cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғибәҙәтхана архитектураһы
Ғибәҙәтхана архитектураһының изге һәм символик мәғәнәһе
Ғибәҙәтхана һәм дини ҡоролмаларҙы йыш ҡына изге урындар тип атайҙар. Архитектор Норман Кунси фекеренсә, изге архитектураның төп бурысы — «рух менән материя, тән һәм йән араһындағы сикте асыҡ итеү». Изге архитектура тураһында фекер алышҡанда, протестант руханийы Роберт Шульлер әйтеүенсә, психологик сәләмәтлек өсөн кеше тәбиғи шарттарҙа булырға тейеш, был уның өсөн баҡса булып тора. Ричард Кикхефер, сиркәү бинаһына инеү рух донъяһына инеүҙе символлаштыра, тип белдерә.
Боронғо архитектура
Боронғо изге архитектура үҙ эсенә неолит, боронғо Мысыр һәм шумер архитектураларын ала. Боронғо дини биналар, атап әйткәндә, ғибәҙәтханалар йыш ҡына аллалар йәшәгән урын булараҡ ҡарала һәм йолалар үткәреү, ҡорбан килтереү урыны итеп файҙаланылған.
Боронғо ҡәберлектәр һәм ерләү ҡоролмалары ла төрлө халыҡтарҙың дини инаныуҙарын сағылдырыусы архитектура ҡоролмалары өлгөһө булып тора. Карнак ғибәҙәтханаһын төҙөүгә 1300 йыл ваҡыт киткән, һәм уның күп һанлы ғибәҙәтханалары, моғайын, әлегә тиклем төҙөлгән иң ҙур дини ҡоролма булып тора. Боронғо Мысыр дини архитектураһы археологтарҙы һоҡландыра һәм меңәр йылдар буйына кешеләрҙе әсир итә.
Классик архитектура
Беҙҙең эраға тиклем алты йөҙ йыл тирәһе Олимптағы Гера ғибәҙәтханаһының ағас колонналары таш менән алмаштырыла. Был тәжрибәнең башҡа изге урындарға таралыуы арҡаһында ҡайһы бер таш ҡоролмалар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған. Грек архитектураһы артынан эллинистик архитектура үҫеш ала. Уға Рим архитектураһы эйәрә, әммә ул күп яҡтан  гректарҙыҡына хас һыҙаттарҙы  ҡабатлай.
Ғибәҙәтханалар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина булғанлыҡтан, классик архитектура тураһында белемдең төп өлөшө тап дини ҡоролмаларға нигеҙләнгән. Ғибәҙәтхана ғына түгел, ҡаҙнасылыҡ та булып хеҙмәт иткән Парфенон, ғәҙәттәгесә, классик архитектураның бөйөк өлгөһө булараҡ ҡарала.
Көнсығыш архитектура
Һинд архитектураһы Һиндостан субконтиненты тарихы һәм географияһы менән бәйле. Һиндостан аша үткән сауҙагәрҙәрҙең сауҙа юлдары, шулай уҡ яулап алыусыларҙың баҫып инеүе традицион һинд архитектураһында тыштан индерелгән ҡайһы бер элементтарҙың барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһай. Һиндостан мәҙәниәтенең төрлөлөгө уның архитектураһында сағылыш тапҡан. Һиндостан архитектураһы үҙендә Көнбайыш һәм Үҙәк Азияның, шулай уҡ Европаның типтары, формалары һәм технологиялары менән боронғо һәм урындағы төрлө йолаларҙы берләштерә.
Буддизм
Будда архитектураһы Көньяҡ Азияла б.э.т. өсөнсө быуаттан алып формалаша. Иртә буддизм менән ике төр ҡоролма бәйле: вихаралар һәм ступалар.
Башта вихаралар ямғырҙар осоронда күсеп йөрөүсе монахтар өсөн ваҡытлыса һыйыныу урыны була. Һуңыраҡ был ҡоролмалар үҫә  һәм торған һайын формалаша барған  будда монахтары ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү өсөн эшләнә. Бындай ҡоролманың миҫалы булып Бихарҙағы Наланда тора.
Ступаның тәүге тәғәйенләнеше Будданың изге мәйетен һаҡлау һәм табыныу була. Уның иң тәүге өлгөһө — Мадхья-Прадештағы Санчи ауылында. Дини практикалағы үҙгәрештәргә ярашлы, яйлап Чайтьяға индерелә. Улар беҙҙең эраға тиклем беренсе быуатта сәскә ата, быны Махараштра штатындағы Аджанта һәм Эллора мәмерйә комплекстары дәлилләй.
Будда ҡорамдары Көньяҡ Азиянан ситтә лә төҙөлә. Буддизм популярлығын юғалтҡан урындарҙа ғибәҙәтханалар беҙҙең эраның башынан ташландыҡ хәлгә килгән. Бодх-Гаялағы (Бихар) Махабодхи шундай ташландыҡ ғибәҙәтханаға миҫал булып тора. Ступа рәүешендәге архитектура ҡоролмалары Азияла киң таралған, төрлө төбәктәргә хас деталдәр менән айырылып торған төрлө формалар ала. Уларҙы XIII быуат башында Хубилай ваҡытында Непал архитекторы Аранико Ҡытайға һәм бөтә Азия төбәгенә тарата.
Индуизм
Индуизм архитектураһы нигеҙендә Васту-шастре ята, уның ҡағиҙәләре легендар архитектор Вишвакармандың принциптарына ярашлы Шильпа-шастре һәм башҡа индуистар трактаттарында яҙылған. Уның йәше 2000-дән ашыу һәм астрономия һәм дини геометрия элементтарын үҙ эсенә алған ҡәтғи дини моделгә буйһона.
Индуизмға ярашлы, ғибәҙәтханала макрокосм (Ғаләм) һәм эске донъя микрокосмдары символлаштырыла. Ғибәҙәтхана архитектураһының төп формалары ҡәтғи йолаларға таянһа ла, бик күп декоратив биҙәүестәр һәм орнаменттар ҙа етди үҙгәрештәр талап итә.
Индус ғибәҙәтханаһы Гарбхагриха тип аталған изге йорттан, йыйылыш залынан, шулай уҡ ишек алдындағы Арауыҡтан (майҙандан)  тора. Ул Меру тауын, донъяның күсәрен символлаштыра.
Ғибәҙәтхана бинаһының тышҡы стеналарында булырға тейешле темаларҙы һәм скульптураларҙы тасуирлаусы ҡәтғи ҡағиҙәләр бар. Һинд ғибәҙәтханаһы архитектураһының ике төп стиле бар - төньяҡ Һиндостанда Нагара һәм көньяҡ Һиндостанда Дравида.
Һиндостандың көньяғы архитектураһына инеү урыны ентекле уйланылған булыуы ошо ике стиль араһындағы төп айырма булып тора. Был стилдәге ҡоролмалар формаһы һәм шикхарҙарының биҙәлеше буйынса айырылып тора. Ғибәҙәтханаларҙың Нагара стилендәге мәмерйәләре йомро, ә Дравида стилендә - пирамидаль.
