cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киев Русе
Халҡы
«Русская Правда»ға нигеҙләнеп, тарихсылар Боронғо Русь халҡын бер нисә төркөмгә бүлә. Боронғо Рустә юғары ҡатлам славян ҡәбилә һәм ырыуҙарының күренекле кешеләренән торған, артабан уның төп өлөшөн Рюриковичтар династияһы вәкилдәре тәшкил иткән. Уларҙы дружина оҙатып йөрөгән, һуңыраҡ уларҙан боярҙар формалашҡан. Дружина өлкән һәм кесегә бүленгән. Мул тормошлоларға сауҙагәрҙәр, ҡайһы бер һөнәрселәр, шулай уҡ эре ер участкалары биләүселәр ҡараған.
Рустең төп халҡын «людины» тип аталған ирекле крәҫтиәндәр тәшкил иткән. Ваҡыт үтеү менән бик күп халыҡ смерд — Русь халҡының кенәзгә буйһонған крәҫтиәндәренән торған башҡа төркөмө. Смердтар шәхсән ирекле булған, әммә кенәздең махсус юрисдикцияһына буйһонған. Смерд, башҡа ябай кеше һымаҡ, әсирлеккә эләгеү йәки бурысҡа батыу һөҙөмтәһендә, челядь-челядинға (аҙаҡҡы атамаһы — холоп) әйләнгән. Холоптар асылда ҡол һәм тулыһынса хоҡуҡһыҙ булған. XII быуатта закуптар — үҙҙәрен ҡоллоҡтан һатып алып иреккә өлгәшә алған тулы булмаған ҡолдар барлыҡҡа килгән. Рустә ҡол-холоптар бик күп булмағандыр тип һанала, әммә, моғайын, Византия империяһына ҡолдар һатыу күҙәтелгәндер. «Русская Правда» шулай уҡ рядовичтарҙы һәм изгойҙарҙы атай. Тәүгеләре холоп кимәлендә, ә икенселәре — билдәһеҙлек хәлендә (ирек алған холоптар, общинанан ҡыуылған людиндар һ. б.), әммә сиркәү ҡурсалауы аҫтында булған.
Боронғо Русь халҡының һаны билдәһеҙ. Тарихсы Георгий Владимирович Вернадский баһалағанса, халыҡтың дөйөм һаны 7,5 миллион кеше булған, шуның 1 миллионы ҡалала йәшәгән.
Халыҡ башлыса кенәзлектәр баш ҡалаларында йәки вассал кенәзлектәр үҙәктәрендә күберәк тупланған була. Тағы ла ҙур ҡалалар төркөмөн сик буйында урынлашҡан ҙур ҡәлғә-ҡалалары тәшкил иткән. Монголдар баҫып килеүе алдынан (1237—1241 йй.) 340 урыҫ ҡалаһының 242-һе биш кенәзлеккә — Киев кенәзлегенә, Чернигов, Владимир-Волынь, Галич кенәзлегенә, Переяслав (Көньяҡ) кенәзлегенә ҡараған. Ҡалған 14 кенәзлеккә 98 ҡала ҡараған. Шулай итеп, основная часть населения Рустәге төп халыҡ көньяҡта йәшәгән.
Тарихсы Владимир Андреевич Кучкин археология мәғүмәтенән билдәле ихаталарҙың уртаса майҙанынан (400 кв. м) һәм яҙма сығанаҡтарҙан билдәле ғаиләнең уртаса һанынан (4,4), ҡалаларҙың майҙанынан сығып, билдәләй. XIII быуаттың беренсе өлөшөндә урыҫ ҡалаларында бөтәһе 300 меңгә яҡын кеше йәшәгән. XIII быуаттың беренсе сирегендә урыҫ кенәзлектәрендә яҡынса 15 млн кеше йәшәгән. Бәлки, аҙыраҡтыр ҙа: ҡала халҡы 3 % булһа — 10 млн кеше, 4 % булһа — 7,5 млн кеше, 5 % — 6 млн кеше.
Этник составҡа ҡарата күп милләтле дәүләт булған тигән фекер йәшәй, әммә Пётр Петрович Толочко билдәләүенсә, славян булмаған компонент аҙ өлөш тәшкил иткән һәм бик тиҙ йотолған (ассимиляция). Славяндар тарафынан яйлап йотолоусы фин һәм балт халыҡтары анклавы булған, әммә Киев Русе территорияһында телен, динен һәм йәмәғәт структураһын артабан да һаҡлауы күҙәтелмәгән.
Теле
Русь өсөн уртаҡ боронғо рус теле праславян теленә барып тоташа. А. А. Зализняк туҙға яҙылған грамоталар мәғлүмәте буйынса, бары тик боронғо новгород-псков диалекттары һөйләштәре генә башҡаларынан айырылған, шулай ҙа аңлайышлы булып ҡалған, сильно отличаясь от всех славянских языков того времени. Боронғо урыҫ теленең рәсми диалекттан өҫтә торған формаһы, моғайын көньяҡ һөйләше нигеҙендә формалашҡандыр. Шулай итеп, боронғо урыҫ теле дөйөм тел үҙгәрештәре ҡағылған сағыштырмаса берҙәм идиома булғандыр.
Кирилл һәм Мефодий, уларҙың уҡыусылары IX быуатта болгар-македон теле нигеҙендә грек сиркәү китаптарын тәржемә иткән һәм артабан уртаҡ славян әҙәби теленә әйләнгән иҫке славян теле («словѣньскъ ѩзыкъ») барлыҡҡа килгән. Был телде X быуат аҙағынан һуңғараҡ осор өсөн сиркәү славян теле тип атайҙар. XI—XII быуат аҙағында иҫке славян китаптары аша иҫке славян (сиркәү славян) теле Рустә, йәнле һөйләү теленә яраҡлаштырылып, үҙләштерелгән. Уның йоғонтоһонда бер көньяҡ славян теленең махсус һүҙҙәре китап нормаһынан русизмдар менән ҡыҫырыҡлап сығарылған, ҡалғандары уның сиктәрендә мөмкин булырлыҡ вариант ролен үтәгән. Һөҙөмтәлә, XI быуат аҙағына сиркәү славян теленең боронғо рус изводы формалашҡан.
Боронғо Рустәге тел хәленә ике төрлө ҡараш йәшәй. А. А. Шахматов боронғо рус теле һөйләү һәм эшлекле тел, ә әҙәби тел сиркәү славян теленән ғибәрәт булған йәки Рустә билингвизм булған ти. С. П. Обнорский сиркәү славян теле йоғонтоһо тәрән булмаған, боронғо Рустең әҙәби теле үҙенә бер төрлө, уның телмәр нигеҙендә урыҫ халҡының йәнле һөйләү теле ята тигән. Шулай уҡ Дмитрий Сергеевич Лихачёвтың Боронғо Рустә ике китап теле: сиркәү славян һәм боронғо рус теле йәнәш йәшәгән тигән компромисс теорияһы бар. Диглоссия тигән иң яңы теорияға ярашлы, (Г. Хюттль-Фольтер, А. В. Исаченко, Б. А. Успенский), киреһенсә, сиркәү славян һәм боронғо рус телдәре киҫешмәгән тиерлек һәм бер телдең ике төрлө тармағы булараҡ ҡабул ителә. Боронғо рус теле һәм уның диалекттары (туҙға яҙылған грамоталарҙың боронғо новгород диалектын да индереп) йәнле һөйләү теле, эшлекле тел һәм көнкүреш аралашыуына хеҙмәт иткән (яҙыуҙар, граффити). Был ҡомартҡыларҙа диалект үҙенсәлектәре һәм бик һирәк — сиркәү славян һүҙҙәре осрай. Боронғо рус теленең диалекттан юғары торған формаһы рәсми документтарҙа (грамоталар, Русская Правда — Урыҫ хәҡиҡәте, кенәз уставтары) ҡулланылған. Сиркәү славян теле Боронғо Рустең әҙәби теленә, китап теленә (Ҡулъяҙма китаптар) әйләнгән. Ул боронғо рус диалекттары өсөн уртаҡ русизмдарҙы ла, диалект эсендә сикләнгәндәрен дә ҡулланған. Был үҙенсәлектәр төрлө дәрәжәлә: дини текстарҙа — йоғаныс ҡына, үҙенсәлекле донъяуи текстарҙа (бигерәк тә йылъяҙмаларҙа) — күпләп ҡулланыла.
