cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Козлова Елизавета Владимировна
Биографияһы
Үҙ эшмәкәрлеген орнитолог булараҡ Тянь-Шань тауына 1913 йылда сәйәхәт ҡылғанда һәм Көньяҡ Украинаға 1918—1919 йылдарҙа барғанда башлай (Аскания-Нова) ҡурсаулығында эшләй).
1923—1926 йылдарҙа Рус география йәмғиәте ойошторған экспедицияла белгес- орнитолог сифатында ҡатнаша һәм ире менән бергә Монголияға барып эләгә.
Күпмелер ваҡыт Рәсәйҙә булғандан һуң, Монголияға кире ҡайта һәм 1929—1930 йылдарҙа урындағы ҡоштар тураһында мәғлүмәт йыя һәм уларҙың биологияһын, экологияһын һәм таралыуын өйрәнә. Уның Көньяҡ-Көнбайыш Байкал аръяғы, Төньяҡ Монголия һәм Үҙәк Гоби ҡоштарына бағышланған тикшеренеү һөҙөмтәләре 1930 йылда матбуғатта баҫылып сыға башлай. Ошо эштәре өсөн ул География йәмғиәтенең көмөш миҙалына лайыҡ була.
1932-1975 йылдарҙа Е. В. Козлова СССР Фәндәр академияһының Ленинградтағы Зоология институтында, орнитология бүлексәһендә, эшләй.
1934, 1935 һәм 1937 йылдарҙа Елизавета Владимировна Каспий диңгеҙе яр буйындағы Талышта һәм Әзербайжандың Киров исемендәге Ҡыҙыл ағас ҡултығында урынлашҡан ҡурсаулыҡ территорияһында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ул эшләгән институт Дүшәмбегә (Тажикстан) эвакуациялана, бында профессор А. Я. Тугаринов менән бергә тау ҡоштары төрҙәрен өйрәнеүен дауам итә. 1945 йылда институт менән бергә Ленинградҡа кире ҡайта.
1950—1960 йылдарҙа Козлова фауна тураһындағы хеҙмәттәрҙе тикшеренеү менән шөғөлләнә.
Вафат булған датаһы — 10 февраль 1975 йыл. Е. В. Козлованың уҡыусыһы, Зоология институты хеҙмәткәре Р. Л. Потапова остазы тураһында ошоларҙы әйтә:
«Именно она сумела собрать воедино и дать логическое завершение всем авифаунистическим исследованиям знаменитой плеяды российских исследователей Центральной Азии, причём с полным учётом вклада в эту работу и зарубежных натуралистов. И именно в этом непреходящая ценность научного наследия Елизаветы Владимировны».
Зофья Посмыш
Зофья Посмыш (Zofia Posmysz, ысын исеме Посмыш Зофья-Пясецка; 23 август 1923 йыл,) — поляк яҙыусыһы һәм сценарисы.
Биографияһы
Зофья Посмыш 1923 йылдың 23 авгусында Краковта тыуа. 1942 йылдан Освенцим һәм Равенсбрюк немец концлагерҙары әсире. Һуғыштан һуң Варшавала төпләнә. 1952 йылда баш ҡала университетының филология факультетын тамамлай.
«Głos Ludu» гәзите редакцияһында корректор булып эшләй, һуңынан Польша радиоһы менән хеҙмәттәшлек итә.
Ижады
1945 йылда сыҡҡан «Знаю палачей из Бельзена» әҙәби иҫтәлектәр китабы Зофья Посмыштың дебюты була. Яҙыусыға билдәлелелкте «Пассажирка из каюты 45» радиоспектакле килтерә. Шул уҡ исеме аҫтында 1962 йылда китабы сыға. Был әҫәр мотивтары буйынса, поляк режиссёры Анджей Мунк «Пассажирка» нәфис фильмын төшөрә, әммә ул экранға 1963 йылда сыҡҡанда режиссёр тере булмай инде. Посмыш повесы буйынса 1968 йылда Мечислав Вайнберг опера яҙа (А. Медведев либреттоһы), ул белгестәрҙең юғары баһаһын ала, ләкин уны СССР-ҙа ҡуйыу тыйыла. 2006 йылда беренсе тапҡыр концерт версияһында, 2010 йылда — сәхнәләштерелеп күрһәтелә.
Войяшор
Войяшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колвавис йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барынтабын (ырыу)
Башҡорттарҙан башҡа, 'барын' ('баарын' формаһында) ҡырғыҙҙарҙың этнонимияһында теркәлгән: баарын багыш ҡәбилә төркөмөнә инә. Ҡырғыҙ баарындарының тамғаһы —башҡорт барындары тамғаһы менән тиңләшә. Барындар шулай уҡ ҡырым татарҙарында һаҡланған.
Ырыу бүленештәре
Барын (ырыу бүленештәре: бурус, бәрәкән, бутис, дәржимэн, дәүләтбай, ҡаҙаҡ, ҡалмаҡ, ҡараелкә, ҡара угеҙ, ҡолой, көҙән, ҡуй-һары, ҡостанай, ҡызылбаш, ҡырғыҙ, кәрим, кәсәк, мышар, мостафа, өрөк, соҡор, сүбәй, сүтәк, сысҡан, табын, туҡтағол, толоптар, төркмән, туңғатар, тәкә, төпәй, уңғар, һайыҫҡан, сәпәш, һарт, хөппөс, һыҙғы, шуран, әйле, аҡкүнсүк, алаҡай, буранғол, илек аймағы, имел, иҫәнғол, ҡаҙаҡ, ҡалмаҡ, ҡатай, сыуаш, таҙ, татар, тауыҡ, торна, исмәғил, юлыш).
Тораҡ пункттар
Дер. Суюндуково (Учалинский район Республики Башкортостан), д. Бакаево, д. Куйсаново Курганской области и другие.
Этноним
Этноним 'барын' связан с названием монгольского племени бааринов.
Этническая история
Барын, баарын (по Г. Е. Грумм-Гржимайло — барин, байрин) — коренные монголы. В конце XIII в. монгольский род баарин кочевал в бассейне Селенги.
Рашид ад-Дин подробно описывает племя баарин, которое «близко к племени дурбан» и «ответвилось от их корня». В борьбе Чингисхана с Джамухой баарины сначала были на стороне последнего, но вскоре согласно Рашид ад-Дину, перешли «на службу к Чингисхану». Впоследствии из «монгольского племени» баарин вышло много эмиров, «приближенных Чингисхана». Монгольское происхождение барын-табынцев иллюстрируется также их поздней генеалогией, которая начинается с Барына и Дули (Тули) — одного из энергичных чингисидов в правящей династии Ак-Орды в XIV в., отца Тохтамыша.
Миграция барынцев на запад и включение их в табынскую группу произошли, видимо, в XII—XIII вв. Известно, что в 1206 г. Чингисхан, покорив енисейских кыргызов, отдал их в удел баарину Хорчи. В период борьбы Чингисхана и Джамухи часть бааринов бежала к кара-китаям; этот путь кочевникам-бааринам был знаком и раньше. В Семиречье баарины оказались в этническом окружении кара-китаев, найманов, а также дулатов и усуней, не потерявших тесных связей с ушедшими в западные степи табынцами. Часть бааринов примкнула к набиравшему силы табынскому объединению, часть осталась в Семиречье, а позднее присоединилась к киргизам Тянь-Шаня.
