cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы
Хәтер
Уҡыу йорто урынлашҡан бинаға (Һамар ҡалаһы, Ағалы-ҡустылы Коростелевтар урамы, 144 адресы буйынса) мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ҡунаҡбай Йомаев
Ҡунаҡбай Йомаев (? — ғинуар 1774) — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
Сығышы менән Себер даруғаһы Ирән улусы (хәҙерге Пермь крайы ) Сарсбаш (Оло Сарс) ауылы башҡорттарынан.
Е. И. Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, 1774 йылдың ғинуарында үҙенең отряды менән баш күтәреүселәр яғына сыға. Емельян Пугачёв уға полковник званиеһын бирә. 1774 йылдың ғинуарында башҡа ихтилал етәкселәре Ҡәнзәфәр Усаев һәм Мәүлит Айытов отрядтары менән берлектә Ҡазан губернаһының Пермь провинцияһы Әшит ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнаша. Пермь провинцияның Тиса заводы эшселәрен һәм Торговиж бастругы халҡын ихтилалсыларҙың ғәскәренә мобилизациялай.
1774 йылдың ғинуарында Пермь провинцияһы Көңгөр ҡалаһын ҡамауға алғанда һәләк була.
Ҡыҙылурҙа
Ҡыҙылурҙа - (Аҡмәсет (боронғо),, Кызылорда (Ак-Мечеть,Перовск)) — Ҡаҙағстандың Һырдаръя буйындағы ҡалаһы. Ҡыҙылурҙа өлкәһенең үҙәге.1997 йылдың 17 июненә тиклем ҡаҙаҡса яҙылышы Кзыл-Орда булған.
Халҡы — 270 мең тирәһе (2015), яҡын-тирәһендәге биҫтәләр һәм ауылдары менән 380 мең кеше (2015)
Ҡала 1820 йылда Коканд ханлығының ҡәлғәһе булараҡ Аҡмәсет атамаһы менән төҙөлә башлаған. Һырдарья йылғаһының ике ярында, Астана ҡалаһынан  830 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1925—1929 йылдарҙа ― РСФСР  составындағы Ҡаҙаҡ АССР-ның баш ҡалаһы.
Атамаһы
Ҡыҙылурҙа  — хәҙерге атамаһы, урыҫ телендә Кызылорда тип яҙыла.
1820 йылдан алып Коканд ханлығын  генерал Перовский етәкселегендәге урыҫ ғәскәре   1852 йылда баҫып алғанға тиклем   форт Аҡмәсет (Ақ-Мешіт) тип аталған. Был һуғышта башҡорт ғәскәре лә ҡатнашҡан Шул уҡ атаманы ҡала рәсми рәүештә 1922 йылдан 1925 йылға тиклем йөрөтә.
Форт 1862 йылдан генерал Перовский хөрмәтенә Перовский ҡалаһы тип атала башлай.
1925 йылдан ҡала рәсми рәүештә Ҡзыл-Орда тип атала (Ҡыҙыл Армия хөрмәтенә).
Хәҙер ҡала ҡаҙаҡса Ҡызылорда тип яҙылып йөрөй: 1997 йылдың 17 июнендә Ҡаҙағстан Президенты Указы менән Ҡзыл-Орда транскрипцияһы Ҡызылордаға әйләндерелә
Тарихы
1867 йылдан Перовск- Рәсәй империяһы Һырдаръя өлкәһенең өйәҙ ҡалаһы, өйәҙ үҙәге. Башланғыс мәктәптәр асыла, кирбес заводы эшләй башлай, ел тирмәндәре, оҫтаханалар һәм кибеттәр асыла.
1905 йылда Ырымбур — Ташкент тимер юлы һалынғас, вокзал һәм депо төҙөлә.
1917 йылдың 30 октябрендә  Перовскиҙа Совет власы урынлаша.
1925 йылда ҡала Ҡзыл-Орда тип атала башлай,РСФСР составындағы Ҡаҙаҡ автономиялы республикаһының баш ҡалаһы Ырымбурҙан бында күсерелә.
1930—1940-сы йылдарҙа төбәктең һәм ҡаланың халҡы  СССР-ҙың башҡа ерҙәренән күсерелгән халыҡ иҫәбенә үҫә.
Мөһим сәнәғәт предприятиелары: целлюлоза-ҡатырға комбинаты (ябылған), төҙөлөш материалдары, йорт төҙөлөшө комбинаттары, аяҡ кейеме, тегеү һәм  трикотаж фабрикалары (ябылған); аҙыҡ-түлек сәнәғәте.
1980-се йылдар уртаһынан төбәктә нефть һәм газ сығарыу үҫешә башлай. 2010 йылдың октябрендә Ҡыҙылурҙа- Ҡомкүл (Кумколь) автомобиль юлы файҙаланыуға тапшырыла.
Аҡмәсет һәм башҡорттар
Башҡорт халҡының Һыр тигән йыры ҡанлы тарихҡа - Аҡмәсетте алыу ваҡиғаһына арналған.
Һырдаръялар аша сығыр инек,
Аҡмәсеткәй тигән ҡалаға.
Азиатский тигән далаға.
Рәсәй батшалары башҡорт һуғышсыларын йыш ҡына Урта Азия халыҡтарын бойһондороу сәйәсәтендә  ҡуллана. Ырымбур губернаторы генерал В. Перовский көслө ағымлы Һырдаръя (Сырдаръя) аша сығып, Аҡмәсет ҡалаһын алырға күп тапҡыр уҡталған.
Генералдың ғәскәренең төп көсө башҡорттар була. Был хаҡта йырҙа ла әйтелә: Бары беҙҙең генә башҡорттар шул/ Күҙ терәгән әрме көстәре.
Бик күп ҡорбандар биреп, ас-яланғас, хәлһеҙ башҡорт ғәскәре шулай ҙа Һыр йылғаһын аша сыға ала һәм ҡаланы ала. Аҡмәсет тулыһынса баш һалғас, генерал В. Перовский башҡорт ғәскәре менән уның урамдары буйлап ҡаланы ҡарап йөрөгәндә, ҡурайсылар  көй сығара. Дәртле көйҙән хатта аттары ла, ошо көйгә тап килтереп, баҫҡан. Генералды данлап махсус уйналған көй ошо көнгәсә Перовский тип йөрөтөлә һәм уның бейеүе лә бар. .
Тәбиғәте
Ҡала Һырдаръя буйлап ике яҡтан 10 км -ға һуҙыла.Йылғала суднолар йөрөмәй. Уға бик күп тармаҡтар килеп ҡушыла. Йылға ярҙары ҡомлоҡ, таҡырҙар. Балыҡҡа бай. Декабрҙә туңа, февраль-мартта асыла.
Климаты ҡырҡа континенталь, яуым-төшөм әҙ  (бигерәк тә йәй көнө), ҡояшлы көндәр күп; йәй оҙон һәм эҫе, ҡыштары ярайһы һыуыҡ, көслө елдәр була. Ҡар ҡатламы тотороҡло түгел, ҡалын булмай.
Үҫемлектәр зонаһы: әрем-боялыч ҡаплаған (төньяҡ) сүллек. Тупрағы: урыны менән татырлы  таҡырҙар, һаҙмырт-аллювиаль урындар осрай.
