cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һаҙый Таҡташ
Биографияһы
1915 йылда Бохараға китә, сауҙагәр туғаны йортонда эшләй, һуңынан — приказчик ярҙамсыһы була.
1918 йылда беренсе шиғырын баҫтыра (гәзит «Олуғ Төркөстан»). Шул уҡ йылдың көҙөндә тыуған ауылына әйләнеп ҡайта, педагогия курсына уҡырға инә; уны тамамлағас, уҡытыусы булып эшләй.
1919—1920 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәй,  «Ярлылар тауышы» татар гәзитенең мөхәррире булып эшләй (яҙыусы Афзал Таһиров менән бергә); унда татар телендә үҙенең шиғырҙарын баҫтырып сығара.
1921-1922 йылдарҙа Ташкентта йәшәй, Төркөстан эшсе-диһҡан коммунистик университетында тел-әҙәбиәт уҡыта, күп яҙа (тикшеренеүселәр, ғәҙәттә, был осорҙо романтик осор тип атай, Таҡташ үҙенең был осорҙағы шиғырҙарын гиссьянистик тип атай, (ғәрәп һүҙенән «фетнә»)).
1922 йылдың йәйендә Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәре Коммунистик университетына уҡырға инә; Маяковский, Есенин һәм башҡа шағирҙарҙың сығышын ҡарай. Тиҙҙән Ҡазанға килә; 1927 йылда «Ер улдары» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Йыл һайын тиерлек яңы әҫәрҙәре баҫыла; татар драма театры өсөн пьесалар яҙа.
1931 йылдың  8 декабрендә Ҡазанда тиф ауырыуынан вафат була
Хәтер
Һаҙый Таҡташ. хөрмәтенә Ҡазан, Яр Саллы, Саранск, Торбеево һәм Татарстандың тораҡ пункттарындағы урамдар атала.
Ульяновск өлкәһе Мәләкәс районы Аллағол ауылында 2015 йылдың 25 июлендә Һаҙый Таҡташҡа донъяла беренсе бюст ҡуйыла.
2017 йылдың 30 авгусында Ҡазанда Марсель Сәлимйәнов һәм Һаҙый Таҡташ урамдарындағы скверҙа шағирға һәйкәл ҡуйыла. (Скульпторҙары Андрей Балашов  һәм Минуллина Асия, архитекторы Бакулин Герман).
Яҙыусының тыуған ауылы Сырҡыҙыҡта Һаҙый Таҡташ исеме менән колхоз булған, шулай уҡ 2004 йылда музей төҙөлә.
Годрова Даниэла
Годрова Даниэла (чеш. Daniela Hodrovel, 1946 йылдың 5 июлендә тыуған, Прага) — чех яҙыусыһы, филолог-теоретик, чех, роман һәм рус әҙәбиәте тарихтары, сағыштырма әҙәбиәт ғилеме буйынса белгес, тәржемәсе.
Биографияһы
Актер ҡыҙы. Карлов университетын тамамлай, Андрей Белый ижады буйынса диплом яҡлай. Башҡаланың Одеон нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй (1972—1975). 1975 йылдан алып Фәндәр академияһының чех әҙәбиәте институтында. Боронғо рус повесы буйынса (1977) диссертация яҡлай, М.Бахтиндың хеҙмәттәрен тәржемәләй һәм пропагандалай, заманса роман тураһында бер нисә монография һалған («В поисках романа», 1989, и др.). Прозала 1970-се йылдар аҙағында яҙа башлауына ҡарамаҫтан, уны бәрхәт революцияһынан һуң ғына баҫтыра ала.
Ире — яҙыусы Милот Карел (1937—2002).
Танылыуы
Годрованың прозаһы Европаның күп кенә телдәренә тәржемә ителә. Уға әҙәбиәт буйынса Дәүләт премияһы (2011), Франц Кафки премияһы (2012) бирелә.
Һылтанмалар
Биография, библиография в Словаре чешской литературы после Второй мировой войны
Һыбыҙғы
Һыбыҙғы (һыбыҙғы, сыбызгъы, һыбыҙғы, сыбызғы, сыбызгы) — ҡайһы бер төрки халыҡтарҙың ауыҙға ҡабып уйнай торған эсе ҡыуыш, тынлы музыка ҡоралы. Асыҡ, буй флейта төрө, башҡорт ҡурайына оҡшаған. Оҙонлоғо 600—650 мм. Һыбыҙғының тауыш сығара торған тишектәре ике төрлө. 4 тишеклеһе: d1 — е1 — fis1 — g1 — а1; 6 тишеклеһе: с1 — d1 — е1 — f1 — g 1 — а1 — h1. Хәҙер һирәк осрай.
Ҡаҙаҡ һыбыҙғыһы
Ҡаҙағстанда ике төрлө һыбыҙғы бар, уларҙа көйҙө төрлө ысул менән сығаралар. Мәҫәлән, көнсығыш һыбыҙғы конус һымағыраҡ, бер осо киңәйеп бөтә, көнбайыш төрөнә ҡарағанда ҡыҫҡараҡ та, бәләкәйерәк тә. Ҡаҙаҡтар һыбыҙғыны ҡыуыш талдан яһаған, өс тишек уйған. Ҡыу үләндән, ағастан, ҡайһы саҡ еҙҙән дә яһағандар.Ниндәй материалдан эшләнеүенә ҡарамаҫтан, һауа сығып тормаһын өсөн һыбыҙғыға нәҙек кенә һарыҡ йә кәзә эсәге (өнеш) кейҙерелә. Һыбыҙғы Ҡаҙағстанда XVIII быуатҡа тиклем был уйын ҡоралы киң таралған булған, уның менән бәйле легендалары, риүәйәттәре бик күп. Борон батырҙар, һунарсылар һәм яугирҙәр мотлаҡ һыбыҙғы йөрөтөргә тейеш булған. Был уйын ҡоралы ябай ғына эшләнелһә лә, башҡарыу ҡатмарлығы менән алдыра.
Һыбыҙғыны көтөүселәр уйын ҡоралы тип һанаусандар. Мәгәр музыка белгесе Омарова Г.Н. һыбыҙғыла башҡарыла торған борондан килгән көйҙәр булыуын билдәләй. «Был көй-легендалар күберәк көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш Ҡаҙағстанда башҡарғандар, улар әле лә Алтай, Монголия һәм Ҡытай ҡаҙаҡтарында осрай. Уларҙың башҡарылыш үҙенсәлектәренән сығып, ошолай төркөмләп була: 1. Изге һаналған кейек-ҡоштар образы (тотем) тауыштарына оҡшатып уйнау; 2. Арбау өсөн ҡулланылған көйҙәр (яман көстәрҙе, йылан, аждаһаларҙы арбау; хайуандарға һәм кешеләргә тәьҫир итеү )».
Төркмән һыбыҙғыһы ғарғы төйҙөк (гаргы туйдук)
Ғарғы төйҙөк б.э.т. үк булған тип фараз итәләр. Көнсығыш халыҡтарында киң таралған был уйын ҡоралы беҙҙең көндәргәсә үҙгәрмәй килеп еткән. Ғарғы төйҙөк ҡурай үләненән, ҡамыштан эшләнә. Унда 5-6 тишек уйыла. Был тынлы уйын ҡоралы. Төрлө ҙурлыҡта эшләнә. Берәүҙәре соло өсөн генә ҡулланылһа, икенселәрен аккомпанемент өсөн файҙаланалар. Оҙонлоғон йырсының тауышына яраштырып һайлайҙар.
