cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Минск зоопаркы
Структураһы
Ағартыу бүлеге зоопаркта байрам ойоштороу өсөн яуаплы;  күҙәтеү һәм тематик экскурсиялар ойоштора һәм үткәрә, күсмә лекциялар үткәрә,   киң мәғлүмәт саралары менән аралаша,  белгестәр зоология коллекцияларҙағы  үҙгәрештәрҙе күҙәтә, зоопарктың баҫма  продукция булдырыу өсөн материалдар әҙерләй.
Тарихы
Минск зоопаркы 1984 йылдың 9 авгусында Минск автозаводының  40 көнлөгөнә МАЗ зоология һәм ботаника  баҡсаһы булараҡ асыла.
1990—1995 йылдарҙа Минск зоопаркында Березинский ҡурсаулығында урынлашҡан һуйыр питомнигы приюты урынлаша
1997 йылда «Минск зоопаркы» дәүләт предприятиеһы статусын ала.
1998 йылда Минск зоопаркында  реконструкция башлана.
2001 йылда ҡала дөйөм майҙаны 42 гектар булған биләмәне зоопарк төҙөү өсөн тотона
Прокопьевка
Прокопьевка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Минск зоопаркы
Тарихы
2006 йылда вгуст уртаһында зоопарк төҙөүҙең икенсе сираты башлана, ул   экзотариум һәм аквариум менән түңәрәк быяла бинаны үҙ эсенә ала.
Прокопьевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Минск зоопаркы
Тарихы
2015 йылдың 14 мартында Көньяҡ Америка фаунаһының  «Ориноко» (Экзотариум) павильонын төҙөү тамамлана.
Перспективаһы
Минск зоопаркының өсөнсө сираттағы төҙөлөшөндә иҫке территорияны реконструкциялау, 5 этаптан торған яңы экспозиция комплекстарын төҙөү күҙ уңында тотола
Түбәнге Ҡасмаш ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Түбәнге Ҡасмаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Түбәнге Ҡасмаш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тондол
Тондол — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1237 Кесе Вагильский Туман йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Грязнуха
Кесе Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камыш-Самарка йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Емурла
Емурла — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ун-Пор-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пётркув-Трыбунальски
Пётркув-Трыбуна́льски (Piotrków Trybunalski; 1950-се йылдар уртаһына тиклем рус телендәге атамаһы — Петрок, шулай уҡ Пиотркув) — Польшаның Лодзь воеводствоһындағы повят хоҡуҡлы ҡалаһы, Страва йылғаһы буйында урынлашҡан.
2010 йылдың 31 декабрендә Петркув-Трыбунальски ҡалаһында — 77 383 кеше йәшәгән. Майҙаны — 67,27 квадрат километр.
Тарих
XХ быуат башында ҡалала 30 824 кеше (1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) йәшәгән, бында 3000-гә тиклем бина, 7 костел, православие һәм 2 диндәш сиркәүе, синагогалар; завод һәм фабрикаларҙа 604 эшсе булған, ҡала йыл һайын 1062000 һумлыҡ табыш алған. Ҡаланың эре предприятиелары — 2 быяла заводы, 3 банк бүлексәһе. 1900 йылды ҡалала 292 никах килешеүе төҙөлгән, 1472 бала тыуған, 801 кеше вафат булған. Ҡалала 47 койкалыҡ ике дауахана булған. Богадельня, приют, 2 хәйриә йәмғиәте, 60 уҡыу йорттары, уларҙа 2617 бала уҡыған (1682 малай, 935 ҡыҙ), ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы, ҡала училищелары, 10 башланғыс мәктәп, 2 йәкшәмбе мәктәбе, 2 йәһүд училищеһы, 43 хедер, 2 китапхана, 2 китап магазины, типография, 2 периодик баҫма булған. Ҡала килеме — 71 884 һум (1900 йыл). Варшава- Вена тимер юлының станцияһы булған.
1913 йылда ҡалала 36000 кеше, 13 дауахана, 15 башланғыс һәм 2 урта мәктәп, 8 сәнәғәт предприятиеһында 830 эшсе, 5 банк ғәмәлдә була.
1952 йылда ҡалала 44000 кеше, ҙур кизе-мамыҡ комбинаты, быяла һәм ағас эшкәртеү предприятиеһы була.
2010 йылдың 31 декабрендә ҡалала 77 383 кеше йәшәгән.
Тышҡы мөнәсәбәттәр
Түбәндә Петркув-Трыбунальский ҡалаһының туғандаш ҡалалары һәм ҡала-партнерҙары исемлеге бирелгән :
Дингуль (Коржа ҡушылдығы)
Дингуль — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коржа йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юлдашева Луиза Әбүталип ҡыҙы
Юлдашева Луиза Әбүталип ҡыҙы (23 ғинуар 1958 йыл) — педагог, йәмәғәтсе. 1984—2015 йылдарҙа Бөрйән районы Нәби, 2019—2021 йылдарҙа Иҫке Собханғол мәктәбе уҡытыусыһы. 2017 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2021) менән бүләкләнеүсе һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
Биографияһы
Луиза Әбүталип ҡыҙы Юлдашева 1958 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.
1965—1975 йылдарҙа Иҫке Собханғол урта мәктәбендә белем ала.
1977—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтының филология факультетында уҡый.
Хеҙмәт юлын 1982—1984 йылдарҙа Федоровка районының Кузьминовка тулы булмаған урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай.
1984—2015 йылдарҙа — Нәби мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
2019 йылдың мартынан 2021 йылдың майына тиклем Иҫке Собханғол төп урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.
Уның бик күп уҡыусылары, төрлө кимәлдәге олимпиадаларҙа, иҫтәлекле даталарға арналған конкурстарҙа ҡатнашып, призлы урындар, лауреат исемдәре яулай, республика вуздарының филология факультетында юғары һөнәри белем алып сыға.
Луиза Әбүталип ҡыҙы «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы менән хеҙмәттәшлек итә. 2007 йылда был баҫмала уның «Н. В. Гоголдең „Үле йәндәр“ поэмаһын филологик анализлау тәжрибәһе фрагменттары» исемле күләмле мәҡәләһе баҫыла.
Хеҙмәт стажы 37 йыл.
Ғаиләһе
Тормош иптәше Әхмәтов Азамат Азат улы Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған. Музыка уҡытыусыһы булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. Өлкән улдары (1987) 2-се Өфө педагогия колледжының художество-графика бүлеген тамамлаған. Өфөлә йәшәй. Шәхси эшҡыуар. Ғәиләле, бер ҡыҙҙары бар. Кесе улдары (1989) ауыл хужалығы профессиональ-техник училищеһын тамамлап, вахта менән йөрөп эшләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Юлдашева Луиза Әбүталип ҡыҙы төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Мәктәптә эшләгәндә бәлиғ булмаған үҫмерҙәр эше буйынса инспектор була.
2017 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне. 2019 йылда дауамында Википедияның башҡортса бүлегендә 1334 мәҡәлә яҙып, Рәсәй википедистарының Википремияһына лайыҡ була.
Әлеге ваҡытта ирекмән Башҡорт Википедияһы һәм Викидәреслектә 3616 мәҡәлә яҙған, дөйөм төҙәтеүҙәре — 37147. Викимилеккә 86 файл тейәгән, Викидатаға 12270 төҙәтеү индергән.
2021 йылдың декабрендә Луиза Әбүталип ҡыҙының «Башҡорт тарихи йылы» сиктәрендә ойошторолған сараларҙа, конкурстарҙа ҡатнашҡаны, интернет киңлегендә башҡорт телендәге сифатлы мәғлүмәт күләмен арттырыу йәһәтенән әүҙем эшмәкәрлеген юғары баһалап, йәмәғәт ойошмаларының халыҡ-ара берлеге «Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)» Башҡарма комитеты Маҡтау грамотаһы менән бүләкләй.
Бәрәкәл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барсучья
Барсучья — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Трескулов йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Барсучья
Туҡыусылыҡ үрелештәре
Туҡыу үрелештәре (Ткацкие переплетения) — туҡыу производствоһында туҡыу станоктарында ҡулланылған буй ептәр (нигеҙ) һәм арҡау ептәрен үҙ-ара сатрашлап үреүҙең төрлө ысулдары.
Үрелеш төрө — туҡыманың күренешен, физик, механик, технологик үҙенсәлектәрен билдәләүсе мөһим характеристикаларҙың береһе.
Төп үрелештәр
Төп үрелештәргә түбәндәгеләр инә:
Ҡатмарлы үрелештәр
Төп, сығарылма һәм ҡатнаш үрелештәр нигеҙендә барлыҡҡа килә. Нигеҙҙә һәм арҡауҙа икенән ашыу еп системаһы ҡулланыла. Туҡымаларҙың миҫалдары:
Галерея
Түбәндәге фотоларҙа вафля үрелештәре үрнәктәре бирелә. Саржа үрелеше нигеҙендә ромб рәүешле үреү ҡулланылыуҙан барлыҡҡа килә.
Бронюс Кутавичюс
Бронюс Вайдутис Кутавичюс (Bronius Vaidutis Kutavičius; 13 сентябрь 1932 йыл — 29 сентябрь 2021 йыл) — Литва композиторы һәм педагогы.
Биографияһы
Антанас Рачюнастың уҡыусыһы. 1969—1974 йылдарҙа — Вильнюс педагогия институты, 1975 йылдан Вильнюс сәнғәт мәктәбе, 1985 йылдан Литва консерваторияһы уҡытыусыһы. Спектаклдәр һәм фильмдар өсөн музыка авторы.
Шәхси тормошо
Литва шахматсыһы Каушилайте Вильхельминаға өйләнгән була.
Буруны
Буруны — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы/ Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дарья йылғаһының уң ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Прудовица (Кесе Просница ҡушылдығы)
Прудовица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Просница йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алёшин Николай Павлович
Алешин Николай Павлович (10 август 1941 йыл — 11 февраль 2023 йыл) — йәбештереү производствоһында СССР һәм Рәсәй белгесе, диагностиканың фундаменталь теорияһында белгес. Рәсәй Фәндәр акалемияһы академигы (2006; 2000 йылдан мөхбир ағзаһы), техник фәндәр докторы, профессор. 1989 йылдан — Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының йәбештереү технологияһы һәм диагностикаһы кафедраһы.
Фәнни ҡаҙаныштары
Метал, иретмә һәм композицион материалдар иретеп йәбештереүҙең яңы технологияларын, шулай уҡ математик моделдәрҙе һәм иретеү менән иретеп йәбештереү өсөн өс контурлы автоматлаштырылган системаларҙы эшләй. Ҡыҫҡа тулҡынлы сағылдырғыстар өсөн ҡаты есемле яҡынайыуҙа һығылмалы тулҡындар дифракцияһы теорияһын булдыра (Емерелмәй торған контролдең халыҡ-ара премияһы). Физик моделде һүрәтләй һәм эре бөртөклө материалдарҙың акустика-иретеп йәбештереү моделенең математик тасуирламаһын бирә. Н. П. Алешин тарафынан төркөмлө сағылдырғыстарҙа акустик ҡырҙы таратыу бурысын хәл итеү ысулы тәҡдим ителә һәм тормошҡа ашырыла.
Ижтимағи-профессиональ эшмәкәрлеге
1992 йылда Йәбештереү контроле Милли агентлығының президенты итеп һайлана (НАКС). Иретеп йәбештереү буйынса Милли комитет рәйесе урынбаҫары. БДБ дәүләт-ара советының иретеп йәбештереү һәм оҡшаш технологиялар буйынса бюро ағзаһы НТС «Газпром» бүлеге рәйесе. «Иретеп йәбештереү һәм контроль» фәнни-уҡыу үҙәге директоры. Россия Фәннәр академияһының хоҡуҡи ағзаһы (2006).
Халыҡ-ара Инженерлык академияһы ағзаһы.
Рәсәй Инженерлык академияһы ағзаһы.
НП «ТАЯНЫС» президиумы ағзаһы.
Бүләктәре
1981 — СССР Министрҙар советы премияһы лауреаты. 1996 — Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты. 1997 — «Рентген-Соколов» халыҡ-ара премияһы лауреаты. 2000 — Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты. 2003 — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. 2005 — Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнгән 2009 — Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты. 2011 — IV дәрәжә «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн» ордены. 2015 — Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты. 2017 — Почёт ордены менән бүләкләнә
Сибай һыу объекттары
Сибай ҡалаһы биләмәһе буйлап өс йылға — Худолаз (Төйәләҫ), Ҡарағайлы һәм Ҡамыш-Үҙәк аға. Бөтә йылғалар ҙа бысранған, айырыуса Ҡарағайлы. Бында быуа (Балыҡсы йорто), һыуһаҡлағыс, ике дамп, Төйәләҫ ауылында Худолаз күле бар.
Худолаз, Урал йылғаһының уң яғындағы ағымы, көнсығыш ситтә һәм Төйәләҫ ауылы аша аға.
Ҡала биләмәһе буйлап Ирәндек һыртының көнсығыш ситендә башланған Ҡарағайлы йылғаһы аға. Һыу ағымының оҙонлоғо 28 км. Бынан яҡынса 10 км алыҫлыҡта йылға ике ҡултыҡҡа бүленә, улар ҡала ситендәге Төйәләҫ йылғаһына барып тоташа. Ҡултыҡтарҙың береһе Ҡамыш-Үҙәк исемен йөрөтә.
Һыу ҡоймаларын санитар һаҡлау зонаһында ҡырсынташ сығарыу буйынса карьер, ауыл хужалығы малдары өсөн фермалар, коллектив баҡсалар урынлашҡан. Ҡарағайлы санитар-һаҡлау зонаһында торлаҡ йорттар, һарайҙар, иҫке үәм яңы ерләү зыяраты, сүп-сар урындары урынлашҡан
Һылтанмалар
Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте: Сибай ҡалаһы һыу объекттары буйлап рейд үткәрелде, 04.07.2018
Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте Ҡарары 24.05.2018 № 863 «Ҡала округында күмәк ял итеү урындарын ойоштороу һәм халыҡтың именлеген тәьмин итеү тураһында»
Ермаков Харлампий Васильевич
Ермаков Харлампий Васильевич (7 февраль 1891 йыл — 17 июнь 1927 йыл) — 1-се Вёшенская ихтилалында 1-се баш күтәреүселәр дивизияһы командиры, Георгий тәреһенең тулы кавалеры. Михаил Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романындағы Григорий Мелехов прототиптарының береһе һанала һәм шулай уҡ үҙ исеме аҫтында икенсе дәрәжәләге персонаж итеп тә алынған.
Биографияһы
Харлампий Васильевич Ермаков 1891 йылдың 7 февралендә Дон Ғәскәре Өлкәһе Вёшенская станицаһының Антипов утарында дон казагы ғаиләһендә тыуған. Ике йәшендә уны шул уҡ станицаның Базки утарында йәшәгән туғандары Архип Герасимович һәм Екатерина Ивановна Солдатовтар ғаиләһенә тәрбиәгә биргәндәр. Бындай ҡарарҙың сәбәбе булып уның атаһының уң ҡул суғын юғалтыуы арҡаһында эшкә яраҡһыҙ булып ҡалыуы торған. Вёшенскийҙағы ике класлы мәхәллә мәктәбендә белем ала. 19 йәшендә казак ҡыҙы Прасковья Ильиничнаға өйләнә. 1911 йылда уларҙың ҡыҙҙары Пелагея һәм 1913 йылда улы Иосиф тыуа.
1913 йылдың ғинуарында 12-се Дон казактар полкына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1914 йылдың 25 апрелендә тамамлаған уҡыу командаһын тамамлай һәм взвод уряднигы итеп тәғәйенләнә. Беренсе донъя һуғышы башланғанда Көньяҡ-Көнбайыш фронтына эләгә, унда 1916 йылдың көҙөнә тиклем һуғыша. Һуңынан Румын фронтына эләгә. 2,5 йыл һуғыш осорондә дүрт Георгий тәреһе һәм дүрт Георгий миҙалы менән бүләкләнә. Ике тапҡыр яралана. Беренсе тапҡыр — 1915 йылдың 21 сентябрендә Ковель янында; 26 ноябргә тиклем Сарны ҡалаһы госпиталендә дауалана. 1916 йылдың 20 ноябрендә Румынияла 1467 бейеклеге өсөн һуғышта яралана. Был яранан һуң дауаланырға Ростов госпиталенә йүнәлтелгән. Һауыҡҡандан һуң, 1917 йылдың 25 ғинуарында, сәләмәтлеген нығытыу маҡсатында, ике айлыҡ отпуск ала һәм тыуған утарына ҡайта. Артабан — действительный хеҙмәтенең дүрт йыллыҡ үтеүе менән бәйле — өс ай «льготалы» ял ала.
Революция осоронда
1917 йылыдың майында яҡташтары Харлампий Ермаковты (был ваҡытта ул урядник званиеһында була) Вёшенская станицаһынан атаман Калединды һайлаған Ҙур кругҡа депутат итеп ебәрелә. Июндә тағы ла армияға, Каменская станицаһында урынлашҡан 2-се Дон казак запас полкына мобилизациялана. Үҙенең полкынан ул Өлкә хәрби комитетҡа — 1917 йылдың 14 июлендә Новочеркасскиҙа пехота һәм казак частары вәкиләдәренең өлкә съезында барлыҡҡа килгән хәрби частарҙың үҙидара органына һайлана. Йәй көнө Новочеркасск юнкерҙар училищеһында дөйөм белем биреү курстарын тамамлай.
Донда Граждандар һуғышы башынан алып Ф. Подтёлков һәм Н. М. Голубев етәкселегендәге Дон Хәрби-революцион комитетына ярҙам иткән. Чернецов отрядына ҡаршы һуғыша, Лихая станцияһы янында яралана һәм 1918 йылдың ғинуар аҙағына өйөнә ҡайта. Донда Совет власы урынлаштырыла һәм Ермаков Вёшенская станицаһы советы рәйесе итеп һайлана. Ул 16-20 апрелдә Үрге-Дон округында башланған антибольшевистик ихтилалға тиклем был вазифаны башҡара. Һуңғараҡ дон матбуғаты уны түңкәрелеште ойоштороусыларҙың береһе тип атай. Был ихтилалда ҡатнашҡаны өсөн, ул подхорунжий ала. Атаман идара итеүе тергеҙелгәндән һуң, Харлампий Ермаков Вёшенская станицаһының атаманы итеп һайлана. Әммә уның элек ҡыҙылдарҙа хеҙмәт итеүе уға ышанмаусанлыҡ тыуҙыра һәм 14 майҙа үткән станица йыйынында ул яңынан атамандың икенсе ярҙамсыһы итеп һайлана.
1918 йылдың йәйендә һәм көҙөндә Х. Ермаков Дон армияһының взвод командиры вазифаһында 1-се Вёшенский полкының взвод командиры вазифаһында Царицын һәм Балашов йүнәлештәрендә һуғыша. Декабрь аҙағында, һуғыштан арыған һәм ҡыҙылдар өгөтләүе тәьҫирендәге казактар фронтты ташлай, шул ваҡытта ул өйөнә ҡайта. Бер ай узғас, РКП(б) Үҙәк Комитетының Ойоштороу комитетының 1919 йылдың 24 ғинуарында сыҡҡан циркуляр хатындағы күрһәтмәһен үтәп, Ҡыҙыл армия Үрге Донда террор башлай. 25 февралдә (иҫке стиль) Казанская станицаһында Үрге Дон ихтилалы тоҡана. 26 февралдә баш күтәреүселәр Мигулинскаяны, ә 27 — Вёшенская станицаһын азат итә. Шул уҡ көндө хорунжий Х. Ермаков уң яҡ яр утарҙарынан баш күтәреүселәр отряды ойоштора башлай. Ике көн үтеүгә Ермаков Каргинская станицаһына һөжүм итә, бында Лихачевтың каратель отрядын ҡыйрата һәм ҡыҙылдарҙың артиллерия складтарын яулай.
Дон ғәскәре менән ҡушылғандан һуң баш күтәреүселәр армияһы яйлап тарҡала расформироваться итә, баш күтәреүселәр командирҙарын дон армияһының кадровый офицерҙары алмаштыра. Х. Ермаков башҡаларға ҡарағанда оҙағыраҡ элекке вазифаһында ҡала. Ул 1 (14) июлгә саҡлы 1-се Үрге Дон дивизияһы (1-се Үрге Дон бригадаһы тип үҙгәртелгән) менән командалыҡ итә. Был көндө Ермаков бригадаһы 5-се атлы бригадаға ҡушыла. Ермаков үҙе 20-се Вёшенский полкының йөҙ командиры вазифаһын үҙенә ала. Күпмелер ваҡыт үткәс, Х. Ермаков Семилетов төркөмө штабында йомош офицеры итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың йәйендә Ермаков менән хеҙмәт иткән офицер Евгений Ковалев һуңыраҡ тышҡы ҡиәфәт һәм ҡыйыулыҡ яғынан Ермаков менән Григорий араһында шаҡ ҡатырғыс оҡшашлыҡ таба, «Харлампий Ермаков — „Тымыҡ Дон геройы“» тигән мәҡәлә яҙған.
Ф евраль аҙағында Дон армияһы Кубань яғына сигенгән. 3 мартта (иҫке стиль менән), Георгие-Афипская станицаһы янында, Х. Ермаков үҙ часы менән ҡыҙыл-йәшелдәрҙең өҫтөнлөклө көстәренә әсирлеккә төшә, ә 15 мартта Ҡыҙыл армияға күсә. 1-се Атлы армияның Ҡыҙыл армия сафтарына күскән казактарҙан торған 3-сө айырым кавалерия полкын үҙ командалығы аҫтына ала. Польша фронтында улар менән командалыҡ итә. Һуңынан 82-се полктың командиры итеп тәғәйенләнә һәм Врангель фронтына йүнәлтелә. Ҡырымды алғандан һуң, Ермаковты, Махно, Попов һәм Андреянов «бандалары» менән көрәшеү маҡсатында, Донға ебәрәләр. 1921 йылдың уртаһына уны Майкоптағы 14-се кавалерия дивизияһының «краскомдар» мәктәбе начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр. Ҡылыс шашка һәм исемле сәғәт менән бүләкләнә. М. А. Шолохов 1974 йылда әҙәбиәт белгесе К. И. Приймеға бына нимә тип яҙған:
1923 йылдың ғинуарында Х. Ермаков «элекке аҡтар булғаны өсөн» армиянан мөҙҙәтһеҙ бессрочный ялға ебәрелә. Бер айҙан өйөнә ҡайта. Ә инде 1923 йылдың 23 февралендә ГПУ органдары тарафынан ҡулға алына. Ермаков УПК-тың 58 статьяһы буйынса 1919 йылғы Вёшенский ихтилалын ойоштороуҙа ғәйепләнә. Тикшереү эштәре йыл ярымға тиерлек һуҙыла, әммә уның ғәйебе иҫбатланмай: шаһиттарҙың күпселеге Ермаковты П. Кудинов һәм башҡа ихтилал юлбашсылары көсләп баш кбәүтәреүселәр армияһына мобилизациялаған тип әйтәләр; әсиргә алынған ҡыҙылармеецтарҙы атыуҙан ҡотҡарыуын хәтерләп һөйләйҙәр. Уның үтенесе яҡлау Станичниктар уны яҡлап коллектив төҙөйҙәр. Шул арҡаһында 1924 йылдың 19 июлендә Ермаков азат ителә. Тикшереү тағы 10 ай дауам итә, һәм, бәлки, оҙағыраҡҡа һуҙылыр ине, ләкин апрелдә РКП(б) Үҙәк Комитетының казактарҙы өлөшләтә аҡлау пленумы үтә. Һөҙөмтәлә, 1925 йылдың 15 майында Миллерово ҡалаһының Төньяҡ-Кавказ судының күсмә сессияһы эштәрҙе «маҡсатҡа ярашлылыҡ» буйынса туҡтаты ҡарарын сығарв.
