cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эткүл (күл)
Фараздарҙың береһе буйынса күлдең исеме башҡорт телендәге эт — «собака» һәм күл — «озеро» һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, йәғни «эт күле». Шулай уҡ атаманың нигеҙендә башҡорттарҙа билдәле булған шәхси төрки ир-ат исеме Иткол (Этҡол) ятыуы мөмкин.
Эткүл күле 1742 йылда уҡ картаға төшөрөлгән булған. Күлдең һыҙаттары хәҙерге ваҡыттағы күлдекенә яҡын.
Ҡасандыр был күлгә Севастьянка йылғаһы ҡоя. Хәҙер ул ябылған, йылға һайыҡҡан һәм аҡмай. Әммә Эткүлдән көнбайыштағы — Геранькино, Моховое, Ершово, Шахматово һаҙлыҡтары ҡасандыр үҙ-ара тоташҡан һәм артыҡ һыуҙарын Севастьянка аша Эткүлгә ташлап торған булыуы мөмкин.
Күлдән Печенкино ауылы яғына ҡылымыҡ ағып сыға, ул Хохловатое күленә ҡоя.
Күлдә табан балыҡ һәм майма бар. Йыш ҡына ротан осрай.
Күлдә ҡамыш, күрән, һыу үләне, мөгөҙьяпраҡ, хара һымаҡтар (йәшел ылымыҡтар төркөмө) һәм башҡа ылымыҡтар үҫә.
Көнбайыш һәм төньяҡ яры буйлап Этҡол ауылы урынлашҡан. Көнсығыш ярында реликт ҡарағай урманы бар.
Күл төбөндә сапропель табылған — 14,3 млн куб.м.
Баҡыев Рим Сәғит улы
Баҡыев Рим Сәғит улы (4 ғинуар 1939 йыл) — Башҡортостандың хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1994—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры, Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (1999–2003), Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986), «Почёт Билдәһе» (1976) һәм Почёт (1999) ордендары кавалеры.
Оло Снопица
Оло Снопица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Снопица йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Баҡыев Рим Сәғит улы
Биографияһы
Рим Сәғит улы Баҡыев 1939 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Благовещен районы Яңы Турбаҫлы ауылында тыуған. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (бөгөн Башҡорт дәүләт аграр университеты) инженер-механик һөнәре буйынса 1963 йылда тамамлаған һәм йүнәлтмә менән Өфө районына эшкә ебәрелгән. Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеге:
Оло Снопица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡыев Рим Сәғит улы
Сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ябай ауыл егете Рим Баҡыев — колхоздың баш инженеры вазифаһынан республика хөкүмәте етәксеһе һәм Рәсәйҙең закондар сығарыусы юғары органы депутатына тиклем емешле хеҙмәт юлы үткән һәм Башҡортостанда ғына түгел, бөтөн ил күләмендә киң билдәле шәхес. Бар тормош юлы ХХ быуаттың икенсе яртыһына тура килгән һәм дөйөм мәнфәғәт өсөн үҙенең бар тырышлығын һалған шәхес булараҡ ул тарихта үҙенең ныҡлы һәм лайыҡлы урынын алған. «Башҡортостан» гәзитендә уның тураһындағы «Түрәләр шундай булһын» исемле мәҡәләһендә журналист Әнүәр Сөләймәнов билдәләүенсә, "республикабыҙ халҡының ҙур ихтирамын яулаған үтә тыйнаҡ, хөрмәтле шәхес, ер улы Рим Сәғит улы үҙенең 75 йыллыҡ күркәм юбилейын «Что помню и люблю» исемле китабын яҙып ҡаршылай. Унда шундай юлдар бар: «Мин яҙмышыма зарланмайым: тормошта нимәгә ынтылдым, шуға өлгәштем. Был әҙме-күпме, әйтә алмайым. Нисек кәрәк тип иҫәпләнем, шулай йәшәнем. Ниндәй эштәр генә булмаһын, һәммәһен дә халҡым, яҡташтарым өсөн тип, ихлас башҡарҙым. Мин уларҙы бөгөн дә онотмайым…» («Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 ғинуар). Быға өҫтәп бары шуны ғына әйтергә була: Рим Баҡыевтың үҙе башҡарған эштәре лә халыҡ тарафынан онотолмай. Бындай оло хөрмәткә ул бала сағынан уҡ төплө юл ала. Биш балалы — өс ул һәм ике ҡыҙ булған — ябай ғаиләлә ул — иң олоһо. Аталары ике һуғышта ҡатнаша, яҡындары янына ете йылдан һуң ғына ҡайта. Әсәһе Ғәфиә Ҡотләхмәт ҡыҙы хәтерләүенсә, Рим бәләкәйҙән үк теремек, эшсән, уҡыуға һәләтле булып үҫкән. «Бурандарҙа күршеләге Яңы Александровка мәктәбенә башына шәл урап булһа ла барҙы, әммә дәрес ҡалдырманы. Яҡшы уҡыны», ти ул.
Егет спортҡа ла һәләтле була. ауыл хужалығы институтында уҡығанда, саңғы буйынса республика, Бөтә Рәсәй ярыштарында ҡатнашып, призлы урындар яулай, «СССР-ҙың спорт мастеры» нормативын үтәй.
1963 йылда институт тамамлап, юлланма менән Өфө районының «Рәсәй» колхозында баш инженер булып үҙ аллы эш башлаған Рим Баҡыев 1967 йылда Благовещен районының «Степановка» совхозына баш инженер итеп күсерелә, ә тағы ла алты йылдан ошо оло хужалыҡтың директоры итеп тәғәйенләнә. Уның 17 йыл етәкселек итеүе осоронда совхоз республикала алдынғылар рәтенә сыға. Малдарҙан артым алыу, һөт һауыу буйынса уға тиңләшеүсе булмай. Хужалыҡтың алдынғы һауынсыһы, Башҡортостанда ғына түгел, бар Советтар Союзында билдәлелек алған Социалистик Хеҙмәт Геройы Эльвира Гулина нәҡ ошо ваҡытта һәр һыйырҙан йылына ете мең килограмм һөт алыуға өлгәшә. «Степановка» совхозы, Бөтә Союз һәм Рәсәй ярыштарында күп тапҡырҙар еңеп сығып, алдынғы тәжрибә мәктәбенә әүерелә, күп бүләктәргә лайыҡ була. Хужалыҡ етәксеһе Рим Баҡыев 1976 йылда «Почёт билдәһе», 1986 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана, КПСС-тың ХХVII съезына делегат итеп һайлана.
1990 йылда Рим Баҡыев КПСС-тың Благовещен район комитетының беренсе секретары һәм район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана, 1991—1993 йылдарҙа «Башкирскптицепром» ҡошсолоҡ предприятиелары берләшмәһенең генераль директоры булып эшләй. Был вазифаларҙа үҙ етәкселек тәжрибәһен тағы ла байыта. Был уға алдағы алты йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең башлығының ауыл хужалығы өсөн яуаплы беренсе урынбаҫары һәм Хөкүмәт етәксеһе итеп үрләтелеүенә ныҡлы нигеҙ була.