Телдәге төрлө үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә, шулай уҡ экстралингвистик факторҙар йоғонтоһонда (Боронғо Рус дәүләтенең тарҡалыуы, монгол баҫып алыуы, көньяҡ һәм көнбайыш урыҫ ерҙәренең Бөйөк Литва һәәм Польша дәүләтенә ҡушылыуы) боронғо рус теле йәшәүҙән туҡтай, һәм XIV—XV быуаттарҙан үҫешә башлаған төп өс тел тармағына — бөйөк рус теле, украин (XV—XVIII) һәм белорус тармаҡтарына бүленә. А. А. Зализняк критикует эту популярную теорию «расхождения» («расщепления», дивергенции) трёх языков. По его мнению, современный русский язык образовался в результате «схождения» (конвергенции) южно-древнерусских и псковско-новгородских говоров, ә украин һәм белорус телдәре көньяҡ боронғо рус һөйләштәре үҫеше һөҙөмтәһендә формалашҡан.
Ҡалалары
Быуаттар дауамында йылъяҙмаларҙа һ. б. сығанаҡтарҙа иҫкә алынған ҡалалар һаны арта барған. IX—X быуаттарҙа 25 ҡала, XI быуатта — тағы 64, XII быуатта — тағы 135 һәм XIII быуатта тағы 47 ҡала өҫтәлә. Монгол баҫып инеүе осорона Рустә 300-ләп ҡала, уртаса алғанда, һәр кенәзлеккә 20—25 ҡала тура килгән. Тарихсы В. А. Кучкин был осорға 340 ҡала билдәле булған ти. Уларҙан башҡа 1 меңдән артыҡ исемһеҙ нығытылған тораҡтар була.
Тарихсы Даркевич фекеренсә, монгол һөжүменә тиклем Рустә ҡалалар үҫеше өс этап кисергән: X б. уртаһы — XI быуаттың 1-се яртыһы; XI б. 2-се яртыһы — XII б. уртаһы; XII б. 2-се яртыһы — 1237—1240 йылда. Беренсе осорҙа Днепр һәм Волхов буйында күпләп ҡалалар төҙөлә. Икенсе осорға Рустә феодаль тарҡаулыҡ дәүере тап килә — был ваҡытта кесе һәм перифериялағы ҡалаларҙың роле арта. Өсөнсө осорҙа боронғо рус ҡалаһының һәм уның мәҙәниәтенең ҙур үҫеше күҙәтелә. Ҙур ҡалаларҙың оборона системаһы ҡатмарлы булған. Детинец йәки ҡала үҙәге айырым һаҡланған. Уның йәнәшәһендә 1-2 нығытылған ситке ҡала торған. Нығытмалар бер нисә тиҫтә гектар урынды биләгән һәм, хәүеф тыуғанда, ул ҡала халҡын ғына түгел, ә ҡаланың тирә-яғында йәшәгән халыҡты ла һыйҙырған. Ошондай һәр ҡала кенәз һарайы һәм резиденцияһынан торған (2000 метрға тиклем2). Шул уҡ ваҡытта, Новгород, Киев, Рязань һәм Смоленск кеүек ҡалаларҙа ябай ҡала кешеләренең дә һарайҙары (600 метрға тиклем) булған. Ҡағиҙә булараҡ, бер-ике урам йылға буйлап һуҙылған һәм кескәй урамдар һәм тыҡрыҡтар менән киҫешкән. XI—XIII быуат ҡалаһының тағы ла бер үҙенсәлеге булып сиркәү йә ҡорам тора. Уларҙың һәр береһендә икенән алып унға тиклем ғибәҙәтхана булған. Ҡала нығытмаларына һаҡланмаған биҫтәләр һырығып ултырған. Ҙур боронғо рус ҡалаһының дөйөм майҙаны йыш ҡына 100 гектарҙан артҡан.
Академик Б. А. Рыбаков Боронғо Рус дәүләтенең бер нисә: хәрби, иҡтисади, административ, идеологик һәм мәҙәни функцияһын билдәләй. Социаль ҡараштан боронғо рус ҡалаһы феодалдар тупланған урын була. Схожие функции выделял В. П. Даркевич.
Ҡәлғәләре һәм нығытмалары
Киев Русенең ҡәлғәләре һәм нығытмаларының күпселеге ағастан төҙөлгән булған. Тарихсы Тихомиров фекеренсә, утлы ҡорал булмаған һәм ҡамау ҡоралдары артыҡ күп ҡулланылмаған дәүерҙә шундай һаҡланыу етерлек булған. Ул осорҙағы рус нығытмалары һыу тултырылған соҡорҙан, ҡала стеналарынан, ҡаплама (забрало) һәм ерҙән өйөлгән урҙан торған. Ҡәлғәләр тәбиғи ҡалҡыулыҡтарҙа, йыш ҡына бер йылғаның икенсеһенә ҡойған морононда төҙөлгән. Славян ерҙәрендәге ҡала нығытмалары шуға ла «вышгород» тип аталған. Ҡайсаҡ оборона ҡоролмалары, бер яғынан да тиҙ ҡамай алмаҫлыҡ итеп, текә ярлауҙарҙа ҡоролған. Төньяҡ Рустәге урманлы һәм һаҙлыҡлы урындарында ҡәлғәләр бейек булмаған түбәләрҙә урынлашҡан. Ышыҡ сифатында батҡыл уйһыулыҡтар һәм һаҙлама урын һайланған. Ундай ҡәлғәләргә. Дмитровтағы кеүек, бейек ур хас. Ҡала нығытмаларының төп төрө булып ҡала диуарҙары торған. Улар ур өҫтөнә урынлаштырылған һәм городницаларҙан — тупраҡ тултырылған бураларҙан торған. Ҡайһы бер ҡәлғәләрҙә, торлаҡ һәм хужалыҡ мәнфәғәттәре килеп сыға ҡалһа тип, буралар буш ҡалдырылған. Диуарҙарҙың өҫкө яғында тышҡы яҡтан «забрала» йәки «заборола» тигән ҡаплау менән көпләнгән киң майҙансыҡ булған. Дошманға атыр өсөн, уларҙа йырыҡтар йәки — «скважни» ҡалдырылған. Стеналар «вежалар» — таш фундаментҡа ҡуйылған башнялар менән нығытылған. Стеналарҙа шулай уҡ ҡәлғә дәүмәленән сығып, бер нисә ҡапҡа ҡуйылған. «Отворити ворота» термины ҡаланың бирелеүен талап иткән. Кенәзлектәр баш ҡалаларында Киевтағы Алтын ҡапҡа йәки Владимирҙағы башня характерындағы монументаль ҡоролма — ҙур түр ҡапҡалар. Ҡәлғәләрҙең хәүеф янарлыҡ урындарына өҫтәп соҡор ҡаҙғандар, ә күперҙәрҙе бағаналарға ултыртып төҙөгәндәр.
Ҙур ҡалалар һәм ҡәлғәләр эске ҡәлғәнән, үҙәк өлөшө йәғни детинецтан һәм тышҡы нығытмаларҙан торған. Ҡала ҙурая барып, ҡәлғә диуарҙары аша сыға башлаһа, нығытмаларҙың яңы билбауын барлыҡҡа килтереүсе, острог тип аталған, яңы диуарҙар төҙөлгән. Ҡала диуарҙарын төҙөкләндереп һәм яңыртып тороу боронғо рус ҡалаһы тормошоноң мөһим өлөшө була. Был хеҙмәткә махсус тәғәйенләнгән мөдир — «городник» ҡуйылған, ә халыҡ пошлина — «городное» түләгән.
Ғәскәре
IX—X быуаттарҙа дружина ялланған була. Уның байтаҡ өлөшө килмешәк варягтарҙан торған. Шулай уҡ унда балтик ерҙәренән сыҡҡандар һәм урындағылар хеҙмәт иткән. Эш хаҡы (жалование) көмөш, алтын һәм тире менән бирелгән. Яугирға яҡынса 8—9 киев гривнаһы (йылына 200 көмөш дирһәм), әммә XI быуат башына рядовой яугиргә түләү бары тик бер төньяҡ гривнаһына тиң була. Бынан тыш, дружина кенәз иҫәбенә туҡланған. Баштараҡ ул столование формаһында, һуңыраҡ натураль һалымдың бер формаһында — подать түләгән халыҡ полюдье ваҡытында уны ашатҡан — «кормление» һәм халыҡ-ара баҙарҙа уның һөҙөмтәләрен һатыуҙан алған аҡсаға тотолған. Дружина ғәскәрҙең удар үҙәге була һәм йыш ҡына уның хәл итеүенә алыштың нәтижәһе бәйле булған.
Рус йылъяҙмаларында урыҫ кенәзлектәре ғәскәрҙәре һанын теүәл күрһәтмәгән. Тарихсы С. М. Соловьёв фекеренсә, хәүеф янағанда төньяҡ кенәзлектәре 50 мең яугир, көньяҡ кенәзлектәәре лә шул сама — 50 мең яугир сығара алған. Совет хәрби тарихсыһы Строков А. А. «хәл иткес ваҡиғалар янағанда, Русь 100 мең һуғышсы ла ҡуя алған». Рус кенәзлектәренең хәрби ойошоуына феодаль тарҡаулыҡ ҡамасаулаған. Кенәз һәм ҡала дружиналары ҙур территорияларҙа тарҡау торған һәм бер-бреһе менән бәйләнеш булдыра алмаған, күп көс туплау айырым ҡыйынлыҡтарға бәйле булған. Шуға ҡарамаҫтан, кенәз дружиналары сифатлы ҡорал, төрлө тактик алымдар һәм үҫешкән хәрби сафтар ҡулланған. Рус дружинниктарының һөжүм һәм оборона ҡоралдары даны Русь сиктәренән аша таралған булған. Ауыр хәрби кейем һәм ҡорал (доспехи) күпләп ҡулланылған. Әммә, дружиналар һан буйынса бер нисә тиҫтә кешенән артмаған һәм берҙәм командалыҡ һәм уның берҙәм планы аҫтында йөрөргә өйрәнмәгән булған. Шул уҡ ваҡытта, боронғо рус ғәскәренең төп өлөшө булып ополчение торған. Ул дружиналарға ҡарағанда ябайыраҡ ҡорал ҡулланған. Ополченецтарҙың әҙерлек кимәле лә бер башҡа түбәнерәк булған. Ополчение һуғышсылары балта, айыу һөңгөһө (рогатина) тотоп һуғышҡан, һөңгө менән ҡылысты улар һирәк ҡулланған.
Аҡса системаһы
Көнсығыш Европаның славян ерҙәрендә аҡса йөрөшө Төньяҡ һәм Көнсығыш Европаның Хәлифәлек илдәре менән әүҙем сауҙаһы башланғас, VIII—IX быуаттарҙа, нығына. Көнсығыш Европа илдәре, тәңкә һуғыуҙа ҡулланған мәғдәндең ҙур ятҡылыҡтары булмағанлыҡтан, көмөш импортына әүҙем тотонған. Боронғо Рустә IX быуаттың беренсе өстән берендә, Кавказ һәм Урта Азия сауҙа юлы буйлап килеп еткән Хәлифәлектең Африка үҙәктәрендә һуғылған тәңкәләр таралыу ала. 830-сы йылдарҙан Азияла һуғылған дирһәмдәр тарала башлай.
X быуаттың икенсе яртыһында төньяҡ һәм көньяҡ төбәктәренең халыҡ-ара баҙарға төрлөсә тартылыуы фонында ике территориаль рус системаһы билдәләнә. Византий литраһының 1/200 өлөшөн тәшкил иткән ауырлығы 1,63 грамм тартҡан дирһәмдең иҙентеләре (вырезки) Көньяҡ Рустең (Киев, Чернигов, Смоленск һ. б.) төп әйләнеш аҡсаһына әйләнә. Төньяҡ Русь ерҙәрендә лә шуға оҡшаш киҫентеләр ҡулланылған, әммә уларҙың ауырлығы 1,04 грамм йәки көмөш гривнаның 1/200 өлөшөн тәшкил иткән. Был системаның мөһим һәйкәле булып Рустең төньяғында көмөш тәңкәләрҙе үлсәгәндә ҡулланылған сферик үлсәү герҙәре тора. Хәлифәлек көсһөҙләнеүе сәәәбәпле, Рускә көнсығыш аҡсалары ағымы һүнгәндән һуң, уны тауар-аҡса алмаштырған. X—XI быуаттар сигендә, Владимир Красное Солнышко һәм Святополк идара иткән осорҙа, үҙ аҡсаларын һуғыуҙы башлап ҡарайҙар. Әммә, сеймал базаһы булмағанлыҡтан, был эш туҡтап ҡала.
Төньяҡ өлкәләрҙә дирһәмдәргә алмашҡа Германия, Англия һәм Скандинавияла һуғылған Көнбайыш Европа денарийҙары килә. Улар XII быуат башына тиклем әйләнештә йөрөй.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы Боронғо Русь иҡтисадының нигеҙен тәшкил иткән. Күп тарихсылар уны боронғо рус хужалығының өҫтөнлөклө тармағы тип атай. Кенәз һәм бояр ерҙәре ауыл хужалығында айырым бер роль уйнаған.
Боронғо Русь барлыҡҡа килгән осорға иген һатыу тышҡы сауҙала әһәмиәтле роль уйнамаған. Һунар һәм урман кәсептәре продукттары: ҡиммәтле йәнлек тиреләре, балауыҙ һәм бал тауар әйләнешенең күпселек өлөшөн алып торған. Хлеб стал «богатством», то есть предметом торгового обмена, значительно позднее. Однако, по данным письменных источников, земледелие было основным занятием древнерусского сельского населения. «Повести временных лет» йылъяҙмаһына ярашлы, вятичтар хазарҙарға һәр һуҡанан бер тәңкә түләгән, тимәк, һуҡа уларға тормош көтөүҙә ярҙам иткән төп сара булған.
Игенселектең мөһим роле тураһында мәжүсилек осорондағы игенселек культы һөйләй. IX—X быуаттарҙа Русь хужалығы игенселеккә таянғанлығын иртә христианлыҡ дәлилләй. Рустең халыҡ христианлығы тотемизмдың етди билдәләренә эйә тип әйтеп булмай. Христианлыҡ төшөнсәләре һәм күҙаллауҙары тап игенселек культы элементтарын алмаштырҙы: Благовещениеға һуҡаға ултырып килеүсе Ғайса бәйғәмбәрҙең әсәһе (Богородица) яҙ менән тиңәштерелә, изге Илия бәйғәмбәр, Георгий Победоносец һәм Николай Чудотворец ауыл хужалығы эштәренең ҡурсалаусыһына әйләнгән. Игенселектең боронғо рус йәмғиәтендә хужалыҡ нигеҙе булғанлығын славян халыҡ календары ла күрһәтә.
IX быуатта төньяҡ-көнбайыш райондарында йомшаҡ бойҙай, арпа һәм тары сәселгән. Мал аҙығы итеп ҡулланылған бобы, борсаҡ, етен, киндер (тарма) үҫтерелгән. Арыш, алдараҡ яҙғы арыш барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ арыштың ужым формаһы барлыҡҡа килә (XI-XIII б.). Элекке осорҙоң төп культуралары (бойҙай һәм арпа) икенсе-өсөнсө урынға ҡыҫырыҡлана. Яңы культура — һоло барлыҡҡа килә. Көньяҡта төп культуралар сифатында борай (бойҙай төрө), бойҙай һәм ҡарабойҙай үҫтерелә. Өс баҫыулы системала айырым баҫыуҙарҙа туҡыуға яраҡлы сүсле (етен һәм тарма), борсаҡлылар (борсаҡ һәм яҫмыҡ борсаҡ (чечевица)) һәм шалҡан үҫтерелгән
Археологик ҡаҙыныуҙар барышында матди табыштар: ат, һыйыр, һарыҡ, сусҡа, кәзә, эт һ. б. һөйәктәре ҡалдыҡтары осрай Ат, эре мөгөҙлө малдар үрсетеү хужалыҡтың мөһим тармағы булып торған. Хәрби мәнфәғәттәрҙе лә күҙ уңында тотҡанғалыр, кенәздәр ат үрсетеүгә ҙур иғтибар биргән. Кенәз имениеларында күп һанлы ат өйөрҙәре булған.
Ҡырағай йәнлектәр һәм йорт хайуандары һөйәктәре ҡалдыҡтары һанын сағыштырғанда, хужалыҡтың мөһим тармаҡтары һунар булғанлығы ла асыҡлана Солоҡсолоҡ шулай уҡ хужалыҡтың әһәмиәтле тармағы булып торған. Балауыҙ һәм бал ил эсендә лә, сит илдәрҙә лә ҙур һорау менән файҙаланған.
