cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кутаиси
Тарихы
Тап Кутаисиға, баш ҡалаһы Колхида батшалығына Царства аргонавтар Айет батшаға Алтын тире артынан юллана ла инде.
Византия тарихсыһы Прокопий Кесарийский (VI) «Готтар менән көрәш» китабында (4-се китап, 14-се бүлек), Кутаисиҙы түбәндәгесә һүрәтләй:
Текстан күренеүенсә, ул ваҡыттарҙа (VI быуат), ҡайһы берәүҙәр Фазис (Риони) йылғаһын Европа һәм Азияның тәбиғи сиге тип иҫәпләй. Шуныһы ҡыҙыҡ, латин теле буйынса Riunion (Риунион) — осрашыу. Күрәһең, шуғалыр Фазис — грек атамаһы, ә Риони (грузинләштерелгән) — латиндан. Боронғо замандарҙа, бик күп антик тарихсылар һәм яҙыусылар мәғлүмәте буйынса, Кутаиси Колхида батшалығының баш ҡалаһы була, йәғни колхтарһың — боронғо грузиндарҙың. VIII быуаттан XIII быуатҡа тиклем — Абхаз батшалығыныҡы. 1760 йылдарҙа төрөктәр баҫып ала, 1770 йылда рус ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә. Имерети батшалығының баш ҡалаһы була.
1810 йылда Рәсәй империяһына ҡушыла, 1811 йылдан 1840 йылға тиклем Имеретин өлкәһе үҙәге була. 1846—1917 йылдарҙа — Кутаиси губернаһы үҙәге.
Совет власы йылдарында — әһәмиәте буйынса Грузияның икенсе сәнәғәт үҙәге. Бында Кутаиси автомобиль, трактор, литопон, электромеханическа һ. б. заводтар төҙөлә. 2008—2012 йылдарҙа Кутаисиҙа Грузия Парламенты һәм Грузия Хөкүмәте биналары төҙөлә, ә 2012 йылда ул Грузияның парламент баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
Халҡы
2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала һәм муниципалитет халҡы һаны 147 900 кеше тәшкил итә, 1 ғинуар, 2014 йыл — 197 000 кеше, 1 ғинуар, 2005 йыл — 184 500 кеше , 2002 йыл — 186 000 кеше , ғинуар 1989 йыл— 234 870 кеше.
Климаты
Климаты дымлы, субтропик. Йыллыҡ уртаса температура +14,5 °C. 1881—1960 й. мәғлүмәттәре буйынса, иң һыуыҡ ай — ғинуар, уның уртаса температураһы — +5,2 °C. Иң йылы ай — август (+23,6 °C). Йәйгеһен, уртаса алғанда, 10-12 көн температура +35 °C һәм унан юғарыраҡ була. Иң эҫе йәй 2014 йылдың 18 авгусында теркәлгән: +42,2 °C. Иң түбән температура 1950 йылдың 14 ғинуарында күҙәтелгән: −17 °C,. Бер йылда кутаисиҙа һәм уның эргәһендәге территорияла яҡынса атмосфера яуым-төшөмө 1530 мм була. Яҙғы-көҙгө осорҙа көслө елдәр ҙә һирәк күренеш түгел. 1979 йылғы ғәрәсәттә елдең тиҙлеге секундына 49 метрға етә.
Транспорты
Әлеге ваҡытта төп транспорт булып маршрут таксиҙары тора. Шулай уҡ ҡала автобусы йөрөй (Steyr SL11 HUA280, Neoplan N407, Gräf & Stift, Neoplan N4007NF һ.б. автобустар файҙаланыла). Кутаисиҙы Көнбайыш һәм Көнсығыш Грузия менән ике тимер юл вокзалы бәйләй. Ҡала эргәһендә Копитнари Халыҡ-ара аэропорты бар. Ул реконструкциянан һуң 2012 йыл һуңында асыла. 2009 йылға тиклем бында троллейбустар ҙа йөрөй.
Мәҙәниәте
Бында Грузияның Дәүләт тарих, хәрби дан һәм спорт музейҙары урынлашҡан.
Иҫтәлекле урындары
ЮНЕСКО-ның Бөтә Донъя мираҫына ингән 4 һәйкәл, 2-һе Кутаисиҙа урынлашҡан: Баграт Соборы һәм Гелат монастыре. 2012 Грузия парламентының яңы бинаһы төҙөлөшө таммалана. Ул бында Грузиянан күсенә. Яңы һайланған парламенттың беренсе ултырышы 2012 йылдың 21 октябрендә үтә.
Литва ҡараимдары
Литва ҡарайымдары — этноконфессиональ төркөм, Литва Республикаһында милли аҙсылыҡ.
Ҡараимдарҙың Литвала барлыҡҡа килеүе
Әлеге ваҡытта Литва ҡараимдары араһында уларҙың килеп сығышы тураһында төрки теорияһы өҫтөнлөк итә, уға ярашлы улар Тәүрәт тәғлимәтен ҡабул иткән Хазар ҡағанаты төрки ҡәбиләләренең вариҫтары булып тора.
Литва ҡарайымдарының килеп сығышына ҡарата түбәндәге фараздар килтерелә:
Литва ҡараимдарының төп эшмәкәрлегенә бәйле түбәндәге фараздар әйтелә:
Польшаға ҡыуылыуы һәм кире ҡайтыуы
Бөйөк Литва кенәзлеге һәм Польша короллеге ваҡытында ҡараимдар  йәһүдтәр-раввинсылар кеүек үк яҙмышҡа дусар була. Мәҫәлән, 1495 йылдың апрелендә уларҙы Литванан бөйөк кенәз Александр ҡыуа һәм Польшаға Александрҙың ағаһы Ян-Альбрехт ҡабул итә. 1503 йылда бөтә Литва  йәһүдтәрен, улар менән ҡараимдарҙы ла, кенәз дә һәм Польша короле лә булып киткән шул уҡ Александр кире ҡайтарып ала һәм, өҫтәүенә, ҡыуғанда тартып алған мөлкәтен тегеләргә лә, быларға ла кире ҡайтара.
Ҡайһы бер трок ҡараимдары мәҙәниәт һәм фән өлкәһендә билдәле (Исаак Трокский). Литвала ҡоторонған чума 1710 йылда күп кенә ҡараимдарҙың ғүмерен өҙә. Тракай Литваның ҡараимдар общинаһының дини һәм административ үҙәге була. XIX быуат уртаһынан Тракайҙа ҡараимдарҙың Дини идаралығы эшләй башлай.
XX быуатта Литвала ҡарайымдар
1913—1914 йылдарҙа Вильнола рус телендә «Караимское слово» журналы, һуғыш араһындағы йылдарҙа  поляк телендә  «Myśl  Karaimska » («Караимская мысль», 1924—1939) баҫылып сыға. 1932 йылда Вильнола «Ҡараимдарҙың  тарих һәм мәҙәниәт яратыусылар йәмғиәте» ойошторола. 1934—1939 йылдарҙа Паневежистың ҡараимдар йәмғиәте ҡарайым телендә «Onarmach» журналының өс номерын сығара
1988 йылда Литва ҡарайымдарының Мәҙәниәт йәмғиәте ойошторола. Тракайҙа ҡараимдарҙың Беренсе халыҡ-ара съезы үтә. Ҡараим дини общинаһы «Дини берләшмәләр һәм ойошмалар тураһында» законы менән тарихи, рухи һәм социаль мираҫ өлөшөн тәшкил иткән Литвалағы  туғыҙ традицион дини ойошмаға  индерелә. Ҡараим общинаһына юридик шәхес хоҡуҡтары бирелә һәм Вильнюста кенасса ҡайтарыла; ул  1993 йылда реставрациялана һәм яңынан изгеләндерелә,
1997 йылда татарҙарҙың һәм ҡараимдарҙың Литвала урынлашыуының 600-йыллыҡ юбилейы тантанаһы үтә. 50 тәңкәлек сувенир аҡса сығарыла. 1998—1999 йылдарҙа ике томлыҡ доғалыҡ баҫтырып сығарыла: береһенең текстары литургия йылының йолаларында, икенсеһе хужалыҡ көнкүрешендә ҡулланыла.
Һаны һәм урынлашыуы
Һорауҙар һәм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1959 йылда ҡараимдарҙан 423 кеше иҫәпләнә (Литва ССР-ының бөтә халҡының 0,02 % ), 1970 йылда  388 (0,01 %) һәм һуңыраҡ 0,01 % (1979 — 352; 1989 — 289; 1997 — 257).
2001 йылда Литва халҡы иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡараимдарҙан  273 кеше иҫәпләнә, шуларҙың туған тел тип атаусылары:
Ҡараимдарҙың күпселеге Вильнюста  (2001 йылда 151 ), Тракай (75) һәм Паневежис (25), берешәре — Григишкес, Лентварис, Каунас, Норейкишкес (Каунас районы) һәм башҡа  тораҡ пункттарҙа йәшәй.
Шуның менән бергә ҡараим яҡлылар 195 кеше генә була.
Литваның һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2011 йыл) унда 241 ҡарайым йәшәгән, шул иҫәптән Вильнюс өйәҙендә  212 кеше һәм Паневежис өйәҙендә  20.
Аш-һыуы
и: он, йомортҡа, ҡаймаҡ, май) эслеге күп һуған ҡушып ҙур киҫәктәргә туралған һыйыр йәки һарыҡ ите менән (50/50% самаһы) һәм тәмләткестәр һалына, духовкала бешереп алына. Литваға татарҙар һәм ҡараимдар алып килгән башҡа блюдолар — чебурек, билмән, «шишлик» (йыш ҡына һарыҡ итенән).
Дини байрамдарға һәм туйҙарға әҙерләнә торған аш-һыу йолаларына «тымбыл» — пасха йәймәләре ҡарай, улар  йомортҡа һәм ҡаймаҡ йәки май ҡушып сөсө ҡамыр баҫып әҙерләнә, был байрамға хәҙерге исеме биргән «Tymbyl chydžy», «ҡатлама» — эремсек бәлеше,  Шавуотҡа («chydžy Aftalar») бешерелә, уның ете ҡатламы Пасханан һуңғы ете аҙнаны кәүҙәләндерә (дүрт ҡатламы әсе ҡамырҙан, өс ҡатламы эремсектән әҙерләнә), туй бәлеше «кийовлюк» (кейәү егете яғынан) һәм «келиньлик» (кәләш яғынан) һ.б.
Ермолин Павел Иванович
Павел Иванович Ермолин ( 1884 йылдың 24 октябре, Пенза - 1938 йылдың 29 октябре) — рус һәм Совет хәрби эшмәкәре, подполковник (РИА; пр. 1916; ст. 06.12.1915), бригада командиры (Ҡыҙыл Армия; 1935).
Биографияһы
1902 йылда ул Себер кадеттар корпусын тамамлай.
Хәрби хеҙмәте
1902 йылдың 30 августында ул Россия Император Армияһы сафтарына алына һәм Александр Хәрби Мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны 1904 йылда подпоручик дәрәжәһендә тамамлай, һуңынан Семеновский Гвардия полкында хеҙмәт итә.
1912 йылда Ермолин Николаев Генераль штаб академияһын, һуңынан ул Семеновский полкына кире ҡайта, һәм унан һуң рота командиры итеп билдәләнә.
1914 йылдың ноябренән ул 84-се пехота дивизияһының штаб өлкән булып адьян, 1915 йылдың октябренән - 26-сы Армия Корпусы штаб офицеры һәм 192-се пехота дивизияһы штабы начальнигы булып, 1917 йылдың март айынан - 3 пехота дивизияһы штабы начальнигы, һәм шул уҡ йылдың 28 сентябренән - 111-се пехота дивизияһы штабы начальнигы була. Ул Төньяҡ-Көнбайыш, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш һәм Румыния фронттарында һуғыштарҙа ҡатнашҡан.
1920 йылдың апрелендә уны Көнбайыш фронтҡа ебәрәләр, унда май айында ул штаб начальнигы ярҙамсыһы итеп билдәләнә, һәм декабрьдә - фронт штабы начальнигы итеп билдәләнә. Был позицияларҙа булғанда, ул Совет-Польша һуғышы ваҡытында һуғыштарҙа ҡатнашҡан.
Һуғыштан һуңғы карьера
1922 йылдың ғинуарында Ермолин Ҡыҙыл Армияның Хәрби Академияһына ебәрелә, һәм ул төркөм менән булған лекцияларының өлкән лидеры итеп билдәләнә, шул уҡ йылдың октябрендә - стратегия һәм тактика буйынса практик күнегеүҙәр начальнигы итеп, 1923 йылдың августында - операцияләр алып барыу кафедраһының башлығы билдәләнә вазифаһына.
1935 йылдың июнендә ул М. Фрунзе исемендәге Хәрби академияның киске бүлегендә тактика уҡытыусыһы итеп билдәләнә, унан һуң - шул уҡ академияның Генераль штабының хеҙмәт бүлеге начальнигы вазифаһын ала.
Бригада командиры Павел Иванович Ермолин 1937 йылдың 23 июлендә һәм 10 октябрҙә СССР НКВД махсус указы менән ҡулға алына, хәрби лагерҙа һигеҙ йылға хөкөм ителә. Ул лагерьда 1938 йылдың 29 октябрендә үлә.
1957 йылдың 9 мартында СССР Юғары Судының ҡарары менән ул үлеменән һуң реабилитациялана.
Әҙәбиәт
Черушев Н. С., Черушев Ю. Н. Расстрелянная элита РККА, 1937-1941 [Текст] : комбриги и им равные (рус.). — М.: Кучково поле, 2014. — С. 87—88. — 526 с. — ISBN ISBN 978-5-9950-0388-5.
Кеш
thumb|right|Кедрҙағы кеш
Кеш — (соболь, Martes zibellina)- Һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған ҡараһыу көрән төҫтәге аҫыл тиреле йәнлек; башлыса Себер урмандарында йәшәй, тиреһе бик ҡыйбатлы һанала, еләктәр, сәтләүектәр һәм ваҡ йәнлектәр менән туҡлана, хәҙергә көндә кейек фермаларында ла аҫрала торған кейек.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 56 см, ҡойроғо 20 см. Аталарының ауырлығы 800 гр., инәләре 900 гр. Тиреһенең төҫө үҙгәреүсән һәм төрлө төрлө. Башы иң ҡара өлөшө, шуның өсөн дә бик ҡиммәт. Тиреһе асыҡ төҫтә һәм арзаныраҡ.
Геральдика
Кеш рәсемен ҡала һәм регион гербтарында осратырға мөмкин.
Роберт Гайдик
Роберт «Славко» Гайдик (Robert "Slavko" Gajdík, Роберт "Славко" Гајдик; 1923, Злин — 14 ғинуар 1942, Липлян) — Югославия халыҡ-азатлыҡ һуғышы партизаны.
Яңауыл (Яңы Йәнйегет ауыл Советы, Краснокама районы)
Яңауыл (Янаул; элекке атамаһы Миняевка) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452942, ОКАТО коды — 80 237 860 004.
