cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хирса монастыры
Хирса монастыры йәки Изге Стефан ҡорамы (грузин телендә: მონასტერი სტეფანწმინდის ხირსის) Грузияла Кахетия төбәгендәге грузин православ монастыры. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыларының исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Тзге Стефапға арналған Хирса монастыры көнсығыш Кахетияла Сигнахи районының Тибаани ауылында урынлашҡан. Барлыҡҡа килеүе XIII быуат руханийы Арсен Булмаисимидзе, VI быуат монахы Стефан менән бәйле. Һуңғыһы ошо монастрырҙа ерләнгән тигән фараз бар. Базилика X быуатта көмбәҙле сиркәүгә әйләнә, һәм ул  XI һәм XVI быуаттар дауамында реконструкциялана. Ниһайәт, сиркәү 1822 йылда йүнәтелә. 1990 йылдарҙа Советтар Союзы тарҡалғандан һуң монастырҙы сираттағы рәүештә реконструкциялайҙар. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Тасуирлама
Әлеге сиркәү 41,3 × до 23,4 м ҙурлыҡта, 15,4 м бейеклектә, эзбизташ ҡулланып төҙөлгән. Интерьеры дүрт колонна менән бүленгән һәм бығау формаһындағы апсида менән тамамлана. Бина бейек конус рәүешле кирбес көмбәҙ менән ослана һәм ун ике тәҙрә менән яҡтыртыла. Көмбәҙ аҫтындағы ташта урта быуат грузин яҙыуҙары бар, унда 886 йыл датаһы һәм танырлыҡ түгел исем яҙылған.
Сиркәүҙең ике ишеге бар, береһе көнбайыш яҡта, икенсеһе көньяҡҡа ҡарай-һуңғыһы часовняға алып бара. Сиркәүҙең көньяҡ осонда Пресвятая Богородица Успениеһының часовняһы, ә һул яҡта изге Стефан Хирсанский кәшәнәһе урынлашҡан часовня тора.
Фасады
Тыштан фасады биҙәктәргә бай түгел. Берҙән-бер биҙәге булып көньяҡ тәҙрәлә рельефында уйып эшләнгән өс тәре менән аркитрау тора. Тәренең һул яғындағы яҙыу Кахетиянан Гагикҡа ҡарай (1039-1058), тәҙрәнең уң яҡтағы яҙыу  батша Леванды хәтергә төшөрә  (1520-1574). Сиркәүҙән көнбайышҡа ҡарай ишектә 1822 йыл менән даталанған тағы бер яҙыу бар. Уны "император Александр I һәм уның ғәскәре иҫтәлегенә", рус батшаһы Александарға һылтанманы арксимандрит Никепор урынлаштырған.
Сиркәүҙән көнбайышҡа табан Кахетиянан Леванға ҡараған нығытманың бейек диуары бар. Шулай уҡ өс ҡатлы манара һәм ике ҡатлы монахтар йорто урынлашҡан.
Үҙәк ҡунаҡхана (Воронеж)
«Үҙәк» ҡунаҡхана (Самофалов ҡунаҡханаһы) — Воронеж ҡалаһында Революция проспекты, 44 адресы буйынса урынлашҡан тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.
1870 йылда сауҙагәр Д. Г. Самофалов Оло Дворяндар урамында бер нисә йортто һатып ала һәм ҡунаҡхана һәм килем йорттары эшләргә хәл итә. Яңы бина 1878—1879 йылдарҙа төҙөлә. Ҡунаҡхана 1879 йылдың ғинуарында асыла, уның хужаһы бер нисә йыл дауамында уны үҙе ҡарай. Ҡунаҡханала урыҫ яҙыусылары А. П. Чехов, Г. И. Успенский, И. А. Бунин туҡталалар. Совет власының тәүге йылдарында ла бина ҡунаҡхана булып хеҙмәт итеүен дауам итә. 1926 йылдың ноябрендә В. В. Маяковский ҡунаҡханала туҡтала. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бина зыян күрә, әммә һуңынан тергеҙелә. 2011 йылда ҡала көнөнә бинаны яңынан реставрацияларға ҡарар ителә. Хәҙер ҡунаҡхана бинаһына ҡунаҡханала ваҡытлыса йәшәп киткән бөтә билдәле кешеләрҙең исеме яҙылған мемориаль таҡтаташ эленгән. Хәҙерге ваҡытта был йортта «Итальянский дворик» рестораны урынлашҡан.
Ҡунаҡхананың өс ҡатлы бинаһы әкиәт өйөн хәтерләтә, кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итерлек биҙәктәргә бай. Бинаның фронтонының ҡабарынҡы элементтары менән формаһы ярайһы уҡ ҡатмарлы, стенаһындағы биҙәктәре урыҫ сигелгән биҙәктәренә йәки селтәргә оҡшай.
Лекшма
Лекшма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лача күле-Онега йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Штабка
Штабка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барнаулка йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ньюган-Токаль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көрәкморон
Көрәкморон (урыҫ. Колпица, лат. Platalea leucorodia) - күпселектә йылы илдәрҙәге һаҙлыҡтарҙа йәшәй, ағас баштарына оялай торған оҙон суҡышлы, эре һылыу ҡоштар; Европаның һәм Азияның урта һәм көньяҡ һыҙатында йәшәй торған ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙ ҙурлығындағы ҡош. Дөйөм төҫө аҡ, башындағы оҙон ҡауырһындары һарғылт, аяҡтары ҡара. Оҙон ҡара суҡышының осо көрәк кеүек киңәйгән һәм һары төҫтә.
Тауышы
Өнһөҙ ҡош, тик ояһы эргәһендә генә мығырлауға оҡшаған тауыш сығара.
Йәшәү рәүеше
Ялан һәм далаларҙағы ҙур күл һәм йылға буйҙарында йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Аҙығын һыуҙан киң суҡышы менән һөҙөп тота; һыу бөжәктәре, ваҡ балыҡ, тәлмәрйен, сумесбаш, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Ояһын ҡамыштарҙа, ҡыуаҡтарҙа, һирәкләп ағас баштарында яһай. Ҡыҙғылт һипкелдәр менән сыбарланған 3—4 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Быуынтығаяҡлылар
Быуынтығаяҡлылар (Членистоногие,, ἄρθρον — ,sesy һәм , ) — кәүҙәләре бүлкәттәргә (сегменттар) бүленгән, ә аяҡтары (ослоҡтары) айырым-айырым быуынтыҡтарҙан торған умыртҡаһыҙ хайуандар тибы.
Төп үҙенсәлектәре:
Был тип 1,5 млн тирәһе төрҙө берләштерә. Бер нисә классты берләштерә. Мәҫәлән: ҡыҫала һымаҡтар, үрмәксе һымаҡтар, бөжәктәр һ. б.
Ҡылыҡһырлама
Беренсе быуынтыҡаяҡлылар боронғо иң ябай төҙөлөшлө күп төклө селәүсендәрҙән килеп сыҡҡандар.
Таралыуы
Быуынтыҡаяҡлылар диңгеҙ, сөсө һыу, ер һәм һауа экосистемаларында йәшәй. Хордалылар менән бер рәттән  ҡоро ерҙәге йәшәү рәүешен үҙләштергән ике өҫтөнлөклө хайуан тиб ының береһе булып тора.
Төҙөлөшөнең һәм йәшәү рәүешенең төп һыҙаттары
Быуынтыҡаяҡлыларҙың кәүҙәһе сегментланған һәмайырым быуынтыҡтарҙан тора. Тәне тулыһынса кутикулалы хитин япма менән ҡапланған.
япмала тығыҙ ҡатлам — склерит һәм һығылмалы мембрананан торған өлөштәре бар. Шуға улар ҡау һалған осорҙа ғына үҫеп ҡалалар.
