cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күгәрсендәр
Таралыуы
Күгәрсен һымаҡтар Антарктиканан башҡа бар ҡитғаларҙа ла киң таралған. Таралыуы киң диапазонда — биотоптарҙа, ҡуйы урмандарҙан алып, сүллектәргәсә, диңгеҙ кимәленән 5000 метр юғарылыҡтарға тиклем. Биологик күп төрлөлөгө буйынса Көньяҡ Америкала һәм Австралазияла таралған. Башлыса был һыҙаттың дымлы тропик урмандарында йәшәйҙәр. 60 % -ҡа яҡыны материктарҙа осрамай, улар тик утрауҙарҙа ғына осрай. Ҡайһы бер төрҙәре, мәҫәлән, күк күгәрсен, ер шарының һәр төбәгенә лә яраҡлашҡан. Ул ябай ҡала күгәрсене булараҡ танылған. Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә күгәсендәрҙең 9 төрө йәшәй. Шул иҫәптән, күк күгәрсен, ҡая күгәрсене, урман күгәрсене, алатуба, япон йәшел күгәрсене, ябай әберсен, ҙур әберсен, сыңғалы әберсен һәм дә бәләкәй әберсен, ике төр осоп үтәләр: ҡыҫҡа ҡойроҡло әберсен һәм ҡуңыр күгәрсен.
Үрсеүе
Күгәрсендәр моногамдар; иштәрен бер нисә йыл рәттән һаҡлап ҡалалар. Туй (ҡыуаныу осоро) мәле бер нисә тапҡыр ҡабатлана, ул ерҙә лә һауала ла үтә. Ата ҡош сүгәләп ҡуҡыһына һауа тултыра, башын һуҙа, ҡойроҡтарын ҡабарта. Ҡанаттарын ергә хәтле төшөрә, аяҡтары менән ерҙе тырнай. Ҡайһы бер төрҙәр һауала осоп бер-береһен ашата. Үрсеү ваҡыты аҙыҡ булыу булмауға бәйле. Аҙыҡ күп булған осорҙа йыл буйы дауам итһә, аҙыҡҡа ҡыҫырыҡ ваҡыттарҙа ваҡытлы ғына була. Йышыраҡ йылына ике тапҡыр йомортҡа һалып баҫалар (һирәк осраҡта 4-5 тапҡыр). Оялары бер нисә арҡыс-торҡос һалынған сыбыҡ-сабыҡтан, йәки ҡаурыйҙарҙан тора. Ағастарҙа, ҡаяларҙа, текә ярҙарҙағы өңдәрҙә, һирәк осраҡта ерҙәге тәрән булмаған соҡорҙарҙа оялайҙар. Башлыса 1-2, һирәк осраҡта 4-кә хәтле ап-аҡ йомортҡа һалалар. Ҡайһы бер төрҙәҙәрҙең һарғылт аҡ, йәки асыҡ- көрән була. Баҫып сығарыу осоро 14 көндән алып бер айғаса бара (төрөнә ҡарап). Себештәре йөнһөҙ, яланғас килеш сыға. Күгәрсен һымаҡтарҙың балаларын ашатыуы башҡа ҡоштарҙан бик ныҡ айырыла, һәм ул бик үҙенсәлекле. Ҡоштарҙың бөрләтәүҙәрендә туҡлыҡлы матдә- күгәрсен һөтө бүленеп сыға. Ошо шыйыҡса менән себештәрен туҡландыралар, ошо ризыҡ менән себештәр бик тиҙ турығалар. Был башҡа ҡоштарҙа күҙәтелмәй. Тик ҡайһы бер тутыйғоштарҙа ғына бар, тик улар себештәрен тәүге сәғәттәрҙә генә шыйыҡса менән туҡландыралар. Себештәрҙең беренсе осошҡа хәтле ваҡыты дүрт аҙнаға хәтле һуҙыла.
Туҡланыуы
Күгәрсен һымаҡтарҙың төп рацион аҙығы булып үҫемлектәр тора. Башлыса япраҡтары, орлоҡтары, емештәре менән туҡланалар. Емештәр бөтәүләй килеш йотола, һәм аҙаҡ эсендәге һөйәге кире сығарыла. Ҡоштарҙың күбеһе емештәрҙе ағастарҙан йәки ерҙә үҫкән үҫемлектәрҙән йыя. Төрҙәр араһында галапагосс әберсененең (Zenaida galapagoensis) үҙенсәлекле ғәҙәте бар, улар суҡыштары менән ерҙе соҡоп эҙләйҙәр.Үҫемлек аҙыҡтан башҡа, умыртҡаһыҙ хайуандарҙы ла аулайҙар, тик уларҙың миҡдары рационда бик аҙ. Шулай ҙа Ptilinopus coralensis төрөн айырып үтергә мөмкин, улар башлыса бөжәктәр һәм башҡа тере ризыҡ менән туҡлана. Һыуҙы, башҡа ҡоштарҙан айырмалы булараҡ, эскә һурып алып эсәләр. Һыу эҙләп бик алыҫтарға осорға ла мөмкиндәр.
Төркөмләү
Ярым ғаилә Хәҙерге күгәрсендәр (Columbinae) — был төр ҡоштар Арктика һәм Антарктиданан башҡа донъяның бөтә өлөштәрендә лә көн күрә тип һанала. Уларҙың иң күп төрө Көньяҡ Азияла һәм Австралияла теркәлгән. Үҙәк Европа дәүләттәре биләмәләрендә был ярым ғаилә вәкилдәренең биш төрө бар тип иҫәпләнә.
Ғалимдәр билдәләүенсә, «хәҙерге күгәрсендәр» ярым ғаиләһе төрҙәре тарихҡаса осорҙан йәшәп килә һәм улар кешеләр менән бергә эволюцион үҫеш кисергән. Быны тикшереп-дөрөҫләү, әлбиттә, бик ҡыйын, сөнки боронғо замандарҙа кешеләрҙең билдәле бер урында йәшәү тығыҙлығы түбән булған кеүек, күгәрсендәр һаны ла хәҙерге менән сағыштырғанда күпкә аҙыраҡ булған. Шулай ҙа Төньяҡ Америка күгәрсененең Европа күгәрсендәренә ике туғанлығы билдәле, сөнки XVIII быуатҡа тиклем уларҙың Төньяҡ Америкаға күпләп күсеп китеүе күҙәтелгән — унда уларға ерле халыҡтан башҡа бер ниндәй ҙә ҡурҡыныс янамаған. Ул заман йылъяҙмасыларының беҙгә килеп еткән мәғлүмәттәре буйынса, күктә осоп барған күгәрсен туптары хатта Ҡояшты тулыһынса ҡаплаған. Үҙҙәрен ҡырыу көсәйгәнгә күрә күгәрсендәр тора-бара кешеләрҙән ҡурҡа башлаған, һәм XIX быуат аҙағына улар эре ҡалаларҙан көтмәгәндә юҡ була.
