cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Игремка
Игремка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шарьга йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Худой Зубач
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зееберген
Зееберген (Seebergen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1311 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Халиҡов Мансур Хатип улы
Халиҡов Мансур Хатип улы (20 декабрь 1886 йыл — 1934 йыл) — башҡорт дин әһеле, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1921—1923 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө.
Биографияһы
Мансур Хатип улы Халиҡов 1886 йылдың 20 декабрендә Кәлсер Табын улусының Стәрлетамаҡ өйәҙе Оло Үтәш ауылында тыуған.
1908 йылда «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен, ә 1910 йылда «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлай.
1911—1916 йылдарҙа тыуған ауылында мәҙрәсә аса. Февраль революцияһынан һуң, Башҡорт милли хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша башлай.
1917 йылда Башҡорт федералистары блогынан ул Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы итеп һайлана. 1918 йылда Табын кантоны башҡарма комитетының халыҡ мәғарифы бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1919 йылда Башҡортостан халыҡ мәғариф комитеты ҡарамағындағы ғилми йәмғиәт ағзаһы итеп һайлана.
1921 йылда Аллағыуат ауылында Башҡортостан республикаһының мосолман руханиҙары съезында Мансур Хатип улы мөфтөй, Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесе итеп һайлана.
1921 йылда Башҡорт АССР-ында аслыҡтан зыян күреүселәргә ярҙам комитеты рәйесе була.
«Башҡорт милләтсеһе» булараҡ репрессиялана. 1929 йылда ҡулға алына, хөкөм ителә һәм Соловкиға, Карелияға оҙатыла. 1931 йылда өйөнә әйләнеп ҡайтҡас, тыуған ауылы Оло Үтәштә була. Икенсе көндө уны Силәбе өлкәһендәге холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһына, Магнитогорск төҙөлөшөнә ебәрәләр, 1934 йылда ул шунда вафат була ла инде. 1991 йылда аҡлана.
Мик Джаггер
Майкл Филипп (Мик) Джаггер (Michael Philip «Mick» Jagger; 26 июль 1943, Дартфорд, Кент) — Британия (инглиз) рок-музыканты, актёр, продюсер, The Rolling Stones рок-төрөкөмө йырсыһы. 1998 йылдан Рок-н-роллдың дан залына инә, 2004 йылдан (нигеҙләнгәндән алып) — Бөйөк Британия музыкаһының дан залында (UK Music Hall of Fame).
Биографияһы
Мик Джаггер 1943 йылдың 26 июлендә Дартфордта тыуа (Кент графлығы). Атаһы физкультура уҡытыусыһы булып эшләй, ә әсәһе консерваторҙар ассоциацияһы эшендә ҡатнаша. Миктың ҡустыһы, ул да йырсы һәм музыкант була һәм уның менән бергә сығыш яһай.
1962 йылда «Jazz News» яңылыҡтарында тәүге тапҡыр «Rolling Stones» исеме күренә биреп ҡала. Ә 12 июлдә Лондондың «Marquee» клубында тәүге рәсми сығышы була. Сентябрҙә Дик Тэйлор команданан китә, ә декабрҙә Билл Уаймен рәсми рәүештә төркөмгә басист булараҡ ҡушыла. 1963 йылдың ғинуарында «Stones» төркөмөнә Мик Эйворины алмаштырып, Чарли Уоттс ҡушыла. Сәхнәлә Джаггер тыуҙырған образ үҙенсәлекле. Уның тауышы, ваҡыты менән тупаҫ, ваҡыты менән йомшаҡ, йыуан ирендәр, әҙәпһеҙ йылмайыу, меңәрләгән халыҡ алдында концерттарҙа мәғәнәһеҙ сексуаль хәрәкәттәр, агрессия, энергия, шул уҡ ваҡытта ахмаҡлыҡ һәм ҡыланыуҙар — былар барыһы ла Джаггерҙы иң популяр рок-фронтмендарҙың береһенә әйләндерә.
Мик Джаггер интервьюларының береһендә, 1968 һәм 1998 йылдарҙы сағыштырып, элек «Секс, наркотиктар һәм рок-н-ролл» өслөгөндә секс беренсе урында торҙо, ә хәҙер уның урынында наркотиктар,- тип әйтә. Ул саҡта Джаггер эсергә, тәмәке тартырға һәм наркотиктар ҡабул итергә ташлауы тураһында белдерә. Бындай ҡарарҙың сәбәбе — үҙенең һаулығы тураһында борсолоу, сөнки Джаггер инде йәш булмай. «Үҙемдең изге исемемде хөрмәт итәм һәм харабалар менән дан ҡаҙанырға теләмәйем. „Тере легендалар“ статусына эйә булһаҡ та, беҙ әле һаман „йондоҙҙар“!", — тип белдерә Мик Джаггер.
Джаггерҙың музыка өлкәһендәге ҡаҙаныштары юғары баһалана — 60 йәшлек юбилейына (2003) королева Елизавета II Джаггерҙы Рыцарға бағышлай.
2010 йылда Мик Джаггер яңы төркөм ойоштора, ул «SuperHeavy» (ингл. "Супертяжелый") исемен ала. Уның составына проекттың элекке ҡатнашыусыһы Мик, «Eurythmics» проектының элекке ҡатнашыусыһы Дэйв Стюарт, Бобтың кесе улы Дэмиан, йырсы Джосс Стоун һәм һинд композиторы А. Р. Рахман инә, ул, атап әйткәндә, Дэнни Бойлдың «Миллионер из трущоб » и «127 часов » фильмдарына саундтректар буйынса билдәле. Музыканттарға яҡын сығанаҡтар хәбәр итеүенсә, «SuperHeavy» бер нисә йыр яҙҙырған һәм хатта «Miracle Worker» йырына клип төшөргән.
2012 йылда Мик Джаггер данлыҡлы stand-up comedy шоуында — Saturday Night Live ҡатнаша, унда Foo Fighters һәм Arcade Fire менән берлектә йырсы булараҡ сығыш яһамай, шулай уҡ миниатюралар жанрында үҙенең актёрлыҡ һәләттәрен күрһәтә.
2019 йылдың апрелендә Мик Джаггер йөрәгенә операцияны уңышлы күсерә.
2021 йылдың апрелендә үҙенең Youtube-каналында Foo Fighters лидеры Дэйв Грол менән бергә коронавирус пандемияһына арналған «Easy Sleazy» йырын баҫтырып сығара. 77 йәшлек музыкант һүҙҙәренсә, яңы йырҙы ул локдаун ваҡытында һәм унан алған тәьҫораттарында яҙған
Активизм
2019 йылда Мик Джаггер Венеция кинофестивалендә эко-активистарҙы яҡлай. Мик ошолай тип әйтә:"Быны эшләгәндәренә мин ҡыуанам. Сөнки тап улар планетаны мираҫ итеп алып ҡала"
2022 йылдың 28 февралендә Мик Рәсәйҙең Украинаға баҫып инеүендә Facebook сәхифәһендә Украинаға ярҙам ысулдары менән мәҡәләгә һылтанма баҫтырып, Украинаны хуплай.