Ҡыҫалаларҙың һөлдәһенә кальций карбонаты (CaCO3) менән ҡатырылған. Тәненең хәрәкәтле өлөштәренә быуынтыҡлы ослоҡтары ғына керә. Улар хәрәкәт итеү, аҙыҡ эләктереү, һаҡланыу, хәрәкәт, һулыш алыу, һөжүм итеү  һәм башҡа функцияларҙы башҡара.
Аш һеңдереү системаһы махсуслашҡан. Ашҡаҙандарында ҡаты аҙыҡты иҙеү  өсөн хеҙмәт иткән хитин тештәре  бар. Ауыҙ аппараты үҙгәртелгән ослоҡтарҙан хасил булған.Һулыш алыу — айғолаҡтар (ҡыҫалаларҙа), үпкә моҡсайҙары йәки трахеялар селтәре  (үрмәксе һымаҡтарҙа һәм бөжәктәрҙә).
Ҡан әйләнеше системаһы йомоҡ түгел.
Ҡан тамырҙары тән ҡыуышлығына асыла. Улар эсендә шыйыҡ тоташтырғыс туҡыма— гемолимфа әйләнә. Нервы системаһы йотҡолоҡ яны нервы төйөндәренән торған баш мейеһе (алғы, урта, артҡы ) һәм ҡорһаҡ нервы сылбырынан тора. Күп кенә быуынтыҡаяҡлыларҙа һиҙеү ағзалары яҡшы үҫешкән. Бүлеп сығарыу ағзаларына метанефридийҙар һәм мальпиги  тамырҙары  инә.
Башлыса айырым енеслеләр. . Гермафродитизм осраҡтары һирәк осрай. Үҫеш тулы йәки тулы булмаған әүерелеш менән бара. Тулы булмаған әүерелеш ( метаморфоз) осрағында  бөжәктәрҙең ҡурсаҡ  стадияһы булмай.
Тәбиғәттә быуынтығаяҡлыларҙың роле бик ҙур. Бөтә төр йәшәү мөхиттәрен биләйҙәр һәм уларға йоғонто яһайҙар. Быуынтыҡаяҡлылар башҡа хайуандар өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт итә, тупраҡ барлыҡҡа килеүҙә һәм тәбиғәттә органик матдәләр циклында ҡатнаша, үҫемлектәр һеркәләндерә, йоғошло ауырыуҙарҙы тарата һәм сәсеүлектәргә зыян килтерә.
Ҡайһы бер вәкилдәре (бал ҡорто, ебәк ҡорто) үҙенсәлекле йорт хайуаны булып тора
Классификация
Быуынтығаяҡлылар төркөмө эсендә субтаксондарҙың классификацияһында күп нәмә   аңлашылып бөтмәй. 4 төп төркөм (ҡыҫала һымаҡтар, хелицералар, трахея аша һулаусылар һәм юҡҡа сыҡҡан трилобиттар) субтиптар дәрәжәһенә эйә. Бынан тыш, ҡайһы бер юғары дәрәжәле ҡаҙылма төркөмдәр ҙә бар (күбеһенсә Түбәнге кембрийҙан). Уларҙы айырмалары арҡаһында, шулай уҡ туғанлыҡ мөнәсәбәттәренең билдәһеҙлеге арҡаһында  ниндәй ҙә булһа билдәле төркөм менән бәйләүе ҡыйын.
Ҡырғаяҡтар менән бөжәктәрҙе йыш ҡына тулы булмаған мыйыҡлылар ( неполноусые) төркөмөнә берләштерәләр. Ләкин ҡайһы бер һуңғы тикшеренеүҙәр бөжәктәрҙең ҡырғаяҡтарға  ҡарағанда ҡыҫала һымаҡтар яҡыныраҡ булыуын күрһәтә.
Аҫта иң билдәле классификациялар килтерелә. Уларҙа был төп төркөмдәр төрлө ысулдар менән субтиптарға (йәки төрҙәргә) һәм суперкласстарға берләштерелә.
Классификация I
Быуытығаялыларҙың полифилетик килеп сығышы гипотезаһына нигеҙләнгән. Шунлыҡтан быуытығаялыларҙы өс үҙ- аллы типҡа бүләләр. .
Тип Хелицералар
Тип Ҡыҫала һымаҡтар
Тип Трахеялылар
Классификация II
Быуытығаялыларҙың монофилетик килеп сығышы гипотезаһына нигеҙләнгән. Бында быуытығаялыларҙы онихофорҙар  һәм әкрен йөрөүселәр (русс.тихоходки, лат.Lobopoda) менән берләштерәләр
Аҫтип Трилобит һымаҡтар (Trilobitomorpha — парафилетик таксон)
Аҫтип Хелицералар (Chelicerata)
Аҫтип Яңаҡлылар (русс.Жвалоносные, лат.Mandibulata)
Аҫтип Тулы булмаған мыйыҡлылар (Atelocerata) йәки трахеялылар
Pancrustacea
Һуңғы ваҡытҡа тиклем үрҙә әйтелгән система дөйөм ҡабул ителгән. Әле ул әүҙем рәүештәтикшереү үтә. Шулай итеп, «Pancrustacea» төшөнсәһе нығыраҡ раҫлана бара. Сөнки ҡыҫала һымаҡтар һәм бөжәктәрҙең (бергә Pancrustacea барлыҡҡа килтерә) ҡырғаяҡтар менән бөжәктәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәренә  ҡарағанда яҡыныраҡ туғандар икәнлеге  раҫлана (башҡа классификацияларҙа улар   Atelocerata төркөмөнә берләштерелә):
Әҙәбиәт
3-32 Биология. 7 класс. Тере организмдарҙың күп төрлөлөгө: Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек / В. Б. Захаров, Н. И. Сонин. — 9-сы стереотип баҫманан тәржемә. Өфө: Китап, 2007. — Һүрәттәре менән 248 бит.
Вежа-Ю (Мезень ҡушылдығы)
Вежа-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 499 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Быуынтығаяҡлылар
Әҙәбиәт
ISBN 978-5-295-04170-9
Вежа-Ю (Мезень ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорттарҙа һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ кәсептәре
Һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ кәсептәре (Охотничьи и рыболовные промыслы у башкир) — башҡорттарҙың хужалыҡ итеүҙең боронғо алымдары.
Һунарсылыҡ тарихы
Башҡорттарҙа һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ нигеҙҙәре тәүтормош-община ҡоролошо замандарынан уҡ килә. Уларҙың Булғар ханлығына, татар-монгол урҙаһына, Мәскәү батшалығына яһаҡты ҡиммәтле йәнлек тиреләре менән түләгәне билдәле. Был һунарсылыҡ кәсебе үҫешкән булыуына дәлил булып тора. Тире өсөн ҡондоҙ, ҡама, һыуһар, төлкө, кеш, аҫ, шәшке, йәтсә, тейен, һеләүһен, бүре, айыу, ҡуян кеүек йәнлектәргә һунар иткәндәр. Бөләкәйерәк кейектәрҙе ҡуян, төлкө, шәшке, кеште тоҙаҡ, ҡапҡан менән тотҡандар, айыу, бүреләрҙе махсус соҡорҙар ҡаҙып, тәпкеләр ҡороп аулағандар. Һунар ҡоралдары булып һөңгө, суҡмар хеҙмәт иткән. Махсус өйрәтелгән һунар ҡоштары — бөркөт, ҡарсыға менән дә аулғандар.
Ит өсөн ҡыр ҡаҙҙары, ҡыр өйрәктәре, һуйыр, ҡор, ағуна, сел кеүек ҡыр ҡоштары ауланған. Уларҙы һунар ҡоштар ярҙамында ла тотҡандар, уҡ йәки мылтыҡ менән дә атҡандар. Шулай уҡ махсус япмалар (әүен) ҡулланғандар.
Торнаға, бөркөткә, ҡарғаға, аҡҡошҡа, ҡарсығаға, ябалаҡҡа, өкөгә һунар итеү тыйылған. Йыртҡыс йәнлектәрҙең итен ашамағандар. Дарыу өсөн бурһыҡ Һәм айыу ите, майы файҙаланылған.
Ҡоралай, мышы, ҡуяндан итле ризыҡтар әҙерләнгән. Ҡош итенән төрлө бәлештәр бешергәндәр, ә поход шарттарында ағасҡа ҡаҙап, утта ҡыҙҙырғандар. Юлда йөрөгәндә, һунарҙа булғанда ҡыр кәзәләрен ергә күмгәндәр һәм өҫтөнә ут яғып бешергәндәр.
Балыҡсылыҡ
Балыҡсылыҡ менән дә башҡорттар борондан шөғөлләнә.
Был кәсептең боронғолоғон балыҡтарға ҡағылышлы халыҡ ижады әҫәрҙәре иҫбатлай. «Урал батыр» эпосында балыҡтар тураһында юлдар бар:
Балыҡ образы халыҡ йырҙарында ла киң файҙаланыла.
Әкиәттәрҙә лә балыҡтар һәм балыҡсылыҡ тураһында байтаҡ мәғлүмәттәр һәм миҫалдар осратырға мөмкин. Мәҫәлән, «Тырышҡан табыр» тигән әкиәттә аталары улдарына шундай әмер бирә: «Етәүегеҙ ете балыҡ булып таралып китегеҙ!»
Мәҡәлдәрҙә балыҡ һәм балыҡсылыҡҡа бәйле фекерҙәр: «Балыҡ тотҡан туҡ булыр, аяҡ быуыны ныҡ булыр».(Балыҡсы йәйәүләп бик оҙон юл үтә, тимәк, шуның менән аяҡ быуынын ныгыта). Балыҡ тотоуҙың файҙаһы тураһында: «Суртан сыраҡсыны күрмәҫ», «Һыуына күрә балығы, ауылына күрә халығы». Балыҡсының роле, балыҡсылыҡ кәсебенең әһәмиәте тураһында боронғо ҡобайырҙарҙың береһендә: «Иҙел менән Яйыҡтың билен быуған балыҡсы».
Боронғо ырым-ышаныуҙар
«Балыҡ, ҡап-ҡап, яр башында ялтырап ят!» Ҡармаҡ һабын (ҡыуалды), ауҙы аша атларға ярамай, юғиһә балыҡ тотолмай. Тотолған тәүге балыҡты: «Ата-әсәңде табып ят!» — тип ярға һуғыу ғәҙәте лә бар. Эләккән балыҡты һанау ҙа тыйылған.
Балыҡҡа бәйле һынамыштар ҙа бар.
Яҙ көнө балыҡ тотҡанда алабуға менән юрыш (ёрш) күберәк тотолһа — бойҙай, арпа, арыш уңыр".
Әбләз (Силәбе өлкәһе)
Әбләз (Аблязово) — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Агаповка районындағы ҡасаба. Агаповка ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, дала зонаһында, Яйыҡ йылғаһының һул яры буйында, уға Ғөмбәй йылғаһы ҡушылған урындан көньяҡтараҡ, Агаповка ауылынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығыштараҡ (SSE) яҡынса 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 330 метр өҫтәрәк
Тарихы
Ҡасаба 1902 йылда Ырымбур губернаһы Пречистен казак станицаһы ерҙәрендә сығыштары Пенза губернаһындағы Әбләз ауылынан булып, Өфө наместниклығы ауылдарының береһендә тыуып үҫкән мишәр казактары тарафынан нигеҙләнә (ЦГДА. Ф.1355. Оп.1. Д.938.). Улар араһында Сембер наместниклығынан, шулай уҡ Дрожжаное ауылынан сыҡҡан кешеләр ҙә булған.
1917 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Әбләз ауылы — Верхнеурал өйәҙе, Күбәләк — Теләү улусына ҡарай, 92 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә, 394 кеше йәшәгән
Ауылда XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем мәсет эшләгән (бинаһы әлеге ваҡытта ла һаҡланған). 1929 йылда коллективлаштырыу осоронда «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы ойошторолған. 1970 йылдан «Агаповка» совхозының 3-сө бүлексәһе (хәҙер «Агаповка» ЯАЙ-ы).
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала ир-егеттәр халыҡтың 47,1 %, ҡатын-ҡыҙҙар 52,9 % тәшкил иткән.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында татарҙар — 57 %, ҡаҙаҡтар 30 % тәшкил иткән.
Урамдары
Ҡасаба урамдар селтәре өс урамдан тора.
Иҫтәлекле урындары
Ҡасабанан төньяҡҡа табан бер нисә саҡрым йыраҡлыҡта Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы Әбләз болондары урынлашҡан.
Кёрнер (Тюрингия)
Кёрнер (Тюрингия) (Korner (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1781 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 208 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99998 һәм автомобиль коды — UH.
Коммутатив алгебра
Коммутатив алгебра — дөйөм алгебраның, коммутатив ҡулсаларҙың һәм улар менән бәйле объекттарҙың (модулдәрҙең, идеалдарҙың, дивизорҙарҙың һәм башҡалар) үҙсәнлеген, айырым алғанда ялан теорияһын өйрәнеүсе бүлеге. Коммутатив алгебра алгебраик геометрияның һәм һандарҙың алгебраик теорияһының нигеҙе булып тора. Коммутатив алгебра өйрәнгән коммутатив ҡулсаларҙың иң асыҡ миҫалы — күпбыуындар ҡулсаһы һәм бөтөн алгебраик һандар ҡулсаһы.
Мотлаҡ коммутатив булмаған ҡулсаларҙы өйрәнеү коммутатив булмаған алгебра булараҡ билдәле; ул ҡулсалар теорияһын, күҙаллауҙар теорияһын һәм банахов алгебраларын өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала.
Тарихы
Тәүҙә идеалдар теорияһы булараҡ билдәле булған коммутатив ҡулсаларҙы өйрәнеү Дедекиндтың идеалдар тураһында хеҙмәттәренән башлана, улар шулай уҡ Куммерҙың һәм Кронекерҙың алдараҡ булған хеҙмәттәренә нигеҙләнгән. Һуңғараҡ Давид Гильберт, быға тиклем булған һан ҡулсаһы терминын дөйөмләштереп, ҡулса терминын тәҡдим итә. Гильберт, үҙ сиратындаь, Эмми Нётергә ҙур йоғонто яһай, ул бик күп билдәле булған һөҙөмтәләрҙе, бөгөнгө көндә нётеровость шарты булараҡ билдәле булған, үҫә барыусы сынйырҙарҙы өҙөү шарттары теленә күсерә. Икенсе мөһим һөҙөмтә булып Гильберттың уҡыусыһы Эммануил Ласкерҙың хеҙмәте тора, ул примарный идеал концепцияһын тәҡдим итә һәм Ласкер — Нётер теоремаһының беренсе версияһын иҫбатлай.
Анри Матисс
Анри́ Мати́сс (Henri Matisse; 31 декабрь 1869, Ле-Като-Камбрези, Нор, Франция (Икенсе француз империяһы) — 3 ноябрь 1954, Ницца, Франция) — француз рәссамы һәм скульпторы, фовистар ағымы лидеры. Төҫ һәм форма аша эмоциялар еткереүҙә үҙенең эҙләнеүҙәре менән билдәле.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Анри Эмиль Бенуа Матисс (франц. Henri Émile Benoît Matisse) 1869 йылдың 31 декабрендә Ле-Ката-Камбрези ҡаласығында, Францияның төньяғында Пикардияла тыуған. Ул Эмиль Ипполит Матисстың һәм Элоиза Анна Жерарҙың ғаиләһендә өлкән улдары була Бала сағы  күрше Боэн-ан-Вермандуа ҡаласығында үтә, унда атаһы, уңышлы сауҙагәр, ашлыҡ һатып, кибет тота. Әсәһе атаһына кибеттә ярҙам итеп, керамиканы биҙәү менән шөғөлләнә.
1872 йылда уның ҡустыһы Эмиль Огюст тыуа. Атаһының теләге буйынса, өлкән улы ғаиләнең эшен үҙләштерергә тейеш була, әммә Анри, 1882 йылдан алып 1887 йылға тиклем Сен-Кантен ҡаласығында урта мәктәптә һәм лицейҙа күпмелер уҡып алып, Парижға Юридик фәндәр мәктәбенә юриспруденция өйрәнергә китә.
1888 йылдың авгусында, уҡыуҙы тамамлағандан һуң, йәш Анри һөнәре буйынса эшләү хоҡуғына эйә була. Сен- Кантенға ҡайтып, присяжный вәкиленең клеркы булып эшкә урынлаша.
Ижадының формалашыуы
1889 йылда Анриның аппендицит өйәнәге була. Операциянан йүнәлеп ятҡанында, әсәһе уға рәсем төшөрөү өсөн кәрәк-яраҡтар һатып ала. Анри дауаханала ике ай булғанында төҫлө асылмаларҙы күсереп һүрәт төшөрә башлай. Ул шул тиклем мауыға, атаһының ҡаршылығын еңеп, рәссам булырға ҡарар итә һәм туҡыу сәнәғәте өсөн чертежсылар уҡыған Кантен де ля тур (франц. Ecole Quentin de la Tour) рәсем мәктәбенә яҙыла.
1891 йылда юридик практикаһын ҡалдыра һәм Парижға килә, унда Жюлиан Академияһына уҡырға инә. Анри билдәле салон сәнғәте оҫтаһы Виллиам Адольф Бугрола уҡый, унда нәфис сәнғәт мәктәбенең (франц. École nationale supérieure des beaux-arts de Paris) имтихандарына әҙерләнә,  әммә уҡырға инә алмай.
1893 йылда ул декоратив сәнғәт мәктәбенә күсә (франц. École nationale supérieure des arts décoratifs de Paris), унда йәш Альбер Марке менән таныша. 1895 йылда икеһе лә нәфис сәнғәт мәктәбенә имтихан тота һәм  Гюстав Моро оҫтаханаһына ҡабул ителә, унда  1893 йылдан  улар саҡырылған  уҡыусылар сифатында уҡый. Бында Анри Жорж Руо, Шарль Камуэн, Манген Шарль һәм Анри Эвенепул менән таныша.
1894 йылда рәссамдың шәхси тормошонда иҫтәлекле ваҡиға була. Уның моделе Каролина Жобло (франц. Caroline Joblau) ҡыҙы Маргаританы таба (1894—1982).
1896 йылдың йәйен ул Бретань ярындағы Бель-Иль утрауында Париждағы баҫҡыс майҙансығы буйынса күршеһе Эмиль Бери менән үткәрә.
1896 йылда Анриның биш картинаһы нәфис сәнғәттең Милли йәмғиәт салонына ҡуйыла, ике картинаһы дәүләт тарафынан һатып алына, шул иҫәптән, 1894 йылда яҙылған һәм Рамбуйелағы Франция президенты резиденцияһы өсөн  һатып алынған Китап уҡыусы  картинаһы ла була. Күргәҙмәнән һуң, Пьер  Пюви-де-Шаван тәҡдиме буйынса  Анри Матисс нәфис сәнғәттең Милли йәмғиәт салонының ағза-корреспонденты була.
Өлгөрөп еткән йылдары
1898 йылдың 10 ғинуарында Анри Матисс Амель Парейрға өйләнә(франц. Amélie Noellie Parayre), уларҙың улдары Жан-Жерар (1899—1976) һәм Пьер (1900—1989) тыуа. Шулай уҡ ул никахтан тыш тыуған ҡыҙы Маргарита ғаиләгә алына. Ҡатыны һәм ҡыҙы рәссамдың яратҡан моделдәре була.
Камиль Писсарро кәңәше буйынса ул үҙенең баллы айында ҡатыны менән Уильям Тернерҙың картиналарын өйрәнеү өсөн Лондонға китә. Һуңынан парҙар Корсика буйлап буйлап сәйәхәт ойоштора, шул ваҡытта Тулуз һәм Генуяла булып китәләр. 1899 йылдың февраль айында улар Парижға ҡайта.
1899 йылда Гюстав Мороның үлеп ҡалғандан һуң уның вариҫы Фернан Кормон  менән Анриның килешмәүсәнлеге килеп тыуа,һәм ул  Нәфис сәнғәт мәктәбенән китә. Жюлиан Академияһында сираттағы ҡыҫҡа уҡыуынан һуң, рәссам Эжен Каррьер курстарына уҡырға инә. Бында Анри Андре Дерен, Жан Пюи, Жюль Фландрен һәм Морис де Вламинк менән таныша.
Уның скульптурала беренсе һынауы булып Антуан-Луи-Бариның 1899 йылдағы эшенең күсермәһе тора. 1900 йылда, картиналар өҫтөндә эштәре менән бер рәттән, Анри де ля Гранд-Шомье Академияһында Бурдель Антуандың киске курстарына йөрөй башлай. Иртәнсәк Альбер Марке менән Люксембург баҡсаһында һүрәт төшөрә, ә кистәрен скульптура буйынса дәрестәргә йөрөй.
Ғаиләнең артыуы, даими килемдең булмауы һәм партнеры менән ҡатыны хужа булған эшләпә магазинының юғалыуы,балаларҙың Анриның ата-әсәһенә күсеп барыуына сәбәп була. Едти аҡсаһыҙлыҡ ҡыйынлыҡтар арҡаһында ул рәссам-биҙәүсе булып эшкә урынлаша. Альбер Марле менән берлектә ул 1900 йылда Парижда Гран-Палэлағы Бөтә донъя күргәҙмә объекттарын биҙәү менән шөғөлләнә. Эш үтә ауыр була, һәм Анри бронхит менән ауырып китә. 1901 йылда, Швейцарияла оҙайлы булмаған дауаланыуҙан һуң, ул унда ла эшен дауам итә, күпмелер ваҡыт Анри ғаиләһе менән Боэн-ан-Вермандуала ата-әсәһендә була. Ул ваҡыттарҙа рәссам шул тиклем көйһөҙләнә, хатта рәсем менән шөғөлләнеүенән баш тартырға ла уйлай.
Импрессионизм осоро
1890 йылдан 1902 йылға тиклем Матисс рухы менән импрессионистарға яҡын бер нисә картина яҙа. Бутылка схидама (1896), Десерт (1897), Фрукты и кофейник (1898), Посуда и фрукты (1901) шундай натюрморттары. Уның тәүге ике пейзажы Булонский лес (1902) һәм Люксембургский сад (1902), рәссамдың сәнғәттә үҙ юлын табырға маташыуы тураһында һөйләй.
1901—1904 йылдар уның өсөн интенсив ижади эҙләнеү ваҡыты була. Матисс башҡа рәссамдарҙың әҫәрҙәрен тикшереүгә сума, һәм едти финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан ҡайһы бер авторҙарҙың үҙенә оҡшаған картиналарын һатып ала. Шул ваҡытта  яҙылған бер полотноһында Огюст Роден эшләгән гипс бюсы,  Винсент ван Гоганың һүрәте, Поль Гогендәң һәм Поль Сезанндың картиналары һүрәтләнгән. Һуңғыһының рәсем структураһы һәм төҫ менән эш итеүе Матисс ижадына айырыуса ҙур йоғонто яһай, уны Матисс төп рухландырыусы тип атай.
1902 йылдың февралендә яңы асылған Берта Вейль галереяһында ул берлектәге күргәҙмәлә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың июнь, июль айҙарында тәүге тапҡыр уның әҫәрҙәре һатып алына. 1904 йылдың июнендә Амбруаз Воллар галереяһында Анри Матисстың беренсе  шәхси күргәҙмәһе ойошторола, әммә был ҙур уңыш яуламай. Шул уҡ йәйҙә, неоимпрессионист рәссамдар Поль Синьяк һәм Анри Кросс менән бергә францияның көньяғына Сен-Тропеға күсеп китә. Поль Синьяктың «Эжен Делакруа һәм  Неоимпрессионизм» эше йоғонтоһо аҫтында Матисс айырым төрткө-төрткө буяу алымдары менән дивизионизм техникаһында эшләй башлай. Сен-Тропела рәссамдәң тәүге шедевры — Роскошь, покой и наслаждение (1904/1905) барлыҡҡа килә. Әммә тиҙҙән Матисс киң, етеҙ штрихтар файҙаһына пуантилизм техникаһын ҡулланыуҙан баш тарта.
Фовистик осоро
1905 йылдың йәйен Матисс Андре Дерен менән Урта диңгеҙ буйындағы балыҡсылар ауылында үткәрә. Был ваҡыт рәссамдың ижади эшмәкәрлегенең мөһим боролошо кеүек билдәләнә. Андре Дерен менән бергә Матисс сәнғәт тарихына фовизм исеме менән ингән яңы стиль булдыра. Шул осорҙағы уның картиналарына яҫы формалар, аныҡ линиялар һәм ҡәтғи пуантилизм хас.
Фовизм, сәнғәт йүнәлеше булараҡ, эксперимент киәмлендә 1900 йылда  барлыҡҡа килә һәм 1910 йылдарға тиклем актуаль була, был хәрәкәт  бер нисә йыл ғына дауам итә, 1904 йылдан  1908 йылға тиклем, һәм өс күргәҙмәгә эйә була. Фовизм хәрәкәте рәссамдар Анри Матисс, Андре Дерен һәм Морис де Вламинканан.торған ҙур булмаған фекерҙәштәр төркөмөнән үҙенең исемен ала.
1906 йылда фовизм роленең кәмеүе һәм 1907 йылда төркөмдөң  тарҡалыуы Матисстың ижади үҫешенә  бер нисек тә йоғонто яһамай. Уның иң күп һәм иң яҡшы эштәре 1906 һәм 1917 йылдар араһы осоронда ижад ителә.
1905 йылдың көҙөндә буласаҡ фовистар Париждың Көҙгө салонында тәү башлап киң публикаға   эштәрен күрһәткәндән һуң, уларҙың ҡырҡа, дәртле буяуҙары һүҙмә-һүҙ тамашасыларҙы тетрәндерә һәм тәнҡитселәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра. Камиль Моклер күргәҙмәне йәмәғәтселек йөҙөнә ташлаған буяуҙар көршәге менән  сағыштыра. Башҡа тәнҡитсе, Луи Воксель, 1905 йылдың 17 октябрендә Жиль Блаз гәзитендә баҫылған Донателло ҡырағайҙар араһында (Donatello parmi les fauves!) рецензияһында, рәссамдарға мыҫҡыллы «фовист», йәғни «ҡырағай» ҡушаматын бирә  (франц. fauves).
Матисс күргәҙмәлә ике эшен,  Открытое окно һәм  Женщина в зелёной шляпе картиналарын тәҡдим итә. Луи Векселдең тәнҡите бигерәк тә Женщина в зелёной шляпе картинаһына юнәлтелә. АҠШ-тан коллекция йыйыусы  Лео Стайн рәссамдан был картинаны  500 франкҡа  һатып ала. Ғауғалы уңыш Матисс эштәренең баҙар хаҡын күтәрә, был уға һынлы сәнғәт менән шөғөлөн дауам итергә мөмкинлек бирә.
1906 йыл башында Берней-Жён галереяһындағы күргәҙмәнән  һуң 1906  йылдың  20 мартында Бойондороҡһоҙҙар Салонында рәссам, сюжетында пастораль һәм вакханалия мотивтары булған  үҙенең яңы Радость жизни картинаһын тәҡдим итә. Тәнҡитселәрҙең һәм академик даирәләрҙең реакцияһы был әҫәргә сиктән тыш ҡыҙма була. Тәнҡитселәр араһында «бойондороҡһоҙҙарҙың» вице-президенты Поль Синьяк та була. Пост-импрессионистар Матисстан ситләшә. Ләкин, Лео Стайн был картинала замандың мөһим образын күреп, был картинаны ла һатып ала.
Шул уҡ йылда Матисс йәш рәссам Пабло Пикассо менән таныша. Беренсе осрашыуҙары Парижда  Рю де Флёрю  урамындағы Стайн Салонында  үтә, был Салонда Матисс йыл һайын күргәҙмәгә эштәрен ҡуя. Рәссамдарҙың ижади дуҫлығы көндәшлек рухы һәм үҙ-ара ихтирам менән тулы була. Гертруда Стайн, АҠШ-тағы Балтиморҙан дуҫтары, һеңлеләре Кларабель һәм Этта Коэндар менән Анри Матисстың һәм Пабло Пикассоның меценаттары һәм коолекция йыйыусылары була. Әлеге көндә апалы-һеңлеле Коэндарҙың коллекцияһы Балтиморҙа сәнғәт Музейы экспозицияһының төп өлөшө булып тора.
1906 йылдың майында Матисс Алжирға килә һәм Бискра оазисында була. Ул сәйәхәт ваҡытында һүрәт төшөрмәй. Францияла булып ҡайтҡас та ул Голубая обнажённая картинаһын яҙа (Бискранан сувенир) һәм Лежащая обнажённая I (Аврора) скульптураһын төҙөй. Ике аҙналыҡ сәфәрҙән ул керамика алып ҡайта, уны үҙенең картиналарына фон сифатында ҡуллана.
Матисс сәфәр тәьҫораттары йоғонтоһо аҫтында мосолман Көнсығышының арабеск стилендәге һыҙыҡ биҙәктәр менән мауыға башлай. Был ваҡытта ул үҙе өсөн Африка халыҡтарының скульптураһын аса, ҡыҙыҡһыныу булырға примитивизм һәм классик япон ксилографияһы менән ҡыҙыҡһына башлай. Шул ваҡытта рәссамдың тәүге литографиялары, ағаста гравюралары һәм керамика барлыҡҡа килә.
1907 йылда Матисс Италия буйлап сәйәхәткә сығып китә, Венеция, Падуя, Флоренция һәм Сиенаға бара.
Матисс академияһы
Майкл, Сара, Гертруда һәм Лео Стайндар, Ганс Пуррман, Мардж һәм Оскар Моллдар ярҙамы һәм кәңәше буйынса, Матисс шәхси һынлы сәнғәт мәктәбенә нигеҙ һала. Унда ул 1908 йылдың ғинуарынан алып 1911 йылға тиклем уҡыта. Был ваҡыт эсендә академияла рәссамдың ватандаштарынан һәм сит илдәрҙән 100 студент белем ала. Ганс Пуррман Сара Стайн академияны ойоштороуҙа һәм адара итеүҙә яуаплы итеп тәғәйенләнә.
Студия тәүҙә Париждың Севр урамындағы элекке монастырҙа урынлаша. Матисс 1905 йылда уҡ үҙенең Сен-Мишель яры буйындағы студияһына өҫтәп был бинаны файҙаланыуға ала. Шәхси академияға нигеҙ һалғандан һуң элекке монастырҙың тағы бер бинаһы ҡуртымға алына. Шуға ҡарамаҫтан, бер нисә аҙнанан һуң мәктәп Рю де Вавилон урамы мөйөшөндәге һәм Инвалидтар бульварындағы элекке монастырға күсә.
Академияла уҡыу коммерция булмаған сифатта була. Матисс йәш рәссамдарҙың классик база әҙерлегенә ҙур әһәмиәт бирә. Аҙнаһына бер тапҡыр уҡыу программаһына ярашлы  улар музейға баралар. Модель менән эш итеү күсермә техникаһын үҙләштергәс кенә башлана. Академия булған саҡта студент ҡыҙҙарҙың өлөшө иҫ киткес юғары була.
1908 йылда Матисс  үҙенең тәүге сәфәрен Германияға  ҡыла. Унда ул Мост төркөмөнән рәссамдар менән таныша. 1908 йылдың 25 декабрендә Гран Ревюла үҙенең «Рәссам яҙмаларын» баҫтырып сығара (франц. Notes d’un Peintre), унда ул эмоцияларҙы ябай саралар иҫәбенә туранан-тура биреү кәрәклеге тураһында һөйләп,  үҙенең сәнғәт  принциптарын әйтеп бирә.
Рус коллекция йыйыусылары
Матисстың талантын баһалаусы иң беренсе рус эшҡыуары һәм коллекция йыйыусы Щукин Сергей Иванович була. 1908 йылда ул рәссамға Мәскәүҙәге йорто өсөн өс  декоратив панноға заказ бирә: Танец (1910), Музыка (1910) һәм Купание, или Медитация (һуңғы панноһы тик эскизда ҡала). Уларҙа сағыу төҫтәр өҫтөнлөк итә, ә бейеүҙә хәрәкәт иткән һәм музыкаль инструменттарҙа уйнусы шәрә кешеләр менән тулған композицияһы — һауа, ер һәм ут — тәбиғәт стихияһын кәүҙәләндерә. Рәсәйгә оҙатыр алдынан паннолар Парижда ҡуйыла.
Картиналарын урынлаштырыу менән бәйле, Сергей Иванович Щукин саҡырыуы буйынса, Анри Матисс шәхсән 1911 йылда Санкт-Петербург һәм Мәскәүгә килә, унда уны йылы һәм  һоҡланып ҡабул итәләр. Ил тураһында үҙенең тәьҫораттары тураһында журналистарҙың һорауҙарына яуап биреп, ул былай тип әйтә:
''«Кисә мин иҫке иконалар коллекцияһын күрҙем. Бына был оло сәнғәт. Миңә уларҙың ябайлығы оҡшаны, улар минең өсөн Фра Анджелико картиналарынан да яҡыныраҡ һәм ҡәҙерлерәк. Рәсәйгә, ниһәйәт, килеп эләгеүем менән сикһеҙ бхетлемен. Мин рус сәнғәтенән күпте көтәм, сөнки рус халҡының күңелендә иҫәпһеҙ-хисапһыҙ байлыҡтар һаҡлана, рус халҡы әле йәш. Ул әле ҡайнар күңел күтәренкелеген юғалтып өлгөрмәгән.''
Исси-ле-Мулиноға күсеү
1909 йылда Матисс Париждағы Сен-Мишель резиденцияһын ҡалдыра һәм Исси-ле Мулиноға күсеп килә, унда йорт менән студия төҙөй. Оҙайлы ваҡыт дауамында үҙенең ғаилә ағзалары уның өсөн модель булып хеҙмәт итә һәм рәссамдәң бөтә үтенестәрен башҡара, мәҫәлән, балалар, атайҙарының тупланғанлығын боҙмаҫ өсөн, аш ваҡытында өндәшмәй генә ултырырға тейеш.
Мюнхендағы ислам сәнғәтенең ҙур күргәҙмәһенә барғандан һуң, 1910 йылда Германияға икенсе сәфәре ваҡытында Матисс ике ай Италияның көньяғында мавритан сәнғәтен өйрәнеп, Севильяла үткәрә. 1911 йылда ул педагогик эшмәкәрлегенән ситләшә һәм үҙен тулыһынса ижадҡа бағышлай.
1912 йылда АҠШ-тың Нью-Йорк ҡалаһында 291 Галереяла Альфред Штиглиц ойошторған Матисстың беренсе күргәҙмәһе була. Икенсе йылда инде Нью-Йорктың Амори Шоу күргәҙмәһенә Матисстың бер нисә картинаһы ҡуйыла һәм консерватив америка тамашасыһының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Шулай ҙа, рәссамдың әҫәрҙәре АҠШ-та Армори Шоуҙың казначейы Уолтер Пач тарафынан 1914 йылдан алып 1926 йылға иклем ҡуйылыуын дауам итә.
Яҡынса шул уҡ ваҡытта, Матисстың ҡайһы бер композициялары, күп тәнҡитселәр фекеренсә, рәссам тарафынан кубизм йоғонтоһо аҫтында ижад ителгән. Быны улар Пабло Пикассо менән дуҫлығы арҡаһында  тип табалар. Матисс, ике рәссам осрашыу һәм әңгәмә ваҡыттарында  бер-береһенә күп файҙалы нәмәләр бирә, тип әйтә. Пабло Пикассо, Матисстың әҫәрҙәрендә йомшаҡ яҡтарын табып,   «шайтан адвокаты» ролен үҙ өҫтөнә ала.
1911 йылдан 1913 йылға тиклем  рәссам ике тапҡыр Мароккола була. Был сәйәхәттең һөҙөмтәһендә фигуралы композициялар һәм ландашфттарҙың яҡтылыҡ бөрккән сағыу картиналары барлыҡҡа килә, мәҫәлән   Бербер (1913) һәм Арабская кофейня (1913)
1914 йылдың йәйендә Матисс өсөнсө тапҡыр Германияға, был юлы Берлинға килә. Шул уҡ йылда Беренсе донъя һуғышы башланыу менән йәш булмаған рәссам хәрәкәт итеүсе армияға үҙ ирке менән ҡатнашыуға үтенес менән мөрәжәғәт итә, әммә сәләмәтлегенең торошо буйынса уға кире ҡағалар. Әсәһе оккупацияланған дошман территорияһында ҡала, ҡустыһы әсиргә алына, улдары һәм дуҫтары фронттарҙа һуғыша. Тик ҡатыны һәм ҡыҙы рәссам янында ҡала.
Ниццаға күсеүе
Бронхит эҙемтәләренең киҫкенләшеүе арҡаһында табиптар кәңәше буйынса Матисс 1916 йылда күпмелер ваҡыт Ментокта үткәрә, ә  1916-1917 йылдарҙың ҡышын Симьяла, Ницца яны ҡаласығында, Бо-Риваж ҡунаҡханаһында үткәрә, әнан Медитерран ҡунаҡханаһына күсә. 1921 йылда Симьялағы Шарль-Феликс майҙанындағы ике ҡатлы фатирға урынлаша. Май айынан сентябрь айына тиклем рәссам Исии-ле- Мулиноға даими рәүештә ҡайтып тора, унда үҙенең оҫтаханаһында эшләй.
1918 йылда Гийом галереяһында Матисс менән Пикассоның берлектәге күргәҙмәһе үтә. Ниццала ул Огюст Ренуар һәм Пьер Боннар менән таныша.
Был ваҡытта уның яңы тигеҙһеҙ геометрия һәм ынйы- һоро һәм ҡара өҫтөнлөк иткән интенсив эске үҫеше була. Франция көньяғының көс алыу атмосфераһы уны Одалиски тойғоло серияһын булдырыуға дәртләндерә. Унда МАтисс декоратив фонда экзотик кекйемдәрҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙы һүрәтләй. Ниццала ул эске һәм тышҡы арауыҡтар бер-береһе менән мотлаҡ бүленгән күп интерьерҙар яҙа. Шул уҡ ваҡытта рәссам тәбиғи һәм орнаменталь биҙәктәр һәм буяуҙар синтезына мөрәжәғәт итә.
Сергей Павлович Дягилев үтенесе буйынса 1920 йылда ул Игорь Федорович Стравинский музыкаһына Леонид Федорович Мясин.хореографияһындағы «Һандуғас» балеты өсөн костюм һәм декорация эскиздарын эшләй. Һуңыраҡ, 1937 йылда Дмитрий Дмитриевич Шостакович музыкаһына шул уҡ Леонид Мәсин хореографияһындағы «Ҡыҙыл һәм ҡара» балеты өсөн декорация эскиздары эшләй.
1920 йылдарҙа рәссамдың исеме бөтә донъя билдәлелеге ала. Уның күргәҙмәләре Америка һәм Европаның күп кенә ҡалаларында үтә. 1925 йылдың июлендә Матисс Почетлы легион ордены кавалеры исемен ала. 1927 йылда уның улы, Пьер Матисс, галерист булып, атаһының күргәҙмәһен Нью-Йоркта ойоштора, шул уҡ йылда рәссам Питтсбургта  Компотница и цветы картинаһы өсөн  Карнеги Институтының премияһын ала.
1920 йылдар аҙағында Матисс башҡа рәссамдар менән хеҙмәттәшлек итә, һәм европалылар менән генә түгел — француз, голланд, немец, испан, һәм эмигрант- американлылар менән дә хеҙмәттәшлек итә. Ул алдағы йылдарҙа ҡалдырған скульптураға ла әйләнеп ҡайта.
1930 йылда Альберт Понимаю, АҠШ-тан коллекция йыйыусы Матиссҡа үҙенең шәхси музейы өсөн стена декорацияһына заказ бирә. Шул уҡ йылда рәссам Таитиға килә, унда Барнс фонды өсөн декоратив панноның ике варианты өҫтөндә эшләй. Танец II (1932) панноһын ижад иткәндә Матисс тейешле формалар ҡырҡып алыу өсөн тәүге тапҡыр төҫлө ҡағыҙҙар ҡуллана.
1930 йылдың сентябрендә Таитинан ҡайтыр юлда ул АҠШ-тың Филадельфия эргәһендәге Мерионға Альберт Барнсҡа бара, һәм  Танец II(1932—1934) триптихын эшләү өсөн уның заказын  ҡабул итә. 1933 йылда Нью-Йоркта рәссамдың ейәне, Пьер Матисстың улы Поль Матисс тыуа.
Барнс фондына биҙәк һалыу буйынса күләмле эш ваҡытында Матисс  йәш рус эмигранты Лидия Николаевна Делекторскаяны секретарь итеп ала, ул шулай уға модель булып та хеҙмәт итә. Әммә рәссамдың ҡатыны уны эштән сығарыуға ныҡыша, һәм ул эштән бушатыла. Ләкин ҡатыны барыбер айырылышыуға ғариза бирә. Матисс яңғыҙы ҡала һәм Лидия Делекторскаяны секретарь вазифаһына кире ҡайтыуын һорай.
1930 йылдар рәссам өсөн үҙенең асыштарына йомғаҡ яһарға маташыу ваҡыты була. Тәьҫирҙе көсәйтеү өсөн, ул монументаль сәнғәткә графика алымдары күсерә, мәҫәлән, Розовая обнаженная (1935) һәм Натюрморт с устрицами (1940) картиналарында был асыҡ күренә. Шул дәүерҙең эштәрендә экзотика әҙерәк һәм күберәк ассиметрия була. Уларҙа ҡатын-ҡыҙҙар байрамса күлдәктәрҙә балаҫтар, сәскәләр һәм вазалар фонындағы креслоларҙа һүрәтләнә.
Был йылдарҙа уның тарафынан гобелен өсөн эскиздар, китаптар өсөн иллюстрациялар эшләнә. Матисс Джеймс Джойстың «Улисс» романы өсөн Диссеянан күренештәр яҙа. 1931 йылдың рәссамдың иллюстрациялары менән беренсе китабы нәшер ителә. Был Стефан Малларменың шиғри йыйынтығы була.
Шул осорҙағы үҙенең күп эштәрендә Матисс картиналарының сиктәрен айыра, формалар ҡыҫандар арауығына китә, Уға миҫал булып Музыка II (1939) һәм Румынская блуза (1940) картиналары тора.
Һуңғы йылдары
1941 йылда Матисс эсәктәренә ауыр операция кисерә. Һаулығы насарайыу сәбәпле стилен ябайлаштырырға мәжбүр була. Көсөн һаҡлау маҡсатында ул ҡағыҙ киҫентеләренән һүрәттәр эшләү техникаһын булдыра, был уға оҙаҡ көткән һүрәт һәм төҫтөң синтезына ирешеү мөмкинлеген бирә. 1943 йылда «Джаз» китабына гуашь менән буялған киҫентеләрҙән иллюстрациялар серияһын башлай. (1947 йылда тамамлай). 1944 йылда ҡатыны һәм ҡыҙы Ҡаршылыҡ эшмәкәрлегендә ҡатнашҡаны өсөн гестапо тарафынан ҡулға алына.
1946—1948 йылдарҙа Матисс тарафынан яҙылған интерьерҙарҙың буяуы тағы тағы сиктән тыш ҡуйы була: «Красный интерьер, натюрморт на синем столе» (1947) һәм «Египетский занавес» (1948),  ошондай эштәре  яҡтылыҡ һәм ҡараңғылыҡ араһында контрастҡа, шулай уҡ эске һәм тышҡы араһындағы арауыҡҡа төҙөлә.
Ҡалған түғыҙ витраж марк Шагал тарафынан эшләнә.
Рәссам 1954 йылдың 3 ноябрендә 84-се  йәшендә Ницца янында Симиезала вафат була.
Һылтанмалар
Галереи работ
Нюй-Яха
Нюй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ланкурсята-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балаҡарға (йыр, риүәйәт)
Балаҡарға— башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Риүәйәте
барып, тыңлап йөрөй икән. Батыр бер тирмәлә шым ғына бер ҡатын илағанын ишеткән. Батырҙың ҡатыны булған ул. Батыр шым ғына уны саҡырған да улар икәүләп ҡасып киткәндәр. Ҡаҙаҡтар уларҙы ҡыуа сыҡҡан. Юлда ҡатындың бәпәйе тыуған. Улар тағы йүгергәндәр. Бала менән ҡасыу ҡурҡыныс була башлаған, сөнки ҡаҙаҡтарҙың яҡынлап килгән тауыштары ишетелгән. Тотолмаҫ өсөн, улар баланы ҡарға ояһына һалып китергә мәжбүр булған. Үҙҙәре Яйыҡ йылғаһына сумып, аръяҡҡа йөҙөп сыҡҡандар. Аръяҡта башҡорт ауылдары башланған. Ҡаҙаҡтар ҡурҡып, кире ҡайтып киткән.
Бер аҙ ваҡыт үткәс, батыр менән уның ҡатыны баланы алып ҡайтырға теләгәндәр. Баланы үлгән, тип уйлаған улар. Ләкин оя янына барып еткәс, тере баланы күреп аптырап киткәндәр. Бала өҫтөндә ҡарғалар осоп йөрөгән. Батыр менән ҡатыны баланы алып, ҡыуана-ҡыуана ҡайтып киткәндәр. Ҡоштар уларҙы бик оҙаҡ оҙатып барғандар. Ҡайтҡас, батыр менән ҡатын был тарихҡа арнап йыр сығарғандар. Шул ваҡыттан «Балаҡарға» йыры халыҡ араһында таралып киткән.
Оло Соран
Оло Соран  — Ырымбур өлкәһе йылғаһы.
География
Йылға Дөйөм (Төп) Һырт тауынан башлана, Һамар йылғаһына ҡоя. Ырымбур биләмәләрендә Переволцкий, Новосергиевский, Сорочинский райондары аша көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан аға. яҡ яры ткеә, һул яғы- һөҙәк. Йылға Һамар йылғаһының уң ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 155 км. Бассейн майҙаны 2200 км²
Ҡушылдыҡтар
уң ҡушылдыҡтар
һул ҡушылдыҡтар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы. Йылға бассейны — Волга, диңгеҙ бассейны — Каспий.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Академик И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты
Бөгөнгө көнгә тиклем вуз бер нисә исем алмаштыра :
Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙ медицина институты
Санкт-Петербург дәүләт медицина университетының тарихы Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын, Рәсәй империяһының шәхси ҡатын-ҡыҙҙар юғары уҡыу йортон булдырыуҙан башлана. Санкт-Петербург медицина институты тураһында положение 1895 йылдың 1 (13) июнендә раҫлана. Институт 1897 йылдың 14 (26) сентябрендә асыла. Институт Рәсәйҙә һәм Европала юғары медицина белеме алған беренсе уҡыу йорто була
Революциянан һуңғы осор
1918 йылда Медицина ҡатын-ҡыҙҙар институты 1-се Петроград медицина институты тип үҙгәртелә. 1930-сы йылдарҙа 1-се Ленинград медицина институтынан Химия-фармацевтика һәм педиатрия институттарына бүленә.
Һуғыш йылдарында институт үҙенең эшен туҡтатмай, уны тамамлаусылар Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнаша. 1985 йылда институттың паркында  һәләк булған медиктарға һәйкәл ҡуйыла.
Рейтингтары
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы  вузды Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә  индерә, унда уға "D" рейтинг класы бирелә.
2009 йылда "Financial Times" версияһы буйынса университет Европаның иң популяр 10 медицина мәктәбе исемлегенә инә.
2019 йылда университет "Университеттарҙың өс миссияһы" халыҡ-ара рейтингында 501-550-се урынды ала һәм 2020 йылда РАЭКС вресияһы буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 28-се урын яулай.
Тасуирлама
Юғары уҡыу йортоноң структураһы 69 кафедра, 56 ғилми лаборатория, 11 институт, ғилми-тикшеренеү институты һәм үҙәктәрҙе үҙ эсенә ала. Университеттың базаһы вуз клиникаларында һәм Санкт-Петербургтың  43 ҙур дауаханаларында һәм поликлиникаларында урынлаша.
Йыл һайын юғары уҡыу йортонда 5 меңдән ашыу, шул иҫәптән сит илдәрҙән уҡыусылар белем ала.
2007 йылдан алып университет белем баһалауҙың балл-рейтинг системаһын индереп, Болонья  процесында ҡатнаша башлай.
Минск планетарийы
«Минск планетарийы» дәүләт белем биреү учреждениеһы — Белоруссияның (Минск ҡалаһы) ҙур стационар планетарийы, Евроазия планетарийҙар ассоциацияһы ағзаһы.
Төп эшмәкәрлеге — астрономияны, космонавтиканы һәм башҡа тәбиғәт фәндәрен популярлаштырыу. Минск планетарийы Минск дәүләт балалар һәм йәштәр һарайына ҡарай.
Тарихы
1965 йылдың 29 июлендә планетарий һәм обсерватория асыла.
2011 йылдың 8 июлендә косметик ремонтҡа ябыла (йәйге осорҙа).
Планетарий
Йондоҙло зал 120 кешегә иҫәпләнгән (йондоҙло сеанстар өсөн — 100), көмбәҙ рәүешендәге экран һәм «Планетарий» оптик-механик аппарат менән йыһазландырылған (Carl Zeiss фирмаһының ZKP-1 моделе, ГДР).
Обсерватория
Обсерватория башняһының диаметры 6 метр. Ер өҫтөндәге һауа ҡатламының турбулентлыҡ йоғонтоһон бөтөрөү өсөн, ер өҫтөнән байтаҡ күтәрелгән. Унда Carl Zeiss фирмаһының 130 мм телескоп-рефракторы ҡуйылған (фокус алыҫлығы — 1950 мм, ҙурайтыуы — 300×), уның ярҙамында килеүселәр белгестәр етәкселегендә күк йөҙө объекттарын күҙәтә алалар.
Проекттары һәм саралары
Планетарий янында 2008 йылдың 1 ноябрендә «Аш-ню» астрономия яратыусылар клубы барлыҡҡа килә.
Эш ваҡыты
Шишәмбе- йәкшәмбе 10.00-18.00 сәғ., дүшәмбе — ял көнө.
Сеанстар: 10.00-дан 17.00-гә тиклем (интервал — 1 сәғәт, сеанс оҙайлығы — 40 мин).
Йондоҙло залдың һыйҙырышлылығы — 100 кеше.
Парабола
Пара́бола (παραβολή — ҡушымта) — бирелгән тура һыҙыҡтан (параболаның директрисаһы тип аталған) һәм бирелгән нөктәнән (параболаның фокусы тип аталған) бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан нөктәләрҙең геометрик урыны.
Эллипс һәм гипербола менән бер рәттән, парабола конус киҫелеше булып тора. Уға берәмек эксцентриситетлы конус киҫелеше тип билдәләмә бирергә мөмкин.
Түбәһе
Параболаның, уның директрисаһына иң яҡын ятҡан нөктәһе был параболаның түбәһе тип атала. Түбәһе фокустан директрисаға төшөрөлгән перпендикулярҙың уртаһы була.
Тигеҙләмәләр
Параболаның тура мөйөшлө координаталар системаһында каноник тигеҙләмәһе:
p
һаны фокаль параметр тип атала, ул фокустан директрисаға тиклемге алыҫлыҡҡа тигеҙ. Поскольку каждая точка Параболаның һәр нөктәһе фокустан һәм директрисанан бер тигеҙ алыҫлыҡта булғас, түбәһе лә — шулай уҡ, шуға күрә ул фокус һәм директриса араһында икеһенән дә \frac{p}{2} алыҫлығында ята.
Квадратик функция менән бирелгән парабола
y=ax^2+bx+c квадратик функцияһы a\neq 0 булғанда шулай уҡ параболаның тигеҙләмәһе була һәм графикта y=ax^2 параболаһы кеүек үк парабола итеп һүрәтләнә, тик һуңғыһынан айырмалы рәүештә, түбәһе координаталар башында түгел, ә координаталары түбәндәге формулалар буйынса иҫәпләнгән ниндәйҙер A нөктәһендә: Квадратик функция менән бирелгән параболаның симметрия күсәре түбәһе аша ординаталар күсәренә параллель үтә.
a > 0
(
a < 0
) булғанда фокус был күсәрҙә түбәһе өҫтөнән (аҫтынан) 1/4
a