Русская Правда күрһәтелгән сиктәрҙән сығып ер һөргән өсөн штраф билдәләгән. Кенәздәр, боярҙар, сиркәүҙәр һ. б. поместьеға эйә була алған. КЕнәз һәм бояр поместьелары идарасылары тиундар, кенәз поместьеларыныҡы — шулай уҡ огнищандар (огнищные тиуны) тип аталған. Поместьеның айырым өлөшө ауыл (Каролинг империяһындағы виллаға тап килгән) һәм уны ауыл старостаһы етәкләгән. Кенәз ерҙәрен холоптар һәм бойондороҡһоҙ работниктар — закуптар, шулай уҡ ялланған работниктар — рядовитар һәм вольноотпущенниктар — изгойҙар эшкәрткән.
Һөнәрселек
Феодаль ҡоролош үҫеше менән, община һөнәрселәре феодалдарға буйһона, ҡайһы берҙәре ауыл ерен ташлап, биләмәләре ситендә һөнәрселек биҫтәләре (посады) булдырылған ҡалаларға, ҡәлғәләргә күсенгән. Уларҙа XII быуатҡа 60-тан артыҡ һөнәр төрө булған. Ҡайһы бер һөнәрҙәр металлургия етештереүенә нигеҙләнгәне һәм уның юғары үҫеш кимәле һөнәрселәрҙең иретеп йәбештереү, ҡойоу, металды сүкеү, ҡоросто ҡыҙҙырып йәбештереү һәм сыныҡтырыу эштәрен белеүендә күренгән.
Боронғо рус һөнәрселәре 150-нән ашыу тимер һәм ҡорос эшләнмәләр етештергән. Был продукция ҡала менән ауыл еренең тауар бәйләнештәрен үҫтереүҙә мөһим роль уйнаған. Боронғо рус зәргәрселәре (ювелир) төҫлө металдарҙы сүкеп биҙәгән (чеканка). Һөнәрсе оҫтаханаларында хеҙмәт ҡоралдары (һабан төрәндәре (лемех), балталар, тешле игәү (зубила), ҡыпһыуыр (клещи) һ. б.), һуғыш ҡоралдары (ҡалҡан, һайман ҡояғы (кольчужная броня), һөңгөләр, торҡалар, ҡылыстар һ. б.), көнкүреш әйберҙәре (асҡыстар һ. б.), алтын, көмөш, бронза, баҡырҙан биҙәнеү әйберҙәре яһағандар. Боронғо рус ҡалаларында көршәк яһау, тире, ағас эшкәртеү таш киҫеү һөнәр төрҙәре һ. б. үҫешкән була. Үҙенең эшләнмәләре менән Русь ул саҡтағы Европала таныла. Һөнәрселәр заказ буйынса ла, баҙарҙа һатыу өсөен дә эшләгән. Академик Рыбаков ҡала һәм ауыл һөнәрселек етештереүен айыра. Ҡалаларҙа тимерселек-слесарлек һәм ҡорал эшләү, затлы металдарҙы эшкәртеү, ҡойоу эше, сүкеү һәм сүкеп биҙәү, сым һуҙыу, алтын-көмөш сымдарҙан үреп эшләү (филигрань) һәм зернь, эмаль, көршәк яһау, быяла етештереү һ. б. Ауылдарҙа тимерселек һөнәре, зәргәрселек, көршәкселек, ағас, йәнлек тиреһен эшкәртеү, туҡыусылыҡ һ. б. үҫешкән булған.
Боронғо рус һөнәрселеге үҫешенең беренсе этабы ике быуаттан артыҡҡа — X быуаттан XII быуаттың 20-30-сы йылдарына тиклем һуҙыла. Ул һөнәрселек етештереүенең камиллығы һәм юғары техникаһы менән ҡылыҡһырлана. Эшләнмәләр һаны сикләнгән һәм улар етерек ҡыйбат була. Был осорҙа, ирекле сауҙа баҙары сикләнгәнлектән, заказға эшләү киң таралған була. Был ваҡытта һөнәрселек ҡоралдарының (инвентарь) төп төрҙәре булдырылған һәм боронғо рус етештереүенең яңы технологик нигеҙҙәре һалынған. Археологик ҡаҙылмалар Боронғо Русь һөнәрселек етештереүенең кимәле Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш һөнәрселәренеке менән бер төрлө булған тигән һығымта яһарға мөмкинлек бирә.
XII быуаттың өстән беренсе өлөшө аҙағында, үҫешенең икенсе этабында, продукция ассортиментының ҡапыл киңәйеүе һәм, технологик операцияларҙың ябайлашыуы менән бәйле, етештереүҙең һиҙелерлек рационалләшеүе күҙәтелгән. XII быуат аҙағында туҡыусылыҡ етештереүендә горизонталь туғыу станогы барлыҡҡа килә. Етештереүсәнлек күтәрелә, үрелеш системаһы ябайлаштырыла, туҡымаларҙың сорт төрҙәре ҡыҫҡара. Металл эшкәртеүҙә сифатлы күп ҡатлы ҡорос лезвиеләр урынына яҫыланған (уплощённые) һәм ҡыҙҙырып йәбештерелгән осло сифатһыҙыраҡ лезвиеләр ҡулланыла башлаған. Был ваҡытта етештереүҙең сериялылығы күренә. Бигерәк тә металл эшкәртеү, туҡыусылыҡ, ағас эшкәртеү, итекселек һәм зәргәр һөнәрселегендә эшләнмәләр стандарттары барлыҡҡа килә. Был осорҙа етештереүҙең айырым тармаҡтары эсендә һөнәрселектең махсус һөнәрҙәргә (специализация) айырылыуы күҙәтелә. XII быуат аҙағында ҡайһы бер боронғо рус ҡалаларында һөнәр төрҙәренең һаны 100-ҙән ашыу булған. Шул осорҙа продукцияһы ҡалаларҙа ғына түгел, ауылдарҙа ла һатылырлыҡ ваҡ тауар етештереүе кинәт үҫеш алған.
Сауҙа
Боронғо Рустә сауҙа ҙур роль уйнаған. Боронғо рус кенәзлектәренең мөһим иҡтисади берәмеге булараҡ, бигерәк тә тышҡы сауҙа үҫешкән була. Днепр юлы Русте Византия менән бәйләгән. Рус сауҙагәрҙәре Киевтән Моравияға, Чехияға, Польшаға, Көньяҡ Германияға; Новгород һәм Полоцктан — Балтик диңгеҙе буйлап Скандинавияға, Поляк Поморьеһына һәм артабан көнбайышҡа барған. Рустән һатыуға ҡыйбатлы йәнлек тиреләре, балауыҙ, бал, ыҫмала, етен һәм етен туҡымалары, көмөш әйберҙәр, алһыу шиферҙан пряслица, ҡорал, йоҙаҡтар, семәрләнгән һөйәк һ. б. сығарылған. Ә импорт предметтары затлы әйберҙәрҙән, емештәрҙән, тәмләткестәрҙән буяуҙарҙан һ. б. ғибәрәт булған.
Кенәздәр рус сауҙагәрҙәренең мәнфәғәтен сит ил дәүләттәре менән махсус килешеүҙәр төҙөп яҡларға тырышҡан. Был бигерәк тә Византия менән төҙөгән килешеүҙәрҙә күренгән һәм Русская Правданың һуңғыраҡ редакцияһында (XII — XIII быуат башы) һуғыш һәм башҡа ваҡиғалар арҡаһында сауҙагәрҙәрҙең мөлкәтен һаҡлау буйынса ҡайһы бер саралар ҡаралған.
Киев Русенең иң мөһим сауҙа юлдары:
Сауҙаның етеҙ барыуы тураһындағы мәғлүмәткә лә ҡарамай, нишләптер, ҡайһы бер хәҙерге көнбайыш тарихсылары, археологик һәм башҡа мәғлүмәтте һанға һуҡмай, йәнәһе, көнсығыш славяндарҙың беренсе дәүләте «бер-береһенә сит халыҡ, варяг һәм гректарҙың диңгеҙ аръяғы сауҙаһында фәҡәт икенсе дәрәжәле генә продукт, әһәмиәтһеҙ булған» тигәнерәк имеш-мимеш хәбәр таратырға маташты.
И. В. Петровтың тикшеренеүҙәре, Боронғо Рус дәүләте барлыҡҡа килгән тәүге быуаттарҙа (IX—X быуаттар) сауҙа һәм сауҙа хоҡуғы етерлек интенсив үҫешкән һәм уға VIII—X быуаттарҙа Көнсығыш Европаға көнсығыш тәңкә көмөшөнөң ағымы ҙур йоғонто яһағанын күрһәтә.
