cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хановай-Яха (Поерянг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горбатов Александр Васильевич
Горбатов Александр Васильевич (21 март 1891 йыл — 7 декабрь 1973 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы (1955). Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы командиры (1920—1921). Советтар Союзы Геройы (1945). 3-сө армия командующийы (1943—1945). Һауа десанты ғәскәрҙәре командующийы (1950—1954).
Биографияһы
Александр Васильевич Горбатов 1891 йылдың 21 мартында хәҙерге Иванов өлкәһе Палех районы Пахотино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1902 йылда ауылда өс класлыҡ мәктәп тамамлай. Атаһының крәҫтиән хужалығында, ҡышҡы промыслаларҙа, шуя ҡалаһында аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй.
Хәрби хеҙмәттә — 1912 йылдың октябренән, Чернигов 17-се гусар полкында хеҙмәт итә. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, Польшала, Карпат тауҙарында һуғыша, яралана, батырлығы өсөн өлкән унтер-офицер дәрәжәһенә күтәрелә һәм Георгий тәреләре һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Граждандар һуғышы һәм һуғыштар араһы осоро
РККА-ға 1919 йылдың авгусында үҙ теләге менән инә. Граждандар һуғышында — ҡыҙылармеец, кавалерия взвод, эскадроны, 1920 йылдың апреленән — 58-се кавалерия полкы, шул уҡ йылдың авгусынан алып — Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы командиры. генерал А И. Деникин армияларына, совет-поляк һуғышында, 1920 йылдың аҙағында — С. В. Петлюра ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1919 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Граждандар һуғышы осоронда 1920 йылдың авгусы — 1921 йылдың апрелендә — Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы командиры. Украинала 7 Чернигов Червон казактарының кавалерия полкы командиры, 1928 йылдан 3-сө кавалерия дивизияһының кавалерия бригадаһы командиры, 1933 йылдың 11 ғинуарынан — 4-се Төркөстан тау-кавалерия дивизияһы командиры (Төркмән ССР-ы, Мәрүә ҡалаһы). Кавалерия командирҙары курстарын (Новочеркасск, 1926) һәм командирҙар составын камиллаштырыу юғары курстарын (Мәскәү, 1930) тамамлай. 1935 йылдың 26 ноябрендә комбриг званиеһы бирелә. 1936 йылдың май айынан — Киев хәрби округындағы 7-се кавалерия корпусының 2-се кавалерия дивизияһы командиры(ҡала Украин ССР-ы, Каменец-Подольск өлкәһе, Староконстантинов ҡалаһы).
Ҡулға алыу һәм төрмәгә ултыртыу
1937 йылдың сентябрендә, 1937—1938 йылдарҙағы РККА-ла массауи репрессиялар барышында, А. В. Горбатов «халыҡ дошмандары менән бәйләнештәр өсөн» вазифаһынан бушатыла һәм ВКП(б)-нан сығарыла. 1938 йылдың мартында партияла тергеҙелә һәм Сталин исемендәге 6-сы кавалерия корпусы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, әммә ошо уҡ йылдың октябрендә запасҡа сығарыла һәм ҡулға алына. НКВД-ла тикшереү ваҡытында язалауҙарға дусар ителә, әммә ғйепле итеп үҙен танымай. Үҙенең хәтирәләрендә Александр Васильевич яҙа :
Ҡомар менән үткәрелгән һорауҙар ике-өс тәүлек арауығы менән бишәү булды; ҡайһы берҙә мине камераға носилкаларҙа алып килделәр. Шунан егермеләп көн хәл алырға бирәләр ине… һорауҙарҙың өсөнсө серияһы башланғас, минең тиҙерәк үләһем килде!
1939 йылдың 8 майында РСФСР-ҙың 58-се статьяһы буйынса («контрреволюцион енәйәттәр») 15 йылға төрмәгә һәм 5 йылға хоҡуҡтарын мәхрүм итеүгә хөкөм ителә. Хөкөмдө Колымалағы лагерҙа үтәй, унда ул «Джурма» пароходында еткерелә. Зәңге менән ауырып китә.
1941 йылдың 5 мартында эште ҡабаттан ҡарауҙан һуң азат ителә. Армияла тергеҙелгәндән һәм санаторийҙарҙа дауаланғандан һуң шул уҡ йылдың апрель айында 25-се уҡсылар корпусы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә (Украина).
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыштың башында корпус Көнбайыш фронтындағы 19-се армия составына күсерелә һәм 1941 йылдың июль башында Витебск алышында һуғышҡа инә. Корпустан айырылған хәлдә, тәртипһеҙ сигенгән ғәскәрҙәрҙе үҙенә буйһондора, оборона ойоштора һәм дүрт көн дауамында Ярцево ҡалаһын тотоп тора. 22 июлдә яралана һәм Мәскәүгә дауаланыуға ебәрелә. Артабан Юғары комсостав курсына ебәрелә, әммә үҙ теләге менән фронтҡа китә.
1941 йылдың октябрендә Харьковта Көньяҡ-Көнбайыш фронтында 226-сы уҡсылар дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә. Харьков тирәһендәге алыштарҙа, һуңғараҡ ҡышыҡы һөжүм оперцияларҙа (дошман тылдарныда гарнондарҙы ҡыйрата), айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1941 йылдың 25 декабрендә уға генерал-майор званиеһы бирелә (был ваҡытҡа тиклем комбриг булып ҡала). Ҡыҙыл Байраҡ ордены меннә бүләкләнә.
1942 йылдың июненән — Көньяҡ-Көнбайыш фронтының кавалерия инспекторы, августан — ошо уҡ вазифала Сталинград фронтында. Октябрҙән — Сталинград һәм Дон фронттарында 24-се армия командующийы урынбаҫары, Сталинград алышында ҡатнашыусы. 1943 йылдың апреленән — ВГК Ставкаһы резервындағы 20 гвардия уҡсылар корпусы командиры (4-се гвардия армияһы). Генерал-лейтенант (28.04.1943).
1943 йылдың июненән һәм һуғыш аҙағына тиклем — 3-сө армия командующийы. Генерал-полковник (29.06.1944). Орел, Брянск, Чернигов-Припять, Белорус, Ломжа-Ружан, Көнсығыш-Пруссия, Берлин операцияларында батырҙарса һәм оҫта эш итә. Көнсығыш Пруссияла дошман оборонаһын йырып үткәндә 3-сө армияһы менән оҫта етәкселек иткән өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була (10.04.1945).
Һуғыш ваҡытында Горбатов юғары баш командующийының рәхмәт бойороҡтарында 16 тапҡыр телгә алына.
Һуғыштан һуңғы осор
1945 йылдың июнендә генерал-полковник Н. Э Берзарин һәләк булғандан һуң Берлин коменданты вазифаһына тәғәйенләнә, шулай уҡ уны Германия территорияһында 5-се удар армияһы командующийы вазифаһында алмаштыра. 1945 йылдың ноябрендә армия командованиеһы начальнигыменән бер рәттән Мекленбургта һәм көнбайыш Померанияла СВАГ начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1946 йылдың ноябренән Прибалтика хәрби округында 11-се гвардия армияһы менән етәкселек итә. 1950 йылдың март айынан — Айырым гвардия һауа-десант армияһы командующийы. 1953 йылдың майынан — Һауа-десант ғәскәрҙәре командиры. 1954 йылдың майынан — Прибалтика хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. Армия генералы (08.08.1955).1958 йылдың апреленән — СССР Оборона министрлығы генераль инспекторҙар төркөмөнең генераль инспекторы.
1952—1961 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат, СССР Юғары Советы депутаты.
Орёл, Гомель ҡалаларының Почетлы гражданы.. «Йылдыр һәм һуғыштар» мемуарҙар китабы авторы, был китапта СССР-ҙа тәүгеләрҙән булып Сталин репрессиялары тураһында бәйән итә.
Горбатов эсмәгән һәм тәмәке тартмаған. Үҫмер йәшендә, 1907 йылда, иптәшенә, бер ҡасан да эсмәйем, тартмайым, һүгенмәйем, тип һүҙ бирә. Армия генералы мемуарҙарында яҙа:«Араҡынан һәм тәмәкенән тыйылыуымдан мыҫҡыл итеүсе кешеләрҙең күплеге! Мине ауырыу һәм старообрядсы тип тә атанылар - мыҫҡыллауҙар ярҙам итмәне. Эсергә ҡушҡан етәкселәр ҙә осраны, әммә мин был осраҡта ла ныҡ булып ҡалдым. Улай ғына түгел, ниндәй генә минең ғүмеремдә ауыр кисерештәр булмаһын — бер ҡасан да араҡыла онотолоу теләге булманы».
Александр Васильевич Горбатов 1973 йылдың 7 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Хеҙмәттәштәренең фекерҙәре
Советтар Союзы Маршалы К. К. Рокоссовский : Александр Васильевич Горбатов — ҡыҙыҡ кеше. Ҡыйыу, төптән уйлап эш итеүсән военачальник, Суворовтың ялҡынлы дауам итеүсеһе, уның хәрби ғәмәлдәрендәге көтөлмәгәнлекте, етеҙлекте, флангка һәм дошман тылына сығыу менән ҙур арауыҡтарға алға ынтылышын юғары баһалай ине. Горбатов көндәлек тормошта ла үҙен суворовса тота ине — төрлө уңайлыҡтарҙан баш тарта, һалдат ҡаҙанынан туҡлана.
Советтар Союзы Маршалы А. М. Василевский : … бүлмәгә бик шәп итеп кавалерист формаһындағы бейек кәүҙәле генерал килеп инде. Йөҙөнөң матур һыҙаттары, зәңгәр күҙҙәренең үткер ҡарашы, һүҙ тейгеһеҙ ыҫпайлығы, үҙе менән таныштырғандағы аңыҡлығы, — былар бөтәһе лә шундуҡ мине уға ылыҡтырҙы. Ә уның ябай, әммә ғәйрәтле үтенесе мине бөтөнләй үҙенә буйһондорҙо… Александр Васильевич уға ниндәйҙер етди хәрби эш биреүен үтенде. Хәлдәр ҡурҡынысҡа әйләнгәндә, Волганың һул ярында ул ҡул ҡаушырып ултыра алмай ине.
Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков : Брянск фронты составында бөтә һуғыш дауамында армия менән бик оҫта етәкселек иткән генерал Горбатовтың 3-сө армияһы бик көслө һөжүм итә ине. Һәм, ул фронт менән дә шулай уҡ уңышлы етәкселек итер ине, тип әйтеп була. Әммә уның тура һүҙлеге, фекерҙәренең киҫкенлеге арҡаһында уны юғары етәкселек өнәмәй ине. Бигерәк тә, уны төрмәлә бер ғәйепһеҙ бер нисә йыл төрмәлә тотҡан, Берия уға ҡаршы була.
Ампыт-Соим
Ампыт-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хопынг-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Николаевка (Миәкә районы)
Яңы Николаевка (Новониколаевка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452091, ОКАТО коды — 80244830004.
Байсәитова Күләш Жасым ҡыҙы
Байсәитова Күләш Жасым ҡыҙы (тыуған ваҡыттағы исеме — Гөлбахрам; Күләш Жасынқызы Байсейітова; 2 май 1912 йыл — 6 июнь 1957 йыл) — ҡаҙаҡ совет опера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), драма актёры. Ике тапҡыр II дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1948, 1949). «СССР-ҙың халыҡ артисы» (1936) исемен алыусылар араһында иң йәше.
Биография
Күләш Байсәитова (ҡыҙ фамилияһы — Беишева) 1912 йылдың 2 майында (башҡа сығанаҡтар буйынса — 12 ғинуарында) Верный ҡалаһында (хәҙерге Алматы, Ҡаҙағстан) тыуған. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, уның Сара-Арҡа далаларының Семипалатинск өлкәһе Ҡарҡаралы өйәҙенең бер ауылында (хәҙерге Ҡаҙағстандың Ҡарағанда өлкәһе Аҡтуғай районында) тыуған. Алма-Атыға Күләште ун ике йәштәр самаһында алып киләләр, һәм ул күпмелер ваҡыт интернатта йәшәй.
Байсәитованың тәбиғи музыкаль таланты иртә асыла. Ул атаһынан отоп алған йырҙарҙы ятлай, шулай уҡ башҡа йырҙар һәм ҡиссалар башҡара.
1925—1928 йылдарҙа Алма-аты Мәғариф институтының педагогия техникумында уҡый, музыкаль үҙешмәкәр түңәрәктәр эштәрендә ҡатнаша.
1930 йылда, Ҡыҙыл Ордала 1926 йылда булдырылған һәм 1929 йылда Алма-Атыға күсерелгән, бөгөнгө көндә М. О. Ауэзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры буларыҡ танылған Ҡаҙаҡ драма театрына уҡырға инә. Актёрлыҡ оҫталығы һәм музыкаль грамота буйынса белем алғанында, театрҙа әллә ни ҙур булмаған эпизодик ролдәрҙә уйнай.
1933 йылдарҙа Күләш Музыка театры (хәҙерге Абай исемендәге Дәүләт опера һәм балет академия театры) труппаһы составына инә, ғүмеренең аҙағына тиклем шунда сығыш яһай. К. А. Дианти һәм В. А. Смысловская театрының уҡыу студияһында йыр менән шөғөлләнә.
Байсәитованың музыкаль һәм сәхнә таланты М. О. Ауэзов либреттоһы, И. В. Коцик музыкаһына яҙылған «Айман — Сулпан» музыкаль комедияһында Айман образын тыуҙырғанда сағыу күренә. Шуга образы (Б Майлин һәм И. Коциктың «Шуга» музыкаль драмаһы) йырсының оҫталығы артыуы тураһында һөйләй, Ебәк партияһы (Е. Г. Брусиловский «Ҡыҙ- Ебәк») йырсыға классик опера сәнғәте юғарылығына күтәрелеү мөмкинлеге бирҙе.
Тағы бер билдәле опера йырсыһы В. В. Барсов Күләш Байсәитова тураһында шулай ти: …был йырсының һоҡландырғыс һыны миңә иҫ китмәле тәьҫир итте… Мин уның менән сағыштырырҙай башҡа йырсыны атай алмаҫ инем, — ҡаҙаҡ йырсыһының тауышы шул ҡәҙәрем айырылып тора һәм үҙенең юғары, еңел һәм үтә күренмәле булыуы менән үҙенсәлекле… Күләш Байсәитова — ҡаҙаҡ сәнғәтенең генә түгел, ә бөтә совет сәнғәтенең дә ғорурлығы. «Беҙ .Чио-Чио-сан партияһын Күләш башҡарыуында тыңланыҡ, беҙгә ҡаҙаҡ телен белмәү һис кенә лә ҡамасауламаны. Әйтерһең дә, беҙ артист әйтергә теләгән дөйөм фекерҙе генә түгел, ә уның һәр әйткән һүҙен аңлай инек. Чио-Чио-сандың торошо артистың йөҙөндә, интонацияһында шундай сағыу балҡыны…» Режиссер А. Троицкиҙың «Күләш Байсәитова мираҫы» ҡулъяҙмаһынан. Йырсы булараҡ, концерттарҙа ла сығыш яһай. Күп кенә телдәрҙә халыҡ йырҙарын (ҡаҙаҡ йырҙары «Ялағай», «Шәле оҙон», рус йыры «Ҡыңғырау», поляк йыры «Һылыу килә», чех йыры «Көтөүсе», әрмән йыры "«Ҡарлуғас» һ. б.), рус, совет, көнбайыш европа композиторҙарының.әҫәрҙәрен башҡарҙы.
Юлия Гаген-Шварц
Юлия Вильгельмина Эмилия Гаген-Шварц (Julie Wilhelmine Emilie Hagen-Schwarz; 27 октябрь 1824, Прангли — 20 октябрь 1902, Юрьев) — XIX быуаттың  көнбайыш Европа сәнғәт мәктәбе вәкиле,  Лифляндияла йәшәгән, рәссам Маттиас Август Хагендың ҡыҙы; астроном Людвиг Эдуардович Шварцтың ҡатыны; профессор Бернгард Августович фон Керберҙың килене; вице-адмирал Людвиг Бернгардович фон Керберҙың инәһе.
Байсәитова Күләш Жасым ҡыҙы
Биография
Һуғыш йылдарында концерт бригадаһы составында фронтҡа килә.
Юлия Гаген-Шварц
Биографияһы
Немец-балтик рәссамы — портретсы. Рәссам Маттиас Август Хагендың өлкән ҡыҙы.
Байсәитова Күләш Жасым ҡыҙы
Биография
1944 йылда «Биш республика концерты» музыкаль фильмына төшә.
Юлия Гаген-Шварц
Биографияһы
Мәктәпте уңышлы тамамлағандан һуң Юлия университеттың исемле Стефан фон Вильбуа стипендияһына ала һәм 1848 йылда өс йылға Германияға уҡырға китә. Университет уны формаль рәүештә боронғо оҫталарҙың картиналарының күсермәләрен алырға ебәрә, ләкин ысын маҡсат булып уҡыуҙы дауам итеү була. Юлия Дрезденда Христиан Фридрих Гейнела уҡый, аҙаҡ уҡыуын Мюнхенда Иоганн Мориц Ругендас оҫтаханаһында дауам итә. Өс йылдан һуң Юлия Дерптҡа бер аҙға ҡайта. Тиҙҙән йәш рәссам сит илгә барыу өсөн яңы грант ала, уға өс йыллыҡ уҡыуҙы Италияла дауам итеү өсөн исемле  император Николай I стипендияһы тапшырыла. Был сәйәхәткә уны атаһы оҙата. Һуҡырайған рәссам Италияла күреү һәләтен нығытыу осрағы менән файҙалана. Юлия 1832 йылдан Римда йәшәгән һәм эшләгән билдәле немец рәссамы һәм портретсыһы Август Ридель оҫтаханаһында уҡый. 1854 йылда инде утыҙ йәшлек Юлия тыуған Ливонияһына ярайһы уҡ танылған рәссам булып ҡайта, уның картиналары Европала яҡшы билдәле була һәм Европа салондарында ҡуйыла. Ул шунда уҡ тиерлек билдәле астроном Людвиг Шварцҡа кейәүгә сыға. Һынлы сәнғәт тарихында ул Шварц-Гаген-фамилияһы аҫтында ҡала. Тиҙҙән туйҙан һуң Юлия ире менән Рус География йәмғиәтенең экспедицияһына юллана. Экспедиция минераль байлыҡтарҙы өйрәнә һәм Көньяҡ-Көнсығыш Себерҙең ентекле картаһын төҙөй. Ҙур булмаған отряд менән, оҙайлы туҡталҡалар менән ирле-ҡатынлы таулы урындарҙа 600-ҙән ашыу саҡрым юл үтә. Бөтә юл буйынса рәссам өҙлөкһөҙ эшләй, һәм был тәбиғи, сөнки экспедицияла уның күп пейзаждары тыуа. 1858 йылда (экспедиция ҡайтыу йылында) Юлия Гаген-Шварц Санкт-Петербург Сәнғәт академияһына ағза итеп һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Шул ваҡыттан алып ул Петербургта йыш була, бөтә тиерлек баш ҡала һәм милли күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Юлия Гаген-Шварц 1893 йылда Юрьев тип аталған Дерптта 78 йәшенә бер нисә көн тулмай вафат була. Рәссамды ире һәм атаһы менән йәнәш лютеран зыяратында ерләйҙәр.
Рәссамдың ижади мираҫы бик ҙур. Тарихсылар Гаген-Шварцтың пейзаждарҙы иҫәпкә алмай, ете йөҙҙән ашыу портреты бар тип һанай.
Байсәитова Күләш Жасым ҡыҙы
Биография
1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Ҡаҙаҡ ССР-ының 1-3 саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Алматы ҡалаһының Үҙәк зыяратында ерләнгән.
Кым (йылға)
Кым  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Анма (Оло Соровская) йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Кым (река)
Алпаров Ғибат Хәбибулла улы
Алпаров Ғибат Хәбибулла улы (14 ноябрь 1888 йыл Ҡорманай, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы — 31 июль 1936, Ҡазан, Татар АССР-ы, РСФСР, СССР) — ғалим-төркиәтсе, профессор (1932). Татар, ҡаҙаҡ һәм төркмән телдәре буйынса дәреслектәр авторы.
Биографияһы
Ғибат Хәбибулла улы Алпаров 1888 йылдың 14 ноябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ кантоны Ҡорманай ауылында мулла ғаиләһендә тыуа. Ауыл мәҙрәсәһен тамамлап, Өфөләге  «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Артабан Ҡазандың уҡытыусылар мәктәбендә белем ала.
1917 йылдан һуң уҡытыуслар, ҡыҙылармеецтар курстарында, Өфө эшсе-крәҫтиән университетында уҡыта; «Көрәш» (Борьба), «Кызыл яу» (Красный бой), «Кызыл армия» (Красная армия), «Шәрык ярлылары» (Восточная беднота) гәзиттәрендә әүҙем  журналистлыҡ   эш алып бара.
1921—1924 йылдарҙа һаулығы торошо буйынса Урта Азияға килеп дауаланырға мәжбүр була, шунда йәшәй һәм эшләй, төркмән һәм ҡаҙаҡ орфографияһын төҙөүҙә ҡатнаша. Журналистика эшен Ташкентта «Чолпан» журналында һәм «Аҡ жол» гәзитендә дауам итә, Төркөстан  Халыҡ мәғарифы комиссариаты янында «Ғилми советтың» ғилми хеҙмәткәре вазифаһын башҡара, дәреслектәр төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша: 1924 йылда «Төрекмән теленең грамматикасы» (Грамматика туркменского языка) дәреслеген төҙөү буйынса ғалимдар коллективы етәксеһе була.
1924 йылдарҙа Башҡортостан Халыҡ комиссариаты эргәһендәге ғилми үҙәк секретары булып эшләй, 1925 йылдан — Татар АССР-ының Халыҡ мәғарифы комиссариатының академик үҙәге ҡарамағында.
1926-1930 йылдарҙа ғалим Ленинград Көнсыгғш институтында юғары белем ала, уны таммалағас, шунда уҡ аспирант-ассистент итеп эшкә калдырыла. Аспирантураны уңышлы тамамлағандан һуң Ғибат Алпаров Ҡазанга ҡайта һәм үҙ ғүмеренең аҙағына тиклем Көнсығыш педагогия институтында башта доцент, артабан профессор булып эшләй. Шул йылдарҙа ул һуңғараҡ күренекле ғалим булып таныласаҡ аспиранттар Ш. Рамазанов, В. Хангилдин, Л. Йәләлетдинов, Ф. Хәмиҙуллин һәм Г. Хәбибнең фәнни эштәре менән етәкселек итә.
Ғалимдың «Тел гыйлеменең кыскача тарихы» исемле хеҙмәте дл студенттарға һәм аспиранттарға ҡиммәтле фәнни сығанаҡ булып ҡала бирә.
Фәнни эшмәкәрлеге
1912 йылда татар  хәрефтәре, алфавит һәм орфографияһы тураһында китап-брошюраһы баҫылып сыға. Һуңынан «Әлифба тәртибе, имла кагыйдәләре, атамалар мәсьәләсе, халык әдәбиятын җыю турында инструкцияләр җыентыгы» (Сборник инструкций о порядке алфавита, правилах орфографии, вопросах терминологии и сборе народного творчества) китабы донъя күрә.
1926 йылда «Безнең юл» журналында «Латин түгел, гарәп» (Не латиница, а арабика) мәҡәләһе баҫылып сыға, мәҡәләһендә ул телде латинлаштырыуға ҡаршы сығыш яһай. 1927 йылда латиница ҡабул итер алдынан уның ғәрәп графикаһы нигеҙендә татар теленең орфографияһы һүҙлеге («Татар теленең имла сүзлеге». — 139 с.) сыға. 1927 йылда латин рәсми рәүештә ҡабул ителгәс, Алпаров «Фонетик транскрипцияме, гамәли язумы?» (Фонетическая транскрипция или практическое письмо? — «Мәгариф», 1928. — № 9) мәҡәләһе менән сығыш яһай.
1926 йылда ул татар һәм башҡорт мәктәптәре өсөн урыҫ әлифбаһын төҙөүҙә ҡатнаша: Ҡыҙыл мәктәп: баҫым менән Текстар һәм тәржемәләр / Г.Х.. Алпаров, А. М. Васильев,Р.С. Газизов — Казань: Гос. изд-во Т.С.С.Р, 1926. — 110 с. Шулай уҡ 1926 йылда ул татар телен өйрәнеүҙә беренсе фундаменталь фәнни тикшеренеү эшен Шәкли нигездә татар грамматикасы («Формальная грамматика татарского языка») баҫтырып сығара.
Алпаровтың төп ғилми хеҙмәте «Шәкли нигездә татар грамматикасы. Телебезне гыйльми тикшерү юлында бер тәҗрибә» (Татарская грамматика на формальной основе. Опыт научного исследования нашего языка) була.
Алпаров хеҙмәтенең хәҙерге баҫмаһы: Сайланма хезмәтләр: фонетика, графика, орфография, грамматика, мәсьәләләре. — Казан: Мәгариф, 2008. — 287 с. — ISBN 978-5-7761-1879-1.
1936 йылдың 31 июлендә Ҡазанда вафат була. Ҡазандың Арча зыяратында ерләнә
Кәзә салған (ярымутрау)
Кәзә салған — ярымутрау (фактик), Өфө ҡалаһы Ленин районы карталарында һәм рәсми документтарында билдәләнгән утрау. Ағиҙел йылғаһының бөгөлөндә барлыҡҡа килгән. Көньяҡ-көнсығыштан һыу сығанаҡтары юҡ (һыу ташҡан ваҡытта ҡайһы саҡ була). Ярым утрау биләмәһендә ошо уҡ атамалағы Кәзә салған (Козорез) 220 кеше йәшәгән ауыл (поселок) бар.
Пасынок (Юрий ҡушылдығы)
Пасынок (Оло Пасынок) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юрья йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мурсиев Заһит Мирхәйҙәр улы
Мурсиев Заһит Мирхәйҙәр улы (21 ноябрь 1950 йыл) —, ,. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997), хеҙмәт ветераны.
Биографияһы
1950 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районы Әбүталип ауылында колхозсылар ғаиләһендә етенсе бала булып тыуған. Атаһы — Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды була. Мирхәйҙәр балаларына әкиәттәр һөйләй, уларҙы йыш ҡына үҙе ижад иткән. Әсәһе түбән тембрлы тауышы менән оҙон көйҙәр көйләргә ярата, күп йырҙа белә. Заһит уҡырға иртә өйрәнә, башҡорт, татар һәм урыҫ телдәрендә китаптар уҡый.
Мәктәптә уҡығанда 4-се кластан шиғырҙар яҙа башлай. 8-се класты тамамлағас, ете йыл колхозда эшләй.
Ишембай һөнәрселек училищеһын бөткәс, ун йыл төҙөлөш тармағында ташсы булып эшләй. Ситтән тороп Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, оҙаҡ йылдар «Караидель» район гәзитендә эшләй. Район һәм республика баҫмаларында хикәйәләре һәм шиғырҙары баҫылып сыға.
2004 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Мөхәббәтте рәнйетмәгеҙ», 2007 йылда балалар өсөн «Һандуғас бүләге», 2014 йылда «Алтын ҡурай» китаптары баҫылып сыға.
Маркус Татьяна Иосифовна
Маркус Татьяна Иосифовна (21 сентябрь 1921 йыл — 29 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Киев подпольеһы ҡаһарманы.
Биографияһы
Татья́на Ио́сифовна Ма́ркус 1921 йылдың 21 сентябрендә Украина ССР-ы Сумы өлкәһе Ромны ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған.
Бер нисә йыл үткәс Маркустар ғаиләһе Киевҡа күсә. Киевтың 44-се һанлы мәктәбенең 9 синыфын тамамлай. 1938 йылдан Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлының пассажирҙар хеҙмәтендә сәркәтип булып эшләй. 1940 йылдың йәйендә Кишинёвҡа командировкаға ебәрелә, бында трамвай-троллейбус паркында эшләй.
Кишинёвты румындар баҫып алғас Киевҡа ҡайта, бында ҡаланы оккупациялауҙың беренсе көндәренән подполье эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша башлай. Ул подполье ҡала комитетының элемтәсеһе һәм диверсия-истребитель төркөмө ағзаһы була. Бер нисә тапҡыр фашистарға ҡаршы диверсион һөжүмдәрҙә ҡатнаша, айырым атап үткәндә, окуппанттар парады барышында маршта барған һалдаттарға астра гөлләмәләренә йәшеренгән гранатаны ташлай. Ялған документтар буйынса уны Маркусидзе фамилияһы аҫтында шәхси йортҡа пропискаға ҡуялар: ул йәнәһе большевиктар тарафынан атылған грузин кенәзенең ҡыҙы тигән легенда уйлап сығарылған. Был фамилия менән офицерҙар ашханаһына эшкә урынлаша. Бында диверсия эшмәкәрлеген уңышлы дауам итә: аҙыҡҡа ағыу һала. Бер нисә офицерҙар һәләк була, әммә Таняны быға ғәйепле тип күрмәйҙәр. Бынан башҡа Маркус ҡиммәтле гестапо шымсыһын үҙ ҡулдары менән атып үлтерә, һәм шулай уҡ гестапоға эшләгән һатлыҡйәндәр тураһында мәғлүмәттәрҙе подпольеға хәбәр итә. Күп кенә немец офицерҙарын уның матурлығы йәлеп итә һәм улар уны оҙатып йөрөгәндәр, хатта Берлиндан партизандар һәм подпольщиктар менән көрәшергә йүнәлтелгән юғары чинлы офицерҙа Маркус тарафынан үҙ фатирнда атып үлтерелә. Үҙ эшмәкәрлеге барышында Татьяна Маркус бер нисә тиҫтә немец һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итә.
Уның артынан һунар башлана. Бер ваҡыт ул немец офицерын атып үлтерә һәм ошолай яҙма ҡалдыра: ''Һеҙҙең барығыҙҙы ла, фашист йүләрҙәрен ошолай яҙмыш көтә. Татьяна Маркусидзе.'' Быны белгәс подполье етәкселеге Татьяна Маркусты ҡаланан партизандарға сығарырға ҡарар итә, әммә уны башҡара алмай. 1942 йылдың 22 авгусында Днепр аша үткәндә Вермахттың яр буйы һағы тарафынан ҡулға алына. Маркусты гестапола 5 ай дауамында ҡаты язаларға тарттыралар, әммә ул бер кемделә һатмай. 1943 йылдың 29 ғинуарында Татьяна маркус атып үлтерелә.
Рәсәй ислам университеты
Рәсәй ислам университиты — Рәсәй Федерацияһының, Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты ҡарамағындағы дәүләттеке булмаған юғары уҡыу йорто.
Мәғлүмәт
Университет Өфө ҡалаһында Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә нигеҙендә асылған. Һәм ул Ризаитдин Фәхретдинов исемен йөрөткән. Хәҙерге ваҡытта Рәсәй үҙәк диниә назараты ҡарамағындағы дини юғары уҡыу йорто. Өс факультеты бар. Теология, ислам ғилеме нигеҙҙәре һәм тарихы, шулай уҡ имамдарҙың квалификацияһын күтәреү. Ете кафедраһы, ике юғары уҡыу йорто араһында кафедраһы ла бар (М. Аҡмулла исемендәге БДПУ менән берлектә). Китапханаһы, компьютер класы, редакцияһы, үҙ нәшриәте бар.
Университет имам-хатиптар, имам‑мөхтәсибтәр, мөғәллимдәр, ислам фәне һәм ғәрәп теле уҡытыусылары әҙерләй. Тамамлаусыларға белгес, бакалавр, магистр квалификацияһы бирелә. Уҡытыу көндөҙгө, киске һәм ситтән тороп уҡыу, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар бүлектәрендә алып барыла. 1 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән. 2009 йылдан алып монографиялар, уҡытыу-методик әсбаптар нәшер ителә. РФ, Мысыр, Сүриә, Төркиәнең дини һәм донъяуи юғары уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек итә.
Мәҙрәсә Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты һәм Беренсе йәмиғ мәсете, «Ғәлиә» мәҙрәсәһе бинаһында урынлаша.
«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы
«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 20 йыллығы» юбилей миҙалы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының (РККА) һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының (ВМФ) егерме йыллығы айҡанлы СССР Юғары Советы Президиумының 1938 йылдың 24 ғинуарындағы «„Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының ХХ йыллығы“ юбилей миҙалын булдырыу тураһында» исемле Указына ярашлы булдырыла.
Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам С. И. Дмитриев.
Миҙал тураһындағы положение
РККА һәм МВФ сафтарында хеҙмәт итеү иҫәбенә 1917—1921 йылдарҙа Совет власына ҡаршы булған дошмандар менән көрәш алып барыу өсөн ойошторолған Ҡыҙыл Гвардия отрядтарында һәм дружиналарында һәм Ҡыҙыл партизан отрядтарындағы хеҙмәт осоро индерелә.
Башҡа СССР миҙалдары булған осраҡтарҙа «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы «Көнбайыш Себер нефть һәм газ комплексын үҫтереү һәм ер аҫтын үҙләштереү өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙал 925-се пробалы оксидатланған көмөштән яһалған, «ХХ» һаны алтынға ялатылған. Миҙалдағы таҙа көмөш күләме — 15,592 г., алтын күләме — 0,10 г.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла, ҡалып күкһел төҫтәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған, уның ситтәренән ике ҡыҙыл буй үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, һәр буйҙың киңлеге 2 мм.
Бүләкләү
1938 йылдың ғинуарынан 1940 йылдың декабренә тиклемге осорҙа 32 172 кеше бүләкләнгән.
РККА етәкселеге составы буйынса идаралыҡ начальнигы Щаденко Е. А. отчетына ярашлы, 1940 йылдың 5 майындағы бүләкләү таблицаһында — 27 575 кеше, ә 1939 йылда 2 515 кеше юбилей миҙалы менән бүләкләнеүе тураһында мәғлүмәттәр күрһәтелгән.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 37 504 кеше миҙал менән бүләкләнгән.
Апси-Я
Апси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лепля йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дятел (Ишим ҡушылдығы)
Дятел — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 509 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хановай-Яха (Хейм-Паюта ҡушылдығы)
Хановай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейм-Паюта йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зёллихау
Зёллихау (Söllichau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 917 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — WB (GHC).
Орфоэпия
Орфоэпия (ὀρθός «дөрөҫ» һәм ἔπος «телмәр») — әҙәби телдә нығынған телмәр ҡағиҙәләре йыйылмаһы. Ҡайһы бер авторҙар,  орфоэпия төшөнсәһен бер аҙ "киңәйтеп", уға өндәрҙе әйтеү һәм баҫым нормаларын да индереп ебәрә,  «тар» ҡараш иһә баҫымды орфоэпия ҡағиҙәләренә индермәй.
Орфоэпия нормалары телмәр эшмәкәрлегендә мөһим урын биләй, сөнки   өндәрҙе боҙоп әйтеү йә баҫымды дөрөҫ ҡуймау әйтелгәндең мәғәнәһенә хилафлыҡ килтерә, аңлауҙы ауырлаштыра, ғөмүмән, тыңлаусыла насар тәьҫир ҡалдыра.
Әйтелеште бер төрлөгә әйләндереү тарихы, диалекттар
Рим империяһының яңы провинцияларына латин теле үтеп ингәндә һәм яҙма әҙәби тел менән һөйләү теле араһында айырма ҙурайғанда диалекттағы әйтелештең орфоэпик нормаларҙан тайпылыу осраҡтарынан төҙөлгән белешмәлектәр барлыҡҡа килә.
Тарҡау феодализм осоронда әҙәби телде дөйөм ҡағиҙәләргә яраҡлаштырыу менән шөғөлләнмәйҙәр һәм орфоэпия ҡағиҙәләрен ҡулланмайҙар. Рыцарҙар шиғриәтенән үтә  сағыу диалектизмдарҙы алып ташлап,   әҙме-күпме нормалар индерергә тырышыуҙарҙа ғына орфоэпияға иғтибар шәйләнә .
Берҙәм милли телдәр формалашҡан дәүерҙәрҙә  орфоэпия мәсьәләһе ҡалҡа. Орфоэпик берҙәмлеккә ынтылыу ерле һөйләштәргә, айырым төркөмдәр һәм ҡатламдар араһында ғына ҡулланылған телмәр төрҙәренә ҡаршы сыға. Мәҫәлән, XVI—XVII быуаттарҙағы француз грамматикалары ерле диалектизмдарҙы ла, һарай тирәһендәге аҡһөйәктәрҙең үҙҙәре генә ҡулланған айырым әйтелеш нормаларын индерергә тырышыуын да инҡар итә.
XVIII—XIX быуаттарға нығынған  телмәр нормалары, ҡала халҡының телмәренә бер аҙ яҡынлашыу һәм дворяндар телендәге архаизмдарҙан баш тартыу кеүек ваҡ үҙгәрештәр кисереп, һаҡланып ҡала. Бөйөк  француз инҡилабы осоронда француз әҙәби телендә «oi» дифтонгыһын «wa» («ое́» урынына) тип әйтеү орфоэпик күренеш булараҡ нығына.
Рус әҙәби теле тарихында  орфоэпик норма  XX быуат  башына төбәктәрҙәге әйтелештәрҙе, ниһайәт, еңә. Мәҫәлән, унан диалекттарҙағы  о  менән һөйләү юғала: «м[о]л[о]дой», «х[о]р[о]шо» урынына әҙәби әйтелештәге «м[ъ]л[ʌ]дой», «х[ъ]р[ʌ]шо» ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер диалектизмдар бирешеп бармай, мәҫәлән,  көнбайышта һәм көнсығышта «ч» өнөнөң ҡаты итеп әйтелеүе,  үҙәктә «поле», «море» урынына «по́ля», «мо́ря» тип әйтеү һәм башҡалар. Әммә  варианттарҙың ҡайһыһы әҙәби тел өсөн дөрөҫ икәнлеге нығытылмаған осраҡтар ҙа күп. Әлеге осорҙа рус орфоэпияһы  тулыһынса нығынып бөтмәгән һәм үҫешен дауам итә.
XX быуат башында ерле Мәскәү ғаиләләрендә һаҡланған мәскәү һөйләше өлгө тип һанала. Әммә шул заманда уҡ уның тормоштан артта ҡалыуы асыҡ була. Орфоэпияла нормалар үҙгәреп тора, ҡайһылары юҡҡа сыға, яңылары барлыҡҡа килә. Был процесҡа тормош үҙе, йәнле тел һәм үҙгәреш кисереүсе мәҙәниәт йоғонто яһай. Хәҙерге  рус орфоэпияһына айырым өндәрҙең, өнбәйләнештәрҙең, һүҙҙәрҙең әйтелешендә  «өлкән» һәм «кесе» нормалар айырыла. «Өлкән» норма иҫке мәскәү әйтелешен һаҡлай. «Кесе» норма хәҙерге әҙәби әйтелеш үҙенсәлектәрен сағылдыра.
Иҫке Муса ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Иҫке Муса ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Муса ауылы.
Башҡарма власы
Иҫке Муса ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Иҫке Муса ауылы, Мәктәп урамы, 4.
Перепелица Константин Иванович
Перепелица Константин Иванович (1 июнь 1938 йыл — 11 ноябрь 2015 йыл) — СССР һәм Беларусь театр һәм кино актёры, театр педагогы, Белоруссия ССР-ының атҡаҙанған артисы.
Биографияһы
Константин Иванович Перепелица 1938 йылдың 1 июнендә Украина ССР-ының Харьков өлкәһе Красноград районы Тишенковка ауылында тыуған.
1965 йылда Киевта Иван Франко исемендәге Украина драма театры янындағы студияны тамамлай.
1966 йылдан Брест драма театрында уйнай. Ижади тормошо дауамында 100-гә яҡын роль уйнай, уҡыта. Әҙәби ижад менән дә шөғөлләнә.
2015 йылдың 11 ноябрендә 78 йәшендә оҙайлы ауырыуҙан һуң Бреста вафат була.
Беларусь Республикаһы гербы
Беларусь Республикаһы гербы (Белору́ссияның, Белару́стең, Герб Беларусі) — Беларусь Республикаһы флагы, гимны менән бер рәттән төп дәүләт символы. 1991 йылдың 19 сентябренән бирле ҡуланыла һәм Беларусь Республикаһы Юғары Советы ултырышында ҡабул ителеп, 1995 йылдың 7 июнендә Белоруссияла үткән Референдум һөҙөмтәһендә элекке «Погоня» гербын алмаштыра. Өлгө итеп 1950 йылда рәссам Иван Иванович Дубасов төшөргән Белорус ССР-ы гербы алына.
2012 йылда Белоруссия гербына үҙгәрештәр индерелә, атап әйткәндә, шрифты һәм ер шары һүрәтендәге төҫтәре бер аҙ үҙгәртелә.
Тасуирлау
"Беларусь Республикаһы гербы ер шары үренән ҡалҡҡан ҡояштың алтын нурҙарына һалынған көмөш ерлек өҫтөндә Беларусь Республикаһының йәшел контуры төшөрөлгән һүрәтте һынландыра. Ерлектең үрге нөктәһендә биш саталы ҡыҙыл йондоҙ һүрәтләнгән. Гербтың һул яҡ ситендә клевер сәскәһе ҡушып, уң яҡ ситендә етен сәскәһе ҡушып үрелгән алтын башаҡтар веногы. Дәүләт гербы нигеҙенә, веноктың уртаһына, алтынлатылған хәрефтәр менән «Рэспубліка Беларусь» (Беларусь Республикаһының «Беларусь Республикаһының дәүләт символдары тураһында» 301-3-сө Законы, 2004 йыл, 5 июль) тип яҙылған һәм ул ике яҡтан да өс тапҡыр ҡыҙыл-йәшел таҫма менән уратылған."
Алдағы герб
Беларусь Республикаһы Дәүләт гербы «Погоня» Беларусь Республикаһының суверенитеты символы булып тора, белорус халҡының тарихи юлын, күп быуаттар дауамында уның дәүләтселеге йәшәүен һәм үҫеүен сағылдыра.
Беларусь Республикаһының Дәүләт гербы — ҡыҙыл төҫтәге ҡалҡанға аҡ (көмөш) төҫтә баҫтырыу (погоня) күренеше төшөрөлгән һүрәт.
Баҫтырыу һүрәтләнеше хәрәкәт итеүсе ҡораллы һыбайлынан ғибәрәт. Уның уң ҡулында горизонталь рәүештә күтәрелгән ҡылыс, һул ҡулында — аҡ ерлегенә алты саталы алтын тәре төшөрөлгән ҡалҡан. Һыбайлының һул яғында ҡылыс яны (ножны), эйәре аҫтынан аҫылынып төшкән өс саталы серге (ат ябыуы - попона).
Авторҙары
Евгений Кулик һәм Владимир Круковский.
Ҡабул итеү датаһы
19.09.1991 й.
Февраль революцияһынан һуң
Февраль революцияһынан милләтселек йүнәлешендә торған интеллигенция белорустар күп йәшәгән территорияларҙа автономия талап итә башлаған. 25 марта 1918 йылдың 25 мартында немец оккупацияһы шарттарында бер нисә милли хәрәкәт вәкилдәре бойондороҡһоҙ Белорус Халыҡ Республикаһы (БНР) булдырыу тураһында иғлан итә: «Ад гэтаго часу Беларуская Народная Рэспубліка абвешчаецца Нізалежнай і Вольнай Дзяржавай». «Погоня» («Баҫтырыу») һүрәтләнеше дәүләт символы булараҡ раҫланған. Дөрөҫөн әйткәндә, «съездарҙа беҙҙең крәҫтиәндәр, беҙгә автономия кәрәкмәй тигәнерәк һүҙҙәр ысҡындырҙы, ләкин улар быны белеп еткермәүҙән һәм томана булыуҙан шулай тине … Халыҡ — ул шәп нәмә, ләкин уға һөйләргә, аңлатырға кәрәк, уға иң алда мәғрифәт таратырға, өйрәтергә кәрәк, шунан һуң ғына уны кәңәшләшергә саҡырырға кәрәк» (Я.Лёсік. Аўтаномія Беларусі. Мн. 1917). БНР бер нисә ай ғына йәшәп ҡала. Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре ингәс, Белорус Халыҡ Республикаһы хөкүмәте Көнбайышҡа эмиграциялана.
Нацист оккупацияһы дәүерендә
Икенсе Бөтә донъя һуғышы осоронда немец оккупанттары яулап алынған ерҙәрҙә милли белорус символдарын файҙаланыуҙы рөхсәт иткәндәр. 1942 йылдың 27 июнендә генерал-комиссар Вильгельм Кубела (Wilhelm Kube) теркәлгән документта было заявлено, что под белорус милли символикаһы тигәндә белорус милли «Погоня»һын һәм аҡлы-ҡыҙыллы флагты күҙ уңында тотҡан. Икенсе Бөтә донъя һуғышы дәүерендә белорус коллаборационистары тарафынан милли символиканы файҙаланыуы һуғыштан һуңғы йылдарҙа уларҙың хыянатсыллығы билдәһе тип ҡабул ителгән һәм уларға насар ҡараштың (неприятие) сәбәбе булған.
Совет власы йылдарында
1919 йылдың 1 ғинуарында Ваҡытлы революцион хөкүмәт РСФСР составында Совет Социалистик Белорус Республикаһы (ССРБ) барлыҡҡа килеүен иғлан иткән. 1919 йылдың 31 ғинуарында ССРБ РСФСР составынан сыҡҡан һәм уның атамаһы Белорус Совет Социалистик Республикаһы тип үҙгәртелгән. 1919 йылғы Совет Социалистик Белорус Республика Конституцияһының (ССРБ) 31-се статьяһында Совет Белоруссиияһы гербы түбәндәгесә тасуирланған:
ҡалҡып килгән ҡояш нурҙарына ҡойонған ҡыҙыл фонда алтын ураҡ һәм сүкеш, уны — башаҡтар веногы һәм: «Социалистик Совет Белорус Республикаһы» һәм «Бөтә донъя пролетарийҙары, берләшегеҙ!» тигән яҙыуҙар уратҡан
Ысынбарлыҡта иһә, был, республиканың атамаһын алмаштырып, РСФСР гербын тасуирлауға оҡшаған. 1919 йылдың башында поляк частары белорус һәм литва ерҙәренә баҫып ингәндән һуң, Белоруссия һәм Литва Советтарының Беренсе съездары республикаларҙы ҡушыу буйынса Декларация ҡабул иткән, һөҙөмтәлә баш ҡалаһы Вильна булған Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһы (Литбел) барлыҡҡа килгән. Литва һәм Белоруссия ССР-ы Конституцияһы проектында РСФСР дәүләт гербының тасуирламаһы, бер генә айырма менән һүҙмә-һүҙ ҡабатланған: «Социалистик Совет Литва һәм Белоруссия Республикалары» һәм «Бөтә илдәрҙең пролетарийҙары, берләшегеҙ!» тигән яҙыуҙар биш телдә: белорус, литва, поляк, еврей һәм рус телдәрендә яҙылған (герб "… ҡояш нурҙарына ҡойонған, тотҡалары менән аҫҡа ҡаратып сатраш ҡуйылған, ҡырҙары башаҡ веногы менән уратылған ҡыҙыл фонда алтын ураҡ һәм сүкеш һүрәтенән тора, биш телдә: литва, поляк, еврей рус һәм белорус телдәрендә «Совет Социалистик Литва һәм Белоруссия Республикалары» тип яҙылған. Поляк ғәскәрҙәре Вильняны (1919 йылдың 19 апреле), ә аҙаҡ, Минск менән бергә (1919 йылдың 8 авгусы) Белоруссия территорияһының бер өлөшөн яулап алғандан һуң, Литбел ССР-ы тарихы ысынында юҡҡа сыға. 1920 йылдың 31 июлендә Белорус Совет Социалистик Республикаһы яңынан иғлан ителгән. 1920 йылдағы РСФСР гербына оҡшаған гербҡа, бер аҙ айырылһын өсөн, «Б.С.С.Р.» тигән хәрефтәр һәм таҫмаға белорус телендә — «Пролетарыi усiх краеў злучайцеся!» тигән һүҙҙәр өҫтәгәндәр.
1922 йылда БССР СССР составына ингән. 1926 йылда яңы герб ҡабул ителгән. 1927 йылғы Конституциянан: «Белорус Социалистик Совет Республикаһының дәүләт гербы ҡыҙыл фонда ҡалҡып килгән ҡояш нурҙарына ҡойонған, тотҡалары менән аҫҡа ҡаратып сатраш ҡуйылған ураҡ һәм сүкештән, һул яғына арыш башағына клевер ҡушып, һәм уң яғына имән ботағы ҡушып үрелгән, һүрәтте һынландыра; герб веногының ике яртыһы араһында, аҫҡы өлөштә, ер шарының бер өлөшө унынлашҡан. Веноктың ике яртыһы ла белорус, еврей, рус һәм поляк телдәрендә: „Бөтә донъя пролетарийҙары, берләшегеҙ!“ һәм аҫтараҡ — БССР инициалдары яҙылған ҡыҙыл таҫма менән уратылған. Гербтың өҫкө өлөшөндә - биш саталы йондоҙ».
1958 йылда Белорус гербында белорус телендәге яҙмаларға ҡағылған һуңғы үҙгәртеүҙәр ҡабул ителгән. 1981 йылда ураҡ менән сүкеш алтын төҫкә буятылған.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң
Мәсәкүҙә август «путчы» башланғандан һуң, БССР Юғары Советы 1991 йылдың 19 сентябрендә яңы герб — Погоня гербын раҫлай, ә ысынында иһә Белоруссияла Белорус Халыҡ Республикаһы һәм Бөйөк Литва кенәзлеге гербын тергеҙә. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, үҙен шулай уҡ Бөйөк Литва кенәзлеге вариҫы тип һанаған Литва ла был символды һайлай. Тарихта һирәк осраған ситуация барлыҡҡа килгән - ике күрше дәүләттең бер үк символға эйә булыуы дипломатик протокол өсөн айырым проблемалар тыуҙыра. 1992 йылда Литва республикаһы гербындағы Погоняның һынланышын үҙгәрткән һәм шулай уҡ Һыбайлының ҡалҡанын, сергеһен һәм сбруйын (егеү ҡаралдыларын) күк төҫкә «буяй». 1995 йылдың 14 майында милли референдумда Белоруссия президенты Александр Лукашенконың Белоруссия дәүләт символдарын Белорус Совет Социалистик Республикиаһы нигеҙендә тергеҙеү тураһындағы тәҡдиме яҡлау таба.
Һылтанмалар
Категори:Белоруссия дәүләттәре гербтары Категория:Белоруссияның дәүләт символдары Категория:Белоруссия гербтары
Суичмезов Александр Михайлович
Александр Михайлович Суичмезов (16 август, 1911 йыл, Ростов өлкәһе Усть-Белокалитвенская станицаһы — 25 ғинуар, 1986 йыл, Дондағы Ростов) — совет яҙыусыһы, «Дон» журналы баш мөхәррире (1975—1986). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1967)
Биографияһы
Ростов өлкәһенең Усть-Белокалитвенская станицаһында 1911 йылдың 16 авгусында тыуа. Бала сағы һәм йәшлек йылдары Северский Донец йылғаһы ярҙарында урынлашҡан станицаларҙа үтә.
Мәктәпте Каменская станицаһында тамамлай, артабан — Ростов педагогия институтында уҡый.
1924 йылда «Красный шахтер» гәзитендә әҫәрҙәрен башлап баҫтыра. 1930 йылда уның илдә барған коллективлаштырыу тураһындағы ваҡиғаларҙы һүрәтләүсе «В талах» тигән хикәйәһе баҫылып сыға.
1931 йылда А. Суичмезов үҙәк «Крестьянская газета» редакцияһында хәбәрсе булып эшләй. 1939 йылда Дондың 1918 йылғы немец оккупацияһында булыуы тураһында «Мы не забыли» тигән драма яҙа. 1940 йылға тиклем Дон һәм Кубань гәзиттәрендә эшләй.
1940 йылдан алып Ростов китап нәшриәтендә китаптар мөхәррирләү менән булыша.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941—1944 йылдарҙа, Совет Армияһында политработник була: Тыуған илде фашистарҙан һаҡлауҙы һүрәтләгән төрлө плакаттар, агит. тәҙрәләр, альбомдар сығарыу менән шөғөлләнә.
Демобилизацияланғас, «Известия» гәзите редакцияһында, ә 1947 йылдан алып Ростов өлкәһенең «Молот» гәзитендә мөхәррир булып эшләй.
А. М. Суичмезов дәүләт ордендары һәм миҙалдары менән бүләкләнгән.
Әҫәрҙәре
Александр Михайлович Суичмезов — «Ранней весной» (1959), «Диссертация» (1959), «Свежий ветер» (1963) пьесаларының авторы.
Уның «Здравствуй, Дон!» (1964), «Край тихого Дона» (1965), «Дали донские» (1970), «Родная Донщина» (1971) китаптары нәшер ителеп сыҡҡан.
Алексеевка (Талбазы ауыл советы, Ауырғазы районы)
Алексеевка (Алексеевка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 453480, ОКАТО коды — 80205846004.
Тарихы
1993 йылға тиклем һәм 2008 йылдан — Талбазы ауыл советы составында.
1993—2008 йылдарҙа — Юламан ауыл советы составында.
Ул бөтөрөлгәндән һуң йәнә Талбазы ауыл советында (Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» 49-з Законы).
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… в) Юламан ауыл Советы Алексеевка ҡасабаһының
Этимологияһы
Ауыл исеме Алексеев фамилияһынан килеп сыҡҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - сыуаштар (92 %).
Пекусова
Пекусова — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Цыганка йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Омск өлкәһе
Омск өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты. Көнбайыш Себер тигеҙлегенең көньяғында Иртыш йылғаһы бассейны урынлашҡан. Себер федераль округы составына инә.
Төмән, Новосибирск, Томск өлкәләре, Ҡаҙағстан менән сиктәш. 1934 йылда ойошторолған, 1943 йылдан алып хәҙерге сиктәрҙә. Составында 32 район, 6 ҡала һәм 21 эшселәр ҡасабаһы бар. Майҙаны — 141,1 мең км².
Административ үҙәк — Омск ҡалаһы.