cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фалалеев Фёдор Яковлевич
Йәшлеге
Фёдор Яковлевич Фалалеев 1899 йылдың 19 (31) майында Вятка губернаһы Прлянское ауылында күп балалы (18 бала, шуларҙың 12-һе сабый сағында йәки бәләкәй ваҡытта вафат була) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ғаиләнең фәҡирлеге сәбәпле, ауылында башланғыс һәм Вавож ауылында ике класлы (4-5 кластар) мәктәп кенә тамамлай. Ата-әсәһенең хужалығында эшләй. 14 йәштән Большая Уча һәм Вятские Поляны ауылдарыныда сауҙагәрҙәр кибеттәренд йомошсо һәм һатыусы булып эшләй. 1917 йылдың яҙында Ижевск ҡорал заводында обоймалар ҡырҡыусы һәм конторщик булып эшләй. 1918 йылда Ижевск-Воткинск ихтилалы осоронда большевиктар яғын һайлай, ихтилалсылар баҫып алған Ижевскиҙан Можгаға ҡаса, унда Можга улус революция комитетында социаль тәьминәт бүлегендә эшләй. Шулай уҡ был ревком төҙөгән ҡораллы отрядҡа инә. 1918 йылдан РКП(б.) ағзаһы.
Граждандар һуғышы
Ҡыҙыл армияла 1919 йылдың майынан, ирекмән. Граждандар һуғышында Ҡазанда, Малоархангельск һәм Калугалағы, пулемет командаһының һәм 7-се запас батальондың пулемет взводы командиры була, 1919 йылдан Калугалағы һәм Мценсктағы запас полоктың пулемет мәктәбе комиссары, 1919 йылдың апреленән — Изюм ҡалаһындағы 13-сҡ армияның пехота инспекцияһы сәйәси бүлеге секретары. РККА-ның Көнсығыш фронтында А. В. Колчак армияһына ҡаршы һуғыша, 1920 йылда Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа күсерелә һәм генерал П. Н. Врангель, Көньяҡ Украиналағы күп һанлы бандаларға, бигерәк тә махновсыларға ҡаршы һуғыша.
Богородица Успение сиркәүе (Недвиговка)
Богородица Успение сиркәүе ― Ростов өлкәһе Недвиговка ауылында православие ғибәҙәтханаһы. Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡарай. XX быуат башында төҙөлгән. Мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
1937 йылда ғибәҙәтхана ябыла һәм талана, сиркәү китапханаһы һәм архивтары яна, сиркәү башлығы Иоанн Загравский  ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелә. 1943 йылда немец оккупацияһы ваҡытында, сиркәү яңынан асыла.
Тышҡы күренеше
Сиркәү ҡыҙыл кирбес эклектикаһы өлгөһө булып тора. Уның архитектураһында боронғо рус төҙөлөшө, шулай модерн элементтары (мәҫәлән, аш бүлмәһендә ҙур ярым түңәрәк тәҙрә уйымдары) бар. Бина тәре формала, сатырлы япма менән биш көмбәҙе пропорционаллек менән айырыла. Манараһы туранан-тура сиркәү бинаһына йәнәш төҙөлгән һәм уның көнбайыш инеү урынында урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сарс (эшселәр ҡасабаһы)
Сарс — Рәсәй Федерацияһының Пермь крайындағы Октябрь районының ҡала тибындағы ҡасабаһы.
Дауыл
Дауыл (шторм)  — Ер шарының төрлө өлкәләрендә төрлө сәбәптәр менән барлыҡҡа килгән көслө ел, шулай уҡ диңгеҙҙәге тулҡынланыуҙар. Төрлө сығанаҡтар буйынса, ер өҫлөгөндә ел тиҙлеге (стандарт буйынса ер өҫтөнән 6 — 12 м бейеклектә үлсәйҙәр) 15—20 м/с (21-25 м/с йәки 75-88 км/сәғ). Ҡар, ҡом һәм һыу дауылы булыуы мөмкин. Дауыл ваҡытында ел тиҙлеге ураган ваҡытындағынан кәмерәк. Әммә дауыл ваҡытында ҡар һәм саң күсерелә. Был ауыл хужалығына, юл хеҙмәтенә һәм башҡа тармаҡтарға зыян килтерә.
Сәбәптәре
Дауылда барлыҡҡа килтереү сәбәптәре:
Сарс (эшселәр ҡасабаһы)
Географияһы
Сарс ҡасабаһы Сарс йылғаһы (Камабассейны) башында, Ҡазан — Екатеринбург тимер юл линияһының Октябрьский (Чад) тимер юл станцияһынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шулай уҡ ҡала тибындағы Сарс ҡасабаһы янында Кесе Сарс, Оло Сарс һәм Рус Сарсы ауылдары тора.
Ҡайынсыҡ
Ҡайынсыҡ (Каинчак) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 452377, ОКАТО коды — 80234840007.
Дауыл
Бофорт шкалаһы буйынса дауыл һәм урагандар
Бофорт шкалаһы буйынса ел тиҙлеге 20 м/с-тан артыҡ булғанда дауыл, ел тиҙлеге 32,6 м/с-тан артыҡ (12 балл) булғанда ураган тип атала. Шулай уҡ был шкала буйынса бүленә:
Ҡайынсыҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сарс (эшселәр ҡасабаһы)
Тарих
Сарс тәүге тапҡыр 1800 йылда телгә алына. 1859 йылда Сарс ҡасабаһына нигеҙ һалына. Сарс ҡала тибындағы ҡасаба статусында — 1939 йылдан алып тора. Ҡасабала 2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса 4931 кеше йәшәй.
Инфраструктураһы
Сарс ҡасабаһында быяла заводы бар. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Сарсҡа Ленинград оптика-механика заводы эвакуациялана. Һуғыштан һуң завод ағас бысыу һәм ағас эшкәртеүгә күсә. Әлеге ваҡытта ул эшләмәй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дауыл
Ҡар бурандары
Америка ғалимдары билдәләгәнсә, төньяҡ киңлектәр өсөн, тиҙлеге 15 м/с (56 км/сәғ) артыҡ булған ҡышҡы елде дауыл тип атарға була. Был ваҡытта температура −7 °C-тан түбәнерәк була. Ҡар дауылы территорияһы бик киң булыуы мөмкин.
Худяков Сергей Александрович
Худяков Сергей Александрович (Սերգեյ Ալեքսանդրի Խուդյակով, төп исеме Арменак Артемович Ханферянц , Արմենակ Արտեմի Խանփերյանց; 25 декабрь 1901 йыл (7 ғинуар 1902 йыл) — 18 апрель, 1950, Мәскәү, СССР) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (1944).
Биографияһы
Арменак 15 йәшендә өйөнән сығып китә һәм Баҡы ҡалаһында нефть промыслаһына телефонист-монтер өйрәнсеге булып урынлаша. Унда И. В. Джугашвили (И. В. Сталин) менән таныша. 1918 йылда «Искра» гәзитен сығарыуҙа ҡатнаша, 1918 йылдың февралендә Ҡыҙыл армия сафына баҫа.
Баҡынан Әстерханға эвакуацияланған пароходта Арменак та була. Судноны инглиз канонер кәмәһе батыра һәм йөҙә белмәгән Арменакты дуҫы Сергей Александрович Худяков, атлы разведка отрядының командиры ҡотҡара. Һуңынан аҡ казактар тылына рейд ваҡытында үлемесле яраланған Худяков етәкселекте Арменакка тапшыра. Арменак Худяков ҡоралын ҡулына алып, уның кейемендә отрядты ҡамауҙан алып сыға. Һуңынан ул һәләк булған Сергей Худяковтың исем-шрифен үҙенә ала.
Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнаша — Царицынды яҡлай, взвод командиры була, Граждандар һуғышын совет власы урынлаштырылған Кавказ аръяғы фронтында эскадрон командиры булып тамамлай. 1924 йылдан РКП(б) ағзаһы.