Кәүҙә төҙөлөшө менән был ярым ғаиләлә Соломон утрауҙары архипелагында көн иткән бүрекле (хохлатый) күгәрсендәр айырылып тора: улар оҙонса башлы һәм муйындарында (үңәстәрендә) йөндәре бар. Был йөндәр кикреккә оҡшаш, һәм нәҡ ошо үҙенсәлек был төргә исем бирә лә инде. Уларҙың суҡыштары ныҡ ҡалын һәм аҫҡы өлөшөндә ырғаҡ һымаҡ бөгөлөп тора.
Ярым ғаилә Әберсендәр, алатубалар (Streptopelia, от στρεπτο- +πέλεια «голубь с ожерельем» — «муйынсаҡлы күгәрсен»).
Бәләкәй һәм урта ҙурлыҡтағы күгәрсендәр, кәүҙәләренең оҙонлоғо 30 сантиметрға тиклем етә, ауырлыҡтары 100—150 грамм була. Ағастарҙа асыҡ һәм яҫы (ялпаҡ) оялар ҡора, ә ауыл һәм ҡалаларҙа оялары — йорт-ҡураларҙың кәрниздәре аҫтында була.
Был төр Евразия һәм Африка ҡитғаларында осрай. Уларҙың күптәре ҡалаларҙа, ауылдарҙа, парк һәм баҡсаларҙа бик теләп көн күрә. Мәҫәлән, бәләкәй әберсендәр тораҡ пункттары ғәмәлдә берҙән-бер йәшәү урыны һанала. 1930-сы йылдарҙан башлап ҡулсалы әберсендәр Көньяҡ-Көнбайыш Азиянан һәм Балҡан ярым утрауынан бөтөн Европа һәм Үҙәк Азия буйлап таралған һәм был әле лә дауам итә.
Ярым ғаилә (Leptotilinae)
Ярым ғаилә Иргәйел әберсендәр (Columbininae)
Ярым ғаилә Гөрләүселәр
Ярым ғаилә Ҡырғауыл һымаҡ күгәрсендәр (Otidiphabinae)
Ярым ғаилә Тешсуҡышлы күгәрсендәр (Didunculinae)
Ярым ғаилә Тажлы күгәрсендәр (Gourinae)
Ярым ғаилә Емеш менән туҡланыусы, йәки йәшел күгәрсендәр (Treroninae)
Ярым ғаилә Яллы күгәрсендәр (Caloenadinae)
Ярым ғаилә билдәләнмәгән
Ҡайһы саҡта дронддар ғаиләһе Raphinae күгәрсендәр ғаиләһе булараҡ ҡарала.
Һаҡлау статусы
Күгәрсен һымаҡтарҙың йәшәү арауығы кешенеке менән сағыштырғанда бик күпкә киңерәк, әммә ғаиләлектең ҡайһы бер төрҙәренең популяцияһы бик ныҡ кәмегән, ҡайһы бер төрҙәр бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. 1600 йылдан алып, яҡынса 10 төр юҡҡа сыҡҡан. Ә инде додоһы яңыраҡ юҡҡа сыҡҡан төрҙәрҙең иң билдәле осрағы булып тора. , шулай уҡ ҡапыл ғына юҡҡа сығыусы сәйәхәтсе күгәрсенде лә миҫал итеп килтерергә мөмкин.
Күгәрсен итенән ризыҡтар
Күгәрсен һымаҡтарҙың күп төрҙәре кулинарияла ҡулланылыш тапҡан. Ит аҙығы булараҡ, күкрәк ите алына. Күгәрсен ите аҙыҡ булараҡ, боронғо Көнсығышта, боронғо Римдә, урта быуат европаһында ҡулланыла. Шулай уҡ йәһүд, ғәрәп һәм француз кухняларында ла ҡулланыла. Йәһүд дине буйынса күгәрсен ите хәләл(кашрут), ашарға яраҡлы тип күрһәтелгән. Шулай уҡ йәһүдтәрҙә күгәрсен һымаҡтар төрө ҡорбан итеп салырға рөхсәт ителгән бер нисә ҡош исемлегенә керә. Күгәрсен бәлеше викториан Англияһында арзан булараҡ таралыш тапҡан. .
Әҙәбиәттә
Күгәрсен почтаһы һәм кешеләр мөнәсәбәте, почта күгәрсендәре тураһында күп кенә әҙәби әҫәрҙәрҙә осратырға мөмкин. Әйтәйек, Шалев Меирҙың «Күгәрсен һәм малай » романында төп сюжет һыҙаты булып тора. Шулай уҡ шыҡһыҙ почта күгәрсене тураһында Сетон-Томпсон Эрнесттың «Арно» хикәйәһендә шул исемдәге күгәрсен төрлө мажараларға, яҡшыһына ла, насарына ла, тарый.
Диндә
Күгәрсен образы бик күп диндәрҙә сағылыш тапҡан:
Ҡыҙыҡлы факттар
Йомортҡаһын юғалтҡан күгәрсен ҡара һауытын да баҫып ултырырға мөмкин.
Николо-Берёзовка ауыл Советы (Краснокама районы)
Административ үҙәге — Николо-Берёзовка ауылы.
Почта индексы 452930
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
Милли составы: мариҙар, башҡорттар
Бурундучья
Бурундучья — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымжа йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яны-Няль-Лох-Сос
Яны-Няль-Лох-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яра-Яха (Торомю-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ихала (Пинега ҡушылдығы)
Ихала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 549 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нечаев Андрей Алексеевич
Нечаев Андрей Алексеевич (2 февраль 1953 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәр докторы (1998), профессор (2002). Яңы Рәсәй тарихында тәүге иҡтисад министры (1992—1993), «Граждандар башланғысы» партияһы рәйесе (2013-2018, 2020 йылдан), «Рәсәй финанс корпорацияһы» банкы президенты (1993—2013), Халыҡ-ара йәштәр менән алмашыу фонды президенты (2006 йылдан алып), Европа фәндәр, сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы, Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы һәм Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһы академигы.
Биографияһы
Немец телен тәрән өйрәнеү мәктәбен, шулай уҡ Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультеты ҡарамағындағы иҡтисад-математика мәктәбен тамамлай, һуңынан шунда уҡырға инә. Уны 1975 йылда отличие менән «иҡтисади кибернетика» белгеслеге буйынса тамамлай, ә 1978 йылда М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультеты аспирантураһында белем ала. 1979 йылда - кандидатлыҡ (Мәскәү дәүләт университетында) һәм 1998 йылда докторлыҡ (Халыҡ хужалығы академияһында) диссертацияларын яҡлай.
1979—1991 йылдарҙа Үҙәк иҡтисад-математика институтында һәм СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад һәм фәнни-техник прогресты күҙаллау институтында эшләй. 1991 йылда — СССР Хөкүмәте ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы иҡтисади сәйәсәте институтының һәм СССР Фәндәр академияһы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. 1991 йылдың ноябренән 1992 йылдың февраленә тиклем — РСФСР иҡтисад һәм финанс министрының беренсе урынбаҫары.
