cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Толстиков Александр Генрихович
Һынлы сәнғәттә
2017 йылда А.Г. Толстиков М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейына күренекле ғалимдарҙың, рәссамдарҙың һәм сәнғәт белгестәренең үҙе яҙған ун өс портретын бүләк итә. Бүләк Өфөлә тыуған, күренекле рәссам М.В. Нестеровтың тыуыуының 155-йыллығына арнала. Портреттарының күбеһе 2016 йылдың апрелендә  РФА Архив залдарында Александр Толстиковтың  «Йөҙҙәрҙә сәнғәт һәм фән. Замандаштар портреттары» документаль-нәфис күргәҙмәһендә ҡуйыла.
ISO 4217
Стандарттың яңыртылыуы
ISO 4217 стандартын яңыртыу түбәндәге осраҡтарҙа башҡарыла:
Стандарттың  2011—2012 йылдарҙағы төп  яңыртыуҙары:
Ҡулланыу өлкәләре һәм ысулдары
Валюта кодтарының һәм атамаларының тап килеүе  ҡәтғи отчётлы документтарҙа, шулай уҡ валюта тураһында мәғлүмәтте ҡыҫҡа һәм теүәл итеп биреү кәрәк булған осраҡтарҙа  ISO 4217 стандартын ҡулланыуҙы  еңелләштерә. Атап әйткәндә, бындай осраҡтарға  түбәндәгеләр инә:
Рәсәй Федерацияһында ISO 4217-нең өс урынлы һанлы кодтары банк  счёттарын формалаштырыу (символдарҙың икенсе төркөмө) өсөн ҡулланыла, ул был счёттың ниндәй валютала асылғанын күрһәтә. Әммә милли валюталағы счёттарҙы номерлағанда  810 коды ҡулланыла, ул ISO 4217 стандартында — 1998 йылда номинацияланғанға тиклемге Рәсәй һумына, ә ISO 3166  стандартында СССР кодына тап килә; Рәсәй һумының ағымдағы һанлы коды  — 643.
Толстиков Александр Генрихович
Һынлы сәнғәттә
Александр Толстиковтың күп һанлы шәхси күргәҙмәләре Рәсәйҙең ҡалаларында (Мәскәү, Санкт-Петербург, Өфө, Екатеринбург, Новосибирск һ. б.) һәм сит илдәрҙә — Франция, АҠШ, Финляндия, Көньяҡ Корея, Эстонияла үтә.
Г. А. Толстиковтың 2008—2018 йылдар осоронда төп күргәҙмәләре:
ISO 4217
Сығанаҡтар
Башҡа стандарттар һәм классификаторҙар
Норматив документтар
Башҡа сығанаҡтар
Әхтәмов Йәғәфәр Әхтәм улы
Әхтәмов Йәғәфәр Әхтәм улы (1910 йыл, Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Аҙнаш ауылы — 6 июль 1942 йыл Курск өлкәһе) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Әхтәмов Йәғәфәр Әхтәм улы 1910 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Аҙнаш ауылында тыуған.
Ҡыҙыл Армия сафына Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында артиллерия тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 6 июлендә һәләк була, Курск өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) Больше-Полянский районы Алешки ауылында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны Әхтәмова Бибинур, Учалы районының Аҙнаш ауылында.
Воевланка
Воевланка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 497 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Арнольд Шварценеггер
Арнольд Шварценеггер (Arnold Alois Schwarzenegger; 30 июль 1947 йыл) — Америка культурисы, актёр һәм эшҡыуар, сәйәсмән. 2003—2011 йылдарҙа Калифорния губернаторы. Бодибилдинг буйынса бер нисә премияға эйә, шул иҫәптән ете тапҡыр «Мистер Олимпия» була. «Арнольд Классик» бәйгеһен ойоштороусы.
Биографияһы
Арнольд Алоис Шварценеггер 1947 йылдың 30 июлендә Австрияның Штирия ерендәге Грац ҡалаһынан алыҫ түгел Таль ауылында тыуған.
Актёр булараҡ, бихисап фильмдарҙа төп ролдәрҙе башҡара: «Геркулес Нью-Йоркта» (1970), «Ас көйө ҡал» (1976), «Конан-варвар» (1982), «Конан-емереүсе» (1984), «Терминатор» (1984), «Ерән Соня» (1985), «Коммандо» (1985), «Килешеүһеҙ» (1986), «Йыртҡыс» (1987), «Йүгереүсе кеше» (1987), «Ҡыҙыл томра» (1988), «Игеҙәктәр» (1988), «Барыһын дә иҫкә төшөрөргә» (1990), «Балалар баҡсаһы полисмены»(1990), «Терминатор 2: Ҡиәмәт көнө» (1991), «Һуңғы киногерой» (1993), «Дөрөҫ ялған» (1994), «Джуниор» (1994), «Юйыусы» (1996), «Раштыуаға бүләк» (1996), «Бэтмен һәм Робин» (1997), «Терминатор 3: машиналар ихтилалы» (2003), «Геройҙың кире ҡайтыуы» (2013) һ.б.
Боцари Анна-Мария
Анна-Мария Боцари (Αννα-Μαρία Μπότσαρη; 5 октябрь 1972 йыл) — Греция шахматсыһы һәм шахмат тренеры, 1993 йылдан ҡатын-ҡыҙҙар араһында гроссмейстер. 1995—1999 йылдарҙа Боцари-Миладинович фамилияһы аҫтында сығыш яһай (ул ваҡытта серб гроссмейстеры Игорь Миладиновичта кейәүҙә була).
Шахмат карьераһы
Халыҡ-ара аренала зона турнирҙарында (донъя чемпионатына һайлап алыу циклы) иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә, 1993 йылда Неа-Макрила еңеүсе була, 1990 йылда Пулала 1-се урынды Весна Мешанович, Сузана Максимович һәм Марина Макропулу менән уртаҡлаша. Өс тапҡыр (1990, 1991, 1993) зона-ара турнирҙарҙа ҡатнаша һәм 1993 йылда Джакартала 39 шахматсы араһында 9-сы урынды яулап, иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә. 2004 йылда Афинала Интернешнл Акрополис турнирында Яна Кривец менән бергә 3-сө урынды уртаҡлаша (Моника Соцко һәм Кристина-Адела Фойшорҙан ҡала).
2002 йылдың 27-28 февралендә Калаврить ҡалаһында (Греция) Анна-Мария Боцари, 1102 таҡтала шахматта бер юлы уйнау сеансын үткәреп, яңы донъя рекорды ҡуя һәм Гиннестар рекорды китабына индерелә.
2009 йылда Риека ҡалаһында Урта диңгеҙ илдәренең 7-се чемпионатында шахмат буйынса ҡатын-ҡыҙҙар турнирында еңеү яулай.
Боцариға 1990 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара мастер дәрәжәһе бирелә, ә 1993 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында гроссмейстер исеменә лайыҡ була.
2003 йылдың 1 октябрендә иң юғары Эло рейтингына өлгәшә, ул, 2394 мәрәй туплап, ФИДЕ-ның рейтинг-листында 58-59-сы урындарҙы Елена Седина менән уртаҡлаша, бер үк ваҡытта грек шахматсылары араһында 1-се урынды алып тора.
Ахунйәнов Ҡәүи Харрас улы
Ахунйәнов Ҡәүи Харрас улы (1908 йыл (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1905), Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы Ҡыҙылъяр ауылы) — 19 сентябрь 1943 йыл, Украина) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
1943 йылдың 19 сентябрендә һәләк була. Украинаның Чернигов өлкәһе Березна ҡала тибындағы ҡасабаһында ерләнгән.
Ломиса сиркәүе
Ломиса сиркәүе ( Грузия: ლომისა), изге Георгийға арналған урта быуат Көнсығыш Грузияның христина ғибәҙәтханаһы. Был ябай таш сиркәү IX йәки X быуаттарҙа төҙөлгән, диңгеҙ кимәленән яҡынса 2200 м бейеклектә ята. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Душети муниципалитетының Квемо Млета ауылынан көньяҡҡа ҡарай ете саҡрым, Петиттан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан
Архитектураһы
Ломиса-ябай сиркәү, күләме 14,5 × 7,8 м, таштан төҙөлгән. Баштағы бинаһы IX йәки X быуаттарға ҡарай. Көньяғында һәм төньяғында һуңыраҡ төҙөлгән ике төкәтмәһе бар. Сиркәүҙең ҡайһы бер өлөштәре харабаға әйләнгән. Интерьеры тарихы дауамында бер нисә тапҡыр реконструкциялана. Бина бер нисә ҡоролманың харабалары менән уратып алынған. Сиркәүҙең көмбәҙле түшәмдәре аркаға таянып тора.
Тарихы
Сиркәү интерьерында XVI-XVI быуаттарҙың грузин телендәге текстары менән имәндән ағас ишек һаҡланған. Сиркәүҙә шулай уҡ иҫке тимер сынйыр һаҡланған, уны диндарҙар муйынына тағып алалар һәм теләктәренең ҡабул булыуын һорайҙар
Ломисала урындағы халыҡ һуғыш һәм тыныслыҡ һорауҙары буйынса йыйыла торған булған.
Сиркәүҙең иҫән ҡалған ҡайһы бер әйберҙәре һаҡлау өсөн хәүефһеҙ һәм уңайлы булған   Тбилиси музейҙарына тапшырыла.
Ломисала фестиваль
Ломиса сиркәүендә йыл һайын "Ломисоба" булараҡ билдәле фестиваль үтә. Йыл һайын, Пасханан һуң етенсе аҙнаның шаршамбыһында төрлө төбәктәрҙән Ломиса сиркәүенә хаж ҡыла киләләр. Сиркәүҙән алыҫ түгел үҙәнгә йөҙләгән һарыҡты ҡорбанға алып киләләр.
Кирәбе
Географик урыны
Ауыл Урал йылғаһы бассейнына ҡараған Кирәбе йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
1767 йылда Кирәбе йылғаһы буйында, Себер даруғаһы Ҡаратабын улусы биләмәләрендә Кирәбе баҡыр руднигы асыла. Кем уны асҡан — билдәһеҙ. Әммә рудник 1827 йылға тиклем эшләй. Ул йылға исеменән Кирәбе тип атала, һуңғараҡ ул Златоуст заводы төҙөлөшө менән бәйле аҫаба ерҙәрен ҡалдырып китергә мәжбүр булған Ҡыуаҡан башҡорттары төйәге була.
1866 йылда 130 йортта 652 кеше йәшәгән. 1900 йылда сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, һыу тирмәне теркәлгән.
XX быуат башында хәҙерге статусын ала
Бөгөнгөһө
Әлеге ваҡытта ауылда төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Цезий
Цезий (, Cs) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 1-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 55.
Символы
Цезий элементының символы — Cs (Цезий тип уҡыла).
Тарих
1860 йылда немец ғалимдары ''Р. В. Бунзен һәм Г. Р. Кирхһоф'' тарафынан Германиялағы Бад-Дюркһайм минераль сығанағы һыуҙарында оптик спектроскопия ысулы менән асыла, шулай итеп, ул спектраль анализ ярҙамында асылған беренсе элемент була. Цезий таҙа килеш беренсе тапҡыр 1882 йылда швед химигы ''К. Сеттерберг'' тарафынан электролиз үткәргән ваҡытында цезий цианиды (CsCN) һәм барий ҡатнашмаһын айырып алған.
Тәбиғәттә
Цезийҙың раҫланған донъя запасы 2012 йыл башына.
Донъяла байытылған цезий мәғдәнен сығарыу йылына 20 тонна самаһы тәшкил итә. Металл (таҙа) цезий етештереү күләме — донъяла йылына 9 тонна самаһы.
Ҡайһы бер сығанаҡтар раҫлауынса, цезийға ихтыяж сығарылғанына ҡарағанда тапҡырға күберәк, цезий металлургияһында борсолорға урын бар.
Ҡулланыу
Цезий бары тик XX быуат башында ғына ҡулланыла башлай, шул ваҡытта уның минералдары табыла һәм саф килеш табыу технологияһы етештерелә. Хәҙерге ваҡытта цезий һәм уның ҡушылмалары электроникала, радио-, электро-, рентгенотехникала, химия сәнәғатендә, оптикала, медицинала, ядро энергетикаһында ҡулланыла. Дөйөм алғанда, тотороҡло тәбиғи цезий-133, сикләнгән рәүештә - уның атом электростанциялары реакторҙарында  уран, плутоний, торийҙы ҡушыуҙан бүлеп сығарылған цезий-137 радиоактив изотобы ҡулланыла.
Биологик әһәмиәте
Рубидий хлориды һәм хлорид цезий хлориды газ алмашыуҙа ҡатнаша, окислаусы ферменттарҙың эшсәнлеген активлаштыра, был элементтарҙың тоҙҙары организмдың гипоксияға тотроҡлолоғон арттыра.
Цезий тере организмдарҙа
Цезий-137 — цезийҙың радиоактив изотобы, бета-нурланыш һәм гамма-кванттар сығарып, биосфераның техноген һәм радиоактив бысраныуында төп сәбәптәрҙең береһе. Радиоактив яуым-төшөм, радиоактив ҡалдыҡтар, атом электр станцияһы ҡалдыҡтарын эшкәртеүсе завод ташландылары тупраҡта һәм һыу төбө ултырмаларында әүҙем туплана; һыуҙа башлыса ион төрҙәре йыйыла. Кеше, хайуан һәм үҫемлектәрҙең организмдарында бар. Хайуандарҙың организмында Cs-137 башлыса бауыр һәм мускулдарында туплана. Төньяҡ боландары төньяҡ американың һыу ҡоштарында күп тупланыуу коэффициенты асыҡланған. Бәшмәктәр радиоцезий «аккумулятор»ҙары тип һанала.
Мерецков Кирилл Афанасьевич
Мерецков Кирилл Афанасьевич (26 май (7 июнь) 1897 йыл, Назарьево, Рязань губернаһы — 30 декабрь 1968 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (1944), Советтар Союзы Геройы (1940). «Еңеү» ордены кавалеры (1945). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидат (1939—1956). КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1956—1961).
Иртә йылдары
Крәҫтиәндәр Анна Ивановна (ҡыҙ фамилияһы — Добрякова) менән Афанасий Павлович Мерецковтар ғаиләһендә тәүге бала булып тыуа. Урыҫ. Ете йәшенән атаһына ер һөрөргә һәм тырматырға ярҙам итә, ә 9 йәшенән барлыҡ ҡыр эштәрендә ҡатнаша. 4 класлы башланғыс земство мәктәбен тамамлай. 12 йәшендә Мәскәүгә үҙ аллы эшләү өсөн ебәрелә. Мәскәү заводтарында слесарь булып эшләй. Беренсе эш урынында уҡйәшерен революцион эшмәкәрлек алып барған эшселәр менән таныша.
Миусс майҙанында «Император Александр II батшалығына 25 йыл тулыу иҫтәлегенә асылған сәнәғәт училищеһы» ҡарамағындағы оҫтаханаларҙа эшләгәндә «Өлкән эшселәр өсөн Миусс киске һәм йәкшәмбе кластарына» йөрөй. Шул уҡ ваҡытта ағаһы тетарҙа гардеробсы булып эшләй һәм һирәк булһа ла уны үҙе менән спектаклдәргә ала, Мерецков шулай тетарға өйрәнеп китә.
1915 йылда эшселәр сходкаһында ҡатнаша. Турубинерҙың хәрби заказдар үтәлгән граммофон фабрикаһына эшкә күсеп, 18 йәшлек Кирилл Беренсе донъя һуғышы ваҡытында армиянан азат ителә.
Пацаев Виктор Иванович
Пацаев Виктор Иванович (19 июнь 1933 йыл — 30 июнь 1971 йыл) — СССР-ҙың летчик-космонавты, Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң). Ер атмосфераһынан ситтә эшләүсе беренсе донъя астрономы.
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Кремль диуары янында ерләнә.
Пацаев исеме менән аталған:
Кайна (Уймень ҡушылдығы)
Кайна  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Земо Крихи сиркәүе
Земо Крихи Архангел сиркәүе (грузин: კრიხის ეკლესია მთავარანგელოზის ზემო), көнбайыш Грузияның таулы Амбролаури ҡалаһында урынлашҡан. Бина таш һырлау, фрескалар һәм урта быуат грузин яҙыуҙары менән биҙәлгән. Сиркәү 1991 йылдағы ер тетрәүҙән тулыһынса емерелә, 2009 йылда тергеҙелә. Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Архитектура үҙенсәлектәре буйынса Земо Крихи сиркәүе 10 йәки 11 быуат башында төҙөлгән тип һанала Сиркәү тураһында тәүге тапҡыр 1650 йылдарҙа рус сәйәхәтселәре Толочанов һәм Евляевтың юл яҙмаларында телгә алына. Сиркәү 1991 йылдың 29 апрелендәге ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелә һәм 2009 йылда тергеҙелә.
Архитектураһы
13,4 × 5,7 м ҙурлыҡтағы Земо-Крихи сиркәүе таш блоктан һәм эзбизташтан төҙөлгән. Бинаның көнсығыш өлөшөндә сығып торған абсциссы бар. Тыш яҡтан абсцисс биш мөйөшлө, ә эстән ярым түңәрәк. Сиркәүҙән көньяҡ һәм көнбайыш яҡта ҡатын-ҡыҙҙар өсөн төҙөлгән махсус биналар урынлашҡан. Сиркәүҙең тышҡы һәм эске стеналары таш һырлау менән биҙәлгән. Сиркәүҙең эс яғы 11 быуат фрескалары менән биҙәлгән. Галереяла изгеләрҙең, руханиҙарҙың портреттары ҡуйылған.
Воль-Я (Конда ҡушылдығы)
Воль-Я  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 611 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Краснохолмский
Краснохолмский (Краснохолмский) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8021 кеше. Почта индексы — 452852, ОКАТО коды — 80233847001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Краснохолмский ауылына 1952 йылда Ҡалтасы һәм Яңауыл райондарында нефть ятҡылыҡтары асылғандан һуң, ҡасаба булараҡ нигеҙ һалына. 1957 йылдан башлап ҡала тибындағы ҡасаба, 2005 йылда хәҙерге статусын ала. Ауыл Кейебәк йылғаһы (Тере Танып йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Халҡы: 1959 й. — 4055 кеше; 1989 — 7271; 2002 — 8101; 2010 — 9799 кеше. Урыҫтар, татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). Нефтекама быраулау эштәре идаралығының Краснохолмский участкаһы, «Сельхозхимия» ЯСЙ урынлашҡан; Механика-технология колледжы филиалы, 3 урта һәм муз. мәктәбе, 3 балалар баҡсаһы, балалар ижады йорто, участка дауаханаһы, спорт-һауыҡтырыу комплексы, мәҙәниәт йорто («Ветерандар» халыҡ вокаль ансамбле), китапхана, мәсет, сиркәү бар. .
Таганрог радиотехник институтының «Г» корпусы
Таганрог радиотехник институтының  «Г» корпусы— Көньяҡ федераль университеттың (КФУ)  инженер-технология академияһы  (элекке Таганрог радиотехник институты) Энгельс урамы буйлап Маяковский майҙанында урынлашҡан.
Бина тарихы
«Г» корпус бинаһы 1952 йылда студенттар ятағы, профессор-уҡытыусылар составы өсөн торлаҡ йорттар һәм 8-се урта мәктәп менән бер үк ваҡытта төҙөлгән. 3-сө мәктәптең иҫке бинаһы хәҙер «Г» һәм «Д» Маяковский майҙаны (Таганрог)|корпустары биләгән һәм проект буйынса һүтеп алыуға ҡаралған Маяковский майҙаны территорияһында урынлашҡан.
«Г» корпусы бинаһы  халыҡ мәғарифы буйынса СССР дәүләт комитеты ГИПРОВУЗ-ы тарафынан  төҙөлә. Архитектор — П. В. Бондаренко (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Виктор Бондаренко ). Төҙөлөш эштәрен «Таганрогстрой» тресы алып бара.
1955 йылдың 24 октябрендә  «Г» корпусының  уң ҡабырғаһы файҙаланыуға тапшырыла, унда радиотехник факультет  урынлаша. Корпустың үҙәк өлөшө һәм уның һул ҡабырғаһы 1958 йылда файҙаланыуға тапшырыла. «Г» уҡыу корпусын Госкомиссия  1958 йылдың    22 декабрендә ҡабул итә.
Архитектура үҙенсәлектәре
«Г» корпусының дүрт ҡатлы монументаль бинаһы архитектураһы яғынан совет неоклассицизмы өлгөһө булып тора.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="1">
Христофор Колумб
Христофо́р Колу́мб (Cristoforo Colombo, Cristóbal Colón, Christophorus Columbus; 1451 йылдың көҙө, Генуя республикаһы —, Вальядолид, Испания) — сәйәхәтсе,Испания диңгеҙсеһе, Италияла тыуған, 1492 йылда Европа өсөн Американы аса.
Колумб беренселәрҙән булып Төньяҡ ярымшарҙың Атлантик океандағы субтропик һәм тропик һыҙатын үтә һәм Кариб диңгеҙендә йөрөй. Ул Көньяҡ һәм Үҙәк Американы тикшереүҙе башлай. Ҙур Антил утрауҙарын, Багам утрауҙарының үҙәк өлөшөн, Бәләкәй Антил утрауҙарын (Доминикиҙан алып, Виргин утрауҙарынаса) аса. Шулай уҡ ул Кариб диңгеҙенең ваҡ утрауҙарын һәм Көньяҡ Американың Тринидад утрауҙарын да күрә.
