cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карпош ихтилалы
Ихтилал барышы
1689 йылдың октябрендә Кюстендил, Пирот һәм Скопье араһындағы төбәктә ихтилал тоҡанған. Төрөк тарихсыһы Силахдар Финдикли Мәхмәт аға буйынса, ихтилал башлығы Карпош, Доспат районында воевода йәки гайдук булған. Воевода Страхил етәкселегендәге гайдуктар һәм войнуктар Төньяҡ Фракияла Пловдив һәм Пазарджик араһында ҡорал һәм ғәскәрҙәр йыйған. Төрөктәр башта Карпошты София, Велес, Дойран, Кюстендил һәм Неврокоп араһында хәрәкәт иткән христиан ғәскәрҙәренең башлығы итеп тәғәйенләгән, был көстәр Страхил ихтилалын баҫтырырға тейеш булған. Әммә Карпош ихтилалсылар яғына күскән һәм Крива-Паланка ҡәлғәһен талап бында яңы ирекмәндәрҙе йыйған. Ихтилалсылар Куманово цитаделендә нығынған. Австриялыларҙың ихтилалсыларға ярҙам итеүе аныҡ билдәле түгел, әммә төрөк йылъяҙмалары буйынса император Леопольд I Карпошты «Куманово короле» булараҡ коронациялаған һәм бүләк итеп ҡуға гусар ҡалпағын ебәргән :
Һуңғы йылдарҙа шулай уҡ Карпош ҡушаматлы кафыр килеп сыҡҡан, ул талаусы-гайдуктар менән етәкселек итеп үҙен Куманово короле тип иғлан итә һәм уның теләге буйынса Австрия императоры уға ҡалпаҡ ебәргән.
Ихтилалды баҫтырыу
Хәрби һәм сәйәси ҡаҡшауҙарға бәйле ихтилалсылар үҙ ресурстарын ихтилалды үҫтереү өсөн файҙалана алмаған. Ғосман ғәскәрҙәре Ҡырым ханы Сәлим I Гирәйгә ярҙам һорап мөрәжәғәт иткәндәр, ә 1689 йылдың 14 ноябрендә Софияла хәрби советта боласыларға Кюстендил яғынан һөжүм итергә ҡарар иткәндәр. Уларға уңышлы һөжүм өсөн Криву-Паланканы алырға кәрәк булған, әммә ихтилалсылар был ҡәлғәне яҡҡандар һәм Кумановаға оборонаға әҙерләнергә сигенгәндәр. Төрөктәр менән Ҡырым татарҙары гайдуктарҙы тарүмар иткәндәр һәм ихтилал лидерҙарын әсиргә алғандар, ә ҡаршылыҡ күрһәтеүселәрҙе юҡ иткәндәр. Капош әсиргә эләккән һәм тиҙҙән Скопьела язаланған: риүәйәт буйынса ул Таш күперендә үлтерелгән. Ҡасып ҡотолған гайдуктар Сава һәм Дунай йылғалары буйҙарына киткән.
Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы
Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы (5 октябрь 1959 йыл) — ғалим-тарихсы, тарих фәндәре докторы (2007). Профессор. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009), Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары белем биреү хеҙмәткәре һәм 1-се класлы советнигы. Рафаэль Шәйхисламовтың ҡустыһы.
Биографияһы
Рәшит Бәҙретдин улы 1959 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Арҡауыл ауылында тыуа. Урта белем алғандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә һәм уны 1986 йылда тамамлай. Артабан хеҙмәт эшмәкәрлеген Ленинград дәүләт университетында дауам итә һәм унда бер ни тиклем ваҡыт эшләгәндән һуң, ҡабат тыуған университетына ҡайтып, 1991—1995 йылдарҙа, 1999 йылда ошонда уҡыта. Бер үк ваҡытта Рәсәй Фәедерацияһының Федерация, милләт һәм миграция сәйәсәте эштәре буйынса министрлығының Башҡортостан территориаль органында етәксе урынбаҫары була. 2007 йылда Санкт-Петербургта РФА-ның Тарих институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының Рәсәй тарихы, историография һәм сығанаҡтарҙы өйрәнеү кафедраһы уҡытыусыһы.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми хеҙмәттәре 18-се быуаттың икенсе яртыһында — 19-сы быуаттың беренсе яртыһында Рәсәйҙә социаль-иҡтисади проблемалар һәм крәҫтиәнлек тарихына арнала. 100-гә яҡын фнни хеҙмәт авторы.
