cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡәйүм Насыри
Татар халҡының күренекле ғалимы, яҙыусыһы һәм мәғрифәтсеһе Ҡәйүм Насыри үҙенең ярты быуаттан ашыу фәнни әҙәби һәм педагогик хеҙмәте дауамында нәфис әҙәбиәт, фольклор, филология, педагогика, математика, тарих, география, астрономия һәм башҡа фән тармаҡтары буйынса ҡырҡҡа яҡын хеҙмәтен баҫтырып сығарҙы. Ҡәйүм Насыри ысын ғалим булды, ул үҙенең тыуған илен, халҡын ныҡ яратҡан, уларҙың үҫеүе өсөн күп эшләне. Яҙыусы-демократ, мәғрифәтсе булараҡ, Ҡәйүм Насыри үҙенең бөтә ғүмерен татар халҡы араһында фән һәм белем, мәҙәниәт һәм прогресс таратыу эшенә бирә. Ул йәмәғәт тормошонда демократик йүнәлешле вәкилдәрҙең алдынғы рәтендә барҙы, татарҙарҙың урыҫ революция хәрәкәте эшмәкәрҙәре менән яҡынлашыуы өсөн тырышты, татарҙарҙың рус телен өйрәнеүе өсөн көрәште. Татар халҡының тарихы һәм мәҙәниәте менән аҙ ғына таныш булған һәр кемгә бөгөн Ҡәйүм Насыри исеме билдәле. Һуңғы тиҫтә йылдар эсендә күренекле мәғрифәтсе иҫтәлеге онотолмай ғына түгел, урамдар атамалары булып, мемориаль урындарҙа һәм музейҙарҙа мәңгеләштерелә, киң матбуғат баҫмаларында һәм мәғлүмәт сараларында пропагандалана. Әммә үлгәндән һуң данлау һәм рәхмәт белдереү ғүмере буйына хәҡиҡәтте бәхет итеп эҙләгән, шуның өсөн даими рәүештә замандаштарының аңламауын һәм яратып етмәй ситләшеүен кисереп, ярлылыҡҡа һәм уңышһыҙлыҡҡа дусар булып, йырып сыҡҡыһыҙ яңғыҙлыҡта йәшәгән кешегә бары бик ҙур булмаған бүләк кенә.
Биографияһы
1825 йылдың 2 февралендә Ҡазан губернаһы Зөйә өйәҙе Үрге Шырдан ауылында (хәҙерге Татарстан Республикаһының Зеленодольский районы) билдәле дин белгесе һәм каллиграфия оҫтаһы Ғәбденасыр бин Хөсәйен ғаиләһендә тыуған. Был боронғо һәм ҙур хөрмәткә лайыҡ билдәле династияның ата-бабаһы Ҡазан ханлығы осоронда уҡ Волга йылғаһының уң ярында төпләнгән Бирәш бабай булғанлығы билдәле. Шул уҡ ваҡыттан бер нисә быуат дауамында уның күп вариҫтары, старосталар һәм указлы муллалар вазифаһын башҡарып, урындағы мосолмандарҙың лидеры булып танылған.
Функция (математика)
Теоретик-күмәклек билдәләмәһе
f функцияһы тип теләһә ниндәй тәртипкә килтерелгән парҙары күмәклеге атала. .
Шуның менән бергә:
Ҡәйүм Насыри
Биографияһы
Белемле, урыҫ телен яҡшы белгән Насир мулла бөтә көсөн һәм ваҡытын ауылы һәм ауылдаштары тураһында хәстәрлеккә бағышлай. Һуңғараҡ Ҡәйүм Насыри уның тураһында былай тип яҙған, "сит кешенең ҡайғыһын уртаҡлашыуы, кешеләргә ярҙамсыллығы, шәфҡәтлелеге һәм бик күп яҡшы эштәре өсөн, «мәрхәмәтле» тип атаған халыҡтың хөрмәтенә лайыҡ була һәм танылыу яулай. Йәмәғәт проблемалары Ғәбденасирға рәсми рәүештә ауыл мәсетендә вәғәз һөйләү мөмкинлеген бирмәй. Әммә, атаһы Хөсәйен кеүек, ғәрәп теле теорияһы һәм көнсығыш китаптарын профессиональ күсереп яҙыу менән ярайһы уҡ уңышлы шөғөлләнгән.
Функция (математика)
Функцияның тамғаланыштары
Әгәр X күмәклегендә Y күмәклегенән ҡиммәттәр алыусы f функцияһы бирелһә, ул саҡта
Ҡәйүм Насыри
Биографияһы
Шулай итеп, Ҡәйүм Насыриҙың яҙмышы күп осраҡта ғаилә тарихы һәм йолалары, ата-бабаларының бынамын тигән үрнәге менән алдан билдәләнеп ҡуйылған. Ауыл мәктәбендә грамота һәм дин нигеҙҙәрен үҙләштереп, атаһының кәңәше буйынса 1855 йылда яҡташы һәм күптәнге дуҫы Әхмәт бин Сәғит әш-Шырдани (1793—1863) уҡытҡан Ҡазан ҡалаһының бишенсе йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсәгә уҡырға килә. Был дин әһеле тыумыштан ысын педагог һәм талантлы ғалим булараҡ ҡына түгел, әммә прогрессив имам, дини реформатор Ғәбденасир Ҡурсавиҙың инанған яҡлаусыһы ла була. Шундай кеше ҡулында уҡыу Ҡәйүмгә тәбиғи ҡыҙыҡһыныусанлығын һәм тәнҡитле фекерләүен артабан үҫтерергә ярҙам итә. Ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә төрөк, ғәрәп һәм фарсы телдәрен, мосолман фәлсәфәһе һәм хоҡуғы һәм нигеҙҙәрен үҙләштерә. Йәш кеше урыҫ телен өйрәнеү менән ныҡ ҡыҙыҡһына. Моғайын, йәнле аралашыу һәм әҙәбиәт эҙләгәндә, Ҡәйүм урыҫ интеллигенция вәкилдәре һәм православие миссионерҙары менән таныша, һәм тиҙҙән улар һәләтле мосолманды Ҡазан дини училищеһында татар теле уҡытыусыһы вазифаһын биләргә тәҡдим иткән.
1855 йылда Ҡәйүм Насыри буласаҡ христиан руханиҙарына дәрестәр бирә башлай, һәм бер нисә йылдан, педагогик тәжрибә туплағандан һуң, Ҡазан дини семинарияһына шундай уҡ эшкә күсә. Мосолман кешеһе өсөн был ысынлап та ҡыйыу, хатта тәүәккәл аҙым була. Ҡазан татарҙарының йәмәғәт фекере ул ваҡытта менән ҡәтғи православие дәүләте менән мәғариф өлкәһендә хеҙмәттәшлеккә ҡәтғи ҡаршы ине.
Функция (математика)
Бер нисә аргумент функциялары
Күп аргументлы функция осрағында функция төшөнсәһе еңел дөйөмләштерелә.
Әгәр X күмәклеге күмәклектәренең декарт ҡабатлауы булһа, ул саҡта  сағылышы, бында Y — ысын һандар күмәклеге, n-урынлы сағылыш була, шуның менән бергә  тәртипкә килтерелгән йыйылма элементтары аргументтар тип аталалар (бирелгән n-урынлы функцияның), уларҙың һәр береһе үҙенең күмәклеген йөрөп сыға: Был осраҡта y=f(x) яҙыуы тигәнде аңлата.
