cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Милли хоккей лигаһы
Стэнли Кубогы плей-офы
Стэнли Кубогы плей-офы — төшөп ҡалыу турниры, командалар дүрт еңеүгә тиклем уйнай. Матчтың төп ваҡыты тигеҙ иҫәп менән тамамланһа, беренсе шайбаны индергәнгә тиклем овертайм уйнала. Стэнли Кубогындағы овертаймдар тулы ҡиммәтле егерме минутлыҡ периодтар кеүек уйнала, уларҙа 5 х 5 ялан уйынсыһы ҡатнаша, ә даими миҙгелдең овертаймдарында ғәҙәттә 3 х 3 ялан уйынсыһы биш минут уйнай. Бынан тыш, плей-офф овертаймдары, даими миҙгелдәге кеүек, штраф ташлауҙары серияһы менән тамамланмай, ә командаларҙың береһе шайба индергәнсе дауам итә. Даими миҙгелдә юғарыраҡ урын алған команда өҫтөнлөккә эйә — өйөндәге боҙҙа бер уйынға күберәк уйнай. Беренсе, икенсе, кәрәк булһа, бишенсе һәм етенсе уйындар — был команданың боҙонда, ҡалғандары даими миҙгелдә түбәнерәк урын алған команданың боҙонда уйнала.
Трофейҙар һәм бүләктәр
Милли хоккей лигаһы йыл һайын бер нисә трофей тапшыра. Иң абруйлы клуб призы — Стэнли Кубогы, ул Стэнли Кубогының плей-офы еңеүсеһенә бирелә. Даими миҙгел йомғаҡтары буйынса иң күп мәрәй алған еңеүсегә Президент кубогы тапшырыла. Уйынсыларҙың һәм ҡапҡа һаҡсыларының статистика күрһәткестәренә таянып бирелә торған трофейҙар ҙа бар. Мәҫәлән, «Арт Росс Трофи» миҙгелдең иң яҡшы бомбардирына бирелә (голдар + тапшырыуҙар), лиганың иң яҡшы снайперына «Морис Ришар Трофи» һәм даими миҙгел йомғаҡтары буйынса уйындарҙа ҡапҡаға уртаса иң әҙ гол үткәргән ҡапҡа һаҡсыһына «Уильям М. Дженнингс Трофи» тапшырыла.
Айырым уйынсыларға бирелгән башҡа приздар НХЛ клубтары булған ҡалаларҙа НХЛ Журналистар ассоциацияһы вәкиллектәренең йә командалар тренерҙарының тауыш биреүе һөҙөмтәһендә бүленә. Миҙгелдең иң баһалы уйынсыһына тәғәйенләнгән «Харт Трофи» призы журналистар араһында тауыш биреү һөҙөмтәһендә тапшырыла. «Везина Трофи» миҙгелдең иң яҡшы голкиперына бирелә, ә тауыш биреү НХЛ командаларының баш тренерҙары араһында үткәрелә. «Джеймс Норрис Трофи» менән — миҙгелдең иң яҡшы һаҡсыһы, «Колдер Трофи» менән яңы уйынсыларҙың иң яҡшыһы бүләкләнә. НХЛ-да 25-тән кәмерәк уйында ҡатнашҡан уйынсы ғына яңы тип һанала. «Леди Бинг Трофи» наградаһы намыҫлы спорт көрәше өлгөһө булған һәм уйын оҫталығы күрһәткән хоккейсыға тапшырыла. Был өс награда НХЛ Журналистар ассоциацияһы вәкиллектәре биргән тауыштарға ҡарап бирелә.
Даими миҙгел наградаларынан тыш, Стэнли Кубогының плей-офф уйындары һөҙөмтәләренә ҡарап тапшырыла торғандары бар. «Конн Смайт Трофи» плей-офтың иң яҡшы уйынсыһына тапшырыла. НХЛ Журналистар ассоциацияһы фекеренә ярашлы миҙгелдең иң яҡшы тип табылған тренеры «Джек Адамс Эворд» призын ала. Милли хоккей лигаһы һәр призға дәғүә иткән өс кандидат исемен баҫтырып сығара һәм бүләкләү тантанаһында еңеүселәрҙе атай.
Хоккей даны залы
Уңышлы карьераға эйә булған уйынсылар, тренерҙар һәм рәсми кешеләр "Хоккей даны залы"на индерелә ала. Уйынсы, хоккей карьераһы тамамланып, өс йыл үткәс кенә залға һайлана ала. Әгәр уйынсының ҡаҙаныштары етерлек дәрәжәлә ҙур тип табылһа, был ҡағиҙәнең боҙолоуы ла ихтимал. Уэйн Гретцки 1999 йылда был мөҙҙәте тамамланмайынса "Дан залы"на һайланған һуңғы уйынсы була
«Хоккей даны залы» Канаданың Торонто ҡалаһындағы «BCE Place» бинаһында урынлашҡан, ул 1943 йылда булдырылған. Тәүге 12 уйынсы 1945 йылда индерелә. Үтеп киткән 70 йылдан ашыу осорҙа Залға 300-ҙән ашыу уйынсы, тренер, функционер һәм журналист индерелгән.
Телевидение
Милли хоккей лигаһы уйындарын Төньяҡ Америкала түбәндәге телеканалдар тота: АҠШ-та — NBC селтәре каналдары, Канадала — Sportsnet, CBC, TVA, TVA Sports (һуңғы икеһе француз телендә), ике илдә лә — NHL Network. 2005 йылдың уртаһында, 2004-05 локаутынан һуң, Американың ESPN кабелле телеканалы киләһе миҙгелгә НХЛ менән контрактты оҙайтмаҫҡа була. Ошо арҡала лига телетрансляциялау хоҡуғын һатып эшләп алырға мөмкин булған 60 миллион долларҙы юғалта. Унан да алдараҡ ABC телеканалы уйындан сыға уның урынын НХЛ өсөн отошһоҙораҡ шарттарҙа NBC биләй. 2010/11 миҙгеле тамамланыуға НХЛ менән NBC араһындағы договорҙың мөҙҙәте тула. ESPN каналы матчтарҙы ҡабат күрһәтә башлау теләген белдерә, ләкин НХЛ NBC менән 10 йылға яңы килешеү төҙөй. Канадала матчтарҙы трансляциялау хоҡуғына 2014/2015 миҙгеленән Rogers Communications компанияһы эйә. Контракт 12 йылға, 5,232 миллиард Канада долларына төҙөлгән.
Рәсәйҙә даими миҙгел матчтарын һәм Стэнли Кубогының плей-офф уйындарын 2011/2012 миҙгеленә тиклем «НТВ-плюс» менән Viasat Sport трансляцияланы. 2011/2012 миҙгелендә трансляциялау хоҡуғын ВГТРК алды һәм матчтарҙы Россия-2 менән Спорт-1 каналдары күрһәтте. 2012/2013 миҙгеленән НХЛ уйындары Рәсәйҙә трансляцияланманы. 2016 йылда Матч ТВ телеканалы 2016 йылғы Стэнли Кубогы матчтарын күрһәтеү хоҡуғын һатып алды. 2016 йылдың уртаһында «Медиа Альянс» компанияһы НХЛ матчтарын Рәсәйҙә күрһәтеү хоҡуғын 3 йыллыҡ мөҙҙәткә алды. Матчтарҙы «Eurosport» каналы күрһәтә.
Командалар
2013 йылдың февралендә НХЛ дивизиондарҙың яңы структураһын тәҡдим итә. Конференциялар һаҡлана, әммә дивизиондар һаны алтынан дүрткә ҡалдырып кәметелә (һәр конференцияла икешәр). Уйынсылар профсоюзы был планды хуплай. Үҙгәрештәр 2013/2014 миҙгеленән көсөнә инә. Плей-офҡа һәр дивизиондан иң яҡшы өсәр команда һәм тағы һәр конференциянан ике команда мәрәйҙәренә ҡарап алына. Эдмонтон Ойлерз, Хартфорд Уэйлерз (ныне Каролина Харрикейнз), Квебек Нордикс (ныне Колорадо Эвеланш) и оригинальный Виннипег Джетс (ныне Аризона Койотис) вступили в НХЛ в 1979 как часть ВХА после объединения с НХЛ. *  — отмечены команды, совершившие переезд.
Маскоттар
Лиганың бөтә командалары ла (икеһенән башҡа) үҙ маскотына (тылсым) эйә.
Һылтанмалар
(файл меток KMZ для Google Earth) НХЛ командалары
Табиптар эше
Табиптар эше (ҡоротҡос табиптар йәки ағыулаусы табиптар эше), тикшереү материалдарында МГБ-лағы сионистик заговоры тураһында, шулай уҡ Абакумов эше — бер нисә совет етәкселерен үлтереүҙә йәки заговор ойоштороуҙа ғәйепләнгән күренекле совет табиптары төркөмөнә ҡаршы енәйәт эше. Кампанияның башы 1948 йылға ҡарай: табип Лидия Тимашук электрокардиограмма һөҙөмтәләре буйынса Ждановҡа миокард инфаркты диагнозын ҡуя, әммә Дауалау-санитар идаралығы етәкселеге уны башҡа диагноҙ яҙырға күндерә һәм Ждановҡа икенсе төрлө дауалау яҙа, һөҙөмтәлә Жданов вафат була.
1953 йылдың ғинуарында ҡулға алыныу буйынса белдереүҙә « „террористик төркөмө“ ҡатнашыусыларының күпселеге (Вовся М. С., Коган Б. Б., Фельдман А. И., Гринштейн А. М., Этингер Я. Г. һәм башҡалар) американ разведкаһы тарафынан башҡа илдәрҙә йәһүдтәргә матди ярҙам күрһәтеү өсөн булдырылған „Джойнт“ халыҡ-ара йәһүд буржуаз-милләтсел ойошмаһы менән бәйле булған». Ошо төркөм менән бәйләнештәрҙә элегерәк Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты эше буйынса ҡулға алынғандар ҙа ғәйепләнә. Әлеге эш урыны-урыны менән йәһүдтәргә ҡаршы характер ала һәм СССР-ҙа 1947—1953 йылдарҙа «тамырһыҙ космополитизм менән көрәш» буйынса дөйөм кампания менән берләшә.
Табиптар төркөмө ҡулға алынғандан һуң кампания бөтә Советтар Союзына тарала, әммә Сталиндың вафатынан һуң, шул уҡ йылдың март айында, туҡтатыла. 3 апрелдә «табиптар эше» буйынса ҡулға алынғандар иреккә сығарылалар, эштә тергеҙеләләр һәм тулыһынса аҡланалар.
Тарих башы
Табиптар эше СССР-ҙа алдағы йылдарҙа үткәрелгән сәйәсәттең кульминацияһы булып тора.
1948 йылдан башлап СССР-ҙа космполитизм менән көрәш буйынса кампанияһы үткәрелә, ул антисемит формаларын ала, сөнки «тамырһыҙ космополиттар» ролендә йыш ҡына йәһүд фамилиялы кешеләр булып сыға. Яуаплы вазифаларға йәһүдтәрҙе ҡуймаҫҡа тигән иғлан ителмәгән күрһәтмәләр барлыҡҡа килә.
1952 йылда Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты эше тамамлана, уның һөҙөмтәһендә 13 билдәле йәһүд эшмәкәре атып үлтерелә, 100-ҙән ашыу кеше репрессиялана. Ҡорбандар араһында Боткин исемендәге хәстәхананың баш табибы Б. А. Шимелиович була. СССР-ҙа бынан алда ла табиптар аңлы рәүештә ауырыуҙарҙы үлтереүҙә ғәйепләнгән суд процестары үтә, мәҫәлән, Өсөнсө Мәскәү процесы (1938), хөкөм ителеүселәр араһыда Горькийҙы һәм башҡаларҙы үлтереүҙә ғәйепләнгән өс табип була (И. Н. Казаков, Л. Г. Левин һәм Д. Д. Плетнев).
Бынан тыш, Көнсығыш Европа илдәрендә бер нисә сәйәси суд процестары үтә, уларҙа «хыянатсылыҡ» һәм «капитализмды тергеҙеү» ғәҙәти ғәйепләүҙәрҙән тыш яңыһы өҫтәлә — «сионизм». 1952 йылдың ноябрендә Чехословакиялағы процеста республика президентын һәм бер үк ваҡытта Чехословакия компартияһы Рәйесе К. Готвальдты «дошман лагеры табиптары яярҙамында үлтерергә маташыуҙа ғәйепләнеү иғлан ителә, был процеста 13 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 11 йәһүд (улар араһында ЧКП-ның Үҙәк Комитеты Генераль секретары Рудольф Сланский)».
Эш тураһында иғлан итеү
«Ҡоротҡос табиптар» төркөмөнөң ҡулға алыныуы тураһында ТАСС белдереүе һәм киң мәғлүмәт саралары материалдары (атап әйткәндә, «Правда» гәзите) проекты 1953 йылдың 9 ғинуарында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы Бюроһы ултырышында раҫлана. И. В. Сталин секретариаты етәксеһе А. Н. Поскребышев тарафынан КПСС-тың Үҙәк Комитеты пропаганда һәм агитация бүлеге етәксеһе Н. А. Михайловҡа рәсми яҙыу йүнәлтелә
Табиптарҙың ҡулға алыныуы һәм «заговорҙың» деталдәре тураһында белдереү «Профессор-табиптар битлеге аҫтында ҡәбәхәт шпиондар һәм ҡатилдар» мәҡәләһендә сыға, мәҡәлә «Правда» гәзитендә 1953 йылдың 13 ғинуарында ҡултамғаһыҙ баҫтырыла. Мәҡәлә эштең сионистик характерына баҫым яһай: «''террористик төркөмөндә ҡатнашыусыларҙың күпселеге — Вовся, Б. Коган, Фельдман, Гринштейн, Этингер һәм башҡалар — американ разведкаһы тарафынан һатып алынған. Уларҙы американ разведкаһының филиалы — „Джойнт“ халыҡ-ара йәһүд буржуаз-милләтсел ойошмаһы аша эшкә яллай. Үҙенең әшәке эшмәкәрлеген мәрхәмәт битлеге аҫтында шпион сионистик ойошманың бысраҡ йөҙө тулыһынса фашланды''». Артабан ҡулға алыныусыларҙың ғәмәлдәре сионизм идеологияһы менән тиңләшә һәм ул ваҡытта уҡ Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты эшендә күренгән 1948 йылда йәшерен рәүештә СССР МГБ-ының хеҙмәткәрҙәре тарафынан үлтерелгән Соломон Михоэлсҡа барып тоташтырыла.
Эш буйынса тикшереү
«Табиптар эше» 1952 йылдан алып 1951 йылда Сталинға дәүләт именлеге органдарындағы «сионистик заговор» тураһында ялыу яҙған подполковник М. Д. Рюмин етәкселегендәге МГБ органдары тарафынан башлана.
1952 йылдың 29 октябрендә Игнатьев Сталинға табип-белгестәр Кремль етәкселәрен енәйәтсел дауалауҙың факты раҫланды, тип хәбәр итә. Сталин кисекмәҫтән төп «заговорсыларҙы» ҡулға алыуға санкция бирә.
