cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әзербайжан мәҙәниәте
Урта быуат әзербайжан әҙәбиәте
Әзербайжан телендәге шиғриәткә нигеҙ һалыусы тип Хөрәсәндә  XIII — XIV б.б. шағиры Гасаноглы Иззеддин һанала. Шулай уҡ XIV—XV бб. йәшәгән Имадеддин Насими ҙур өлөш индерә (төрки шағир  ). Юсиф Маддах төрки телендә «Варга һәм Гөлша» эпик поэмаһын яҙа. Әзербайжан телендә лирик поэмаларҙы Хагиги псевдонимы менән Ҡара Ҡуйлылар дәүләте солтаны Джаханшаһ, шулай уҡ Аҡ-Ҡуйлылар дәүләте хакимы Солтан Ягуб яҙа. Солтан Ягуб һарайына шағир Кишвери яҡын була, ул Навои стилендәге лирик яҙмалар авторы.
Әзербайжан ерендә йәшәгән авторҙар араһында шулай уҡ Сәфәүиҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Исмәғил I шаһты атарға була, ул Хатаи псевдонимы менән «Дахнаме» («Ун хат») поэмаһын яҙа. Уның һарайында «батшалар шағиры» тип йөрөтөлгән Хабиби йәшәй. Шул уҡ осорҙа Ираҡта шағир Фүзули ижад итә, ул әзербайжан, фарсы, ғәрәп телдәрендә берҙәй оҫта яҙыша.
XVII—XVIII быуаттарҙа Иран Әзербайжанында Саиб Тебризи, Говси Тебризи, Мухаммед Амани, Тарзи Афшар, Тасир Тебризи ижад итәләр. Шағир Месихи «Варга һәм Гөлша» поэмаһын ҡалдыра.
XVIII быуатта Ширван мәктәбе шағирҙары Шакир, Нишат, Махджур ижад итә. Әзербайжан әҙәбиәтендә реализмға карабах ханы Молла Панах Вагиф нигеҙ һала. Уның дуҫы Молла Вели Видади һуғыштарҙы тәнҡитләүсе шиғырҙар яҙа.
Хәҙерге әзербайжан әҙәбиәте
XIX быуатта Әзербайжан ере Рәсәй империяһы составына ингәс, урындағы халыҡ фарсы традицияларынан өҙөлөп урыҫ-европа традицияларына күсә башлай. Был осорҙа Гасым-бек Закир, Сеид Абульгасым Небати, Сеид Азим Ширвани, Хөршидбаныу Натаван, Аббасгулу ага Бакиханов, Мирза Шафи Вазех, Исмаил-бек Гуткашынлы, Джалил Мамедкулизаде ижад итә. Быуат уртаһында әзербайжан драматургияһы барлыҡҡа килә. Был осорҙа 1850-1857 йылдарҙа алты комедия, бер повесть яҙған Мирза Фатали Ахундовты, «Фахреддин ҡайғыһы» трагедияһының авторы  Наджаф бек Везировты, билдәләргә була . Иранском Әзербайжанында шағир Сеид Абдулгасем Набати менән шағирә Хейран ханым билдәле. Шул мәлдә ашуғ поэзияһы ҙур урын алып тора. Әзербайжан ашуғтарынан Алескер, Наджафкули, Гусейн Бозалганлы һәм башҡалар киң билдәле.
XX быуат башында әзербайжан әҙәбиәтенә прогрессив романтизм нигеҙ һалыусы Мөхәммәт Хади, шулай уҡ Джавид Гусейн, Микаил Мушфиг, Ғәббәс Сиххат ижад итә башлай. Совет Азербайжанындағы күренекле эшмәкәрҙәрҙән тәүге халыҡ шағиры Вурғун Сәмәд Вурғун, Сөләймән Рөстәм, Расул Рзу, Мамед Саид Ордубади, Мирза Ибраһимов, Бәхтийәр Вахабзаде һ. б. Был осорҙа Иран Әзербайжанында Мөхәммәд Хөсәйен Шахрияр, Самед Бехранги һ. б. ижад итә.
Хәҙерге әзербайжан яҙыусыларынан урыҫ телле уҡыусылар араһында кинодраматург Рөстәм Ибраһимбәков һәм детектив романдар авторы Сыңғыҙ Абдуллаев танылыу ала. Шиғриәттә Нариман Гасанзаде, Хәлил Рза, Новруз Джабир, Вагиф Самедоглы, Нусрат Кесеменли, Ровшан Рамиз, Гамлет Исаханлы, Зелимхан Ягуб һ. б. билдәле.
Грачевка (Быҙаулыҡ ҡушылдығы)
Грачевка —Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быҙаулыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км тәшкил итә, һыу өҫтө майҙаны 259 км². Һыу системаһы Быҙаулыҡ → Һамар → Һарытау һыуһаҡлағысы → Волга → Каспий диңгеҙе.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007294
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100729
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Урий-Пит-Еган
Урий-Пит-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Акционерҙар йәмғиәте
Акционерҙар йәмғиәте — хужалыҡ йәмғиәте (корпорация), устав капиталы билдәле һандағы акцияларға бүленә.
Акционерҙар йәмғиәтендә ҡатнашыусылар уның йөкләмәләре буйынса яуап тотмай һәм йәмғиәт эшендәге зыянды ҡулдарындағы акциялар хаҡына ярашлы түләй (сикләнгән яуаплылыҡ).
Акциялар башҡа кешеләргә еңел генә тапшырыла, айырыуса капиталды бизнестың бер өлкәһенән икенсеһенә күсереүҙе ябайлаштырған фонд баҙары ярҙамында уларҙы башҡаларға һатыу еңел. Хужалыҡ йәмғиәтендә ҡатнашыуҙы ошолай еңел рәсмиләштереү һәм башҡаларға тапшырыу бүтән төрлө хужалыҡ йәмғиәттәрендә мөмкин түгел.
Тарихы
Акционерҙар йәмғиәттәре теге йәки был формала күп быуаттар буйы йәшәп килә. Яҡынса 1250 йылда Тулузала (Франция), Базакль он тартыусылар йәмғиәтенең (Société des Moulins Bazacle du) 96 акцияһы һатыла, хаҡы йәмғиәт тотҡан тирмәндәрҙең килемлелегенә бәйле була. Моғайын, был бөтә донъя тарихында, һис юғында Европа тарихында, ошоноң кеүек тәүге билдәле компания булғандыр. Швед компанияһы Стора (Stora) 1288 йылда компания мөлкәтенең 1/8 өлөшөнөң акцияларын (анығыраҡ әйткәндә, тауҙағы баҡыр рудниктары булған ер участкаһын) тапшырыуҙы рәсмиләштерә.
