cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишембай
Тарихы
Ғалим М. В. Ломоносов тарафынан төҙөлгән «Рәсәй дәүләтен өйрәнеү программаһын» ғәмәлгә ашырыу маҡсатында 1770 йылда буласаҡ ҡала территорияһында Рәсәй Фәндәр академияһы География департаментының танылған сәйәхәтсе, ғалим И. И. Лепёхин етәкселегендәге экспедицияһы булып китә. Экспедиция Көҫәпҡол ауылында булған сағында, Тәйрүк йылғаһы Ағиҙелгә ҡойған урындан әллә ни алыҫ булмаған урында нефть сығыуына шаһит була. 1880 йылда геолог В. И. Миллер буласаҡ Ишембай нефть районында тәүге тапҡыр геологик тикшеренеүҙәр үткәрә һәм нефть был төбәктә юҡ, тигән һығымтаға килә. 1900 йылдың 30 июлендә Петербургтың «Неделя» гәзите, Ағиҙел йылғаһы ярында Түбәнге Бурансы һәм Көҫәпҡол ауылдары араһында нефть билдәләре булыуы тураһында хәбәр итә. 1905 йылда Урал заводтарының баш начальнигы, геолог Ф. И. Кандыкин ҡушыуы буйынса, йылға уртаһындағы утрауҙа (хәҙерге күпер районы) 4 сажин (9,5 метр) тәрәнлектәге скважинаны быраулай һәм ғалим-геологтарҙан беренсе булып был төбәктә нефть булыуын тураһында ыңғай яуап бирә. 1915 йылдың йәйендә буласаҡ ҡала территорияһына Баҡы нефте сәнәғәтселәре ағалы-ҡустылы Нобелдәрҙең вәкиле геолог Андерсен килә һәм нефть эҙләүҙең перспективалы буласағы тураһында белдерә. Ул урындағы халыҡтан нефтле ерҙәрҙе һатыуын һорай, әммә урындағы халыҡ был тәҡдимде кире ҡаға.
1815 йылғы сығанаҡта ошо урында Ишембай ауылы теркәлә, 1834 йылғы Бөтә Рәсәй ревизияһы (халыҡ иҫәбен алыу) ауылға нигеҙ һалыусы Ишембай Аҡбирҙиндың һигеҙ улы булыуын билдәләй. 1932 йылдың 16 майында атылған нефть фонтаны һөҙөмтәһендә Волга буйында һәм Уралда тәүге нефть промыслаһы сафҡа инә. 1934 йылда ҡала эшсе ҡасабаһы, 1940 йылдың февралендә республика буйһоноуындағы ҡала статусын ала.
Ҡалаға нигеҙ һалыу һәм тәүге үҫеш йылдары
1. Ишембай районының Ишембай эшселәр ҡасабаһын ҡалаға әйләндереп, республика буйһоноуындағы үҙаллы административ-территориаль берәмек тип таныу тураһында. 2. Ишембай районының Көҫәпҡол һәм Смаҡай тораҡ пункттарын Ишембай ҡалаһы һыҙатына индереү тураһында. 3. Ишембай районынан Аллағыуат һәм Наум ауыл Советтарын Стәрлетамаҡ районына: Көҫәпҡол һәм Байғужа ауыл Советтарын Маҡар районына тапшырыу һәм Ишембай районын бөтөрөү тураһында.
Шул мәлдән алып Ишембай республика буйһоноуындағы ҡала булып китә. 1940 йылдың 3 мартында хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ишембай ҡала советының беренсе сессияһы булып үтә. Ҡала советы башҡарма комитеты һайлана, элек быраулау мастеры булып эшләгән Максим Сергеевич Платонов уның беренсе рәйесе була. Шул ваҡытта уҡ партия ҡала комитеты ла һайлана.
Һуғыштан һуңғы осор һәм артабанғы үҫеш
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Ишембайҙа иҡтисадтың йылдам үҫеше күҙәтелә. 1947—1948 йылдарҙа 411-се Дәүләт союз пиролиз заводы, 433-сө Дәүләт союз заводы, Дәүләт союз тауар-нефть үткәргес контораһы, газолин заводы нигеҙендә «Ишембай нефть эшкәртеү заводы» берекмәһе булдырыла. 1948 йылда Стәрлетамаҡ районының Ҙур Аллағыуат ауылы районында, Ишембайҙан ете километр алыҫлыҡта 18-се нефть химияһы комбинатын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Төҙөлөшкә етәкселек итеү һәм комбинаттың төп объекттарын файҙаланыуға тапшырыу өсөн яуаплылыҡ Ишембай ҡала партия ойошмаһына йөкмәтелә. Комбинат эргәһендә тип әйтерлек ҡала составына ингән ҡасаба хасил була, уға Салауат Юлаевтың исеме бирелә. Был ҡасабала төҙөлгән мәктәптәргә һандар Ишембай мәктәптәренең дауамы булараҡ ҡуйыла. Комбинат территорияһында Яңы Ишембай нефть эшкәртеү заводы төҙөлә. Салауат ҡасабаһы 1954 йылға, республика буйһоноуындағы үҙаллы ҡала статусын алғанға тиклем, Ишембай ҡала Советына буйһона. Нәҡ Ишембай яңы комбинатҡа һәм яңы ҡалаға үҫергә һиҙелерлек ярҙам күрһәтә, тәүге төҙөүселәрҙе үҙ ҡанаты аҫтына ала. 1950-се йылдар башында КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡала үҫешенә тос ярҙам күрһәтә. 1950 йылда Геология урамында С. М. Киров исемендәге яңы клуб асыла. 1952 йылда И. В. Сталин Ишембай ҡалаһының үҫеш проектын хуплай. 1952—1953 йылдарҙа ҡала Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ өлкәһе составына инә. 1956 йылда ойоҡ-ойоҡбаш фабрикаһы асыла. 1959 йылда ҡалала тәүге «Спутник» кинотеатры (Новостройка) һәм Төҙөүселәр клубы (Совет урамы) асыла, шул ваҡытта уҡ яңы нефть эшкәртеүселәр клубы (Перегонный микрорайоны) эшләй башлай. 1961 йылда нефтселәрҙең С. М. Киров исемендәге Мәҙәниәт һарайы асыла. 1962 йылда аҙаҡ «Аҡсарлаҡ» тип аталған профилакторий эшләй башлай. 1964 йылда 5-се мәктәптә беренсе тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы, ; «Йондоҙ» кинотеатры (Иҫке Ишембай микрорайоны) асыла. 1966 йылда икенсе еңел сәнәғәт предприятиеһы — трикотаж фабрикаһы. 1969 йылда «Заря» ҡунаҡханаһы үҙ ишектәрен аса 1972 йылда «Ишембайҙың почетлы гражданины» маҡтаулы исеме раҫлана; «Нефтсе» совхозында клуб асыла. Был йылдарҙа ҡалалағы халыҡ хужалығы нефть сығарыу сәнәғәтенән машиналар эшләү сәнәғәтенә күсә башлай.1973 йылда Ишембай эксперименталь-механика заводы сафҡа инә. 1975 йылда балалар өсөн «Пионер» кинотеатры асыла. 1977 йылда транспорт машиналары эшләү заводы һәм нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы эшләй башлай. 1980-сы йылдарҙа Ишембай НПЗ-һын ябыу процесы этаплап башҡарыла. Перегонныйҙа урынлашҡан 2-се цех ябыла һәм «Главбашавтотранс» производство берекмәһенә тапшырыла, һөҙөмтәлә нефть тик һул яҡ ярҙағы НПЗ-ла ғына эшкәртелә. 1985 йылда НПЗ майҙандарында Ишембай катализаторҙар етештереүгә махсуслашҡан химия заводы (ИСХЗК) төҙөлә башлай. 1988 йылдың 27 июлендә ике залы булған «Икар» кинотеатры асыла. 1990 йылда Ишембай НПЗ-һы бөтөрөлә, уның майҙандарын тулыһынса ИСХЗК биләй.
