cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарауылтау (Свердловск өлкәһе)
Ҡарауылтау һәм башҡа кәҫтаҡталарҙан (отвалы) алыҫ күренештәр асыла. Черемша ауылы күренә. Волчиха тауы яҡшы күренә, эргәлә Чусыу йылғаһы аға. Яҡында экология кире тәьҫире менән билдәле Урта Урал баҡыр иретеү заводы (СУМЗ) урынлашҡан. Шуға ла Ҡарауылтауҙа үлән юҡ тиерлек, фәҡәт сибек ҡайындар ғына тора. Ә тау итәгендә хатта үле участкаларҙы ла күреп була.
Ҡарауылтауҙы ваҡытында Рәсәйҙең бик күп арҙаҡлы кешеләре килеп күрә һәм тәьҫораттарын китапта тасуирлай. 1882 йылдың йәйендә бында граф Сергей Александрович Строганов, ә 1890-сы йылдарҙа '''П. В. Сюзев''' килгән.
''«Дачаның көньяғында, Белембайҙан 14 саҡрым алыҫлыҡта, мөһабәр Ҡарауылтау һуҙылған. Йыш ҡына 300 футҡа тиклемге аҫылынып торған яланғас кварцит, шулай уҡ ҡайһы берҙә бик хикмәтле формалы ҙур таш һәм ҡая өйөмдәре урынға ҡырағай, шуның менән бергә хикмәтле төҫ бирә. Ҡаялар һәм йәш урмандар араһында ара-тирә күренгән кипкән колонналарҙы хәтерләткән йөҙйәшәр ҡарағастар Уралдың шуға оҡшаш күренештәренең үҙенә генә бер төрлө булыуын күрһәтә. С одной из вершин Караульной горы открывается прелестный вид на огромное пространство, при чем видны заводы: Билимбаевский, Шайтанский и Ревдинский с окружающими их селениями…»''
Чехословак корпусы
Чехословак корпусы  (Чехословак легионы) — Беренсе донъя һуғышы йылдарында Рәсәй армияһы составында башлыса әсирлеккә эләккән Австрия-Венгрия армияһының элекке хәрбиҙәре, Германияға һәм Австрия-Венгрияға ҡаршы һуғышта ҡатнашырға теләк белдергән чехтарҙан һәм словактарҙан булдырылған ирекле милли хәрби берләшмәһе.
Француз хөкүмәтенең Францияла автономиялы Чехословак армияһын ойоштороу буйынса декрет нигеҙендә Рәсәйҙә 1918 йылдың 15 ғинуарынан формаль рәүештә француз командованиеһына буйһондорола.
1918 йылдың яҙ-йәйендә корпус Совет власына ҡаршы хәрби ғәмәлдәргә йәлеп ителә. Волга, Урал, Себер һәм Алыҫ Көнсығышта Чехословак корпусының фетнәһе совет власы органдарын бөтөрөү, советтарға ҡаршы хөкүмәттәрҙе ойоштороу (Ойоштороу йыйылышы комитеты ағзалары, Ваҡытлы Себер хөкүмәте, һуңынан — Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәт) һәм аҡгвардиясыларҙың Совет власына ҡаршы киң масштаблы ҡораллы ғәмәлдәрҙе башлау өсөн уңайлы ситуация тыуҙыра.
Тарихы
1914 йылдың 25 июлендә, һуғыштың рәсми рәүештә иғлан иткән көндө үк, Рәсәй империяһында чех колонистарын берләштергән «Чех милли комитеты» (ЧНК), император Николай II мөрәжәғәт ҡабул итә: «Урыҫ чехтарына үҙ Ватанын азат итеү өсөн бөтә көсөн биреү һәм урыҫ батыр туғандары менән иңгә-иң терәү бурысы йөкмәтелә…».
Рәсәй армияһы составындағы чехословак милли формированиелары фәҡәт урыҫ офицерҙары етәкселегендә башҡарылғанын билдәләп үтергә кәрәк. 1915 йылдың мартынан Юғары баш командующий бөйөк кенәз Николай Николаевич чехтар һәм словактар дружинаһына Австрия-Венгрия армияһының элекке хәрбиҙәрен — әсирҙәрҙе һәм ҡасып сығыусыларҙы ҡабул итергә рөхсәт итә. Һөҙөмтәлә 1915 йылдың аҙағына ул Ян гус исемендәге Беренсе чехословак уҡсылар полкы (штат буйынса һаны 2100 кеше) итеп үҙгәртелә. 1916 йылдың аҙағына полк бригада итеп үҙгәртелә (brigáda střelecká Československá), бригада өс полктан тора, барыһы яҡынса 3500 кеше (офицерҙар һәм түбәнге чиндар), командиры — полковник В. П. Троянов.
Шул уҡ ваҡытта 1916 йылдың февралендә Парижда Чехословак милли шураһы (ЧСНС) барлыҡҡа килә. Уның етәкселәре (Томаш Масарик, Йозеф Дюрих, Милан Штефаник, Эдвард Бенеш) үҙаллы чехословак дәүләтен төҙөү яҡлы була һәм үҙаллы ирекле чехословак армияһын булдырыу маҡсатында Антанта илдәренең ризалығын алыу өсөн күп көс түгәләр. ЧСНС рәсми рәүештә Көнсығыш һәм Көнбайыш фронттарында Үҙәк державаларға ҡаршы һуғышҡан бөтә хәрби формированиеларҙы үҙенә буйһондора. Рәсәйҙә «Чехословак йәмғиәттәре союзы» үҙ эшен башлай. Февраль революцияһы Рәсәй хөкүмәте чехословак легионерҙарына мөнәсәбәтен үҙгәртмәй — хатта киреһенсә. Чехословак милли советы Рәсәйҙә үҙенең бүлеген аса, уны Ваҡытлы хөкүмәт Рәсәйҙә чехтар һәм словактарҙың берҙән-бер вәкиле сифатында таный.
Рус армияһының Галициялағы июнь һөжүмендә тәүге тапҡыр үҙаллы оператив берәмәк булараҡ ҡатнашҡан Чехословак бригадаһы Зборов районында фронтты йырып үтә, 3 меңдән ашыу әсирҙәрҙе ала, 200 кеше һәләк була, 1000 тирәһе — яралана.
Ваҡытлы хөкүмәт һәм 1-се Гусит уҡсылар дивизияһының командованиеһы бер-береһенә лояль ҡараш күрһәтәләр, Чехословак бригадаһы дивизия составына инә. Чехословактарҙың уңышлы ғәмәлдәре чех сәйәси эшмәкәрҙәре Ваҡытлы хөкүмәттән эрерәк милли формированиеларҙы булдырыуға рөхсәт алыуҙарына булышлыҡ итә. Яңы Юғары баш командующий генерал Л. Г. Корнилов 1917 йылдың 4 июлендә 2-се дивизияны ойоштора башлауға рөхсәт бирә, формалашыу тиҙ бара. 5-се Прага, 6-сы Татран, 7-се Татран, 8-се Силезия полктары, ике инженер ротаһы, ике артиллерия бригадаһы ойошторола.
Песочка
Песочка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Самуська йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Чехословак корпусы
Тарихы
1917 йылдың 26 сентябрендә юғары баш командующий Ставкаһының штаб начальнигы генерал Н. Н. Духонин ике дивизиянан һәм запастағы бригаданан торған айырым Чехословак корпусын төҙөү тураһында фарманға ҡул ҡуя (ул мәлгә дөйөм һаны 39 мең һалдат һәм офицер булған ике дивизия ғына ойошотолған була). 1-се дивизия Чехословак дивизияһы составына, мәҫәлән, һуңынан Славян полкы тип үҙгәртелгән Корнилов ударный полкы инә (шәхси составында чехтар, словактар һәм югославтар була).
Корпустың бөтә частарында француз хәрби дисциплинар уставы һәм «урыҫ команда теле» индерелә. Чехословак милли советы (ЧНС) һәм Рәсәй бүлегенең етәксеһе Томаш Масариктың үтенесе буйынса корпустың етәкселәре итеп урыҫ генералдары ҡуйыла: командир генерал-майор В. Н. Шокоров, штаб начальнигы генерал-майор М. К. Дитерихс. ЧСНС вәкилдәре — П. И. Макса, Юғары баш командующий Ставкаһы ҡарамағында — Ю. И. Клацанда.
Песочка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Чехословак корпусы
Чехословак корпусы һәм Граждандар һуғышы Рәсәйҙә
1917 йылдың көҙөндә Волынь һәм Полтава губерналары территорияһында Көньяҡ-Көнбайыш фронтының тылында ойошторола башлай. 1917 йылғы Октябрь революцияһы һәм совет хөкүмәте менән үҙәк державаларҙың солох тураһында һөйләшеүҙәре чехословактарҙы бик ауыр хәлгә ҡуя. Петроградтағы большевиктарҙың ҡораллы ихтилалының еңеүе тураһында хәбәр алғас та Чехословак милли советының етәкселеге Ваҡытлы хөкүмәтте бер һүҙһеҙ яҡлауы тураһында иғлан итә һәм Киев хәрби округы һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронты командованиелары менән чехословак частарын ҡулланыу буйынса килешеү төҙөй. 27 октябрҙә (9 ноябрь) килешеү 1-се һәм 2-се чехословак дивизиялары командованиеһына еткерелә, ә Көньяҡ-Көнбайыш фронты янындағы Ваҡытлы хөкүмәттең комиссары ярҙамсыһы Н. С. Григорьев күрһәтелгән подразделениеларҙы Киевҡа ебәрергә ҡуша. 28 октябрҙә (10 ноябрь) улар Киев хәрби училищелар юнкерҙары менән берлектә Киев Советын яҡлаған эшселәргә һәм һалдаттарға ҡаршы урам бәрелештәрендә ҡатнашалар. Бәрелештәр ҡаршы тороусылар араһында 31 октябрҙә (13 ноябрь) ваҡытлы тыныслыҡ булдырыуға тиклем дауам итә
Песочка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чехословак корпусы
Чехословак корпусы һәм Граждандар һуғышы Рәсәйҙә
Шул уҡ ваҡытта Чехословак милли советы француз хөкүмәтен бөтә чехословак хәрби формированиеларын француз армияһының өлөшө итеп таныуын һорай. Бойондороҡһоҙ Чехословакияның буласаҡ беренсе президенты профессор Томаш Масарик Рәсәйҙә бер йыл дауамында йәшәй, 1917 йылдың майынан 1918 йылдың апреленә тиклем, һәм башта, аҡ хәрәкәттең күренекле эшмәкәре генерал-лейтенант К. В. Сахаров фекеренсә, Февраль революцияһының «юлбашсылары» менән мөнәсәбәттәр булдыра, һуңғараҡ тулыһынса Рәсәйҙәге француз хәрби миссияһының ҡарамағына күсә. Масарик үҙе 1920 йылдарҙа Чехословак корпусын «автономиялы армия, әммә шул уҡ ваҡытта француз армияһының бер өлөшө», тип атай, сөнки корпус Франция һәм Антанта тарафынан финанслана. Чех милли хәрәкәте етәкселәре өсөн Германия менән һуғышты дауам итеүҙең төп маҡсаты Австрия-Венгриянан бойондороҡһоҙлоҡты тергеҙеү булып тора. Шул уҡ 1917 йылда Француз хөкүмәте һәм Чехословак милли советының берлектәге ҡарарына ярашлы Францияла Чехословак легионы булдырыла. Чехословак милли совет бөтә хәрби формированиеларҙың берҙән-бер юғары органы итеп таныла, был, үҙ сиратында, Рәсәйҙәге чехословак легионерҙарын Антантанан бойондороҡло итә. 1917 йылдың 19 декабрендәге француз хөкүмәтенең автономиялы чехословак армияһын ойоштороу тураһындағы декретына ярашлы чехословак корпусы формаль рәүештә француз командованиеһына буйһона һәм Францияға китеү тураһында күрһәтмә ала.
Шуға ҡарамаҫтан, Францияға сығыр өсөн чехословактар Рәсәй территорияһын үтергә тейеш була. Рәсәйҙә был ваҡытта бөтә урындарҙа совет власы урынлашҡан була. Совет хөкүмәте менән мөнәсәбәттәрҙе боҙмаҫ өсөн Чехословак милли советы уға ҡаршы ҡырҡа рәүештәге ғәмәлдәрҙән баш тарта, шуға күрә Үҙәк радаға ла ярҙамға килмәй.
Совет ғәскәрҙәренең һөжүме барышында улар Киев тирәһендә формалашҡан 2-се чехословак дивизияһы менән тоташа һәм Масарик, главком М. А. Муравьев менән килешеү төҙөй. 26 ғинуарҙа (8 февраль) совет ғәскәрҙәре Киевты яулап ала һәм унда совет власын уранлаштыра. 16 февралдә Муравьев Масарикка Совет Рәсәйе чехословактарҙың Францияға сығыуына ҡаршы булмауы тураһында хәбәр итә.
Масариктың ризалығы менән чехословак частарында большевистик агитацияһы рөхсәт ителә. Чехословактарҙың ҙур булмаған өлөшө (200 кеше тирәһе) революцион идеялары тәьҫире аҫтында корпустан сыға һәм РККА-ның интернациональ бригадалары составына инә. Масарик, үҙе һөйләүенсә, хеҙмәттәшлек тураһында тәҡдимдәрҙе (генералдар М. В. Алексеев һәм Л. Г. Корнилов, шулай уҡ П. Н. Милюковтарҙың) кире ҡаға). Шул уҡ ваҡытта Масарик, К. В. Сахаров фекеренсә, һул урыҫ лагеры менән бәйләнештәр булдыра, Муравьевтан тыш, ул бер нисә яртылаш большевистик ҡараштағы революцтон эшмәкәрҙәре менән мөнәсәбәттәрен нығыта. Урыҫ офицерҙары яйлап командалыҡ вазифаларынан ситләштерәләр. Чех милли советы Рәсәйҙә «хәрби әсирҙәрҙән һул, ультрасоциалистик кешеләр менән тулылана».
Чехтарҙың бөтә көстәре корпусты Рәсәйҙән Францияға сығарыуға йүнәлтелә. Диңгеҙ юлы — иң ҡыҫҡа маршрут була — Архангельск һәм Мурманск аша — әммәчехтар был юлда немец һыу аҫты кәмәләренән ҡурҡып, баш тарталар. Легионерҙарҙы Транссебер тимер юлынан Владивостокка тиклем һәм артабан Тымыҡ океан аша Европа ебәрергә ҡарар итәләр.
26 мартта Пензала РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының (Сталин), Рәсәйҙәге Чехословак милли советының һәм Чехословак корпусының вәкилдәре килешеүгә ҡул ҡуялар, уға ярашлы чех подразделениеларына Пензанан Владивостокка ҡаршылыҡһыҙ сығыу гарантияла: «…Чехословактар хәрби берәмәктәр һымаҡ түгел, ә үҙе менән контрреволюционерҙар яғынан һөжүменән үҙ-үҙен һаҡлау өсөн билдәле һанда ҡорал алған ирекле граждандар төркөмө булараҡ хәрәкәтләнәләр… Халыҡ Комиссарҙары Советы уларҙың ғәҙел һәм ихлас лояллеге шарты менән Рәсәй территорияһында уларға мөмкин тиклем булышлыҡ итергә әҙер…». 27 мартта корпус буйынса 35 -се һанлы бойороҡта әлеге «билдәле ҡорал һанының» ҡулланыу тәртибе ҡарала: «''Һәр эшелонда үҙенең һағы өсөн 168 кешелек ҡораллы ротаны, шул иҫәптән, унтер-офицерҙарҙы, һәм бер пулемёт, һәр винтовкаға 300, пулемётҡа — 1200 заряд ҡалдырырға. Бөтә ҡалған винтовкалар һәм пулемёттар, бөтә орудиелар Пензалағы урыҫ хөкүмәтенә чехословак корпусының өс вәкиленән һәм совет власының өс вәкиленән торған махсус комиссияһына тапшырырға…''». Артиллерия ҡоралы башлыса Украинаның Рәсәйгә ҡушылған сағында ҡыҙыгвардиясыларға тапшырыла.
1918 йылдың апрель-майында чехословактарҙың иң эре соединениелары Пенза — Сызрань — Һамар (8 мең; поручик С. Чечек), Силәбе — Миасс (8,8 мең.; полковник С. Н. Войцеховский), Новониколаевск — ст. Тайга (4,5 мең; капитан Р. Гайда), Владивостокта (яҡынса 14 мең; генерал М. К. Дитерихс), шулай уҡ Петропавловскиҙа — Ҡурған — Омск (капитан Сыровой) райондарында урынлаша. Хәрби ғәмәлдәр барышында 26 майҙа Новониколаевск менән Силәбе ҡалалары баҫып алына, 29 майҙа — Пенза, 30 майҙа — Сызрань, 31 майҙа — Томск, 7 июндә — Омск, июлдә — Өфө, Cембер һәм Екатеринбург ҡалалары, августа — Ҡаҙан.
21 апрелдә Германия баҫымы аҫтында сит ил эштәре наркомы Г. В. Чичерин Красноярск советынан чехословак эшелондарының көнсығышҡа артабанғы хәрәкәтленеүен туҡтатып тороуҙы талап итә. Легионерҙар был ҡарарҙы элекке хәрби әсирҙәр сифатында уларҙы Германияға һәм Австрия-Венгрияға биреү ниәтендә эшләнә, тип ҡабул итә. Силәбелә 16-20 майҙа үткән чехословак хәрби делегаттарының съезы ҡәтғи рәүештә большевиктар менән араларҙы боҙоу позицияһына тора һәм ҡоралды тапшырыуҙы тутҡтатырға (был ваҡытҡа ҡоралды Пенза районында өс аръергард полктары тапшырмаған була) һәм «үҙ тәртибе менән» Владивостокка юлланырға ҡарар итә. 21 майҙа Мәскәүҙә чехословак эшелондарын тулыһынса ҡоралһыҙландырыу тураһында күрһәтмә бирелә. 25 майҙа был күрһәтмә наркомвоен Троцкий бойороғонда урын ала. 25—27 майҙа чехословак эшелондары торған бер нисә пунктта (Марьяновка, Иркутск, Златоуст) легионерҙарҙы ҡоралһыҙландырырға маташҡан ҡыҙыгвардиясылар менән бәрелештәр булып ала. Эшелондарына тәүге һөжүмдәрҙе кире ҡағып һәм үҙҙәре һөжүмгә күсеп, чехословак милли совет бөтә Себер (шулай уҡ Алтай) юлына хужа була.
1919 йылдың 1 февралендә Чехословак милли советы Чехословак армияһы (ЧСА) тип үҙгәртелә.
1919 йылдың 29 декабрендә армия командованиеһы, Антанта вәкилдәре ҡарары менән, Нижнеудинск станцияһында Рәсәйҙәге алтын запастың бер өлөшө булған поезды үҙ контроле аҫтына ала. 1920 йылдың 15 ғинуарында чех командованиеһы эсерҙар-меньшевиктарҙың «Политүҙәгенә» адмирал Колчакты һәм «алтын» эшелондың өлөшөн тапшыра.
Башҡорт хөкүмәте менән бәйләнештәре
1918 йылдың июнь айында Чехословак корпусы Башҡорт хөкүмәтенә Башҡорт ғәскәренең частарын ойоштороуҙа ярҙам итә. Июнь уртаһынан 1-се Башҡорт уҡсылар полкы менән берлектә, июлдә — 2-се Башҡорт уҡсылар полкы менән Екатеринбург йүнәлешендә хәрәкәт итә.
Хәтер
Рәсәй Федерацияһы һәм Чехия Республикаһы араһында 1999 йылдың 15 апрелендә хәрби ҡәберлектәрҙе ҡарау буйынса Килешеү төҙөлә. Килешеүҙең үтәлеше менән «Военные мемориалы» ассоциацияһы шөғөлләнә.
Барыһы Рәсәй территорияһында Чехия министрлығының «Легионы 100» проекты сиктәрендә аҡ чехтарға 58 һәйкәл ҡуйылырға тейеш
Амуринка
Амуринка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Амурка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Худелка-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сорт
Дөйөм мәғлүмәт
Үҫемлектәрҙең яңы сорттарын һаҡлау буйынса халыҡ-ара союз (УПОВ) билдәләмәһенә ярашлы (Международный союз по охране новых сортов растений (УПОВ)) үҫемлек сорты бер төрҙән артыҡ була алмай.
Контролдәге исемлектәр һәм сорттар реестрҙары
Сорттар номенклатураһы һәм теркәү буйынса Башҡарма комитет комиссияһы ISHS бөтә халыҡ-ара теркәү органдарының (International Cultivar Registration Authorities — ICRA) тәғәйенләнеүе һәм  эше өсөн  буйынса яуаплы.
ICRA системаһын ирекле, дәүләт ҡарамағында түгел һәм хоҡуҡи яҡтан бер ниндәй ҙә яҡлау тәьмин итмәй. ICRA системаһы, асылда — ара культуралы үҫемлектәр номенклатураһын үҙконтролдә тормошҡа ашырырға тырышыу.
Узбойка
Узбойка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сосюра Владимир Николаевич
Сосюра Владимир Николаевич (Володи́мир Микола́йович Сосю́ра; 25 декабрь 1898 йыл — 8 ғинуар 1965 йыл) — СССР шағиры, тәржемәсе, журналист, хәрби корреспондент.
Ригоберта Менчу
Ригоберта Менчу Тум (Rigoberta Menchú Tum, 9 ғинуар 1959 йыл, Чимель, Киче, Гватемала) — Гватемаланың майя төркөмөнә ҡараған киче халҡы вәкиле. Хоҡуҡ яҡлаусы, Гватемаланың ерле халҡы хоҡуҡтары өсөн көрәшеүсе, тыныслыҡ буйынса 1992 йылғы Нобель премияһы һәм 1998 йылда Принц Астурийский премияһы лауреаты. ЮНЕСКО-ның ирекле ихтыяр илсеһе. «Мин, Ригоберта Менчу» (1983) һәм «Сиктәрҙе киҫеп үткәндә» тигән ике автобиографик әҫәр авторы.
Сосюра Владимир Николаевич
Биографияһы
Атаһы Николай Владимирович чертёжсы булып эшләгән, француз сығышлы булған.
Ригоберта Менчу
Биографияһы
Бер нисә католик мәктәптә башланғыс белем ала. Мәктәпте тамамлағас, 1960—1996 йылдарҙағы граждандар һуғышында Гватемала ғәскәрҙәре тарафынан кеше хоҡуҡтарының боҙолоуына ҡаршы кампанияларҙың әүҙем ҡатнашыусыһы була.
1981 йылда Мексикаға ҡаса.
Сосюра Владимир Николаевич
Биографияһы
Владимир Сосюра ауыл мәктәбен тамамлап, ауыл хужалығы училищеһына уҡырға ингән. Бында шул уҡ ваҡытта буласаҡ Советтар Союзы Маршалы К. С. Москаленко] ла уҡыған.
Ригоберта Менчу
Биографияһы
1982 йылда «Минең исемем Ригоберта Менчу. Минең выжданым нисек уянды» (Me llamo Rigoberta Menchú y así me nació la conciencia) тигән автобиографияһын нәшер итә, ул уның интервьюлары нигеҙендә яҙыла. Китапты Венесуэланан сыҡҡан антрополог һәм журналист Элисабет Бургос төҙөй. Китап инглиз теленә тәржемә ителә һәм «I, Rigoberta Menchú» тип атала. Ул авторға ҙур уңыш килтерә.
Сосюра Владимир Николаевич
Биографияһы
12 йәшенән Донбасс шахталарында эшләгән, Граждандар һуғышында ла ҡатнашҡан: башта Украина Халыҡ Республикаһы яғында, шунан -Ҡыҙыл Армия яғында. Һуғыштан һуң Харьковтағы Коммунистик Университетта, артабан Харьков халыҡ мәғарифы институтындағы рабфакта уҡыған. Шул осорҙа әҙәби ижадҡа килә.
Ригоберта Менчу
Биографияһы
1991 йылда Менчу Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Ерле халыҡтар хоҡуҡтары тураһында декларацияһын әҙерләүҙә ҡатнаша. Сесар Монтес уның яҡын ярҙамсыһы була.
Сосюра Владимир Николаевич
Биографияһы
1951 йылда уны «Правда» гәзитендә "буржуаз милләтселек"тә ғәйепләп мәҡәләлар баҫыла. Сәбәбе — 1944 йылда баҫылған «Любіть Україну» тигән шиғыр («Любіть Україну» )
Ригоберта Менчу
Биографияһы
Гватемалала граждандар һуғышы тамамланғас, Менчу Гватемала хунтаһы ағзаларын Испания судтарында яуаплылыҡҡа тарттырыу кампанияһын башлай. 1999 йылда ул Испания судына Гватемалала хәрби енәйәтселәрҙе эҙәрләп булмауы тураһында ялыу яҙа. Испанияла, ялыу биреүсенең Гватемалала судлашыу мөмкинлектәрен тулыһынса ҡулланып бөтмәүенә нигеҙләнеп, ялыуҙы ҡабул итмәйҙәр. 2006 йылдың 23 декабрендә Испания Гватемаланан элекке хөкүмәттең геноцидта һәм язалауҙарҙа ғәйепле ете ағзаһын экстрадициялау талабын ҡуя. Улар араһында Эфраин Риос Монтт һәм Оскар Умберто Мехиа Викторес кеүек элекке диктаторҙар ҙа була. Испанияның Юғары суды сығарған ҡарарға ярашлы, сит илдәрҙә ҡылынған геноцид тураһындағы эштәр, улар Испания граждандарына ҡағылмаһа ла, Испания судтарында ҡарала ала.
Сосюра Владимир Николаевич
Биографияһы
1965 йылдың 8 ғинуарында вафат булған.Киевта ерләнгән.
Ригоберта Менчу
Биографияһы
Менчу шулай уҡ медицина өлкәһендә эшҡыуарлыҡҡа ла тотона. Мексикала Salud para Todos («Бөтәһе өсөн дә сәләмәтлек») һәм «Farmacias Similares» тигән компанияларҙың етәксеһе була, улар халыҡҡа арзан дарыуҙар тарата.
Сосюра Владимир Николаевич
Башҡортостанда эвакуацияла
Күп йылдар үткәс, Сосюра В. Н. Башҡортостанға һөйөүен, һағыныуын, рәхмәтен ошо шиғыр юлдарында бәйән итә:
Ригоберта Менчу
Биографияһы
2007 йылдың 12 февралендә Менчу ерле халыҡтың Encuentro por Guatemala тигән сәйәси партияһын ойоштора һәм Гватемала президентын һайлауға үҙенең кандидатураһын күрһәтә. 2007 йылдың 9 сентябрендә үткән һайлауҙа ул тауыштарҙың 3,1 процентын ала. 2009 йылда элеккеһенә оҡшаш «Уинак» (Winaq) партияһын ойоштороуҙа ҡатнаша. 2011 йылғы һайлауҙа Һулдарҙың Киң фронты кандидаты була һәм тауыштарҙың 3,3 процентын ала.
Сосюра Владимир Николаевич
Башҡортостанда эвакуацияла
.
Ғаиләһе
Владимир Сосюра ике тапҡыр өйләнгән.
Тәүге никахы 1922 йыл — ҡыҙыл казак эскадроны политругы Вера Касперовна Берзина менән булған. Ул уға Харьковта студентка сағында өйләнә. Сосюра уға «Рабфаковка» тигән поэмаһын бағышлаған. Әммә сәйәси тормошҡа ҡараштары төрлө булыу арҡаһында айырылышҡандар:
Был никахтан Сосюраның ике улы тыуа.
Икенсе тапҡыр Сосюра 1931 йылда — Мария Гавриловна Даниловаға өйләнә, уныһы 12йәшкә кесерәк була, балет мәктәбен тамамлаған ғына. Улдары тыуа.
1949 йылда Мария Сосюраны йәнәһе дәүләт серен фаш иткән тип ҡулға алып, Ҡаҙағстанға ебәрәләр. Биш йылдан Мария әйләнеп ҡайта һәм улар яңынан яҙылыша.
Ижады
«Ҡыҙыл розалар» («Красные розы»; 1932), «Баҡсалар шаулаһын өсөн» («Чтоб сады шумели»; 1947), «Хеҙмәтсән ғаилә бәхете» («Счастье семьи трудовой»; 1962) һәм башҡа бик күп шиғри йыйынтыҡтар авторы.
Сосюра урыҫ телендә тәүге шиғырын 1917 йылда баҫып сығара. Тәүге йыйынтығы 1921 йылда донъя күрә. «Червона зима» (1922) тигән революцион-романтик поэмаһы уға танылыу килтерә.
Сосюраның ижадында ул йәшәгән осорҙоң барлыҡ ҡапма-ҡаршылыҡтары сағылыш таба.
1930-сы йылдарҙа был Сосюраны коммунистик партия менән ҡаршылыҡҡа килтерә.
Төрлө йылдарҙа баҫылған әҫәрҙәре том-том булып сыға тора. « 3 томда шиғырҙар» (1929—1930), « 3 томда әҫәрҙәр» (1957—1958), «10 томда әҫәрҙәр» (1970—1972).
Шёпс (Тюрингия)
Шёпс (Тюрингия) (Schops (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 399 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 158 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Фонема
Фонемалар (боронғо грек теленән: φώνημα «тауыш») — телдең минималь семантик берәмеге. Фонема үҙ аллы лексик йә грамматик мәғәнәгә эйә түгел, ә телдең мөһим берәмектәрен (морфемаларҙы һәм һүҙҙәрҙе) айырыу һәм асыҡлау өсөн хеҙмәт итә:
Өндәрҙе билдәләү өсөн, ул фонологик яҡтан ҡаралһа, фонема терминын ҡулланалар.
Телдең абстракт берәмеге булараҡ фонема, матди яҡтан тормошҡа ашырылған аныҡ берәмек булараҡ, телмәр тауышына тап килә. Ҡәтғи әйткәндә, телмәр өндәре сикһеҙ күп төрлө; етерлек теүәл физик анализ күрһәтеүенсә, бер кеше бер ҡасан да бер үк тауышты бер төрлө әйтеп бирә алмай (мәҫәлән, баҫымлы [a']). Әммә бөтә был әйтелеш варианттары һүҙҙәрҙе дөрөҫ танырға һәм айырырға мөмкинлек бирһә, уның бөтә варианттарында ла [а'] тауышы бер үк <а> фонемаһын тормошҡа ашырыу була.
Фонема — фонологияның өйрәнеү объекты. Был төшөнсә алфавиттар, орфография принциптары һ. б. кеүек ғәмәли проблемаларҙы хәл итеүҙә мөһим роль уйнай.
Майстренко Валерий Николаевич
Майстренко Валерий Николаевич (8 сентябрь 1947 йыл — 18 май 2023 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), химия фәндәре докторы (1990), профессор (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
Фонема
Ым-ишара телдәренең минималь берәмеге элек хирема тип аталған.
Майстренко Валерий Николаевич
Биография
Валерий Николаевич Майстренко 1947 йылдың 8 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Новиковка ауылында (хәҙер бөткән) тыуа.
Фонема
Фонеманы өйрәнеүҙең функциональ аспекты
Тел ғилеме күҙлегенән сығып ҡарағанда, фонеманың функциональ аспекты иң мөһиме һанала. Фонема ике төп функция башҡара, улар бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә булыуы менән характерлана:
Фонема тейешле функцияларҙы үҙ аллы башҡарған осраҡтар ҙа булырға мөмкин, әммә йышыраҡ осраған вариант уларҙы башҡа фонемалар менән бергә башҡарыуҙы күҙ уңында тота.
Шулай уҡ актуаль проблема булып фонеманың айырылып тороуы ла тора. Был йәһәттән телмәрҙең акустик-артикуляцион яҡтары ғына етмәй, сөнки ауыҙ-тел телмәре — өҙлөкһөҙ тауыш ағымы, ул сегментация өсөн билдәле бер ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Күп осраҡта фонеманы айырып күрһәтеү өсөн телде белеү кәрәк; шуға ярашлы, фонеманың айырылыуы ниндәйҙер мәғәнә менән бәйле, тип фараз ителә, ул үҙе менән бик мөһим берәмек булып тормай. Был йәһәттән Л. В. Щерба, мәҫәлән, айырым тауыш элементтары теге йәки был төрҙәге семантик берләшмәләр урынлаштырыу арҡаһында билдәле бер дәрәжәлә бойондороҡһоҙлоҡ ала, тип билдәләй. Бынан тыш, фонеманың айырымлығы уның башҡа фонемалар менән теге йәки был комбинацияларҙа күп тапҡыр ҡабатланыуын тәьмин итә.
Фонема асылда абстракт һәм идеаллаштырылған лингвистик кәүҙәләнеш булғанлыҡтан, телмәр ағымында һәр саҡ бер үк тауыш менән тормошҡа ашырылмай; киреһенсә, уны төрлөсә тормошҡа ашырыу юлдары бар. Ябай ғына әйткәндә, бер фонема эсендә физик яҡтан бер нисә төрлө өн берләштерелә (һәм был процесс уларҙың акустик йә артикуляцион яҡынлығы менән генә билдәләнмәй). Фонеманың айырым тормошҡа ашырылыуының варианттары, төҫмөрләнеше, аллофонемалары (аллофондар) тип атала. Был йәһәттән фонематик һәм аллофоник транскрипцияларҙы айырыу ғәҙәте бар: беренсеһендә һәр фонема бер үк билдә менән яҙыла, уның үҙенсәлекле тауышы ниндәй генә булмаһын, икенсеһе төрлө билдәләр ҡулланып тауыш айырмаһын еткерә. Фонемаларҙың дистинктив функция күҙлегенән ҡарағанда, өндәр айырмаһы бер үк әһәмиәткә эйә түгел; уларҙың ҡайһы берҙәре фонологик йәһәттән әһәмиәтле, йәки релевант (көнүҙәк) тип билдәләнә, ҡайһы берҙәре фонологик йәһәттән әһәмиәткә эйә түгел, йәки иррелевант тип билдәләнә.
Майстренко Валерий Николаевич
Биография
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Эш урындары: 1975—1996 годы — БДУ-ның химия факультетында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, кафедра мөдире, декан; бер үк ваҡытта 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының директор урынбаҫары, 1996—2009 йылдарҙа — директоры; Сорос профессоры; Рәсәйҙең үтә һәләтле ғалимдарына бирелә торған Президент стипендияһы стипендиаты. Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы буйынса Сорос фонды эксперты.
Фонема
Фонеманы өйрәнеүҙең функциональ аспекты
Фонеманың үҙе кеүек, аллофондар ҙа тел факты булып тора; билдәле бер фонетик шарттарҙа туған телдә һөйләшкән кешеләрҙә даими ҡабатланалар, норманың бер өлөшө булып торалар һәм тасуирламаға һәм ассимиляцияға дусар ителәләр. Телмәр кимәлендә фондар — тирә-яҡ мөхит үҙенсәлектәре менән билдәләнгән үҙенсәлекле өндәр өлгөләре, уларҙы иғлан итеүсе шәхестең телмәр аппараты һ. б. айырыла. Икенсе төрлө әйткәндә, фонема һәр ваҡыт уның варианттарының береһендә барлыҡҡа килә, ә вариант, үҙ сиратында, артҡы планда күренә.
Майстренко Валерий Николаевич
Биография
Майстренконың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: аналитик экология. Ул тәбиғәт һәм сәнәғәт объекттарында токсик металдарҙы, диоксиндарҙы һәм башҡа органик берләшмәләрҙе; тәбиғи мөхиттәрҙә юғары һөҙөмтәле электрохимик берләшмәләрҙе билдәләү ысулдарын эшләгән; хлорорганик синтез территорияларының һәм предприятиеларының диоксиндар менән бысраныуына баһалау үткәргән һәм уларҙың тирә-яҡ мөхиткә таралыуын кәметеү буйынса технологик сиселештәр эшләгән; федерация субъекты территорияһында тәбиғәт һәм техноген һәләкәттәр хәүефе кимәле буйынса райондарға бүлеү үткәргән.
Фонема
Фонеманы өйрәнеүҙең функциональ аспекты
Бынан тыш, фонеманы функциональ өйрәнеүҙең мөһим аспекты булып дистрибуция тора. Был төшөнсә буйынса түбәндәгене аңларға була: «был — үҙе үтәй алмаған бөтә позицияларҙан һәм мөхиттәрҙән айырмалы рәүештә, теге йәки был телдә барлыҡҡа килгән бөтә позицияларҙың һәм мөхиттәрҙең дөйөмлөгө» (Я. С. Маслов билдәләмәһе буйынса). Атап әйткәндә, фонемаларҙың мотлаҡ варианттары бер-береһе менән киҫешмәгән мөнәсәбәттәр йәки, шулай уҡ, өҫтәмә бүлеү тип тә атала. Үҙ сиратында, фонеманың факультатив варианттарына ирекле вариация тип аталған бүлеү төрө хас.
Майстренко Валерий Николаевич
Биография
Валерий Николаевич Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Аналитик химия буйынса ғилми советына, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса ғилми советына, республиканың «Диоксин», «Башҡортостан экологияһы», «Ғәҙәттән тыш хәлдәрҙең эҙемтәләрен иҫкәртеү һәм бөтөрөү» программаларына етәкселек итә. «Башкирский экологический вестник» журналының баш мөхәррире (1998 йылдан).
Фонема
Фонема төҙөлөшө (айырыусы үҙенсәлектәре)
Телдең фонемалар системаһын тасуирлау фонемаларҙың үҙенсәлекле һыҙаттары буйынса (һаңғырау-яңғырау, ҡатылыҡ-йомшаҡлыҡ һ.б.) ҡаршы тороуына нигеҙләнгән. Фонемаларҙы айырыу буйынса билдәләр дифференциаль (йәки, икенсе төрлө әйткәндә, айырмалы) фонема билдәләре, ҡыҫҡаса ДП, тип атала; билдәләп китергә кәрәк, һуңғыһы бер фонеманың бөтә варианттары өсөн дә уртаҡ булырға тейеш. Фонема тик ошо үҙенсәлектәрҙән генә тора тип әйтергә мөмкин («телдә айырмаларҙан башҡа бер нәмә лә юҡ»). Ҡаршылыҡһыҙ фонологик система мөмкин түгел: әгәр телдә (мәҫәлән, француз телендә) йомшаҡ тартынҡы фонема төшөнсәһе булмаһа, ҡаты тартынҡы фонемалар булмай, әммә әйтеп үтелгән телмәр өндәрҙе башҡа телдә һөйләшеүселәр ҡаты йәки йомшаҡ тип баһалай ала.
Майстренко Валерий Николаевич
Биография
В. Н. Майстренконың уҡыусылары араһында ике фән докторы һәм 17 фән кандидаты бар.
Фонема
Фонема төҙөлөшө (айырыусы үҙенсәлектәре)
Әммә йышыраҡ мәғәнәһенә йоғонто яһамаған айырымсы һыҙаттар туған телдә һөйләшеүселәр тарафынан тормошҡа ашырылмай. Мәҫәлән, рус телендә ябыҡ һуҙынҡылар: тесть [т’э̂с’т’] — тест [тэст] һүҙендә төрлө һуҙынҡылар яңғырай, әммә тесть һәм тест һүҙҙәрен айырабыҙ һәм өндөң ябыҡлығы менән түгел, ә тартынҡыларҙың ҡатылығы менән. Рус телендә асыҡ һәм ябыҡ һуҙынҡылар бер төрлө торошта булмай (ябыҡ һуҙынҡылар һәр ваҡыт йомшаҡ тартынҡыларҙан һуң ғына була); ябыҡ асыҡ һуҙынҡылар менән генә айырылып торған бер пар һүҙ ҙә юҡ; һуҙынҡының асыҡ-ябыҡ булыуы — тартынҡының йомшаҡлығы билдәһе генә. Немец телендә, мәҫәлән, Ähre [ˈɛːrә] (башаҡ) һәм Ehre [ˈeːrә] (намыҫ) һүҙҙәре беренсе һуҙынҡы өнөн асыҡ ябыҡ булыуы менән генә айырыла (йәғни был үҙенсәлек мәғәнәһен аңларға ярҙам итеүсе), шуға күрә немец телендә һөйләшеүселәр һуҙынҡы өндәренең яҡынлығы айырмаһын асыҡ ҡабул итә.
Майстренко Валерий Николаевич
Биография
Ғалим 2023 йылдың 18 майында Өфө ҡалаһында көтмәгәндә вафат булды.
Хеҙмәттәре
Майстренко Валерий Николаевич — 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография, 12 патент һәм авторлыҡ танытмаһы авторы.
Фонема
Фонема төҙөлөшө (айырыусы үҙенсәлектәре)
Фонеманың оппозицияһы, ҡағиҙә булараҡ, бинар булып тора, әммә тернар варианттар ҙа осрай. Бынан тыш, донъяның барлыҡ телдәрендә иркен һәм тартынҡы өн араһында универсаль оппозиция бар. Әммә классификация өсөн башҡа нигеҙҙәр ҙә бар: мәҫәлән, оппозиция пропорциональ (әгәр теге йәки был тел эсендә башҡа оппозицияларҙа шундай уҡ ҡараш ҡабатланһа) йәки айырым, таҙа (әгәр айырма бер нигеҙҙә генә башҡарылһа) йәки ҡатнаш булырға мөмкин.
Сиратлаштырыу
Морфемалар составында үҙ-ара алмаштырыу фонемаларҙың йә уларҙың варианттарының береһендә лә булырға мөмкин. Шуға ярашлы, был процестарҙа ҡатнашҡан тауыш элементтары альтернатор тип атала. Сиратлашыуҙың билдәле бер грамматик күренештәр менән ярайһы уҡ тығыҙ бәйләнеше арҡаһында өйрәнелә, шул иҫәптән фонология һәм грамматика — морфонология сиселешендә махсус дисциплина сиктәрендә өйрәнелә.
Сиратлашыу шулай уҡ бер нисә фонологик күренеште билдәләй. Ундайҙарға, атап әйткәндә, Ҡапма-ҡаршылыҡты нейтралләштереү инергә мөмкин. Уның асылы түбәндәгесә: ҡайһы бер позицияларҙа билдәле бер дифференциаль нигеҙҙә фонемаларға ҡаршы тороу башҡарылмай. Тейешле позициялар, изоляцияланғанмы, коррелятивмы — көсһөҙ тип билдәләнә. Н. С. Трубецкой, нейтралләштереү позицияһында фонема тураһында һөйләү мөмкин түгел, тип иҫәпләгән, Юғарыраҡ кимәлдәге билдәле бер берәмек — архифонема, ДП йыйылмаһы ике фонема өсөн уртаҡ, әммә ҡайһы бер төшөнсәләрҙә (атап әйткәндә, Л. В. Щерба мәктәбендә ҡабул ителгән) нейтралләштереү айырым позицияларҙа фонемаларҙың ҡайһы бер оппозицияларын ҡулланмау тип аңлатыла.
Типологик яҡтан фонема сиратлашыуының бер нисә төрөн айырырға мөмкин:
Ҡайһы бер осраҡтарҙа тарихи сиратлашыуҙарҙы «тереләр» менән ҡапма-ҡаршы ҡуйып, өҫтәмә айырма яһала, йәғни билдәле бер дәүергә ҡағылышлы фонетик закондарға ярашлы эш итә.
Фонема һайлап алыу ҡағиҙәләре
Фонемаларҙы билдәле бер тел өсөн фонема варианттарынан айырыу өсөн Н. С. Трубецкой сығарған дүрт ҡағиҙә :
Айырым фонемаларҙы фонема комбинацияларынан айырыу өсөн Н. С. Трубецкой сығарған ете ҡағиҙә :
Фонеманың мәғәнәгә мөнәсәбәте
Тел белгестәренең байтаҡ өлөшө (мәҫәлән, Прага лингвистик мәктәбе, Мәскәү фонология мәктәбе вәкилдәре, шулай уҡ «фонема» терминына нигеҙ һалыусылар, фонема дөйөмләштереү, бер нисә сиратлашҡан өндәрҙең инварианты, тип иҫәпләй:
Шул уҡ ваҡытта бер үк тауыш төрлө фонемалар менән күренергә мөмкин. Мәҫәлән, баҫымһыҙ [ʌ] өнө сорняк, домой һүҙҙәрендә <о> фонемаһын һөйләгәндә тормошҡа ашырыу, ә сама, давать һүҙҙәренең тәүге ижектәрендә <а> фонемаһын тормошҡа ашырыу.
Фонема телдең мөһим берәмеге, морфема аша ғына билдәләнә ала, фонема морфеманың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Йәғни телмәр йөкмәткеһен, әйтелгән һүҙҙәрҙең мәғәнәһен һәм һүҙҙең өлөштәрен аңламайынса телдең фонемик составын билдәләү мөмкин түгел.
Өн төрлө фонемаларҙың (s[ʌ]ma — сомдан һәм самдан) вәкиле була алған осраҡта, тауыштың фонемаға ҡарауы билдәле бер морфемала көслө телмәр торошо (йәки иң яҡшы айырма торошо) менән билдәләнә. Рус телендәге һуҙынҡылар өсөн бындай торош баҫымлы ижек булып тора, тартынҡылар өсөн (һаңғыраулыҡ-яңғыраулыҡ буйынса) — мәҫәлән, һуҙынҡыларға тиклемге тороуы. Әгәр ундай морфема өсөн өн формаһы булмаһа, гиперфонема йәки архифонеманы фараз итәләр (бөтә мөмкин булған фонемалар күрһәтеләр һәм фигуралы йәйәләргә алалар): tr{a/o}mwai.
Мәскәү фонология мәктәбендә фонемаларҙы мөйөшлө йәйәләргә уратып алыу ғәҙәтенә индерелгән: <жил да был {а/о}д’ин к{а/о}рол’ь> — фонемик кириллица транскрипцияһы.
Фонеманың тағы бер аңлатмаһы (акустик яҡтан оҡшаш өндәр класы, уларҙың оҡшашлығы телмәр йөкмәткеһен белмәйенсә билдәләнә) америка дескриптив тел ғилеме вәкилдәре тарафынан эшләнә, методологияһы аҙ билдәле телдәрҙе (атап әйткәндә, Төньяҡ Америка индейҙарын) анализлауҙа эшләнгән һәм һөйләү телмәренең мәғәнәһенә мөрәжәғәт итеү ауыр (йәки сикләнгән) булған.
Ленинград фонология мәктәбе вәкилдәре фонеманың мәғәнә менән бәйле булыуын таный (фонеманы семантик берәмек тип һанай), ләкин морфемаларҙың оҡшашлығы аша фонемаларҙы билдәләмәй; был теория буйынса, d[o]m — д[ʌ]мой рәтендә фонемаларҙың сиратлашыуы/o/ — /a/. Фонемалар Ленинград фонология мәктәбе вәкилдәре ғәҙәттә ике ҡыя һыҙыҡ араһына ҡуя: /жыл да был ад’и́н каро́л’ь/ — Ленинград фонология мәктәбенең фонемик кирилл транскрипцияһы.
Манга
Ма́нга (япон. 漫画, マンガ, [mã̠ŋɡa̠]) — япон комикстары, ҡайһы берҙә комикку (コミック) тип атала. Манга, көнбайыш йолаларының көслө йоғонтоһон кисереп, Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, әлеге формаһында үҫешә башлай. Әммә иртә япон сәнғәтендә манганың тәрән тамырҙары бар.
Японияла манганы бөтә йәштәге кешеләр уҡый. Манга һынлы сәнғәт төрө һәм әҙәби күренеш булараҡ хөрмәт ителә. Шуға күрә төрлө жанрҙарҙа һәм төрлө темаларға: мажара, романтика, спорт, тарих, юмор, фәнни фантастика, триллерҙар (ҡурҡыныс фантазиялар, хоррор, ужастик), эротика, бизнес һәм башҡа әҫәрҙәр бик күп.
1950-се йылдарҙан манга япон китап нәшриәтенең эре тармағы булып китә ә, уның әйләнеше 2006 йылда 481 миллиард иена, 2009 йылда 420 миллиард иена тәшкил итә. Манга донъяның башҡа илдәрендә, бигерәк тә АҠШ-та популярлыҡ яулай, унда 2006 йылда һатыу 175—200 миллион доллар тирәһе тәшкил итә. Мангаларҙың барыһы ла тиерлек ҡара-аҡ төҫтә төшөрөлә һәм нәшер ителә, шулай ҙа төҫлөһө лә бар, мәҫәлән, Colorful, исеме инглиз теленән «сағыу» тип тәржемә ителә. Популяр манга буйынса, йышыраҡ оҙон манга-сериалдар буйынса (ҡайһы берҙә тамамланмаған ) аниме төшөрөлә, шулай уҡ ранобэ, видеоуйындар һәм башҡа сығарылма әҫәрҙәр ижад ителә ала. Ғәмәлдәге манганан аниме төҙөү коммерция күҙлегенән файҙалы — манга төшөрөү, ҡағиҙә булараҡ, арзаныраҡҡа төшә, ә анимация студиялары теге йәки был манга популярмы, юҡмы икәнлеген, уны экранлаштырыу мөмкинлеген билдәләй ала.
Экранлаштырыу сценарийы ҡайһы бер үҙгәрештәр кисерергә мөмкин: алыш һәм һуғыш күренештәре йомшартыла, артыҡ асыҡ күренештәр алына. Манганы төшөргән рәссам мангака тип атала, йыш ҡына ул сценарий авторы ла булып тора. Әгәр сценарийҙы яҙыу айырым кеше үҙ өҫтөнә алһа, бындай сценарист гэнзакуся (йәки, дөрөҫөрәге, манга-гэнсакуся) тип атала. Манга булған аниме йәки фильм нигеҙендә, мәҫәлән, «Йондоҙҙар һуғышы», ижад ителә ала. Әммә мангаһыҙ аниме һәм «отаку» барлыҡҡа килмәҫ ине, сөнки комикс рәүешендә үҙен аҡламаған, популярлығын иҫбатламаған проектҡа ваҡыт бүлергә һәм аҡса һалырға әҙер тороусы продюсерҙар бик аҙ.
Этимологияһы
«Манга» һүҙен бер һүҙ менән тәржемә итеү мөмкин түгел. Ул ике иероглиф менән яҙыла: 漫 (ман) һәм 画 (га). 画 иероглифы «һүрәттәр», «картиналар» тип тәржемә ителә. Һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — «ман» (манера) стилендәге һүрәттәр. 漫 (ман) иероглифының бер һүҙле тәржемәһе юҡ һәм «ирекле», «ғәжәйеп», "төрлө-төрлө ", «сиктән тыш», «һәр ерҙә булыу» һ. б. тигәнде аңлата ала. ә «ирекле», «ихлас», «осраҡлы» мәғәнәләренең конгломератын тәшкил итә. Йәғни иероглиф 漫 билдәле бер нәмәне түгел, ә «ирекле», «ихлас», «осраҡлы» һүҙҙәренең мәғәнә конгломератын сағылдыра.
«Манга» һүҙе «гротеск», «сәйер (йәки күңелле) һүрәттәр» тигәнде аңлата, тип иҫәпләнә. Был термин XVIII быуат аҙағы — XIX быуат башында рәссамдар Канкэй Судзукиҙың «Манкай дзуйхицу» (1771 йыл), Санто Кёдэндың «Сидзи-но юкикай» (1798 йыл), Минва Аикава «Манга хякудзё» (1814 йыл ) һәм 1814—1834 йылдарҙа Кацусика Хокусайҙың «Хокусай манга» иллюстрациялы альбомдары серияһы баҫылып сығыуы менән башлана. Һүҙҙең хәҙерге мәғәнәһен мангака Ракутэн Китадзава индергән, тип һанала. Уны рус телендә күплек һанда ҡулланырға яраймы, юҡмы икәнлеге тураһында бәхәстәр бара. Тәүҙә Грамота.ру белешмә порталы «манга» һүҙен килеш менән үҙгәртергә кәңәш бирмәй, әммә күптән түгел генә «ҡулланыу практикаһына ҡарап, уны килеш менән үҙгәртергә мөмкин», тип билдәләй.
Япониянан ситтә «манга» төшөнсәһе Японияла баҫылған комикстар менән бәйле. Японияла манганы киң ҡулланыуҙың төп сәбәптәренең береһе һәм Азия илдәрендә мангаға оҡшаш милли комикстарҙың киң популярлығы (манхуа — Тайвань, Ҡытай, Гонконг, Макао һәм Сингапур, шулай уҡ манхва — Көньяҡ Кореяла) япондарҙың, атап әйткәндә, Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия халыҡтарының иероглиф мәҙәниәтенең мираҫы һәм эҙемтәһе булараҡ мәғлүмәтте образ рәүешендә ҡабул итеүендә. Исемдәре оҡшаш, сөнки бөтә өс телдә лә был һүҙ бер үк ҡытай иероглифтарында яҙыла. Францияла төшөрөлгән манга стилендәге комикстар «манфра» тип атала, шулай уҡ la nouvelle manga (франц. «яңы манга») — япон мангаһы йоғонтоһонда ижад ителгән комикстар формаһы. АҠШ-та төшөрөлгән манга стилендәге комикстар «америманга» йәки OEL тип атала. OEL инглизсә original English-language manga һүҙенән.
Манга Рәсәйҙә
Бөтә үҫешкән Европа илдәре араһында манга Рәсәйҙә насарыраҡ таралған. Моғайын, был комикстарҙың Рәсәйҙә түбән популярлығы менән бәйле: уларҙы балалар әҙәбиәте тип иҫәпләйҙәр, ә манга өлкәндәр аудиторияһына иҫәпләнгән. «Эгмонт-Россия» компанияһы директоры Лев Элин әйтеүенсә, Японияла енси мөнәсәбәттәр һәм көс ҡулланыу булған комикстарҙы ярата, ә «Рәсәйҙә быға кемдеңдер тотоноуы икеле». «Деньги» журналының рецензенты фекеренсә, мөмкинлектәр «иҫ киткес шәп», «бигерәк тә япон лицензиялары америка лицензияларына ҡарағанда ла арзаныраҡ — бер биткә 10 — 20 доллар». «Сакура-Пресс» нәшриәтенән Сергей Харламов бының киләсәге бар, әммә баҙарға сығарыуы ауыр тип иҫәпләй, сөнки «Рәсәйҙә комикстар балалар әҙәбиәте тип һанала».
Тәржемә итеүгә лицензияға килгәндә иһә, был башланғыс ғәҙәттә рус нәшерселәренән килә. 2010 йылға ҡарата бер нисә легаль нәшриәт эшләй: «Сакура-пресс» («Фабрика комиксов», «Палма Пресс» "Ранма ½"ны һәм башҡаларҙы баҫтырып сығара); иң уңышлы манга серияһы лицензиялары 2008 йылда булдырылған Comix-ART компанияһына ҡарай. Шул уҡ йылда «Эксмо» нәшриәтенең партнеры Comix-ART «Тетрадь смерти», «Наруто», «Наруто» һәм «Блич»ҡа, шулай уҡ башҡа бер нисә әҫәргә, шул иҫәптән Gravitation һәм «Принцесса Аи»ға хоҡуҡ ала.
Урыҫ нәшриәтселәре, ҡағиҙә булараҡ, манганы ғына түгел, ә манхваны ла баҫтырып сығара, өҫтәүенә, уларҙың икеһен дә манга тип атайҙар.
Японияның манга журналдарына оҡшаш проекттар барлыҡҡа килә. Ул — «Комикстар фабрикаһы» нәшриәте альманахы. Ул Рәсәйҙә төшөрөлгән манга әҫәрен баҫтырырға ниәтләй. 2008 йылдың июлендә беренсе ҙур һәүәҫкәр рус мангаһы йыйынтығы Manga Cafe баҫылып сыға.
Һыу туризмы
Һыу туризмы — һыу өҫтөнән һалынған маршрут буйлап үтеүгә бәйле спорт туризмы.Һыу туризмы бер нисә төр: йылға буйлап ағып төшөү, рафтинг, паруслы туризм йәки яхтинг, диңгеҙ кайыҡ спорты (каякинг).
Һыу туризмы суднолары
Һыу туризмы менән шөғөлләнеү өсөн каркаслы, каркаслы-һауа тултырыулы, һауа тултырыулы спорт суднолары ҡулланыла. Коммерциялы йөҙөү маршруттары өсөн донъяла иң күп файҙаланылған судно - рафт
Ҡатмарлы булмаған маршруттарҙа һауа тултырылған резина кәмә менән йөҙөргә мөмкин.
Өрөп тултырылған матрастар менән диңгеҙҙә йөҙөү тик көндөҙгө ваҡытта ғына һәм, ғәҙәттә, ярға яҡын ғына итеп башҡарыла, сөнки асыҡ диңгеҙгә тартып алып китеү ихтималы бар. Туристар әйберҙәрен полиэтиленға төрөп, матрастарға һалалар ҙа, үҙҙәре уға ултырмай, артынан этеп кенә йөҙөп баралар.
Писаная
Писаная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жарняковка
Жарняковка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эсперанто
200px|thumb|Эсперанто байрағы Эсперанто теле — яһалма телдәр араһында иң киң кулланылған тел. Был телдең исеме 1887 йылда тәү башлап Unua Libro (Беренсе китап) мәҡәләһен баҫтырыусы Лазарь (Людвиг) Марк улы За́менһофтың псевдонимынан (Доктор Эсперанто) алынған. Эсперанто «өмөтләнеүсе» тигәнде аңлата. Заменгофтың маҡсаты — халыҡ-ара аңлашыу өсөн өйрәнеүгә еңел булған тел барлыҡҡа килтереү булған. Уның уйынса, был тел туған телдәрҙе алмаштырырға түгел, ә ярҙамсы тел булараҡ хеҙмәт итергә тейеш була.
Рәсми рәүештә бер ил дә был телде ҡабул итмәһә лә, 100 000-дән алып 2 миллионға тиклем кеше эсперантоны ҡуллана, яҡынса 1 000 кеше өсөн был тел — туған тел.
Бөгөнгө көндә эсперанто теле донъя сәйәхәттәрендә, киң мәғлүмәт сараларында, әҙәбиәттә, телевидениела һәм радиола ҡулланыла. Ҡайһы бер дәүләттәрҙең уҡыу системаһы һайланма рәүештә уҡытыу курстарын эсперанто телендә тәҡдим итә.
Тарих
thumb|[[Лю́двиг Ла́зарь Заменһо́ф|Людвиг Заменһоф]] Эсперанто 1870-се йылдар аҙағында — 1880-се йылдар башында поляк офтальмологы Людвиг Заменгоф тарафынан барлыҡҡа килтерелә. Эсперанто телен уйлап сығарғандан һуң ун йыл дауамында Заменгоф әҙәби әҫәрҙәрҙе был телгә әйләндергән һәм шулай уҡ ошо телдә прозаик әҫәрҙәр һәм шиғырҙар ижад иткән, ә 1887 йылдың июлендә Варшава ҡалаһында эсперанто теленең грамматикаһы баҫылып сыҡҡан. Артабанғы 50 йыл эсендә был телдә һөйләшеүсе кешеләр һаны Рус империяһы һәм Көнсығыш Европала, һуңынан Америкала, Ҡытайҙа һәм Японияла бик тиҙ артҡан. Тәүге йылдарҙа эсперанто телендә һөйләшеүселәр почта һәм матбуғат аша аралашҡан, ә 1905 йылда Францияның Було́нь-сюр-Мер ҡалаһында беренсе донъя Эсперанто телендә һөйләшеүселәр конгресы үткәрелгән. Шунан алып, бындай донъя конгрестары биш континентта, ике Донъя һуғышын һанамағанда, йыл һайын уҙғарылып, 6000-гә тиклем кеше йыйған. 20-се быуат башында ҡыҫка ваҡыт йәшәүсе Нейтраль Мореснет иле беренсе эсперанто иле итеп булдырылған. Ҡытайҙа 1911 йылғы Синьхай революцияһынан һуң ҡайһы бер төркөмдәрҙә ил менән 20-се быуатҡа сағыу итеп аяҡ баҫыу өсөн рәсми тел рәүешендә ҡытай теле урынына эсперанто телен ҡабул итеү тураһында һүҙ йөрөгән, әммә был йүнәлеш яраҡһыҙ тип табылған. Эсперанто ҡайһы бер халыҡ-ара ойошмаларҙа ҡулланыла, тик был ойошмаларҙың күбенеһе — эсперантоның үҙенә арналған ойошмалар. Шуларҙың иң ҙуры — Эсперанто донъя ойошмаһы, был ойошма БМО һәм ЮНЕСКО менән рәсми бәйләнеш тота.
Телдең географияһы
Эсперанто телендә һөйләшеүселәр Америка, Африка һәм Океанияға ҡарағанда Европа һәм Көнсығыш Азияла күберәк һәм ауылдарға ҡарағанда ҡалаларҙа күберәк. Бигерәк тә ул Европаның төньяҡ һәм көнсығыш илдәрендә, Азияның Ҡытай, Корея, Япония, Иран илдәрендә, Американың Бразилия, Аргентина һәм Мехико илдәрендә, Африканың Того һәм Мадагаскар илдәрендә киң таралған. Төрлө сығанаҡтар буйынса, эсперантола һөйләшеүселәр һаны — 2 миллион кеше. 200—2000 кеше өсөн эсперанто — туған тел, улар был телде эсперантола һөйләшеүсе ата-әсәһенән өйрәнгән (ҡайһы берҙә ҡатнаш ғаиләләрҙә һәм эсперанистар ғаиләһендә эсператно ғаилә теле булып тора).