1992 йылдың февраленән 1993 йылдың мартына тиклем — РСФСР/Рәсәй Федерацияһының иҡтисад министры. 1993 йылдың 12 ғинуарынан вазифаһы буйынса РФ Министрҙар Советы Президиумы ағзаһы булды. Иҡтисади сәйәсәт үҙгәреү сәбәпле 1993 йылдың 25 мартында отставкаға китә.
90-сы йылдар башында Андрей Нечаев Татарстан етәкселеге менән һөйләшеүҙәр алып бара, ул Рәсәй составынан сығыу тураһында хәбәр итә, һөҙөмтәлә компромисс табып, республикаға үҙҙәренең территорияһында табылған нефттең бер өлөшөн экспортлау хоҡуғын тапшыра.
А. А. Нечаев — Рәсәйҙә баҙар иҡтисади реформалары программаһын тормошҡа ашырыуҙа авторҙарҙың һәм әүҙем ҡатнашыусыларҙың береһе. Рәсәй Хөкүмәтендә эшләгән осорҙа иҡтисадты реформалауҙың төп йүнәлештәренә етәкселек итә, сәнәғәткә, шул иҫәптән хәрби-сәнәғәт комплексына булышлыҡ итеү, федераль үҙәктең төбәктәр менән мөнәсәбәттәре, структур һәм инвестиция сәйәсәте, халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек менән шөғөлләнә.
А. А. Нечаев - билдәле йәмәғәт эшмәкәре, ул иҡтисади сәйәсәт, демократик хәрәкәт буйынса тәҡдимдәр әҙерләүгә һәм Рәсәйҙә эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә тос өлөш индерә. Төрлө йәмәғәт ойошмаларының иҡтисадтын көйләү һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереү менән бәйле эшмәкәрлегендә ҡатнашып, әүҙем гражданлыҡ позицияһын биләй.
А.А. Нечаев бер нисә дәүләт һәм йәмәғәт наградаһы, шул иҫәптән Мәскәүҙең 850 йыллығы хөрмәтенә миҙал (1997) һәм «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2003) менән бүләкләнгән. «Рәсәй Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығының почетлы хеҙмәткәре» исеме бар. Рәсәй Статистика комитетының «2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе, Рәсәй Эске эштәр министрлығының «Хеҙмәттә күрһәткән батырлығы өсөн» миҙалы,«Рәсәй Эске эштәр министрлығына 200 йыл» түш билдәһе, Рәсәй Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығының 200 йыллығы хөрмәтенә алтын миҙал, Рәсәй Иҫәп палатаһы Рәйесе ҡарамағындағы эксперт-консультатив советының Почет грамотаһы һәм Рәсәй Федерация Советы Рәйесе урынбаҫарының грамотаһы менән бүләкләнгән.
2003 һәм 2004 йылдар өсөн «Йәмғиәттә танылыу яулау» милли йәмәғәт премияһы һәм «Рәсәй иҡтисады лидеры» почет билдәһе лауреаты, «Рәсәй даны» йәмәғәт ордены, «Почетлы сертификациялы бухгалтер һәм аудитор» халыҡ-ара дипломы һәм «Финанс ҡаҙаныштары өсөн» халыҡ-ара миҙалы, Рәсәй банктары ассоциацияһы ордены һәм башҡа йәмәғәт наградалары менән бүләкләнгән. Халыҡ-ара «Who is who» нәшриәте тарафынан Нечаев 20 быуаттың арҙаҡлы кешеләре иҫәбенә индерелгән.
А. А. Нечаев төрлө йылдарҙа иҡтисадты үҫтереү һәм иҡтисади сәйәсәт мәсьәләләре буйынса бер нисә тиҫтә китап һәм 350-нән ашыу ғилми һәм публицистик мәҡәләләр яҙа.
2002 йылдан Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы. Журналистарҙың «Рәсәйҙең иң яҡшы ҡауырһындары» йәмәғәт профессиональ премияһы лауреаты. 2001 йылдан 2006 йылға тиклем —«ТВҮҙәк» телеканалында «Аҡса мәсьәләһе» иҡтисади программаһының авторы һәм уның алып барыусыһы  ,  2006—2008 йылдарҙа — «Маяк» радиоһында «Андрей Нечаевтың иҡтисади клубы» тапшырыуының авторы һәм алып барыусыһы «Русская служба новостей» радиоһының, шулай уҡ «Business FM » һәм «Коммерсантъ»тың, «Рәсәй», «Дождь», «РЕН ТВ», «РБК» телеканалдарының һәм башҡа киң мәғлүмәт сараларының иҡтисади һәм сәйәси эксперты, шулай уҡ «Эхо Москвы» һәм «Сити ФМ» гәзиттәрендә иҡтисад тураһында мәғрифәтселек тапшырыуҙары алып бара.
Мәскәү Англия клубының Попечителдәр советы ағзаһы һәм старшинаһы.
Сәйәси эшмәкәрлеге
«Эшҡыуарлыҡты үҫтереү» партияһы ағзаһы булып тора. 2003 йылда 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат була, партия исемлегенең федераль өлөшө буйынса Оксана Дмитриева һәм Иван Грачёв менән бергә һайлана.
«Хоҡуҡи көстәр союзы» партияһының Федераль сәйәси советына инә һәм Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа ярҙам буйынса комиссия рәйесе була, 2007 йылда Дәүләт Думаһына һайлауҙа унан дәғүә итә, һуңыраҡ «Хаҡ эштәр» сәйәси советына күсә , Ләкин 2011 йылдың сентябрендә элекке «Хоҡуҡи көстәр союзы» ағзаларының күбеһе менән бергә партиянан китә.
2012 йыл да Нечаев һәм башҡа сәйәсмәндәр, йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнашлығында «Граждандар башланғыстары комитеты» булдырыла, уның рәйесе итеп Алексей Кудрин һайлана. Комитетты төҙөүгә декабрь ваҡиғалары — 2011 йылғы һайлауҙар һәм уларҙан һуң килгән «Ғәҙел һайлауҙар өсөн» митингылары сәбәпсе була. Исемен партия ойошторорға әҙер Андрей Нечаев тәҡдим итә, әммә бындай проект кире ҡағыла, сөнки элекке финанс министры Владимир Путин менән аралашҡандан һуң «партия (ойошторорға) иртәрәк, комитет булдырыу менән генә сикләнергә кәрәк» тигән ҡарарға килә. Ул ваҡытҡа фекерҙәштәрен йыйған Нечаев 2013 йыл дың майында Юстиция министрлығында «Граждандар башланғысы» партияһын теркәй, элекке финанс министры уның ағзаһы булмай.