1980-йылдар аҙағында Ишембайҙы тамырынан үҙгәртеү планлаштырыла. Паркет, мебель өсөн комплекттар, юнысҡыларҙан плиталар сығарыуға махсуслашҡан ағас сәнәғәте комплексын төҙөү күҙаллана. Эксперименталь-механика заводы районында художество керамикаһы фабрикаһы урынлашырға тейеш була. Шулай уҡ яңы икмәк заводы, ярымфабрикаттар фабрикаһы, йәшелсә һаҡлағыс һәм йәшелсә тоҙлау предприятиеһын төҙөү ҙә пландарға ингән була. Нефтсе ҡасабаһы янында төҙөлә башлаған кирбес заводы сафҡа инмәй ҡала. Сәнәғәт потенциалын яҡшыртыуҙы билдәләгән күп һанлы эре проекттарҙың ғәмәлгә ашмауында үҙгәртеп ҡороу ғәйепле.
Советтарҙан һуңғы осор
1990 йылда Тыныслыҡ урамында мәсет асыла. 1992 йылда Рәсәй өсөн уникаль булған кран-манипуляторҙар етештереүсе «ИНМАН» ябыҡ акционер йәмғиәте сафҡа инә. 1998 йылда төҙөлөп бөтмәгән блок ҡоролмалары заводы урынына «Кровлестом» ҡыйыҡ ябыу материалдары заводы төҙөлә. 1997 йылда В. Л. Игнатьев тырышлығы менән ҡалала [[Ишембай тарихи-крайҙы өйрәнеү музей]ы] асыла.
2000 йылдың 18 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы Президентының «Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәтен ойоштороу тураһындағы» указына ярашлы Ишембай ҡалаһы хакимиәтен һәм Ишембай районы хакимиәтен ҡушыу юлы менән Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте барлыҡҡа килә.
2000 йылда В. В. Бабушкин тырышлығы менән халыҡ мәғарифы музейы эшләй башлай. 2001 йылда нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы банкрот булыу һөҙөмтәһендә уның ҡорос иретеү цехы «Ишембай „Нефтемаш“ ҡорос ҡойоу заводы» асыҡ акционер йәмғиәте итеп үҙгәртелә. 2004 йылда православия динен тотҡардар өсөн Свято-Троицкий ғибәҙәтханаһы асыла.
2005 Ишембай иҡтисады өсөн һынау йылы була. «Нефтемаш» ҡороч ҡойоу заводы ябыла, һөҙөмтәлә уның цех биналары емерелә. Яңыраҡ асылған Ишембай станктар ремонтлау заводы ла ябыла. Катализаторҙар заводы ла, банкрот булыу сәбәпле, территорияһын кәметә, бушаған майҙанды «Ағиҙел-нефтепродуктсервис» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте биләй. НПЗ урынында хасил булған яңы предприятие киләсәктә ҡалала нефть эшкәртеүҙе юлға һалырға ниәтләй.
2006 йылдың 1 ғинуарында в ходе проведения муниципаль реформа һөҙөмтәһендә Ишембай ҡалаһы «Ишембай районы муниципаль районы» муниципаль территориаль берәмеге «Ишембай ҡалаһы ҡала биләмәһе» территориаль берәмеге составына инә.
2010 йылда Ишембай «Юрматы» йәмәғәт этнография музейы асыла. 2013 йылдың 15 ғинуарында ҡалалағы берҙән-бер «Икар» кинокомплексы ябыла.
Географик урыны
Ишембай ҡалаһы Башҡортостандың көньяғында, Көньяҡ Уралдың көнбайыш армыттарында, Өфөнән 160 километрҙа, Ағиҙел йылғаһы ярҙарында һәм Тәйрүк йылғаһы тамағында урынлашҡан. Янындағы ҡалалар: Салауат (уға бик яҡын ята, автовокзалдар араһы 15 км) һәм Стәрлетамаҡ (төньяҡ-көнбайышҡа табан 21 км). Ҡала федераль әһәмиәттәге Өфө — Ырымбур федераль автотрассанан бер нисә километрҙа ғына ята.
Рельефы
Рельефы тигеҙ, 1—3 % бейеклектәге ҡалҡыулыҡтар ерҙәге тулҡын формаһында ята, көнсығыш һәм көньяҡ йүнәлештәрендә ҡалҡыулыҡтарҙың бейеклеге 20 проценттан ашыуыраҡ. Был йүнәлештә ер ҡабығының абсолют билдәһе 130—140 метрҙан (йылғалар үҙәндәрендә) 270 метрға етә.
Ҡала территорияһында тау-убалар байтаҡ, айырыуса Тәйрүк йылғаһы аръяғында В. Н. Поляков исемендәге урман паркы территорияһында был бик асыҡ күренә. Урман паркы Ҡарауыл сағылы(тау) һыртына урынлашҡан, уның Маяҡ (231,3 м), Алебастр (233,9 м) һәм бейеклектәре 255 м һәм 161,8 метрға еткән түбәләре бар. Урман паркында төрлө төҫтөге таш менән ҡапланған мәмерйә лә бар. Ул урындағы әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Транспорт
Дим-Ишембай-Төйлөгән (Куйбышев тимер юлы, Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап 312 км). Дөйөм йүнәлеше — көнбайыштан көнсығышҡа. Өфө, Ҡырмыҫҡалы, Ауырғазы, Ғафури, Стәрлетамаҡ, Мәләүез, Көйөргәҙе р ндары аша үтә. 1936 й. Дим-Ҡарлыман-Ишембай линияһы (173 км) төҙөлә, 1951 й. уға Аллағыуат-Күмертау-Төйлөгән линияһы (153 км) ҡушыла. Дим-Ҡарлыман участкаһы электрлаштырылған (1977).
Гәзит
«Торатау» — Ишембай районы һәм ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите. 1932 йылдан нәшер ителә. Баҫманың рәсми сайты: http://gazeta-toratay.ru/.
Иҫтәлекле урындары
Ишембай ҡалаһында билдәле әкиәт персонажы Алтын Балыҡ һәйкәле бар.
Боровик Артём Генрихович
Боровик Артём Генрихович (13 сентябрь 1960 йыл — 9 март 2000 йыл) — журналист. «Совершенно секретно» нәшриәт холдингы президенты.
Биографияһы
Төрлө совет баҫмаларында, шул иҫәптән «Советская Россия» гәзитендә һәм «Огонек» (1987—1991) журналында эшләй, уларҙың заданиелары буйынса бер нисә тапҡыр эш буйынса Афғанстанға бара. Афған һуғышына арналған «Йәшерелгән һуғыш» китабы авторы. 1988 йылда күпмелер ваҡыт. эксперимент сиктәрендә, АҠШ армияһында (Форт-Беннингта) хеҙмәт итә, уның барышында совет журналисы Америка армияһына, ә американлы совет армияһына юллана. Ундағы тәжрибәһе тураһында «Мин нисек американ армияһы һалдаты булдым» тигән китап яҙа. «Совершенно секретно» буйынса коллегаһы Евгений Додолев менән бергә ваҡытында ныҡ танылған «Взгляд» тапшырыуын алып бара. 10 йыл үткәс тә «Огонёк» журналы был тапшырыуҙы алып барыусы журналистарҙы «халыҡ батырҙары» тип атай :
Һәр йома көндө «Останкино»ның иң азат студияһында «Взгляд»ты алып барған журналистарҙың нисәү булыуын кем хәтерләй икән? Листьев, Любимов, Захаров, Политковский, Мукусев. Тағы ла кем — Ломакин, Додолев, Боровик… Улар, илдән ситтә Горбачёв үҙгәртеп ҡороу символы булған кеүек, ил эсендәге үҙгәрештәрҙе яҡтыртыусы халыҡ батырҙарына әйләнде. Сөнки улар менән бергә беҙ ҙә йоманан йомаға нисек кенә булмаһын СССР-ҙа секс булыуын, капитализмдың да кеше ҡиәфәтле булыу ихтималлығын, рок-н-роллдың һаман да йәшәүен, Чернобылдең һәләкәт кенә түгел, ә оло фажиғә булыуын кухняларыбыҙҙа бышылдап ҡына түгел, ә асыҡтан-асыҡ ҡысҡырып әйтергә өйрәндек… Бөтә демократик әлифбаны улар менән бергә үтеп һәм асыҡтан-асыҡ ҡысҡырып әйтергә өйрәнгәс, беҙҙе «Взгляд» студияһынан кемдең һөйләүе мөһим түгел ине. Бына шуның өсөн был эште атҡарып сығыуҙа ҡатнашҡан һәр кешегә оло рәхмәт һүҙҙәрен әйтәбеҙ.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Эске тикушеренеүҙәр бүлегенең (ОВР) исемлегенең Мәскәү төркөмөнә индерелә.
Үлеме
Артем Боровик 2000 йылдың 9 мартында 40-сы йәшендә Мәскәү — Киев рейсын үтәгән Як-40 самолеты һәләкәте һөҙөмтәһендә һәләк була, самолет бортында шулай уҡ «„Альянс“ төркөмө» компанияһы башлығы Зия Бажаев та була. Бөтәһе туғыҙ кеше, шул иҫәптән экипаждың биш ағзаһы ла һәләк була. 2000 йылдың 11 мартында Новодевичье зыяратында (10-й участка) ерләнә.
Нойова-Яха
Нойова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Монгаталянг-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сучек
Сучек — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Башкиров Михаил Викторович
Михаи́л Ви́кторович Башки́ров (29 ғинуар 1954 йыл, Иркутск — 18 март 2019 йыл, Иркутск) — рус совет яҙыусыһы, прозаик, почвовед-агрохимик.
Биографияһы
1976 йылда Иркутск дәүләт университетының биология-тупраҡ факультетын «тупраҡ өйрәнеүсе (почвовед)-агрохимик» һөнәре буйынса тамамлай.
''Берт Корк. Усадьба ут эсендә // Көнсығыш-Себер хәҡиҡәте. 01.07.2013'':"«Хәсрәтемде кәмет бер аҙ» («Утоли мои печали») Бөтә рәсәй мәрхәмәт йәмғиәте 1890 йылда, ике богадельня һәм ҙур балалар приютын ойоштороп, Иркутск ҡалаһында төпләнә. Фурье урамы, 11 адресы буйынса урынлашҡан был йортто элекке хужабикә Александра Михновичтан 1901 йылда һатып ала. Икенсе ҡатта урынлашҡан ҡатын-ҡыҙҙар богадельняһының бер бүлеге һәм контора урынлаша, ә беренсе ҡатта урындағы халыҡтың аҙ тәьмин ителгән ҡатламы өсөн ашхана эшләй. Йәмғиәт эгидаһы аҫтында усадьба, совет власы, богадельняны тарҡатҡансы әм нормаль йәшәрлек коммуналкаға әйләндергәнгә, тулыһынса һәм кире сигенмәҫлек урынлашҡанға тиклем, эшләгә. <…> Яҙыусы Михаил Башкиров шулай уҡ бында йәшәй һәм эшләй. Уның романы «Осеннее усекновение» тигән романы 2003 йылғы «Русский букер» премияһы номинацияһына үтәргә тейеш була. Ниндәй һауа торошо булыуына ҡарамаҫтан, Фурье урамына сыҡҡан асыҡ тәҙрә алдында ултырып, яҙыусының даими рәүештә машинкала баҫтырғаны бында йәшәгән кешеләрҙең иҫтәрендә ҡалған. Уның иртә ижадынан күршеләре «Банный вор» тигән мәрәкә исемле бер хикәйәһен генә хәтерләй." Михаил Башкировтың әҫәрҙәре студент йылдарында баҫыла башлай. Иркутск яҙыусыһы Анатолий Михайлович Шастин уның әҙәби остазы була.
''Гольдфарб С. И. Һайлау сәғәте. (Час выбора) Анатолий һәм Елена Шастиндар Иркутск ҡалаһында. Иркутск: «Комсомольская правда — Байкал» агентлығы, 2000'':"Шастинда уҡығандар араһында йәш кенә үҫмерҙәр түгел, ә, ҡағиҙә булараҡ, үҙ яҙмышы һәм хәҡиҡәте барлыҡҡа килгән ир-егеттәр ине. Уҡыуҙың мөһим элементы булып китап уҡыу һаналды — ул үҙенең өй китапханаһынан китаптар һайлай һәм ҡәтғи контроль мнән яҙып бирә ине. Шастиндың үҙ методаһы бар ине. Башта ул йәш авторҙы гәзиткә, шунан «Себер» жураналына һәм аҙаҡ ҡына — нәшриәтсегә алып бара ине. Моғайын, уның иң уңышлы уҡыусыһы Михаил Башкиров булғандыр. Анатолий Михайлович ошо алымын күп йылдар буйына ҡулланды. Ул ныҡышмалылыҡ менән әҫәрҙәең биттәрен һәм главаларын яңынан күсереп яҙырға ҡуша ине. Ләкин ҡулъяҙманы күсереү ул эштең яртыһы ғына ине. Яҙылан әҫәрҙе нәшриәттең планына ҡыҫтырыу иң ҡыйыны ине. Уның «Реликт» тигән тәүге повесын насар ҡаршыламанылар, артабан «Банный вор» һәм «Открытым текстом» првестары донъя күрҙе. М. Башкиров повестарын бер китап итеп йыйҙы, һуңынан уны проза секцияһында тикшереп, баҫтырып сығарырға тәҡдим иттек. Анатолий Михайлович Башкировтың бөтә эштәрен дә тиерлек хупланы, шул иҫтә ҡалған."
1970—1980 йылдарҙа Көнбайыш һәм Көнсығыш Себер, Монголия экспедицияларында эшләй. Бөйөк себер йылғалары — Обь, Иртыш, Лена һәм Ангараның һыубаҫар туғайҙарын тикшерә. Саян итәге һәм Байкал буйы торф сығарыу урындарын өйрәнә.
1987 йылдан башлап үҙен прозаик һәм бойондороҡһоҙ яҙыусы сифатында күрһәтә.
«Сибирячок» балалар журналы өсөн «Робот Урсик» персонажы авторы.
