cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәрмәрә Пембе
Тормошо
Һуңыраҡ ул психиатр Седат Бейкерға кейәүгә сыға, һәм улар бер ни тиклем ваҡытҡа Истанбулға күсенә. 1960 йылда уның улы Улус Бейкер тыуа. Һуңынан улы билдәле социолог булып таныла. Һуңынан уларҙың ғаиләһе тарҡала, ә Бейкер Киринияла тыйылған мөхәббәт бәйләнеше арҡаһында үлтерелә. Мәрмәрә ире үлтергәндән һуң улы менән Истанбулгә ҡайта һәм Никосия ҡала-ҡәлғәһенең Абди Чавуш урамында йәшәй. 1984 йылдың 31 ғинуарында рак сиренән вафат була.
Шиғриәте
Мәрмәрәнең бер генә китабы бар, «Pembe Marmara» — 1945 йылдан алып яҙылған шиғырҙар йыйынтығы, шағирә вафатынан уны апаһы 1986 йылда баҫтырып сығара. Мәрмәрәнең ижады төрөк әҙәбиәте тарихсыһы Нихат Сами Банарлы тарафынан юғары баһалана. Ә Мәрмәрә үҙе шиғриәт тураһында түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдыра: «Шиғриәт беҙҙең йәнде мәғәнә һәм эмоциялар ямғыры менән йыуағанда ғына юғары баһаға лайыҡ була ала».
Домодедово (ҡала)
Домодедово (Домодедово) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.
Сибер Сибель
Сибель Сибер (тыуғандағы фамилияһы Ададемир; 1960 йылдың 13 декабрендә тыуған) Төркиә тарафынан ғына танылған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы сәйәсмәне. 2013 йылдың июненән сентябренә тиклем ТКТР-ның премьер-министры вазифаһын биләй, ул был вазифаны 11 йыл буйы биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Шулай уҡ 2013 йылда 2018 йылдарҙа ТКТР ассамблеяһы рәйесе була. Сибер был вазифаны биләгән Фатьма Экеноглунан ҡала икенсе ҡатын-ҡыҙ була.
Биографияһы
1960 йылдың 13 декабрендә Никосияла тыуа. Атаһы, Алтай Ададемир, Мелусейа тораҡ пунктында башланғыс кластар уҡытыусыһы, ә әсәһе Айсель Клавдий ауылынан йорт хужабикәһе була. Атаһын төрлө мәктәптәргә уҡытыусы итеп ебәреүҙәре сәбәпле, ғаиләгә даими рәүештә бер урындан икенсеһенә күсенеп йөрөргә тура килә.
16 йәшендә Сибель Истанбул университетының медицина факультетына уҡырға инә, был осорҙа студенттар ҡатнашлығындағы сәйәси инциденттарҙың иң юғары нөктәһе була. 1983 йылда университетты тамамлай, табип квалификацияһын ала. 1987 йылда ул эске ауырыуҙар буйынса махсуслашҡан табип дипломын ала, практикаһын Шишли Этфаль госпиталендә үтә. Уҡыуын тамамлағандан һуң Кипрҙа һәм шәхси практикала эшләй. 1989 йылда Виргиния университетында диабет һәм эндокринологияны өйрәнә.
1983 йылда гәзиттә Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһының һаулыҡ һаҡлау системаһын тәнҡитләгән мәҡәлә баҫтырып сығара.
2015 йылда Төньяҡ Кипрҙа президент һайлауҙарында ҡатнаша, әммә йыйылған тауыштар һаны буйынса Дервиш Эроғлу һәм Мостафа Аҡынджиҙан ҡала 3-сө урынды биләй.
Шәхси тормошо
1984 йылда уролог Рыфат Сиберға кейәүгә сыға. 1985 йылда ҡыҙҙары Сюмер тыуа.
Ҡатындар намаҙы
Ҡатындар намаҙы — ҡатындар намаҙының (ирҙәр намаҙынан айырып торған ҡайһы бер билдәләр) үҙенсәлектәре.
Щёлково
Щёлково (Щёлково) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.
Ҡатындар намаҙы
Ҡылыҡһырлама
Намаҙ ун дүрт-ун биш йәштәргә еткән, йәғни бәлиғ булған һәр бер кешегә йөкләнә.
Был йәһәттән ир һәм ҡатын икеһе лә бер тигеҙҙәр. Тик ирҙәр намаҙы менән ҡатындар намаҙы араһында ҡайһы бер ултырыш, ятыш һәм бөгөлөштәрҙә бер аҙ айырма бар. Ул айырмалар бына шунда:
Әҙәбиәт
Б 46 Дин дәрестәре: Ғәрәп яҙмаһындағы татарса текстан тәрж. — Өфө: Китап, 1996. — 80 бит. JSBN 5-295-01833-4
Варжанаули күпере
Варжанаули күпере - Грузияның Кобулети муниципалитетындағы Варжанаули ауылындағы күпер.
Географияһы
Күпер Грузияның Аджария Автономниялы Республикаһы төбәгендә, муниципалитет үҙәге Кобулетиҙан 20 километр ғына алыҫлыҡта урынлашҡан, Кинтриши йылғаһы аша һалынған.
Тасуирламаһы
Күпер ярайһы ҙур, киң, бейек. Ул ҡаяташтарға ултыртып, тәбиғи ташҡа эзбизлы иҙелмә һылап, дуғаландырып төҙөлгән. Таштар тигеҙ итеп юнылып, бер-береһенә вертикаль рәүештә беркетеп һалынған, улар шундай ныҡ береккән, хатта монолит киҫәктән һалынған кеүек тойола.
Күперҙең үҙ горизонталь оҙонлоғо 14,6 м, тигеҙ ергә төшкәнсе дөйөм оҙонлоғо 28,1 м, уртаһындағы киңлеге - 2,6 м, ярҙан күпергә күтәрелгән убасығы - 3,5 м.
Күперҙең аркаһының бейеклеге һыу кимәленән - 7,9 м, күперҙең өҫтөнә сыҡҡансы - 8,6 м.
2008 йылда күперҙә консервация эштәре башланған.
Ҡомартҡы
2006 йылда ил президенты указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университеты
'''Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университеты''' (Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университеты, КХКУ) — 1921—1938 йылдарҙа Мәскәүҙә эшләп килгән Коминтерндың уҡыу йорто.
Тарихы
РКП(б) Үҙәк Комитетының 1921 йылдың 10 февралендәге (РСФСР Бөтә Рәсәй Башҡарма комитетының 1921 йылдың 21 апрелендәге декреты) ҡарарына ярашлы Мәскәүҙә РСФСР Наркомпросы эргәһендә махсус Азиянан сығышлы студенттар өсөн ойошторола. 1921 йылдың 21 октябрендә Наркомнац эргәһендәге Көнсығыш курсы базаһында асыла.1923 йылдан алып университет И. В. Сталин исемен йөрөтә.
Төрлө ваҡытта 73 милләт вәкилдәре белем ала.
Уҡыусылар ике ҙур төркөмгә бүленә:
Көнсығыш университетының (КУТВ) б Ташкент, Баҡы, Иркутск ҡалаларында бүлектәре була (1922 йылдың йәйенән алып). Университетта А. В. Луначарский, Л. Б. Красин, М.. Н. Покровский, А А. Губер, И. М. Рейснер, Б. З. Шумяцкий һәм башҡалар уҡыта. Көнсығыш университеты эргәһендә Юғары партия курсы асыла.
1923 йылдан алып уҡыу ваҡыты — 3 йыл. Уҡыу программаһына дөйөм белем характеры хас. Төп бүлектәр: партия эше һәм сәйәси мәғрифәтселек; профсоюз хәрәкәте; иҡтисади; административ-хоҡуҡи. КХКУ студенттары хәрби әҙерлекте йәйге лагерҙарҙа үтәләр.
Уҡыуҙан тыш, шулай уҡ университетта ғилми-тикшеренеү эше алып барыла. Мәҫәлән, 1927 йылда совет һәм сит ил Көнсығышы социаль-иҡтисади проблемаларын һәм милли һәм колониаль проблеамаларын өйрәнеү буйынса фәнни-тикшеренеү ассоциация төҙөлә.
