cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мысыр
Сит илдәр менән мөнәсәбәте
Мысырҙың башҡа ғәрәп илдәренә йоғонтоһо бик ҙур, һәм ул ғәрәп илдәре араһында тыуған бәхәстәрҙә, шулай уҡ Израиль менән Фәләстин араһындағы конфликт ваҡытында килештереүсе ролен башҡарыусы булараҡ тарихҡа билдәле.
Мысыр БМО-ның 1945 йылда нигеҙләнгән көнөнән алып уның ағзаһы булып тора, һәм хәҙерге көндәрҙә лә был ойошмала төп ролдәрҙең береһен уйнай. 1991 йылдан 1996 йылға тиклем Мысырҙың элекке премьер-министры урынбаҫары Бутрос Бутрос Ғәли БМО-ның генераль секретары вазифаһын биләй.
Мысыр үҙенең Африкалағы күршеләре — Ливия һәм Судан менән яҡшы мөнәсәбәттәрҙә, тик Мысыр һәм Судан сигендәге Ҡыҙыл диңгеҙ буйында «Халаиб өсмөйөшө» тип исемләнгән ҙур булмаған район ике ил араһында бәхәсле район булып тора.
Мысыр — Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәр башлаған беренсе ғәрәп иле. Израиль менән Мысыр араһында төҙөлгән 1979 йылғы килешеү хәҙерге көндәрҙә лә көскә эйә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мысыр хакимиәте, бигерәк тә Израиль менән Фәләстан араһындағы конфликттан һуң, был ил менән мөнәсәбәттәргә шик менән ҡарай.
Географияһы
Мысырҙың майҙаны 1 001 450 квадрат километр тәшкил итә. Әммә илдәге климаттың ҡоролоғо арҡаһында, кеше башлыса Нил буйында тупланған, икенсе һүҙ менән, бында йәшәүсе халыҡтың 99 процент тирәһе бөтә территорияның яҡынса 5,5 процентын ҡуллана.
Мысыр көнбайыштан Ливия, көньяҡтан Судан, төньяҡ-көнсығыштан Ғәззә Секторы һәм Израиль менән сикләнгән. Төньяҡтан ул Урта диңгеҙ, көнсығыштан — Ҡыҙыл диңгеҙ менән уратып алынған. Мысыр биләгән урыны арҡаһында ҙур сәйәси роль уйнай: ҡитға-ара ил булараҡ, ул Синай ярымутрауы ярҙамында Африка һәм Азия араһында күпер булып тора, ә Суэц каналы иһә, Урта диңгеҙ менән Һинд океанын Ҡыҙыл диңгеҙ аша тоташтырып, караптар йөрөү юлын барлыҡҡа килтерә.
Мысырҙың күпселек өлөшө — сүллек. Сүллектә иҫкән елдәр бейеклеге 30 метрҙан ашҡан ҡомло убалар — дюналар барлыҡҡа килтерә. Мысыр Сахара сүллегенең һәм Ливия сүллегенең өлөштәрен үҙ эсенә ала.
Мысырҙың бөтә территорияһы буйлап көньяҡтан төньяҡҡа табан донъялағы иң оҙон йылға — Нил аға. Мысырҙың Асуандан алып Ҡаһирәгә тиклем Нил ярҙары буйлап һуҙылған районы — Үрге Мысыр исеме аҫтында билдәле. Ҡәһирҙән аҫтараҡ, Нил киңәйгән урында, Түбәнге Мысыр башлана.
Климаты
Мысырҙың климаты эҫе һәм ҡоро. Уның үҙенсәлеге — тәүлек эсендә һауа температураһы ҡырҡа үҙгәрә. Сүллектә көндөҙ температура +50-60°-ҡа тиклем күтәрелеп, төндә 0-гә тиклем төшөүе мөмкин.
Мысырҙа иң эҫе ай — июнь, был ваҡытта уртаса температура төньяҡта +25-26°, көньяҡта +30-34° тәшкил итә. Иң юғары температура +35-40°-ҡа тиклем барып етеүе мөмкин. Иң һалҡын айҙар — декабрь — март айҙары, айырыуса ғинуар айы. Төньяҡта температура +11-12°-ҡа, көньяҡта +15-16°-ҡа тиклем төшә.
Ҡыш ағастарҙың япраҡтары йәшел килеш ҡала. Ямғырҙар бик һирәк, башлыса ҡыш айҙарында ғына яуа. Сүллектә бер нисә йыл дауамында ямғыр яумауы мөмкин. Әммә әгәр ямғыр яуһа, ул ғәҙәттә оло ҡойон була. Мысырҙа был турала «Сахарала кеше эҫенән үлгәндән күберәк батып үлгән», — тигән әйтем бар.
Апрель-май айҙарында көньяҡ-көнсығыштан эҫе ҡоро ел иҫә. Был ел «хәмсин» исеме аҫтында билдәле. Ул 50 көн дауамында иҫә, исеме лә уның оҙайлылығынан алынған. Был ваҡытта температура 40° -ҡа тиклем күтәрелә, ел ҡом, туҙан килтереп, бөтә ергә тарата.
Губернаторлыҡтар
Мысыр 29 губернаторлыҡҡа (провинцияға, мухафазаға) бүленгән, шул иҫәптән дүрт ҡала-губернаторлыҡ: Искәндәриә, Ҡаһирә, Порт-Саид һәм Суэц. Туғыҙ губернаторлыҡ Нил дельтаһында Түбәнге Мысырҙа, һигеҙ губернаторлыҡ Нил үҙәне буйлап Үрге Мысырҙа, дүрт — Ҡаһирә — Асуан линияһында һәм биш сик губернаторлыҡтары Синайҙа һәм Нилдың көнсығыш һәм көнбайышындағы сүллек региондарында урынлашҡан.
Ләйҫи мәҙһәб
Ләйҫи мәҙһәб (المذهب الليثي; Лайси́тский мазха́б) - сөнни исламда иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең береһе (мәҙһәб).
Мысыр
Физик-географик региондар
Мысырҙың күп өлөшөн сүллектәр ҡаплаған. Эшкәртеүгә яраҡлы майҙаны 35000 км² ҡына — дөйөм территорияның 3,5 %. Илдең күп өлөшө Атлантик океандан Алғы Азияға тиклем һуҙылған сүллек һыҙатында ята.
Ләйҫи мәҙһәб
Тарихы
Мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы-эпоним Мысыр мосолман ҡануниәте белгестәре (фаҡиһтар) һәм үҙ заманының хәҙистәрен белеүселәр (мөхәддистәр) башлығы фарсы сығышлы әл-Ләйҫ ибн Сәғд (الليث بن سعد) (713—791) булған.
Мысыр
Физик-географик региондар
Нил үҙәне һәм Дельта Мысырҙың дөйөм территорияһының 5,5 % ғына биләүенә ҡарамаҫтан, бик мөһим регион тип иҫәпләнә — унда ауыл хужалығы алып барыла һәм халыҡтың 99 % йәшәй.
Ләйҫи мәҙһәб
Тарихы
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд мәҙһәбе Мысырҙа тарала әммә һуңынан тулыһынса исламда «ҡануни» тип һаналған башҡа мәктәптәр ҡыҫымы аҫтында юҡҡа сыға.
Мысыр
Территорияһы һәм сиктәре
Майҙан: барыһы: 1 001 450 км²; ҡоро: 995 450 км²; һыу: 6 000 км².
Ләйҫи мәҙһәб
Тарихы
Хәҙерге көндә Мысырҙың төп ислам мәктәптәре булып шәфиғи, хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбтәр тора. Бынан тыш, әл-Ләйҫ ибн Сәғдтең уҡыусыларында дәрес ваҡытында уның һүҙҙәрен яҙҙырып барыу булмағанлыҡтан, уның бер әҫәре лә беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән.
Мысыр
Территорияһы һәм сиктәре
Ҡоро ер сиктәре: барыһы: 2689 км; илдәр менән сиктәре: Ғәззә Секторы — 11 км, Израиль — 255 км, Ливия — 1150 км, Судан — 1273 км.
Бейеклектәр: иң түбән нөктә: Каттара сөңгөлө — 133 м; иң юғары нөктә: Изге Екатерина тауы (Синай) — 2629 м.
Ресурстар һәм ер файҙаланыу
Тәбиғәт ресурстары: нефть, тәбиғи газ, тимер рудаһы, фосфаттар, марганец, известняк, гипс, тальк, асбест, ҡурғаш, цинк.
Ер файҙаланыу: һөрөлгән ер: 2 %; монокультуралар: 0 %; даими көтөүлектәр: 0 %; урмандар: 0 %; башҡа: 98 % (1993, баһалау).
Һуғарылған ерҙәр:
32 460 км² (1993, баһалау).
Административ-территориаль бүленеше
Мысыр административ яҡтан 29 мухафазаға (محافظة muḥāfaẓä) бүленгән.
2008 йылда Хелуан һәм 6 октябрь мухафазалары төҙөлгән. 2009 йыл декабрь айында Луксор мухафазаһы төҙөлгән.
Мухафазалар административ үҙәктәргә йәки райондарға (мәркәздәр) һәм ҡалаларға бүленәләр. Мәркәздәр нахияларға бүленә.
Египтология
Танылған египтологтар:
Халҡы
Илдә йәшәүселәрҙең 91 проценты — мысырлылар. Бынан тыш, илдә абазиндар, төрөктәр, гректар, нубийлылар, көнсығыш сүллектәрҙә һәм Синай ярымутрауында бәҙүәндәр, Сива оазисында берберҙар йәшәй.
Илдә йәшәүселәрҙең 90 проценты сөнни йүнәлештәге ислам динен тота. Исламдан һуң иң таралған дин — копт йүнәлешендәге христиан дине.
Иҡтисады
Мысыр — Төньяҡ Африкала иң иҡтисади үҫешкән ил. Мысырҙың төп экспорт тауары — нефть. Нефть ятҡылыҡтары башлыса Синай ярымутрауы һәм Суэц каналы райондарында урынлашҡан. Нефттән тыш, Мысыр тәбиғи газға бай.
Мысырҙа йәшәүселәрҙең күп өлөшө ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Бында башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр. Илдең климаты йыл әйләнәһенә уңыш йыйырға мөмкинлек бирә.
Мысырҙың төп энергия сығанағы — илдә сығарылған нефть. Бынан тыш, СССР ярҙамы менән төҙөлгән Асуан быуаһы янында урынлашҡан ике ГЭС мөһим энергия сығанағы булып тора.
Транспорт
Суэц каналы транспорт системаһы Мысыр иҡтисады өсөн бик әһәмиәтле.
Автомобиль юлдары
Тимер юлдар
Аэропорттар
Мобиль операторҙар
Мысырҙа төп өс оператор бар:
Интернет
Мысырҙың глобаль интернет провайдерҙары:
Энергетика
Мысырҙа ике идара итеүсе ойошма бар — Мысыр электрик холдинг компанияһы (Egyptian Electricity Holding Company) һәм Электричество һәм энергетика министрлығы.
Туризм
Туризим илдең төп килем алыу тармағы иҫәпләнә. Шуға ла уны үҫтереүгә ҙур иғтибар бүленә. Диңгеҙ ярҙарында урынлашҡан Шарм-әл-Шәйх, Хургада һәм башҡа ҡалаларҙа курорт комплекстары төҙөлә һәм модернизациялана. Мысырҙа төрлө дәүерҙең — Боронғо Мысыр, копт заманы (христианлыҡ), Урта быуаттарҙағы ғәрәп цивилизациялары — һәйкәлдәре һаҡлана.
Иң күп кеше йәлеп иткән иҫтәлекле урындар:
Мысыр туризмы ерле халыҡ менән аралашыу үҙенсәлеге менән айырылып тора. Бындағы һатыулашыу ғәҙәте йыш ҡына тәүгә килеүселәрҙе ғәжәпкә ҡалдыра. Сит ил кешеһен күреү менән, һатыусылар хаҡты күпкә күтәрә, шуға ла ҡыйыу һатыулашырға кәрәк. Бынан тыш, туристар күп тупланған башҡа урындарҙағы кеүек үҡ, бында ла мутлашыусылар һәм уғрылар булыуын күҙ уңында тотоп, ҡиммәтле әйберҙәрғә иғтибарлы булыу хәйерле. Шулай ҙа мысырлылар сәйәхәтселәргә ҡарата йылы мөнәсәбәттә, Мысыр үҙенең ҡунаҡсыллығы менән дан алған.
Шарм-әл-Шәйх
Шарм-әш-Шейх (شرم الشيخ, шулай уҡ Шарм-әл-Шейх, Шарм-әл-Шейх һәм Шарм-аш-Шейх, рәсми — Шарм-әш-Шейх ) — Мысырҙың Ҡыҙыл диңгеҙ ярында курорты. Көньяк Синай мухафаза составында.
1967—1982 йылдарҙағы Израиль оккупацияһы ваҡытында Офира исемен йөрөткән.
Лэбтени-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бусыгин Александр Иванович
Александр Иванович Бусыгин (1900, Дондағы Ростов — октябрь 1941, Вязьма янында һәләк булған) — рус совет прозаигы, очерктар яҙыусы, «На подъёме» Төньяҡ Кавказ журналының баш мөхәррире, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
А. И. Бусыгин эшсе ғаиләһендә тыуа. 1915-1924 йылдарҙа Владикавказ тимер юлының төп оҫтаханаһында эшсе була.
Һуғыш тамамланғас, А. И. Бусыгин оҫтаханаға эшкә ҡайта. Һуңғараҡ журналистика һәм әҙәбиәт эшеменән шөғөлләнә: башта эшсе хәбәрсе, артабан «Советский юг» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй.
Тәүге очерктарын һәм хикәйәләрен 1923 йылда нәшер иттерә.
Төньяҡ Кавказда һәм Дондағы Ростовта Төньяҡ Кавказ пролетар яҙыусылар ассоцияцияһын (СКАПП) ойоштороусыларҙың береһе була, В. М. Киршон, М. А. Шолохов, А. А. Фадеев, В. П. Ставский менән хеҙмәттәшлек итә.
1924—1926 йылдарҙа уның хикәйәләре һәм «Двое», «Отомстил», «Посёлок Кремнёвка» исемле повестары баҫыла.
1920-се йылдарҙың уртаһынан алып — Төньяҡ Кавказдың «На подъёме» журналында баш мөхәррир. М. А. Шолоховтың яҡын дуҫы була.
