cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Леонов Евгений Павлович
Биографияһы
1941 йылдың көҙөндә Евгений Серго Орджоникидзе исемендәге авиация техникумына уҡырға инә. Өсөнсө курста техникумды ташлай һәм Мәскәү эксперименталь театр студияһының драма бүлегенә китә. Уның менән «Ҙур театр»ҙың (русса «Большой театр») билдәле балетмейстеры Ростислав Захаров етәкселек иткән була. 1947 йылда студияны тамамлай һәм Мәскәүҙең Дзержинский районындағы театрға эшкә алына. 1948 йылдан К. С. Станиславский исемендәге Мәскәү драма театры (Станиславский исемендәге театр) сәхнәһендә сығыш яһай.
1968 йылдан Евгений Леонов — Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү академия театры актёры. Бында ул үҙенең иң яҡшы ролдәренең береһен башҡара — рус даматургы Сергей Найдёновтың «Ванюшин балалары» («Дети Ванюшина») пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклдә Ванюшин-атай образын тыуҙыра. 1970-се йылдар башында актёр менән театрҙың художество етәксеһе Андрей Гончаров араһында аңлашылмаусанлыҡ тыуа: ул Леоновтың кинола төшөү арҡаһында йыш ҡына театрҙа булмауына күҙ йомоп ҡараһа ла, уның рекламала төшөүҙәрен ҡабул итмәй. Шул сәбәптән 1974 йылда Евгений Леонов Ленин комсомолы исемендәге Мәскәү дәүләт театрына (хәҙер «Ленком» театры) күсә. Актёрҙың был сәхнәлә уйнаған иң яҡшы ролдәре: Антон Чеховтың «Иванов»ы, Всеволод Вишневскийҙың «Оптимистик трагедия»һында Вожак һәм Григорий Гориндың «Поминальная молитва» спектаклендәге Тевье. Был роле өсөн Евгений Леонов 1992 йылда Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһына лайыҡ була.
1988 йылда Германиялағы гастроль барышында киң инфаркт һөҙөмтәһендә актёр клиник үлем кисерә. Ашығыс операциянан һуң 16 тәүлек комала (тәрән йоҡоға оҡшаған иҫһеҙ хәлдә) була. Сәхнәгә дүрт айҙан һуң ғына сыға ала.
Евгений Павлович Леонов 1994 йылдың 29 ғинуарында 68-се йәшендә «Поминальная молитва» спектакленә барырға йыйынғанда тромб ысҡыныуҙан вафат була. Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Кинолағы ролдәре
Массовкаларҙа ҡатнашыуын иҫәпкә алмағанда, Евгений Леонов 1954 йылда эпизодик роль менән режиссёр Владимир Немоляевтың «Диңгеҙ һунарсыһы» («Морской охотник») фильмында тәүге тапҡыр киноға төшә. Актёрҙар һайлау менән шөғөлләнгән икенсе режиссёр Георгий Натансон Леоновты Станиславский исемендәге театр сәхнәһендә  «Дни Турбиных» спекталендә уйнағанда күреп ала һәм уға кок (карап ашнаҡсыһы) ролен тәҡдим итә. Леонов ризалаша һәм фильмға раҫлана.
Сәхнә оҫтаһының мультфильмдарҙы тауышлы итеү буйынса эшмәкәлеге лә маҡтауға лайыҡ. 1969—1972 йылдарҙа Евгений Леонов тауышы менән һөйләгән Винни-Пухтан башлап тағы ла өс тиҫтәгә яҡын мультипликацион фильм бер нисә быуын төрлө йәштәге тамашасыларҙың һөйөүен яулаған.
Штайнхойтероде
Штайнхойтероде (Steinheuterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 256 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Ен-Юган
Ен-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 244 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
С (кириллица)
Сс [эс] — Башҡорт алфавитының егерме дүртенсе хәрефе.
Шагалка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зорин Владимир Викторович
Зорин Владимир Викторович (26 ғинуар 1953 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-химик-органигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), химия фәндәре докторы (1984), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), Ленин комсомолы (1983) һәм Башҡортостан комсомолы (1981) премиялары лауреаты.
Биографияһы
Владимир Викторович Зорин 1953 йылдың 26 ғинуарында Өфөлә тыуа.
1975 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
Эш урындары: Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты: 1975 йылдан — ғилми хеҙмәткәр, тармаҡ лабораторияһының бүлексә етәксеһе, бүлек етәксеһе; 1987 йылдан — кафедра мөдире. Бер үк ваҡытта нескә органик синтез бүлеге етәксеһе, «Реактив» дәүләт инженерлыҡ үҙәге генераль директорының фәнни эш буйынса урынбаҫары (1987—1992); Нескә органик синтез ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙерге Бәләкәй тоннажлы химик продукттар һәм реактивтар ғилми-тикшеренеү институты) ваҡытлыса директор вазифаһын башҡарыусы (1992—1993), директорҙың фәнни эш буйынса урынбаҫары (1993—1999).
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), химия фәндәре докторы (1984), профессор (1987).
Хеҙмәттәре
Зорин Владимир Викторович — 600-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография, 70-тән ашыу авторлыҡ танытмаһы һәм патент авторы, шул иҫәптән:
Ерцовая
Ерцовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Сулпан (Әлшәй районы)
Сулпан (Сулпан) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше. Почта индексы — 452100, ОКАТО коды — 80202837005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Килька (Тайдон ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Борғатъя
Борғатъя (Бургаджино) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 249 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805003.
Урамдар
Урам исеме :
Кесе Перил
Кесе Перил — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Перил йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡондоҙло (Шаҙы ҡушылдығы)
Ҡондоҙло йылғаһы — Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы Оло Шаҙы ауылы биләмәһендә аҡҡан бәләкәй йылға. Заманында мул һыулы йылға булған. Унда ҡондоҙҙар бик күпләп үрсегән.
Географияһы
Йылғаның башы Оло Шаҙы ауылының көнсығыш өлөшөнән, йәғни Иштебай ауылы яғынан баш ала. Ул ауыл ситенән, тау-таш араһынан ағып сығып ауыл эсенә инә һәм Шаҙы йылғаһына ҡоя. Ҡондоҙло йылғаһының башы «Сәй һыуы» шишмәһенән башлана. Шишмәнең һыуы тәмле булғанға күрә элек ауыл халҡы был шишмәгә сәйгә һыу алырға йөрөгән. Йылға тиҙ ағышлы, бормаланып аға. Ҡондоҙло йылғаһының оҙонлоғо 4,3 км. Йылғаның киңлеге 3 метрҙан 5 метрға тиклем. Урыны менән 8 метрға еткән урындары ла бар. Йылғаның төбө тигеҙһеҙ. Шаҙы йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Шаҙы йылғаһы ауыл уртаһынан аҡҡан йылға. «Ҡондоҙло» йылғаһы уртаса һыулы. Башлыса ҡар һыуҙары менән, шулай уҡ ер аҫты һәм ямғыр һыуҙары менән туйына. Ҡыш көнө туңмай.
Этимологияһы
Ҡондоҙло йылғаһының исеме «ҡондоҙ» (бобр) һүҙенән алынған. Элек был йылғала ҡондоҙҙар күп булған, шуға күрә лә ауыл халҡы уны «Ҡондоҙло» тип атаған.