1937 йылда КХКУ ике үҙ аллы ойошмаға бүленә: совет студенттары ғына белем алған КХКУ һәм Милли һәм колониаль проблемаларҙың ғилми-тикшеренеү институты (НИИНКП), ундасит ил студенттары ғына уҡый. Институт директоры П. А. Миф була Студенттар контингенытн ың ярытһын тиерлек ҡытайҙар тәшкил итә. Шулай итеп, КХКУ-ның элекке сит ил төркөмө тғилми-тикшеренеү институтының бер өлөшө була. КХКУ аббривиатураһын үҙ артынан элекке совет секторы һаҡылып алып ҡала. 1937 йылда бүленгәндән һуң КХКУ СССР Үҙәк башҡарма комитетының Президиумы ҡарамағына күсә.
1938 йылда партия мәғарифы системаһын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә КХКУ ябыла. Шул ваҡытта уҡ ВКП(бә Үҙәк комитеты һәм Коминтерн ҡарарына ярашлы Ғилми-тикшеренеү институты ла бөтөрөлә..
Билдәле уҡытыусылар
— Аветов Михаил Никитич (1895—1972) — Рәсәй рәссамы
— Акимов Владимир Михайлович (1901—1957) — совет хәрби эшмәкәре. Генерал-майор (1942 йыл)
— Антонов Константин Владимирович (1900—1940) — совет юристы, дипломат
— Губер Александр Андреевич (1902—1971) — совет тарихсыһы, Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренең тарихы буйынса белгес, тарих фәндәре докторы, СССР фәндәр академияһы академигы
— Исхаҡов Фазыл Ғарип улы (1901—1959) — төркиәтсе
— Лебедев Владимир Иванович (тарихсы) (1894—1966) — урыҫ совет тарихсыһы, археограф
— Мамаев Иван Кириллович (1895—1938) — совет шәрҡиәтсеһе
— Потехин Иван Изосимович (1903—1964) — совет ғалим-африканисты
— Ринчино Элбек-Доржи (1888—1938) — бүрәт ижтимағи-сәйәси эшмәкәре
— Солтанғәлиев Мирсәйет  Хәйҙәрғәли улы (1892—1940) — совет дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре
— Трайнин Илья Павлович (1886/1887—1949) — совет һәм йәмәғәт эшмәкәре, юрист
— Трубачеев Василий Ильич (1895—1938) — Рәсәй бүрәт революционеры, Көнсығыш Себерҙә совет власын урынлаштырыу өсөн көрәшсе, Бүрәт-Монгол өлкә ВКП (б)-ның партия эшмәкәре, КХКУ аспирантураһының етәксеһе (1931—1933)
— Шумяцкий Борис Захарович (1886—1938) — совет дәүләт эшмәкәре.
Билдәле студенттар
— Салчак Тока (ысын исеме Кол Тывыкы; 1901—1973) — совет дәүләт эшмәкәре һәм тыва яҙыусыһы
— Дэн Сяопин — Ҡытай сәйәсмәне һәм реформаторы
— Цзинго Цзян — Чан Кайши улы, Тайвань президенты
— Хо Ши Мин — Вьетнам сәйәси эшмәкәре, марксизм-ленинизмға эйәреүсе, Вьетнам коммунистар партияһына нигеҙ һалыусы, Төньяҡ Вьетнамдың беренсе президенты
— Чо Бонам — Корея милли азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Корея Республикаһы ауыл хужалығының беренсе министры
— Лю Шаоци — Ҡытай дәүләт эшмәкәре, Ҡытай коммунистар партияһы етәкселәренең береһе, КХР рәйесе (1959—1968). Мао Цзэдун (юлбашсыларының портреттары ндың рәсми вариҫы. Репрессиялана
— Аллаяр Досназаров — Ҡарағалпаҡстан дәүләт һәм партия эшмәкәре
— Нәзим Хикмәт — төрөк шағиры, прозаик, сценарист, драматург һәм йәмәғәт эшмәкәре. Халыҡ-ара тыныслыҡ премияһы лауреаты (1950)
— Наджати Сидки — Фәләстин яҙыусы, әҙәби тәнҡитсе һәм революционер
— Хәсән Исраилов — 1940—1944 йылдарҙа Чечняла советтарға ҡаршы хәрәкәт ойоштороусыһы, псевдонимыТерлоев Хәсән
— Уржингийн Ядамсурэн — МХР-ҙың халыҡ рәссамы
— Турманжанов Үтәбай Турманжан улы— ҡаҙаҡ шағиры, прозаик, ҡаҙаҡ балалар әҙәбиәте классигы
— Йософ Сөләймән Йософ — Ираҡ коммунистик һәм эшселәр хәрәкәте эшмәкәре
— Тан Малака — Индонезия коммунистик һәм милли-азатлыҡ хәрәкәте лидерҙарының береһе. Индонезия милли геройы
— Сэн Катаяма — япон коммунисты, Коминтерн эшмәкәре
— Манабендра Рой — Һинд коммунисты, Коминтерн эшмәкәре
— Сяо Сань (Эми Сяо) — Ҡытай революционеры, шағир, яҙыусы-публицист, әҙәби тәнҡитсе, бер нисә журналдың баш мөхәррире; ҡытай телендә «Интернационал» авторы (1923)
— Зыонг Бать Май — Вьетнам революция хәрәкәте эшмәкәре
— Халед Багдаш — Сүриә коммунистар партияһы секретары (1936 — 1995)
— Шотемор Шириншо — тажик совет сәйәси, дәүләт һәм партия эшмәкәре
— Амдинов Меретдин Мехриддин Амдинов (1905—1938) — совет тажик дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре
— Акай Нусупбек улы Нусупбеков — тарих фәндәре докторы (1961), профессор (1963), КазССР фәндәр академияһы академигы (1967), КазССР атҡаҙанған фән эшмәкәре (1971), КазССР дәүләт премияһы лауреаты (1982)
— Хетагуров Владимир Михайлович (1902—1973) — осетин хореографы, педагог, Грузин ССР-ының атҡаҙанған артисы
Бөтәһе КХКУ һәм уның бүлексәләре бер нисә мең партия, комсомол һәм профсоюз хеҙмәткәрен әҙерләй.
Викингтар
Викингтар (vikinger, vikingar, vikingene) — VIII—XI быуаттарҙа Винландта Биармияға һәм Каспийҙан Төньяҡ Африкаға тиклем диңгеҙ походтарын башҡарған иртә урта быуат скандинав диңгеҙ сәйәхәтселәре була. Башлыса улар хәҙерге ваҡыттағы Швеция, Дания һәм Норвегия территорияларында көн итеүсе ырыу — ҡәбиләләр ҡоролошо тарҡатылған осоро ҡәбиләләре була. Уларҙы аслыҡ һәм халыҡтың артыҡ күплеге тыуған илдәренән сығып китергә мәжбүр итә. Дин яғынан викингтар күпселек өлөштә мәжүсиләр булалар.
Көнбайышҡа табан йүнәлеш алған швед, норвегиялы һәм даниялы викингтары латин сығанаҡтарына ярашлы нормандар (лат. Normanni) исеме аҫтында билдәле. Көнсығыш Европалағы (Балтия һәм Русь ерҙәрендә) викингтарҙың теүәл генә этник составы билдәле түгел, әммә европалы тарихсылар улар шведтар булыу ихтималлығын һыҙыҡ аҫтына алалар. Киев Русе боронғо яҙмаларына ярашлы улар варягтар булараҡ билдәле.
Скандинавия халыҡтарының яҙма мәҙәниәте христианлыҡ ингәндән һуң ғына формалаша. Христиан динен викингтар бик һуң, уларҙың дәүерҙәре ахырында ғына, ҡабул итәләр, шуға күрә уларҙың тарихының күпселек өлөшө тураһында яҙма сығанаҡтары юҡ
Ҡағиҙә булараҡ, скандинав хроникаларында «викинг» термины бөгөнгө көндәге төшөнсә булараҡ ҡулланмаған һәм Ватанынан ситкә сығып китергә мәжбүр булған ерһеҙ бондтар (аҡ һөйәктәр рәте иҫәбенә инмәгән азат кешеләр) социаль күренеште һүрәтләгән, булһа кәрәк.