Англиялағы иң тәүге акционерҙар компанияһы тип Авантюрист сауҙагәрҙәр компанияһы танылған. 1553 йылда 250 акционеры менән ул рәсми таныла, ә 1555 йылда Мәскәү компанияһы ойошторола, ул Мәскәү менән Лондон араһындағы сауҙа монополияһына эйә була. Күпкә билдәле, абруйлы һәм бай инглиз (һуңыраҡ британ) Ост-Һинд компанияһы Елизавета I-нән королева хартияһы ала, королева хартияһы уға Һиндостанда сауҙа итеүгә ун биш йыллыҡ монополия бирә. Предприятие коммерция предприятиеһынан Һиндостанға идара иткән һәм уның ресурстарын талаған предприятиеға әүерелә, сөнки ул тарҡалғанға тиклем ярҙамсыл хөкүмәт һәм хәрби функцияларҙан файҙалана.
1602 йылда Голландия Ост-Һинд компанияһы үҙ акцияларын тәүге тапҡыр Амстердам фонд биржаһына әйләнешкә сығара, компания уны үҙе үк ойошторған була. Акциялар әйләнешенә яңыса ҡараш акционерҙар йәмғиәтенең инвесторҙарҙан капитал йәлеп итеү мөмкинлектәрен киңәйтә, сөнки улар артабан акцияларына еңел идара итә башлай. 1612 йылда Голландия Ост-Һинд компанияһы континент-ара сауҙала «сикләнгән» капиталлы һәм сикләнгән яуаплылыҡлы беренсе «корпорация» була.
Германияла XVIII быуатҡа тиклем акционерҙар йәмғиәте кеүек йәмғиәттәр булғанлығы күҙәтелмәй, әммә бер аҙ тартым йәмғиәттәр була, мәҫәлән, Майсендағы «Gesellschaft des Zeynnhandels» һәм 1592 йылда император раҫлаған «Иглаус буҫтау йәмғиәте» (1620 йылда ябыла). 1714 йылда Венала ойошторолған «Көнсығыш компания», моғайын, иң боронғо герман акционерҙар йәмғиәте булғандыр. Пруссияла Бөйөк Фридрих осоронда бер нисә өҫтөнлөклө йәмғиәт, шул иҫәптән «Сауҙа диңгеҙселек йәмғиәте» асыла, уның акцияларының күп өлөшөн король үҙенә ала.
Рәсәй империяһының ҡануниәте 1836 йылда акционерҙар компаниялары тураһында беренсе аныҡ положениеларҙы бирә.
Хәҙерге Рәсәйҙә
Хәҙерге Рәсәйҙә акционерҙар йәмғиәте — эре һәм урта бизнес ойошмалары өсөн киң таралған ойоштороу-хоҡуҡ формаһы. Акционерҙар йәмғиәтенең төп төрҙәре:
2014 йылдың 1 сентябренә тиклем РФ Граждан кодексында асыҡ һәм ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенән торған классификация ҡулланыла ине.
Устав капиталының минималь күләме:
Нәҙершин Зәки Аҡйегет улы
Нәҙершин Зәки Аҡйегет улы (1914 йыл — ???) — Совет-фин, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнеүсе
Биографияһы
Зәки Аҡйегет улы Нәҙершин 1914 йылда Орск өйәҙе Ырымбур губернаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) Тимер ауылында тыуған.
Ҡыҙыл Армия сафына 1937 йылда алына. Бөйөк Ватан һуғышында Калинин (1941), Смоленск (1942), Ленинград (1943—1944) фронттарында була. Выборг операцияһында 72-се Ҡыҙыл Байраҡлы Павловский уҡсы дивизияһының 187-се уҡсы полкының отделение командиры вазифаһында ҡатнаша.
Кәнфит
Кәнфит (от confectum, «эшләнгән») — төрлө-төрлө, шәкәрле йәки шоколадлы кондитер изделиеһы. Уға шәкәрләнгән емештәр, пралине инә. Ҡағиҙә булараҡ, кәнфиттәрҙең составында 60-75 % шәкәр була. Улар глазурле (глазурь менән ҡапланған), глазурһеҙ һәм шоколад эслеге булған кәнфиттәргә бүленә. «Кәнфит» термины — аптекала эшләүселәрҙең профессиональ жаргонынан килеп сыҡҡан. XVI быуатта был термин, дауаланыу маҡсатында файҙаланылған һәм шәкәрләнгән йәки ҡайнатма итеп эшкәртелгән емеш-еләкте аңлата. Тора-бара ул төрлө ингредиенттарҙан торған кондитер изделиеларының киңерәк теҙмәһен аңлата.
Покровкала Левашовтар йорто
Левашов йорто —  Мәскәүҙә (Покровка урамы,  1/13/6-сы йорт)  XVIII быуат палаталары нигеҙендә төҙөлгән тарихи бина. Левашов йорто федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
1200-се уҡсылар полкы
1200-се уҡсылар полкы — Бөйөк Ватан һуғышында СССР 361-се уҡсылар дивизияһының хәрби часы.
Покровкала Левашовтар йорто
Тарихы
1740 йылдарҙа кенәз ҡатыны М.С. Голицына Покровкала йорт төҙөй. Был йортто 1798 йылда рус дворяндары вәкиле һәм графтар нәҫеле Левашовтар һатып ала. 1839 йылдан йорттоң хужаһы булып сауҙагәр Карзинкиндар  тора, улар унда картиналар галереяһы урынлаштыра. 1914 йылда биләмәне байып киткән крәҫтиән И.Н. Шинков һатып ала. Ул Левашовтар йорто урынында килем йорто төҙөргә теләй, әммә уның пландарына Беренсе донъя һуғышы һәм Октябрь революцияһы ҡамасаулай.
1200-се уҡсылар полкы
Ойошторолоу тарихы
СССР ГКО-һының 1941 йылдың 11 авгусындағы 459сс һанлы ҡарарын бойомға ашырыу сиктәрендә Башҡорт АССР-да (Волга буйы хәрби округы) 1941 йылдың сентябрь-октябрендә ойошторола :Башҡортостан хеҙмәтсәндәре, бөтә совет кешеләре кеүек, Ҡыҙыл Армия сафтарына ҙур илһөйәрлек күтәрелеш тойғолары менән килде. Призыв пункттарында, предприятиеларҙа, колхозда — бар ерҙә лә фронтҡа китеүселәрҙе оҙатыу Ватаныбыҙға һөйөү һәм тоғролоҡ демонстрацияһына әүрелде… …Повестка көтөп тормай хәрби хеҙмәткә бурыслыларҙың күбеһе военкоматҡа фронтҡа ебәреү үтенесе менән килделәр. …Йылы август көнө. Өфөнөң Киров районы призыв пункты. Госбанк Үрге Тәтешле бүлеге идарасыһы В. С. Ихсанов иҫләй: 1941 йылғы сентябрҙең беренсе көндәрендә беҙҙең Үрге Тәтешле ауылынан 14 кеше фронтҡа алынды. Минең етәкселегем аҫтында ошо төркөм Өфөгә 361-се уҡсылар дивизияһы составына юлланды. Беҙ тыуған ауылыбыҙҙан киткән 1941 йылдың 4 сентябрҙең ҡояшлы көнөн бер ҡасан да онотмам. Ауылдаштарым һәм күрше ауылдарҙа йәшәүселәр беҙҙе армияға оҙатыу митингына йыйылды..
Покровкала Левашовтар йорто
Тарихы
1913 йылда Покровканың ҡыҙыл линияһы буйлап Левашовтар йорто алдындағы баҡса урынында бер ҡатлы сәй магазины төҙөлә, ул урамға ҡарап торған төп фасадты ҡаплай.
1200-се уҡсылар полкы
Формалашыу ваҡытында хәрби һәм һан яғынан составы
1941 йылдың сентябрь аҙағында часть шәхси состав менән комплектлана. Теүәл һаны аныҡланмаған, частың дислокация урындары — Өфө, Шишмә, Сәфәр, Булгаково, Нижегородка.
Покровкала Левашовтар йорто
Тарихы
Левашов йортонда күпмелер ваҡыт Александр Иванович Герцен йәшәй.
1200-се уҡсылар полкы
Формалашыу ваҡытында хәрби һәм һан яғынан составы
Дивизияның рядовой составы башлыса хеҙмәт итергә тейеш Башҡортостанда йәшәүселәр ине. Туймазынан эшсе Леонид Маринов 1200-се полктың пулемётчигы булып китә. Кесе командирҙар составы шулай уҡ запастан саҡырылды…Стәрлетамаҡ МТС-ның элекке комбайнеры өлкән сержант Василий Чулин 1200-се полктың взвод командиры ярҙамсыһы…итеп тәғәйенләнә.. Юғары Башҡомандованиеһы Ставкаһының (СВГК) 1941 йылдың 11 ноябрендәге 004279-сы һанлы директиваһы буйынса 361-се уҡсылар дивизияһы составында 39-сы резерв армияһына индерелә Һәм Өфө ҡалаһы тирәһенән Ярославль өлкәһене ң Пошехонье-Володарскиға яңы дислокация урынына күсеү тураһында бойороҡ ала.
Покровкала Левашовтар йорто
Архитектураһы
Мезонин менән ике ҡатлы таш йорт классицизм стилендә төҙөлгән. Покровкаға ҡараған уның төп фасады арка-нишалар менән биҙәлгән, унда беренсе ҡат тәҙрәләре ҡуйылған. Беренсе ҡаттың үҙәк ризалиты дүрт дорик пилястралар менән биҙәлгән. Эклетика осоронда ябай классик декор бер аҙ яңыртып эшләнгән. Йорттоң вестибюль биҙәлеше һәм икенсе ҡаттағы түңәрәк зал өлөшләтә һаҡланған.
1200-се уҡсылар полкы
Формалашыу ваҡытында хәрби һәм һан яғынан составы
1941 йылдың 8 ноябрендә Дим станцияһынан беренсе эшелон китә. Эшелон артынан эшелон көнбайышҡа табан китә. Һуңғы тимер юлы эшелоны менән киткән Шишмә станцияһынан 1941 йылдың 11 ноябрендә китә.
Куйбышев, Рязань, Коломна, Козлов, Воскресенск ҡалаларын уҙып китәләр.
Покровкала Левашовтар йорто
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
1200-се уҡсылар полкы
Хәрби эпизодтар
1941 йылдың 17 декабре төнөндә полк 361-се уҡсылар дивизияһы составында поход маршы менән ике тәүлек эсендә 80 км үтеп, Рыбинск районына барып сыға, артабан хәрби эшелондар составында 361-се уҡсылар дивизияһы составында Торжок ҡалаһынан көньяҡҡараҡ ташлана.
Дошман авиацияһы Лихославль һәм Торжок станциялары араһында 1200-се полк эшелонына удар эшләргә маташа.
1941 йылдың 21 декабрендә полк 361-се уҡсылар дивизияһы составында, тимер юл эшелондарынан төшөп ҡалып, Торжоктан көньяҡҡараҡ, фронт һыҙығынан 40 км алыҫлыҫта, туплана.
1941 йылдың 23 декабренең көн үҙәгендә 361-се дивизияның командирын һәм комиссарын Песчанки ауылында урынлашҡан армия штабына саҡырталар. Армия командующийы генерал-лейтенант И. И. Масленников 361-се дивизияның командирын һәм комиссарын Мәскәү тирәһендәге, Калинин фронтындағы дөйөм хәл менән таныштыра һәм дивизияға хәрби бурыс ҡуя.
Дивизия 360-сы артиллерия полкының 1-се һәм 3-сө дивизиондары, 103-сө гвардия миномёт дивизионы һәм 143-сө танк батальоны менән көсәйтелә.
1941 йылдың 24 декабре иртәһендә дивизия командиры рекогносцировка үткәрҙе. Рекогносцировкала частар командирҙары, ғәскәрҙәр һәм хеҙмәтләндереү ғәскәрҙәре начальниктары, ҡайһы бер штаб офицерҙары ҡатнашты. Дивизия командиры ҡарарына ярашлы төп удар Елизаветино, Павлушково йүнәлешендә яһала.
Икенсе эшелонда булған 1200-се полкы дивизияның уң флангын тәьмин итергә һәм Павлушково, Храпыня йүнәлешендә уңышты үҫтереү буйынса әҙер булырға тейеш була.
143-сө танк батальоны 1204-се полкы подразделениеһы менән берлектә дошман оборонаһын йырып сығыу өсөн тәғәйенләнгән була. 1204-се полкының, Павлушково районына сығыу менән, алышҡа индерелгән 1200-се полк ҡарамағына күсеүе алдан ҡаралған була. Тәүге позициялары уға Дмитровское ауылынан көньяҡҡараҡ күрһәтелә, артиллерия әҙерлеге башланыу менән ул шул районды биләргә тейеш була.
Торжок районынан 40 километрлыҡ марш эшләп, 361-се уҡсылар дивизияһы составындағы полк 1941 йылдың 25 декабрь иртәһендә һөжүм башлар өсөн күрһәтелгән позицияны биләй.
Һөжүм 1941 йылдың 26 декабренә тәғәйенләнгән була.
1941 йылдың 26 декабренең таңында, артиллерия әҙерлегенән һуң, 361-се уҡсылар дивизияһы полктары һөжүмгә күсәләр. Дошман бик ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә. Был көндә дошман оборонаһын ҡыйратыуға өлгәшеп булмай.
1941 йылдың 26 декабрендәге хәрби юғалтыуҙар
Елизаветино ауылы янында һәләк булғандар:. 1941 йылдың 27 декабрь көнө иртәнсәк 361-се уҡсылар дивизияһы дошманды ҡыйратыу өсөн төп көстәрҙе Елизаветино ҡеүәтле терәк пунктында туплай һәм һөжүмде яңырта. Артиллеристарҙың мәргән атыуҙарынан дошман ут нөктәләре бер-бер артлы тыналар. От метких выстрелов артиллеристов одна за другой умолкали вражеские огневые точки. Кесе лейтенант В. М. Савочкин етәкселегендә 925-се артиллерия полкының 1-се батареяһы тура төбәү менән (прямая наводка) өс дошман дзотын ҡыйрата.
1941 йылдың 27 декабрендәге хәрби юғалтыуҙар
Елизаветино ауылы янында һәләк булғандар:. 1941 йылдың 27 декабрендә подполковник Д. В. Михайлов полктарға икенсе көнгә һөжүмде үҫтерер өсөн уңыш төҫмөрләнгән йүнәлештә — Павлушково, Грешнево — һуғышҡа икенсе эшелонды — 1200 полкты индерергә бурыс ҡуя.
1941 йылдың 28 декабрь көнө иртәнсәктән алып 361-се уҡсылар дивизияһы частары һөжүмен яңырталар. Дошман дивизия частарының алға хәрәкәт итеүен туҡтатыу өсөн 312-се пехота полкы ҡалдыҡтары, шулай уҡ 62-моторлаштырылған полк һәм белофиндар батальоны подразделениелары менән ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә.
361-се уҡсылар дивизияһының 1200-й полкы уларға ҡаршы торған белофиндар подразделениеларҙы ҡыйратып, көньяҡҡа табан хәрәкәт итә һәм 1941 йылдың 29 декабрендә терәк пункты булған Храпыня ауылына килеп етә, бында ул 206-сы пехота дивизияһы 214-се полкы подразделениеларының ойошҡан уты менән туҡтатыла. Ошо ваҡытта Храпыняның төньяҡ-көнбаыш сигенә 355-се дивизияның һул фланглы полкы подразделениелары сыға. Күршеләре менән берлектә флангкҡа һәм тылға һөжүм итә һәм дошманды Храпыня терәк пунктында, шулай уҡ Грешневола ҡыйрата.
1941 йылдың 30 декабрендә кискеһен разведка начальнигы 361-се уҡсылар дивизияһы командирына Павлушково — Степино шоссеһы буйлап көньяҡ йүнәлештә дошман автомобилдәр, ылауҙар, ғәскәрҙәрҙең хәрәкәт итеүе тураһында хәбәр итә. Был мәғлүмәттәрҙе ул дошман тылында эш иткән разведка төркөмдәренән ала. Подполковник Д. В. Михайлов дошмандың сигенгән частарын ҡыйратырға һәм уларҙы ике аралағы оборона рубежына тиклем сигенеүенә юл ҡуймаҫҡа ҡарар итә.
1942 йылдың 1 ғинуарында иртәнсәк 39-се армия штабы элемтә офицеры 361-се уҡсылар дивизияһы команда пунктына командарҙарға хәрби әмерҙе еткерә.
1942 йылдың 3 ғинуар көнө иртәндән, артиллерия әҙерлектән һуң, 1202-се полкы уң флангта һөжүмгә күсә.
1942 йылдың 3 ғинуар көнөнөң аҙағында 361-се уҡсылар дивизияһының частары Воскресенское, Зыбино рубежына сығалар.
Ржев тирәһендә
1942 йылдың 8 ғинуарында контрһөжүмдән һуң оператив паузаһыҙ Ржев — Вязьма операцияһы башлана — Мәскәү аҫтындағы алыштың ослау периоды.
Бер үк ваҡытта Калинин фронтының 39-я армияһына 29-сы армия менән берлектә дошмандың Ржев төркөмөн уратып алып ҡыйратырға һәм 1942 йылдың 12 ғинуары көнө аҙағынаҡалана яулап алыу бурысы ҡуйыла. 361-се дивизияһына Лигостаево, Медведево, Захарово йүнәлешендә һөжүм итергә һәм 1942 йылдың 12 ғинуар көнө аҙағына 381-се дивизия менән берлектә Ржевтың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн яулап алырға бойорола.
Уң яҡтан 183-сө дивизия, һул яҡтан — 381-се һөжүм итә.
Беренсе эшелонда 1202-се һәм 1204-се, икенсеһендә — 1200-се полк була. .
1202-се полк — Якимово ауылын, ә 1204-се полк Аленино, Каменское ауылдарын яулап ала.
1942 йылдың 5 февралендә армия командующийы 361-се уҡсылар дивизияһы алдында торған бурысты аныҡлай.
Хәрби ҡаҙаныштары өсөн 1942 йылдың 17 мартындағы оборона халыҡ комиссарының 078-се һанлы бойороғона ярашлы 59-сы уҡсылар полкы итеп үҙгәртелә.
Юғалтыуҙар тураһында донесениеларҙа
1941 йылдың 26 декабренән алып 1942 йылдың 1 майына тиклем 21-се гвардия уҡсылар дивизияһының 59-сы уҡсылар полкы буйынса юғалтыуҙар исемлеге. Шәхси состав юғалтыуҙар Үҙәк бюроһына ебәрелгән 21-се гвардия уҡсылар дивизияһының кире ҡайтарылмай торған юғалтыуҙар исемлегенә ярашлы:
Иҫкәрмәләр
<references group="ссылка"/>
Лев-Вож
Лев-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вой-Вож йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәләкәй Бәлзүгә
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1920 йылғы иҫәп ауыу ваҡытында түбәндәге тораҡ пункттар теркәлгән: Юда (95 йортта 497 удмурт йәшәй), Петропавловка (64 йортта 378 урыҫ йәшәй), Ивановка (5 йортта 35 рус йәшәй), Бәләкәй Бәлзүгә (Садовка) (75 йортта 385 удмурт йәшәй).
Сапара монастыры
Сапара монастыры - (грузинса: საფარის მონასტერი) - Грузияның Самцхе-Джавахети  өлкәһендә Ахалцихе районындағы грузин православ монастыры.
Тарихы
Сапара монастыры, һәр хәлдә, 9-сы быуатта уҡ булған һәм грузин рухи тарихында монахтары һанынан күп мөһим фигуралар булған. 13-сө быуат аҙағында Сапараға Джакели ғаиләһе хужа булып китә, уларҙың лидеры Саргис Джакели монголдар менән яҡшы мөнәсәбәттә булып, Самцхе шул уҡ ваҡытта ғәҙәти булмағанса тыныс тормошта йәшәй. Ҡартайғас, Саргис монах саны ҡабул итә һәм исемен Саба тип алмаштырып ала. Уның улы Бека 12 сиркәүҙең иң ҙурын төҙөй һәм уға атаһы исемен алмаштырған изгенең исемен ҡуша. Архитектура йәһәтенән сиркәү ул заман өсөн бик күренекле була. 14-се быуат фрескалары юғары сифатлы булыуы менән айырылып тора
16 быуат ахырынан 17 быуатҡа тиклем Сапара монастыры Самцхела Осман империяһы сәйәсәте арҡаһында монастырь бушап ҡала, ә монастырҙың иконыалары һәм башҡа байлыҡтары Грузияның ышаныслыраҡ төбәктәренә алып сығыла
Оло Ошла
Оло Ошла — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем,  Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы
Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы (8 декабрь 1946 йыл — 26 июнь 2019 йыл) — дин әһеле. 1992—2019 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы (2016) ордены һәм Рәсәй Мөфтөйҙәре советының 2‑се дәрәжә «Әл‑Фәхр» (2006), «Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2017) ордендары кавалеры (2007).
Биографияһы
Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы Ниғмәтуллин Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сибай эшселәр ҡасабаһында (хәҙерге Сибай ҡалаһы) 1946 йылдың 8 декабрендә тыуған.
1972—1975 йылдарҙа Бохара ҡалаһында Ғәрәп донъяһы мәҙрәсәһендә уҡый. Унан һуң имам әл Бохари исемендәге ислам институтына күсерелә. 1979 йылда «имам-хатиб» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. «Ислам саҡырыуы» институтында (Дәмәшк ҡалаһы, 1982) квалификация күтәреү курсын тамамлаған.
1979 йылдан алып Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назаратында яуаплы секретарь була. 1983 йыл — Беренсе йәмиғ мәсетенең имам‑хатибы. 1992 йылдан — Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты президиумы рәйесе. 1994—1996 йылдарҙа — Рәсәй мосолмандары Диниә назаратының Юғары координация үҙәге, 1996 йылдан — Рәсәй Мөфтөйҙәре советы ағзаһы. Р. Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсәне ойоштороусыларҙың береһе. Рәсәй Мөфтөйҙәре советы ордены менән бүләкләнгән (2006).
Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин 2019 йылдың 26 июнендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Отвель
Отвель — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/595/26 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы
Биографияһы
Рамазан Фәтхулла улы Йәнбәков 1934 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Байыш ауылында тыуған. Уның бала сағы ауыр һуғыш йылдарына тура килә. Сабый сағынан уҡ етемлек михнәттәрен күрә. Атаһы Фәтхулла Йәнбәков, билдәле ҡурайсы, һуғышта батырҙарса һәләк була. Әсәһе лә йәшләй генә мәрхүм булып ҡала. Башта Байыш мәктәбендә белем ала. Унан 1-се Этҡол мәктәбендә уҡый. Мәктәп йылдарында уҡ художестволы үҙешмәкәрлек концерты менән сығыш яһай.
Рамазан Йәнбәков 1-се Этҡол балалар йортонда тәрбиәләнгән осорҙа мәшһүр оҙон көй оҫтаһы Хөсәйен Әхмәтов йәш һәләттәрҙе һайлап алыу өсөн Баймаҡҡа килә. 13 йәшлек Рамазан Буранбай йырын һуҙа. Арҙаҡлы компизитор, был егет халыҡ гәүһәре, тыуған төйәгенең рухы тип билдәләй.
1957—1959 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Радиотапшырыуҙар һәм телевидение буйынса комитеттың хор солисы була.
1961 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Өфө музыка-педагогия училищеһында уҡытыусы булып эш башлай.
1963—1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы була. Концерт бригадаһы менән етәкселек итә.
Йырсы 2019 йылдың 30 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижади эшмәкәрлеге
Рамаҙан Йәнбәков — оҙон көй башҡарыу традицияларын дауам итеүсе, үҙенсəлекле, бай һəм йомшаҡ тауышлы йырсы.
Башҡарыу манераһы йыр асылын тəрəн аңлау, уны нескə тойомлау, сағыу образлылыҡ менәнн айырылып тора. Бөтә СССР буйлап гастролдəрҙə йөрөй.
Репертуарына классик башҡорт халыҡ йырҙары «Абдрахман кантон», «Ерән ҡашҡа», «Ильяс», «Сəлимəкəй», «Сибай», «Уйыл», «Шəүрə», «Элмəлек», «Юлғотло» инә.
Шулай уҡ М. М. Вəлиев, З. Ғ. Исмəғилев, Т. Ш. Кəримов, Ш. З. Ҡолбарисов, Х. Ф. Əхмəтов һәм башҡаларҙың йырҙарын һəм романстарын башҡара.
Рамазан Йәнбәков Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы, Сөләймән Абдуллин, Мәҙкүрә Әхмәҙиева, Ғилман Сәфәрғәлин менән бер рәттән башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкиле булып таныла.
Урьев Еган
Урьев Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1576/27 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 143 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Потапов Владимир Алексеевич
Потапов Владимир Алексеевич (1 май 1932 йыл — 20 декабрь 2004 йыл) — урыҫ совет яҙыусыһы, прозаик, публицист. 1992 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Алексеевич Потапов 1932 йылдың 1 майында Ростов өлкәһе Красный Октябрь утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ун өс йәшендә яҙа башлаған. Уның тәүге шиғырҙары мәктәп стена гәзитендә баҫыла. Ике иптәше менән берлектә яҙған «СССР» шиғырында «донъяның барлыҡ халыҡтарын үҙе артынан әйәртә» тип яҙғаны өсөн ул ҡулға алына. Шиғыр авторҙарын советтәргә ҡаршы «Триумвират» йәштәр ойошмаһында ҡатнашыуҙа һәм «СССР-ҙың совет төҙөлөшөн төшөрөргә йүнәлтеүҙә» ғәйепләйҙәр. Уларҙың һәр береһенә 10 йыл төрмә язаһы бирәләр. Шулай итеп Владимир ун дүрт йәшендә, 1947 йылдың февралендә, шиғырҙары өсөн ГУЛАГҡа эләгә, унда Волга-Дон каналын төҙөүҙә эшләй. 1953 йылдың йәйендә азат ителә.