Тәбиғәт
Ҡондоҙло йылғаһында бәрҙе, шамбы балыҡтары, ер-һыу аҫты йәнлектәре ҡондоҙ, ҡыҫалалар булған. Әммә 1954 йылда нефть скважинаһын быраулау сәбәпле күп балыҡтар, йәнлектәр юғалған. Әлеге ваҡытта балыҡтар бар, әммә аҙ. Йылға ярҙарында һаҙлыҡлы урындарҙа тәлмәрйен, йыландар күрергә мөмкин. Һыу үҫемлектәре һай һыулы урындарҙа үҫә. «Ҡондоҙло» йылғаһының ярҙарында бөтнөк, ҡамыш, тал ағастары үҫә.
Пьедрас-Неграс
Пьедрас-Неграс харабалары (Piedras Negras) — майя мәҙәниәтенең классик осорҙа иң ҙур  археология ҡомартҡыларының береһе. Керамика табылдыҡтарға ҡарағанда, ҡала беҙҙең эраға тиклем 700  йылдан алып беҙҙең эраның  820 йылдарына тиклем йәшәгән, ә ныҡ үҫешеән осоро  беҙҙең эраның  600 — 810 йылдарына тура килә
Хәҙерге атамаһы «Negras Piedras» (исп. «ҡара таш») биналарҙы ҡорған ваҡытта ҡулланылған таш төҫөнән килә. Ҡаланың үҙенсәлекле исеме майя телендә  Йо’ки’б («инеү» йә «ҡапҡа»)  кеүек яңғырай. Усумасинта йылғаһы буйында ҡая тора, унда  Йо’ки’б   (ҡаланың боронғо исеме) тамғаһы уйып яҙылған.
Ҡалала туп уйындары өсөн ике стадион, көмбәҙҙәр менән бер нисә һарай, шулай уҡ пирамидаль ғибәҙәтханалар табыла, ғибәҙәтханаларҙың береһе мәмерйәләр юлы менән тоташҡан була. Ҡалала бик яҡшы стелалар һәм рельеф һүрәттәр менәнпанелдәр табыла.
Классик осорҙа ҡала Тикаль менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен тота һәм Йашчилан менән дошманлаша.
Билдәле рус сығышлы Америка археологы  Проскурякова Татьяна оҙаҡ ваҡыт  Пьедрас-Неграсты өйрәнә һәм һүрәтен төшөрә. СССР-ҙа билдәле булмаған яҙыуҙарының күсермәһен ала, улар майя яҙмаларын аңлатыуҙы раҫларға мөмкинлек бирә, уны В. Кнорозов тамалап ҡуя. Татьяна Проскурякова ошонда уҡ ерләнә.
Фаяз
Этимологияһы
Фаяз исемен башҡорттар ислам дине йоғонтоһонда ҡуша башлаған, ғәр. — бәрәкәт биреүсе, йомарт мәғәнәһенә эйә.
Билдәле кешеләр
Фараджов Фаяз Гасым улы (Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu, 1921 йыл — 19 май 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, һуғыш ветераны.
Фамилиялар
Фаязов Радик Рәдиф улы (1960), ғалим-хирург. 1999 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй. Федераль Йыйылышының Федерация Советы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Атаһының исеме
Алтынова Нәйлә Фаяз ҡыҙы (9 июнь 1951 йыл, Өфө ҡалаһы), дәүләт хеҙмәте ветераны, ғалим-философ. 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы секретары. Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтын тамамлаған, фәлсәфә фәндәре кандидаты 1970-1994 йылдар — БАССР Юғары Советы Президиумы ойоштороу бүлегенең, БАССР Юғары Советы Секретариатының яуаплы хеҙмәткәре. БР мәҙәниәте атҡаҙанған хеҙмәткәре.
Хафизов Нәриф Фаяз улы (1935 — 27 март 2003 йыл), дәүләт эшмәкәре.
Халиҡова Лилиә Фаяз ҡыҙы — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, халыҡ-ара конкурс лауреаты, халыҡ-ара һәм асыҡ республика конкурсы лауреаты.
Йоносова Фәйрүзә Фаяз ҡыҙы — Асҡын районы гәзите мөхәррире, Асҡын районы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе.
Сямжа районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Сямжа районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы — «Сямжа районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы» ҡала муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы, Вологда өлкәһе Сямжа ауылында урынлашҡан.
Тарих
1988 йыл башында Вологда өлкәһенең Сямжа районында йәмәғәт башланғысында тыуған яҡты өйрәнеү музейы булдырыла. Учреждение экспонаттары йәмәғәтселек һәм энтузиаст — уҡытыусылар, китапхана һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, комсомол һәм партия хеҙмәткәрҙәре тарафынан йыйыла. Район китапханаһының бинаһында тарихи ҡиммәттәре булған буласаҡ музей экспонаттарын һаҡлау өсөн махсус бүлмә йыһазландырыла.
Музей айырым үҙ аллы учреждение булараҡ, район халыҡ депутаттары советы Президиумы ҡарарына ярашлы, 1991 йылдың 4 июнендә асыла. Башта уҡ Баҡса урамындағы ике ҡатлы ағас бина учреждениеға тапшырыла. Соловьев Владимир Никандрович музейҙың беренсе етәксеһе була. Ул музей фондыентекләп формалаштыра һәм тулыландыра. Музейҙы ойоштороусы булып Сямжа муниципаль районы тора.
Музей биналары һәм ҡоролмалары
Ете йылдан һуң Баҡса урамындағы йорт иҫке ҡоролма тип таныла. 1999 йылдың ғинуарында мәҙәниәт учреждениеһы булған музей Совет урамындағы район китапханаһы бинаһының икенсе ҡатына күсә. Был ҡоролма ХХ быуаттың 30 — 40-сы йылдарында төҙөлгән була. Бында төрлө йылдарҙа район башҡарма комитеты, поликлиника, СПТУ, балалар музыка мәктәбе урынлашҡан. Әлеге ваҡытта бында район китапханаһы һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы үҙ эштәрен алып бара.
Экспозиция
Сямжа тыуған яҡты өйрәнеү музейында даими эшләүсе экспозициялар: «Тәбиғәт», «Һалдат һәм хеҙмәтсәндәр илде ҡотҡарҙы», «Археология», «Мәҙәниәт һәм көнкүреше (xix быуат аҙағы — xx быуат башы)».
«Археология» экспозицияһы Сямжа крайының археологик ҡомартҡыларын күрһәтә — торған урын, утыраҡ, ҡаласыҡты. Экспозицияла археологик ҡомартҡы коллекцияларының материалдары бар: мезолит дәүере, һуң неолит, урта быуаттар осоро материалдары. Төрлө эш ҡоралдары — тараҡ, тишкес, бырау, уҡ башаҡтары, ташҡа әйләнгән тау тоҡомо предметтары — бар.
Музей эшмәкәрлегенең дөйөм йүнәлештәре: фәнни-тикшеренеү, фәнни-фонд, экспозиция-күргәҙмә һәм мәҙәни-ағартыу эше.
Бик күп материалдар Бөйөк Ватан һуғышы йылдары тураһында, музейҙа шул ваҡыттағы документтар, шулай уҡ крайҙа совет власын урынлаштырыу һәм XX быуаттың 70 — 80-се йылдарҙа үҫешен сағылдырыусы материалдар ҡуйылған.
Музей райондың белем биреү учреждениелары, район мәҙәниәт учреждениелары, Воскресение Христова православие ғибәҙәтханаһы, йәкшәмбе мәктәптәре менән бик әүҙем һәм тығыҙ рәүештә эш алып бара. Музейға килеүселәр нигеҙҙә — туристар. Музей хеҙмәткәрҙәре йыл һайын 10 — 12 күргәҙмәләр, күсмә сараларҙы даими ойоштора. Туристар өсөн заявкалар буйынса экскурсиялар ойошторола, уларҙың темаһы: «По старым улочкам села» һәм «По святым местам земли Сямженской».
Алуф Мария Александровна
Алуф Мария Александровна (ҡыҙ фамилияһы Крылова; 13 ғинуар 1901, Кострома, Кострома губернаһы, Рәсәй империяһы — 6 ноябрь 1964, Ҡазан, Татар АССР-ы, РСФСР, СССР) — СССР фармакологы, доцент, медицина фәндәре кандидаты (1936), Ҡазан дәүләт медицина институты (1936—1939, 1941—1959) һәм стоматология институтының (1936—1948) фармакология кафедраһы мөдире.
Биографияһы
Крылова Мария Александровна (Алуф) 1901 йылдың 13 (26) ғинуарында  Костромала тыуа. Чиновниктар ғаиләһенән. Атаһы — Александр Иванович, гимназия уҡытыусыһы, дин әһеле. Әсәһе — Анна Константиновна (кейәүгә тиклем Серафимова), епархиаль училищены тамамлай, уҡытыусы. Ғаиләлә һигеҙ бала була. Ата-әсәһе граждандар һуғышы йылдарында вафат була — әсәһе скарлатина эпидемияһы ваҡытында, атаһы йөрәк өйәнәгенән һуң. Һеңлеһе — Нина Александровна (1910—1998), ветеринария фәндәре докторы (1953), профессор (1955), ТАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973), профессор Г. К. Дьяконовтың ҡатыны, профессор С. Г. Дьяконовтың әсәһе.
Атаһы хеҙмәте буйынса Вятка губернаһына күсерелгәндән һуң, Мария 1919 йылда Яранскта гимназияның туғыҙ синыфын тамамлай. 1920 йылда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының медицина факультетына уҡырға инә, уны 1925 йылда тамамлай. Уҡыу ваҡытында физиология һәм фармакология кафедраһында эшләй һәм 1923 йылда ваҡытлыса ассистент вазифаһын башҡара, ә белем алғас фармакология кафедраһы ҡарамағында штатлы  ассистент булып  ҡалдырыла. Ошо ваҡытта профессор С. И. Алуф (1883-1935) менән таныша, аҙаҡ уға кейәүгә сыға. 1936 йылда медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеп,  «Действие на изоли­рованное сердце лягушки жидкости, пропущенной через изолированную конечность кошки» темаһы буйынса диссертация яҡлай. 1937 йылда фармакология кафедраһы доценты дәрәжәһенә һәм вазифаһына раҫлана.
1936—1939 һәм 1941—1959 йылдарҙа Ҡазан медицина институтының фармакология кафедраһы мөдире була, ә 1936—1948 йылдарҙа Ҡазан стоматология институтының фармакология кафедраһы менән етәкселек итә. Әүҙем йәмәғәт эше алып бара, СССР Фәндәр академияһының органик химия институты, Татар  аптека идаралығы һәм  Ҡазан химия фармакология  заводы консультанты, республика Фармацевтары йәмғиәтенең һәм Ғалимдар йорто идаралығының ағзаһы, Табиптар йәмғиәтенең физиология бүлеге, СССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты фармакология комитетының рәйесе урынбаҫары һәм Татарстан һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты ғилми медицина советы ҡарамағында   дарыуҙар менән тәьмин итеү буйынса комиссияһы рәйесе урынбаҫары. Кафедрала эшләү осоронда хеҙмткәрҙәрҙең ныҡлы коллективын ойоштора. Яҡшы лектор булараҡ, студенттар менән практик дәрестәр алып бара, уларҙы практик фармакологияға йәлеп итә. Кафедра мөдире булараҡ шулай уҡ үҙ хеҙмәткәрҙәренә иғтибарлы була, уларға төрлө ярҙам күрһәтә. Фәнни тикшеренеүҙәрендә дөйөм фармакология мәсьәләләренә, дарыу матдәләренең антагонизм һәм синергизмына, уларҙы әҙерләү ысулдарына  акцент яһай. Артабан үҫемлек һәм синтетик сығышлы яңы дарыу препараттарының сығанаҡтарын өйрәнеүгә күсә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа урындағы сеймалдан алынған препараттарҙы һынау һәм дефицит дарыуҙарҙы төрлө алыштырырлыҡтарҙа махсуслаша. Алуф ватан дарыу флораһын популярлаштырыу буйынса әүҙем эшләй,  атап әйткәндә, 1943 йылда Мәскәүҙә  нәшер ителгән  «Справочник по лекарственным травам» хеҙмәтен төҙөүселәрҙең береһе була. Һуғыш ваҡытында эше өсөн «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1950 йылдар башынан үҙенең фәнни эшен Ҡазандың химия лабораторияларында  химик синтез продукттарын - барыһынан да  элек фосфорорганик ҡушылмаларҙы алыуҙы өйрәнеү өлкәһендә туплай.. Был ваҡытта ул медицина практикаһына ингән глаукоманы дауалау өсөн тәғәйенләнгән «армин » исеме  аҫтында препарат эшләй.. Биш фән кандидаты әҙерләй, уның етәкселегендә 50-нән ашыу фәнни эш баҫылып сыға.
Мария Александровна Алуф 1964 йылдың 6 ноябрендә ауыр һәм оҙайлы ауырыуҙан һуң 63 йәшендә вафат була. Ире менән бер ҡәберҙә Арча зыяратында ерләнә.
Санкт-Петербург археология институты
Император Санкт-Петербург археология институты —  - Санкт-Петербургский археологический институт - Рәсәйҙә археологтар һәм архивистар әҙерләү өсөн фәнни һәм уҡыу-уҡытыу  учреждениеһы. Санкт-Петербург ҡалаһында 1877-1922 йылдарҙа эшләй.
Тарихы
1877 йылда Н.В.Калачов башланғысы буйынса нигеҙ һалына, ул уның тәүге директоры була. Уҡыу ваҡыты 2 йыл тәшкил иткән. Юғары белемле кешеләр ҡабул ителгән, уҡыу өсөн түләү (1899 йылға тиклем) индерелмәгән; бынан тыш, хатта мохтаждарға пособие ла бүленгән. Шәхси уҡыу йорто булараҡ, ирекле тыңлаусыларҙың һанына бәйле, институттың студенттарына архив ғилеме буйынса даими практика биреүе мөмкин булмаған.
Мәскәү археология институтынан айырмалы рәүештә, Санкт-Петербургта башта археографтар һәм архивистар ғына әҙерләнгән, ә Мәскәүҙәге институт - профессиональ археологтар ҙа уҡытып сығарған. Курсты тамамлағандар институттың мөхбир ағзаһы йәки ағза-хеҙмәткәр исемен алған (ирекле тыңлаусылар). Тәүге ун йыллыҡта институтта 182 кеше белем алған, шуларҙың 109-ы - уҡыусы һәм 73 ирекле тыңлаусы.
Ошо осорҙа 31 студент ҡына ике йыллыҡ уҡыу курсын үтә һәм сығарылыш һынауҙарын уңышлы бирә ала, уларҙан 24 ғәмәлдәге ағза һәм 7 ағза-хеҙмәткәр була. Айырым йылдарҙа Санкт-Петербург археология институтында студенттар араһында өстән бер өлөшө тиерлек урта һәм юғары дини уҡыу йорттарын тамамлаусы булыуы иғтибарға лайыҡ. Мәҫәлән, 1897-1898-се уҡыу йылында 148 тыңлаусы араһында 47 кеше Санкт-Петербург дини академияһында алынған юғары белемгә эйә булған.
1899 йылғы Положение бөтә предметтарҙы төп һәм төп булмағанға бүлгән. Төп предметтарға: славян-рус археографияһы, славян-рус палеографияһы, архивография, тәүтормош археологияһы, христиан археологияһы (сәнғәт ҡомартҡылары, айырыуса византия һәм рус сәнғәте ҡомартҡылары), юридик боронғолоҡтар, Рәсәй тарихы һәм этнографияһы, нумизматика (айырыуса рус ҡомартҡылары).
Бынан тыш, 1899 йылдың Положениеһы буйынса, ирекле тыңлаусылар өсөн 30 һум күләмендә түләү индерелә. Һуңғараҡ белем алыу өсөн түләү барыһы өсөн дә индерелә, ә Совет уҡыу өсөн түләү күләмен билдәләү хоҡуғына эйә була. Ошо ваҡытҡа институтта 1000-гә яҡын студент белем алған булған. 1907 йылда Мәскәүҙә археологик институт асылыу менән, уҡыусылар һаны ике тапҡырға кәмегән, уҡыу йылында 526 кеше иҫәпләнгән.
Институт «Сборник Археологического института» (1878—1898) һәм «Вестник археологии и истории» (1885—1918) баҫмаларын нәшер иткән.
1878 йылдан юридик боронғолоҡтар курсын В.И. Сергеевич уҡыта. Архив ғилеме буйынса лекцияларҙы 1885-1891 йылдарҙа институт директоры булған И. Андреевский уҡый. Уның вафатынан һуң Андреевский курсын институтты тамамлаған А.П. Воронов дауам итә. 1891-1896 йылдарҙа директор вазифаһында - А. П. Труворов, 1897 йылдан - А. Соболевский, ул бер үк ваҡытта члавян-рус палеографияһы буйынса лекциялар уҡыған. Артабан директорҙар булып Н.В.Покровский (1899-1917), Н. Веселовский (1917-1918) һәм С.Ф. Платонов (1918-1922) эшләгән. 1900 йылдан алып славян палеография буйынса лекцияларҙы Н. М. Каринский уҡый. 1914 йылдан, С. Середонин урынына, тарихи география буйынса лекцияларҙы А. А. Спицын уҡый башлай.
1922 йылда Санкт-Петербург дәүләт университеты ижтимағи фәндәр факультетының Археология һәм сәнғәт тарихы бүлексәһе итеп үҙгәртелә. Васильев утрауының 9-сы линияһы, 37/2, артабан Екатерина каналы, 14 адресы буйынса урынлашҡан.
Ермилиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Скейтбординг
Скейтбординг (skateboarding) — скейтбордта шыуып, бер юлы төрлө трюктар эшләүҙе үҙ эсенә алған экстремаль спорт төрө, Скейтбординг менән шөғөлләнгән кешене скейтбордист, йәки скейтер, тип атайҙар.
2017 йылдан спорттың олимпия төрө. 2020 йылда Токио олимпия уйындары тарихында беренсе тапҡыр скейтбординг буйынса миҙалдар уйнатыласаҡ.
1940-1960-сы йылдар
Скейтбординг 1930-сы йылдар аҙағында — 1950 йылдар башында барлыҡҡа килә. Калифорнияның тулҡын булмағанда сёрфинг менән шөғөлләнә алмаған сёрферҙары мөхитендә тыуа ул. Тәгәрмәстәр беркетелгән йәшниктәр һәм таҡталар тәүге скейттар була ла инде. Һуңығараҡ йәшниктар урынына пресланған ағастан эшләнгән таҡталар ҡулланыла башлай. Әлеге ваҡытта шуларға оҡшаш таҡталар ҡулланыла.
1960-сы йылдар башында сёрфинг өсөн таҡталар етештереүселәр скейтбордтар сығарыуҙы юлға һала. Шул уҡ ваҡытта Skateboarder Magazine журналында баҫылған мәҡәләләр скейтбордингтың популярлығының артыуына булышлыҡ итә. 1965 йылда бер нисә чемпионат үткәрелә. Әммә 1966 йылға скейтбордингтың популярлығы кәмей төшә, һәм 1970-се йылдар башында ғына уның популярлығы күтәрелә. Әммә 60-сы йылдар урталарында һәм 70-се йылдар башында скейтбордтар етештереүсе фирмалар ныҡлап үҫешә башлай, бөгөн улар иң ҙур популярлыҡҡа эйә (Vans).
1970-се йылдар
1970-се йылдар башында Фрэнк Нэсворти полиуретан тәгәрмәстәр уйлап таба. Материалдың еңел булыуы һәм юлға һәйбәт йәбешеүе кеүек сифаттары арҡаһында скейтбордингтың популярлығы ҡырҡа күтәрелә. Компаниялар скейтбординг өсөн махсус подвескалар сығара башлай. Таҡтаның (деканың) киңлеге лә 10 дюймға (25,4 см) етә. Һөҙөмтәлә скейтерға үҙе йөрөгән скейтҡа контролен арттырыу мөмкинлеге тыуа.
Етештереүселәр декаларҙы эшләгәндә быяла сүс һәм алюминий кеүек яңы материалдарҙы ла ҡулланып ҡарай, әммә декаларҙың күбеһе саған фанераһынан эшләнә. Скейтерҙар яңы трюктар уйлап таба башлай. Калифорнияның араларында Ту Page,  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.,  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.,  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш., һәм Z-Boys командаһы булған скейтерҙары 1976 йылғы ҡоролоҡ осоронда һыу тултырылмаған бассейндарҙа скейтбордтарҙа шыуа башлай. Улар — беренселәрҙән булып верт стилендә скейтбордта шыуыусылар.
Верт хәрәкәте һөҙөмтәһендә скейт-парктарҙың юғары яуаплылыҡ өсөн көрәше башлана, был үҙ сиратында парктарҙың ябылыуына килтерә. Быға яуап итеп, верт-скейтерҙер үҙҙәренең рампаларын төҙөй, ә фристайл-скейтерҙар флэтленд стилендә үҫеүен дауам итә. Шулай итеп, 1980-се йылдар башына скейтбордингтың популярлығы тағы кәмей.
1980-се йылдар
1976 йылда Алан Гелфандтың ҡулдар менән тотонмайынса һикереүҙе (аҙаҡ ул стиль ollie тип аталды) уйлап табыуы һәм Джордж Ортон менән Тони Альваның грэб-трюктарҙы үҫтереүе скейтерҙарға вертикаль рампаларҙа трюктар эшләү мөмкинлеген бирҙе. Ләкин скейтерҙарҙың күбеһенең ул ваҡытта рампаларҙа шөғөлләнә алмауы һәм үҙҙәренең рампаларының булмауы сәбәпле, стрит-стиль популярлашып китә. Impossible һәм kickflip кеүек күп кенә хәҙерге заман трюктарын уйлап тапҡан Родни Маллен стрит стиленең тәүге пионерҙарының береһе була.
80-се йылдар урталарынан стрит стиленә фристайлдың йоғонто яһауы һиҙелә башлай, әммә мороно тар һәм йомшаҡ ҙур тәгәрмәсле киң декалар верт стиле өсөн тәғәйенләнгән булып ҡала. Шуға ҡарамаҫтан 80-се йылдар аҙағында скейтбординг тиҙ үҫешә. Скейт-парктарҙың аҙ булыуы сәбәпле, скейтерҙар сауҙа нөктәләрендә шыуа башлай. Был, үҙ сиратында, йәмғиәттә скейтбординга ҡарата кире ҡараш, суд дәғүәләре тыуҙыра һәм йәмәғәт урындарында шыуыу тыйыла.
1990-се йылдар — хәҙерге ваҡыт
Хәҙерге ваҡытта күпселек скейтерҙар стрит стилендә шыуа, шуға күрә скейт үҙгәрештәр кисерҙе. Уның оҙонлоғо — 30 дюмдан (76,2 см) 32 дюймға тиклем (81,28 см), киңлеге — 7 дюмдан 8,6 дюймға тиклем. Әммә скейттар бер аҙ бәләкәйерәк йәки бер аҙ ҙурыраҡ булыуы ла ихтимал. Мәҫәлән, балалар өсөн киңлеге 6 дюймға тиң скейтбордтар сығарыла. Бынан тыш киңлеге 9 дюмға, хатта 9,5 дюмға тигеҙ булған круиз таҡталары ла етештерелә, әммә улар ғәҙәттәгесә «балыҡ» формаһында була. Был төр скейтбордтар пулала һәм рампаларҙа шыуғанда ҡулланыла, ләкин уларҙы стрит стилендә шыуғанда ҡулланған кешеләр ҙә осрай. Уларҙың тәгәрмәстәре бик ҡаты полиуретандан эшләнә (ҡатылығы яҡынса 99А), шул уҡ ваҡытта был тәгәрмәстәр ғәҙәттәгенән бәләкәйерәк була, шуға ла трюктар эшләү ҙә еңелләшә төшә. Скейтбордтың формаһы фристайл өсөн скейттар нигеҙендә формалаша һәм 1990-сы йылдар уртаһында стандарт булараҡ ҡабул ителә. Әлбиттә, башҡа формаларҙағы скейтбордтар бар, ҡағиҙә булараҡ, улар коллекция өсөн эшләнгән һәм шыуыу өсөн ҡулланылмай.
2020 — олимпия спорт төрө
2017 йылда Халыҡ-ара Олимпия комитеты скейтбордингты 2020 йылда Токиола үтәсәк йәйге Олимпия уйыны программаһына индерәсәк.
Дека
Скейтборд таҡтаһы дека тип атала. Уның бөгөлөп торған ике осо ноуз тип атала (nose) һәм тэйл (tail) — алды һәм арты. Cаған ағасының бер нисә нәҙек кенә ҡатламы пресс аҫтында йәбештерелеп дека эшләнә, ул йыш ҡына 7 ҡатлы, һирәк кенә 9, тағы ла һирәгерәк 6 ҡатлы була. Ҡайһы бер декаға аҫтан өҫтәп пластик ҡатлам (слик) йәбештерелә, был иһә баҫҡыс яңдауҙары буйлап еңел шыуыуҙы тәьмин итә. Етештереүселәр елем сифатына ныҡ иғтибар бүлә. Деканың уртаса оҙонлоғо — 80 сантиметр, киңлеге 19-21 сантиметр тирәһе. Тар таҡтала трюктарҙы (флиптарҙы) башҡарыу еңелерәк. Әммә киң таҡта менән трюктан һуң ергә төшөү еңел. Дека ситтәренең бөгөлөүе конкейв (concaveconcave) тип атала, флиптарҙы еңелерәк үтәү өсөн шулай эшләнә. Һәр таҡтаның үҙ үҙенсәлектәре була. Real, Zero, Toy Machine, Santa Cruz, Creature, Flip, Element, Baker, Plan B, Almost — скейтбордтарҙы етештереүсе иң популяр фирмалар.
Гриптэйп
Декаға тире — гриптэйп (griptapegriptape) йәбештерелә. Был — үҙенән-үҙе йәбешә торған ябай наждак ҡағыҙы. Ул кеданы таҡтала тоторға ярҙам итә. Jessup Griptape, Grizzly, M.O. B, Shake Junt, Mouse, Diamond, Lucky, Black Magi —гриптэйпты етештереүсе иң популяр фирмалар.
Подвескалар
Аҫтан декаға подвескалар беркетелә — трак (truckstrucks). Скейтбордтың подвескаларына тәгәрмәстәр кейҙерелә. Подвескалар төрлө ауырлыҡта һәм төрлө ныҡлыҡта була. Уларҙы Krux, Independent, Thunder, Tensor фирмалары етештерә.
Тәгәрмәстәр
Улар диаметрҙары һәм ҡатылыҡтары менән бер-береһенән айырыла. Диаметры 62-99 мм булған тәгәрмәстәрҙә асфальттағы ярыҡтар, ҙур булмаған таштар аша ла үтергә була. Тәгәрмәстәрҙең ҡаты булғаны яҡшы, сөнки йомшаҡ тәгәрмәстәр юғары тиҙлектә шыуыуға ҡамасаулай. Ә шулай ҙа йомшаҡ тәгәрмәстәр урамда, паркта шыуыу, ә ҡатылары рампала һәм махсус тәғәйенләнгән майҙансыҡтарҙа шыуыу өсөн тап килә. Иң популяр брэнд: OJ Wheels, Ricta, Flip.
Подшипниктар
Тәгәрмәстең ике яғынан подшипниктар беркетелә. Скейтбордингта АВЕС подшипниктары ҡулланыла. Юғары сифатлы подшипниктар этенеп киткәндән һуң хәрәкәт инерцияһын оҙағыраҡ һаҡлай, шулай уҡ тиҙлек йыйыуҙы ла еңеләйтә.
Торош
Торош (ингл. stance — торош, урын) — трюктар үтәй торған торош. Төп торош һул/уң яҡ менән алға күсеүҙең һәм шыртлатып һикергәндә артҡа ҡуйылған аяҡты ҡулланыуҙың шәхси уңайлылығына бәйле.
Төп тороштар: Трюк яһағанда ғына ҡулланыла:
Ollie
Nollie — шундай уҡ һикереү, әммә төп тороштан алға табан һикереп башҡарыла.