Этимологияһы
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр «викинг» һүҙен боронғо норвегиялы «víkingr» һүҙенән сығаралар, киң таралған версия буйынса был һүҙ «ҡултыҡтағы кеше», «порттағы кеше» (тамыры vík — ҡултыҡ, йәшеренер урын + суффикс ingr) алынған. Икенселәре Вик исемен йөрөткән Норвегиялағы өлкәнән килеп сығыу ихтималлығы бар тип һанайҙар. Т. Н. Джаксон «vikingr» термины « (нығытылған лагерь») тип тәржемә ителеүен һәм дат һүҙе wic (лат.vicus) -тан килеп сығыуы менән килешмәй. Ҡайһы бер лингвистар уны боронғо норвегиялы vikja («ташлап китеү, алыҫлашыу») һүҙенән килтереп сығара: тыуған яҡтарын ташлап киткән кешеләрҙе шулай атағандар, йәнәһе.
2005 йылда ирланд тарихсы-медиевисы Френсис Бирн «viking» һүҙе боронғо норвегиялы теленән килеп сыҡмағанын, ә VIII быуатта уҡ боронғо фриз телендә, викингтар дәүере башланғанға тиклем, «пират», «диңгеҙ юлбаҫары» мәғәһендә ҡулланғанын билдәләп үтә.
Этник оҡшашмаулыҡ
Викингтарҙың хәрәкәтендә Балтика скандинав халыҡтары ғына ҡатнашмайҙар. Был хәрәҡәттә балтиялы славяндары (вендтар), айырым алғанда, вагрҙар һәм руяндар үҙҙәренең Скандинавияға һәм Данияға юлбаҫар һөжүмдәре менән танылалар. Был мәғлүмәт сагаларҙа һаҡланып ҡалған (мәҫәлән, «Сағыу тураһында Һуҡыр Магнус һәм Харальд Гилли тураһында сага»). «Изгелекле Хагон тураһында сага»ла яҙылған: «Шунан Хакон-конунг Сканей ярҙары буйлап көнсығышҡа табан киткән һәм илде туҙратҡан, яҫаҡтар алған һәм викингтарҙы, ҡайҙа тап итһә, шунда үлтергән, шул иҫәптән даттарҙы ла, ведтарҙы ла»." Бер тапҡыр эсттар викингтар һымаҡ тасуирланған, «Трюгги улы Олав тураһында» сагаһында ошолай тип әйтелә:''"Улар көнсығышҡатабан дингеҙгә сыҡҡас, викингтарға һөжүм итә. Улар эсттар була." Уҫал Харальд тураһында сагала викингтар курши һәм ведтар һымаҡ һүрәтләнәләр: « Хакон Даттар Державаһын ныҡ ҡыйратҡан викингтарҙан, вендтарҙан һәм Көнсығыш юлындағы башҡа кешеләрҙән, шулай уҡ курҙарҙан илде һаҡлау сараларын күрә башлай». С. Стурлусон мәғлүмәттәре буйынса Данияла 1049 йылда король Магнус дәүерендә сиркәүҙәрҙә махсус доға ҡылынған: «Йә, Раббым, куршыләрҙән беҙҙе һаҡла»''.
Экспансия сәбәптәре
Төрлө формалар алған викингтарҙың экспансияһының сәбәптәре лә (яңы ерҙәр эҙләү һәм күсенеүҙәр, талау һөжүмдәре, юлбаҫарлыҡ һәм ҙур хәрби походтар, юлбаҫарлыҡ һәм талау менән үрелеп барған сауҙа сәфәре) күп төрлө. Шведтарҙың, даттарҙың, норвегиялыларҙың община-ырыу ҡоролошоноң тарҡалыуы аҡ һөйәктәрҙең көсәйеүе менән оҙатыла, сөнки улар өсөн хәрби табыш байығыуҙың иң мөһим сығанағы була; күп кенә ябай общинниктар (бондтар) тыуған яғын, Скандинав ярым утрауы диңгеҙ буйы райондарында халыҡтың артыҡлығы һәм ер эшкәртеү өсөн уңайлы булмауының арҡаһында, ташлап сығып китәләр. Кораблдәр төҙөү эшенең алға китеше борондан маһир диңгеҙ гиҙеүселәре булған скандинавтарға Балтия диңгеҙендә генә түгел, Төньяҡ Атлантика һәм Урта Диңгеҙ һыуҙарында йөрөргә мөмкинлек биргән.
Викингтар Англияла
Б. э. тиклем 793 йылдың 8 июнендә викингтар Нортумриялағы Линдисфран утрауына барып етә, унда улар Изге Кутберттың монастырын емерәләр. Скандинавтарҙың Британия ярҙарында бынан алда ла булыуҙарына ҡарамаҫтан, был яҙма сығаныҡтарҙа беренсе тапҡыр иҫкә алынған викингтарҙың һөжүме. Беренсе осорҙарҙа викингтар тиҙ арала ғына талай һалып, дингеҙгә ҡасҡандар, шуның өсөн хроникаларҙа ваҡиғаларҙы теркәүселәр уларҙың һөжүмдәренә артыҡ иғтибар бирмәгәндәр. Шулай булыуына ҡарамаҫтан, Инглиз — саксон хроникаһында 787 йылда Дорсеттағы Портлендта билдәһеҙ ҡалған диңгеҙ юлбаҫарҙарының рейды тураһында яҙылған. .
Инглиз-саксон короллектәренең баҫып алыныуы һәм Англияның көнбайыш һәм төньяҡ өлөштәренең оккупацияһы дат викнгтарының ҙур уңышы булып тора. 865 йылда дат конунгы Рагнар Лодброктың улдары Англия ярҙарына (хроника яҙыусылары тарафынан «мәжүсиләрҙең бөйөк армияһы» тип исемләнгән) ҙур ғәскәр алып киләләр. 870—871 йылдарҙа Рагдарҙың улдары Көнсығыш Англия һәм Нортумрия королдәрен ҡаты язалауға дусар итәләр һәм уларҙың биләмәләрен бүлешеп алалар. Бынан һуң даттар Мерсияны баҫып алыуға керештеләр.
Уэссекс короле Альфред Бөйөк даттар менән ваҡытлыса килешеү (878), ә һуңынан тулы баһалы солох килешеүе (яҡынса 886) төҙөргә мәжбүр була. Шулай итеп Британияла үҙенең биләмәләрен законлаштыра. Викингтарҙың инглиз баш ҡалаһы Йорвик ҡалаһы була. Скандинавиянан яңы көстәр килеүенә ҡарамаҫтан 892 һәм 899 йылдарҙа Альфред һәм уның улы Эдуард Өлкән дат яулап алыусыларына ҡаршы торалар, 924 йылға уларҙан Көнсығыш Англияның һәм Мерсияның территорияһын таҙарталар. Скандинав хакимлығы алыҫ Нортумбрияла 954 йылға тиклем (Эдред менән Эйрик Ҡанлы Айбалта һуғышы) дауам итә.
Викингтарҙың Англия ярҙарына яңы һөжүмдәре 980 йылда башланды. Был Свен Һәнәк Һаҡаллы етәкселегендәге дат викингтары тарафынан 1013 йылда Англияны яулап алыуҙың кульминацияһы булды. 1016-35 йылдарҙа берләшкән инглиз-дат монархияһы башында Кнуд Бөйөк торҙо. Уның үлгәненән һуң Уэссекс династияһы Эдуард Тәүбә Иттереүсе йөҙөндә үҙенә инглиз тәхетен ҡайтарып алды (1042). 1066 йылда инглиздәр скандинавтарҙың, был юлы норвегиялы конунгы Харальд Ҡаты етәкселегендә, сираттағы баҫып инеүен кире ҡаҡтылар.
Инглиз ерҙәренә дат монархтарының аҙаҡҡыһы булған Кнудтың туғаны Свен Эстридсен дәғүә итә. 1069 йылда ул Вильгельм I Яулап алыусы менән көрәштә Эдгар Этлингкә ярҙамға ҙур флот ебәрә (һаны 300 кораблгә тиклем еткән), ә киләһе йылда ул шәхсән үҙе Англияға килә. Әммә Йорк ҡалаһын баҫып алғас һәм Вильгельм армияһын бында осратҡас, ҙур ҡуш алыуҙы хуп күрә һәм флоты менән кире Данияға ҡайта.
