cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лазарев Дмитрий Ильич
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге указы менән  командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия сержанты Лазарев Дмитрий Ильичҡа, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә(№ 5730).
Старшина Д. И. Лазарев 1948 йылдың апрелендә  демобилизациялана. Йәшәү урынын итеп Ярославль ҡалаһын һайлай, бында уҡый, китап нәшриәтендә эшләй, артабан —  Ярославль музей-ҡурсаулығында директорҙың хужалыҡ эштәре буйынса урынбаҫары була.
Хәтер
Башҡортостандың Ҡалтасы районы Краснохорлм ауылының бер урамы Советтар Союзы Геройы Д. И. Лазарев исеме менән аталған, ә район үҙәге Ҡалтасы ауылында 1985 йылдың 9 майында тантаналы рәүештә уның бюсы асыла.
Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы
Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы (28 июль 1975 йыл) — башҡорт журналисы, шағир һәм тәржемәсе. 2020 йылдың июненән «Аҡбуҙат» журналының баш мөхәррире. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар (2007) һәм Журналистар (2002) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016), Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2019) , Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы (2008), киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә ТӨРКСОЙ премияһы (2018) һәм Дәүләкән районының Әхиәр Хәкимов исемендәге премияһы (2019) лауреаты.Салауат Юлаев ордены кавалеры (2023).
Биографияһы
Лариса Хашим ҡыҙы Абдуллина (ҡыҙ фамилияһы Ситдиҡова) 1975 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Мәкәш ауылында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, «Йәшлек» гәзитендә, 2008 йылдан — «Башҡортостан» гәзитендә эшләй, әҙәбиәт һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире була.
2020 йылдың 18 июненән — «Аҡбуҙат» журналының баш мөхәррире
Ҡаҙаныштары
Дәүләт телдәрен һәм туған телдәрҙе үҫтереүгә һәм пропагандалауға ҙур өлөш индергәне өсөн Лариса Абдуллина 2015 йылда Өфө ҡала хакимиәте башлығының йыллыҡ премияһына лайыҡ булды.
2016 йылдың сентябрендә әҙипкә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.
2019 йылдың ноябрендә шағир Дәүләкән районының Әхиәр Хәкимов исемендәге премияһына лайыҡ булды.
2019 йылда «Башҡортостан» гәзитенең ижади коллективы был баҫмала донъя күргән публицистик мәҡәләләре өсөн Лариса Абдуллинаны Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына тәҡдим итте. 11 октябрҙә уның ошо мәртәбәле бүләккә лайыҡ булуыуы тураһында иғлан ителде.
2021 йылдың 27 майында әҙип Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде
Ижады
Лариса Абдуллина шиғриәте нескә лиризм һәм тәрән философия менән һуғарылған. Уның шиғырҙары эскерһеҙлек, саф күңеллелек һәм ихласлыҡ менән айырыла, уларға сағыу образлылыҡ һәм тел байлығы хас.
2020 йылда әҙиптең шиғри шәлкеме рус телендә нәшер ителгән «Литературная Кабардино-Балкария»» әҙәби-художестволы һәм ижтимағи-сәйәси журналының тәүге һанында донъя күрҙе, уға «Башкавдивизия», «Төштәр», «Соль-Илецк», «Яратам» һәм башҡа әҫәрҙәр ингән. Уларҙы руссаға шағир-тәржемәселәр Мамед Хәлилов, Светлана Чураева, Сергей Янаки тәржемә иткән.
Нальчик ҡалаһында балҡар телендә сыҡҡан «Минги-тау» («Эльбрус») журналында 2020 йылдың ноябрендә Лариса Адуллинаның тиҫтәгә яҡын шиғыры баҫылды. Уларҙы билдәле шағир-тәржемәселәр Исмаил Байтуғанов, Сәкинәт Мусаҡаева һәм Темирлан Жашуев үҙ туған теленә түңкәргән.
Аҡмырҙа (исем)
Аҡмырҙа — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Аҡмырҙа башҡорт һәм фарсы телендәге аҡ һәм мырҙа һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем.
Билдәле кешеләр
Аҡмырҙа (сәсән) — башҡорт халыҡ сәсәне. Йәшәгән осоро — 15-се быуат аҙағы- 16-сы быуаттың беренсе яртыһы. Үҫәргән ырыуы вәкиле.
Аҡмырҙа — полковник, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсыларының береһе, Нуғай даруғаһы башҡорто.
Рөстәмбәков Аҡмырҙа Иса улы — ҡаҙаҡ архитекторы, Бәйтерек монументы проектының авторы.
Фамилияла
Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы (Акмурзин Хажгали Акмурзаевич; 1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының кавалерист-миномётсыһы. Ҡыҙылармеец.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Аҡмырҙа сәсән менән Ҡобағош сәсәндең әйтешкәне» — башҡорт халыҡ ҡобайыры.
Үҫәргән (ҡасаба)
Үҫәргән (Усерган) — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы анклавы, өлкә әһәмиәтендәге Медногорск ҡалаһы биҫтәһе.
Географияһы, климаты
Үҫәргән ҡасабаһы Медногорск ҡалаһының өлөшө, Ырымбур төбәге топонимдары белгесе Сергей Михайлович Стрельников аңлатманы яҙып алған ваҡытта уға ҡаланың Чапаев урамы ингән булған. Беләү йылғаһының һул ярында урынлашҡан
Ҡала үҙе өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһынан 223 км (тимер юлы буйлап) көнсығыштараҡ, ә өлкәнең ҙур сәнәғәт үҙәге — Орск ҡалаһынан 100 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Климаты ҡырҡа континенталь, йәйгеһен эҫе, ҡышы — һыуыҡ, тәүлек һәм йыл әйләнәһенә температура ҙур амплитудалар менән үҙгәреп тора, болоттар һирәк һәм яуым-төшөмд сағыштырмаса аҙ.
Этимологияһы
Топоним Үҫәргән тигән башҡорт ырыуынан килеп сыҡҡан, тип яҙып алған Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында.
Вальдзассен монастыры
Вальдзассен монастыры (ҡайһы берҙә Вальдзассенский аббатлығы; Kloster Waldsassen, Abbatia B.M.V. Waldsassi) — ирҙәр элекке цистериан аббатлығы, Баварияның Вальдзассен (Үрге Пфальц) ҡалаһы территорияһында урынлашҡан,Регенсбург епархияһына ҡарай; 1133 йылдар тирәһендә монастырына нигеҙҙе маркграфДипольд III фон Фобург һалған; 1543 йылда монастырь тәүге тапҡыр таратыла һәм өс быуын дауамында лютеран монастыры булып тора; ҡабаттан тергеҙелгәндән һуң 1803 таратыла.
Тасуирлау һәм тарихы
Вальдзассен цистерциан монастыры арналған Дева Мария хөрмәтенә арналған, 1133 йылдар тирәһендә маркграф Дипольд III фон Фобург тарафынан нигеҙләнә — тәүге монахтар бында Фолькенрод монастырынан күсеп килә. Моримон аббатлығы менән бәйле булғалыҡтан, Вальдзассен монастыры 1147 йылда король Конрад III Гогенштауфен тарафынан «император ирекле» монастырына әйләнә. Монастырь үҙ биләмәләрен киңәйтеү буйынса әүҙем эшмәкәрлеген үҫтерә, шунлыҡтан хатта Хеб (Эгер) ҡалаһы етәкселеге менән конфликтҡа ла инә.
