cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Субпродукттар
Аҙыҡ ҡиммәте
I категория субпродукттарына телдәр, бауыр, бөйөрҙәр, мейе, йөрәк, һыйыр елене, диафрагма һәм ит-һөйәк ҡойроҡтары (һыйыр һәм һарыҡ) инә. Иң ҙур аҙыҡ-түлек ҡиммәттәре булып һыйыр һәм быҙау телдәре (аҙ ғына һарыҡ һәм сусҡа), бауыр, бөйөр, һыйыр һәм быҙау мейеһе тора.
II категориялы аҙыҡ-түлек баш (телһеҙ), аяҡ, үпкә, ҡолаҡ, сусҡа ите-һөйәк ҡойроғо, ирен, май селтәре, ҡалтыҡ, ҡыҙыл үңәс ите, ашҡаҙан (таҙғарын, оло ҡарын).
Составы
Субпродукттарҙың морфологияһы һәм химик составы уларҙың башҡарыу функцияларына, хайуандарҙың төрөнә, йәшенә һәм туҡлыҡлылығына бәйле.
Субпродукттар составында: һыу — 20—80 %, аҡһым — 12—20 %, май — 12 % тиклем, минераль матдәләр, шулай уҡ A, D, В, РР, Е һәм К төркөмдәре витаминдары, өҫтәүенә, А витамины һәм В төркөмө витаминдары менән айырыуса бауыр бай.
Иң ҡиммәтле субпродукттарҙың аҡһымдары туҡлыҡлы сифаттары буйынса ит аҡһымдарынан айырылмай. Бауыр һәм бөйөр аҡһымдары составына алмаштырғыһыҙ аминокислоталар инә. Әммә субпродукттарҙың күпселегендә аҙ сифатлы аҡһымдар өҫтөнлөк итә. Ҡолаҡтар, ирендәр, оло ҡарын һәм елен кеүек субпродукттар составында коллаген һәм эластин күп.
Майға яҡшы туҡланған хайуандарҙың теле һәм башы ит ҡырҡыуға бай. Баш һәм арҡа мейеһендә майға оҡшаш матдәләр сағыштырмаса күп. Был ағзаларҙа шулай уҡ төрлө фосфатидтар бар.
Аш-һыу әҙерләү
Субпродукттар төрлө кулинар изделиелар әҙерләгәндә ҡулланыла. Бауырҙан икенсе ризыҡ, бәлеш өсөн эслек әҙерләйҙәр, ул колбаса һәм паштеттар етештереүҙә сеймал булып хеҙмәт итә. Бөйөрҙәр беренсе һәм икенсе ризыҡтар, деликатес консервалары өсөн ҡулланыла; йөрәк икенсе ризыҡтар өсөн, паштеттар, ливер колбасалары һәм консервалар өсөн яраҡлы. Түбән сортлы ливер колбасаларын етештереүҙә башҡа субпродукттар менән бергә фаршҡа үпкәне лә өҫтәйҙәр. Итсәле ҡойроҡтан һурпалар һәм консервалар әҙерләйҙәр.
Айырым субпродукттарҙа ҡан ҡалыуы ихтимал, шулай уҡ бик әүҙем ферменттарҙың күп булыуы һәм микробтар менән бысраныуы арҡаһында ит предприятиеларында һәм сауҙала аҙыҡ-түлекте ентекле контролдә тоторға кәрәк.
Орловка (Благовещен районы)
Орловка (Орловка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 102 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215837001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Албанияла кеше менән сауҙа итеү
Албанияла кеше менән сауҙа итеү, шул иҫәптән мәжбүри проституция һәм мәжбүри хеҙмәт, хәйерселәүҙең дә билдәле осраҡтары урын алған. Албания ҡорбандары Грецияла, Италияла, Төньяҡ Македонияла, Косовола һәм Көнбайыш Европала. мәжбүри хеҙмәткә һәм секс-сауҙаға дусар ителә. Сауҙа ҡорбандарының яртыһы -Тирана, Дуррес, Эльбасан һәм Влёра.шәхси резиденцияларҙа проституция менән шөғөлләнеүгә йәлеп ителгән ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар. Балаларҙы башлыса хәйерселәүҙә һәм мәжбүри хеҙмәттең башҡа формаларында файҙаланалар. Албания ир-егеттәренең Грецияның ауыл хужалығы секторында һәм башҡа күрше илдәрҙә мәжбүри хеҙмәт шарттарына дусар булыуы тураһында дәлилдәр бар.
Албания хөкүмәте кеше менән сауҙа итеүгә ҡаршы көрәшкә ҙур көс һала. Ул енәйәттәрҙе асыҡлау, кеше менән сауҙа итеү ҡорбандарын яҡлау һәм реинтеграциялау ысулдарын яҡшырта, шулай уҡ эксплуатация маҡсатында кеше менән сауҙа иткән енәйәтселәрҙе яуаплылыҡҡа тарттыра. 2009 йылдың мартында хөкүмәт социаль ярҙам тураһында законға төҙәтмә индерә, ул кеше менән сауҙа итеү ҡорбандарына Албаниялағы башҡа хәүеф төркөмдәренә биргән социаль льготалар бирә һәм приюттарҙы дәүләт финанслауы менән тәьмин итә. Хөкүмәт дөйөм милли мәғлүмәт базаһы ярҙамында кеше менән сауҙа итеү тенденцияларын күҙәтеүен һәм анализлауын дауам итә. Хөкүмәт чиновниктары Албанияла кеше менән сауҙа итеүгә йәмәғәтселек иғтибарын арттыра. Әммә кеше менән сауҙа итеүселәргә ҡаршы шаһитлыҡ биргән ҡорбандарҙың яҡланыуы яғынан етди хәүеф бар. Хөкүмәт кеше менән сауҙа итеүҙә ғәйеплеләрҙе яуаплылыҡҡа тарттырмай. Сәйәси ҡыҙыҡһыныуҙың булмауы һәм системала ришүәтселек урын алыуы кеше менән сауҙа иткән хоҡуҡ боҙоусыларҙы эҙәрлекләүҙең етерлек кимәлдә булмауына килтерә. 2013 Йылда Албанияла кеше менән сауҙа итеү өсөн ҡатыраҡ язалар индерелә, әммә ҡулға алыуҙар бик аҙ була: кеше менән сауҙа итеү өсөн өс кеше генә хөкөм ителә, Ә 2014 йылғы АҠШ Дәүләт Департаменты мәғлүмәттәре буйынса, туғыҙ кеше генә. 2015 йылда кеше менән сауҙа итеүгә ҡаршы көрәш буйынса приюттарҙың милли коалицияһы (NCATS) кеше менән сауҙа итеүҙең 85 осрағы тураһында хәбәр итә. Әммә, уларҙың баһаһы буйынса, һан күпкә юғарыраҡ. Ялған никахтар һәм ялған эшкә урынлашыу мөмкинлектәре аша алданған мохтаж ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар айырым хәүеф төркөмөнә ҡарай. Ҡорбандарҙың икенсе төркөмөнә балалар, ярлылар һәм социаль яҡтан ситләтелгән кешеләр, иҡтисади мигранттар, ҡасаҡтар һәм ғаиләләге көс ҡулланыу һәм башҡа ҡаты мөғәмәлә төрө ҡорбандары.
АҠШ Дәүләт департаментының кеше менән сауҙа итеүҙе күҙәтеү һәм уға ҡаршы көрәш идаралығы Албанияға 2017 йылда икенсе кимәл бирә. Британияның енәйәтселеккә ҡаршы көрәш буйынса милли агентлығы статистикаһы күрһәтеүенсә, 2017 йылда кеше менән сауҙа итеү ҡорбандарының күбеһе-албандар, уларҙы арзан эшсе көс итеп һәм секс индустрияһында файҙаланалар.
Енәйәт кодексы
Албания кеше менән сауҙа итеүҙе (шул иҫәптән секс-сауҙаны) енәйәти эш булараҡ тыйған. Бының өсөн 5 йылдан 15 йылға тиклем төрмәгә ултыртыу ҡаралған. 1990-сы йылдар башында Албанияла социализм ҡолатылғандан һуң, Көнбайыш Европала йәш албан ҡатын-ҡыҙҙары менән сауҙа итеү тарала, Шулай уҡ Көнсығыш Европа ҡатын-ҡыҙҙары менән сауҙа итеү ҙә.
Кеше менән сауҙа итеү өсөн яза башҡа етди енәйәттәргә ҡарағанда, мәҫәлән, көсләүгә ҡарағанда, ҡатыраҡ. Дәүләт полиция идаралығы хәбәр итеүенсә, 2009 йылда кеше менән сауҙа итеүҙә шик аҫтына ҡуйылған 35 кешегә ҡарата тикшереү үткәрелгән. 2009 йылда хөкүмәт кеше менән сауҙа итеүҙә 31 ғәйепләнеүсене яуаплылыҡҡа тарттыра, уларҙың 11-ен хөкөм итә. 2007 һәм 2008 йылдарҙа 26 енәйәтсе хөкөм ителә. Бөтә суд эҙәрлекләүҙәре һәм ғәйепләү хөкөмдәре енси эксплуатация маҡсатында ҡатын-ҡыҙҙар йәки балалар менән сауҙа итеүгә ҡағылды. 2009 йылда енәйәтселәр 5 йылдан 16 йылға тиклем иркенән мәхрүм ителде. Урындағы күҙәтеүселәр фекеренсә, албан йәмғиәтенең бөтә кимәлдәрендә һәм секторҙарында киң таралған коррупция хөкүмәттең кеше менән сауҙа итеү проблемаһын хәл итеү һәләтен етди сикләй. 2009 йылда Юғары суд кеше менән сауҙа итеүселәргә тәғәйенләнгән ике ғәйепләү хөкөмөн юҡҡа сығара. 2009 йылдың ғинуарында хөкүмәт кеше менән сауҙа итеү осраҡтарын тикшереү өсөн полиция тәфтишселәре һанын ике тапҡырға арттырыуы тураһында хәбәр итә. 2009 йылда Ауыр енәйәттәр буйынса суд кеше менән сауҙа итеүселәрҙең активтарына һәм мөлкәтенә 268115 доллар күләмендә тыйыу (арест) һала.
2019 йылда хөкүмәт кеше менән сауҙа итеүгә ҡаршы көрәш буйынса милли координатор Идаралығы (ONAC) бюджетын ике тапҡырға арттыра, әммә, шулай ҙа, хөкүмәт минималь стандарттарҙы үтәмәй. Хөкүмәт аҙ эш тикшергәнлектән, 2019 йылда һуңғы дүрт йылда суд эштәрен алып барыуҙың иң түбән кимәле теркәлгән. Әммә Албания минималь стандарттарҙы үтәү өсөн ҙур көс һалғанлыҡтан, АҠШ дәүләт Департаментының 2020 йылғы кеше менән сауҙа итеү тураһындағы докладына ярашлы, ил икенсе кимәлдә ҡала.
Ҡорбандарҙы яҡлау
Албания хөкүмәте кеше менән сауҙа итеү ҡорбандарын асыҡлау һәм яҡлауҙы яҡшыртыу өсөн ҡайһы бер аҙымдар яһай. 2009 йылда кеше менән сауҙа итеүҙең 94 ҡорбаны асыҡлана, 2008 йылда был һан 108 булған. 2009 йыл дауамында бер дәүләт приюты 24 ҡорбанға, ә йәмәғәт ойошмаһы — 70 бәләгә тарыусыға ярҙам күрһәтә. 2009 йылда хөкүмәт 38 ҡорбанға бушлай һөнәри белем, шулай уҡ шәхси бизнес асыу өсөн 11 микрокредит бирә. Бынан тыш, биш ҡорбан мәктәпкә ҡабул ителә. 2010 йылдың ғинуарында хөкүмәт кеше менән сауҙа итеү ҡорбандарына социаль ярҙам күрһәтеү тураһында закон проектын хуплай, йәмәғәт ойошмалары идаралығындағы приюттарҙан сыҡҡандан һуң уларҙы тиҙ арала эшкә урынлаштырыу мөмкинлеген бирә. Шуға ҡарамаҫтан, улар сауҙа ҡорбандарына ярҙам күрһәтеү өсөн халыҡ-ара иғәнәләр аҡсаһына эшләй. Хөкүмәт кеше менән сауҙа итеү ҡорбандарын һәм Албания территорияһында асыҡланған легаль булмаған сит ил мигранттарын урынлаштырыусы үҙәкте финанслай һәм идара итә; әммә был ҡаты режимлы үҙәктә ҡорбандарҙың хәрәкәт итеү иреклеге йыш ҡына сикләнә. Хөкүмәт ҡорбандарҙы законһыҙ ғәмәлдәр өсөн язаламай һәм, закон буйынса, сит ил ҡорбандарын ауырлыҡтар йәки үс менән осрашырға мөмкин булған илдәргә һөрөүгә хоҡуҡи альтернативалар тәҡдим итә.
Хөкүмәт ҡорбандарҙың енәйәтселәрҙе судҡа биреүҙә ҡатнашыуын хуплай; әммә ҡорбандар йыш ҡына кеше менән сауҙа итеүселәрҙең ҡурҡытыуынан йәки ҡурҡытыуы булыуынан ҡурҡып, шаһитлыҡ биреүҙән баш тарта йәки күрһәтмәләрен үҙгәртә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа 2009 йылда полиция кеше менән сауҙа итеүселәргә ҡаршы шаһитлыҡ биргәндә кеше менән сауҙа итеү ҡорбандарын яҡлауҙы тәьмин итмәй, ҡорбандарҙы тик кешеләрҙе яҡлау ойошмаларына ғына таянырға мәжбүр итә. 2009 йылда бер ҡорбан-шаһит кеше менән сауҙа итеүселәр яғынан даими янауҙар, шулай уҡ хөкүмәт уны тейешенсә яҡлай алмауы арҡаһында икенсе илдә һыйыныу урыны ала. 2009 йылда Генераль прокуратура кеше менән сауҙа итеү ҡорбан-шаһиттарын яҡлауҙы талап итмәй. .
Афғанстанда һуғыш (2001—2021)
'Ҡыя яҙылыш'Афғанстандағы һуғыш (2001 йылдан 2021 йылға тиклем) — Тәүҙә Төньяҡ альянс, аҙаҡ Афғанстандың яңы хөкүмәте яҡлы булған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә булышлыҡ итеү көстәре (ISAF) һәм быға тиклем Афғанстандың күпселек өлөшөн контролдә тотҡан «Талибан» ислам ойошмаһы араһындағы асимметрик хәрби конфликт; Афғанстанда 1978 йылдан алып дауам иткән граждандар һуғышы этаптарының береһе.
АҠШ Афғанстанда 2001 йылдың 11 сентябрендәге терактҡа яуап итеп башланған «Ҡаҡшамаҫ азатлыҡ» операцияһы (операции «Несокрушимая свобода») сиктәрендә һуғыша. Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Афғанстанда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы һанлы резолюцияһына ярашлы эш итә. Америка тарихы нда был иң оҙаҡҡа һуҙылған һуғыш.
2011 йылдың июленән коалиция ғәскәрҙәре Афғанстандан яйлап сығарыла башлай. 2013 йылдың июлендә илдә именлекте тәьмин итеү урындағы көс структураларына тапшырыла (ошо мәлдән алып коалиция контингенты тик ярҙамсы роль уйнай).
2015 йылдың башынан һуғышты АҠШ-тың махсус тәғәйенләнештәге частары («Азатлыҡ һаҡсыһы» операцияһы («Страж свободы»)) һәм Афғанстандың именлек көстәре НАТО илдәре кәңәшселәре («Ныҡлы ярҙам» операцияһы («Решительная поддержка»)) ярҙамында алып бара.
Көнбайыш альянс ғәскәрҙәрен ашығыс рәүештә сығарыу талибтарҙың экспансияһы шарттарында 2021 йылдың 31 авгусына ҡарай төндә тамамлана.
Тарихы
1996 йылдан баш ҡала һәм Афғанстан территорияһының күп өлөшөн илдең төньяғын контролдә тотҡан Төньяҡ альянс менән һуғыш алып барған талибандар контролдә тота. Шул саҡта уҡ АҠШ властары эҙләгән террорсы Усама бен Ладен Афғанстанда һыйыныу ала. 1998 йылда Кения менән Танзанияла Америка илселектәрендәге шартлатыуҙарҙан һуң да талибтар уны биреүҙән баш тарта. 2001 йылдың 11 сентябрендәге теракттарҙан һуң Америка Ҡушма Штаттары президенты Джордж Буш талибтарға ультиматум ҡуя: ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бен Ладенды, шулай уҡ «Әл-Ҡаидә»ның барлыҡ етәкселеген Америка хөкөмөнә бирергә. 21 сентябрҙә талибтар, АҠШ-тың был ойошманың Нью-Йорк һәм Вашингтондағы һөжүмдәрҙә ҡатнашыуы тураһында етерлек дәлилдәр килтермәүен белдереп, баш тарта.
2001 йылдың 22 сентябрендә Афғанстан Ислам әмирлеген таныған өс дәүләттең икәүһе (Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Сәғүд Ғәрәбстаны) Афғанстан менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә. Афғанстандың үҙенән Иранға һәм Пакистан ғаҡасаҡтар күпләп ағыла.
Һуғыш маҡсаттары
АҠШ-тың рәсми рәүештә иғлан ителгән маҡсаттары :
2001 йыл: һуғыш башланыуы
Талибан хәрәкәтенә ҡаршы хәрби операция 2001 йылдың 7 октябрендә кис башлана. Беренсе һөжүм яһауҙа 40 хәрби самолёт ҡатнаша; Америка һәм Британия караптарынан 50-гә яҡын ҡанатлы ракета атыла.
Беренсе айҙа һуғыш АҠШ-тың Талибан хәрәкәтенең хәрби объекттарына һауа һөжүме менән сикләнә. Талибтарҙың һауа һөжүменә оборона системаһы шунда уҡ тиерлек сафтан сығарыла; барлыҡ авиацияһы аэродромдарҙа юҡ ителә. Талибтар бер нисә вертолетты һәм тиҫтәләгән дошман һалдатын юҡ итеү тураһында хәбәр итә, быны раҫлау өсөн вертолет ултырыу механизмын видеоға төшөрөп күрһәтә. Уларҙың белдереүе АҠШ-тың Үҙәк командованиеһы тарафынан кире ҡағыла; уның версияһы буйынса, CH-47 вертолеты ултырыу механизмын ҡаршылыҡ менән бәрелешкәндә юғалта. Дөйөм алғанда, хәрби хәрәкәттәр барышы тураһында бөтә мәғлүмәт америка һәм британия рәсми сығанаҡтарынан, йә Катар телеканалы «Әл-Жәзирә»нән килә. «Әл-Жәзирә» телеканалы журналистарына Афғанстанда эшләргә талибтар рөхсәт бирә.
Һауа һуғышын алып барыуҙа төп ролде <span about="#mwt173" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;partial&quot;:false,&quot;targetExists&quot;:true,&quot;mandatoryTargetParams&quot;:[],&quot;optionalTargetParams&quot;:[]}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;S&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Ҡалып:S&quot;},&quot;params&quot;:{&quot;1&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;B-1B&quot;}},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwsQ" typeof="mw:Transclusion">B-1B Lancer, B-2 Spirit, B-52 Stratofortress стратегик бомбардировщиктары уйнай. Һөжүмдәрҙең күбеһе юғары аныҡлыҡтағы лазер йәки спутник йүнәлтмәһе булған боеприпастар менән башҡарыла, шулай ҙа тыныс халыҡтың үлеменә килтергән хәлдәр ҙә була. Үтә ауыр авиация бомбалары — «Дэйзикаттер» ҡулланыла. Шул мәл өсөн ул донъялағы иң ҡеүәтле ядроһыҙ ҡорал була. Хәрби операция менән бер рәттән гуманитар ярҙам күрһәтелә. С-17 хәрби-транспорт самолеттары ил өҫтөнә аҙыҡ-түлек һәм дарыу пакеттарын ташлай.
Талибандың хәрби мөмкинлектәре бер ай бомбаға тотҡандан һуң кәмей. Ул үҙенең авиацияһын юғалта, тыл тәьминәте линиялары боҙола.
2001 йылдың 9 ноябрендә Төньяҡ альянс һөжүм үткәрә, ул һауа кампанияһы башланғандан алып беренсе етди операция була. Мазари-Шәриф ҡалаһын ала. Шул уҡ ваҡытта ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтатҡан байтаҡ талиб үлтерелә, ә ҡала талауға дусар ителә. Мазари-Шәрифте юғалтыу Талибанға етди зыян килтерә. Уны хуплаусы күп кенә ялан командирҙары беренсе еңелеүҙән һуң уҡ Төньяҡ альянс яғына күсә.
Ноябрь аҙағына талибтар контроле аҫтында бер генә ҙур ҡала — Талибан хәрәкәте бишеге — Ҡандағар ҡала. Бында шулай уҡ хәрәкәт башлығы мулла Ғүмәр ҙә була. 25 ноябрҙә Афғанстанға АҠШ-тың тәүге ҙур хәрби контингенты килә. 1000-гә яҡын диңгеҙ пехотасыһы вертолет менән Ғәрәбстан диңгеҙендәге караптарҙан Ҡандағарҙан көньяҡтараҡ урынлашҡан районға төшөрөлә. Унда улар Кэмп-Рино(Camp Rhino) оператив базаһын булдыра. Икенсе көндө лагерға табан талибтарҙың ҙур булмаған бронемашина колоннаһы сыға, уны AH-1W вертолеттары юҡ итә. Диңгеҙ пехотаһы ер өҫтөндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмаһа ла, ҡамауҙа ҡалған Ҡандағарҙа талибтарҙың хәле әкренләп насарлана, һәм 7 декабрҙә ҡала бирелә. Боевиктарҙың бер өлөшө күрше Пакистанға ҡаса, бер өлөшө тауҙарға (шул иҫәптән Ғүмәр муллаһы ла) китә, ҡалғандары Төньяҡ альянсҡа әсирлеккә төшә. Ҡандағарҙы алыу менән хәрби хәрәкәттәрҙең төп этабы тамамлана.
Америка командованиеһының иғтибары хәҙер Афғанстандың көньяҡ-көнсығышындағы Тора-Бора таулы районына йүнәлә. Бында совет-афған һуғышы йылдарынан алып ҙур мәмерйә комплексы урынлашҡан була, унда, разведка мәғлүмәттәре буйынса, Усама бен Ладен йәшеренә. Тора-Бора янындағы алыш 12 декабрҙән 17 декабргә тиклем дауам итә. Комплексҡа урындағы ҡораллы отрядтар АҠШ авиацияһы ярҙамында һөжүм итә. Мәмерйәне алғандан һуң, уны ентекле ҡарап сығалар. Асыҡланыуынса, бин Ладен алыш алдынан уҡ унан ҡасып өлгөрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының һәм Бөйөк Британияның ике ай ярым дауам иткән хәрби операцияһы уңышлы тамамлана. Талибан хәрәкәте властан ситләтелә һәм һуғышҡа һәләтен юғалта тиерлек. Хәмид Карзай ил башлығы итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдың декабрендә Афғанстандың күсеү хакимиәте башлығы һәм 2002 йылдың июнендә Лойя джиргала ваҡытлыса президент тарафынан тәғәйенләнә. (Лойя джирга — бөтә афған аҡһаҡалдар советы (вәкилдәр), көрсөк шарттарын хәл итеү өсөн этно-ҡәбилә төркөмдәренән һайлана). Афғанстанда хәүефһеҙлекте һаҡлау өсөн НАТО-ның ISAF тип аталған хәрби миссияһы урынлаштырыла (ISAF — БМО Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге резолюцияһы менән булдырылған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре). Башта уның яуаплылыҡ зонаһы тик Ҡабулға ғына ҡағыла.
2002: «Анаконда» операцияһы
Талибан режимы ҡолатылғандан һуң, Афғанстанда беренсе йыл тыныс ҡына үтә. Берҙән-бер иғтибарға лайыҡ хәрби ваҡиға булып Шахи-Кот үҙәне янындағы алыш (Гардез районы) тора, талибтар Ҡабулдан һәм Тора-Боранан бында сигенгән була. 2002 йылдың мартында халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре үҙәндә «Анаконда» операцияһын үткәрә. Талибан ҡаршылығы көтөлгәндән күпкә көслөрәк була, һәм операция, һуғыш башланғандан алып, иң ҙур алышҡа әүерелә. Коалиция ғәскәрҙәре үҙәнде баҫып алғандан һуң, боевиктарҙың иҫән ҡалған отрядтары илдең көньяғындағы таулы райондарҙа урынлаша йәки Пакистанға сығып китә. Яҙ һәм йәй дауамында америка ғәскәрҙәре һәм ISAF көстәре көньяҡта операцияларҙы дауам итә. Дошмандар бөтөнләй осрамай. Талибтарҙың хәрби акциялары сит ил ғәскәрҙәренең базаларын һәм конвойҙарын һирәкләп утҡа тотоу менән сикләнә. Был осорҙа хәлдең тотороҡланыуын ИСАФ-тың сағыштырмаса ҙур булмаған юғалтыуҙары дәлилләй — 2002 йылдың апреленән декабренә тиклем Афғанстанда 32 хәрби һәләк була.
Лаутербах (Вартбург)
Лаутербах (Вартбург) (Lauterbach (Wartburgkreis)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 651 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 207 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99826 һәм автомобиль коды — WAK.
Афғанстанда һуғыш (2001—2021)
2002: «Анаконда» операцияһы
Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министры И. С. Иванов 2002 йылдың мартында былай тип билдәләй: «Бөгөн Афғанстанда бергәләп башҡарылған эш беҙҙең мәнфәғәттәргә яуап бирмәйме ни? Беҙ һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара берләшмәне, Афғанстан биләмәһенән хәүеф янай, тип иҫкәрткәйнекме ни… терроризм, дини экстремизм, наркобизнес хәүефе. Былар барыһы ла бар ине».
2003—2005: партизан һуғышы
"Анаконда"нан һуң халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре менән бәрелешмәгәс, Талибан әкренләп көс туплай башлай. 1980 йылдарҙа совет ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан ҡораллы оппозиция кеүек үк, талибтар Афғанистан — Пакистан сигендәге «ҡәбиләләр зонаһын» тыл базаһы сифатында файҙалана. Был районды Пакистан властары контролдә тотмай (контроль урынлаштырырға маташыу 2004 йылда хөкүмәт армияһы менән ҡәбилә ополчениеһы араһындағы ҡораллы конфликтҡа килтерә, ул ике йыл дауам итә). Урын күнекмә лагерҙарын ойоштороу һәм мәҙрәсә уҡыусылары иҫәбенән тулыландырыу өсөн бик ҡулай була. 2001 йылдың көҙгө кампанияһында зыян күргән командование сылбыры тергеҙелә, биш оператив зона ойошторола, уларҙың һәр береһе өсөн айырым бер ялан командиры яуап бирә.
2003—2004 йылдарҙа Талибан көс туплай, Афғанстандың көньяҡ райондарында хәрби хәрәкәттәрҙе аҡрынлап көсәйтә бара. Көстө тергеҙеүҙең тәүге дәлилдәренең береһе булып 2003 йылдың 27 ғинуарында Америка ғәскәрҙәре үткәргән «Мангуст» операцияһы тора, унда Талибандың һәм «Хизб-и-Ислами»ҙың 18 боевигы юҡ ителә. Был һуғыш "Анаконда"нан һуң иң ҙур алыш тип иҫәпләнә. Бөтә ҡалаларҙа ла террористик акциялар башлана:
2003 йылдың көҙөнә талибандар илдең көньяҡ райондарында шул тиклем нығына, хатта Пактика, Пактия, Нангархар һәм Кунар провинцияларында үҙҙәренең «күләгәле» губернаторҙарын тәғәйенләйҙәр. Партизан һуғышының көсәйеүе лә иғтибарҙан ситтә ҡалмай: октябрҙә БМО-ның Именлек Советы ISAF-тың яуаплылыҡ өлкәһен Ҡабулдан ситтә киңәйтеүен хуплай. Хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙемләшеүенә ҡарамаҫтан, Афғанстанды иҡтисади һәм сәйәси тергеҙелеү дауам итә. 2004 йылдың ғинуарында Лойя Джиргала яңы конституция ҡабул ителә, ә 9 октябрҙә ил тарихында тәүге президент һайлауҙары үтә. Унда Хәмид Карзай еңеп сыға һәм президент итеп һайлана.
2005 йылда яңы көс ҡулланыу эскалацияһы менән билдәләнә. Дөйөм алғанда, Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә бер йыл эсендә 1500 кеше һәләк була, был талибтар режимы ҡолатылғандан һуң иң ҙур һан.
Америка контингентының һәм ISAF көстәренең юғалтыуҙары арта. Июндә АҠШ-тың MH-47 вертолеты бәреп төшөрөлә, махсус тәғәйенләнештәге частарҙың 16 хәрби хеҙмәткәре һәләк була. Был — һуғыш башланғандан алып бер тапҡыр иң ҙур юғалтыу. Август айында вертолет һәләкәтендә 17 испан һалдаты һәләк була. Шартлатҡыс ҡулайламалар ярҙамында һөжүмдәр һаны арта. Шуға ҡарамаҫтан, сентябрҙә Карзай хөкүмәте парламентҡа һайлауҙарҙы уңышлы ойоштора һәм үткәреүгә өлгәшә.
2006: Көньяҡ Афғанстанда НАТО
Май уртаһында ISAF ғәскәрҙәре Гильменд, Забуль, Ҡандағар, Пактика, Урузган провинцияларында «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») операцияһын башлай. Операцияла халыҡ-ара ғәскәрҙәрҙең 11 меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәре ҡатнаша. Был райондарҙа нығынып өлгөргән талибтар етди ҡаршылыҡ күрһәтә. Операция июлдә тамамлана.
1 августа НАТО АҠШ-тан илдең көньяғында халыҡ-ара көстәр менән етәкселек итеүҙе ҡабул итә. Билдәләнеүенсә, ойошманың 57 йыл эшләү дәүерендә был миссия иң хәүефлеһе була.
Сентябрҙә «Медуза», һуңынан — «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») (2006 йылдың сентябре — 2007 йылдың ғинуары) операцияһы үткәрелә. Хәрби хәрәкәттәр бик көсөргәнешле була.
Бер юлы иң ҙур юғалтыу — 2 сентябрҙә Британияның Nimrod разведка самолеты һәләкәте. Унда 14 кеше һәләк була. Коалицияның юғалтыуҙары хәрби хәрәкәттәрҙең көсөргәнешле булыуын иҫбатлай — 2006 йылдың ғинуарынан декабренә тиклем 191 хәрби һәләк була (2004—2005 йылдарҙағы кеүек үк һәм 2001—2003 йылдарға ҡарағанда күберәк).
2007: Альянстың һөжүме
2007 йылда Афғанстандың көньяғында хәрби хәрәкәттәр дауам итә. Гильменд провинцияһында талибтар ҙа, НАТО көстәре лә ҙур әүҙемлек күрһәтә. 2006 йылдың көҙөндә инглиз ғәскәрҙәре Гильменд округының үҙәге Муса-Кала ҡалаһынан китә һәм идараны урындағы аҡһаҡалдарға тапшыра. Талибтар, бының менән файҙаланып, 2007 йылдың февралендә ҡаланы баҫып ала һәм был уларҙың һуғыш башланғандан алып иң ҙур уңышы була. Муса-Калала шәриғәт закондары индерелә, мәктәптәр ябыла, ә урындағы халыҡты ҙур һалым түләргә мәжбүр итәләр. Талибтарға яуап итеп, НАТО ғәскәрҙәре провинцияла «Ахиллес» (март-май) һәм «Ластай Куланг» (май-июнь) операциялары үткәрә. 12 майҙа көньяҡта Талибан көстәре менән командалыҡ иткән билдәле ялан командиры Дадулланы үлтереү халыҡ-ара коалицияның ҙур уңышы була. Әммә Муса-Кала талибтар ҡулында була, ләкин декабрҙәге өс көнлөк алыш һөҙөмтәһендә генә ҡаланан ҡыуыла. Был яңы афған армияһы ҡатнашлығындағы беренсе операция була. Афғанстандың башҡа райондарында хәл тынысыраҡ булһа ла, октябрҙә һәм ноябрҙә илдең төньяғында талибтарға ҡаршы тәүге ҙур һөжүм яһала. «Харекате Йоло» исеме аҫтындағы ике этаплы операцияла немец, норвег һәм афған подразделениелары ҡатнаша.
Хәрби хәрәкәттәр барышында ISAF көстәре граждандар объекттарына бер нисә тапҡыр һөжүм итә, был тыныс кешеләрҙең һәләк булыуына килтерә. Мәҫәлән, 2007 йылдың 4 мартында Шинвар (Нангархар) округында, Америка Ҡушма Штаттарының диңгеҙ пехотаһы махсус подразделениеһына үлемсе-террорсы менән һөжүм итә һәм тәртипһеҙ ут аса. 20-гә яҡын тыныс афғанлы уның ҡорбаны була. 2007 йылдың 2 авгусында Багран (Гильменд) округында ике ялан командирына ҡаршы авиаудар йүнәлтелә. Урында йәшәүселәр әйтеүенсә, 200—300 кеше һәләк була һәм яралана.
2008: Вазирстан талибтарының контрһөжүме
2008 йылда Афғанстанда дөйөм хәл бер төрлө генә булмай. Талибтар яйлап аяҡҡа баҫа һәм көс туплай. Был ваҡытҡа талибандар Афғанстан менән сиктәш Пакистандың Вазирстан провинцияһында үҙ позицияларын нығыта. Унда урындағы халыҡ ярҙамы менән һыйыныу урындары, күнекмә лагерҙары һәм тыл инфраструктураһы булдырыла.
Февралдә Талибан НАТО-ны тәьмин иткән Пакистан йүнәлешенә һөжүмдәр башлай. Был юлдан Афғанстандағы контингент өсөн кәрәк-яраҡтарҙың 80 проценты килтерелә. Талибтарҙың хәрби һәм транспорт конвойҙарына өҙлөкһөҙ һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә НАТО Рәсәй гә РФ территорияһы аша һауа коридорын биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итергә мәжбүр була, сөнки һауанан тәьмин итеү ҡоро ер транспортына ҡарағанда ҡиммәтерәк.
Талибтарҙың яҙғы һөжүменең маҡсаты — Пакистан менән сиктәш, ҙур булмаған Гармсер өйәҙе, ул стратегик яҡтан мөһим урынды биләй. Улар өсөн был өйәҙ тәү сиратта Пакистан сигенә яҡын һәм барып етеүе ауыр булған ерҙә урынлашҡаны өсөн кәрәк. Яңы боевиктарҙы, боеприпастарҙы, ҡоралдарҙы ташырға мөмкин булған артылыш лагеры күҙлегенән ҡарағанда, был талибтар өсөн бик уңайлы урын була.
Һөҙөмтәлә, апрель-май айҙарында Гармсер өйәҙендә НАТО контингенты, Афған милли армияһы һәм талибтар араһында етди хәрби хәрәкәттәр була. Талибтарҙың Мусакал ҡалаһына һөжүм итеүе һәм өйәҙҙә нығыныуы менән тамамлана. Унда 350 кеше һәләк булды.
27 апрелдә Ҡабулда Афғанстан президенты Хәмид Карзайға һөжүм ойошторола — талибтар парады ваҡытында автоматтарҙан һәм гранатомёттарҙан ут аса.
1 майҙа НАТО командованиеһы өйәҙ тулыһынса талибандарҙан таҙартылды, тип хәбәр итә. Был сағыштырмаса тынлыҡ ике аҙна дауам итә, шунан талибтарҙың көстәре өйәҙгә йәнә килеп инә һәм НАТО көстәренә ҡаршы партизандар хәрәкәте ойоштора. 14 майға уларҙың һаны 500-гә яҡын боевик, ә 24 майға 1000 кеше тәшкил итә. Афғанстан оборона министрлығы һәм НАТО төбәктә талибандар булыуы тураһында мәғлүмәтте быға тиклем инҡар итә. Шулай итеп, хәрби операцияны Гармсерҙа дауам итергә мәжбүр булалар.
Талиптар совет ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡулланған тактиканы ҡуллана: улар халыҡты эвакуациялай, төп көстәрҙе Пакистанға сығара, дошманды утҡа тотоусы бәләкәй генә отрядтар ҡалдыра. НАТО көстәре төбәкте баҫып алғандан һуң һәм тынысланғандан һуң, талибтар Пакистан сигендә көстәрҙе яңынан төркөмләй, боеприпастарҙы, аҙыҡ-түлекте тулыландыра һәм өйәҙгә үтеп инә.
Коалиция көстәренең үҙ-ара аңлашып эш итеүенә АҠШ, БМО, АҠШ-тың союздаш коалиция көстәре араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар ҡатмарлаштыра. Быларҙың барыһы ла оператив хәрәкәттә сағылыш таба. Бынан тыш, коалицияның бөтә ғәскәрҙәре менән етәкселек итеү буйынса фекер айырымлыҡтары була (ул йә американдарға, йә британдарға күсә). 2008 йылда инглиздәр һәм голландтар бөтә Афғанстан төбәгендә Америка командованиеһына бирергә ризалаша.
Июлдә талибтар Ҡандағарҙағы төрмәгә һөжүм итә һәм 1000-дән ашыу тотҡондо, шул иҫәптән ҡулға алынған Талибан ағзаларын азат итә.
2008 йылдың 8 — 19 авгусында Узбин үҙәнендә, Ҡабулдан көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, талибандар ISAF патруленә һөжүм итә, ә алға сыҡҡан француз взводы ҡамауҙа ҡала. Алыш барышында француздар 10 һалдатын юғалта, 18-е яралана.
Дөйөм алғанда, 2008 йылда талибтар, ҙур хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан ситләшеп, партизандар һуғышы һәм ваҡ-төйәк бәрелештәр тактикаһын файҙалана. Патрулдәргә, конвойға, блокпостарға һөжүм итеү, юлдарҙы миналау һиҙелерлек йышая. НАТО «көс демократияһы» сәйәсәтен дауам итә. Урындағы халыҡ араһында уның төбәктә булыуына ҡарата ризаһыҙлыҡ арта. Быға күбеһенсә талибтарҙың пропаганда алып барыуы сәбәпсе була.
2009 йыл
2009 йылдың авгусында ИСАФ-тың немец контингенты частары афған именлеге көстәре менән берлектә Чахар-Дара өйәҙендә ҙур һөжүм башлай. Талибтарҙы төбәктән ҡыуып сығаралар һәм уларҙың төп терәк пунктын баҫып алалар. Шуға ҡарамаҫтан, операция көтөлгән һөҙөмтәләр килтермәй, сөнки күпмелер ваҡыт үткәс, талибтар ҡабаттан Чахар Дараға ҡайта. Бынан һуң өйәҙ территорияһында алғы пост төҙөлә. Блок-постты ҡороу барышында хәрбиҙәр һәм боевиктар араһында йыш ҡына атыштар була.
Октябрҙә талибтар Пакистан сигендәге Нуристан провинцияһында ҙур булмаған Америка заставаһына һөжүм итә. Төнгө атышта Америка Ҡушма Штаттарының 8 хәрби хеҙмәткәре үлтерелә, һуңынан американдар базаны ҡалдырып китә. Шул ваҡыттан алып Нуристан провинцияһында сит ил хәрбиҙәре булмай. Провинцияны тулыһынса контролдә тотоу өсөн бөтә вәкәләттәр афған көстәренә бирелә.
2010 йыл
12 февралдә Афғанстандың көньяғындағы Гильменд провинцияһында «Моштарак» хәрби операцияһы башлана. Унда америка, британ һәм афған хәрбиҙәре ҡатнаша. Операция һөҙөмтәһендә талибтар Марджа районынан сығарыла. АҠШ хәрбиҙәре операцияны уңышлы тип атай. Март айында Ҡандағар тирәһендә яңы операция башлана.
2010 йылдың 2 апрелендә илдең төньяғындағы Ҡондоҙ провинцияһының Чахар Дара өйәҙендә бундесвер һалдаттары 200 талибан боевигы менән ҙур бәрелешкә инә. Һөҙөмтәлә бундесверҙың 3 һалдаты һәләк була, 8-е ауыр яралана. Яуап итеп, немец һәм афған көстәре 13 апрелдә Баглан-и-Маркази өйәҙендә яңынан операция башлай.
26 майҙа Афғанстандың төньяҡ-көнсығышында, Нуристан провинцияһында. 300-ҙән ашыу кешенән торған Пакистан талибан отряды Пакистан территорияһынан Камдеш һәм Барги Матал райондарына баҫып инә. НАТО көстәре сыҡҡандан һуң, провинция афған полицияһы контроле аҫтында була. Талибтарҙың күп булыуы һәм өҫтәмә көстәрҙең булмауы сәбәпле, афған полиция хеҙмәткәрҙәре 30 майҙа Барги Матал өйәҙенән сигенә. Өйәҙ тулыһынса тиерлек талибтар ҡулы аҫтында ҡала. Барга Маталдың административ биналары өҫтөндә талибтарҙың ҡара һәм йәшел флаг тары күтәрелә.
10 июндән 14 июнгә тиклем Кандагар провинцияһының Шах Вәли Кот районында операция үткәрелә. Унда Австралия махсус подразделениелары һәм афған армияһы һалдаттары ҡатнаша. АҠШ-тың армия вертолеттары ярҙам итә.
Талибтар урындағы халыҡты ҡурҡыта, властар менән хеҙмәттәшлек итеүҙе тыя, юлдарға мина ҡуя, афған хәүефһеҙлек көстәре һәм НАТО патрулдәренә ҡораллы һөжүмдәр итеүҙәр йышая.
2 август а Нидерландтар Афғанстандан ғәскәрҙәрен сығара башлай.
6 августа талибтар халыҡ-ара христиандар ойошмаһының ҡоралһыҙ 10 хеҙмәткәрен үлтерә. Улар афғандарға медицина ярҙамы күрһәткән. Һәләк булыусылар араһында алты американлы, бер британ, бер немец һәм ике афған була.
Пентагон рәсми вәкилдәре фекеренсә, 2010 йылдың көҙөнә НАТО көстәре Афғанстандағы хәлде яҡшырта алмай, ә ҡайһы бер аналитиктар, илдәге дөйөм хәл насарайған, тип белдерә.
2011 йылдың ғинуарында Ҡабулда үткән матбуғат конференцияһында Пентагон вәкиле хәбәр итеүенсә, 2010 йыл дауамында АҠШ-тың хәрби хеҙмәткәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына атыу ҡоралы, РПГ һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа идара ителмәгән реактив снарядтар менән (2009 йылда бындай һөжүмдәр 10 591 була) 18 057 һөжүм итеү осрағы теркәлә.
2011 йыл
Ноябрь башында талибан лидеры мулла Ғүмәр мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай. Унда ул әлеге ваҡыттан башлап „талибандар“ граждандар ҡорбандарына ҡәтғи ҡаршы тора һәм бөгөндән башлап „тыныс халыҡтың үлеменә сәбәпсе талибтар һәм мөжәһиттәр шәриғәт суды алдына баҫасаҡ“ тип белдерә[97].
2012 йыл
Шуға ҡарамаҫтан, һөжүмдәр дауам итә, 2012 йылдың ғинуар башынан 31 декабренә тиклем 45 һөжүм тураһында хәбәр ителә, уларҙа ИСАФ-тың 61 һалдаты һәләк була.
2013 йыл
Июндә Афғанстан президенты Хәмид Карзай, 2013 йылдың 19 июненән афған ҡораллы көстәре илдең именлеген тәьмин итеүҙә төп ролде үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип иғлан итә.
2015 йыл
2015 йылдың ғинуар башында террорсылар, Ҡабул үҙәгендә автомобилде шартлатып, эшмәкәрлеген тергеҙгәндән һуң, НАТО Афғанстан милли армияһы менән берлектә ил эсендә боевиктарҙы юҡ итеү буйынса әүҙем саралар үткәрә башлай.
2021 йыл
(Афғанстан-Төркмән сигендәге «Акина» контроль-үткәреү пункты, талибандар тирә-йүнде баҫып алғандан һуң, 5 июлдә ябыла).
Халыҡ-ара көстәр
Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы резолюцияһына ярашлы ойошторола. Талибан режимы ҡолатылғас, уларҙың илдә булыуы өсөн кәрәк була.
2003 йылдың авгусынан ISAF командованиеһы НАТО блогы тарафынан башҡарыла. Уның составына 48 ил инә (күпселеге НАТО ағзаһы), иң ҙур контингент Америка Ҡушма Штаттарынан.
2014 йылдың 1 июненә ҡарата, ISAF-тың дөйөм һаны 49 902 хәрби хеҙмәткәрҙәр тәшкил итә :
Талибанға сит ил ярҙамы
АҠШ разведкаһы талибан боевиктарына ярҙам итеүҙә Пакистанды ғәйепләй. ВВС-тың «Тайный Пакистан» документаль фильмы авторҙары бер нисә Талибан яугиренән интервью ала, улар Пакистан яғынан ярҙам алыуҙары тураһында әйтә. Ялан командиры мулла Ҡасим: «Боевикҡа ике нәмә кәрәк: боеприпастар һәм ышыҡ. Пакистан мөһим роль уйнай. Беренсенән, беҙҙе ышыҡ менән тәьмин итә, икенсенән, беҙгә ҡорал бирә». Ялан командиры Наджиб: «Обама бында күберәк хәрбиҙәр ебәреп, хәрби операциялар иҫәбен арттырғас, Пакистандың ярҙамы ла көсәйҙе».
НАТО көстәренә ҡаршы һуғышта Үзбәкстан ислам хәрәкәте террористик ойошмаһы ҡатнаша. Коалиция көстәренә юғары кимәлдәге һөжүм өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала.
2009 йылда Афғанстан оборона министры Абдул Рәхим Вардак талибандарҙа башлыса Чечня, Төньяҡ Африка, Пакистандан 4000 сит ил кешеһе һуғыша, тип белдерә.
Норвегия тикшеренеүсеһе Энни Стенерсен Афғанстанда һәм Пакистанда 2002—2006 йылдар араһында һәләк булған 120 боевиктың тормош юлын өйрәнә, шуларҙың 103-ө — сит ил кешеһе. Һәләк булыусылар араһында Мысыр, Иордания, Ираҡ, Йемен, Ҡаҙағстан, Ливия, Рәсәй, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Тажикстан, Үзбәкстандан килеүселәр була.
Һуғыш барышында Афғанстанда сит ил кешеләренең булыу осраҡтары, шулай уҡ уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы теркәлә.
Халыҡ-ара коалиция
Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе ҡулдан эшләнгән шартлатыу ҡулайламаларынан һәләк була. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 2010 йылда дошмандың яуыз ғәмәлдәренән дөйөм юғалтыуҙарҙың 58 процентын (630 хәрби хеҙмәткәрҙең 368-е) — дошмандың мина-шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙан, 2011 йылда 51 процентын (492 хәрби хеҙмәткәрҙең 522-һе) тәшкил итә.
Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Афғанстанда коалиция көстәренең кәм тигәндә 1906 контрактсыһы һәләк була.
Афғанстандың именлек көстәре
Афған хәүефһеҙлеге көстәре лә юғалтыуҙар кисерә. АҠШ Конгресының 2012 йылғы отчётында түбәндәге мәғлүмәттәр бирелә :
2012 йылдың 4 декабрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, Афғанстандың именлек көстәре оборона эштәрен үҙ өҫтөнә алған һайын, уларҙың хәрби юғалтыуҙары арта башлай. Улар 2011 йыл күрһәткестәренән артып, айына «яҡынса 110 һалдат һәм 200 полицейский» кимәленә етә.
НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йыл дауамында Афғанстандың именлек көстәренең юғалтыуҙары 4350 кеше һәләк була.
2014 йылдың 23 октябрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, 2003—2014 йылдың 23 октябренә тиклемге алыштарҙа Афғанстан милли армияһының 2853 һалдаты һәләк була.
НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йыл дауамында афған хәүефһеҙлеге көстәре 4634 кеше юғалта (2014 йылдың ғинуарынан 28 декабренә тиклем һәләк булғандарҙың 3200-гә яҡыны — полицейскийҙар, ҡалғандары — хәрби хеҙмәткәрҙәр, сик буйы, махсус хеҙмәттәр хеҙмәткәрҙәре һ.б.).
Күрше илдәрҙә ҡорбандар
Һуғыш Афғанстан территорияһында ғына алып барылмай.
АҠШ Пакистандағы сәптәргә һөжүм итеү өсөн пилотһыҙ осоу аппараттарын йыш ҡуллана. Көнбайыш киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, 2004 йылдың июненән 2012 йылдың сентябренә тиклем америка пилотһыҙ осоу аппараттарының Пакистанға һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 2562-нән 3325-кә тиклем кеше һәләк була.
Афғанстанда наркотиктар етештереү
НАТО ғәскәрҙәре индерелгәндән һуң, наркотиктар етештереү арта. Ҡайһы бер Рәсәй тикшеренеүселәре раҫлауынса, «Буш хакимиәте героин етештереүҙең йылдам үҫеүенә күҙ йомоп ҡарай» (был наркотиктар бизнесына ҡаршы әүҙем көрәш алып барылһа, Америка ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары ҡырҡа артыр тип ҡурҡыу менән бәйле булыуы ихтимал  ). Швейцария журналисы Р. Лабевьер ҙа ошоға оҡшаш фекерҙә, ул «Доллары террора. Соединённые Штаты и исламисты» китабы авторы. Афғанстанда американдар наркотик һәм ҡорал "бизнес"ынан, террорсыларҙы финанслауҙан өҫтәмә килем ала, тип раҫлай. Дәүләт Думаһы депутаты Андрей Кокошин: «НАТО-ның америка союздаштарының әфиүнды героинға эшкәртеү буйынса предприятиеларҙы бөтөрөү тураһындағы бөтә тәҡдимдәре кире ҡағыла, сөнки был АҠШ һәм НАТО таянған кешеләрҙең ҡеүәтен һәм мөмкинлектәрен ҡаҡшата».
Эшкәртелмәгән опий етештереү (тонна ):
2000 йылдың июлендә талиптар мәк үҫтереүҙе тыя. 2002 йыл — Талибан режимы ҡолатылғандан һуң беренсе йыл. Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешен контроллек итеү федераль хеҙмәте етәксеһе Виктор Ивановтың мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001—2008 йылдарҙа Афғанстанда опиаттар һәм героин етештереү 2 — 2,5 тапҡырға артҡан. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Афғанстан марихуана һәм гашиш етештереү буйынса Марокконан һуң донъяла икенсе урынға сыҡҡан, ә Афғанстандағы келәттәрҙә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, мең тоннанан ашыу саф героин һаҡлана. Ҡайһы берҙә 2001—2008 йылдар араһында етештерелгән опиат күләме 44 тапҡырға артҡан, тип раҫлана (үрҙә килтерелгән таблицаны ҡарағыҙ), әммә шуны иҫтә тоторға кәрәк: 2001 йылда героин етештереү күрһәткесе шикле күренә. 1999 йыл менән сағыштырғанда 2001 йылда уңыш ҡырҡа кәмей. Беренсенән, 2000 йылда талибтар халыҡ-ара баҫым аҫтында опий мәге үҫтереүҙән тыйылып тора, икенсенән, шул йылда көслө ҡоролоҡ була. Әммә сәсеүлектәрҙе юҡ итеү бары тик күҙ буяу өсөн генә булған тигән дәлилдәр бар. 2001 йылда етештереү күләменең ҡырҡа кәмеүенә аңлатма биреп, Рәсәй Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институтының Афғанстан секторы етәксеһе Виктор Коргун былай тип билдәләй: «…уңыш бер аҙ ғына кәмей: әфиүм сеймалы илдәге һуғыш ваҡытында яҡшыраҡ ваҡытҡа тиклем һаҡлана, ә талибтар тар-мар ителгәс, уның запастары ҡабаттан баҙарға сығарыла». Тажикстан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Наркотиктарға ҡаршы көрәш агентлығының элекке хеҙмәткәре Хәйҙәр Мәхмәҙиев 2001 йылда контрабанданың кәмеүен йә Афғанстанда әфиүм сеймалы культураларын сәсеү туҡтатылыуы тураһында хәбәрҙәрҙе белмәй. Быларҙың барыһы ла сеймал етештереүҙең 2001 йылда статистикала күрһәтелгән 185 тоннанан артып китеүе тураһында һөйләй, әммә был мәсьәләлә аныҡлыҡ юҡ.
Панджшер конфликты
2021 йылдың 17 авгусында вице-президент Амрулла Сәлих, Афғанстан Конституцияһы положениеларына һылтанып, Панджшер үҙәнендәге хәрби базанан үҙен Афғанстан президенты тип иғлан итә һәм унан талибандарға ҡаршы хәрби операцияларҙы дауам итергә вәғәҙә бирә. Уның президент вазифаһына дәғүәләрен Әхмәд Масуд һәм Афғанстан Ислам Республикаһының оборона министры Бисмиллах Мөхәммәди Хан хуплай. 2021 йылдың 17 авгусында Панджширҙың ҡаршылыҡ көстәре провинцияның баш ҡалаһы Чарикарҙы тартып ала. 6 сентябргә талибтар үҙәндең күп өлөшөн яңынан үҙ контроле аҫтына ала, әммә үрге үҙәндәрҙә ҡораллы ҡаршылыҡ дауам итә. Үҙәндәге бәрелештәр сентябрь уртаһында туҡтай тиерлек. Хәбәрҙәр буйынса, Салех менән Масуд сентябрь аҙағында күрше Тажикстанға ҡаса.
Украиналағы конфликтта ҡатнашыу
Foreign Policy журналы Рәсәй яғында Украиналағы низағта ҡатнашыу өсөн Афғанстан Милли армияһының элиталы командование корпусы ағзаларын йыйыу осраҡтары тураһында яҙа. Баҫма, АҠШ һәм Көнбайыш союздаштар Афғанстандан ашығыс рәүештә сыҡҡандан һуң, элекке хәрбиҙәрҙең ниндәй хәлгә эләгеүҙәре тураһында һөйләй. Фараз ителеүенсә, 20 000-дән 30 000-гә тиклем афған командованиеһы ирекмәне эшһеҙ ҡала. Үрҙә килтерелгән дәлилдәргә ярашлы, хеҙмәткә алыныусыларҙы Афғанстандан Иранға, ә һуңынан Рәсәйгә оҙаталар, шунан һуң улар менән бәйләнеш өҙөлә.
Сямбота-Яха
Сямбота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вэсни-Ю
Вэсни-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәшмир
Кәшмир (кәшмирсә: कॅशीर, کٔشیٖر; догри: कश्मीर; ладакхи: ཀཤམིར; балти: کشمیر; гожри: کشمیر; пунчи/чибхали: کشمیر; шина: کشمیر; уйғыр теле: كەشمىر ; деванагари: क्تरנ) — Һиндостан ярымутрауының төньяҡ-көнбайышында бәхәсле өлкә, тарихи яҡтан Гималайҙағы элекке кенәзлек.
Урынлашыуы һәм бүленеше
Кәшмирҙы бүлеү рәсми сик килешеүҙәре менән нығытылмаған. Кәшмир үҙе уны биләгән илдәр, иң элек Һиндостан һәм Пакистан араһында, көсөргәнешлек усағы булып тора.
Кәшмир төньяҡтан Афғанстан, көнсығышта Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр һәм Тибет автономиялы райондары, көньяҡта Һиндостандың Химачал-Прадеш һәм Пәнжәб штаттары, көнбайышта Пакистан менән сиктәш.
Бөгөн Кәшмир дөйөм майҙаны 101 387 км² һәм халыҡ һаны 12,5 миллион кеше тәшкил иткән ике һинд биләмәһенә — Джамму һәм Кәшмир союздаш территорияларына бүленгән; үҙҙәрен дәүләт тип иғлан иткән танылмаған Азад Кәшмир ҙең (Азат Кәшмир) 13 000 км²һәм халҡы 3,6 миллион кеше; бынан тыш Ҡытай Халыҡ Республикаһы ҡарамағындағы майҙаны 37,555 км² һәм бер нисә мең кеше йәшәгән Аксайчин территорияһы. Кашмирҙың дөйөм майҙаны 222 236 км² тәшкил итә.
Тарихы
1846—1947 йылдарҙа Кәшмир ҙур ярым бойондороҡһоҙ дәүләт була, уны британ колониаль хакимиәте формаль рәүештә һинд махараджаларына һата. 1949 йылда Һиндостан менән Пакистан араһында хәрби конфликт һөҙөмтәһендә Кәшмир улар араһында яҡынса тигеҙ бүленгән һәм бөгөнгө көнгә тиклем шундай хәлдә ҡала. Штат тирәһендәге конфликтлы хәл 1965 йылда Һинд-Пакистан һуғышына һәм 1999 йылдаКаргил конфликтына килтерә.
Шәһит (исем)
Шәһит — башҡорт ир-ат исеме, төрки телле халыҡтарҙа ла осрай.
Этимологияһы
Шәһит исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе ҡорбан (хаҡ эш ҡорбаны) тигәнде аңлата. Шәһит һүҙе Аллаһ юлында яуҙа динеңде, ватаныңды, иманыңды, ғаиләңде яҡлап ҡорбан булыусыларға ҡарата ҡулланыла.
Билдәле шәхестәр
Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы (9 октябрь 1896 йыл — 21 декабрь 1924 йыл) — Башҡортостандың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1921).
Шәһит Әхмәҙиев — татар яҙыусыһы, журналист, күренекле йәмәғәт эшмәкәре.
Тайыпов Шәһит Лотфулла улы (15 апрель 1937) — нефтсе, Татарстандың 1-се, 2-се, 3-се миллиард нефтен табыуҙа ҡатнашыусы, «Татнефть» ААЯ капиталь төҙөлөш идараһының етештереү тармағы башлығы (1988—1998), СССР нефть сәнғәте министрлығының (1982) һәм «Татнефть» йәмғиәтенең (1997) маҡтаулы нефтсеһе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Топонимикала
Шәһит (йылға) (Шаит) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Күккәй йылғаһының уң ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Диндә
Шәһит (شَهيد šahīd, күплектә شُهَداء šuhadā' (шүһәдә); شهادة šahāda шәһәҙә һүҙенән барлыҡҡа килгән, ул башҡортса «шаһитлыҡ» һүҙенә тап килә). Исламда шәһитлек хөкөм эшендә шаһит булып ҡатнашыуҙы ла аңлата, Аллаһ юлында яуҙа динеңде, ватаныңды, иманыңды, ғаиләңде яҡлап ҡорбан булыусыларға ҡарата ла ҡулланыла.
1770 йыл
1770 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Хәсән (Башҡортостан)
Хәсән (Хасановский, шулай уҡ Шәмсит утары булараҡ билдәле ) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан утар. Бөтөрөлгән мәлдә Муйнаҡ ауыл Советы составына ингән була.
Географияһы
Йылайыр яйлаһының көнбайыш өлөшөндә, Үрге Һарыбилдән Үрге Муйнаҡҡа һәм артабан элекке Абзан районының үҙәге булған Абҙан ауылына барған юл өҫтөндә урынлашҡан булған.
Алыҫлығы :
— район үҙәге Иҫәнғолға тиклем: 22 км,
— ауыл Советы үҙәге Үрге Муйнаҡҡа тиклем: 5 км,
— яҡындағы Һарыҡташ тимер юл станцияһына тиклем: 49 км.
Яҡындағы тораҡ пункттар: Үрге Муйнаҡ, Өмбәт, Мәзит, Урта Муйнаҡ, Түбәнге Аҡбирҙе, Ғәббәс, Түбәнге Муйнаҡ. Хәсән ауылында башлыса урыҫ милләтендәге кешеләр йәшәгән. Ауыл Калинин исемендәге колхоздың бер бригадаһы булған.
Тарихы
Исеме Хәсән антропонимынан алынған.
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законы менән иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөлә.
2020 йылдың йәйендә ауыл кешеләре тыуған ауылында йыйылып «Һаумыһығыҙ ауылдаштар» кеүегерәк байрам йыйыны үткәрә, обелиск ҡуя.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына 109 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар.
2002 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 0 кеше тәшкил иткән.
Көтәмәле
Көтәмәле (Кутемеля) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рә йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.