cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тямпа
VII—X быуаттарҙа үҫеше
875 йылда батша Индраварман II үҙенең Тямпу власы аҫтында кхмерҙарҙы берләштерә һәм Индрапурҙа яңы династияға («төньяҡ») нигеҙ һала. Ул буддизм ҡабул иткән һәм Донгзыонгта будда ғибәҙәтханалары төҙөлөшөн йәйелдергән беренсе тям хакимы була. Артабанғы ярты быуатта будда скульптураһының айырым мәҙәниәте ныҡ үҫешә, әммә 925 йылдан башлап тарихи индуист культтары өҫтөнлөк ала, тямдар һәм кхмерҙар юлдары тағы айырыла; иҫке Мишонда яңы ғибәҙәтханалар төҙөлә башлай («Мишон А1» мәҙәниәте).
Сауҙа итеүсе тямдар Хәлифәлек башында уҡ ислам менән танышырға тейеш була, тик ул X быуатта илгә үтеп инә, һәм XVI быуатта ғына киң таралыу ала.
X—XII быуаттарҙа кхмерҙар менән һуғыштар
X—XV быуаттарҙағы Тямпа тарихы күп йәһәттән кхмерҙар дәүләте Камбуджадеша менән параллель: улар 875 һәм 877 йылдарҙа нигеҙләнгән династиялар ваҡытында үҫешкә өлгәшә, һәм һуғыштар серияһынан һуң (тышҡы илбаҫарҙар менән дә, үҙ-ара ла) XV быуат дауамында тарҡала. Әммә башта ике мәҙәниәт 944-945 йылдарҙа, кхмерҙар Каутар кенәзлегенә баҫып ингәс, һуғыш яланында бәрелешә. 960—965 йылдарҙа Тямпа һәм кхмер хакимдары килешеүгә килә, һәм кхмерҙар Каутхарға урланған изге әйберҙәрҙе кире ҡайтара.
X быуаттың икенсе яртыһында Индрапура батшалары 968 йылда ғына Динь династияһы менән берләшкән Дайвьет менән һуғыша. 979 йылда Тямпаның хәрби флоты шторм ваҡытында һәләк була, 982 йылда вьет хакимы Ле Хоан Индрапураны талай, һәм ул мәңгелеккә бөлгөнлөккә төшә; Тямпаның мәҙәни һәм сәйәси тормошо үҙәге көньяҡҡа, Виджайяға күсә.1021 һәм 1026 йылдарҙағы бәрелештәрҙән һуң вьеттар Виджайяны ла баҫып ала; Тямпа батшалары Дайвьетҡа яһаҡ түләргә ризалаша. 1065 йылда Тямпа батшаһы Рудраварман III баш күтәрә һәм ҡаланы бөлгөнлөккә төшөргән вьеттар тарафынан ҡыйратыла. Батша әсирлеккә эләгә һәм әсирлекә эләгеүен үҙ ерҙәре менән түләй. Шунан һуң Хариварман IV батшаһы ваҡытында 1074 йылда яңынан берләштерелгән Тямпаның көньяҡ кенәзлектәрендә ун биш йыллыҡ фетнә килә. Был хаким Дайвьет менән тыныслыҡ урынлаштыра, әммә кхмерҙарҙың һөжүменә сәбәп була. Ике тапҡыр, 1080 һәм 1140 йылдарҙа, кхмерҙарҙың баҫып инеүҙәре Тямпаны юҡҡа сығыу сигенә ҡуя; 1177 Йылда Һуғышсан Тямпа батшаһы Джайя Индраварман IV вьеттар менән солох тураһында һөйләшеп килешкәс, Меконгта йылға флоты төҙөй һәм кхмерҙарҙың баш ҡалаһын ҡыйрата. 1181 йылда кхмерҙар баҫҡынсыларҙы ҡыуып сығара, ә 1190 йылда үҙҙәре Виджайяны баҫып ала, ә Джайя Индраварман IV Ангкор-Ватта әсирлеккә эләгә. Кхмерҙар Тямпа менән идара итеүгә марионеткалы батшаны ултырталар, ул граждандар һуғышын баҫтыра һәм һөҙөмтәлә үҙен Сурьяварман исеме аҫтында бойондороҡһоҙ хаким тип иғлан итә; ул 1203 йылға тиклем тора, кхмерҙар, ҡаршылыҡты баҫтырып, Виджайяны үҙ дәүләтенә ҡуша.
XIII-XV быуаттарҙағы ябырылыуҙар
1282—1283 йылдарҙа Виджайяны Пекинда хакимлыҡ иткән Хубилай монголдары ҡыйрата; Тямпаға юл тотҡан монголдарға һәм уларға әүҙем ҡаршылыҡ күрһәткән Дайвьет арҡаһында эш бер диңгеҙ һөжүме менән генә сикләнә. Сагатуның монгол-ҡытай армияһы Дайвьетты урап үтеп, Тямпаға диңгеҙ аша сыға. Виджайя оҙайлы ҡамауҙан һуң ҡолай, әммә ҡорал йөрөтә алырлыҡ тямдар тауҙарға китә. Уларға ҡаршы ебәрелгән монгол отряды засадала юҡ ителә; 1284 йылда монгол хәрби етәксеһе Хутухту Индраварман V менән килешеү яһарға мәжбүр була һәм илде ташлап китә.
Тямпаның һуңғы көслө батшаһы Те Бонг Нга була, ул 1360—1390 йылдарҙа идара итә, Вьетнам легендаларының «Ҡыҙыл батшаһы». Тям ерҙәрен берләштереп, ул Дайвьетҡа уңышлы походтар ойоштора, әммә 1388 йылда вьетнамдар уны Хо Кюи Ли етәкслегендә тар-мар итә.
1446 йылда вьетнамдар, Виджайяны ҡабаттан баҫып алып, сираттағы һөжүм ойоштора. Бер йылдан һуң тямдар уларҙы ҡаланан ҡыуып сығара, әммә 1470—1471 йылдарҙа вьетнамдар, көслө армия йыйып, тямдарҙың ҡаршылығын баҫтыра Һәм Виджайяны юҡ итә. Тар-мар итеү һөҙөмтәһендә тямдар күпләп Филиппинға, Индонезия утрауҙарына һәм Хайнангә ҡаса (унда «уцул» этник төркөмөнә әүерелә).
Вассал кенәзлеге
XV быуат аҙағында Тямпанан тик көньяҡ кенәзлек, Пандуранга — Вьетнам вассалы ғына ҡала. Пандуранга кенәздәре династияһы билдәле бойондороҡһоҙлоҡ өлөшөн файҙалана. 1594 йылда Пандуранга отрядтары Малаккала Джохор солтанына һөжүмдә ҡатнаша. 1692 йылда Пандуранга кенәзе Вьетнамдан айырылып сыға; уңышһыҙ башланғыстан һуң, 1695 йылда көньяҡтар вьетнамдарҙы еңә һәм Дайвьет власы аҫтында Пандуранга автономияһын нығытҡан солох килешеүенә килә, ул формаль рәүештә 1832 йылға тиклем ғәмәлдә булған 1712 йылғы килешеү менән раҫлана. 1786 йылда Вьетнамдағы граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә еңелгән яҡҡа ярҙам иткән Пандуранга хакимы Камбоджаға ҡаса. Вьетнамдар кенәзлекте контролдә тота, кенәздәрҙе провинцияның наместниктары рангына тиклем түбәнәйтә. 1832 йылда Вьетнам императоры Пандуранганың үҙаллылыҡ ҡалдыҡтарын тулыһынса юҡ итә, уны Вьетнамға ҡуша.