Ябай һандарҙың таралыуы тураһында теорема
Ябай һандарҙың таралыуы тураһында теорема (Теорема о распределении простых чисел) — һандарҙың аналитик теорияһының ябай һандарҙың таралыуының асимптотикаһын тасуирлаусы теоремаһы, ул ябай һандарҙың таралыу функцияһы \pi(n) ([1;n] киҫегендәге ябай һандар һаны) n ҙурайыу менән кеүек арта тип раҫлай, йәғни:
Тупаҫ итеп әйткәндә, был, 1-ҙән n-ға тиклем осраҡлы ғына һайланған һандың ябай һан булыу ихтималлығы яҡынса -ға тигеҙ тигәнде аңлата. Шулай уҡ был теорема k-сы p_k ябай һанын һүрәтләү өсөн эквивалентлы рәүештә әйтеп бирелергә мөмкин: ул (бында һәм артабан f\sim g яҙыуы функцияларҙың аргументы сикһеҙлеккә ынтылғанда f/g \to 1 тигәнде аңлата).
Ябай һандарҙың таралыуын интеграль логарифм функцияһы анығыраҡ һүрәтләй. Риман гипотезаһы үтәлгәндә дөрөҫ
Тарихы
Чебышёв үҙенең ике хеҙмәтендә, 1848 һәм 1850 йылдарҙа , сиктәре эсендә, шулай уҡ, әгәр (1) сағыштырмаһының сикләнмәһе булһа, ул 1-гә тигеҙ тип иҫбатлай. Аҙағыраҡ (1881) Дж. Дж. Сильвестр сикләнмә өсөн рөхсәт ителгән интервалды 10 %-тан 4 %-ҡа тиклем тарайта.
1859 йылда Бернхард Римандың, (Леонард Эйлер ысын аргумент функцияһы булараҡ индергән) ζ-функцияһын комплекслы өлкәлә ҡараусы, һәм уны ябай һандарҙың таралыуы менән бәйләүсе хеҙмәте барлыҡҡа килә. Был хеҙмәттең идеяһын үҫтереп, 1896 йылда Жак Адамар һәм де ла Валле Пуссен бер үк ваҡытта һәм бер-береһенә бәйһеҙ ябай һандарҙың таралыуы тураһында теореманы иҫбат итәләр.
Ахыр килеп, 1949 йылда комплекслы анализды ҡулланмаған Эрдеш—Сельберг иҫбатлауы барлыҡҡа килә.
Чебышёвтың пси-функцияһын терминдарын үҙгәртеп формулировкалау
Фекерләүҙең дөйөм башланғыс этабы булып ябай һандарҙың таралыу законын, икенсе төрлө әйткәндә, Чебышёвтың пси-функцияһы ул Мангольдт функцияһы суммаһы:
Тап ошонан сығып ҡарағанда, ябай һандарҙың таралыуының асимптотик законы
тиң булып сыға.
Был шунан килеп сыға, логарифм [1,n] киҫегенең ҙур өлөшөндә «даими тиерлек», ә квадраттарҙың, кубтарҙың, һәм башҡаларҙың (*) суммаһына өлөшө иҫәпкә алмаҫлыҡ бәләкәй; шуға күрә бөтә ҡушылыусы логарифмдар \ln p яҡынса \ln x-ҡа тигеҙ, һәм \psi(x) функцияһы асимптотик үҙен функцияһы кеүек тота.
Классик фекерләүҙәр: Римандың дзета-функцияһына күсеү
Эйлерр тождествоһынан күренеүенсә, Мангольдт функцияһына ярашлы Дирихле рәте («сығарыусы функция»), дзета-функцияның минус логарифмик сығарылмаһына тигеҙ:
Бынан тыш, a^s/s функцияһынан 0-дән уңда урынлашҡан вертикаль тура һыҙыҡ буйлап интеграл a>1 булғанда 2\pi i-гә тигеҙ һәм 0<a<1 булғанда 0-гә тигеҙ. Шуға күрә, уң һәм һул яғын -ға ҡабатлағанда һәм (ыҡсым — үҙ булмаған интегралдар шартлы ғына йыйыла!) ds вертикаль тура һыҙығы буйынса интегрираллау һул яғында менән теүәл \Lambda(n) суммаһын ҡалдыра. Икенсенән, вычет тураһында теоремаларҙы ҡулланыу һул яғын вычеттар суммаһы күренешендә яҙырға мөмкинлек бирә; дзета-функцияның һәр нуленә 1-гә тигеҙ булған вычеты менән уның логарифмик сығарылмаһының беренсе тәртиптәге полюсы ярашлы, ә s=1 нөктәһендә беренсе тәртиптәге полюсҡа — (-1)-гә тигеҙ булған вычеты менән беренсе тәртиптәге полюс ярашлы.
Был программаны ҡәтғи тормошҡа ашырыу Римандың асыҡ формулаһын табырға мөмкинлек бирә: Бында ҡушыу \rho дзета-функцияһының кризис һыҙатында ятҡан нулдәре буйынса алып барыла,  ҡушылыусыһы нулдә  полюсына, ә  ҡушылыусыһы — дзета-функцияның «тривиаль» тип аталған  нулдәренә яуап бирә.
Дзета-функцияның кризис һыҙатынан ситтә тривиаль булмаған нулдәренең булмауы эҙләнгән раҫлауға килтерә ((**) формулаһында сумма x-ҡа ҡарағанда яйыраҡ үҫәсәк). Бынан тыш, Риман гипотезаһы \psi(x)-тың x-тан, һәм, ярашлы рәүештә, \pi(x)-тың x/\ln x-тан мөмкин булған тайпылыуҙарына «оптималь» баһа биреүгә килтерә.
Элементар иҫбатлау: Эрдеш-Сельбергтың тамамлауы
Логарифмлағандан һуң түбәндәге күренештә яҙылыусы арифметиканың төп теоремаһы шул рәүешле арифметик функциялар һәм Дирихле төргәге терминдарында түбәндәгесә формулировкалана бында \ln һәм \mathbf{1} — ярашлы рәүештә арифметик функциялар, аргумент логарифмы һәм тождестволы берәмек.
Мёбиус әйләндереүҙәре формулаһы \mathbf{1}-ҙе уң яҡҡа күсерергә мөмкинлек бирә: бында \mu — Мёбиус функцияһы.
(**) һул яғының суммаһы  — эҙләнгән \psi функцияһы. Уң яғында Дирихле гиперболаһы  формулаһын ҡулланыу төргәк суммаһын  суммаһына ҡайтарып ҡалдырырға  мөмкинлек бирә, бында L — логарифм суммаһы. Эйлер-Маклорен формулаһын ҡулланыу L(n)-ды түбәндәгесә яҙырға мөмкинлек бирә бында \gamma — Эйлер даимиһы. Ҡулайлы һайлап алынған F функцияһы өсөн (атап әйткәндә, ) был аңлатманан күренешендәге ҡушылыусыларҙы айырып алып, һәм ҡалдыҡты R аша тамғалап, Мёбиус  әйләндереүе арҡаһында табабыҙ F(x)\sim x булғанлыҡтан, икенсе ҡушылыусы o(x) күренешендә булыуын тикшерергә ҡала. Аскер леммаһын ҡулланыу был мәсьәләне M(x)=o(x) раҫлауын тикшереүгә ҡайтарып ҡалдырырға мөмкинлек бирә, бында  — Мертенс функцияһы, Мёбиус функцияһы суммаһы.
Аҫ эҙмә-эҙлелектә Мёбиус функцияһы суммаларының бәләкәйлеге 1/n функцияһына ҡулланылған әйләндереү формулаһынан килеп сыға.
Кочевная (йылға)
Кочевная  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Глушица йылғаһының һул ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Ябай һандарҙың таралыуы тураһында теорема
Элементар иҫбатлау: Эрдеш-Сельбергтың тамамлауы
Артабан, арифметик функциялар алгебраһында  Мёбиус  функцияһы (мультипликатив операция-төргәк менән) беренсе тәртиптәге «дифференциаль тигеҙләмә»не ҡәнәғәтләндерә бында  — был алгебрала дифференциаллау (Дирихле рәттәренә күсеү уны ғәҙәттәге функцияны дифференциаллауға әйләндерә). Шуға күрә ул икенсе тәртиптәге тигеҙләмәләрҙе лә ҡәнәғәтләндерә Был тигеҙләмәне «урталаштырыу» һәм, функцияһының суммаһы  асимптотикаһы \Lambda суммаларының асимптотикаһынан яҡшыраҡ баһаланыуы,  сағыштырмаһын был сағыштырманың урта ҡиммәттәре аша баһаларға мөмкинлек бирә. Бындай баһа «аҫ эҙмә-эҙлелек буйынса бәләкәй» булыу менән бергә эҙләнгән M(x)=o(x) баһаһын алырға мөмкинлек бирә.
Кочевная (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янаки Сергей Георгиевич
Янаки Сергей Георгиевич (17 сентябрь 1952 йыл — 16 октябрь 2021 йыл) — шағир, тәржемәсе, публицист. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Биографияһы
Сергей Георгиевич Янаки 1952 йылдың 17 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
Уның атаһы грек сығышлы сәйәси золом ҡорбаны, Ҡырымдан Уралға килә. Сергей һәм уның ағаһы Владимирҙың бала сағы Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Черниковка ихаталарында үтә.
Белеме буйынса техник-электрик, төп һөнәре – инженер-элемтәсе. Өфө энергетика техникумын тамамлаған.
Владивостокта һәм Красноярскиҙа һөнәре буйынса эшләгән, Алтайҙа радиотелеграфист булған.
Ғүмеренең иң күп өлөшө «Башинформсвязь» йәмғиәте менән бәйле, бында ул нәшриәт эше менән шөғөлләнә.
Янакиҙың йыр ижадына һөйөүе бала сағынан бирле үҫешә бара. Үҙ аллы уҡый, белемен камиллаштыра.
Әҙип 2021 йылдың 16 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижади эшмәкәрлеге
Әҫәрҙәрен 2002 йылдан баҫтырып сығара башлай.
2015 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы.
«Минең мәжүсилегем» шиғырҙар китабы авторы, «Әҙәбиәт гәзите»ндә, республика һәм рәсәй альманахтарында, киң матбуғат биттәрендә баҫыла.
Тәржемәләре «Рәсәй халыҡтарының хәҙерге заман әҙәбиәте. Шиғриәт» (2017 й.) антологияһында башҡорт һәм татар авторҙарының шиғри китапарында урын алған. 2007 йылда «Бельские просторы» журналының «Тәржемә» номинацияһында еңеүсе була.
«Минең мәжүсилегем» китабы шул йыйынтыҡҡа ингән шиғыр исеме менән атала — шағирҙың донъяны ҡабул итеүен, уның көнкүреш православ динле аңын һәм урыҫ фольклор традицияларына тартылыуын сағылдыра. Китапҡа төрлө йылдарҙа яҙылған шиғырҙар ингән, һәм улар алты тематик бүлектән тора: «Время и камни», «От первого лица», «Чистописание», «Снова яблони в дыму», «Разговор с ветром», «Лыко в строку».
Янаки Сергей Георгиевич башҡорт шағирҙарының әҫәрҙәрен, тәү сиратта беренсе башҡорт халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың әҫәрҙәрен оҫта тәржемәләй.
Был йыйынтығына әлегә башҡа телдәрҙән тәржемә иткән әҫәрҙәре инмәгән.
«Минең мәжүсилегем» йыйынтығына үҙенсәлекле автор ижадының бер өлөшө генә ингән.
Сергей Янаки һүҙгә һаҡсыл ҡарай, төптән уйлап эш итеүсән етди шағир, әҫәрҙәрен классик шиғриәт йүнәлешендә яҙа. Йыйынтыҡҡа аннотацияла: «Үткән йылдар хәтере, киләсәк тураһында уйланыуҙар, ваҡыт бәйләнеше — шағир ижадының төп йүнәлеше» тип яҙылған.
Уның әҫәрҙәренә йөрәге һәм күңеле аша үткән күп автобиографик материал ингән. Шуға ла йырға әйләнгән шиғри юлдары тыңлаусыларҙың йөрәгенә үтә. Ә гитарала Сергей Георгиевич оҫта уйнай һәм тауышы ла юғары кимәлдә.
Чех Республикаһы хөкүмәте
Чех Республикаһы хөкүмәте (Vláda České republiky) — Чех Республикаһы башҡарма власының юғары органы. Хөкүмәттең хоҡуҡи хәле 1992 йылдың 16 декабрендә ҡабул ителгән Чех Республикаһы конституцияһының өсөнсө бүлегендә билдәләнә.
Хоҡуҡи хәле
Чех Республикаһы конституцияһына ярашлы, хөкүмәт башҡарма властың юғары органы булып тора һәм рәйес, рәйесе урынбаҫарҙары һәм министрҙарҙан тора (67-се статья). Хөкүмәт парламенттың депутаттар палатаһы алдында яуаплы.
Конституцияның 68-се статьяһына ярашлы, хөкүмәт ағзалары республика президенты тарафынан тәғәйенләнә, шунан хөкүмәт утыҙ көн буйы депутаттар палатаһынан уларға ышаныс күрһәтеүҙәрен үтенә. Депутаттар палатаһы яңы тәғәйенләнгән хөкүмәткә йә ышаныс күрһәтә, йә юҡ. Әгәр ышаныс күрһәтелмәһә, президент хөкүмәттең яңы составын тәғәйенләй, улар ҙа депутаттар палатаһынан ышаныс вотумын ҡабат һорап алырға тейеш. Әгәр ҙә депутаттар палатаһы икенсе тапҡыр рәттән хөкүмәткә ышаныс белдермәһә, президент депутаттар палатаһы рәйесе тәҡдиме буйынса хөкүмәт рәйесен тәғәйенләй.
Хөкүмәт, конституцияның 41-се статьяһына ярашлы, закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғына эйә, өҫтәүенә, дәүләт бюджеты тураһындағы һәм дәүләт бюджетының үтәлеше тураһындағы закон проекттарын тик хөкүмәт кенә индере ала (конституцияһының 42-се статьяһы). Парламент тарафынан ҡабул ителгән закондарҙы депутаттар палатаһы рәйесе, республикаһы президенты һәм хөкүмәт рәйесе раҫлай (51-се статья).
Әгәр кәм тигәндә 50 депутаттың яҙма тәҡдиме буйынса депутаттар палатаһы тарафынан ышанмаусанлыҡ күрһәтелгән (72-се статья), йә Республика президенты хөкүмәттең отставкаға китеүен ҡабул иткән осраҡта хөкүмәттең вәкәләттәре туҡтатыла (73-сө статья). , Әгәр депутаттар палатаһы уға ышанмаусылыҡ белдерһә, шулай уҡ парламенттың түбәнге палатаһына һайлауҙарҙан һуң хөкүмәт отставкаға китеү тураһында ғариза бирергә бурыслы.
Башҡарма власть составы «Чех республикаһы министрлыҡтарын һәм дәүләт идаралығының башҡа үҙәк органдарын булдырыу тураһында»ғы № 2/1969 Coll һанлы Законы нигеҙендә билдәләнә. 2013 йылға үҙәк дәүләт идаралығының 14 министрлығы һәм 11 башҡа органдары була (мәҫәлән, Үҙәк хөкүмәт офисы йәки Чех статистика офисы). Дәүләттең үҙәк аппараты шулай уҡ Законда аталмаған һәм министрлыҡтарҙың береһенә буйһонған, милли кимәлдә вәкәләттәре булған төрлө административ органдарҙы үҙ эсенә ала (мәҫәлән, Чех сауҙа инспекцияһы йәки Үҙәк ер офисы). Ошо уҡ закон министрлыҡтарҙың эшмәкәрлек даирәһен һәм яуаплылығын билдәләй.
Тарихы
2010 йылдың 13 июленән власта торған Петр Нечас хөкүмәте Чех республикаһы конституцияһы ғәмәлгә ингән көндән алып ҡарағанда — хөкүмәттең ун беренсе составы. Хөкүмәттең тәүге ике составын (1992—1996 һәм 1996—1998) Вацлав Клаус (коалиция ODS, KDU-ČSL, ODA) төҙөй һәм етәкләй, өсөнсө булып күсеш хөкүмәтен Йозеф Тошовскиҙың күсеү осоро хөкүмәте (2.01.— 17.07.1998, KDU-ČSL, ODA, партияһыҙҙар) — өсөнсө хөкүмәт..
Дүртенсе хөкүмәтте социал-демократтар (ČSSD)тарафынан ойоштора, һәм уны Милош Земан (1998—2002) етәкләй. Хөкүмәттең бишенсе составы ла (2002—2004) коалицион була (ČSSD, KDU-ČSL, US-DEU) һәм уны Владимир Шпидла етәкләй. Алтынсы хөкүмәт (Станислав Гросс, 2004—2005) һәм етенсе хөкүмәт (Иржи Пароубек, 2005—2006) шулай уҡ ČSSD, KDU-ČSL һәм US-DEU партиялары коалицияһы тарафынан ойошторола.
Һигеҙенсе хөкүмәт составын ("") (2006—2007) алты партияһыҙ министрҙар ҡатнашлығында Граждандар демократик партияһы (ODS) ойоштора. «Тополанектың икенсе хөкүмәте» (2007—2009) ODS, KDU-ČSL партиялары һәм Йәшелдәр партияһы коалицияһы тарафынан туплана.
Унынсы хөкүмәт (Ян Фишер, 2009—2010) формаль рәүештә партияһыҙ тип иҫәпләнһә лә, әммә ғәмәлдә өс партияның — ODS, ČSSD партиялары һәм Йәшелдәр партияһының үҙ-ара килешеүе һөҙөмтәһе. Ләкин социал-демократтарҙың хөкүмәткә ҡайтыуы оҙаҡҡа һуҙылмай — киләһе хөкүмәт (Петр Нечас) тик уң-үҙәк ҡарашлы партиялар ODS, TOP 09, Йәмәғәт эштәре (VV) һәм LIDEM тарафынан туплана.
Петр Нечас хөкүмәте (2010—2013)
Петр Нечас хөкүмәте 2010 йылдың 10 июлендә ойошторола һәм 2013 йылдың 17 июлендә Нечас премьер-министр посынан отставкаға киткәнгә тиклем эшләй. Партия-идеология составы буйынса был хөкүмәт уң-үҙәк ҡарашлы була.
Иржи Руснок хөкүмәте (2013—2014)
2013 йылдың 10 июлендә Иржи Русноктың хөкүмәте составы билдәләнә. Формаль яҡтан Руснок хөкүмәте партияһыҙ тип иҫәпләнелә, әммә хөкүмәттең 5 ағзаһы күптән түгел генә (шул иҫәптән Иржи Руснок үҙе лә) Чех социал-демократик партияһы ағзалары булып тора.
2013 йылдың 7 авгусында Чехияның Депутаттар палатаһы ултырышында Иржи Руснок хөкүмәте, конституцияла ҡаралғанса, палата ағзаларының күпселек тауышын йыя алмай: 100 депутат (уң-үҙәк ҡарашлы ODS һәм TOP 09 партиялары ағзалары) Руснок хөкүмәтенә ҡаршы тауыш бирә, 93 депутат ыңғай тауыш бирә (һул фирҡәләрҙән торған KSČM һәм ČSSD, шулай уҡ күпселеге уң-үҙәк ҡарашлы Йәмәғәт эштәре партияһынан), 7 депутат палата ултырышында ҡатнашмаған. Иржи Руснок тауыш биреү һөҙөмтәһен «ғәҙел рәүештә еңелеү» тип атай һәм 8, 9-сы августа ул үҙе һәм уның хөкүмәте ағзалары отставкаға китәсәк, яңы ссостав ойошторлоғанға тиклем вазифаларҙы үтәүселәр булып ҡаласаҡтары тураһында белдерә 9 августа Иржи Руснок хөкүмәттең отставкаһы тураһында иғлан итә. 13 августа Чехия президенты Милош Земан хөкүмәттең отставкаһын ҡабул итә. Хөкүмәт ағзалары һәм Руснок, Парламенттың Депутаттар палатаһына сираттан тыш һайлауҙар үтеп, яңы хөкүмәт ойошторолғанға тиклем үҙ вазифаларын үтәй.
Андрей Бабиш хөкүмәте (2017)
2017 йылдың 12 декабрендә Чех республикаһы президенты Милош Земан Чехия хөкүмәте составын раҫлай, 6 декабрҙә үк уның рәйесе итеп ANO 2011 лидеры Андрей Бабиш тәғәйенә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Хешма
Хешма — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Халыҡтар һуғышы һәйкәле
Халыҡтар һуғышы һәйкәле (VölkerschlachtdenkmalVölkerschlachtdenkmal) — Лейпцигтың иң төп иҫтәлекле урындарының береһе һәм Европа территорияһындағы иң ҙур һәйкәл.
Һәйкәл тарихы
1813 йылдың 16-19 октябрендә Лейпциг эргәһендә Халыҡтар алышы үтә. Унда рус, австрия, прусс һәм швед ғәскәрҙәре коалицияһы Наполеон Бонапарттың француз армияһын ҡыйрата. Беренсе донъя һуғышына тиклем был алыш Европа тарихында иң ҙуры булып тора.
Беренсе тапҡыр һәйкәл ҡуйыу идеяһын һуғыштан һуң Эрнст Мориц Арндт тәҡдим итә. Әммә алышта Наполеон яғында ҡатнашҡан Саксония етди территориаль юғалтыуҙар кисергәнлектән, идея яҡлау тапмай. Һуғыштың 50 йыллығына 1863 йылда беренсе иҫтәлекле таш — «Наполеон ташын» (NapoleonsteinNapoleonstein) һалғандан һуң, XIX быуат аҙағына тиклем Халыҡтар һуғышы һәйкәлен эшләү буйынса етди пландар булмай.
1898 йылдың 18 октябрендә Берлин архитекторы Бруно Шмица һыҙмаһы буйынса эшләнгәнмемориал ташы һалына. 1913 йылда, һуғыштың 100 йыллығына ул тантаналы асыла. Проект инициаторы Германия патриоттары берлеге рәйесе һәм Лейпциг массон ложаһы магистры Клеменс Тим була. Финанслау махсус ойошторолған лотерея һәм иғәнәләр иҫәбенә тормошҡа ашырыла.
2003 йылда монументы тергеҙеү буйынса эш башлана һәм 2013 йылда, 100 йыллығына тамамлана. Сығымдар 30 миллион евронан артығыраҡ тәшкил итә. Финанслау сығанағы булып «Халыҡтар һуғышы һәйкәле» фонды, Саксония ере, Лейпциг ҡалаһы һәм иғәнәләр тора.
Тасуирлама
Һәйкәл нигеҙе эргәһендәге һын немец һалдаттарын башҡа һуғыштарҙа ла яҡлаусы тип һаналған архангел Михаилды кәүҙәләндерә. Уның башын тирәләй соҡоп: «Изге Михаил», ә юғарыраҡ — «Аллаһ беҙҙең менән!» тип яҙылған.
Һәйкәлдең өҫкө өлөшөнөң квадрат булыуы уны эшләнеп бөтмәгән итеп күрһәтә. Әммә проект буйынса унда Германия империяһының символы — бөркөт булырға тейеш, тигән һүҙҙәр ҙә йөрөй.
Дингә ҡаршы пропаганда
Дингә ҡаршы пропаганда — диндән айырыу маҡсатында кешеләрҙең аңына атеистик донъяға ҡараш тыуҙырыу өсөн йоғонто яһау.
СССР-ҙа атеистик пропаганда буйынса эш киң мәғлүмәт саралары (матбуғат, радио, телевидение), сәнғәт әҫәрҙәре (китаптар, кинофильмдар, рәсем сәнғәте) аша һәм телдән (лекция) үткәрелә.
СССР-ҙа дингә ҡаршы пропаганданы ойоштороу
1921 йылда РКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы пропаганда бүлегендә дингә ҡаршы көрәште координациялау өсөн Сиркәүгә ҡаршы комиссияһы барлыҡҡа килә. Комиссия составына Агитпроп, РКП(б) Мәскәү комитеты, Юстиция халыҡ комиссариаты VIII ликвидацион бүлеге, РКСМ Үҙәк Комитеты, ә шулай уҡ Мөғариф халыҡ комиссариаты һәм Баш сәйәси идаралығы чиновниктары инә.
1925 йылда «Аллаһыҙ» гәзите дуҫтары йәмғиәте (1947 йылға тиклем ғәмәлдә була) нигеҙендә «Һуғышсан аллаһыҙҙар союзы» массауи йәмғиәт ойошмаһы (СВБ, 1929 йылдың июненә тиклем — «Аллаһыҙҙар союзы») булдырыла, уның етәксеһе Емельян Ярославский (Губельман) була. 1930-сы йылдарға дингә ҡаршы пропаганда илдә Һуғышсан алллаһыҙҙар союзында үҙәкләштерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Һуғышсан алллаһыҙҙар союзы эшмәкәрлеге бөтөрөлә: Емельян Ярославский һәм башҡа хеҙмәткәрҙәр башҡа мөһим көнүҙәк мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн йүнәлтелә. 1947 йылда Союз формаль рәүештә ябыла, ә бөтә матди саралар Сәйәси һәм ғилми белемде таратыу буйынса Бөтә Союз йәмғиәтенә тапшырыла. Ғилми-атеистик пропаганда буйынса төп белгестәрҙе «элек аллаһыҙҙар тип исемләнгән иҫке кадрҙар» тәшкил итә. Улар етәкселегендә 1940-сы йылдар башында — 1950-се йылдарҙа «Знание» йәмғиәте нәшер иткән атеистик әҙәбиәте тиражы үҙгәрмәй тиерлек.
Совет ҡануниәтендә дингә ҡаршы пропаганда
РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһына ярашлы «дини һәм дингә ҡаршы пропагандалау иреклеге» баштан уҡ гарантиялана.
Формаль рәүештә РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһын ҡабул итеү менән хәлдәр үҙгәрмәй: 1925 йылғы Конституцияһының 4 статьяһы тулыһынса тиерлек 1918 йылғы Конституцияның 13 статьяһы менән «сиркәү һүҙе алдында өтөр барлыҡҡа килеүенән башҡа» тап килә.
Әммә 1929 йылдың майында Бөтә Рәсәй Советтар XIV съезында РСФСР Конституцияһының 4 статьяһына төҙәтмәләр индерелә, уларға ярашлы дини пропаганда иреклеге дини ғибәҙәттәр иреклегенә алыштырыла, ошо уҡ ваҡытта дингә ҡаршы пропагандалау хоҡуғы һаҡлана. Съезда, атап әйткәндә, 4 статьяһы түбәндәге редакцияла билдәләнә : СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы атеистар һәм диндарҙар араһындағы айырманы арттыра: 124-се статьяһында: «Дини культтарҙы атҡарыу иреклеге һәм дингә ҡаршы пропагандалау иреклеге бөтә граждандарға ла рөхсәт ителә», йәғни дин тотоу хоҡуғы дини йолаларҙы атҡарыу хоҡуғына алмаштырыла.
1977 йылғы СССР Конституцияһының 52-се статьяһында выждан азатлығы граждандың динде тотоу йәки бөтөнләй дин тотмау, дини культтарҙы үтәү йәки атеистик пропаганда алып барыу хоҡуғы булараҡ билдәләнә. Советтар Союзында дини пропаганда «выждан азатлығы» төшөнсәһенә индерелмәй.
Хәҙерге Рәсәй ҡануниәтендә дингә ҡаршы пропаганда
Ғәмәлдәге Рәсәй Конституцияһының 28-се статьяһы иғлан итә:
Шулай итеп, хәҙерге Конституцияла дини ҡараштарҙы пропагандалау һәм атеистик пропаганда тигеҙ хоҡуҡлы.
Ҡораласыҡ (Фёдоровка районы)
Ҡораласыҡ (Каралачик) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 553 кеше булған. Почта индексы — 453291, ОКАТО коды — 80254827001. Милли состав: татарҙар-96 %.
Тарихы
1795 йылғы рәүиз ваҡытында Ҡораласыҡ ауылында 11 йорт иҫәпләнә, уларҙа 64 ерһеҙ башҡорт (припущенник) йәшәй. 21 йылдан һуң башҡорттарҙың һаны 105-кә етә. Бында, уларҙан башҡа, 28 мещан, 60 типтәр, 100 татар йәшәй. Типтәрҙәр бында 1783 йылда, ҡалғандары 1807 йылда килеп төпләнә. Улар — Тәтегәс түбәһе башҡорттарының керҙәштәре. 170 башҡортҡа 1842 йылда 320 бот ужым игене, 236 бот яҙғы иген сәселгән. Игенселек торошо тураһында халыҡтың башҡа ҡатламдарынан мәғлүмәттәр юҡ.
1834 йылғы VIII Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында был ауылдағы 9 ихатала 170 башҡорт (83 ир-егет һәм 87 ҡатын-ҡыҙ) йәшәүе күрһәтелә. 1850 йылғы халыҡ иҫәбендә бында 96 типтәр һәм 217 башҡорт йәшәүе билдәләнә, ә 1859 йылғы рәүиз документтарында ауылда йәшәгән 514 кешенең барыһы ла үҙҙәрен башҡорт тип таный. 1920 йылдағы совет халыҡ иҫәбен алыу Ҡораласыҡ ауылында 1395 башҡорт һәм татарҙың йәшәүен теркәй.
Ҡораласыҡ урта мәктәбе 1920 йылда асыла.
Жаворонков Семён Фёдорович
Жаворонков Семен Федорович (11 (23) апрель 1899 йыл — 6 июнь 1967 йыл, Мәскәү) — совет хәрби начальнигы, авиация маршалы (1944). СССР Хәрби-Диңгеҙ Флоты командующийы (1939—1946 йылдар). Һуғыштан һуң Советтар Союзының граждандар авиацияһы менән етәкселек итә.
Биографияһы
Семен Федорович 1899 йылдың 11 (23) апрелендә Кострома губернаһы Кинешемский өйәҙе Сидоровская ауылында (1930 йылда Иваново өлкәһенең Вичуги ҡалаһы составына инә) тыуа. Ауылында башланғыс мәктәп тамамлай. 1910 йылдан (11 йәштән) Вичугала туҡыу фабрикаһында эшләй. 1917 йылда РСДРП(б) сафына инә, июлдә Вичуга Эшсе йәштәре союзын ойоштора һәм етәкләй.
1917 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл гвардияға инә. Кинешемский ҡыҙыл гвардия коммунистик отряды составында 1918 йылдың июлендә большиктарға ҡаршы булған Ярославль ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1918 йылдың сентябрендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл армия сафына инә. Граждандар һуғышында ҡатнаша: 1-се Кинешемск совет полкы ҡыҙыл армеецы, Кинешемск гарнизон ҡыҙыл армия клубының агитация секцияһы мөдире, 1918 йылдың ноябренән — 7-се уҡсылар дивизияһы 29-сы уҡсылар полкының батальон комиссары, 1919 йылдың мартынан — ошо дивизияның айырым элемтә батальоны хәрби комиссары. Көнсығыш фронтта Воткинск һәм Ижевск райондарында адмирал А. В. Колчактың Себер армияһына, 1919 йылдың йәйенән Көньяҡ фронтта генерал А. И. Деникин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, 1920 йылда — Совет-поляк һуғышында ҡатнаша, 1920—1921 йылдарҙа һуғыш тамамланғас — Белоруссияла С. Н. Булак-Балахович һәм Украинала Н. И. Махно отрядтарына ҡаршы һуғыша.
Сахалар
Сахалар (үҙатамаһы — саха, күплектә сахалар) — төрки халыҡ, Яҡутстандың ерле халҡы. Саха теле ҡараған төрки телдәр төркөмө. 2010 йылда бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса Рәсәйҙә 478,1 мең саха кешеһе йәшәй, башлыса, Яҡутстанда (466,5 мең), шулай уҡ Иркутск өлкәһе, Магадан өлкәһе, Хабаровск крайы һәм Красноярск крайында. Сахалар Яҡутстанда (49,9 % халыҡ) һәм РФ сиктәрендә Себерҙә күп һанлы халыҡ.
Үҙатамаһы
Атамаһы шулай уҡ, күплектә. Боронғо атамаһы шулай булған уранхай (шулай яҙылған ураанхай, ураангхай; урааҥхай), хәҙерге йырҙарҙа һәм тантаналы Олонхо телмәрендә бар
Дине
Киң таралған фаразға ярашлы хәҙерге сахаларҙың ата-бабалары булып һунн сығышлы күсмә ҡурыҡан ҡәбиләләре тора, улар XIV быуатҡа тиклем Байкал аръяғында йәшәгән. Үҙ сиратында, ҡурыҡанлылар Байкал күле районына Йәнәсәй йылғаһы аръяғынан килгән.
Күпселек ғалимдарҙың фекеренсә, б. э. XII—XIV быуаттарында сахалар бер нисә тулҡын булып Байкал күле өлкәһенән Лена, Алдан һәм Вилюй йылғалары бассейнына күсеп килә, унда улар өлөшләтә ассимиляцияға дусар була, элек бында йәшәгән бында йәшәгән эвенктар (тунгустар) һәм юкагирҙарҙы өлөшләтә ҡыҫырыҡлап сығара. Сахалар төньяҡ киңлектәрҙә ҡырҡа континенталь климат шарттарында эре мөгөҙлө малды үрсетеү буйынса уникаль тәжрибәгә эйә булып традицион малсылыҡ, йылҡысылыҡ, балыҡ тотоу менән шөғөлләнә, һунар итә, сауҙа, тимерсе һәм хәрби эштәрҙе үҫтерә.
Саха легендаларына ярашлы, сахаларҙың ата-бабалары эре мөгөҙлө мал үрсетеү өсөн яраҡлы Туймаада үҙәнен тапҡансы мал, йорт кәрәк-яраҡтары һәм кешеләр менән һалда Лена буйлап түбән аға. Хәҙер был урын хәҙерге Яҡутск ҡалаһы урынлашҡан. Шул уҡ легендаларға ярашлы саха ата-бабаларын Эллэй Боотур һәм Омогой Баай кеүек ике башлыҡ етәкләгән.
Археологик һәм этнографик мәғлүмәттәр буйынса, сахалар көньяҡ төрки телле күскенселәре тарафынан Лена йылғаһы урта ағымының урындағы ҡәбиләләре йотолоп ҡала. Сахаларҙың көньяҡ ата-бабаларының һуңғы тулҡыны Урта Ленаға XIV—XV быуаттарҙа үтеп ингән тигән фараздар бар. Раса йәһәтенән сахалар Төньяҡ Азия расаһының Үҙәк Азия антропологияһы тибына ҡарай. Себерҙең башҡа төрки телле халыҡтары менән сағыштырғанда уларҙа монголоид комплексы билдәһе нығыраҡ күренә, был раса Ленала беҙҙең эраның икенсе мең йыллығы уртаһында тулыһынса формалаша.
Сахаларҙың яҡынса 94 % генетик Y-хромосомалы N1a1-Tat (субклад N1a1a1a1a4-M2019) гаплотөркөмөнә ҡарай. Бөтә сахаларҙың N1a1 дөйөм ата-бабаһы 1300 йыл элек йәшәгән. Шулай уҡ Y-хромосомалы R1a һәм C гаплотөркөмө таралған. Сахалар ҡәберлегенән мумияға әйләнгән 58 кәүҙәне өйрәнеп (XV быуаттан XIX быуатҡа тиклемге), ғалимдар 13 өлгөнән 8 -нең Y-хромосомалы N1a1 -Tat гаплотөркөмөн асыҡлаған (61 %). Шулай уҡ митохондриаль C һәм D гаплотөркөмдәрҙең юғары йышлыҡтары асыҡланған.
Сахаларҙың ҡайһы бер төркөмдәре, мәҫәлән, төньяҡ- көнбайыш ип фаразлай ҡайһы бер саха төркөмө, мәҫәлән, болан үрсетеүселәр эвенктарҙың айырым төркөмдәренең сахалар менән берләшеүе һөҙөмтәһендә сағыштырмаса күптән түгел барлыҡҡа килә. Көнсығыш Себергә күсенеү процесында сахалар төньяҡ Анабар, Оленька, Яна, Индигирка һәм Колыма йылғалары бассейндарын үҙләштерә. Сахалар тунгустарҙың болансылығын үҙгәртә, еген болансылығының тунгус-саха төрөн булдыра.
Күскенсе сахаларҙың башҡа халыҡтар менән һыйышып йәшәүе һәр саҡ тыныс булмай: мәҫәлән, XVI быуаттың легендар хангалас тойоно Баджейҙы уға ҡаршы баш күтәреүсе эвенктар (тунгустар) үлтерә. Уның күренекле ейәне тойон Тыгын 1620 йылдарҙа саха ҡәбиләләрен ҡәбиләләрен берләштереүгә өлгәшә, ахыр сиктә, урыҫтарға буйһонорға мәжбүр була.
1620—1630 йылдарҙа сахаларҙы Рус дәүләте составына индереү уларҙың социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫешен тиҙләтә. XVII—XIX быуаттарҙа сахаларҙың төп шөғөлө малсылыҡ (һыйыр малы һәм йылҡы үрсетеү) була, XIX быуаттың икенсе яртыһында байтаҡ өлөшө игенселек менән шөғөлләнә; һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ ярҙамсы роль уйнай. Төп торлаҡ төрө булып бүрәнә аласыҡ, йәй һүтелмәле ураса тора. Кейемде йәнлек тиреһенән теккәндәр. XVIII быуаттың икенсе яртыһында сахаларҙың күп өлөшө христианлыҡ динен ҡабул итә, әммә традицион динен дә һаҡлап ҡала.
Рус йоғонтоһо аҫтында сахалар араһында христиан ономастикаһы тарала, ул тулыһынса тиерлек христианлыҡҡа тиклемге саха исемдәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Хәҙерге ваҡытта сахалар грек һәм латин сығышлы (христиан), шулай уҡ саха исемдәрен йөрөтә.
Мәҙәниәте һәм көнкүреше
Сахаларҙың традицион хужалығында һәм матди мәҙәниәтендә Үҙәк Азия малсыларының мәҙәниәте менән оҡшаш күп һыҙаттар бар. Урта Ленала сахаларҙың малсылыҡ һәм кәсептәрҙең (балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ) экстенсив төрҙәрен берләштергән хужалыҡ моделе һәм Көнсығыш Себер климатына яраҡлашҡан матди мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Атап әйткәндә ҡырыҫ климат шарттарына яраҡлашҡан яҡут һыйырҙарының һәм аттарының уникаль тоҡомдарын билдәләргә мөмкин. Яҡутстандың төньяғында шулай уҡ еген болансылығының үҙенсәлекле төрө таралған.
Борон Яҡутстандың төньяҡ аҫаба халҡы (шул иҫәптән сахалар) эт тоҡомо сығара, улар «Саха лайкаһы» исеме ала. Шулай уҡ саха эттәренең йорт ихатаһы тоҡомо этекиң таралған тоҡомло эре саха эт, үҙе менән биҙәмәүе айырыла.
Сәсәндәр тарафынан быуындан-быуынға тапшырылыусы Олонхо эпосы (Олоҥхо) ЮНЕСКО-ның бөтә донъя рухи мираҫы исемлегенә ингән.
Музыка ҡоралдары араһында иң билдәлеһе хомус — варгандың саха варианты һәм ҡыллы-һыҙғыслы инструмент кылыһах (кырыымпа). Үҙенсәлекле мәҙәни феномен булып саха бысағы тора.
Сахалар филателияла
Урыҫтар килгәнгә тиклем сахалар араһында тәңреселек киң таралған була. Сахалар үҙҙәрен Тәңре аллаһы балалары тип һанай. Тәңреселектә өс донъя бар: өҫкө, аҫҡы һәм урта донъя, улар ғәйәт ҙур Аал Луук Мас ағасы менән тоташтырылған. Өҫкө донъяла айыы (фәрештәләр), урта донъяла — кеше, түбәнге донъяла абастар (иблис) йәшәй. Мотлаҡ йола — айыы һәм тантаналы осраҡтарҙа йәки яңы (таныш булмаған) урынға килгәндә тәңре (үткән заман) фатихаһы. Изге урындар, тауҙар, ағастар, йылғалар ололана. Фатихалар (алгыс) саха өсөн үҙенә күрә доға булып тора, ғәҙәттә унда айыынан һәм Тәңренән яҡлау, ҡурсалау, уңыш һорала.
Сахалар йыл һайын «Ыһыах» байрамы, Тәңрене маҡтап йырлау көнөн үткәрә. Ыһыах байрамы 21 июндә, ҡояшты ҡаршылау йолаһы үткәндә, йәйге ҡояш торошо көнөндә үтә (үткән заманда, хәҙер июндең икенсе яртыһының уңайлы ваҡытында билдәләйҙәр. Ҡояш сахалар өсөн Тәңренең күҙҙәре менән тиңләштерелә, ә Тәңре үҙе — йыһан йәки күк менән. Ә үҙҙәренең ер- әсәһе итеп сахалар ерҙе иҫәпләй, уны алгыстар һәм бүләктәр менән һыйлай (ваҡытта беҙҙә күпселек ҡоймаҡтар менән).
Шулай уҡ сахалар һәр кешенең йәне бар тип ышана (кут). Сахаларҙың күҙаллауҙары буйынса кут 3 өлөштән тора: ата-әсәнән тапшырылған Ийэ-кут (әсә күңеле) Буор-кут (ер йән) — матди өлөшө, физик есем. Салгын-кут (һауа йәне) — интеллект, аҡыл.
Борон сахаларҙа шулай уҡ һауа ерләү йолаһы булған
Яңы традицион саха дине Айыы, унда тәңреселектән килгән (Тәңре аллаһынан тыш, Тәңре бөгөнгө ваҡытта сахаларҙа башлыса ололанмай) күпселек йолалар һәм ғөрөф-ғәҙәттәр һаҡланған, 2012 йылдың 10 ғинуарында Саха Республикаһы (Яҡутстан) буйынса Рәсәй Федерацияһының юстиция министрлығы идаралығында рәсми теркәлгән. Бөгөнгө көндә күпселек сахалар Айыы динен тота, әммә ата-бабаларының тәңреселек динен тотоусылар ҙа бар.
XVIII быуатта Лена крайының аҫаба халҡын — саха ғына түгел, шулай уҡ эвенктар, эвендар, юкагирҙар, чукча, долгандарҙы күпләп христианлаштырыу үтә. Православие руханиҙарының эшмәкәрлеге менән Яҡутстан халыҡтарының мәғрифәтселеге һәм халыҡ мәғарифы үҫешә, милли телдә әҙәбиәт барлыҡҡа килә, милләт-ара аралашыу процестары тәрәнәйә. XVIII быуаттан сахаларҙың күпселеге формаль православ христиандар булып китә. Яҡутстан халҡын күпләп христианлаштырыу башлыса формаль була: православие динен яңы ҡабул иткәндәр оҙаҡ ваҡыт православие дине тураһында һай төшөнсәгә эйә була, ә христианлыҡты күбеһенсә яһаҡ иҙеүенән ҡотолоу өсөн ҡабул итә (кем христианлыҡ ҡабул иткән, шуларға ташлама булған).
Бөгөнгө көнгә сахаларҙың күбеһе православие динен тотһа ла, көнкүреш кимәлендә элеккесә иҫке йолалар урын ала.
Йәшәүе
2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәй ҙә 478 мең саха йәшәгән, 2014 йылдың аҙағына уларҙың һаны 500 меңдән арта. Шулай уҡ Яҡутстанда иң күп һанлы халыҡ. Сахаларҙың бер өлөшө Ҡаҙағстанда — 415 (2009), Украина — 304 (2001 й.), Белоруссияла — 52 (2009), Ҡырғыҙстан — 35 (2009), Латвия — 28 (2011), Эстония — 15 (2011) һәм элекке СССР-ҙың башҡа илдәрендә йәшәй.
Сахалар
Сахаляр (бааhынай) — метис, саха/саха ҡатын-ҡыҙы һәм евроеоид вәкилдәре (урыҫ һ. б.)менән ҡатнаш никахтан тыуған вариҫтар. Һүҙҙе яҡуттарҙың күплектәге үҙатамаһы сахалар һүҙе менән бутарға ярамай.
Һылтанмалар
1933 йылда СССР-ҙа «СССР халыҡтары» почта маркаһының этнография серияһы сығарыла. Улар араһында сахаларға арналған марка ла була.
Федерализм
Федерали́зм (fédéralisme, feodus «договор, берлек») — федерацияның төп принцибы, дәүләттең федератив ойошторолошон сәйәси идеал тип таныу, йә бер нисә дәүләтте (илде) берләштерергә, йә унитар дәүләтте федеративҡа әүерелдерергә ынтылыш. Рәсәй Федерацияһында дәүләт ҡоролошоноң нигеҙе.
Федерализм теорияһына Иоханнес Альтузиус (1562—1638) нигеҙ һала. Рәсәйҙә федерализм идеялары XIX быуатта декабристарҙың, революцион демократтарҙың (А. И. Герцен, Н. Г. Чернышевский) сәйәси программаларында сағылыш таба. ХХ быуат башында Социал-революционерҙар партияһы вәкилдәре федератив ҡоролошто яҡлап сыға.
Федерализм теорияһының тарихы
Федералистик идеялар антик хеҙмәттәрҙә үк осрай. Мәҫәлән, Платондың «Критий» тигән диалогында дәүләттең үҙ-ара килешеү менән берләшкән бер нисә өлөшө булыу ихтималлығы тураһында фекер йөрөтөлә. Унда Атлантида тигән мифик утрау тураһында һөйләнелә, был утрауҙағы илдәр берлегенә федерация һәм конфедерация билдәләре хас булған. Һуңыраҡ Боронғо Римда федерализм теорияһына башланғыс һалына, был теорияның ҡайһы бер принциптары шул саҡта уҡ ғәмәлгә лә ашырыла. Бынан тыш, күп Рим хоҡуҡиәтселәре һәм фәлсәфәселәре дәүләттәрҙе һәм халыҡтарҙы Рим тирәләй бер ҙур империяға берләштереү кәрәклеге, ундағы субъекттарға ҡайһы бер эске вәкәләттәр бирелергә тейешлеге тураһында яҙа.
