cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кирилл һәм Мефодий
Хөрмәтләү
Кирилл һәм Мефодий хөрмәтенә байрам — Рәсәйҙә (1991 йылдан алып), Болгарияла, Чехияла, Словакияла һәм Төньяҡ Македонияла дәүләт байрамы. Рәсәйҙә, Болгарияла һәм Төньяҡ Македонияла байрам 24 майҙа билдәләнә; Рәсәйҙә һәм Болгарияла Славян мәҙәниәте һәм яҙмаһы көнө, Төньяҡ Македонияла — Изге Кирилл һәм Мефодий көнө тип атала. Чехия һәм Словакияла байрам 5 июлдә билдәләнә.
Словак шағиры Ян Голлы ағалы-энелегә «Кирилло-Мефодиада» (1835) тигән ҙур поэмаһын бағышлаған. Кирилл һәм Мефодий тарихнамәһе (тормош тасуирламаһы) Милорад Павичтың "Хазар һүҙлеге"нә инә.
Болгарияла Кирилл һәм Мефодий ордены бар. Шулай уҡ Болгариялая, коммунистик осорҙа уҡ, дәүләт байрамы — Славян мәҙәниәте һәм яҙмаһы көнө (Кирилл һәм Мефодийҙы сиркәүҙә хәтерләү көнө менән тап килә) билдәләнгән, һәм хәҙерге ваҡытта ла киң билдәләнә.
1869 йылдың июль уртаһында Новороссийскиға килгән чех күскенселәре Цемес йылғаһы аръяғындағы быуатлыҡ урманда изге Мефодий хөрмәтенә Мефодиевка тип аталған ауылға нигеҙ һала.
Ассирия
Ассирия (аккад теле: Aššur, أشور Aššûr, אַשּׁוּר Aššûr, ܐܫܘܪ Ašur, ܐܬܘܪ Atur, әрмән: Ասոր Asor, ассир.: Atur) — Төньяҡ Ике йылға араһындағы (Междуречье) (хәҙерге Ираҡ территорияһында) боронғо дәүләт. Ассирия, б.э.т. XXIV—VII быуаттарҙа (яҡынса б.э.т. 609 йылда), Мидия һәм Вавилония уны ҡыйратҡанға саҡлы, ике мең йыл самаһы йәшәй. Яңы Ассирия державаһы бөйөк дәүләте (б.э.т. 750—620 й.) кешелек тарихында беренсе империя булып һанала.
Ассирия б.э.т. VIII быуаттың өсөнсө сирегендә Тиглатпаласар III (б.э.т. 745—727 йй.) идара иткән осорҙа иң ҡеүәтле үҫешкә өлгәшә. Уның улы Саргон II Урартуны ҡыйрата, Төньяҡ Израиль батшалығын яулай һәм батшалыҡ сиктәрен Мысырға саҡлы киңәйтә. Уның улы Сеннахериб Вавилондағы ихтилалдан һуң был ҡаланы ер менән тигеҙләй. Иҫ киткес ҡупшылығы менән күҙҙең яуын алған үҙе төҙөткән Ниневияны баш ҡала итеп һайлай. Ҡала биләмәләре байтаҡҡа арттырыла һәм ҡеүәтле нығытмалар ҡалҡып сыға, яңы һарай төҙөлә, ғибәҙәтханалар яңыртыла. Ҡаланы һәм уның тирә-яғындағы баҡсаларҙы яҡшы һыу менән тәьмин итеү маҡсатында, бейеклеге 10 м булған һыу үткәргес акведук ҡорола. Баш ҡалаһы Ниневия (хәҙерге Мосул ҡалаһы яны) булған Ассирия II меңйыллыҡ башынан алып яҡынса б.э.т. 612 й. саҡлы, Мидия һәм Вавилонияның берләшкән ғәскәрҙәре тарафынан емертелгәнсе, йәшәй. Шулай уҡ Ашшур, Калах һәм Дур-Шаррукин («Саргон һарайы») ҙур ҡалалар була. Тотош идаралыҡ Ассирия батшалары ҡулында була — улар бер үк ваҡытта баш ҡанбабалар (верховный жрец) һәм хәрби башлыҡ юғары вазифаһын биләй, хатта ҡайһы бер ваҡытта казначей ҙа була. Өҫтөнлөклө хәрби етәкселәр батша кәңәшселәре була (провинция идарасылары (управляющие), мотлаҡ армияла хеҙмәт иткәндәр һәм батшаға яһаҡ түләгәндәр). Игенселек менән ҡолдар һәм бойондороҡло хеҙмәтселәр шөғөлләнә.
Хронологияһы
Ассирия тарихында өс осор билдәләнә:
Иҫке Ассирия осоро
Тәүҙә, Иҫке Вавилон осоронда, Ашшур сағыштырмаса ҙур булмай, номовый, сауҙагәрҙәр төп ролде уйнаған башлыса сауҙа дәүләте үҙәге була. Б.э.т. XVI быуатҡа саҡлы Ассирия дәүләте «алум Ашшур», йәғни «Ашшур халҡы йәғни общинаһы» тип атала, а батша титулы фәҡәт Ашшур аллаһтың эпитеты була. Ашшурҙың иң боронғо тарихы (б.э.т. XXI быуатына саҡлы) деталдәрҙә билдәһеҙ. Иҫке Ассирия осоро тигән төшөнсә күбеһенсә яһалма булып тора, сөнки был ваҡыт арауығында Ассирия әлегә булмаған да. Ҡайһы бер йөҙйыллыҡтарҙа тарих локаль рәүештә бөтөнләй сәйәси үҙаллылығы булмаған Ашшурҙа бара. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы ассирия сығанаҡтары батшалар исемлегенә Ашшурға эйә булған державаларҙың гегемон батшаларының исемен дә индергән. Исемлеккә шулай уҡ Ашшурҙың монарх булмаған үҙ аллы ишшиаккумдары ла индерелгән. Дөйөм алғанда, Ассирияның был осорон, хронологик уңайлылыҡ маҡсатында, тарихҡаса тиклемге дәүер тип атау ҡабул ителә.
Б. э. т. ХХVI—ХХV быуаттар
Б.э.т. 3-сө меңйыллыҡтың икенсе яртыһында Ғәрәбстан ярымутрауында климаттың үҙгәреүе ҡәбиләләренең Евфраттың урта ағымына, артабан төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күсенеүенә килтерә. төньяҡ төркөмөнә үҙенең сығышы һәм теле менән Месопотамияның Евфраттың Тигр йылғаһына яҡынлашҡан ерендә ултырған аккадтар тип аталған ҡәбиләләр менән тығыҙ бәйләнгән боронғо ассирийлылар ҡарай. Улар аккад теленең төньяҡ диалектында һөйләшә. Урта Тигрҙа (моғайын, субарей торағы йәки шумер колонияһы урынында) төҙөгән беренсе ҡаланы улар үҙҙәренең юғары аллаһы исеме менән Ашшур тип атай. Һуңғараҡ, б.э.т. XV быуатҡа саҡлы, Ассирия дәүләтенең нигеҙен тәшкил иткән ҡалаларға (Ниневия, Ашшур, Арбела һ. б.) нигеҙ һалына.
Б. э. т. ХХIV—ХХІ быуаттар
Ашшур Аккад (б.э.т. XXIV—XXII бб.) батшалығына инһә лә, дәүләт эсендә әллә ни әһәмиәте булмай. Аккад ҡолатылғандан һуң, Ашшур, емерелгән булһа ла, Месопотамияның гутийҙар яулап алған үҙәктәренән киҫелеп ҡалғанлыҡтан, ҡыҫҡа осор бойондороҡһоҙлоҡта йәшәй. Һуңынан, б. э. т. XXI быуатта Ура III династияһы («Шумер һәм Аккад батшалығы») державаһына инә, Зәрҡүм наместнигының, "Ура батшаһы ҡоло"ноң, шул уҡ быуат менән билдәләнгән яҙыуы һаҡлана. Күрәһең, династияның йылъяҙмаларында тап шул Ашшур Шашрум — «Шүлгә батша Шашрумды юҡ иткән йыл», «Амар-Суэн батша икенсе тапҡыр Шашрумды һәм Шурудхумды юҡ иткән йыл», беренсе тапҡыр яулап алыу менән бәйле, б.э.т. 2052 йыл тирәһендә, икенсе тапҡыр б.э.т. 2040 йыл тирәһендәге күтәрелеш менән бәйле, — телгә алына. Яҡынса б.э т. 2034 йылда Урта аша  баҫып алыуы башлана, Шу-Суэн уларға ҡаршы тороу маҡсатында Евфраттан Тигрға саҡлы «гипс» сүллеге ҡыры буйлап диуар төҙөй, уның Ашшур өҫтөнән контроль юғалтыу ваҡыты аныҡ билдәле түгел (Шу-Суэндың сановниктарының береһе Арбеланы контролдә тотҡан). Әмөриҙәр урап үткән Ашшур бары Ибби-Суэн дәүерендә азат булыуы ихтимал. Күпмелер ваҡытҡа ҡаланы хурриттар биләүе мөмкин, ә хөкөмдар Ушпия идаралығы был ваҡытҡа (б.э.т. XXI аҙағы) йәки иртәрәк дәүергә ҡараған тип фаразларға була.
Б. э. т. ХХ—ХІХ быуаттар
Яҡынса б.э.т. 1970 йылда власть төп ашшурлыларға күсә. Тап шул осорҙан тышҡы сауҙаға һәм кредит операцияларына дәүләт монополияһына эйә Шумер һәм Аккад «тоталитар» батшалағында мөмкин булмағанса аккад сауҙагәрҙәренә биреүсе ишшиаккум Илушуманың яҙыуы беҙҙең көндәргә килеп еткән. Яҙыуҙа ҡала диуарын тергеҙеү хаҡында ла һүҙ бара, һәм был Ашшурҙың үҙ аллылығын асыҡ раҫлай. Б.э.т. XX—XIX быуаттар сауҙаның һәм тауар, етештереүсәнлектең һөҙөмтәһе үҫеше менән билдәләнә. Ҡаланың мөһим сауҙа юлдарына яҡынлығынан файҙаланып, ашшур һәм аккад сауҙагәрҙәре сауҙа агенттары сифатында күрше илдәргә башта ашшур туҡымаларын һатырға ашыға, һуңғараҡ улар металл һәм кредит спекуляцияһы менән шөғөлләнә; ер һатып алыу килешеүҙәре тураһында мәғлүмәт юҡ. Кесе Азияла уларҙың мөһим сауҙа колонияһы (карум) булып Каниш ҡалаһы тора. Икенсе билдәле яҙыуҙы Илушуманың улы — ишшиаккум Эришум I ҡалдыра, ул шулай уҡ сауҙаның пошлинаһыҙлығын раҫлай, әммә шуға өҫтәп инеш өлөштә ҡала йыйылышы йәки кәңәше тураһында бәйән итә, тимәк, Эришум ҡарарҙы үҙе генә ҡабул итмәй. Шулай итеп, иртә Ашшур элекке осорға, б.э.т. 3-сө меңйыллыҡҡа, община һәм коллегиаль институтына кире әйләнеп ҡайта.
Б. э. т. ХVIII быуат
Баҫып ингән III Ура династияһын юҡ иткә, б.э.т. XIX быуат дауамында аҡрынлап Урта һәм Түбәнге тәхеттәрен яулап ала. Улар Тигр һәм Евфрат йылғаларының үрге ағымдарын да урап үтмәй. Б.э.т. 1807 йылдар тирәһендә Ашшур яңы барлыҡҡа килгән, ләкин ныҡлығы булмаған бик ҙур Шамши-Адад I державаһына инә. Ашшур был дәүләттең үҙәге булмай, әммә Шамши-Адад I унда үҙенең улын итеп тәғәйенләй. Бөтөн территорияла урта евфрат диалектына нигеҙләнгән вавилон яҙмаһы индерелә, иҫке ассирий бөтөрөлә, пошлинаһыҙ сауҙа туҡтатыла. Б.э.т. XVIII быуат уртаһында Шамша-Адад I державаһы тарҡала һәм вавилон батшаһы Хаммурапи Ашшурҙы яулап ала. Урта на касситтарҙың баҫҡынсылығы Ашшурҙың Вавилон менән бәйләнешен өҙә. Б.э.т. 1720 йыл тирәһендә әмөрей Шамша-Адад I нәҫеле хакимы бойондороҡһоҙлоҡто тергеҙә. Артабанғы хакимдар көсһөҙ була йәки һис юғында тағы ла ҡала буйһона, шулай ҙа Ашшурҙың яңынан ҡалҡынып үҫерлек бөтөн  була.
Б. э. т. ХVII—ХV быуаттар
Б.э.т. 1700 йыл тирәһендә Ашшурҙа Шамша-Адад I династияһын Адасидтар вариҫтары алмаштыра. Әмөрейҙәрҙең Экаллатум һәм Шубат-Энлилдәге таралышҡан ставкаларынан дәүләт үҙәге ахырҙа Ашшурға күсерелә. Ваҡыт-ваҡыт Ашшур тағы ла Вавилонға буйһона. Б.э.т. 1595 йыл тирәһендә Мурсили I-ҙең Вавилонға походы, Вавилонда әмөрейҙәрҙең еңелеүе һәм касситтар династияһының күтәрелеүе Ашшурға бик йоғонто яһамай. Ләкин б.э.т. XV быуатта ул көсәйгән Митанниҙың вассалына әйләнә, династия сифатында хакимлығын дауам итә. Митанний хакимлығынан ҡотолған дәүерҙә иҫке ассирий осоро тамамлана.
Урта Ассирия осоро
Б.э.т. XIV—IX быуаттарҙа Ассирия Төньяҡ Месопотамияны һәм уға сиктәш биләмәләрҙе бер нисә тапҡыр буйһондора.
Яңы Ассирия осоро
Ассирия тарихында яңы осор арамейҙарҙың баҫып инеүенән һуң аяҡҡа баҫҡас башлана. Ассирияның иң ҡеүәтле осоро — б.э.т. VIII—VII быуат. Яңы Ассирия империяһы (б.э.т. 750—620 й.) кешелек тарихындағы беренсе империя була.
Ассирия ғәскәре
Тиглатпаласар III (б.э.т. 745—727 йй.) идаралығы осоронда элек ер биләмәләре булған яугирҙарҙан торған ассирий ғәскәре үҙгәртеп ҡорола. Шул осорҙан армияның нигеҙен дәүләт иҫәбенә ҡоралланған ярлы ер биләүселәр тәшкил итә. Шулай, әсирҙәр ҙә ҡушылған, «батша отряды» тип аталған даими ғәскәр барлыҡҡа килә. Шулай уҡ батшаны һаҡлаған махсус яугирҙар отряды ла була. Даими армия һаны шул саҡлы үҫә, Тиглатпаласар III ҡайһы бер походтарын ҡәбилә һын ылыҡтырмайынса ойоштора.
Ассирий ғәскәренә бер төрлө ҡоралланыу индерелә. Һалдаттар металл башаҡлы уҡ һәм йәйә,, осо бронзанан яһалған һөңгөләр, ҡылыстар, хәнйәрҙәр, тимер ҙар менән ҡораллана. Һаҡланыу саралары ла камиллаштырыла: торҡаның баштың соңҡаһын һәм яңаҡ өлөштәрен ҡаплаусы аҫылмалары була; ҡамауҙа ҡатнашҡан һуғышсылар оҙонса бронза пластинкалар һырып тегелгән сүстән эшләнгән оҙон тотош кейә. Ассирий яугирҙарының ҡалҡандары формаһы һәм материалы буйынса ла, тәғәйенләнеше буйынса ла төрлө — еңел түңәрәк һәм дүрткелдәрҙән алып бейек япмалы тура мөйөшлө — була. Яугирҙың юлдар һалғанда, оборона ҡоролмалары төҙөгәндә, яулап алынған ҡәлғәләрҙе емергәндә (ғәҙәттә улар нигеҙенә саҡлы емерелгән) ҡулланылған оҙон ағас һаплы бронза кәйләһе, шулай уҡ тимер балтаһы була. Ҡорал һәм кәрәк-яраҡ, ҡорамалдар запастары батша арсеналдарында һаҡлана.
Кисир төп ғәскәр булып иҫәпләнә. Кисир тиҫтәләрҙән торған иллеләргә бүленә. Бер нисә кисир эмука (көс) барлыҡҡа килтерә.
Ассирий һы ауыр һәм еңелгә бүленә. Ауыр пехота һөңгөләр, ҡылыстар һәм һаҡланыу саралары — панцирҙар, торҡалар һәм ҙур ҡалҡандар менән ҡораллана. Еңел пехота уҡсыларҙан һәм ҙан тора. Хәрби берәмекте ғәҙәттә ике яугир: уҡсы һәм ҡалҡан йөрөтөүсе тәшкил итә.
Шул уҡ ваҡытта ауыр ҡораллы хәрби берәмектәр була. Ассирий пехотаһы ҡалҡанлы ауыр пехота ышығында һуғышҡан уҡсыларҙың тығыҙ рәттәрендә хәрәкәт итә. дошманға уҡтар, тар һәм таштар сөйә.
Ассирий ғәскәренең мөһим өлөшөн б.э.т. 1100 йылдарҙан файҙаланылған ике тәгәрмәсле хәрби арбалар тәшкил итә. Уларға ике-дүрт ат егелә, ә кузовына уҡтар тултырылған һаҙаҡтар нығытыла. Экипажы ике һуғышсынан — һөңгө һәм ҡалҡан менән ҡоралланған уҡсынан һәм күсерҙән тора. Ҡайһы берҙә экипаж уҡсы менән күсерҙе ышыҡлаған ике ҡалҡан йөрөтөүсе менән нығытыла. Хәрби лар тигеҙ урында ҡулланыла һәм регуляр булмаған ғәскәрҙәргә ҡаршы хәрәкәттең ышаныслы сараһы була.
Бынан тыш, ассирий ғәскәрендә бөтөнләй яңы ғәскәр төрҙәре — һәм «инженер» ғәскәрҙәре — барлыҡҡа килә. Күп һанлы һыбайлылар ассирий ғәскәрендә тәүге тапҡыр б.э.т. IX быуатта күренә башлай. Башта һыбайлы атҡа эйәрһеҙ ултырған, ә һуңғараҡ өҙәңгеһеҙ бейек эйәр уйлап сығарыла. Һыбайлылар бер парҙа һуғышҡан: береһе — йәйә, икенсеһе һөңгө һәм ҡалҡан менән ҡораллана. Шулай уҡ ҡылыс һәм ҙары ла була. Әммә ассирийлыларҙың атлылары әлегә регуляр булмай һәм ҙы ҡыҫырыҡламай.
Ассирий ғәскәрҙәрендә ер ҡаҙыу, юл, күпер һәм башҡа төрлө эштәрҙе башҡарыуҙа ҡулланылған инженер ғәскәрҙәре үҫешенә башланғыс һалына. Ғәскәрҙәр ҡәлғә диуарҙарын емереүҙә ҡулланылған дар һәм катапульталар, ҡамау башнялары һәм штурмлау баҫҡыстары, шулай уҡ һыу аша сығыу саралары — (ҡайһы бер һуғышсылар йылға аша ошо бурдюктарҙа сыҡҡандар, уларҙан шулай уҡ һалдар һәм йөҙөүсе күперҙәр ҡорғандар) менән ҡораллана.
Финикий оҫталары Ассирия өсөн дошман судноларын таранлаусы галера тибындағы осло моронло хәрби караптар төҙөй. Ишкәкселәр унда ике ҡа урынлаша. Караптар Тигр ҙа һәм Евфрат та төҙөлә һәм на төшөрөлә.
Дин
Ассирия дине вавилондыҡынан аҙ айырыла. Вавилонға аккадлыларҙан ассирийҙарға мираҫ булып ҡалған бөтөн ассирий намаҙҙары, гимндары, ҙәре, мифик күсә. Ассирийлыларҙың изге урыны вавилонлыларҙың изге урынына әйләнә.
Ассирий хоҙайҙары пантеоны башында бөтөн аллаларҙы ғына түгел, үҙен дә булдырған — Ассирий батшалығының яҡлаусыһы — Ашшур тора. Ассирияла һуғыш алиһәһе Иштар һәм Рамман — дошмандарҙы ҡыйратыусы культы таралыу таба. Ассирияла аллалар менән бер рәттән бик күп һанлы ер һәм күк эйәләре — ануннактар һәм игигтар ололана.
Космогония, аллалар тураһындағы тәғлимәт кеүек, ихтимал, шулай уҡ байтаҡ үҙгәрештәргә дусар ителә: донъя тыуҙырыусы тип йә бер, йә икенсе хоҙай атала. Мәҫәлән, Бэла тураһында, ул тәүтормош хаосынан күк һәм ерҙе, ҙы, йәнлектәрҙе, ә ер менән ҡандың ҡатнашмаһынан кешене тыуҙырған, тиелә. Мардуктың күтәрелгәненән башлап донъяны ул тыуҙырған тигән миф барлыҡҡа килә. Вавилонлылар фекеренсә, донъя өс айырым өлкәнән: күктән, ерҙән һәм йәһәннәмдән тора. Донъяны Мардук тыуҙырыуы тураһындағы мифта уның тәүтормош хаос сағылышын кәүҙәләндергән Тиамат алиһә менән көрәше хикәйәләнә. Ул Тиаматты еңә һәм, яҙмыштың һына эйә булып, уны урталай яра, һәм алиһәнең тәненән ер һәм һауа барлыҡҡа килтергән тиелә.
Теге донъя тормошона ышаныу етерлек сағыу һүрәтләнә, ләкин шумерҙарҙағы кеүек, бик тә рухында бирелә: мәрхүмдәр ябылған зиндан ете ҡат диуар мненән уратып алынған; унда бер нур ҙа үтеп инмәй. Ҡайһы берҙә бер ғазаптар ҙа, сир ҙә һәм үлем дә булмаған утрауҙары иҫкә алына, ләкин ул утрауҙарға тик һирәктәр генә, һайланып алынғандар ғына, етә имеш.
Сәнғәт
Ассирия — ҡалалары башнялы ҡәлғә диуарҙары менән нығытылған һуғышсан дәүләт. Баш ҡалалары — Дур-Шаррукин, Ниневия — яһалма платформаларҙа төҙөлә. Һарайҙар диуарҙары арыҫландарға һунар һәм еңеү менән тамамланған ҡаты алыштар сәхнәләре менән биҙәлә. Ассирия мәҙәниәте күпселек ваҡытта вавилон традицияларына эйәрә. Вавилон һәм шумер әҙәбиәте әҫәрҙәре ассирий ғибәҙәтханаларында, мәктәптәрендә һәм китапханаларында өйрәнелә. Ҡайһы берҙә йылъяҙмалар тарихи романдарға оҡшап китә. Пейзаж һәм портрет һымаҡ әҙәби алымдар киң ҡулланыла. Батшалар һәр ваҡыт ҡыйыу һәм киң күңелле итеп һүрәтләнә, ә дошмандар мәкерле һәм ҡурҡаҡ итеп күрһәтелә. Сәнғәттә хәрби сюженттар өҫтөнлөк ала.
Ассирия әҙәбиәте
Боронғо Ассирияның иң мөһим әҙәби һәйкәлдәренең береһе булып б.э.т. VIII—VII быуаттарҙа Синахериб батша һарайында йәшәгән « Ахикарҙың өгөт-нәсихәте» тора.
Ассирия хакимдары
Ашшур хаким ишшиаккум (шумер һүҙе энсиҙе аккадлаштырыу) титулын йөрөтә. Ысынбарлыҡта уның власы нәҫелдән килә, ләкин тулы булмай. Ул күпселеген тиерлек дини культ эштәре һәм уға бәйле төҙөлөш менән була. Ишшиаккум шулай уҡ (шангу) һәм хәрби юлбашсы була. Ғәҙәттә ул тағы ла укуллу вазифаһын, йәғни, моғайын, юғары һәм   башлығы бурысын башҡара. Был «ҡала йорто» тип йөрөтөлгән Ашшурҙа ҙур йоғонто менән файҙалана, мөһим дәүләт эштәрен атҡарыу уның вәкәләттәренә ҡарай. Кәңәш ағзалары үҙҙәрен «лимму» тип атай. Уларҙың һәр береһе сиратлап йыл дауамында идара итеү (үҙҙәренең Кәңәше күҙәтеүе аҫтында) ғәмәлдәрен башҡара һәм, моғайын, башында тора. Сираттағы лимму исеме шул йылдың атамаһына әйләнә (Шуның өсөн лиммуны йыш ҡына хәҙерге фәндә грек термины эпоним менән билдәләйҙәр). Ләкин яйлап Кәңәш составы хакимға яҡын торған кешеләр менән йыш алмаштырыла. Хаким власы көсәйгән һайын община үҙидараһы органдарының әһәмиәте төшә. Ишшиаккум ысын монархҡа әйләнгәндән һуң да лиммуға күрһәтеү тәртибе артабан да һаҡлана.
Яңы Краснояр
Яңы Краснояр (Новый Краснояр) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 456 кеше. Почта индексы — 453153, ОКАТО коды — 80249844001.
Сосновка (Йылайыр районы)
Сосновка (Сосновка) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453685, ОКАТО коды — 80227804004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Матросова Федосья Евгеньевна
Матросова Федосья Евгеньевна (24 июнь 1924 йыл — 29 май 1987 йыл) — төҙөлөш тармағы алдынғыһы, СССР Төҙөлөш министрлығының Мордва АССР-ындағы «Саранскжилстрой» тресы 10-сы төҙөлөш идаралығында штукатурҙар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Башланғыс белем ала. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән 1941 йылда урындағы колхозда трактористка булып эшләй башлай.
1945 йылда Кама йылғаһы буйлап һал ағыҙыуҙа, һуңынан Горький ҡалаһы янында торф сығарыуҙа эшләй.
1954 йылдан алып Саранск ҡалаһында йәшәй, штукатур булып эшләй. 1964 йылда «Отделстрой» идаралығының төҙөүселәр бригадиры итеп тәғәйенләйҙәр.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 5 апрелендәге указы менән, төҙөлөштә юғары күрһәткестәргә ирешкәне өсөн Федосья Евгеньевна Матросоваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Саранск ҡала советы депутаты итеп һайлана.
Саранск ҡалаһында йәшәй. 1987 йылдың 29 майында вафат була.
Өс тарлауыҡ ГЭС-ы
Өс тарлауыҡ (ҡытайса|三峽|三峡|Sānxiá}} — «Өс тарлауыҡ») — Ҡытайҙың оҙонлоғо буйынса донъяла өсөнсө булған Янцзы йылғаһында урынлашҡан быуа һәм Ерҙәге иң көслө гидроэлектростанцияларҙың береһе. Ер шарында иң ҙур гидотехник ҡоролма. Саньдоупин ҡалаһы янында төҙөлгән. Һыуһаҡлағысты тултырғанда, һыу баҫыу ҡурҡынысы булған урындарҙан 1,3 миллион кеше күсерелә. Төҙөлөш 1992 йылда башлана, ГЭС рәсми нигеҙҙә 2012 йылдың 4 июлендә сафҡа индерелә.
Тарихы
1944 йылда Америка мелиорация комитетының (United States Bureau of Reclamation) баш инженер-конструкторы Джон Сэвидж (John L. Savage) Өс тарлауыҡ районын тикшереп сыға һәм быуа төҙөү тураһындағы тәҡдимдәрен яҙа. 54-кә яҡын ҡытай инженеры Америка Ҡушма штаттарына уҡырға бара. Быуа урынлашасаҡ биләмәне, ҡайһы бер иҡтисади һәм башҡа төрлө тикшереүҙәр үткәрелә, проект төҙөлә. Ләкин хөкүмәт Ҡытайҙа граждандар һуғышы ҡыҙған мәлдә, 1947 йылда, бөтә эштәрҙе лә туҡтата.
1949 йылда, Ҡытай Коммунисттар партияһы еңгәндән һуң, Мао Цзэдун Өс тарлауыҡ биләмәһендә быуа төҙөү идеяһын хуплай. Ләкин, граждандар һуғышы эҙемтәләре һәм ҠХР сәнәғәтенең шул мәлдәге торошо арҡаһында, ил бындай масштабтағы проектты ғәмәлгә ашырыуға тотона алмай. 1970 йылда йылғаның түбәнерәк ағымында бәләкәйерәк «Гэчжоуба» ГЭС-ы төҙөлә. Мао Цзэдун вафатынан һуң, ҠХР иҡтисады ҡыҙыу темптар менән үҫешә башлай, һәм 1970-се йылдар аҙағында гигант плотина тураһындағы идеяларҙы тормошҡа ашырыу мәле етә. ҠХР-ҙың Янцзы йылғаһындағы тәүге ҙур гидротехник проекты булған «Гечжоуба» ГЭС-ы 1988 йылда төҙөлөп бөтә. Аҙаҡ 1990-сы һәм 2000-се йылдарҙа «Гечжобуа» ГЭС-ының электр энегияһынан алынған бөтә килеме уның «өлкән ағаһы» төҙөлөшөн финанслауға тотонола. . 1992 йылда Бөтә Ҡытай халыҡ вәкилдәре йыйылышы (Ҡытай Милли халыҡ парламенты) быуа төҙөй башлауҙы хуплай: 2633 делегаттың 1776-һы ыңғай, 177-һе кире тауыш бирә, 664-е битараф ҡала, ә 25 ағза тауыш бирмәй. Төҙөлөш 1994 йылдың 14 декабрендә башлана. ГЭС 2009 йылға тулыһынса әҙер булыр, тип планлаштырыла, ләкин ер аҫты гидроагрегаттар блогы кеүек өҫтәмә проекттар төҙөлөштө рәсми тамамлау ваҡытын 2012 йылдың майына күсерә. 2010 йылдың октябренә һыу һаҡлағыстағы һыу кимәле, иҫәпләнгәнсә, диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклеккә күтәрелә. 2016 йылдың ғинуарында гидроузелдың һуңғы элементы — массаһы 3000 тоннаға тиклем еткән пассажир суднолары өсөн судно күтәргес асыла.
ГЭС составы
ГЭС-тағы ҡоролмалар составы:
Оҙонлоғо 2309 м һәм ҡая нигеҙенән алып бейеклеге 181 м булған плотина бетондан һәм ҡоростан эшләнә. Проектта 27,2 млн м³ бетон, 463 тыс. т ҡорос файҙаланылған (бер проект өсөн рекордлы һан) һәм яҡынса 102,6 млн м³ ер соҡоп алынған.
ГЭС-тың өс бинаһында баҫым 80,6 м булғанда ҡеүәте 700 МВт булған 32 радиаль-күсәр гидроагрегаты урынлашҡан. Шулай уҡ станция мохтажлыҡтары өсөн ҡеүәттәре 50 МВт булған ике генератор сафҡа индерелә. 2012 йылда ер аҫты машина залы сафҡа индерелә һәм йыллыҡ электр энергияһын эшләп сығарыу күләме Янцзы йылғаһында һыу ташыуға бәйле була.
ГЭС-тың баҫым (напор) ҡоролмалары майҙаны 1045 км², файҙалы һыйҙырышы 22 км³ булған ҙур һыуһаҡлағысты барлыҡҡа килтерә. Уны булдырыу өсөн 27 820 га эшкәртелгән ерҙе һыу баҫа, Ваньчжоу (Ваньсянь) һәм Ушань (Чунцин) ҡалалары һыу аҫтында ҡала. 2010 йылда беренсе тапҡыр һыуҙың тейешле бейеклегенә (диңгеҙ кимәленән 175 м бейеклек) өлгәшә алалар.
Иҡтисади әһәмиәте
Электр энергияһы менән тулыһынса тәьмин итеүсе «Өс тарлауыҡ» ГЭС-ы Ҡытай иҡтисады өсөн ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә. Электр станцияһы, Гэчжоуба ГЭС-ы менән бергә, Ҡытайҙың берләшкән энергосистемаһы үҙәге булып тора. Тәүҙә ГЭС ҡытайҙың электр энергияһына булған ихтыяжын 10 процентҡа ҡәнәғәтләндерәсәк, тип билдәләнә. Әммә станция төҙөлөшө барған 20 йыл эсендә электр энергияһын ҡулланыу юғары темп менән үҫә, һәм 2012 йылда ГЭС Ҡытай ҡулланған электр энергияһының ни бары 1,7 процентын ғына эшләп сығара (98,1 из 4692,8 ТВт·ч).
Плотина Янцзы йылғаһының һыу режимын көйләй, һуңғы 2000 йылда 200 тапҡырҙан ашыу һәләкәтле һыу баҫыуҙар була. XX быуатта йылғаларҙың ғәрәсәтле ташыуынан ярты миллионға яғын кеше һәләк була. 1991 йылда һыу стихияһынан күрелгән зыян 250 млрд ¥ тәшкил итә (ә был ГЭС төҙөүгә тотонолған хаҡҡа тиң). Ә бына 2010 йылдағы һыу ташыу ҡорбандарһыҙ һәм зыян күрелмәйсә үтә. Шулай итеп, плотина үҙенә йөкмәтелгән бурысты тейешенсә үтәй, тип әйтергә була.
Гидроузелды шлюздар менән тәьмин итеү һәм һыуһаҡлағыс булдырыу Янцзы йылғаһында суднолар йөрөтөүҙе яҡшырта. Йылғаның был участкаһында йөк әйләнеше йылына 10—18 млн тоннанан йылына 100 млн тоннаға тиклем арта, өҫтәүенә, йөк ташыу өсөн хаҡтар өстән бер тапҡырҙан күберәккә түбәнәйә. Һөҙөмтөлө был Ҡытайҙың көнбайыш (плотинаға ҡарата) райондарының, иң тәүге сиратта Чунцин ҡалаһының иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итә.
Генераторҙар
Электр станцияһының төп генераторҙарының һәр береһенең ауырлығы 6000-шәр тонна (һәр береһе 700 МВт электр ҡеүәтенә иҫәпләнгән). Төп генераторҙар өсөн иҫәпләнгән баҫым 80,6 м тәшкил итә. Һыу ағымының тиҙлеге ағып килгән һыу баҫымына (79 метрҙан 109 метрға тиклем) бәйле 600 м³/с — 950 м³/с араһында була. Аҡҡан һыу баҫымы күберәк булған һайын иҫәпләнгән ҡеүәткә өлгәшеү өсөн һыу ағымы шул тиклем аҙыраҡ талап ителә. Өс тарлауыҡ ГЭС-ы генераторҙарында радиаль-күсәр турбиналары (Френсис турбиналары) файҙаланыла. Турбиналарҙың диаметры 9,7 метрҙан 10,4 метрға тиклем, ә иҫәпләнгән әйләнеү тиҙлеге — минутына 75 әйләнеш. Шуға бәйле, 50 Гц йышлығында электр тогын етештереү өсөн генератор роторҙарында эшләп сығарылған алмаш ток йышлығы 80-шәр полюс була. Генераторҙарҙың номиналь ҡеүәте 778 МВт, максималь ҡеүәте 840 МВт, ә ҡеүәт коэффициенты — 0,9 була. Генераторҙар электр көсөргәнеше 20 кВ булғанда электр энергияһын эшләп сығара. Шунан һуң генерацияланған көсөргәнеште трансформаторҙар 500 кВ-ға тиклем күтәрә һәм артабан 50 Гц йышлығында электр селтәренә бирелә. Статорҙың тышҡы диаметры 21,4 метрҙан 20,9 метрға тиклем, эске диаметры — 18,5 метрҙан 18,8 метрға тиклем, бейеклеге — 3—3,1 метр тәшкил итә. Бындай генераторҙар иң ҙур генераторҙар булып иҫәпләнә. Генераторҙарҙың таяуҙарға йөкләнеше 5050—5500 тонна, уртаса файҙалы эш коэффициенты (эффектлылығы) — 94 %, хатта 96,5 % максимумына етеүе ихтимал.
Генераторҙар предприятиеларҙың берлектәге төркөмө тарафынан ике төрлө дизайн варианты буйынса етештерелә: береһе — Alstom, ABB Group, (Kvaerner) һәм Ҡытайҙың"Haerbin Motor" компанияһы; икенсеһе — Voith, General Electric, Siemens һәм Ҡытайҙың «Oriental Motor» компанияһы. Төркөмдәр араһындағы технологик хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә контракт менән бергә ҡул ҡуйыла. Генераторҙарҙың күбеһе һыу менән һыуытыла. Яңы моделдәрҙең ҡайһы берҙәрендә — Һауа ярҙамында һыуытыу ҡулланыла.
