cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шарль де Голль
Конституцион реформа. Бишенсе Республика
Конституцион ҡоролош мәсьәләләре буйынса үҙ идеяларын де Голль һуғыштан һуңғы йылдарҙа уҡ халыҡҡа еткерә. Улар түбәндәгенән ғибәрәт: башҡарма һәм закон сығарыу властарын айырырға, президентҡа киң вәкәләттәр бирергә: «Министрҙарҙы, иң тәүге сиратта, сәйәсәт һәм хөкүмәт эшенә етәкселек иткән премьер-министрҙы тәғәйенләү хоҡуғы тап уның ҡулында булырға тейеш». Августа уҡ премьер-министр өҫтәленә яңы Конституция проекты барып ята, әлеге көндә лә Франция шул Конституция буйынса йәшәй. Парламенттың вәкәләттәре байтаҡҡа сикләнә. Хөкүмәттең Милли йыйылыш алдында принципиаль яуаплылығы һаҡланып ҡала (Милли йыйылыш хөкүмәткә ышанмаусанлыҡ күрһәтә, әммә президент премьерҙы тәғәйенләгәндә уның кандидатураһын парламентҡа раҫлау өсөн индерергә тейеш түгел). Әгәр «Республиканың бойондороҡһоҙлоғона, территорияһының бөтөнлөгөнә йәки уның халыҡ-ара йөкләмәләрен үтәүгә етди ҡурҡыныс янаһа, ә дәүләт институттарының ғәҙәттәгесә эшләүе туҡтатылһа», 16-сы статьяға ярашлы, Президент үҙ ҡулына сикләнмәгән власть алырға хоҡуҡлы.
Президент һайлау принцибы ла тамырынан үҙгәртелә. Хәҙер дәүләт башлығы Парламент ултырышында түгел, ә 80 мең халыҡ һайланыусылары (выборщиктар) коллегияһы тарафынан һайлана (1962 йылдан, конституцион төҙәтмәләр референдумда ҡабул ителгәндән һуң — француз халҡының туранан-тура һәм дөйөм тауыш биреүе менән һайлана ).
1958 йылдың декабрендә, өс ай үтеп тә өлгөрмәй, 76 мең выборщик Францияның бөтә ҡалаларында ла президент һайлай. Выборщиктарҙың 75,5 проценты үҙ тауыштарын премьер-министрға бирә. 1959 йылдың 8 ғинуарында де Голлдең тантаналы инаугурацияһы үткәрелә.
Де Голль президентлыҡ иткән осорҙа Францияның премьер-министры посын уның хәрәкәтендә ҡатнашҡан «голлизм рыцары» Мишель Дебре (1959—1962), «дофин» Жорж Помпиду (1962—1968) һәм уның алыштырғыһыҙ сит ил эштәре министры (1958—1968) Морис Кув де Мюрвиль (1968—1969) кеүек эшмәкәрҙәр биләй.
Дәүләт етәксеһе
«Францияның тәүге президенты», һайлауҙа еңеүенә шатланып, тыныс ҡына йәшәү юлын һайламай. Ул деколонизация кеүек үтә мөһим проблеманы хәл итеү мөмкинлеге тыуһын өсөн, фән һәм техника дәүерендә илдә иҡтисади һәм социаль үҙгәрештәр башлау, сәйәсәттең һәм оборонаның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү, Францияны бөтә Европаны берләштереүҙе хәстәрләгән илгә әйләндереү, үҙ алдына донъя кимәлендә Францияның йоғонтоһон кире ҡайтарыу кеүек пландарҙы ҡуя.
Деколонизация. Француз империяһынан милләттәр берләшмәһенә табан
Де Голль Алжир көрсөгө дәүерендә власҡа килә; шуға күрә хәҙер ул үҙенең милли лидер булыуын күрһәтергә бурыслы була. Был мәсьәләне хал итергә тырышыу мәлендә Алжирҙағы командующийҙар ҙа, хөкүмәттең уң ҡанаты ла президент пландарына ҡаршы төшә. 1959 йылдың сентябрендә дәүләт башлығы Алжир мәсьәләһен хәл итеү буйынса өс төрлө вариант тәҡдим итә: Милли йыйылыш уның өсөнсө вариантын хуплай. Әммә Милли йыйылыштың ультрауң ҡанаты уға ҡаршы була.
Алжирҙағы һуғыш Эвианда ике яҡ тарафынан төҙөлгән килешеүҙәр (1962) референдум һәм бойондороҡһоҙ Алжир дәүләтенең ойошторолоуы менән тамамлана.
Шулай итеп, де Голль Францияның яңы сәйәсәтенә нигеҙ һала. «Африка йылы» тип аталған 1960 йылда ғына Африканың ике тиҫтәнән ашыу дәүләте бойондороҡһоҙлоҡ ала. Вьетнам менән Камбоджа ла бойондороҡһоҙлоҡ яулаған дәүләттәр иҫәбенә инә. Был илдәрҙең бөтәһендә лә метрополия менән бәйләнешен өҙөргә теләмәгән меңәрләгән француз ҡала. Төп маҡсат — Францияның донъялағы йоғонтоһон тәьмин итеү. АҠШ һәм СССР ҡапма-ҡаршы торған ике полюс булараҡ үҙ урындарын биләгән була инде.
АҠШ һәм НАТО менән араны өҙөү
1959 йылда президентАлжирҙан сығарылған ғәскәрҙе, ПВО, ракета ғәскәрҙәрен, Франция ғәскәрҙәре составына индерә. Бер яҡтың мәнфәғәтен генә иҫәпкә алып ҡабул ителгән ҡарар Дуайт Эйзенхауэр, бер аҙҙан уның урынына килгән Кеннеди яғынан бәхәстәр тыуҙырмай ҡалмай. 1960 йылдың 13 февралендә Сахара сүллегендә ядро ҡоралын һынап ҡарау артабан бик күп ядро ҡоралын шартлатыуға юл аса. Бындай хәүефле һынауҙар тик Миттеран власҡа килгәс кенә туҡтап тора, әммә унан һуңғы президент Жак Ширак һынауҙарҙы артабан дауам итә.
Шул мәлдән алып Францияның халыҡ-ара сәйәсәттәге рәсми позицияһы американдарға ҡырҡа ҡаршы булыуы менән билдәләнә. Генерал 1967 йылда СССР-ға һәм Камбоджаға визит менән барғанында АҠШ-тың Һинд-ҡытай, аҙағыраҡ Израиль кеүек илдәргә ҡаршы һуғыш асыуын тәнҡитләй.
1968 йылда Ш. Де Голль президент булған осорҙа Франция X ҡышҡы Олимпия уйындарын ҡабул итә, ул Гренобль ҡалаһында үткәрелә. Де Голль был уйындарҙы аса.
Отставкаға сығыуы һәм вафаты
1969 йылдың апрелендә президент телефон аша Кув де Мюрвилгә түбәндәге документты тапшыра: «Мин Республика президенты вазифаларын үтәүҙән туҡтайым. Был ҡарар бөгөн төшкө сәғәттә үҙ көсөнә инәсәк».
Отставкаға сыҡҡандан һуң, де Голль ҡатыны менән Ирландияға китә, артабан Испанияла ял итә, Коломбэла «Өмөт мемуарҙары» өҫтөндә эшләй (тамамлап өлгөрмәй, иҫтәлектәре 1962 йыл менән туҡтап ҡала). Яңы властарҙы Францияның бөйөклөгөн юҡҡа сығарыуҙа ғәйепләй.
1970 йылдың ноябрендә киске сәғәт етелә Шарль де Голль Коломбе-ле-Дёз-Эглиздә аортаһы ярылыуҙан көтмәгәндә вафат була. ноябрҙә үткәрелгән ерләү церемонияһында (Коломбэның ауыл зыяратында, ҡыҙы Анна менән йәнәш), генерал тарафынан 1952 йылда уҡ яҙылған васыятнамәһенә ярашлы, иң яҡын туғандары һәм Ҡаршылыҡ күрһәтеү буйынса иптәштәре генә ҡатнаша. Башняһы алынған хәрби бронеавтомобиль катафалк сифатында ҡулланыла.
Левый Мег-Тыг-Еган
Левый Мег-Тыг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Уң Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лекос (Кыс-Еган ҡушылдығы)
Лекос  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кыс-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 115 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чудь-Ю
Чудь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чудь-Ю-Вож
Чудь-Ю-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чудь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чугрим
Чугрим — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кажим йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лектог-Еган
Лектог-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башкирозавр
Башкиросаурус, башкирозавр  — Пермь осоронда йәшәгән темноспондилдар ғаиләһендәге төр. Крокодилдыҡы кеүек оҙон мороно булған, тән төҙөлөшө менән дә крокодилға оҡшаш булған.
Баш һөйәге өлөштәре 1981 йылда Башҡортостандың Бәләбәй районында табылған.
Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме
Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме — башҡорт телен, башҡорт мәҙәниәтен, әҙәбиәтен, башҡорт халҡын һәм уның тарихын өйрәнеүсе фән тупланмаһы. Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме үҙ эсенә этногенезды, башҡорт телен һәм әҙәбиәтен, был дисциплиналарҙы уҡытыу методикаһын, башҡорттарҙың рухи мәҙәниәтен һ.б. өйрәнеүҙе ала.
Тарихы
Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме Урта быуаттарҙың Бәлхи, Әхмәт ибн Фаҙлан, Иҙриси, Мәсүди, Мәхмүт Ҡашғари, Плано Карпини, Рәшит әт-дин, В. Рубрук, С. Тәржемән, Юлиан, Яҡут кеүек авторҙарына, башҡорт шәжәрәләренә, фольклор ҡомартҡыларына, археологик экспедициялар, генетика, этнология, фольклористика материалдарына таяна.
Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменә XVIII быуатта нигеҙ һалына. 1768—1874 йылдарҙағы Академик экспедициялар барышында Башҡортостан географияһы, климаты, башҡорт халҡының көнкүреше, мәҙәниәте һәм йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре өйрәнелә. И. Г. Георги, Петер Симон Паллас, И. И. Лепёхин, В. В. Радлов, С. У. Ремезов, С. Соммье, Ф. И. Страленберг, В. Н. Татищев, В. М. Флоринский һ.б. тикшеренеүселәр башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменә ҙур өлөш индергәндәр. Башҡорттарҙың тарихы, топографияһы, хужалығы, көнкүреше, менталитеты һәм халыҡтың ышаныуҙары буйынса күп мәғлүмәт этнограф П. И. Рычковтың «Топография Оренбургской губернии» исемле хеҙмәтендә баҫылып сыҡҡан.
XIX быуаттан алып башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменең үҙәген башҡорт телен һәм алфавитын өйрәнеү биләй. Русса-башҡортса һәм башҡортса-русса һүҙлектәр донъя күрә. Был осорға шулай уҡ М. Ивановтың, М. Биксуриндың («Башланғыс ҡулланма…», төп нөсхәһендә «Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов и жителей Туркестана с русско-персидско-татарскими словами, расположенными по предметам, разговорами и прописями», 1859), В. Катаринскийҙың («Ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлек» (урыҫ. «Краткий русско-башкирский словарь»), 1893; «Башҡортса-русса һүҙлек», (урыҫ. «Башкирско-русский словарь» 1899) һ. б. баҫмалары ҡарай. 1892 йылда башҡорттар өсөн урыҫ алфавиты нигеҙендә беренсе әлифба баҫылып сыға (1898 һәм 1908 йылдарҙа ҡабатлап баҫтырыла). 1907 йылда А. Г. Бессоновтың «Башҡорттар өсөн әлифба» (урыҫ. «Букварь для башкир»), Н. Ф. Катановтың «Башҡорт теле өсөн алфавит» (урыҫ. «Азбука для башкирского языка»), 1912 йылда М. С. Ҡулаевтың «Башҡорттар өсөн өн әйтелеше һәм әлифба нигеҙҙәре» (урыҫ. «Основы звукоподражания и азбука для башкир») һ.б. хеҙмәттәр донъя күрә.
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Н. А. Аристов, В. И. Даль, Р. Г. Игнатьев, М. В. Лоссиевский, П. И. Небольсин, Д. П. Никольский, С. И. Руденко, С. Г. Рыбаков, И. С. Попов, В. И. Филоненко һ. б. ғалимдар тарафынан башҡорт халҡының антропологияһы, тарихы, этнографияһы һәм фольклоры һәр яҡлап өйрәнелә башлай. Этнолог С. И. Руденко «Башҡорттар: Тарихи-этнографик очерктар» (урыҫ.«Башкиры: Историко-этнографические очерки») монографияһын баҫтырып сығара, ә тел ғилеме белгесе Н. К. Дмитриев беренсе академик «Башҡорт теленең грамматикаһы»н (урыҫ. «Грамматика башкирского языка») яҙа. Был осорға М. Өмөтбаев, Р. Ф. Фәхретдинов, Ю. С. Бикбов һ. б. кеүек башҡорт зыялыларының хеҙмәттәре лә ҡарай.
1922 йылда Башҡорт АССР-ның Наркомпросында Академик үҙәк ойошторола. Уның төп бурысы башҡорт халҡының тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеүҙән ғибәрәт була. Шул уҡ йылда Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте ойошторола. Унда Г. В. Вахрушев, Ғ. Ф. Вилданов, Х. Ғ. Ғәбитов, Г. И. Комиссаров, С. Ғ. Мерәҫов, П. А. Петров-Туринге, Р. Ф. Фәхретдинов һ.б. эшләй. Шулай уҡ В. В. Бартольд, М. Ғафури, Ә. Ә. Диваев, С. И. Руденко һ.б. йәмғиәттең хөрмәтле ағзалары, ә И. Т. Таһиров, Ш. Х. Сөнчәләй һ.б. — рәйесе булалар. Йәмғиәт «Башҡортса тыуған яҡты өйрәнеү йыйынтығы»н, «Башҡорт аймағы», «Белем» журналдарын һ.б. баҫтырып сығара.
ХХ быуатта фәндең үҫешеүендә Башҡорт дәүләт университеты (1909 йыл), Башҡорт педагогия университеты (1967), Өфө сәнғәт институты (1968) кеүек юғары уҡыу йорттарының асылыуы булышлыҡ итә.
1932 йылда Милли мәҙәниәт башҡорт ғилми-тикшеренеү институтына нигеҙ һалына, ул 1951 йылда Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге) тип үҙгәртелә.
Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменә Ә. Вәлиди Туған, Әбделҡадир Инан, Б. Э. Нольде, Ғ. Ғ. Таған һ. б. тос өлөш индерә. Шулай уҡ башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменең ҡайһы бер мәсьәләләре Венгрия, Германия, Төркиә, Финляндия, Франция, АҠШ (Т. Байкара, Ф. Бергдольт, И. Вашари, А. Донелли, Э. Карр, М. Кемпер, Х. Малик, Д. Месарош, П. Паскаль, Д. Петерс, Р. Портал, В. Проле, М. Рясянен, А. Франк, И. Эрдейи) ғалимдарының, үҙебеҙҙең Н. К. Дмитриев, Ғ. Б. Хөсәйенов, Т. М. Ғарипов һ.б. кеүек шәхестәребеҙҙең хеҙмәттәрендә яҡтыртыла.
Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменең проблемалары Биохимия һәм генетика институттарында, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, этнологик тикшеренеүҙәр үҙәгендә һ. б. өйрәнелә.
Чуим
Чуим — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тыбь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чуж-Мер-Ёль
Чуж-Мер-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кулом-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лектог-Игол
Лектог-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лектог-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәзизов
Ғәзизов — ғәрәп теленән алынған башҡорт һәм татар ир-ат фамилияһы. Ғәзиз исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Ғәзизова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Ҡаңлы (мәғәнәләр)
Ҡаңлы — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
Лелен-Еган
Лелен-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кыс-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Temnospondyli
Темноспонди́лдәр (Temnospondyli — temnein = «киҫәм» + spondulos = «умыртҡа һөйәге») — таш күмер, пермь, Аҡбур осорҙарында күпләп йәшәгән ваҡ ҡынанан алып гигант ҙурлыҡта булған ер-һыу хайуандары төркөмө. Аҡбур осорона тиклем йәшәй алғандар. Тереклек итеүҙең төрлө шарттарына яраҡлашҡандар. Ҡаҙылма ҡалдыҡтары төрлө континеттарҙа табыла.
Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылына ҡараған ер-һыу атамалар
Үрге Нөгөш (русса Верхний Нугуш) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
Тау исемдәре
Барлыбай
Чук (Сысола ҡушылдығы)
Чук  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һәйтәк
Һәйтәк һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Чук (Сысола ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡатай (мәғәнәләр)
Ҡатай — этноним. Топоним һәм гидроним булараҡ та таралған.
Лемтор-Игол
Лемтор-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ерган-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сауҙагәр Генч-Оглуев йорто
Сауҙагәр Генч-Оглуев йорто — Дондағы Ростовта 1883 йылда А. Н. Померанцев проекты буйынса сауҙагәр С. Ф. Генч-Оглуев өсөн һалынған беренсе күп ҡатлы килемле йорт. Ул Оло Баҡса урамы һәм Семашко тыҡырығы мөйөшөндә урынлашҡан. Бина эклектика рухында төҙөлә һәм федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарих
1870 йылдар аҙағында Ростов сауҙәгәре Степан Федорович Генч-Оглуев шәхси килем йорто төҙөргә ҡарар итә. Бының өсөн ул архитектор Александр Никанорович Померанцевты саҡыра. Төҙөлөш эштәре 1880 йылда башлана һәм 1883 йылда тамамлана. Померанцев өсөн был уның проекты буйынса Ростовта төҙөлгән беренсе йорт була.
Совет власы килгәндән һуң, бина дәүләткә тапшырыла. 1925 йыл мәғлүмәттәре буйынса, унда Көньяҡ-Көнсығыш Коммерция Акционер банкы, Дондағы Ростовтың «Нефтесиндикат» районы идаралығы, «Ит продуктттары» магазины һәм башҡа ойошмалар урынлаша. Икенсе — дүртенсе ҡаттарҙа фатирҙар була. 1930 йылдарҙа бинала «Балыҡ» магазины асыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаның ҡыйығы емерелә. 1948—1949 йылдарҙа йорт архитектор Г. О Калайджан етәкселегендә яңынан тергеҙелә. Шул уҡ ваҡытта тәүге проекттан бер аҙ ситләшеү ҙә күҙәтелә. Бер нисә балкон ла тергеҙелмәй.
Архитектураһы
План буйынса П-образлы бина кварталдың тар сосн биләй. Сауҙагәр Генч-Оглуев йорто дүрт ҡатлы, һуңғы ҡаты — мансарда. Төп ишек Оло Баҡса урамы һәм Семашко тыҡырығы мөйөшөндә урынлашҡан. Бинаның архитектураһында һәм биҙәлешендә төрлө архитектура стилдәре аралаша. Йорттоң алҡы яғы барокко стилендә биҙәлә. Рустикалар һәм сандриктар — классицизм элементы булып тора. Фронтон башняһындағы һүрәт готиканан алынған.
Бикмөхәмәтов Шәһиғәли Зәйнәғәли улы
Бикмөхәмәтов Шәһиғәли Зәйнәғәли улы (3 сентябрь 1939 йыл — 24 декабрь 2015 йыл) — Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991).
Биографияһы
Шаһиғәли Зәйниғәли улы Бикмөхәмәтов 1939 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1956 йылда Тимер ете йыллыҡ, 1956 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай. 1959 йылдың 1 июленән 1960 йылдың 1 июленә тиклем урындағы «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләй. 1960 йылдың 1 июленән 19 октябренә тиклем Тимер ауыл китапханаһы мөдире була. 1960 йылдың 19 октябренән 1962 йылдың 15 авгусына тиклем Иҫке Монасип ауыл клубын етәкләй. Бер үк ваҡытта «Ҡыҙыл таң» колхозының комсомол ойошмаһы секретары вазифаһын башҡара.
Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге
1962 йылдың 16 авгусынан 1963 йылдың 15 авгусына тиклем Бөрйән районы Ырғыҙлы һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1963 йылдың 15 авгусынан Тимер һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп күсерелә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ул мәктәптең, райондың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Күп йылдар дауамында мәктәптең профком рәйесе була, уҡытыусы-филологтарҙың район методик берекмәһенә етәкселек итә. Бер нисә тапҡыр ауыл Советы депутаты итеп һайлана, һайлау комиссияһы рәйесе, урындағы иптәштәр суды рәйесе була. 20 йылдан ашыу «Белем» ойошмаһында пропагандист, лектор. Хаҡлы ялға сыҡҡас, оҙаҡ йылдар урындағы ветерандар советына етәкләй.
2015 йылдың 24 декабрендә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Мәктәп һәм ауылдың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн ВЛКСМ-дың Почет грамоталары менән бүләкләнә.
Хәтер
Шәһиғәли Зәйниғәли улы Бикмөхәмәтов иҫтәлегенә Иҫке Монасип ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Тимер филиалы бинаһы фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Чурк-Ю
Чурк-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Жежим-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Липпыг-Инк-Еган
Липпыг-Инк-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Липпыг-Инк-Игол
Липпыг-Инк-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Локонто-Еган
Локонто-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.
Нейва (йылға)
Нейва (Невья) — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге йылға. Реж йылғаһы менән ҡушылып, Ница йылғаһы - Тура (Обь  бассейны) йылғаһы ҡушылдығы барлыҡҡа килә. Оҙонлоғо — 294 км, бассейны майҙаны — 5600 км².
Локонто-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
Музейға нигеҙ 1998 йылдың 16 февралендә һалына. Музейҙы ойоштороу башында Цимлянскиҙың хәрби һәм хеҙмәт даны тураһындағы материалдарҙы йыя башлайҙар. Хәҙерге ваҡытта музей фонды барлыҡҡа килгәс, иғтибар археологик ҡомартҡыларға, Цимлян станицаһы кешеләренең көндәлек тормошон, ғөрөф-ғәҙәттәрен сағылдырған экспонаттарға күберәк бүленә.
Нейва (йылға)
Тасуирламаһы
Йылға Урта Уралдың көнсығыш битләүендә Таватуй күле янында башлана, артабан Үрге Нейва быуаһы аша үтә. Йылғаның боронғо атамаһы — Невья. Йылға атамаһының килеп сығышы тураһындағы фараздар раҫланмаған.
Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
Музей экспонаттары алты коллекцияға бүленгән: «Археология», «Әйберҙәрҙән торған сығанаҡтар» (металл, ағас, быяла, керамика, туҡыма, таш, пластмасса әйберҙәр, зоологик һәм ботаник материалдар, антропологик коллекциялар), «Һүрәтләү сығанаҡтары» (графика, иконалар, скульптура), «Нумизматика» (тәңкәләр, орден, медалдар, жетондар, билдәләр, пакеттар хазиналар, маркалар, һалҡын һәм атыу ҡоралдары, ҡағыҙ аҡсалар), «Ҡорал» (һалҡын һәм атыу ҡоралдары), «Яҙма сығанаҡтар» (ҡулдан яҙылған һәм баҫма документтар, һирәк китаптар, фотоһүрәттәр, асылмалар).
Нейва (йылға)
Тасуирламаһы
Йылғала бер нисә быуа бар: Үрге Нейва, Кесе Үрге Нейва, Рудянский, Невьянск һыуһаҡлағысы, Петрокаменский, Нейво-Шайтанский һәм Алапаевский быуалары.
Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
2017 йылдың башында музей фонды Цимлян станицаһы, Цимлянск ҡалаһы, Цимлян электр станцияһын төҙөү, Бөйөк Дала эволюцияһына ҡағылышлы 5437 музей предметтарынан тора. Йыл һайын музей 9 меңдән артыҡ килеүселәрҙе ҡабул итә. Музей йыл һайын уҙғарыла торған «Музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша, унда шулай уҡ даими рәүештә төрлө күргәҙмәләр үткәрелә.
Нейва (йылға)
Тасуирламаһы
Ҡушылдыҡтары: Третья, Вторая, Первая, Бунарка, Лобачёвка, Талая, Хмелёвка, Исток, Шайтанка, Горелка, Төньяҡ Шүралка, Белая, Вилюй, Бродовка, Беляковка, Амбарка, Алабашка, Сусанка, Мостовка, Ленёвка, Алапаиха, Кайбашка, Каменка.
Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Цимлян ҡалаһы, Чехов урамы, 15.
Нейва (йылға)
Тасуирламаһы
Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Ноябрҙә туңа, апрелдә асыла. Уртаса йыллыҡ һыу тотоноу - Алапаевск эргәһендә - яҡынса 10 м³/с.
Алапаевскиҙы һәм башҡа тораҡ пункттарҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. 2014 йылда йылғала быуаны реконструкциялау тамамланған.
Нейво-Шайтан һәм Алапаевск участкаларында йәйгеһен йылғаны һыу үҫемлектәре баҫа.
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан км)
Тораҡ пункттар
Башынан тамағына тиклем:
Студия-фатир
Студия-фатир — аш-һыу, йоҡо һәм ҡунаҡ бүлмәләре бер дөйөм бүлмәгә берләшкән ҙур булмаған фатир. 20-се быуат башында бындай студиялар аҙ мебель менән йыһазландырылған йәшәү урыны була. Ҡайһы бер осраҡта йыуыныу бүлмәһе бер ҡатта йәшәүселәр өсөн бер урында урынлаша. Бөгөн студия-фатирҙар күсемһеҙ милектең төрлө сегменттарында таралған. Эконом-класта улар аҙ метражлы булып һанала. Шулай уҡ, элиталы торлаҡ йорттарҙа ҙур майҙанлы студия-фатирҙар осрай.
АҠШ
Америка Ҡушма Штаттарында студияның уртаса размеры 46-56 квадрат метр тәшкил итә.
Аргентина
Аргентинала бер бүлмәле фатир monoambiente (испанса mono — бер, ә ambiente — бүлмә) тип атала.
Германия
Германияла бер бүлмәле фатирҙы, ғәҙәттә, Garçonnié (француз теленән garçon — малай, йәш егет, буйҙаҡ) йәки Einzimmerwohnung («Ein» — бер, «Zimmer» — бүлмә, «wohnung» — фатир).
Канада
Канадала студияны bachelor (буйҙаҡтар фатиры) тип атайҙар.
Португалия
Португалияла студия-фатирҙар TO (T-Zero) билдәләре менән бирелә, O һаны, үҙ сиратында, фатирҙа айырым йоҡо бүлмәләре булмауын белгертә.
Швеция
Швецияла студия-фатирҙарҙы etta «берәмек» тип атайҙар. Уларҙың дөйөм майҙаны, ғәҙәттә, 20-нән алып 40 квадрат метрға тиклем.
Япония
Японияла торлаҡ майҙаны яҡынса 10 квадрат метр булған студия-фатирҙар wan rūmu manshon (бер бүлмәле йорт) тип атала.
Чуш-Ёль
Чуш-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Папков йорто
Папков йорто (Реми йорто булараҡ та билдәле) — XIX быуат башындағы йорт, Таганрогтың үҙәгендә, Шмидт урамы, 17 адресы буйынса урынлашҡан.
Һүрәтләнеше
Йорт композицияһы бик ябай. Алғы яғы симметриялы, алты шыма дорический ордер колоннаһы менән биҙәлгән, улар өс мөйөшлө фронтонды тотоп тора. Колонналар аҫтан балюстрадалар менән тоташа. Беренсе (хужалыҡ) ҡатында тәҙрәләр квадрат итеп эшләнгән. Икенсе һәм өсөнсө ҡаттың дүрт мөйөшлө тәҙрәләре сандриктар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың периметры буйынса тотош кәрниз үтә. 1828 йылда мезонин төҙөү һөҙөмтәһендә өс мөйөшлө фронтон бер ҡатҡа юғарыраҡ күтәрелә. Реконструкциянан һуң колоннада аттика тойғоһо ҡалдырған өсөнсө ҡаттың киң балконының баҫымына дусар була.
Тарихы
Бина 1808 йылда урыҫ провинциаль классицизмы стилендә төҙөлә. Йорт Таганрог ҡала башлығы П. А. Папковтың шәхси биләмәһе булып хеҙмәт итә. Ул күсеп киткәс, килемле йорт булып ҡала. 1847—1856 йылдарҙа бында ҡыҙҙары менән Папковтың ҡапыл вафат булған компаньоны Я. Г. Морозовтың тол ҡатыны йәшәй. Уның ҡыҙҙарының береһе — Евгения — һуңғараҡ ул А. П. Чехов тың әсәһе була.
Папковтан һуң йорт мираҫ буйынса уның туғанының ҡыҙы, баронесса Фитингофҡа, унан генерал-майор, отставкаға сыҡҡас алпатыут булып киткән А. Г. Реми ҡулына күсә. 1840—1841 йылдарҙа Кавказға барышлай Папков йортонда Ремиҙың хеҙмәттәше М. Ю. Лермонтов булып китә. 1890 йылдарҙан йорт Ремиҙың ҡатыны Мария милкендә була, XX быуат башында унан ҡыҙҙары Екатеринаға күсә. Ә уның ағаһы — Николай Александрович, йортҡа Октябрь революцияһы алдынан ғына эйә була.
1900 йылдарҙа Реми вариҫтары йортто ҡала һәм дәүләт учреждениеларына ҡуртымға тапшыра. Иң элек бында хәрби етәкселек идаралығы урынлаша, һуңынан, 1910 йылдан, ғәскәрҙәрҙе фатирҙар менән тәьмин итеү округ комитеты, Округ типографияһы, Таганрог округының округ начальнигы идараһы урынлаша. 1914 йылда, Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыуы һөҙөмтәһендә йорт бушҡа яралылар өсөн шифахана итеп бирелә. Совет осоронда бында коммуналь фатирҙар була. 1976 йылдан Папков йорто урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы
Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы (Кинйәбулатов Ғәзимулла Ғиҙиәтулла улы) (27 июнь 1919 йыл — 23 август 1994 йыл) — публицист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1964 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы (1986). Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғәзий Ғиҙиәт улы Булатов 1909 йылдың 27 июнендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған.
1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1941 йылдан башлап Көнбайыш, Брянск, 3-сө Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.
1964 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Лонкас-Еган
Лонкас-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лолох-Лиль-То
Лолох-Лиль-То — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шожим-Ю
Шожим-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 673 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шитя-Шор
Шитя-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Видз-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Шадью
Шадью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лымва йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт хореографияһы
Башҡорт хореографияһы — башҡорттарҙың бейеү сәнғәте. Башҡортостан Республикаһында 200-ҙән ашыу профессиональ һәм үҙешмәкәр бейеү коллективы бар.
Халыҡ хореографияһы
Хореография Башҡортостанда бик боронғо сәнғәт төрҙәренә ҡарай. Бейеү ихтыяжы башҡорттарҙа туй йолалары (кәләш бейеүе, ҡәйнә бейеүе, «Сыбыртҡылау» бейеүе), байрамдар, оҫталыҡ һынашыу (ҡара-ҡаршы бейеү), ҡош тотемдары, («Кәкүк», «Ҡара тауыҡ», «Аҡҡош», «Ҡор уйыны» бейеүҙәре), уңыш теләү, һунарсылыҡҡа, яуҙа еңеү теләктәренә бәйле тыуған.
Башҡорт бейеүҙәрендә төрлө атрибуттар ҡулланыла (сыбыртҡы, яулыҡ, арҡан, шәл, ағастарҙы ҡорама менән биҙәү, милли кейемдәр, һөлгө).
Башҡорт бейеүҙәре милли көйҙәргә башҡарыла. Башҡорт көйҙәренең үҙенсәлектәре: дүрт тактлы ике фраза ҡабатланыуы, музыкаль үлсәме — 2/4. Квадрат мелодик һәм метроритмик төҙөлөшлө көйҙәр төп урынды алып тора. Көйҙәр ҡурайҙа, ҡумыҙҙа, думбырала, тауыш менән башҡарыла.
ХХ быуатта социалистик инҡилаптан һуң марксистик-ленининсы ҡараштар өҫтөнлөк алыуы, ә ХХI быуатта капитализмға күсеү йоғонтоһо аҫтында күп бейеүҙәр боронғо инаныстар менән бәйлелеген юғалта һәм башлыса байрамдарҙа һәм тантаналарҙа ғына башҡарыла.
Башҡорт хореографияһының үҙенсәлектәре
Күмәк бейеү төрҙәре байтаҡ: түңәрәк уртаһында йә бер ҡыҙ бейей, йә бер пар, йә егет кеше, йә ҡурайсы ҡурай тарта, йә өс кеше бейей, йә өс ҡыҙ уртала тора, башҡалар уларҙы уратып әйләнә, ә урталағылар бер-бер артлы алмашынып тора.
Профессиональ хореография
Башҡортостанда профессиональ хореография Өфөләге Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында (балет труппаһының художество етәксеһе — Ҡыуатова Леонора Сафа ҡыҙы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты), Башҡортостандың бейеү коллективтарында үҫтерелә.
Театр сәхнәләрендә «Арҡайым», «Прометей», «Сыңрау торна», Салауат Юлаев тураһында «Тау бөркөтө» (1959 йыл, Х. Ф. Әхмәтов менән Н. Ғ. Сабитов либреттоһы һәм музыкаһы, К. Д. Карпинская хореографияһы), «Гөлнәзирә» һ.б. башҡорт балеттары ҡуйылып тора. Композитор Сабитовтың «Яратам һине, тормош!» (1967; Л. С. Бородулин хореографияһы, Арыҫланов сценографияһы) һәм «Айгөл иле» (1971; М. Кәримдең ошо уҡ исемдәге драмаһы буйынса И. М. Кәримов һәм Сабитов либреттоһы, И. X. Хәбиров хореографияһы, рәссамы Арыҫланов) балеттары 1941—45 йылдарҙағы Ватан һуғышына арналған. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры постановкаларында симфоник бейеүҙәр киң ҡулланыла. Тәүләп симфоник бейеү «Сыңрау торна» балетына индерелә, музыкаль драматургияның үҙәк төйөндәрендә ҡулланыла (солистарҙың торналар менән, туй йолаһы, финал адажиоһы күренештәре; балетмейстер Н. А. Анисимова).
Симфоник бейеүҙе үҫтереүҙә Н. Ғ. Сабитовтың ижады ҙур урын алып тора. Уның балеттарында образдарҙың музыкаль сиселеше бейеү күренештәренең һүлпәнәйеү һәм тиҙләнеү динамикаһында сағыла: «Тау бөркөтө» (балетмейстер К. Д. Карпинская), «Гөлнәзирә» (янғын күренеше, төрмәләге адажио; балетмейстер С. В. Дречин), «Яратам һине, тормош!» (сауҡалыҡтағы адажио, ҡайынҡайҙар кордебалеты; балетмейстер Л. Е. Бородулин), «Айгөл иле»(Зөлхәбирәнең әхирәттәре менән осрашыуы; балетмейстер И. Х. Хәбиров) һ. б. Х. Ш. Заимовтың һәм А. Г. Чугаевтың «Ҡара йөҙҙәр» (1-се акттағы адажио, геройҙарҙы мыҫҡыллаған халыҡ төркөмө, Ғәлимә менән Закир монологтары; балетмейстер Х. Ф. Мостаев), Л. З. Исмәғилеваның «Арҡайым» (баҫтырышыу, алыш күренештәре һ. б.; балетмейстер А.Петров) балеттарындағы күренештәрҙә һ. б. симфоник бейеү файҙаланыла.
Профессиональ хореографияның үҫеүе Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамблендә Ф.Ә.Ғәскәровтың 20 быуаттың 30-сы йылдарында башланған эшмәкәрлеге менән дә бәйләнгән. Ул тәүге булып башҡорт бейеүҙәрен тикшерә башлай, системаға һала, тарихи формаларын эшкәртә, халыҡ бейеүе элементтарын тергеҙеп сәхнәгә күсерә. Ул ҡуйған бейеүҙәр халыҡ бейеүҙәре ансамбле репертуарының нигеҙенә әүерелә. «Башҡорт егеттәре бейеүе», «Бишбармаҡ», «Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Зарифа», «Мөғлифә», «Уйын» тигән бейеүҙәрҙе ул ҡуйған.
60‑сы йылдарҙа БАССР-ҙа бал, эстрада бейеүҙәре, 70‑се һәм 80‑се йылдарҙа башҡорт халыҡ сәхнә бейеүҙәре киң үҫеш ала. Халыҡ ансамблдәре репертуарҙарындағы бейеүҙәрҙе Г. В. Анищенко, Й. З. Бикбирҙин, Р. Ф. Ғәбитов, Ғәскәров, Х. Ф. Мостаев, Л. И. Нагаева, Р. Ж. Низаметдинов, В. Г. Степанов, И. Х. Хәбиров һ. б. ҡуя.
Профессиональ «Мираҫ» бейеү ансамблен, Бейеү театрын, Стәрлетамаҡ филармонияһы (1996), Нефтекама филармонияһы, Сибай филармонияһы (1998) бейеү ансамблдәрен ойоштороу башҡорт бейеүенә ҡыҙыҡһыныуҙы арттыра.
Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы
Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы (4 апрель 1957 йыл) — офтальмолог, юғары категориялы табип. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты директоры. Рәсәй Федерацияһының (2013) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған табибы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы.
Биографияһы
Мөхәррәм Мөхтәрәм улы Бикбов 1957 йылдың 4 апрелендә Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районы Иманғол ауылында тыуған.
1980 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Уҡыған осорҙа, 1979—1980 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеү станцияһында фельдшер булып эшләй.
Мөхәррәм Бикбов 1991 йылда «Балаларҙа афакияны хирургик коррекциялауҙа эпикератофакия» тигән темаға кандидатлыҡ, ә 1998 йылда «Балаларҙың юғары дәрәжәле анизометропияһын коррекциялау» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы етәкселегендә 5 доктор һәм 13 кандидат диссертацияһы яҡланған.
Ул 446 фәнни хеҙмәт, 12 монография авторы, Рәсәй Федерацияһының 79 патентына эйә һәм 12 методик рекомендация яҙған.
Лукас-Еган (йылға)
Лукас-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы
Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы (10 сентябрь 1949 йыл — 12 апрель 2019 йыл) — фоторәссам, йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһының Фоторәссамдар союзы рәйесе, Рәсәй Фоторәссамдар союзы сәркәтибе, 2004 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2014). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2010).
Биографияһы
Рәмил Исмәғил улы Килмәмәтов 1949 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылында тыуған.
1987 йылда Мәскәү мәҙәниәт институтын тамамлай. 1976 йылдан «Ағиҙел» кинофотоклубында бүлек мөдире, 1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Фоторәссамдар союзы, 2004 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлеге рәйесе.
Лукас-Еган (Нин-Кан-Еган ҡушылдығы)
Лукас-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ыб (Лопь-Ю ҡушылдығыи)
Ыб  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шудог
Шудог — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нёб-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ыба
Ыба — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 864 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таватуй (күл)
Таватуй — Свердловск өлкәһенең Невьян районындағы күл. Урал тауҙарының көнсығыш битләүендә, Екатеринбургтан төньяҡ-көнбайышҡа 50 километрҙа урынлашҡан. Екатеринбургтың тирә-янындағы иң матур күлдәрҙең береһе һәм халыҡ яратҡан ял итеү урыны. Ҡасаба Күл буйында Калиново, Таватуй һәм Приозёрный ҡасабалары, шулай уҡ балаларҙы һауыҡтырыу лагерҙары һәм ял итеү базалары урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 263,5 метр.
Этимологияһы
Күл атамаһы коми-пермяктарҙың та ва туй — «шул һыу юлы» һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпләнә. Тағы бер топонимик легенда бар, уға ярашлы коми-пермяк оҙатып йөрөүсеһе урыҫтарға һыу юлынан барырға кәрәклеген күрһәткән. Крайҙы өйрәнеүсе В. А. Ложкин, күл бар яғынан да тауҙар менән уратып алынғанлыҡтан, атама башҡорт-татар телендәге тау туй — «тауҙар байрамы» тигәнде аңлата тип фаразлай.