Монастырҙың киң ер милке өлөшләтә судья һәм администраторҙар вазифаһын башҡарыусы министериалдарға бирелә. 1142 йылда — Богемия кенәзе Владислав II, Прага епискобы Отто һәм Оломоуц епискобы Здик Йиндржих рөхсәте менән — Вальдзассен монастыры Богемияла Седлец цистерциан монастырын нигеҙләй. Вальдзассен монастыры 1185 йылда рим папаһы III Луцийҙан киң биләмәләрен раҫлаусы грамоталар ала. XV быуат аҙағына тиклем монастырь милкен аббаттар артабан арттырып килә.
Гусит һуғыштарында һәм Ландсхут мираҫы өсөн һуғышы барышында 1503—1505 йылдарҙа 1503—1505 монастырь талауға дусар була. Германияла крәҫтиән һуғышында, 1525 йылдың майында, монастырға буйһонған территорияларҙа ихтилал була: аббат Николаус Зебер ҡасҡандан һуң, баш күтәргән крәҫтиәндәр монастырға һөжүм итә һәм уны талай. 1569 йылда Вальдсассен монастыры лютеранлыҡҡа күсә һәм киләһе өс быуын дауамында шулай булып ҡала. 1617 йылда монастырь биналары бик аҙ ғына ваҡытҡа Пфальц курфюрсты Фридрих V резиденцияһы була.
Вохотница
(Bochotnica, әйтелеше: ) — Польшалағы бер ауыл, Любель воеводалығындағы ның үҙәге. Халыҡ һаны — яҡынса 1,500 кеше (2010).
Айыу (Ейәнсура районы)
Айыу (Аютово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453380, ОКАТО коды — 80226816002.
Мәмбәт
Мәмбәт — күп мәғәнәле һүҙ.
Кидандар
Кида́ндар (ҡытайҙар; ) — күсмән монгол ҡәбиләләре, борон хәҙерге Эске Монголияла һәм Маньчжурияла йәшәгәндәр 907 йылдан 1125 йылға тиклем кидан дәүләте Ляо булғаны билдәле, уға Елюй һәм Сяо нәҫелдәре идара иткән. Япон диңгеҙенән Көнсығыш Төркөстанға тиклем ерҙәрҙе биләп, Ляо империяһы Көнсығыш Азияла иң ҡеүәтле дәүләткә әйләнә. Тарихи рәүештә Ҡытай атамаһы һәм славян, көнбайыштағы (Cathay) һүҙе тап бына «кидан» этнонимына тура килә лә инде.
Килеп сығышы һәм теле
Кидандарҙың этник тамырын билдәләү ауыр булыуы  һаҡланып ҡалған  лингвистик мәғлүмәттәр менән бәйле. Кидан телендәге яҙма ҡомартҡылар йүнләп өйрәнелмәгән, шуға күрә был халыҡтын ҡайҙа, нисек урынлашыуы. хәрәкәт итеүе тураһында һөйләү ауыр.
200-ләп кидан һүҙе ҡытай транскрипцияһында һаҡланған, әммә улар башлыса  титул атамалары менән бәйле, уларҙы төрки, монгол тел системаларында ла табып була, сөнки телдән-телгә еңел күсә. Династия осоронда ике яҙма  система барлыҡҡа килтерелгән булған
Кидандар тарихы буйынса ҡытай сығанаҡтары күп. Тәүге ентекле мәғлүмәт Бэйвэйшу хроникаһында (北魏书, «История династии Северная Вэй») яҙылған. Бер тибет яҙмаһында ( Париж Милли китапханаһында № 246-сы манускрипт) Ге-тан тигән халыҡ барлығы,  королдәре —  хаган Ге-тан икәнлеге бәйән ителә. Ниндәй мал тотҡанлыҡтары әйтелә. Уйғырҙар менән берсә талашалар, берсә ярашалар, тиелә Л. Амби фекеренсә(«Заметки по поводу народности Ту-ю-гунь»), бында һүҙ тап ҡараҡытайҙар тураһында бара.каракитаи|каракитаях]]. П. Пельо («Заметки по поводу народностей Ту-ю-гунь и Су-пи», ҡараҡытайҙарҙың монголдар менән бәйләнеше булыуын, тәүгеләренең танылған булыуын бәйән итә
Ҡытайҙар ғәҙәттә кидандарҙы сяньбиҙарға, ярашлы рәүештә дунхуларға индерә. Кидандар үҙҙәре Муешань тауы буйында  күк ат менгән ир Лаохахэ йылғаһын кисеп сығып барғанда һоро үгеҙ егеп арбала ултырып килгән ҡатынды осратыуын, өйләнешеүен һәм  һигеҙ улдары тыуып, һигеҙ кидан ырыуын барлыҡҡа килтереүен һөйләй.
Йолалары һәм хужалыҡтары
Ҡытай авторҙары  кидан йолалары  мохэләрҙеке менән бер тип яҙып ҡалдырған. Юлбаҫарлыҡты яраталар. Ата-әсәһе үлгәндә ҡысҡырып илайҙар, тимәк, көсһөҙҙәр. Мәйеттәрҙе ағас башына элеп, өс йылдан һөйәктәрен йыйып алып яндыралар ҙа иҫерткес эсәләр, рухтарынан һунарҙа ярҙам итеүен һорайҙар. Тупаҫтар, тәрбиәһеҙҙәр.
Яҙын-көҙөн Муешань тауы итәгендә кидандар күк ат менән ҡара үгеҙҙе ҡорбан итеп салалар.
Төп шөғөлдәре - күсмән малсылыҡ. Һунарға йөрөйҙәр. Күсмәндәргә хас булмағанса, балыҡ та тоталар.
Кидан дәүләте барлыҡҡа килеү
Уйғыр кағанаты  көсәйгәс, кидандар улар яғына күсә, әммә  842 йылда яңынан ҡытайҙарға ҡайталар.
Империяға тиклем кидандарҙың һәр башлығының ордоһо-дружинаһы булған, баш ҡала йәки резиденциялар булмаған. Кидандар балыҡ тотоу йәки һунар осорона ҡарап резиденцияларын алмаштырып торғандар
Ляо осорондағы урыҡ-һурыҡ мәғлүмәттәрҙән кидандарҙың мифтары, дини системаһы тураһында күп кенә нәмә билдәле. Му-е тауы шаман культы йолаларын үтәү урыны булған: шунда уларҙың тәүатаһы менән тәүинәһе осрашҡан, уларҙы тоҡомдары Күк аллаһы һәм Ер алиһәһе тип атап йөрөтә башлағандар.
Ҡәбилә федерацияһынан династиялы системалы империяға күсеү   кидан юлбашсыһы  Абаоцзи  (Елюй Амбагай) осоронда барлыҡҡа килә. 907 йылда бер нисә күрше ҡәбиләләрҙе буйһондороп, ул үҙен ҡаған 916 йылда император тип иғлан итә. 926 йылда Абаоцзи күрше Бохай (Бохайго) батшалығы иҫәбенә биләмәһен киңәйтә, Приморьеның көньяғы, Маньчжурияның көньяҡ-көнсығышы һәм Кореяның көньяҡ-көнсығышы уның хакимлығына күсә.
947 г. яңы дәүләт тип атала, 983 — Кидандарҙың Бөйөк дәүләте,ә 1066-ла  — яңынан Бөйөк  Ляо тип атала. Ҡытайҙың төньяғына баҫыша торғас, улар ун алты округты үҙҙәренке итә. Ляо дәүләте нигеҙҙәрен ҡытай һәм корейҙар төҙөй, ҡытайх иероглифтары нигеҙендә яҙма эшләнә, ҡалалар, кәсептәр, сауҙа үҫешә башлай.
Күршеләрен еңә алмай, Сун Династияһы 1004 йылда солох килешеүе төҙөргә мәжбүр була һәм яһаҡ түләргә ризалаша. 1042 йылда яһаҡ арттырыла, 1075 йылда Ҡытай  кидандарға йәнә үҙ еренән өлөш бирә.
XI быуат аҙағында Ляо дәүләте бөлгөнлөккә төшә,  ә 1125 йылда уны чжурчжэндәр тар-мар итә. Кидан дәрәжәлеләре (ҡаракидандар, йәки ҡараҡытайҙар) Урта  Азияға йүнәлә, Талас һәм Шу йылғалары буйында  ҙур булмаған  Көнбайыш Ляо — Ҡараҡытай дәүләте барлыҡҡа килә(1124—1211).
1211 йылда Сыңғыҙхан ҡыҫымы аҫтында наймандар  Урта Азияны алалар  һәм гурханды әсирлеккә төшөрәләр, әммә ете йылдан уҡ инде Ҡараҡытай дәүләте Монгол империяһына ҡушыла. Монгол ҡулы аҫтында ҡараҡытайҙар төрлө ҡәбиләләргә, атап әйткәндә, наймандарға ҡушылып бөтә.
Хәҙерге тикшеренеүселәр  кидандар менән  ниндәйҙер  этник төркөмдәр араһында  ни Ҡытайҙың төньяҡ көнсығышында,  ни Төркөстанда бәйләнеш таба алмай:бында улар урындағы төркиҙәр һәм фарсылар менән ҡушылып бөткәндәрҙер. Һуңғы генетик тикшеренеүҙәр даурҙар күпмелер кимәлдә кидан тоҡомдары булып тора тип күрһәтә.
Боронғо кидандарҙың тоҡомдары Урта Азияға килеп ҡараҡытай (йәки һуңғараҡ ҡтай)  булып киткән тип фараз итәләр. Ҡтайҙар үзбәктәрҙән тыш ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, нуғайҙар, ҡараҡалпаҡтар, башҡорттар һәм башҡа халыҡтарға ҡушылған.
Ҡтайҙар Сәмәрҡәндтәге иң күп үзбәк ырыуы булып торған (хәҙерге Үзбәкстан). Үҙҙәрендәге риүәйәттәргә ярашлы, ҡтайҙар Заравшан буйына ҡыпсаҡ далаларынан килгән. 1920 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһендә (Сәмәрҡәнд һәм Кәттәкурған өйәҙҙәрендә) 39 меңдән ашыу  ҡтай булған.
Сяньчжоу (玄州) префектураһы
Бында Дахэ ырыуына буйһонмаған кидандар йәшәгән
Яонянь (730-906) (遥辇氏) ырыуы ҡағандары хакимлығында Кидан конфедерацияһы
Циньденән һуң тәхеткә Елюй (Абаоцзи) килә, ул Ляо династияһын иғлан итә
Татарка (Уйылға ҡушылдығы)
Татарка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Увелька йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: .
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Увелька йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шамун Фидаи
Биографияһы Шамун Фидаи 1902 йыл йылдың 15 июнендә Ырымбур ҡалаһында һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәҙрәсәһен тамамлағас, Өфөгә килеп «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белем ала. Мәҙрәсәләге «Милли көй, сәхнә һәм әҙәбиәт» түңәрәгендә актив ҡатнаша, шиғырҙар яҙа башлай.
Бөйөк Октябрь социалистик революцияһын Шамун Фидаи Өфөлә ҡаршылай. Ул революцияға тиклем үк Өфө коммунистары менән яҡындан бәйләнешкә инә һәм большевистик «Алға» газетаһында революцион шиғырҙарын, нәҫерҙәрен баҫтыра.
1919 йылда Өфөлә һәм Бәләбәй ҡалаларында 5-се Армияның политбүлеге органы «Ҡыҙыл яу» газетаһында эшләй, бер нисә тапҡыр фронтта була.
Шамун Фидаи 1920 йыл башында Ырымбурҙан Өфөгә ҡайта һәм «Йәш коммунист», «Йәш көс» тигән комсомол газеталарында редактор булып эшләй. Ул комсомолдың Өфө губерна комитетында ла яуаплы эштәр алып бара.
1920 йылда Ш. Фидаи комсомолдың III Бөтә Россия съезына делегат итеп һайлана. Ләкин ул съезға китер алдынан, июнь айында, таланған һәм йәберләтелгән кешеләр (кулактар) тарафынан үлтерелә.
Шамун Фидаиҙың әҙәби мираҫы ҙур түгел. Ул — «Алға», «Ҡыҙыл яу», «Йәш коммунист», «Ҡыҙыл юл» һәм башҡа газеталарҙа баҫылған тиҫтәләгән шиғырҙарҙан, нәҫерҙәрҙән һәм публицистик мәҡәләләрҙән ғибарәт.
Әммә ул әҫәрҙәр ялҡынлы комсомол шағирының Башҡортостанда революция һәм граждандар һуғышы йылдарының революцион һулышын, героик пафосын тойҙороуы менән ҡиммәт.
1972 йылда рус телендә «Йөрәк ялҡыны» исеме менән шиғырҙар йыйынтығы сығарыла.
Оло Паета-Яха
Оло Паёта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Паета-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
А. П. Чехов исемендәге Таганрог драма театры
'''А. П. Чехов исемендәге Почёт орденлы Таганрог драма театры''' — Таганрогтағы театр. 1827 йылда нигеҙ һалынған. Заманса бина 1866 йылда  архитекторҙар Лондерон һәм  Н.В. Трусов проекты буйынса төҙөлгән. 1944 йылда Таганрог театрына А.П. Чехов исеме бирелә.
XIX быуат
1808 йылда Таганрогтың беренсе генераль планы тикшерелгән ваҡытта, ҡала үҙидаралығы ҡалала театр  төҙөүҙе һорай. Фараз ителеүенсә, был ҡаланың үҙәк өлөшөндә айырым торған бина буласаҡ.
1827 йылда драма артистарының бер төркөмө дворян Петровский етәкселеге аҫтында театрҙың тәүге  составын ойоштора. Шул  ваҡытта крепостной  театр сауҙагәр   Караяниның келәте төкәтмәһендә Петровский урамы, 27 (хәҙер— 55) адресы буйынса   урынлаша. 1828 йылда алпауыт Е.Корнеевтан ҡала властары 15 000 һумға инструмент һәм ноталары менән  13 крепостной музыкантты һатып ала. Театрҙың беренсе директоры ҡала башлығы тарафынан тәғәйенләнгән Александр Гор була.
Тәүге ҡиәфәтендә актёрҙар составы Дондағы Ростовта, Новочеркасскта гастролдәргә күп тапҡырҙар сығып 20 йыл дауамында үҙгәрешһеҙ эшләп килә. Репертуарында комедиялар һәм водевилдәр менән бер рәттән Шекспирҙың, Гоголдең пьесалары буйынса спектаклдәр ҡуйыла. 1845 йылда Таганрог театры үҙенең сәхнәһендә беренселәрҙән булып «Горе от ума» спектаклен ҡуя, бының өсөн режиссёр Петровский эштән бушатыла.
1866 йылдан алып 1886 йылға  тиклем  театрҙа ике труппа  — итальян антрепренёры Луиджи Росси де Руджеро еткәселеге аҫтында итальян операһы һәм Н. Новиков идаралығы аҫтындағы рус драма театры була. Опера, үҙенең составында яҡынса 100 башҡарыусыға эйә булып, драмалағы 20 актёрға ҡарата киңерәк танылған була. Театр репертуарында Россини, Верди, Глинка, Чайковский опералары башҡарыла, ә сәхнәлә билдәле итальян йырсылары Белатти, Зангери сығыш яһай.
1870 йылдарҙа драма труппаһы ике тапҡырға киңәйә һәм популярлыҡ яулай. Таганрог театрына гастролдәргә билдәле трагик актёрҙар Айра Олдридж, Эрнесто Росси, Томазо Сальвини килә.
1895 йылда Лев Толстойҙың тыйылған «Власть тьмы» пьесаһын сәхнәгә ҡуйған өсөн антрепренёр Н.Синельников  енәйәти яуаплылыҡҡа йәлеп ителә.
1896 йылда театрҙа ҙур уңыш менән А.П. Чеховтың «Чайка» әҫәре ҡуйыла.
XX быуат
1901 йылда театр бинаһында Таганрог ҡалаһында беренсе киносеанс уҙғарыла.
Революция алды һуңғы алты йыл эсендә  театрҙа антрепренёр ханым Н.К. Шатлендың труппаһы эшләй.
Революциянан һуң театр эшмәкәрлегендә торғонлоҡ күҙәтелә, хатта театрҙы  ябыу тураһында мәсьәлә күтәрелә. Шатлендың театр китапханаһынан пьесалары  20-се йылдарҙа   ҡала китапханаһына тапшырыла.
1920 йылда театр национализациялана һәм халыҡ-сәнғәт театры тип атала. Уның сәхнәһендә, классик драматургия әҫәрҙәре менән бер рәттән, яңы пьесалар — А. Безыменскийҙың «Выстрел», А. Луначарскийҙың  «Королевский брадобрей », М.Горькийҙың «Васса Железнова» ҡуйыла. Яңы театрҙың ойоштороусылары булып С.Д. Орский һәм В.Г. Ордынский тора, Ордынский һуңынан төп режиссёр һәм художество етәксеһе була. Театр сәхнәһенә элеккесә үҙәк театрҙарҙың билдәле артистары гастролдәр менән килә, мәҫәлән, МХАТ-тан О.Книппер-Чехова, А. Л. Вишневский, И. М. Москвин, А.К. Тарасова һ.б. Артабанғы йылдарҙа театр менән А. Б. Надеждин, аҙаҡ К.Т. Бережной етәкселек итә, актёрҙар М. Н. Куликовский, Г. Е. Леондор, Е.. А. Алмазов, Ф. В. Григорьев һәм башҡалар.
1941 йылда Таганрог немец оккупацияһында була. Күп кенә актёрҙар  фронтҡа ебәрелә, йәһүд сығышлылары  фашистар тарафынан атыла. Һуғыш ваҡытында театр үҙ эшен туҡтатмай, әммә спектаклдәр ҙә,  профессионал булмаған актёрҙарҙың уйыны ла түбән сифатлы була. Тап ошо ваҡытта немецтар оркестр соҡоро булдыра.
1943 йылда ҡала  немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителә.
Ҡала азат ителгәндән һуң театрҙың үҙенең труппаһы булмай, сәхнәлә гастролгә йөрөүсе билдәле эстрада һәм кино артистары, башҡа театр коллективтары сығыш яһай. СССР халыҡ комиссарҙары ҡарары менән театрға Антон Павлович Чехов исеме бирелә. Труппа составына Михаил Тархановтың ГИТИС курсын тамамлаусылар Л. Антонюк, Е. Солодов, Н. Богатырев, Н. Подовалова инә. Был курстың режиссёр-педагогтары В.Мартьянова, В Белокуров була. 1945 йылдың 10 ғинуарында чехов театры сәхнәһендә курстың дипломлы эше —  Чеховтың «Три сестры» пьесаһы ҡуйыла.
Һуңғы 20 йыл таганрог театры тарихында иң емешле осор була һәм ҡала тамашасылары хәтерендә изге һәм тәрән эҙ ҡалдыра. Ижади фекерҙәштәр коллективы 1960 йылдарҙа барлыҡҡа килә, шул саҡта Чехов театрына  йәш актёр  Петр Шелохонов килә һәм уны тәжрибәле сәхнә партнерҙары  — Клара Тузова, В. Шагов, К. Киреева, В. Карпащиков, С Коваль О. Воробьева һәм труппаның төп составы уңышлы ярҙам итә. «Театр» журналы» (1965 йылдың 8-се һаны) яҙып сыҡҡан А.. П. Чеховтың. «Иванов» спектакле ҙур уңыш яулай. Иванов ролен был спектаклдә Петр Шелохонов башҡара, тиҙҙән ул Ленинградҡа саҡырыла. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы,Таганрог театрының иң талантлы артистары ваҡыт үтеү менән Ленинградҡа йәки Мәскәүгә  китә
60-сы йылдар  аҙағында  һәләтле фекерҙәштәр коллективы тарҡала —  күп совет театрҙары өсөн бер типлы һәм труппаның даими яңырыуы менән характерлы булған, ижади яҡтан  алыҫ торған  конфликттар һәм  етәкселәренең йыш алмашыныуы менән бәйле яңы осор башлана. 1966 йылдан алып 1979 йылға тиклем театрҙың баш режиссёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Владимир Станиславович Цесляк була.
1967 йылда Ростов сәнғәт училищеһын тамалаусыларҙың сығарылышы була, ул тотош Чехов театрының составына инә  — Тамара Беленко, Нелли Ергакова, Нина Пантелеева, Солохин Валерий, Семен Краснюк. Театр ветерандары О. Воробьева, К. Тузова, В. Гармашев, А.Ионов эшләүен дауам итә. Театр менән Владимир Станиславович Цесляк етәкселек итеүен дауам итә, ул рус классикаһы менән бер рәттән заманса совет пьесларын сәхнәгә ҡуя: Б. Лавренев «Разлом», Г Гориндың  «Забыть Герострата»,   Б. Васильеватың «В списках не значился», В.Розовтың  «Четыре капли», А.А Арбузовтың «Сказки старого Арбата» әҫәрҙәре ҡуйыла. Таганрогта беренсе тапҡыр А.Вампиловтың «Прощание в июне» пьесаһының премьераһы үтә, ул 1967 йылда ҡуйыла, автор был осраҡ буйынса  Таганрогҡа  килә.
«Дяди Ваня» спектакленән тыш Мәскәү тамашасыһына Рахмановтың «Беспокойная старость», Мольнарҙың  «Ривьера», Матуковскийҙың «Последняя инстанция» спектаклдәре  һәм Устиновтың «Бочка меда» әкиәте күрһәтелә. Ольга Воробьеваға, Анатолий Ионовҡа, Нелле Ермаковаға атҡаҙанған артист исеме, театрҙың баш рәссамы Николай Левадзеға РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре тигән исем бирелә.
1977 йылдың октябренән алып 1980 йылға тиклем театрҙың баш режиссёры булып Тамерьян Юлий Авдеевич тора, 1980 йылдан 1985 йылға тиклем  Георгий Всеволодович Цветков була, ул  бәләкәй сәхнәләрҙе  үҙләштерә башлай:   спектаклдәр «Чехов кибетендә», Чехов  гимназияһында ҡуйыла. Геннадий Щёткиндың ижади етәкселеге осоронда  театр сәхнәһендә  М. Шолоховтың «Тихий Дон», М. Рощиндың «Спешите делать добро», Чеховтың  «Чёрный монах»  спектаклдәренең  премьераһы үтә. 1985 йылдан 1987 йылға тиклем театрҙың баш режиссёры булып Щукин исемендәге  Мәскәү театр училищеһын тамамлаусы Иваненко Александр Васильевич тора. Театрға йәш актёр  Владислав Ветров килә.
1987 йылдан алып 1990 йылға тиклем театрҙа  баш режиссёр Михаил Викторович Изюмский эшләй. Марк Захаров һәм Анатолий Васильевтың уҡыусыһы М.В. Изюмский театр тормошона яңы, үҙенсәлекле репетиция алымдары, яңы репертуар индерә. Юрий Олешаның «Зависть» пьесаһы буйынса төп ролдәрҙә Владислав Ветров менән Ольга Чкалова ҡатнашлығында һәм  Александр Урбанович постановкаһында Булгаковтың «Мастер и Маргарита» спектаклдәре йәш тамашасылар араһында ла,  шулай уҡ өлкән театралдар араһында ла ҙур уңыш яулай. Режиссёрҙар Изюмский һәм Урбанович менән эшләүсе йәш актёрҙар төркөмө үҙҙәренең сағыу һәм һәләтле ролдәре менән иҫтә ҡала. Ошо уҡ ваҡытта сәхнәлә талантлы йәш актриса  Ольга Белошапка   барлыҡҡа килә.
В.Г. Федоровский театрҙа  1994 йылдың көҙөнә тиклем эшләй. Ошо ваҡыт эсендә ул Таганрогта  биш  театр фестивален, Мәскәү режиссёрҙары  ширҡәте менән берлектә  инглиз театр һәм кино актрисаһы Кэролайн Блэкистон ҡатнашлығында «Вишнёвый сад»  постановкаһы проектын (режиссёры - Ю. А. Калантаров) ойоштора.
Таганрогта үҙенең эше тураһында тәьҫортаттарын һуңынан  Блэкистон  «Чёрный хлеб и огурцы» моноспектаклендә сағылдыра, уның менән бер нисә тапҡыр ул Лондонда һәм 1993 йылда Мәскәүҙә   сығыш яһай. Был пьеса тексы «Драматург» журналында баҫылып сыға ( № 4, 1994).
1991 йылда театр труппаһын йәштәр менән тулыландырыу өсөн Федоровский инициативаһы менән йәштәр студияһы ойошторола, уны режиссёр Светлана Ливада һәм театр актёры Александр Топольсков етәкләй. Студия янында ҡурсаҡ театры артистары төркөмө эшләй башлай. Һуңынан студия нигеҙендә ҡала музыка училищеһында актёрҙар курсы ойошторола, уны Борис Горбачевский етәкләй. Әлеге көндә был курсты тамамлаусылар төп мәскәү театрҙарында уңышлы эшләп килә.
1994 йылдың июлендә үҙенең реформаларына  труппаһында яҡлау тапмай, В. Г. Федоровский  «Таганрогская правда» гәзитендә килеп сыҡҡан хәлде аңлатҡан мәҡәләһе менән сығыш яһай  һәм театрҙан китә. Директор вазифаһында уны Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Тамара Прокофьевна Бувалко алмаштыра. Уның етәкселеге йылдарында (1994—2006 йй.),  статусын мемориалдән  муниципалгә алмаштырып, театр төплө үҙгәртеп ҡорола. Штатлы расписаниенан баш режиссёр, сираттағы режиссёрҙар, баш рәссам, әҙәби бүлек мөдире, музыкаль бүлеге мөдире һ.б. вазифалар төшөп ҡала. Ижади фекерҙәр төрлөлөгө арҡаһында Борис Горбачевский китә. Театр бер тапҡыр саҡырыла торған режиссёрҙар менән даими эшкә күсә.
Ошо йылдарҙа «Скрипка Ротшильда», «Леший» һәм «Иванов» ҡуйыла. Башҡа спектаклдәрҙән Булгаков буйынса «Бег» һәм Д. Мережковскийҙың «Царевич Алексей» әҫәрҙәрен билдәләргә мөмкин.
1998 йылдың яҙында «Мир без границ» француз ассоциацияһы Таганрог театрын «Алтын пальма» призы менән бүләкләй. Чехов театры Рәсәй «Алтын битлек»  фестивалендә ҡатнашыуға саҡырыу ала.
XXI быуат
2006 йылдан алып театрҙың директоры һәм художество етәксеһе булып ике тапҡыр Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Сергей Герт тора.
Репертуары
Әлеге ваҡытта театр репертуарындағы спектаклдәр:
балалар өсөн спектаклдәр:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Торма Йожеф
Торма Йожеф (Torma József) — (5 ноябрь 1943 йыл, Кечкемет, Венгрия — 23 апрель 2000 йыл, Будапешт), венгр төркиәтсеһе. Филология фәндәре докторы (1998). Бер нисә тел, шул иҫәптән башҡорт телен белгән.
Биографияһы
1967 йылда Венгрияла Сегед университетын тамамлаған.
1969 йылдан алып (өҙөклөктәр менәнн) Аҙыҡ‑түлек сәнәғәте институтында уҡыта.
1986 йылдан — Сегед ҡалаһында Медицина университетында һәм Сит телдәр институтында мөдир булып эшләй.
1991 йылдан башлап Төркиәлә — Истанбул ҡалаһында Венгрияның генераль консулы, 1992 йылдан — Анкарала советник вазифаларын башҡара.
Торма Волга буйында, Финляндияла, Балҡанда, Кавказда һәм Молдовала эш сәфәрҙәрендә төрки халыҡтары тормошон, телен, ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнә.
1978 йылда Башҡортостанға килә: БДУ‑ла башҡорт лингвистикаһы, диалектологияһы һәм Ислам хоҡуғы тарихы буйынса лекция курстарын тыңлай, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институында топонимик, диалектологик материалдар менән эшләй.