Республика Хөкүмәтенә Рим Сәғит улы төрлө ҡатмарлыҡтарға бай булған ХХ быуаттың 90-сы йылдарында етәкселек итте һәм үҙен бар яҡтан етешкән, тәжрибәле һәм оҫта ойоштороусы итеп күрһәтте. Ул ауыл хужалығының эшмәкәрлеген ойоштороуҙа һәм уның менән идара итеүҙә киҫкен үҙгәрештәргә ҡаршы булды, ауылда йәшәүселәр өсөн барлыҡ сикләүҙәрҙе һәм кәртәләрҙе бөтөрөү, уларға етештереүсәнле хеҙмәт өсөн тейешле шарттар тыуҙырыу мөһимлеген тәүге планға ҡуйҙы. Башҡортостан Министрҙар Кабинеты шулай уҡ торлаҡ һәм социаль объекттар төҙөүгә лә ҙур иғтибар бирҙе. Был осорҙа һәр йылда 1,5 миллион квадрат метрҙан ашыу майҙанда торлаҡ йорттар төҙөлдө, шәхси йорттар өлөшө 60 процентҡа тиерлек арта. Был Рәсәйҙәге уртаса күрһәткестән ике тапҡырға юғарыраҡ булды, һәм ауыл ерҙәрендә торлаҡ төҙөү буйынса ул ваҡытта республика илдә беренсе урынға сыға. Бәләкәй һәм ҙур ауылдарҙың йөҙө күҙгә күренеп үҙгәрә, иркен йорттар ҡалҡа. 1997 йылға халыҡ йәшәгән ауыл-ҡалаларҙың урамдарында юлдарҙың 490 саҡрымдан ашыуы асфальтлана. Республикала йыл һайын 35-40 мең фатирға газ үткәрелә, уларҙың яртыһынан күберәге — ауыл ерҙәрендә. Быларҙан тыш, мәктәптәр, мәктәпкәсә балалар учреждениелары, дауаханалар һәм мәҙәниәт йорттарын, башҡа объекттарҙы төҙөү эштәре лә дәррәү бара.
Пенсия йәше етеү менән 1999 йылдың ғинуарынан Рим Сәғит улы ялға сыға, һуңынан Башҡортостан Республикаһы Президентының кәнәшсеһе була, Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты булып һайлана. Әлбиттә, йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Ул — «Отечество» хәйриә фонды етәксеһе була, республиканың Ветерандар советы Президиумының ағзаһы.
Алда телгә алынған мәҡәләлә билдәләүенсә, Рим Сәғит улының тормош иптәше Флера Кәбир ҡыҙы уның бар эштәрендә лә ныҡлы терәге. Флера Кәбир ҡыҙы һөнәре буйынса иҡтисадсы, бөтә ғүмерен ауыл хужалығына арнаған. Баҡыевтарҙың оло ҡыҙҙары Эльвира Рәсәй Контроль-иҫәп палатаһында баш белгес, Гөлназ исемле төпсөктәре Санкт-Петербург университетын тамамлаған.
Гусевка (Елань ҡушылдығы)
Гусевка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елань йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәҡсүд Сөндөклө
Мәҡсүд Сөндөклө, Мәҡсүтов Садиҡ Мөбин улы (2 (15) сентябрь 1904 йыл — 23 октябрь 1981 йыл) — шағир. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975).
Биографияһы
Мәҡсүд Сөндөклө (Мәҡсүтов Садиҡ Мөбин улы) 1904 йылдың 2 (15) сентябрендә Ҡазан губернаһы Сөндөклө ауылында тыуған. Башланғыс мәктәпте үҙ ауылында ала. Егерме йәшенән Донбасста шахтер булып эшләй. 1925—1927 йылдарҙа Артем ҡалаһында партия мәктәбендә уҡый. 1935 йылда Өфөгә килә.
Мәҡсүд Сөндөклөнөң тәүге шиғырҙары Мәскәүҙә татар телендә сыҡҡан «Эшче», «Яшь эшсе» гәзиттәрендә егерменсе йылдың урталарында баҫыла башлай. Шахтерҙар хеҙмәтенә арналған шиғырҙары, «Стаханов тураһында йыр» поэмаһы менән ул утыҙынсы йылдар поэзияһына яңылыҡ алып килә. Әҙип 1981 йылда Өфөлә вафат була.
Рула
Рула (Ruhla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6084 кеше йәшәй. Майҙаны — 38,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99842 һәм автомобиль коды — WAK.
Тоҙ-Аҡкүл
Тоҙ-Аҡкүл Таузаткуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы күл.
Географияһы
Силәбе өлкәһенең Уйылға районында, Оло Шумаков ауылынан 3 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Координаттары: 54°25'55"N  61°53'23"E
Тасуирламаһы
Силәбе өлкәһенең иң тоҙло күлдәренең береһе
Күл соҡоро - "һауыты" - һыу йыуып барлыҡҡа килгән.
Һыу көҙгөһө майҙаны 14,5 км²; иң тәрән урыны 0,45 метр, уртасаһы - 0,28 м; һыу массаһы күләме - 4 млн м³. Һыуйыйғыс майҙаны - 159 км².
Ярҙары һөҙәк, төньяҡ өлөшө - һаҙлыҡлы. Төбө тигеҙ, ләмле.
Тоҙ-Аҡкүлдең һыуы аҡмай, бик ҡаты. Тоҙ-Аҡкүл һыуы ныҡ минераллашҡан (120—200 г/л), тоҙ ултырмалары күп. Шул арҡала һыуы ла ағарып күренә, әммә үтәҙек. Яуым-төшөмдән туйына.
Ҡулланылышы
Һыуы хужалыҡ маҡсаттарында ҡулланылмай. Әммә Тоҙ-Аҡкүл шифалы минераль батҡағы менән дан тота, тип яҙа Силәбе өлкәһе сайттары
Джулия Бек
Юлия Бек (20 декабрь 1853 йыл — 21 сентябрь 1935 йыл) — Швеция рәссамы һәм каллиграфы.
Биографияһы
Юлия Бек — Швецияла, Стокгольм ҡалаһында тыуған, бухгалтер Франц Бек ҡыҙы. Швед короле нәфис сәнғәт академияһында (1872—1878), аҙаҡ — Парижда, Жюлиан Академияһында (1883—1884) уҡыған, унда педагогтары француз рәссамдары Леон Бонн һәм Жан-Леон Жером була. Артабан Францияла йәшәй, ҡалған ғүмеренең күп өлөшөн шунда үткәрә. Күпмелер ваҡытҡа рәссамдар Харриет Бакер, Хильдегард Торелль (Thorell Hildegard) һәм Анна Мунт-Норстедт менән бергә Парижда студияны ҡуртымға алалар, шулай уҡ Гре-сюр-Луэнда рәссамдар колонияһында йәшәй.
Юлия Бек, профессиональ рәссам булараҡ, финанс сәбәптәр буйынса портреттарҙа махсуслаша һәм үҙ быуыны швед ҡатын-ҡыҙ-рәссамдары араһында үҙенең финанс үҙаллылығы булған бик әҙҙәрҙең береһе була. Әммә, уның яратҡан жанры пейзаж була. Юлия Бек үҙенең импрессионистар стилендә, тоноҡ палитрала яҙылған пейзаждары менән билдәлелек ала.
Ул 1934 йылда Франция почетлы легион ордены менән бүләкләнә.
Юлия Бек 1935 йылда Францияла, Вокрессонда вафат була.
Әлеге ваҡытта уның хеҙмәттәре музей коллекцияларында, шул иҫәптән Швеция Милли музейында һаҡлана. 2012—2013 йылдарҙа рәссамдың эштәре Швецияла, Мура ҡалаһының Зорн музейында һәм Стокгольмда, Свен-Гарри художество музейында ретроспектива үткән.