1990-сы йылдарҙа «Деловые будни» реклама гәзитенең креатив директоры. Гәзит иғландарының яңы төрөн уйлап сығара («баннерҙар», «блоктар» һ. б.).
2000 йылдарҙан ғүмере аҙағына тиклем — үҙ аллы һәм ҡатыны менән авторҙашлыҡта әҙәби ижад эше менән шөғөлләнә.
2003 йылда «Осеннее усекновение» романы «Русский Букер» премияһының лонг-битенә индерелә.
Библиографик белешмә
1. Башкиров М. Страсти обыкновенные. Повести. Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1987.
2. Башкиров М., Бурцев А. Аварийный пеленг. Фантастические повести и рассказы. Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1991.
3. Башкиров М. Юность Остапа, или Тернистый путь к двенадцати стульям (записки Коли Остен-Бакена). — Иркутск, Улисс, 1995. ISBN 5-86149-023-6
4. Башкиров М. В. Осеннее усекновение: Роман. — Иркутск, 2002. ISBN 5-94644-010-1.
5. Михаил Брустверовский (псевд.). Спор хозяйствующих субъектов о сожительстве с презренной словесностью // Новая Иркутская стенка : три романа / сост. М. Башкиров; оформ. К. Налетов. — Иркутск : Деловые будни, 2004 (Саянск : «Саянская город. тип.»). ISBN 5-94644-019-5.
6. Башкиров М. В. Морок: Роман. — Иркутск, Деловые будни, 2005. ISBN 5-85669-032-X
7. Башкиров М. Испытания любимого кота фюрера в Сибири. — М.: ИД Флюид ФриФлай, 2012. — ISBN 978-5-905720-06-2
ТӘРЖЕМӘЛӘРЕ
Жерар Клейн. Планета Семи Масок. Фантастический рассказ. Перевод М. Башкирова // Свой голос. 1991. № 3. С. 78-84.
МАТБУҒАТ БАҪМАЛАРЫНДА
1. Башкиров М. По дорогам Монголии. Очерк // Советская молодежь. Октябрь 1975.
2. Башкиров М. Два пучка черемши. Рассказ // Советская молодежь. 26 мая 1977.
3. Башкиров М. Черемуха, черемуха… Рассказ // Советская молодежь. 23 декабря 1980. № 154. С. 2.
4. Башкиров М. В этой старой гостинице на берегу (Три рассказа) // Литературный Иркутск. 1982?
5. Башкиров М. Реликт. Повесть // Сибирь. 1982. № 4. С. 3-43.
6. Башкиров М. Харон. Рассказ // Советская молодежь. Май 1985.
7. Башкиров М. Банный вор. Повесть // Сибирь. 1985. № 6. С. 40-60.
8. Башкиров М. Долги наши. Рассказ // Советская молодежь. 25 сентября 1986. № 116. С. 3.
9. Башкиров М. Как играть на губной гармошке. Рассказ // Советская молодежь. 25 сентября 1986. № 116. С. 3.
10. Башкиров М. По всем правилам осадного искусства (Отрывок из повести) // Советская молодежь. 25 сентября 1986. № 116. С. 3.
ТӘНҠИТ
1. В Бобровников башҡа кешенең исеме. Михаил Башкиров яңы тураһында повесть «Яҡтыкүл вода» // совет йәштәре. 1 февраль 1986.
3. Камышев В. Новая провинциальная проза // Голос. 1990. № 2. С. 83-93.
4. Камышев В. Общность судьбы: К проблеме растерянного поколения // Дальний Восток. 1991. № 2. С. 153—158.
5. Латкин А. В поисках своей истины. Юность Остапа, или Тернистый путь к двенадцати стульям. Роман. — Иркутск. «Уллис», 1995 г. // [???]
6. Леонова В. Читатель и писатель //Сибирь. 1988. № 5. С. 112—120.
Венгрия милли музейы
Венгрия милли музейы (Magyar Nemzeti Múzeum) — Венгрия тарихына һәм сәнғәтенә арналған Будапешттағы төп музейҙарҙың береһе. Михай Поллак проекты буйынса төҙөлгән колонналы мөһабәт бинала урынлашҡан. Музей интерьерын биҙәүҙә Карой Лотц һәм Мор Тан ҡатнаша. 1848 йылда ошо бинаның баҫҡысында шағир Шандор Петёфи үҙенең «Милли йырын» уҡып, халыҡты революцияға саҡыра.
Башкиров Михаил Викторович
Библиографик белешмә
7. Телепередача «В свет вышла книга. М. Башкиров. Страсти обыкновенные». Иркутское телевидение. 1987. 26 ноября. 19:55 — 20:25.
8. Триллер Е. Аварийный пеленг // Советская молодежь. 13 апреля 1991. № 42 (9696). С. 4.
Венгрия милли музейы
Экспозицияһы
Музей граф Ференц Сеченьиның тәңкәләр, китаптар һәм ҡулъяҙмалары коллекциялары нигеҙендә 1802 йылда асылған, әлеге ваҡытта музей фондында миллиондан ашыу төрлө экспонат иҫәпләнә.
Венгрия милли музейының даими күргәҙмәләре дәүләткә нигеҙ һалынғандан алып 1990-сы йылдарға тиклем Венгрия тарихын үҙ эсенә ала. Лапидарийҙа Рим империяһы осоро таштары коллекцияһы һәм башҡа археологик табылдыҡтар халыҡ иғтибарына тәҡдим ителә. Урта быуат осорон һәм Ғосман империяһы дәүерен короллек регалиялары, урта быуат көнкүреш әйберҙәре, ювелир изделиелары, тәңкәләр һәм ҡоралдар коллекциялары һүрәтләй. Залдың 1848—1849 йылдарҙағы революцияға арналған экспозицияһында төрөк армияһы командующийының палаткаһы һәм Венгрияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге сиркәүҙәрҙең береһенең үҙенсәлекле ренессанс өҫтәлдәре урын алған. Тарих залы ике донъя һуғышы ваҡытындағы ҡорал күргәҙмәһе һәм агитацион плакаттар коллекцияһы менән иғтибарҙы йәлеп итә.
Башкиров Михаил Викторович
Рецензиялар һәм баһаламалар
''Арти Д. Александер. Настоящий Аристократ // Книжное обозрение. 2012. № 10 (2334). С. 15.''
Венгрия милли музейы
Экспозицияһы
Музейҙың айырым залы король мантияһына бағышланған, уның менән Венгрия дәүләтенә нигеҙ һалыусы — король Изге Иштван I тәхеткә ултырған. Ул алтын менән сигелгән византия ебәгенән эшләнгән һәм ынйы менән биҙәлгән. Изге Иштван 1031 йылда сиркәүгә үҙенең мантияһын бүләк иткән.
Музейҙың портрет галереяһында Арпадтар династияһынан королдәрҙең иҫ киткес портреттар йыйынтығы урын алған.
Башкиров Михаил Викторович
Рецензиялар һәм баһаламалар
''Цветков К. Наш Сибирский постмодернизм // The Novosib Room. http://novosib-room.ru/nash-sibirskij-postmodernizm-72824/ ''
Венгрия милли музейы
Экспозицияһы
Венгрия милли музейының музыкаль экспозицияһында Моцарт клавикорды, Эстерхази баритоны, Мария-Антуанеттаның арфаһы, Бетховен менән Лист роялдәре күрһәтелә.
Башкиров Михаил Викторович
Рецензиялар һәм баһаламалар
Последнее произведение, в соавторстве с И. Башкировой, — «Дневник семейного робота» (2018, опубликовано на издательской платформе Ridero).
Предполагавшееся продолжение издания не осуществилось.
Һылтанмалар
http://m.readly.ru/author/742/
http://znamlit.ru/publication.php?id=4981
Воротовский
Воротовский — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Буртя йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гальваник элемент
Гальваник элемент — окисланыу һәм кире ҡайтарылыу электрохимик процестарын айырмалы үткәреп электр энергияһы булдырыусы ҡоролма.
Ҡыҫҡаса аңлатма
Бер (беренсел элемент) һәм күп тапҡыр (аккумуляторҙар) разрядлы, реагенттарҙың өҙлөкһөҙ килеүендә эшләгән (яғыулыҡ элементы) гальваник элементын айырып йөрөтәләр.
Төҙөлөшө
Электролит (кислота йәки тоҙҙоң һыуҙағы эретмәһе, һелте, тоҙ иретмәһе һ.б.) менән контаклашыусы, өҙөлгән электр теҙмәһендә көсөргәнеш булдырыусы, химик тәбиғәте яғынан төрлөсә эшләүсе ике электродтан (анод — кире ҡайтарыусы, катод — окисландырыусы) тора. Анод сифатында — цинк, кадмий, тимер, ҡурғаш һ.б., катод сифатында ҡурғаш, терегөмөш, көмөш һ.б. оксидтары йәки тоҙҙары ҡулланыла. Г.э. төп характеристикалары электрод-актив материалдың химик үҙенсәлектәренә бәйле: марганец-цинклыларҙың өҙөлгән электр теҙмәһендәге көсөргәнеше — 1,5—1,8 В, сағыштырма энергияһы 10—80 Вт·сәғ/кг; литийлыларҙың ярашлы рәүештә 2,5—3,5 В һәм 250—600 Вт·сәғ/кг тәшкил итә. Электр тогының үҙ аллы сығанағы итеп күсермәле кино-, радио-, фотоаппаратурала, кардиостимуляторҙарға һәм башҡа бәләкәй ҡоролмаларға, микрокалькуляторҙарға ток биреү өсөн ҡулланыла.
Башҡортостанда етештереү
Башҡортостанда литийлы гальваник элемент булдырыу, поливалентлы металдар (марганец, молибден, баҡыр, кобальт һ.б.) оксидтары нигеҙендә — катод материалдары, һыуһыҙ эретмәләр (сульфолан, көкөрт диоксиды, ҡайһы бер полимерҙар) нигеҙендә электролиттар уйлап табыу б-са тикшеренеүҙәр 20 б. 80-се йй. башынан Органик химия институтында (В.С.Колосницын һ.б.) алып барыла.
Силсилә
Силсилә ( — рәт, сылбыр; Силсила) — суфыйлыҡта — суфый тәриҡәттәре башлыҡтарының рухани генеалогияһы; үҙенә тиклемге шәйехтән бәрәкәт алыу, бағышланыу, тоташыу сылбырына эйә булыу.
Силсиләгә тоташыу
Күпселек осраҡта силсилә хәҙрәте Али ибн Әбү Талип аша Мөхәммәт Пәйғәмбәргә барып тоташа (мәҫәлән, Күбрәүиҙәр), әммә ҡайһы бер суфыйҙар үҙ силсиләһен Хызыр пәйғәмбәргә еткерә.
Силсиләгә үҙе силсиләгә тоташҡан шәйех кенә тоташтыра һәм дауам итә ала.
Әгәр шәйех-уҡытыусының ике һәм унан да күберәк уҡыусыһы (мөрите) шәйех кимәленә етһә, шәйех-уҡытыусынан силсилә ошондай мөриттәр һаны буйынса тармаҡлана. Әгәр шәйех кимәленә шәйех — уҡытыусы мөриттәренең береһе лә барып етмәһә, силсиләнең был тармағы шул шәйехтә тамамлана. Бынан тыш, шәйех кимәленә етеү тураһында бер үк мөриткә ижәзәне бер нисә шәйех-уҡытыусы ла бирә ала. Ул саҡта ошо шәйехтә силсәләнең төрлө тармаҡтары килеп ҡушыла. Силсиләне белеү күп суфый тәриҡәте неофиттары белеменең мотлаҡ элементы була.
Болгар теле
Болгар теле (български език) — Һинд теле ғаиләһе славян төркөмөнөң көньяҡ славян теле. Болгария Республикаһының рәсми теле. Яҙма нигеҙендә кириллица ята. Болгар телендә бик күп һәм фәнни әҙәбиәт яҙылған. 2014 йылда дөнъяла болгар телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 9 миллионға яҡын.
Славян телдәренең күпселегенән айырмалы булараҡ, Болгар теле өсөн асыҡ аналитиклыҡ хас: падеждар юҡҡа сыҡҡан тиерлек (уларҙың функцияларын предлогтар һәм һүҙ тәртибе алған);определенный, неопределенный һәм «нулевой» артикль ҡулланыла. Славян телдәре араһында артиклдәр болгар телендә һәм уға яҡын македон телендә генә бар.
Лексика яғынан болгар теле сиркәү славян теленә оҡшаш һәм унда көнсығыш славян телдәрендә иҫкергән тип һаналған бик күп һүҙҙәр һаҡланып ҡалған. Тарихи сәбәптәр арҡаһында болгар телендә шулай уҡ төрки һүҙҙәр күп (бөгөнгө болгарҙар- төрки болгарҙар менән славяндар вариҫтары, Болгария Ғосман империяһы составында бер нисә быуат була). Рус һәм болгар телдәренең лексикаһы оҡшашлығы сиркәү теле аша килә, шул уҡ ваҡытта болгар теленә серб, хорват һәм македон телдәре стилистик яҡтан яҡыныраҡ.
Тарихы
Основная статья: История болгарского языка
Болгар теле көньяҡ славян телдәре төркөмөнә ҡарай. Тарихи күҙлектән ул дүрт төп осор үткән:
-Яҙмаға тиклем (IX быуатҡа тиклем),
-Боронғо болгар (IX—XII быуаттар),
-Урта болгар (XII—XVI быуаттар)
-Яңы болгар (XVI быуат —хәҙерге заман).
Боронғо болгар осоро
Болгар теле славян телдәренән беренсе булып яҙмалы була.
Боронғо болгар (иҫке славян һәм сиркәү) теле формалашыуы 862 йылда Константин (Кирилл) һәм Мефодийҙың Славян азбукаһын төҙөүгә бәйле. 885 йылда болгар кенәзе Борис I үҙ ҡанаты аҫтына Кирилл һәм Мефодийҙың Моравиялағы эҙәрлекләүселәрҙән ҡасҡан уҡыусыларын ала. 886 йылда Кирилл һәм Мефодий уҡыусыһы- Климент Охридский Кутмичевица өлкәһенә (хәҙерге Македония һәм Көнсығыш Албания) ебәрелә. Климент Орхидта китап мәктәбен булдыра һәм асылда грек һәм латин алфавиттарын болгар теленә яраҡлаштырып, яңы алфавит төҙөй. Климент яңы алфавитты уҡытыусыһы исеме менән кириллица тип атай. Был осорҙа иң боронғо славян яҙмаһы глаголицаны ла, кириллицаны ла ҡулланып, иҫке славян яҙыуы ҡомартҡылары тыуҙырыла.
Үҙ тарихында болгар теле фонетика өлкәһендә, морфология һәм синтаксис өлкәһендә лә шаҡтай үҙгәрештәр кисерә. Күрәһең, болгар теленең фонетик үҙгәрештәренең шаҡтай өлөшө, уның алдағы фонетик эволюцияһы тарафынан әҙерләнгән. Мәҫәлән, «Ѣ» махсус өнө юҡҡа сығыу, танау аша әйтелеүсе өндәр юкҡа сығыу һәм һөҙөмтәлә— «юстарҙы алыштыру» (йәки танау аша әйтелеүсе «О»-ны (Ѫ) (ҙур юс) танау аша әйтелеүсе «Э» (Ѧ) (кесе юс) менән алмаштырыу, һәм киреһенсә); «Ъ» һәм «о» артыҡ ҡыҫҡа тауыштарының асыҡлануы һәм оҙон әйтелә башлауы йәки төшөп ҡалыуы («падение редуцированных»). Был эволюцияға күрше халыҡтар телендә әлеге һуҙынҡыларҙың булмауы ярҙам иткәндер, улар менән болгарҙар сауҙа һәм башҡа мөнәсәбәттәрҙә торған (айырым йәшәгән Семиград һәм Македония болгарҙары телендә оҙаҡ һаҡланған). XIV быуатта Македонияла йомшаҡ «Ќ» и «Ѓ» барлыҡҡа килеү серб йоғонтоһоноң көсәйеүенә бәйле. Серб дәүләте киңәйеүе һәм серб феодалдарының роле көсәйеүе сәбәпле серб теле күпмелер ваҡыт болгар һәм сербтарҙың уртаҡ әҙәби теле булып тора (Болгарияла македондарҙы айырым халыҡ тип түгел, ә болгарҙарҙың бер этник төркөмө тип һанайҙар— македон теленә мөнәсәбәт тә шуға бәйле).
Урта болгар теле
Болгар теленең грамматик төҙөлөшөндә төптән булған үҙгәрештәр, ҡайһы бер падеж (килеш) һәм глагол (ҡылым) формаларының юҡҡа сығыуы, членный формаларҙың (форм с постпозитивным артиклем -ът(а)-, -та, -то, -те) һәм XV-XVI быуаттарҙа  болгар теленең аналитик төҙөлөшкә дөйөм боролошо ҡайһы бер өндөрҙең (мәҫәлән, окончания именительного падежа единственного числа женского  рода -а с окончаниями винительного падежа) тап килеүе менән аңлатыла. Икенсе сәбәбе— күрше телдәрҙең, мәҫәлән, албан, грек һәм бигрәк тә румын теленең йоғонтоһо, уларҙа ла шул уҡ хәл күҙәтелә. Был күренештәрҙең йоғонтоһо көслө булһа ла, был осорҙа болгарҙарҙың барыһынан да бигерәк румындар менән бәйләнеше нығыраҡ булһа ла, төрөк теленең дә йоғонтоһо һиҙелерлек була, был башлыса, лексикаға ҡағыла (мәҫәлән, болгар телендә булған  «лия -», « - лък- » һәм « - джия- » суффикстары). Бынан тыш, болгар теленең боронғо синтетик төҙөлөшө  тарҡалыу һәм яңы аналитик  төҙөлөш барлыҡҡа килеүгә болгар феодалдары һәм руханиҙар теленең ябай халыҡ теле менән алмашыныу булышлыҡ иткәндер. Болгарияны яулағанда төрөктәр тарафынан боярҙар һәм руханиҙарҙың бер өлөшө юҡ ителә, бер өлөшө илдән ҡыуыла, бер өлөшө төрөккә әйләндерелә. Төрөк хакимлығы осоронда Болгария халҡының бөтә төркөмдәре лә бер иш хоҡуҡһыҙ була («райя»- көтөү, мал). Әҙәби болгар теле эҙәрлекләнгән осорҙа был алғы планға ябай халыҡ массаларының телен сығарғандыр тип фаразлана.
Яңы болгар теле
Күрше славян булмаған Балкан халыҡтары  менән аралашыу  һәм уларҙың  болгарҙарға эҙмә-эҙлекле мәҙәни  йоғонтоһо  болгар теле лексикаһында сағылыш таба. Боронғо болгар теленә производство, иҡтисад, дин өлкәләренән Балкан халыҡтары, яңы грек, төрөк һәм көнбайыш Европа  телдәренән  һүҙҙәр иҡтисади һәм сәйәси процестар һәм  күрше халыҡтар менән бәйләнештәр арҡаһында үҙләштерелә.
Төрки телле болгар ҡәбиләләре, ерле славян ҡәбиләләре менән бергә болгар халҡының этногенезы башында уҡ ҡатнашҡан, (төрки болгарҙар менән көньяҡ славян ҡәбиләләре ҡушылып, хәҙерге болгар халҡы килеп сыҡҡан). Болгарҙар протоболгар теленең төрки ҡатламына ҙур булмаған өлөш индергәндәр. XIV быуаттан башлап, болгар теле, Болгарияны төрөктәр яулап алыу һөҙөмтәһендә, Ғосман империяһы төрөктәре теле тарафынан көслө йоғонтоға дусар була: XIX быуат  уртаһында 30 мең болгар һүҙенең 5 меңгә яҡыны төрөк (шул иҫәптән фарсы һәм ғәрәп) һүҙҙәре булған; элегерәк  үҙләштергән һүҙҙәр  өлөшө тағы ла күберәк булғандыр; XVIII быуатта, мәҫәлән, Болгарияның ҡайһы бер өлөштәрендә (төньяҡ-көнсығыш Болгарияла һәм Варна тирә-яғында) болгар теле төрөк теле баҫымы аҫтында тулыһынса тиерлек ҡулланыуҙан сыға. Халык төрөк телен ҡабул итә, ҡайһы ваҡыт православ христиандар булып ҡала (мәҫәлән, Варнала). Болгар теленә үтеп ингән төрөк һүҙҙәре араһында төрөктәрҙә иң киң таралған етештереү ҡоралдары (көтөү, айғыр, кәртә), иҡтисади һәм ижтимағи мөнәсәбәттәр (сауҙа, бай) атамаларын әйтеп үтергә була. Грек теле шулай уҡ болгар теленең барлыҡ өлкәләренә лә һиҙелерлек йоғонто яһай, ләкин грек йоғонтоһо сиркәү терминологияһында  һәм юғары стилгә ҡараған һүҙҙәрҙә айырыуса ныҡ сағыла.
Ләкин иң мөһим үҙгәрештәр Болгар милли яңырыу осоро башланған (XVIII быуаттың икенсе яртыһы — 1878 йыл) заманса әҙәби болгар теле формалашыу менән бәйле. Лексикалағы үҙгәрештәрҙән тыш, төрки телдән ингән һүҙҙәрҙе славян һүҙҙәре менән алмаштырыу, болгар телендә морфология үҙгәрә бара- килеш  формалары һәм  ҡылымдың  башланғыс формаһы ( инфинитив)  бөтөнләй юҡҡа сыға, ә  әҙәби телдә  определенный артикль («член») ҡулланыла башлай. Был үҙенсәлектәр, мәҫәлән, ҡылымдың туғыҙ  ваҡыты (глагольные времена) һәм дүрт наклонение булыу, болгар телен  башка славян телдәренән ныҡ айырып тора.
Болгар яҙмаһы
Болгар алфавиты (българска азбука) кириллица нигеҙендә төҙөлгән, ул 30 хәрефтән тора:
1945 йылда үткәрелгән тел реформаһы болгар алфавитынан ять Ѣ («е двойно» — «е двойное» атамалы) һәм ҙур юс Ѫ (голям юс). Ять я йәки е хәрефтәренә, юс ҙур — ъ хәрефенә. 1945 йыл реформаһы арҡаһында һүҙ аҙағында ъ һәм ь хәрефтәре яҙылмай башлай (градъ — хәҙергеград, царь — хәҙерге цар).
Фонетика һәм фонология
Боронғо болгар телендә булған сонанттар «р», «л» (слогообразующие согласные) хәҙерге болгар телендә сонор өндәр «р», «л» һәм һуҙынҡы «ъ» менән бергә килә.Тамыр һуҙынҡы «ъ» «беглый» өнгә әйләнә, урынын алмаштыра ала һәм сонор тартынҡы алдынан йәки унан һуң әйтелә: аз държа (я держу), ләкин дръж (держи!). Урыҫ теленән айырмалыо (сон → сна), болгар телендә бер һуҙынҡы өн дә «беглый» түгел.
Лексика
Основная статья: Лексика болгарского языка
Болгар теле лексикаһыы уның үҫешендә булған төрлө тарихи этаптарҙы сағылдыра. Төп лексика дөйөм славян лексикаһына бәйле. Унан һуң хронологик тәртиптә грек, төрки һәм урыҫ теленән ингән һүҙҙәр ҡатламдарын айыралар. Болгар телендә румын теле, шулай уҡ латин, грек һәм инглиз телдәренән алынған интернациональ һүҙҙәр бар. XIX быуатта болгар пуристтары — «будителдәр» төрөк һүҙҙәрен урыҫ әҙәби теленән алынған бик күп һүҙҙәр менән алмаштыра, шуға күрә ике телдең лексикаһында оҡшашлыҡ күп.
Урыҫ теленән һәм башҡа туғандаш славян телдәренән ингән һүҙҙәр:
-XIX—XX быуат башы: задáча, начáло, поня́тие, щáстие «счастье», парахóд «пароход», къ́нки «коньки», необя́тен «необъятный», вероя́тен «вероятный», старáя се «стараться», наблюдáвам «наблюдать», уважáвам «уважать» һәм башҡа.
Иң яңы осорҙа үҙләштерелгән һүҙҙәр: отлúчник, устанóвка, очúстка һәм башҡа.
Дыроватиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Галофиттар
Галофиттар (гр. hals — тоҙ һәм …фит) — татырлы тупраҡта үҫеүгә яраҡлашҡан үҫемлек.
Бүленеше
Галофиттар 3 төркөмгә бүленә:
Эра Истрефи
2016 йылда Истрефи «BonBon» синглы менән халыҡ-ара танылыу ала, уның синглын австралия йырсыһы Sia һәм барбадосс йырсыһы Рианнаның эше менән сағыштыралар. Уңышынан һуң бер ай үткәс, америка лейблдары Sony Music һәм Ultra Music менән килешеү төҙөй. 2017 йылда European Border Breakers Award  премияһын ала. <sub class="noprint" style="font-style:normal; margin-left:-1em" id="cxmwDw" tabindex="0"><span title="По ссылке доступна статья на инглиз телендә">
1994-2014: Иртә тормошо һәм карьераһының башы
Эра Истрефи 1994 йылдың 4 июлендә Косовола  Приштинала тыуа (ул мәлдә Черногория составында) Косово является предметом территориального спора между [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE Республикой Косово] и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F Республикой Сербия]. Республика Косово в одностороннем порядке [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 объявила независимость 17 февраля 2008 года], но Сербия [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F продолжает утверждать] её как [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%8F часть своей суверенной территории]. Два правительства начали восстанавливать свои отношения в 2013 году в рамках «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%8F Договора слияния]». Косово получило официальное признание в качестве независимого государства от [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 111] из 193 членов-государств [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B9 Организации Объединенных Наций]. . Әсәһе Сюзана Тахирсладж  — 1980 һәм 1990 йылдарҙа популяр албан йырсыһы, атаһы Незир Истрефи — журналист. 2004 йылда ҡыҙҙың атаһы үлгәс, әсәһе музыкаль карьераһын ҡалдыра. Һеңлеһе  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. шулай уҡ йырсы.
Истрефи дебютын тыуған илендә 2013 йылда «Mani për money» йыры менән башлай, йырҙың тексы ҡайһы бер инглиз һүҙҙәре менән албан теленең гег диалектында  була. Бер нисә ай үткәс, ул «A Po Don?» видеоклиплы релизын сығара, был да шулай уҡ танылыу ала. Уның  өсөнсө синглы «E Dehun» синглы Неджмие Парагушаның  бер исемле синглы  тәьҫире аҫтында яҙылған— шул уҡ текст һәм  шул уҡ инструменталь яҙыу өлөшө ҡулланыла. «E Dehun»" синглы сыҡҡандан һуң  Awards Videofest церемонияһында өс награда, шул иҫәптән «Иң яҡшы яңы башҡарыусы» номинацияһын ала. 2014 йылдың декабрендә йырсы «13» поп- балладаһын сығара,  продюсер ҡатнашлығында ул АҠШ-та сыға. . Йырға төшөрөлгән музыкаль видео  YouTube видео-сайтында 24 сәғәт эсендә 200,000 ҡарау йыя , ә һуңыраҡ V Magazine журналында уның тураһында мәҡәлә барлыҡҡа килә . Шул уҡ ваҡытта ул ЛГБТ хоҡуҡтарын хуплау тураһында белдерә. 2016 йылда албан гражданлығын ала.
2015—хәҙергеһе: Халыҡ-ара танылыу
Истрефи халыҡ-ара танылыуҙы «BonBon» синглы арҡаһында ала, ул 2015 йылдың 31 декабрендә сыға, сингл Косовола төшөрөлгән видеоклип менән бергә бирелә. Йыр, социаль селтәрҙәрҙә вирус һымаҡ,  ҙур уңышҡа эйә була. Йырсы америка актрисаһы Хлоя Грейс Морецтың маҡтауына лайыҡ була, ә төрлө баҫмаларҙа уны «Косово Sia һәм Рианнаһы» тип атайҙар. 2016 йылдың февраль айында Истрефи америка лейблдары Sony Music Entertainment һәм Ultra Music менән килешеүгә ҡул ҡуя. Шулай уҡ  йырсы үҙенең киләһе дебютлы альбомын RCA Records хеҙмәттәшлегендә сығарасаҡ тип хәбәр ителә. 2016 йылдың июнендә  «Bonbon» синглының инглиз телле версияһы релизы үтә.
Мирсаев Рәмил Нурый улы
Мирсаев Рәмил Нурый улы (21 июнь 1950 йыл) — дәүләт хеҙмәте ветераны.
Биографияһы
Рәмил Нурый улы Мирсаев 1950 йылдың 21 июлендә Башҡорт АССР-ының  Абдулла ауылында тыуған.
1967-1972 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыған, шулай уҡ Өфө нефть институтын тамамлаған.
1978-1983 йылдарҙа БАССР Ауыл хужалығы министрлығы Эштәр идаралығының ауыл хужалығы бүлегендә өлкән референт.
1984-1986 йылдарҙа капиталь төҙөлөш бүлеге начальнигы - БАССР-ҙың ауыл хужалығы министры урынбаҫары.