Территория расселения
Башкирские барыны живут преимущественно в верховьях реки Урал, в Зауралье. Территория Учалинского района Башкортостана, частично сёла Аргаяшского, Чебаркульского, Сосновского, Уйского районов Челябинской области, некоторые деревни Сафакулевского района Курганской области.
Крымские барыны принадлежали к одному из четырех знатных родов, которые избирали одного из представителей рода Гирей (Герай), обязательно Чингизида, Крымским ханом, поднимая его на белой кошме.
Һылтанмалар
Башкирское родословие: Барын, Табын и Ирэкте
Һыуыҡ Шишмә (Туҡ ҡушылдығы)
Һыуыҡ Шишмә (Холодный Ключ) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Быҙаулыҡ районы биләмәләрендә аға. Һыуыҡ шишмә Яңы Шишмә (рус. Свежий родник) тигән ауыл тирәһендә башлана. Алмалы (рус. Яблоневый) ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышта Туҡ йылғаһының уң яҡ ярынан барып ҡушыла. Йылға оҙонлоғо ун ике саҡрым, бассейн майҙаны — утыҙ ике саҡрым.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһының Сорочинск гидроузеленән алып Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклемге аралығы. Йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысының өҫ яғынан Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007157.
Әзербайжанда ислам
Әзербайжан халҡының күпселеге Ислам динен тота; Pew Research тикшеренеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 2009 йылда ил халҡының яҡынса 99,2 проценты мосолман булған, Кавказ мосолмандар идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, шуларҙың мосолман динен тотоусы 70 % — шиғыйҙар (Жәғәфәри мәҙһәб), ҡалған 30 % -ын сөнниҙәр (башлыса Шәфиғи мәҙһәб) тәшкил иткән.
Тарихы
Хәҙерге Әзербайжан биләмәһенә ислам VII быуат уртаһында ғәрәптәр Кавказ аръяғына баҫып ингән ваҡытта үтеп инә. Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә заманында ғәрәптәр 642 йылда Иран Әзербайжаны яғынан Фарсы Әрмәнстанының Нахичевань өлкәһенә һөжүм итә, уны ала һәм талай. Ир-аттың күптәрен үлтергәндәр, ә башҡаларын, ҡатындары һәм балалары менән бергә Джульфин кисеүе аша Аракс аръяғына сығарып, әсирлеккә алып киткәндәр. Ғәрәп тарихсыһы әл-Бәләҙири хәбәр итеүенсә, 654 йылда Усман ибн Әффан хәлифәнең бойороғо буйынса ғәрәп полководецы Сәлмән ибн Рабиға әл Бәхили бик күп төбәктәрҙе яулап ала.
Хижәп йөрөтөү тирәләй конфликт
2010 йылдың 9 декабренда Әзербайжандың мәғариф министры Мисир Мәрҙәнов урта мәктәп уҡыусылары мәктәпкә хижәп кейеп йөрөргә тейеш түгел тип иғлан итә. Мәғариф министры аңлатыуынса, «мәктәптәрҙә кейем-һалым буйынса аныҡ билдәләнгән ил закондары бар». Әммә был диндарҙар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм хижәбты яҡлап ҡаршылыҡ акцияларына килтерә.''.
2011 йылдың 2 ғинуарында Әзербайжан Ислам Партияһы лидеры Мөвсүм Самедов мәктәптә хижәп йөрөтөүҙе тыйыуға ҡәтғи ҡаршы сыға һәм властарҙың сәйәсәтен тәнҡитләй, "әзербайжан халҡы күтәрелергә һәм деспотик режимға нөктә ҡуйырға тейеш" тип иғлан итә. Бер нисә көндән һуң ул һәм тағы бер нисә партия ағзаһы башта хулиганлыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алына, ә һуңынан теракт әҙерләүҙә, законһыҙ ҡорал һәм шартлатҡыс матдәләр һаҡлауҙа, шулай уҡ власты көсләп тартып алырға йыйыныуҙа ғәйепләнә. Шул уҡ йылдың октябрендә суд ИПА-ның ете ағзаһын, шул иҫәптән партия рәйесен дә, төрлө сроктарға-10 йылдан 12 йылға тиклем иректән мәхрүм итә.
Йыуа (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Йыуа (Юва (Савиновка)) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 453 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама .
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Был йылға буйында мариҙар һәм удмурттар ҙа йәшәй. Улар йылға исемен биреп Юва тигән ауыл булдырған һәм атамаға үҙҙәренсә аңлатма бирә. Төбәкте өйрәнеүсе Мангилев Михаил Петрович был хаҡта ошолай бәйән итә: ''с. Юва, которое основали марийцы и удмурты. По-коми ю, юг — река, ю — пей, ва — вода, Юва — Речная вода или Пей вода, Питьевая вода'' ..
Бөрйән районы гербы
Бөрйән районы гербы — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы символы. Авторы — Ғиләзетдинов Салауат.
Тасуирлама
Йәшел ерлектә алтын тура алтымөйөш, өҫкө һәм аҫҡы яҡтары ҡалҡандың өҫкө ҡырына тура килә, атлап китеп барған көрән айыу менән һалмаҡлана. Ҡалҡандың ҡабырға яҡтарына ҡараған алтымөйөштөң мөйөштәренә бәләкәй ситләштерелгән асамай ҡиәфәтендәге алтын тамғалар сиктәш була: уң һәм һул, ә өҫкө һәм аҫҡы яҡтарҙың урталарында — алтымөйөшкә уҡтарҙың осо менән атыусы ике башҡа алтын тамға тора. Алтымөйөш өҫкө һәм аҫҡы мөйөштәрҙә ситләштерелгән бәләкәй ағастар менән бирелә.
Әһәмиәте
Гербтың төҙөлөшө нигеҙенә Бөрйән районының тарихи үҫеше һәм тәбиғәт шарттарының үҙенсәлектәре алына. Район үҙенең тәбиғи байлыҡтары — уникаль тәбиғәт һәм боронғо мәҙәниәт ҡомартҡылары менән билдәле. Был Башҡорт дәүләт тәбиғәт заповеднигы һәм Шүлгәнташ Башҡорт заповеднигы. Шүлгәнташ мәмерйәһе — таш быуат ваҡытында буялған рәсем өлгөләренең һәйбәт һаҡланыуы менән Көнсығыш Европала берҙән-бер мәмерйә. Яҡтың быуаттар буйына килгән тарихын һаҡлап, гербтың төп фигураһы сифатында Бөрйән, Ҡыпсаҡ,Тәңгәүер башҡорт ырыуҙарының тамғалары ҡулланыла — был борондан бай төбәктә йәшәгән быуындарҙың ата-бабалары иҫтәлегенә ихтирам символы.