Йылға буйҙарында һәм утрауҙарҙа 3—7 м бейеклеккә еткән сәнскеле ҡыуаҡтар һәм ағастар таралған. Туғайҙар бар. Дөгө майҙандарынан һәм арыҡтарҙан килгән һыуҙар төшкән урындарҙа 5 метрға еткән ҡуйы ҡамыш үҫә. Сүлдәрҙә үлән яҙҙарын ғына йәшел, йәйгә ҡыуарып бөтә.
Ҡалала йәшеллек әҙ — үлән насар үҫә, ағастар күп: ылыҫһыҙ ҡарағас, тирәк, ҡорос ағас, джида, тамариск,тал, өрөк, сейә, шафталы (персик),армыт (груша). Улар 3—10 м бейклеккә етә; йәй көнө ағастарҙы махсус ҡулайламалар һәм арыҡтар ярҙамында һуғаралар.
Сак-Посл
Сак-Посл — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хуль-Тур-Ахт йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Сил-Яха
Сил-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дымлылыҡ
Дымлылыҡ  — төрлө мөһиттәрҙә һәм есемдәрҙә һыу күләме.
Орск өйәҙе
Орск өйәҙе — 1865 йылдаң Ырымбур губернаһы составында ойошторола. Өйәҙгә Ырымбур өйәҙенең көнсығыш, Верхнеурал өйәҙенең көньяҡ; өлөшө инә.
XIX быуат аҙағында төньяҡ-көнбайышта Өфө губернаһы, төньяҡта һәм көнсығышта — Верхнеурал өйәҙе, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта — Турғай өлкәһе, көнбайышта — Ырымбур өйәҙе менән сиктәш була. Административ уҙәге — Орск ҡалаһы (Яман-ҡала).
Тарих
1782 йылда нигеҙләнгән. 1865 йылдаң Ырымбур губернаһы составында ойошторола. Өйәҙ 1928 йылда бөтөрөлә.
География
Майҙаны — 46440 км² (1897). 1866 йылда өйәҙ территорияһында 305 торама пункт, 3 стан була. 1890 йылда 12 улус (Александровка, 1-се Бөрйән, 2-се Бөрйән, 3-сө Бөрйән, Ҡананикольский, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Преображенка, Түңгәүер, 1-се Уҫәргән, 2-се Уҫәргән, 3-сө Уҫәргән, 4-се Уҫәргән) һәм 6 станица (Воздвиженка, Гирьял, Ильинка, Кваркен, Орск, Таналыҡ), 1917 йылда 21 улус теркәлгән. Халҡы, нигеҙҙә, игенселек, малсылык менән шөғөлләнгән. 20 быуат башында Преображенск заводы эшләй. 5 йәрминкә уткәрелә (1866). 1913 йылда Троицк тимер юлын (Ырымбур — Орск, Троицк-Орск участкаларын) төҙөү башлана. 131 мәсет, 17 сиркәу, 4 часовня була (1866). 1919 йылда Орск өйәҙҙә 12 улусы Бөрйән-Түңгәүер кантоны, 16 улусы Уҫәргән кантоны составына индерелә.
Административ уҙәге — Орск ҡалаһы (Яман-ҡала).
Халҡы
1897 йылда — 206944 кеше (башҡорттар —88506, белорустар — 1694, мордвалар — 7626, урыҫтар — 83419, татарҙар — 14040, украиндар — 8963, сыуаштар — 2095 һәм башҡалар). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 138929 крәҫтиән, 24618 мещан, 610 дворян һәм башҡалар иҫәпләнә; мосолмандар — 102881, православие динендәгеләр — 103904 (шул иҫәптән 4731 старообрядсы) һәм башҡалар.
Һауа
Һауа — кеше, хайуан һәм үҫемлектәрҙең тереклеге өсөн кәрәк булған, күбеһенсә азот менән кислородтан торған ерҙең атмосфераһындағы газдар ҡатнашмаһы ; Ерҙең атмосфераһы газдарының тәбиғи ҡатнашмаһы (ҡатнашмала күпселеге азот һәм кислород — 98-99 %; углекислый газ, һыу, водород һәм башҡалар).
Һауанан инерт газдар алалар (гелий, неон, аргон, криптон, ксенон, радон, унуноктий).
Химик составы
1754 йылда Джозеф Блэк эксперимет аша һауа бер матдә түгел, ә төрлө газдар ҡатнашмаһы булыу иҫбатлай.
Һауа составы тауҙарҙа айырыла: кислород азоттан ауырыраҡ, шуға бейеклеккә күтәрелгән һайын кислород кәмей.
Һауа фәлсәфәлә
Фридрих Вильгельм Ницше һауа тураһында иң юғары һәм йоҡа материя тип яҙҙы. Һауа – азатлыҡ символы.
Сулаквелидзе Виктор Самсонович
Виктор Самсон улы Сулаквелидзе, ვიქტორ სამსონოვიჩი სულაქველიძე ; (1919-1984) - совет ғалимы һәм хәрби инженер, техник фәндәр докторы (1958), профессор (1959), инженер-техника хеҙмәтенең генерал-майоры (1962). РСФСР-ның юғары почетты ғалимы (1971). Космонавттар өсөн лазер ҡоралдарын яһаусыларҙың береһе.
Биографияһы
1919 йылдың 15 декабрендә Грузияның Ван өлкәһе, Мтиздзири ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.
1937 - 1942 йылдарҙа С.М.Киров исемендәге Грузия дәүләт сәнәғәт институтында уҡый, унан һуң Ҡыҙыл Армия сафтарына алына һәм 1942 - 1946 йылдарҙа Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерия академияһында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында В.С. Сулаквелидзе ҡорал һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары заводтарында именлек сараларын тәьмин итеү өлкәһендәге проблемалар менән шөғөлләнә, атҡан патрондарҙы алмаштырыу методикаһы өҫтөндә эшләй.
1946 - 1984 йылдарҙа Ф.Э.Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерия академияһында фәнни, педагогик һәм тикшеренеү эшендә ярҙамсы, уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, профессор, бүлек начальнигы урынбаҫары һәм 1960 - 1984 йылдарҙа махсус ҡорал бүлеге начальнигы була. 1962 йылда СССР Советы Министрҙар указ менән В.С.Сулаквелидзе инженер-техник хеҙмәтенең генерал-майоры дәрәжәһенә лайыҡ була.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлек
В.С.Сулаквелидзедың төп өйрәнеү һәм уҡытыу хеҙмәте континенттар баллистик ракеталарының баш өлөштәрен булдырыу һәм камиллаштырыу өлкәһендәге проблемалар менән бәйле, ул Ф.Э.Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерлыҡ академияһында атом ҡоралы фәнни мәктәбен ойоштороусы булған. 1984 йылда, авторҙаш булараҡ, В. С. Сулаквелидзе "Алмаз" космик программаһы кысаларында эшләнгән лазер пистолетын ясауҙа ҡатнашҡан.
1958 йылда В.С.Сулаквелидзе техник фәндәр докторы дәрәжәһе өсөн диссертация яҡлай, 1959 йылда уға академик профессор исеме бирелә. В.С.Сулаквелидзе йөҙ илленән артыҡ фәнни әҫәр, шул иҫәптән бер нисә монография авторы. В.С.Сулаквелидзе етәкселегендә күп тапҡыр кандидат һәм алты докторлыҡ диссертацияһын әҙерләнә. 1971 йылда В. С. Сулаквелидзе махсус ҡорал булдырыуҙа ҙур фәнни өлөшө өсөн РСФСР-ның атҡаҙанған фән эмәкәре исемен ала.
