Әзербайжан_ханлыҡтары
Ханлыҡтарҙың барлыҡҡа килеүе
Ханлыҡтарға башлыса затлы төрки (әзербайжан) феодалдар нигеҙ һала, уларҙың күбеһе төрлө өлкәләрҙең нәҫелдән килгән хакимдары була."Шаһ власы сәйәсәтендә, бигерәк тә Ғәббәс I шаһ осоронан алып, үҙәкләштереүгә тырышыуға ҡарамаҫтан, шаһтар бер ҡасан да феодаль тарҡаулыҡты тулыһынса еңеп сыға алмай. Әзербайжанда һәм Әрмәнстан да был тарҡаулыҡ ярым бойондороҡһоҙ ханлыҡтар осорона тиклем үк була. Юридик яҡтан шаһ хөкүмәте Ғәббәс I шаһ осоронан алып нәҫелдән килгән вассал кенәздәрҙең булыуын танымай. Ул уларҙа шаһ тәғәйенләгән чиновниктарҙы күрергә теләй. Ысынлап та, һәр хаким шаһтан үҙенең раҫланыуы тураһында формаль указ ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа шаһ власы тарафынан урындағы династияларҙың барлығын ысынбарлыҡта таныуы уйҙырма була. Ҙур булмаған территориялар хакимдары ла күп осраҡта урындағы династияларҙың нәҫелдән күсә килгән вәкилдәре булаПетрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв., Изд. Ленинградского государственного университета им. А. А. Жданова, Ленинград, 1949, С. 66—74. В Азербайджанской области (вилайете) в XVII в. были следующие наследственные улька (öлкэ): 1. Урмийя (Урумийя). 2.Марага. 3. Соуджбулак 4. Хой и Салмас. 5. Маранд 6—7. Маку и Чорс. 8. Карадаг 9. Ардебиль 10. Мийянэ. 11. Талыш. 12. Нахчеван. 13. Арасбар 14. Капан. 15. Баргушет. В Карабагской области (вилайете), помимо непосредственных владений наследственного беглербега карабахского из фамилии Зийяд-оглы каджар6 (район города Ганджи), известно существование следующих наследственных улька. 1. Казах. 2. Шамсаддинлу (Шамшадиль). 3. Игирмидорт (Берда'). 4. Оттуз-ики. 5—9. Пять армянских меликств нагорной части Карабага — Гюлистан, Чараберд (Джраберд), Хачен, Варанда и Дизак. До Надир-шаха они подчинялись беглербегу карабагскому и ганджинскому, в 1747—1749 гг. они попали в вассальную зависимость от ханов карабагских из племени джеваншир. 10. Кыштаг 1. Шеки. 2. Элису и Цахур. 3. Кабала. 4. Ареш 5. Баку 6. Дербенд 7. Куба Кроме перечисленных улька, в списке эмиров 1628 г. у Искендера Мунши упоминаются ещё находившиеся в Ширване улька Мансур-султана из кызылбашского племени алпаут, Нур-ад-дин-султана пайдар, «из туркменских племен Ширвана», и Шуджа'-ад-дин-султана, главы курдского племени сурлу;9 местоположение этих улька не указано. В Ереванской (Чухур-Са’дской) области (вилайете) большая часть территории составляла земли дивана и находилась под непосредственным управлением местного беглербега. После смерти Надир-шаха беглербегство стало наследственным и превратилось в полунезависимое ханство. В Ереванской области в XVI в. были поселены части кызылбашских племен устаджлу, алпаут и байят, при шахе Аббасе I были поселены также ахча-койюнлу каджар; ещё раньше здесь утвердились курдские племена чамишкизек, хнуслу и пазуки.10 В области были следующие значительные улька: 1. Алашкерт. 2. Байязид 3. Лори.."Ханлыҡтарҙың барлыҡҡа килеүенә һәм нығыныуына шулай уҡ Надир шаһ вариҫтары араһында тәхете өсөн үҙ-ара көрәш булышлыҡ итә. Тәүге йыл ярым эсендә 4 дәғүәсе бер-бер артлы алмашына. Тәхет өсөн көрәш ун йылдан ашыу дауам итә, 1758 йылға тиклем зендтар династияһы вәкиле Кәрим хан еңеп сыға һәм Иранды ҡабаттан берләштерә (Хөрәсән һәм Иран аръяғы, Иран Азербайжаны территорияһынан тыш)."Нәдир шаһ үлтерелгәндән (1747) һәм Иран да яңы үҙ-ара талаш башланғандан һуң, Кавказ аръяғы илдәрендә иран хакимлығы ваҡытлыса ҡолай."