1981 йылда башҡорт диалектологияһы буйынса магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1984 йылдан алып этнография, диалектология һәм фольклор материалдарын йыйыу өсөн Башҡортостанға, Ырымбур өлкәһенә ғилми тикшеренеүҙәр маҡсаты менән килә, йыйылған материалдар нигеҙендә башҡорт һүҙҙәренең этимологияһы, антропонимика, демонология, йола ризыҡтары һәм башҡалар буйынса хеҙмәттәр яҙа.
1990 йылда Өфөлә төркиәтсе-ғалим Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең 100 йыллыҡ юбилейында уның ғилми мираҫы тураһында сығыш яһай.
Ғилми хеҙмәттәре
200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт яҙған.
Хәтер
Тарих, тел һәм әҙәбиәт институы бинаһы диуарында уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2002) .Унда «В этом здании в 1977—1992 годах вел научные исследования известный тюрколог, специалист по башкирскому языкознанию и культуре, венгерский ученый доктор Иожеф Торма (1943—2000 гг.)» тип яҙылған. .Таҡтаташты асыу тантанаһына ғалимдың улы Тамаш Торма ла килә
2000 йылда «Ғилем» нәшриәтендә венгр ғалимына бағышланған «Венгерский тюрколог Йожеф Торма» тигән библиографик китап донъя күрә
Минск кенәзлеге
Минск кенәзлеге — 1101 йылдан XIV быуат башына тиклем үҙәге Минск (Минеск) ҡалаһында булған удел кенәзлек.
Тарих
1101 йылда Полоцк кенәзе Всеслав Брячиславичтың биләмәләрен уның улдары араһында бүлгәндә, Полоцк кенәзлеге 6 йә 7 уделға бүленгән. Уларҙың береһе Глеб Всеславичҡа эләккән Минск кенәзлеге булған. Кенәзлек Свислочь, Друть һәм Березина йылғалары бассейнындағы территорияны биләгән, башта Минск ҡалаһынан башҡа уның составына, һуңыраҡ айырым удел кенәзлектәренең үҙәктәре булып киткән Борисов һәм Логойск, шулай уҡ бер нисә башҡа ҡала ингән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, кенәзлек составында ниндәйҙер ваҡыт Друцк һәм Заславль ҡалалары ингән.
Кенәз Глеб Всеславич үҙенең энеләренең биләмәләре иҫәбенә кенәзлекте киңәйтергә тырышҡан, кенәзлек бер нисә тапҡыр бөлдөргөс яуҙар кисергән, ә 1119 йылда бөйөк Киев кенәзе Владимир Мономах Глебты әсирлеккә ала. Тиҙҙән Глеб вафат була һәм уның уделы кемгә эләккәне билдәһеҙ.
Артабанғы йылдарҙа кенәзлек хаҡында мәғлүмәттәр өҙлөкләп телгә алына. 1146 йылда Минск уделында Глебтың улы Ростислав Глебович ултыра. Ростислав һәм уның вариҫтарына XII быуаттың икенсе яртыһында Друцк һәм Витебск кенәздәренә ҡаршы көрәшергә тура килгән. 1164 йылда Володарь Глебович литвалар ярҙамында полоцк кенәзе Рогволод Борисовичты тар-мар иткәс, ул Полоцктан Минск кенәзлегенең бойондороҡһоҙлоғон нығыта.
XIII быуаттың икенсе яртыһында Минск кенәзлегенә Литва кенәздәренең йоғонтоһо арта башлай, һөҙөмтәлә минск кенәздәре Бөйөк Литва кенәзлегенең вассалы булып китә.
Аҙҙаҡы Минск кенәзе итеп 1326 йылда Василий телгә алына, уның сығышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
1413 йылда кенәзлек Трок воеводалығының бер өлөшө булып китә. 1566 йылда административ реформалар һөҙөмтәһендә айырым Минск воеводалығы ойошторолған
Таган (Обь ҡушылдығы)
Таган  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2751 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69,5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фирҙәүси
Хәким Әбүл-Ҡасим Мансур Хәсән Фирҙәүси Туси (940 йылда Иранда Тус ҡалаһында тыуған — 1020 йыл тирәһе йәки 1026) — күренекле фарсы шағиры, «Шаһнамә» эпик поэмаһының авторы; «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы ла уның әҫәре тип иҫәпләнә. Иранда, Тажикстанда һәм Афғанстанда бик киң таныла һәм милли шағир тип иҫәпләнә. Хәким («аҡыл эйәһе», «ғалим») ҡушаматын ул үҙенең киң һәм тәрән белеме өсөн яулаған. Фирҙәүси белемде бик юғары баһалаған: «аҡыллы һүҙгә юлдар эҙлә, белем табыр өсөн үт бар ғаләмде».
Биографияһы
thumb|left|"[[Шаһнамә"нән күренеш]] 932 һәм 941 йылдар араһында Ирандағы Тус ҡалаһының янындағы Хөрәсән ауылында ер биләүсе крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ғаиләһенең ере аҙ булып, тапҡан ризығы тамаҡ аҫрарға көскә етеп торған, тип фаразлау хаҡ булыр. Һуғыштар осорона тура килгән был ваҡытта крәҫтиәндәр хәле бик мөшкөл була. .
Фирҙәүсиҙең бала һәм үҫмер йылдары тураһында мәғлүмәт бик һирәк. Ул яҡшы белем ала, Ирандың ул замандағы ике әҙәби телен дә — ғәрәп һәм фарсы телен — яҡшы белә; бәлки, Ирандың ислам осорона хәтлем ҡулланған әҙәби пәхләүи телен дә белгәндер.
Унынсы быуаттың уртаһында Иран бойондороҡһоҙлоҡ осорон кисерә — урындағы феодаль аристократия ғәрәп хакимлығын ҡолатып, илдең алыҫ тарафтарында власты үҙ ҡулына ала. Фирҙәүсиҙең йәшлеге тап ошо осорға тура килә.
Оҙаҡ йылдар буйы шағир хәҙерге Афғанстандағы Ғәзни ҡалаһында тороп, Төркиәнең солтаны Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итә; уға уҡ ул үҙенең «Шаһнамә» поэмаһын да бағышлай. Солтан поэманы оҡшатып еткермәй (ҡайһы бер сығанаҡтар поэмала шағир Иран шаһтарын данлағанлыҡтан, ти; башҡалары — батша улдары ғына законлы тәхет вариҫы була ала тигән фекер өсөн, тип фаразлай). Киң таралған риүәйәт буйынса, солтан Фирҙәүсигә поэма өсөн хаҡын түләмәйенсә, тәү килешеүҙәренән баш тарта. Шағир быға асыуланып, солтан тураһында сатирик шиғыр яҙа; был шиғырҙа ул солтан ҡол тоҡомонан сыға, тип мыҫҡыллай. Инде солтандың асыуы ҡабарып, Фирҙәүси илдән ҡасырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә шағир ғүмерен ситтә хәйерселектә тамамлай.
Һылтанмалар
[http://sspa.bashtel.ru/docs/%f5%ed%eb/%f5%ed%eb%202008-2009/%e2%c1%db%cb%c9%d2%d3%cb%cf%ca%20%cc%c9%d4%c5%d2%c1%d4%d5%d2%d9/%f5%ed%eb.%20%e2%c1%c9%cd%cf%d7.doc Стәрлетамаҡ Дәүләт Педагогик Академияһы. «Башҡорт әҙәбиәтенең көнсығыш тамырҙары.» Спецкурс әсбабы]
Ванька-Юган
Ванька-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Италия
Ита́лия (Italia ), рәсми исеме Ита́лия Республикаһы (Repubblica Italiana) — Көньяҡ Европала урынлашҡан дәүләт.
Төньяҡ-көнбайышта Франция, төньяҡта Швейцария һәм Австрия, һәм төньяҡ-көнсығышта Словения менән сиктәш. Шулай уҡ эсендә Ватикан һәм Сан-Марино тигән анклав дәүләттәр урынлашҡан.
Италия Аппенин, Балкан ярымутрауҙарын, Сардиния һәм Сицилия утрауҙарын, Падан тигеҙлеге, Альп тауҙарының көньяҡ битләүҙәрен берләштерә.
Административ төзөлошө
Италияның баш ҡалаһы — Рим. Ил 20 өлкәгә бүленгән — Валле-д’Аоста, Ломбардия, Трентино-Альто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, Пьемонт, Лигурия, Венето, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Романья, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулья, Сардиния һәм Сицилия, (шуларның бишеһе — Сицилия, Сардиния, Трентино-Альто-Адидже, Валле-д’Аоста һәм Фриули-Венеция Джулия — айырым статусҡа эйә). Өлкәләр 110 административ-территориаль берәмек — провинцияға бүленә. Провинциялар коммуналарға бүленә, коммуналар иҫәбе 8101. Автономиялеы өлкәләрҙең үҙ парламенты — өлкә шуралары һәм хөкүмәттәре бар.
Италия — донъялағы иң боронғо дәүләттәрҙең береһе. Илдең бөтә территорияһын тауҙар биләй. Илдең төньяҡ өлөшөн бөтә Европала һәм Италиялағы иң ҙур тау системаһы − Альп тауҙары алып тора. Тау түбәләре бейеклеге уртаса 5 мең метр. Монблан тауы — 4807 м. Ил Европа — Азия сейсмик бүлкәтендә урынлашҡан, шуға күрә ер тетрәүҙәр һәм вулкан урғылыуҙар йыш була. Иң билдәле вулкан — Везувий. Сицилия утрауында Этна вулканы бар.
Географияһы
Италияла уйһыулыҡтар тар һыҙат булып яр буйлап урынлашҡан. Иң ҙур уйһыулыҡ По йылғаһы буйлап урынлашҡан Подан тигеҙлеге. Был тигеҙлектә емеш һәм виноград баҡсалары, шәкәр һәм иген культуралары үҫтерелә.
Италия файҙалы ҡаҙылмаларға ярлы. Илдә терегөмөш һәм көкөрт рудалары табыла, ҙур булмаған полиметалл рудалары ятҡылыҡтары бар. Илдә төҙөлөш материалдары мәрмәр, гранит, вулкан туфтары күпләп табыла.
Климаты
Илдең төньяҡтан бейек тауҙар ышыҡлап тороуы, йылы һәм туңмай торған диңгеҙҙең йоғонтоһо уның климатын билдәләй. Көньяҡҡа табаныраҡ климат йылыраҡ. Падан тигеҙлегендә уртаса йылы, йәйе эҫе, ҡышы һалҡын һәм томанлы. Илдә Урта диңгеҙ климаты өҫтөнлөк итә. Йәй оҙаҡҡа һуҙылған эҫе, ҡыш дымлы. Ғинуарҙың уртаса температураһы 0°С -тан юғары. Ҡышын ямғырҙар йыш яуа. Һирәк кенә ҡар яуа. Альп тауҙарында яуым-төшөм күп, 3000 миллиметрға етә. Яуым-төшөмдө дымлы көнбайыш елдәре алып килә. Тау түбәләре мәңгелек ҡар менән ҡапланған. Климат тау итәгенән тау түбәһенә тиклем уртаса йылынан һалҡынға тиклем үҙгәрә.
Иң оҙон һәм таулы йылға — По. Был таулы йылға бик күп миҡдарҙа ултырма тоҡом алып килә һәм Адриатик диңгеҙгә ҡойған урында дельта яһай. Тибр — Апенин ярымутрауындағы иң ҙур йылға. Илдең баш ҡалаһы Рим шунда урынлашҡан. Илдә боҙлоҡ барлыҡҡа килтергән ҙур күлдәр күп. Ул күл буйҙарында донъя әһәмиәтендәге курорттар урынлашҡан.
Халҡы
Төп халҡы — итальяндар, уларҙың теле роман төркөмөнә ҡарай. Халыҡ һаны буйынса Италия Европала Германиянан ғына ҡалыша. Ҡалалар күп булған төньяҡта һәм Неаполь тирәһендә халыҡ тығыҙ урынлашҡан. Тауҙарҙа халыҡ сағыштырмаса һирәк. Халыҡтың байтағы күрше Швейцария һәм Германияла йәшәй һәм эшләй.
Сәнәғәт
Илдә файҙалы ҡаҙылмалар күп булмағанлыҡтан, завод-фабрикалар ситтән килтерелгә сеймалды ҡулланалар. Илдә төрлө машиналар, автомобильдәр эшләп сығаралар. Автомобильдәр эшләү буйынса Италия донъяла алдынғы илдәр рәтендә. Нефтте химия тауарҙарына — пластмассаларға, лак, буяуҙарға, синтетик сүстәргә эшкәртеүсе заводтар күп. Бөтә нефть сит илдән, башлыса Көньяҡ-Көнбайыш Азиянан һәм Төньяҡ Африканан килтерелә.
Аул хужалығы
Эҫе йәй һәм йылы дымлы ҡыш төрлө ҡультуралар үҫтерергә уңайлы. Бөртөклө күльтуралар йылына ике уңыш бирә. Йәйҙең ҡоро булыуы күп урындарҙа һуғарыуҙы талап итә. Бойҙай — бөртөклө төп культура. Итальяндарҙың ғәҙәттәге ризығы бойҙай ононан яһалған макарон. Уның бер нисә төрө бар. Йәшелсә, дөгө културалары ҙур майҙанды алып тора. Илдә алма, груша, персик, әфлисун, һары сәй, инжир үҫтерелә. Сицилияла әфлисун, мандарин, лимон, виноград, зәйтүн емеше плантациялары бар.
Әҙәбиәт
• В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А. Щенев, «Материктар һәм океандар географияһы» дәреслеге © «Дрофа», 2002
Туғыҙаҡ (Уйылға ҡушылдығы)
Туғыҙаҡ (Тогузак) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500112111200001155
— Бассейн коды — 14.01.05.001
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Чуртанка
Чуртанка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының һул ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комсомол (Дәүләкән районы)
Комсомол (Комсомольский) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 259 кеше. Почта индексы — 453414, ОКАТО коды — 80222840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1920—1921 йылдарҙа ауылға Бәләбәй кантоны элекке помещик Мартенец утарында Возрождение ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайыштан 7 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. 1926—1930 йылдарҙа Дәүләкән улусы, 1930 йылдарҙа Дәүләкән районы. 1926—1930 йылдарҙа Поповск, 1930—1965 йылдарҙа Сергиополь,1965 йылдарҙа Рассвет ауыл биләмәһендә. 1960 йылдаа Комсомол Дәүләкән совхоз бүлексәһе Комсомол ҡасабаһына үҙгәртелә. 2005 йылдан ҡасаба ауыл статусы ала. 1920-се йылдарҙың аҙағында 1930 йылдарҙың башында ҡасабала завод запчастары урынлашҡан. 1930 йылдың мартында тәүге колхоз гәзите «Победим»дың эше тураһында фильм төшөрөлә. 1996 йылда балалар баҡсаһы, 2014 йылда башланғыс мәктәп ябыла.
Халҡы: 1926 йылда 129 кеше, 1939 йылда — 239 кеше; 1959—386; 1989—246;1999 йылда 276 йылда ; 2002 йылда —263 кеше; 2010 йылда — 259 кеше. Урыҫтар — 50 % йәшәй (2002). Фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
Комсомол ауылы эргәһендәге паркта ултыртылған күк, йәки сәнскәкле, шыршылар — тәбиғәт ҡомартҡыһы. .
Урамдары
Исемдәре :
Юл урамы ((Дорожная (улица))
Үҙәк урамы (Центральная (улица))
Бәләкәй соҡор урамы (Маленькая овражная (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Төньяҡ Македония һәм Европа берләшмәһе
Төньяҡ Македония Республикаһы Европа берләшмәһенә инеүгә 2005 йылдан алып дәғүә итә, әммә һөйләшеүҙәр һаман башланмаған. Македония Республикаһы унда инеү тураһында ғаризаны 2004 йылда, Югославиянан бойондороҡһоҙ булыуына ун өс йыл үткәс, бирә. 2014 йылдың июненә Македония Республикаһы Албания, Исландия, Черногория, Сербия һәм Төркиә менән бергә алты кандидат илдең береһе булып тора. Ағза итеп алыныуға айырыуса Грецияның көслө ҡаршылыҡ күрһәтеүе кәртә булып тора. Европа берләшмәһе илде рәсми рәүештә «Элекке югослав Македония Республикаһы» тигән ваҡытлы исем менән атап йөрөтә, ә уның Конституция менән раҫланған «Македония Республикаһы» тигән атамаһын ҡулланмай. Македония менән Болгария араһындағы мөнәсәбәттәр ҙә проблемалы: Болгария македондарҙы айырым этник төркөм итеп танымай. Европа берләшмәһенә инеү ил хөкүмәте өсөн стратегик өҫтөнлөк итеп билдәләнгән. Әлеге ваҡытта берләшмәгә инеү «уртаса оҙаҡ мөҙҙәтле» перспектива тип тасуирлана.
Илдең Европа берләшмәһенә инеү кампанияһының девизы ― «ҡояш ― шул уҡ йондоҙ ул»: бында Македония Республикаһы флагына төшөрөлгән ҡояш күҙҙә тотола. Европа берләшмәһендәге илдәрҙең йондоҙҙары араһындағы шул уҡ ҡояш ― кампанияның рәсми логотибы.
Виза режимын либералләштереү
2008 йылдың 1 ғинуарында Македония менән Европа берләшмәһе араһында виза режимын йомшартыу көсөнә инә. Македония Европа берләшмәһе менән виза режимын либералләштереү тураһындағы диалогты шул уҡ йылдың февралендә башлай һәм 2009 йылдың 19 декабрендә визаһыҙ режимлы илдәр исемлегенә индерелә, шулай итеп, биометрик паспортлы Македония Республикаһы граждандары Шенген зонаһына, Болгарияға, Кипрға һәм Румынияға визаһыҙ инеү мөмкинлеген ала.
Мишкә заказнигы
Этимиологияһы
Мишкә дәүләт заказнигы Башҡортостан Республикаһының Мишкә районы биләмәһендә урынлашҡанға күрә атамаһы ла район исеменән алынған. Райондың атамаһы үҙ сиратында был урынға беренсе килеп ултырыусы Михаил Исенбаев (Мишка) исеменән килеп сыҡҡан тигән фараз йәшәй.
Либбесдорф
Либбесдорф (Libbesdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 401 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
Мишкә заказнигы
Тасуирламаһы
Башҡортостан Республикаһы Мишкә районының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Был биләмәгә Бөрө йылғаһының бер өлөшө лә ингән. Мишкә дәүләт заказнигы 2002 йылда булдырылған. Дөйөм биләмәһе 32869 га. Заказникта карст һаҙлыҡтары күп кенә. Уның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенә ингән Наратһаҙ һаҙлығы урынлашҡан.
Муллаҡай мәҙрәсәһе
Муллаҡай мәҙрәсәһе — XIX—XX быуаттарҙағы мәҙрәсә, Ырымбур губернаһының, Верхнеурал өйәҙенә ҡараған Муллаҡай ауылындағы урта уҡыу йорто.
Мишкә заказнигы
Флораһы
Мишкә дәүләт тәбиғәт заказнигы биләмәһендә 576 төргә яҡын 79 көпшәле үҫемлектәр ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр теркәлгән. Һаҡлау объекттарына оҫҡон йыуаһы (Себер флораһы реликты), биологик күп төрлө гетеротрофлы һаҙлыҡтар, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәр мүк еләге, тутыҡ схенус, аҡ мүк һәм башҡалар инә. Шулай уҡ заказник биләмәһендә Рәсәй Федерацияның Ҡыҙыл китабына индерелгән диңгеҙ бөркөтө (орлан-белохвост) оялары бар. Урмандары ҡатнаш. Биләмәнең 40% йүкә ағастары биләй. Мишкә дәүләт заказнигы биләмәһендә мышы, болан, ҡабан, шәшке күрергә мөмкин. Һаҙлыҡтарында һыу ҡомағы, һаҙ ҡондоҙо тереклек итә. Заказник биләмәһенән еләк-емеш, үһемлектәр йыйыу ҡәтғи тыйылған, йәнлектәрҙең үрсеү осоронда һәм янғын хәүефһеҙлеге юғары булған ваҡыттарҙа инеү тыйыла. <references group="Һылтанмалар" responsive="" />
Муллаҡай мәҙрәсәһе
Мәҙрәсә тарихы
Мәҙрәсә Ырымбур мосолмандар диниә назаратына ҡараған.
1924 йылда мәҙрәсә ябылған.
Уҡытыу
Мәсеттә уҡытыу-тәрбиә эштәре менән мөҙәрис һәм имам-хатиб етәкселек иткән.
Мәҙрәсәлә ете йәштән алып ун бер йәшкә тиклемге (айырым осраҡта өлкәнерәктәр ҙә) малайҙар уҡыған. Уҡытыу бушлай ойошторолған. 7-10 йыл уҡығандар.
1891 йылдан йәдитселек уҡыу методикаһы индерелгән. Мәҙрәсәне тамамлаған уҡыусылар дини генә түгел, донъяуи белем дә алғандар.