Ул 1984 йылдың 31 октябрендә Мәскәүҙә үлә, Тбилисиның Сабуртала зыяратында күмелә.
Альберштедт
Альберштедт (Alberstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 501 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6279 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, QFT).
Пал-ПАй-Соим
Пал-ПАй-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Вош-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сале-Яга
Сале-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Народа йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Пиза
Пиза — (итал. Pisa ) Тоскана төбәгендә итальян ҡалаһы һәм коммунаһы, Лигур диңгеҙенән 10 км алыҫлыҡта ята, Пиза провинцияһының административ үҙәге.
Ҡаланың рәсми булмаған символы — йығылыусы манара, 1986 йылдан  майҙан, собор һәм баптистерий менән бергә Бөтә донъя мираҫының объекты статусына эйә.
Географияһы
Ҡала диңгеҙ кимәленән  4 метр бейеклектә ята. Майҙаны 185 км². Ҡала биләмәһендә Арно йылғаһы аға. Ҡалала 87353 кеше йәшәй (2008). Халыҡ тығыҙлығы 472 кеше/км².
Климаты
Пиза өсөн үҙәк һәм көньяҡ Италиялағы кеүек урта диңгеҙ климаты хас.
Тарихы
Римлеләр килгәнгә тиклем, лигуриялылар йәшәй. Беҙҙең эраға тиклем 180 йылдан һуң  —   Рим республикаһы колонияһы һәм уның хәрби-диңгеҙ базаһы. Пиза епископияһы тураһында 313 йылдан билдәле.
Урта быуат Пизаһы — сауҙа ҡалаһы-дәүләте өлгөһө. Пизалылар итальяндарҙың сарацин агрессияһы менән көрәшенең иң осонда тора,  1016 йылда  Генуя менән   союзда  Сардинияны ғәрәптәрҙән азат итә, 1063 йылда мосолман  Палермоһын тар-мар итә. Пиза республикаһы диңгеҙҙә Генуя республикаһы менән, ҡоро ерҙә Лукка һәм Флоренция менән өҙлөкһөҙ һуғыша.
XII—XIII быуаттарҙа ҡала роман стилендә  ҙур төҙөлөш алып бара; уны биҙәү өҫтөндә Пизаноның талантлы рәссамдар һәм һөнәрселәр  ғаиләһе эшләй, һынлы сәнғәт мәктәбе үҫешә.
Пиза граждандары Изге Рим империяһы императорҙарының ярҙамлашырға ризалығын алһалар ҙа, Тәре походтары йылдарында  үҙ позицияһын нығыта, тик пиза дәүләтселегенең алтын быуаты 1284 йылда генуялыларҙаң Мелория янында еңелеүе менән тамамлана. Ҡаланың диңгеҙ ҡеүәте кәмеүенең сәбәбе Арно йылғаһының ләмләнеүе арҡаһында була. Йылға үҙәненең үҙәгереүе Пизаны бөтөнләй диңгеҙ сауҙаһынан мәхрүм итә.
1406 йылда Пизаны флоренциялылар яулай. Ҡалаға Итальян һуғышы сыуалышында ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа (1494—1509 йыл)  үҙенең үҙаллылығын ҡайтарыу мөмкин була, әммә Медичи власы аҫтында кире ҡайтарғандан һуң ҡала бөтә сәйәси әһәмиәтен юғалта.
1564 йылда Пизала Галилео Галилей тыуған. Ул урындағы университетта уҡыған һәм уҡытҡан, университет Тосканала иң боронғо университет булып һанала. Университет янындағы ботаника баҡсаһы  Козимо I тарафынан 1544 йылда төҙөлгән.
Аш-һыуҙары
Күп кенә пиза һәм тоскана аш-һыуҙары хуш еҫе һәм ҡырҡыулығы менән айырыла. Киң таралған пиза аш-һыуҙарынан — аҡ  фасоль ашы, тәлмәрйендән аш һәм пиза ашы.
Иҫтәлекле урындары
Пьяцца деи Мираколи («Мөғжизә майҙаны») майҙанында билдәле собор комплексы ҡаланың хәҙерге үҙәгенән ситтә урынлашҡан һәм үҙ эсенә түбәндәге ҡомартҡыларҙы индерә:
Башҡалары:
Мормаз
Мормаз — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Варламов Виктор Иванович
Варламов Виктор Иванович (28 апрель 1948 йыл) — спортсы. Конькиҙа шыуыу спорты буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1975). БР‑ҙың күренекле спортсыһы (1993). Инсбруктағы Ҡышҡы олимпия уйындарында ҡатнашыусы, Европа чемпионы, донъя чемпионаттарының бронза призеры, өс тапҡыр 10000 метрлыҡ дистанцияла милли беренселектрҙә еңеүсе. Спорт ярыштарында «Буревестник» йәмғиәте һәм Башҡорт АССР-ы исеменән сығыш яһай, халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Пухтюга
Пухтюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарня йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Варламов Виктор Иванович
Биографияһы
Виктор Иванович Варламов 1948 йылдың 28 апрелендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенең Петропавловск ҡалаһында тыуған. Конькиҙа йүгереү менән Өфөлә шөғөлләнә башлай, «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте ағзаһы, тренеры — Владимир Константинович Кяк.
Пухтюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Варламов Виктор Иванович
Биографияһы
1973 йылғы сезонда конькиҙа уҙышыуҙа тәүге етди уңышҡа өлгәшә: РСФСР беренселегендә 10 000 метрлыҡ дистанцияла еңеү яулай һәм СССР-ҙың милли йыйылма командаһы составына инә. Бер йылдан Свердловск ҡалаһында үткән СССР халыҡтарының ҡышҡы спартакиадаһында ошо уҡ дистанцияла уңышын ҡабатлай. 1975 йылда ун мең километрлыҡ дистанцияла ил чемпионы исемен яҡлай, Херенвенда Европа чемпионатында бөтәһен дә уҙып үтә. Осло ҡалаһында уҙғарылған донъя чемпионатында ошо уҡ дистанцияла бронза миҙал яулай һәм күп көрәш суммаһы буйынса туғыҙынсы урынды ала. Миҙгел йомғаҡтары буйынса «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» почетлы исеменә лайыҡ була.
1976 йылда Варламов 10000 метрлыҡ дистанцияла өс тапҡыр рәттән СССР чемпиоы була, классик күпбәйгелә өсөнсө урынды биләй, унан алда тик Владимимр Лобанов һәм Сергей Марчук булалар. Херенвенда донъя беренселеге үҙенең дистанцияһында ҡабаттан бронза миҙалын яулай һәм күпбәйге һөҙөмтәләре буйынса 11 урынды яулай. Уңышлы сығыштары арҡаһында Инсбрук Ҡышҡы олимпия уйындарында 5000 һәм 10000 метрлыҡ дистанцияға йүгерә, ике осраҡта ла 4 урынды ала.
Юғары белемгә эйә, 1976 йылда тамамлай Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған. 1993 йылда «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» исеме бирелә.
Ҡарағол
Ҡарағол (Карагулово), боронғо исеме Түбәләҫ Арҡауылы  — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Мөрсәлим ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 231 кеше. Почта индексы — 452485, ОКАТО коды — 80247847004.
Географик урыны
Ҡарағол ауылы район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа 47 километрҙа һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡарағол ауылына Себер даруғаһы Түбәләҫ улусына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылдың ырыу аралары: Әжембәт • Ишембәт • Сөсәй • Алмас.
Ҡарағол ауылына XVIII быуат аҙағында Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Ҡарағол ауылы XVIII быуат аҙағында Түбәләҫ ырыуының иң бәләкәй ауылы булған: 1795 йылда 7 йортта 47 кеше йәшәгән.
Түбәләҫ Арҡауылы (тау арҡаһында ята) тигән халыҡсан атамаһы ауылға рәсми исеменән алда бирелгәндер. Ҡарағол менән Илсекәй араһында Иҫке ҡыштау тигән урын да тәү нигеҙгә ишаралай. Ауылдың рәсми сығанаҡтарҙа теркәлеүен ике төрлө, 1740, 1795 йылдарҙа, тип күрһәтәләр. Ҡарағол ауылы, Троицк өйәҙенә ҡараған башҡа Түбәләҫ ауылдарынан айырмалы рәүештә, Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙе Түбәләҫ улусына ҡараған.
Ҡарағол ауылында тыуған, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, нефтсе, Башҡортостан журналистар союзы ағзаһы Яҡуп Мөхәмәт улы Шәмсетдинов «Ырыуым — Түбәләҫ» тигән мәҡәләһендә шундай мәғлүмәт килтерә: «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе „һатып“ алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар „законлаштырып“ тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә».
1773 йылда 1765 йылдан бирле Түбәләҫ ырыуы старшинаһы булған Собханғол Килтәков, батыр йөрәкле ирҙәрҙе йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән.
Ихтилал хәрәкәтенә Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәк(н)әев тә ҡушылған. Ул С. Юлаев һәм уның атаһы Ю. Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Шаһиттар Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡытау-Ивановск заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр,.
Ҡарағолдарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын фаразлау
Ҡарағол ауылы (1859 йылғы X рәүиз материалдары буйынса) Ҡыр-Көҙәй һәм Шайтан-Көҙәй улустары ауылдары менән 8-се Башҡорт кантонына (7-се йорт) ҡараған. Алдараҡ Ҡарағол 5-се кантондың 9-сы йортона ҡараған булған. 1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллыҡ юбилейы айҡанлы, Башҡортостан Республикаһы ЦГИА (Үҙәк дәүләт тарихи) архивынан яҙып алған (VII — 1816, VIII — 1834, IX — 1850, X — 1859 йылғы рәүиз) материалдарға таянып, 1812 йылғы Ватан һуғышында Ҡарағол ауылынан түбәндәге олатайҙар ҡатнашҡан булырға тейеш, тип фаразлайбыҙ
1. Йәнсура Әжембәтов (1776-) — йорт старшинаһы, старшина ярҙамсыһы ла булған;
2. Ғөзәйер Бикмашев (1757-) — отставкалағы поход старшинаһы
3. Зәйнетдин Мөҡминов (1766-)
4. Туңғатар Мортазин (1754-)
5. Бикташ Туңғатаров (1781-)
6. Миңдеш Мөҡминов (1771-)
7. Сәйфулла Ишембәтов (1769-)
8. Юламан Яхин (1881-) 8. Ниғәмәтулла Ишембәтов (1770 —) — йорт старшинаһы ярҙамсыһы, йорт есаулы. (* Әжембәт менән Ишембәт бер туған булған)
9. Рәхмәтулла Ишембәтов (1768-)
(Өҫтәлмә мәғлүмәт: Йәнсура Әжембәтовтың ейәне Яҡшысура Яманһарин (1814 —) указлы мулла, «башҡорттарҙан уҡытыусы» («учитель из башкир» тип яҙылған).
Ҡарағол ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Уларҙың башлыҡтары араһында һирәк осраусы Баймаш һәм Миндеш тигән исемдәр билдәләнә (тимәк, Ҡыр-Көҙәй улусындағы Миндеш ауылы антропологик сығышлы). VII рәүиздән күренеүенсә, 12 ғаиләнең 5-һе күп ҡатынлы (полигам) ғаилә булған.
1834 йылда Ҡарағолда 96 кеше, 1859 йылда — 120 кеше йәшәгән
Ҡарағолдар ер эшкәртеү менән шөғөлләнгәндәр. 1842 йылда 98 кешегә 25 сирек ужым, 129 яҙғы икмәк сәселгән. 3 сирек (24 бот) картуф сәселгән. Малсылыҡ һәм солоҡсолоҡ буйынса мәғлүмәт юҡ. 1895 йылда ауылға түбәндәге характеристика бирелгән. "Ҡарағол Златоуст ҡалаһынан 95 саҡрымда, тимер юл станцияһы "Мөрсәлим"дән 5 саҡрымда, Сауҙа итеү урыны Йыланлынан 22 саҡрымда. Ауыл тау арҡаһында урынлашҡан (шуға ла уны урындағы халыҡ Түбәләҫ Арҡауылы тип йөрөтә, Салауат районында тағы Үҙән буйы Арҡауыл бар). Ауыл уртаһында һалҡын һыулы шишмә бар. Халҡы — аҫаба башҡорттар. 36 йорттан тора. Ер бүлемдәре 72 рәүиз башына бер урындан бирелгән. Ер биләү формаһы — община милеге. 1887 йылдан ер 88 йән башына бүленә; ерҙе ҡайтанан 10 йылға бүлгәндәр. Һөрөнтө ерҙәр ауыл эргәһендәге тау араһы тигеҙлегендә урынлашҡан. Һикеяҙ һәм Ҡарағайлы йылғалары менән һуғарыла. Ҡара тупраҡлы ер, тәрәнлеге — 1 аршын. Сәсеү әйләнеше системаһы өс баҫыулы (дөрөҫ булмаған сәсеү әйләнеше). Башлыса арыш, һоло, бойҙай сәселә. Арыштың иң яҡшы уңышы — 10 бот орлоҡтан 100 бот уңыш, һолоноң 18 ботонан 90 бот, бойҙайҙың 8 ботонан 40 бот уңыш. Мал утлауы 150 дисәтинә ерҙә. Көтөү ҡамылда һәм ҡурпыла йөрөй. Көтөүселәр юҡ. Ауылдың 6 йортонда бөтөнләй мал тотмайҙар. Бесәнлектәр 400 дисәтинә майҙанды биләй. Ер — ҡара тупраҡлы. Ауылға ҡараған урмандар 2 урында — тауҙарҙа. Төҙөлөш урманы 500 дисәтинәлә, утын урманы 1000 дисәтинәлә, йәш ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар — 1236 дисәтинәлә. Лапы, йығылған, ҡороған ағасты яғыулыҡ итеп ҡулланалар. Йорт хужаларының барыһы ла тиерлек ерҙәрен: һөрөнтө ерҙәрҙе (110 дисәтинәгә тиклем) дисәтинәһен 1 һум 40 тингә, бесәнлектәрҙе (150 дисәтинә) шул уҡ хаҡҡа ҡортомға бирәләр. Заводтар өсөн курен әҙерләү эше әһәмиәтле кәсептәрҙең береһе булып тора.
1865 йылда Ҡарағол (Антошкин) ауылындағы 24 йортта — 134 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Ҡарағолда бакалея кибете билдәләнә. 1920 йылда ауылда — 241 кеше йәшәгән. Большевиктар партияһы 1925 йылдан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. Ҡарағолда өс класлы башланғыс мәктәп асылған, уҡыусылар 4 синыфты Ҡалмаҡҡолда тамамларға мәжбүр булған. Унан бик һирәк кешегә 20-25 саҡрымда ятҡан Лағыр ШКМ (крәҫтиән йәштәре мәктәбе)н тамалау мөмкин булған. Һуңғараҡ Алты ауыл Түбәләҫ балалары 1935 йылда асылған Тирмән 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәбенә йөрөп уҡыған.
Һуғыштан һуң Ҡалмаҡҡолда 7 йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәп, 60-сы йылдарҙан башлап — урта мәктәп эшләне. Ҡарағол, Илсекәй, Сүрәкәй ауылы балалары ошо мәктәпкә йөрөп уҡыны. Хәҙер ул Мөрсәлим урта мәктәбе тип атала.
Һуғыштан һуң даими рәүештә эшләп килгән Ҡарағол башланғыс мәктәбе 2010-сы йылдарҙа замана ҡыҫҡартыуына дусар ителде. Уҡыусылар күрше Мөрсәлим урта мәктәбенә автобус менән йөрөп уҡыйҙар.
30-сы йылдарҙа Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол һәм Илсекәй ауылдары «Путь социализма» тигән колхозға ойошҡан була. Уның беренсе рәйесе Әғзәм Хажиморатов, икенсеһе - Ғәлимйән Ишбирҙин булған.
1934 йылда һәр ауылда айырым колхоз ойошторолған. Ҡарағолда «Урожай» колхозы барлыҡҡа килгән, һәм уның тәүге рәйесе итеп Ҡорман Ғарипов һайланған.
10-11 ғаиләнән торған бер төркөм ҡарағолдар «Ашҡыяҡ» артелен төҙөйҙәр һәм Ҡарағол менән Ҡалмаҡҡол араһында ятҡан Ашҡыяҡ туғайына күсеп ултыралар. Яңғыҙаҡ хужалыҡ активистары ағалы-энеле Фәйзуллин Хажи һәм Хизбулла Фәйзулла улдары, халыҡ дошманы мөһөрө баҫылып, хөкөм ителәләр. Хажимөхәмәт Фәйзуллинды 1937 йылдың 30 декабрендә, Хизбулланы 1938 йылдың 21 февралендә аталар.
Хәсәнов Кәрим Хәсән улы, утын келәте ҡарауылсыһы, 10 йылға иркенән мәхрүм ителә.
Ҡалмаҡҡол ауылы 1958 йылдан XXI партсъезд исемендәге колхоздың үҙәгенә әйләнде. Был колхозға Ҡарағол, шулай уҡ Илсекәй, Сүрәкәй ауылдары, Урыҫ Илсекәйе утары ҡараны. Ҡарағол ауылы XXI колхоздың бер бригадаһы булды. Данлыҡлы колхозсылары, хеҙмәт алдынғылары менән ғорурланып йәшәне.
2002 йылда Ҡарағолда мәсет асылды. Хәбибулла, Ғөбәйҙулла хәҙрәттәрҙең тыуаһы, Ҡаҙан мәҙрәсәһен тамамлап, тыуған ауылы Ҡарағолға мулла булып ҡайтҡан, революцияға тиклем Ҡалмаҡҡолда мәктәп асҡан Ғөбәйҙуллин Абдулла мулланың ейәне — Ғөбәйҙуллин Эдуард Әҙип улы хәҙер ауылдың муллаһы.
Ҡарағолда фельдшер-акушер пункты, клуб, коммерция магазины эшләй.
Халыҡ һаны
Ҡарағол ауылында башҡорттар йәшәй (2002)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Рәсми исемдәр бирелмәгән дәүерҙә ауыл урамдары Аръяҡ, Биръяҡ тип йөрөтөлгән.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар, ҡалҡыулыҡтар:
Йылға, шишмәләр:
Башҡа төрлө ер атамалары:
Ашҡыяҡ, Кәлтек шиҙе, Сәфәр соҡоро, Шәрифә күле, Иҫке үлек, Торна тоҙағы, Батмаҡай, Урыҫ юлы, Ғимаш күпере, Бәләле ҡыуаҡ, Көҙәй юлы
Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары.
Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар.
Хәбәрһеҙ юғалғандар
Ҡушаматтар
Түбәләҫтәр араһында ҡарағолдарҙы «ҡомалаҡтар» тип йөрөтәләр.
Айырым нәҫелдәрҙең, кешеләрҙең ҡушаматтарын һанап китәйек: ''Сыйҙаҡ, Сәкәй, Торна, Шаҡай, Ҡомған, Йәшел, Остоҡай, Бүре, Мәтәүәлей, Ҡуян, Кәзә, Барабан, Айыу, Әбүк, Монгол.
Һылтанмалар
История деревни Карагулово
Йөрөшбаев Нәсүр Әндәрйән улы
Нәсүр Әндәрйән улы Йөрөшбаев — журналист, кинорежиссёр, сценарист.
Биографияһы
Йөрөшбаев Нәсүр Әндәрйән улы 1961 йылда Пермь өлкәһе Барҙы районы Чалкау ауылында тыуған. Сығышы менән ғәйнә башҡорттарынан.
1978 йылда Барҙы урта мәктәбен, ә 1981 йылда — зооветеринария техникумын тамамлай.
Совет армияһы сафтарында хеҙмәт иткәндән һуң, «Рассвет» («Таң») Барҙы район гәзитендә корреспондент булып эшләй.
1989 йылда Ҡазан дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай, шул уҡ университеттың студенты булған немец ҡыҙына өйләнә һәм ГДР-ға күсә. Башта Дрезден эргәһендәге ауылда, һуңыраҡ — Лейпциг ҡалаһында йәшәй, Саксония телевидениеһында оператор, журналист булып эшләй.
Наполеон Бонапарт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан башҡорт яугирҙарына Лейпцигта һәйкәл ҡуя. Монумент ябай таштан тора, унда атлы яугир төшөрөлгән һәм өс телдә — немец, башҡорт һәм рус телдәрендә артабанғы яҙма уйылған: «Халыҡтарҙың 1813 йылғы һуғышы. Башҡорт халҡының Рус ғәскәрҙәре сафында һуғышҡан яугир улдары иҫтәлегенә».
Готтхольд Вайлдең 1930 йылда сыҡҡан «Татар текстары» китабын рус теленә тәржемә итә. Готтхольд Вайль Беренсе донъя һуғышы осоронда немец этнографтары тарафынан Германияла тотҡонлоҡта булған татар һәм башҡорттарҙан аудиояҙмаларға яҙып алынған йырҙарҙы, мәҡәлдәрҙе, йомаҡтарҙы һәм әкиәттәрҙе тәржемә итә һәм китап итеп 1930 йылда баҫтырып сығара. Ошо аудиояҙмаларының береһенең — Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан Ибраһим Хәлимов тауышының яҙмаһын уның Татарстандың Конь ауылында йәшәүсе ҡыҙына тапшырыуы тураһында Нәсүр Йөрөшбаев «Атайымдың тауышы» («Голос моего отца») тигән документаль фильм төшөрә.
Бөйөк Еңеүҙең 70-йыллығына арналған «Ике әсир: Жәүәт һәм Вальтер» («Два узника: Джавит и Вальтер», 2015) документаль фильмы «Башҡортостан» киностудияһы һәм «Gaina Media» студияһы (Германия) менән берлектә төшөрөлә. Был фильм ике әсирҙең — немец һәм башҡорттоң тотҡондағы тормошо тураһында бәйән итә. Фильм инглиз һәм француз телдәренә тәржемә ителәсәк.
Нәсүр Йөрөшбаев 30-ға яҡын фильм авторы булып тора. «Сена буйында ҡурай моңо» фильмы 2008 йылда «Алтын минбар» («Золтой минбар») фестивалендә, «Атайымдың тауышы» һәм «Ике әсир: Жәүәт һәм Вальтер» фильмдары 2014 һәм 2015 йылдарҙа «Көмөш Аҡбуҙат» («Серебряный Акбузат») милли һәм этник киноһы халыҡ-ара фестивалендә ҡатнаша.
Лейпциг университеты китапханаһы архивында австрия филологы Иероним Мегизерҙең «Төрки теленең нигеҙҙәре» («Institutiones linguae Turcicae») китабын таба һәм Рәсәйгә алып килә. «Уралдағы Лейпциг» («Лейпциг на Урале») проектының авторы булараҡ Наполеонҡа ҡаршы мөһим алыштарҙың береһенә бағышлынған Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы» һәйкәленең бәләкәй аналогын — «Халыҡтар дуҫлығы» һәйкәлен Силәбе өлкәһе Варна районы Лейпциг ауылында ҡуйырға ниәтләй.
Иена
— Японияның аҡса берәмеге, донъялағы төп резерв валюталарҙың береһе. 1954 йылда әйләнештән алынған һәм хәҙер иҫәпләү аҡса берәмеге булған 100 сенгә бүленә. Халыҡ-ара коды: JPY. символы: ¥ билдәһе. 1869—1871 йылдарҙа алтын һәм көмөш тәңкә булып сығарылған.
Атамаһы
«円» иероглифы менән яҙылған аҡса берәмеге Ҡытайҙан килгән һәм ҡытай телендә «юань» тип атала. Цин династияһының Ҡытай империяһындағы валюталарҙың береһе көмөш булған, ул әйләнештә ҡойолма формаһында йөрөгән. Ләкин XVIII быуатта Ҡытайға Испанияның һәм Мексиканың көмөш тәңкәләре килеп инә, улар «көмөш» (银 円) йәки «көнбайыш юандәре» (洋 円) тигән исем алалар. Һуңыраҡ Гонконг ҡалаһында британдар төбәк көмөш тәңкәләр сығара башлайҙар, уларҙы «гонконг долларҙары», ә ҡытайса «гонконг юандәре» (香港 壱 圆) тип атайҙар. Был валюта Японияға инә башлай, бында ҡытай «юане» японса «эн» тип яңғыраған. 1830 йылдан япондар үҙҙәре көмөш тәңкәләр етештерә башлай, улар металл миҡдары һәм ауырлығы буйынса гонконг тәңкәләре менән бер иш булған.
Тарих
Тағы ла кәсер берәмектәре индерелгән: сен (銭) = иены, рин (厘) =. 1954 йылда сен һәм рин әйләнештән алына, әммә «сен» төшөнсәһе финанс донъяһында әле лә ҡулланыла.
1872 йылда Мэйдзи хөкүмәте милли банктар тураһында ҡанун ҡабул итә, уға ярашлы, милли статусҡа эйә булған шәхси банктарға конвертланған банкноталар сығарырға рөхсәт бирелгән. Ләкин 1876 йылда ҡанунды үҙгәрткәндән һуң был банкноталар конвертланыуҙан туҡтаған.
1927 йылдың мартында ил финанс кризисы менән осраша. Япония банкы аҡса һалыусыларҙың хәүефтәрен әҙәйтер өсөн бик күп банкноталар сығара. Әммә аҡса һалыусылар банктарға аҡсаларын алырға йүгерләр, һәм был банкноталар ҡытлығына килтерә. Яуап итеп, Япония банкы тиҙ генә 200 иеналыҡ банкноталар сығара, уларҙың артҡы яғы буш була.
1897 йылдың октябрендә иенала алтын миҡдары 0,750 грамм тип билдәләнгән. Беренсе донъя һуғышы осоронда банкноталарҙы алтынға алыштырыу туҡтатылған. Һуңғараҡ, иҡтисади хәлгә ҡарап, Японияла алтын стандарт бер нисә тапҡыр урынлаштырылған һәм кире ғәмәлдән сығарылған, ә 1933 йыл аҙағында ул рәсми рәүештә ғәмәлдән сыҡҡан. 1933—1939 йылдарҙа Япония стерлинг зонаһына ингән, уның буйынса 1 иена 14 британ пенсына тигеҙ булған.
1932 йылда валюта контроле индерелгән, уны Финанс министрлығы һәм Үҙәк банк башҡарған. Эмиссиялау институты булып 1882 йылда нигеҙләнгән Япония Банкы тора, уның капиталы дәүләттеке булған.
1939 йылда октябрендә иена стерлинг блогынан сыҡҡандан һуң, 4,2675 иена 1 АҠШ долларына тигеҙ булған курс урынлаштырылған, ундағы алтын миҡдары 0,20813 грамм тәшкил итә.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында иена блоктың төп валютаһы булып торған. Был блокҡа түбәндәгеләр кергән:
1945—1948 йылдарҙа, Япония АҠШ оккупацияһы аҫтында булғанда, япон иенаһы менән йәнәшә Америка оккупация иенаһы әйләнешкә индерелә. Икенсе донъя һуғышы һәм унан һуңғы осорҙа иена хаҡының бик тиҙ төшөүе күҙәтелә. 1945 йылдың авгусында 1 АҠШ долларына — 15 иена, 1947 йылдың 12 мартында — 50 иена, 1948 йылдың 5 июлендә 250 иена булған курстар урынлаштырыла. Иҫәп-хисап операцияларында күп төрлө курстар ҡулланылған (1 АҠШ долларына 900 иенаға тиклем).
1948 йылда Окинава утрауында япон иенаһы әйләнештән алына һәм Америка оккупация иенаһына алыштырыла. Ә 1958 йылда бында АҠШ доллары урынлаштырыла. 1972 йылда япон иенаһы Окинава утрауында яңынан индерелә.
1949 йылдың 25 апреленән паритетлы курс кертелә: 360 иена = 1 АҠШ доллары. Был курс нигеҙендә 1953 йылдың 11 майынан Халыҡ-ара валюта фонды тарафынан иена 2,46853 миллиграмм алтынға тиңләштерелә, шулай итеп, ул халыҡ-ара танылыу алған валюта булып китә. 1949—1971 йылдарҙа иенаның курсы АҠШ долларына бәйләнелә. 1971 йылдың 20 декабрендә доллар девальвацияһы арҡаһында курс үҙгәрә һәм 1 АҠШ долларына 308 иена бирелә башлай. 1973 йылдың 14 февраленән АҠШ долларының сираттағы девальвацияһы арҡаһында иена курсы ирекле йөрөүсе тип үҙгәртелә. Бер-бер артлы ревальвация серияларын үткәргәндән һуң, АҠШ долларына һәм башҡа төп валюталарға ҡарата иенаның «көсө» байтаҡҡа үҫә. Һуңғы йылдарҙа иенаның АҠШ долларына ҡарата курсы 100 иена кимәлендә ҡала килә.
Банкнота һәм тәңкә эмиссиялауына Япония Банкының айырым хоҡуғы бар. Банкноталар 1000 иенанан алып 10000 иенаға тиклемге номиналдарҙа сығарыла. Һәр бер банкнотаның төп яғында Японияның дәрәжәле шәхесе һүрәтләнгән. Мәҫәлән, 1000 иеналы банкнотала — бактериолог Ногути Хидэё, 2000 иенала — яҙыусы Мурасаки Сикибу, ә 10000 иенала яҙыусы һәм мәғрифәтсе Фукудзава Юкити һүрәтләнгән. Тәңкәләр 1 иенанан 500 иенаға тиклемге номиналда сығарыла.
2000 йылда 8-се Окинава иҡтисади саммитын һәм яңы мең йыллыҡ етеүен билдәләп, Е исемле серия әйләнешкә индерелә. Был серияла Японияның аҡса әйләнеше тарихында тәүге тапҡыр 2000 иена номиналлы банкнота кертелә һәм тәүге тапҡыр һаҡ билдәһе булып Еврион йондоҙлоғо файҙаланыла. 2004 йылда тағы ла 10 000, 5000 и 1000 иена номиналы менән F исемле серия менән сыға башлай. Улар D серияһының банкнотаһын алыштыралар һәм бында яңы һаҡлыҡ технологияһы ҡулланыла башлай.
Иена резерв валюта рәүешендә
Бер нисә тиҫтә йыл буйы япон иенаһы икенсел әһәмиәтле резерв валюта булып торған, әммә хәҙерге заманда уның менән файҙаланыу дәрәжәһе түбәнәйгән.
Японияның 47 префектураһының иҫтәлекле тәңкәләре программаһы
Япония автономияһының 60 йыллығын билдәләп, 2008 йылдан алып илдә тәңкәләрҙең ике серияһы сыға башлай,     улар Японияның 47 префектураһына арналған. Серияның бөтә тәңкәләренең алғы яғы бер иш, һәр тәңкәнең артҡы яғы айырым биҙәлешле.
500 иена номиналлы тәңкәләр
Хәҙерге ваҡытҡа 16 биметаллик иҫтәлекле тәңкәләр сығарылған:
1000 иена номиналлы тәңкәләр
1964 йылда, Йәйге Олимпия уйындарына бағышлап, 1000 иена номиналында тәүге көмөш тәңкәләр сығарыла.
2002 йылдан алып көмөш тәңкәләр сығарыу ғәмәлдә йыл һайын үткәрелә. Бөгөнгө ваҡытҡа ҡарата, шундай 26 төр тәңкә сығарылған:
Собол-Яха
Собол-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иена
Валюта курсы режимы
Японияла ирекле йөрөгән валюта курсы режимы ҡулланыла.
Ваксман Зельман Абрахам
Ваксман Зельман Абрахам (Selman Abraham Waksman; 22 июля 1888, Яңы Прилука, Бердичев өйәҙе, Киев губернаһы , Рәсәй империяһы — 16 августа 1973, Вудс-Хол, Массачусетс, АҠШ ) — АҠШ микробиологы һәм биохимигы. Физиология йәки медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты (1952).«Cтрептомицинды,туберкулёзды дауалауҙа һөҙөмтә биререлек беренсе антибиотикты, асҡан өсөн» Нобель премияһын тапшырғанда Швецияның Каролин институтынан (швед. Karolinska Institutet, ингл. Karolinska Institute) Арвид Волгрен Ваксманды кешелеккә иң күп изгелек эшләгән бөйөк кешеләрҙең береһе тип атай.
Биографияһы
1932 йылда Америка туберкулёз менән көрәш ассоциацияһы Зельман Ваксмандың туберкулёз таяҡсаларының тупраҡта тарҡалыу процесын өйрәнеүен һорай. Ғалим был процесс өсөн антагонист- микробтар яуап бирә тигән һығымта яһай. 1930 йылдар аҙағында Зельман Ваксман микробиология өлкәһендә алынған тикшеренеү һөҙөмтәләрен төрлө ауырыуҙарҙы дауалағанда ҡулланыу менән бәйле яңы программа эшләй. Дүрт йыл буйы Ваксман коллегалары менән тупраҡтағы бактерияларға йоғонто яһай алған антибиотиктар эҙләп, ун меңгә яҡын микроорганизмды тикшерә. 1940 йылда ғалимдар организмды ағыулаусан актиномицинды айырып ала. Ике йылдан улар стрептотрицинды — туберкулёзды булдырыусыларға ҡаршы тора алған антибиотикты айырып алыуға өлгәшә.
1943 йылда Ваксман ҡулы аҫтында эшләгән стрептомицинды айырып ала. 1946 йылда, бер нисә йыл тикшергәндән һуң стрептомицин туберкулёз һәм маха ауырыуынан (лепра, проказа) дауалағанда ҡулланыла башлай. Стрептомицин сульфаниламидлы препараттарға һәм пенициллинға бирешмәгән бактерияларға ҡаршы көрәшә алғанлыҡтан, бик ҙур әһәмиәткә эйә була. Стрептомицинды табыу башҡа ғалимдарҙы яңы антибиотиктар эҙләргә мәжбүр итә. Дарыуҙарҙың ошо йүнәлешен үҫтереүҙә Зельман Ваксман бик ҙур роль уйнай. Фармацевтик компания стрептомицинды һатҡан аҡсаны бүлгәндә стрептомицинды асҡан Шац менән антибиотиктар эҙләү методикаһын эшләгән Ваксман араһында аңлашылмаусылыҡ барлыҡҡа килә, эш судҡа барып етә. Фәнни журналдағы мәҡәлә һәм был асышты һүрәтләгән патент төп авторҙар тип уларҙың икеһен дә атай.
Һөҙөмтәлә Шац килемдең бер өлөшөн ала, тик Ваксман менән ары бергә эшләй алмай. 1952 йылда Ваксман Физиология йәки медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты була («стрептомицинды, туберкулёзды дауалауҙа һөҙөмтә биререлек беренсе антибиотикты, асҡан өсөн» (Шацҡа Нобель премияһы бирелмәй).
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Льеж һәм Ратгер университеттары почетлы докторы. Америка милли фәндәр академияһы, Америка биологтары тикшеренеүселәр йәмғиәте, Америка тупраҡты өйрәнеүселәр фәнни йәмғиәте, Америка химиктар йәмғиәте һәм Эксперименталь биология һәм Медицина йәмғиәте ағзаһы.
Уның хөрмәтенә микробиология өлкәһендә Зельман А.Ваксман премияһы ( Selman A. Waksman Award in Microbiology) булдырылған.
Моратша Сыртланов
Моратша Сыртланов — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
Сығышы менән Ҡазан даруғаһы Ҡыр-Йылан улусы башҡорттарынан. Ҡазан даруғаһы Ҡыр-Йылан улусы старшинаһы итеп һайлана.
1759 йылда Гәрәй улусы старшинаһы Тимер Мутин етәкселегендәге башҡорттар делегацияһы составында Санкт-Петербургҡа императрица Елизавета Петровнаға башҡорт аҫаба ерҙәрен баҫып алыуҙы тыйыу тураһында хат алып бара.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Асыҡ Грушанск ере
Асыҡ Грушанск ере  — дәүләт кимәлендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ул Винница өлкәһенең Могилёв-Подольский районындағы Грушка ауылы эргәһендә урынлашҡан.
1984 йылда барлыҡҡа килгән, майҙаны — 0,5 гектар.
Һаҡланған биләмә — Украина өсөн һирәк һәм үҙенсәлекле булған протерозой ҡалдыҡтары булған Мурафа йылғаһының уң яҡ яры.
Уның асыҡ өлөшөнөң оҙонлоғо 13,3 км тәшкил итә. Йәшкелт-һоро һәм ҡом-балсыҡлы булып башланған ер ҡатламы, аҫҡа ҡарай, тәрәнәйгән һайын, аркоз ҡомташтары менән эшкәртелмәгән насар ҡаты тоҡомға йәләнә. Был ҡушылмалар араһындағы тишектәрҙән һыу ағымдары үтә. Ерҙең нигеҙенә кристаллик тоҡомдарҙан торған брекчий ята. Ярандарының ҡеүәте 13 метрҙан ашыу.
Ер ҡатламы:
Йәшкелт-һары линзалы ҡомташтарҙан торған аргиллит  — 4,6 м;
• Аркозови ҡомташтары — балсыҡлы, ҡара-һоро-ҡыҙғылт, аңлайышыһыҙ галоплы — 4,3 м;
• Брекчия — ҡара-һоро, сыбар, ваҡланыусан, бөртөклө, елләтелгән, ҡом ҡалдыҡтарынан, балсыҡлы цементтан тора.
• Массивлы Брекчия — ҡом ҡалдыҡтары, гранит, гнейс, елләтелгән базальт, балсыҡлы цемента урынлашҡан кварцтан тора— 0,4 м;
• Мигматит — елләтелгән, көрән— 1,5 м.
2007 йылда өлкәлә «Винницаның ете мөғжизәһе» исеме аҫтында үткәрелгән конкурстың йомғаҡтары буйынса «Грушанск» Могилев-Подольский районында «Винница ынйыһы» тигән исемде 20 еңеүсе менән белектә ала.
2010 йылда «Мурафа» региональ ландшафт паркына индерелә.
Азиаттар
Азиаттар — расаһына, диненә, ҡайһы милләттән булыуына, ниндәй телдә һөйләшеүенә ҡарамаҫтан, Азияның ерле халҡына һәм Евразия континетының Азия өлөшөндә тыуған кешеләргә бирелгән йыйылма атама. Азиаттар тигән термин төрлө илдә төрлө мәғәнәлә ҡулланылырға мөмкин. Яңы Донъяның ҡайһы бер илдәрендә (Бразилия, АҠШ ) азиат термины халыҡ иҫәбен алғанда Азиянан сыҡҡан кешеләрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла. Австралияла халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтарын анализлау өсөн саҡ ҡына ҡатмарлыраҡ система файҙаланыла, уға ярашлы, Азия дүрт төбәккә бүленә — үҙәк һәм көньяҡ; көньяҡ-көнсығыш; төньяҡ-көнсығыш; һәм Яҡын Көнсығыш (Төньяҡ Африканы ла индереп). БДБ илдәрендә һәм Европала бындай осраҡтарҙа ғәҙәттә аныҡ милләт атала (ҡаҙаҡтар, ҡытайҙар, һиндтәр һ.б.). Йыш ҡына «азиаттар» термины «монголоидтар» терминына тиңләштерелә.
Тарихы
375 йылда Үҙәк Азияның күсмә халҡы булған һундар Германарих етәкселегендәге остготтар империяһын тар-мар итә. IV быуат аҙағына һундар Византия империяһы сигенә барып етә. Һундарҙың Европа континентының көнбайышына, төпкөлгә, үтеп инеүе Европа халыҡтарының торған урынынан күпләп күсеп китеүенә килтерә, һәм был ваҡиға халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе тип йөрөтөлә. Алман ҡәбиләләре (ул дәүерҙә Рим империяһын баҫып алыуҙа һәм емертеүҙә ҡатнашҡан билдәле алман хакимдарына Аларихты индерергә була) менән бергә һундар Рим империяһына ҡаршы походтарҙа ҡатнаша. Һундар Европаға атҡа ныҡ итеп беркетелә торған эйәр менән өҙәңге кеүек бығаса күрелмәгән яңылыҡты килтерә, был яу ваҡытында ике ҡуллап эш итергә һәм атты кәрәк яҡҡа аяҡ менән борорға мөмкинлек бирә. Рим һыбайлылары еңел эйәр ҡулланһа ла, өҙәңге Европа өсөн өр-яңы ҡулайлама була.
1237 йылда монголдар Европаға йүнәлә, ләкин сәфәр 1241 йылда Вена тирәһендә Угэдэйҙың вафаты арҡаһында өҙөлә (Көнбайышҡа поход). Үҙҙәре борон-борондан көн күргән урындарҙан ситкә Азия кешеләре тәүләп бөйөк географик асыштарға тиклем үк аяҡ баҫа. Мәҫәлән, Америкаға һәм Тымыҡ океан утрауҙарына Азиянан сыҡҡан кешеләр Колумбҡа тиклем бер нисә мең йыл элек үк барып юлыға. Төньяҡ Африка ярҙарында беҙҙең эраға тиклем дә Финикия колониялары була (шул иҫәптән Карфаген). Урта быуаттарҙа төньяҡ һәм көнсығыш Африкала ғәрәптәр төпләнә.
XX быуаттың һуңғы тиҫтә йыллыҡтарында таралған фекер буйынса, европалыларҙың ата-бабалары Европаға Африканан Азия аша килеп эләккән, шунлыҡтан европалыларҙы ниндәйҙер кимәлдә «азиаттар» тоҡомо тип ҡарарға була. Голландтар Африкалағы Кап колонияһына малай ҡолдарын (кап малайҙары тип йөрөтөләләр) алып килә. XIX быуатта ҡоллоҡто бөтөргәндән һуң инглиздәр һәм испандар Америкалағы колонияларына батрак-кулиҙарҙы яллай. Азиаттарҙың мобиллеге көсәйеп, XX быуат башынан Азия континентынан сыҡҡандарҙың иҡтисади һәм сәйәси миграцияһы тулҡындары алға киткән илдәрҙә азиаттар һаны артыуға килтерә.
Географик таралыу
Түбәндәге илдәрҙең рәсми дәүләт статистика комитеттары мәғлүмәттәре буйынса:
Мирсаяп (исем)
Мирсаяп — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мирсаяп исеме башҡорт теленә ғәрәп, фарсы теленән ингән һәм мир+саяп, оҫта ҡылыссы тигәнде аңлата
Фамилия
МИРСАЯПОВ Руслан Загит улы. Башкортостан тышҡы иҡтисади бәйләнештәр рәисе. 22 ноябрь1977 йылда Өфө ҡалаһында тыуған.
Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы 1916 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Малаяҙ ауылында тыуған. Башҡорт театр актёры, 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1964).
Мирсаяпов Ильшат Талгат улы- Кафедрв мөдире, техник фәндәр докторы.
Мирсаяпова Альбина Ахнафовна - Ҡаҙна идаралығы начальнигы урынбаҫары Башҡортостан республикаһы финанс министрлығы.
Немиров районы
Немырив районы (Немирівський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Немырив ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 48 347 кеше йәшәй.
Моториха
Моториха — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрманга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сермән
Сермән (боронғо исемдәре Аҡкөсөк, Ҡормашты; Серменево) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2018 кеше. Почта индексы — 453521, ОКАТО коды — 80211843001.
Пышега (Сюма ҡушылдығы)
Пышега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюма йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.