Гусевка (Терса ҡушылдығы)
Гусевка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терса йылғаһының уң ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Села (алла)
Се́ла (Се́ли, Сте́ла) — вайнах мифологияһында ямғыр, ут һәм өй усағы аллаһы.
Ҡылыҡһырлама
Ингуштар һәм чечендар динендә иң хөрмәтле алла. Ҡырыҫ, әммә ғәҙел хоҙай, уға халыҡ яҙмышы һәм муллығы бәйле. Чечендар уны "алтын көс"тип йөрөтә. Уның ихтыярына ҡаршы сығыусы, тән йәрәхәттәре яһаусы нарт-орстхойсылар алдында ул физик яҡтан көсһөҙ. Цай-лам тауы түбәһендә йәшәй. Села нарт Пхьарматты кешеләр өсөн ут урлағанға тауға бығаулап ҡуя.
Ғаиләһе һәм балалары
Села Сел-Сатының һәм алиһә Фуркиҙың (Дарза-нана) ете улының атаһы.
Атрибуттары һәм символдары
Алланың атрибуттары — йәшен йәки «Села киҫәүе» — « Села-хьашк», гонаһлыларҙы һәм енәйәтселәрҙе язалай торған Стела хаьштиг. Яҙ көнө ер йылынып, Села илаһ күҙгә күренмәгән киҫәүе менән уға һуҡҡас ҡына ерҙе һөрөргә мөмкин, тип иҫәпләнгән. Киҫәүе күҙгә күренмәҫ булған, сөнки ул тары бөртөгө ҙурлығында ғына, әммә йылылыҡтың ғәйәт ҙур көсөнә эйә булған. Йәшен һуғыуын шулай уҡ Села торомбашы менән һуғыу тип иҫәпләгәндәр.
Алланың символы булып бөркөт һаналған. Әгәр берәйһе Цейлом тауы эргәһендә осоп барған бөркөттө күреп ҡалһа, ул уға доға ҡылған, сөнки Села ҡайһы берҙә бөркөт ҡиәфәтендә күктә оса тип иҫәпләнгән.
Бынан тыш, вайнахтар аллаға бағышланған түбәндәге ҡоштарҙы беләләр: Стела къайг (һайыҫҡан), Стела (Села) Сата (һарығош)- Стеланың күк күкрәү һәм йәшен ҡоштары.
Календарь
Уға аҙнаның өсөнсө көнө (шаршамбы) — «кер Сели» һәм йылдың бишенсе айы [май] — «Сели-бутт» бағышланған. Аҙнаның өсөнсө көнөндә, шаршамбы, өйҙән берәйһенә әйбер, тәү сиратта ут биреү, шулай уҡ көл ташлау тыйылған. Май айында алла хөрмәтенә ҡорбан салалар.
Йәшен һуғыуынан үлем
''Йәшен һуғып үлтергән кешене Села үҙе билдәләгән изгеләр рәтенә индергәндәр. Мәрхүмде ҡанбаба кеүек бөтә аҡ нәмәгә кейендергәндәр. Үлгән кешене ҡайғырып илау тыйылған, мәрхүмгә шул тиклем ҡыйын булыр, хатта уның мәйете ҡара төҫкә инер тип иҫәпләнгән. Кешене йәки хайуанды йәшен һуҡҡан урындар изге вайнах тип һаналған, унда йыл һайын ҡорбан салғандар. Ерләү ғәҙәти ерләүҙән айырылып торған. Жрец Ганыж һүҙҙәре буйынса, берәү егет кейемен кейгән ҡыҙҙы яңылыш үлтергән. Ҡыҙҙы үлтереү хурлыҡ тип һаналған, Һәм Сели үлтереүсене язаһыҙ ҡалдырмаған. Тиҙҙән уны йәшен һуғып үлтерелгән көйө табып алалар. Һәләк булыусының туғандары уның өсөн ғибәҙәтхана төҙөйҙәр''.
Горжай һәм Села
Бер ваҡыт орстхойсылар көтөүсе  Горжайҙың һарыҡ көтөүен урлап алып китергә ниәтләйҙәр. Йыл һайын Сели аллаға ҡорбан килтергән тәҡүәле көтөүсе, берәйһе уның мал-мөлкәтенә язаһыҙ ҡул һуҙырға батырсылыҡ итеүенә оҙаҡ ышанырға теләмәй. Орстхойсылар ысынлап та уның һарыҡтарын ҡыуып алып киткәнлегенә ышанғас, ул Күккә ошондай һүҙҙәр менән мөрәжәғәт итә: «Орстхойсылар минең аҡ (таҙа) көтөүемде ҡыуып алып китергә килде. Унан мин һәр саҡ Аллаға һәм бөйөк изгеләргә иң яҡшы һарыҡты ҡорбан килтерҙем. Ярҙам итегеҙ, бөтөн изгеләр минең яҡлы булығыҙ!» Уның доғаларын күктәрҙә йәшәгән Сели илаһ ҡабул итә: көтмәгәндә дауыл ҡуба, йәшен йәшнәй һәм ҡойма ямғыр яуа, шул мәлдә бөтә халыҡ Горжай менән орстхойсыларҙы ҡыуа сыға. "Яйыраҡ барырға кәрәк; Сели ҡыуып етһен, мин был изгенең ҡабырғаһын ҡыҫырмын!" - ти Сеска-Солса. Ысынлап та, Сели уларҙы ҡыуып етә, һәм Сеска-солса уны тотоп алып, ҡабырғаларын һындыра: дауыл һәм йәшен баҫыла; Сели, азатлыҡ алғас, орстхойсыларҙы эҙәрлекләүен туҡтата һәм һуңғылары Горжайҙың көтөүен язаһыҙ ҡыуып алып китә.
Пхьармат
Пхьармат нарт-орстхойсылар өсөн күк күкрәткес Стеланың утын урлай, шуның өсөн Алла кешеләргә бәлә-ҡаза ебәрә. Быны төҙәтер өсөн ул Стелаға килә, һәм ул уны мәңгелек ғазапҡа дусар итә, Ул Пхьарматты Бешлам (Казбек) тауына сылбыр менән бәйләргә ҡуша. Көн һайын уның янына ҡош Ида осоп килә һәм бауырын суҡый.
Топонимияһы
СиелтӀа-гӀала (Сиелта-гала) - Хьевхьа ауылының көньяҡ яғындағы урын. Мәжүси осороноң табыныу урыны.
Сиелтӏа (Сиелта) - Хьевхьа ауылының көньяҡ яғындағы урын. Унда «СиелтӀа-гӀала» ла урынлашҡан. Бында, моғайын, юғары Алла Селеға бағышланған мәжүси ғибәҙәтхана урынлашҡандыр. (СиелтӀа-ара).
Дадашова Гөлназ Мәхир ҡыҙы
Гөлназ Мәхир ҡыҙы Дадашова (Gülnaz Mahir qızı Dadaşova; Баҡы) — Әзербайжан ғалимы, профессор, медицина фәндәре докторы. Әлеге Ваҡытта Ч. Абдуллаев исемендәге кардиология ғилми-тикшеренеү институты директоры.
Биографияһы
Гөлназ Мәхир ҡыҙы Дадашева Баҡыла уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Тәүге белемде ул 191-се урта мәктәптә ала, уны миҙал менән тамамлай. 1992 йылда Әзербайжан медицина университетының дауалау профилактика факультетына уҡырға инә һәм уны 1998 йылда бакалавр дәрәжәһе менән тамамлай. 1999—2000 йылдарҙа Баҡы тимер юл дауаханаһында табип-кардиолог булып интернатура үтә. 2002—2005 йылдарҙа Әзербайжан медицина университетының клиник фармакология кафедраһында аспирантурала уҡый. 2008 йылда «Оптимизация лечения артериальной гипертензии у женщин в постменопаузе» ғилми эшен яҡлай һәм медицина фәндәре философияһы докторы ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. 2016 йылда доцент ғилми дәрәжәһен ала. 2018 йылда «Гендерные особенности хронической сердечной недостаточности, возможности совершенствования диагностики и медикаментозного лечения, определения прогноза и прогнозирования выживаемости» ғилми эшен яҡлай һәм медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһен ала. 2019 йылда Швейцарияның Цюрих университетына магистр дәрәжәһе менән табип-кардиолог һөнәре буйынса уҡырға инә, һәм, уны тамамлағандан һуң, 2022 йылда шул уҡ университетта дипломдан һуң йөрәк хәлһеҙлеге курсын (PCHF) үтә.
Рус һәм инглиз телдәрен белә.
Кейәүҙә. 2 балаһы бар.
Карьераһы
Гөлназ Дадашова үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген 2006 йылда академик Ч. М. Абдуллаев исемендәге кардиология ғилми-тикшеренеү институтының өлкән лаборанты булып башлай. 2014 йылдан йөрәк хәлһеҙлеге бүлексәһендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшен дауам итә. 2018 йылдың 21 сентябрендә ул ошо институттың директоры итеп тәғәйенләнә һәм әлеге ваҡытта был вазифаны биләй.
Шул уҡ ваҡытта 2007 йылдан Әзербайжан медицина университетының клиник фармакология кафедраһында, 2019 йылдан Әзербайжан медицина университетының III эске ауырыуҙар кафедраһының инглиз бүлегендә һәм И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетының Баҡы филиалында эске ауырыуҙар темаһына лекциялар уҡый.
Фәнни карьераһы
Гөлназ Дадашева 100-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. Ул бер нисә урындағы һәм Халыҡ-ара фәнни конференцияларҙа спикер сифатында сығыш яһай.
Ул артериаль гипертензия менән сирләгәндәрҙә ренин-ангиотензин альдостерон системаһының енси айырмалыҡтарын һәм уларҙың гумораль факторҙар һәм гендер үҙенсәлектәре менән бәйләнешен, хроник йөрәк етешмәүсәнлегенең ауырлығы һәм генезында йәш һәм гендер айырмалыҡтарын, метаболизм синдромы менән сирләгәндәрҙә моксонидиндың һәм моксонидиндың ивабрадин менән комбинацияһының һөҙөмтәлелеген тикшерә. Резистентлыҡ параметрҙарына йоғонтоһо тураһында фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә. Хроник йөрәк етешмәүсәнлеге менән сирләгән пациенттарҙа клиник һәм психоэмоциональ тороштоң гендер үҙенсәлектәрен фәнни тикшерә.
Уның ғилми эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә күҙәтеү-госпиталь этабында хроник йөрәк етешмәүсәнлеген дауалауҙа гендер һәм йәш айырмалары һәм йөрәктең клиник-функциональ һәм психоэмоциональ торошо динамикаһында гендер айырмалары, миокард инфарктынан һуң хроник йөрәк етешмәүсәнлеге менән сирләгән пациенттарҙы медикаментоз дауалауҙың төрлө варианттары фонында морфологик һәм функциональ күрһәткестәр, миокард инфарктынан һуң йөрәктең клиник функциональ һәм психоэмоциональ торошоноң гендер айырмалары, хроник йөрәк етешмәүсәнлеге менән сирләгән пациенттарҙа морфофункциональ күрһәткестәр өйрәнелә.
Фәнни эшмәкәрлеге ваҡытында ул менопаузанан һуң ҡатын-ҡыҙҙарҙа артериаль гипертензия барышы үҙенсәлектәрен һәм моксонидин менән комплекслы терапияның гемодинамик һәм метаболитик эффекттарын һәм артериаль гипертензия менән менопаузанан һуң ҡатын-ҡыҙҙарҙа гормонды алмаштырыу терапияһын өйрәнә.
Гөлназ Дадашова бер нисә дәреслектең, методик материалдарҙың һәм бер нисә монографияның, шул иҫәптән 2022 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән «Хроник йөрәк етешмәүсәнлегенең хәҙерге заман аспекттары»ның авторы һәм авторҙашы.
Ул 2016—2017 йылдарҙа Европа кардиологтар йәмғиәте ойошторған Otrimize HF Хроник йөрәк етешмәүсәнлеге Әзербайжан регистрының төп координаторы һәм Әзербайжан кардиология йәмғиәтенең (AKC) Йөрәк-ҡан тамырҙары фармакологияһы эшсе төркөмө башлығы булып тора.
Рамана ҡәлғәһе
Раманалағы дүрт мөйөшлө ҡәлғә (Ramana qalası) — Баҡы ҡалаһының Рамана ҡасабаһында урынлашҡан. XIV быуатта төҙәлгән. Ҡәлғәнең бейеклеге 15 метр, 4 ҡатламлы.
Мәҙәниәттә
Ҡәлғәне «Кёроглу», «Нәсими» һәм «Бабек» фильмдарын төшөргәндә файҙаланғандар. «Кёроглу» фильмын төшөрә башлағанса ҡәлғә ярым емерек хәлдә булған һәм 1956 йылда яңынан тергеҙелгән. . Ҡәлғәнең артҡы өлөшөндә күҙгә тик ташланып тормаған ҡаяташ бар, фильмдағы тореадор Кёроглу арияһы тап шул таш эргәһендә башҡарылған булған. Ауыл кешеләре уны иҫтәлекле ҡомартҡы һанап, килгән кешеләргә шуны күрһәтергә ярата.
Архитектура үҙенсәлектәре
Ҡәлғә диуарында яғында өҫкә күтәрелә торған ике баҫҡыс бар. Был баҫҡыстар буйлап ҡыйыҡҡа күтәрелеп, ауылды күреп була.
Раманалағы ҡәлғә ҡаяла эшләнгән. Диуарҙары тәбиғи рәүештә ҡаяларҙы дауам иткән кеүек. Ҡәлғәгә инеү юлдары дошмандан һаҡланыу өсөн уңайлы итеп эшләнгән. Апшерондың башҡа ҡәлғәләренән айырмалы, бормалы баҫҡысҡа инер ишек иҙән кимәлендә, ә бейектәрәк урынлашмаған. Ул төҙөлөшө яғынан да айырыла — ҡаяның дауамы һымаҡ итеп эшләнгән, X быуаттағы ҡәбиләләрҙең тамғаларын һаҡлай.
