙлоҡ) (Octans) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — ν Oct, яҡтылығы 3,73 була. Майҙаны буйынса урыны — 50.
Кесе Речка (Выч-Ях ҡушылдығы)
Кесе Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вычь-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Конго (йылға)
Конго (Заир, Луалаба ) — Үҙәк Африкалағы йылға, башлыса Конго Демократик Республикаһында (өлөшләтә Конго Республикаһы һәм Ангола сиктәре буйлап аға), Африкала иң тулы һыулы һәм оҙонлоғо буйынса икенсе урын биләгән йылға, Амазонканан ҡала һыу күләме буйынса донъяла икенсе урында тора (йыллыҡ ағымы — 1318,2 км², был Амазонканыҡынан 5 тапҡырға кәмерәк) һәм донъялағы иң тәрән йылға. Үрге ағымында (Кисангани ҡалаһынан өҫтәрәк) Луалаба тип атала. Экваторҙы ике тапҡыр киҫеп үткән иң ҙур йылға
Географияһы
Мумена ҡасабаһынан башланғыс ала.
Луалаба йылғаһы башланған ерҙән Конгоның оҙонлоғо 4374 км (Чамбеши йылғаһы башланған ерҙән — 4700 км). Бассейнының майҙаны 3457-нән алып 3820 мең км²-ға тиклем тәшкил итә. Луалабаның йылғаһы башы Конго Демократик Республикаһының көньяҡ-көнсығышында, Замбия сигенә яҡын яҫы таулыҡта барлыҡҡа килә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Конгоның сығанағы булып Чамбеши йылғаһы тора, ул Няса һәм Танганьика күлдәре араһында диңгеҙ кимәленән 1590 метр бейеклектә барлыҡҡа килә. Бангвеулу күленә ҡоя, унан Луапула исеме аҫтында аға башлай, Мверу күленә ҡойғандан һуң, унан Лувуа йылғаһы булып ағып сыға һәм Луалаба менән тоташа. Яҫы таулыҡтарҙа һәм яҫы яйлаларҙа урынлашҡан Конгоның (Луалаба) үрге ағымында тупһалар менән тыныс ағымлы бьефтар сиратлашыуы хас. Луалаба Нзило тарлауығында иң ныҡ түбәнәйеүе менән (яҡынса 70 км алыҫлыҡта 475 м) айырылып тора, ул Митумба тауҙарының көньяҡ армыттарын киҫеп үтә. Букама ҡалаһынан башлап йылға аҡрынлап Упемба грабенының (урындың текә йәки вертикаль тектоник ярыҡтарына ярашлы түбәнәйгән ер ҡабығы участкаһы) яҫы үҙәне буйлап аға; был район бик күп һаҙлыҡ һәм күлдәр менән тулған, улар араһында иң ҙурҙары — Кабве, Упемба, Кисале һәм Кабумба. Конголо ҡалаһынан түбәнеәрәк Луалаба йылғаһы Порт-д’Анферҙың (Тамуҡ ҡапҡаһы) кристалл тау тоҡомдары тарлауығын йырып үтә, уның үҙәне 90—120 метрға тиклем тарая; артабан йылға түбәнендә бер-бер артлы бер нисә төркөм шарлауыҡтар һәм һикәлтәләр барлыҡҡа килә. Экватор аҫтында яҫы таулыҡтың сикке баҫҡыстарынан Конго уйпатлығына төшә һәм Стэнли шарлауығын барлыҡҡа килтерә.
