cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Скифтар
Этногенезы
Мең йылдан ашыу элек (б. э. т. IX б. аҙағынан б. э. IV б. өсөнсө сирегенә саҡлы), киммерийлылар, скифтар, саҡтар, массагеттар, аландар тип билдәле булған, иран телле ҡәбиләләр Рәсәй Көньяғының дала райондарының тарихында әһәмиәтле роль уйнаған. Бронза быуаты һәм тимер быуаты сиктәренән алып иранлыларҙың сығанаҡ берлегенә бик алыҫ тип һаналды. Б. э. т. I меңйыллыҡта, иртә тимер быуатында, И. М. Дьяконова фекере буйынса (1956: 290—291), лексик факттарға таянып, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы скифтары сиктәрендә боронғо мидийлылар менән аралашырға ярҙам иткән, ә «Авеста» теле «Ригведа» теленә оҡшаған. Һуңғы йылдарҙа краниологтарҙың (Яблонский, 2000; Козинцев, 2000; Круп, 2004) ҡара диңгеҙ буйы скифтарының килеп сығыуы буйынса дискуссия ҡыҙыуы был төркөмдөң антропологик бер төрлөлөгө мәсьәләләре менән бәйле. Скифтарҙың автохтонлыҡ һәм антропологик консолидирланғанлығы теорияһын аҡлаған С. Г. Ефимова ла, Л. Т. Яблонский ҙа (2000), нисек кенә булмаһын, дала һәм урман-дала скифтарынан һиҙелерлек айырыла. Уның фекере буйынса, был айырымлыҡтар скифтарҙы урындағы сығышлы булыуына ҡапма-ҡаршы түгел һәм С. Г. Ефимова һәм Л. Т. Яблонский иҫәпләгәнсә, бөтә скифтарҙың ата-бабаһы тип бура мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе антропологик төрлөлөгө менән аңлатыла.
Скиф мәҙәниәтен ҡорған фаразы яҡлылар әүҙем өйрәнде. Сағыштырмаса дөйөм танылған скиф мәҙәниәтенең формалашыуын б. э. т. VII быуатҡа ҡайтарып ҡалдыралар. Шул уҡ ваҡытта уның килеп сығышын ике төрлө төп аңлатма йәшәй: Бөгөнгө көнгә саҡлы скифтарҙың һәм уларҙың мәҙәниәтенең килеп сығыу проблемаһы һаман ышаныслы хәл ителмәгән. Был тәңгәлдә барлыҡҡа килгән ҡараш һәм фараздар күплеге хайран итә. Әммә ғалим фекерҙәренең күпселеге ике ҡапма-ҡаршы фараздың береһенә ҡайтып ҡала.
Тәүге фараз — автохтонлыҡ — Борис Николаевич Граков тарафынан бик ентекле нигеҙләнгән. Ул скифтарҙың Иҙел буйынан Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйҙарына бронза осоро бура мәҙәниәте ҡәбиләләре булған тип һанай. Был үтеп инеү аҡрын һәм оҙайлы барған (б. э. т. II меңйллыҡ уртаһынан), ә Геродот телгә алған скифтарҙың «Азиянан» миграцияһы (ә антик географтарға «Азия» Дон-Танаис эргәһенән башланған) — был бер тулҡын ғына, ихтимал, һуңғыһы булған. Мигрант-«буралылар» Ҡара диңгеҙ буйы далаларында шул уҡ өлкәләрҙән иртәрәк күскенселәр менән осрашҡан, һәм был бер-береһенә туғандаш төркөмдәрҙән төньяҡ иран теленең диалектарының береһендә һөйләшкән скиф осороноң бер төрлө этник халыҡ барлыҡҡа килгән. Бронза осоронан тимер быуатына һәм ярым ултыраҡ тормоштан номадизм тормошҡа күскәндә ҙур үҙгәрештәр баҫымын кисергән бура мәҙәниәте, Б. Н. Граков фекеренсә, ысын скиф мәҙәниәте нигеҙенә ятҡан. Дөрөҫөрәге, скифтар сәнғәтен (йәнлек стиле) һәм уларҙың ҡайһы бер ҡорал төрҙәрен ҡайҙандыр ситтән индерелгән тип иҫәпләй. Скифтар һәм хазарҙар буйынса белгес күренекле петербург археологы Михаил Илларионович Артамоновтың алғы азия фаразы граков фаразына барып тоташа. Уның ҡарашына ярашлы, бронза осоро бура мәҙәниәте туранан-тура Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы скиф мәҙәниәтенә барып тоташа һәм уның төп һыҙаттарын билдәләне. Әммә төп скиф мәҙәниәтен б. э. т. VII быуат һәм, бигерәк тә, уның йәнлек стиле һымаҡ шундай сағыу һыҙатын М. И. Артамонов Алғы Азияның үҫешкән цивилизациялары менән бәйләй. Б. Н. Граков буйынса, скифтар ҙа, киммерийлылар ҙа — "буралы"ларҙың туранан-тура вариҫтары, сөнки уларҙың мәҙәниәте уртаҡ һәм, моғайын, этник яҡтан туғандаш.
Икенсе фараз Үҙәк азия фаразы яҡлы ғалимдар төркөмөнөң танылған лидеры Алексей Иванович Тереножкин был мәсьәләне хәл итеүгә бөтөнләй икенсе ҡарашта. Был тикшеренеүсенең фекере буйынса, скиф осорона тиклемге дәүерҙең һәм скиф осороноң Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы халҡы менән бер уртаҡлығы ла юҡ. Скифтар б. э. т. VII быуатында был төбәккә Азия төпкөлөнән килгән.
Скифтарҙың килеп сығышы тураһында мифтар
Геродот скифтарҙың сығышы тураһында өс хикәйәт бәйән итә:
Скифия ҡәбиләләре
Скифтарҙың төп йәшәү территорияһы — Ҡырым далаларын һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы райондарын индереп, Дунайҙың аҫҡы ағымы һәм Дон далалары. Төньяҡ сиге аныҡ түгел. Скифтар бер нисә ҙур ҡәбиләгә бүленә. Геродот хәбәр иткәненсә, батша скифтары — Дон буйлап савроматтар менән сиктәш һәм дала Ҡырымын биләгән скиф ҡәбиләләренең иң көнсығыштағыһы өҫтөнлөклө булған. Уларҙан көнбайыштараҡ күскенсе скифтар, тағы ла көнбайыштараҡ, Днепрҙың һул ярында — игенсе скифтар. Днепрҙың уң ярында, Көньяҡ Буг бассейнында, Ольвия ҡалаһы эргәһендә каллипидтар, йәки эллин-скифтар, уларҙан төньяҡтараҡ — алазондар, тағы ла төньяҡтараҡ — ер игеүсе скифтар.
Антик сығанаҡтарҙа Скифияла һәм уға сиктәш территорияларҙа скифтарға туғандаш булған һәм ят телдә һөйләшкән бик күп ҡәбиләләр: борускитар, агафирстар, абиҙар, гелондар, неврҙар (нервиҙар), аримасптар, фиссагеттар, иирктар, будиндар, меланхлендар, авхаттар (липоксайҙар), катиарҙар (арпоксайҙар), траспиҙар (арпоксайҙар), паралаттар (колоксайҙар, сколоттар), исседондар, таврҙар, аргиппейҙар, андрофагтар телгә алына.
Сәскә атыуы
Скифтарҙың һәм Скифияның сағыштырмаса дөйөм танылған тарихы башы — б. э. т. VIII быуат, скифтарҙың төп көстәренең быға тиклем унда киммерийлылар хакимлыҡ иткән Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына кире ҡайтыуы. Скифтар киммерийлыларҙы Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйынан б. э. т. VII быуатта уҡ Кесе Азияға ҡыуып сығарған. Б. э. т. VII быуаттың 70-се йылдарында скифтар Мидияға, Сүриәгә, Фәләстингә һәм, Геродот ҡылыҡһырламаһы буйынса, «Алғы Азияла хакимлыҡ иткәндәр, һәм бында Скиф Батшалығы — Ишҡуза барлыҡҡа килгән, ләкин б. э. т. VI быуатта унан ҡыҫырыҡлап сығарылғандар. Скифтарҙың эҙҙәре Төньяҡ Кавказда ла билдәле».