Сталин көн һайын допростар протоколдарын уҡый. Ул МГБ-нан заговорҙың сионистик характеры тураһында версияны һәм заговорсыларҙың «Джойнт» (американ йәһүд хәйриә ойошмаһы) аша Англия һәм Америка разведкалары менән бәйләнештәрен мөмкин тиклем тулыраҡ асыҡларға ҡуша. Ул дәүләт именлегенең яңы министры С. Игнатьевҡа, әгәр ул «табиптар араһындағы террористарҙы, американ агенттарын фашламаһа», уны Абакумов кеүек аласаҡтар тип янай: "Беҙ һеҙҙе, һарыҡтарҙы кеүек, ҡыуып таратасаҡбыҙ . 1952 йылдың октябрендә Сталин ҡулға алынғандарға ҡарата физик тәьҫир сараларын ҡулланыу буйынса күрһәтмәләр бирә (йәғни, язалау).
1952 йылдың 1 декабрендә Сталин (Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы В. А. Малышев яҙып алыуында) «''Ниндәй ҙә булһа йәһүд-милләтсе — ул Америка разведкаһы агенты. Милләтсе йәһүдтәр уларҙың милләтен АҠШ ҡотҡарҙы, тип һанай…Табиптар араһында милләтсе йәһүдтәр күп''», тип белдерә. 1952 йылдың 6 ноябренән Рюминдың ҡушыуы буйынса Лубянкала тәүлек әйләнәһендә тотҡондарҙы тимер ҡул бығауҙарында тотоу индерелә. Көндөҙ ҡулдар арҡа яғынан бығаулана, ә төндә — алдан. Әммә тотҡондар ныҡ торалар. Уларҙы Лефортов төрмәһенә алып киләләр һәм резина таяҡтары менән туҡмайҙар (ул ваҡытта Лубянканлағы эске төрмәлә язалау өсөн махсус яраҡлаштырылған бүлмә булмай). 1952 йылдың 15 ноябрендә Игнатьев Сталинға «Егоровҡа, Василенкоға һәм Виноградовҡа ҡарата физик тәьҫир саралары ҡулланыуы өсөн… махсус заданиеларҙы үтәй алған (физик язалауҙары ҡулланыу)… ике хеҙмәткәр һайлап алынды» тип хәбәр итә. Артабан тотҡондарҙы Лефортовоға ташымаҫ өсөн 1952 йылдың декабрендә Эске төрмә начальнигы А. Н. Миронов үҙенең кабинетында язалау урынын булдыра.
Ғәйепләнеүселәр
13 ғинуарҙағы ТАСС белдереүендә «террористик төркөмдә ҡатнашыусы» 9 заговорсы тураһында хәбәр ителә:
Улар 1951 йылдың июленән 1952 йылдың ноябре араһындағы осорҙа ҡулға алыналар. Уларҙан тыш, «табиптар эше» буйынса тағы ла күп кеше ҡулға алына, шул иҫәптән Лениндың кәүҙәһен бальзамлаған һәм уны һаҡлаған Б. И. Збарский (декабрь 1952 йыл), яҙыусы Лев Шейнин (февраль 1953 йыл).
Ғәйепләнеүселәрҙең күпселеге йәһүдтәр була, шул иҫәптән һуңғараҡ ҡулға алынған табиптар ҙа:
Резонанс
«Табип эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың туғандары һәм хеҙмәттәштәре лә эҙәрлекләүгә дусар ителә, шулай уҡ илдә антисемит кәйефтәре көсәйә. «Космолиттарға» ҡаршы кампаниянан айырмалы рәүештә был юлы пропаганда туранан-тура йәһүдтәргә күрһәтә. «Правда» гәзитендә 8 февралдә йүнәлеш биреүсе «Хәйләһеҙҙәр һәм йүнһеҙҙәр» мәҡәләһе баҫтырыла, мәҡәләлә йәһүдтәр алдаҡсы итеп һүрәтләнә. Бынан һуң совет матбуғатында йәһүд фамилия-исемле булған һәм уйлап сығарылған ҡара эштәрҙе фашлауға бағышланған фельетондар күбәйә. Улар араһында иң билдәлелеһе Василий Ардаматскийҙың «Жмеринканан Пиня» исемле фельетоны, ул 1953 йылдың 20 мартында «Крокодил» журналында (Сталиндың вафатынан һуң) баҫтырылып сыға.
Тарих фәндәре докторы Борис Клейн билдәләүенсә, 1953 йылдың 13 ғинуарында 9 табипты ҡулға алыу тураһындағы ТАСС белдереүенән һуң «американ юғары ҡатламдарында… был СССР-ҙа 1930-сы йылдарҙағы таҙартыуға оҡшаған радикаль таҙартыуҙың башы булыуы мөмкин, тигән фекер тыуа… Бәлки, Сталин үҙ эргәһендәге йәшерәк һәм власты яратыусы сәйәсмәндәрҙе, мәҫәлән, Л. П. Берияны,аҫтыртын рәүештә юҡ итергә ниәтләйҙер, мәҫәлән Л. П. Берияны».
Күп йылдар үткәс, Константин Симонов яҙып ҡалдырған: «„Үлтереүсе табиптар“ — ҡурҡынысыраҡты уйлап табып булмай. Бөтәһе лә бик ҙур яңғырашҡа ҡоролған. Дөйөм алғанда, быларҙың бөтәһенең эҙемтәләре ысын мәғәнәһендә аҡылға һыймаслык булыуы мөмкин тигән һиҙеү бар ине».
Эште туҡтатыу
Уның раҫлауынса, эш буйынса тикшереү киң матбуғат мәғлүмәттәрендә иғлан ителгәндән һуң алты көн үткәс, йәғни 19 ғинуарҙа, башланған. Был версияға ярашлы, февралдең уртаһына ҡарата эште ябыу буйынса һығымта әҙер булған. Месяцев һүҙҙәренсә, Сталиндың вафаты менән бәйләргә маташыуҙар — ҡоро спекуляция. Әммә шул уҡ ваҡытта табиптарға һәм йәһүдтәргә ҡаршы публикациялар февраль уртаһынан арта бара һәм Сталин вафатынан һуң тамамлана.
Тарих фәндәре доктор Геннадий Костырченко, киреһенсә, Сталин эште контролдә ғына тотоп ҡалмаған, хатта шәхси контроле аҫтында тотҡан, ҡоротҡос дауалауҙы ғына түгел, шпионаж менән террорҙы «асыуҙы» талап иткән, тип һанай. Сланский эше буйынса 11 чехословак етәксеһе үлтерелгәндән һуң (унда ла «ҡоротҡос дауалау мотивтары ҡулланыла») 4 декабрҙә Сталин Үҙәк Комитеты Президиумының ҡарамағына «МГБ-лағы хәлдәр һәм дауалау эшендәге ҡортоҡослоҡ тураһында» мәсьәләһен сығара. Костырченко фекеренсә, күмәк кеше алдында пропагандистик кампанияны асып, Сталин сәйәси процесҡа әҙерлек алып бара. Эште 13 мартта (йәғни, Сталиндың вафатынан һуң бер аҙна үткәс) Лаврентий Берия туҡтата, тип яҙа ул.
2 мартта уҡ антисемит кампанияһы матбуғатта кәметелә, тигән фекер бар. Әммә 15 мартта ла «Правда» гәзитендә (74-12642-се һанлы) Я. Калнберзиндың мәҡәләһе көн күрә. Мәҡәлә АҠШ-тың СССР-ға ҡаршы киң шпион эшмәкәрлеге менән бәйле һиҙгерлек күрһәтеүгә бағышланған. дәлилдәр сифатында СССР-ҙа эш иткән «АҠШ һәм Англия ҡол биләүсе-кеше ашаусылары» табип-ҡоротҡостарҙың яуызлыҡтары килтерелә. Ҡайһы бер йәһүд публицистары фекере буйынса В. Ардаматскийҙың « Жмеринканан Пиня» фельетоны ла йәһүдтәргә ҡаршы йүнәлтелгән. мәҡәлә Сталиндың вафатынан һуң, 20 мартта, донъя күрә.
«Табиптар эше» буйынса ҡулға алынғандар 3 апрелдә азат ителә һәм эштәрендә тергеҙелә. Рәсми рәүештә (4 апрелдә), ғәйепләнеүселәрҙең үҙ ғәйебен таныу «ярамаған тикшереү ысулдары» ярҙамында алынған тип иғлан ителә. «Табиптар эшен» уйлап сығарған подполковник Рюмин (ул ваҡытта именлек органдарынан ҡыуылған була) Берия бойороғона ярашлы кисекмәҫтән ҡулға алына; һуңынан, Хрущев процестары осоронда ул атып үлтерелә (1954 йылдың 7 июлендә).
Депортация мәсьәләһе
Төп ғәйепләнеүселәрҙе күмәк кеше алдында ҡыҙыл майҙанда язаларға уйлағандар, тигән имеш-мимештәр йөрөй. Яков Яковлевич Этингер — профессор Я. Г. Этингерҙың улы ла Булганин һүҙҙәрен һылтанып, табиптарҙың суды 1953 йылдың март уртаһында күҙалланыуын, хөкөм ителеүселәрҙе СССР-ҙың эре ҡалалары майҙарында күмәк кеше алдында аҫып ҡуйырға тейеш булғандар, тип дәлилләй. 1952 йылдың декабрь башында Чехословакияла «Сланский эше» шулай тамамлана.
Табиптар өҫтөнән яңғырауыҡлы суд процесы массауи антисемит кампаниялар һәм бөтә йәһүдтәрҙе Себергә һәм Алыҫ Көнсығышҡа депортациялау өсөн сигнал булып яңғырарға тейеш ине (шундай версия була). Совет пропагандаһы хөсләткән халыҡ араһындағы антисемит ҡараштар фонында депортация «мәрхәт акты» — йәһүдтәрҙе «халыҡ нәфрәтенән», погром ойоштороуҙан һәм судһыҙ язалауҙан ҡотҡарыу юлы булып күренергә тейеш була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, совет мәҙәниәтенең күренекле эшмәкәрҙәре ҡул ҡуйған хат әҙерләнгән, уның эстәлеге түбәндәге ҡайтып ҡала: «Беҙ, күренекле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, совет етәкселеген хыянатсыларҙы һәм йәһүд сығышлы ырыуһыҙ космополиттарҙы ғәҙел халыҡ ҡурсалау өсөн уларҙы Себерҙә йәшәүгә ебәреүҙе һорайбыҙ». Башҡа мәғлүмәттәргә һәм хәтирәләргә ярашлы, әлеге хатҡа билдәле совет йәһүдтәре, шул иҫәптән Кагановичтың, исеменән ҡул ҡуйырға тейеш була. Сарнов Бенедикт СарновЭринбургтың Сталинға ебәргән хатын миҫал итеп килтерә. Хатта Эринбург, йәнәһе, бындай аҙымдың кәрәклеге-кәрәкмәгәнлеген аныҡлай. Доктор Костырченко миңә әйтте: «Әлбиттә, ул [И. В. Сталин] тағы ла бер нисә йыл йәшәһә, был хәлгә [совет йәһүдтәренең депортациялауына] һис шикһеҙ барып етеп булыр ине»
Күп кенә тикшеренеүселәр, «табиптар эшенең» антисемит асылын инҡар итмәйенсә, йәһүдтәрҙең депортацияһы буйынса пландар булыуында шикләнәләр. Мәсьәләне бик ентекле рәүештә Геннадий Костырченоко тикшерә. Тарихсы Жорес Медведев үҙенең «Сталин һәм йәһүд проблемаһы» китабында йәһүдтәр депортацияһы планы архив документтары менән раҫланмай, тип яҙа.
Цёрнигалль
Цёрнигалль (Zörnigall) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 949 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6888 һәм автомобиль коды — WB.
Ғарифуллин
Ғарифуллин — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Ғарифуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Симав
Симав (тур. Simav Çayı, Сусурлук, Susurluk Çayı, Çapraz Çayı, Коджас , Коджадере, Kocadere) — Кесе Азияның төньяҡ-көнбайышындағы йылға, Төркиә. Оҙонлоғо 321 км, бассейн майҙаны 22 400 км2 тәшкил итә. Йылға кибеп барған Симав күленән ағып сыға, унан өҫтәрәк өлөшө Чаталджа исемен йөрөтә. Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Риндак һәм Нилюфер.
Боронғо Рим осоронда Макест (Macestus, Mecestus, Μάκεστος, Μέκεστος) булараҡ билдәле. Рим дәүерендә йылға аша мөһабәт Макест күпере, хәҙер инде унан харабалар ғына ҡалған. XIX быуатта анатолия болғарҙары йылғаға Михалич/Микалик исеме бирә. Урта быуаттарҙа Симав Риндак йылғаһының ҡушылдығы булған, ә бер нисә көслө ер тетрәүҙән һуң тап Симав төп йырҙа булып һанала башлай. Имрали утрауы ҡаршыһында Мәрмәр диңгеҙенә ҡоя. Был йылғала Чайгөрен быуаһы төҙөлгән.
Шилекса
Шилекса — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ельгов-Тарка
Ельгов-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Олику-Яха (Манго-Юрибей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Феофил
Феофи́л (803 тирәһе — 20 ғинуар 842 йыл) — Аморей династияһының икенсе Византия императоры (829—842).
Биографияһы
Феофил император Михаил II-сенең һәм уның беренсе тормош иптәше Фёкланың улдары. Суҡындырылған атаһы император Лев Армянин булған. 821 йылдан Феофил атаһы менән берлектә дәүләт етәксеһе була. Атаһының үлеменән һуң 829 йылдан берҙән-бер император булып ҡала. Ул тәхеткә яҡшы шарттарҙа килеп ултыра. Империяға ғәрәп пираттарынан башҡа һис ни ҡурҡыныслыҡ килтермәгән. Халыҡ йәшәйеше бик яҡшы була, ҡаҙна ла бик бай була. Әлбиттә, икона өсөн көрәшкән бәхәстәр тынмай. Әммә Михаил II етәкселек иткән ваҡыттарҙа иконаларҙы ҙурлауға(ололау) эйәреүселәр туҡтаған була.
Феофил ғалим Иоанна Грамматик етәкселегндә бик яҡшы белем алған, уҡытыусыһы билдәле иконалар өсөн көрәшеүсе булған. Феофил сәнғәтте һәм фәнде аңлап ҡабул иткән. Ул шулай уҡ сиркәү йырҙарын яратҡан. Үҙе лә стихириҙар яҙған.
Ул бик көслө һәм яҡшы сифаттарға эйә булған, тик ҡыҙыу характерлы булған. Хаҡиҡәтте яратыуы уны бик ҡаты саралар ҡылырға алып килгән.
<!-- Его жизнь, блестящая и интересная, окруженная народными легендами, не всегда была счастливой из-за частых поражений в войнах с арабами. Первым его шагом при начале единоличного правления было требование у сената казни главных убийц иконоборческого императора Льва Армянина, погибшего в 820 году, хотя те возвели на престол его отца и были им прощены. Феофил также удалил из дворца свою мачеху — вторую жену Михаила II Евфросинию, которую тот взял из монастыря. Возобновилась утихавшая иконоборческая распря, гонения и истязания; в 832 году вышел указ, которым запрещалось почитание икон.
Феофил был женат на Феодоре, которую выбрал в результате устроенных его мачехой Евфросинией весной 821 года смотрин. Сначала Феофил хотел выбрать в жены Кассию, будущую известную песнописицу, но передумал в результате её дерзкого ответа на его реплику.
Воспитатель Феофила — патриарх Иоанн Грамматик — и ещё более жена его, Феодора, впоследствии восстановительница иконопочитания, смягчали жестокость Феофила в отдельных случаях. Из уважения к Феодоре, любившей мужа, память его не была предана проклятию на Константинопольском соборе 842 года и последовавшем за ним Торжестве православия (843 год). При всем том Феофил не воздвигал систематического гонения на иконы: они оставались в церквах, подвешенные высоко. Впрочем, согласно новейшим исследованиям, преследования при Феофиле были далеко не так жестоки, как это впоследствии представляли хронисты, и часто проходили под знамением гонения не столько за веру, сколько за политическую неблагонадежность. Наказывал Феофил не за догмат, но за ослушание его власти; обе церковные партии должны были жить в империи рядом, причем главенствовали иконоборцы.
Во внутреннем управлении Феофил был строг и самовластен; но о его указах мы знаем лишь из православных хроник. Он издал закон против злоупотреблений администрации, боролся с хищной бюрократией; разрешил браки между византийками и персами. Его нелицеприятная справедливость, доступность жалобщикам из народа запечатлена легендами и придает его правлению восточный отпечаток. Так, он приказал публично бичевать Петрону, брата императрицы Феодоры, за то, что при постройке дома он нарушил права соседки; он распорядился сжечь на площади богатый груз с корабля, принадлежавшего императрице, находя, что царям неприлично вести торговлю. Блеск и пышность господствовали при дворе Феофила; казна казалась неисчерпаемой.
Поддерживая сношения с западными императорами, Людовиком Благочестивым и Лотарем, и с кордовским халифом, пользуясь перемирием с Болгарией, Феофил призвал Венецию против арабов, завоевавших Палермо, Тарент и Бари. На севере Чёрного моря он вступил в союз с хазарами и выстроил в устье Дона крепость Саркел, против печенегов. Большой помощью служили ему персидские выходцы, восставшие против арабского халифа и перебежавшие в Византию; их было несколько тысяч, и из них были сформированы особые отряды, которыми предводительствовал перс Феофоб, ставший при Феофиле знаменитым военачальником; Феофил выдал за него свою сестру Елену.
Первые походы Феофила в Сирию против багдадских халифов Аль-Мамуна (831 год) и Мутасима (837 год) были удачны; но затем Мутасим, справившись с другими врагами, жестоко отомстил Византии. Его вождь Афшин разбил Феофила, едва спасшегося от плена; сам Мутасим осадил и разрушил в 838 году византийскую твердыню в Малой Азии Аморий, родину императора, перебив и забрав в плен множество христиан. Храбрые начальники Амория, во главе с патрикием Аэтием, после долголетнего плена были преданы смерти за верность христианству (42 Аморейских мученика). Гибель родного города и поражение христиан сильно повлияли на Феофила; он заболел, и меньше чем за 4 года болезнь свела его в могилу. Согласно византийским источникам, умер император от «истечения желудка». Умирая, он, по преданию, примирился с православием, облобызав икону, которую поднесла ему Феодора.
С возникновением Волжского торгового пути и судоходства на Волге в 900-х годах Византия через путь Керченский пролив-Азовское море-Дон-Волгодонская переволока стала принимать участие в торговле. Для охраны этого пути император император Феофил оказал инженерную помощь хазарам в строительстве крепости Саркел на донской стороне пути в период с 829 по 842 годы:
Их места расселения простираются вплоть до Саркела, крепости хазар, которой стоят триста таксеотов (наемных воинов), ''сменяемых ежегодно. «Саркел» же значает у них «Белый дом»; он был построен спафарокандидатом (придворный византийский титул) Петроной, по прозванию Каматир, так как хазары просили василевса Феофила построить им эту крепость. Ибо известно, что хаган и пех Хазарии, отправив послов к этому василевсу Феофилу, просили воздвигнуть для них крепость Саркел. Василеве, склонясь к их просьбе, послал им ранее названного спафарокандидата Петрону с хеландиями (вид парусного судна)  из царских судов и хеландии катепана Пафлагонии. Итак, сей Петрона, достигнув Херсона, оставил хеландии в Херсоне; посадив людей на транспортные корабли, он отпра вился к месту на реке Танаис, в котором должен был строить крепость. Поскольку же на месте не было подходящих для строительства крепости камней, соорудив печи и обжегши в них кирпич, он сделал из них здание крепости, изготовив известь из мелких речных ракушек'' -->
Кожай-Семёновка
Кожай-Семёновка (Кожай-Семёновка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 590 кеше. Почта индексы — 452087, ОКАТО коды — 80244835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Улар хәҙерге Бишбүләк районының Киҫтәнле-Боғҙан ауылынан Богдан һәм Семен исемле кешеләр була.XVII быуаттың аҙағында "Каркылмас" тигән урынға төпләнгәндәр. Уларға башҡа урындарҙан да сыуаштар ҡушыла. Һуңынан ер үлсәүселәр уларға урынды Кожай йылғаһының башы булған ерҙән, көньяҡ-көнбайыштан 2-3 саҡрым алыҫлыҡта бүлә. Йылғаның исеме һәм яңы торамаға нигеҙ һалыусының исеме менән уны "Кожаевой Семенова" тип атағандар. Бейеклектә уңайлыҡтар бик булмай. Ер биләмәләре лә уңдырышһыҙ була.Семен һәм башҡалар, йәшәү урынын ("Кожай-Тамаҡ") алмаштырып, ниһайәт, Тимәш йылғаһы буйында туҡтала. Торама "Кожай Семеновка" тип атала башлай. • Халҡы игенселек, малсылыҡ, һөнәрселек, баҡыр мәғдәне сығарыу менән шөғөлләнә. • 1893 йылда 56 ихата,унда 145 ир-егет, 164 ҡатын-ҡыҙ; 1905 йылда 112 ихатала 322 ир, 320 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе теркәлгән. Сиркәү-мәхәллә мәктәбе була. • XIX быуат аҙағында бер класлы училищелар - дини ведомство мәктәптәре араһында Кожай-Семеновская иҫәптә була. 1918 йылдың 21 ғинуарында "Сиркәүҙе дәүләт һәм мәктәптән айырыу тураһында"ғы декретҡа ҡул ҡуйыла. • Берҙәм хеҙмәт совет мәктәбе ойошторола. Ете йыллыҡ уҡытыу индерелә.Тәүге сығарылышы- 1943 йылда була. • 1961-1962 уҡыу йылында һигеҙ йыллыҡ мәктәп асыла. • 1975 йылда һигеҙ йыллыҡ мәктәп урта мәктәп тип үҙгәртелә. Мәғлүмәт Никитин Вадим Вячеславович тарафынан бирелгән, Бәләбәй ҡалаһы.
Балто-Ивановка
Балто-Ивановка (Балто-Ивановка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 453415, ОКАТО коды — 80222834002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Соватеевка
Соватеевка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 592 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стефана Велизар Теодоряну
Стефана Велизар Теодоряну (17 октябрь 1897 йыл, Санкт-Мориц — 30/31 май 1995 йыл) — румын романсыһы, шағир һәм тәржемәсе; яҙыусы Йонель Теодорянуның ҡатыны. Ул әҙәбиәткә ире тарафынан дәртләндерелгән, попоран традиционализмының һуңғы вәкиле була һәм уны румын православиеһына бәйле «әхлаҡи темалар» менән тулыландыра. Икенсе донъя һуғышында барлыҡҡа килгән тәүге эштәре күберәген эске конфликттарға һәм үҙе кеүек төпкөлдә йәшәүсе ҡатын-ҡыҙҙарҙың «әхлаҡи триумфына» арналған. Үҙенең әҫәрҙәре менән иренең эштәрен тулыландырып, Стефана Теодоряну үҙ ваҡытында тәнҡитселәрҙең маҡтауына лайыҡ була, әммә аҙаҡтан «идиллик» һәм «дидактик китаптары» өсөн уларҙан кире баһалама ала.
Ире кеүек антикоммунист булараҡ, Велизар Румынияла коммунистик режим тарафынан эҙәрлекләнгән яҙыусыларға һәм сәйәси эшмәкәрҙәргә ярҙам итә. Ул артабан да баҫтырып сығарыуҙы дауам итә, башлыса, уртаҡ тәржемә эштәренә күсә (1960 йылдар аҙағында) һәм рус әҙәбиәте классиктарын румын теленә тәржемә итеп танылыу ала. Шул уҡ ваҡыт арауығында ул тол ҡала — ғаиләгә «коммунистик баҫымдың» ҡыҙған осоронда ире үлеп китә: кейәүе Пэсторель, шулай уҡ дуҫы Дина Пилл да төрмәгә ябыла, ә күп кенә таныштары Румыниянан ҡаса. Һуңыраҡ, ваҡиғалар ыңғайға киткәс, Велизар тымыҡ һәм тыныс тормош менән йәшәй башлай, һәм, ахыр сиктә, Văratec монастырына китә. Уның һуңғы эштәре Теодореану менән мөнәсәбәттәре тураһындағы хәтирәләрҙән, шулай уҡ Пилл ғаиләһенә ебәргән хаттарҙың баҫмаларынан тора.
Иртә тормошо һәм беренсе әҙәби сығышы
Стефана Швейцарияның курорт ҡалаһы Санкт-Морицта тыуа; атаһы илсе Lupaşcu Ştefan (1872—1946) һәм әсәһе француз подданныйы Мария Мазурье. Стефананың атаһы, масондар ойошмаһы бүлегенең юғары вазифалы ағзаһы булараҡ, сығышы менән Молдавия алпауыттарынан була. Атаһының илселек һәм эш сәфәрҙәрендә йыш булыуы менән бәйле, Стефананы нигеҙҙә румын туғандары тәрбиәләй.
1920 йылда Стефана Ионелға кейәүгә сыға: тантанала Viaţa Românească әҙәби түңәрәге ағзалары ҡатнаша, шул иҫәптән Ибрэиляну Гарабет та була. Шулай итеп, ул билдәле юморист Пэсторелдең килене булып китә. Тиҙҙән никахтан ике балаһы тыуа: игеҙәктәр Штефан «Цефон» (йәки «Афан») һәм Освальд «Гого». Йәш ғаилә Яссала Когэлничану урамында йәшәй, һәм оҙайлы ваҡыт Александр Филиппед һәм Петр Пони менән күрше йәшәйҙәр. Ғаиләнең яҡын дуҫы булып романсы Михаил Садовяну һанала, 1934 йылда уның менән улар Төркиәгә баралар.
Романдарҙың икенсе донъя һуғышы
1938 йылда Бухарест ҡалаһына күсә, хәҙер ғаилә Ромулус урамында айырым йортта йәшәй. Уларҙың шулай уҡ Михай Эминеску урамында ла йорттары була, уны Ионел Йәһүд общинаһы федерацияһынан адвокат сифатындағы хеҙмәте өсөн ала. Велизар үҙе Икенсе донъя һуғышына тиклем «Calendar vechi» (Иҫке календарь) романын баҫтырып сығара һәм уның өсөн Румын интеллектуалдар ассоциацияһынан премия ала. Был китаптан һуң 1940 йылда «Viaţa cea de toate zilele» (Повседневная жизнь), ә 1943 йылда лирик китабы «Cloşca cu pui» (Курица и девочка) донъя күрә.
Теодорянуның «ҡатын-ҡыҙ һулышлы» булғаны өсөн тәнҡитләнгән прозаһы биҙәкләү һәм лирик йүнәлешле була. 1939 йылдың июлендә баһалаусы Эуген Ловинеска Теодорянуның «бик нескә таланты» ул ваҡыттағы ҡатын авторҙарҙан бер яҡ ситтә тора: уның әҫәрҙәрендә Целла Сергиның һәм Лючия Деметриустың «психологик эротизмы» ла, Сорана Гуриандың «дәртәләндергес хислелеге» лә юҡ тип яҙа. Тикшеренеүсе Елена Панаит әйтеүенсә, персонаждар төҙөү кимәлендә лә, шулай уҡ әҙәби яҙмалар күҙлегенән ҡарағанда ла, Теодоряну әҫәрҙәрендә Рабиндранат Тагор, Лев Толстой, Иван Тургеневтың һиҙелерлек эҙҙәре бар. Стефана үҙе олоғайғансы Тагорҙы яратып уҡый.
Нахтерштедт
Нахтерштедт (Nachterstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2097 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6469 һәм автомобиль коды — SLK.
Анюшка
Анюшка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2830/52/7 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шингарь (Сухона ҡушылдығы)
Шингарь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының уң ярына тамағынан 464 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Григорий менән Аксинья кәмәлә (скульптура композицияһы)
«Григорий менән Аксинья кәмәлә» скульптура композицияһы Дондағы Ростов үҙәгендә Дон йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Монументты скульптор Сергей Олешня Михаил Шолоховтың «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһы мотивтары буйынса эшләй. Композиция йылға вокзалы эргәһендә 2013 йылдың июнендә урынлаштырыла. Иҫәп буйынса ул Ростов өлкәһендә «Тымыҡ Дон» персонаждарына ҡуйылған өсөнсө һәйкәл була. «Григорий менән Аксинья кәмәлә» Тон темаһына ҡағылышлы башҡа һәйкәлдәр менән бер рәттән Дондағы Ростовта ҡала мөхитен төҙөкләндереү этабы сиктәрендә барлыҡҡа килә.
Һүртәләнеше
Скульптура композицияһы «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһындағы эпизодты һүрәтләй. Китап геройҙары, ғашиҡтар Григорий Мелехов менән Аксинья Астахова, Дон буйлап ишкәкле кәмәлә ял ваҡытында һүрәтләнә. Аксинья матур, селтәр менән биҙәлгән күлдәктә, ҙур булмаған гөлләмә тотҡан. Григорий хәрби кейемдә ҡойроҡта ултыра. Шолохов персонаждарының бронза һындары тәбиғи ҙурлыҡта эшләнгән. Скульптуралар араһында эскәмйәләр урынлаштырылған, уларҙы бик йыш фотоға төшөү өсөн туристар файҙалана. Кәм мороно таштар өйөмө өҫтөндә һәм бер аҙ күтәртеп ҡуйылған, ә симметрик нигеҙ бетондан эшләнеп, ассиметрик плита менән йөҙләнгән. Ҡала халҡының бер өлөшө был эпизодтың Дондағы Ростовҡа бер ниндәй мөнәсәбәте юҡ, тип тәнҡиткә дусар итә.
Галапагос
Гала́пагос   (Галапаго́с , Коло́н архипела́гы   , Галапагос утрауҙары  , Черепашьи утрауҙары  , Галапагостар ; испанса Islas Galápagos, испансанан galápago — һыу ташбаҡаһы төрө һәм һәм Галапагостағы ҡайһы бер гөбөргәйелдәрҙең формаһына оҡшаған эйәр атамаһы, испанса Archipiélago de Colón) — Эквадорҙан көнбайышҡа табан 972 км алыҫлыҡта Тымыҡ океандың экваториаль өлөшөндәге көнсығышта 13 төп янартау утрауҙарынан, 6 бәләкәй утрауҙан, 107 ҡаянан һәм һыу йыуған биләмәләрҙән торған утрауҙар төркөмө. Беренсе утрауҙың тәүгеһе тектоник әүҙемлек һөҙөмтәһендә 510 млн йыл элек формалашҡан тип һанала. Иң йәш утрауҙар — Исабела һәм Фернандина — әлегә тиклем формалашыу кимәлендә, һуңғы вулканик урғылыу 2022 йылда күҙәтелгән.
Галапагос утрауҙары Эквадор дәүләтенә ҡарай һәм шул уҡ исемдәге провинцияны тәшкил итә. Архипелаг халҡы 25 124 кеше тәшкил итә (2010 йыл). Майҙаны — 8010 км².
Төлгөҙбаш
Төлгөҙбаш (Тульгузбаш) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. Асҡын ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 265 кеше. Почта индексы — 452884, ОКАТО коды — 80204804004.
Галапагос
Төп ҡалаһы — Пуэрто-Айора.
Төлгөҙбаш
Географик урыны
Төлгөҙбаш ауылы Төй йылғаһы бассейнына ҡараған Асҡын йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡын ауылынан төньяҡҡа табан 18 километр һәм Чернушка тимер юл станцияһынан (Пермь крайы) көньяҡ-көнсығышҡа табан 79 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Галапагос
Исеменең килеп сығышы
Утрауҙар үҙ исемен уларҙа тереклек иткән гигант диңгеҙ ташбаҡаларынан ала, испан телендә galápagos күплек һанда «ҡоро ер ташбаҡалары» тип атала.
Төлгөҙбаш
Тарихы
Әнүәр Әсфәндиәровтың Башҡорт ауылдары тарихына бағышланған хеҙмәтендә Төлгөҙбаш ауылы XIX быуатта Төлгөҙ йылғаһы үрендә барлыҡҡа килгән.
Галапагос
Тарихы
Галапагос утрауҙарын рәсми рәүештә 1535 йылдың мартында Испаниянан килгән рухани Томас де Берланг аса. Ул Панаманан Перуға йүнәлгән карапҡа ултыра, әммә осраҡлы рәүештә билдәләнгән юлдан тайпыла.
Төлгөҙбаш
Тарихы
1903 йылда (башҡа мәғлүмәттәрҙә 1906-1911 йылдар арауығында Бөрө өйәҙе биләмәһендә нигеҙләнгән. Атамаһы Төлгөҙ йылғаһы менән бәйле. Документтарҙа Тульчук-Баш, Тульгучбаш тип тә теркәлгән. 1920 йылда Төлгөҙбаш ауылының 74 хужалығында 345 башҡорт йәшәгән.
Галапагос
Тарихы
1832 йылдың 12 февралендә Эквадор Галапагос утрауҙарын көс менән тартып ала.
1835 йылда экспедиция үткәрелә. Был караптың командиры Роберт Фицра һәм йәш натуралист Чарльз Дарвин утрауҙарҙы тикшерә.
1936 йылда утрауҙар милли парк тип иғлан ителә (быға тиклем ул каторжандарҙың һөргөн урыны була), 1978 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы, ә 1985 йылда бөтә донъя биосфераһы ҡурсаулығы тип иғлан ителә. 1953 йылда Тур Хейердал бында инкылар мираҫын эҙләп була.
Төлгөҙбаш
Тарихы
1882—1934 йылдарҙа Төлгөҙбашта сығышы менән хәҙерге Пермь крайы Октябрь районы Йомран ауылынан булған башҡорт мәғрифәтсеһе Нурмөхәмәт сәсән Йомрани йәғни Арыҫлан улы Кирәев йәшәгән. Уның «Беҙҙең ерҙәребеҙ һатылған» тигән шиғыры әле лә актуаль яңғырай, ер менән һатыу-алыу эштәрен төптән уйлап башҡарыу, уны киләсәк быуын балаларыбыҙға тапшырыу мәсьәләһен күтәрә:
Галапагос
Тарихы
Утрауҙар экватор янында, 1°40' төньяҡ киңлектән 1°36' көньяҡ киңлеккә, 89°16' — 92° 01' көнбайыш оҙонлоҡ араһында урынлашҡан.
Төлгөҙбаш
Тарихы
Эй, туғандарым, ерҙе һаҡлағыҙ,
Галапагос
Тарихы
Бында сөсө һыу сығанаҡтары юҡ тиерлек.
Төлгөҙбаш
Тарихы
Әрәм итмәгеҙ, ерҙе һатмағыҙ.
Галапагос
Тарихы
Архипелаг үҙенең флораһы һәм фаунаһы менән билдәле. Архипелагта тереклектәрҙең күпселеге бик күп туристарҙы йәлеп итә. Бында дайвинг киң таралған спорт төрө.
Вульф вулканы — утрауҙарҙың иң бейек нөктәһе (диңгеҙ кимәленән 1707 метр).
Төлгөҙбаш
Тарихы
Белегеҙ алдан ер ҡәҙерҙәрен,
Галапагос
Климаты
Һыуыҡ ағым арҡаһында Галапагос утрауҙарындағы климат экваторҙағы башҡа биләмәләргә ҡарағанда күпкә һалҡыныраҡ. Һыу температураһы ҡайһы берҙә 20 °C тиклем түбәнәйә, ә уртаса йыллыҡ температура — 23—24 °C.
Төлгөҙбаш
Тарихы
Ерендә булһын үҙ ҡәберҙәрең.
Сәсәндең улы Кирәй Мәргән (1912—1984) — күренекле яҙыусы, фольклорсы ғалим, филология фәндәре докторы, профессор. Өфө ғилми үҙәгендә Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында һәм Башҡорт дәүләт университетында оҙаҡ йылдар емешле хеҙмәт иткән.
Галапагос
Архипелагты һаҡлау
Архипелагта тәүге тәбиғәтте һаҡлау ҡануниәте, 1934 йылда уҡ ҡабул ителеп, 1936 йылда өҫтәмәләр индерелһә лә, 1950-се йылдарҙың аҙағына тиклем урындағы флора һәм фаунаны контролдә тотоу буйынса бер ниндәй ҙә сара күрелмәй. Бары тик 1955 йылда Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы архипелагты тикшереү буйынса танышыу миссияһы үткәрә. Ике йылдан (1957 йылда) һуң ЮНЕСКО Эквадор хөкүмәте ярҙамында архипелагта тәбиғәтте һаҡлау буйынса хәлде өйрәнеү һәм тикшереү станцияһына участка һайлау маҡсатында икенсе экспедиция ойоштора. 1959 йылда, Чарльз Дарвиндың «Төрҙәрҙең килеп сығышы» тигән тәүге баҫмаһының йөҙ йыллыҡ юбилейында, Эквадор хөкүмәте утрауҙарҙа милли парк булдырыу тураһында иғлан итә, уның дөйөм майҙаны архипелагтың бөтә ҡоро майҙанының 97,5 процентын тәшкил итә. Шул уҡ йылда халыҡ-ара Чарльз Дарвин фондына нигеҙ һалына, штаб-фатиры Брюсселдә урынлаша. Фондтың төп маҡсаттары булып Галапагос утрауҙарының уникаль экосистемаһын һаҡлауҙы тәьмин итеү һәм тәбиғәтте һаҡлау өсөн кәрәкле фәнни тикшеренеүҙәргә булышлыҡ итеү тора. Һаҡлау буйынса эш 1964 йылда Санта-Крус утрауында Чарльз Дарвиндың тикшеренеү станцияһын ойоштороуҙан башлана. Тәүге йылдарҙа станция хеҙмәткәрҙәре архипелагтан ситтән индерелгән хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе сығарыу, шулай уҡ төп төрҙәрҙе һаҡлау буйынса эштәр башҡара. Әлеге ваҡытта утрауҙарҙағы ғалимдар, тәбиғәтте һаҡлау маҡсаттарын күҙ уңында тотоп, күбеһенсә тик фауна һәм флораны тикшереү менән шөғөлләнә.
Төлгөҙбаш
Тарихы
1929—1930 йылдарҙа ауылда коллективлаштырыу башлана."Ҡыҙыл Төлгөҙ" колхозы төҙөлә.Сафиуллин Ниғмәтйән уның беренсе рәйесе була.Һуңынан колхоз «Ирек» тип исемләнә. 1931 йылда мәсет бинаһын мәктәп итеп үҙгәртәләр. 1939 йылда мәктәп — ете йыллыҡ, 1962 йылда — һигеҙ йыллыҡҡа әйләнә. 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышына Төлгөҙбаш ауылынан 182 кеше китә. 103 кеше әйләнеп ҡайта, 79 яугир һәләк була. Төлгөҙбаш ауылы Советтар Союзы Геройы Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы Һәм Ленин ордены кавалеры, Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителгән Кавказ тауҙарында барған һуғыштарҙа батырҙарса һәләк булған Шәрип Васиковтың тыуған төйәге. 1933—1951 йылдарҙа колхоз төрлө үҙгәрештәр кисерә, "Дружба"колхозы, 1969 йылдан" Дружба" совхозына керә. 1964 йылдың 30-сы йылдарынан «Ҡыҙыл Төлгөҙ» артеле эшләй, ағас эшкәртәләр, сана, саңғылар һәм башҡалар, эшләйҙәр…
Галапагос
Архипелагты һаҡлау
Милли паркҡа нигеҙ һалынғандан һуң, утрауҙа 1000-дән алып 2000-гә тиклем кеше төпләнә. 1972 йылда халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә архипелагта яҡынса 3488 кеше була.1980-се йылдарға халыҡ һаны һиҙелерлек арта, 15 000 кешегә етә, ә 2006 йылда, яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, утрауҙарҙа 25 000 самаһы кеше иҫәпләнә.
Төлгөҙбаш
Халыҡ һаны
Төлгөҙбаш ауылында башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Галапагос
Архипелагты һаҡлау
1986 йылда уның 70 000 км² майҙаны «диңгеҙ тәбиғәтен һаҡлау зонаһы» тип иғлан ителә, ҙурлығы буйынса Австралияның Оло Барьерлы рифынан һуң икенсе урында тора. 1990 йылда архипелаг киттар өсөн һыйыныу урыны була. 1978 йылда ЮНЕСКО утрауҙарҙы Бөтә донъя мираҫы объекты һәм 1985 йылда биосфера ҡурсаулығы тип иғлан итә.
Төлгөҙбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта ауылда 1-се Асҡын урта мәктәбе филиалы — Төлгөҙбаш башланғыс мәктәбе, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, фельдшер — акушерлыҡ пункты, 2 магазин, мәсет бар. КФХ эшләй, юлдар төҙөкләндерелгән, телефон, интернет, телевидение бар. Кешеләр заманса йорттар төҙөп кергән.
Урамдары
Урам исеме
Галапагос
Төп утрауҙары
Архипелаг күп кенә төрлө исемдәр аҫтында билдәле була, шул иҫәптән навигацияны ҡатмарлаштырыусы океандың тиҙ ағымдары арҡаһында «Сихырланған утрауҙар» (инглиз телендә Enchanted Islands) тип тә атала. Уның беренсе тупаҫ навигация схемаһын 1684 йылда пират Эмброз Коули(инглизсә Ambrose Cowley) эшләй, унда ул утрауҙарҙы пираттарға йәки уларға ярҙам иткән инглиз дворяндары исеме менән атай.
Архипелаг үҙенең исемен бында йәшәгән фил гөбөргәйелдәре арҡаһында ала, уларҙың испанса атамаһы — Galápagos — архипелагтың үҙенә күсә.
Бартоломе
Утрау Бөйөк Британия хәрби-диңгеҙ көстәре лейтенанты Дэвид Бартоломью хөрмәтенә аталған. Ул Сантьяго утрауынан көнсығышҡа табан урынлашҡан, майҙаны бик бәләкәй. Уның фонында 2003 йылда «Диңгеҙ хужаһы: Ер сигендә» («Хозяин морей: На краю Земли») нәфис фильмы төшөрөлгән.
Утрауҙа галапагос пингвиндары, диңгеҙ арыҫландары йәшәй; диңгеҙ гөбөргәйелдәре оялай. Эргәһендә риф акулалары йәшәй.
Уэнмен
Был утрау немец геологы Теодор Вольф хөрмәтенә аталған. Майҙаны ни бары 1,3 км², максималь бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 253 м. Бында диңгеҙ бесәйҙәре, фрегаттар һәм ҡыҙыл аяҡлы олушалар, диңгеҙ игуаналары, акулалар, киттар, дельфиндар һәм галапагос аҡсарлаҡтары йәшәй. Утрауҙа олушаларҙың ҡаны менән туйынған һәм тик ошо утрауҙа ғына тереклек итеүсе осло суҡлы алаҡас турғай (Geospiza difficilis septentrionalis) йәшәй.
Кулпеппер
Майҙаны — 1,1 км², максималь бейеклеге — 168 метр. Бында диңгеҙ бесәйҙәрен, фрегаттарын, диңгеҙ игуаналарын, галапагос аҡсарлаҡтарын, диңгеҙ арыҫландарын, киттарҙы, диңгеҙ ташбаҡаларын, дельфиндарҙы, ҡыҙыл аяҡлы олушаларҙы осратырға мөмкин.
Хеновеса
Майҙаны 14 км² тәшкил итә, максималь бейеклеге 76 метр. Утрау һыуға батҡан ҙур кратер ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән. Ҡоштарҙың күп төрлөлөгө арҡаһында уны шулай уҡ утрау тип тә атайҙар. Дарвин ҡултығында төнгө йәшәү рәүеше алып барған үҙенсәлекле фрегаттарҙы һәм галапагос аҡсарлаҡтарын күрергә мөмкин. Утрауҙа шулай уҡ ҡыҙыл аяҡлы олушалар, сарлаҡтар (Anous), көлһыу галапагос аҡсарлаҡтары, фаэтондар, күгәрсендәр, «Дарвин алаҡас турғайҙары» йәшәй. «Принц Филипп баҫҡыстары» күҙәтеү майҙансығы, шулай уҡ Пало-Санто урманы бар.
Исабевала
Утрау королева Изабелла хөрмәтенә аталған, ул Христофор Колумбтың сәйәхәттәренә бағыусы була. Был архипелагтың иң ҙур утрауы, уның майҙаны — 4640 км². Иң юғары нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 1707 м бейеклектәге Вульф вулканы. Утрау 6 төрлө вулканды берләштергән диңгеҙ аты формаһында, улар бергә тоташып, бер бөтөн ер өҫтөн барлыҡҡа килтерә. Бында галапагос пингвиндары, галапагос бакландары (Phalacrocorax harrisi), диңгеҙ игуаналары, пеликандар һәм Grapsus grapsus крабтары бар. Изабелла вулкандары битләүҙәрендә игуаналарҙы, ҡоро ер ташбаҡаларын, шулай уҡ алаҡас турғайҙарҙы, галапагос һарҙарын (Buteo galapagoensis), галапагос күгәрсендәрен һәм фламинголарҙы күрергә мөмкин. Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш осонда халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында торған Пуэрто-Вильямиль ҡасабаһы урынлашҡан.
Һылтанмалар
Всемирное наследие в Эквадоре
Плеханов Игорь Александрович
Плеханов Игорь Александрович (26 июль 1933 йыл — 2 август 2007 йыл)  — мотоспорт буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993) һәм «Халыҡтар дуҫлығы» ордены кавалеры (2004).
Биографияһы
Игорь Александрович Плеханов 1933 йылдың 26 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1969 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград дәүләт физик культура институтын тамамлай.