Артабан Себер тимет юлсылар ғәскәрендә хеҙмәт итә. Киске мәктәпте тамамлай. Мейес сығарыусы, нормировкалаусы,1957—1962 йылдарҙа — район гәзите хәбәрсеһе, Веселовский күсмә мезанизацияланған колоннаның инженеры (1963—1982), граждандар оборонаһы штабы начальнигы(1982—1991) булып эшләй. 1967 йылда ситтән тороп Әҙәбиәт институтын тамамлай.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Владимир Алексеевич Ростов өлкәһенең Весёлый ҡасабаһында йәшәй. 2004 йылдың 20 декабрендә вафат була.
Ижады
Беренсе шиғырын 1945 йылдың 9 майында баҫтыра. «Пылающие алтари», «Факел гонца», «Радуги над пашней», «Песня странника» һ.б. китаптарҙың авторы. Лагерь тормошо тураһында «Куда ж нам плыть?» повесында яҙа, ул 1992 йылда «Дон» журналында баҫтырыла. «Факел гонца» романын баҫтырғас, Рәсәй Яҙыусылар союзына ағза итеп алына (1992).
50 йылға яҡын тиерлек ғүмерен В. А. Потапов «Песня странника» әҫәрен яҙыуға бағышлай, был китап уның ижадының төп әҫәре. «Песня странника» романы 2000 йылда Дондағы Ростовта «Книга» нәшриәтендә баҫтырыла.
«Дон», «Смена», «Крестьянин», «Уральский следопыт» журналдарында һәм коллектив йыйынтыҡтарҙа әҫәрҙәрен баҫтыра. Ростов өлкәһе Весёловский районының «Хәтер Китабын» сығарыу өҫтөндә эшләгәндә ул яуаплы сәркәтип эшен алып бара.
Ләмәҙе
Ләмәҙе (Лемеза) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 452425, ОКАТО коды — 80228872003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Колтымак (Тойма ҡушылдығы)
Колтымак  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тойма йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәкрекүл торамаһы
Кәкрекүл торамаһы -(Какрыкульское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Мошто ауылы эргәһендә урынлашҡан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. IV мең йыллыҡ —I мең йыллыҡ башына ҡараған археологик ҡомартҡыһы. Атамаһы Иҫке Мошто ауылының Кәкрекүл күле исеменән алынған.
Урынлашыуы
Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Мошто ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Николо-Берёзовка) — 55 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы (Нефтекама) — 45 км
Табылдыҡтар
Кәкрекүл торамаһы күп ҡатлы тораманан ғибәрәт. Аҫҡы ҡатламдарҙа неолит—энеолит дәүеренә ҡараған таш әйберҙәр, яға кеүек ауыҙлы, тешле мөһөр һуғып биҙәлгән осло төплө һауыттар һәм хайуан һөйәктәре табылған. Таш әйберҙәргә уҡ башаҡтары, бысаҡ, бысаҡ рәүешендәге пластиналар, тишкестәр, ҡырғыстар, йышҡылар инә.
Тура мөйөшлө бағана конструкциялы, 18×11 м дәүмәлле көллө яртылаш ер өй, диаметры 7 м тәшкил иткән нигеҙ соҡорҙары асыҡланған.
Өҫкө ҡатламдарҙа бер нисә мәҙәниәткә ҡараған артефакттар табылған:
Ананьин мәҙәниәтенә ҡараған ҡараған тышҡа ҡарай бөгөлгән ауыҙлы, ваҡ ҡына соҡорло биҙәк баҫылған һәм бау эҙе менән биҙәлгән түңәрәк төплө балсыҡ һауыттар;
Гарин мәҙәниәтенә ҡараған тешле мөһөр, һырҙар баҫылған осло төплө һауыттар;
Ҡормантау мәҙәниәтенә ҡараған киң муйынлы, муйыны тирәләй кәкерсәктәр, һырҙар, шаҡмаҡтар менән биҙәлгән, ваҡ ҡына соҡорло биҙәк баҫылған түңәрәк төплө һауыттар табылған.
Ҡомартҡы Көньяҡ Урал буйына таш быуат — тимер быуат дәүерендә халыҡтарҙың күсенеп ултырыу барышын сағылдыра.
Кәкрекүл торамаһы материалдары Башҡорт дәүләт университеты, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты һәм Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты фондтарында һаҡлана.
Асыш тарихы
Кәкрекүл торамаһы 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла..
1964 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк, 1968—69 йылдарҙа Һамар археологы, тарих фәндәре кандидаты Игорь Борисович Васильев тикшернеү үткәрә.
1982 һәм 2002 йылдарҙа тарих фәндәре кандидаты Г. Н. Гарустович, 1988 йылда археолог, тарих фәндәре докторы, профессор Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы өйрәнә.
Шишмә (Балтас районы)
Шишмә (Чишма) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 152 кеше. Почта индексы — 452988, ОКАТО коды — 80208807005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Куяхтонар
Куяхтонар — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сёма йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Врадий Сергей Юрьевич
Врадий Сергей Юрьевич (3 февраль 1955 йыл) — СССР һәм Рәсәй шәрҡиәтсе ғалимы. Тарих фәндәре кандидаты (1988). Доцент.
Биографияһы
Сергей Юрьевич Врадий 1955 йылдың 6 февралендә тыуған.
1982 йылда Ленинград дәүләт университетының (ЛДУ) көнсығыш факультетын тамамлай. 1982 йылдан 2002 йылға тиклем Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетының көнсығыш факультетында уҡытыусы булып эшләй, ҡытай телдәре буйынса практик дәрестәр алып бара, Ҡытай һәм Тымыҡ океан төбәге илдәренең тарихы, мәҙәниәте, идеологияһы тураһында лекциялар уҡый.
1985—1988 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының көнсығыш факультетының Алыҫ Көнсығыш илдәре тарихы кафедраһы аспирантураһында уҡый. «Линь Цзэсюй и зарождение новых тенденций в общественной мысли Китая середины XIX века» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1988 йылдың 27 октябрендә ул «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.
