cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фенол
Химик үҙсәнлектәре
Фенол туранан тура карбон кислотаһы менән этерификацияланмай.. Эфирҙарҙы фенолдарҙың ангидридтар йәки кислоталарҙың галогенангидридтары менән тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә алырға мөмкин:
Ябай эфирҙар барлыҡҡа килеү. Фенолдың ябай эфирҙарын алыу өсөн галогеналкандар йәки фенолдарға ареналарҙың галоген сығарылмалары тәьҫир итә. Тәүге осраҡта ҡатнаш майлы-хуш еҫле ябай эфирҙар алына: Тәүге осраҡта ҡатнаш май-ароматик ябай эфирҙар алына:
Икенсе осраҡта таҙа-аромат ябай эфирҙар алына:
Реакция катализатор булып хеҙмәт иткән онтаҡ рәүешендәге баҡыр ҡатнашлығында үткәрелә.
Фенол аромат ҡулса буйынса электрофил алмашыныу реакцияһы на инә. Иң көслө донор төркөмдәренең береһе булған (функциональ төркөмдә электрон тығыҙлыҡ кәмеү һөҙөмтәһендә) гидроксотөркөм был реакцияларға ҡулсаның реакцияға һәләтлелеген арттыра һәм алмаштырыу орто- һәм пара-торошҡа йүнәлтә. Фенол еңелсә алкиллаштырыла, ацилирлана, галогенлана, нитратлана һәм сульфациялана.
Кольбе — Шмит реакцияһы салицил кислотаһын һәм уның сығарылмаларын (ацетилсалицил кислотаһы һәм башҡалар) синтезлау өсөн хеҙмәт итә.
Бром һыуҙары менән тәьҫир итешеү (фенолға сифатлы реакция):
2,4,6-трибромфенол — аҡ төҫтәге ҡаты матдә барлыҡҡа килә.
Концентрирланған азот кислотаһы менән үҙ-ара тәьҫир итешеү:
Тимер хлориды (III) менән үҙ-ара тәьҫир итешеү (фенолға сифатлы реакция)):
Фенолды металл катализаторҙар ярҙамында гидрирлау циклогексанол һәм циклогексанон барлыҡҡа килтерә:
Фенол окисландырылыуы: фенол молекулаһында гидроксил төркөм булыу сәбәпле, бензол окисланыуына ҡарағанда күпкә түбәнерәк тотороҡлолоҡ күҙәтелә. Окисландырыусының тәбиғәтенә һәм реакцияны үткәреү шарттарына бәйле төрлө продукттар алына. Мәҫәлән, тимер катализаторы ярҙамында водород пероксиды тәьҫирендә ике атомлы фенол — пирокатехин барлыҡҡа килә:
Көслөрәк окисландырыусыларҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүе (хром ҡатышмаһы, әсе мөхиттә марганец диоксиды) ваҡытында пара-хинон барлыҡҡа килә.
Алыу
Әлеге ваҡытта сәнәғәт масштабында фенол өс ысул менән сығарыла:
Биологик роле
Тирозиндың протеиноген аминокислотаһы фенолдың структур сығарылмаһы булып тора һәм пара-алмашҡан фенол йәки — алмаштырылған пара-крезол булараҡ ҡаралырға мөмкин. Тәбиғәттә башҡа фенол берләшмәләре, шул иҫәптән полифенолдар ҙа таралған. Ирекле хәлдә фенол ҡайһы бер микроорганизмдарҙа осрай һәм тирозин менән тигеҙдә ята. Тигеҙләнеште тирозин-фенол-лиаза ферменты (КФ 4.1.99.2) тота.
Фенолдың биологик әһәмиәте, ғәҙәттә, уның тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһо сиктәрендә ҡарала. Фенол — сәнәғәт бысратыусыларының береһе. Саф хәлдә фенол хайуандар һәм кеше өсөн ярайһы уҡ ағыулы. Фенол күп микроорганизмдар өсөн зарарлы, шуға күрә составында фенол күп булған сәнәғәт ағынты һыуҙары биологик таҙартыуға насар бирешә.
Ҡулланыу
Донъя кимәлендә 2006 йылда фенол етештереү йылына 8,3 млн т тәшкил итә. Етештереү күләме буйынса фенол химия сәнәғәте сығарған матдәләр араһында 33-сө һәм органик матдәләр араһында 17-се урынды биләй. 2006 йылғы мәғлүмәттәр буйынса фенолды донъяла ҡулланыу түбәндәге структураға эйә:
Фенол һәм уның сығарылмалары ыҫлау төтөнөн консервациялау үҙенсәлектәрен билдәләй. Косметологияла — химик пилинг (токсик) булараҡ.
Токсик үҙсәнлектәре
Фанолдың рәсми сикләнеүле концентрацияһы (ПДК) :
Өфөләге фенол һәләкәте
Фенолдың тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһо 1990 йылдың яҙында Өфөлә теркәлгән осраҡ быға асыҡ миҫал булып тора. Техноген авария һөҙөмтәһендә «Өфөхимпром» производство берекмәһе предприятиеһында бик күп фенол Өфө ҡалаһының хужалыҡ-эсәр һыу менән тәьмин итеү сығанағы булған Өфө йылғаһына ҡойған Шөғөргә ағып төшә. Көньяҡ һыу алыу ҡоролмаһы тирәһендә һыуҙың бысраныуы рөхсәт ителгән норманан 100 тапҡыр артыҡ була.. Эсәр һыуҙың фенол менән бысраныу хәүефе һыуҙарҙы таҙартҡанда хлорҙы файҙаланғанда асыҡ күренә, ул фенол менән үҙ-ара тәьҫир итешеп хлор сығарылмалары (хлорфенол ҡатышмаһы) — ағыулыраҡ матдәләр барлыҡҡа килтерә (ҡайһы берҙә фенолдың үҙенең ағыулылығынан 100—250 тапҡырға артыҡ). Өфө халҡына эсер өсөн һыу үткәргестән һыуҙы ҡулланыу хәүефе тураһында хәбәр ителә. Өфөнөң Көньяҡ һыу алыу ҡоролмаһынан фенол менән бысранған эсәр һыуҙы ҡулланыусы халыҡтың дөйөм һаны 672 876 кеше тәшкил иткән.
Конькиҙа шыуыу
Конькиҙа шыуыу — боҙ буйлап (йәки башҡа ошоға оҡшаш ерҙә) коньки ярҙамында шылып йөрөү ул. Конькиҙа шыуыу спорт та, ял да булып иҫәпләнә, шулай уҡ ниндәй ҙә булһа маҡсат менән ойошторолған сәйәхәт тә була ала.
Шыуыу урыны итеп асыҡ йәки ябыҡ ерҙә боҙҙан, полимерҙан эшләнгән махсус әҙерлекле урындар файҙаланыла, шулай уҡ йылға йәки күл ише туңған тәбиғи һыу ятҡылыҡтары ла ҡулланыла.
Конькиҙа шыуыуҙың башланғыс тарихы
Оксфорд университеты тикшеренеүҙәренең иң тәүге баһаһы күрһәтеүенсә, конькиҙа шыуыуҙың билдәлелек яулауына 3 меңдән ашыу йыл.
Баштараҡ конькиҙарҙың үткер ҡыры сифатында шымартылған һәм үткерләнгән һөйәктәр ҡулланыла, улар аяҡ кейеменең табанына бәйләнеп ҡуйылыр була. Конькиҙың хәрәкәте был осраҡта туп-тура ғына түгел, ә шыуыу менән оҙатылған янтайыулы ла була.
Шыуыуҙың хәҙерге заманса техникаһы сите ныҡ итеп үткерләнгән ҡорос конькиҙар барлыҡҡа килгәс кенә ҡулланыу мөмкинлеге ала. Бындай конькиҙарҙың үткер ҡыры элеккеләре һымаҡ боҙ өҫтөнән генә шыумай, ә боҙҙо киҫеп үтә.
Әлеге көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ ҡала килгән яңы техникаға күсеүҙе голландтар тормошҡа ашыра. Улар хәрәкәт итеүҙең яңы ысулын XIII—XVI быуаттарҙа уҡ асҡан була.
Нидерланд географияһы: ҡыш көнө туңыусы күп һанлы йылғалар һәм каналдар — илдә конькиҙа шыуыуҙы үҫтереүгә булышлыҡ итә.
XVII быуатта Нидерланд йәштәре конькиҙа уҙышыу буйынса ярыштар ойоштора башлай. Был ярыштарҙан һуң боҙ өҫтөндә йыш ҡына бейеүҙәр башланып китер була. Улар һуңынан хәҙерге спорт төрҙәренә — конькиҙа уҙышыуға һәм фигуралы шыуыуға әүерелә.
Өләсәй-олатай
Тарихы
2011 йылда пенсионерҙар өсөн Рәсәйҙәге тәүге информацион сайтты төҙөү уйы тыуа, шул уҡ ваҡытта был проектың нигеҙләүсеһе, Анастасия Лазибная, «Мамушка» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтен теркәй. Мобиль сервистары компанияларының береһендә инвестицион директоры тәжрибәһен ҡулланып, Анастасия планлаштырылған порталды социаль бизнес кеүек эшләргә уйлай: «Мин волонтёрҙар башлауҙарына ышанмайым. Команданы берләштереү, уларҙан һорап булһын һәм яуаплылыҡ булһын өсөн кешеләргә түләргә кәрәк. Кешеләр яуаплылыҡ һәм ҡыҙыҡһыныу тойорға тейештәр». Лазибная фекерҙәштәр командаһын йыя һәм 2012 йылда «Өләсәй-Олатай» (Баба-Деда) исемле сайт ойоштора, сайтҡа үҙенең 200 мең һум аҡсаһын һала.
Конькиҙа шыуыу
Конькиҙа шыуыуҙың таралышы
Нидерландтан конькиҙа шыуыу Көнбайыш Европаға тарала башлай. Һөргөндән әйләнеп ҡайтҡан буласаҡ король Яков II менән бергә күңел асыуҙың һәм спорттың был төрө Бөйөк Британияға барып эләгә.
Өләсәй-олатай
Тарихы
2013 йылда портал яңы проектарға ярҙам итергә тейеш булған стратегик инициативалар агентствоһынан, дәүләт структураһынан, информацион һәм административ ярҙам ала. Сайт «Быуындар бәйләнеше» дүртенсе бөтөн Рәсәй конкурсының премияһына лайыҡ була, «социаль эшҡыуарлыҡ һәм социаль яуаплы бизнес» категорияһында беренсе урын ала.
Конькиҙа шыуыу
Конькиҙа шыуыуҙың таралышы
Конькиҙа шыуыуҙы үҙ итеүселәр клубтарға туплана башлай. Беренсе шундай клуб 1740 йылда (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 1642 йылда) Эдинбургта барлыҡҡа килә.
Континенталь Европа конькиҙа шыуыуҙы юғары ҡатламдар өсөн булған күңел асыу сараһы булараҡ ҡабул итә һәм ул юғары кластар өсөн генә ҡаралған, тип иҫәпләй. Изге Рим империяһында конькиҙа шыуыуҙың популяр булып китеүе император Рудольф II исеме менән бәйле. Ә Францияла конькиҙа шыуыуҙың киң таралыш алыуына король Людовик XVI сәбәпсе була.
Өләсәй-олатай
Тарихы
2014 йылға ҡарата компанияның йыл әйләнеше 2 миллионға тиклем күбәйә, ә инвестициялар дөйөм суммаһы 1,5 миллион һумға тигеҙ була. «Өләсәй-олатай» сайты «Иң яҡшы социаль әһәмиәтле стартап» номинацияһында еңеп, Юғары экономика мәктәбенең «Стартап года» бөтә Рәсәй премияһының лауреаты була. Компания Social Impact Award халыҡ-ара социаль эшҡыуарҙар премияһының Рәсәй этабында ҡатнаша — финалға үтә алманы, әммә жюри ағзалары компанияны Рәсәйҙең иң яҡшы ете социаль бизнес ойошмалары исемлегенә керетә.
Конькиҙа шыуыу
Конькиҙа шыуыуҙың таралышы
Ҡытайҙа ла конькиҙа шыуалар, күңел асыу сараһы Сун империяһында танылыу ала һәм Цин империяһында тағы ла популярыраҡ булып китә.
Өләсәй-олатай
Тарихы
«Mail.Ru Group» ярҙамында проект етәксеһе, Анастасия Лазибная, «Нисек оло йәштәге кешеләр өсөн „цифрлы донъяны“ асырға» тигән темаға «Социаль технологиялар теплицалары» митабын үткәрә, шунда «Бөтә йәштәр өсөн компания» тураһында һөйләй. Компания табыш алыуға йүнәлтелмәгән, әммә авторҙар эшләгән бизнес-модель уңышлы була, уларҙың һанауҙары буйынса, 2015 йылдың дауамында проект зыянһыҙ эшләүгә һәм таҙа табыш алыуға сығырға тейеш, сөнки сайтты ҡарауҙар һәм һатып алырлыҡ тәҡдимдәр һаны күбәйеп тора. Күбеһенсә ойошманың табышы түләүле уңайлыҡтар тәҡдим иткән һәм сайтта урынлашҡан компанияларҙан алынған коммисиянан барлыҡҡа килә.
Конькиҙа шыуыу
Конькиҙа шыуыуҙың таралышы
Билдәле рус шағиры А. С. Пушкин, үҙенең «Көҙ» (1833) тигән шиғырында былай тип яҙа: «Ҡалай күңелле, кейеп үткер тимер аяҡҡа, // Шыуырға тын ҡалған, тигеҙ йылға өҫтөнән!» Был күңел асыу сараһы тураһында ул «Евгений Онегин» романында ла иҫкә алып үтә: «Малайҙар күңелле халыҡ // Конькиҙа шаулап боҙҙо киҫә».
Өләсәй-олатай
Эшмәкәрлеге
Сайттың төп эше — оло йәштәге кешеләр өсөн актуаль информация еткереү. Порталда бер-нисә уңайлыҡтар категорияһы тураһында мәғлүмәт бар: вакансиялар, сәйәхәт ҡылыуҙар, спорт, уҡыу курстары, банк уңайлыҡтары, страховкалау, медицина һәм кеше артынан ҡарау, бүләктәр һәм байрамдар — бөтә уңайлыҡтар һатып алыусының йәш үҙенсәлектәре буйынса махсуслаштырылған. Уңайлыҡтар сорттарға айырыла һәм улар йәшәү урынын, хаҡын (түләүһеҙ һәм түләүле уңайлыҡтар), характерын һәм күрһәтелгән уңайлыҡтар үҙенсәлеген һанаған интерактив эҙләү системаһы ярҙамында алып ташлана ала.
Конькиҙа шыуыу
Конькиҙа шыуыуҙың таралышы
«Конькиҙа фигуралы шыуыу» (1985) дәреслегенә ярашлы, конькиҙа шыуыу Пушкин заманында уҡ рус халҡы өсөн ҡәҙимге күренеш булған. Әлеге китап шуны дәлилләй.
Физик нигеҙҙәре
Боҙҙа конькиҙа хәрәкәт итеү коньки материалы молекулалары менән боҙҙоң молекулары берләшеүенең мөмкин булмағанлығынан килеп сыға. Был шыйыҡса өҫтөнән хәрәкәт итеүгә оҡшаш хәрәкәтте барлыҡҡа килтерә.
Өләсәй-олатай
Эшмәкәрлеге
Даими рәүештә Рәсәй ҡалаларында компанияның эшселәре «Ни эшләп компанияға илле йәштән артыҡ булған белгесте алыу ҡыҙыҡ булыр» темаһына семинарҙар үткәрәләр, яңы партнерҙар менән килешеүҙәр төҙөйҙәр. Порталға фондтар, банкылар, популяр интернет-проектар, хантинг агентстволар һәм корпорациялар ярҙам итә. Унан башҡа, команда йыш айырым саралар үткәрер өсөн аҡсалар еңә. Мәҫьәлән, улар «50-нән артыҡ ҡатын-ҡыҙҙар өсөн» тигән мода күргәҙмәһен үткәрергә грант еңәләр.
Конькиҙа шыуыу
Физик нигеҙҙәре
Боҙҙоң өҫкө ҡатламындағы һыу молекулалары эске кимәлдәге молекуларға ҡарағанда нығыраҡ тирбәлеү мөмкинлегенә эйә. Тышҡы молекулаларҙың хәрәкәт итеү етеҙлеге эскеләренекенә ҡарағанда 100 000 тапҡырға юғары, ә һыуҙың шыйыҡса хәлдәгеһенән ни бары 25 тапҡырға кәмерәк. Һәм был ышҡылыштың күҙәтелгән түбәнәйеүен барлыҡҡа килтерә.
Өләсәй-олатай
Социаль әһәмиәте
Проектың төп маҡсаты — хеҙмәт баҙарында йәш буйынса дискриминацияға ҡаршы көрәшеү һәм халыҡты оло кешеләрҙең халыҡ хужалығының төрлө өлкәһендә яҡшы эшләүе тураһында күндереү. Сайт оло кешеләрҙең йәмғиәт эсенә интеграцияһына һәм оло кешеләр араһында эш менән булышлыҡты күбәйеүенә булышлыҡ итә, ә был үҙ сиратында тормош һәм ҡәнәғәтләндереүлек кимәлен күтәреүгә, социаль көсөргәнешлектең әҙәйеүенә, оҙаҡ йәшәү өсөн яҡшы мөхит килеп сығыуына, оло йәштәге кешеләр өсөн уңайлыҡтар баҙарын үҫтереүгә стимулдар булыуына килтерә.
Конькиҙа шыуыу
Физик нигеҙҙәре
Әлеге аңлатыу менән бер рәттән, башҡа төрлө аңлатмалар ҙа бар. Тәү баштараҡ юғары баҫым арҡаһында һыуҙың туңыу температураһы кәмей һәм коньки аҫтында шыйыҡ хәлдә ҡала тип раҫлайҙар ине.
Өләсәй-олатай
Социаль әһәмиәте
Кешеләр хаҡлы ялға сығалар ҙа нимә эшләргә белмәйҙәр. Ә беҙ күп мөмкинселектәр булыуын сайтта күрһәтәбеҙ — күңел асыу өсөн генә түгел, ә эш өсөн дә. … Интернетта мәғлүмәт бик әҙ. Шуның өсөн беҙ бөтә ерҙә лә эҙләйбеҙ. Ҡала һәм район гәзиттәрен йыябыҙ, шунда иғландар эҙләйбеҙ, мәҫьәлән, түңәрәк асыу тураһында. Шул саҡ тулылыҡтарҙы асыҡлау өсөн беҙ шунда шылтыратабыҙ йә яҙабыҙ һәм шунан ғына сайты баҫтырып ҡуябыҙ. Кешеләр беҙгә майҙанға кеүек ышаналар. Ошо сәбәп арҡаһында беҙ шәхси биттәр өсөн шәхси иғландарҙы баҫтырып сығармайбыҙ. Әгәр компаниянан аңлатыу беҙҙе ҡәнәғәтләндермәһә йә беҙ бер мәғәнәле булмаған бер-нимә күрәбеҙ, тимәк беҙ уны ла үткәрмәйбеҙ.
Конькиҙа шыуыу
Физик нигеҙҙәре
Әммә был версия практикала тикшереүҙе үтә алмай: боҙ юғары баҫым булдырыусы конькиҙың үткер ҡыры аҫтында ғына түгел, ә баҫымы күпкә түбән булған бутыйҙың киң табаны аҫтында ла тайғаҡ килеш ҡала. Киләһе версияһы буйынса, конькиҙың йәки табандың боҙға ышҡылыуы боҙҙоң өҫтө йылыныуына һәм уның ирей башлауына килтерә, шунлыҡтан шыйыҡ ҡатлам барлыҡҡа килә лә, ул ышҡылыуҙы кәметә.
Мокрая Сыня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ираклис (волейбол клубы)
Ираклис (греч. Θεσσαλονίκης ΤΑΠ Ηρακλής) — Салоники ҡалаһының 1921 йылда ойошторолған «Ираклис» спорт клубының волейбол бүлеге. Боронғо грек мифологияһы геройы Геракл хөрмәтенә атала. 2000 йылдарҙа Грецияның иң уңышлы клубы булып тора.
Тарихы
Икенсе донъя һуғышынан һуң клуб һәр ваҡыт Грецияның иң яҡшы командалары араһында була. «Ираклис» милли йыйылма командаларға бик күп уйынсылар бирә.
«Ираклис» тарихта "Олимпиакос"тан ҡала ЕКВ чемпиондары лигаһы финалында уйнаған икенсе клуб булып тора. 2005 йылда Ллой Болл, Томас Хофф, Клейтон Стэнли кеүек донъя класы уйынсылары командаға "Дүртәү финалына"сығырға ярҙам итә. Уйын Салоникиҙа үтә. «Ираклис» ярым финалда «Локомотив-Белогорье» командаһын еңә,әммә финалда, көйәрмәндәренең ҙур ярҙамына ҡарамаҫтан, «Тур» француз клубынан еңелә. 2006 йылда «Ираклис» Римдә тағы финалға сыға һәм «Сислей» (Тревизо) клубына еңелә. Команданың 4000 грек көйәрмәне Римгә бара. Ике йылдан һуң клуб өсөнсө тапҡыр финалға сыға, ләкин был юлы "Трентино"нан ҡалыша.
Болотов Алексей Павлович
Болотов Алексей Павлович (1803 йыл — 1853 йыл) — Рәсәй империяһы геодезисы, топографы, тәржемәсеһе; Император хәрби академияһының геодезия һәм топография профессоры (хәҙерге Россия Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы Хәрби академияһы), Рәсәй Император Армияһының генерал-майоры.
Биографияһы
А. Т. Болотоноң ейәне. Алексей Павлович Болотов 1803 йылдың 17(29) мартында Орел губернаһының Комск өйәҙендә тыуған; дворян. Коллеж асессоры һәм масон Павел Андреевичтың (1771-1850) һәм Марья Федоровнаның (ҡыҙ фамилияһы Шанина) (1778-1858), улы.
Башланғыс белемен өйҙә ала. 1819 йылда Мәскәү университеты пансионында, 1820 йылдан - колонножатыйҙар училищеһында белем ала.
1819 йылда ул атаһы ла ағзаһы булып торған Мәскәүҙең «Ищущих маны» ложаһында масонлыҡҡа алына.
1821 йылда Муравьев колонножатыйҙар училищеһында уҡыуын тамамлағандан һуң, Император батшаһы свитаһы прапорщигы дәрәжәһе бирелә, үҙ училищеһында фортификация уҡытыусыһы итеп билдәләнә. 1824 йылда уҡ ул унда математика уҡытыусыһы итеп билдәләнә. Мәктәп бөтөрөлгәс, баш штабка күсерелә һәм 1828 йылда уны Европа Төркиәһендә хәрәкәт итеүсе армияға ебәрәләр. Был ваҡыт эсендә, ул үҙ инициативаһы менән, дәүләт төшөрөүҙәрендә геодезия һәм топография менән ентекләп таныша, һәм ул бик күп теоретик һәм практик күнегеүҙәр ала, был командование тарафынан билдәләнә.
1832 йылда Император хәрби академияһында был фәндәр буйынса профессорлыҡ кафедраһын биләй. Был вазифала ике тиҫтә йыл дауамында, А. П. Болотов үҙ курсын яҡшыртыу һәм популярлаштырыу хаҡында гел ҡайғырта, бында оло уңыштарға өлгәшә.
А. Болотовтың «Руководство к производству хозяйственной съемки, межевания и нивелирования» (1842 һәм 1856) хеҙмәте Санкт-Петербург Фәндәр академияһының маҡтаулы рецензияһына лайыҡ була. Шулай уҡ уның хеҙмәттәре IV класс Изге Георгий Ордены менән бүләкләнә.
Бынан тыш, Болотов француз ғалимы Луи-Бенжамен Франкерҙың «Полный курс математики» китабын тәржемә итә (1838-1839).
Ул генерал майор дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. 1852 йылдан ул шулай уҡ Хәрби-фәнни комитеттың Генераль штаб бүлеге мөдире булып хеҙмәт итә.
Географик йәмғиәт ағзаһы. 1847 йылдан Ирекле иҡтисади йәмғиәт ағзаһы. 1840-сы йылдарҙа ул классик музыканың үҙешмәкәр концерттарында ҡатнаша.
Алексей Павлович Болотов 1853 йылдың 6 мартында Марсель ҡалаһында вафат була.
Уның көлө 1869 йылда Новгород өйәҙенең Любань ауылынана күсерелгән (йәнәшәлә уның Горки имениеһы булған), унда Петропавлов сиркәүе диуарҙары янында ерләнгән.
Принцесса София Евграфовна Мишецкая менән никахынан уның өс улы (Евграф, Павел, Владимир) һәм ике ҡыҙы (Элизабет һәм Мария) булған.
Хальмер-Яха (Холе-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Холе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Гаревка
Үрге Гаревка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Нишма
Нишма — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиченга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Липовка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Липовка (Липовка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 453001, ОКАТО коды — 80235865005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөрө районы
Бөрө районы (Бирский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Бөрө ҡалаһы. Районда 61496 кеше йәшәй.
Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында, республиканың электән үк үҙләштерелгән өлөшөндә урынлашҡан. Үҙәге — Бөрө ҡалаһы. 1930 йылдың авгусында ойошторолған.
Ауыл халҡы араһында күпселек урыҫтар, мариҙар, татарҙар.
Географияһы
Үҙәндең уң яҡ яры текә һәм бейек, тәрән йырынлы һул яры — һөҙәк. Туғайын киң болондар, ҡыуаҡлыҡтар, ҡалҡыуыраҡ өлөшөн урман биләй. Күлдәр, һаҙматлыҡтар күп. Туғайҙың өҫкө яғы баҫыуҙарҙан тора: улар күбеһенсә баҡса, йәшелсә үҫтереү өсөн файҙаланыла.Урман һәм һыу ҡош-ҡортон, мышы, Америка, Европа шәшкеләрен һәм башҡа тәбиғәт ҡомартҡыларын: Бөрө минераль һыу сығанаҡтарын, Шәмшәҙе күлен, Калинники лесничествоһындағы имән, ҡарағай, ҡарағастарҙы һаҡлау өсөн 1967 йылда Бөрө дәүләт заказнигы ойошторолған.
Ағиҙел буйы ҡомташ ҡатнашмаһы ҡырсын (Бөрө, Ҡарағайлы ҡулауыҡ, Ыласынтау, Березовка һ.б. ятҡ-ҡтар), балсыҡ (Пономаревка), эзбизташ, ҡыҙыл балсыҡ (Бөрө), агрономик руда ятҡылыҡтарына бай. Ҙур булмаған Шелкан нефть ятҡ-ғы асылған. Ағиҙелдең уң ярында, Бөрөнән 5 км өҫтәрәк, Бөрө һыу сығанағы бар. Ул хлорид- натрий-кальцийлы минераль һыу төркөмөнә ҡарай.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Иҡтисады
Бөрө районы сәнәғәте ауыл хужалығы райондары иҫәбенә инә.
Бөрө — республиканың әһәмиәтле индустриаль үҙәге. Березовка ауылында спирт заводы, Баженов ауылында һөйәк оно заводы бар. Бөрө һәм Өфө предприятиеларының ярҙамсы хужалығы, 24 фермер(крәҫтиән) хужалығынан ғибәрәт. Ауыл хужалығы ере 107,6 мең га (бөтөн район еренең 63,2%), шул иҫәптән һөрөнтө ер — 69,7 мең га, сабынлыҡ — 17,3 мең, көтөүлек 20,2 мең га. Район игенселек, һөт-ит малсылығы, сусҡасылыҡ, йәшелсә, картуф үҫтереү буйынса махсуслашҡан. Умартасылыҡ, балыҡсылыҡ үҫтерелә.
Махсуслаштырылған хужалыҡтар: Бөрө емеш-еләк питомнигы; “Родник" (“Сады Башкирии" ПБ); Калинники йәшелсә-һөт, Бөрө мал һимертеү совхоздары; Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү институтының Бөрө тәжрибә хужалығы бар.
Транспорт
Районды Өфө—Нефтекама автомобиль юлы киҫеп үтә. Был юлдан Баженово— Мишкә—Ҡариҙел яҡтарына автомобиль юлы айырылып китә.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 45 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 19 урта мәктәп; 26 дөйөм китапхана, 38 клуб учреждениеһы, пульмонология профилендәге “Пономаревка" шифаханаһы, “Шәмшәҙе күле", “Сосновый бор" ял йорттары бар.
Ак-Кол
Ак-Кол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут (Ак-Алаха) йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Пыновка
Кесе Пыновка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыновка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айнеборн
Айнеборн (Eineborn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 342 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Шәкетау (Стәрлетамаҡ)
Тарихы һәм бөгөнгөһө
Шәкетау микрорайоны эзбизташ тоҡомдар сығарыу урыны эргәһендә, Маҡар районы (хәҙер Ишембай) биләмәләрендә карьер төҙөү менән бәйле ҡалҡып сыға (ятҡылыҡ «Сода » ААЙ ҡарамағында).
"Мин бында 1972 йылда күсендем. Ул ваҡытта әле ике панелле йорт ҡына төҙөлгән ине. Ҡалала тораҡ алып булмай ине, ә бында хәлдәр башҡасараҡ булды. Бына шуға ла «Сода» эшселәренең күбеһе бында күсенде. Бында бөтә нәмә — инфраструктура һәм тораҡтың күпселеге — «Сода» тарафынан төҙөлгән (Михаил Бочкарев хәтирәләренән)"
«Башҡортостан сода компанияһы» менән бәйле аҙаҡҡы ваҡиғалар ҡасаба халҡын хәүефкә һала, билдәһеҙлек арҡаһында күп кеше вахта эшенә күсеп, Себер тарафтарына, башҡа төбәктәргә юллана. Ҡасаба тауҙар араһында урынлашҡан, халыҡ карьерҙағы шартлатыуҙарға өйрәнеп бөткән тиерлек, әммә эзбизташты төптән ҡаҙып сығара башлағандан һуң хәлдәр үҙгәрә, сөнки ер аҫты шартлауҙар йорт эсендәге йыһаздарҙы һелкендерә, шуға күрә ҡасаба халҡы яңы шихандарҙы (Торатау, Ҡуштау) сеймалға тотоноу яҡлы була. Шәкетау ҡасабаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһы микрорайоны булараҡ ҡала хакимиәте иғтибарынан һәм ярҙамынан ситтә ҡалмай. 2022 йылға тиклем ҡасабала ете өс ҡатлы күп фатирлы йорттар төҙөү планлаштырылған. 340 урынлыҡ яңы мәктәп 2020 йылдың 1 сентябрендә ишектәрен асты. Әлеге мәктәп Башҡортостан Республикаһының 100-йыллығы проекты сиктәрендә төҙөлдө.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы хакимиәтендә йыл һайын йәмәғәт урындарын төҙөкләндереү буйынса тәҡдимдәр ҡабул ителә. Ҡасаба халҡы был рейтингтарҙа бик әүҙем ҡатнаша. Мәҫәлән, 2021 йылғы тауыш биреүҙә Шәкетау микрорайонында парк төҙөү буйынса — 237, шулай уҡ сквер төҙөү буйынса 92 тауыш бирелгән.
Инфраструктураһы
Шәкетау ҡасабаһында 340 урынлыҡ яңы мәктәп бинаһы (дөйөм майҙаны 6800 кв.м, төҙөлөш «А — Строй» АЯЙ тарафынан 2018 йылдың апрелендә башлана, 2020 йылдың 1 сентябрендә асыла), 20-се «Тирмәкәй» балалар баҡсаһы (1956 йылда асылған балалар баҡсаһы 1975 йылда яңы бинаға күсә), сбербанк бүлексәһе , бер нисә магазин («Һәләүек» аҙыҡ-түлек магазины, «Кәзә һөтө» фермерҙар тауарҙары магазины, «Мегион», ике «Монетка» супермаркеты ) бар.
Ҡалмашбаш
Ҡалмашбаш (Калмашбашево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 774 кеше. Почта индексы — 452209, ОКАТО коды — 80256820001.
Тарихы
Ауыл тәүге тапҡыр 1702 йылдың 9 мартында аҫаба башҡорттар тарафынан типтәрҙәрҙе үҙ ерҙәренә индереүҙәре тураһында төҙөлгән сығанаҡта телгә алына. 1712 йылдың 20 мартында Дыуанай улусы башҡорто Аҡъегет Ҡарамшаҡов килешеү нигеҙендә үҙ ерҙәренә йорт төҙөп йәшәү хоҡуғы менән типтәр Арыҫлан Самсалинды индерә. Бының өсөн Самсалин йыл һайын Ҡарамшаҡовҡа бер һыуһар тиреһен биреп торорға тейеш була. 1780 йылда башҡорт Максим Йортоҡаев, бурысын ҡаплатыу иҫәбенә, үҙ ерҙәренә татар Ямай Йәмәкесбайевты индерә. 1759 йылда башҡорт Йортбағыш Әсәнков үҙенең ерҙәрен өс өлөшкә бүлеүен теркәй: беренсеһе Яҙғы Оҙон ҡул тип аталғаны Биккенә ауылы татары Биккенә Ибраевҡа бирелә, ҡалған икеһен - Ҡыҫҡа ҡул һәм Әсән биләмәләрен үҙ исемендә ҡалдыра. Ауылда шулай уҡ бер ниндәй документтарһыҙ индерелгән мишәрҙәр ҙә йәшәй, шуға ла уларҙың ҡасан бында килеп төпләнеүе билдәле түгел.
V рәүиз документтары буйынса ауылда 288 башҡорт, 268 типтәр һәм 11 мишәр, 1816 йылда - 250 башҡорт, 400 типтәр һәм 17 мишәр, 1834 йылда 301 башҡорт, 464 типтәр һәм 10 мишәр йәшәй. Ә 1859 йылғы рәүиз документтарында ауылда йәшәүселәрҙең бөтәһе лә типтәр, 1870 йылғыһында - 1127 башҡорт, 1920 йылдағыһында - 2257 типтәр йәшәй тип теркәлә. Күренеүенсә һуңғы өс рәүиздә ауыл кешеләренең этник составы дөрөҫ күрһәтелмәй.
1870 йылда ике мәсетле ауылда дини мәктәп эшләй. 2 тирмән (1848 йылда 5 тирмән), 8 кибет була. Өҫтәүенә ауыл халҡы аҙна һайын ойошторолған баҙарҙа үҙҙәре етештергән продукцияны һата йәки һатып ала.
1843 йылда 301 башҡортҡа 520 бот ужым игене, 1632 бот яҙғы иген сәселә һәм 32 бот карттуф ултыртыла. 10 мишәр 16 бот ужым игене, 160 бот яҙғы иген сәсә. 117 ихатала 200 баш умарта тотола.
Ауылдың ир-егеттәре 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. Мәҫәлән, Бәхтийәр Баҡый улы Ишәев 11-се башҡорт атлы полкы составында һуғыша, 1834 йылда «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә. Уның улдары - Йыһангир, Әхмәтйән. 1828 йылда Бәхтийәр Ишәев башҡорттарҙың дөйәләрен Эске Бүкеев урҙаһына алып барыуҙа ла ҡатнаша.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хата-Яга
Хата-Яга (Хат-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы
Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы (18 июль 1928 йыл — 1 июль 2013 йыл) — нефтсе геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1972), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының почётлы ағзаһы, Рәсәй Экология академияһы һәм Урал Геология академияһы академигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
1953 йылда Ҡазан дәүләт университетын тамамлай һәм Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ ҡалаһында геология-эҙләнеү контораһының геология экспедицияһы прорабы булып эш башлай. 1955 йылда геология партияһы начальнигы, унан һуң геология экспедицияһы начальнигы, Стәрлетамаҡ геология-эҙләнеү контораһының баш геологы итеп тәғәйенләнә.
1969 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Геология институтында эшләй, башта өлкән ғилми хеҙмәткәр була, 1974 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Урал фәнни үҙәге Геология институтының тектоника лабораторияһы етәксеһе, ә 1976 йылдан 1991 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһы Урал фәнни үҙәге Геология институтының директоры.
1974—1997 йылдарҙа Морат Камалетдинов Башҡорт дәүләт университетында лекциялар уҡый, ошо уҡ осорҙа Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының почетлы ағзаһ» (1997), СССР Фәндәр академияһының тектоник комитеты ағзаһы (1976—1991) була, уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Морат Камалетдинов Уралдағы шарьяж тектоникаһын аса. 1954 йылда, СССР геологияһында шарьяждар ҡырҡа кире ҡағылған саҡта, ул тәүләп Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендә ҙур күләмле Ҡаратау шарьяжы барлығын иҫбатлай. Артабан Көньяҡ һәм Урта Уралда уға тиклем яңылыш антиклиналь ҡалҡыулыҡтар тип һаналған башҡа күп тектоник япмаларҙы һәм күп һанлы аллохтон ҡалдыҡ ҡаяларын аса.
Ғалим шулай уҡ Табын, Ромадановка, Воскресенское, Шәбағыш, Ермолаевка, Торғаҫ, Тәйрүк һәм башҡа Урал алды нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша һәм уларҙы эҙләүҙең яңы һөҙөмтәле методикаһын эшләй.
Ул ер ҡабығының тектоник пластиналарының горизонталь хәрәкәттәренә уның төҙөлөшөндә һәм үҫеш барышында төп урын бирелгән геотектоник фән мәктәбен барлыҡҡа килтерә. Р. А. Камалетдинов менән берлектә ул 1971 йылда тәүләп тау алды бөгөлөштәре континенттар платформалары ситтәренең уларға баҫым яһаған ороген ҡоролмалар ауырлығы аҫтында изостатик батыуы менән бәйле икәнлеген асыҡлай. Ю. В. Казанцев һәм Т. Т. Казанцева менән бергә Урал тектоникаһы менән Ҡырым, Кавказ, Памир, Һималай, Аппалач тауҙары, Ҡаялы тауҙар һәм башҡа ороген зоналар араһында сағыштырма анализ яһай, был эштең һөҙөмтәһе тәү башлап донъяның бөтә таулы билбауҙарының шарьяжлы-шыуышыулы төҙөлөшлө булыуы һәм уларҙың континенттарҙағы аллохтон урынлашыуы тураһында һығымта яһау мөмкинлеген бирә. Уларҙа нефть һәм газ булыу-булмау перспективаларын фаразлау яһала. Д. В. Постников менән берлектә ҡарт һәм йәш платформалар: Көнсығыш Европа, Көнбайыш Европа, Себер, Көнбайыш Себер, Төньяҡ Америка, Африка платформаларының фундаменттары өйрәнелә. Уларҙың бөтәһенә лә шарьяжлы-шыуышыулы төҙөлөш хас булыуы асыҡлана. Ҙур күләмле мәғлүмәттәрҙе анализлау аллохтондар менән файҙалы ҡаҙылмалар араһында генетик бәйләнеш булыуын күрһәтә. Ҡояш системаһының Ер төркөмөнә ингән башҡа планеталарҙа ла шарьяждар барлығы асыҡлана һәм Юпитер планетаһының эйәрсәне Ионың хәҙерге үҫеше менән Ерҙең боронғо революцион геологик үҫеш осорҙары араһындағы оҡшашлыҡ табыла.
Был мәғлүмәттәр М. А. Камалетдиновҡа ул шарьяжлы-шыуышыулы тип атаған яңы геологик теорияны эшләү мөмкинлеген аса. Был теорияға ярашлы, шарьяждар планетабыҙҙың таш ҡабығының төп структур элементтары булып тора һәм уларҙың хәрәкәт итеүенә әүәлге һәм хәҙерге төп геологик процестар — тауҙар яһалыу, йыйырсыҡлылыҡ, ултырмалар барлыҡҡа килеү, магматизм, метаморфизм, сейсмиклыҡ, шулай уҡ мөһим файҙалы ҡаҙылмалар (нефть, газ, металл мәғдәндәре, алмастар һәм башҡа минералдар) формалашыу барышы бәйләнгән. Был теория хәҙерге геологияның ҙур әһәмиәткә эйә булған фәнни ҡаҙанышы һәм ватан геологтары тарафынан эшләнгән глобаль күләмдәге тәүге универсаль тәғлимәт булып тора.
Хеҙмәттәре
400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Иҫкәрмәләр
2011 йылда Морат Абдулхаҡ Камалетдинов тураһында фильм сыға, ул «Беҙҙең заман геройы-2011» социаль әһәмиәтле телепрограммалар халыҡ-ара фестивалендә призлы урын ала.
https://web.archive.org/web/20141213014955/http://rutube.ru/video/83a5c4d1eb6548774ec9747bd7e8a0c2/%7B%7B%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%7D%7D
Урта Азия көтөүсе эте
Урта Азия көтөүсе эте йәки Түбэт (ҡаҙаҡса төбет, түбә эте һүҙенән), йыш ҡына Алабай, Үҙәк Азия овчаркаһы тип атала — Үҙәк Азияның төбәктәренән сыҡҡан боронғо эт тоҡомо. Күп кенә Урта Азия халыҡтарында йыш осрай торған, яһалма селекция ярҙамында сығарылмаған, аҫаба эт. Көтөүселек өсөн файҙаланыла, шулай уҡ һаҡ һәм ҡарауыл хеҙмәте өсөн ҡулланыла.
Атама
Йыш ҡына тоҡом алабай тип йөрөтөлә, ләкин был — ҡушамат һәм ала төҫтө генә белдерә.
Ҡаҙаҡ далаларында көтөүселәр ҡәҙимдән ҡулланған һәм түбэт (ҡаҙ. төбет) тип йөрөткән, йәғни түбәлә ултырған эт.
Урта Азия овчаркаһы — типик молоссоид, 4 мең йыл буйына Ҡытайҙан, Каспий диңгеҙенән, Көньяҡ Уралдан Афғанстанға тиклем формалашҡан.
Әлеге тоҡомда күсмә халыҡтарҙың төрлө көтөүсе эттәре ҡаны һәм Месопотамия һуғышсан эттәре ҡаны ҡушылған. Тибет мастифына ҡәрҙәш булып тора.
Түбэт көтөү, каруандар, хужа йорто һаҡлау өсөн ҡулланылған.
Хәл торошо
Төркмәнстанда әлеге тоҡом төркмән бүре баҫыусы эте тип атала һәм милли байлыҡ булып һанала, илдән сығарыу тыйылған.
Үзбәкстанда әлеге тоҡом бүребаҫар тип атала һәм көтөүҙе бүренән, шакалдан һаҡлау өсөн ҡулланыла.
1930 йылда СССР-ҙа был тоҡом менән әүҙем эш башлана.
Тасуирламаһы
Түбэт — ҙур, массив, киң бәдәнле эт. Ҡара, аҡ, һоро, көрән, һары, ала төҫлө була ала.
Урта Азия көтөүсе эте тәү сиратта территория һаҡлай (алман овчаркаһы хужаны һаҡлай), хәжа йәки милек өсөн тик асыҡ ҡурҡыныс тыуғанда ғына һөжүм итә, нейтраль территорияла кешегә ҡағылмай.
Урта Азия көтөүсе эте — флегматикҡа оҡшаш, немец овчаркаһынан айырмалы булараҡ хужаның иғтибарын эҙләмәй, ҡайһы бер эшлекле кешеләр уға көнөнә ни бары 20 мин иғтибар бирә һәм шул етә, һис шикһеҙ немец овчаркаһы шаҡтай күберәк иғтибар талап итә.
Тап шундай сәбәптәрҙән Урта Азия көтөүсе эте 2011 йылда Россияла иң популяр эт тоҡомо булып сыҡҡан. Түбэт шәхси мал-мөлкәт, йорттар, дачалар, коттедждар, баҡсаларҙы яҡшы һаҡлай.
Ҡатмарлы холоҡло, шуға күрә армияла, полицияла, төрмәләрҙә ҡулланылмай.
Төрки илдәрҙә бик популяр.
Йәшерен эт талаштырыуҙарҙа йыш ҡулланыла.
Кёнигероде
Кёнигероде (Königerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 812 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6493 һәм автомобиль коды — HZ.
Дизентерия
Дизентери́я — йоғошло ҡаты эс китеү ауырыуы ; үҙенә хас бактерия йоғоуҙан килгән инфекцион ауырыу, нигеҙҙә нәҙек һәм йыуан эсәктәр заралана ; дизентерия бактериялары ҡуҙғыта торған йоғошло ауырыу ; көслө йәки хроник антропоноз эсәк инфекцияһы. Төрлө йәштәге кешеләрҙе зарарлай. Эләгеү юлдары: йоғошланған ашамлыҡ, һыу, бысраҡ ҡулдар. Инфекция сығанағы — ауырыу йәки үҙендә бактериялар йөрөтөүсө кеше. Ауырыуҙың барышына ҡарап, көслө һәм хроник дизентерияны айырып йөрөтәләр. Дизентерия китереп сығарыусы микроорганизмдар ашҡаҙан-эсәк трактының буйынан-буйына һеңдерелә торған токсиндар эшләп сығара, улар, ҡанға эләгеп, дөйөм йоғошланыу-ағыуланыу синдромы, нейротоксикоз башланыуға, организмдан һыу һәм тоҙ юғалыуға этәргес була. Ауырыуҙың көслө форманан хроник формаға күсеүе лә ихтимал.
Дизентерея тарихы
Дизентерияны Shigella бактериялары барлыҡҡа килтерә. Дизентерия Гиппократ заманынан уҡ (Б. Э. Т. 5-4 быуат) «көсәнеүле ҡанлы эс китеү» булараҡ билдәле. Әбүғәлисинаның энциклопедик хеҙмәтендә әлеге ауырыуға хас билдәләр ентекләп, тасуирлана. Дизентерия ҡуҙғатыусы микроорганизмды Рәсәйҙә беренсе булып А. С. Раевский тасуирлай (Санкт-Петербург, 1875). П. И. Кубасов ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмды үлгән кешенең эске ағзаларынан һәм тәрәтенән айырып ала (Мәскәү, 1889). Уны килтереп сығарыусы микроорганизмдар япон микробиологы К. Шиг хөрмәтенә шигеллалар тип йөрөтә башлайҙар. Дизентерия патогенезын һәм иммуногенезын өйрәнеүҙә Ҡазан ғалимдарының хеҙмәттәре әһәмиәтле урын алып тора. А. Д. Адо дизентерия патогенезын тикшерә (1952); Д. К. Бәширова ауырыу кеше шайығында дизентерия антигендарының булыуын иҫбатлай (1953); А. Е. Резник дизентерияны бактериофагтар һәм сульфидин менән дауалау ысулдарын уйлап таба (1947), дизентерия антигендарының бәүел менән бергә бүленеп сығыуҙарын иҫбат итә (1963); Н. С. Спасский — дизентерия килтереп сығарыусы микроорганизмдарҙың Штуцер-Шмитц төрөн (1958), А. А. Сорокин дизентерия ваҡытында күҙәнәк иммунитетын ентекле өйрәнә.
Дизентерия ҡуҙғатыусы микроорганизмдар канализация һыуҙарында (25 тәүлектән 30 тәүлеккә тиклем), бүлмә температураһында икмәктә (30 тәүлеккә тиклем), һөт ризыҡтарында (3 тәүлектән 10 тәүлеккә тиклем) яҡшы һаҡлана. Уның таралыуын булдырмау өсөн дауалау-профилактика, санитария-гигиена һәм эпидемияларға ҡаршы саралар комплексы үткәрелә.
Әҙәбиәт
Спасский Н. Н. Экспериментальные материалы к вопросу о токсикозе при дизентерии, вызванной бактериями Штуцер-Шмитца. Казань, 1958; Баширова Д. К., Сорокин А. А. Клеточный иммунитет у больных различными формами острой бактериальной дизентерии. М., 1979; Лобзин Ю. В., Волжанин В. М., Захаренко С. М. Клиника, диагностика и лечение актуальных кишечных инфекций. СПб., 1999.
SCImago Institutions Rankings
SCImago Institutions Rankings (SIR ) ― SCImago төркөмө ― Испанияла урынлашҡан фәнни-тикшеренеү ойошмаһы 2009 йылдан алып баҫтырып сығарған ғилми учреждениеларҙың рейтингы. Унда ағза булып Гранада университетынан, Карл Өсөнсө исемендәге Мадрид университетынан, Алькала университетынан, Эстремадура һәм Испанияның башҡа эре белем биреү учреждениеларынан Фәнни тикшеренеүҙәр буйынса Юғары совет (CSIC) ағзалары инә.
Рейтинг биш бүлеккә бүленгән: хөкүмәт, һаулыҡ һаҡлау, юғары белем, шәхси һәм башҡа. Уларҙың һәр ҡайһыһы өсөн тикшеренеү һөҙөмтәләре, халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереү кимәле, нормалләштерелгән импакт һәм мәҡәләләр һаны буйынса баһалар ҡуйыла.
2020 йыл мәғлүмәттәре буйынса, рейтингта Рәсәйҙең белем биреү һәм фәнни-тикшеренеү учреждениелары араһынан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты иң юғары урында тора (584-се урын).
Индикаторҙар
Институттарҙың фәнни, иҡтисади һәм социаль характеристикаһын сағылдырыусы индикаторҙар өс төркөмгә бүленгән. SIR үҙ эсенә институттың күләменә бәйле булған һәм унан бойондороҡһоҙ күрһәткестәрҙе ала. Шулай итеп, SIR учреждениеларҙың фәнни мәҡәләләр һәм башҡа ғилми продукция статистикаһын тәҡдим итә, был төрлө күләмдәге учреждениеларҙы сағыштырыу мөмкинлеген бирә. Төрлө күрһәткестәр буйынса һуңғы һөҙөмтә алынғас, улар 0-дән 100-гә тиклемге шкала буйынса нормаға индерелә.
Ночница (Варденьга ҡушылдығы)
Ночница  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варденьга йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Үрге Глушица
Үрге Глушица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы
Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы (7 сентябрь 1952 йыл — 22 ноябрь 2021 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1995 йылдан — Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2012) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987).
Ночница (Варденьга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Үрге Глушица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы
Биографияһы
Георгий Ғәйниәхмәт улы Калитов 1952 йылдың 7 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Балтас районы Түбәнге Иванай ауылында дүрт балалы ғаиләлә тыуған. Ике өлкән ағалы-ҡустыларҙы туғыҙ-ун йәштәре тулғас, балалар йорто янындағы интернатҡа уҡырға урынлаштыралар. 1963 йылдан 1967 йылға тиклем Георгий ағаһы Сережа менән Бөрөләге 1-се балалар йортонда тәрбиәләнә.
Мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң «Ағиҙел» фирмаһының Бөрө художество әйберҙәр фабрикаһында бер йыл тирәһе ағас һырлаусыһы булып эшләй. 1968 йылда Өфө сәнғәт училищеһының художество бүлегенә уҡырға инә. Уның уҡытыусылары Л. Н. Самарина, К. П. Чапругина, Р. М. Нурмөхәмәтовалар була. 1972 йылда ошо урта махсус уҡву йортон тамамлай.
Армия хеҙмәтенән һуң тыуған ауылына ҡайта, клуб мөдире, рәссам, спектаклдәр һәм концерттар ҡуйыусы, 1974-1975 йылдарҙа Иванай урта мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй.
1975 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡый һәм уны 1980 йылда ҡыҙыл диплом менән тамамлай. «Алкинда көҙ. Хәрби төҙөүселәр» картинаһы диплом эше була.
Ночница (Варденьга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы
Биографияһы
1980—1993 йылдарҙа БАССР Рәссамдар союзының Художество фондында эшләй. Рәссамдар бригадаларына етәкселек итеп, Сибайҙа, Стәрлетамаҡта, Красноусолда ижад итә, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрындағы тамаша залы плафонын (1987), «Башҡортостан моңдары» витраждарын (арх. А. В. Печеркин), төҫлө быяла менән Башҡорт дәүләт филармонияһын (1985) биҙәй. 1985 йылдан 2017 йылға тиклем — Өфө сәнғәт училищеһында художество бүлегендә, 1994—1997 йылдарҙа, 2003 йылдан 2005 йылға тиклем — бер үк ваҡытта Өфө дәүләт сәнғәт интститутында уҡытыусы булып эшләй.
Үрге Глушица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
3-сө Украин фронты
3-сө Украин фронты — совет ғәскәрҙәренең Икенсе донъя һуғышы осоронда формалаштырылған оператив-стратегик (берләшмәһе, фронты). Ҡыҫҡартылған атамаһы — '''3-сө Ук. Ф'''.
Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы
Биографияһы
Станокта башҡарылған (һынлы сәнғәт, графика), монументаль сәнғәте, китап иллюстрациялау, театр сәнғәте өлкәләрендә, ҡуйыусы-рәссам булараҡ (Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры өсөн биш спектакль, шул иҫәптән, Мостай Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» әҫәре буйынса, 1999) ижад итте.
Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 2021 йылдың 22 ноябрендә вафат булды.
3-сө Украин фронты
Тарихы
1943 йылдың 20 октябрендә Көньяҡ-көнбайыш фронтын Ставкаһының 1943 йылдың 16 октябре бойороғо нигеҙендә үҙгәртеү юлы менән көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә барлыҡҡа килгән. Үҙ составына идаралыҡты (штаб), 1-се һәм 8-се гвардия армияларын, 6-сы, 12-се, 46-сы армияларҙы һәм 17-се һауа армияһын ала.
Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы
Күргәҙмәләре
Күргәҙмәләрҙә 1979 йылдан ҡатнаша, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә − 1993 йылдан. Персональ күргәҙмәләре Благовещен (1999), Өфө (2002), Йошкар-Ола (2005) ҡалаларында үтте.
Төп эштәре
«Сибайҙағы пенсионер портреты», 1983, (Свердловск (хәҙер Екатеринбург) ҡалаһындағы «Социалистик Урал» күргәҙмәһенән РСФСР Мәҙәниәт министрлығы тарафынан һатып алынған); «Һауынсыларҙың күмәкләп төшкән портреты» 1989, 1988; «Ауыл ҡышҡыһын» 1989; «Верификация» 1994;«Әсә» 1993; «Өйрәктәрҙең мари ауылы өҫтөнән осоуы», 1992; «Ағас оҫтаһы Рафаил» портреты, 1988; «ҡорбан килтереү», 1993. Автолитографиялар серияһы «Мари йолалары», (1994—2002); Линогравюралар серияһы «Мари мифологияһы персонаждары» (2015—2017). Триптих «Душа земли» (1994, БДУ, баш корпус 4-се этаж), «Созвездие» картинаһы (2002,исемендәге Башҡорт дәүләт драма театры музейы. «Темәстә сәй эсеү» картинаһы (2007, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы) — аҙаҡҡы өс әҫәрҙе рәссам-авторҙашы Р. С. Зәйнетдинов менән берлектә ижад итә. «Батша грамотаһы» картинаһы, 2007—2013,(Бөрө тарих музейы), «Союздаштар өсөн киндзмараули» картинаһы, 2010; «Ай, ҡомған һәм автомат» картинаһы, 2013; «Йылы яҡҡа осҡан ҡоштар оса», 2015;«Дыня менән натюрморт», 1992. «Кандыра» этнофутуристик проекты авторы һәм кураторы, 2012,(боди арт, перформанс, хеппеннинг, видео-фильм)- режиссёр-документалист А.Аликов менән берлектә, «Боронғо мариҙарҙа булғанмы руна яҙыуы?» этнофутуристик проекты авторы һәм кураторы, 2014—2015, (артефакты, тексты фотографии) — фотограф В. Мадияров менән берлектә.
Әҙәбиәт
240.
3-сө Украин фронты
Тарихы
1943 йылдың октябрь — ноябрендә 3-сө Украина фронты ғәскәрҙәре Днепр өсөн һуғыш барышында Днепропетровск һәм Днепродзержинск ҡалаларын азат иткән, Днепрҙан 50 — 60 километрға көнбайышҡа хәрәкәт иткән. Артабан кривой рог йүнәлешендә хәрәкәт иткәндә, 6 армияһы көстәре Запорожьенан көньяҡҡараҡ плацдармды баҫып алған, ә менән бергә декабрь аҙағына 2-се Украина фронты менән Днепрҙағы ҙур стратегик плацдармды тотоп ҡалыу булған.
Украинаның уң ярын азат иткәндә 3-сө Украина фронты ғәскәрҙәре 4-се Украина фронты менән бәйләнештә, 1944 йылда Никополь-Кривой Рог һөжүм итеү операцияһын тормошҡа ашырып, Ингулец, йылғаһына сыға, һәм шунан март — апрелдә николаев-одесса йүнәлешендә һөжүм йәйелдерә. Ҡара диңгеҙ флоты ярҙамы менән Березнеговато-Снигирев һәм Одесса операцияларын эҙмә-эҙлекле үткәреп көньяҡ Украинаны азат итеүҙе тамамлаған, Молдавия ССР-ының байтаҡ өлөшөн азат иткән һәм уның уң яҡ ярындағы, шул иҫәптән кицкан плацдармдарын яулап Днестрға тиклем хәрәкәт иткән.
1944 йылдың авгусында 3-сө Украина фронты Молдавия ССР-ын азат иткән Яссы-Кишинев стратегик операцияһында ҡатнаша, Румыния Германияға.һуғыш иғлан иткән.