Яңы дәүерҙә федерализм тураһында һүҙ башлаған фәлсәфәселәрҙең береһе Иоганн Альтузий була, ул Гоббс, Локк һәм башҡаларҙың ижтимағи договор тураһындағы теорияһына нигеҙ һала. Альтузий фекеренсә, халыҡ менән идарасы араһындағы мәнфәғәттәр һәм вәкәләттәр конфликтын тик конституция аша ғына хәл итеп була, ә ул, үҙ сиратында, тик федератив дәүләттә генә була. Уның теорияһында был форма «ижтимағи-сәйәси берлек» тигән атама ала һәм хакимиәтте бүлешеү һәм уның өлөштәрен административ берәмектәрҙең төрлө кимәленә таратып биреү аша хәл ителә. Альтузий дәүләт эсендәге айырым берәмектәрҙең мәҙәни кемлеген, иҡтисади һәм сәйәси тулылығын һаҡлау тураһындағы фекерҙәрҙе лә әйтә. Бынан тыш, ул яңы территорияларҙы империалистарса баҫып алыуға ҡаршы була һәм дәүләттең уның етәкселек итеүенә риза булған яңы территорияларҙың үҙ ирке менән ҡушылыуы нигеҙендә генә ҙурая алыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Никколо Макиавелли ҙа федератив дәүләт ойоштороу тураһында шуға оҡшаш фекерҙәр әйтә. Фәлсәфәсе федератив дәүләттең ҡайһы бер өҫтөнлөктәрен билдәләй. Бөтәһенән элек, ул күрше илдәр араһында һуғыштар сығыу ихтималлығы бөтөүен күҙаллай, сөнки берәүҙәре үҙ-ара килешеү юлы менән берләшә, икенселәре ҙур һәм көслө илгә һөжүм итеүҙән ҡурҡа. Федератив дәүләт ойоштороу өсөн мөһим шарт тип Макиавелли берлек дәүләттәренең бер-береһенә яҡын урынлашыуын һәм уларҙың сәйәси режимдары менән идара формаларының оҡшашлығын атай.
Шарль Монтескьё «Закондар рухы тураһында» тигән хеҙмәтендә федератив ҡоролошҡа анализ яһай. Федерацияны Монтескьё монархия менән республика ҡатнашмаһы тип күрә, унда көслө юғары власҡа буйһонған берҙәм дәүләт демократик субъекттарға бүленә.
Француз фекер эйәһе Жан Боден конфедерация менән федерация араһындағы сикте билдәләй, суверенитет теорияһын эшләй.
XVI—XVII быуаттарҙа Европала «теологик федерализм» теорияһы көсәйә. Ул протестантлыҡ тәғлимәтенә нигеҙләнә. Протестанттар Иҫке Ғәһед принциптарына таянған сиркәү ҡоролошон тәҡдим итә. Бындай сиркәүҙә ҡарарҙар ҡабул итеү һәм идаралыҡ сиркәүҙең төрлө өлөштәре араһында килешеүгә өлгәшеү юлы менән ғәмәлгә ашырылырға тейеш була.
Федерализм үҫешендә XVIII быуат Америкаһы, Англия менән һуғыштар осоро, ҙур урын биләй. Унда Икенсе Континенталь конгресс «Конфедерация статьялары» тигән документты ҡабул итә. Унда АҠШ конфедерация тип билдәләнә һәм уның субъекттарына тейешле хоҡуҡтар нығытыла. Был аҙымға Англия менән һуғышта уға ҡаршы тороу өсөн ныҡлыҡ булдырыу өсөн барыла. Әммә тиҙҙән ысын мәғәнәһендә ҡеүәтле дәүләтте төҙөү өсөн федератив дәүләт төҙөү кәрәклеге асыҡлана, шулай итмәгән хәлдә конфедерация эсендәге дәүләттәрҙең үҙ-ара көнәркәшлеге һаҡлана һәм уны көсһөҙләндерә.
Федерализмдың моделдәре
Хәҙерге заманда федератив моделдәр ике төркөмгә бүлеп ҡарала. Беренсе типты дуалистик (дуаль) федерализм моделе тип атарға була. Был модель АҠШ-та ҡулланыла, ул хатта американ федерализмы тигән атама ла ала. Дуалистик федерализмға субъекттарҙың эске суверенитеты, уларҙың бер-береһенән бойондороҡһоҙлоғо һәм эске ойошторолошоноң сағыштырмаса иреклелеге хас. Был моделдә федераль һәм төбәк властары автономиялы һәм үҙ-ара аныҡ бүленгән, шул иҫәптән легитимация мәсьәләһендә лә. Шулай итеп, субъекттар һәм федераль үҙәк араһындағы мөнәсәбәттәр ныҡлы иерархиялы, федератив, ә субъекттарҙың бер-береһенә ҡарата хоҡуҡтары конфедерацияны хәтерләтә.
Хәҙерге осорҙа икенсе, кооператив тип, өҫтөн күрелә. Ул федератив ҡоролоштоң нығыраҡ либераль тибы тип һанала. Бындай модель өсөн субъекттар араһындағы һәм субъекттар менән федераль үҙәк араһындағы хеҙмәттәшлек ҡиммәтлеге хас. Дәүләттәр араһында горизонталь контакттар урынлаштырыла, федерация эсендә үҙәк менән әүҙем диалог алып барыу йә башҡа маҡсаттарыҙа субъекттар берлектәре, берләшмәләре барлыҡҡа килергә мөмкин. Хатта субъекттарҙа субъекттар һәм федераль үҙәк араһында мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе махсус органдар ойошторолоуы мөмкин. XX быуат аҙағында АҠШ-та үткәрелгән реформалар федерацияның дуалистик моделенән кооператив моделгә күсеүҙе күҙҙә тота. Дәүләт мәсьәләләрен хәл итеүҙә федераль үҙәктең роле кәметелә, ә штаттарға мәғариф, экология һәм башҡа өлкәләрҙә киң автономия бирелә.
Һуңғы осорҙа ҡайһы бер илдәрҙә конкурентлы федерализм идеяһы тарала, ул бөтә субъекттарҙы тигеҙләү урынына, улар араһында аҡыллы көнәркәшлек тыуҙырыуҙы яҡлай, ә был уларҙың әүҙем үҫешенә этәргес бирергә тейеш була
Башҡортостанда федерализм
Башҡортостанда федерализм идеялары Февраль революцияһынан һуң Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашҡан башҡорт зыялылары (Ә. Ә. Вәлидов һәм башҡалар) араһында тарала. АСБР «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү» нигеҙендә РСФСР‑ҙың беренсе федератив берәмегенә әүерелә.
ХХ быуаттың 90-сы йылдарында Рәсәй йәмғиәтендә барған үҙгәрештәр федерализм идеяларын артабан үҫтерә. Милли республикалар араһында суверенитет өсөн көрәш башлана. Федерализмға бәйле Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы менән Рәсәй субъекттары дәүләт власы араһында вәкәләттәр бүлешеү тураһында Федератив договор («Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында») төҙөлә. Күпселек республикаларҙа Президент вазифаһы индерелә, РФ һәм республикаларҙың Конституцияһы ҡабул ителә, РФ Федераль Йыйылышының Федерация Советы үҙгәртеп ҡорола, федераль округтар ойошторола, урындағы үҙидара системаһы булдырыла, төбәктәр ҡануниәте федераль ҡануниәткә яраҡлаштырыла.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта федерализмдың дөйөм идеялары һәм принциптары үҙгәреш кисерә. Мәҫәлән, федералләштереү дәүләттәр үҫешенең популяр моделенә әүерелә бара. Бынан тыш, дәүләтселекте һөҙөмтәле үҫтереү өсөн ҡайһы бер мәсьәләләрҙе хәл иткәндә — үҙәкләштереүҙе, ә икенселәрен хәл итеүҙә үҙәкләштереүҙән баш тартыуҙы яраштырыу кәрәклеге асыҡлана. Бынан тыш, айырым осраҡтарҙа субъекттар менән үҙәк араһындағы мөнәсәбәттәрҙең асимметриялылығы кәрәк тип таныла. Дөйөм алғанда, субъекттар араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәр моделдәре арта һәм үҫә.
Федерализм, дәүләттең территориаль ҡоролошо принциптары йыйылмаһы булараҡ, күп ғалимдар тарафынан глобалләшеү осоронда өҫтөнлөк ала. Илде сағыштырмаса үҙ аллы субъекттарға бүлеү уны глобалләшә барған донъяға ҡарата һығылмалыраҡ итә, төрлө субъекттарҙың халыҡ-ара мөнәсәбәттәре спектрын киңәйтә. Был йәһәттән федерализм концепцияһы ҡатынҡы унитаризм моделенә ҡарағанда өҫтөн тора. Сәйәсмәндәр иғтибары үҙәгенә договорҙар нигеҙендә бер нисә дәүләтте берләштергән федератив типтағы структуралар ҙа ингән. Бындай структураның сағыу миҫалы — Европа берлеге.