Ҡәйүм Насыри
Биографияһы
Христианлаштырыуҙан ҡурҡыуға бәйләнгән быуаттар буйына йыйылған тиҫкәре мөнәсәбәт уны мосолмандар араһында мөртәт, ситкә ҡағылған кешегә әйләндерҙе. Уның семинарияла һәм университетта аралашыу даирәһе уҡытыусылар һәм уҡыусылар һаны менән сикләнде. Семинария бинаһы сарҙағында Ҡәйүмгә кескәй генә бүлмә бирелә. Һәм ул төнгә тиклем көнсығыш ҡулъяҙмалары, урыҫ һәм европа әҙәбиәтен уҡый, конспекттар һәм үҙенең тәүге әҫәрҙәренең ҡараламалары өҫтөндә эшләй.
Функция (математика)
Аналитик ысул
Функцияны аналитик аңлатма ярҙамында бирергә мөмкин (мәҫәлән, формула менән). Был осраҡта уны ярашлыҡ һымаҡ y=f(x) тигеҙлеге менән тамғалайҙар, бында x функцияның бирелеү өлкәһен урап сығыусы үҙгәреүсән, ә y үҙгәреүсәненең ярашлы ҡиммәттәре (йәки, шул уҡ, аңлатмаһының ҡиммәттәре) функцияның ҡиммәттәре өлкәһенә керәләр. Мәҫәлән, y = x^2 тигеҙлеге, бында x ысын һандар күмәклеген урап сыға, y=f(x).\; һанлы функцияһын бирә;
Ниндәйҙер күмәклектә бирелгән y=f(x) тигеҙлеге үҙе генә, уның функция икәнлеген күрһәтмәйенсә, функция булып тормай.
Ҡәйүм Насыри
Биографияһы
Педагог тормошоноң яңы һәм мөһим этабы XIX быуаттың 1870-се йылдарында, хөкүмәт, мосолман конфессиональ мәғарифының автономиялаша барыуына иғтибар итеп, уны рәсәй мәғариф системаһына интеграцияһы буйынса саралар ҡабул итә. Ул саҡта мәктәп һәм мәҙрәсәләрҙә шәкерттәргә мотлаҡ урыҫ телен уҡытыуҙы индереү, һәр ерҙә рус донъяуи урыҫ-татар мәктәптәрен булдырыу мөһим бурыс булып һаналды. Был ҡарарҙарҙы тормошҡа ашырыу, һәр ерҙә дин әһелдәренең һәм мосолман халҡының ҡаршылығына осрап, ғәмәлгә ашырыу бик ауыр барҙы. Былай ҙа ауыр хәл һөнәри тәжрибәгә эйә һәм дәүләт телен белгән милли уҡытыусы кадрҙарының булмауы менән ҡатмарлаша.
Функция (математика)
Аналитик ысул
Мәҫәлән, y = x^2 тигеҙлеге, төрлө үҙгәреүсәндәр ингән аңлатмалар тигеҙлеге. Ошоға оҡшаш рәүештә, әгәр f(x) y үҙгәреүсәненең икенсе тамғаланышы булһа, ул саҡта f(x) = x^2 шулай уҡ төрлө үҙгәреүсәндәр ингән аңлатмалар тигеҙлеге булып тора. Әгәр f(x) = x^2 тигеҙлегендә һул яҡтан x үҙгәреүсәне ингән аңлатма тамғаһы торһа, ул саҡта бер үҙгәреүсән ингән ике аңлатма тигеҙлеге була.
Ҡәйүм Насыри
Биографияһы
Моғайын, Ҡазанда татар уҡыу йорттарында тулы ҡанлы педагогик эш алып барырға һәләтле берҙән-бер мосолман кешеһе Ҡәйүм Насыри булғандыр. Ул «Мәржәни» мәсетенән алыҫ түгел Иҫке-татар биҫтәһендә (слобода) ҙур теләк менән мосолман мәктәбен ойоштороу эшенә тотондо. Әммә, ғәҙәттә арыу-талыу белмәүсе тәүге юл һалыусыға мөнәсәбәт буйынса, мәғрифәтсе фәҡәт проблемалар һәм күңелһеҙ һөҙөмтәләр менән генә осраша. Күпселек татарға ул һаман «Урыҫ Ҡәйүм», ә Халыҡ мәғарифы министрлығы чиновниктарына — асыҡтан-асыҡ миссионерлыҡ эше менән шөғөлләнергә теләмәгән артыҡ ныҡ үҙ аллы уҡытыусы булып ҡала. Һуңғы нөктәгә тиклем Насыри үҙенең мәктәбен һаҡлап ҡалырға тырыша, етер-етмәҫ кенә эш хаҡынан бинаны ҡортомға алған өсөн, дәреслектәр өсөн түләй, һәм хатта һуңғы аҡсаһын уҡыусыларға туҡланыу һәм кейем өсөн бирә. Әммә татар училищелары инспекторы В. В. Радлов менән ыҙғыш (конфликт) төпкә киткәнлектән, Насыри 1876 йылда уҡытыусы эшен ҡалдырырға мәжбүр була.
Функция (математика)
Аналитик ысул
Ләкин бирелеү күмәклегендә y = x^2 \; функцияһы (йәки f(x) = x^2 функцияһы) тип әйтеү тик функцияны аңлата. Улай ғына түгел, йыш ҡына (йәки y=f(x) \;) функцияһын, ҡыҫҡартыу өсөн, бирелеү күмәклегендә f(x) функцияһы тип тамғалайҙар. Был килешеү уңайлы һәм үҙен аҡлай.
График ысул
Һанлы функцияларҙы шулай уҡ график ярҙамында бирергә мөмкин. — n үҙгәреүсәнле ысын функция булһын, ти. Ул саҡта уның графигы булып n+1-үлсәмле арауыҡта нөктәләре күмәклеге тора. Был нөктәләр күмәклеге йыш ҡына йөҙ булып тора.
Ҡәйүм Насыри
Биографияһы
Яңғыҙлыҡ һәм Сенная урамындағы (хәҙер — Париж Коммунаһы урамы, 35) Ғәлиев мәсете мәзине фатирында тыныс тормош күптән түгел эштән киткән отставникка етди фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә ярҙам итә. Тап ошо йылдарҙа ул татар тел ғилеме, педагогика, уҡытыу методикаһы, тарих һәм әҙәбиәт буйынса иң күренекле әҫәрҙәрен ижад итә. Мәғрифәтсенең 1871 йылдан бирле даими сығарып килгән календарын нәшер итергә күберәк ваҡыты барлыҡҡа килә. Ҡәйүм Насыри Ҡазан фәнни берләшмәһендә ҙур ихтирам менән файҙалана. Уның этнографик һәм тарихи тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһе оҙайлы ваҡыт уның ағзаһы булып торған Ҡазан университетының Археология һәм этнография йәмғиәте ултырыштарында ҙур ҡыҙыҡһыныу менән тыңлана.