Роберт Гайдик
Биографияһы
Роберт Гайдик Чехословакияла Злинда тыуған. Уның атаһы Югославия короллегенең көньяғында Матка каньонында гидроэлектростанция төҙөгән Чехословакия компанияһында эшләгән. Злинда «Бата» аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй, Германия Чехословакияны оккупациялағандан һуң Югославияға күсә. Велосипедта күп сәйәхәт иткән. Мәктәптә уҡыған осорҙа һулдар хәрәкәте вәкилдәре менән осраша; төҙөлөш техник училищеһын тамамлай һәм 1939 йылдан Югославия коммунистик йәштәр союзы эшмәкәре була.
Яңауыл (Яңы Йәнйегет ауыл Советы, Краснокама районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Роберт Гайдик
Биографияһы
1941 йылдың тәүге яртыһында Югославия коммунистар партияһының Скопье ҡала комитеты ҡарары буйынса «Радуша» шахтаһына баш кладовщик булараҡ эшкә урынлаша, йәштәр төркөмө менән бергә антифашистик агитацияла ҡатнаша. Германия ғәскәрҙәре Югославияны оккупациялағандан һуң партизандар хәрәкәтенә ҡушыла; 1 майҙа ул Скопье үҙәгендәге «дивизион бинаһы» өҫтөндә ҡыҙыл байраҡты күтәрә, ә июнь башында Скопье аэродромына ут төртөүҙе ойоштора, һөҙөмтәлә Junkers Ju 52 немец транспорт самолёты шартлай һәм яна. 1941 йылдың 22 авгусынан Роберт 1-се Скопье партизан отряды составында Дане Крапчев, Васил Антевский, Боро Петрушевский һәм башҡалар менән бергә хеҙмәт итә. Сентябрҙә Кумановоға бара, бында шартлатҡыс менән файҙаланыу буйынса урындағы партизандарҙың инструкторы була. Бында 12 көндән 15 көнгә тиклем булған.
1941 йылдың ноябрендә Роберт гестаповсылар тарафынан ҡулға алына, әммә арестан ҡаса һәм Приштинала йәшенә, Зенел Хайдини исемендәге партизандар отрядында хеҙмәт итә. Ауырыуына ҡарамаҫтан, ҡорал һәм гранталар яһап һәм йүнәтеп, партизандарға булышлыҡ итеүен дауам итә. 1942 йылдың башында Суви-Дол ауылында ҡулға алына, Липлянға күсерелә һәм 1942 йылдың 14 ғинуарында атыла. Роберт Гайдикка тик 19 йәш була.
Хәтер
Үҙәк общинаһында ҡала үҙидараларының береһенә һәм йәмәғәт ойошмаһына Роберт Гайдик исеме бирелгән. Роберт Гайдик йәшәгән йорт эргәһендә 1972 йылда бюст ҡуйылған. 2013 йылдан Гайдиктың вафат булыуы йыллығы уңайынан уҙғарылған иҫтәлекле сараларҙа Чехияның Македония Республикаһындағы илселеге вәкилдәре ҡатнаша.
Порма
Порма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кен күле-Кена йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пюль-Кы (йылға)
Пюль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 175 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кыртей
Кыртей — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 413 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пи (һан)
(«пи» тип әйтелә) — математик даими, әйләнәнең оҙонлоғоноң уның диаметрына сағыштырмаһына тигеҙ булған һан. Грек алфавитының «π» хәрефе менән тамғалана.
Транцендентлыҡ һәм иррационаллек
\pi — транцендент һан, йәғни ул коэффициенттары бөтөн һандар булған ниндәй ҙә булһа тигеҙләмәнең тамыры була алмай. \pi һанының транцендентлығын 1882 йылда Кёнигсберг, ә аҙаҡ Мюнхен университеты профессоры Линдеман иҫбатлай. Иҫбатлауҙы Феликс Клейн 1894 йылда ябайлаштыра. Евклид геометрияһында түңәрәктең майҙаны һәм әйләнә оҙонлоғо \pi һанының функциялары булғанлыҡтан, \pi һанының транцендентлығын иҫбатлау 2,5 мең йылдан артыҡ һуҙылған түңәрәктең квадратураһын төҙөргә маташыуҙарға сик ҡуя.
1934 йылда Гельфонд e^\pi һанының транцендентлығын иҫбатлай. 1996 йылда Юрий Нестеренко теләһә ниндәй натураль n өсөн \pi һәм һандары алгебрак бәйләнешһеҙ икәнен иҫбатлай, бынан, айырым алғанда,  һәм  һандарының транцендентлығы килеп сыға.
\pi периодтар ҡулсаһының элементы булып тора (тимәк, иҫәпләнмәле һәм арифметик һан). Ләкин 1/\pi периодтар ҡулсаһына инәме икәне билдәһеҙ.
Нисбәттәр
\pi һанын иҫәпләү өсөн күп формулалар билдәле:
Тарихы
Был һандың грек хәрефе \pi менән тамғаланышын беренсе булып 1706 йылда Британия математигы Джонс файҙаланған, ә Леонард Эйлерҙың 1737 йылдағы хеҙмәттәренән һуң ул дөйөм ҡабул ителә. Был тамғалау әйләнә, периферия һәм   периметр тигән грек һүҙҙәренең баш хәрефенән алынған.
\pi һанын өйрәнеү һәм уның ҡиммәтен аныҡлау бөтә математиканың үҫеше менән параллель бара һәм бер нисә мең йыллыҡты алып тора. Тәүҙә \pi геометрия ҡарашынан сығып өйрәнелә, аҙаҡ математик анализдың XVII быуатта үҫеше был һандың универсаль булыуын күрһәтә.
Геометрик осор
Әйләнәнең оҙонлоғоноң диаметрға сағыштырмаһы теләһә ниндәй әйләнә өсөн дә бер төрлө булыуы, һәм был сағыштырма 3-тән бер аҙ ҙур булыуы, Боронғо Мысыр, Вавилон, Боронғо Һиндостан һәм Боронғо Греция геометрҙарына ла билдәле була, иң боронғо яҡынайыуҙары б. э. тиклем өсөнсө мең йыллыҡҡа ҡарай.
Боронғо Вавилонда \pi һанын өскә тигеҙ итеп алғандар. Уны түбәндәге формула аша асыҡлағандар: түңәрәктең майҙаны әйләнә оҙонлоғоноң квадратының 12-гә бүлендегенә тигеҙ. Билдәле булған иң теүәл яҡынайыуҙарының иң тәүгеләре яҡынса б. э. тиклем 1900-сө йылдар менән даталана: был 25/8 = 3,125 (Боронғо Вавилон батшалығы осорондағы Суза балсыҡ табличкаһы) һәм 256/81 ≈ 3,16 (Урта батшалыҡ осорондағы мысыр Ахмес папирусы); ике ҡиммәттең дә ысын ҡиммәтенән айырмаһы 1 %-тан ҙур түгел. Ведалар тексы «Шатапатха-брахмана» \pi һанының яҡынайыуы сифатында 339/108 ≈ 3,139 кәсерен бирә.