Стилләшкән һәм бер композицияға берләшкән тамғалар ҡорт кәрәҙен барлыҡҡа килтерә, был бөтә донъяға билдәле бал ҡорто — бөрйән солоҡ ҡортон символик күрһәтә, солоҡ ҡорто төр булараҡ тик бында ғына һаҡланып ҡалған. Солоҡсолоҡтоң һәм ҡортсолоҡтоң уникаль аҙыҡ һәм дарыу продукты — бал, гербта алтын менән тулған кәрәҙ рәүешендә һүрәтләнә. Районда көн күргән күп хайуандар араһында айыу айырым урын алып тора. Башҡорттарҙың йәшәп килгән ышаныуҙары буйынса айыу — изге хайуан. Ул халыҡтың көсөн, юғары рухилығын, тыныслыҡ һөйөүен, киң күңеллелеген кәүҙәләндерә. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы батшалығы гербта ерлектең ҡуйы йәшел төҫтә булыуы менән һәм башҡорт милли орнаментына стилләштерелгән өс ҡусҡар ағас менән бирелә. Йәшел төҫ шулай уҡ уникаль бөрйән тәбиғәтенең матурлығын, байлығын, яҡтың уңдырышлылығын, шатлыҡ-ҡыуаныстарын, тыныслығын, азатлығын кәүҙәләндерә. Алтын төҫөндәге гербтың элементтары — ҡояш һәм бал төҫө, эш һөйөүсәнлектең, байлыҡтың, сәскә атыуҙың символы булып тора.
Сығанаҡтар
Официальный сайт Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан
Сидоров Василий Леонтьевич
Укки Вяйнямейнен, шулай уҡ Сидоров Василий Леонтьевич, Василий Левонен (Ukki Väinämöinen; 1855 йыл — 1942 йыл) — карел һәм фин йәмәғәт эшмәкәре. 1921 йылда Совет Рәсәйенә ҡаршы Карелия ихтилалын етәкләй. Икенсе совет-фин һуғышы дауамында баш күтәреүселәр көстәре яғында була.
Иртә йылдары
Сидоров Василий Леонтьевич (Финляндияла Василий Левонен булараҡ билдәле) 1855 йылда Беломор Карелияһында, Тунгуда ауылында тыуа. 1877 — 1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышында Рәсәйҙең фин частарында алыша.
Советтарға ҡаршы ихтилал
Левонен «урман партизандары» («metsäsissit») —Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының һуңғы йылдарында большевиктар ойошторған Карел хеҙмәт коммунаһытерриторияһында төҙөлгән карел милли партизандар ойошмаһының һайлап ҡуйылған лидеры булараҡ билдәләлек ала. Василий Сидоров большевизмға ҡаршы, хәсәд христианин һәм инанған антикоммунист була. Бынан тыш, ул карелдар араһында ул ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Левонен тәпәш буйлы, мыҡты, оҙон һаҡаллы була, карел крәҫтиәндәренә «Калевала» эпосындағы былина батыры Вяйнямейненды хәтерләтә. Шулай уның псевдонимы — Вяйнямейнен олатай (Ukki) барлыҡҡа килә.
1921 йылдың декабрь аҙағында фин ирекмәндәре тарафынан хуплау тапҡан Вяйнямейнен олатай етәкселегендәге баш күтәреүселәр Төньяҡ-Көнсығыш Карелияның һиҙелекрлек өлөшөн контролләй, бары шунда ғына совет етәкселеге А. И. Седякин етәкселегендә Карел фронтын ойошторорға ҡарар итә. РККА-ның 20 меңгә тиклем еткән подразделениелары шунда ташлана. 1922 йылдың февраль урталарында, ҡыҙылдар баш күтәреүселәрҙең һуңғы төйәген — Ухта ауылын — биләп алғас, карел-финдарҙың ҡаршылығы тамам һындырыла. Баш күтәреүселәр, уларҙың араһында Василий Левонен да була, Финляндияға китә.
Финляндияға ҡасҡандан һуң күп тә тормай Василий Левонен һуҡырая. Ғүмеренең һуңғы 20 йылын ул һуҡыр килеш үткәрә. 1942 йылда вафат була.
Бикмәев Солтангәрәй Ғәтиәтулла улы
Солтангәрәй Ғәтиәтулла улы Бикмәев (1874—?) — хәрби эшмәкәр. Батша армияһы подполковнигы, Башҡорт армияһы полковнигы (1918—1919), Рәсәйҙең көнсығыш сигендә Башҡорт ғәскәренең генерал-майоры (1920).
Биографияһы
Бикмәев Солтангәрәй Ғәтиәтулла улы 1874 йылда Өфө губернаһында тыуған. Хәрби белем ала.
Беренсе донъя һуғышы башланыу менән полк составында фронтҡа китә. Һуғышта күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн капитан Бикмәев 1916 йылдың 13 ғинуарында 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.
1916 йылдың декабренән 1917 йылдың ғинуарына ҡәҙәр 190-сы Очаков пехота полкының ваҡытлыса командующийы була.
1917 йылғы Февраль инҡилабынан һуң туған яғына ҡайта, Өфө гарнизонында полк командиры булып хеҙмәт итә.
1918 йылдың йәйендә Башҡорт армияһына саҡырыла. 1918 йылдың июлендә Башҡорт хәрби шураһының приказына ярашлы Златоуст ҡалаһында формалашҡан 3-сө Башҡорт пехота полкының командиры итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың авгусында Ырымбурҙа ойошторолған 2-се Башҡорт пехота дивизияһының начальнигы итеп тәғәйенләнә. Артабан Башҡорт хөкүмәтенең уполномоченный вәкиле итеп Ырымбур хәрби округы штабына ебәрелә, бында А. И. Дутов һәм Ә. Ә. Вәлидов араһында бәйләнеште тәьмин итә, башҡорт частарын ҡоралдар, боеприпастар һәм кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеү мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Полковник хәрби дәрәжәһен ала.
1918 йылдың ноябренән Каруанһарайҙа Башҡорт хәрби идаралығында Вәлидовтың ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1919 йылдың 24 ғинуарында Башҡорт корпусы штабының дежур штаб-офицеры итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Ҡыҙылдар яғына күскәс, Бикмәев Аҡтар хәрәкәте яғында ҡала һәм улар составында булған 2 меңгә яҡын башҡорт яугирҙары менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа сигенә.
1920 йылдың июнендә Чита ҡалаһында Рәсәйҙең Көнсығыш сигендә Башҡорттарҙың хәрби-милли идаралығы ойошторола, ул Башҡорт казак ғәскәрен төҙөү менән шөғөлләнә. Был эштә Бикмәев әүҙем ҡатнаша, ул Рәсәйҙең көнсығыш сигендә бөтә казак ғәскәрҙәренең поход атаманы Г. М. Семёнов штабында башҡорттарҙың вәкиле итеп тәғәйенләнә. Яңынан ойошторолған Башҡорт ғәскәренә хәрби форманы әҙерләй, уны 1920 йылдың 11 авгусында атаман Г. М. Семёнов раҫлай. Һуңыраҡ Бикмәевкә Башҡорт ғәскәренең генерал-майоры хәрби дәрәжәһе бирелә.
1920 йылдың ноябрендә Семёновтың армияһы тар-мар ителгәс, Башҡорттарҙың хәрби-милли идаралығы етәкселәре Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Ғәлимйән Таған менән бергә Маньчжу­рияға (Ҡытай) китә. Харбин ҡалаһындағы япон консулы тәҡдиме буйынса, 1920 йылдың нояберендә полковник М. Ғ. Ҡорбанғәлиев менән бергә Токио ҡалаһына килә. Бында башҡорт вәкилдәре Япония хәрби көстәре Генераль штабында, Тышҡы эштәре министырлығының Европа департаментында осрашыуҙар үткәрәләр. 1921 йылдың февралендә М. Ҡорбанғәлиев, С. Бикмәев, Ғ. Таған һәм тағы бер нисә офицер менән берлектә тағы ла Японияға бара.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Жемчужина Полина Семёновна
Жемчужина Полина Семеновна (тыуған ваҡыттағы исеме Карповская Перл Соломоновна; 28 февраль (12 март) 1987 йыл — 1 апрель 1970 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, Халыҡ Комиссарҙары Советының 3-сө рәйесе һәм СССР сит ил эштәре министры Вячеслав Молотовтың ҡатыны.
1949 йылда дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм һөргөнгә оҙатыла, шунда Сталин 1953 йылда вафат булғанға тиклем ҡала.
Биографияһы
Полина Семёновна Жемчужина 1987 йылдың 28 февралендә (12 март) Екатеринослав губернаһы Александровский өйәҙенең Пологи ҡасабаһында (хәҙер Запорожье өлкәһе Украина) йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Соломон Карповский, һөнәре буйынса тегенсе. 1910 йылдан Екатеринослав ҡалаһында тәмәке фабрикаһында эшләй. 1917 йылда аптекала кассир була.
1918 йылда апаһы һәм ағаһы Перл Карповский мандатлы Фәләстингә күсеп китә. Һуңыраҡ ағаһы АҠШ-ҡа китә һәм унда Сэм Карп булараҡ билдәлелек ала, Совет хөкүмәтенә хеҙмәттәр күрһәтә, хәрби суднолар һатып алыу буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. Шулай уҡ ул «Car Export and Import Corporation» президенты була, уның аша СССР Америка етештереүселәренән хәрби тәғәйенләнештәге материалдар һатып ала. Апаһы менән 1939 йылға тиклем хатлаша.
1918 йылда Перл Карповская РКП (б) һәм Ҡыҙыл Армияға инә, унда 12-се армия частарында политработник була, клуб мөдире булып эшләй. 1919 йылда Киевҡа йәшерен эшкә ебәрелә. Һуңыраҡ Харьковта Украинала йәшерен эштәр алып барыу өсөн Полина Семёновна Жемчужина исеменә тәүге тапҡыр документ ала. Н. Меклер былай тип яҙа : Полина Семёновна Жемчужина, йәш, күңелле ҡатын-ҡыҙ, хәрби госпиталдә шәфҡәт туташтарының береһе. Ул <…> большевиктарҙы «күрәлмай» һәм Брунзель ханым менән Рәсәйҙе һәләк иткән «латыштар, йәһүдтәр, ҡытайҙар һәм чрезвычайкаларҙың» стратегик тар-мар итеү планын эшләй 1919—1920 йылдарҙа Украина Коммунистар партияһы үҙәк комитетының ҡатын-ҡыҙҙар араһында эштәр буйынса инструктор. 1920—1921 йылда Запорожье ҡалаһы комитетының ҡатын — ҡыҙҙар бүлеге мөдире. 1921—1922 йылдарҙа — Мәскәүҙә РКП(б) Рогожский-Симоновский район комитеты инструкторы.
1921 йылда Вячеслав Молотовҡа кейәүгә сыға. Иосиф Сталиндың ҡатыны Надежда Аллилуеваның яҡын дуҫы була.
2-се МДУ (1923) һәм беренсе МГК (1925) эшселәр факультетында белем ала, Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтынның (1925—1926) иҡтисад факультетында уҡый.
1927—1929 йыл — партячейка секретары. 1929—1930 йылдарҙа РКП(б) Замоскворецкий район комитеты инструкторы булып эшләй. 1930—1932 йылдарҙа — «Новая заря» парфюмерия фабрикаһы директоры. 1932—1936 йылдарҙа — юғары парфюмерия тресы идарасыһы (ЖирКость тресы). Артабан СССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте комиссариатында етәксе вазифаларын биләй: 1936 йылдың июленән —парфюмерия-косметика, һабын эшләү һәм синтетик сәнәғәте баш идаралығы начальнигы, 1937 йылдың ноябренән — халыҡ комиссары урынбаҫары. 1939 йылдың 19 ғинуарында халыҡ комиссариатынан үҙаллы СССР балыҡ сәнәғәте халыҡ комиссариаты айырылып сыға, уның башында Полина Жемчужинаны ҡуялар. Сталин Полина Семёновнаны халыҡ комиссары итеп тәғәйенләне — мин ҡаршы булдым! Ул берҙән-бер халыҡ комиссары — хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнгән ҡатын-ҡыҙ була. 1939 йылдың мартынан — ЦК ВКП(б) ағзалығына кандидат. 1939 йылдың ноябрендә РСФСР-ҙың еңел сәнәғәте Балыҡ сәнәғәте идаралығының начальнигы итеп күсерелә (1946 йылдан алып — Министрлыҡ). 1941 йылдың февралендә XVIII партконференцияла ВКП(б) ағзалығы кандидаты составынан сығарыла.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәм унан һуң 1942 йылдан Йәһүд антифашист комитетында әүҙем эшләй. 1948 йылдың майында Жемчужина РСФСР еңел сәнәғәт министрлығы резервына сығарыла.
Ҡулға алыныуы һәм төрмәгә ябылыуы
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң эҙәрлекләүҙәргә дусар була.
1948 йылда Октябрь революцияһының 31-йыллығы осрағы менән Молотов тарафынан Мәскәүҙә тәғәйенләнгән сит ил дипломаттары өсөн ҡабул итеүҙә Жемчужина демонстратив рәүештә Израиль илсеһе Голда Меир менән берләшә һәм уға идиш (Жемчужина уны яҡшы белә): «Мин — еврей ҡыҙы» тип белдерә. Һуңынан ул Меирҙың Мәскәү хорал синагогаһына барыуы тураһында маҡтап телгә ала, унда илсегә тантаналы осрашыу ойошторола, ә хушлашҡанда Израиль халҡына именлек теләп, уға яҡшы булһа— был донъяла ҡалған йәһүдтәргә лә яҡшы булыр тип, һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1948 йылдың 29 декабрендә Полина Жемчужина партиянан сығарыла, ә 1949 йылдың 29 ғинуарында ҡулға алына һәм «бер нисә йыл еврей милләтселәренең енәйәте менән бәйле» булыуында ғәйепләнә. Ике айҙан һуң уның ире Вячеслав Молотов сит ил эштәре министры вазифаһынан бушатыла һәм үҙенең йоғонтоһон юғалта. Шулай уҡ уның бер туғандары — ағаһы Карповский А. С. һәм апаһы Ллешнявский Р.С, туғандары — СССР Авиация сәнәғәте министрлығының 339-сы завод директоры Штейнберг И. И., һәм СССР Балыҡ сәнәғәте министрлығының урман сәнәғәте идаралығы начальнигының кадрҙар буйынса ярҙамсыһы Голованевский С. М. ҡулға алына, Ҡулға алынған Лешнявская һәм Карповский «үҙҙәренә ҡулланылған режимды күтәрә алмай», төрмәлә вафат була.
1949 йылдың 29 декабрендә СССР МГБ эргәһендә махсус кәңәшмәһе буйынса Ҡостанай өлкәһенә 5 йылға һөргөнгә хөкөм ителә.
1953 йылдың ғинуарында яңы асыҡ процесҡа әҙерлек ваҡытында ҡулға алына һәм Мәскәүгә күсерелә. Уның эшендә һүҙҙәре һаҡланған: «Хөкүмәт нисек ҡарар итә, шулай буласаҡ».
Сталин үлеп, икенсе көндө уны ерләгәндәренән һуң, 10 мартта 1953 йылда Лаврентий Берияның бойороғо буйынса башҡалар кеүек үк ул да азат ителә һәм аҡлана. Партияла тергеҙелә.Тоғро сталинсы булып ҡала. 1960-йылдар уртаһында Молотовтарҙың ғаиләһенә килгәндә Светлана Аллилуева һуңыраҡ былай тип хәтерләй :
Полина миңә әйтә: «Һинең атайың гений. Ул беҙҙең илдә бишенсе колонияны юҡҡа сығара, һәм һуғыш башланғас, партия һәм халыҡ берҙәм була. Хәҙер революцион рух та юҡ, бөтә ерҙә оппортунизм». 1970 йылдың 1 майында Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә, ире 1986 йылда уның менән йәнәшә ерләнә.
Ходжико
Ходжико — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Псезуапсе йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Паль
Оло Паль — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаклағысы һул ярына 511 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Селятль
Кесе Селятль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Селятль йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мазари-Шәриф күк мәсете
Күк мәсет — йәки Хаҙрәт Әли изге мәсете — Афғанстанда Мазари-Шәриф ҡалаһында урынлашҡан мәсет.
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Имам Әли хәлифтың ерләнгән урыны.
Чү (йылға)
Чү (Чүй — Чюй), Шу (Ҡаҙағстан территорияһында; Шу) — Тескей-Алатау һәм Ҡырғыҙ һырты боҙлоҡтарынан башланған йылға. Кочкор уйһыулығында Джоонарык һәм Кочкор йылғалары ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә.
Йылға Ҡырғыҙстандың таулы райондарынан башлана һәм тулылана бара, Чүй үҙәне аша үткән урта ағымында йылға Ҡырғыҙстан һәм Ҡаҙағстан араһындағы дәүләт сиге хеҙмәтен үтәй, ә түбәнге ағымында көньяҡ Ҡаҙағстандың Муйынҡом сүллеге ҡомдарында юғала. Йылға тамағы диңгеҙ кимәленән 1700 метр бейеклектә урынлашҡан.
Этимологияһы
Йылға атамаһының этимологияһы тибет, ҡытай телдәрендә киң таралған «һыу, йылға» тигән аңлатмаға бәйле. Е. Койчубаев фаразлағанса, атама этнонимдан — төрки ҡәбилә атамаларының береһенән: чу, чуе, шу, шуй барлыҡҡа килгән.
Чү йылғаһын тикшереү тарихы
Бер быуат элек, XIX быуат уртаһында, Европалағы прогрессив кешелекте Чү менән бәйле икенсе йомаҡ нығыраҡ борсой. Көнбайыш сәйәхәтселәренең береһе лә ошо ябыҡ урындарға үтеп инмәгәнлектән һәм география фәне «шаһиттарҙың күрһәтмәләренә» генә таянырға мәжбүр булғанлыҡтан, корифейҙар араһында Чү йылғаһының Ысыҡ-Күлгә ысын мөнәсәбәте тураһында бәхәстәр тынмай. Берәүҙәр Чү йылғаһын «Йылы диңгеҙ» тыуҙырған тип һанай, икенселәр — икеләнә, аптырашта ҡала.
Йомғаҡты йәш урыҫ тикшеренеүсеһе П. П. Семёнов сисә (киләсәктә данлыҡлы фамилияға лайыҡлы төҙәтмә индерелә — Тян-Шанский). 1856 йылда ул Чү йылғаһы буйлап Боом тарлауығы аша Ысыҡ-Күлгә барып сыға һәм йылғаның, тауҙарҙан сыҡҡас, ысынлап та ҡырғыҙҙарҙың тау диңгеҙенә ынтылыуын асыҡлай. Әммә, бер нисә саҡрым барып етмәйсә, нимәнәндер шөрләгәндәй, ҡапыл борола ла икенсе яҡҡа — Боом упҡынына, төньяҡҡа табан ағып китә.
Был юлы Семёнов, үҙенең уҡытыусыларының һәм Европаның дәрәжәле ғалимдарының — Риттер менән Гумбольдт (улар, дөрөҫөн әйткәндә, Үҙәк Азия тураһында ишетеп кенә фекер йөрөтә ине) быға тиклем нығынған абруйын төшөрҙө. Хәйер, ҡыҙыҡһыныуҙы тәрәнәйтеүгә, Семёнов Чү йылғаһының, ысынлап та, борон Ысыҡ-Күл менән бәйлелеген дәлилләүсе эҙҙәр таба. Хатта йылғаны күл менән бәйләгән ҙур булмаған һаҙлыҡлы йылғаны ла таба. Һуңыраҡ ул былай тип яҙа: «Был йылға үҙенең һай һәм ярлы булыуы апҡаһында Күтәмәлде тип атала, — элекке географтар (Риттер һәм Гумбольдт) Чү йылғаһының башы тип ҡабул иткән Ысыҡ-Күл менән Чү йылғаһының гидрографик бәйләнеше бына нимәнән ғибәрәт әлеге ваҡытта».
Әммә борон заманда йылға, ысынлап та, күлдән ағып сыҡҡан, тигән фаразға килә. Күл туҫтағы ирегән боҙлоҡтарҙың һыуы менән тулышып, Боом тарлауығы аша тәбиғи быуаны йырып ағып киткәнсе (был локаль Бөйөк туфан тураһында иҫтәлектәрҙең булмауына ҡарағанда, ул тарихҡа тиклемге осорҙа уҡ булған).
«…Был йырындан һуң, Чү йылғаһы оҙаҡ ҡына, Ысыҡ-Күл кимәле кәмегәнгә тиклем, һуңынан Чү йылғаһының элекке ҡушылдығы Ҡошҡар уның башы булып киткәнгә тиклем, Чү Ысыҡ-Күлдең аҡмаһы булғандыр».
Географияһы
Чү йылғаһы Ҡырғыҙстан һәм Ҡаҙағстан территорияһы буйынса аға. Йылға оҙолоғо — 1186 км, шул иҫәптән Ҡаҙағстанда — 800 км. Һыу йыйыу бассейны майҙаны —. Төп ҡушылдыҡтары: уңда — Чон-Кемин, Ырғайты, Ҡаҡпатас; һулда — Аламедин, Аксу, Ҡурағаты.
Үрге һәм Түбәнге Ортотоҡой Чү тарлауыҡтар буйлап Ысыҡ-Күл соҡорона эләгә. 1950-се йылдар башына тиклем ташҡын ваҡытында Күтәмәлде тармағы буйлап Чү аҡмаһының бер өлөшө Ысыҡ-Күлгә аҡҡан. Әлеге ваҡытта, Ысыҡ-Күлгә 5 — 6 км барып етмәҫ элек, Балыҡсы ҡалаһы эргәһендә йылға төньяҡ-көнбайышҡа борола, Ҡапсығай тәбиғи ыҙанын үтеп, Боом тарлауығы аша Чү үҙәненә сыға. Үҙенең урта ағымында йылға Ҡаҙағстан менән Ҡырғыҙстан араһындағы сик хеҙмәтен үтәй. Түбәнге ағымында йылға Ҡаҙағстан территорияһы буйлап аға, бында йылға үҙәне 3 — 5 саҡрымға тиклем киңәйә, һаҙға әйләнә һәм Муйынҡом сүленең төньяҡ сиген барлыҡҡа килтереп, ташҡын ваҡытында ғына Аҡжайҡын тымыҡ тоҙло күленә ҡоя, һуңынан ҡомда Ащыкүл уйпатындағы йәйрәп ятҡан тоҙло тупрағында (солончак) ҡорой.
Тауҙарҙан сыҡҡанда уртаса йыллыҡ һыу сығымы — яҡынса 130 м³/с, ташылмалары — яҡынса 60 кг/с. Йылға ирегән боҙ һәм ҡар менән һәм ер аҫты аҡмаһынан туйына. Май — сентябрь айҙарында ташҡын күҙәтелә. Ҡаҙағстанда август башынан ноябрҙең аҙағына тиклем йылға ҡорой. Ҡырғыҙстанда 1958 йылда БЧК (Ҙур Чүй һуғарыу-ирригация каналы) төҙөлгән. Ул ҡырғыҙ биләмәһендәге Чү йылғаһынан һыу ала һәм Һырдаръя өлкәһенең баҫыуҙарын һуғара.
Һыуһаҡлағыстар
Йылғала ике һыуһаҡлағыс бар — Орто-Тоҡой (Ҡырғыҙстан) һәм Тасоткүл (Ҡаҙағстан) һыуһаҡлағыстары, шулай уҡ күп һанлы һуғарыу каналдары (ағымдың 55%-ы һуғарыуға китә). 2013 йылдың 16 майында Тасоткүл һыуһаҡлағысы быуаһында ГЭС сафҡа индерелде: ҡеүәте — 9,2 МВт, уртаса йыллыҡ сығарылышы — сәғәтенә 45,6 млн кВт/сәғәт. Йылғанан сыҡҡан каналдарҙа Ҡырғыҙстанда Аламедин ГЭС-ы каскады һәм Быстров ГЭС-ы төҙөлдө.
Тораҡ пункттар
Чү йылғаһында: ҡырғыҙ Ҡочҡор, Кемин, Тоҡмаҡ тораҡ пункттары һәм ҡаҙаҡ Ҡордай, Шу, Толе Би тораҡтары урынлашҡан.
Әҙәбиәттә
Әкиәттәр йыйынтығында Чу йылғаһы тураһында әкиәт бар.
Музыкала
Тоғжан Муратованың «Чү буйында» йыры. «Шудың бойында» (ҡаҙаҡса).
Кериго
Кериго (Кериго-Ахк) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рыбников Гаврило Петрович
Гаврило Петрович Рыбников (Гавриил Петрович Рыбников) - Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет һалдаттары. Кубань казак ғаиләһендә тыуған. Һуғыш ваҡытында Брест ҡәлғәһен яҡлап.
Кереш (мәғәнәләр)
Кереш - күп мәғәнәле һүҙ
Ҡурғашлы (Бөрйән районы)
Ҡурғашлы (Кургашлы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 307 кеше.
Почта индексы — 453591, ОКАТО коды — 80219810002.
Байназар ауыл Советы на ҡарай. Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан.
Халҡы: 1959 йылда — 136 кеше, 1989—316, 2002—341, 2010—341 кеше йәшәгән. Башҡорттар йәшәй.
Төп мәктәп (хәҙерге көндә башланғыс мәктәп), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Ауылға 20 быуаттың. 50-се йылдарында Бөрйән МТС-ы ойошторолғандан һуң элекке Ҡурғашлы утары. (1939 йылда 13 кеше иҫәпкә алынған) урынында нигеҙ һалына.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылдың тарихы
<!--.
Иҫтәлектәрҙән
-->
Урамдары
Урам исемдәре
Ауылдың этимологияһы
Ҡурғашлы боронғо Нәби һәм Байназар ауылдары араһында ултыра. Ауыл ерендә ҡасандыр урман булған. 1949 йылдың яҙында, ерҙе таҙартып, ағастарҙы ҡырҡып, уларҙы төбө-тамыры менән аҡтарып, тау битенә, Ҡурғашлы йылғаһы буйына, өйҙәр һала башлағандар. Ололарҙың хәтерләүҙәренсә, Ҡурғашлы ауылы иң тәүҙә Һаҡау туғайында төҙөлә башлай. Уның исеме бәләкәй генә Ҡурғашлы йылғаһы исеменән алынған. Йылға исемен ололар ике төрлө аңлата. Кемдер, йылғаның башында ҡурғаш бар, ти. Икенселәре, башҡорттар алтын сыҡҡан урындарҙы «алтын» һүҙе менән атамаған, ә «ҡурғаш» тип йөрөткән, имеш, ти. Был версияның да дөрөҫ булыуы ихтимал, сөнки 1930 йылда Ҡалмаҡай тигән урында алтын йыуғандар.
«Бер ваҡыт ауылға геологтар килә. Ҡарт геолог Моталовтан лекция һөйләтәләр, йылғаның ошолай аталыуының сәбәбен һорайҙар. Ул ҡулындағы ике таштың береһен сүкеше менән онтай һуға. Унан бармаҡ башы хәтле ҡурғаш килеп сыға», — тип һөйләй Мөфтәхетдинов Шәрәфетдин бабай. Геологтар килмәҫ элек, ауыл кешеләре был ауылға «Заря» исемен бирергә булалар. Ауыл төҙөлә башлағас, боронғо йолаларға тоғро булып, һыулаған йылғаның исемен ҡушалар. Бына ошонан килеп сыҡҡан да инде ауылым тарихы.
Ҡурғашлы ауыл мәҙәниәт йорто
Тәғзимә Сәғитова.1993 йылдан художество етәксеһе булып, артабан клуб директоры вазифаһында 2013 йылға тиклем Ҡурғашлы мәҙәниәт йортонда эшләгән.
Гүзәл Шәмиғолова. Ҡурғашлы мәҙәниәт йортонда ул 1988 йылдан 1990 йылғаса эшләгән. Артабан Байназар мәҙәниәт йортонда директор вазифаһында эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡас, 2013 йылдан алып Ҡурғашлы мәҙәниәт йортонда өс йыл директор вазифаһын башҡара.
1985—2009 йылғдарҙа мәҙәниәт йортонда китапханасы булып Сәлиә Ишбулатова эшләй.
Ҡурғашлы йылғаһы
Ҡурғашлы йылғаһының исемен ике төрлө аңлаталар:
— «Йылғаның башында ҡурғаш бар, тиҙәр, шуның өсөн аталған. Ауылға геологтар килә. Ҡарт геолог Моталовтан лекция һөйләтәләр һәм шунда йылғаның ни өсөн шулай аталыуын һорайҙар. Ул ҡулындағы ике таштың береһен сүкеш менән онтай, унан бармаҡ башы хәтлем ҡурғаш килеп сыға», — тип һөйләй Мөфтәхетдинов Шәрәфетдин бабай.
