cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чехословакия
Дәүләт ҡоролошо
Словакияның вәкәләтле органы — Ер вәкиллеге (Zemské zastupitelstvo), 1948 йылдан Словак Милли Советы (Slovenská národní rada), халыҡ тарафынан һайлана, башҡарма органы — Ер президенты (Zemský prezident), Эске эштәр министрлығы тарафынан Президент тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә. 1948 йылдан алып Вәкилдәр Коллегияһын (Sbor pověřenců) Хөкүмәт тәғәйенләй һәм улар Словакия Милли Советы алдында яуаплы була. 1956 йылдан — Словакия Милли Советы, 1960 йылда Словак Милли Советы Президиумы, 1969 йылдан — Словакия Хөкүмәте тарафынан тәғәйенләнә.
Урындағы үҙидараның вәкәләтле органдары — ер (Zemské zastupitelstvo), район (Okresní zastupitelstvo) һәм община вәкиллектәре (obecní zastupitelstvo), 1945 йылдан — ер (Zemský národní výbor, 1949 — край— Krajský národní výbor), район (Okresní národní výbor), ҡала, община һәм район (район, ҡалаларҙа) милли комитеттар халыҡ тарафынан һайлана, урындағы үҙидараның башҡарма комитеттары — ер комитеттары (Zemský výbor), ер президенттары (Zemský preziden), район комитеттары (Okresní výbory), губернаторҙар (hejtman), община комитеттары (Obecní výbor), мэрҙар (Starosta), 1948 йылдан — милли комитеттар президиумдары, 1960 йылдан — крайҙар, райондар, ҡалалар, община һәм ҡала райондары советтары булдырыла.
Суд системаһы һәм прокуратура
Юғары суд инстанцияһы — Чехословакия Республикаһының Юғары суды (Nejvyšší soud), апелляция судтары — юғары судтар (Vrchní soud) 1949 йылда бөтөрөлә, беренсе инстанция судтары — край судтары (Krajský soud) һәр крайҙа була һәм Прагала (1940 йылдар һуңында) Ҡала суды эшләй (Městský soud v Praze), суд системаһының түбәнге звеноһы — район судтары (Okresní soud), ҡала райондары булмаған һәр ҡалала ҡала судтары (Městský soud) (1940 йылдар һуңынан), һәм һәр ҡала районындағы район судтары (Obvodní soud). 1961—1964 йылдарҙа шулай уҡ община һәм предприятиелар кимәлендә урындағы халыҡ судтары (místní lidové soudy) ғәмәлдә була. Судьялар президент тарафынан тәғәйенләнә (1961—1969 йылдарҙа Юғары суд судьялары -Милли Йыйылыш, край судтарына — край милли комитеттары, райондарҙа — халыҡ тарафынан. 1969 йылдан Юғары суд судьялары Федераль Йыйылыш, республиканың Юғары суды, край, район судтары судьялары — милли советтар, халыҡ араһынан судьялар (Soudce z lidu) (1948 йылға тиклем — вәкиллектәр тарафынан һайланған присяжныйҙар (Přísedící) милли комитеттар тарафынан һайлана. Административ юстиция органы— Юғары Административ суд (Nejvyšší správní soud) 1952 йылда бөтөрөлә.
1953 йылда хәрби судтар ойошторола: хәрби юстицияның Юғары суд инстанцияһы булып Юғары судтың Хәрби коллегияһы (vojenské kolegium), апелляция судтары — юғары хәрби судтар (vyšší vojenský soud), беренсе инстанция судтары — хәрби округ судтары (vojenský obvodový soud) тора.
1952 йылда генераль прокурор етәкселегендә прокуратура ойошторола. Уның органдары булып Генераль прокуратура (Generální prokuratura), край прокуратуралары (Krajská prokuratura), район прокуратуралары (Okresní prokuratura), юғары хәрби һәм округ хәрби прокуратуралары тора.
Чехословакияның тарҡалыуы (1993)
1989 йылда коммунистик режимдың ҡолауы Чехияла һәм Словакияла сәйәси бүленеш үҫешенең көсәйеүенә килтерә. Дәүләттең ике өлөшөнөң дә посткоммунистик элитаһы бойондороҡһоҙлоҡҡа йүнәлеш ала.
1990 йылда «дефис һуғышы» ҡыҙа. Чех сәйәсмәндәре элекке «Чехословакия» һүҙенең яҙылышын ҡалдырырға тырышһа, словактар «Чехо-Словакия» тип дефис аша яҙыуҙы талап итә. Һөҙөмтәлә 1990 йылдың 29 мартында ил рәсми рәүештә «Чех һәм Словак Федератив Республикаһы» (ЧСФР) тип атала башлай. Ҡыҫҡаһы, «Чехословакия» словакса дефис аша, чехса — дефисһыҙ яҙыла. Рус телендә дефис менән яҙылған вариант ҡабул ителә.
Порты
Диңгеҙ порты юҡ, диңгеҙ буйынса сауҙа күрше илдәрҙә Польшала Гдыня, Гданьск һәм Щецинда; Югославияла Риека һәм Коперҙа; Германия Федератив Республикаһында Гамбургта, Германия Демократик Республикаһында Ростокта алып барыла. Төп йылға порттары — Прага, Братислава, Дечин һәм Комарно.
Телекоммуникациялар
Чехословакияла телекоммуникациялар заманса, туранан-тура инеүҙең автоматлаштырылған системаһы тупланмаһынан ғибәрәт. 1987 йылдың ғинуарында — 54 AM һәм 14 FM радиостанция, ҡырҡ биш телевизион станция иҫәпләнә.
Верешим
Верешим — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чардым йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Каржай
Каржай — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 3168 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Албания тарихы
Албания тарихы үҙ эсенә бер нисә быуатты ала. Антиклыҡ дәүерендә хәҙерге Албания территорияһында иллирий ҡәбиләләре йәшәгән, һәм ул Рим империяһы составына ингән. Һуңынан территория Византия составына инә. XIII быуатта Албания короллеге барлыҡҡа килә. XV быуаттан — Ғосман империяһы өлөшө. 1912 йылда үҙаллылыҡ ала.
Тарихҡаса булған дәүер
Албанияла боронғо палеолит осоронда уҡ йәшәгәндәр. Конисполь мәмерйәләре — бик ҙур иғтибарға лайыҡ археологик ҡомартҡылар, уларҙа палеолит осоронан тимер быуатҡа тиклемге йәшәү эҙҙәре табылған. Неолит дәүерендә Албания нигеҙҙә Сескло һәм Старчево-Кришск мәҙәниәте барлыҡҡа килеүе менән бәйле булған бер нисә ҙур археологик культуралар сигендә тора. Неолитик халыҡтың (Малик мәҙәниәте) һуңғы тоҡомо һинд-европа телдәрендә һөйләшеүселәр тарафынан ассимиляцияға дусар ителә, шул һөҙөмтәлә иллирий халҡы барлыҡҡа килә.
Боронғо дәүер
Боронғо дәүерҙә хәҙерге Албания территорияһында иллирий ҡәбиләләре (хәҙерге албандарҙың ата-бабалары) йәшәгән, башлыса тавлантийҙар һәм дардандарҙың ҡәбиләләре. Уның көньяҡ өлөшө Эпир составына ингән. Римляндар осоронда Диррахийға (хәҙерге Дуррес) үҙгәртелгән Аполлония һәм Эпидамн грек ҡалалары булған үҙәк өлөшө Филипп II һәм Александр Македонский ваҡытынан алып боронғо Македония дәүләте составына ваҡыты-ваҡыты менән инеп торған, ә беҙҙең эраға тиклем 146 йылдан алып Рим дәүләтенә ҡушылыуы менән – шул уҡ исемдәге рим провинцияһы составына ингән. Беҙҙең эраға тиклем II быуаттан алып төньяҡ өлөшө Скудра (хәҙерге Шкодер) һәм Лисс ҡалалары менән Далмация рим провинцияһы составына кергән. Адриатик диңгеҙҙең тар урынында урынлашҡан булыуы һәм унан ғәҙәттә Балҡандан Италияға китеү сәбәпле, Диррахий әһәмиәтле үҙәк булып тора, һәм киреһенсә, унан стратегик яҡтан мөһим бөтә Фессалоника ярымутрауы аша һәм артабан Византийҙан Азияға алып барған Эгнатьев юлы башлана.
Нәҙершин Мотаһар Закир улы
Нәҙершин Мотаһар Закир улы (1923 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).
Биографияһы
Мотаһар Закир улы Нәҙершин 1923 йылда Башҡорт АССР-ы Бөрйән районының Тимер ауылында тыуа. 1942 йылда Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы 16-сы гвардия Ҡыҙыл Байраҡлы дивизияның 7-се гвардия кавалерия корпусында 5-се батареяла элемтәсе булып хеҙмәт итә. Полк командиры гвардия майоры Хәбиров һәм гвардия полковнигы Вәлиевтың Нәҙершиндың шәхси хәрби ҡағыҙына яҙған яҙыуҙарында былай тип әйтелә:
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 авгусындағы Указы менән немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн яугир Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Нәҙершин Мотаһар Закир улы 1946 йылда демобилизациялана.
Ломоватка (Пожва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ускуч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зәйн әл-Ғәбидин
Али Ибн Әл-Хөсәйен Зәйн әл-Ғәбидин (علي بن الحسين زين العابدين; ), шулай уҡ әс-Сәжәд (للسیجשَاد, «сәждә ҡылыусы») булараҡ билдәле) — шиғый имамы, Хөсәйен Ибн Алиҙың улы,Хәсән Ибн Алиҙың туғаны һәм Али ибн Әбү Талиптың ейәне.
Биографияһы
Али (Ғәли) Ибн Хөсәйен 658 йылдың 6 ғинуарында Мәҙинәлә тыуған. Уның атаһы Хөсәйен Ибн Али Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне, ә әсәһе фарсы батшаһы, һуңғы сәсәни шаһ Йездигерд III ҡыҙы Шәһәрбаныу була.
Ислам риүәйәттәре һәм шиғый тарихсылары әйтеүенсә, ул Мәҙинәлә тыуған һәм йәш сағында атаһын Кәрбәлә сүллегенә оҙатып йөрөгән, әммә ауырыу сәбәпле Кәрбәлә янындағы алышта ҡатнашмаған һәм шуға күрә тере ҡалған. Атаһы һәм уның туғандары Кәрбәләлә ғазаплап үлтерелгәндән һуң, ул ҡулға алына һәм башта Күфәгә, ә һуңынан Дамаскыға күсерелә.
Уның имамлығы 34 йыл дауам итә.
Тәғлимәттәре
Зәйн әл-Ғәбидиндең тәғлимәттәре башлыса доға рәүешендә була. Уның күренекле эше — доға рәүешендә яҙылған «Сәхифәи Сәжәдиә». Али ибн әл-Хөсәйен аҡһаҡалдар һәм Хижәз ғалимдары араһында юғары дәрәжә биләгән. Фәрзәдәғин тигән данлыҡлы поэмаһы — бының сағыу миҫалы.
Вафаты
Зәйн әл-Ғәбидин Мәҙинәлә хакимлыҡ иткән өмәүиҙәр хәлифәһе Әл-Үәлид II ибн Йәзид йәки уның ҡустыһы Хишам ҡушыуы буйынса ағыулап үлтерелгән, тиҙәр. Уның вафаты һижри 94 йылда (беҙҙең эраның 712 йылы) йәки 95 йылда (713 йыл) тип күрһәтелгән, һәм ул Мәҙинәлә әл-Баҡы зыяратында үҙенең бабаһы Хәсән янында ерләнгән. Шәрҡиәт ғалимы Маделунг Вилферд Һүҙҙәре буйынса, уның вафатынан һуң күптәр үҙҙәренең йәшәү сығанаҡтары Алиҙан килгәнен асыҡлай. Ул һәр төн һайын бер тоҡ аҙыҡ артмаҡлап, ярлыларҙың ишеген шаҡып, билдәһеҙ ҡалыр өсөн йөҙөн ҡаплап, яуап биреүсегә йомарт итеп өлөш таратҡан була.
Тышҡы ҡиәфәте
Мөслим Ибн Уҡбаның ошондай һүҙҙәрен еткерәләр: «Зәйн әл-Ғәбидиндең ҡиәфәте — Пәйғәмбәр кеүек». Ҡайһы бер авторҙар хәбәр итеүенсә, имам Сәжәдте күргән кешеләр, һоҡланып, унан күҙен ала алмаған.
Үрге Сәрҙек
Үрге Сәрҙек (Верхний Сардык) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 383 кеше. Татар-Олҡан ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452767, ОКАТО коды — 80251865004.
Тарихы
Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡыр-Йылан улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр нигеҙ һала. Үрге Сәрҙек ауылы 1626 йылдың 21 февралендә типтәрҙәргә бирелгән батша грамотаһы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Яһаҡлы татарҙарҙың ер биләүенең нигеҙе булып уларға Ҡыр-Йылан башҡорттары 1753 йылдың 4 октябрендә биргән килешеү хаты хеҙмәт итә. Үрге Сәрҙек ауылы халҡы киләһе быуаттарҙа ла формалаша. Атап әйткәндә, яһаҡлы татарҙар 1795 йылдың 14 апрелендәге килешеү буйынса ҡабул ителгәндәр, 1839 йылдың 26 сентябрендәге килешеүгә ярашлы 4 ихата хеҙмәт итеүсе татарҙар Мәһәҙей Исланов, Кинйәбай Ҡыйыҡов һәм башҡаларҙы индергәндәр. 1834 йылдарға тиклем типтәрҙәр үҙҙәренә сыуаштарҙы индерәләр.
Хәҙерге осор
Ауылда башланғыс мәктәп‑балалар баҡсаһы (Татар-Олҡан урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр башҡорттар (68 %), татарҙар (29 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Бүләк (Иғмәт ауыл Советы, Илеш районы)
Бүләк (Буляк) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 452272, ОКАТО коды — 80230812002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Верхозимка
Верхозимка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадада йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)
Ыҫлаҡбаш (Слакбаш) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 551 кеше. Почта индексы — 452016, ОКАТО коды — 80209834001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле шәхестәре
Ауылда сыуаш халҡының ике данлы улы — шағирҙар Константин Иванов һәм Яков Ухсай тыуып үҫкән.
Корожа
Корожа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шостка йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Окунева Татьяна Васильевна
Окунева Татьяна Васильевна (15 март 1916 йыл — 27 июнь 1991 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Хакасс автономиялы өлкәһе Абакан районының «Московский» тоҡомсолоҡ совхозы чабаны, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Даими юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. Һәм ул һәр бер инә һарыҡтан 120—130 баш бәрәс ала, был Хакасия өсөн рекорд булып тора. Шулай уҡ ул һарыҡтарҙан күп итеп йөн ҡырҡа һәм планды йылдан-йыл арттырып үтәй.
Губин Евгений Иванович
Губин Евгений Иванович (25 февраль 1923 йыл — 5 март 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик-штурмовик, подполковник (1975). Советтар Союзы Геройы (1944).
Окунева Татьяна Васильевна
Биографияһы
Московское ауылында йәшәй. Хеҙмәт алдынғыһы 1991 йылдың 27 июнендә вафат була.
Губин Евгений Иванович
Биографияһы
Евгений Иванович Губин 1923 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Тирлән Заводы ҡасабаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Окунева Татьяна Васильевна
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
Губин Евгений Иванович
Биографияһы
8 класты, Белорет аэроклубын, 1942 йылда Свердловск ҡалаһында осоусыларҙың авиация мәктәбен тамамлаған.
1941 йылдың апрель айында Башҡорт АССР-ының район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Свердловск хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдың 26 ғинуарынан алып ҡатнаша. 1944 йылдан алып ВКП (б) ағзаһы.
Штурмлаусы авиаполктың өлкән осоусыһы лейтенант Е. И. Губин 1943 йылдың 26 ғинуарынан 1944 йылдың февраленә тиклем 82 хәрби осош яһай, 54 автомашинаны, 5 танкты, 4 ялан артиллерия орудиеһын, 29 зенит нөктәһен, һуғыш кәрәк-яраҡтары менән 1 складты, 18 йөк арбаһын, 5 пулемёт нөктәһен, 2 самолетты һәм 350-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
Һуғыштан һуң ҡыйыу осоусы-штурмовик СССР Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1948 йылда Тамбов лётчиктарҙы һуҡыр һәм төнгө осоуға әҙерләү юғары авиация курстарын, ә 1955 йылда — офицерҙар составын камиллаштырыу буйынса Үҙәк осоу-тактика курстарын тамамлай.
1958 йылдан подполковник Е. И. Губин — запаста. Куйбышев ҡалаһында (хәҙер — Һамар) йәшәй һәм «Волгоэнергомонтаж» тресында ҡорамалдар буйынса инженер булып эшләй. 1991 йылдың 5 мартында вафат була.
Деткин Павел Иванович
Деткин Павел Иванович (30 декабрь 1886 йыл — август 1943 йыл) — матрос-большевик, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1918 йылдың 5 сентябренән Урал дивизияһының (1919 йылдан алып — 21-се уҡсылар дивизияһы) төп өлөшөн тәшкил иткән Бөрө уҡсылар бригадаһы командиры. 1920 йылдың көҙөнән — Өфө гарнизоны начальнигы.
Биографияһы
Павел Иванович Деткин 1886 йылдың 30 декабрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ореховая Гора ауылында (хәҙер Пермь крайы Чернушка районы) ярлы крәҫтәин ғаиләһендә тыуған.
Ауыл мәктәбәнең тик бер класын ғына тамамлай, 11 йәштән муҡсаһы менән һуҡыр Николаны етәкләп йөрөтөүсе була, һуңынан батраклыҡта йөрөй, Красноуфимск өйәҙе һәм Златоуст заводтарына аҡса эшләргә йөрөй.
1908 йылдан Балтика флотында матрос булып хеҙмәт итә.
1913 йылдан Финляндияла Свеаборг портының мина оҫтаханаларында электротехник булып эшләй.
Флотта хеҙмәт иткән ваҡытында сәйәси әҙәбиәт менән таныша, йәшерен түңәрәктәр ағзаһы була, Ореховая Гора ауылына туғаны Деткин Анисимға сәйәси китаптар ебәрә.
Революция һәм Граждандар һуғышы
Февраль революцияһын Гельсингфорста ҡаршылай, 1917 йылдың майында РСДРП(б) ағзалығына инә, Үҙәк Балтиканың ағзаһы булған тигән раҫлауҙар осрай.
1918 йылдың ғинуар—апрель айҙарында Финляндия эштәре буйынса юҡҡа сығарыу комиссияһы комиссары.
1918 йылдың апрель аҙағында Петроград бюроһы РКП(Б) Үҙәк Комитетының Секретары Стасова Еленаның ҡултамғаһы ҡуйылған мандат менән Уралға ебәрелә, һәм 1918 йылдың май айында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙендәге тыуған ауылы Ореховая Гораға килә.
1918 йылдың июнендә РКП (б)-ның Бөрө өйәҙ комитеты ҡушыуы буйынса Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе һәм Пермь губернаһының Осин өйәҙенән 900 кешенән торған ярлы крәҫтиәндәр һәм элекке һалдат-фронтовиктарҙан отрядтар ойоштора. Июль аҙағында отрядтар ике полк составында Бөрө уҡсылар бригадаһы итеп ойошторола.
1918 йылдың 18 авгусынан бригада Сарапулдан 50 километр алыҫлыҡта һуғыштар алып бара, Ҡарман разъезында ижев баш күтәреүселәренә ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә, унда күп көн өҫтөнлөк иткән дошмандың атакаларын кире ҡаға. Бер үк ваҡытта Деткин Икенсе армияның һул флангы хәрби участкаһының начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың сентябрь— 1919 йылдың февраль айҙарында — бригада командиры һәм бер үк ваҡытта 5-се Урал уҡсылар дивизияһының штаб начальнигы урынбаҫары, (1919 йылдың мартынан — 21-се уҡсылар дивизияһы). Екатеринбург һәм Силәбе операцияларында ҡатнаша.
1919 йылдың майынан — Көнсығыш фронттың пехота инспекцияһы комиссары, 1919 йылдың сентябренән — фронт штабы эргәһендә 1-се запастағы полк командиры.
1920 йылдың октябрь — февраль айҙарында резерв начальнигы, Башҡорт АССР-ының эске һаҡ ғәскәрҙәре командующийы ярҙамсыһы.
1920 йылдың октябрь—декабрь айҙарында — Өфө губернаһы ғәскәрҙәре командующийы һәм Өфө гарнизоны начальнигы.
1921 йылдан Төркөстанда хәрби эштәрҙә була, аҙаҡ аҫыл таштарҙы һаҡлау буйынса федераль ҡаҙна учреждениеһы (Гохран) командаһында етәкселек итә.
Һуғыштан һуң
1929 йылда Мәскәү сауҙа академияһын тамамлай, Мәскәүҙә хужалыҡ эшендә эшләй.
1941 йылдан — Сталинск ҡалаһында (Новокузнецк) заводтың партбюро секретары.
1943 йылдың авгусында Сталинскиҙа вафат була.
Хәтирәләр
Партизан хәрәкәте тарихы буйынса әҫәрҙәр авторы:
Ҡара тауҙар (Кавказ)
Ҡара тауҙар (Черногорье, Каратау, Ҡара Урман, Алғы һырт)  — Кавказдағы тауҙарҙың тарихи исеме. Ороним Оло Кавказ тау системаһы төньяҡ битләүенең алғы һырттарын үҙ эсенә ала (таулы ил — Кавказ тауҙары, төбәк — Төньяҡ Кавказ).
Урынлашыуы
Өҙөклө тау массивтарынан (ҡыҫҡа һырттар), яйла, уба сылбырҙары һәм айырым торған түбәләрҙән ғибәрәт, Төп Кавказ һыртынан төньяҡҡа, Ҡобан йылғаһы тамағынан Һыулаҡ йылғаһына тиклем параллель рәүештә һуҙылған (төбәлгән йүнәлеше: көнбайыш-төньяҡ-көнбайыш — көнсығыш-көньяҡ-көнбайыш).
Бөгөн Ҡара тауҙарҙың тарихи исемен локалләштереү Рәсәй биләмәһе буйлап һуҙылған һырттарҙы:Краснодар крайы, Адыгея, Ҡарасай-Черкес, Ставрополь крайы, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Ингушетия, Чечня һәм Дағстан республикалары һырттарын (ҡайһы берҙә төрлө тикшеренеүселәрҙә бер үк түгел) үҙ эсенә ала. Ҡара тауҙар сиктәрен төрлөсә аңлау менән бәйле, күп кенә сығанаҡтарҙа уларҙың төрлө морфометрик характеристикалары күрһәтелеүе мөмкин.
Атамаһы
Ҡара тауҙарҙың түбәләре бейек тау болондары йәки ҡар һыҙығы кимәленә етмәй, урман сиге менән сикләнә. Боронғо Ҡара тауҙарҙы ҡаплаған киң япраҡлы ҡуйы урмандарҙан, тауҙарға ҡараңғы төҫ биреүсе ҡарағусҡыл урманлы тауҙар теҙмәләренән моғайын, ҡасандыр шул атама хасил булғандыр.
Хәҙерге заманда
Беҙҙең көндәрҙә ғилми һәм публицистик әҙәбиәттә, совет осорондағы баҫмаларҙы ҡабатлап, тикшеренеүселәр Пастбищный һәм Лесистый һырттарын Ҡара тауҙарға индерә (мәҫәлән, «Оло Кавказ һырттары һәм уларҙың климатҡа йоғонтоһо» эштәре авторҙары, 2001). Бәғзе совет эштәрендәге кеүек үк, Ҡара тауҙар тигәндә тик Урманлы һырт ҡына тип аңлаусылар бар, был бигерәк тә Чечен Республикаһындағы Ҡара тауҙарҙың өлөшө өсөн хас (мәҫәлән, З. М. Багалова, Г. З. Анчабадзе)
Әммә был боронғо ороним тураһында белешмә баҫмалар телгә алмай башлай.
Нөктә (геометрия)
Евклид геометрияһында нөктә
Евклид үҙенең «Башланғыстар»ында беренсе аксиома итеп нөктәгә «өлөштәре булмаған объект» тип билдәләмә бирә. Евклид геометрияһының хәҙерге заман аксиоматикаһында нөктә төп төшөнсә булып тора, ул тик үҙсәнлектәре теҙмәһе — аксиомалар менән билдәләнә.
Һайланған координаталар системаһында ике үлсәмле Евклид арауығының теләһә ниндәй нөктәһен ысын һандарҙың
(x; y)
тәртипкә килтерелгән пары итеп күҙ алдына килтерергә мөмкин. Оҡшаш рәүештә, n-үлсәмле Евклид арауығының (шулай уҡ векторлы йәки аффиналы арауыҡтың) нөктәһен n һандан торған
(a1, a2, … , an)
кортеж тип күҙ алдына килтерергә мөмкин.
Абдрахманов Рәхим Абдрахман улы
Абдрахманов Рәхим Абдрахман улы (Абдрахманов Рахим Абдрахманович) (1900 —) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының гвардия рядовойы, ездовой. Гвардия ҡыҙылармеецы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән билдәләнгән.
Благовещен
Благовещен һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Абдрахманов Рәхим Абдрахман улы
Биографияһы
Рәхим Абдрахман улы Абдрахманов Рәсәй империяһы Өфө губернаһында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы) тыуған.
Хәрби хеҙмәте
Краснокама район хәрби комиссариаты 1943 йылдың ғинуарында Абдрахманов Рәхимде Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
112-се Башҡорт кавалерия (16-сы Чернигов гвардия) дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының рядовойы, ездовой. Был подразделение 1-се Белорус фронты составындағы 7-се гвардия кавалерия корпусына ингән.
Днепр йылғаһын кискәндә, үҙе һал эшләй һәм поход кухняһын йылғаның ҡаршы ярына сығара.
Хәтер
Абдрахманов Рәхим Абдрахман улының исеме Башҡортостанда баҫылып сыҡҡан һәм Краснокама районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Краснокама районы
27 май
27 май — григориан стиле буйынса йылдың 147-се (кәбисә йылында 148-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 218 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Благовещен (ҡала, Башҡортостан)
Благовещен — ҡала. Башҡортостандың Өфө ҡалаһынан төньяҡтараҡ 42 км алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Благовещен районының административ үҙәге.
2009 йылда 33,8 кеше иҫәпләнә.
Тарихы
Ҡала тарихы 1756 йылда төҙөлгән баҡыр эретеү фабрикаһы менән бәйле (хәҙер Благовещен арматура заводы). Ошо уҡ йылда христиан байрамы Благовещения көнөндә сиркәүгә нигеҙ һалына һәм ҡасабаны Благовещен исеме менән йөрөтә башлайҙар.
Рәсәйҙә был ҡала 2004 йылдың 10 декабренән 14 декабренә тиклем милиция хеҙмәткәрҙәре ҡала кешеләрен туҡмағандан һуң билдәле булды.
Иҡтисад
Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар:
13 март
13 март — григориан стиле буйынса йылдың 72-се (кәбисә йылында 73-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 293 көн ҡала.
Төбәк байрамдары
}}
Вершаут
Вершаут — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/647/104 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лопва (Кува ҡушылдығы)
Лопва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кува (Мечко ауылы янында исемһеҙ быуа) йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ускучевка (Катунь ҡушылдығы)
Ускучевка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 651 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мартьянова Екатерина Евдокимовна
Мартьянова Екатерина Евдокимовна (3 ғинуар 1917 йыл — 5 ғинуар 2007 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Мордовия АССР-ы Дубёнский районының КПСС-тың XXI съезы исемендәге колхоздың звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1965).
Биографияһы
Екатерина Евдокимовна Мартьянова 1917 йылдың 3 ғинуарында Мордовия АССР-ы (хәҙер Мордва Республикаһы) Дубёнский районының Ардатово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс белем алғандан һуң, 14 йәшендә урындағы колхозда хеҙмәт юлын башлай. 1934 йылда кейәүгә сыға һәм өйҙәре янғандан һуң, улар Свердловск ҡалаһына даими йәшәргә күсенә.
1941 йылда иренең фронтта һәләк булыуы тураһында хәбәр алғас, Екатерина ике ҡыҙы менән тыуған ауылына ҡайта һәм колхозда эшләүен дауам итә. 1950 йылда ул 18 кешенән торған техник культуралар үҫтереү звеноһын етәкләй. 1960 йыл йомғаҡтары буйынса звено үҙе үҫтергән киндерҙең һәр бер гектарынан 10 центнер сүс 160 центнерға тиклем картуф, 162 центнер сөгөлдөр уңышы ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 24 декабрендәге Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм уңыш йыйғанда рекордлы күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Елена Евдокимовна Мартьяноваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Колхозда эшләүен дауам итә һәм юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1967 йыл да ул етәкләгән звено гектарынан 220 центнер картуф, 176 центнер шәкәр сөгөлдөрө һәм 9,5 центнер киндер сүсе жыеп ала. 1972 йылда хаҡлы ялға сыға.
Мордовия АССР-ы Юғары Советы, Дубенский район Советы һәм Ардата ауыл Советы депутаты итеп һайлана.
Екатерина Евдокимовна Мартьянова тыуған ауылында йәшәй. 2007 йылдың 5 ғинуарында вафат була.
Крапивка (Рачайня ҡушылдығы)
Крапивка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рачайна йылғаһының һул ярына тамағынан 9,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡара үлем
Ҡара үлем йәки ҡара үләт — тарихта икенсе тағун пандемияһы, уның иң көслө ваҡыты 1346-1353 йылдарға тура килә, ә ҡабатланыуҙары XIX  быуатҡа тиклем дауам итә. Тиҫтәләрсә миллион кеше сир ҡорбаны була: төрлө баһалар буйынса, Европаның 30-60 процентҡа тиклем халҡы һәләк булған.
Пандемияның Үҙәк һәм Көнсығыш Азияла башланыуы ихтимал. Европаға тағун, күрәһең, Каспий диңгеҙе буйынан килгән һәм шунан  Евразияның, Төньяҡ Африканың  күп өлөшөнә таралған.
Инфекция таратыусы булып  Yersinia pestis тағун таяҡсалары тора, быны пандемия ҡорбандары ҡалдыҡтарын генетик тикшереүҙәр ҙә раҫлай ; шулай булыуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер тикшеренеүселәр ҡара үлемдең килеп сығышы тураһында альтернатив теориялар ҙа килтерә.
Урта быуаттар медицинаһының һәм дини институттарҙың тағун менән көрәштә һөҙөмтәһеҙлеге мәжүсилек культын һәм хөрәфәттәргә ышаныуҙы,  «ағыулаусыларҙы» һәм «тағун ағыуын таратыусыларҙы» эҙәрлекләүҙәрҙе тергеҙеүгә ярҙам итә, шулай уҡ дини фанатиклыҡ һәм дини түҙмәүсәнлек көсәйә. Ҡара үлем Европа тарихында ҙур эҙ ҡалдыра, иҡтисадға, психологияға, мәҙәниәткә һәм хатта халыҡтың генетик составына үҙенең мөһөрөн һала.
Жувасин Павел Алексеевич
Жувасин Павел Алексеевич (1908 йыл — 4 октябрь 1944 йыл) — 307-се гвардия уҡсылар полкының (110-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 37-се армия, Дала фронты) автоматсылар взводы командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Жувасин Павел Алексеевич 1908 йылда Башҡортостандың Күгәрсен районы Подгорный ауылында тыуған.
1939 йылда Магнитогорск ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһына саҡырыла, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Өлкән сержант П. А. Жувасин 1943 йылдың 1 октябрендә Кировоград өлкәһенең Онуфриевский районы Куцеволовка ауылын азат итеү өсөн яуҙа батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 4 октябрендә Румынияның Турда ҡалаһы районында барған һуғыштарҙың береһендә батырҙарса һәләк була. Турда ҡалаһында (Румыния) ерләнгән. Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында, Левобережный зыяратына ҡуйылған.
Батырлығы
307-се гвардия уҡсылар полкының (110-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 37-се армия, Дала фронты) автоматсылар взводы командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты П. А. Жувасин 1943 йылдың 1 октябрендә, Кировоград өлкәһенең Онуфриевский районы Куцеволовка ауылын азат итеү өсөн һуғышта, взводтың башында барып, беренсе булып ауылға бәреп инә һәм граната менән дошмандың пулемёт расчетын юҡҡа сығара. Шуның менән беҙҙең пехотаның артабан да алға барыуын тәьмин итә. Шулай уҡ ул немец орудиеһын ҡулға төшөрә.
1943 йылдың 6 октябрендә 167,8 бейеклеге өсөн алышта ул беренсе булып немецтарҙың окобына бәреп инә һәм граната менән 7 гитлерсыны юҡ итә, икеһен әсирлеккә ала. 1943 йылдың 12 октябрендә 177,0 бейеклегендә дошман контратакаһын кире ҡағып, П. А. Жувасиндың подразделениеһы ҡамауҙа ҡала. П. А. Жувасин взводын контратакаға күтәрә, быны көтмәгән немецтар ҡаушап ҡала һәм сигенергә мәжбүр була.
П. А. Жувасинға Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.
Абдрахманов Хәлил Абдрахман улы
Абдрахманов Хәлил Абдрахман улы (Абдрахманов Халил Абдрахманович) (1915—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының ат йөрөтөүсеһе (коновод), гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Хәлил Абдрахман улы Абдрахманов 1915 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы) Айыт ауылында тыуған.
Тыуған ауылы мәктәбендә уҡый. Колхозда эшләй.
Хәрби хеҙмәте
Ҡыҙыл Армия сафына Миәкә районы хәрби комиссариаты саҡыра.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының ат йөрөтөүсеһе (коновод) булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 10 октябрендә Украина ССР-ы Чернигов өлкәһенең Любеч ҡалаһы янындағы аяуһыҙ алыштарҙа һәләк була.
Хәтер
Абдрахманов Хәлил Абдрахман улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Миәкә районы Айыт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Изге һыу
Изге һыу (өшкөртөлгән һыу, агиасма (от Αγίασμα — «изге» (святыня))) — Ғибәҙәт ҡылыу ваҡытында ҡорамда изгеләштерелгән һыуҙың исеме.
Тарихы
Христианлыҡ та изгеләндерелгән һыуҙы ҡулланыу II быуатҡа барып тоташа. Изге риүәйәттәргә ярашлы, Рим папаһы Александр I йорттарҙы изгеләндереү йолаһын индерә. Йортто таҙартыу маҡсатында һыу бөркөү «Апостол Петрҙың ғәмәлдәре» апокрифтарында телгә алына. Суҡындырылыуға тиклем һыуҙы изгеләндереү II быуат аҙағынан — III быуат башынан билдәле. Изгеләндерелгән һыу тураһында Епифаний Кипрский IV быуаттың 70-се йылдарында яҙылған «Ересейға ҡаршы» йәки «Панарион» тигән хеҙмәтендә телгә ала.
Богоявление көнөндә алынған һыуҙы хөрмәт итеү йолаһы Александрия сиркәүендә тәүге тапҡыр үткәрелә, һуңынан был байрамды башҡа сиркәүҙәрҙә лә билдәләй башлайҙар. Ошо уҡ традицияны Иоаан Златоуст та тасуирлай. 387 йылда раббының Антиохияла үткәрелгән байрамға вәғәзендә ул былай тип яҙа: «Был байрамда төн уртаһында бөтәһе лә, һыу алғас, уны өйөнә алып ҡайта һәм йыл буйына һаҡлай, сөнки бөгөн һыуҙар изгеләндерелгән. Был һыуҙың сифаты ваҡыт үтеү менән боҙолмай; киреһенсә, бөгөн алынған һыу йыл буйына, йыш ҡына ике йәки өс йыл боҙолмай һәм саф ҡала».
Иоаан Златоуст һыу өҫтөндә бер ниндәй ҙә доға ҡылыу тураһында хәбәр итмәй. Барлыҡ теләүселәр ҙә һыуҙы урындағы сығанаҡтарҙан ғына йыя, уның изгелеге доға ҡылыуҙа түгел, ә Богоявленск байрамында алыныуы мөһим. Байрам төнөндә ғибәҙәтхана янындағы теләһә ниндәй сығанаҡтан йыйылған һыу изгеләндергән һыу тип һаналған.
VVI быуаттар сигендәге сиркәү тарихсыһы Феодор Чтец һыуға доға ҡылыу йолаһын Петр Гнафест уйлап «сығарған». Быны XIV быуатта Византия сиркәүе тарихсыһы Никифор Каллист Ксанфопул раҫлай.
Православие сиркәүендә
Православие сиркәүендә һыу изгеләндереүҙең бер нисә төрө ҡулланыла :
Лопва (Язва ҡушылдығы)
Лопва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грязнуха (Уза ҡушылдығы)
Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әл-Баҡый
Әл-Ба́ҡый (البقيع) йәки Йәннәт әл-Ба́ҡый — Мәҙинәләге (Сәғүд Ғәрәбстаны) зыярат. Пәйғәмбәрҙең Ән-Нәбәүи мәсететенән көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Зыяратта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бик күп туғандары, ансарҙар һәм сәхәбәләр ерләнгән.
Тарихы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр 622 йылдың сентябрендә Мәккәнән Мәҙинәгә килгән сағында сәнскәк ҡаплаған ер киҫентеһе була. Ән-Нәбәүи мәсетен төҙөгән мәлдә Мөхәммәт Пәйғәмбәр был ерҙе ике етем балаға инселәп һатып ала. Әл-Баҡыйла беренсе ерләнгән кеше ансар Әсәәд ибн Ҙәрәрә була.
624 йылда Бәҙер һуғышында Рәсүлдең ҡыҙы Руҡая ауырып үлә. Бәҙерҙән ҡайтыуына зыяратта Усман ибн Мәзүн ерләнә.
Өсөнсө хаҡ хәлифә Усман ибн Әффан башта әл-Баҡый эргәһендәге йәһүд зыяратына ҡуйылған була. Өмәүиҙәр хәлифәһе Мүәвиә I ике зыяратты ҡушырға һәм Усмандың ҡәбере өҫтөнә яңы көмбәҙ ҡуйырға ҡуша.
Устюба
Устюба — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сосновый Бор (Бәләбәй районы)
Сосновый Бор (Сосновый Бор) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 452033, ОКАТО коды — 80209840009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чиркина Елена Самсоновна
Чиркина Елена Самсоновна (27 май 1916 йыл — 5 март 1992 йыл) — СССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте алдынғыһы, Хабаровский крайындағы РСФСР-ҙың Аҙыҡ сәнәғәте министрлығына ҡараған Дзёмгинский икмәк комбинаты бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Елена Самсоновна Чиркина Һамар өлкәһенең Исаклы ауылында 1916 йылда урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.
1932 йыл башынан алып эшләй башлай, Сәмәрҡәнд ҡалаһында сәй фабрикаһына эшкә урынлаша. Аҙаҡ ошо уҡ ҡалала тегеү фабрикаһына күсә.
Елена Чиркина Бөйөк Ватан һуғышы башында мобилизация буйынса Амурҙағы Комсомольск ҡалаһының бетон заводында эшкә ебәрелә. 1943 йылдан алып Дзёмгинский икмәк комбинатында хеҙмәт итә. Сиратлап кочегар ҙа, йөк ташыусы ла, мейес оҫтаһы ла булып эшләргә тура килә. 1949 йылдан алып икмәк бешереүселәрҙең бригадиры була, етенсе биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1971 йылдың 26 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән хеҙмәт алдынғыһына производствола юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
Артабанғы йылдара Елена Самсоновна Чиркина Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында йәшәй, 1992 йылдың 5 мартында вафат була.
Карел мәсьәләһе
Карел мәсьәләһе (Karjala-kysymys) — Көнбайыш Карелияны контролдә тотоу буйынса СССР һәм Финляндияның үҙ-ара территориаль дәғүәләрен  берләштергән термин (Карел муйыны һәм Төньяҡ Ладога буйы).
Нашига
Нашига — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тьма йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Карел мәсьәләһе
Терминдың барлыҡҡа килеүе
Термин 1920 йылда РСФСР һәм Финляндия араһында Тарту  солохо килешеүен төҙөгәндән һуң   барлыҡҡа килә, уның нигеҙендә бәхәсле территория Финляндияға  беркетелә, шунан 1939—1940 һәм 1944—1944 һуғыштары һөҙөмтәһендә, әлеге биләмәләр  СССР контроле аҫтына күсә. Карел-фин халҡы был территориянан Финляндияға эвакуациялана (422 мең самаһы кеше).
Мәскәү тыныслыҡ килешеүе (1940) һәм СССР һәм Финляндия араһындағы Париж тыныслыҡ килешеүе СССР-ҙың территориаль (1947) алыуҙарын нығыта: Карел муйыны, Петсамо, Салла — Куусамо һәм Фин ҡултығының алыҫ утрауҙары(Гогланд, Ҙур Тютерс, Көслө (утрау)  һәм Сескар). СССР алған Көнбайыш Карелия ерҙәре Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһы составына инә. 1944 йылда Карел муйыны Ленинград өлкәһе составына инә, ә  1956 йылда Карел-Фин ССР-ы РСФСР  составында автономия итеп үҙгәртелә, исемдән «фин» һүҙе төшөп ҡала.
Нашига
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карел мәсьәләһе
Карелияны 1990 йылда тапшырыу мөмкинлеге
Үҙгәртеп ҡороуҙар осоронда, дипломат һәм политолог докторы Юкка Сеппинен һүҙҙәре буйынса, Михаил Горбачев Карелияны Финляндияға Выборг территорияһын тергеҙеү һәм Карел АССР-ын үҫтереү буйынса ресурстарҙың етешмәүе менән бәйле һөйләшеүҙәрҙе башларға әҙер була. Тәүге тапҡыр «Карел мәсьәләһенең» бындай ҡарары тураһында һүҙ  1990 йылдың йәйендә Икенсе Роченсальм алышының 200-йыллығын байрам итеү көндәрендә сыға: Сеппинен  Хельсинкиҙа СССР илсеһе кәңәшсеһе  Лев Паузиндан һөйләшеүҙәр тураһында белә. Ләкин Финляндия президенты Мауно Койвисто бындай һөйләшеүҙәргә ҡаршы була, «Выборг йөҙөндә ул Көнбайыш Финляндияның конкуренттарын күрергә теләмәй» һәм Финляндияға тулыһынса урынлаштырыу  мөмкинлегенә эйә булмай. Карелияны һатыу мөмкинлеген Эске эштәр министрлығының элекке Элекке сит ил эштәре башлығы урынбаҫары Андрей Федоров та һөйләй, ләкин фекер алышыуҙар фактын Геннадий Бурбулис кире ҡаға.
Сикте дәүләт кимәлендә яңынан ҡарау мәсьәләһен, һөҙөмтәлә, бер  яҡ та күтәрмәй. 1991 йылдың 30 декабрендә Финляндия Рәсәйҙе СССР-ҙы дауам итеүсе дәүләт сифатында иғлан итә. 1992 йылдың ғинуарында «Рәсәй Федерацияһы һәм  Финляндия Республикаһы  араһындағы килешеү мөнәсәбәттәре нигеҙҙәре тураһында» килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Хәҙерге хәлдәр торошо
2001 йылдың сентябрь айында Владимир Путин рәсми визит менән  Финляндияға килә. Рәсәй президенты территорияларҙы ҡайтарыуҙы талап иткән митингсылар төркөмөн  күрә,  һәм сәфәр аҙағында: «Беҙ президент  Халонен менән  бындай кешеләрҙе  күрмәү мөмкин түгеллеге тураһында һөйләштек» тип әйтә. Владимир Путин фекеренсә, был визит барышында улар әйткән сиктәрҙе үҙгәртеү - был проблемаларҙы хәл итеүҙең  оптималь ысулы түгел. Мәсьәләне иң яҡшы хәл итеү интеграцияны һәм дәүләт-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереүҙән ғибәрәт.
Финляндияла, ижтимағи фекерҙең  һуңғы һорау алыу  мәғлүмәттәре буйынса, 26 % алып 38%  тиклем  респонденттар  юғалған территорияларҙы  ҡайтарыр өсөн сығыш яһай, 52 % алып  62 % тиклеме  — ҡаршы була. Карелияны ҡайтарыу яҡлылар  фекеренсә, Мәскәү (1940) һәм Париж (1947) килешеүҙәре мәжбүри  характерҙа була, тик Тарту солохо килешеүе генә легитим булып тора, сөнки бер ҡасан да  юҡҡа сығарылмай. Helsingin Sanomat гәзите үткәргән һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, 52 % ҡушылыуға ҡаршы булғандар  был территорияларҙы кире ҡайтарыу яраҡһыҙ, тип иҫәпләй. Карелия күскенселәренең «Карел союзы » ассоциацияһы үткәргән һорау алыу барышында  бары тик 5 % респонденттар  (уларҙың 2,1% — этник финдар) — юғалған  территорияларҙы  хәтта һуғыш менән кире ҡайтарыу яҡлы, ә 83 % ҡаршы.
2006 йылдың йәйендә «Эхо Москвы» радиостанцияһының  тура эфирында Финляндияның  сит ил эштәре министры Эркки Туомиоя Финляндияның Рәсәй менән территориаль бәхәс юҡ, тип әйтә. Карелиянан килгән депортанттарҙың юғалған милектәрен ҡайтарыу талаптары өсөн «юридик нигеҙҙәр» юҡ, тип өҫтәп ҡуя. "Барлыҡ күскенселәр фин хөкүмәтенән юғалтыуҙар өсөн компенсация алды», — тип аңлата министр.
2010 йылда суд Петрозаводск кешеһенә  280 ч. 1 УК РФ статьяһы буйынса хөкөм ҡарары сығара (экстремистик эшмәкәрлеккә асыҡтан-асыҡ саҡырыу) һәм Сортавала ҡалаһында 1940 йылға тиклем Финляндияға ҡараған  Карелияның, Мурманск һәм Ленинград өлкәләренең сик буйҙарын Финляндияға тапшырыу буйынса агитация листовкаларын таратыуы өсөн  уға 100 мең һум күләмендә штраф тәғәйенләнә һәм уның таралыуына Сортавала биләмәһенә тапшырыу тураһында агитация листовкаһы саҡыра финляндия менән сик Карелия, Ленинград һәм мурманск өлкәләре, татарстан тиклем да финляндия.
2011 йылдың ғинуарында РФ президенты Дмитрий Медведев РФ сик  биләмәләре исемлеген раҫлағандан һуң, унда сит ил кешеләренә ер һатыу тыйыла, Карел мәсьәләһе Финляндияла ҡабаттан ҡуҙғатыла , сөнки РФ сик зонаһына Финляндияның элекке ерҙәре эләгә  (Ленинград өлкәһенең Выборг районы,  Карелия Республикаһының бер нисә районы).
Финляндияның рәсми властары Рәсәй һәм Финляндия араһында территориаль мәсьәләлрҙең юҡлығын таный.