cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Элеонора Зименцкая
Ҡатын-ҡыҙ мәсьәләләре
1843 йылда Зименцкая Myśli o wychowaniu kobiet («Мысли о воспитании женщин») тигән хеҙмәтендә йәмғиәттә ҡабул ителгән әхлаҡ һәм холоҡ тәрбиәләү тураһында яҙа, ләкин йәш ҡатын-ҡыҙға белем алыу мөмкинлеген бирергә саҡыра. Уның фекеренсә, ҡатын-ҡыҙҙы уҡытыу һәм тәрбиәләү өлкәһен үҙгәртеп ҡорорға кәрәк, ҡатын-ҡыҙҙың хистәр донъяһын ғына түгел, интеллектуаль яҡтан да үҫтереү мөһим. Шул уҡ ваҡытта ул мөхәббәт романдарын тәнҡитләй, сөнки улар артыҡ хисле, һәм ысынбарлыҡтан бик ныҡ йыраҡ торалар, уларҙы уҡып үҫкән ҡыҙ балаларҙы ғаиләлә низағтар һәм тормошта уңышһыҙлыҡ көтә.
Studia журналының 1860 йылғы номерында Зименцкая «Ҡатын-ҡыҙҙар тураһында һүҙ» тигән эссеһын баҫтырып сығара, унда ул шул дәүерҙәге ҡатын-ҡыҙҙар тураһындағы стереотиптарҙы, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙар «фәрештә кеүек» һәм «рухи яҡтан үҫешкән» тип иҫәпләүҙе, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәрҙән кәм тигән фекерҙе тәнҡитләй. Ул ҡатын-ҡыҙҙың дәрәжәһен һәм уның шәхси үҙенсәлектәрен танырға һәм хөрмәт итергә кәрәк тип иҫәпләй. Быларҙы ул дини нигеҙгә таянып яҙа, был яҙма уның тәүге, 1857 йылда «Зарис философии католицкой»ҙа («Очерк католической философии») яҙылған фекерҙәренең дауамы булып тора.
Әҙәби әҫәрҙәре
Зименцкая шулай уҡ балалар һәм йәштәр өсөн дә әҫәрҙәр яҙған, улар Dziennik dla Dzieci (Ежедневник для детей) тигән баҫмала, бынан тыш Powiastki Ludowe (1860—1861) нигеҙендә хикәйәләр йыйынтығында сыға. Ул Джон Генри Ньюман (1858) әҫәрҙәрен тәржемә итә һәм бер нисә эссе-тәнкит баҫтыра. Әҙәбиәттә ул реализмға һәм дидактик һәм аллегорик хикәйәләргә өҫтөнлөк бирә.
Баҙыҡай
Баҙыҡай —— (Epipactis), әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Биологик ҡылыҡһырлама
Оҙон, йәйелеүсән йәки ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 50—80 см. Япраҡтары оҙонса йәки ҡыяҡ формаһында, осло, төкһөҙ. Сәскәләре йәшкелт ҡуйы ҡыҙыл, һалынҡы, оҙон бер яҡлы тәлгәшкә йыйылған. Июнь—августа сәскә ата. Емеше — бер оялы ҡумта, июль—сентябрҙә өлгөрә.
Таралышы
Яҡынса 25 төрө билдәле, Евразияла, Африкала һәм Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. Һаҙлы болондарҙа, ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә. Һаҙ баҙыҡайы һәм ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында, Башҡортостандың Урал алдында, аҡһырғаҡ баҙыҡай республиканың бөтә территорияһында осрай. Декоратив үҫемлек. Һаҙ баҙыҡайы һәм ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Рәсәй Президенты Хакимиәте
Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте — Рәсәй Федерацияһының дәүләт органы, Рәсәй Федерацияһы Президентының эшмәкәрлеген тәьмин итә һәм ул ҡушҡан йомоштарҙың һәм ҡарарҙарының үтәлеүен контролдә тота. Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте 1991 йылдың 19 июлендә булдырылған РСФСР Президенты Хакимиәтенең вариҫы булып тора.
Тарихы
Тәүҙә Хакимиәт 13 подразделениенан тора. 1993 йыл уртаһында, Хакимиәт тураһында Положение сыҡҡас, уның составына 26 идаралыҡ һәм бүлек инә. Был Положениела билдәләнеүенсә, Хакимиәт «Рәсәй Федерацияһы Президенты эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе аппарат булып тора». Шул уҡ йылдың декабрендә Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы ҡабул ителә һәм Хакимиәт конституцион статус ала (83-сө статьяның «и» пункты).
1996 йылдың 2 октябрендә «Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте тураһында положениены раҫлау хаҡында» указ сыға. Положение, депутаттар фекеренсә, Хакимиәткә үтә ҙур вәкәләттәр бирә. Президент Хакимиәтенең ғәмәлдәге функциялары Хакимиәт Етәксеһенә бәйле була. 1996 йылда Президент Б. Н. Ельцин ваҡытында был вазифаны билдәле сәйәсмән А. Б. Чубайс биләй. Ул Хакимиәттең әһәмиәтен арттырырға, уның ижтимағи-сәйәси процестарға һәм федераль башҡарма власҡа йоғонтоһон көсәйтергә теләй. Положениела «Хакимиәт Рәсәй Федерацияһы Президенты эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе дәүләт органы булып тора» тиелә, башҡарма власть органдарын контролләү мөмкинлектәре киңәйтелә.
Дәүләт думаһы депутаттары указға ҡарата Рәсәй Федерацияһы Конституция Судына дәғүә ғаризаһы бирә. Хакимиәт тураһындағы Положениеға уның мөмкинлектәрен йомшартҡан үҙгәрештәр индерелә, һәм депутаттар Конституция Судына биргән ғаризаһын кире ала, әммә Положениела Хакимиәткә ҡарата дәүләт органы тигән билдәләмә ҡала.
Ваҡыт үтеү менән Хакимиәттә үҙгәрештәр була.
2004 йылда яңы Положение раҫлана. Хәҙер Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте 18 үҙ аллы подразделениенан тора.
Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәтенең вазифалы кешеләре һәм үҙ аллы подразделениелары
Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте үҙ аллы подразделениеларҙан һәм Положениела айырып күрһәтелгән вазифалы кешләрҙән тора.
2012 йылда штатында 1547 берәмек була.
Секретариат
Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте етәксеһенең секретариаты
Башҡа подразделениелар
Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәтенең китапханаһы
РСФСР/Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәтенең мәғлүмәт тәьминәте бюроһы
'''РСФСР/Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәтенең дауалау-һауыҡтырыу берекмәһе '''
Рәсәй Федерацияһы Президентының архивы
Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәтенең «Юридическая литература» нәшриәте
Һабыр ауыл Советы (Йылайыр районы)
Һабыр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Һабыр ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Хюбиц
Хюбиц (Hübitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 377 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6308 һәм автомобиль коды — MSH.
Упҡанкүл (мәғәнәләр)
Упҡанкүл:
Якимчук Александр Иванович
Якимчук Александр Иванович (Якимчук Олександр Іванович; 14 сентябрь 1923 йыл — 31 июль 2010 йыл)  — совет офицеры, Советтар Союзы Геройы (1945), 1-се Украин фронтының 6-сы армияһы 135-се уҡсылар дивизияһының 497-се уҡсылар полкы уҡсылар ротаһы командиры вазифаһында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1923 йылдың 14 сентябрендә хәҙерге Винница өлкәһенең (Украина) Барский районы Слобода-Ходак ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. 8 класс тамамлаған.
1941 йылдың 22 июненән Ҡыҙыл Армияла. Ярославль ҡалаһына эвакуацияланған Новоград-Волынский пехота училищеһы курсанты. Училищены тамамлай алмай — уҡсылар частары шәхси составына ебәрелә.
1941 йылдың октябрендә ғәмәлдәге армияла. Калинин фронты 31-се уҡсылар бригадаһының отделение командиры булып һуғыша. Яраланғандан һуң, 1942 йылдың майынан 1943 йылдың ғинуарына тиклем Красноярский крайының Кежем районында отпускыла була. 1943 йылдың декабрендә Себер хәрби округының кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 1944 йылдың мартынан Ленинград һәм 1-се Украин фронттарының уҡсылар взводы һәм уҡсылар ротаһы командиры вазифаһында һуғыша. Алыштарҙа өс тапҡыр яралана.
Ҡатнашҡан:
135-се уҡсылар дивизияһының 497-се уҡсылар полкы уҡсылар ротаһы командиры лейтенант Якимчук Бреслау ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 20 ғинуарында ҡаланың бер нисә кварталын яулап ала һәм бик күп гитлерсыны юҡ итә улар. Батальонының төп көстәренән киҫелеп ҡалғанда, ярҙамсы артиллерия утын үҙенә йүнәлтә, ҡаты яралана һәм был һуғышта контузия ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 июне указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн лейтенант Якимчук Александр Ивановичҡа, Ленин ордены, «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 7885) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыштан һуң 59-сы армияның 4-се гвардия уҡсылар дивизияһы составындағы уҡсылар ротаһы командиры булып хеҙмәт итә. 1947 йылда Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмөнөң (ЦГВ) Офицер составын камиллаштырыу курстарын (КУОС) тамамлаған. Уҡсы рота командиры вазифаһында хеҙмәт итә: 1947—1949 йылдарҙа — Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмө (ЦГВ) составындағы 95-се гвардия уҡсылар дивизияһы 287-се гвардия уҡсылар полкында; в 1949—1951 йылдарҙа — 97-се гвардия уҡсылар дивизияһы 294-се гвардия уҡсылар полкы һәм 1951—1955 йылдарҙа — Карпат яны хәрби округының 13 армияһы составындағы 24-се механизацияланған дивизияһы 87-се механизацияланған полкы составында хеҙмәт иткән.
1955 йылдан майор А. И. Якимчук — запаста. 1975 йылға тиклем милиция полковнигы А. И. Якимчук Украина ССР-ының эске эштәр органдарында эшләй. Хмельницкий өлкәһеСтароконстантинов ҡалаһында йәшәгән. 2010 йылдың 31 июлендә вафат булған. Староконстантиновта ерләнгән.
Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы
Биографияһы
Лира Миңләхмәт ҡыҙы Яҡшыбаева 1947 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. .
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 1992 йылдан Сибай ҡалаһының интернат-мәктәбендә, 1997-2002 йылдарҙа 13-сө башҡорт урта мәктәбендә эшләй.
Әҙәби ижады
Проза өлкәһендә эшләй.2009 йылда «Мөжәүир хәҙрәт» әҫәре өсөн Рамазан Өмөтбаев исемендәге премия лауреаты.
2011 йылда ғалим-лингвист Жәлил Кейекбаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Һынауҙарҙан туҡылған яҙмыш» китабы өсөн Ж. Кейекбаев исемендәге премия лауреаты.
«Башҡортостан», «Йәшлек» гәзиттәре, «Шоңҡар» журналы лауреаты.
Шишмә (һыу)
Шишмә (сығанаҡ, инеш) — ер аҫты һыуҙарының ҡоро ерҙә йәки һыу аҫтында (һыу аҫты сығанаҡтарынан) өҫкә бәреп сығыуы.
Шишмәләр хасил булыу төрлө шарттарға бәйле:
Шишмәләрҙең баҫымлы һәм баҫымһыҙ төрҙәре була. Баҫымлылары өҫкә үрләй, баҫымһыҙҙары аҫҡа аға. Йәнә ваҡытлы (миҙгелле) һәм даими шишмәләр була.
Температураһы буйынса шишмәләр һалҡын, йылы, эҫе һәм ҡайнарға бүленә.
Совет гидрогеологы А. М. Овчинников классификацияһы буйынса, һыу сығанаҡтары һыу менән тәьмин ителеү йәһәтенән өс төркөмгә бүленә: өҫкө һыуҙар менән туйыныусы, грунт һыуҙары менән туйыныусы һәм артезиан һыуҙары менән туйыныусы.
Сығанаҡтарҙың химик һәм газ составы төрлө була; ул, нигеҙҙә, ер аҫты һыуҙарының составына һәм райондың дөйөм гидрогеологик шарттарына бәйле.
Донъялағы иң ҙур шишмәләр:
Ыласын һымаҡтар
Ыласын һамаҡтар (Falconiformes) — яңы аңҡаулылар аҫ синыфынан ҡоштар отряды.
Пата-Сос
Пата-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 463 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Митрофановка (Дыуан районы)
Митрофановка (Митрофановка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 207 кеше. Почта индексы — 452548, ОКАТО коды — 80223828005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Найменьга
Найменьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шенчуга йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үгеҙ тиреһе тиклем ер (риүәйәттәрҙә)
Үгеҙ тиреһе тиклем ер (Продажа земли с бычью шкуру) — башҡорт ерҙәрен һатып алыуға бәйле социаль-көнкүреш йөкмәткеле риүәйәттәр мотивы, художестволы деталь, символ, образлы фекерләү.
Тасуирлама
Социаль-көнкүреш йөкмәткеле риүәйәттәр нигеҙендә Башҡортостанды колонизациялауға бәйле хәл-ваҡиғалар ята. Башҡорт ерҙәрен һатып алыуға бәйле риүәйәттәрҙең төп мотивы — «үгеҙ тиреһе саҡлы ер һатыу». Башҡорт халыҡ ижадында алдашып ер һатыу, ер алыуға бәйле тиҫтәләгән риүәйәттәр бар. Уларҙың нигеҙендә фажиғәле башҡорт тарихы ята. Башҡортостан Рус дәүләтенә ҡушылғас та, айырыуса XVIII быуаттан башлап, башҡорт ерҙәрен уратып тиҫтәләгән хәрби ҡәлғәләр, заводтар төҙөлә башлай. Бының өсөн башҡорт ерҙәре талап алына. «Үгеҙ тиреһе тиклем ер» хаҡындағы риүәйәттәр — шул замандар шаңдауы, халыҡ яҙмышының сағылышы. Риүәйәттәрҙә ваҡиғалар төрлө урында, төрлө ваҡытта, төрлө кешеләр ҡатнашлығында, төрлө шарттарҙа бара. Әммә уларҙың күптәренең сюжеты бер уртаҡ мотивҡа —"үгеҙ тиреһе тиклем ер" мотивына нигеҙләнә.
Тикшеренеүселәрҙең билдәләүенсә, «үгеҙ тиреһе тиклем ер» башҡорт риүәйәттәренә «колонизацияның йыртҡыс характеры, рәхимһеҙ үҙенсәлеген биреүсе художестволы деталь булараҡ килеп ингән». Башҡорттарҙы хәйлә менән алдау, бөтөнләй юҡ хаҡҡа уларҙың ерҙәрен тартып алыу легенда һәм риүәйәттәрҙә цифрҙар теле менән түгел, ә сәнғәт алымы, образлы фекерләү аша еткерелгән. Шуныһы: һайланылған символ, образ шул тиклем тос һәм мәғәнәле — уның эргәһендә теләһә ниндәй һан күрһәткесе лә тоноғораҡ тойолған булыр ине. Был мотив бөтә донъя фольклоры өсөн характерлы
Һыйыр йәки үгеҙ тиреһе тиклем ер һатып алыу мотивы — бик боронғо мотив, ул төрлө континенттарҙа йәшәгән, телдәре төрлө системаға ҡараған халыҡтарҙың ижадында урын алған. Хәйләкәрлеге менән үгеҙ тиреһе тиклем ер һатып алып, Карфагенға нигеҙ һалыусы Дидона хаҡындағы боронғо грек легендаһы, Азия, һинд, Һинд-Ҡытай, Төньяҡ Америка халыҡтарының риүәйәт-легендалары — боронғо уртаҡ мотивты конкрет милли ерлектә яҡтыртҡан ауыҙ-тел ижады ҡомартҡылары ул. Оҡшаш идеяның һәр халыҡта үҙенсәлекле яңғыраш алыуын төрки халыҡтарының риүәйәт һәм легендаларында ла күҙәтелә.
Риүәйәттәрҙә
«Ер һатыу», «Баярҙың ер алыуы», «Байҙарҙың заводсыларға ер һатыуҙары», «Мырҙағол» «Абласкин» («Яуымбай») исемле риүәйәттәрҙә урыҫ баярҙары һәм сауҙагәрҙәренең халыҡты алдау, ҡурҡытыу һәм хәйлә юлы менән осһоҙ ғына хаҡҡа (аҙ-маҙ аҡса, сәй-шәкәр, буханка икмәк, даға, суйын һ. б.) әллә ни тиклем ер һәм урмандарҙы тартып алыуҙары тураһында һөйләнелә.
«Байымдың ер һатыуы»
Хәҙерге Белорет ҡалаһының дәүләт банкы ултырған ерҙә ҡасандыр Байым тигән кешенең тирмәһе торған, ә уның тирә-яғында көтөүлектәр йәйелеп ятҡан",— тип башланып китә риүәйәт. Бер ваҡыт Твердышев тигән сауҙагәр бер түтәрәм икмәк, бер ҡаҙан, бер балта хаҡына Байымдан үгеҙ тиреһе хәтле генә ер һораған. Байым, үгеҙ тиреһендәй генә ер булдымы тип уйлаған да, риза булған. Ә Твердышев үгеҙ тиреһен ҡылдай ғына итеп телгән дә, Байымдың әллә ни хәтле ерен уратып алған. Аҙаҡ ошо ергә завод һалдырып Байымды уның үҙ ерҙәренән ҡыуып ебәрә.
Был риүәйәттә бөтә башҡорт халҡының оло фажиғәһе ята. Бер яҡтан мәкерле сауҙагәр, колонизатор, икенсе яҡтан, бер ҡатлы башҡорт байы. Был осраҡта бер ҡатлылыҡ түгел, ә мәкерлек, хәйлә ота.
«Байҙарҙың заводсыларға ер һатыуҙары» тигән риүәйәттә халыҡ фекере менән иҫәпләшмәй, шәхси ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү менән мәшғүл булған башҡорт байҙарының «эшмәкәрлеге» шелтәләнә, уларға нәфрәт белдерелә: ер һатыуҙың тик улар өсөн генә файҙалы булыуы һыҙыҡ өҫтөнә алына. Ер һатыуҙа бигерәк тә Ҡоҙашман байҙары Байсура, Ҡолсура, Ишхужаларҙың даны сыҡҡан була. Улар бөтәһе лә, элек сотник булып хеҙмәт иткәнлектән, рус телен яҡшы беләләр, завод управляющийы менән Һин дә мин һөйләшеп, аҡсаны йөгө-йөгө менән ҡайырып алып ҡайталар. Ә халыҡтың ере кәмегәндән-кәмей бара. Бының өҫтәүенә ҡоролоҡ булып, илдә йотлоҡ башлана. Шуны ғына көтөп торғандай, завод управляющийы килеп төшә лә бөтә башҡорттарға ла аҡса таратып бирә: ҡайһыһына — 5, ҡайһыһына — 10 һум, һәр кем аҡса алғанлығына ҡултамғаһын һалып бара. Ә завод хужаһы аҙаҡтан был ҡағыҙҙы ер һатҡанлыҡҡа: килешеү ҡағыҙы тип батшаға күрһәтә икән. Батшаға нимә? һатҡанмы — һатҡан, ер һинеке, ти. Шулан итеп, халыҡ әллә ни саҡлы еренән ҡолаҡ ҡағып ҡала. Аҙаҡ эштең ниҙә икәнеп һиҙеп ҡалһалар ҙа, инде эш үткән булып сыға. Шуға ла ҡарамаҫтан, Ишхужа староста ер межаһын тағы ун саҡрымдай беҙҙең ауылға табан күсертеп ҡуя. Бына шунан бирле инде беҙҙең ерҙәр Үҙән заводына тороп ҡала.
«Үтәгән» риүәйәте
«Үтәгән» риүәйәте Ҡазан губернаһының Мамадыш өйәҙенән килгән ике туған Ишекәй менән Ишбирҙенең шулай уҡ хәйлә менән башҡорт ерҙәрен «һатып алып», ерле халыҡты һемәйтеүҙәре, бөлгөнлөккә төшөрөүҙәре тураһында хикәйә итә.
«Айыу тиреһе дәүмәлендәге ер», «Батша генералы Коршин»
Ер талаусыларға, батша түрәләренең яуызлыҡтарына ҡаршы башҡорттарҙың ризаһыҙлығы һәм стихиялы рәүештә көрәшкә күтәрелеүе хаҡында күп һанлы риүәйәт һәм легендалар ижад ителгән. Был көрәш рус баярҙарының утарҙарын яндырыу («Крепостной Йылайыр»), рус баярҙары һәм улар тарафынан килтерелгән атлы казактар менән бер төркөм башҡорттарҙың йәки айырым кешеләрҙең ҡораллы бәрелеше («Сая Ғәйнетдин», «Мырҙағол») шуның кеүек эпизодтар аша һүрәтләнә.
Үркәс ауыл Советы (Йылайыр районы)
Үркәс ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡыҙҙар-Биргән ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Стратийчук Илья Ильич
Биографияһы
1915 йылдың 15 майында Винница өлкәһе хәҙерге Чечельницкий районының Ольгополь ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. 5 класс тамамлай. Колхозда бригадир булып эшләй.
Ҡыҙыл армияға хеҙмәт итергә 1937 йылда Винница өлкәһе. Ольгополь район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1942 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 1942 йылдың февраленән Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы. 1943 йылдан ВКП(б)/ КПСС ағзаһы.
1942 йылдың ғинуарынан 1943 йылдың февраленә саҡлы Брянск фронтында һуғышҡан.15 февралдән 22 февралгә тиклем Красный утары эргәһендәге, 26-30 апрелдә — Мценск ҡалаһы, 15 сентябрҙән 5 октябргә тиклем — Мокрый утары һәм Гнездилово ауылы районындағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан.
1942 йылдың 15-17 сентябрҙә Ольховатка ауылы янында һуғыштарҙа рота командиры лейтенант Стратийчук, дошманға ҡаршы ҙур һөжүм әҙерләй, һөҙөмтәлә дошман — 100 кешегә тиклем ҙур юғалтыу кисерә. 17 сентябрҙә Гнездилов ауылынан көньяҡҡараҡ урынлашҡан сауҡалыҡ өсөн барған алышта, командалыҡты шәхсән үҙ өҫтөнә алып, батальонын хәл иткес ҡан ҡойошло һуғышҡа әйҙәй. Дошмандың, беҙҙең бөтә подразделениеларыбыҙҙы ҡырып һалырлыҡ ҡурҡыныс менән янаған, иң ҙур контратакаһы кире ҡағыла. Был алышта дошман 200 һалдатын юғалта. Был алыш өсөн лейтенант И. И. Стратийчук Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
1943 йылдың ғинуарынан башлап Воронеж фронтындаһуғыша. 1943 йылдың 25 ғинуарында 3-сө уҡсылар батальоны командиры, капитан Стратейчук дошман оборонаһын өҙөүҙе оҫта ойоштора. 250-нән ашыу немец һалдаты һәм офицеры юҡ ителә. Немецтарҙы ҡасып китергә мәжбүр итеп, күп ҡорал, шулай уҡ бер пушка, баҫып ала.
1943 йылдың 10 февралендә Курск өлкәһе Тим районы Погожее ауылында тамырланып алған дошман һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итеү буйынса махсус задание үтәгәндә, есстрашие батальон командалыҡ итеү оҫталығын һәм батырлыҡ күрһәтте. Батальон Погожее ауылын оҫта манёвр менән уратып алған. Шул уҡ ваҡытта, 350-нән ашыу немец һалдаты һәм офицеры юҡ ителә, 120 немец әсирлеккә алына, шулай уҡ 2 пушка ҡулға төшөрөлә һәм дошманға ҡаршы ҡаратыла. Сигенеп ҡасыҡан дошманды эҙәрлекләгәндә, капитан Стратийчук бер ротаһы менән батальондан киҫелеп ҡалған була. Оҫта манёвр һәм дөрөҫ ҡарар менән ҡамауҙан ҡотолоп сыға, 75-тән ашыу немецты юҡ итә. 11 февралдә Стратийчук яралана.
Был яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн Ленин орденына күрһәтелгән, әммә юғары инстанцияларҙа яңынан ҡарала, һәм капитан И. И. Стратийчук Александр Невский ордены менән бүләкләнә.
Днепр йылғаһын кискәндә һәм уның уң яҡ ярында плацдармды ҡулда тотоп ҡалыу һуғыштарында айырыуса батырлыҡ күрһәткән. 1943 йылдың 27 сентябрендә 836-сы уҡсылар полкының батальон командиры майор И. И. Стратийчук көслө артиллерия һәм миномёт уты аҫтында, шәхси составтың юғалтыуҙарына юл бирмәйсә, дошманды алып ташлай һәм йылғаның уң яҡ ярында нығына. Һөжүм үҫтереп, Киев өлкәһе Вышгородский районы Лютеж ауылын баҫып алғанда, бигерәк тә ҡыйыу һәм тәүәккәл эш итте. 1943 йылдың 6 октябрендә сәғәт 23.00 батальон майоры Стратийчук, көнсығыштан сиркәү йүнәлешенә һөжүм итеп, дошмандың хәрби һағын тауыш-тынһыҙ ғына юҡ итеп, артиллерия ярҙамынан тыш, ауыл үҙәген баҫып ала, 200-гә тиклем кешенән торған немец гарнизонын уратып ала һәм юҡ итә. Ауылға башҡа подразделениеларҙың да инеүенә булышлыҡ итә. Подразделение, немецтарҙың ярһыу контратакаларын кире ҡағып, Лютеж ауылының көньяҡ ситенә сығып, нығына. Ике көн эсендә дошмандың 8 контратакаһын кире ҡаға һәм яуланған сикте ныҡ тота.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 29 октябре указы менән баш көрәш фронтында немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәндә ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн майор Стратийчук Илья Ильичҡа, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1946 йылдан майор И. И. С Стратийчук — запаста. Ҡаҙан ҡалаһында әҙерләү-тотоноу заготсбыт базаһы директоры булып эшләй. Һуңынан Сумы өлкәһендәге Ромны ҡалаһында йәшәй. 1995 йылдың 15 ғинуарында вафат була. Ромны ҡалаһының үҙәк зыяратында ерләнә.
Орден менән бүләкләнде Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Александр Невский, 2 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. Ромны ҡалаһының Батырҙар аллеяһында И. И. Стратийчукка бағышланған иҫтәлекле стенд ҡуйылған.
Кесе Моим
Кесе Моим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Моим йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Килг
Килг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Иҫке Тимешкә (Ауырғазы районы)
Иҫке Тимешкә (Старотимошкино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 453477, ОКАТО коды — 80205861004.
Тарихы
Иҫке Тимешкә ауылында XIX быуат уртаһында 26 йорт иҫәпләнә, унда 150 татар йәшәй. Емельян Пугачев ихтилалында 39 кеше ҡатнаша. Шул саҡта 309 кеше йәшәгән (36 йорт) Түбәнге Тимешкә ауылы тураһында ла билдәле була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (97 %).
Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы
Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы (1 сентябрь 1935 йыл — 19 октябрь 1992 йыл) БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1969).
Биографияһы
Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы 1935 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Архангел районы Тирәкле ауылында тыуған. Бала саҡтан халыҡ музыкаһы ярата, бейей, күп кенә инструменттарҙа уйнарға өйрәнә, үҙешмәкәр сәнғәттә әүҙем ҡатнаша. Халыҡ таланттарының район һәм республика смотҙарында еңеүсе була. Етенсе класты тамамлағас, Фәтих ҡасып тиерлек Өфөләге һөнәрселек училищеһына, йәғни ФЗО-ға, уҡырға китә. Артабан Фәтих армия хеҙмәтенә саҡырыла, Тымыҡ океан флотында кок булып хеҙмәт итә. Ял сәғәттәрендә «Матрос» бейеүен башҡарып, иптәштәренең күңелен күтәрер була. Ҡайтҡас, белем алырға кәрәклеген аңлап, Өфө сәнғәт техникумының театр бүлегенә уҡырға инә. Уны 1964 йылда тамамлай (Ғабдулла Ғиләжев курсы). Училищены уңышлы тәмамлағандан һуң, 1964 йылда Фатих Хәйрулла улы Башҡорт академия театры артисы булып эшләй башлай. 1972 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы режиссеры булып эшләй. 1973 йылда Мәскәүҙә Театр сәнғәте институтын (ГИТИС) тамамлай (И. Г. Шароев курсы). «Ҡаҙ өмәһе», «Яҙғы моңдар», «Көҙгө моңдар», «Йәш тауыштар» театрлаштырылған байрамдары һәм концерттары, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең ижади кисәләре, 50‑нән ашыу интермедия, шулай уҡ башҡорт телевидениеһында юмористик тапшырыуҙар сценарийҙары авторы һәм режиссёры. Республика тальян байрамының (Өфө, 1985—87) инициаторы һәм ойоштороусыһы, «Йәдкәр» фольклор ансамблен ойоштороусыларҙың береһе. Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә (1985; икеһе лә — Мәскәү) ҡатнаша. 1985 йылда оҫта тальянсыларҙы бер майҙанға туплай һәм Республикала беренсе тапҡыр «Тальян байрамы» тип аталған байрам ойоштора. Уның ошо башланғысын билдәле Заволокин да килеп ҡарап китә һәм артабан Рәсәй буйынса «Уйна, гармун!» тигән тапшырыу киң билдәлелек ала.
Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы 1992 йылдың 19 октябрендә Өфөлә вафат була, тыуған ауылында — Архангел районының Тирәкле ауылында ерләнә.
Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы
Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы (7 апрель 1894 йыл — 11 июль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1930—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. Ленин ордены кавалеры (1935).
Биографияһы
Зиннәтулла 15 йәшкә тиклем әсәһе менән йәшәй, уға хужалыҡты алып барырға ярҙам итә.
Бер йыл Ҡыйышҡы ауылында дини мәктәптә, ә 1911—1915 йылдарҙа Троицк ҡалаһында «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә һабаҡ ала. 1918 йылда — ауыл мерщиктәре Курсы тыңлаусыһы, унан һуң педагогик курстарҙа уҡый. 1921—1922 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетта белем ала. 1920 йылдан РКП(б) ағзаһы.
Эш урыны: 1915 йылда Зиннәтулла Ғиззәт улы Троицк ҡалаһында земство өйәҙ идаралығында тәүҙә кесе, аҙаҡ өлкән курьер, 1918—1921 йылдарҙа — уҡытыусы, Ялан кантоны халыҡ мәғарифе бүлеге мөдире, ер бүлеге мөдире. 1922—1925 йылдарҙа — уҡытыусы, Башҡорт өлкә совет һәм партия төҙөлөш мәктәбенең Уҡыу бүлеге мөдире. 1925—1928 йылдарҙа — РКП(б) — ВКП(б)-ның (Башҡорт АССР-ы) Арғаяш кантон комитетының яуаплы сәркәтмбе, ВКП(б)-ның Башҡорт өлкә контроль комиссияһы Партия коллегияһының сәркәтибе, ул коммунистар тарафынан партия этикаһы үтәлешен тикшерә.
1937 йылдың 20 июнендә үткән Советтарҙың Х сираттан тыш Бөтә башҡорт съездында, Зиннәтулла Ғиззәт улы «Башҡорт АССР-ы Конституцияһы проекты тураһында» темаһына доклад яһай. Бер ай үтеүгә «Известия» һәм «Правда» гәзиттәрендә «Башҡорт буржуаз милләтселәре һәм уларҙы йәшереүселәр» һәм «Башҡортостанда буржуаз милләтселәр төркөмө» исемле мәҡәләләр баҫылып сыға. Был мәҡәләләрҙә: «Совнаркомда Булашев рәислек итә, ул Таһировтың һәм башҡа буржуаз милләтселәрҙең айырылмаҫ дуҫы һәм шешәләше. Шул Булашев тарафынан Башҡортостанда ауыл хужалығын, сәнәғәтте һәм финанс органдарын бөлгөнлөккә төшөрөүгә йүнәлтелгән ҡоротҡос директиваларға ҡул ҡуйылған» («Известия»); "Башҡортостандың Совнарком рәисе Булашев үҙенең эргәһенә буржуаз милләтселәрҙе туплаған, уларҙы наркомат аппаратына индергән, оҙаҡ йылдар «Вәлидовтың агентураһын фашларға мөмкинлек бирмәне» («Правда») тип яҙыла.
1937 йылдың 6 авгусында партия өлкә комитеты пленумында Булашев, «фашланған һәм ҡулға алынған халыҡ дошманы булараҡ», өлкә комитет, уның бюроһы һәм пленумы, шулай уҡ ВКП(б) ағзалары иҫәбенән сығарыла. 1938 йылдың 10 июлендә СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы суды тарафынан иң юғары язаға — мөлкәтен конфискациялап, атып үлтереүгә хөкөм ителә.
Уның ғаилә ағзалары ла репрессиялана. Ҡатыны — Мөкәрәмә Төхвәтшә ҡыҙы (ВКП(б))-ның Өфө ҡала комитеты инструкторы), халыҡ дошманы ғаиләһе ағзаһы булараҡ, Караганда лагерҙәрендә һигеҙ йыл ултыра. 1978 йылда Өфө ҡалаһында вафат була. Уларҙың бәлиғ булмаған балаларын, улын һәм ҡыҙын, Елабуға мәктәп балалар йортона ебәрәләр.
1956 йылда аҡлана.
Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы
Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы (10 ғинуар 1925 йыл — 14 сентябрь 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Сәйфулла Ғөбәйт улы Әхтәмов 1925 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында тыуған.
1943 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Тәүҙә 1-се Украин фронтында, 1944 йылдан алып 365-се запас уҡсылар бригадаһы составында һуғыша.
Сәйфулла Ғөбәйт улы, һуғыштан ҡайтҡас, «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә эшләй. 1955 −1956 һәм 1962—1967 йылдарҙа Ғәлиәкбәр ауыл советы рәйесе вазифаһын башҡара. Пенсияға сыҡҡансы, Ғәлиәкбәр почта бүлексәһе етәксеһе була.
1986 йылдың 14 сентябрендә Ғәлиәкбәр ауылында вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә.
Уң Мюмдя-Хавы-Яха
'''Прав. Мюмдя-Хавы-Яха''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мюмдя-Хэвы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡын Көнсығыш университеты
Әлеге көндә Яҡын Көнсығыш университетында 20 факультет, 220 программа, 4 профессиональ-техник мәктәп , 3 телгә әҙерләү мәктәбе һәм 5 университет белеме биреү мәктәбе бар.
Яҡын Көнсығыш университетында 25 меңдән ашыу кеше уҡый, ул Төньяҡ Кипрҙа иң ҙур юғары уҡыу йорто.
Кампус
Университеттың бөтә биналары кампуста урынлашҡан, шул иҫәптән Яҡын Көнсығыш колледжы (урта мәктәп кимәле), Яҡын Көнсығыш башланғыс мәктәбе һәм Яҡын Көнсығыш балалар баҡсаһы. Кампус Никосия ҡалаһынан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан, унда Яҡын Көнсығыш бульвары аша барып була. Ҡала һәм кампус араһында шәхси автобустар йөрөй.
Яҡын Көнсығыш университетының классик һәм спорт автомобилдәре музейы 2007 йылда ойошторолған; бында 140-тан ашыу экспонат урынлашҡан.
Ойоштороу структураһы
Университеттың 20 факультетында 220 кафедра эшләй.
Яҡын Көнсығыш университетының фармацевтика факультеты 2014 йылда фармацевтика мәғарифын аккредитациялау буйынса Советы тарафынан аккредитация үткән.
Медицина факультеты һәм клиника
Медицина факультеты 2008 йылда асылған, ә 55 000 квадрат метр майҙанлы дауахана үҙ ишектәрен бер йылдан һуң аса. Дауаханала тикшеренеү үҙәктәре эшләй, шул иҫәптән ядро медицинаһы тикшеренеү үҙәге.
Дауаханала бик күп мөһим фигуралар, шул иҫәптән ТРСК беренсе президенты Рәүф Денкташ дауалана. Яҡын Көнсығыш университеты менән Ғағаузия араһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы клиникала Гагаузиянан пациенттар дауалана ала. Медицина факультеты шулай уҡ илдә йәмәғәт һаулыҡ һаҡлау кампанияларында ҡатнаша шул иҫәптән мәктәптәрҙә уҡыусыларға медицина тикшереүе үткәрә һәм in vitro хеҙмәте тәҡдим итә. Факультет 2013 йылда WORLDCOB Institutional Excellence Award наградаһына лайыҡ була.
Ҙур китапхана
Ҙур китапхана 15 000 квадрат метрҙан ашыу майҙанды биләй һәм 1 миллиондан ашыу баҫма материал бар, 150 миллион электрон ресурстар инергә мөмкинлек бирә. Бында 1000 кеше һыйҙырышлы дүрт амфитеатр урынлашҡан; китапхана ишектәре тәүлек әйләнәһенә асыҡ. 2007 йылда 7 000 тирәһе кеше көн һайын китапхана менән файҙалана. 2012 йылда университет Төркиәнең Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы менән берлектә китапханаһының электрон ресурстарын ҡулланыу тураһындағы протоколға ҡул ҡуя.
Яккима (станция)
Яккима (Jaakkima) — Октябрь тимер юлының Элисенвара — Куокканиэми араһындағы 218,15 километрында Кушелевка — Сортавал линияһы буйынса тимер юл станцияһы
Дворянлыҡ
Дворянлыҡ — феодаль йәмғиәттә барлыҡҡа килгән һәм урта быуаттар Европаһында әлеге йәмғиәттең дәүләтте барлыҡҡа килтереүсе нигеҙе булып торған өҫтөнлөклө ҡатлам.
Яккима (станция)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Яккима тимер юлы станцияһы Карелия республикаһының Лахденпохья районындағы Яккима станцияһы янындағы ҡасабала урынлашҡан. Өс юлы, ҡабырға һәм тар платформаһы бар. Станция ярым автоблокировкалау менән линияла ҡул менән идара  ителә. Стрелка күсереү посы эше менән станция буйынса дежурный идара итә, ул, үҙ сиратында, поезд диспетчерының командаларын үтәй.
Дворянлыҡ
Киң мәғәнәлә тәүге дворяндар итеп тотош Европа феодаль аристократияһын атайҙар. Был йәһәттән «француз дворяндары», «немец дворяндары» һәм башҡалар тураһында һүҙ йөрөтөргә мөмкин. Урыҫтарҙың һәм Көнбайыш Европаның «дворянлыҡ» терминдарының тәүге мәғәнәһе оҡшаш түгел: Рәсәйҙә дворянлыҡ барлыҡҡа килгән саҡта — ул ырыу аристократияһына — баярлыҡҡа — ҡаршы килгән хәрби-хеҙмәтле ҡатлам булһа, француз noblesse, англ. nobility, нем. Adel терминдары башлыса юғары ҡатламды (аристократияны — лат. nobilis — атаҡлы, абруйлы) аңлата. Хеҙмәтле һәм юғары ҡатлам (аристократия) араһында ижтимағи айырмалыҡ юғалыу һәм бөтә донъяуи феодалдарының берҙәм ҡатламға берләшеүе барышында был терминологик айырмалар юҡҡа сыға барған.
Яккима (станция)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Вокзал һәм көтөү залы ябылған, билет кассаһы ла эшләмәй. Билеттар поезд начальнигының штаб вагонында һатыла. Станцияла бөтә үтеп барған поездар туҡтай. Станцияла яңы пассажирҙар павильоны, шулай уҡ станция исемдәре менән мәғлүимәт табличкалары ҡуйылған. станцияһы исемдәре яҙылған табличкалар.
Дворянлыҡ
Дворянлыҡ иҡтисади күҙлектән
Феодализм дәүерендә вассал менән уның сюзерены араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе принциптар һәм төшөнсәләр системаһын булдырыу зарурлығы килеп тыуа. Дворяндарҙың төп бурысы — бер һүҙһеҙ үҙ сюзеренының мәнфәғәттәрен яҡлау, кәрәк булһа, ҡорал менән. Өҫтәүенә, дворян мотлаҡ яугир булырға тейеш, йыш ҡына — начальник. Вассал сюзерендан ер биләмәләрен һәм башҡа матди байлыҡ ала, шулай уҡ билдәле бер һанда йәндәр (лен системаһы). Шул уҡ ваҡытта үҙ-ара мөнәсәбәттәр сауҙа предметына әйләндерелмәгән. Был мөнәсәбәттәр үҙенә күрә үҙенсәлекле кодексҡа буйһона, ул шәхси мәнфәғәттәрҙән өҫтөн тора һәм билдәле бер ҡағиҙәләрҙе үтәүҙе талап итә.
Яккима (станция)
Дөйөм мәғлүмәттәр
2018 йылдың декабренән Санкт-Петербург — Сортавала маршруты буйынса тиҙ йөрөшлө «Ласточка» электричкаһы йөрөй башлай. Санкт-Петербургтан Каменногорскҡа тиклем электропоездар үҙ йүнәлеше менән йөрөй. Артабан, электрлаштырылмаған участка буйлап — ТЭП70БС тепловозы идараһы аҫтында, ә ял көндәре маршрут Маткаселькя станцияһына тиклем оҙайтыла.
Дворянлыҡ
Дворянлыҡ иҡтисади күҙлектән
Лен системаһынан вариҫлыҡ хоҡуғына күскәндән һуң дворяндар ҡатламы йәмғиәттә үҙ ролен һиҙелерлек нығыта. Әгәр дворян атаһының өлкән улы атаһының ерен мираҫ итеп алһа, уның кесе улы хәрби булырға тейеш була. Шуға күрә дворянлыҡ мотлаҡ хәрби ҡатлам була һәм үҙ хоҡуҡтарын ҡорал менән гарантиялай.
Яккима (станция)
Дөйөм мәғлүмәттәр
2019 йылдың 2 декабренән станция буйлап яңы Мәскәү — Петрозаводск пассажир поезы ебәреү планлаштырыла, улар  Тверь, Санкт-Петербург, Выборг, Сортавала, Суоярви аша йөрөйәсәк.
Дворянлыҡ
Дворянлыҡ иҡтисади күҙлектән
Артабан йәмғиәттә тауар-аҡса мөнәсәбәттәренең үҫеше, монархияларҙы бөтөрөү иҡтисади һәм сәйәси базаның юғалыуына килтерә һәм дворяндар класс булараҡ тарихи сәхнәнән төшә.
Яккима (станция)
Тарихы
Jaakkima станцияһы бөтә Антреа — Сортавала участкаһы кеүек үк  1893 йылдың 1  ноябрендә асыла. Выборгтан алып Йоэнсууға тиклем тимер юлы төҙөү тураһында ҡарар 1888 йылда ҡабул ителә. Төҙөлөш буйынса эштәр 1890 йылда башлана. Юл төҙөлөшөндә 1892 йылда 6000 кеше эшләй. Шунда уҡ тиерлек вокзал бинаһы, паровоз депоһы төҙөлә. 1911 йылда станцияның көнсығыш үҙәгенән Лахденпохья порт станцияһына тиклем тармаҡ төҙөлә, унда шулай уҡ пассажирҙар юлы ойошторола. Станцияның юл үҫеш биш юлдан кәм булмай.
Дворянлыҡ
Дворянлыҡ иҡтисади күҙлектән
Шуға ҡарамаҫтан, XX быуатта ла һөйләү телендә һәм әҙәбиәттә ҡулланылған юғары намыҫлылыҡ термины үҙенең сығышы буйынса дворянлыҡ ҡатламына бәйле булғанын раҫлай.
Яккима (станция)
Тарихы
2019 йылға ҡарата вокзал бинаһы, бейек фин багаж платформаһы, шулай уҡ фин депоһы емереклектәре яҡшы һаҡланған.
Дворянлыҡ
Жалованный һәм нәҫел дворянлығы
Нәҫел дворянлығы — ата-бабаларҙан ырыу имениеһы менән бергә мираҫ итеп алынған дворянлыҡ. Нәҫел дворяндары араһында айырылып торған, улар 1785 йылда Жалованный грамотаһын баҫтырғанға тиклем 100 йылдан ашыу дауамында үҙҙәренең дворянлығын иҫбатлай алған дворяндар.
Яккима (станция)
Тарихы
Паровоз депоһы һәм вокзал бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булып һанала
Мәтәле (Дыуан районы)
Мәтәле (Метели) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Мәтәле ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1080 кеше. Почта индексы — 452544, ОКАТО коды — 80223825001.
Яккима (станция)
Станция буйлап ҡала яны хәрәкәте
Станция буйлап ҡала яны хәрәкәте Кузнечное — Сортавала — Кузнечное ике поезы менән башҡарыла.
Дворянлыҡ
Жалованный һәм нәҫел дворянлығы
Жалованный дворянлыҡ — указға ярашлы фиҙакәр хеҙмәт өсөн йәки оҙайлы намыҫлы хеҙмәт һөҙөмтәләре буйынса бирелгән дворянлыҡ. Жалованный дворяндар йәки  була ала Вариҫлыҡ дворянлыҡ жалованный дворяндың балаларына күсә, ә ғүмерлек — күсмәй. Ғүмерлек дворянлыҡ Бөйөк Британияла кешенең айырым ҡаҙаныштарын таныу булараҡ киң таралған. Королева указы буйынса nbnek Британия империяһы рыцарҙарына бағышлау юлы менән бирелә: мәҫәлән, сэр Исаак Ньютон, сэр Пол Маккартни.
Мәтәле (Дыуан районы)
Географик урыны
Мәтәле ауылы Әй йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Мәтәле йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 75 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 150 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Дворянлыҡ
Жалованный һәм нәҫел дворянлығы
Рәсәйҙә дворянлыҡ йышыраҡ Рангылар табеленә ярашлы, статистик һәм хәрби хеҙмәттә булған кешеләргә, һуңғы осраҡта, (1845 йылға тиклем) түбәнге обер-офицер дәрәжәһенә лайыҡ булған кешеләргә бирелгән. Хас миҫал — мылтыҡ яһаусы Сергей Мосиндың атаһы — ябай халыҡтан, етем, отставкалағы хәрби, подпоручик, 1860 йылда Воронеж дворяндар йыйылышы юллауы буйынса ике улы менән дворянлыҡ дәрәжәһенә раҫланған.
Титуллы һәм титулһыҙ дворянлыҡ
Титулһыҙ дворянлыҡ — кенәз, граф, барон кеүек нәҫел титулдары булмаған дворяндар. Титулһыҙ дворяндар титуллыларға ҡарағанда күберәк була. Көнбайыш Европала титуллы дворяндарҙың кесе улдары, ҡағиҙә булараҡ, титулһыҙ дворяндар булып китәләр. Титулһыҙ дворянлыҡ тыумыштан булған һәм титулһыҙ феодалдарҙан һәм жалованный дворяндарҙан торған, шул уҡ ваҡытта һуңғыларының ер биләмәһе булмауы мөмкин.
Мәтәле (Дыуан районы)
Тарих
Троицк өйәҙе Ҡошсо улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1793 йылдың 8 сентябрендә төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса Красноуфимск өйәҙе дәүләт крәҫтиәндәре Мәтәле ауылына нигеҙ һалған. Ауыл 1786 йылдан билдәле булған. 1795 йылдың 5 ғинуар, шулай уҡ 1797 йылдың 29 май һәм 8 сентябрь, 1801 йылдың 27 февраль, 1802 йылдың 20 февраль, 1819 йылдың 5 май, 1825 йылдың 15 апрель керҙәшлек килешеүе шарттары буйынса Мәтәле ауылына крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултырған.
Дворянлыҡ
Рәсәй дворянлығы
«Дворянлыҡ» һүҙе Рәсәйҙә төрлө осорҙарҙа төрлө әһәмиәткә эйә булған, һәм бөгөнгө көндә уның мәғәнәһе Пётр I осоронда барлыҡҡа килә. Тәүҙә «дворян» («кенәз һарайы кешеһе», йәғни хеҙмәтсе, «һарай кешеһе») тигән термин түбән дәрәжәләргә ҡағыла һәм әгәр ҙә батшаға йәки баярға, дворян тип әйтһәләр, ныҡ ғәрләнер булғандар, сөнки нәҡ уның хеҙмәтселәре «дворян» булған. Ғөмүмән элита хәрби хеҙмәт (ер һәм/йәки аҡса түләгән, шулай уҡ поместье оклады һәм аҡсалата оклад) үтәгән ирекле кешеләрҙе үҙ эсенә алған хеҙмәтле ҡатламдан торған, әммә улар податный ҡатламдарҙан айырмалы рәүештә һалым түләмәгән. Дворяндарҙы хеҙмәткә кенәздәр, баярҙар, һуңынан сиркәү иерархы (патриархтар, митрополиттар, архиепископтар) алған, улар төрлө административ, суд һәм башҡа йомоштар үтәй. Әммә XV быуатта һәм бигерәк тә XVI—XVII быуаттарҙа хәлдәр үҙгәрә башлай, мәҫәлән, Мәскәү дворяндары (йәки ҙур дворяндар) дүрт дума чинынан һуң иң юғары баш ҡала чинына эйә булалар. Формаль рәүештә стольниктар һәм стряпчийҙар дворяндарҙан юғарыраҡ торғандар, әммә ҡайһы бер авторҙар, айырыуса А. П. Павлов, күрһәтеүенсә был хәл тик өйәҙ дворяндарына ҡағыла, ә Мәскәү дворяндары иерархия буйынса стольник һәм стряпчийҙарҙан күпкә юғарыраҡ торған.
Мәтәле (Дыуан районы)
Тарих
Беренсеһенең йөкмәткеһе: «1793 йылдың 8 сентябрендә беҙ Өфө наместниклығы Ҡошсо улусының Троицк һәм Өфө округы аҫаба башҡорттары ерҙәренең бер өлөшөн ата-бабаларыбыҙға (жалованный) бүләк итеп бирелгән ерҙең бер бәләкәй өлөшөн, Пермь наместниклығы Красноуфимск округаһы дәүләт крәҫтиәндәре Меширов Лука Влас улына (икенсе документта — Крылосов) һәм уның иптәштәренә, 50 һуҡаға (йәки йорт-ғаиләгә), һәр һуҡанан 50-шәр тин алып, бер тапҡыр бирелә торған түләү һәм йыллыҡ оброк шарты менән, тәғәйен мөҙҙәт дауамында йәшәү һәм ер менән файҙаланыу рөхсәте бирҙек». . Артабан ҡуртымға бирелгән ер сиктәренең (Ҡарағайлы ҡулдан алып Ингурш, Әй йылғаһы, Мәтәле йылғаһы тамағы буйлап) ориентирҙары күрһәтелгән.
1795 йылдың 5 ғинуары килешеүе буйынса шул уҡ улус башҡорттары, йорт сотниктары Буртаҡ Абдулваһапов (Буртак инеше атамаһы, ә унан — ошо уҡ шишмә буйындағы — урыҫ ауылы Буртаковка уның исеменән) Хәбит Ибрашев (һәм башҡа вәкәләтле башҡорттар менән бергә) йөҙөндә «Красноуфимск өйәҙе дәүләт крәҫтиәне Илья Усолкин һәм иптәштәренә 50 йорт аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн 50 йылға йылына 20 һум һалым түләү шарты менән биргән». Керҙәшлек өсөн 500 һум алғандар. Ҡуртымға бирелгән ер Һарт улусы аҫаба ерҙәре менән (Кәмешәү түбәһе, Мәләкәҫ йылғаһы, Ярослав шишмәһе һ.б.) йәнәш урынлашҡан.
Дворянлыҡ
Француз дворянлығы
Францияла 1789 йылғы революцияға тиклем юғары һәм түбән дворянлыҡ булған (noblesse; gentil’homme — «нәҫелле кеше» — homo gentilis). Юғары дворянлыҡ короллек пэрҙарынан торған, ә бик күп һанлы һәм абруйлы түбән дворянлыҡ — мантия дворянлығынан (noblesse de robe).
Мәтәле (Дыуан районы)
Тарих
1795 йылда Мәтәле ауылындағы 113 хужалыҡта 598 кеше, 1834 йылда 820 кеше йәшәгән.
Дворянлыҡ
Француз дворянлығы
Францияла дворяндар башҡа ҡатламдарҙан юғарыраҡ тип һаналған. Аҡ һөйәктәр һәм буржуазия араһында никахтар тыйылмаһа ла, әммә бындай никах мезальянс (mésalliance) тип иҫәпләнә, ә сауҙа менән шөғөлләнгән дворян үҙенең дәрәжәһен төшөрә, тип иҫәпләнә (dérogation).
Мәтәле (Дыуан районы)
Тарих
1797 йылдың 29 майында төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса 40 йортта йәшәгән Красноуфимск өйәҙе Преображенск улусы крәҫтиәндәре 30 йылға бер тапҡыр бирелеүсе (600 һум һәм 160 һумлыҡ 200 бот арыш) һәм йыллыҡ оброк (йылына ихатанан 50 тин) түләү менән индерелгән.
Дворянлыҡ
Герман дворянлығы
Изге Рим империяһында хатта ябай империя барондары йәки империя рыцарҙары юғары, империя дворяндарының суверенлы хоҡуҡтары менән файҙалана һәм шул арҡала уның һәм башҡа дворяндар араһында урын биләйҙәр. Император дворяндарының күпселеге 1803-сө һәм 1806 йылдарҙа туранан-тура күрше территориаль хужаһының суверенитетына буйһондорола, ләкин үҙенең элекке почетлы хоҡуҡтарының ҡайһы берҙәрен, айырыуса сығышы буйынса күренекле династиялар менән тигеҙлек (der Recht Ebenbürtigkeit), һаҡлап ҡала. Граф һәм барон титулдары империя дворянлығы тарафынан нәҫелдән-нәҫелгә күсә, шулай уҡ башта әлеге титулдарҙы император йәки уның наместнигы өләшә:, әммә 1663 йылдан алып Бранденбург курфюстары уларҙы үҙаллы бирә башлайҙар. Империя ҡолатылғандан һуң әлеге хоҡуҡ башҡа герман хакимдарына ла күсә. Германияла земство дворяндары (Landesadel) империя рыцарлығынан айырмалы рәүештә, айырым ерҙәр (Land) составына инеп, территориаль кенәздәргә буйһонғанға күрә, үҙ исемен ала. Шуға күрә ул империя чиндарына (Reichsstände) түгел, ә земство чиндарына ҡарай (Landstände).
Мәтәле (Дыуан районы)
Тарих
Ауылда керҙәш крәҫтиәндәр менән бер рәттән, башҡорттарҙан ер һатып алыусы милекселәр ҙә булған. 1816 йылдың 18 июлендә Арый, Оло Аҡа (йөҙҙәрсә мишәр араһында 10-ға яҡын аҫаба башҡорт) крәҫтиәндәргә ер һатҡан.
Дворянлыҡ
Герман дворянлығы
Германияла дворян өҫтөнлөктәренең бер өлөшө XIX быуаттың тәүге яртыһында бөтөрөлә. 1848 йылғы Франкфурт милли йыйылышы бөтә ҡатлам өҫтөнлөктәрен юҡҡа сығара, закон алдында ҡатламдар араһында айырма булмауын билдәләй һәм дворянлыҡтың бөтөрөлөүен иғлан итә. Әммә һуңынан дворян хоҡуҡтарының күпселеге тергеҙелә. Туранан-тура империя фамилиялары император хәрби хеҙмәтенән азат ителә. Юғары дворянлыҡ ағзаһы ябай ҡатынға өйләнә алмай, һәм ҡатыны иренең ҡатламына инмәй. Бөтә ошо өҫтөнлөктәр 1918 йылғы Ноябрь революцияһына тиклем ғәмәлдә була.
Мәтәле (Дыуан районы)
Тарих
Халыҡ ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән һәм Әй йылғаһындағы урман пристанендә эшләгән. Башлыса өс баҫыулы сәсеү әйләнеше булған, ләкин Баҡалы баҫыуында һәр кем үҙ һыҙатын үҙенсә алып барған. Йорт хужаларының барыһы ла һөрөнтө ерҙәрен тиреҫ менән ашлаған. 1898 йылға хужалыҡтарҙың 1/3 өлөшөндә елгәргестәре, байтаҡ ҡына ашлыҡ һуҡҡыстары, 3 тирмән булған.
Дворянлыҡ
Испан дворянлығы
Испанияла юғары дворяндар — грандтар, түбән дворяндар идальго тип һанала.
Мәтәле (Дыуан районы)
Тарих
1842 йылда 130 йортҡа 450 йылҡы малы, 425 һыйыр, 350 һарыҡ тура килгән. Күн, 2 буяу (1870 йыл), 2 май һығыу, йөн тетеү (1896 йыл) оҫтаханалары, 3 тимерлек була. Шәмбе көндәрендә баҙарҙар уҙғарылған. Кибеттәр булған.
Дворянлыҡ
Японияла дворянлыҡ (самурайҙар)
Япон дворяндары (самурайҙар) ранг буйынса япон аристократияһынан (кугэ) түбәнерәк һанала, дайменан тыш. Юҡары кугэ һәм даймелар берлектә кадзоку тип исемләнә һәм рәсми рәүештә Европаның титуллы дворянлығына тиң.
Мәтәле (Дыуан районы)
Тарих
Сығанаҡтарҙа яңылыш рәүештә сиркәү-мәхәллә мәктәбе тип атаған училище телгә алына. Ысынында иһә, бында 1873 йылдан алып 80 уҡыусыға иҫәпләнгән башланғыс земство училищеһы эшләй. Мәхәллә кешеләре аҡсаһына сиркәү төҙөлә, һәм ул 1846 йылда изгеләндерелә.
Дворянлыҡ
Японияла дворянлыҡ (самурайҙар)
XVII быуатта самурайлыҡ япон подданныйҙарың 10 % самаһы тәшкил итә. Ул ваҡытта подданныйҙарҙаң һаны 20-25 миллион кеше иҫәпләнә.