Стэнли шарлауығынан һуң Кисангани ҡалаһы эргәһендә йылға исемен Конго тип үҙгәртә. Конго уйпаты сиктәрендәге урта ағымда, бер аҙ түбәнәйеп, йылға тәбиғәте тыныслана (уртаса 0,07 м/км тирәһе). Тәпәш һәм яҫы, йыш ҡына һаҙлыҡлы яр буйҙарынан торған үҙәне тар участкаларҙа 1,5—2 км-ға тиклем, киң урындарҙа урыны менән 15 км-ға еткән күлгә оҡшаш сылбырҙан тора. Конго шарлауығының үҙәк өлөшөндә йылғаның һыубаҫар туғайҙары һәм уның уң ҡушылдыҡтары Убанги һәм Санга ҡушыла һәм әленән-әле һыу баҫҡан донъялағы иң ҙур райондарҙың береһен барлыҡҡа килтерә. Шарлауыҡтың көнбайыш сигенә яҡынлашҡанда, йылғаның тышҡы ҡиәфәте үҙгәрә: бында бейек (100 м һәм унан да күберәк) һәм текә ярҙар араһында ҡыҫыла. Урыны менән 1 км-ҙан кәмерәккә тиклем тарая; тәрәнлеге (йыш ҡына 20—30 метрға тиклем), ағым тиҙлеге арта. Канал тип аталған был тар участканан һуң Стэнли-Пул тип аталған күлгә оҡшаш киңәйгән урыны (оҙонлоғо яҡынса 30 км, киңлеге 25 км тиклем) башлана, бының менән Конгоның урта ағымы тамамлана.
Конгоның түбәнге ағымында тәрән тарлауыҡта (500 метрға тиклем) Көньяҡ Гвинея яйлаһы буйлап океанға йүнәлә. Каналдың киңлеге 400—500 метрға тиклем, урыны менән 220—250 метрға тиклем кәмей. Киншаса һәм Матади ҡалалары араһында йылға 350 километр арала 270 метрға тиклем түбән төшә, 70 һикәлтә һәм шарлауыҡ барлыҡҡа килтерә, улар Ливингстон шарлауығы тигән дөйөм исем аҫтында берләшә. Был урында йылға тәрәнлеге 220 метрҙан ашыу, һәм ошо күрһәткес Конгоны донъялағы иң тәрән йылғаларҙың береһе итә. Матади янында йылға диңгеҙ буйы уйһыулығына сыға, йылға 1—2 км тиклем киңәйә, фарватерҙың тәрәнлеге 25—30 метрға етә. Бома ҡалаһы янында эстуарий (диңеҙгә яҡыная барған һайын, киңәйә барыусы бер тармаҡлы бүрәнкәгә оҡшаған йылға тамағы) башлана, уның киңлеге урта өлөшөндә 19 км-ға етә, артабан 3,5 км-ға тиклем кәмей һәм ҡабат тамағына табан киңәйә, унда — 9,8 км. Түбәһе һәм эстуарийҙың урта өлөшөн әүҙем формалашҡан йәш дельта биләй. Дөйөм оҙонлоғо 800 км булған Конго һыу аҫты каньоны эстуарийҙы дауам итә.
Төп ҡушылдыҡтары
Конго системаһына бер нисә ҙур күл ҡарай: Лукуга йылғаһы бассейнында Танганьика һәм Киву; Лувойс йылғаһы бассейнында Бангвеулу һәм Мверу; Маи- Ндомбе Касаи йылғаһы бассейнында; Тумба (Иребу каналы аша Конгоға туранан-тура ағыу юлы бар).
Гидрологияһы
Конго бассейны йылғалары ағымының формалашыуында ямғыр менән мул тәьмин ителеүе төп роль уйнай. Конго ҡушылдыҡтарының күпселегендә көҙгө ағым өҫтөнлөк итә: Төньяҡ ярымшарҙағы һыу йыйыу бассейндары булған ҡушылдыҡтарҙа һыуҙың максималь күтәрелеүе сентябрь—ноябрь айҙарында, Көньяҡта — апрель — май айҙарында күҙәтелә. Апрель-май айҙарының максималь ағымы шулай уҡ үрге Конгоға (Луалаба) хас. Урта һәм бигерәк тә түбәнге Конгола ҡушылдыҡтарының ташҡын һыуҙар йылғаға төрлө ваҡытта ағып төшөүе арҡаһында миҙгелле тирбәлеүҙәр тигеҙләшә; Конго Ер шарының бөтә бөйөк йылғаларыны араһында тәбиғи көйләүгә эйә булыуы менән айырылып тора. Әммә йыллыҡ кимәл барышында ике күтәрелеш һәм ике түбәнәйеү аныҡ сағыла. Урта Конгола Луалаба ағымының көҙгө максимумына тап килгән һыу күтәрелеүе май—июнь айҙарына күсерелә һәм икенсел характерҙа булып тора, төп күтәрелеш ноябрь—декабрь айҙарында төньяҡ ҡушылдыҡтарҙа ташҡын йоғонтоһо аҫтында. Түбәнге Конгола ла төп күтәрелеш ноябрь-декабргә тура килә; апрель—май айҙарында һиҙелерлек күтәрелеш башлыса Касаи йылғаһының көҙгө максималь ағымы менән бәйле.
Конго — Африка континентындағы иң тулы ағымлы йылға. Конго бассейны Конго Демократик Республикаһының бөтә территорияһын тиерлек, шулай уҡ Конго Республикаһының һәм Үҙәк Африка Республикаһының күпселек өлөшөн, Көнсығыш Замбияны, Төньяҡ Анголаны һәм Камерун һәм Танзанияның райондарының бер өлөшөн биләй. Конгоның түбәнге ағымында (Бома янында) уртаса һыу сығымы: йыллыҡ — 39 мең м²/с, иң юғары һыу кимәле булған айҙа (декабрь) — 60 мең м3/с, иң түбән һыу кимәле булған айҙа (июль) — 29 мең м3/с; абсолют абсолют сығымдар — 23 меңдән 75 мең м³/с тиклем. Уртаса йыллыҡ ағымы — 1230 км² (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1453 км²). Конго тарафынан океанға ташылған ғәйәт ҙур һыу массалары океанды ярҙан 75 км алыҫлыҡта сөсөләндерә. Йылға тамағында Конгоның ҡаты аҡмаһы йылына яҡынса 50 миллион тонна тәшкил итә.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды мәғлүмәттәре буйынса, Конго йылғаһында һәм уның ҡушылдыҡтарында 700-гә яҡын төр балыҡ йәшәй. Малебо күлендә һәм уның ҡушылдыҡтарында ғына 230 балыҡ төрө бар. Конго бассейны балыҡтарының күбеһе коммерция әһәмиәтенә эйә: Нил алабуғаһы, тилапия, барбус, эре юлбарыҫ балығы, сельдь һәм башҡалар.
Конго бассейны ҙурлығы буйынса донъяла икенсе урында торған, яҡынса 2 млн км² майҙан биләгән тропик дымлы тропик урман зонаһына инә.
Икенсел урман һәм саванна райондары менән бергә Конго бассейны урмандары яҡынса 3 миллион км² майҙанды биләй — башлыса Конго Демократик Республикаһында, шулай уҡ Габонда, Конго Республикаһында, Камерунда, Үҙәк Африка Республикаһында һәм Экватор Гвинеяһында. Конго бассейны урмандары кеше эшмәкәрлегенән сағыштырмаса аҙ зыян күргән, әммә уларҙың бөтөнлөгөнә янаған хәүефтәргә тау эше, урман ҡырҡыу һәм күмер өсөн ағас яндырыу инә.
Гидроэнергетик ресурстары
Британ энциклопедияһы хәбәр итеүенсә, Конгоның гидроэнергетика потенциалы, уның бәләкәй генә өлөшө ҡулланылһа ла, донъялағынан яҡынса 1/6 тәшкил итә.
Матади-Сити өҫтөндәге Инга шарлауыҡ комплексы ғына 30 ГВт электр энергияһы етештерә ала, ә йылғаның гидроэнергетика ресурстары 390 ГВт тип баһалана.
Йылғаның иң ҙур гидроэлектростанцияһы — Инга, Киншасанан көньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 200 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Инга проекты 1970-се йылдар башында беренсе плотина төҙөү менән башлана. Бөгөнгө көнгә ике генә «Инга I» (фр. Barrage Inga I) һәм «Инга II» быуаһы (фр. Barrage Inga II) төҙөлгән, унда ун дүрт турбина эшләй. «Инга III» (фр. Barrage Inga III) һәм «Гранд Инга» (фр. Барраж Гранд-Инга плотинаһы) проекттары проектлау стадияһында. Гранд-Инга проектына килгәндә, уның ҡеүәте Ҡытайҙағы Өс тарлауыҡ ГЭС-ы ҡеүәтенән ике тапҡырға күберәк буласаҡ. Был яңы быуаларҙы төҙөү йылғала эндемик булған балыҡтарҙың күп төрҙәренең юҡҡа сығыуына килтереүе ихтимал тигән хәүеф бар.
Суднолар навигацияһы
Конго бассейны йылғалары һәм күлдәре буйлап суднолар йөрөй торған маршруттарҙың дөйөм оҙонлоғо яҡынса 20 мең км тәшкил итә (шуларҙың Конго Демократик Республикаһы территорияһында — 14 мең км). Йылға участкаларының күбеһе Конго бассейны уйпатында тупланған, унда берҙәм тармаҡланған һыу юлдары системаһы барлыҡҡа килә, әммә уны океандан түбәнге Конголағы Ливингстон шарлауығы айыра. Йылғаның үҙендә төп суднолар йөрөй торған 4 участка бар: Букама — Конголо (645 км), Кинду — Убунду (300 км), Кисангани — Киншаса (1742 км), Матади тамағы (138 км); диңгеҙ бьефы тип аталған һуңғы участканан океанға сығыусы суднолар йөрөй ала. Суднолар йөрөй торған участкалар тимер юлдар менән үҙ-ара тоташҡан.
Конголағы һыу йөктәренең күләме Европа йылғалары менән сағыштырғанда ҙур түгел — атап әйткәндә, Киншаса портының йөк әйләнеше бер миллион тоннанан артмай. Шул уҡ ваҡытта йылға һыу юлы менән йөк ташыуҙы еңеләйтә, ләкин ҡоро ер буйлап ташыуға ҡамасаулай — йылға һәм уның ҡушылдыҡтары аша бик аҙ һанлы күперҙәр генә һалынған, ә Киншаса менән Браззавиль араһында бәйләнеш паром менән башҡарыла. Бассейндағы төп йылға һәм күл порттары: Конгола Киншасанан башҡа — Браззавиль, Мбандака, Кисангани, Убунду, Кинду, Конголо, Кабало, Букама ; Убанги йылғаһында — Банги; Касай йылғаһында — Улебо; Танганьика күлендә — Калима, Кигома, Бужумбура; Киву күлендә — Букаву. Конгоның түбәнендә диңгеҙ порттары: Матади, Бома, Банан.
Йылға буйындағы ҡалалар
Конгоның мөһим ҡалалары.
Асыу тарихы һәм тикшеренеүҙәр
Кеше Конго бассейнында яҡынса 50 мең йыл йәшәй, әммә европалылар был йылға тураһында тәүге тапҡыр XV быуатта ғына белеп ҡала.
1481 йылдың аҙағында Португалия короле Иоанн II Алтын яр буйына (хәҙерге Гана) алтын рудниктарын асыу өсөн Африканың көнбайыш яры буйлап каравель флотилияһын ебәрә. Экспедиция менән Диого де Азамбужа етәкселек итә. Шахта өсөн ҡолдар кәрәк була, шуға күрә Азамбуджа 1482 йылда Диого Кананы ул саҡтағы билдәһеҙ Африканың көнбайыш ярын тикшерергә ебәрә. 6° көньяҡ киңлек районында португалдар ҙур йылға тамағын таба һәм ярға төшә, унда уларҙы банту ҡәбиләһенең ҡара тәнле кешеләре ҡаршы ала. Улар йылға Нзари — «Оло» тип атала, ә уның территорияһы аша аҡҡан дәүләт менән Мани-Конго титулын йөрөткән король идара итә, тиҙәр. Был ерҙәрҙе асыу билдәһе итеп португалдар йылға тамағы янында падран (таш бағана) ҡуя, йылға Падран йылғаһы (Рио-де-Падран) тип атала.
Конгоның (Луалаба) өҫкө ағымы Дэвид Ливингстон тарафынан 1871 йылда асыла. Конго ағымының күп өлөшөн Нианвенан түбән түбәнгә табан Генри Стэнли 1876 һәм 1877 йылдар араһында өйрәнә. Кассаи ҡушылдығын Герман фон Висман 1885 йылда өйрәнә.
Иҫтәлекле урындары
Йылғаның иң билдәле шарлауыҡтары — Үрге Конголағы ете баҫҡыслы Стэнли (Бойома), урта ағымдағы Инга, шулай уҡ түбәнге ағымдағы Ливингстоун шарлауыҡтары каскады.
Оберхельдрунген
Оберхельдрунген (Oberheldrungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 892 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6577 һәм автомобиль коды — KYF.