7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа Андрей Нечаев «Үҫеш партияһы» партия исемлегенең федераль өлөшө буйынса (уның менән с «Граждандар башланғысы» һайлау компанияһында бөтә көстәрен берләштерә) һәм  198-сы  Ленинград бер мандатлы һайлау округы буйынса  (Мәскәү) теркәлә. Нечаевтан тыш, исемлектең федераль өлөшөндә уның элекке союздаштары Ирина Хакамада («Хоҡуҡи көстәр союзы» партияһы буйынса), шулай уҡ Оксана Дмитриева һәм Иван Грачёв («Эшҡыуарлыҡты үҫтереү» партияһы буйынса) күрһәтелә. Анатолий Чубайс Facebook -та үҙенең баҫмаһында Нечаевты яңы Думаға иң профессиональ кандидаттарҙың береһе тип атаны, ә Максим Кац, яҡшы кампания үткәрелһә, еңеүгә өмөт бар, тине. .
2018 йылдың 28 февралендә Андрей Нечаев Рәсәй Федерацияһы Президенты вазифаһына кандидат Ксения Собчактың ышаныслы кешеһе итеп теркәлә.
2020 йылдың 29 февралендә Борис Немцов иҫтәлегенә марш ойоштороуҙа һәм уҙғарыуҙа ҡатнаша, ул 22 меңдән ашыу кешене йыя, был һуңғы йылдарҙа рекорд була.
2020 йылдың июнендә YouTube платформаһында үҙ баһаламаларын һәм позицияларын белдереү, шулай уҡ «илдәге хәлгә бойондороҡһоҙ, профессиональ анализ һәм фараз яһарға» маташыуҙар маҡсатында «Фекер» каналы алып бара башлай
2020 йылдың сентябрендә Белоруссияла протест акцияларын яҡлап хатҡа ҡул ҡуя.
Ореховая (Бешпагирка ҡушылдығы)
Ореховая  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бешпагирка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Остерволе
Остерволе (Osterwohle) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 496 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 28 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы
Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы (7 февраль 1934 йыл — 11 ғинуар 2023 йыл) — Советтар Союзының һәм Рәсәйҙең хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (12.12.1993 — 15.07.2010).
Биографияһы
Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов 1934 йылдың 7 февралендә Башҡорт АССР-ы Күгәрсен районының Тәүәкән ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Атаһы — Ғөбәйҙулла Зөфәр улы Рәхимов Бөйөк Ватан һуғышынан һуң бер нисә хужалыҡта рәйес булып эшләй һәм 1956 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Мортаза Рәхимов үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда, Өфө нефть техникумын тамамлағандан һуң, Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор булып башлай. Төп эшенән айырылмай, 1964 йылда Өфө нефть институтының киске бүлеген тамамлай.
1960—1975 йылдарҙа КПСС-тың ХХII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары, яңы производстволарҙы эшкә ҡушыу һәм көйләү буйынса баш инженер урынбаҫары булып эшләй.
1976—1978 йылдарҙа — предприятиеның баш химигы һәм баш инженер урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1978—1986 йылдарҙа — КПСС-тың ХХII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының баш инженеры, артабан 1990 йылға тиклем директоры була.
Өфө ҡала Советы һәм Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы депутаты.
1989 йылда СССР халыҡ депутаты һәм СССР Юғары Советы ағзаһы итеп һайлана.
1993 йылдың 12 декабрендә бөтә халыҡ тарафынан Башҡортостан Республикаһының тәүге Президенты итеп һайлана. Һайлауҙа ҡатнашыусыларҙың 63 проценты М. Ғ. Рәхимов өсөн тауыш бирә. Беренсе президентлыҡ осоронда Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһы Килешеүенә (1994 йыл, 3 август) ҡул ҡуйылa.
1998 йылдың 14 июнендә Башҡортостан Республикаһы Президенты итеп ҡайтанан һайлана.
1993—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы, артабан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Советы ағзаһы.
2003 йылдың 21 декабрендә «Һайлау хоҡуҡтары һәм РФ граждандары референдумында ҡатнашыуға хоҡуҡтарҙың төп гарантиялары тураһында»ғы Федераль законға ярашлы, бөтә халыҡ һайлауының икенсе турында 78 проценттан артыҡ тауыш йыйып, өсөнсө тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Президенты итеп һайлана.
2006 йылдың сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путинға үҙенә ышаныс тураһында мөрәжәғәт итә. 2006 йылдың 5 октябрендә Рәсәй Президенты Владимир Путин республика Президенты вәкәләттәрен йөкмәтеү өсөн Мортаза Рәхимовтың кандидатураһын Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай ҡарауына индерә. 2006 йылдың 10 октяберендә үткән Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың 39-сы, сираттан тыш, ултырышында депутаттар бер тауыштан Мортаза Рәхимовҡа республика Президенты вәкәләттәрен яңы биш йыллыҡка йөкмәтеү тураһында ҡарар ҡабул итә.
2010 йылдың 12 июлендә Рәсәй Федерацияһы Президенты хакимиәте башлығы Сергей Нарышкин менән осрашыуында үҙенең вазифаһынан ваҡытынан алда китергә теләүе тураһында иғлан итә.
2010 йылдың 22 октябренән «УРАЛ» хәйриә фонды рәйесе.
2015 йылдың 14 апрелендә Мортаза Рәхимовҡа «Ватанға хеҙмәте өсөн» («За службу Родине») миҙалы тапшырылды.
Ил ағаһы 2023 йылдың 11 ғинуарында вафат булды.
Белицер Вера Николаевна
Вера Николаевна Белицер (1903-1983) - совет ғалиме, тарих фәндәре докторы, этнограф, тәүсығанаҡтарҙы тикшереүсе.
Биографияһы
1903 йылда Рязань ҡалаһында тыуған. 1925 йылда Мәскәү дәүләт университетының  ижтимағи фәндәр факультетында этнология -лингвистика бүлексәһен тамамлаған 1925-1941 йылдарҙа - Мәскәү ҡалаһында Халыҡтарҙы өйрәнеү музейы хеҙмәткәре 1941-43 йылдарҙа - эвакуацияла 1943 йылда Мәскәүҙә СССР Фәндәр Академияһы Этнография институтының (Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты) аспирантураһына уҡырға инә. 1945 йылда «Удмурттарҙың халыҡ кейемдәре. Этногенезы буйынса материалдар» тигән тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай 1945 йылдан алып 1952 йылға тиклем коми-пермяктарҙың төп этнографик төркөмдәре йәшәгән барлыҡ территориялары буйынса  этнографик экспедициялар үткәрә. 1959 йылда комиҙарҙың этнографияһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай 1983 йылда Мәскәүҙә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. Н. Белицер Волга буйы һәм Кама буйы халыҡтарының - мордвалар, удмурттар, башҡорттар, коми-зырян, коми-пермяк, сыуаштарҙың этнографияһын тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Иң емешле һөҙөмтәләргә В.Н. Белицер Иҙел һәм Кама буйы халыҡтарының традицион кейемдәрен өйрәнеү өлкәһендә өлгәшә - коми, удмурт, мордва, сыуаш милли кейемдәрен ентекле өйрәнә. Тикшеренеү һөҙөмтәләре уның бер нисә монографияһында сағылыш тапҡан.
Башҡортостандағы тикшеренеүҙәре
Вера Николаевна эҙләнеү эштәрен Волга буйы һәм Урал буйы халыҡтарының бер‑береһенә йоғонтоһон өйрәнеүгә арнай. Башҡортостан буйлап этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша: 1937 йылда башҡорттарҙың биҙәү‑ҡулланма сәнғәте, көнкүреше буйынса материалдар йыя.
Башҡорттар араһында йыйған коллекцияһының бер өлөшө (24 предмет) Тарих музейында (Мәскәү), икенсе өлөшө - балалар уйынсыҡтары - Сергиев Посад ҡалаһында Уйынсыҡ музейында һаҡлана
Уның "Ҡурайсы Банат Гастинова" тип аталған фотоһы ла Мәскәүҙең Тарих музейында И 1834-159 һаны менән һаҡлана
В. Н. Белицер СССР Фәндәр Академияһы Этнография институтының "Донъя халыҡтары" серияһы фундаменталь хеҙмәттәрен әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша. Һуңғараҡ күп томлы "Дөйөм этнографик очерктар" өсөн "Волга һәм Кама буйы халыҡтары" бүлеген әҙерләй ( П.В. Денисов, Р.Ғ. Мөхәмәҙиева,Р.Ғ. Кузеев, С.Н. Шитова ҡатнашлығында) , бында ул Башҡортостан, башҡорттар тураһында ла тикшеренеү мәғлүмәттәрен яҙа.
Аҡтүбә ҡалаһының Үҙәк мәсете
Актүбә ҡалаһының үҙәк мәсете (Ақтөбе қалалық орталық мешіті) — Аҡтүбә ҡалаһының Шығанаҡ Берсиев урамында урынлашҡан мәсет.
Тарихы
Федор Тарасенконың «Ҡалалар. Йылдар. Кешеләр. Тормош» китабы мәғлүмәттәренә ярашлы, мәсеттең нигеҙе Аҡтүбә ҡалаһының көнсығыш өлөшөндә 1901 йылда һалына. Ләкин мәсеттең проекты әҙер булыуға ҡарамаҫтан, төҙөлөш матди ҡыйынлыҡтар арҡаһында туҡталып ҡала. Мәсет тик 1903 йылда ғына тулыһынса төҙөлә, ә беренсе намаҙ унда 1904 йылда уҡыла.
Аҡтүбәлә мәсет төҙөү тураһында мәсьәлә тәүге тапҡыр 1885 йылда күтәрелә, ул саҡта Аҡтүбә өйәҙенең начальнигы Сунгуров була. Был мәсьәлә өйәҙ солтаны Сейдалин ваҡытында ҡабаттан күтәрелә. 1900 йылға 200-гә яҡын кеше мәсет төҙөү өсөн иғәнә индерә. Төҙөүҙең төп ойоштороусылары булып, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса ошо районда (хәҙерге мәсет урынында) йәшәгән татар сауҙагәрҙәре тора. Улар араһынан ырымбур сауҙагәре Ибраһимов Мәхмүтбайҙы айырып әйтергә кәрәк, сөнки буласаҡ мәсет өсөн ул күп суммала аҡса бирә һәм белгестәрҙән кәңәш алыр өсөн Ташкентҡа бара.
Төп мәсет бинаһынан тыш, комплексына Имамдар һәм мәзиндәр йорто, ситтән килгән мосолмандар өсөн ҡунаҡхана, мәҙрәсә һәм аттар өсөн аран инә. Беренсе имамы Үмәр хәҙрәт, ә беренсе мәзин — Януаров Зәйнулла, бының өсөн ул махсус Өфөнән саҡырыла.
СССР барлыҡҡа килгәндән һуң, 1921 йылда мәсет ябыла, ә имам репрессияға дусар ителә. Имам Омар хәҙрәт һөргөнгә Караганда лагерена ебәрелә, бында 1925—1926 йылдарҙағы аслыҡтан һуң вафат була. 1934 йылда мәсет типография, һуңынан драмтеатр склады булып үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәсет эргәһендәге биналарҙы рентгеноаппаратура һәм ауыл хужалығы машиналары заводы өсөн һүтеп алалар.
1990 йылда ҡала етәкселәре инициативаһы менән мәсет яңынан асыла. 2012 йылда мәсетте киңәйтеү һәм яңы корпусын төҙөү эштәре башлана.
2014 йылдың йәйендә, ике йыл төҙөлөштән һуң, Үҙәк мәсет килеүселәр алдында яңыртылған ҡиәфәттә була. Иҫке мәсет бинаһын, тарихи ҡомартҡы булараҡ, музей итеп ҡалдыралар, ә эргәһенә 1250 кеше һыйҙырышлы яңы ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ғибәҙәт ҡылыу залдары, ашхана һ. б. булған бина төҙөйҙәр. Төҙөлөш өсөн аҡтүбә ойошмаларынан, ҡала халҡынан иғәнә йыйыла, дөйөм алғанда, 700 миллионға яҡын тенге тотонола. Проекттың авторы, элек Нур Ғасыр мәсетен төҙөүҙә ҡатнашҡан, татар архитекторы Айвар Саттаров була.
«Нур-Отан» халыҡ-демократик партияһы тарафынан мәсетте асыу тантанаһы «Хәнәфит мәзһәбе — Урта Азияның рухи мираҫы» темаһына арналған фәнни-ғәмәли конференция менән тап килә, унда, Юғары мөфтөйҙән тыш,өлкәнең аҡым урынбаҫары Таһимов Марат, Ҡаҙағстан дин эштәре буйынса Агентлыҡ рәйесе урынбаҫары Ғалим Шойкин, Рәсәй мөфтөйҙәр Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары Мөхөтдинов Дамир, Евразия милли университеты профессоры Досай Кенжетай, Рәсәй ислам институты ректоры Мөхәмәтшин Рафиҡ, Аҡтүбә өлкәһенең дин эштәре буйынса департамент директоры Бауыржан Есмахан ҡатнаша.
Ялан-Шишмә
Ялан-Шишмә (Елань-Чишма) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 438 кеше. Почта индексы — 452194, ОКАТО коды — 80225834009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡараболаҡ (Киембай ҡушылдығы)
Ҡараболаҡ (Киембай ҡушылдығы) (Байту) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киембай йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003864
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200386
- Бассейн коды — 12.01.00.004
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Ярей-Ты-Вис (Ярей-Ю ҡушылдығы)
Ярей-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ярей-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ушаков миҙалы (СССР)
Ушаков миҙалы — СССР-ҙың дәүләт наградаһы. СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 3 мартындағы «Хәрби миҙалдарҙы булдырыу: Ушаков миҙалы һәм Нахимов миҙалы» исемле Указына ярашлы булдырыла.