— Муса бабай Шәмиғолов икенсе төрлөрәк аңлата: «Башҡорттар алтын сыҡҡан урындарҙы бер ваҡытта ла „алтын“ һүҙе менән атамағандар, ә Ҡурғашлының башында „Ҡалмаҡай“ тигән ерҙә 1930-сы йылдарҙа алтын йыуып йөрөгәндәр».
Шәмәр тауы
Байназар һәм Ҡурғашлы ауылдары араһында Шәмәр тауы бар. Был тауҙа үҫкән ағастар ҡышын да, йәйен дә ямғыр алдынан шаулай башлай, йәғни көндөң шәмәреүен (илауын) хәбәр итәләр.
Елдарҡа
Ауылды уратып алған һәр тауҙың үҙ исеме, тарихы. Ауылды сыҡҡас, һул яҡлап ҡалҡҡан тау — Елдарҡа. Йәғни, елле, ҙур арҡа. Арҡа тигәне — тауҙар бер-береһенә терәлеп тора, шуға тау теҙмәһенең беренсеһе — Беренсе Елдарҡа, икенсеһе — Икенсе Елдарҡа, өсөнсөһө — Өсөнсө Елдарҡа.
Ялануй
Елдарҡаның ҡаршыһында, ике тау тоташҡан ерҙә, асыҡ, уйылып ҡына йәйелгәндәй киң ялан бар. Уны Ялануй тип йөрөтәләр. Ялануй тигәне — үҙе ялан, үҙе уйҙан, йәғни үҙәктән тороуын аңлата. Был төбәктә инде күптән яңы өйҙәр төҙөлгән, ҙур урам хасил булған. Урам үҙе лә Ялануй исемен йөрөтә.
Имес туғайы
Ауылдан бер ситтәрәк тау битендә Имес туғайы йәйелгән. Туғайҙы Имес төбө тип тә йөрөтәләр. Атамаһы Имес араһы кешеләре менән бәйле. Ҡурғашлы аҡһаҡалдары аңлатыуынса, был ер аратауҙарҙыҡы булған. Уларҙы аҡтар ҡыҫырыҡлағас, күсеп китергә мәжбүр булғандар.
Байназар ауылы ололары аңлатыуынса, күл янындағы был туғайҙа Имес араһы кешеләре йәшәгән.
Ҡасандыр уларҙы көслөрәк ырыу кешеләре ҡыҫырыҡлай башлағас, улар ситкә китергә мәжбүр булған. Иместәрҙең бер нисә ғаиләһе Байназарҙа ҡалған.
Биреле Күл шишмәһе
Ә Елдарҡа тауының иң аҫтында, Имес туғайының осонан ҡуйы урман, эре-эре таштар араһынан терегөмөштәй саф һыулы кескәй генә шишмә сылтырап ағып сыға ла ер өҫтөнән күп тә бармай, бер аҙҙан һыуын һаҙлыҡҡа ҡоя. Һаҙлыҡ бәләкәй генә күл һымаҡ. Ул Бирелекүл, тип атала, һыуы сығып, күлгә әүерелгәс-бирелгәс, шулай Бирелекүл тигәндәр.
Аҡташ
Ағиҙел буйында, һыу ингән ерҙә, бейек аҡ ҡая бар. Аҡ ҡая тапҡырында һыу төбөндә лә ап-аҡ таштар йәйелеп ята, шуға ла был төбәкте Аҡташ тип йөрөтәләр. Аҡташ ҡаяһы ҡайтауаз биреп тора — бик мәғрур ҡая. Ҡысҡырһаң, тауышың шаңдаҡ булып кире үҙеңә ҡайта.
Ауылдың күренекле кешеләре
Айытбаев Рәил Зәйнәғәли улы— РТП-ла йәбештереүсе булып эшләй башлай. «Һөнәр буйынса иң яҡшылар» дипломы эйәһе. БАССР Президиумы Юғары Советынан почет грамотаһына (1977), дүрт тапҡыр «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһенә, «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» исеменә лайыҡ булған.
Ишбулатов Фәтих Лотфулла улы — 1980 йылда Бөрйән «Сельхозтехника»һына инженер-технолог булып эшкә ҡайта. 1981 йылда "Ҡыҙыл таң"колхозының баш инженеры итеп тәғәйенләнә. 1986 йылдан "Сельхозтехника"ның баш инженеры булып, һуңғараҡ директоры булып эшләй.
1989 йылдан яңы ойошторолған «Маяҡ» колхозына рәйес итеп һайланһа, 1991 йылдан «Стронег» АЙ-нең яңы төҙөлгән предприятиеһы — 9-сы механизацияланған күсмә колоннаһына директор итеп күсерелә.
1993 йылдан "Агроснаб"та, 1996 йылдан 2005 йылға тиклем "Агропромэнерго"ла директор булып эшләй. «Агропромэнерго» тарҡалғас, «Башҡортостан юлдаш телекоммуникациялары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә элемтә системаларын ҡулланыуҙы хеҙмәтләндереү инженеры булып эшләй.
2006 йылда «Юлдаш Телеком» ААЙ етәкселеге тәҡдиме менән шәхси эшҡыуар булып регистрация үтә һәм хеҙмәт килешеүе буйынса районыбыҙҙа ошо ойошманың элемтә системаларын техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау менән шөғөлләнә.
Әмиров Рәмил Зиннур улы — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы» (16.10.2012). 2009 йылдың октябренән 2015 йылдың майына тиклем Башҡортостан Республикаһының Бөрйән урман хужалығында урмансы (директор) булып эшләй.
МТС (РТП)-ың алдынғы хеҙмәтҡәрҙәре
Алтыншин Абдулла — механизатор. Почет билдәһе ордены кавалеры
Исламғолв Рәис — Башҡортостандың атҡаҙанған механизаторы.
Иҫәнбаев Зәки — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры.
Мәликов Мортаҙа — Башҡорт АССР-ың атҡаҙанған механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры.
Мөфтәхетдинов Әшрәф — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры.
Хөбитдинов Солтан — МТМ мөдире." Хеҙмәт батырлығы" миҙалы кавлеры
Һуғыш, тыл һәм хеҙмәт ветерандары, һуғыш балалары
1.Муллағолова Ғилмихаят Нуретдин ҡыҙы — Һуғыш балаһы, тыл һәм хеҙмәт ветераны
2.Алтынбаев Ғәйнетдин Ғибат улы (1933) — Һуғыш балаларына ҡарай. Хеҙмәт ветераны. Башта МТС-та, артабан Сельхозхимияла тракторсы булып эшләй. Почет билдәһе ордены, бик күп миҙалдар һәм почет грамоталары менән бүләкләнгән.
Сиктән тыш хәлдәр һәм төрлө һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашыусылар
Сәғитов Рауил Әхмәтшәриф улы — 1986—1987 йылдарҙа Чернобыль фажиғәһе эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡан, Батырлыҡ ордены (08.02.2006 г.), «Чернобыль АЭС-ында һәләкәткә 30 йыл» миҙалы, «Чернобыль һәләкәтенә 30 йыл» билдәһе (31.03.2016) менән наградланған.
Мөфтәхитдинов Рафаил Шәрәфетдин улы — афған һуғышы ветераны. 1974 − 1975 йылда Хабаровскийҙа прапорщикка уҡый. 1975—1982 Ҡаҙағстанда хеҙмәт итә. 1982 − 1984 йылда Афған һуғышына эләгә.1984-1990 йылдар Венгрияла, 1990—1992 йылдар Украинала хеҙмәт итә. 1993 йылдан пенсияға сыға.
Ғәзин Хәбир Нәдир улы — афған һуғышы ветераны. 1987 йылда армияға саҡырыла. Батумиҙа хеҙмәт итә. Дүрт айҙан Афғанстанға ебәрелә. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (№ 528043 13.02.1989)
Ғәзизов Илнур Марат улы — Чечняла интернациональ бурысын үтәй. «Кавказдағы хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Шәмиғолов Азат Ғайса улы — 1995—1997 йылдарҙа Чечняла интернациональ бурысын үтәй. «Кавказдағы хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланған.
Герой һәм күп балалы әсәләр
1.Шәрәфетдинова Шәүрә Хайбрахман ҡыҙы (3.03.1940) — ун бала әсәһе. Туғыҙы имен-һау, уҙ ғаиләләрен ҡороп, хатта олатай-өләсәй булып йәшәйҙәр. 29 ейән-ейәнсәрҙәр, 21 бүлә-бүләсәрҙәре бар.
2.Газина (Ғәйнуллина) Нурихаят Шәйхитдин ҡыҙы — ун бер бала әсәһе. Өс «Әсәлек» миҙалы, «Әсәлек даны» ордены, «Герой әсә» ордены, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы кавалеры.
3.Сәғәҙиева (Исмәғилова) Наҡия Лутфулла ҡыҙы (24.06.1928) — туғыҙ бала әсәһе: һигеҙ ҡыҙ һәм бер малай тәрбиәләп үҫтергән.
Лагарькова Мария Андреевна
Биографияһы
Мария Андреевна Лагарькова 1966 йылда Мәскәүҙә тыуған, атаһы — физик, РФА академигы А. Н. Лагарьков.
1990 йылда Мәскәү дәүләт университетының биология факультетын тамамлай. 1995 йылда «Новые подходы к изучению петельной организации хромосом» темаһына кандидатлыҡ диссертация яҡлай. 2010 йылда «Молекулярная характеристика и генетические особенности плюрипотентных клеток человека и их производных» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2013 йылда ғилми профессор исеме бирелә.
2010 йылдан РФА Н. И. Вавилов исемендәге дөйөм генетика институтының күҙәнәктәр технологияларының генетик нигеҙҙәре бүлегенең үҫеш генетикаһы лабораторияһы мөдире. 2017 йылдан Рәсәй ФМБА физика-химия ФГБУ ФНКЦ күҙәнәктәр биологияһы лабораторияһының мөдире.
2013 йылдан Мәскәү дәүләт университетының биология факультеты иммунология кафедраһының профессоры, беренсел күҙнәктең эпигенетикаһы буйынса секциялар курсы уҡый.. Шулай уҡ молекуляр һәм трансляция медицинаһы кафедраһы һәм Мәскәү физика-техник институтының системалы биология һәм биоинформатикаһы кафедраһы профессоры, күҙәнәктәр биологияһы буйынса лекциялар курсы уҡый. Саҡырылған ғалим сифатында Ҡазан федераль университетында «Репрограммирование соматических клеток» программаһы менән шөғөлләнә.
2016 йылдың 15 ғинуарынан М. А. Лагарьковаға Рәсәй Фәндәре академияһының профессоры исеме бирелә, ә 2016 йылдың 28 октябрендә Рәсәй Фәндәре академияһының ағза-корреспонденты һәм РФА медицина бүлеге бюроһының ағзаһы итеп һайлана. Лагарькова Рәсәй Фәндәре академияһының Н. И. Вавилов исемендәге дөйөм генетика институтының ғалимдар советы һәм Рәсәй ФМБА физика-химия медицинаһының ФГБУ ФНКЦ ағзаһы. 2018 йылдан Мәскәү дәүләт университетының диссертация советы ағзаһы.
Югыз
Юғыҙ (Игеҙ) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Этимологияһы
Юғыҙ (Игеҙ) — Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы, Юғыш, Юғыштамаҡ ауылдары атамаһы, Игеҙ, Игүҙ, Юғыҙ һ. б. варианттары бар. Топоним нигеҙендә ике мәғәнәгә эйә һүҙ: 1. Икегә, ике төрлө. 2. Игеҙ, моғайын аҫаба башҡорт ырыуындағы игеҙ егеттәренең ерҙәре тураһында әйтелгәндер.
Юсмашка — Сухановка ауылының көньяҡ-көнбайышындағы Суя йылғаһының уң ҡушылдығы атамаһылыр, коми телендә аҡҡош, төркисәнән "исемсез" - безымянная.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Попив Ярок
Попив Ярок (Попів Ярок) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ғайсин һем Теплык райондары аша көньяҡҡа табан аға. Киблычың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 10 километр. Бассейн майҙаны — 26,4 км².
Вомлес-Вож
Вомлес-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вомлесъю йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙыл Восток
Ҡыҙыл Восток (Кызыл Восток) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 452994, ОКАТО коды — 80208819004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зәкирйәнов Әлфәт Мәғсүм улы
Әлфәт Зәкирйәнов, Әлфәт Мәғсүм улы Зәкирйәнов (1959 йылдың 7 октябре, СССР, РСФСР, ТАССР, Мамадыш районы, Үрге Яҡ) — әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, педагогия фәндәре кандидаты (1993), филология фәндәре докторы (2012), Татарстан Фәндәр академияһының Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтының әҙәбиәт белеме бүлеге мөдире. Ҡаҙан федераль университеты Лев Толстой исемендәге Филология һәм мәҙәниәт ара бәйләнештәр институтының татар әҙәбиәте кафедраһы профессоры. Урыҫ мәктәптәре өсөн татар әҙәбиәте дәреслектәре, татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары өсөн методик әсбаптар, ваҡытлы матбуғатта баҫылған бөгөнгө әҙәби процесҡа арналған тәнҡит мәҡәләләре авторы. Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы (2005). Шәйхи Маннур премияһы лауреаты (2019).
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе
Әҙәбиәт уҡытыу мәсьәләләре менән фәнни нигеҙҙә шөғөлләнә. Рус мәктәптәренең 5 һәм 11 кластарында уҡыусы татар балалары өсөн әҙәбиәт дәреслектәре төҙөүҙә ҡатнаша. Татар теле, әҙәбиәте уҡытыусылары һәм уҡыусылары өсөн дәреслек-әсбаптары баҫылып сыға: «Мәктәптә татар әдәбиятын укыту мәсьәләләре» (1997), «11 сыйныфта татар әдәбиятын укыту» (2001), «Сыйныфтан тыш уку дәресләре» (2002). «Татар әдәбияты: теория, тарих» (2004) китаптарын сығарыуға өлөш индерә. «Татар әдәбияты тарихы» һигеҙ томлыҡ баҫмаһын төҙөүселәрҙең береһе.