Бөтә тормош юлының хеҙмәте тип университет типографияһында 1884 йылда уның «Плоды собеседований» тип исемләнгән үҙенсәлекле вәғәз һәм нәсихәттәрҙән торған күләмле китабын атарға була. Был әҫәр бөтә татар мәғрифәтселек идеологияһы аңлатмаһынан ғибәрәт, һәм бөгөн дә ҙур тәрбиәүи һәм фәнни әһәмиәткә эйә. Халҡы өсөн йәшәгән ғалимдың шәхси тормошо килеп сыҡмай. Уңышһыҙлыҡтар уның артынан шәүлә кеүек эйәреп йөрөй. 1885 йылда китапханаһы янғандан һуң, Ҡәйүм Насыри тыуған ауылына ҡайтып йәшәргә һәм ауыр крәҫтиән хеҙмәте менән ризыҡ табырға мәжбүр була. Ҡабаттан Ҡазанға ҡайтыуы ла уны иниегеүҙән ҡотҡара алмай. Ғаиләһе булмауы, ғорур, тәьҫирле һәм ҡапма-ҡаршы характеры, замандаштары тарафынан тейешле баһа алмаған аҡыл эйәһенең яңғыҙлығын ҡатмарлаштырған ғына. Был йәһәттән Ж. Вәлиди ҡыҙыҡлы яҙмалар ҡалдырған яҙған: "…Насыров нервылы, сәйерерәк кеше ине, ябыҡ йәшәй, кешеләр менән аралашырға яратмай, эргәһенә үҙен яҡларлыҡ кешеләрҙе тупламай. Уның ғүмере бәләкәй генә фатирҙа, ҡатынһыҙ, балаһыҙ үтте ". Ж. Вәлиди шулай уҡ билдәле татар журналисы һәм педагогы Х.Мәҡсүди мәғлүмәтен килтерә: «Ҡавказ аръяғынан Ҡазан әҙәбиәте буйынса материалдар ебәреүемде үтенеп яҙған хат алдым, мин Ҡәйүм Насыриға мөрәжәғәт иттем; минең уның биографияһын һәм фотографик карточкаһын биреү тураһындағы үтенесемде тыңлағандан һуң, ул әлегә тиклем уны белергә лә теләмәгән һәм үҙ яҙыусыларын асҡа үлерлек дәрәжәгә еткергән халыҡҡа бер ниндәй ҙә биографик мәғлүмәт биргеһе килмәгәнлеген әйтте; һәм фотографик карточкаһы ла юҡ тине…»
Функция (математика)
График ысул
Айырым осраҡта n=1 булғанда, функцияның графигы, ҡайһы бер осраҡта, ике үлсәмле арауыҡта кәкере һыҙыҡ рәүешендә һүрәтләнергә мөмкин.
Өс һәм унан күберәк аргументлы функциялар өсөн график һүрәтләүҙе ҡулланып булмай. Әммә, бындай функциялар өсөн дә күрһәтмәле ярым геометрик күҙаллауҙар уйлап табырға мөмкин (мәҫәлән нөктәнең дүртенсе координатаһының һәр ҡиммәтенә графикта ниндәйҙер төҫтө ярашлы ҡуйырға мөмкин).
Ҡәйүм Насыри
Биографияһы
Әлбиттә, уҡытыусының кинәт әйтелгән һығымталары әсе үпкәләүҙән килгәндер, әммә был һүҙҙәр дөрөҫлөккә тап килмәйҙер. Ҡәйүм Насыри XIX быуат аҙағы — XX быуат башында йәш татар интеллигенцияһы— Ғабдулла Туҡай, Фәтих Әмирхан, Ғәлимйән Ибраһимов, Ғәлиәскәр Камал һәм башҡа профессиональ милли әҙәбиәт, театр, сәнғәт һәм фән башланғысында торғандар өсөн кумирға әйләнгәйне.
Ғүмеренең ахырында фалиж һуҡҡан мәғрифәтсе Ҡәйүм Насыри 1902 йылдың 20 авгусында вафат була һәм «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһе шәкерттәре уны Ҡазан ҡалаһының Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләй.
Функция (математика)
Функцияны тарайтыу һәм һуҙыу
M күмәклегендә f функцияһы кеүек үк ҡиммәттәр ҡабул иткән сағылышы, f функцияһының M күмәклегенә тарайтыуы (йәки, икенсе төрлө сикләүе) тип атала.
f функцияһын M күмәклегенә тарайтыу f\big|_M тип тамғалана.
Әгәр функцияһы ниндәйҙер  функцияһы өсөн тарайтыу булып торһа, ул саҡта f функцияһы, үҙ сиратында, g функцияһының X күмәклегенә дауамы тип атала.
Образ һәм прообраз (сағылышта)
x элементына ярашлы ҡуйылған y=f(x) элементы, x элементының (нөктәһенең) (f сағылышында) образы тип атала.
Әгәр f функцияһының бирелеү өлкәһенең A аҫкүмәклеген тулыһынса алғанда, ул саҡта A күмәклегенең бөтә элементтарының образдары йыйылмаһын ҡарарға мөмкин, йәғни түбәндәге күренештәге (f функцияһының) ҡиммәттәре күмәклегенең аҫкүмәклеге ул f сағылышында A күмәклегенең образы тип атала. Был күмәклек ҡайһы берҙә f[A] йәки A^f тип тамғалана.
Киреһенсә, f функцияһының ҡиммәттәре өлкәһенең ниндәйҙер B аҫкүмәклеген алып, можно рассмотреть совокупность тех элементов области задания функции f функцияһының бирелеү өлкәһенең образдары B күмәклегенә ингән элементтарының йыйылмаһын ҡарарға мөмкин, йәғни түбәндәге күренештәге күмәклек ул B күмәклегенең (f сағылышында) (тулы) прообразы тип атала.
B күмәклеге бер элементтан торған айырым осраҡта, әйтәйек, B=\{y\}, күмәклегенең ябайыраҡ тамғаланышы бар f^{-1}(y).
Тождестволы сағылыш
Бирелеү өлкәһе һәм ҡиммәттәре өлкәһе тап килгән сағылыштар бирелгән күмәклектең үҙенә сағылышы йәки үҙгәртеүҙәр тип аталалар.
Айырым осраҡта, X күмәклегенең һәр x нөктәһенә шул нөктәнең үҙен ярашлы ҡуйыусы үҙгәртеүе, йәки, шул уҡ булған, Был сағылыштың махсус тамғаланышы бар: id_X йәки, ябайыраҡ, id (әгәр контекстан ниндәй күмәклек күҙ уңында тотолғаны билдәле булһа). Бындай тамғалау үҙенең сығышы менән identity («берҙәйлек, тигеҙлек») тигән инглиз һүҙенә бурыслы.
Тождестволы үҙгәртеүҙең икенсе тамғаланышы — 1_X. Был сағылыш X күмәклегендә бирелгән унар операция була. Шуға күрә, йыш ҡына, тождестволы үҙгәртеүҙе берҙән-бер тип атайҙар.
Сағылыштар композицияһы
һәм — шундай ике сағылыш булһын, ти, бында беренсе сағылыштың ҡиммәттәре өлкәһе икенсе сағылыштың бирелеү өлкәһенең аҫкүмәклеге булып тора. Ул саҡта теләһә ниндәй x\in X өсөн шундай берҙән-бер y\in Y элементы бар, бында y=f(x), ләкин шул уҡ y өсөн шундай берҙән-бер z\in Z элементы бар, бында z=g(y). Йәғни, теләһә ниндәй x\in X өсөн шундай берҙән-бер z\in Z элементы бар, бында z=g(f(x)). Икенсе төрлө әйткәндә, шундай h сағылышы бирелгән, бында Был сағылыш f һәм g сағылыштарының композицияһы тип атала, ул g\circ f аңлатмаһы менән тамғалана (тап шул тәртиптә!), ул g f-тан һуң тип уҡыла.
Кире сағылыш
Әгәр сағылышы үҙ-ара берҙән-бер ҡиммәтле йәки биектив булһа (аҫтараҡ ҡарағыҙ), ул саҡта шундай  сағылышы бар, уның f^{-1} сағылышы f сағылышына ҡарата кире сағылыш тип атала.
Кире сағылышы булған сағылыш әйләндерелмәле тип атала.
Сағылыштар композицияһы терминдарында, әйләндерелмәлек үҙсәнлеге ике шарттың бер үк ваҡытта үтәлеүенән ғибәрәт: и.
Прообраздар үҙсәнлектәре
Әйтәйек, A һәм B — Y күмәклегенең аҫкүмәклектәре булһын, ти.
f сағылышында A һәм B күмәклектәренең прообраздары түбәндәге ике күренеп торған үҙсәнлектәргә эйә: Был үҙсәнлектәрҙе теләһә ниндәй һандағы күмәклектәргә дөйөмләштерергә мөмкин.
Әгәр сағылыш әйләндерелмәле (түбәндә ҡарағыҙ) булһа, ҡиммәттәр өлкәһенең һәр нөктәһенең прообразы бер нөктәле, шуға күрә әйләндерелмәле сағылыштар өсөн киҫелештәрҙең түбәндәге көсәйтелгән үҙсәнлеге үтәлә:
Сюръективлыҡ
Әгәр Y күмәклегенең һәр элементына X күмәклегенең бер генә булһа ла элементы ярашлы ҡуйылырға мөмкин булһа, f функцияһы сюръективлы тип атала (йәки, ҡыҫҡаса, f — сюръекция). Йәғни, f функцияһы сюръектив, әгәр X күмәклегенең образы сағылышта Y күмәклеге менән тап килһә: f(X)=Y.
Бындай сағылыш тағы ла X күмәклеген Y күмәклегенә сағылдырыу  тип атала.
Икенсе төрлө әйткәндә, сюръекцияла Y күмәклегенең ниндәй ҙә булһа элементының прообразы булмау мөмкин түгел.
Әгәр сюръективлыҡ шарты боҙолһа, бындай сағылышты X күмәклеген Y күмәклеге эсенә сағылдырыу тип атайҙар.
Инъективлыҡ
Әгәр X күмәклегенең һәр төрлө ике элементына Y күмәклегенең төрлө элементы ярашлы булһа, f функцияһы инъективлы тип атала (йәки, ҡыҫҡаса, f — инъекция). Формаль әйткәндә, f функцияһы инъективлы, әгәр теләһә ниндәй ике элементтары өсөн,  булһа, x_1=x_2 булыуы килеп сыға.
Биективлыҡ
Әгәр функция сюръективлы ла, һәм инъективлы ла булһа, ул саҡта бындай функцияны биективлы йәки үҙ-ара бер ҡиммәтле тип атайҙар.
Үҫә барыусы һәм кәмей барыусы функциялар
функцияһы бирелһен, ти. Ул саҡта
Үҫә бармаусы һәм кәмемәүсе функциялар монотон функциялар тип аталалар.
Үҫә барыусы һәм кәмей барыусы функциялар ҡәтғи монотон функциялар тип аталалар.
Периодлылыҡ
Әгәр
Әгәр был тигеҙлек бер ниндәй өсөн дә үтәлмәһә, ул саҡта f функцияһы апериодлы тип атала.
Функцияның экстремумдары
функцияһы бирелһен, ти һәм x_0 \in X — f функцияһының бирелеү өлкәһенең эске нөктәһе булһын. Ул саҡта
Күмәклектәрҙең һәм функцияларҙың үҙсәнлектәре
Бирелеү өлкәһе һәм ҡиммәттәре өлкәһенең тәбиғәте ниндәй булыуға бәйле рәүештә, өлкәләрҙең түбәндәге осраҡтарын айыралар: 1 осраҡта иң дөйөм күренештә сағылыштар ҡарайҙар һәм дөйөм мәсьәләләр хәл ителәләр. Шундай дөйөм мәсьәлә булып, мәҫәлән, күмәклектәрҙе ҡеүәте буйынса сағыштырыу мәсьәләһе тора: әгәр күмәклектәр араһында үҙ-ара берҙән бер ҡиммәтле сағылыш булһа (биекция), ул саҡта бирелгән ике күмәклекте эквивалентлы йәки тигеҙ ҡеүәтле тип атайҙар. Был берҙәм шкала рәүешендә күмәклектәрҙе классификациялау үткәрергә мөмкинлек бирә, башланғыс фрагмент түбәндәгесә күренештә: Ошоға ярашлы рәүештә, сағылыштарҙың түбәндәге миҫалдарын ҡарап үтеү урынлы булыр:
2 осраҡта, төп ҡарау объекты — күмәклектә бирелгән структура (күмәклек элементтарының өҫтәлмә үҙсәнлектәре) һәм сағылышта был структура менән ни булыры: әгәр үҙ-ара берҙән бер ҡиммәтле сағылышта бирелгән структураның үҙсәнлектәре һаҡланһа, ул саҡта ике структура араһында изоморфизм урынлаштырылған тип әйтәләр. Шулай итеп, төрлө күмәклектәрҙә бирелгән изоморфлы структураларҙы айырып булмай, шуға күрә математикала, был структура «изоморфизмға тиклем аныҡлыҡ менән» ҡарала тип әйтеү ҡабул ителгән.
Порса
Порса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сывтуга йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Функция (математика)
Күмәклектәрҙең һәм функцияларҙың үҙсәнлектәре
Аныҡ үҙсәнлекле функциялар ярашлы структуралары булмаған күмәклектәрҙә бирелә алмаҫҡа мөмкин. Мәҫәлән, күмәклектә бирелгән функцияның өҙлөкһөҙлөк үҙсәнлеге формулировкаһы, был күмәклектә топологик структураны биреүҙе талап итә.
Өлөшләтә билдәләнгән функциялар
X күмәклегенән Y күмәклегенә f өлөшләтә билдәләнгән функцияһы, бирелеү өлкәһе X'\subset X булған функцияһы ул.
Порса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Функция (математика)
Өлөшләтә билдәләнгән функциялар
Ҡайһы бер авторҙар функция төшөнсәһе аҫтында өлөшләтә билдәләнгән функцияны аңлайҙар. Бының үҙенең өҫтөнлөктәре бар, мәҫәлән, тип яҙып була, бында f(x)=1/x был осраҡта.
Күп ҡиммәтле функциялар
Функцияның билдәләмәһе буйынса, аргументтың бирелгән ҡиммәтенә функцияның теүәл бер ҡиммәте ярашлы. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, йыш ҡына күп ҡиммәтле функциялар тураһында ишетергә мөмкин. Ысынбарлыҡта, был ҡиммәттәре өлкәһе үҙе күмәклектәр ғаиләһе булған функцияның уңайлы атамаһы ғына.
, бында \mathbb{B} — Y күмәклегенең аҫкүмәклектәре ғаиләһе булһын, ти. Ул саҡта f(x) теләһә ниндәй x\in X өсөн күмәклек була.
Әгәр аргументтың һәр ҡиммәтенә функцияның берҙән-бер ҡиммәте ярашлы булһа, функция берҙән-бер ҡиммәтле була.
Әгәр аргументтың бер генә ҡиммәтенә булһа ла функцияның ике йәки күберәк ҡиммәте ярашлы булһа, функция күп ҡиммәтле була.
Ҡуйсан (Сафакүл районы)
Ҡуйсан (Куйсан) — Ҡурған өлкәһе Сафакүл районындағы юҡҡа сыҡҡан башҡорт ауылы.
Тарихы
Ҡуйсан ауылы 1794 йылда түңәрәк күл буйында барлыҡҡа килгән, уға Барын-Табын ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған була.
Ҡуйсанда төпәй, өрөк, ҡалмаҡ, туҡтағол, бүтис аймаҡтары булған. Мәсет эшләгән, уны совет осоронда клуб итеп файҙаланғандар.
Был ауылдан ирле-ҡатынлы Сауытовтарҙың милли кейемле фотолары С.Н. Шитованың китабында урын алған
Киләсәкһеҙ ауылдар тигән күренеш — 1960-1970 йылдарҙа СССР-ҙа дәүләт сәйәсәте йүнәлеше. Был йүнәлеш сиктәрендә ауыл тораҡ пункттары селтәре үҙгәртеп ҡорола: киләсәкһеҙ тип танылған ауылдарҙың бер өлөшөн бөтөрөү һәм «агроҡалалар» булдырыу күҙҙә тотола.
Сәйәсәт халыҡты бәләкәй ауылдарҙан ҙур ауылдарға күсереүҙе һәм уларҙа ауыл халҡының төп өлөшөн, ауыл производствоһы һәм социаль-көнкүреш объекттарын туплауҙы үҙ эсенә ала.
Ҡуйсан ауылы ла ошондай ауылдар исемлегенә индерелә, 1963 йылда уға «киләсәкһеҙ» тигән мөһөр һуғылып, халҡы башҡа ауылдарға күсерелә. Ауыл халҡын күрше Надеждино, Субботино, Бугуй, Сөләймән ау­ылдарына тараталар.
Хәтер
Ярты быуат тиерлек ваҡыт уҙғас, Ҡуйсан халҡының вариҫтары ауылдың юҡҡа сыҡҡан нигеҙенә бергә йыйылып, шул урында иҫтәлекле билдә урынлаштыра.
Телефон
Телефон (τῆλε «йыраҡ» һәм «тауыш») — алыҫ арала урынлашҡан ике йәки бер нисә кешеге һөйләшеү өсөн тауыш тапшырыусы телекоммуникация сараһы. Телефон кеше тауышын кабель, йәки башҡа электр сигналын тапшырыу сараһы аша йыраҡ араға тапшырыу өсөн, электр сигналына әйләндерә, икенсе ҡулланыусыла электр сигналын тауышҡа әйләндерә.
1876 йылда Александр Грэхем Белл беренсе тапҡыр тауыш тапшырыу ҡоролмаһына патент ала. Был инструмент һуңыраҡ күп тапҡыр камиллаша. Телефон тарихта бер-береһенән алыҫтағы кешеләргә туранан-тура һөйләшергә мөмкинлек биргән аппарат була. Бөгөн телефон бизнеста, дәүләт эшендә алыштырғыһыҙ һәм көнкүрештә күп ҡулланылған техника булып ҡала.
Һөйләү өсөн микрофон һәм алыҫта тауышты тыңлау өсөн наушниктар телефондың төп өлөштәре булып тора. Өҫтәмә рәүештә телефонда һөйләшергә теләүсе бар икәнен белдерә торған ҡыңғырау һәм икенсе аппараттың номерын йыйыу өсөн диск менәе йыһазландырыла.1970 йылдан һуң күпселек телефондарҙа әйләне торған диск ҡулланылмай, телефон трубкаһы1963 йылда DTMF эшләгән төмәле номер йыйыу йыһазы менән алыштырыла. Ғәҙәттә, микрофон һәм наушник телефон трубкаһына ҡуйыла. Номер йыйғыс телефон трубкаһына ҡуйыла, йәки база аппаратҡа ҡуйыла. Микрофон тауышты электр сигналына әйләндерә һәм телефон сымдары аша ҡабул итеүсе аппаратка тапшыра. Ҡабул итә торған аппараттын наушниктарында электр сигналдары ишетелә торған тауышҡа әйләндерелә.
Стационар телефондарҙа электр сымдары ярҙамында бәйләнгән, кеҫә телефондары радиоэлемтә ярҙамында бәйләнеш булдыра.
Тарихы
Электр телефон аппаратына тиклем «телефон» термины башҡа уйлап табылған әйберҙәргә ҡарата ҡулланылған, һәм электр аппаратын уйлап табыусылар телефон тип атамаған. Елкәнле кәмәләр менән элемтә ҡоролмаһын 1844 йылда капитан Джон Тейлор уйлап сығара. Был ҡоролмала файҙаланылған дүрт борғо томанлы көндә суднолар Һуңыраҡ, 1860 йылда Иоганн Филипп Рейс был терминда үҙенең Рейс телефоны өсөн ҡуллана, был тауышты электр сигналына әйләндерә торған беренсе аппарат була, телефон һүҙе күпселек телдәр лексикаһына инә.Грек телендә Greek: τῆλε, tēle, «йыраҡ» һәм φωνή, phōnē, «тауыш» тигәнде аңлата, йәғни йыраҡтағы тауыш тигәнде аңлата. Электр телефонын уйлап табыусыны билдәләү әленән-әле ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Радио, телевизор, лампочка һәм компьютер уйлап тапҡан кеүек, тауышты сым буйынса тапшырыуҙа ла бер нисә кеше эшләй, бер-береһенң идеяһын байырта һәм яңырта. Телефонды кем беренсе уйлап тапҡан тигән бәхәс яңырып тора. Чарльз Борсеур, Антонио Мауси, Иоганн Филипп Рейс, Александр Грэхем Белл, һәм Грей Елисей һәм башҡалар асышты үҙҙәренеке тип белдерә
Александр Грэхем Беллға 1876 йылда беренсе электр телефоны өсөн АҠШ тауар патенты бирелә. Белл патенты көрәштә еңә һәм коммерцияла хәл иткес була. Белл алған патент беренсе төп патент була, бынан һуң телефон аппаратына патенттар күпләп бирелә.
Лицензия
Возмездный бәйләнеш буйынса хеҙмәттәр күрһәтеүгә лицензия нигеҙендә генә тормошҡа ашырғанда юридик берәмектәрҙең һәм шәхси эшҡыуарҙарҙың эшмәкәрлеге.
Спивак Александр Иванович
Спивак Александр Иванович (17 ноябрь 1923 йыл — 20 ғинуар 2007 йыл) — тау инженеры-ғалим, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1972), профессор (1972). РСФСР‑ҙың (1974) һәм БАССР‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1980). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999). Октябрь Революцияһы (1986), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), Халыҡтар дуҫлығы (2003), «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Спивак Александр Иванович 1923 йылдың 17 ноябрендә БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны Михайловка ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Спивак Иван Иванович, 1894 йылда тыуған, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, һуңынан тимер юлда кочегар булып эшләгән, крәҫтиән хужалығы менән шөғөлләнгән, колхозсы булған. 1931 йылдан алып 20 йыл алмашһыҙ колхоз рәйесе булып эшләгән. Уның хеҙмәте Георгий тәреләре, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән билдәләнгән.
Александр Ивановичтың әсәһе Спивак Юлия Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Якимюк), 1894 йылда тыуған, колхозсы, хужабикә булған. Биш балаһын тәрбиәләгән; Александр Иванович өлкән балаһы була. Уның ҡусты һәм һеңлеләре:
Юғары уҡыу йорттары структураһы үҫешенә индергән өлөшө
Профессор А. И. Спивак Өфө нефть институты составында фәнни мәктәптәрҙең үҫешенә, профессор-уҡытыусылар составының нығыныуына ҙур өлөш индерә. Уның декан вазифаһында әүҙем эшләүе арҡаһында Тау-нефть факультетының фәнни-тикшеренеү һәм уҡыу-методик базаһының кимәле күтәрелә.
А. И. Спивактың проректор вазифаһында эшләгән осорҙа уның башланғысы һәм туранан-тура ҡатнашлығы менән институтта илдең төрлө төбәктәрендәге нефть сығарыу, нефть эшкәртеү һәм нефть һәм химия предприятиелары менән хеҙмәттәшлеккә ныҡлы нигеҙ һалына, институттың материаль-техник лаборатория базаһын нығытыу, уҡыу процесын камиллаштырыу буйынса күп һанлы саралар уңышлы индерелә, бөтә уҡытыу формалары буйынса күп яңы һөнәрҙәр асыла, яңы кафедралар, уҡыу һәм ғилми лабораториялар ойошторола, студенттар контингенты һиҙелерлек арттырыла, профессор-уҡытыусылар составының квалификацияһы планлы рәүештә күтәрелә, институтта ғилми дәрәжәләр тапшырыу буйынса беренсе Совет эшләй башлай. 1968—1969 йылдарҙа институт составында өс яңы факультет: етештереү процестарын автоматлаштырыу, инженер-иҡтисади һәм төҙөлөш факультеттары ойошторола.
Профессор А. И. Спивактың ректорлыҡ йылдары — юғары уҡыу йортоноң матди-техник базаһының интенсив үҫеше һәм һәм кадрҙар потенциалының нығыныу осоро. Ошо ваҡыт эсендә архитектура-төҙөлөш факультетының биналар комплексы, тау-нефть факультетының корпусы, ике күп фатирлы торлаҡ йорто төҙөлә. 1976 йылда уҡыу-лаборатория корпустарының, дөйөм ятаҡтарҙың һәм Өфө нефть институтының башҡа ҡоролмаларының дөйөм майҙаны 116.000 м² тәшкил итә. (73.000 Өфөлә һәм 43.000 Стәрлетамаҡ, Октябрьский һәм Салауатта). 1994 йылдың 1 июленә уҡыу-лаборатория базаһының дөйөм майҙаны 180.000 м², ә студенттар ятағының — 54.000 м² тәшкил итә (бер студентҡа 10 м²— илдә иң юғары күрһәткестәрҙең береһе) Ғилми мәктәптәр интенсив үҫешә; кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса биш махсуслашҡан Совет ойошторола, был ғилми эште алып барыу буйынса һәм институтта уҡытыусылар составының квалификацияһын күтәреүҙә киң мөмкинлектәр аса.
1980 йылдар аҙағы — 1990 йылдар башы — бөтә ил өсөн кеүек үк, юғары уҡыу йорто өсөн иң ҡатмарлы осорҙарҙың береһе. А. И. Спивактың ҙур ойоштороу һәләте арҡаһында институт коллективына иҡтисади реформаларҙың ауырлығын күтәреп сығыуға мөмкин була. Уҡыу йорто берҙәм система булып һаҡланып ҡала, шул уҡ мәлдә нефть һәм газ комплексы предприятиелары өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙең төп үҙәге булараҡ уның ҡеүәтен үҫтереүгә өлгәшә.
Ректор А. И. Спивактың шәхси ҡаҙанышы булып юғары уҡыу йортоноң статусын күтәреү тора: 1993 йылдың 22 ноябрендә Өфө нефть институты Өфө дәүләт нефть техник университеты итеп үҙгәртелә (ӨДНТУ). ӨДНТУ-ла был ваҡытҡа кандидатлыҡ һәм докторлыҡ ғилми дәрәжләренә дәғүә итеү өсөн диссертациялар яҡлау буйынса 6 махсуслашҡан совет эшләй. 1994 йылдың июленә ҡарата профессор-уҡытыусылар составында 712 кеше иҫәпләнә, шуларҙан Рәсәй фәндәр академияһының 1 ағза-корреспонденты, Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының 2 академигы, 68 фән докторҙары, профессорҙар тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта А. И. Спивактың ректорлыҡ эшмәкәрлеге башланған мәлдә, 1976 йылда, институтта 18 фән докторы, профессорҙар иҫәпләнә
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Профессор А. И. Спивактың фәнни эштәре деформацияланыусы ҡаты есемдең механикаһына, тау тоҡомдарының емерелеүҙә һәм деформацияла барлыҡҡа килгән механик процестарға ҡарай. Фундаменталь тикшеренеүҙәр нигеҙендә А. И. Спивак тарафынан эшләнгән: төрлө формалағы иденторҙарҙы ҡулланып тау тоҡомдарының емерелеү механизмдары; скважиналар быраулаған ваҡытта тау тоҡомдарының абразив емерелеү һәләтен өйрәнеүгә энергетик ҡараш; тау тоҡомдары емереүсе ҡоралдарҙың ныҡлылығының теоретик нигеҙҙәре; майлау йәки һыуытыу тәьмин иткән йыуыу шыйыҡсаларына төрлө физик-химик составтағы присадкаларҙы ҡулланыу практикаһы.
1982—2000 йылдарҙа профессор А. И. Спивак «Быраулау», «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү», «Нефть һәм газ үткәргестәрҙе, нефть базаһын, нефть һәм газ һаҡлағыстарҙы төҙөү һәм эксплуатациялау» һөнәрҙәре буйынса докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған Советтың рәйесе булып тора. Александр Иванович бик күп халыҡ-ара нефть һәм газ конгрестарының ҡатнашыусыһы.
Юғары уҡыу йорттарында эшләүенең беренсе йылдарында ла Өфө дәүләт нефть техник университетының етәксе вазифаларында ла Спивак Александр Иванович, талантлы педагог һәм лектор булараҡ, уҡытыусы эшен уңышлы башҡара һәм студенттар һәм коллегалары араһында хаҡлы рәүештә абруй ҡаҙана.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге йылдарында профессор А. И. Спивак 22 кандидат һәм 2 техник фәндәр докторы әҙерләп сығара Александр Ивановичта уҡыған күп инженер һәм аспиранттар республиканың ҙур предприятие етәкселәре, билдәле ғалимдар, профессорҙар, Өфө дәүләт нефть техник университетының кафедра мөдирҙәре булып китә.
Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеләре
Профессор А. И. Спивак — 250-нән ашыу баҫманың авторҙашы, улар араһынан 22 дәреслек, уҡыу әсбаптары, монографиялар, 43 уйлап табыуҙар. Ике дәреслеге француз һәм ҡытай теленә тәржемә ителгән. А. И. Спивактың фәнни эштәре араһынан иң билдәлеләре: {{Hider|title = Монографиялары, дәреслектәре,докладтары, уйлап табыуҙары|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
Уйлап табыуҙары
}}
Ғаиләһе, буш ваҡыты
Александр Иванович бәшмәк йыйырға яратҡан, йәйен дә, ҡышын да балыҡ тотоу менән мауыҡҡан.
Воронеж дәүләт университеты
Воронеж дәүләт университеты (ВГУ) —Рәсәйҙең Воронеж ҡалаһындағы классик университеты. 1918 йылдың 18 майында нигеҙләнә. Университеттың төп корпусы Воронеж ҡалаһының тарихи үҙәгендә — Университет майҙанында урынлашҡан.
Тарихы
Воронеж дәүләт университеты 1918 йылда Юрьевтан (хәҙерге Тарту) эвакуацияланған Император Юрьев университеты базаһында ойошторола. Дерпт (һуңыраҡ Юрьев) университеты 1802 йылда Александр I указына ярашлы ойошторола (тәүге нигеҙ һалыусыһы булып швед короле Густав Адольф II һанала, ул 1632 йылда нигеҙләй). Университет Рәсәйҙә Мәскәү университетынан ҡала ғәмәлдәге икенсе уҡыу йортто булып тора. Юрьев университетынан Воронежға эвакуацияланған профессорҙар араһында:
Университеттың беренсе ректоры Юрьев университетының һуңғы ректоры математик В. Г. Алексеевтан эштәрҙе ҡабул итеп алған тарихсы-ғалим В. Э. Регель була, ул был вазифаны 1925 йылға тиклем биләй. 1918 йылдың 12 ноябрендә уҡыу башлана. Ул ваҡытта университет составына 4 — медицина, физика-математика, тарих-филология һәм юридик факультет инә.
1919 йыл башына университетта 10 студент белем ала. Теләгән һәр кем уҡый ала, бары тик 4 йылдан һуң ғына, 1923 йылдан имтихандар индерелә.
1920 йылда РСФСР һәм Эстония араһында Тарту солох килешеүе төҙөлгәндән һуң (килешеүҙең XII статьяһының 4-се пунктына ярашлы) Тарту университетына Рәсәйгә эвакуацияланған мөлкәт (китапхана, архивтар, уҡыу әсбаптары, документтар һәм башҡа әйберҙәр кире ҡайтарыла). Әммә Германия кейзер ғәскәрҙәре баҫҡынсылығы һәм Эстонияны оккупациялауы һөҙөмтәһендә Воронежға килгәнуҡытыусыларҙың күпселеге Эстонияға кире ҡайтмай.
1920 йылдар башында университетҡа Воронеж халыҡ мәғарифы институты индерелә, ул педагогия факультетына нигеҙ һала, уның бүлектәре мәктәптәр өсөн математика, физика, химия, тәбиғәт белеме, рус теле һәм әҙәбиәте, социаль-иҡтисади дисциплиналар уҡытыусылары әҙерләй.
1930 йылда, илдең һәм башҡа классик университеттарындағы кеүек үк, медицина факультеты университет составынан сығарыла һәм айырым Воронеж медицина институты ойошторола.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941—1943 йылдарҙа университет Алабуға ҡалаһына эвакуациялана.
1968 йылда РСФСР Министрҙар советы университетҡа Ленин комсомолы исемен бирә.
2007 йылдан ВДУ Оксфорд Рәсәй Фондының стипендия программаһында ҡатнаша. Гуманитар факультеттарҙың 130 самаһы студенты йыл һайын фонд стипендияһын ала.
Рәсәй юғары уҡыу йорттарының милли рейтингында Воронеж дәүләт университеты 2009 йыл йомғаҡтары буйынса 15-16 урынды биләй. 2011 йылда һөнәрҙәр буйынса рейтингта ВДУ алдынғы урындарҙы биләй. Мәҫәлән, «Материалдарҙы өйрәнеү» һәм «Юриспруденция» буйынса — 4-се, «Ядро технологиялары һәм техник физика» буйынса 5-се урын биләй.
2014 йыл йомғаҡтары буйынса юғары уҡыу йорто БРИКС-илдәренең 100 иң яҡшы университеты рейтингына индерелә.
QS World University Rankings-2016 рейтингы ВДУ-ны донъяның иң яҡшы вуздары араһында 701-се урынға ҡуя.
2019 йылда «Университеттың өс миссияһы» халыҡ-ара рейтингында вуз 1001—1100 урынды биләй һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингында 43-сө урында була.
Times Higher Education — 1001+ урын World University Rankings 2020, Emerging Economies 2020 — Economies 351—400 урында
Воронеж университетында 18 факультет бар, 20 меңдән ашыу студент белем ала.
Быуат самаһы йәшәүе осоронда университет 100 меңдән ашыу белгес әҙерләгән.
Университеты тамамлаусылар араһында — Нобель премияһы лауреаты П. А. Черенков, шулай уҡ Рәсәй һәм СССР дәүләт премиялары лауреаттары, академиктар, министрҙар, мәҙәниәт һәм фән эшмәкәрҙәре бар. Университет тамамлаусылар 90 илдә эшләй.
Филиалдары
ВДУ-ның Фән һәм инновациялар департаменты университеттың фәнни-тикшеренеү бүлексәләрен берләштерә Департамент составына:
Борисоглебск филиалы
2014 йылдың 17 июлендә «Борисоглебск дәүләт педагогия университеты» «Воронеж дәүләт университеты» составына филиал булараҡ инә.
Кысса
Кысса — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 349 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һикияҙ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пюльмарыль-Кы
Пюльмарыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толькэль-Тэма ҡушылдығының һул жАғиҙел ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төйәләҫ (йылға)
Төйәләҫ (Худолаз) — Көньяҡ-көнсығыш Уралдағы йылға, Урал йылғаһының уң ҡушылдығы. Башҡортостандың Баймаҡ районы, артабан Силәбе өлкәһе буйлап төньяҡ-көнсығышҡа (Туғажман тауынан  — көньяҡҡараҡ) табан аға. Кесе Төйәләҫ йылғаһы менән ҡушылып, кинәт кенә көньяҡҡа борола һәм Калининское ауылынан һуң Уралға ҡушылғанға тиклем көньяҡ йүнәлешен алып, дуға эшләй һәм Башҡортостан сиктәренән сығып, Ҡыҙыл ауылынан 10 км аҫтараҡ Яйыҡ йылғаһына һыуҙарын ҡоя. Башҡортостанда оҙонлоғо яҡынса 64 км, дөйөм оҙонлоғо 81 км.
Географияһы
Төйәләҫ Көньяҡ Уралдағы Ирәндек һыртының көнсығыш битләүҙерендә (Башҡортостандың Баймаҡ районы) баш ала һәм Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районында Урал йылғаһына (тамағынан 2002 км алыҫлыҡта .) һыуҙарын ҡоя. Төйәләҫ йылғаһы буйлап Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе тоташҡан урында Рәсәй Федерацияһының Урал һәм Волга буйы федераль округтары сик буйы үтә. Сибай ҡалаһынан 15 километр алыҫлыҡта Төйәләҫ йылғаһының үрге ағымында киң билдәле тәбиғәт ҡомартҡыһы — өс баҫҡыслы шарлауыҡ урынлашҡан — Ғәҙелша (Төйәләҫ, Ибраһим) шарлауығы, уның бейеклеге 15 метрҙан ашыу. Төйәләҫ йылғаһының ҡушылдыҡтары — Шалтран, Япраҡлы, Ҡарағайлы, Ҡамышлы Үҙәк һәм башҡа миҙгел йылғалары. Төйәләҫ йылғаһында өс быуа эшләнгән: Төркмән, Төйәләҫ һәм Сибай.
Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 3,9 м³/с. Ландшафы үрге ағымда аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан, ҡара болон тупрағындағы — болонло далаларҙан, түбәнге ағымда ябай ҡара тупраҡтағы ҡылған‑төрлө үләнле далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән тора. Тыуған яҡтың тәбиғәт ҡомартҡыларын, халыҡ ижадының ынйыларын йәш сағынан өйрәнгән, йыйған һәм халыҡҡа еткергән данлыҡлы ҡурайсы, ошо ерҙәрҙә тыуып үҫкән Ғата Сөләймәнов яҙмаларынан бер өҙөк: "Тау итәктәренән урғылып шишмәләр аға. Шишмәнең бер тармағы Баймаҡ районы Иҫәнбәт, ике Басай, 1-се Төрөкмән ауылдары янынан үтеп, Мостай, Атнағол, 2-се Төрөкмән ауылдарын һыуландыра, өсөнсө тармағы Ғәҙелша, Абҙаҡ, Әхмәр ауылдарын үтеп, Туғажман тауы янында төйөн яһаған һымаҡ, бергә ҡушылып, төшлөккә табан китә. Шуға күрә лә боронғолар йылғаны Төйәләҫ тип атағандар. Йылғаны Аһылай, Туғажман, Йәннәт һәм Ялан тауҙары ҡурсылап уратҡандар. Шул ерҙәргә, бында йәшәгән кешеләргә арналған да инде «Төйәләҫ» йыры."
Төйәләҫ (Дружба ҡасабаһы) ауылы эргәһендә быуа урынлашҡан.
XX быуат аҙағында — XXI быуат башында йырҙарҙа данланған Төйәләҫ йылғаһы һыуы сәнәғәт предприеларынан ағып төшөп йыйылған һыу менән бысратыуға дусар була һәм бөгөнгө көндә (бигерәк тә Силәбе өлкәһендә) уның һыуы «ифрат бысраҡ» тип баһалана.
Бассейны
Бассейн майҙаны — 1060 км². Бассейны 80 %‑ын урман ҡаплаған, 1 %‑ы һаҙланған. Ҡушылдыҡтары: уң — Ҡарағайлы; һул — Туғажман
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Тоталым
Ай-Тоталым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тоталым йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Геодезия
Геоде́зия (γεωδαισία — ерҙе бүлеү,  — ер һәм  — бүлеү) — киңлекте үлсәү тураһында фәне. Геоде́зия — төҙөлөш эштәрҙен алмаштырғыһыҙ бүлеге. Геодезия менән йортттар һәм биналар проекттары ҡағыҙҙан донъяға миллимметр үткерлеғе менән күсерелә, материалдар күләме һисаплана, конструкцияларҙын геометрия параметрҙары дөрөҫлөғө тикшерелә. Рәсәйҙә геодезистарҙы әҙерләгән махсус уҡыу йорттар бар (Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты, Себер геодезия академияғы, Мәскәү геодезия колледжы).
Геодезияның төп бурыстары
Геодезияла «бик оҙаҡ» һәм «киләһе йылға» маҡсаттар айырыла.
бик оҙаҡ:
Рәсәйҙә киләһе йылға  маҡсаттар:
Троицкий (Благовар районы)
Троицкий (Троицкий) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 408 кеше. Почта индексы — 452743, ОКАТО коды — 80214831000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чичка-Юс (Чулым ҡушылдығы)
Чичка-Юс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 671 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәлих Харис
Мәлих Харис, Мәлих Харис улы Харисов (27 ғинуар 1915 йыл — 14 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет шағиры.
Биографияһы
Мәлих Харис 1915 йылда бөгөнгө Башҡортостандың Саҡмағош районының Яңы Ҡото ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бик йәшләй етем тороп ҡала. Башланғыс белемен үҙҙәренең ауылында ала. 1941 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда хәрби хеҙмәткә алынып, офицерҙар курсында уҡып сыға. 1944 йылда Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була.
Мәлих Харистың ижади ғүмере бик ҡыҫҡа булды, сәскә атып өлгөрмәй өҙөлөп ҡалды. Уның тәүге шиғырҙары 1934 йылда гәзит-журналдарҙа күренә башлай, һәм ул күп тә үтмәй нескә тойғоло, хистәргә бай үҙенсәлекле лирик шағир булып танылып китә. Һуғыш алды көндәрендә ул көр һәм саф тауышлы, күтәренке рух менән һуғарылған әҫәрҙәре менән әленән-әле сығыш яһап тора. Шағир йыш ҡына үҙе кисергән ваҡиғаларҙы тасуирларға тырыша, үҙ мөнәсәбәтен йырлай. «А. С. Пушкинға», «Йәшлек», «Диңгеҙгә», «Руставели», «Әсә тураһында йыр», «Мин һөйәм» кеүек поэтик ынйылары бөтә башҡорт поэзияһында билдәле урын тота. Ихласлыҡ, үҙ иленә сикһеҙ бирелгәнлек тойғолары уның әҫәрҙәрендә төп урын биләй.
Мәлих Харис үҙе иҫән саҡта әҫәрҙәренең айырым китап булып сығыуын күреү бәхетенә ирешә алмай. Уның «Йөрәк тауышы» тигән беренсе китабы тик ул үлгәндән һуң 1944 йылда баҫылып сыға. 1954 йылда шул уҡ китабы, бер аҙ тулыландырылып, Н. Нәжмиҙең баш һүҙе менән сыға. Үҙенсәлекле шағир Мәлих Харис поэзияһы әле лә беҙҙең сафта бурысын үтәп килә. М. Харистың шиғырҙары рус телендә 1974 йыл «Башҡорт лирикаһы өлгөләре» серияһында баҫыла.
Клайнмёльзен
Клайнмёльзен (Kleinmolsen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 337 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99198 һәм автомобиль коды — SOM.
Аластан сиркәүе
Аластан сиркәүе - Грузияла, Ахалкалаки муниципалитетының Аластани ауылындағы төкәтмәләр беркетеп эшләнгән грузин православ сиркәүе. Ул диңҙег кимәленән 1600 метр бейеклектә урынлашҡан. Аластан сиркәүенең барлыҡҡа килеүе X-XI быуаттарға ҡарай. Әлеге ваҡытта сиркәүҙең түшәмдәре, диуарының өлөшө һәм ҡыйығы бар. Сиркәүҙең көнбайышта һәм көнсығыш яҡта ике инеү урыны бар. Көнбайыш һәм көнсығыш фасадта бер аркалы тәҙрә урынлашҡан. Фасадтары ҡыҙғылт һәм һарғылт төҫтәге дүрт мөйөшлө андезиттар менән биҙәлгән. Көнсығыш фасадтың тәҙрә өҫтөндә семәрле биҙәктәр бар. Улар өҫтөндә тәре уйылған. Шул уҡ фасадта бер нисә тәре һүрәтләнгән. Биш төрлө ташта аңлайышлы яҙыуҙар бар. Яҙыуҙар асомтаврули һәм нусхури ҡатышыуындағы алфавит менән яҙылған. Уларҙың бер өлөшө үткән быуатта уҡ зыян күргән. Һул яҡтағы яҙыу былай тип уҡыла:
"Был мин Ношельман ташты һалдым“ - Был мин, Дачим Саолисдземан“
Был яҙыуҙар төҙөлөш ваҡытында эшләгән таш юныусыларҙың исемен аңлата. Аластан сиркәүенә 2006 йылдың 30 мартында мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә. Шул уҡ йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы ул дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә
Яңауыл (Шушнур ауыл Советы, Краснокама районы)
Яңауыл (Янаул) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 7 кеше була. Почта индексы — 452943, ОКАТО коды — 80237870006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Боян сиркәүе
Боян сиркәүе (болг. Боянск църква) — Болгарияла урта быуат сиркәүе. Софиянан 8 км алыҫлыҡта Боян  ауылында Витоша  тауы итәгендә урынлашҡан. 1979 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Тарихы
X быуатта Боян ауылында Николай Чудотворецҡа һәм изге Пантелеймонға арналған ҙур булмаған беренсе сиркәү төҙөлә. XIII быуат башында  севастократор Калоян күрһәтмәһе буйынса был сиркәүгә фрескалар менән биҙәлгән яңы ике ҡатлы сиркәү төкәтмәһе эшләнә  (1259 йылда тамамлана).