Башҡа халыҡтарҙа һыбыҙғы кеүек уйын ҡоралдары
Һыбыҙғыға оҡшаған музыка ҡоралдары байтаҡ   евразия халыҡтарында осрай: кавал (ҡауал) — венгрҙа, молдаванда һәм болгарҙа, ҡурай — башҡортта, гаргы тюйдук —  төркмәндә, цоор —  монголда, шоор —  алтайҙарҙа, чоор — ҡырғыҙҙа һәм башҡа күп халыҡтарҙа. Хәҙерге заманда һыбыҙғы барлыҡ ҡаҙаҡ музыка-этнографик коллективтарында ла ҡулланыла.
Һыбыҙғы һүҙе әҙәбиәттә
Юғары оста сыбыртҡы шартлауы, мөгөҙ һыбыҙғы тауышы, һыйырҙар мөңрәүе, һарыҡтар баҡырыуы ишетелә (И. Көҫәпҡол) -
Был һөйләмдән күренеүенсә, башҡорттар һыбыҙғыны төрлө материалдан, шул иҫәптән, мөгөҙҙән дә эшләгән.
Башҡорт телендә һыбыҙғының икенсе мәғәнәләре
Башҡорт телендә һыбыҙғы тип һыҙғыртҡысты атаған урындар ҙа бар. Шулай уҡ бушбоғаҙ, һүҙендә тормаҫ, шапыртыусан кешеләргә лә «һыбыҙғы» тигән ҡушамат биреүсәндәр.
Макаров Валерий Леонидович
Макаров Валерий Леонидович (25 май 1937 йыл, Новосибирск) — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы һәм математигы. СССР Фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы академигы  (1990,  1979 йылдан ағза-корреспонденты). РФА Үҙәк иҡтисад-математика институты директоры (1985-2017). Дәүләт гуманитар фәндәр академик университетының иҡтисад факультеты деканы
Биографияһы
Валерий Леонидович Макаров 1937 йылдың 25 майында Новосибирск ҡалаһында тыуа. Академик Юрий Леонидович Ершовтың ағаһы.
Мәскәү дәүләт иҡтисад институтында уҡый. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1965), физика-математика фәндәре докторы (1969, Лениград дәүләт университеты).
СССР фәндәр академияһының Себер бүлексәһенең Математика институтында  (1960—1983) һәм Новосибирск университетында (теоретик кибернетика кафедраһы мөдире) эшләй. Ойоштороу һәм идара итеү проблемаларының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтының директоры  (1983—1985).
РФА Үҙәк иҡтисад-математика институты директоры (1985 йылдан), Дәүләт гуманитар фәндәр академик университетының иҡтисад теорияһы факультеты деканы (1996 йылдан), Мәскәү дәүләт университетының  Дәүләт идара итеү юғары мәктәбе директоры (2006 йылдан),   Мәскәү дәүләт университеты иҡтисади-математик моделләштереүҙең  ғәмәли проблемалары кафедраһы мөдире, «Экономика и математические методы» журналының  баш мөхәррире, Рәсәй иҡтисад мәктәбен ойоштороусыларҙың береһе, беренсе ректоры  (1992—2004)  һәм президенты (2004), Никита клубы советы ағзаһы, Юғары иҡтисад мәктәбе профессоры, «Economic Change and Restructuring» (США) журналы редколлегияһына инә, йәмғиәт белеме буйынса мәктәп уҡыусылары олимпиадаһы Рәсәй советының  эксперт комиссияһы ағзаһы булып тора.
2002 йылдан 2008 йылға тиклем РФА Ижтимағи фәндәр бүлегенең  академик- секретары. РФА Президиумы составына инә. Хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының ғилми этика буйынса комиссия ағзаһы.
Эконометрик йәмғиәт ағзаһы (1978). Халыҡ-ара иҡтисади ассоциацияһының башҡарма комитеты ағзаһы (1995).
Баҫмалар исемлеге
Чтобы открыть, нажмите кнопку «показать» справа
2010 год
2009 йыл
2008 йыл
2007 йыл
2006 йыл
2005 йыл
2004 йыл
2003 йыл
2002 йыл
2001 йыл
2000 йыл
1999 йыл
1998 йыл
1997 йыл
1996 йыл
1995 год
1994 йыл
1993 год
1990 йыл
1988 йыл
1984 йыл
1980 йыл
1978 йыл
1977 йыл V.L. Makarov, A.M. Rubinov. Mathematical Theory of Economic Dynamics and Equilibria. Springer-Verlag, New-York, Heidelberg Berlin, 1977. 252 p.
1976 йыл
1973 йыл
1970 йыл
1969 йыл
1966 йыл
1965 йыл
1964 йыл
1962 йыл
Нага-Юган
Нага-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лева (Пордонг ҡушылдығы)
Лева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пордонга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Нюдя-Япта-Яха
Нюдя-Япта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Япта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Варзенка
Үрге Варзенка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (РККА) — РСФСР-ҙың 1918—1922 йылдарҙағы хәрби формированиеһы (ҡораллы көстәр, һуңғараҡ ҡоро ер ғәскәрҙәре) һәм СССР-ҙың 1922—1946 йылдарҙағы ҡоро ер ҡораллы көстәре (1946 йылдан — Совет Армияһы).
Ҡулланылған синонимдар: Ҡыҙыл Армия — Ҡораллы Көстәрҙең рәсми атамаһы: Ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм Хәрби-һауа флоты, РККА МС-ның, СССР НКВД-ның ғәскәрҙәре (сик буйы ғәскәрҙәре, республиканың эске һағы ғәскәрҙәре һәм Дәүләт конвой һағы) 1918 йылдың 10 (23) февраленән 1946 йылдың 25 февраленә тиклем РСФСР/СССР-ҙың Ҡораллы Көстәре.
РККА-ның тыуған көнө 1918 йылдың 23 феврале тип һанала (ҡарағыҙ, Ватанды һаҡлаусылар көнө). Нәҡ ошо көндә РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының (СНК) «Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы тураһында» исемле декретына ярашлы төҙөлгән РККА-ның доброволецтар отрядтарына массауи яҙылыуы башланған, 1918 йылдың 15 (28) ғинуарында ҡул ҡуйылған.
Ҡыҙыл Армияһы тарихы
1918 йылдың 15 ғинуарында РСФСР СНК-ның «Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы тураһында» декреты баҫылып сыға. Унда былай тиелә:
1918 йылдың 10 ғинуарында Харьковта В. М. Примаков етәкселегендәге тиҙҙән Ҡыҙыл армия составына ингән Ҡыҙыл (Червон) Казаклығы формалашыуы тураһында документҡа ҡул ҡуйыла.
1918 йылдың 23 февралендә Халыҡ комиссарҙары советының 21 февралендәге «Социалистик Ватан ҡурҡыныс аҫтында!» өндәмәһе, шулай уҡ В. Крыленконың «Хәрби командующийҙың өндәмәһе» нәшер ителә", шулай уҡ Н. В. Крыленконың «Хәрби баш командующийы өндәмәһе», өндәмә ошондай һүҙҙәр менән тамамлана :
Идара итеү органдары
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының юғары идаралыҡ органы РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы була (СССР булдырылғандан һуң — СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы). Армия менән етәкселек һәм идара итеү хәрби эштәр буйынса Халыҡ комисариатында туплана, уның янында ойошторолған махсус Бөтә Рәсәй коллегияһында, 1923 йылдан СССР-ҙың хеҙмәт һәм оборона Советы, 1937 йылдан — СССР СНК-һы янында оборона комитеты. 1919—1934 йылдарҙа — Революцион -хәрби советы. 1934 йылда уға алмашҡа СССР-ҙың оборона Халыҡ комиссариаты булдырыла.
Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомат составында:
• 26.10.1917 — ? — Антонов-Овсеенко Владимир Александрович
• 26.10.1917 — ? — Крыленко Николай Васильевич
• 26.10.1917 — 18.3.1918 — Дыбенко Павел Ефимович
Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссарҙары:
• ноябрь 1917—март 1918 — Подвойский Николай Ильич
• 8.4.1918—26.1.1925 — Троцкий Лев Давидович
• РККА-ның төп идаралығы
• РККА-ның ҡоралдары начальнигына буйһонған идаралыҡтар
• Артиллерия (1921 йылдан Баш артиллерия идаралығы)
• Хәрби-инженер (1921 йылдан Баш хәрби-инженер идаралыҡ)
1925 йылдың 15 авгусында Ҡыҙыл армияның тәьмин итеү начальнигы янында Хәрби-химик идаралығы булдырыла (1941 йылдың авгусында « РККА-ның химик яҡлау идаралығы» исемен үҙгәртә — «Ҡыҙыл армияның Баш хәрби-химик идаралығы»). 1918 йылдың ғинуарында бронь частары Советы булдырыла («Центробронь»), 1918 авгусында — Үҙәк, ә аҙаҡтан — Баш бронь идаралығы. 1929 йылда РККА-ның механизация һәм моторизация Үҙәк идаралығы булдырыла, 1937 йылда Ҡыҙыл армияның Автобронь идаралығы итеп үҙгәртелә, 1942 йылдың декабрендә бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре командующийы идаралығы ойошторола:
• Хәрби-диңгеҙ көстәре идаралығы
• Хәрби-санитар идаралығы
• Хәрби-ветеринар идаралығы
РККА-ның партия-сәйәси һәм сәйәси-ағартыу эштәренә етәкселек иткән орган — РККА-ның сәйәси идаралығы. Урындағы хәрби идаралыҡ революцион хәрби советтар, командованиелар һәм хәрби округтары (армиялары) штабтары аша үткәрелә, уларға билдәләнгән округтар территорияларындағы бөтә ғәскәрҙәр, шулай уҡ район хәрби комиссариаттар буйһона. Комиссариаттар хәрби хеҙмәткә бурыслы халыҡты иҫәптә тота. РККА-ла үҙәк һәм урындағы идаралыҡ органдары партия, совет һәм профсоюз ойошмалары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. РККА-ның бөтә частарында һәм подразделениеларында ВКП(б) һәм ВЛКСМ ойошмалары була.
Халыҡ комиссарҙары Советтарының 1918 йылдың 4 майындағы Декретына ярашлы Республика территорияһы 11 хәрби округтарға (ВО) бүленә. Ярославль], Мәскәү, Орел, Беломор, Урал һәм Волга буйы хәрби округтары 1918 йылдың майында, Граждандар һуғышы осоронда, ойошторола. Хәрби округтар территорияһындағы ғәскәрҙәр башында округтың Хәрби советы торған, уның рәйесе округтың ғәскәрҙәренең командующийы була. Ғәскәрҙәр, шулай уҡ хәрби округтарҙағы хәрби комиссариатары менән етәкселек итеү штабы, округтың сәйәси идаралығы һәм ғәскәрҙәр төрҙәре һәм службалары начальниктары идаралығы аша ғәмәлләшә. Ваҡыт үтеү менән хәрби округтарҙың һаны үҙгәрә.
Ойоштороу структураһы
Ҡыҙыл гвардияның отрядтары һәм дружиналары — матростар, һалдаттар һәм эшселәрҙең ҡораллы отрядтары һәм дружиналары, социал — демократтар, Ҡыҙыл партизандар отрядтары РККА-ның нигеҙе була.
РККА-ның дөйөм ғәскәрҙәр берләшмәләре ошо рәүешле төҙөлә:
РККА ғәскәри берләшмәләренең ут средстволары(пулемёттар, орудиелар, пехота артиллерияһы) менән техник яҡтан йыһазланыуы, дөйөм алғанда, ул ваҡыттағы алдынғы ҡораллы көстәр кимәлендә була. Билдәләп үтер кәрәк, техниканың индереүе РККА ойоштороуына үҙгәрештәр алып килә, улар техник частарҙың күбәйеүендә, махсус моторлашҡан һәм механизациялланған частарҙың барлыҡҡа килеүендә һәм уҡсылар һәм атлы ғәскәрҙәрҙәрендә техник ячейкаларының көсәйеүендә сағылдырыла. РККА-ның үҙенсәлеге уның асыҡ синыф характеры — подразделениеларҙа, частарҙа, берләшмәләрҙә сәйәси органдар (политотделдар), сәйәси частар (политчасти) командование (командир, комиссар) менән берлектә, тығыҙ хеҙмәттәшлектә сәйәси-тәрбиәүи эш алып баралар һәм ҡыҙылармеецтарҙың сәйәси үҫешен һәм хәрби әҙерлектә уның әүҙемлеген тәьмин итәләр.
Һуғыш осоронда Ғәмәлдәге армия фронттарға бүленә. Фронттар — армияларға. Армияларға ғәскәри берләшмәләр инә: уҡсылар һәм кавалерия корпустары, уҡсылар һәм кавалерия дивизиялары, танк, авиация бригадалары һәм айырым частар (артиллерия, авиация, инженер һәм башҡалар).
ЦИК һәм СССР СНК-һы 1925 йылдың 18 сентябрендә ҡабул иткән «Мотлаҡ хәрби хеҙмәт тураһында» СССР Законына ярашлы Ҡораллы Көстәрҙең ойоштороу структураһы билдәләнә. Ҡораллы Көстәргә инәләр: уҡсылар ғәскәрҙәре, кавалерия, артиллерия, бронялы көстәр, инженер ғәскәрҙәре, элемтә ғәскәрҙәре, Һауа һәм Диңгеҙ көстәре, дәүләт сәйәси идаралығы берләшмә ғәскәрҙәре (ОГПУ) СССР-ҙың конвой һағы. 1927 йылдаң уларҙың һаны шәхси составтан 586 000 кеше тәшкил итә.
Организация вооруженных сил трудящихся есть Рабоче-крестьянская красная армия Союза ССР. Рабоче-крестьянская красная армия разделяется на сухопутные, морские и воздушные силы. В состав Рабоче-крестьянской красной армии входят также войска специального назначения: войска Объединённого государственного политического управления и конвойные войска.
Пехота
Пехота — РККА-ның төп өлөшөн тәшкил иткән ғәскәрҙәрҙең баш төрө. …Пехота, являясь самым многочисленным родом войск, выполняет наиболее тяжкую и ответственную боевую работу…
1920-се йылдарҙа иң ҙур уҡсылар берәмәге уҡсылар полкы булған. Уҡсылар полкы уҡсылар батальондарынан, полк артиллерияһынан, элемтә, сапер һәм башҡа ҙур булмаған подразделениеларҙан һәм полк штабынан торған. Уҡсылар батальоны — уҡсылар һәм пулемёт роталарынан, батальон артиллерияһынан һәм батальон штабынан торған. Уҡсылар ротаһы — уҡсылар һәм пулемёт взводтарынан. Уҡсылар взводы — отделениеларҙан. Отделение — уҡсылар ғәскәрҙәренең иң бәләкәй ойоштороу берәмәге. Ул винтовкалар, ҡул пулемёттары, ҡул гранаталары һәм гранатомет менән ҡоралланған булған.
Артиллерия
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Артиллерияның иң ҙур берәмәге артиллерия полкы булған. Ул артиллерия дивизиондарынан һәм полк штабынан торған. Артиллерия дивизионы батареяларҙан һәм дивизион идаралығынан, артиллерия батареяһы — взводтарҙан торған. Взводта — 2 орудие.
Фронт аша йырып сығыу (прорыв) артиллерия корпусы (1943—1945 йылдарҙа) — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР-ҙың Ҡораллы көстәрендә РККА-ның артиллерия берләшмәһе. Фронт аша йырып сығыу артиллерия корпустары Юғары баш командующийҙың резерв артиллерияһы составына ингән.
Атлы ғәскәр
Совет атлы ғәскәре йәки кавалерия башта аҙ һанлы була. 1918 йылдың аҙағында граждандар һуғышы хәрби ғәмәлдәр театрында барыһы яҡынса 40 000 мең ҡылыс тәшкил итә, был күһәткес бөтә Ҡыҙыл армияһының 10 % составы ғына булған. Кавалерия формированиелары үҙенең күпселегендә уҡсылар дивизияһы составына ингән. Совет кавалерияһының формалашыуы Ҡыҙыл армияһы төҙөлөүе менән бер уҡ ваҡытта, 1918 йылда, башлана. Элекке урыҫ армияһынан РККА составына өс кавалерия полкы ғына ингән. Кавалерияны булдырыуҙа Ҡыҙыл армияһы ауырлыҡтарға осрай: кавалеристарҙы һәм меңге аттарҙы армияға биргән төп райондар — Украина, Рәсәйҙең Көньяғы һәм Көньяҡ — Көнсығышы аҡ гвардиясылар һәм интервенттар аҫтында була; тәжрибәле командирҙар, ҡорал һәм йыһаз етешмәй. Шуға күрә, кавалерияла башта йөҙлөктәр, эскадрондар, отрядтар һәм полктар төп ойоштороу берәмәктәре була. Айырым кавалерия полктарынан һәм атлы отрядтарҙан тиҙҙән бригадалар формалаша башлай, аҙаҡтан дивизиялар ҙа. Шулай итеп, С. М. Буденныйҙың 1918 йылдың февралендә ойошторолған ҙур булмаған атлы партизан отрядынан шул йылдың уҡ көҙөндә, алыштар барышында, 1-се Дон кавалерия бригадаһы, ә һуңынан Көнсығыш фронтының 5-се армияһының Берләштерелгән кавалерия дивизияһы барлыҡҡа килә.
Граждандар һуғышында айырым операцияларҙа совет кавалерияһы пехота һанынан 50 % тиклем тәшкил иткән. Тачанкаларҙан пулемёттарҙың көслө уты ярҙамында атлы сафтарҙа һөжүм итеү (атлы атака) — кавалерия берләшмәләренең, частарырының һәм подразделениеларының төп ысулы. Дошмандың ныҡышмалы ҡаршылашыуы һәм урындағы шарттар арҡаһында атлы сафтарҙағы кавалерия ғәмәлдәре сикләнгән саҡта, ул алыштарҙы йәйәүле хәрби сафтарҙа алып бара. Атлы армиялар дошманға ҡаршы хәл иткес, ҡурҡыныс тыуҙырған йүнәлештәрҙә ҡулланылған.
Граждандар һуғышы йылдарында хәрби ғәмәлдәрҙең театры киңлеге булышлыҡ итә, киң фронттарҙа дошман армияларының һуҙымлылығы, ғәскәрҙәр биләмәгән йәки насар биләгән урындар булыуы. Был өҙөктәрҙе кавалерия дошмандың флангына сығыу һәм туның тылына әрән рейдтар үткәреү өсөн файҙалана. Ошо шарттарҙа кавалерия үҙенең хәрби үҙенсәлектәрен һәм мөмкинлектәрен тулыһынса тормошҡа ашыра ала— хәрәкәтсәнлек, һөжүмдәрҙең көтөлмәгәнлеге, ғәмәлдәрҙең тиҙлеге һәм тәүәккәлеге. Граждандар һуғышынан һуң Ҡыҙыл армияла кавалерия байтаҡ һанлы ғәскәрҙәр төрө булыуын дауам итә. 1920-се йылдарҙа ул стратегик (кавалерия дивизиялары һәм корпустары) һәм ғәскәри (уҡсылар берләшимәләренә ингән подразделениелар һәм частар) категорияларға бүленә.
Кавалерия частары һәм подразделениелары Бөйөк Ватан һуғышының тәүге осорондағы хәрби ғәмәлдәрҙә әүҙем ҡатнашалар. Мәҫәлән, Мәскәү өсөн алыштарҙа Л. М. Доватор командованиеһы аҫтындағы кавалерия корпусы үҙен батырҙарса күрһәтә. Шулай ҙа һуғыш барышында киләсәк яңы заманса ғәскәрҙәр көстәре артында икәне асыҡ күренә, шуға күрә кавалерия частарының күпселеге тарҡатыла. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, 1945 йылда, кавалерия ғәскәр төрө булараҡ ғәмәлдән сығарылды, тип әйтеп була.
Бронеавтомобиль танк ғәскәрҙәре
Автобронемашина танк ғәскәрҙәре танк частарынан һәм берләшмәләрҙән һәм бронеавтомобиль менән ҡоралланған частарҙан торған. Төп тактик берәмәге булып айырым танк батальоны тора. Ул танк роталарынан тора. Танк ротаһы тагк взводтары, танк взводында— 5 танкка тиклем. Бронемашина роталары взводтарҙан тор, взводта 3-5 бронемашина булған.
Танк бригадалары 1935 йылда Юғары командованиеның резервындағы айырым танк бригадалары булараҡ ойошторола башлай. 1940 йылда механизаяланған корпустар составына индерелгән танк дивизиялары булараҡ төҙөлә. Ә РККА һуғыш башында бик күп танктарын юғалта һәм СССР-ҙың оборога халыҡ комиссариаты танктарҙы бик аҙ күләмдә сығара, шуға күрә бронемашиналы ғәскәрҙәре ойоштороу структураһына һиҙелерлек коррективтар индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1941 йылдың 15 июлендә механизацияланған корпустар ғәмәлдән сығарыла башлай, был эш сентябрь башына тиклем бара. Танк дивизиялары армиялар командующийҙарына биреләләр, ә моторлашҡандары уҡсылар дивизияһы итеп үҙгәртелә. Ошо сәбәптәр арҡаһында 1941 йылдың сентябрендә төрлө штат һанлы (29 танктан 36-ға тиклем бер батальонда) айырым танк батальондары булдырыла. 1941 йылдың 1 декабренә РККА-ла 68 айырым танк батальондары була, улар уҡсылар дивизияларына ярҙам итер өсөн файҙаланалар. 1941 йылдың шарттарында бындай ойоштороу мәжбүри була. 1942 йылда корпус составына ингән танк бригадалары булдырыла. Артабан уның үҙ аллығы, удар һәи ут ҡеүәтлеген көсәйтеү маҡсатында танк батальондарының штат структураһы камиллаштырыла. 1943 йылдың ноябренән бригадала 3 танк батальоны була, моторлашҡан автоматчиктар батальоны, зенит пулемёт ротаһы һәм башҡа подразделениелар (барыһы 65 Т-34 танктары). Хәрби ҡаҙаныштары өсөн 68 танк бригадалары гвардия исемен алалар, 112-нә почетлы исемдәр бирелә,114 кеше ордендар менән наградлана. Танк бригадалары танк полктары тип үҙгәртелә. 1942—1954 йылдарҙа был ғәскәрҙәр бронетанклы һәм механизацияланған тип исемләнә башлай. 1954 йлдан улар бронетанк ғәскәрһәре тип исемләнә башлай; уларҙың составына танк һәм механизанизациянған частар инә.
Механизацияланған ғәскәрҙәр танк, моторлашҡан уҡсылар, артиллерия һәм башҡа частар һәм подразделениеларҙан торған. «М.в» төшөнсәһе төрлө армияларҙа 1930 йылдарҙың башында барлыҡҡа килде. 1929 йылда СССР-ҙа РККА-ның механизация һәм моторизация Үҙәк идаралығы булдырыла һәм беренсе тәжрибә механизацияланған прлк формалаша, аҙаҡтан ул бригадаға әүерелә. Бригадала 110 МС-1 танк һәм 27 орудие була һәм улар оператив-тактик файҙалыныу мәсьәләләрен тикшереү өсөн тәғәйенләнә. 1936 йылдың башына 4 механизацияланған корпус, 6 айырым бригада, шулай кавалерия поктарында 15 полк була. 1937 йылда РККА-ның механизация һәм моторизация Үҙәк идаралығы Ҡыҙыл армияның Автобронетанклы идаралығы тип исемләнә, ә 1942 йылдың декабрендә бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре командующийы Идаралығы булдырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы\\ осоронда бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре РККА-ның төп удар көсө була.
Хәрби — Һауа Көстәре
Совет Ҡораллы көстәрендә авиация 1918 йылда формалаша башлай. Авиация флоты округ идаралығына ингән айырым авиация отрядтарынан тора. 1918—1920 йылдарҙа улар үҙгәртеп ҡорола. Граждандар һуғышынан һуң фронттар ВВС-тары хәрби округтар составына күсерелә. 1924 йылда хәрби округтар ВВС авиация отрядтары бер төрлө авиация эскадрильяларына ҡушылалар (һәр береһендә 18 — 43 самолет), 20-се йылдарҙың авиация бригадаларына үҙгәртелә. 1938—1939 йылдарҙа хәрби округтар авмацияһы бригаданан полктарға һәм дивизия ойошторолоуына күсерелә. Төп тактик берәмәге булып авиация полкы (60 — 63 самолет) тора. РККА -ның авиацияһы техник яҡтан һәйбәт күрһәткестәргә эйә була: ҙур тиҙлек үҫештереү, дошман фронтын еңел үтеү, уның тылына тәрән инеү һәләтлеге. Ярҙам өсөн тәғәйенләнгән авиация артиллерия утына төҙәтмәләр индереү, һуғыш яланын күҙәтеү һәм элемтә булдырыу, тылға яралланғандарҙы һәм ауырыуҙарҙы алып сығыу (санитар авиацияһы), хәрби йөктәһе ашығыс рәүештә ташыу өсөн (транспорт авиация) файҙалана. Бынан тыш, авиация ғәскәрҙәрҙе, ҡоралдарҙы алыҫ араларға бер урындан икенсе урынға ташыу өсөн ҡуллана. Авиацияның төп берәмәге — авиация полкы (авиаполк). Авиация полкы — эскадрильяларға (авиаэскадрилья), авиаэскадрилья — звеноларға бүленә.
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы башына хәрби округтар авиацияһы айырым бомбардировка, истребитель, ҡатнаш (штурм) авиация дивизияларынан һәм айырым разведка авиация полктарынан тора. 1942 йылдың көҙөндә авиацияның бөтә төрҙәр авиаполктарҙың һәр береһендә 32 самолёт була, 1943 йылдың йәйендә штурм һәм истребитель авиацияһында самолеттарҙың һаны 40 самолетҡа тиклем арттырыла.
Инженер ғәскәрҙәре
Дивизияларҙа инженер батальондары ҡаралған була, уҡсылар бригадаларында — сапёр ротаһы. 1919 йылда махсус инженер частары булдырыла. Инженер ғәскәрҙәре менән Республиканың Ялан штабы янындағы (1918—1921 йылдарҙа — А. П. Шошин) инженерҙар инспекторы, фронттар, армиялар һәм дивизиялар инженерҙарының начальниктары етәкселек иткән. 1921 йылда ғәскәрҙәр етәкселеге Баш хәрби-инженер идаралығы ҡарамағында була. 1929 йылда штат буйынса инженер частары ғәскәрҙәрҙең бөтә төрҙәрендә булған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң 1941 йылдың октябрендә Инженер ғәскәрҙәренең начальник вазифаһы раҫлана. Һуғыш барышында инженер ғәскәрҙәре нығытмалар төҙөй, ҡамау һыҙыҡтарын булдыралар, миналар урынлаштыралар, ғәскәрҙәрҙең маневр үткәреүен тәьмин итәләр, дошмандың мина яландарында үткәлдәр эшләйҙәр, һыу тотҡарлыҡтарынан үткәрә, нығытмаларҙың, ҡалаларҙың штурмдарында ҡатнашалар һ. б.
Химик ғәскәрҙәр
1918 йылдың 13 ноябрендә Республика Реввоенсоветының 220 һанлы приказына ярашлы РККА-ның Химик службаһы булдырыла. была создана Химическая служба РККА.
1920-се йылдарҙың аҙағында бөтә уҡсылар һәм кавалерия дивизияларында һәм бригадаларында химик подразделениелары була. Бөйөк Ватан һуғышында химик ғәскәрҙәре составында техник бригадалары, химияға ҡаршы роталар, батальондар, бригадалар, огнеметлы батальондар һәм роталар, базалар, складтар һ. б. була. Хәрби ғәмәлдәр ваҡытында дошман яғынан химик ҡоралды ҡулланыуға ҡаршы әҙерлек күрһәтәләр, дошманды огнеметтар ярҙамында ҡыралар һәм ғәскәрҙәргә төтөн маскировкаһы менән ярҙам итәләр, даими рәүештә разведка үткәреп торалар.
Элемтә ғәскәрҙәре
РККА-ла беренсе элемтә подразделениелары 1918 йылда булдырыла. 1919 йылдың 20 октябрендә Элемтә ғәскәрҙәре үҙаллы махсус ғәскәрҙәр булараҡ ойошторола. 1941 йылда Элемтә ғәскәрҙәренең начальнигы вазифаһы индерелә.
Автомобиль ғәскәрҙәре
СССР-ҙың Ҡораллы көстәре тылы составында. Советских Ҡораллы көстәрендә Граждандар һуғышы осоронда барлыҡҡа киләләр. Бөйөк Ватан һуғышы башына подразделениелар һәм частарҙан торалар.
Тимер юлы ғәскәрҙәре
1926 йылда РККА-ның тимер юлдары Айырым корпусы хәрбиҙәре буласаҡ БАМ трассаһына топографик разведка башлайҙар.
КБФ 1-се Гвардия диңгеҙ артиллерия тимер юлы бригадаһы (101-се диңгеҙ артиллерия тимер юлы бригадаһынан үҙгәртеп ҡорола). «Гвардия» званиеһы 1944 йылдың 22 ғинуарында бирелә.
Юлдар ғәскәрҙәре
СССР-ҙың Ҡораллы көстәре тылы составында. Совет Ҡораллы көстәрендә Граждандар һуғышы осоронда барлыҡҡа килә. Бөйөк Ватан һуғышы башына подразделениелар һәм частарҙан торалар.
1943 йылдың уртаһында юлдар ғәскәрҙәрендә 294 айырым юл батальоны, 110 юл-комендант участкалары менән (ДКУ) 22 хәрби-автомобиль идаралығы (ВАД), 40 юл отрядтары (ДО) менән 7 хәрби-юл идаралығы (ВДУ), 194 егеүле транспорт роталары, ремонт базалары, күпер һәм юл ҡоралмаларын етештереү базалары, уҡыу-уҡытыу һәм башҡа учреждениелар.
Хеҙмәт армияһы
Хеҙмәт армияһы (Трудармия) — 1920—1922 йылдарҙағы Совет Рәсәйенең Ҡораллы көстәрендәге хәрби формированиелар (берләшмәләр), Граждандар һуғышы осоронда халыҡ хужалығын тергеҙеү өсөн ваҡытлыса файҙаланған көстәр. Хеҙмәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән һәм шул уҡ ваҡытта хәрби әҙерлеккә һәләтле булған һәр хеҙмәт армияһы ҡәҙимге уҡсылар берләшмәләренән, кавалерия, артиллерия һәм башҡа частарҙан торған. Барыһы 8 хеҙмәт армияһы булдырыла; улар хәрби-административ яҡтан Революцион — хәрби Советына буйһонған, ә хужалыҡ-хеҙмәт яҡтан — Оборона һәм хеҙмәт Советына. Хәрби-төҙөлөш частарҙың (отрядтарҙың) алдан килеүсеһе.
Званиелар
Башта Ҡыҙыл Армия офицерлыҡты күренеш булараҡ кире ҡаға, сөнки уны «батшалыҡтың ҡалдығы» тип һанай. «Офицер» һүҙе «командир» һүҙе менән алыштырыла. Погондар, хәрби званиелар юҡҡа сығарыла, улар урынына вазифаның исемдәре ҡуллана, мәҫәлән, «комдив» (дивизия командиры), йәки «комкор» (корпус командиры). 1924 йылдың 30 июнендә СССР РВС-ы РККА-ның 989 һанлы приказына ярашлы бөтә командирҙар составына «Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы командиры» исеме бирелә. Шулай уҡ «хеҙмәт категориялары» индерелә, К-1 (иң түбән) категориянан К-14 (юғары) категорияһына тиклем, улар командирҙарҙың тәжрибәһенә һәм квалификацияһына ҡарап бирелә. Вазифаһы билдәле булмаған командирға мөрәжәғәт иткән саҡта, вазифаға тәғәйенле категорияны әйтергә кәрәк булған, мәҫәлән, К — 9 өсөн «иптәш комполка». Айырыу билдәләре өсөн өсмөйөштәр ҡуллана (кесе комсостав өсөн К 1 һәм 2), квадраттар (урта комсоставы өсөн К — 3-6), тура дүртмөйөштәр (өлкән комсостав өсөн К 7 һәм 8) һәм ромбтар (юғары комсостав өсөн К — 10 һәм унан ашыу).Ғәскәрҙәр төрҙәре петлицалар төҫө менән айырылған.
Командирҙар составы
РККА командирҙарының байтаҡ өлөшө 1930-сы йылдарҙың башында офицер дәрәжәһен батша һәм аҡ армияла алған кешеләр. Совет хәрби учреждениеларында әҙерләүҙе үткән командирҙарҙы элекке армияның офицерҙарына алмаштырыу бик оҙаҡҡа һуҙыла. Я. Б, Гамарниктың докладной яҙыуына ярашлы (1931 йыл, май айы): командирҙар составында элекке офицерҙарҙың һаны 5195 кеше, шул иҫәптән ҡоро ер ғәскәрҙәрендә юғары командирҙар составында 770 кеше (67,6 %), Диңгеҙ көстәрендә- 51 кеше (53,4 %), Хәрби-һауа көстәрендә — 133 кеше (31, 1 %) тәшкил итә.
1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар
1937—1938 йылдарҙағы «ышанысһыҙ элементтарҙан» «Ҡыҙыл армияһының кадрҙарын таҙартыу» башлыса юғары чиндар араһында була. Таҙартыу Ҡыҙыл армияһын көсһөҙләндереүе — көсһөҙләндермәүе һаман да бәхәстәр тыуҙыра, сөнки таҙартыуҙың иң төп нөктәһендә РККА-ның һаны арта ғына: 1937 йылда Ҡыҙыл армияһы 1, 5 млн кеше тәшкил итә, ә Бөйөк Ватан һуғышы башында был һан өс тапҡырға ҙурыраҡ була. Репрессияға эләккән офицерҙарҙың бер өлөшө нацистик Германия һуғыш башлағандан һуң кире ҡайтарыла. Шул уҡ ваҡытта Ҡыҙыл армияһының «таҙартыуы» Гитлерға ышаныс өҫтәй. Яңы асылған мәғлүмәттәр буйынса 1937 йылда Ҡыҙыл Армияһында 114 300 офицер була, уларҙың 11 034 репрессияға дусар була һәм 1940 йылға тиклем аҡланмай. Әммә 1938 йылда Ҡыҙыл Армияһында 179 мең офицер иҫәпләнә һәм был һан 1937 йыл менән сағыштырғанда 56 % күберәк, уларҙың 6 742 репрессияланған һәм 1940 йылға тиклем аҡланмаған.
Ҡорал һәм хәрби техникаһы
Ҡыҙыл Армияһының үҫеше донъялағы хәрби техниканың дөйөм тенденцияларын сағылдыра. Уларҙың иҫәбенә танк ғәскәрҙәренең һәм хәрби — һауа көстәренең формалашыуы, пехотаның механизацияланыуы һәм уның мото уҡсылар ғәскәрҙәренә әүерелеүе, кавалерияның тарҡалыуы, ядро ҡоралының барлыҡҡа килеүе.
Кавалерия роле
Шулай уҡ ҡарағыҙ: 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы, Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы, Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы
Беренсе донъя һуғышы алдағы һуғыштарҙан үҙенең масштабы һәм характеры менән айырылып тора. Өҙлөкһөҙ күп километрлыҡ фронт һыҙығы һәм оҙайлы «окоп һуғышы» кавалерияның киң ҡулланыуына урын ҡалдырмай. Әммә Граждандар һуғышы үҙенең характеры буйынса Беренсе донъя һуғышынан ҡырҡа айырыла. Уның үҙенсәлектәре фронттарҙың үтә ныҡ һуҙылғанлығында һәм һыҙыҡтарҙың асыҡ булмауында, шуға күрә атлы ғәскәрҙәр бик киң ҡуллана. Шулай уҡ Граждандар һуғышының спецификаһына «тачанкаларҙың» хәрби ҡулланыуын индереп була (мәҫәлән, Н. И. Махно армияһында).