Көнбайышҡа табан хәрәкәт
Сәйәси мәҙәниәтенә, социаль структураһы һәм Ирландия теленә һәм башҡа кельт ерҙәренә скандинав йоғонтоһо Бөйөк Британия менән сағыштырғанда, күпкә мөһимерәк була, әммә уларҙың баҫып алыу хронологияһы сағылдырылған мәғлүмәттәрҙең аҙ булыуы сәбәпле, хәҙерге ваҡытта улар бөтә теүәллектә тергеҙелә алмай. Ирландияға башҡарылған беренсе һөжүм 795 йылда телгә алынған. Викингтарҙың бында килеүе менән Дублинға нигеҙ һалыныуы бәйле, был ҡала ике быуат дауамында скандинавтарҙың ҡул аҫтында була. Скандинав конунгтары Лимерикта һәм Уотерфордта була, шул уҡ ваҡытта Дублин конунгтары Х быуат башында үҙенең хакимлығын хатта Нортумбияға тиклем йәйелдерәләр.
Исландияның скандинав колониялаштырылыуы Харальд Матур Сәс осоронда (900 йыл) башлана, ул үҙенең ҡыҫымы аҫтында ваҡ норвегиялы конунгтарын «көнбайыш дингеҙҙәрендә» бәхет эҙләргә мәжбүр итә. Көнбайышҡа табан йүнәлештә викингтар Оркней, Шетланд, Гебрид, Фарер, Мэн утрауҙарында урынлашалар. Исланд беренсе күсенеүселәре башлығы Ингольф Арнарсон була.Исланд Эрик Ерән 980 йылдарҙа Гренландияла нығына, ә уның улы Лейф Эрикссон Канада территорияһында яҡынса 1000 йылда беренсе ауылға нигеҙ һала. Үҙәренең көнбайышҡа табан хәрәкәтендә скандинавтар Миннесотаға тиклем барып еткәндәр тигән теория ла бар.
Клонтарф янындағы бәрелеш (1014) скандинавтарҙың Ирландияны тулыһынса яулап алыу өмөттәренә нөктә ҡуя. Шуға ҡарамаҫтан, XII быуатта Ирландияға бәреп ингән инглиздәр утрауҙың яр буйы райондарында суҡындырылған скандинавтарҙы тап итәләр.
Викингтар һәм франктар
Франк империяһы менән викингтарҙың мөнәсәббәттәре бик ҡатмарлы була. Бөйөк Карл һәм Людовик Диндар осоронда империя сағыштырмаса төньяҡтан яҡлаулы була. IX һәм X быуаттарҙа нормандарҙың эпизодик һөжүмдәренән Галисия, Португалия һәм ҡайһы бер Урта ер диңгеҙ ерҙәре яфалана. Рерик Ютланд һымаҡ викингтарҙың башлыҡтары үҙәренең ырыуҙаштарынан империя сиктәрен һаҡлау өсөн франк хакимдарына хеҙмәткә төшәләр, бер үк ваҡытта Рейн дельтаһы (мәҫәлән, Вальхерен һәм Дорестад) бай баҙарҙарын үҙ ҡул аҫтында тоталар. Ютланд конунгы Харальд Клак 823 йылда уҡ Людовик Диндарға тоғролоҡ антын бирә.
Феодаль тарҡалыу көсәйеүе менән викингтарҙан һаҡланыу саралары ҡыйынлыҡтар тыуҙыра башлай, һәм викингтар хатта Парижға тиклем барып етәләр. Король Карл Бер Ҡатлыраҡ ахырҙа 911 йылда скандинав башлығы Роллонға, һуңынан Нормандия исеме аҫтында йөрөтөлгән, Францияның төньяғын бирергә була. Был тактика һөҙөмтәле була. Һөжүмдәр туҡтап ҡала, ә төньяҡ кешеләре дружинаһы бик тиҙ арала урындағы халыҡ араһында юҡҡа сыға. 1066 йылда Англияны баҫып алыусы нормандарҙы етәкләгән Вильгельм Яулап Алыусы Роллондың тоҡомонан була. Бер үк ваҡытта Отвилдәрҙең норманд ырыуы Италияның көньяғын үҙенә буйһондора һәм шуның менән Сицилия короллегенә нигеҙ һала.
Көнсығыш Европа
Европа Көнбайышы менән сағыштырмаса уның көнсығышында викингтарҙың мәжбүри үтеп инеүҙәре ул тиклем күп булмай. Викингтар балтик ҡәбиләләрҙе талау менән сикләнә. Мәҫәлән, шведтарҙың куршилар ерҙәренә инеүе (Гробиня).
Сәйетҡол (Илеш районы)
Сәйетҡол (Саиткулово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 218 кеше. Почта индексы — 452281, ОКАТО коды — 80230840005.
Викингтар
Көнсығыш Европа
Сама менән ошо уҡ ваҡытта улар менән берлектә был ерҙәрҙе славян халыҡтары ла үҙләштерә.
Сәйетҡол (Илеш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Викингтар
Русь ерҙәренең барлыҡҡа килеүе тураһында норман теорияһы
Норман теорияһы (норманизм) — Викингтар экспансияһы осорондағы Көнсығыш Европа дәүләтенә нигеҙ һалған һәм уға үҙ хөрмәтенә исемен биргән, Скандинавиянан сығышлы булған русь халыҡ — ҡәбиләһе тигән концепцияны күтәреп сығарған историография йүнәлеше. Көнбайыш Европала уларҙы нормандар тип йөрөткәндәр. Рәсәй һәм совет историографияһында ғәҙәттәгесә норманизмға антинорманизм ҡаршы ҡуйыла (ике концепция ла айырым хәлдә тик постсовет илдәрендә бар, сит илдәрҙә улар сәйәсләштерелгән тип һанала. Ниндәйҙер кимәлдә күп этник сығышын һәм славяндар, төрки, алан, фин-уғыр, скандинав, Боронғо Русь дәүләте формалашыу дәүеренең башҡа этностары бер-береһенә йоғонто яһауын инҡар иткән һәм шуның өсөн улар фәнни була алмай. Сит ил ғалимдарының да хеҙмәттәре «антинорманлы» тип хаталы исемләнәләр, хатта антинорманлыларҙың ҡайһы бер айырым тезистарын раҫлаһалар ҙа). Норманизм яҡлылар нормандарҙы (скандинав сығышлы варягтарҙы) беренсе көнсығыш дәүләттәренә — Новгород, һуңынан Киев Русе- нигеҙ һалыусылары тип иҫәпләй. Ысынында, был тик Ваҡыт эҙмә-эҙлелеге повесының (XII быуат башы)(Повесть временных лет) историографик концепцияһына эйәреү була: повеста  боронғо йылъяҙмаларҙа һүрәтләнгән  варягтар скандинав-нормандар булараҡ ҡабул ителә. Варягтарҙың этник сығышы тирәләй, ҡайһы саҡта сәйәси идеологизация менән көсәйтелгән, төп бәхәстәр ҡыҙҙы.
Скандинавтар үҙҙәре уны «ҡалалар иле» — Гардарика тип исемләп, Русь ерҙәрендә нығытылған ҡалаларҙың күплеген билдәләгән. Новгород ҡалаһында йәшәүселәр һәм ҡайһы бер урыҫ кенәздәре викингтарҙың отрядтарын профессиональ дружинниктар сифатында яллағандар, һәм уларға айырым ултыраҡтар биргәндәр. Был хәл монгодарҙың ябырылыуына тиклем дауам иткән. Скандинав ҡәберлектәренең тупланған урындары, ғәҙәттә, ҡала үҙәктәренән бер нисә саҡрым алыҫлыҡта ойошторолған. Үҙәктәрҙә иһә урындағы халыҡ йәшәгән.
Ярослав Аҡыллы осоронда Иҫке Ладогала ярл булып Регнвальд Ульвсон ултыра. Викингтар сәйәхәттәрен йәнлек тиреһе артынан Төньяҡ Двинаның инешенә тиклем башҡарғандар һәм Воложка аръяғындағы юлды асҡандар.
Диңгеҙ походтарының туҡталыуы
XI быуаттың беренсе яртыһында викингтар үҙҙәренең баҫып алыу походтарын туҡтаталар. Был скандинав ерҙәренең халҡы кәмеүе, Европа төньяғында талауҙарҙы хупламаған христианлыҡтың таралыуы (талауҙар өсөн дини ойошмалар файҙаһына дисәтинә түләнмәгән) булышлыҡ иткән. Ырыу ҡоролошона алмашҡа ошо уҡ ваҡытта феодаль мөнәсәббәттәр килә һәм викингтарҙың ғәҙәттәге ярым-күсмә йәшәү рәүеше ултыраҡ тормошо рәүешенә алмашына ьбара.
XI быуаттан һуң да Скандинавия викингтары Византия императорҙарына һәм урыҫ кенәздәренә хеҙмәткә ялланыуҙы дауам итәләр. Норвегия тәхетендәге аҙаҡҡы викингтар итеп тарихсылар Олаф Харальдсонды һәм Англияны яулап алыу ынтылышында һәләк булған Харальд Ҡатыны күрһәтәләр. Ата-бабалары рухында иң аҙаҡҡы диңгеҙ аръяғы походтарырының береһен Ингвар Сәйәхәтсе башҡара, ул ошо экспедицияла Каспий ярҙарында вафат була. 1107—1110 христианлыҡты ҡабул иткәндән һуң викингтар Изге ергә үҙҙәренең тәре походын ойошторалар.
Йәмғиәт һәм мәҙәниәт
Викингтар, балалары, аталары һәм ҡартаталары менән бергә, ҙур ғаилә төркөмдәре менән йәшәгәндәр. Ғаиләләге өлкән улдары фермаға хужа булып алғас, ул бер үк ваҡытта ғаилә башлығы һәм уның тормош хәленә яуаплы булып ҡала.
Ауылдары
Скандинав илдәренең территорияларында викингтар осорондағы ҡала ултыраҡтары ҙур түгел, улар күләме буйынса периферия үҙәктәре булған Дорестадт һәм Иҫке Ладоганан күпкә ҡайтыш. Археологтар Норвегияла (Вестфолдәге Каупангта), Данияла (Ольборг янындағы Линдхольмда) һәм Швецияла (Меларен күлендәге Биркала) сауҙа — кәсеп пункттарының булыуын раҫланылар. Күп кенә ҡала ултыраҡтары фьордтарҙың төпкөлөндә урынлашҡан, сөнки дошман кораблдәренең килеүен алыҫтан шәйләп була һәм кире ҡағыуға әҙерлек алып барырҡа ла уңайлы. Классик миҫал — викингтарҙың иң ҙур ҡалаларының береһе — Ютландиялағы Хедебю ҡалаһы. Күп һанлы хазина табыштарындағы ғәрәп тәңкәләренең һәм ҡәбер таштарының күплеген иҫкә алғанда, Готланд утрауы викингтарҙың милләт-ара аралашыу үҙәге булған, күрәһең. Полаб славяндары менән сиктәрҙә герман-славян берләштергән сауҙа үҙәктәре булған: Рерик һәм яртылаш легендаға әйләнгән Винета һәм Йомсборг. Дат түңәрәк формалағы нығытмаларҙың ғына ни өсөн төҙөлөүе һаман да аныҡ билдәләнмәгән. Бәлки, улар Свен Һәнәк Һаҡаллы әмере буйынса 1013 йылда Лондонға походҡа сығыр алдынан төҙөлгәндәрҙер.
Өҫкө кейемдәре
X—XI быуаттарҙа скандинавтарҙың крәҫтиән кейеме оҙон йөн күлдәктән, ҡыҫҡа киң салбарҙарҙан, ойоҡтан һәм дүрткел накидканан торған. Юғары класс ҡатламы викингтары оҙон салбар, ойоҡбаш кейгән һәм сағыу төҫлө накидкалар ябынған. Шулай уҡ йөн бейәләй һәм кәпәс, йәнлек тиреһенән кәпәс һәм хатта кейеҙ эшләпә кейгәндәр.
Юғары ҡатламдағы ҡатын-ҡыҙҙар ғәҙәттә оҙон кейем кейгән. Кейемдәге таралғыларҙан нәҙек сылбырҙа ҡайсы, энә, бысаҡ, асҡыстар һ.б. ваҡ әйберҙәр өсөн футлярҙар эленгән булған. Кейәүҙә булған ҡатындар сәстәрен төйөп ҡуйғандар һәм аҡ туҡыманан осло формалағы башлыҡтар (чепец) кейгәндәр. Кейәүгә сыҡмаған ҡыҙҙар сәстәрен таҫма менән тарттырып ҡуйған. Викингтар үҙҙәренең дәрәжәһен билдәләр өсөн тимер биҙәүестәр таҡҡан. Айырыуса билдек ҡаптырмалары, брошь һәм сулпылар популяр булған. Көмөш һәм алтындан түңәрәк браслеттар яугирға ғәҙәттә уңышлы рейдты үткәргәне йәки яуҙа еңгәне өсөн бирелгән.
Массауи мәҙәниәттә викингтарҙы йыш ҡына мөгөҙлө шлемдарҙа һүрәтләйҙәр. Ысынында, археологтар ниндәй формала шлемдарҙың булыуы тураһында әйтә аныҡ алмайҙар. Мөгөҙлө шлемдар тураһында күҙ алдына килтереү ҡәберлектәрҙә табылған һүрәттәргә бәйле (мәҫәлән, Осеберг корабле). Хәҙерге ваҡытта ғалимдар, бындай шлемдар яуҙа түгел, ритуаль маҡсаттарҙа кулланылған тигән фекерҙә.
Кораблдәре
Викингтар бик оҫта корабль төҙөүселәре була, үҙ дәүерендә иң камил кораблдәрҙе нәҡ улар ижад иткән. Скандинав йәмғиәтендә яугирҙарҙы уларҙың кәмәләре менән бергә ерләү йолаһы булғанға күрә, археологтарға викингтарҙың кораблдәренең характеристикалары билдәле. Осло, Роскилле һәм ҡайһы бер башҡа ҡалаларҙа махсус музейҙар асылған. Иң билдәлелеләр иҫәбенә Гоксадт һәм Усеберг кораблдәре инә. Икеһе лә йөҙ йылдан ашыу элек табылған һәм хәҙерге көндә Осло ҡалаһында Драккарҙар музейында күрһәтелә. Сагаларҙан билдәле булыуынса, яуға кораблдәр ҡара ҡарға әләме аҫтында йөрөгәндәр.
Викингтарҙың флоты күбеһенсә драккар тип исемләнгән хәрби кораблдәрҙән һәм сауҙа кораблдәре - кноррарҙан торған. Хәрби кораблдәр һәм сауҙа суднолары ир-егеттәргә диңгеҙ аръяғындағы ерҙәргә тиклем барып етергә форсат биргән, ә күсенеүселәр һәм тикшеренеүселәр диңгеҙҙе яңы ерҙәр һәм байлыҡ эҙләп кисеп сыҡҡандар. Күп һанлы йылғалар, күлдәр һәм башҡа һыу юлдары викингтарға ябай һәм уңайлы күсеп йөрөү сараларын биргән. Көнсығыш Европала ағастан соҡолоп эшләнгән кәмәләр таралған була, улар һыуҙары һай булған йылғаларға һәм һөҙәк ярҙарға туҡтау урындарына инер өсөн тәғәйенләнгән, шуның өсөн викингтар бик тиҙ күсенеп йөрөгәндәр һәм дошмандарына көтмәгәндә һөжүм яһағандар.
Дәүләт һәм хоҡуҡ
Скандинав йәмғиәтендә иң мөһим ҡарарҙарҙы бөтә азат ир-егеттәр йыйылышы — тинг (Боронғо Русьтә — вече, башҡорттарҙа — йыйын) — ҡабул иткән. Ҙур булмаған йәмғиәт структураларында тинг хәҙерге замандағы башҡарма органына әүерелә: 930 йылда беренсе мәртәбә йыйылған исланд альтингы, унан бер нисә тиҫтә йылға йәшерәк мән тинвальды. Инглингтарҙан, Скьельдунгтарҙан йәки башҡа күренекле ҡәбиләләрҙән сыҡҡан конунг беренсе сиратта хәрби башлыҡ, дружина етәксеһе булараҡ ҡабул ителгән. Уның үҙ ер биләмәләре булыуы ла мөмкин булған йәки ул кораблдә сәйәхәтсе тормошон алып бара алған (сэконунг). Хәҙерге скандинав дәүләттәренең территорияларында бер үк ваҡытта тиҫтәләгән ваҡ конунгтар идара иткән.