1986-1988 йылдарҙа - бүлек мөдире, БАССР Дәүләт агросәнәғәт рәйесе урынбаҫары.
1988-1989 – Совет рәйесе, "Башкирагропромстрой" ойошмаһының етәксеһе – БАССР-ҙың Дәүләт агросәнәғәт рәйесе урынбаҫары.
1989-1991 йылдарҙа – "Башкирагропромстрой" берләшмәһе начальнигы - "Башагропромсоюз"рәйесе урынбаҫары.
1991-1996 йылдарҙа – Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты.
1996-2000 йылдарҙа – РФ Дәүләт таможня комитетының Башҡортостан таможня идаралығы начальнигы.
2000 йылдан – Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының  төҙөлөш һәм торлаҡ сәйәсәте министры.
Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының Дәүләкән ҡалаһы һәм Дәүләкән районы буйынса 14-се Дәүләкән һайлау округынан Вәкилдәр Палатаһы депутаты.
Захарка (Сургута ҡушылдығы)
Захарка — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сургут йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Славян телдәре
Славя́н телдәре — һинд-европа ғаиләһенә ҡараған туғандаш телдәр төркөмө. Үҙәк Европа һәм Көнсығыш Европа һәм Төньяҡ Азия илдәрендә таралған. Славян телдәрендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 400 миллиондан ашыу кеше, башлыса славяндар. Һүҙ структураһында, грамматик категорияларҙы ҡулланыуҙа, һөйләм структураһында, семантикала, өндәрҙең даими тап килеү системаһында, морфонологик сиратлашыуҙарҙа бер-береһенә яҡынлыҡ дәрәжәһе ҙур. Был яҡынлыҡ славян телдәренең килеп сығышының берҙәмлеге һәм уларҙың әҙәби телдәр һәм диалекттар кимәлендә үҙ-ара оҙайлы һәм интенсив бәйләнеше менән аңлатыла.
Төрлө этник, географик һәм тарихи-мәҙәни шарттарҙа славян халыҡтарының оҙайлы үҙаллы үҫеше, уларҙың төрлө этник төркөмдәр менән бәйләнеше матди, функциональ һәм типологик характерҙағы айырмаларға килтерә.
Классификацияһы
Бер-береһенә яҡынлыҡ дәрәжәһе буйынса славян телдәрҙе 3: көнсығыш славян, көньяҡ славян һәм көнбайыш славян төркөмдәренә бүлеү ҡабул ителгән. Славян телдәренең һәр төркөм эсендә бүленеше үҙенсәлекле. Һәр славян теле үҙ составына әҙәби телде һәм уның бөтә эске төрҙәрен һәм үҙ территориаль диалекттарын индерә. Һәр славян теленең диалекттарға бүленеше һәм стилистик структураһы (телмәрҙең функциональ стилдәре) бер төрлө түгел.
Славян телдәренең тармаҡтары:
Тағы ла ике төркөмгә, төньяҡ славян теле һәм көньяҡ славян теленә, бүлеү бар.
Сығышы
Һинд-европа телдәр ғаиләһендә славян теле балтий телдәренә бигерәк яҡын. Ике төркөм араһындағы оҡшашлыҡ һинд-европа прателенән башта балт-славян прателе, һуңғараҡ ул прабалтий һәм праславян теленә бүленгән тигән раҫлауҙар «балт-славян прателе» теорияһына нигеҙ булып тора. Әммә ҡайһы бер ғалимдар уларҙың айырата оҡшашлығыын боронғо балттар менән славяндарҙың оҙайлы бәйләнештәре менән аңлата һәм дөйөм балт-славян теле булғанлығын кире ҡаға. Славян телдәренең лексикаһы нигеҙҙә һинд-европа сығышлы; боронғо һинд-европа телдәрендә аныҡ тәңгәллеге булмаған күп кенә элементтарҙы шулай уҡ балт-славян уртаҡлығы менән бәйләйҙәр.
Славян тел континуумының һинд-европа/балт-славян берҙәмлегенән ҡайһы территорияла айырымланыуы билдәләнмәгән. Һинд-европа диалекттарының (протославян) береһенән бөтә хәҙерге славян телдәренә нигеҙ һалыусы праславян теле формалашҡан. Праславян теленең тарихы айырым славян телдәренең тарихынан күпкә дауамлы булған. Оҙайлы ваҡыт дауамында ул оҡшаш структуралы бер бөтөн диалект булып үҫешкән. Диалект варианттары һуңыраҡ барлыҡҡа килгән.
Праславян теленең үҙ аллы телдәргә күсеүе б. э. I мең йыллығының 2-се яртыһында, Көньяҡ-көнсығыш Европа һәм Көнсығыш Европа территорияһында иртә славян дәүләттәре формалашҡан осорҙа, әүҙемләшкән. Был осорҙа славян ауылдары территориялары байтаҡҡа артҡан. Төрлө тәбиғәт һәм һауа торошо шарттарында урынлашҡан төрлө географик зона райондарын үҙләштереп, славяндар ошо территорияларҙа йәшәүсе төрлө мәҙәни үҫеш баҫҡысында торған халыҡ менән аралашҡан, үҙ-ара мөнәсәбәткә ингән. Һәм быларҙың бөтәһе лә славян телдәренең тарихында сағылыш тапҡан.
Грей һәм Аткинсон
Аткинсон һәм Грей, лексика-статистик мәғлүмәт базаһын файҙаланып (Сводеш исемлегенә таянып уны Айсидор Дайен булдырған), һәм өҫтәмә мәғлүмәткә таянып, 103 тере һәм үле туғандаш һинд-европа телдәренең (яҡынса 150 билдәле тел араһынан) статистик анализын яһаған.
Монте-Карло методы менән, уларҙың тарихи һәм лигвистик дөрөҫкә оҡшағанлығын иҫәпкә алып тормайынса, миллионлаған осраҡлы «тел ағастары» генерирланған (быуынланған). Тел ағастары тармаҡтарында эволюция тиҙлеге айырымланһа һәм осраҡлы бүленһә лә, был тарҡалыш артыҡ ҙур булырға тейеш түгел тип фаразланған. Мәҫәлән, әгәр халыҡтар һәм телдәр тарихы буйынса бөтә билдәле мәғлүмәтте лә онотоп торғанда, әрмән теле һәм исланд телен алыҫлашмаған уртаҡ тәүтелгә йүнәлткәндә — тел ағасының башҡа тармаҡтары менән сағыштырғанда эволюция темпы артыҡ юғары булыуы бигерәк кеше ышанмаҫлыҡ булыр ине.
Грей һәм Аткинсондың методами Байес анализы ысулы менән алынған һәм 2012 йылда Science журналында баҫылған мәғлүмәттәре праһинд-европа теленең йәшен 8000-дән 9500-гә тиклемге интервалда күрһәтә һәм уның анатолий сығышлы булыуын ышаныслы раҫлай. Тап шул осорҙа дөйөм олондан хеттарҙың ата-бабалары айырылған.
Славян тел берҙәмлеге, тикшереүҙәр һөҙөмтәһе буйынса, 1300 йыл элек, йәғни б. э. яҡынса VIII быуатында, бүленгән. Балт-славян тел берҙәмлеге 3400 йыл элек, б. э. т. яҡынса XV быуатта, тарҡалған.
Грей һәм Аткинсон ысулы һәм һөҙөмтәһе төрлө аспекттарҙа ҡәтғи тәнҡитләнгән.