cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы
Биографияһы
1951—1956 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге Молотов дәүләт университетының (хәҙерге Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты) тарихи-филология факультетының тарих бүлегендә белем ала. Бында билдәле тикшеренеүсе О. Н. Бадер йоғонтоһо арҡаһында археология менән ҡыҙыҡһына башлай. Университетты 1956 йылда тамамлай.
1956 йылдың илюленән СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалында Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй :
1957 йылдан археологик экспедицияларҙы ойоштора һәм етәкләй.
1963 йылда СССР Фәндәр академияһының Археология институтында «Бахмут мәҙәниәте: Беҙҙең эраның I мең йыллыҡ уртаһында Төньяҡ Башҡортостандың халҡы» («Бахмутинская культура: (Население Северной Башкирии в середине I тысячелетия нашей эры)») тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1968 йылда башҡорт телендә «Башҡорт археологияһы» монографияһын баҫтыра.
1977 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй :
Университетта эшләгән осорҙа ла археологик экспедициялар ойоштора һәм етәкләй, уларҙың материалдары 2012 йылда булдырылған Башҡорт дәүләт университетының Археология музейы нигеҙенә ятҡандар.
Сарутаю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы
Биографияһы
1988 йылда «VII—XIV бб. Көньяҡ Урал: башҡорттарҙың килеп сығышы тураһындағы мәсьәләгә археология мәғлүмәттәре» («Южный Урал в VII—XIV вв.: данные археологии к вопросу о происхождении башкир») тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1994 йылда Ә. Н. Солтанова менән берлектә «Боронғо осорҙан XVI б. тиклем Башҡортостан тарихы» («История Башкортостана с древнейших времен до XVI в.») монографияһын сығарған.
1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, 2006 йылдан — вице-президенты, бер үк ваҡытта Социаль һәм гуманитар фәндәр бүлегенең академик-секретары була.
2011—2014 йылдарҙа үҙе ойошторған «Боронғо Өфө» Республика тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы директоры урынбаҫары вазифаһын үтәй, уның фәнни етәксеһе була.
Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитов 2015 йылдың 11 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булған.
Фәнни эшмәкәрлеге
400‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни хеҙмәттәре Көньяҡ Уралдың тимер быуатҡа һәм урта быуаттарға ҡараған археологик мәҙәниәттәрен һәм ҡомартҡыларын өйрәнеүгә, башҡорттарҙың этногенезы мәсьәләләренә арналған. Башҡорт-Бөркөт, Бикеш, Биш Уба I, Дежнев, Ҡаранай, Ҡәҙер, Әлмөхәмәт ҡурғандарын, Имәндәш ҡаласығы һәм башҡа археологик ҡомартҡыларын асҡан. Бахмут, Турбаҫлы, Кушнаренко археологик мәҙәниәттәрен өйрәнеп, башҡорттар менән Башҡортостан территорияһында борон һәм урта быуаттарҙа йәшәгән халыҡ араһында күсәгилешле бәйләнеш барлығын асыҡлаған. Өфө II ҡаласығын өйрәнеү эшен башлап ебәреүсе һәм ойоштороусы.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Лена Әхмәт ҡыҙы, улы — Ирек, ҡыҙы — Әлфиә.
Суонси
Ҡаланың исеме инглиз теленән «аҡҡош утрауы» тип атала (сағ ey, англ. ieg 'утрау').
Географияһы
Суонси муниципалитетының майҙаны 378 км² тәшкил итә. Суонси округы территорияһында 68 ҡала һәм ауыл биләмәләре бар.
Бында бик күп ауылдар, бер нисә бәләкәй ҡала (мәҫәлән Горсейнона һәм Лоугор), шулай уҡ Гауэр ярымутрауы инә.
2004 йыл уртаһында яҡынса 225 000 кеше йәшәй (2001 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса), 13,4 % халҡы иркенләп һөйләшеп валлий телендә һөйләшә. Был телдә уҡыған, әммә һөйләшә белмәгәндәр һаны 22,5 процент тәшкил. Суонси конурбацияһының дөйөм халҡы (шул иҫәптән ҡултыҡ тирә-яғы ҡалалары) 270 056 кеше тәшкил итә, был уны Англияла һәм Уэльста 22-се урынға ҡуя.
Суонси климаты йомшаҡ. Шулай ҙа Атлантиканан елле ямғырҙар килеп тора. Бөйөк Британияның Метеорология бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, Суонсиҙа яуым-төшөм илдең башҡа ҡалаларына ҡарағанда күберәк.
тарих
Гауэр ярымутрауындаl таш быуаттың күп археологик ҡомартҡылары бар. Суонси ҡалаһында иң аҙ археологик ҡомартҡылар. Хәҙерге Суонси урынында римлеләр һәм викингтар йәшәгән, өҫтәүенә, улар ҡалаға һуңғы исемде биргән.
Суонси 1550-се йылдарҙа мөһим портҡа әйләнгән, ошонан таш күмер һәм бик күп эзбиз сығарылған. Сәнәғәт революцияһы Уэльсҡа килеп еткән саҡта Суонси, порт һәм бер үк ваҡытта элекке күмер сығарыу үҙәге булған, шулай уҡ Корнуолл, Девон һәм көнбайыш Англия менән тығыҙ бәйләнештә торған. 1720 йылда ҡала төҫлө металлургия үҙәгенә әйләнә (беренсе сиратта баҡыр етештереү).
Артабан таш күмер, мышаяҡ, цинк, ҡурғаш, шулай уҡ һауыт-һаба етештерелгән. Тиҙ үҫешә һәм XVIII һәм XIX ҡала исемен ала. Copperopolis («мегаполис»). 1804 йылда Суонсиҙа донъяла иң беренсе тимер юлы асыла. 25 мартта, 1807 йылда, уның буйынса даими пассажирҙар ташыу башлана (тәүҙә — ат көсө менән). 1877 йылда паровоз, ә 1929 йылда электрлаштырылған юл, трамвай линиялары барлыҡҡа килә. 1960-сы йылдарҙа булған юл ябыла, һүтелә һәм урынына автобустар йөрөй башлай.
XХ быуатта ауыр сәнәғәте бөлгөнлөккә төшә.
ХХ быуатта ҡала бөлгөнлөккә төшә, унда урта быуаттарҙан бер ниндәй ҙә ҡомартҡылар һаҡланып ҡалмай. Икенсе донъя һуғышында ҡала үҙәге бомбаға тотола, ҡала үҙәге ер менән тигеҙләнә.
Идаралығы
Традиция буйынса «Суонси» Уэльс өлкәһендәге исеме аҫтында ҡала һәм графлыҡты (The City and County of Swansea, Dinas a Sir Abertawe) аңлата.
Суонсҙың туғанлашҡан ҡалалары түбәндәгесә:
Ҡала менән хеҙмәттәшлек итеүсе ҡаллар түбәндәгесә:
Ҡала менән дуҫлыҡ тураһында килешеү түбәндәге ҡалалар менән төҙөлгән:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡайын бәшмәге
50px|left Ябай ҡайын бәшмәге (Leccinum scabrum) — эшләпәле иренле бәшмәктәр төрөнән, Лекцинум (Leccinum)ырыуынан, болеттар ғаиләһенән булған, ашарға яраҡлы бәшмәк.
Төрҙәре
Ҡайһы бер класификацияларҙа айырым төрсәләргә бүленгән төрҙәре бар:
Ҡылыҡһырлама
Эшләпәһе төрлө төҫтә була, аҡтан алып тоноҡ һоро йәки ҡара төҫкә тиклем. Йәш сағында аҫ яҡтан ап-аҡ төҫтә булһа, ҡартая килә тоноҡлана, һоро-бурыл төҫкә инә. Дымлы урындарҙа, бигерәктә, һаҙ ҡайын бәшмәге күп осрай. Уның эшләпәһе аҡ йәки аҡһыл төҫтә була.
Бәшмәктең һабағы аҫҡа табан ҡалын, итләс, аҡ йәки тоноҡ тәңкәләр менән ҡапланған.
Ите аҡ, төҫө бүлгеләгәндә лә үҙгәрмәй. Һаҙлыҡлы урындарҙа осрай. Уны бүлгеләһәң алһыу төҫкә инә.
Таралышы
Ҡайындар аҫтында микоризалар (бәшмәктәрҙең үҫемлек тамырында үҫеүе) барлыҡҡа килтерәләр. Ҡайынлыҡтарҙа, ҡайын урмандарында йыш осрай. Шуның өсөн дә ҡайын бәшмәге тигән исем бирелгән. Йәйҙең беренсе яртыһында сыға башлайҙар һәм көҙгә хәтле үҫәләр.
Ҡайын бәшмәге тундрала һәм урман тундраһында кәрлә ҡайындар янында үҫә. Хатта улар кәрлә ҡайындарҙан да оҙонораҡ булалар.
Евразияның, Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың урмандарында ла билдәле.
Ҡулланылышы
Ашарға яраҡлы, уны ҡыҙҙырып, бешереп һәм тоҙлап ҡулланалар. Шулай уҡ киптереп тә һаҡлайҙар. thumb|right|300px|Ҡайын бәшмәге
Ҡырғыҙстанда ҡыҙ урлау
Ҡыҙ урлау (ҡырғ. ала качуу йәки ҡыҙ али качуу, «тот һәм ҡас»; урыҫ телендә тәржемәһеҙ бирелеүе мөмкин ) — ҡырғыҙ йолаһы. Был термин ҡыҙ өйөнән йәшерен ҡасҡан йәки ҡыҙҙы уның ихтыярына ҡаршы урлаған осраҡтарҙа ҡулланыла.
Тасуирламаһы
Ҡырғыҙстанда «ала качуу» термины кәләште мәжбүри урлауына ла, шулай уҡ яңы өйләнешкәндәрҙең өйҙән үҙ ирке менән ҡасыуына ла ҡулланырға мөмкин. Мәжбүри урлашыу осрағында йәш кеше үҙенең өйләнергә теләүен ата-әсәһенә әйтә һәм үҙенә ярашлы кәләш һайлауҙарын һорай, йәки ата-әсәһе уға өйләнергә ваҡыт етеүен кәләш һайлауҙарын әйтә. Урланғанға тиклем ҡыҙ егеткә бөтөнләй таныш булмаҫҡа мөмкин. Төрлө тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, ала качуу ҡорбандарының 22 — 35 проценты урлаусыны белмәй. Ҡайһы берҙә, әгәр һайланған ҡыҙ өйҙә булмаһа, кейәү һәм уның ғаиләһе ҡыҙҙың һеңлеләренең ҡайһыһын урларға мөмкинлеген хәл итә. Кейәү һәм уның ир туғандары йәки дуҫтары кәләште урлап, (йыш ҡына машинала), кейәү йортона алып баралар. Ғәҙәттә улар иҫерек хәлдә була. Урлау төркөм тарафынан башҡарыла. Ҡорбанға ғәҙәттә физик көс ҡулланыла йәки уны кейәүҙең өйөнә алдап алып инәләр. Көс ҡулланыу һөҙөмтәһендә ҡыҙҙарҙың һәләк булыу осраҡтары билдәле.
Кейәүҙең йортонда кәләште никахҡа инергә һәм башына уның ризалығын символлаштырған аҡ туй яулығы кейергә күндерергә тырышалар. Урлаусылар никах союзының өҫтөнлөктәре, мәҫәлән, ғаиләнең финанс хәле йәки ерҙәренең булыуы тураһында әйтә. Ҡыҙҙарға йыш ҡына психологик баҫым яһала. Ҡыҙҙы, әгәр ул китһә, ҡарғау менән янайҙар. Был ырымға ышанған илдә хәүефле. Әгәр ҡыҙ китергә теләһә, ғаиләләге иң оло йәштәге ҡатын ишек төбөнә ята. Уның аша үтеү ҡәһәрле булыу тигәнде аңлата. Ҡайһы бер ғаиләләр ҡыҙҙы, уның ихтыяр көсөн һындырыу өсөн, бер нисә көн буйына ебәрмәй тота. Әгәр ҡыҙ буйһонмаһа, уны ебәрәләр; ул, мәҫәлән, никахтан баш тартыу билдәһе итеп ултырыуҙан йәки ашауҙан баш тарта ала. Урланған ҡыҙҙың ғаиләһе лә никах социаль йәһәттән яраҡлы йәки кәләш һәм уның ғаиләһе өсөн файҙалы тип һаналған осраҡта ҡалырға күндерергә мөмкин. Шулай уҡ никахҡа ҡаршы сығыш яһай һәм ҡыҙға ҡасырға ярҙам итә ала. Йыш ҡына ҡыҙҙың ата-әсәһе, хурланмаҫ өсөн, урлаусыға кейәүгә сығырға күндерә. Улар шулай уҡ кейәүҙең ғаиләһенән бүләктәр ала ала. Ҡайһы берҙә ҡыҙҙың ғаиләһе урланған ҡыҙҙы өйөнә ҡабул итеүҙән бөтөнләй баш тарта.
Ҡыҙ урлағанда йыш ҡына енси көсләү осраҡтары була. Шунан һуң кейәүҙең туғандары, ҡыҙ менән енси бәйләнешкә инеүҙе күрһәтеү маҡсатында, ҡан эҙҙәре ҡалған түшәк элеп ҡуялар. Әгәр ҡан булмаһа йәки ҡыҙ ғиффәтле булмаһа, уны ата-әсәһенә кире ҡайтарырға мөмкиндәр. Ундай ҡыҙҙың киләсәктә кейәүгә сығыу мөмкинлеге бик аҙ була. Енси бәйләнеш булмаһа ла, ирҙең өйөндә бер төн булһа ла тотолған ҡыҙҙың ғиффәтле булыуы мәңгегә шикле булып ҡала. Шулай итеп, мөһөр тағылыуҙан ҡурҡҡан ҡыҙ урлаусыға кейәүгә сығырға мәжбүр була. Никахтан баш тартҡандарҙың үҙ-үҙенә ҡул һалыу осраҡтары бар. Кире ҡағылған кейәүҙең ғаиләһе ҡыҙ тураһында хурлаусы имеш-мимештәр тарата башларға мөмкин. Урлашҡандан һуң никах ЗАГС-та рәсми рәүештә һирәк теркәлә, унда ике яҡтың да ризалығы мотлаҡ, ғәҙәттә, никах тантанаһы ғына уҙғарыла.
Тарихы
Ҡыҙ урлау күп кенә традицион патриархаль йәмғиәттәрҙә таралған. Шул уҡ ваҡытта, профессор Клейнбах мәғлүмәттәре һәм ул осор сығанаҡтарын күҙәтеү буйынса, көс ҡулланыу һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын боҙоу тигән һығымта яһарға мөмкин. Элек әҙәбиәттә ала качуу ҡырғыҙ традицияһы тип һаналған. 1938 йылда социолог Фаннина Галле уны «символик реликвия» тип атай. Шул уҡ ваҡытта был практиканың советтарға тиклемге Ҡырғыҙстанда ни тиклем билдәле булыуы бәхәсле булып ҡала. «Манас» эпосында яңы өйләнешкәндәрҙең ата-әсә йортонан үҙ ирке менән ҡасыуы тураһында ғына телгә алына.
Рәсәй империяһы осоронда мәжбүри никах рәсми рәүештә тыйыла. Артабан ҡыҙ урлау СССР осоронда ла ҡулланылмай. 1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң һәм Ҡырғыҙстан үҙ аллы дәүләткә бүленгәс, һиҙелерлек арта. Америка урта Азия университеты мәғлүмәттәре буйынса, һуңғы ваҡытҡа тиклем кәләш урлау осраҡтары һирәк булған, әммә һуңғы 50 йылда, бигерәк тә 1991 йылдан һуң, уларҙың һаны һиҙелерлек арта.
Сәбәптәре
Ҡырғыҙ ир-егеттәренең әйтеүенсә, ҡыҙ урлауҙың төп сәбәбе — кәләш өсөн ҡалым түләү кәрәклеге. Ҡалымдың уртаса күләме — 30 000 -дән алып 100 000 сомға тиклем. Ҡайһы бер коммерцияға ҡарамаған ойошма лар кәләш урлау осраҡтарын кәметеү өсөн ҡалымдың уртаса күләмен кәметергә кәрәк тигән фекерҙә. Шул уҡ ваҡытта, Клейнбах, Айтиева һәм Аблезова тикшеренеүҙәре буйынса, ҡыҙ урлаған респонденттарҙың 3 проценты ғына урлауҙың сәбәбе итеп ҡалым түләргә теләмәүҙе атай. Ҡайһы берҙә кәләш урлау традицион туйҙың арзаныраҡ альтернативаһы булараҡ һанала.
Закруткин Виталий Александрович
Закруткин Виталий Александрович (27 март 1908 йыл — 9 октябрь 1984 йыл) — СССР яҙыусыһы һәм әҙәбиәт белгесе. СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1982) һәм өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) лауреаты.
Биографияһы
Виталий Александрович Закруткин 1908 йылдың 27 мартында Феодосияла халыҡ уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Ун йәшенән баҫыуҙа эшләй башлай. 1929 йылда атаһы ғаиләһен Алыҫ Көнсығышҡа Завитая станцияһына күсерә.
1932 йылда имтихандарҙы экстерн тапшырып, М. И. Калинин исемендәге Благовещен педагогия институтын тамалай. 1933 йылдан әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, ә 1936 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтын тамамлай. Шул уҡ йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, Ростов дүләт педагогия институтының Рус әҙәбиәте кафедраһы мөдире вазифаһына тәғәйенләнә, бында 1941 йылға тиклем эшләй. Һуғыш осоронда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында (РККА) хеҙмәт итә, фронт һәм армия гәзиттәрендә хәбәрсе була, майор. 1946—1950 йылдарҙа В. М. Молотов исемендәге Ростов дәүләт университетында һәм Ростов дәүләт педагогия институтында доцент булып эшләй.
Әҫәрҙәре
«Сотворение мира» романы һәм «Матерь человеческая» повесы донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән.
Ғаиләһе
6 кешенән тора. Атаһы менән әсәһе — уҡытыусы, үҙе хужалыҡтарын алып баралар.
Юредей-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Опперсхаузен
Опперсхаузен (Oppershausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 326 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
Маранги-Юган
Маранги-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вый-Вар йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канберра
Канбе́рра (Canberra,  йәки  тип әйтелә ) — Австралияның баш ҡалаһы, илдең иң эре эске ҡалаһы. Канберра халҡы 431 826 кеше (2021) тәшкил итә, ә юлдаш ҡалаһы Куинбиан менән Канберра - Куинбиан ҡала агломерацияһы булараҡ халыҡ һаны 462 213 кешегә етә (2021). Ҡала шулай уҡ Австралияның баш ҡалаһы биләмәһенең (уға ҙур булмаған ауыл хужалығы зонаһы һәм Намаджи милли паркы керә) административ үҙәге булып тора. Канберранан төньяҡ-көнсығышҡа табан 250 саҡрым алыҫлыҡта Сидней, көньяҡ-көнбайышҡа табан 450 саҡрым алыҫлыҡта Мельбурн урынлашҡан.
1908 йылда хәҙерге Канберра биләмәһе Австралия Союзының буласаҡ баш ҡалаһы сифатында һайлана, был илдең ошо статус өсөн конкурентлыҡ иткән ике ҙур ҡалаһы — Сидней менән Мельбурн араһында компромисс була. 1913 йылда башлаған төҙөлөштөң нигеҙе өсөн иң яҡшы дизайнға халыҡ-ара конкурс үткәргәндән һуң, Чикаго ҡалаһынан архитекторҙар Уолтер Берли Гриффин һәм Мэрион Махони Гриффиндың планы алына. Канберраның дизайны тәбиғи үҫемлектәрҙең ҙур зоналарын күҙ уңында тотҡан баҡса-ҡаланың концепцияһына нигеҙләнгән, шул арҡала австралиялылар баш ҡаланы «bush capital» (инглиз теленән «ҡыуаҡлы баш ҡала» тип тәржемә ителә) тип атайҙар. Беренсе бөтә донъя һуғышы һәм Бөйөк депрессия ҡаланың үҫеүенә һәм үҫешенә ҡамасаулауына ҡарамаҫтан, Икенсе донъя һуғышынан һуң Канберра сәскә атҡан ҡалаға әүерелә.
Канберра — Австралия хөкүмәте резиденцияһы, уның биләмәһендә Австралия парламенты, Юғары суд һәм бихисап министрлыҡтар, агентлыҡтар урынлашҡан. Шулай уҡ ҡалала Австралияның Милли галереяһы һәм Австралияның Милли музейы кеүек дәүләт тәғәйенләнешендәге ижтимағи һәм мәҙәни учреждениелар урынлашҡан. Федераль хөкүмәт ҡаланың тулайым продуктына ҙур өлөш индерә һәм Канберрала иң эре эш биреүсе булып тора.
Географияһы
Канберра 814,2 км² майҙан биләй һәм Австралияның көнсығыш ярҙарынан яҡынса 150 км алыҫлыҡта Бриндабелла (Brindabella Ranges) тауҙары янында урынлашҡан. Баш ҡала 550 - 700 м бейеклектәге убалы тигеҙлектә ята. Иң бейек нөктәһе — Маджура тауы (Mount Majura, 888 м). Канберра эвкалипт саванналарының, болондарҙың, урман райондарының, һаҙлыҡтарҙың һәм ҡоро эвкалипт урмандарының ҡушылған урмандары менән уратып алынған. Ҡала аша Молонгло йылғаһы аға.
Климаты
Канберра ла тау һыҙаттары булған субтропик континенталь климат. Шул сәбәпле Канберрала тәүлек әйләнәһенә температураның ныҡ үҙгәреүе күҙәтелә, ә йәй, ғәҙәттә, артыҡ ҡоро булмай. Ғөмүмән, ҡышын ҡалала ҡар яуа, ләкин ул тиҙ ирей. Сентябрҙән мартҡа тиклем йәшенле ямғырҙар була. Яуым-төшөмдөң максималь күләме яҙ һәм йәй айҙарына тура килә.
Европалылар килгәнгә тиклем
Хәҙерге Канберра территорияһында Европанан халыҡ килгәнгә тиклем австралия аборигендары — нгуннавал һәм валгалу ҡәбиләләренең төйәге булған. Ҡаланан көньяҡ-көнсығышҡа табан ерҙәрҙә — нгариго, төньяҡҡа — гундунгурра, яр буйҙарында — юни һәм көнбайышта виратюри ҡәбиләләре йәшәгән. Археологик мәғлүмәттәр буйынса, хәҙерге Канберра районында яҡынса 21 000 йыл элек кеше күсеп ултырған.
Европанан тәүге күсенеп килеүселәр
1820-се йылдар башында Канберра биләмәһенә Европанан тикшеренеү һәм халҡының күсеп ултырыуы башлана. 1820 йылдан 1824 йылға тиклем дүрт экспедиция була. Районда аҡ тәнлеләр торамаһы иһә 1823 йылға ҡарай, ул саҡта Джошуа Джон Мур тарафынан ялланған эшселәр, әлеге Эктон ярымутрауы территорияһында усадьба йәки һарыҡсылыҡ фермаһы төҙөйҙәр. Рәсми рәүештә был биләмә уның тарафынан 1826 йылда һатып алына һәм «Canberry» тип атала. 19 быуат барышында Канберра районындағы европалылар аҡрынлап арта. Шул уҡ ваҡытта Европанан килеүсе халыҡтың артыу фонында Австралия аборигендарының һаны башлыса сәсәк һәм ҡыҙылса кеүек килтерелгән ауырыуҙар арҡаһында кәмей.
Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты
Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты — Урта Уралдың көнсығыш битләүе буйлап Нейва, Реж һәм Адуй йылғаларының үрге ағымында тар таҫма булып көньяҡтан төньяҡҡа йөҙҙән ашыу километрға һуҙылған территорияның шартлы атамаһы.
Бында зәргәр (ювелир) сифатлы минералдарға: һары яҡут (топаз), ҡыҙыл төҫтәге кристаллик таш (турмалин), зөбәржәт, зәңгәр, күк йәки көрән төҫтәге аҫыл таш, кварцтың бер төрө (аметист), гәлсәр, бәлләүер (горный хрусталь) бай ятҡылыҡтар урынлашҡан. Хатта күпмелер миҡдарҙа алмас та табылған. Академик Ферсман һүҙҙәре буйынса: "Бар донъяла, Ер шарнынң бер мөйөшөндә лә, шул тиклем дә ҡиммәт аҫыл таштар күпләп тупланған башҡа урындың табыуы ҡыйын."
Был күренештең икенсе исеме — Мырҙа-Адуй аҫыл таштар билбауы.
Ташлы (Төйлөгән районы)
Ташлы — (Ташла) Рәсәйҙә Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районындағы ауыл. Ташлы ауыл Советын барлыҡҡа килтерә
Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты
Ятҡылыҡтар 300 йыл дауамында билдәле булһа ла, әммә дөйөмләштерелгән исеме йәшерәк, уны XX быуат башында К. К. Матвеев — Урал тау институтының минералогия кафедраһына нигеҙ һалыусы, В. И. Вернадскийҙың билдәле Радий комиссияһы ғилми секретары биргән.
Тарихы
Аҫыл таш һыҙатының тарихы 1668 йылда руда таныусы ағалы-энеле Тумашевтар Мырҙа биҫтәһе районындағы Нейва йылғаһында төҫлө таштар тапҡандан һуң, рәсми танылыу ала.
Ташлы (Төйлөгән районы)
Географияһы
Ташлы ҙур булмаған үҙәндә Ямантау тауынан (596,1 м) барлыҡҡа килгән Кесе Наҡаҫ һыртының көньяғында урынлашҡан, һырттың бейеклеге 509,7 м. Ауылдың үҙәге диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә урынлашҡан. Ауылдан көнбайыштараҡ Ташлы йылғаһы (Оло Эйек йылғаһының ҡушылдығы) башлана. Тораҡ пунктта уға беренсе ҡушылдыҡтар — шишмәләр һәм ҙур булмаған Гремучий Ключ йылғаһы ҡоя.
Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты
Тарихы
Ағалы-энеле Тумашевтарҙың иҫ киткес аҫыл таштар табыуы тураһындағы хәбәр күп крәҫтиәндәрҙе ҡиммәтле таштар эҙләргә сығырға мәжбүр итә. XVIII быуат аҙағында Адуй йылғаһы буйында аҫыл таштар ятҡылығы барлығы тураһында тәүге тапҡыр телгә алына. XIX быуатта адуй ятҡылыҡтары (копи) үҙҙәренең аметистары һәм бериллдары менән дан ҡаҙана. 1810 йылда жители Шайтанка (хәҙер — Свердловск өлкәһе Октябрьское ауылы) ағалы-энеле Кузнецовтар ҙур сенсация итеп ҡабул ителгән ҡыҙыл турмалин (ҡыҙғылт төҫтәге кристаллик таш) таба. Тиҙҙән 1815 йылда таштарының ҡуйы ҡыҙыл төҫө арҡаһында донъяла танылыу алған Мор руднигына (копи) нигеҙ һалына.
XIX быуат аҙағында Колташи һәм Октябрьское (Шайтанка) ауылдары сәсмәләрендә Ер йөҙөндәге иң ҡиммәтле йәүһәр таштар: зәңгәр яҡут (сапфир), ҡыҙыл яҡут (рубин) һәм хатта алмастар рәсми рәүештә билдәләнә. 1900 йылда затлылығы һәм сифатлылығы менән айырылып торған бик һирәк осрай торған Режевский ҡала округына ҡараған Липовское юлағы (жила) асыла. Урындағы крәҫтиән П. Русин ер һөргәндә осраҡлы рәүештә «ниндәйҙер матур таштар» ҡаҙып сығара. Ауылда турмалин ығы-зығыһы (лихорадка) башлана. Һуңғараҡ липовский турмалиндары тураһында академик Ферсман Александр Евгеньевич «сағыулығының матурлығы һәм тәрәнлеге буйынса улар менән донъялағы бер турмалинды ла сағыштырып булмай» тип яҙҙы.
Ташлы (Төйлөгән районы)
Исеменең килеп сығышы
1866 йылда ауылдың исеме Ташлы булараҡ теркәлә (Покровское). Тәү сиратта Ташлы йылғаһының исеме төрки телдәренә барып тоташа (мәҫәлән, башҡорт, татар телдәрендә) ташлы — рус телендә каменистый. Ауыл тарихы Тимашевтар нәҫеле —ауылдың үҙенә һәм дворян усадьбаһына нигеҙ һалыусылар тарихы менән менән тығыҙ бәйләнгән. Ташлы ауылына 1763 йылда надворный советник Иван Лаврентьевич Тимашев (1755 йылдан сираттағы башҡорт ихтилалы тамамлағандан һуң -Ырымбур сик таможняһы директоры) Бөрйән һәм Үҫәргән улустары башҡорттарынан 1500 һумға һатып алған ерҙәрҙә нигеҙ һала. Әлеге ваҡытҡа тиклем усадьбаның төкәтмәһе һаҡланған.
Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты
Александрит
Александрит — көн яҡтыһында ҡуйы зөбәржәт йәшел төҫтәге, яһалма яҡтылыҡта ҡара ҡыҙыл төҫкә ингән үҙенә генә хас үҙенсәлеккә эйә булған ҡиммәтле минерал. Малышевский ятҡылығында табылған.
Ташлы (Төйлөгән районы)
Исеменең килеп сығышы
Ташлыла спорт базаһы бар, тау саңғыһы күтәргесе эшләй. Спорт ярыштары үтә (ҡатын-ҡыҙҙарҙың «Ырымбур сударыняһы» спорт фестивалдәре, һәм башҡалар).
Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты
Особенно ценились голубые топазы из окрестностей Мурзинка (Алабашка ауылы, Мокруша карьеры (копи)) ауылы янындағы зәңгәр яҡуттар яҡшы баһаланған. 1925 йылда академик Ферсман: "Рәсәй таштарының сағыу матурлығы, һыуы сафлығы һәм кристалдарының ҙурлығы буйынса бөтә донъя топаздары араһында үҙенә башҡа, тиңһеҙ, урын алған яҡуттары (топаз) менән: рус яҡуты танылған ятҡылыҡтарҙа сығарылған бөтә яҡуттар араһында, нәфис зәңгәр Мурзинка яҡутының матурлығы, Санарка һәм Каменка яҡуттарының ҡыҙыл-шәмәхә сағыулығы менән бергә — барыһы рус төҫлө таштарының ғорурлығы."
Ташлы (Төйлөгән районы)
Исеменең килеп сығышы
Ташлы ауылында Изге Георгий Победоносец хөрмәтенә храм төҙөлгән
Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты
Мурзинка зәңгәр яҡуттары өлгөләре Мәскәү ҡалаһындағы Рәсәй Фәндәр Академияһының А. Е. Ферсман Минералогик музейында һаҡлана.
Турмалин
Һыҙат арауығы ал ҡыҙыл (малиновый) һәм күп төҫлө (полихром) турмалиндар ятҡылыҡтарын үҙ эсенә ала. Беренсе аҫыл таштар XIX быуатта башта Шайтанкала, артабан Липовский ауылы янында табыла.
Переливт (кварц)
Шайтан переливты — урал кварцының 7-8 мм ҡалынлығындағы йомшаҡ ҡына һирпелеү-таралыулы үтә күренмәгән (ҡайһы берҙә үтә күренмәле) аҡ-зәңгәрҙән алып ҡояш төҫтәренә (һары, ҡыҙғылт һары, ҡыҙыл) ингән ҡатламы — ваҡ кристаллы диккит-кварцлы минераль агрегат. Үҙенең ҡатламлылығы арҡаһында аҡыҡтың бер төрө тип һанала (Ферсман үҙе лә шулай тип иҫәпләгән), әммә аҡыҡ кварцтың сүсле төрө — халцедондан тора.
Шайтанка районындағы тәүге асыштар 1780-се йылдарға тура килә. Аҫыл таштарына Рәсәй империяһының юғары ҡатлам ғаиләләре эйә булған, хәҙер Эрмитажда, зиннәтле таштар галереяһында тәҡдим ителгән. А. Е. Ферсман митрополит Пётрҙың панагийындағы переливта Даниил пәйғәмбәр төшөрөлгән. 1895 йылда А. А. Комаров император Александр III-нөң кәшәнәһен биҙәү өсөн кәрәкле ташты Шайтанка (хәҙер — Октябрьский) ауылы янында таба.
Тәүҙә ер өҫтөндә һыныҡ киҫәктәрен табалар, 1960-сы йылдарҙа төп ятҡылыҡ асыла. Ятҡылыҡтың күләме ҙур булыу арҡаһында переливтың хаҡы төшә.
Берилл
1828 йылда Горноуральский ҡала округының Мурзинка ауылы янындағы Старцевый яма тигән урында 25 см оҙонлоғондағы зиннәтле берилл кристалы табыла. Шулай уҡ берилл һыҙаттың көньяғында осрай.
Зөбәржәт
Зәргәр оҫталары ҡуйы төҫлө зөбәржәтте бигерәк юғары баһалайҙар. Аҫыл таштарға бай һыҙатҡа шулай уҡ XIX быуаттан алып бөгөнгө көнгә тиклем эшләп килгән Малышевский руднигы ла инә. 1993 йылда бында «Президент» зөбәржәте — 1,2 килограмм ауырлыҡтағы йәбешеп үҫкән кристалдар табыла.
Аметист
Аметист, зәңгәр, күк йәки көрән төҫтәге аҫыл таш Горноуральский ҡала округының Мурзинка ауылы янында табыла — балсыҡ тултырылған бушлыҡтар, йәғни "занорыш"тар эсендә үҫкән кристалдарҙы табыу маҡсатында, юлаҡ төҙөгәндәр. Ҡуйы төҫтәге аметистар айырыуса баһаланған.
Совет осоронда аметист Ватих шахтаһында 70 метрға тиклемге тәрәнлектән сәнәғәт ысулы менән сығарылған. Хәҙерге ваҡытта шахта ябылған, әммә һәүәҫкәрҙәр һаманға саҡлы ташландыҡ тоҡомдар өйөмөндә аметистың ҙур булмаған киҫәктәрен таба. Шахтаға юл ташландыҡ тоҡомдар өйөмөндәге балсыҡ менән түшәлгәнлеген иҫәпкә алғанда, аметисты «юлда» табыу мөмкин булған.
Письменный гранит
Гранит — кварц, ялан шпаты һәм йылтырған (слюда) ҡушымтаһынан торған ҡаты таш.
Хужалыҡ эшмәкәрлеге
Урындағы халыҡтың күпселеге өсөн алтын йыуыу эше, старателлек хеҙмәте ҙур иҡтисади әһәмиәткә эйә булған. Әгәр алтын йыуыу эше, старателлек, йәғни буш ваҡыттарында таш эҙләү менән һәр крәҫтиән тиерлек шөғөлләнә алһа, таусылар, йәғни таш сығарыу уларҙың аҡса тапҡан төп эше булған эшселәр, бик аҙ булған. Таусы булыр өсөн белем һәм һиҙгерлек һәр саҡ кәрәк булған. Шулай уҡ, ауылдарҙа таш оҫталары аҙ булыуға ҡарамаҫтан, ташҡа биҙәктәр төшөрөү кәсептәре, биҙәүестәр эшләү үҫешкән.
Ҡағиҙә булараҡ, алтын йыуыу эше, старателлек хеҙмәте ҡышҡыһын, ауыл хужалығы эштәре тамамланғандан һуң, алып барылған. Бынан тыш, ҡышын карьерҙарға (копи) һыу аҙыраҡ тулған. Табылған аҫыл таштарҙың (шәмсыраҡ) күбеһен урында алыпһатарҙар һатып алған, һәм төп килем дә улар кеҫәһенә ингән.
Шайтанканан Василий Левич Зобнин — ысын мәғәнәһендә легендар шәхес. 1900 йылда бик бай турмалин ҡатламдары асылғандан һуң, Липовский крәҫтиәндәре «тәрилкәләр, бүректәр» менән арзан хаҡҡа шайтанка алыпһатарына үҙҙәре тапҡан шәмсыраҡтарын һатҡандандар. Бер нисә йыл эсендә Зобнин округтағы бик бай кешегә әүерелә, уның байлығы хаҡында легендалар йөрөй.
Алтын йыуыу эше, старателлек менән йөрөгәндәр башлыса кумпанлыҡтарға берләшкән, һирәгерәк яңғыҙ эшләгән. Аҫыл таш юлағына сығыу һәм уның занорыш-келәттәренең «тығынын асыу» өсөн шахта-копь кәрәк булған. Минералогия күҙлегенән дә, тарих күҙлегенән дә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған боронғо карьерҙар (копи) һаҡланған. Шахтаға киңлеге ике метрҙан кәмерәк һәм, ҡағиҙә булараҡ, тәрәнлеге дүрт-һигеҙ метр, һирәк осраҡта ун метрҙан артығыраҡ булған вертикаль соҡор-«дудкалар» алып барған. Соҡорҙоң стеналары ҡайһы ваҡытта ағас бура менән нығытылған. Канатҡа нығытылған (10-20 биҙрә һыйҙырышлы) ҡоҙоҡ күнәге сығыры (ворот) тоҡомдо, һыуҙы күтәреү, шулай уҡ таусыларҙы төшөрөү өсөн файҙаланылған. Вертикаль соҡорҙоң яҡтарында, ҡатлам буйлап, (унлаған метрға) «һуҡыр сысҡан» соҡорҙары ҡаҙылған, унда, ҡағиҙә булараҡ, шыуышҡан килеш кенә йөрөргә мөмкин булған. Эштәр иң ябай эш ҡоралдары (көрәк һәм кәйлә) ярҙамында башҡарылған. Яҡтылыҡ сыраҡтан, шәмдән йәки майлы фонарҙан килгән.
Урман азатлығының сикләнмәгәнлеге йыш ҡына негатив эҙемтәләргә килтергән: А. Е. Ферсман таусылар кумпанлыҡтарында, бигерәк тә табыш отошло булғанда, иҫ киткес эскеселек тураһында яҙған.
А. Рычков һүҙҙәренсә, күрше райондарҙан айырмалы рәүештә, был төбәк ауылдарында йәшәүселәргә үҙенсәлекле «фарт» аңы («далан», «уңыш» һүҙҙәренә яҡын термин) хас булған. Алдан көтөлгән, әммә аҙ табыш биргән көҙгө ауыл хужалығы эштәренән һуң, йөҙәрләгән крәҫтиән урманға тиҙ байығыу һәм бәхеткә ирешеү өмөтө менән алтын йыуыу эше, старателлек хеҙмәтенә, ҡиммәтле таштар эҙләүгә ынтылған. Бындай кәйеф ҡайҙалыр яҡын-тирәлә генә бәхетле табыштар, крәҫтиәндәргә лә уңыш йылмайыуы тураһында тиҫтәләрсә хикәйәләр, легендалар, йырҙар менән дәртләндереп ебәрелгән. Икенсе яҡтан, крәҫтиәндәр Таштың, йәғни Урал тауҙарының, мөғжизәле көсөнә ышанған, шуға ла уны Баҡыртау хужабикәһенә оҡшатып кәүҙәләндергәндәрҙер.
«Фарт» таусы булыу өсөн һәләт кәрәк, ләкин юғары көстәрҙең ярҙамы ла кәрәк. Уралдың аҫыл таштар һыҙаты крәҫтиәндәренең аңында дини дуализм формалаша. Бер яҡтан, православие: таусыларҙың үҙҙәренең изгеләре булған, уларҙың иконалары иң яҡшы шәмсыраҡтар менән биҙәлгән. Старателдәр, йәғни алтын йыуыусылар бүләк иткән төҫлө таштар сиркәүҙәрҙең интерьерын биҙәгән. Липовский Христос Раштыуаһы сиркәүе интерьерын биҙәгән үҙенсәлекле аҫыл таштар тураһында риүәйәт һаҡланған. Икенсе яҡтан, крәҫтиәндәр таштың, йәғни Урал тауҙарының, иҫ киткес көстәренә ышанған, һәм уны Баҡыр тау Хужабикәһе кеүек кәүҙәләндергән.
Данила Зверев
Аҫыл таш һыҙаты ауылдарында йәшәүселәр араһында ташты яҡшы белеүселәр һәм уны ысын күңеленән һөйөүселәр күп булған. Уларҙың ҡайһы берҙәре яуаплы дәүләт заказдарын, Европа һәм Ватикандың король һарайҙары заказдарын үтәгән. А. Рычков әйтеүенсә, таусылар араһында Колташи ауылынан Д. Зверев барыһынан да нығыраҡ танылыу яулаған. Бөгөн Екатеринбург урамдарының береһе Данила Зверевтың исемен йөрөтә. Тап ул таштарҙы һайлауҙа һәм Беренсе донъя һуғышы алдынан ике илдең яҡынайыуы осоронда Николай II батша менән бергә Францияның күренекле картаһын флорентия мозаикаһы ысулы менән эшләүҙә, улдары менән бергә СССР-ҙы индустриялаштырыу картаһына, В.И. Ленин мавзолейын төҙөгәндә, Мәскәү Кремле йондоҙҙарын эшләгәндә таштар һайлауҙа ҡатнашҡан. Д. Зверев П.Бажов әкиәттәрендәге Данила-Мастерҙың прообразы булған, тип иҫәпләнә. Бажов Зверев менән шәхсән таныш булған һәм үҙенең «Далевое глядельце» хикәйәләүенең береһен билдәле таусыға бағышлаған.
Уның ейәне Иван Иванович Зверев шулай уҡ таусы булған һәм 1970-се йылдарҙа Мурзинкалағы музейҙа йәш геологтар түңәрәген етәкләгән.
Хәҙерге заманда
Уралда уникаль Режев дәүләт тәбиғәт-минералогия заказнигы ойошторолған, Режда «Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты» музейы асыла. Был эштә һоҡланғыс кеше, геология-минералогия фәндәре докторы Э. Ф. Емлиндың эшмәкәрлеге ҙур роль уйнай.
Әле биләмәлә «Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты» дәүләт заказнигы эшләй. Уны булдырыуға 1993 йылда уҡ әҙерлек башланған.
Оҡшашлыҡтар
Хәҙер Көньяҡ Уралда Илмән ҡурсаулығының ядроһын тәшкил иткән Илмән аҫыл таштар билбауы (шулай уҡ Урал тауҙарының көнсығыш битләүендә пегматиттарҙың сығыуы айҡанлы) ҡайһы бер яҡтан уға оҡшаш.
Клагенфурт (хоккей клубы)
«Клагенфурт» (Klagenfurter Athletiksport-Club) — Австрия хоккей клубы, Клагенфурт ҡалаһында урынлашҡан, Австрияның иң титуллы клубы.
Тарих
Ҡаланың «Клагенфурт» хоккей командаһы 1923 йылда барлыҡҡа килә. 1928 йылда ағас трибуналы боҙ аренаһы төҙөлә. 1933/34 йылдар миҙгелендә «Клагенфурт» беренсе тапҡыр чемпионаттың еңеүсеһе була, ул Вена клубы өҫтөнлөгөн юҡҡа сығара. Перифериянан килгән Рейнгольд Эггер йыйылма командаға саҡырsk4fy беренсе хоккейсы була. Һуғыш ваҡытында хоккейсылар составынан 5 сткеше һуғышта һәләк була.
1959/60 йылдар миҙгелендә элеге көндә лә ҡулланылыусы яңы боҙ аренаһы төҙөлә. Шул уҡ миҙгелдә клуб командаһы составында легионерҙар Зепп Пушниг, Герд Шагер, Герхард Фельферниг, Вальтер Поссарниг, Антон Кенда, уйнай башлай.
Шул ваҡыттан алып, клуб тикшереүҙәр башлаған кеүек Р Эггер, шулай заиграть йондоҙ кеүек, Пушниг Зепп, Герд Шагер, Герхард Фельферниг, Поссарниг Вальтер, Антон Кенда, Карл Прегль, Адальберт Адольф Тамбеллини,Сент-Джон уйнай. 1970 йылдар уртаһында клубта совет белгесе Ю. Н. Баулин тренер була. Ә һөжүм итеүсе булып Игорь Дмитриев һәм Виктор Цыплаков сығыш яһай
1980 йылда клубта Томас Циян, Рудольф Кени, Пек Герберт, Бьерн Скааре, Эдвард Леблер, Юкка Порвари, Джиллиган Билл уйнай.
Клубта 1997—1999 йыда рәсәйле Дмитрий Квартальнов һәм украин Игорь Чибирев уйнай.
Быуат башында: Даниэль Вельзер, Пок Томас, Дитер Кальт, Кох Томас, Герд Прохазка, Эндрю Вернер, Матс Уолтина, Ханнес Энценхофер, Клоутье Дэн Клагенфурт клуб төҫтәрен яҡлай.
.
Толмовая
Толмовая — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Бачат йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәсүҡилек
Дәсүҡилек (دسوقية; Дисукия) — суфый тәриҡәте, башлыса Мысырҙағы Дәсүҡ ҡалаһында эшмәкәрлек алып бара.
Тәғлимәте
Тәриҡәт тәғлимәтенең рифәғи, сүхравәрди һәм шәзили тәриҡәттәре менән оҡшаш ерҙәре күп. Ҡайһы берәүҙәр бәдәүиҙәр тәриҡәтенең бер өлөшө тип иҫәпләй.
Тәриҡәт эйәрсендәре яңғырауыҡлы зекер (жаһри) ҡуллана. Йәшел кейем кейәләр.
Таралыуы
Дәсүҡиҙәр тәриҡәте Мысырҙа, Суданда һәм Төньяҡ Африкала тарала. Мысырҙа таралыуы буйынса шәзили һәм бәҙәүиҙәрҙән ҡала өсөнсө урында тора. Тәриҡәттең бер нисә тармағы бар.
Ғайнан Хәйри
Ғайнан Хәйри, Хәйриев Ғайнан Хәйретдин улы (15 июнь 1903 йыл — 16 октябрь 1938 йыл) — башҡорт совет яҙыусыһы, шағир һәм журналист. Беренсе башҡорт романы «Боролош»тоң авторы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Пролетар яҙыусыларҙың I Бөтә Союз съезы делегаты. ХХ быуаттың 30-сы йылдарында комсомол органдары хеҙмәткәре.
Биографияһы
Ғайнан Хәйретдин улы Хәйриев (әҙәби псевдонимы Ғайнан Хәйри) 1903 йылдың 15 июнендә Өфө губернаһының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы) Иҫке Күл ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ауылдарындағы, үҙ заманына ярашлы эшләп килгән мәҙрәсәлә башланғыс белем алғас, бер ни тиклем ваҡыт күрше ауылда китапханасы булып эшләй. 1921 йылда Ырымбур ҡалаһында яңы асылған Башҡорт педагогия техникумына уҡырға китә һәм, уны уңышлы тамамлап, 1924 йылда Өфөгә ҡайта. Техникумда уҡыған осорҙа РКСМ (русса — Российский коммунистический союз молодежи) сафына ингән егетте шунда уҡ БАССР-ҙың Арғаяш кантонына комсомол эшенә ебәрәләр. Ғайнан Хәйри унда РКСМ-дың Ҡолой волость комитеты секретары була, бер үк ваҡытта «Яңы ауыл» гәзитендә хеҙмәткәр вазифаһын да башҡара, көнүҙәк темаларға даими рәүештә мәҡәләләр баҫтыра. 1926 йылда Өфөлә нәшер ителгән «Башҡортостан йәштәре» гәзитенә мөхәррир итеп тәғәйенләнә. 1928—1933 йылдарҙа «Сәсән» һәм «Трактор» исемдәре аҫтында сыҡҡан журналдарҙың яуаплы сәркәтибе була. Төп эшенән айырылмай К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) филология факультетында уҡый.
Журналистика хеҙмәте менән бер рәттән Ғайнан Хәйри төрлө ойоштороу сараларының үҙәгендә була. Пролетар яҙыусыларҙың Рәсәй ассоциацияһы (русса РАПП — Российская Ассоцияция Пролетарских Писателей) составында был ойошманың Башҡортостан ассоциацияһын ойоштороусыһы һәм уның етәкселәренең береһе, шулай уҡ РАПП-тың идара ағзаһы була. Бөтә был эшмәкәрлек менән бергә тағы ла Өфөлә нәшер ителгән байтаҡ гәзит һәм журналдарҙың редколлегия ағзаһы вазифаларын да атҡара.
Артабанғы йылдарҙа, сәләмәтлеге насарайыу сәбәпле, башлыса әҙәби ижад менән генә шөғөлләнергә мәжбүр була. 1938 йылдың 16 декабрендә Ғайнан Хәйри үпкә ауырыуынан вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
Ғайнан Хәйри әҙәби ижадҡа йәштән ылыға. Уның тәүге шиғырҙары Ырымбурҙа педтехникумда уҡыған осорҙа (1922—1923 йылдар) урындағы гәзиттәрҙә баҫыла башлай. Синфи көрәш, ауыл йәштәре тормошо тураһында яҙа.
Сусҡа бәшмәге
Фәнгә уның 15-кә яҡын төрө билдәле. Евроазия, Төньяҡ Америкала киң таралған. Татарстан территорияһында ла үҫә.
Эшләпәһе һоро-көрән, диаметры 5-20 см, эргәләре үҙенсәлекле итеп аҫҡа ҡайтарылған. Пластинкалары һары көрән, тулыһы менән йәки эре киҫәкле булып йомшағынан айырыла. Һабағы ҡыҫҡа, эшләпәһе менән бер үк төҫтә. Йомшағы һарғылт, йомшаҡ, әскелтем тәмле.
Насос (йондоҙлоҡ)
Насос (йондоҙлоҡ) (Antlia) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Ant, яҡтылығы 4,25 була. Майҙаны буйынса урыны — 62.
Таймыр (күл)
Таймыр (Таймыр күле) — Таймыр ярымутрауындағы күл. Рәсәй Федерацияһының Красноярск крайы составына ингән Таймыр ҡурсаулығында урынлашҡан. Рәсәйҙең Азия өлөшөндә майҙаны буйынса Байкал күленән ҡала икенсе урын биләй.Таймыр донъяла иң төньяҡта урынлашҡан дәү күл булып тора: уның иң төньяҡ нөктәһе төньяҡ киңлектең 75 градусынан төньяҡта урынлашҡан. Таймыр күленән Түбәнге Таймыра йылғаһы ағып сыға.
Күл сентябрь аҙағынан июлгә тиклем боҙ менән ҡапланған була. Боҙҙан әрселеп тороу ваҡытының боҙ уртаса оҙонлоғо — 73 көн көнө. Августа һыуының температураһы +8 °C, ҡышын — нулдән саҡ ҡына юғары. Бында даими тораҡ пункттар юҡ. Ташландыҡ метеорология станцияһы ғына ултыра.
Дөйөм тасуирлама
Күл тундра зонаһында, мәңгелек туң ятҡане ерҙә урынлашҡан. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы −13,4 °C, ә иң йылы июль иайының уртаса температураһы — +12,3 °C. Яуым-төшөмдең күп өлөшө ҡышҡылыҡҡа тура килеүенә ҡарамаҫтан, өҫтөнөң тигеҙ булыуы һәм көслө ел ҡар япмаһының формалашыуына ҡамасаулай. Йәйгеһен штормдар йыш күҙәтелә. Һыу тәрәнлеге ҙур булмағас, шторм мәлендә күл ныҡ болғаҡлана.
Күлдең һыуы йәй башынан авгусҡа ҡарай ныҡ ҡына арта. Артабан яҙға тиклем 75 %-ҡа тиклем һыуын юғалтып, кимәле кире төшә. Был күлдең йөҙөн 30-50 %-ҡа тиклем кәметә. Шуға Таймырҙың 84 % тиерлек өлөшө йылда төбөнә тиклем туңа.
Күл экосистемаһы
Таймыр күлендә арктик төр балыҡтарынан алабалыҡ, муксун, еҙмыйыҡ һәм башҡалар тереклек итә. Күл һыуында юғары флора вәкилдәре бөтөнләй юҡ. Һыу хайуандарының аҙыҡ сылбыры фитопланктонға нигеҙләнгән.
Ҡышҡы осорҙа һыуҙа кислород миҡдары кәмей, сөнки бында йәй бик күп органик матдәләр ағып төшә.
Ултырмаларҙың сереүе күлдең төпкөл өлөштәрен балыҡтар тереклеге өсөн яраҡһыҙ итә.
Дөйөм алғанда Таймырға диңгеҙ флораһы һәм фаунаһынан торған организмдар бергәлеге хас. Унда шулай уҡ, Байкалда тереклек иткән төрҙәр ҙә осрай.
Тәүгеләренең күлдә булыуы, Таймырҙың Түбәнге Таймыра аша диңгеҙ менән тоташыуына һәм тарихи дәүерҙәрҙә донъя океанының кимәленә бәйле булһа, байкал экосистемаһы вәкилдәренең тереклек итеүенә боҙлоҡ дәүерҙәрендә региондың гидрологик режимы ҡырҡа үҙгәреп тороуы һәм Азияның төньяғында эре-эре боҙлоҡ күлдәренең барлыҡҡа килеүе сәбәпсе.
Таймырҙағы утрауҙар күсер ҡоштар өсөн оя ҡороу, үрсеү урыны булып тора (ҡыҙыл боғаҡлы ҡарағаҙ, ҡаҙҙар һәм башҡалар).
Үрге һәм Түбәнге Таймыра йылғалары
Таймыр күле аша Таймыра йылғаһы ағып сыға. Уның күлдән юғары өлөшө Өҫкө Таймыра, ә унан сыҡҡаны — Түбәнге Таймыра тип атала. Күл Таймыраның түбәнге ағымында йылғаның һыу режимын көйләүсебулып тора.
Күлдең һыуы йәй башынан авгусҡа ҡарай арта бара. Был осорҙа һыуҙың күл аша Түбәнге Таймыраға ағып сығыуы йылғалағы боҙ тығыны арҡаһында тотҡарланып тора.
Үҙәне боҙҙан арыныу менән һыу кимәле тиҙ генә кәмей, артабан киләһе яҙға тиклем аҙыраҡ темпта дауам итә.
Мәҫәлән, 1996 йылд а күлдә һыу кимәле 27 июлгә тиклем күтәрелеп, 27 июлдән 7 август арауығында ҡапыл 70 см-ға түбәнәйә.
Күлгә килгән һыу миҡдарын да иҫәпкә алғанда Түбәнге Таймыра һыуының кәмеү тиҙлеге тәүлегенә 5 000 — 6 000 м³/т-ҡа артҡан. Һәр миҙгел һайын ҡабатланып торған ошондай хәлдән һуң, күлдең кимәле төшөүе менән бергә Түбәнге Таймыраның да һыу сығымы кәмей бара.
Бырранга тауҙарында эрозия
Таймыр күлендә һыу кимәленең миҙгелле тирбәлештәре 7 м-ға етә яҙа. Күлдең көньяҡ районындағы тигеҙ рельеф һыу кимәлененә диңгеҙ кимәленән 50 м-ға тиклем күтәрелә алыуына мөмкинлек бирә. Боҙлоҡ дәүерендә ундай осраҡтар булған.
Бырранга һыртының геологик йәшенә бәйле булған факторҙар йыйылмаһы: күл кимәленең миҙгелле, йыллыҡ һәм быуаттар дауамында үҙгәреүҙәре; йыл эсендә һауа температураһының киң тирбәлештәре төньяҡ яр буйы ҡаяларының көслө эрозияһына, Таймырҙың был райондарында ҡаяларҙың тотороҡло булмауына килтерә. Йәйҙәрен йыш ҡына таш ҡойолоу, таш ишелмәләре күҙәтелә.
XX быуат башындағы Н. Н. Урванцев экспедициялары барышындағы тикшеренеү эштәре 1854—1930 йылдар арауығында күл кимәленең бер метрға кәмеүен асыҡлаған. Был Түбәнге Таймыра үҙәненең йылдам ашалау сәбәбен күрһәтә.Тарихи яҡтан был ваҡыт интервалы Арктиканың XX быуаттың беренсе яртыһындағы йылыныу осорона һәм Гольфстрим йылы ағымының тәьҫире көсәйеү ваҡытына тура килә..
Ҡырҙас
Ҡырҙас (Кирдасово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 656 кеше. Почта индексы — 453615, ОКАТО коды — 80201825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Транспорт
80Н-043 «Сәрмән — Амангилде — Баймаҡ» автомобиль юлы.
Тарихы
1833—1834 йылдарҙа йылға исемен йөрөткән Ҡырҙас ауылы барлыҡҡа килә. Уға нигеҙ һалыусылар — Ишҡол ауылы халҡы. Ул саҡта 153 кеше йәшәгән 27 ихата булған. X ревизия буйынса 320 кеше 40 йортта йәшәгән. 1920 йылда 112 йортта 588 кеше иҫәпләнгән. Ауылды икенсе төрлө Сяу-Кала тип тә атағандар.
Халыҡтың төп шөғөлө — малсылыҡ. Йәйләүгә 27 йорттоң 21-е ылау менән сыға, улар 161 кеше тәшкил итә. Уларҙың 150 аты, 65 һыйыры, 125 һарығы һәм 30 кәзәһе булған. Улар өсөн ауыл хужалығы иҡтисадтың яңы тармағы булған. Улар 1842 йылда 56 бот ужым һәм 480 бот яҙғы иген сәсә. 1842 йылда Мырҙаҡай Ҡарамандин йылына 100-шәр бот сәскән.
Гуреев Сергей Александрович
Гуреев Сергей Александрович (30 декабрь 1934 йыл — 2012 йыл) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм диңгеҙ сауҙаһы хоҡуҡтары проблемалары белгесе; юридик фәндәр докторы (1979). Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (1983); Иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ институты профессоры, СССР Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Биографияһы
Сергей Александрович Гуреев Пенза ҡалаһында 1934 йылдың 30 декабрендә тыуған; 1953 йылда, урта мәктәпте тамамлағас, Мәскәү тышҡы сауҙа институтына уҡыға инә, уны 1958 йылда тамамлай. Унан һуң СССР-ҙың Тышҡы сауҙа министрлығына (МВТ) эшләргә йүнлтелә, бында юридик эштә эшләй. Артабанғы йылдарҙа ул Тышҡы сауҙа минстрлығының юрисконсульты була һәм Тышҡы сауҙа министрлығының бер нисә берекмәһендә өлкән юрисконсульт була. Был министрлыҡ аппаратында ул 1968 йылдың октябренә тиклем эшләй. «Национализация в Республике Куба и международное право» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була.
1968 йылда Гуреев СССР Фәндәр академияһына эшләргә күсә: Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булыуы менән 1968 йылдың июненән алып 1983 йылдың октябре буйына СССР ФА Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында өлкән хезмәткәр булып диңгеҙ, һауа һәм йыһан хоҡуғы секторында эшләй. 1979 йылда «Современные проблемы международно-правового регулирования торгового мореплавания» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. 1983—1987 йылдарҙа Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты (РУДН) юридик факультетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры булып тора. 1987 йылда СССР-ҙың Госпланы ҡарамағындағы Комплекслы транспорт проблемалары институтында эшләй, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында — Рәсәй ФА Президиумы янындағы Етештереү көстәрен өйрәнеү советында, баш ҡаланың бер нисә юғары уҡыу йортонда уҡытыусы булып, шул иҫәптән Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты, Мәскәү яңы юридик институтында һәм шулай уҡ Иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ институтында уҡыта. XXI быуатта ФСБ-ның Сик буйы ғилми-тикшеренеү үҙәгенә күсә, унда профессор вазифаһын ала.
Ғалим 2012 йылда вафат була.
Ғилми хеҙмәттәре
Сергей Гуреев алыҡ-ара хоҡуҡ проблемалары, шул иҫәптән халыҡ-ара йыһан һәм халыҡ-ара һауа хоҡуҡтары менән шөғөлләнә:
Шимур
Шимур — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 848 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Болонья процесы
Болонья процесы — юғары белемдең Европа киңлеген булдырыу маҡсатында Европа илдәренең юғары белем системаһын яҡынлаштырыу һәм гармониялаштырыу процесы. Процестың рәсми башланыу көнө тип 1999 йылдың 19 июне, Болонья декларацияһына ҡул ҡуйылған көн һанала.
Юғары белемдең Европа киңлеген булдырыу ирекле процесында ҡатнашыу ҡарарына Болоньяла 29 ил вәкиле ҡул ҡуя. Бөгөнгө көндә Европа Советының мәҙәни конвенцияһын ратификациялағана(1954) 49 ҡатнашыусы илдең 48-е процеста ҡатнаша. Ҡушылырға теләгән башҡа илдәр өсөн Болонья процесы асыҡ.
Рәсәй был процесҡа 2003 йылдың сентябрендә, Европа илдәре мәғариф министрҙарының Берлиндағы осрашыуы ваҡытында ҡушыла. 2005 йылда Бергенда Украинаның мәғариф министры Болонья декларацияһына ҡул ҡуя. 2010 йылда Будапештта Ҡаҙағстан ҡушылырға ҡарар итә. Ҡаҙағстан — Үҙәк Азия дәүләттәре араһынан Европа мәғариф киңлегендә тулы хоҡуҡлы ағза тип танылған берҙән-бер дәүләт. Ҡушылыу тураһында Белоруссия 2015 йылдың 14 майында Ереванда ЕПВО илдәренең мәғариф министрҙары конференцияһында һәм Болонья сәйәсәте буйынса форумда ҡарар ҡабул итә.
«Болонье процесы» сиктәрендә элекке совет Рәсәйендә мәғариф системаһын реформалау көнбайыш илдәренең мәғариф системаһына оҡшаш белем биреү системаһы төҙөүгә йүнәлтелә.
Ютурмаль-Кы (Часелька ҡушылдығы)
Ютурмаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 124 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡәнзәфәр бей
Ҡәнзәфәр бей — мең ҡәбиләһе башҡорттарының башлығы, Башҡортостандың Рус дәүләтенә ирекле ҡушылыуы инициаторы. Мең башҡорттарының Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен етәкләй.
Биографияһы
Ҡәнзәфәр бей — мең ҡәбиләһе башҡорттарының башлығы, бей, тархан.
Исеме ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «арыҫлан»  тигәнде аңлата.