Тямпа иҡтисады
Тямпа иҡтисады ауыл хужалығына һәм диңгеҙ сауҙаһына нигеҙләнә. Дайвьетҡа ҡарағанда йомшағыраҡ климат юғары уңышҡа ыңғай йоғонто яһай, әммә илдә уңайлы ерҙәрҙе файҙаланыуҙа дефицит була, шуға күрә дөгө үҫтереү эске баҙарға ориентирлана. Бынан тыш, минераль ресурстар сығарыу, ағас әҙерләү һәм экзотик хайуандарға һунар итеү ҙур әһәмиәткә эйә була. Боронғо тямдар башҡа австронезия халыҡтары кеүек башлыса диңгеҙселәр, сауҙагәрҙәр һәм пираттар була. Улар изоляцияланған диңгеҙ буйы үҙәндәрендә йәшәй, был уларҙы берләштереүҙе ҡатмарлаштыра. Аҡса системаһы Тямпала булмағанлыҡтан, тауар алмашыу һәм һалым йыйыу тәбиғи рәүештә башҡарыла.
Тямпа иҡтисады тураһында мәғлүмәттәрҙең төп сығанағы булып археологик табылдыҡтар һәм күп һанлы яҙмалар тора, әммә тям эпиграфикаһында социаль-иҡтисади мәғлүмәттәр бик аҙ. Ҡаҙнанан күп аҡса ғибәҙәтхана төҙөүгә, хәрби походтарға, шулай уҡ еңелгән осраҡта кхмерҙарға һәм вьеттарға яһаҡ түләүгә китә. Шул уҡ ваҡытта күршеләргә ҡаршы уңышлы походтарҙан Һуң Тямпа ҡаҙнаһына бай табыш инә, ә батша ерҙәре күп һанлы ҡолдар менән тулылана.
Хакимлыҡ иткән династиялар алмашыныу менән Тямпаның баш ҡалалары ла үҙгәрә, уларҙы төҙөкләндереүгә күп аҡса тотонола. Иң билдәле батша резиденциялары Симхапура (Куангнам провинцияһында хәҙерге Чакиеу ҡаласығы), Индрапура (Дананг янында хәҙерге Донгзыонг ҡаласығы), Виджайя (хәҙерге Куинен ҡалаһының тирә-яғы) Һәм Каутхара (хәҙерге Нячанг ҡалаһының тирә-яғы), йылға тамағында урынлашҡан. Шулай итеп, гегемонияның бер диңгеҙ яны өлкәһе элитаһынан икенсеһенә күсеүе баш ҡала төбәге алмашыныуы менән оҙатыла. Үҙенең социаль-иҡтисади хәле буйынса тям яр буйы батшалыҡтары күрше кхмер һәм вьет тигеҙлекле дөгө дәүләттәренә ҡарағанда Малайя диңгеҙ державаларына күберәк оҡшай.
Тямпа сәнғәте
Тямпа сәнғәте башлыса дини була, ул аллаларҙы һәм ҡорбан итеүселәрҙе данлай. Тямпала ҡул ҡуйылған нәфис әҫәрҙәр осрамай, һөнәрселек әйберҙәре заказ буйынса башҡарыла һәм дини ҡанундарға буйһона. Шулай итеп, бөтә интеллектуаль милек һәм социаль абруй заказсы (бүләкләүсе) ҡулында була. Тямпа сәнғәтенең йоғонтоһо аҫтында Һиндостан, Камбуджадеша һәм Шривиджая формалаша, дөйөм алғанда, үҙ аллы характерға эйә була. Бынан тыш, Тямпа сәнғәте Ли династияһы дәүеренең Вьетнам сәнғәтенә йоғонто яһай.
Күп һанлы һуғыштар Һәм тәбиғәт факторҙары Тямпа скульптураһын һәм архитектура ҡомартҡыларын һаҡлауға булышлыҡ итмәй. Тям керамикаһы, ағас скульптура, стена биҙәктәре, йола һауыттары һәм металл әйберҙәр тураһында бик аҙ билдәле, туҡыусылыҡ һәм сигеү сәнғәте насар өйрәнелгән. Тям сәнғәте, шул иҫәптән ғибәҙәтхана комплекстары эволюцияһы эҙмә-эҙлелеген күҙәтеүе ауыр. Йыш ҡына илбаҫарҙар ғибәҙәтханаларҙы үҙ зауығына ҡарап реконструкциялауҙан тыш, төҙөү ваҡыттарын һәм иғәнәселәрҙең исемдәрен телгә алынған элекке яҙыуҙарҙы юҡҡа сығара. Бөтә яҙмалар ҙа тиерлек батшалар һәм уларҙың әйләнә-тирәһе төҙөгән дини ҡомартҡыларҙа урынлашҡан. Был ҡоролмаларҙы төҙөү батша власының ҡеүәтен символлаштыра һәм шиваизм, буддизм һәм власҡа яҡын булған урындағы культтар һәм инаныуҙар (вишнуизм Тямпала икенсе дәрәжәлә була һәм оҙайлы булмаған роль уйнай) менән бәйле була. Тям сәнғәтенең үҙенсәлеге ҡоролмаларҙың үҙ тарихының бөтә дауамында темаларын һәм төрҙәрен һайлауҙа сағыла. Декор һәм скульптура һинд сәнғәтенән үҙләштерелһә лә, уларҙы оҡшатып эшләнгән тип һанарға ярамай. Бөтә скульптура әҫәрҙәре тям эстетикаһына хас персональ һыҙаттарға һәм деталдәргә эйә була (мәҫәлән, статуяларҙың биҙәүестәре һәм кейемдәре, һүрәттәрҙә фантастик элементтарҙың күплеге).
Тям сәнғәтенә Һинд-ҡытай, бигерәк тә Вьетнам һуғышы ҙур зыян килтерә. Бик күп ғибәҙәтханалар һәм скульптура әҫәрҙәре емерелә, улар беҙҙең көндәргә тиклем фотоларҙа, һүрәттәрҙә һәм тикшеренеүселәрҙең һүрәттәрендә генә килеп етә. Хәҙерге Вьетнамда ла мәҙәни мираҫтың һаҡланыуын контролдә тотоу етерлек кимәлдә түгел, был күп артефакттарҙың, бигерәк тә боронғо яҙыуҙар менән таш стелаларҙың тәбиғи емерелеүенә, уларҙы урлауға йәки аңлы рәүештә боҙоуға килтерә.
