cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чех теле
Ареалы һәм һаны
Чех теле шулай уҡ элекке Рәсәй империяһы илдәрендә таралған. Украинала 5917 чех милләте кешеһенең мең бер йөҙ туҡһаны чех телен туған тип күрһәтә (2001), Рәсәйҙә — 13 074 (2010). Бынан тыш, чех телендә йәшәгән һөйләшеүселәр Ҡаҙағстанда һәм башҡа илдәрҙә йәшәй.
Чех телендә Төньяҡ Америкалағы XIX быуаттағы иммигранттарҙың тоҡомдары һәм Көнбайыш Европа илдәрендәге хәҙерге заман хеҙмәт мигранттары һөйләшә.. АҠШ-та чех телендә 52 890 кеше һөйләшә (2010) булһа, Канадала — 23580 кеше.
Халыҡ иҫәбен алыу һәм баһалау мәғлүмәте буйынса, чех телендә һөйләшеүселәр һаны төрлө дәүләттәрҙә
Социолингвистик мәғлүмәт
Прага лингвистик түңәрәге ағзалары (бигерәк тә Б Гавранек һәм А. Едличка) тарафынан чех теленең ҡатмарлы стилистик дифференциацияһын (айырылыуын) тасуирлайҙар. Әлеге мәлдә түбәндәге стилистик кимәлдәр айырылалар :
.
1911 йылдан чех телен көйләү һәм өйрәнеү Чехия фәндәр Академияһы эргәһендәге чех теле институты шөғөлләнә. Уның алдында хәҙерге чех теле һәм тарихын фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр үткәреү бурысы тора. . Тәҡдим ителгән баҫмалар нәшер итә (мәҫәлән, " Чех теленең орфография ҡағиҙәләре " (Pravopisu Pravidla českého), "Чех әҙәби теле һүҙлектәре, « (Češtiny Slovník spisovné), „ Сит ил һүҙҙәренең академик һүҙлектәре“ (Akademický slov slovník cizích)) һәм йәмәғәтселеккә тел мәсьәләләре буйынса консультация бирә.. Мәғариф, йәштәр һәм физик тәрбиә министрлығы (Ministerstvo školství, д mládeže tělovýchovy) үрҙә күрһәтелгән уҡыу әсбаптарын чех телен өйрәнеүҙә хуплай, бигерәк тә мәктәптә чех телен өйрәнгән саҡта.
Диалекттар
Чех теле бер нисә диалекта бүленә, дөйөм алғанда, улар бер-береһен аңлайҙар. Әлеге ваҡытта әҙәби теленең йоғонтоһо аҫтында диалекттар араһындағы сиктәр юйылалар.
А.&nbsp;М.&nbsp;Селищев чех теле диалекттарын чехия һәм моравияға бүлә. Чехия диалекты, үҙ сиратында, төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайышҡа бүленә.
Б Гавранек классификацияһы буйынса, чехия диалекттары 6 диалект төркөмгә бүленә: урта чехия, көнсығыш чехия, көнбайыш чехия, ганац һәм ляш диалекттары.
Башҡа классификация буйынса, чехия диалекты 4 диалект төркөмгә бүленә :
Элекке судет немецтары йәшәгән сик буйы ерҙәрен халҡының төрлөлөгө арҡаһында бер диалектҡа индерергә мөмкин түгел.
Тел тарихы
Чех теле тарихы традиция буйынса өс периодҡа бүленә ::
Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән чех телендәге XIII быуат башында тулы кимәлдәге фраза 1057 йылдағы Литомержицк капитулын нигеҙләү тураһындағы грамотаға теркәлгән.
Иҫке чех теле ҙур һандағы баҫма китаптарҙа сағылдыра. Грамматикаларҙа нығытылған нормалар барлыҡҡа килгән (1533 йылда чех теленең беренсе грамматикаһы сыға). Кралицкая Библияһы чех теленең юғары вариантына тәржемә ителгән.
Яҙмаһы
Айырым чех һүҙҙәре X быуат башынан уҡ латин һәм немец әҫәрҙәрендә осрай. Ләкин тулыһынса чех телендә яҙылған әҫәрҙәр XIII быуаттың икенсе яртыһында ғына билдәле („Островская песнь“ и „Кунгунтина песнь“). XIV быуаттан чех телендә байтаҡ ҡына әҙәбиәт барлыҡҡа килә. Уның яҙмаһы өсөн латин алфавиты ҡулланыла, әммә унда бөтә чех өндәрен бирер өсөн, хәрефтәр етмәй. Шуның өсөн яҙмаға төрлө диграфтар (spřežkový pravopis) индерелә, ләкин ниндәй ҙә булһа берҙәм система булмай (t͡ʃ өсөн c, cz, czz, chz, ch ҡулланылған).
1406 йылда исемһеҙ орфографик трактат яҙылған булған, уны XIX быуатта Ф. Палацкий аса һәм „ <i id="mwAqA">Orthographia bohemica</i> “ тип атай, уның авторын Ян Гус тип фаразлай. Был трактатта чех теле өсөн эҙмә-эҙлекле орфография системаһы тәҡдим ителә. Чех телендәге өндәрҙе билдәләү өсөн латин алфавитында етмәгән хәрефтәр урынына диакратик билдәләр индерергә тәҡдим итәләр. Шулай шышылдаулы (щипящий) һәм йомшаҡ тартынҡыларҙы тапшырыу өсөн хәреф өҫтөндәге нөктә хеҙмәт итә, мәҫәлән, ċ, ṡ, ż, ṙ, ṅ, ṫ артабан алмаштырыла гачек менән (háček „ырғаҡ-крючок“), мәҫәлән, č, š, ž, ř, ň, ť. Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғон тапшырыу өсөн акут файҙаланылған (чех. čárka, „черточка“). Диакритика менән яҙыу тиҙ генә лә һәм һәр ерҙә лә ҡабул ителмәй. XVI быуат уртаһына тиклем диакритик һәм диграфик орфография паралллель ҡулланыла. 1842 йылда j өнөн j хәрефе менән билдәләү тәҡдим ителә, элеккесә оҙон һуҙынҡы i — í хәрефе менән, ә j менән түгел, ә дифтонг eɪ — хәреф ҡуш. ej, ә ey түгел. Был яңылыҡты билдәле славист Шафарик хуплай. 1849 йылда w урынына  v яҙа башлайҙар ә au урынына — ou.
Чех яҙыу өлгөһө буйынса уға бик яҡын словак теле яҙмаһы төҙөлә. XIX быуат башында чех системаһына (ҡайһы бер үҙгәрештәр менән) хорват латины күсерелә. („гаевица “). Чех теле өлгөһө буйынса ҡайһы бер славян телдәренең киң таралған латинлаштырыу системалары проектлаштырыла : белорус теленең, украина һәм рус телдәренең, төп стандарттары латин транслитерацияһы, ғөмүмән, кириллица:
Һуҙынҡылар
Чех телендә ун һуҙынҡы фонема, оҙонлоҡ — ҡыҫҡалыҡ буйынса айырылалар : Һуҙынҡылар оҙонлоғо мәғәнә айырмаһын бирә.: dal „ул бирҙе-он дал“ — dál „алыҫ- ,дальше“, „господа-әфәнделәр“ — páni» — paní «госпожа-ханымдар», stály « улар тора-они стоят» — stálý «даими-постоянно». Оҙон һуҙынҡылар ҡыҫҡа һуҙынҡыға ҡарағанда яҡынса ике тапҡыр оҙонораҡ дауам ителә; бынан тыш, бер пар /ɪ/ — /iː/ күтәрелеш буйынса ныҡ айырыла. Оҙон һуҙынҡылар һаны һүҙҙә сикләнмәгән: vzácný «һирәк-редкий», mávání «полоскание», získávání «алыу, һатыу». Телмәр контексында ҡыҫҡа һуҙынҡылар оҙон һуҙынҡыларға ҡарағанда 3-4 тапҡырға йышыраҡ осрай.
Бынан тыш чех телендә өс дифтонг: ou, au һәм eu бар. Дифтонг au һәм eu шулай уҡ оҙон ó тик үҙләштергән һүҙҙәрҙә, ымлыҡтарҙа һәм өноҡшаш һүҙҙәрҙә осрай. .
Өн яһау хас [r] һәм [l]: vlk «бүре-волк», krtek «крот», bratr «брат». Бындай ижектәрҙе әйткәндә саманан тыш ҡыҫҡа тоноҡ өн барлыҡҡа килә.. Тотош фразалар бер «ысын» һуҙынҡыһыҙ бар: Strč krk prst skrz «просунь палец сквозь горло».
Тартынҡылар
Ғәҙәттә, паузанан һуң һүҙ башында һуҙынҡылар алдынан тамаҡ төбө шартлаулы барлыҡҡа килә. Был шулай уҡ һүҙҙәр тоташҡанда һуҙынҡыларҙың берләшеүендә, бәйләүестәрҙә, приставкаларҙа (тамыр алдынан килеүсе) барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта бәйләүестең (предлог) аҙаҡҡы тартынҡыһы тамаҡ төбө шартлаулы тартынҡыһы алдынан да унан башҡа ла һаңғыраулана : v autě — [ʔaucɛ f] / [aucɛ f] «в машине».
Тартынҡы n яһалыш урыны буйынса ŋ артҡы рәт алдында k һәм g: tenký [teŋkiː] «йоҡа», tango [taŋgo] «танго» ассимиляциялаша.
Просодия
Чех әҙәби телендә баҫым экспираторлы, һүҙ баҫымы фиксацияланғана (инициаль баҫым) — һәр ваҡыт беренсе ижеккә төшә. Бер һәм ике ижекле исемдәр һәм алмаштар, уларға беркетелгән бер ижекле бәйләүестәр бер баҫымлы төркөм барлыҡҡа килтерә: do Prahy « в Прагу»,ˈod nás «от нас».
Исем (һүҙ төркөмө)
Чех телендә исемдәр һан һәм килеш менән үҙгәрә, шулай уҡ енес категорияһының классификацияһы менән билдәләнә. Һан бары икәү — берлектә (jednotné číslo / singulár) һәм күплектә (množné číslo / plurál). Исемдәрҙең тик берлек һандағы төркөмө (singularia tantum) һәм (pluralia tantum) тик күплек һанлы ғына булыу төркөмө. Килештәр алты — төп килеш, эйәлек килеш, төбәү килеш, төшөм килеш, урын һәм сығанаҡ килештәр. Бынан тыш, (муж. р.) һәм (жен. р.) берлек һанда саҡырыу (звательная) формаһы бар, ғәҙәттә, уларҙы шулай уҡ килеш тип һанайҙар. Исемдәр дүрт енес төшөнсәһе буйынса бүленәләр — муж. р. йәнле (одушевленный), муж. р. йәнһеҙ (неодушев.) жен. р. һәм сред. р..
Исемдәрҙең килеш менән үҙгәрешенә (муж р. одушевленный) миҫал: pán «господин», muž «мужчина», předseda «председатель» һәм soudce «судья». Беренсе килеш тибы буйынса төп килештә ҡаты тартынҡыға тамамланған исемдәр үҙгәрә, икенсе тип буйынса йомшаҡ тартынҡыға тамамланған исемдәр .. Исемдәрҙең ир-ат енесе төшөнсәһенә ҡараған (муж. р.), йәнһеҙ (неодушёв) килеш менән үҙгәрешенә өлгө: hrad «замок», stroj «машина (механизм)» һәм kámen «таш-камень» Исемдәр төп килештә ҡаты тартынҡыға тамамланһа, беренсе тип буйынса үҙгәрә, икенсе тип буйынса функциональ йомшаҡ тартынҡыға. kámen өлгөһөндә ҙур булмаған исемдәрҙең төркөмө stroj тибында ялғау менән берлек һанда һәм hrad төрҙәре күплектә .. Исем һүҙ төркөмө жен. р. үҙгәреү өлгөһө — žena «ҡатын-ҡыҙ-женщина», růže «роза», píseň «йыр» һәм kost «һөйәк-кость». Беренсе тип буйынса үҙгәрә төп килештә -а- ялғауына тамамланған, икенсе тип буйынса -e- ялғауына тамамланған исемдәр. Тартынҡыларға тамамланған исемдәр, píseň һәм kos тип буйынса үҙгәрәләр. Хәйер, píseň тибы исемдәре růže тибы исемдәренән төп килеш һәм төшөм килештә берлек һанда тик ялғауһыҙ булыуҙары ( нуль), шулай уҡ саҡырыу килеше ялғауы менән айырылалар, традицион рәүештә айырым типҡа бүленәләр. .
Исемдәрҙең (средний род) килеш менән үҙгәрешенә миҫалдар: město «ҡала», moře «диңгеҙ», kuře «себеш» һәм stavení «здание». Исемдәрҙең беренсе типтағы (-o ялғауына тамамланған) килеш менән үҙгәреше, икенсе тип -e ялғауы менән. Исемдәрҙең kuře тибы буйынса хайуан балаларын белдергән атамалар (детёнышей) һәм бер нисә һүҙ үҙгәрә. Исем һүҙ төркөмө -í тамамланған staven тибы буйынса үҙгәрәí.
Сифат (һүҙ төркөмө)
Сифаттар ике тип буйынса килеш менән үҙгәрәләр: йомшаҡ һәм ҡаты.
Сифаттарҙың ҡаты төрөнөң килеш менән үҙгәрешенә миҫалдар: nový «яңы» : Чех теле һөйләшендә әҙәби урынына -ý- һәм -é-ялғауҙарҙа -ej- һәм -ý- ҡулланыла, шуға ярашлы: novej «новый», novýho «нового», novýmu «новому», novejch «новых», novejm «новым».
Әҙәби чех телендә исемдәр төп килештә, күплек һанда, муж. р. йәнле (одушёв.) торғанда ялғау алдынан тартынҡыларҙың сиратлашыуы барлыҡҡа килә: mla d. ý «йәш-молодой» — mla d. í, pros t ý «ябай-простой» — pros t í, hod n ý «добрый» — hod n í, dob r ý «хороший» — dob ř í, vyso k ý «юғары-высокий» — vyso c í, ubo h. ý «бәхетһеҙ-несчастный» — ubo z í, ti ch ý «тихий» — ti š í, měst sk ý «городской» — měst št í, angli ck ý «инглизса-английский» — angli čt í.
Чех телендә төп килештә, күплектә енес төшөнсәһендәге айырма юғала һәм исемдәр менән -ý ялғаулы форма ҡушылмаһы бөтә енесте белдергән исемдәр менән (муж.р. ,жен.р. ,сред. р.) ҡулланыла.
Сифаттарҙың йомшаҡ төрөнөң килеш менән үҙгәрешенә миҫал cizí «чужой-ят, сит ил-иностранный» : Эйәлекте белдергән сифаттар (притяжательные) тик ир-ат енесенә ҡараған (муж.р.) суффикс -ov- ярҙамында йәки ҡатын-ҡыҙ енесе төшөнсәһендәге (жен.р.) -in- суффиксы ярҙамында барлыҡҡа килә. Эйәлекте белдергән сифаттар ҡатнаш тип буйынса килеш менән үҙгәрәләр: килештәрҙең бер өлөшөндә сифаттарҙың ялғауы булып, ә бер өлөшө — исемдәрҙеке булып тора.
Эйәлек мәғәнәһен белдереүсе сифаттарҙың (притяжательные) килеш менән үҙгәртеү өлгөһө otcův «атаһының-отцов» : Шулай уҡ сит телдән барлыҡҡа килгән ҙур булмаған килеш менән үҙгәрмәүсе исем һүҙ төркөмө ба: khaki «хаки», lila «лиловый», blond «блондинистый», prima / príma «клёвый», fajn «классный», fér «честный», nóbl «аристократический», extra.
Сағыштырыу (komparativ / druhý stupeň) һәм артыҡлыҡ дәрәжәләре (superlativ / třetí stupeň) тик төп сифаттарҙан ғына барлыҡҡа килә. Сағыштырыу дәрәжәһе суффикстар (һүҙ яһаусы ялғауҙар) -ější/-ejší, -ší, -čí ярҙамында барлыҡҡа килә. Иң киң таралған суффикс -ější/-ejší, суффикс -ší частоталы 40-ҡа яҡын булған сифаттарҙа ҡулланыла, суффикс -čí тик ун ҙур булмаған -ký тамамланған сифаттар менән ҡулланыла.
Ҡайһы бер сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжә формалары супплетив барлыҡҡа килә: velký / veliký «ҙур-большой» — větší, dobrý « яҡшы-хороший» — lepší, malý «бәләкәй-маленький» — menší, špatný «насар-плохой» / zlý «яуыз-злой» — horší, dlouhý «оҙон-длинный» — delší, brzký «тиҙ, иртә-скорый, ранний» — dřívější.
Артыҡлыҡ дәрәжәһе формалары сағыштырыу дәрәжәһенә префикс nej- ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килә.
Һандар
Чех телендә телендә һандар түбәндәге лексик-грамматик разрядтар буйынса бүленәләр :
Һандар разрядтарға бүленеүгә ҡарамай, ике төркөмдө барлыҡҡа килә: билдәле һандар(určité: pět, pátý, pětkrát, paterý) һәм билдәһеҙлек (neurčité: několik, několikátý, několikrát, několikerý).
Шулай уҡ һандар араһында ябай (dva, tři), ҡушма (dvacet, třicet), ҡатмарлы (pět sto třicet) һандар бар.
Берҙән алып егерме бергә тиклем һандар : «Бер» һанының килеш менән үҙгәреше : «Ике», «өс», «дүрт», «биш» һандарының килеш менән үҙгәреше : Форма třech, třema, čtyřech, čtyřma йәнле һөйләү телмәрендә осрай. .
6-19 һәм тиҫтә һандары pět кеүек үҙгәрәләр.
Йыйыу һандары tantum pluralia (jedny dveře "одни двери ") исем менән бергә йәки төркөмдәре менән сығыш яһай йыйылмаһы йәки башҡа пар һүҙҙәре менән ҡулланыла (boty dvoje «ике пар аяҡ кейеме-две пары обуви», dvoje sirky «ике тартма шырпы-две коробки спичек»). Әҙәби телдә төп килештә шундай формалар айырыла dvoje, troje, бер төрлө әйберҙәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла, һәм dvojí, trojí, төрлө предмет билдәләрен: boty dvoje «ике пар аяҡ кейеме-две пары обуви» — boty dvojí «ике (төрлө) пар аяҡ кейеме-две разные пары обуви». Әммә был айырма йәнле һөйләү телендә хәҙер юйыла.
Алмаштар
Чех телендә алмаштар түбәндәге разрядтарға бүленә: зат алмаштары, зат-ҡайтым (возвратное мест.), эйәлек, эйәлек-ҡайтым, күрһәтеү, билдәләү, һорау, сағыштырмаса, билдәһеҙлек, юҡлыҡ.
Зат һәм зат-кире (лично-возвратное) алмаштары араһында тулы формаһы менән бер рәттән ҡыҫҡа формаһы билдәләнә.
.
Беренсе һәм икенсе зат һәм ҡайтым (возвратное мест.) алмаштарының үҙгәреше :
Ҡылым
Чех телендә ҡылымдың түбәндәге категориялары билдәләнә: төрҙәре, һөйкәлеш, заман, зат, залог һәм енес (род).
Чех телендә өс ҡылым нигеҙе бар — хәҙерге заман нигеҙе (přítomný / kmen prézentní), унан хәҙерге заман формаһы, бойороҡ һөйкәлеше һәм хәл ҡылым, инфинитив нигеҙе һәм үткән заман нигеҙе (minulý kmen), унан үткән заман формалары, теләк-өндәү һөйкәлеше һәм хәл ҡылымдың үткән заманы барлыҡҡа килә.
Төрҙәре
Ҡылымдың ике төрө була: тамамланған эш-хәлде белдереүсе (dokonavý vid) һәм тамамланмаған эш-хәлде белдереүсе (nedokonavý vid).
Зат менән үҙгәреше
Хәҙерге заман, берлектә, 3-сө зат ялғауына ярашлы, чех телендә ҡылымдар 5-се класҡа бүленә (třída), ул, үҙ сиратында, 13 типҡа бүләнәләр (vzor) :
Ҡылымдарҙың nese төрөнә хәҙерге заман, берлек һанда, 3-сө затта -e- ялғауы менән, ә инфинитивта — нигеҙе  's йәки z тамамланған, шул уҡ ваҡытта хәҙерге заман һәм инфинитив нигеҙе йыш ҡына һуҙынҡының оҙонлоғо һәм сифаты менән айырыла, шулай уҡ тартынҡыларҙың сиратлашыуы ҡатнаша: kvést «цвести» — kvete цветёт", číst «читать» — čte «читает», růst «расти» — roste «растёт», příst «прясть, мурлыкать» — přede «прядёт, мурлычет», třást «трясти» — třese «трясёт», vézt «везти» — veze «везёт», lézt «лезть» — leze «лезёт», nést «нести» — nese «несёт».
