cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йосопов Һарун Вәли улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Йосопов тарафынан Волга буйы һәм Урал алдының XIII—XIV быуаттарға ҡараған эпиграфик ҡомартҡылар исемлеге йыйылған һәм төҙөлгән. Башҡортостан территорияһында Воскресенское, Имәндәш, Ҡормантау, Касьяновское, Табын ҡаласыҡтарын һәм башҡаларҙы аса һәм тикшерә. «Башҡортостанда болғар ҡәбер таштары» тигән хеҙмәт яҙа.
Узас (Чека ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таволжанка (Чусовая ҡушылдығы)
Таволжанка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саппоро (станция)
— Япония ҡалаһы Саппорола тимер юл станцияһы,   JR Hokkaido компанияһы хеҙмәтләндерә. Был станцияла  Kitaca (смарт-карта) ҡулланырға мөмкин. Станцияла автоматик платформа ҡапҡалары урынлаштырылған.
Саппоро станцияһы иң сикләнгән экспресс-хеҙмәттәр өсөн башланғыс һәм һуңғы нөктә булып тора, улар менән JR Hokkaido идара итә. Станция өҫтөндә иң бейек JR Tower урынлашҡан, ул  Саппоро ҡалаһында һәм Хоккайдо губернаһында иң бейек йорт.
Станцияны шулай уҡ Хоккайдо-синкансэндың терминаль станцияһы итеү күҙаллана, уны 2031 йылда асыу планлаштырыла.
Тарихы
1880 йылдың 28 ноябрендә Саппоро станцияһы асыла. JNR хосусилаштырыуы менән  JR Hokkaido контроле аҫтына күсә. 1971 йылда Саппоро метрополитены асыла. 1988 һәм 1990 йылдар араһында ҡалҡыу станция төҙөлә.
Планлаштырыу
Саппоро станцияһы биш  платформанан тора, улар урам  кимәленән юғары күтәрелгән. Был күтәрелгән платформалар көнсығыш-көнбайыш йүнәлешендәге 10 юлға хеҙмәт итә. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай ике майҙансыҡ урынлашҡан.
Саппоро метроһы
Утрауҙағы төрҙөң бер платформаһы һәм ике юлы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡадир Рабия
Рабия Ҡадир (Рабия Кадир, رابىيە قادىر, Rabiye Qadir; 21 ғинуар 1947 йыл) — эшҡыуар, диссидент һәм хоҡуҡ яҡлаусы, «Бөтә донъя уйғыр конгресы» (БДУК, ВУК) президенты.
Биографияһы
1947 йылда Ҡытайҙың Алтай ҡалаһында эшҡыуарҙар ғаиләһендә тыуған. 1965 йылда Сидик Рузиға кейәүгә сығып һәм Шеңжан-Уйғыр автономиялы районының Аҡһыу ҡалаһына күсеп бара. 1981 йылда ғаиләһе менән Өрөмсө ҡалаһына күсеп килә, унда уйғыр этник кейемен һатыу буйынса ҙур булмаған эш аса. СССР тарҡалғандан һуң, күп кенә уйғырҙар кеүек үк, элекке совет республикалары менән сауҙа итеүгә күсеп, «Akida Industry and Trade Co» сауҙа компанияһына нигеҙ һала. Тиҙҙән Ҡытайҙың биш иң бай кешеһенең береһе булып китә, уның компанияһы Ҡытайҙың Көнсығыш төбәктәрендә, Ҡаҙағстанда һәм Рәсәйҙә сауҙа операцияларын алып бара. Уның ғаиләһе Өрөмсөлә «Akida Trade Center», «Kadeer Trade Center» кеүек эре сауҙа һәм эшлекле үҙәктәрҙең милекселәре булып тора.
Рабия Ҡадир шулай уҡ хәйриәселек менән шөғөлләнә, төрлө яҡлап уйғырҙарға ярҙам күрһәтә.
Ун бер бала әсәһе.
Уйғырҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлауы
Уйғырҙарҙың хоҡуғы боҙолоуы тураһында һөйләргә 1999 йылдың авгусында Өрөмсөлә АҠШ Конгресы делегацияһы менән осрашыуға китеп барғанда уны Ҡытай властары ҡулға алып, эшмәкәрлеге дәүләт хәүефһеҙлегенә янауҙа ғәйепләп, ултыртып ҡуя. Унда ул яңғыҙ кешелек камерала ике йыл ултыра.
2004 йылда төрмәлә ултырған сағында уға кеше хоҡуҡтары өсөн көрәше өсөн Рафто премияһы бирәләр.
2004 йылдың 14 мартында Рабияны, медицина күрһәтеүҙәренә һылтанып, төрмәнән сығаралар һәм АҠШ-ҡа ҡыуалар. 17 мартта Ҡадир унда ғаиләһе менән ҡушыла, сөнки ире шуға тиклем үк әле диссидентлыҡ өсөн унда һөрөлгән була.
2006 йылдың ноябрендә улы Алим, 2007 йылдың апрелендә улы Абликим сепаратист эшмәкәрлегендә ғәйепләнеп, оҙайлы мөҙҙәттәргә төрмәгә ябыла, Өсөнсө улы Ҡаҙар Абдурәхимгә һалым түләмәгән тип ҙур штраф һалалар.2006 йылдың  июнендә өс улына ла дәүләт хәүефһеҙлегенә янауҙа, иҡтисади енәйәттәрҙә ғәйепләп, рәсми рәүештә ғәйеп тағалар.
2007 йылдың 5 июнендә Прагала уҙған демократия һәм хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса конференцияла Ҡадир президент Джордж Буш менән шәхсән осраша. 2007 йылдың 17 сентябрендә Америка Ҡушма Штаттары вәкилдәр палатаһы 497-се резолюция ҡабул итә, ул документ Ҡытай хөкүмәтенең Рабияның ҡулға алынған балаларын һәм Канада гражданы уйғыр Хөсәйенйән Йәлилде азат итеүен һәм уйғыр халҡына ҡарата үҙ сәйәсәтен үҙгәртеүҙе талап итә.
