cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы
Факультеттары
Юридик;
Социаль-гуманитар;
Урта профессиональ белем биреү.
Аспиранттар һәм студенттарҙың һаны
2014 йылға ҡарата юғары уҡыу программаһы буйынса уҡыусы студенттар һаны 16815 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән:
Филиалдарҙа — 14076 кеше (шул иҫәптән 12056 кеше ситтән тороп)
Студенттарҙың бөтәһе лә тиерлек түләп уҡыған — 2014 йылда тик баш ойошмала ғына 220 студент-бюджетник.
2014 йылда академияла урта профессиональ белем биреү программалары буйынса уҡыусы 407 студент (бөтәһе лә көндөҙгө бүлектә) була, шуларҙан 252 кеше баш ойошмала уҡый.
Филиалдары
Академияның (2019 йылдың ғинуарына ҡарата) 12 филиалы бар :
Рейтингы
Иҡтисад университеттарының Рәсәй 2020 рейтингы буйынса (рейтингҡа иҡтисадйүнәлешле иҡтисад һөнәрҙәре булған уҡыу йорттары ла индерелгән) Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы В этом списке собран рейтинг экономических ВУЗов России. содержит высшие учебные заведения с экономическим профилем и наличием экономических специальностей.
Жабня (Шоша ҡушылдығы)
Жабня  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоша йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ташшишмә (Илеш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫтәлекле урындары
Ауылда Муса Гәрәев йорт-музейы эшләй.
Косово урмандары
Косово урмандары —Косово Республикаһыһының урман хужалығы объекттары. Бөтә ил майҙанының 41 % тәшкил итә. Урмандарҙың күп өлөшө көньяҡ-көнбайыш төбәктәрҙә, шул иҫәптән Печ, Дечани, Исток, Юник һәм Джяковица ҡалалары тирәһендә урынлашҡан. Урмандар Косово Конституцияһының айырым статьялары менән һаҡлана. Косовола бер нисә төр урмандар бар, ҡарағай урмандары өҫтөнлөклө булып тора.
Косовоның бөтә урмандары бай флора һәм фаунаға эйә, был барлыҡ Балкан төбәге өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Флораһы Балкан флораһының 25 % самаһын тәшкил итә. Иң мөһим биотөрлөлөк төбәктәре булып Шар-Планин һәм Албан Альптары тора. Косово урман массивтары миҙгел янғындарынан һәм законһыҙ ҡырҡыуҙарҙан зыян күрә.
Күҙәтеү
Косово урмандары дөйөм дәүләт әһәмиәтенә эйә һәм тиҫтәләгән закон менән яҡланған. Уларҙың майҙаны 464 800 гектар (1 148 456 акр), шул иҫәптән 278 880 гектар (689127 акр) урман хужалығының Косово агентлығы ҡарамағындағы йәмәғәт милке булып тора, ә 185 920 гектарҙы (459 418 акр) шәхси милекселәр контролгә алған.
Урмандар Косово климатына йоғонто яһай һәм тупраҡты эрозиянан һаҡлау хеҙмәтен үтәй. Урман массивтарының майҙаны 40 млн м² самаһы, тығыҙлығы гектарға 90 м³ ағас тәшкил итә. Ылыҫлы һәм япраҡлы урмандарҙан ғибәрәт.
Урман төрҙәре
Косово урман хужалығы агентлығы мәғлүмәттәре буйынса таблицала урмандар классификацияһы килтерелә : Косово урмандарының яртыһында ағастарҙың уртаса йәше 0—20 йыл араһына тура килә, икенсе яртыһын 20-40, 40-60, 60-80 йәшлек ағастар бер тигеҙ өлөшкә бүлеп биләй. Дәүләт һәм шәхси урмандарҙың өстән ике өлөшөндә үҫкән ағастарҙың олон диаметры уртаса 7 сантиметрҙан ашыу.
Урмандар ағас тибы буйынса
Косово урмандарның ҡайһы бер киң таралған төрө: :
Йыл һайын урман тергеҙеү динамикаһы
Косово территорияһының яртыһы тиерлек урман менән ҡапланған, был урмандарҙың йыллыҡ үҫешен етәрлек кимәлгә еткерә. Дөйөм ағас запасы 40 млн м3 баһалана. Йыл һайын яҡынса 1,3 млн м3 арта, йәки гектарына яҡынса 3 м3 тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта, ағасҡа булған йыллыҡ ихтыяж һәм уны ҡулланыу яҡынса 1 млн м3 етә. Был ихтияж утындың илдә иң таралған йылылыҡ сығанағы булыуы менән аңлатыла. Шулай итеп, Косово урманының ағас запасы йылына уртаса 300 000 м3 арта. Әммә, Косово урмандарының дөйөм торошон эксперттар ыңғай баһаламай.
Һаҡлау райондары
Косово территорияһы яҡынса 4,39 % һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе булып тора. Тәбиғәт ҡурсаулыҡтары, төбәк парктары, тәбиғәт ҡомартҡылары һәм милли парктар статусында булған 97 билмә бар. Майҙаны буйынса буйынса иң ҙуры Шар-Планин тауы 60 000 гектар (148 300 акр). Был билмәләрҙән башҡа Төньяҡ-Албан Альпты милли паркы итеү планы бар.
Урман ауылдары
Ҡайһы бер тораҡ пункттар урман эсендә урынлашҡан. Уларҙың күбеһе Косовоның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Шар-Планин тауҙарына һәм Төньяҡ-Албан Альптарына тура килә. Штерпце, Юник һәм Драгаш муниципалитеттары урмандарға яҡын урынлашҡан, уларға тотош урмандарҙа ятҡан ҙур булмаған бер нисә тораҡ пункт ҡарай. Косовоның башҡа күп өлөшөндә күп ауылдар өлөшләтә урмандарҙа урынлашҡан. Лепосавич коммунаһы шулай уҡ Колаоник тау массивының һирәк урманлы еренә яҡын урынлашҡан.
Закондар сығарыу
Урмандарҙы һаҡлау буйынса төп закон Косово Ассамблеяһы тарафынан 2003 йылда раҫлана. Косово Республикаһы Конституцияһы ла шулай уҡ урмандар элек раҫланған закондарға ярашлы һаҡланырға тейеш тип билдәләй. Шул ваҡыттан алып күп һанлы башҡа хоҡуҡи акттар, шул иҫәптән тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм территориаль планлаштырыу тураһындағы закондар ҡабул ителгән, әммә ул закондар етерлек кимәлдә эшләмәгән. Урмандарҙы законһыҙ файҙаланыу төп проблема булып тора. Бынан тыш, урман массивтарын күпләк ҡырҡыу урман массивтарында юғала барыусы флора һәм фауна төрҙәре өсөн ҡурҡыныс тыуҙыра.
Флора
Косово урман флораһы күп төрлө. Ул бөтә Балҡан төбәге өсөн әһәмиәткә эйә. Үҫемлектәре Балкан флораһының 25 %,Европа флораһының 18 % тәшкил итә. Урта диңгеҙ климатының йоғонтоһо аҫтында ҡайһы бер үҫемлектәр, шул иҫәптән терпентин ағасы (Pistacia terebinthus), ҡырағай спаржа (Asparagus acutifolius), әсе ломонос (Clematis flammula) һәм алтей һымаҡ сырмалсыҡ (Convolvulus althaeoides) Косовола ла үҫә.
Косово урмандарында таралған башҡа төрҙәре урта диңгеҙ климатына хас :
Юҡҡа сығыусы төрҙәр
Агентлыҡтың мөхитте һаҡлау классификацияһы буйынса Косово урмандарында үҫкән бер нисә төр үҫемлеккә юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янай :
Хайуандар донъяһы
Косово рельефының төрлөлөгө, уңайлы географик урынлашыуы һөҙөмтәһендә хайуандар донъяһы бай. Сар тауҙарында, Төньяҡ-Албан Альптарында, Копаонике һәм Мокнала урынлашҡан урмандарҙа хайуандар күп төрлөлөгө менән айырыла. Косовола 11 тәбиғәт ҡурсаулығы урынлашҡан, уларҙа түбәндәге төрҙәр тереклек итә :
Эшмәкәрлек төрҙәре
Косово урман хужалығы агентлығы, ауыл хужалығы, урман хужалығы һәм Косово хөкүмәтендә ауыл райондары үҫешенең министрлығы өлөшө Косово урмандары идаралығы өсөн һәм урман менән бәйле мәсьәләләр өсөн яуаплы учреждение булып тора. Уның статусы урмандар тураһында закон тарафынан бирелә, һәм агентлыҡ бер нисә бүлексәнән тора, улар урман хужалығын алып барыу менән эш итә..
Дөйөм 40 млн м3ағас запасынан яҡынса 1 млн м3 йыл һайын йылытыу өсөн ҡулланыла. Ағастың ҡулланыу йәки экспорт өсөн ҙур потенциалы бар, әммә бары тик ҙур булмаған өлөшө генә сәнәғәт маҡсаты өсөн ҡырҡыла. Тик 70 000-80 000 м3 самаһы ағас һуңғы тиҫтә йыл дауамында сәнәғәттә ҡулланылған, шул уҡ ваҡытта был сумманы ике тапҡыр арттырырға тигән тәҡдим бар.
Законһыҙ ҡырҡыу
Косовоның дәүләт ҡарамағындағы урмандарҙың 40 % һәм шәхси урмандарының 29 % законһыҙ ҡулланыла. Шар урмандарына ҡарат закон боҙоуҙар күп. 2008 йылда 1800 м3 самаһы ағас законһыҙ ҡырҡылған, ярты миллион евро күләмендә финанс зыян булған. Урманды законһыҙ ҡулланған өсөн 2010 йылда судҡа 7 600 самаһы дәғүә тапшырылған, әммә дәғүәләрҙең аҙ өлөшө генә тикшерелгән һәм ҡарар ҡабул ителгән. Урмандарҙы законһыҙ ҡулланыу экологияға етди хәүеф тыуҙыра. Бындай эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә, урмандар урынына ауыл хужалығы ерҙәре барлыҡҡа килә.
Урман биләмәләрен законһыҙ ҡулланыуҙы булдырмау һәм бында эшмәкәрлектән яфаланған биләмәләрҙе асыҡлау маҡсатында бер нисә хөкүмәт проекты башҡарыла. Урмандарҙы һаҡлау маҡсатында Европа Союзының һәм Косово хөкүмәтенең берлектәге проекты ойошторола. Бындай саралар ыңғай һөҙөмтә бирер тип көтөлә.
Бостон асыҡ китапханаһы
Бостон асыҡ китапханаһы (ингл.   Public Boston Library ) — АҠШ-тың иң ҙур һәм һәр кем йөрөй алырлыҡ китапханаларының береһе. Китапхана бинаһы — Америкала неоренессанс архитектураһы миҫалдарының иң яҡшыларының береһе. Китапхана Бостондың үҙәгендә, Бэк-бэй районында урынлашҡан.
Америкала шәхси берәмектәрҙең финанс ярҙамы менән файҙаланған беренсе муниципаль китапхана. Бында АҠШ-та тәүге тапҡыр китаптарҙы һәм башҡа материалдарҙы өйгә биреп ҡайтарыу рөхсәт ителгән. Хәҙер китапхана дәүләттән финанс ярҙамы ала.
Китапханаға төп инеү ишеге өҫтөндә «Бөтәһе өсөн дә бушлай» тигән яҙыу тора. Ул шулай уҡ фәнни китапханалар Ассоциацияһы ағзаһы булып тора (Төньяҡ Америка фәнни китапханаларын берләштереүсе коммерция булмаған ойошма). Донъяның иң ҙур китапханалары исемлегенә ярашлы ул 14-се урынды биләй.
Америка китапханалар ассоциацияһына ярашлы, Бостон йәмәғәт китапханаһы фондының ҙурлығы буйынса, Конгресс Китапханаһы һәм Нью-Йорк асыҡ китапханаһынан ҡала, АҠШ-тың өсөнсө китапханаһы булып тора. Ул 22,4 миллион берәмек китап тупланмаһына эйә. Китапханала сәнғәт тарихы һәм америка тарихы буйынса ҙур фонд тупланған.
Китапхана коллекцияһында 1,7 миллиондан артыҡ һирәк осрай торған китаптар һәм ҡулъяҙмалар: урта быуат ҡулъяҙмалары, Шекспирҙың тәүге баҫмалары, Джордж Тикнор коллекциялары, Даниэль Дефоның төп коллекциялары, Джон Адамстың шәхси китапханаһының төп өлөшө, Натаниэль Боудитчтың математиканан һәм астрономиянан китапханаһы һәм башҡалар бар. Был китапханала бөтә китаптарҙы ла абсолют алыу мөмкинлеге. Китапхана хеҙмәткәрҙәре китап уҡыусы билеты һорамай. Бында урыҫ әҙәбиәтенең ғәйәт ҙур йыйынтығы тупланған.
Ҡужабәков Сәлихйән Хаммат улы
Ҡужабәков Сәлихйән Хаммат улы (1908 йыл (башҡа сығанаҡтар буйынса 1909 ) — 21 март 1980 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы миномет батареяһы снарядсыһы.
Биографияһы
Сәлихйән Хаммат улы Ҡужабәков 1908 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1909 йылда) Башҡортостандың Хәйбулла районы (хәҙер Йылайыр районы) Һабыр) ауылында тыуған. 1942 йылда БАССР-ҙың Матрай районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм һуғышҡа инә. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы үткән утлы юлдарҙан башынан аҙағынаса үтә. 58-се гвардия кавалерия полкы миномет батареяһының снарядсыһы була, йәғни ҡыҙыу алыштарҙа ҡатнаша. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн бер нисә хәрби миҙалдар менән бүләкләнә. 1945 йылдың сентябрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса 1946 йылда ) демобилизациялана һәм тыуған яҡтарына ҡайта.
Йылайыр районы Һабыр ауылында 1980 йылдың 21 мартында вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә.
Кельчигейка
Кельчигейка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Анемия
Анемия — (грекса an- — кире приставка һәм haima — ҡан), аҙ ҡанлылыҡ, ҡан күләме берәмегендә гемоглобин һәм (йәки) эритроциттарҙың кәмеүе.
Классификациялырҙың үҙенсәлеге
Постгеморрагик (ҡан юғалтыуҙан барлыҡҡа килә), тимер дефицитлы (организмда тимеретешмәгәндә), фолий ҡытлығы (B12 витамины етешмәгәндә), нәҫелдән килгән гемолитик (эритроциттарҙа генетик боҙолоу булғанда) һәм тормошта барлыҡҡа килгән (эритроциттарҙың бөтөүенә булышлыҡ итеүсе ҡайһы бер дарыу препараттары һәм химик матдәләр тәьҫире булғанда) һ.б. анемияға айыралар. Киҫкен һәм хроник формаларҙа үтә.
Патогенез
Төп симптомдары: тиҙ арыусанлыҡ, тын ҡыҫылыу, физик көсөргәнеш ваҡытында йөрәктең йыш тибеүе, тире ҡатламының ағарыныуы, баш әйләнеү, күҙ алды сыбарланыуы, күреү һәләтенең кәмеүе. Диагностика өсөн клиник һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәрен ҡулланалар.
Дауалау
Дауалау медикаментоз (составында тимер, микроэлементтар булған дарыу препараттары), хирургик (елек күҙәнәктәрен күсереп ултыртыу), диетотерапия, ҡан препараттарын ебәреү. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: ҡан ағыу, йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеге һ.б.
Иҫкәртеү
Анемиябарлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән сәбәптәрҙе бөтөрөү. Башҡортостанда 2005 й. 100 мең кешегә А. м‑н дөйөм ауырыусанлыҡ 2979,3 тәшкил итә, тәүләп асыҡланған — 1172,6; шуға ярашлы 2007 йыл — 3418,1 һәм 1381,6; 2009 йыл — 3238,1 һәм 1137,1. Анемияны диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү буйныса фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла (Ә.Б.Бәкеров, В. И. Никуличева, Г. Ш. Сафуанова һ.б.). «Иммунопрепарат» пртиеһында анемияның төрлө формаларын дауалау өсөн церулоплазмин дарыу препаратын алыу технологияһы эшләнә һәм етештереүгә индерелә (А.Ғ.Исрафилов, С.Ә.Йәнекәева).
Урғалы
Урғалы (Ургала) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Урғалы ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1672 кеше. Почта индексы — 452570, ОКАТО коды — 80210834001.
Географик урыны
Тимер юл станцияһы ауылы Урғалы Әй бассейнына ҡараған Оло Урғыла йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 52 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Урғалы ауылы 1911 йылда Златоуст өйәҙе территорияһында Көнбайыш Урал (хәҙер — Көньяҡ Урал) тимер юлының Бирҙәүеш-Дружинин участкаһын төҙөгәндә Урғалы станцияһы ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Сәнәғәт үҙәге Уралды ТрансСебер тимер юл магистрале менән тоташтырыу маҡсатында, Бирҙәүештән Наҙы-Петровск йүнәлешендә 1910—1919 йылдарҙа төҙөлә.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1920 йылда Урғалы ҡасабаһындғы 35 йортта 154 кеше, ә Яҫауыл ауылындағы 109 йортта 566 кеше йәшәгән.
XX быуаттың 70-се йылдары башында 1837 йылда 6-сы Башҡорт кантоны башҡорттары нигеҙ һалған Яҫауыл ауылы Урғалыға ҡушыла. 2005 йылдан башлап хәҙерге статусына, ә 2007 йылдан — хәҙерге Урғалы атамаһына эйә.
Ауыл халҡы Урғалы магистраль газ торбаларының линия-етештереү идаралығында эшләй.
Әлеге ваҡытта Урғалы ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, участка дауаханаһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Иҡтисады
Урғалы ауылында 1980—1990 йылдарҙа төҙөлгән «Газпром трансгаз Өфө» яуаплығы сикләнғән йәмғиәткә ҡараған юл етештереү идаралығы (ЛПУ) урынлашҡан. Идаралыҡ Төмән өлкәһенә барған нефть һәм газ үткәргес торбаларҙы хеҙмәтләндерә.
Хәтер
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Яҫауылдан, Урғалынан һәм башҡа тирә-яҡтағы ауылдарҙан 418 кеше фронтҡа китә, 271 кеше һәләк була. Яҡташ яугирҙарға һәйкәл 1991 йылда ҡуйылған.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Колемасова Анастасия Дмитриевна
Колемасова Анастасия Дмитриева (23 ноябрь 1923 йыл — 13 май 2012 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Пенза өлкәһе Земетчинский районының СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығына ҡараған Заметчинский шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүсе совхоздың звеньевойы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Анастасия Дмитриевна Колемасова 1923 йылда Пенза өлкәһе Заметчинский районының Үрге Матчерка ауылында тыуа.
1948 йылдың 18 майында СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм игендән рекордлы уңыш алғаны өсөн Анастасия Дмитриева Колемасоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Анастасия Дмитриевна совхоз яңынан ойошторолғандан һуң Заметчинский районының Урицкий совхозына эшләргә күсә. Һуңғараҡ пенсияға сыға.
Метчерка ауылында йәшәй. 2012 йылдың 13 майында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнгән.
Никольский Дмитрий Петрович
Никольский Дмитрий Петрович (25 ноябрь 1855 йыл— 28 июнь 1918 йыл) — ғалим-табип, этнограф, антрополог. 1881 йылдан Екатеринбург өйәҙендә, 1882—1888 йылдарҙа Ҡыштым заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1898).
Биографияһы
Дмитрий Петрович Никольский — 1855 йылдың 25 ноябрендә (6 ноябрҙә) Пермь ҡалаһында тыуған. 1880 йылда Петербург хәрби-медицина академияһын (хәҙер С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы) тамамлағандан һуң, Ҡыштым тау заводтарында земство табибы булып эшләй. 1888 йылда Санкт-Петербургтың Невская фабрикаһының баш табибы вазифаһын башҡара. 1897 йылда медицина докторы дәрәжәһен ала. Никольский Дмитрий Петрович Рәсәй империяһының беренсе булып хеҙмәт гигиенаһы һәм производствола бәхетһеҙ осраҡтар ваҡытында беренсе медицина ярҙамы курсы булдыра. Үҙенең лекцияларын ул Тау (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт тау университеты)1897 йылдан алып, Технология (1902 й. алып) һәм политехник (1904 йылдан алып) институттарында уҡый. Табип-йәмәғәтсе булараҡ ул ғүмер буйы хеҙмәт шарттарын яҡшыртыуға әүҙем сығыш яһай. Шулай уҡ Николай Иванович Пирогов съездарында ҡатнаша. Революциянан (1917) һуң Петроград өлкә хеҙмәт бүлегенең «хеҙмәтте һаҡлау бүлегендә» хеҙмәт итә. 1918 йылдың 26 июнендә Петроградта ваба ауырыуынан вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни хеҙмәттәре башҡорттарҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. Кәҫле заводында, Ҡыштым заводтарында, Наҙы-Петровск заводында, Көньяҡ Уралдың алтын приискыларында эшләүселәрҙең санитар-гигиеник шарттарын һәм төп ауырыуҙарын, земство табиптарының эшмәкәрлеген өйрәнә. «Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү» («Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»; 1899) тип аталған хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Халыҡ араһында ғилем камиллығын таратыу буйынса комиссия менән етәкселек итә. Халыҡ университеттарын ойоштороуҙа һәм күп төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Пирогов йәмғиәтендә, антрополог, этнографтар, география йәмғиәте эштәрендә ҡатнаша. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Рус Халыҡ һаулығын һаҡлау йәмғиәтенең 4-се бүлексәһе рәйесе урынбаҫары (1898).
Шваревка
Шваревка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондас йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡотлобаева Ҡәҙриә Искәндәр ҡыҙы
Ҡотлобаева Ҡәҙриә Искәндәр ҡыҙы (10 март 1909 йыл, Ҡазан — 11 февраль 1997 йыл, Өфө) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан табип-хирург, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби табибы. Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы. Башҡортостанда санитар авиацияға нигеҙ һалған табиптарҙың береһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1962), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1954). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943) кавалеры.
Биографияһы
Ҡәҙриә Искәндәр ҡыҙы Ҡотлобаева 1909 йылдың 11 мартында Ҡазан ҡалаһында табип, йәмәғәт эшмәкәре Ҡотлобаев Искәндәр Мостафа улы (18 −1912) һәм Ҡотлобаева Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы ғаиләһендә икенсе бала булып тыуа. Башҡорт дворяндары Ҡотлобаевтар нәҫеленән.
Ҡәҙриәнән тыш уларҙың Әҙилә исемле ҡыҙҙары була. Искәндәр Ҡотлобаев — Өфө губернаһы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бөрө районы Камил ауылынан, башҡорт дворяндары нәҫеленән булған юрист Мостафа Вилдан улы Ҡотлобаевтың улы . Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы отставкалағы капитан Шәйхәттәр Ғөбәйев ғаиләһендә тыуған, бик ҙур ауырлыҡтар менән Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлаған. Мортаза Мостафа улы Ҡотлобаев Минзәлә һәм Бәләбәй өйәҙҙәрендә суд следователе була. 1910 йылда йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡан Искәндәр Ҡотлобаев үҙ теләге менән донъянан китә.
1912 йылда Раҡия Ҡотлобаева университетты тамамлау тураһында диплом ала һәм 1913 йылда ҡайныһы Мостафа Ҡотлобаев саҡырыуы буйынса Өфөгә килә.
Әҙилә һәм Ҡәҙриә Ҡотлобаевалар Өфөлә үҫә. Революцияға тиклем йәмғиәттә хөрмәтле кеше, Өфө губерна управаһына һайланған олаталары уларҙы ҡурсып тора. Раҡия Ҡотлобаева Өфө дауаханаларында эшләй, ҡатын-ҡыҙҙар һаулығы һағында тора, Өфөләге 1-се бала табыу йортона нигеҙ һала.
1934 йылда Ҡәҙриә Ҡотлобаева Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлай һәм 1932 йылда асылған Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта башлай.
1941 −1946 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була, хәрби хирург булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың мартында 16-сы гвардия кавалерия дивизияһына (112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы) военврач итеп ебәрелә, айырым медик -санитар эскадронда эвакуация һәм сортировкалау отделениеһы (19 омедсэк 16 гвардии кд гв.кк 7 гв.кк) командиры була. Дивизия менән бергә Украина, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша.
1943 йылдың көҙөндә 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы Чернигов-Припять операцияһында ҡатнаша, Чернигов ҡалаһын азат итеүҙә дивизия яугирҙарының күрһәткән батырлығы өсөн дивизияға «Черниговская» исеме бирелә.
1943 йылдың 6 октябрендә медицина гвардия капитаны (военврач 3-го ранга) Ҡәҙриә Искәндәр ҡыҙы Ҡотлобаева 1943 йылдың 19-20 сентябрендә күрһәткән батырлығы өсөн 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Архивтағы награда документындағы яҙыуҙан (яҙыу стиле үҙгәрешһеҙ бирелә):
Под неоднократными бомбежками авиацией противника в населенном пункте Березна 19 и 20.09.1943 г. в районе сильных пожаров руководила медицинской группой в количестве 3-х человек и спасла жизни 72-м раненым рядовым и офицерам, из них до 80 % тяжело раненым. 72-м раненым оказала квалифицированную медицинскую помощь и эвакуировала их в военные госпиталя.
Все раненые были обеспечены питанием, кроме того, погреба, где были сосредоточены раненые, в результате повторных бомбежек охватывались пожарами, откуда тов. Кутлубаева со своей группой их дважды переносила в другие подвалы.
1946—1968 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта. Башҡортостанда санитар авиацияла эшләй башлаған тәүге табиптар араһында Ҡәҙриә Ҡотлобаева ла була, борт-хирург вазифаһын үтәй.
1997 йылдың 11 февралендә Өфөлә вафат була.
Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы
Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы (5 июль 1914 йыл — 19 сентябрь 1989 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы 1914 йылдың 5 июлендә Башҡортостандың Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуа.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылда Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында 1-се эскадрондың ҡылыссылар отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. Ике тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» (1944, 1945) миҙалы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1946) миҙалы менән бүләкләнә.
Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы Бранденбург ҡалаһы өсөн алышта шәхси карабинынан дошмандың өс һалдатын юҡ итә. Артабанғы хәрби хәрәкәттәр барышында дошмандың һигеҙ һалдатын юҡ итә.
Һуғыштан һуң
Һуғыштан иçән-һау йѳрѳп kайтҡас, Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы бар дәрт-дарманын, кѳсѳн йәлләмәй туған колхозында эшләй. Оҫта ҡурайсы булараҡ ауылдыӊ, райондыӊ мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнаша. 60-сы йылдарҙа Сәйетбаба ауыл Советы үҙешмәкәр коллективы менән Өфөлә, Мәскәүҙә сығыш яһай.
Ветеран 1989 йылдың 19 сентябрендә вафат була.
Башҡортостан Коммунистик университеты
Башҡортостан Коммунистик университеты (май 1931 йыл — ғинуар 1933 йыл) — республика райондары өсөн партия һәм совет органдарына кадрҙар әҙерләү менән шөғөлләнгән юғары уҡыу йорто. 1933 йылдың ғинуарында Башҡортостан Юғары Коммунистик Ауыл хужалығы мәктәбенә үҙгәртелә.
ТАРИХЫ
Башҡортостан Коммунистик университеты 1931 йылдың май айында ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1931 йылдың 11 мартындағы һәм ВКП(б)-ның Башҡортостан Өлкә Комитетының 1931 йылдың 25 майындағы ҡарарҙары нигеҙендә ойошторола.
Башҡорт Коммунистик университеты БАССР райондары өсөн партия һәм совет кадрҙарын әҙерләү менән шөғөлләнә. Юғары уҡыу йортонда өс бүлек эшләй: көндөҙгө, киске һәм ситтәр тороп уҡыу бүлектәре һәм партия активын ҡайтанан әҙерләү буйынса курстар. Университет БАССР-ҙың Мәғәриф буйынса Халыҡ Комиссариаты ҡарамағында була. Уҡыу йорто түбәндәге структура буйынса эшләй: кафедралары булған уҡыу-уҡытыу бүлеге, административ-хужалыҡ бүлеге, секретариат, ревизия комиссияһы, студент ойошмалары.
1931 йылдың майынан 1933 йылдың ғинуарына тиклемге осорҙа Башҡорт Коммунистик университеты республика өсөн 56 юғары квалификациялы белгес әҙерләп сығара.
Бындай университеттар иң тәүге сиратта эре ауыл хужалығы төбәктәре үҙәгендә асыла, ә Өфө тап шундайҙар иҫәбендә инә. Студенттарҙы матди йәһәттән тәьмин итеүҙе дәүләт үҙ өҫтөнә ала: уларға лайыҡлы стипендия түләнә, дөйөм ятаҡтан урын бирелә һәм заманына күрә көнкүрештәрен яйға һалыу мөмкинлеге лә булдырыла. Уҡыу йортон асҡанда тағы ла төбәктең административ һәм мәҙәни үҙәге булған ҡала йәштәргә дөйөм, һөнәри белем алыу һәм рухи талаптарын ҡәнәғәтләндереү өсөн дә ҡулай урын булыуы ла иҫәпкә алына.
1932 йылдың сентябрендә улар колхоздпар, совхоздар, Машина-трактор станциялары (МТС-тар), партияның район комитетарына етәксе кадраҙар әҙерләүсе юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәптәренә әйләндерелә.
Жидоховка
Жидоховка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоша йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Артемьев Александр Спиридонович
Артемьев Александр Спиридонович (14 сентябрь 1924 йыл — 5 август 1998 йыл) — сыуаш прозаигы, шағир, әҙәби тәнҡитсе һәм тәржемәсе. Сыуашстандың халыҡ яҙыусыһы.
Биография
Александр Спиридонович Артемьев 1924 йылдың 14 сентябрендә Сыуаш автономиялы өлкәһенең Яҙернә өйәҙе Тури-Выла (хәҙерге Сыуаш Республикаһының Әлек районына ҡарай) ауылында тыуған. Сыуашстандың Красночетай районы Штанаши ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, һуғышҡа китә. Башта ул рядовой, артабан кесе командир. Нацист Германияһын еңгәндән һуң Маньчжурияла һуғыша. Һуғыштарҙа өс тапҡыр яралана. Миҙал менән бүләкләнгән.
Демобилизациянан һуң тыуған ауылында уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, «Ялав» һәм «Тыван Атыл» журналдарының яуаплы секретаре булып эшләй, бер үк ваҡытта ситтән тороп А.М. Горький исемендәге әҙәби институтта уҡый. Шул йылдарҙа үҙенең беренсе лирик шиғырҙарын баҫтыра.
1951 йылдан СССР Яҙыусылар берлегендә.
Әҙәби ижадын шиғырҙарҙан башлай. Уның һүҙҙәренә яҙылған халыҡ яратҡан йырҙар: «Ах, пĕлесчĕ» (Ах, белергә ине), «Çуралнă çĕршыв» (Тыуған яҡ), «Салам юрри» (Салам йыры) һәм башҡалар.
А.Пушкин, М. Лермонтов, И. Тургенев, Л. Толстой, И. Гете һ. б. әҫәрҙәрен сыуаш теленә тәржемә итә.
Әҙип 1998 йылдың 5 авгусында Чебоксар ҡалаһында вафат була.
Теләкәй
Теләкәй (Телекеево) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 316 кеше булған Почта индексы — 452276, ОКАТО коды — 80230832002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Албан милли кейеме
Албан милли кейеменең 200-ҙән ашыу варианты бар. Традиция буйынса бөтә Албания ла, албан телендә һөйләшкән территорияларҙа һәм албан субэтник төркөмдәрендә (мәҫәлән, Италияла арберештар, Грецияла арваниттар, Хорватияла абанасиҙар) шундай милли кейем кейәләр. Традицион костюм кеше йәшәгән төбәккә, социаль сығышына, йәшенә һәм диненә ҡарап айырыла.
1950-се йылдарға тиклем Албанияла көндәлек тормошта милли кейем киң таралған була. Һуңыраҡ, бигерәк тә йәштәр араһында, уны көнбайыш өлгөһөндәге кейем алмаштыра. Ҡайһы бер оло йәштәге кешеләр бөгөн дә көндәлек тормошта традицион милли кейемгә өҫтөнлөк бирә. Төрлө фольклор коллективтары милли кейемдә сығыш яһай, албандар байрам көндәрендә традицион милли кейем кейергә ярата.
Ваҡыт үтеү менән ғәҙәти албан кейеменә лә үҙгәрештәр инә. Һәр төбәктең үҙенә генә хас кейеме бар. Кейемдең үҙгәреүенә тышҡы мәҙәни факторҙар ҙур йоғонто яһай, мәҫәлән, ислам диненең инеүе һәм ғосман осоро йоғонтоһо күҙәтелә. Албания буйодороҡһоҙлоҡ алғандан һуң традицион кейем көнбайыш модаһына эйәреп үҙгәрә.
Ҡатын-ҡыҙ кейеме
Албанияның таулы төбәгендә ҡатын-ҡыҙ ҡайма менән биҙәкләп тегелгән оҙон етен күлдәктә йөрөгән. Был күлдәк өҫтөнән ике алъяпҡыс кейер булғандар, йәки күлдәк бәләкәй генә нағыштар менән биҙәлгән. Тауҙарҙа йәшәгән албан ҡатын-ҡыҙының ҡыҫҡа курткаһы алтын төҫөндәге бау менән бәйләнгән, биҙәү өсөн аппликация һәм сәсәктәр ҡулланылған. Юбкалары ҡыңғырау сәскәһе формаһында булған. Албанияның төньяғына ҡарай, Мирдит районында йәш ҡыҙҙар ҡыҙыл сәсәкле билбау, оло йәштәге ҡатындар ҡара сәсәкле билбау таҡҡан. Зерчани төбәгендә ҡатын-ҡыҙ еңһеҙ күлдәк кейгән. Ҡалаларҙа йәшәгәндәре кизе-мамыҡ йәки ебәк туҡыманан тегелгән шароварҙар кейгән. Ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ир-егеттәр тыштан оҙон йылы кафтан —джуббала йөрөгән. Баш кейеме — йә яулыҡ, йә япма.
Ир-егеттәр кейеме
Традицион ирҙәр кейеме — фустанелла, ул Албанияның көньяғында киң таралған. Төньяҡта оҙон аҡ ыштан тирчетта йөрөгәндәр. Өскө яҡҡа күлдәк, жилет кейгәндәр. Тоҡҡа оҡшатып тегелгән ыштан потурэ киң таралған була, уны ғәҙәттә куртка менән бергә кейгәндәр. Баш кейеме — феска, шулай уҡ буйлы тюрбан. Албандарҙың милли баш кейеме кече тип атала.
Һәйбәт (Башҡортостан)
Һәйбәт (Хайбатово) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 143 кеше. Почта индексы — 452570, ОКАТО коды — 80210834004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)
Дуҫлыҡ ордены  — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Рәсәй Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы 442-се указы менән булдырылған.
Үҙәк разведка идаралығы
Үҙәк разведка идаралығы (The Central Intelligence Agency, CIA) — АҠШ-тың разведка ойошмаларының береһе. Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәтенә буйһона. Үҙәк разведка идаралығының штаб-фатиры Лэнгли округында (Виргиния) урынлашҡан.
Уның хеҙмәткәрҙәре Америка Ҡушма Штаттарының вәкиллектәрендә эшләй.
Яңы Арыҫлан
Яңы Арыҫлан (Новый Арслан) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Бишҡурай ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452793, ОКАТО коды — 80251805005.
Исеме
Ауылдың исеме ‘яңы’ һүҙе һәм Арыҫлан тигән кеше исеме ҡушып яһалған
1920 йылда ауылда 289 татар йәшәгән 55 ихата иҫәпләнгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр татарҙар (62 %), башҡорттар (38 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Һыулы Ҡыҙыл
Ҡоро Ҡыҙыл, ''иҫк. Һыулы Ҡыҙыл'' (Сухой Кызыл) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: Өршәк. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кидат
Кидат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мендель йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Ярһыу ат
Ярһыу ат (Crazy Horse) (5 сентябрь 1840 — 1877) — Америка индейҙарының Оглала ырыуының хәрби башлығы. Ете ырыу иттифағына (Лакота) инә. Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте менән килешеүҙәр төҙөүгә ҡаршы була.
Кидат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы
Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы (Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович; 21 май 1955 йыл — 2001 йыл) — Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Башҡортостан Республикаһының беренсе  саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—1999). Милләте - башҡорт.
Биографияһы
Ишморат Ғәйфулла улы Абайҙуллин Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Ҡанаҡай ауылында 1955 йылдың 21 майында тыуған.
1987 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1972 йылда тыуған районында «Коммунизм» колхозында башлаған һәм шунан армия сафына алынған. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Стәрлетамаҡ совхоз-техникумына уҡырға ингән.
1979—1985 йылдарҙа «Коммунизм» һәм «Ҡыҙыл партизан» агроном, баш агроном вазифаларында эшләгән.
1985—1990 йылдарҙа Салауат Юлаев исемендәге колхозда партком секретары булған.
1990—1995 йылға тиклем Ишембай районының Сәлих ауыл хакимиәте башлығы булған.
1995 йылда Ишморат Ғәйфулла улы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—1999) итеп һайлана һәм Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһында профессиональ нигеҙҙә эшләргә Өфөгә саҡырыла.
Яҡупов Әхмәт Ширәй улы
Яҡупов Әхмәт Ширәй улы (Якупов Ахмед Ширеевич (Ширсевич, Шарнеевич)) ((1901 ― 28.2.1945) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты (башҡа мәғлүмәттәр буйынса гвардия старшинаһы.
Биографияһы
Яҡупов Әхмәт Ширәй улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ғафури районы Имәндәш ауылында тыуа. «Салауат» колхозында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылда Красноусол военкомыты хәрби хеҙмәткә саҡыра. Һуғыш йылдарында 7-се кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһының 58 гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
«Аттарҙы яҡшы тәрбиәләй, уның ҡарамағындағы аттар һәр ваҡыт туҡ, хәрби хәрәкәттәр барышында хәрби составты аҙыҡ-түлек менән ваҡытында тәьмин итеп торҙо» тиелгән яугирҙың хәрби наградаға тәҡдим ителгән рәсми хатта.
Яҡупов Әхмәт Ширәй улы яраларғандан һуң 1945 йылдың 28 февралендә вафат була. Германияның Ландсберг-на-Варте ҡалаһында (хәҙерге Польшаның Гожув-Велькопольски ҡалаһында) ерләнгән.
Ғәрнати
Әбү Хәмит Мөхәммәт әл-Гарнати (أبو حامد الغرناطي‎) — ғәрәп сәйәхәтсеһе, ислам миссионеры (1080—1170). Тулы исеме Әбү Хәмит мөхәммәт ибн Абд ар-Рахим әл-Ғәрнатиәл-Андалуси. Тыуған урыны Гранада, Әл-Андалус, Испания. Искәндәриәлә, Ҡаһирәлә (Мысыр) уҡый. Һөнәре: мосолман хоҡуғы, фиҡһ.
Биографияһы
1123 йылдан һуң әл-Ғәрнатидүрт йыл Бағдадта йәшәй, киләсәктә бер нисә хәлифәнең вәзире буласаҡ Ибн Хубайрҙың ҡунаҡсыллығы менән файҙалана. Шунда уның тәүге улы, Хәмит тыуа, ошо улы буйынса маҡтаулы ҡушамат ала (кунья) Әбү Хәмит («Хәмит атаһы»).
1130 йылда әл-Ғәрнатиҙур сәйәхәт башлай. Ул Көньяҡ Әзербайжанда Абхар һәм Әрдәбил ҡалаларына, Дағстанда Дербент ҡалаһына килә. Киләһе йылда әл-Ғәрнатибер ни тиклем ваҡыт Саҡсин ҡалаһында, Волганың түбәнге ағымында йәшәп ала. Дәрбәнттә (Дербент) (йәки Дербент эргәһендәге ҡасабаларҙың береһендә) уны әмир ҡабул итә, ул әмиргә мосолмандарҙың хоҡуҡтары буйынса дәрестәр бирә. Саҡсинда уның янына урындағы фикыһ белгестәре йыйыла, улар юриспруденцияла ҡатмарлы осраҡтарҙы хәл итеү буйынса һорауҙар менән киләләр.
1150 йылда, «Славян йылғаһы» буйлап китеп, Болғарҙан Русь дәүләтенә килә. Ул Русь дәүләтендә булған берҙән-бер мосолман авторы һәм хатта йылъяҙмаларҙа ла булмаған шундай мәғлүмәттәр бирә: ''«Һәм мин славяндар ҡалаһына килдем, ул „Тау[од] Куйав“ (Киев) тип атала. Ә унда меңләгән „мәғриблеләр“, ҡиәфәттәре буйынса төркиҙәр, төрки телендә һөйләшәләр һәм төркиҙәр кеүек уҡ аталар. Был илдә улар беджнак (бәшнәктәр) исеме аҫтында билдәле. Һәм мин бағдадлыларҙан бер кешене осраттым, уның исеме Кәрим ибн Фәйрүз әл-Джаухари, ул был мосолмандарҙың береһенең [ҡыҙына] өйләнгән. Мин был мосолмандарға йома намаҙы ойошторҙом һәм уларға йома вәғәзен өйрәттем, ә улар йома намаҙын белмәйҙәр ине».''
Киев, Саксин һәм Хорезм аша әл-Ғәрнати Мәккәгә хажға килә. Мәккәнән Бағдадҡа ҡайта, унда уның элекке танышы Ибн Хубайра инде бишенсе йыл әл-Муктафи хәлифе вәзире булған була.
Хеҙмәттәре
Әл-Ғәрнати хеҙмәттәрендә башҡорттар, болғарҙар, бәшнәктәр, хазарҙар һәм башҡаларҙың йәшәгән биләмәләре, уларҙың хужалығы, теле, риүәйәттәре, легендалары хаҡында, тағы ла этнографик һәм фольклор материалдар тупланған.
Әл-Ғәрнати бер нисә сәйәхәт китабы яҙа: My Риб ән бад Аджаиб әл-Мәғриб («Мәғриб мөғжизәләренең ҡайһы берҙәренең асыҡ тасуирланышы») һәм Тухфат әл-албаб ва сухбат әл-әҙәп («Аҡыллыларға бүләк һәм мөғжизәләрҙән һайланмалар»), улар мосолман донъяһында ҙур уңыш ҡаҙаналар. Был әҫәрҙәрҙә Волга, Дон йылғалары тураһында, шулай уҡ Болғар иле, Русь, Киев тураһында, сауҙа формалары тураһында, славяндарҙың көнкүреше тураһында һәм шуларға оҡшаш мәғлүмәттәр бар, улар ғәрәп ғалимдары тарафынан киң ҡулланыла. Был хеҙмәттәр «Башланғыс йылъяҙманы» раҫлайҙар һәм Киев Русе тарихы буйынса мөһим сығанаҡ булып торалар.
Дыуанкүл
Дыуанкүл- (Дуванкуль, Дуван-Куль, Большой Дуван-Куль) —  Силәбе өлкәһендәге Хомутинино ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ һәм  Дыуанкүл ауылынан төньяҡтараҡ урынлашҡан тоҙло күл. Күлдең күп өлөшө өлкәнең Уйылға районы Рождественское һәм Хомутинино ауыл биләмәләре ерҙәрендә урынлашҡан. Бәләкәйерәк өлөшө  — Эткүл районы Ҡаратабан ауыл биләмәһендә майҙан биләй.Мейәс йылғаһы бассейнына ҡарай
Гидроним
Күлдең атамаһы дыуан тигән башҡорт ҡәбиләһе + күл һүҙе ҡушып яһалған.
Тасуирлама
Һыу киҫелеше диңгеҙ кимәленән 211,3 м бейеклектә булғанда һыу майҙаны 61,5 км² тәшкил итә. Максималь тәрәнлек — 4,2 м, уртаса — 1,9 м
1950 йылда Дыуанкүл төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан Оло Һарыкүлгә канал менән тоташтырылғанға тиклем уның майҙаны  40 км² булған. 1990-сы йылдар башында каналды япҡандан һуң ул ваҡыты-ваҡыты менән генә файҙаланыла, шуға күрә хәҙер күлде туйындырып торған төп сығанаҡтар - ер аҫты һыуҙары һәм ташҡын ваҡытында инеп ҡалған һыу.
Инюха (Иваньковск һыу һаклағысы ҡушылдығы)
Инюха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иваньково һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 3022 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таҡйылға
Таҡйылға (Такелга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәккә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шемейная
Шемейная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Полуденный Кондас йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҡупов Ғимран Гәрәй улы
Яҡупов Ғимран Гәрәй улы (1913 йыл — июль, 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙылармеец. Һуғышҡа тиклем колхоз рәйесе була.
Биографияһы
Ғимран Гәрәй (ҡайһы бер документтарҙа Ғәббәс улы) Яҡупов 1913 йылда Йомағужа (хәҙер Мәләүез) районы Түбәнге Таш ауылында донъяға килгән. Һуғышҡа тиклем ауылда колхоз рәйесе булып эшләгән. 1941 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында ул ваҡыттағы Курск өлкәһе (хәҙерге Липецк өлкәһе) Икенсе Тербуны ауылы янында Брянск фронтының бер участкаһында 1942 йылдың июлендә немец ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Майор Ғариф Маҡаевтың 313-сө кавалерия полкында хеҙмәт иткән. 1942 йылдың 22 июлендә һәләк булған, туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Ҡатыны — Хәйриә Кинйәбулат ҡыҙы (1915—2013), 1942 йылда фронтҡа китер алдынан иптәшен һуңғы тапҡыр Алкино станцияһына барып күрә. Дүрт балаһын яңғыҙы ҡарап үҫтерә.
Хәтер
Ғимран Гәрәй улы Яҡупов исеме Липецк өлкәһе Икенсе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендәге обелискка яҙылып ҡуйылған.
София Йованович (һалдат)
София Йованович (Софија Јовановић; 1895, Белград — 1979, Белград) — Беренсе һәм Икенсе Балҡан һуғыштарында, Беренсе донъя һуғышында Сербия короллегенең Ҡораллы көстәре ирекмәне. Наредник (сержант) завниеһына эйә булған, 13 орден һәм миҙал менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Белградта Душан урамында йәшәгән ит һатыусы Йовановичтың ҡыҙы. Йованович бер нисә ҡыҙҙың атаһы булған, ләкин ғаиләһендә бер ул да булмауына үкенгән. София бала саҡта атаһыҙ тороп ҡалған. Мәктәпте Беренсе Балҡан һуғышы башланған 1912 йылда тамамлаған. Ул халыҡ оборонаһы вәкилдәренә үҙ теләге менән килгән. Комиссия вәкилдәре Софияға хәрби хеҙмәттән баш тартырға йәки яралыларға ярҙам итер өсөн кәмендә шәфҡәт туташы булырға тәҡдим иткән, ләкин ул быға ҡырҡа ҡаршы булған. Һөҙөмтәлә дарыуханасы Карич, капитан Воислав Танкосич һәм майор Милан Васич («Тау батшаһы» ҡушаматы менән билдәле) ингән комиссия рөхсәт биргән.
София – Сербия армияһында тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе. Ул Прокупле һәм Вранск-Мунса ҡалаларында уҡыу күнекмәләрен үтә, ә уның тәүге алыштары Црне-Чук һәм Вел-Главала була. София фронт һыҙығы аръяғына сығыу, диверсиялар һәм киҫкен һөжүмдәр ойоштороу менән шөғөлләнә. Уға бик күп наградаларға эйә була, ә француз репортёрҙары уны «Сербияның Жанна д'Аркы» тип атай. 1912 йылда Париждың Le Petit Journal журналының беренсе битендә уның фотоһы донъя күрә. Икенсе Балҡан һуғышы тамамланғас, София тимер юлдар дирекцияһына чиновник булып эшкә юллана. Тиҙҙән Беренсе донъя һуғышы башланған. София армияға кире ҡайта. 1914 йылдың 28 июленән 29-ына ҡарай төндә ул, Австро-Венгрияның һөжүмен кире ҡаҡҡан Белград өсөн беренсе алышта ҡатнаша. Срем ирекле отряды составында ул дошмандың позицияһын белеү һәм Земунға телефон линияһын өҙөү өсөн Сава йылғаһы аша Срем ҡалаһына күскән Сербия яугирҙарының беренсе төркөмө менән командалыҡ итә. София менән бергә Мирослав Голубович, Предраг Караклаич, Павле Арсенич һәм Миливое Лазаревич һөжүмгә бара. Улар үҙҙәре менән ике Сербия флагын ала һәм уларҙы вышкаларға ҡуйған, һуңынан боеприпастар менән ҡоралдарҙы алып, кире Белградҡа ҡайтҡан.
София Йованович Дрина йылғаһы буйындағы һәм Колубарҙағы алыштарҙа ҡатнаша. 1915 йылдың октябрендә Германия империяһының Сербияға һөжүме башланғас, ул Ада-Циганлиянан алып Дорчолға тиклем майор Драгутин Гаврилович етәкселегендәге киңлекте обороналап, Белград өсөн алыштарҙа ҡатнаша, һуңынан Сербия армияһы менән Албанияға сигенә һәм Салоники фронтын өҙөүҙә, шулай уҡ Белградты азат итеүҙә ҡатнаша. Алыштарҙың береһендә ул яраланған, уның табанын киҫкәндәр, һәм София инвалид булып ҡалған. Һуғыш ваҡытында ул йәмғеһе 13 наградаға лайыҡ булған.