Флип
Флип (flipflip — түңкәрелеш) — трюк, бер йәки бер нисә яҫылыҡта таҡта әйләнеп бара.
Грэб
Грэб (grabgrab — баҫып) — трюк төрө, скейтер скейтты ҡулдары менән тотоп алып башҡара.
Грайнд һәм Слайд
Слайд (slide) һәм грайнда (grind - размолоть) — трюк төрҙәре, скейтер ниндәй ҙә булһа предмет өҫтөнән шыуып бара. Грайндтар — подвескала, слайд — таҡтала шыуыу.
Мэнуал
Мэнуал (англ. manual) — скейтбордтың бер тәгәрмәсендә шыуыуға бәйле трюк.
Лип, стэлл, стэнд
Лип (ингл. lip), стэллы (ингл. stall), стэнды (ингл. stand) — трюк төрҙәре, скейтерҙың рампалар, бордюрҙар, рэйлдар ҡырҙарында бер аяғы йәки ҡулдары/ҡулы менән таҡтала торған килеш шыуыуы.
Флэтленд
Флэтленд (flatlandflatland; flat — тигеҙ, land — ер) — ҡаршылыҡтары булмаған, өҫтө тигеҙ яҫылыҡта (асфальт, гранит плитә кеүек) трюк яһау стиле.
Стрит
Стрит (streetstreet) — был стилдә трюктар урамда яһала. Унда баҫҡыс, бордюр, кәрниз, таянғыстар кеүек ҡаршылыҡтар ҡулланыла.
Фристайл
Фристайл (freestylefreestyle) — был стилдә трюктар тик яҫылыҡта ғына яһала. Ул 70-80-се йылдарҙа киң таралған була.
Парк
Парк — трюктар махсус рәүештә төҙөлгән парктарҙа — рампаларҙа үтәлгән стиль. Скейт-паркта бордюр, баҫҡыс һәм башҡа ҡаршылыҡтар булыуы ихтимал.
Лайт
Лайт — (ингл. Light) — трюктар бик көсөргәнеш ҡулланмай яһалған стиль.
Музыка
Скейтбординг панк-роктың скейт-пан (Skate punkPunk Skate) тип аталған жанрын тыуҙыра.
Һылтанмалар
Скейтбординг тураһында берҙән-бер портал: Рәсәй федерацияһы скейтбордингы:
Алешиха (Кулунда ҡушылдығы)
Алешиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кулунда йылғаһының уң ярына тамағынан 404 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡәйепов Яхъя Зәйнулла улы
Ҡәйепов Яхъя Зәйнулла улы (18 июнь 1955 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2015).
Биографияһы
Яхъя Зәйнулла улы Ҡәйепов тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлай. 1977 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡып сыҡҡас, 1977—1979, 1981—1985 йылдарҙа «Йылайыр» совхоз-техникумында (Баймаҡ районы Яковлевка ауылы) уҡытыусы була. Төрлө йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге колхозда баш агроном (1979), Башҡортостан Республикаһының үҫемлектәрҙе ҡурсалау станцияһының Баймаҡ диагностика һәм прогноз пункты етәксеһе (1979), ә 1980—1981 йылдарҙа Йомаш урта мәктәбендә инструктор булып эшләй.
1989—1992 йылдарҙа Баймаҡ ауыл хужалығы техникумында, 1994—1996 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының Сибай филиалында уҡыта.
1992 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре: 1995—1997 йылдарҙа Сибай лабораторияһында, 2006 йылдан әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәр, 2009 йылдан лаборатория етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2012—2015 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының Урал аръяғы филиалында уҡытыусы була.
Фән йүнәлеше — 06.01.03 — агропочвоведение, агрофизика. Фәнни хеҙмәттәре тупраҡтың уңдырышлығын һаҡлаған ер эшкәртеү алымдары, һуғарылған һәм тәбиғи туғайлыҡтарҙа мал аҙығы етештереү темаларына арналған.(Докторлыҡ диссертацияһының авторефераты исеме : «Сохранение и воспроизводство плодородия черноземов в ресурсосберегающих технологиях полевого кормопроизводства на южном Урале») Яхья Ҡәйепов Башҡортостандың дала зонаһында туғайлы көтөүлектәрҙә һәм ферма яны баҫыуҙарында мал аҙығы сәсеүҙең баҫыу әйләнештәре (севообороты) схемаларын төҙөгән ғалим. 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Сибай ҡалаһында йәшәй.
Ер-Пус-Яха
Ер-Пус-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Маханяд-Пус-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кильчигиз
Кильчигиз — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Тыхта йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ерюга
Ерюга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кувай (Новосергиевка районы)
Кувай — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауылы. Кувай ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 461217, ОКАТО коды — 53231813001.
Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы
Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы (29 декабрь 1901 йыл — 3 июль 1996 йыл) — ғалим-селекционер, БССР Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1950). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1957), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963).
Биографияһы
Сабирйән Абдулла улы Ҡунаҡбаев 1901 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһының Олокүл ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә өс ҡыҙ һәм алты малай була. Дүрт йыл земство башланғыс училищеһында уҡый. Уны бик яҡшы тамамлап, Өфө мәҙрәсәһенә уҡырға инә.
Хәкимиә мәҙрәсәһендә уҡый. 1927 йылда К. А. Тимирязев исмендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.
1927—1932 йылдарҙа Башҡортостан игенселек халыҡ комиссариатында; 1932—1955 йылдарҙа — Шишмә селекция станцияһында эшләй.
1956—1958 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.
1958 йылдан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы Башҡортостан ғилми-тикшеренеү институтының ужым культуралары селекцияһы һәм беренсел орлоҡсолоҡ лабораторияһы мөдире.
Ҡунаҡбаев С. А. Башҡорт АССР-ында селекционерҙарҙың фәнни мәктәбен аса.
Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы 1996 йылдың 3 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ҡаҙаныштары
Ҡыҫҡа һабаҡлы йығылмай торған ужым арышы «Сулпан»; Ҡарабойҙайҙың «Шишмә» һәм «Дим» сорттарын, «Лютесценс-9» ужым бойҙайын һәм «Башҡортостан-1» ужым тритикале, бөтәһе 19 сорт сығара.
Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы уның исемендәге премия булдырған.
2010 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты «Ҡунаҡбаев иҫтәлегенә» арыш сорты сығарған.
Тоҡомбәтов Мәхмүт Исхаҡ улы
Тоҡомбәтов Мәхмүт Исхаҡ улы (8 февраль 1916 йыл — 25 май 1989 йыл) — ғалим-ауыл хужалығы иҡтисадсыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1971), профессор (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966, 1975).
Биографияһы
1936 йылда Ташкент ҡалаһындағы Урта Азия план институтын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1946—1949 йылдарҙа СССР Дәүләт план комитетының Грозный өлкәһе буйынса уполномочийы урынбаҫары. 1949—1953 йылдарҙа Бохара өлкәһендә Статистика идаралығында һәм КПСС өлкә комитетында эшләй.
Ғалимдың фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше — ауыл хужалығында хужалыҡ иҫәбе алып барыу һәм материаль стимулдар ҡулланыу, етештереүсәнлекте арттырыу, иҡтисад мөнәсәбәттәрен камиллаштырыу юлдары. 1957—1959 йылдарҙа ул колхоздарҙа гарантиялы хеҙмәт хаҡы түләү юлдарын табыу методикаһын эшләй һәм эксперименттар үткәрә, 1958—1965 йылдарҙа эске хужалыҡ иҫәбен индереү, 1963 −1965 йылдарҙа хеҙмәт хаҡын йыл һөҙөмтәһе буйынса түләү, 1966—1968 йылдарҙа ер һөрөү һәм бесән әҙерләү сифатын иҫәпләп хеҙмәт хаҡын түләү ысулдарын ғәмәлгә индерә.
Иҡтисадсының колхоз милкен дәүләт тарафынан страховкалау һәм подоходный налог системаһын яҡшыртыу тәҡдимдәре СССР Финанс министрлығы тарафынан хуплана һәм тормошҡа ашырыла.
Мәхмүт Исхаҡ улы Тоҡомбәтов 1989 йылдың 25 майында Өфө ҡалаһында вафат була һәм Көньяҡ мосолман зыяратынла ерләнә.
Әл-Хәрәзми
Әбү Ғабдулла Мөхәммәт ибн Муса әл-Хәрәзми  (أبو عبد الله محمد بن موسی الخوارزمی; яҡынса 780 йыл — яҡынса 850 йыл) — узбəк математигы, астрономы һәм географы, IX быуаттың мәшһүр ғалимдарының береһе, классик алгебраға нигеҙ һалыусы булараҡ танылған. Уның исеме «алгоритм» һүҙенең нигеҙендә ята.
Биографияһы
Ғалимдың тормошо тураһында мәғлүмәттәр бик аҙ һаҡланған. Сама менән 783 йылда Хивала тыуған. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса әл-Хәрәзмине «әл-мәджуси», йәғни күрәҙәсе, бынан аҙаҡ ул ислам динен ҡабул иткән зороастрий ҡанбабалар ырыуынан сыҡҡан тигән һығымта яһарға була. Әл-Хәрәзминең тыуған иле  — Хорезм, хәҙерге Үзбәкстан һәм Төрөкмәнстан территорияларын үҙ эсенән ала.
Әл-Хәрәзминең диненә килгәндә, Тоумер былай тип билдәләй: Ат-Табари тарафынан уға бирелгән икенсе эпитет «әл-Мәжуси» уның боронғо зороастрий дине яҡлы икәненә күрһәтә. Ул ваҡытта иран сығышлы кеше өсөн был тәбиғи була, әммә әл-Хәрәзминең «Алгебраға» тәҡүә инеше уның динсел мосолман икәнен күрһәтә, шуға күрә ат -Табари эпитеты уның ата-бабаларының (бәлки ул да) йәш сағында зороастрийлы булыу мөмкинлеген аңлата . Әл-Хәрәзми тураһында Һуңғы тапҡыр телгә алыу 847 йылға ҡарай, был ваҡытта хәлиф әл-Вәсиҡ үлә. Ул вафат булған ваҡытта ҡатнашҡан кешеләр араһында әл-Хәрәзми лә телгә алына. 850 йылда вафат була тип ҡабул ителә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Әл-Хәрәзми бөйөк мәҙәни һәм фәнни күтәрелеш осоронда тыуа. Башланғыс белемде күренекле ғалимдар Мәүәраннаһрҙан һәм Хорезмдан ала. Тыуған илендә һинд һәм грек фәне менән таныша, ә Бағдадҡа инде өлгөрөп еткән ғалим булып эләгә.
819 йылда әл-Хәрәзми  Бағдад ҡалаһы яны Каттраббулаға күсә. Ул үҙенең тормошондағы мөһим осорон Бағдадта үткәрә, хәлиф әл-Мәмүн янында (813—833)  «Аҡыл йорттары» менән етәкселек итә  (ғәр. «Бәит әл-хикмә»). Әл-Мәмүндең хәлифе булғанға тиклем, Хәлифәттең көнсығыш провинцияларының наместнигы була, һәм 809 йылдан әл-Хәрәзм әл-Мәмүн һарайы ғалимдарының береһе булыуы ла мөмкин. Үҙенең бер әҫәрендә әл-Хәрәзми әл-Мәмүндең «фәнгә һөйөүен һәм ғалимдарҙы үҙенә яҡынайтырға тырышыуын, уларҙы үҙ ҡанаты аҫтына алып ҡурсалауын һәм аңлашылмаған нәмәләрҙе аңлатыуын, ҡыйынлыҡтарын еңеләйтеүен» билдәләп, маҡтау һүҙҙәре әйтә.
«Аҡыл йорто» үҙенә күрә Фәндәр академияһы була, унда Сүриәнән, Мысырҙан, Фарсиянан, Хөрәсәндән һәм Мәүәраннаһрҙан ғалимдар эшләй. Унда күп һанлы боронғо ҡулъяҙмалары менән ҙур китапхана һәм астрономик обсерватория була. Бында ғәрәп теленә күп грек фәлсәфәүи һәм ғилми хеҙмәттәр тәржемә ителә. Ошо уҡ ваҡытта унда Хәббәш әл-Хәсиб, әл- Фәрғәни, Ибн Төрк, әл-Кинди һәм башҡа күренкле ғалимдар эшләй.
Хәлиф әл-Мәмүн заказы буйынса әл-Хәрәзми ер әйләнәһе оҙонлоғо һәм күләмен үлсәү буйынса ҡорамалдар өҫтөндә эшләй. 827 йылда Синжар сүллегендә әл- Хәрәзми борон табылған Ер әйләнәһенең ҙурлығын асыҡлау маҡсатында ер меридианының дуға градусы оҙонлоғон үлсәүҙә ҡатнаша. Синжар сүлендә яһалған үлсәүҙәр 700 йыл дауамында дөрөҫлөгө буйынса иң юғары дәрәжәләге булып ҡала.
Яҡынса 830 йылдарҙа Мөхәммәт ибн Муса әл-Хәрәзми алгебра буйынса беренсе билдәле ғәрәп трактатын булдыра. Әл-Хәрәзми ике әҫәрен дә Бағдад ғалимдарын ҡурсалаусы хәлиф әл-Мәмүнгә арнай.
Әл-Вәсиҡ хәлифе ваҡытында (842—847) әл-Хәрәзми  хазарҙарға экспедиция етәкләй. Уның тураһында һуңғы тапҡыр 847 йылда телгә алына.
Донъя фәненә индергән өлөшө
Әл-Хәрәзми алгебраны һыҙыҡлы һәм квадрат тигеҙләмәләрҙе сығарыуҙың дөйөм ысулдары тураһындағы үҙаллы фән кеүек күрһәтә, был тигеҙләмәләрҙең классификацияһын бирә.