Төньяҡ Ҡара диңгеҙ ҡол биләүсе ҡалалары менән тығыҙ бәйләнештәре, скифтарҙың мал, икмәк, тире һәм ҡолдар менән сауҙаһы скиф йәмғиәтендә синыфтар барлыҡҡа килеү процесын көсәйткән. Скифтарҙың яйлап үҙ батшаһы булған иртә ҡол биләүсе дәүләт һыҙатын ала барған ҡәбиләләр союзы булыуы билдәле. Батша власы нәҫел буйынса тапшырылған һәм аллалаштырылған. Ул союз советы һәм халыҡ йыйыны менән сикләнгән. Хәрби аристократия, яугирҙәр һәм ҡанбаба ҡатламы бүленеп сыҡҡан. Скифтарҙың фарсы батшаһы Дарий I менән б. э. т. 512 йылдағы һуғышы сәйәси берләшеүенә килтергән — скифтар башында өс батша: Иданфирс, Скопас һәм Таксакис торған. Б. э. т. V — б. э. т. IV быуаттар сигендә скифтар Скифияның көньяҡ-көнбайыш сиктәрендә әүҙемләшкән. Скифтарҙың Фракияға экспансияһы Атей батша осоронда көсәйгән, һәм, ихтимал, ул Скифияны үҙ башланғысы аҫтында берләштергән. Был македон батшаһы Филипп II менән һуғыш сығарған. Әммә Филипп II Македонский Атейға ҡаршы поход ваҡытында Дунайҙы нисек кискәнен Марк Юниан Юстин хәбәр итмәй, ә Филипп, Атейға Истра тамағына (хәҙерге Дунай) Геркулес һынташын ҡуйырға китеп барғандарын хәбәр итһендәр өсөн, алға илселәр ебәрә. Был хәбәрҙәрҙән сығып, Атей ниндәй территорияларға эйә булыуы бәхәсле булып ҡала.
Б. э. т. 339 йылда Атей батша македон батшаһы Филипп II Македонский менән һуғыша. Б. э.т. 331 йылда Александр Македонскийҙың Фракиялағы наместнигы Зопирион скифтарҙың көнбайыш биләмәләренә баҫып инә, Ольвияны ҡамай, ләкин скифтар уның ғәскәрен тар-мар итә:
Украинаның Запорожье өлкәһендәге Каменское ҡаласығын археологик тикшереү (майҙаны 1200 гектарға яҡын) дала скифтарының Скиф батшалығы сәскә атҡан саҡта уның хакимиәт һәм сауҙа-иҡтисад үҙәге булғанын күрһәтә. Б. э. т. IV быуат аҙағына скифтарҙың ижтимағи ҡоролошонда киҫкен үҙгәрештәр булғанын Днепр буйында бейеклеге 20 метрға еткән скиф аристократияһының бик ҙур ҡорғандары, т. н. «батша ҡорған»дары һөйләй. Уларҙа конструкцияһы буйынса бик тәрән һәм ҡатмарлы ҡоролмаларҙа батшалар һәм уларҙың дружинниктары ерләнгән. Аристократия ҡәберлектәрендә үлтерелгән ҡатындары,, хеҙмәтселәре (ҡолдары) һәм аттары күмелгән.
Яугирҙәрҙе ҡорал: ҡындары алтын көпләүле ҡыҫҡа акинак-ҡылыстар, бронза башаҡлы бик күп уҡтар, һаҙаҡтар йәки тирәләп алтын пластиналар ҡуйылған гориттар, һөңгөләр һәм тимер башаҡлы менән күмгәндәр. Бай ҡәберлектәрҙә баҡыр, алтын һәм көмөш һауыт-һаба, биҙәктәр төшөрөлгән грек керамикаһы һәм шарап тултырылған амфоралар, йыш ҡына скиф һәм грек оҫталарының нескә зәргәр хеҙмәтенең төрлө-төрлө биҙәүестәр осрай. Ябай скиф общинниктарын күмгәндә лә, нигеҙҙә, күмеү ҡорамалдары ярлыраҡ булған шул уҡ йола атҡарылған.
Сарматтарҙың Скифияны яулап алыуы. Тавроскифия. Кесе Скифия
Б. э. т. 280—260 йылдар араһында скифтар державаһы Дондан килгән үҙҙәренә туғандаш сарматтарҙың баҫып инеүҙәре арҡаһында байтаҡҡа кәмегән. Скифтарҙың бер өлөшө һәләк булған, бер өлөшө Дунайҙы кисеп сыҡҡан һәм шул осорҙан бирле Кесне Скифия (хәҙерге Добруджа) тип йөрөтөлгән яр буйы территорияларында ултырған. Скифтарға шулай уҡ Үҙәк Ҡырымды һәм Түбәнге Днепр буйын үҙ биләмәһе булараҡ һаҡлап ҡала алған :
Б. э. т. 130 йылдарҙа Салгир йылғаһында (хәҙерге Симферополь ситендә) элек булған тораҡ пункт урыныда ҡәлғә (Керменчик ҡаласығы) төҙөлгән. күп тикшеренеүселәр ҡаласыҡты яҙма сығанаҡтарҙа телгә алынған батша Скилур нигеҙ һалған Скиф Неаполе ҡалдыҡтары тип һанай. Икенсе фараз буйынса Скиф Неаполе тип, 2006 йылдан бирле ҡаҙылмалар алып барылған Аҡҡая ҡаласығын атарға була. Ҡаҙылмалар планын аэрофото төшөрөү һәм космостан төшөрөү менән сағыштырыу һөҙөмтәләре буйынса, Керменчик ҡаласығынан ике быуат алдараҡ булған ҡәлғәле ҙур ҡала табылғанын билдәләй. «Ҡәлғәнең ғәҙәти булмаған үлсәме, һаҡлау ҡоролмаларының ҡеүәте һәм характеры, „батша“ скиф ҡорғандарынан алыҫ тормаған Аҡ ҡаяларҙан йыраҡ тормауы, — былар бөтәһе лә Аҡҡая ҡәлғәһенең баш ҡала, батша статуслы булыуы хаҡына һөйләй», — тип иҫәпләй экспедиция етәксеһе Ю. Зайцев.
Ҡырымдағы Скиф батшалығы б. э. т. 130—120-се йылдарға тиклем, скифтар Ольвияны һәм Таврия Херсонесының күп кенә биләмәләрен буйһондорғандан һуң, Скилур батша осоронда, үҫешенең иң юғары нөктәһенә етә. Әммә Понт батшалығы менән һуғышҡандан һуң, Ҡырымдағы һуңғы скиф батшалығы берҙәм дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай.
Күренекле рим шағиры Овидий һөргөн йылдарын уҙғарған Кесе Скифияла (Добруджала) скифтарҙың булыуы, б. э. IV быуатында һундарҙың баҫып инеүенә саҡлы, билдәләнә.
Юҡҡа сығыуы
Үҙәге Скиф Неаполендә урынлашҡан Ҡырымдағы һәм Днепр түбәнендәге Скиф батшалығы б. э. III быуатының икенсе яртыһына саҡлы йәшәгән һәм готтар тарафынан юҡ ителгән. Скифтар, Халыҡтарҙың Бөйөк күсенеүе йылдарында, төрлө ҡәбиләләр араһында юҡҡа сыҡмай, үҙенең үҙаллығын һәм этник үҙенсәлеген тулыһынса юғалтмаған. «Скифтар» тигән грек атамаһы этник һыҙат йөрөтөүен туҡтатҡан һәм, урта быуат рустарын да индереп, бөтә Төньяҡ Ҡара диңгеҙ халыҡтарының атамаһы булараҡ ҡулланылған.
Йолалары
Антик сығанаҡтар төрлө скиф йолалары тураһында хәбәр итә.
Геродот үҙенең «Тарихтар»ында, дошманын үлтергәндә, скиф уның ҡанын эсергә тейеш булған. Скифтар еңелгән дошмандарының башынан скальп һыҙырып алғандар һәм таҫтамал итеп ҡулланғандар йәки, тоташтырып, плащ теккәндәр. Дошмандың уң ҡулынан тырнаҡтары менән бергә тиреһен һыҙырып алғандар һәм уҡ һауыты (һаҙаҡ) тышлығы яһағандар. Ҡайһы бер скифтар бөтөн тирене һыҙырғандар һәм үҙҙәре менән йөрөткән таҡталарҙы көпләгәндәр. Фәҡәт батшаға дошманының өҙөлгән башын күрһәткән яугир ғына табыштан үҙ өлөшөн алған. Иң яуыз дошмандарының баш һөйәгенән скифтар туҫтаҡтар яһаған. Яугирлыҡ саялығы һәр яҡлап хупланған. Мәҫәлән, һәр йыл һайын скиф юғары ҡатламы дошманын үлтергән скифтар ғына саҡырыла торған табын үткәргән.
Скифтар араһында бағымсылыҡ (күрҙәселек) таралған булған. Ағас ботаҡтары бәйләме йә йүкә ы ярҙамында күрәҙәлек ҡылғандар. Скиф батшалары сирләгән саҡта абруйлы бағымсыларға батша усағы аллаларына кем ялған ант биргәнен (ышаныстар буйынса был сир сәбәбе булған тип һаналған) күрһәтеүҙе талап итеү йолаһы булған. Бағымсылар ғәйепһеҙ кешене күрһәткән осраҡта, уларҙы сыбыҡ-сабыҡ тейәлгән егелгән арбаға ултыртҡандар ҙа ут төртөп яндырғандар.
Скифтар дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен махсус ритуал менән нығытҡандар. Бының өсөн туҫтаҡҡа шарап ҡойғандар һәм, дуҫтарҙың үҙҙәренең ҡандары менән бутағандан һуң, билдәле ант һүҙҙәрен ҡысҡырып әйткәндән һуң, күтәреп эскәндәр. Скифтың 2-3 дуҫтан артыҡ дуҫы булырға тейеш булмаған, шулай булмаһа, уны аҙғын ҡатынға оҡшатҡандар.
Әгәр скиф күҙмә-күҙ үҙенең дошманын еңә алмаған хәлдә, ул үгеҙҙе үлтергән, уның итен бешергән, һыҙырылған тиреһен йәйеп уға ултырған һәм ҡулдарын ҡайырып ултырған. Һәр теләгән кеше килеп, ит киҫәге ала алған һәм тирегә бер аяғы менән баҫып, үҙе менән күпмелер яугир алып киләсәге тураһында ант иткән. Шулай итеп, ҡыйырһытыусынан үс алырлыҡ байтаҡ һанда яугирҙар йыйылған.
Сәнғәте
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Скиф алтыны Скифтар ҡәберлектәрендә табылған һынлы сәнғәт эшләнмәләре араһында йәнлек стилендә биҙәлгән предметтар иң ҡыҙыҡлыһы (иллюстрацияла.): һаҙаҡтар һәм ҡындар көпләүҙәре, ҡылыс һаптары, йүгән йыйылмаһы деталдәре, (ат, һаҙаҡтарҙы, панцирҙарҙы, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре сифатында ҡулланылған), көҙгө һаптары, ҡаптырмалар, беләҙектәр, лар и т. д.
Йәнлектәр һындарын (болан, мышы, кәзә тәкәһе, йыртҡыс ҡоштар, фантастик хайуандар и т. д.) һүрәтләү менән бергә, уларҙа януарҙарҙың үҙ-ара көрәше (бөркөттөң йәки башҡа йыртҡыстың үлән менән туҡланыусы йәнлекте ботарлағаны йышыраҡ) осрай. Һындар бейек булмаған рельефта йышыраҡ алтындан, көмөштән һәм бронзанан, , , һәм  яһалған. Образдарға барып тоташҡан тыйылған ата-бабалар культы скиф осоронда төрлө эйәләр булған һәм тылсымлы ролен үтәгән; бынан тыш, улар яугир көсө, йылғырлығы һәм батырлығы билдәһе булыуы ихтимал.
Теге йәки был эшләнмәнең скифтарҙыҡына ҡарауының һис шикһеҙ билдәһе — хайуандарҙы айырым, скиф-себер йәнлек стиле биҙәге менән биҙәү. Йәнлектәр һәр ваҡыт хәрәкәттә һәм ҡабырғанан төшөрөлһө лө, уларҙың башы тамашасыға боролған.
Скиф йәнлек стиленең үҙенсәлеге булып ғәҙәти булмаған йылдамлыҡ, образдарҙың характерлылығы һәм хәрәкәтсәнлеге, һүрәтләнештәрҙең предмет формаларына иҫ киткес яраҡлашыуы тора. Б. э. т. IV—III быуаттарында скифтар сәнғәтендә хайуандар образдары һаман да орнаменталь, тип. Скиф һуғышсыларының ныҡ схемалаштырылған таш һындары ҡорғандарға ҡуйылған булған. Б. э. т. V быуатынан грек оҫталары, уларҙың матурлыҡты аңлау тойғоһон иҫәпкә алып, скифтар өсөн   предметтары эшләгән.
Ғалимдарҙың фекере буйынса — скифтар һәм боронғо гректар элекке СССР-ҙың европа өлөшөндә йәшәгән күп кенә халыҡтарға әһәмиәтле йоғонто яһаған. Шулай, мәҫәлән, улар меот мәҙәниәтенә шундай уҡ йоғонто яһағаны Келермес һәм Ҡарағодеуашһ ҡорғандарында һ. б. табылған артефакттар һөйләй. Керчь тарихын сағылдырған Көлуба, Солоха ҡорғаны, Чертомлык - укр. Чортомлик, Толстая Могила ҡорғандары һ. б.; Скиф Неаполендәге диуарҙарҙы биҙәгән үҙенә бер төрлө һүрәттәр күрһәтмәле.
Кейемдәре
Скиф ит-егеттәренең кейеме (ҡәмәр менән ҡыҫып бәйләп) кейелгән ҡыҫҡа тире кафтандан һәм һылашып торған тире ыштандан йә йөн салбарҙан торған. Кафтандар йөнө эскә ҡайтарылып кейелгән. Уларҙың ситтәрендә биҙәктәр, ә арҡаһында биҙәкле һыҙат булған. Кафтаны знатных скифов украшались яркими вышивками и разнообразными аппликациями, а парадная одежда расшивалась множеством золотых украшений. Ыштандары йә тышҡа сығарылып кейелгән, йә йомшаҡ, шайтан ашығы тирәләй ҡайыш менән бәйләнгән бейек булмаған ярым итек («скификтәр») эсенә тығып кейгәндәр. Тире ыштандар йыш ҡына «лампастар» һәм төрлө ҡайыуҙар менән биҙәлгән. Тире ҡәмәр һаҙаҡты (һул яҡтан) һәм ҡылыс йә хәнйәрҙе (уң яҡтан) элеп йөрөтөү маҡсатында файҙаланылған. Юғары ҡатлам скифтарҙың һәм дружинниктарҙың металл айылдар менән ҡапланған булған. Скиф ҡатын-ҡыҙҙарының кейеме йөн, киндер үҫемлек сүсе һәм тиренән булған. Скиф ҡатын-ҡыҙҙары кейеме уларҙың ижтимағи хәле менән бәйле булған. Ябай ҡатын-ҡыҙ әйбере оҙон күлдәктән һәм уның өҫтөнән кейелгән нан торған. Дәрәжәле скиф ҡатындарының кейемдәренә ғәҙәттә бик күп алтын пластинкалар һәм айылдар тегелгән булған.