Ҡытай философы һәм ғалимы Чжан Хэн, II быуатта, \pi һаны өсөн ике эквивалент тәҡдим итә: 92/29 ≈ 3,1724 һәм \sqrt{10} ≈ 3,1622. Джайнизмдың б. э. тиклем V—VI быуаттарҙа яҙылған изге китаптарынан, ул ваҡытта Һиндостанда ла \pi һанын \sqrt{10} тигеҙ итеп ҡабул итеүҙәре күренә
Архимед, ихтимал, беренсе булып \pi һанын иҫәпләү өсөн математик ысул тәҡдим иткән. Бының өсөн ул әйләнәгә төҙөк күпмөйөштәр ҡамаған һәм уның тирәләй ҡамаусы төҙөк күпмөйөштәр төҙөгән. Әйләнәнең диаметрын берәмек итеп алып, Архимед ҡамалған күпмөйөштөң периметрын әйләнә оҙонлоғоноң түбәнге баһаһы, ә ҡамаусы күпмөйөш периметрын юғары баһаһы итеп ҡараған. Төҙөк 96-мөйөш ҡарап, Архимед баһаһын тапҡан һәм \pi һанын яҡынса иҫәпләү өсөн табылған сиктәрҙең юғарыһын тәҡдим иткән: — 22/7 ≈ 3,142857142857143.
Европа мәҙәниәтендә артабанғы яҡынайыу астроном Клавдий Птолемей менән бәйле (яҡынса 100 — яҡынса 170), ул ярты градус аҙымы менән хордалар таблицаһын төҙөгән, был уға \pi өсөн 377/120 яҡынлауын табырға мөмкинлек бирә, ул яҡынса Птолемей иҫәпләгән берәмек әйләнәгә ҡамалған 720-мөйөш периметрының яртыһына тигеҙ була. Леонардо Пизанский (Фибоначчи) «Practica Geometriae» китабында (яҡынса 1220 й.), күрәһең, Птолемейҙың яҡынлауын \pi өсөн түбәнге сик тип уйлап, үҙенең яҡынлауын килтерә — 864/275. Ләкин ул Птолемейҙыҡына ҡарағанда хөртөрәк була, сөнки Фибоначчи ярты градуслы хорданың оҙонлоғон тапҡанда ҙурыраҡ яҡҡа яңылыша, һөҙөмтәлә 377/120 яҡынлауы \pi өсөн юғары сик булып сыға.
Һиндостанда Ариабхата һәм Бхаскара 3,1416 яҡынлауын ҡулланғандар. Варахамихира VI быуатта «Панча-сиддхантика»ла \sqrt{10} яҡынлауын ҡуллана.
Б. э. 265 йылында, Вэй батшалығынан математик Лю Хуэй \pi һанын теләһә ниндәй дәрәжәлә теүәллек менән иҫәпләү өсөн ябай һәм теүәл тәҡдим итә. Ул үҙ аллы 3072-мөйөш өсөн иҫәпләү яһай һәм \pi өсөн түбәндәге принцип буйынса яҡынса ҡиммәт таба:
Һуңғараҡ Лю Хуэй \pi һанын тиҙ иҫәпләү ысулын уйлап таба һәм тик 96-мөйөш ярҙамында 3,1416 яҡынса ҡиммәтен таба, ул бер бер артлы килгән күпмөйөштәрҙең майҙандарының айырмаһы знаменателе 4-кә тигеҙ булған геометрик прогрессия төҙөй тигән факттың өҫтөнлөгөн ҡулланған.
480-се йылдарҙа ҡытай математигы Цзу Чунчжи \pi ≈ 355/113 булыуын күрһәткән, һәм 12288-мөйөшкә ҡарата ҡулланылған Лю Хуэй алгоритмын файҙаланып 3,1415926 < \pi < 3,1415927 икәнен күрһәткән. Был ҡиммәт артабанғы 900 йыл дауамында \pi һанының иң теүәл яҡынлауы булып ҡалған.
Классик период
II меңйыллыҡҡа тиклем \pi һанының 10-дан артыҡ булмаған цифры билдәле була. \pi һанын өйрәнеүҙә артабанғы ҙур уңыштар математик анализ үҫеше, бигерәк тә, рәттең яраҡлы һандағы быуындарын ҡушып, \pi һанын теләһә ниндәй теүәллек менән иҫәпләргә мөмкинлек биреүсе рәттәрҙе асыу менән бәйле.
1400-се йылдарҙа Сангамаграманан Мадхава шундай рәттәрҙең береһен таба:
Был һөҙөмтә Мадхава — Лейбниц рәте, йәки Грегори — Лейбниц рәте (ул өр яңынан Джеймс Грегори һәм Готфрид Лейбниц тарафынан XVII быуатта табылғандан һуң) булараҡ билдәле. Ләкин был рәт \pi һанына бик яй йыйылыусан, был практикала һандың күп цифрҙарын иҫәпләүҙең ҡатмарлылығына килтерә — Архимед баһаһын яҡшыртыу өсөн яҡынса рәттең 4000 быуынын ҡушырға кәрәк. Әммә Мадхава был рәтте
Архимед заманынан һуң Европаның беренсе индергән иң ҙур өлөшө голланд математигы Людольф ван Цейлендың өлөшө була, ул \pi һанын 20 унарлы цифры менән иҫәпләү өсөн ун йыл сарыф итә (был һөҙөмтә 1596 йылда баҫылып сыға). Архимед ысулын ҡулланып, ул икеләтеүҙе n-мөйөшкә тиклем еткерә, бында n = 60·229. Үҙенең һөҙөмтәләрен «Об окружности» китабында яҙып («Van den Circkel»), Лудольф уны ошо һүҙҙәр менән тамамлай: «Кемдең теләге бар, артабан дауам итһен әйҙә». Вафат булғандан һуң уның ҡулъяҙмаларында \pi һанының тағы ла 15 теүәл цифры асыҡланғаны беленә. Лудольф үҙе тапҡан тамғалар уның ҡәбер өҫтөнә ҡуйылған ташына уйып яҙылһын тип васыят әйтә. Уның хөрмәтенә \pi һанын ҡайһы берҙә «лудольф һаны» йәки «Лудольф константаһы» тип атайҙар.
Лудольф һаны — \pi һанының 32 дөрөҫ унарлы тамғаһы менән яҡынса ҡиммәте.
Сама менән шул уҡ ваҡытта Европала сикһеҙ рәттәрҙе анализлау һәм билдәләү ысулдары үҫешә башлай. Шундай тәүге тәҡдим Франсуа Виет тарафынан 1593 йылда табылған, була:
Валлис формулаһы икенсе билдәле һөҙөмтә була:
ул Джон Валлис тарафынан 1655 йылда сығарыла.
Тождестволарға нигеҙләнгән ысулдар
Яңы осорҙа \pi һанын иҫәпләү өсөн тождестволарға нигеҙләнгән аналитик ысулдар ҡулланыла. Юғарыла һанап кителгән формулалар иҫәпләү маҡсатында бик ҡулай түгелдәр, сөнки йә яй йыйылыусан рәттәрҙе ҡулланалар, йәки ҡатмарлы квадрат тамыр алыуҙы талап итәләр.
π һанын (шулай уҡ натураль логарифмдарҙы һәм башҡа функцияларҙы) табыуҙың үҙе үҫтергән рәттәр теорияһына һәм математик анализаға нигеҙләнгән беренсе нәтижәле һәм заманса ысулын, -ҙе рәткә тарҡатып, 1676 йылда Исаак Ньютон Ольденбургҡа икенсе хатында бирә. Был ысул нигеҙендә тағы ла нәтижәлерәк формуланы 1706 йылда Джон Мэчин (John Machin) таба
Арктангенсты Тейлор рәтенә тарҡатып
\pi һанын ҙурыраҡ теүәллек менән иҫәпләргә яраҡлы тиҙ йыйылыусан рәт алырға мөмкин.
