cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кабурчак (Кондома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туңғатар ауыл Советы (Учалы районы)
Туңғатар ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Комсомольск ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Алисов Михаил Иванович
Алисов Михаил Иванович (30 май 1830 йыл, Панки ауылы, Курск губернаһы  — 1898, Ҡырым) — полиграфия өлкәһендә уйлап табыусы, йыйыу-яҙыу машинаһын һәм гектографты булдырыусы.
Биографияһы
Тыуған 30 майҙа 1830 йылда курск губернаһы Старооскольский өйәҙенең Панки ауылында дворян ғаиләһендә тыуған.
Артабанғы йылдарҙа уйлап сығарыу менән шөғөлләнә, 1869 йылда күбәйтеүсе (множительный) аппараттың конструкцияһын (гектограф) төҙөй, уны «Полиграфия» тип атай. Аппарат бик ябай була һәм урыҫ революционерҙары унда прокламацияларын күбәйтеп сығара.
1870 йылда ул «Скоропечатник» тип аталған тәүге Рәсәй йыйыу (наборный) машинаһын уйлап сығара. Беренсе тапҡыр был машина 1873 йылда Венала, Бөтә донъя күргәҙмәһендә күрһәтелә, әммә бары тик 1876 йылда ғына Рәсәйҙә уйлап табыу патентын ала. Артабанғы Бөтә донъя күргәҙмәләрендә АҠШ (Филадельфия, 1876) һәм Францияла (Париж, 1878) «Скоропечатник» донъя полиграфсыларының иң яҡшы баһаһын ала һәм миҙалға лайыҡ була. Алисовҡа Рус император техник йәмғиәте лә уйлап табыуы өсөн миҙал бирә. Шулай уҡ Михаил Иванович 1879 йылда текстарҙы, һүрәттәрҙе, һыҙмаларҙы махсус ҡара һәм ҡағыҙҙар ярҙамында күбәйтеүсе полиграфия тип аталған ҡулланмаға Рәсәйҙә патент ала.
Күбәйтеүсе (множительный) «Полиграфия» аппаратының 1870 йылда уҡ һүрәтләнеше яҙылған брошюра цензураны үтә һәм 20 000 дана тираж менән баҫылып сыға, уларҙы 1878 йылда Париж тамашасыларына Алисов үҙе тарата; 1879 йылда немец эшҡыуарҙары Квайсер һәм Гусак немец Алисовтың уйлап табыуын үҙ исемдәре менән атап патент ала
Хәтер
Башлығы урындағы үҙидара ҡарамағына ҡала. Губкин һәм районы Губкинский районының урындағы үҙидара башлығы А. А. Кретовтың 28.12.2001 ҡарарына ярашлы Алисов исеме Раевский урамынан Теплый Колодезь ауылына табан йүнәлештәге урамға бирелә.
Безымянка (Мочегай ҡушылдығы)
Безымянка  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мочегай йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Муллаҡай
Яңы Муллаҡай (Новомуллакаево) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 483 кеше. Почта индексы — 452378, ОКАТО коды — 80234856001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каз (Кондома ҡушылдығы)
Каз  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Ишембай нефть эшкәртеү заводы
Ишембай нефть эшкәртеү заводы (Ишембай НПЗ-һы, ИНПЗ) — Ишембай ҡалаһында урынлашҡан нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиеһы. Башҡортостанда нефть эшкәртеүҙе беренсе булып юлға һалыусы, СССР-ҙың Көнсығышында тәүге нефть эшкәртеү предприятиеһы.
Адресы: Рәсәй, 453203, Башҡортостан Республикаһы, Ишембай ҡалаһы, Һул яҡ Яр урамы.
Каз (Кондома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишембай нефть эшкәртеү заводы
Тарихы
Ишембай нефть эшкәртеү заводы ветераны Ф. А. Кулбаев ул йылдарҙы түбәндәгесә хәтерләй: «Биш тонналы һыйымды тышынан кирбес менән ҡоршаныҡ һәм һылап ҡуйҙыҡ. Спираль формаһында уралған һыуытҡыс торбаларҙы Ҡаракүл төбөнә төшөрҙөк. Һыйым аҫтына форсункаларҙы килтереп ҡуйҙыҡ та факелдарҙы тоҡандырҙыҡ. Бына шулай итеп техник белеме булмаған, әпәй-тоҙлоҡ ҡына уҡый-яҙа белгән кешеләр нефть ҡыуҙыра башланы. Ф. А. Похлебаев тәүлектәр буйына был ҡоролма янынан китмәне, сөнки беҙ хатта задвижка штурвалын ҡайһы яҡҡа борорға кәрәклекте лә белмәй инек». Тәүге көндәрҙә ҡоролма 750 литр бензин бирә, ә 1933 йылдың икенсе яртыһынан — тәүлегенә 15 тоннаға яҡын бензин. Әлбиттә, бик түбән октанлы һәм көкөртө үтә күп булған, сифаты менән «маҡтана алмаған» бензин була ул. Заводта торбалы нефть ҡыуҙырыу ҡоролмаһы, таҙартыу ҡоролмалары, һыу менән тәьмин итеүсе һәм тауар хужалығы, ҡаҙан цехы, лаборатория, ремонт цехы була. Бында бензин һәм мазут етештерелә.
1934 йылдың 1 октябрендә СССР-ҙың Ауыр сәнәғәт министрлығының "Главнефт"енең 350-се Күрһәтмәһендә «Востокнефть» тресына түбәндәге эш ҡушыла: «…кисекмәҫтән Ишембайҙа нефттән бензин алыу ҡоролмаһын урынлаштырыуҙы башларға». "Нефтепроект"тан килгән проектлаусылар Монаков менән Смуров талап ителгән әҙерлек эштәрен үтәп ҡуя. Ә 1935 йылдың 31 майында проект әҙер була, һәм ҙур завод төҙөүҙе күҙҙә тотҡан «Главнефть» уны раҫлай. Төҙөлөшкә Иван Иванович Новиков етәкселек итә, артабан ул директоры булып китә. Яңы завод төҙөлөшөнә бөтә илдән белгестәр, төҙөүселәр, квалификациялы эшселәр ағыла. Бер йылдан завод төҙөлөп бөтә, яңы завод өсөн ҡорамалдарҙы илдең бик күп предприятиелары етештерә: колоннаны һәм йылылыҡ алмаштырғыстарҙы Подольск ҡалаһы заводы, ҡаҙандарҙы — «Ленкузница», насостарҙы «Красный молот», моторҙарҙы «Электросила», торбаларҙы — Таганрог һәм Днепропетровск заводтары.
1935 йылдың август аҙаҡтарына завод Перегонный ҡасабаһында төҙөлөп бөтә, 31 августа нефттең тәүге ағымы килә башлай. 1936 йылдың 17 октябрендә завод проект ҡеүәтенә сыға, 23 ноябрҙә Советтарҙың VIII съезына бүләк сифатында Ишембай бензины ҡойолған 18 цистернанан торған состав Мәскәүгә килә, 20 декабрҙә Ишембай нефть ҡыуҙыртыу заводын (433-сө һанлы завод) дәүләт комиссияһы ҡабул итә.
1939 йылда Ағиҙелдең һул яҡ ярында газолин заводы төҙөлөшө башлана. 1941 йылдың 31 июлендә СССР Совнаркомы Ишембай ҡалаһында лампалар өсөн ҡором етештереү заводын төҙөргә ҡарар итә. Бөйөк Ватан Һуғышы йылдарында «Нефтегаз-8» заводтары төҙөлә — Грозный ҡалаһынан 1942 йылда эвакуацияланған "Грознефтекомбинат"тың 1-се май-абсорбент газолин заводы (завод № 89, ПЯ 19, 411-се һанлы Дәүләт Союз заводы), шулай уҡ пиролиз и көкөрт заводтары, аҙаҡ улар бер нисә ҡеүәтле тресҡа нигеҙ булып тора. Һуғыш йылдарында был предприятиелар фронт өсөн продукция бирә башлай. Газ бензины, газ көкөртө, пропан һәм башҡа продукция сығарыла. Танкыларҙың аккумуляторҙарын заправкалау өсөн фильмургин тик Ишембайҙа ғына етештерелгән була.
1947—1948 йылдарҙа Ишембай нефть эшкәртеү предприятиелары — газолин, нефть ҡыуҙырыу, пиролиз, көкөрт заводтары һәм тауар-нефть үткәреү контораһы берҙәм комплексҡа берләштерелеп, Ишембай нефть эшкәртеү заводына әйләнә. Уларҙың тәүгеһе — 433-сө һанлы Дәүләт Союз заводы — 1936 йылдан 1948 йылға тиклем үҙаллы эшләй. 1947 йылдың 1 ғинуарында 411-се Дәләт Союз заводы газолин заводы менән берләшә, аҙаҡ 411-се һәм 433-сө Союз заводтары бергә ҡушыла.
Ишембай нефть эшкәртеү заводы артабағы йылдарҙа техник яҡтан ҡайтанан ҡоралландырыла. Предприятие, техниканы һәм продукция сығарыу технологияһын камиллаштырып, фәнни-тикшеренеү ойошмалары менән хеҙмәттәшлек итә. 1953 йылдан термик крекингтың һәм этил ҡушыу станцияһының ҡатнаш ҡоролмаһын сафҡа индереү башлана. 1-се һәм 2-се электр ярҙамында тоҙҙан таҙартыу ҡоролмалары, шулай уҡ продукцияның сифатын яҡшыртыусы башҡа объекттар ошо уҡ ваҡытта файҙаланыуға тапшырыла.
1980-се йылдар башында СССР Миннефтехимпромының 1973 йылдың 4 ғинуарындағы «Ишембай НПЗ-һы территорияһында катализаторҙар етештереү буйынса комплекс төҙөү тураһындағы» бойороғо нигеҙендә катализаторҙар производствоһын ҡороу эше башлана, был, әлбиттә, заводты икенсе профиль производствоһына күсереүҙе күҙаллай. Ишембай НПЗ-һы ҡеүәттәре әкренләп һүтелә, Перегонный ҡасабаһындағы 2-се һанлы цех бөтөрөлә. 1985 йылда цеолиттар етештереү производствоһының беренсе сираты сафҡа индерелә, ә 1989 йыл аҙағына нефть эшкәртеү бөтөнләй туҡтатыла. Ишембай нефть эшкәртеү заводы үҙенең эшмәкәрлеген бөтөнләй туҡтата, Ишембай махсуслаштырылған химик катализаторҙар заводына (ИСХЗК) әйләнә.
Федераль Дәүләт-унитар предприятиеһынан Дәүләт-унитар предприятиеһына һәм Асыҡ акционер йәмғиәтенә тиклемге юлды үтеп һәм милек формаһын күп тапҡырҙар алмаштырып, 2005 йылда Ишембай махсуслашҡан химик катализаторҙар заводы банкрот тип таныла, һөҙөмтәлә 65 га территорияны «Агидель-нефтепродуктсервис» ЯСЙ-һы һатып ала һәм артабан яҡын киләсәктә Ишембай ҡалаһында нефть эшкәртеүҙе ҡайтанан терегеҙеүҙе планлаштыра. .
ИНПЗ директорҙары
Беренсе директор — 1936 год.
Ҡаланы үҫтереүгә индергән өлөшө
Ишембай НПЗ-һы Ишембай ҡалаһын үҫтереүгә тос өлөш индерә. Предприятие С. М. Киров исемендәге Мәҙәниәт һарайы, «Чайка» санаторий-профилакторийы, «Йондоҙсоҡ» балалар лагеры, балалар баҡсалары, меңәрләгән квадрат метр торлаҡ һәм башҡа объекттар төҙөй.
Волковыск
Волковыск (Ваўкавыск, Wołkowysk) — Белоруссияның Гроднен өлкәһендәге ҡала. Ул Гроднен өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Россь йылғаһы буйында урынлашҡан. Волковысский районының административ үҙәге.
Тарих
Көнсығыш Европалағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе булып тора Волковыск; ул Х быуатта барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә, әммә мәғлүмәттәрҙең аҙлығы арҡаһында ҡалаға ҡасан нигеҙ һалынғанлығын белеп булмай. Археологик ҡаҙыныуҙар боронғо славяндар ултырағы бында Х быуат аҙағында уҡ булғанлыҡты иҫбатлай.
Иртә Урта быуат
Оҙайлы дәүер дауамында ҡала беренсе тапҡыр 1252 йылда Ипатьевский йылъяҙмаһында телгә алына, унда галич-волынский кенәзе Даниил һәм уның ағаһы Василька Романовичтарҙың Миндовганың литва ерҙәрен тартып алыуы тураһында яҙылған. Хәҙер раҫланыу буйынса ҡала «завет Туровской епископи заветъ блаженного Владимира» ҡулъяҙма патеригында 1005 йылда[сығанаҡ?<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">] телгә алына.
Урта быуаттарҙа Волковыск ҡала-ҡәлғә булған, ул балттар менән славяндар йәшәгән ерҙәр сигендә торған. Хәҙерге Волковысский районы территорияларында дреговичтар һәм ятвягтарҙың ҡәбиләләре йәшәгән.
Бөйөк Литва кенәзлеге
ХII быуатта ҡала Литва кенәзлегенең үҙәге була. ХIII быуатта тулыһынса Бөйөк Литва кенәзлеге составына инә.
1258 йылда Галич кенәзе Даниил Романович ғәскәрҙәре ҡаланы баҫып ала.
1277 йылда рус кенәздәре Мстислав Данилович, Владимир Василькович һәм Юрий Львовичтарҙың ғәскәрҙәре литва кенәздәренә ҡаршы поход яһаған саҡта төнгөлөккә Волковыскийҙа туҡтап ҡуна. Һуңғы тапҡыр йылъяҙмаларҙа Волковыск 1289 йылда телгә алына. Унда литва кенәздәре Будикид һәм Будивид Волковыскийҙы кенәз Мстислав Даниловичҡа тапшырыуы тураһында яҙыла.
