cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Венерик ауырыуҙар
СПИД
ВИЧ сығанағы булып вирус йөрөтөүсе йәки ауырыу кеше генә була ала. Уның ҡанында, ҡан яһалыусы органдарында, спермаһында, һеләгәйендә, тиреһендә, күҙ йәшендә, күкрәк һөтөндә, арҡа мийеһе шайыҡсаһында, органдарында, туҡымаларында ВИЧ була. Ләкин башҡа кешегә күсә торған ВИЧ ҡанда, спермала һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа күкрәк һөтөндә була. Был вирус сәләмәт кешенең тиреһенә эләккән осраҡта уның ҡанына үтеп керә алмай. ВИЧ ҡан күсергәндә, органдар күсереп ултыртҡанда, укол яһағанда (наркомандар бысыраҡ энә ҡулланғанда), медицина инструменттарына стерилизация насар яһағанда күсергә мөмкин. Ләкин ВИЧ башлыса енси контакт ваҡытында күсә. Бер нисә енси партнер булғанда, был ҡурҡыныс тағын да арта. Енес органдарында лайлалы тышса зарарланырға мөмкин, ә ҡанда һәм спермала вирус иң ҙур күләмдә була. Вирус шулай уҡ ҡайһы бер дезинфекция яһалмаған көнкүреш приборҙары: теш щеткалары, ҡырыныу приборҙары, татуировка инструменттары һ. б. аша ла йоғорға мөмкин. Үбешеү, уртаҡ файҙаланыу предметтары (ванна, туалет, уйынсыҡ, телефон трубкаһы, аҡса), сөскөрөү, һауыт-һаба аша ВИЧ йоҡтороу раҫланмаган. Ҡан эсеүе бөжәктәр (серәкәй, москит, бет, борса) аша да вирус йоғорға мөмкин тип әйтеп булмай. Ҡул ҡыҫып иҫәнләшеү, ауырыу менән рәтән тороу ҙа зарарһыҙ. Ауыруҙарҙы изоляциялаү кәрәкмәй, улар ғаиләлә, коллективта ҡала алалар.
СПИДтың симптомдары
СПИД-ты дауалау ауыр бара. Ауыруҙар ике йылдан артыҡ йәшәмәй. АҠШ-та эшләнә торған препарат АЭТ — азидатимидин ауырыуның барышын ғына еңеләйтә. Австралияғалимдәре вирусҡа ҡаршы яңы препарат — вероден эшләнеләр, һәм ул кешене тулыһынса дауалар тигән өмөт бар. Күпселек осраҡта дауалау яңы ауырыуҙарға ҡаршы (шеш, инфекциялар) йүнәлгән була.
Тире-венерология диспансерҙарында ВИЧ һәм СПИД ауырыуы быйынса махсус кабинеттар эшләй. Рәсәй Федерацияһындә СПИД 1987 йылда тарала башланы. 23 кеше ВИЧ йөрөтөүсе тип табылды. Был һан 1988 йылда — 47, 1990—303, 1995 — 576-ға етте. 1989—1990 йылдарға инфекция балалар стационарында (229 бала) таралды (Калмыкия, Ростов, Волгоград өлкәләре, Ставрополь крайы).
1999—2000 йылдарға ВИЧ йөрөтөүселәр һаны тағын да артты. 2000 йылда Рәсәйя СПИД таралыу тиҙлеге быйынса лидер булды; ВИЧ менән 49 мең кеше зарарланған, ысын барлыҡта иһә, ВИЧ йөрөтөүселәр һаны Рәсәйҙәә 600 мең кешенән артыҡ тип һанала. Был ситуацияны социаль-иҡтисади хәл менән аңлатырга була (халыҡ миграцияһы, һуғыш усаҡтары, наркомания таралыу һ. б.). СПИД таралыу быйынса беренсе урында Украина тора (1996 йылда 2000 кеше).
Балта
thumb|Балта Балта — металдан эшләнгән, ҡырҡыу өсөн йөҙө булған, ғәҙәттә ағас һапҡа беркетеп ҡуйылған эш ҡоралы. Балта унар мең йылдар буйы урман киҫеү, ағас эшкәртеү, һуғыш ҡоралы булараҡ ҡулланылған. Балтаның төрлө формалары бар, улар барыһы ла балта башынан һәм балта һабынан тора.
Иң беренсе балтаны тәүтормош кешеләре осло ташты ағас һапҡа бәйләп эшләгәндәр. Был ҡорал сүкеш, ҡасау, ҡырғыс һәм ҡорал булып хеҙмәт иткән. Һуңыраҡ балтаны баҡырҙан, бронзанан, тимерҙән эшләү ысулдарын өйрәнгәндәр.
Сильмая-Яга
Сильмая-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Мозжуха
Оло Мозжуха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марибор университеты
Марибор университеты (Univerza v Mariboru) — Словенияның Марибор ҡалаһындағы университет.
Любляна университетынан һуң илдең икенсе ҙур университеты, бында 26 меңдән ашыу студент белем ала. 1975 йылда ойошторолған һәм хәҙерге мәлдә уға 17 факультет инә.
Тарихы
Марибор университетының тарихы үҙенең тамырҙары менән 1859 йылға барып етә, был ваҡытта епископ Лавант һәм словен патриоты Антоний Мартин Сломшектың әүҙем ҡатнашлығында дини семинария һәм руханиҙар колледжы ойошторола. Буласаҡ университеттың күп кенә факультеттары уның рәсми рәүештә нигеҙләүенән алдараҡ килеп сыҡҡан. 1959 йылда иҡтисади һәм технологик факультеттары ойошторола, юридик һәм ауыл хужалығы факультеттары 1960 йылда булдырыла, ә педагогия факультеты 1961 йылда барлыҡҡа килә. 1975 йылдың 19 сентябрендә университетты асыу тантанаһы булған.
Сьюча
Сьюча — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волчина йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кристина Юлленшерна
Кристина Нильсдоттер Юлленшерна  (1494 — 5 ғинуар 1559) — швед аристократ ҡатын-ҡыҙы һәм милли героиняһы. Швед регенты Стен - Стуре-Кеселә кейәүҙә була. Ире үлгәндән һуң Дания короле Кристиан II  ҡаршы швед ҡаршылығын етәкләй.
Биографияһы
Кристина (йәки Христина) Милли советтың ағзаһы Нильс Юлленшернаның ҡыҙы була. Нильс Гедда менән никахлаша, әммә ире 1508 йылда вафат була. 1511 йылда киләһе йылда Швецияның регенты булып һайланған Стен Стуре-Кесегә кейәүгә сыға. Ул Швецияның де-факто регенты булып китә һәм тик Милли советта ғына ҡатнаша, унда сәйәсмән булараҡ үҙенең оҫталығын күрһәтә. 1520 йылда Швецияға Дания короле Кристиан II һөжүм итә. Стен Стуре даттарға ҡаршы уңышлы һуғыша.
Ире үлгәндән һуң үҙен 1520 йылда алышта алған яраларынан 26-йәшлек Кристина Стокгольмда 1520 йылдың февраленән мартына тиклем король Кристиан II көстәренә ҡаршы тороуын дауам итә, әммә сентябрҙә капитуляция яһарға мәжбүр була. Ул 1521 йылдың ноябренә тиклем Стокгольм замогында төрмәлә,  һуңынан — Данияла була. Густав I тарафынан швед тажы тергеҙелгәндән һуң, ул 1524 йылда азат ителә һәм Швецияға ҡайта. Ул яңы король менән яҡшы мөнәсәбәттә була, әммә Стуре ғаиләһенең сәйәси роле  тамамлана. Кристина Линдхолнд кешеһе Юхан Турессонға кейәүгә сыға, ул шулай уҡ советы ағзаһы булып тора. 1566 йылда ул вафат була, ә Кристина үҙе 1559 йылдың ғинуарында вафат була.
Стен Стуре менән тәүге никахта Кристинаның  алты балаһы була: Нильс (1516—1528), Илиана (1514), Магдалена (1516—1521), Сванте (1517—1567), Анна (1518) һәм  Густав (1520—1520). Юхан Турессон менән икенсе никахынан улы Густав (1531—1566) тыуа.
Каргач (Шексна ҡушылдығы)
Каргач — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялан көйгәнәге
Ялан көйгәнәге(урыҫ.степной лунь) (лат. Circus macrourus) - Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Урмансылыҡ белгесе Георгий Рутто исемендәге дендропарк
Урмансылыҡ белгесе Георгий Рутто исемендәге дендропарк — айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. Дендропарк Өфө ҡалаһының Йәшел сауҡалыҡ биҫтәһендә, Өфө лимонарийы, «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы һәм Радио биҫтәһе эргәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Уның бер гектары — имәнлек, ҡалған биләмәгә ҡарағай, ҡарағас, йүкә һәм саған ағастары ултыртылған. Шулай уҡ унда Беларустан Рутто алып ҡайтҡан акация (робиния) ағастары ултыртылған.
Дендропарк үҙәгендә төп дендрарий урынлашҡан. Төп дендрарийҙан ситтәренә гөлйемеш, мышар, айыу баланы ултыртылған юлдар айырылып китә. Төп ҡапҡа алдынан ике бейек имән үҫеп ултыра. Һәр береһенең диаметры бер метрҙан ашыу, йәштәре өс йөҙҙән ашып китә.
Шулай уҡ төп ҡапҡа алдында "Урмансылыҡ белгесе Георгий Рутто паркы " тигән яҙыу менән тотош ағас олононан киҫеп алынған стела ҡуйылған.
1989 йылдың көҙөндә дендропаркка хәҙерге исеме бирелә. Шулай уҡ Менделеев урамында Рутто исеменә атап йүкә аллеяһына башланғыс һалына.
Октябрь проспектындағы йүкә аллеяһы 65-70 йыл элек дендропаркта һайлап санитар ҡырҡыу ваҡытында унан алынған 20 йәшлек ағастарҙан ултыртылған. Аллея «Галле ҡала» туҡталышынан алып «Дәүләт циркы» туҡталышына тиклем һуҙылған. Әлеге ваҡытта унда 680 ағас иҫәпләнә.
2018 йылдың 12 майында ҡырҡҡан ағастар урынында 400 ҡарағай үҫентеһе ултыртылды.
2020 йылдың мартында шәхси инвесторҙарҙың дендропаркты реконструкциялау буйынса пландары билдәле булды
Хәҙерге ваҡытта
Дендропарк дөйөм алғанда, бөгөн ташландыҡ хәлдә. Урналар һәм эскәмйәләр юҡ. Юлдарға бетон плиталар түшәлгән була, әммә ваҡыт үтеү менән улар өлөшләтә йыйып алынған. Әлеге ваҡытта үҙәк дендрарий тулыһынса юҡ ителгән. Килтереп ултыртылған акациялар тулыһынса тиерлек ҡырҡылған
Көнсығыш өлөшө коттедж ҡасабаларының ҡоймаһы менән уратып алынған. Көньяҡ өлөшөнә «Йәшел сауҡа» санаторий ҡоймаһы ҡурсау булып тора. Элек дендропарк аша Таҡыртау (Лысая гора) тауына йәйәүлеләр өсөн һуҡмаҡтар булған.
Тобан-Тарка-Яха
Тобан-Тарка-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паю-Седа-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡбулат (Бөрйән районы)
Аҡбулат (Акбулатово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453588, ОКАТО коды — 80219819002.
Тарихы
1816 йылда Сыңғыҙ ауылынан (хәҙерге Баймаҡ районы) 20 ғаилә Ямашлы йылғаһы буйында Яңы Аҡбулат ауылына нигеҙ һала. Аҡбулаттың улы Боҫҡон һәм уның Этҡол, Түләк, Бикҡол кеүек ейән-ейәнсәрҙәре, шулай уҡ бүләләре төп ауылда йәшәгән. Этҡолдоң улы Әсфәндиәр — Әнүәр Әсфәндиәровтың шәжәрәһен башлап ебәреүсе. 1859 йылда ауылда 19 йорта 134 кеше йәшәгән, 1920 йылда иһә 53 йортта — 267 кеше. XIX быуаттың 40-сы йылдар. башында 26 йорт (119 кеше), 120 ат, 100 һыйыр, 21 һарыҡ, 20 кәзә теркәлгән. Ауыл халҡының игенселек менән шөғөлләнеүе билдәһеҙ. Бер нисә хужалыҡ ҡына 48 бот яҙғы иген сәскән
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (90 %)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле шәхестәре
Бикбулатов Баһауетдин Абдрахман улы (28 ғинуар 1908 йыл — 1988 йыл) — «Германияны еңгән өсөн», «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалдары һәм «Почет билдәһе» ордены кавалеры.
Арҡайым (авиакомпания)
''Был авиакомпания тураһында мәҡәлә. Археологик ҡомартҡы тураһында Арҡайым битен ҡарағыҙ''
Хоэнгандерн
Хоэнгандерн (Hohengandern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 571 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 218 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Арҡайым (авиакомпания)
Компанияның ойоштороусыһы һәм генераль директоры - Николай Одегов; ул бығаса "Башҡорт һауа юлдары" компанияһының һәм Өфө аэропортының етәксеһе булараҡ билдәле.
2010-сы йылдың июлендә авиакомпания Өфөнән Cибайға, Екатеринбургка һәм Түбән Новгородҡа пассажир рейстарын яһай башланы. Һәр йүнәлештә осоштар L-410 самолётында аҙнаһына өс тапҡыр башҡарыла.
Киләсәктә ташыусы шулай уҡ Өфөнән Нефтекамаға рейстар асмаҡсы.
Волгодонск зоопаркы
Волгодонск зоопаркы — Ростов өлкәһе Волгодонск  ҡалаһындағы зоопарк, 1998 йылдың 6 февраленән 2003 йылға тиклем эшләгән.
Тарихы
Ҙур булмаған зоокүргәҙмә (экзотариум)  муниципаль учреждение булараҡ 1998 йылда төҙөлгән булған. Инициаторы булып Перфильев Александр Геннадьевич торған. Хайуандарҙың бик ҡыҙыҡлы һәм уникаль коллекцияһы, шул иҫәптән ағыулы йыландар булған. Тиҙҙән экзотарум дөйөм рәсәй зоопарктары  исемлегенә индерелгән. Хайуандарҙың экспозицияһына ҡала халҡы һәм ҡунаҡтар, уҡыусылары һәм студенттар яратып йөрөгән.
Әлеге ваҡытта Александр Перфильев «Йәйғор» балаларға өҫтәмә белем биреү үҙәген (йәш натуралистар станцияһы) етәкләй. Бөгөн үҙәк үҙенең ҙур булмаған хайуандарҙың коллекцияһына эйә. улар бөтәһе лә кеше өсөн хәүефһеҙ һәм балаларҙы өйрәтеү өсөн ҡулланыла. Киләсәктә теләүселәр өсөн бөтә был хайуандарҙың күргәҙмәһен  ойоштороу планлаштырыла. Әммә зоопаркты тергеҙеү тураһындағы мәсьәлә әлегә   күтәрелмәй.
Коллекцияһы
Зоопарк ағыулы йыландарға махсуслаша. Коллекцияһында:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы
Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы (13 март 1939 йыл — 21 апрель 2015 йыл) — ауыл хужалығы белгесе, шағир. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Биографияһы
Мөхәмәт Исмәғил улы Илбаев 1939 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Мөхәмәтйән ауылында тыуған.
Абзан урта мәктәбен тамамлағас, колхозда эш башлай. 1959—1964 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында зоотехник һөнәренә уҡып сыҡҡас, колхоз-совхоздарҙа эшләй. Күмертауҙағы район-ара тоҡомсолоҡ станцияһында баш зоотехник була. Станция бөтөрөлгәс, «Башкируголь» берекмәһенең тәьминәт бүлегендә эшләй.
2015 йылдың 21 апрелендә Күмертау ҡалаһында вафат була, тыуған ауылы Мөхәмәтйәндә ерләнгән
Ижады
Мөхәмәт Илбаев, белеме буйынса мал хужалығы белгесе булһа ла, ХХ быуаттың 60-сы йылдарында әҙәбиәткә шағирлыҡ таланты менән юл ярып килеп инде. Уның 1968 йылда баҫылып сыҡҡан «Ерҙәр күрҙем» исемле тәүге шиғри йыйынтығы башҡорт шиғриәтенә талантлы ҡәләм эйәһе килеүен хәбәр итте. Артабанғы йылдарҙа уның ижады «Эскән һыуҙар» (2009) китабында үҫеш тапты. «Ҡорҙар йыры» (2012) китабына балалар өсөн шиғырҙары, шиғри хикәйәһе һәм поэмаһы тупланған. Уның был йыйынтығында Башҡортостан халҡының үткән тарихы, бөгөнгөһө һәм хәүефле киләсәге лә сағыла.
Мөхәмәт Илбаев поэтик әҫәрҙәрендә башҡорт теленең нескәлектәрен, күркәмлеген оҫта ижади файҙаланды, шул ерлектә башҡорт шиғриәтен байытты.
Оло Катыс
Оло Катыс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнгел ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» 125-з ҡарары нигеҙендә Йәнгел ауыл Советының урыҫ телендәге яҙылышына үҙгәртеү индерелә һәм артабан ул, Янгилский сельсовет, тип атала башлай.
Электромагнит тәьҫир итешеүе
Электромагнит тәьҫир итешеүе — дүрт фундаменталь тәьҫир итешеүҙең береһе, электрик зарядлы киҫәксәләр араһында барлыҡҡа килә.
Хәҙерге ҡараш буйынса зарядлы киҫәксәләр араһындағы электромагнит тәьҫир итешеүе туранан-тура түгел, ә электромагнит ҡыры ярҙамында барлыҡҡа килә.
Ҡырҙың квант теорияһы буйынса электромагнит тәьҫир итешеүе фотон белән таратыла, фотон - электромагнит ҡырының квант ҡуҙғыуы(возбуждение) булып тора.
Фотон электрик зарядҡа эйә булмай, тимәк башҡа фотондар менән тәьҫир итешә алмай.
Фундаменталь киҫәксәләр араһында - кварктар, электрон, мюон, тау-лептон (бар фермиондар) һәм зарядлы калибрлау бозондары W± бозондары. Стандарт моделдең башҡа фундаменталь киҫәксәләре: бөтә төрҙәр нейтрино, Хиггс бозоны (ингл. Higgs boson), тәҫьир итешүҙәрҙе таратыусы калибрлау бозондары:Z0-бозон, фотон, глюондар электрик нейтраль була.
Көсһөҙ һәм көслө тәьҫир итешеүҙәрҙән айырмалы булараҡ, электромагнит тәьҫир итешеүе - алыҫҡа (расстояние) тәьҫир итеү сифатына хас (Кулон законы). Алыҫлыҡҡа бәйлелек гравитацион тәьҫир итешеүгә оҡшаш.
Электромагнит тәьҫир итешеүе гравитациянан шаҡтай көслөрәк, ләкин Ғәләмдәге матдәнең электрик нейтраллеге сәбәпле ул ғәләм масштабында ҙур роль уйнамай.
Классик сиктәрҙә  (квантҡа ҡағылмаған) электромагнит тәьҫир итешеүе классик электродинамикала  тасуирлана.
Сифаттары
Электромагнитик тәьҫир итешеүҙә тик электрик зарядлы объекттар, шул иҫәптән зарядлы киҫәксәләрҙән торған нейтраль объекттар ҡатнаша ала.
Электромагнитик тәьҫир итешеүҙең алыҫҡа тәьҫир итеү сифаты фотон массаһы булмауы менән аңлатыла.
Атом-ядро реакциялары дәрәжәһендә тәьҫир итешеү көсө буйынса электромагнетизм көслө һәм көсһөҙ тәьҫир итешеүҙәр араһында тора.
Һаҡланыу закондары
Көсһөҙ тәьҫир итешеүҙән айырмалы булараҡ Электромагнитик тәьҫир итешеүҙә:
Зарядтың йоплоғо сәбәпле ыңғай С-йоплоҡло системалар тик фотондар йоп һанына тарҡала, һәм киреһенсә: парапозитроний - ике фотонға, ә ортопозитроний —  өс фотонға тарҡала.
Тәбиғәттәге роле
Классик механикала күпселек физик көстәр электромагнит тәьҫир итешеүе иҫәбенә барлыҡҡа килә - һығылмалылыҡ көстәре, ышҡылыу көсө, өҫлөк тартылышы көсө һәм башҡалар.
Электромагнит тәьҫир итешеүе макроскопик есемдәрҙең күпселек физик үҙенсәлектәрен һәм агрегат хәлендәге үҙ-ара күсештәрен билдәләй.
Электромагнит тәьҫир итешеүе химик әйләнеүҙәр өсөн һәм бөтә электрик, оптик, магнит күренештәре өсөн яуаплы.
Микроскопик дәрәжәлә электромагнит тәьҫир итешеүе квант эффекттарын иҫәпкә алып, атомдарҙың электрон тышлыҡтары төҙөлөшөн, молекуларҙың төҙөлөшөн, эрерәк кластерҙар сифаттарын билдәләй.
Элементар электрик зарядтың миҡдары атомдарҙың ҙурлығын, молекуларҙа бәйләнештәр оҙонлоғон билдәләй. Мәҫәлән, Бор радиусы:
Электростатика
Электр ҡырында киҫәксәгә тәьҫир итеүсе көс:
тейешенсә Гаусс теоремаһы:
шуға күрә - диэлектрик үткәреүсәнлек, шунан
Теория тарихынан
Башта электричество менән магнетизм айырым ике көс тип иҫәпләнгән. 1873 йылда Джеймс Максвелл «Трактат по электричеству и магнетизму» хеҙмәтен баҫтырғас, хәлдәр үҙгәрә. Дж.Максвелл ыңғай һәм тиҫкәре зарядтарҙың бер береһенә тәьҫире бер үк көс менән етәкселек итеүен дәлилләй. Ошо тәьҫирҙәр арҡаһында дүрт төп эффект барлыҡҡа килә икәнен эксперименттар менән күрһәтә.
1820 йылдың 21 апрелендә Ганс Христиан Эрстед лекцияға әҙерләгәндә  бер асыш яһай. Батареянан алған электр тогын һүндергәндә компастың уғы төнъяҡты күрһәтмәй, ситкә тайпыла икәнен күрә. Шул саҡта ул магнит  ҡырының электр  сымының тирә яғына таралыуын аңлай. Был электричество менән магнетизм араһындағы тура бәйләнеште күрһәтә. Өс айҙан ул яңынан ең һыҙғанып,эксперименттар үткәрә башлай һәм сым аша үткәндә электр тогы магнит ҡырын хасил итә икәнен дәлилләй.СГС системаһында  электромагнит индукциияһы берәмеген (Э)уның хөрмәтенә атағандар.
Эрстедтың асышы электродинамикала яңы тәжрибәләргә этәргес була. Ошо йылдарҙа Доминик Франсуа Араго, Гемфри Дэви тимер һәм ҡорос  сымдарҙың магнитланыу күренешен өйрәнәләр (Лейден банкаһын ҡулланып).Тәүге тапҡыр  магнитҡа токтың   тәьҫир көсөн  Жан-Батист Био һәм Феликс Савар иҫәпләп сығара. Француз ғалимы- физик Андре-Мари Ампер үткәреүсе менән токтың электромагнит законлығын  математик формала  күрһәтә.
Был өлкәлә Майкл Фарадей, Джеймс Максвелл, Оливер Хевисайд һәм Генрих Герц эшләй. Улар XIX  быуатта математик физикала  иң ҙур әһәмиәткә эйә булған хеҙмәттәр яҙа. Был асыштың эҙемтәһе- яҡтылыҡтың тәбиғәтен аңлау һәм электромагнит ҡырының таралыуын (күренеүсе яҡтылыҡ(урта йышлыҡта), радиотулҡындар (түбән йышлыҡта), гамма-нурҙар (юғары йышлыҡта)өйрәнеү.
Шуны ла әйтеү урынлы булыр, Эрстедҡа хәтле 1802 йылда Италияла Джованни Доменико Романьози электричество менән магнетизм араһындағы бәйләнеште күрә,был турала, яҙа, тик уның эшенә ул ваҡытта әһәмиәт биреүсе кеше табылмай. .
Һылтанмалар
Төркөм:Физика Төркөм:Электродинамика Төркөм:Фундаменталь тәҫьир итешеүҙәрТөркөм:Элементар киҫәксәләр физикаһы Төркөм:Квант механикаһыТөркөм:Физика төшөнсәләре
Снопа
Снопа — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 166 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Снопа
Волгодонск епархияһы
Волгодонск епархияһы — Ростов өлкәһенең көнсығыш өлөшөндә Рус православие сиркәүенең епархияһы. Дон митрополияһы составына инә.
Идара итеүсе архиерей — Волгодонск һәм Сальск епискобы Корнилий (Синяев).
Тарихы
Ростов һәм Новочеркасск епархияһынан айырылып сыға һәм 2011 йылдың 27 июлендә Изге синод билдәләүе буйынса Волгодонск ҡала округы, шулай уҡ Ростов өлкәһенең Белая Калитва, Веселовский, Волгодонский, Дубовский, Егорлыкский, Заветинский, Зерноградский, Коонстантиновский, Мартыновский, Милютинский, Морозовский, Орловский, Пролетарский, Песчанокапский, Ремонтненский, Сальский, Семикаракорский, Тацинский, Усть-Донецкий, Целинский һәм Цимлянский райондары сиктәрендә барлыҡҡа килә.
2011 йылдың 6 октябрендә  Волгодонск, Ростов һәм Шахта епархиялар Дон митрополияһы  составына индерелә.
2012 йылдың башына ҡарата епарихия составына  89 мәхәллә инә, уларҙың хеҙмәтен башҡарған 68 рухани башҡара
Ғибәҙәтханалар һәм монастырҙар
2018 йылға ҡарата епархия территорияһына  түбәндәге сиркәү округтары инә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Оло Подикова
Оло Подикова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/242 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарыш (Әлшәй районы)
Һарыш (Сарышево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 180 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202864005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Һарыш — Илекәй-Мең улусы территорияһында Һарыш(Ҡарый)-Ҡыпсаҡ улусынан керҙәш башҡорттарҙың торамаһы. Ауыл халҡы үҙҙәре сығыу урынын — Ҡасмарт йылғаһы бассейнын күрһәтә. Тыуған ерҙәренән улар 1765 йылдар тирәһендә сығып китә.
Ауылдың исеме этнонимдан — Ҡыпсаҡ улусы бүлексәһенән.
1795 йылда ауыл 70 башҡорт йәшәгән 14 йорттан торған. 1816 йылда — 112, 1834 йылда — 146, 1850 йылда — 201, 1859 йылда — 240, 1870 йылда — 253, 1920 йылда 332 башҡорт була.
1843 йылда 146 кешегә 560 бот яҙғы иген сәселгән.
Топалка
Топалка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәмит ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Хәмит ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Щербатов Фёдор Фёдорович
Кенәз ЩербатовФ едор Федорович (1729—1791) — Пугачев ихтилалы уртаһында хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийы.
Биографияһы
Кенәз Федор Федорович Щербатов сығышы буйынса кенәз нәҫеле Щербатовтарҙан; тайный советник кенәз Федор Андреевич һәм княгиня Прозоровская Аграфена Александровнаның (элекке императрица Анна Иоанновнаның кәмитсеһе) улы, 1729 йылда тыуа. Ата-әсәһе йортонда бик һәйбәт тәрбиә ала, 1740 йылда паж булып хеҙмәткә инә һәм дүрт йылдан поручикка дрәжәһенә күтәрелә.
Ете йыллыҡ һуғышта бер нисә алышта бик уңышлы ҡатнаша, 1757 йылда — полковник, 1761 йылда — бригадир һәм 1762 йылда генерал-майор итеп үрләтелә.
1766 йылда хәрби коллегияһын һайлана. 1767 йылда яңы Уложение проектында ҡатнаша, үҙенең туғаны М. М. Щербитов менән юғары дворянлыҡ өҫтөнлөктәрен яҡлай.
Төркиә менән һуғышта Щербатов граф Панин етәкселегендәге икенсе армияға дежур генералы итпәп тәғәйенләнә. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1771 йылдың июнь айында айырым корпус башында Арабат ҡәлғәһен яулап ала, Щербатов генерал-поручик чинына лайыҡ була, шулвй уҡ 1771 йылдың 11 июлендә 3 класс Изге Георгий хәрби ордены (32-се һанлы) менән бүләкләнә.
Шул уҡ йылдың июлендә Керчь, Еникале һәм Таманде яулап ала. Кенәз Долгоруков килеп еткәнгә тиклем Ҡырым ярымутрауын тәртиптә тотоп тора.
1773 йылда ауырыуы арҡаһында Рәсәйгә ҡайта, әммә ғаиләһенә барып етеп өлгөрмәй, Пугачев болаһын баҫтырыуға ебәрелгән генерал Бибиков уны саҡыртып ала
Башта Щербатовҡа Ҡаҙандағы ғәскәрҙәрҙе етәкләргә бойорола, Бибиковтың вафатынан һуң уны баш командующиә вазифаһында алыштыра. Был вазифала батшабикә уны 1774 йылдың 1 майында раҫлай. Уның алдында бик ҡатмарлы бурыстар ҡуйыла: губерналағы бөтә эштәрҙе күҙ уңында тоторға, кәрәк саҡта губернаторҙарға хәрби ярҙам күрһәтергә, уларҙың ғәмәлдәрен бер-бере№енә тап килтерергә, төрлө юлдар менән башҡорттарҙан Пугачевты тотоп биреүҙе талап итергә.
Урындағы тәртип һәм көрәштең шарттары менән таныш булмаған Щербатов губернаторға ышанып, эштәрҙе үҙ яйына һала, Ҡаҙанда урындағы командаларҙы ғына ҡалдырып, үҙенең ғәскәрҙәре менән Ырымбурға табан китә.
Пугачев генерал Михельсондан ҡасыуға өлгәшә, Щербатов ышанып ҡалдырған командаларҙы тар-мар итә, шулай итеп, быға тиклем булмаған уңышҡа тарый. Щербатов Ҡаҙандағы хәлде тотоҡландыра алмай. 22 июндә ғәскәрҙәр менән килеп еткәндә Ҡаҙан бөтә яҡтан да үртәлгән була. Пугачев Волга аша сығып, алпауыт крәҫтиәндәрен һәм урыҫ булмаған халыҡты үҙенең яғына ауҙара. Бола Волга буйын тулыһынса ялмап ала.
Отставканан һуң Башино имениеһында йәшәй. Ғүмеренең аҙағында ғына Щербатовтан йәбер алына. 1791 йылдың 31 авгусында вафат була.
Ғаиләһе
1761 году княжна Мария Александровна Бекович-Черкасскаяға өйләнә (1762 йылда вафат була), ҡатыны Дарья ҡыҙы тыуғандан һуң атаһы йортона ҡайта. Икенсе ҡатыны — Анна Григорьевна Мещерская (1729—1791). Был никахтан бер улы, ике ҡыҙы була. Улы Александр федорович хәрби хеҙмәттә була, урыҫ — фарсы һуғышында, итальян, швед походтарында, 1805 йылғы кампанияла, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм сит ил походтарында ҡатнаша.
Фәтих
Фәтих — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Фәтих — «асыусы», «башлаусы» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Фәтих Әмирхан (1 ғинуар 1886 йыл — 9 март 1926 йыл) — татар яҙыусыһы һәм публицисы.
Фәтих Кәрим 27 декабрь 1908 йыл (9 ғинуар 1909 йыл) — 19 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған татар шағиры. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Фәтих Ислам улы Дәүләтбаев (27 март 1950 йыл — 7 апрель 2020 йыл) — артист. 1972—2013 йылдарҙа Башҡортостан Ҡурсаҡ театры актёры. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.
Фәтих Ҡәйүм улы Сөләймәнов (25 июль 1924 йыл — 14 май 1997 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1942—1979 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Белорет металлургия комбинатының сым һыҙыусыһы һәм участка мастеры. СССР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1974—1979). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1987).
Фәтих Хәйретдин улы Сәлимов 1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Фәтих Йәһүҙә улы Баһауетдинов (30 март 1951 йыл) — ғалим — тупраҡ белгесе. 1976 йылдан СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Биология институты хеҙмәткәре, 1984 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (1998).
Фәтих Насир улы Төхвәтуллин (16 март 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа АБСР-ҙың эске эштәр һәм милләттәр буйынса халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Фамилияларҙа
Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы 1 август 1948 йыл) — педагог, ғалим-психолог. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995).
Фәтихова Лилиә Ғәрифулла ҡыҙы (3 ғинуар 1954 йыл) — эстрада артисы. 1975—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Фәтихов Хәлит Шәйех улы (20 март 1958 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы баянсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).
Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы (22 июль 1957 йыл — 2010 йыл) — этнограф-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент.
Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы (20 июль 1914 йыл — 1998 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, педагогия фәндәре кандидаты, доцент.
Фәтихов Миңлехан Әбүҙәр улы (9 июнь 1953 йыл) — физик. Физика-математика фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
Катица
Катица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Индоманка йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Кулкас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге
Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге — Рәсәй Федерацияһы субъекттарында һәм сит илдәрҙә эшләүсе башҡорттарҙың ижтимағи хәрәкәт ойошмалары исемлеге.
Тоу-Пугол
Тоу-Пугол — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тоу-Пугол-Посл ҡылымығының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Речка (Ача ҡушылдығы)
Оло Речка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ача йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәлиәхмәтов Ансар Фазлиәхмәт улы
Вәлиәхмәтов Ансар Фазлиәхмәт улы (1 май 1922 йыл — 10 июль 2005 йыл) — ғалим-патологоанатом, юғары мәктәп эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1975), профессор (1977). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ансар Фазлиәхмәт улы Вәлиәхмәтов 1922 йылдың 1 майында Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Йыланлы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) тыуған.
1950 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. 1953 йылдан алып шунда уҡ эшләй: 1958—1961 йылдарҙа, 1968—1970 йылдарҙа дауалау факультеты деканы, 1961—1963 йылдарҙа уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1976—1987 йылдарҙа патологик анатомия кафедраһы мөдире; 1989—1998 йылдарҙа Хужалыҡ иҫәбендәге ҡала косметология дауаханаһында (Өфө) эшләй.
2005 йылдың 10 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булған.
Днепр
Днепр (Дняпро, Дніпро, Дънѣ́пръ, боронғо ҡыпсаҡса Uwzi, Özü) — Европалағы йылға. Оҙонлоҡ буйынса Волга һәм Дунай йылғаларынан һуң Европаның өсөнсө йылғаһы. Оҙонлоғо — 2290 километр.
Муллаҡай (исем)
Муллаҡай — башҡорт ир-ат исеме. Башка төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Муллаҡай башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мулла (уҡымышлы кеше) һүҙенә ҡай иркәләү ялғауы ҡушып яһалған
Билдәле кешеләр
Муллаҡай Ибраҡов — Баймаҡ районының Муллаҡай ауылына нигеҙ һалыусы, Бөрйән улусы старшинаһы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында баш күтәреүселәрҙең етәкселәренең береһе.
Муллаҡай Бикташев (1781 — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы
Фамилияла
Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы (15 июль 1931 йыл — 4 ноябрь 2000 йыл) — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты Сибай тау-байыҡтырыу фабрикаһының флотаторҙар бригадаһы етәксеһе (1968—1982). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Ауылдар
Муллаҡай (Баймаҡ районы)(Муллакаево) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл.
Муллаҡай (Ҡариҙел районы)(Муллакаево) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
Муллаҡай (Архангел районы) (Муллакаево) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл..
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Муллаҡай мәҙрәсәһе — XIX—XX быуаттарҙағы мәҙрәсә, Ырымбур губернаһының, Верхнеурал өйәҙенә ҡараған Муллаҡай ауылындағы урта уҡыу йорто.
Мулла (спектакль) — Туфан Миңнуллин пьесаһы буйынса ҡуйылған спектакль. Башҡортостан һәм Татарстан театрҙары сәхнәһендә ҡуйыла.
Хоэнкирхен (Тюрингия)
Хоэнкирхен (Тюрингия) (Hohenkirchen (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 729 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99887 һәм автомобиль коды — GTH.
Сәнәғәт
thumb|174 px|Сәнәғәт аллегорияһы Сәнәғәт— үҙ тармағы һәм башҡа тармаҡтар өсөн эш ҡоралдары, шулай уҡ сеймал, материалдар, яғыулыҡ һәм энергия эшләп сығарыу, урман эшкәртеү, ауыл хужалығы продукцияһын һәм халыҡ ҡулланыуы тауарҙарын етештереү һәм башҡалар менән мәшғүл булған предпрятиеләр (заводтар, фабрикалар, рудниктар, шахталар, электростанциялар) берлеге. Сәнәғәт — йәмғиәттең етештереү ҡеүәтенә хәл иткес йоғонто яһаған халыҡ хужалығының мөһим тармағы.
Сәнәғәт ике ҙур тармаҡтан — сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәтенән һәм эшкәртеүсе сәнәғәттән тора. Сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү тармағына тау-химия сеймалы, ҡара һәм төҫлө металл рудалары, нефть, газ, күмер, торф, сланец, тоҙ, эзбизташ сығарыу, шулай уҡ урман предприятиеләре, балыҡ тотоу, диңгеҙ продукттарын әҙерләү керә.
Снопица
Снопица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тиҙлек
Тиҙлек (стандарт тамғаланышы \vec v, velocity йәки vitesse һүҙҙәренән) — векторлы физик дәүмәл, ул материаль нөктәнең һайланған иҫәпләү системаһына ҡарата күсеш етеҙлеген һәм хәрәкәт йүнәлешен күрһәтә. Билдәләмә буйынса нөктәнең радиус-векторының ваҡыт буйынса сығарылмаһына тигеҙ. СИ системаһында секундына метрҙарҙа үлсәнә. Рус телендә ошо уҡ һүҙ менән скаляр дәүмәлде — йәки нөктәнең тиҙлек векторының модулен, йәки алгебраик тиҙлеген, йәғни \vec v векторының нөктә траекторияһына тейеүсе проекцияһын атайҙар. Ҡайһы бер башҡа телдәрҙә скаляр тиҙлек өсөн айырым атамалар бар, мәҫәлән speed, celeritas.
«Тиҙлек» термины фәндә һәм, уны ниндәйҙер дәүмәлдең (мотлаҡ радиус-векторҙың ғына түгел) икенсеһенә бәйле үҙгәреү тиҙлеге (йышыраҡ ваҡытта үҙгәреүе күҙ уңында тотола, ләкин шулай уҡ арауыҡта йәки башҡа) тип аңлап, киң мәғәнәлә лә ҡулланыла. Шулай, мәҫәлән, мөйөш тиҙлеге, температураның үҙгәреү тиҙлеге, химик реакция тиҙлеге, тҡркөм тиҙлеге, берләшеү тиҙлеге һәм башҡалар тураһында һөйләнелә. Математикала «үҙгәреү тиҙлеге» ҡаралған дәүмәлдең сығарылмаһы менән характерлана.
Материаль нөктә осрағы
Нөктәнең t_0-дән алып t-ға тиклем ваҡыт аралығында үткән юлы \tilde{s} ошолай табыла
Нөктәнең алгебраик тиҙлеге һәр ваҡыт тиҫкәре булмаһа, юл дуға координатаһының t_0-дән алып t-ға тиклемге ваҡыт эсендә ҡушымтаһы менән тап килә (әгәр шул уҡ ваҡытта дуға координатаһының иҫәпләү башы хәрәкәт итеүсе нөктәнең башланғыс торошо менән тап килһә, \tilde{s} s менән тап киләсәк).
тип уйлайыҡ. Ул саҡта тигеҙ хәрәкәттә нөктәнең тиҙлеге (алгебраик) \tilde{s} үтелгән юлының был юл үтелгән t-t_0 ваҡыт аралығына бүлендегенә тигеҙ була:
Дөйөм осраҡта
сағыштырмалары ярашлы рәүештә нөктәнең уртаса тиҙлеген һәм уның урта алгебраик тиҙлеген билдәләйҙәр; әгәр «уртаса тиҙлек» термины менән ҡулланғанда, \vec v һәм \dot{s} дәүмәлдәре тураһында (буталмаҫ өсөн) моменталь тиҙлек һымаҡ әйтелә.