Абаш мәҙәниәте
Ҡыҫҡаса белешмә
Беҙҙең эраға тиклемге 2‑се мең йыллыҡтың 2—3‑сө сирегенә ҡарай. 1925 йыл В.Ф. Смолин тарафынан Абаш ауылы (Сыуашстан) янында асылған ҡәберлек исеме менән аталған Абаш мәҙәни‑тарихи берлегенә инә. Башҡортостанда Абаш мәҙәниәтенә ҡараған яҡынса 60 ҡомартҡы билдәле, улар Ағиҙел, Дим, Ыҡ һәм Әй йылғалары бассейынында тупланған (Баланбаш, Береговка археологик микрорайоны, Һынташтамаҡ ҡурғандары, Төбәк, Йүкәлекүл ҡурғандары, Йомаҡ торамаһы, Ябалаҡлы ҡурғандары һ.б.). Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәр майҙанында урынлашҡан.
Ҡоролошо
Күп камералы, нигеҙ соҡоро һай булған, тәбиғи материалдар (ҡамыш, ҡабыҡ, үлән) менән ябылған 2 йәки 4 яҡлы ҡыйыҡлы ер өҫтөндәге каркаслы ҡоролмалар торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика ҡатмарлы геометрик орнаментлы, онталған ҡабырсаҡ, үҫемлек ҡалдыҡтары, ҡом, шамот ҡушылған балсыҡтан яһалған ҡыңғырау рәүешендәге һәм осло ҡырлы һауыттарҙан ғибәрәт. Етештереү өсөн тәғәйенләнгән һауыттар (металл иретеү табаҡтары) осрай. Таш, һөйәк, кремний, металдан эшләнгән әйберҙәр табылған. Металл эшкәртеү эҙҙәре бар. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурғанлы ҡәберҙәр. Ҡурғандарҙың нигеҙе таш плиталар м‑н көпләнгән йәки бағаналар м‑н уратылған. Төбөнә көл, аҡбур, күмер түшәлгән ябай соҡорҙар м‑н бер рәттән эстән таш йәки ағас м‑н көпләнгән ҡәбер камералары асыҡланған. Өҫтө‑өҫтөнә йәки бер нисә мәйет бергә ерләнгән ҡәберҙәр осрай. Төп ерләү ысулдары: салҡан йәки бөгәрләнгән килеш ҡабырғаға ятҡырып, башы м‑н көнсығышҡа йәки көнбайышҡа ҡаратып һалыу. Ҡәберҙәргә аҙыҡ һалынған көршәктәр ҡуйылған. Ир заты ерләнгән ҡәберҙәрҙә ҡорал (хәнйәрҙәр, уҡтар, һөңгөләр), ҡатын-ҡыҙҙыҡында биҙәнеү әйберҙәре (айылдар, беләҙектәр, муйынсаҡтар) табылған.
Абаш мәҙәни‑тарихи берлегенең формалашыу урыны
Дондан Көньяҡ Уралға тиклемге биләмәне алып торған (ул Дон буйындағы урман-дала төбәктәрендә формалашып, артабан Дон, Днепр үренә, Урта Волга буйына һәм Көньяҡ Уралға таралған, тигән фекер бар). Төп хужалыҡ тармаҡтары — малсылыҡ, баҡыр һәм бронза металлургияһы. Тәгәрмәсле транспорт үҫешкән. Абаш ҡәбиләләре Алакүл мәҙәниәте һәм Бура мәҙәниәте халыҡтарының барлыҡҡа килеү компоненттарының береһе булған.
Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)
Гөйгөл ҡурсаулығы — Әзербайжанда тәүге ҡурсаулыҡ, ул 1925 йылда ойошторолған. Ҡурсаулыҡ статусы бер нисә тапҡыр бөтөрөлә, 1965 йылда яңынан төҙөлә. Майҙаны 6739 гектар, уның төп өлөшөн урмандар менән ҡапланған территория биләй. Ҡурсаулыҡтың фаунаһы хайуандар һәм ҡоштарҙың төрлө вәкилдәренән тора.
Ойоштороу маҡсаты
Ҡурсаулыҡ ойоштороуҙың төп сәбәбе — Кесе Кавказдың төньяҡ битләүҙәренең субальп һыҙатында тәбиғи комплекстарҙы һаҡлау. Кесе Кавказдың төньяҡ битләүҙәре төбәгендәге тауҙар, урмандар, субальп зоналар тәбиғәт комплекстары, шулай уҡ Гөйгөл, Залигөл, Маралгөл күлдәре төп һаҡланыусы объекттар булып тора.
Урынлашыуы
Гөйгөл ҡурсаулығы Гөйгөл районында (Кесе Кавказ һыртының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә) урынлашҡан. Кәпәс тауы иң бейек нөктәһе булып тора.
Күлдәр
Гөйгөл күле Әзербайжандың иң ҙур күлдәренең береһе булып тора. Күлдә һыу сөсө һәм зәңгәр төҫтә, Гөй-гөл әзербайжан телендә «күк күл» тип аңлатыла.
Флора
Ҡурсаулыҡ урмандары башлыса имән, ерек, аҡ акациянан тора. Имән урмандары ағастарының йәше 90 йыл тәшкил итә, тополь урмандары ағастарының йәше — 60 йыл. Ҡурсаулыҡта шулай уҡ лианалы дымлы тополь урмандары һәм ҡыуаҡлы тал-тополь урмандары бар. Лиана-тополь урмандарында бейеклеге 40 метрға һәм диаметры 2,5 метрға еткән гигант ағастар осрай.
Ҡурсаулыҡ флораһы үҫемлектәрҙең 420 төрөнән тора, улар иҫәбенә 77 ағас һәм ҡыуаҡтар төрө инә (саған, аконит, манжетка, астрагал, гвоздика, герань, ҡая имәне, Траутфеттер сағаны һ.б.).
Фауна
Йыртҡыс йәнлектәрҙән ҡурсаулыҡта бүреләр, шакалдар, төлкөләр, аҫтар, таш һыуһарҙары, ҡамыш бесәйҙәре, урман бесәйҙәре, бурһыҡтар, һәм шулай уҡ ер-хайуандарының 6 төрө, һөйрәлеүселәрҙең 10 төрө һәм ҡоштарҙың 70 төрө тереклек итә. Тояҡлы хайуандар араһынан бында ҡырағай ҡабанды һәм боланды (марал) осратырға мөмкин.
Сортым-Пим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Барсучка
Оло Барсучка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 688 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мердуш
Мердуш — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ермишь йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Оло Собачья
Оло Собачья (Арко-Собачья, Арка-Собачья) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Кәшән (Иран)
Кәшән (Кашан) — Ирандағы, Исфаһан останындағы ҡала. Шул уҡ исемдәге шәһрестандың үҙәге. Халҡы 201,4 мең кеше (1997). Тәһран — Бам линияһында тимер юл станцияһы.
Оло Собачья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәшән (Иран)
Тасуирламаһы
Ҙур художество кәсептәре үҙәге, туризм үҫешкән. Университет һәм медицина институты бар. Көршәк етештереү буйынса эре үҙәк булып һаналған. Кәшәндә фарфор менән оҡшаш яңы материал — фритт массаһы эшләнә.
Тарихы
Күп һанлы архитектура ҡомартҡылары: Мейдан мәсете (1224 йылғы, 1463-тә үҙгәртеп ҡоролған), Зәйнетдин манараһы (1073), имамзадә Хәбиб ибн Муса мазары (1269), Ғәббәс I шаһ кәшәнәһе(1629), шулай уҡ XIX быуат аристократияһының бер нисә һарайы (хәҙер музейҙар).
Ҡала ситендә Сиалк археологик зонаһы урынлашҡан, унда (емереклектәр рәүешендә) боронғо зиккурат һәм бик күп артефакттар һаҡланған (айырым ҡатламдарҙы йәше — беҙҙең эраға тиклем 6000 йылға тиклем).
Яҡынса 1470 һәм 1474 йылдарҙа ҡалаға Афанасий Никитин килә, һәм үҙенең тигән юлъяҙмаларында телгә ала.
Низариҙар
Низариҙар (النزارية —ән-Низарийүн;  — Незәрийән) — шиғый исламының исмәғили мәҙһәбе тармағы.
Тарихы
Һуғышсан исмәғилиҙәр мөхитенән XI быуат аҙағында айырылып сығалар. Низариҙар, фатими хәлифә әл-Мустансирҙың өлкән улы Әбү Мансур Низар имам булып тора, тип һанаған.
Низариттарҙың тәғлимәте ғаҡыл (ижтиһад), плюрализм (раса, этник, мәҙәни төрлөлөк һәм дини айырмалыҡтарҙың рөхсәт ителеүе) һәм социаль ғәҙеллек кеүек нәмәләр тураһында һөйләй.
Хәҙерге заманда
Бөтә низари исмәғилиҙәр хәҙер шаһзадә Шаһ Кәрим Әл-Хөсәйениҙе (Аға — хан IV) үҙҙәренең Имам-и-Заман (заман имамы) тип таный. .
Исмәғили имам резиденцияһы
Португалия Республикаһы менән 2015 йылғы килешеүгә ярашлы, 2018 йылдың 11 июлендә Аға хан рәсми рәүештә Лиссабондағы Энрике де Мендонс һарайын, «Исмәғили имаматтың диваны — резиденцияһы)» (Divã do Imamato Ismaeli) тип иғлан итә.
Ташлыкүл (Бүздәк районы)
Ташлыкүл (Ташлыкуль) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 318 кеше. Почта индексы — 452710, ОКАТО коды — 80217810010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рустенфельде
Рустенфельде (Rustenfelde) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 501 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Михайловка (Көйөргәҙе районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 282 кеше. Почта индексы — 453288, ОКАТО коды — 80254830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Михайловка утары XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. XX быуат башында бер нисә ғаилә айырылып сыға, улар яңы утарға нигеҙ һала. 1920 йылда Иҫке Михайловкала 172 кеше йәшәгән 31 ихата була, Яңы Михайловкала 16 йортта 84 кеше йәшәй.
Азия олимпия советы
Азия олимпия советы (Olympic Council of Asia, OCA) — халыҡ-ара олимпия ойошмаһы. Бөгөнгө көндә Азия ҡитғаһындағы 45 илдең милли олимпия комитетын берләштерә. Советтың штаб-квартираһы Күвейт дәүләтенең баш ҡалаһы Әл-Күвәйттә урынлашҡан. ОКА башланғысы менән Азиада — Азия уйындары уҙғарыла.
Ҡатнашыусы илдәр
Түбәндәге таблицала Азияның милли олимпия комитеттары (МОК) булған һәм Азия олимпия советына ингән илдәр күрһәтелгән. Даталар тап килмәгән осраҡта: дүртенсе бағаналағы беренсе дата — милли олимпия комитетының ойошторолған йылын, икенсе дата — уның Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан танылыу йылын күрһәтә. Азияның барлыҡ дөйөм танылған илдәре Азия олимпия советы ағзалары. Шул уҡ ваҡытта Азия биләмәләрендә ҙур ғына майҙандары булған Рәсәй менән Төркиә, ерҙәре тулыһынса тиерлек Азияла урынлашҡан Әзербайжан менән Грузия, тулыһынса Азияла урынлашҡан Әрмәнстан, Кипр Республикаһы, Израиль һәм Азияла аҙ ғына биләмәләре булған Мысыр был ойошма ағзалары түгел. Өлөшләтә танылған Ҡытай Республикаһы (Тайвань), Фәләстин һәм айырым статуслы Ҡытай биләмәләре Гонконг, Макао (Макаоның спорт һәм олимпия комитеты) ОКА ағзалығына алынған. Тайвань ойошмала «Ҡытай Тайбэйы» исеме менән ҡатнаша.
Ойошманың элекке ҡатнашыусы илдәре
Азия олимпия советында элек «Израилдың олимпия комитеты» ағза булып торған, 1981 йылда үткәрелгән структур үҙгәртеүҙәрҙән һуң ул Европа олимпия комитеттары составына инә.
Техник фәндәр
Техник фәндәр (син. инженерлыҡ фәндәре) —техниканы булдырыу һәм уны артабан үҫтереү өсөн мөһим күренештәрҙе өйрәнеүсе фән өлкәһе. Техник фәндәр буйынса ғалимдарҙың эшмәкәрлеге фәнни-техник эшмәкәрлек сиктәрендә башҡарыла һәм башлыса ул ғәмәли характерҙа алып барыла.
Фәнни -техник тикшеренеүҙәрҙең практик йүнәлештә булыуы уны фундаменталь фәнгә ҡапма- ҡаршы ҡуя тип иҫәпләйҙәр. Ғәмәли тишеренеүҙәр менән фундаменталь фән араһында ныҡлы бәйләнеш бар: бер яҡтан, фундаменталь тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре ғәмәли тикшшеренеүҙәр өсөн нигеҙ булһа, икенсе яҡтан, фәнни-техник эшмәкәрлек һөҙөмтәләре ғалим-теоретиктар сығарған фәнни теорияларҙы иҫбатлай йәки инҡар итеү өсөн дәлил булып тора. Техник һәм фундаменталь фәндәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүенең классик миҫалы- «мәңгелек двигатель» эшләү мәсьәләһе, «мәңгелек двигатель» класындағы техник ҡоролмаларҙы булдырыу идеяһы күп быуаттар техник яҡтан тормошҡа ашырып булмауы сәбәпле инҡар ителә, был ошо өлкәлә фәнни-техник тикшеренеүҙәрҙе һәм мәңгелек двигатель эшләүҙе эшләп булмауы тураһында фундаменталь фәндең постулаттарын сығарырға мөмкинлек бирә.
Тарих
Техник фәндәр һөнәрселектән үҫеп сыҡҡан. Техник фәндәр үҫешенә боронғо заман инженерҙары : Архимед, Герон, Папп Александрийский, Витрувий, Леонардо да Винчи ҙур өлөш индерә. Техник фәндәрҙән механика иң тәүге фәндәрҙең береһе була.
XVIII быуатта тау институттары: Фрайберг тау академияһы (1765), Санкт-Петербург тау университеты (уның нигеҙен башҡорт руда белгесе Исмәғил Тасимов һала, 1773) асыла. Шул уҡ ваҡытта карап төҙөү һәм навигация мәктәптәренә: Математика һәм навигация фәндәре мәктәбенә(1701), Стамбул техник университетына (1773) нигеҙ һалына.
Индустриаль революция башланыу менән техниканы һәм технологияларҙы академик уҡытыу мөмкинлеге асыла. Инженер эшен тәрән фәнни өйрәнеү башлана. Техник фәндәр өлкәһендә тәүге уҡыу йорттарының береһе- 1794 йылда Гаспар Монждың Политехник мәктәбе. Германияла Карлсруэлағы Технология университеты иң тәүге техник вуз тип иҫәпләнә (1825). 1842 йылда Нидерландта иң тәүге Делфт техник университеты булдырыла. 1881 йылда Японияла ла техник юғары уҡыу йорто асыла (Токио технология институты).