Викингтарға ҡан үсе институты таныш булған. Бер викинг икенсеһен үлтерһә, ваҡиғалар артабан енәйәт составына һәм зыян күреүсенең социаль статусына ҡарап дауам иткән. Үҙ-ара аңлашыу йәки аҡсалата ҡаплатыу (вергельд) менән тамамланып та ҡуйған. Ҡан ҡонона тиклем барып еткән хәлдә — бер ырыу икенсеһенән үс алған. Әммә хольмганг тип исемләнгән көрәштә һәләк булыу үлтерелеү тип һаналмаған. Һуғышта аяуһыҙ булған яугирҙар (берсерктар) байығыу өсөн тәжрибәһеҙ яугирҙарҙы көрәшкә саҡырған саҡтары булған һәм уларҙы үлтергәндәр йәки йәрәхәтләгәндәр, шуның өсөн скандинав дәүләттәре викингтар дәүеренең ахырында хольмгангтар үткәреүенә тыйыуҙар индерәләр.
Дин һәм әҙәбиәт
Элекке осорҙағы боронғо германдар һымаҡ, христианлыҡты ҡабул иткәнгә тиклем викингтар ҙа традицион герман — скандинав динен (хәҙер Асатру исеме аҫтында билдәле) тотҡандар. Был диндә улар даими ҡорбан (блот) килтергәндәр. Яҙыуҙары руник була.
Ерләү йолаһы үлеләр корабле идеяһы менән ныҡ бәйле булған. Һәләк булған яугирҙың мәйете яндырылған, ҡайһы берҙә кәмәһе менән бергә, йәки кәмәгә уның көлө һалынған һәм уның өҫтөнә ҡурған өйгәндәр. Ерләү кәмәһенең һыуға төшөрөлөүе тураһында бик һуңғы скальдтарҙа ғына иҫкә алына. Мәҫәлән, Снорри Стурлусон
IX быуаттың беренсе яртыһында скандинав илдәрендә ярайһы ғына үҙенсәлекле скальд традицияһы барлыҡҡа килә. Исландияла яҙма индерелгәндән һуң да ике йөҙ йыллап һаҡланып килде һәм европалы яҙма әҙәбиәттәре йоғонтоһона бик яйлап бирелде.
Скальд шиғриәтенең күп кенә өлгөләре беҙгә шиғыр фрагменттары булараҡ ҡына килеп еткән, улар ошо скальдтар тураһында бәйән ителгән («Гуннлауге тураһында сага», «Бьерн тураһында сага», «Халльфред тураһында сага», «Эгил тураһында сага», « Гисли тураһында сага», «Кормак тураһында сага» һ.б.) йәки викингтарҙың батырлыҡтары тураһында (« Стурлунтар тураһында сага», «Оркнейҙар тураһында сага», «Серек тире», «Ньял тураһында сага», «Ҡомло ярҙағы кешеләр тураһында сага» һ.б.) сагаларға индерелгән.
Аҡсалары
Үҙҙәренең тәңкәләр эшләү мөмкинлектәре булмау сәбәпле, викингтар алмаштырыу һәм йыйып барыу өсөн башҡа дәүләттәрҙә һуғылған тәңкәләрҙе ҡулланалар. Айырыуса ҙур популярлыҡ менән уларҙа Үҙәк Азиянан көмөш дирхемдар файҙалана. Көнсығыш Европа, Балтия илдәрендә һәм Швециялағы Готланд утрауында викингтарҙың йәшереп ҡалдырған тәңкәләре табылған. Замана табыштары иртә Урта быуаттар осоронда Балтик төбәгендә әйләнештә булған аҡсаларҙың өстән ике өлөшө Бағдадтан йәки саманид ерҙәренән, Ташкенттан, Бохаранан, Сәмәрҡандтан һәм Балхтан икәнен күрһәтә.
Заманса күҙ алдына килтереүҙәр
XIX быуат швед романтизмы иртә урта быуаттар осорона һәм викингтарға ҡыҙыҡһыныу асылыуы билдәһе аҫтында уҙҙы.1811 йылда булдырылған Гот лигаһы викигтарҙың йәшәү рәүешен азатлыҡ һөйгән мажараэҙләүселәр тип пропагандалай. Викингтарға ҡарата уянған ҡыҙыҡһыныу исланд сагаларының һәм рун таштарының һаҡлауын системаға һалырға мәжбүр итте (мәҫәлән, рун таштары Еллингта). Иҫке Упсада, Биркала һәм башҡа боронғо үҙәктәрҙә ҡаҙыныу эштәре башланды.
Викингтарҙың образдары Өсөнсө рейхта кәрәкле булып табылды: викингтарҙы немецтарға туғандаш арий расалы төньяҡ германдары итеп күҙ алдына килтеҙеләр. Күпселегендә скандинав доброволецтарынан 5-се танк СС дивизияһы «Викинг» ойошторола.
Бик ирекле аңлатып бирелгән викингтарҙың образы музыканың ауыр йүнәлештәрендә ҡуллана (викинг — металл). Төньяҡ европала тарих реконструкцияһы клубтары эшләй, даими фестивалдәр үтеп тора (шул иҫәптән,Калиниград өлкәһенең Кауп ҡаласығында). Бындай клубтар бик күп рәсәйҙә лә.
Һуҡырлыҡ
Был физик кәмселек тулы һуҡырлыҡҡа (амавроз) һәм өлөшләтә күреүгә (скотома) йәки ярым күреүгә (гемианопсия) бүлеп йөрөтөлә. Бынан тыш төҫтәрҙе айырмау (дальтонизм) айырым ҡарала.
Һуҡырлыҡ сәбәптәре
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы һуҡырлыҡтың йыш осраған сәбәбтәрен түбәндәгесә күрһәтә. Был осраҡта һуҡырлыҡтың күп төрҙәрен дуаларға мөмкин. Күҙҙең йәрәхәтләнеүе һәм инфекциялар (мәҫәлән, бленнорея, сифилис һ. б.) һуҡырлыҡҡа килтерергә мөмкин. Донъяла ҡартлыҡ һәм диабет менән бәйле һуҡырлыҡ йышыраҡ осрай. Икенсе яҡтан, медик-санитар эшмәкәрлек арҡаһында инфекция һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һуҡырлыҡ һаны кәмей. Шулай итеп, һуҡырлыҡҡа килтергән трахома менән яфаланыусылар һаны 1985 йылда 360 миллиондан 2000 йылдар башында 40 миллионға тиклем кәмей.
Үҫешеүсе илдәр
Һуҡырлыҡ үҫешеүсе илдәрҙә үҫешкән илдәргә ҡарағанда күпкә ҙурыраҡ масштабта таралған. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, бөтә һуҡырҙарҙың 90 проценты үҫешеүсе илдәрҙә йәшәй. Шуларҙың 65 проценты катаракта менән яфаланалар (22 миллион осраҡ). Глаукоманан һуҡырлыҡ йылына 6 миллион осраҡта була, шул уҡ ваҡытта онхоцеркоз бөтә донъяла йылына яҡынса 1 миллион кешенең һуҡыр булыу осрағы өсөн яуап бирә.
Уразаева Фирҙәүес Әсҡәт ҡыҙы
Биографияһы
1998 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетының дауалау факультетын тамамлай.
Һуҡырлыҡ
Үҫешеүсе илдәр
Һуңғы 10 йылда трахоманан күреү һәләтен юғалтҡандар һаны ҡырҡа кәмей — йылына 6,0 миллиондан 1,3 миллионға тиклем, был уны бөтә донъяла һуҡырлыҡ сәбәптәре исемлегендә етенсе урынға ҡуя. Ксерофтальмия йыл һайын 5 миллион балаға ҡағыла; 0,5 миллиондың мөгөҙсәһенә зыян килә, һәм уларҙың яртыһы һуҡырая. Мөгөҙсәнең бөтә сәбәптәрҙән дә яраланыуы әлеге ваҡытта һуҡырлыҡтың донъяла дүртенсе төп сәбәбе булып тора.
Уразаева Фирҙәүес Әсҡәт ҡыҙы
Фәнни хеҙмәттәре
Фирҙәүес Әсҡәт ҡыҙы — акушерлыҡ һәм гинекология өлкәһендә 77 фәнни хеҙмәт, 2 уйлап табыу, 5 рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.
Һуҡырлыҡ
Үҫешеүсе илдәр
Үҫешеүсе илдәрҙәге кешеләр, донъяның үҫешкән илдәренә ҡарағанда, дауаларға йәки уны булдырмаҫҡа мөмкин булған шарттар булмаған йәки ауырыуҙар арҡаһында күреү һәләте боҙолоуы менән йышыраҡ осрайҙар. Күреү һәләтенең боҙолоуы бөтә төбәктәрҙә лә 60 йәштән өлкәндәр араһында йышыраҡ осраһа ла, ярлы общиналарҙа балалар, тиҫтерҙәренә ҡарағанда, һуҡырлыҡ менән бәйле сирҙәрҙән йышыраҡ яфалана. Кешенең ғүмер оҙонлоғо ҡыҫҡараҡ булған үҫешеүсе илдәрҙә катаракта һәм һыу паразиттары таратҡан ауырыуҙар йышыраҡ һуҡырлыҡта ғәйепле, ә бит катарактаны ла, паразит таратҡан ауырыуҙарҙы ла дауалап була. Бөтә донъяла йәшәгән яҡынса 40 миллион һуҡыр кешенең 70-80 процентының күреү һәләте тейешле дауалау юлы менән өлөшләтә йәки тулыһынса тергеҙелә ала.
Үҫешкән илдәр
Фәҡирлек һәм дауалап була торған күреү һәләтенең боҙолоуы араһындағы бәйләнеш төбәк-ара сағыштырыуҙарҙа нығыраҡ һиҙелә. Төньяҡ Америкала һәм Көнбайыш Европала өлкәндәрҙең күреү һәләтенең боҙолоуы һары таптың дегенерацияһы һәм диабет ретинопатияһы менән бәйле.
Йөклөлөккә бәйле сәбәптәр
Бала саҡтағы һуҡырлыҡ йөклөлөккә бәйле сәбәптәр арҡаһында килеп сығыуы мөмкин, мәҫәлән, тыумыштан ҡыҙамыҡ синдромы һәм етлекмәй тыуғандар ретинопатияһы.
Йәрәхәттәр
30 йәшкә тиклемге кешеләрҙә йышыраҡ осраған күҙ йәрәхәттәре АҠШ-тың бөтә территорияһында монокуляр һуҡырлыҡтың (бер күҙҙә күреү һәләтен юғалтыу) төп сәбәбе булып тора. Йәрәхәттәр һәм катаракта күҙҙең үҙенә йоғонто яһай, ә күреү нервы гипоплазияһы кеүек үҫеш аномалиялары күҙҙәрҙән баш мейеһенең артҡы яғына сигналдар ебәргән нерв шәлкеменә йоғонто яһай, был күреү һәләтенең кәмеүенә килтереүе мөмкин.
Кортик һуҡырлыҡ баш мейеһенең елкә булкәһенең зарарланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, был баш мейеһенә күреү нервыһынан алған сигналдарҙы дөрөҫ ҡабул итергә йәки интерпретациялауға ҡамасаулай. Кортик һуҡырлыҡ симптомдары күп төрлө һәм арығанлыҡ йәки стресс осоронда етдирәк булыуы мөмкин. Ғәҙәттә, кортик һуҡырлыҡ менән ауырыған кешеләрҙә көн аҙағына күреү һәләте насарая.
Генетик дефекттар
Кеше геномын картированияла һуңғы ҡаҙаныштар күреү һәләтенең боҙолоуының йәки һуҡырлыҡтың башҡа генетик сәбәптәрен асыҡланы. Шундай миҫалдарҙың береһе — Барде-Бидль синдромы.
Ағыуланыу
Ҡайһы бер осраҡтарҙа һуҡырлыҡ билдәле бер химик матдәләрҙе ҡабул итеүҙән барлыҡҡа килә. Билдәле миҫал булып метанол тора. Метанол формальдегид һәм метан кислотаһына тиклем окислана, барлыҡҡа килгән мәтдәләр үҙ сиратында һуҡырлыҡҡа, башҡа өҙлөгөүҙәргә, хатта үлемгә лә килтереүе мөмкин. Метанол, ашарға яраҡлы этанолға ҡарағанда арзаныраҡ булған техник спирт (денатурат) эсемлеге сифатында ҡулланғанда, йыш ҡына кеше организмына ҡушылма сифатында эләгә. 30 миллилитр метанол эсеү метанол метаболиттары тыуҙырған күреү нервының кире ҡайтмаҫлыҡ деградацияһына килтереүе мөмкин.
Аңлы рәүештә эш итеү
Һуҡырайтыу ҡайһы бер осраҡтарҙа кешене тирә-йүндәге донъяны контролдә тота, үҙ аллы эш итә һәм тирә-йүндә барған ваҡиғаларға йүнәлеш бирә алған төп тойғонан мәхрүм итеү өсөн үс алыу һәм ғазаплау акты булараҡ ҡулланыла. Ҡот осҡос пәйғәмбәрлек үтәгәнен белгәс, үҙен һуҡырайтҡан батша Эдип классик миҫал булып тора. Болгарҙарҙың сығышын буйһондороп, Византия императоры Василий II Болгаробойца 15 000 әсирҙе азат итер алдынан күреү һәләтенән мәхрүм итә.
Һуҡырлыҡ формалары һәм уның дәрәжәләре
Һуҡырлыҡты билдәләү өсөн төрлө шкалалар ҡулланыла. Бөтөнләй һуҡырлыҡ яҡтылыҡҡа редакцияның бөтөнләй булмауы тип билдәләнә. Шуға ҡарамаҫтан, күп илдәрҙә ғәмәли һуҡырлыҡ төшөнсәһе индерелгән. Ғәмәли һуҡырлыҡ (өлөшләтә күреү һәләте) — кеше яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡты айыра алған, ҡайһы берҙә хатта күреү һәләтенә эйә булған хәл, әммә был һәләт шул тиклем аҙ, хатта ғәмәли әһәмиәткә эйә түгел. АҠШ-та һәм Европа илдәренең күбеһендә ғәмәли һуҡырлыҡ 20/200 күреү һәләте тип билдәләнә (йәғни пациент объекттан 20 фут йыраҡ булырға тейеш[яҡынса 7 метр], уны һау-сәләмәт кеше 200 футтан, йәғни 70 метр алыҫлыҡтан күҙәтә алған кеүек күҙәтеү өсөн). Күп илдәрҙә күреү майҙаны 20 градустан да кәм булһа(нормаль — 180 градус), кеше һуҡыр тип таныла. Сәләмәт күҙҙәрҙә һуҡырлыҡты симуляциялау бик һирәк осрай һәм күреү һәләте тейешле контроль ысулдары менән еңел тикшерелеп табыла.
Халыҡ-ара классификация
ICD-10, VII класы, H бүлеге бар, атап әйткәндә — күреү һәләте боҙолоуҙары һәм һуҡырлыҡ (H53-H54).
H53-H54,7
''H53–H54 — Күреү һәләтенең боҙолоуҙары һәм һуҡырлыҡ':
Һуҡыр кеше һәм йәмғиәт
Һуҡырҙар — бөтөнләй йәки бөтөнләй тиерлек күреү һәләте булмаған кешеләр. Һуҡырҙар тыумыштан йәки йәрәхәттәр, ауырыуҙар һөҙөмтәһендә һуҡырайғандар. Һуҡырлыҡ осрағында кеше инвалид тип таныла. Һуҡырҙар ишетеү һәм ҡағылыу, махсус ҡулайламалар, экскурсоводтар һәм юл күрһәтеүсе эттәр ярҙамында арауыҡта ориентирланалар.
Һуҡырҙарға йәмғиәт реабилитацияһы һәм социаль ярҙам
Һуҡырҙарҙы уҡытыу һәм махсус мәктәптәрҙә һәм интернаттарҙа башҡарыла.
Һуҡырҙарҙы уҡытыу өсөн Брайль шрифты ҡулланыла. Һуҡырҙар өсөн рельефлы Брайль шрифты менән яҙылған китаптар һәм аудиокитаптар һаҡланған махсус китапханалар бар. Һуҡырҙар өсөн Рәсәй Дәүләт китапханаһы — Рәсәйҙә һуҡырҙар өсөн иң ҙур китапхана.
Рельефлы шрифт менән яҙылған китаптарҙан һәм аудиокитаптарҙан тыш һәм, уның был китапхананың коллекцияһында һуҡырҙарға төрлө объекттарҙың һынын белергә мөмкинлек биргән рельефлы-күләмле моделдәр бар.
Һуҡырҙар өсөн таныш мөхит ойоштороу
Ҡайһы бер туристик урындарҙа һуҡырҙар өсөн ҙур булмаған масштабта тирә-яҡ мөхиттең өс үлсәмле моделдәре эшләнгән, был уларға тирә-яҡ архитектураһы менән тойоу ағзалары ярҙамында танышырға мөмкинлек бирә.
Һуҡыр кешене йөрөтөүсе эт
Бер нисә йөҙ йыл һуҡырҙар һәм насар күреүсе кешеләргә бинанан тыш ерҙәрҙә йөрөү, ҡаршылыҡтарҙы үтеү өсөн махсус өйрәтелгән эттәрҙе файҙаланалар.
Бионик күҙ
Уның технологияһы: массус күҙлеккә фотоаппарат ҡуйыла, унан мәғлүмәт видео процессорға ебәрелә, процессорҙы пациент билбауына кейеп йөрөй. Процессор һүрәтте электрон сигналға әйләндерә һәм күҙлек итеп төҙөлгән махсус аппаратҡа ебәрә. Был тапшырғыс пациенттың күҙенә ҡуйылған махсус ресиверға сигнал ебәрә. Фотосенсор электродтары күҙ нервыларын ҡуҙғата, оптик нервылар аша баш мейеһенә электр видеосигналдары ебәрә.
Һуҡырлыҡтан дарыу
Рәсәй лабораторияһында яҡтылыҡҡа һиҙгерлеген юғалтҡан селтәр ҡатлауын арҡаһында барлыҡҡа килгән һуҡырлыҡты дауалаусы препарат өҫтөндә әүҙем эш алып барыла. 2017 йылда Мәскәү дәүләт университетында, Рәсәй Фәндәр академияһының биоорганик химия институты һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Юғары нерв эшмәкәрлеге һәм нейрофизиология институтында оптогенетика менән шөғөлләнгән ғилми төркөмдәр селтәр ҡатлауының яҡтылыҡҡа һиҙемлеген тергеҙеүсе препарат эшләү өсөн көстәрен берләштерҙе. Препарат һуҡыр сысҡандарҙа һыналған да инде. Продуктты ике аҙна дауамында күҙҙәргә һиптерәләр. Ошо ваҡыттан һуң кимереүселәр яҡтылыҡ менән күләгәне айыра башлаған, йәғни арауыҡта ориентациялана башлағандар, әммә әйберҙәрҙе һәм төҫтәрҙе күрмәгәндәр. Препарат өҫтөндә эштәр артабан да дауам итәсәк һәм артабанғы төп уңыштарҙы ғалимдар 2019-2020 йылдарға эшләргә ниәтләй.
Танылыу алған һуҡырҙар
Үҙ таланттары һәм яҡындары ярҙамы арҡаһында һуҡыр булыуына ҡарамаҫтан сәнғәттә, фәндә, йәмәғәт эшмәкәрлегендә ҙур бейеклектәргә өлгәшкән кешеләр бар. Улар араһында — Гомер (VIII б.); Джон Мильтон (XVII быуат); XX быуат — Борхес, Хелен Келлер, Николай Островский, Ванга, Эдуард Асадов, Рэй Чарльз, Стив Уандер, Андреа Бочелли; XXI быуатта — Диана Гурцкая һәм Олег Аккурат бар.
Библияла телгә алынышы
Һуҡыр кеше һуҡырҙарҙы етәкләгәндә, Библиялағы мәҫәл, ҡайҙа Мәсих фарисейҙарҙы күҙ уңында тотоп былай тип аңлата: «уларҙы ҡалдырығыҙ: улар — һуҡырҙарҙың һуҡыр юлбашсылары; һәм һуҡыр кеше һуҡырҙы етәкләһә, икеһе лә соҡорға төшөп китәсәк».
Яңы Ғәһеттә Ғайсаның һуҡырҙарҙы һауыҡтырып мөғжизәләр ҡылыу осраҡтары күп.
Мифологияла
Һуҡырҙар һәм фил тураһында мәҫәл бик күп дини йолаларға хас һәм джайнизм, буддизм, суфыйсылыҡ һәм индуизм мәҙәниәттәренең бер өлөшө булып тора. Мәҫәлдең төрлө варианттарында һуҡырҙар төркөмө (йәки ҡараңғыла булалар) филде тотоп ҡарап, уның нимә икәнен аңларға тырышалар. Уларҙың һәр береһе фил тәненең төрлө өлөштәренә ҡағыла, тик бер генә өлөшөн генә, мәҫәлән, ҡабырғаһын, томшоғон һ. б. Һуңынан улар бер-береһенә ҡағылыу тәьҫораттарын һүрәтләй һәм бәхәсләшә башлайҙар, сөнки һәр береһе филде төрлөсә һүрәтләй, ә тасуирламаларҙың береһе лә ысынбарлыҡта дөрөҫ булмай.
Грек мифологияһында Тиресий билдәле күрәҙәсе була. Бер миф буйынса, ул аллалар тарафынан уларҙың серҙәрен асҡан өсөн яза булараҡ һуҡырая, ә икенсе мифта, Афинаны (икенсе версия буйынса — Артемиданы) һыу ингәндә яланғас күргәне өсөн яза булараҡ һуҡырайған, тиҙәр.
«Одиссея»ла циплоп Полифемды Одиссей алдай һәм һуҡырайта. Норвег мифологияһында Локи һуҡыр алла Хёдты алдай, уны бәхет аллаһы булған ҡустыһы Бальдрҙы үлтерергә мәжбүр итә. Один зирәклек өсөн бер күҙҙен ҡорбан итеп бирә.
Яңы быуатта һәм хәҙерге заманда
Голланд рәссамы һәм гравюрасыһы Рембрандт йыш ҡына Товиттың апокрифик китабындағы күренештәрҙе һүрәтләгән, унда архангел Рафаэль ярҙамында һуҡыр патриарх Товитты улы Толит нисек дауалағаны тураһында бәйән ителә.
Мэтт Мердок, «Marvel Comics» персонажы, Сорвиголова булараҡ билдәле
Хәҙерге заман нәфис әҙәбиәтендә һуҡыр персонаждарҙың күп миҫалдары бар.
24 июнь
24 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 175-се (кәбисә йылында 176-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 190 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Орехово-Зуево
Орехово-Зуево (Орехово-Зуево) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Географияһы
Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.
Табидзеларҙың йорт-музейы
Галактион һәм Тициан Табидзеларҙың йорт музейы - (Дом-музей Галактиона и Тициана Табидзе, გალაკტიონ და ტიციან ტაბიძეების სახლ-მუზეუმი) — Грузияның Вани муниципалитындағы Чквиши  ауылында урынлашҡан музей.
Тасуирлмаһы
Галактион һәм Тициан Табидзеларҙың йорт музейы 3 гектар ерҙе биләй. Даими экспозицияныҡы: 450 м², ваҡыт-ваҡыт ойошторола торған күргәҙмәләргә: 30 м², конференц-зал: 60 м²,репозиторий: 30 м²
Музей дүшәмбенән башҡа бар көндәрҙә лә асыҡ, сәғәт 10-дан 17 сәғәткә тиклем ҡабул итә.
Тарихы
1966 йылда ойошторола башлаған. 1983 йылда асылған