Колумбты Американы асыусы тип атарға ла була. Сөнки бығаса Төньяҡ Америкаға сәйәхәт иткән Исландия викингтары сәйәхәте тураһында хәбәр ителмәй һәм сығанаҡтар булмай.
Барлығы Колумб Америкаға 4 тапҡыр сәйәхәт ҡыла:
Христофор Колумбтың йәш сағы
Колумб Италиялағы Генуя ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Доменико Коломбо (Domenico Colombo), әсәһе — Сузанна Фонтанаросса (Susanna Fontanarossa) була.
Колумб портреттары ул үлгәндән һуң эшләнгән. Бартоломе де Лас Касас —1493 йылда Колумбты күргән кеше уны ошолай тип һүрәтләй: Оҙон буйлы, буйы уртасанан бейегерәк, оҙонса һәм күңелгә ятышлы йөҙлө,бөркөт танаулы, һорғолт зәңгәр күҙле, аҡ тәнле, бер аҙ ҡыҙғылт, йәш сағында һаҡалы менән мыйығы ерәнһыу булған, ләкин хеҙмәт итә торғас ағарған.
Павия университетында уҡыған. 1470 йыл тирәһендә диңгеҙсе ҡыҙы Фелипа Монис де Палестреллоға өйләнә. 1472 йылға тиклем Колумб Генуяла,1472 йылдан —Савонала йәшәй. 1470 йылдарҙан сауҙа экспедицияларында ҡатнаша.
1474 йылда астроном и географ Паоло Тосканелли Колумбҡа хатында Индияға көнбайышҡа табан диңгеҙ аша тиҙерәк барып етеп була тигән фекерҙе еткерә. Шул ваҡытта уҡ Колумб Индияға диңгеҙ аша барып етеү уйы менән яна башлағандыр тиҙәр. Ерҙең ҙурлығы тураһында Колумб епископ Пётр де-Аллиаконың Imago Mundi (лат. Картина Мира, 1410) китабына ышанып яңғылыш фекер йөрөткән тиҙәр. Тосканелли картаһы буйынса сәйәхәт юлы оҙонлоғон иҫәпләп, ул Канар утрауҙары аша барыу иң ҡулай тигән уйға килә,уныңса был утрауҙарҙан Японияға тиклем биш мең километр ҡала.
1476 йылда Колумб Португалияға күсеп килә,бында ул туғыҙ йыл йәшәй. 1477 йылда Колумб Англия, Ирландия һәм Исландияға барып килә, шул саҡта ул исланд диңгеҙселәренең көнбайышҡа сәйәхәте тураһында ишеткәндер тиҙәр. Был осорҙа ул 1482 йылда Диогу де Азамбужа экспедицияһы составында Гвинея ҡултығына сәйәхәт ҡыла (португалдар Ганала Эльмина ҡәлғәһен төҙөй). 1475—1480 йылдарҙа ул башта тыуған Генуя ҡалаһы хөкүмәте һәм сауҙагәрҙәренә көнбайышҡа экспедиция ойошторорға тәҡдим итеп хаттар яҙа. Ләкин яуап булмай. 1483 йылда ул Португалияның яңы короле Жуан II ошо уҡ проектты тәҡдим итә.Король башта икеләнһә лә, бер аҙҙан ентекләп өйрәнеп, бынан баш тарта.
1485 йылда Колумб улы Диего менән Испанияға ҡасып китә. 1485—1486 йыл ҡышын ул Санта-Мария-де-ла-Рáбида монастырендә йәшәй. Монастырь башлығы Хуан Перес де Марчена уның идеяһын королеваның шәхси руханийы еткерешә.
1486 йылдың ҡышында Колумбты Толедо архиепискобы, Испанияның бөйөк кардиналы Педро Гонсалес де Мендоса менән таныштыралар, кардинал уға Испанияның католик королдәре Фердинанд менән Изабелла һарайына эләгергә ярҙам итә. Колумбтың проектын өйрәнеү өсөн Талавера етәкселегендә комиссия төҙөлә, ләкин хатта дүрт йылдан һуң да бер төрлө лә ҡарарға килмәй.
1488 йылдың 20 апрелендә Колумб Португалия короленең уны кире үҙ иленә саҡырып яҙған хатын ала.
Шул уҡ йылда Колумб Англия короле Генрих VII хат яҙа, король үҙ яуабында сәйәхәтсегә бер ни ҙә вәғәҙә итмәй.
1491 йылда Севильяла Колумб яңынан Фердинанд һәм Изабелла менән осраша. Испания королдәре был проект тураһында ғәрәптәр менән һуғыш (Реконкиста) тамамланғас Колумб яңынан һөйләшергә һүҙ бирә.
Колумб бай магнат, йөҙ сауҙа карабы хужаһы герцог Медина-Сидонияға үҙ проектын тәҡдим итә.
Мәдхәлиселәр
Мәдхәлиселәр (المداخلة) йәки ); Мәҙинә йәмәғәте ; (Мадхалиты) — билдәле сәләф ғалимы Рәбиғ әл-Мәдхәли хеҙмәттәренән илһамланған сәләфи хәрәкәт эсендәге ағым   . Политолог Ғүмәр Ғәшүр һәм ҡайһы бер көнбайыш киң мәғлүмәт саралары "мәдхәлиселек"те дини секта булараҡ билдәләй.
Христофор Колумб
Христофор Колумбтың йәш сағы
1492 йылдың ғинуарында христиандар Гранаданы ала. Колумб Испания короле менән яңынан осраша һәм яңы асҡан ерҙәрҙә үҙен вице-король тип билдәләүҙе, «Донъя океаны адмиралы» титулын биреүҙе талап итә, король быға риза булмай, бер аҙҙан Санта-Феға (Гранада) китә.
Мәдхәлиселәр
Тасуирламаһы
Мәдхәлисе идеологияһының нигеҙ ташы булып, хатта ул үҙенең подданныйҙарын нигеҙһеҙ көс ҡулланыуға дусар итһә лә хөкүмәткә бер һүҙһеҙ тоғролоҡ тора. Яҡын Көнсығышта диктатор режимына ҡаршы сығыш яһаған башҡа ислам төркөмдәренән айырмалы рәүештә, мадхалиттар асыҡтан-асыҡ бындай режимдарҙы хуплай.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр хәрәкәттең барлыҡҡа килеүен Мосолман туғандар яҡлылар һәм Сәйет Ҡотобҡа (ҡотбиҙәр) ҡаршы реакция менән бәйләй. 1990-сы йылдарҙа Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Мысыр хөкүмәттәре радикаль исламсы хәрәкәттәре элементтарынаа ҡаршы сәләфи-мәдхәлиселәрҙе яҡлай.
Таралыуы
Аналитиктар фекеренсә, Нидерландтағы мадхалиттар бөтә салафиттарҙың яртыһын тәшкил итә. Политолог Тәлғәт Мамыраимов мәғлүмәттәре буйынса, Ҡаҙағстан мосолмандарының яҡынса 5-10 % — салафиттар, улар араһында салафит-мадхалиттар өҫтөнлөк итә, улар үҙ эйәрсендәрен дәүләт власына тулыһынса буйһонорға саҡыра.
Христофор Колумб
Христофор Колумбтың йәш сағы
Көтмәгәндә королева Изабелла Колумбтың идеяһын хуплап сыға. Ул үҙен Католик королеваһы тип иғлан итә, уны Колумбтың проектында бигерәк тә Ғосман империяһына көтөлмәгән яҡтан һөжүм итеү, Палестиналағы христиандар өсөн изге ерҙәрҙе һәм ҡомартҡыларҙы кире яулап алыу мөмкинлеге ҡыҙыҡһындыра .Изабелла "Христостың табуты"н (Храм Гроба Господня) мосолмандарҙан азат итеү уйы менән яна башлай. Фердинанд (Арагон) менән Изабелла (Кастилия королеваһы) Испания королдәре булып танылһа ла, улар һәр береһе үҙ короллеген һәм финанс азатлығын һаҡлап ҡала, шуға күрә Колумб экспедицияһына Изабелла аҡса табырға ярҙам итергә була (яңы тамамланған һуғыштан һуң уларҙың ҡаҙнаһы буш була).
1492 йылдың 17 апрелендә королдәр Фердинанд менән Изабелла Колумбҡа һәм уның вариҫтарына «дон» титулын (дворян) бирә, экспедиция уңышлы тамамланған хәлдә уға «Донъя океаны адмиралы» исемен һәм асылған ерҙәрҙә вице-король титулын бирергә вәғәҙәләй, был титулдар уның вариҫтарына ла күсергә тейеш була. Ләкин экспедиция өсөн кәрәкле аҡсаны Колумб Кастилияла йыйылып бөтмәгән һалым иҫәбенә табырға тейеш була. Бынан тыш, королева кеҫәһендә бер тин дә булмаған Колумб бөтә сығымдарҙың һигеҙҙән бер өлөшөн үҙе ҡапларға тейеш тигән талапты ҡуя.
Колумбҡа Мартин Алонсо Пинсон ярҙамға килә. Экспедицияла ҡатнашырға тейешле «Пинта» — уның карабы була, уны Пинсон үҙ иҫәбенә әҙерләй; икенсе карап өсөн Колумбҡа аҡса биреп тора. Шулай итеп, Колумб королева менән килешкәнсә үҙ өлөшөн индерә.
Экспедициялары
1492 −1504 йылдар араһында Христофор Колумб дүрт экспедиция ойоштора, уларҙы караптағы борт журналында һүрәтләп бара. Журналдың оригиналы һаҡланмаған, Бартоломе де лас Касас был журналдың күсермәһен алып ҡала. Был күсермә беҙҙең көндәргәсә һаҡланған, уның буйынса беҙ был сәйәхәттәрҙә ниҙәр булғанын белә алабыҙ.
Беренсе экспедиция
Беренсе экспедицияға Колумб өс карап әҙерләй— «Санта-Мария» караккаһын (флагман, хужаһы һәм капитаны -Кантабриянан Хуан де ла Коса), «Пинта» (карап хужаһы һәм уның капитаны Мартин Алонсо Пинсон) һәм өсөнсөһө- «Нинья». "Нинья"ның каптианы — Висенте Яньес Пинсон, маэстре һәм карап хужаһы — Был флотилияла 100 кеше була. Европа кешеләре тәү башлап Кариб диңгеҙендәге Гуанахани утрауҙарына (Багам), Эспаньола (Гаити), Хуана (Куба). Был экспедиция Испанияның Яңы донъяға экспансияһының башы була.
Тарихсылар һаман да Колумб 1492 йылдың 12 октябрендә асҡан «Гуанахани» (урындағы кешеләр телендәге исеме), йәки испанса «Сан-Сальвадор» ниндәй утрау икәнен асыҡлай алмай: Уотлинг йәки Самана-Ки утрауымы тип бәхәсләшә. Ләкин был Багам утрауҙарының береһе булыуына бер кем дә шикләнмәй.
Христофор Колумб был яңы ерҙәрҙе Көнсығыш Азия тип иҫәпләй (Ҡытай, Япония йәки Һиндостан). Европала яңы асылған ерҙәрҙе бик оҙаҡ ваҡыт Вест-Индия тип йөрөтә, «Көнбайыш Һиндостан». Һиндостан менән Индонезия Европала бер нисә быуат Ост-Индия тип йөрөтөлә («Көнсығыш Һиндостан»).
Сәйәхәт хронологияһы
Юлда Колумб "Пинта"ны күрә, ике карап көнсығышҡа табан юлды дауам итә.Ҡот осҡос дауыл башлана.
Донъяны бүлешеү
1452 — 1456 йылдарҙа Рим папалары Николай V һәм Каликст III Португалияға Бохадор морононан көньяҡтараҡ һәм көнсығыштараҡ асылған бөтә ерҙәргә хоҡуҡ бирә («һиндтәргә тиклем»).
1493 йылдың 3 майында Рим папаһы Александр VI Йәшел морондан меридиан буйлап 100 лига (4828,03 км) көнбайыштараҡ ятҡан ерҙәрҙе Кастилияныҡы, ә көнсығыштараҡ ятҡанын — Португалияныҡы тип иғлан итә. Папаның ҡарары нигеҙендә Испания менән Португалия Тордесильяс килешеүен төҙөй (1494 йылдың 7 июне).
Икенсе экспедиция
Колумбтың икенсе флотилияһында инде 17 карап була. Флагманы — «Мария-Галанте» (200 т һыйышлы). Экспедицияла 1500—2500 тирәһе кеше ҡатнаша. Был юлы караптарҙа диңгеҙселәр генә түгел, монахтар, руханиҙар, чиновниктар, хеҙмәттәге дворяндар, король ярандары ла була. Был юлы улар үҙҙәре менән хужалыҡта кәрәк булырҙай ат, ишәк, һыйыр малы һәм сусҡалар, винград үҫентеләрен, ауыл хужалығы културалары орлоҡтарын  да ала.
Был экспедиция һөҙөмтәһендә Эспаньола тулыһынса исспандар ҡулына күсә, ерле халыҡ тулыһынса юҡ ителергә тейеш була. Санто-Доминго ҡалаһына нигеҙ һалына, Вест-Индияға иң уңайлы булған юл билдәләнелә. Кесе Антиль, Виргин, Пуэрто-Рико, Ямайка утрауҙары асыла, Кубаның көньяҡ өлөшө тулыһынса тиерлек тикшерелеп бөтә. Колумб һаман да Һиндостанға барып еткәненә ышана.
1496 йылдың 11 июнендә Христофор Колумб Испанияға ҡайта.Ул Эспаньоланың уртаһында  Соломон батша өсөн алтын табыу урыны булған Офир тигән ил бар тип һөйләй. Бынан тыш, Колумб яңы асылған ерҙәргә Испания төрмәләрендә ултырған енәйәтселәрҙе ебәрергә тәҡдим итә. Беренсенән был Испанияны енәйәтселәрҙән ҡотҡара, икенсенән уларҙы ашатыуға кимткән сығымдарҙы кәметә, өсөнсөнән экспедицияларҙы хәтәр ҡыйыу «кеше материалы» менән тәьмин итә.
Өсөнсө экспедиция
Өсөнсө экспедиция өсөн аҡса бик аҙ табыла, шуға күрә экспедицияға алты бәләкәй карап һәм 300 яҡын кеше китә, командаларға хатта Испания төрмәләрендә ултырған енәйәтселәрҙе лә алалар.
1498 йылдың 30 майында флотилия Гвадалквивир йылғаһы тамағынан сығып, көнбайышҡа юл ала. Был юлы Колумб алтынды көньяҡтараҡ эҙләргә була. Йерро утрауынан (Канар утрауҙары) өс карап Эспаньолаға табан китә,ҡалған өсөһөн ул Йәшел моронға алып китә, унан көньяҡ-көнбайышҡа табан юл тора. Караптар 9°30′ с. ш. хәтле көньяҡҡа табан, шунан көнбайышҡа табан йүнәлә.
31 июлдә Тринидад утрауы асыла. Колумб уны көньяҡлап үтә, Ориноко йылғаһы менән Пария ҡултығын ул ике аҙна тирәһе тикшерә, шунан сирле булыу сәбәпле Санто-Домингоға китә. 20 августта Колумб Эспаньолаға килеп етә, бында колонистар Х.Колумбтың ҡустыһы Бартоломеға ҡаршы баш күтәргән була. Колумб ҙур ер участкалары алған колонистарға ерле халыҡты (индеецтарҙы) (repartimiento ҡолға әүерелдәрергә рөхсәт бирә.
Испания королдәре Фердинанд менән Изабелла яңы колонияларҙан бер ниндәй ҙә килем алмай тиерлек. Ә Португалия сәйәхәтсеһе Васко да Гама Һиндостанға диңгеҙ юлын аса (1498) һәм тыуған иленә тәмләткестәр тейәп ҡайтып төшә. Шулай итеп, Колумб Һиндостанды асмағаны асыҡлана.
Дүртенсе экспедиция
Христофор Колумбтың барыбер үҙе асҡан ерҙәр аша Көньяҡ Азияға барып етергә өмөтө була. Куба янында ул Кариб диңгеҙе аша көнбайышҡа аҡҡан бик көслө  ағымды күҙәтә. Король тағы бер экспедиция ойошторорға рөхсәт бирә.
Дүртенсе экспедицияға Колумб ҡустыһы Бартоломео менән 13 йәшлек улы Эрнандоны ала.Был сәйәхәте ваҡытында Кубанан көнбайышта  Үҙәк Америка ерҙәрен аса. Был материктың Атлантик океанды Көньяҡ диңгеҙҙән айырып торғанын аңлай.Был турала уға индеецтар һөйләй. Бынан тыш Колумб беренсе булып Көньяҡ диңгеҙ ярында йәшәгән халыҡтар тураһында хәбәр итә.
Хәтер
Генуяла Колумбтың йорт-музейы бар.
Колумбтың Американы асыуына 500 йыл тулыу айҡанлы скульптор Зураб Церетели АҠШ менән Испанияға һәм Латин Америкаһы илдәренә үҙенең ғәйәт ҙур Колумб һәйкәлен һатып алырға тәҡдим итә (әле Испанияла уның кесерәйтелгән күсермәһе тора). Ул статуяның бейеклеге 126 метров, «Азатлыҡ статуя»һынан (АҠШ) ул ике тапҡыр ҙурыраҡ. The Baltimore Sun гәзитендә уға бағышланған «From Russia with 'ugh'» тигән мәҡәлә сыға. 1995 йылда Колумбтың тыуған ҡалаһында Церетелиҙың «Яңы кеше тыуыуы» һәйкәле ҡуйыла (45 м).
Ләкин һәйкәлдәр ҡуйыу менән бер рәттән Колумбҡа ҡуйылған һәйкәлдәрҙе юҡ итеү осрағы ла бар, сөнки уны Америкалағы ерле халыҡты юҡ итеүҙе башлап ебәреүсе тип атайҙар (геноцид). Венесуэлала Колумбтың һәйкәлен ике тапҡыр юҡ итәләр .
Чикаголағы һәйкәле (АҠШ) 2020 йылда алып ташлана.
На колонах
Христофор Колумб (по-испански Кристобаля Колона) хөрмәтенә Сальвадор аҡса берәмеге атала — сальвадорский колон. Бөтә аҡсаларҙа ла бер яғында йәш, икенсе яғында өлкән йәштәге колумб һүрәте төшөрөлгән.
Коста-Рика аҡсаһында — Колон (Коста-Рика) — Христофор Колумб бик һирәк ( 1/2 һәм 1 колон) һәм тик XX быуат башында ғына төшөрөлә.
Alibaba Group
Alibaba Group (阿里巴巴集团, nyse: BABA) — Ҡытайҙың асыҡ компанияһы, интернет-коммерция өлкәһендә эшләй,  В2В Alibaba.com  веб-порталы  хужаһы. Штаб-фатиры Ханчжоуҙа урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп төрҙәре — компаниялар араһында  В2В схемаһы буйынса сауҙа операциялары үткәреү һәм онлайн-ваҡлап һатыу. 2012 йылда Alibaba төркөмөнөң ике порталында һатыу күләме 1,1 трлн юангә ($170 млрд)  етә. Компания бөтәһенән элек   Ҡытай Халыҡ Республикаһында (ҠХР) эшләй. 2014 йылдың 19 сентябрендә акцияларын беренсел асыҡ тәҡдим итеү (IPO) мәленә Alibabaның  баҙар хаҡы $231 млрд тәшкил итә.
Тарихы
2005 йылда Yahoo! компанияһы  Alibaba акцияларының 43 процентын һатып ала, ләкин 2012 йылдың 18 сентябрендә   Alibaba Group үҙенең Yahoo! милкендә булған акцияларының  20 процентын ҡайтанан һатып ала.
2007 йылдың ноябрендә акциялар Гонконг фонд биржаһына урынлаштырыла, әммә 2012 йылда компания уларҙы котировкалар исемлегенән сығара (йәғни делистинг эшләй).
2011 йылдың 31 мартына Алибаба сайтында теркәлгән файҙаланыусылар һаны  65 миллиондан ашып китә. Улар 240 илдән һәм төбәктән була.
2014 йылдың сентябрендә Нью-Йорк фонд биржаһында беренсел асыҡ тәҡдим   $21,8 млрд йәлеп итә, шунан ул  $25 миллиардҡа етә, был тарихта иң эре IPO була.
Калтарак (Ушпа ҡушылдығы)
Калтарак  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ушпа йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мэн (штат)
Мэн (Maine ) — АҠШ-тың төньяҡ-көнсығышындағы штат; Яңы Англияның бер өлөшө. 2011 йылғы мәғлүмәт буйынса, Мэнда 1 328 188 кеше йәшәй (АҠШ штаттары араһында 41-се урын). Баш ҡалаһы — Огаста, иң эре ҡала — Портленд.
Штат биләмәһенең төп халҡы алгонкин телдәрендә һөйләшкән индеецтар булған. Европалыларҙың тәүге торағы француздар тарафынан 1604 йылда Изге Тәре утрауында булдырыла. Беренсе инглиз торағын 1607 йылда Плимут компанияһы нигеҙләй.
Мысыр короллеге
Мысыр короллеге (Королевство Египет, المملكة المصرية - Мәмләкә әл-Мисрәһ) — 1922 йылдан 1953 йылға тиклем йәшәп алған дәүләт.
Тарихы
Короллектең (мәмләкәттең) килеп сығыуы менән ул Бөйөк Британияға бурыслы, сөнки һуңғыһы Англия протекторатынан бойондороҡһоҙлоҡ бирә (1914 йылға тиклем бойондороҡло була). XIX быуатта Мысырҙы Британ империяһы яулап ала (1882 йыл). Шуға тиклем Мысыр исем өсөн генә булһа ла Осман империяһы өлөшө тип һаналған була. 1914 йылда Осман империяһы һуғыш иғлан иткәс, Бөйөк Британия Мысыр өҫтөнән протекторат булдыра, инглиздәр хедивты тәхеттән төшөрә. Яңы хедив шул уҡ ғаиләнән була, Хөсәйен Камил Мысыр солтаны тип таныла. Уның вариҫы солтан Фуад I яңы дәүләттең тәүге короле итеп тәғәйенләнә. Унан власть улы Фәруҡ I ҡулына күсә (1936 йыл). 1953 йылда монархия рәсми рәүештә юҡҡа сығарыла һәм Мысыр Йөмһүриәте иғлан ителә.
Красный Холм (Ҡалтасы районы)
Красный Холм (Красный Холм) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 275 кеше. Почта индексы — 452852, ОКАТО коды — 80233847002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вом
Вом — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Ҡарама (Йылайыр районы))
Ҡарама-хәҙерге Башҡортостан республикаһының Йылайыр районындағы бөтөрөлгән тораҡ пункт (элекке — Кананикольск улусы, Йылайыр кантоны, БАССР).
Советтар Союзы Геройы Николай Иванович Лазаревтың (1926—1998)тыуған төбәге.
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса утарҙа башлыса урыҫтар йәшәгән. 1925 йылда йорт хужалыҡтары һаны 10. Ауыл үҙәге Кананикольскийға тиклем алыҫлыҡ 42 саҡрым (Башҡортостандың тораҡ пункттары, 234-се бит). Был утар Успенка ауыл советы территорияһында урынлашҡан булған. Хрущев реформаһы ваҡытында Успенский ауыл советы һәм уның тораҡ пункттары бөтөрөлә: Авашла, Ҡарама, Киев-Никольский, Павленский, Успенка утарҙары.
Әҙәбиәт
Башҡортостандың тораҡ пункттары. Ч. III. Башҡортостан республикаһы, 1926. Өфө: Китап, 2002. 400 с.
Параллелограмм
Параллелогра́мм (παραλληλόγραμμον — параллель һәм  — һыҙыҡ һүҙҙәренән) — ҡапма-ҡаршы яҡтары параллель, йәғни параллель тура һыҙыҡтарҙа ятҡан дүртмөйөш ул. Тура дүртмөйөш, квадрат һәм ромб параллелограмдың айырым осраҡтары булып торалар.
Параллелограмдың билдәләре
ABCD дүртмөйөшө параллелограмм була, әгәр түбәндәге шарттарҙың береһе үтәлһә (был осраҡта бөтә ҡалған шарттар ҙа үтәлә):
Параллелограмдың майҙаны
ирекле дүртмөйөштәрҙең майҙандары өсөн формулалар.''
Параллелограмдың майҙаны уның нигеҙе менән бейеклеге ҡабатландығына тигеҙ:
Параллелограмдың майҙаны уның яҡтарының улар араһындағы мөйөш синусына ҡабатландығына тигеҙ:
Шулай уҡ параллелограмдың майҙаны яҡтары a,\ b һәм теләһә ниндәй диагоналенең оҙонлоғо d аша Герон формулаһы буйынса ике тигеҙ терәлеп ятҡан өсмөйөштәренең майҙандары суммаһы булараҡ күрһәтелә ала:
Тура дүртмөйөш
Тура дүртмөйөш — бөтә мөйөштәре лә тура (90 градусҡа тигеҙ) булған дүртмөйөш.
Евклид геометрияһында дүртмөйөш тура дүртмөйөш булһын өсөн. уның өс булһа ла мөйөшөнөң тура булыуы етә, ул саҡта дүртенсе мөйөшө лә, күпмөйөштөң мөйөштәре суммаһы тураһындағы теорема буйынса, шулай уҡ 90° тигеҙ була. Дүртмөйөштөң мөйөштәре суммаһы 360°-ҡа тигеҙ булмаған Евклидтыҡы булмаған геометрияла тура дүртмөйөштәр булмай.
Билдәләре
Параллелограмм тура дүртмөйөш була, әгәр түбәндәге шарттарҙың теләһә ҡайһыһы үтәлһә:
Карабашка (Неня ҡушылдығы)
Карабашка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Блохин Николай Николаевич
Блохин Николай Николаевич (21 апрель [4 май] 1912 йыл, Лукоянов, Новгород губернаһы — 16 май 1993 йыл, Мәскәү) — Рәсәй хирургы-онкологы, СССР Фәндәр академияһының  һәм СССР Медицина фәндәре академияһы академигы, йәмәғәт эшмәкәре. 6—8 (1962—1974) саҡырылыштың СССР Юғары Милләттәр Советы һәм 10-11 (1979—1989) саҡырылыш Абхаз АССР-ы депутаты.
Биографияһы
Николай Николаевич Блохин 1912 йылдың 21 апрелендә (4 май)  Лукоянов ҡалаһында (хәҙер Түбәнге Новгород өлкәһе) земство табибы  ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
1916 йылдан Түбәнге Новгородта йәшәй. Бала сағынан уҡ һөнәрен билдәләй — хирург булырға теләй. Николай Николаевич юлынан уның Һеңлеһе, Ирина Николаевна Блохина ла китә,  ул Горький медицина институтын тамамлай,  ҙур ғалим-биолог була,  РАМНА академигы.
Урта мәктәпте тамамлағас, 1929 йылда Новгород  университетының  медицина факультетына уҡырға инә. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң бер ни тиклем ваҡыт Дивеево ауылы дауаханаһында эшләй, һуңынан — Горький медицина институтының госпиталь хирургияһы кафедраһы ассистенты була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Блохин Горький госпиталдәренең  төп хирургы була, үҙе әүҙем пластик хирургия менән шөғөлләнә.
Н. Н. Блохин Горький хирургия тергеҙеү институтын ойоштороусы, Горький медицина институты ректоры була. Пластик операция һәм ашҡаҙан яман шешен, тура эсәк яман шешен хирургик дауалау ысулдары тәҡдим итә.
1952 йылда Н. Н. Блохин Мәскәүгә китә. Бында ул онкология үҙәге ойоштороу менән мәшғүл була. Хәҙер ул — Рәсәй онкология ғилми үҙәге.
1960 йылдың 29 ғинуарынан  1968 йылдың  8 февраленә тиклем һәм  1977 йылдың 13 октябренә тиклем  1987 йылдың  15 майына — тиклем   СССР Медицина фәндәре академияһы президенты. 1979 йылдың 15 мартында СССР фәндәр академияһының физиология бүлексәһе буйынса академик итеп һайлана.
Йәмәғәт эшмәкәре булараҡ, Н. Н. Блохин 7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты була, КПСС-тың XXII. XXIII, XXIV съездары делегаты; халыҡ-ара «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» Ленин премияһы буйынса комитет рәйесе; «СССР — АҠШ» йәмғиәте президенты.
Хәтер
— Уның исеме Рәсәй Медицина фәндәре академияһының Рәсәй онкология ғилми үҙәгенә бирелә. Хәҙер Н. Н. Блохин исемендәге онкологияның Ғилми медицина-тикшеренеү үҙәге
— Иң яҡшы табиптар   Н. Н. Блохиндың «Ватан онкология фәнен үҫтереү өсөн» алтын миҙалы менән бүләкләнә
— Новгород медицина академияһы бинаһында Блохинға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
— Дивеево район үҙәк дауаханаһы уның исемен йөрөтә.
— Түбәнге Новгородта ГБУЗ базаһында академик Н. Н. Блохин музейы асыла.
— Новгород өлкәһендә Дивеево ауылы урамдарының береһе уның исемен йөрөтә
Жеймяна (йылға)
Жеймяна  (Жеймена, Žeimena) — Литвалағы йылға, Аукштайтияла, Вилия (Нярис) йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 80 километр (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 114 км), майҙаны 2792,7 квадрат километр. аға районы Швенченский районы территорияһы буйлап аға. Жеймяна шул исемдәге күлдән башлана.
Ҡушылдыҡтары:
Матьяш сиркәүе
{
Матьяш сиркәүе (Mátyás-templom) — католик сиркәүе Будапешт ҡалаһында урынлашҡан, комплекс составында замок Будай замогы комплексы составына инә. XIV быуаттың һуңгы готика стилендә ҡупшы төҙөлгән һәм XIX быуаттың аҙағында реконструкцияланған.
Дөйөм тасуирлама
Матьяш сиркәүе Будай убаһында Изге Троица (Szentháromság tér) һәм Балыҡсылар бастионы араһында урынлашҡан. Төп фасады көнбайышҡа йүнәлтелгән сиркәү, Изге Троица майҙанына сыға.
Будапешт өсөн һирәк осрай торған һуңғы готика стилендәтөҙөлгән, формаһы дөрөҫ булмаған дүртмөйөшлө, алға сығып торған апсидлы. пландары менән мөйөшлө выступающий. Төп фасадтың үҙәк өлөшөндә ҡапҡа, уның өҫтөндә готика-розетка формалы тәҙрә яһалған. #jhfvls\ rөньяҡ-көнбайышы нда 80 метр бейеклектәге ғыңғырау манараһы — Будайҙағы иң бейек ҡоролма. Төп фасад төньяҡтан Бела король манараһы менән сикләнгән. Матьяш сиркәүе — өснефлы, ҡабырғаларында бер нисә капелла бар. Үҙәк неф ҡаырғаларынан өс qsefy колонналар менән айырылған. Сиркәү ҡыйығы черепица менән ҡапланған.
Тарих
Беренсе сиркәү сиркәү традицияһына ярашлы был урында Изге Иштван тарафынан 1015 йылда төҙөлгән һәм Мәрйәм Ана хөрмәтенә изгеләндерелгән. Был сиркәү 1242 йылдарҙа монгол ябырылыуы барышында емерелә. Монголдарҙан ҡотолҡандан һуң король Бела IV Будай убаһында һарай һәм шул иҫәптән яңы Мәрйәм Ана сиркәүе төҙөтә. Төҙөлөш 1250—1270 йылдарҙа алып барыла. Буда XIV быуаттың икенсе яртыһында баш ҡала статусын ала, шунан һуң сиркәүҙе тергеҙеү кәрәк була. Бөйөк Людовик заманында Мәрйәм Ана сиркәүе яңынан төҙөлә. Король Матьяш Хуньяди (Корвин) тарафынан сиркәү үҙгәртеп ҡорола. Был сиркәүҙә ул ике тапҡыр никахлана. Ваҡыт үтеү менән был сиркәү Хуньяди Матьяш сиркәүе (Матфий) тип король Матьяш исеме менән атала.
Интерьер
Бөтә ғибәҙәтхана интерьеры XIX быуатта булдырылған, сиркәү тергеҙелгән һәм күләмле ҡороуға дусар ителгән. Ғибәҙәтхана интерьерының төп ынйылары — төҫлө витраж. Стеналарҙағы биҙәктәрҙе венгр рәссамдары К. Лотце һәм Б Секей башҡарған.
Ғибәҙәтхананың төньяҡ стенаһы буйында бер нисә капелла урынлашҡан, улар араһында иң иғтибарға лайыҡ капелла- Изге Имре, Изге Иштван һәм Изге Геллерткапеллары һәм шулай уҡ Изге Троица капеллаһы. Был капеллала король Бела III һәм уның ҡатыны Анна Шатийонскаяның саркофагы.
Вор-Я (йылға)
Вор-Я  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полушаимское куленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 202 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы
Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы (Алимгулов Рахимьян Рахимгулович; 1900 — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙылармеец. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Биографияһы
Рәхимйән Рәхимғол улы 1900 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Миәкәбаш (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Әнәс) ауылында тыуған.
БАССР-ҙың Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Хәрби хеҙмәте
Ҡыҙылармеец Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы составында фронт юлдарын үтә.
Соколовский Василий Данилович
Соколовкий Василий Данилович (бел. Васіль Сакалоўскі Данілавіч; 21 июль 1897 йыл — 10 май 1968 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (1946). Советтар Союзы Геройы (1945). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1961).
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында — штаб начальнигы һәм фронттар командующийы. Һуғыштан һуң теоретик булараҡ билдәле, «Военная стратегия» хеҙмәте авторы.
Совет хәрби начальниктары И. Г. Захаркин һәм А. М. Прониндың ҡоҙаһы.
Йәшлеге һәм граждандар һуғышы
1897 йылдың 9 (21) июлендә Гродно губернаһы Белосток өйәҙенең (хәҙерге ваҡытта — Польшаның Подлякск воеводствоһы Белосток повяты) Козлики ауылында тыуа. Белорус. 1905 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбен тамамлай һәм Заблудоволағы күн заводында эшләй башлай. Унда эшләгәндә үҙ аллы белем ала, һуңынан 1912 йылда — ике класлы уҡытыусылар мәктәбен, ә 1918 йылда Невельск уҡытыусылар семинарияһын тамамлай. Семинарист булараҡ, Беренсе донъя һуғышына саҡырылмай, әммә 1915 йылда мобилизация буйынса бер нисә ай оборона рубежданын төҙөүҙә эшләй.
1918 йылдың октябренән 1918 йылдың июленә тиклем — РККА-ның Хәрби академияһы тыңлаусыһы. Курс тамамлағандан һуң, фронтҡа, 10-сы армия Реввоенсоветы ҡарамағына ебәрелә. 1919 йылдан — 32-се уҡсылар дивизияһы штабы начальнигының өлкән ярҙамсыһы һәм Көньяҡ фронтта ошо дивизияның ваҡытлыса бригада командиры. 1919 йылдың 19 июленән 7 авгусына тиклем — Көнсығыш фронттың 5-се армияһының Йыйылма кавалерия дивизияһы начальнигы. 1919 йылдың 6 — 16 октябренән 13-сө Себер кавалерия дивизияһы начальнигы.
Булганин Николай Александрович
Николай Александрович Булганин (30 май (11 июнь) 1895 йыл, Түбәнге Новгород — 24 февраль 1975, Мәскәү) — совет дәүләт эшмәкәре. КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы (Политбюро) ағзаһы (1948—1958, 1946 йылдан ағзалыҡҡа кандидат), партия Үҙәк Комитеты ағзаһы (1937—1961, 1934 йылдан кандидат). Советтар Союзы маршалы (1947, 1958 йылда был исемдән мәхрүм ителә), генерал-полковник. И. В. Сталиндың яҡындары араһына инә.