XIX быуатта электротехника барлыҡҡа килә. 1882 йылда Дармштадт техник университетында электротехника буйыса лекциялар уҡый башлайҙар, 1894 йылда махсуслашҡан Юғары электрика мәктәбе асыла.
XX быуатта — радиотехника йүнәлеше (Мәскәү радиотехника институты, 1946), космонавтика, робототехника һәм башҡалар буйынса уҡытыу башлана.
Башҡортостанда XVIII быуатта Верхотор, Усть-Катав тау заводтары янындағы мәктәптәр асыла, унда завод эшселәренең балалары белем ала. 1876 йылда Ырымбурҙан Өфөгә землемер училищеһы күсә, был уҡыу йортонда уҡыу бик ҙур мәртәбә һанала. Техник белем биреүсе урта һәм юғары уҡыу йорттары Башҡортостанда 1930-сы йылдарҙа асыла башлай.
Техник фәндәр үҙенсәлеге
XIX быуатҡа тиклем кешелек ике төрлө фәнде : тәбиғи фәндәр һәм гуманитар фәндәрҙе генә белә. Техник фәндәр уларҙың уртаһында тора, сөнки техника кеше рухының һөҙөмтәһе һәм тәбиғәттә осрамай, ләкин ул шул уҡ, объектив тәбиғи законлылыҡтарға буйһона. Техника кеше өсөн яһалма мөхиткә әйләнә, был мөхиттә кеше үҙ закондарын булдыра.
Техник фәндәрҙең үҙенсәлеге шунда- ул яһалма тәбиғәттең закондарын һәм уларҙың тәбиғи закондар менән үҙ-ара бәйләнешен тикшерә. Бынан тыш, техник өйрәнеүҙең тикшеренеү объектының булмауы ла бар, сөнки уны башта эшләргә, ҡорорға кәрәк.
Классификация
Рәсәйҙә юғары аттестация комиссияһы (ВАК) ҡабул иткән фәнни хеҙмәткәрҙәр белгеслек номенклатураһы буйынса в соответствии с номенклатурой специальностей научных работников, техник белгеслектәр коды 05.00.00:
Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондының (РФФИ) 2013 йылғы техник фәндәр классификаторы буйынса(РФФИ уның буйынса фәнни тикшеренеүҙәргә гранттар бирә), 08 бүлеге — «Фундаментальные основы инженерных наук» :
Ысулдары
Техник фәндәр ысулдары: аналитик тикшеренеүҙәр, тәбиғи эксперимент, күҙ уңында тотҡан йәки ҡоролған конструкция йәи технологияларҙы математик юл менән һәм компьютерҙа моделләү (ул мөмкин булмаһа — физик моделләштереү).
Балғажы
Балғажы (Балгазы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 95 кеше. Почта индексы — 452131, ОКАТО коды — 80202849005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Балғажы ауылына Илекәй-Мең улусының аҫаба поход яҫауылы Балғажы Ҡайғолов нигеҙ һала. Уның исеме тәүге тапҡыр Балтай Алдаров менән бергә 1746 йылғы сығанаҡтарҙа телгә алына. 1763 йылда улустың аҫаба ерҙәренә ғәйнәләрҙе керҙәшлеккә индереүҙә ҡатнаша. 1776 йылда Балғажы Ҡайғолов улустың ышаныслы кешеһе булып сығыш яһай. 1808 йылғы бер үтенестә уның улдары Ғәлиулла, Рәй, Ибраһим һәм Рәкәй (Рәхмәтулланың улы) Балғазиндар телгә алына.
Иҫәпкә алыу — рәүиз материалдары Балғажы улдарының исемдәрен генә түгел, ейәндәрен, бүләләрен дә һанап китә, уларҙың йәше күрһәтелгән. 1834 йылда Ибраһим Балғазинға 66 йәш тула, уның улдары Динмөхәмәт, 43 йәш; Баймөхәмәт, 29 йәш; Әлмөхәмәт, 29 йәш; Йәрмөхәмәт, 23 йәш; Сәфәрғәли, 26 йәш; Тимерғәли, 15 йәш; Ҡорманғәле, 11 йәш. Хәсән Балғазинға 56 йәш, уның улы — 28 йәшлек Шәфей. Ғәлиулла Балғазин (1765—1828), уның улдары: Әбушахман (уның Фәтҡулла), Шәйәхмәт, Шәймәрҙән, Төхвәтулла.
1795 йылда ауылдың 22 йортонда 160, 1816 йылда — 168, 1834 йылда — 210, 1859 йылда — 344, 1870 йылда — 331, 1917 йылда — 435, 1920 йылда 430 башҡорт иҫәпкә алынған. Уларҙың береһе — Мөхәмәтсадиҡ Хәйбуллин — керҙәш.
1843 йылда 210 кешегә 776 бот яҙғы иген сәселгән. 1917 йылда 87 йорттоң 625 дисәтинә һөрөнтө ере була, шул иҫәптән 23 йорт — 4 дисәтинәгә тиклем, 33 — 10, 18 — 15 , 7 — 15-кә тиклем.
4 хужалыҡ иген сәсмәгән. Башҡорттарҙан 7 типтәрҙең (Мөхәмәтсадиҡ Хәйбуллиндың бүләләре) сәсеүлектәре булмаған.
Сорум-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нурзева
Нурзева — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урзева йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Екатеринослав тау институты
Екатеринослав тау институтының — Екатеринославский горный институт — Рәсәй империяһының Екатеринослав юғары тау училищеһы базаһында ойошторолған юғары уҡыу йорто.
Тәүшарттары
1884 йылда Кривой Рог һәм Донбассты тоташтырған Екатерина тимер юлын файҙаланыуға тапшырыу Днепр буйы сәнәғәтенең үҫеше өсөн ҡеүәтле этәргес биргән.
1896 йылдың 26 ғинуарында Ҡала Думаһы гласныйҙары Екатеринославта тау институты асыу тураһында мәсьәлә күтәрә. Оҙаҡ хәл ителмәй ятҡандан һуң 1899 йылдың 4 июнендә Екатеринослав Юғары тау училищеһы тураһында «Положение» раҫланған: Петербургта ил көньяғына институт түгел, ә ғәмәли белгестәр әҙерләүсе училище кәрәк тип тапҡандар.
1899 йылдың 30 сентябрендә (12 октябрҙә) Потёмкино һарайында Екатеринослав юғары тау училищеһын асыу тантанаһы уҙа. Училищеның шәхси биналаһы булмай әле, Дворяндар йыйылышы училищеға тәүге ике уҡыу йылына һарайҙың биналарын биреп тора. 1900 йылдың апрелендә училищеның уҡыу корпустары төҙөлә башлай
Әммә башҡаларҙан айырмалы рәүештә Рәсәй Екатеринослав тау училищеһы Юғары училище тип атала. Училищеға инеү өсөн урта белемгә эйә булыу талап ителә.
Екатеринослав юғары тау училищеһы
Тау училищеһының беренсе директоры итеп инженер С. Н.. Сучков (1899—1908), ә икенсеһе — геолог профессор Н. И. Лебедев ҡуйылған.
Училищела уҡытылған фәндәр: 1) дин тәғлимәте, 2) юғары математика, 3) аналитик механика, 4) төҙөлөш механикаһы, 5) ғәмәли механика, 6) тау-завод механикаһы, 7) физика, 8) электротехника, 9) химия, 10) минералогия, 11)геология һәм файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар ятҡылыҡтары тураһында тәғлимәт, 12) геодезия, 13) тау сәнғәте, 14) таш күмер һәм мәғдән байытыу, 15) маркшейдер сәнғәте, 16) төҙөлөш сәнғәте, 17) металлургия, 18) металдар технологияһы, 19) һыҙма һәм геометрия, 20) хисапсылыҡ һәм тау-завод хужалығы, 21) тау ҡануниәте 22) 3 сит телдең береһенә техник тәржемә 23) бәхетһеҙ осраҡтарҙа ярҙам күрһәтеү. Һынауҙы үтә алған һәм проектын яҡлаған тамамлаусыға тау технигы дипломы бирелгән
1903 йылда курсты — 16 инженер, 1904 йылда — 20 инженер тамамлаған. 1905 йылдың 1 ғинуарына училищела 258 уҡыусы иҫәпләнгән (160 ҡала бүлексәһендә һәм 98 завод бүлексәһендә)
1903—1917 йылдар дауамында барыһы 457 кеше институт тамамлап, инженер дәрәжәһе ала.
XIX—XX быуаттарҙа Екатеринославта иң ҙур төҙөлөш комплексы — юғары тау училищеһы комплексын төҙөү була. 1900 йылдың 19 авгусында училище бинаһы эргәһендәге Ҡала думаһы (1898) участкаһында тантаналы рәүештә, ғибәҙәттәр менән ике : төп һәм химик корпус һалыу башлана.
1910-сы йылдарҙа училищеның профессор советы Тау институтын үҙгәртеп ҡорорға һәм уға император Петр исемле исем биререргә тигән тәҡдим менән сығыш яһай. Ике йылдан һуң ғына был үтенес ҡәнәғәтләндерелә.
Император Бөйөк Пётр тау институты
1912 йылдың июлендә Екатеринославское Юғары тау училищеһы Бөйөк Пётр тау институтына үҙгәртелә. Бюджеттан комплекс төҙөүгә 1125370 һум бүленгән.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында төп корпуста лазарет урынлашҡан. Граждандар һуғышы осоронда ла бында дәрестәр үткәрелмәй.
Абдразаҡов Илдар Әмир улы
Абдразаҡов Илдар Әмир улы (26 сентябрь 1976 йыл) — опера йырсыһы (бас). 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 2000 йылдан — Санкт-Петербургтың Мариин театры солисы. Рәсәйҙең атҡаҙанған (2021), Башҡортостан Республикаһының (2011) һәм Татарстандың (2013) халыҡ артисы. Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2014) һәм Салауат Юлаев (2018) ордендары кавалеры. "Маска" шоуының 3 сезон еңеүсеһе (2022).
Биографияһы
Илдар Әмир улы Абдразаҡов 1976 йылдың 26 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Актёр һәм режиссёр, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Әмир Абдразаҡовтың (1934—2008) улы.
2000 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған (2000; М. Ғ. Мортазина класы). 1994 йылдан алып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында, 2000 йылдан — Мариин театры (Санкт-Петербург) солисы.
Бәрхәт тембрлы һәм киң диапазонлы, төрлө регистрҙарҙа тигеҙ яңғырашлы, матур, көслө тауышҡа эйә. Башҡарыу үҙенсәлеге сағыу артистизм, хислелек, бөтә тасуирлау сараларының теүәллеге менән айырыла.
Операларҙа төп партиялары
Концерт репертуарында — Пётр Чайковский, Сергей Рахманиновтың вокаль әҫәрҙәре, рус һәм сит ил композиторҙары операларынан ариялар. «Ковент‑Гарден» (Лондон), «Метрополитен‑опера» театрҙарында һәм «Карнеги‑холл» залында (Нью-Йорк ҡалаһы, АҠШ) һәм башҡа сәхнәләрҙә сығыш яһай.
Рәсәй һәм сит илдәр (Англия, Аргентина, Испания, Франция, Япония һәм башҡалар) буйлап гастролдәрҙә була.
Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы
Биографияһы
Сабит Әбүсуфиян улы Суфиянов 1904 йылдың 27 декабрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Сәфәр ауылында тыуған. Йәшләй етем ҡалып, балалар йортонда тәрбиәләнә. 1924 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә. Дүртенсе курстан һуң Өфө педтехникумына күсә. Уны 1929 йылда тамамлағас, «Ҡыҙыл Башҡортостан», Учалы районы «Ударник» гәзиттәрендә эшләй. 1933 йылда Өфөгә килә һәм «Һәнәк» журналында яуаплы секретарь булып урынлаша.
1934—1935 йылдарҙа Сабит Суфияновты дәүләт идеологияһына тап килмәүсе мәҡәләләре өсөн эҙәрлекләйҙәр. Шағир эшһеҙ ҡала һәм Ҡазанға күсеп китергә мәжбүр була. 1936 йылда уны ҡулға алалар һәм өс йылға хөкөм итәләр. 1949 йылдың октябрендә Әбүс ҡабат ҡулға алына һәм ғүмерлеккә хөкөм ителә. 1957 йылдың декабрендә реабилитацияланғандан һуң шағир Өфөгә ҡайта, әммә эшкә урынлаша алмай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул Мосолман зыяратында ҡәбер ҡаҙыусы булып эшләй.
Сабит Суфиянов 1920—30 йылдарҙа иң әүҙем ижад иткән шағирҙарҙың береһе. Шуныһы үкенесле: уның әҫәрҙәре ҡулдан ҡулға ғына йөрөй, матбуғатта баҫылмай.
Әбүстең шиғырҙары тыуған төйәккә, башҡорт халҡына ҡайнар һөйөү, яҙмышы өсөн уйланыу һәм һыҙланыу мотивтары менән һуғарылған. Яҙыусының «Яһил», «Салауат», «Дауыл йыры», «Ахмаҡ», «Сөмбөл», «Кәкүккәй» тигән поэмалары бар.
«Урал мөхәбәте» исемле тәүге китабы үҙе вафат булғандан һуң, 1998 йылда донъя күрҙе.
Буганов Анатолий Алексеевич
Буганов Анатолий Алексеевич (21 август 1936 йыл — 6 ғинуар 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй экологы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1999), Рәсәй Фәндәр академияһыныъ мөхбир ағзаһы (2014).
Биографияһы
Буганов Анатолий Алексеевич 1936 йылдың 21 авгусында Хабаровскиҙа хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1975 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай  (фәнни етәксеһе — профессор И. Б Лихциер) һәм Тамбовта  Тамбов өлкәһе Табип-хеҙмәт экспертизаһы буйнса  (ВТЭ)  баш эксперт булып эшләй.
Йәһүдилек
thumb|230px|Йәһүдилекға хас билдәләр: шофар (һарыҡ мөгөҙөнән эшләнгән музыка ҡоралы), яд ([[Тораны уҡыу өсөн күрһәткес таяҡ), Танах, доғалыҡ, шәмдәл, тәһәрәт ҡомғаны.]]
Буганов Анатолий Алексеевич
Биографияһы
1981 йылда — конкурс буйынса СССР МФА ВКНЦ Томск филиалының өлкән ғилми хеҙмәткәре итеп һайлана, 1983 йылда — Төмәнгә ебәрелә, унда СССР МФА ВКНЦ Төмән филиалының 220 койкалыҡ клиника менән Кардиология бүлеген етәкләй.