cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хеопс
Бөйөк пирамида
Бөйөк пирамиданы унан да кәм күп көс һәм ваҡыт талап итмәгән һәм ҡиммәтле ҡоролмалар уратып алған. Геродот, үрге ҡорамдан (ерләү кәшәнәһенән) түбәнге ҡорамға илткән шымартылған плиталар менән йөҙләнгән һәм киңлеге 18 метр юлдарҙы күргәндән һуң, уны төҙөү эшен «пирамиданың үҙен төҙөгәндәге кеүек ҙур эш» тигән. Мысыр комиссияһынан француздар Поукок һәм француздар Лепсиус ҡалдыҡтары юлдың декоратив рельефлы фрагменттарын күрә; хәҙер инде уның ниндәйҙер 80 метры ғына һаҡланып ҡалған. Был юл XIX быуат аҙағында, Гиха кеүек, Ҙур Ҡаһирәнең бер өлөшөнә әйләнгән Назлат-әс-Симман ауылын төҙөгәндә юҡҡа сыҡҡан. Ҡайҙалыр уның урынында түбәнге ҡорам торған. Был бик матур ҡорам 30 метр бейеклектә ер өҫтөндә ҡалҡып торған: уны, моғайын, борон заманда уҡ төҙөлөш материалдары эҙләгән кешеләр емерә. Бөйөк пирамиданы уратып алған ҡоролмаларҙан үрге (ерләү) ҡорамы емереклектәре һәм юлдаш-пирамидалар ғына тороп ҡалған. Ғибәҙәтханалар эҙҙәрен 1939 йылда мысыр археологы Әбү Сәйеф аса һәм һуғыш тамамланғандан һуң уның ҡаҙыныу эштәрен Лауэр тамамлап ҡуя. Ғәҙәттәгесә, ҡорам пирамиданан көнсығыштараҡ урынлашҡан була, һәм фронтоны оҙонлоғо 100 мысыр терһәгенә (52,5 метр) эйә; ул тур эзбизташынан төҙөлгән, ихатаһында 38 квадрат гранит бағана булған, шундай 12 бағана л уҡ ҙур булмаған ғибәҙәтхана вестибюлендә торған. Был ғибәҙәтхананы ҡара базальт иҙән ҡалдыҡтары ғына хәтерләтә. Уның ике яғында, яҡынса 10 метрҙа, ҡаҙыу эштәре ваҡытында табылған эзбизле яйлала уйылған ике «док» була, бында, моғайын, тотҡан «ҡояшлы кәмәләр» тотҡандар, бындай өсөнсө «док» түбәнге ҡорамға илткән юлдың һул яғында табыла. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, «доктар» буш булып сыға, тик археологтар 1954 йылда осраҡлымы рәүештәме тағы шундай ике «док» таба. Уларҙың береһендә бик һәйбәт һаҡланған кәмә — донъялағы иң боронғо карап торған була. Уның оҙонлоғо 36 метр, һәм ул кедрҙан эшләнгән. Уны алып, консервациялағандан һуң, ул махсус төҙөлгән пирамидалы павильонда урынлаштырылған. Юлдаш пирамидаларҙы ғәҙәттә көньяҡтараҡ төҙөһәләр ҙә, улар Бөйөк пирамиданан көнсығыштараҡ тора; күрәһең, урындың ҡоролош үҙенсәлектәре менән бәйле барлыҡҡа килгән ҡаршылыҡтар арҡаһында дини күрһәтмәләрҙе боҙорға тура килгәндер. Пирамидалар төньяҡтан көньяҡҡа ҙурая барған һайын йәки «үҫеше буйынса» урынлашҡан, беренсе пирамиданың квадрат нигеҙе 49,5 метрға, икенсеһенеке — 49, өсөнсөһөнөкө — 46,9 метрға тиң. Уларҙың һәр береһе янында таш кәртә, аҫылынып торған шахта һәм "ишек алды"нан торған ерләү камераһынан; бынан тыш, беренсеһе эргәһендә «ҡояш кәмәһе» өсөн «док» урынлашҡан. Күпселек ғалимдар фекеренсә, был пирамидалар Хуфуның ҡатындарныҡы булғандыр, беренсе (баш) ҡатыны, боронғо йола буйынса, моғайын, уның һеңлеһе булғандыр. Тәүге ике ҡатынының исемдәре беҙгә билдәһеҙ, өсөнсөһөнөң исеме Хенутсен; XX династия осоронда ул Изида алиһәгә тиңләштерелгән. Саис дәүерендә уның кәшәнәһе янындағы доға ҡылыу урынын ғибәҙәтханаға әйләндергәндәр, «Пирамидалар хужабикәһе» тип уға табынғандар. Бөтә өс пирамида-юлдаш та, тышҡы йөҙлөгөнән яҙһа ла, ярайһы ғына һаҡланған, уларҙың ер аҫты өлөштәре һәм тирә-яғы ентекләп тикшерелгән.
Беренсеһенән көнсығышҡа табан тағы бер ҙур пирамида төҙөлөргә тейеш булған тип фаразлана, әммә ерләү камераһындағы эштәр тамамланыр алдынан төҙөлөш эштәре туҡтатылған. Үткән быуаттың 20-се йылдарында ҡаҙыныу эштәре алып барған Рейснерфаразына ярашлы, ул Снофруның ҡатыны һәм Хуфуның әсәһе батшабикә Хетепхересҡа тәғәйенләнгән була, сөнки уның кәшәнәһе ерләгәндән һуң бик аҙ ваҡыт үтеүгә талана. Ахырҙа Хуфу әсәһе өсөн төньяҡтараҡ ҡая эсендә йәшерен кәшәнә төҙөтөргә ҡарар итә. Был кәшәнәне уға 1925 йылдың ғинуарына, фотограф Рейснерҙың маскировка блоктары араһындағы тишеккә штативы тәгәрәп төшөп киткәнгә, тиклем йәшерә алған. Аҙаҡтан Гарвард-Бостон экспедицияһы ағзалары өс ай дауамында хазина: меңәрләгән бәләкәй алтын айылдар, йорт йыһаздары һәм йорт кәрәк-яраҡтары; алтын һәм көмөш беләҙектәр, күҙҙәре тирәсләп һөртөү "күләгәлә"ләре өсөн косметик ҡумталар (зәңгәрһыу-һоро һәм йәшел), маникюр өсөн ҡайсылар, биҙәүестәр тултырылған батшабикә исеме яҙылған шкатулкалар. Уның ҡатырылған кәүҙәһе һалынған каноптар һәм алебастр саркофагы табыла, ләкин ул буш булып сыға. Рейснер һәм башҡа египтологтар был йомаҡҡа яуапты оҙаҡ эҙләй, һәм улар биргән аңлатма детектив сюжеты булырлыҡ. Уға ярашлы, талаусылар батшабикәнең мумияһын урлаған, гәүһәрҙәрен систереп алғандан һуң, кәүҙәне юҡ иткән. Батшанан ҡурҡҡан чиновниктар һәм һаҡсылар быны белһәләр ҙә, уға серҙе асмаған, һәм Хуфу тантаналы рәүештә буш табутты ерләгән. Әммә Хуфу, был мәғлүмәтте белгән хәлдә лә, абруйын һаҡлап ҡалыу маҡсатында, бер нимә лә булмағандай, үҙенең әсәһен икенсе тапҡыр ерләү тантанаһын ойошторған. Шулай булғанмы әллә юҡмы, әммә, һәр хәлдә, был әлегә тиклем Боронғо батшалыҡтың батша ғаиләһе ағзаһының тейелмәгән берҙән-бер кәшәнәһе.
Халыҡтар мәҙәниәтендә
1955 — «Фирғәүендәр ере» (АҠШ); Хуфу ролендә — аинглиз актёры Джек Хокинс.
Мысыр яҙыусыһы Нағиб Мәхфүздең «Хеопс әүлиәлеге» романындағы ваҡиғалар (төп нөсхәһендә «Яҙмыш уйыны») ошо фирғәүен батшалыҡ иткән осорҙа бара.
Астрономияла
Хуфу хөрмәтенә астероид аталған.
Йәнәсәй
Йәнәсәй (Енисей, боронғо төрки (𐰚𐰢) Кeм, «ҙур һыу», Ким, Улуг-Хем «бөйөк йылға», Енся’ ям’) —Көнсығыш Себерҙәге ҙур йылға. Рәсәй Федерацияһының Красноярск крайы, Тыва һәм Хакасия республикалары территориялары буйлап аға. Төньяҡ Боҙло океандың Кара диңгеҙенә ҡоя. Йәнәсәй — Көнбайыш һәм Көнсығыш Себер араһында тәбиғи сик булып тора.
География
Ҡыҙыл ҡалаһында Оло Йәнәсәй һәм Кесе Йәнәсәй йылғалары ҡушылған урында башлана. Был урындан оҙонлоғо — 3487 км, Кесе Йәнәсәй инешенән алып — 4287 км, Оло Йәнәсәй инешенән алып — 4092 (4123) км. Бассейн майҙаны — 2580 мең км².
Инешендә һыу сығымы — 1009 м³/с, Саяногорск тирәһендә — 1484 м³/с , Красноярск ГЭС-ында — 2723 м³/с , Красноярск тирәһендә — 2864 м³/с , Енисейск тирәһендә — 7724 м³/с , Подкаменная Тунгуска ҡушылдығы ҡойған урында — 10768 м³/с , Игарка янында — 18395 м³/с тәшкил итә.
Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 19 800 м³/с.
Төп ҡушылдыҡтары:
Ҡалалары: Ҡыҙыл, Шагонар, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Сосновоборск, Железногорск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка.
Йәнәсәй — Красноярск крайының мөһим һыу юлы (Саяногорсктан тамағына тиклем, 3013 км). Төп порттары һәм пристандәре: Абакан, Красноярск, Стрелка, Маклаково, Енисейск, Туруханск, Игарка, Усть-Порт. Игаркаға тиклем диңгеҙ суднолары күтәрелә.
Гидроэлектростанциялар: Саян-Шушенск, Майна, Красноярск.
Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы
Биографияһы
Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы Һатлыҡов (Ҡотлозаманов) 1862 йылдың 12 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Үтәк ауылы мәсете имам-хатибы Мөхәммәтҡафи Ҡотлозаман улы Һатлыҡов (Ҡотлозаманов) ғаиләһендә тыуған.
Атаһы тотҡан Үтәк мәҙрәсәһен тамамлағас, Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Балыҡлыкүл мәҙрәсәһендә (хәҙерге Ауырғазы районы Балыҡлыкүл ауылы), һуңыраҡ Ҡазанда,Бохара һәм Хиуала уҡыған.
Ҡазандағы 1‑се Мәржәниәнең юғары кластарын тамамлағас, шунда уҡ уҡытыусыһы, мәғрифәтсе Шиһабетдин Мәржәни тәҡдиме менән уҡытырға ҡала. Һуңыраҡ тыуған ауылына ҡайта, 1889 йылдан башлап, Үтәк мәсетенең имам-хатибы, урындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе һәм мөғәллиме була. Мәҙрәсәлә донъяуи фәндәрҙе лә уҡытыуҙы индерә. Хәбибназар Һатлыҡов тырышлығы менән мәҙәрәсәлә китапхана һәм уҡыу бүлмәһе булдырыла.
“Вакыт” гәзитендә һәм «Шура» журналында мәҡәләләре донъя күрә. Троицкиҙан Зәйнулла ишан Рәсүлев һәм А.Саиди менән таныш була.
Алты йыл буйы Хәбибназар бабаһы өйөндә йәшәп, уның мәҙрәсәһендә белем алған Әхмәтзәки Вәлиди «Хәтирәләре»ндә былай ти:
«Мин Үтәк мәҙрәсәһендә ғәрәп теле һәм әҙәбиәтен өйрәндем. Олатайым (Хәбибназар бабаһы) «Фикһ» исемле мосолман юриспруденцияһын һәм «Ҡәлам» исемле Ҡөрьән әйтелеше ғилемен өйрәтте. Мин математика менән дә мәшғүл булдым һәм олатайым Истанбулдан килтерткән китаптарҙы уҡый инем. 18 йәшемә ҡәҙәр Үтәктә күп нәмәгә өйрәнә алдым...Минең олатайым (бабайым) Мәржәниҙең иң яҡшы шәкерттәренең береһе була. Ул да мине үҙ остазынан үҙләштергән алымдар һәм ысулдар менән тәрбиәләне».
1919 йылда, Әхмәтзәкиҙең йәрәшкән ҡыҙы Нәфисә менән ниҡахлашыу кисәһендә, Хәбибназар шәкертенең уңыштарына сикһеҙ һөйөнөп: «Һине үҫтереүем өсөн шатмын», — ти.
1919 йылда Хәбибназар Һатлыҡов Өфөлә Диниә назараты  мөхтәсибе булып эшләп ала.
Ғаиләһе
Хәбибназар әл-Үтәкиҙең өс балаһы була. Өлкән ҡыҙы Рабиға 14 йәшендә генә сирләп донъя ҡуя. Әхмәт Хәбибназар улы Ырымбур педтехникумында Сәғит Агиш менән бергә белем ала, артабан Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында мәктәптә уҡыта. 1937 йылда уны «халыҡ дошманы» тип ҡулға алалар һәм 1941 йылда атып үлтерәләр. Әсҡәт Хәбибназар улы Һатлыҡов 1929 йылда уҡ хәҙерге Белорет районы биләмәһенә оҙатыла. 60-сы йылдарҙа аҡланғас ҡына, Һатлыҡовтар ғаиләһе тыуған яғына, Үтәккә, ҡайта.
Базилевская Зоя Васильевна
Базилевская Зоя Васильевна (3 май 1900 йыл — 12 май 1982 йыл) — ғалим-хирург-травматолог һәм ортопед, медицина фәндәре докторы, профессор.
Иркутск ҡалаһында травматология һәм ортопедия (НИИТО) ғилми-тикшеренеү институтын ойоштороусы һәм директоры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Зоя Васильевна Базилевская 1900 йылдың 3 майында Воронеж губернаһының Кужное ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1937 йылда Базилевская «Патолого-анатомические изменения и репаративные процессы при переломах тел поясничных позвонков» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Свердловск хәрби госпиталендә баш хирург-травмотолог булып эшләй. Бынан тыш уның ҡарамағында Урал курорт базаларында урынлашҡан 72 эвакуацияланған госпиталь була.
Зоя Базилевская яралы совет һалдаттарын һәм офицерҙарын дауалауға ҙур өлөш индергәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1944 йылда Базилевская «Закрытые повреждения позвоночника» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Һуғыштан һуң фән буйынса тергеҙеү хирургияһы һәм ортопедияһының Һарытау дәүләт ғилми-тикшеренеү институтында  директор урынбаҫары булып эшләй.
1946 йылда РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының бойороғо нигеҙендә бер Иркутск госпитале базаһында  травматология һәм ортопедияның ғилми-тикшеренеү институты ойошторола. Зоя Базилевская Иркутск ҡалаһына күсә, уға был институтты ойоштороу эштәре йөкмәтелә.
Медицина фәненә һәм практикаһына индергән өлөшө
Зоя Базилевская умыртҡа бағанаһы йәрәхәттәре һәм арҡа мейеһен дауалау методикаһына, шулай уҡ янбаш-бот быуынын дауалауға ҙур өлөш индерә.
Директор булып, тикшеренеүҙәр даирәһен киңәйтә, Иркутск һәм өлкәнең райондары дауаханаларында  травматология пункттары, бүлектәре һәм кабинеттары ойошторола.
Базилевская директорлыҡ һәм дауалау эштәренән тыш Иркутск медицина институтында уҡыта, был уға травмотология һәм ортопедияны тәрән өйрәнеүгә һәләтле студенттарҙы йәлеп итергә мөмкинлек бирә. Уның күп уҡыусылары артабан  институтта эшләй башлай.
Уның инициативаһы буйынса Иркутск өлкәһенең күп райондарында филиалдар менән полиомиелит үҙәктәре төҙөлә.
Көнсығыш Себер һәм Алыҫ Көнсығышта Зоя Базилевская Иркутск травматология һәм ортопедия ғилми-тикшеренеү институтын төп махсуслаштырылған медицина учреждениеһы  яһай
130-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән бер нисә монография авторы. Травматология һәм ортопедия өлкәһендә уйлап табыуҙары бар.
Зоя Базилевская 1982 йылдың 12 майында вафат була.
Хәтер
Иркутскта травмотология һәм ортопедия ВСНЦ СО РАМН институтының бинаһында  Зоя Васильевна Базилевская иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ҡарабалыҡ
Ҡарабалыҡ, Ҡара балыҡ (Tinca tinca, линь) — ҡылсыҡлы йылға балығы. Европаның йылға-күлдәрендә йыш осрай, Башҡортостанда ярайһы уҡ киң танылған, Уралдын көнсығышҡа һирәгерәк осрай. Йәшәү ареалы Йәнәсәй (Енисей), Байкал ға тиклем барып етә.
Ҡарабалыҡтың ҡалын кәүҙәһе тығыҙ ваҡ тәңкәләр менән ҡапланған. Арҡа өлөшө ҡара йәшел, ныҡ лайлалы һәм ике яҡ ҡабырғаһы алтынһыу сағылышлы ҡарағусҡыл төҫтә.
Волейбол
Волейбол ({{lang-e «туп») — спорт команда менән спорт уйыны, ике команда селтәр менән бүленгән махсус майҙансыҡта волейбол тубын дәғүәселәрҙең майҙансығына төшөрөргә тырышып йә иһә һаҡланыусы команда уйынсыһы хата яһағанға саҡлы, дәғүәселәр яғына ебәрә (иҙәнгә тиклем ҡаҡлыҡтырыу). Шул уҡ ваҡытта һөжүм ойоштороу өсөн бер команданың уйынсыларына тупҡа өс тапҡырҙан артыҡ бер рәттән ҡағылыу рөхсәт ителмәй (блокта ҡағылыуға өҫтәп).
{{comment|Халыҡ-ара волейбол федерацияһы|FIVB}} — халыҡ-ара спорт төрө булараҡ волейболдың ҡағиҙәләр йыйынтығын билдәләүсе үҙәк органы. 1964 йылдан волейбол Олимпия уйындары программаһына инә.
Волейбол — майҙансыҡта һәр уйынсы ҡәтғи махсуслашыуға эйә булған спорттың контакт булмаған, комбинацион төрө. Волейбол уйынсылары өсөн иң мөһиме булып волейбол {{comment|селтәре|сетка}}нән күберәк юғары күтәрелеү өсөн {{comment|һикереү һәләте|прыгучесть}}, реакция, координация, һөҙөмтәле һөжүм яһау маҡсатында, физик көс тора.
Волейбол һөйөүселәр өсөн — ҡағиҙәләренең ябайлығы һәм йыһаздарын үҙләштереү мөмкинлеге арҡаһында халыҡ-араһында киң таралған күңел асыу һәм ял итеү ысулы.
Волейболдың төп төрөнән (1996 йылдан олимпия төрө) тармаҡланған (1998 йылдың ноябрендә Токиола раҫланған) төрлө варианттары бар — пляж волейболы, ҡар өҫтөндә уйнай торған волейбол, мини-волейбол, пионербол, парк волейболы ултырма волейбол (Паралимпия спорт төрө).
Хәҙерге заман волейболының килеп сығыуы
Волейболды уйлап сығарыусы тип Уильям Дж. Морган, Холиок (АҠШ-тың Массачусетс штаты) ҡалаһындағы Йәш христиандар ассоцияцияһы (YMCA) колледжының физик тәрбиә уҡытыусыһы һанала. 1895 йылда ул спорт залында 198 сантиметр бейеклегендә теннис селтәрен элеп ҡуя, һәм һан яғынан сикләнмәгән уҡыусылары ошо селтәр аша баскетбол камераһын ташлай башлайҙар. Морган яңы уйынын «минтонет» тип атай Һуңыраҡ уйын Спрингфилдта үткән йәш христиандар ассоцияцияһы колледждарының конференцияһында күрһәтелә һәм профессор Альфред Т. Хальстед тәҡдиме буйынса, яңы — «волейбол» атамаһын ала. 1897 йылда АҠШ-та тәүге волейбол ҡағиҙәләре баҫыла: майҙансыҡ күләме 7,6×15,1 м (25 x 50 фут), селтәр бейеклеге 198 см (6,5 фут), әйләнәһе 63,5— 68,5 см (25—27 дюйм), массаһы 340 г булған туп, майҙансыҡта күпме уйынсы булырға тейешлеге һәм тупҡа тейеү һаны, туп биреү ысынында ғына иҫәпкә алына һәм мәрәй бирелә, туп уңышһыҙ бирелһә, яңынан ҡабатларға мөмкин булған, партия 21 мәрәйгә саҡлы уйнала.
Уйындың үҫеш процесына уның ҡағиҙәләре, техникаһы һәм тактикаһы даими камиллаштыра. Бер өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән төп ҡағиҙәләр 1915—1925 йылдарҙа формалашҡан: 1917 йылдан партия отошо 15 мәрәй менән сикләнгән, ә селтәр бейеклеге 243 см тәшкил иткән; 1918 йылда майҙансыҡта уйынсылар һаны — алты тип билдәләнә; 1922 йылдан тупҡа өс тапҡырҙан артыҡ тейеү рөхсәт ителмәй; 1925 йылда майҙансыҡ күләме, волейбол тубының ауырлығы һәм ҙурлығы хәҙерге замандағыса раҫланған. 1960 йылдар башына саҡлы Азияла үҙ ҡағиҙәләре менән уйналһа: 11×22 күләмле майҙансыҡта туғыҙ йәки ун ике уйынсы менән, матч барған ваҡытта уйынсылар позицияларын алмаштырмаған, был ҡағиҙәләр Америка, Африка һәм Европа илдәрендә ҡулланылған.
1922 йылда беренсе дөйөм милли ярыштар үткәрелгән — Бруклинда 23 ир-ат ҡатнашҡан YMCA чемпионат булған. 1924 йылда Чехословакияның Баскетбол һәм волейбол Союзы — Европала беренсе волейбол буйынса спорт ойошмаһы барлыҡҡа килгән. 1920-се йылдарҙың икенсе яртыһында Болгария, СССР, АҠШ һәм Японияла милли федерациялар барлыҡҡа килгән. Шул уҡ осорҙа төп техник  — туп биреү, тапшырыу, һөжүм һуғыуы һәм блок формалаша. Улар нигеҙендә команда ғәмәлдәре тактикаһы барлыҡҡа килә. 1930-сы йылдарҙа төркөм блогы һәм страховкалау барлыҡҡа килә, һөжүм итеү һәм алдаҡ һуғыуҙар алмашына. 1936 йылдаСтокгольмда үткән гандбол буйынса халыҡ-ара федерацияһы конгресында Польша делегацияһы гандбол буйынса федерацияның бер өлөшө булараҡ техник комитет ойоштороу инициативаһы менән сығыш яһай. Европаның 13 иле, Американың 5 иле һәм Азияның 4 иле ингән комиссия төҙөлә. Комиссия ағзалары тарафынан төп ҡағиҙә булараҡ, бер аҙ үҙгәртеүҙәр индереп, америка ҡағиҙәләре ҡабул ителә: үлсәүҙәр метриктә үткәрелә, тупҡа кәүҙәнең билдән өҫкө өлөшө менән ҡағылырға рөхсәт ителә, туп блокта ҡағылғандан һуң, уйынсыға тупҡа ҡабат бер рәттән ҡағылыу тыйылған була, ҡатын-ҡыҙ өсөн селтәр бейеклеге — 224 се, туп биреү зонаһы сикләнгән була.
Һуғыштан һуңғы тарихы
Икенсе донъя һуғышынан (1939—1945) һуң халыҡ-ара киңәйә бара. 1947 йылдың 18—20 апрелендә Парижда (FIVB) 14 ил: Бельгия, Бразилия, Венгрия, Мысыр<font color="#0b0617">, Италия, Нидерланд, Польша, Португалия, Румыния, АҠШ, Уругвай, Франция, Чехословакия һәм Югославия вәкилдәре ҡатнашҡан Халыҡ-ара волейбол федерацияһының беренсе конгресы үтә. 1949 йылда Прагала ир-егеттәр командалары араһында беренсе донъя чемпионаты уҙа. 1951 йылда FIVB-ның Марселдә үткән конгреста рәсми халыҡ-ара ҡағиҙәләре раҫлана, һәм уның составында арбитраж һәм уйындың ҡағиҙәләрен эшләү һәм камиллаштырыу комиссиялары булдырыла. Партияларҙа уйынсыларҙы алмаштырыу һәм тайм-ауттар рөхсәт ителә, ир-егеттәр командаларының һәм ҡатын-ҡыҙҙар командаларының матчтары ла 5 партияла үткәрелә башлай.
FIVB-ның беренсе президенты итеп француз архитекторы Поль Либо һайлана, һәм ул 1984 йылға саҡлы күп тапҡырҙар ҡабаттан был вазифаға һайлана. 1957 йылда Халыҡ-ара олимпия комитетының 53-сө сессияһында волейбол олимпия спорт төрө тип иғлан ителә; 58-се сессияла Токиола үтәсәк XVIII Олимпиада Уйындарында ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында волейбол ярыштары үткәрергә тигән ҡарар ҡабул ителә. Токио Олимпиадаһынан һуң уйын ҡағиҙәләренә байтаҡ үҙгәрештәр индерелә — блоклаусыларға селтәр өҫтөнән ҡулдарын ҡаршы яҡҡа ҡарата күсереү һәм блоклағандан һуң тупҡа ҡабат ҡағылыу рөхсәт ителгән. 1970 йылда селтәр ҡырҙарына антенналар индерелгән, 1974 йылда судьялар өсөн һары һәм ҡыҙыл карточкалар барлыҡҡа килгән.
Уйындың 1980—1990 йылдарҙа үҫеше
1984 йылда FIVB президенты посында Поль Либоны Мексика адвокаты, доктор Рубен Акоста алмаштырған. Рубен Акоста инициативаһы менән, ярыштарҙы, тамашасы йыйыу, волейбол матчтарының дауамлығын ҡыҫҡартып, уйынды «телевидениела күрһәтеү» маҡсатында, волейбол уйыны ҡағиҙәләренә бик күп үҙгәртеүҙәр индерелә. Сеулда үткән 1988 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында FIVB-ның XXI конгресында хәл иткес бишенсе партияның регламентында үҙгәрештәр ҡабул ителә: ул «ралли-пойнт», йә «тай-брейк» («отош — мәрәй») системаһы буйынса уйнала башлай, 1990-сы йылдарҙа шулай уҡ тәүге дүрт партия өсөн 17 мәрәйле билдәләнә (йәғни дәғүәселәр, 1 мәрәйгә өҫтөнлөк алып, 17:16 иҫәбе менән, уйынды тамамлау мөмкинлегенә эйә булған). Волейбол партияларын ваҡыт буйынса сикләү үткәрелгән, әммә 1998 йылдың октябрендә Токиола FIVB конгресында тағы ла революцион ҡарар ҡабул ителә — һәр партияны «ралли-пойнт» системаһы буйынса: һәр тәүге дүртеһе 25 мәрәйгә саҡлы, бишенсеһен — 15 мәрәйгә саҡлы уйнарға. 1996 йылда тупҡа кәүҙәнең теләһә ни өлөшө менән ҡағылыу (шул иҫәптән аяҡ менән) рөхсәт ителә, 1997 йылда FIVB милли йыйылма командаларға үҙ составына либеро уйынсыһын индереүҙе тәҡдим итә.
Был осорҙа уйындың техникаһы һәм тактикаһы камиллашыуы дауам итә. 1980-се йылдар башында тупты һикереп биреү барлыҡҡа килә һәм ҡырҙан биреү бөтөнләй ҡулланылмай башлай тиерлек, артҡы һыҙаттан һөжүм итеү һуғыуҙары арта, тупты ҡабул итеү алымдарында ла үҙгәрештәр була — элегерәк бик популяр булмаған аҫтан ҡабул итеү өҫтөнлөк менән файҙалана, ә йығылып китеп үрҙән тотоу бөтөнләй юғала тиерлек. Волейболсыларҙың уйын функциялары тарая: мәҫәлән, әгәр элек ҡабул итеүҙә барса алты уйынсы ла ҡатнашһа, 1980-се йылдарҙа был элементты үтәү ике ның бурысына әйләнә.
Уйын тағы ла көслөрәк һәм етеҙерәк була бара. Волейбол спортсыларҙың үҫешенә һәм атлетик әҙерлегенә талапты арттырҙы. Әгәр 1970-се йылдарҙа командала буйы 2 метрҙан да оҙонораҡ бер уйынсы ла булырға тейеш түгел тиелһә, 1990-сы йылдарҙа иһә бында ла барыһы ла үҙгәрә. Юғары класлы командаларҙа буйы 195—200 сантиметрҙан түбән булған уйынсы ғәҙәттә — бәйләүсе һәм либеро. Иң көслө яңы командалар — Бразилия, АҠШ, Куба, Италия, Нидерланд, Югославия командалары.
1990 йылдан Донъя лигаһы уйнала — донъяла волейболдың популярлығын арттырыуға бағышланған йыл һайын үтә торған коммерция ярышы. 1993 йылдан Лигаға оҡшаған ярыштар — Волейбол буйынса Гран-при — ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла үткәрелә. 1980-се йылдарҙың икенсе яртыһынан Италияла тәүге тапҡыр ысын профессиональ лига барлыҡҡа килә, уны ойоштороу башҡа илдәрҙең милли чемпионаттарын үткәреүгә өлгө булып тора.
1985 йылда АҠШ Массачусетсындағы Холиокта күренекле уйынсылар, тренерҙар, командалар, ойоштороусылар, судьялар исемдәре индерелгән волейболдың Дан Залы асыла.
Волейбол беҙҙең көндәрҙә
2015 йылдан FIVB волейболдың 221 милли федерацияһы берләштерә, уйын Ер шарындағы иң популяр спорт төрө булып тора. Спорт төрө булараҡ волейбол Рәсәйҙә, Бразилияла, Ҡытайҙа, Италияла, АҠШта, Японияла, Польшала үҫешкән. Ир-егеттәр араһында үҙ көсөндәге донъя чемпионы булып Польшаның ир-егеттәр волейбол йыйылма командаһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында — АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙҙар волейбол йыйылма командаһы һанала.
2008—2012 йылдарҙа Волейбол халыҡ-ара федерацияһы президенты вазифаһында ҡытайлы Вэй Цзичжун эшләй, 2012 йылдың 21 сентябрендә Калифорнияның Анахайм ҡалаһында (АҠШ) FIVB-ның XXXIII Конгресында ойошманың яңы президенты итеп бразиль Ари Граса Фильо һайлана.
FIVB етәкселеге волейбол ҡағиҙәләрен камиллаштырыуҙы дауам итә. һәм дәғүәселәр майҙанына һымаҡ аңлатмаларҙағы хаталар, блоклау билдәләмәһен аныҡлау, рәсми халыҡ-ара турнирҙарға заявкаларҙы 14 уйынсыға тиклем киңәйтеү, шуның 2-һе либеро, 2009 йылда Дубайҙа FIVB-ның XXXI конгресында раҫлана. Шул уҡ йылда Дохала Ир-егеттәрҙең клуб командалары араһында волейбол буйынса донъя чемпионатында (был турнир 17 йыл өҙөклөктән һуң яңыртылған) ҡабул итеүсе команда беренсе һөжүмде ҡәтғи рәүештә артҡы һыҙыҡтан үткәрергә тейеш тигән «алтын формула» алымын. Тәжрибәлә был, уйланылғанса, дәғүәселәрҙең мөмкинлектәрен тигеҙләүгә һәм тупҡа оҙағыраҡ һауала йөрөргә ярҙам итергә тейешле яңылыҡ, көтөлгән биреү түгел, хатта уйындың тамашалылығын кәметә, һәм шуның өсөн күп уйынсылар, тренерҙар, белгестәр һәм волейбол һөйөүселәр уны тәнҡитләй шунан бирле ҡулланылмай.
2013 йылда ҡулланылышҡа ингән ҡағиҙәләрҙең яңы редакцияһына ярашлы, уйынсыны һары карточка менән язалау мәрәй оттороу менән оҙатылмай. 2013 йылдың апрелендә үрҙән бирелгән тупты алыу талабын ҡәтғиләштергән ҡағиҙәне тормошҡа ашырмай тороу кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул ителә һәм шуның менән бергә партияның оҙонлоғон 25 эсенән 21 отолған мәрәйгә саҡлы ҡыҫҡартыуҙы һәм тупты уйнатыу араһындағы ҙе ҡыҫҡартыу мәсьәләһен ҡарау тәҡдим ителә. Шул уҡ йылда һуңғы яңылыҡ Волейбол Евролигаһы турнирҙарында, 2013 йылда Ир-егеттәрҙең өлкән йәштәр командалары араһында волейбол буйынса донъя чемпионаттарында, Бразилия чемпионаттарында тикшереп ҡарала, әммә артабан таралмай. 2013 йылдан FIVB һәм CEV эгидаһы аҫтында үткән халыҡ-ара ярыштарҙа системаһы әүҙем ҡулланыла.
2014 йылдың 1 ноябрендә Кальяриҙа үткән FIVB-ның XXXIV конгресында көнәркәшенең уйынына ҡамасауламаған осраҡта, селтәргә тейеүҙе рөхсәт итеү ҡағиҙәһе (2009 йылда ҡабул ителгән) юҡҡа сығарыла. Элекке кеүек, уйынсының селтәргә теләһә нисек тейеп китеүе тағы ла хата булып иҫәпләнә. Бынан тыш, конгресс халыҡ-ара ярыштар өсөн ирекле зонаны 8-ҙән 6,5 метрға саҡлы кесерәйтеү, матчта ҡатнашыу заявкаһына турнирҙа ҡатнашырға тейешле барса 14 уйынсыны ла индереү һәм спонсорҙар һәм телевидение тәҡдиме буйынса тренер һәм/йәки техник тайм-ауттар тураһында ҡарар ҡабул итә.
Дөйөм ҡағиҙәләр
Уйын 18х9 метр күләмле тура мөйөшлө волейбол майҙансығында уҙғарыла. Волейбол айҙансығы уртала селтәр-сетка менән бүленгән. Ир-егеттәр өсөн сетка бейеклеге — 2,43 м, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн — 2,24 м. Уйын әйләнәһе 65—67 сантиметрлыҡ, ауырлығы 260—280 грамлыҡ сферик волейбол тубы менән алып барыла.
Ике команданың һәр береһе составында 14 уйынсы булыуы мөмакин, уйын барышында майҙансыҡта 6 уйынсы ҡатнаша ала. Уйын маҡсаты — һөжүм итеү һуғыуы менән тупты иҙәнгәсә, йәғни ҡаршы яҡ майҙансығының уйын өҫлөгөнә «һеңдерә бәреү», йәки дәғүәсене яңылыштырыу.
Туп биреү
Һуңғы тапҡыр урын алмаштырыу һөҙөмтәһендә икенсе зонанан беренсе зонаға күскән уйынсы тупты бирә. Тупты биреү уйын майҙансығының артҡы һыҙығы артындағы зонанан, уны дәғүәселәр яртыһына төшөрөү йә тупты ҡабул итеүҙе мөмкин тиклем ҡатмарлаштырыу маҡсатында, башҡарыла. Осоп барғанда, туп сеткаға тейеүе мөмкин, ләкин антенналарға тейергә йәки уларҙың аңда юғарыға дауам иттерергә тейеш түгел. Туп ҡабул итеүсе команданың уйын майҙансығы яғындағы өҫлөккә ҡағыла икән, туп биреүсе командаға мәрәй иҫәпләнә. Туп биреүсе уйынсы ҡағиҙәләрҙе боҙһа йәки тупты аутҡа оҙатһа, мәрәй ҡабул итеүсе командаға бирелә. Тупты биргән саҡта, уның сетка өҫтөндәге траекторияһын өҙмәйенсә, блоклау рөхсәт ителмәй. Тупты биргән команда мәрәй отҡан хәлдә, шул уҡ уйынсы яңынан туп бирә.
Хәҙерге заман волейболында тупты һикереп көс менән биреү күберәк таралыш алған. Тупты сеткаға яҡын йүнәлтеп ташлау, ҡыҫҡа (планлаштырылған, тактик) туп биреү бының ҡапма-ҡаршы күренеше.
Бирелгән тупты ҡабул итеү
Ғәҙәттә тупты артҡы һыҙыҡта торған уйынсылар, йәғни 5-се, 6-сы, 1-се зоналарҙа тороусылар, ҡабул итәләр. Әммә бирелгән тупты уйынсыларҙың һәр береһе ҡабул итә ала. Ҡабул итеүсе команда уйынсыларына өс тапҡыр тейеү рөхсәт ителә (уйынсыға тупты бер рәттән ике тапҡыр тоторға ярамай) һәм өсөнсө тейеүҙә тупты ҡаршы яҡҡа, дәғүәсе яртыһына, оҙатырға кәрәк. Тупты ҡабул иткәндә, уны майҙансыҡтың теләһә ниндәй урынында һәм ирекле яҫылығында эшкәртергә мөмкин, ләкин ҡаршы яҡтың майҙансығы яртыһында түгел. Шул уҡ ваҡытта, тупты пас менән кире үҙ майҙанына күсерергә тура килгәндә, өстән икенсе ташлау антенналар араһынан үтә алмай, ә мотлаҡ антенналар эргәһенән үтергә тейеш. Тупты ҡаршы алғанда, уны кәүҙәнең теләһә ҡайһы өлөшө менән ҡабул итеп булһа ла, әммә эшкәрткәндә ул тотҡарланырға тейеш түгел. Планлаштырылған туп биреүҙе артҡы һыҙыҡтағы 2 уйынсы ғына ҡабул итә ала, ләкин көс менән бирелгән тупты ҡабул итеү өсөн 3 уйынсы талап ителә.
Һөжүм
Рәсми волейбол ҡағиҙәләренән өҙөктәр:
14.1.1 Туп биреү һәм блокты индермәгәндә, дәғүәселәр яғына тупты йүнәлткән барса хәрәкәт тә һөжүм һуғыуҙары тип һанала.
Ғәҙәттә, яҡшы ҡабул иткәндә, тупты артҡы һыҙыҡ уйынсылары ҡабул итә (1-се тейеү) һәм бәйләүсе уйынсыға тапшырыла. Бәйләүсе туп менән (2-се тейеү) һөжүм һуғыуын үтәй (3-сө тейеү). Һөжүм итеү бәреүендә туп сетка өҫтөнән, ләкин ике антенна араһындағы яҫылыҡтан үтергә тейеш, бының менән бергә туп сеткаға тейеп китһә лә, антенналарға йә уларҙың уйҙағы дауамдарына ҡағылырға тейеш түгел. Алғы һыҙыҡ уйынсылары майҙансыҡтың теләһә ниндәй нөктәһенән дә һөжүм итә ала. Артҡы һыҙыҡ уйынсылары һөжүм алдынан махсус өс метрлыҡ линиянан тейеш. Туп сетканың үрге ҡыры һыҙатынан (исмаһам өлөшләтә булһа ла) түбәнерәк урынлашҡан осраҡта либеро һөжүм итә ала.
Түбәндәге һөжүм итеүсе һуғыуҙарҙы: тура (йөрөш буйынса) һәм ҡырҙан, уңға (һулға) күсереп һуғыу һәм алдаҡсы һуғыуҙы (ташламалар) билдәләйҙәр. Барса һөжүм һуғыуҙары тик уйынсының үҙ яғында ғына үтәлә, һуғыуҙы үтәгәндән һуң ғына ҡулдар дәғүәселәр яғына күсеүе мөмкин.
Был һаҡланыусы команданың һөжүм итеүселәрҙең тупты үҙҙәренең яғына күсереүенә нисек тә булһа ҡаршы тороу маҡсатында туптың юлын сетка өҫтөнән кәүҙәнең төрлө өлөшө менән, ғәҙәттә ҡағиҙә сиктәренә һыйышлы ҡулдарҙы дәғүәселәр яғына сығарып булһа ла, ҡаплау — шундай уйын алымы. Блоклау ваҡытында ҡулдарҙы дәғүәселәргә һөжүм иткәнгә саҡлы йә башҡа уйын хәрәкәттәренә ҡамасауламаҫлыҡ дәрәжәлә генә сығарырға мөмкин була.
Блоклауҙы яңғыҙ йә төркөмдә (икәүләп, өсәүләп) атҡарыу мөмкин. Блокка тейеүҙә өс тейеү бер тип һаналмай. Алғы һыҙыҡта, йәғни 2-се, 3-сө, 4-се зоналарҙа, торған уйынсылар ғына блоклай ала.
Һаҡланыу (һөжүмде ҡабул итеү)
Һөжүм итеү алымы ебәрелгән тупты алыуҙан айырыла, сөнки һвҡланыуҙа мотлаҡ рәүештә майҙансыҡта торған 6 уйынсы ла ҡатнаша; алғы һыҙыҡта торған уйынсыларҙың бер-икеһе (ҡайһы берҙә өсөһө лә) кәртә ҡуя, ә башҡалары һаҡлаусы ролендә уйнай. Һаҡланыусыларҙың маҡсаты — тупты уйында ҡалдырыу һәм, мөмкинлек булһа, гә алып барып еткереү. Һаҡлау команда уйынсыларының килешеп хәрәкәт итеү осрағында ғына була. Шуның өсөн һаҡлауҙа уйнау схемаһы эшләнә, шуның икеһе генә үҙләштерелгән: һәм. Ике схемала ла ситке һаҡсылар, тупты сетканан кире ҡайтарыуҙа 5-6 метрҙа урынлашҡан ҡырҙағы һыҙыҡта тора, ә бына һаҡсы, схеманың атамаһына ярашлы, 6-сы зонала уйнай йә кәртә ҡуйыу артында (блок өсөн ташламалар йыя) тора, йә һыҙығы артында (блоктың йыраҡ ын уйнай) тора.
Либеро
Команданың бер йәки ике уйынсыһы (2009 йылға тиклем — тик бер уйынсы) либеро итеп тәғәйенләнеүе мөмкин. Был амплуа уйынсылары тупты туҡтатыуҙа ҡатнаша алмай, тупты бирә, селтәрҙең үрге ҡырынан тулыһынса юғарыраҡ осоролған тупҡа һөжүм һуғыуы яһай алмай. Либероның формаһы башҡа уйынсыларҙың формаһынан айырылып торорға тейеш. Либероны, судьяға әйтеп тормай, сикләүһеҙ алыштырырға рөхсәт ителә. Либеро һөжүм итергә йә тупты кире ҡағырға хоҡуҡһыҙ булғас, ул ғәҙәттә, алғы һыҙыҡта, мәҫәлән, үҙәк кәртә ҡуйыусы янында торорға тейешле уйынсылар менән позицияһын алыштырып, артҡы һыҙыҡта тора.
Волейбол партияһы ваҡыт буйынса сикләнмәгән һәм 25 мәрәй йыйғанға саҡлы дауам итә, бишенсе партияла (тай-брейк) иҫәп 15 мәрәйгә саҡлы алып барыла. Шуның менән бергә дәғүәселәргә ҡарағанда өҫтөнлөк 2 мәрәйгә етмәһә, партия шул иҫәпкә тиклем дауам итә.
Ҡағиҙәләрҙе боҙоу
Түбәндә уйынсыларҙың һәм тренерҙарҙың уйынға хас булған хаталары һаналып кителә.
Язалау төрҙәре
Уйын схемаһы
Уйын схемаһы тигәндә майҙансыҡтағы төрлө амплуалы уйынсылар составының сифаты һәм һан иҫәбе күҙ уңында тотола. Киң таралған уйын схемалары 4-2, 5-1 һәм 6-2; әйтер кәрәк, 2-1-2 — майҙансыҡтағы бәйләүселәр һаны, ә 4-5-6 — һөжүм итеүсе уйнсыларҙың шартлы иҫәбе. 4-2 схемаһы буйынса бер-береһенә диагональ урынлашҡан 2 бәйләүсе уйнай. Шулай итеп, алғы һыҙыҡтағы бөтә урынлаштырыуҙарҙа ла бары бер бәйләүсе генә тора, һәм ул ғына туптарҙы бирә. 5-1 схемаһы буйынса, майҙансыҡтағы бөтә ҙа 3-сө зонаға сыға һәм икенсе туптарҙы биреүсе бары бер пас биреүсе була. 6-2 схемаһы, бер айырымлыҡ менән — ағымдағы мәлдә урынлаштырыу буйынса артҡы һыҙыҡта тороусы бәйләүсе пас та бирә — 4-2 схемаһына. Был схема барса урынлаштырыуҙарҙа ла пас биреүсегә алғы һыҙыҡта өс һөжүм итеүсе булдырыу мөмкинлеген бирә. 4-2 схемаһы иң ябайы һәм әлеге мәлдә тик һәүәҫкәрҙәр генә шулай уйнай. 5-1 схемаһы пас биреүсе өсөн ҡатмарлы булһа ла, бөтә ерҙә лә ҡулланыла. 6-2 схемаһы 5-1 схемаһы кеүек үк ҡатмарлы, ул либеро уйынсылар барлыҡҡа килгәнгә тиклем ҡулланылған. Ул уйынды тамамлап ҡуйыусы һәм (алғы һыҙыҡта тороп) уйынды тамамлап ҡуйыусыларҙан кәм булмаған һөжүм яһарға тейешле пас биреүселәргә айырым талаптар һала. Был схемаға пляж волейболынан килгән универсаль уйынсылар тап килә.
Тактик комбинациялар
Һөжүм иткән уйынсыларҙың төркөмдә тактик эш итеүе билдәле бер тактик комбинацияларҙа — беренсе уйынсы беренсе темп менән һөжүм итеүе (тупты түбән тиҙлектә тапшырыу), ә икенсеһе — икенсе темпта һөжүм итеүе (тупты юғары йә уртаса тиҙлектә тапшырыу) һымаҡ алдан килешелгән һәм өйрәнелгән үҙ-ара эш итеүҙәрҙә күренә. Комбинацияларҙың билдәле атамалары бар: «тулҡын»,, «эшелон»,.
Тулҡын комбинацияһында беренсе һәм икенсе темп һөжүм итеүселәренең сетка йүнәлешендә хәрәкәт итеүендә параллель юлдары булыуы хас. 3-сө зона уйынсыһы тупты түбән тапшырыу ваҡытындағы һөжүм иткәнендә йүгереп килеп һикерә («осош яһай»), әммә уның эргәһендә торған 4-се зона уйынсыһы пас ала. Шул саҡта 3-сө зона уйынсыһы, ҡаршы яҡтың кәртә ҡуйыусылары блокирующий иғтибарын ситкә йүнәлтеп,, һәм был 4-се зона уйынсыһына һөжүмде уңышлы тамамлау мөмкинлеген бирә.
Эшелон комбинацияһында 3-сө зона уйынсыһының эш итеүе шундай уҡ, ә 4-се зона уйынсыһы, уның (3-сө зона уйынсыһының?) артынан килеп сығып һуғыу маҡсатында, йүгереп килеп һикереү йүнәлешен үҙгәртә. Был ваҡытта тупты тапшырыу сетканан бер ни тиклем алыҫлаша. Хәҙерге заман волейболында йыш ҡулланылған пайп комбинацияһы "эшелон"дан һуғыуға һөжүм итеү һыҙығынан йүгереп килеп сығыусы 6-сы зона уйынсыһы ҡатнашыуы менән айырыла.
Тамға комбинацияһында 3-сө зона уйынсыһы «осош яһай», ә 2-се зона һөжүм итеүсеһе, партнёрының артынан хәрәкәт итеп, 3-сө зонанан һөжүм итә.
Кире ҡайтарыу комбинацияһында беренсе темп уйынсыһы ғәҙәти схема буйынса сыға, ә икенсе темп уйынсыһы сеткаға сығыуҙы «тамға» һәм «эшелон» комбинацияһы тибында башҡара, шунан һуң ул үҙенең зонаһына кире ҡайта һәм, унан һөжүм итеп, тупты бәреп ебәрә.
Әгәр комбинациялар, бәйләүсе янында икенсе темп уйынсыһы эш иткәндә, улар «кире» (кире тамға, кире тулҡын), әгәр ике һөжүм итеүсе бәйләүсенең төрлө яғынан эш иткәндә, улар «ҡатнаш» тип атала.
Терминдар һәм жаргон әйтемдәре һүҙлеге
Төрлө комбинациялар, техник элементтар һәм уйын эпизодтры өсөн бик күп башҡа жаргон әйтемдәре бар.
Атаҡлы волейболсылар
2000 йылда Халыҡ-ара волейбол федерацияһы XX быуаттың иң яҡшы волейболсыларын билдәләү һорауы уҙғарған. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында был исемгә Лан Пинь (Ҡытай), Инна Валерьевна Рыскаль (СССР), Регла Торрес (Куба) һәм Фернанда Вентурини (Бразилия) номинирлана, ир-егеттәр араһында 8 претендент: Петер Бланже (Нидерланды), Томаш Вуйтович (Польша), Карч Кирай (АҠШ), Уго Конте (Аргентина), Йозеф Мусил (Чехословакия), Кацутоси Нэкода (Япония), Константин Кузьмич Рева (СССР) һәм Ренан Даль Зотто (Бразилия) була.
Һрау алыу һөҙөмтәһе буйынса үткән быуаттың иң яҡшы волейболсы ҡатын-ҡыҙы тип Регла Торрес таныла, ул бер нисә тауышҡа ғына Инна Валерьевна Рыскале уҙа, Рыскалгә лә награда бирелә. Иң яҡшы волейболсы тип, классик волейболда (1984, 1988) ике алтын миҙал һәм бер миҙалды пляж волейболында (1996) яулаған волейбол буйынса беренсе өс тапҡыр олимпия чемпионы Карч Кирай иғлан ителә. XX быуаттың иң яҡшы командалары тип өс тапҡыр донъя чемпионы 1990—1998 йылдарҙағы Волейбол буйынса ир-егеттәр йыйылма командаһы һәм 1960—1965 йылдарҙағы Волейбол буйынса Япония ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы таныла.
Олимпия уйындарында волейбол тарихында иң күп миҙалдарҙы бразилиялы Сержио Дутра Сантос (2004 йылдан алып 2016 йыл араһында ике алтын һым ике көмөш), рәсәй волейболсыһы Сергей Юрьевич Тетюхин (2000—2012 йылдарҙа алтын, көмөш һәм ике бронза) һәм итальянлы Самуэле Папи (1996—2004, 2012 йылдарҙағы Уйындарҙа ике көмөш һәм ике бронза). Ҡатын-ҡыҙҙар араһында был куба ҡыҙы Ана Ибис Фернандес (1992—2004 йылдарҙа өс алтын миҙал һәм бер бронза) һәм дүрт Олимпиадала (1964—1976) 2 алтын һәм 2 көмөш миҙалдар яулаған совет волейболсыһы Инна Валерьевна Рыскаль.
Цамтичай
Цамтичай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Небуг (йылға)
Небуг — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Субыл
Иҫке Субыл (Старая Соболева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урыны
Зюзелга (Теча ҡушылдғы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Субыл (Иҫке Субыл) — табын башҡорттарының ауылы. Медицина докторы Д. Никольский мәғлүмәттәре буйынса, ауыл XVIII быуатта нигеҙләнгән. XIX быуат уртаһында ауыл халҡының ҙур өлөшө Ағасбалыҡ күле буйына күсеп Яңы Субыл ауылына нигеҙ һала
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Большая Верейка (ауыл)
Большая Верейка — Воронеж өлкәһенең Рамонь районындағы ауыл. Большеверейский ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Сербияла ислам
Ислам дине — Сербиялағы традицион диндәрҙең береһе, уның территорияһында күп быуаттар буйы йәшәп килә. Сербия мосолмандары башлыса ислам диненең иң ҙур ағымы — сөнни инаныслылар. 2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Үҙәк Сербия һәм Воеводинала 240 000 тирәһе мосолман йәшәй, йәғни ул биләмәләрҙәге халыҡтың 3,2%-ы. Иң күп мосолман йәшәгән төбәк — Косово, әммә уларҙың һанын крайҙағы тотороҡһоҙ хәл арҡаһында теүәл иҫәпләүе ауыр. Традицион рәүештә ислам инаныслылар — бошняктар (босняктар) һәм албандар.
Тарихы
Сербия территорияһында XIV—XV быуаттарҙа Ғосман империяһының киңәйә барыуы менән бергә ислам да киң тарала башлай. Урта быуаттарҙа Сербия Ғосман империяһына ҡушылғандан бирле ислам бында иң ҙур дин булып тора. Күп славяндар ислам динен ҡабул итә (исламлаша), шулай уҡ көнсығыштан бында төрөктәр һәм башҡа мосолман халыҡтары күсеп килә.
Төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби мәғлүмәттәренә ярашлы, 1660 йылда Белградта 98 мең кешенән мосолман түгелдәр—21 000, ә 77 меңе мосолман булған.
XIX быуатта Сербияны Төркиә хакимлығынан азат итеү барышында территориянан мосолмандар ҡыуыла, ә мәсеттәр емерелә.
Географияһы
Үҙәк Сербияла һәм Воеводинала 190-дан ашыу мәсет бар, шуларҙың 120-гә яҡыны — Санджакта, 60-ы — Көньяҡ Сербияла һәм берәр — Белградта (Байраҡлы мәсете), Мали-Зворникта һәм Суботицала урынлашҡан. Шулай уҡ Нови-Пазар һәм Белградта ике мәҙрәсә бар.
Сербия общиналары буйынса мосолмандар (2002 халыҡ иҫәбен алыу)
Сербияның дүрт общинаһында 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу барышында ислам динле бер кем дә теркәлмәгән:
Нуғай ҡаласыҡтары
Нуғай ҡаласыҡтары (Нагаевские городища) — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһының Октябрь районы Нуғай ауылы эргәһендә урынлашҡан иртә тимер быуат археологик ҡомартҡылары
Урынлашыуы
Нуғай ҡаласыҡтары Өфө ҡалаһының Октябрь районы Нуғай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан Ағиҙел йылғаһының уң ярында йәнәш морондарҙа урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Нуғай ҡаласыҡтары ике ерҙә табылған. Уларҙа археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙыныу эштәре үткәрелгән.
Нуғай ҡаласығы I — оҙонлоғо 450 м, киңлеге 20—50 м, б.э.т. IV—II быуаттарға ҡарай. Оҙонлоғо 85 м, киңлеге 33 м, бейеклеге 4 м ур менән нығытылған.
Нуғай ҡаласығы II — оҙонлоғо 250 м, киңлеге 30—40 м, б.э. III—V ббыуаттарға ҡарай. Уны һаҡлаған урҙың оҙонлоғо 28 м, киңлеге 6 м, бейеклеге 0,65 м.
Бында табылған балсыҡ һауыттар Имәндәш тибындағы, өсмөйөш баҫып биҙәлгән, түңәрәк төплө көршәккә оҡшаш һауыттарҙан ғибәрәт. Бронза биҙәүестәр табылған.
Ҡаласыҡ халҡы малсылыҡ, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән.
Асыш тарихы
1983 йылда тарих фәндәре кандидаты, әлеге ваҡытта дөйөм тарих кафедраһы доценты Илдар Мөдәрис улы Аҡбулатов һәм Рәсәй һәм Башҡортостандың тарихсы-археологы, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археология бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г. Н. Гарустович тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
1993 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов, 1998 йылда тарих фәндәре кандидаты,Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археологик тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре Овсянников Владимир Владиславович тикшерә
Оло Пятомбой-Ю
Оло Пятомбой-Ю (Пятанбой) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Шишмә (Татарстан)
Яңы Шишмә — Татарстан Республикаһындағы Яңы Шишмә районының үҙәге.
Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы
Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы (25 июль 1924 йыл — 14 май 1997 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1942–1979 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Белорет металлургия комбинатының сым һыҙыусыһы һәм участка мастеры. СССР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1974—1979). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1987).
Биографияһы
Фәтих Ҡәйүм улы Сөләймәнов 1924 йылдың 25 июлендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Иҫке Арыҫланбәк ауылында тыуған. Мпхсус урта белемле, 1971 йылда Белорет металлургия техникумын тамамлай.
Фәтих Сөләймәнов хеҙмәт юлын 1939 йылда Башҡортостан элемтә идаралығының Иҫке Арыҫланбәк почта бүлексәһендә почтальон булып башлай, һуңынан Белорет фабрика-завод мәктәбендә уҡый. 1942 йылдан алып Сѳләймәнов Белорет металлургия комбинатында сым һуҙыусы булып эшләй. Производство йөкләмәләрен арттырып үтәп, тик юғары сифатлы продукция эшләп сығара. Етештереүҙең смена нормаһын даими рәүештә 130—135 процентҡа үтәү уның өсөн ҡағиҙәгә әйләнә. Смена нормаһы 1,2 тонна тәшкил иткәндә, үҙенең станоктарында пландан тыш 500 тоннанан ашыу юғары сифатлы нәҙек сым етештереп, ете йыллыҡ йөкләмәне (1959—1965) арттырып үтәй. Норманан тыш 38 тонна юғары сифатлы нәҙек сым етештереп, 1965 йылда производство йөкләмәләрен 116,5 процентҡа үтәй. 1966 йылдың 8 айында норманан тыш 64 тонна юғары сифатлы сым бирә, был СССР-ҙа сым етештереүҙең иң яҡшы күрһәткесе булып тора.
Сым һуҙыусы станоктарҙа Фәтих Сөләймәнов иң беренселәрҙән булып юғары сифатлы сым һуҙыуҙың яңы технологияларын индерә. Был технологияны индергән өсөн заводтың бер төркөм инженерҙары һәм етәксе хеҙмәткәрҙәре Сталин премияһына лайыҡ булалар (1952). Фәтих Ҡәйүм улы авторҙашлыҡта һәм шәхсән, йыллыҡ эффекты 3 600 һум тәшкил иткән 8 рационализаторлыҡ тәҡдимдәре индергән.
Фәтих Ҡәйүм улы ҙур йәмәғәт эше алып бара, сменаның партия етәксеһе, цех партия бюроһы ағзаһы, КПСС-тың Белорет ҡала комитеты ағзаһы итеп һайлана. Сменаның партия етәксеһе булараҡ, бригада, смена эшенең яйлы барыуына, хеҙмәт дисциплинаһын нығытыуға, коллективта тәрбиә эшенә иғтибарҙы күп бүлә. Тиҫтәләгән яңы эшсе, шул иҫәптән ете йыллыҡта 15 кеше әҙерләй.
Ҡара металлургия үҫешендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән, Ф. К. Сөләймәновҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1975—1979 йылдарҙа Ф. К. Сөләймәнов М. И. Калинин исемендәге Белорет металлургия комбинатының участка бригадиры, 4-се цехтың сым һуҙыу бүлеге мастеры, 1979—1980 йылдарҙа — Белорет ҡалаһы граждандар оборонаһы штабының хәрбиләштерелгән һағы уҡсыһы булып эшләй.
Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1987). СССР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1974—1979).
Аҫау (ауыл)
Аҫау (Асавка, икенсе атамаһы Сытырман) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 416 кеше булған. Почта индексы — 452986, ОКАТО коды — 80208837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лепша (Солоница ҡушылдығы)
Лепша  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солоница йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мыш-Арҡа
Мыш-Арҡа — Көньяҡ Уралдың төньяғындағы (Силәбе өлкәһе) һырт. Орографик яҡтан Мыш-Арҡа һырты көньяғынан һәм көньяҡ-көнсығышынан Байрамғол һәм Ҡоротау (Сухие горы) менән сикләшә. Мыш-Арҡаның төньяғында һәм ҡөнбайышында уба рәүешле, урман баҫҡан тәпәш тауҙар һәм Гребень һырты. Мыш-Арҡаның көнсығыш армыты — Полозовая тауы. Төп түбәһе — Голая Шишка (диңгеҙ кимәленән 945,5 метр) Бүтән артыҡ айырылып торған түбәләре юҡ.
Урынлашыуы
Һырт — Эҫем һәм уның ҡушылдығы Ләмәҙене айырып торған һыу айырғыс. Эҫем Мыш-Арҡаның төньяҡ итәгендәге бер нисә инештән, уның ҡушылдығы Ләмәҙ — Мыш-Арҡанан көньяҡтараҡ тау араһындағы үҙәндән башлана. Шулай уҡ Мыш-Арҡа һыртынан Ҡатау йылғаһының төп һул ҡушылдығы — Нилә йылғаһы баш ала. Һырт Силәбе өлкәһенең Сим (Эҫем) Ҡатау-Ивановск ҡалалары араһында йәйрәп ята.
Этимологияһы
Һырттың атамаһын — «Мыш-Арҡа» — башҡорт телендәге «мышар» (миләш) һүҙенә алып барып тоташтыралар. Һырттың башҡортса атамаһы — Мыш-Арҡа, йәғни, мышарлы арҡа. Аҫаба халыҡ биргән атаманы Ҡатау тау заводтарына күсенеп килгән урыҫтар үҙгәртеп, Амшар тип йөрөтә башлағандар.
Транспорт
Мыш-Арҡаға Арат—Ҡатау-Ивановск, Ҡатау-Ивановск—Ләмәҙ—Биҙәреш юлдары буйлап килергә була. Һыртҡа шулай уҡ ағас ҡырҡыусыларҙан ҡалған юлдарҙан күтәрелергә мөмкин. Ҡатау-Ивановскиҙән Ләмәҙгә 5 саҡрым ҡала юлдан боролғас, Анновка ыҙанынан да уңайлы юл бар. Ул юлдан түбәгә тиклем тиерлек барып етеп була.
Сказ (Кусейка ҡушылдығы)
Сказ — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кусейка йылғаһының уң ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Котлунг-Ягун (Энтль-Ими-Ягун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.