1995 йылда С. Ю. Врадийҙың «Новые тенденции в общественной мысли Китая XIX в.» исемле хеҙмәте Бөтә Рәсәй гуманитар фәндәр өлкәһендәге фундаменталь тикшеренеүҙәр конкурсында еңеп сыға.
1999—2001 йылдарҙа Пекинда БМО-һының Туманный йылғаһы төбәген үҫтереү программаһы буйынса Секретариаттың консультанты сифатында эшләй.
2002—2003 йылдарҙа — Чжэньчи Милли университетының (Тайбэй, Тайвань) рус теле һәм әҙәбиәте факультетында профессор булып эшләй.
Күп тапҡырҙар сит ил юғары уҡыу йорттарында — Сингапур, ҠХР, Ҡытай Республикаһы (Тайвань), АҠШ, Япония, Корея республикаһында — стажировка үтә.
С. В. Врадий — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән өс индивидуаль монографиялар, авторы. Уның фәнни ҡыҙыҡһыныу сфераһы — Тымыҡ океан төбәге илдәренең дипломатик, сәйәси, иҡтисади үҫешенең хәҙерге этаптағы үҫеше, Ҡытайҙың яңы тарихы; яңы осорҙа ҡытай ижтимағи фекер тарихы, шәрҡиәт тарихы, рәсәй-ҡытай мөнәсәбәттәре тарихы, Япония һәм Кореяның яңы осор тарихы.
Лев-Вож-Кось-Ю
Лев-Вож-Кось-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Тула самауырҙары» музейы
«Тула самауырҙары» музейы — Тулалағы музей, унда XVIII—XX быуат самауырҙарының оло коллекция өлгөләре ҡуйылған.
Тарих
Музей 1990 йылдың 7 ноябрендә 1910—1911 йылдарҙа архитектор В. В. Сироткин төҙөгән ике ҡатлы бинала урынлашҡан, ул ҡаланың Менделеев урамында, Тула Кремле диуары янында, тора. Музей экспозицияһының нигеҙен «Тула өлкә тарихи-архитектура һәм әҙәби музейы» музей берекмәһе (уның филиалы булып самауырҙар музейы тора ла инде) йыйған самауырҙар коллекцияһы тәшкил итә.
Пашкобарда
Пашкобарда — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
«Тула самауырҙары» музейы
Тарих
Экспонаттар ике залда урынлашҡан, уларҙың һәр береһе самауыр эшләү тарихының төрлө этаптары тураһында һөйләй. Беренсе залда Тулала XVIII—XIX быуаттарҙа эшләнгән иң шәп самауырҙар йыйылған, шулар араһында — сбитенник (баллы сәй самауыры), шулай уҡ ағалы-ҡустылы Иван һәм Назар Лисициндар нигеҙләгән самауыр фабрикаһында сыҡҡан беренсе самауыр ҡуйылған. XIX быуаттың башында эшләгән Маликов һәм Сомовтар фабрикаһы самауырҙары бар. Шулай уҡ беренсе залында самауыр өсөн Парижда үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1889), Чикаго (1893), Лондон (1909), Мәскәүҙәге Бөтә Рәсәй күргәҙмәһендә(1882) һәм Түбәнге Новгородта (1896) Н. И. Баташевым алған миҙалдар бар.
Пашкобарда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Тула самауырҙары» музейы
Тарих
Икенсе залда XIX быуаттың икенсе яртыһында — ХХ быуат башында эшләнгән самауырҙар ҡуйылған. Шулар араһында самауыр яһау оҫталары Фомин, Баташев, Шемариндарҙың шәхси коллекцияларындағы самауыр фотоһүрәттәре ҡуйылған, бында 1909 йылда Николай II һәм уның балаларына бүләккә бирелгән самауырҙарҙың фотоһүрәте бар, шулай уҡ совет осоронда билдәле коммунистар өсөн «Штамп» заводы сығарған самауырҙарҙың фотоһүрәттәре тора.
Шулай уҡ иң ҙур булған биҙәү самыуырына инергә мөмкин, уның эсендә сувенир самауырҙар экспозицияһы ҡуйылған.
Хапхльнутяй
Хапхльнутяй — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәүҫәров Роберт Дамир улы
Биографияһы
Роберт Дамир улы Кәүҫәров 1941 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Ҡайынлыҡ ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1960 йылда Бөрө медицина училищеһын тамамлағас, Яңауыл район дауаханаһында башлай. 1960—1963 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәттә була. 1969 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлағас, нейрохирург булып эшләй.
1976 йылдан Өфө ҡалаһында 17-се клиник дауаханының (хәҙерге 17-се балалар клиник ҡала дауаханаһы) баш табибы. 26 йыл дауамында 670 урынлы дауахананың баш табибы булып эшләй, был ваҡытта дауаханала үҙәк һәм периферик нерв системасының ауырыуҙары һәм йәрәхәттәре ваҡытында операцияларҙең барлыҡ төрҙәре эшләнә. Уның инициативаһы буйынса 1978 йылда 17-се дауаханала 45 урынға иҫәпләнгән балалар нейрохирургия бүлеге асыла. Бүлек заманса дауалау-диагностика аппаратураһы менән йиһазландырыла: «Оптон» операция микроскобы, микрохирургия ҡоролмаһы, 1995 йылда «Соматон» компьютер томографы алына.
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 54-се Строитель һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Пиголкин Юрий Иванович
Пиголкин Юрий Иванович (23 март 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, суд медицинаһы өлкәһендә белгес, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының (2002) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
1975 йылда Владивосток медицина институтының дауалау факультетын тамамлай,   һуңынан Приморье  суд-медицина экспертизаһы бюроһында эшләй.
1991 йылда «Функциональная морфология нервного аппарата кровеносных сосудов спинного мозга в норме и при механической травме» темаһына   докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1994 йылдан 1995 йылға тиклем Приморье крайының Суд-медицина экспертизаһы бюроһы начальнигы.
1995 йылдан 2004 йылға тиклем —Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының суд-медицина экспертизаһы үҙәгендә эшләй: танатология бүлеге мөдире, фән эше буйынса директор урынбаҫары (1996), директор (2003—2004).
2001 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — И.М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһының суд медицинаһы кафедраһы  мөдире.
2002 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
2014 йылда Рәсәй Фәндәре ағза-корреспонденты.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — улар күпләп һәләк неопознанный инеү шарттарында шәхесте идентификациялау ысулдарын эшләү; гистологик тикшеренеүҙәр һәм һөйәк туҡымалары эске органдары йәшкә күләмле мәғлүмәт нигеҙендә билдәләү; суд эшләй-нарколог медицина препараттары киҫкен һәм ағыуланыуҙы диагностикалау критерийҙары.