Византия архитектураһы
Византия архитектураһының башы булып Рим империяһы архитектураһы тора. Әммә стиль шулай уҡ Яҡын Көнсығыш архитектураһы һәм тәре рәүешендәге сиркәү дизайны грек традициялары йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә.
Бынан тыш, таш урынына кирбес ҡулланыла, классик тәртип аҙ күҙәтелгән, мозаика семәрле биҙәүестәр менән алмаштырыла һәм ҡатмарлы көмбәҙҙәр барлыҡҡа килгән.
Көнбайыш архитектура тарихында иң ҙур үҫештәрҙең береһе булған Юстиниан архитекторҙары сиркәүҙең квадрат нигеҙенән түңәрәк көмбәҙгә (йәки көмбәҙҙәргә) тромп йәки елкән ярҙамында яйлап күсеүҙе күҙ уңында тотҡан ҡатмарлы системаны уйлап тапҡанда була. Иртә Византия дини архитектураһының сағыу миҫалы булып Истанбул дағы София соборы тора.
Ислам
Иртә ислам архитектураһы Византия архитектураһының, бигерәк тә түңәрәк арка, көмбәҙ кеүек элементтарҙың көслө йоғонтоһон кисерә. Ислам донъяһының төрлө төбәктәре үҙенә генә хас мәсет төрҙәрен төҙөгән. Улар араһында — Аббастағы иртә мәсеттәр, Т тибындағы мәсеттәр һәм үҙәк көмбәҙле Кесе Азия мәсеттәре иң билдәлеләр иҫәбендә.
Ислам архитектураһының иң иртә стиленә Өмәүиҙәр династияһы осорондағы ғәрәп тибы>ндағы мәсеттәр ҡарай. Был мәсеттәр квадрат йәки тура мөйөшлө, ябыҡ ишекле һәм ябыҡ ғибәҙәт ҡылыу залы булған. Бындай типтағы мәсеттәрҙең күбеһендә яҫы ҡыйыҡлы намаҙ уҡыу залы булған, уға күп һанлы колонналар һәм терәк кәрәк булған. Кордова лағы мәсеткә 850-нән ашыу колонна бар. Ғәббәсиҙәр династияһы осоронда ғәрәп тибындағы мәсеттәр төҙөлөүен дауам итә. XV быуатта Ғосман империяһында мәсеттең үҙәк көмбәҙе барлыҡҡа килә, ул намаҙ уҡыу залы өҫтөндә урынлашҡан. Урталағы бер ҙур көмбәҙҙән тыш, йыш ҡына намаҙ уҡыу залында йәки мәсеттең намаҙ уҡылмаған ҡалған өлөшөндә бәләкәйерәк көмбәҙҙәр булған. Иерусалим дағы Ҡая көмбәҙе мәсете был типтағы иң билдәле мәсеттәрҙең береһе булып тора.
Урта быуаттарҙа шулай уҡ айвандары булғанған айуан мәсеттәре төҙөлә. Уларҙа бер йәки бер нисә айуан намаҙ уҡыу залы булып хеҙмәт иткән үҙәк ихатаға алып бара. Стиль исламға тиклемге иран архитектураһынан үҙләштерелгән һәм Иран, фарсы йоғонтоһона эләккән илдәрҙең мәсеттәрендә ҡулланылған.
Айуан мәсеттәренең күбеһе зороастрия лағы ут ғибәҙәтханаларынан үҙгәртеп төҙөлгән, унда был ихаталар изге утты һаҡлау өсөн файҙаланылған. Хәҙер айуан мәсеттәре төҙөлмәй. Исфаһан дағы Имам мәсете айуан мәсетенең классик өлгөһө булып тора. ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Mosque_of_Uqba_minaret.jpg/220px-Mosque_of_Uqba_minaret.jpg|справа|мини|670 йылда нигеҙ һалынған [[Ғүҡбә мәсете нең өс кимәлле квадрат манараһы күренеше. Төньяҡ Африканың иң мауыҡтырғыс мәсеттәренең береһе
]] Мәсеттәрҙең дөйөм һыҙаты — манара, тар бейек башнялар, улар ғәҙәттә мәсет мөйөштәренең береһендә урынлашҡан. Манараның түбәһе һәр саҡ мәсеттең, ә йыш ҡына тирә-яҡтың иң юғары нөктәһе булып тора. Тәүге мәсеттәрҙең манаралары булмай, беҙҙең көндәрҙә лә иң консерватив ислам хәрәкәттәре, мәҫәлән, ваххабиттар, демонстратив һәм кәрәкмәгән тип, манара төҙөмәй.
Кауно Жальгирис (футбол клубы)
«Кауно Жальгирис» (Futbolo klubas Kauno Žalgiris) — Литва футбол клубы, Кауно Жальгирис исемле ҡалала урынлашҡан. 2004 йылда барлыҡҡа килгән.
Тарих
<..>
Ғибәҙәтхана архитектураһы
Ислам
Беренсе манара 665 йылда Басрала Өмәүиҙәр хәлифе Мүәвиә ибн Әбү Суфыян I идара иткән осорҙа төҙөлә. Ул манаралар төҙөүҙе хуплай, улар христиан сиркәүҙәрендәге ҡыңғыраулыҡ менән сағыштырырлыҡ итеп манаралар төҙөргә дәртләндерә. Тимәк, мосолман архитекторҙары манаралары өсөн ҡыңғырау формаһын үҙләштергән һәм шул уҡ маҡсатта — диндарҙарҙы намаҙға саҡырыу өсөн файҙаланған.
Кауно Жальгирис (футбол клубы)
Ағымдағы составы
2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата <...>
Ғибәҙәтхана архитектураһы
Ислам
Көмбәҙҙәр VII быуаттан алып ислам архитектураһының үҙенсәлеге булып тора. Ваҡыт үтеү менән көмбәҙҙәрҙең ҙурлығы арта, башта михраб эргәһендә ҡыйыҡтың бәләкәй генә өлөшөн биләп, яйлап намаҙ уҡыу залы өҫтөндәге бөтә ҡыйыҡты ҡаплай башлай. Ғәҙәттә көмбәҙҙәрҙе ярым түңәрәк формаһында эшләһәләр ҙә, һинд моголдары һуғанбаш формаһындағы көмбәҙҙәрҙе Көньяҡ Азияға һәм Фарсыға иленә таратҡан. Шулай уҡ мәхәллә тип аталған ғибәҙәт залында йыһаҙ булмай, унда ултырғыстар ҙа, эскәмйәләр ҙә юҡ .Ғибәҙәт ҡылыу залдарында кешеләр, хайуандар һәм дин әһелдәренең һүрәттәре ҡуйылмай. Стеналарын ғәрәп каллиграфияһы һәм Ҡөрьәндән шиғырҙар менән биҙәлеүе мөмкин булған.
Ғәҙәттә намаҙ уҡыу залына инеү ҡаршыһында ҡибла стенаһы урынлашҡан. Ҡибла стенаһы, ҡағиҙә булараҡ, Мәккә йүнәлешендә була. Килеүселәр, ҡиблаға, Мәккәгә, ҡарап, рәт-рәт урынлашып, доға ҡыла. Кибл стенаһында, ҡағиҙә булараҡ, уртала, михраб урынлашҡан.
Ғәҙәттә михрабта йыһаҙ булмай, әммә ҡайһы берҙә, бигерәк тә йома намаҙы ваҡытында, унда мөнбәр йәки хөтбә йәки башҡа вәғәз менән сығыш яһаусы хатиб өсөн кафедра урынлаша. Михраб имам көн һайын биш доға ҡылған урын булып хеҙмәт итә.
Мәсеттәрҙә йыш ҡына тәһәрәт алыу өсөн фонтандар йәки ингән ерҙә һыу сығанаҡтары була. Бәләкәй мәсеттәрҙә мәхәллә кешеләре йыш ҡына бәҙрәфтәрҙе тәһәрәт алыу өсөн файҙалана. Традицион мәсеттә был функцияны йыш ҡына ихата үҙәгендә махсус ҡоролмалар башҡара. Хәҙерге мәсеттәрҙә мәхәллә кешеләре өсөн төрлө уңайлыҡтар булырға мөмкин, мәҫәлән, поликлиникалар, китапханалар һәм тренажер залдары.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Озёрная (Ларь-Еган ҡушылдығы)
Озёрная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өсөгән-Әсән
Өсөгән-Әсән (Учуган-Асаново) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 264 кеше. Почта индексы — 453193, ОКАТО коды — 80248815006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Өсөгән-Әсән ауылына 18 быуаттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһында хеҙмәтле татарҙар нигеҙ һала.Ул Көсөгән йылғаһы (Тәтер йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Өфө ер биләүселәре картаһында ауыл 1786 йылда күрһәтелә.Ауылда 1865 йылда 60 йортта 422 кеше иҫәптә торған.Халҡы игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, арба яһау менән шөғөлләнгән. Мәсете, 2 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, тирмән, тимерлек, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. Халҡы: 1906 й. – 743 кеше; 1920 – 949; 1939 – 578; 1959 – 557; 1989 – 313; 2002 – 309; 2010 – 264 кеше. Татарҙар йәшәй (2002). Балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар. .
17 ноябрь
17 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 321-се көнө (кәбисә йылында 322-се). Йыл аҙағынаса 44 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Наполеон I
Наполео́н I Бонапа́рт (Napoleone Buonaparte, Napoléon Bonaparte ; 15 август 1769 йыл, Аяччо, Корсика — 5 май 1821 йыл, Лонгвуд, Изге Елена утрауы)— 1804—1815 йылдарҙа Франция императоры, бөйөк француз полководецы һәм дәүләт эшмәкәре, хәҙерге заман француз дәүләтселегенә нигеҙ һалған
Дөйөм ҡылыҡһырлау
Наполеоне Буонопарте (Корсикала уның исеме шулай әйтелгән) 1785 йылда артиллерия кесе лейтенанты дәрәжәһендә хәрби хеҙмәтен башлап ебәрә; Бөйөк француз революцияһы ваҡытында үҙен күрһәтә, Директория осоронда — бригада (14 ғинуар, 1794 йыл), шунан инде дивизия генералы һәм тыл хәрби көстәре команующийы дәрәжәһенә күтәрелә. 1796 йылдың 23 февраленда Италия армияһы командующийы итеп тәғәйенләнә.
1799 йылда дәүләт түңкәрелеше ойоштора (18 брюмер), һәм беренсе консул дәрәжәһен алып, ғәмәлдә бар хакимиәт вәкәләттәрен бер үҙенең ҡулына ала 1804 йылдың 18 майында үҙен иператор тип иғлан итә. Диктатор режимы урынлаштыра. Реформалар үткәрә (гражданлыҡ кодексы ҡабул итеү (1804), Француз банкыһы асыу (1800) һ. б.).
Бөйөк Армияның 1812 йылда Рәсәйгә ҡаршы асҡан һуғышта еңелеүе Наполеона I империяһының емерелеүенә баш һала. Лейпциг янындағы «халыҡтар һуғышынан» һуң Наполеон ғәскәре башҡаса күтәрелә алмай. 1814 йылда француздарға ҡаршы коалицияның Парижға инеүе Наполеон I тәхеттән баш тартырға мәжбүр итә. Ул Эльба утрауына һөргөнгә ебәрелә. Яңынан тәхеткә 1815 йылдың мартында ултыра (Йөҙ көн). Ватерлоола еңелгәндән һуң тәхеттән икенсе тапҡыр баш тарта (22 июнь, 1815). Һуңғы йылдары Изге Елена утрауында инглиз әсирлегендә үтә. Мәйете 1840 йылдан Париждағы Инвалидтар йортонда һаҡлана.
Титулдары:
Наполеон I буйы 169 см булған, ул заман өсөн уртасанан оҙонораҡ.
Бала сағы
left|мини|Карло Буонапарте (Анн-Луи Жироде-Триозон, 1806) мини|Летиция Рамолино Наполеон Корсика утрауында Аяччола тыуған, (ул ваҡытта Генуэз республикаһына ингән). 1755 йылда Корсика генуэз хакимиәтен ҡолата, шунан бирле ғәмәлдә урындағы ер биләүсе Паскуале Паоли етәкселек иткән үҙ аллы дәүләткә әйләнә уның сәркәтибе Наполеондың атаһы була. 1768 йылдау Генуэз республикаһы Корсикаға хоҡуҡтарын француз короле Людовикҡа XV-гә һата. Корсика халҡы баш күтәрә, әммә фетнә баҫтырыла. Наполеон был хәлодәрҙән һуң 3 ай үткәс донъяға килә. Паоли 1790-сы йылдарға тиклем уның кумиры булып ҡала.
Наполеон Карло Буонапарте һәм Летиция Рамолиноның 13 балаһының икенсеһе булып тыуа. Шуларҙан 4 ир туғаны, 3 ҡыҙ туғаны тере ҡала:
Йәшлеге
left|мини|Наполеонға 16 йәш (билдәһеҙ автор) Атаһы Наполеонға хәрби карьера теләй. 1778 йылда малай ағаһы менән Отёнда колледжға телдәр өйрәнергә инә,шулай ҙа Наполеон французса акцент менән һөйләшә. Икенсе йылына Наполеон Бриен-ле-Шатола кадет мәктәбенә уҡырға инә. Наполеон математиканы бик яҡшы белә; гуманитар фәндәр, киреһенсә, ауырлыҡ менән бирелә. Наполеон арымай-талмай фәндәр өйрәнә, ныҡышмал була.
«Королева муйынсаһы» тигән конкурста, үҙе лә уйламағанда еңеп сығып, Париждағы Король кадет мәктәбенә уҡырға алына (École royale militaire). Францияны һаман да күрә алмауы менән һабаҡташтарына оҡшамай, дуҫтары булмай.