Тямпа сәнғәтен тикшереү буйынса ҙур эштәрҙе  Алыҫ Көнсығыштың француз институты, Париж Гиме музейы, Сингапур Милли университеты, Ханойҙағы Вьетнам тарихы милли музейы, Данангтағы Тям скульптураһы музейы, Вьетнам археология институты, Милан техник университеты, Милан Бикокк университеты, Берклиҙағы Калифорния университеты, Йель университеты, Лондон университетының Көнсығыш һәм Африка тикшеренеүҙәре мәктәбе,  Лондон Университет колледжының Археология институты, Васэдтың Токио университеты һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Мәскәү Көнсығышты өйрәнеү институты башҡара.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дәүләкән иген продукттары комбинаты №1
Дәүләкән иген продукттары комбинаты № 1, ЯСЙ (1932 йыл) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһында урынлашҡан иген культуралары һәм май биреүсе культураларҙы эшкәртеү, орлоҡтарын әҙерләү, һаҡлау һәм аҙыҡ-түлек етештереү предприятиеһы.
Тарихы
«Дәүләкән иген продукттары комбинаты № 1» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте составына ҡалалағы 2-се элеватор (1976), 3-сө элеватор (1989), 4-се тирмән (1982), 5-се (1915), 6-сы (1917) ҡала тирмәндәре һәм 1992 йылда ойошторолған Дәүләкән икмәкханаһы инә. 1-се Дәүләкән иген продукттары комбинаты ЯСЙ:
1932 йылдан алып CCCР-ҙың «Союзхлеб» берекмәһе Башҡорт АССР-ы өлкә контораһының тирмән комбинаты тип атап йөрөтөлә.
1933 йылдан предприятие Башҡортостан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының он тартыу тресы исемендә тора.
1957 − 1997 йылдарҙа һәм 2000 йылдан алып — Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһының «Башхлебпродукт» ДУП-ы составындағы предприятие була. 1-се Дәүләкән иген продукттары комбинаты аҙыҡ-тулек сәнәғәтендә күрһәткән юғары уңыштары өсөн 1976 йылда СССРҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
1998 йылдан алып  Башҡортостан Республикаһының «Башхлебоптицепром» ДУАХП-ның бүлендек предприятиеһы тип атала башлай.
2002 йылдан предприятие «Башҡортостан тирмәндәре» ААЙ тип йөрөтөлә.
2002 йылдан алып «Башхлебопродукт» ДУП-ы составынан ДУП булараҡ бүленеп сыға һәм "Башхлебопродукт"тың филиалына әйләнеп китә.
1975 йылдан 1-се Дәүләкән иген продукттары комбинаты тигән исем аҫтында йөрөй.
2008 йылда хәҙерге 1-се Дәүләкән иген продукттары комбинаты ЯСЙ статусын ҡабул итә һәм «Разгуляй» төркөмө ААЙ (Мәскәү) составындағы предприятие булып һанала.
«1-се Дәүләкән иген продукттары комбинаты» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте хәҙерге көндә Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының төп аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиеларының береһе булып тора. Ул урындағы халыҡты һәм республиканан ситтәге төбәктәрҙе лә аҙыҡ-түлек продукцияһы менән тәьмин итә. Предприятиеның төп эшмәкәрлеге булып он етештереү һәм уны күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу, икмәк бешереү-етештереү производствоһы, игенде келәттәргә һалыу һәм уны һатҡанға тиклем келәттәрҙә һаҡлау, бөртөклө иген культуралары орлоҡтарын эшкәртеү, республикала яҙғы сәсеүҙе сифатлы орлоҡ менән тәьмин итеү, мал аҙығы әҙерләү, күмәртәләп иген һатыу тора. 1-се Дәүләкән иген продукттары комбинаты Башҡортостан Республикаһының милли проекттарында әүҙем ҡатнашыусы аҙыҡ-түлек сәнәғәте предпиятиеһы. Предприятиеның етештергән һәм һатҡан продукцияһы хәҙерге көндәрҙә Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй төбәктәренән башҡа яҡын сит илдәрҙә лә билдәле һәм ҙур һорау менән файҙаланыла. «1-се Дәүләкән иген продукттары комбинаты» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған. Модернизацияланған һәм юғары квалификациялы хеҙмәткәрҙәрҙән торған үҫешкән предприятие
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дәүләкән иген продукттары комбинаты №2
Сталагмит
Сталагмиттар (στάλαγμα — тамсы) — өҫтән төшкән тамсыларҙан мәмерйә төбөнән һәм башҡа ер аҫты карст ҡыуышлыҡтарынан конустар, бағаналар рәүешендә хасил булып үҫә торған минераль матдәләр (күбеһе эзбизле, һирәгерәк гипслы, тоҙло). Улар сталактиттарға ҡаршы үҫә һәм, йыш ҡына үҙ-ара ҡушылып, сталагнат барлыҡҡа килә.
Донъяла иң бейек һәм Америкала иң ҙурыһы — «Мартин Инферно» (Martín Infierno) мәмерйәһендә, Сьенфуэгос провинцияһында (Куба) табылған сталагмит тип һанала. Уның бейеклеге — 67,2 м. Европала — 35,6 м (Словакиялағы Бузго мәмерйәһе)
Шулай уҡ, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ихтимал, донъяла иң бейек сталагмит Шондонг (Вьетнам) мәмерйәһендә тигән фараздар бар.
Башҡортостанда
Башҡортостандағы мәмерйәләрҙә лә сталагмиттар һәм сталактиттар бар. Шуларҙың береһе Аҫҡын боҙ мәмерйәһе. Ул Көньяҡ Уралдағы иң ҙур боҙ майҙаны һәм боҙ сталагмиттары менән айырылып торған мәмерйә. Был мәмерйә Архангел районының Аҫҡын ауылынан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәмерйәнең «Ҙур зал» тип аталған бүлмәһендә 17 боҙ сталагмит үҫкән. Ҡайһы берҙәренең диаметры 2,8 метрға, бейеклеге — 8—11 метр.
Сухорукова (ауыл)
Сухорукова — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 47 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628546, ОКАТО коды — 71129944002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Акудибаш
Акудибаш (Акудибашево) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 270 кеше. Почта индексы — 452470, ОКАТО коды — 80213819002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мокрая Кадамовка
Мокрая Кадамовка — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тузлов йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кунтым-Пам-Еган
Кунтым-Пам-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дмитриева Поляна
Дмитриева Поляна (Дмитриева Поляна) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 545 кеше. Почта индексы — 452630, ОКАТО коды — 80258815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һаҙ килейеге
Һаҙ килейеге, сырылдаҡ килейек, сырлауыҡ — турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. һырты һорғолт көрән, ҡанаттары ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һоро, ҡорһағы һорғолт аҡ. һоро килейектән алһыу төҫө булмауы менән айырыла. left|130px|thumb|Тауышы
Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». һайрауы яңғырауыҡлы,
Йәшәү рәүеше
сылтырап аҡҡан йылға тауышын хәтерләтә, һыу буйындағы һирәк ағастарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта йәки ағас ботаҡтарында оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы 5—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе, ҡырып, файҙа килтерә.
Әл-Мүмтәхәнә сүрәһе
Әл-Мумтахана сүрәһе (سورة الحشر, Һынаулы ҡатын ) — Ҡөрьән Кәримдең 60 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 24 аяттан тора.
Алмашыу реакцияһы
Алмашыу реакцияһы, метатезис реакцияһы (Реакция обмена) — ике берләшмә, ике реагент, реакция төркөмдәре йәки иондар араһында бер-береһенең состав өлөштәрен алмашыу менән барған химик реакция.
Органик булмаған химия
Органик булмаған химияла алмашыу реакцияһы ваҡытында, мәҫәлән, ике тоҙ катиондары үҙ аниондарын алмаштыра:
Органик химия
Органик химияла метатезис реакцияһында радикалдар ҡатнаша. Реакцияны беренсе тапҡыр 1950 йылда этиленды полимерлаштырғанда Карл Циглер күҙәтә. Француз нефть институтынан Ив Шовиндың эштәре был реакцияларҙың механизмын һәм уларҙы сәнәғәттә ҡулланыуҙы асыҡлай. Реакция XX быуаттың 70-се йылдарынан уҡ сәнәғәт масштабында ҡулланыла (мәҫәлән, корпорация Royal Dutch Shell Shell Higher Olefin Process).
Ҡатмарлы органик синтез 1990-сы йылдарҙа Роберт Груббс һәм Ричард Шроктың тотороҡло катализаторҙары үҫеше менән эшләнә.
Нефть химияһында ғәҙәти реакциялар үткәреү менән бер рәттән, яңы катализаторҙар ярҙамында гормондар, антибиотиктар, феромондар, гербицидтар етештереү өсөн ҡатмарлы циклик берләшмәләр синтезында алмашыуҙың ҡатмарлы ҡулса реакцияларын үткәреү мөмкинлегенә эйә була.
Роберт Груббс, Ричард Шрок һәм Ив Шовин металл карбен комплекстары химияһы өҫтөндә эшләгәндәре һәм метатездың каталитик олефин реакцияларында ҡулланғандары өсөн 2005 йылда Нобель премияһына лайыҡ булалар.
Дражны Тайлы
Дражны Тайлы — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Суенга йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сазонова Нина Афанасьевна
Сазонова Нина Афанасьевна (25 декабрь 1916 йыл (7 ғинуар 1917 йыл) — 1 март 2004 йыл, Мәскәү, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй театры һәм кино актёры, йырсы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1977).
Ғүмеренең күпселек өлөшөн (1938—2002) Совет Армияһының Үҙәк театрында эшләүгә арнай, унда бик күп ролдәр уйнай. Кинола күп уйнай, айырыуса «Женщины», «Повесть пламенных лет», «Простая история», «Живёт такой парень», «День за днём» (телесериал), «Зигзаг удачи» фильмдарында ролдәре иҫтә ҡала.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Нина Афанасьевна Сазонова Владимир губернаһы Александровский өйәҙенең Константиново ауылында (хәҙер — Сергиево-Посадский районы, Мәскәү өлкәһе) тыуған. Афанасий Михайлович һәм Матрена Семенована Сазоновтар ғаиләһендә биш бала — Серафима, Татьяна, Николай, Борис һәм иң кесеһе Нина була. Атаһы гитарала, әсәһе — скрипкала, ағаһы баянда уйнай. Ғаиләлә йыш тамаша-концерт үтә.
1920 йылдарҙа ғаилә Кимры ҡалаһына Троицкая урамында урынлашҡан коммуналь фатирға күсеп килә. 1925—1929 йылдарҙа 4-се башланғыс мәктәптә уҡый, 1929—1932 йылдарҙа — урта мәктәптә. Шул йылдарҙа Нинаның актёрлыҡ һәләттәре күренә. Курятникова Анна Михайловна, тәүге уҡытыусыһы, үҙенең уҡыусыһының сәнғәткә әүәҫлеген күрә һәм уның үҫешенә булышлыҡ итә. Һуңынан актриса былай тип хәтерләй: «Парта артында ултырабыҙ, тырышып хәрефтәр яҙабыҙ. Һәм тик арый башлаһаҡ, Анна Михайловнаның: „Әйҙәгеҙ, йырлап алайыҡ“ тигән тауышы ишетелә. Гитараһын ала, партаға ултыра ла: „Шым ғына йырлайыҡ“ тип әйтә. Беҙ уның менән бөтә рус йырҙары һәм романстарын йырлап бөттөк! Бөтә әкиәттәрҙе һәм хайуандарҙы уйнаныҡ. Минең беренсе ролем Ҡабартма булды. Был иҫ киткес роль миңә хаҡлы рәүештә эләгә: сөнки мин мин етеҙ, хәрәкәтсән ҡыҙ инем. Шулай итеп минең тәүге уҡытыусым ижадҡа — юҡ, һыҙланыуҙы еңә алырлыҡ бар тереклеккә, матурлыҡҡа, байрамға һөйөү уятты».
Уҡыуҙан буш ваҡыттарҙа, ә аҙаҡ эштән һуң (1932—1934 йылдарҙа Кимры ҡалаһы ҡулланыусылар йәмғиәтендә хисапсы булып эшләй) Нина апаһы Татьяна менән «Ҡыҙыл йондоҙ» аяҡ кейемдәре фабрикаһы янындағы «Ҡыҙыл аяҡ кейеме» драма түңәрәгенә йөрөйҙәр. Түңәрәк етәксеҙе Д. П. Быченков ҡыҙҙа иҫ киткес һәләт күрә, уның актёрлыҡ оҫталығын камиллаштырып, уның менән күп эшләй. Мәскәү гәзиттәренең береһендә Быченков Ҡыҙыл Армияның Үҙәк театры янындағы студияға өстәмә йыйыу тураһында белдереү уҡып, уға шунда уҡырга инергә тәҡдим итә. Әсәһе ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан, Нина 1934 йылда Мәскәүгә сығып китә.
Студияға инергә теләүселәр бер нисә йөҙ була. Ҡабул итеү комиссияһы уҡыу өсөн бары өс кешене генә ала. Имтиханда ул комиссия ағзаларын пьесаларҙан монологтар һәм рус халыҡ йырҙарын башҡарып, таң ҡалдыра, һәм конкуренцияның юғары булыуына ҡарамаҫтан конкурстан үтә һәм студияға ҡабул ителә. Йәш актрисаның остазы А. Д. Попов була. Әҙәби тәнҡитсе Н. Д. Старосельская һүҙҙәре буйнса ул Поповтың ысын уҡыусыһы була: педагогтың актёр эше тураһында бөтә һөйләгәнен һеңдерә".
Актриса 1938 йылда беренсе тапҡыр С. А. Герасимовтың «Уҡытыусы» спектаклендә Манька Лагутина ролендә сығыш яһай. Кимрынан Ҡыҙыл Армияның Үҙәк театрына спектаклгә әсәһе һәм Нинаның беренсе уҡытыусыһы Курятникова Анна килә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Нина Афанасьевнаның беренсе роле булып «Лев Гурыч Синичкин» водевилендә Маша роле тора.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң 1941 йылдың йәйге бер көндә театрҙа сираттағы репетиция бара. Ҡапыл А. Д. Попов килеп сыға һәм артистарға тиҙ арала фронтҡа мобилизацияланған оҙатыуҙар үткән Белоруссия вокзалына барырға ҡуша. Сәхнәлә баян аккомпанементы аҫтында ҙур булмаған концерт үтә.
Бер аҙҙан театр бригадаһы менән актриса үҙе лә фронтҡа китә. Театр актёрҙары менән хәрби подразделениелар алдында, госпиталдәрҙә, алғы һыҙыҡта сығыш яһай. Мәскәү өсөн алыштар ваҡытында ҡатнаша, алғы частарҙа сығыш яһай.
Ҡышҡы көндәрҙең береһендә Эн подразделениеһының алғы һыҙығында сығыш яһай. Актёрҙар артынан хәрби килә, ул артистарҙы урман аша икенсе частҡа алып барырға тейеш була. Юл миналанған булыу сәбәпле, артистар «эҙгә эҙ баҫып» барырға тейеш була. Сазонова уртала бара, әммә күпмелер ваҡытта яңылыш артҡа сигенә һәм танкҡа ҡаршы мина өҫтөнә баҫа. Хәрби бойора: «Тор, ҡыбырлама!». Ул артистарҙы алға ебәрә, ә Нинаға былай тип әйтә: «Иҫән ҡалырга теләйһең икән — урыныңдан китмә. Беҙгә тағы ун биш минут барырға кәрәк. Бригаданы алып китәм һәм сапер менән әйләнәм». Актриса сапер килгәнсе бер сәғәт тирәһе минала баҫып тора
1942 йылдың йәйендә Ҡыҙыл Армия театрының концерт бригадаһы Харьков янында ҡамауға эләгә. Немецтар менән бәрелешеү һөҙөмтәһендә күптәр һәләк була, Сазонова һәм бригаданан РККА полковнигына бесән кәбәне аҫтында дошмандарҙан ҡасып ҡала. Немец һалдаттары һәм кәбәнде һәнәк менән тикшерәләр, Нина Афаенасьевна менән полковник йәшеренгән кәбәнде лә урап үтмәйҙәр. Офицерҙы күбә эсенән тартып сығаралар, ләкин Нинаны һиҙмәйҙәр. Икенсе көн иртәнсәк ул кәбәндән сыға, бер аҙҙан урындағы ҡатынды осрата. Ауыл әбейе ҡыҙҙы һыйындыра, ауыл кейеме һәм сыбыҡ бирә һәм әйтә: «Һыйыр юғалды тип әйтерһең». Юлда осраған немецтар уға теймәй. Арыған һәм йонсоған актрисаны совет разведчиктары таба, улар менән фронт һыҙығын аша сыға һәм дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәрҙәренең ҡулына эләгә, улар унан һорауҙар ала. Был бөтәһе лә актрисаның психик сәләмәтлегенә ныҡ тәьҫир итә — һуңынан уға «шизофрения» тигән диагноз ҡуйыла.
Актрисаның үҙенең хәтирәләре буйынса, ул Мәскәүгә кайткас, үҙ театрына килгән, ҡарауылсы уны танымаған һәм индермәгән — һуғышта үткән йылдар уның ҡиәфәтен ныҡ үҙгәрткән. Әммә күпмелер ваҡыттан һуң ул фронтҡа китергә мәжбүр була.
Һуғыштан һуң
1951 йылда Мәскәү ВКП (б) ҡала комитетының марксизм-ленинизм университетын тамамлай (СССР сәнғәт хеҙмәткәрҙәренең Үҙәк йорто янындағы филиал).
1958 йылда А. П. Довженко актрисаға фронтта ете улын юғалтҡан һалдат әсәһе Степанида ролен тәҡдим итә («Поэма о море» фильмы). Режиссёр, актриса үҙ көсөнә шикләнеүенә ҡарамаҫтан, картинала төшөүен күндерә, унда «әсәй күҙҙәре» тип әйтә. «Поэма» фильмында роле уның кинола беренсе роле була.
Уның башҡарыуындағы кино героинялары билдәлелек ала. Актриса башлыса ҡатын, әсәй, инәйҙәрҙе уйнай. Н Старосельская һүҙҙәре буйынса, актрисаның амплуаһы шаҡтай баналь билдәләмә артында «вак деталдәрҙән характер ҡойоу һәм уны билдәле, танылған һәм ҡабул ителә торған типҡа тиклем күтәреү» тора.
Актриса халыҡ араһынан сыҡҡан ябай ҡатын-ҡыҙҙар ролен бик яҡшы башҡарған. Замандаштар һөйләүенсә, Анисья әбей ролен уйнаған «Живёт такой парень» фильмы премьераһынан һуң, картинаның режиссёры В. М. Шукшинға түбәндәге йөкмәткеле хат килә: «Иптәш режиссёр, был Анисья әбей ролен кем уйнай? Әгәр был ауыл әбейе булһа, аңлатығыҙ, уға кем уйнарға өйрәткән. Ә әгәр артист икән, ул һеҙҙең шундай ауыл кешеһеме».
Паша әбей ролен актриса уйнаған «День за днём» картинаһын күрһәткәндән һуң, Мәскәүгә СССР-ҙың төрлө мөйөштәренән меңләгән хат килә, өҫтәүенә ҡайһы берҙәренә тик «Мәскәү. Паша инәйгә» тип кенә яҙыла. Хатта бындай хаттар ҙа адресатҡа барып етә.
Актриса һүҙҙәренә ҡарағанда, ул гастролдәргә сығырға ярата. 1970 йылдарҙа СССР-ҙың күп ҡалаларына һәм илдәренә концерттар менән йөрөй. Бер нисә тапҡыр бала сағы һәм үҫмер йылдары үткән Кимры ҡалаһына килә.
1977 йылдың 2 мартында актрисаға СССР-ҙың халыҡ артисы тигән исем бирелә.
1980 йылдар аҙағында актрисаның сәләмәтлеге ҡаҡшай, ауырыуына ҡарамаҫтан, ул ижади эшмәкәрлеген туҡтатмай. 1987 йылда ул Совет Армияһы Үҙәк театрының Ҙур залында уның юбилей кисәһе үтә. Илдең күп төбәктәренән уға бүләктәр, шул иҫәптән СССР Фәндәр академияһының Ботаника баҡсаһы хеҙмәткәрҙәренән гөлләмә бүләк итәләр. Саян-Шушен ГЭС-ы төҙөүселәренән ҡотлау телеграммаһы килә, унда эшселәр актрисаға сығыштары өсөн рәхмәт әйтәләр һәм станцияның буласаҡ асыу тантанаһына саҡыралар.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
2001 йылдың 31 декабренән 2002 йылдың 1 ғинуарына ҡарай төндә актрисаның улы Михаил иҫерек хәлдә уны туҡмай. Ул аңын юғалта, ә улы йоҡларға китә. Иртән Михаил әсәһен иҙәндә аңһыҙ килеш таба һәм үлтергәнмен тип уйлап, Селезнев урамындағы 11 ҡатлы йорттоң тәҙрәһенән ташлана. Актрисаны ауыр хәлдә Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының госпиталенә реанимацияға килтерәләр.
Дауахананан һуң актриса ҡапыл ултырҙашы — шәфҡәт туташы Лариса Свиренко килеп сыға, ул үҙен актрисаның ике туғаны тип белдерә. Опекунлыҡ 2002 йылдың март айында Сазонованың «ҡарттар йорто» тип аталған Новозагарьелағы дауаханаға барып эләгеүе менән тамамлана, ә уның элекке фатиры бер нисә йөҙ мең долларға һатыла, сөнки фатирҙы артистка Свиренко исеменә яңыртып төҙөй. Актриса үҙе ултырҙашы тураһында һәйбәт фекерҙә була.
Тиҙҙән актрисаның ейәне Евгений актрисаны Кипрга алып китергә маташа, ләкин табип күрһәтмәләре буйынса быны эшләй алмай. Матбуғатта Евгений матди яҡтан ҡыҙыҡһынған, өләсәһенең яҙмышына ҡыҙыҡһынмаған кеше булараҡ күрһәтелә, Свиренко һүҙҙәре буйынса, Сазонова ейәненә ҡарата негатив булған. Ейәне иһә үҙ яғынан Свиренко тырышлығы арҡаһында ул оләсәһе менән аралашыуҙан ситләтелгәнлеге тураһында хәбәр итә. Бер аҙҙан Сазонованың фатирынан ҡиммәтле әйберҙәр юғала башлай, Ленин ордены ла юҡҡа сыға, уның менән актриса 1987 йылда бүләкләнгән була..
Ауырыуы ваҡытында ике инсульт кисерә, яңынан йөрөргә өйрәнә, артриты көсәйә, бынан тыш, уға «деменция» диагнозы ҡуйыла. 2003 йылдың сентябрь аҙағында Лариса Свиренко Мәскәү ситендә фатир ала һәм актриса менән шунда күсә. 2004 йылдың 24 февралендә актрисаның һаулығы ныҡ ҡаҡшай, уны Мәскәүҙең 56-сы дауаханаһына килтерәләр.. 2004 йылдың 29 февраленән 1 мартына ҡарай төндә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Ваганьков зыяратында ерләнә (участка № 25), ерләү сығымдарын үҙ өҫтөнә Рәсәй Армияһы театры ала.
Шәхси тормошо
Һуғыштан һуң актриса сәнғәт галереяһы директоры Борисов Александр Капитоновичҡа кейәүгә сыға, улдары Михаил тыуа. Борисов менән никах оҙаҡ булмай.
«Беренсе каналға» интервьюһында актриса Л. И. Касаткина һөйләй: «Ниңә ул кейәүгә сыҡмай? Уға шаҡтай ҡыҙыҡлы ир-аттар тәҡдим яһай. И. Холодилин -искиткеч актёр, һәм Вешняков, әмма ул баш тарта, сөнки улын шулай ярата. Бәлки, хатта артығы менән».
Михаил 16 йәшендә йортҡа үҙенең беренсе ҡатыны Натальяны алып килә. Ғаиләһен аҫрар өсөн, ул мәктәпте ташларға мәжбүр була. Был никахҡа әсә ҡәтғи ҡаршы төшә, килене менән иҫәпләшергә тырышмай. Бер аҙҙан йәш ғаиләлә Евгений тыуа, ә тиҙҙән Михаил һәм Наталья айырылыша.
Айырылышҡандан һуң әсәһе менән ҡалған Михаил алкоголь ҡуллана башлана, ҡомарлы уйындар менән мауыға. Зарарлы ғәҙәттәре арҡаһында йәш кеше эшен юғалта, бурысҡа бата, әсә уларҙы түләргә мәжбүр була.
Һуңғы йылдарҙа Михаил тарафынан тышҡы донъянан тулыһынса бикләнә: улы әсәһен телефонға яҡын ебәрмәй, фатирға ҡунаҡтарҙы индермәй. Яңы 2002 йыл алдынан, фәжиғә булырҙан алда ғына ташлама яһала: Михаил йортҡа актрисаны ҡотларға килгән театр вәкилдәрен индерә.
Баһалар һәм фекерҙәр
«Наш дом» фильмы буйынса актрисаның партнеры, СССР-ҙың халык артисы А. Д. Папанов яҙа: «Ул бөтөнләй уйнамаған кеүек тойола, яңынан тыуыу көсө, якты ҡатын-ҡыҙҙар характеры булдырыу көсө ана шундай. Ул бик игелекле һәм ихлас кеше. Һәм бик тыйнак».
Ҡайһы бер авторҙары фекеренсә, үҙҙәренең популярлығы менән ул башҡарған героинялар йырлауҙары менән бурыслы: «Сестричка», «Стою на полустаночке», «Ромашки спрятались», «Вальс расставания». СССР-ҙың халыҡ артисткаһы Л. Г. Зыкина һөйләй: «Бер ваҡытта ла әхирәтем башҡарған йыр репертуарынан йөрьәт итмәҫ инем, сөнки бындай кисерештәр тәрәнлегенә ирешә алмаҫ инем».
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Совет дәүләт наградалары һәм исемдәре:
Рәсәй дәүләт наградалары:
Фәхретдинов Әнүәр Нуретдин улы
Фәхретдинов Адольф (Әнүәр) Нуретдин улы (13 февраль 1928 йыл — 2 апрель 1987 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1969) һәм БАССР-ҙың (1953) атҡаҙанған, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1959).
Бурсов Борис Иванович
Бурсов Борис Иванович (1 ноябрь 1905 йыл, Воронеж өлкәһе Новоселовка ауылы - 12 апрель 1997 йыл, Санкт-Петербург) — СССР һәм Рәсәйҙең әҙәбиәт белгесе, әҙәби тәнҡитсе. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1938), Рәсәй әҙәбиәте институты хеҙмәткәре (1938-1941). Филология фәндәре докторы (1951), Ленинград дәүләт университеты (1948-1966) (1951) һәм Герцен исемендәге Ленинград педагогия институты профессоры (1966-1997), РСФСР-ҙың атҡаҙанған ғалимы (1976), СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1987).
Фәхретдинов Әнүәр Нуретдин улы
Биографияһы
Адольф (Әнүәр) Нуретдин улы Фәхретдинов 1928 йылдың 13 февралендә Пермдә (Мотовилиха районы) тыуған. Атаһы — Нуретдин Фәхретдинович (1887—1976) Пермь пушкалар заводында 1903 йылдан алып эшләй. Әсәһе — Фәнзә Ғилфан ҡыҙы Батыршина (1898—1937), хужабикә. 1935 йылда уларҙың ғаиләһе Башҡортостандың Дүртөйлө ҡасабаһына күсеп килә.
1946 йылда ул Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә Ф. А. Ғәскәров тарафынан саҡырыла. 1965—1970 йылдарҙа репетитор, 1975—1979 йылдарҙа ансамблдең художество етәксеһе.
Бурсов Борис Иванович
Биографияһы
Борис Иванович Бурсов 1905 йылдың 1 ноябрендә (14) Воронеж өлкәһе, Бобровский районының Новоселовка ауылында тыуған.
Фәхретдинов Әнүәр Нуретдин улы
Биографияһы
Ул ансамблдең иң сағыу бейеүсеһе була. Уға һығылмалы баҙыҡлыҡ, сағыу темпераментлылыҡ, актерлыҡ һөйкөмлөлөгө хас.
Бурсов Борис Иванович
Биографияһы
Күп балалы крәҫтиән ғаиләһенән, бала саҡтан ул колхозда эшләй - мал-тыуар аҫрай, яланда һыу, бесән һәм ужым культураларын ташый - ул урындағы башланғыс мәктәптең өс синыфын ғына тамамлай, ләкин күршеһенең китаптары күп була, һәм малайҙың беренсе китабы булып Белинскийҙың Пушкин тураһында мәҡәләләр йыйынтығы, икенсеһе - " Капитанская дочка", уның бөтә тормышында яратҡан әйбере була.
21 йәшенә ул тиклем ауылда йәшәй, һәм Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәт иткәндән һуң ғына, 1929 йылда 25 йәшендә урта мәктәпте - Воронеж дәүләт университетында эшселәр факультетын, унан һуң 1934 йылда Мәскәү һәм редакция нәшриәт институтын тамамлай һәм шул саҡта Ленинградта булған Дәүләт сәнғәт академияһының тарихы аспирантураһына уҡырға инә.
1935 йылда уның беренсе мәҡәләһе - "Л. Толстойҙың эстетик системаһы" «Звезда» журналында баҫылып сыға. 1938 йылдан ул СССР Фәндәр академияһының Рәсәй әҙәбиәте институтында тәфтишсе булып эшләй, шул уҡ йылда «Художественная структура характеров „Войны и мира“ Л. Н. Толстого» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, һәм СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
1941 йылдың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ул Ораниенбаум майҙанында "дивизия" корреспонденты булып башлай, Ладога боҙо буйлап йәйәү йөрөү өсөн кисеүҙә, Мга янында  барған һуғыштарҙа ҡатнаша-Ленинград, Волхов, Карелия фронттарын уҙа, 1942 йылдың май айында фронтта ВКП(б)ға инә.
1945 йылдың августында ул 1-се Алыҫ Көнсығыш фронттағы "Красное Знамя" армия гәзитенең махсус хәбәрсеһе, Япония менән һуғышта ҡатнаша. 1947 йылда капитан дәрәжәһе менән демобилизациялана.
Ул икенсе дәрәжә (1945, 1985) ике Ватан һуғышы ордены, «Ленинградты һаҡлаған өсөн», «Совет Заполярьеһын һаҡлаған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» һәм «Японияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
1948 йылдан - Ленинград дәүләт университетының филология факультеты уҡытыусыһы һәм 1951 йылда «Проблема реализм в эстетике революционных демократов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, һуңыраҡ уға профессор исеме бирелә.
1966 йылдан ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр -Герцен исемендәге Ленинград педагогия институты профессоры. Ул КПСС-тың Ленинград төбәк комитетының әҙәбиәт буйынса консультанты була
Ул "үҙгәртеп ҡороу" осоронда сәйәси сараларҙа ҡатнашмай, ләкин 1990 йылда "Етмеш дүрттең хатына" ҡул һала.
Ул 1997 йылда вафат була һәм Комаров зыяратында ерләнә.
Фәхретдинов Әнүәр Нуретдин улы
Биографияһы
2016 йылда Өфөлә Әнүәр Нуретдин йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.
Бурсов Борис Иванович
Фәнни эшсәнлеге
Төп эштәре А. С. Пушкин, Л. Н. Толстой, Ф. М. Достоевский, М. Горький, рус революцион демократтары Н. Г. Чернышевский һәм Г. В. Плеханов ижадына арналған.
80-се йылдарҙа интеллектуаль бестселлерға әүерелгән «Судьба Пушкина» и «Личность Достоевского» романдары авторы.
Ул рус классик һәм совет әҙәбиәтенең методик проблемалары менән шөғөлләнгән.
Айырым йүнәлеше — рус әҙәбиәтен уҡытыу — урта мәктәптең 9-сы синыфы өсөн «Рус әҙәбиәте» дәреслеге һәм профессор Б. И. Бурсов редакцияһы аҫтында М. Г. Качурин, Д.Т. Мольский, М. А. Шнеерсон авторҙары тарафынан әҙерләнгән методик рекомендациялар 1970 йылдарҙа «Просвещение» нәшриәте тарафынан 12 тапкырҙан да кәм булмаған күләмдә яңынан баҫтырылып сыға
Библиографияһы
Һайланма баҫмалар:
Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты
Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты (Санкт-Петербу́ргский госуда́рственный лесотехни́ческий университе́т им. С. М. Ки́рова (СПбГЛТУ) (Лесотехническая академия, ЛТА исеме менән билдәле)) — Санкт-Петербургта юғары уҡыу йорто, 1803 йылда император Александр I указына ярашлы асылған.
Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты - юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң һөнәри белем биреү программаларын ғәмәлгә ашырған дәүләт юғары уҡыу йорто; урман хужалығы, урман, ағас эшкәртеү, урман-химия, целлюлоза-ҡағыҙ, гидролиз сәнәғәте өлкәһендә юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүҙе, ҡайтанан әҙерләүҙе һәм уларҙың квалификацияһын күтәреүҙе тормошҡа ашыра; фундаменталь тикшеренеүҙәр һәм практик тикшеренеүҙәр алып бара. Университет Рәсәй Федерацияһы юғары урман техник уҡыу йорттарының төп ғилми һәм методик үҙәге булып тора. .
Бурсов Борис Иванович
Библиографияһы
Тәржемәләрҙә:
Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты
Уҡыу йорто 1917 йылҫа тиклем
1803 йылдың 19 майында Александр I-нең Царское село ауылында Ғәмәли урман училищеһын ойоштороу тураһында положениены раҫлаған указы сыға. Ҡайһы бер рәсми документтарҙа уҡыу йорто Царское село урман институты тип атала.
Грайц
Грайц (Greiz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 21792 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07961-07973 һәм автомобиль коды — GRZ.
Ас-Сафф сүрәһе
Ас-Сафф сүрәһе (سورة الممتحنة, Сафтар ) — Ҡөрьән Кәримдең 61 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 13 аяттан тора.
Бурсов Борис Иванович
Библиографияһы
Мәҡәләләр:
Аудио:
Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты
Уҡыу йорто 1917 йылҫа тиклем
1811 йылдың ғинуарында Царское ауыл урман институты Санкт-Петербургтың Выборгская сторона тигән өлөшөнә күсерелә (институт ағастан эшләнгән иҫке фермала урынлашҡан була). Орлов исемендәге урман институты менән ҡушылғандан һуң (1808 йылда Дәүләт урмандары директоры Орлов ойошторған) Форст-институт тип атала башлай.
Күперле шарлауығы
Күперле шарлауығы — Башҡортостандың Мәләүез районында Нөгөш йылғаһы үҙенендәге Башҡортостан милли паркы биләмәһендә шарлауыҡ. Күперле инеше ҡаянан ағып төшкән урында шарлауыҡ хасил була. Был ерҙәрҙә карст тоҡомдарының һыуға иреүе һәм мәмерйә, ҡыуышлыҡ, соҡор яһалыуы менән бәйле күренештәр бихисап. Инеш аҡҡан юлында ер аҫтына кереп юғала, яҙ көнө һәм ямғырлы көндәрҙә һыу юлы тағы йәнләнә һәм 10 метрлы бейек ҡаянан аҫҡа тәгәрәй.
Ғәҙелша шарлауығы
Тирә–яғында йәшмә таралған. Шарлауыҡ 1965 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән һәм дәүләт тарафынын һаҡлана. Был тәбиғәттең гидрологик, гидроморфологик, ботаник ҡомартҡыһы ғына түгел, ундағы тәбиғәт һирәк осрай торған үҫемлектәргә бай.
Ҡаяға йәбешеп үҫкән ағастарға оя ҡорған ҡоштарҙы һәр ерҙә лә осратып булмай.
Ғәҙелша шарлауығы — туристарҙың яратҡан урыны. Ҡояш нурҙарында йәйғор уйнай, һалҡынса саф һауа. Бында башҡаса моң, шуға ла Мәхмүт-сәсән, Ғата Сөләймәнов, Кәрим Дияров, Рәхмәтулла Бүләков кеүек башҡорт йырсылары, сәсәндәре, ҡурайсыларының тыуған төйәге. 300px|thumb|left|Ғәҙелша шарлауығы
Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты
Уҡыу йорто 1917 йылҫа тиклем
1837 йылда Санкт-Петербург урман институты Урман һәм межалау институты исеме аҫтында хәрби-уҡыу йорто тип үҙгәртеп ҡорола. 1862 йылда Урман һәм межалау институты ябыла. Урман академияһы ойошторола. 1863-1864 йылдарҙа Земство институтының Урман академияһы бинаһына Гора-гороктан Санкт-Петербургка күсерелә. Агрономия һәм урман бүлектәренән торған Санкт-Петербург ер хужалығы институты ойошторолған.
Ғәҙелша шарлауығы
Географияһы
Административ яҡтан Ғәҙелша шарлауығы Башҡортостандың Баймаҡ районында, Баймаҡ урманхужалығы биләмәһендә урынлашҡан. Шарлауыҡтан көньяҡ-көнбайышҡарағ 5,6 км алыҫлыҡта шул исемле ауыл булған, хәҙер был ауыл бөткән. Шарлауыҡтан 4 км көньяҡ-көнбайышта Абҙаҡ ауылы бар. Бынан тыш 1.5 км алыҫлығта Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының ял итеү базаһы төҙөлгән. .
Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты
Уҡыу йорто 1917 йылҫа тиклем
1865 йылда Урман академияһы ябыла. 1877 йылдың ноябрендә Санкт-Петербург урман институтын үҙгәртеп ҡороуға бәйле агрономия бүлеген ябала. 1914 йылдан Санкт-Петербург урман институты Петроград урман институты тип атала.
Ғәҙелша шарлауығы
Географияһы
Физик географияға нигеҙләнеп, Ғәҙелша шарлауығы Ирәндек тауының көнсығыш битләүендә Яманташ тау түбәһенән йыоаҡ түгел урынлашҡан. Был урындағы тауҙар Түбән һәм Урта Девон осорондағы, Ирәндек свитаһы тип аталған, вулкан (эффузия) тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән. Ғәҙелшаның һикәлтәләре кремний сланецтары, порфириттар, туф кеүек тау тоҡомдарынан тора. .
Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты
Уҡыу йороо 1917 йылдан һуң
1924 йылда институт Ленинград урман институты тип атала.
Ғәҙелша шарлауығы
Гидрология
Шарлауыҡ Яйыҡ йылғаһының ҡушылдығы Төйәләҫ йылғаһында барлыҡҡа килгән. Шарлауыҡ каскад тибындағы шарлауыҡтарға керә һәм өс каскадтан тора. Шарлауыҡтың дөйөм бейеклеге 15 м-ҙан артыҡ, 20 м-ға етмәй. Был күрһәткес буйынса был Көньяҡ Уралдағы иң бейек шарлауыҡ. Шарлауыҡтың беренсе күтәрмәһе яҫы һәм бейеклеге 1,2 метрҙан артмай, һыу ялғаштан аҡҡан кеүек аға. Икенсе һәм өсөнсө күтәрмәләре 7-шәр метр бейеклектә һәм икеһе лә текә. Уларҙан ағып төшкән һыу айырым ағымдарға бүленә. Һыу ағымы йыл миҙгеленә ҡарап үҙгәрә. Ҡышын шарлауыҡ туңы. Яҙ көнө һыуҙың иң ҙур сығымы булған миҙгел. Был ваҡытта шарлауыҡ иҫ киткес матур була. Йәй һәм көҙ айҙарында һыу сығымы кәмәй, шулай ҙа бары бер 10 л/с һыу сығымы һаҡлана.
Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты
Уҡыу йороо 1917 йылдан һуң
1929 йылдың 26 ноябрендә Урман техник академияһын үҙгәртеп ҡороу тураһында Ленинград урман институтын ойоштороу тураһында Бөтә Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары сыға.
1935 йылдың 27 сентябрендә Ленинград урман-техник академияһына С. М. Киров исеме бирелде.
1953 йылдың 15 октябрендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән М. Киров исемендәге Ленинград урман техник академияһы Ленин ордены менән бүләкләнгән.
Институттар, факультет һәм бүлектәр
Урман-техник университетының бүлектәре, алты институты Санкт-Петербургтың 1827 йылда асылған боронғо паркы биләмәһендә урынлашҡан, институт биләгән дөйөм майҙан 65 гектарҙан ашыу.
Тышҡы күренеше
2020 йылдың 5 майында VK «Forest Today - про лес и лесной сектор» СПбГЛТУ биналары һәм парк фотолары күрәһетелде:
Бездонная
Бездонная — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Блудная йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чиног
Чиног — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коржа йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мокрый Керчик
Мокрый Керчик — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аксай йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Даниловка (Чет ҡушылдығы)
Даниловка (Аргутат) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 350 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сталактит
Этимологияһы
«Сталактит» терминын 17-се быуатта дания врачы Оле Ворм уйлап сығарған, был латин һүҙен ул грекса σταλακτός (stalaktos, «тамыусы») һәм грек -ίτης (эйә тигәнгә бәйле -ites) суффиксын ҡушып яһаған
Төрҙәре
Тар мәғәнәлә, эсе ҡыуыш («көпшәле сталактиттар») йәки ҡыуышлыҡһыҙ, кальцит тамсыларҙан хасил булған һарҡындылар сталактит тип атала. Киң мәғәнәлә, түшәмдә бөтөнләй башҡа юл менән төрлө һынға инеп барлыҡҡа килгән барлыҡ төр һарҡындылар (боҙ, балсыҡ, гипс, тоҙ, лава сталактиттар).
Башҡортостанда
Башҡортостандағы мәмерйәләрҙә лә сталагмиттар һәм сталактиттар бар. Шуларҙың береһе Күлйорттамаҡ мәмерйәһе (Космонавтар мәмерйәһе) — Башҡортостандың Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй ауылынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында Шүлгәнташ мәмерйәһенән 2 км түбәндәрәк урынлашҡан. 1965 йылдар тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлап ителгән. Мәмерйә түшәме кальцит һарҡымдары, сталактиттар менән ҡапланған.
Купамель-Кы
Купамель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Варка-Сыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ричард Нойтра
Биографияһы
Рихард Йозеф Нойтра 1892 йылда Венала йәһүд  ғаиләһендә тыуған һәм,Вена техник университетында уҡығанда, Адольф Лоостың уҡыусыһы була. Был ваҡытта Отто Вагнерҙың ижады менән мауыға, юғары белем алғас, Германияға стажировкаға китә, унда Эрих Мендельсондың студияһында эшләй. 1923 йылда Америка Ҡушма Штаттарына эмиграцияға китә һәм 1929 йылда был илдең гражданлығын ала. Бында архитектор Фрэнк Ллойд Райт һәм уның менән берлектәге ҡайһы бер проекттарҙа ҡатнаша, һуңынан университетта элекке дуҫы һәм курсташы Рудольф Шиндлер тарафынан эшкә саҡырыла, уның менән бергә Калифорнияға йәшәргә һәм эшләргә күсә.