Мифологияһы
ҡара: Скиф мифологияһы Скифтар мифологияһының бик күп һанлы иран һәм һинд-европа параллелдәре бар, һәм хәҙерге заман тикшеренеүселәре академик Борис Александрович Рыбаков һәм профессор Д. С. Раевский быны мәжүсилек буйынса хеҙмәттәрендә үҫтерә.
Геродот скифтарҙың түбәндәге алласыҡтарын һанап үткән: Скиф мифологияһы - Табити (грек мифологияһында - Гестия), Скифская мифологияһында - Папайос (Зевс), Скиф мифологияһында - Апи (Гея), Скиф мифологияһы - Ойтосир (Аполлон), Скиф мифологияһы - Аргимпаса (Афродита Урания), Скиф мифологияһы - Фагимасад (Посейдон); бынан тыш, ул Геракл һәм Арес тураһында телгә ала. Скифтар аллаларға культ ҡорамалдары ҡормаған, фәҡәт һуғыш аллаһы ғына айырмалыҡ тәшкил иткән: Скифияның һәр өлкәһендә ҙур сыбыҡ-сабыҡ өйөмө түбәһенә һалынған ҡылыс күренешендәге Арес ғибәҙәтхана булған. Был ғибәҙәтханаларҙа йылына бер тапҡыр — төрлө хайуандарҙы (атап әйткәндә, аттарҙы) һәм әсирҙәрҙең, йөҙҙән — берәүһен ҡорбан итеп салғандар. Табити, ғаилә, йорт усағы алласығы, айырыуса ихтирам менән файҙаланған, скифтарҙың яҡлаусыһы тип һаналған. Усаҡ менән, башлыҡтың йорт алласығы менән ант итеү — иң ҙур ант булған; был алласыҡ менән ялған ант итеү, скифтарҙың фекере буйынса, башлыҡҡа сир килтергән тип һаналған. Һуғыш аллаһы (Геродот, грек мифологияһына оҡшатып, уны Арес тип атай) ҡылыс һүрәтләнешендә булған;
Дөйөм алғанда, скиф мифологияһы, археологтарҙың табыштарын иҫәпкә алып, ҡатмарлы һәм күп төрлө, бик күп сығанаҡтарҙы иҫәпкә алыуҙы талап иткән.
Хәрби эше
Скифтарҙа континент халыҡтары араһында тәүгеләрҙән булып атлы ғәскәр, йәйәүле ғәскәрҙән һан яғынан ысынлап та ҙур булып, төп ғәскәри төргә әйләнгән, ә алғы азия походтары ваҡытында — ул берҙән-бер көс булған.
Скифтар һуғыштар тарихында беренсе булып үҙ файҙаларына көс нисбәтен тамырҙан үҙгәртеү маҡсатында стратегик сигенеүҙе (сығанаҡтар ниндәй кимәлдә фекер йөрөтөүгә мөмкинлек бирә) уңышлы ҡулланған. Улар тәүгеләрҙән булып ғәскәрҙе, һәр береһенә айырым бурыс ҡуйып, үҙ-ара бәйләнешле хәрәкәт итеүсе ике берәмеккә бүлеүҙе ҡулланған. Хәрби практикала улар антик авторҙар тапҡыр итеп «кесе һуғыш» тип атаған һуғышты уңышлы алып барыу ысулын ҡулланған. Улар киң хәрби хәрәкәттәр театрында дошмандың хәлдән тайған ғәскәрҙәрен (Дарий менән һуғыш) ҡыуыуға йә дошмандың байтаҡ яугирен тар-мар иткән (Зопирионды еңеү, Фата янындағы Евмел Боспорский ҡаты алышы) күләме буйынса әһәмиәтле кампанияларҙы оҫта алып барыуын күрһәткән.
Б. э. т. II быуатта скиф хәрби сәнғәте иҫкергән һәм скифтар фракийлыларҙан, гректарҙан һәм македонлыларҙан еңелә башлайҙар.
Мифик
ҡарағыҙ: Скифия һәм боронғо грек мифологияһында Кавказ
Тарихи
Ассирия сығанаҡтарынан билдәле булған скифтар династары (батшалары) һәм династиялар вәкилдәре: Скифтарҙың династары (батшалары) һәм ассирия сығанаҡтарынан билдәле династия вәкилдәре:
Геродот телгә алған скиф династары (батшалары) һәм династия вәкилдәре: Икенсе сығанаҡтарҙан билдәле скиф династары (батшалары) һәм династия вәкилдәре:
Ҡырымда (Тавроскифия) билдәле Скиф батшалығы династары (батшалары) һәм династия вәкилдәре (б. э. т. 250 йыл — б. э. 250 йыл тирәһе):
Добруджалағы Скиф батшалығы (Кесе Скифия) (б. э. т. яҡынса 330—70 йй.).
Урта быуат традицияһында скифтар
Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе осоронан башлап, «скифтар» этнонимы сығанаҡтарҙа Бөйөк Скифия территорияһында йәшәгән төрлө халыҡтарҙың атамаһы булараҡ ҡулланыла. «Скифтар» тип готтарҙы, көнсығыш славяндарҙы, хазарҙарҙы, бәшнәктәрҙе, аландарҙы һ. б. халыҡтарҙы атағандар. Икенсе яҡтан, төрлө осорҙарҙа Скифияла йәшәгән халыҡтарҙың йылъяҙмаһын һәм тарихын яҙыусылар скифтарҙың легендар тарихында үҙ халҡының башланғысын табырға (ә ҡайһы саҡта үҙләштерергә лә) маташалар.
Шулай Иордан, гот короле Танаузистың мысыр фирғәүене Весозисты еңгәнен һөйләгәндә, амазонкаларҙы телгә алған, ә Сколопит һәм Плин исемдәрен төшөрөп ҡалдырып, уны Троян һуғышынан саҡ ҡына алдараҡ ҡуйған.
Антир (Иорданда шулай: Иданфирстың Геродот боҙоп әйткән исеме ) — Дарийға ҡаршы көрәшкәндә Скифия батшалыҡтарына етәкселек итеүсе (Иорданда шулай: скифтар урынына) готтар батшаһы. Мекленбург хакимдарының шәжәрәһендә  — боронғо вандал, герул һәм поляк королдәренең ата-бабаһы, Александр Македонскийҙың замандашы һәм союздашы.
Рус йылъяҙмалары гректар Рустең халыҡтарын «Бөйөк Скифь» тип атаған тигән фекерҙе һыҙыҡ өҫтөнә алған.
нда скифтар әллә нисә тапҡыр: тип телгә алына.
XVII быуат рус йылъяҙмалары урта быуаттар Русе халыҡтарын Бөйөк Скифия халыҡтарынң дауамы тип атаған (ҡара: «Словен һәм Русь һәм Словенск ҡалаһы тураһында хикәйәт»).
Әҙәбиәт
Тикшеренеүҙәр:
Фундаментальные академические монографии цикла «Археология СССР» (Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время. 1989; Степная полоса азиатской части СССР в скифо-сарматское время. 1992; Славяне и их соседи в конце I тысячелетия до н. э. — первой половины I тысячелетия н. э. 1993) на уровне науки конца XX века обосновали полиэтничный характер Скифии (в античном понимании термина).
Добротен свод лингвистических исследований на начало XXI века: Д. И. Эдельман. Иранские и славянские языки: Исторические отношения (Вост. лит., РАН, М., 2002; Интернет / http://www.kroraina.com/edel_is/index.html)
Ряд авторов, начиная с Ж. Дюмезиля, изучали скифо-осетинские параллели.