Һалымдар (дань)
Боронғо Рустә буйһондоролған ҡәбиәләләрҙең дань түләүе һалым (налог) формаһы булып торған. Йыш ҡына һалым берәмеге итеп «төтөн», йәғни өй (йорт), йәки ғаилә усағы алынған. Һалым күләме йола буйынса һәр йорт бер йәнлек тиреһе түләргә тейеш булған. Ҡайһы бер осраҡта — мәҫәлән, вятичтар ҡәбиләһенән, — һәр рал (һабан) һайын бер тәңкә алынған. Һалым йыйыу формаһы — полюдье, кенәз дружинаһы менән ноябрҙән алып апрелгә тиклем подданныйҙарынан һалым йыйған. Русь бер нисә һалым (подать) округына бүленгән; киев округында полюдье древляндар, дреговичтар, кривичтар, радимичтар һәм северяндар ерҙәренән үткән. 3000 гривна түләгән Новгород үҙе бер башҡа округ булған. Бер нисә йөҙ яугирҙән торған дружина һалым йыйған. «Русь» тип аталған өҫтөнлөклө этно ҡатлам төркөмө кенәзгә йыллыҡ килеменең унынсы өлөшөн түләгән.
946 йылда древляндарҙың ихтилалын баҫтырғандан һуң, княгиня Ольга, дань йыйыуҙы тәртипкә һалыуға йүнәлтелгән һалым реформаһы үткәрә. Ул полюдьены юҡҡа сығара, «уроктар», йәғни дань күләмен булдыра, һәм «погостар» — полюдье юлында ҡәлғәләр төҙөй, уларҙа кенәз идарасылары йәшәгән һәм дань шунда тапшырылған. Дань йыйыуҙың был формаһы һәм дань үҙе «повоз» тип аталған. Һалым түләгәндә, подданныйҙар Рюрикович кенәз билдәһе ҡуйылған балсыҡ мисәт алған, һәм был уларҙы ҡабат һалым йыйыуҙан азат иткән. Реформа бөйөк кенәз власын үҙәкләштереүгә ярҙам иткән һәм ҡәбилә кенәздәренең власын көсһөҙләндергән
Дине
Византия йолаһына таянған христианлыҡ, 988 йылда Русь суҡындырылғандан һуң, рәсми дин сифатында ҡабул ителгән, әммә халыҡта ул славян мәжүсилеге ғөрөф-ғәҙәттәре менән ҡушылған, синкретик халыҡсан христианлыҡ формалашҡан. Христиалаштырыу яйлап, монгол баҫып алыуына тиклем дауам иткән. Христианлыҡ дәүләт дине тип иғлан ителгән дәүерҙә археологик мәғлүмәттәр тәү сиратта ҡала халҡы ҡабул иткәнен длилләй. Мәжүсилек элементтары тәбиғәттең пантеистик образдарында һәм «Слово о полку Игореве»лә мифтарға һылтаныуҙарҙа күренә һәм шунда уҡ христиан ҡорамдары һәм сиркәү әҙәбиәте телмәре иҫкә алына. Юғары ижтимағи ҡатламдың көнкүрештә балаларына христиан исемдәре менән параллель рәүештә үлгән туғандарының мәжүси исемдәре менән атау (XIII б. тиклем), туй йолаларының һәм кейемдең ритуаль элементтары күҙәтелгән. Ябай халыҡ мөхитендә синкретик бетеүҙәр ҡулланыу, ерләгәндә күп һанлы әйберҙәр һалыу күҙәтелгән, байрамдарҙың йыллыҡ календары, христиан формаһында булһа ла, мәжүси культҡа ҡайтып ҡалған.
Яҙмаһы һәм мәғарифы
Рустең Византия менән X быуат килешеүҙәре билдәле боронғо яҙма ҡомартҡылары булып тора. Улар суҡындырылғанға тиклем әле Рустең кириллица менән танышлығын раҫлай. Әммә уларҙың төп нөхсәһе һаҡланмаған. «Повести временных лет» составындағы исемлеге генә билдәле. Христианлашыу Русте византия донъяһы мөхитенә индерә. Көньяҡ һәм бер аҙ дәрәжәлә көнбайыш славяндарҙан илгә солун ағалы-энеһе Кирилл һәм Мефодий төҙөгән әлифба ярҙамында килеп еткән Тәүрат (Библия) китаптары, доғалары, гимнографик әҫәрҙәре тупланған бай иҫке славян китап белеме күсә.
Һаҡланып ҡалған боронғо рус яҙмаһы ҡомартҡыларына X — XI быуат башына ҡараған Новгород кодексы (Псалтирь һ. б. текстар), новгород посаднигы Остромир өсөн 1057 йылда дьякон Григорий яҙған «Остромирово Евангелие», кенәз Святослав Ярославичтың 1073 һәм 1076 йылғы ике «Изборник Святослава» һәм XI быуатта туҙға яҙылған грамоталар.
Боронғо Русь яҙма һәйкәлдәре тел һәм статусы буйынса ике төркөмгә: боронғо рус телендә яҙылған төп боронғо рус, һәм сиркәү-славян теленең боронғо рус изводына бүленә. Беренсе төркөмгә эшлекле һәм көнкүреш өлкәһе һәйкәлдәре: грамоталарҙың күпселеге (1000-гә яҡын XI—XIV быуаттарҙа туҙға яҙған грамота һәм 150-ләп пергамент грамота), күп һанлы ҡулъяҙма китаптар яҙмаһы һәм ябай яҙмалар, шул иҫәптән, граффити, шулай уҡ рәсми документтар: грамоталар, Русская Правда, кенәз уставтары. Сиркәү-славян ҡомартҡыларына ҡайһы бер грамоталар, яҙыуҙар һәм бигерәк тә китап мәҙәниәте — ҡулъяҙма китаптар. Төп әҙәби ҡомартҡыларға сиркәү китаптары — көньяҡ славян текстарының урыҫ теленә исемлеге (күсермәһе), башлыса болгар (улары үҙ сиратында грек сығанаҡтарының тәржемәһе); грек теленән урыҫсаға тәржемәләр; үҙенә башҡа (оригиналь) урыҫ әҫәрҙәре (Рус йылъяҙмалары, тарихи, агиографик (житие), тәғлимәт таратыусы (проповеднические), юридик текстар). 1000-гә яҡын боронғо рус ҡулъяҙмаһы һаҡланған.
Әҙәбиәте
Христианлыҡ ҡабул итеү Боронғо Русте китап мәҙәниәтенә яҡынайта. Боронғо рус әҙәбиәт традицияһы Slavia Orthodoxa, йәғни IX быуаттан алып яңы осор башланғанға тиклем барлыҡҡа килгән берҙәм тел мөхите шарттарында (сиркәү-славян теле, сиркәү-славян теленең изводтары, шулай уҡ уларға яҡын милли әҙәби телдәр) барлыҡҡа килгән һәм берҙәм әҙәби фонды булған православие динен тотҡан славяндарҙың әҙәби берлеге. Русь грек теленән үҙләштергән тәүрат һәм дини доғалар индерелгән тәржемә ителгән, патристика, сиркәү-нәсихәт әҙәбиәте, догмат-полемик һәм юридик хеҙмәттәр индерелгән китаптарҙың ҙур корпусы. Был әҙәби фонд был общим для всего бөтә византий-славян православие донъяһы уртаҡ булған һәм быуаттар дауамында дини, мәҙәни һәм тел берҙәмлеген тәьмин иткән.
Боронғо рус әҙәбиәте византий һәм боронғо болгар әҙәбиәте традициялары һәм аскетик христиан йүнәлешлеге менән ҡылыҡһырлана. Русь аскетик византий традицияһын үҙләштергән һәм константинополь баш ҡала мәҙәниәтенә ылыҡмаған, Византияяла киң таралған антик әҙәбитте алып ташлап, фәҡәт төп христиан мәҙәниәтен генә ҡабул иткән. Шуға оҡшаш хәл рус әҙәбиәте өсөн өлгө тип һаналған көньяҡ славян әҙәбиәтендә лә ҡабатланған. Византияла донъяуи белемдең нигеҙе тип иҫәпләнгән антик мираҫ Рустә мәжүси һәм шуның өсөн мәҙәни ҡиммәттәргә эйә була алмай һәм кеше рухына зыянлы тип ҡабул ителгән.