Миҙал архитектор М. А. Шепилевский проекты буйынса эшләнгән.
Ушаков миҙалы тураһындағы Положение
Ушаков миҙалы менән Хәрби-Диңгеҙ Флоты һәм сик буйы ғәскәрҙәренең диңгеҙ частары матростары һәм һалдаттары, старшиналары һәм сержанттары, мичмандары һәм прапорщиктары хәрби һәм тыныс ваҡытта диңгеҙ театрҙарында социалистик Ватанды һаҡлауҙа күрһәткән ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өсөн бүләкләнә.
Ушаков миҙалы менән:
Ушаков миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм СССР-ҙың башҡа миҙалдары булған осраҡта «Батырлыҡ өсөн» миҙалынан һуң тағыла.
Ушаков миҙалының тасуирламаһы
Ушаков миҙалы менән 925 келәймәле көмөштән эшләнгән. Формаһы — ҡабарынҡы күтәрмәле 36 мм диаметрлы түңәрәк, уның уртаһында биленә тиклемге Ушаковтың һүрәте, ул ҡабарынҡы нөктәләр менән ҡаймаланған. Өҫтә, түңәрәк буйлап — ҡабарынҡы хәрефтәр менән «Адмирал Ушаков» яҙыуы. Ушаковтың рельефлы һүрәте аҫтында —үҙ-ара таҫма менән тоташтырылған ике лавр ботағы. Миҙалдың түңәрәге якоргә һалынған. Миҙалдың артҡы яғында һаны күрһәтелгән. Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырылған. Ҡалып ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың төҫө зәңгәр, ситтәренән аҡ һәм күк буйҙар үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, аҡ буйҙың киңлеге — 2 мм, күк буйҙың киңлеге — 1,5 мм. Таҫма өҫтөнән, ҡалыптың үрге мөйөштәренән миҙалдың элмәккә якорь сынйыры беркетелгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында барыһы 14 мең моряк бүләкләнгән.
1980 йылдың 28 мартында миҙал тураһындағы Положениеның яңы редакцияһы ҡабул ителә, уға ярашлы 1980—1991 йылдарҙа миҙал менән яҡынса 1000 кеше бүләкләнгән.
1995 йылға ҡарата барлығы 16080 кеше миҙал менән бүләкләнгән.
Яны-Порсун-Я
Яны-Порсун-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кавра
Кавра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Щукина Мария Николаевна
Мария Николаевна Щукина (1902 — 1973) — совет ғалимы-органик-химигы, химия фәндәре докторы (1947), профессор (1949). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964).
Биографияһы
Мария Николаевна Щукина 1902 йылда Мәскәүҙә  тыуған.
1924 йылда Мәскәү дәүләт университетының  химия факультетын тамамлағандан һуң   аспирантурала уҡый һәм уны  1929 йылда уны тамамлай,  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Мәскәүә дәүләт техник университетында  уҡытыусы булып эшләй. 1937 йылдан 1940 йылға тиклем — СССР  Фәндәр академияһы  Органик химия институтының  өлкән ғилми хеҙмәткәре
1940 йылдан 1972 йылға тиклем Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү химия-фармацевтика институтында туберкулезға ҡаршы берләшмәләр синтезы  лабораторияһының өлкән  хеҙмәткәре, 1949 йылдан  ошо лабораторияны етәкләй. 1847 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1949 йылдан — профессор исеме ала. М. Н. Щукина тарафынан органик берләшмәләрҙең яңы класы  —  3,4-диазафеноксазин  сығарылмаһы билдәләнә, уға производствоға һәм медицина практикаһына индерелгән антидепрессант  азафен ҡарай ..
М. Н. Щукина тикшеренеүҙәре яңы дарыуҙар булдырыу һәм етештереүгә, синтездың яңы ысулдарын эшләүгә, матдәләр төҙөлөшөн өйрәнеүгә, матдәләрҙең  биологик әүҙемлеге уларҙың төҙөлөшө  менән бәйлелеген өйрәнеүгә арналған. Уның туранан-тура ҡатнашлығында күп эффектив препараттарҙы әҙерләү һәм етештереү, шул иҫәптән туберкулезға ҡаршы  — фтивазид һәм солютизон, психотроп препараттар  — аминазин, имизин һәм пролазииа, гипотензив  — пентамин һәм аирессин, антибиотиктар — сульфапиридазин һәм амиказол, диуретиктар — диакарб һәм циклометиазид, комплекс барлыҡҡа килтереүсе  берләшмәләр  — тетацинкальций һәм пентациндар бар. ДДТ инсектицидын алыу буйынса, дарыу препараттарының синтезы буйынса эштәре билдәле.
1973 йылда Мәскәүҙә вафат булып ҡала.
Зиязов Нәзир Заһит улы
Зиязов Нәзир Заһит улы (Зиязов Назир Загитович; 9 июль 1946 йыл — 4 февраль 2022 йыл) — ауыл хужалығы, нефть сәнәғәте, партия, совет һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, инженер-механик. 1992—2008 йылдарҙа Яңауыл район хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Нәзир Заһит улы Зиязов 1946 йылдың 9 июлендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Иҫке Ҡоҙаш ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1969 йылда, Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Яңауыл районы «Урожай» колхозында инженер-механик булып башлай.
1969—1970 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, запасҡа ҡайтарылғас, бер ни тиклем ваҡыт Яңауыл районы «Сельхозтехника» берекмәһенең өлкән инженеры була. 1971—1981 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе Яңауыл технологик транспорт идаралығының ПТО начальнигы һәм баш инженеры.
1981—1986 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһе идарасыһы.
1986—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе Советы рәйесе.
1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Яңауыл район комитетының беренсе секретары.
1991 йылдан Яңауыл районы Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992 — 2008 йылдарҙа Яңауыл район хакимиәте башлығы.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы була.
Хеҙмәт ветераны 2022 йылдың 4 февралендә Яңауыл ҡалаһында вафат булды. =Наградалары=
Тофу
То́фу (豆腐 тофу, 豆腐 йә, dòufu (доуфу), 두부 тубу, тау2хуу2, đậu phụ (đậu hũ) дауфу йә дауху), әйтелеүенсә «соя эремсеге» — аҡһымдарға бай ҡуҙаҡлы соя аҙығы. Тәменең нейтраль (йәғни үҙ тәме бөтөнләй юҡ тиерлек) булыуы, уны кулинарияла универсаль ҡулланыу өҫтөнлөгө булып тора.