Общий обзор в книге: История Древнего Востока. От ранних государственных образований до древних империй. М., Вост. лит. 2004. С.537-578 (глава 9. Степи Евразии и Древний Ближний Восток в киммерийско-скифскую эпоху, авторы М. Н. Погребова и Д. С. Раевский)
Популяр:
Ер эшкәртеү йолалары
Ауыл хужалығы йолалары шартлы рәүештә ике төркөмгә бүленә: беренсеһе яҙғы һәм йәйге осорҙарҙа сәсеүгә әҙерлек һәм уны башҡарыу, икенсеһе — йәй ваҡытында тәрбиәләү, үҫтереү һәм көҙ көнө йыйыу менән бәйле. Быға оҡшаш йолалар башҡорттарҙа, белорустарҙа, мариҙарҙа, сыуаштарҙа, татарҙарҙа, удмурттарҙа, урыҫтарҙа һәм Башҡортостандың башҡа халыҡтарында ла булған. Ауыл хужалығы йолаларында теләктәр ҙур әһәмиәткә эйә булған: уларҙы йола атҡарыу урынына барғанда, ҡорбан килтергәндә, йола ашы әҙерләгәндә, бергәләп табын ҡорғандан, һыу ҡойонғандан һуң, ҡайтҡанда һәм башҡа осраҡтар әйткәндәр. Республика халыҡтарының күпселеге мул емеш биреүҙе һәм уңышты һаҡлауҙы тәьмин итеүгә, киләһе йылға сәсеүгә әҙерләнеүгә йүнәлтелгән таҙартыу, һаҡлыҡ саралары һәм башҡа йолалар ғәмәлдәр башҡарған. Ауыл хужалығы йолаларының күбеһе һыуҙы хөрмәтләү менән бәйле, уларҙың күбеһе ямғыр яуҙырыуға йүнәлтелгән (иң боронғо һәм ябайы — ҡойондорошоу. Улар — яҙғы-йәйге йолалар һәм байрамдар, ҡоролоҡ оҙаҡҡа һуҙылған ваҡытта үткәрелә). Иген культураларын (арпа, тары, бойҙай) ашау мөһим урында торған. Ритуаль туҡланыуҙың төп продукттары — иген бөртөктәре һәм йомортҡа, улар тыуымды символлаштыра.
Сәсеү осоронда яҡшы уңыш алыуға йүнәлтелгән йолалар атҡарылған. Тотош ғаилә баҫыуға сыҡҡан, үҙ биләмәһенә барған юлда ғаилә башлығы балаларға, етемдәргә, ярлыларға йомортҡа таратҡан, уны шулай уҡ орлоҡ менән бергә баҫыуға һалған.
Ҡоро килгән йәйҙә йылға буйында ҡорбанға һыйыр йәки бер нисә ҡара төҫтәге һарыҡ килтереп, «Ямғыр саҡырыу» йолаһы үткәрелгән (ҡара төҫ болотто символлаштырған). Малдың баш-тояғын һыуға ташлағандар йәки күмгәндәр; күмәк табындан һуң йылғаға ҡоромланған тишек ҡаҙан йәки тимер әйбер ташлағандар, йәштәр бер-береһен һыу менән ҡойондорған, төрлө уйындар үткәргән, өлкән йәштәгеләр зыяратта йәки изге сауҡалыҡтарҙа доға уҡыған.
Башҡортостандың төрлө райондарында ла ямғыр яуҙырыу йолалары үткәрелгән. Улар таштарҙың, уттың тылсымлы үҙенсәлектәре тураһындағы халыҡ ышаныуҙары менән бәйле. Ямғырлы йәйҙә «Ҡәһәрле ямғыр», «Ҡояш саҡырыу» йолалары үтәлгән, ә сәсеүлектәрҙе һаҡлау өсөн — аҡ төҫтәге хайуанды ҡорбанға килтереп, «Теләк» йолаһы башҡарылған.
Уңыш йыйыу осоронда «Ергә бүләк» йолаһы булған (ҡорбан ителгән малдың ҡанын ер өҫтөнә һибеп, ергә бер ус иген күмгәндәр). Аштан һуң халыҡ уйындары ойошторолған. Ер эштәре циклы менән байтаҡ халыҡ байрамдары (һабанға төшөү, ҡара ергә аяҡ ьаҫыу һ.б.) бәйле. Яҙғы баҫыу эштәре тамамланыуға арналған һабантуй уларҙың иң мөһиме булып тора.
Яҙын йәки йәй башында шулай уҡ ҡарға бутҡаһы, кәкүк сәйе байрамдары үткәрелгән. Көҙ көнө тәүге уңыш хөрмәтенә «Иген байрамы» үткәрелә, унда бөртөклөләрҙән бутҡа бешерелгән.
Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре
Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре — XI—XIII быуаттарҙа Кесе Азияла һәм Фәләстинда — Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре. XI быуаттың аҙағында һәм XII быуаттың башында тәре йөрөтеүселәр менән ойошторолған бер нисә феодал дәүләттең дөйөм исеме. 1098 йылда Торосты ҡолатҡандан һуң, христиан территорияһында барлыҡҡа килгән Эдесса графлығы беренсе була. XIII быуатта уларҙың территорияларын мосолмандар ҡулға ала — һуңғы булып, 1291 йылда Акра еңелгәндән һуң. кулға, Иерусалим батшалығы ҡолай.
Кипр һәм Византия
3-сө тәре йөрөтөүселәр походы ваҡытында король Ричард Арыҫлан Йөрәк яңылыш Кипрға эләгә. Урындағы идара итеүсе Исаак I, Ричардтан күрҡҡан, шуға Лимоссо алдында бариккада төҙөргә бойороҡ бирә. Унда ул үҙенең кәләшен таба, алдан ул ҡатын яңылыш бында килеп туҡтаған, уны Иссак әсир итә һәм Англия короленың уны ебәреү һорауына баш тарта. Баррикадалар, киприоттарҙың уҡтарынан йәшереп, Ричардтың атыусыларына ярҙам ғына иттеләр, һәм Лимоссо икенсе көнөндә ҡолай. Ричард, айҙан әҙерәк ваҡыт үткәс, (6 май — 1 июнь 1191 года) барлыҡ утраүҙы кулға ала һәм һуңынан Иерусалим короленә Ги I- сегә 100 мең маркаға һата. Шулай итеп, Кипр дәүләте нигеҙләнә, уның менән 1489 йылға тиклем Иерусалимдың ҡыуып төшөрөлгән вариҫтары идар иткәндәр, бынан һуң, королева Катерина, ике тиҫтә йыл үтраүҙы кушырға тырышаҡандан һуң Венеция Республикаһына васыят итеп ҡалдыра,.
4-се тәре йөрөтөүселәр походы ваҡытында, Византия империяһын өлөшләтә баҫып алып, тәре йөрөтөүселәр унда биш дәүләт нигеҙләй:
Был дәүләттәр грек дәүләттәренең— Византия вариҫтарының һөжүмдәре менән осрашалар. Фессалониктар һәм Латин империяһы гректар менән 1261 йылда кире тартып алына. Был ерҙәр XV быуатта Осман иперияһы менән ҡулға алынғансы, тәре йөрөтөүселәрҙең вариҫтары Афиналарҙа һәм Пелопоннестарҙа идара итеүҙәрен дауам итәләр.
Ер — ара диңгеҙе
Рухи-рыцарь госпитальерҙар ордены 1310 йылда Родос утрауында һәм бер нисә икенсе Эгей утрауында нигеҙләнгән. 1522 йылда Мальтаға төрөк-ғосмандар менән ҡыуылған.
Пруссия
Тәре йөрөтөүселәр үҙҙәренең иң оҙаҡ йәшәгән дәүләтен көнсығыш Европала төҙөгән. 1217 йылда Рим папаһы Гонорий III мәжүси-прустарға ҡаршы походҡа сыға, ә 1225 йылда Польша кенәзе Конрад Мазовецкий үҙенең рыцарҙары менән, тынғыһыҙ күршеләргә ҡаршы торорға таяныс эҙләп, Тевтон орденын саҡырған. XIII быуат барышында орден, прустарҙың ерҙәрен генә түгел, әле генә союзник булғандарҙың — поляктарҙың ерҙәрен дә тартып алған. Был территорияла, тәүҙә Мариенбург исемле баш ҡала менән (хәҙерге Мальборк Польшала), һуңынан — Кёнигсбергта (хәҙерге — Калининград Рәсәйҙә), католик теократик дәүләт барлыҡҡа килгән.
Лотфуллин
Лотфуллин — фамилия.