16.03.1410 йылда ҡаланы тевтон ордены рыцарҙары Ульрих фон Юнгинген етәкселегендә баҫып ала. Волковыскийҙең хоругваһы 1410 йылда Грюнвальд һуғышында ҡатнаша. 1430 йылда кенәз Витовт Вволковыскийҙа Изге Николай костелын төҙөй.
1503 йылда ҡала Магдебург хоҡуғына эйә була. 1507-1795 йылдарҙа Волковыск Новогрудский воеводствоһы составына инә. 1513 йылда Волковыск ҡалаһында 9 урам була. 1536 йылдан алып Пречистенский сиркәүе телгә алына, 1598 йылда иезуиттар кляшторына нигеҙ һалына. Волковыскийҙың сенаторҙар һәм Бөйөк Литва кенәзлеге (ВКЛ) илселәре съездарының урыны булып та торған ваҡыты була.
Речь Посполитая
XVI быуатта Речь Посполитая составына инә. XVII быуаттың башында билдәле шағиры тәшкил Пашкевич Казимир Ян старосталыҡ инвентарын иҫәпкә ала (ул Бөйөк Литва ҡаҙналығында эшләгәнлеге менән билдәле). Быуат уртаһы «Кровавый потоп» исеме аҫтында аталып йөрөтөлгән. 1654 йылда берләшкән Литва-Польша ғәскәрҙәре швед ғәскәрҙәре менән алыша, Волковыск ҡалаһына Карл Х шведтары баҫып инә. 1654—1667 йылдарҙа Рәсәй Речь Посполитая менән һуғышҡанда ҡала ике тапҡыр рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынаһәм ныҡ емерелә. ҡаланың административ үҙәге булып Волковыя йылғаһы буйындағы замок тора. xviii быуат аҙағында ҡалала 362 йорт иҫәпләнә, унда 2127 кеше йәшәй.
1736 йылда Линовский аҡсаһына иезуиттар миссияһы төҙөлә. 1747 йылда иезуиттар мәктәбе асыла. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Волковыскийҙа пиарҙарҙың һәм мариовитоктарҙың монастыры эшләй. 1794 йылда, Т.Костюшка ихтилалы ваҡытында. ҡала ихтилал күтәреүселәр ҡулында тора.
Рәсәй империяһы
Речь Посполитаяның өс тапҡыр (1772, 1793, 1795) бүленеүе арҡаһында хәҙерге Белоруссия ерҙәре Рәсәй империяһы составына инә. 1812 йылда Волковыск ҡалаһында 2-се көнбайыш армияһының (П И. Багратион командалығы аҫтында (хәҙерге ваҡытта был йортта П. И. Багратион музейы) штаб-фатиры урынлашҡан. Был һуғыш ваҡытында Волковыск француздар оккупацияһын аэләгә һәм ныҡ емерелә.
1885 йылда Волковыск аша Барановичи — Белосток тимер юлы үтә, уның буйынса йылына 26 миллион бот йөк ташыла. Был сәнәғәт үҫешен стимуллаштыра, 1891 йылда ҡалала 19 сәнәғәт предприятиелары һәм фабрикалары эшләй. 1897 йылда ҡала халҡы 10 323 кеше тәшкил итә. Был XIX быуаттың иң ҙур ҡала һәм тимер юл станцияһы була. 22 предприятие иҫәпләнә. 1905—1907 йылдарҙағы революцияла Волковыскийҙа һәм уның тирә-йүнендә эшселәрҙең сығыштары, ауыл халыҡтарының забастовкалары, армияға яңы алынған һалдаттарҙың тулҡынланыуы була.
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ҡалала Төньяҡ-көнбайыш фронттың баш командующийының штабы тора. 1915 йылда немец ғәскәрҙәре ҡаланы оккупацияға ала.
БССР
1919 йылдың 1 ғинуарында КП(б)Б съезының резолюцияһына ярашлы Волковыск Белорус ССР-ы составына инә.
Польша составында
1919 йылдың февралендә ҡаланы поляк ғәскәрҙәре баҫып ала, ләкин шул уҡ йылдың июлендә Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре уларҙы ҡыуып сығара. 1920 йылдың сентябрендә ҡаланы тағы ла поляк ғәскәре оккупациялай. 1921 йылғы Рим тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса ҡала Польша составына инә һәм Белосток поветының үҙәге булып тора. Ҡалала ҡорос ҡойоу заводы, ике ағас бысыу һәм ике кирбес заводтары эшләй. Ҡала янында цемент заводы төҙөлә. 1939 йылда Волковыск Белоруссия ССР-ы составына инә һәм 1940 йылда район үҙәге булып китә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыштың тәүге көнөндә үк районда дошмандарға ҡаршы аяуһыҙ көрәш башланып китә. 28.06.1941 йылда ҡала немец-фашист илбаҫарҙарының оккупацияһына эләгә. Ҡалала концентрацион лагерь һәм гетто төҙөлә, 20 000 артыҡ кеше унда һәләк була, геттола 10 000-дән ашыу йәһүд үлтерелә.1942 йылдың февраленән башлап ҡалала район антифашист ойошмаһы эшләй башлай. ''«В 1942 году в урочище Пороховня расстреляны 4146 евреев, жителей Волковыска. 7 июля 1943 года полностью сожжена деревня Шауличи с её 366 жителями. По обобщенным данным за годы оккупации в Волковысском районе расстреляно 9664 человека, повешено 4. В это же время на фронтах Великой Отечественной войны погиб 1101 житель района»''.
1944 йылдың 14 июлендә ҡала 2-се белорус фронты тарафынан Белосток операцияһында немецтарҙан азат ителә, фронттың 11 хәрби частына «Волковысский» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Волковыск ерҙәре немец оккупацияһы тарафынан ныҡ зыян күрә. Районда 9664 кеше атып үлтерелә, аҫыла — 4. Шул уҡ ваҡытта район халҡының 1101 кешеһе Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һәләк була.
Халыҡ
1897 йылғы Беренсе бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ҡаланың халҡы 10 323 кеше тәшкил иткән була (5982 ҡатын-ҡыҙҙар һәм 4341 ир-егеттәр), шуларҙың 5528 йәһүдтәр, 2716 православие һәм 1943 рим-католик диненә ҡарай.
Халыҡ һаны 2013 йылда 43,9 мең кеше тәшкил итә.
Иҡтисад
Волковысский районында 29 сәнәғәт предприятиелары эшләй, улар араһында 8 — дәүләт милкенә ҡараған, 4 акционерҙар йәмғиәте, бер кооператив предприятие, 12 бәләкәй һәм урта бизнес предприятиелары бар. Волковысский районында иң ҙур предприятие булып ААЙ «Красносельскстройматериал», ААЙ «Волковысский комбинаты» ААЙ «Беллакт», ААЙ «ВолМет» тора. Уларҙың продукцияһы Белоруссияла ғына түгел, унан ситтә лә ныҡ билдәле.
Волковысский районында 5 ауыл хужалығы кооперативы, төрлө милекккә ҡараған 8 унитар предприятие, ҡошсолоҡ фабрикаһы, 66 886 гектар ер бар.
Төҙөлөш тармағы 15 ойошманан тора.
Ҡалала холоҡ төҙәтеү колонияһы № 11 (ир-ат, ҡаты режимда) бар.
Транспорт
Волковыск-Ҡала һәм Волковыск-Үҙәк тимер юл станциялары Волковыскийҙың транспорт системаһын үҙ эсенә алған, унда локомотив депоһы, « БелЖД Барановичи бүлексәһенең» юл дистанцияһы, автовокзал, «автобус паркы № 4» бар.
Мәҙәниәт һәм белем алыу
Районда тимер юлсыларҙың Мәҙәниәт йорто, Район мәҙәниәт йорто, район методик үҙәге, П. И. Багратион исемендәге хәрби-тарихи музей, һөнәрселек үҙәге, сәнғәт мәктәбе, биш китапхана учреждениеһы, «Йәшлек» кинотеатры, 7 урта белем биреүсе мәктәп ), 2 гимназия, аграр һәм педагогия колледждары бар.
2005 йылда «Волковыск ҡалаһына — 1000 йыл» тулыу байрамы үткәрелә.
Спорт
Ҡалала 2 махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы мәктәбе, профсоюздарҙың 2 балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, физкультура-һауыҡтырыу комплекстары эшләй.
Ҡалала шулай уҡ мотокросс трассаһы бар, унда Беларусь Республикаһының асыҡ чемпионаттары үткәрелә.
Символикаһы
Волковыск ҡалаһының гербы һәм флагы Волковысский район башҡарма комитеты тарафынан № 225 ҡарары буйынса 2001 йылдың 12 апрелендә раҫланған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Алисов Пётр Федосеевич
Алисов Пётр Федосеевич (17 август 1846 йыл — 1928 йыл) — публицист, шағир.
Биографияһы
Алисов Петр Федосеевич 1846 йылдың 5 (17) авгусында Курск губернаһы (хәҙер Белгород өлкәһе) Старооскольский өйәҙенең Петровское ауылында тыуған. Башҡа мәғлүмәт буйынса, уның тыуған урыны — шул уҡ губернаның Цыгановка ауылы. Уның ғаиләһе боронғо дворян Алисов ырыуына ҡарай, һәм ул декабрист Владимир Раевскийҙың яҡын ғына туғаны. Воронеж кадет корпусына тәрбиәләнә, ләкин уны тамамлай алмай. «1800-1917 йылдарҙағы рус яҙыусыһы» биографик һүҙлек мәғлүмәттәре буйынса ул кадет корпусына 1857 йылда уҡырға инә һәм 1862 йылға тиклем уҡый, әммә Алисов үҙ әҫәрҙәренең береһендә уҡырға инеү датаһы тип 1859 йылды күрһәтә. Кадет корпусында Алисов тәүге тапҡыр Спиноза, Кант, Шлегель, Шеллинг, Гегель эштәре менән таныша, тик уларҙа «бер һүҙҙе лә аңлай алмай». Алисов кадеттарға Харьковтан студенттар ебәргән китаптар тип Бюхнерҙың «Сила и Материя», Фейербахтың «Сущность христианства», Ренандың «Жизнь Иисуса» текстарын һанай. Ғөмүмән, кадет корпусы тураһында Алисов иң йәмһеҙ хәтирәләр ҡалдыра. Уның һүҙҙәре буйынса, уның бер ағаһы аҙ ғына ғәйебе өсөн карцерға ябыла һәм унда ҡыҙылсанан үлә. Бынан тыш, корпуста кадеттарҙы ҡаты язалау практикаһы, шул иҫәптән, туҡмау ҡулланыла.
Сәйәси ҡараштары һәм ижады
Петр Алисов шиғырҙары буйынса дөйөм фекер итеп уларҙың юғары кимәлдә булмауы һәм шунлыҡтан художестволы ҡиммәттәре юҡлығы билдәләнә. Шуға ҡарамаҫтан, шиғырҙары замандаштарының иғтибарын йәлеп итә, мәҫәлән, «Сатана» тигән атеистик поэмаһы". Мәҡәләләренә килгәндә, уларҙың «Народная воля» партияһы рухында яҙылуы билдәле һәм ике өлөшкә тарҡала. 1878 йылда ул сәйәси көрәшһеҙ генә тыныс юл менән һәм аҡрынлап социалистик идеяларҙы пропагандалау яҡлы була . Әммә Вера Засуличтың батшаға һөжүменән һуң унда радикаль ҡараштар барлыҡҡа килә, был турала уның 1893 йылда сыҡҡан «Террор» брошюраһы һөйләй . Плеханов, уның брошюраларын тиҙҙән хатта ханымдар ҙа уҡымаясаҡ, тип көлә. Публицистика алисов йоғонто яһаған йоғонтоһо Варфоломей Зайцев, уның менән приятельствовать. Дөйөм алғанда, эмиграциялағы иң радикаль идеологтарҙың береһе булған Алисов тажлы шәхестәрҙе физик юҡ итергә кәрәклеге тураһында әйткән..
Ибраһим Мерәҫов
Ибраһим Мерәҫов (? — 1788 йыл) — Өршәк-Мең улусы старшинаһы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.
Биографияһы
Ибраһим Мерәҫов сығышы менән Нуғай даруғаһы Өршәк-Мең улусы Мерәҫ ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Иҫке Мерәҫ ауылы) башҡорттарынан. 1750-се йылдарҙың уртаһынан 1788 йылға тиклем Өршәк-Мең улусы старшинаһы булып тора, Ибраһимовтар нәҫелен башлап ебәреүсе. Атаһы шул уҡ улустың билдәле старшинаһы — Мерәҫ Юлымбәтов.
Е. И. Пугачёв етәкселегендәге ихтилалға 1773 йылдың декабрендә ҡушыла. Өфө ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. 1773 йылдың 24 ноябрендә Өфөлә Чесноковка крәҫтиәндәренең баш күтәреүселәрҙе саналарына 4 йөк бешкән икмәк һалып ҡаршы алыуҙары билдәле була. Боласылар Өфөнө уратып, Чесноковкала, Юрмашта, Богородскийҙә урынлашалар. Отрядтарҙың командирҙары Пугачёвтың полковниктары:Ҡанбулат Юлдашев, Ибраһим Мерәҫов, Ибрай Уразбахтин, Ҡотлосура Сәйетмәмбәтов, Ҡаранай Моратовтар була .Баш күтәреүселәр еңеләләр, Ибраһим Мерәҫев, ихтилалдан ситләшә.
1774 йылдың апрель-июнь айҙарында властарға баш күтәреүселәрҙең ғәскәрҙәренең хәрәкәте тураһында хәбәр бирә. Ҡаранай Моратов өҫтөнән ошаҡ (донос) еткереп тора. Июнь аҙаҡтарында, ихтилалдың иң юғары күтәрелеш мәлендә, яңынан уға ҡушыла. Өфө провинцияһы Стәрлетамаҡ пристане һәм Өфө янында П. М. Голицын һәм А. Я. Якубович етәкселек иткән хөкүмәт ғәскәренә Ҡаранай Моратов менән берлектә ҡаршы алыша. Июль аҙаҡлай яңынан йәшерен рәүештә Өфө властары менән килешеп, уларға хеҙмәт итә башлай. Бының менән ул старшина вазифаһын һаҡлап алып ҡала.
Мурасаки Сикибу
Исеме
Яҙыусының шәхси исеме (башҡа Хэйан осороның ҡатын-ҡыҙҙарыныҡы кеүек) билдәһеҙ. «Мурасаки Сикибу» — «Гэндзи-моногатари» романындағы ҡаһарман — принц Гэндзиның яратҡаны исеменән һәм яҙыусының атаһы биләгән вазифа («сикибу-но дзё») атамаһынан төҙөлгән.
Биографияһы
Planned
Хәтер
Мурасаки Сикибуға бағышлап Меркурий планетаһында кратерға исем биргәндәр.
Тоҙ шахтаһы (Величка)
Величка тоҙ шахтаһы — Польшаның Величко ҡалаһындағы таш тоҙ ятҡылығы, ул XIII-ХХ быуаттар буйына эшкәртелгән. Тоҙ шахтаһы 7 быуат дауамындағы ысулдар һәм технологияларҙың үҫеше сағылдыра. Шахта 57-198 метр тәрәнлектәге ер аҫты коридорҙарынан ғибәрәт.
1978 йылдан алып тоҙ шахтаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.
Тарих
Величкалағы тоҙ ятҡылы яҡынса 15 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән һәм миоцен формацияһына ҡарай. Оҙонлоғо 10 км һәм 0,5- 1,5 км киңлегендәге тоҙ һыҙаты Карпат тауҙарының көнсығышынан көнбайышына табан һуҙылған.
1044 йылда уҡ I Казимир Величкалағы тоҙ ятҡылығына өҫтөнлөктәр бирә, уларҙы «magnum sal alias Wieliczka» тип атай, XIV быуатта тоҙ сығарыу һәм уны ер аҫтынан ташыу ҡул менән башҡарыла, ә шахтанан тоҙ күтәреү — махсус валдар ярҙамында башҡарылған. Киләһе быуатта вал горизонталь тәгәрмәс менән алмаштырылған һәм тәгәрмәсте башта кеше, аҙаҡ ат көсө менән әйләндергәндәр. Табыш һәм килем етештереүҙең механизациялау күләме артыуы арҡаһында табыш та артҡан, был ваҡытта шахтаны соҡой башлағандар. Польшаны 1772 йылда австриялылар баҫып ала, шунлыҡтан артабан король тоҙ сығарыу монополияһы юҡҡа сығаа. Австрия тау эштәре оҫталары ер аҫты эшен механизациялай: ҡул дрелдәре пневматик дрелгә алмаштырыла. Тоҙ тирмәне һәм пар менән күтәреү машинаһы барлыҡҡа килә. 1912 йылда механизацияланған тоҙ ҡайнатҡыс барлыҡҡа килә. Фашист оккупацияһы ваҡытында шахтала хәрби техника етештереү буйынса ер аҫты ҡалаһы төҙөргә ынтылыш була.
XХ быуаттың икенсе яртыһында шахтала эш туҡтатыла, туристик маршруттар боҙола. 1950 йылдар аҙағында беренселәрҙән булып шахтала хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса эштәр башлана.
XVI быуат башында тоҙҙоң дауалау үҙенсәлектәре билдәле була. 1826 йылда уны тоҙ ванналарында дауалауҙа әүҙем ҡуллана башлайҙар. 1939—1955 йылдарҙа табип Феликс Бочковский үҙе уйлап тапҡан тоҙ һыуалғыстарында тоҙ менән 36 сирҙән дауалай. 1958 йылда табип Мечислав Скулимовский инициативаһы менән бронхиаль астма, бронхылар шешеүҙән һәм аллергия тымауынан шахтала сирлеләрҙе дауалай башлайҙар. Ул нигеҙ һалған шифахана әлегә тиклем эшләй.
Туризм
XV быуатта Величкалағы тоҙ шахталарын илдең элиталы кешеләренә күрһәтә башлайҙар XVI быуат аҙағына тиклем уларға тоҙ шахтаһына бары тик король рөхсәте менән генә төшөргә рөхсәт ителгән..
XVIII быуатта шахта олонона баҫҡыстар яһап ҡуйғандар, был шахтаға туристар төшөүен күпкә ябайлаштырған. XVIII быуат аҙағында шахтала көн һайын бер нисә тиҫтә турист була, ә XIХ быуат башында туристар һаны бер нисә йөҙгә етә. Австриялылар туристар һанын арттырыу өсөн шахтаның икенсе һәм өсөнсө кимәлдәрен асҡандар, шахта коридорҙарын обелиск һәм һәйкәлдәр менән йыһазландырғандар.
ХХ быуат башында бер көн эсендәге туристар һаны бер юлы 100 кеше булған. Туристарҙы оркестр музыка уйнап ҡаршы алған. Бынан тыш, төркөмләп фотоға төшөү мөмкинлеге булған.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа туристар һаны арта бара. 1950 йыл шахтала йыл һайын 200 меңдән ашыу кеше була, 1970-се йылдарҙың беренсе яртыһында — 750 мең кеше, ә 1981 йылғы кризистән һуң — 600 мең кеше була. Был ваҡытта шахтала ремонт үткәрелә һәм сувенирҙар һатыу үҙәге төҙөлә.
1978 йылда ЮНЕСКО тарафынан тоҙ шахтаһы бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шахталағы дымлылыҡ проблемаһы 1989 йылда шахтаның юҡҡа сығыу ихтималы объекттарының исемлеге аҫтына ҡуя. Дымлылыҡты кәметеү тоҙ скульптураларын һаҡлауға мөмкинлек бирә һәм 1998 йылда шахта хәүеф янау объекттары исемлегенән сығарыла.
Иҫтәлекле урындар
Тоҙ шахтаһындағы туристик маршрутҡа 20-нән артыҡ төрлө камералар һәм сиркәү индерелгән.
Данилович шахтаһы олоно. 1635—1640 йылдарҙа соҡолған. Олон тоҙ ташыу өсөн оҙаҡ ваҡыт хеҙмәт итә. ХIХ быуатта олон буйынса туристарҙы һәм эшселәрҙе ташыуҙы тормошҡа ашыралар.
Николай Коперник камераһында  ғалимдың скульптураһы бар. Камера 1875 йылда барлыҡҡа килә.
Изге Антоний сиркәүе йәшел тоҙ киҫәктәрендә XVII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Сиркәүҙең беренсе хеҙмәте 1698 йылда үтә.
Бөйөк Казимир камераһы 1968 йылда барлыҡҡа килгән. Бөйөк Казимир тоҙ сығарыу тураһында указ сығарып, тоҙ табыу һәм уның менән сауҙа итеүҙе юлға һалған.
Изге Кинг сиркәүе 1896 йылда шахтер Юзеф Марковский тырышлығы менән булдырылған. Сиркәү 101 метр тәрәнлектә урынлашҡан, уның күләме: оҙонлоғо 54 м, киңлеге — 15-18 м, бейеклеге 10-12 метр.
Петровка (Дедов ауыл советы, Фёдоровка районы)
Петровка (Петровка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453283, ОКАТО коды — 80254820009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арцберг (Саксония)
Арцберг (Саксония) (Arzberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 2085 кеше йәшәй. Майҙаны — 58,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 4886 һәм автомобиль коды TO.
Эткенә ауыл Советы (Яңауыл районы)
Эткенә ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Эткенә ауыл Советы көнсығышта Асауҙыбаш ауыл Советы, төньяҡта Истәк ауыл Советы, төньяҡ-көнбайышта Шүдек ауыл Советы, көньяҡта Зайцев, өлөшләтә Орловка ауыл Советтары менән сиктәш.
Тарихы
Эткенә ауыл Советы 1962 йылдың 14 авгусында барлыҡҡа килә.
Оло Седью
Оло Седью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Седью йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдрахманов Данияр Мәүлийәр улы
Абдрахманов Данияр Мәүлийәр улы (Абдрахманов Данияр Мавлиярович; 25 ноябрь 1980 йыл) — ғалим-философ. 2021 йылдың 25 мартынан Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры. Философия фәндәре кандидаты, доцент.
Фәнни тикшеренеү өлкәләре
Социаль фәлсәфә, девиант холоҡ социологияһы, миграция, наркоманияны профилактикалау, конфессия-ара мөнәсәбәттәре һәм экстремизмды профилактикалау. Башҡортостан Республикаһының Наркотиктарға ҡаршы комиссияһы ҡарамағындағы Ҡануниәтте камиллаштырыу эшсе төркөмөнөң ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының Белем биреү һәм фән министрлығы ҡарамағындағы эшсе төркөм ағзаһы. «Образование и духовная безопасность» фәнни журналының баш мөхәррире. 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы буйынса УФСКН Йәмәғәт советы рәйесе. 2007—2016 йылдар дауамында Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Йәш ғалимдар советы рәйесе. 2020 йылдан Татарстан Президенты ҡарамағындағы Милләт-ара һәм конфессиялар-ара мөнәсәбәттәр советы рәйесе.
Виноградов Василий Иванович (композитор)
Виноградов Василий Иванович (7 ғинуар (19 ғинуар) 1874 йыл, Алабуға — 12 ноябрь 1948 йыл, Ҡазан) — СССР композиторы, скрипкасы. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944 йыл). Тәүге татар операһы —«Сания»ның (1925), тәүге башҡорт операһы «Эшсе»нең (1930) авторҙашы (Солтан Ғәбәши һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов менән берлектә).
Биографияһы
Василий Иванович Виноградов 1874 йылдың 7 (19) ғинуарында Алабуғала табип ғаиләһендә тыуған. Бала сағы һәм үҫмер йылдары Өфөлә үтә.
Уҡыу йылдарында тәүге әҫәрҙәрен: квартет, вальс, А. А. Литвинов — скрипкасы, дирижёр, артабан Ҡазан музыка училищеһы директоры һәм «Сания» операһының буласаҡ дирижёры етәкселек иткән Мәскәү университеты студент симфоник оркестры өсөн фортепиано пьесаларын яҙған.
Е. В. Иванова шиғырына яҙылған Н. В. Гоголь Иҫтәлегенә кантатаһын (1902 йылда) һәм фортепиано өсөн «Һабантуй» музыкаль картинаһын (1904 йылда) Василий Виноградовтың тәүге композиторлыҡ тәжрибәһе тип атарға була.
Уҡыуы тамамланғандан һуң, Өфөлә, Златоустта, Вяткала, Уржумда юрист булып эшләй.
Өфө губернаһында йәшәгән башҡорттар, татарҙар һәм мариҙар араһында музыкаль фольклор өлгөләрен йыя.
1921 йылда килә Ҡазанға килә, бында үҙенең ижади, педагогик һәм музыка-йәмәғәт профессиональ эшмәкәрлеге нигеҙендә татар музыка мәҙәниәте үҫешенә булышлыҡ итә
1921 йылдан 1930 йылға тиклем Татар сәнғәт техникумында уҡыта, Татар радиоһы һәм Татар академия театры оркестры дирижёры, Татар АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы сәнғәт эштәре буйынса Идаралыҡ хеҙмәткәре.
Солтан Ғәбәши һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов менән авторҙашлыҡта Татар драма театрында ҡуйылған «Сания» тәүге татар милли операһын (Фәтих Әмирхан либреттоһы, 1925 йыл) һәм «Эшсе» тәүге башҡорт операһын (Эшcе) (Мәжит Ғафури либреттоһы, 1930 йыл), шулай уҡ башҡорт, татар халыҡ йырҙары материалына таянып, беренсе симфоник әҫәрҙәрен яҙҙы.
1929 йылда В. Виноградов тарафынан симфоник оркестр өсөн «Тантаналы марш» яҙыла
Сәлих Сәйҙәшев 1934 йылдан алып 1938 йылға тиклем Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге студияла уҡыған осорҙа уның урынына дирижёр, композитор һәм Татар академия театрының музыкаль мөдире вазифаһында эшләп тора.
Александр Ключарёв һәм Мөхәмәт Саҙрый менән берлектә «Татар халыҡ йырҙары» (1941) йыйынтығын баҫтырып сығара.
1948 йылдың 12 ноябрендә Ҡазанда вафат була.
Ғаиләһе
Улы — Юрий Васильевич Виноградов — СССР һәм Рәсәй композиторы, педагог, Ҡазан консерваторияһы профессоры. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы
Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы (20 апрель 1952 йыл) — комсомол, партия органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим. Нефтехимия һәм химмотология өлкәһе белгесе. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының бүлек ағзаһы, Рәсәй инженер академияһының , ағза-корреспонденты, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы , Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы.
Биографияһы
Ришат Ғаяз улы Ниғмәтуллин 1952 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Күмертау ҡалаһында тыуған. 1969 йылда Күмертау ҡалаһының 12-се мәктәбен, 1974 йылда — «Нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлай һәм Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы оператор булып эшкә урынлаша.
1984 йылда Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводына кире килә, унда партком секретары (1986 йылдан), фәнни-технологик үҙәгенең баш инженер (1990 йылдан), баш инженер урынбаҫары (1996 йылдан) булып эшләй.
1998 йылда «Башнефтехим» холдингыһының май етештереү етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдан алып генераль директор вазифаһын биләй, 2002 йылдан — НУНПЗ-ның май етештереү начальнигы.
2004 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетының хужалыҡ иҫәбендәге ижад үҙәгенең химмотология һәм трибология проблемалары Институты директоры булып эшләй, шул уҡ ваҡытта ҡорамалдар һәм иретеп йәбештереү производствоһы технологияһы кафедраһында уҡытыусы эшмәкәрлеген башлай.
2010 йылда химмотология һәм майлау материалдарын эксплуатациялау өлкәһендә ғилми тикшеренеүҙәр, шулай уҡ эшләүсе майҙы анализлау буйынса приборҙар эшләүсе техниканы диагностикалау менән шөғөлләнгән «Химмотолог» ЯСЙ-енә нигеҙ һала.
Ғилми һәм уҡытыу эшмәкәрлеге
1990 йылда кандидатлыҡ, ә 1999 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы 183 ғилми хеҙмәт авторы булып тора (шуларҙың 60 ВАК исемлегендәге журналдарҙа баҫылған), шул иҫәптән 11 китап (шулар араһында 5 уҡыу баҫмаһы) һәм 53 уйлап табыу.
Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары нефть эшкәртеү һәм химмотология өлкәһендә ята. Төп хеҙмәттәре нефть продукттарын селектив таҙартыу процестарын ткшереү һәм нефть продукттарын алыу буйынса яңы технологияларҙы эшләү менән бәйләнгән. Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы автомобиль заводы автомобилдәре өсөн  май етештереү технологияһын эшләүҙә, ватан турбореактив самолёттарының газ турбиналарын майлау майҙарын, резина-техник ҙе озондан ярылыуҙан һаҡлаусы балауыҙ продукттарын эшләүҙә; НУНПЗ-ыла майҙарҙы N-метилпирролидон менән селектив таҙартыу ысулын индереүҙә (был ысул Рәсәйҙә тәүге тапҡыр ҡулланыла) ҡатнаша.
2001 йылдан Ришат Ғаяз улы үҙенең эшен Өфөнөң эре юғары уҡыу йорттарында:, уҡытыу эше менән бергә алып бара. Өфө дәүләт нефть техник университетының доктор диссертация советы ағзаһы итеп һайлана (2001—2009 йй.). 2015 йылдан Финанс университетының өфө филиалында уҡыта.
Скрантон (Пенсильвания)
Скрантон (ингл. Scranton ) — АҠШ-тың, штат Пенсильвания штатындағы ҡала. Скрантон халыҡ һаны 76 415 кешегә тигеҙ(2000 йылдың мәғлүмәттәре буйынса). Агломерацияһы менән бергә һанаһаң, халыҡ һаны 549 430 кеше тәшкил итә. Халыҡ һаны буйынса ул, Пенсильвания штатындағы Филадельфия, Питтсбург, Аллентаун, Эри һәм Рединг ҡалаларынан һуң, ҙур ҡалаларҙың береһе булып һанала. Скрантонда АҠШ-тың вице-президенты Джозеф Байден һәм яҙыусы Джейн Джекобс тыуған. Скрантон ҡалаһының майҙаны - 65,89 квадрат километр. Халыҡтың тығыҙлығы бер квадрат километрға 1122,3 кеше тәшкил итә. Скрантон ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 227 метр бейеклектә тора.
Кино һәм телевидение.
«Офис» сериалының сюжеты буйынса тап Скрантон ҡалаһында «Mifflin Dunder» төбәк офисы күрһәтелә һәм сериалдағы төп ваҡиғалар бында бара.
Уральск ауыл Советы (Учалы районы)
Уральск ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Уральск ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кайвал
Кайвал — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Антроп йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бокла
Бокла — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мочегай йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туҙлыҡыуыш ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Туҙлыҡыуыш ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Новосёлка (Ҡариҙел районы)
Новосёлка (Новосёлка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 452360, ОКАТО коды — 80234832004.
Зәйнәб Биишева музейы
Зәйнәб Биишева музейы — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙының йорт-музейы Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Туйөмбәт ауылында урынлашҡан.
Тарихы һәм һүрәтләү
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы З. А. Биишеваның исемен мәңгеләштереү маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты 1997 йылдың 26 авгусындағы 167-се ҡарары менән Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығына Башҡортостан Республикаһы Халыҡ мәғарифы министрлығы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы һәм Күгәрсен районы администрацияһы менән берлектә 2000 йылға тиклем Күгәрсен районының Туйөмбәт ауылында З. А. Биишеваның йорт-музейын ойошторорға ҡушыла.
Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә үҙенең архитектураһы буйынса үҙенсәлекле булған ике ҡатлы тирмә рәүешендә мәктәп-музей бинаһы төҙөлә (етәксеһе БР атҡаҙанған төҙөүсе Р. Г. Һөйөндөкөв). Архитекторҙары Рудоль Әүсәхов менән Наил Ғәлиев. Музейҙың майҙаны — 257 кв. м, экспозиция майҙаны 81 м² тәшкил итә.
Музей яҙыусының тормош юлын ентекле һүрәтләүсе экспонаттарға бай. Фонды даими тулыландырыла һәм яңыртыла. Музей экспозицияларында яҙыусының китаптары, ҡулъяҙмалары, шәхси әйберҙәре, хаттары, һирәк фотоһүрәттәре, уникаль аудио һәм видеояҙмалары урынлашҡан. З. Биишеваның тормошо һәм ижады 26 фотостендта сағылған. Беренсе экспозиция 1924—1930 йылдар осорон үҙ эсенә ала. Бында яҙыусының, Ырымбур педагогия техникумының — Каруанһарай талибәһенең студент йылдары сағыла.
Покровка (Фёдоровка районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 195 кеше. Почта индексы — 453293, ОКАТО коды — 80254840001.
Зәйнәб Биишева музейы
Тарихы һәм һүрәтләү
Килеүселәр ҙур ҡыҙыҡһыныу менән «Биишевтар шәжәрәһе» экспозицияһын өйрәнә.
Покровка (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зәйнәб Биишева музейы
Тарихы һәм һүрәтләү
Киләһе экспозицияла З.Биишеваның тормошоноң төрлө ваҡыттарындағы фотоһүрәттәре урынлашҡан: һуғыш йылдары, яҙыусылар араһында, ауылдаштары, уҡыусылар араһында һ.б.
Даими «З. А. Биишеваның йорт-музейына бүләктәр» күргәҙмәһе ойошторолған, унда яҙыусыға ҡәләмдәш дуҫтары, яҡташтары, иптәштәре, талантын һөйөүселәр тарафынан бүләк ителгән китаптар, иҫтәлекле әйберҙәр урынлашҡан.
Шулай уҡ З.Биишева исемендәге бөтә премия лауреаттарының фотоһүрәттәре менән «3. Биишева исемендәге лауреаттар» экспозицияһы бар. Килеүселәрҙең иғтибарын бигерәк тә «З. А. Биишеваның эш кабинеты» экспозицияһы йәлеп итә: эш өҫтәле, трюмо, комод, ултырғыстар, яҙыу машинкаһы, икмәк һауыты, самауыр, сынаяҡтар, сәғәт, картиналар һ.б. Әлеге ваҡытта музей фондында 475 һаҡлау берәмеге иҫәпләнә. «Хәтер китабы» алып барыла, унда килеүселәр үҙҙәренең теләктәрен һәм ихтирам һүҙҙәрен яҙып ҡалдыра.
Йыл дауамында йорт-музей беҙҙең республиканың төрлө ҡалаларынан һәм райондарынан һәм Рәсәйҙән 2 меңгә яҡын килеүсене ҡабул итә.
Оло Бугурусланка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каргинская станицаһы
Карги́нская — Ростов өлкәһе Боковский районындағы станица. Ростов өлкәһе Каргинский ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Каргинский станицаһында генерал-майор Василий Васильевич Стороженко тыуған.
Тарихы
1791 һәм 1796 йылдарҙа полк йөҙбашы (сотник) Фёдор Каргин һәм уның ағай-энеһе Иван һәм Дементий Ғәскәри идаралыҡҡа утарға нигеҙ һалырлыҡ урын тәғәйенләүсе Ғәскәри грамота биреүҙәрен һорап мөрәжәғәт иткәндәр, һәм 1797 йылдың 6 февралендә генә грамота бирелгән. Сходта (йыйылышта) асыҡ тауыш биреү юлы менән өс йыл срокка һайланған атаман утарҙа бөтөн власты үҙ ҡулында тотҡан.
Утар етеҙ үҫкән. Хужалыҡтар иҫәбе буйынса Вёшенская һәм Казанская станицаларынан ҡала өсөнсө урында торған. 1836 йылда Каргинда барлығы 25 хужалыҡ булған, 1873 йылда — 110, 1897 йылда −235, 1912 йылға инде — 260. Халыҡ һаны — 1707: шуларҙың 926-һы ирҙәр, 781-е ҡатын-ҡыҙҙар, белемлеләр — 403, уҡымағандар — 834 кеше. Каргин халҡының яртынан аҙырағын ситтән килгән кешеләр тәшкил иткән.
Географияһы
Каргинская Ростов өлкәһенең төньяғында, Боковская станицаһынан 20 километрҙа һәм Вёшенская станицаһынан 40 километрҙа, Чир йылғаһы буйында урынлашҡан.
Мигули мәмерйәләре
Мигули мәмерйәләре — Дон йылғаһының 80 м бейеклектәге текә ярында, аҡбур ҡатламында ҡулдан эшләнгән ике мәмерйә. Ер аҫтындағы монастырь Иҫке һәм Яңы исемен алған был Мигули мәмерйәләре Ростов өлкәһендәге Юғары Дон (Верхнедонский район) районы Мигули тигән казактар ауылы эргәһендә табылған. Ауылдан төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә, 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Тикшеренеүселәрҙең фекере буйынса, Мигули мәмерйәләренең барлыҡҡа килеүенә алты быуаттан да кәм түгел. Сөнки эргәһендәге Мигули ауылына 2016 йылда 635 йыл тулған. Ә ауыл кешеләре был мәмерйәләрҙең ҡасан эшләнгәнен дә белмәй. Халыҡта бары риүәйәттәр генә йәшәй. Урындағы халыҡ һәм крайҙы өйрәнеүселәр Иҫке мәмерйә тураһында электән үк белгән була.
Ә яңы мәмерйә хаҡында 1969 йылдан билдәле була. Мигули ауылына килгән студенттар төркөмө, ер аҫты монастыры тураһында ишетеп ҡалып, үҙ аллы тикшеренеүҙәр башлай. Дондың уң ярында мәмерйәгә инеү юлын табып ала. Киң дәирәлә мәмерйәләр тураһында мәғлүмәттәр 1994 йылда билдәле була башлай. «Аргументы и Факты на Дону» гәзитенең 16 номерында Владимир Смирновтың «Ер аҫты монастыры лабиринттары» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға. Унан 18 октябрҙа райондың «Искра» гәзитендә ҡабатлап баҫтыралар.
2000 йылдың йәйендә Мигули мәмерйәләре автор тарафынан спелеологияның Воронеж секцияһы вәкилдәре Э. В. Гольянов һәм С. В. Никольский менән берлектә өйрәнелә, улар мәмерйәнең схематик планын төҙөйҙәр һәм фотоларын эшләй.
Һүрәтләмә
Иҫке (оло) һәм Яңы (кесе) Мигули мәмерйәләре бер-береһенән 64 м алыҫлыҫта ята. Ҡасандыр улар үҙ-ара тоташҡан булған. Әммә ваҡыт үтеү менән был ер аҫты юлы емерелгән.
Хәҙерге ваҡытта бер мәмерйәнән икенсеһенә үтеү өсөн ер өҫтөнә күтәрелергә кәрәк. Мәмерйәләр ғибәҙәт ҡылыу урыны булған.
Шулай ҙа, тағын бер тәғәйенләнеше — дошмандан һаҡланыу булырға тейеш, тип һанайҙар тикшеренеүселәр. Иҫбатлау булып, инеү юлдарының тарлығы һәм урыны менән нығытмаларҙа дошманға атыу өсөн ҡалдырылған тишектәр булыуы тора.
Ер аҫты юлдарының (Галереялар) диуарҙары шыма, түбәләре көмбәҙ. Горизонталь урынлашҡан галерея һәм коридорҙарҙың ауышлығы 20° тирәһе. Киңлектәре 0,8 −1,2 м, бейеклектәре — 1,8-2 м самаһы. Иҫке һәм Яңы мәмерйәләр тип аталыуҙары шартлы ғына тип һанайҙар күпселек тикшеренеүселәр. Икеһе лә бер арауыҡта төҙөлгән. Тик Яңы тип аталғанын һуңғараҡ тапҡандар.
Иҫке мәмерйәгә инеү юлы тар ғына. Башта 1-2 м араны шыуышып үтергә тура килә. Яйлап киңәйә барып, аяғүрә атларлыҡ коридорҙарға барып сығаһың. Инеү юлы бер туҡтауһыҙ емерелеп тора. Әммә күрергә килеүселәр уны ҡаҙып таҙартып торалар.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, иҫке мәмерйәлә ер аҫты юлдары 120 метрға етә. Ә Яңыһында — 200 м тирәһе. Туннелдәрҙең бейеклеге урыны менән 2 метрға етә яҙа.
Иҫке мәмерйәлә 5 бүлмә бар. Былар — хөжрә, монах бүлмәһеләре (келья). Оҙон коридорһың осонда ҡоҙоҡ булған тағын бер бүлмә бар. Ҡоҙоҡта һыу әле лә бар. Барлыҡ диуарҙарҙа ла 1970—1990 йылдарҙан яҙыуҙар ҡалған. Араларында, хатта 1906, 1918, 1930 йылғылары ла бар.
Яңы (кесе) мәмерйәгә инеү юлы тәрән соҡор эсендә ята. Аҡбур тоҡомонда соҡоп эшләнгән. Унда ла үтеү юлы тар. Унда катабомбалар тарбаҡланып ҡатмарлы лабиринт төҙөй.
Диуарҙарында заман яҙыуҙарынан тыш, төҙөүселәрҙән ҡалған һәм соҡоп эшләнгән һүрәтләмәләр ҡалған. Улар кеше биттәренән ғибәрәт. Бәлки, изгеләрҙең йөҙөн шулай һүрәтләп ҡуйғандарҙыр.
Иҫке мәмерйә
Иҫке мәмерйәнең ауыҙына алып барған һуҡмаҡ текә яр бите буйлап бара. Ярҙың бейеклеге 80 м. Ә мәмерйә ауыҙы йылға кимәленән 30 м бейеклектә. Эсендә дөйөм оҙонлоғо 200 м тирәһе өс коридор бар. Коридорҙың береһендә 5 бүлмә (келья) бар. Диуарҙа күмер менән башҡарылған яҙмалар бар. Шулай уҡ, иконалар ҡуйыу өсөн уйымдар соҡоп эшләнгән.