cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өфө лимонарийы
Лимонарий бөгөнгө көндә
Рәсәй Федерацияһының селекция ҡаҙаныштарын һынау һәм һаҡлау буйынса Дәүләт комиссияһы  тарафынан  өс сорт лимон — «Урман», «Салават», «Лейсан» һәм  ике сорт цитрон — «Уралтау» һәм «Зиля»   селекция ҡаҙаныштары буйынса дәүләт реестрына индерелгән һәм һүрәтләмәһе бирелгән.
Өфө лимонарийында оранжерея, уҡыу майҙансығы,  экскурсиялар һәм айырым килеүселәр өсөн  лесопитомник бар.
Тәүҙә РСФСР-ҙа, ә хәҙер Рәсәйҙә, Өфө лимонарийы ябыҡ грунтта лимондар үҫтереү буйынса тәүге тәжрибә булып тора.
Бөгөнгө көндә шундай уҡ шарттарҙа цитрустарҙы Һарытау  лимонарийында һәм  Павловка питомнигында үҫтерәләр''. '' Ошоғаса Наровчатка ҡасабаһында  Магнитогорск  лимонарийы ла эшләгән булған.
2018-2020 йылдарҙа лимонарий биләмәһен комплекслы төҙөкләндереү буйынса ынтылыш булып ала.
Фәхретдинова Дилара Әхәт ҡыҙы
Дилара Әхәт ҡыҙы Фәхретдинова (1923—?) — сәнғәт ғилеме белгесе. Сәнғәт ғилеме докторы (1988). Үзбәкстан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге булып сәнғәт ғилеме кандидаты дәрәжәһен ала.
Биографияһы
Фәхретдинова Дилара Әхәт (Ғәбделәхәт) ҡыҙы Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһында тыуған. Ҡартатаһы — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе Ризаитдин Фәхретдинов (1859—1936). Атаһы — Ғәбделәхәт Ризаитдин улы Фәхретдинов (1889—1938) иҡтисадсы, Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы була, милләте буйынса башҡорт.
1951 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.
Артабан Ташкент ҡалаһына күсә, Үзбәк ССР-ының Сәнғәт музейында, 1961 йылдан Хәмзә исемендәге Сәнғәт белеме ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1988 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Дилара Ғәбделәхәт ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре Үзбәкстанда биҙәү ҡулланма һәм һынлы сәнғәттең формалашыуы һәм үҫеше проблемаларына бағышланған.
Таштурғай
Таштурғай, таш турғайы, шаҡылдаҡ, шыҡылдаҡ (Oenanthe, Rfvtyrf) — себен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ, оҙон ғына аяҡлы, ерҙән йөрөүсе ҡош. Өҙлөкһөҙ ҡойроғон бәүелтә. Ата ҡоштоң һырты аҡһыл һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғоноң осо, күҙҙәре аша үткән киң һыҙыҡ ҡара, ҡойроғоноң төбө аҫтан да, өҫтән дә аҡ. Инә ҡоштоң һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу һоро. Ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара-көрән. Бейеүсе таштурғайҙан тамағының һоро төҫтә булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «шаҡ-шаҡ». Башлыса ҡоштарҙың тауышына оҡшатып һайрай
Әйүп Үтәғолов
Әйүп Үтәғолов (1793—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әйүп Үтәғолов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Үтәғол ауылында йәшәгән.
1811 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем8-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1823, 1831, 1834 һәм 1836 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығы буйында хеҙмәт итә. 1828 йылдың 7 февралендә урядник званиеһын ала.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Бәҙиғолъямал; улдары — Сәйетйәғәфәр, Исмәғил, Мөхәйҙәр, Абдулғафар.
Журавлиха (Повалиха ҡушылдығы)
Журавлиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Повалиха йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Еловка (Песчанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чумовица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айғырбатҡан (Ырымбур өлкәһе)
Айғырбатҡан  (Айгыр-Баткан) — тау уйпаты, Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан.
Географияһы
Айғырбатҡан уйпаты Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округының башҡорттар йәшәгән Сурай ауылы янында урынлашҡан. Ул Рәсәйҙәге 20 һыу бассейны округтарының береһе Яйыҡ һыу бассейны округына ҡараған Һаҡмар йылғаһының уң ярында урын алған.
Ауыл рәсми ҡағыҙҙарҙа 1765 йылда (йәки 1795 йылда ) тәүге тапҡыр теркәлеп ҡалған.
Мәғлүм булыуынса, Сурай ауылы 1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны ҡарамағында булған. Унан эҙмә-эҙлекле республиканың Йылайыр кантоны, Ейәнсура районы составына индерелә.1934 йылда административ-территориаль йәһәттән яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә (1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе) бирелә. 1959 йылда ауыл Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы ҡарамағына бирелә
Этимологияһы
Йылҡысылыҡ төп шөғөлдәренең береһе булған башҡорт халҡында айғыр һүҙе менән бәйле топонимдар күп, мәҫәлән, Айғыр, Айғыръял. Айғырбатҡан тигән йылғалар ҙа, һаҙҙар ҙа бар. Башҡортостан гидронимдары/А исемлегендә быға миҫалдарҙы күрергә мөмкин. Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, атама башҡорт телендәге «айғыр» һәм «батҡан» тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Ҡасан, ниндәй ваҡиға атамаға сәбәпсе булыуы билдәле түгел .
Лия ван Лир
Лия ван Лир (ҡыҙ фамилияһы Лия Семёновна Гринберг; ליה ון ליר; 8 август 1924 йыл, Бельцы, Бессарабия, Румыния — 14 март 2015 йыл, Иерусалим, Израиль) — Иерусалим халыҡ-ара кинофестиваленә нигеҙ һалыусы һәм уның директоры.
Израиль Дәүләт премияһы лауреаты (2004), Францияның Почетлы легион ордены кавалеры, Иерусалимдың почётлы гражданы.
Биографияһы
1924 йылда Бессарбияның Бельцы ҡалаһында, иген менән сауҙа итеүсе Шимен Гринберг һәм Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар сионист ойошмаһы активисы (Вицо) Голда (Ольга) Гринберг ғаиләһендә тыуа. Атаһы, Бөйөк Ватан һуғышы башында оккупацияла ҡалғас, Бельцыла нацистар тарафынан атып үлтерелә, әсәһе Транснистрия геттоһында һәләк була.
1940 йылда һеңлеһе йәшәгән мандатлы Фәләстиндә төпләнә. 1946 йылда Иерусалимда Йәһүд университетының гуманитар факультетын тамамлай. 1948 йылда инженер, лётчик һәм драматург Вим ван Лир (Wim van Leer) — ван Лир филантропик фондына нигеҙ һалған, эре голланд индустриалисы Бернард ван Лирҙың (1883—1958) улы менән таныша
Өйләнгәндән һуң ван Лир ғаиләһе Хайфала (1952) йәшәй, 1955 йылда Лия ван Лир беренсе Израиль киноклубына (илдә ул ваҡытта телевидение булмай) нигеҙ һала һәм кино продукцияһын коллекцияға туплау менән шөғөлләнә. Киләһе йылына Тель-Авивта һәм Иерусалимда шундай уҡ кино һөйөүселәр йәмғиәттәрен аса. Ван Лир йыйған кинофильмдар коллекцияһы 1960 йылда Хайфала ул ойошторған Израилдең кинематографик архивына (хәҙер ул Яҡын Көнсығышта иң эре архив) һәм 1973 йылда — Хайфа синематекаһына (илдәге беренсе) нигеҙ булып тора.
Тиҙҙән Лир ғаиләһе Иерусалимда төпләнә, 1981 йылда дәүләт киноархивы ла ҡала мэры [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA,_%D0%A2%D0%B5%D0%B4%D0%B4%D0%B8 Тедди Коллека] ярҙамында ошо ҡалаға күсерелә, һәм Лия башҡа синематека булдыра. 1984 йылда ван Лир филантропик фонды ярҙамы менән Лия йыл һайын үткәрелә торған Иерусалим халыҡ-ара кинофестивален ойоштора һәм 2008 йылға тиклем уны етәкләй. Архив, синематека һәм фестиваль бергә Иерусалим кино үҙәген тәшкил итә.
2004 йылд а карьераһы дауамындағы ҡаҙаныштар өсөн Израиль Дәүләт премияһына лайыҡ була..
Вельморда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Элиста (Наин-Шара ҡушылдығы)
Элиста  — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Наин-Шара йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куэста Луиза
Мария Луиза Куэста Вила (Maria Luisa Cuesta Vila; 26 май 1920 йыл — 21 ноябрь 2018 йыл) — Уругвай хоҡуҡ яҡлаусыһы. Ғүмерен Уругвай хәрби диктатураһы ваҡытында хәбәрһеҙ юғалыусыларҙы эҙләүгә бағышлай. Улы Небио Мело Куэста тап ошо хәрби диктатура осоронда ююҡа сыға һәм бөгөнгәсә хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә.
Биографияһы
Луиза Куэста 1920 йылдың 26 майында Сорианола тыуа. 1973 йылдың июненә тиклем ҡағыҙҙар һәм буяуҙар етештереү оҫтаханаһында эшләй. Һуңынан ҡулға алына һәм 1973 йылдың 28 июненән 1974 йылдың 31 ғинуарына тиклем 5-се пехота батаьоны төрмәһендә тотола.
1985 йылда «Ҡулға алынған хәбәрһең юғалыусы уругвайҙарҙың әсәләре һәм ғаиләләре» (ингл. Family of formed Uruguayans Disappeared Detained was) төркөмө ойошторола. 2018 йылдың 21 ноябрендә Монтевидеола вафат була.
Хәтер
2013 йылдың 30 авгусында Республика университеты Луиза Куэстаға ҡиммәттәрҙе формалаштырыу һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлауға индергән өлөшө өсөн доктор Гонорис Кауза исемен бирә.
2014 йылдың 7 мартында Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө сиктәрендә Уругвай почта бүлексәһе Луиза Куэста иҫтәлеген мәңгеләштереү, уның образын Уругвай йәмғиәтендә һаҡлау маҡсатынан марка сығара
2015 йылдың 20 апрелендә Монтевидео муниципалитеты 1694/15 һанлы ҡарары менән элекке Казавалль поликлиникаһы бинаһында урынлашҡан D муниципалитеты йәмәғәт үҙәгенә Куэста Луиза хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуя.
Әл-Ҡәләм сүрәһе
Әл-Ҡәләм сүрәһе (سورة القلم, Ҡәләм ) — Ҡөрьән Кәримдең 68 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 52 аяттан тора.
Транскрипцияһы
51-52: Үә ии йәкәәдү-лләҙиинә кәфәруу ләйүзлиҡуунәкә би`әбсаариһим ләммәә сәмиғүүҙҙикра үә йәҡуулүүнә иннәһү ләмәджнүүн. Үә мәә һүүәиллә ҙикрульлилғәләмиин.
Мәғәнәһе
51-52: Һәм кафырҙар, ысынлап та, иҫкә төшөрөүҙе ишеткән саҡта һине күҙҙәре менән әйләндереп ташларҙай булалар, һәм улар: “Ысынлап та, был мәжнүн” – тиҙәр. Әммә был ғәмәлдәргә иҫкә төшөрөүе генә!
Гройсен
Гройсен (Greußen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3748 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 162 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
Бочарова Евдокия Давыдовна
Бочарова Евдокия Давыдовна (ҡыҙ фамилияһы Карабут, беренсе ире буйынса Бершанская; 6 февраль 1913 йыл, Добровольное (Ставрополь крайы), Рәсәй империяһы — 16 сентябрь 1982 йыл, Мәскәү) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби осоусы, 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы командиры, гвардия подполковнигы.
Һуғышҡа тиклем йылдарҙа
Евдокия Давыдовна Бочарова Ставрополь крайының Добровольное ауылында тыуған. Ата-әсәһе Граждандар һуғышында һәләк була, ағаһы Георгий Середа ғаиләһендә тәрбиәләнә. Благодарный ҡалаһының 1-се урта мәктәбен тамамлай.
1931 йылда Батайск пилот мәктәбенә уҡырға инә. 1932 йылдан 1939 йылға тиклем инструктор сифатында осоусылар әҙерләй.
1939 йылдың сентябрендә уны Пашковская станицаһында (хәҙер Краснодар биҫтәһе) урынлашҡан 218-се махсус ҡулланылыштағы авиаотрядтың авиазвено командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Краснодар ҡала советының депутаты итеп һайлана
Һуғыш ваҡытында
Бөйөк Ватан һуғышы барышында 28 йәшендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың бомбардировка авиаполкын етәкләй. Уны билдәле осоусы-ҡатын-ҡыҙ, Советтар Союзы Геройы М. М. Раскова тарафынан ойошторола, ул үҙе 1941 йылда ойошторолған өс полктың береһен етәкләй.
Евдокия Бершанская, ун йыллыҡ стаж менән һәм ойоштороу һәләтенә эйә булған тәжрибәле осоусы булараҡ, 588-се төнгө бомбардировка полкының командиры була. Уның етәкселеге аҫтында полк һуғыш аҙағына тиклем алыша. Тулыһынса ҡатын-ҡыҙҙар составына ишара яһап һәм уның исеме менән шаяртып «Дунька полкы» тип тә йөрөтәләр
1943 йылда полк гвардия исеменә лайыҡ була һәм 46-сы гвардия төнгө бомбардировка Тамань полкы итеп үҙгәртелә. Һуңыраҡ Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Суворов ордены менән бүләкләнә.
Евдокия Давыдовна етәкселегендәге ҡатын-ҡыҙҙар полкы атакаһы шул тиклем уңышлы, йылдам һәм теүәл була, хатта немецтар ҡатын-ҡыҙ-осоусыларға «ночные ведьмы» тип исем таға. 1981 йылда СССР-ҙа Горький исемендәге киностудия "В небе «Ночные ведьмы» фильмын төшөрә, режиссеры полктың элекке осоусыһы Евгения Жигуленко була.
Полктың 23 осоусыһы Советтар Союзы Геройы, 2 — Рәсәй геройы, 1 — Ҡаҙағстан Геройы була. 1945 йылдың октябрь айындағы тарҡатылыуына тиклем полк тулыһынса ҡатын-ҡыҙҙар полкы булып ҡала, частә бөтә вазифаларҙа ла ҡатын-ҡыҙҙар хеҙмәт итә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
Һуғыштан һуң ире менән Мәскәүгә күсә, унда ҡатын-ҡыҙҙар комитетында, шулай уҡ һуғыш ветерандары комитетында эшләй. 1982 йылдың 16 сентябрендә инфаркттан вафат булв. Новодевичье зыяратында ерләнә
Ғаиләһе
Петр Бершанскийға кейүгә сыға, унан улы тыуа. Әммә никах оҙаҡҡа бармай. Уның фамилияһы аҫтында Евдокия Давыдовна бөтә һуғыш юлын үтә, уның барышында үҙенең икенсе ире менән таныша.
46-сы гвардия һәм 889-төнгө бомбардировка авиаполкының хәрби юлдары көндәрендә гел бергә була, улар бер үк авиадивизияға инә, оҡшаш самолеттарҙа оса, йыш ҡына күрше аэродромдарҙа урынлаша. Полк тарҡалғандан һуң полк командирҙары Евдокия Бершанская менән Константин Бочаров ҡына түгел, шулай уҡ ике полктың да күп кенә осоусылары туй үткәрә (әммә һуғыш ваҡытында полктан бер хәрби хеҙмәткәр ҙә йөклө килеш китмәй)
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Евдокия Бершанская — Суворов орденына лайыҡ булған берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ
1975 йылда Евдокия Бочароваға Краснодарҙың почётлы гражданы тигән исем бирелә
Чистай районы
Чистай районы (Чистай районы) — Татарстанда район. Административ үҙәк — Чистай ҡалаһы.
Майҙан — 1823 км².
Халҡы
Халыҡ — 79,2 мең кеше. Шул иҫәптән: татарҙар — 59,6 %, урыҫтар — 34 %, сыуаштар — 4,9 %, башҡа милләттәр — 1,5 %.
Шаҡылдаҡ
Шаҡылдаҡ (урыҫ. луговой чекан).
Тауышы
Тауышы көслө генә: «тси-шаҡ-шаҡ». Сырылдап һайрай
Йәшәү рәүеше
һирәк ҡыуаҡлы болонлоҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай, һар-ғылт ерән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йо¬мортҡаһы була.
Кемерово дәүләт мәҙәниәт институты
Кемерово дәүләт мәҙәниәт институты (КемГИК) — Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү буйынса Көнбайыш Себерҙең төп белем биреү комплексы, Рәсәйҙә билдәле культурология, социаль-мәҙәни эшмәкәрлек, китапхана-мәғлүмәт технологиялары һәм шәхестең мәғлүмәт мәҙәниәте өлкәһендә фәнни үҙәк.
Юғары уҡыу йорто тарихы
== Факультеттар һәм кафедралар ==
— Эстрада оркестры һәм ансамбле кафедраһы
— Музыкаль-инструменталь башҡарыу кафедраһы
— Халыҡ хор йыры кафедраһы
— Дирижерлыҡ һәм академик йырлау кафедраһы
Шапша (Ханты-Мансийск районы)
Шапша — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 470 кеше йәшәй.
Кемерово дәүләт мәҙәниәт институты
Юғары уҡыу йорто тарихы
— Музыка ғилеме һәм музыкаль-ҡулланма сәнғәт кафедраһы
— Музей эше кафедраһы
Шапша (Ханты-Мансийск районы)
Почта индексы — 628508, ОКАТО коды — 71129912001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Кемерово дәүләт мәҙәниәт институты
Юғары уҡыу йорто тарихы
— Социаль-мәҙәни эшмәкәрлек кафедраһы
— Социаль-мәҙәни өлкәнең идара итеү һәм иҡтисад кафедраһы
— Театр сәнғәте кафедраһы
— Режиссура кафедраһы
— Философия, хоҡуҡ һәм социаль-сәйәси фәндәр кафедраһы
— Педагогика һәм психология кафедраһы
— Культурология кафедраһы
— Әҙәбиәт һәм рус теле кафедраһы
— Сит телдәр кафедраһы
— Физик тәрбиә кафедраһы
— Теология һәм динде өйрәнеү кафедраһы
— Ғәмәли этика кафедраһы
— Фото-видеоижады кафедраһы
— Биҙәү-ҡулланма сәнғәте кафедраһы
— Балетмейстер ижады кафедраһы — Халыҡ бейеүе кафедраһы
— Классик һәм заманса хореография кафедраһы
— Автоматлаштырылған мәғлүмәт эшкәртеү технологияһы кафедраһы
— Документаль коммуникация технологиялары кафедраһы
Ғилми-тикшеренеү институттары
— Социаль өлкәнең мәғлүмәт технологиялары ғилми-тикшеренеү институты
— Мәҙәниәт-ара коммуникациялар һәм социаль-мәҙәни технологиялар ғилми-тикшеренеү институты
== Диссертацион советтар == Фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә диссертацияларҙы яҡлау буйынса Диссертация советы (210.006.01) :
Юғары уҡыу йорто статусы
Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының 2015 йылдың 13 июлендәге «Кемеров дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты» федераль дәүләт мәғариф учреждениеһы бойороғо нигеҙендә «Кемеров дәүләт мәҙәниәт институты» федераль дәүләт ҡаҙна учреждениеһы тип үҙгәртелә (КемГИК).
Ректоры
«Кемерово дәүләт мәҙәниәт институты» федераль дәүләт учреждениеһы ректоры — Шунков Александр Викторович, филология фәндәре докторы, доцент.
Салауат (Салауат районы)
Салауат — Башҡорт АССР-ы Салауат районының үҙәге, Ҡаратаулы ауыл Советына ҡараған ауыл. Салауат районының бөткән ауылы.
Тарихы
Салауат ҡасабаһы 1953 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә сыҡҡан «» белешмәһендә Өфө өлкәһе Салауат районының үҙәге тип теркәлә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙе үҙәге Иҫке Ҡаратаулы булған Ҡаратаулы ауыл Советы составына инә. «Ауыл советына тиклемге ара» тигән графала һыҙыҡ ҡына тора. Был мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, Иҫке Ҡаратаулы ауылында Салауат районының барлыҡ власть органдары урынлашҡан биләмә Салауат ҡасабаһы тип аталған.
Ауыл советы башлығы һәм Совет рәйесе — Ишмөхәмәтова Светлана Шакирйән ҡыҙы.
Кыпа-Вельнярыль-Кы
Кыпа-Вельнярыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вельнярыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Салауат (Салауат районы)
Тарихы
Ә Салауат ҡасабаһының атамаһы районы үҙәге Малаяҙҙа урынлашҡан Салауат ауыл Советы исемендә һаҡланып ҡалған. Малаяҙ ошо ауыл Советына инә. Салауат ауыл Советы башлығы, Совет рәйесе — Кузнецова Светлана Данисовна.
Кыпа-Вельнярыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Ыласынтау
Үрге Ыласынтау (Верхнелачентау) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 238 кеше. Почта индексы — 452477, ОКАТО коды — 80213810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күренекле кешеләр
Нуриев Зыя Нурый улы
Бекмәмбәтов Тимур Нуруахит улы
Тимур Нуруахит улы Бекмәмбәтов (25 июнь 1961 йыл) — Ҡаҙағстан кинорежиссёры, сценарист, продюсер, клипмейкер. «Astana» халыҡ-ара экшн-фильмдар кинофестивален нигеҙләгән, уның президенты.
Биографияһы
1961 йылдың 25 июнендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Гурьев ҡалаһында (хәҙер — Атырау) тыуа. Атаһы — Нуруахит Бекмәмбәтов, әсәһе — Мира Богословская. С. М. Киров исемендәге 17-се Гурьев урта мәктәбен тамамлай. Энергетик атаһының кәңәше менән Мәскәү энергетика институтына инә, әммә сәнғәткә ҡыҙыҡһыныуы көсәйеп, уны ташлай. Ашхабад эргәһендә артиллерия ғәскәрендә армия хеҙмәтен үтә. Хеҙмәттән һуң 1982 йылда Ташкентҡа күсә, унда «Ильхом» театры рәссамы була һәм «Үзбәкфильм» киностудияһында эшләй. Шунда Виктор Вержбицкий менән таныша, ул һуңынан Тимурҙың даими актёрына әйләнә, ул төшөргән бөтә фильмдарҙа ла ҡатнаша.
1987 йылда «театр һәм кино рәссамы» специальносы буйынса А. Островский исемендәге Ташкент театр-художество институтын тамамлай һәм, карьера эҙләп, Мәскәүгә китә, унда реклама роликтары производствоһына эшкә инә.
Ғаиләһе
Ҡатыны Авдюшко Варвара Викторовна (18.03.1974) — костюмдар буйынса рәссам, кинопродюсер, ул театр һәм кино актёры Виктор Антонович Авдюшко менән гримёр рәссам Лариса Николаевна Авдюшконың ҡыҙы.
Кино карьераһы
1993 йылда афған һуғышына арналған «Пешаварский вальс» фильмын төшөрә. 1994 йылда картина Карловы Вары фестивалендә һәм Кинотаврҙа приздар ала.
РТР телеканалы заказы буйынса һигеҙ сериялы «Наши 90-е» тигән нәфис фильм төшөрә. 1998 йылда продюсер Роджер Корман уны «Гладиатрикс» фильмын төшөрөү эшенә саҡыра. Съёмка Рәсәйҙә бара, фильм экранға 2001 йылда сыға.
2004—2005 йылдарҙа уға билдәлелек килтергән «Ночной Дозор» һәм «Дневной Дозор» фильмдарын төшөрә. 2005 йылда Голливудҡа саҡырыла, «Fox» кинокомпаниялар төркөмөнөң бер нисә проектында ҡатнаша. 2006 йылда «Киевстар» мобиль операторы өсөн ике реклама ролигының режиссёры була, уларҙа Жерар Депардьё төшә.
2007 йылда «Ирония судьбы. Продолжение» фильмының режиссёры була.
2008 йылда Голливудта «Особо опасен» фильмын төшөрә.
2009 йылда «9» йәнһүрәтенең (Тим Бёртон менән) һәм «Чёрная Молния» фильмының продюсеры була.
2012 йыл уртаһында «Авраам Линкольн: Охотник на вампиров» картинаһы сыға, Тимур Бекмәмбәтов уның режиссёры була. 2012 йылда «Приключения Алисы. Пленники трёх планет» фильмын продюсерлай.
2016 йылда — «Бен-Гур» картинаһының режиссёры. Йыл аҙағында «Взломать блогеров» тигән фильм сыға, Тимур Бекмәмбәтов уға продюсерлыҡ итә. Картина Рәсәй киноһы тарихында тамашасыларҙың иң түбән баһаһын ала.
Әл-Хаҡҡа сүрәһе
Әл-Хаҡҡа сүрәһе (سورة الحاقة, Ҡотолғоһоҙ ) — Ҡөрьән Кәримдең 69 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 52 аяттан тора.
Йәммәт
Йәммәт (Емметово) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 397 кеше. Почта индексы — 452633, ОКАТО коды — 80258845003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зайчиха (Бердь ҡушылдығы)
Зайчиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грачи (Паньшинка ҡушылдығы)
Грачи  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паньшинка йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Хопёр йылғаһы ҡушылған урынған алып Калач-на-Дону ҡалаһына тиклем, Хопёр, Медведица һәм Иловля йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге айпа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йома намаҙы
Йома намаҙы (ғәр.صلاة الجمعة — саләт әл-жумғә) — йома көн төштән һуң уҡыла торған йәмәғәт намаҙы. Өйлә намаҙы ваҡытында уҡыла.
Йома көнө мосолмандар өсөн изге бер көндөр. Шуның өсөн момолмандарға был көндө байрам шатлығы менән каршыларға, йыуынып, арыуланып һәм яҡшы кейемдәр кейеп, мәсеткә барырға кәрәк.
Пәйғәмбәрҙәребеҙ (Ғәләйһис саләтү үәссәләм) түбәндәгесә бойорған: «Кем дә кем яҡшы итеп тәһәрәт алғандан һуң, йома намаҙына барып, шым ғына хөтбә тыңлаһа, бер йоманан икенсе йомаға тиклем ваҡыт эсендә ҡылынған гонаһтары артығы менән ғәфү ителер» «Эй иман килтереп ышаныусылар, әгәр йома көн йома намаҙына аҙан әйтелһә, эштәрегеҙҙе һәм сауҙаларығыҙҙы ҡуйып намаҙ уҡырға, вәғәз тыңларға ашығығыҙ. Был эш һеҙҙең өсөн хәйерлелер. Әгәр был эштең файҙаһын белһәгеҙ икән!»- тиелә Изге Ҡөрьән китабында (62:9).
Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисендә был көн тураһында былай тип әйткән: «Йома — көндәрҙең хужаһы [башлығы]! Был көн Ураҙа байрам һәм Ҡорбан байрамынан да хәйерлерәктер», һәм шулай уҡ былай тип тә әйткән: «Кем йома намаҙын өс тапҡыр рәттән ҡалдыра — уның йөрәге Раббыһы тарафынан ябыласаҡ».
Йома намаҙы ир-аттар өсөн генә мәжбүри. Ҡатын-ҡыҙҙар, балалар, мосафирҙар, ҡолдар һәм физик яҡтан хәлһеҙҙәргә йома намаҙы мәжбүри түгел. Әгәр ҙә килһәләр, был намаҙ улар өсөн өйлә намаҙы буларак һанала.
Биш ваҡыт намаҙ шарттарынан башҡа, йома намаҙының өҫтәмә ике шарты ла бар:
ЙОМА НАМАҘЫН НИӘТЛӘҮ
Йома намаҙы, беренсе дүрт рәкәғәт сөннәт, ике рәкәғәт фарыз һәм тағы һуңғы дүрт рәкәғәт сөннәт булып, барлығы ун рәкәғәт. Йома намаҙы йома көнө өйлә вакытында кылына һәм шул көндөң өйлә намаҙына һынала. Йома намаҙының фарызы йәмәғәт менән кылына, яңғыҙ ғына кылынмай.
Шунан һуң имам менән бергә уҡылған ике рәҡәғәт йома намаҙының фарызы була.
Бынан һуң үтәлгән дүрт рәҡәғәт йома намаҙының аҙаҡҡы сөннәте була.
Йома намаҙын ҡылыу
Йома көнө өйлә вакытында аҙан уҡылғандан һуң, иң элек дүрт рәкәғәт сөннәт ҡылына.
Ниәт түбәндәгесә әйтелә: «Ниәт иттем Аллаһы Тәғәлә ризалығы өсөн бөгөнгө йома намаҙының дүрт рәкәғәт беренсе сөннәтен кылырға, йөҙөмдө ҡараттым ҡибла тарафына, Халисан лилләһи Тәғәлә».
Йома намаҙының беренсе сөннәтен ҡылыу өйлә намаҙының дүрт рәкәғәт сөннәтен ҡылыу кеүек.
Сөннәт ҡылынғандан һуң мәсеттең эсендә тағын бер аҙан уҡыла һәм имам, мөнбәргә сығып, хөтбә укый. Хөтбә бөткәс, икамат килтерелә һәм йоманың ике рәкәғәт фарыҙы йәмәғәт менән ҡылына.
Имам артынан йәмәғәт түбәндәгесә ниәт әйтә: «Ниәт иттем Аллаһы Тәғәлә ризалығы өсөн йома намаҙының ике рәкәғәт фарыҙын үтәргә, йөҙөмдө ҡараттым ҡибла тарафына һәм эйәрҙем ошо имамға, Халисан лилләһи Тәғәлә».
Фарыздан һуң йома намаҙының дүрт рәкәғәт һуңғы сөннәте ҡылына. Ул йома намаҙының беренсе сәннәте кеүек ҡылына.
«Ниәт ҡылдым Аллаһы Тәғәлә ризалығы өсөн йома намаҙының һуңғы дүрт рәкәғәт сөннәтен үтәргә, йөҙөмдө ҡараттым ҡибла тарафына, Халисан лилләһи Тәғәлә» тип әйтелә.
Шуның менән йома намаҙы тамам була.
Ербагач
Ербагач — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чупановка
Чупановка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шалаевка йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әл-Мәғәридж сүрәһе
Әл-Мәғәридж сүрәһе (سورة المعارج, Баҫҡыстар ) — Ҡөрьән Кәримдең 70 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 44 аяттан тора.
Оло Урғыла
Оло Урғыла — (Большая Ургала) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Арша йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Был гидронимды Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип аңлата:
Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә: Урғылыу — эстән, төптән көс менән атлығыу
Карст
Карст, шулай уҡ карст күренеше (Karst Karst  — Балҡан ярымутрауындағы Карст яйлаһы атамаһы буйынса) — тәбиғи һыуҙарҙың тау тоҡомдарын иретеп, үҙенсәлекле рельеф формаларын һәм комплекстарын хасил итеүе. Карст күренеше һыуҙа еңел ирей торған тау тоҡомдары — эзбизташтар, доломиттар, гипстар, таштоҙҙар, мәрмәр ер өҫтөнә яҡын урынлашҡан урындарҙа осрай. Донъяла эзбизташлы иң ҙур карст — Nullarbor Plain (Австралия). Словения карст упҡындары ҡурҡынысы буйынса беренсе урында, АҠШ икенсе урында.
Карст үҙенсәлекле гидрографияға эйә: ер аҫты һыуҙарының хәрәкәте бары тик карслы урындарҙа ғына мөмкин, быға ер аҫты күлдәре, ер аҫтында юғалыусы йылғалар, ҡоро үҙәндәр, ҡыуышлы үҙәндәр миҫал булып тора.
Карст үҫеше
Карст үҫеше процесы барһын өсөн түбәндәге шарттар кәрәк:
Карст төрҙәре
Ер аҫты һыуҙары кимәле буйынса тәрән һәм һай карст төрҙәренә айыралар. Шулай уҡ «яланғас», йәки Урта диңгеҙ карсы ла осрай, бындай карст формалары тупраҡ һәм үҫемлек ҡапламынан (мәҫәлән, Тау Ҡырымы) мәхрүм, һәм «ҡапланған» йәки европа карсы, унда тупраҡ һәм үҫемлек ҡапламы һаҡлана.
Иреүсән тау тоҡомдарының литология составы буйынса бүленеүе :
Ялған карст
Шулай уҡ тыштан карсҡа бик оҡшаған — ялған (псевдокарст) формаһы бар. Псевдокарстың бер төрө булып термокарст тора, (вечная мерзлота) мәңгелек туңлыҡ шарттарында боҙ иреү менән бәйле күренештәр шуға инә.
Балсыҡлы карст ялғандың башҡа төрө булып тора. Был ысын карсты хәтерләткән тәрән ер аҫты юлдары һәм упҡындары, көслө карбонатлы ярымбалсыҡ һәм балсыҡтарҙа барлыҡҡа килә.
Карст ландшафы
Мәмерйәләр булыуы ер өҫтөндә бик һиҙелмәй, эзбизташлы ҡая ландшафттарын йыш ҡына карст тип атайҙар. Ярыҡтар, соҡорҙар — карст ландшафттарының күп кенә формалары барлыҡҡа килеүҙең сәбәбе.
Карст тектоник ярыҡтар буйлап үҫешеүе мөмкин.
Карстың биотаға һәм экосистемаларға йоғонтоһо
Евразия тайгаһының карст ландшафтары өсөн үҙенсәлекле биоценоздар хас, үҫемлектәрҙең төр составы һәм структураһы тундра һәм урман-тундра берләшмәләрен хәтерләтә
Карстың дәррәү үҫеш райондарында йыш ҡына һирәк һәм реликт бөжәк төрҙәре популяцияһы күҙәтелә.
Башҡортостан мәмерйәләре
Башҡортостанда бөтә донъяға билдәле бер нисә мәмерйә бар, барыһы ла — карст мәмерйәләре. Уларҙың күбеһе тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Иң атаҡлыһы — Бөрйән районында, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, Шүлгәнташ ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан Шүлгәнташ мәмерйәһе, тәүтормош сәнғәте ҡомартҡыһы
Уралдың — иң ҙур, Башҡортостан Республикаһының иң оҙон мәмерйәһе, боронғо протозерой ҡатламдарында барлыҡҡа килгән Ҡыҙылъяр мәмерйәһе (Кызылъяровская пещера) — Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Башҡортостан Республикаһы элек-электән тәбиғи карст мәмерйәләренә бай төбәк булараҡ билдәле. Хәҙерге көндә республика территорияһында 700-гә яҡын мәмерйә иҫәпкә алынған. Был Урал һәм Урал алды мәмерйәләренең өстән бер өлөшө тиерлек.
Уралдағы Башҡортостан биләмәһенә ингән егерме өс мәмерйә Бөтә Союз тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәте тарафынан тәбиғәт ҡомартҡыларына индерелгән һәм һаҡлана. Милли парктар территорияһына ун һигеҙ мәмерйә ингән.
Гросбартлофф
Гросбартлофф (Großbartloff) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 943 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37359 һәм автомобиль коды — EIC.
Рикардо Давид
Биографияһы
Давид Рикардо 1772 йылдың 18 апрелендә Лондонда тыуа. Ул тыуыр алдынан Англияға Голландиянан эмиграциялаған португал-йәһүд (сефард) ғаиләһенән сыҡҡан. Ул Эбигейль Дельваллеға өйләнгән биржа маклеры Абрахам Рикардоның 17 балаһының 3-сөһө була. 14 йәшенә тиклем Голландияла уҡый, 14 йәшендә Лондон фонд биржаһында эшләгән атаһына ҡушыла, унда биржа операцияларын башҡарыуҙа атаһына ярҙамлашып, коммерция нигеҙҙәрен төшөнә башлай. 16 йәшенә Рикардо биржала атаһының йомоштарының күбеһен үҙ аллы башҡара ала.
Гедвига София Шведская (Швеция принцессаһы)
Шведская Гедвига Августа София йәки София (Hedvig Sofia Augusta av Sverige; 26 июнь 1681 йыл — 22 декабрь 1708 йыл) — Швеция принцессаһы һәм Гольштейн-Готторп герцогиня-консорты, Швеция короле Карл XII һәм уның королева ҡатыны Ульрика Элеонораның тәүге балаһы. 1702—1708 йылдарҙа Гольштейн-Готторп герцоглығында бәлиғ булмаған улының регенты, шулай уҡ швед тәхете вариҫтарының береһе.
Рикардо Давид
Биографияһы
5—6 йылдан ул биржа операциялары оҫтаһына әйләнә, ә 12 йылдан биржа маклеры эшен ташлай. 38 йәшенә ул эре финанс фигураһы булып китә. 42 йәшендә иҡтисад теорияһы өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә башлай. Был ваҡытҡа уның, төрлө баһалар буйынса, 500 меңдән 1 миллион 600 меңгә тиклем фунты була. Глостерширҙа поместье һатып ала һәм бай ер биләүсе тормошо алып бара.
1799 йылда Адам Смиттың «Халыҡтар байлығы» тигән китабын уҡығандан һуң иҡтисад теорияһы менән ҡыҙыҡһына башлай. 1809 йылда иҡтисад буйынса беренсе мәҡәләһен яҙа. Рикардоның төп хеҙмәте — «» тигән 1817 йылда яҙылған китабы.
Гедвига София Шведская (Швеция принцессаһы)
Гедвига София Рәсәй императоры Петр III өләсәһе.
Рикардо Давид
Биографияһы
Рикардо төрлө синыфтарҙың мәнфәғәттәрен бәрелештергән киҫкен һорауҙар менән ҡыҙыҡһына. Бөтәһенән элек ундай һорауҙар иҫәбенә илгә индерелә торған игенгә һалынған пошлиналар һорауы инә. Пошлиналар ер биләүселәргә отошло була, ләкин фабриканттарҙы эшселәргә улар ҡиммәтле икмәкте һатып ала алһын өсөн эш хаҡын арттырырға мәжбүр итә. Рикардо, үҙе ер биләүсе булһа ла, сәнәғәтселәрҙең мәнфәғәтен яҡлай.
1819 йылда эшҡыуарлыҡтан бөтөнләй китә һәм Ирландияның һайлау округтарының береһенән Общиналар палатаһы ағзаһы итеп һайлана — Рикардо депутат мандатын урындағы бер лендлордтан һатып ала. Парламентта урын биләгәс, Рикардо был юл менән депутат булыу мөмкинлеген ябыусы реформа яҡлы була. Рикардо формаль рәүештә идара итеүсе тори партияһына ла, оппозициялағы вигиға берекмәй. Виги уға нығыраҡ оҡшай, уларҙың даирәләрендә үҙе лә абруйлы була, ләкин гел бойондороҡһоҙ позицияла ҡала һәм ҡайһы берҙә уларҙың ҡарашына ҡаршы тауыш бирә. Йыш сығыш яһай, башлыса иҡтисад мәсьәләләре буйынса, «иген закондарына» ҡаршы сыға һәм иҡтисадты либералләштереү, ирекле сауҙа, дәүләт бурысын кәметеү һ.б. яҡлы була.
Гедвига София Шведская (Швеция принцессаһы)
Биографияһы
Әсәһе үлгәндән һуң, София, ағаһы Карл, апаһы Ульрика Элеонора менән өләсәһе Гедвига Элеонора Гольштейн-Готторпскаяға опекаға бирелә, уның йоғонтоһо аҫтында балаларҙа Данияға ҡарата насар ҡараш формалаша. 1698 йылдың 12 майында София Карлбергта үҙенең ике туған ағаһы Фридрих IV, герцог Гольштейн-Готторпскийға кейәүгә сыға. Уның никахы традицион рәүештә, сәйәсәттең бер өлөшө булараҡ, Гольштейн-Готторптарҙың Данияға ҡаршы ҡорола, уның ағаһы Фридрихтың һеңлеһенә өйләнергә тейеш була, әммә ул баш тарта. Никах ҡыҙҙың ризалығынан башҡа үткәрелә һәм бәхетһеҙ була.
Рикардо Давид
Биографияһы
Рикардо тирәһендә уның эйәрсендәре Джеймс Милль, Джон Рамсей Мак-Куллох, Эдуард Уэст (1782—1828) һәм Томас де Квинси туплана. Томас Мальтус менән дуҫлыҡ бәйләнештәрендә тора, уның менән даими полемикалар ҡора, Жан Батист Сэй менән дә дуҫ була. 1821 йылда Англияла беренсе сәйәси экономия клубын ойоштора.
51 йәшендә Глостерширҙа ҡолаҡ инфекцияһынан вафат була.
Гедвига София Шведская (Швеция принцессаһы)
Биографияһы
София 1702 йылда тол ҡала һәм бәләкәй улы янында регентҡа әйләнә. Шуға ҡарамаҫтан, ул ваҡытының күп өлөшөн, королдең өлкән ҡыҙы һәм ил тәхетенә икенсе сираттағы вариҫ булараҡ, улының Швеция тәхетенә мираҫлыҡ хоҡуғын танытырға өлгәшеү өсөн тырышып, Швецияла үткәрә, сөнки ағаһы Карл XII балалары булмай. Герцоглыҡ менән ул юҡ саҡта иренең кесе энеһе Август Кристиан Гольштейн-Готторпский идаралыҡ итә, ә дәүләт әһәмиәтенә эйә мәсьәләләр бары тик София ҡатнашлығында ғына сиселә.
Рикардо Давид
Биографияһы
Рикардоның һигеҙ балаһы була, уларҙың икеһе — Осман менән кесе Давид — парламент ағзаһы, ә Мортимер король гвардияһы офицеры була.
Гедвига София Шведская (Швеция принцессаһы)
Биографияһы
Иренең вафатынан һуң, ул ҡабаттан сәйәси ойошмалар союзы өсөн никахҡа инеү объектына әйләнә. Уны ҡатынлыҡҡа алырға дәғүә итеүсе тәхет вариҫтары араһында Британия тәхете вариҫы принц Георг Ганноверский була, ләкин София унан баш тарта, Шул мәлдә уның йәш швед дворяны Олоф Гилленборг менән романы була. Уларҙың мөнәсәбәте Швеция һарайы өсөн сер булмай, бары тик өләсәһе герцогиня Гедвига Элеонора ғына был романды оҡшатып бөтөрмәй.
Гедвига София 1708 йылдың 22 декабрендә егерме ете йәшендә сәсәк ауырыуынан вафат була. Уның ағаһы Карл тормошоноң күпселек өлөшө хәрби походтарҙа илдән ситтә үткәрә, апаһы менән бик оҙаҡ хат алыша һәм апаһының үлемен бик ауыр кисерә. 1718 йылда Карл да вафат була, уның вариҫы булып берҙән-бер ир туғаны, Софияның улы герцог Карл Фридрих ҡала, ләкин тәхеткә Карлдың һеңлеһе Элеонора Ульрике, ә һуңынан уның ире Фридрих Гессен-Кассельский ултыра.
Рикардо Давид
Төп фекерҙәре һәм ҡараштары
Рикардоның иҡтисади теорияһының төп моменттары:
Ҡиммәт теорияһы
Рикардо беренселәрҙән булып камил конкуренция шарттарында хеҙмәт сығымдары теорияһының тауарҙар менән хаҡтар нисбәтен тулыһынса аңлата алмауын күрһәтһә лә, ул ҡиммәттең хеҙмәт теорияһын яҡлап сыға, сөнки ул уның моделен һүрәтләү өсөн ҡулайлы була.
Эш хаҡы теорияһы
Хеҙмәт тәбиғи һәм баҙар ҡиммәтенә эйә:
Кыпа-Ират-Кы
Кыпа-Ират-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ират-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарабаш шаҡылдаҡ
Ҡарабаш шаҡылдаҡ (урыҫ. черноголовый чекан) — турғай һымаҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Ғәҙәттә, ҡойроғон өҙ¬лөкһөҙ бәүелтеп, бейек үлән һабағында йәки ҡыуаҡ өҫ¬төндә ултыра. Ата ҡоштоң башы, тамағы, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Түше ҡыҙғылт ерән. Яурында-рындағы һәм ҡанаттарындағы таптар аҡ.- Ҡойроҡ төбө өҫ яҡтан сыбар аҡ. Инә^ҡошта ҡара төҫ урынына — ҡуңыр. Шаҡылдаҡтан ҡара төҫө менән айырыла.
Йәшәү рәүеше
һирәк ҡыуаҡлы ҡоро асыҡ урындарҙа йәшәй. Төрлө б¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ерҙә оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йо¬мортҡаһы була.
Гендар дрейфы
Ге́ндар дрейфы  йәки гене́тико-автомати́к проце́стар — популяция эсендә гендарҙың аллель варианттары осраҡлы статистик  сәбәптәр арҡаһында  йүнәлешһеҙ үҙгәреү  күренеше.
Ге́ндар дрейфының бер юлы: үрсеү процесында популяцияла ғәйәт күп енес күҙәнәктәре — гаметалар барлыҡҡа килә. Тик уларҙың бик әҙ өлөшө генә зигота барлыҡҡа килтерә ала. Яңы быуын осраҡлы гаметалар барлыҡҡа килтергән   зиготаларҙан   үҫешә. Шуға ла, популяцияла электән килгән аллелдәр  йышлығы яңы быуында  шылырға  мөмкин. Популяция эсендәге осраҡлы процестарҙы өйрәнеү буйынса тәүге тәжрибәләр 1930 йылдар  башында  Сьюэл Райт тарафынан  АҠШ-та, Роналд Фишер  тарафынан  Англияла  үткәрелә.
Ә СССРҙа был өлкәлә   В. В. Лисовский, М. А. Кузнецов, Н. П. Дубинин һәм  Д. Д. Ромашов эшләй.
«Ге́ндар дрейфы» төшөнсәһен  (genetic drift)  Райт тәҡдим  (1931) итә. Ә синонимы булараҡ « популяцияларҙа  гене́тико-автомати́к проце́стар» тигән төшөнсәнең   фәнгә  килеп инеүе Дубинин менән  Ромашов  (1932) исеменә бәйле. Аҙаҡ донъя кимәлендә (шулай уҡ урыҫ телле илдәрҙә лә) Райт тәҡдим иткән термин нығына.
Гендар дрейфына бер миҫал
Бер тамсы эсендәге бактериялар тупланмаһын күҙ алдына килтерәйек. Бактериялар A һәм  B аллелдәренән торған ген менән генә айырылалар(ҡалған   гендары буйынса бер төрлөлөр). Бактерияларҙың яртыһында аллель A, икенсе яртыһында - аллель B. Тимәк, A  һәм B аллелдәренең йышлығы    ½ була. A һәм B — нейтраль аллелдәр. Шуға ла, бактерияларҙың үрсеүенә йәки  тереклек һәләтлегенә   тәьҫир итмәйҙәр. Бөтә бактерияларҙың да үрсеү, тереклек  итеүгә  мөмкинлеге бер төрлө булып сыға.
'''(A-A-A-A), (B-A-A-A), (A-B-A-A), (B-B-A-A), (A-A-B-A), (B-A-B-A), (A-B-B-A), (B-B-B-A), (A-A-A-B), (B-A-A-B), (A-B-A-B), (B-B-A-B), (A-A-B-B), (B-A-B-B), (A-B-B-B), (B-B-B-B).'''
Һәр комбинацияның мөмкинлеге 1/2 (һәр бактерияла A йәки B аллелдәре   мөмкинлеге)  4 –кә ҡабатлана (тере ҡалған бактериялар  өсөн дөйөм һөҙөмтә)
Аллелдәр һаны буйынса  варианттар төркөмен таблицаға индерәбеҙ:
16 эсенән 6 вариантта  Как видно из таблицы, в шести вариантах из 16 в колонии будет одинаковое количество аллелей A һәм  B аллелдәре берүк һанда булып сыға. Был мөмкинлек- 6/16. Башҡа бөтә осраҡтарҙа ла  A менән B аллелдәре төрлө һанда  һәм   ун алты осраҡтын унауһын (10/16)  тәшкил итә.
Популяциялағы гендар дрейфы осраҡлы ваҡиғалар арҡаһында  килеп сыға. Әлеге осраҡта популяциялар бактериялар дүртәүгә тиклем кәмей (шешә муйыны  эффекты ). Тәүҙә колонияла A һәм B аллелдәре тигеҙ була. Әммә ул нисбәт һаҡланыуға ҡарағанда гендар дрейфы мөмкинлеге ҙурыраҡ. Шулай уҡ, гендар дрейфы арҡаһында алледәрҙең берәүһе бөтөнләй юҡҡа сығыу мөмкинлеге  16—ан  ике осраҡта була ала (2/16.)
С. Райт тарафынан эксперименталь иҫбатлауҙар
Ҙур булмаған популяцияларҙа мутант аллелдың бик тиҙ генә һәм осраҡлы рәүештә үҙгәрә алыуын иҫбатлау өсөн   С. Райт тәжрибәләр үткәрә. Пробиркалар эсенә аҙығын да биреп икешәр  пар инә һәм ата дрозофилалар урынлаштыра.
Барыһында себендәр  ла   А  гены буйынса  гетерозигота, йәғни   генотиптары-  Аа.
Был яһалма популяцияла ҡәҙимге  (А)   һәм  мутант (а) аллелдәре йышлығы - 50 %.
Бер нисә быуындан һуң, популяцияларҙың берәүҙәрендә бөтә себендәр ҙә   мутант аллель  (а) буйынса гомозигота булып киткәндәр. Ә икенселәрендә бөтөнләй юҡҡа сыҡҡандар. Өсөнсөләрендә ҡәҙимге мутант аллель дә һаҡланған.
Үрге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе)
Үрге Ҡараһыу — Ве́рхние Караси́ - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районындағы ауыл. Өлкәнең Непряхин ауыл биләмәһе составына инә.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә "Караси" топонимы урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара һыу" — «река с чистой, прозрачной водой», или «речка, берущая начало из источника» тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа. Бәлки, ул "ҡаран" һүҙен күҙҙә тотҡандыр. Шулай уҡ ул топонимдың Ҡараса, Ҡарас тигән ирҙәр исеменән булыуы ихтималлығын да яҙа
Географияһы
Ауыл Ҡараһыу йылғаһы башында, Кесе Мейәс күле буйында ултыра. Яҡындағы тораҡ пункттар: Кесе Ҡуйһары һәм Ҡуянбай ауылдары. Көньяҡ-көнбайыштараҡ «Тәрәнкүл» коттедж ҡасабаһы урынлашҡан, ул да ауыл составына инә.