Ташшишмә (Сөн ҡушылдығы)
Ташшишмә  (Ташчишма) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Яна Фетт
Яна Фетт (Jana FettFett Jana,   ; 2 ноябрь 1996 йыл, Загреб) — хорват тенниссыһы. 2018 йыл мартына ITF турнирынды яңғыҙ разрядта биш, парлы разрядта дүрт тапҡыр еңеү яулай.
Карьераһы
Халыҡ-ара теннис федерацияһының (ITF) юниорҙар туры рейтингында Яна Фетт 2014 йылдың 24 февраленә 12-се урынды биләй. Ҙур шлемдың юниорҙар турнирында яңғыҙ разрядта (2014 йылда Австралияла теннис буйынса Асыҡ чемпионат) Яна Фетт рәсәй тениссыһы Елизавета Куличкованан ҡалыша икенсе урынға сыға.
2015 йылда Тоётала Фетт халыҡ-ара профессиональ Dunlop World Challenge турнирында яңғыҙ разрядта финалда таиланд тенниссыһы Луксика Кумкхумды еңеп сыға. 2018 йылдың мартына был Янаның иң юғары титулы була.
Яна Фетт 2017 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың теннис ассоциацияһы (WTA) турында — Хобартта Халыҡ-ара теннис турнирында (Австралия) ҡатнаша, ярым финалда бельгиялы Элиза Мертенстан еңелә. Шул уҡ йылда Фетт үҙенең икенсе турнирында — Японияның асыҡ чемпионатында ҡатнаша, һәм ТОП-20 уйынсыһы Кристина Младеновичты еңә, был уның беренсе еңеүе була. Ярымфиналда Яна япон тенниссыһы Мия Катонан еңелә. 2017 йылда Фетт донъя рейтингында иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә: яңғыҙ разрядта 97-се позицияла (12 октябрь) һәм парлы разрядта 357-се урында (30 октябрь).
2018 йылда Фетт Австралияның асыҡ чемпионатында ҡатнаша, унда икенсе раундта дат тенниссһы Каролина Возняцкиҙан ҡалыша, хәйер, ул да өсөнсө партияла 1-5 иҫәбе менән еңелә (Фетт һәм Возняцкиҙың дөйөм иҫәбе икенсе раундта: 6-3, 2-6, 5-7).
Лученец
Тарихы
Лученец (венгр телендә — Лошонц) тәүге тапҡыр 1128 йылда телгә алына, әммә  XV быуатҡа тиклем ҙур булмаған ауыл була. 1451 йылда ул ҡала булараҡ телгә алына. Ул саҡта Лученец стеналары янында Ян Искраның ғәскәрҙәре Янош Хуньяди армияһын еңә.
XVI быуатта ҡаланы күп тапҡыр төрөктәр ҡамай. 1544 йылда улар штурм менән ҡаланы ала һәм һәм 40 йыл Лученец Ғосман империяһының  санжагыныҡы булған. 1575 йылда ҡала «бушап» ҡалған кеүек телгә алынған.
1828 йылда Лученец ҡалаһында 3000 кеше йәшәгән, 216 йорт һәм 229  һөнәрселек оҫтаханалары булған. 1849 йылда венгр революционерҙары рус армияһының яралы офицерҙарын үлтерә. Үс итеп, Граббе дивизияһы ҡаланы яндыра.
1867 йылда ҡалала заводтар төҙөлә, индустриялаштырыу килә.
Австро-Венгрия тарҡалғандан һуң Лученец чех һәм венгр армиялары араһында һуғыш урыны була. Венгр армияһы сигенергә мәжбүр була, ә саҡ ҡына һуңыраҡ ҡала арбитраж буйынса Чехословакия составына инә. 1938 йылда  Венгрия ҡаланы ҡабаттан оккупациялай. 1945 йылдың 14 ғинуарында совет һәм румын частәре Лученецты азат итә.
Шолбея
Шолбея — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рутка йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санджике
Санджике — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нибега йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Прокопьев Герман Терентьевич
Прокопьев Герман Терентьевич (17 октябрь 1922 йыл — 30 июнь 1999 йыл) — 52-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия артиллерия полкы төҙәүсеһе, гвардия сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Герман Терентьевич Прокопьев 1922 йылдың 17 октябрендә Сыуаш Республикаһы Цивильский районының Байгеево ауылында тыуа.
Сыуаш. Тулы булмаған урта белемле. 1945 йылдан КПСС ағзаһы. Армияға саҡырылғанға тиклем Башҡорт АССР-ы Бишбүләк районының Соловьевка ҡасабаһында колхозда эшләй.
1941 йылда Бишбүләк райвоенкоматынан Совет Армияһына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1942 йылдың апреленән.
1947 йылда Герман Терентьевич Горький өлкәһенең Дзержинск ҡалаһына күсенә, Горэнергола электромонтер булып эшләй. 1995 йылда Еңеү Парадында ҡатнаша.
Батырлығы
661-се уҡсылар полкының (200-сө уҡсылар дивизияһы) минометҡа төҙәүсеһе рядовой Г. Т. прокопьев 1944 йылдың 31 июлендә Дубнаны аша сыҡҡанда батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 31 июлендә миномет уты менән дошмандың өс ут нөктәһен һәм 13 миномет һалдатын юҡ итә.
Г. Т. Прокопьев ошо батырлығы өсөн 1944 йылдың 15 авгусында III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
3-сө удар армияның 12-се гвардия уҡсылар корпусы, 52-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия артиллерия полкы төҙәүсеһе гвардия сержанты Г. Т. прокопьев Берлинды алыуҙа ла айырылып тора. 1945 йылдың апрелендә Берлин урамдарындағы алышта Прокопьев төҙәүсе булған орудиеға дошман ике тапҡыр пехота ротаһы һәм үҙйөрөшлө орудие менән контрһөжүм яһап ҡарай. 200 метр арауыҡтағы немецтарға тура нводка менән ата һәм контрһөжүмде кире ҡаға. . Дошман яу яланында 16 һалдат һәм офицер мәйете, 2 станок пулеметын ҡалдыра.
Был батырлығы өсөн ул 1945 йылдың 3 июнендә II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 1 октябрендәге указы менән I дәрәжә Дан ордены менән наградлана.
Кодзь
Кодзь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 233 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жабка монастыры
Жабка монастыры — Рус православ сиркәүе Кишинёв епархияһының ҡатын-ҡыҙ монастыры. Молдавияның Флорештский районы Жабка ауылында урынлашҡан.
Сепрәк (хикәйә)
Сепрәк — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың  2 декабрендә «Петербург газета»һының 331-се һанында  А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.
Жабка монастыры
Тарихы
Жабка монастырына XVII быуат уртаһында, Делэни монастырынан килгән иеромонах Иезекиль тарафынан нигеҙ һалынған. Монастырь татарҙар һөжүменән һуң бер нисә йыл ташландыҡ хәлдә була. 1770 йылда ҡалдырылған ҡаяла иеромонах Феодосий урынлаша. Тиҙҙән уның янына татарҙар һөжүменән ҡасып килгән монастырь халҡы йыйыла башлай һәм урын тарайып, унда йәшәүселәргә уңайһыҙлыҡ тыуҙыра. Иеромонах Феодосий, Жабка ер биләүселәренән ҙур булмаған ер участогы һорап, унда ағас сиркәү төҙөй. 1813 йылда иеромонах Феодосий игумен дәрәжәһенә күтәрелә, ә монахтар йәшәгән урын монастырға әйләнә.
Монастырь архивында XVII быуатта ергә булған хоҡуҡ документтарының күсермәһе һәм шулай уҡ жабка монахтарының иҫке румын телендәге бер нисә яҙыуы һаҡлана.
Сепрәк (хикәйә)
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға провинциялағы бер ҡалала бара. Бер кисте фабрикант Блудыхин йортона табан провинцияның «Гусиный вестник» гәзите сәркәтибе Пантелей Диомидыч Кокин йүнәлә. Блудыхин йортонда был кистә һөйәрмәндәр спектакле күрһәтелә, унан һуң бейеү һәм киске аш була.
Жабка монастыры
Тарихы
1916 йылда монастырға Рәсәйҙән ҡасып килгән ҡатын-ҡыҙ монахтар урынлаша. Уларҙы бында Лесна монастырынан Кишинев архиепискобы Хотинск Анастасий килтерә. Быға тиклем йәшәгән монахтар Жабканан Гиржавск Вознесенск монастырына күсерелә. Яңы ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы, сығышы менән Романовтар батша ғаиләһенән булған игуменья Екатерина етәкселегендә йәшәй башлай. Монастырь епископ Бельцк Виссарион Пуе ваҡытында үҫеш ала. Монгастырь 49 га ер ала, унда электростанция һәм тирмән төҙөлә.
1940 йылда Жабка монастыры общинаһы монастырҙан ҡыуып сығарыла һәм уның бөтә мөлкәте конфискациялана. Әммә, 1941 йылда ҡатын-ҡыҙ монахтар монастырҙы кире үҙҙәренә алып, әйләнеп ҡайта.
Хәҙерге осор
Бөгөн Жабка монастыры игуменья Таисия (Стреину) етәкселегендә эшләй һәм унда яҡынса 600 ҡатын-ҡыҙ монах йәшәй. Монастырҙа ғибаҙәт ҡылыуҙы ике дин әһеле башҡара. Унда көн һайын да инеп йөрөргә була.
Монастырь — тәнкәләрҙә
200 йылдың 25 декабрендә Молдова Милли банкы әйләнешкә түләү сараһы һәм нумизматик маҡсатта «Молдованың монастырҙары» — Жабка монастыры серияһынан 50 Молдава лейы номиналындағы иҫтәлекле көмөш тәнкә сығара. Үҙәктә — пейзаж фрагменты төшөрөлгән монастырҙың рельефлы һүрәте; өҫкө өлөшөндә, тәнкә ситенә баш хәрефтәр менән «MĂNĂSTIREA JAPCA» яҙыуы уйылған. .
Сепрәк (хикәйә)
Сюжет
Фабрикант өйөнә килеп еткәс, сәркәтип лакейға тунын сисеп бирә һәм үҙенең редакциянан килгәнлеге тураһында әйтә. Уның был һүҙҙәре киреһенсә эште боҙоп ебәрә — юғары ҡаттан кемдер: «Ярамай! ярамай! Индермәҫкә! Индермәҫкә!» - тип ҡысҡыра.
Кокин был һүҙҙәрҙең уға әйтелгәнен аңламайса, аяғы менән тупһаға баҫа, ләкин уға юлды ҡаплайҙар. Блудыхиндың үҙе Кокинды өйгә индермәҫкә ҡушыуы асыҡлана. Уға бары тик билет һатып алып инергә генә рөхсәт ителә, әммә сәркәтиптең үҙе менән аҡсаһы булмай. Уға өйгә инергә рөхсәт итәләр, тик залға инергә рөхсәт ителмәй.
Антракт ваҡытында Кокинға Блудыхин менән һөйләшергә форсат табыла. Фабриканттың ҡәнәғәтһеҙлек күрһәтеүенең сәбәбе асыла. Булдыхин: «Һеҙҙең гәзиттең һуңғы һанында бик шәп мәҡәлә сыҡты… бик шәәәп! «Юдифь и Олоферн» спектаклендә минең ҡыҙым ҡатнашты. Ундағы йәнле картинаны һүрәтләгәндә гәзитегеҙҙә әллә нимәләр яҙылып бөткән. Юдифь ҡулындағы ҡылыс шул тиклем оҙон, уның менән йә бик йыраҡтан, йә булмаһа йорт ҡыйығына менеп кенә дошманды һуйып булыр ине... Нимәгә бында ул ҡыйыҡ? Минең ҡыҙым уҡып сыҡҡас… илап ебәрҙе! Әфәнделәр, был тәнҡит түгел! Юҡ-юҡ, был тәнҡит түгел! Был шәхестәр! Мәҡәләне яҙған кеше мине юҡҡа сығарыу өсөн был мәҡәләне яҙған…».
Кокин менән һөйләшкәндә Булдыхин уның бары тик сәркәтип икәнен асыҡлай, ә мәҡәләне «Гусиный вестник» гәзитенең мөхәррире яҙғанлығын белә һәм ул Кокинды залға алып китә. Улар залға китеп барғанда Булдыхинға әле генә генерал килеүе тураһында әйтәләр. Кокинды ярты юлда ташлап, Булдыхин генералды ҡаршы алырға йүгерә. Кокин зал ишегенә килә, ләкин Блудыхин уның тураһында бер кемгә лә бер ни ҙә әйтеп өлгөрмәгәнлектән, Кокинды залға индермәйