cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәрәп әҙәбиәте
Һан яғынан үҫеш кисереүгә ҡарамаҫтан, XI быуат уртаһынан ғәрәп әҙәбиәте тарҡалыуға дусар була: шиғриәттә мистика, ә прозала — дидактика өҫтөнлөк ала. Ибн Ғәрәби (1165—1240) һәм Мысырҙан Ибн әл-Фәрит (1182—1235) мистик шиғриәттең сағыу вәкилдәре була. Сицилиянан Ибн Йәфәр (1169 йылда вафат) тарихи новеллалар ижад итә. Сүриә әмире Усама ибн Мунҡыҙ (1095—1188) урта быуат ғәрәп әҙәбиәтендә берҙән-бер булған нәфис автобиография — «Книга назиданий»ҙы яҙа.
Эстон милли хәрәкәте
Эстон милли хәрәкәте (тарихтан ғәҙәттә уяныу осоро булараҡ билдәле Ärkamisaeg) — эстондарҙың үҙҙәрен, үҙбилдәләнешкә хоҡуҡлы милләт булыуын аңлауҙың тарихи, сәйәси һәм мәҙәни процессы. Ул яҡынса 1850 йылдарҙа, эстондар ҙур хоҡуҡтар алғас, башлана һәм 1918 йылға, Эстонияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәнсе дауам итә. Ҡайһы берҙә 1987—1988 йылдарҙағы Совет Эстонияһындағы ваҡиғаларҙы ла шулай атайҙар. Эстондарҙың милли үҙаңы XIX быуатта барлыҡҡа килә, этник үҙенсәлектәрен аңлауҙың айырым билдәләре алдан да күҙәтелә. XVIII быуат аҙағында Эстонияла элекке maarahvas атамаһы менән бергә eestlane үҙатамаһы киң тарала . Был ваҡытта Эстония Рәсәй империяһында була. Тәүраттың эстон телендәге тәржемәһе 1739 йылда эшләнә, ә эстон телендә брошюралар һаны 1750 йылда 18 булһа, 1790 йылдарҙа 24-кә етә. Быуат аҙағына оло йәштәге эстон крәҫтиәндәренең яртыһынан ашыуын уҡый белә. Беренсе университет белеме алған һәм үҙҙәрен эстондар тип атаусылар Фельман Роберт Фридрих (1798—1850), Кристьян Яак Петерсон (1801—1822) һәм Фридрих Рейнхольд Крейцвальд (1803—1882) була. Власть элитаһы немец телле һәм мәҙәниәтле булып ҡала. Балтиканың немец яҙыусыһы Меркель Гарлиб (1769—1850) эстондарға башҡа халыҡтар менән тиң итеп ҡараған естофилдарҙың береһе була. Ул эстон милли хәрәкәтенең әйҙәүсеһе лә, XIX быуат урталарында Балтика немецтарының тормошон үҙенә өлгө итеп ала. Әммә быуат уртаһында Карл Роберт Якобсон (1841—1882), Якоб Группа һәм Иоганн Вольдемар Яннсен (1819—1890) кеүек эсон лидерҙары амбицииоз булып китә һәм был ваҡытта милли хәрәктәрре уңышлы барған финдар йүнәлешенә, шулай уҡ күрше латыштарғы һәм уларҙың младолатыш хәрәкәтенә ынтыла.
1862 йылда «Калевипоэг» героик эпосын баҫтырыу һәм 1869 йылда тәүге йыр фестивален ойоштороу әһәмиәтле мәҙәни ҡаҙаныш була. 1860 йылдар аҙағында эстондар немец мәҙәни һәм сәйәси гегемонияһы менән ризалашырға телмәй. 1880 һәм 1890 йылдарҙа руслаштырыуға тырышыға тиклем уларҙың Рәсәй империяһына ыңғай мөнәсәбәтте күҙәтелә.
Культура і життя (гәзит)
Культура і життя (Культура и жизнь, Мәҙәниәт һәм тормош) — Украина мәҙәниәт министрлығының украин телендә нәшер ителгән аҙналыҡ гәзите.
Тарихы
Бөтөн Украина Үҙәк Башҡарма Комитеты органы булған «Известия» (украинса «Вісті») гәзитенә ҡушымта булараҡ 1923 йылда «Література, наука, мистецтво» (башҡортса «Әҙәбиәт, фән,  сәнғәт») исеме менән сыға башлай, 1925 йылдан — «Культура і побут» («Мәҙәниәт һәм көнкүреш»), 1929 йылдан — «Література і мистецтво» («Әҙәбиәт һәм сәнғәт»).
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1941-1943) баҫма Ворошиловградта (хәҙер Луганск), артабан Өфөлә һәм Мәскәүҙә, һуңыраҡ Харьковта донъя күрә. Башта Харьковта баҫылған гәзит 1945 йылдан Киевта «Радянське мистецтво» («Советское искусство», «Совет сәнғәте» ) исеме менән, 1955-1965 йылдарҙа «Радянська культура» («Советская культура», «Совет мәҙәниәте») атамаһы менән нәшер ителә.
Өфөнөң хәҙерге Гоголь урамы, 28-се йортта Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Украина ССР-ының Яҙыусылар союзы идараһы урынлаша. 1942 — 1943 йылдарҙа гәзит «Әҙәбиәт һәм сәнғәт» атамаһы аҫтында Иван Кочерга (1962 йылдың 29 декабрендә вафат була) мөхәррирлегендә сыға. Баҫма биттәрендә илебеҙҙең төрлө ҡалаларында һәм ауылдарында йәшәүсе яҙыусылар, артистар, композиторҙар, Украинаның фән эшмәкәрҙәре сығыш яһай. Мәҫәлән, 1942 йылдың 17 октябрендәге һанында Павло Тычинаның «За священную советскую землю» поэмаһы менән бер рәттән Мәжит Ғафуриҙың «Ҡарт һалдат анты» шиғыры баҫыла. Киев опера театрының «Запорожец за Дунаем» спектакленең Өфөләге премьераһы тураһында мәғлүмәт һәм башҡа хәбәрҙәр бирелә. Гәзитте мөхәррирләү менән бер рәттән Иван Кочерга ижад өсөн дә ваҡыт таба. Башҡортостанда йәшәү ваҡытында ул башҡорт халҡының 1812 — 1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында ҡатнашыуы тураһында либретто яҙыу өсөн материалдар йыя. Һуңынан УССР-ҙың Тарас Шевченко исемендәге Фәндәр академияһы Әҙәбиәт институтының ҡулъяҙмалар бүлегендә башҡорт әҙбиәтенең башҡа совет халыҡтары әҙәбиәттәре менән бәйләнештәрен өйрәнеүсе ғалим Суфиян Сафуанов Иван Кочерганың «Батыр яҙмышы» тип исемләнгән ҡулъяҙмаһына юлыға. Унда француз баҫҡынсыларына ҡаршы көрәшергә киткән башҡорт полкы яугирҙәре һәм полктың ҡыйыу старшинаһы Сафир Сулпанов тураһында һүҙ бара. Үкенескә күрә, драматургтың хыялы тормошҡа ашмай ҡала. 1944 йылда Украина совет ғәскәрҙәре тарафынан нимес илбаҫарҙарынан азат ителгәс, туғандаш украин халҡының барлыҡ ижади интеллигенция вәкилдәре менән бергә Иван Антонович Кочерга ла тыуған яҡтарына юллана.
Бөгөнгө исеме «Культура і життя» менән гәзит 1965 йылдан сығып килә. Һуңғы йылдарҙағы тиражы — уртаса 3 мең дана. Украинаның һәм сит илдәрҙең мәҙәни-тарихи тормошона, сәнғәттең төрлө төрҙәренә, шул иҫәптән музейҙар, клубтар, китапханалар эшмәкәрлегенә, үҙешмәкәр сәнғәт мәсьәләләренә, унда әүҙем ҡатнашыусыларға арналған мәҡәләләр гәзит биттәрендә даими донъя күрә. Милли мәҙәниәтте тергеҙеү һәм артабан үҫтереү, тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙы һаҡлау хаҡында көнүҙәк материалдар ҙа баҫмала йыш сыға. Украин мәҙәниәтенең сәйәси золом ҡорбандары булған, төрлө сәбәптәр арҡаһында онотолоуға дусар ителгән арҙаҡлы вәкилдәре исемдәрен киң ҡатлам уҡыусыларға еткереү бурысын да гәзит эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашыра. «Көнүҙәк» (украинса «Актуально») «Халыҡ-ара бәйләнештәр» («Міжнародні зв’язки»), «Онотолмаҫтар» («Незабутні»), «Ҡурсала» («Обереги»), «Мәҙәни ҡиммәттәрҙе һаҡлайыҡ» («На захист культурних надбань»), «Һәйкәлдәр һәм хәтер» («Пам’ятки і пам’ять») һәм тағы ҡайһы бер башҡа рубрикаларҙың материалдары уҡымлылар иҫәбендә.
Гәзиттең беренсе мөхәррире - В. Голубой, 2011 йылдан - уны Л. Гнатюк етәкләй, 2015 йылдың майынан – баш мөхәррир Евгений Букет.
Хеҙмәттәшлеге
«Культура і життя» гәзитенең былтырғы 49-сы-52-се һанында башҡорт шағиры, прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы (1995), Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). 2012 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире Гүзәл Ситдиҡованың Михаил Петренконың «Дивлюсь я на небо» шиғырының - башҡортса, 33-се һанда Башҡортостандың сатирик һәм юмористик шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре, СССР Яҙыусылар (1988) һәм Журналистар (1976) союздары ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Марсель Сәлимовтың хикәйәһенең украин теленә тәржемәһе донъя күрә. Быйылға 17-се һанда Башҡортостанға ҡағылышлы мәҡәләләр сыға.
Гвардеецтар майҙаны
Гвардеецтар майҙаны — Дондағы-Ростовтың Ленин районы Ҡыҙылармеецтар урамының уртаһындағы майҙан.
Тарихы
1943 йылда Дондағы Ростов ҡалаһын азат итеүсе герой-гвардеецтар хөрмәтенә атала. Майҙан уртаһында атап үтелгән йылдың 14 февралендә Дондағы Ростовты немец-фашист илбаҫарҙарынан азат иткән 2-се һәм 5-се Зимовниковск гвардия механизацияланған корпустары, 3-сө гвардия танк корпусы, 6-сы гвардия танк бригадаһы, шулай уҡ 34-се гвардия уҡсылар дивизияһы яугирҙары хөрмәтенә танк ҡуйылған. Һәйкәл 1967 йылдың ноябрендә асыла. Уның авторҙары — архитекторҙар Г. А. Григорьев менән Н. Н. Нерсесьянц.
Һәйкәлде ҙур, территорияһы үләндәр менән ҡапланған ағаслыҡ һәм сәскә түтәлдәре урап алған. Һәр йыл 9 Майҙа бында тантаналы митинг үтә, ҙәйкәлгә сәскәләр һалына.
Фрунзе урамы (Таганрог)
Географияһы
Фрунзе урамы Украина тыҡрығынан башлана, 1-се Бульвар тыҡрығы менән тамамлана. Оҙонлоғо 3590 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Украина тыҡрығынан башлана. Урамда трамвай юлы Ихтилал майҙанынан Тургенев тыҡрығына тиклем һалынған.
Тарихы
1866 йылға тиклем урам, 1810 йылда төҙөлгән Пресвятая Троица католик соборы хөрмәтенә (Фрунзе, 58), Католик урамы тип атала. 1866 −1923 йылдарҙа урам, 1863 йылдың авгусында, үлеренән йыл ярым элек, Таганрогҡа килгән тәхет вариҫы Романов Николай Александрович иҫтәлегенә, Николай урамы тип атала. 1923 йылда урам, революционер, Лениндың фекерҙәше, аҙаҡ Сталиндың идеологик дошманы һәм «халыҡ дошманы» булып киткән Л. Д. Троцкий хөрмәтенә, Троцкий урамы тип атала. 1927 йылдан башлап урам хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре М. В. Фрунзе исемен йөрөтә. Шуныһы ҡыҙыҡ: Михаил Фрунзе ла, Лев Троцкий ҙә Таганрог менән бер нисек тә бәйле түгел.
Торрес боғаҙы
Торрес боғаҙы — Австралия менән Яңы Гвинея утрауын айырыусы боғаҙ. Тымыҡ (Мәрйен диңгеҙе) һәм Һинд (Арафур диңгеҙе) океандарын тоташтыра. Иң тар киңлеге — яҡынса 150 км. Көньяҡта Австралия ҡитғаһының Кейп-Йорк мороно, ә төньяҡта Папуа — Яңы Гвинея дәүләте урынлашҡан.
География
Боғаҙҙа бер нисә төркөм утрауҙар бар улар берлектә Торесс боғаҙы утрауҙары тип атала. Ҡайһы бер утрауҙар Оло Барьерлы рифтың дауамы булып тора.
Торесс боғаҙы утрауҙарының һаны 274 кәм түгел, уларҙың 17 генә кешеләр йәшәй. Төп халҡы меланизеялылар.
Тарих
Боғаҙҙа европылаларҙан тәүгеләрҙән булып испан диңгеҙ сәйәхәтсеһе Луис Ваэс де Торрес булған, ул 1605 йылда Перунан Тымыҡ океандың көньяғына Манилаға Молукка утрауҙары аша йүнәлгән.
1770 йылда Джеймс Кук Австралияны Британия империяһына ҡушҡан ваҡытта, ул Австралия яр буйҙарын тикшергән һәм боғаҙ аша үткән. 1879 йылда Торрес боғаҙы утрауҙары Квинслед (Австралия) британ колонияһына ҡушылған.
Паровозға һәйкәл (Каменск-Шахтинский)
Паровозға һәйкәл — Ростов өлкәһенең Каменский-Шахтинский ҡалаһында ҡуйылған паровоз һәйкәле. 1986 йылдың 2 авгусында урынлаштырыла. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Ҡарар № 325 17.12.92 йыл).
тарихы
1986 йылдың 2 авгусында Лиховский ҡасабаһында (Ростов өлкәһенең Каменск-шахтинский ҡалаҙы ҡасабаһы) Тимер юлсылар мәҙәниәт йорто эргәһенә ҡуйыла. Һәйкәл ремонтланған, буятылған һәм мәңгелек туҡталышҡа урынлаштырылған 2-се номерлы (Л-0002) Л серияһы паровозынан (генераль конструктор Лев Сергеевич Лебедянский хөрмәтенә атала) ғибәрәт. Паровоз тәпәш постаментта рельстарҙа тора һәм металл бағаналарға беркетелгән тимер сылбырҙар менән уратып алынған. Ул 1945 йылдың аҙағында Мәскәү өлкәһендәге В. В. Куйбышев исемендәге Коломенск тепловоз эшләү заводында етештерелә. Был сериялы паровоз ФД һәм ИС, Иосиф Сталин (Луганск паровоздар эшләү заводы) серияларына ҡарағанда күпкә экономиялыраҡ була. Уның ҡеүәте ауыр составтарҙы йөрөтөү мөмкинлеге бирә. Паровоз Морозов станцияһында теркәлә.
1947—1970 йылдарҙа ул Морозов-Лихая маршрутында эшләй. Һуңыраҡ уға алмашҡа экологик тепловоздар һәм электровоздар килә. Һәйкәлде 1986 йылдың 2 авгусында тимер юл транспорты ветерандары П. М. Берков, А. Т. Одининский һәм Н. В, Юров аса. Паровоз эргәһендәге иҫтәлекле таҡтаташта шулай тип яҙылған: «Көньяҡ-көнсығыш тимер юлдарының Лиховск бүлексәһе тимер юлсыларының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм тыныс тормошта күрһәткән фиҙакәр хеҙмәте хөрмәтенә лиховчандарҙан».
Сулавеси (мәғәнәләр)
Сулавеси — күп мәғәнәле һүҙ.
Черновцы өлкәһе
Черновцы өлкәһе (Чернівецька область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Черновцы ҡалаһы.
Физик—географик характеристикаһы
Өлкә биләмәләрендә Украинаның тигеҙлек өлөшөнөң иң бейек нөктәһе — Берда тауы урынлашҡан.
Тарихы
Өлкә территорияһында Хотин ауылы эргәһендә Урта палеолит осороноң Кетросы торалары (стоянка) бар. Өлкә 1940 йылдың 7 авгусында Бессарабия һәм Төньяҡ Буковинаны 1940 йылдың 30 июнендә СССР-ға ҡушыуҙан һуң ойошторола.
Халҡы
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәлә 922 800 кеше, шул иҫәптән 373 500 кеше ҡалала (40,5 процент) һәм 549300 кеше ауылда (59,5 процент) йәшәй. Халыҡ 1996 йылдан алып, СССР тарҡалғандан һуң килеп тыуған имен булмаған демографик хәл-торош һөҙөмтәһендә, кәмей. Шулай ҙа 2009 йылда урыны менән халыҡ һаны арта, ә 2011 йылда өлкә буйынса дөйөм алғанда ҙур булмаған үҫеш күҙәтелә, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер айҙарҙа кәмеү ҙә булып ала. 2013 йылдың 1 октябренә ҡарата Дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса халыҡ иҫәбе 908026 кеше (1 сентябрь менән сағыштырғанда 545 кешегә күберәк) тәшкил итә. Даими йәшәүселәр һаны – 904 961 кеше. 2013 йылдың 9 айында халыҡ һанының 863 кешегә артыуы билдәләнә. Дәүләт статистика комитеты һәм халыҡ иҫәбен алыуҙың йылдар буйынса үҫеше: • 4
Административ ҡоролошо
11 район:
Ҡалалар
Өлкә әһәмиәтендәге ҡалалар:
Район әһәмиәтендәге ҡалалар:
Сельские узоры (журнал)
Сельские узоры — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә ике айға бер (йылына алты) тапҡыр урыҫ телендә нәшер ителеүсе фәнни-производство һәм аграр журналы, 1992 йылдан башлап сыға.
Тарихы
1994—1998 йылдарҙа баҫманың ойоштороусылары булып Башҡортостан Республикаһының Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы менән Башҡорт дәүләт аграр университеты сығыш яһай, 1998 йылда ойоштороусылар рәтенә тағы ла Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты өҫтәлә.
2000 йылда журнал редакцияһы «дәүләт учреждение» статусы менән дәүләт милкенә индерелә, һәм баҫма ошо сифатта Рәсәй Федерацияһының Матбуғат, телерадиотапшырыуҙар һәм киң коммуникация саралары министрлығының Волга буйы биләмә-ара идаралығында теркәү үтә һәм № 7-1756 танытма ала.
2006 йылдан журнал редакцияһы «Башҡортостан Республикаһының ҡаҙна предприятиеһы» итеп үҙгәртелә һәм ул ваҡыттағы «Башҡортостан Хөкүмәте» ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ ҡулы аҫтына бирелә. Журналдың ойоштороусыһы булып Башҡортостандың ауыл хужалығы министрлығы теркәлә.
2015 йылда республиканың матбуғат сараларына ҡағылышлы үткәрелгән үҙгәртеүҙәрҙән һуң «Сельские узоры» журналы редакцияһы «Башҡортостан Республикаһының „Башҡортостан Республикаһы“ матбуғат йорто Дәүләт унитар предприятиеһы» филиалы статусын алды.
Ҡаҙаныштары
Planned
Адриатик диңгеҙ
Адриатик диңгеҙ (mare Adriatico, Jadransko morje,, Deti Adriatik, ) — Апеннин һәм Балҡан ярымутрауы араһында урынлашҡан Урта диңгеҙҙең бер өлөшө. Диңгеҙ һыуҙары Италия (1000 км-ҙан ашыу), Словения (47 км), Хорватия (1777 км), Босния һәм Герцеговина (20 км), Черногория (200 км), Албания (472 км) дәүләттәренең ярҙарын йыуа.
География
Майҙаны — 144 мең км², тәрәнлге — төньяҡ өлөшөндә 20 метрҙан көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә 1230 метрға тиклем. Көньяҡ өлөшөндә Отранто боғаҙы аша Ион диңгеҙе менән тоташа. Ҡоро ер эсенә 796 километрға үтеп инә, киңлеге 93 километрҙан 222 километрға тиклем барып етә/
Климат
Климаты урта диңгеҙ һыҙаттарына эйә, әммә унан бер ни тиклем айырыла. Төбәк елдәре (бор, мистраль, сирокко) һауа температураһына ҙур йоғонто яһай. Һыу температураһы төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай августта 24°C-тан 26 °C-ҡа тиклем, ә февралдә 7°C-тан 13 °C-ҡа тиклем үҙгәрә. Тоҙлолоғо 35—38 промилле.
Хужалыҡта әһәмиәте
Балыҡ тотоу (сардиналар, скумбрия һымаҡтар), марикультура (устрицалар, мидиялар) үҫешкән. Шельфтә нефть һәм тәбиғи газ сығарыла.
Төп порттары:
Баб-әл-Мәндәб боғаҙы
Баб-әл-Мәндәб боғаҙы (باب المندب, Баб-әл-Мәндәб  — «күҙ йәштәре (ҡайғы) ҡапҡаһы») — Ғәрәбстан ярымутрауының көньяҡ-көнбайыш осо (Йәмән) һәм Африка (Джибути, Эритрея) ҡитғаһын айырыусы боғаҙ. Ҡыҙыл диңгеҙҙе Ғәрәбстан диңгеҙенең Аден ҡултығы менән тоташтыра.
География
Минималь киңлеге 26 км, фарватерҙа минималь тәрәнлек 182 м. Перим утрауы тарафынан 2 үткелгә — Оло (киңлеге 25 км, Дакт-әл-Мәйүн булараҡ та билдәле) һәм Кесе (киңлеге 3 км, Баб-Искәндәр булараҡ та билдәле). Африка яр буйҙары эргәһендә Себа утрауҙар төркөмө урынлашҡан.
Боғаҙҙың атамаһы уның аша йөҙөү хәүефлегенә бәйле. Ғәрәп риүәйәтенә ярашлы, уның атамаһы был төбәктә боронғо замандарҙа емертелгес ер тетрәүҙәр булыуына бәйле.
Флорес диңгеҙе
Флорес диңгеҙе (Flores) — Тымыҡ океан диңгеҙе.
География
Төньяҡтан Сулавеси утрауы, ә көньяҡтан Кабиа, Сумбава һәм Флорес утрауҙары менән сикләнгән. Майҙаны 115 мең км². Уртаса тәрәнлеге 1522 м, максималь тәрәнлеге 5234 м. Һыу температураһы 26 °С-тан (август, сентябрь) 28,8 °С-ҡа (ноябрь) ҡәҙәр үҙгәрә. Тоҙлолоғо 32,0-34,6 ‰, ямғырҙар осоронда 32-33 ‰.
Ағымдар көньяҡҡа йәки көнбайышҡа йүнәлгән. Дөрөҫ булмаған ярым тәүлекле һыу артымдарының бейеклеге 2,3 метрға барып етә. Диңгеҙҙең көнбайышында мәрйен рифтары менән һыу аҫты платоһы урынлашҡан. Әүҙем сейсмик район. Сангеанг утрауында Апи-Слау — Индонезияның иң әүҙем янар вулкандарҙың береһе урынлашҡан, уның бейеклеге 1949 м.
Сулавеси диңгеҙе
Сулавеси (Laut Sulawesi, Celebes Sea), Целебес диңгеҙе) — Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндәге диңгеҙ.
География
Сулавеси, Калимантан, Минданао, Сангихе утрауҙары һәм Сулу архипелагы араһында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 453 мең км², максималь тәрәнлеге 6220 м, һыу температураһы йыл әйләнәһенә 27-28 °С, тоҙлолоғо яҡынса 34,5‰.
Сулу архипелагында бихисап мәрйен рифтары урынлашҡан, ә Калимантандың яр буйҙарын башлыса мангр урмандары менән ҡаплаған.
Сулавеси диңгеҙенең ағымдары Минданао ағымының тәьҫире арҡаһында барлыҡҡа килә. Диңгеҙ аша Тымыҡ океан һыуҙары Һинд океаны яғына йүнәлә.
Төп порттары — Венанг (Сулавеси утрауы) һәм Таракан (Таракан утрауы).
Лигур диңгеҙе
География
Диңгеҙ атамаһы Рона йылғаһы үҙәнендә йәшәгән боронғо лигур ҡәбиләһе этнонимынан барлыҡҡа килгән.
Төп порттары: Генуя, Савона, Специя (Италия), Ницца (Франция).
Microsoft
Microsoft Corporation ( ҡыҫҡ. MS; «Microsoft корпорацияһы» — <span title="Язык: английский">ингл. ; «ма́йкрософт корпоре́йшн»  тип уҡыла) — төрлө-төрлө хисаплау техникаһы (шәхси һанаҡтар, уйын ҡушылмалары, кеҫә шәхси һанағы, кеҫә телефоны һ.б.) өсөн проприетар программа тәьминәте етештереүсе, әлеге осорға донъяла иң киң ҡулланыла торған Windows  операцион системаһын  эшләгән трансмилли компания.
Компанияның бүлексәләре шулай уҡ  Xbox уйын консолдәре,  шәхси һанаҡтар өсөн кәрәк-яраҡ (клавиатура, төрткө һ.б. ) етештерә. 2012 йылдан Surface планшет һанағын сығара. Microsoft продукцияһы донъяның 80-ләп илендә һатыла,  программалары 45-тән ашыу телгә тәржемә ителгән. Штаб-фатиры Редмонд ҡалаһында, АҠШ-тың Вашингтон штаты, урынлашҡан. 2014 йылдың 5 июненә корпорацияла 127104 кеше эшләй.
2002 йылғы ярашыу килешеүе һөҙөмтәһендә Microsoft суд күҙәтеүе аҫтында тора.
Тарихы
1983 йылда Аллен Microsoft'тан китә, акцияларының һәр береһен $10 менән һата. Был килешеү һөҙөмтәһендә ул донъялағы иң бай кешеләр иҫәбенә инә: 2011 йылда ул Forbes журналы исемлегендә $13 млрд капитал менән 57-се урынды биләй.
Ҡушылыуҙар һәм йотолоуҙар
2011 йылға тиклемге осорҙоң иң эре килешеүе  — Microsoft'тың  интернет-реклама менән шөғөлләнеүсе aQuantive корпорацияһын  һатып алыуы.
2008 йылда Microsoft $48 млрд-ҡа Yahoo!'ны ҡулға төшөрөргә тырышып ҡарай, ләкин уның миноритар акционерҙары ҡаршы булыу сәбәпле ниәт бойомға ашмай.
2011 йылда  корпорация интернет-телефонияға махсуслашҡан  Skype Limited компанияһын $8,5 млрд.-ҡа һатып ала.
2013 йылдың сентябрендә Microsoft финдарҙың Nokia'һының  кеҫә телефондары етештереүсе һәм хеҙмәтләндереүсе Devices & Services  бүлексәһен 5,44 млрд евроға алырға йыйыныуын белдерә. Килешеү  2014 йылдың 24 апрелендә ғәмәлләшә.
Милекселәре һәм етәкселеге
Microsoft акцияларының бүленеше: Билл Гейтс — 7,55 %, Стив Балмер — 4,66 %-ҡа эйә, корпорацияның башҡа менеджерҙарында — 1%-тан кәмерәк, ҡалған ҡиммәтле ҡағыҙҙар —  NASDAQ: MSFT  биржаһында ирекле әйләнештә. 2010 йылдың майына компанияның баҙарҙағы капиталлашыуы — $247,23 млрд.
Компанияның директорҙар советының башҡарма булмаған рәйесе  — Джон Томпсон (John W. Thompson), баш идарасыһы (CEO) — Сатья Наделла (Satya Nadella).
Продукция
Microsoft корпорацияһы киң спектрлы программа һәм аппарат тәьминәте етештереүсеһе булып тора, бөтә донъяла билдәлелекте уға тәү сиратта Windows ғаиләһенә ингән операцион системалар, шулай уҡ документтар менән эшләү өсөн Microsoft Office программалары килтерә[источник не указан 455 дней]. Бөгөн корпорация ғәйәт күп төрлө продукттар етештерә: сервер программалары тупланмалары, уйындар, программалар  эшкәртмәләү саралары, Xbox уйын консолдәре.
Microsoft даими рәүештә башҡа программа тәьминәте эшләнмәселәрен йота[источник не указан 455 дней]. Атап әйткәндә, Navision, <span title="Эквивалент статьи «Microsoft Dynamics SL» на английском языке">Solomon <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Microsoft Dynamics SL» в русском разделе отсутствует">ru <sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en , <span title="Эквивалент статьи «Microsoft Dynamics GP» на английском языке">Great Plains <sup style="font-style:normal;  margin-right:0.1em" title="Статья «Microsoft Dynamics GP» в русском разделе отсутствует" contenteditable="false">ru <sub style="font-style:normal; margin-left:-1em" contenteditable="false"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en   компанияларын һатып алды, һөҙөмтәлә,  Microsoft эшмәкәрлегендә  Microsoft Dynamics (әүәлерәк Microsoft Business Solutions тип атала) тигән яңы ҙур йүнәлеш барлыҡҡа килде. Рәсәйҙә был йүнәлештең өс сиселеше йөрөй:  Axapta, Navision ERP-системалары һәм  Microsoft Dynamics CRM мөнәсәбәттәргә идара итеү системаһы.
Microsoft  Groove музыка сервисын булдырыуы тураһында белдерҙе. Ул әлеге Xbox Music сервисын алмаштыра һәм оҡшаш мөмкинлектәргә эйә: Windows Store'ҙан йырҙар һәм альбомдар йөкмәү, тректарҙы ағымлы тапшырыу, шул иҫәптән OneDrive'ҡа һәм радиоға тейәлгәндәрен (һайланған тректар, альбомдар йә башҡарыусылар нигеҙендә композицияларҙы автоматик һайлау юлы менән) йөкмәү.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
2010 йылда штатта 89 мең даими эшләүсе хеҙмәткәр була.
2006 финанс йылында һатыуҙан килеме — $44,3 млрд, саф килеме — $12,6 млрд.
2010 финанс йылында һатыуҙан килеме — $62,5 млрд, операцион килеме — $24,1 млрд, саф килеме — 18,8 млрд.
2012 йылда һатыуҙан килеме — $74 млрд, саф килеме — яҡынса $17 млрд.
2015 йылдың  4 финанс кварталы йомғаҡтары буйынса Microsoft һатыуҙан 22,2 млрд килем кереүе һәм 2,1 миллиард долларлыҡ зыян күрелеүе хаҡында белдерҙе.
Бизнес-мәҙәниәт
Microsoft'тың бизнес-мәҙәниәте эшләнмәселәр тирәләй төҙөлгән. Йыл һайын йәш программа тәьминәте эшләнмәселәрен йәлеп итеүгә һәм компанияла тотоуға бик ҙур аҡсалар тотонола.
2013 йылда  Microsoft АҠШ-тың иң яҡшы 100 эш биреүсеһе рейтингында 75-се урынды алды.
Компанияла кадрҙар алмашыныуы 8 % тәшкил итә. Бер вакансияға 1 млн 300 мең резюме тура килә. Microsoft'та тулыһынса түләүле оҙайлы отпуск биреү практикаһы ҡулланыла (саббатикал). 100 % медицина страховкаһы бирелә. Спортклуб картаһы түләнә. Алыҫтан тороп һәм ҡаҫҡартылған эш көнө буйынса эшләү мөмкинлеге бар.
GLEAM
Компания гомосексуалдарҙы, бисексуалдарҙы һәм  трансгендерҙарҙы өҫтөн күрә, 15 йыл инде бындай кешеләрҙең махсус корпорация профсоюзы GLEAM (Gay, Lesbian, Bisexual and Transgender Employees at Microsoft) эшләй, уның  700-ҙән ашыу ағзаһы бар.
Хәйриәлек
АҠШ-та Microsoft бер нисә дәүләт сәйәси  институтын аҫрай, улар араһында — American Enterprise Institute, Cato Institute, Стратегик һәм халыҡ-ара тикшеренеүҙәр үҙәге һәм  «Мираҫ» фонды. Донъяның төрлө илдәрендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, Microsoft Software Donation программаһы эш итә, компанияның рәсми сайтынан күренеүенсә, ул хөкүмәттеке булмаған ойошмаларға (шулай уҡ коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға йәки NGO-ға)  программа тәьминәтен түләүһеҙ биреү менән шөғөлләнә.
Microsoft  2006 йылдан бирле Сиэтлдағы гей-парадтың платина бағыусыһы булып тора.
Платформа продукттары һәм хеҙмәттәре бүлексәһе
Был бүлексә төп тауарҙы —   Windows операцион  системалар ғаиләһен етештерә. Компания барлыҡҡа килгәндән алып Windows 1.0-ҙән Windows 3.ҡа тиклем MS-DOS өсөн график тышлыҡтар; MS-DOS менән ярашыусанлыҡты мираҫ иткән Windows 95, Windows 98, Windows ME операцион системалары өсөн график тышлыҡтар; шулай уҡ NT (эн-ти́ тип уҡыла) ғаиләһенә ингән  Windows NT 4, Windows 2000 (Windows NT 5.0), Windows XP (Windows NT 5.1), Windows Server 2003 (Windows NT 5.2), Windows Vista (Windows NT 6), Windows 7 (Windows NT 6.1), Windows 8 (Windows NT 6.2), Windows 8.1 (Windows NT 6.3) үҙаллы операцион системалары сығарҙы. Ошо уҡ бүлексәгә MSN интернет-сервисы,  MSNBC кабелле телевидение станцияһы һәм  Microsoft Slate интернет-кибете ҡарай. 1997 йылда  Microsoft  Hotmail'ды һатып ала, уның исеме Microsoft Hotmail тип үҙгәртелә. 1999 йылда  етеҙ хәбәрҙәр менән алмашыу өсөн MSN Messenger программаһы сығарыла, ул  AOL Instant Messenger популяр интернет-пейджерынан өҫтөнлөк алыу маҡсатын ҡуя.
Microsoft Visual Studio программа яҙыу һәм компиляторҙар өсөн утилиталар тупланмаһы булып тора. Был программалар тупланмаһы график интерфейс өсөн тәғәйенләнгән һәм  Microsoft'тың сит китапханаларын ҡуллана.
Шулай уҡ  Microsoft  компанияһы Microsoft Servers (элек — Windows Server System) тигән атама аҫтында һатылыусы  сервер программаларын тәҡдим итә. Уның төп өлөшө булып (ағымдағы версия)  Windows Server 2012  — серверҙар өсөн операцион система тора. System Center Configuration Manager — алыҫтан тороп контролләү һ.б. кеүек төрлө сервер операциялары өсөн утилиталар йыйылмаһы  — был тупланманың тағы бер мөһим программаһы булып тора.
Бизнес-бүлексә
Был бүлексәнең төп бурысы — төрлө компаниялар өсөн финанс һәм бизнес ҡушымталары эшләү. Ул компанияның Microsoft Office офис ҡушымталары рәтен сығара, уға түбәндәгеләр инә: Word (Текст процессоры), Access (Бирелмәләр базаһына идара итеү), Excel (Электрон таблицалар төҙөү), Outlook (Электрон почта һәм күмәкләп инеү рөхсәт ителгән хеҙмәттәр менән эшләү, мәҫәлән, Microsoft Exchange), PowerPoint (Презентациялар менән эшләү), Microsoft FrontPage (HTML мөхәррир).
Күңелле мәшғүллектәр ҡорамалдары бүлексәһе
Microsoft башҡа баҙарҙарға Windows брендын даими этәреү менән шөғөлләнә. Мәҫәлән, КПК  өсөн Windows CE һәм Windows Mobile менән  Windows Phone ОС идараһындағы смартфондар ижад итеү. Бүлексәнең башлығы — Робби Бах.
Үҙгәртеп ҡороу
2013 йылдың 11 июлендә Microsoft'тың генераль директоры Стив Балмер  IT-компанияны үҙгәртеп ҡороу тураһында белдерә. Корпорацияла яңы дүрт төркөм ойошторола. Беренсеһе — Терри Майерсон етәкселегендәге  операцион системалар төркөмө. Икенсеһе — ҡорамалдар һәм башҡа техник тәьминәт кәрәк-ярағы етештереү буйынса Джулия Ларсон-Грин етәкселегендәге төркөм. Өсөнсөһө — Ци Лю етәкселегендә ҡушымталар һәм хеҙмәттәр күрһәтеү (Microsoft Office) менән шөғөлләнеүсе төркөм. Сатья Наделла етәкселегендәге дүртенсе төркөм  «болот» технологиялары өсөн яуап бирә. Бер нисә бәләкәй төркөм дә ойошторола: перспектив тикшеренеүҙәр, маркетинг, финанс, юридик һ.б. төркөмдәр. Кадрҙарҙа ла үҙгәрештәр бар. Үҙгәртеп ҡороуҙың маҡсаты — бөтә компания өсөн берҙәм стратегия булдырыу, глобаль веб-хеҙмәттәр һәм мобиль ҡулайламалар баҙарында биләнгән урынды нығытыу.
Корпорацияның ҡоролошо
Компанияға  директорҙар советы идара итә, ул ун кешенән тора. Был ун кеше акционерҙарҙың йыл һайын үтә торған ултырышында һайлана. Төрлө мәсьәләләрҙе ҡарау менән түбәндәге 5 комитет шөғөлләнә: аудит (аудитҡа ҡағылышлы мәсьәләләр), компенсациялар (компания хеҙмәткәрҙәре өсөн компенсацияларҙы раҫлай), финанс (финанс мәсьәләләре), идара итеү һәм тәҡдим итеү (төрлө эске мәсьәләләр) һәм кризисҡа ҡаршы (кризистарҙы күҙаллау һәм булдырмау).
Монополияға ҡаршы санкциялар
Һуңғы йылдарҙа компания ЕС-тың монополияға ҡаршы комиссияһы һәм конкуренттарының дәғүәләре буйынса яуапҡа тарттарылғылаған. Һөҙөмтәлә компания Windows Media Player'ы булмаған Windows N  продуктын сығарҙы, ул  Windows дистрибутивына түләүһеҙ өҫтәмә булып тора.
2004 йылдың мартында  Европа комиссияһы компанияны Европала программа тәьминәте баҙарындағы өҫтөнлөклө урыны менән файҙаланыуҙа ғәйепләй һәм  €497 млн.-лыҡ штраф һала, Microsoft'тан сит эшләнмәселәргә, улар үҙ-ара яраша торған программалар сығара алһын өсөн, үҙ продукттары тураһында мәғлүмәттәр биреүҙе талап итә. Microsoft был ҡарарға буйһонмағас, 2006 йылдың июлендә уға 280,5 млн. евролыҡ тағы бер штраф һалына. Ошонан һуң ғына Еврокомиссияның талабы  үтәлә.
2008 йылдың 27 февралендә  Европа чиновниктары тарафынан, АҠШ монополисы  конкуренттарынан «күмәк эшкә кәрәкле сервер системалары эшендә ҡатнашҡан документтарға инеү өсөн нигеҙһеҙ юғары хаҡ» һорай, тип табыла, ошо сәбәпле Microsoft тағы  899 млн. евроға  (ул мәлгә был Еврокомиссия тарафынан айырым компанияға һалынған иң ҙур суммалы штраф була) штраф язаһы ала.
2008 йылдың июлендә Microsoft Евросоюздан 2004 йылғы монополияға ҡаршы бойороҡтоң шарттарын үтәмәгән өсөн һалынған $1,35 млрд.-лыҡ штрафты ғәмәлдән сығарыуҙы үтенә. Microsoft штрафты «самаһыҙ һәм нисбәтһеҙ» тип атай, Европа комиссияһы  штраф суммаһын сығарғанда күп һанлы хаталарға юл ҡуйғанлығын белдерә.
2009 йылдың 16 ғинуарында Еврокомиссия  Microsoft корпорацияһына монополияға ҡаршы ҡануниәтте боҙоуҙа яңы ғәйепләүҙәр сығара. Еврокомиссия иҫәпләүенсә,  Windows операцион системаһына  Internet Explorer браузерын ҡушылма итеп беркетеп, Microsoft конкуренция тураһындағы законды боҙа.
Тәнҡит
Корпорация конкуренттарын (айырыуса Linux системаһын таратыуҙы) ентекле күҙәтә, төрлө баҫым яһау ысулдарын ҡулланып, үҙ монополияһын һаҡларға тырыша.
Microsoft  үҙ продукттарының күбеһен йәшертен эшләүҙә ғәйепләнә,  хатта судтарға барып еткән эштәр бар. Мәҫәлән,  Google  Microsoft'ты судҡа биргән саҡта үҙенең Google Desktop эшләнмәһен ғәмәлгә ашырыу өсөн Windows Vista эҙләү системаһы тураһында белешмәләр һәм башҡа бирелмәләрҙе алыу маҡсатын ҡуя.
Internet Explorer конкуренттарҙың уға оҡшаш продукттарына ҡарағанда һуңыраҡ барлыҡҡа килә (мәҫәлән, Netscape Navigator). Шуға ҡарамаҫтан, Microsoft, үҙенең Internet Explorer'ын ябыҡ технологияларға ҡушылма итеп, сит браузерҙарҙы әүҙем ҡыҫырыҡлау менән шөғөлләнә; йәнә  Internet Explorer  7.0 версияһына тиклем ғәмәлләштереүҙең документлаштырылмаған  үҙенсәлектәре менән сығарылды, шул арҡала версткалаусыларҙың эше ҡатмарлаша. Шунлыҡтан тик  Internet Explorer'ҙа ғына эшләгән сайттар барлыҡҡа килде, улар, бәлки, әле лә барҙыр. W3C стандарттары буйынса ғына эшләнгән сайттар IE8 версияһында боҙоҡло булып асыла.
Microsoft'ты Рәсәй Федерацияһында авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоусыларҙы эҙәрләгән өсөн, шулай уҡ Поносов эше буйынса ярашыу килешеүенә ҡул ҡуйырға баш тартҡан өсөн тәнҡитләйҙәр.
Microsoft'тың Office Open XML-дә (OOXML)  үҙенең текст документтары форматын тағыуын да оҡшатмайҙар.
Роза Люксембург урамы (Таганрог)
Роза Люксембург урамы — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге урам.
Географияһы
Роза Люксембург урамы Некрасов тыҡрығы һәм Виноград урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 4760 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Некрасов тыҡрығынан башлана.
Тарихы
Тәүҙә урам 6-сы Буй урамы тип атала. Унан һуңғы Контора исемен, күрәһең, бында бик күп һанда клерктар (контора хеҙмәткәрҙәре) йәшәү сәбәпле биргәндәрҙер. Елизавета урамы исеме буйынса икенсе бер версия бар: Таганрогҡа Александр I килгән саҡта, император ҡатыны Елизавета Алексеевна, Карантин баҡсаһына барғанда, ошо урам буйынса барған. Роза Люксембург, һуңынан уның исемен йөрөткән урамда 48 йыл йәшәй. Империализмға ҡаршы ялҡынлы көрәшсе булараҡ, 1919 йылда контрреволюционерҙар тарафынан йыртҡыстарса үлтерелә.
Сулу диңгеҙе
Сулу (Dagat Sulu, Laut Sulu) — Тымыҡ океан диңгеҙе.
География
Сулу диңгеҙе төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыштан Филиппин архипелагы, төньяҡ-көнбайыштан оҙон Палаван утрауы, көньяҡ-көнбайыштан Калимантан утрауы һәм көньяҡ-көнсығыштан Сулу архипелагы менән сикләнгән. Сулу диңгеҙен башҡалар менән тоташтырыусы утрауҙар араһындағы боғаҙҙар тар һәм һай. Мәҫәлән, Сулу диңгеҙен Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе менән тоташтырыусы Миндоро боғаҙының тәрәнлеге яҡынса тик 450 м тәшкил итә, ә Сулавеси һәм Минданао диңгеҙҙәре менән тоташтырыусы боғаҙҙар тағы ла һайыраҡ. Диңгеҙҙең максималь тәрәнлеге 5576 м.
Һыу температураһы ҡышын 25,5 °С, ә йәйен 29°С. Тоҙлолоғо 33-34,5‰.
Диңгеҙҙең көньяҡ өлөшөндә мәрйен рифтары таралған. Туббатаха аттолы диңгеҙ ҡурсаулығы булып тора һәм ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы иҫәбенә инә.
Хужалыҡта әһәмиәте
Яр буйы халҡы араһында балыҡсылыҡ үҫешкән. Төп порттары — Илоило (Панай утрауы), Замбоанга (Минданао утрауы), Сандакан (Калимантан утрауы) һәм Пуэрто-Принсеса (Палаван утрауы).
Антон Глушко тыҡрығы (Таганрог)
Антон Глушко тыҡрығы — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндә урынлашҡан тыҡрыҡ.
Географияһы
Антон Глушко тыҡрығы Грек һәм Шевченко урамдары араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 2040 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Грек урамынан башлана.
Тарихы
РСДРП(б)-ның Таганрог ҡала комитеты беренсе рәйесе, революционер-большевик А. К. Глушко хөрмәтенә 1929 йылда исеме Антон Глушко тыҡрығы тип үҙгәртелгән.
Башта тыҡрыҡ Етенсе арҡыры тип аталған, аҙаҡ — Полиция тыҡрығы, һуңынан — Полтава тыҡрығы.
Рәсәй матбуғаты көнө
Тарихы
Бөйөк Петр Указына ярашлы, Рәсәй империяһында беренсе матбуғат баҫмаһы — «Ведомости» гәзите сыға башлаған тарихи датаға бәйле. Рәсәй Федерацияһы Юғары советы Президиумы тарафынан 1991 йылдың 28 декабрендә 3043-1 ҡарар менән булдырыла.
1703 йылдың 2 ғинуарында (яңы стиль буйынса 13 ғинуар) Мәскәүҙә урыҫ телендә «Ведомости» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. Баҫма тулыһынса «Мәскәү дәүләтендә һәм тирә-яҡтағы сит илдәрҙә булған, белергә һәм иҫкә алырға лайыҡлы хәрби һәм башҡа эштәр тураһында хәбәрҙәр» («Ведомости о военных и иных делах, достойных знания и памяти, случившихся в Московском Государстве и во иных окрестных странах») тип атала. Петр Беренсе гәзитте реформалар үткәреү өсөн көрәштә һәм Рәсәй империяһының ҡеүәтен раҫлауҙа мөһим сара итеп ҡарай. Гәзит Мәскәүҙә лә, Санкт-Петербургта ла нәшер ителә һәм даими атамаһыҙ, төрлөсә йөрөтөлә — «Ведомости», «Российские ведомости», «Ведомости Московские».
1870 йылдың 1 ғинуарынан «юғарынан төшкән бойороҡ» буйынса, «тәжрибә рәүешендә почта учреждениеларында урыҫ һәм сит телдәрҙәге ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу ойошторорға» рөхсәт ителә. Был Рәсәйҙә матбуғатҡа яҙылыу буйынса беренсе ҡарар була. Ә инде 1914 йылға илдә 3 меңдән ашыу ваҡытлы матбуғат баҫмаһы сыға.
1997 йылдан алып Рәсәй матбуғаты көнөндә киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә Рәсәй Президенты премиялары һәм йәш журналистарҙың проекттарына ярҙам итеү маҡсатында гранттар тапшырыла.
Совет матбуғаты көнө
Журналистарҙың һәм матбуғат баҫмаларында эшләүсе башҡа хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәри байрамы беренсе тапҡыр СССР-ҙа булдырыла. РСФСР Юғары советының указына ярашлы, 13 ғинуарҙағы «Рәсәй матбуғаты көнө» тигән яңы атамалы һөнәри байрам большевиктарҙың «Правда» гәзитенең беренсе һаны сығыу уңайынан булдырылып, элекке Советтар Союзы биләмәләрендә һәр йыл 5 майҙағы тантаналы шарттарҙа үткәрелгән «Совет матбуғаты көнө»нә алмашҡа килә.
Элекке совет республикаларынан бары тик Белоруссияла ғына Матбуғат көнөн әле лә 5 майҙа билдәләйҙәр.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһының 1993 йылдың 20 декабрендәге A/DEC/48/432 һанлы махсус резолюцияһы менән һәр йылдың 3 майы «Бөтә донъя матбуғат азатлығы көнө» тип иғлан ителгән.
Ион диңгеҙе
Ион диңгеҙе (Ἰόνιον Πέλαγος, Ионион, Ιόνιο Πέλαγος , mar Ionio ) — Балҡан менән Апеннин ярымутрауҙары һәм Крит менән Сицилия утрауҙары араһындағы Урта диңгеҙҙең өлөшө. Отранто боғаҙы аша Адриатик диңгеҙ, ә Мессина боғаҙы аша Тиррен диңгеҙе менән тоташа. Көньяҡ Италия, Албания һәм Греция яр буйҙарын йыуа.
География
Майҙаны — 169 мең км², максималь тәрәнлеге — 5121 м (был Урта диңгеҙҙең иң тәрән урыны булып тора).
Хужалыҡта әһәмиәте
Балыҡ тотоу (скумбрия, тунец, камбала, кефаль) һәм туризм был төбәктә айырыуса ныҡ үҫешкән.
Төп порттары:
Этимологияһы
Диңгеҙ атамаһы боронғо грек ҡәбиләһе иондарҙан барлыҡҡа килгән тип фаразлайҙар, улар б. э. т. XI—IX быуаттарҙа Ионияны колониялаштырған, ә б. э. т. VIII—VI быуаттарҙа Кефалиния һәм көнбайыш Греция яр буйының башҡа утрауҙарында торамалар нигеҙләй. Ҡайһы бер авторҙар диңгеҙ атамаһын боронғо грек мифологияһы шәхесе Ио менән бәйләй, Зевс йәки Гера уны һыйырға әйләндергәс ошо диңгеҙ аша йөҙөп үтә.
Эгей диңгеҙе
Эгей диңгеҙе (Αιγαίον πέλαγος, Ege Denizi) — Балҡан ярымутрауы, Кесе Азия һәм Крит утрауы араһындағы күп һанлы утрауҙары (яҡынса 2000) менән Урта диңгеҙенең көнсығыштағы өлөшө. Греция һәм Төркиә ярҙарын йыуа.
География
Төньяҡ-көнсығышта Дарданел боғаҙы аша Мәрмәр диңгеҙе һәм артабан Босфор боғаҙы аша Ҡара диңгеҙ менән, ә көньяҡта — утрауҙар араһындағы бер нисә боғаҙҙар аша Урта диңгеҙ менән тоташа. Майҙаны яҡынса 179 мең км². Максималь тәрәнлеге — 2529 м.
Хужалыҡта әһәмиәте
Диңгеҙҙә туризм, балыҡ тотоу, губка йыйыу, һигеҙаяҡ аулау үҫешкән.
Төп порттары:
Октябрь урамы (Таганрог)
Октябрь урамы — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге урам,.
Географияһы
Октябрь урамы Мечников тыҡрығы һәм Транспорт урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 4 090 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Мечников тыҡрығынан башлана.
Тарихы
Элекке Гимназия урамы. Исемен был урамда урынлашҡан, 1806 йылда, шул саҡтағы Таганрог ҡала башлығы барон Б. Б Кампенгаузен юлламаһы буйынса асылған, Таганрог коммерция ирҙәр гимназияһы менән бәйле алған.
1923 йылда исеме Октябрь революцияһы урамы тип үҙгәртелә. Һуңыраҡ исеме Октябрь урамына әйләнә.
Тиррен диңгеҙе
Тиррен диңгеҙе (mar Tirreno, mare Tyrrhenum,, Mar Tirreno, mer Tyrrhénienne) — Италияның көнбайыш яр буйындағы Урта диңгеҙҙең бер өлөшө.
География
Апеннин ярымутрауы менән Сицилия, Сардиния һәм Корсика утрауҙары араһында урынлашҡан.
Максималь тәрәнлеге — 3719 м. Диңгеҙ районы аша Европа һәм Африка геологик плиталары араһында ер сатнаған урын һыҙығы үтә, шунлыҡтан бында һыу аҫты тауҙар теҙмәһе һәм янар вулкандар (Везувий, Этна, Стромболи, Вулькано һ. б.) бар.
Тиррен диңгеҙе Урта диңгеҙҙең башҡа өлөштәре менән артабанғы боғаҙҙар аша тоташа:
Төп порттары: Неаполь, Палермо, Кальяри (Италия), Бастия (Франция).
Театр урамы (Таганрог)
Театр урамы — Таганрогтың Көнбайыш микрорайонындағы урам.
Географияһы
Театр урамы Транспорт урамынан башланып китә һәм хәрби аэродромға барып терәлә. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Транспорт урамынан башлана.
Тарихы
1957 йылда Ковпак исемендәге урамда «Рәсәй» кинотеатры төҙөлә. Был район халҡы өсөн оло ваҡиға була. Кино улар өсөн берҙән-бер күңел асыу була. Тамаша залы көн һайын шығырым тулы була. Балалар йыш ҡына экран алдында иҙәнгә урынлашалар. Шул ваҡытта ул Ковпак урамын Театр урамы тип үҙгәртәләр.
Ивано-Франковск өлкәһе
Ивано-Франковск өлкәһе (Івано-Франківська область) — Украинаның көнбайышындағы өлкә. Административ үҙәге — Ивано-Франковск ҡалаһы. СССР Юғары Советы Президиумының 1939 йылдың 4 декабрендәге Указына ярашлы ойошторола. 1962 йылдың 9 ноябренә тиклем Станислав өлкәһе атамаһын йөрөтә (үҙәге – Станислав, хәҙерге Ивано-Франковск ҡалаһы). Күрше өлкәләрҙән айырмалы, территорияһы яҡынса хәҙерге воеводство территорияһына тап килә.
Рельефы
Өлкә Көнсығыш-Европа тигеҙлеге һәм Карпат киҫелешендә урынлашҡан. Рельеф характеры буйынса өлкә территорияһы өс өлөшкә бүленә: тигеҙлек, урман-ялан – Поднестровье; урта тау алды – Картап алды; көньяҡ-көнбайыш таулы – өлкә территорияһының яртыһын тигәндәй алып торған Карпаттар. Төньяҡ-көнсығыш сигендә Ополья һәм Покутья тигеҙлектәре ята. Көньяҡ-көнбайышта Көнбайыш Бескид (1363м), Горган (1813 м) һәм Покутск тауҙары системаһын барлыҡҡа килтергән тауҙар урынлашҡан. Айырым ултырған Черногра (иң юғары нөктәһе – Говерла, 2016 м.), Чивчин һәм Гринявск тау массивтары бар.
Административ ҡоролошо
14 район:
6 ҡала округы:
Албан теленең тоск диалекты
Албан теленең тоск диалекты (албан. toskërisht) —  Албанияның көньяғында тосктар тарафынан ҡулланылған албан теле диалекты. Икенсе диалект — гег —  Шкумбини йылғаһынан төньяҡта ҡулланылышта йөрөй. Албан әҙәби теле тоск диалектына нигеҙләнгән.
Галина Петрова һәйкәле (Новочеркасск)
Галина петрова һәйкәле — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында Советтар Союзы Геройы, Ҡара диңгеҙ флотының Новороссийск хәрби-диңгеҙ базаһындағы 386-сы айырым диңгеҙ пехотаһы батальонының шәфҡәт туташы, главстаршина Петрова Галина Константиновнаға ҡуйылған һәйкәл.
Һәйкәлдең адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Мәғариф урамы, 126.
Тарихы
Советтар Союзы Геройы, диңгеҙ пехотаһы батальоны санинструкторы Галина Петроваға һәйкәл 1963 йылда ул 1940 йылда урман хужалығы факультетында уҡыған Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университетының (ЮРГТУ (НПИ) тҡп корпусы алына ҡуйыла. Һәйкәл ҡала мәктәптәре уҡусылары, урта һәм юғары уҡыу йорттары студенттары һәм уҡытыусылары йыйған аҡсаға төҙөлә. Бюст пьедесталы Новороссийск политехник институты архитекторы В. П. Котелевский проекты буйынса эшләнә.
Албан теленең гег диалекты
Албан теленең гег диалекты (алб. Gegë) — албан теленең ике төп диалектының береһе, икенсеһе — тоск диалекты. Был диалекттар Албанияның уртаһынан ағып ятҡан  Шкумбини йылғаһы менән бүленә. Гег диалектында  Албанияның төньяғында, Косовола, Македония менән Черногорияла һәм  Сербияның көньяғында һөйләшәләр.
Галина Петрова һәйкәле (Новочеркасск)
Тарихы
Уҡыуын тамамлағас, диңгеҙ пехотаһының айырым батальонында (Новороссийск хәрби-диңгеҙ базаһы, Ҡара диңгеҙ флоты) хеҙмәт итә. 1943 йылдың көҙөндә Керчь-Эльтиген десант операцияһында ҡатнашып, шәфҡәт туташы Петрова Г. К. дошман уты аҫтында батальон менән бергә Ҡара диңгеҙҙең Ҡырым ярындағы Эльтиген ҡасабаһына (хәҙер Героевск ҡасабаһы, Ҡырым) килеп төшә. Ултырғандан һуң, сәнскеле сым һәм мина яланын үтеп, үҙе артынан һадаттарҙы һөйрәп, алға ташлана. Бер төн эсендә ул һуғыш яланынан ике тиҫтә самаһы яралыны алып сыға.
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1943 йылдың 17 ноябрендә командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне, немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн главстаршина Петрова Галина Константиновнаға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Артабан Г. К. Петрова дошман һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша, 1943 йылдың 3 декабренә яраланып, медсанбатҡа эләгә. 1943 йылдың 4 декабрендә медсанбатҡа бомба төшә. Һәләк булыусылар араһында шәфҡәт туташы Г. К. Петрова ла була. Ул Ҡырымда, Героевск ҡасабаһында ерләнә.
Г. К. Петрованың ЮРГТУ бинаһы алдында ҡуйылған һәйкәле бейек постаментҡа урынлаштырылған бюстан ғибәрәт. Постаментҡа: « Галина Петроваға. 1920—1943. Студенттар» тип яҙыла. 2015 йылда һәйкәл реставрациялана.
Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. ISBN 5-94549-006-7.
Кларк Гейбл
Уильям Кларк Гейбл (William Clark Gable; 1 февраль 1901 йыл — 16 ноябрь 1960 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары актёры, «Голливуд короле» исемен йөрөтөүсе. «Оскар» премияһы лауреаты (1935) ..
Биография
Кларк Гейбл Огайо штатында, Кадиста 1901 йылдың 1 февралендә тыуған. Ул нефть скажинаһында быраусы булып эшләгән Уильям Генри Гейбл менән ҡатыны Аделинаның (ҡыҙ сағында — Гершельман) берҙән-бер балалары була. Ата—бабалары сығышы менән Германиянан. Әсәһе Клара эпилепсия менән сирләй, улы тыуғас, ете айҙан һуң мәрхүмә була, шуға күрә малайҙы атаһы менән үгәй әсәһе Дженни Данлап үҫтерә.
Актёр биш тапҡыр өйләнә: «Тынғыһыҙ» атамалы фильм төшөрөү майҙансығында Гейблдың йөрәк өйәнәге була. Ун бер көндән, 1960 йылдың 16 ноябрендә вафат була.
Смирнов тыҡрығы (Таганрог)
Смирнов тыҡрығы — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге тыҡрыҡ. Фрунзе урамынан башлана (Ихтилал майҙаны) һәм ҡала буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа, диңгеҙ ярына тиклем һуҙыла. Оҙонлоғо 2580 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Фрунзе урамынан башлана. Трамвай юлы Фрунзе урамынан Инструмент урамына тиклем һалынған.
Илиада
«Илиа́да» (Ἰλιάς) — Боронғо Грецияның һаҡланып ҡалған иң боронғо әҙәбиәт ҡомартҡыһы. Эпик поэманы Гомер яҙған тип фаразлана. Бында Троя һуғышы ваҡиғалары һүрәтләнә, әҫәрҙең нигеҙендә боронғо ҡаһармандар тураһындағы халыҡ риүәйәттәре ята.
Смирнов тыҡрығы (Таганрог)
Тарихы
Тыҡрыҡҡа исемде 1922 йылда, эшсе-большевик В. С. Смирнов хөрмәтенә биргәндәр. Унан алдағы Кладбищенский исеме менән тыҡрыҡ, унан алыҫ түгел урынлашҡан Боронғо ҡала зыяраты менән бәйле аталған (1971 йылда ерләү өсөн ябылған). Элегерәк тыҡрыҡ Барьер тип аталған, ә немец оккупацияһы ваҡытында — Севастополь тыҡрығы.
Илиада
Тарих
Троя һуғышы хаҡында риүәйәттәрҙең бөтөн циклы бар, уларҙы «Троя циклы» йәғни «Эпик цикл» тип атайҙар. Ҡайһылары беҙҙең замандарға тиклем өлөшлөтә («Киприя» әҫәре кеүек), ҡалғандары синопсистарҙа, һуңыраҡ ижад итеүсе авторҙарҙың үҙ һүҙҙәре менән һөйләп биреүендә килеп еткән, һәм тик Гомерҙың «Илиада» һәм «Одиссея» поэмалары ғына тулыһынса һаҡланып ҡалған.
Ҙур совет энциклопедияһына ярашлы, «Илиада» б. э. т. IX—VIII быуаттарҙа Кесе Азияның грек ҡалаларында крит-микен дәүере риүәйәттәре нигеҙендә барлыҡҡы килә. Ул яҡынса 15 700 бүлексәнән торған гекзаметр менән яҙылған, ә Александрия филологтары тарафынан әҫәр 24 йырға бүленә.
«Илиада» исеме Троя батшалығының баш ҡалаһы Илион исеменән алына.
"Илиада"ла Троя ҡалаһын ахейҙар тарафынан ун йыл буйы дауамында ҡамауға алынған осорҙоң һуңғы айҙарында булған ваҡиғалар тасуирлана.
Йөкмәткеһе
«Илиада» грек геройы Ахиллдың асыуы һәм уның һуғышта ҡатнашыуҙан ваҡытлыса баш тартыуы һөҙөмтәһендә тыуған ваҡиғалар теҙмәһен һүрәтләй.
Беренсе йыр. ''Афәт. Асыу.''
Ваҡиға туранан-тура Трояны ҡамаған ахейлылар лагерындағы низағ сәбәптәренән башлана (даналылар тип тә атала). Ахей армияһы етәксеһе батша Агамемнонға, Аполлон руханийы Хрисҡа, әсир ҡыҙын һатып алырға теләп, Ахей армияһы башлығына мөрәжәғәт итә. Үҙе тәҡдим иткән бай йоломға һәм башҡа ахейҙарҙың үтенесен хуплауына ҡарамаҫтан, батша, үтенеүсене хурлап, тупаҫ рәүештә баш тарта. Бер нәмәһеҙ сығып китергә мәжбүр булған Хрис Аполлондан үс алыуын үтенә, һәм Алла дошман армияһына ҡаты ауырыу ебәрә, был күп кешенең үлеменә килтерә. Был айҡанлы Ахилл осрашыу йыя, унда тынысландырыусы Кальчас ҡырғындың сәбәбен асыҡлай һәм уны туҡтатыуҙың берҙән-бер юлы — Хрисеиданы атаһына ҡайтарып, Аполлонды тынысландырыу һәм Аллаға бай ҡорбандар килтереү. Агамемнон бирешергә мәжбүр була, әммә асыулана һәм әсир Ахиллес Брисеиданы үс итеп үҙенә алырға ҡарар итә. Быға үпкәләгән Ахилл һуғышта артабан ҡатнашыуҙан баш тарта. Һуңынан уға әсәһе, диңгеҙ нимфаһы Фетида, килгәс, ул, Ахиллес хеҙмәткә ҡайтмайынса, ахейлыларға трояндарға ҡаршы хәрби уңыштар бирмәүен һорай.
Икенсе йыр. ''Төш. Беотия, йәки караптар исемлеге.''