Юғарыла индерелгән уртаса тиҙлектең ике төшөнсәһе араһында айырма шунан тоа. Беренсенән,  — вектор, ә  — скаляр. Икенсенән, был дәүмәлдәр модуле буйынса тап килмәҫкә мөмкиндәр. Шулай, нөктә винт һыҙығы буйлап хәрәкәт итһен ти, һәм үҙенең хәрәкәте ваҡытында бер уратым үтһен; ул саҡта был нөктәнең уртаса тиҙлек модуле винт һыҙығының аҙымының (йәғни уның уратымдары араһындағы алыҫлыҡтың) хәрәкәт ваҡытына бүлендегенә тигеҙ, ә урта алгебраик тиҙлектең модуле — уратым оҙонлоғоноң хәрәкәт ваҡытына бүлендегенә тигеҙ.
Сикле үлсәмле есем осрағы
Киңәйтелгән үлсәмле есем өсөн «тиҙлек» төшөнсәһен (есемдең үҙенең, ә уның нөктәләренең береһенең түгел) билдәләп булмай; моменталь-ынтылышлы хәрәкәт осрағы ҡағиҙәнән ситләшеү булып тора. Әгәр бирелгән ваҡыт моментында есемде төҙөүсе бөтә нөктәләрҙең тиҙлектәре тигеҙ булһа, абсолют ҡаты есем моменталь-ынтылышлы хәрәкәт яһай тип әйтәләр; ул саҡта, аңлашылыуынса, есемдең тиҙлеге уның теләһә ниндәй нөктәһенең тиҙлегенә тигеҙ тип иҫәпләп була. Шулай, мәҫәлән, күҙәтеү ҡуласаһы кабинаһының бөтә нөктәләренең тиҙлеге тигеҙ (әлбиттә әгәр кабинаның тирбәлеүҙәрен иҫәпкә алмағанда).
Дөйөм осраҡта ҡаты есемде төҙөүсе бөтә нөктәләрҙең тиҙлектәре үҙ-ара тигеҙ түгел. Шулай, мәҫәлән, шыумайынса тәгәрләп хәрәкәт итеүсе тәгәрмәс өсөн юлға ҡарата нөктәләрҙең тиҙлек модулдәре нулдән алып (юл менән тейеү нөктәһендә) тәгәрмәс үҙәге тиҙлегенең икеләтелгән ҡиммәтенә тиклем (тейеү нөктәһенә диаметраль рәүештә ҡапма-ҡаршы нөктәлә) ҡиммәттәр ҡабул итә. Абсолют ҡаты есем нөктәләренең тиҙлектәре бүленеше Эйлерҙың кинематик формулаһы менән тасуирлана.
Декарт координаттар системаһы
Тура мөйөшлө декарт координаталар системаһында ::
, шуға күрә
Шулай итеп, тиҙлек векторының компоненттары — материаль нөктәнең ярашлы координаталарының үҙгәреү тиҙлеге ул :
Цилиндрик координаталарҙа
Цилиндрик координаталарҙа :
Оло Куньяк
Оло Куньяк — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 303 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 170 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тиҙлек
Цилиндрик координаталарҙа
v_\varphi арҡыры тиҙлек, v_R — радиаль тиҙлек тип атала.
Сферик координаталарҙа
сферик координаталар системаһында :
Яҫы хәрәкәтте тасуирлау өсөн ҡайһы берҙә поляр координаталар ҡулланыла, уны цилиндрик координаталарҙың (z= const булғанда) йәки сферик координаталарҙың ( булғанда) айырым осрағы итеп ҡарап була.
Физик һәм координата тиҙлектәре
Аналитик механикала юғарыла килтерелгән һәм башҡа кәкре һыҙыҡлы координаталар дөйөмләштерелгән координаталар ролен уйнайҙар; есем торошоноң үҙгәреүе уларҙың ваҡытҡа бәйлелеге менән тасуирлана. Есем координаталарының ваҡыт буйынса сығарылмалары координата тиҙлектәре тип аталалар (уларҙың үлсәме м/c-тан айырмалы булырға мөмкин). Физик тиҙлек радиус-векторҙың ваҡыт буйынса сығарылмаһы була, ә уның төҙөүселәре һәр осраҡта ярашлы орт алдында торған бөтә аңлатма менән бирелә.
Тиҙлек менән бәйле ҡайһы бер төшөнсәләр
Классик механикала бер нисә дәүмәл тиҙлек аша күрһәтелә.
Импульс, йәки хәрәкәт миҡдары, — был нөктәнең механик хәрәкәтенең үлсәме, нөктәнең массаһының уның тиҙлегенә ҡабатландығы булараҡ билдәләнә Импульс вектор дәүмәл, уның йүнәлеше тиҙлек йүнәлеше менән тап килә. Йомоҡ система өсөн импульс һаҡланыу законы үтәлә.
Шулай уҡ механик системаның кинетик энергияһы тиҙлеккә бәйле. Абсолют ҡаты есем өсөн тулы кинетик энергияны ынтылышлы һәм әйләнмәле хәрәкәттең кинетик энергиялары суммалары күренешендә яҙырға мөмкин :
бында \ m — масса тела, \ v — есемдең масса үҙәгенең тиҙлеге, \mathcal{I} — есемдең инерция моменты, \vec \omega — есемдең мөйөш тиҙлеге.
Тиҙлектең ваҡытта үҙгәреүе тиҙләнеш менән характерлана. Тиҙләнеш тиҙлектең дәүмәле буйынса үҙгәреүен дә (тангенциаль тиҙләнеш), шулай уҡ йүнәлеше буйынса үҙгәреүен дә (үҙәккә ынтылышлы тиҙләнеш) сағылдыра :
бында \ r — нөктә траекторияһының кәкрелек радиусы.