Тарихсылар әл-Хәрәзминең фәнни эшен дә, популярлаштырыу эшен дә юғары баһалай. Фәндең билдәле тарихсыһы Дж. Сартон уны «үҙ ваҡытының бөйөк математигы һәм, әгәр бөтә ваҡиғаларҙы иғтибарға алғанда, ул бөтә ваҡыттарҙаң да бөйөктәрҙең береһе» тип атай
Әл-Хәрәзминең хеҙмәттәре ғәрәп теленән латин теленә, һуңынан европа телдәренә тәржемә ителә. Улар нигеҙендә математиканан төрлө дәреслектәр төҙөлә. Әл-Хәрәзминең хеҙмәттәре Яңырыу дәүерендә фәндең барлыҡҡа килеүендә мөһим роль уйнай һәм Көнсығыш һәм Көнбайыш илдәрендә урта быуат фәнни фекерҙең үҫешенә ҙур йоғонто яһай.
Математика
Әл-Хәрәзми синус функцияһынан торған ентекле тригонометрик таблицалар әҙерләй. XII һәм XIII быуаттарҙа әл-Хәрәзми китаптары нигеҙендә латин телендә Carmen de Algorismo һәм Algorismus vulgaris эштәре яҙыла, улар күп быуат үҙҙәренең актуаллеген һаҡлай. XVI быуатҡа тиклем арифметика китабы буйынса тәржемәләре европа университеттарында математиканан төп дәреслек кеүек ҡулланыла. 1857 йылда кенәз Бальдассаре Бонкомпанья «һинд иҫәбе буйынса китап» тәржемәһен «Арифметика буйынса трактаттар»  исеме аҫтында китаптың беренсе өлөшө итеп индерә.
Астрономия
Әл-Хәрәзми астрономия буйынса етди хеҙмәттәр авторы булып тора. Унда ул календарҙар, планеталарҙың дөрөҫ торошо иҫәбен, параллакс һәм ай-ҡояш тотолоу иҫәбен, астрономик таблицалар төҙөү, айҙың кәүҙәләнешен билдәләү тураһында һөйләй. Ул Ҡояштың, Айҙың һәм планеталарҙың, ҡояш тотолоу торошоноң ентекле иҫәбен бойомға ашыра. Әл-Хәрәзминең астрономик таблицалары европа телдәренә, ә һуңыраҡ ҡытай теленә тәржемә ителә.
География
География өлкәһендә әл-Хәрәзми «Ер картинаһы китабы» яҙа (Китаб сурәт әл-әрд), унда Птолемейҙың ҡайһы бер ҡараштарына асыҡлыҡ индерә. Китап донъяның тасуирламаһын, картаны һәм мөһим урындарҙың координаталары исемлеген үҙ эсенә ала. Әл-Хәрәзминең картаһы боронғо грек астрономы картаһынан дөрөҫөрәк булыуға ҡарамаҫтан, уның хеҙмәттәре Европала ҡулланылған Птолемей географияһын алмаштырмай. Үҙенең асыштарын ҡулланып, әл -Хәрәзми Птолемейҙың география, астрономия һәм астрология буйынса тикшеренеүҙәренә төҙәтмәләр индерә. Әл-Хәрәзми «билдәле донъяның» картаһын төҙөү өсөн 70 географтың эштәрен өйрәнә.
Әҫәрҙәре
Әл-Хәрәзми 9 хеҙмәт авторы:
1. Һинд иҫәбе тураһында китап (Арифметик трактат, Ҡушыу һәм алыу тураһында китап);
2. Алгебра һәм әл-мүҡәбәләнең иҫәпләмәһе хаҡында ҡыҫҡаса китап («Китаб әл-джәбр вә-ль-муҡәбәлә»);
3. Астролябия ярҙамы менән ғәмәлдәр тураһында китап («Китап әл-әмәл би-ль-астурлабат») —тулы булмаған көйө әл-Фәрғәни әҫәренә ингән, был китаптың 41—42-се бүлектәрендә намаҙ ваҡытын билдәләү өсөн махсус циркуль һүрәтләнә
4. Ҡояш сәғәттәре тураһындағы китап («Китап әр-рухама»);
6. Йәһүд эраһын һәм уларҙың байрамдарын билдәләү тураһында трактат  («Рисала фи истихрадж тарих әл- йәхүд вә аядихим»);
7. Астролябия төҙөлөүе тураһында китап — һаҡланмаған һәм тик башҡа сығанаҡтарҙа ғына телгә алына)
8. Астрономик таблица («Зидж»);
9. Тарих китабы — билдәле кешеләрҙең  йондоҙнамәһе.
Ошо 9 китабынан беҙгә тиклем тик 7 китабы килеп еткән. Улар әл-Хәрәзминең текстары рәүешендә, йәки латин теленән тәржемә кеүек, йәки уның ғәрәп аңлатма биреүселәре тексы кеүек һаҡланған.
Китаб әл-джабр вә-ль-муҡәбәлә
Әл-Хәрәзми иң элек үҙенең математика тарихында мөһим роль уйнаған «Тулыландырыу һәм ҡаршы ҡуйыу тураһында китабы» менән киң билдәле («Әл-китаб әл-фи мухтасар хисаб ал-джабр в-ль-муҡәбәлә»). Ал-джабр (исемдә) һүҙенән алгебра һүҙе килеп сыҡҡан. Ғәрәп тексының төп нөсхәһе юғалған, әммә  инглиз математигы Роберт Честерскийҙың 1140 йылдағы  латин тәржемәһе буйынса йөкмәткеһе билдәле. Роберт Честерскийҙың «Алгебра һәм әл-муҡәбәлә» тип исемләнгән ҡулъяҙмаһы Кембриджда һаҡлана. Китаптың башҡа тәржемәһен испан йәһүде Иоанн Севильский башҡара. Практик математика буйынса башланғыс ҡулланма булараҡ уйланылған  «Китаб әл-джабр...» беренсе (теоретик) үҙенең өлөшөндә  беренсе һәм икенсе дәрәжәләге тигеҙләмәләрҙе  ҡарап табыуҙан башлана, ә һуңғы ике бүлегендә алгебраның үлсәм билдәләү һәм программалаштырыу мәсьәләләрендә практик ҡулланыуға күсә. Аль-джабр һүҙе («ҡайтарыу») тиҫкәре быуынды тигеҙләмәнең бер өлөшөнән икенсе өлөшөнә күсереүҙе аңлата, ә әл-муҡәбәлә («ҡаршы ҡуйыу») — тигеҙләмәләрҙең ике өлөшөндәге тигеҙ булған быуындарҙың ҡыҫҡарыуын аңлата.
Теоретик өлөшө
Трактатының теоретик өлөшөндә әл-Хәрәзми 1-се һәм 2-се дәрәжәләге тигеҙләмәләрҙең классификацияһын бирә һәм ax^{2}+bx+c=0 квадрат тигеҙләмәһенең алты төрөн айыра:
Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы
Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы (16 март 1933 йыл — 2 ғинуар 2018 йыл) — педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР (1972) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1978).
Әл-Хәрәзми
Теоретик өлөшө
Тигеҙләмәләрҙең һәр төрөн һүрәтләп һәм сығарылышын миҫалдарҙа күрһәтеп, әл -Хәрәзми һуңғы өс төрө өсөн был ҡағиҙәләрҙең геометрик иҫбатламаһын бирә.
Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы
Биографияһы
Хөснөтдин Хәйбулла улы Хәмитов 1933 йылдың 16 мартында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Бәхтегәрәй ауылында тыуған.