Иҫке Көрйә
Иҫке Көрйә (Старокурзя) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше. Почта индексы — 452972, ОКАТО коды — 80218840008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йылға
thumb|300px|[[Амазонка йылғаһының дельтаһы, космостан күренеше|right]] Йылға — үҙе яһаған һыу юлы буйлап ағып ятҡан, ер аҫты һәм ер өҫтөндәге һыу бассейны иҫәбенә тулышып торған тәбиғи һыу ағымы.
Йылғаларҙы ҡоро ер гидрологияһының булеге — йылға гидрологияһы өйрәнә.
Дөйөм мәғлүмәт
Йылғаның икенсе йылғаға, күлгә, диңгеҙгә ҡойған урыны йылға тамағы, ә башынан алып ҡойған урынына тиклем ара йылға оҙонлоғо тип атала.
Күпселек йылғалар башҡа йылғаларҙың ҡушылдығы булып тора. Йылғаларҙың ҡайһы берҙәре күлдәргә ҡушыла.
Ҙур йылғаларҙың күпселеге диңгеҙгә йәки океан ҡултығына ҡоя.
Океандарға, диңгеҙҙәргә, күлдәргә туранан-тура ҡоя торған йә иһә ҡом һәм һаҙлыҡтарҙа һеңеп юғала торған йылғалар төп йылғалар тип атала; төп йылғаларға ҡоя торған йылғалар иһә — ҡушылдыҡтар.
Йылға системаһы үҙ һыуҙарын йыя торған ҡоро ер өҫлөгө — һыу йыйғыс, йәки йылға бассейны тип атала. Һыу йыйыу майҙаны Ер ҡабығының өҫкө ҡатламдары менән бергә әлеге йылға системаһын үҙ эсенә ала һәм икенсе йылға системаларынан һыу айырғыстар менән бүленә.
Йылғалар, ғәҙәттә, рельефтың уйпат урындарында — үҙәндәрҙә аға, үҙәндәрҙең иң тәрән өлөшө иһә йырҙа тип атала, ә ташҡын һыуҙары менән күмелә торған өлөшө — һыубаҫар туғай, йәки һыубаҫар йылға террасаһы тип атала.
Йырҙаларҙа тағы ла тәрәнерәк урындар — ятыуҙар һәм һай урындары — шаршылар сиратлаша. Йылға бик тәрән тәрән һыҙаты тальвег тип атала, уға яҡын ғына ғәҙәттә фарватер- судно йөрөй торған юл була; ағымдың иң көслө урыны стрежень тип атала.
Йылға ағымының сиге яр тип атала, ағымдың урта һыҙатына бәйле рәүештә, уң һәм һул ярҙарҙы айыралар.
Һыу башы менән йылға тамағы араһындағы бейеклек айырмаһы йылға һарҡыуы тип атала; йылға һарҡыуы менән уның айырым участкаларының оҙонлоғо араһындағы сағыштырма күрһәткес йылға ауышлығы тип атала һәм проценттарҙа (йә иһә промилле (‰) күрһәтелә.
Дәүмәле буйынса
Рәсәйҙә йылғаларҙың дәүмәле буйынса түбәндәгесә классификациялау ҡабул ителгән:
Топографияһы буйынса
Аҡҡан урынының рельефына бәйле, «тау» һәм «тигеҙлек» йылғалары айырымлана. Күп йылғаларҙың йырҙалары тау араһынан да, тигеҙлектән дә үтә.
Ҡушылдыҡтарының конфигурацияһы буйынса
Стралера — Философов иҫәбе буйынса ҡушылдыҡтар селтәре буйынса йылғалар 12 класҡа айырыла. Яҡынса 80 % йылғалар беренсе йә икенсе класҡа ҡарай, ә Амазонка йылғаһы — ун икенсегә инә.
Йәше буйынса
Йәше буйынса йылғалар йәшкә, урта йәштәгегә һәм ҡартҡа бүленә (мәҫәлән, Нева — 4 мең йәш, Волга (үрге яғында) — 20 мең йәш), урта һәм ҡарт йәштәгеләр (Нил, Миссисипи, Хуанхэ, Амударья, Ангара — 60—70 млн йәш).
Туйыныу буйынса
Туйыныу шарттары буйынса классификация ошолай :
Башҡортостан йылғалары
Башҡортостан йылғалары
Отрада (Әлшәй районы)
Отрада (Отрада) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 208 кеше. Почта индексы — 452114, ОКАТО коды — 80202831004.
Харламов дивизионы
Харламов дивизионы — спорт, географик һәм башҡа принциптар нигеҙендә командаларҙы бүлеү маҡсаты менән 2008 йылда нигеҙләнгән Континенталь хоккей лигаһының дүрт дивизионының береһе. Был дивизион Көнсығыш конференцияһы составына инә.
Совет хоккейының йондоҙо, ЦСКА хоккей клубының (1967—1981) һәм СССР йыйылма командаһының (1969—1979) һөжүмсеһе Валерий Харламов иҫтәлегенә аталған.
2009/2010 йылдар миҙгелендә
Был миҙгелдә Континенталь хоккей лигаһы командалары географик принцип нигеҙендә икешәр дивизиондан торған Көнсығыш һәм Көнбайыш конференцияларына бүленде. Харламов дивизионы Көнсығыш конференцияһы составына индерелде. Уның командалары:
2010/2011 йылдар миҙгеленән башлап
Лиганан ҡыуылған «Лада» хоккей клубы урынына «Югра» командаһы килә.
2014/2015 йылдар миҙгеленән башлап
«Лада» хоккей клубы Континенталь хоккей лигаһына кире ҡайта.
2018/2019 йылдар миҙгеле
Тольяттиҙан «Лада» һәм Ханты-Мансиҙан «Югра» хоккей клубтары КХЛ составынан сыҡҡас, улар урынына Көнбайыш конференцияһынан «Торпедо» был дивизионға күсә.
2019/2020 йылдар миҙгеленән алып
Көнбайыш конференцияһына «Торпедо» кире ҡайта, ә уның урынына Чернышёв дивизионынан «Себер» хоккей клубы килә.
КХЛ йондоҙҙар уйыны
2017 йылдан башлап КХЛ йондоҙҙар уйынының форматы үҙгәре, хәҙер ул дүрт команда ҡатнашлығында үткән мини-турнир була. Көнсығыш конференцияһына ингән дивизиондар үҙ-ара ярымфиналда, кем финалға сыға икәнен, билдәләй. 2018 йылда был дивизион командаһы Йондоҙҙар аҙналығы сиктәрендә үткән оҫталыҡтар конкурстарында еңеү яулай.
Оськина Ирина Николаевна
Оськина Ирина Николаевна (10 декабрь 1954 йыл) — Рәсәй сәнғәт белгесе. Рәсәйҙең Рәссамдар союзы (1996) һәм Сәнғәт ассоциацияһы ағзаһы (2009). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2005). Башҡортостан сәнғәте буйынса күп һанлы китаптар авторы. Художестволы ҡиммәттәр буйынса эксперт.
Биографияһы
Ирина Николаевна Оськина (Швидун-Гусева) 1954 йылдың 10 декабрендә Өфөлә тыуған. Скрипка класы буйынса музыка мәктәбен, сәнғәт училищеһын тамамлаған.
1986 йылда Ленинградта И. Е. Репин исемендәге һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура инсититутының сәнғәт тарихы һәм теорияһы факультетын тамамлай (һөнәре — элекке оҫталарҙың көнбайыш европа гравюраһы һәм хәҙерге заман рәссамдарының ижады).
Фәнни эшмәкәрлек өлкәһе: көнбайыш европа гравюраһын өйрәнеү, хәҙерге графика, Башкортостан скульптураһы, Башҡортостан Республикаһы рәссамдары И. Г. Вәлитов, В. И. Суздальцев, З. Г. Ғаянов, М. Спиридонов, Р. Р. Маглиев, Б. А. Самосюк, О. А. Самосюк ижады. Ирина Николаевна Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә «Атрибуция и Антиквариат» темаһы буйынса курс- семинарҙар үткәрә.
Ғаиләһе: ике тапҡыр кейәүҙә була, ҡыҙы, ейәнсәре бар.
Күргәҙмәләре
1997 йылдан ул республика, төбәк һәм бөтә Рәсәй күргәҙмәләренең «Сәнғәт белеме» бүлегендә ҡатнашыусыһы.
Күргәҙмә экспозицияһы авторы булып тора:
Хеҙмәттәре
Оськина Ирина Николаевна — сәнғәт буйынса 150-ләп баҫма эштәр, шул иҫәптән монографиялар, мәҡәләләр, күргәҙмәләр каталогы авторы. Ул фундаменталь булған «М. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы йыйылмаһынан көнбайыш европа гравюраһы» каталогының авторы.
Хауссёммерн
Хауссёммерн (Haussommern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 235 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
Айлостера
Айлостера — кактустар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек. Нәҫелдә 14-кә яҡын төр бар.
Бүлмә гөлдәре тотоусыларға был гөл бик таныш. Үҫтереү шарттарына талымһыҙ, бәләкәй генә бүлмә гөлө (кактус). Һабағының диаметры − 3-5 см, 1-3 урта сәскәһе була. Сәскәһе сағыу ҡыҙыл, ә оҙонлоғо 15 см-ға етә.
Йәй көнө баҡсаға сығарырға ла була, ҡояшлы урындарҙы ла үҙ итә.
Айына бер тапҡыр кактустарға тәғәйенләнгән комплекслы ашлама менән ашларға кәрәк. Ул орлоҡ аша ла үрсей, әммә өлөштәрен алып та үрсетәләр. Ултыртыу өсөн уға ике өлөш кәҫле, бер өлөш серетмә, бер өлөш ҡомло тупраҡтан торған ер әҙерләйҙәр.
Һалҡын урында ул сәскә атып бармай.
Нерота-Яха
Нерота-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яптоко-Шуга йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Талха (исем)
Талха — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Талха исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, һайлап алынған, бик һәйбәт тигән мәғәнәләрҙе асыҡлай.
Билдәле кешеләр
Рәсүлев Талха Ғайса улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Зәки Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе.
Талха ибн Усман — Мөхәммәт бәйғәмбәрҙең кәтибе (писары) була.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Талха — Мысырҙағы ҡала.
Мелестовка
Мелестовка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Меглинка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иверонова Валентина Ивановна
Иверонова Валентина Ивановна (1908 йыл 17 сентябрь, Мәскәү — 27 июль 1983, Мәскәү) — физика өлкәһендә совет ғалимы.
Биографияһы
Валентина Ивановна Иверонова 1908 йылдың 17 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1929 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. Университетты тамамлағандан һуң шунда уҡ рентгеноструктура анализы кафедраһында уҡыта башлай. Бер үк ваҡытта ғәмәли минералогия институтында, төҫлө металдар институтында, тимер юл транспорты институтында материалдарға рентгеноструктура тикшеренеүҙәре алып бара. Уның тарафынан донъяла беренсе тапҡыр ҡоросҡа — тимер юл рельстары материалына арығанлыҡ буйынса тикшереүҙәр башҡарыла.
1936 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә диссертация яҡлай (диссертацияһының темаһы «Рентгенографические исследования явлений рекристаллизации некоторых металлов и их сплавов»). 1946 йылда «Отдых и рекристаллизация твёрдых растворов металлов» темаһына диссертация яҡлай, физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе ала (физика буйынса ҡатын-ҡыҙ яҡлаған беренсе докторлыҡ диссертацияһы). 1948 йылда профессор исеме бирелә.
1953—1969 йылдарҙа физика факультетының дөйөм физика кафедраһын етәкләй, артабан ғүмеренең аҙағына тиклем кафедра профессоры.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ленин ордены (1961),
«Почёт Билдәһе» ордены (1951)
СССР Фәндәр академияһының Е. С. Федоров исемендәге премияһы лауреаты (1979, А А. Кацнельсон менән)
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Рентгеноструктура анализы, ҡаты есемдәр физикаһы, рентген нурҙары таралыу теорияһы, металлдар һәм иретмәләр физикаһы.
Педагогик эшмәкәрлеге
«Механика», «Молекулярная физика», «Электричество», «Теория рассеяния рентгеновских лучей», «Динамика кристаллической решётки», «Динамическая теория рассеяния» курстарын уҡый. Дөйөм физика буйынса семинарҙар һәм практикумдар алып бара.
30-ҙан ашыу фән кандидаты әҙерләй, уның 5 уҡыусыһы фән докторы булып китә.
Библиография
«Ближайший порядок в твёрдых растворах» (авторҙаш, 1977)
«Теория рассеяния рентгеновских лучей» (уҡыу әсбабы, авторҙаш, 1972)
Ғаиләһе
Иван Александрович Иверонов — астрономия һәм геодезия профессоры, Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһы ректоры ғаиләһендә тыуған.
Ире Герман Степанович Жданов — физик, совет радиацион кристаллография мәктәбенә нигеҙ һалыусы, А. Н. Бах исемендәге, Д. И. Менделеев исемендәге, Е. С. Федоров исемендәге премиялар лауреаты.
Һылтанмалар
Летопись Московского университета
Андреева Н С, Вайнштейн Б К, Жданов Г С, Курдюмов Г В, Осипьян Ю А, Тернов И М, Фабрикант В А, Фурсов В С, Яковлев И А «Памяти Валентины Ивановны Ивероновой» УФН 143 131—132 (1984)
[http://www.phys.msu.ru/rus/about/sovphys/ISSUES-2008/6%2867%29-2008/8399/ Памяти профессора ВАЛЕНТИНЫ ИВАНОВНЫ ИВЕРОНОВОЙ (17.09.08—27.07.1983) К 100-летию со дня рождения. К 75-летию физфака]
Перепуск
Перепуск (Оло Перепуск) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Ҡайраҡ (йылға)
Ҡайраҡ — Ҡаҙағстан һәм Рәсәй йылғаһы. Түбәнге яғында Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Перепуск
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Малгожата Шумовская
Малгожата Шумовская (Małgorzata Szumowska, 26 февраль 1973 йыл) — поляк кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.
Биографияһы
Малгожата Шумовская 1973 йылдың 26 февралендә Краков ҡалаһында тыуған; атаһы Мацей Шумовский — журналист, әсәһе Барбара Тераковская — яҙыусы. 1998 йылда Лодзь ҡалаһында кино мәктәбенең режиссёрлыҡ факультетын тамамлай, ә быға тиклем Ягеллон университетында ике йыл сәнғәт тарихын өйрәнә.
Малгожата Шумовская студент булған саҡта уҡ ҡыҫҡа метражлы документаль фильм төшөрә, ул Лодзь кино мәктәбенең тарихына инә. 2001 йылда ул төшөргән «Бәхетле кеше» фильмы уға Европала билдәлелек алып килә һәм ул Еропа киноакадемияһының ағзаһы була. 2008 йылда «Тормоштан 33 күренеш» фильмы Локарн кинофестиваленең махсус призына лайыҡ була.
Ире — актёр Матеуш Косьцюкевич.
Ҡайраҡ (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотлобулат
Ҡотлобулат (Кутлубулатово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 219 кеше. Почта индексы — 453877, ОКАТО коды — 80241802004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (91 %) йәшәй.
Тарихы
V ревизия мәғлүмәттәре буйынса Ҡотлобулат (Кама) ауылында 25 йортта 115 кеше теркәлгән. 1859 йылда 23 йорттоң һәр береһенә 5,7 кеше тура килә. Беренсе Совет халыҡ иҫәбен алыуҙа 60 йорт хужалығында 286 кеше күрһәтелгән. Ауыл 1787 йылда Нөгөш йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе завод хужаһы Пашковаға һатыуҙа ҡатнашҡан аҫаба башҡорто Ҡотлобулат Сурағоловтың исемен йөрөтә.
Уның улы Моратша Ҡотлобулатов 1745—1829 йылдарҙа йәшәй. 24 йәшлек Буранбай Сыуашбаев, 1-се башҡорт полкы составында һуғышып, 1812 йылғы ҡаһарманлығы өсөн Изге Георгий ордены, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» тигән ике көмөш миҙалдар менән бүләкләнә.
1842 йылда 85 кешегә 112 бот ужым икмәге, 336 бот яҙғы иген сәселгән. Түбәндәге һандар малсылыҡ хужалығының кәмеү күрһәткестәре булыуы мөмкин: 73 йылҡы, 84 мөгөҙлө мал, 8 һарыҡ,16 баш кәзә булған. Бөтәһендә бергә 61 умарта булған.
Укратус
Укратус — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Килен
Килен — улыңдың йәки энеңдең (үҙеңдән йәшерәк туғаныңдың, ҡустыңдың, мырҙаңдың) ҡатыны. Һүҙ төҙөлөшө буйынса тикшерһәң, тамыры "кил" (ғаиләгә, ырыуға "ситтән килеп ингән" кешегә ҡарата мәғәнәлә).
Мәҡәлдәр
Бер килен алһаң, билеңде бер ерҙән, ике килен алһаң, ике ерҙән,өс килен алһаң, өс ерҙән быуырһың.
Бер килен — йот, бер килен — ҡот.
Оло килен ҡатаһы кесе киленгә ярамай.
Шахтёр (спорт һарайы)
«Шахтер» спорт һарайы (Палац спорту “Шахтар”) — Донецктағы архитектура һәйкәле. 1952—1953 йылдарҙа, ҡалдыҡтары 1947 йылда алынған элекке кирбес заводы урынында төҙөлә. Архитекторы — Георгий Иванович Навроцкий һәм О. К. Терзян.
Был Украинала беренсе ябыҡ спорт залы һәм Советтар Союзында тәүге ябыҡ спорт залдарының береһе. Быға тиклем стена буйлап кибеттәр урынлашҡан спорт залдары төҙөлгән, ә Навроцкий спорт һарайы трибуналары менән күп функциялы ҡоролма һәм үҙенсәлекле архитектураға эйә була.
Бина заманса күп функциялы спорт залдарының өлгөһө булып тора, яңы типтағы йәмәғәт биналарының формалашыуында ҙур роль уйнай. Советтар Союзының беренсе типовой махсуслаштырылған спорт комплексы була, шулай уҡ бындай ҡоролмалар серияһының башланғысы була. Төп залдың үлсәмдәре — 30×30 м, шулай уҡ комплексҡа ауыр атлетика, фехтование, бокс менән шөғөлләнеү өсөн залдар инә. Залда 600 тамашасы өсөн трибуналар ҡаралған. Трибуна аҫтында сисенеү бүлмәһе, душ бүлмәһе, инструкторҙар өсөн, массаж яһау һәм башҡа ярҙамсы бүлмәләр урынлашҡан.
Бында «Шахтер» ирекле спорт йәмғиәтенең гимнастика залы урынлашҡан булған.
Авторҙар коллективы 1952 йылдағы иң яҡшы бина өсөн Бөтә Союз премияһы ала. Әлеге ваҡытта бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора һәм дәүләт тарафынан һаҡлана.
1952 йылда бина төҙөлгән ваҡытта спорт һарайының фасады Пушкин бульварына ҡарай, ә бинаның арт яғында сәнәғәт складтары урынлашҡан була. 1960-сы йылдарҙа Университет урамы барлыҡҡа килә һәм бинаның бик үк матур күренештә булмаған арт яғы Донецктың әһәмиәте буйынса икенсе урамына ҡарай булып сыға.
2011 йылдың 31 октябрендә бинаның Пушкин бульвары яғынан стенаһына, Донецк рәссамы Геннадий Грибов эшләгән, ун бер йыл дауамында спорт һарайында күнекмәләр яһаған совет гимнасткаһы, Олимпия чемпионы Полина Григорьевна Астахова хөрмәтенә мемориаль таҡта ҡуйыла. Асыу тантанаһында Лилия Подкопаева — олимпия чемпионы, Астахованың уҡыусыһы, спортсы-ветерандар һәм ҡала спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре ҡатнаша.
Мемориаль таҡтала ошолай тип яҙылған:
Трека
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая йылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Евгений Онегин
«Евге́ний Оне́гин» (революцияға тиклемге орфографияла яҙылышы «Евгеній Онѣгинъ») — бөйөк рус шағиры Александр Сергеевич Пушкиндың 1823—1831 йылдарҙа шиғри формала ижад ителгән романы. рус әҙәбиәтенең иң әһәмиәтле һәм рус теленең матур өлгөләрен сағылдырған әҫәрҙәрҙең береһе.
Яҙылыу тарихы
Пушкин үҙенең был әҫәре өҫтөндә ете йылдан артыҡ (1823—1831) эшләй. Был хеҙмәтен шағир «батырлыҡ» тип атай. Бындай һүҙҙе ул бөтә ижад емештәре араһынан бары тик «Борис Годунов» трагедияһына ҡарата ғына әйткән булған. Әҫәрҙә рус тормошон киң һүрәтләү нигеҙендә иң яҡшы дворян зыялыларының драматик яҙмышы күрһәтелә.
Шағир «Евгений Онегин» романын 1823 йылдың майында Кишинёвта, һөргөндә булған ваҡытта, яҙа башлай.
Кейәү
Кейәү — ҡыҙ йәки һеңле тейеш ҡатын-ҡыҙҙың ире; өйләнеп йөрөгән егет.
Түмәрүткәүел ауыл советы
Түмәрүткәүел ауыл Советы  (Тамар-Уткульский сельсовет) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Соль-илецк районы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Түмәрүткәүел ауылы.
Тарихы
2004 йылдың 2 сентябрендә Түмәрүткәүел ауылының яңы статусы барлыҡҡа килә — ул ауыл Советы биләмәһенең административ үҙәге итеп раҫлана. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән
Этимологияһы
Ауыл биләмәһенең үҙәге булып торған Түмәрүткәүел атамаһы башҡорт телендәге ике һүҙҙән - түмәр һәм үткәүел һүҙҙәренән хасил булған.Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында бәйән итеүенсә, борон Илек йылғаһы буйлап ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар менән сик уҙған була, Илек аша күперҙәр булмай, әгәр ҡаршы яҡтан кемдер һалһа, сик һаҡлаған казактар юҡ итеп тора. Ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар яғынан ҡуйы урман эсенән йәшенеп кенә килгән юлбаҫарҙар күренеп торһон өсөн казактар кисеү янындағы ағастарҙы яндырып бөткәндәр. Янған урындарҙа төпһәләр (түмәрҙәр) ҡала. Бына шул түмәрле кисеү айҡанлы Түмәрүткәүел атамаһы килеп сыҡҡан да инде, йәғни, үтеп йөрөй торған түмәрле ер. 1918 йылда ваҡ-ваҡ ҡаҙаҡ ауылдары берләшеп ауыл барлыҡҡа килтергәс, уға ошо атаманы биргәндәр
Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә «Үткәүел» һүҙенә ошондай аңлатма бирелә: Тау, урман һыу, һаҙҙан аша үтә торған тар ер. Ошо үк мәғәнәлә диалект үткел тигән һүҙ ҙә бар
Ошо уҡ һүҙлектә Түмәр һүҙенең аңлатмаһы: Йыуан ағастың ҡыҫҡа ҡырҡындыһы; төпһә
Хаутерода
Хаутерода (Hauteroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 558 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6577 һәм автомобиль коды — KYF.
Сабаҡкүл
Сабаҡкүл (Чебакуль) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы күл. Күлдең өҫкө майҙаны — 17,9 км², һыу йыйыу бассейны майҙаны — 132 км², максималь тәрәнлеге — 5,2 м, уртаса тәрәнлеге — 3,4 м. Күл тымыҡ, ташҡын мәлендә уға көнбайышта урынлашҡан Ҡалды күленән һыу килә. Көньяҡта Ҡаракүлмәк күле менән канал тоташтыра
1949 йылдың 11 июлендә Сабаҡкүл күленә метеорит ярсығы төшә, ул һуңынан «Ҡоншаҡ»  тип атала. Ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары был күлде 100 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан Сыбаркүл күле менән бутай, унда  2013 йылдың 15 февралендә  «Силәбе» метеориты ярсығы төшә.
Тораҡ пункттар
Күл Һары ауылы биләмәһендә, Ҡоншаҡ ауылынан 5 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Күлдең төньяҡ-көнбайыш ярында шул уҡ исемле Сабаҡкүл ауылы,  ә көньяҡта  Ҡаракүлмәк ауылы урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Күл соҡороноң барлыҡҡа килеүе боронғо тектоник процестар менән бәйле. Һуңғараҡ эрозия йоғонтоһо аҫтында күл соҡоро өлөшләтә ултырма тоҡомдар менән тула. Ул үҙенең бальнеологик үҙенсәлектәре менән баһалана. Рекреацион, һауыҡтырыу һәм фәнни-танып белеү әһәмиәтенә эйә.
Ул бөтә яғынан тиерлек ҡайын урманы менән уратып алынған, күлдең ярҙары асыҡ һәм һөҙәк, көнбайыш өлөшөн ҡамыш баҫҡан  һәм һаҙлыҡлы. Күлдең уртаһында ҙур булмаған ташлы утрау бар. Яр буйы һыҙаты эргәһендә төбө ҡомло (урыны менән ташлы участкалар осрай), һыу инер өсөн уңайлы. Яр буйы һыҙығынан алыҫта, ул ләм менән ҡапланған, улары шифалы үҙенсәлектәргә эйә.
Күл һыуы таҙа, юғары һелтелеге менән айырыла, шифалы сифаттарға эйә. Өҫтөлөк иткән иондар буйынса ул хлорид класына ҡарай. Күлдең һыуы тоҙло — иондар суммаһы яҡынса 5 г/литр.
Ихтиофауна
Күлдә  алтын табан балыҡ, һаҙан, ябай карп, пелядь, ябай алабалыҡ, суртан, шырт балыҡ, йылға алабуғаһы, сабаҡ тереклек итә. Бынан тыш күл пелядь үрсетеү өсөн балыҡ питомнигы булып хеҙмәт итә. Бында пелядтән тыш төп промысла балыҡтары булып сабаҡ һәм карп  тора.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы
1989 йылдың 23 октябрендә күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә. Һаҡлауға алынған тәбиғәт территорияһының  дөйөм майҙаны 18,4 км².
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның исемен башҡортса сабаҡ тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип иҫбатлай
Перепутная
Перепутная (Первопутка) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Иҫке Мостафа
Иҫке Мостафа (Старомустафино) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше. Почта индексы — 452968, ОКАТО коды — 80218804008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бажа
Бажа — үҙ-ара туғанлыҡ мөнәсәбәтендә тороусы кәләштәргә (ҡатындарға) өйләнүсе кейәү (ир) кеше; апалы-һеңлеле ҡатындарҙың ирҙәре (бер-береһенә ҡарата). Улар бер туған, ике туған, өс туған һәм яҡын булмаған туғандар ҙа бажалар тип йөрөтөлә. Өндәшкән ваҡытта бажа ғына тип мөрәжәғәт итһәләр ҙә, таныштырған ваҡытта, туғанлыҡ дәрәжәһен әйтеп таныштыралар.
Шулай уҡ, ситтәге ауылдарҙа, башҡа райондарҙа ауылдаш кәләштәргә (ҡатындарға) өйләнһәләр ҙә бер-береһенә бажа тип мөрәжәғәт итеүселәр бар.
Хабаровск дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университеты
Хабаровск дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университеты (Хабаровский государственный университет экономики и права ХГУЭП, тулы рәсми атамаһы:«Хабаровск дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы) — Хабаровскиҙағы иҡтисад-хоҡуҡ профилендәге юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1970 йылдың 30 июнендә Хабаровск халыҡ хужалығы институты (ХИНХ) булараҡ ойошторола.
1994 йылдың 29 апрелендә Хабаровск халыҡ хужалығы институты менән Мәскәү дәүләт юридик академияһының Хабаровск филиалы һәм Мәскәү коммерция университетының Хабаровск филиалын берләштереү һөҙөмтәһендә Хабаровск дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ академияһы (ХГАЭП) тип үҙгәртелә.
Ғиззәтуллин Рим Рифғәт улы
Ғиззәтуллин Рим Рифғәт улы (2 ноябрь 1958 йыл) — химик. Техник фәндәр докторы (2004).
Биографияһы
Рим Рифғәт улы Ғиззәтуллин 1958 йылдың 2 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡалдырыла. 1987 йылда Органик химия институтына күсә: бында 1993 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994 йылдан лаборатория мөдире вазифаһын башҡара. 1996 йылан башлап Башҡортостан Республикаһынының энергия ресурстары транспорты проблемалары институтында (ИПТЭР дәүләт униатр предприятиеһы) эшләй, бүлек мөдире вазифаһын башҡара. 2000 йылдан — Өфөлә «Ада» ғилми производство фирмаһының генераль директоры. Әлеге предприятие изоляцион материалдар етештереү менән шөғөлләнә. 2006 йылдан алып «Ада» ҒПП-һы Мәскәүҙә урынлаша (2013 йылда бөтөрөлә). Хәҙерге ваҡытта Р. Р. Ғиззәтуллин — шәхси эшҡыуар.
2004 йылда «Усовершенствование метода защиты магистральных трубопроводов от коррозии в трассовых условиях на основе разработанных новых изоляционных материалов» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (фәнни консультанты профессор Р. С. Ғүмәров).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре юғары молекуляр берләшмәләрҙең стабилләшеү һәм иҫкереү проблемаларына, металдарҙы коррозиянан һаҡлау өсөн композициялы материалдар эшләүгә арналған. Р. Р. Ғизтуллин тарафынан битум-полимер мастикалар, изоляциялау таҫмалары һәм йәбештергес составтар эшләнә, улар РФ, Беларусь Республикаһында үткәргес торба транспорты предприятиеларында ҡулланыла.
Уксусная
Уксусная — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының һул ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Ғиззәтуллин Рим Рифғәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп ғилми хеҙмәте:
Уксусная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғиззәтуллин Рим Рифғәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Правила технической эксплуатации магистральных нефтепроводов. М., 2001 (авторҙ.); Защитные покрытия для трубопроводов. СПб., 2004 (авторҙаш).
Писаревка (Әлшәй районы)
Писаревка (Писаревка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452116, ОКАТО коды — 80202837004.
Тршинец
Тршинец (Třinec, Trzyniec) — статутлы ҡала. Чехияның Моравия-Силезия крайында, Олше йылғаһы буйында, илдең көнсығышында Польша менән сиктәш урынлашҡан. Тршинец ҡалаһының халҡы 38 953 кеше (2001 йыл мәғлүмәттәре буйынса), шуларҙың 17,7 % — поляктар.
Писаревка (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тршинец
Тарих
Тршинец ауылы XIV быуатта барлыҡҡа килгән. Документтарҙа 1444 йылда тәү башлап телгә алына. Ул ваҡытта халыҡтың күпселеге ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән, районда эзбизташ, тимер мәғдәне һәм балсыҡтың бай ятҡылыҡтары табыла. 1836 йылда металл эшкәртеү мейестәре төҙөлә башлаған, 1839 йылда Тешин өлкәһендә тәүге ҙур металлургия заводы эшләй башлай.
1851 йылда Тршинец эшселәре инициативаһы менән беренсе мәктәп асыла. 1871 йылда Тршинецта тимер юлы төҙөлөү ҡаланың артабанғы үҫешенә этәргес бирә. Тешин өлкәһе бүленгәндән һуң, 1920 йылда Тршинец Чехословакия составына инә. 1931 йылда Тршинец ҡала статусын ала.
1938 йылдың октябрендә ҡалалар Тешин өлкәһе менән бергә Польша тарафынан тартып алынала, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡала нацистар Германияһына ҡарай. Һуғыш тамамланғандан һуң, ҡала һәм уның тирә-яғындағы ауылдар Чехословакияға кире ҡайтарыла һәм уның составына индерелә.
Иҡтисад
Тршинец — мөһим ҡара металлургия үҙәге. Тршинец металлургия заводы (Třinecké železárny) Чехияның иң эре предприятиеларының береһе булып тора. Транспорт үҙәге.
Мәҙәниәт
Тршинец — Чехиялағы поляк диаспораһының мәҙәни үҙәге.
Һылтанмалар
Официальный сайт
Неро-Яхо
Неро-Яхо — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шуга ([[Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мерёжа
Мерёжа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перехожая
Перехожая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәндәбикә кәшәнәһе
Бәндәбикә кәшәнәһе — башҡорт мәҙәниәтенең 15-16 быуат ҡомартҡыһы, Бәндәбикәнең ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған ҡоролма.
Тасуирлама
Яңынан тергеҙелгән кәшәнә ҡыҙыл кирбестән, ҡабырғалары һигеҙ мөйөшлө, дүрт аркалы, бишенсе арка ишек итеп төҙөлгән. Бөтә яҡтары ла тигеҙ, 2 яруслы, көмбәҙле ҡоролма.
Кәшәнәнең түбәнге ярусы планда тура мөйөшлө (8,8×6,9 м) булған, өҫкөһө — һигеҙ мөйөшлө. Ҡабырғалары 1,1 м ҡалынлыҡта, һор, ҡыҙыл кирбестән шыршы орнаменты һалынған. Көньяҡтан инеү урыны көмбәҙ түшәмле портал (2,25×1,86 м) булған. Иҙәне саман кирбестән.
Ерләү камераһына тар ишек уйымы бар. Төньяҡ ҡабырғаһы буйында көнбайыш—көнсығыш йүнәлешендә ҡаҙылған, яҡтарына һәм төбөнә эзбизташ плиталар түшәлгән ҡәбер соҡоро асыҡланған. Мәйет салҡан ятҡырып, башы менәнн көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡәбер төбөндә көл һәм туҙ ҡалдыҡтары табылған.
Бәндәбикә кәшәнәһе материалдары МДУ эргәһендәге Антропология Ғилми-тикшеренеү институтында һаҡлана.
Бәндәбикә шәхесе
Бәндәбикә хәҙерге Күгәрсен районы Мәҡсүт ауылында һәм шул тирәләрҙәге ырыу-аралар менән етәкселек иткән.Нияз Мәжитовтың “Тайны древнего Урала” ти­гән китабында бәйән ителгәнсә, был – ошо ерҙәрҙә ете быуат элек йәшәгән аҡыллы һәм батыр ҡа­тын Бәндәбикәнең мавзолейы Ырыуын әйҙәп, бәлә-ҡазаларҙан һаҡлап торған үтә лә аҡыллы, үҙ халҡының берҙәмлеген яҡлаусы, яҡлаусыһы ғына түгел, кәңәшсеһе лә булып, «Ерәнсә сәсән» легендаһында исеме бөгөнгө көндәргәсә һаҡланып ҡалған шәхес. Ул үҙ заманында иң алдынғы исемгә, «Әүлиә» исеменә лайыҡ булып, тарих биттәрендә быуаттар буйына һаҡланған.
Риүәйәт буйынса Бәндәбикә бик зирәк аҡыллы ҡатын булған. Ҡаҙаҡтар менән үҙ-ара һуғышты бөтөрөүгә ҙур көс һалған. 1966 йылда археолог Нияз Мәжитов етәкселегендәге археологтар Мәҡсүт ауылына килеп, ауыл ҡарттарының рөхсәте менән ике йәй кешәнәне ҡаҙалар. 1967 йылда, кешәнәне тергеҙәбеҙ, һөлдәне яңынан ерләтәбеҙ, тип, уның һөйәктәрен алып китәләр. Үҙгәртеп ҡороу осоро башланғас был эш туҡталып ҡала.
Черемша (Чусовая ҡушылдығы)
Черемша (Кесе Черемша) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тимур (исем)
Тимур — төрки сығышлы ир-ат исеме.
Этимологияһы
Тимур — мосолман булмаған халыҡтар араһында ла ир балаларға йыш ҡушылған төрки сығышлы исем. 1336—1405 йылдарҙа Урта Азияла дәүләт эшмәкәре — әмир Аҡһаҡ Тимер исеме менән бәйле.
Билдәле шәхестәр
Тимур Марсель улы Сафин (4 август 1992 йыл) — рапирала фехтовальщик, ике тапҡыр Европа чемпионы. Европа уйындары, донъя һәм Европа чемпионаттары приздарын алыусы. Командалы рапира ярыштарында Олимпия чемпионы (2016), рапирала шәхси ярыштарҙа XXXI йәйге Олимпия уйындарының бронза миҙалын яулаусы. Фехтование буйынса Рәсәй спорт мастеры (2007), халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012)
Тимур Александрович Исмәғилев (27 февраль 1982 йыл) — Рәсәйҙең хәҙерге заман композиторы, пианист, аранжировкалар яһаусы.
Аҡһаҡ Тимер — Урта, Көньяҡ һәм Көнбайыш Азия, шулай уҡ Кавказ, Волга буйы һәм Русь тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхес, яулап алыусы. Атаҡлы йыhангир, әмир (1370 йылдан). Баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд булған империяға һәм Тимериҙәр династияһына нигеҙ һалыусы.
Сабитов Камил Басир улы
Сабитов Камил Басир улы (15 май 1951 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996).
Биографияһы
Камил Басир улы Сабитов 1951 йылдың 15 майында БАССР-ҙың Стәрлебаш районы Елембәт ауылында тыуа.
1973 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.
1992 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультеты деканы (1992—2007); Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Стәрлетамаҡ филиалының ойоштороусы директоры (1995), директоры (1996 йылдан) булып эшләй.
Сабитовтың фәнни эшмәкәрлек йүнәлештәре: тауышҡа тиклемге һәм тауыш эргәһендәге газ динамикаһы математикаһы, ҡатнаш типтағы дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сик буйы мәсьәләләре, интеграль тигеҙләмәләр, махсус функция.
Сабитовтың уҡыусылары араһында — 3 фән докторы һәм 20-нән ашыу фән кандидаты.
Хеҙмәттәре
Сабитов Камил Басир улы — 160-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Уравнения математической физики. М.: Высшая школа, 2003.
Функциональные, дифференциальные и интегральные уравнения. М.: Высшая школа, 2005.
К теории уравнений смешанного типа с двумя линиями изменения типа. Уфа: Гилем, 2006.
Кожанов А. И., Калиев И. А. Сабитов Камиль Басирович // Физико-математическому факультету — 50 лет. Сборник статей, посвященный юбилею СГПИ / Уфа: Гилем, 2004.
Ҡайраҡлы (Тубыл ҡушылдығы)
Ҡайраҡлы — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 1589 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Сабитов Камил Басир улы
Әҙәбиәт
Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995
Ҡайраҡлы (Тубыл ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увылды йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабитов Камил Басир улы
Һылтанмалар
http://www.anrb.ru/blog/alias/sabitov
Ҡаҙлайыр
Ҡаҙлайыр (Казлаирка)— Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе (элек Күмертау ) районы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Себенле йылғаһының һул яры буйлап 17 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.
Атаманың килеп сығышы
Ҡыҙыл (красный) һәм айыр (рукав, приток реки) һүҙҙәренән килеп сығыуы ихтимал. Көйөргәҙе районында Ҡаҙлайыр-Ялсыҡай утары бар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006466
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200646
— Бассейн коды — 12.01.00.007-* ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Витевский Владимир Николаевич
Витевский Владимир Николаевич (22 июль 1845 йыл — 3 ғинуар 1906 йыл) — Рәсәй тарихсыһы, крайҙы өйрәнеүсе, педагог. Ырымбур губерна ғилми архив комиссияһының почётлы ағзаһы (1898), Уваров премияһы лауреаты.
Биографияһы
Владимир Николаевич Витевский 1845 йылдың 22 июлендә Сембер губернаһы Сенгилей өйәҙе (хәҙерге ) Подвалье ауылында священник ғаиләһендә тыуған.
Сембер дини училищеһын тамамлай, семинарияға уҡырға керә, әммә унан китә. Гимназия курстары өсөн имтихан бирә һәм 1866 йылда Ҡазан Император университетының тарихи-филологик факультетына уҡырға керә, уны 1870 йылда тамамлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. Н. Витевский тарафынан 100-ҙән ашыу мәҡәлә, очерктар һәм китаптар баҫтырылған. Фәнни хеҙмәттәренең бер өлөшө Башҡортостан тарихын өйрәнеүгә арналған.
«И. И. Неплюев һәм 1758 йылға тиклемге үҙенең элекке составындағы Ырымбур крайы» («И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года») тигән 5 томлы хеҙмәте бигерәк тә ҙур танылыу ала. Бында крайҙы урыҫтар тарафынан колониялаштырыу процессы киң күрһәтелгән; Ырымбур экспедицияһы тарихы, Ырымбур оборона линияһын төҙөү, 1735—1740 йылдарҙағы һәм 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары тарихы һүрәтләнгән; крайҙың иҡтисади әүҙемлеге һәм уның этник-ҡатлам составы, сәнәғәт һәм сауҙа үҫеше тураһында мәғлүмәт бирелгән. Монографияла шулай уҡ И. И. Неплюев, И. К. Кирилов, В. Н. Татищев, В. А. Урусов, П. И. Рычков, А. И. Тәвкилев, Таймаҫ Шәһимов, Ҡараһаҡал һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәттәр бирелгән.