Русь әҙәбиәте күп осраҡта әҙәбәиәткә хас булмаған бурыстарҙы үтәгән. Урта быуат мәҙәнитенең иң төп принцибы — «imitatio» (оҡшау, оҡшатыу) өлгөгә, шул иҫәптән һүҙ өлгөһөнә оҡшау юлында хозурлыҡҡа өлгәшеү. Шуның өсөн боронғо рус китапсылары өсөн рухты ҡотҡарыу төп бурыс һаналған. Билдәле булған әҙәбиәттең бөтә корпусы, Урыҫ йылъяҙмаларын да индереп, дини тәғлимәт һәм дини-дидактик йүнәлешле булған. Йылъяҙмаларҙағы тарих беренсе сиратта аллаһы тәғәлә яҙғанды ң тормошҡа ашыуы тип ҡабул ителгән. Бындай ҡараш уйлап сығарыуға, художество фикцияһына урын ҡалдырмаған. Һаҡланып ҡалған әҫәрҙәр араһында «Слово о полку Игореве» үҙе бер төрлө булып айырылып тора вәғәз (проповедь), изгеләр житиеһы жанры, хәрби походтарҙы тасуирлау («Слово о полку Игореве»); шулай уҡ был осорҙа урыҫ йылъяҙмаһына нигеҙ һалына («Повесть временных лет»).
Боронғо рус йылъяҙмаһының аяҡ баҫыуында, тәүрат һәм башҡа дини идеяларҙан башҡа, халыҡ фольклоры ҙур роль уйнаған. Яҙмаға тиклемге иртә Русь тарихы йылъяҙмаларҙа дружина хикәйәттәренә нигеҙләнеп яҙылған.
Архитектура (зодчество)
X быуат аҙағына тиклем Рустә монументаль таш төҙөлөш сәнғәте шедевры булмай, әммә ағас төҙөлөшөнөң бай традициялары үҫешкән була, һәм уның ҡайһы бер формалары артабан таш архитектураға ла йоғонто яһай. Ағас зодчество тармағында байтаҡ уңыштар таш архитектураның тиҙ үҫешенә һәм үҙенсәлегенә йоғонто яһай. Христианлыҡ ҡабул иткәндән һуң, төҙөлөш принцибы Византиянан үҙләштерелшгән таш ҡорамдар ҡалҡып сыға. Киевкә саҡырылып килтерелгән византий зодчийҙары урыҫ оҫталарына Византия төҙөлөш мәҙәниәтенең киң тәжрибәһен тапшырған.
988 йылда Русь суҡындырылғандан һуң төҙөлгән Рустең ҙур сиркәүҙәре көнсығыш славян ерҙәрендәге тәүге монументаль архитектура өлгөләре була. Киев Русенең архитектура стиле Византия архитектураһы йоғонтоһо аҫтында раҫлана. Иртә православие сиркәүҙәре башлыса ағастан эшләнгән була.
Киевтә 989 йылда төҙөлгән тип иҫәпләнгән Десятинный сиркәүе Киев Русенең беренсе таш сиркәүе була. Сиркәү кафедраль собор сифатында кенәз теремына (Боронғо Руста байҙар йортоноң өҫкө өлөшөнә һалынған манара һымаҡ айырым ҡоролма) яҡын төҙөлгән. XII быуаттың беренсе яртыһында сиркәүҙе һәйбәт итеп ремонтлайҙар. Был осорҙа ҡорамдың көньяҡ-көнбайыш мөйөшө тулыһынса һүтеп яңынан ҡорола, көнбайыш фасады алдында стенаны терәтеп торған ҙур пилон барлыҡҡа килә. Ер тетрәү эҙемтәһендә өлөшләтә емерелгәлектән, ҡорам яңынан тергеҙелгән булырға тейеш.
Сорты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Киев Русе
Һынлы сәнғәт (живопись)
Русь Суҡындырылғас, Византинан монументаль һынлы сәнғәәттең (живопись) яңы төрҙәре — мозаика һәм фреска, шулай уҡ станковый живопись (иконопись) килә. Сиркәү үҙгәртеүҙәрҙән ҡәтғи һаҡлаған иконографик канон да шулай уҡ Византиянан күсә. Был, архитектураға ҡарағанда, живопистә византия йоғонтоһоноң оҙағыраҡ һәм тотороҡлораҡ булыуын алдан билдәләй.
XII—XIII быуаттарҙа айырым мәҙәниәт үҙәктәре живописында урындағы үҙенсәлектәр беленде. Был Новгород ерендә һәм Владимир-Суздаль кенәзлегендә күренде. XII быуаттан монументаль живописта махсус новгород стиле формалаша, һәм ул Иҫке Ладогалағы Георгий сиркәүе, Аркажала Благовещение сиркәүе һәм бигерәк тә Спас-Нередица сиркәүҙәренең биҙәктәрендә тулыһынса сағылды. Киев ҡорамдарынан айырмалы рәүештә был фреска циклдарында художество алымдарын ябайлаштырыуға, иконографик типтарҙы экспрессив трактовкалауға ынтылыш тойомлана. Станковый живописта новгород һыҙаттары бик көслө сағылыш тапмаған.
Монгол осорона тиклемге Владимир-Суздаль Русендә Владимирҙағы Дмитриев һәм Успенский соборҙары һәм Кидекшалағы Борис һәм Глеб сиркәүендәге сохранились фрескалар фрагменттары, шулай уҡ бер нисә икона һаҡланған. Шул материалға нигеҙләнеп, тикшеренеүселәр Владимир-Суздаль живопись мәктәбенең яйлап аяҡҡа баҫыуы тураһында һөйләү мөмкиндер тип иҫәпләйҙәр. Дмитриев соборының Ҡурҡыныс хөкөм һүрәтләнгән фрескаһы бик яҡшы һаҡланған. Уны ике оҫта — грек һәм рус ижад иткән. XII — XIII башында яҙылған бер нисә ҙур икона Владимир-Суздаль мәктәбенә ҡарай. XII быуат уртаһында эшләнгән «Боголюбская Богоматерь» сығышы менән Византияныҡы булған атаҡлы «Владимирская Богоматерь» иконаһына стилистик яҡтан яҡын тора.
Ауыҙ-тел ижады (фольклор)
Яҙма сығанаҡтар Боронғо Русь фольклорының байлығы һәм төрлөлөгө тураһында һөйләй. Унда календарь йола поэзияһы: аграр культының айырылмаҫ өлөшө булған өшкөрөм-төкөрөмдәр (заговоры), арбау-имләүҙәр (заклинания), йырҙар әһәмиәтле роль уйнай. Йола фольклоры шулай уҡ туй алды йырҙарын, ерләү илауҙарын, табындарҙа һәм вафат булған кешене иҫкә алыу мәжлесендә (тризна) йырланған йырҙарын үҙ эсенә алған. Славяндарҙың мәжүси күҙаллауҙарын сағылдырған мифологик хикәйәттәре лә киң таралыу алған. Мәжүсилек ҡалдыҡтарын тамырынан юҡ итергә тырышып, сиркәү күп йылдар дауамында «насар» ғөрөф-ғәҙәттәргә, «шайтан уйындарына» һәм «мәсхәрәләр»гә ҡаршы ныҡышмалы көрәш алып барған. Әммә халыҡ фольклорының был төрҙәре, башланғыс дини мәғәнәһен юғалтып, халыҡ көнкүрешендә XIX—XX быуаттарға тиклем һаҡланған, йолалар халыҡ уйындарына әйләнгән. Шулай уҡ фольклорҙың мәжүси культ менән бәйләнмәгән формалары ла һаҡланған. Уларға мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар, әкиәттәр, хеҙмәт йырҙарын индерергә кәрәк. Әҙәби әҫәрҙәр авторҙары уларҙы үҙҙәренең ижадында киң файҙаланған. Яҙма һәйкәлдәр ҡәбилә башлыҡтары һәм кенәз династиялары, ҡалалаға нигеҙ һалыусылар баҫҡынсыларға ҡаршы көрәш тураһында күп һанлы риүәйәттәр һәм легендалар еткерә. Мәҫәлән, II—VI быуаттарҙағы ваҡиғалар тураһындағы халыҡ хикәйәттәре «Слове о полку Игореве» әҫәрендә кәүҙәләндерелде.
Яҙма әҙәбиәт таралғандан һуң да, боронғо рус әҙәбиәтенең мөһим элементы булараҡ, фольклор һаман йәшәүен дауам итте. Артабанғы быуаттарҙа ла күп яҙыусылар һәм шағирҙар ауыҙ-тел ижады сюжеттарын һәм уның художество саралары һәм алымдары арсеналын файҙаланды һәм файҙаланасаҡ.
Хоҡуҡ
Рус хоҡуғы IX быуатта Боронғо Рус дәүләте барлыҡҡа килгәндән бирле формалаша башлай. Уның нигеҙенә үҙләштерелгән скандинав һәм византий хоҡуҡи нормалары менән бергә ғәҙәти славян хоҡуғы (хоҡуҡи ғөрөф-ғәҙәт) һалына. Ғәҙәти хоҡуғы һәм килешелгән хоҡуғы, кәм дәрәжәлә  — кенәз закондары һәм сиркәү хоҡуғы Киев Русенең телдән килгән төп сығанаҡтарына ҡарай. Закон Русский атамаһы менән билдәле ғәҙәти рус хоҡуғы, моғайын, Русь һәм Византияның X быуат (911, 944, 971 годы) үҙ-ара килешеүҙәре тексында сағылалыр, тип фаразлап була. Килешеүҙәрҙән башҡа, Закон Русский нормалары скандинав сагаларында һәм Ярославтың «Иң боронғо Правдаһы»нда (Русская Правданың иртә өлөшө) сағылыш таба. Закондар сығарыу мөлкәт мөнәсәбәттәрен, шул иҫәптән, ҡолдарға (челядь, холоп) хосуси милекселекте гарантиялаған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр мәңгелек хоҡуҡтар рәтендә "бөйөк Киев кенәзенең ергә юғары хоҡуғын һәм һалымдың ҡайһы бер өлөшөн өсөнсө кеше файҙаһына тартып алыу хоҡуғын «персональное данничество» тип ҡылыҡһырлағандар . Рус хоҡуғы өҫтөнлөклө хоҡуҡ булған: закон төрлө социаль ҡатлам вәкилдәренең төрлө хоҡуҡтарын һәм бурыстарын ҡараған. Мәҫәлән, боронғо рус осоронда холоп (ҡол) иң түбән хоҡуҡҡа эйә булған. Азатлыҡҡа хоҡуғы граничена была правоспособность Смердтың (ирекле йәки крепостной игенсе), закуптың (дружинниктарға буйһоноуға эләккән йәки купа-ссуда алып бурысҡа батҡан буйһонған ярым ирекле кеше). Хоҡуҡи өҫтөнлөктәр юғары социаль ҡатламдарға (кенәздәр, боярҙар, дружинниктар һ. б.) ғына ҡағылған. Боронғо Рустә, граждандар эштәре буйынса ла, енәйәт эштәре буйынса ла суд процесы состязательный (ғәйепләүсе) характерҙа булған: яҡтар тиң хоҡуҡлы булған һәм бөтә процессуаль ғәмәлдәрҙе лә үҙҙәре атҡарған. Дәүләт өлкәһендә килешеү мөнәсәбәттәре үҙәкләштерелгән идаралыҡтан өҫтөнөрәк булған, ә хоҡуҡи йоланы уның закондар сығарыу ижади эшмәкәрлегенән һаҡлау ҙа уның дәүләт функцияһы булған.
Айырым шәхестәр араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәре кеүек үк, эске һәм тышҡы дәүләт тормошо мөнәсәбәттәре лә, нгеҙҙә йолалар һәм килешеүҙәр (рядъ — договор) менән билдәләнгән. Иртә урта быуаттар иҡтисады һәм урыҫ кенәздәре араһында үҙәкләштерелгән көслө властың булмауы шарттарында, отношения кенәздең халыҡ менән мөнәсәбәте (вече һәм урындағы юғары ҡатлам), шулай уҡ кенәздең дружина менән мөнәсәбәттәре башлыса килешеү (ряд) нигеҙендә хәл ителгән. Кенәздең халыҡ менән килешеүе үҙ эсенә идара итеүҙең төрлө шарттарын алған. Мәҫәлән, Новгород республикаһы, үҙенә кенәз саҡырып, уның власын етди сикләй торған байтаҡ шарттар ҡуйған: посадникты судһыҙ хөкөм итмәҫкә, уның ризалығынн башҡа улустар һәм грамоталар таратмаҫҡа, үҙенә лә, княгиняға ла, боярҙар һәм дворяндарға Новгород ерҙәре биләмәһендә күсемһеҙ милек һатып алмаҫҡа һ. б. Кенәздең дружина менән килешеүе ғәҙәттә телдән әйтелгән һәм хеҙмәт итеүҙең шарттары һәм мөҙҙәте, хеҙмәт иткән өсөн эш хаҡы күләме тураһында телдән төҙөлә һ. б.
Иртә осорҙоң төп яҙма сығанаҡтары булып Русь менән Византияның килешеүҙәре һәм Русская Правда торған. Рустең Византия менән килешеүҙәре рус хоҡуғының иң боронғо һәйкәлдәре (иң боронғо хоҡуҡи текстар). Уларҙа милеккә хоҡуҡ һәм мираҫлыҡ хоҡуғы, әсирҙәр, челядь һ. б. тураһындағы положение бар Шулай уҡ Владимир һәм Ярославтың сиркәү уставтары билдәле. Русская Правда — үҙенең эсенә ғәҙәти хоҡуҡ нормаларын һәм суд прецеденттарын һәм кенәз закондар сығарыуын индергән Боронғо Рус дәүләтенең иң мөһим яҙма сығанағы йәғни XI—XII быуаттар закондары йыйынтығы булып тора. . Йыйынтыҡ үҙ эсенә хоҡуҡтың төрлө тармаҡтары нормаһын, беренсе сиратта, гражданлыҡ, енәйәти хоҡуҡтың һәм процессуаль хоҡуҡ нормаларын һыйҙыра. Шулар араһында, «Правда Ярослава» (Русская Правданың иртә өлөшө) ҡан үсен рөхсәт иткән (санкционировать), әммә үлтерелгән кеше өсөн үс алырлыыҡ ҡайһылыр ки туғандары даирәһен сикләй. Үлтергән өсөн ағаһы энеһе өсөн, улы атаһы өсөн, атаһы улы өсөн, туғанының балаһы (племянник) бабаһы өсөн үс алырға хоҡуҡлы булған. Ҡалған осраҡтарҙа, шулай уҡ үс алыусылар табылмаған хәлдә, үлтереүсе вира — үлтергәне өсөн кенәз файҙаһына штраф түләргә тейеш була. XI быуаттың өстән бер өлөшөндә ҡан үсе Ярослав Мудрый кенәздең улдары (Ярославичтар Триумвираты) тарафынан закон буйынса тыйылған.
IX—X буаттарҙағы власҡа килеү йәки тәхет вариҫлығы билдәһеҙ. Вариҫтар йыш ҡына бик йәш булған (Игорь Рюрикович, Святослав Игоревич). XI быуатта Русь кенәз власы «лествичный хоҡуҡ», йәғни мотлаҡ улына ғына түгел, ә ырыуҙағы өлкәнерәгенә (туғанының балаларына (племянники) ҡарағанда бабайҙары (дядя) өҫтөнлөклө һаналған). XI—XII быуаттар сиктәрендә тәхетте мираҫ итеп алыуҙың ике принцибы бәрелешә, һәм туранан-тура вариҫтар (примогенитура) һәм ситке вариҫтар араһында көрәш тоҡана.
И. В. Петров фекеренсә, боронғо рус хоҡуғы боронғо рус сауҙагәрҙәре мәнфәғәтен яҡлау һағында торған: «Урыҫ сауҙагәрҙәре лә, сит ил сауҙагәрҙәре лә хоҡуҡи яҡланған… Сауҙагәрҙәр шәхесе һәм мөлкәте сауҙа йолалары, Закон русский, рус-византий килешеүе һаҡлауы аҫтында булған … Сауҙагәр шәхесенең йәки уның мөлкәтенең тейелмәҫлегенә ҡул һуҙған кеше мөлкәт яуаплылығына тарттырылған … IX быуатта Көнсығыш Европа территорияһында сауҙа мөнәсәбәттәрен дәүләт көйләүенең төрлө формалары: ҡайһы бер территориялар сит ил сауҙагәрҙәренә асыла, икенсе ерҙәр һәм ҡәбиләләр сауҙаның ҡайһы бер йәки бөтә төрҙәренә сикләүҙәр индерҙе …».
Мариенборн
Мариенборн (Marienborn) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 511 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 154 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
Печерда
Печерда — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Равелло
Равелло (Ravello) — Италия коммунаһы. Был коммуна Кампания төбәгенең Салерно провинцияһында урынлашҡан.
Равеллоның халҡы 2506 кеше тәшкил иткән (2001 йыл мәғлүмәттәре буйынса.) Равелло 7 км2 майҙанды биләй. Равелло диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә ята. Коммунаның халыҡ тығыҙлығы — 358 кеше/км2. Почта индексы — 84010. Телефон коды — 089.
Равелло коммунаһының ҡурсалаусыһы Рәсәйҙә айырыуса хөрмәт ителгән великомученик Пантелеимон (San Pantaleone. 1086 йылда төҙөлгән Равелло соборында Изге Пантелеймондың ҡаны һалынған һауыт һаҡлана. Уның хәтер байрамы йыл һайын 27 июлдә үткәрелә.
Сунт-Тал-Я
Сунт-Тал-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Солица (Пуй ҡушылдығы)
Солица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пуя йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км қашықтық ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тане-Яха
Танё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лангахэй-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыуаш Нуғаҙағы
Сыуаш Нуғаҙағы (Чувашский Нагадак) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 408 кеше. Почта индексы — 453499, ОКАТО коды — 80205828005.
Тарихы
Игенселек, умартасылыҡ, сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда сиркәү, 2 мәктәп, тимерлек, шарап һәм 2 бакалея кибете, мөгәзәй иҫәпкә алынған; улус идараһы урынлашҡан. Шөғөлдәр араһында ылаусылыҡ булған. 20‑се йылдарҙан алып хәҙерге исемен йөрөтә.
Борон ауыл сыуаш һәм татар ауылдарына бүленгән. Бәләкәй Нуғаҙаҡ 19 быуат аҙағында һәм Толмачевка 1911 йылда унан айырылып сыға.
Этимологияһы
Ауыл исеме «нуғай» этнонимынан алынған, сөнки төбәктә Нуғай татарҙарының йәйләүҙәре урынлашҡан.
Иҡтисады
«Салауат» крәҫтиән-фермер хужалығы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте эшләй.
Транспорт
87 километрлыҡ Ҡарламан — Мораптал тимер юлы һыҙығының тиер юлы платформаһы. Стәрлетамаҡҡа, Өфөгә, Ҡарлыманға тиклем көн һайын ҡала яны бәйләнеше бар. Шулай уҡ Талбазы менән Стәрлетамаҡҡа сығыу урыны булған күрше Татар Нуғаҙаҡ ауылы аша Ғафури районының Аҡкүл ауылына тиклем асфальт юл һәм Өфөгә сығыу урыны булған грунтлы юл (йәй көнө еңел автомобилдә йөрөү өсөн яраҡлы, өлөшләтә ҡырсынташ һибелгән) бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - сыуаштар (100 %).
Мария Магдалина сиркәүе (Ханау)
Мария Магдалина сиркәүе (нем. Marienkirche Hanau ) — Гессен ҡалаһындағы Ханауҙа урынлашҡан инжил сиркәүе;  хәҙерге ювелир сәнғәте музейы менән йәнәш урынлашҡан готика   бинаһы XV быуат уртаһында роман стилендәге ғибәҙәтхана урынында төҙөлгән, 1316  йылдағы документтарҙа телгә алына. 1448 йылда хәҙерге манараһы төҙөлә башлай.
Набоков йорто
Набоков йорто —  Санкт-Петербургтағы йорт, хәҙерге  адресы: Оло Диңгеҙ урамы, 47-се йорт. Нәҡ ошо йортта 1899 йылда  Владимир Набоков тыуған. Әлеге ваҡытта йорттоң беренсе ҡатында. — Владимир Набоков музейы.
Тарихы
1897 йыл аҙағында йорт Набоков Владимир Дмитриевичҡа кейәүгә сығыусы Рукавишникова Елена Ивановнаның (1876—1939) бирнәһе була. Уларҙаң улы, Владимир Набоков, 1917 йылдың ноябренә тиклем был  йортта йәшәй. Ул йортто   «Икенсе ярҙар» (The Other Shores) автобиографияһында һәм  «Хәтер, һөйлә» (Speak, Memory) әҫәрендә ентекле тасуирлай. Уның өсөн был йорт «донъялағы берҙән-йорт» булып ҡала. һәм бер ҡасан да ниндәй ҙә булһа  йорт һатып алмай, ҡунаҡханаларҙа  йәшәүҙе хуп күрә.
1904 йылдың 8 ноябрендә йорттоң беренсе ҡатындағы ҡунаҡ бүлмәһендә —   «комитет» исеме аҫтында билдәле —  земство съезы ултырышы үтә, унда конституцион талаптар индерелгән резолюцияларға  ҡул ҡуйыла  (тап шуға күрә был ваҡиғаларҙы тикшеренеүселәр  рус революцияһы тарихы тип иҫәпләй). Һуңынан был йортта йыш ҡына  Конституцион-демократик партияның  Үҙәк комитеты  ултырыштары уҙғарыла.
Владимир Набоков музейы
1998 йылдың апреленән йорттоң беренсе ҡатын    (Набоков ваҡытында «ғаилә ҡаты» тип аталған)   «Владимир Набоков музейы» биләй, үрге  ике ҡатын («ҡат-әсәләр ҡаты» һәм «балалар ҡаты»)  Санкт-Петербургтағы  Д.С. Бортнянский исемендәге балалар сәнғәт мәктәбе биләй. Музей территорияһында «телефон бүлмәһе», «ашхана», «китапхана», «комитет бүлмәһе»   һәм «аш-һыу бүлмәһе» бар.
Йорттоң эсендә Набоковтарҙың ғаиләһе тормошонан беренсе һәм икенсе ҡатындағы бер нисә бүлмәнең интерьерын   иҫәпкә алмағанда күп нәмәләр һаҡланмаған.
Набоковтың иҫтәлекле әйберҙәре, шул иҫәптән шәхси әйберҙәре (индекслы карточкалары, ҡәләмдәре, күҙлеге, Scrabble уйыны), шулай уҡ китаптары,  уның тормошо һәм ижады менән бәйле башҡа предметтары   музей коллекцияһы нигеҙен тәшкил итә. Музей Рәсәй эсендә генә түгел, шулай уҡ халыҡ-ара кимәлдә Владимир Набоковтың ижади мираҫына һәм мәҙәни ҡиммәттәренә арналған. Музей — йорт һәм экспонаттар ғына түгел,   ул шулай ғалимдар өсөн  фәнни-тикшеренеү  китапханаһын тәьмин итә,  Набоков әҫәрҙәрен уҡыу буйынса күп һанлы саралар үтә, бында  Набоковҡа арналған халыҡ-ара һәм милли конференцияларҙың лекциялары, Набоков менән бәйле объекттарҙың  күргәҙмәһе  ойошторола. Набоков музейы эшмәкәрлегенә төрлө илдәрҙең төп ғалимдары даими ярҙам итеп тора.
Малагаси теле
Бынан тыш, малагаси телендә һөйләшеүселәр Реюньон, Комор, Сейшел һәм башҡа яҡын тирәләге утрауҙарҙа, тағы ла элекке колониаль метрополия — Францияла йәшәй.
Тарихы
Малагаси теле яҡындағы Африка телдәре менән бәйле түгел. Ул австронезия ғаиләһенә ҡараған малай-полинезия телдәренең иң көнбайышта таралған тел булып тора. Был фактXVIII быуатта уҡ асыҡланған. Малагаси теле Индонезия, Малайзия һәм Филиппин телдәренә туған. Уға иң яҡындары — Калимантан утрауында таралған телдәр. Малагаси теленең база лексикаһы 90 процетҡа мааньян теленә (Калимантан утрауының көньяғында Барито йылғаһы тирәһендә таралған) тап килә. Был тап ошо төбәктән сыҡҡан кешеләр Мадагаскарға күсеп ултырған тигәнде аңлата. Күсеп килеүҙең сәбәбе теүәл генә билдәле түгел. Һуңғараҡ Индонезия күскенселәре Көнсығыш Африканан килгән халыҡтар һәм ғәрәптәр менән ҡушылған.
Малагаси телендә банту, суахили һәм ғәрәп телдәренән, шулай уҡ француз (Мадагаскар колониаль хөкүмәтенең элекке теле) һәм инглиз (XVIII быуатта утрауҙа базалары булған пираттарҙың теле) телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар.
Телдә XV быуаттан алып яҙма әҙәбиәт, ауыҙ-тел ижадының шиғри риүәйәттәре һәм легендаларының бай традицияһы бар.