Бындай типтағы формулалар хәҙерге ваҡытта Мэчин формулалары булараҡ билдәлеләр, бер нисә бер-бер артлы рекордтар ҡуйыу өсөн файҙаланылалар һәм компьютер дәүерендә \pi һанын тиҙ иҫәпләү өсөн билдәле булған ысулдарҙың иң яҡшылары булып ҡалалар. Иоганн Дазеның (en.Johann Dase) феноменаль счётчигы менән ҙур рекорд ҡуйыла, ул 1844 йылда Гаусс күрһәтмәһе буйынса Мэчин формулаһын \pi һанының 200 цифрын иҫәпләү өсөн ҡуллана. XIX быуат аҙағына иң яҡшы һөҙөмтә инглиз Уильям Шенкс тарафынан алына, уның 707 цифрҙы иҫәпләү өсөн 15 йылы сарыф ителә, хаталаныу арҡаһында тәүге 527 цифры ғына дөрөҫ була. Шундай хаталарҙан ҡотолоу өсөн, ундай төрҙәге хәҙерге иҫәпләүҙәр ике тапҡыр башҡарылалар. Әгәр һөҙөмтәләр тап килһә, улар юғары ихтималлыҡ менән дөрөҫ булалар. Шенкстың хатаһын 1948 йылда тәүге компьютерҙарҙың береһе асыҡлай; ул үҙе бер нисә сәғәт эсендә \pi һанының 808 тамғаһын иҫәпләй.
XVIII быуатта теоретик ҡаҙаныштар \pi һанының асылына төшөнөүгә килтерә, быға тик һанлы иҫәпләүҙәр ярҙамында ғына өлгәшеү мөмкин булмаҫ ине. Иоганн Генрих Ламберт 1761 йылда \pi һанының иррационаллеген иҫбатлай, ә Адриен Мари Лежандр 1774 йылда \pi^2 һанының иррационаллеген иҫбатлай. 1735 йылда, Леонард Эйлер билдәле Базель проблемаһын —  тигеҙ булып сыҡҡан
Уильям Джонстың «Обозрение достижений математики» китабы (Synopsis Palmoriorum Mathesios, 1706 йыл) беренсе булып был константаны тамғалау өсөн грек хәрефе \pi-ны ҡулланыуға индергән тип иҫәпләнә, ләкин был тамғалау Леонард Эйлер 1737 йылда уны ҡабул иткәс (йәки бәйһеҙ рәүештә үҙе уға килгәс) дөйөм танылыу ала. Эйлер былай тип яҙа: «Практиканы һиҙелерлек еңелләштерергә мөмкинлек биргән ярашлы кәкренең оҙонлоғон йәки яҫы фигураның майҙанын табыу өсөн күп башҡа ысулдар бар; мәҫәлән, түңәрәктә диаметр әйләнәнең оҙонлоғона 1 -гә сағыштырылған кеүек сағыштырыла».
Компьютер иҫәпләүҙәре эраһы
Цифрлы техника дәүере XX быуатта иҫәпләү рекордтарының барлыҡҡа килеү тиҙлеген арттырыуға килтерҙе. Джон фон Нейман һәм башҡалар 1949 йылда ЭНИАК-ты \pi һанының 2037 тамғаһын иҫәпләү өсөн ҡулланалар, был 70 сәғәт ваҡытты ала. 1961 йылда Дэниел Шенкс IBM 7090-да 100000 тамғаны иҫәпләй, ә миллион билдәһен 1973 йылда үтеп кителә. Бындай прогресс аппарат менән тиҙ тәьмин итеү арҡаһында ғына түгел, ә яңы алгоритмдар арҡаһында ла мөмкин була.
XX быуат башында һинд математигы Сриниваса Рамануджан \pi өсөн бик күп яңы формулалар таба, уларҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәренең элегантлығы һәм математик тәрәнлеге арҡаһында билдәле булып китәләр. Был формулаларҙың береһе — рәт:
Ир туғандар Чудновскийҙар тарафынан 1987 йылда уға оҡшаш формула табыла:
ул рәттең һәр быуынына яҡынса 14 цифр бирә. Чудновскийҙар был формуланы 1980-се йылдар аҙағында \pi һанын иҫәпләүҙә, формула ярҙамында 1989 йылда табылған унарлы тарҡатыуҙың 1 011 196 691 цифрын да индереп, бер нисә рекорд ҡуйыу өсөн ҡулланалар.
Хәҙерге заман рекордтары ҡуйыусы суперкомпьютерҙарҙан айырмалы рәүештә, был формула персональ компьютерҙарҙа \pi һанын иҫәпләүсе программаларҙа ҡулланыла.
Эҙмә-эҙлелек, һәр артабанғы быуыны менән теүәллекте ғәҙәттә билдәле бер дәүмәлгә арттырған бер ваҡытта, шундай итератив алгоритмдар бар, улар һәр аҙымда дөрөҫ цифрҙар һанын ҡабатлайҙар, ләкин шундай һәр аҙымда юғары иҫәпләүҙәр сарыф итеүҙе талап итәләр. Был тәңгәлдә 1975 йылда ҙур алға китеш була, Ричард Брент һәм Юджин Саламин бер береһенә бәйһеҙ рәүештә Брент — Саламин алгоритымын асалар, ул тик арифметиканы ҡулланып, һәр аҙымда билдәле тамғалар һанын икеләтә. Алгоритм башланғыс ҡиммәттәрҙе
һәм итерацияларҙы ҡуйыуҙан тора:
an һәм bn етерлек яҡын булғанға тиклем
Ул саҡта \pi баһаһы
Был схеманы ҡулланғанда 25 итерация 45 миллион унарлы тамғаны табыу өсөн етә. Һәр аҙымда теүәллекте дүрт тапҡыр арттырыусы оҡшаш алгоритм Джонатан Боруэйн тарафынан табыла. Был ысулдар ярҙамында Ясумаса Канада һәм уның төркөмө, 1980 йылдан башлап, \pi һанын иҫәпләүҙең күпселек рекордтарын ҡуялар, 1999 йылда 206 158 430 000 тамғаға тиклем. 2002 йылда Канада һәм уның төркөмө яңы рекорд ҡуя — 1 241 100 000 000 унарлы тамға.
Иҫәпләү 64 быуындан торған, оператив хәтере 1 терабайт булған Hitachi суперкомпьютерында башҡарыла, ул секундына 2 триллион операция башҡарырға һәләтле була.
1997 йылда Саймон Плафф тарафынан асылған һәм ул беренсе тапҡыр баҫылып сыҡҡан мәҡәлә авторҙары буйынса аталған Бэйли — Боруэйн — Плафф формулаһы яҡын аралағы мөһим үҫеш булып тора. Был формула,
ул \pi һанының теләһә ниндәй конкрет ун алтылы йәки икеле цифрын алдағы цифрҙарҙы иҫәпләмәйенсә табырға мөмкинлек биреүе менән иғтибарға лайыҡ. 1998 йылдан 2000 йылға тиклем PiHex төркөмләнгән проект \pi һанының квадриллионынсы битын иҫәпләү өсөн ББП Фабрис Белларҙың үҙгәртелгән формулаһын ҡуллана, ул нуль булып сыға.
2006 йылда Саймон Плафф, PSLQ ҡулланып, матур формулалар рәте таба. q = eπ булһын, ти, ул саҡта
һәм түбәндәге күренештәге башҡалары
бында q = eπ, k — таҡ һан, һәм a, b, c — рациональ һандар. Әгәр k — 4m + 3 күренешендә булһа, был формула айырыуса ябай күренештә була:
знаменателе — ҡабатлашыусыларға яҡшы тарҡатып булған һан булған рациональ p өсөн, формуланың ҡәтғи иҫбатланышы әлегә юҡ.
2009 йылдың авгусында Японияның Цукуба университеты ғалимдары 2 576 980 377 524 унарлы разрядтан торған эҙмә-эҙлелекте иҫәпләп сығаралар.