1785 йылда атаһы үлә, ағаһы ғаилә башлығы булып ҡалырға тейеш булһа ла, уның йыуашлығы арҡаһында Наполеонға был вазифаны үҙенә алырға тура килә. Шул йылы ул алдан уҡыуын тамамлай, Валансела лейтенант чинында эшләй башлай. 1788 йылдың июнендә Осонға күсерелә. Әсәһенә ярҙам итер өсөн 11 йәшлек ҡустыһы Луины үҙе янына ала. Бик фәҡир йәшәйҙәр. Ул бик күп уҡый, эшсән һәм тырыш була.
Публицистик әҫәрҙәр баҫтыра («Диалог о любви», «Dialogue sur l’amour», 1791, «Ужин в Бокэре», «Le Souper de Beaucaire», 1793), уларҙан якобсылар яҡлы икәнлеге күренә.
Хәрби хеҙмәт башы
1789 йылда Корсикаға ҡайта һәм революцияға тап була, уны яҡлап сыға.
Беренсе яу тәжрибәһен Бонапарт — Ла-Маддален утрауына экспедицияла ҡатнаша. .
1793 йылда Паскаль Паоли Корсиканы Франциянан бойондороҡһоҙ тип иғлан итә, Наполеон быны революция идеяларына хыянат тип баһалай, һәм, асыуланып, Францияға китә. Тулонды яулауҙа ҡатнаша, 24 йәшендә бригада генералы — вазифаһына өлгәшә (14 ғинуар, 1794).
Термидориан фетнәһенән һуң Бонапарт Огюстен Робеспьер менән бәйләнеше өсөн ҡулға алына (10 август, 1794 йылда, ике аҙнаға). Иреккә сыҡҡас, отставкаға китә (795), бер йылдан Йәмәғәт ҡотҡарыуы Комитетына эшкә инә. Париждағы роялистик фетнәлә үҙен яҡшы күрһәтеп, (13 вандемьера 1795), дивизия генералы итеп тәғәйенләнеп, тыл ғәскәрҙәре командующийы булып китә.
Бер йылдан Италия армияһы командующийы итеп тәғәйенләнә(23 февраль, 1796 йыл)
Италия кампанияһы
left|мини|«Наполеон Арколь күперендә», Жан-Антуан Гро, 1801 Италия армияһы командующийы булараҡ, Бонапарт Сардиния короллеге һәм Австрия ғәскәрҙәрен тар-мар итә һәм Республиканың атаҡлы полководецтары иҫәбенә инә.
Мысыр яуы
1798—1801 йылдарҙа Наполеона Бонапарт тәҡдиме һәм етәкселеге менән Мысырға яу асалар.
1 июлдә Наполеон ғәскәре Искәндәриә (Александрия)ға килеп етә, икенсе көнөнә үк ҡала яулана. Тиҙҙән Ҡаһирәне лә алалар.
Наполеон имамдар менән уртаҡ тел эҙләй, әммә Ҡаһирә лә француздарға ҡаршы баш күтәрәләр.
Үртәлеп, Наполеон Сүриәгә яу аса (февраль, 1799 йыл). Яффаны ала, әммә Акрала уңышһыҙлыҡҡа осрай. 1799 йылда сигенә башлайҙар. Тоҙаҡҡа эләккәнен аңлап, 23 августа Наполеон генерал Клеберға армияһын ҡалдырып, во Францияға ҡайта.
Хакимлыҡҡа килеүе
200px|мини|Бонапарт — беренсе консул, художник Доминик Энгр thumb|200px|left| Наполеондың аллегорик һүрәте
Парижда 1799 йылға, Наполеон Мысырҙа йөрөгән арала, власть тулыһынса көсөн юғалта,. Коррупцияға бирелгән Директория революция ҡаҙаныштарын яҡлай алмай. Италияла рус-австрия ғәскәрҙәре генерал-фельдмаршал А. В. Суворов етәкселегендә Наполеондың ҡаҙаныштарын тотош тартып ала, хатта Францияға инеү хәүефе тыуа. Ошо шарттарҙа Мысырҙан ҡайтҡан генерал, Жозеф Фушеның һәм армияның ярҙамына таянып, вәкәләтле органдарҙы һәм и Директорияныҡыуып, консуллыҡ режимы урынлаштыра (9 ноябрь, 1799).
Яңы конституцияға ярашлы, ҡануниәт власы Дәүләт Советы, Трибунат, Закон сығарыу корпусы һәм Сенат ҡатнашлығынан тора, был уларҙың эшен һүлпәнәйтә һәм көсһөҙләндерә. Башҡарма власть, киреһенсә, беренсе консулға, йәғни Бонапартҡа ғына буйһона. Конституцияны плебисцитта халыҡ хуплай (3 миллион- ыңғай, 1,5 мең — ҡаршы) (1800). Һуңғараҡ Наполеон сенат аша үҙ вәкәләттәренең ғүмерлек икәнлегенә декрет ҡабул иттерә (1802), шунан үҙен француз императоры тип иғлан итә (1804).
Наполеондың эске сәйәсәте
мини|alt=Map of Europe. French Empire shown as bigger than present day France as it included parts of present-day Netherlands and Italy.|Беренсе француз Империяһы, 1811 год[12][13][14]
Наполеондың эске сәйәсәте үҙ ҡулына бар хакимиәтте туплауҙан тора. Был революция ҡаҙаныштарын һаҡлап ҡалыу өсөн кәрәк тип һанай Граждандар кодексы (1804) быны тәьмин итергә тейеш була («Наполеон Кодексы»). Наполеон административ реформа үткәрә, хөкүмәткә бойондороҡло департамент префекттарын һәм округтар супрефекттар тәғәйенләй (1800). Ҡала һәм ауылдарға назначались мэрҙар ҡуйыла.
200px|left|мини|Наполеонға Италия короле таж кейҙерә (26 май, 1805 йыл, Милан). Андреа Аппиани картинаһы Француз Дәүләт банкыһы ойошторола, ул алтын запасын һаҡлай һәм ҡағыҙ аҡса эмиссияһын үткәрә (1800).
Наполеон индергән административ һәм хоҡуҡи үҙгәрештәр күбеһенсә бөгөнгәсә һаҡланып ҡалған.
Наполеон яуҙары
thumb|Наполеон Сен-Бернар артылышында. Жак Луи Давид рәсеме
Империяның ҡаҡшауы һәм емерелеүе (1812—1815)
180px|left|мини|Император Наполеон Тюильрилағы кабинетында. Жак Луи Давид (1812) мини|Наполеон Бонапарт Фонтенбло Поль Деларош һарайында — тәхеттән баш тартҡандан һуң 180px|left|мини|Беренсе тапҡыр тәхеттән баш тартыу, 12 апрель, 1814 йыл
Изге Елена утрауы
left|мини|Изге Елена утрауына һөрөлгәс, Наполеон Лонгвуд поместьеһында йәшәй мини|Наполеон Изге Елена утрауында
Наполеондың үлеме
мини|Наполеондың Инвалидтар йортондағы ҡәбере Утрауҙа Наполеондың сәләмәтлеге хөртәйгәндән-хөртәйә. 1819 йылда йыш ауырый. Табибы гепатит тиһә лә, Наполеон үҙе атаһыныҡы кеүек рактыр тип уйлай. 1821йылда хәле ныҡ насарая, һәм ул инде үләсәген аңлай. 1821 йылдың 13 апрелендә Наполеон васыят яҙҙырта.
Наполеон Бонапарт шәмбе көн, 1821 йылдың 5 майында, 17 сәғәт 49 минутта баҡыйлыҡҡа күсә. Ул "Ярангөл үҙәне " тигән ерҙә ерләнә..
1840 йылда Луи-Филипп, бонапартистарҙың ҡыҫымы аҫтында, Изге Елена утрауына делегация ебәрә — Наполеондың һуңғы үтенесен, Францияла ерләнергә теләүен, үтәп, кәүҙәһен алып ҡайталар. Ул Парижда Инвалидтар йортонда ҡуйылған.
Ботаникала
1804 йылда Наполеона хөрмәтенә ағастарға исем бирелә.
Филателияла
Наполеон Бонапарт шәхесенә һәм уның осорона төрлө континеттарҙың тиҫтәләрсә илдәренең : Европа, Америка, Африка, Азия, Океания һәм хатта Антарктиданың йөҙҙәрсә почта маркалары бағышланған
Тәүге тапҡыр Наполеон образы Францияла 1951 йылда а (№ 896, Ивер һәм Телье каталогы) почта миниатюраһында һүрәтләнә.
Наполеон тематикаһы филателистар араһында бик популяр. Уның үҙенә генә түгел, уға бәйле тематикалар буйынса ла маркалар йыялар.
Наполеон һуғышында башҡорттар
1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорттар ҙа ҡатнашҡан. Наполеонға ҡаршы 28 башҡорт полкы ойошторола. Улар Рәсәй армияһы сафында төрлө походтарҙа ҡатнаша, Парижғаса барып етә. Ошо һуғыш иҫтәлеге булып халҡыбыҙҙа «Любизар», «Кутузов», «Француз көйө», «Ҡаһым түрә» тигән йырҙар ҡалған.
<div style=""> Любизар
''Беҙ һуғышҡа ингәндә,
Бәхилләштек барыбыҙ.
Беҙ һуғыштан сыҡҡанда,
Алдан сыҡты даныбыҙ.
Любезники, любизар,
Маладис, маладис!
Француздар килеп ингән
Мәскәү тигән ҡалаға.
Беҙҙең ғәскәр ҡыҫып алғас,
Сығып ҡасты далаға.
Француздар танынылар
Әрәсәйҙә үҙҙәрен.
рус, башҡорт ҡыҫмаҡлағас,
Табалмайҙар эҙҙәрен.
Мәскәүгә лә керҙек беҙ,
Француздарҙы еңгәндә,
Ер емертеп йөрөнөк беҙ.
''
КУТУЗОВ
''Полководец батыр ир Кутузов,
Уттар, һыуҙар кисте, ҡурҡманы,
Һай, Кутузов,
Полководец икән Кутузов.
Наполеондың баҫҡынсы яуҙарын
Көтөү кеүек әйҙәп туҡманы,
Донъяла иң гүзәл ер икән,
ФРАНЦУЗ КӨЙӨ
''Ҡыҙыл ғына менән Яйыҡ һыуы,
Салт аяҙ көн булмай, туңмай ҙа.
Беҙ китә лә тип үк иламағыҙ,
Илаһағыҙ, юлым уңмай ҙа.
Беҙ китәбеҙ инде, ай, үҙебеҙ,
Алыҫ ҡалыр тыуған илебеҙ.
Беҙ килә лә тип үк, ҡарай-ҡарай,
Тилмерер ҙә ике күҙегеҙ.
Атҡа ғына мендек беҙ үҙебеҙ,
Ҡалһа-ҡалһын әйтер һүҙҙәрегеҙ,
Сабырһыҙ ҙа булмаң үҙегеҙ.
Әҙәбиәт
• «Тененбаум Б.» Великий Наполеон.- ЭКСМО (издательство), 1-е изд., 2011.
Кызылсай (Уртабурти ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аккад
Акка́д (Māt Akkadim; ; אַכַּד, Akkad ) — б. э. т. XXIV — XXII быуаттарҙа Месопотамияның урта өлөшөндәге боронғо өлкә,хәҙерге Ираҡ территорияһындағы дәүләт. Баш ҡалаһы — шумерҙың Аккаде ҡалаһы( Агаде ) Үҙ заманының иң ҙур державаһы.
Аккад дәүләте Боронғо Саргондың шумерҙар һәм көнсығыш семиттәрҙе баҫып алғанлыҡтан,үҙ номына Боронғо Месопотамияның барлыҡ номдарын һәм күрше дәүләттәрҙе баҫып алып ҡушҡанлығы арҡаһында килеп сыҡҡан дәүләт. Аккадтың сәскә атҡан осоро Саргондың ейәне Нарам-Суэн ил менән идаралыҡ иткән ваҡытҡа тура килә, ләкин б. э. т. XXIII быуатта был держава бөлгөнлөккә төшә һәм уның төп территориялары кутий (гутей) тау ҡәбиләләренең ҡулына эләгә.
Территорияһы
Аккадтың төп территорияһы Тигр һәм Евфрат йылғаларының урта өлөшөн, анығыраҡ итеп әйтһәк,— Түбәнге Месопотамияның төньяғын һәм Дияла йылғаһының үҙәнен биләп тора. Иртә династия осоронда был өлкә шумерҙың Ки-Ури атамаһы менән йөрөтөлә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса был исемде бары тик Дияла йылғаһы үҙәне генә йөрөткән һәм үҙ эсенә ном статуслы Киш, Сиппар, Эшнунна, Вавилон, Куту һәм башҡа ҡала-дәүләттәрҙе үҙ эсенә алған. Башҡа илдәрҙе баҫып алыу һуғыштары ваҡытында Аккад үҙ заманының иң ҙур  державаһына әүерелгән. Уның территорияһы«Урта диңгеҙҙең юғары өлөшөнән алып, Түбәндәге (Персия ҡултығына тиклем йәйрәп ятҡан), киләсәк Финикияның төньяғын, Сирия,  Кесе Азия сигенләге райондарҙы, Месопотамияны тулыһынса, Загрос тауҙарын һәм Эламды (хәҙерге Иранды ) үҙ эсенә алған. Аккад батшалығы ҡолатылғас, Урҙың III династияһы осоронда «Аккад»  исеме элекке Ки-Ури өлкәһен аңлатҡан, сөнки Саргон һәм уны алмаштырыусылар бары тик йыйылма шумер гегемондары исемен йөрөткән, уларҙың исеменә бары тик  « Аккаде батшаһы»  йәки«донъяның дүрт яғы батшаһы»  тигән атама өҫтәгәндәр. Артабан Вавилон Түбәнге Месопотамияны баҫып алғас, Шумер һәм Аккада Вавилония тип атала башлаған.
Өйрәнеү тарихы
<!-- Как особая страна, а тем более крупная держава, Аккад был совершенно неизвестен европейцам вплоть до XIX века. О нём молчат античные источники, так как уход этого государства с исторической сцены произошёл задолго до появления классической полисной системы в Греции. Даже в уцелевших фрагментах написанной в эллинистическую эпоху «Истории Вавилонии», авторство которой принадлежит вавилонскому жрецу Бер-ушу (Беросу), совершенно нет упоминания об этой стране, так как земли Шумера и Аккада уже давно имели другое название — Вавилония, или (иногда) Халдея. И лишь в Библии имелось единственное упоминание об Аккаде, но здесь он считался одним из владений мифического вавилонского царя Нимрода, комментаторы затруднялись с определением его местоположения и считали Аккад городом.
Первая научная экспедиция в Иран и Месопотамию была предпринята ещё в XVIII веке немецко-датским учёным К. Нибуром, однако вплоть до XIX века ассириологии как науки не существовало. Основным препятствием этому было отсутствие навыков прочтения клинописных источников, образцы которых были собраны ещё европейцами в ходе путешествий на Восток. Лишь в 1802 году Г. -Ф. Гротефенд сделал первые шаги в дешифровке клинописи, правда, лишь более простой древнеперсидской, но восходившей по форме знаков к месопотамской. Параллельно ему большой вклад был сделан английским дипломатом Г. Роулинсоном. В середине XIX века идёт активная дешифровка аккадской (вавилоно-ассирийской) клинописи, наибольший вклад был внесён Ж. Оппертом и Э. Хинксом; в это же время проводятся первые раскопки в Месопотамии.
Исследование клинописных источников позволило идентифицировать титул «царь Шумера и Аккада» (аккад.šar Šumeri u Akkadi ), которым часто именовали себя месопотамские правители. В то же время, в ходе раскопок XIX в в Ассирии были найдены летописи царей Тиглатпаласара I, Салманасара III и Синаххериба, в которых Аккадом называлась страна в Южной Месопотамии, населённая особым народом. Невозможность традиционного прочтении ряда клинописных фрагментов или даже целых текстов навела учёных на мысль, что перед ними особый язык, совершенно не родственный вавилоно-ассирийскому. Этот незнакомый язык решили назвать аккадским. Однако вскоре выяснилось, что аккадским (аккад. lišān ’Akkadî ) называли свой язык сами вавилоняне и ассирийцы. Тогда, исходя из того же титула «šar Šumeri u Akkadi», неизвестный язык стали называть шумерским. Аккадским же называется язык как собственно аккадцев, так и их потомков — вавилонян и ассирийцев.
Изучение Аккада не представляло собой какой-то отдельной отрасли, а шло в общем русле развития ассириологии. Поскольку столица этого государства до сих пор не обнаружена, знания об Аккаде пополнялись из других месопотамских городов, непосредственно входивших в состав державы. Археологическое исследования XIX, а в особенности XX века, дали объёмный материал по истории и культуре этого древнего государства. В распоряжении учёных оказались многочисленные административные, правовые и хозяйственные документы, царские надписи, религиозные и отчасти — литературные памятники, дипломатические договоры, светская переписка, даже школьные тексты. Были обнаружены разного рода стелы, обелиски, руины дворцов, большое количество цилиндрических печатей, статуи и т. п. Параллельно велось изучение аккадского языка, первый сводный труд по грамматике и лексике которого был создан ещё в 90-е гг. XIX века. Ф. Деличем. Было установлено, что население древней державы говорило на его особом, так называемом староаккадском диалекте, являвшемся предшественником последующих вавилонских и ассирийских диалектов.
Cығанаҡтар
Источники по аккадскому периоду истории Месопотамии довольно разнообразны. Важнейшее значение имеет письменный материал. Аккадское государство было двуязычным: и аккадский, и шумерский языки широко использовались.
Письменные источники включают в себя многочисленные хозяйственные, административные и правовые документы из городов Месопотамии — Нгирсу, Ниппура, Уммы, Эшнунны, Адаба, Тутуба и др. Помимо этого — надписи аккадских царей, например «Обелиск Маништушу»; дипломатические документы (договор Нарам-Суэна с эламским царём). Это также письма, школьные тексты, вотивные (посвятительные) и религиозные надписи. Особое место занимают так называемые Omina — записи, сделанные древними прорицателями о природных явлениях перед важным событием в жизни страны. Во многом на их основе созданы «хроники» и ритмические произведения в форме подлинных царских надписей (narû ).
Аккад упоминается в более поздних литературных произведениях. В более поздние эпохи, особенно в Старовавилонский период, был создан ряд поэм историко-дидактического характера. Наиболее известная — «Проклятие Аккаде. Месть за Экур». Как правило, эти произведения носят тенденциозный характер, и, как к источникам, к ним относятся очень осторожно. Также есть отдельные таблички с обрывками сказаний о Саргоне Аккадском, основателе царства, и его военных подвигах. Некоторые из них были написаны всего через пару столетий после описываемых событий, другие — уже в ассирийский период. Наиболее известны «Легенда о Саргоне» и «Царь битвы».
Важные сведения даёт археологический материал. Это руины дворцов, стелы (особенно Римуша и Нарам-Суэна), глиптика (цилиндрические печати), находки скульптур и т. д.
Также весьма значимы источники из соседних стран — Элама и Восточного Средиземноморья (особенно Эблы).
Аккадцы и шумеры
Территория Нижней Месопотамии, возможно, была заселена шумерами около середины IV тысячелетия до н. э.
Примерно в начале III тысячелетия до н. э. на земли Верхней Месопотамии, предположительно с Аравийского полуострова, переселяются восточные семиты — предки аккадцев. Со временем они заимствуют у шумеров письменность, приспособив её под свой язык, а также мифологию и образ жизни. Первые аккадские имена в Месопотамии появляются в XXVII в. до н. э. Семиты составляли большинство населения в верховьях Тигра и среднем течении Евфрата — городах Мари, Ашшур, Ниневия. В районе Киша и Ниппура население было смешанным, к югу от Ниппура преобладали шумеры.
Сосуществование народов было преимущественно мирным. Источники не упоминают о конфликтах на национальной почве. Шумеры пришельцев никак особо не выделяли, а сами восточные семиты имели такое же самоназвание — «черноголовые» (аккад. ṣalmat qaqqadim ).
Со временем аккадский язык получил большее распространение, что было связано с его относительной простотой и возможностью использовать как средство межэтнического общения. После создания державы Саргона он получает статус государственного. Однако пик семитизации шумеров приходится на последующую эпоху — третьей династии Ура. Итогом этих процессов было формирование новых народностей — вавилонян (из потомков шумеров и аккадцев Южной Месопотамии) и ассирийцев (потомки семитского населения северной части региона).
Досаргоновская Месопотамия
Раннединастический Шумер представлял собой конгломерат непрерывно воюющих между собой городов-государств, или номов. Правители сильнейших из них стремились установить контроль над соседними государствами Севера и Юга Шумера. В случае, если правитель признавался в Ниппуре, он становился гегемоном Юга, получая титул «лугаль (царь) Страны» ; если же он занимал Киш, то становился гегемоном Севера с титулом «лугаль Киша» или (позднее) «царь множеств». Непрерывные войны истощали Шумер, что побудило представителей его аристократии, преимущественно южной, пойти на компромисс, выбрав себе единого, но подконтрольного им лугаля.
Таким правителем в конце XXIV века до н. э. стал Лугальзагеси — энси Уммы, принявший титулы «лугаль Урука» и «лугаль Страны». В 2316 году до н. э. он во главе коалиции южных номов наносит поражение Северу, разгромив энси Киша, Ур-Забабу. С этого времени, возможно впервые в своей истории, почти весь Шумер (кроме Лагаша) был объединён под началом единого правителя. Столицей государства Лугальзагеси стал Урук, он также был выбран верховным жрецом в каждом из подконтрольных номов. Однако это государство являлось лишь конфедерацией, а власть Лугальзагеси была непрочной и целиком зависела от поставивших его энси. Во время борьбы Лугальзагеси с непокорным энси Лагаша Уруинимгиной на Севере возникло Аккадское царство.
Саргон Аккадский
Около 2316 г. до н. э. в Кише происходит военный переворот. Согласно традиции, после поражения от Лугальзагеси, царя Ур-Забабу сверг его собственный садовник и кравчий, восточный семит, настоящее имя которого истории осталось неизвестным. Стремясь оправдать факт узурпации престола и скрыть свое низкое происхождение, он принял имя Шаррум-кен (аккад. Šarrum-ken «Царь истинен», то есть Истинный царь ; в современной историографии он известен как Саргон Аккадский  или Саргон Древний ).
Получив титул северных гегемонов — «лугаль Киша», он проводит мероприятия по укреплению своей власти. Опираясь на массовую поддержку рядового населения, сформировавшего многочисленное ополчение, Саргон ведет успешные войны против соседних номов. В течение первых трёх лет он завоёвывает земли по Верхнему Евфрату и совершает поход в Сирию. Власть Саргона признает энси Эблы, что позволило ему выйти к «Верхнему морю» (Средиземному).
На четвёртый год своего правления Саргон отстраивает новую столицу — до этого незначительный город Аккаде́ (аккад. Akkadê ), куда и переезжает. Вероятно, это было сделано для того, чтобы не связывать царскую власть с традиционными шумерскими элитами и жречеством. К своему титулу «лугаль Киша» Саргон добавляет «царь Аккаде». Наступила эпоха нового государства. По имени столицы оно назвалось Аккад, а значительная часть его населения, восточные семиты, стали называться аккадцами. Титулатура правителей новой державы включала лишь собрание традиционных титулов шумерских гегемонов, к которым прибавлялся новый — «царь (города) Аккаде». Понятие же Аккада как особой области получит распространение лишь в последующую эпоху III династии Ура.
Укрепив своё положение на Севере, Саргон приступил к войне с Лугальзагеси. Согласно надписям, царю противостояла мощная коалиция из 50 энси. Около 2312 года до н. э. коалиция была разбита, а многие её предводители (в том числе Лугальзагеси) попали в плен. Тогда же или ранее Саргон был признан в священном городе Ниппуре, получив титул «лугаль Страны». Лугальзагеси был доставлен в медной клетке в Ниппур, где предстал перед судом Энлиля, что имело важное идеологическое значение для легитимности власти Саргона. Согласно верованиям шумеров, титул «лугаль Страны» давался верховным богом Энлилем в его священном городе — Ниппуре, и забрать его мог только он. Лугальзагеси был унижен и, скорее всего, казнён.
Уже в следующем году Саргону противостоял новый союз, возглавляемый неким «человеком Ура». Согласно традиции, аккадскому царю пришлось сразиться в 34 битвах, после чего его воины наконец омыли оружие в водах «Нижнего моря» (Персидского залива). Шумер был покорён, но родовая аристократия, недовольная лишением свобод, ждала удобного момента для поднятия нового мятежа.
Замирив страну, царь приступил к её восстановлению. В одной из надписей говорится об отстраивании Киша; ведётся деятельность в Ниппуре; организуется заморская торговля.
Итогом многочисленных завоеваний Саргона было создание крупнейшей из когда-либо до этого существовавших держав. Власть царя опиралась на значительный земельный фонд, формирующуюся служилую знать и систему заложничества. Бывшими номами управляли ставленники царя или лояльные ему представители местных династий. Саргон пытался получить идеологическую поддержку жречества, покровительствуя культам Абы — бога Аккаде, Забабы — бога Киша и Энлиля в Ниппуре. В стране сооружались статуи божеств, а храмы щедро одаривались и перестраивались, однако нарастание деспотических тенденций охлаждало отношение жречества к царю.
В конце правления царь столкнулся с новым мятежом в своей стране, но сумел его подавить. Положение аккадской династии было непрочным.
Сыновья Саргона
После смерти Саргона царство перешло его сыну Римушу, который сразу же столкнулся с масштабным восстанием. Как написано на одной из глиняных табличек царя, «все страны, которые оставил мне мой отец Саргон, восстали против меня и ни одна не осталась мне верной». В ходе ряда военных походов Римуш восстановил контроль над страной, что было осуществлено методами чудовищного террора. Согласно надписи на глиняной табличке, жертвами расправ стали около 54 тысяч человек. Примерно в это же время, по неясным причинам, Римуш отказывается от титула «лугаль Страны». После подавления мятежей Римуш совершил поход в Элам против государства царя Хишепратепа, разрушив несколько городов. Затем он предпринял карательные действия в отношении вновь восставших городов юго-востока Шумера: Дера, Уммы, Лагаша и Адаба. Согласно надписям, были убиты энси взятых городов и более 12 тысяч человек населения, уведено в плен около 20 тысяч. Замирив Шумер, Римуш совершил очередной поход в Элам, победив в кровопролитном бою царя Варахсе Апалкамаша. Возможно, были совершены походы также и на север, вплоть до Средиземного моря.
Целью жестоких расправ над населением и знатью было пресечение бунтов, что говорит о непопулярности аккадской династии. Несмотря на развязанный террор, положение Римуша было непрочным, и вскоре он погиб в результате заговора знати. По сообщениям Omina, «великие» забросали его каменными печатями (находиться с оружием возле царя было, видимо, запрещено).
Борьба с сепаратизмом была продолжена братом и преемником Римуша на троне — Маништушу. Для укрупнения своего положения он наращивал царский земельный фонд, скупая земли общинников. Подобно своим предшественникам, Маништушу совершил два похода в Элам, в область Аншана. Одна из экспедиций была совершена на кораблях через Персидский залив. Однако правление и этого царя оказалось недолгим и вскоре он также погиб насильственной смертью.
Нарам-Суэн
В 2236 году до н. э. во главе державы встал сын и преемник Маништушу — Нарам-Суэн (Нарам-Син). В его правление Аккад достиг пика своего могущества, и, подобно Саргону, этот царь стал героем поздних легенд.
Начало правления Нарам-Суэна ознаменовалось очередным восстанием. На этот раз мятеж возглавил некто Ипхур-Киш, пришедший к власти в Кише в результате массовых волнений. К тому времени уже была ликвидирована автономия этого нома, что, видимо, создавало дополнительные поводы для недовольства. К мятежу примкнули и другие города; в источниках упомянуты Ниппур, Умма, Урук и Мари. Как и все предшествующие, это восстание было также жестоко подавлено.
Для стабилизации обстановки царь предпринял ряд реформ в системе управления государством. В отличие от практики заложничества, он стремился заменить представителей местной знати на должностях энси своими родственниками или ставленниками. Его сыновья являлись правителями отдельных номов (по крайней мере, в Туттуле и Мараде), дочери и внучки — жрицами высшего ранга в Уре и Мари; в Лагаше сидел его чиновник, человек незнатного рода по имени Лугальушумгаль. Кроме того, Нарам-Суэн и его сыновья вели масштабное храмовое строительство; жрецы (например, в Лагаше) имели ряд привилегий в отношении землепользования. Всё это должно было укрепить союз царя со жречеством.
Такие действия, видимо, принесли свои плоды, что позволило Нарам-Суэну приступить к широкомасштабной завоевательной деятельности. Одной из первых целей стал Маган. В надписях говорится о победах «в девяти походах за один год», пленении трёх царей и поражении правителя Магана по имени Маниум. Была предпринята большая военная экспедиция в Сирию, в ходе которой Нарам-Суэн уничтожил государство Эбла, разрушил Арманум, нанес поражение диданам. В итоге Северная Сирия вошла в состав Аккадской державы. Другим направлением внешнеполитической деятельности Нарам-Суэна являлась Северная Месопотамия. О походе против горных племен луллубеев повествует знаменитая каменная стела Нарам-Суэна. Имеются скупые сведения о войне против города-государства по имени Тальхатум; к этому же времени относится и сооружение заставы в Тель-Браке. Элам, находившийся в прямой политической зависимости от Аккада, попытался отложиться, что привело к походу Нарам-Суэна в эту страну. Итогом его стали пленение царя Варахсе и заключение договора с правителем Авана. И хотя официального присоединения Авана не произошло, Элам фактически остался под влиянием державы, а в Сузах находился аккадский посланник.
Для укрепления своей власти Нарам-Суэн предпринимает ряд серьезных идеологических шагов. Он отбрасывает традиционные титулы шумерских гегемонов, принимая единый, но всеобъемлющий — «царь четырёх сторон света». Более того, впервые в истории Месопотамии вводится прижизненный культ царя. Отныне он именуется «бог Аккада», к его имени присоединяется детерминатив божества (d, dingir), и даже верховный жрец Энлиля в Ниппуре называет себя его рабом. Своему внуку Нарам-Суэн дал имя Шаркалишарри (аккад. «царь всех царей» ), а второму сыну — Бинкалишарри (аккад. «потомок всех царей» ).
Обожествление царя вызвало озлобление жречества традиционных богов, что дало повод к написанию в последующее время целого ряда тенденциозных историко-дидактических поэм, приписывавших царю всяческие злодеяния. Одна из них, составленная жрецами Ниппура, обвиняет Нарам-Суэна в осквернении Экура — главного святилища Энлиля и сообщает, что за это он и столица якобы были прокляты богами.
Конфликт со жречеством происходил на фоне других потрясений. По неясным причинам была повреждена ирригационная система; в стране разразился голод.
К концу царствования Нарам-Суэна осложнилось положение и на внешних границах державы. Аккад был вынужден перейти к оборонительным войнам. Государству теперь одновременно приходилось противостоять натиску степных кочевников запада, вторжениям варваров Загроса и набегам эламитов с востока. Но особую опасность представляли племена кутиев, в одном из походов против которых, видимо, и погиб сам царь.
Ослабление державы и вторжение кутиев
Уже Нарам-Суэну пришлось столкнуться с первыми признаками наступающего кризиса державы. Упадок торговли, традиционный сепаратизм, конфликты со жречеством — всё это теперь наложилось на новые серьёзные экономические и внешнеполитические проблемы. Наибольшую угрозу представляли горные племена кутиев, проникновение которых в Месопотамию приводило к нарушению ирригационной сети. Все эти проблемы предстояло решать внуку и преемнику Нарам-Суэна Шаркалишарри (2200 — 2176 гг. до н. э.).
Сразу после смерти Нарам-Суэна, кутии под предводительством Энридавизира вторглись в Аккад. Энридавизир достиг Сиппара, где приказал высечь в честь себя надпись, именовавшую его «царем четырех сторон света». В это же время страну сотрясло очередное массовое восстание городов. Помимо прочего, с запада шёл натиск амореев, с востока совершали набеги эламиты. На севере происходила активизация хурритского населения.
Вместе с тем, положение в стране оставалось критическим. Держава была близка к распаду. Элам полностью обрёл независимость. На севере возникло крупное хурритское государство с центром в Уркеше; неподалеку — «царство луллубеев». Примерно в это же время какие-то северные племена (хурриты или кутии?) разорили Ашшур и ряд других городов на среднем течении Тигра.
Воспользовавшись неразберихой, кутии прочно закрепились в Месопотамии и начали активно вмешиваться во внутриполитическую борьбу в государстве.
Падение Аккада
После смерти Шаркалишарри в 2176 г. до н. э. Аккад в течение трех лет (2176 — 2173 гг. до н. э.) находится в состоянии хаоса. Одной из причин стала и борьба за власть, когда появилось сразу несколько претендентов на престол. Являясь лишь тенью былых аккадских правителей, они вошли в «Царский список» под уменьшительно-уничижительными именами — Игиги, Нанум, Ими и Элулу. Более того, составители списков не знали точно, кто из них действительно являлся царём, а кто лишь претендентом («Кто был царём, а кто не был царём?» ).
Последнюю попытку восстановления государства предпринял воцарившийся после усобицы Дуду из династии Саргона. Ему даже удалось на время воссоздать Аккадское царство, но в гораздо меньших границах. Имя Дуду также носит уменьшительный характер; не исключено, что он уже фактически зависел от кутиев.
батша власы
По мнению большинства исследователей, Аккад являлся деспотическим государством, где царю принадлежала фактически абсолютная, неограниченная власть. С другой стороны, имелся ряд факторов, переступить которые аккадский правитель не мог. Одним из важнейших было то, что царь никогда не являлся верховным собственником на землю и, следовательно, не мог распоряжаться ею по своему усмотрению.