cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салауат мәмерйәһе (Силәбе өлкәһе)
Фаунаһы
Мәмерйә юлдарының дөйөм оҙонлоғо 322 м. 2004 йылдың йәйендә ҡыуышлыҡтың топографик картаһын төҙөү һәм тасуирламаһы менән беренсе спелеологик тикшеренеүҙәрҙе «Плутон» клубы спелеологы Л. Д. Волков үткәрә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы бик мөһим тәбиғәт һаҡлау, фәнни-танып-белеү, туристик һәм тарихи-мемориаль әһәмиәткә эйә, сөнки унда, риүәйәттәр буйынса, үҙ ваҡытында башҡорт халҡының батыры Салауат Юлаев эҙәрлекләүҙәрҙән йәшеренгән.
Әлмәт (ҡала)
Әлмәт — Татарстанда ҡала, 1953 йылдан. Әлмәт районы үҙәге.
Чурсь-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Әлмәт (ҡала)
Иҡтисад
Ҡалала Әлмәт нефть институты эшләй.
Чурсь-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бондарин Сергей Александрович
Биографияһы
Сергей Александрович Бондарин 1903 йылдың (14) 27 ғинуарында Одессала (хәҙерге Украина) тыуған. Бондариндың атаһы административ вазифа биләй. Ул Одессала үҫә, 1920 йылдар башында Одесса яҙыусылары даирәһенә керә, бигерәк тә Е. Г. Багрицкий һәм С. Г. Гехт менән дуҫлаша. 1929 йылда Одесса Халыҡ хужалығы институтының юридик бүлеген тамамлай. 1930 йылда ул рәссам Генриетта Адлерға өйләнә (1903—1997).
Бондарин Сергей Александрович поэзия, хикәйәләр, журналистик очерктар яҙа. Беренсе китабы (балалар өсөн) «Дындып из долины Дургун-Хоток» (1931) Монголиялағы ваҡиғалар тураһында. Яҙыусыларҙың, шул иҫәптән В. Б. Шиловский һәм Л. И. Славиндың Бондарина аҙ иғтибар бирелеүгә ҡаршы протестары беренсе «Биш йыл» йыйынтығын (1935) баҫтырыуға килтерә. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1941 йылдың июненән 1944 йылдың февраленә тиклем Бондарин Ҡара диңгеҙ флотының Сәйәси идараһында хеҙмәт итә. 1941 йылда Керчь десант операцияһында ҡатнаша.
1944 йылдың мартында ул ҡулға алына, 1945 йылдың 21 апрелендә «антисовет агитацияһы» таратыуҙа ғәйепләнеп 8 йылға лагерға хөкөм ителә. 1953 йылға тиклем ул Мариинскта (Кемерово өлкәһе), Тайшетта, һуңынан Красноярск крайында төрмәлә ултыра.
С. А. Бондарин 1978 йылдың 25 сентябрендә вафат була. Уны Мәскәүҙә Донской зыяратында ерләйҙәр.
Оло Ҡалыу
Оло Ҡалыу  (Большой Калу) — Башҡортостан Республикаһының көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығышында, Ишембай һәм Белорет райондарындағы Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау һырты.
Географияһы
Тау һырты Оло Шешәнәк һәм Кесе Шешәнәк йылғаларының араһында, Ишембай районы Кәбәс ауылы киңлегенән алып Нөгөш йылғаһының уң яры буйлап Ишембай һәм Бөрйән райондары аша, Яланайры йылғаһы тамағы киңлегенә тиклем меридиан йүнәлешендә һуҙылған.
Һырт 3 өлөштән тора:
— Көньяҡ түбән өлөшө даими һәм ваҡытлыса һыу ағымдарының тар үҙәктәре менән киҫкеләнгән. Бында 791 м бейеклектәге өҫтәл рәүешендәге түбә урынлашҡан.
— Үҙәк өлөшө бейек текә битләүле, бейеклектәре 779 метр, 821 м һәм 816 м булған өс сусаҡ һымаҡ сығып торған түбәләре бар. Иң бейек нөктәһе – 823 м, үҙәк өлөшөндә, Ҡолғона ауылынан 9 км төньяҡ-көнсығышта. Ҡалған түбәләре: Баля (791 м), Аҡҡор (787 м).
— Төньяҡ өлөшө яҫы таулыҡ, бейеклеге 812 м булған түбәһе бар.
Һырттың дөйөм оҙонлоғо — 30 км, киңлеге — 4 км, бейеклеге 821 м.
Көнбайыш битләүҙәренән 15 йылға — Оло Шешәнәк йылғаһының ҡушылдыҡтары ағып сыға. Үҙәк өлөшөндә Стәрлетамаҡ – Белорет арба юлы менән киҫешә (пер. 694 м). Һил урын, халыҡ аҙ йәшәгән төбәк.
Ландшафтары һоро урман тупрағынындағы, кәҫле көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан (йүкә, имән, саған) тора, һырттың текә битләүҙәрендә ҡарағайҙар үҫә. Һырттың көньяҡ өлөшө «Алтын Солоҡ» заказнигында урынлашҡан.
Составы
Һырт өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора.
Климаты
Климат бында континенталь. Ҡыш (ноябрь уртаһы — март) — оҙайлы, ҡаты. преобладают ясные солнечные дни. Яҙ (апрель — май) һалҡын, ҡыраулы. Ҡар ҡатламы апрель урталарында бөтә, ҡайһы бер йылдарҙа май башына тиклем һаҡлана. Йәй (июль — август) уртаса йылы. Июлдә уртаса температура 19º (максималь 34º). Көҙ (сентябрь — ноябрҙең беренсе яртыһы) һалҡын, көслө елле, ямғырлы.
Үрге Ошуга
Үрге Ошуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стереохимия
Стереохимия (στερεός «ҡаты; арауыҡлы») структура химияһы — молекулаларҙың арауыҡтағы структур төҙөлөшөн, матдәләрҙең физик-химик үҙсәнлектәренә йоғонтоһон, реакцияларҙың йүнәлешенә һәм тиҙлегенә (динамик стереохимия) тәьҫир итеүен өйрәнгән химия бүлеге.
Хираллек
Матдәләрҙең мөһим структур үҙенсәлеге-хираллек (χειρ « ҡул») йәки көҙгөләгесә симметрияның булмауы-яҫы көҙгөләгесә сағылдырыуға тап килмәгән теләһә ниндәй объекттарға хас күренеш.
Химиктар көҙгөләгесә асимметрик молекулаларҙы оптик R — Һәм S-изомер, йәки энантиомер тип атай.
«Уң» һәм «һул» түбәндәге ысулдар менән айырылып торорға мөмкин: яҫы полярлашҡан яҡтылыҡтың әйләнеү мөйөшөн үлсәү (энантиомерҙар яҡтылыҡты бер төрлө әйләндерә, ләкин төрлө яҡҡа, һәр ваҡытта энантиомерҙар исеменә тап килмәй.
Тере тәбиғәт химияһы көҙгөлө изомерҙар менән сағыштырғанда L-аминокислоталарға һәм D-шәкәрҙәргә өҫтөнлөк бирә.
Бындай структура үҙенсәлегенә иғтибар итмәү, мәҫәлән, дарыуҙарҙың ҡот осҡос фажиғәләргә килтереүе мөмкин. Биомолекулаларҙың хираллек һөҙөмтәһендә организмдағы химик процестар оптик изомерҙар араһындағы айырмаларға һиҙгер.
Бының эҙемтәләре күпме етди булырын талидомид осрағы күрһәтте. 1963 йылда уны ҡулланыу тыумыштан зәғифлеккә килтереүе асыҡлана. Был берләшмәнең бер энантиомеры иртәнге күңел болғаныуҙан ҡотолорға ярҙам итә, икенсеһе эмбриональ үҫештең боҙолоуын тыуҙыра (төрлө баһалар буйынса 8-12 мең бала тыумыштан зәғифләнә). Фармацевтика сәнәғәте энантиомерҙарҙы бүлеүгә етди иғтибар бирә.
Ҡулланыу
Стереохимия алымын полимерҙар химияһында һәм технологияһында, биохимияла, молекуляр биологияла, фармакологияла, теоретик органик булмаған һәм органик химияла ҡулланалар. Оптик активлыҡты үлсәүҙе шәкәр сәнәғәтендә матдәләрҙең таҙалығын билдәләр өсөн, дарыуҙар, препараттар, хуш еҫле матдәләр етештереүҙә ҡулланалар.
Башҡортостанда стереохимия өлкәһендә оптик яҡтан актив берләшмәләрҙе синтезлауға һәм тәбиғи берләшмәләр трансформацияларына бәйле тикшеренеүҙәр XX быуаттың 70‑се йылдарында  химия институтында башлана. 13С ядро‑магнит резонансы спектрҙарында күҙәтелгән диастереомерҙар эффекттарын анализлау нигеҙендә стереоизомерҙарҙы идентификациялау өсөн ғәҙәти булмаған юлдар тәҡдим ителә.
Ойошмалар
Рәсәйҙә айырым институттар юҡ. Алдынғы академия институттарында структура йәки стереохимия бүлектәре һәм лабораториялары бар. «Журнал структурной химии» һәм «Координационная химия» журналдары нәшер ителә.
Жужуй (Чулым ҡушылдығы)
Жужуй — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 689 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнәхмәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күкҡашҡа (йылға)
Күкҡашҡа — Кукашка, Куккашка — Башкортостандың Белорет районындағы йылға, Тараның уң ҡушылдыгы.
Географияһы
Күкҡашҡа йылғаһы Белорет районы Йәшғорт тауының көнсығыш итәгендә башлана, көньяк йүнәлештә аға, түбәнге ағымда көнбайышҡа табан борола. Тара йылғаһына үҙе кеүек үк Күкҡашҡа тип аталған ҡасаба янында барып ҡоя. Буйынан-буйына тиерлек ҡарағай урманы аша аға.
Тарихы
Мәйгәште, Күкҡашҡа һәм Тара йылғалары араһында өс тау-мәғдән ятҡылығы табыла. Шуларҙы сығарыу өсөн ике ҡасаба — Тара һәм Күкҡашҡа төҙөлә. Икеһе лә гидронимдан алынған.
Күкҡашҡа гидроним буйынса инде мәғдәнселәр ҡасабаһы Күкҡашҡа тип атала башлаған
Этимологияһы
Башҡорттар йыш ҡына топонимдарҙы ниндәйҙер ваҡиғаға бәйләп сығарған. Белорет районында, мәҫәлән, айғыр осҡан ҡая ваҡиғаһы ваҡыт уҙыу менән Айғыр ауылы атамаһы булып һаҡланып ҡалған. Айыу баҫҡан урын Баҫҡан ауылына исем биргән.
Күк ҡашҡа — йылҡы малы билдәһе, был мал исеме лә, сифатын белдергән ҡушамат булыуы ла ихтимал. Шуға күрә гидроним ошондай малҡай менән булған ваҡиғаға бәйле килеп сыҡҡандыр тип ышаныс менән әйтергә була. Атамаһының килеп сығышы зооним булыуында шик юҡ. Рәсәй һәм совет лингвисы Александр Константинович Матвеев былай тип яҙа:
Дур-Куригальзу
Дур-Куригальзу (аккад. Куригальзу ҡәлғәһе) — Месопотамияның көньяғындағы боронғо ҡала,  кассит  батшаһы Куригальзу I тарафынан Тигр менән Дияла ҡушылған ерҙән алыҫ түгел урында төҙөлгән. Бабилиялағы кассит династияһы  ҡолатылғас, ҡала ташландыҡҡа әйләнә.
Хәҙер бында,  Бағдадтан көнбайышҡа ҡарай 30 километрҙа, Акар-Куф (عقرقوف) тигән ғәрәп торағы урынлашҡан. Боронғо ҡаланың территорияһын Ираҡ археологтары тикшерә, улар кассит осорона ҡараған 100-ҙән ашыу шына яҙыулы  таҡтаташ таба, табылдыҡтар әле Ираҡтың Милли музейында һаҡлана.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем XV быуат аҙағы — XIV быуат башында  Куригальзу батша  резиденцияһын  Бабилдан яңы ҡәлғәгә күсерә, ныҡлы һаҡ ойошторолған был ҡәлғәгә уның исеме бирелә. Бабил иһә  дөйөм дәүләт һалымдарынан азат ителә һәм өҫтөнлөктәргә эйә булған үҙидаралыҡлы ҡала булып китә. Батша вафат булғас та  Дур-Куригальзу бер ни тиклем ваҡыт Ике йылға араһындағы мөһим ҡала булып ҡалыуын дауам итә, әммә беҙҙең эраға тиклем XII быуатта ул ташландыҡ ҡалаға әйләнә.
Әл-Джинн сүрәһе
Әл-Джинн сүрәһе (سورة الجن, Ендәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 72 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 28 аяттан тора.
Транскрипцияһы
1-4: Ҡуль үүхийә иләййә әннәһүс-тәмәғә нәфәрум минәлджинни фәҡаалүү иннәә сәмиғнәә Ҡур`әәнән ғәджәбә. Йәһдии иләәррушди фә`әәмәннәә биһи үә лән нүшрикә бираббинәә әхәдә. Үә әннәһү тәғәәләә джәддү раббинәә мәә-ттәхаҙә саахибәтәүүә ләә үәләдә. Үә әннәһү кәәнә йәҡуулү сәфииһүнәә ғәләә-ллааһи шәтата.
Мәғәнәһе
1-4: Әйт: “Миңә үәхи ҡылынды: ендәрҙең төркөмө тыңлаған һәм улар әйткәндәр: “Ысынлап та, беҙ ғәжәп Ҡөрьән ишеттек. Ул тура юлға алып бара, беҙ Уға иман килтерҙек, һәм Раббыбыҙға һис кемде тиңдәш итмәйәсәкбеҙ. Һәм Ул Раббыбыҙҙың бөйөклөгө юғары булһын! – Үҙенә ҡатында һәм бала ла алманы. Арабыҙҙан булған ахмаҡ Аллаға ҡарата саманан тыш һүҙҙәр һөйләне
Таң турғайы
Таң турғайы, сейәбей (урыҫ. зарянка)— себен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ-бәләкәйерәк. Ерҙә һәм ағастарҙың аҫҡы ботаҡтарында йөрөүсе ҡош. һайрағанда өҫкә ботаҡтарға күтәрелә, һырты һорғолт көрән, ҡабырғалары һоро. Маңлайы, муйынының аҫ яғы һәм түше ҡыҙғылт һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тк-тк-тк». һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау.
Йәшәү рәүеше
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ағас төптәрендә һәм ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 5—6 бөртөк алһыу йомортҡаһы була.
Мона Брэнд
Мона Брэнд (Mona Brand, 22 октябрь 1915 йыл, Сидней ҡалаһы — 1 август 2007 йыл, Варшава) — Австралия яҙыусыһы, журналист. 1930-сы йылдарҙан шағир булараҡ таныла. нә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Мона Брэнд Австралияның баш ҡалаһы Сиднейҙа тыуған. Сент Килдала Пресвитериан дамаһы колледжында һәм мәктәптә белем алған.
Парагвайҙа (1893—1899) коммунаһына нигеҙ һалыуҙа ҡатнашҡан.
Эшмәкәрлеге
Прогрессив матбуғатта социалистик илдәрҙең әҙәбиәте һәм сәнғәте тураһында мәҡәләләре баҫыла.
Шабанга
Шабанга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антарктика
Анта́рктика — Ер шарының көньяҡ ҡотобондағы өлкәһе, Антарктида һәм уға сиктәш Атлантик океан, Һинд океаны һәм Тымыҡ океан өлөштәрен үҙ эсенә ала (ҡайһы ваҡыт океандарҙың был өлөштәре айырым бер Көньяҡ океан итеп иҫкә алалар). Антарктика сиге 48–60° к.к. үтә. Дөйөм майҙаны 52 Мм² тирәһендә. 210px|thumb|left| Тангра тауы Антарктика — һауа температураһы түбән, көслө елдәр, борандар һәм томандар булған Ерҙең иң ҡаты климатлы өлкәһе. Антарктида китғаһы һәм яҡын утрауҙар өҫтөндә боҙ ҡатламы ята. Субантарктика райондарында иң йылы айҙың урта температураһы +10 °C, иң һыуыҡ айҙың урта температураһы 0° C -тан алып −10 °C –ҡа тиклем була.
Һалҡын Антарктика һыуҙары крилгә (ваҡ ҡыҫала һымаҡтар) һәм балыҡҡа бай. Бында күп тюлень, котик һәм кит йәшәй. Яр буйында поморник һәм альбатрос кеүек диңгеҙ ҡоштары, шулай уҡ пингвиндарҙың һигеҙ төрө бар. Утрауҙарҙа тундра үҫемлектәре, күп ҡош бар.
Һылтанмалар
210px|thumb|left| Нунатак Калоян
Ярки (ауыл)
Ярки — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 174 кеше йәшәй.
Почта индексы — 626210, ОКАТО коды — 71129904002.
Зудилиха
Зудилиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Черемшанка йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пушкин һәм Даль һәйкәле
'''А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле''' — Ырымбурҙың иҫтәлекле урындарының береһе. Ҡаланың үҙәгендә, Полина Осипенко исемендәге паркта, Совет һәм Краснознамённая урамдары киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы
1833 йылдың 18 сентябрендә Пушкин Емельян Пугачев ихтилалы тарихын өйрәнеү маҡсаты менән Ырымбурға килә. Тап Ырымбур губернаһына сәфәренән һуң Пушкин «Пугачев тарихын» һәм «Капитанская дочканы» яҙа. Ул йәмәғәт Дворяндар йыйылышы бинаһынан алыҫ түгел, губернатор Перовский йортонда туҡтала (Совет урамы, 24, хәҙер — физика-математика лицейы). Пушкинды Ырымбур менән канцелярия чиновнигы, шағирға таныш булған Владимир Иванович Даль таныштыра.
Тасуирлама
Һәйкәл 1998 йылдың авгусында Ырымбурҙың юбилейында асыла. Ил А. С. Пушкиндың 200-йыллығын билдәләргә йыйына. Хөкүмәт рәйесе [Черномырдин Виктор Степанович|В. С. Черномырдин]] шәхсән үҙе һәйкәлде ҡуйыу һәм асыуҙың инициаторы була. Һәйкәл асыу тантанаһында ул саҡтағы премьер-министр, шулай уҡ уның юғары уҡыу йорто буйынса һабаҡташы Илья Глазунов ҡатнашалар.
XVIII быуат уртаһында һәйкәл ҡуйылған урында изгеләр Петр һәм Павел хөрмәтенә таш сиркәү төҙөлгән була. Ырымбурға сәйәхәте ваҡытында Пушкин сиркәүҙә була, Владимир Даль уны оҙатып йөрөй. 1930-сы йылдарҙа храм юҡ ителә. Петропавловск сиркәүе иҫтәлегенә һәйкәлдең нигеҙендә тигеҙ ҙурлыҡтағы (грек) тәреһе ҡуйылған.
Вязовка (Бөрө районы)
Вязовка (Вязовский) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 144 кеше. Почта индексы — 452461, ОКАТО коды — 80213807005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гросбодунген
Гросбодунген (Großbodungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1464 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
Дур-Шаррукин
Дур-Шаррукин (аккад. Саргон ҡәлғәһе) —  Саргон  II-нең идара итеүенең һуңғы йылдарында Ассирияның баш ҡалаһы. Ҡала уның проекты буйынса беҙҙең эраға тиклем  713—707 йылдарҙа төҙөлгән. Батшаның яуҙа кинәт һәләк булыуы һөҙөмтәһендә төҙөлөш туҡтатыла, баш ҡала  Ниневияға күсерелә. Беҙҙең эраға тиклем VII быуат аҙағында ҡала Мидия ғәскәрҙәре тарафынан емертелә. Әле бында  Хорсабад тигән тораҡ (хәҙерге Ираҡтың төньяғы) урынлашҡан, унда әлеге ваҡытта ла ассирийҙар йәшәй.
Кыпа-Катарыль-Кы
Кыпа-Катарыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/354/159/24 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Үрге Пелдус
Үрге Пелдус — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һыу башы
Һыу башы (инеш, сығанаҡ) — һыу ағымы (мәҫәлән, йылға һәм шишмә) баш алған урын. Географик картала сығанаҡ ғәҙәттә ябай нөктә менән күрһәтелә.
Тасуирламаһы
Башы, ҡағиҙә булараҡ, даими һыу ағымының йырҙаһы йәки йырҙала даими һыу ағымы барлыҡҡа килгән урынға тура килә.
Ғәҙәттә, һыу ағымы инеш булып боҙлоҡ ситенән, күлдән, һаҙҙан аға башлай. Һаҙлы йылғаларҙа инеше итеп даими йырҙаһы булған һыу ағымы күренгән урыны һанала.
Ҡушылдыҡлы йылғалар башы
Инештәре күп булған йылға системаһында төп һыу башы тамағынан иң алыҫ йәки һыуы күберәк булған сығанаҡ һанала. Йыш ҡына оло йылғаларҙың башы булып төрлө исемдәр йөрөткән ике йылға ҡушылған урын һанала. Мәҫәлән, Төньяҡ Двина йылғаһы Сухона һәм Юг ҡушылыуынан, Амур йылғаһы - Шилка һәм Әргүн (Аргунь) ҡушылыуынан, һәм Обь йылғаһы - Бия һәм Катунь ҡушылыуынан барлыҡҡа килә. Был осраҡта йылғаның гидрографик оҙонлоғо тураһында һөйләгәндә, төп йылғаға ҡушылдыҡтарының иң оҙононоң буйы ҡушып һанала.
Әл-Мүззәммил сүрәһе
Әл-Мүззәммил сүрәһе (سورة المزمل, Кейеменә төрөнгән ) — Ҡөрьән Кәримдең 73 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 20 аяттан тора.
10 сентябрь
10 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 253-сө (кәбисә йылында 254-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 112 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Ҡунаҡов Йәрмөхәмәт Йомағужа улы
Йәрмөхәмәт Йомағужа улы Ҡунаҡов (Йәрмөхәмәт Йомағужин; 1794—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Йәрмөхәмәт Йомағужа улы Ҡунаҡов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһеның ) Йомағужа (шулай уҡ Ә. З. Әсфәндиәров буйынса хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡужанаҡ) ауылында йәшәгән.
1812 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 8-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1822 һәм 1823 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығы буйында хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Мәрйенбикә; ҡыҙҙары — Гөләйша һәм Гөлбаныу.
Мөхәмәт Сәлихов
Мөхәмәт Сәлихов (? — 1893) — башҡорт дин әһеле.
Биографияһы
Мөхәмәт Сәлихов сығышы менән Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Ғүмәр ауылы башҡорттарынан.
1860 йылдан Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡара Көйөк ауылы мәсете имам-хатибы була. Артабан Түбәнге Новгород йәмиғ мәсете имам-хатибы итеп тәғәйенләнә. 1868 йылда Ҡазан ҡалаһында сауҙагәр Йыһанша Усманов тарафынан 8-се йәмиғ мәсете (Солтан мәсете, Усманов мәсете) һәм уның ҡарамағында «Усмания» мәҙрәсәһе асылғас, Усманов мәсет имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөҙәрисе вазифаларын үтәргә Мөхәмәт Сәлиховты саҡыра һәм ул быға риза була. Мәҙрәсәлә иҫке ысул буйынса уҡытылған (Ҡәҙимселек), бында йыл һайын 100-гә яҡын шәкерт белем алған.
Ырымбур мосолман Диниә назаратына ҡазый итеп һайланғас, Мөхәмәт Сәлихов Өфө ҡалаһына күсә һәм үҙенең урынына кейәүе Солтан ауылы муллаһы Сәхәбетдин Ғәбделлатифовты ҡалдыра. 1881—1882 йылдарҙа Ырымбур мосолмандары диниә назаратына ҡазый вазифаһын башҡара. 1885—1886 йылдарҙа Мөхәмәтйәр Солтанов мөфтөй вазифаһында властар тарафынан раҫланғанға тиклем Ырымбур мосолман Диниә назараты эше менән етәкселек итә.
Ҡазанға ҡайтҡас йәнә 8-се йәмиғ мәсете мәхәлләһен етәкләй.
1893 йылдың авгусында вафат була.
Заречная (Чулым ҡушылдығы)
Заречная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 452 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эребуни
Эребуни́ (Ирпуни́, Ирепуни́, Эревуни, Эревани урарт, әрм.Էրեբունի) — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереван ситендәге Арин-Берд убаһында урынлашҡан боронғо Урарту дәүләтенең баш ҡалаһы. Эребуниҙы Урартуның батшаһы Аргишти I беҙҙең эраға тиклем 782 йылда урартуларҙы Арарат уйһыулығында төпләндереү өсөн терәк пункты сифатында төҙөй. Эребуни ҡалаһы ерҙәре хәҙерге Ереван уртаһында урынлашҡан, шулай уҡ әрмән телендә Эребуни һәм Ереван атамалары яҡынса бер төрлө мәғәнәләге һүҙҙәр, йәғни «атайҙың йәшәгән урыны» тигән мәғәнәне аңлата. Шуға ла беҙҙең эраға тиклемге 782 йылда Ереванға нигеҙ һалынған, тип иҫәпләнелә. Әммә беҙҙең эраға тиклем IV быуаттан беҙҙең эраның III быуатына тиклем Ереван урынында ниндәй ҙә булһа тораҡ пунктының булыуын раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ. Ҡала беҙҙең эраның III быуатында ғына Эребуниҙан төньяҡҡа табан 2 километр алыҫлыҡта «Эреван» атамаһы менән ҡайтанан төҙөлә башлай. «Forbes» журналы был тораҡ пунктын «донъялағы иң боронғо 9 ҡәлғә» исемлегенә индергән.
Арин-Берд емереклектәрен Урартуның Эребуниһына тиңләү
1950 йылдың 25 октябрендә тикшеренеү эштәрен алып барған ваҡытта әрмән ғалимы К. Л. Оганесян шына яҙыуы менән ҡапланған ике базальт ташын таба. Таштарҙың береһендә Урарту батшаһы Сардури Икенсенең иген һаҡлағыс төҙөүе, ә икенсеһе Эребуни ҡәлғәһен Урарту батшаһы Аргишти Беренсенең төҙөүе тураһында хәбәр итә. Ошонан һуң Арин-Берд убаһы аҫтында боронғо Эребуни ҡалаһы емереклектәре ятырға тейеш, тигән фараз барлыҡҡа килә, һәм 1952 йылдан убала ике археологик экспедиция: Әрмен ССР-ы Фәндәр Академияһының Археология һәм этнография институты һәм Пушкин исемендәге Дәүләт Һынлы сәнғәт музейы Б. Б. Пиотровскийҙың дөйөм етәкселегендә археологик ҡаҙылма эштәрен берлектә дауам итә. Күршеләге Тейшебаини ҡаласығында алып барылған ҡаҙылма эштәре барышында «Эребуни» яҙыуы булған бик күп әйбер килеп сыҡҡанға күрә, бер ни тиклем ваҡыт Эребуниҙың Арин-Берд убаһында урынлашыуы шик тыуҙыра. Бәлки, Оганесян 1950 йылда тапҡан таштаҡта убаға осраҡлы рәүештә генә барып эләккәндер, тигән фекер ҙә барлыҡҡа килә. Һигеҙ йыл үткәс, 1958 йылда, бындай шик тотошо менән юҡҡа сыға, һәм тәүге фараз раҫлана: археологик ҡаҙыныу эштәре барышында убалағы боронғо ҡәлғә диуарына барып еткәс, уға һалынған ташҡа Аргишти Беренсенең ҡәлғәғә нигеҙ һалыуы тураһындағы яҙыулы таш килеп сыға. Шулай итеп, 1958 йылда Эребуниҙың Арин-Берд убаһында урынлашыуы тураһындағы икеләнеүҙәргә нөктә ҡуйыла. .
Археологик ҡаҙыныуҙарҙың башҡа һөҙөмтәләре
1950 йылда башланған археологик ҡаҙыныуҙар бик күп кенә табыштарҙы табыуға килтерә һәм Урарту дәүләтен өйрәнеүгә тос өлөш индерә. Убала дөйөм алғанда Урарту батшалары Аргишти I, Сардури II һәм Русы Өсөнсөнөң 23 шына яҙыуы табыла. Эребуни убаһында матди мәҙәниәт әйберҙәре әллә ни күп булмай, быны ғалимдар түбәндәгесә аңлата: беҙҙең эраға тиклем VI быуатта урартулар Эребунины һуғышһыҙ-ниһеҙ ҡалдырып һәм ҡиммәтле бөтә нимәләрен алып, күршеләге Тейшебаиниға күсенә. Бынан тыш Эребуниҙың төп төҙөлөштөре убаның көнсығышында урынлашҡан була, һәм Ереван ситендә барлыҡҡа килгән Нор-Ареш һәм Вардашен ҡасабалары төҙөлгөн мәлдә боронғо ҡоролмалар юҡҡа сығарыла. Тик 1952 йылда ғына был зона ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә. Боронғо ҡәлғәлә археологик ҡаҙыныуҙар 1958 йылға тиклем алып барыла, ҡала кварталдарында ҡаҙыныу эштәре 1968 йылда башлана. Хәҙерге ваҡытта ике ҡасаба һәм Арин-Берд убаһы Еревандың бер өлөшөнә әйләнгән. Арин-Берд убаһында «Эребуни» музейы эшләй,.
Эребуниҙың сәскә атҡан осоро (782—735 йыл б . э. т.)
Эребуни ҡалаһын төҙөү үҙ маҡсатына өлгәшә: урартулар Арарат уйһыулығында ныҡлап төпләнә. Беҙҙең эраға тиклем 776 йылда Аргишти I Аргиштихинили ҡалаһына нигеҙ һала, ул — хәҙерге Армавирҙан бик үк йыраҡ булмаған ярайһы уҡ ҙур ғына ҡала. Аргиштихинили ҡалаһының ҡоролошо был ҡаланың хәрби мәсьәләләрҙе түгел, ә, нигеҙҙә, хужалыҡ мәсьәләләрен хәл итеү менән шөғөлләнеүен күрһәтә. Аргишти Беренсе осоронда ҡаҙылған каналдар буйлап төрлө үҙемлектәргә һибеү өсөн һыу бирелә. Шуға ла беҙҙең эраға тиклем 782 йылдан 735 йылға тиклем, Аргишти Беренсе һәм уның улы Сардури IИкенсе батшалыҡ иткән осорҙа Эребуниҙа бер нисә эре иген һаҡлағыс төҙөлә. Күршеләге Аргиштихинилила иген һаҡлағыстар үҙ урындарын ала. Шуға ла Эребуни төбәктә көслө батша булып таныла.
Ҡәлғәнең ҡоролошо
Эребуни ҡәлғәһе (цитадель) өсмөйөш формаһында була һәм 65 метр бейеклегендәге Арин-Берд убаһының башында урынлаша, бөтәһе 8 гектар ерҙе биләй. Ҡәлғәнең нигеҙе базальт таштарҙан һалына. .
Ҡаланы һыу менән тәьмин итеү
Урарту ҡәлғәләренең башҡаларындағы кеүек үк, Эребуни ҡәлғәһендә Һыу менән тәьмин итеү һәм тотонолған һыуҙы ағыҙыу мәсьәләһе ентекләп уйлап хәл ителгән. Ҡәлғәлә ер аҫтынан алынған һыу ер аҫты һыу үткәргесе аша үҙенән-үҙе ағып ҡулланыусыларға килә. Һыу үткәргес торбаларының тышҡы диаметры 40 см, ә эскеһе 10 см тәшкил итә, таштар араһындағы ярыҡтар балсыҡ менән һылана. Моғайын, һыу Эребуниҙан 7 километрҙа ятҡан Гарний тауҙарынан алынғандыр.
Түбәнге Серге
Түбәнге Серге (Ни́жние Серги́) — ҡала, Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районы үҙәге.
Географияһы
«Түбәнге Серге муниципаль районы» муниципаль берәмеге Түбәнге Серге ҡалаһы — «Түбәнге Серге ҡала биләмәһе» муниципаль берәмегенең административ үҙәге. Ул Урта Уралдың көнбайыш битләүендә, Екатеринбург ҡалаһының көнбайыш-көньяҡ-көнбайышында, унан 82 километр алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 98 км), башлыса Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы Серге йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ҡаланың көнсығыш өлөшөндә Түбәнге Серге быуаһы төҙөлгән.
Ҡалала Свердловск тимер юлының Түбәнге Серге тимер юл станцияһы бар, ул Чусовская — Дружинино — Бирҙәүеш йүнәлешен хеҙмәтләндерә. Ҡаланың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә «Түбәнге Серге» шифаханаһы урынлашҡан.
Ҡала тарихы
Түбәнге Серге ҡалаһы, хәҙерге Урал ҡалаларының күбеһе кеүек үк, мәғдәнселек сәнәғәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән. 1743—1744 йылдарҙа башҡорттарҙан алынған ерҙәрҙә Никита Демидов суйын һәм тимер эшкәртеү заводы төҙөй. Завод 1789 йылда Михаил Павлович Губинға һатылған.
1963 йылдың 1 февралендә Түбәнге Серге ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡалалар иҫәбенә индерелә, ә ҡаланың Хеҙмәтсәндәр депутаттары советы Свердловск Хеҙмәтсәндәр депутаттарының өлкә советы ҡарамағына тапшырыла.
Этимологияһы
Ҡаланың исеме үҙе ярында урынлашҡан Серге йылғаһынан килеп сыҡҡан, Түбәнге билдәләмәһе иһә йылғаның түбәнге ағымында булыуын күрһәтә, ә йылға үрендә Үрге Серге ҡасабаһы көн итә. Атаманы коми теленән килеп сыҡҡан тиеүселәр бар, мәгәр "Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге"ндә Ҡариҙел йылғаһының был ҡушылдығы атамаһы башҡорт телендәге серге һүҙенән алынған тип яҙылған
Климаты
Ғинуарҙың уртаса температураһы −16 °C, июлдә — яҡынса +17 °C. Яуым-төшөм йылына яҡынса 500 мм.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡы һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 958-се урында булған.
Шифахана
Түбәнге Серге — Уралдағы иң әүәлге бальнеологик курорттарҙың береһе. Төп дауалауҙың тәбиғи факторҙары булып шифалы һыуы тора. Бында ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарын дауаларға киләләр.
Кыпа-Корыль-Кы
Кыпа-Корыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/354/106/87 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шадеж
Шадеж — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әл-Мудәҫҫир сүрәһе
Әл-Мудәҫҫир сүрәһе (سورة المدثر, Кейеменә бөркәнгән ) — Ҡөрьән Кәримдең 74 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 56 аяттан тора.
Сөрәкә турғай
Сөрәкә турғай (, Лесная завирушка) — түрғайҙан бәләкәйерәк ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ерҙә йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе бик һаҡ ҡош. һайрағанда ағас остарына күтәрелә, һырты буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән.Түше һоро, ҡорһағы һорғолт көрән, һандуғастан бәләкәйерәк булыуы һәм һыртының сыбарлығы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы бик үк көслө булмаған: «ср-рри». һайрауы, һандуғастыҡы кеүек, төрлө юғарылыҡтағы сутылдауҙан тора.
Йәшәү рәүеше
Ҡыуаҡлыҡтарҙа, төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.
Үрге Рочуга
Үрге Рочуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Едомский Полой ҡылымығының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исин
Исин — Боронғо Месопотамияның көньяғында урынлашҡан ҡала һәм дәүләт. Гула алиһә  Исиндың төп аллаһы була. Урҙың III династияһы империяһы ҡолағас, Исиндың I династияһы батшалары был ҡалаға ике йөҙ йылдан ашыу хакимлыҡ итә  (б.э.т.  2017—1794 йылдарҙа).
Узурпатор  Ишби-Эрра һәм уның вариҫтары идара иткән ваҡытта  (б.э.т. 2017—1985 йылдар)  Исин хакимлығы Ниппур, Дильмун, Элам, Ур һәм Дёр яғына табан тарала.
Ишма-Даган (б.э.т. 1953—1935 йылдар) һәм  Липит-Иштар (б.э.т. 1934—1924 йылдар) ваҡытында  Исиндың ҡануниәте ҙур үҙгәрешкә дусар була.
Беҙҙең эраға тиклем  1924 йылдан һуң Исиндың йоғонтоһо юғала башлай, төбәктә Ларса батшалары өҫтөнлөккә эйә була. Ларса хакимы  Рим-Син идара итеүенең егерме туғыҙынсы йылында Исинды буйһондора. Был ваҡиға Бабилда  Хаммурапи тәхеткә ултырырҙан ике йыл алдараҡ була.
Ираҡтағы һуғыш ваҡытында   Исиндың ҡалдыҡтары талана һәм өс йөҙләп юлбаҫарҙан торған боронғолоҡҡа һунар бандаһы тарафынан талана һәм ғәмәлдә ер йөҙөнән юҡ ителә.
Гросбокедра
Гросбокедра (Großbockedra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 168 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 266 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Даруға
thumb|250px|Өфө провинцияһын һәм Башҡортостанды даруғаларға бүлеү. Ырымбур губернаһы ланскарталары" картаһы.Красильников, 1755 йыл Даруға — Алтын Урҙа дәүерендә (XIII-XIV быуттарҙа) һәм Ырымбур экспедицияһынан һуң Башҡортостанда административ-территориаль берәмек. Башҡортостан дүрт даруғага бүленгән, һәр даруғала идара башлығы тора. Даруғалар исемдәрен үҙҙәре бойһонған ханлыҡ исеменән алған. Төньяҡ-көнбайыш өлөшө Ҡазан даруғаһы, көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөшө Нуғай даруғаһы, төньяҡ-көнсығыш өлөшө Себер даруғаһы, Өфө менән тоташҡан тар ғына өлөшө Уҫы даруғаһы тип аталған. Даруғаларҙың аныҡ билдәләнгән сиге булмай. Даруғалар олостарға (волос) бүленә.
XVIII быуат башына Себер даруғаһында 24, Нуғай даруғаһында 20,Ҡазан даруғаһында 12, Уҫы даруғаһында 3 олос иҫәпләнә.
Даруғаларға бүлеү XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡлана.
Изырак
Изырак — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кириллов ауыл Советы (Өфө районы)
Административ үҙәге — Кириллов ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Төп йылға
Баш йылға, төп йылға - (основная река, главная река) — ҡабул итеүсе һыу бассейнына ҡоя торған йылға системаһының, сүлдәрҙә һәм һаҙлыҡтарҙа ағымды юғалта торған төп һыу ятҡылығын аңлата торған гидрологик термин .. Йылға бассейнында төп йылғаны билдәләү йылғаларҙың иң ҙурын (оҙонон) һәм иң юғары тәртипкә эйә булғанын табыу юлы менән эшләнә. . Ҡағиҙә булараҡ, төп йылға - ҙурлығы яғынан да, һыу күләме яғынан да иң ҙур йылға.
Башҡортостандың төп йылғаһы һәм бассейндар
Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы Ағиҙел йылғаһы - (шулай уҡ Иҙел ; Белая; Тӧдьы Кам; Ош Виче; Агыйдел).
Башҡортостан йылғалары башлыса Кама һәм Яйыҡ һыу бассейны округтарына ҡарай. Нөгөш, һаҡмар, Әй йылғаларының үҙ бассейндары, уларға ағып төшә торған төп йылғалар бар.
Кыпа-Кы (Таз ҡушылдығы)
Кыпа-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәрәмкә (Шаран районы)
Йәрәмкә (Еремкино) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 292 кеше. Почта индексы — 452642, ОКАТО коды — 80258820003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фалькренг Анника
Фалькенгрен Анника (12 апрель 1962 йыл) — 2005 йылдың ноябренән Швецияның Skandinaviska Enskilda Banken (SEB) банктары төркөмөнөң президенты һәм идара итеүсе директоры.
Иртә тормошо
Анника Фалькренг 1962 йылдың 12 апрелендә атаһы дипломат булып хеҙмәт иткән Таиландта тыуған.
Белеме һәм карьераһы
Фалькренг Стокгольм университетында иҡтисад буйынса белем ала. 1987 йылда SEB банктар системаһы буйынса уҡырға ғариза бирә. 1987 йылдан SEB банкында стажёр булып эшләй башлай, 1988—2000 йылдарҙа Трейденг һәм баҙар капиталы бүлегендә эшләй. 2001—2004 йылдарҙа «Корпорация һәм институт» бүлеген етәкләй.
2004 йылда Ларс Х. Тунеллдың урынбаҫары була, шул уҡ ваҡытта банктар төркөмөнөң генераль директоры урынбаҫары булып үрләй. Ларс Туннелл Бөтә донъя банкына киткәс 2005 йылдың 10 ноябренән банктары төркөмөнөң президенты булып ҡала.
2011 йылдан "Фольксваген концерны"ның күҙәтеү советында ағза була. Киң мәғлүмәт саралары уның тышҡы ҡиәфәтенә иғтибар итә һәм карьераның иң өҫкө баҫҡысына менер алдынан, 2005 йылды бала табыуы тураһында яҙалар. Швед «Бизнес Аҙнаһы» журналы билдәләүенсә Анника Фалькренг 2005 йылда Швецияның иң абруйлы кешеһе. «Онлайн Финанс Яңылыҡтары» порталы уны Европа капиталы баҙарының 100 иң абруйлы кешеһе исемлегендә 68 урынға ҡуя. 2015 йылда ул Европаның, Урта Азияның һәм Африканың иң абруйлы һәм йоғонто яһарлыҡ кешеһе булып таныла.
Танылыуы
«Фортуна» журналы Анника Фалькренгты 2008 йылда глобаль бизнеста 8 урынға ҡуя, Европа бизнесында икенсе урында була.
Йылға тамағы
Йылға тамағының төрҙәре
Йылғаның тамағында, йәғни, башҡа һыу ятҡылығына килеп тоташҡан өлөшөндә дельта йәки эстуарий барлыҡҡа килеүе мөмкин.
«Тамаҡһыҙ» йылғалар
Әгәр һыу быуға әйләнеү, һуғарыуға алып бөтөрөү йәки тупраҡҡа һеңеп бөтөү сәбәпле ағым юҡҡа сыҡһа, башҡорттар «һыу сумған урын» тиҙәр. Бындай күренеш Башҡортостан өсөн дә ят түгел. Миҫалға Атыш-Сумған, Ҡотоҡ-Сумған топонимдарын килтерергә мөмкин.
Ҡайһы бер йылғаларҙа даими тамағы булмауы ихтимал. Мәҫәлән, Окаванго тигән йылғаның түбәнге осо Калахари сүленең төньяҡ-көнбайыш яғында һаҙлыҡта юғала. Ә Ҡаҙағстандың Чу йылғаһы көньяғындағы ҡомдарҙа кибә һәм бары тик һыу ташҡан ваҡытында ғына Акжаркын күленә ҡушыла. Шулай уҡ әлеге мәлдә Амударья һыуы Арал диңгеҙенең ҡалдығына барып етмәй, ҡайһы ваҡыт ҡына барып ҡойоуы мөмкин.
Топонимика
Йылға тамағында урынлашҡан ауыл-ҡалаларҙың исемен йыш ҡына шул йылға атамаһына «тамаҡ» һүҙен ҡушып яһайҙар. Мәҫәлән, Стәрлетамаҡ, Ләмәҙтамаҡ, Берештамаҡ, Сәкәнтамаҡ, Төлкөтамаҡ, Ҡараттамаҡ һ.б.
Үрге Урдюга
Үрге Урдюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 275 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыпсаҡ
Ҡыпсаҡ — башҡорт ҡәбиләһе.
Яуап көнө
Яуап көнө, Ҡиәмәт көнө — эсхатологик диндәрҙә һәм ышаныуҙарҙа һуңғы көн. Был көндө дөрөҫ юл менән йәшәгән һәм гонаһлылар үҙҙәренең эшләгән ҡылыҡтары өсөр яуап бирәсәк. Хөкөм Аллаһы тәғәлә тарафынан үткәрелә. Күсмә мәғәнәлә -донъяның бөтөүе. Яуап көнө, ҡиәмат көнө, мәхшәр көнө - Аллаһы тәғәләнең кешеләр өсөн иң һуңғы хөкөмө.
Ҡиәмәт булыуы - Аллаһ Тәғәләнең ғәҙеллегенең күренешелер. Был көндө һәр гонаһ өсөн яуап бирергә тура киләсәк. Донъяла кешеләрҙе битәрләп, ҡыйырһытып йөрөгәндәр бер нисек тә ҡотола алмаясаҡтар. Ул ваҡытта аҡсала, мөлкәттә, дәрәжәлә таныш-белештәрҙә, көстә – береһе лә ярҙам итмәйәсәк. Һәр кеше үҙенең ғәмәлдәре өсөн үҙе яуапҡа тарттырыласаҡ. Ҡотолоу мөмкин түгел, иллә мәгәр Аллаһ Тәғәләнең рәхмәте менән генә. Иманлыларға үә изгелектә булғандарға Раббыбыҙ рәхмәтен яуҙырыр, ә йүнһеҙҙәргә әйләнеп тә ҡарамаҫ. Был көн ғәҙеллек көнө. Ҡөрьән Кәримдең күп кенә сүрәләрендә һәм аяттарында Раббыбыҙ ҡиәмәт тураһында гел зикер итеп тора, уның күп кенә билгеләрен белдереп, һанап күрһәтә. Хатта сүрәләр ҙә ҡиәмәт исеме менән аталған. Мәҫәлән: “Үәҡиғәһ” (Ҡолаусы),  “Тәғәбүн”, (Үҙ-ара яла яғыу) “Ҡийәмәһ” (Ҡиәмәт), “Ғәшийә”- (Ҡаплаусы).
Ҡөрьән, әл Бәҡара сүрәһе 109-114-се аяттар
109. Үҙ-үҙҙәрендәге хөсөтлөк арҡыры Әһле-л-китаптан күптәр һеҙҙе, иман килтергәнегеҙҙән һуң, үҙҙәренә хәҡиҡәт асыҡланғас, кафырға әйләндерергә теләр ине. Ғәфү итегеҙ һәм Аллаһ үҙ әмере менән килгәнгә ҡәҙәр уларҙан йөҙ дүндерегеҙ. Ысынлап та, Аллаһ һәр нәмәгә лә ҡөҙрәтле!
110. Намаҙға тороғоҙ, зәкәт түләгеҙ. Яҡшылыҡ менән үҙегеҙ өсөн нимә әҙерләһәгеҙ, Аллаһ ҡаршыһында шуны табырһығыҙ: Аллаһ һеҙ нимә эшләгәнде күрә бит!
112. Эйе! Кем үҙ йөҙөн Аллаһҡа йүнәлткән һәм изгелек ҡыла икән, әжере — үҙ Раббыһы ҡаршыһында. Уларға хәүеф тә юҡ, көйөнмәйәсәктәр ҙә.
113. Һәм йәһүҙиҙәр: «Насраниҙар бер нәмәгә лә нигеҙләнмәй»,— ти, насраниҙар ҙа: «Йәһүҙиҙәр бер нимәгә лә нигеҙләнмәй»,— ти. Ә улар китапты уҡый. Белмәгән кешеләр ҙә былар кеүек һөйләнә. Улар бәхәсләшкән нәмә тураһында Аллаһ ҡиәмәт көнөндә хөкөм итер.
114. Аллаһ мәсеттәрендә Уның исемен иҫкә алыуҙан тыйыусынан һәм мәсеттәрҙе емерергә йөрөүсенән кем залимыраҡ? Улар унда ҡурҡып ҡына инергә тейеш. Уларға был донъяла — хурлыҡ, ә ахирәт көнөндә оло яза булыр.
Яуап көнө- сәнғәт әҫәрҙәрендә
200px|thumb|left| Michelangelo
Десяткин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гиннесстың рекордтар китабы
Гиннесстың рекордтар китабы (The Guinness Book of Records) — халыҡ-ара рекордтарҙың һәр йыл сығарылған йыйынтығы; кешеләрҙең, хайуандарҙың ҡаҙаныштарын һәм тәбиғи дәүмәлдәрҙе теркәй. Беренсе тапҡыр 1955 йылда Ирландияның «Гиннесс» һыра ҡайнатыу компанияһы заказы буйынса баҫтырыла.
Йомағолов Харис Йомағол улы
Йомағолов Харис Йомағол улы (3 ғинуар 1891 йыл — 2 ноябрь 1937 йыл) — партия һәм дәүләт, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында ҡатнашыусы. 1917 йылдың июленән Башҡорт мәркәз шураһы ағзаһы. 1919 йылдың майынан — Башревком рәйесе, бер үк ваҡытта сентябрь—ноябрҙә РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биография
Харис Йомағол (Йәнғол) улы Йомағолов 1891 йылдың 3 ғинуарында (иҫке стиль буйынса 1890 йылдың 22 декабрендә) Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенең Хәсән ауылында тыуған
1914 йылда Реаль училищеның VII класын тамамлағандан һуң, Мәскәүгә барып ауыл хужалығы инс­титутына уҡырға инә.
1917 йылдың ғинуары­нда хәрби хеҙмәткә алына. Мәскәү прапорщиктар мәктәбен тамамла­п, прапорщик дәрәжәһе ала. «Полуротный» командир булып хеҙмәт итә. 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң, большевиктар партияһына инә һәм революцион хәрәкәткә ылығып китә.
1917 йылдың йәйендә Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. 1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбурҙа үткән I Бөтә башҡорт ҡоролтайында милли хәрәкәттең етәкселек органы — Башҡорт үҙәк шураһы башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1917 йылдың көҙөндә Һамар губернаһы башҡорттары Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына (Учредительное Собрание) депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтә. 1917 йылдың 8—20 декабрендә үткән III Дөйөм Башҡорт ойоштороу ҡоролтайында 15 ноябрҙә иғлан ителгән Башҡортостан автономияһының юғары закон­дар сығарыу органы — Кесе ҡорол­тай (предпарламент) составына индерелә.
1918 йылда Мосолман коммунистарының үҙәк бюроһы ағзаһы, Эске Рәсәй мосолмандары комиссары урынбаҫары, Ҡазанда хәрби комиссар вазифаһын үтәй.
1919 йылдың башында Мәскәүҙә Үҙәк мосолман комиссариаты комиссары Мирсәйет Солтанғәлиевтың урынбаҫары итеп үрләтелә. 1919 йылдың майынан Башҡорт Совет автономияһы хөкүмәте — Башҡортостан Хәрби-Революцион Комитетының рәйесе була. Ғинуар низағы барышында вазифаһынан бушатыла.
1921 йылда Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитетының аслыҡҡа ҡаршы көрәш буйынса уполномоченныйы вазифаһын башҡара.
1922 йылдан ВЦИК Президиумы ҡарамағындағы Башҡортостан вәкиллегендә эшләй.
1926 йылда Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты рәйесе Хафиз Ҡушаевтың тәҡдиме менән Башҡортостандың Мәскәүҙәге сауҙа вәкиллегенә эшкә алына, экономист-консультант вазифаһын башҡара.
30-сы йылдарҙа Харис Йомағолов СССР-ҙың Иген һәм малсылыҡ совхоздары комиссариатында Көнбайыш Себерҙең һөт-ит етештереүсе совхоздары идаралығының иҫәп һәм статиска бүлеге начальнигы булып эшләй.
1935 йылда партиянан сығарыла.
1937 йылдың 27 июлендә, Советтарға ҡаршы милләтселек эшмәкәрлеге алып барыуҙа ғәйепләп, төрмәгә ябыла. 1937 йылдың 2 ноябрендә СССР Юғары Советының Хәрби коллегияһы ҡарары буйынса атыла.
1956 йылдың 10 октябрендә аҡлана.
Игинка
Игинка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шалаевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Әл-Инсән сүрәһе
Әл-Инсән сүрәһе (سورة الإنسان, Кеше ) — Ҡөрьән Кәримдең 76 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 31 аяттан тора.
Иокогама
— Японияла иң ҙур ҡала, Канагава префектураһының административ үҙәге. Ҡаланың майҙаны 437, 38 км², халыҡ һаны — 3 709 686 кеше (2014 йылдың 1 авгусына), халыҡ тығыҙлығы — 8481, 61 кеше/км².
Исеме
Иокогама (浜 横) һүҙмә-һүҙ «горизонталь пляж» тигәнде аңлата. Майта паркы, Зока һәм Накамура йылғалары уратып алған хәҙерге территория асыҡ диңгеҙҙән ҡомло һайлыҡ менән айырылған ҡултыҡ. Был ҡомло һайлыҡ балыҡсылар ауылы Иокогама була. Ҡомло һыҙат ерҙән ҡарағанда, перпендикуляр, йәки, диңгеҙҙән ҡарағанда горизонталь рәүештә сығып торғанлыҡтан, ул «горизонталь пляж» тип атала.