cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Барабановка (Яңауыл районы)
Тарихы
1959 йылда Барабановка ауылы Һандуғас ауыл Советына ҡарай, 605 кеше йәшәй(265 ир-ат, 340 ҡатын-ҡыҙ), ә 1970 йылда ауылда 616 кеше (280 ир-ат, 336 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә. , в 1970-м уже в селе — 616 человек (280 мужчин, 336 женщин)
1979 йылда унда 506 кеше йәшәй (230 ир-ат, 276 ҡатын-ҡыҙ). Ошо йылда "Мичурин" колхозының заманса сусҡасылыҡ комплексы сафҡа индерелде.
1989 йылда ауылда 414 кеше йәшәй (185 ир-ат, 229 ҡатын-ҡыҙ).
2002 йылда 405 кеше (194 ир-ат, 211 ҡатын-ҡыҙ), күпселек удмурттар (96 %).
2010 йылда 373 кеше (179 ир-ат, 194 ҡатын-ҡыҙ).
Балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ станцияһы, ауыл клубы, китапхана бар, һуңғы ваҡытҡа тиклем башланғыс мәктәп эшләне.
Аминтаева Аза Магомедовна
Аза Магомедовна Аминтаева (1920 йылдың 1 апреле, Дзауджикау - 1997, Мәскәү) - СССР һәм Рәсәй пианисты, концертмейстеры. РСФСРның почетлы мәҙәниәт эшмәкәре (1971), Дағстан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ рәссамы (1971).
Биографияһы
1937-1941 йылдарҙа Мәскәүҙәге Ҡыҙыл Армияның Техник Технология Институтында концертмейстер була. 1942 йылда Саратовтағы Сатира һәм рецензия театрында, 1943 йылда Төньяҡ Осетия-Алания республикаһы Орджоникидзе радио комитетының Кесе симфоник оркестрында (хәҙерге Владикавказ), 1946-1949 йылдарҙа - Мәскәүҙәге Автомобиль сәнәғәте министрлығында, 1947-1949 йылдарҙа - Мәскәү консерваторияһында мәктәптә, 1950-1953 йылдарҙа - СССР Хәрби-диңгеҙ көстәренең йыр һәм бейеү ансамблендә эшләй.
1953-1993 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында эшләй. Бында ул вокал һәм тынлы музыка ҡоралдары кластарын алып бара, Советы концертмейстерҙар рәйесе була. Оҙаҡ ваҡыт Мстислав Леонидович Ростроповичта эшләй. Ул уны илдә иң яҡшы пианистарҙың береһе тип һанаған. Ростропович һәм уның уҡыусылары менән бергә Аза Аминева үҙ илендә һәм сит илдәрҙә күп һанлы гастролдәр ойоштора. Ул А. И. Хачатурян, Д. Д. Шостакович, С. А. Габәйдуллина, Т. Н. Хренников, Д. Б. Кабалевский, А. А. Бабаджанян һәм башҡа композиторҙар әҫәрҙәренең беренсе башҡарыусыһы ҙа була.
Маҡтаулы дипломдар һәм күп ярыштарҙың сертификаттары менән бүләкләнгән.
Күләк
Күләк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фрэнк Ллойд Райт
Фрэнк Ллойд Райт (Frank Lloyd Wright, 8 июнь 1867 йыл — 9 апрель 1959 йыл) — АҠШ-тың новатор архитекторы. XX быуаттың тәүге яртыһында көнбайыш архитектураһын үҫтереүгә ҙур йоғонто яһаусы. «Органик архитектура» булдырыусы һәм архитектурала асыҡ планды пропагандалаусы.
Биографияһы
Райт 1867 йылдың 8 июнендә АҠШ-тың Ричленд-Сентер (Висконсин) ҡалаһында, музыка уҡытыусыһы һәм дин эшмәкәре Уильям Рассел Райт һәм уҡытыусы Анна Ллойд ғаиләһендә тыуған. Унитариан сиркәүе ҡанундарында тәрбиәләнгән. Бала саҡта Фридрих Фребель төҙөгән «үҫтереүсе» «Киндергартен» конструкторы менән күп уйнай. Райттың ата-әсәһе 1885 йылда Уильямдың ғаиләне ҡарай алмай сәбәбе арҡаһында айырылыша. Фрэнкҡа үҙ өҫтөнә әсәһе һәм ике һеңлеһе өсөн финанс яуаплылыҡ йөгөн алырға тура килә. Ощо ваҡытта ул әсәһенең фамилияһын икенсе исем сифатында ҡабул итә.
Райт мәктәпкә йөрөмәй өйҙә белем ала. 1885 йылда ул Висконсин университетының инженерлыҡ факультетына уҡырға инә. Университетта уҡып, ул урындағы инженер-төҙөүсе ярҙамсыһы булып аҡса эшләй. Райт университетты ғилми дәрәжә алмайынса ҡалдыра. 1887 йылда ул Чикагоға күсеп килә, унда Джозеф Лайман Силсбиҙың архитектура контораһына эшкә урынлаша. Бер йылдан һуң «Чикаго архитектура мәктәбенең» Салливан Луис Генри етәкләгән «Адлер һәм Салливан» фирмаһына эшкә күсә. 1890 йылда был фирмала уға торлаҡ төҙөлөштәре буйынса проекттар йөкмәтелә. 1893 йылда Райтҡа был компаниянан китергә тура килә, сөнки Салливан Луис Генри Райттың йорттарҙы «ситтә» проектлағанын белеп ҡала. 1893 йылда Чикаго ҡалаһы янындағы Оук-Паркта үҙ фирмаһын булдыра. 1901 йылға ул биләгән исемлектә яҡынса 50 проект иҫәпләнә.
Прерия стиле
Райтҡа билдәлелекте «прерия йорттары» килтерә, уларҙы ул 1900 йылдан алып 1917 йылға тиклем проектлай. «Прерия йорттары» «органик архитектура» концепцияһы ситтәрендә төҙөлә, уның идеалы булып бөтөнлөк һәм тәбиғәт менән берҙәмлек була. Архитектура арауығының өҙлөкһөҙлөгө идеяһы яҡлы Райт, Палладио ваҡыттарынан көнбайыш архитектурала өҫтөнлөк иткән бинаны һәм уның айырылғыһыҙ өлөштәрен тирә-яҡ мөхиттән айырыу традицияһына нөктә ҡуйырға тәҡдим итә. Райт фекере буйынса бинаның формаһы һәр ваҡыт уның үҙенсәлекле тәғәйенләнешенә һәм ул төҙөләсәк мөхит шарттарына бәйле булырға тейеш.
Практик планда, Райт проектлаған «прерия йорттары», тәбиғи организмдарҙың эволюция формаһы һымаҡ, тирә-яҡ мөхиттең тәбиғи дауамы булып хеҙмәт итә. Улар өсөн асыҡ план, композицияһында өҫтөнлөк иткән горизонталдәр, йорт ситенән алыҫҡа сыҡҡан ҡыйыҡ яҡтары, террасалар, эшкәртелмәгән тәбиғи материалдар менән биҙәү, япон ҡорамдары өлгөһөндә фасадтың каркастар менән тигеҙ бүлгеләнеүе хас. Йорттарҙың күбеһе планында арҡыс-торҡос, ә уртала урынлашҡан усаҡ-камин асыҡ арауыҡты берләштерә. Йорттарҙың интерьерына Райт айырым иғтибар бирә, йыһазды үҙе эшләй һәм һәр элементтың ул булдырған мөхиткә органик рәүештә ярашыуына өлгәшә. «Прерия йорттары» араһында иң билдәлеләре булып Уиллитс йорто, Мартин йорто һәм Роби йорто тора.