Тарихы
Тофу рецебының килеп сығыуы осраҡлы була: соя менән тарттырылған ашамлыҡҡа диңгеҙ һыуы эләгеүе, уның эремсеккә әйләнеүенә алып килә. . Тофу килеп сығыуы тураһындағы бер версия буйынса, ул беренсе тапҡыр беҙҙең эраға тиклем II быуатта Ҡытайҙа алынған һәм Нара осоронда, Японияла VIII быуатта таралған. Был илдәрҙә, шулай уҡ Таиландта, Вьетнамда һәм Кореяла тофу төп аҙыҡтарҙың береһенә әйләнә. Дахутиндағы 打虎亭 (Мисянь, Хунань пров., КНР) кәнәшәләр рельефында төшөрөлгән күренештәр араһында бер рәсемде тофу әҙерләү процесы һүрәтләнгән, тип аңлаталар. Рельеф Хань династияһы ваҡытында барлыҡҡа килгән. Тофу тураһындағы һуңғараҡ мәғлүмәт тик X быуатта ғына килеп сыға. Көнсығыш илдәрҙә вегетарианлыҡтың аралыуы һәм көнбайыш азия илдәре менән мәҙәни бәйләнештәрҙең яҡшырыуы, XX быуатта көнсығыш илдәрҙә тофуҙың киң билдәле булыуына булышлыҡ итә.
Һаҡлау
Сей тофу һыуы булған вакуум һауытында бер нисә аҙна һаҡланырға мөмкин. Һыу тултырылған һауытта һаҡлаған саҡта, бер аҙна һаҡларға була, ләкин һыуын 1-2 көн һайын алыштырып торорға кәрәк. Тофуҙы туңдырырғандан, ул һары төҫкә инә. Иреткәндән һуң төҫө кире аҡҡа әйләнә, ә ҡуйылығы — ҡатыраҡ һәм ваҡ-ваҡ тишеклегә әүерелә. будда монахтары бер нисә быуат элек тофуҙы туңдырыу менән шөғөлләнәгән.
Төрҙәре
Тофу ҡуйылығы һәм етештереү ысулы менән айырыла. Йомшаҡлығы буйынса ике төп төргә бүленә: Көньяҡ- көнсығыш Азияла тофуҙың күп төрҙәре бар. Бик күп етештереүселәр тофуҙы паприка, сәтләүек һәм башҡа төрлө тәмләткестәр ҡушып эшләй. Был осраҡта уның нейтраль тәме юғала. Көнбайыш илдәрендә тофуҙы ыҫлау бик популяр.
Ҡулланыу һәм таратыу
Кулинарияла тофу универсаль аҙыҡ булып һанала. Уны төрлө төп, десерт һәм татлы ризыҡтарҙы әҙерләгәндә ҡулланырға мөмкин. Көнсөғыш-Азия һәм вегетариан кухняларында тофуҙы ҡыҙҙыралар, боацзы эсенә һалалар, һурпа, һәм соус әҙерләгәндә, парҙа бешергәндә ҡулланалар. Ҡыҙҙырыу, фритюрҙа, аш бешереү өсөн уны йыш ҡына дүрткелдәргә ҡырҡалар. Тәмләткес һәм соус әҙерләгәндә, тофуҙың нейтраль тәме уларҙың тәмен үҙенә алыуын иҫәпкә алырға кәрәк. Кулинар эшкәртеү алдынана уны ҡайһы ваҡыт соя соусы, тамаринд, лимон һуты менән мариналайҙар. Бөгөнгө көндә тофу бөтә донъяла таралған. Үҙенең юғары сифатлы аҡһымға бай булыуы, уны кулинарияла һәм туҡланыуҙа ит һәм хайуан ризыҡтарын яҡшы алмашы булырға мөмкинлек бирә. Бигерәк тә вегетариандар, дини ураҙа тотусылар тофуҙы юғары баһалай.
Аҙыҡ ҡиммәте һәм һаулыҡҡа йоғонтоһо
Тофу кәрәкле аминокислоталары булған, юғары сифатлы үҫемлек аҡһымға (ҡуйыһында — 10,7 %, йомшаҡ тофула — 5,3 %) бай,   , шулай уҡ тимер һәм кальций сығанағы булып тора. Шул уҡ ваҡытта тофу — аҙ калориялы, холестерины булмаған аҙыҡ. 1995 йылда компания The Solae (подразделение Protein Technologies International компании DuPont) споносорланған Кентуки университеты тикшеренеүҙәре, соя аҡһымын ҡулланыу, серологик холестериндың, түбән тығыҙлы липопротеидтың («насар холестериндың») һәм триглицеридтың бик түбәнәйеүенә алып килә, тип иҫбатлай, ләкин «яҡшы» холестериндың (юғары тығыҙлы липопротеидтың) артыуы теркәлмәй. «Насар» холестерин кимәлен соя фитоэстрогендыры кәметә, тигән фаразға киләләр.
Ғардизи
Ғардизи, тулы исеме Әбү Са’ид Абд әл-Хай ибн аз-Заххак ибн Мәхмүт Ғардизи — фарсы тарихсыһы.
Биографияһы
Уның тормошо тураһында бер нәмә лә билдәле түгел. Уның нисбәһе күрһәтеүенсә, сығышы менән Ғардиздан, Ғәзниҙән Һиндостанға бер көнлөк юл алыҫлығында. Уның Зайн әл-ахбар («Украшение известий») хеҙмәте Ғәзниүи Абд әр-Рәшит (1049—1053) осоронда яҙылған. Унда фарсы батшалары, Мөхәммәт һәм 1032 йылға тиклем хәлифтәр тарихы һәм Хорасандың ғәрәптәр баҫып алғандан алып 1041 йылға тиклем ентекле тарихы бар; шулай уҡ бында грек фәне (Дар ма’ариф-и румийан), йыл иҫәбе һәм төрлө халыҡтарҙың дини байрамдары тураһында трактаттар индерелгән. Йомғаҡлау бүлеге генеалогияға (Ансаб) һәм фәнгә (Ма’ариф) арналған; улар араһында ентекле, шулай уҡ Урта Азия географияһы өсөн бик ҙур әһәмиәткә эйә булған, төркиҙәр һәм Һиндостан тураһында бүлектәр бар. Ғардизи тарихи сығанаҡтарҙан өҙөмтә килтермәй; төркиҙәр тураһында бүлектә ул Ибн Хордадбехҡа, Джейхани һәм Ибн әл-Мукаффа'ға һылтана. Һиндостан байрамдары тураһында хәбәрҙәрҙе, Ғардизиҙың раҫлауы буйынса, ул Әл-Бируниҙан ишеткән, шуның һөҙөмтәһендә ул Бируниҙың уҡыусыһы тип һанала. Көнсығыштың тарихи традицияларына Ғардизи әҙ йоғонто яһай һәм цитаталар һирәк килтерелә.
Башҡорттар тураһында
Ибн әл-Мукафф (яҡынса 780 йылғы) мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп «Зәйн әл-әхбәр» («Хәбәрҙәр биҙәге») хеҙмәтендә, башҡорттар ҡыймаҡтар менән хазарҙар араһында йәшәгән, ә уларҙың башлығы Башҡорт (Башгирд, Башджурт) исемле шәхес булыуы телгә ала. Башҡорт (Башгирд, Башджурт) ''«хазарҙарҙың иң юғары дәрәжәлеләренән була. Ул 2000 һыбайлыһы менән хазарҙар һәм ҡыймаҡтар араһында урынлаша. Хазар ҡағаны Башҡортҡа саҡлабты ҡыҫырыҡлап сығарыу тәҡдиме менән кеше ебәрә…»'' тиелә унда.
Вологда ағас архитектураһы
Вологда ағас архитектураһы — Волого́дское деревя́нное зо́дчество - Вологда ағас архитектураһындағы стиль һәм йүнәлештәр йыйылмаһы, XVIII быуат аҙағы - XX быуаттың тәүге сиреге ағас йорттар ансамбле.
Тарихы
Вологда Рәсәйҙәге ҡала ағас архитектураһының яҡшы һаҡланған, бай һәм ҡабатланмаҫ мираҫына эйә. XXI быуат башында Вологдала 105-тән 170-кә ҡәҙәр ағас архитектура ҡомартҡылары һаҡланған. Вологдала XIX - ХХ быуат башындағы барлыҡ төр - дворян, сауҙагәр һәм мещан ҡатламдарының ағас йорттары, ә архитектура стилен алғанда — классицизм, ампир һәм модерн үрнәктәре һаҡланған.
XIX быуат аҙағында - XX быуат башында ҡалала "вологда тибы" тип аталған ағас йорттоң үҙенә башҡа бер төрө формалашҡан - ике ҡатлы йорт, формаһы буйынса - ишек алдына һуҙылған болдоро  өҫтөндә  мөйөшлө лоджия эшләнгән параллелепипед.
Совет осоро
Ағас йорттар төҙөлөшө 1917 йылдан һуң туҡтай. Шулай булһа ла, XX быуат урталарына тиклем ағас төп төҙөлөш материалы булып ҡала. Был осорҙоң ағас архитектураһының күренекле ҡомартҡыһы - тимер юлсылар Мәҙәниәт һарайы, 1927 йылда Art Nouveau стиле элементтары менән төҙөлгән.
ХХ быуаттың икенсе сирегендә төп төҙөлөш төрө - ағас барактар. Конструктивизм элементтары был осорҙа төҙөлгән йорттарҙа осраштыра. Был стиль элементтары булған ағас йорттарҙың ҡатмарлы төҙөлөшөнөң миҫалы - Етен комбинаты ҡасабаһы (1930 - 1940)
Хәҙерге торошо һәм һаҡлау проблемалары
Рәсәйҙең тарихи 115 ҡалаһының 16-һында ғына ағас архитектура ҡомартҡылары бар.
1970-се йылдар башынан, Вологда тарихи ҡалалар исемлегенә индерелгәндән һуң, уның тарихи мираҫын һаҡлау йәһәтенән байтаҡ эштәр башҡарыла. 1980-се йылдар аҙағында ҡомартҡыларҙы һаҡлау зоналарының яңы проекты раҫлана .2009 йылдың 26 июнендә Ерҙән файҙаланыу һәм төҙөлөш ҡағиҙәләре раҫлана, улар тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙы һаҡлау зоналарын үҙ эсенә ала. Вологда дәүләт һаҡлауы аҫтында 105 ағас ҡомартҡы бар. 1990 - 2000 йылдарҙа күп ҡомартҡыларр законһыҙ йәки нигеҙһеҙ һүтеп алына. 2005 йылға, 105 ҡомартҡыдның 25-е тулыһынса юҡҡа сыҡҡан, 4-е - өлөшләтә, йәнә 4-е - емерек хәлдә. 10 объект, үҙгәртеүҙәр индереп, боҙолған. 26 объект реставрация үткән. 2010 йылдың башына Вологда ағас архитектура ҡомартҡыдлары исемлегендә 155 объект бар.
Айырым ҡомартҡыларҙы ғына түгел, ә Вологданың тарихи ҡала булараҡ айырылғыһыҙ өлөшө булған бер бөтөнлөк хасил иткән тарихи-архитектура мөхитен һаҡлау етди проблема булып тора.
Закон тарафынан яҡланыуға ҡарамаҫтан, дәүләт һаҡлауы һөҙөмтә бирмәй тиерлек, һәм Вологда ағас архитектураһы ансамбленең бөтөнлөгө туҡтауһыҙ юҡҡа сыға бара. 1990 - 2000 йылдарҙа ҡала үҙәген "тарихилыҡ" стилендә үҙгәртеү бара. Күпселек проекттар ҡомартҡыларҙың күсермәһе итеп, кирбес конструкцияларҙы ағас йәки уға оҡшаған материалдар менән көпләп, юғалған ҡомартҡы фасадына тышҡы оҡшашлыҡ тыуҙырып төҙөлә.
Популяр мәҙәниәттә Вологда ағас архитектураһы
Вологданың бер нисә ағас архитектура ҡомартҡылары «Мелкий бес» кинофильмында сағылдырылған.
Ванжиль
Ванжиль — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 562 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 143 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дүсәлинова Фәриҙә Мазһар ҡыҙы
Дүсәлинова Фәриҙә Мазһар ҡыҙы (14 июнь 1960 йыл) — журналист, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының юлдаш телевидениеһы комментаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Фәриҙә Мазһар ҡыҙы Дүсәлинова (Моратшина) 1960 йыдңлдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған.
1989 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының дикторы. 1995—2018 йылдарҙа социаль-сәйәси программалар бүлеге мөхәррире була. «Йәмғиәт һәм хоҡуҡ», «Закон бөтәһе өсөн дә», «Ауылым офоҡтары», «Мәғариф» тапшырыуҙары, «Замандаш», «Хәтер» телевизион очерктар һәм башҡалар авторы.
Этҡол (Этҡол районы)
Этҡол — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә урынлашҡан ауыл, Этҡол районының административ үҙәге, Силәбе нән — 42 км, Яманйылға тимер юл станцияһынан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы —. Оло Силәбе агломерацияһына инә.
Этҡол күленең көнбайышында урынлашҡан.
Этимологияһы
XVIII быуатта урыҫ телендәге сығанаҡтарҙа нығытма исеме Иткуль, Эткуль, Ыткуль тип теркәлгән. Ауыл исеме нисек барлыҡҡа килеүе һәм башҡорт телендә нисек булыуы тураһында аныҡ ҡына билдәле түгел. Эргәләге күл исеме (гидроним) һәм кеше исеменә (антропоним) бәйле бер нисә фараз бар.
Бажов Павел Петрович «Демидовские кафтаны» тигән әҫәрендә былай тип яҙған: "«А Иткуль-озеро на высоком местичке пришлось. Берега — песок да камень, сухим-сухохоньки, а кругом сосна жаровая. Как свечки поставлены. Глядеть любо. Вода как стеклышко — все камни на дне сосчитай. Только скрасна маленько. Как вот ровно мясо в ней полоскали. Дно, вишь, песок-мясника, к нему этак отливает. Оттого будто озеро Иткулем и прозывается. На башкирском говядину называют ит, а озеро — куль, вот и вышло мясно озеро — Иткуль.»"