2009 йылдың 31 декабрендә француз программисы Фабрис Беллар персональ компьютерҙа 2 699 999 990 000 унарлы разрядтан торған эҙмә-эҙлелек иҫәпләй.
2011 йылдың 19 октябрендә Александр Йи һәм Сигэру Кондо өтөрҙән һуң 10 триллион цифр теүәллегендә эҙмә-эҙлелекте иҫәпләйҙәр.
2013 йылдың 28 декабрендә АҠШ студенты Александр Йи һәм Япония тикшеренеүсеһе Сигэру Кондо (ja|近藤茂) өтөрҙән һуң 12,1 триллион цифрға тиклем аныҡлыҡ менән эҙмә-эҙлелекте иҫәпләйҙәр.
Голландия математигы Брауэр XX быуаттың беренсе яртыһында, \pi һанының унарлы тарҡалмаһында 0123456789 эҙмә-эҙлелеген эҙләүҙе мәғәнәһеҙ мәсьәлә миҫалы сифатында килтерә — уның фекеренсә, бының өсөн кәрәк булған теүәллеккә бер ҡасан да өлгәшеп булмаясаҡ. XX быуат аҙағында был эҙмә-эҙлелек табыла, ул өтөрҙән һуң 17 387 594 880-се тамғанан башлана.
Хәл ителмәгән проблемалар
Ләкин ҡәтғи иҫбатланышы юҡ.
Бюффон энәһе ысулы
Бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан тура һыҙыҡтар менән һыҙыҡлатылған яҫылыҡҡа ирекле рәүештә оҙонлоғо күрше тура һыҙыҡтар араһындағы алыҫлыҡҡа тигеҙ булған энәне шулай итеп ташлайҙар, һәр ташлағанда энә йә тура һыҙыҡтарҙы киҫмәй, йәки берәүһен генә киҫә. Энәнең ниндәй ҙә булһа һыҙыҡ менән киҫешеүҙәре һанының дөйөм ташлауҙар һанына сағыштырмаһы, ташлауҙар һаны сикһеҙлеккә тиклем артҡанда, \frac2\pi һанына яҡыная икәнен иҫбат итеп була. Был энә ысулы ихтималлыҡ теорияһына нигеҙләнә һәм Монте-Карло ысулының нигеҙендә ята.
Мнемоник ҡағиҙәләр
π һанының 8—11 тамғаһын хәтерләү өсөн шиғырҙар: Хәтерҙә ҡалдырыуға шиғыр үлсәмен һаҡлау ярҙам итергә мөмкин:
Три, четырнадцать, пятнадцать, девять два, шесть пять, три пять Восемь девять, семь и девять, три два, три восемь, сорок шесть Два шесть четыре, три три восемь, три два семь девять, пять ноль два Восемь восемь и четыре, девятнадцать, семь, один
π һанының беренсе цифрҙары һүҙҙәрҙәге хәрефтәр һаны рәүешендә шифрланған шиғырҙар бар:
Бындай шиғырҙар реформаға тиклемге орфографияла ла булғандар. Мәҫәлән, артабанғы шиғырҙы Түбәнге Новгород гимназияһы уҡытыусыһы Шенрок яҙған : Кто и шутя и скоро пожелаетъ Пи узнать, число ужъ знаетъ.
Чичка
Чичка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Данилов Виктор Петрович (тарихсы)
Данилов Виктор Петрович (4 март 1925 йыл — 16 апрель 2004 йыл ) — СССР һәм Рәсәй һы-аграрсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1982), профессор (1990).
Биографияһы
Виктор Петрович Данилов 1925 йылдың 4 мартында Ырымбур губернаһының Орск ҡалаһында ярым крәҫтиән, ярым һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ырымбурҙа урта мәктәпте, һуңынан 1943 йылдың ғинуарында артиллерия училищеһын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдың ноябренән 1945 йылдың майына тиклем ҡатнаша. 1985 йылдың 6 апрелендә Еңеүҙең 40 йыллығы айҡанлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Ырымбур дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай (1950). СССР ФА Тарих институты аспирантураһынан һуң 1954 йылда шул уҡ институтта хеҙмәткәр булып ҡала. Шул уҡ йылда «Борьба Советского государства за создание материально-технических предпосылок коллективизации сельского хозяйства (1926—1929)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
СССР ФА Тарих институтында совет крәҫтиәндәре тарихы буйынса төркөм етәксеһе (1958—1969), СССР ФА СССР тарихы институтында совет йәмғиәтенең аграр тарихы буйынса бүлек мөдире (1987—1992), 1992 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем РФА Рәсәй тарихы институтында XX быуат Рәсәйендә аграр үҙгәртеп ҡороуҙар тарихы буйынса төркөм менән етәкселек итә. 1982 йылда «Советская доколхозная деревня» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Һуңғы йылдарҙа — Социаль һәм иҡтисади фәндәрҙең Мәскәү юғары мәктәбе профессоры, Крәҫтиәндәрҙе өйрәнеүсе фән үҙәгенең етәксеһе.
2004 йылда совет осоронда Рәсәй ауылы тарихы буйынса монографиялар циклы һәм документаль баҫмалар өсөг Рәсәй Фәндәр академияһының С. М. Соловьев исемендәге Алтын миҙалы менән бүләкләнә.
Дөйөм иҫәптә 250-нән ашыу ғилми баҫмаһы бар.
Востряков зыяратында ерләнгән.
Ватан монографияһында икенсе уңышлы эш тип (В. П. Даниловтың был темаға «Советская доколхозная деревня: население, землепользование, хозяйство» (М.: Наука, 1977) һәм «Советская доколхозная деревня: социальная структура, социальные отношения» (М.: Наука, 1979 фундаменталь хеҙмәттәренән һуң) професорҙар Стивен Уиткрофт һәм В. В. Кондрашин «Сталинизм тарихы» серияһында С. А. Есиковтың монографияһын атайҙар.
Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы
Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы (1 ғинуар 1950 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1994—1999). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2016), филология фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Рәсәй Федерацияһының (2008) Һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2014). Ким Әхмәтйәнов исемендәге (2010), Рәми Ғарипов исмеедәге (2016) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы Хисамитдинова 1950 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районыны Рәхмәт ауылында тыуған.
1970 йылда Белорет педагогия училищеһын, 1974 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай.
1976 йылда СССР Фәндәр академияһының Тел белеме институтының аспирантураһына ҡабул ителә.
1978 йылдан алып 1985 йылғаса Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән хәҙмәткәр. 1980 йылда кандидатлыҡ, 1993 йылда докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
1987 йылдан БДПИ-ның башҡорт филологияһы факультетында кафедра мөдире, 1992 йылдан шул уҡ факультеттың деканы була, 1993 йылдан — профессор.
1995—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министры була, 1998 йылдан Тарих, тел һәм әҙәбиәте институтында директор урынбаҫары, 2005 йылдан — директор.
Ғилми эшмәкәрлеге
100-ҙән ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ҡатын‑ҡыҙҙар союзы (1996— 98), Башҡорт ҡатын‑ҡыҙҙары йәмғиәте (1997—2003), БР Хөкүмәте ҡарамағындағы БР Дәүләт телдәре советы (2003 й. алып) рәйесе, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) рәйесе урынбаҫары (2015 й. алып).
Фотогалерея
Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы Хисамитдинова Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтен ойоштороусылар рәтендә булды һәм ойошмала бер нисә йыл етәксе булды. Ул етәкселек иткән йылдарҙа Йәмғиәт Башҡортостан райондары һәм ҡалалары көнө, милли байрамдар, конкурстар, фәнни-ғәмәли конференциялар, балалар йорттарына хәйриә ярҙамы күрһәтеү, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау һәм башҡа төрлө йәмәғәт саралары үткәреүҙә әүҙем ҡатнашты, йыйынтыҡтар сығарҙы. Уның тырышлығы менән «Мең йыллыҡтар араһында башҡорт ҡатын-ҡыҙы» тигән белешмә донъя күрҙе.
Ҡарлыман (Ағиҙел ҡушылдығы)
Ҡарлыман (Ҡарлыман, Ҡарламан— «ҡарлы тауҙар, урыны») — йылға. Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы йылға. Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы.
Йылға буйындағы Урал ауылы эргәһендә итек табанына оҡшаш формалы быуа бар, ҙурлығы 450× 80 м.
«Ҡарлыман»- ҡарлы һәм ман һүҙҙәренән яһалған. Ҡарлы һүҙе тәржемәһеҙ ҙә аңлашыла.«Ман»— төрки халыҡтар йәшәгән урындарҙа күл һәм йылға атамаларында осрай. Фин-уғыр телдәрендә «ма»- урын, ер, местность тигәнде аңлата ти белгестәр.
Йылға һәм уның үҙәне тураһында
Ҡарламан йылғаһы Иҫке Бәпес ауылы янында башлана, Ҡырмыҫҡалы районы биләмәләре буйлап көньяҡтан төньяҡ-көнсығышҡа табан аға һәм Ағиҙел тамағынан 553 км алыҫлыҡта Бельский ауылы янында Ағиҙелгә һул яҡтан барып ҡушыла.
Ҡарлыман йылғаһы бассейнының рельефы тәбәшәк убалар осраштырған тигеҙлектән ғибәрәт, уның үҙәнендә йырындар, карст бушлыҡтары (Ҡарлыман мәмерйә) ла осрай.
Оҙонлоғо- 46 км. Бассейн майҙаны — 110 км2.
Ҡарлыман йылғаһы буйындағы ерҙәр— бишауыл-табын ырыуы башҡорттары ерҙәре.
Үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы
Йылғаның тирә-яғы болонло далалар,ҡара тупраҡлы ерҙәрҙә киң япраҡлы урмандар үҫә. Йылға тирә-яғында 10 %- урмандар, 60 %- һөрөнтө ерҙәр. Яңыраҡ Ҡарлыманбаш менән Иҫке Бәпес ауылдары араһындағы арыш баҫыуында ер убыла һәм 20 м тәрәнлектәге карст соҡоро барлыҡҡа килә. Ҡарлыман йылғаһы буйындағы ерҙәрҙә бындай хәлдәр электән күҙәтелә.
Ҡарлыман йылғаһы- күптәрҙең яратҡан балыҡ тотоу урыны. Ҡарлыман йылғаһында Ағиҙелең урта ағымындағы башҡа ҡушылдыҡтарында ла төйәкләгән балыҡтар бар. Сабаҡ, табан балыҡ, һаҙан балыҡ, ҡорман балыҡ, шамбы, алабуға, кәлсәк кеүек балыҡтарҙан тыш тағы бер нисә төр балыҡ тоторға бында Ҡырмыҫҡалы районынан ғына түгел Өфө ҡалаһынан да балыҡсылар килә. Ҡырмыҫҡалы районы Урал ауылы янында Ҡарлыман йылғаһында быуа төҙөлгән. 2020 йылдың июль айында ауыл халҡы йылғала күпләп балыҡтарҙың үлеүе тураһында борослоуын белдерә. Башҡортостан Республикаһы тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы хеҙмәткәрҙәре быуаны һәм йылғаны тикшереп, лабораторияла анализ яһау өсөн һыу алған. Үле балыҡтар йыйып алынып, күмелгән. Эҫе көндәрҙә быуала һыу кимәле түбәнәйеп, һыуҙа кислород етмәүе балыҡтарҙың үлеүенә бер сәбәп булыуы мөмкин тип фаразлана.
Ҡатыҡ Арон
Арон Ҡатыҡ (Рәсәйҙәге рәсми ҡағыҙҙарҙа Арон Ильич Катык, ҡарай текстарында Арон йәки Аһарон Сарибан-Ҡатыҡ тип тә билдәле) – ҡарай (ҡараим) халҡының әҙибе үә йәмәғәт эшмәкәре, теология өлкәһендә юғары белем алған тәүге ҡарай хазаны, Мәскәү ҡарайҙарының рухани етәксеһе. 1883 йылдың 7 май (һабанай) көнө Евпаторияла донъяға килә, 1942 йылдың 20 май (һабанай) көнө Ленинград ҡалаһында вафат була
Мидраш (йәһүд һәм ҡарай халыҡтарында дини мәктәп, мосолмандың мәҙрәсәһенә тап килә) мөғәллиме ғаиләһендә донъяға килә. Артабан Александр II исемендәге ҡарай дини мәктәбендә белем ала, 1902 йылдан1904 йылғаса Севастополдәге ҡарай мидрашында уҡыта.
1911 йылда Одессалағы Яңы Рәсәй университеты филология йүнәлешендә белем алғас, докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була һәм Кәфә (Феодосия) ҡалаһындағы ҡарай дини йәмәғәтенең хазаны булып тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта мәктәптә лә ҡарай балаларын уҡыта 1916 йылда Евпаторияға күсеп, үҙе уҡыған мәктәптә уҡыта башлай, ҡаланың ҡарай кенассаһында икенсе ("кесе") хазан вазифаһын биләй һәм Таврия-Одесса Ҡарайҙарының Диниә Наҙараты эшенә тос өлөш индерә. 1917-1918 йылдарҙа Диниә Наҙаратының рәсми гәзитен мөхәррирләй.
1920. йылдарҙың башынан бирле Мәскәүҙә йәшәп ята, 1922-1928 ундағы ҡарай йәмғиәтендә оло хазан була, ҡарай мәктәбендә һәм ике нәшриәттә эшләй. 1932 йылда ғаиләһе менән Ленинград ҡалаһына күскәс, мәктәптә математика уҡытыусыһы һәм ике нәшриәттә төҙәтеүсе (корректор) булып эшләй, шул уҡ ваҡытта Хоҡуҡ Институтында латин теленән уҡыта.
1942 йылда блокадаға дусар ителгән Ленинград ҡалаһында астан үлгән.
Рыхотка (Дон ҡушылдығы)
Рыхотка  — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1782 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Функция (математика)
Фу́нкция (сағылыш , опера́тор, үҙгәреш) — математикала, ике күмәклектең элементтары араһында, бер күмәклектең һәр элементына икенсе күмәклектең ниндәйҙер элементы ярашлы ҡуйыла тигән ҡағиҙә буйынса урынлаштырылған ярашлылыҡ.
Функцияның математик төшөнсәһе, нисек бер дәүмәл тулыһынса икенсе дәүмәлдең ҡиммәтен билдәләй икәнен интуитив күҙаллауҙы кәүҙәләндерә. Шулай, x үҙгәреүсәненең ҡиммәте x^2 аңлатмаһының ҡиммәтен бер мәғәнәле билдәләй, ә айҙың ҡиммәте артабанғы айҙың ҡиммәтен бер мәғәнәле билдәләй. Ошоға оҡшаш рәүештә, алдан уйланылған алгоритм инә торған бирелгән дәүмәлдең ҡиммәте буйынса сыға торған дәүмәлдең ҡиммәтен бирә.
Йыш ҡына «функция» термины аҫтында һанлы функцияны, йәғни бер һандарҙы икенселәренә ярашлы ҡуя торған функцияны аңлайҙар. Был функцияларҙы графиктар рәүешендә күрһәтеү уңайлы.
