cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Коканд походы (1875—1876)
Хужант янындағы алыш
Генерал-губернатор Кауфман 6 (18) авгусынан 7 (19) авгусҡа ҡараған төндә Коканд ғәскәрҙәренең Хужандты баҫып алыуы тураһында хәбәр ала һәм шундуҡ хәрби ғәмәлдәр районына ғәскәрҙәрҙе туплай башлай. Теләү ҡалаһына генерал-майор Головачевтың отряды ебәрелә. Ташкенттан полковник Аминовтың колоннаһы сыға. 18 (30) авгусына урыҫ ғәскәрҙәре Хужандта тупланалар, шунда уҡ Кауфман да килә. Абдрахман Аптабачи 50-меңлек армияһы менән Хужандтан йыраҡ булмаған Махрам ҡәлғәһендә урынлаша. 20 августа (1 сентябрҙә) Кауфман дошманға ҡаршы йүнәлә. 1875 йылдың 22 авгусында (3 сентябрҙә) кокандлылар һәм уларҙың көрәштәштәре булған ҡырғыҙҙар тар-мар ителә. Яу яланында Абдрахмандың 1200-ҙән ашыу яугиры ятып ҡала. Урыҫтарҙан 6 кеше һәләк була. Аптабачи Марғиланға ҡаса.
26 августа (7 сентябрҙә) Кауфман отряды Кокандҡа табан юл ала. Уға ҡаршы Насретдин-хан солох һорап сыға. 3 августа (11 сентябрҙә) Марғилан хакимы Морат бәктән дә тәүбә хаты килә. Бер-бер артлы союздаштарын юғалтып, Абдрахман Аптабачи сигенә. Уны 6 казак йөҙлөгөн, артиллерия дивизионын, ракета батареяһын һәм ике рота һалдатын үҙ эсенә алған Скобелев отряды эҙәрлекләй. 10 сәғәт дауамында отряд 72 километр үтә һәм Мин-Түбә ауылы янында Абдрахман ғәскәренең аръергардын ҡыйрата. 10 (20) сентябрҙә һалдаттар һәм казактар Ош ҡалаһына инәләр. Абдрахман яҡлы булғандар ҡаса башлай. Тиҙҙән күп меңлек ғәскәрҙән 400 яугир тороп ҡала һәм Абдрахман шулар менән Андижан һәм Узкент араһында бәрелә-һуғыла йөрөй.
23 сентябрҙә (5 октябрҙә) Кауфман Насретдин менән Бохара һәм Хиуа килешеүҙәре тибында төҙөлгән солох килешеүенә ҡул ҡуя. Хан, Рәсәйҙән тыш, бер ниндәй дәүләт менән дипломатик килешеүҙәр төҙөргә хоҡуғы булмай. Һырдаръяның уң ярындағы ерҙәр (Наманған бәклеге) Наманған бүлеге исеме аҫтында Төркөстан генерал-губернаторлығы составы индерелә. Әлеге бүлектең башлығы итеп М. Д. Скобелев тәғәйенләнә. Хоҙаярҙы тәхеткә ҡабаттан ултыртыу тураһында мәсьәлә күтәрелмәй.
Абдрахман-Аптабачи фетнәһе
25 сентябрҙә (7 октябрҙә) урыҫ ғәскәрҙәре Һырдаръя аша сығып, Наманғанды биләйҙәр. Бында Кауфман яңы хәбәр ала: боласылар ханлыҡтың көнсығыш өлөшөндә ҡабаттан баш күтәргән. Аптабачи тәҡдиме буйынса хан итеп ҡырғыҙ Булат бәк тәғәйенләнә. Уның ғәскәрҙәре Андижан ҡалаһында туплана, әммә улар урыҫтарға ҡаршы тора алмай. Октябрь башында генерал-майор В. Н. Трубецкойҙың урыҫ отрядтары ҡырғыҙ атлы «өйөрҙәрҙе» тар-мар итә, әммә Андижанды яулай алмайҙар.
Коканд ханлығының бөтөрөлөүе
1876 йылдың ғинуарында Кауфман Санкт-Петербургка килә һәм сит ил эштәре министрлығын ситләтеп, император Александр II санкцияһы менән Коканд ханлығының бойондороҡһоҙлоғон тулыһынса юҡҡа сығарыуға өлгәшә. Уңышы тураһында ул шундуҡ Ташкентҡа хәбәр итә һәм Скобелевҡа кисекмәҫтән Кокандты баҫып алыу буйынса әҙерлекте башларға бойора. 24 ғинуарҙа (5 февралдә) уңышһыҙлыҡтарҙан бөтөнләй баҙап ҡалған Абдрахман урыҫтарға бирелә. 2 (14) ғинуарҙа Кауфман генерал Г. А. Колпаковскийға яңы телеграмма һуға, уға Кокандҡа һөжүм башларға ҡушыла. Генерал Троцкийҙан шундай уҡ йөкмәткеле телеграмманы Наманғанда Скобелев та ала. Кокандҡа тиклем бер көн эсендә 80 километр үтеп, тәүге булып ҡалаға нәҡ Скобелев килеп етә.
Коканд һуғышһыҙ тиерлек бирелә. Был юлы Коканд ханлығының үҙаллығы тулыһынса бөтөрөлә. Уның территорияһы Фирғәнә өлкәһе сифатында Төркөстан генерал-губернаторлығы составына индерелә. Крайҙың хәрби губернаторы итеп М. Д. Скобелев тәғәйенләнә. Абдрахман-Аптабачи Рәсәйгә һөрөлә, ә бына күп ҡанһыҙлыҡта ҡатнашҡан Булат бәкте Марғиланда, үҙе урыҫ әҫирҙәрен язалаған майҙанда, язалайҙар.
Ев-Юган (Назым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хиуа ханлығы
Хиуа ханлығы (Xorazm, حارذم, Xiva Xonligi) — Хәрәзм дәүләтенең (1512—1920) урыҫ тарихи традицияларында ҡабул ителгән атамаһы. Дәүләт үҙен һәр саҡ Хәрәзм тип исемләгән, ә Рәсәй тарихсылары Хиуа ханлығы тип Хиуа баш ҡалаһы хөрмәтенә исемләгән Хиуа ханлығы, Бохара ханлығы (Бохара әмирлеге) һәм Коканд ханлығы менән бер рәттән, өс үзбәк ханлыҡтарҙың береһе була.
Тарихы
1512 йылда Шибанидтарҙан айырылған үзбәктәрҙең яңы династияһы үҙаллы ханлыҡ булдыра. Башта дәүләтенең баш ҡалаһы Үргәнес (элек Гурганж) була, ул хәҙерге Төркмәнстан территорияһында урынлашҡан була.1598 йылда Амударъя йылғаһы Үргәнес ҡалаһынан ситтәрәк аға башлай һәм баш ҡала башҡа урынға — Хиуаға күсерелә. Амударъя, ханлыҡ биләмәһенән аға һәм һыуҙарын Каспий диңгеҙенә ҡойоп, халыҡты эсер һыу менән, шулай уҡ Европаға һыу юлын тәьмин итә. Быуаттар дауамында йылға бер нисә тапҡыр үҙ йүнәлешен үҙгәртә. Уның XVI быуат аҙағындағы аҙаҡҡы тапҡыр үҙәнен бороуы Үргенес ҡалаһын һәләк итә. Хәҙерге Хиуанан 150 километр алыҫлыҡта (төркмән Көнөүргенес ҡалаһына яҡын) боронғо баш ҡаланың ҡалдыҡтары ята.
1598 йылда Хиуа ханлытың баш ҡалаһына әүерелә. Хиуа — ун быуатлыҡ тарихы булған бәләкәй генә нығытылған ҡала. Уның килеп сығышы тураһында риүәйәттә ҡала иҫ киткес тәмле һыуы менән дан алған Хәйүәк ҡоҙоғо янында үҫеп сыға. Ҡоҙоҡ Нух бәйғәмбәрҙең улы Сим бойороғо буйынса ҡаҙыла. Иҫән-Ҡалала (Хиуаның эске ҡалаһы) хәҙерге ваҡытта ла был ҡоҙоҡто күрергә мөмкин.
Баш ҡаланы инкесе урынға күсергәндән һуң, һис шикһеҙ, Хәрәзм тарихында иң алама осор башлана. Әммә тора-бара ханлыҡ ҡабаттан сәскә ата һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Хиуа ислам донъяһының рухи үҙәктәренең береһе булып китә.
Ғәрәпшаһиттәр династияһы
Элек-электән был илдең исеме Хәрәзм булған. XХ быуатҡа тиклем ғәмәлдә булған Хәрәзм дәүләте менән Яҙгәр хан вариҫтары Илбарс һәм балбарс солтандар етәкселегендәге күсмә үзбәк ҡәбиләләре идара иткән. Улар 9-сы быуында Шибан вариҫы булған Ғәрәп-шаһ-ибн-Пилад тармағына ҡарағандар, шәға күрә уларҙы Ғәрәпшаһиттәр, тип исемләгәндәр. Шибан, үҙ сиратында, Джучиның бишенсе улы булған. Әммә тегеләре лә, былары ла дәүләтте Хиуа тимәгәндәр, тик Хәрәзм тип атағандар.
Ғәрәпшаһиттар, ғәҙәттә, Шәйбанидтар менән үҙ-ара дошман булалар, улар Шәйбани хандың баҫып алыуҙарынан һуң Мәүәрәннәһерҙә урынлашҡан була; 1511 йылда Хәрәзмде баҫып алған үзбәктәр Шәйбани хандың походтарында ҡатнашалар.
Ғәрәпшаһиттар дала традициялары тоғро ҡалалар, улар ханлыҡты биләмәләргә династияларҙағы ир-ат (солтандар) һаны буйынса бүләләр. Юғары хаким, хан ғаиләлә өлкән була һәм уны солтандар советы һайлап ҡуйған. XVI быуат дауамында тиерлек Үргенес баш ҡала булып тора. Хиуа 1557—1558 йылдарҙа тәүге тапҡыр хан резиденцияһы була (бер йыл) һәм тик Ғәрәп Мөхәммәт хандың идаралығы осоронда ғына (1603—1622) баш ҡалаһына әүерелә. XVI быуатта ханлыҡ, Хәрәзмдән тыш, Хөрәсән төньяғындағы оазистарҙы һәм Ҡараҡом ҡомдарындағы төркмән ҡәбиләләрен үҙ эсенә ала. Солтандарҙың биләмәләре йыш ҡына үҙ эсенә Хәрәзмдәге һәм Хөрәсәндәге райондарҙы индерә. XVII башына тиклем ханлыҡ ысынында хандың номиналь хакимлығы аҫтындағы үҙ-ара бойондороҡһоҙ солтанаттар конфедерацияһы булып тора.
Шибаниттар хакимлыҡҡа килгәнгә тиклем үк Хәрәзм Сыңғыҙхандың ҡыйратылыуҙарынан һуң үҙенең мәҙәни әһәмиәтен юғалта. Һуңғараҡ, 1380-се йылдарҙа, Аҡһаҡ Тимер менән һуғыш башлана. Ултыраҡ тормош алып барған халыҡ күпселегендә илдең көньяҡ өлөшөндә йәшәй. Элек һуғарылған ерҙәр, айырыуса төньяҡта, ташландыҡ хәлгә әйләнә, ҡала мәҙәниәте ҡаҡшай. Ханлыҡтың иҡтисади яҡтан көсһөҙлөгөн ханлыҡтың үҙ аҡсаһы булмауы һәм XVIII быуат аҙағына тиклем Бохара тәңкәтәңкәләре файҙаланыуы асыҡ күрһәтә. Ошондай шарттарҙа үзбәктәр көньяҡ күршеләренә ҡарағанда күсмә торомш рәүешен оҙағыраҡ һаҡлап ҡала алған. ханлыҡта улар хәрби ҡатлам булалар, ә ултыраҡ һарттар һалым түләүсе булып иҫәплән. Хандың һәм солтандарҙың абруйы үзбәк ҡәбиләләренең хәрби ярҙамына бәйле була; әлеге бәйләнгелекте кәметеү маҡсатында хандар йыш ҡына төркмәндәрҙе яллайҙар, һөҙөмтәлә ханлыҡтың сәйәси тормошонда төркмәндәрҙең роле бик ныҡ арта. Ханлыҡ һәм Бохаралағы Шәйбанидтар араһындағы мөнәсәбәттәр, ғәҙәттәгесә, дошмандарса була. Ғәрәпшаһиттар йыш ҡына сәфәүиҙәр Ираны менән үзбәк күршеләренәҡаршы союзға инәләр һәм өс тапҡыр (1538, 1595—1598 һәм 1593йылдар) ханлыҡ ты Шәйбанидтар баҫып алалар. XVI быуат аҙағында, бер нисә эске һуғыштан һуң, Ғәрәпшаһиттарҙың күбеһе һәләк була һәм солтандар араһында ханлыҡты бүлеү системаһы бөтөрөлә. XVII быуат башында, Иран Хөрәсәндәге ханлыҡ ерҙәрен баҫып ала.
Билдәле тарихсы-хан Әбү-әл-Ғазиҙың, уның улы һәм вариҫы Ануша-хандың хакимлығы (1643—1663) сағыштырмаса сәйәси тотороҡлоҡ һәм иҡтисади прогресс осоро була. Киң күләмле ирригацион эштәр ойошторола, яңы һуғарылған ерҙәр ултыраҡ тормошҡа күсә башлаған үзбәк ҡәбиләләре араһында бүленә. Әммә шул уҡ ваҡытта ил бик ярлы булып ҡала, хандар буш ҡаҙнаһын күршәләргә ҡаршы ойошторолған барымталарҙан тултыралар. Шул ваҡыттан алып XIX быуат уртаһына тиклем, тарихсылар билдәләүенсә, «талау дәүләте» булып һанала.
Ҡуңғырат үзбәк династияһы
XVIII быуат уртаһына Ғәрәпшаһиттәр династияһы юҡҡа сыға. Һуңғы абруйлы хан Шәһәрғази хан була (1714—1728), ул Бекович-Черкасскийҙың хәрби экспедицияһын ҡыйратыуға өлгәшә. Был осорға ҡәбилә башлыҡтары хакимлығы ныҡ үҫешә һәм улар сынғыҙиҙарҙы (Сыңғыҙхандың вариҫтарын) ҡаҙаҡ далаларынан хан тәхетенә саҡыра башлай. Реаль хакимлыҡ аталыҡ һәм инәк титуллы ҡәбилә башлыҡтары ҡулында туплана. Ике төп үзбәк ҡәбиләһе — ғҡуңғырат һәм маңғыт, ханлыҡтағы хакимлыҡ өсөн көрәшәләр һәм уларҙың көрәше барышында Хәрәзмдең төньяҡ өлөшө, Арал (Амударъя дельтаһы) бүленеп сығыуы менән оҙатыла килә. Аралдың күсмә үзбәктәре хан итеп үҙҙәренең сынғыҙиҙарын иғлан итәләр, улар ҙа ҡурсаҡ ҡына була. XVIII быуаттың күпселек өлөшөн дә хәрәзмдә бола хөкөм һөрә, ә 1740 йылда илде Ирандағы Нәҙир шаһ баҫып ала, әммә уның хакимлығы номиналь була һәм 1747 йылда уның вафатынан һуң юҡҡа сыға. Артабанғы көрәштә ҡуңғыраттар еңә. Әммә Хиуа һәм Арал араһындағы оҙайлы һуғыштар Хәрәзмде тулыһынса анархияға килтерә, төркмәндәр әүҙем ҡатшаҡан үзбәк ҡәбиләләре араһындағы ығы-зығы шулай уҡ хәлде насарайта, бигерәк тә 1767 йылда Хиуаны йомуд төркмән ҡәбиләһе яулап алғандан һуң хәлдәр киҫкенләшә. 1770 йылда ҡуңғырат үзбәк ҡәбиләһе башлығы Мөхәммәт Әмин-бей йомудтарҙы еңә һәм ханлыҡта үҙ хакимлығын урынлаштыра. ,Әммә бынан һуң да ҡуңғырат инәктәре тиҫтәләгән йылдар дауамында ҡәбилә башлыҡтарының ҡаршылығын баҫтырыу өсөн көрәш алып бара һәм ул осорҙа сыңғыҙиҙәр һаман тәхет биләүен дауам итәләр.
