cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гостеприимный ауыл советы
Халыҡ
Гостеприимный (Ҡунаҡсыл) аул биләмәһендә 696 кеше йәшәй (2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Зианч
Зианч — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Накыз йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Земляновский ауыл биләмәһе
Земляновский ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Төмән өлкәһенең Голышмановский районындағы муниципаль берәмек
Земляная ауыл биләмәһенең административ үҙәге — Голышмановский районының Земляная ауылы. Земляная ауыл биләмәһенең составына 4 тораҡ пункты: Земляная, Басаргина, Брованова, Скаредная ауылдары — инә. Земляная ауыл биләмәһенең майҙаны −258,36 квадрат километр. Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 2,29 кеше тәшкил итә. Земляновский ауыл биләмәһендә 591 кеше йәшәй (2015 йыл мәғлүмәттәре буйынса)
Тарих
Земляновский ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 5 ноябрендәге Төмән өлкәһенең № 263 «Төмән өлкәһенең муниципаль берәмектәре сиктәрен билдәләү һәм уларға муниципаль район, ҡала округы һәм ауыл биләмәһе статусын биреү тураһында» Законына ярашлы билдәләнгән.
Ауыл биләмәһе составы
Ауыл биләмәһе составына 4 тораҡ пункты: Басаргина, Брованова, Земляная, Скаредная - инә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Маликов Рөстәм Илкәм улы
Маликов Рөстәм Илкәм улы (2 апрель 1959 — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2007) һәм профессор (2008). Башҡортостандың атҡағаҙанған фән эшмәкәре (2013). Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).
Биографияһы
Маликов Рөстәм Илкәм улы 1959 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
Празеодим
Празеодим (, Pr) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор химик элементы. Тәртип номеры — 59.. Лантаноидтар төркөмөнән, көмөшһыу мәғдән.
Маликов Рөстәм Илкәм улы
Ғилми хеҙмәттәре
Рөстәм Илкәм улы Маликов, эшҡыуарлыҡ мөхитен һөҙөмтәле үҫтереү мәсьәләһен, предприятиеларҙың йәшерен иҡтисад эшмәкәрлеген өйрәнеп, Рәсәй Федерацияһы төбәктәрендә эшҡыуарлыҡ хәлен тикшереп, ғилми хеҙмәттәр яҙа. Уның 200 самаһы фәнни хеҙмәте бар.
Празеодим
Символы
Празеодим элементының символы — Pr (Празеодим тип уҡыла).
Исеменең килеп сығышы
Исеме πράσιος — «аҡһыл-йәшел» һәм  — «игеҙәк» тигәнде аңлата. Бындай атама менән ул тоҙҙарының төҫөнә һәм элементтың асылыу тарихына бурыслы.
Тарихы
Празеодим 1895 йылда Карл Ауэр фон Вельсбах тарафынан асыла. Ул 1839 йылда швед химигы Карл Мосандер тарафынан табылған дидим элементының физик һәм химик үҙенсәлектәре яҡын булған ике элементтың ҡатнашмаһы булыуын билдәләй, уларға ул неодим һәм празеодим тип исем бирә.
Тәбиғәттә
Ер ҡабығында празеодимдың йөкмәткеһе — 9 г/т, океан һыуҙарында — 2,6мг/л.
Сығарып алыу
Празеодимды һирәк осрай торған ер элементтары менән ҡатнашмаларҙан алалар. Экстракциялы һәм хроматографик бүлеү һәм ваҡлап кристаллаштырыу ваҡытында празеодим еңел лантаноидтар менән бергә туплана һәм неодим менән ҡушылып айырыла. Артабан празеодимды неодимдан айыралар һәм 850oC температурала термик юл менән йәки электролизлап таҙа металл рәтенә күсерәләр.
Ҡулланыу
Празеодим иондары 1,05 мм тулҡын оҙонлоғо менән лазер нурланышын тыуҙырыу өсөн ҡулланыла (инфраҡыҙыл нурланыш). Празеодим фториды лазер материалы булараҡ ҡулланыла. Празеодим оксиды быяла иретеү өсөн файҙаланыла, уға ҡушылғанда аҡһыл- йәшел төҫ бирә.
Празеодим мишметалл компоненты булып тора, ҡоросҡа легирлау өҫтәмәһе итеп файҙаланыла. Магнийлы кобальт һәм никель иретмәләре составына инә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Изотопы празеодима
Әмин (Ҡариҙел районы)
Әмин (Аминево) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 452382, ОКАТО коды — 80234812002.
Иҫке Ҡуян ауыл Советы (Баҡалы районы)
Иҫке Ҡуян ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлгән. Почта индексы — 452651. ОКАТО коды — 80207852000. Баҡалы ауыл Советы менән берләштерелгән.
Ауыл советы составында
Иҫке Ҡуян — административ үҙәк һәм Туҡбирҙе ауылы
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст. 1 п. 7). Баҡалы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар : "«Баҡалы» атамаһын һаҡлап, Баҡалы һәм Иҫке Ҡуян ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Баҡалы ауылында урынлаштырырға. Иҫке Ҡуян ауыл Советының Иҫке Ҡуян, Туҡбирҙе ауылдарын Баҡалы ауыл Советы составына индерергә. Баҡалы ауыл Словеты сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫке Ҡуян ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.
Берлин диуары
ГДР ҙа диуарға ҡарата «Антифашист оборона валы» (Antifaschistischer Schutzwall) атамаһы ҡулланылған, ә ГФР-да 1960-сы йылдар аҙағына тиклем Вилли Брандт тәҡдим иткән «Хурлыҡлы стена» (Schandmauer) дисфемизмы рәсми ҡулланылған.
Дөйөм мәғлүмәт
Варшава килешеүе илдәренең коммунистик һәм эшсе партиялары секретарҙары кәңәшмәһе тәҡдиме буйынса (1961 йылдың 3-5 авгусы) һәм ГДР халыҡ палатаһының 1961 йылдың 11 август ҡарары нигеҙендә 1961 йылдың 13 августында Берлин диуарын төҙөү башлана. Ошо дәүер эсендә бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола һәм камиллаштырыла. Һуңғы ҙур реконструкция 1975 йылда башҡарыла.
1989 йылға тңбәндәгеләрҙән торған ҡатмарлы комплекс булып тора:
Йылғалар һәм һыу ятҡылыҡтары буйлап үткән урындарҙа кәртәләр ҡуйылмай. Башта 13 сик буйы контроль-үткәреү пункты эшләй, әммә 1989 йылға уларҙың һаны өскә тиклем кәмей.
Тәүшарттары
Раҫланған физик сиктең булмауы зоналар араһында йыш тоҡанған низағтарға һәм тауарҙарҙың һәм белгестәрҙең Көнбайыш Берлинға күпләп китеүенә килтергән. Көнсығыш немецтарының күбеһе, унда эш хаҡы күпкә юғарыраҡ булғанлыҡтан, Көнбайыш Берлинда эшләүҙе өҫтөн күргән,
Берлин диуарын ҡороу алдынан Берлин тирәләй сәйәси хәлдең киҫкенләшеүе күҙәтелә. Ике хәрби-сәйәси блок та — НАТО һәм Варшава Килешеүе Ойошмаһы ла (ОВД) "Герман мәсьәләһе"ндә үҙ позицияларының килешмәүсән булыуын раҫланы. Конрад Аденауэр етәкселек иткән Көнбайыш Германия Хөкүмәте 1957 йылда ГДР-ҙы таныған һәр ил менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙең автоматик рәүештә өҙөлөүен күҙ уңында тотҡан «Хальштейн доктринаһын» ғәмәлгә индерҙе. Ул көнсығыш германдарҙың, дөйөм Германия һайлауҙарын үткәреп, Германия дәүләттәре конфедерацияһы ойоштороу тураһындағы тәҡдимдәрен ҡырҡа кире ҡаҡты. ГДР властары, үҙ сиратында, 1958 йылда, ул «ГДР территорияһында» урынлашҡан Көнбайыш Берлин суверенитетына дәғүәләре тураһында белдерә.
Н. Хрущёвтың 1959 йылдың сентябрендә Америка Ҡушма Штаттарына сәфәренән һуң совет ультиматумы туҡтатыла. Ләкин яҡтар үҙҙәренең элекке позицияларында ҡала. 1960 йылдың авгусында ГДР хөкүмәте, «реваншистик пропаганда» алып барыуҙы туҡтатыу кәрәклегенә һылтанып, ГФР граждандарының Көнсығыш Берлинға барыуын сикләүҙе ғәмәлгә индерә. Көнбайыш Германия илдең ике өлөшө араһында сауҙа килешеүенән баш тарта, ГДР быны «иҡтисади һуғыш» тип баһалай. Оҙаҡ һәм ауыр һөйләшеүҙәрҙән һуң килешеү 1961 йылдың 1 ғинуарынан ғәмәлгә индерелә. Ләкин көрсөк бының менән хәл ителмәй. Варшава Килешеүе Ойошмаһы лидерҙары Көнбайыш Берлиндың нейтралләштерелеүен һәм демилитаризацияланыуын талап итә. Үҙ сиратында, НАТО илдәренең сит ил эштәре министрҙары 1961 йылдың майында ҡаланың көнбайыш өлөшөндә ҡораллы көстәрҙең булыуын һәм уның «йәшәүгә һәләтлелеген» гарантияларға теләүен раҫлай. Көнбайыш лидерҙары, «Көнбайыш Берлиндың азатлығын» бөтә көсө менән яҡлаясаҡтарын белдерә.
Ике блок та, ике Германия дәүләте лә, ҡораллы көстәрен арттырып, дошманға ҡаршы пропаганданы әүҙемләштерә. ГДР властары көнбайыш янауҙарына һәм маневрҙарына, ил сигенең «провокацион» боҙолоуына (1961 йылдың май-июлендә генә — 137), коммунистик булмаған төркөмдәрҙең эшмәкәрлегенә зарлана. Улар "Германия Федератив Республикаһы агенттары"н тиҫтәләгән саботаж һәм ут төртөү акттарын ойоштороуҙа ғәйепләй. Сик аша күскән кешеләрҙең ағымдарын контролдә тотоу мөмкин түгеллеге ГДР етәкселегенең ризаһыҙлығын тыуҙыра.
1961 йылдың йәйендә ГДР Дәүләт Советының 1-се Рәйесе Вальтер Ульбрихттың ҡаты курсы, "ГФР-ҙы ҡыуып етеү һәм уҙып китеү"гә йүнәлтелгән иҡтисади сәйәсәт һәм етештереү нормаларын, хужалыҡ мәшәҡәттәрен арттырыу, 1957—1960 йылдарҙа көсләп коллективлаштырыу, тышҡы сәйәси көсөргәнешлек һәм Көнбайыш Берлинда хеҙмәт хаҡының юғары кимәле ГДР-ҙың меңдәрсә кешеһен Көнбайышҡа китергә ҡотортҡан. 1961 йылда ГДР-ҙан 207 меңдән ашыу кеше киткән. 1961 йылдың июлендә генә 30 меңдән ашыу көнсығыш немецтары илдән ҡаса. Башлыса йәш һәм квалификациялы белгестәр. Көнсығыш Германия властары, Көнбайыш Берлинды һәм ГФР-ҙы «кешеләр менән сауҙа итеүҙә», кадрҙарҙы «ҡыҙыҡтырып үҙ яғына ауҙарыу»ҙа, иҡтисади пландарын өҙөргә маташыуҙа ғәйепләй. Уларҙың мәғлүмәттәре буйынса, ошоноң арҡаһында Көнсығыш Берлин хужалығы йыл һайын 2,5 миллиард маркаһын юғалтҡан. Берлин тирәләй хәл киҫкенләшеү шарттарында Варшава килешеүе илдәре етәкселәре сикте ябырға ҡарар итә. Бындай пландар тураһындағы мәғлүмәттәр 1961 йылдың июнендә үк ишетелеп ҡалған була, әммә ГДР лидеры Вальтер Ульбрихт ул саҡта бындай ниәт булыуын кире ҡаға. Ысынында иһә, ул саҡта улар СССР-ҙың һәм Көнсығыш блогының башҡа ҡатнашыусыларының һуңғы ризалығын алмаған була. 1961 йылдың 3-5 авгусында Мәскәүҙә Варшава килешеүе ойошмаһы дәүләттәре коммунистик партияларының беренсе секретарҙары кәңәшмәһе үткәрелә, унда Ульбрихт Берлинда сикте ябыу буйынса үҙенекендә тора. Был юлы уны союздаштары хуплай. 7 августа Германия Социалистик берҙәм партияһының (СЕПГ — көнсығыш Германия компартияһы) сәйәси бюроһы ултырышында Көнбайыш Берлин һәм Германия Федератив Республикаһы һәм ГДР араһындағы сикте ябыу мәсьәләһе хәл ителә, 12 августа ГДР Министрҙар Советы тейешле рәсми күрһәтмә ҡабул итә. Көнсығыш Берлин полицияһы тулыһынса әҙерлек хәленә килтерелә. 1961 йылдың 13 авгусында төнгө сәғәт 1-ҙә проектты тормошҡа ашырыу башлана. ГДР предприятиеларынан хәрбиләштерелгән «хәрби төркөмдәрҙең» 25 мең самаһы ағзаһы Көнбайыш Берлин менән сик һыҙығын биләй; уларҙың хәрәкәтен Германияның көнсығыш армияһы частары ҡаплай. Совет армияһы әҙерлек хәленә килтерелә.
Диуарҙы ҡороу
1961 йылдың 12 авгусынан 13 авгусына ҡарай төндә, йәғни шәмбенән йәкшәмбегә ҡарай, стена һалына башлай. Ярты төн уртаһында уҡ Берлин гарнизоны тревога менән аяҡҡа баҫтырыла. Төнгө сәғәт 1-селә Көнбайыш һәм Көнсығыш Берлин араһындағы сик райондарына ғәскәрҙәр сафы һуҙыла, улар бер нисә сәғәт дауамында ҡала эсендә урынлашҡан бөтә сик участкаларын тулыһынса бикләй. 13 августа иртәһендә ғәҙәттәгесә ҡаланың көнбайыш өлөшөндә эшкә ашыҡҡан Көнсығыш Берлин халҡын хәрбиләштерелгән патрулдәр һәм милиционерҙар туҡтата һәм үткәрелмәй. 15 авгусҡа бөтә көнбайыш зонаһы сәнскеле тимер сыбыҡ менән уратып алына, һәм диуар һалына башлай. Шул уҡ көндө Берлин метроһының дүрт линияһы — U-Bahn — һәм ҡаланың ҡайһы бер тимер юлдары линиялары — S-Bahn (ҡала айырылмаған осорҙа һәр берлинлы ҡала буйлап иркен йөрөй ала ине) ябыла. U6 метро линияһында ете станция һәм U8 линияһында һигеҙ станция ябыла. Көнбайыш секторҙың бер өлөшөнән көнсығыш секторы аша сыҡҡанлыҡтан, көнбайыш метрополитен линияларын өҙмәҫкә, көнсығыш секторҙағы станцияларҙы ябырға ҡарар ителә. Фридрихштрассе (вокзал) станцияһы ғына ҡалдырыла, һәм унда контроль-үткәреү пункты ойошторола. U2 линияһы көнбайыш һәм көнсығыш яртыһына (Тельманплац станцияһынан һуң) өҙөлә. Сик буйындағы зонала урынлашҡанлыҡтан, Потсдам майҙаны ла ябыла.
Буласаҡ сиккә яҡын урынлашҡан биналарҙа һәм торлаҡ йорттарҙа йәшәгән кешеләрҙең күбеһе күсерелә. Көнбайыш Берлинға сыҡҡан тәҙрәләр кирбес менән ҡаплана, һуңынан яңынан тергеҙеү (реконструкция) барышында бина диуарҙары бөтөнләй һүтеп алына. Бөтәһе 193 урам, 8 трамвай линияһы ябыла. Телефон линиялары өҙөлә. Һыу үткәргес һәм канализация ғына тулы ҡеүәтенә яба алмаған, шуға күрә уларҙың системалары ҡеүәтле ҡорос рәшәткәләр менән ҡаплана. Диуар кңтәреү тәүге айҙарҙа һалыу көнбайыш журналистарының иғтибарын йәлеп иткәнлектән, «Штази» хеҙмәткәрҙәре, кино һәм фотокамераларға төшөрөүгә ҡамасаулау өсөн, ҙур көҙгөләр һәм ҡояш сағылышы ярҙамында объективтарға яҡтылыҡ йүнәлткән. Һуңғараҡ диуар бейеклеге арттырылған, ҡаланың көнбайыш өлөшөндә ҙур булмаған вышкалар ҡуйылған, теләгәндәр уларға күтәрелеп, бинокль аша, Көнсығыш Берлин тормошон күҙәтә алған.
Диуарҙы төҙөү һәм яңынан йыһазландырыу 1962—1975 йылдарҙа ла дауам иткән. Башта ул бетон плиталарҙан йәки кирбестән яһалған, сәнскеле тимер сыбыҡ үткәрелгән кронштейндар ҡуйылған, тәүге әҙер ҡайһы бер урындарҙа ул түшәлгән урам өҫтөнә һалынған Бруно спираленән ғибәрәт булған, һәм ҡайһы бер ҡасып сығыусылар, шул иҫәптән Милли Халыҡ Армияһы һалдаты Конрад Шуман да, файҙалана алған. Хәрбиҙәр йәки халыҡ милицияһы постары ғына ҡамасаулаған. Шуға күрә ГДР-ҙа 60-сы йылдар уртаһынан алып ҡатмарлыраҡ ҡоролмалар тураһында уйлана башлағандар. 1975 йылға диуар Grenzmauer-75 атамалы (75 йыл өлгөһөндәге сик буйы стенаһы) диуар, ҡатмарлы инженер-техник ҡоролмаға әүерелеп, үҙенең ахырғы төҫөн ала. Диуар өҫкө өлөшөндә бөтөнләй үтә алмаҫлыҡ цилиндр кәртәләр ҡуйылған 3,60 метр бейеклектәге бетон сегменттарҙан торған. Кәрәк булған осраҡта диуарҙы үргә үҫтерергә мөмкин була. Диуарҙан тыш, яңы ҡарауыл башнялары, сик һаҡсылары (пограничник) өсөн ҡаралтылар төҙөлә, урамды яҡтыртыу саралары арттырыла, ҡатмарлы ҡаршылыҡтар системаһы булдырыла. Һәр 200 метр һайын сик һаҡсылары постары урынлаштырыла. Көнсығыш Берлин яғынан диуар оҙонлоғо буйынса, «Туҡта! Сик буйы зонаһы. Сығыу тыйыла» тип яҙылған иҫкәртеү табличкалары эленгән тыйылған зона була. Граждандарҙың был зонаға сығыуы ҡәтғи рәүештә тыйылған була. Артабан — Көнсығыш Берлинды айырыусы диуар, стенанан һуң — тауышһыҙ сигнализация менән йыһазландырылған сәнскеле тимер селтәр. Уның ярҙамында сик боҙоусы тураһында яҡындағы һаҡ башняһында торған пограничник иҫкәртелгән. Металл селтәрҙән һуң автотранспортта килгән сик боҙоусыны тотҡарлау өсөн «Сталин газоны» тип аталған металл сәнске-сөйҙәр ҡаплап алған танкыға ҡаршы "терпе"ләр йәки һыҙат килгән. Артабан барьерҙарҙың торошон күҙәтеүсе сик һаҡсылары һәм техникаһының моторлаштырылған патрулдәре йөрөй торған юл. Юлдан һуң сик боҙоусыларҙың эҙҙәрен табыу өсөн йәйелгән һәм даими тигеҙләп торолған киң ҡом һыҙат, артабан юғарыла һүрәтләнгән Көнбайыш Берлинды айырып торған диуар, диуарҙың ҡайһы бер ерендә, кәрәк саҡта сик һаҡсылары стенаның тышҡы яғы торошон тикшерә алһын өсөн, артыҡ беленеп тормаған һәм еткерә ябылған ишектәр булған. Ҡайһы бер урындарҙа стена сегменттарының каркасы булмай, Варшава Килешеүе Ойошмаһы ғәскәрҙәре Көнбайыш Берлинға баҫып инә ҡалһа, диуарҙы танкылар ярҙамында тиҙ арала емереүҙе кңҙ аллап шулай эшләнгән.
ГДР рәсми пропагандаһында стена Германия һәм Америка провокаторҙарынан ГДР граждандарын яҡлауға тейеш булған «антифашистик оборона валы» тип аталыуына ҡарамаҫтан, барьерҙар һәм тотҡарлауҙар тап Көнсығыш Берлин халҡы диуарҙы ашаҡлап, ҡаланың көнбайыш өлөшөнә эләгә алмаҫлыҡ булһын тип эшләнгән. Улай ғына ла түгел, сик һаҡсыларының үҙҙәренә лә тулы ышаныс булмаған. Мәҫәлән, үҙ-ара һүҙ ҡуйышып кемделер ҡасырыуҙы ойоштора алмау маҡсаты менән, һәр сик һаҡсыһы кем менән сменала ҡалырға икәнен иң ахырҙа ғына белгән. Стеналарҙы һаҡлауға ышаныслы хәрби хеҙмәткәрҙәр генә алынған, уларҙың күптәре «Штази» ойошмаһының штаттан тыш хеҙмәткәрҙәре һәм мәғлүмәт еткереүселәре булған. Буйһонмау йәки ҡаршы тороу осрағында сик боҙоусыға ҡарата ут асырға рөхсәт ителгән.
80-се йылдар аҙағына яҡыныраҡ шулай уҡ видеокамералар, хәрәкәт датчиктары һәм хатта дистанцион идара итеү системалы ҡоралдар урынлаштырыу планлаштырылған.
Йәмәғәт һәм автомобиль транспорты
Диуар ҡороу буйынса эштәр башланыу менән, элек Көнбайыш Берлинды Көнсығыш Берлин секторы менән тоташтырған байтаҡ транспорт системалары һәм коридорҙары ябыла. Улар араһында ике ғәмәлдәге автономлы системаға бүленгән ҡала метрополитены (U-bahn) ла бар. Ҡаланың ун алты метро станцияһы эшен туҡтата һәм киләһе өс тиҫтә йылға ябыла — (Берлиндең ҡарасҡы метро станциялары исемлеге — Ghost_station#List_of_all_Berlin_ghost_stations. Уларҙың ун икеһе Көнсығыш секторҙа транзит булып китә, улар аша, туҡтап тормайынса, Көнбайыш секторҙан поездар үткән. Ҡала метроһы линияларының күбеһе көнбайышта ҡала . Берлин ҡала электричкалары системаһы (S-bahn) ла айырылған, һәм юл линияларының күпселек өлөшө көнсығышҡа ҡалған . Стена буйында бер нисә трамвай линияһы ябылған, трамвай системаһы ла айырылған. 60-сы йылдар аҙағында Көнбайыш Берлинда трамвай бөтөрөлә һәм Көнсығыш секторҙа ғына ҡала.
Көнсығыш секторына күреү өсөн (мәҫәлән, автобустарҙа көнбайыш туристары) сик буйы контроль-үткәреү пункттары төҙөлә, һәм уларҙы ГДР пограничниктары контролдә тота. Бында, бер нисә тапҡыр ҡасҡындарҙы, ҡайһы бер осраҡта уңышлы ғына, автотранспорт сараһында йәшертеп сығарыу осраҡтары булғанлыҡтан, бигерәк тә Көнсығыш Берлиндан сығыр алдынан, ентекле тикшереү үткәрелгән.
Берлиндың йәмәғәт транспорты 1990 йылға тиклем айырылған көйө ҡалған, ә ысынында иһә, берҙәм транспорт инфраструктураһын тергеҙеүгә тағы ла бер нисә йыл талап ителгән.
Сик аша сығыу
ГДР-ҙан ҡасыу осраҡтары иң билдәле юлдары: 28 кеше үҙҙәре ҡаҙған 145 метр оҙонлоҡтағы тоннель аша ҡасҡан, дельтапланда, нейлон фрагменттарынан һауа шарында, күрше йорттарҙың тәҙрәләре араһында ташланып тоташтырылған бау буйлап, диуарҙы бульдозер менән емереп. 1961 йылдың 13 авгусынан 1989 йылдың 9 ноябренә тиклем Көнбайыш Берлинға йәки ГФР-ға 5075 уңышлы ҡасып сығыу, шул иҫәптән 574 дезертирлыҡ юлы менән яһалғаны билдәле.
Аҡса түләп сикте сығыу
Һалҡын һуғыш йылдарында ГДР-ҙа граждандарҙы Көнбайышҡа аҡсаға сығарыу практикаһы булған. Бындай операциялар менән ГДР адвокаты Вольфганг Фогель шөғөлләнгән. 1964 йылдан 1989 йылға тиклем ул дөйөм алғанда 215 мең көнсығыш немецының һәм көнсығыш Германия төрмәләренән 34 мең сәйәси тотҡондоң сикте үтеүен ойошторған. Көнбайыш Германия уларҙы азат итеү өсөн 3,5 миллиард немец маркаһы (2,7 миллиард АҠШ доллар) тотонған.
Ҡасыуҙар һәм ҡорбандар
ГДР хөкүмәте мәғлүмәттәре буйынса, Берлин диуарын аша сығырға маташҡанда 125 кеше һәләк булған.
2007 йылдың 12 авгусында «Би-Би-Си» ГДР-ҙың Дәүләт именлеге министрлығы («Штази») архивтарында 1973 йылдың 1 октябрендә билдәләнгән, балаларҙы ла индереп, бөтә ҡасаҡтарға ла ут асырға тигән яҙма бойороҡ табылыуы тураһында хәбәр итте. Хәҙерге герман тарихнамәһендә бындай тәжрибә Schießbefehl тип аталды. «Би-Би-Си» мәғлүмәте буйынса, ҡасырға маташҡанда 1245 кеше үлтерелә. Башҡа баһалар буйынса, Берлин диуары аша сығырға маташҡанда, 1961 йылдың 13 авгусынан 1989 йылдың 9 ноябренә тиклем 645 кеше һәләк була. Әммә 2006 йылға ҡарата документтарға таянып, диуарҙы аша сығырға маташыуы арҡаһында, 125 кеше һәләк булыуы раҫланған. ГДР-ҙың 8 сик буйы һаҡсылары сик боҙоусылар һәм Көнбайыш Берлин территорияһынан атыусылар тарафынан үлтерелә.
Германия Федераль Хөкүмәтенең үтенесе буйынса Берлин стенаһы ҡорбандарын иҫәпләү менән шөғөлләнгән Потсдам тикшеренеү үҙәге 2006 йылға, стенаны аша сығырға маташыу һөҙөмтәһендә, 125 кешенең һәләк булыуын документаль рәүештә раҫланы. 2017 йылға документтар буйынса раҫланған ҡорбандар һаны 140-ҡа еткән.
Ҙур Рәсәй энциклопедияһы мәғлүмәттәре буйынса, сикте аша сығырға маташҡанда 192 кеше, шул иҫәптән ГДР-ҙың 8 сик буйы һаҡсылары (улар Көнбайыш Берлин биләмәһенән асылғпн уттан) һәләк була, 200-гә яҡын кеше яралана, 3 меңдән ашыуы ҡулға алына. 1961 йылдың 24 авгусында Көнсығыш Берлиндан Гумбольдт гаваны тирәһендә сик-стена аша сығыррға маташҡан 24 йәшлек Гюнтер Литфин тәүгеләрҙән булып атып үлтерелә. 1961 йылдың 9 ноябрендә ГДР-ҙан килгән ҡасҡындарға үҙе теләп ярҙам итеүсе Австрия студенты Дитер Вольфарт үлемесле йәрәхәтләнеп, сик буйында һәләк була. 1962 йылдың 17 авгусында, Фридрихштрассе контроль-үтекәреү пунктында сик аша сығырға маташҡан Петер Фехтер, ГДР пограничниктары ут асҡандан һуң, ҡан юғалтыуҙан һәләк була. 1964 йылдың 5 октябрендә 57 кешенән торған ҙур төркөмдө тоторға маташҡанда сик һаҡсыһы Эгон Шульц һәләк була, уның исеме ГДР-ҙа культ дәрәжәһенә күтәрелә (һуңынан баҫылып сыҡҡан документтарға ярашлы, уны хеҙмәттәштәре яңылыш атып үлтергән булып сыға). 1966 йылда ГДР-ҙың сик һаҡсыларының 40 тапҡыр атыуынан ике бала (10 һәм 13 йәшлек) һәләк була. Һуңғы ҡорбан — Крис Геффрой, ул 1989 йылдың 6 февралендә сик аша законһыҙ үтергә маташҡанда үлтерелә.
Берлин стенаһын кире йүнәлештә, Көнбайыш Берлин яғынан Көнсығыш диуар аша күсергә тырышҡан кешеләрҙе «һикереүселәр» тип атағандар, һәм улар араһында ла, инструкция буйынса, ГДР-ҙың сиген сыҡҡан өсөн пограничниктар атыу ҡоралы ҡулланмаһа ла, ҡорбандар булған.
Берлин диуарын йәшерен аша сығырға маташҡаны өсөн, ГДР енәйәт кодексында 10 йылға тиклем иректән мәхрүм итеүҙе күҙ уңында тотҡан статья була.
«Горбачёв әфәнде, емерегеҙ был диуарҙы!»
1987 йылдың 12 июнендә АҠШ Президенты Рональд Рейган, Берлиндың 750 йыллығы уңайынан Бранденбург ҡапҡаһы янында телмәр әйтеп, КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары Михаил Горбачёвты, совет етәкселегенең үҙгәрештәргә ынтылышын символлаштырып, Стенаны юҡ итергә саҡырҙы: "Беҙ Мәскәүҙең реформалар һәм асыҡлыҡҡа ынтылған яңы сәйәсәте тураһында ишетәбеҙ. Ҡайһы бер сәйәси тотҡондар азат ителде. Ҡайһылыр сит ил яңылыҡтары башҡаса туҡтатылмай. Ҡайһы бер иҡтисади предприятиеларға дәүләт контроленән азат булып эшләргә рөхсәт иткәндәр.
Был — совет дәүләтендә тәрән үҙгәрештәрҙең башымы? Әллә был Көнбайышта ялған өмөттәр тыуҙырырға һәм, үҙгәртмәйенсә, совет системаһын көсәйтергә тейешле символик ишарамы? Үҙгәртеп ҡороуҙы һәм асыҡлыҡты хуплайбыҙ, сөнки беҙ азатлыҡ һәм хәүефһеҙлек йәнәш атлар тип уйлайбыҙ, кеше азатлығының алға китеше бар донъяла тыныслыҡ ҡына килтереүе мөмкин. Советтарҙың ҡулынан килерлек азатлыҡ һәм тыныслыҡ символы булырлыҡ бер генә хатаһыҙ юл бар.
Әгәр һеҙ Советтар Союзы һәм Көнсығыш Европа өсөн сәскә атыу эҙләһәгеҙ, һеҙ либералләштереү эҙләһәгеҙ: бында килегеҙ! Горбачёв әфәнде, асығыҙ был ҡапҡаны! Горбачёв әфәнде, был стенаны емерегеҙ!"
Диуарҙың ҡолатылыуы
1989 йылдың майында Советтар Союзында үҙгәртеп ҡороу йоғонтоһо аҫтында ГДР-ҙың Варшава Килешеү Ойошмаһы буйынса партнёры — Венгрия Халыҡ Республикаһы — үҙенең көнбайыш күршеһе Австрия сигендә нығытмаларҙы юҡ иткәнен белһә лә, ГДР етәкселеге уның өлгөһөнә эйәрергә йыйынмай. Әммә ул бик тиҙ үҫә башлаған ваҡиғаларға контролде юғалтты. ГДР-ҙың меңдәрсә гражданы, Көнбайыш Германияға эләгергә өмөтләнеп, башҡа көнсығыш Европа илдәренә ағылды. 1989 йылдың авгусында уҡ ГФР-ҙың Берлиндағы, Будапештағы һәм Прагалағы дипломатик вәкиллектәре, ГДР халҡының көнбайыш Германия дәүләтенә үтергә тырышыуы сәбәпле, халыҡты ҡабул итеүҙе туҡтатырға мәжбүр була. Йөҙләгән көнсығыш немецтары Венгрия аша Көнбайышҡа ҡаса. 1989 йылдың 11 сентябрендә Венгрия хөкүмәте сиктәрҙе тулыһынса асыу тураһында иғлан иткәндән һуң, Берлин диуары әһәмиәтен юғалта: өс көн эсендә Венгрия аша ГДР-ҙан 15 мең кеше китә. Гражданлыҡ хоҡуҡтарын һәм иректәрен талап итеп, ил эсендә күмәк демонстрациялар башлана.
Күмәк халыҡтың протесттар һөҙөмтәһендә СЕПГ етәкселеге отставкаға китә: 1989 йылдың 18 октябрендә СЕПГ-ның беренсе секретары — Эрих Хонеккер, 7 ноябрҙә — Вилли Штоф, 13 ноябрҙә — Хорст Зиндерман, 1989 йылдың 3 декабрендә төшөрөлгән СЕПГ Үҙәк Комитеты генераль секретары һәм ГДР Дәүләт советы рәйесе Эрих Хонеккерҙы алмаштырған Эгон Кренц отставкаға китә. СЕПГ рәйесе — Грегор Гизи, ГДР-ҙың Дәүләт советы рәйесе — Манфред Герлах, Министрҙар Советы рәйесе — Ханс Модров.
4 ноябрҙә Берлинда властар менән килешелгән һүҙ иркен һәм йыйылыштар иркен үтәү талаптары менән митинг уҙа. 1989 йылдың 9 ноябрендә 17:00 сәғәттә ГДР теледениеһы: Көнбайыш Берлинға сығыу асыла тип хәбәр итә. Көнсығыш Берлиндан 20 меңгә яҡын кеше диуарға йүнәлә, ә был ваҡытта ҡаршы яҡта бульдозерҙар, тракторҙар һәм экскаваторҙар блоклы конструкцияларҙы емерә.
1989 йылдың 9 ноябрендә 19 сәғәт 34 минутта, телевидение буйынса матбуғат конференцияһында сығыш яһап, ГДР хөкүмәте вәкиле Гюнтер Шабовски илдән килеү һәм сығыуҙың яңы ҡағиҙәләрен иғлан итә. Ҡабул ителгән ҡарарҙарға ярашлы, ГДР граждандарына тиҙ арала Көнбайыш Берлинға һәм ГФР-ға барып ҡайтыу өсөн виза алыу мөмкинлеге иғлан ителә. Билдәләнгән ваҡытты көтмәйенсә, йөҙәр мең көнсығыш немецы 9 ноябрҙә кисен сик яғына йүнәлә. Сик буйы һаҡсылары тәүҙә, һыу атҡыстар файҙаланып, халыҡ төркөмөн ҡыҫырыҡлап сығарырға маташа, ләкин һуңынан сикте аса. Көнсығыштан килгән кешеләрҙе ҡаршы алырға Көнбайыш Берлиндың меңләгән кешеһе сыға. Халыҡ байрамы, бәхетте һәм ҡәрҙәшлекте тойоу бөтә дәүләт кәртәләрен һәм ҡаршылыҡтарҙы йыуҙырып, бик күптәрҙең хәтерендә ҡала. Көнбайыш Берлинлылар ҡаланың көнсығыш өлөшөнә үтеп инә башлай.
…Прожекторҙар, этеш-төртөш, ныҡ ҡыуаныу. Бер төркөм кешеләр тәүге рәшәткә кәртәгә тиклем сик аша үтеү коридорына бәреп инә. Улар артынса - ҡаушап ҡалған биш пограничник, - тип иҫенә төшөрҙө Көнбайыш Берлиндан Мария Майстер. — Күмәк халыҡ уратып алған ҡарауыл вышкаларынан аҫҡа һалдаттар ҡарай. Йәйәүлеләр төркөмөнә уңайһыҙланып яҡынлашҡан һәр «Трабант»ҡа алҡыштар… Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ беҙҙе алға ҡыуа, ләкин ниндәйҙер ҡот осҡос хәл булыуы ихтимал, тигән ҡурҡыу ҙа бар. ГДР-ҙың сик һаҡсылары, улар уғата һаҡлаған сик хәҙер боҙолоуын аңлаймы?… Беҙ ары китәбеҙ… Аяҡтар атлай, аң һаҡ булырға ҡуша. Юл сатына еткәндән һуң ғына йомшарыу һиҙелә… Беҙ Көнсығыш Берлинда, кешеләр бер-береһенә телефонға тәңкәләр менән ярҙам итә. Йөҙҙәр көлә, тел тыңлаиай: аҡылдан шашыу, аҡылдан шашыу. Яҡтылыҡ таблоһы ваҡыт күрһәтә: 0 сәғәт 55 минут, 6 градус йылы.
Алдағы өс көндә Көнбайышҡа 3 миллиондан ашыу кеше инә. 1989 йылдың 22 декабрендә, уның аша Көнсығыш һәм Көнбайыш Берлин араһында үткән сикте билдәләгән Бранденбург ҡапҡаһы асыла Берлин диуары, яҡын үткәндең символы кеүек, әлегә тора. Ул емерелә, күп һанлы граффити, һүрәттәр һәм яҙыуҙар менән биҙәлә, яр буйын һәм ҡалаға килеүселәр ҡеүәтле ҡоролманан ватылған бер өлөшөн иҫтәлеккә алып китергә тырыша. 1990 йылдың октябрендә элекке ГДР-ҙың ерҙәренең ФРГ-ға күсеүе иҫтәлеге итеп алына Берлин стенаһы бер нисә ай эсендә һүтелә. Уның бәләкәй генә өлөштәрен киләһе быуындар өсөн ҡомартҡы итеп һаҡларға ҡарар ителә.
«Берлин диуары» мемориаль комплексы
2010 йылдың 21 майында Берлинда Берлин диуарына арналған ҙур мемориаль комплекстың беренсе өлөшөн асыу тантанаһы үтте. Был өлөшө «Хәтер тәҙрәһе» тип атала. Беренсе өлөшө Бернауэр-штрассе урамында йәшәгән немецтар йорттарының тәҙрәләренән (һуңынан тәҙрәләр кирбес менән ҡапланған) һикереп, шулай уҡ Берлиндың көнсығыш өлөшөнән көнбайышҡа күсергә маташҡанда һәләк булыусыларға арналған. Бер тоннаға яҡын ауырлыҡтағы һәйкәл тутлы ҡоростан эшләнгән, унда бер нисә рәткә һәләк булғандарҙың ҡара-аҡ фотолары урынлаштырылған. Асыу тантанаһында Берлиндың бургомистры Клаус Воверайт (СДПГ партияһына инә) һәм мәҙәниәт һәм коммуникациялар буйынса федераль хөкүмәт вәкиле Бернд Нойман (ХДС партияһына инә) ҡатнашты.
Дүрт гектарҙы биләгән «Берлин диуары» комплексы 2012 йылда тулыһынса тамамланған. Берлин Сенаты — ер хөкүмәте аналогы — төҙөлөшкә 28 миллион евро инвестиция һалған.
Мемориал Бернауэр-штрасс урамында урынлашҡан, уның буйынса ГДР менән Көнбайыш Берлин араһында сик үткән (биналар көнсығыш секторҙа, ә уның эргәһендәге тротуар көнбайыш биләмәлә урынлашҡан).
Һынлы сәнғәт һәм архитектура
Әгәр стенаның «көнсығыш» яғынан уға яҡын барырға ярамаған булһа, Көнбайышта ул күп һанлы рәссамдарҙың — профессиональ һәм һәүәҫкәрҙәрҙең ижады өсөн майҙансығына әүерелде. 1989 йылға ул күп саҡрымлы граффити, шул иҫәптән бик юғары дәрәжәле күргәҙмәгә әүерелә. Диуарҙы емергәндән һуң уның фрагменттары тиҙ арала сауҙа объектына әйләнә. Диуарҙың күп кенә фрагменттары Америка Ҡушма Штаттарына, мәҫәлән, Microsoft корпорацияһы офисында, Лэнглиҙағы ЦРУ-ның штаб-фатирында, Рональд Рейган музейы янында, Фатима ҡалаһында һәм башҡаларҙа ҡуйылған. 2009 йылда ГФР, диуарҙың емерелеүенә 20 йыл тулыуҙы байрам итеү сиктәрендә Киев ҡалаһындағы немец илселеге алдына ҡуйыу өсөн Берлин диуарының бер фрагментын һатып ала. Мәскәүҙә стеналарҙың фрагменттары Сахаров үҙәге скверында һәм Германия Федератив Республикаһының илселеге ҡарамағындағы Ф. П. Гааза исемендәге немец мәктәбе ихатаһында урынлаштырылған.
The Wall: Live in Berlin концерты
1990 йылдың 21 июлендә Потсдам майҙаны менән Бранденбург ҡапҡаһы араһындағы ер участкаһында (элекке Көнсығыш һәм Көнбайыш Берлинды айырып торған нейтраль биләмә булған) 200 меңлек аудитория ҡатнашлығында уның төп авторы Роджер Уотерос ойошторған Pink Floyd төркөмөнөң легендар The Wall рок-операһын The Wall: Live in Berlin концерт башҡарыуы күрһәтелде. Концерт дауамында сәхнәлә 160 метрҙан ашыу киңлектәге һәм 25 метр самаһы бейеклектәге «диуар» сәхнәләштерелде, һәм ул ахырҙа нигеҙенә тиклем емерелә.
Пулья (йылға)
Пулья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Орын-Тур күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балыҡлыбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Тәтегәс түбәһе 1795 йылдың 20 февралендәге килешеү буйынса 50 йылға яһаҡ татарҙары индергән. Улар үҙҙәренең ауылын Балыҡлыбаш атаған. 1859 йылда ауылда ни бары 7 кеше тороп ҡалған. Беренсе совет иҫәбен алыу татарҙарҙан 636 кеше йәшәгән 116 йортто теркәгән.
1850 йылда үткәрелгән IX халыҡ иҫәбен алыу документтарында бер башҡорт ғаиләһенең 1847 йылда Айтуған ауылынан Балыҡлыбашҡа күсенеп ултырыуы теркәлә. Был мәлдә күсенегән 25 йәшлек Ғәләжетдин Сәйфелмөлөковтың ғаиләһендә яңы тыуған улы Шәмсетдин, ҡатыны 23 йәшлек Әсҡәпъямал Ғәбделйәмилова, ҡустыһы Таһир Сәйфелмөлөков һәм һеңлеһе 15 йәшлек Мәрзиә була. 1917 йылдағы рәүиз материалдарында Балыҡлыбаш ауылындағы 71 ихатала 429 татар, 34 ихатала 202 башҡорт йәшәүе теркәлә ..
1917 йылғы рәүиз ваҡытында Балтыбаш (Балталыбаш) ауылы ла теркәлә. Ундағы 10 ихатала 47 башҡорттоң йәшәүе һәм 1 урыҫ ихатаһы булыуы теркәлә.
Язов Дмитрий Тимофеевич
Язов Дмитрий Тимофеевич (8 ноябрь 1924 йыл  — 25 февраль 2020 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. СССР-ҙың оборона министры (1987—1991). Советтар Союзы Маршалы (1990 йылдың 28 апреле). КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат (1987—1990). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1987—1991 йылдарҙа). СССР-ҙың Президент советы ағзаһы (1990). СССР-ҙың Именлек советы ағзаһы (1991). ГКЧП ағзаһы (1991). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Язов дәрәжә бирелеүе буйынса ла, беҙҙең заманға килеп етеү ваҡыты буйынса ла иң һуңғы Советтар Союзы Маршалы.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың авгусынан. Волхов һәм Ленинград фронттарында уҡсылар взводы командиры һәм 177-се уҡсылар дивизияһы 483-сө уҡсылар ротаһының уҡчылар ротаһы командиры, Ленинград фронтында кесе лейтенанттарҙың фронт курстары взводы командиры вазифаһында һуғыша. Ленинградты обороналауҙа, Балтика буйында совет ғәскәрҙәренең һөжүм операцияларында, немец ғәскәрҙәренең Курлянд төркөмөн блокадалауҙа ҡатнаша. 1944 йылда ВКП(б)-ға инә.
Ике тапҡыр яралана. Тәүгеһендә аяғы яралана һәм ике айҙан һуң ҡабат сафҡа баҫа. Икенсе тапҡыр 1943 йылда Ленинград блокадаһын өҙгәндә башы һәм йөҙө яралана. Һауығып сыҡҡас фронт курстары взводы командиры итеп тәғәйенләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлыҡтары өсөн 1945 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана. Һуғыш ваҡытында Волхов фронтының командирҙар составын камиллаштырыуҙың фронт курстарын тамамлай.
Кашкаир
Кашкаир — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Эйек йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кулик Григорий Иванович
Кулик Григорий Иванович (Григорій Іванович Кулик; 28 октяюрь (9 ноябрь) 1890 йыл — 24 август 1950 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы. ВКП(б) ағзаһы (1917—1945), ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1939—1942). СССР Юғары Советы депутаты. 1950 йылдың 24 авгусында «Совет власына ҡаршы көрәш өсөн ҡотҡо төркөмө ойоштороуҙа» ғәйепләнә һәм атыла. Сталин үлгәндән һуң, енәйәт составы булмағанлыҡтан, аҡлана.
Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышы
1912 йылдың ноябренән Рус император армияһында хәрби хеҙмәттә. Артиллерия частары составында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, 4-се дәрәжә, Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Ябай рядовойҙан фейерверкер (өлкән унтер-офицер) дәрәжәһенә тиклем юл үтә. Февраль революцияһынан һуң батарея, дивизион, бригада, дивизияның һалдат комитеты рәйесе итеп һайлана, Көнбайыш фронты частары вәкилдәре съезына делегат итеп ебәрелә. 1917 йылдың июнендә командование ойошторған һөжүмгә ҡаршы агитация алып барғаны өсөн ҡулға алына, әммә тиҙҙән, һалдаттар баҫымы аҫтында, азат ителә.
1917 йылда большевиктар партияһына инә, шул уҡ йылдың ноябрендә тыуған яғына әйләнеп ҡайтып, унда ҡыҙыл гвардия отряды төҙөй, Германия частары һәм гайдамактар меән һуғыша. Ошо отряд составында 1918 йылда К. Е. Ворошилов командалыҡ иткән 5-се Ҡыҙыл армияға инә. 5-се, һуңынанВорошилов артынан эйәреп, 10-сы һәм 14-се армияларҙың артиллерия командующийы итеп һайлана. Царицынды обороналауҙа ҡатнаша (уның барышында И. В. Сталин менән таныша), бер ни тиклем ваҡыт Харьков гарнизоны начальнигы һәм губерна хәрби комиссары булараҡ Белгород, Сумах, Харьковта советтатға ҡаршы сығыштарҙы бөтөрөүҙә ҡатнаша, Донда була. 1919 йылдың майында Григориий ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1920 йылдың июненән — 1-се атлы армияның артиллерия начальнигы, уның составында составында Деникин, Врангель ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, Совет-поляк һуғышында ҡатнаша. 1921 йылда ошо постағы хеҙмәте өсөн икенсе Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, Царицынды обороналауҙың юбилейына (1930) өсөнсө орденға лайыҡ була.
Кадаре Бесиана
Бесиана Кадаре (Besiana Kadare; йылда ) — Албания дипломаты. Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе. 2021 йылдан Албанияның ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле. Элек Албанияның БМО ҡарамағындағы даими вәкиле һәм Кубала резидент булмаған илсеһе (20162021), Албанияның ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле (20112016).
Биографияһы
1972 йылда тыуа. Яҙыусылар Исмаил (тыу. 1936) һәм Хелена Кадареларҙың (тыу. 1943) ҡыҙы.
Хәҙерге заман һәм сағыштырма әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә магистр дәрәжәһенә эйә, шулай уҡ хәҙерге заман махсуслаштырылған әҙәбиәт өлкәһендә ул Париждың IV Сорбонна университетының юғары белем тураһындағы дипломына эйә.
Нью-Йоркта Албанияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) ҡарамағындағы даими вәкиллегендә беренсе секретарь булып эшләй. 2005 йылда АҠШ-тың Халыҡ-ара үҫеш буйынса агентлығында (USAID) эшләй. 2008 йылда Албанияның Франциялағы илселегендә эшләй.
2018 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы башҡарма комитетының өс агентлығы (БМО-ны үҫтереү программаһы (ПРООН), БМО-ның Халыҡ һаны өлкәһендәге фонды (ЮНФПА) һәм БМО-ның Проекттарҙы хеҙмәтләндереү буйынса идаралығы (ЮНОПС)) рәйесе урынбаҫары  итеп һайлана. БМО Генераль ассамблеяһының 75-се сессияһында (2020 — 2021)рәйес урынбаҫары итеп һайлана. 2021 йылдың 1 октябрендә президент Илира Метаның декреты нигеҙендә Ферид Ходжа Албанияның БМО ҡарамағындағы даими вәкиле итеп тәғәйенләнә, ә Бесиана Кадаре уның урынына Парижда ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкил булараҡ тәғәйенләнә. 10 ноябрҙә ЮНЕСКО-ның Генераль директоры Одри Азулеға Албанияның Европа эштәре һәм сит ил эштәре буйынса министры Олты Джачка ҡатнашлығында Ышаныс грамоталарын тапшыра.
Неодим
Неодим (, Nd) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор химик элементы. Тәртип номеры — 60.
Химик элемент, һирәк осрай торған ер металы, көмөшһыу-аҡ төҫтә, алтынһыу төҫмөрө бар. Лантаноидтар төркөмөнә ҡарай. Һауала еңел окислана. Самолет һәм ракета етештереү сәнәғәтендә алюмин һәм магний менән рәттән иретмә компоненты булараҡ ҡулланыла.
Символы
Неодим элементының символы — Nd (Неодим тип уҡыла).
Тарихы
Неодим 1895 йылда Карл Ауэр фон Вельсбах тарафынан асыла.
Ул дидимды — һирәк осрай торған ике ер металының ҡатнашмаһын — неодимға һәм празеодимға бүлә. Дидим шуға тиклем айырым химик элемент булып һаналған һәм ҡатнашмаларының химик үҙенсәлектәренең сиктән тыш яҡынлығы арҡаһында бүлеү бик ауыр бирелгән. Неодимды таҙа килеш, празеодим ҡатнашмаларынан айырып алыу 1925 йылда ғына мөмкин була.
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы «неодим» (Neodymium) πράσιος — «аҡһыл-йәшел» һәм  — «игеҙәк» тигәнде аңлата. Бындай атама менән ул ҡатнашмаларҙа төҫтәр биреү үҙенсәлегенә һәм элементтың асылыу тарихына бурыслы.
Тәбиғәттә
Ер ҡабығында неодим йөкмәткеһе (төрлө мәғлүмәттәр буйынса) — 25-37 г/т, океан һыуҙарында — 9,2 мг/л.
Ятҡылыҡтары
Неодим лантаноидтар составына инә, уның ятҡылыҡтары Рәсәй, АҠШ, Ҡаҙағстан, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавия, Ҡытайҙа урынлашҡан. Һуңғыһы төп етештереүсеһе һәм шулай уҡ неодим экспортёры булып тора.
Һирәк ер элементтарының сеймал базаһы донъя йөҙөндә яҡынса 100 миллион тонна тәшкил итә, шуларҙың 52 миллион тоннаһы Ҡытай өлөшөнә тура килә. Ҡытай һирәк ер элементтары донъя күләменең 92-94%-ын сығара.
Мельникова Ирина Эдуардовна
Мельникова Ирина Эдуардовна (2 сентябрь 1970 йыл), педагог, музыкант, Өфөләге урта махсус музыка колледжының аккордеон классы буйынса уҡытыусыһы, директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Ирина Эдуардовна Мельникова 1970 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Күмертау ҡалаһында тыуған. 1989 йылда отличие менән Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай һәм уҡыуын хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында дауам итә. 1994 йылда ошо юғары уҡыу йортон, концерт башҡарыусыһы, аккордеон класы буйынса уҡытыусы, рус халыҡ музыка ҡоралдары оркестры дирижеры, ансамбль артисы квалификациялары алып, тамамлай. Юғары һөнәри белемле белгес йүнәлтмә буйынса Өфө сәнғәт училищеһына аккордеон класы буйынса уҡытыусы итеп эшкә ебәрелә. 2004 йылдан — төп вазифаһына өҫтәмә бер үк ваҡытта Өфөләге урта махсус музыка колледжының аккордеон классы буйынса уҡытыусыһы. 2013 йылдан ошо урта махсус уҡыу йорто директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары.
Көмөрө
Көмөрө — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һүрәм йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пурдан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхтәров Әхрәр Минһаж улы
Әхтәров Әхрәр Минһаж улы, Рәшит Әхтәров, Рәшит Әхтәри (6 ғинуар 1931 йыл — 26 март 1996 йыл) — педагог, журналист, шағир. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Әхрәр Минһаж улы Әхтәров 1931 йылдың 6 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Ишәле ауылында тыуған.
1946 йылда Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен тамамлай һәм Әбрәхим һигеҙ йыллыҡ мәктәптә физика уҡытыусы булып эш башлай.
1958 йылдан «Совет Башҡортостаны» гәзите, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы хәбәрсеһе.
1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1963—1982 Мәсетле районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
1995 йылда I-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делагаты итеп һайлана.
Хәтер
Төрлө йылдарҙа премияға лайыҡ булған ижади шәхестәр: Ринат Камалов, Гөлсирә Шафиҡова, Тәскирә Даянова, Ризван Хажиев, Зәлифә Ғилметдинова, Марат Ғафаров, Ғәйникамал Мирхәйева-Абдуллина.
Табаҫҡытамаҡ (йылға)
Табаҫҡытамаҡ (урыҫ. Усть-Табаска) — Башҡортостандағы йылға. Аяҙ йылғаһының ҡушылдығы.Асҡын районынының Табаҫҡытамаҡ ауыл биләмәһе буйлап аға.
Гидрологияһы
Йылға уртаса һыулы. Башлыса ҡар һыуҙары менән, шулай уҡ ямғыр һыуҙары менән туйына.
Тәбиғәт
Йылғала сабаҡ, ҡыҙылгүҙ,бағыр бар. Тәлмәрйен осрай. Һыу бассейны рельефы тәпәш тауҙарҙан тора.
Арҡауыл (Ҡариҙел районы)
Арҡауыл (Аркаул) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452364, ОКАТО коды — 80234880002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Говоров Леонид Александрович
Говоров Леонид Александрович (10 (22) февраль 1897 йыл — 19 март 1955 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (18 июнь 1944 йыл), Советтар Союзы Геройы (27 ғинуар 1945 йыл).
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Леонид Александрович Говоров 1897 йылдың 10 (22) февралендә Вятка губернаһы Яранск өйәҙе Бутырки ауылында[1] крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Атаһы — Говоров Александр Григорьевич (1869—1920) — сауҙагәр Стахеевтарҙың пароходсылыҡ компанияһында бурлак һәм Алабуғалағы реаль училищела эш башҡарыусы булып эшләй. Әсәһе — Говорова (ҡыҙ фамилияһы — Панфилова) Мария Александровна (1867—1919) — хужабикә. Леонид ғаиләләге дүрт малайҙың иң өлкәне була.
Ауыл мәктәбен тамамлағас, Леонид Говоров Алабуға реаль училищеһына уҡырға инә, уны 1916 йылда тамамлай һәм Петроград политехник институтының караптар эшләү бүлегенә уҡырға инә.
1916 йылда Рус император армияһына алына һәм Константинов артиллерия училищеһына уҡырға ебәрелә, уны тамамлағандан һуң, 1917 йылдың июнендә прапорщик чины биреләүеп үрләтелә һәм Томск гарнизоны частарының береһенә мортир батареяһы кесе офицеры итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың мартында демобилизациялана һәм ата-әсәһе эргәһенә Алабуғаға ҡайтып, кооперацияға эшкә урынлаша.
Савватеев Алексей Владимирович
Савватеев Алексей Владимирович  (13 декабрь 1973, Мәскәү) — Рәсәй математигы  һәм  математик иҡтисадта белгес, математиканы популярлаштырыусы. Физика-математика фәндәре докторы. Мәскәү физика техник институты профессоры, Адыгей дәүләт университеты профессоры , РФА Үҙәк иҡтисад-математика институтының төп  ғилми хеҙмәткәре , «Балалар өсөн 100 математика дәресе» курсының авторы һәм төп лекторы , 2107-се Мәктәп Лекторийының ғилми  етәксеһе , Нальчик ҡалаһында «Мин — математик» фәнни  хәрәкәт етәксеһе. Йәмәғәтселек башланғысында Дмитрий Пожарский Университетының ректоры булып эшләй. Шул уҡ университетта проректор итеп тәғәйенләнә, Кавказ Математика үҙәгенең етәксеһе урынбаҫары.
Биографияһы
Алексей Владимирович Савватеев 1973 йылдың 13 декабрендә Мәскәүҙә СССР уҡытыусыһы һәм инженеры ғаиләһендә тыуған. Әсәһе яғынан олатаһы — Исаак Лурье Александрович (1890—1956) — математик, В.В. Куйбышев исемендәге Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы Хәрби-инженер академияһының профессоры һәм юғары математика кафедраһы начальнигы. 1990 йылда 57-се математика мәктәбен тамамлай, шунан һуң Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә, уны  1995 йылда отличие менән тамамлай. Уҡыуын Рәсәй иҡтисад мәктәбендә (РЭШ) дауам итә, 1997 йылда уны ла отличие менән тамамлай. .
Рәсәй иҡтисад мәктәбен тамамлағас, РФА Үҙәк иҡтисад-математика институтында кесе ғилми хеҙмәткәр, бында 2003 йылда   иҡтисад фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Моделирование лоббирования и коррупции в переходных экономиках» (специальность — 08.00.13 «математические и инструментальные методы экономики») темаһына  диссертация яҡлай.
2005 йылда «һалым түләүҙән ҡасып йөрөү менән бәйле коррупцияны математик моделләштереү буйынса эше өсөн» Овсиевич исемендәге премия (II премия) лауреаты була.
Диссертацияны яҡлағандан һуң профессор Шломо Вебер саҡырыуы буйынса йыл ярымға Бельгияға эконометрика һәм операциялар тикшеренеү үҙәгенә китә. Рәсәйгә ҡайтып, һигеҙ йылға Рәсәй иҡтисад мәктәбенә эшкә урынлаша. 2008 йылдан РФА Үҙәк иҡтисад-математика институтының «АЛКОА» фонды профессоры була.
2013 йылда физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Задача многомерного размещения: теоретико-игровой подход» (специальность — 08.00.13 «математические и инструментальные методы экономики») темаһына диссертация яҡлай. Шул уҡ ваҡытта 2009 йылдан 2016 йылға тиклем Иркутск дәүләт университетының Математика, информатика, иҡтисад институтында, шулай уҡ РФА Себер бүлеге Иркутск фәнни үҙәгенең Төбәк социаль һәм иҡтисад бүлегендә эшләп, даими Иркутск ҡалаһында йәшәй.
РФА Үҙәк иҡтисад-математика институтының математик иҡтисад лабораторияһында эшләй, Мәскәү физика техник институтында профессор , Иркутск дәүләт университеты (ИДУ) профессоры, Кавказ математика үҙәгенең етәксеһе урынбаҫары (КМЦ).
2021 йылда РФ Дәүләт Думаһына һайлауҙарға Яңы кешеләр партияһынан 219 бер мандатлы округтан кандидат булып күрһәтелә  (Севастополь ҡалаһы).
Ғаиләһе
Ике тапҡыр өйләнгән. Биш бала атаһы — Михаил (2004), Галина (2005), Светлана (2011), Юрий (2014) һәм Надежда (2020).
Мауығыуҙары
Мәскәү Локомотивының көйәрмәне. Православие динен тота.
Ағартыу эшмәкәрлеге
2018 йылда «Математика для гуманитариев. Живые лекции» китабы өсөн «Тәбиғи һәм теүәл фәндәр» номинацияһында «Мәғрифәтсе» әҙәби премияһы финалсыһы була.
2020 йылда  «Математика маяҡтары:  Евклидтан алып Галуаға тиклем» проекты өсөн «Мәғрифәтсе. Digital» премияһының шорт-битенә эләгә.
Резерфордий
Резерфордий (, Rf) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор, 4-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 104.