1927 йылдың 20 ғинуарында Ермаков ҡабаттан ҡулға алына. Был юлы ул баш күтәреүселәр өҫтөнән командалыҡты үҙе теләп алғанын, ҡыҙылармеецтарҙы шәхсән атҡанын, ә хәҙерге ваҡытта советтарға ҡаршы агитация алып барғанын дәлилләүсе шаһиттар табыла. 1927 йылдың 6 июнендә ОГПУ-ның суд коллегияһы, эште Енәйәт кодексының УК 58/11 һәм 58/18 статьялары буйынса судтан тыш: Ермаков Харлампий Васильевичты «атып үлтерергә» тигән ҡарар сығара. 17 июнендә ҡарар үтәлә.
1989 йылдың 18 авгусында Ростов өлкә суды президиумы ҡарары менән Х. В. Ермаков «енәйәт составы булмау сәбәпле» аҡлана.
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
1980 йылда Горький автозаводы эшсеһе И. А. Калеганов Калининский утарынан йыраҡ түгел Харлампий Ермаковҡа һәйкәл ҡуя. Тиҙҙән һәйкәлде алалар, әммә Михаил Шолохов яҡлағанлыҡтан, һәйкәл Ермаковтың ҡыҙына тапшырыла. Хәҙер ул Вешенская станицаһындағы М. А. Шолоховтың Дәүләт музей-ҡурсаулығында һаҡлана. Базковская станицаһындағы тыҡрыҡ Х. В. Ермаков исемен йөрөтә.
Таңсәйет
Таңсәйет (Тансаитово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 116 кеше. Почта индексы — 453004, ОКАТО коды — 80235805009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тосемья (Лозьва ҡушылдығы)
Тосемья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 522 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саевич Тимофей Александрович
Саевич Тимофей Александрович (23 февраль 1919 йыл — 26 ноябрь 2003 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан совет хәрби хеҙмәткәре, осоусы, разведка авиация полкының звено командиры. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Тимофей Александрович Сае́вич 1919 йылдың 23 февралендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Сухопольский ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Белорус. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Мәктәптең 9 синыфын тамамлаған.
1936 йылда Тимофей Александрович Ҡыҙыл Армия сафына алына, Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбенә ебәрелә. Тимофейҙың атаһы 1938 йылда «халыҡ дошманы» тип ҡулға алына. Улы атаһынан баш тартмай, шуға күрә 1938 йылда училищенан ҡыуыла һәм өйөнә ҡайта.
1938—1940 йылдарҙа Өфө пионерҙар йортонда, аҙаҡ — Луначарский исемендәге баҡсала (хәҙерге С. Т. Аксаков исемендәге баҡса) физкультура инструкторы булып эшләй.
Атаһының ғәйепһеҙлегенә ышанып, Тимофей Александрович уның эшен асыҡлау үтенесе менән К. Е. Ворошиловҡа хат яҙа. 1940 йылда ыңғай яуап ала һәм училищеға кире ҡайта, шул саҡта һуғыш башлана.
1942 йылда ул Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай, армияла — 1943 йылдың мартынан. 11-се айырым разведка авиацияһы полкында һуғыша, Пе-2 фоторазведчик-самолетында оса.
Өлкән лейтенант Саевич Пе-2 самолеты менән идара итеү техникаһын яҡшы белә, бер двигателдә эшләгән самолетын өс тапҡыр дошман территорияһынан алып килтерә.
1943 йылдың 9 сентябрендә кесе лейтенант Саевичтың Пе-2 экипажы Рибшево — Духовщина — Ярцево маршруты буйынса Калинин һәм Көнбайыш фронты алдында дошмандың оборонаһын асыҡлау бурысы менән рейстар башҡара. Истребителдәр менән һауа һуғышында самолет яндырыла, атыусы һәләк була, экипаж парашюттарҙа ҡотола. Штурман И. Е. Русанов дүрт көндән һуң полкка әйләнеп ҡайта. Ә янған һәм аңын юғалтҡан (парашют яна һәм ер өҫтөнә төшөү ҡаты була) лётчик Саевич әсирлеккә эләгә.
Смоленск лагерында генерал Власовтың Рус Азатлыҡ Армияһында хеҙмәткә саҡырыуынан баш тарта. Ҡаланы азат итеү алдынан ҡаса, Көнбайыш фронт ғәскәрҙәре Смоленск ҡалаһына ингәнгә тиклем йылылыҡ трассаларында йәшеренеп тора. Тикшереүҙәрҙән һуң полкка кире ҡайта.
Штурман Русанов менән осоуын дауам итә. дауам 11-се айырым разведка авиацияһы полкының звено командиры (3-сө һауа армияһы, 1-се Балтик буйы фронты) капитан Саевич 1944 йылдың сентябренә разведкаға һәм дошмандың ғәскәре тупланған урынын бомбаға тотоу өсөн 157 хәрби осош яһай.
Һуғыштан һуң ҡыйыу лётчик СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1949 йылда Саевич офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. 1957—1960 йылдарҙа — 22-се Һауа армияһының 108-се айырым разведка авиацияһы полкы командиры.
1964 йылдан полковник Т. А. Саевич — запаста, ә һуңынан отставкала.
Ленинград ҡалаһында йәшәй (Санкт-Петербург). Ленинград аэропортында эшләй, унда «Аэрофлот отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә.
2003 йылдың 23 ноябрендә вафат була. Санкт-Петербург ҡалаһының Волков православие зыяратында ерләнә.
Батырлығы
«Полкта булған осоронда ул разведкаға һәм дошмандың техникаһын һәм ғәскәрен фотоға төшөрөү өсөн 157 хәрби осош яһай. Хәрби заданиеларҙы үтәгән ваҡытта самолеты 36 тапҡыр зенит артиллерияһының көслө утына тотола,15 тапҡыр дошмандың истребителдәре уны эҙәрлекләй, шул уҡ ваҡытта 7 оборона һауа һуғышы үткәрә. Әммә экипаждың берҙәм эше һәм лётчиктарҙың оҫта алымдар ҡулланыуы арҡаһында экипаж һәр ваҡыт истребителдәрҙән китә һәм разведка буйынса бурыстарҙы уңышлы үтәй.
Полкта хәрби эше осоронда уның тарафынан визуаль һәм фотоға төшөрөү менән раҫланып 160 эре тораҡ пункт асыҡлана — дошман ғәскәрен һәм техникаһын тупланған урындары, 80 тимер юл станциялары һәм үҙәктәре, дошмандың зенит артиллерияһы һәм истребителе ҡапланған 45 аэродром һәм ултыртыу майҙансығы».
1945 йылдың майына лётчиктың иҫәбендә 186 хәрби осош була.
Кесе Ембулатовка
Кесе Ембулатовка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ембулатовка йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поляр дәүләт академияһы
Поляр дәүләт академияһы — Санкт-Петербургтың юғары уҡыу йорто, 1998 йылда ойошторола. 2015 йылдың 10 декабрендә Гидрометеорология университетына ҡушыу юлы менән бөтөрөлә.
Тарихы
1990 йылда, Ленинград (СССР) патронатлығы аҫтында үткән Беренсе совет-француз экспедицияһының Чукоткала эштәре барышында, Поляр академияһы булдырыу идеяһы барлыҡҡа килә.
Экспедицияны ойоштороуҙа Совет мәҙәниәте фонды һәм Францияның арктика тикшеренеү үҙәге ҡатнаша. 1991 йылда, беренсе этапта, Поляр академияһы барлыҡҡа килер алдынан, Ленинградта «Полярный круг» берекмәһе булдырыла. Уның Халыҡ-ара уҡыу-уҡытыу үҙәге беренсе тапҡыр Төньяҡтың, Себерҙең һәм Алыҫ Көнсығыштың төбәктәре өсөн милли идара итеү кадрҙары әҙерләй башлай.
Халыҡ-ара уҡыу үҙәге ике йыл эшләү дәүерендә йәмәғәтселектең һәм белгестәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Үҙәктең эшмәкәрлегенә Рәсәй дәүләт төньяҡ комитеты (госкомсевер), Милләттәр һәм төбәк сәйәсәте эштәре буйынса министрлыҡ, Рәсәй Федерацияһының Мәғариф министрлығы, Францияның дәүләт учреждениелары һәм йәмәғәт ойошмалары ярҙам итә.
Милләт эштәре һәм федератив мөнәсәбәттәр буйынса министрлыҡ, Төньяҡ үҫеше мәсьәләләре буйынса дәүләт комитеты, Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығы, Саха Республикаһы Хөкүмәте (Яҡутия) һәм «Полярный круг» берекмәһе Академияның беренсе ойоштороусылары булалар.
Жан Малори — яҙыусы, билдәле француз ғалим-ҡотопсоһы, Францияның Арктика тикшеренеү үҙәге директоры, Чукоткала беренсе совет-француз экспедицияһын етәкләүсе һәм үҙенең ҡырҡ йылдан ашыу ғилми эшмәкәрлеген Төньяҡ халыҡтарына арнаусы —- Поляр академияһының почетлы президенты булып китә
1998 йылда, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Донъяның төп халыҡтары ун йыллығын иғлан итеү айҡанлы, Рәсәй хөкүмәте Поляр академияға традицион мәҙәниәт халыҡтары өсөн дәүләт юғары профессиональ уҡыу йорто статусы бирә
Чилингаров Артур Николаевич — атаҡлы ҡотопсо, Советтар Союзы Геройы, күренекле совет ғалимы, Төньяҡты һәм Арктиканы үҙләштереү проблемалары буйынса байтаҡ ғилми эштәр авторы, адмирал С. О. Макаров исемендәге Дәүләт диңгеҙ академияһының почетлы профессоры, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты —— Дәүләт поляр академияның Попечителлек советы рәйесе булып тора.
Поляр академияның ойошторолоу тарихы Францияла 1992 йылдан билдәле. Нәҡ шуға күрә Франция Президенты Жак Ширак 1997 йылдың сентябрендә академияның уҡытыусылары һәм студенттары менән осраша. Осрашыуҙа Төньяҡҡа ҡағылған һорауҙарға һәм проблемаларға ҡағылып үтелә, шулай уҡ президент традицион мәҙәниәт халыҡтарының хәҙерге донъяла айырым ролен һәм был халыҡтар вәкилдәренән белгестәр әҙерләү мөһимлеген билдәләй.
Академия Париж ҡалаһы патронажы булып ҡала, ул уны Жак Ширак ҡала мэры булған саҡта ала. Франция президенты Рәсәйҙә рәсми визиты ваҡытында тағы ике тапҡыр академияла була.
2008 йылда Академия комплекслы тикшереү үтә. Һөҙөмтәлә ете белем биреү программалары буйынса дәүләт аккредитацияһы һәм лицензия ала. Шулай уҡ был йыл аспирантура асылыуы менән билдәле.
2015 йылдың 10 декабрендә Академия Гидрометеорология университетына ҡушыу юлы менән бөтөрөлә.
Ректорат
Президенты Чилингаров Артур Николаевич
Һуңғы ректоры -- Палкин Иван Иванович, педагогия фәндәре кандидаты
Факультеттары
Иҡтисади сәйәсәт һәм идара итеү моделдәре факультеты
Экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу факультеты
Филология факультеты
Студенттар спорты
Юғары уҡыу йорттары Кубогы отошо сиктәрендә юғары уҡыу йорто чемпионаттар ҡатнашсыһы булып тора
Ун-Почмес-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горкушка
Горкушка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Суркуль йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Дингуль (Лехта ҡушылдығы)
Дингуль — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лехта йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Енгожок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тутлейм
Почта индексы — 628140, ОКАТО коды — 71112651002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Аникеев Иван Константинович
Аникеев Иван Константинович (20 сентябрь 1938 йыл — 17 май 2011 йыл) — ғалим-химик. 1956—1959 һәм 1962—2008 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы.
Белеме
1956 — Салауат ҡалаһында 1-се һөнәрселек училищеһы. (хәҙер — Профучилище № 19).
1967 — Башҡорт дәүләт университеты.
1975 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институты, аспирантура.
Хеҙмәт биографияһы
Иван Константинович Аникеев 1938 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Аникеевский ауылында тыуған.
1956—1959 йылдарҙа — 18-се комбинаттың 11-се цех операторы ярҙамсыһы; 1967 йылдан — Салауат нефть химияһы комбинатында (артабан «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһә һәм Газпром Нефтехим Салауат берекмәһе): инженер-технолог, начальник урынбаҫары, тәжрибә заводының тикшеренеү цехы начальнигы, синтез бүлеге начальнигы, 1979 йылдан — завод лабораторияһы начальнигы, 1982 йылдан — тәжрибә заводының баш инженеры; 1995—1997 йылдарҙа — баш инженер, 1984—1995 йылдарҙа һәм 1997 йылдан алып — нефть эшкәртеү заводында баш технолог.
2011 йылдың 17 майында Салауат ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Органик синтезда катализ өлкәһендә тикшеренеү эштәре үткәрә. Уның ҡатнашлығында бутил спирты етештереү үҙләштерелә.
Бүләктәре
СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең бронза миҙалы (1982)
Библиография
15 ғилми эштең, 34 уйлап табыуҙың, 15 рационализаторлыҡ тәҡдимдәренең авторҙашы.
Уйлап табыуҙары араһында: Бутил спирты алыу ысулдары // СССР авторлыҡ танытмаһы № 1087510, Бутил спирты алыу ысулдары // авторлыҡ таныҡлығы № 638585, Ацетат ацетопропил спирт алыу ысулдары // авторлыҡ таныҡлығы № 614091, Аллилацетат алыу ысулдары // авторлыҡ таныҡлығы № 601277, Ацетопропилацетат алыу ысулы // авторлыҡ таныҡлығы № 548598.
Аникеев Иван Константинович. «Исследование и разработка процесса гидрирования продуктов гидроформилирования пропилена на скелетном никель-титан-алюминиевом катализаторе» [Текст] : Техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә иткән диссертация (02.00.13) / Моск. ин-т нефтехим. и газ. пром-сти им. И. М. Губкина. — Москва : [б. и.], 1975. — 22 с. : ил.
Пужавка
Пужавка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иванцовка йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айб (мәктәп)
«Айб» мәктәбе  («Այբ» դպրոց) — Еревандағы уҡыу йорто. 2011 йылда «Айб» мәғариф фонды тарафынан асыла, үҙенең юридик статусы буйынса фонд (рәсми атамаһы «белем биреү үҙәге „Айб“ фонды») һәм хөкүмәткә ҡарамаған структура булып тора. Мәктәп менән етәкселекте Рубен Арутюнян етәкләгән Попечителлек советы тормошҡа ашыра. «Айб» мәктәбе — Әрмәнстандың дәүләткә ҡарамаған өлкәлә тәүге социаль проекты: уҡыусыларҙың 75 проценты йыл һайын стипендия ала (уҡыуға түләү өсөн компенсация). Мәктәп директоры Саакян Давид.
Тарихы һәм эшмәкәрлеге
«Айб» мәктәбе («Айб» мәғариф үҙәге) — «Айб» фондының иң күләмле проекттарының береһе. Ул Ереван ҡалаһының Арабкир ҡала административ округында 6.5 гектар майҙанды биләй. Адресы: Тбилиси шоссеһы урамы 11 / 11. Үҙәк өс баҫҡыслы система буйынса — башланғыс (1—4 кластар), урта (5—9 кластар) һәм өлкән мәктәп (10—12 кластар) буйынса белем алған 800 уҡыусыға иҫәпләнгән.
Белем биреү программаһы
«Арарат бакалавриат» ы — ул донъя стандарттарына тап килгән конкурент һәләтле уҡыу программаһы.
Миссияһы
«Айб» мәктәбе белемле, юғары әхлаҡлы, үҙенең үҙенсәлеген һәм яуаплылыҡ тойғоһон белгән йәш быуын формалаштырыуҙы үҙенең миссияһы тип иҫәпләй.
Девизы
«Айб» мәктәбенең девизы — «Има ев АРА» / «Аңла һәм эшлә».
Был девизда (боронғо әрмән теленән тәржемә иткәндә «Аңла һәм эшлә») «Айб» мәктәбе философияһы дөйөмләштерелгән.
Архитектура
«Айб» үҙәге — үҙенең инфраструктураһы менән үҙенсәлекле ҙур булмаған ҡаласыҡ: мәктәп, фән һәм технологиялар үҙәге, фаблабом, сиркәү һәм аралашыу үҙәге, балалар баҡсаһы, спорт комплексы, йәшел зоналар һәм башҡалар. "Айб"тың башланғыс, урта һәм өлкән (дөйөм майҙаны 7000 квадрат метр) мәктәптәре заманса технологиялар менән йыһазландырылған. Алдағы йылдарҙа яңы бүлексәләр төҙөләсәк һәм файҙаланыуға тапшырыласаҡ. «Сторакет» архитектура студияһы менән булдырылған мәғариф ҡаласығының проекты һәм генераль планы раҫланған да инде. 2017 йылда яңы уҡыу йорто — В корпусы файҙаланыуға тапшырыла.
Проектлы уҡытыу
Уҡытыу проекты (Project-based learning) — Арарат бакалавриаты уҡыу планының (куррикулум белем биреү) мөһим үҙенсәлектәренең береһе. Ул махсуслаштырылған проект «эшләп уҡыйым» принцибына таянып эш итә. Уҡытыу моделе 2015 йылда «Айб» мәктәбендә индерелә.
Ошо форматҡа ярашлы уҡыусылар команда формалаштыра һәм йәмғиәт алдында торған реаль бурыстарҙы хәл итеүгә йүнәлтелгән ҙур масштаблы, оҙайлы проекттарҙы тормошҡа ашыра. Проекттарҙы тормошҡа ашырыу барышында уҡыусыларҙа бер нисә оҫталыҡ һәм күнекмәләре үҫешә: эшлекле фекерләү, яуаплылыҡ тойғоһо, команда эшенең күнекмәләре, ваҡыт менән идара итеү оҫталығы, эште планлаштырыу һәм уны өҫтөнлөктәргә ярашлы бүлеү һәм башҡалар.
Стипендия системаһы
«Айб» мәктәбе — мәғариф өлкәһендә хөкүмәткә ҡарамаған социаль проект. Ата-әсәләрҙең финанс мөмкинлектәренә ҡарамайынса барлыҡ уҡыусылар өсөн тигеҙ мөмкинлектәр булдырыу өсөн, "Айб"тың өлкән мәктәбендә стипендиялар системаһы эшләп килә. Йыл һайын "Айб фонды"нан өлкән мәктәп уҡыусыларының 75 проценттан ашыуы стипендия (уҡыу өсөн түләүгә компенсация) ала.
Үҙән (Башҡортостан)
Үҙән (Узян) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. Үҙән ауыл советының үҙәге.
2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1140 кеше.
Почта индексы — 453522, ОКАТО коды — 80211852001.
Тарихы
1773 йылдың декабрендә Үҙән йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән һәм баш күтәреүселәр тарафынан яндырылған Кухтур заводы урынында Үрге Үҙән йылғаһында Е. Н. Демидов яңы завод төҙөй. Үрге Үҙән заводы 1777 йылдың 10 июнендә сафҡа индерелә. Уның 2 домна мейесе, 4 крица сүкеше була. 1807 йылда завод — 95 433 бот, 1851 йылда 88 575 бот суйын иретә, һәм уға ярашлы 27 082 һәм 26 267 бот тимер сүкей. 1816 йылда Үҙәндә 96 йортта 240 ир-ат крәҫтиән йәшәй. 1866 йылда 2955 кеше һәм 414 йорт иҫәпләнә. Ауылда завод тимер юлы була, баҙар көндәре үткәрелә.
1755 йылдан алып 1918 йылға тиклем ауылда Вогау һәм Ко компанияһына ҡараған Үҙән заводы эшләй.
Этимологияһы
Ауылдың исеме Үҙән йылғаһы атамаһынан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (76 %).
Милли составы: Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса (2010), ауыл халҡының милләте — рустар (76%).
Транспорт
Ауыл аша Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы үтә.
Кинематограф
Үҙән ауылында «Вечный зов», «Тени исчезают в полдень», «Золотая речка», «Пропавшая экспедиция» тигән кинофильмдар һәм телесериалдар төшөрөлгән.
Дүртөйлө районы
Дүртөйлө районы (Дюртюлинский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Дүртөйлө ҡалаһы. Районда 33164 кеше йәшәй.
Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 1671 км². Халыҡ һаны (мең кеше) 1995 — 61,6, шул иҫәптән ҡала халҡы — 33,4 (Дүртөйлө ҡалаһы, Семилетка ҡасаба), 87 ауылда 28,2 мең кеше йәшәй. Улар араһында иң ҙурҙары Исмаилда — 2,0 мең, Әңгәсәктә 1,9 мең кеше йәшәй. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 37, шул иҫәптән ауыл ерендә — 17 кеше. Күпселек — татарҙар, башҡорттар, урыҫтар, ауыл халҡы араһында — татарҙар, башҡорттар, мариҙар.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Иҡтисад
Районда нефть сығарыла: Арлан ятҡылығының Яңы Хажы һәм Йосоп майҙандары — «Южарланнефть», Таймырҙа һәм Сәйет ятҡылығы «Саҡмағошнефть» НГДУ-лары тарафынан үҙләштерелә. Файҙалы ҡаҙылмалары кирбес сеймалы (Әсән ауылы, Яңы Баҙраҡ, Иҫке Балтас), ҡомлоҡ (Әсән ауылы), ҡырсынташ ҡатыш ҡом (Дүртөйлө, Иванай, Яңы Бейектау) ятҡылыҡтарынан торауылы төҙөлөш материалдары сығарыу буйынса предприятиелар Дүртөйлө ҡалаһында тупланған. Әсән ауылы кирбес заводы һәм ҡошсолоҡ фабрикаһы эшләй. Ауыл хужалығы производствоһы “Саҡмағошнефть” НГДУ-һының ярҙамсы хужалығынан һәм 61 фермер (крәҫтиән) хужалығынан тора.
Район һөт-ит етештереү һәм игенселек буйынса махсуслашҡан. Сусҡасылыҡ, шәкәр сөгөлдөрө етештереү, умартасылыҡ үҫешкән.
Транспорт
Район биләмәләре аша Өфө—Ҡазан, Нефтекама—Дүртөйлө—Бүздәк һәм Нефтекама—Дүртөйлө—Бөрө автомобиль юлдары үтә.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 56 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта мәктәп бар. Дүртөйлө ҡалаһында крайҙы өйрәнеү музейы, Ш.Бабичтың музейы (Әсән ауылы), 27 дөйөм китапхана, 68 клуб учреждениеһы эшләй.
Урыҫ һәм татар телдәрендә аҙнаһына 3 һан «Юлдаш - вести» / «Юлдаш», айына 1 һан  башҡорт телендә «Аҡ шишмә» газетаһы сығарыла. Тираж – 11 130.
Бекет (Яя ҡушылдығы)
Бекет — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Скидский Михаил Николаевич
Скидский Михаил Николаевич (13 март 1913 йыл — 19 февраль 1989 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ һәм партия эшмәкәре. 1954 йылдан КПСС-тың Омск өлкәһе Рус Полянаһы район комитетының беренсе секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Биографияһы
Михаил Николаевич Скидский 1913 йылдың 13 мартында Рәсәй империяһы Мариуполь ҡалаһында тыуған.
1953 йылдан 1954 йылға тиклем халыҡ депутаттарының Рус Полянаһы район Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһында эшләй.