cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иваново дәүләт университеты
Тарихы
1918 йылдың 21 декабрендә Иваново-Вознесенск халыҡ мәғарифы институты булараҡ ойошторола. 1923 йылдың 12 июлендә педагогия техникумы итеп үҙгәртелә. 1932 йылдың 23 авгусында педагогия техникумының мәктәп бүлеге базаһында яңынан педагогия институты асыла. 1961 йылдан 1973 йылдар буйынса Д. А. Фурманов исемендәге Иваново дәүләт педагогия институты тип атала. 1973 йылдың 29 декабрендә дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Төбәктәге иң боронғо һәм иң эре (2010 йылдың мартына ҡарата университетта 10 000-дән ашыу студент уҡый) университеттарының береһе булып тора.
Рәсәй мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан Иваново дәүләт университетын һәм Шуя дәүләт педагогия университетын үҙгәртеп ҡороу тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуйыла.
2012 йылда Шуя педагогия университеты Иваново дәүләт университетының филиалы була.
2014 йыл башында Иваново дәүләт университетының яңы уҡыу корпусы асыла
Тугалудка
Тугалудка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 396 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Иваново дәүләт университеты
Фәнни эшмәкәрлеге
2011 йылда Иваново дәүләт университеты базаһында ИвДУ-ның ректоры, профессор, иҡтисад фәндәре докторы Владимир Егоровтың ғилми етәкселеге аҫтында, бизнесты комплекслы автоматлаштырыу буйынса «Комплекс-Финанс» фәнни-тикшеренеү үҙәге төҙөлә. Предприятиеларҙың хужалыҡ эшмәкәрлегенең ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеү өсөн ИТ-өлкәнең инновацион һәм практик йүнәлешле фәнни ҡаҙаныштарын эшләү һәм әйләнешкә индереү — үҙәкте булдырыуҙың төп маҡсаты булып тора. Техник һәм гуманитар фәндәрҙең — программалау һәм иҡтисадтың уртаҡ өлөшө тикшеренеүҙәргә практик әһәмиәт бирә. «Комплекс-Финанс» ИТ-компанияһы фәнни-тикшеренеү үҙәгенең практик майҙансығы булып сығыш яһай
Тарихи иҫтәлек
ИвДУ-ның Ермак урамы, 37/7 адресы буйынса урынлашҡан «баш» корпусы эргәһенән үткәндә, «Иваново педагогия институтында 1932—1962 йылдарҙа Ленин һәм Дәүләт премияһы лауреаты, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, күренекле совет математигы, академик Анатолий Иванович Мальцев эшләгән» тигән яҙыу менән мемориал гранит табличканы күрергә мөмкин.
А. И. Мальцев үҙенең утыҙ йыл тирәһе ғүмерен Ивановола фән үҫешенә арнай. Буласаҡ академик Иваново педагогия институтына 1932 йылда, уҡыу йорто икенсе һулышын тойғанда (ИвПИ 1918 йылда нигеҙләнгән, әммә тиҙҙән ябылған була), һәм яңы профессор-уҡытыусылар составы формалашҡан ваҡытта эшкә килә. Өс тиҫтә йыл уңышлы эшләү осоронда А. И. Мальцев уҡытыусынан профессорға тиклем юл үтә.
Әйтергә кәрәк, XX быуаттың утыҙынсы йылдарында, әле йәш ғалим булараҡ, Анатолий Иванович математик логика өлкәһендә бер нисә әһәмиәтле асыш яһай.
СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы А. И. Мальцев 1967 йылда вафат була, ә 1979 йылда ИвДУ-ның 1-се корпусына яҡын урынлашҡан урам «Академик Мальцев урамы» исемен ала.
Был урам 1840 йылда Ильинская, саҡ ҡына һуңыраҡ, 1860 йылда — Мельничная тип аталған була. Урамдың оҙонлоғо — 1 километрҙан саҡ ҡына ашыу һәм Ленин проспекты менән 1-се Төньяҡ тыҡрығы араһында урынлашҡан.
Кереч
Кереч — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Отымья
Отымья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 510 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялик-Яха
Ялик-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Малыгина боғаҙы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тубыҡ быуыны
Тубыҡ (теҙ) быуыны, тубыҡ (теҙ) (articulatio genus; коле́нный сустав, коле́но) — янбаш һөйәген, сираҡ һөйәген һәм тубыҡ ҡапҡасын бәйләүсе быуын.
Анатомияһы
Алғы өлөшөндә тубыҡ ҡапҡасы урынлашҡан. Тубыҡ һәм дүрт башлы янбаш мускулдары тарамыш менән беректерелгән. Уның дауамы булып тубыҡ ҡапҡасы һеңере (бәйләүес) тора.
Сатраш бәйләүестәртубыҡ быуыны ҡыуышлығында урынлашҡан. Тубыҡ быуынындағы ҡаймыҡтырыуҙар уларҙың өҙөлөүенә килтерә.
Йәрәхәттәр
Тубыҡ иң йыш спорт йәрәхәттәре алған ағза булып тора (мәҫәлән, мениск өҙөлөүе йәки һеңерҙең һуҙылыуы).
Пельях-Соим
Пельях-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пельях-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һәүәҙе
Һәүәҙе (урыҫ. Хауазе) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы тау. Туристар өсөн иҫтәлекле урын. Маҡар ауылы эргәһендә, Маҡар — Ҡолғона юлында урынлашҡан (Р316-сы участка). 1-се һәм 3-сө километрҙар араһында туристар өсөн иҫтәлекле урындар — Салауат Юлаев мәмерйәһе, Кәлим осҡан ҡаяһы, тап шул урында Һикәҙе йылғаһы карст ҡатламынан урғылып сыға ла, йәй етһә, ер аҫтына кире инеп китә. Ошо ҡаяға ҡапма-ҡаршы ғына Күк-Ҡарауыҡ шарлауығы шарлап ағып ята. Был шарлауыҡ яҙын мул һыуҙарын тирә-йүнгә 10-15 метрға тиклем атып аға. Ошо тирәлә үк Ҡыҙылташ әрәмәлеге урынлашҡан. Һәүәҙенең төньяҡ итәгенән Һыуалған йылғаһы аға, йылға ярынан ғына урман юлы үтә. Ә көнбайыш битләүенән Һикәҙе йылғаһы аға.
Исеме
Тауҙың атамаһы буйынса бер нисә фараз бар. Тау, башлыса, онталырға торған һәүерташтарҙан тора, шуға ла урындағы халыҡ, һәүерташ (тимгелләнеп, ҡатланып онталырға торған мурт таш) һүҙенән алынған, тип иҫәпләй. Тауҙың яҙ башында уҡ ҡарҙан әрселә башлауын иҫәпкә алып, уның атамаһын һәүер һүҙе менән дә бәйләйҙәр (ҡояш календары буйынса икенсе айҙың ғәрәпсә исеме).
Топографик картаһы
Картаға яҙылмаған.
Гематология
Гематология (гемо һәм логия) — ҡан һәм ҡан барлыҡҡа килтереүсе ағзалар тураһындағы фән. Морфологик (ҡан барлыҡҡа килтереүсе ағзаларҙың һәм ҡандың формалы элементтарының төҙөлөшөн өйрәнә), серологик (плазма һәм ҡан һүле үҙенсәлектәрен) һәм клиник (ҡан системаһы ауырыуҙарының этиологияһын, патогенезын, клиникаһын, диагностикаһын һәм дауалауҙы) бүлеп ҡарала.
Барычмень
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уненга
Уненга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сить йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәхмүт
Мәхмүт — күп мәғәнәле һүҙ.
Диодон макулатус
Диодон макулатус — Көньяҡ Америка диңгеҙҙәрендә йәшәүсе ваҡ балыҡ. 200px|thumb|right|
Был бәләкәй генә балыҡ йыртҡыс акуланың иң уҫал дошманы һанала. Сөнки уның бик үткер энәһе бар. Диодон макулатусты акула аңғармаҫтан йотоп ебәрһә лә, балыҡ үлмәй, ә акуланың ашҡаҙанына энәһе менән ҡаҙала ла быраулай башлай. Акуланың ҡорһағын тишеп сығып, үҙ юлы менән китә. Акула шунда үлеп ҡала.
Һылтанмалар
Төркөм: Балыҡтар
Ошмарка
Ошмарка (Оло Ошмарка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яракутаю
Яракутаю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Макариха йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асбах-Зикенберг
Асбах-Зикенберг (Asbach-Sickenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 116 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 256 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Геотермия
Геотермия — (гео һәм therme — йылылыҡ) — геотермика, геофизиканың ер аҫты йылылыҡ торошон һәм йылылыҡ тарихын өйрәнә торған бүлеге.
Ер ситенең йылылыҡ сығанаҡтары
Эске йылылыҡ сығанаҡтары (ер ҡабығы, мантия, ядро) тарафынан барлыҡҡа килтерелгән Ерҙең эндоген йылылыҡ ҡыры тикшеренеү объекты булып тора. Г. дөйөм геология, вулканология, гидрогеология, геодинамика, геохимия, сейсмология, тектоника һ.б. м‑н тығыҙ бәйле. Төп геотермик күрһәткестәр – йылылыҡ ағымының тығыҙлығы һәм геотермик градиент. Т‑раны үлсәү скважиналарҙа, ерҙәге һәм диңгеҙ төбөндәге шахталарҙа бер нисә км тәрәнлектә үткәрелә. Тәрәнлеккә ҡарап т‑раның үҙгәреүе 0,006–0,15 град/м сиктәрендә тирбәлә, йылылыҡ ағымының тығыҙлығы 20–100 мВт/м². Геотермик үлсәү һөҙөмтәләре геол. структураларҙың тотҡан урынын асыҡлағанда, стратиграфик горизонттар бәйләнешендә, палеоклиматты реконструкциялағанда, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын разведкалағанда һәм үҙләштергәндә, тәбиғи быуҙы, термаль һыуҙарҙы һ.б. өйрәнгәндә ҡулланыла. Башҡортостан терр‑яһында Янғантауҙың термоаномаль күренештәрен тәүге тапҡыр П.С.Паллас (1773) тасуирлай, А.Биккель (1932), Г.В.Вахрушев (1927, 1961), Г.Ф.Пилипенко (1966), ш. уҡ Р.Ф.Абдрахманов, В.А.Дольников, В.П.Зверев, Т.Т.Казанцева, В.Н.Пучков тикшерә. 40‑сы йй. аҙағынан систематик геотермик тикшеренеүҙәр Ишембай нефть ятҡылығында (С.С.Ковнер) һ.б. нефть ятҡылыҡтарында башлана; Туймазы р‑нына геотермик характеристика бирелә (Д.И.Дьяконов). СССР-ҙың Европа өлөшөнөң геотермик карталар серияһын (В.А.Покровский, Б.Г.Поляк, 1960–62), СССР-ҙың геотермик картаһын (Ф.А.Макаренко редакцияһында, 1972) төҙөүҙә “Башнефтегеофизика” ААЙ бүлектәренең геология-разведка эштәре һығышталары ҡулланыла. 60‑сы йй. аҙағынан Геология институтындағы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә терр‑яның геотермик режимы өйрәнелә; Көньяҡ Уралдың һәм Көнсығыш Европа платформаһының көнсығыш өлөшөнөң төп литологик-стратиграфик ҡатлауҙарына физик йылылыҡ характеристикаһы бирелә; Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының палеоклиматы реконструкциялана; Уралдың йылылыҡ ағымы б‑са мәғлүмәттәр каталогы төҙөлә.
Практик мәғәнәһе
Тикшеренеү нәтижәһендә үҙ эсенә Тагил-Магнитогорск зонаһының көнбайыш өлөшөн индергән аномаль түбән (30 мВт/м² кәмерәк) йылылыҡ ағымының Урал зонаһы айырыла (И.В.Голованова, И.С.Огаринов, В.Е.Сальников һ.б.). Республика скважиналарҙы геофизик тикшереүҙәрҙең үҫешенә бәйле, термометрия үҫеш ала. 1974 й. башлап Башҡорт дәүләт университетында Р.А.Вәлиуллин етәкс. геотермик тикшеренеүҙәр алып барыла. Геотермик үлсәүҙәрҙең методикаһы эшләнә, нефть ятҡылыҡтарының (Ҡушкүл нефть ятҡылығы, Сергеевка нефть ятҡылығы һ.б.) геотермограммалары төҙөлә, тау тоҡомдарының физик йылылыҡ сифаттары өйрәнелә (А.С.Буевич, И.Л.Дворкин, Р.К.Яруллин). СССР-ҙың Европа өлөшөнөң йылылыҡ ағымы картаһын (1987), СССР терр‑яһы һәм сиктәш илдәр терр‑яһы картаһын (1980), Европаның геотермик атласын (1992) төҙөүҙә Башҡортостан терр‑яһында геотермик тикшеренеү материалдары ҡулланыла.
Некрес епархияһы
Тарихы
Тарихи традиция Кахетия территорияһында Грузия православие сиркәүенең беренсе епархияларын нигеҙләүҙе батша Вахтанг Горгасалиға ҡайтарып ҡалдыра. Бәлки, ул нигеҙ һалғандар араһында Некрес епархияһы ла булғандыр. Гагмамхари һәм Дидоети аҫтында провинциялары баштан уҡ Некрес архиерейҙары власы аҫтында булған.
Кахетия таулылары Общиналарының (Иори йылғаһының үрге ағымындағы кварелдәренең, пховлыларының, тушинлыларының) мөрәжәғәте православиела исеме менән бәйле 12 сүриә аталарының береһе, Авив Некрес епискобы (VI быуаттың 2-се яртыһы) исеме менән бәйле.
VI—XII быуаттарҙа Некрес епископтарының власы халҡын Авив Некреслы суҡындырған Тушетия провинцияһына ла таралған.
XVI быуат уртаһына лезгиндар күсеүе, халыҡтың ислам диненә ылыҡтырылыуы менән бәйле, Некрес епархияһы сиге көнсығышта Гавази ауылына саҡлы кәмегән, төньяҡта Дидоети территорияһы епархиянан сыҡҡан.
XIX быуат башы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Некрес епархияһында 14 ауыл, 86 ихата, 56 сиркәү иҫәпләнгән, 5 кенәз булған.
1811 йылдың 30 июнендә Грузин православ сиркәүе автокефалияһы юҡҡа сығарылғандан һуң, Грузин экзархаты барлыҡҡа килгән. Епархиялар эреләтелгән. Кахетиҙа, Рустав, Некрес, Бодбий-Сигнах, Алаверд һәм Ниноцминд епархиялары нигеҙендә, Алаверд-Кахетин (Алаверд-Телав) епархияһы ойошторола. 1818 йылдың 28 декабренән элекке Некрес епархияһы территорияһы Картали-Кахетин епархияһы составына инә.
Грузия православие сиркәүе автокефалияһы тергеҙелгәндән һуң элекке Некрес епархия территорияһы Алаверд һәм Бодбий епархиялары составына инә.
1995 йылдың 18-19 сентябрендә үткән поместный собор ҡарары менән Грузияның Кварель һәм Лагодех муниципалитеттары территорияларында Некрес епархияһы тергеҙелгән. Бынан тыш, епархия составына Әзербайжандағы Саингило (Saingilo) тарихи өлкәһе территорияһындағы мәхәлләләр индерелгән.
Башҡортостанда фән
Башҡортостанда фән — Башҡортостан Республикаһында фәндең тарихы һәм хәҙерге торошо.
Некрес епархияһы
Тарихы
2002 йылдың 17 октябрендә Грузия православие сиркәүенең Изге Синоды епархия атамаларын Некрес һәм Эрет тип үҙгәртте.
Башҡортостанда фән
Тарихы
Күп сирҙәрҙе дауалағанда башҡорттар бал, ҡымыҙ, атта йөрөүҙе (иппотерапия) файҙаланған. Башҡортостанда XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорттарҙың мәғдән иретеү буйынса белемдәре мәғдән ятҡылыҡтарын эҙләп табырға һәм мәғдән иретеү заводтары төҙөргә ярҙам иткән.
Рәсәй империяһы составындағы Көньяҡ Уралға, уның территорияһын, тәбиғәт байлыҡтарын, халҡын, тарихи ҡомартҡыларын өйрәнеү маҡсатында Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан 1768—1774 йылдарҙа составында академиктар Петер Симон Паллас, Иоганн Готлиб Георги, Иван Иванович Лепехин, Иоганн Петер Фальк булған академик экспедициялар ебәрелә. Экспедицияларҙа төбәктең иҡтисади торошон баһалауға, файҙалы ҡаҙылмаларын өйрәнеүгә, топографик һүрәтен төшөрөп алыуға, ботаникаһын һәм географияһын өйрәнеү һәм баһалауға ҙур әһәмиәт бирелә. Төбәктең металлургия һәм тау-мәғдән заводтары, башҡорт кәсептәре өйрәнелә. Уралда, Иҙел буйында йәшәгән төрки, славян, фин-уғыр халыҡтарының хужалығын, көнкүрешен, ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм инаныуҙарын тәүләп системалы тасуирлау эше атҡарыла.
Башҡорт халҡының йола тарихын, мәҙәниәтен һәм телен өйрәнеүгә башҡорт мәғрифәтсе ғалимдары ла күп өлөш индерә. Мәҫәлән, Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы башҡорт теленең сағыштырма һүҙлеген төҙөй. М. Ҡыуатов һәм С. Батыршин башҡорт фольклоры өлгөләрен баҫтырып сығара, этнографтар М. Байышев һәм Б. Юлыев халыҡ тарихын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Солтанов Мансур Ислам улы башҡорт һәм татар көйҙәре йыйынтығын баҫып сығара, табип һәм филолог Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы, рус графикаһына нигеҙләнеп, башҡорттар өсөн әлифбаны һәм башҡорт теленең Европа тибындағы грамматикаһын төҙөй.
ХХ быуаттың 20-се йылдарында Башҡортостанда тәбиғәт һәм гуманитар фәндәр өлкәләренең тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәттәре тикшеренеүҙәренә нигеҙләнгән ғилми потенциалы була.
1919- 1937 йылдарҙа Өфөлә физика институты эшләй. Был өлкә кимәлендәге фәнни- тикшеренеү һәм уҡытыу-методик ярҙам учреждениеһының директоры булып К.П.Краузе эшләй (һуңыраҡ ауыл хужалығы һәм медицина институты кафедра мөдире). Өфө физика институты буласаҡ юғары уҡыу йорттарында тәбиғи фәндәр кафедралары өсөн кадрҙар һәм матди база булдырыуҙа ҙур роль уйнай. Өфө физика институтында буласаҡ ил, ҡайһы берҙәре хатта донъя кимәлендә билдәле Л. Л. Васильев (физиолог), Н. Г. Пономарёв (астроном), Е. Н. Грибанов (радиофизик), Е. М. Губарев (биохимик), А. Н. Глазырин (физика методикаһы) һ.б. кеүек ғалимдар эшләй. 1937 йылда ҡайһы бер хеҙмәткәрҙәр ҡулға алына, ә ӨФИ ябыла, уның милке башлыса БДПИ-ға тапшырыла. Бер нисә тиҫтә йыл буйы институт эшмәкәрлеге тураһында иҫкә лә алынмай.
1922 йылда Башҡорт АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариатының фән бүлеге «Башҡортостандың көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү буйынса ғилми йәмғиәт» тураһында положениены раҫлай. Йәмғиәттә өс секция — лингвистика, этнография һәм тарих секциялары — була. Тыуған яҡты өйрәнеү буйынса өс йыйынтыҡ баҫып сығарыла: «Башҡорт аймағы», «Башҡорт крайын өйрәнеү йыйынтығы» һәм «Башҡортостан хужалығы». Йыйынтыҡтарҙа башҡорттарҙың тарихы, көнкүреше һәм теле мәсьәләләре яҡтыртыла. 1920-се йылдарҙа археолог М. И. Касьянов, этнограф Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы, телсе ғалим Әхмәров Ҡасим Закир улы һәм лингвист Шакиров Закир Шакир улы үҙҙәренең тикшеренеүҙәре менән билдәлелек ала.
Республикала фәнни эшмәкәрлек менән, "Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте"нән тыш, Үҙәк тыуған яҡты өйрәнеү революция музейы, партия тарихы архивы, үҙәк архив шөғөлләнә. Улар тарихи материалдар йыя, тиҫтәләрсә иҫтәлектәр әҙерләй. Бөтә фәнни эшкә БАССР Мәғариф халыҡ комиссариатының Академүҙәк тип үҙгәртелгән бүлеге етәкселек итә. Академүҙәк рәйесе итеп Шәриф Хәмиҙулла улы Сөнчәләй тәғәйенләнә.
1930 йылдарҙа Башҡортостан комплекслы ғилми-тикшеренеү институты, Башҡортостан ауыл хужалығын социалистик реконструкциялау ғилми-тикшеренеү институтының фәнни үҙәктәре, Тупраҡ-ботаника институты, Башҡорт милли мәҙәниәте ғилми-тикшеренеү институты, Марксистик-ленинсы педагогика институты һәм Сәнәғәт ғилми-тикшеренеү институты ойошторола.
60-70-се йылдарҙа республикала математика (функциялар теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләр, хисаплауҙар математикаһы үҫеш кисерә. Физика һәм математика үҫеш кимәлен күтәреү маҡсатында, Мәскәүҙән Өфөгә СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, күренекле математик Леонтьев Алексей Фёдорович] [[1971 йылда үҙенең уҡыусылары төркөмө — В. В. Напалков, В. П. Громов, Ю. Н. Фролов менән килә. Башҡортостандағы 16 йыллыҡ эшмәкәрлеге дәүерендә (1971—1997 йылдар) А. Ф. Леонтьев математика фәне өлкәһендә лә, фәнде уҡытыуҙы ойоштороу яғынан да ҙур эш башҡара — Башҡорт дәүләт университетының математика факультетында аспирантура, фәнни семинар аса, фән кандидаттары һәм фән докторҙары әҙерләй, функциялар теорияһы буйынса симпозиумдар үткәрә, диссертациялар яҡлау советы ойоштора.
Физиканың перспектив бүлектәре (молекуляр физика, теоретик физика, ферро- һәм антиферромагнетиктар теорияһы), нефть химияһы, полимерҙар химияһы, молекуляр биология һәм генетика, төбәк иҡтисады, башҡорттар этнографияһын һәм башҡорт телен өйрәнеү үҫә. Арлан һәм Туймазы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү Башҡортостан Республикаһын нефть сығарыу буйынса алдынғы урынға сығара. Стәрлетамаҡта, Салауатта һәм Өфөлә эре химия һәм нефть химияһы предприятиелары төҙөлә. Башҡорт АССР-ы, СССР, Рәсәй күләмендә, ҡеүәтле производствоһы, сеймал потенциалы, тармаҡлы элемтә системаһы, коммуникацияһы һәм энергетикаһы булған төп индустриаль-аграр төбәк булып һанала. Башҡортостанда Европаның иң эре нефть эшкәртеү, нефть химияһы, химия, хәрби-сәнәғәт комплексы, төҫлө һәм ҡара металлургия предприятиелары туплана. 1980-се йылдар аҙағында БАССР-ҙа матди производство өлкәһенең 184 тармағының 125-е эш итә. Тулайым йәмәғәт продукты күрһәткесе буйынса Башҡортостан бөтә автономиялы республикаларҙан алда тора һәм союздаш республикалар араһында алтынсы-етенсе урындарҙы биләй. Республикала профилле һаналған химия һәм нефть химияһы фәндәренең йылдам үҫеүе яғыулыҡ-энергетика комплексының үҫешенә ихтыяж барлыҡҡа килеү менән бәйле. 1960-1970-се йылдар башында институттарҙы һәм филиал бүлектәрен комплектлау 20-25 процентҡа төп ғалимдарҙы (фән докторҙарын һәм кандидаттарын) СССР Фәндәр академияһынан саҡырыу иҫәбенә башҡарыла. СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы эшмәкәрлеген тергеҙеү күп специальностар буйынса аспирантуралар асыу һәм диссертация советтары ойоштороу мөмкинлеген бирә. 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһынан фәнни кадрҙарға, бигерәк тә химия, биология, геология һәм филология фәндәре буйынса кадрҙарға төп ихтыяж, башлыса, урындағы белгестәр әҙерләү менән тормошҡа ашырыла башлай.
Башҡортостан фәнни учреждениеларының төп эшмәкәрлеге органик сығышлы продукттар, нефть химияһы һәм катализ менән бәйле химик тикшеренеүҙәрҙе йәйелдереүгә, ракета яғыулығы табыуға йүнәлтелә. Шуның менән бергә геология һәм биологияның юғары үҫеш кимәле тәьмин ителә, математика, физика һәм машиналар эшләү өлкәһендә тикшеренеүҙәрҙе үҫтереү өсөн ҙур мөмкинлектәр булдырыла. Академик химия фәненә академик Г. А. Толстиков ҙур өлөш индерә, химия институты (1977—1993 йылдар) ул етәкселек иткән дәүерҙә Рәсәй Фәндәр академияһы системаһында химик профилле алдынғы фәнни учреждение була.
Республиканың тарихсы ғалимдары шулай уҡ Башҡортостандың академик фәне менән шөғөлләнә. 1950-се йылдарҙа республика тарихы буйынса байтаҡ хеҙмәт баҫыла, уларҙа сәнәғәттең, ауыл хужалығының һәм медицинаның төрлө өлкәһендә ғилми-тикшеренеү эштәрен башлау, фәнни кадрҙар әҙерләү мәсьәләләренә ҙур урын бирелә; 1960—1970-се йылдарҙа Башҡортостан тарихы буйынса тикшеренеү хеҙмәттәре, фән тарихы, шул иҫәптән академик фән буйынса материалдар баҫыла. Мәҫәлән, Башҡортостан баш ҡалаһының илдең эре фәнни үҙәгенә әйләнеү этаптарын яҡтыртҡан «Өфө тарихы» хеҙмәте; СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалына һәм уның төҙөлөү тарихына ҙур ғына урын биргән «50 йыл эсендә Совет Башҡортостанында фән» тигән хеҙмәт. 1980-се йылдарҙа — төбәк академия учреждениеһының аяҡҡа баҫыу һәм үҫеш процесы, уның Башҡортостандағы фәнни тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәрен формалаштырыуҙағы роле СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы етәкселәреләренең мәҡәләләрендә һәм сығыштарында ҡарала һәм дөйөмләштерелә. 1990—2000-се йылдарҙа — Фәндәр академияһының Республикалағы әһәмиәте өйрәнелә. Башҡортостандың интеллектуаль потенциалын Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Р. И. Ниғмәтуллин өйрәнә.
Хәҙерге заман фәне
Ғилми тикшеренеүҙәр республика юғары уҡыу йорттарында, тармаҡ ғилми-тикшеренеү институттарында алып барыла. Уларҙа 250-нән ашыу фән докторы һәм 2,5 мең фән кандидаты эшләй.
Республикала төбәк һәм башҡорттар тарихы, башҡорт филологияһы, археологияһы, этнографияһы һәм фольклористикаһы буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәр уҙғарылған. Башҡорт ғалимдарынан фәнгә геология-минералогия фәндәре докторы Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы, профессор-лингвист Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы (урал-алтай телдәренең хәҙерге башҡорт мәктәбенә нигеҙ һалыусы) һәм Әхмәров Ҡасим Закир улы, СССР Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Кузеев Рәил Ғүмәр улы, тарих фәндәре докторы Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы,  биология фәндәре докторы Буранғолова Мәрйәм Нәбиулла ҡыҙы, ауыл хужалығы фәндәре докторҙары Ғирфанов Вәкил Кәли улы һәм Тайсинов Солтан Нурғәле улы, врач-офтальмолог  Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы (трахоманың эпидемиологияһын, клиникаһын, патоморфологияһын өйрәнеү), профессор-филологтар Харисов Әхнәф Ибраһим улы, Кирәй Мәргән, Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы, тарихсылар Ҡасимов Салауат Фитрат улы һ.б. ҙур өлөш индерҙе.
Хәҙер Башҡортостанда 80-гә яҡын ғилми-тикшеренеү институты, конструкторлыҡ бюроһы эшләй. Уларҙа 33 меңгә яҡын кеше, шул иҫәптән 7 мең ғилми хеҙмәткәр, эшләй. Улар араһында ике мөхбир ағза, 170 фән докторы һәм 2500 фән кандидаты бар.
1951 йылда СССР Фәндәр академияһының (Рәсәй Фәндәр академияһының) Өфө фәнни үҙәге асыла. Филиалдар асыу республикала академик фәнде нығыта. Хрущёв заманында СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы ябыла. Фәндәр академияһы яғынан координациялау үҙәге һәм етәкселек булмауы артабан институттарҙа алып барылған тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәһендә кире сағыла, уларҙың пландарында тармаҡ тематикаһы өҫтөнлөк ала. 1970-се йылдар башына Башҡортостан СССР-ҙың иң эре химия һәм нефть химияһы үҙәгенә әүерелә. Республика иҡтисады тик етди фәнни базаға ғына таянып уңышлы үҫешә ала, шуның өсөн Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы тергеҙелә. 1991 йылда Башҡортостанда Башҡорт ССР-ы Фәндәр академияһы булдырыла. БССР Фәндәр академияһына ижтимағи, тәбиғәт һәм техник фәндәрҙең алдынғы йүнәлештәре буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәрҙе координациялау, фәнни, фәнни-техник һәм мәҙәни ҡаҙаныштарҙы һөҙөмтәле эшләтеү бурысы йөкмәтелә.
Академия составына Башҡорт ССР-ы Фәндәр академияһының 20 ғәмәли ағзаһы, 40 мөхбир ағзаһы инә. Академия составында: гуманитар фәндәр, физика-математика һәм техник фәндәр, химия-технология фәндәре, биология, медицина һәм ауыл хужалығы фәндәре, ер тураһындағы фәндәр һәм экология бүлектәре була.
Башҡортостан Фәндәр академияһының тәүге президенты итеп Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, металдарҙың юғары һығылмалылығы проблемалары институты директоры  О. Ә. Кайбышев, вице-президент итеп академик Р. Н. Ғимаев, академик Ә. Ғ. Ғүмәров, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, Рәсәй Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы  В. В. Напалков; фән йүнәлештәре буйынса: физика-математика һәм техник фәндәр бүлегенә — Ә. В. Баҡыев, биология, медицина һәм ауыл хужалығы фәндәре бүлегенә —  Р. Ш. Мағазов, Ү. Ғ. Ғосманов, химия-технология бүлегенә — Р. Н. Ғимаев, Ер тураһындағы фәндәр һәм экология бүлегенә — М. А. Камалетдинов, гуманитар фәндәре бүлегенәЗ. Ғ. Ураҡсин һайлана.
Башҡортостандағы фәнни уңыштар ғалимдар  Г. А. Толстиков (металл-комплекслы катализ һәм органик синтез өлкәһендәге хеҙмәттәре),  М. С. Юнысов (биоорганик химия, Аллапинин аритмияға ҡаршы сараһы), В. Н. Одиноков, Ю. Б. Монаков, Ф. Ф. Леонтьев (комплекслы алмаш функциялар теорияһы), В. В. Напалков, Р. И. Ниғмәтуллин һ.б. исемдәре менән бәйле.
БДУ профессоры Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы башҡорттарҙың этногенезы һәм этник тарихы проблемаларын, традицион хужалығын һәм ижтимағи структураларын өйрәнеү менән шөғөлләнде.
«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтендә Башҡортостан тарихы буйынса хеҙмәттәр, башҡорт теленең аңлатмалы һәм орфографик һүҙлектәре, ҡыҫҡаса һәм 7 томлы тулы Башҡорт энциклопедияһы донъя күрҙе. Энциклопедияларҙа республиканың фәнни тормошо тураһында киң мәғлүмәт бирелгән.
Ғилми матбуғат баҫмалары
Журнал «Вестник Академии наук Республики Башкортостан»
Журнал «Ватандаш » (Соотечественник)
Научно-технический журнал «Нефтегазовое дело»
Кислевка
Кислевка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Башҡортостанда фән
Ғилми матбуғат баҫмалары
Научное интернет издание «Нефтегазовое дело».
Кислевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямалетдинов Ильис Миңләхмәт улы
Ямалетдинов Ильис Миңләхмәт улы (17 ноябрь 1936 йыл — 23 февраль 2022 йыл) — биҙәү-ғәмәли сәнғәте өлкәһендә эшләгән рәссамы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). Монреалдә Бөтә донъя күргәҙмәһенең алтын миҙалы (1967) .Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985). Рәсәй Рәссамдар союзының алтын миҙалы. Өфө сәнғәт училищеһының сәнғәт бүлегенең ағасты һырлау һөнәре уҡытыусыһы.
Башҡортостандың символы һәм милли брендына әйләнгән «Бал мискәһе менән айыу» декоратив скульптура авторы.
Биографияһы
Ильис Миңләхмәт улы Ямалетдинов 1936 йылдың 17 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән ҡасабаһында (хәҙер ҡала) тыуған.
В. И. Мухина исемендәге юғары художество-сәнәғәт училищеһы янында ағас эшкәртеү буйынса оҫталар бүлегендә ике йыл уҡый, һуңынан Түбәнге Тагил институтының (Түбәнге Тагил дәүләт социаль-педагогия академияһы) художество-графика факультетында белем ала. Уҡып бөткәндән һуң, йүнәлтмә буйынса, Полтавала эшләй.
1960 йылдан алып 14 йыл дауамында Ильис Миңләхмәт улы эшләй Бөрө сәнғәт әйберҙәре фабрикаһында рәссам — һырлаусы булып эшләй. 1974 йылда Өфөгә күсеп килә, «Ағиҙел» Башҡортостан художество берекмәһендә рәссам, баш рәссам була.
Өс йыл Башҡортостан халыҡтары этнографияһы музейында ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире булараҡ хеҙмәт һала.
1974 йылдан Өфөлә йәшәй һәм ижад итә. 2022 йылдың 23 февралендә ауырыуҙан һуң вафат булды.
Рәссамдың әҫәрҙәре Рәсәй халыҡтары этнографияһы дәүләт музейында (Санкт-Петербург), Венгрия этнография дәүләт музейында (Будапешт), М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Әзербайжан халыҡ музейында (Шеки), «Ағиҙел» Башҡортостан художество кәсебе акционерҙар йәмғиәтендә (Өфө), шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Күргәҙмәләре
1964 йылдан — республика, шул иҫәптән махсус (биҙәү-ғәмәли сәнғәт), зона, төбәк, бөтә Рәсәй, бөтә Союз һәм сит ил махсус (биҙәү-ғәмәли сәнғәт, халыҡ кәсептәре) күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.
1969 йылдан 1992 йылға тиклем сит ил биҙәү-ғәмәли сәнғәт күргәҙмәләрендә (Аргентина, Болгария, Германия, Дания, Ираҡ, Һиндостан, Канада, Польша, Португалия, Америка, Шри-Ланка) һөнәри оҫталығын күрһәтеү мастер-кластары үткәрә.
Оло Кәҫле
Оло Кәҫле (Оло Кәһте) (Большие Касли - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Этимологияһы
М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт теле кафедраһы профессоры Шәкүров Р.З. Кәҫле атамаһы (диалек. Кәһте) "кәҫ" һүҙенән килеп сыҡҡан тип фараз итә. (Ҡаҙлы тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тигән фекерҙәр ҙә бар.
Географияһы
Кәҫле районының көнбайыш өлөшөндә, Кәҫле ҡалаһы янында урынлашҡан. Оло Кәҫле күле тирәләй бәләкәй һәм уртаса ҙурлыҡтағы күлдәр күп: бында Кирете, Һуңкүл, Оло һәм Кесе Киҫегәс, Оло Алакүл, Алабуға, Ҡотташы һәм Кесе Кәҫле урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Оло Кәҫле күле ағымлы, тар ғына ҡылымыҡтары аша Оло Киҫегәс һәм Кирете күлдәре менән, киң булмаған яһалма каналдар аша - Ирташ һәм Алабуға күлдәре менән тоташа, һәм Кәҫле күлдәре каскадының бер быуыны булып тора.
Күлдә ошондай балыҡтар: суртан, алабуға, сабаҡ, табан, этеш, шамбы, рипус, алабалыҡ, ҡарабалыҡ һәм башҡалар тереклек итә.
Һылтанмалар
15ВИ 978-5-295-05479-2
Яңы Андреевка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Яңы Андреевка (Новоандреевка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 121 кеше. Почта индексы — 453018, ОКАТО коды — 80235880005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы Бәшир
Яңы Бәшир (Новобаширово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452207, ОКАТО коды — 80256810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пельях-Юган
Пельях-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға [[Обь]] йылғаһының уң ярына тамағынан 416 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яляпи-Яха
Яляпи-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Небя-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы
Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы (22 октябрь 1923 йыл — 19 ноябрь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, штурмлау авиация полкының авиация эскадрильяһы командиры урынбаҫары. Майор. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Ғүмәр Хажинур улы Миңлебаев 1923 йылдың 22 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Урҙайбаш ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
Өфө ҡалаһы аэроклубында шөғөлләнә. 1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылда Молотов осоусылар хәрби мәктәбен тамамлай.
1943 йылдың апреленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында осоусы-штурмовик, эскадрилья командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә.
3-сө Прибалтика фронтында 14‑се һауа армияның 7-се штурмлаусы авиация корпусы 289‑сы штурмлаусы авиация дивизияһы 947-се Севастополь штурмлаусы авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары өлкән сержант Ғүмәр Хажинур улы Миңлебаев ... Күрһәткән батырлыҡтары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге Указына ярашлы, «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
1946 йылдан капитан Ғүмәр Хажинур улы Миңлебаев — запаста була. Ҡаҙаҡ ССР-ы партия ойошмаларында эшләй. 1959 йылда Өфө юғары партия мәктәбен тамамлай.
1959 йылдан — «Туймазынефть» предприятиеһы хеҙмәткәре. 1965 йылда Алма-Ата халыҡ хужалығы институтын тамамлай.
Һуңыраҡ Краснодар крайының Геленджик ҡалаһында йәшәй. Бында 1999 йылдың 19 ноябрендә вафат була.
Тум (Чепца ҡушылдығы)
Тум — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башлан
Башлан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Курата йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ухтомица (Уфтюга ҡушылдығы)
Ухтомица  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Багаев Мөҙәрис Басир улы
Багаев Мөҙәрис Басир улы (2 ноябрь 1951 йыл — 10 декабрь 2022 йыл) — башҡорт шағиры, драматург, балалар яҙыусыһы, фантаст, журналист. Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. «Йәшлек» гәзите, «Аманат» журналы, «Илһам шишмәләре» шиғри фестивалендә «Ете төш» повесы өсөн Рәшит Солтангәрәев исемендәге премия лаураты. Әҫәрҙәре Башҡортостандың хәҙерге заман яҙыусылары альманахына индерелгән. Ишембай ҡалаһында йәшәй.
Биографияһы
Мөҙәрис Басир улы Багаев 1951 йылдың 2 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Федоровка районы Батыр ауылында тыуған. Башҡортостан ауыл хужалығы институтының иҡтисад факультетын тамамлаған.
Юғары һөнәри белем алғас, Башҡортостандың колхоз һәм совхоздарында иҡтисадсы, агроном, прораб булып эшләй. Аҙаҡ Ишембай ҡалаһына күсә. Ул ҡатыны менән ике ул тәрбиәләй. 2011 йылда Флорид Багаевты Башҡортостан Республикаһының Башҡорт Йәштәре Союзы етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр. «Торатау» Ишембай район гәзитенең ауыл хужалығы бүлеге етәксеһе.
Салауат башҡорт драма театрында балалар өсөн «Боронғо ваҡыттарҙа» пьесаһы буйынса спектакль ҡуйыла, ул 2011 йылда Ҡаҙанда гастролдәр ваҡытында күрһәтелә.
2014 йылдың 9 апрелендә Салауат башҡорт дәүләт драма театры сәхнәһендә «Салауат кистәре» циклынан Мөҙәрис Багаев менән ижади осрашыу үтә. Салауат театрында уның пьесалары буйынса дүрт спектакль ҡуйылған. 2004 йылдың февралендә «Ҡатындар болаһы» музыкаль комедияһының премьераһы (режиссеры Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы) була. 2010 йылда «Бес в ребро» комедияһы (режиссеры Олег Ханов) сығарыла. 2011 йылдың июнедә «Боронғо ваҡыттарҙа» музыкаль-юмористик әкиәте (режиссеры Александр Шабаев) ҡуйыла. 2012 йылдың 7 ноябрндә «Мөхәббәт күле» (режиссеры Азат Йыһаншин) комедияһының премьераһы була.
Мөҙәрис Багаевтың «Мөхәббәт күле» пьесаһы буйынса комедия Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры сәхнәһендә 2014 йылда күрһәтелә.
2015 йылдың 17 апрелендә Батыр ауыл мәҙәниәт йортонда Багаев Мөҙәрис Басир улының ижад кисәһе үткәрелә.
2015 йылда «Ике төш» пьесаһы — Бөйөк Ватан һуғышы емергән яҙмыштар, йәшәү һәм мәңгелек хаҡында — Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә ҡуйыла. Гөлли Мөбәрәкова билдәләүенсә: «Пьесала ҡыҙыҡлы һүрәтләү ысулы табылған — героиня ваҡиғаларҙы төштәге кеүек күрә. Һәм был уға артабан йәшәргә… уның өлөшөнә төшкән ауыр юғалтыуҙар хәлендә үҙен һаҡларға көс бирә»
2015 йылдың авгусында Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында Мөҙәрис Багаев пьесаһын нигеҙ итеп алған «Бер тоҡ аҡса булған булһа» мюзиклы сыға.
Әҙип 2022 йылдың 10 декабрендә вафат булды.
Ломовка (Белорет районы)
Ломовка (Ломовка) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2620 кеше. Почта индексы — 453512, ОКАТО коды — 80211827001.
Административ үҙәк Ломовка ауыл Советы.
Тарихы
1963 йылдан алып Белорет ҡалаһы составындағы ҡала тибындағы ҡасаба, 2005 йылдан хәҙерге статусын ала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Башҡорттар, урыҫтар йәшәй.
Географик урыны
Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан.
Инфраструктураһы
Ломовкаға нигеҙ һалынғандан алып завод ауылы була. Ул ваҡытта кешеләр заводҡа сеймал ташыу менән шөғөлләнгән. Хәҙер халыҡ Белорет металлургия комбинатының Пугачёв карьерында һәм Белорет предприятиеларында эшләй.
1900 йылда сиркәү, мәктәп, 6 һыу тирмәне теркәлгән.
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, табип амбулаторияһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү эшләй.
Транспорты
Көньяҡ сите буйлап дөйөм файҙаланыуҙағы 80К-026 «Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск» төбәк автомобиль юлы үтә, ул Бөйөк Екатерина осоронда Белорет тракты булараҡ билдәле.
Павда (йылға)
Павда — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының һул ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Aurolab
Aurolab — Мадурайҙа (Тамилнад, Һиндостан) Aravind Eye Hospitals эргәһендәге траст һәм яһалма күҙ яҫмыҡтары етештереү предприятиеһы, фәҡирҙәр ҡара ҡылауҙан операция яһата алһын тип асыла, артабан продукцияһын донъяның 120-нән ашыу иленә сығарыусы һәм донъя баҙарындағы был тармаҡтың 7-10 %%-ын тултырыусы предприятиеға әүерелә.
Ойошторолоуы
Aurolab трасы һәм предприятиеһы 1992 йылда асыла, Мадурай ҡалаһында (Тамилнад, Һиндостан) урынлашҡан һәм Aravind Eye Hospitals эргәһендәге Aravind Eye Care System подразделениеһы булып тора.
Предприятиены Дэвид Грин ойоштора, уға финанс ярҙамын Seva Foundation менән Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы күрһәтә.
Предприятиеның идарасы директоры — П. Балакришнан (P. Balakrishnan), траст президенты — Р.Д Тюласирадж (R.D Thulasiraj).
Тотош алғанда траст һәм предприятие Aravind'ты нигеҙләгән (1976) Говайндаппа Венкатасвами (Govindappa Venkataswamy, ) контроле һәм уның ғаиләһе идараһы аҫтында тора.
Эшмәкәрлеге
Aurolab яһалма күҙ яҫмыҡтарын үҙ технологияһы буйынса үҙ ҡеүәттәрендә етештерә, минималь хаҡ һәм ҡәнәғәтләнерлек сифат принцибын тормошҡа ашыра.
Төп продукциянан тыш Aurolab шулай уҡ офтальмология кәрәк-ярағы, хирургик тегеү материалы, фармацевтик продукция, атап әйткәндә, антисептиктар һәм дезинфекциялаусы иретмәләр, хирургия лезвиелары һәм ҡорамал етештерә.
Продукция иң беренсе булып әсәләр госпиталенә ебәрелә, тиҙҙән бөтөн Һиндостанда һәм донъяның күп илдәрендә һатыла башлай.
Производствонан тыш, Aurolab'ның лабораторияһы бар, ул күҙ ауырыуҙарын дауалау өлкәһендә хәҙерге заман технологияларын эшләй һәм патентын боҙоуға юл ҡуймайынса күсермәләр файҙалана.
Тарихы
1980-се йылдарға тиклем үҫеш илдәренең күбеһендә ҡара ҡылауҙы яҫмыҡты алып ташлау юлы менән дауалайҙар. 1990-сы йылдар башында Һиндостандың түләүһеҙ һәм арзан күҙ операциялары яһаған һәм Seva Foundation ярҙамы менән үҫеш кисергән Aravind Eye Hospitals’ында ул осор өсөн заманса һаналған һәм киң таралыу алған интраокуляр линза имплантациялау ысулын индерергә булалар. Тәүҙә траст төҙөп, йыйылған иғәнәгә баҙарҙа булған технологик сиелештәрҙе һатып алырға ҡарар итәләр.
Сева фонды программалары менән эшләгән Дэвид Грин икенсе юлды — үҙҙәренең заводын төҙөүҙе тәҡдим итә. 1992 йылда ул яһалма күҙ яҫмыҡтары етештереүҙе юлға һала, һөҙөмтәлә яҫмыҡтың хаҡы йөҙ тапҡырҙан ашыуға кәмей. Хаҡтың был тиклем ныҡ төшөүе Һиндостанда ҡара ҡылауға яһалған операциялар һанын ҡырҡа арттыра.
1997 йылда Aurolab'та фармакология подразделениеһы барлыҡҡа килә.
1998 йылда предприятиела хирургия тегеү материалы етештерелә башлай.
2000-се йылдар башында, конкуренттарҙың патенттарын боҙмайынса, замансараҡ күҙ яҫмыҡтары эшләп сығарыла.
2005 йылда Aurolab хирургия лезвиелары етештереүсегә әйләнә.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
2006 йылда Aurolab 1 миллион линза һата.
2012 йылға Aurolab йылына 1,8 миллион линза һата, бер данаһының хаҡы 2 АҠШ долларынан башлана.
2013 йылда Aravind Eye Hospitals, Aurolab продукцияһын файҙаланып, ҡара ҡылауҙы дауалау буйынса йылына 7 миллион операция яһай.
Өҫтәмә мәғлүмәт
Aurolab'ты ойоштороусылар Seva Foundation менән Дэвид Грин йоғонто яһаусы инвестициялар һәм социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә танылыу яулай.
Миңлеғолов
Миңлеғолов — башҡорт фамилияһы.
Хәсәнова Зилара Муллайән ҡыҙы
Хәсәнова Зилара Муллайән ҡыҙы (5 декабрь 1935 йыл) — ғалим-үҫемлектәр физиологы, Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), биология фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).
Биографияһы
Зилара Муллайән ҡыҙы Хәсәнова 1935 йылдың 5 декабрендә Мәсетле районы (БАССР) Яңы Мөслим ауылында тыуған. 1959 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Оло Ыҡтамаҡ урта мәктәбендә биология уҡытыусыһы булып эшләй (1960—1966). 1966 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡытыу бүлеге етәксеһе, ә 1972 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы институты ассистенты, 1973 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтының тәбиғәт география факультеты деканы, (1980—1988) кафедра мөдире, профессор (1989).
Зилара Муллайән ҡыҙының ғилми тикшеренеү йүнәлеше — үҫемлектәр физиологияһы. Ул электр ҡырының һәм башҡа факторҙарҙың үҫемлектәргә биологик тәьҫирен өйрәнеү менән шөғөлләнә, орлоҡтарға электр ҡыры, коронный электр зарядының тәьҫире булғанда ауыл хужалығы культураларының морфофизиологик үҙенсәлектәрен асыҡлай.
Зилара Хасанованың уҡыусылары араһында 10 фән докторы һәм кандидаты бар.
Хеҙмәттәре
200 ғилми эш, шул иҫәптән 20 монография авторы.
Башталинка
Башталинка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 492 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.