Бураҡаева Таңсулпан Диҡҡәт ҡыҙы
Бураҡаева Таңсулпан Диҡҡәт ҡыҙы (7 ғинуар 1982 йыл) — кинорежиссёр, сценарийҙар авторы, рәссам, йәмәғәт эшмәкәре. 2017 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союздары ағзаһы. «Башҡортостандың ҡатын-ҡыҙ киноһы» фестивале лауреаты (2017).
Белеме — Өфө сәнғәт училищеһының рәсем бүлеге; Өфө дәүләт сәнғәт академияһының һынлы сәнғәт факультеты; Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидениеһы институтының экран сәнғәте факультеты («кино һәм телевидениеһы режиссураһы»).
2006—2015 йылдарҙа — «Башҡортостан» киностудияһында кинорежиссёр. Бөгөнгө көндә үҙаллы киноэшмәкәр.
Биографияһы
Таңсулпан Диҡҡәт ҡыҙы Бураҡаева 1982 йылдың 7 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған, билдәле ғалим-геолог, журналист Диҡҡәт Бураҡаев һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, педагог Мәрйәм Бураҡаеваның ғаиләһендә бишенсе бала.
Кино сәнғәтенә булған ҡыҙыҡһыныуын күңеленә апаһы Зөһрә һалған. «Һин мотлаҡ кинорежиссёр булаһың!» — тип күңеленә ышаныс бирә.
Уның сценарийҙар яҙыуын күреп, Таңсулпан Диҡҡәт ҡыҙы ла ҡәләм сиртеп ҡарай. Икәүләп «Рәхмәт» фильмының сценарийын яҙалар.
Сәнғәт институтын тамамлаған йылында киностудиянан уны төшөрөргә саҡырыу килә. Артабан «Минең йондоҙом» фильмы тулыһынса уға йөкмәтелә.
2009 йылда ситтән тороп Санкт-Петербург ҡалаһының кино һәм телевидение институтына уҡырға инә. Киностудияла эшләгән осор­онда курс һәм диплом эштәре итеп ҡыҫҡа метражлы фильм­дар төшөрә.
Таңсулпан һәм Зөһрә Бураҡаевалар Башҡортостан Кинематографистар союзы менән берлектә республика кимәлендә «Йәнһүрәт» балалар анимацияһы фестивален үткәр.
Кино йылы айҡанлы райондарға сығып, кинотаҫмаларын күрһәтәләр, оҫталыҡ дәрестәре бирәләр.
Таңсулпан Бураҡаева «Ике лә генә егет» кинотаҫмаһы өсөн «Башҡортостандың хәҙерге кинематографында яҡшы күршелек идеяһын асҡан өсөн» «Башҡортостандың ҡатын-ҡыҙ киноһы» фестивале лауреаты була.
Тирмән (Әбйәлил районы)
Тирмән (Тирмен) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 453620, ОКАТО коды — 80201810005.
Исмаҡай (Баймаҡ районы)
Исеменең килеп сығышы
Ауылға нигеҙ һалған Ысмаҡ Казаковтың исеме бирелгән. Халыҡ араһында ауылды Ысмаҡай тип йөрөткәндәр. Г. Х. Бохарова үҙенең ғилми хеҙмәтендә башҡорт ауылдарының исемдәрендә кәй/ҡай элементтарына иғтибар итә, мәҫәлән: Азнаҡай, Ҡанаҡай, Муллаҡай һәм башҡа ауылдар араһында ул Исмаҡай атамаһын да миҫал итеп килтерә. «Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге» авторҙары әлеге атамаларҙы антропонимдарҙан ойконимдар барлыҡҡа килгән, тип аңлаталар, тип яҙа ғалимә, әммә, уның фекеренсә, был ойконимдар ике өлөштән тора: антропонимдан һәм -кәү, -ҡай, -кәй географик терминынан. Г. Бохарова башҡа төрки телдәрендә лә -кой элементы булыуына иғтибар итә. Мәҫәлән, Джанкой (Ҡырым), Яникой (Ҡабарҙы-Балкария). Тубыл-Иртыш араһындағы территорияла, Осетияла, Төркиәлә, Иранда һәм башҡа илдәрҙә төрлө варианттағы ошо элемент «ауыл» мәғәнәһендә ҡуллана һәм ул фарсы теленән алынған: kuy — «район», «ҡала кварталы», «ауыл». Шуға күрә Исмаҡай кеүек башҡорт атамаларына ла ошо күҙлектән ҡарарға, өйрәнергә кәрәк, тип һанай.
Тарихы
Исмаҡай ауылы халҡы Йомаш ауылынан бүленеп сыҡҡан, тип фаразлана, сөнки XIX быуат башында ла Исмаҡай халҡы Йомаш ауылы менән бәйләнештәрен өҙмәгән. Йомаш ауылы хәҙерге урынында 1772 йылда барлыҡҡа килгән. Яңы урынға Йомаш ауылы аҡһаҡалдары мал-тыуар өсөн уңайлыраҡ урын эҙләп барып сығалар. Ысмаҡ исемле уҙаман артынан эйәреп 19 ғаилә яңы ауылға нигеҙ һала. Улар араһында ике ҡаҙаҡ булыуы билдәле: Тойғон һәм Ғәле. Ауылға Ысмаҡ Казаковтың исеме бирелә. Үҙ ваҡытында Ысмаҡ ҡарт абруйлы кеше булған, күрәһең, сөнки татарҙарҙы Юлыҡ ауылына индереүгә рөхсәт биргән килешеүгә бөрйәндәр исеменән ул тамғаһын ҡуя. Ысмаҡ ауылы буйынса 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ревизияһында Ысмаҡ Казаковтың ике улы теркәлгән: Юлдаш һәм Ишкилде. Юлдаш 1757—1813 йылдарҙа йәшәгән, уның улдары — Танһыҡбай (1796), уның улы Хәлиулла (1815)һәм Рәхмәтулла (1794). Ишкилде 1753 йылғы, уның улдары — Әбүбәкер (1777), уның улдары — Мөхәмәтйәр (1798) һәм Килдейәр (1804); Усман (1787); Буран (1990) һәм Исхаҡ (1797). Исмаҡай ауылы 7-се йорт ҡарамағында була. XVIII быуат аҙағында Ысмаҡай ауылында 57 йортта 265 кеше йәшәгән. XIX быуатта был һандар үҙгәрмәгән тиерлек. XIX быуат уртаһында ауыл халҡы етеш йәшәгән, 75 йортҡа 700 йылҡы малы, 1250 һыйыр, 317 һарыҡ, 111 кәзә тура килгән. 49 дисәтинә ерҙә 32 бот ужым бойҙайы, 400 бот ярауай бойҙайы сәселгән.
Совет осоронда, 1920 йылда, 80 йортта 400 кеше йәшәгән. 1926 йылда «Турат» ауыл хужалығы артеле ойошторола. 1930 йылда артелде «Һаҡмар» колхозы менән берләштерәләр, уның үҙәге Йомаш ауылында була. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан ауыл тарҡала башлай, халҡы башлыса Йомашҡа күсә. 1950-се йылдар башында юҡҡа сыға.
Исмаҡайҙар яңы ауылдар булдыра
Буш ерҙәрҙе биләп ҡалыу, сит ҡулдарға бирмәү ниәтенән, 1833—1834 йылдарҙа исмаҡайҙар биш ауылға нигеҙ һала: Ишмөхәмәт (Ҡарамалы, 1833), Иҫәнгилде, Ислам, Мырҙай, Ниязғол (бөтәһе лә 1834).
Буранов-Латыповтарҙың генеалогия ебе
Ҡарамалы ауылынан Бурановтар һәм Латыповтар бер генеалогия ебенән. Хатта бер ғаиләлә ике фамилия булыуы билдәле. Бурановтар Буран ата-бабаһы исемен фамилия итеп алһа, Латыповтар Мөхәмәтлатиф ҡартаталары исемен ҡыҫҡартып алған. Шәжәрә ағасының Бурановтар тармағы: Ысмаҡ — Ишкилде — Буран — Ҡорама — Мөхәмәтлатиф — Мостахетдин — Әхмәт — Мәхмүт — Мораҙым, Айнур.
Мендхаузен
Мендхаузен (Mendhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 318 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98631 һәм автомобиль коды — HBN.
Карты-Кат-Игый
Карты-Кат-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гидробиология
Гидробиология — (грек. hydor—һыу, bios—йәшәү и logos—фән) биология фәненең бер бүлеге. Һыу организмдарының йәшәү рәүешен, уларҙың үҙ-ара һәм йәшәү мөхите менән мөнәсәбәттәрен, эске һыуҙарҙың, дингеҙ һәм океандарҙың биологик продуклылығын өйрәнә.
Фән үҫешенең төп этаптары
Сағыштырмаса йәш фән. Махсус тикшеренеү ысулдары булған үҙаллы дисциплина булараҡ айырылып сығыуы профессор Земперҙың 1880 йылда баҫылып сыҡҡан (Semper) билдәле китабы(«Na-tiirliche Existenzbedingungen der Tiere») менән бәйле.
Унда башлап был фәндең төп бурыстары бәйән ителә. Фәнгә төп нигеҙ булып зоолог һәм ботаниктар тарафынан һыу организмдары анатомияһы, тарихы, систематикаһы, үҫеше географик бүленеше, тормошо тураһында мәғлүмәттәр хеҙмәт итә
Имашев Рәшит Фәтих улы
Имашев Рәшит Фәтих улы (30 март 1939 йыл — 11 март 2007 йыл) — рәссам. 1973 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2003), Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татар АССР‑ының (1986) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Фәтих Кәрим (1999), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (2006) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Рәшит Фәтих улы Имашев 1939 йылдың 30 мартында Миәкә районының Аҙнай ауылында тыуа. Өфөнөң 9-сы интернатын (Р. Ғарипов исемендәге Республика башҡорт гимназия-интернаты), Ҡазан һынлы сәнғәт училищеһын һәм В. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт һынлы сәнғәт институтын тамамлай. Урта мәктәптә уҡығанда рәсемдәре «Азат хатын», «Һәнәк», «Саян», «Детский мир», «Юность» журналдарында баҫыла. Ул — рәсем сәнғәте, гәзит-журнал графикаһы оҫтаһы, меңдән ашыу рәсем авторы. Әҫәрҙәре — Рәсәй һәм сит ил галереяларына ҡуйылған. Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, зона һәм республика күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Ғ. Туҡай, Ғ. Ибраһимов, Х. Туфан, С. Сәйҙәшев, М. Йәлил, Н. Йыһанов, К. Ҡолоев, Ф. Хемингуэй, Ф. Кастро, Л. Корваландың һәм башҡа дәүләт эшмәкәрҙәренең, азатлыҡ һәм бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшеүселәрҙең портреттарын яҙа.
Рәшит Имашев — киң темаға мөрәжәғәт иткән сәнғәт оҫтаһы. Уның әҫәрҙәрендә тарихи осор, һуғыш, илде тергеҙеү геройҙары, һалдаттар, тыл кешеләре, төҙөлөш эшселәре, крәҫтиән, нефтсе, металлург, студенттар, йәштәр, балалар, халыҡ вәкилдәре — уларҙы һанап бөтөрөрлөк түгел. Әммә һәр рәсемендә кеше, уның уй-фекерҙәре, шатлыҡ-ҡайғылары, ынтылышы сағылған. Рәшит Имашев ижад үрҙәренә үҙ таланты менән күтәрелде. Уға ҙур ҡаҙаныштары, фиҙакәр хеҙмәте өсөн — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелде. Ул — Фәтих Кәрим, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премиялар лауреаты.
2003 йылдың 30 декабре рәссамға тағы бер ҙур шатлыҡ алып килде: Татарстан Республика Президенты Указы менән һынлы сәнғәт өлкәһендәге оло ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ һөҙөмтәле хеҙмәте өсөн Рәшит Фәтих улы Имашевҡа «Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Фиаг-Дон
Фиаг-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Среднеколымск
Среднеколымск (Среднеколымск, Орто Халыма) — Саха Республикаһы ҡалаһы, Среднеколымск районының административ үҙәге, Рәсәйҙең иң бәләкәй ҡалаларының береһе.
Халыҡ һаны — 3 525 кеше.
Географияһы
Среднеколымск Колыма уйһыулығында, Колыма йылғаһының һул ярында, Якутскиҙан ~1500 километр төньяҡтараҡ (һауа юлы буйынса) урынлашҡан.
Тарихы
1775 йылдан — ҡала һәм Якутск өлкәһеһенең Колыма округы үҙәге. Һөргөн урыны булараҡ билдәле булған.
Халҡы
Милли составы (2002): сахалар — 68,7%, рустар — 25,1%, эвендар — 2,0%, украиндар — 1,2%.
Иҡтисады
Ит-һөт комбинаты, нефть базаһы.
А. А. Кондратьев һәйкәле
'''А. А. Кондратьев һәйкәле''' — скульптуралы монумент Рәсәйҙең, Граждандар һуғышы геройы, комсомолец А. А. Кондратьевҡа ҡуйылған. Һәйкәл 1958 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Свердлов яр буйы һәм Арсенал урамдары киҫелешендәге скверҙа урынлашҡан. Һәйкәлдең авторҙары — скульптор Гавриил Давидович Гликман һәм архитектор Ю. Я Мачерет.
Тарих
Һәйкәл Ленинград ҡала башҡарма комитеты ҡарары нигеҙендә ҡуйылған. Ул Граждандар һуғышында ҡатнашыусы комсомолец А. А. Кондратьев хөрмәтенә ҡуйылған. Был комсолец аҡгвардееецтар ҡамауына эләгеп, әсирлектә ҡалырға теләмәйенсә, үҙ-үҙенә ҡул һалған кеше. Һәйкәлдең Выборг яғында ҡуйылыуы А. А. Кондратьевтың был районда беренсе комсомол ячейкаларын төҙөүе менән бәйле. Һәйкәл өҫтөндә эшләгәндә скульптор Г. Д. Гликманға Кондратьевтың атаһы ярҙам итә, тап ул һәләк булған улының фотоһүрәттәрен скульпторға килтереп бирә. Ленинград ҡалаһының «Монументскульптура» заводында А. А. Кондратьевтың бронза скульптураһы ҡойола. Һәйкәл асыу тантанаһы 1958 йылдың 12 апрелендә уҙғарыла.
1977 йылда был һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы тип таныла. 2000 йылдан алып һаҡлау аҫтында тора.
Тасуирлама
Дүрт ҡабырғалы тура мөйөшлө ҡыҙыл гранит пьедесталға егеттең скульптураһы баҫтырып ҡуйылған. Ул френч һәм галифе кейгән, ҡабырғаһында маузер кобураһы. Егет бер ҡулын арҡаһында тотоп тора, уның кәүҙәһенең торошо ирекле. Әйтерһең дә, ул хәрби хәрәкәттәр картаһын өйрәнгән дә хәҙер инде ҡарар ҡабул итергә әҙер тора. Комсомолецтың образында бер ниндәй ҙә геройлыҡ күренмәһә лә, скульптор Г. Д. Гликман уның эске ихтыяр көсөн һәм сыҙамлылығын кәүҙәләндерә алған. Һәйкәл шул заманға ярашлы реалистик манерала башҡарылған.
Постаменттың алғы яғында уйып яҙылған: «Граждандар һуғышы геройы / комсомолец-комиссар / Саша Кондратьев / 1900-1918». Һулдан скульптураның плинтында ҡултамға : «''ск. Г. Д. Гликман 1956-1957 йылдар''». А. А. Кондратьев һәйкәленең скульптураһы бейеклеге 2,2 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 1,6 метрға тиң.
Бикбулатов
Бикбулатов — төрки фамилия.
Пансионда (хикәйә)
«Пансионда» — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1886 йылдың 24 майында «Осколки» журналының 21-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 21-се һанында 1886 йылдың 24 майында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Пансионда» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 21-се һанында 1886 йылдың 24 майында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ «Новости дня» Мәскәү гәзитендә (1886, № 146, 30 май) ҡултамғаһыҙ сыға.
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға m-me Жевуземдең шәхси пансионында бара. Тәнәфес ваҡытында коридор буйлап пансионда уҡыусы ҡыҙҙар йөрөй, уларҙы класс ханымдары күҙәтә. Класс бүлмәһендә Жевузем ханым үҙе һәм математика уҡытыусыһы Дырявин ултыра. Уҡытыусы, дипломаттарса алыҫтан ғына йөрөтөп, хеҙмәт хаҡын арттырыуҙы һорарға класта ҡалған. Уҡытыусы хәҙерге заманда матур ҡатындарҙың аҙ ҡалыуына зарлана башлай.
Быны Жевузем инҡар итә: «Был дөрөҫ түгел! Кемде генә һораһаң да, минең юғары кластарҙа уҡыусы ҡыҙҙар араһында матурҙар бик күп тип әйтер. Мәҫәлән, Кочкина, Иванова 2-се, Пальцева… Ә Пальцева - ғөмүмән, картинка! Мин ҡатын кеше булһам да уға һоҡланып ҡарайым».
Пальцеваны саҡырып килтерәләр. Ул килеп ингәс, Жевузем уны дәрестәрҙә иғтибарһыҙлығы һәм һәр саҡ көҙгөлә үҙенең матур бит һыҙаттарын һәм гректарҙыҡы кеүек танауын ҡарап ултырғаны өсөн битәрләй башлай.
Пальцева сығып киткәс, Жевузем Дырявиндан ҡыҙҙың матурлығы нисек икәнен һорай. Тегеһе: «Үлтерһәгеҙ ҙә уны матур тип әйтә алмайым… Бына һеҙ, исмаһам, ошо йәштә булыуға ҡарамаҫтан, бик матурһығыҙ, ул танау, ул күҙҙәрегеҙ һеҙҙең уныҡына ҡарағанда әллә күпмегә матурыраҡ... Ысынлап әйтәм… Көҙгөләге үҙегеҙгә ҡарағыҙ әле!» Хикәйәнең аҙағында Жевузем уҡытыусының әйткәндәре менән ризалаша, һәм Дырявин хеҙмәт хаҡына өҫтәмә ала.
Татаркин (Яңауыл районы)
Татаркин (Татаркино) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452821, ОКАТО коды — 80259870009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лотфулла (исем)
Лотфулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Лотфулла исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән: Алланың рәхимлеһе, мәрхәмәтлеһе, изгелекле, алланың һөйөклөһө мәғәнәһенә эйә.
Билдәле шәхестәр
Әбделғәзизов Лотфулла Кәлимулла улы (12 июнь 1866 йыл — 30 октябрь 1913 йыл) — уҡытыусы-мәғрифәтсе. 1895—1902 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Сермән ауылындағы урыҫ-башҡорт училищеһы мөдире. Тырышлыҡ өсөн көмөш миҙалы менән бүләкләнеүсе (1900). Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһының почётлы гражданы (1906).
Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы (22 октябрь 1917 йыл — 27 март 1985 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Сәфиуллин Лотфулла Әғәҙулла улы (Сафиуллин Лутфулла Агадуллович 1907 йыл — 22 июль 1942 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. гвардия сержанты.
Лотфулла Фәттәхов, Лотфулла Әбделмән улы Фәттәхов — татар рәссамы, Рәсәйҙең һәм Татарстандың атҡаҙанған сәнғат эшмәкәре; СССР-ҙың, Татарстандың Ғ. Тукай исемендәге Дәүләт премиялары лауреаты.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Шәйех Лотфулла мәсете (фарс. مسجد شیخ لطف الله / Masjede Šeykh Lotfollâh) — Исфахандың иң ҙур мәсете, Наҡшә Джахан майҙаны (шулай уҡ Имам майҙаны тип атала), Исфахан ҡалаһы үҙәгенең көнсығышында уранлашҡан, ул — Иранда һәм донъяла иң ҙур мәсеттәрҙең береһе. Ул фарсы архитектураһының, атап әйткәндә, исфахан мәктәбенең сағыу өлгөләренең береһе булып тора. Наҡшә Джахан майҙаны һәм уның биләмәләрендә урынлашҡан архитектура ҡомартҡылары составындығы Ирандағы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарының береһе һанала.
Ветловой Сунгай
Ветловой Сунгай — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сунгай йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡатай (ҡала)
Ҡатай (Катайск) — Ҡурған өлкәһендағы ҡала.
Географияһы
Иҫәт йылғаһы ярында урынлашҡан.
Чәһел Сүтун һарайы
Чәһел Сүтун һарайы (фарсыса Ҡырҡ колонна һарайы) — Исфаһан (Иран) ҡалаһында фарсы шаһы Ғәббәс II һарайы, XVII быуат фарсы архитектураһының атаҡлы ҡоролмаһы. Объект составындағы Фарсы баҡсалары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә инә.
Павильон 1647 йылда Ғәббәс II тарафынан ял итеү урыны сифатында төҙөлә.
XVII быуат француз сәйәхәтсеһе Жан-Батист Тавернье үҙенең яҙмаларында бында үткән тантаналы ҡабул итеүҙәрҙе бер нисә тапҡыр телгә ала. 1707 йылда һарай янғын кисерә, 1870 йылда реконструкциялана. Хәҙерге ваҡытта бында археология музейы экспозицияһы урынлашҡан, унда боронғо керамик әйберҙәр һәм келәмдәр ҡуйылған.
Үҙ ваҡытында һарайҙы тарихи ваҡиғалар темаһына керамик паннолар биҙәгән, әммә улар бөтә донъя буйлап таратылған; күбеһе хәҙер Европа музейҙарында һаҡлана.
Иккырашан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фарсы баҡсалары
2011 йылда Иран территорияһында (Пасаргады, Исфахан, Кәшән, Шираз, Махан, Йез д, Аббасабад, Аҡбарих, Пахлеванпур ҡалаларында) һаҡланып ҡалған туғыҙ фарсы баҡсаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.
Карым-Игль
Карым-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 863 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аббревиатура
Аббревиат́уралар (abbreviatura, brevis — ҡыҫҡа) — һүҙҙе йә һүҙбәйләнеште ҡыҫҡартып яһалған һүҙ; һүҙбәйләнешкә ингән һүҙҙәрҙең баш хәрефтәренән йә ижектәренән тора.
Ҡыҫҡартылған ҡушма һүҙ — ул һүҙбәйләнештәге һүҙҙәрҙең беренсе элементтарынан (морфемаларҙан) яһалған һүҙ. Мәҫәлән, колхоз (коллективное хозяйство), теракт (террорсылыҡ акты).
Инициаль аббревиатуралар — һүҙҙәрҙең беренсе хәрефтәренән йә беренсе өндәренән хасил ителгән һүҙҙәр; хәрефле, өнлө һәм хәрефле-өнлөләргә бүленә. Мәҫәлән, РФ — Рәсәй Федерацияһы, БР — Башҡортостан Республикаһы, АҠШ — Америка Ҡушма Штаттары.
Йәнә акроним тип йөрөтөлгән осраҡтар була. Улар ҙа һүҙҙәрҙең беренсе хәрефтәренән яһала, ләкин хәрефләп уҡыла торған аббревиатураларҙан айырмалы (РФ — эРэФ, СССР — эСэСэСэР, ЮС — ЮэС), өнлө уҡылыш буйынса түгел, ә тотош уҡылыш буйынса ҡулланыла. Мәҫәлән, НАТО, ТАСС, НАСА, вуз.
Аббревиатураларға яҙыуҙа шартлы рәүештә ҡыҫҡартылған һүҙҙәр инә (мәҫәлән, һ. б. — һәм башҡалар, б. э. т. — беҙҙең эраға тиклем).