Электр энергияһын һатыу
2008 йылдың июленә тиклем State Grid Corporation of China һәм China Southern Power Grid дәүләт компаниялары ГЭС-ҡа 1 МВт. сәғәт өсөн берҙәм 250 ¥ иҫәбенән (1 кВт. сәғәт өсөн 2,5 һум) түләй. Әлеге мәлдә 1 МВт. сәғәт электр энергияһын тотонған өсөн провинциялар буйынса хаҡ 228,7-нән 401,8 ¥-ға тиклем тәшкил итә. Шанхай кеүек электр энергияһын күп ҡулланған ҡулланыусылар электр энергияһын алыуҙа өҫтөнлөк менән файҙалана.
Шлюздар
Бындағы шлюздар камераларһыҙ шлюздар төрөнә ҡарай. Быуа япҡыстары ныҡлы булмаған шарнир конструкцияларҙан тора, уларҙың боҙолоуы шлюз юлын эштән туҡтатасаҡ. Судноларҙы күтәреү һәм төшөрөү өсөн айырым ике юлдың булыуы эште һөҙөмтәлерәк итә.
Судно ҡабул иткес
Гидроузелдә шлюздарға өҫтәмә рәүештә 3000 тоннаға тиклемге суднолар өсөн судно күтәрткес ҡуйылған. Күтәртеү бейеклеге үрге һәм түбәнге бьефтар кимәлдәренә бәйле үҙгәртелә, максималь бейеклек — 113 м, ә күтәртеү камераһының үлсәмдәре түбәндәгесә — 120×18×3,5 м. Файҙаланыуға тапшырылғандан һуң, судно күтәргес караптарҙы 30—40 минут эсендә күсереп ҡуя ала, ә бына щлюздар аша үтһә, бының өсөн 3—4 сәғәт талап ителер ине. Ҡоролманың проектын эшләгәндә һәм төҙөгәндә, һыу кимәленең даими үҙгәреп тороуы шарттарында уның эшләүен тәьмин итергә кәрәклелек төп ҡатмарлылыҡ булып тора. Судно ҡабул иткестең эшләүен һыу кимәле түбәнге яҡтан 12 метр һәм юғары яҡтан 30 метр сиктәрендә булған шарттарҙа тәьмин итергә кәрәк.
2016 йылдың 15 июлендә судно күтәргесте тәүге тапҡыр һынап ҡарайҙар. Уның барышында йөк ташый торған карап 8 минут эсендә үрге бьефҡа күтәртелә. Октябрь айында донъялағы иң ҙур электр станцияһындағы иң ҙур судно күтәртеү лифты эшләй башлай.
Экологик эҙемтәләре
Ҡытайҙа 1 кВт. сәғәт электр энергияһын етештереү өсөн 366 г күмер яндырыла, ә электр станцияһын сафҡа индереү менән күмер тотоноу йылына 31 мең тоннаға кәмейәсәк, шуға бәйле 100 млн т парник газдары, миллионлаған тонна саң-туҙан, 1 млн тонна диоксид, 370 мең тонна азот оксиды һәм башҡа зарарлы матдәләр атмосфераға сығарылмаясаҡ. Һыуһаҡлағыс төҙөү һөҙөмтәһендә Янцзы йылғаһында һыу кимәле күтәреләсәк, шунлыҡтан ҙурыраҡ караптар үтә аласаҡ, ә был органик яғыулыҡ янғанда хасил булған зарарлы газдар атмосфераға сығарылмауын тәьмин итә.
Ҡыҙыҡлы факттар
НАСА иҫәпләүҙәре буйынса, һыуһаҡлағыс төҙөгәндә 39 млрд тонна һыуҙың диңгеҙ кимәленән 175 метрға күтәрелеүе Ерҙең инерция мәлен арттыра һәм Ерҙең тәүлек әйләнәһенә әйләнеү тиҙлеген кәметә, һөҙөмтәлә тәүлек/көн оҙонлоғон 0,06 микросекундҡа арттыра.
Мужичий йырыны
Мужичий йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагра йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Берҙәш
Оло Берҙәш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса : Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡалаһына яҡын урынлашҡан Ишембай (Салауат районы) (Мусабай) ауылы эргәһенән аға.
Өфө губернаһы
Өфө губернаһы — XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе). Үҙәге — Өфө ҡалаһы.
Тарих
Өфө губернаһы 1865 йылда ойошторолған; бығаса уның майҙаны Ырымбур губернаһына ҡараған булған. 1865 йылдың майында ойошторолған Өфө губернығы составына хәҙерге Башҡортостан Республикаһының төп өлөшө ингән. Хәҙерге Башҡортостандың көнбайыш, төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш сиктәре революцияға тиклемге административ-террирориаль бүленешкә тура килә тиерлек. Көньяк-көнсығыш Башҡортостан Ырымбур губернаһы эсенә урынлашҡан булған. Һәр губерна үҙ эсенә бер нисә өйәҙҙе алған. Өфө губернаһында Бөрө,Бәләбәй, Златоуст, Минзәлә, Өфө, Стәрлетамаҡ өйәҙҙәрен эсенә алған. Ырымбур губернаһына Ырымбур, Орск, Үрге Урал, Троицк, Силәбе өйәҙҙәре ингән.
Бер нисә ауылды берләштергән иң бәләкәй территориаль берәмек булып волость һаналған, уларҙың һаны даими артып торған. 1917 йылдың көҙөнә Өфө губернаһында бөтәһе 222 волость булған.
Халҡы
Өйәҙҙәр һаны — 6, ҡалалар һаны — 6, волостар һаны — 160. 1897 йыл. Ҡала кешеләре — 107 303 кеше, ауыл кешеләре — 2 089 339 кеше.
Төбәктең боронғо тарихы
Тарихи Башҡортостан мәҡәләһен ҡара.
Административ бүленеш тарихы
Тәүҙә, 1708 йылда был төбәк Ҡазан губернаһына индерелә. XX быуат башында губернаның майҙаны 122 005 км², халҡы 2567 мең тәшкил итә.
Төньяҡ Мутиха
Төньяҡ Мутиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Мутиха йылғаһының һул ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пажгерь
Пажгерь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ханавэй-Яха (Нейта-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яроватка
Яроватка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пачиш күле янында Пачиха йылғаһына  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Озерковка
Озерковка (Озерковка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 453167, ОКАТО коды — 80249848007.
М. Журавскаяның килем йорто
'''М. Журавскаяның килем йорто''' — Мәскәүҙәге бина-иҫтәлекле урын. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.
Адресы: Мәскәү, Үҙәк административ округы, Аҡса тыҡрығы, 12-се йорт. Хамовник районы.
Мәҙәни мираҫ объекты булараҡ һаҡлана.
Тарихы
М. Журавскаяның килем йорто 1907 йылда архитектор  Адамович Владимир Дмитриевич проекты буйынса төҙөлә.
Әлеге ваҡытта,  йорттоң биналарын Рәсәй Федерацияһы субъекттарының вәкиллектәре: Камчатка өлкәһе, Ульяновск өлкәһе  һәм «Пифагор һәм К» шәхси мәктәбе биләй.
Архитектураһы
Архитекторы — Владимир Дмитриевич Адамович. Килем йортоноң күп өлөшө модерн стилендә төҙөлгән. Әммә бина аттик, башҡа стилдең һыҙаттарына — инглиз готикаһы, Тюдорҙар стиленә лә эйә. Фасады керамик плитка менән көпләнгән, был готика элементтарын сағылдыра. Фасадтың ҡабырға өлөшөндә сығып торған ризалит бинаға ассиметрия бирә. Мансардала рәссамдар өсөн оҫтахана була.
Билдәле кешеләре
Был йортта 1918 йылдан 1922 йыл ға тиклем СССР һәм Рәсәй актёры, театр режиссёры Евгений Багратионович Вахтангов йәшәгән,  быны мемориаль табличка иҫбатлай.
Карамян Грачия Григорьевич
Карамян Грачия Григорьевич (10 октябрь (яңыса 23 октябрь) 1909 йыл) — совет педагогы, педагогия фәндәре докторы, профессор, Әрмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Карамян Грачия Григорьевич 1909 йылдың 10 октябрендә (яңыса 23 октябрь) тыуа.
Эшмәкәрлеге
Карамян Грачия Григорьевич педагогик эшмәкәрлеген 1928 йылда ауыл мәктәбе уҡытыусыһы булып башлай. 1932 йылда Ростов педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.
1934 йылдан алып юғары мәктәптә ғилми-педагогик эш алып бара. 1935 — 1950 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге Әзербайжан педагогия институтының педагогика кафедраһы доценты.
1950 йылдан Ереван дәүләт педагогия институтының педагогика кафедраһы мөдире.
Хеҙмәттәре
Х. Абовян ҡараштары. Үлем көнөнөң 100 йыллығына (1848—1948), «Совет педагогикаһы» (1848—1948), 1948, No 12;
Микаэла Налбандяндың педагогик ҡараштары, шунда уҡ, 1955, № 2;
XIX быуаттың атаҡлы әрмән уҡытыусылары (X. Абовян, Г. Агаян) һәм урыҫ педагогик фекере, М., 1950 (дисс).
Сығанаҡтар
Педагогическая энциклопедия/Глав. ред. И. А. Каиров и Ф. Н. Петров. т. 2. — М.: Советская энциклопедия, 1965. — 912 с. с илл., 5 л. илл. http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s01/e0001093/index.shtml
Оло Ирмиз
Оло Ирмиз — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)
Ҡамышлы ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡамышлы ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.
Орловский йырыны (йылға)
Орловский йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дуплышко йырынының уң ярына 1,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пяжелка
Пяжелка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ножема йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Покровкалағы «Хәрби төҙөүсе» кооперативының торлаҡ йорто
Покровкалағы «Хәрби төҙөүсе» кооперативының торлаҡ йорто — Мәскәүҙең (Покровка урамы, 7/9-11-се йорт) бинаһы. Бина 1930-сы йылдарҙа конструктивизм стилендә архитекторҙар К. В. Аполлонов һәм А. Ф. Волхонский проекты буйынса төҙөлгән. Бина мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарих
Элек Мәскәүҙең Покровка һәм Потапов тыҡрығы киҫелешендә Пашковтарҙың биләмәләре булған. 1928—1935 йылдарҙа был территорияла «Хәрби төҙөүселәр» кооперативының (архитекторҙары В. К. Аполлонов һәм А. Ф. Волхонский) торлаҡ комплексы төҙөлә. Ул комплекс Покровка урамынан Потапов тыҡрығы эсенә табан һуҙыла. Шулай уҡ комплекска Чистопрудный бульварына (12-се йорт) ҡараған бина ла инә. Торлаҡ комплексы 6-8 ҡаттан тора. Бинаның беренсе ҡатында «Ҡыҙыл йондоҙ» һәм «Хәрби әҙерлек» гәзиттәре редакциялары урынлашҡан була, һуңғараҡ, — «Финанс һәм статистика» нәшриәте тора. Сталин репрессияһы йылдарында был йортта йәшәгән күп кенә ҡыҙыл командирҙар атып үлтерелгән.
Потапов тыҡрығына сыҡҡан бер корпуста, Ольга Всеволодовна Ивинская, Борис Пастернактың һөйгән йәре һәм «музаһы», йәшәгән. Яҙыусы уның фатирында йыш була. Пастернакка Нобель премияһы бирелеүе иғлан ителгәс, Ивинская фатирында Пастернак һәм уның дуҫтары власҡа мөнәсәбәттәре тураһында һөйләшергә йыйыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы
Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы (15 ғинуар 1952 йыл) — опера йырсыһы (сопрано), педагог. 1981 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1989—2014 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, бер үк ваҡытта 1992—1997 йылдарҙа һәм 2000 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2013), Пётр сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) халыҡ артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).
Тормошо һәм сәхнә эшмәкәрлеге
Флүрә Әхмәтша ҡыҙы Килдейәрова 1952 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Учалы районының Илсеғол ауылында тыуған. 1981 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған.
1981 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1989 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы,. — Көйҙәрҙе мин тиҙ отоп ала торғайным, — тип хәтергә ала йырсы. — Радионан тыңлап отоп, хатта Салауат арияһын йырлап йөрөй инем. Миңә элек-электән етди музыка оҡшаны, классик ариялар, романстар тыңларға яраттым. Шуға күрә һөнәр һайлар ваҡыт еткәс, һис икеләнмәй, йырсы булам, тинем. Сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә алманылар, хор дирижерлығы бүлегенә уҡырға индем. Имтиханда «Таштуғай» менән «Былбылым»ды йырланым.
Флүрә Әхмәтша ҡыҙының репертуарында рус, сит ил, башҡорт һәм татар композиторҙарының вокаль әҫәрҙәре, башҡорт халыҡ йырҙары. Килдейәрованың йырсы булараҡ оҫталыҡ кимәле башҡорт халыҡ йырҙарының классик өлгөһө булған оҙон көйҙө башҡарыуында күренә. Ул Башҡортостаныбыҙҙың ғорурлығы булып тора. — Халыҡ йырҙарын башҡарып, мин бөтә Еропаны — Германия, Бельгия, Голландия, Венгрия, Румыния, Польша, Италия, Франция — буйлап йөрөп сыҡтым, — тип һөйләй Флүрә Килдейәрова. Фольклор программаһы менән Ҡытайҙа, Төркиәлә, Копенгагенда сығыш яһай. Германияла Дрезденда, Лейпцигта, Һаллела була. 2006 йылда Флүрә Килдейәрова үҙ тормошо һәм ижады хаҡында «Урал ынйыһы» китабын сығара.
2022 йылда 70 йәшлек юбилейы айҡанлы йырсы республиканың Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
Төньяҡ Шудья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Брегвадзе Нани Георгиевна
Брегвадзе Нани Георгиевна (ნანი გიორგის ასული ბრეგვაძე; 21 июль 1936 йыл) — совет грузин йырсыһы, пианист, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1983).
Биографияһы
Нани Брегвадзе 1936 йылдың 21 июлендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1938 йылда ) Тбилисиҙа тыуа.
Музыкаль ғаиләлә үҫә.
Музыка мәктәбе, музыка техникумы тамамлай.
1963 йылда Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһын профессор Гаянэ Мачутадзеның фортепиано класы буйынса тамамлай. Махсус вокаль белеме булмай. Студент сағында уҡ Грузия дәүләт филармонияһының К. Певзнер етәкселегендәге «Рэро» Тбилиси дәүләт оркестрында йырлай башлай (1959—1964).
1964 йылда Мәскәү мюзик-холы менән Парижда гастролдә була. Гастролдән һуң уны «Орэра» вокаль-инструменталь ансамбленә саҡыралар, унда 15 йыл эшләй, 80-дән ашыу илдә була.
1966 йылда ансамблгә Вахтанг Кикабидзе (һуҡма музыка ҡоралдары, вокал) килеп ҡушыла, ул йырсының яҡын дуҫына әйләнә.
1960-сы йылдарҙа Нани Брегвадзе совет сәхнәһенә рус һәм сиған романстарын ҡайтарған тәүге йырсыларҙың береһе була һәм Изабелла Юрьева, Тамара Церетели, Кето Джапаридзе традицияларын яңырта.
1990-сы йылдар аҙағында рус романсын башҡарыусы йәштәрҙең «Романсиада» Мәскәү халыҡ-ара конкурсының жюри составына индерелә.
1997 йылда Грузияның яңы башлаған йырсыларына ярҙам итеү һәм сит илдәргә гастролдәрен ойоштороу өсөн «Нани» компанияһын ойоштора һәм уның етәксеһе була.
«Ҡатын-ҡыҙҙар тыныслыҡ өсөн» ассоциацияһы, «Метехи» ҡатын-ҡыҙҙар клубы ағзаһы, «Совет ҡатын-ҡыҙы» йәмғиәте ағзаһы була.
2000 йылда Грузияла Нани Брегвадзеның иҫтәлекле йондоҙон һалалар.
Октябрьский (Стәрлетамаҡ районы)
Октябрьский (Октябрьское) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1045 кеше. Почта индексы — 453147, ОКАТО коды — 80249860001.
Менчинская Наталья Александровна
Менчинская Наталья Александровна (1905—1984) — совет ғалим-психологы, педагогия фәндәре докторы (1952), профессор, СССР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1968).
Үҫеш һәм педагогик психология өлкәһендә белгес, СССР-ҙа уҡытыу психологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы.
Биографияһы
1905 йылдың 15 ғинуарында Ялтала земство табибы ғаиләһендә тыуған.
Аспирантураны тамамлағандан һуң, 1930 йылдан, Урал индустриаль-педагогия институтында (хәҙер Урал дәүләт педагогия университеты) уҡыта. 1932 йылдан Наталья Менчинская Мәскәүҙә РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Психология институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Психология институты) эшләй, уҡыусының уҡыу һәм аҡыл үҫеше психологияһы лабораторияһы мөдире була (1937—1981). 1952 йылда «Психология обучения арифметике» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1955 йылда ул айырым дәреслек булып баҫып сығарыла. 1955—1965 йылдарҙа институттың фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары һәм ғилми секретары була.
Мәскәүҙә 1984 йылдың 6 июлендә вафат була. Мәскәүҙә Ваганьковский зыяратында ерләнгән.
Хеҙмәттәре
Н. А. Менчинскаяның тикшеренеүҙәре баланың психикаһы үҫеше һәм уҡыу психологияһының мөһим проблемалары менән бәйле була. Уның өс монографияһы педагогия фәндәре академияһының премияларына лайыҡ була. Ғалимдың төп баҫмалары:
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы (5 июль 1952 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997), тыуған яҡты өйрәнеүсе, Башҡорт Википедияһы ирекмәне (2016 йылдан).
Биографияһы
1952 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Илсекәй ауылында Фәйзрахман һәм Сафия Фәссәхетдиновтарҙың ғаиләһендә өлкән бала булып тыуған. Илсекәй башланғыс мәктәбен тамамлағандан һуң, артабан уҡыуын Ҡалмаҡҡол урта мәктәбендә дауам итә. 1967 йылда Мәсәғүт педагогия училищеһына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын педучилищела 4-се курста уҡығанда башлай: Дыуан районы Ҡәҙер һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1971/1972 уҡыу йылында Салауат районы Урмансы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә эшләй, башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен уҡыта, класс етәксеһе була. «Аҡҡош» ижад түңәрәген етәкләй. Уҡыусыларын тыуған яҡ тарихын һәм топонимдарын өйрәнеү эшенә йәлеп итә; дружина һәм мәктәптәге пионер отрядтары исемдәрен йөрөткән герой-пионерҙарҙың портреттарын төшөрә.
1972-1976 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт педагогия институтында рус филологияһы факультетында уҡый. Институтты тамамлағандан һуң, ғаиләһе менән Урмансы һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә ҡайта, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1977-1991 йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбендә эшләй: тарих фәнен уҡыта, бер үк ваҡытта шәжәрә, йола байрамдары өсөн сценарийҙар яҙа һәм уларҙы тормошҡа ашыра. «Ҡыҙыл ҡәнәфер» тыуған яҡты өйрәнеү түңәрәге ойоштора һәм уның етәксеһе була. Түңәрәк ағзалары Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, хәбәрһеҙ юғалған, яу яланынан әйләнеп ҡайтмаған ауылдаштары тураһында мәғлүмәт: фоторәсемдәр һәм фронттан яҙған хаттар туплауы һөҙөмтәһендә 1985 йылдың 9 майында Тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла. Филология фәндәре докторы, профессор Рәшит Шәкүр Миңһылыу Абдуллинаның крайҙы өйрәнеү хеҙмәтен былай тип баһалай:
1992/1993 уҡыу йылында Ейәнсура районы Яңы Петровка ауылы урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәре уҡыта, республиканың башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының Төбәк-ара ғилми-ғәмәли конференцияһында ҡатнашыусылары өсөн асыҡ дәрес һәм крайҙы өйрәнеү түңәрәгенең асыҡ ултырышын үткәрә.
1993-2006 йылдарҙа Салауат районының Илсекәй төп, Ҡарағол башланғыс мәктәптәрендә эшләй. 1994 йылда тыуған ауылы Илсекәйҙә 30 йыл буйына үткәрелмәгән Ҡарғатуй байрамын ойоштора. БР Үҙәк дәүләт тарих архивындағы рәүиз, йәниҫәп материалдарын өйрәнеп, 1995 йылда — Илсекәй мәҙәниәт йортонда, 1997 йылда Ҡарағол ауылында ла Шәжәрә байрамы ойоштора.
2008—2018 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы Дим районының 123-сө лицейында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. 2009 йылда «Башҡортостандың баш ҡалаһы башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» һөнәри конкурсында 2-се дәрәжәле финалист була. Асыҡ дәрестәр күрһәтә, Рәсәй ҡала мәктәптәре менән видеоконференцбәйләнештәрҙә (ВКС) ҡатнаша. 2015 йылда «Илһам» конкурсының район этабында «Юбиляр шағир» номинацияһында I урын яулай. 2013, 2014 йылдарҙа «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» конкурстарының район этабында жюри ағзаһы, уҡытыусыларҙы аттестациялау эксперт төркөмө ағзаһы була. 2014, 2015 йылдарҙағы төп дәүләт имтихандарында изложение һәм диктанттар тикшереү буйынса Республика предмет комиссияһы эшенә йәлеп ителә.
2015 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына бағышлап, энеһе Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы менән авторҙашлыҡта «Воины-односельчане» тигән үҙнәшер китап баҫтырып сығара.