cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәлфетдинов Әбделғәфи Рәхәдил улы
Биографияһы
1954 йылда ҡурайсылар бәйгеһендә «Өмөтлө йәш ҡурайсы» призы менән бүләкләнә. Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Флейта класында уҡый һәм композиция менән дә шөғөлләнә. Училищены тамамлағандан һуң йәш быуынға ҡурай серҙәрен өйрәтеү менән шөғөлләнә.
Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы (Минск)
Архитектураһы
Бина эклетика стилендә төҙөлгән. Башта цоколдә ике ҡатлы булған (1930 йылдарҙа өсөнсө ҡаты өҫтәлеп төҙөлә). Фасад үҙәгендә ҙур булмаған  ризалит бинаға инеү урынын бүлә. Фасады кирбестән башҡарылған. Беренсе ҡатта сығыу урыны ҡаршыһында түр баҫҡысы менән вестибюль, икенсе ҡатта - йыйылыштар залы, ә бинаның ике ҡатының ҡабырға өлөштәренә  уҡыу кластары урынлашҡан.
Хәлфетдинов Әбделғәфи Рәхәдил улы
Биографияһы
1969 йылдың 23 мартында БАССР-ҙың 50 йыллығы айҡанлы Өфөлә үткәрелгән тантанала Баймаҡ районынан 50 ҡурайсы һәм ошо ваҡиға айҡанлы октябрҙә Ленинградта үткәрелгән «Башҡортостан мәҙәниәте көндәрендә» Баймаҡ, Бөрйән, Белорет райондарынан 50 ҡурайсы сығыш яһай. Был ҡурайсыларҙың сығышын әҙерләүсе һәм уларҙың етәксеһе Әбделғәфи Хәлфетдинов була.
Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы (Минск)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хәлфетдинов Әбделғәфи Рәхәдил улы
Биографияһы
1974 йылда Өфө ҡалаһының 400 йыллығы айҡанлы үткәрелгән тантанала сығыш яһаған Өфө студенттарының йыйылма ансамблен дә Әбделғәфи Хәлфетдинов әҙерләп сөхнөгө сығара. Музыканттар араһында Әбделғәфи виртуоз ҡурайсы булып таныла. Музыка белгестәре уны ҡурайҙа традицион уйнау алымдарын виртуозлыҡ берләштерә белеүен юғары баһалай, ихтирам итә.
Әбделғәфи Рәхәдил улы 1947 йылда вафат була һәм тыуған яғында — Белорет районының Шығай ауылы зыяратына ерләнә.
Чигас
Чигас — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2291/4 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пеньково (Хант-Манси автономиялы округы)
Пеньково — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628454, ОКАТО коды — 71126916000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Лоҡман сүрәһе
Лоҡман сүрәһе (سورة لقمان, Лоҡман ) — Ҡөрьән Кәримдең 31 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 34 аяттан тора.
Ломовка (Медведица ҡушылдығы)
Ломовка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һарттар
Һарттар — XV—XIX быуаттарҙа Урта Азия халҡының бер өлөшөнөң дөйөм атамаһы. Ҙур Совет Энциклопедияһына ярашлы, 1917 йылғы Октябрь революцияһына тиклем «һарт» атамаһын ултыраҡ үзбәктәргә ҡарата Урта Азияның күсмән өлөшө, йәғни ҡырғыҙҙар һәм ҡаҙаҡтар, ҡулланған. Ташкент, Фирғәнә, Хәрәзм оазистарында һәм Көньяҡ Ҡаҙағстанда ултыраҡ халыҡтың үҙенә үҙе биргән исеме булып тора.
«Һарт» һүҙенең килеп сығышы
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәренә ярашлы, «һарт» һүҙе XIII быуатта Плано Карпиниҙа осрай һәм был һүҙҙең этимологияһы (килеп сығышы) бөгөнгәсә асыҡланмаған.
«Һарт баштан уҡ төрки һүҙе булған, „сауҙагәр“ тигәнде аңлата; әлеге мәғәнәлә Кутадгу биликта (Радлов һүҙлегенән цитата; Һүҙлек, IV, 335) һәм Мәхмүт Ҡашғари хеҙмәтендә (1, 286) ҡулланыла. Радловтың „Саддхарма пундарики“ ҡытай теленән уйғыр теленә тәржемәһендә sarthavaha, йәки sarthabaha, „сауҙагәр, каруанды йөрөтөүсе“ — санскрит һүҙе; был һүҙ „өлкән сауҙагәр“ (сатыкчи удугы) тип аңлатыла. Ошонан сығып, Радлов, төрки һарт һүҙе һинди теленән алынған тигән һығымта яһай (Kuan-si-im Pusar, 37)».
Һарт һүҙенең килеп сығышын Яҡсарт (Һырдаръя) йылғаһы исеме менән бәйләү Шәкәрим Хоҙайбирҙе улы һәм Заварницкийҙың хеҙмәттәрендә осрай<sup class="" style="white-space: nowrap">[асыҡлыҡ]. Заварницкий, мәҫәлән, Яҡсарт йылғаһының атамаһын «яҡа» — йылға йәки «тиҙ хәрәкәт итеү», «ынтылыу» һәм «сарт» — һалҡын, боҙло, туңған фарсы һүҙҙәренә бәйләй. Әммә Шәкәримдың да, Заварницкийҙың да версиялары бик һирәк ҡулланыла, бәлки, Яҡсарт һүҙенең килеп сығышы ҡаршылыҡлы версияларға таянған булғанғалыр.
Һарттарҙың антропологияһы
Һарт ирҙәренең уртаса буйы 1, 69 м, ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 1,51 м һәм (ҡатын-ҡыҙ); һимереүгә бирелеүсәндәр, тән тиреһе — ҡуңыр, сәстәре — ҡара, ҡүҙҙәре — ҡара-көрән, һаҡалдары ҙур түгел. Брахицефалдар (баш күрһәткесе 85,39), ҙур булмаған йәки уртаса баш һөйәкле, ҡаштары — дуғаланып тора, ҡуйы, күҙҙәре бик һирәк тура булмаған һыҙыҡта урынлаша; танауҙары тура, ҡайһы берҙә бөгөлгән. Ғөмүмән, бите оҙонса. Ҡайһы берҙә бер аҙ алға сыҡҡан яңаҡтар, ҡыҫыҡ күҙҙәр, күҙ соҡорҙары араһы (межорбитное расстояние) ҙур булған осраҡтар бар.
Һарттарҙың теле
Һарттар теле тураһында Брокгауз һәм Эфрондың энциклопедик һүҙлегендә түбәндәге аңлатма бирелә: «Һарттар ҡиәфәте менән тажиктарға бик ныҡ тартым, әммә улар араһында һибелеп йәшәгән һәм үҙенең фарсы телен һалап ҡалған һуңғыларҙан айырмалы рәүештә, һарттар үҙенсәлекле, һарт теле исеме аҫтында билдәле булған төрки телендә һөйләшә. П. И. Лерх фекеренсә, һарттарҙың һөйләше сағатай әҙәби теленә яҡын, ә ҡайһы бер урындарҙа үзбәктәрҙең һәм ҡаҙаҡтарҙың халыҡ һөйләштәренә яҡыныраҡ тора».
Үзбәкстан этник атласы, Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәрен раҫлап, һарттар үҙенсәлекле һарт телендә (сарт тили) һөйләшкәнен билдәләй. Уны сағатай теленең дауамы йәки бер төрө тип һанап була.
Николай Остроумовтың һүҙҙәре буйынса, «һарттарҙың теле үҙ нигеҙендә төрки, әммә ҡырғыҙ, үзбәк, татар һәм төрөк телдәренән айырыла һәм һарт теле исеме аҫтында билдәле».
Совет тарихи энциклопедияһы буйынса «о» йәки «йо» һөйләштәре бар.
Һаны
1897 йылғы Рәсәй империяһының беренсе дөйөм халыҡ иҫәбен алыу барышында туған тел һәм Рәсәй империяһы өйәҙҙәре буйынса һарттар үзбәктәр, ҡараҡалпаҡтар, ҡаҙаҡтар, ҡашғар һәм ҡыпсаҡтарҙан айырым иҫәпләнәләр. 1897 йылғы Рәсәй империяһының беренсе бөтә дөйөм халыҡ иҫәбе буйынса 968 655 һарт иҫәпләнә, уларҙың тулайым һаны узбәктәрҙең (534 726 кеше) һанынан күберәк була һәм империяның төрөк-татар һөйләштәрендә (төрки һөйләштәр) аралашҡан башҡа халыҡтар араһында ҡырғыҙ-кайсактарҙан (4 084 139 кеше), татарҙарҙан (3 627 737 кеше) һәм башҡорттарҙан (1 321 363) ҡалышып, дүртенсе урынды биләй.
ЭСБЕ-ға ярашлы һарттарҙың дөйөм һаны 800 000 кешегә етәһәм 1880 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Төркөстандың барлыҡ халҡының — 26 % һәм ултыраҡ халҡының 44 % тәшкил итә. Һырдаръя өлкәһендә - 210 меңдән ашыу, Фирғәнә өлкәһендә - 350 мең тирәһе, Сәмәрҡәнд өлкәһендә 150 меңдән ашыу һарт йәшәй. Төркөстан крайының көньяҡ-көнсығышы буйлап Төркөстан һәм Әүлиә-ата ҡалаларына тиклем бик күп һарт ауылдары урынлашҡан. Семиреченск өлкәһендәге төрлө ҡалаларҙа һибелеп йәшәгән һарт сауҙәгәрҙәрҙең (5000 меңгә яҡын) ҡайһы берҙәре генә бында даими йәшәү урыны итеп тороп ҡала.
Әйтергә кәрәк, В. И. Бушков һәм Л. С. Толстова, Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләрендә халыҡ иҫәбен алыу теүәл үткәрелмәгән, етди етешһеҙлектәр бар, тип һанайҙар. Улар фекеренсә, төбәк телдәре араһында үзбәк теле менән бер рәттән һарт теле күрһәтелеүе ысынбарлыҡҡа тап килмәй.
В. И. Бушков һәм Л. С. Толстова фаразлауынса, 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында: 1) ырыуҙарға бүленмәгән һәм боронғо иран телле төп халыҡ менән буталған үзбәктәр; 2) ҡала тажиктарының ҡайһы бер төркөмдәре һарттар тип күрһәтелгән. Шул уҡ ваҡытта ырыуҙарға бүленгән һәм күпселегендә ярым күсмә тормош алып барған кешеләр үзбәктәр тип аңларға кәрәк, тиҙәр.
Әһәмиәте
Сағатай әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Бабур һәм Алишер Навои үҙҙәренең яҙма хеҙмәттәрендә Урта Азия төбәгендә йәшәүсе башҡа халыҡтар менән бер рәттән һарттарҙың булыуын да таный, әммә үҙҙәрен был этнос вәкилдәре тип иҫәпләмәй. Бабур тажиктарҙы һарттарҙан айырғанға оҡшай, әммә айырмаһын бер нисек тә күрһәтмәй; мәҫәлән, Фирғәнәне тасуирлағанда, төркиҙәргә һәм төрки теленә һарттар һәм һарт теле ҡапма-ҡаршы ҡуйыла.
П. И. Пашино үҙенең «Төркөстан крайы 1866 йылда» (1868) исемле юлъяҙмаларында ошолай яҙа: «тәүге күреүҙән үк һарттың тибы һәм характеры уның арий сығышы тураһында һөйләй. Әлбиттә, Төркөстан өлкәһендә үҙҙәрен һарт тип исемләгән һәм йөҙҙәрендә кире ҡаҡҡыһыҙ монгол сағылышын йөрөткән күп кенә шәхестәрҙе осратып була». Артабан Пашино, Южаков менән бәхәсләшеп, «һарт уны тажик тип әйтһәләр, үҙен бик ныҡ кәмһетелгән тип һанар ине, сөнки тажиктарҙы ҡол һәм „күңелендә шиит“, йәғни кафыр, тип иҫәпләй. Шуға күрә Пашино һарттарҙы тажиктар менән бутамаҫ өсөн булһа ла, уларҙы „арий сығышлы айырым халыҡ“ тип иҫәпләргә риза».
Арминий Вамбери үҙенең «Урта Азияға сәйәхәт» исемле әҫәрендә һарттарға киләһе баһа бирә: «Бохарала һәм Кокандта тажик тип исемләнгән һарттар — Хәрәзмдың боронҡо фарсы халҡы, һаны уларҙың сағыштырмаса ҙур түгел. Яйлап улар үҙҙәренең туған фарсы телен төрки теле менән бутағандар. Һарттарҙы, тажиктарҙы кеүек, уларҙың мәкерлегенән һәм нәфислегенән танып була; үзбәктәр уларҙы бигүк яратып бармай. Ҡыҙығы шунда, инде биш быуат дауамында бергә йәшәгәнлеккә ҡарамай, үзбәктәр һәм һарттар араһында ҡатнаш никатар юҡ тиерлек».
Урта Азия мәғрифәтселәре лидеры Мәхмүтхужа Бәһбүди «Оина» (Зеркало) журналында 1915 йылда (22-се, 23-сө, 25-се һәм 26-сы һандар) «Аңлайышһыҙ һүҙ һарт» темаһы буйынса дискуссия алып бара. Һуңынан ул «Һарт һүҙе аңлайышһыҙ булып ҡалды» исеме аҫтында тағы бер мәҡәлә баҫтыра. Бәһбүди өсөн һарт этнонимы килеп сығышы мәсьәләләрен тәрән этнографик тикшереүһеҙ асыҡлап булмай.
Академик Бартольд яҙа: «Күсмә халыҡтар ултыраҡ тормош алып барған халыҡҡа ҡарата асыҡтан-асыҡ ерәнеү тойғоһо менән ҡулланған һәм халыҡ этимологияһы был һүҙҙе „һары эт“ тип аңлатҡан һарт һүҙе бөтөнләй ҡулланыштан сығарылған, хәҙерге ваҡытта үзбәк милләте генә таныла»
Көнсығыш белгесе Александр Семёнов фекеренсә, һарттар тип, дөйөм алғанда, Урта Азияның бөтә ултыраҡ халҡын исемләйҙәр. Бигерәк тә был атама урындағы урыҫтар араһында үзбәктәр, тажикар һәм башҡа халыҡтар өсөн дөйөм термин булараҡ ҡулланыла. Ҡаҙаҡтар, Семёнов һүҙҙәренсә, ултыраҡ тормош алып барған тажиктар һәм үзбәктәр менән игенселек менән шөғөлләнә башлаған ырыуҙаштарын атай. Ултыраҡ үзбәктәр һарттар тип Хиуа, Фирғәнә һәм башҡа ҡалаларҙа йәшәүсе төрки телле, әммә телдәрендә күп кенә фарсы һүҙҙәрен һаҡлап ҡалған халыҡты йөрөтә.
Ғалим-ориенталист П. Кузнецовтың фекеренсә,"даими рәүештә төркиҙәр менән аралашҡанға күрә, тажик сабый саҡтан үҙенең туған теле менән бер рәттән һарт телен өйрәнә…Ҡатнаш никахта, мәҫәлән, тажик һарт ҡыҙына өйләнәме йәкитажик ҡыҙы һартҡа кеәүгә сығамы ғаиләлә өҫтөнлөклө тел һарт теле була, әлбиттә. Бындай осраҡтарҙа балаларҙың күпселеге тажик һөйләшенә лә хатта өйрәнмәйәсәк". Ошо уҡ ваҡытта тажиктар, бөтә тажиктар — ҡол, тигән стереотип арҡаһында үҙҙәрен һарт тип исемләгән.
«Һарт» һүҙе аҫтында төрлө ҡәбиләләрҙе берләштереү ҡайһы бер күсмә ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ һәм, ырыуҙарға бүленмәйенс, ултыраҡ тормош алып барған халыҡтарҙы айырыу өсөн ҡулланылған. Төркмәндәр ырыуһыҙ ултыраҡ тормош алып барған халыҡты исемләү өсөн татһүҙен ҡулланғандар. Һарттерминын этник мәғәнәлә аңлатыуы ҡатмарлы. Коканд ханлығында һарт йәки «һартия»термины «ултыраҡ, ҡала кешеһе» мәғәнәһендә һәм «күсмә халыҡ» терминынан айырыу өсөн файҙаланылған" . мәҫәлән, Коканд ханлығында хөкүмәт ҡарары «Һарттарҙы һәм ҡаҙаҡтарҙы иҫкәртәбеҙ» тигән һүҙҙәр менән башланған . Ошондай уҡ мәғәнәне «һартар» төшөнсәһенә XIX быуат уртаһы урыҫ тикшеренеүселәре лә һалған. Атап әйткәндә, Л. Н. Соболев яҙғанл: «Күбеһе иҫбат итергә тырышһалар ҙа, һарт бер ниндәй ҙә айырым ҡәбилә түгел. Һарт тип айырмаһыҙ рәүештә ҡалала йәшәүсе һәм сауҙа менән шөғөлләнеүсе үзбәк тә, тажик та исемләнә. Был мещанлытың бер төрө, ҡатлам, әммә ҡәбилә түгел».
Василий Бартольд ҡапма-ҡаршы фекерҙә була һәм һарттарҙы тажиктарҙан — тел яғынан, ә күсмә халыҡтарҙан тормош рәүеше менән айырылған ултыраҡ тормош алып барған төркиҙәрҙең айырым бер этносы тип һанаған.
[[Бохара әмирлеге] территорияһында, йәғни Бохара, Сәмәрҡәнд, Ҡашҡадаръя, Һырхандаръя өлкәләрендә һәм көньяҡ Тажикстанда XVIII—XX быуат башында «һарт» һүҙе халыҡты билдәләү өсөн ҡулланмай.
Пәнж йылғаһы үре халҡы, йәғни шуғнандар, рушандар, ваһандар һәм башҡалар 1925 йылда Төркөстан тигеҙлектәре ндә йәшәгән төрөкләштерелгән тажиктарҙы «һарт» тип атаған. Улар янында йәшәгән үзбәктәрҙе үзбәк тигәндәр.
Совет тарихнамәһендә 1924 йылдан һуң һарттарайырым этнос булараҡ күрһәтелмәй.
Комментарийҙар
Как видно из вышеприведенного, сарт это всего лишь обозначение образа жизни, хозяйственной деятельности, но никак ни этнос, и тем более, не национальность. Как например, мещанин, купец, чиновник. Неаккуратное использование данного слова привело ко многим неясностям и ввело в заблуждение миллионы человек.
Сапиенца (университет)
«Сапиенца» (рәсми атамаһы — Sapienza — Università di Roma, «Сапиенца — Рим университеты») — Италияның баш ҡалаһы Римдә урынлашҡан университет, донъяның иң боронғо университеттарының береһе — XIV быуат башында нигеҙләнгән.
Италияның иң престижлы университеттарының береҙе, даими рәүештә Италия һәм Көньяҡ Европа юғары уҡыу йорттары рейтингыларының беренсе урындарына эләгә, Европаның иң яҡшы университеттары иҫәбенә инә. Көндөҙгө бүлектә уҡыған студенттарҙың һаны буйынса Европала иң ҙур университет булып тора.
Тарихы
1303 йылда Рим папаһы Бонифаций VIII тарафынан туранан-тура Ватиканға буйһонған уҡыу йорто булараҡ нигеҙләнгән. 1431 йылда Рим папаһы Евгений IV уҡыу йортон үҙгәртеп ҡорған, һөҙөмтәлә университетта дүрт яңы факультет булдырылған: хоҡуҡ, медицина, фәлсәфә һәм теология.
1527 йылда Римде талаған осорҙа университет ябылған, ҡайһы бер профессорҙар үлтерелгән. 1703 йылда Рим папаһы Климент XI ҡаланың Яникул убаһында ер алған, бында университет ботаника баҡсаһы булдырылған, ул тиҙҙән Европала иң билдәлеләренең береһе булып киткән.
1870 йылда «Сапиенца» папа университеты булмай башлаған һәм ҡала учреждениеһы булып киткән. 1935 йылда Марчелло Пьячентининың проекты буйынса яңы университет кампусы төҙөлгән.
Рейтингтар
U.S. News & World Report рейтингына ярашлы университет Италияның иң яҡшы юғары уҡыу йорто булып тора һәм Европала 139-сы урында биләй.
QS World University Rankings рейтингында Ла Сапиенца 202-се урынды биләй.
Светловка (Бишбүләк районы)
Светловка (Светловка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452045, ОКАТО коды — 80212842012.
Каменистая (Чангыль-Кы ҡушылдығы)
Каменистая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чангыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Светловка (Бишбүләк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каменистая (Чангыль-Кы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ағып төшкән (йылға)
Ағып төшкән (Агып-Тушкэн) — йылға. Рәсәйҙәге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға.
Урынлашыуы
Ағып төшкән йылғаһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы хәҙер юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғол ауылы янынан үтә. Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы. Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай.
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, йылғаның атамаһы башҡорт телендәге «ағып төшөү» ҡылымынан алынған
Сидоровка (Варжа ҡушылдығы)
Сидоровка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Варжа йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башкиров Алексей Филиппович
Башкиров Алексей Филиппович (төп фамилияһы Башкиров; 21 март 1909 йыл, Буинск өйәҙе, Большое Батырево, — 9 сентябрь 1979 йыл, Сыуашстан, Чебоксар) — сыуаш яҙыусыһы. 1941 йылдан — КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Алексей Филиппович Талвир 1909 йылда Сембер губернаһы Буинск өйәҙенең Большое Батырево ауылында (хәҙерге Сыуашстандың Батырев районы Батырево ауылы) тыуған. Икенсе дәрәжә Первомайский мәктәбен, артабан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. СССР халыҡтары Үҙәк нәшриәтенең сыуаш секцияһында, СССР-ҙың Яҙыусылар союзының комсомол ойошмаһының секретары, ВЛКСМ Үҙәк Комитетының пропаганда һәм агитация бүлегендә матбуғат буйынса инструктор булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында взвод командиры, рота политругы, «Комсомольская правда» гәзитенең корреспонденты була. Көнбайыш, Брянск, Сталинград һәм 2-се Балтика буйы фронттарындағы яуҙарҙа ҡатнаша. Һуғыш ваҡытында ҡаты яралана.
Демобилизациянан һуң бер нисә йыл дауамында «Коммунизм ялавӗ» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе була. 1954—1958 йылдарҙа — Сыуашстан яҙыусылар союзы идаралығы рәйесе.
1960 йылда Ҡазанға күсә. Бында уның инициативаһы буйынса «Хусан» (Ҡазан) альманахы ойошторола. п йылдарҙан һуң яҙыусы тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта. Пьесалар, хәтирәләр яҙа, 1812-1814 йылдарҙағы Ватан һуғышы темаһына ҙур тарихи роман башлай.
1979 йылда яҙыусы вафат була. Чебоксарҙа ерләнгән.
Алексей Талвир исемен Чебоксарҙың төньяҡ-көнбайыш районында бер урам йөрөтә.
Китаптары
Иң билдәле китаптары:
Куб
Куб (κύβος ) (ҡайһы берҙә  йәки төҙөк гекса́эдр  ) — һәр ҡыры квадрат булған төҙөк күпмөйөш. Параллелепипедтың һәм призманың айырым осрағы.
Төрлө фәндәрҙә терминдың, геометрик прототипының теге йәки был үҙсәнлектәренә мөнәсәбәте булған төрлө мәғәнәләре ҡулланыла. Айырып әйткәндә, аналитикала (OLAP-анализ) аналитик күп үлсәмле кубтар ҡулланыла, улар төрлө таблицаларҙан мәғлүмәттәрҙе асыҡ сағыштырып ҡарарға мөмкинлек бирә.
Оло Речка (Кандата ҡушылдығы)
Оло Речка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кандат йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Йәшекәй
Йәшекәй (Яшикей) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452151, ОКАТО коды — 80257855006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Цвариани Александр Тамазович
Цвариани Александр Тамазович (20 май 1975 йыл) — Рәсәй һәм грузин балет солисы һәм балет педагогы. Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2004). 1993—1994 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театры солисы.
Биографияһы
Александр Тамазович Цвариани1975 йылдың 20 майында Тбилиси ҡалаһында табип Цвриани Тамаз Геронтоевич һәм Палиашвили исемендәге Грузин опера һәм балет театры балет солисткаһы Цвариани Тамара Федоровна ғаиләһендә тыуған. Уның һеңлеһе Натия ошо уҡ театрҙың балеринаһы була, хәҙерге ваҡытта шунда педагог-репетитор булып эшләй.
Балет сәнғәтен Тбилиси хореография училищеһында үҙләштерә (педагогтары Леван Давыдович Мхитарян, Борис Георгиевич Рахманин, Чабукиани Вахтанг Михайлович) шулай уҡ Нинель Даниловна Сильвановичтан да дәрестәр ала. Бала саҡтан сәхнәлә балеттарҙа сығыш яһай башлай. Иң тәүге ролдәренең береһе — «Дон Кихот» балетындғы «Һәпәләк» бейеүендә малай роле. 1993 йылда хореография училищеһын тамамлай.
1991—1993 йылдарҙа уҡыу менән бер рәттән Тбилиси опера һәм балет театрында эшләй. 1993—1994 йылдарҙа булған — Башҡорт опера һәм балет театры солисы. 1994—1996 йылдарҙа — Силәбе опера һәм балет театры, 1996—1997 йылдарҙа — Тбилиси опера һәм балет театры солисы. 1997 йылдан әлеге көнгә тиклем Силәбе опера һәм балет театры солисы булып тора.
Репертуары
Георгий Дмитриевич Алексидзе ҡуйған балеттары һәм хореографик миниатюралары.
Олимпия символдары
Олимпия символдары — Олимпия хәрәкәте идеяһын бөтә донъяға таратыуҙа Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан файҙаланылыусы Олимпия уйындары атрибуттары.
Олимпия символдарына флаг (ҡулсалар), гимн, ант, лозунг, миҙалдар, ут, лавр ботағы, салют, тылсымдар, эмблема инә. Олимпия символдарын коммерция маҡсаттарында файҙаланыу Олимпия хартияһы тарафынан тыйыла.
Флаг һәм эмблема
Флаг Олимпия эмблемаһы сигелгән аҡ ебәк туҡыманан тора. Эмблема грек Ангело Боланки тарафынан 1912 йылда уйлап сығарыла, 1914 йылда Пьер де Кубертен уны Халыҡ-ара олимпия комитетының Париж конгресына тәҡдим итә.
Олимпия эмблемаһы һәм Олимпия флагы беренсе тапҡыр 1920 йылда Антверпендағы Олимпия уйындарында ҡулланыла
1920 йылда Антверпенда тәҡдим ителгән флаг 1988 йылда яңы флагҡа алмаштырыла, ул Сеулдағы Олимпия уйындарында ҡулланыла. Иҫке флаг әле Лозанналағы Олимпия музейында һаҡлана.
Олимпия хәрәкәте флагы уртаһына Олимпия эмблемаһы — ике рәттә (өсөһө өҫтә, икеһе аҫта) бер-береһе менән үрелгән 5 ҡулса — төшөрөлгән аҡ ерлектән хасил. Ҡулсаларҙың төҫтәре (һулдан уңға): зәңгәр, һары, ҡара, йәшел, ҡыҙыл.
Ҡулсалар донъяның биш өлөшөнөң берлеген һәм Олимпия уйынарының бөтә донъяныҡы булыуын кәүҙәләндерә.
Ҡулсалар бер-береһенә W хәрефе рәүешендә сынйыр буйынса тоташҡан, ситкеләре (зәңгәр, ҡыҙыл) — берәр ҡулса менән генә, урталағыһы икешәр ҡулса менән киҫешә.
Ҡулсалар биш ҡитғаны кәүҙәләндерә. Ләкин ҡулсаларҙың һәр береһе аныҡ бер ҡитғаны сағылдырмай. Алты төҫ (ерлек төҫөн дә индереп) донъяның бөтә илдәренең милли төҫтәрен кәүҙәләндерә.
1951 йылға тиклем һәр ҡулса донъяның бер өлөшөн сағылдыра тип һаналған: Европа — зәңгәр, Азия — һары, Африка — ҡара, Австралия — йәшел һәм Америка — ҡыҙыл. Һуңынан был бүленештән баш тартыла, сөнки Пьер де Кубертендың төҫтәрҙе нәҡ ошо рәүешле бүлеүенә бер ниндәй ҙә дәлил табылмай.
Гимн
Олимпия уйындары гимны сираттағы Олимпия уйындарын асҡанда — Олимпия флагын күтәргән саҡта, уйындарҙы япҡанда — Олимпия флагын төшөргән саҡта һәм башҡа ҡайһы бер осраҡтарҙа башҡарыла. Грек композиторы Спирос Самарас тарафынан яҙылған.
Ант
Мәшһүр спортсыларҙың береһе бөтә ярышыусылар исеменән ярыштарҙың намыҫлы булыуы тураһында ант бирә. Артабан судьяларҙың береһе намыҫлы һәм объектив судьялыҡ итеү тураһында ант итә.
Девиздар һәм орандар
Олимпия девизы — Citius, Altius, Fortius, латин теленән «Шәберәк, бейегерәк, көслөрәк» тип тәржемә ителә. Уны француз руханийы Анри Дидон уйлап сығара, 1894 йылда Халыҡ-ара олимпия комитетын ойошторғанда Пьер де Кубертен тәҡдим итә һәм 1924 йылда Париждағы Олимпия уйындарында тәүге тапҡыр ҡулланыла.
«Иң мөһиме — еңеү түгел, ә ҡатнашыу» тигән оран бар, уның авторы де Кубертен тип һанала. Ғәмәлдә был фраза йүгерек Пиетри Дорандоның драмаһы менән бәйле, ул марафон дистанцияһын (Лондон, 1908) беренсе булып үтә, әммә дисквалификациялана. Финишҡа етеп килгәндә организмы ныҡ һыуһыҙланған, эҫенән йонсоған марафонсы бер нисә тапҡыр йығыла, йығылған һайын судьялар ярҙамы менән тороп баҫа ла ары йүгерә. Финиш һыҙығын беренсе булып үтһә лә, ситтән ярҙам күрһәтелде тип, дисквалификациялана. Беренсе урын уның артынан килгән АҠШ спортсыһына бирелә. Икенсе көндө приздар тапшырыу тантанаһы үтә. Итальяндың һоҡланғыс ихтыяр көсө билдәләнмәй ҡалмай. Королева Александра беренсе урын өсөн приздың теүәл күсермәһен эшләргә бойора. Еңеүселәрҙе бүләкләгәндә король ғаиләһе ағзаларының береһе итальянды ла пьедесталға саҡыра һәм һоҡланғыс спорт ҡаҙанышы өсөн алтын кубокты тапшыра. Ошо көндө Пенсильвания епискобы изге Петр соборы мөнбәренән ошо һүҙҙәрҙе әйтә: «Олимпиадала иң мөһиме еңеү түгел, ә ҡатнашыу». Яҙыусылар Ласло Кун менән В. В. Столбов фекеренсә, был фразала уйындарҙа ҡатнашыу түгел, ә аҡтыҡ көсөнә тиклем алышҡан, әммә еңмәгән спортсының хәленә инеү күҙҙә тотолған.
Миҙалдар
Тәүге һигеҙ йәйге Олимпия уйынының спортсыларға тапшырылған миҙалдары бер-береһенә бөтөнләй оҡшамаған, сөнки улар һәр Ойоштороу комитеты тарафынан үҙ аллы эшләнгән. 1920—2000 йылдарҙа Олимпия миҙалдарының аверсы өсөн стандарт дизайн ҡулланыла: уң ҡулына пальма ботағы тотҡан Ника алиһә еңеүсене данлай. Миҙалдың реверсы Уйындар үткәрелгән илдең теләгенә ярашлы үҙгәртелеп тора. 2004 йылдан был традициянан баш тартыла, миҙалдың ике яғы ла Уйындарҙы ойоштороусыларҙың уникаль дизайны буйынса биҙәлә.
2008 йылғы Уйындар миҙалының диаметры — 70 мм, ҡалынлығы 6 мм була.
Алтын миҙалдар, ҡағиҙә булараҡ, башлыса көмөштән эшләнә. Мәҫәлән, 2008 йылғы Уйындарҙың алтын миҙалы яҡынса 150 грамм ауырлыҡта була, уның составына сама менән 6 грамм алтын инә. Көмөш миҙалдар — көмөштән, бронза миҙалдар баҡырҙан була.
1896 һәм 1900 йылғы Уйындарҙа 1-се һәм 2-се урын алған атлеттарға ғына миҙал тапшырылған. Ул саҡта алтын миҙал булмаған, шунлыҡтан көмөш һәм бронза миҙалдар ғына тапшырғандар. 1900 йылғы Уйындарҙа күп төрҙәрҙә миҙал бөтөнләй бирелмәгән, улар урынына ойоштороусылар еңеүселәрҙе кубоктар һәм дипломдар менән билдәләгән.
1960 йылға тиклем миҙалдар беркеткесһеҙ итеп эшләнгән һәм еңеүселәрҙең ҡулдарына тотторолған. Римдағы 1960 йылғы Олимпия уйындарын ойоштороусылар тәүге тапҡыр миҙалды муйынға тағып булһын өсөн зәйтүн ботағы рәүешендә бронза сынйырҙар әҙерләгән. Ҡағиҙәләрҙә ҡаралмаған был яңылыҡты оҡшатмаусылар булһа тип, тапшырыу тантанаһында миҙалдарҙы сығарып биреп торған ҡыҙҙарға сынйырҙы йәһәт кенә өҙөр өсөн ҡайсы ла тотторғандар. Әммә яңылыҡ бөтәһенә лә оҡшай, шунан бирле миҙалдарға сынйырҙар йә таҫмалар беркетелә.
Ут
Беренсе олимпия уты Амстердамда 1928 йылғы Олимпия уйындарында ҡабыҙыла.
Олимпия утын Грецияла, боронғо Олимпияла, Гера алиһә ғибәҙәтханаһы харабаларында ҡояштан параболик көҙгө менән тоҡандыралар. Утлы факел күп көнлөк шартлы эстафета барышында атлеттан атлетҡа тапшырыла, ул Ерҙең бөтә 5 ҡитғаһы буйлап үтә. Ут Олимпия уйындары асылаһы көндө урынына килтереп еткерелә. Эстафетаның финалсыһы факел менән Олимпия усағының ялҡынын тоҡандырып ебәрә. Был сара Уйындарҙың башланғанын аңлата. Ярыштар тамамланғас, усаҡтағы Олимпия уты һүндерелә.
Грециялағы Олимпиянан Олимпия уты килтереү эстафетаһы һәм Олимпия усағын тоҡандырыу йолаһы тәү башлап 1936 йылда Берлиндағы Олимпия уйынарында индерелә. Олимпиянан ут алыу 1936 йылдың 20 июлендә була, эстафета 1936 йылдың 1 авгусында тамамлана.
Эстафета йолаһының авторы һәм нигеҙләүсеһе, шулай уҡ Грецияла ут алыу идеяһының авторы Германияның спорт чиновнигы һәм 1936 йылғы Олимпия уйындарының Ойоштороу комитетының генераль секретары Карл Дим була.
Лавр ботағы
Лавр ботағы, йәғни «котинос», венок рәүешендә бөгөлгән ботаҡтан ғибәрәт. Уны еңеүсегә алтын миҙал менән бергә тапшыралар.
Уны тапшырыу йолаһы Афиналағы 2004 йылғы Олимпия уйындарында тергеҙелә.
Салют
Олимпия салюты Рим салютының бер төрө булып иҫәпләнә, тик ҡул юғарыраҡ күтәрелә.
Был сәләмләү төрө Парижда 1924 йылғы Олимпия уйындарында һәм 1936 йылда Берлинда ҡулланыла. Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, нацистарҙың салюты менән ныҡ оҡшаш булғанлыҡтан, рәсми тыйылмаһа ла, башҡа файҙаланылмай.
Тылсымдар
Һәр Олимпиада өсөн тылсымды (йәғни талисманды) Уйынды үткәргән ил үҙе һайлай. Ғәҙәттә берәй йәнлек йә ҡабул итеүсе илде кәүҙәләндергән стилләштерелгән берәй нәмә тылсым итеп алына.
Яңыртылған Олимпия уйындарында тәүҙә эмблема менән флаг ҡына була. Талисмандар 1968 йылда барлыҡҡа килә.
Беренсе рәсми талисман булып 1972 йылда Мюнхен Олимпиадаһына тәҡдим ителгән Вальди ҡушаматлы такса иҫәпләнә.
Уйындар эмблемаһы
Олимпия уйындарының һәр береһенең үҙ эмблемаһы була. Ул ҡаланы йә ойоштороусы илде кәүҙәләндерә. Йыш ҡына эмблема элементы итеп олимпия ҡулсалары алына. Рәсми Олимпия эмблемаһы Олимпия символынан һәм Олимпия оранынан хасил: символ — аҡ ерлектәге биш төҫлө ҡулса, рәсми оран — Citius, Altius, Fortius («Шәберәк, бейегерәк, көслөрәк!»). Олимпия эмблемаһын ҡулланырға тик Халыҡ-ара олимпия комитеты һәм Милли олимпия комитеты ғына хоҡуҡлы.
Реинкарнация
Реинкарна́ция (reincarnatio ̊ҡабаттан кәүҙәләнеш ), йәғни кәүҙәләнеү; шулай уҡ йәндәрҙең күсенеүе, метемпсихоз (re — приставка, обозначающая «возобновление, повторность» + incarnatio — «воплощение».  μετ-εμψύχωσις. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">μετ-εμψύχωσις   — тере йән эйәһенең (ҡайһы бер вариацияларҙа тик кешеләр генә) үлемһеҙ асылының ҡабат-ҡабат бер есемдән икенсеһенә әүерелеүен дини-фәлсәфәүи күҙаллауҙар һәм инаныуҙар төркөмө. Был үлемһеҙ асылды төрлө традицияларҙа рух йәки йән, «илаһи осҡон», «юғары» йәки «ысын Мин» тип атайҙар; һәр тормошта физик донъяла индивидтың яңы шәхесе үҫешә, әммә бер үк ваҡытта индивидтың билдәле бер өлөшө тәндән тәнгә күсеүҙәр теҙмәһендә лә үҙгәрешһеҙ ҡала. Ҡайһы бер традициялар раҫлауынса, бер-бер артлы кәүҙәләнеүҙәр ниндәйҙер маҡсатҡа эйә һәм унда йән эволюцияға дусар була. Йәндәрҙең күсеүе тураһында күҙаллау ҡайһы бер дини системаларға ғына хас түгел, ә ниндәйҙер дини системанан айырылыуҙа, мәҫәлән, шәхси донъяға ҡарашта ла осрай.
Йәндәрҙең күсеүенә ышаныу — боронғо феномен. Этнограф С. Токарев буйынса, күҙаллауҙарҙың иң тәүге формаһы тотемдарға бәйле. Ҡайһы бер халыҡтарҙа (эскимостарҙа, Төньяҡ Америка индеецтарында, йәһүдтәрҙә) балаға олатаһының йәки шул уҡ ырыу төркөмөнөң башҡа вәкиленең йәне инә тип иҫәпләнә. Реинкарнация доктринаһы индуизмда, буддизмда, джайнизмда һәм сикхизмда үҙәк урында тора. Пифагор, Сократ һәм Платон кеүек боронғо грек фәйләсуфтары йәндәрҙең күсеү идеяһын ҡабул итә. Реинкарнацияға ышаныу ҡайһы бер хәҙерге мәжүси традицияларға, нью-эйдж хәрәкәтенә хас, шулай уҡ спиритизм, каббала, гностицизм һәм эзотерик христианлыҡ кеүек ҡайһы бер Африка ғөрөф-ғәҙәттәре, эзотерик фәлсәфәләр яҡлылар тарафынан ҡабул ителә.
Хәҙерге фән күҙлегенән ҡарағанда, реинкарнация феномены барлығын дәлилләүсе бер генә ғилми раҫлау ҙа юҡ.
Дөйөм тасуирламаһы
Реинкарнацияға ышаныу ике төп өлөштән тора:
Көнсығыш диндәрҙә һәм традицияларҙа йәндәрҙең күсеүе
Индуизм һәм буддизмдың төрлө йүнәлештәрекеүек Көнсығыш диндәре һәм йолалары бер тән үлгәндән һуң тормош яңыһында дауам итә, тип иҫәпләй. Индуист күҙаллауҙарына ярашлы, йән (атман) икенсе тәнгә күсә. Шулай итеп, ул алдағы тормошондағы ғәмәлдәренә ҡарап, төрлө тормошта төрлө — яҡшыраҡ йәки насарыраҡ — тәнгә инә.
Көнсығыш дини тәғлимәттәре яҡлылар өсөн «реинкарнация» төшөнсәһенә альтернатива юҡ. Улар был тәғлимәттеғәҙеллеге өсөн таный. Уның мәғәнәһе буйынса, изге, юғары әхлаҡи тәртип шәхескә йәшәү шарттарын яҡшырта-яҡшырта тормоштан-тормошҡа алға барырға мөмкинлек бирә. Улай ғына ла түгел, реинкарнация үҙе Алланың тере йән эйәләренә ҡарата шәфҡәтле булыуының сағыу шаһиты һәм унан кешеләргә ҡарата яуызлыҡ ҡылыу тураһында ғәҙелһеҙ ғәйепләүҙе алып ташлай. Реинкарнация процесында, һәр саҡ йәнгә уның яңы кәүҙәләнешендә камиллашыуы өсөн тағы ла бер мөмкинлек бирелә. Тормоштан тормошҡа алға барып, йән таҙарына һәм сансараның әйләнешенән сығып, мокшаға (азатлыҡҡа) етә ала.
Көнсығыш тың мәңгелек "мин"гә ҡарата фәлсәфәүи һәм дини инаныуҙары көнсығыш дин ғилемдәрендә йәндәрҙең күсенеүе нисек ҡаралыуҡа тура йоғонто яһай, улар араһында йән тәбиғәтен (дживы йәки атмана) фәлсәфәүи йәһәттән аңлауҙа ҙур айырмалар бар. Бер ағымдар «Мин» тигәнде инҡар итә, икенселәре индивидтың мәңгелек, шәхси асылы барлығы тураһында һөйләй, ә ҡайһы берҙәре "Мин"дең тереклек итеүе лә, уның йәшәмәүе лә иллюзия булып тора тип раҫлай. Был инаныуҙарҙың һәр береһе реинкарнация төшөнсәһен аңлатыуға туранан-тура йоғонто яһай һәм сансара, муҡшы, нирвана и бхактикеүек концепциялар менән бәйле.
Индуизм
Йәндең күсеүе (पुनर्जन्म — пуарджанма) индуизм дың төп төшөнсәләренең береһе булып тора. Башҡа һинд диндәренең фәлсәфәүи системаларындағы кеүек, тыуыу һәм үлем әйләнеше тәбиғәттең тәбиғи феномены булараҡ ҡабул ителә. Индуизмда индивидуумдың ысын рухи тәбиғәтенә ҡарата наҙанлығы уны фани тән һәм матдә менән — карма һәм ҡабаттан тыуыу әйләнешендә ҡалырға теләү теләген хуплаған — тиңләштереүгә килтерә.
Поп-мәҙәниәттә реинкарнация темаһы
Реинкарнация темаһы көнбайыш поп-мәҙәниәтендә, атап әйткәндә, кинематографияла, әҙәбиәттә, популяр музыкала киң таралған. Ошо тема менән бәйле бик күп фильмдар төшөрөлә. Уларҙың ҡайһы берҙәре түбәндә килтерелә :
Оло Таежная (Таежная ҡушылдығы)
Оло Таёжная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таежная йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әс-Сәждәһ сүрәһе
Әс-Сәждәһ сүрәһе (سورة السجدة, Сәждә ) — Ҡөрьән Кәримдең 32 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 30 аяттан тора.
Кесе Идолга
Кесе Идолга — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Идолга йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Георгенталь (Тюринген урманы)
Георгенталь (Тюринген урманы) (Georgenthal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2573 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 390 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99887 һәм автомобиль коды — GTH.
Стадион
Стадио́н (στάδιον, «ярыш майҙаны») — спорт ҡоролмаһы. Ғәҙәттә әйләнәһе буйлап йүгереү юлдары үткәрелгән һәм ситтәренә баҫҡыс-баҫҡыс итеп тамашасы эскәмйәләре теҙелгән ҙур түңәрәк майҙандан тора. Йыш ҡына күнекмәләр өсөн өҫтәмә майҙансыҡтары һәм кейенеп-сисенеү урындары ла була. Стадиондар асыҡ һауала үткәрелә торған спорт төрҙәре (мәҫәлән, еңел атлетика, футбол) өсөн генә түгел, шулай уҡ концерттар һәм башҡа саралар үткәреү өсөн дә файҙаланыла.
Тарихы
Беренсе стадиондар Боронғо Грецияла Олимпия уйындарын һәм башҡа спорт ярыштарын үткәреү өсөн барлыҡҡа килә. Иң боронғо билдәле стадион Олимпияла (Греция) була. Башта ул йүгереү буйынса ярыштар үткәреү өсөн файҙаланыла; майҙан үлсәмдәрен стандартлаштырыу шунан башлана — 180-200 метр (бер стадий, ҡоролма исеме лә ошо үлсәм исеменән алына).
Хәҙерге заман стадиондарынан тәүгеләрҙең береһе — 1877 йылда Англияла асылған Стэмфорд Бридж.
Футбол стадиондары
Универсаль (еңел атлетика өсөн, йүгереү юлдары менән йыһазландырылған) һәм футбол стадиондары бар (һуңғылары айырыуса Англияла күп).
Футбол буйынса тәүге Донъя чемпионатын (1930, Уругвай) Уругвайҙың баш ҡалаһы Монтевидеолағы «Поситос» стадионы (донъяла эллипс рәүешендәге беренсе стадиондар иҫәбендә) ҡабул итә. Турнир тарихындағы тәүге гол да шул стадионда индерелә.
Рекордлы стадиондар
Донъялағы иң ҙур стадиондар: Донъялағы иң ҡиммәтле стадиондар:
Одесса катакомбалары
Одесса катакомбалары — Одесса һәм уның эргә-тирәһендә урынлашҡан ҙур ер аҫты лабиринты. Катакомбаларҙың ҙур өлөшө — элекке төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдарын эшкәртеү урындары, уларҙа ҡабырсаҡташ (эзбизташ) йәки ҡабырсаҡ тоҡомло таштар сығарылған. 1998 йылда Одесса катакомбаларының оҙонлоғо яҡынса 2,5 мең киломтер була.
XX быуат ер аҫты диуарҙары инженер-геология хәл-торошоноң ҡапыл ҡатмарланыуына сәбәпсе була. Ҡаланың боронғо өлөшөнөң 40 проценты эшкәртелгән территория өҫтөндә урынлашҡан һәм бында 100-ҙән ашыу ер убылыуы күҙәтелә.
Революциянан һуңғы йылдарҙа ер ултырыуы, биналар емерелеүе һөҙөмтәһендә ҡала эсендә (Старопортофранковский — Новорыбная урамдары сиктәрендә) таш сығарыу тыйыла.
1961 йылда партизан хәрәкәте тарихын өйрәнеү өсөн «Эҙләнеү» спелестология клубы ойошторола, ул һуңғы йылдарҙа катакомбаларҙың картаға индерелгән райондары сиктәрен һиҙелерлек киңәйтә.
XXI быуат башында Яңы Дофиновка, Булдынка, Фомин йырынында урынлашҡан шахталарҙа эзбизташ табыу дауам итә. Шулай итеп, бөгөн дә Одесса катакомбаларының оҙонлоғо арта.
Листов Константин Яковлевич
Листов Константин Яковлевич (19 сентябрь 1900 йыл — 6 октябрь 1983 йыл) — СССР композиторы, 800-ҙән артыҡ йыр, оперетта, спектаклдәр өсөн музыка авторы. Н.А. Рословец һәм Л.М. Рудольф уҡыусыһы.
Одесса катакомбалары
Даими рәүештә катакомбаларҙа кешеләр ҙә, нигеҙҙә, балалар, авантюристар һәм урындағы халыҡ юғала. Уларҙы эҙләү ике-өс көн дауам итә һәм һәр саҡ уңышлы булмай. 2012 йылдың ғинуарында унда серле рәүештә Константин Шариков юғала, уны эҙләү бер ниндәй һөҙөмтә бирмәй.
Листов Константин Яковлевич
Биографияһы
Константин Яковлевич Листов 1900 йылдың 19 сентябрендә ( 2 октябрь ) Одессала йәһүд ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе цирк артистары булған (атаһы - гимнаст, әсәһе - балерина) һәм йыш ҡына ғаилә бер урындан икенсе урынға күсенеп йөрөгән. Биш йәшенән Константин музыкаға өйрәнә ( мандолинала ) һәм аренала үҙе сығыш яһай башлай. Баласаҡтан диңгеҙгә ғашиҡ була; һуңыраҡ ул бик күп йырҙарҙы һәм диңгеҙгә диңгеҙселәргә бағышлай.
Одесса катакомбалары
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Листов Константин Яковлевич
Биографияһы
1917 йылда ул Волгоградтағы Россия музыка йәмғиәтенең музыкаль мәктәбен тамамлай.
1918-1919 йылдарҙа ул Ҡыҙыл Армияның 32-се пулемет полкында хеҙмәт итә, Царицын фронтындағы һуғыштарҙа ҡатнаша ; шул уҡ ваҡытта уның атаһы пулемет полкының хәрби комиссары, әсәһе дауахананың хәрби комиссары була.
1919 йылда уны 10-сы армияның Революцион хәрби советы етәкселеге менән Һарытау консерваторияһына И. А. Розенберг һәм Л.М. Рудольфтың фортепиано һәм композиция класы буйынса уҡырға ебәрәләр; консерваторияны 1922 йылда тамамлай. Шул уҡ ваҡытта Һарытау миниатюралар театрында пианист һәм дирижер булып эшләй.
1923 йылда ул Мәскәүгә күсә, Бөтә Рәсәй Пролеткульт театрында эшләй, спектаклдәр өсөн музыка яҙа. 1925 йылдан ул «Синяя блуза» театрҙарының береһенең музыкаль директоры булып эшләй. 1934 йылдан - Матбуғат йорто Күҙәтеү театрының музыкаль етәксеһе һәм дирижеры. Театрҙың бер нисә спектакленә музыка яҙа.
1930 йылдарҙан Листовтың беренсе класлы композитор булараҡ даны башлана. Ул шулай уҡ оло пианист була, концерттар бирә. 1938 йылдан ул Мәскәү Оперетта театрында дирижёр булып эшләй.
Һуғыш йылдарында-хәрби-диңгеҙ флоты баш Сәйәси Идараһының музыкаль консультанты. 1983 йылдың 6 сентябрендә вафат була. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән.
Бүләсәһе - Э. Л. Листова, Россия телевидениеһы журналисы.
Ижады
Константин Листов радиопостановкаларға һәм спектаклдәргә, «Победный маршрут» кинофильмына (1939) музыка яҙа, төрлө инструменталь оркестр әҫәрҙәр ижад итә. Әммә уның талантының төп йүнәлеше йыр була.
Йырҙары
Ғөмүмән алғанда, Константин Листов 800-ҙән артыҡ йыр ижад итә. Улар яҡты көй, эскерһеҙ лиризм менән айырылып тора.
Азиев Камил Ғәле улы
Азиев Камил Ғәле улы (16 июль 1930 йыл — 9 ғинуар 1999 йыл) — агроном-ғалим. 1957—1999 йылдарҙа Себер ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты (Омск ҡалаһы) хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1981 йылдан — генераль директорҙың селекция эше буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта 1973 йылдан башлап селекция үҙәге етәксеһе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1988), профессор (1992), Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы (РАСХН) ағза-корреспонденты (1990). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980).
Листов Константин Яковлевич
Йырҙары
1930 йылдарҙа иң популяр йырҙары:
Азиев Камил Ғәле улы
Биографияһы
Камил Ғәле улы Азиев 1930 йыылдың 16 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ҡарғалытамаҡ ауылында тыуған.
Листов Константин Яковлевич
Йырҙары
Һуғыш ваҡытында Листов Хәрби-диңгеҙ флотының сәйәси дирекцияһында музыкаль консультант булып эшләй. Ул яҙған йырҙар араһында А.А.Сурковтың шиғырына "В землянке" (1942) йыры популяр була.
Азиев Камил Ғәле улы
Биографияһы
1952 йылда Омск ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1952—1953 йылдарҙа Омск өлкәһенең «Травополье» совхозында өлкән агроном булып эшләй.
Листов Константин Яковлевич
Йырҙары
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Литов ғәжәйеп яңы йырҙа ижад итә.
Азиев Камил Ғәле улы
Биографияһы
1953—1956 йылдарҙа Омск ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығы продукттарын эшкәртеү һәм һаҡлау технологияһы кафедраһы аспирантураһында уҡый. 1956 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Себер ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: механизация бүлегенең кесе, аҙаҡ өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1956 йылдан — 2-се бүлектең идара итеүсеһе, 1963 йылдан — орлоҡсолоҡ бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1965 йылдан — орлоҡсолоҡ бүлеге мөдире, 1989 йылдан — селекция эше буйынса генераль директор урынбаҫары. Бер үк ваҡытта ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары хоҡуғында селекция Үҙәгенең етәксеһе була (1973—1999).
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп тикшеренеү эше — орлоҡсолоҡ, ауыл хужалығы культуралары селекцияһы һәм генетика өлкәһендә. Производство шарттарында баҫыу культуралары орлоғон әүҙем елләтеү ысулын эшләй һәм уны орлоҡтарҙы һаҡлау, киптереү, йылы һауа менән йылытыу маҡсатында ҡулланыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләй. Элита орлоҡ барлыҡҡа килтереү ысулдарын, орлоҡсолоҡ агротехника алымы һәм орлоҡтарҙы саң торононан термик зарарһыҙландырыу технологияларын эшләү менән етәкселек итә. «Омское» тәжрибә-производство хужалығында орлоҡтарҙы термик эшкәртеү цехын төҙөүҙә һәм эшендә, сортты яңыртыу маҡсатында элита орлоҡ етештереү өсөн тәүге материалды үҫтереүҙе ойоштороуҙа ҡатнаша.
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 30 китабы һәм брошюраһы; 23 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы бар.
Ангина
Анги́на, киҫкен тинзиллит, тамаҡ шешеү ( — буылу) — тамаҡ һәм айырыуса аңҡау миндалиналарының шешеүе менән билдәләнгән йоғошло ауырыу ; ҡаты йәки дауамлы йоғошло ауырыу, йотҡолоҡтоң лимфа дүңгәләге, аңҡау миндалдарының ялҡынһыныуы. Уны бактериялар (В-гемолитик стрептококктар, стафилококктар һәм уларҙың төрлө ҡушылмалары), вирустар, кандида төрөндәге бәшмәктәрҙең коктар менән берләшүе, ҡайһы сағында башҡа микроорганизмдар килтереп сығара.
Ангинаны өйрәнеү тарихы
Ангина билдәләре Гиппократ (б.э.т. 5 — 4 быуаттар), Цельс (1-се быуат), Әбүғәлисина (11-се быуат) хеҙмәттәрендә үк тасуирланған. Медицинала бактериологик тикшеренеү ысулдарын ғәмәлгә керетеү ангинаны, микробтарға һәм ауырыуҙың барлыҡҡа килеү урынына ҡарап, түбәндәге формаларга бүленеү мөмкинлеге бирә: катараль, лакунар, фолликуляр, фибриноз, некротик, флегмоноз, септик һ.б. Ангина киң таралған ауырыуҙар төрөнә керә. Ангина менән балалар һәм 30 — 40 йәштәге кешеләр йыш ауырый. Ауырыу сығанағы булып сәләмәт, ләкин ангина бактериялары йөрөтөүселәр һәм уның көсәйеп киткән ваҡытындағы ауырыуҙар һанала. Ауырыу килтереп сығарыусы микробтар һауа-тамсылар юлы менән тарала. Йоғошло ауырыуҙың барышы организмға ситтән кергән микробтар һанына һәм организмдың һаҡланыу механизмының активлығына бәйле. Ауырыуға ҡаршы иммунитет юҡ. Микробтар бүлеп сығарған күп һанлы токсиндар йөрәкте, бөйөрҙәрҙе, үҙәк нерв системаһын, ишетү органдарын һ.б. зарарлай.
Дауалау
Дауалау өсөн антибиотиктар, фаготерапия, гамма-глобулинотерапия, фитотерапия ысулдары ҡулланыла. Махсус профилактика —стафилококклы анатоксин, стафилококклы фага (ауыҙ һәм танау ҡуышлығын һауыҡтырыу) ысулы менән В. Е. Григорьев һәм Р. Г. Исхакова тәҡдим иткән схема буйынса алып барыла (Ҡазан медицина академияһы, 1989). Профилактикаһы үҙенсәлекле — ауырыусыларҙы уҙ ваҡытында айырып дауалау, бактерия йөрөтөүсөләрҙе асыҡлау һәм лайлалы тышсаларҙы һауыҡтырыу: танау эсен ҡорт елеме ҡушып яһалған вазелин, ауыҙ ҡыуышлығын В. Е. Григорьев, Р. Г. Исхакова методикаһы (1989) буйынса ҡорт елеменең спирттағы эремәһе менән эшкәртеү. Уларҙың методикаһы РФ Сәләмәтлек һаҡлау министрлығы приказына керетелә һәм ғәмәли медицинада ҡулланыла, был иһә ауырыуҙар һаны кәмеүгә килтерә; был ысул менән дауалау-һауыҡтырыу 3 — 5 йылға гарантия бирә.
Каменная (Печаль-Кы ҡушылдығы)
Каменная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Печаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шуделька
Шуделька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2352 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 172 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы
Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы (1 февраль 1960 йыл) — яҙыусы, журналист. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар (1999) һәм Яҙыусылар (1995) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2022), Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты,
Биографияһы
Ғәлиәхмәт урта мәктәбенән һуң Өфөләге 2-се педагогия училищеһының художество-графика бүлегендә уҡый.
1987 йылда Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлағас, «Башҡортостан» гәзите редакцияһына эшкә ҡайта.
1991 йылда Башҡортостан телерадиокомпанияһының «Ижад» берекмәһенә саҡырыла. Әлеге мәлдә «Юлдаш» радиоһында мөхәррир һәм «Сәхнәгә арналған ғүмер», «Әҙип һәм заман» һәм башҡа тапшырыуҙарҙы алып барыусы.