21 монография, 3 атлас, 13 дәреслек,10 уҡыу әсбабы, «Судебная медицина и судебно-медицинская экспертиза» методик ҡулланма, Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 3  методик тәҡдиме, 4   яңы медицина технологияһы,  225  фәнни мәҡәлә, 10 уйлап табыу, шулай уҡ шәхесте  идентификациялау  диагностикаһының яңы алымын булдырғаны өсөн патент авторы.
Рәсәй юғары аттестация комиссияһы эксперты составының ағзаһы, «Судебно-медицинская экспертиза» һәм «Вестник судебной медицины» журналдарының  мөхәрририәт ағзаһы
Севан
Севан — Әрмәнстандағы күл, яҡынса 1900 м бейеклектә, Кавказдың иң ҙур күле. Майҙаны — 1240 км². Уртаса тәрәнлеге — 26,8 м, иң тәрән ере — 80 метр. Раздан йылғаһы. Севан һәм Раздан йылғалары һыуҙарын Севан каскад ГЭС-ы ҡуллана. Севан һыуҙарын тулыландырыу өсөн Арпа йылғаһына һыу ташларға тоннель төҙөлгән (48,3 км). 1978 йылда «Севан» тәбиғи милли паркы булдырылды.
Атамаһы
Күптән түгел Севан гидронимын заманса әрмән теленән сев — «ҡара» һәм ванк — «монастырь», Севанаванк монастыре диуары төҫөнән тип тәржемә ителә ине, был халыҡ этимологияһы булған. Б. э. т. IX—VI быуаттарҙа күл буйында табылған таштағы шына яҙыу расшифровкаһы Севан атамаһының урарт телендәге суниа — «күл» һүҙенән барлыҡҡа килеүен иҫбатларға ярҙам итте.
Һуңғараҡ күл Гокча (Göyçə) тип аталған, йәғни төрки телдәрҙә «күк һыу» («гек-сәй») тигәнде аңлата. «Гэкче-дениз» формаһындағы атамаһы Дрезденда һаҡланған XVI быуат «Китаби Деде Коркут» огуз героик эпосы кулъяҙмаһында осрай.
Боронғо фарсы телендә күл исеме Гаосравага тип яңғырай.
«Севан» исемдәре барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә легенда бар. Береһе буйынса, бер килен шишмә һыуын ҡаплаған ҡапҡасты һалырға онотҡан. Һыу таралып, өйҙәрҙе баҫа башлаған. Ҡасып барған кешеләр: «Шишмәне асыҡ ҡалдырған кеше ташҡа әйләнһен» тигән. Килен кеше шунда уҡ күл өстөндә күренгән ташҡа әйләнгән, уны Арснакар («килен ташы») тип атайҙар. Икенсе легенда буйынса, үҙ иленән сығып китергә мәжбүр булған ван әрмәндәре тыуған яғын хәтерләткән Севан күле буйына төпләнгән. Әммә һыуыҡ һәм ҡырыҫ климат уларға оҡшамай. Ван күленең йомшаҡ һәм йылы һауаһын иҫләп, улар әсенеү менән: «Ҡара Ван эләкте беҙгә, ҡара Ван!» тип өндәшкән. Шунан бирле күл Севан исемен йөрөтә.
Һүрәтләмә
Севан 1900 метр бейеклектә урынлашҡан, майҙаны — 1240 км² (1360 км² кимәле түбәнәйгәнсе), тәрәнлеге 83 метрға тиклем. Күлгә 28 йылға ҡоя, бер Раздан (Аракс ҡушылдығы) ағып сыға. Тектоник быуалы. Севан соҡоро ла тектоник сығышлы, быуа голоцен лаваһы түгелеүҙән килеп сыҡҡан. Севан төньяҡ-көнбайыштан — Памбак, төньяҡ-көнсығыштан — Арегуни, көньяҡ-көнсығыштан — Севан һәм Көньяҡ Севан, көнбайыштан — Гегам, көньяҡтан — Варденис тау һырттары менән уратылған. Севан — сөсө һыулы, һыу өҫтө зәңгәрһыу-күк. Һыу минералығы 700 мг/л тирәһе, ҡоро ҡалдығы 0,5 г/л. Һыу йыйыу майҙаны 4,7 мең км².
Севан экологик мәсьәләләре
Севан күле— Әрмәнстандағы берҙән-бер сөсө һыу сығанағы. Йылдан-йыл һыу кимәле түбәнәйә, шуға күрә һыуҙы һаҡлау өсөн төрлө саралар күрелә. Ташламалар ағыҙыу һәм күл кимәле төшөү матдәләрҙең биохимик алышыныу тәртибен боҙа, экосистемалар эшенә йоғонто яһай, эвтрофикация барлыҡҡа килә, йәғни һыуҙа органик матдәләр күбәйә. Эвтрофикация күлдең «йәшелләнеүенә», сифаты насарайыуына, һыуҙың эсеүгә һәм хужалыҡта ҡулланыуға яраҡһыҙ булыуына килтерә.
Фауна
Күлдә эндемик балыҡтар төрө йәшәй: севан беглуһы (мыйыҡлы балыҡ) (Barbus goktschaicus), севан храмуляһы (Varicorhinus capoeta sevangi), севан бағыры (ишхан, Salmo ischchan). Һуңғыһы тәүҙә дүрт төрлө булһа, хәҙерге ваҡытта ҡышҡы бахтак һәм боджак тигәндәре юҡҡа сыҡҡан; Севандың эндемигы, башҡа күлдәрҙән йәки килетерелгән балыҡтар уның йәшәүенә янай. Улар араһында: Ладога һәм Чуд күлдәренән алабалыҡ (Coregonus lavaretus), көмөш табан балыҡ (Carassius gibelio) һәм йылға ҡыҫалаһы (Astacus leptodactylus). .
Севан күле бассейнында «Севан» милли паркы төҙөлгән, унда дүрт ҡурсаулыҡ һәм ун заказник урын алған. Әрмән аҡсарлағы попул яцияһы ла бында (Larus armenicus), ҡоштар һаны 4000—5000 пар тәшкил итә. Күлдә туҡтаған башҡа ҡоштар — америка аҡҡошо (Cygnus columbianus), сәңкелдәк ҡаҙ (Anser erythropus), ерәнсәй сумғыс (Netta rufina), мәрйенгүҙ (Aythya nyroca), ҙур ҡарабаш сарлаҡ (Larus ichthyaetus).
Башнефть-Өфөнефтехим
Башнефть-Өфөнефтехим — Өфө ҡалаһында урынлашҡан нефть эшкәртеү компанияһы.