Һуғыш араһы осоронда ғәскәрҙәрҙең механизацияланыуы, автомобилдәр файҙаһына аттарҙан баш тартыу, танк ғәскәрҙәренең үҫешен хәстәрләү дөйөм тенденцияға әүерелә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, донълағы күпселек илдәр атлы ғәскәрҙәрҙән баш тартырға ашыҡмай. СССР-ҙа кавалерияны һаҡлау һәм артабанғы үҫеше файҙаһына Граждандар һуғышы осоронда үҫеп сыҡҡан ҡайһы бер полководецтар сығыш яһайҙар.
Шуға ҡарамаҫтан, кавалерияны бик әүҙем тарҡаталар, әгәр 1937 йылда армияла 32 дивизия булһа, 1941 йылға 13 кавалерия дивизияһы тәшкил итә. Һуғыш башында уларҙың һаны «еңел типтағы» 34 дивизияға тиклем еткерелә. Һуңғараҡ, 1943 йылда, кавалерия дивизиялары заманса атлы — механизациялы төркөмдәргә әүерелә. Кавалерияның тулыһынса тарҡатылыуы 1950-се йылдарға тура килә. АҠШ армияһы командованиеһы кавалерияның механизацияланыуы тураһында 1942 йылда бойороҡ сығара, Германияла кавалерия һуғыштың аҙағында уның тар-мар ителеүе менән ғәмәлдән сығарыла.
Бронепоездар
Бронепоездар Рәсәйҙә Граждандар һуғышына тиклем уҡ башҡа күп кенә һуғыштарҙа киң ҡуллана. Шулай ҙа Граждандар һуғышында күберәк ҡулланыла, сөнки фронттарҙың һыҙыҡтары асыҡ күренмәй һәм тимер юлдары ғәскәрҙәрҙе, боепрпастарҙы, икмәкте тиҙ арала урындан — урынға күсереү өсөн кәрәк була.
Бронепоездарҙың бер өлөшө батша армияһынан мираҫҡа ҡала, шул уҡ ваҡытта яңыларын төҙөү ҙә әүҙем бара. 1919 йылға тиклем «суррогат бронепоездар» ҡәҙимге пассажир вагондарынан, чертежһыҙ — ниһеҙ йыйыла. Граждандар һуғышы аҙағына Центроброндә 122 тулы ҡанлы бронепоезд була, 1928 йылға уларҙың һаны 34 тиклем кәмей.
Бронепоездарҙың киң хәрби ҡулланыуы уларҙың етешһеҙлеген дә күрһәтә, сөнки бронепоед үҙенең ҙурлығы арҡаһында артиллерия удары, һуңғараҡ — аиаудар өсөн дә ҡулайлы, тимер юлының төҙөклөгөнә лә ныҡ бәйле була. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда тимер юлы артиллерияһы ҡоралда ҡала. Яңы бронепоездар төҙөлә, ПВО тимер юлы батареялары йәйелдерелә. Танк ғәскәрҙәренең һәм хәрби авиацияның үҫеше бронепоездарҙың әһәмиәтен кәметә. 1958 йылдың 4 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы тимер юлы артиллерия системаларының эшләнеүе туҡтатыла.
Хәрби ритуалдар
Уларҙың тәғәйенләнеше — һуғышсан рухты яҡлау һәм йыш ҡына урта быуаттарға барып тоташҡан хәрби традицияларҙы иҫкә алыу.
Революцион Ҡыҙыл Байраҡ
Совет хөкүмәте тапшырған революцион Ҡыҙыл Байрағы Ҡыҙыл Армияһының һәр айырым строевой часта була. Революцион Ҡыҙыл Байраҡ частың эмблемаһы, Совет өкүмәтенең беренсе талабы буйынса хәҙмәтсәндәрҙең мәнфәғәттәрен һәм революция ҡаҙаныштарын яҡлау өсөн әҙер булған уның яугирҙарының эске ойошҡанлығын күрһәтә.
Революцион Ҡыҙыл Байраҡ часта була һәм хәрби — походтарҙа ла, тыныс тормошта ла уның менән юлдаш була. Байраҡ часҡа уның ғәмәлдә булған осорона бирелә. Айырым частарға тапшырылған Ҡыҙыл Байраҡ ордендары революцион ҡыҙыл Байраҡҡа беркетелә.
Ватанға айырата тоғролоғын иҫбат иткән һәм социалистик Ватан дошмандары менән алыштарҙа ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәткән ғәскәри частар һәм берләшмәләр «Почетлы революцион Ҡыҙыл Байрағы» менән наградлана. «Почетлы революцион Ҡыҙыл Байрағы» ғәскәри частың йәки берләшмәнең ҡаҙаныштары өсөн юғары революцион наградаһы булып һанала. Оно напоминает военнослужащим о горячей любви партиЛенина-Сталина и Советского правительства к Красной армии, об исключительных достижениях всего личного состава части. Байраҡ хәрби әҙерлектең темптарын һәм сифатын күтәреүгә өндәмә булып хәҙмәт итә һәм социалистик дәүләттең мәнфәғәттәрен яҡлауға даими әҙерлелеккә булышлыҡ итә.
Ҡыҙыл Армияһының һәр часы һәм берләшмәһе өсөн уның революцион Ҡыҙыл Байрағы изге һанала. Революцион Ҡыҙыл Байраҡты юғалтҡан осраҡта часть тарҡатыллыуға, ә ғәйеплеләр — судҡа дусар ителә. Революцион Ҡыҙыл Байрағын һаҡлау өсөн махсус пост ойошторола. Һәр хәрби байраҡ янынан үткән саҡта уға хәрби сәләмләү (честь) бирергә тейеш. Айырым тантаналы осраҡтарҙа ғәскәрҙәрҙә Революцион Ҡыҙыл Байрағын тантаналы индереү ритуалы үткәрелә. Байраҡ төркөмөнә иң лайыҡлы хәрбиҙәр генә индерелә.
Хәрби ант
Донъя армияларының барыһында ла хәрби хеҙмәткә яңы саҡырылыусылар өсөн ант итеү мотлаҡ. Ҡыҙыл Армияһында ғәҙәттә был ритуал призывтан һуң бер ай үткәс үткәрелә. Присягаға тиклем һалдатҡа ҡоралды ышанып бирергә ярамай; башҡа төрлө сикләүҙәр ҙә бар. Присяга көнөндә һалдат беренсе мәртәбә ҡорал ала; ул сафтан сыға, подразделениеһы командирына бара һәм строй алдында тантаналы ант бирә. Присяға традиция буйынса оло байрам һанала һәм Хәрби Байраҡты тантаналы индереүе менән оҙатыла.
Я клянусь добросовестно изучать военное дело, всемерно беречь военное имущество и до последнего дыхания быть преданным своему народу, своей советской Родине и рабоче-крестьянскому правительству.
Я всегда готов по приказу рабоче-крестьянского правительства выступить на защиту моей Родины — Союза Советских Социалистических Республик, и, как воин Рабоче-крестьянской Красной армии, я клянусь защищать её мужественно, умело, с достоинством и честью, не щадя своей крови и самой жизни для достижения полной победы над врагом.
Если же по злому умыслу я нарушу эту мою торжественную присягу, то пусть меня постигнет суровая кара советского закона, всеобщая ненависть и презрение трудящихся.
Дмитриевка ауыл Советы (Йылайыр районы)
Дмитриевка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Дмитриевка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Амёбалар
Амёбалар (Amoeba, αμοιβή — «үҙгәреү») — хәрәкәт иткәндә тән төҙөлөшөн үҙгәртә ала торған иң ябай төҙөлөшлө бер күҙәнәкле заттар. Amoebidae ғаиләһендәге микроскопик бер күҙәнәкле организмдар. Уларҙың даими формаһы юҡ, хәрәкәр иткәндә тән рәүеше үҙгәреп ялған аяҡтар барлыҡҡа килә һәм юғалала.
Ялған аяҡтар (псевдоподийҙар) − цитоплазма бүлтәймәләре ярҙамында хәрәкәтләнеп аҙыҡ эләктереүсе, тән формаһы тотороҡло булмаған бер күҙәнәкле организмнарны берләштерә. Псевдоподийҙарҙың формаһы, ҙурлығы, үрсеү ысулы амёбуларҙың мөһим билдәһе булып тора. Кәүҙә ҙурлыгы 15 -тән 700 мкм -ға ҡәҙәр. Бактерияләр, ваҡ һыу үҫемлектәре, иң ябай организмдар менән туҡланалар. Нигеҙҙә енесһеҙ юл, йәғни 2 өлешкә бүленеп үрсей. Тиҫкәре шарттарҙа тышҡы мөхиттә йәшәргә һәләтле стадиялар − цисталар барлыҡҡа килтерәләр. Тамыраяҡтар аҫ синыфының ҡайһы бер ирекле тереклек итеүсе төрҙәре (ҡабырсаҡлы амёбалар) ҡаты кабырсыҡтар бүлеп сығаралар йәки, ҡом бөртөктәрен беркетеп, үҙҙәренең шәрә цитоплазмалары тирәләй һаҡлағыс ҡатлам хасил итәләр. Һәр ерҙә киң таралған: һыуҙа (А.протей), яр буйындаға ҡомда (ҡабырсаҡлы амёбалар − арцеллалар һәм дифлюгиялар). Шулай уҡ паразит амёбалар ҙа осорай. Кеше һәм хайуан организмындағы паразит амёбалар етди ауырыуҙар (амёба дизентерияһы һәм амёба менингоэнцефалиты) китереп сығарарға мөмкин.
Морат II
Морат II (İkinci MuratМурад II; 1404 йылдың июне — 1451 йылдың 3 феврале) — 1421—1444 һәм 1446—1451 йылдарҙа идара иткән Ғосман империяһы солтаны. Ғосман солтаны Мәхмәт I улы, фаразланыуынса,әсәһе бейлек батшаһы Дулкадир ҡыҙы Әминә ҡатын. Морат Балҡан ярымутрауында ғосмандарҙың йоғонтоһон ярайһы уҡ киңәйтә, Анатолияла власты нығыта һәм империяға 1402 йылда Ангор һуғышында Аҡһаҡ Тимерҙән бик ауыр еңелгәндән һуң аяҡҡа баҫырға ярҙам итә.
Биографияһы
Ғосмандар нәҫеленән 6-сы хаким. Идара итеүенең башында уға тәхеткә Мостафа исемле ике дәғүәсе менән эш итергә тура килә — Ялған Мостафа үҙен барлыҡ Румелияны буйһондорған Баязит I улы тип таныта, икенсеһе Кесе Мостафа исемле була. Уларға Византия һәм Венеция ярҙам итә.
1422 йылда Бурса ҡалаһы янындағы хәл иткес алыш ваҡытында дошманын еңә, әсирлеккә алып хөкөм итә һәм язалай. Морат II Йәмғиәт власты ҡулына алып, Анатолия менән Румелияны берләштерә һәм Ғосман империяһының хакимлығын 1402 йылдағы сиктәрендә араһында хакимлыҡ итеүен тергеҙгән.
1422-26 йылдарҙа Азияның бойондороҡһоҙ бейлектәре — Айдын, Мәнтәш, Гермиян, Са­ру­хан, Хәмитте үҙенә буйһондорған.
1430 йылда Фес­са­ло­ни­ки ҡалаһын ала. 1441-42 йылдарҙа Тран­силь­ва­ния воеводаһы Янош Хунь­я­диҙан еңелә, 1444 йылда Венгрия менән Ғосман империяһы өсөн файҙаһыҙ солох төҙөй һәм үҙенең эштәрен 12 йәшлек кенә улы Мәхмәт Икенсегә тапшыра, һәм властан ситләшә.
Әммә 1444 йылдың ноябрендә уға яңынан Ғосман ғәскәре башына торорға тура килә, сөнки империя сиктәрен боҙоп, Варна янына Венгрия ғәскәре килеп инә. Морат II уларҙы тар-мар итә.
1447 йылда Морат II Ғосман империяһына Ко­ринфты ҡуша һәм Пе­ло­пон­несты бөлгөнлөккә төшөрә.
1448 йылда Косово Яланында Хунь­я­ди етәкселегендәге тәре йөрөтөүселәрҙе тар-мар итә. Көсөргәнешле өс көнлөк алыш Мораттың тулы еңеүе менән тамамлана һәм Балҡан ярымутрауы халыҡтары яҙмышты хәл ителә — улар бер нисә быуатҡа төрөктәр хакимлығы аҫтында ҡала.
1449 һәм 1450 йылдарҙа Морат Албанияға ҡаршы ҙур уңыштарға өлгәшмәгән ике поход ойоштора 1450—1451 йылдарҙың ҡышында Морат ауырып китә һәм 1451 йылдың 3 февралендә Әдирнәлә вафат була.
Замандаштарының иҫтәлектәре буйынса, ул бик эшлекле, ғәйрәтле һәм ғәҙел хаким булған.
Ул күп һанлы мәсеттәр, дауаханалар, мәҙрәсәләр һәм башҡа социаль учреждениелар төҙөүгә көс һала, башлыса был эштәр менән Бурсала һәм Әдирнәлә шөғөлләнә.
Фәтихов
Фәтихов — фамилия.
Леменьга
Леменьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пуя йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мордвалар
Мордвалар (моҡш. мокшет, әрз. эрзят) — Мордовия Республикаһының төп халҡы. Рәсәйҙә 800 мең кеше, шул иҫәптән Мордовияла 333 мең кеше, Башҡортостанда 20 мең кеше.
Айырыу
Мордвалар (эрзәләр һәм муҡшылар) Мордовияның төп халҡы. Дөйөм иҫәбе 800 мең кеше, шул иҫәптән Мордовияла — 333 112 (әрҙәләр һәм мокшалар) кеше. Күп һанлы мордвалар төркөмдәре Рәсәй Федерацияһында: Һамар өлкәһендә 65 447 кеше (2010 й.), Пенза өлкәһендә 54 703 (2010 й.), Ырымбур өлкәһендә 38 682 кеше (2010 й.), Ульяновск өлкәһендә 38 977 (2010 й.), Түбәнге Новгород өлкәһендә 19 138 кеше (2010 й.), Мәскәү өлкәһендә 18 678 (2010 й.) һәм Мәскәү 17 095 (2010 й.). Шулай уҡ мордвалар төркөмдәре Башҡортостанда 20 300 кеше (2010 й.), Татарстанда 19 156 кеше (2010 й.), Украинала 9 331 кеше (2001 й.), Ҡаҙағстанда 8 013 кеше (2009 й.), Үзбәкстанда 5 000 кеше, Ҡырғыҙстанда 1 513 кеше), Беларусьтә 877 кеше (2009 й.), Эстонияла 562 (2000 й.), һәм Латвияла 392 кеше (2011 й.) илдәрендә бар.