Үҙенең уҡытыусыһы тип Райт Иосиф Виссарионович Сталин өсөн дәүләт дачалары төҙөгән совет архитекторы Мержанов Мирон Ивановичты иҫәпләй.
«Талиесин» резиденцияһы
Үҙ йортон һәм йәйге Талиесин резиденцияһын Райт шулай уҡ «Прерия йорттары» йорттары стилендә 1911 йылда төҙөй. Төҙөлөшкә стимул булып Чейни Эдвиндың ҡатыны Марта Босвик Чейни менән мауығыуы тора, ул һуңынан уның гражданлыҡ ҡатыны була һәм ошо йәйге резиденцияға күсеп йәшәй.
Талиесин урынлашҡан үҙән АҠШ-тағы граждандар һуғышы ваҡытына тиклем Райттың әсәһенең ғаиләһенә ҡарай. Әсәһе яғынан олатаһы һәм ағаһы, Уэлльстан иммигранттар, унитариан конгрегацияһының пасторҙары була, һәм уның ике инәһе 1887 йылда үҙәндә мәктәп аса.
Райт үҙәндә йорт төҙөргә ҡарар иткәндән һуң, ул валлий барды Талиесин исемен һайлай, тәржемәлә ул «нурлы маңлай» тигәнде аңлата. Райт йортто бала саҡтан яртаҡан убаның «маңлайында» урынлаштыра, ә түбәһендә түгел, сөнки «Талиесин» тәбиғи ландшафттан барлыҡҡа килгән һымаҡ күренә. Уның һүҙҙәре менән әйткәндә — «… Ерҙә түгел, ләкин ерҙән». Йорт өс яҡтан тора, ул торлаҡ йорт, офис һәм хужалыҡ ҡаралтыларынан тора.
Бынан тыш, бина органик рәүештә ландшафтҡа ярашлы булһын өсөн Райт уның төҙөлөшөндә үҙенең органик архитектура идеяларын ҡуллана. Төтөн юлдары һәм таш таяуҙар урындағы эзбизташтан төҙөлә, стенаны штукатурлауҙа Висконсин йылғаһы һайлығынан ҡом ҡулланыла.
«Талиесин» ике тапҡыр янғындан зыян күрә. Беренсе янғынды 1914 йылда ялсы ойоштора, ул бынан алда ошо йортта йәшәгән Марта Босвикты һәм уның ике балаһын үлтерә. Икенсе янғын 1925 йылда була. Бина тулыһынса яңынан ҡорола, уға ярашлы «Талиесин II» һәм «Талиесин III» тип үҙгәртелә.
1910 йылда Райт Германия буйлап сәйәхәте ваҡытында үҙенең ике томлыҡ портфолиоһын баҫтырып сығара, һәм уның эштәре Европала билдәле була.
«Шарлауыҡ өҫтөндә йорт»
XX быуат башында Райт, күп проекттарын тормошҡа ашырыуға өлгәшкән АҠШ-тың киң билдәле һәм уңышлы архитекторҙарының береһе була, уның проекттары шул ваҡыт өсөн новаторлы архитектураға эйә була. Әммә 1930 йылдарға элекке популярлығының эҙе лә ҡалмай — Райттың эре заказдары булмай тиерлек. Үҙенең материаль хәлен яҡшыртыу маҡсатында Райт Талиесинда ижади оҫтахана аса. Был оҫтаханаға Эдгар Кауфман (Edgar Kaufmann) — Питтсбургтан атаһының кәңәше буйынса архитектураға өйрәнергә ҡарар иткән уңышлы эшҡыуар Эдгар Кауфмандың улы килә башлай.
Райттың ҡыйыу архитектура идеялары яйлап йәш Эдгар Кауфманды рухландыра, һәм уларға өлкән Кауфманды Райт проектлаған бөтөн ҡаланың макетын төҙөүгә аҡса бүлеү өсөн күндерергә мөмкин була. Төҙөлөш тамамланғандан һуң макет Кауфмандарҙың ғаиләһенә ҡараған универмагҡа дөйөм күҙәтеү өсөн ҡуйыла.
Райт Кауфмандар ғаиләһендә йыш ҡунаҡ була һәм тиҙҙән уларҙың ҡала ситендәге йортоноң проектын төҙөү өсөн заказ ала. Был маҡсат өсөн Кауфмандар «Айыу шишмәһе» тип аталған матур урындан участка алалар (Bear Run), ул тирә-яҡ өҫтөнән сығынтынан ғибәрәт була, ә эргәлә бәләкәй шарлауыҡ урынлаша.
Райт ижадында икенсе үр башлана. Ул функционализмдың техник ынтылыштарына тәбиғәт менән берләшеүҙең романтик идеяларын ҡаршы ҡуйыуҙы дауам итеп, завод етештергән элементтарҙы һәм тимер-бетон конструкциялар ҡуллана. 1935—1939 йылдарҙа Райт И. Дж. Кауфман өсөн «Шарлауыҡ өҫтөндә йорт» («Fallingwater») төҙөй, шт. Пенсильвания.
1934 йылдың ноябрендә Райт Кауфмандарҙың ҡала ситендәге йортона урын ҡарау өсөн «Айыу шишмәһенә» килә. Ул шарлауыҡты буласаҡ йорттоң структура өлөшө эшләргә ҡарар итеп, шарлауыҡ менән йәнәш участканы һайлай. Заказсылар архитекторҙың бындай ҡыйыу ҡарары башта аптырата, әммә Райт уларға: «Мин һеҙҙең шарлауыҡҡа ҡарап түгел, ә уның менән йәнәш йәшәүегеҙҙе теләйем. Ул һеҙҙең тормошоғоҙҙоң бер өлөшө булырға тейеш» тип әйтә һәм шундай йортто төҙөү мөмкинлегенә һәм унда йәшәүҙең хәүефһеҙ булыуына ышандыра. Йорт бетон террасаларҙан һәм туранан-тура шишмә өҫтөндәге ҡорос таяуҙарҙа урынлашҡан эзбизташлы вертикаль өҫлөктәрҙән тора. Йорт торған ҡая өлөшө бина эсендә ҡала һәм Райт уны интерьер биҙәүҙең детале кеүек ҡуллана. Райт йортто төҙөгәндә бер ағас та киҫелмәһен, ҙур тау таштары урынында ҡалһын, ә буласаҡ йорт тәбиғи ландшафттың өлөшө булып ҡалһын өсөн тырыша. Йортто төҙөүгә 155 000 доллар аҡса китә, уларҙан архитекторҙың эше өсөн түләү 8 000 доллар тәшкил итә. Инфляцияны иҫәпкә алғанда был сумма 2009 йылда яҡынса АҠШ-тың 2,4 млн долларына тигеҙ. Йорттоң төҙөлөшөндә бөтәһе лә камил булмай, һәм ул ике тапҡыр 1994 йылда һәм 2002 йылда өҫтөмә ҡорос таяуҙар менән реконструкциялана.
1937 йылдан 1963 йылға тиклем «Шарлауыҡ өҫтөндә йорт» Кауфмандар ғаиләһенә ҡала ситендәге резиденция булып хеҙмәт итә. 1963 йылда Эдгар кесе-Кауфман бинаны Көнбайыш Пенсильвания тәбиғәтен һаҡлау ойошмаһына иғәнә рәүешендә тапшыра. 1964 йылда йортто музейға әйләндерәләр, һәм ул килеүселәр өсөн асыҡ була. 2008 йылдың ғинуар айына ҡарата «Шарлауыҡ өҫтөндә йортҡа» яҡынса алты миллион кеше килгән. Пенсильвания шатының алыҫ мөйөшөндә урынлашыуына ҡарамаҫтан (Питтсбургтан яҡынса ике сәғәтлек юл), әдеге ваҡытта «Шарлауыҡ өҫтөндәге йортҡа» йыл һайын 120 000 ашыу кеше килә
«Юсон» осоро, 30-сы йылдар
Урта хәлле клиенттар өсөн Райт был осорҙа уртаса хаҡлы йорттар әҙерләй. Райт үҙе был йорттарҙы U.S.O.N.A. (Unites States of Nothern America) аббревиатураһынан «юсон» йәки «төньяҡ америка йорттары» тип атай. Компактлы, аҙ сығымлы һәм ҡулланышлыҡлы «юсон» йорттары «Прерия йорттарында» һалынған принциптарҙы үҫтерә. Йорттарҙың яҫы ҡыйығы түбәнең аҫтында уҡ булған тар таҫмалы тәҙрәләр ҡулланыу иҫәбенә стеналар өҫтөндә тора. Йорттар башлыса бер ҡатлы һәм планында L-рәүешле проектлана, был уларҙы ҡатмарлы формалы биләмәлә урын алырға мөмкинлек бирә. Каркаслы конструкция төҙөлөштө арзанлатырға мөмкинлек бирә.
«Юсон» йорттары Райттың ҡала төҙөү концепцияһының төҙөлөш блоктары — «Киң горизонттар ҡалаһы» булырға тейеш ине. Халыҡ тығыҙ ултырған ҡала тәбиғи рәүештә ауыл хужалығы биҫтәләренә бүленеп, «урбанизациянан ҡотолорға» тейеш була, ә төп хәрәкәт итеү сараһы булып унда автомобиль була. «Киң горизонттар ҡалаһы» концепцияһы Америка аҙ ҡатлы биҫтәһен төҙөүҙә байтаҡ йоғонто яһай.
Был осорҙа Райт йәмәғәт биналары ла төҙөй, улар араһында Расиндағы (Висконсин штаты, 1936—1939) иң билдәле «Джонсон Вакс» штаб-фатиры. Конструкцияның нигеҙе булып «ағас кеүек» колонналар менән зал тора, унда һәр колонна өҫкә ҡарай киңәйә. Ағас структураһын лаборатория ла ҡабатлай — уның бүлмәләре лифт шахталарын йөрөткән үҙәк-«олон» тирәләй төркөмләшә, ә түбәлек плиталары формаһы буйынса аралаша — квадрат плиталар бинаның каркасын булдыра, унда түңәрәк плиталар урын ала. Ярым үтә күренмәле быяла көпшәләр системаһы аша яҡтылыҡ эш урынының «изгелек» атмосфераһын булдырырға булышлыҡ итә.
Соломон Гуггенхайм музейы
Райт ижадының апафеозы булып Нью-Йоркта Соломон Гуггенхейм музейы тора, уны архитектор 16 йыл дауамында (1943—1959) проектлай һәм төҙөй. Тыштан музей ауҙарып ҡуйған ишелмәне, ә интерьеры ҡабырсаҡты хәтерләтә, уртаһында уның быяланан эске ихата урынлашҡан. Райт экспозициялар өҫтән аҫҡа ҡарай булырға тейеш тип уйлай: килеүсе өҫкө ҡатҡа лифтта күтәрелә һәм яйлап үҙәк ишелмә пандус буйлап аҫҡа төшә. Ауыш стеналарҙағы эленеүсе картиналар рәссамдың мольбертындағы кеүек урынлашырға тейеш була. Музей ҡоймаһының орнаменттары сифатында Райт В. В. Кандинский картиналары экспозицияһындағы фигураларҙы ҡуллана.
Музей етәкселеге Райттың бөтә талаптарын үтәмәй, һәм хәҙер экспозицияларҙы ҡарау аҫтан өҫкә ҡарай башҡарыла.
Һуңғы эштәре. Һөҙөмтәләр
1950 йылдарҙа Райт органик архитектуранан китә башлай һәм биналарҙы башлыса универсаль, интернациональ стилдә проектлауға күсә. Был осорҙа торлаҡ йорттарҙа Райт шулай уҡ тура мөйөштән «яһалма» форма һымаҡ баш тарта һәм ишелмәгә һәм түңәрәк әйләнәгә мөрәжәғәт итә
Райттың үҙе тере сағында бөтә проекттары ла тормошҡа ашырылмай. Саманан тыш артыҡ биҙәлгән һәм китч менән сикләнгән Марин округының суд бинаһы уның вафатынан һуң дүрт йыл үткәс төҙөлөп бөтә. 1956 йылда Райт Чикагола атом энергияһында эшләгән лифттар менән дөйөм 1609 метр бейеклегендәге ныҡ бейек йорт төҙөргә теләй, ул йорт 130 000 кешегә иҫәпләнә һәм өҫкә ҡарай тарайған өс мөйөштә призма формала булырға тейеш була. Әммә проектты кире ҡағалар.
1959 йылдың 9 апрелендә Аризона штатының Феникс ҡалаһында вафат була. .
Ғаиләһе һәм шәхси тормошо
Уңыш ҡаҙанған архитектор булараҡ, Фрэнк Ллойд Райт үҙен бер ни менән сикләмәй йәшәй, һәм йыш ҡына һары матбуғат өсөн сәп була. Ул рәсми рәүештә өс тапҡыр өйләнә һәм айырылышыуға тиклем үк бер нисә тапҡыр гражданлыҡ никахында тора.
Райттың ете балаһы ҡала: өс улы һәм дүрт ҡыҙы. Фрэнк Ллойд Райттың ике балаһы — Фрэнк Ллойд Райт-кесе һәм Джон Ллойд Райт шулай уҡ архитектор була. Фрэнк Ллойдтың ейәнсәре, Энн Бакстер — актриса, «Оскар» премияһы лауреаты.
Мурга (Томбой ҡушылдығы)
Мурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 2 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Томбой ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рица реликт милли паркы
Рица реликт милли паркы  — Абхазияның Гудаута районында һаҡланыусы биләмә. Рица күлен, шулай уҡ тирә-яҡ тау төбәгендә флора һәм фаунаны тау һаҡлау өсөн ойошторолған.
Тарихы
1930 йылда булдырылған шул уҡ исемле ҡурсаулыҡ базаһында 1996 йылдың 17 октябрендә нигеҙ һалына. Бейеклектәрҙең ныҡ үҙгәреүе менән характерланған үҙенсәлекле тәбиғәт ландшафтын һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән (100 м алып 3256 м тиклем).
География
Оло Кавказдың көньяҡ битләүендә Абхазияның таулы өлөшөндә урынлашҡан, Гега үҙәненән алып Пщица үҙәненә тиклемге территорияны биләй. Бейеклектәрҙең 100 м алып 3256 м тиклем (Агепст тауына тиклем) үҙгәреүе үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһының төрлөлөгө өсөн шарттар тыуҙыра. Ҡурсаулыҡта иң ҙур күл булып Рица күле тора, шулай уҡ Кесе Рица һәм Зәңгәр күле бар. Бында бер нисә шарлауыҡ билдәле — 70 метр бейеклектәге Гега шарлауығы.
Флора
Эвксин-колхид япраҡлы урмандарының һаҡланған биләмәһендә 70 метрҙан ашыу бейеклеккә еткән бик күп мәңге йәшел самшит (Buxus colchica) урмандар, Нордман аҡ шыршылары (Abies nordmanniana) һәм еләк тисы  (Taxus baccata) үҫә. Lilium kesselringianum, Primula farinosа кеүек күп кенә һирәк осраусы эндемик өлгөләр бар, шул иҫәптән ҡурсаулыҡта киң таралған һәм шулай уҡ ҡурсаулыҡта киң таралған абхаз флораһы батшабикәһе тип йөрөтөлгән (Campanula) ҡыңғырау бар.
Фауна
1980-1983 йылдарҙа ҡурсаулыҡта 15 отрядтан торған 110 ҡош төрө теркәлгән. Шул уҡ ваҡытта бөркөт, аҡ башлы сел, сапсан, кавказ ҡоро һәм горихвостка краснобрюхий СССР-ҙың һәм Грузия ССР-ының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Шулай уҡ һирәк осрай торған хайуан һәм һөйрәлеүселәр төрө бар: Кавказ крестовкаһы (Pelodytes caucasicus), Кавказ әрмәнде (Bufo verrucosissimus), эндемик Кесе Азия тритоны (Ommatotriton vittatus) һәм ябай Кавказ ҡара йыланы (Vipekaznakovi).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Смычек
Смычек — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икорец йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зырянская Ежуга
Зырянская Ежуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Синеус һәм Трувор
Синеус һәм Трувор — Новгородҡа кенәзлеккә саҡырылған варяг Рюриктың легендар ағалы-ҡустыһы. Традицион йылъяҙма версияһына ярашлы («Повесть временных лет»)  862 йылда Рюрик Новгород ҡалаһында, Синеус — Белоозерола,  Трувор —  кривичтар ерендә,  Изборскта кенәз була;  ике йылдан һуң Синеус һәм Трувор вафат була,  һәм Рюрик  власты яңғыҙ ҡабул итә.
Тарихнамә
Никон йылъяҙмаһында яҙылған: Н.Т. Беляев т. һәм А.В. Мошин гипотезаһына ярашлы, авторлығы шулай уҡ ул ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан ( В. Я. Петрухин, И. Н. Данилевский, Е. В. Пчелов, Е. А. Шинаков) Г.З. Байерға ҡайтарып ҡалдырыла , быны тарихсы Б.А. . Рыбаков та хуплай, «Синеус» исеме иҫке швед һүҙен  боҙоп  «үҙенең ырыу» (sine hus), ә «Трувор» — «тоғро дружина» (thru varing) тигәнде аңлата. Шулай итеп, Рюрик үҙенең ике ағалы-ҡустыһы менән түгел, ә үҙенең нәҫеле менән кенәзлек итергә килә. Шуға күрә күп тарихсылар әйтеүенсә, Нестор Летописец "Повесть временных лет" тексын яҙыуҙа иртәрәк, әлегә билдәһеҙ булған, швед сығанаҡтары менән файҙаланған, һәм шул уҡ ваҡытта тәржемә яһамай, һүҙҙәрҙе транскрипциялаған.
Бынан тыш, легенда тураһында һөйләне, нисек өс ағаһы батшалыҡ төҙөй, һәм уларҙың береһе батша булып киткән, күп кенә халыҡтарҙың йәшәү, киләсәк тураһында легенда менән башланды Пердикка батшалыҡ иткән Боронғо Македония килеүе беҙҙең эраға тиклемге viii быуат э.
Өҫтәүенә Синеус 862 йылдан 864 йылға тиклем Белозеро кенәзе була алмаған, сөнки Белозеро ҡалаһы тарихы X быуат уртаһынан ғына башлана , һәм Новгород, В.Л. Яниндың археологик тикшеренеүҙәре буйынса, X быуат уртаһынан да алдараҡ түгел барлыҡҡа килә.
Рюрик, Синеус һәм Трувор, Д.С.Лихачеф фекеренсә, Новгород йылъяҙмасыһы уйы буйынса, Киев өсөн Кий, Щек һәм Хорив кеүек Новгородтың «мистик тоҡом башлығы» булған.
Хәҙерге ваҡытта алдынғы скандинавист-филолог Е.А. Мельникова Синеус һәм Трувор исемдәренең  «үҙ нәҫеле» һәм «тоғро дружина» кеүек  интерпретацияһының тулы нигеҙһеҙлеген раҫлай. Уның фекеренсә, боронғо скандинавтар теле менән таныш булмаған тарихсылар араһында ғына бындай версия раҫлана алған, сөнки был "фразалар" ябай морфология һәм боронғо скандинав  телдәренең синтаксисы нормаларына, шулай уҡ «нәҫел, тыуған-ырыу» һәм «дружина» мәғәнәһе булмаған hus һәм  vaeringi  һүҙҙәр семантикаһына тап килмәй. XIX быуат уртаһында уҡ А. А. Куник һәм һуңғараҡ Н. Т. Беляев Синеус һәм Трувор йылъяҙма исемдәренең сығышын   Signjótr һәм  Þórvar[ð]r  боронғо скандинав сығышлы булыуын иҫбатлай. Е. А. Мельникова был исемдәр рунистик яҙмаларҙа һәм исланд антропонимиконда яҡшы билдәле булыуын күрһәтә. Шулай итеп, "Повесть временных лет" тексында Синеус менән Трувор шәхси исемдәргә ҡараған. Улай ғына ла түгел, В В. Фомин, Г З. Байер бындай оҡшашлыҡтарҙы  үткәрмәй,  буталсыҡты бында  В. Я Петрухин индерә, ул Л М. Пятецкий телгә алған Готлиб Зигфрид Байер менән бер ҡасан да булмаған ғалим Иоганн Готфрид Байерҙы бутай.
Фольклор
Эстон фольклорында өс ағай - ҡәрҙәш, крәҫтиәндәрҙең улдары: Рахуриккуя (эст) тураһында әкиәт бар. Rahurikkuja - донъяны боҙоусы, Синиус (эст). Siniuss - күк йылан) һәм Труувар (эст. Truuvar - тоғро хеҙмәтсе). Сюжет буйынса, ағай - ҡәрҙәштәр бөйөк батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән һәм һуңынан сит илдәрҙә хакимлыҡ иткән.
Хәтер
Трувор һәм Синеус хөрмәтенә "Викинг Трувор" (Рәсәй) һәм «Вікінг Сінеус» (Украина)  йылға круизлы теплоходтары атала
Печай-Кикя
Печай-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вели-Сурун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәтгәрәев Әҡмәлетдин Йыһан улы
Әхмәтгәрәев Әҡмәлетдин Йыһан улы (4 февраль 1932 йыл — 28 август 2002 йыл) — нефтсе, 1956—1970 йылдарҙа «Туймазыбурнефть» тресы быраулаусыһы һәм быраулау мастеры, 1970—1993 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһенең Нефтекама быраулау эштәре идаралығы мастеры һәм смена етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1969). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1978).
Биографияһы
Әҡмәлетдин Йыһан улы Әхмәтгәрәев 1932 йылдың 4 февралендә БАССР-ҙың Баҡалы районы Мостафа ауылында тыуған.
Мостафа ауылында урта мәктәптә уҡый.
1956 йылда Октябрьский нефть техникумын тамамлай.
1956—1970 йылдарҙа «Туймазыбурнефть» тресының 4-се быраулау контораһында быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусы булып эшләй.
1970—1993 йылдарҙа — «Башнефть» производство берекмәһенең Нефтекама быраулау эштәре идаралығы мастеры һәм смена етәксеһе.
Материалды экономиялы тотоноу, ҡуйылған ҡорамалдар ҡеүәтен рациональ файҙаланыу, ойоштороу эштәре менән бәйле буш торған ваҡытты ҡыҫҡартыу һәм скважиналарҙа тиҙләтелгән быраулау ысулы ҡулланыу иҫәбенә бригада һигеҙенсе биш йыллыҡ осоронда 540,1 мең һум аҡса экономиялай, һөҙөмтәлә өҫтәлмә 10 яңы скважина быраулай. Һәр ваҡыт яңы резерв эҙләп табып һәм производствоға индереп, Әҡмәлетдин Әхмәтгәрәев бригадаһы йылдан йыл күрһәткестәрен арттыра. Мәҫәлән, 1965 йылда бригада 24 795 метр тау тоҡомо быраулай, 1968 йылда — 30 479 метр, 1970 йылда быраулау 34 000 метр тәшкил итә. Был — Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш ятҡылыҡтарын быраулау эше башланғандан алып быраулау бригадалары араһында хеҙмәт етештереүсәнлегенең иң ҙур күрһәткесе була.
Ҡаҙыу тиҙлеге бер станокка айына 1965 йылда 2153 метрҙан 1970 йылда 2453 метрға тиклем арта. Бригада бер нисә тапҡыр скважиналарҙы быраулау тиҙлеге буйынса рекорд ҡуя. 1968 йылда бер станокка айына быраулау тиҙлеге 5196 метр, 1970 йылдың майында — 7232 метрға етә.
Нефть сығарыу буйынса биш йыллыҡ план заданиеләрен үтәгәндә ҙур уңыштарға һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы указы менән Әхмәтгәрәев Әҡмәлетдин Йыһан улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
2002 йылда вафат була.
Яңы Уразай (Краснокама районы)
Яңы Уразай (Новоуразаево) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 184 кеше. Почта индексы — 452925, ОКАТО коды — 80237805005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бунин урманы
Бунин урманы — дәүләт тәбиғи ландшафт заказнигы. Башҡортостандың Бәләбәй районында урынлашҡан.
Майҙаны — 1200 гектар.
Тасуирлама
Заказник Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы булдырылған. Һыу айырғыс ҡарт йәштәге ҡарағайлыҡтар, йүкәлектәр һәм имәнлектәрҙе ҡурсалау маҡсатында ойошторолған.
Башҡортостандың Бәләбәй районында, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөндәге боронғо эрозиялы платола һәм материк битләүҙәрендә, Парафеевка ауылынан төньяҡҡа табан 0,5 км һәм Рассвет ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Көньяҡтан — Рә йылғаһы, көнбайыштан — Көтәмәле йылғаһының үҙәне, көнсығыштан — Малиновка—Яңы Көс—Бәләбәй автомобиль трассаһы менән сикләнгән. Бәләбәй участка урмансылығының 85-93-сө кварталдарын үҙ эсенә ала.
Заказниктың иң мөһим объекттары — төп реликт ҡарағай урмандары. Уларҙың бер өлөшө «Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтар» тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә. Көтәмәле һәм Рә йылғаларына ҡарай битләүҙәреҙә ҡарағайлыҡтар һирәгәйә, ваҡ ағаслыҡта селек һәм сейә ҡыуаҡлыҡтары бар. Икенсе участкала улар киң япраҡлы-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт, уларҙа май ынйы сәскәһе осрай. Айырым массивтар менән имәнлектәр осрай. Заказниктың байтаҡ майҙандарын йүкәлектәр, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар биләй.
Рә йылғаһы үҙәнендә ерек-муйыл ағаслыҡтары һәм таллыҡ (аҡ тал һәм башҡалар) таралған. Болонлоҡтар һәм далалар, шишмә үҙәненең риофил берләшмәләре киң таралған. Заказниктың төньяҡ өлөшөндә уникаль берләшмә — битләүҙәге мүкле шишмә һаҙлығы урынлашҡан.
Заказниктың өстән бер өлөштән ашыуын төрлө йәштәге урман культуралары, башлыса ҡарағайҙар биләй. Шулай уҡ дала үҫемлектәре (ташлы һәм болонло далалар) айырым һаҡланырға тейеш.
Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы
Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы (16 март 1851 йыл — 1921 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осороноң хәрби эшмәкәре. Генерал-лейтенант (1918). Беренсе бөтә донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.
Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең күренекле дәүләт һәм хәрби эшмәкәре. Башҡорт. 1918—1920 йылдарҙа Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.
Биографияһы
Хажиәхмәт Исхаҡ улы Ишбулатов Өфө губернаһының Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Өйҙөрәкбаш ауылында 1851 йылдың 16 мартында тыуған. Атаһы Исхаҡ Мөхәммәтрәхим улы — 3-сө Мишәр кантонының хәрби старшинаһы.
1866 йылда Ырымбур кадет корпусын тәмамлай. 1900—1904 йылдарҙа — Орск пехота полкында. 1908 йылда генерал-майор чинында отставкаға сыға. Беренсе донъя һуғышы башланғас, 1915 йылда яңынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла.
1916 йылдың 18 апреленән 152-се запас пехота полкы командиры. 1918 йылдың 8 ғинуарынан 1-се Мосолман уҡсылар бригадаһы командиры. 1917 йылда — Бәләбәй гарнизоны башлығы.
1918 йылда башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушылып. 1918 йылдың 28 сентябренән 1-се Башҡорт пехота дивизияһы башлығы, һуңынан Башҡорт айырым корпусы командиры. Октябрҙә генерал-лейтенант званиеһы бирелә. 1918 йылдың 28 ноябренән — Башҡорт милли ғәскәре башлығы.
1921 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.
Михалков Никита Сергеевич
Михалков Никита Сергеевич (21 октябрь 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй киноактёры, режиссер, сценарист һәм продюсер. Н. С. Михалков етәкселегендәге Театр һәм кино үҙәгенең художество етәксеһе (2017 йылдан). РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының тулы кавалеры. 1998 йылдан Рәсәй кинематографистар Союзы рәйесе. Өс тапҡыр РФ Дәүләт премияһы лауреаты (1993, 1995, 1999), Ленин комсомолы премияһы (1978).
«Урга — мөхәббәт биләмәһе» («Урга — территория любви») фильмы өсөн Венеция кинофестиваленең «Золотой лев» (1991) «Сит телдәге иң яҡшы фильм» категорияһында «Оскар» (1993) премияһына номинант. «Утомленные солнцем» фильмы «Сит телдәге иң яҡшы фильм» категорияһында «Оскар» (1995) премияһы лауреаты һәм Канн кинофестивале Гран-приһы (1994). «12» фильмы өсөн Венеция кинофестиваленең (2007) киносәнғәтенә индергән өлөшө өсөн «Махсус арыҫлан» эйәһе, «Сит телдә иң яҡшы фильм өсөн» категорияһында «Оскар» (2008) премияһы номинанты.
Биографияһы
Никита Сергеевич Михалков 1945 йылдың 21 октябрендә Мәскәүҙә совет әҙәбиәтсеһе, яҙыусы һәм шағир Сергей Михалков менән яҙыусы һәм тәржемәсе Наталья Кончаловская ғаиләһендә тыуа. Ағаһы — Андрей Михалков-Кончаловский.
1956—1959 йылдарҙа Никита Михалков Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы Үҙәк музыка мәктәбендә фортепиано класы буйынса уҡый, эргәһендәге театр студияһында шөғөлләнә Станиславский исемендәге драма театрының театр студияһында шөғөлләнә.
1963 йылда Щукин исемендәге театр училищеһына инә; 1966 йыл, дүртенсе курс студенты булараҡ, кино төшөрөүҙәрҙә ҡатнаша һәм шуның өсөн уҡыуҙан сығарыла (ул ваҡытта студенттарға бындай ғәмәл тыйыла). ВГИК-тың режиссер факультетының икенсе курсына күсә.
27 йәшендә үҙе теләп хәрби хеҙмәткә бара, 1972—1973 йылдарҙа Камчаткала флотта, «Михаил Кутузов» крейсерында хеҙмәт итә. Хеҙмәттәштәре һөйләүенсә, художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнаша, концерттар менән даими сығыш яһап, тулы зал йыя.
Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы
Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы (2 ноябрь 1979 йыл) — синхрон тәржемәсе, фрилансер. «Йыл викимедиасыһы — 2018».
Биографияһы
Фәрхәд Наил улы Фәтҡуллин 1979 йылдың 2 ноябрендә Татар АССР-ының баш ҡалаһы Ҡазанда тыуған.
1986 йылда Ҡазан ҡалаһының француз теле тәрән өйрәтелгән 123-сө урта мәктәпкә уҡырға бара. 1993 йылдан Эртугрул Гази исемендәге татар-төрөк лицейында белем ала. 1995—1997 йылдарҙа АҠШ-тың Миссури штатының Клейтон ҡалаһы урта мәктәбендә уҡый. Татар, рус, француз, төрөк, инглиз һәм итальян телдәрен белә.
2002 йылда Ҡазан федераль университетының Иҡтисад һәм финанс институты бакалавриатын «Предприятие менән идара итеү» (финанс менеджменты) һөнәре буйынса тамамлай. 2008 йылда Ҡазандың Социаль һәм гуманитар белем институты специалитетын мәҙәниәт-ара коммуникацияһы буйынса тамамлай. 2008 йылда биш ай дауамында АҠШ-тың Теннесси штаты Генераль ассамблеяһының финанс контроле һәм бюджет анализы комитеттарында стажировка үтә.
2006—2013 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Президенты тәржемәсеһе булып эшләй.
2010—2012 йылдарҙа Ҡазан федераль университетының Иҡтисад һәм финанс институты һәм АҠШ-тың Нью-Йорк дәүләт университеты икеле диплом программаһы уҡытыусыһы булып эшләй.
2012 йылда Сингапурҙың Lee Qwan Yew Institute of Public Policy & Civil Service College курстарын, ә 2015 йылда — Insead Executive MBA (Фонтенбло, Абу-Даби, Вена) курстарын тамамлай.
2009 йылдан — Бөтә донъя банкының штаттан тыш тәржемәсеһе.
2012 йылдан татар телле Википедияла, 2015 йылдан — «Рәсәй халыҡтары телдәрендә Википедия» метапроектында ҡатнаша. 2017 йылдан «Викимедиа РУ» коммерция булмаған хеҙмәттәшлек ағзаһы.
Алумян Самвел Сумбатович
Самвел Алумян (арм. Սամվել Սմբատի Ալումյան; 3 май 1941 йыл, Ереван — 7 сентябрь 1987 йыл, Бухарест) — СССР һәм Әрмәнстан пианисы, уҡытыусы.
Биографияһы
1966-1968 йылдарҙа Ереван консерваторияһында эшләй. Унан һуң 1968-се йылда, Яков Флиер саҡырыуы буйынса, ул Мәскәүгә күсенә һәм унда Мәскәү консерваторияһында уҡыта башлай. Ул М.Плетнев һәм Н.Коган кеүек пианистарҙың формалашыуына үҙ өлөшөн иңдерә. 1973 йылдан ул үҙ синыфын уҡыта һәм шул уҡ ваҡытта Флиер ярдәмчесе булып эшләй. Ул 30 ашыу студент өсөн уҡытыусы була, улар араһында А. Балакаускас, Д. Григорян, В. Дяченко, И. Ермилова, А. Иванов, К. Кнорре, В. Лихперова, А. Лушин, Д. Мамбетова, Л. Мартинес, М. Никешичев, Ю. Оганесов, А. Резник, А. Романова, М. Султанова, С. Татубаева, Э. Теплухина, А. Токарев, А. Турянская, Д. Хакимова, Е. Чемберджи кеүек билдәле музыканттар була.
Ул солист һәм ансамблсы булып сығыштар яһай, һәм 1967 йылдан сит илдәрҙә гастролдәрҙә була. "Фортепиано фантазиялары" концерт циклының инициаторы булып өлгөрә.
Б. Сметана исемендәге "Прага яҙы" халыҡ-ара пианистар конкурстары лауреаты (Прага, 1963, 3-сө премия), Дж. Неск (Бухарест, 1967, 1-се премия) һәм башҡалар.
Сендреи Юлия
Cендреи Юлия (Júlia Szendrey, 29 декабрь 1828 йыл, Кестхей, Венгрия короллеге — 6 сентябрь 1868 йыл, Пешт], Австро-Венгрия) — Венгрия шағиры, тәржемәсе, билдәле венгр шағыры Шандор Петёфиҙың ҡатыны.
Биография
Юлия Сендреи 1828 йылдың 29 декабрендә Кестхей ҡалаһында дворян ғаиләләре управляющийы ғаиләһендә тыуа. . Уның әсәһе Анна Галович исемле була. Юлия бай ғаиләләр ҡыҙҙары уҡығын Пешт институтында уҡып белем ала. Ул сит телдәрҙе өйрәнә, фортепианола уйнай, бейергә ярата, тик кисәләр уҙғарырға һәм үҙ талантын күрһәтергә яратмаған. Ул Генрих Гейне, Жорж Санд һәм башҡа шағирҙарҙың китаптарын уҡырға яратҡан.
Әҙәбиәт һәм поэзия менән мауыҡҡан ханым булараҡ 1846 йылда Надькаролиҙа осрашҡандан һуң шағир Шандор Петёфиға ғашиҡ була. Ғаиләһе яғынан ҡаршы булыуҙарына ҡарамаҫтан бер йылдан һуң улар Румынияның Ардуд ҡалаһында өйләнешә. 1848-1849 йылғы Венгрия революцияһы башланғас, Петефи армияға китә, ғаиләһен Дебреценға күсерә. Улдары Золтан 1848 йылдың 15 декабрендә тыуа. .
Шандор Петёфи һуғыш ваҡытында юғала, һуңынан «һәләк булды» тип иғлан ителә. Был хәбәрҙе Юлия бик ауыр кисерә. Уны эҙләргә Трансильванияға юллана. Ирен табырға өмөт итеп, Төркиәгә инергә һорай, әммә рөхсәт бирмәйҙәр. Өмөтһөҙлөктән, ярҙам һорап, тарихсы Арпад Хорватҡа мөрәжәғәт итә. . Улар 1850 йылда өйләнешә, ул ваҡытта был никахты хупламайҙар, яңынан кейәүгә сыҡҡан өсөн стигматизацияға дусар була, шулай уҡ уның үҙ-үҙен тотоуы менән бәйле төрлө имеш-мимештәр йөрөй, был хәбәрҙәрҙе Арань Янош кеүек билдәле шағырҙар яҙып сығара.
Ул үҙенә яҡлау эҙләп кейәүгә сыҡҡандар. Үлгәндән һуң ун йыл үткәс уның ғәйеплеләрҙе фаш иткән көндәлеге тергеҙелә һәм өлөшлөтө нәшер ителә. .
Хорват менән никахта дүрт улдары тыуа, ул ваҡытта улы золтан менән мөнәсәбәте боҙола. Йәш егет атаһы Петефи кеүек үҙ тормошо менән йәшәй. Йәш көйө 1870 йылда туберкулёздан үлә. . 1950-се йылдарҙа Сендрей бер нисә шиғыр яҙа, Ганс Христиан Андерсендың бер нисә әкиәтен тәржемә итә.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Уның икенсе никахы ла фажиғалы була. Уның аналыҡ муйынында яман шеш табалар һәм ул кинәт кенә 1867 йылда ире менән айырыла. Пешта атаһы финанслаған бәләкәй генә фатирға күсә. Көндәлегендә икенсе ире уға тоғро булмауы тураһында яҙа, ире табип киҫәтеүенә ҡарамаҫтан «ғаилә бурысын» үтәүҙе мәжбүр итеүе тураһында яҙа. 1868 йылда ошо кескенә фатирҙа вафат була. Үлем түшәгендә әйттереп атаһына хат яҙҙырта: «Шандор менән бәхетһеҙ буласаҡһың тигән инең. Уның менән булғандағы бәхеттә әлегә тиклем бер ҡатын да татымаған. Мин уның королеваһы инем, ул мине бик яратты, ә мин уны яраттым. Беҙ донъяла иң бәхетле пар инек. Шулай булып ҡалыр инек, әгәр яҙмыш беҙҙе айырмаһа». .
Икенсе ирен ғәйепләп яҙған хатты уҡығас, атаһы Хорватҡа ерләүҙә ҡатнаштырмай, үҙе ерләй. 60 йыл үткәс Петефи башҡа ғаилә ағзалары менән Керепеши зыяратына күсерелә. Ҡәбер ташына беренсе ире исеме Пеефи тип яҙыла. .
Ҡаҙағстан тимер юлдары
Ҡаҙағстан тимер юлдары (ҠТЮ; Қазақстан темір жолы) — Ҡаҙағстан магистраль тимер юл селтәренең иң эре операторы. Тулы исеме — "Милли компания «Қазақстан темір жолы» акционерлыҡ йәмғиәте". Компанияның берҙән-бер акционеры — «Сәмрук-Ҡазан» Милли Фонды, ул тулыһынса Дәүләт милке һәм хосусилаштырыу комитеты аша Финанс министрлығы составында Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан контролдә тотола.
Моисеев (Благовар районы)
Моисеев (Моисеево) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 452746, ОКАТО коды — 80214804004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Айсыуаҡ Үҙәнбаев
Айсыуаҡ Үҙәнбаев (1767 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1788—1790 йылдарҙағы Рус-швед һәм 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғыштарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Айсыуаҡ Үҙәнбай улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Муйнаҡ ауылында йәшәгән.
1785 йылдың 6 февраленән казак булып хеҙмәт итә. Башҡорт полкы составында 1788—1790 йылдарҙағы Рус-швед һуғышында ҡатнаша.
1798 йылдың 15 октябрендә зауряд-есаул званиеһын ала.
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.
1814 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1824 йылдың 9 февралендә хорунжий званиеһын ала.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Мәлихә; ҡыҙҙары — Хәлимә.
Тимонинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Печаль-Кы (Каныль-Кы ҡушылдығы)
Печаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каныль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Углич
Углич — Рәсәй ҡалаһы Ярославль өлкәһенең Углич районының административ үҙәге, XIII—XV быуаттарҙа Углич кенәзлеге үҙәге. Халҡы — 32 146 кеше (2017 йыл).
Ҡала Волга йылғаһы ярында (Углич һыуһаҡлағысы) урынлашҡан, Мәскәүҙән 200 саҡрым төньяҡ-көнсығышта һәм Ярославлдән көнбайышҡа табан 97 км алыҫлыҡта урынлашҡан. «Алтын балдаҡтың» туристик үҙәге.
Углич- өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Углич муниципаль районы сиктәрендә Углич муниципаль берәмеген ҡала биләмәһе статусы менән берҙән-бер тораҡ пунктын барлыҡҡа килтерә.
Тарих
Археологик тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса беҙҙең эраның башында Углич кремле биләмәһендә ҙур булмаған тораҡ тәнәфесһеҙ торған (V—vi быуаттарҙа).
XIV быуат башында Русь ҡалаларын Мәскәү кенәзе балаларына өлөш итеп (удел)бүлеп биргән. 1462—1492 йылда бында Андрей Большой кенәз булып торған. Ул идара иткән дәүерҙә ҡала ныҡ үҫә, унда бер нисә таш бина төҙөлә, шул иҫәптән — собор (яңынан төҙөлә. 1713 йылда), Покров монастыры (Угличта ГЭС төҙөгәндә емерелә) һәм удел кенәзе палатаһы ҡыҙыл кирбестән һалына (күркәм өлөшө һаҡланған). 1492 йылда Углич кенәзен һәм уның ике улын ағаһы Иван III Васильевич ҡулға ала һәм Переславский монастырына яба, Углич кенәзе шунда тиҙҙән вафат була. Ҡалала сыҡҡан ҙур янғын ҡаланы тулыһынса емерә.
1468 йыл тирәһендә ҡалаға Афанасий Никитин килә, ул үҙенең «Хожение за три моря» юлъяҙмаһында Углич тураһында яҙып ҡалдырған.
Иван Грозный идара иткән осорҙа ҡала уның ҡустыһы Юрий ҡулы аҫтында була. 1550—1551 йылдарҙа Углич урманында ағас ҡәлғә төҙөйҙәр һәм уны һүтелгән килеш Волга буйлап ҡамауҙа торған Ҡаҙанғаебәрәләр. Был ҡәлғә Свияжск ҡалаһына нигеҙ һала. 1565 йылда батша Иван Васильевич рус дәүләтен опричнина һәм земщинаға бүлгәндә ҡала земщина составына инә.
Иван Грозный үлгәндән һуң, 1584 йылда, уның кесе улы Дмитрий әсәһе менән бергә Углич ҡалаһына ебәрелә. Тарихтағы иң билдәле ваҡиға 1591 йылдың 15 майҙа була. Һигеҙ йәшлек малайҙы һарайҙа муйынын бысаҡ менән ҡырҡып үлтерелгән килеш табалар. Дмитрийҙың үлемендә батша булырға теләгән Борис Годуновты ғәйепле тип уйлайҙар. Угличтар дәүләт дьяктары Варфоломей Битяговскийҙы һәм Качаловты приказ йортон емереүҙә ғәйепләп, үлтерәләр. Бының өсөн 200-гә яҡын кешене Угличта язалайҙар, уларҙың телдәрен һәм ҡолаҡтарын ҡырҡып, Себергә оҙаталар. Үлгән батша улының әсәһен ирекһеҙләп монастырға ебәрәләр. Был ваҡиға хаҡында ентекләберәк ҡара. Углич эше.
1601 йылда Углич ҡалаһын Ксения Годунованың кейәүе була алмаған принц Густавҡа бирәләр. Поляктар болаһы ваҡытында Угличтың, йылъяҙмасының һүҙҙәренә ҡарағанда, әйләнәһе 25 саҡрым тәшкил иткән, унда 3 собор, 150 сиркәү һәм мәхәллә, 12 монастырь, яҡынса 40 000 000 кеше, 17 000 йорт ихатаһы торған. Бsk бола заманынан һуң Углич ныҡ бөлгәнлектн бик оҙаҡ аяҡҡа баҫа алмаған. Угличты тергеҙеүгә батша Михаил Романов тотонған: һалым льготалары индергән, емерелгән монастырҙарға яңы ерҙәр биргән, ҡалаға үҙидара биргән. Угличта. 1628 йылда поляк-литва интервенттарынан һәләк булғандар иҫтәлегенә Алексеевский монастырында Успение Пресвятой Богородицы ғибәҙәтханаһын төҙөйҙәр.
Ҡалала артбан да төрлө биналар, ҡорамдар төҙөлгән, унда тарих менән ҡыҙыҡһынған кешеләр булған. Ҡаланың артабанғы үҫешенә Антон Чеховтың энеһе Михаил Чехов ҙур өлөш индергән. Угличта М. Е. Салтыков-Щедрин, А. Н. Островский, В, А. Жуковский, И. Суриков, И. Грабарь, Н. Рерих һәм башҡа күп кенә яҙыусы, рәссам, артист, тарихсылар булып киткән.
1917 йылдың 12 декабрендә Угличта совет власы урынлаштырыла. 1921 йылдың яҙында ҡалала ҙур янғын булып, ҡала йөҙөн үҙгәртә. Был стихияға ҡала кешеләре ҡаршы тора алмай.
1939 йылда Углич һыуһаҡлағысы төҙөлә. 1940 йылда Калязин — Углич тимер юл линияһы барлыҡҡа килә. 1935—1950 йылдарҙа Углич ГЭС-ы төҙөлә. 1941 йылда Углич фронт һыҙығындағы ҡала тип иғлан ителә, немец ғәскәрҙәре Калининға (хәҙерге Тверь) яҡынлаша. Ленинградтан балаларҙы Угличҡа эвакуациялайҙар, бында № 90 балалар йорто ойошторола, уның директоры Капустина Надежда Мартыновна була. Сәғәт заводы балалар йортона шефлыҡ ярҙамы күрһәтә.
Иҫтәлекле урындар
Углич Рәсәйҙең алтын ҡулсаһы ҡалаларының береһе, унда туристар йыш килә. Ҡалала традицион урыҫ архитектураһы өлгөләре һаҡланып ҡалған.
Угличтың төп иҫтәлекле урындары:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сепсякова Татьяна Фёдоровна
Татьяна Федоровна Сепсякова (9 декабрь 1927 йыл, Вологда өлкәһе — 17 сентябрь 1981 йыл, Петрозаводск) — СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1980), Карел АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1973), Н. К. Крупская исемендәге миҙал менән бүләкләнә (1978).
Биографияһы
Татьяна Федоровна Сепсякова уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — мәктәп директоры, ике ағаһы һәм апаһы — уҡытыусы. 1944 йылда Вытегорский педагогия училищеһын тамамлай һәм Псков өлкәһенең Пыталово ҡалаһында башланғыс синыфтар уҡытыусыһы була. 1946—1950 йылдарҙа Вытегорский мәктәбендә уҡытыусы  һәм пионервожатый булып эшләй. 1950 йылдан алып Карелия-Фин ССР-ында  эшләй, Олонецкий урта мәктәбендә  рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1952 йылдан Петрозаводск ҡалаһында 30-сы урта мәктәбендә эшләй. Ситтән тороп Карел дәүләт педагогия институтына уҡырға инә, уны 1956 йылда тамамлай. 1960—1966 йылдарҙа Суоярви ҡалаһының урта мәктәбе директоры вазифаһын биләй, һуңынан Петрозаводск ҡалаһының 8-се мәктәбендә завуч булып эшләй. 1967 йылдан Татьяна Фёдоровна Сепсякова Петрозаводск ҡалаһының 29-сы  мәктәбен етәкләй. 1977 йылда Татьяна Фёдоровна Сепсякова СССР Педагогия фәндәре академияһының аспирантураһын тамамлай һәм шул уҡ йылда  Татьяна Федоровна  педагогия фәндәре кандидаты булып китә.
Эшләгән йылдарында Татьяна Федоровна мәктәптә кабинет системаһын индерә, мәктәп музейын ойоштороу буйынса  инициатор була, мәктәп төҙөлөш отряды барлыҡҡа килә, мәктәп театры ойошторола. Семинар һәм конференцияларҙа ҡатнаша, докладтар менән сығыш яһай. Методик һәм ғилми эш менән шөғөлләнә, ул «Школа. Жизнь. Труд» китабының авторы була, педагогика буйынса 20-нән ашыу ғилми хеҙмәт һәм мәҡәләләр  матбуғат баҫмаларында баҫылып сыға.
Татьяна Федоровна 1981 йылдың 17 сентябрендә автокатастрофа һөҙөмтәһендә вафат була.
Хәтер
1999 йылдан Петрозаводск 29-сы  мәктәбе Сепсякова Татьяна Федоровна исемен йөрөтә, мәктәп музейында беренсе директор тураһында стендтар бар, мәктәп бинаһына «Бында 1967 йылдан 1981 йылға мәктәп директоры булып Сепсякова Татьяна Федоровна  СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы эшләгән» тигән яҙыу менән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Мяланга
Мяланга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 2 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Сывтуга ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Львов өлкәһе
Львов өлкәһе (Львівська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Львов ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
20 район:
9 ҡала округы:
Иовсю (Зырянская Ежуга ҡушылдығы)
Иовсю  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Будья Вәрәш
Будья Вәрәш (Будья Варяш) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 166 кеше. Почта индексы — 452818, ОКАТО коды — 80259880002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Вәрәш йылғаһы буйында урынлашҡан . Расстояние до: