cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәбиров Фәрит Барый улы
Хәбиров Фәрит Барый улы (1 ғинуар 1930 йыл — 29 июнь 2003 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1991), Луначарский исемендәге премия лауреаты (1991). «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән (1995).
Биографияһы
Фәрит Барый улы Хәбиров 1930 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының ) Ҡыяуыҡ ауылында тыуған.
1949 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлаған. Шул уҡ йылда БАССР-ҙың Бүздәк районында хеҙмәт юлын башлаған.
1952 йылдан — Ишембай районының Йәнырыҫ урта мәктәбендә уҡыта.
1954—1955 йылдарҙа Сәлих тулы булмаған урта мәктәбе уҡытыусыһы.
1955 йылдан КПСС-тың Маҡар райкомында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары булып эшләй.
1962—1965 йылдарҙа «Коммунар» колхозы рәйесе.
1973 йылдың 25 майында Ишембай ҡалаһында 1-се һанлы махсус һөнәри училище асыла һәм бер йылдан, 1974 йылда, унда Фәрит Барый улы училище директорының тәрбиә эше буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1975—1995 йылдарҙа ул ошо уҡыу йортоноң директоры булып эшләй
Фәрит Барый улы училищены аяҡҡа баҫтырыуға, сифатлы белем һәм тәрбиә биреүгә бик күп көс һала.1988 йылдың 22 мартында БАССР-ҙың Һөнәри-техник белем биреү буйынса комитеты һәм Профсоюздарҙың мәғариф хеҙмәткәрҙәре, юғары мәктәп һәм фәнни учреждениелар өлкә комитеты училище коллективына «Юғары мәҙәниәт училищиһы» тигән маҡтаулы исем бирә.
Ментерода
Ментерода (Menteroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2189 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 431 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99976 (Kleinkeula, Sollstedt) 99996 (Menteroda, Urbach) һәм автомобиль коды — UH.
Джанаев Иван Васильевич
Иван Васильевич Джанаев (псевдонимы Нигер; 2 октябрь 1898 йыл, Синдзисар, Нарск өлкәһе, Терек өлкәһе - 3 май 1947, Орджоникидзе, СССР ) - осетин совет шағиры, әҙәбиәт белгесе, публицист һәм тәржемәсе.
Биографияһы
Иван Васильеви Джанаев 1898 йылдың 2 октябрендә Терек өлкәһе Синдзисар ауылында тыуған. Джанаевтың атаһы балаларға белем бирергә ынтылған.
1909 йылда Иван Джанаев Нарск мәхәллә мәктәбен тамамлай, һуңынан Владикавказ дини мәктәбендә уҡый.
1913 йылда ул Ардон теология семинарияһына инә.
Иллюстрацияланған ҡулдан яҙылған "Фидиуаг" ("Глашатай") журналын баҫтырыуҙа ҡатнаша, ул әле лә Көньяҡ Осетия Республикаһында осетин телендә баҫылып сыға. Был журналдағы киҫкен журналистик мәҡәләләре аҫтында ул Нигер тип ҡултамға ҡуя. Был псевдоним уның өсөн ғүмерлеккә ҡала
Очема
Очема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Джанаев Иван Васильевич
Биографияһы
1917 йылда ул Һарытау университетының тарих һәм филология факультетына уҡырға инә.
Очема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Джанаев Иван Васильевич
Биографияһы
Бер йыл уҡығандан һуң, 1918 йылдың йәйендә ул Синдзисарға ял итергә ҡайта. Граждандар һуғышы башлана. Ул Һарытауға кире ҡайтмай.
Очема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джанаев Иван Васильевич
Биографияһы
9 йылдан һуң, 1927 йылда ул Төньяҡ Осетия  дәүләт педагогия институтының әҙәбиәт бүлегенә уҡырға инә, уны 1930 йылда тамамлай. Һуңынан Төньяҡ Осетия- фәнни тикшеренеүҙәр институтының аспирантураһына ҡабул ителә.
1936 йылдан ул Төньяҡ Осетия тикшеренеү институтында осетин әҙәбиәте тарихы бүлеге мөдире булып эшләй.
Ул әҙәбиәт теорияһы, боронғо грек һәм рим әҙәбиәте, фольклор, осетин әҙәбиәте тарихы буйынса лекцияләр уҡый. Осетиндарҙың нарт эпосын системалаштырыу һәм өйрәнеү өсөн ул бик ҙур эш башҡара.
Ул 1947 йылдың 3 майында Орджоникидзе ҡалаһында вафат була.
Төп әҫәрҙәре
—Гоцци — поэма;
—У Терека — поэма;
—Симд баделят — поэма
—Сатайхан — поэма.
Хәтер
Иван Джанаев Осетия с иркәүе некрополендә ерләнгән. Владикавказда урам уның исемен йөрөтә.
Башҡортостан (авиакомпания)
ЯСЙ «Башҡортостан» авиакомпанияһы — 2002 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған авиакомпания. Домодедово аэропортынан чартер авиа йөк ташыуҙы тормошҡа ашырыу менән махсуслаша.
Тарихы
Рәсми рәүештә авиакомпания 2006 йылда эшләй башланы. Компания акцияларының 76% хужаһы — VIM Airlines, 24 проценты иһә Башҡортостан хөкүмәтенә эйә. Компанияла 2007 йылдың мартында 101 кеше эшләгән.
2011 йылдың 21 һатай көнө «Көнсығыш Ульяновск» халыҡ-ара аэропортында авиакомпанияның яңы самолёты, Diamond DA-42 MNG, ергә төшкән. Был самолёт Австрияла эшләнгән һәм күп төрлө авиация эштәре башҡарыу өсөн күп функциялы платформа булып һанала.
Теләүембәт
Теләүембәт (Тляумбетово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 384 кеше. Почта индексы — 453334, ОКАТО коды — 80238875001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 88 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Теләүембәт ауылы 18-се быуаттың икенсе яртыһынан алып билдәле Теләүембәт олоҫо старшинаһы Теләүембәт Яуғастин исемен йөрөтә. Быуат аҙағында ауылда 117 кеше менән 20 йорт булған. X ревизия йорттарҙың (70) һәм халыҡ (176 ир-егет һәм 169 ҡатын-ҡыҙ) иҫәбенең артыуын күрһәтә.
1842 йылда 202 кешегә 12 бот ужым һәм 944 бот яҙғы иген сәселгән.
Башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүселәр — Сәфәр һәм уның улдары Ғабдлла менән Хөрмәтулла Иҙелбаевтар. Башҡарҙы: Иҙелбаева Рузилә Хәлил ҡыҙы. Етәксеһе: Иҙелбаева Резеда Дамир ҡыҙы.
Әхмәт Йәсәүи
Әхмәт Хужа Йәсәүи (Қожа Ахмет Ясауи,Xoja Ahmad Yassaviy, Hoja Ahmet Ýasawiy, шулай уҡ халыҡта Солтан Хәҙрәт булараҡ билдәле. Ҳазрат Султон, Әзірет Сұлтан; 1103, Сайра — 1166, Төркөстан ) — суфыйсы шағир, төрөк телле донъяла тәүге суфый мистиктәренең береһе. Сығышы буйынса төрөк тип иҫәпләнә. Ул шағатай (иҫке узбәк) телендә яҙған. «Хикмәттәр китабы» («Дивани хиҡмәт», (Диуан — лирик шиғырҙар йыйынтығы) «Книга мудрости») шиғырҙар циклы авторы.
Хужаған тәриҡәтенең өсөнсө хәлифе, Йәсәүиә тәриҡәтен нигеҙләүсе.
Биографияһы
Уның ысын биографияһы билдәһеҙ, әммә уның тураһында күп легендалар бар. 1103 йылда хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәһендә Сайрам ҡалаһында тыуған. Уның атаһы шәйех Ибраһим, ул малай ғына саҡта вафат була, һәм уларҙың ғаиләһе Яс ҡалаһына (хәҙерге Төркөстан ҡалаһы) күсеп китә. Унда Арыстанбаб Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең уҡытыусыһы була. Уҡытыусыһы вафат булғас, ул Бохараға килә һәм Йософ Хәмәдани уҡыусыһы булып китә.
Ул Яс ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡан ваҡытта, был ҡала Дәште Ҡыпсаҡ далаһында мөһим ғилем һәм мәҙәниәт үҙәгенә әйләнгән була. Әхмәт Хужа Йәсәүи, үҙенең һуңғы көндәренә тиклем подвалда хөжрәгә бикләнеп, был донъянан 63 йәшендә, Мөхәммәт пәйғәмбәр йәшендә китергә ҡарар итә, сөнки ул берәү ҙә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән юғары була алмай, һәм ярашлы рәүештә, ул, ислам тәғлимәтенә тоғро кеше булараҡ, артабан ҡояшты күрергә тейеш түгел тип иҫәпләй.
Әхмәт Хужа Йәсәүи легендалары
Риүәйәттәр Арыстанбабты Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең рухи остазы һәм уҡытыусыһы тип атай. Тап Арыстанбаб, үлер алдынан Йәсәүигә хөрмә һөйәге эсенә һалынған аманатты тапшыра. Легенда буйынса Арыстанбаб Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләре була. Бер ваҡыт Мөхәммәт пәйғәмбәр һәм уның сәхәбәләре хөрмә ашап ултырғандар. Бер емеш һәр ваҡыт табаҡтан төшөр булған, һәм пәйғәмбәр яңылыҡ ишетә: «Был хөрмә һеҙҙән 400 йыл һуңыраҡ тыуасаҡ мосолман Әхмәт өсөн тәғәйенләнгән». Пәйғәмбәр сәхәбәләренән, кем был хөрмәне буласаҡ хужаһына тапшырыр тип һорай. Бер кем дә өндәшмәй. Пәйғәмбәр үҙенең һорауын ҡабатлай, һәм шул саҡта Арыстанбаб яуап бирә: «Әгәр Һеҙ алланан 400 йыл ғүмер һорап алып бирһәгеҙ, мин хөрмәне тапшырам».
Яҙма сығанаҡтарға һәм халыҡ риүәйәттәренә ярашлы («Рисолаи Сарем-Исфижоб» һәм Куприлозад китабы), Арыстанбаб Әхмәт Хужаға ысынлап та 400 йылдан һуң хөрмә һөйәген тапшыра һәм уның остазы була.
Номерҙарҙа (хикәйә)
«Номерҙарҙа»— Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1885 йылдың 18 майында «Осколки» журналының 20-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Номерҙарҙа» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1885 йылдың 18 майында «Осколки» журналының 20-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән баҫмала ундағы персонаждарҙың фамилиялары һәм телмәр үҙенсәлектәре бер аҙ үҙгәртелеп бирелә.
Чехов үҙе тере саҡта хикәйә болгар, немец, серб-хорват, чех, швед телдәренә тәржемә ителә.
Сюжет
Бер саҡ полковник ҡатыны Нашатырина үҙ ҡыҙҙары менән отелдә туҡтала. Улар менән күрше номерҙа штабс-капитан Кикин йәшәй. Кикиндың ҡысҡырынып теләһә ниндәй әшәке һүҙҙәр әйтеүе полковник ҡатынының асыуын ҡабарта. Ул отель хужаһына килеп штабс-капитандың тәртипһеҙлегенә зарлана: «Миңә икенсе номер бирегеҙ, юғиһә, мин һеҙҙән бөтөнләй сығып китәсәкмен! Был хәшәрәтлек ояһы! Уйлап ҡарағыҙ, минең ҡыҙҙарым ҙурайған, ә улар көнө-төнө бары әшәке һүҙҙәр генә ишетергә мәжбүр! .. Көнө-төнө! Ҡайһы саҡ ул хас ат ҡыуыусылар кеүек ҡысҡыра! Ярай, минең ҡыҙҙарым урыҫса аңламайҙар… Бына әле лә ул нимәлер һөйләй! Тыңлап ҡарағыҙ әле үҙегеҙ!»
Полковник ҡатындың кейәүгә йәрәшелмәгән Лиля һәм Мила тигән ҡыҙҙары әсәһенең был һүҙҙәренән һуң баштарын түбән эйә. Әсә кеше Кикинды әрләүен дауам итә. Ҡунаҡхана хужаһы ла шулай уҡ зарланып ала. Ул Кикиндың һәр көн иртәнсәк коридор буйлап эске кейемдә йөрөгәне, йә булмаһа, иҫерек сағында, револьверын алып, стенаға ата башлауы, көндөҙ шарап эсеп, төнө буйы кәрт уйнауы, унан һуң һуғышыуы тураһында һөйләй. Ләкин ул Кикинды, тегеһенең апелляцияға һәм кассацияға биргәнлеге арҡаһында, мировой судьяның ҡарарын алған булһа ла, ҡунаҡхананан сығара алмауы тураһында һөйләй. Шул уҡ ваҡытта хужа Кикинға шундай ҡылыҡһырлама бирә: «Йәш, матур, аҡыллы… Эсмәгән сағында».
Нашатырина Кикиндың ҡатынын йәлләй башлай һәм ирҙең буйҙаҡ икәнлеген белеп ҡала. Был хәбәр уның ике ҡыҙының да ирһеҙ булыуын иҫенә төшөрә. һәм ул уйлана башлай. Ул отель хужаһына Кикиндың тәртибе һәм үҙҙәренең Кикинға күрше номерҙа ғына йәшәүҙәре тураһында әйтергә ҡуша. Ҡатын ҡыҙҙарына матурыраҡ кейенеп йөрөргә ҡуша, бәлки, уларҙың яҙмышы хәл ителер, белеп булмай...
Даньян-Куньшань күпере (виадук)
Даньян-Куньшань күпере  — донъялағы иң оҙон күпер (виадук), уның дөйөм оҙонлоғо — 164,8 километр. Пекин—Шанхай тиҙ йөрөшлө тимер юлының бер өлөшө булараҡ һалынған. Төҙөлөш 2008 йылда башланған һәм 2010 йылда тамамланған. Күпер 2011 йылдың 30 июнендә файҙаланыуға тапшырыла. Көнсығыш Ҡытайҙың Цзянсу провинцияһында Шанхай һәм Нанкин тауҙары араһында урынлашҡан. Күперҙең 9 км самаһы өлөшө һыу өҫтөнән үтә, Даньян-Куеьшань виалугы үткән иң ҙүр һыу ятҡылығы — Янчен күле.