Ҡылымдар хәҙерге заманда, берлектә, 3-сө затта нигеҙҙә ҡаты тартынҡынан һуң -e- булһа, bere төрөнә инә, ә инфинитивта — нигеҙе á. Ул кире формаларҙа һәм приставкаларҙа (brát «брать» — nebrat «не брать» — vybrat "выбрать «) ҡыҫҡарырға мөмкин. Йыш ҡына хәҙерге заман һәм инфинитив нигеҙе араһында сиратлашыу бара: brát „брать“ — bere „берёт“, hnát „гнать“ — žene „гонит“.
Хәҙерге заман ҡылымдарының зат менән үҙгәрешенә миҫал: nést „нести“, tisknout „печатать“, krýt „крыть“, kupovat „покупать“, trpět „терпеть, страдать“ и. dělat „делать“. Форма / мё4л=мётенён 8у\ йәнле һөйләү теле булып тора. : Бынан тыш ярҙамсы ҡылымдар (неправильные глаголы) бар (nepravidelná slovesa), төрҙәрҙең береһенә лә инмәй: být „бар-быть“, jíst „бар-есть“, vědět „белеү-знать“, chtít „теләү-хотеть“, jít „идти“ : Йәнле һөйләү телендә ҡылымдарҙа být һәм jít башланғыс - тартынҡы алдынан ишетелмәй, ләкин юҡлыҡ, инҡар итеү яңғырай (nejsem „я не есть“, nejdu „я не иду“). Бынан тыш, чех йәнле һөйләү телендә seš барлыҡ формаһы „ты есть“ бар, ә Моравияла шулай уҡ su „я есть“.Ҡылымдарҙың 3-сө затта, берлек һанда юҡлыҡ формаһы být яңғырай není кеүек „он не есть“ (йәнле һөйләү теленең варианттары шулай уҡ бар neni).
Заман төрҙәре
Чех телендә ҡылымдың өс заман төрө билдәләнә: үткән заман, хәҙерге һәм киләсәк заман. Шулай уҡ элегерәк күптән үткән заман (давнопрошедший), улар хәҙерге телдә юғалғандар.
Ҡылым һөйкәлештәре
Чех телендә өс ҡылым һөйкәлеше бар: хәбәр (oznamovací způsob / indikativ), теләк-өндәү (podmiňovací způsob / kondicionál) һәм бойороҡ (rozkazovací způsob / imperativ).
Хәҙерге заман теләк һөйкәлеше l-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылымдың айырым формаларынан- být — тора. Ҡылым být хәҙерге заман теләк һөйкәлешенең зат менән үҙгәреше : Йәнле һөйләш телендә bychom урынына, ғәҙәттә, bysme формаһы ҡулланыла.
Табакин монастыры
Яңы һәм иҫке өлөшө
Иҫке өлөшө крипта һәм төкәтмә менән VII—VIII быуатта төҙөлгән ике нефлы сиркәүҙән тора, ул  XI быуатта тергеҙелә, ә һуңынан XVI быуаттың беренсе яртыһында биҙәлә. Сиркәү эргәһендә һуңыраҡ осорҙағы манара тора. Монастырҙа Имерети батшаһы Баграт III һүрәте һаҡланған (1510—1565).
Чех теле
Ҡылым һөйкәлештәре
Шулай уҡ әҙәби чех телендә үткән заман теләк һөйкәлеше бар. Ул төп ҡылым сифат ҡылымдан l- һәм хәҙерге заман теләк һөйкәлеше být тора. Үтәлмәҫлек теләкте (ирреаль) белдереү өсөн ҡулланыла, мөмкинлек, үткән заманда сағыла.: Jistě by nám to byl sdělil, kdyby napsal byl dopis vysvětlenou na očekávaný „Ул, моғайын. быны беҙгә хәбәр итер ине, әгәр ҙә көткән хат аңлатылып яҙылған булһ.“.
Рәүеш
Чех телендә рәүештәр аңлатҡан мәғәнәләренә ҡарап түбәндәге төркөмсәләргә бүленәләр: урын рәүештәре, ваҡыт рәүештәре, күләм-дәрәжә рәүештәре һәм сәбәп рәүештәре. Хәл-торошто һәм модаллекте белдереүсе рәүештәр айырым төркөмдө тәшкил итә. Сағыштырыу дәрәжәһе формалары суффикстар ярҙамында яһала -ěji/-eji (ostře „остро“ > ostřeji „острее“, často „часто“ > častěji „чаще“), шулай уҡ йәнле һөйләү телендә -ějc/-ejc (rychle „тиҙ-быстро“ > rychlejc „быстрее“, teple тепло» > teplejc «теплее») йәки -ějš/-ejš (pomalu «медленно» > pomalejš «медленнее»). Ҡайһы бер сағыштырыу дәрәжәһе рәүештәре супплетив барлыҡҡа килә: dobře «яҡшы-хорошо» — lépe (әҙәби.) / líp (һөйләштә.) «лучше», zle «насар-плохо» — hůře (әҙәби.) / hůř (һөйләштә.) «хуже», mnoho / hodně «күп-много» — více (әҙәби.) / víc (һөйләштә.) «больше», málo — méně (әҙәби.) / míň (һөйләштә.) «меньше», brzo «иртә-рано» — dříve (әҙәби.) / dřív (һөйләштә) «раньше». Артыҡлыҡ дәрәжәһе сағыштырыу дәрәжәһе формаһына префикс nej- ҡушыу ярҙамында яһала.
Бәйләүестәр
Килеп сығышы буйынса чех бәйләүетәре беренселгә бүленә (vlastní, původní) һәм икенселгә (nevlastní, nepůvodní). Икенсел бәйләүестәр башҡа һүҙ төркөмдәренән барлыҡҡа килгәндәр.
Теркәүестәр
Теркәүестәр яһалышы буйынса бүленә ябай (jednočlenné: a «и.», ale «ләкин-но», nebo «йәки-или», pokud «әгәр-если», protože «сөнки потму что») һәм ҡушма (vícečlenné: i když «шулай булыуға ҡарамаҫтан-несмотря на то, что, ул», kvůli tomu, že "из-за того, что, ", proto, že "сөнки, — тип, ", …ani ani «ниндәй да…», nebo buď… «йәки…йәки»). Синтаксик функциялары буйынса теркәүестәр бүленә: теҙеүсе (souřadicí) һәм эйәртеүле (podřadicí).
Киҫәксәләр
Чех теленең киҫәксәләре һорау, үтенес, бойороҡ, вәғәҙә, раҫлау, ышандырыу, көсәйтеү-раҫлау, үтенес, ризаһыҙлыҡ, янау мәғәнәләрен бирә (ať «булһын-пусть», aby «чтобы», kéž «хоть бы», chraňbůh aby «не дай бог, чтобы»), баһалау (nepochybně «һис шикһеҙ-несомненно», patrně «күрәһең-по-видимому», prý «имеш-якобы», samozřejmě «үҙенән-үҙе-само собой», sotva «һай-һай-вряд ли», určitě «моғайын-наверняка»), эмоциональ (bohužel «ҡыҙғанысҡа ҡаршы-к сожалению», dokonce «хатта-даже», naštěstí «бәхеткә-к счастью», stejně «барыбер-все равно», vždyť «бит-ведь») һәм текст структураһы (naopak «киреһенсә-напротив», například «мәҫәлән.-например», řekněme «скажем», tedy «то есть.», třeba «скажем, допустим», zkrátka «ҡыҫҡаса әйткәндә-короче говоря»).
Ымлыҡтар
Чех теленең ымлыҡтары төрлө хис-тойғоно белдерә (ach «ах», fujtajbl «фу», hergot «шайтан алғыры-чёрт возьми», mňam «ням-ням»), контактлы, кешеләр араһында бәйләнеш булдырыу өсөн (ahoj «сәләм», ano «эйе», děkuji «рәхмәт», ден dobrý «хәйерле көн», dobře « яҡшы», na shledanou «иҫән-һау», ne «юҡ», pozor «иғтибар», promiňte «ғәфү итегеҙ», prosím «рәхим итегеҙ», sbohem «һау булығыҙ»), һәм өноҡшаштар (cink «звяк», haf «гав», chacha «һа-һа», mňau «мяу», žbluňk «бултых»).
Синтаксис
Чех телендәге һүҙҙәр тәртибе сағыштырмаса ирекле, һөйләмдәрҙе актуаль киҫәктәргә бүлеүгә бәйле. Мәҫәлән, һөйләм Evu František miluje "Франтишек любит Эву " хәбәр итеүенсә, Франтишек кемде ярата, предложение František Evu miluje "Эву любит Франтишек « хәбәр итеүенсә, кто любит Эву.
Чех телендә ҡағиҙә буйынса ярайһы ҡәтғи рәүештә клтитиктар һөйләмдә икенсе урынды биләй, шунда уҡ һөйләмдең беренсе киҫәгенән һуң киләләр. Шундай клитикалар булып, беренсе сиратта, ҡылым формаһы булып být „быть“ тора, әгәр ҙә ул ярҙамсы ролендә булһа,, алмаштарҙың ҡыҫҡа формаһы һәм ҡайтым киҫәксәләре se һәм si, бынан тыш, был ролде ҡайһы бер алмаштар һәм рәүештәр башҡара ала. .Әгәр ҙә бер нисә клитик һөйләмдә эләккән осраҡта, улар ҡәтғи иерархия буйынса теҙеләләр: ҡылым формаһы být — ҡайтым (возвратный) киҫәксә— зат алмаштарының ҡыҫҡа формаһын — һәм башҡа клитикалар. Мәҫәлән: Já se jsem mu pak omluvil „Мин һуңынан уның алдында ғәфү үтендем- Потом я перед ним извинился“.
Лексикаһы
Христианлыҡ динен ҡабул итеү бик күп латин һәм грек дини терминдарын үҙләштереүгә булышлыҡ итә, уларҙың күбеһе йыш ҡына немец аша килә: kostel «костёл» < castellum «нығытыу-укрепление», klášter «монастырь» < klōstar < claustrum, mnich «монах» < munih < monachus < μοναχός.
XVIII быуатта будитель-пуристар эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә күп германизмдар әҙәби телдән ҡыҫырыҡлап сығарыла, тикчех теленең йәнле һөйләү телендә генә һаҡлана: fotr «папаша» (әҙәби otec «отец», táta, tatínek «папа»), ksicht «рожа» (әҙәби килә. obličej «лицо»), špacírovat «гулять» (әҙәби килә. se procházet).
Будителдәр үҙ алдарына мөһим бурыстарҙың береһе итеп чех фәнни терминологияны булдырыуҙы ҡуялар,Ул чех телененең тормоштоң бөтә өлкәләрендә файҙаланыу яраҡлығын күрһәтергә тейеш. Бигерәк тә Й. Юнгман һәм Я Пресль эшмәкәрлеге билдәләнелә.
Өйрәнеү тарихы
Чех теле буйынса беренсе ҡулланма 1531 йылда барлыҡҡа килә. Был анонимәҫәр була Naučenie řeči krátké obojí, д čísti se česky mluviti německy učiti a, a česky Čechóm německy Němcóm сауҙагәрҙәр өсөн тәғәйенләнгән һөйләш ҡулланмаһы (разговорник), шулай уҡ дөрөҫ әйтелеш тасуирламаһы.
Тик ике йылдан һуң, 1533 йылда, беренсе чех теле грамматикаһы донъя күрә V stránce česká Gramatyka dvojí, Orthographia předkem, Etymologia potom, Б. Оптат, П. Гзел һәм В.Филоматес тарафынан яҙылған.
Текстарҙың өлгөһө
Ярослав. Гашек тың «Похождение бравого солдата» :
Табакин монастыры
Яңы һәм иҫке өлөшө
1980—1986 йылдарҙа ҡорам ҡыйыҡ менән  ҡаплана һәм  тергеҙелә. XX быуаттың 90-сы йылдарында монахтар өсөн торлаҡтар төҙөлә. 2000 йылда Ун ике Апостол исемендәге сиркәү төҙөлә һәм биҙәлә.
Яңырыуы
1992 йылда монастырь яңынан изгеләндерелә. Унда монах Яков (Чохонелидзе) урынлаша. Уның етәкселеге аҫтында килеүселәр   һәм мәрхәмәтле кешеләр ярҙамында монахтар өсөн торлаҡ  төҙөлә, һыу үткәргес һәм электр үткәрелә. Монахтар һаны арта. Яков менән бергә иеромонахтар Варахиель һәм Матфей эш алып бара. Һуңғы йылдарҙа улар башҡа монастырға күсерелә. Күп кенә йәш кешеләр руханиҙарҙың дини нәсихәттәре арҡаһында христианлыҡ ҡабул итә. Бөгөнгө көнгә монастырҙа монастырь башлығы Яков һәм биш игумен йәшәй.
Питомник
Монастырь эргәһендә«Табакини» кавказ овчаркаһы  питомнигы урынлашҡан. Ул 1992 йылда ойошторолған.
Айыусы ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Административ үҙәге — Айыусы ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Абаата (сиркәү)
Абаата сиркәүе (изге  Ипатий Гангрский ҡорамы, Покрованың  Пресвятая Богородица сиркәүе) (груз. აბაათის ეკლესია ) — Абхазияла Абаат ҡәлғәһе биләмәһендәге эшләп килгән христиан сиркәүе (ҡала Гагра). Ғәмәлдә Абхазия православ сиркәүенең ҡанун тип һаналмаған ҡарамағында тора, кемдеклеге буйынса Грузия православие сиркәүе менән бәхәстәр бара.
Ҡәлғә диуары һәм башняһы яҡшы һаҡланған. Урта быуаттарҙа ҡәлғә Гагрипш һәм Жоаквара йылғалары өҫтөндә торған һәм көнсығыш яҡтан инеү урынын һаҡлаған. Ҡәлғә бер нисә тапҡыр емрелеүгә һәм тергеҙелеүгә дусар була. XX быуат башында принц Ольденбургский бойороғо буйынса стенаның бер өлөшө емерелә  һәм уның урынында ҡунаҡхана төҙөлә.
Малонмаш
Малонмаш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вонча йылғаһының һул ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Висим (йылға)
Оло Висим  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы һул ярына 787 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Кочмес
Кесе Кочмес — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кочмес йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Котанда
Түбәнге Котанда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 444 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҙрисов Роберт Хәбиб улы
Иҙрисов Роберт Хәбиб улы (1944 йыл 13 апрель)— инженер-механик, техник фәндәре докторы (2002), профессор (2007), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1980).
Биографияһы
Иҙрисов Роберт Хәбиб улы 1944 йылдың 13 апрелендә Чкалов өлкәһенең (хәҙер Ырымбур өлкәһе) Домбаровск ҡасабаһында тыуған. 1969 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә башлай. 1972—1987 йылдарҙа өлкән инженер һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1987 йылдан алып нефть һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Рәсәй фәнни тикшеренеү институтының (ВНИИСПТнефть) лаборатория мөдире. 1974—1978 йылдарҙа Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының эксперименталь участкаһы начальнигы булып эшләй. 1987 йылдан Көнсығыш ғилми-тикшеренеү институтының хәүефһеҙлек техникаһы һәм промсанитария буйынса директор урынбаҫары. 2011 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эштәре магистраль торба үткәргестәрҙе ремонтлау ваҡытында шартлау энергияһын ҡулланыу проблемаларына арналған, магистраль торба үткәргестәрҙе шартлаулы ҡырҡыу технологияһын эшләгән. Уның етәкселеге аҫтында нефть һәм газ сәнәғәте объекттарын файҙаланғанда һыу аҫты үткәүелдәрен файҙаланыу һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса норматив документтар комплексы эшләнгән һәм ҡулланыуға индерелгән. 12 авторлыҡ танытмаһына һәм патентҡа эйә. 90-дан ашыу баҫма, шул иҫәптән 1 монография авторы.
Силез теле
Силез теле (ślōnskŏ gŏdka, ślōnski) — Лех төркөмөнә ингән көнбайыш славяндар теле. Был тел Польшалағы Үрге Силезияла (Gōrny Ślōnsk, Górny Śląsk), бынан тыш Чехияла һәм Германияла ҡулланыла. 2011 йылғы рәсми мәғлүмәттәр буйынса 509 мең кеше силез телен туған теле итеп күрһәткән, ләкин сама менән был телдә һөйләшеүселәр һаны 1 250 000 яҡын.
Силез теле поляк теленә бик яҡын, шуға күрә лингвистарҙың күберәге был телде поляк теленең диалекты итеп ҡарай.
Яҙыуы
Бөтөнөһөнә лә бер төрлө силез алфавиты юҡ. Силез телендә һөйләшеүселәр яҙыу өсөн поляк телендәге билдәләрҙе ҡулланған. Силез алфавиты бөтә яҙмаларҙы иҫәпкә алып, (улар 10-ға яҡын) 2010 йылда ҡабул ителгән. Хәҙер был алфавит Интернетта киң ҡулланыла һәм шулай уҡ силез википедияһында ҡулланыла.
Офицерҙар йорто (Өфө)
Өфө гарнизонының Офицерҙар йорто — Өфөлә 1904 йылда Ҙур Успенская урамында төҙөлгән боронғо бина (хәҙер Коммунистик урам, 43-сө йорт) һәм элек унда Рәсәй Ҡораллы Көстәренең Өфө гарнизоны урынлашҡан мәҙәниәт учреждениеһы.
Тарихы
Эффектлы ҡарҙай аҡ менән биҙәкләнгән ҡара ҡыҙыл төҫтәге өс ҡатлы бинаның тарихы ҡыҙыҡлы: төрлө ваҡытта бында сауҙагәрҙәр һәм пролетариат вәкилдәре, чапаевсылар һәм колчаксылар, әҙәбиәтселәр һәм музыканттар тулы хоҡуҡлы хужа булған.
Бинаның тәүге исеме — Ҙур Себер ҡунаҡханаһы йәки Паршин Йорто. Уны Өфө сауҙагәре А. М. Паршин килемле йорт булараҡ төҙөгән булған. Ҡунаҡхананың икенсе һәм өсөнсө ҡатында «себер номерҙары» — йыйнаҡ һәм йәмле номерҙар урынлашҡан булған. Бынан тыш, бында ресторан, бильярд һәм һәүәҫкәр спектаклдәр ҡуйылған концерт залдары булған. Беренсе ҡатты И. И. Стахеевтың, ағалы-энеле Крестовниковтарҙың магазиндары, шулай уҡ Л. Я. Дворжец аптекаһы биләгән.
Был 1918 йылда емерелеүгә дусар ителгән Рәсәй Империяһын тергеҙергә маташҡан Өфө директорияһы — Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте урынлашҡан булғанлығы менән иғтибарға лайыҡ бина.
Һуңынан был бинала Ҡыҙыл армия клубы урынлашҡан, ә 1919 йылдың йәйендә — Бишенсе Ҡыҙыл Армия штабы. 1919 йылдың ғинуарында Ярослав Гашек телмәр менән сығыш яһаған. 1926 йылдан бинала «Ҡыҙыл Армия Йорто» урынлашҡан.
1926 йылдан бина СССР Оборона халыҡ комиссариаты ведомствоһына тапшырыла (СССР Оборона халыҡ комиссариаты НКО). 1939 йылдан бында Офицерҙар йорто урынлашҡан.
1932 йылда был бинала яҙыусы Александр Фадеев сығыш яһаған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Офицерҙар йортонда украин композиторы Григорий Гурьевич Верёвка етәкселегендәге ҡатын-ҡыҙҙар хор ансамбле ойошторолған.
Һуңғараҡ элекке ҡунаҡхана бинаһын Башҡорт республика хәрби комиссариаты биләй. Бында хәрби комиссары, БАССР хәрби комиссарҙары булып Советтар Союзы Геройҙары Рогалёв Пётр Леонтьевич (1959—1963) һәм Күсимов Таһир Тайып улы (1963—1969 йыл) эшләй.
Офицерҙар йорто бөгөн
Әлеге ваҡытта Офицерҙар йортонда Башҡортостан Республикаһы һуғыш һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары Комитеты, айырым хәүеф подразделениелары ветерандары комитетының Төбәк бүлексәһе, Башҡортостан Республикаһы запастағы офицерҙар Комитеты, Башҡортостан Республикаһы локаль һуғыш һәм конфликттарҙа ҡатнашыусыларҙы социаль яҡлау Фонды, «Фронтташ әхирәттәр» ҡатын-ҡыҙҙар — һуғыш ветерандары клубы, Өфө гарнизонының хәрби һунарсылар йәмғиәте эшләй.
Офицерҙар йортонда китапхана, концерт һәм кинолекция залдары бар. 1996 йылда унда Жуков Георгий Константиновичтың бюсы (скульптор Б. Д. Фузеев) ҡуйылды.
Исмәғилов Нурмөхәмәт Шәймөхәмәт улы
Исмәғилов Нурмөхәмәт Шәймөхәмәт улы (Нур Исмағилов) (1919—1942) — шағир-фронтовик. Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Исмәғилов Нурмөхәмәт Шәймөхәмәт улы 1919 йылда Башҡортостандың Благовар районы Иҫке Һынны ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң 1936-1939 йылдарҙа Миловка ауылында ауыл хужалығы техникумында уҡыған. 1942 йылда немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һуғышта батырҙарса башын һала.
Өфөлә Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханала Башҡорт дәүләт университеты талиптары өсөн башҡорт шағир — фронтовиктарға бағышланған «Һеҙҙең ҡаһарманлыҡ — мәңгегә беҙҙең йөрәктәрҙә» исемле әҙәби композиция формаһындағы асыҡ дәрес үтте (2015). Талиптар ябай уҡыусыға билдәһеҙ булған, Бөйөк Ватан һуғышында ғүмерен биргән башҡорт шағирҙары тураһында йөкмәткеле докладтар әҙерләнеләр. Ғәли Әхмәти, Зиннәт Ҡотип, Хөрмәт Хәйри, Әхмәт Шакири, Зөфәр Мансуров, Сабир Кинйәкәй араларында Нур Исмағиловтың исеме лә яңғыраны.
Тюнярь
Тюнярь — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күркәтау
Күркәтау (Куркатау) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡана йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Кесе Аниш
Кесе Аниш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы, Киров өлкәһе, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урта Аниш йылғаһының уң ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Күркәтау
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Кесе Аниш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Күркәтау
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Аниш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күркәтау
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы Күркәтау - күркә һәм тау тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан оронимдан алынған.
Һүрәтләмә
Баймаҡ районындағы Ишәй ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта башлана. Үрге ағымында Баймаҡ һәм Йылайыр райондары биләмәһе буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа, урта ағымда төньяҡ-көнбайышҡа, түбәнге ағымында - Йылайыр районы биләмәһе  буйлап аға. Артабан тамағынан 31 км алыҫлыҡта, Ҡана йылғаһына барып ҡушыла. ҡоя. Оҙонлоғо 52 км, бассеин майҙаны —386 км2.
Яңы Ғафар
Яңы Ғафар (Новогафарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Күркәтау
Һүрәтләмә
Ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы —2,1 м3 / с.
Яңы Ғафар
Тарихы
Яңы Ғафар (Яңауыл) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Биктимер ауылы кешеләре тарафынан Һунарсы (Үрге Сәнкем) һәм Сәнкем-Биктимер (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында Яңы Ғафар (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала.
Күркәтау
Һүрәтләмә
Рельефы тәпәш таулы, үрге ағымында йылға үҙәне Уралтау һыртының көньяҡ өлөшөнә тура килә.. Ландшафы ҡараһыу һоро тау-урман тупрағындағы ҡарағас ҡатыш ҡарағай-ҡайын урмандарынан тора, ҡараһыу һоро урман тупрағындағы һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы болон далалары осрай.
Яңы Ғафар
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә.
Күркәтау
Һүрәтләмә
Бассеиндың 75% -ы урманлы, әҙ  генә өлөшөн (5 - 10%) һөрөнтө ерҙәр биләй.
Яңы Ғафар
Тарихы
Аҙаҡ Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.
Айгөл ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Айгөл ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Айгөл ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Шексна районы
Вологда өлкәһе Шексна районының административ үҙәге — ҡала тибындағы Шексна ҡасабаһы.
Географияһы
Вологда өлкәһе Шексна районы территорияһының майҙаны 2,53 мең квадрат километға тиң (район өлкә территорияһының 1,7%-ын тәшкил итә, райондар араһында территорияһының ҙурлығы буйынса 24-се урынды биләй). Шексна районы көнсығышта Вологда өлкәһендәге Волгда районы менән сиктәш, көнбайышта -Череповецкий районы, төньяҡта-Кирилловский районы менән сиктәш.
Райондың төп йылғалары — Шексна һәм Угла йылғалары.
Тарих
Шексна районы РСФСР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы 1965 йылдың 12 ғинуарында барлыҡҡа килтерелгән.
Район халҡының 60 %-ы ҡала тибындағы ҡасабаларҙа йәшәй.
Административ-муниципаль ҡоролошо
Вологда өлкәһенең 6 декабрь 2004 йыл законына ярашлы Шексна районының сиктәре билдәләнгән, һуңғы ваҡытта ул бер нисә тапҡыр үҙгәртелгән.
2006 йылдың 1 ғинуарындаа район составында 2 ҡала һәм 15 ауыл биләмәһе ойошторола.
Вологда өлкәһенең 2015 йылдың 1 июнендә сыҡҡан № 3671-ОЗ законы буйынса улар берләштереү юлы менән үҙгәртелә һәм уларға түбәндәге ауыл биләмәләре инә:
2019 йылда Юроченский ауыл биләмәһе Никольский ауыл биләмәһе составына индерелә.
Вологда өлкәһенең 2019 йылдың 11 июнендә сыҡҡан № 4547-се-ОЗ законына ярашлы, Чебсарский ҡала биләмәһе 2020 йылдың 1 ғинуарынан ауыл биләмәһе итеп үҙгәртелә.
2020 йылда Шексна районында 375 тораҡ пункттары ике ҡала һәм ете ауыл биләмәһе составында тора.
2020 йылдың июлендә Фомушино ауылы бөтөрөлә.
и
Транспорт
Шексна районының өлкә үҙәге менән бәйләнеше А114 федераль әһәмиәтендәге юл буйынса алып барыла.
Район территорияһында Шексна, Чебсара, Шеломо тимер юл станциялары бар.
Һылтанмалар
Шексна районы
Милош Обренович усадьбаһы
Кенәз Милош резиденцияһы (серб. Конак кнеза Милоша) — серб кенәзе Милош Обреновичтың һарай комплексының төп бинаһы, 1831—1833 йылдарҙа  Белградта  Ғосман империяһы составында автономия статусын алғандан һуң төҙөлә. 1979 йылда Сербияның әһәмиәткә эйә булған  мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә ингән.
Бина тарихы
XIX быуат башында Белград баш ҡала булмай, әммә Белград ҡәлғәһе Сербияның  ғосман губернаторы резиденцияһы була. Шуға күрә ил автономиялы статус, ә Милош вариҫ титулы алғандан һуң, 1829—1831 йылдарҙа уның бойороғо буйынса хаким ҡатыны  һәм  улдары өсөн Белград үҙәгендә  княгиня Любица һарайы төҙөлә. Бынан һуң шунда уҡ Топчидер паркында (шул саҡта айырым бәләкәй ҡасабала) кенәздең үҙе өсөн резиденция төҙөлә. Төҙөлөштө 1831 йылдан 1834 йылға тиклем архитектор Никола Живкович проекты буйынса мастер-төҙөүселәр Яней Михайлович һәм Николай Джорджевич алып бара. Үҙенең беренсе идаралығы (1815—1839 йылдар) ваҡытында Милош бында һирәк кенә була, сөнки уның төп резиденцияһы  Крагуевацта,  1842 йылға тиклем  кенәзлектең баш ҡалаһында урынлаша. Үҙенең икенсе тапҡыр власта тороу осоронда (1858—1860 йыл), 1860 йылдың 14 сентябрендә вафат булғанға тиклем, бында даими йәшәһә лә, ул уның  барыбер тик йәйге резиденцияһы булып һанала.
Кенәз Милош үлгәндән һуң уны  бер үҙгәрешһеҙ ҡалдыралар, унда мемориаль музей ойошторола. Власҡа 1903 йылда Ҡарагеоргиевичтар династияһы килгәндән һуң, Обреновичтар менән бәйле экспонаттар Халыҡ  музейына тапшырыла. Резиденцияның ҡунаҡ йортонда ваҡытлыса полицейский участогы урынлаштырыла. Ике донъя һуғышы араһында бина һунарсылыҡ һәм урман хужалығы музейы булараҡ ҡулланыла, 1954 йылда Беренсе серб ихтилалы музейына әйләндерелә, ә 1966 йылдан   Сербияның Тарих музейына әүерелә.
Архитектура үҙенсәлектәре
Стилистик һәм архитектура күҙлегенән  Милош резиденцияһы Балкан  архитектура традицияһынан аҡрынлап үҙәк-Европа архитектураһы элементтарының  үҫешенә күсеү  этабынан тора. Беренсеһенең йоғонтоһо эске арауыҡтарҙың төҙөлөшөндә һәм түшәм көмбәҙҙәренең, стеналарҙың, нишаларҙың  бай биҙәлешендә сағыла. Европа йоғонтоһо классик ҡәтғи фасадта, ҡайһы бер архитектура деталдәрендә, шулай уҡ иркен парк зонаһы объектын булдырыуҙа сағыла.
Төп бинанан тыш комплекс биләмәһендә Изге апостолдар Петр һәм Павел Сиркәүе һарайы, кенәз Милош фонтаны һаҡланған. Төп бинаның фасады алдында Европала иң матур һәм иң боронғо платан урынлашҡан, ботаник характерҙағы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән (Савски-Венац общинаһы муниципалитетының  352/372/79-III-03 од 1. 1. 1979 ҡарары менән). Уның йәше 170—180 йыл тип иҫәпләнә. Бейеклеге 34 метр, сатырының киңлеге 49 метр тәшкил итә.
Оло Кет
Оло Кет — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Обвин ҡултығы) һул ярына 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ночная (Кокса ҡушылдығы)
Ночная  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокса йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баймырҙа (Бәләбәй районы)
Баймырҙа (Баймурзино) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 409 кеше. Почта индексы — 452022, ОКАТО коды — 80209807003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Биғлов Йыһандар Ирғәле улы
Биғлов Йыһандар Ирғәле улы (18 декабрь 1918 йыл — 28 ноябрь 2001 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусы, 1972—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының математика факультеты деканы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Физика‑математика фәндәре кандидаты (1955).
Биографияһы
1941 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. Яҡшы уҡыуы һәм әүҙем йәмғиәт эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостанда беренсе Сталин стипендиаты була. Юғары белем алғандан һуң институттың математика кафедраһында эшкә ҡалдырыла.
Бөйөк Ватан һуғышында башынан аҙағына тиклем ҡатнаша, төрлө хәрби вазифалар биләй: рота батальоны командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, рота парторгы, дивизияның сәйәси бүлеге начальнигының комсомол эше буйынса урынбаҫары.
Демобилизациянан һуң, 1946 йылда, педагогия инстиутының математик анализы кафедраһында ассистент булып эшләй башлай. Аспирантурала Мәскәүҙә, билдәле профессор М. А. Наймарк етәкселегендә, уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһын (1955) уңышлы яҡлай. Артабан, 1986 йылға тиклем, Башҡорт дәүләт университетының анализ һәм дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында — уҡытыусы, артабан доцент булып эшләй. 1956—1962 йылдарҙа — математик анализ кафедраһы мөдире. 1972 йылдан асылған математика факультетының тәүге деканы (1972—1982).
2001 йылдың 28 ноябрендә Өфөлә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре дифференциаль операторҙарҙы өйрәнеүгә арналған. Уның ғилми хеҙмәттәре Башҡортсоан Республикаһында математика үҫешенә булышлыҡ итә. 20-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Төп ғилми хеҙмәте
Кесе Лемва
Кесе Лемва — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Вампир
Вампир (иҫке слав. вѫпырь, пол. wąpierz), йәки убыр, йәки вурдала́к — Европа халыҡтарының түбәнге мифологияһында (низшая мифология народов Европы) тере, ярымүле йәки үле йән эйәһе, төнгө йәшәү рәүеше алып бара, кешеләрҙең ҡанын һура, һаташыу ебәрә.
Вампирҙар тип яуыздар, үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар, енәйәтселәр, үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар, ваҡытынан алда вафат булғандар йәки башҡа вампирҙар тешләүенән зарарланғандар иҫәпләнә. Вампир образы кинола һәм нәфис әҙәбиәт тә йыш осрай, шулай ҙа нәфис әҙәбиәт әҫәр вампирҙарының мифологик вампирҙарҙан айырмалары бар (ҡара: ). Фольклорҙа термин ғәҙәттә Көнсығыш Европа легендаларындағы ҡан эскес затҡа ҡарата ҡулланыла, ләкин йыш ҡына башҡа илдәрҙән һәм мәҙәниәттәрҙән килгән оҡшаш йән эйәләрен дә вампир тип атайҙар. Көнсығыш славяндарҙа шундай уҡ фольклор персонажы —убыр (упырь). Төрлө риүәйәттәрҙә вампирҙың үҙенсәлектәре ныҡ айырыла. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә кеше булмаған вампирҙар (мәҫәлән, ярғанаттар эттәр һәм үрмәкселәр) тураһында тарихтар бар. Биология ла «вампирлыҡ» термины һөлөктәргә, ҡан эсеүсе ярғанаттарға һәм йән эйәләренең тән шыйыҡсаһы менән туҡланыусы башҡа организмдарға ҡарата ҡулланыла. Был термин менән ҡорбандарының көсөн, энергияһын һурып алыусы йәки ғүмерен өҙөүсе теләһә ниндәй мифологик сихри йән эйәһен атауҙары мөмкин. Мифик йән эйәләрен, ҡан менән туҡланмаһалар ҙа, йыш ҡына вампир тип йөрөтөләр.