Тарихы
«Функция» термины (бер ни тиклем тарыраҡ мәғәнәлә) беренсе тапҡыр Лейбниц тарафынан (1692 йыл) ҡулланылған була. Үҙ сиратында, Иоганн Бернулли шул уҡ Лейбницҡа хатында был терминды хәҙергеһенә яҡын мәғәнәлә ҡуллана.
Иң башта функция төшөнсәһе аналитик күҙаллау төшөнсәһенән айырылмаҫлыҡ була. Аҙаҡтан функцияның Эйлер (1751 йыл), унан һуң — Лакруа (1806 йыл) биргән, хәҙерге күренештәге тиерлек билдәләмәһе барлыҡҡа килә. Ахырҙа, функцияның дөйөм билдәләмәһе (хәҙерге формала, ләкин һанлы функциялар өсөн) Лобачевский (1834 йыл) һәм Дирихле (1837 йыл) тарафынан бирелә.
XIX быуат аҙағына функция төшөнсәһе һанлы системалар сиген үтеп китә. Иң башта функция төшөнсәһе векторлы функцияларға киңәйтелә, оҙаҡламай Фреге логик функциялар (1879) индерә, ә күмәклектәр теорияһы барлыҡҡа килгәндән һуң Дедекинд (1887) һәм Пеано (1911) хәҙерге универсаль билдәләмәне бирәләр.
Билдәләмәләр
Функцияның теоретик-күмәклек билдәләмәһе (бинар бәйләнеш төшөнсәһе нигеҙендә) иң ҡәтғи билдәләмә булып тора. Йыш ҡына функция билдәләмәһе урынына функция төшөнсәһе, йәғни математик объектты «закон», «ҡағиҙә» йәки «ярашлыҡ» кеүек ғәҙәттәге тел төшөнсәләре ярҙамында һүрәтләү ҡулланыла.
Функция төшөнсәһе
Әгәр X күмәклегенең һәр x элементына f ҡағиҙәһе буйынса Y күмәклегенең ниндәйҙер y элементы ярашлы ҡуйылһа, X күмәклегендә ҡиммәттәре Y күмәклегенән булған f функцияһы (сағылыш, операция, оператор) бар тип әйтәләр.
Шулай уҡ, f функцияһы X күмәклеген Y күмәклегенә сағылдыра тип әйтәләр. Функцияны шулай уҡ y=f(x) яҙылышы менән тамғалайҙар.
Әгәр оператор термины ҡулланылһа, ул саҡта f операторы X күмәклегенән Y күмәклегенә хәрәкәт итә тип әйтәләр һәм y=fx яҙыуын өҫтәйҙәр.
Әгәр f ярашлыҡ ҡағиҙәһе билдәле тип һанала тигәнде белдерергә теләһәләр, ул саҡта X күмәклегендә Y күмәклегенән ҡиммәттәр ҡабул итеүсе f функцияһы бирелгән тип әйтәләр. Әгәр f функцияһы ниндәйҙер тигеҙләмә сисеү һөҙөмтәһендә табылырға тейеш булһа, ул саҡта f — билдәһеҙ йәки асыҡтан-асыҡ бирелмәгән функция тип әйтәләр. Ләкин һәр осраҡта ла, функция, был төшөнсәнең мәғәнәһе буйынса, туранан-тура булмаһа ла, бирелгән тип һанала. Әгәр x\in X элементына y\in Y элементы ярашлы ҡуйылһа, шуның менән x элементында f ярашлығы ҡағиҙәһе бирелгән тип әйтәләр (ул төрлө элементтар өсөн төрлө булырға мөмкин). Ошонан сығып, X күмәклегенең һәр элементында ярашлыҡты биреү был күмәклектә f функцияһын биреүгә тиңдәш. Шуға күрә функция төшөнсәһен ҡағиҙә төшөнсәһенән башҡа һәм уны тамғаламай әйтеп бирергә мөмкин:
Әгәр X күмәклегенең һәр x элементына Y күмәклегенең ниндәйҙер y элементы ярашлы ҡуйылһа, X күмәклегендә Y күмәклегенән ҡиммәттәр ҡабул итеүсе f функцияһы бирелгән тип әйтәләр.
Мәҫәлән, X күмәклегендә x һәм y элементтары парҙары таблицаһы менән бирелгән функция, X күмәклегенең һәр элементы өсөн ярашлыҡ ҡағиҙәһен дә үҙ эсенә алған, сөнки X күмәклегенең элементынан элементына күскәндә, функцияның ҡиммәттәре билдәле бер ҡағиҙә буйынса урынлашалар.
Йыш ҡына формулалар менән бирелгән һанлы функциялар өсөн, функция төшөнсәһе ҡағиҙә аша күмәклектәр элементтары араһында ярашлыҡ һымаҡ әйтеп бирелә. Ҡағиҙә һәм функция тамғаланыштары тап килеүен булдырмаҫ өсөн, ҡағиҙә тамғаланмай:
Әгәр X күмәклегенең һәр x элементына ниндәйҙер ҡағиҙә буйынса Y күмәклегенең ниндәйҙер y элементы ярашлы ҡуйылһа, ул саҡта был ярашлыҡ X күмәклегендә бирелгән, ҡиммәттәре Y күмәклегенән булған y=f(x) функцияһы тип атала. f хәрефе был тамғаланышта — функцияның индивидуаль тамғаһы.
Шулай итеп, y=f(x) функцияһы (йәки ҡыҫҡаса: f(x) йәки f функцияһы) өс объекттан тора: X,f,Y, бында x хәрефе менән тамғаланған X күмәклегенең һәр элементы функцияның бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәне йәки аргументы тип атала. Шуның менән бергә X күмәклеге x үҙгәреүсәненең үҙгәреү өлкәһе тип атала.
Беркетелгән x элементына ярашлы y элементы функцияның x нөктәһендәге шәхси ҡиммәте тип атала.
\{y\} символы менән тамғаланған бөтә y шәхси ҡиммәттәр йыйылмаһы функцияның ҡиммәттәре өлкәһе тип атала.
Теоретик-күмәклек билдәләмәһе
Тәртипкә килтерелгән парҙар (бәйләнеш) төшөнсәһе функция төшөнсәһе формулировкаһынан, бынан алдағы бүлектең ғәҙәттәге формулировкаларында функция төшөнсәһе ҡайтып ҡалған ҡағиҙә төшөнсәһен генә түгел, ярашлыҡ төшөнсәһен дә төшөрөп ҡалдырырға мөмкинлек бирә.
Шулай итеп, функция өсөн тик башланғыс математик төшөнсәләр генә ҡулланыусы билдәләмә бирергә мөмкин:
Шуның менән бергә: f һәм g функциялары, әгәр уларҙың графиктары тап килһә, тигеҙ тип аталалар.
Ҡәйүм Насыри
Ғәбделҡәйүм Ғәбделнасир улы Насиров (Каю́м Насыйри́) (Qayum Nasıri, Каюм Насыйри; — 1920 йылдың 20 авгусы) — татар ғалим-этнографы, XIX быуат яҙыусыһы һәм мәғрифәтсеһе.
Функция (математика)
Теоретик-күмәклек билдәләмәһе
Функцияларҙың тигеҙлеге (функция төшөнсәһенең теләһә ниндәй формулировкаһында) күмәклектәр элементтары араһында ярашлыҡ ҡағиҙәләренең тап килеүен генә түгел, ә билдәләнеү өлкәләренең тап килеүен дә талап иткәнлектән, һәм  функциялары, бында \R — ысын һандар күмәклеге, ә \R^{+} — ыңғай ысын һандар күмәклеге, төрлө функциялар булып торалар.
Артабанғы билдәләмә функцияның дөйөмөрәк билдәләмәһе булып тора: