cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Совет-фин һуғышы (1939—1940)
Операцияның йомғаҡлау этабында 13-се армия Антрега йүнәлешендә хәрәкәттәр башлай. Финдар киҫкен ҡапма-ҡаршылыҡ күрһәтһә ҙә, китергә мәжбүр була.
13 март көндө 7-се Армия ғәсғәрҙәре Выборгты ала.
1940 йылдың мартына фин хөкүмәте союздаштарынан хәрби ярҙам булмаясағын аңлай. «Маннергейм линияһы» өҙөлгәндән һуң, Финляндия Ҡыҙыл Армия һөжүмен тотҡарлай алмай. Шул уҡ ваҡытта СССР составына ҡушылыу йәки хөкүмәттең совет осорона алмашыуы була алғанға күрә, илде тулыһынса баҫып алыу ҡурҡынысы тыуа.
Шуға күрә Финляндия Хөкүмәте СССР-ға тыныс һөйләшеүҙәр башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 7 мартта Мәскәүгә фин делегацияһы килә, ә инде 12 мартта тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уның нигеҙендә хәрби хәрәкәттәр 1940 йылдың 13 мартында туҡтатыла.
Фин һуғышында ҡатнашҡан өсөн 412 хәрби хеҙмәткәргә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, 50 меңдән артыҡ хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Сығанаҡтар
Зимняя война. — Кн. 1. — С. 150.
Төркөм:Финляндия тарихы Төркөм:Карелия тарихы
Бугумбас
Бугумбас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 873 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Журуко
Журуко — Рәсәй йылғаһы. Төнбяҡ Осетия-Алания Республикаһы,Ставрополье крайы, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ингушетия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Курп йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек, Малка йылғаһы ҡушылған урындан Моздок ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Женева күле
Женева күле йәки Леман (Lac Léman, Le Léman, Lac de Genève) — Альп тауҙарының иң ҙур күле һәм ҙурлығы буйынса Балатон күленән Үҙәк Европала икенсе урынды биләй. Швейцария һәм Франция сиктәрендә урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны - 582 км². Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 372 м.
Женева күле Ронаның һыубаҫар туғайында урынлашҡан һәм Ивуар ауылы тирәһендә бормаланған ярым ай формаһында. Бөгөл тәбиғи рәүештә уны Ҙур (Grand Lac) һәм Бәләкәй (Petit Lac) күлдәргә бүлә.
Күлдең төньяҡ ярына зиннәтле курорттар һалынған - ул Швейцария ривьераһы. Бында лорд Байрондың шулай уҡ исемдәге поэмаһы арҡаһында дан алған Шильон замогы ҡалҡып тора.
Топонимикаһы
Женева менән Лозанна араһындағы яр буйы участкаһын - Ла-Кот (La Côte), Лозанна менән Вева араһындағы һыҙатты Лаво (Lavaux) тип йөрөтәләр.
Иң иртә яҙылған күлдең атамаһы — Рим осоронда бирелгән Lacus Lemannus. IV быуатта был атама Lacus Lausonius йәки Lacus Losanetes тигәнгә үҙгәрә, ә Урта Быуаттарҙа — Lac de Lausanne.
Lac de Genève тигән атама XVI быуатта Швейцария конференцияһы көсәйгәндән һуң ҡулланыла башлай. XVIII быуатта француз теленә ҡулланыу буйынса икенсе урынды биләгән Lac Léman тигән атамаһы кире ҡайта. Ҡайһы бер карталарҙа Lac d’Ouchy тип яҙылып үткән.
Судносылыҡ
20-се быуаттың тәүге яртыһына тиклем күл буйлап йөк ташыу өсөн Женева күленең елкәнле баркалары файҙаланыла. Күл буйлап пассажирҙар ташыу менән 1873 йылда ойошторолған Compagnie générale de navigation sur le lac Léman тигән Швейцария пароходсылығы шөғөлләнә. Уның флоты составына 20-се быуат башында төҙөлгән 5 тәгәрмәсле пароход инә.
Идеология
Идеоло́гия (ιδεολογία,  — киләсәк өсөн үрнәк (прообраз), идея; һәм  — һүҙ, аҡыл, тәғлимәт) — төрлө социаль синыф һәм төркөмдәрҙең мәнфәғәтен яҡлауға йүнәлтелгән ҡараш, уның нигеҙендә ижтимағи мөнәсәбәттәр, шулай уҡ өҫтөнлөк итеүсе власть талабы буйынса тыйыуҙар (консерватив идеология) йәки үҙгәртеп ҡороуҙар (радикаль һәм революцион идеология) ята.
Идеология фәнни белемгә нигеҙләнһә лә, фән түгел.
Де Траси һәм Кондильяк
«Идеология» термины XVIII быуат аҙағында Францияла А. Дестют де Траси тарафынан индерелә. Ул Этьен де Кондильяк менән берлектә идея формалашыуы һәм кешелектең белеме тураһында фән булдырырға ниәтләй.
Джон Локктың сенсуалистик гносеологияһы яҡлы аҡыл эйәһе булараҡ, де Траси был терминды идеялар тураһында тәғлимәтте билдәләү өсөн индерә. Был тәғлимәт — һиҙеү органдарына таянған тәжрибә арҡылы килеп сыҡҡан идеяларҙың дөйөм законлылығы тип аңлатыла.
Был тәғлимәт фәндә һәм социаль өлкәлә әйҙәүсе принцип булырға тейеш булған. Шуға күрә Дестют де Траси идеологияны әхлаҡ, сәйәсәт, хоҡуҡтың тәүге нигеҙҙәре итеп күргән.
Дестют де Траси һәм Кондильяк ул ваҡытта власта булған Наполеон сәйәсәтенә йоғонто яһарға тырышҡан. Әммә тарихи шәхес уларҙың проектын кире ҡаға, «идеология» һанға һуғылмай һәм был төшөнсә бер аҙҙан онотола.
Маркс һәм марксистик традициялар
Идеология төшөнсәһен К. Маркс яңынан ҡулланышҡа индерә. К. Маркс фекеренсә идеология — ялған аң, донъяға ялған ҡараш. Ул йәмғиәттәге производство нигеҙендәге матди ҡапма-ҡаршылыҡтар арҡаһында тыуа — ул ниндәй ҙә булһа бер синыфтың ялған аң аша бөтә йәмғиәт ихтыяжы тип күрһәтелгән айырым ихтыяжын сағылдыра. Был йәһәттән Энгельс дәүләт — «кеше өҫтөндәге тәүге иделогик көс» тип яҙа.
Иделогия төшөнсәһе Маркс өсөн фәнни төшөнсә түгел. Тимәк, идеология менән фәнни социализм, бер-береһенә ҡапма-ҡаршы булғанлыҡтан, бергә була алмай. Идеология — донъяны иллюзия итеп ҡабул итеү, ә фәнни социализм — ысынбарлыҡтың фәнни анализы.
Теодор Ойзерман фекеренсә, Маркстың иделогия төшөнсәһен ҡабул итмәүе, «коммунистик идеология» йәшәүенә ышанмауы электән йәшәп килгән идеологияларға баштан уҡ ҡаршы булыуҙан килә, сөнки улар эшселәр синыфына ҡаршы йүнәлтелгән була.
Ленин идеология төшөнсәһен бөтөнләй башҡаса аңлай. Үҙ хеҙмәттәрендә Ленин пролетариат идеологияһы тураһында әйтә, уны фәнни социализм йәки марксизм тип атай. Шулай итеп, В. Ленин революцион синыфтың теле булараҡ революцион идеология тураһында мәсьәләне иң беренсе булып күтәрә, ул идеологияны ялған аң тип иҫәпләмәй. Революцион идеология ялған аң була алмай, сөнки уның эстәлеге — фәнни социализм. Шулай итеп, ул тик тышҡы оҡшашлыҡ арҡаһында ғына идеология булып тора.
Франкфурт мәктәбе
Макс Хоркхаймер менән Теодор Адорно — Франкфурт мәктәбенә нигеҙ һалыусылар. Улар Маркстың «идеологияны тәнкитләү» концептын (фекер йүнәлешен) («Диалектика просвещения», 1947) дауам итәләр. Теодор Адорно субъекттың «йыйылма идеология»һы менән уның социаль тормоштоң төрлө өлкәләрендәге идеологиялар араһында (сәйәсәт, иҡтисад һәм дин кеүек өлкәләрҙә) айырма күрә.Төрлө дәүер идеологиялары —тарихи процестар булдырған әйбер. Бер бөтөн идеология конструкциялары яҡлылар аҙсылыҡты тәшкил итә, сөнки ғәҙәттә төрлө идеология системалары күпселек ҡабул итеп алырлыҡ фекерләү шаблондары аша һеңдерелә һәм ҡулайлаштырыла. «Тоталь» идеологияны тәнҡитләү «күҙ томаланыу»ҙан («ослеплённость») (Verblendungszusammenhang) баш тартыу аша башҡарыла, был осраҡта Карл Маркс һәм Лукач тауар алмаштырыуҙан килтереп сығарған "әйберләтеү"ен («овеществления») (Verdinglichung) кире ҡағыу менән генә сикләнмәйҙәр. Уларҙың «Диалектика просвещения» тигән хеҙмәтендә иҡтисади рационализм тарихи яҡтан әүҙем, инструменталь аҡылға буйһона.
Идеология һәм фән
Мәғрифәтселек үҫеше менән идеологиянан айырылыу фәнни ҡараштың айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнә. Идеологиянан һәм имандан айырмалы рәүештә, фән нейтраль, ике яҡлы, норматив әйтемдәрҙән азат булып ҡалырға тырыша. Уның гипотезаларының һәм теорияларының дөрөҫлөгө факттар һәм тәжрибә аша эмпирик яҡтан раҫлана.
Фәнни ҡалыптар, фәнни парадигмалар һәм мәктәптәр идеологик һәм кире ҡараштарҙы һеңдерә, шуның менән фәнни белемдең үҫешенә ҡамасаулай. Томас Кун үҙенең «Фәнни революциялар структураһы» тигән китабында шулай уҡ фәнни парадигмаларҙы уларҙың идеялар мәктәбе булараҡ көнәркәшлеге ҡарашынан баһалай. Был мәктәптәр булдыра:
Фәндең ҡайһы бер теоретиктары (мәҫәлән, Бруно Латур) идеологияға һәм объектив фәнгә ҡаршы сығыуҙы власть өсөн көрәш һәм факттарҙы йәшереү өсөн ҡулланылған техника тип һанай. Был позиция, үҙ сиратында, ҡаты тәнҡиткә дусар ителә, сөнки фән тулыһынса иррационализациялана.
Идеология һәм сәйәсәт
Сәйәси фекер алышыуҙарҙа йыш ҡына «идеологиялаштырыуға» шелтәләү күҙәтелә. Шундай шелтә менән, нисек кенә булмаһын, дошмандың позицияһы ғәҙел түгеллеген асыҡтан-асыҡ белдерәләр, сөнки ул ниндәйҙер сәйәси идеологияға нигеҙләнгән. Үҙ позицияһы иһә факттарҙы фәнни анализлау нигеҙендә бирелә. Бындай ҡараш йыш ҡына сәйәси фекер алышыуҙа ҡатнашыусыларҙың фекер алышыуҙың йөкмәткеһен ниндәй идеологеманың (идеология элементтарының) ысынбарлыҡта билдәләүен аңламауы менән бәйле.
Идеология һәм дин
«Сәйәси идеология» төшөнсәһе менән бер рәттән фәндә «дини идеология» төшөнсәһе лә киң ҡулланыла. Дини идеология — йәмғиәтте һәм шәхесте берҙәм йәшәү төшөнсәһендә бәйләгән һәм төрлө социаль төркөмдәр араһында тоташтырғыс көстәр булдырған идеология. . Дини идеологияның барлыҡҡа килеүе йыш ҡына үҙенең оппозицион характеры арҡаһында дини конфессияның ҙур сәйәси роль уйнай башлауы менән бәйле. Дини идеологияларҙың дөйөм ҡабул ителгән миҫалдары булып донъя диндәре тора, бигерәк тә, сәйәси мотивтары булыу-булмауына ҡарамаҫтан, протестантизм һәм католицизм, был осраҡта дини идеология дөйөм дин тип түгел, ә дини хәрәкәт тыуҙырыусы дини һәм сәйәси аспекттары кеүек аңлашыла (дини идеология төшөнсәһе «ортодоксия» төшөнсәләре менән бәйле ҡулланыла ) һәм «фундаментализм».
«Дини идеология» һәм «фундаментализм» төшөнсәләрен тиңләштерергә тырышҡан политолог Матиас Хильдебрандт традиционализмды дини идеологияларҙың уртаҡ үҙенсәлеге тип һанай: «улар үҙ традицияларының төп сығанаҡтарына әйләнеп ҡайтырға һәм уны тарихи үҫеш боҙолоуҙарынан азат итергә дәғүә итә, был үҫеште йыш ҡына улар дегенерация процесы тип ҡабул итә». Дини идеологтарҙың парадоксы шунда: уларҙың ысын тәғлимәткә кире ҡайтыу тураһындағы дәғүәләренә ҡаршы сығып, улар «күп осраҡта хәҙерге дини идеология булдыралар». .
«Дини идеология» төшөнсәһе менән бер рәттән дин политологияһында «сәйәси дин» төшөнсәһе лә үҫешә. Был төшөнсә дини һәм сәйәси фекерләү һәм эш итеү ысулдарының тығыҙ бәйләнешен һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Идеологияларҙы тәнҡитләү
Мәғрифәтселек заманында идеологияларҙы тәнҡитләү айырым роль уйнай. Мәғрифәтселектең төп маҡсаты кеше аңын хөрәфәттәрҙән, төшөнкөлөктән һәм тәүәккәлһеҙлектән азат итеү булған. Француз материалистары, улар араһында Гольбах һәм Гельвеций, атап әйткәндә, католик сиркәүен тәнҡитләйҙәр һәм уның догмаларын клерикаль алдау тип ҡылыҡһырлайҙар". Мәғрифәтселек эшмәкәрҙәре «аҡыл», «фән», «демократия» һәм «кеше хоҡуҡтары» сәйәси принциптарын ғәмәли тормошҡа ашырыуҙы талап итә.
Идеология төрҙәре
Хәҙерге замандың төп идеологиялары XIX быуатта формалаша. Төрлө идеологиялар күп булыуға ҡарамаҫтан, дөйөм формала ошолай ҡабул ителгән:
Социаль-сәйәси
Иҡтисади
Милли-этник
башҡалар
ХХ быуат аҙағында сәйәсмәндәр һәм фирҡәләр араһында тотороҡло идеологиянан прагматик маҡсаттарҙа, йәғни идеологияға ҡаршы, хатта популизм тактикаһын ҡабул итеү тенденцияһы күҙәтелә.
Миҙиәк (йылға)
Миҙиәк (Медиак,устар. Мидиак).Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үҙъйылғаның уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 136 км²
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә отСиләбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Йылға буйындағы бер ауыл да атамаһын унан алған.
Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы
Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы (16 июнь 1962 йыл) — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре, тарихсы-эҙәрмән
Биографияһы
Дамир Зиннәт улы Аллабирҙин 1962 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. Тимер, Иҫке Монасип мәктәптәрендә уҡый. 1985 йылда Күмертау педагогия училищеһын, 1985 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1985 йылдан алып 1994 йылға тиклем Бөрйән районы Ғәлиәкбәр мәктәбендә физик культура уҡытыусыһы, ә 1994—2004 йылдарҙа мәктәп директоры булып эшләй. Тарих, йәмғиәт белеме фәндәренән уҡыта.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы Бөрйән районы тарихын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Аллабирҙиндың мәҡәләләре «Таң» гәзите биттәрендә баҫыла, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы каналында «Эҙәрмән» телетапшырыуында ҡатнашыусы (2018, 2019).
Тыуған яҡты өйрәнеүселәрҙең Бөрйән йәмғиәте рәйесе (2007 йылдан), Бөрйән районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы.
Йивли манараһы
Йивли манараһы (Yivli Minare), Алаәтдин йәки Оло мәсет (Ulu Camii) булараҡ та билдәле — Төркиәләге мәсет; Анталья ҡалаһының символы.
Мәсет 1230 йылда төҙөлә. 1373 йылда тулыһынса реконструкциялана. Манаралағы яҙыуҙа уны сәлжүк солтаны Алаәтдин Кейҡубат I (1219—1237 йылдарҙа идара иткән) төҙөтөүе тураһында хәбәр ителә. Антальяла мосолман архитектураһының иң боронғо өлгөләренең береһе. Манара ҡаланың бөтә еренән дә күренеп тора.
Кирбес манара мәсеттең көнсығышында, уның көньяҡ-көнсығыш иөйөшөнән дүрт ярым метрҙа урынлашҡан. Манараның бейеклеге 38 метр, винт кеүек баҫҡыс 90 баҫманан тора. Манара таш квадрат фундаментта ултыра, фундаменттың бейеклеге 6,5 м, яҡтары 5,5 м. Фундаменттың өҫкө мөйөштәре ҡырҡылған, шунлыҡтан уның өҫкө өлөшөндә башняның киҫелеше һигеҙ мөйөшлөгә әйләнгән. Уға һигеҙ ҡырлы башня ултыртылған, һәр ҡыры уйым менән биҙәлгән. Уйымдарҙа фирүзә һәм кобальт быяланан эшләнгән мозаика ҡалдыҡтары бар. Һигеҙ ҡырлы өлөштән һуң диаметры саҡ ҡына бәләкәйерәк булған түңәрәк киҫелешле өлөш башлана. Унан һуң башняны иң оҙон төп өлөш дауам итә, киҫелеше ярым түңәрәк һигеҙ сәскә тажына оҡшаш. Был «һырлы» өлөш өҫкә табан тарайыңҡырай, уға тағы бер түңәрәк киҫелешле өлөш ҡуйылған. Был өлөштән һуң мукарна тип аталған кәрәҙле көмбәҙ (мосолман архитектураһы биҙәге, был мәсеттә — балкон өҫтөндәге архитектур билбау) ҡоролған. Мукарналарға шәрәфәләр (манараның балконы) беркетелгән. Балкондан юғары манараның ябай цилиндр формаһындағы өҫкө өлөшө күтәрелә. Манараны ҡурғаш менән ҡапланған конус ҡыйыҡ ослай. Балкондың таш балюстрадаһы, моғайын, һуңынан өҫтәлгән элементтыр.
Манараның иҙәненә фирүзә һәм зәңгәр төҫтәрҙәге буяу менән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәре яҙылған. Манараға инә торған ишек — нигеҙенең төньяғында.
Ильяс бей мәсете
Ильяс бей мәсете (İlyas Bey Camii) — Төркиәнең Айдын провинцияһы Дидим районы Милет ҡалаһындағы тарихи мосолман ҡоролмаһы. Мәсет 1403 йылда Ментеше бейлегенең һуңғы хакимы Ильяс бей (1402—1421) ҡушыуы буйынса төҙөлгән.
Архитектура
Мәсет мәҙрәсә һәм Һамам менән бер комплекс тәшкил итә. Мәсет Милет харабаларынан алынған мәрмәр блоктарҙан төҙөлгән. Намаҙ залы 14 метр диаметрлы кирбес көмбәҙ менән ослана. Көмбәҙ черепица менән ябылған, дүрт стена менән тотторолған һигеҙ мөйөшлө нигеҙгә ултыртылған. 1955 йылда ер тетрәгәндә кирбес манара емерелгән. Комплекс боронғо Милет ҡалаһы археологик ҡаҙылмаларына яҡында урынлашҡан. Уның эргәһендә византий осорона ҡараған мунсалы вилла ҡалдыҡтары табылған. Ер тетрәгәндә зыян күргән комплекс өлөшләтә генә тергеҙелә һәм оҙаҡ йылдар буйы тәбиғәт йоғонтоһонан һаҡлауһыҙ була. 2007 йылда киң күләмле тергеҙеү эштәре башлана, иң элек тикшереү һәм документлаштырыу башҡарыла, шунан һуң ғына, ошо уҡ йылдың октябрендә, комплексты реконструкциялауға тотоналар. Эш 2011 йылдың йәйенә тамамлана.
Кицунэ
Кицунэ (狐), япон телендә төлкө. Японияла төлкөләрҙең ике төрө бар: ерән төлкө (Хонсю ла тереклек итеүсе хондо кицунэ; Vulpes vulpes japonica) һәм Хоккайдо төлкөһө ( Хоккайдо ла тереклек итеүсе кита кицунэ; Vulpes vulpes schrencki).
Фольклоры
Япон фольклорында был хайуандар ҙур белемгә эйә, оҙон ғүмерле һәм тылсымлы һәләттәргә эйә. Улар араһында иң мөһиме — кеше ҡиәфәтен ҡабул итеү һәләте; төлкө, риүәйәттәр буйынса, быны билдәле бер йәшкә еткәс эшләргә өйрәнә (ғәҙәттә, йөҙ йәштә, ҡайһы бер риүәйәттәрҙә-илле йәштә). Кицунэ ғәҙәттә үтә һөйкөмлө һылыуҡай, матур йәш ҡыҙ ҡиәфәтен ала, әммә ҡайһы берҙә ир-аттарға ла әйләнә. Япон мифологияһында төлкөнө алиһә Инари атрибуты тип һүрәтләгән төп япон ышаныуҙары (мәҫәлән, «Лис-весовая гиря» легендаһында ) һәм төлкөләрҙе иблистәргә яҡын ырыу, әүермән тип һанаған ҡытай ышаныуҙары бутала.
Ғәҙәттә кицунэға хас тип иҫәпләнгән мөмкинлектәр сит тәндәргә үтеп инеү, ут бөркөү йәки башҡа төрлө ут барлыҡҡа килтереү, сит кешенең төшөнә инеү һәм шул тиклем ҡатмарлы иллюзиялар тыуҙырыу һәләттәрен үҙ эсенә ала, хатта улар ысынбарлыҡтан айырылғыһыҙ тиерлек. Ҡайһы бер хикәйәттәр, арауыҡты һәм ваҡытты боҙоу, кешеләрҙе аҡылдан яҙҙырыу, йә иһә әйтеп бөтөргөһөҙ бейек ағастар йәки һауалағы икенсе ай кеүек фантастик формаларҙы ҡабул итеү һәләттәре булған кицунэ тураһында һөйләп, ары китә. Ҡайһы берҙә кицунэға вампирҙарҙы хәтерләтеүсе сифаттар хас тип иҫәпләнә: улар аралашҡан кешеләрҙең тормош һәм рухи көсө менән туҡланалар. Ҡайһы берҙә кицунэны түңәрәк йәки груша һымаҡ объектты һаҡлаусылар тип тасуирлайҙар (хоси но тама, йәғни «йондоҙло шар»); был шарҙы яулап алған кеше кицунэны үҙенә ярҙам итергә мәжбүр итә ала тип раҫлана. Теорияларҙың береһе кицунэ әүерелгәндән һуң тылсымының бер өлөшөн ошо шарҙа «запаста тота» тип раҫлай. Кицунэ үҙенең вәғәҙәләрен үтәргә тейеш, юғиһә уларға рангын йәки көс кимәлен кәметеү рәүешендә яза биреләсәк.
Кицунэ синтоизм шулай уҡ буддизм диндәре менән бәйле. Синтола кицунэ дөгө баҫыуҙарын һәм эшҡыуарлыҡты ҡурсалаусы алиһә Инари менән ассоциациялаша. Башта төлкөләр был алиһәнең илселәре (цукай) булалар, әммә хәҙер улар араһында айырма шул тиклем юйылған, хатта Инари үҙе ҡайһы берҙә төлкө рәүешендә һүрәтләнә. Буддизмда улар IX—X быуаттарҙа Японияла популяр булған йәшерен буддизм мәктәбе Сингон арҡаһында билдәлелек алалар. Уның төп алиһәләренең береһе, Дакини, күк йөҙө буйлап төлкөгә атланып йөрөгән итеп һүрәтләнә. Фольклорҙа оҙаҡ йәшәгән һәр төлкө «төлкө рухы» булып китергә мөмкин. Кицунэның ике төп төрө бар: мебу, йәки йыш ҡына Инари менән ассоциациялаштырылған илаһи төлкө; һәм ногицунэ йәки ҡырағай төлкө (һүҙмә-һүҙ «ялан төлкөһө»), йыш ҡына яуыз, яуыз ниәткә эйә итеп тасуирлана.
Кицунэның ҡойроҡтары туғыҙға тиклем етеүе ихтимал. Дөйөм алғанда, төлкө ни тиклем олораҡ һәм көслөрәк булған һайын уның ҡойроғо ла күберәк була. Ҡайһы бер сығанаҡтар раҫлауынса, кицунэ һәр йөҙ йәки мең йыл һайын өҫтәмә ҡойроҡ үҫтерә. Әммә әкиәттәрҙә осраған төлкөләрҙең һәр ваҡыт тиерлек бер, биш, йәки туғыҙ ҡойроғо була.
Кицунэ туғыҙ ҡойроҡ алғас, уларҙың тиреһе көмөш, аҡ, йәки алтын булып китә. Был кюби но кицунэ («туғыҙ ҡойроҡло төлкөләр») сикһеҙ зирәклек көсө алалар. Оҡшаш рәүештә Кореяла мең йыл йәшәгән төлкө кумихоға (Kumiho) (һүҙмә-һүҙ «туғыҙ ҡойроҡло төлкө») әүерелә, әммә Корея төлкөһө, ҡағиҙә булараҡ, япон төлкөһенән айырмалы рәүештә яуыз булып һүрәтләнә, ул яҡшы ла, насар ҙа була ала. Ҡытай фольклорында шулай уҡ «төлкө рухтары» (хули-цзин) бар, улар күп осраҡта кицунэ менән оҡшаштар, шул иҫәптән туғыҙ ҡойроҡҡа эйә булыу мөмкинлектәре бар.
Туғыҙ ҡойроҡло төлкөләр йәш «аҙашҡан» йәндәргә ағымдағы инкарнацияла ярҙам итеүсе, рух-һаҡлаусылар булараҡ һүрәтләнәләр. Кюби, ғәҙәттә, оҙаҡҡа түгел, бер нисә көнгә генә ҡала, әммә бер йән эйәһенә эйәләшкән осраҡта, уны йылдар буйы оҙатып йөрөй ала. Был үҙенең булыуы һәм ярҙамы менән бәхетлеләрҙе бүләкләй торған бик һирәк кицунэ тибы. Кюби тәбиғәт күренештәре, ваҡыт менән идара итә алалар һәм кешеләрҙе башҡа донъяларға алып китә алалар, унан кешеләр ныҡ ҡарт булып әйләнеп ҡайталар. Әммә, ҡағиҙә булараҡ, бындай төлкөләр кешеләргә һирәк зарар килтерәләр.
Ҡайһы бер тарихтарҙа кицунэ кеше ҡиәфәтендә булғанда ҡойроғон йәшереү менән ҡыйынлыҡтар кисерәләр (ғәҙәттә, бындай тарихтарҙа төлкөләрҙең бер генә ҡойроғо була, был төлкөнөң көсһөҙлөгөн һәм тәжрибәһеҙлеген күрһәтә). Иғтибарлы герой кешегә әйләнгән иҫерек йәки һаҡһыҙ төлкөнө, кейеме аша уның ҡойроғон күреп, фашлай ала.
Япон фольклорында кицунэ йыш ҡына алдаҡсы, ҡайһы берҙә бик яуыз тип һанала. Кицунэ-алдаҡсылар үҙҙәренең тылсымлы көсөн шаяртыуҙар өсөн ҡулланалар: изгелекле итеп һүрәтләнгәндәре сиктән тыш ғорур самурайҙарҙы, ҡомһоҙ сауҙагәрҙәрҙе һәм тәкәббер кешеләрҙе һайларға тырышалар, ә аяуһыҙыраҡ кицунэ ярлы сауҙагәрҙәрҙе, крәҫтиәндәрҙе һәм буддий монахтарын яфаларға тырыша
Шулай уҡ кицунэны йыш ҡына һөйгән йәр итеп һүрәтләйҙәр. Бындай тарихтарҙа ғәҙәттә йәш ир һәм ҡатын — ҡыҙ ҡиәфәтенә ингән кицунэ ҡатнаша, кицунэға арбаусы ҡатын-ҡыҙ роле бирелә, әммә йыш ҡына бындай тарихтар романтик. Бындай осраҡтарҙа ир кеше ғәҙәттә сибәр ҡыҙға өйләнә (уның төлкө икәнлеген белмәй) һәм уның тоғролоғона ҙур әһәмиәт бирә. Бындай тарихтарҙа фажиғәле элемент бар: улар төлкөнөң асылын асыҡлау менән тамамлана, шунан һуң кицунэ ирен ташлап китергә тейеш.
Кешеләр һәм кицунэ араһында никахтар нәҫеленә ғәҙәттә үҙенсәлекле физик йәки иҫ киткес һәләт хас. Әммә был үҙенсәлектәрҙең аныҡ тәбиғәте бер сығанаҡтан икенсеһенә ныҡ үҙгәрә. Шундай экстраординар мөмкинлектәре булғандар араһында билдәле оммедзи Абэ-но Сэймэй ҙа бар, ул ханъе (ярымдемон), кеше һәм кицунэның улы.
Сығарылма атамалары
Кицунэ удон исеме аҫтында билдәле япон аш-һыуы  бар, ул удон ашының бер төрө. Риүәйәттәр буйынса, кицунэ унда булған ҡыҙҙырылған туралған тофу ны (абураагэ йәки усуагэ) айырыуса ярата, шуға ла исеме шулай аталған
Аяҙ күк йөҙө араһында яуған ямғырҙы ҡайһы берҙә кицунэ-но ёмэири, йәки «кицунэ туйы» тип атайҙар.
Нюхас-Юган
Нюхас-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәйзуллин Рәфис Рәшит улы
Фәйзуллин Рәфис Рәшит улы  — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре кандидаты, өлкән ғилми хеҙмәткәр. Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы профессоры.
Биографияһы
Рәфис Рәшит улы Фәйзуллин Башҡортостан ауыл хужалығы институтының иҡтисад факультетын тамамлай (1975-1980), СССР профсоюздарының беренсе исемле стипендиаты (1978), илдең 127 ауыл хужалығы юғары уҡыу йорто студенттарының Бөтә Союз олимпиадаһының I дәрәжә лауреаты (1979). Әүҙем ғилми тикшеренеүҙәр алып бара. ВЛКСМ өлкә комитетының һәм Үҙәк Комитетының Маҡтау грамоталары, Башҡортостан ауыл хужалығы институтының Почет Билдәһе (1976) менән бүләкләнгән 1979), институттың Почет таҡтаһына индерелгән.
1981-1986 йылдарҙа — район ауыл хужалығы идаралығының планлаштырыу-иҡтисади бүлеге мөдире, 1986-1989 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҡтисады ғилми-тикшеренеү институты (Мәскәү) аспиранты. Ғилми етәксеһе — Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҡтисады ғилми-тикшеренеү институты Аҙыҡ-түлек комплексы тармаҡтарын үҫтереү һәм урынлаштырыу проблемалары бүлеге етәксеһе, иҡтисад фәндәре докторы, профессор Үзүн В. Я.
В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы Президенты академик А. А. Никонов ойошторған «Чаянов уҡыуҙары» I фәнни-теоретик конференцияһының әүҙем ҡатнашыусыһы; йыл һайын уҙғарылған «Плеханов уҡыуҙары» конференцияһында ҡатнашыусы. Академиктар Л. И. Абалкиндың, А. Г. Аганбегяндың, А.M. Емельяновтың, В. Р. Боеваның, И. Г. Ушачевтың проблемалы лекцияларын тыңлаусы. Совет йәмғиәтендә кардинал реформалар башланырҙан күпкә алдараҡ (1987) ул илдең халыҡ хужалығын планлаштырыуҙың фундаменталь принциптарынан — пландарҙың директиваһынан һәм партия планлаштырыуынан баш тартырға тәҡдим итә һәм фәнни яҡтан күрһәткесле планлаштырыуға күсеү кәрәклеген нигеҙләй.
1991 йылдың феврале — иҡтисад фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (Мәскәү, ВНИЭСХ ВАСХНИЛ). 1992—1997 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре (конкурс нигеҙендә һайлана). Матбуғатта төбәк иҡтисадын реформалауҙа «дежур» сараларҙы, уйланмаған аҙымдарҙы принципиаль тәнҡитләп сығыш яһай. Тәрән баҙар үҙгәртеп ҡороу һәм социаль йүнәлешле баҙар иҡтисадын формалаштырыу яҡлы. Башҡортостан Республикаһының 1997-2005 йылдарға һәм оҙайлы мөҙҙәткә социаль-иҡтисади үҫешенең төп йүнәлештәре концепцияһын, төбәктә идара итеү механизмын камиллаштырыу проекттарын эшләүҙә әүҙем ҡатнаша. 1998-2008 йылдарҙа Мәскәү дәүләт технология һәм идара итеү университетының (МДУТУ) БР-ның Мәләүез ҡалаһында, Башҡорт дәүләт университетында филиалдарында, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларындағы Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының вәкиллектәрендә  иҡтисад һәм иҡтисад  һөнәре буйынса юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү кафедраларын ойоштороусы һәм беренсе мөдире була. 2002-2004 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт университетының докторанты (Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының консультант- академигы профессор К. Н. Йосопов). 2009-2013 йылдарҙа — Өфө сауҙа-хоҡуҡ институтының иҡтисад һәм финанс кафедраһы мөдире. 2013-2015 йылдарҙа Стәрлетамаҡта МПСИ профессоры. 2015-2018 йылдарҙа — «Агроэкономика» кесе ғилми - производствоға индереү үҙәгенең баш ғилми етәксеһе; төбәктеү ҡайһы бер юғары уҡыу йорттарының саҡырыу буйынса килеүсе профессоры. Иҡтисади һәм финанс дисциплиналары буйынса лекциялар яҙа һәм лекциялар уҡый. Төбәктең агросәнәғәт һәм урман комплекстарын тергеҙеү потенциалы проблемалары буйынса Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша.
Фәнни эшмәкәрлеге
150-нән ашыу йәш белгестең сығарылыш квалификацион диплом эштәренең ғилми етәксеһе; аспиранттарҙы һәм ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүселәрҙе яҡлауға әҙерләй; кафедраларҙы етәкләгән осорҙа 2,5 меңдән ашыу йәш белгес әҙерләнгән.
Үҙәк һәм юғары аттестация комиссияһы журналдарында һәм ғилми хеҙмәттәр йыйынтығында — 100-ҙән ашыу мәҡәләләре баҫылған.
Хеҙмәттәре
1. Концепция основных направлений социально-экономического развития Республики Башкортостан до 2005 года и на перспективу «Башкортостан- путь в ХХI век: природа, народ, экономика, государство»( Р.Р.Файзуллин в составе ученых Института социально-экономических исследований УНЦ РАН)- Уфа, «Гилем», 1997. – 250 с.
4. Формирование и функционирование региональных агролесоэкологических систем: монография / Р.Р.Файзуллин.- Уфа: РИЦ БашГУ, 2005. – 250 с.
5. Региональные агролесоэкосистемы и резервы экономического роста: монография / Р.Р.Файзуллин, А.Р.Файзуллин./ Изд-е Academic Publishing LAMBERT- Франкфурт-на-Майне, 2013. – 254 с.
6. Региональные агролесоэкосистемы и использование природных ресурсов Урала: монография / Р.Р.Файзуллин, А.Р.Файзуллин. –Уфа: РИЦ БашГУ, 2015.- 256 с.
Тағанаев
Тағанаев (Таганаево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452253, ОКАТО коды — 80240875004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡаранай (Бүздәк районы)
Ҡаранай (Каранай) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 452715, ОКАТО коды — 80217813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әл-Кәфи
Әл-Кәфи (الكافي — «таманса») — шиғый-ун икеселәр хәҙистәренең төп йыйынтыҡтарының береһе, төҙөүсеһе — Әбү Жәғфәр Мөхәммәт ибн Йаҡуб ибн Исхаҡ әл-Ҡулайни әр-Рази (ваф. 328 йәки 329 йыл һижри/ 939 йәки 940 йыл).
Йөкмәткеһе
Йыйынтыҡҡа Күтүб әл-Арбаға («дүрт китап») шиғый хәҙистәренең төп йыйынтыҡтары менән бер рәттән Шәйех Садуҡ, Әбү Жәғфәр әт-Туси әҫәрҙәре инә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм уның ғаилә ағзалары — Зәһрә Фатиманан һәм ун ике имамдан яҙып алынған 15181 документаль хәҙисен үҙ эсенә ала.
Әл-Ҡулайни
Ғалимдарҙа "Әл-Кафи"йыйынтығын төҙөүсе тураһында мәғлүмәт бик аҙ. Шулай уҡ уның ҡушаматы яңғырашының (нисбә) төрлө варианттары бар: әл-Ҡулайни йәки әл-Ҡулини. Шуға ҡарамаҫтан, бөтә тикшеренеүселәр ҙә уның Ирандағы Ҡулайн йәки Ҡулин тигән ауылдан килеп сыҡҡан булыуы менән килешә. Шулай уҡ әл-Ҡулайниҙың йәшәү ваҡыты ун икенсе имам әл-Мәһди кесе йәшеренлек (әл-ғәйбәт әс-суғра) осорона тура килеүе билдәле
Йыйынтыҡтың структураһы
«Әл-Кәфи» өс өлөштән: «Әл-Үсүл», «әл-Фуруғ» һәм «Әр-Рәүдә» тора.
Яҡшыгилдин Шәмсетдин Ғәләүетдин улы
Яҡшыгилдин Шәмсетдин Ғәләүетдин улы (1896—1973) — Беренсе донъя һуғышында (1915—1918), Граждандар һуғышында (1918—1922), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Кордопулов йорто
Кордопулов йорто (Кордопулова къща) — Балҡанда болгар яңырыуы осорона ҡараған иң ҙур торлаҡ йорт. Мелник ҡалаһының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм уның төп иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Йорт янында ғаилә сиркәүе емереклектәре бар.
Яҡшыгилдин Шәмсетдин Ғәләүетдин улы
Биографияһы
Яҡшыгилдин Шәмсетдин Ғәләүетдин улы 1896 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 2-се Түңгәүер улысының Мөхәмәтрәхим ауылында (хәҙерге Йылайыр районының Матрай ауылы) тыуған. 1915 йылда Беренсе донъя һуғышына алына. 1918 йылдың апреленән август айына тиклем госпиталдә ята, артабан тыуған яғына ҡайта.
Кордопулов йорто
Йорт 1754 йылда төҙөлгән һәм бай грек сауҙагәр-шарап эшләүсе Кордопулос ғаиләһенә ҡараған. (Шуны билдәләп үтергә кәрәк, 1913 йылғы Икенсе Балҡан һуғышына тиклем Мелникта күпселеге ерле грек халҡы йәшәй). Йорт шарап етештереү, һаҡлау һәм сауҙа итеү маҡсатында ҡулланылған.
Хәҙер ул шәхси музей. Бында даими рәүештә шарап келәттәренә барыуҙы һәм шараптарҙы тәмләп ҡарауҙы үҙ эсенә алған экскурсиялар үткәрелә.
Архитектураһы
Йорт архитектураһы ренессанс стилендә башҡарылған. Йорт үҙенең тәүге ҡиәфәтендә бик яҡшы хәлдә һаҡланған. 1974—1980 йылдарҙа өйгә реставрация үткәрелә.
Кордопулов йорто дүрт ҡаттан тора, уларҙың икеһе таштан. Йорттоң ике өҫкө ҡатында торлаҡ булған. Йорттоң өҫкө ҡаттарының боронғо биҙәлеше бик яҡшы һаҡланған. Йорттоң иң ҙур бүлмәһе — ҡунаҡ бүлмәһе. Ҡунаҡ бүлмәһендә ике ярус итеп урынлаштырылған егерме дүрт тәҙрә бар. Тәҙрәләрҙең өҫкө рәттәре төрлө бай төҫтәр һәм көнсығыш элементтары ҡатнашмалы венеция быялаһы менән биҙәлгән. Түбәнге рәттә (12 дана) Яңырыу дәүере сәнғәте өсөн хас типик болгар тәҙрәләр.
Ҡунаҡхананың бөтә төньяҡ стенаһы барокко стилендәге орнаменттар менән биҙәлгән шкафтарҙан тора. Ҡунаҡ бүлмәһенең түшәме ағастан эшләнгән. Унда ун ике осло тура мөйөшлө ҡояш һүрәтләнгән, улар символик рәүештә йылдың айҙар һанын сағылдыра.
Йорттоң бөтә ҡаттарын һәм сарҙаҡтарын ете эске баҫҡыс тоташтыра. Йортта ҡасандыр ҡунаҡтар эскән шарап өсөн тәғәйенләнгән һауыт-һаба һаҡланған. Шулай уҡ йортта экспозицияның бер өлөшө булып торған ҡулдан эшләнгән күп кенә келәмдәр һаҡлана.
Кордопулов йортоноң аҫҡы ҡатында шарап келәте урынлашҡан ҡаяға тәрән итеп һалынған оҙон туннелдәр бар. Мөгәрәптәргә 250—300 тонна шарап һыйған. Мөгәрәптә һаҡланған иң ҙур мискәнең һыйҙырышлылығы 12,5 тонна. Шарапты дөрөҫ һаҡлау өсөн туннелдәрҙә вентиляция системаһы һалынған. Туннелдәр ҡая эсендә һалынғанлыҡтан, уларҙа һәр ваҡыт даими температура һаҡлана.
Ер аҫты коридорҙары сағыштырмаса тығыҙ һәм тар. Тоннелдең стеналары тәңкәләр менән көпләнгән. Туристар теләк әйтәләр һәм тәңкәне стенаға беркетәләр — әгәр тәңкә йәбештерелһә, теләк үтәләсәк.
Тарихы
Кордопулос ғаиләһенең һуңғы вәкиле Манолис Балҡан һуғышы осоронда һәләк булған. 1912 йылда Манолис Мелникты Ғосман хакимлығынан азат итеүсе болгар революционеры Яне Санданскийға һыйыныу урыны бирә. 1912 йылдың октябрендә Манолис Кордопулос Яне Санданскийҙың баш күтәреүселәр отрядтарына ярҙам итеүҙә һәм бәйләнештәрҙә ғәйепләнеп ҡаланан киткән төрөктәр тарафынан үлтерелә. Балҡан һуғышы ваҡытында Мелник ҡалаһы ҙур емереклектәр кисерә һәм харабаларға әйләнә, әммә Кордопулов йорто ул ваҡытта ныҡ зыян күрмәй. Манолис үлгәндән һуң йортто урында йәшәгән Агнесса мираҫ итеп ала, ул йә Кордопуловтың һеңлеһе, йә хеҙмәтсеһе була. Ул Георгий Цинцарға кейәүгә сыға һәм уның менән бергә йорт хужабикәһе булып китә. Цинцар ғаиләһе балаһыҙ булғанлыҡтан, улар туғаны Гавраилды уллыҡҡа ала. Хәҙер Гавраилдың улы Николай Паспалев — йорт хужаһы.
Әһәмиәте
Кордопулос ғаиләһенең йорто Болгарияның йөҙ милли туристик объектына инә һәм улар араһында дүртенсе урынды биләй.
1998 йылда Болгарияның мәҙәниәт министрлығы Кордопулов йортон архитектура, художество һәм тарихи мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип иғлан итә.
Емец (йылға)
Емец  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/729/425 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Падь (Окуневка ҡушылдығы)
Падь  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Окуневка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә отСиләбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рёриг
Рёриг (Rohrig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 254 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Һылтанмалар
Рёриг
Чанышев
Чанышев — төрки фамилияһы.
Яңы Балапан
Яңы Балапан (Новобалапаново) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше. Почта индексы — 453611, ОКАТО коды — 80201813006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Балапанда V ревизияла 28 ихата була, ул күбәләк ырыуының сағыштырмаса ҙур тораҡ пункттарынан һаналған. 1813 йылда 7 ғаилә — Абҙаҡ, 2 ғаилә — Байым, 7 ғаилә — Туйыш, 1 ғаилә Мәскәү һәм Аслай ауылдарына күсерелә. 1859 йылда 79 йортта 414 кеше йәшәгән. 1920 йылға ҡарата унда 338 кеше һәм 72 ихата булған. 1850 йылдан алып ауыл Иҫке Балапан тип атала. Балапан һәм Йәнекәй ауылдарынан 19 ғаилә Яңы Балапан ауылына нигеҙ һалғанда, бында Балапандың ейәндәре — Мырҙаҡай, Баязит, Иҡсан, Хисаметдин Мәһәҙиевтар күсеп килә. 9 йыл үткәс, һуңғыһында 200 кеше йәшәгән 19 ихата булған. Ауыл 1732—1812 йылдарҙа йәшәгән Балапан Матисовтың исемен йөрөтә.
Йыл һайын йәйләүгә 342 кеше йәшәгән 48 хужалыҡтың 40-ы сыҡҡан. Урҙа, Һарбай йылға, Ҡыҙыл һәм Батҡыл йылғалары буйлап күсеп йөрөйҙәр. Яңы Балапан ауылы халҡы бының өсөн Нияз, Ҡараһаҙ, Кесе Ҡыҙыл йылғалары бассейндарын һайлай. 40-сы йылдарҙа Балапан ауылының 250 аты, 200 һыйыры, 400 һарығы, 50 кәзәһе булған. Ауылдың төп өлөшө 725-әр бот яҙғы иген сәскән, шул иҫәптән Әбдрәхим Боҫтанов, Яҡуп Ҡудашев, Йәнсәйет Дуланов 100-әр бот сәскән.
Харючей-Яга (Вась-Яга ҡушылдығы)
Харючей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вась-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Курп (Тереки ҡушылдығы)
Курп — Рәсәй йылғаһы. Төнбяҡ Осетия-Алания Республикаһы,Ставрополье крайы, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ингушетия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Терек йылғаһының уң ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек, Малка йылғаһы ҡушылған урындан Моздок ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пещерка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һылтанмалар
Пещерка
Нюхсат-Юган
Нюхсат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Кайпаа
Кайпаа ((Kaipaa) — 5,5 километрлыҡ Суоярви II — Суоёки араһындағы ғәмәлдә булмаған  тимер юл станцияһы. 1926 йылдың ноябренә  тиклем станция тупиклы була, һуңынан линия Сулкуярви станцияһына тиклем, ә бер йылдан һуң (16.10.1927) - иҫке Найстенъярви станцияһына тиклем оҙайтыла. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң  Суоярви I — Найстенъярви участкаһын реконструкциялай  башлайҙар, шунан һуң Кайпаа, Сулкуярви, Раясуванто станциялары  ябыла, ә Найстенъярви  1400 метр төньяҡҡараҡ  күсерелә . Шул уҡ ваҡытта Кайпаа станцияһынан ике километрҙай көньяҡтараҡ яңы Суоярви II станцияһы асыла, ул, башлыса, йөк ташыу өсөн тәғәйенләнә.
Тарихы
Башта Суоярви станцияһы тупик сифатында  планлаштырыла. Әммә 1924 йылда Суоярви станцияһынан Кайпаа ауыоына тиклем линия оҙайтыла, унда быға тиклем бер нисә йыл элегерәк ағас бысыу һәм фанера заводына  нигеҙ һалына. Ошоноң менән бәйле ҙур булмаған станциял ойошторола. 1925 йылда фин архитекторы Туре Адольф Хеллстрём (Thure Adolf Hellstrom) проекты буйынса вокзал бинаһы төҙөлә.
Кайпаа станцияһы йөк ташыу өсөн дә,  шулай уҡ пассажирҙар өсөн дә тәғәйенләнә: әлеге ваҡытта Суоярви ҡалаһынан алыҫ райондарына әйләнгән шул уҡ исемле ҡасабаны хеҙмәтләндерә. 1926-27 йылдарҙа Кайпаанан алып Найстеньярвиға тиклем линия асылған, шуға күрә ҙур булмаған йөк станцияһының йәнәш территорияһы ҙур ағас ҡырҡыу кампанияһына әүерелә. Әммә Һуғыш Дауамы ваҡытында станция статусы ябай разъезд кимәленә төшә.
Вокзалы бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора, ул хәҙерге мәлдә торлаҡ йорт итеп ҡулланыла.
Һылтанмалар
http://vaunut.org/
Латин Америкаһы әҙәбиәте
Латин Америкаһы әҙәбиәте — төрлө телдәрҙә, шул иҫәптән испан, португал, Көньяҡ Америка һәм Месоамериканың индеец телдәрендә, Латин Америкаһы әҙәбиәтенең һөйләү һәм яҙма әҫәрҙәре. Шулай уҡ Латин Америкаһы әҙәбиәтенә испан телендә яҙылған Америка Ҡушма Штаттары әҙәбиәтен индерәләр.
Латин Америкаһы бумы төбәктең артабанғы быуын яҙыусыларының (пост-бум), шул иҫәптән Роберто Боланьо, Изабель Альенде, Элена Понятовска һәм Луиса Валенсуэла һымаҡ авторҙарҙың уңыштарына юл асҡан.
Алты Латин Америкаһы авторҙары әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына эйә булды: Чили шағирәһе Габриэла Мистраль (1945), Гватемала прозаигы Мигель Анхель Астуриас (1967), Чили шағиры Пабло Неруда (1971), Колумбия прозаигы Габриэль Гарсиа Маркес (1982), Мексика шағиры Октавио Пас (1990) Һәм Перу прозаигы Марио Варгас Льос (2010).
Һылтанмалар
Испано-американская литература в Литературной энциклопедии
Габрилович Евгений Иосифович
Габрилович Евгений Иосифович (17(29) сентябрь 1899 йыл — 5 декабрь 1993 йыл, Мәскәү, Рәсәй ) - СССР яҙыусыһы, драматург һәм сценарист. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1943) һәм ике СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1967, 1983).
Биографияһы
Евгений Иосифович (Осипович) Габрилович 1899 йылдың 17(29) сентябрендә Воронежда аптекарь Иосиф (Осип) Густавович ғаиләһендә тыуған. Мәскәү университетының юридик факультетында белем ала.
1920-се йылдарҙа Габрилович «Первый в РСФСР эксцентрический оркестр джаз-банд Валентина Парнаха» тип аталған В. Я. Парнах ансамблендә фортепианола уйнай.
1921 йылдан бирле прозаик булараҡ баҫтырыла, конструктивистарҙың әҙәби үҙәгенә инә. 1930 йылдарҙа индустриаль төҙөлөш һәм коллективлаштырыу тураһында публицистика яҙа. «Беломорско-Балтийский канал имени Сталина» китабы авторҙарының береһе (1934). 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1962 йылдан ВГИК профессоры. Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курстарында сценарий оҫтаханалары менән етәкселек итә
Е. И. Габрилович 1993 йылдың 5 декабрендә вафат була. Новодевичье зыяратында Мәскәүҙә ерләнгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Сталин премияһын оборона фондына бирә: '''МОСКВА, КРЕМЛЬ ТОВАРИЩУ ИОСИФУ ВИССАРИОНОВИЧУ СТАЛИНУ''' ''Дорогой Иосиф Виссарионович! Всем сердцем благодарю советское правительство за высокую оценку моей работы как сценариста кинофильма «Машенька». Клянусь клятвой гражданина Советской страны и командира Красной Армии — все свои силы и жизнь отдать за победу и славу нашей великой родины. Полученную мною премию вношу в фонд строительства бомбардировщика дальнего действия.'' Писатель Евгений Осипович Габрилович
Ғаиләһе
- Улы - кино режиссеры А. Е. Габрилович
- Бабайы - Густав (Гирш) Осипович Габрилович, Литвалағы Россиен ҡалаһынан сыҡҡан.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (10.24.1979) - Ленин ордены (24.10.1979) - Октябрь Революцияһы ордены
- Икенсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (28.08.1945)
- Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (04/14/1944; 01/12/1960)
- миҙалдар, - Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1943) - "Машинка" фильмы сценарийы өсөн (1942)
- СССР дәүләт премияһы (1967) - "Ленин Польшала" фильмы сценарийы өсөн.
- СССР дәүләт премияһы (1983) - "Ленин Парижда" фильмы сценарийы өсөн.
- Германия Демократик Республикаһының Милли премияһы (1971) - «На пути к Ленину» фильмы өсөн (1970)
- "Ника" кино премияһы (1989) - Латвия ССР-ы-халыҡ артисы
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969)
Һылтанмалар
Евгений Иосифович Габрилович (рус.). Сайт «Герои страны».
Илиней
Илиней — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының һул ярына тамағынан 254 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Хангилдин Васиҡ Хәйҙәр улы
Хангилдин Васиҡ Хәйҙәр улы (12 май 1907 йыл — 15 июнь 1998 йыл) — Башҡортостандың селекция фәненә нигеҙ һалыусы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1992), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1974), профессор (1961), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963), РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1957). Ленин (1971), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1982) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Васиҡ Хәйҙәр улы Хангилдин 1907 йылдың 12 майында Бүздәк улусының Иҫке Һынны ауылында тыуған.
1931 йылда Һарытау ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм артабан Шишмә селекция станцияһында лаборатория мөдире (1939—1949), бүлек мөдире (1949—1960) булып эшләй.
1961 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры, бер үк ваҡытта БАССР ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары; Башҡортостан ер эшкәртеү һәм игенселек культуралары ғилми-тикшеренеү институтының Шишмә селекция үҙәгендә лаборатория мөдире булып эшләй (1971—1993).
Хеҙмәттәре
Хангилдин ғилми эштәренең йүнәлеше: селекция һәм орлоҡ сығарыу. Уның тарафынан ҙур урожайлы Шишмә 171 майлы мәк сорты; тиҙ өлгөрөүсән Шишмә 1, Шишмә 7, Шишмә 8 сортлы кукурузды орлоҡҡа үҫтереү һәм силос өсөн — Шишмә 3, Шишмә 24, Шишмә 26 гибрид сорты, 20-нән ашыу борсаҡ сорты, улар араһында иртә өлгөрөүсән Шишмә, Шишмә 210, Шишмә 229, Шишмә 242 эшкәртелеп табыла.
1970—1993 йылдарҙа Хангилдин етәкселегендә юғары аҡһымлы,ҡойолмай торған орлоҡло борсаҡтың (Дола, Шихан, Шишмә 75, Шишмә 80, Шишмә 95) сорттарын селекция юлы менән үҫтереп алалар. Мал аҙығына тәғәйенләнгән йәшел массаны һәм орлоҡтоң урожайын күп бирә торған өс сорт — Мелкосемянный 2, Мелкосемянный 3 һәм Ирэндек борсағы булдырыла.
Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы
Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы (5 ғинуар 1923 йыл — 23 март 1998 йыл) — ғалим-тарихсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951—1955 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1962 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының СССР тарихы кафедраһы мөдире; 1971 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылға тиклем — ректор. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), тарих фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973). Ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1943, 1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Рөстәм Ғүмәр улы Кузеев 1923 йылдың 5 ғинуарында Әмин улусының Сафар ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районында тыуған.