Видоновка
Видоновка (Бобровка) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кекура
Ке́кура ятҡылығы— Чукотка автономиялы округы Билибин районы сиктәрендәге төп алтын-көмөшлө ятҡылыҡ.
Геологик характеристикаһы
Ятҡылыҡ Стадухино һибелмә мәғдән районы составына ингән Каральвеем мәғдән узелына бәйле. Уның Пологой тип аталған Мәғдән зонаһы оҙонлоҡҡа 1 километрға һуҙыла, ә киңлеге 200 метр, тәрәнлеге 350 м. Мәғдән зонаһының ҡеүәте 120 м, әлегә 200 метр тәрәлегендә генә өйрәнелгән. Был зона составындағы күберәк мәғдән биргән ике зона — Төньяҡ һәм Көньяҡ айырып күрһәтелә. Бөтәһе 50-нән ашыу алтын биргән юлаҡлы зоналар табылған.
Мәғдән составы
Мәғдәндең төп өлөшөн кварц (75-95 %) тәшкил итә, шулай уҡ уның составында карбонат, серицит, ялан шпаттары ла бар. Сульфидтар 2-5 проценттан артыҡ түгел, ә бына пирит һәм арсенопирит йыш осрай. Галенит, халькопирит, аҡһыл мәғдән бик аҙ ғына миҡдарҙа.
Алтын составында көмөш күп. Алтын-көмөш ҡатнашмаһы 4:1 — 8:1 миҡдарында була. Мәғдәндә саф алтын да килеп сыға.
Запастары
Рәсәй стандарттары буйынса алтындың раҫланған запастары 46,7 тонна, JORC стандарттары буйынса 47,9 тонна тәшкил итә. Мәғдәндә алтын миҡдары 1580 г/т. тиклем барып етә, уртаса бер тонанан яҡынса 9 грамм алтын сыға.
Тарихы
Кекура алтын ятҡылығын 1990 йылдың йәйендә Анюй тау-тикшеренеү экспедицияһының Хребтовый отряды геологтары таба. «Себер» мәғдән сығарыу компанияһы 2004 йылдан 2010 йылға тиклем эҙләү-тикшереү эштәрен башҡара.
Участкала бөтә уңыйлыҡтары булған вахта ҡасабаһы төҙөлә, 0,5 МВт ҡеүәтле ҡаҙан цехы, һыуҙы биологик таҙартыу станцияһы эшләй.
Хәҙерге ваҡытта «Чукотканың яңы технологиялары» предприятиеһы ятҡылыҡты сәнәғәт үҙләштереүенә әҙерләй. Йыллыҡ хеҙмәт етештереүсәнлеге 80 мең тонна мәғдән булған тәжрибә-сәнәғәт ҡоролмаһын урынлаштырыу эше башҡарыла, тәүге алтынды 2013 йылда алыу планлаштырыла.
Әле участкала 200 кеше эшләй, алтын йыуҙырыу фабрикаһы тулы ҡеүәтенә эшләй башлағас, эшләүселәрҙең һаны 350 кешегә етәсәк.
Хәҙерге мәлдә Кекура ятҡылығында Highland Gold Mining холдингына ҡараған «Руссдрагмет» компанияһы эшләй. 2013 йылдың апрелендә Highland Gold компанияһы Кекура алтын ятҡылығында һәм лицензия алынған майҙандарға сиктәш ерҙәрҙә мәғдән сығарыу һәм геологик тикшеренеү эштәрен алып барыу хоҡуғына эйә булған База металдары ябыҡ акционер йәмғиәтенең («Чукотканың яңы технологиялары» компанияһының идара итеүсе ойошмаһы) эшендә йөҙ процент ҡатнашыу хоҡуғын һатып ала.
Киләсәге
Алтын йыуҙыртыу фабрикаһының йыллыҡ етештереүсәнлеген 200 мең тонна мәғдәнгә еткереү планлаштырыла, алтын, көмөш сығарыу кимәле ярашлы рәүештә 2 тонна һәм 4-6 тонна тәшкил итәсәк. Фабрика 2017 йылға тулы ҡеүәтенә сығырға тейеш.
Хужалары
Ятҡылыҡты эшкәртеүгә хоҡуҡ лицензияһы хужаһы — База металдары ябыҡ акционер йәмғиәте, ә ул Highland Gold Mining холдингына ҡарай.
«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы
«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы — СССР дәүләт наградаһы, Ленинград ҡалаһын һаҡлаусыларҙы (хәрбиҙәрҙе һәм ябай халыҡты) бүләкләү өсөн булдырылған.
1942 йылдың 22 декабрендә булдырыла һәм хәрби осорҙағы тәүге совет миҙалдарының береһе («Одессаны обороналаған өсөн», «Севастополде обороналаған өсөн» һәм «Сталинградты обороналаған өсөн » миҙалдары менән бер рәттән).
Тарихы
1942 йылдың көҙөндә СССР НКО-һы СССР Юғары Советы Президиумына Ленинград, Сталинград, Севастополь һәм Одесса ҡалаларын обороналаған өсөн миҙалдар булдырыу буйынса үтенес меәнән мөрәжәғәт итә. 1942 йылдың 24 ноябрендә Юғары Советтың миҙалдарҙың әлеге төрө, положениеһы, уларҙың өлгөләре һәм тасуирламаһы буйынса указ сығара: бер үк ваҡытта указға ярашлы бөтә ошо төр миҙалдар менән ҡалаларҙы обороналауҙа ҡатнашҡан бөтә хәрбиҙәрҙе һәм ябай халыҡты бүләкләү ҡарала.
Миҙал авторы — рәссам Н. И. Москалев. Раҫланған варианттан тыш, тағы ла 7 миҙал проекты эшләнә:
«Боробин» оҫтаханаһының рәссамдар бригадаһы өс проект әҙерләй, һәр береһендә — ҡаланың архитектура символы һәм «За оборону Ленинграда» яҙыуы:
А. А. Кабаковтың ике эскизы:
Н. А. Конгисер эскизында ҡыҙылармеецтар колоннаһы, уларҙың артында — Петропавловск соборы һәм Ленин һәйкәле.
«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән Ленинградты обороналауҙа ҡатнашыусыларҙың барыһы ла бүләкләнә:
Миҙал менән бүләкләү тәүге тапҡыр 1943 йылдың 3 июнендә Смольныйҙа тантаналы йыйылышта үтә. 1945 йылға тиклем яҡынса Ленинградты обороналауҙа ҡатнашыусы бүләкләнә. 1945 йылға ҡарата ошо кешеләр буйынса Ленинград блокадаһы музейында һаҡланған, барыһы бүләкләнеүселәрҙең фамилиялары менән 6 том була. Һуңынан был документтар юғалтыла.
1985 йылға «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән яҡынса 1 470 000 кеше бүләкләнә. Улар араһында — 15 мең блокада балалары һәм үҫмерҙәре.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы тутыҡмаусы ҡоростан эшләнергә тейеш була, әммә 1943 йылдың 27 мартында әлеге материал баҡыр иретмәһенә (еҙ) алмаштырыла. Миҙал 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формала.
Миҙалдың алғы яғында, Адмиралтейство бинаһы фонында — винтовкаларҙы эйеп тотҡан ҡыҙылармеецтар, ҡыҙылфлотсылар, эшселәр һүрәте. Миҙалдың өҫкө өлөшендә — биш осло йондоҙ һәм миҙал ситенән «ЗА ОБОРОНУ ЛЕНИНГРАДА» яҙыуы. Миҙалдың алғы яғы ҡабарынҡы ҡайма менән уратылған.
Миҙалдың кире яғынада — «ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ» яҙыуы. Яҙыу өҫтөндә ураҡ менән сүкеш һүрәтләнгән.
«Ленинградты обороналаған өсөн», «Одессаны обороналаған өсөн», «Севастополде обороналаған өсөн» һәм «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалдары биш мөйөшлө ҡалыпта йөрөтөү өсөн раҫланған тәүге совет наградалары бүла. наградаһына беренсе булып совет, пятиугольный на колоде йөрөтөү өсөн ойошторола. Башта уларҙы күкрәктең уң яғында йөрөтөү ҡаралған була, һуңынан, 1943 йылдың 19 июнендәге Указға ярашлы ҡалаларҙы обороналаған өсөн миҙалдар күкрәктең һул яғында, башҡа наградалар менән бер рәттән, йөрөтөү ҡарала.
Хаником-Дон
Хаником-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Фиаг-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2,8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаработаҡ (Илек ҡушылдығы)
Ҡаработаҡ  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илек йылғаһының һул ярына тамағынан 254 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Памир
Памир (ҡыт. Упр. 帕米尔, пиньинь Pàmǐ'ěr; фарсы. پامیر‎; пушту телендә پامیر,‎ Pamir; тажик телендә Помир; һинди सुमेरु; урду телендә پامیر‎, Pamir; дунган телендә Цунлин) — Үҙәк Азияның көньяғында һәм Гималай тау теҙмәһенең төньяғында тау системаһы, башлыса Тажикстан (Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһе), Ҡытай, Афғанстан һәм Пакистан биләмәһендә. Памир Үҙәк Азияның башҡа ҡеүәтле тау системалары армыттары — Һиндукуш, Ҡараҡором (тау системаһы), Куньлунь һәм Тянь-Шань тоташҡан урында урынлашҡан.
XVIII—XX быуаттарҙа Памир һәм уның тирә-яғындағы өлкәләр Британия һәм Рәсәй империялары араһындағы геосәйәси дәғүә урынына әүерелә, был күренеш британ геосәйәсәте тарихында «Ҙур уйын» тип атала.
Әлеге ваҡытта Памир бер нисә дәүләт араһында хәл ителмәгән ҡаршылыҡтарҙың үҙәге булып тора, был төбәктә геосәйәси көсөргәнеш тыуҙыра.
Атаманың килеп сығышы
Б. э. т. 140—135 йылдарҙа Памир буйлап ҡытай кешеһе Чжан Цянь сәйәхәт итә, Ул беренселәрҙән булып Памирҙы «һуған тауҙары» (цун-лин, традицион ҡытай телендә 蔥嶺) тип атай. Бында электән ҡырағай тау һуғандары (анзурҙар ) күпләп үҫкән. Ул Памирҙы Тянь-Шандың дауамы тип уйлай.
Әҙәбиәттә «Памир» һүҙе тәүге тапҡыр VII быуатта Ҡытай сәйәхәтсеһе һәм Тан династияһы тәржемәсеһе Сюаньзан яҙмаларында телгә алына. Ул ваҡытта дипломатик маҡсаттарҙа Амударья йылғаһының сығанағы булған илдәрҙә була. Сюаньцзян, урындағы халыҡ һүҙҙәренә таянып, былай тип билдәләй: «Ике ҡар һырты араһында „По-ми-ло“, башҡа сығанаҡтар буйынса „Па-ми-яй“ иле һуҙыла, унда һыуыҡ һәм елдәр хакимлыҡ итә, ҡышын һәм йәй ҡар яуа, тупраҡ тоҙло һәм таш менән ҡапланған». «По-ми-ло» атамаһын, ул башҡа сығанаҡтарға ярашлы «Па-ми-яй», тип ҡытай телендә яҙа — уны ижектәргә бүлә. Был, һис шикһеҙ, Памирға тап килә, сөнки ҡытай телендә «р» хәрефе әйтелмәй.
Памир атамаһын төрлөсә яҙғандар. IX—X быуат әҫәрҙәрендә исеме «Фамир» йәки «Бамир» булараҡ осрай. Ғәрәптәр был исемде һиндтарҙан алған, һинд мифологияһы нда Меру тауы бар. Ул, әйтерһең дә, донъя үҙәгендә урынлашҡан тигән фекер бар. Будда географияһында иһә Гималай һәм Көньяҡ Тибет донъя үҙәге тип һанала. Ошонан «Упа-Меру», йәғни "аҫҡа ятҡан ил тигән фараз барлыҡҡа килә.
Марко Поло — Италия сауҙагәре һәм сәйәхәтсеһе. Ул XIII быуатта Азия буйлап, атап әйткәндә, Памир буйлап сәйәхәт итеү тарихын билдәле "Донъя мөғжизәләре китабы"нда таныштыра. Был тауҙың атамаһын «Памер» йәки «Памиер» тип яҙа. Һинд һәм Амударъя йылғаларының үрге ағымында күп кенә географик атамалар оҡшаш: Памир, Кашмир, Тиричмир, Аймир һәм башҡалар. Был атамаларҙың нигеҙен санскрит телендәге «донъя» һүҙе тәшкил итә, ул «күл» тигәнде аңлата. Памирҙа, ысынлап та, күлдәр бик күп. «Памир» һүҙенең килеп сығышын раҫлау мөмкин булмай, беренсе ижек асыҡланмаған булып ҡала.
Мирза-Гайдарҙың XVI быуаттағы фарсы телендәге әҫәрендә «Памир» йәки «Бамир» исеме телгә алына; Иран тел белгестәре фаразлауынса, «Памир» — фарсы һүҙе «Бам-иар», йәғни «ер түбәһе» тигәнде аңлата. Моғайын, «Донъя ҡыйығы» тигән билдәле билдәләмә шунан килгәндер. Уның тажик теленән транслитерацияһы — «Боми дунье», ул «донъяның ҡыйығы» тигәнде аңлата. Фарсы теленән башҡа аңлатмалар ҙа була, мәҫәлән, «По-и-мор», йәғни «үлем итәге», йәки «По-и-мург» — «ҡош аяғы». Әммә был атамалар географик мәғәнәнән алыҫ тора.
50-се йылдар аҙағында башта үзбәк географы К. Хәсәнов, һуңынан профессор Н. Г. Малицкий тарафынан Афғанстанда әлегә тиклем «Памир» түгел, ә «Па-и-михр» тип яҙыуҙары хаҡында фараз әйтелә. «Михр» йәки «Митр» — боронғо ирандарҙың ҡояш аллаһы, һәм «Пай-михр» һүҙе «ҡояш итәгендә йәки ҡояш илаһы», йәғни көнсығышта ҡояш сыҡҡан тау тигәнде аңлатырға тейеш. Боронғо иран халыҡтары йәшәгән ерҙәргә ҡарата Памир ысынлап та шундай урынды биләй, һәм был атама тап килә. Бәлки, унан «Памир» һүҙе килеп сыҡҡандыр.
Памирҙың һырттары
Сығанаҡ.
Климаты
Памир өсөн оҙайлы һәм ҡырыҫ ҡыш һәм ҡыҫҡа йәй хас. Түбәләре йыл әйләнәһенә ҡар менән ҡаплаулы.
Памир климаты — бейек таулы, ҡырыҫ, киҫкен континенталь. 2500 м бейек таулы райондарға Үҙәк һәм Көнсығыш Памир инә, был райондарҙың климаты континенталь. Ҡыштан йәйгә тиклем һәм төндә температураның тирбәлеүе ярайһы уҡ ҙур һәм көнсығышҡа табан күтәрелә. Йыш ҡына ҡышҡы иртәлә −20 °C тирәһе температура була, ә төштән һуң нулдән бер нисә градусҡа юғары күтәрелә. Памир субтропик бүлкәттә урынлашҡан, ҡышын бында уртаса киңлектәге һауа массалары өҫтөнлөк итә, йәйен — тропик. Ғинуар айында уртаса температура яҡынса 3600 м бейеклектә −17,8 °C. Ҡыш октябрҙән апрелгә тиклем дауам итә. Абсолют температура минимумы −50 °C. Йәй ҡыҫҡа һәм һыуыҡ. Йәйге температура 20 °C-тан юғары күтәрелмәй. Июлдә уртаса температура (ғинуарҙағы кеүек үк бейеклектәр өсөн) — 13,9 °C. Айырыуса уңайһыҙ климат шарттары Көнсығыш Памирҙа. Бында ҡыш оҙон һәм ҡырыҫ. Октябрҙән апрелгә тиклем кире айлыҡ температура күҙәтелә. Ғинуар айында уртаса айлыҡ температура −14 °C-тан −26 °C-ҡа тиклем түбәнәйә. Абсолют минимум бик түбән: −63 °C (Булункуль гидрометеорологик станцияһы мәғлүмәттәре буйынса). Йәй ҡыҫҡа һәм һалҡын. Июль айындағы уртаса һауа температураһы 15 °C-тан артмай (Сарез күле буйында Ирхт гидрометеорологик станцияһы урынлашҡан). Абсолют максимум 20 °C (академик Н. П. Горбунов исемендәге гидрометеорологик станция, Федченко боҙлоғо ) 34 °C тиклем (Ирхт гидрометеорология станцияһы).
Һыуыҡ осорҙоң оҙайлылығы 111 көн тәшкил итә (Ирхт метеостанцияһы), ә ҡайһы бер һалҡын райондарҙа (Шаймаҡ, Күл, Болонкүл) һыуыҡ булмаған осор бөтөнләй юҡ. Таулы участкалар төрлө температуралы осорҙар башланыу һәм тамамланыу ваҡыты буйынса ла, ошо осорҙар оҙайлығы буйынса ла айырылып тора. Шулай итеп, тауҙарҙа температура 5 °C-тан юғары булған осор — 90 — 160 көн, 10 °C — 26 — 44 көн, Ҡаракүлдә һәм Федченко боҙлоғонда температура 0 °C-тан юғары булған осор юҡ. Мургаба, Оксу үҙәндәрендә, тымыҡ уйпатлыҡтарҙа (Каракүл һ. б.) күп йыллыҡ туң тау тоҡомдары таралған. йыллыҡ яуым-төшөмгә башлыса массаларҙың көньяҡ-көнбайышҡа күсеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән циклондар йоғонто яһай. Рельефтың ҡатмарлылығы һәм бейеклектең төрлөлөгө айырым участкаларҙа яуым-төшөм һиҙелерлек тигеҙһеҙ. Дымлы көнбайыш һауа массаларына дусар булған таулы урындарҙа яуым-төшөмдөң күп өлөшө яуа. Был һауа массаларынан бейек тауҙар менән кәртәләнгән көнсығыш райондар дымды аҙ ала. Көнбайыш Памир ярайһы уҡ юғары температуралар менән айырылып тора. Әйтәйек, Дарвазе метеостанцияһында ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура ыңғай һәм 0,2 градус тәшкил итә. Һауа температураһының абсолют минимумы −34 градусҡа етә (Тавильдар метеостанцияһы).
Памирҙың өлкә үҙәктәре буйынса ҡайһы бер климатик мәғлүмәттәр:
Гляциология
Медвежий боҙлоғоноң хәрәкәт тиҙлеге күп тапҡырға арта: 1916 йыл алдынан, 1937 йылда һәм 1951 йылда. Әммә был боҙлоҡ белгестәрҙең иғтибарын 1963 йылда ғына йәлеп итә, ул саҡта боҙлоҡ үҙенең үҙәне (Хирсдар йылғаһы) буйлап 1,75 саҡрымға тиерлек аҫҡа шыуа һәм, Абдукагор үҙәнен кәртәләп, Ванча үренә сыға. Боҙлоҡ тиҙлеге 1963 йылдың яҙында көнөнә 100 метрға тиклем етә, ә июль башында сёрдж туҡтай. Боҙлоҡ осонда Абдукагор күле барлыҡҡа килә. Боҙлоҡтоң сираттағы хәрәкәте 10 йылдан һуң була һәм 1973 йылдың авгусына тиклем дауам итә. Ул был юлы алғараҡ шыуа. Артабан хәрәкәт даими ҡабатлана, ә инде яңы мең йыллыҡта төрлө ҙурлыҡта. 1989 йылдың март — июль айҙарында Тажик гидрометеорология хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре үткәргән үлсәүҙәр һөҙөмтәһендә боҙлоҡ теленең хәрәкәте тиҙлеге үҙгәреүе тураһында өҙлөкһөҙ яҙма алына, шулай уҡ уларҙың максимумдары билдәләнә (13 — 17 июндә тәүлегенә 50 метрҙан ашыу).
Медвежий боҙлоғоноң һәм Памир боҙлоҡтарының торошон 1990-сы йылдар аҙағында алып «Мир» орбиталь станцияһы экипаждары күҙәтеү алып бара, әлеге ваҡытта — Халыҡ-ара йыһан станцияһы
Геологик төҙөлөшө
Памир тауҙары геологик төҙөлөшөнөң ҡатмарлы һәм төрлө булыуы менән айырылып тора. Уларҙың составына ултырма тоҡомдар — эзбизташтар, ҡомташтар һәм кристаллы тоҡомдар, атап әйткәндә, граниттар инә. Унда тау гәлсәре, аҫыл таш бөрсөктәре бар.
Памирҙың физик-географик районлашыуы
XX быуаттың икенсе яртыһында Памирҙы тикшеренеүсе, географ һәм геоботаник Окмир Агаханянц киң ялан тикшеренеүҙәре һәм фәнни анализ нигеҙендә Памирҙы физик-географик өлкәләргә бүлеү схемаһын тәҡдим итә, ул «Памир Агаханянецтың районлаштырыу схемаһы» тип атала.
Татар Ураҙы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кары-Ягун
Кары-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кол-Кочен-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Мәсетле районы 2014 йылда
2014 йылда Мәсетле районының иҫтәлекле ваҡиғалары һәм юбилей көндәре.
Кары-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покровск (Саха)
Покровск (Покровскай) — ҡала, Саха Республикаһы (Яҡутстан) Хангалас улусының административ үҙәге. Покровск ҡала биләмәһе  ҡала берәмеген тәшкил итә.
Этимологияһы
1682 йылда казактарҙың Ҡарауыл мороно нығытмаһы булараҡ нигеҙ һалына. Бында бәләкәй генә Покров монастыры (Покровская пустынь) асыла. 1720 йылда Покровский ауылы барлыҡҡа килә, 1941 йылдан башлап Покровск эшселәр ҡасабаһы, 1997 йылда ҡала статусын ала.
Географияһы
Лена йылғаһының һул ярында, Якутск ҡалаһынан 78 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Тарихы
Урыҫтар килгәнсе әле ҡала урынлашҡан урында Тыгын Дархандың ҡарауыл посы булған, Хоруол тумус (Хоруол тумуһа) - Ҡарауыл мороно тип аталған
Ҡала биләмәһе
Статусы һәм ҡала биләмәһенең сиктәре 2004 йылдың 30 ноябрендәге Саха (Яҡут) Республикаһының «Саха (Яҡут) Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәрен билдәләү һәм уларға ҡала һәм ауыл биләмәләре статусын биреү тураһында» N 173-З Н 353-III Законы менән билдәләнгән.
Халҡы
2022 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһындағы 1117/24 ҡала араһында 935-се урында ине.
Иҡтисады
Төҙөлөш материалдары заводы, асфальт-битум заводы, базальт тауар етештереү заводы.
Урман хужалығы. Көмөшһыу-ҡара тиреле төлкө, кеш үрсетеү менән шөғөлләнгән йәнлекселек хужалығы. Комбикорм заводы.
Климаты
Покровск климаты, бөтә үҙәк Яҡутстан кеүек үк, бик юғары континенталлелек кимәле менән  айырыла. Йәй йылы, йышыраҡ — эҫе, әммә ҡыҫҡа, ә ҡыш бик ҡаты һыуыҡ һәм оҙайлы. Ҡышын һыуыҡ -50 °C температуранан түбәнерәк төшөүе мөмкин, йәй — +30 °C-тан да юғары күтәрелә.
Меркендорф (Тюрингия)
Меркендорф (Тюрингия) (Merkendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 322 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7950 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
Винокуров-Чағылған Илья Дорофеевич
Илья Дорофеевич Винокуров-Чагылган (псевдонимы Чаҕылҕан; 31.7.1914 — 9.9.1952) — саха совет шағиры.
Шевченко шиғырҙарын саха теленә тәржемә иткән: «Һәр кемдең үҙ яҙмышы», «Васыят» (икеһе лә 1939) һәм «Ут яна, музыка уйнай» (1951) һәм баҫтырған.
«Төш», «Кавказ», «Петрусь» поэмаларының тәржемәһе һәм «Хотя лежачего не бьют» шиғыры «Нәфис әҙәбиәт» саха альманахында баҫылған(2-се китап, Якутск, 1939).
«Причинная» йырының инеш өлөшө — «Ревет и стонет Днепр широкий», Шевченко әҫәрҙәренең башҡа тәржемәләре менән бергә, «Украина яҙыусылары» йыйынтығына ингән (Якутск, 1954).
Анатолий Соловьяненко
Анатолий Соловьяненко (25 сентябрь 1932 йыл — 29 июль 1999 йыл) — СССР һәм Украинаның опера йырсыһы (лирик-драматик тенор). СССР-ҙың халыҡ артисы (1975). Украина Геройы (2008). Ленин премияһы (1980) һәм Украинаның Тарас Шевченко исемендәге дәүләт премияһы (1997) лауреаты.
Пайта (Оло Чклас ҡушылдығы)
Пайта  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Челас йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сауҙагәр Филиппов йорто
Сауҙагәр Филиппов йорто — Алматылағы бина, Верный ҡалаһы сауҙагәре Н.И.Филиппов заказы буйынса төҙөлгән.
Тарихы
Бина сауҙагәр Филиппов өсөн 1901 йылда архитектор С К. Тропаревский тарафынан төҙөлгән.
1919 йылдың майында йортта Жамбыл Жабаев һәм башҡа билдәле башҡарыусы-йырсылар ҡатнашлығында Семиречье аҡындарының Беренсе слеты үтә. Был ваҡиға тураһында бинала иҫтәлекле мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Совет осоронда бинала милләт эштәре буйынса өлкә бүлеге урынлаша.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң бинала Төркиә илселегенең мәҙәни-белем биреү үҙәге урынлаштырыла.
Әлеге ваҡытта бинала «Казреставрация» ғилми-тикшеренеү проекты филиалы урынлашҡан
Архитектураһы
Бинаның эске бүлмәләре күп тапҡыр үҙгәртелә, шуға күрә йорттоң баштағы коридоры һаҡланмаған
Һәйкәл статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәткә эйә булған тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта  ошо сәбәп менән алдағы  ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип таныла. Был ҡарарҙа сауҙагәр Филиппов йортоноң урындағы әһәмиәткә эйә булған статусы һаҡланып ҡала. Һаҡлау зонаһы сиктәре 2014 йылда раҫлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Выдриха (Каменка ҡушылдығы)
Выдриха (Оло Выдриха) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Классик менән булған хәл
«Классик менән булған хәл» — хикәйә. Антон Павлович Чехов 1883 йылда яҙған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 7 майында «Осколки» журналының 19-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
Хикәйә Чеховтың гимназияла уҡығандағы тәьҫораттары нигеҙендә яҙылған (заманында Чехов грек теле арҡаһында гимназияла икенсе йылға ултырып ҡалған була).
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, поляк, серб-хорват, чех һәм швед телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Тәнҡитсе А. Басаргин Чехов «Классик менән булған хәл» һәм «Яуыз малай» хикәйәләрендә «беҙҙең тәрбиләүҙәге «аномалияларыбыҙ», беҙҙең осһоҙ-ҡырыйһыҙ етешһеҙлектәребеҙ, бараһын да ҡарап бөтөрөргә өлгөрмәүсәнлегебеҙ һәм хаталарыбыҙ арҡаһында балаларыбыҙҙы физик һәм әхлаҡ яғынан зәғифләндереүебеҙ, уларҙы теләһә кем ҡулына тапшырыуыбыҙ, уларҙың һәләтлектәрен иҫәпкә алмайынса төрлө уҡыу йорттарына индереп уҡытып, уларҙы ыҙалап-ғазаплауыбыҙ яҙыусы тарафынан шул тиклем нескәлек менән тойолған һәм һүрәтләнгән», - тип яҙа {0}[13]{/0}} (1936)
Л. Е. Оболенский: «Чеховтың иртә, башланғыс ижадының төп һыҙаты булып комик форманың трагик йөкмәтке менән оҫта рәүештә берләшеүе тора», - тип билдәләй». Бының миҫалы булып, уның уйынса, Чеховтың «Классик менән булған хәл» хикәйәһе тора.
Сюжет
Гимназия уҡыусыһы Ваня Оттепелев грек теленән имтихан тоторға тейеш. Ул бик ныҡ тулҡынлана, имтиханға китер алдынан иконаларға табынып, уларҙы үбеп сыға, әсәһенән фатиха һорай, юлда китеп барғанда хәйерсегә саҙаҡа бирә. Ләкин имтиханда ул грек теле буйынса икеле билдәһе ала. Өйҙә әсәһенә нишләп икеле билдәһе алғанын аңлатырға тырыша, хаталанғанын әйтә. Артабан уны уҡытҡан Артаксероксовтың уға икеле ҡуйғаны тураһында һөйләй. Малай үҙен иң бәхетһеҙ кеше тип иҫәпләй.
Әсәһе Ваняны яфалаусы Ирод тип атап әрләй. Малайҙың инәһе баланы яҡлап сыға һәм уның әсәһенә: «Һин үҙең ғәйепле, сөнки дворян булыр өсөн балаңды яфалап гимназияға уҡырға ебәрҙең, ә уны һатыу эше буынса уҡытырға кәрәк ине»,- ти. Ҡатындар кемдең дөрөҫ булыу-булмауы тураһында бик оҙаҡ бәхәсләшә. Һуңынан әсәһе, улын ҡайыш менән ярырға ҡулынан килмәйәсәген белеп, ярҙамға уларҙа йәшәгән Евтихий Кузьмич Купоросовты саҡыра. Купоросов башта малайҙы өйрәтеп, телмәр тота, һуңынан ҡайышын сисеп алып, малайҙы ҡайыш менән аҡылға ултырта. Малай, бер өн дә сығармайынса, был яфаға түҙә. Кискеһен ғаилә кәңәшмәһендә ата-әсә малайҙы «сауҙа эше буйынса уҡытырға бирергә» ҡарар итә.
Кесе Песчанка
Кесе Песчанка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илек йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нестор һарайы
Нестор һарайы (новогреческий: του Ανάκτορο Νέστορα (димотик) ; Νέστορος Ἀνάκτορον (кафаревус) ) ― Микен цивилизациһының мөһим үҙәге. Одиссея һәм Илиадала «Пилос песчаный» ― Нестор батшалығы ― менән  бергә телгә алына.
Һарай күп тиҫтә йылдар дауамында торған. Табылған артефакттарҙың атрибутланыуы б. э. тиклемге 1300 йылдан башлана. Яҡынса беҙҙең эраға тиклемге 1200 йылда һарай комплексы янғын һөҙөмтәһендә емерелә.
Урыны
Һарай  Хорҙан көньяҡҡа табан 4 км һәм Пилостан төньяҡҡа табан 17 км-ҙа торған Эпано Энгилианос ҡалҡыулығында урынлашҡан. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән 150 метр юғары.
Археологик ҡаҙыуҙар
Грек археология хеҙмәте һәм Цинциннати университеты археология экспедицияһының берлектәге хеҙмәте  көсө менән 1939 йылдың 4 апрелендә Энгилианос ҡалҡыулығында ҡаҙыуҙар башлана. Эштең беренсе көнөндә үк таш диуар емереклектәре, фреска, микен керамика фрагменттары һәм балсыҡ табличкалар табыла.
1939 йылда ҡаҙыныу эштәре ваҡытында һыҙыҡлы Б яҙыулы меңгә яҡын балсыҡ табличкалар табыла. Тәржемәләр уларҙың батша архивтарына ҡарағанын күрһәтә.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында ҡаҙыу эштәре системалы алып барылмай. Бары 1952 йылда ғына ҡаҙыуҙар яңынан башлана. 1952 -1966 йылдарҙа һарай акрополь тирәһенән башлап тикшерелә.
Яугир-грифон ҡәбере
2015 йылда Цинциннати университеты хеҙмәткәрҙәре ҡаҙыу эштәре алып барғандла бик бай яугир ҡәберенә барып юлыға .Зыян күрмәйенсә һаҡланған микен яугиренең ҡәберен археология командаһы «яугир-грифон» тип атай. Был ҡәберҙә  алтын балдаҡтар, бронза ҡорал һәм миной һәм микен мәҙәниәтенә ҡараған башҡа ҡиммәтле артефакттар табыла.
Балсыҡ табличкалар
Һыҙыҡлы Б яҙыулы балсыҡ табличкалар һарайҙың  микен Мессенияһының административ, финанс һәм сәйәси үҙәге икәнлеген раҫлай.
Йәлил
Йәлил (Жәлил, Джалиль, Залил) — ғәрәптәрҙән таралған төрки халыҡтар араһында киң ҡулланыш алған ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Йәлил Әхмәт улы Сөләймәнов (16 март 1968 йыл) — рәссәм, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2011). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997). Башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, филология фәндәре докторы (1991), профессор Әхмәт Сөләймәновтың улы.
Йәлил Төхвәт улы Һөйөндөкөв (20 сентябрь 1960 йыл) — ғалим-эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының (2012) һәм Рәсәй Тәбиғәт ғилеме академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
Йәлил Ғиниәт улы Кейекбаев (Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы) (25 октябрь 1911 йыл — 19 март 1968 йыл) — күренекле башҡорт тел белгесе, төркиәтсе, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1944 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). БАССР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Ленин (1967) һәм «Почёт Билдәһе» (1961) ордендары кавалеры.
Фамилияларҙа
Муса Йәлил (тулы исеме Муса Мостафа улы Йәлилов; 2 февраль (15 февраль) 1906 йыл — 25 август 1944 йыл) — СССР шағиры. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1929 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1956, үлгәндән һуң), Ленин премияһы лауреаты (1957, үлгәндән һуң).
Топоним
Йәлил (ҡасаба) (Җәлил) — Татарстан Республикаһының Сарман районындағы ҡала тибындағы ҡасаба.
Өфө (аэропорт)
Өфө халыҡ-ара аэропорты АЙ (АО «Международный аэропорт Уфа́») — Мостай Кәрим исемендәге Өфө халыҡ-ара аэропорты, Волга буйы федераль округында иң ҙур аэропорт. Аэропорттың менеджмент сифаты системаһы ISO 9001:2008 стандарт менән сертификатлаған.
Ҡоролмалар
2015 йылда реконструкцияланған ҡапламаһы металл конструкцияларынан эшләнде.
Меркерс-Кизельбах
Меркерс-Кизельбах (Merkers-Kieselbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3042 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36460 һәм автомобиль коды — WAK.
Ход-Дон
Ход-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Садон йылғаһының һул ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яёй осоро
Яёй осоро  (яп. 弥生時代 яёй дзидай) — Японияның (б.э.т. 300 (900) йылдар. — б.э.т. 250 (300) йылдарҙағы тарихи осоро. Көнбайыш илдәрен археологик осорҙарға бүлеү буйынса был осор бронза һәм тимер быуаттарға тура килә. Был осорҙоң үҙенсәлеге-халыҡ һанының байтаҡ үҫеүе һәм Японияла һыу баҫҡан урындарҙа дөгө сәсеү барлыҡҡа килгәндән һуң ауыл хужалығындағы революция, металдан эшләнгән ҡоралдар етештерә башлау, социаль төркөмдәрҙең һәм шулай уҡ тәүге дәүләт башланғыстарының барлыҡҡа килеүе.
Исеменең барлыҡҡа килеүе
«Яёй» — Токио янындағы (хәҙерге Токио префектураһының Бункё махсус районы) халыҡ йәшәгән урындың исеме. Унда 1884 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында дзёмон осорондағынан айырылып торған, бөтөнләй икенсе стилдә эшләнгән керамика әйберҙәре табылған. XX быуат башында бындай стилдәге керамика әйберҙәре барлыҡ Япония территорияһында ла табыла. Уларҙы даталау ғалимдарға Япон архипелагының Дзёмон осоронан яңы тарихи осорға күсеүен раҫларға мөмкинлек биргән. Был осорҙо тәүге артефакт булған керамика әйбер табылған урындың исеме менән Яёй осоро тип атағандар. Осорҙоң археологик мәҙәниәтен дә «Яёй мәҙәниәте» тип атағандар.
Осорҙарға буленеш
Традицион историография Яёй дәүере б.э.т. III быуатта башланған һәм б.э.т. III быуатында тамамланған тип иҫәпләй. Уның шулай бүленеше керамика әйберҙәрҙең эшләнеү датаһы һәм уларҙың классификацияланыуына нигеҙләнгән. Был осор өс стадияға бүленгән: башланғыс (б.э.т. III—I быуаттар), уртансы (б.э.т. I быуат- б.э.т. I быуат), һуңғы (б.э.т. I—III быуаттары).
Ләкин Япония милли тарих һәм этнография музейы тикшеренеүселәре Яёй осорон 500 йыл тирәһе алданыраҡ башланып, б.э.т. IX быуатына тиклем дауам иткән тип фаразлай. Үҙҙәренең фаразлауын улар «Яёй мәҙәниәте» осоронда табылған керамик әйберҙәрҙе иҫкесә радиоуглерод методы менән тикшереүҙәр һәм яңы АСМ (масс-спектрометрия тиҙләткес) методы менән тикшереүҙәр нигеҙенсә уларҙы яңыса даталау менән иҫбатлайҙар.
Дөйөм һыҙаттары
Яёй осороноң иң тәүге археологик ҡомартҡылары Кюсю утрауының төньяғында табыла. Һуңғараҡ Яёй мәҙәниәтенә ҡараған әйберҙәр Хонсю утрауында ла табыла башлай.
Яёй осороноң башланыуына япон утрауҙарына яңы континенталь сығышлы мәҙәниәттең килеүе ҙур йоғонто яһаған тип фаразлайҙар. Был йоғонтоноң үҙенсәлеге булып һыу баҫар ерҙәрҙә дөгө сәсеп үҫтереү, көршәксе әйләнәһенең (әүернәһенең) һәм туҡыу станогының барлыҡҡа килеүе, металл (баҡыр, бронза, тимер) эшкәртеү һәм нығытылған ҡаласыҡ стеналары торған.
Бер теория буйынса, Хань империяһы менән Кочосон дәүләте араһындағы конфликттың килеп сығыуы һәм был конфликтта Кочосандың еңелеп, б.э.т. 108 йылда бөтөнләйгә юҡ ителеүе арҡаһында Японияға материктағы халыҡтың һәм Хань власын танырға теләмәгән сигенеүсе ғәскәрҙәрҙең күмәкләшеп күсеүе арҡаһында килеп сыҡҡан.
Хань власы ваҡытында Хонсю утрауының көньяҡ өлөштәре континенттағы Хань власы менән риза булмаған кешеләрҙең ҡасып ятҡан һәм Хангә ҡаршылыҡ күрһәткән хәрәкәттең үҙәге булып тора. Был корея дәүләте тип аталған өс дәүләтте барлыҡҡа килтергән, тик был ваҡытта кореялылар йәки япондар тигән этнос буулмаған. Шул уҡ ваҡытта Хонсю утрауында Дзёмон мәҙәниәтенә ҡараған аборигендарҙың эмиси дәүләте лә булған. [[Файл:Toro1.jpg|слева|мини|301x301пкс|Яёй осорондағы амбарҙың реконструкцияһы
]] Яёй осорондағы боронғо кешеләрҙең торған урындары Көнбайыш Японияның Кюсю һәм Хонсю утрауҙарында табылған. Бының классик миҫалы — Сага префектураһындағы Ёсиногари ҡаласығы. Археологтар бында бик күп төрлө бай археологик материалдар-керамик һауыт-һабалар, бронзанан яһалған ритуал әйберҙәр(ҡыңғырауҙар, биҙәүестәр) һәм металдан эшләнгән ҡоралдар(ҡылыстар, уҡ баштары, гэ ҡоралының һәм һөңгөләрҙең баштарын)тапҡандар. Тарихсыларҙың фекере буйынса боронғо заманда дөгө һатыу Япон архипелагын социаль стратификациялауға килтергән һәм өҫтәмә продукттың һанын арттырған. Халыҡтар берләшмәһендә бай шамандар һәм хәрбиҙәр ҡатламы, шул уҡ ваҡытта хоҡуҡһыҙ тәүге ҡолдар ҙа барлыҡҡа килгән.
Яңыса хужалыҡ итә башлау Яей мәҙәниәте осоронда Япон утрауҙарының көнсығышына (хәҙерге Аомори префектураһы) тиклем таралған. Шуның арҡаһында Кюсю, Хонсю һәм Сикоку утрауҙарында кешеләр һаны артып киткән. Өҫтәмә продукттың артыуы һәм идара итеүсе ҡатламдың барлыҡҡа килеүе хәрби конфликттар килтереп сығарған. Был осорҙоң икесе яртыһында кешеләрҙең ҡәберҙәрендә иректән көсләп мәхрүм ителгән кешеләрҙең ҡалдыҡтары табылған, был социаль көсөргәнештең был ваҡытта бейек булыуын иҫбатлаған. Һуғыштар берләшмәләрҙең «коалицияға» килеүенә һәм башланғыс хөкүмәт элементтарнының килеп сығыуына килтерә. "Яматай иленең " башында ван-ҡатын -батша-шаман Химико тора.
Окинава һәм Хоккайдо Яматай иленән алыҫ торғанлыҡтан бөтөнләй тейерлек Яёй мәҙәниәте йоғонтоһона эләкмәгән. Унда рюкюслылар һәм айндар нигеҙләгән һуңғы дзёмон традициялары хөкөм һөргән. Шулай итеп ике утрау төбәктәрендәге тарихи осорҙарға бүленеш Японияның үҙәк ерҙәрендәге бүленешкә туры килеп бөтмәй.