Ғаилә тормошо
Мик Джаггер ике тапҡыр өйләнә, биш ҡатындан 8 балаһы, 5 ейәне һәм бүләсәһе бар. Мик үҙен ҡарт итеп тойорға яратмай, шуға ейәндәре уға исеме менән өндәшә.
Пародиялар
Бөйөк Британияла:
Аргентинала:
Францияла:
Игенселәр (Ырымбур өлкәһе)
Игенселәр (Игенчеляр) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Иҫке Мөкмин ауыл биләмәһе составына керә.
Тарихы
Тамъян ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. Иҫке Мөкмин ауылы халҡы тарафынан нигеҙләнгән.
Иҫке Тырбый
Иҫке Тырбый (Старотурбеево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 96 кеше. Почта индексы — 452638, ОКАТО коды — 80258830021.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1-Марыль-Кы
1-Марыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Марыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лесгафт исемендәге университет
'''П. Ф. Ле́сгафт исемендәге милли дәүләт физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты''', Санкт-Петербург. 1896 йылда Петербург ҡалаһында Петр Францевич Лесгафт ойошторған физик тәрбиә һәм уйындар етәкселәре әҙерләү өсөн Ваҡытлы курстар булараҡ нигеҙ һалына.
Исемдәре
- 1896—1897 — Лесгафт курстары — Физик тәрбиә һәм уйындар етәкселәре әҙерләү өсөн ваҡытлы курстар
- 1897—1905 — Лесгафт курстары — Физик белем биреү тәрбиәселәре һәм етәкселәре юғары курсы.
- 1906—1907 — Лесгафт курстары — Юғары ирекле мәктәп.
- 1910—1919 — Лесгафт курстары — П Ф. Лесгафт юғары курстары.
- 1919—1924 — ГИФО — Физик белем биреү дәүләт институты.
- 1924—1930 — П. Ф. Лесгафт исемендәге ГИФО. — П. Ф. Лесгафт исемендәге физик белем биреү дәүләт институты.
- 1930—1935 — П. Ф. Лесгафт исемендәге ГИФК. — П. Ф. Лесгафт исемендәге дәүләт физик культура институты.
- 1935—1942 — П. Ф. Лесгафт исемендәге ГОЛИФК. — П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленин орденлы дәүләт физик культура институты.
- 1942—1994 — П. Ф. Лесгафт исемендәге ГДОИФК. — П. Ф. Лесгафт исемендәге ике тапҡыр орденлы дәүләт физик культура институты.
- 1994—2005 — П. Ф. Лесгафт исемендәге СПбГАФК. — П. Ф. Лесгафт исемендәге Санкт-Петербург дәүләт физик культура академияһы.
- 2005—2008 — П. Ф. Лесгафт исемендәге СПбГУФК. — П. Ф. Лесгафт исемендәге Санкт-Петербург дәүләт физик культура университеты.
- 2008— хәҙерге көнгә тиклем. — П. Ф. Лесгафт исемендәге МДУ, Санкт-Петербург — П. Ф. Лесгафт исемендәге дәүләт Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университеты.
Студенттар спорты
Юғары уҡыу йорто юғары уҡыу йорттары Кубогы отошо сиктәрендә чемпионаттарҙа ҡатнашыусы булып тора.
Университеттың тарихы
«Лесгафт курсы» йәки «Санкт-Петербург биология лабораторияһы ҡарамағындағы курстар» — профессор П. Ф. Лесгафт тарафынан иғәнә аҡсаһына 1893 йылдың 24 авгусында нигеҙ һалына. Курстарҙа һәр теләгән кешегә барлыҡ булған тәбиғи фәндәр менән бушлай шөғөлләнергә мөмкин була. Курстарҙың лабораторияһы янында арыу уҡ ҙур зоология һәм сағыштырма-анатомия музейы ойошторола. Бынан тыш курстарҙа Рәсәй төньяғы флораһының, Кавказ һәм Себер флораһының ҙур гербарийы була; Рәсәй төньяҡғы ҡоштарының йомортҡалары йыйыла; шулай уҡ минералогия, геология һәм палеонтологи коллекциялары була. Химия лабораториялары һәм бер нисә кабинет була: физиология, гистология, анатомия һәм эмбриология. 1896 йылда лаборатория бинаһында физик белем биреү тәрбиәселәре һәм етәкселәре курсы урынлаша, һуңыраҡ улар лабораторияның ҡулайлаштырылған яңы бинаһында урынлашалар. Юғары мәктәптең тәүге өс бүлеге академик характерҙа һәм әҙерлекле тыңлаусыларға иҫәпләнгән була. Һәр бүлеге 4-йыллыҡ курс. Лаборатория советы 1896 йылдан П. Ф. Лесгафт редакцияһы аҫтында, 1911 йылдан С И. Метальников редакцияһы аҫтында «Известия Санкт-Петербургской биологической лаборатории» ғилми журналын баҫтыра. «Известия» сыҡҡан ваҡытта уға ҡушып тәржемәләр йәки үҙенсәлекле китаптар баҫтырыла.
Институттары
- Адаптив физик культура институты
- Социаль технологиялар һәм менеджмент институты
- Реабилитология һәм сәләмәтлек институты
- Өҫтәмә профессиональ белем биреү институты
Ғәмәлдәге
- Йәйге олимпия спорт төрҙәре факультеты
- Ҡышҡы олимпия спорт төрҙәре факультеты
- Һаулыҡ һәм реабилиталогия факультеты (элекке. фак. НВС)
- Иҡтисад, идара итеү һәм хоҡуҡ факультеты
- Индивидуаль белем биреү һәм спорт технологиялары факультеты
- Аадаптив физик культура белем биреү технологиялары факультеты
- Кадрҙар әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты
- Фәнни-педагогик хеҙмәткәр әҙерләү факультеты(докторантура һәм аспирантура)
- Уҡыу-профессиональ практика факультеты
- Әҙерлек факультеты
Урман ултыртыу
Сәсеү сәбәптәре
Сәсеү сәбәптәре төрлөсә булыуы мөмкин: эрозияны контролдә тотоу һәм тупраҡты ойош итеү өсөн (мәҫәлән, Украиналағы Алешков ҡомы); һөрөнтө ерҙәрҙе елдәрҙән һаҡлау; ҡағыҙ алыу өсөн яраҡлы ағасты, бигерәк тә йомшаҡ ағасты, сеймал сифатында үҫтереү өсөн. Күпселек дәүләт һәм ижтимағи ойошмалар урман ултыртыуҙа ҡатнашалар, урмандар булдырыу, углерод сығыуын кәметеү (секвестрлау) һәм йотолоуын арттырыу, экологик факторҙарға биологик төрлөлөктө яҡшыртыу өсөн булышлыҡ итәләр. Яуым-төшөмгә йоғонтоһо ла бар.
Яуым-төшөмгә йоғонтоһо
Яңы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, урман ямғырҙар йәлеп итә, һәм был ни өсөн йышыраҡ донъяның ҡайһы бер өлөштәрендә, мәҫәлән, Көнбайыш Африкала, ҡоролоҡ килеп сығыуын аңлата. НАСА- ның Реактив хәрәкәт лабораторияһынан Кэрол Расмуссен тикшеренеүе Көньяҡ Амазонканың тропик урмандары, үҫемлек япраҡтарынан сыҡҡан һыу быуы тупланып, ямғырҙар сезоны башланып китеүен асыҡлаған. Был асыш урман ҡырҡыуҙың яуым-төшөм һаны кәмеү менән бәйле булыуын аңларға ярҙам итә. Дуглас Шейл һәм Даниэль Мурдиярсо тикшеренеүҙәр үткәреп, урман ҡаплауының элегрәк уйлағанға ҡарағанда күберәк яуым-төшөм булыуында ҙур роль уйнауын күрһәтә тип белдерә. Был гипотеза буйынса, урман менән ҡапланған райондар атмосфера һыу парының күләм яғынан ҙур ағымдарын булдырған. [4] Макарьева һәм Горшков гипотезаһы буйынса, урмандар дымлы һауаны тарта һәм ағастар ҡаплаған майҙандарҙа яуым-төшөм һанын арттыра.
Башҡортостанда урмандарҙы тергеҙеү
Урманды яһалма юл менән яңыртыу, шулай уҡ уның тәбиғи юл менән яңыртылыуына һәм тоҡом составын яҡшыртыуға булышлыҡ итеү маҡсатында күпләп ҡырҡылыу, янғындар, дауыл арҡаһында юҡҡа сыҡҡан урман майҙандарында ағастар ултыртыла. Башҡортостанда урмандарҙы тергеҙеү 1990 йылда — 33 мең га, 1995 йылда — 29,1, 2000 йылда — 15,3, 2005 йылда — 12,0, 2006 йылда — 10,0, 2011 йылда 10,6 мең га майҙанда үткәрелә.
Урмандарҙы тергеҙеү буйынса фәнни тикшеренеү 20-се быуаттың 30-сы йылдарынан башлап Урман тәжрибә станцияһында алып барыла. 70-се йылдарҙан Биология институтында боҙолған ландшафтарҙа һәм сәнәғәт арҡаһында бысранған территорияларҙа урмандарҙы тергеҙеү ысулдарын эшләү буйынса ғилми тикшеренеү алып барыла (А.А.Баталов, А.Ю.Кулагин, Ю.З.Кулагин һ.б.).
Йәшел тумыртҡа
Йәшел тумыртҡа', йәшел туҡран (Picus viridis, Зелёный дятел) — тумыртҡалар ғаиләһендәге ҡош.
Тасуирлама
Буҙ тумыртҡанан ҙурыраҡ. Оҙонлоғо 33—36 см, ҡанаттарының ҡоласы 40—44 см, ауырлығы 150—250 г. Һырты-көрәнһыу һарғылт йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы йәшкелт аҡ. Ҡанаттарының һәм ҡойроғоноң осо аҡ төртөклө ҡара. Ҡорһағында арҡыры һорғолт йәшел һыҙыҡтар бар. Буҙ тумыртҡанан йәшел төҫө һәм түбәһе тоташ ҡыҙыл булыуы менән айырыла. Суҡышы аҫтында «мыйыҡ» һымаҡ йөн һыҙаты бар, ата ҡоштоң ул ҡара ҡайма менән ҡыҙыл төҫтә, ә инә ҡоштоң ҡара. Суҡышы ҡарағусҡыл. Енси диморфизм һиҙелерлек түгел, ата һәм инә ҡоштар башлыса «мыйыҡтарының» төҫө менән айырыла. Енси өлгөрмәгән йәш ҡоштарҙың ҡауырһындары йыш ҡара сыбар таптар менән, «мыйыҡтары» үҫешмәгән.
Тауышы
Тауышы көслө: «киәй-киәй-киәй».
Урман ултыртыу
Башҡортостанда урмандарҙы тергеҙеү
Йыл да Башҡортостан Республикаһы урман фонды территорияһында урмандарҙы яңынан тергеҙеү айлығы үткәрелә.
Йәшел тумыртҡа
Йәшәү рәүеше
Урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, ҡырмыҫҡалар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерһә, ҡырмыҫҡаны, уның күкәйҙәрен ашап, зыян итә.
Урман ултыртыу
Башҡортостанда урмандарҙы тергеҙеү
Яҙғы урман-культура эштәре һөҙөмтәләре буйынса республика урмансылары 2020 йылда 6,4 мең га майҙанда ағас ултыртҡан. Башҡортостан Республикаһында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығына арналған «Хәтер баҡсаһы» халыҡ-ара акцияһы үткәрелде. Уның сиктәрендә республикала 1,4 млн. данаға яҡын ағас ултыртылды
Йәшел тумыртҡа
Йәшәү рәүеше
Март урталарынан апрелдең 20-ләренә тиклем күрергә була, был осорҙа ҡарығыу осоштары һәм көслө тауыштары хас. Кавказ тауҙарында диңгеҙ кимәленән 3000 м бейеклектә, 1500 м тиклем көнсығыш Альптарҙа, 2100 м тиклем көнбайыш Альптарҙа осрай. Ҡалын ҡар япмаһы булған райондарҙа тиҙ бирешә.
Ареалы
Евразияның көнбайыш, Төркиәнең урта диңгеҙ ярҙары буйына тиклем Скандинавияның көньяҡ өлөшөндә, Кавказ арты илдәрендә, Төньяҡ Иранда һәм Төркмәнстандың көньяғында таралған. Рәсәй территорияһында ареалы төньяҡта Фин ҡултығының көньяҡ яр буйҙары, Ладога күле, Кама йылғаһы тамағы, көнсығышта Волга үҙәне менән сикләнә. Европала ҡитға сиктәрендә Ирландияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөшөндә, Макаронези утрауҙарында һәм Урта диңгеҙҙең ҡайһы бер  утрауҙарында был ҡоштар юҡ.
Рәсәй ҡалалары исемлеге
Рәсәй ҡалалары исемлегенә Рәсәй Федерацияһының ҡала статусына эйә булған 1112 ҡалаһы индерелгән, уларҙа йәшәүселәр һаны 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса бирелгән. Шулай уҡ тарихи сығанаҡтарҙа уларҙы нигеҙләү йәки беренсе тапҡыр телгә алыу даталары күрһәтелгән. Федераль кимәлдәге ҡалалар һәм край, өлкә һәм округ үҙәктәре, республикаларҙың баш ҡалалары (үҙәктәре) төҫлө ячейкалар ярҙамында билдәләнгән.
2014 йылда Рәсәй составына ингән Ҡырым Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы халҡының һаны РФ властары Ҡырым федераль округы территорияһында 2014 йылдың октябрендә үткәрелгән йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса күрһәтелгән ,
Талица Кривая
Талица Кривая — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 307 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәлбиә
Тарихы
Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, хаж ҡылыу Ибраһим Пәйғәмбәр заманынан һаҡланған. Ул үҙгәрешһеҙ тиерлек Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманына һәм беҙҙең осорға тиклем килеп еткән. Мәккә мөшриктәре хажда ҡылына торған ғибәҙәттәрҙе боҙған, улар араһында тәлбиә лә бар. Хәҙистәр йыйынтығында (имам Мөслим- «Сәхих») Мәккә мөшриктәре һамаҡлаған тәлбиә һүҙҙәре теркәлгән. Әбү Зәмилдең (р. ғ.) әйтеүе буйынса,   Абдуллаһ ибн Аббас (р.ғ.) былай тигән: «Мөшриктәр : „Бына мин Һинең алдыңда,Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ!“  тип уҡынғас,  (шул саҡ) Пәйғәмбәр, туҡтатырға теләгән: „Ҡәһәр һеҙгә! Ары дауам итмәгеҙ, итмәгеҙ!“, тик улар дауам итә: „ (Шул-шул) ширктән башҡа, Һин уға һәм ул хужа булған бар нәмәгә хужа.“ Улар быны Ҡәғбә тирәләй тауаф ҡылғанда һамаҡлағандар .»
Суң Чжә-ки
Суң Чжә-ки (Корея:성재기;成在基, 11 сентябрь 1967 йыл, Көньяҡ Корея, Тэгу — 26 июль 2013 йыл, Көньяҡ Корея, Сеул, Мапхогу) — Көньяҡ Корея йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы, либерал-философ һәм антифеминист. 2008 йылдың 26 ғинуарында Корея ирҙәре ассоциацияһын төҙөй һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем уның вәкиле була (남성연대 男性連帶) .
Илисига
Илисига — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цема (Пёза ҡушылдығы)
Цема  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Тонгул
Кесе Тонгул — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тонгул йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цыпкин Леонид Борисович
Цыпкин Леонид Борисович (20 март 1926 йыл — 20 март 1982 йыл) — СССР яҙыусыһы, ғалим-табип, медицина фәндәре докторы (1969), данлыҡлы «Баденда йәй» романы авторы.
Биографияһы
Леонид Борисович Цыпкин 1926 йылдың 20 мартында Минск ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуа. Уның ҡартатаһы, Император Дерпт университетын тамамлаусы Моисей (Мовша-Хаим) Абрамович Поляк (1868—1938), Минск 2-се дауаханаһы янындағы акушер бүлеге һәм бала табыу йортоноң мөдире була. Ҡартатаһының ағаһы Михель Абрамович Поляк та табип була. Леонид Цыпкиндың атаһы, медицина фәнәдре докторы, Белоруссия медицина институтының травматология һәм ортопедия кафедраһы профессоры һәм Белоруссия дәүләт фтизиатрия, ортопедия һәм неврология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәрея Цыпкин Борис Наумовичтың (1897—1961) бөтә ғаиләһе Минск геттоһында һәләк була (ата-әсәһе, апаһы, ҡустыһы; Л. Б. Цыпкиндың «Мост через Нерочь» повесында һүрәтләнә; ағаһы һәм ике апаһы лагерҙарҙа үләләр, ул үҙе лә 1934 йылда ғулға алына). Буласаҡ яҙыусының әсәһе, Поляк Вера Моисеевна (1895—1981) табип-фтизиатр була. Әҙәбиәт менән әсәһенең апаһы Лидия Моисеевна Поляк һәм уның ире, тел белгесе, Рубен Иванович Аванесов бәйле була, улар менән йәш саҡта Л. Б. Цыпкин бик яҡындан аралаша.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Цыпкиндар ғаиләһе Өфө эвакуациялланырға өлгәшә, бында Леонид Цыпкин 1942 йылда медицина институтына уҡырға инә. Институтты тамамлағас (1948 йылда) ул өйләнә һәм В. И. Яковенко исемендәге 2-се һанлы Мәскәү өлкә психиатрик дауаханаһына патологоанатом булып эшкә урынлаша (Мещерское ҡасабаһы, хәҙер Чехов муниципаль районы).
Кандидатлыҡ диссертацияһын — 1952 йылда, докторлыҡ диссертацияһын 1968 йылда яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Цыпкиндың беренсе ғилми баҫмаһы «Вопросы нейрохирургии» журналында 1951 йылда баҫтырыла. Уның артынан онкология өлкәһендәге бер нисә хеҙмәт баҫтырыла. Мәскәүгә күскәндән һуң онкология ауырыуҙарының эксперименталь вирусологияһы меәнән шөғөлләнә. Һуңғы фәнни эше (1979) арналған үҙгәрештәр морфологик характеристика нервы туҡымаларының морфологик характеристикаларына арналған. Ҡайһы бер эштәре сит илдә баҫтырыла(cf. Observations on the growth of monkey cerebral cells in monolayer cultures. Acta anatomica, Базель, 50:50—63, 1962).
Әҙәби ижады
Л. Б. Цыпкин шиғарҙарын 1960-сы йылдар башында яҙа башлай прозаһын — 1970-сы йылдар башында. 1970-се йылдар дауамында дауамында ул «Мост через Нерочь» (1973) һәм «Норартакир» (1976) повестарын, "«Запах жжёных листьев» (1976), «Третий вопрос» (1977), «Сделка», «Тараҡан» (1978) хикәйәләрен һәм «Похищение сабинянки» (1971), «Ваше здоровье!» (1971), «Проводы» (1971), «Праздник, который всегда со мной» (1971), «Десять минут ожидания» (1971), «Последние километры» (1972), «Попутчик» (1972), «Качели» (1972), «Вверх по реке», «Из записок патологоанатома», «Шехерезада» ҡыҫҡа новеллалар һәм очерктар яҙа Ошо уҡ ваҡытта, Ф. М. Достоевскийҙың ижады менән мауыҡҡан Леонид Цыпкин Ленинградтағы Достоевский исеме менән бәйле урындар фотоһүрәттәре альбомын — "Достоевский һәм уның геройҙарының урындары буйлап Петербургта " -төҙөй. Яҙылған әҫәрҙәрен ул нәшер итергә уйламай.
Македон проблемалары тураһында
«Македон проблемалары тураһында», тәржемәнең икенсе варианты ― «Македон мәсьәләһе» (За македонцките работи) Крсте Мисирков арафынан яҙылған һәм 1903 йылда Софияла баҫылып сыҡҡан китап, унда автор Македония мәсьәләһенә үҙенең ҡараштарын тәҡдим итә македонлыларҙы айырым халыҡ булараҡ раҫлау ихтыяжын дәлилләй. Был китап македония телендә беренсе әҙәби әҫәр булып тора, шулай итеп ул уның стандартлаштырыу кәрәклеген иҫбатлай.
Цыпкин Леонид Борисович
Әҙәби ижады
Цыпкиндың иң билдәле әҫәре — «Лето в Бадене» — документаль повесть (роман) 1980 йылдың аҙағында тамамлана, әҫәрҙә йәш Достоевский тураһында яҙыла. Бынан ике йыл элек Л. Цыпкин эмиграцияға рөхсәт һорап, мөрәжәғәт итә., әммә рөхсәт бирелмәй.
Македон проблемалары тураһында
Тасуирламаһы
«Македон проблемалары тураһында» исемле китап македонлаларҙың милли үҙенсәлек хис-тойғоһон белдереүҙең беренсе ынтылышын һәм македон әҙәби теле нормаларын формалаштырыуын билдәләй. Мисирков македон грамматикаһына ҡыҫҡаса күҙәтеү яһай һәм телде кодлаштырыу һәм уны мәғариф системаһында ҡулланыу буйынса һуңғы маҡсатын белдерә. Әҙәби тел нигеҙенә автор прилеп-бритоль диалектын тәҡдим итә. Әммә был ғәмәлдәр 1940 йылдарға тиклем ҡабул ителмәй. Мисирков ғосман властарына айырым македон милләтен таныуҙы һорап (әммә ул македон славяндарының күпселеге үҙҙәрен болгарҙар тип таныуын белә һәм македондарҙы, кәрәкле тарихи шарттар барлыҡҡа килгәс, айырым халыҡ итеп иҫәпләргә бүлергә кәрәк, тип иҫәпләй) мөрәжәғәт итә.
Тарихы
1903 йылдың ноябрендә Мисирков Рәсәй империяһынан Софияға үҙенең китабын баҫтырыу маҡсатында килә — китап шул уҡ йылдың аҙағында донъя күрә. Баҫылғандан һуң күп тә үтмәй, уның күпселек күсермәләре болгар полицияһы һәм Эске македон-адрианополь революцион ойошмаһы активистары тарафынан конфискациялана йәки юҡ ителә. Һөҙөмтәлә, 1903 йылдың декабрендә, Мисирков Белградҡа килә, унда ул Сербия сит ил эштәре министры Стоян Новакович менән таныша. Новакович Софиялағы Сербия дипломатик агентлығына китаптың 50 данаһын һатып алырға ҡуша, улар дипломатик каналдар аша Македонияға ебәрелә. Әммә Мисирков тере саҡта китаптың әһәмиәте булмай тиерлек һәм 1940-сы йылдар уртаһына тиклем популярлыҡ менән файҙаланмай.
Цыпкин Леонид Борисович
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Бер-бөртөк улы 1977 йылда АҠШ-ҡа эмиграцияға киткәндән һуң Л. Б. Цыпкин институттан ҡыҫҡартыу сәбәбе менән эштән сығарыла (1979), бер аҙҙан тергеҙелә, тулы булмаған ставкаға кесе ғилми хеҙмәткәре вазифаһын биләй. Цыпкин ҡабаттан документтарын СССР-ҙан сығыуға ебәрә. Ғүмеренең аҙағынаса уға рөхсәт бирелмәй. 1982 йылдың мартында уны ҡабаттан институттан ҡыуалар. Шул уҡ көндө ул 13 мартта Нью-Йоркта уның «Баденда йәй» повесын баҫтыра башланыуы тураһында хәбәр ала (романдың ҡулъяҙмаһы сит илгә ебәрелгән була һәм «Новая газета» редакцияһына тапшырыла Ҡулъяҙманы Цыпкиндың яҡын дуҫы радиожурналист Азарий Мессерер 1981 йылдың башында алып сыға . Тәүге нәшер ителгән баҫмаһын күреп өлгөрмәйенсә, бер нисә көндән, 20 мартта, үҙенең тыуған көнөндә, Л. Б. Цыпкин вафат була. Васыятнамәһенә ярашлы, ата-әсәһе янында Көнсығыш зыяратында Минск ҡалаһында ерләнә.
Македон проблемалары тураһында
Йоғонтоһо
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Мисирков принциптары Икенсе донъя һуғышыынан һуң македон телен стандартлаштырыуҙа хәл иткес роль уйнай, шул уҡ ваҡытта Лоринг Данфорт фекеренсә, 1944 йылда әҙәби македон теле нормаларын булдырған лингвистар Мисирковтың эшен бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдырған.
Цыпкин Леонид Борисович
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Рәсәйҙә Леонид Цыпкиндың беренсе баҫмаһы 1999 йылда була, МХТ нәшриәте уның хикәйәләр һәм повестар йыйынтығын нәшер итә. «Баденда йәй» романы 2003 йылда «Новое литературное обозрение» нәшриәтендә сыға, шунда уҡ 2005 йылда яҙыусының һайланма әҫәрҙәре һәм фотоальбомы сығарыла. «Мост через Нерочь» повесы тәүге тапҡыр «22» тигән иерусалим журналында баҫтырыла (39-сы һан, 1984).
Македон проблемалары тураһында
Йоғонтоһо
Икенсе донъя һуғышынан һуң македон тарихсылары Мисирковтың эшен айырым македон этник төркөмөнөң булыуы тураһында дәлил итеп йыш килтерә башлай. Әммә китап яҙылғандан һуң ике йыл үткәс, автор үҙ позицияһын үҙгәртә һәм македон славяндарының болгар оҡшашлығы тураһында мәҡәләләр серияһын баҫтыра.
Ғаләм
Ғалә́м йәки Ғәләм — ғәҙәттә бар булған бар нәмәнең бөтөнөһө, матдә һәм энергия, планеталар, йондоҙҙар, галактикалар һәм галактика-ара бушлыҡтың барлыҡ эстәлеген үҙенә ала. Билдәләмәләр һәм ҡулланылыш күп һәм төрлө, оҡшаш терминдар араһында космос, донъя һәм тәбиғәт. Ғаләмдең ҙур йыраҡлыҡтан күренеүсе боронғо үҫеш күрһәткестәренең фәнни күҙәтеүҙәр уның фазаһының ҙур өлешөнөң үҙгәрмәгән физика ҡанундары һәм константалары менән билдәләнгәнлегенә ишара яһай. Ҡайһы бер физика фәне белгестәре ғәләмебеҙ бар булған төрлө күп ғәләмдәрҙән торған күп ғәләм булыуы ихтималлығын алға һөрә.
Македон проблемалары тураһында
Комментарийҙар
<references group="цитата"/>
Ғаләм
Күләме, йәше, эстәлеге, төҙөлөшө һәм ҡанундары
Ғәләм бик киң һәм, бәлки, күләме буйынса сикләнмәгәнлеге ихтималы бар. Ер йөҙөнән күренгән ғәләм өлөшөнөң — радиусы яҡынса 46 миллиард яҡтылыҡ йылы булған сфера. Сағыштырыу өсөн, ябай галактиканың диаметры 30 000 яҡтылыҡ йылы һәм ике күрше галактика араһында ғәҙәти йыраҡлыҡ 3 миллион яҡтылыҡ йылы ғына. Мәҫәлән, беҙҙең Ҡош Юлы галактикабыҙҙың диаметры яҡынса 100 000 яҡтылыҡ йылына тиң, һәм беҙҙең иң якын ҡәрҙәш галактика, Андромеда галактикаһы, яҡынса 2,5 миллион яҡтылыҡ йылы йыраҡлығында урынлашҡан. Күҙәтелгән ғәләмдә галактикалар һаны 100 миллиардтан (1011) күберәк булыуы ихтимал. Ғәҙәти галактикалар йондоҙҙар һаны ун миллион (107) тирәһе кәрләләрҙән алып бер триллионга (1012) ҡәҙәр йондоҙ булған гиганттарға хәтле ҙур була алалар. Бар был йондоҙҙар галактиканың ауырлыҡ үҙәге тирәһендә әйләнеп торa. 2010 йылда астрономдар үткәргән тикшеренеү күҙәтелгән ғәләмдә яҡынса 300 секстиллион (3) йондоҙ барлығы юрауы менән билдәләнде.
Ғәләмдең хәҙерге замандағы тулайым тығыҙлығы бик түбән, яҡынса 9,9 × 10−30 грам/см3. Был масса-энергия 73%-ҡа йәшерен энергия, 23%-ҡа һалҡын йәшерен матдә һәм 4% ябай матдәнән тора тип күҙәтелә. Башҡаса әйткәндә, атомдарҙың тығыҙлығына ҡараһаҡ — һәр 4 м3ка бер водород атомы тура килә. Йәшерен энергия һәм матдә сифаттары күбеһенсә билдәһеҙ. Йәшерен матдәнең гравитацион сифаттары ябай матдәнеке кеүек үк, һәм ул ғәләмдең киңәйеүен әкренәйтеп тора; йәшерен энергия, киреһенсә, ғәләмдең киңәйеүен тиҙләтеп тора.
Эйнштейндың ҡыр тигеҙләмәләрен сисеү
Әйләнә торған галактикалар араһындағы йыраҡлыҡ ваҡыт үтеүе менән үҫеп барһа, гравитация көстәренең тәьҫире һөҙөмтәһендә галактика эсендәге йондоҙҙар араһындағы йыраҡлыҡ яҡынса үҙгәрешһеҙ ҡала.
Оло шартлау моделе
Ҡайһы бер эксперименталь күҙәтеүҙәр фазаның киңәйеүен йәҙрә һәм атом физикаһы закондары менән аңлата. Шулай ҙа, физика өлкәһендәге билдәле белем әлегә барлыҡ күҙәтелгән законлыҡтарҙы аңлата алмай.
Месопотамия
Сағыштырмаса Тигр һәм Ефрат йылғалары араһындағы бәләкәй биләмәләрҙә бер-береһен алмаштырып бер нисә мәҙәниәт булған. Уларҙың космогоник ҡараштары бер-береһенә бик оҡшаш булған. Ҡайһы бер илаһтарҙың исемдәре, ҡайһы бер өлөштәре алмашынған, шулай ҙа мәғәнәһе әүәлгесә һаҡланған.
Сицилияның Дидоры яҙмаларына ярашлы Месопотамия халыҡтарында ғәләм өс донъяға бүленә. Күк донъяһын Ана, Ер донъяһын бер-береһенә оҡшаш Бела менән Энлил, Ер аҫты донъялығына Эа хакимлыҡ итә. Икенсе донъя, Ер өҫтө, ул түңәрәк барка формаһында. Күк донъяһы ла шул формла, йәғни Ер өҫтө донъяһын ҡабатлай. Уның сиге булып һауа диңгеҙе тора. Ҡояш ҡөнсығыштан көнбайышҡа табан йондоҙҙар кеүек билдәләнгән бер юлдан йөрөй .
Ислам донъяһы
Тәбиғи фәлсәфәлә һәм космологияла ғәрәп ғалимдәре Аристотелгә эйәрә. Уның нигеҙендә ғәләмде ике донъяға бүлеп ҡарай. Беренсе өлөшө Ай өҫтө һәм Ай аҫты донъяһы. Ай өҫтө — үҙгәреүсән, ваҡытлыса, күсмә; һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы Ай аҫты донъяһы мәңгелек һәм үҙгәрмәүсән. Был билдәләмә буйынса тәбиғи ерлек концепцияһына бәйле Биш төрлө материя йәшәй. Һәм улар һәр береһе беҙҙең донъяла үҙенсәлекле урындар алып тора: ер элементы –донъяның үҙәге, артабан һыу элементы, артабан һауа, ут һәм эфир.
XII быуатта һәм — XIII быуат башында эпициклдар тәғлимәте Андалусияның. Ғәрәп фәйләсүфтәре ғалимдәренең күп һанлы ҡаршылығына осрай. Был хәрәкәт ҡайһы саҡта «Андалусия бунты» тип тә атап йөрөтөлә.
Уны нигеҙләүсе Мухаммад ибн Баджа (Европала ул Авемпац (1138 үлгән) булараҡ билдәле), уның эшен уҡыусыһы Мухаммад ибн Туфайл (1110—1185 янында) дауам итә. Һәм, әлбиттә, уның уҡыусылары тағы ла дауам итеүселәре була Hyp ад-Дин ал-Битруджи (1185 йыл үлгән),ул да Альпетрагий, һәм Аверроэс исемдәре менән билдәле; Шулай уҡ геоцентрик системанан ситләшүселәр ҙә булған, тик улар дин белгестәренең Бөйөк Аллаһ тәғлимәтенә ярашлы ҡаршылығына осрай. .
XX быуат
XX быуат — хәҙерге космологияның тыуған дәүере. Ул быуат башында уҡ башлана һәм өр яңы үрҙәргә үрләй. Дәү телескоптар төҙөүҙән алып йыһанға осоу һәм компьютер ярҙамында өйрәнеү. Хәҙерге космологияның беренсе аҙымдары 1908 йылда эшләнгән. Цефеидалар буйынса алыҫлыҡты билдәләй башлайҙар.
1916 йылда А. Эйнштейн сағыштырмалылыҡтың дөйөм тәғлимәтенең тигеҙләмәһен яҙа.
1922—1924 йылдар А. Фридман Эйнштейндың тигеҙләмәһен ҡуллана.һәм стационар булмаған сиселеш таба (даими космологияһыҙ һәм уның менән).
В 1929 Эдвин Хаббл фәндә яңы закон аса. Ул галактикаларҙың юғалыу тиҙлеген һәм уларҙың үҙ - ара алыҫлығының пропорцияналлеген өйрәнеүсе закон. Ҡош Юлы ошо ғаләмдең бер остоҡ ҡына өлөшө икәне асыҡлана. Уның урынына Кант гипотезаһын раҫлаусы галактиканың томанланыуы тураһында.ҡараш барлыҡҡа килә. Бер үк ваҡытта Фридмандың тирә-яҡтың стационар булмауы тураһындағы һөҙөмтәләре раҫлана.
Космогония мифтары
Космогония мифтары — донъяның килеп сығышы, дөйөм алғанда һәм уның өлөштәре, хаостан йыһан барлыҡҡа килеүе тураһында мифтар. Күпселек мифологияларҙың төп башланғыс сюжеты, мифтарҙың төп категорияһы һәм төрө. Ғаләм килеп сығышы тураһында космологик күҙаллауҙар менән айырылғыһыҙ бәйләнгән.
Цыпкин Леонид Борисович
Ғүмеренең һуңғы йылдары
2001 йылда «Баденда йәй» романы инглиз телендә нәшер ителә, уға инеш һүҙҙе Сьюзан Зонтаг яҙа һәм уны ХХ быуат донъя прозаһы өлгөләре менән бер таҡтаға ҡуя. Артабан бик күп илдәрҙә тәржемәләре сыға
Ғаиләһе
Улы — америка политологы Цыпкин Михаил Леонидович (Mikhail Tsypkin, 1950) — Монтерей ҡалаһындағы (Калифорния) Хәрби-диңгеҙ мәктәбендә конфликттар Үҙәгенең Милли именлек бүлеге хеҙмәткәре, политология фәлсәфә докторы (1985, Гарвард университеты), китаптар авторы:
Зелингштедт
Зелингштедт (Seelingstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1365 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 295–345 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
2-Марыль-Кы
2-Марыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Марыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Минск метроһында террористик акт
Ҡарасай (Октябрь) метро станцияһында шартлау – 2011 йылдың 12 апрелендә Минск метроһындағы Ҡарасай (Октябрь) станцияһында сыҡҡан террористик акт. Шаһиттар әйтеүенсә, "Мәҙәниәт Институты" (Інстытут Культуры) станцияһына килеп туҡтаған поездың 2-се һәм 3-сө вагоны араһында шартлау янғыраған. Минск ҡалаһының башҡарма комитеты эргәһендәге Эске эштәр идаралығының матбуғат хеҙмәте башлығы хәбәр итеүенсә, шартлау икенсе вагон янында яңғыраған.
Тальменка (Бердь ҡушылдығы)
Тальменка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ырыҫкүл
Ырыҫкүл - Урускуль, Иряскуль - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы күл.
Географияһы
Ырыҫкүл Силәбе өлкәһенең Кәҫле районында, Ирташ күленән 7,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан күл.
Координаттары: 57°18'46"N 69°4'17"E
Тасуирламаһы
Соҡоро эрозиялы-тектоник процестар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төбөндәге ултырмалар ҡеүәте яҡынса 2 м (географ В.Н. Лебедев мәғлүмәттәре буйынса, 1907 йылда 10 метрға еткән булған).
Ярҙары һөҙәк, тигеҙ. Аҡмай торған һыу ятҡылығы. Көҙгөһөнөң майҙаны 5 км², км² (абс. кимәле 234 метр булғанда); һыу массаһы күләме 15 млн м³; максималь тәрәнлеге — 3,8 м, уртаса тәрәнлеге — 3 метр тирәһе.
Төбө тигеҙ; көнсығыш өлөшөндә күлдең тәрәнлеге бер аҙ арта - (В. Н. Лебедева 1907 йылда башҡорттарҙвн яҙып алған риүәйәттәр буйынса,бында «Акташ» ята).
Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы йәйге ваҡытта 3,3—3,7 г/л тиклем, ҡышын 4,3 —5 г/л тирбәлә)
Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге йәйге осорҙа 1 м тирәһе, ҡыш — 2 метр тирәһе.
Төп ихтиофауна вәкилдәре — карп, табан
1957 йылда «Маяҡ» химкомбинаты аварияһы арҡаһында Ырыҫкүл радиоактив бысраныуға дусар була.
Хәҙерге ваҡытта 90Sr буйынса яҡынса 100 Бк/л, 137Cs буйынса — 0,3 Бк/л тәшкил итә. Күл төбө һәм балыҡтары шулай уҡ радионуклидтар менән ныҡ бысранҡан. Күл хужалыҡта ҡулланыуҙан сығарылған.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә был топоним башҡорт телендәге Ырыҫ тигән һүҙҙән йәки ошо һүҙ менән ҡушылған Ырыҫҡол тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа.
Иҫке Сикәй
Иҫке Сикәй (Старочикеево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 218 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830022.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әй (йылға)
Әй — Көньяҡ Уралдағы йылға. Ҡариҙел йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы. Силәбе өлкәһенең Ҡуса һәм Һатҡы, Башҡортостан Республикаһының Салауат, Ҡыйғы, Дыуан, Мәсетле райондары аша аға.
Этимология
Башҡорт һәм ҡайһы бер урыҫ ғалимдарының фаразлауы буйынса исеме этноним, йылға буйын төбөк иткән Әйле ырыуы башҡорттары, менән бәйле,.
География
Инеше Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы сигендә, Көньяҡ Уралдың Уралтау итәге, Әүәләк һыртында урынлашҡан Көртмәле һаҙлығында башлана.
Оҙонлоғо — 549 км, шул иҫәптән: 271 км Силәбе өлкәһеһенә, 278 км Башҡортостан Республикаһына тура килә. Бассейн майҙаны — 15 мең км², дөйөм түбәнәйеүе — 714 м. Уртаса һарҡыулығы инештән 4,3 % алып Лаҡлы ауылы янында 2,2 % тиклем, артабан түбәнге өлөшөнә 1,3 % тиклем түбәнәйә. Йылға бассейны физик георграфия шарттарына ярашлы таулы һәм тигеҙлек өлөшкә бүленә. Таулы өлөшө инешенән алып Салауат районы Лаҡлы ауылына тиклем, артабан тамағына тиклем тигеҙлек өлөшө булып иҫәпләнә.
Башҡортостан Республикаһы һәм Свердловск өлкәһе сигендә Ҡариҙелгә һул яҡтан ҡушыла. Әй тамағы Ҡариҙел тамағынан 392 км алыҫлыҡта.
Әй йылғаһы буйында Силәбе өлкәһенең Златоуст, Ҡуҫа, Межевой ҡалалары, Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы үҙәге Мәсәғүт һәм Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтымаҡ ауылдары урынлашҡан.
Гидрология
Башлыса ҡар һыуы менән тулылана. Златоуст ҡалаһы янында йыллыҡ аҡманың 67,1 % яҙғы (апрель—июнь), 25,6 % — йәйге-көҙгө (июль — ноябрь), 7,3 % — ҡышҡы (декабрь — март) осорҙарға тура килә. Ҡариҙелгә ҡойған ерендә яҙғы аҡма 62,6 % тиклем түбәнәйә, йәйге-көҙгө 27,4 %, ҡышҡы — 10 % тиклем арта. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы Златоуст ҡалаһы янында 8,6 м³/с, Салауат районы Лаҡлы янында — 48,2 м³/с, тамағында — 84,0 м³/с. Октябрь аҙағы — декабрь башында боҙ туңа, апреле — мая башында боҙҙан асыла. Һал ағыҙыу мөмкинлеге бар.
Ҡушылдыҡтар
Төп ҡушылдыҡтары, уңдан: Ҡуса, Оло Арша, Ҡыйғы, Оло Ыйыҡ, Ыйыҡ, һулдан: Оло Һатҡы, Ләмәҙ, Мәләкәҫ.
Йылғалар Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләренә тура килә.
Илокса (йылға)
Илокса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нименьг күле - Нименьга йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суслов (Бөрө районы)
Суслов (Суслово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 647 кеше. Почта индексы — 452462, ОКАТО коды — 80213840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Тулыюл
Кесе Тулыюл — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тулыюл йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кикабидзе Вахтанг Константинович
Кикабидзе Вахтанг Константинович (ვახტანგ კონსტანტინეს ძე კიკაბიძე; 19 июль 1938 йыл — 15 ғинуар 2023 йыл) — СССР һәм Грузия йырсыһы, йырҙар авторы, киноактер, кинорежиссер һәм сценарис. Грузия ССР-ының халыҡ (1980), Украинаның атҡаҙанған (2013) артисы, СССР-ҙың (1978) һәм Грузияның (2013) дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Вахтанг Константинович Кикабидзе 1938 йылдың 19 июлендә Тбилисиҙа тыуа, бала сағында Вера районында йәшәй.
Мәктәпте тамамлағас, 1955—1957 йылдарҙа Тбилиси университетында уҡый. 1959 йылда Тбилиси филармонияһына эшкә инә. 1961—1963 йылдарҙа Тбилиси сит ил телдәре институтында уҡый.
1966 йылда «Встреча в горах» (режиссеры Н. Санишвили) киноһында төшә.
1966 йылда «Орэр» һуҡма музыка ҡоралдары вокал ансамбленә килә. Яҡынса шул уҡ ваҡытта «Диэло» квартетында йырлай.
1969 йылда беренсе тапҡыр Г. Данелияның «Не горюй!» фильмында төшә (халыҡ-ара кинофестивалендә иң яҡшы ир-ат роле өсөн приз, 1970). Икенсе билдәле картинаһы — «Мелодии Верийского квартала» (режиссеры Г. Шенгелая, 1973).
1977 йылда Данелияның «Мимино» фильмы сыға (СССР дәүләт премияһы, 1978 йыл).
Кинематографта режиссер Георгий Данелия төшөргән халыҡтың яратҡан: «Не горюй!», «Совсем пропащий», «Мимино» һәм «Фортуна» фильмдарында персонаждар галереяһын булдыра. Бик күп популяр йырҙар башҡара («Чито гврито», «Мои года — моё богатство» һ. б.).
«Лицо кавказской национальности» тип аталған мемуарҙар китабы яҙа.
Вахтанг Кикабидзе 2023 йылдың 15 ғинуарында Тбилиси ҡалаһында вафат булды.
Ғаиләһе
Атаһы — кесе лейтенант Константин Николаевич Кикабидзе (1906—1942), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 1942 йылдың декабрендә Керчь эргәһендә хәбәрһеҙ юғала, сығышы менән Имеретин дворяндары нәҫеленән, журналист булып эшләй.
Әсәһе — Манана Константиновна Багратиони, Багратиони-Давитишвили грузин кенәз ырыуынан, грузин батшаһы Багратиони династияһы тармағы. Билдәле йырсы.
Әсәһе яғынан Ольга өләсәһе — Картлиҙан боронғо Амирэджиби кенәз нәҫеленән.
Ҡатыны — 1965 йылдан Ирина Григорьевна Кебадзе, Тбилиси академия опера театрының элекке прима балеринаһы.
Вахтанг Кикабидзе ике балаһы бар: ҡыҙлыҡҡа алынған Марина Сагарадзе — Шота Руставели исемендәге Тбилиси академия театры актрисаһы, кинола төшә, театр вузында сәхнә оҫталығынан уҡыта, улы Константин Кикабидзе — рәссам, Сәнғәт академияһын тамамлай, контракт буйынса өс йыл Мәскәүҙә Грузия илселегендә эшләй, әле Торонтола (Канада) йәшәй.
Ейәндәре: өлкән ейәне — Георгий Арешидзе (1978), ҡыҙлыҡҡа алынған ҡыҙының улы, Зальцбургта колледж тамамлай һәм Лондонда (2007) Шиллерҙың халыҡ-ара университетында уҡый, Константиндың улдары: Вахтанг Кикабидзе (1986), атаһы һәм үгәй әсәһе менән Канадала йәшәй, өйләнгән, Иоан Кикабидзе (1995) Тбилисиҙа инглиз мәктәбендә уҡый.
Сығыштары
Даими гастролдәрҙә йөрөй. Концерт менән биш континентта булған.
Вахтанг Кикабидзеның «Я не тороплю жизнь» программаһы менән ҙур соло концерты 2005 йылдың 8 апрелендә Мәскәүҙә «Россия» концерт залында үтә.
Сәйәси позицияһы
Вахтанг Кикабидзе БДБ илдәрендәге һәм Грузиялағы хәрби низағтарға ҡарата фекерен асыҡтан-асыҡ белдерә.
2008 йылдың авгусында Көньяҡ Осетиялағы низағтарға бәйле Рәсәйҙең «Дуҫлыҡ» орденынан баш тарта. Бынан тыш, Кикабидзе рус халҡын ихтирам итеүен, әммә Рәсәйҙең Грузияға ҡарата хәрби хәрәкәттәренә бәйле Мәскәүҙә юбилей концерттарын үткәрмәй һәм — концерттар менән сығыш яһай, наградалар менән ҡабул итә алмайым, тип белдерә.
2014 йылдың октябрендә Украинаның «Сегодня» гәзитенә биргән интервьюһында Кикабидзе, «әгәр йәш булһам, мин дә НАТО-ла булыр һәм илемде яҡлап ҡкаршылашыр инем», тип беледрә, ә президент Путинды «ҡара көстәр сәйәсмәне» һәм «баҫҡынсы» тип атай.
Четверть Виска
Четверть Виска — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мосеевский Выжлец йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Диалект
Диале́кт (διάλεκτος — «рәүеш» διαλέγομαι — «һөйләү, аңлатыу») — дөйөм халыҡ телендә ниндәйҙер бер һыҙаттары менән айырылып торған ерле тел; дөйөм халыҡ теленең үҙенсәлекле бер тармағы.
Диалекттар күп быуаттар дауамында барлыҡҡа киләләр. Ваҡыт дауамында территориаль берәмлектәрҙең үҙгәреүе нәтижәһендә диалекттар бүленәләр, берләшәләр, яңы төркөмдәргә айырылалар. Хәҙерге диалекттарның ареалдары ҡәбиләләр, феодаль ерҙәр, дәүләттәр араһындағы үткән замандарҙағы сиктәрҙе сағылдырырға мөмкин. Ҡол биләүсе йә иһә феодаль дәүләттәр ҡәбиләләренең һәм ерҙәренең территориаль бүленеүҙәре уларҙың телдәрендә диалекталь айрмаларҙың үҫеүенә булыша.