А. И. Бусыгин 1934 йылдың авгусында үткән Беренсе Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы делегаты.
1928 йылда «Московский рабочий» нәшриәтендә уның «Закалялась сталь» китабы нәшер ителә. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан А. Бусыгин «Семья Бесергеневых» романын яҙа башлай, тик яҙып бөтөрөргә өлгөрмәй.
Бер төркөм яҙыусылар менән бергә 19-cы армияның «К победе» гәзите редакцияһы составында Көнбайыш фронтҡа китә. Был гәзиттең хәрби хәбәрсеһе була. Смоленск урмандарында Ярцево һәм Вязьма янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша.
1941 йылдың октябрендә һуғыш барышында ике аяғы ла йәрәхәтләнеүгә ҡарамаҫтан, дошман пуляһы тарафынан юҡ ителгән станковый пулемёт янына шыуышып барып етә, унан һуңғы патроны бөткәнсе атып, хәрби иптәштәренең артҡа күсенеүен тәьмин итә.
Оло Ҡурғаш (йылға)
Оло Ҡурғаш (Большой Кургаш) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Баҫыу йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лаурер тукнерарияһы
Лаурер тукнерарияһы (Tuckneraria laureri) — пармелия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған лишайниктар төрө.
Ҡаработаҡ (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Ҡаработаҡ (Карабутак - Рәсәйҙәге йылға.
Буралы (Татарстан)
Буралы (Буралы, Буралы) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
Ҡаработаҡ (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Географияһы
Ҡаработаҡ йылғаһы Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Буралы (Татарстан)
География
Ауыл Буралы йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡаработаҡ (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Буралы (Татарстан)
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александр-Ҡарамалы административ-территориаль улусы составына керә.
Ҡаработаҡ (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Буралы (Татарстан)
Тарих
XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәктәп теркәлгән.
Ҡаработаҡ (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002516
Буралы (Татарстан)
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Ҡаработаҡ (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200251
Буралы (Татарстан)
Халҡы
1840 йылда ауылда 293 башҡорт, 289 ҡаҙна һәм дәүләт кәрҫтиәндәре (татарҙар) иҫәпләнгән.
Ҡаработаҡ (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай аңлата: Кара-Бутак, речка, от казахских слов: кара — древний тюркский термин, означающий здесь не цвет «черный», а землю, и указывает на источник питания из земли, т. е. на питание грунтовыми водами, булак, бутак — «источник», «ветвь», «протока», «рукав реки», иногда «река». Означают «река, выходящая из земли». ..
Богдан Истру
Биографияһы
Бессараб Пиструены ауылында (хәҙер Молдавияның Теленешты районы) тыуған.
1931 йылда Яссыла юғары педагогия училищеһын тамамлаған.
1932 йылда беренсе шиғырҙары сыға, ә тағы ла дүрт йылдан Кишиневта «Имләү» (BlestemBlestem, 1937) беренсе шиғри йыйынтығы донъя күрҙе, һуңынан шул уҡ ҡалала — «Бөркөт үлеме» (Moartea vulturuluiMoartea vulturului, 1938).
«Ватан тауышы» (1946), «Алғы һыҙыҡта» (1951), «Ярҙан ярға» (1958), «Тыныслыҡ аллеяһы» (1953), «Һайланма шиғырҙар» (1964), «Мең тауыш» (1971), «Татарбунар» (1974) һәм башҡа шиғыр һәм поэмалар йыйынтыҡтары.
МССР-ҙың булдырылыуынан һуң Богдан Истру ижадының төп темаһы колхозсыларҙың һәм ауыл кешеләренең тормошо, Бөйөк Ватан һуғышы һәм социализм төҙөүенең (Волга-Дон каналы) образдары була. Ливиу Деляну менән берлектә молдаван теленә СССР Гимнын тәржемә иткән. Шулай уҡ ул хиҡәйәләр ҙә яҙған.
Метрәй
Метрәй — топоним.
Богдан Истру
Биографияһы
Молдавия ССР-ның дәүләт премияһына лайыҡ булды — «Татарбунар» поэмаһы өсөн (1924 йылдағы Татарбунар ихтилалы тураһында) (1976). Молдавия Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты (1984).
Топҡапы
(төрөк.|Topkapi), иҫкесә  — Ғосман империяһында XIX быуат уртаһына тиклем төп һарай. Истанбулдың тарихи үҙәгендә, Сарайбурну морононда, Босфор менән Алтын Мөгөҙҙөң Мәрмәр диңгеҙгә тоташҡан ерендә урынлашҡан.
Ғосман империяһы ҡолағандан һуң һарай музейға әйләндерелә, ул — майҙаны буйынса донъяла иң ҙур музейҙарҙың береһе. Дөйөм тамашаға ҡуйылған экспонаттар һаны 65 000 берәмеккә етә (был бөтә коллекцияның ундан бер өлөшө генә).
Диуарҙар менән уратылған һарай-парк ансамбленең дөйөм майҙаны уларға тоташҡан баҡсалар һәм төкәтмәләр менән бергә 700 мең квадрат метр тәшкил итә. Истамбулдың был тарихи районы 1985 йылда Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән ҡомартҡыларҙың береһе булып тора.
Тарихы
1453 йылда, төрөктәр Константинополде баҫып алғас, ғосман солтаны Яулап алыусы Мәхмәт башта хәҙерге Истанбулдың Баязит майҙанында уның өсөн төҙөлгән һарайға урынлаша. Был һарай бөтөнләй һаҡланмаған, әммә иҫке һарайҙың һәрәме тәүҙән үк Топҡапыла төйәкләнгән була. Был иҫке һәрәм әле «Сермәрле павильон» булараҡ билдәле.
1475—78 йылдарҙа Мәхмәт византий императорҙары резиденцияһының харабаларында яңы Топҡапы һарайын һалдыра башлай. Иҫке «Семәрле павильон» был һарайҙың ситендә тороп ҡала. Тәүге ярты быуатта Топҡапы солтандарҙың «эш» резиденцияһы булып ҡына хеҙмәт итә: «Семәрле киоск» менән һәрәм һарай комплексына инмәй.
Артабанғы быуаттарҙа Топҡапы артабан киңәйә, зиннәтлегә әйләнә бара. 400-ләп йыл буйы һарай Ғосман империяһының төп һарайы булып ҡала — унда 25 солтан йәшәй һәм идара итә. 1854 йылда солтан Абдулмәжит I Европа өлгөһөндә төҙөлгән яңы резиденцияға — Долмабахче һарайына күсә.
1923 йылда, республика урынлашҡас, Топҡапы, башҡа һарайҙар кеүек үк, Мостафа Кәмал Ататөрк указы менән музейға әйләндерелә. Төрөк дәүләте башлығының резиденцияһы булып Долмабахче һарайы ҡала.
Тасуирлама
Топҡапы һарайы диуарҙар менән уратып алынған һәм бер-береһенән бүленгән дүрт ихата (авлу) принцибы буйынса ҡоролған:
Метрәй (Аҙнаҡай районы)
Метрәй (Яңы Метрәй, Йәнәй-ауыл, Жүнәй ; Митрәй, Митряево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, мәсет теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ауылда 175 башҡорт һәм 99 типтәр; 1834 йылда — 34 аҫаба башҡорт һәм 152 керҙәш башҡорт; 1859 йылда — 785 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре.
Корбылька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Семрас
Кесе Сёмрас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Семрас йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Дураком
Оло Дураком — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сперма
Сперма, мәней (σπέρμα «орлоҡ»), орлоҡ, эякулят — эякуляция (болотло, йәбешкәк, опалесцент, асыҡ һоро төҫтә) ваҡытында ата хайуандар һәм ир-егеттәр тарафынан сыҡҡан шыйыҡлыҡ. Сперматозоидтарҙан һәм ярым шыйыҡсанан тора.
Сперманың барлыҡҡа килеүе бәлиғ булған саҡта башлана, олоғайғас та иң юғары нөктәһенә етә һәм йылдар үтеү менән кәмей бара. .
Һәр эякуляция ваҡытында бүленеп сыҡҡан сперма күләме төрлө төрҙәрҙә төрлөсә:
Сперматозоидтарҙағы матдәләр: аскорбин кислотаһы, һәр ҡан төркөмөнә хас антиесемдәр, холестерин, холин, лимон кислотаһы, фруктоза, деоксирибонуклеин кислотаһы, докосахексаэноин кислотаһы, цианокобаламин, глютатион, иноситол, Лактик кислота, спермин, уреа, гиалуронидас, гиалурон кислотаһы, пирувиц кислотаһы, пиримидин, спермидин, уыр кислотаһы, иондар Zn2+, Cl−, Ca2+, Mg2+, NO3−, PO43−, K+, Na+.
Сперманың үрсеү эффекты сперматозоидтарҙың һанына һәм сифатына бәйле. Хайуандарҙың сперматозоидтар һаны бер төрлө түгел (һарыҡта яҡынса 30 %, үгеҙҙә яҡынса 14 %, ҡабанда — 7-8 %) һәм бер үк хайуандың йәшәү шарттарына ҡарап төрлөсә булыуы мөмкин. Умыртҡаһыҙҙарҙың һәм ҡайһы бер умыртҡалыларҙың (балыҡтар, амфибиялар, һөйрәлеүселәр, ҡоштар һәм һөтимәрҙәр) миҙгелле сперматозоидтар секрецияһы бар. Организмдың ҡайһы бер патологик шарттарында сперматозанан (азооспермия) мәхрүм булырға мөмкин, уларҙа аҙ миҡдарҙа (олигоспермия), хәрәкәтһеҙ (некроспермия) йәки аномаль сперматоза (тератоспермия) була.
Спермаға аллергия бик һирәк осрай. Иң йыш осраған реакция — орал секстан һуң енси ағзаларының яныуы һәм шешеүе.
Ярым шыйыҡсала флагелла булған күҙәнәктәр барлығын 1677 йылда голланд микроскописы Энтони ван Леювенхок аса.
Хайуандарҙа сперма составы
Спермала 85-97 % һыу һәм 3-15 % ҡоро матдә бар. Ҡоро ҡалдыҡ 90 % аҡһымдан һәм липидтарҙан тора. Үгеҙ менән һарыҡтың спермалары шәкәргә бай, уларҙан фруктоза өҫтөнлөк итә. Биологик әүҙем матдәләр спермала киң таралған: ферменттар, антагглутининдар, простагландиндар, гормондар. Сперманың ҡоро матдәһендә яҡынса 1 % көл. Көл өлөшөндә фосфор, кальций, магний, калий, натрий, хлор, цинк, тимер, баҡыр һәм башҡа элементтар бар.
Ҫәүри мәҙһәб
Ҫәүри мәҙһәб (المذهب الثوري; Саури́тский мазха́б) — сөнни исламда иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең береһе (мәҙһәб).
Тарихы
Мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы-эпоним Әл-Күфә (хәҙ. Ираҡ) сығышлы билдәле мосолман ғалимы-хоҡуҡ белгесе (фаҡиһ) һәм мөхәддис Сүфйән әҫ-Ҫәүри (716—778) булған.
Ислам Испанияһына (Әл-Әндәлүс) тиклем таралыу алған мәҙһәб булған, һуңынан мәлики мәҙһәб унан ҡыҫырыҡлап сығарған.
Әҫ-Ҫәүри хоҡуҡи мәктәбе XI быуат башына тулыһынса юҡҡа сыға, уның эйәрсендәре ҡануни булып киткән дүрт сөнни мәҙһәбкә (мәлики, хәнәфи, хәнбәли һәм шәфиғи) ҡушыла.
Галигузов Иван Фёдорович
Галигузов Иван Федорович (19 август 1934 йыл — 6 октябрь 2005 йыл) — ғалим-педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1986).
Йөҙгә яҡын, шул иҫәптән дүрт монография, ғилми баҫмалар авторы
Биография
1934 йылдың 19 авгусында Курск өлкәһе Поныровский районының Верхнесмородино ауылында тыуған Верхнесмородино (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Новоселки ауылында) тыуған.
Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында ауыл фашистар тарафынан оккупацияланған була, Иван ун йәшендә генә мәктәпкә уҡырға бара. Мәктәпте тамамлағандан һуң 1954—1957 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1962 йылда Мәскәү дәүләт университетының (МДУ) тарих факультетын «тарих уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай. Магнитогорск ҡалаһына эшкә йүнәлтелә, шундағы Магнитогорск дәүләт педагогия институтында (МГПИ, 1962—1963) уҡытыусы булып эшләй, КПСС ҡала комитеты лекторы була (1963—1965), артабан Магнитогорск тау-металлургия институтының (МГМИ, 1965—1967) КПСС тарихы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы була. 1967 йылда Галигузов Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһына уҡырға инә. 1969 йылда «Дүртенсе бишйыллыҡта (1946—1950 йылдарҙа) ҡара металлургия үҫеше менән партияның етәкселеге», ә 1985 йылда — «Һуғыштан һуңғы осорҙа (1946—1961 йылдарҙа) Урал сәнәғәте үҫеше менән партия етәкселеге» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1986 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. И. Ф. Галигузовтың ғалим булыуында тарих фәндәре докторы, профессор В. М. Селунский һәм СССР Фәндәр академияһы академигы, профессор Ю. С. Кукушкинмөһим роль уйнай.
МГМИ-ҙа эшләү осоронда, 1972—1977 һәм 1983—1991 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. 1979—1983 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт педагогия институтының ректоры була. Иван Федорович Галигузов 1991 йылда Юғары музыка училищеһына (хәҙер — М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһы) философия, социаль-иҡтисади һәм гуманитар дисциплиналар кафедра мөдире вазифаһында эшләргә күсә һәм 2005 йылға тиклем мөдир булып эшләй.
Ғилми-уҡытыу эше менән бер рәттән, Иван Федорович йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. 1998—2002 йылдарҙа Магнитогорск ҡалаһы энциклопедияһын төҙөүҙә ҡатнаша. Бөтә союз «Белем» йәмғиәте съезына делегат булып бара һәм Магнитогорск ҡала советының халыҡ депутаты итеп һайлана (1980—1984), һуңғы йылдарҙа Магнитогорск милли мәҙәниәт үҙәгендә ғилми-тикшеренеү эштәре менән етәкселек итә. Галигузов Магнитогросктың алдынғы әҙәбиәтсеһе-тыуған яҡты өйрәнеүсеһе булаү, уның ҡәләме аҫтынан сыҡҡан китаптар:
2005 йылдың 6 октябрендә Магнитогорск ҡалаһында вафат була. Ҡаланың Һул яҡ яр зыяратында ерләнгән.
Магнитогроск музыка мәҙәниәте музейында Иван Федорович Галигузовҡа арналған стендд урынлаштырылған. Ғалим йәшәгән йортта уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған
Сальмонеллёз
Кеше сальмонеллёзы
Башлыса инфицирланған хайуан һәм ҡош продукттарын ашағандан һуң башлана. Ауырыу бактериялары ашҡаҙан-эсәк юлына үтеп инә һәм токсиндар бүлеп сығара. Инкубация осоро 2 сәғәттән алып 3 тәүлеккә тиклем. Гастроинтестиналь, таралған (тифҡа оҡшаш һәм септик варианттары) сальмонеллёз формалары һәм сальмонеллёз бактерияларын йөрөтөүсәнлек айырыла.
Төп симптомдары
Тән температураһы күтәрелеү, өшөп ҡалтырау, ҡоҫоу, эс китеү, эс ауыртыу һ.б. Диагностика өсөн клиник-эпидемиологик һәм лабороторияларҙа (бактериологик, серологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла.
Дауалау
Медикаментоз (антибактериаль, инфузия һ.б. препараттар).
Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр
Гиповолемия, инфекцион токсикоз шоктары, йөрәк етешмәүсәнлеге һ.б.
Иҫкәртеү
Аҙыҡ‑түлек продукттарын етештереүҙә, ташыуҙа һәм һаҡлауҙа гигиена талаптарын һ.б. үтәү.
Төп симптомдары
Киҫкен ауырыу осрағында — тән температураһы күтәрелеү, малдың төшөнкө хәле, аппетит боҙолоу, эс китеү, конъюнктивит; ярым киҫкен һәм хроник ауырыу осрағында — хәлһеҙләнеү, пневмония, артрит, һарыҡтарҙа, бейәләрҙә — аборт һ.б. Диагностика өсөн клиник, патологоанатомик, эпизоотологик, лаборотор тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла.
Дауалау
Медикаментоз (ауырыуға ҡаршы махсус сыворотка, антибиотиктар, нитрофуран препараттары, бактериофагтар һ.б.).
Иҫкәртеү
Малды аҫрау һәм ашатыуҙың зоогигиена һәм ветеринария‑санитария ҡағиҙәләрен үтәү, инә малды һәм тыуған йәш малды вакцинациялау, карантинда тотоу һ.б. Малды һуйырға мәжбүр булған осраҡта уларҙан алынған продукттар сальмонелледы киҫәтеү өсөн тикшерелә.
Мал сальмонеллёзы
Башҡортостанда 2003—07 йылдаҙа был ауырыу менән ауырыу осраҡтары теркәлгән (баш һаны): һыйыр малы — 17, сусҡа — 5. 20 быуаттың 30—40‑сы йылдарында Ветеринария лабораторияһында быҙау һәм ҡолон cальмонеллез эпизоотологияһы һәм махсус иҫкәртеү мәсьәләләре (В. Н. Грибанов, И. А. Смирнов), 20 б. 90‑сы йылдарында Аграр университетта сальмонеллёз осрағында мал эсәклегенең иммуногенезын көйләү һәм микробиоценозын төҙәтеү өсөн умартасылыҡ продукттарын ҡулланыу мәсьәләләре (Р. Т. Маннапова) һ.б. өйрәнелә.
Коргау
Коргау (Korgau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 356 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 115 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6905 һәм автомобиль коды — WB.
Инәлек еңсәһе
Инәлек еңсәһе (влагалище)  — инә һөтимәрҙәрҙә енес трактының аҙаҡҡы өлөшө (монохеасалдарҙы иҫәпләмәй).
Инәлек еңсәһе енси мөнәсәбәттәр өсөн хеҙмәт итә, һәм шулай уҡ бала тыуҙырыу уның аша үтә. .
Һөтимәрҙәрҙән тыш, инәлек еңсәһе ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙарҙа (яҫы ҡорт өлөштәре, ҡауырһындар һ.б.) бар. .
Һөтимәрҙәрҙә инәлек еңсәһе йомортҡаларҙың — аҫҡы өлөшө. Күпселек марсупиаль хайуандарҙың инә заттарында ике инәлек еңсәһе һәм ике аналыҡ (ата заттарҙың пенисы суҡмарлы була), шул уҡ ваҡытта парлы йомортҡаларҙың плаценталь осонда бергә ҡушыла һәм бер инәлек еңсәһе барлыҡҡа килә. .
Ҡайһы бер һөтимәрҙәрҙә (атап әйткәндә, кимереүселәр, марсупиалдар, ярым маймылдар һәм приматтарҙа) инәлек еңсәһенә инеү гимен менән ҡапланған. .
Кәримова Әлфиә Закуан ҡыҙы
Кәримова Әлфиә Закуан ҡыҙы (24 июнь 1977 йыл) — опера йырсыһы. 2013 йылдан Ҡаҙағстандың «Астана Опера» театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021)
Биографияһы
Әлфиә Закуан ҡыҙы Кәримова 1977 йылдың 24 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған.
2008 — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы аспирантураһы (РФ һәм РБ атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор М. Л. Мортазина класы).
2002 — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы булып хеҙмәт юлын башлай.
2008—2012 — Новосибирск дәүләт академия опера һәм балет театры солисы.
2006 — Абай исемендәге Дәүләт академия опера һәм балет театрына саҡырылып килтерелгән солист.
2013 йылдан — «Астана Опера» ның әйҙәүсе солисы.
Әлфиә Закуан ҡыҙының репертуарында сит ил, рус, башҡорт, ҡаҙаҡ, татар композиторҙарының концерт һәм камера әҫәрҙәре, вокал циклдар, халыҡ йырҙары.
Хеҙмәт юлы
Әлфиә Кәримова шулай уҡ күп һанлы республика, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстары лауреаты.
10 йыл элек Ҡаҙағстандың донъялағы иң яҡшы театрҙарының береһе Астане опера театрында хеҙмәт итә.
2004 йылда Ҡаҙағстандан саҡырыу буйынса Павлодар ҡалаһында тәүге тапҡыр яңғыҙ башҡарыусы сифатында «Шахимардан дуҫтарын саҡыра» тип аталған Халыҡ-ара фестивалдә ҡатнаша.
2006 — Алма-Ата ҡалаһының Абай исемендәге Дәүләт академия опера һәм балет театрында Вердиҙың «Травиата» операһында баш партияны башҡара.
2007 — Бибигөл Тулегенова исемендәге Халыҡ-ара вокалистар конкурсының Гран-при премияһына лайыҡ була һәм Алма-Атала тороп ҡала.
«Астана Опера»ла — Әлфиә Кәримова дүртенсе миҙгел сығыш яһай. Ә профессиональ музыкала егерме йылдан артыҡ эшләй.
Сит илдәргә гастролдәр, постановкалар, сольный концерттарҙан, йырлау эшмәкәрлегенән тыш, Ә. Кәримова халыҡ-ара конкурстарҙа жюри ағзаһы (Лондонда «Альбион йондоҙҙары») булып әүҙем ҡатнаша. Шулай уҡ конкурсты асыу тантанаһында яңғыҙ йыр башҡара.
Йырсы бер үк ваҡытта Ҡаҙаҡ милли сәнғәт университетында уҡытыусы булып эшләй.
2013 йылдан бирле фитнес (йога, көнсығыш бейеүҙәре) менән әүҙем шөғөлләнә. Бокс һәм штанга ярата. Мунса инергә, массаж ярата, косметологҡа йөрөй. Сәйәхәт итергә, кешеләр менән аралашырға, эшен ярата.
Яҡшы актёр һәм режиссёр эше менән айырылып торған фильмдарҙы — «Иван Васильевич меняет профессию», «Гусарская баллада», «Служебный роман» ярата. Көнбайыш фильмдарынан — «Адвокат дьявола», «Блондинка в законе», «С меня хватит» һ. б.
Яратҡан китабы — Шарлотта Бронтеның «Джен Эйр» әҫәре. Яратҡан опералары — Бизеның «Ынйы эҙләүеләр»е, Вердиҙың «Травиата»һы, Доницеттиҙы «Лючия ди Ламмермур»
Репертуары
Шулай уҡ:
Астана-операның «Азия тауышы» проектында ҡатнаша, донъя турнеһы күңелендә тәрән эҙ ҡалдыра.
Бында Монтсеррат Кабалье, Ростропович һәм Вишневская, Ицхак Перлман һ. б. музыканттарҙың рухы йәшәй. Шулай уҡ Әлфиә Кәримова Торонтола Перформанс-үҙәк Сониҙа йырлай. АҠШ менән Канада сигендә Ниагара шарлауығын барып күрә.
Ғаиләһе
Тәүге никахынан улы Нурсолтанды тәрбиәләй. Ире — Алма-Ата театрының опера солисы Болат Жомартов.
Раумизм
Раумизм (Raŭmismo, ҡала исеме — Раума) — традицион эсперанто-хәрәкәтен тәнҡитләүсе һәм эсперантсыларҙы «үҙ аллы һайланған аҙ һанлы диаспора теле» тип билдәләүсе идеология. Раумизм телгә ҡарата яңы лингвистик принциптарын ҡуллана, уға ярашлы, эсперанто аралашыу сараһы ғына түгел, ә, бәлки, был телдә һөйләшеүселәр өсөн үҙҙәрен танытыу сараһы ла.
Раума манифесы
Раумизм Рауманың 1980 йылғы манифесына нигеҙләнә, ул фин ҡалаларының берһендә, XXXVI Эсперанто йәштәренең халыҡ-ара конгресында ҡабул ителә.
Манифест биш бүлектән тора:
1. Оҡшашлыҡ кризисы: мотвация кәрәклеген эсперантоға ғарағандымтвациялау кәрәклеген конкрет эш менән билдәләп китеү.
2. Иҫке маҡсаттарҙы тәнҡитләү: эсперантоға рәсми статус алыуға өлгәшеү һәм ҡаршы идеялар һәм статусы рәсми телдәр инглиз теленә ҡаршы тороу идеяһы.
3. Беҙҙең маҡсаттар: төп маҡсат — эсперантоның ыңғай ҡиммәттәре яйлап тормошҡа ашырыу юлы менән, уға таралыш биреү: 4. Үҫешкә илтеүсе юл булараҡ конгрестар: эсперанто-осрашыуҙарҙың һанын арттырыу һәм махсус халыҡ-ара конференцияларҙа эсперантоның эш итеү теле булараҡ ҡулланыу.
5. Эсперантоның яңы киләсәгенә ышаныу тураһында һығымта.
Esperanta Civito
1998 йылдың авгусында Civito Esperanta (Эсперантистский Полис һүҙмә-һүҙ:) төҙөлә, ул үҙен «раумизмды эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырыусы» тип билдәләй. Esperanta Civito халыҡ-ара субъект хоҡуғына эйә булырға ынтыла, ул дәүләтселектең конституция, партия, парламент ише ҡайһы бер атрибуттарына эйә.
Тәнҡит
Раумизм, Esperanto Civito кеүек үк, күпселек эсперантистарҙа рәсми танынылыу тапманы.
Йәлембәт (Стәрлебаш районы)
Тарихы
Йәлембәт ауылына нигеҙҙе XIX быуат башында Стәрлетамаҡ өйәҙе Тәлтем-Юрматы улусы Илсек-Тимер түбәһе башҡорттары үҙ ерҙәренә һала. Беренселәрҙән булып был төбәккә Йәлембәт уҙаман ғаиләһе менән килеп төпләнә. 1816 йылда үткәрелгән VII Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында 14 ихатанан торған ауылда 93 кешенең йәшеүе тураһында мәғлүмәт теркәлә
Әммә Йәлембәттең улы Ҡыҙрале Йәлембәтовтың (1748—1811) исеме VI рәүиз документтарында ла бар. Уның Исмәғил, Әбүбәкир (уның улы Ейәнғол), Кинйәбулат һәм Кинйәғол тигән улдары була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Туҡтағол (Баймаҡ районы)
Тарихы
Ауылға нигеҙ һалған Туҡтағол Муллашәриповтың (1737—1822) исемен йөрөтә.Еще в 70-х годах XVIII быуаттың 70-се йылдарында ошо исем аҫтында утар билдәле була. 1813 йылда, Ҡолсора ауылынан — 14, Иҙристән — 1 (Бүләк Рыҫҡолов) ғаилә күсеп ултырғандан һуң, ауыл статусын ала. Ҡолсоранан Ишкинә (уның балалары Әхмәтйәр һәм мөхәмәтрәхим), Иҫәнғужа (уның улдарыЙонос, Иҙрис, Ихсан), Танһыҡҡкужа (уның балалары Йосоп, Мөхәмәтғәзиз), Мораҙым (улы Әхмәткәрим), Үҙәнбай һәм Муса күсеп киләләр. Шулай уҡ Ҡолсоранан Яҡшымбәт Ҡолсорин, Рәхмәт, Ғабдулла, Хәбибулла Сурығоловтар, Дәүләткилде Кулбаев, Байғазы Ҡолшәрипов (1812 йылғы һуғышта ҡатнашҡан, ике көмөш миҙалы булған),Илсеғол Сәлимгаров, Иҙелбай Күсәрбаев, Мусарғәли Муллагилдин, Ҡалҡаман Ҡолмөхәмәтовтар күсеп килә.
1834 йылда ауылда 18 йортта 119 кеше йәшәгән. 1859 йылда 36 йортта — 284 кеше. 1920 йылғы иҫәп алыу 109 йортта 497 кеше күрһәтә.
XIX быуаттың 30—40-сы йылдарында 18 йортта 16 көймәле арба йәйләүгә сыға. Урал тауҙарында һәм Тупарҡыс һәм Тураш йылғалары буйлап (Ялтыркүл янында) Ирәндектең көнсығыш битләүендә йәйләгәндәр. 245 йылҡы малы, 134 һыйыр, 92 һарыҡ, 15 кәзә иҫәптә торған. Бөтә ауыл 56 бот ужым игенен, 408 бот ярауай иген сәскән. Үҙән йылғаһында тирмән булған.
Башлыса — малсылыҡ, һуңынан — алтын йыуыу менән шөғөлләнгәндәр.
1930 йылдан алып Ворошилов исемендәге колхозға инә, 1957 йылдан — "Сибай", 1965 йылдан — "Ирәндек" совхоздарына ингән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Сыуашбай йылғаһы янында урынлашҡан.
Лэруй-Яха (Сямтуй-Яха ҡушылдығы)
Лэруй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямтуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лексика
Лексика — (гр. lexikos — һүҙгә ҡағылышлы), телдең йәки уның айырым ҡатламының һүҙҙәр йыйылмаһы.
Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы
Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы башҡа төрки телдәр лексик берәмектәренең структур үҙенсәлектәренән айырылып торған һәм төрлө төркөм һүҙҙәре менән берләштерелгән ҡатмарлы система булып тора. Башҡорт лексикаһы нигеҙендә дөйөм төрки һүҙҙәре ята, уларҙың күбеһе үҙҙәренең тәүге мәғәнәһен һаҡлап ҡалған; шулай уҡ фольклор һәм этнография төшөнсәләрен, хайуандар һәм үҫемлектәр атамаларын һ.б. аңлатҡан төп башҡ. һүҙҙәрен айырып күрһәтәләр; үҙләштерелгән һүҙҙәр айырым ҡатлам булып тора. Дөйөм төрки һәм төп башҡ. һүҙҙәре лексиканың 60%-ын тәшкил итә, үҙләштерелгән һүҙҙәр — яҡынса 40 %. Лексик фразеологизмдар айырым урын алып тора.
Актив һәм пассив лексика
Ошо ике төргә айыралар: актив лексика сағыштырмаса тотороҡло, һүҙьяһалышта әүҙем ҡаитнашҡан, стилистик яҡтан нейтраль һәм көндәлек аралашыуҙа айырыуса йыш ҡулланылған берәмектәрҙән тора; пассив лексика ҡулланыу сфераһы (башҡорт теленең диалекттарындағы һүҙҙәр, профессионализмдар, терминология һ.б.), стилистик дифференциация (Функциональ стилдәр), телдең тарихи үҫеш шарттары (иҫкергән һүҙҙәр, неологизмдар һ.б.) һ.б. менән сикләнгән.
Өйрәнеү обьекты
Лексика лексикологияның, ономасиологияның, семасиологияның, социолингвистиканың, этимологияның һ.б. өйрәнеү объекты булып тора. Башҡорт лексикаһы структур һәм семантик үҙгәрештәрен асыҡлауҙа диалектология буйынса тикшеренеүҙәр ҙур әһәмиәткә эйә. Һүҙлектәр лексиканы теркәүҙең төп сараһы булып тора.
Абдрахманов Барый Абдрахман улы
Абдрахманов Барый Абдрахман улы (28 декабрь 1916 йыл — 1 апрель 1996 йыл) — дәүләт һәм партия эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары. СССР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың ХХII съезы делегаты.
Биографияһы
Барый Абдрахман улы Абдрахманов 1916 йылдың 28 декабрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Татлы ауылында (хәҙерге Татлы/Белорецк-15 ҡасабаһы: Көньяҡ-көнбайыш микрорайон 54.05°N, 57.81667°W)тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашып, орден һәм миҙалдарға лайыҡ булған.
Хеҙмәт юлын урман ҡырҡыусы булып башлап, уҡытыусы һөнәре ала, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашып, үҙен оҫта ойоштороусы итеп күрһәтә. Шуға ла уны райондың комсомол комитетына эшкә саҡыралар. Һуғыштан һуң республиканың төрлө райондарында яуаплы вазифалар башҡара. Улы Зөфәр йәшләй вафат булып ҡала, ә Илдус Барый улы — Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы академигы.
Хеҙмәт юлы
Абдрахманов Барый Абдрахман улы хаҡлы ялға сыҡҡансы күп йылдар партия һәм дәүләт хеҙмәтендә яуаплы вазифалар биләгән. Уның Саҡмағош районында эшләгән сағын райондың хеҙмәт ветераны Зәки Вәли улы Кәримов бик йылы һүҙҙәр менән иҫкә ала. Тыныс холоҡло, ҡыҙып бармаҫ, әммә төплө яуаптары менән кешене урынына ҡуя белгән талапсан, эшмәкәр кеше ине, тигән хәтирәләре И. Б. Абдрахмановтың «Химик Абдрахманов лирикаһы» тигән китапҡа ингән. Уның яҡын туғаны, һөнәре буйынса хәрби хеҙмәткәр Әхмәтов Фәрит Ғәфәр улы хәтирәләре лә уның бик юғары шәхес икәнен күрһәтә:
Салауат районы исеме һаҡланып ҡалыуы
1951 йылдан Барый Абдрахманов Салауат районында КПСС район комитетының беренсе секретары булып эшләй башлай. Шул осорҙа Салауат Юлаев был районда түгел, ә Нуриман районының Тәкәй ауылында тыуған тигән фараздар ишетелә башлай. Бәхәстәр ҡуйыра башлағас, мәсьәләне КПСС Өлкә Комитетында ҡарарға хәл итәләр. Был ултырышҡа Салауат районынан Салауаттың биографияһын да, төбәк тарихын да яҡшы белгән, восстание үткән ерҙәрҙең картаһын төшөргән ифрат мәғлүмәтле Хәйрулла Дилмөхәмәт улы Ҡолмөхәмәтов менән бара Барый Абдрахман улы. Нуримандан иһә алтмыштан ашыу кеше килгән була.
Иң элек һүҙҙе тарих буйынса фән докторҙары, кандидаттары ала, Нуриман районы вәкилдәре ала. Улар Салауат Юлаев Нуриман районында тыуған тип иҫбатларға тотона. Сығыштар оҙаҡҡа киткәс, Барый Абдрахмановтың үтенесе буйынса һүҙ Хәйрулла Ҡолмөхәмәтовҡа бирелә. Ул әҙерләгән карталарын элеп ҡуйып, сәғәт ярымдан ашыу һөйләй. Һүҙен туҡтатҡас та әле нуримандар һорауҙар бирә торғас, йәнә бер сәғәт ваҡыт үтеп китә. Сығыш инандырырлыҡ була. Өлкә Комитет башҡаса бындай бәхәстәр ҡуҙғатмаҫҡа тигән ҡарар сығара. Шул рәүешле башҡорт ҡаһарманының тыуған ауылы тулыһынса иҫбатлана һәм райондың исеме һаҡланып ҡала
Хәтер
2021 йылдың февралендә Межгорье ҡалаһының 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбенә Барый Абдрахман улы Абдрахманов исеме бирелде.
Оло Телемез
Оло Телемез — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ләмәҙе йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Боулз уйнау
Боулз уйындары (bowls) — «шарҙар уйнау» йәки «шарҙар»: традицион инглиз спорт уйыны, Британия илдәрендә бик популяр булған уйын, уның төп маҡсаты — асиметриялы шарҙарҙы  «Джек» (Jack) йәки «Китти» (Kitty) тип исемләнгән ҙур булмаған аҡ шарға мөмкин тиклем яҡыныраҡ тәгәрләтеп алып килергә.
Боулзда ғәҙәттә берешәр, икешәр, өсөшәр йәки дүртешәр кешенән торған ике команда ҡатнаша. Бер йәки ике кеше ғәҙәттә дүрт шар менән (һирәгерәк ике шар менән) уйнайҙар, өс кеше ғәҙәттә - өс шар менән, ә дүрт кеше гел ике шар менән уйнай. Шарҙар «вудс» (woods) тип атала йәки ағас шарҙар, сөнки элек улар ҡаты ағас тоҡомдарынан (имән, уҫаҡ) эшләнгән. Хәҙерге ваҡытта йыш ҡына ҡаты каучук йәки күп ҡатлы синтетик материал ҡулланыла. Һәр «вудс»тың бер яғы икенсе яғына ҡарағанда ҡыйышыраҡ була. Дөрөҫ ташлаған саҡта ауышҡан ауырлыҡ үҙәге шарҙы бер аҙ бөгөлгән траектория буйлап тәгәрләп барырға мәжбүр итә, был, үҙ сиратында, уйын процесын ҡатмарлаштыра.
Тарихы
Тарихсылар шарҙар менән уйын Боронғо Мысырҙа уҡ барлыҡҡа килгән тип һанайҙар. Мысырлылар был уйынды бәләкәй генә таштар ярҙамында уйнағандар. Был факт яҡынса беҙҙең эраға тиклем 5 быуатҡа ҡараған ҡәберлектәрҙе ҡаҙыу ваҡытында табылған артефакттарҙан билдәләнгән. Спорттың был төрө бөтә донъяла популяр булып китә һәм бик күп төрлө формалар ҡабул иткән, мәҫәлән,: Bocce («бочче», Италия), Bolla («бола», Саксония), Bolle («боле», Дания), Boules («буль», Франция) и Ula Miaka («Ула Миака», Полинезия).
Әлеге көнгә тиклем шарҙар менән уйындар үткәрелгән иң боронғо корт Англияла Саутгемптон ҡалаһында урынлашҡан. Был корт, тарихи яҙмаларға ярашлы, уйындар өсөн беҙҙең эраның 1299 йылынан файҙалана.
Спорттың башҡа төрҙәре һымаҡ, шарҙар уйнау Британия колониаль илдеренә 1600-сы йылдарҙа инә башлай. Үләндәге беренсе шарҙар уйыны Төньяҡ Америкала 17 быуат башында АҠШ-та уҙғарыла. Тарихи яҙмалар дәлилләүенсә, Президент Джордж Вашингтон үҙенең алпауыт ерендә шарҙар менән уйнаған. Канадала спорттың был төрө 1730 йылда күрһәтелә: Яңы Шотландияла Порт Рояль ҡалаһында шарҙарҙың беренсе партияһы уйнала. Австралияла беренсе уйын 1844 йылда тасманияла Сэнди Бич ҡалаһында уҙа. Яңы Зеландияла был уйын 30 йыл үткәс барлыҡҡа килә. 1903 йылда Британ Кегль ассоциацияһы оошторола. Шараҙар уйыны Бөтә донъя комитеты бөтә донъялағы уйындың ҡәғиҙәләренең стандартлығы өсөн яуаплы һәм бөтә Ер шарында уйынды популяштырыу уның төп бурысы булып тора.
Лоун Боулз — үләндә шарҙар уйыны
Лоун Боулз (lawn bowls) ғәҙәттә оҙонлоғо 30,18 метр 40,23 метрға (33 — 44 ярдлы) газонда үткәрелә.
Индор Боулз — ябыҡ бинала шарҙар уйыны
Индор Боулз (indoor bowls) үләндәге шарҙар уйынына оҡшаш, айырмаһы тик шунда: бина эсендә газондар урынына оҙонлоғо газондағына тиң яһалма ҡапламалы юлдар ҡулланыла.
Шот Мэт Боулз — ҡыҫҡа тректарҙа шарҙар уйыны
Шот Мэт Боулз (short mat bowlsmat bowls short) стандарт шарҙар менән 12,2-13,75 метр 1,83-1,9 метрға (6 футлыҡ 40-ҡа 45) размерлы юлдарҙа үткәрелә.
Уйын яланының үҙәге буйлап уны икегә бүлгән махсус блок була: ул уйынсыға «Джек»ка тура алға ынтылыш эшләргә мөмкинлек бирмәй. Уйынсыларға ынтылыш эшләгән саҡта шарҙың шылған ауырлыҡ үҙәген иҫәптә тотор кәрәк, шулай итеп, ул хәрәкәт иткән саҡта үҙәк блокты ситләтеп үтеп, сәпкә эләгергә тейеш.
Башҡорт халыҡ әкиәттәре
Башҡорт халыҡ әкиәттәре — башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәре, фольклор проза төрө.
Үҙенең әкиәттәрендә башҡорт халҡы ысынбарлыҡты милли сифатта тойоуын, тирә-йүнгә мөнәсәбәтен әйтеп бирергә, үҙ балаларына тормош аҡыллылығын өгөт-нәсихәт аша бирергә теләгән, әхлаҡ, ғаилә, көнкүреш һорауҙарын күтәргән.
Тарихы
Башҡорт халыҡ әкиәттәренең сығанағы халыҡ фольклорында ғына түгел, шулай уҡ китап, әҙәбиәт сюжеттарында ла.
Башҡорт халыҡ әкиәттәренең күпмелер өлөшө һинд халҡының әҙәби-фольклор һәйкәлдәре «Джатаки», «Панчатантра», «Шукасаптати», «Тути-наме» менән бәйләнгән. Был әҫәрҙәрҙең ҡайһы бер әкиәт сюжеттары башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадында сағылыш тапҡан. Был Урал-Иҙел буйы регионының Көнсығыш илдәре менән мәҙәни бәйләнештәре тураһында һөйләй, тимәк, халҡыбыҙ ғәрәп-мосолман яҙмаһы һәм китап мәҙәниәте менән таныш булған. «Калила һәм Димна» һәм «Тути-наме» әҫәрҙәренең ҡулъяҙмаһы Иҙел буйында һәм Көньяҡ Уралда таралған, XIX быуатта улар төрөк тәржемәһендә һәм ғәрәп телендә баҫылып сыҡҡан.
Халыҡ араһында билдәле әҫәрҙәрҙең сюжеты ябайлаштырылған, килер быуынға телдән тапшырылған, өлөшләтә халыҡ традициялары менән алмаштырылған, милли әкиәт репертуарына индерелгән. Шул уҡ ваҡытта сюжет нигеҙе һаҡланған. Мәҫәлән, башҡорт халыҡ әкиәте "Төлкө һәм кәләш"тә көньяҡ урал фольклорына хас булмаған деталь — диңгеҙ яры һүрәтләнгән.
IX—X быуаттарҙа боронғо төрөк руник әҙәби һәйкәле тип һаналған «Бағымсылау китабы» («Ырк битиг») төрөктәрҙә таралған булған. Ҡарт үгеҙ һәм ҡырмыҫҡалар хаҡындағы һ.б. сюжеттар башҡорт халыҡ әкиәттәрендә лә осрай («Арыҫлан һәм серәкәй»). Һәйкәлдә күрһәтелгән үгеҙ, ыласын, ҡоҙғон, һарыҡ, юлбарыҫ образдары иртә урта быуат осоронда уҡ башҡорт әкиәттәренең юғары фольклор, яҙма традициялары булғанлығын дәлилләй.
Башҡортостан территорияһында һәм СССР-ҙың Свердловск, Ырымбур, Куйбышев, Һарытау һәм Пермь өлкәләренең (хәҙер - Пермь крайы) башҡорттар йәшәгән ауылдарында башҡорт әкиәттәрен яҙып алыу менән фольклор экспедициялары шөғөлләнгән.