Хиуа ханлығы Рәсәй бойондороҡлоғонда
1855 йылда ханлыҡ армияһы Серахс тирәһендә (Хөрәсәндә) төркмән-тәкәләр тарафынан ҡыйратыла һәм Мөхәммәт Әмин хан әлеге алышта һәләк була. Яңы хакимдар, Сәйед Мөхәммәт хан һәм Мөхәммәт Рәхим хан II, хәлде тотороҡландырыуға өлгәшә. Әммә 1870 йылда Ханлыҡ Рәсәй менән конфронтацияға яҡынлаша. Петр I беренсе тапҡыр Хәрәзмгә үтеп инергә тырыша, ул Бекович-Черкасский етәкселегендә 1717 йылда ҙур булмаған экспедиция ебәрә. Экспедиция уңышһыҙ була, һәм уның ағзалары барыһы ла тиерлек һәләк була. XIX быуатта Рәсәйҙең Урта Азиялағы экспансияһы һәм башҡа сәбәптәр арҡаһында Рәсәй империяһы һәм Урта Азия араһында көсөргәнеш арта. Хиуаға хәрби һөжүм 1873 йылдың яҙында Төркөстан генерал-губернаторы К. П. Кауфман етәкселегендә башлана, февраль аҙағында һәм март башында Ташкенттан, Ырымбурҙан, Маңғышлаҡтан һәм Красноводскиҙән (һәр ҡаланан 2-5 меңешәр кеше) дөйөм һаны 12-13 мең кешенән, 56 орудиенан, 4600 аттан һәм 20 мең дөйәнән торған дүрт отряд сыға. Хиуа тирәһендә 27-28 майҙа ҡалала һуғыш бара. Рахим Хива һәм 29 майҙағы алыштарҙа хан ғәскәрҙәре еңеләләр. Хиуа 29 майҙа баҫып алына һәм Мөхәммәт Рәхим хан II бирелә. Гендемиан солох килешеүенә 1873 йылдың 12 авгусында ҡул ҡуйыла, килешеүгә ярашлы ханлыҡ Рәсәй протектораты статусын ала. Хан үҙен Рәсәй императорының «тоғро ҡоло» тип иғлан итә һәм Амударъяның уң яғындағы ханлыҡтың бөтә ерҙәре Рәсәйгә күсә. Бойондороҡһоҙлоҡто юҡалтыу ханлыҡтың эске тормошонда бер ниндәй ҙә сағылыш тапмай. Был ерҙәр Төркөстан крайының Амударъя бүлеге составына инә. Төбәктә ҡоллоҡ бөтөрөлә.
Хиуала революция
1917 йылғы февраль революцияһынан һуң Әсфәндийәр хандың консерватив ҡараштары либераль реформалар үткәреүгә ҡамасаулай.
1918 йылдың яҙында Әсфәндийәр хан дәүләт түңкәрелеше барышында йомуд-төркмәндәр башлығы Жунаид хан кешеләре тарафынан Нурулла бай һарайында үлтерелә һәм тәхеткә уның ҡустыһы Сәйет Абдулла хан ултыртыла. Ысынбарлыҡта хакимлыҡ Жунаид хан ҡулында була.
Ғәмәлдә Жунаид хандың диктатураһы һәм уның агрессив тышҡы сәйәсте илде ҡот осҡос хәрби еңелеүҙәргә дусар итә (Петр-Александровскиҙы ҡамау (1918)), был ханлыҡта болғанышты тағы ла нығыраҡ көсәйтә, халыҡ күпләп эмиграциялай башлай. 1919 йылдың ноябрендә коммунистар етәкселегендә ихтилал башлана. Ләкин ихтилалсыларҙың көсө етерлек булмай, шуға күрә уларға ярҙамға Рәсәйҙән Ҡыҙыл Армия Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре ебәрелә. 1920 йылдың февраль башына Жунаид ханды армияһы тулыһынса ҡыйратыла. 2 февралдә Сәйет Абдулла хан тәхеттән баш тарта (артабан ул СССР-ҙа ябай эшсе булып йәшәй һәм Кривой Рог ҡалаһында ерләнә), ә 1920 йылдың 26 апрелендә РСФСР составында Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһы иғлан ителә.
Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо
XVI быуатта Хиуа ханлығы әле үҙәкләштерелгән дәүләт булмай, ҡәбилә системаһының йоғонтоһо көслө була; хакимлыҡ иткән ҡәбилә башлығы хан тип иғлан ителә.
Бәкеров Наил Кутлужан улы
Бәкеров Наил Кутлужан улы (30 март 1952 йыл — 23 март 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, профессор, физика-математика фәндәре докторы (1995). Ихтималлыҡ теорияһы һәм математик статистика өлкәһе белгесе.
Хиуа ханлығы
Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо
Мәүәрәннәһерҙәге шәйбанидтарҙыҡы кеүек, Хиуа ханлығы ваҡ биләмәләргә бүленә. Виләйәттәр менән хан ғаиләһе ағзалары идара иткән. Улар үҙәк власҡа буйһонорға теләмәй, был, үҙ сиратында, эске низағтарҙа килтерә.
Бәкеров Наил Кутлужан улы
Биографияһы
Наил Кутлужан улы Бәкеров 1952 йылдың 30 мартында Ҡаҙаҡ ССР-ының Ҡарағанды ҡалаһында тыуа. Атаһы — Кутлу Хакимжан улы Бәкеров — нефтсе, Ҡаҙағстандың атҡаҙанған геологы, геология-минералогия фәндәре кандидаты, әсәһе — Зәкиә Абдрахман ҡыҙы Бәкерова, күҙ табибы.
Хиуа ханлығы
Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо
Ханлыҡ халҡы этник, мәҙәни һәм тел билдәләре буйынса өс төркөмгә бүленә:
Бәкеров Наил Кутлужан улы
Биографияһы
Наил Ҡутлужан улы 1969 йылда Аҡтүбәлә мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң тормошон Өфө менән бәйләй. Бында ул 1974 йылдың ноябренән — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында аспирант була, 1977 йылдың ноябренән — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдың июленән — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалының физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре. Өфөлә Математика институты ойошторолғандан һуң, унда өлкән ғилми хеҙмәткәр (1988 йылдың июленән) һәм әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр (1996 йылдың июненән) булып эшләй.
Хиуа ханлығы
Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо
Ҡуңғырат ҡәбиләһе династияһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк эре үзбәк ҡәбилә башлыҡтары үҙ биләмәләрендә үҙаллы хакимдар булалар һәм ханлыҡтағы социаль-иҡтисади торошона хәл иткес йоғонто яһай башлайҙар.
Бәкеров Наил Кутлужан улы
Биографияһы
1979 йылда — кандидатлыҡ, 1995 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (икеһе диссертацияһын да Санкт-Петербург дәүләт университетында яҡлай). Башҡортостандың юғары уҡыу йорттарында уҡытыусы булып эшләй. "Өфө математика журналы"ның мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы була.
Хиуа ханлығы
Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо
XVI быуат менән бәйле; 1573 йылдан башлап ул Каспий диңгеҙенә һыуҙарын ҡоймай һәм 15 йыл дауамында Арал йылғаһына табан аға. Элекке үҙәндәр һыуһыҙ далаға әүерелә һәм халыҡ башҡа төбәктәргә күсергә мәжбүр була.
Бәкеров Наил Кутлужан улы
Биографияһы
2010 йылдың 23 мартында өйөнә ҡайтып барғанда машина бәреп китеүҙән һәләк була
Хиуа ханлығы
Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо
XVII быуатта Хиуа ханлығының сәйәси тормошонда ике үҙенсәлек күҙәтелә: хакимлыҡ иткән династияның абруйы төшөүе һәм ҡәбилә башлыҡтарының йоғонтоһо көсәйеүе. Дөрөҫөн әйткәндә, рәсми рәүештә бәктәр һәм бейҙәр элеккесә үҙәк властарға буйһона. Ысынбарлыҡта үҙҙәренең бәклектәре сиктәрендә улар абсолют власҡа эйә була. Хатта улар үҙ талаптарын юғары хакимғә ҡуя ала башлай. Хан дәүләт эштәрен үҙаллы, уларҙың ҡатнашлығынан тыш, башҡара алмай, киреһенсә, улар һайлауҙарҙа хандың яҙмышын хәл итә алалар. Сәйәси тарҡаулыҡ дәүләттә айырыуса саҡыу Ғәрәп Мөхәммәт хан дәүерендә күҙәтелә (1602—1621). Амударъя йүнәлешен үҙгәртеү сәбәпле ул баш ҡаланы Гүргәнждән Хиуаға күсерә.
Бәкеров Наил Кутлужан улы
Ҡыҙыҡһыныуҙары
Наил Бәкеров һыу туризмы, өҫтәл теннисы, карате һәм башҡа спорт төрҙәре менән ҡыҙыҡһына. 80-90-сы йылдарҙа Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың тау йылғаларынан ағып төшә. 50 йәшендә өҫтәл теннисы буйынса спорт мастерлығына кандидат исеме ала.
Хиуа ханлығы
Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо
Иҡтисади кризис ханлыҡтағы сәйәси хәлгә ҙур йоғонто яһай. Ғәрәп Мөхәммәт хан осоронда быға тиклем рус сиктәрен һаҡлаған атаман Нечай етәкселегендә Яйыҡ казактары Гүргенж ҡалаһына һөжүм итәләр һәм 1000 егет һәм ҡыҙҙы әсирлеккә төшөрәләр. Әммә кире юлда уларҙы хан үҙенең ғәскәре менән ҡыуып етә. Казактар еңелеүгә дусар ителә. Бер аҙҙан Гүргенжкә үҙенең отряды менән атаман Шамай һөжүм итә, әммә улар уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм әсирлеккә эләгә.
Ханлыҡта низағтар йышая. 1616 йылда Ғәрәп Мөхәммәд хандың улдары Хабаш-солтан һәм Илбарс-солтан найман һәм уйғыр ҡәбиләләре ярҙамында атаһына ҡаршы фетнә ҡуптаралар. Хан улдарына ҡаршы килмәй һәм уларҙың ерҙәренә өҫтәп Вәзир ҡалаһын бирә. Әммә 1621 йылда улар тағы баш күтәрә. Был юлы улар яғында болала хандың башҡа улдары ла — Исфәндийәр хан һәм Әбелғази хан — ҡатнаша. Алышта Һабаш солтандың һәм Илбарс хандың ғәскәрҙәре еңеүгә өлгәшә. Улдарының бойороғо буйынса уларға әсирлеккә эләккән аталары ҡыҙҙырылған тимер менән һуҡырайтыла һәм зинданға ябыла. Күпмелер ваҡыт үткәс, хан үлтерелә. Әбелғази хан Бохара ханы Имамкули һарайында һыйына. Исфәндийәр хан Хазараспта йәшенә. Һуңынан уға еңеүсе ағалары хаж ҡылырға рөхсәт итәләр. Әммә Әсфәндийәр хан Иран шаһы Ғәббәс I юллана һәм уның ярҙамында 1623 йылда Хиуа тәхетенә ултыра. Был хаҡта белеп ҡалғас, Әбелғази солтан Хиуаға ашыға. Исфәндийәр хан (1623—1642) уны Гүргенж ҡалаһы хакимы итеп тәғәйенләй, әммә тиҙҙән уларҙың аралары боҙола һәм Әбелғази Төркөстан хакимы Есим ханға ҡаса. Ул вафат булғас, Әбелғази Ташкент хакимы Торсон ханға күсенә, артабан — Бохара ханы Имамкулиға.
Исфәндийәр хандың сәйәсәте менән ҡәнәғәт булмаған төркмәндәр Әбелғазиның Хиуаға килеүен үтенәләр. Уның ағаһы Хиуа тәхетен бушатырға мәжбүр була. Әммә ярты йылдан Әбелғазины Иран биләмәләре Нисо һәм Дарунға һөжүм итеүҙә ғәйепләп, уны тотоп алалар һәм Иран шаһы Сафи I (1629—1642) оҙаталар. Әбелғази солтан ун йылға иректән мәхрүм ителә (1630—1639). 1639 йылда ул ҡаса һәм 1642 йылда Арал алды үзбәктәренә килә. Исфәндийәр хандың вафатынан һуң (1643—1663) Хиуа тәхетен биләй. Уның 20-ыллыҡ хакимлыҡ осоро хәрби походтарҙа үтә. Бер нисә тапҡыр уға Бохара ханлығы менән һуғышырға тура килә. Әбелғази ханлыҡ биләмәһендә көн күргән ҡәбиләләрҙе дүрт төркөмгә бүлә: ҡыят-ҡуңғырат, уйғыр-наман, ҡаңҡы-ҡыпсаҡ һәм ныкыс-маңғыт. Шул уҡ ваҡытта уларҙың ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү рәүеше, ҡәбиләләр араһындағы туғандаш мөнәсәбәттәр иҫәпкә алына. Был төркөмдәргә тағы ла 14 ваҡ ҡәбилә һәм ырыу ҡушыла. Һәр төркөмдә аҡһаҡалдар — инәктәр тәғәйенләнә. Улар аша хан ҡәбиләлә тыуған мәсьәләләрҙе хәл итә. Инәктәр хандың иң яҡын кәңәшселәре булараҡ һарайҙа йәшәй. Үҙенең яҡындары араһында Әбелғази Баһадыр хан 32 ҡәбилә башлыҡтары — инәктәрҙе тотҡан.
Әбелғази туғандары Әбделғәзиз хан һәм Собханғол хан араһындағы низағарына ла ҡыҫылған. Собханғол хан Әбелғазиның ҡыҙ туғанына өйләнгән була. Әбделғәзиз хан менән килешеү төҙөq. Шуға ҡарамаҫтан, 1663 йылда Әбелғази Бохара ханлығына ете тапҡыр һөжүм итә, Ҡаракүл, Саржуй, Вәрдәнзи төмәндәрен талай.
Шуның менән бергә Әбелғази хан бик уҡымышлы хаким була. Ул үзбәк телендә «Шәжәрә-и-төрки» (төркиҙәр шәжәрәһе) һәм «Шәжәрә-и-төркмән» (төркмәндәр шәжәрәһе) тарихи хеҙмәттәрен яҙа.
Әбелғазиның вафатынан һуң тәхеткә уның улы Ануша хан ултыра (1663—1687). Уның дәүерендә Бохара ханлығы менән мөнәсәбәттәр нығыраҡ киҫкенләшә. Ул бер нисә тапҡыр уға ҡаршы хәрби походтар ойоштора, хатта Бохараға тиклем барып етә, Сәмәрҡәнд ҡалаһын баҫып ала. Ахырҙа, Бохара ханы Собханғол уға ҡаршы фетнә ойоштора һәм Ануша хан һуҡрайтыла.
Собханғол хан Хиуала үҙенең яҡлыларынан фетнә ойоштора. 1688 йылда улар Бохараға Хиуа ханлығын үҙ подданлығына алыуҙы үтенеп вәкилен ебәрәләр. Ошо хәлдән файҙаланып, Собханғол хан инәк Шаһниязды Хиуа ханлығының ханы итеп тәғәйенләй. Әммә Шаһнияздың идара итеү һәләттәре булмай. Кеше көнөнә ҡалған Шаһнияз Собханғол ханға хыянат итә һәм көслөрәк бағыусыны эҙләй башлай. Рәсәй бындай ролгә тура килә. Урыҫ батшаһы Пётр I ярҙамында ул үҙенең вазифаһын һаҡларға теләй. Собханғол хандан йәшерен рәүештә 1710 йылда ул Пётр I үҙенең илсеһен ебәрә һәм Хиуа ханлығын урыҫ подданлыйғына алыуын һорай. Электән Урта Азияның алтыны һәм сеймал запастарына күҙ һалған Пётр I был хәлде уңайлы осраҡ тип һанай һәм 1710 йылдың 30 июнендә Шаһнияздың үтенесен ҡәнәғәтләндергән указ сығара. Был ваҡиғаларҙан һуң Хиуа ханлығында сәйәси тормош тағы ла ҡатмарлаша.
Хиуа ханлығында социаль хәл, Урта Азияның башҡа дәүләттәрендә кеүек, торғонлоҡ менән айырыла, сөнки ханлыҡ үсеше донъя кимәленән бик ҡалыша. Сәйәси тарҡаулыҡ, натураль хужалыҡтың өҫтөнлөгө, эске низағтарҙың дауам итеүе, ситтәрҙең һөжүмдәре илдең иҡтисадың ныҡ ҡаҡшата. Хакимдар дәүләт һәм халыҡ мәнфәғәтенә ҡарағанда башлыса үҙҙәренең мәнфәғәттәрен ҡайғырталар.
Хиуа ханлығында, Бохара ханлығындағы кеүек, бик күп һалымдар һәм йөкләмәләр һалына. Улар араһында төп һалым булып ер һалымы тора, бынан тыш халыҡ яҡынса 20 төр һалым түләй.
Бынан тыш, халыҡ мотлаҡ йәмәғәт эштәренә йәлеп ителә:
Башлыса һуғарыу системалары менән бәйле булған әлеге йөкләмәләр хеҙмәтсән халыҡ өсөн бик ауыр йөк була, сөнки уларҙың күпселеге ер эштәренә күнеккән. Ҡайһы бер ҙә төҙөлгән дамбалар һыу баҫымы аҫтында емерелә һәм ер эштәре сроктары 3 айға тиклем оҙайтыла, шуға күрә ханлыҡта уңышһыҙ йылдар күп була, аслыҡ халыҡты тыуған яҡтарын ташлап китергә мәжбүр итә. Хиуала ҡуңғыраттарҙың хакимлыҡҡа килеүенә тиклем 40 ғаилә тирәһе йәшәй.
Был ваҡытҡа ханлыҡ халҡы яҡынса 800 мең кеше тәшкил итә, уларҙың 65 % — үзбәктәр, 26 % — төркмән, ҡалған өлөшө — ҡарағалпаҡтар һәм ҡаҙаҡтар. Үзбәк ҡәбиләләре һәм ырыуҙары башлыса ханлыҡтың төньяғында, Амударъяның түбәнге ағымында йәшәйҙәр.
Ханлыҡ 15 вилайәттән — Питнак, Хазарасп, Ханка, Гүргәнж, Кашкупыр, Ғазауат, Кият, Ша-һаббаз (Шаһбаз), Ходжейли, Амбар-Манок, Гурлен, Кунь-Гүргәнж, Чуманай, Кушрат, Ташуғыҙ — һәм ике наместниклыҡтан — Бишарыҡ һәм Ҡыят-Ҡуңғырат, шулай уҡ хандың үҙенең төмәндәренән тора.
Юғары хакимлыҡ — хан ҡулында. Ҙур йоғонто менән юғары дәрәжәле чиновниктар инәк, аталыҡ һәм бейҙәр файҙалана. Дәүләт кимәлендәге мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн Мөхәммәт Рәхим I янында абруйлы чиновниктарҙан диван булдыра, йәғни дәүләт советы. Суд шәриғәт ҡанундарына таяна. Дәүләт теле булып үзбәк теле иҫәпләнә.
Ханлыҡтың төп байлығы булып ер һанала. Ул һуғарылған (ахъя) һәм һуғарылмаған (ядра) ерҙәрҙән тора. Хиуа ханлығында, Бохара ханлығындағы кеүек, киләһе ер хужалыҡтары төрҙәре ғәмәлдә була: дәүләт (әмләк), шәхси (мулк) һәм дини (ваҡыф).
Хандың туғандары дәүләткә һалым түләмәйҙәр. Руханиҙар, эре чиновниктар, тархан грамоталарына эйә булғандар шулай уҡ һалым түләүҙән азат ителгән, ә ваҡ ер хужалары һалымдарҙы түләй алмайынса, бөлгөнлөккә төшә һәм, ахыр сиктә, ерһеҙ ҡала.
Халыҡтың төп шөғөлө — ауыл хужалығы, уның нигеҙен игенселек һәм малсылыҡ тәшкил иткән.
Игенселек бик ауыр шарттарҙа алып барылған. Ер Амударъянан һуғарылған һыу менән туйындырылған, күп кенә урындарҙа — екке мал көсө менән. XVI — XVII быуаттың башында Амударъя йылғаһының элекке үҙәне кибеүе сәбәпле хакимдар етди рәүештә һуғарыу эштәре менән шөғөлләнергә мәжбүр була. Ғәрәп Мөхәммәт хан (1602—1621) Туҡ ҡәлғәһе эргәһендә канал ҡаҙырға ҡуша. Әли солтан хакимлығы осоронда (1558—1567) Яңы арыҡ, Таити, Ярмыш каналдары төҙөлә. 1681 йылда Шаһабад каналы ғәмәлгә индерелә.
XVII быуаттың 70-се йылдарында Даукар күленә һыуҙарын ҡойған йылға ҡушылдығында быуа төҙөлә. XIX быуаттың башында Амударъянан Лаузан арығы (һуңынан каналға әүерелә) сығарыла. Ул Парса, Ходжейли һәм Кунь-Гүргәж араларындағы ерҙәрҙе туҡландыра. 1815 йылда Килич-Ниязбай исемле ҙур канал ҡаҙыла. Ул Даръялыҡтың уң ярындағы ерҙәрҙе һыу менән тәьмин итә. 1831 йылда Лаузан күленән сығарылған арыҡ ярҙамында Күн-Гүргәнж ерҙәрен һуғара башлайҙар.1846 йылда Амударъя йылғаһының элекке үҙәнендә быуа ҡорола һәм уның һыуы менән Күн-Гүргәнж көньяғы ерҙәре туҡландырыла.
Хиуа ханлығы ҡалалары
Ханлыҡтың иң эре ҡалаһы — Хиуа — XVII быуаттың башынан 1920 йылға тиклем — уның баш ҡалаһы. Боронғо заманда ҡала Хийвак тип аталған. Хиуа һәр саҡ Көнсығыш һәм Көнбайыш араһында сауҙа юлын бәйләүсе сынйыр булып тора. XVII быуаттың башында, Амударъя йылға йүнәлешен үҙгәрткәндән һуң, элекке ханлыҡ баш ҡалаһы Гүргәнж халҡы өсөн уңайһыҙ шарттар барлыҡҡа килә һәм баш ҡаланы Хиуаға күсерәләр.
XVIII быуаттың уртаһында Нәдир шаһ һөжүме ваҡытында Хиуа емерелә. Мөхәммәт Әмин хан дәүерендә (1770—1790) ҡала ҡабаттан тергеҙелә.
Аллакүл хан осоронда (1825—1842) Хиуа диуар менән уратыла, уның оҙонлоғо 6 километр тәшкил итә. Хиуаның бөгөнгө архитектура күренеше XVIII быуаттан алып XX быуатҡа тиклем барлыҡҡа килә. Архитектура ансамбле берҙәмлеге менән айырылып тора. Башта уның эсендә Иҫән-Ҡала (эске ҡәлғә) төҙөлә, унда хан һарайы, хандың ғаиләһе өсөн торлаҡ, кәшәнә, мәҙрәсә, мәсеттәр булған. Иҫән-Ҡаланың дөйөм майҙаны 26 гектар тәшкил итә, уның диуарының оҙонлоғо — 2200 метр. Уны ике урам киҫеп үтә, дүрт ҡапҡаһы Дишан ҡалаһына сыға, унда һөнәрселәр, сауҙасылар йәшәгән. Дишан ҡаланың оҙонлоғо 6250 метр тәшкил итә, уның 10 ҡапҡаһы бар.
Хиуаның һаҡланып ҡалған ҡомартҡыларының береһе — Сәйет Аллаутдин кәшәнәһе— XIV быуата төҙөлгән. Шулай уҡ башҡа архитектура һәйкәлдәре бар: Йәмиғ мәсете, Аҡ Мәсет, Өс әүлиә кәшәнәһе, Шәһәрғази хандың кәшәнәһе, Аллакүл хандың каруан-һарайы, инәк Ҡотлог-Морат инәк мәҙрәсәһе, 163 бүлмәнән торған таш Хаули һарайы. Ҡомартҡылар Хиуа төҙөүселәре, ташташ юныусылары, ағас буйынса һырлаусылары оҫталығы хаҡында һөйләй. Был йәһәттән Хиуа ханлыҡтың ғорурлығы булып торған.
Күн-Гүргәнж 2000 йыл элек төҙөлгән булған. Ул сауҙа каруан юлында урынлашҡан (хәҙерге Төркмәнстан территорияһы). X—XIII быуаттарҙа ул Хәрәзм шаһтар дәүләтенең баш ҡалаһы була.
Яңы Гүргәнж XVII быуатта Әбелғази хан дәүерендә төҙөлгән. Боронғо Гүргәнж ҡалаһын Күн-Гүргәнж тип атай башлайҙар. Унда XII—XIV быуаттарҙағы Фахрилдин-Рази кәшәнәһе, Солтан- Текеш, Нажмитдин-Кубро кәшәнәләре, йәмиғ мәсет, манара һәм каруан-һарайҙарҙың ҡалдыҡтары урынлашҡан. Яңы Гүргәнж — хәҙерге Хәрәзм виләйәтенең үҙәге.
Туҡатимөриттәр династияһы (ҡаҙаҡ солтандары)
1804 йылда (ысынында 1763) хакимлыҡ ҡуңғыраттарға күсә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Петровка (Благовещен районы)
Петровка (Петровка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453442, ОКАТО коды — 80215861000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Коротаиха
Коротаиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 199 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы
Ғабдулла Байбурин (1 март 1925 йыл — 19 апрель 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Биографияһы
Ғабдулла Ғиндулла улы Байбурин 1925 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Сафар ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1942 йылда урта мәктәпте тамамлай.
Әҙәби ижады
Ғабдулла Байбурин урта мәктәптә уҡыған сағында уҡ әҙәбиәт менән ныҡ ҡыҙыҡһына. Хәҙерге көнгә уның 30-ға яҡын китабы нәшер ителгән. Айырым хикәйәләре монгол, украин, азербайжан, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, татар, сыуаш, марый, саха телдәрендә баҫылды. «Иртәгә бабай» исемле әкиәт-поэмэһы буйынса Мәскәүҙә диафильм сығарыла. Әҙәбиәт һәм матбуғат өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә. 1973 йылда ул Будапештта тәржемәселәрҙең халыҡ-ара конференцияһында ҡатнаша.
Липперсдорф-Эрдмансдорф
Липперсдорф-Эрдмансдорф (Lippersdorf-Erdmannsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 474 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Пустовгаров Юрий Леонидович
Пустовгаров Юрий Леонидович (8 ноябрь 1964 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2006—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтеның Премьер-Министр урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры, 2018 йылдан Ҡазан вертолёт заводының идарасы директоры. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005).
Биографияһы
Юрий Леонидович Пустовгаров 1964 йылдың 8 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған. 1981 йылда урта белем алғандан һуң Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск тау-металлургия институтына уҡырға инә. Был юғары техник уҡыу йортон «ҡара һәм төҫлө металдарҙы ҡойоп эшкәртеү» һөнәре буйынса 1986 йылда уңышлы тамамлай. 2011 йылда ошонда уҡ «инновация менеджменты» һөнәре буйынса ситтән тороп икенсе юғары белем ала.
Йәш белгес йүнәлтмә менән Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенә эшкә ебәрелә һәм үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1986 йылдың авгусында инженер-технолог булып башлай. 1993 йылға тиклем бында цех начальнигы урынбаҫары, технологик бюро начальнигы була.
Предприятиелағы үҙгәртеп ҡороуҙар менән бәйле 1993 йылда «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең цех начальнигы итеп тәғәйенләнә.
2006 йылда Юрий Пустовгаров Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтеның Премьер-Министр урынбаҫары — Хөкүмәт министры һәм бер үк ваҡытта Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министры итеп тәғәйенләнә. Башҡарма власть органдары структураһын камиллаштырыу буйынса үткәрелгән сараларға ярашлы шул уҡ йылда ул Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтеның Премьер-Министр урынбаҫары — Хөкүмәт министры һәм бер үк ваҡытта Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министры итеп ҡуйыла һәм был вазифала 2009 йылға тиклем эшләй.
2009—2016 йылдарҙа ул Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтеның Премьер-Министр урынбаҫары — Хөкүмәт министры — Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министры була. Юер үк ваҡытта 2011 йылдың апреленән 2015 йылдың декабренә тиклем Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты вазифаһын ла башҡара.
2016 йылдың 18 декабрендә Юрий Пустовгаров Күмертау авиация етештереү предприятиеһының идарасы директоры итеп тәғәйенләнә һәм был эште 2018 йылдың февраленә тиклем башҡара.
2018 йылдың 6 февраленән — «Ҡазан вертолёт заводы» асыҡ акционер йәмғиәтенең директорҙар советы ҡарары менән йәмғиәттең идарасы директоры итеп тәғәйенләнә һәм бөгөн дә шул вазифала эшләй.
2005 йылда сәнәғәт өлкәһе эшмәкәренә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» тигән маҡтаулы исем бирелә, ул Рәсәй машина эшләүселәр союзының «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Артабанғы йылдарҙа Академик А. Н. Туполев миҙалына һәм СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе (ВДНХ) миҙалына лайыҡ була, 2012 йылда уға «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Почётлы машина эшләүсе» исеме бирелә.
Адыгей теле
Дөйөм мәғлүмәттәр
Адыгэ теле Рәсәйҙә Адыгей Республикаһында, шулай уҡ Краснодар крайының Лазарев, Туапсе муниципаль райондарында таралған. Бынан тыш Төркиә, Сүриә, Ливия,  Мысыр, Иордания дәүләттәрендәге күп һанлы диаспоралар, шулай уҡ Израиль һәм Яҡын Көнсығыштағы һәм Европалағы башҡа дәүләттәрҙең аҙ һанлы диаспоралары араһында киң таралған.
Рәсәйҙә адыгей телендә һөйләшеүселәр һаны — 117 489 кеше (2010).
Адыгей телендә дүрт телдә диалект булып, улар абадзех (Рәсәй территорияһында хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡты тиерлек, әммә адыгей диаспоралары ҡулланыуын дауам итә), бжедуг, темиргой, шапсуг ырыуҙары исемен йөрөтә.
Адыгей әҙәби теле итеп темиргой диалекты һайланған.
Октябрь революцияһынан һуң ғәрәп әлифбаһы нигеҙендә яҙма булдырылған, ул 1927 йылда латин теле менән алмаштырылған, ә 1938 йылдан кириллица ҡулланыла башлаған.
Әлифба
Адыгей әлифбаһы һәм хәрефтәр атамаһы: Адыгей әлифбаһында 64 хәреф: 7 һуҙынҡы һәм 57 тартынҡы. Уларҙан ё, к, ъ, ь, ю, я хәрефтәре башлыса башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә ҡулланыла ; «о» өнөн уэ/эу, кІ>чІ дифтонгылары менән бирәләр. Элегерәк әлифбаға щІ, щІу хәрефтәре инә ине.
Үҙенсәлекле өндәр өсөн «у», «ь», «ъ», «I» хәрефтәре комбинациялары: гу, гь, гьу, къ, къу, кІ, кІу, жъ, жъу, шъ, шъу, шІ, шІу һәм башҡалар ҡулланыла. Был ҡушымталар урыҫ телендәге кеүек үк бер өн (фонема) хасил итә, мәҫәлән: ль, ть, сь.
Адыгей телендә лә, ҡабарҙы телендә лә жь һәм жъ бер үк төрлө әйтелә, әммә төрлөсә яҙыла.
Диалект хәрефтәре
Адыгей телендә «Адыгэ макъ» («Адыгэ тауышы») тип аталған гәзит сығарыла.
Штейнберг Исаак Захарович
Штейнберг Исаак Захарович(йәһүд баҫмаларында — Ицхок-Нахмен Штейнберг; 13 июль 1888 йыл, Динабург — 2 ғинуар 1957 йыл, Нью-Йорк) — РСФСР-ҙың юстиция халыҡ комиссары (1917 йылдың декабренән 1918 йылдың мартына тиклем), һул эсерҙар партияһы ағзаһы, идиш телендә яҙыусы. А. З. Штейнбергтың өлкән ағаһы.
Биографияһы
Исаак Захарович Штейнберг 1888 йылдың 13 июлендә сауҙагәр Зерах Штейнберг һәм уның ҡатыны Эльяшева Хьена (Ковен раввинының ҡыҙы, йәһүд әҙәби тәнҡитсеһе Исроэл Бал-Махшовес בעל-מחשבות һеңлеһе) ғаиләһендә тыуған. Урыҫ шағиры, Берлиндағы йәһүд сәхнәһе режиссеры Николай Эльяшов — Исаак Захаровичтың ике туған энеһе. Исаак Захарович Штейнберг Перново гимназияһында хедерҙа уҡый.
Мәскәү дәүләт университетында уҡый, шунда эсерҙарға ҡушыла. 1907 йылда ҡулға алына һәм Тубыл губернаһына 2 йылға һөргөнгә ебәрелә. Һоргөндән һуң Германияға китә һәм магистр диссертацияһын яҡлай. Рәсәйгә әйләнеп ҡайтҡас адвокат эшмәкәрлеге һәм журналистика менән булыша. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында һуғышҡа ҡаршы эш алып бара, күп тапҡырҙар ҡулға алына. 1917 йылда Өфөлә адвокат булып эшләй. Унда Өфө губернаһы һул эсерҙар клубы менән етәкселек итә.
Ҡала думаһына һайлана, Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары Советы башҡарма комитеты ағзаһы була.
1917 йылдың 26 октябрендә Петроградтағы ихтилалды ғәйепләп сыға. Губревкомға игенселек буйынса комиссары составына инә. Өфө губернаһынан Ойоштороу соборына эсерҙарҙан депутат итеп һайлана. Һул эсерҙар партияһының Үҙәк комитеты ағзаһы була.
1917 йылда 10 декабрҙенән алып 1918 йылдың мартына тиклем РСФСР юстиция халыҡ комиссары була. Был эшенән тыш төрмәләрҙең шәхси составы менән етәкселек итә, енәйәт суд эшмәкәрлегендә бүлек мөхәррире булып эшләй. 1917 йылдың 18 декабрендә Дзержинский ордеры менән Ойоштороу йыйылышының бер нисә ағзаһы ҡулға алына («Ойоштороу йыйылышын һаҡлау союзы» нда ҡатнашыусы булараҡ), әммә И. З. Штейнберг уларҙы иреккә сығара. 1917 йылдың 19 декабрендә ревтрибуналға кешеләрҙе, учреждениеларҙы һәм матбуғатты эҙәрлекләүҙе туҡтатыу тураһында «Инструкция» яҙа һәм шуға ярашлы телеграмманы Советтарҙың барлыҡ кимәлдәренә лә ебәрә. 1917 йылдыың декабре — 1918 йылдың ғинуарында Совнарком Штейнбергтың ВЧК-ға ҡаршы дәғүәләрен бер нисә тапҡыр тикшерә. 1917 йылдың 31 декабрендә уның инициативаһы менән Халыҡ Комиссарҙары Советы ВЧК һәм Тикшереү(Следственная)комиссияһының функцияларын айырып бүлеү тураһында ҡарар ҡабул итә.
1918 йылдың 6 ғинуарынан 7 ғинуарына ҡараған төндә Ф. Ф. Кокошкин һәм А. И. Шингарев үлтерелеү арҡаһында сыҡҡан ғауға сәбәпле, 7 ғинуарҙа Совнарком, Штейнбергтың докладын тыңлап, НКЮ-ға (Юстиция Халыҡ комиссариатына) «… ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бөтә сәйәси тотҡондарҙы төрмәлә тотоуҙың нигеҙлелеген тикшерергә, ғәйепләү табылмаған осраҡта, уларҙы 48 сәғәт эсендә азат итергә» ҡуша.
Штейнберг тәҡдиме буйынса СНК наркомюст ағзалары большевик Козловский М. Ю. һәм П. А. Красиковтарың законды боҙоусы эшмәкәрлеген туҡтататыу тураһында тикшереүҙәр башларға бойора. 1918 йылдың 18 февралендә Штейнберг В. Бурцевты төрмәнән сығара. 1918 йылдың март-апрель айҙарында Штейнберг Ф. Э. Дзержинский менән конфронтацияға инә. 1918 йылдың 15 мартында Брест солохона протест йөҙөнән ул СНК составынан сыға һәм 19 мартта ПЛСР Үҙәк комитетының Көньяҡ делегацияһы составында Курскиға партизан отряды ойошторорға йүнәлә. Унан илдең көньяғына китә, Харьков, Дондағы Ростовҡа бара, Екатеринославта Советтарҙың Бөтә Украина съезында ҡатнаша Украин үҙәк комитет президиумы һайлана. Бөтә Украина ПЛСР-ы Президиумына Рәсәй һул эсерҙар араһынан һайлана. Д.Б Камков һәм А. В. Карелин менән берлектә Таганрогта һул эсерҙарҙың Баш хәрби штабын ойоштора. 1918 йылдың яҙында ПЛСР-ҙың икенсе съезында телмәр һөйләй, һул эсерҙарҙың СНК составынан сығыуын хуплай, совет бюрократияһының барлыҡҡа килеү ҡурҡынысы хаҡында иҫкәртә.
1923 йылда Вена Интернационалында эшләү маҡсаты менән сит илгә сығып китә, шунан һуң уны ВЦИК совет гражданлығынан мәхрүм итә. Берлинда йәшәй. А. Шрейдер менән берлектә «Скиф» нәшриәтенә нигеҙ һала.
1933 йылда, Германияла нацистар властҡа килгәс, ул Лондонға күсенә. 1939—1943 йылдарҙа Австралияла йәшәй, унда йәһүд диаспораһын ойоштороу менән һөҙөмтәһеҙ шөғөлләнә.
1957 йылда Нью-Йоркта вафат була.
Улы — Американың билдәле сәнғәт белгесе Стайнберг Л (Залман-Лейб Штейнберг, 1920—2011).
Идеялары
Штейнберг хеҙмәт коллективтары үҙидара итеүгә нигеҙләнгән йәмғиәт төҙөү яҡлы булып сығыш яһай, уның ҡарашы анархизмға яҡын була. Әммә, Штейнберг, хөкүмәтһеҙ йәмғиәттә психологик һәм ойоштороу менән бәйле «власть кристалдары» булырға тейеш, тип уйлай, был пациент һәм табип, уҡытыусылар һәм уҡыусылар, йәш һәм тәжрибәле белгестәр араһындағы мөнәсәбәттәр, улар араһындағы иерархиялар мотлаҡ формаль булыуы мөмкин түгел тигән фекерҙә
Уларҙың күбеһе, формаль характерға эйә булмайынса ғына шәхсән хакимлыҡ, өҫтөнлөк алырға мөмкин. Был иерархиялар тулыһынса ирекле төҙөлһәләр ҙә, улар яңы власть пирамидаһына әүерелергә мөмкин. Ирекле йәмғиәтте Штейнберг эсендә ҡаты кристалдар йөҙгән иретмә менән сағыштыра. Шыйыҡса тулыһынса кристаллыға әйләнмәһен өсөн, уны даими болғап, кристалдарын таратып торорға кәрәк. Бындай һәр осраҡты айырым ҡарарға һәм, яңы тотороҡло иерархиялар барлыҡҡа килеүен киҫәтергә кәрәк. Әгәр был процестарҙы күҙәтеп тормаһаң. «анархияны» тулыһынса еңгән йәмғиәттең ҡабаттан диктатураға әйләнеүе бар. Шуға күрә Штейнберг үҙенең сығыштарында бындай кристаллашыуҙы булдырмай торған хөкүмәтһеҙ федерация ойоштороу тураһында һөйләй.
Көрәш майҙаны булып идаралыҡ функцияһын тарҡатыу торасаҡ. Штейнберг власты һайланған халыҡ үҙидара органдарында, үҙе шул яҡлы булған Советтарҙа, туплауҙың негатив, кире һөҙөмтәләргә килтереүе мөмкинлеге тураһында иҫкәртә, сөнки Советтарға һайланған депутаттар һайлаусылар йыйылыштары менән һәр саҡ бәйләнеш тота һәм был коллективтар һәр саҡ Советтарҙың төп йүнәлештәрен билдәләй, уларҙың эштәрен күҙәтә һәм үҙ наказдарын үтәтә.Әгәр уларҙың наказдары үтәлмәһә, һайлаусылар баштағы делегаттарҙы яңы делегаттар менән алмаштыра. Шулай ҙа Штейнберг урындағы йыйылыштарҙың юғары «власть» булыуына ҡарамаҫтан, һәр бер һайлау органдарының да эшен контролдә тота алмаясағын аңлай. Шуға күрә, Штейнберг, берҙәм совет власы йоҙроғон ҡыйратып, йәмғиәт менән идара итеүҙе сәйәси һәм иҡтисади органдар араһында бүлергә кәрәк, тип таба. Совет власының бындай ике тармаҡта тороуы уларҙы тигеҙләштереүгә килтерә һәм законды боҙоуға ҡамасаулай, тип уйлай.
Штейнбергтың идеялары һул эсерҙарҙың төп концепцияһы була.
Әзербайжан гербы
Әзербайжан Республикаһы Гербы (Azərbaycan Respublikasının Dövlət gerbi) — Әзербайжан Республикаһы Флагы һәм Гимны кеүек үк, дәүләт символы булып һанала.
Тасуирлау
Гербтың уртаһына, «Уттар иле» булыуын символлаштырған ялҡын телдәре төшөрөлгән. Ялҡын телдәре менән Аллаһ һүҙе яҙылған. Гербта милли Әзербайжан Республикаһы Флагындағы төҫтәр ҡулланылған. Һигеҙ мөйөшлө йондоҙ төрки халыҡтың һигеҙ тармағын сағылдыра. Аҫта, байлыҡты уңышты аңлатҡан бойҙай башаҡтары һәм көс, ҡөҙрәтте символлаштырған имән ботаҡтары төшөрөлгән.
Тарихы
1920 йылдың 30 ғинуарында Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте милли гимн, дәүләт флагы һәм мисәте проектына конкурс иғлан итеү тураһында ҡарар ҡабул итә:"«Халыҡ мәғарифы министрына милли гимн, дәүләт гербы һәм мисәтен тәҡдим итеү буйынса конкурс иғлан итеүҙе йөкмәтергә һәм тәүгеһенә 50 мең, икенсеһенә 25 мең һум премия түләргә»." Конкурс 1920 йылдың 1 майнда тамамланырға тейеш була. Әммә, 1920 йылдың 28 апрелендә Әзербайжан Демократик Республикаһы ҡолатылыу сәбәпле, герб ҡабул ителмәй. Шуныһын да билдәләргә кәрәк, Бакула йәшәгән грузин кенәзе Шершавидзе булдырған герб проекты һаҡланып ҡала. Һуңынан, 1991 йылда Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ яулауынан һуң Әзербайжан Республикаһы гербы проектына конкурс иғлан ителә. Бының өсөн махсус комиссия булдырыла. Тик тәҡдим ителгән бер генә эскиз да Әзербайжан Милли Меджлис парламенты ағзалары тарафынан ҡабул ителмәй һәм шул арҡала Әзербайжан Демократик Республикаһы ваҡытынан һаҡланып ҡалған проектҡа иғтибар йүнәлтелә. Был гербтың оригиналь композицияһы һаҡлана, бары тик ҡайһы бер деталдәр генә, ялҡын, имән япрағы һәм бойҙай башағы рәссам Р. Мамедов тарафынан камиллаштырыла. 1993 йылдың 19 ғинуарындағы Әзербайжан Республикаһы Конституцияһы законы буйынса Әзербайжан Республикаһының төҫлө һәм аҡ-ҡара һүрәтле гербы раҫлана. 1993 йылдың 23 февралендә Әзербайжан президенты Абульфаз Эльчибей тарафынан «Әзербайжан Республикаһының Дәүләт гербы тураһындағы положение» ҡабул ителә.
Секисовка
Секисовка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гарновка (Миловановка) йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алисов
Алисов — урыҫ ир-ат фамилияһы. Боронғо йәһүд исеме Елисейҙың ҡыҫҡартылған форамаһынан барлыҡҡа килгән.
Алисова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Үҙәк федераль округ
Үҙәк федераль округ (Центральный федеральный округ) — Рәсәйҙең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан административ ойошма 2000-се йылдың 13-сө майында Рәсәй Президенты указы менән ойошторолған.
Хоҡуҡи-административ торошо
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып хисапланмай, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.
География
Округ территорияһы 650 700 км², йәғни Рәсәй Федерацияһының 3,82 % майҙанын биләй.
Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә урынлашҡан;Валдай, Смоленск-Мәскәү, Уртаурыҫ ҡалҡыулыҡтары бар;Мещёра һәм Ока-Дон уйһыулыҡтары бар. Иң юғары нөктәһе — 347 м (Валдай түбәһе).
Тышҡы сиктәре: көнбатышта Белорусь менән, көньяҡ-көнбатышта Украина менән. Көньяҡта Көньяҡ, көнсығышта Волга буйы, төньяҡта Төньяҡ-Көнбайыш федераль округтары менән эске сиктәре бар.
Иң ҙур йылғалары (йәйәләр эсендә ҡушылдыҡтары): Волга (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), Көнбайыш Двина. Диңгеҙгә сығышы юҡ.
Тәбиғи зоналар (төньяҡтан көньяҡҡа): тайга, ҡатнаш урман, киң япраҡлы урман, урманлы дала.
Тәбиғи ресурстар: тимер рудһы (Курск магнит аномалияһы) — запастар 40 млрд т. (рәсәйҙекенән 60 %), фосфориттар (25 %), бокситтар (15 %), һоро күмер — сығарыу 1,5 млн т, цемент сеймалы (25 %), торф, урман, ҡара тупраҡ, һыу ресурстары.
Тимер юлдары оҙонлоғо — 17 291 км (рәсәйҙекенән 19,9 %), ҡаты ҡатламлы шоссе — 117 926 км (22,3 %).
Халҡы
ҮФО-та Рәсәйҙәге иң юғары халыҡ тығыҙлығы (57,09 кеше/км² 2007 йыл аҙағында). Халыҡ һаны буйынса округ иң алдынғыларҙа тора — 37 121 812 кеше (РФ-һынан 26,16 %), шул иҫәптән: ҡалаларҙа — 29 994 175 кеше, ауылдарҙа — 7 127 637 кеше (2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата). Шулай уҡ ҮФО урыҫ халыҡының өлөшө иң күбе (91,32 % 2002 йылда). Был, исмаһам бер генә националь федерация субъекты ла булмаған, берҙән-бер федераль округ. Күбеһенсә ҙур булмаған, әммә халыҡ бик тығыҙ урынлашҡан өлкә, халҡының яртыһы тирәһе Мәскәүҙә һәм Мәскәү янында йәшәй.
Туралыг
Туралыг — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Побоище
Побоище (Побоище) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 194 кеше. Почта индексы — 453341, ОКАТО коды — 80238870001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)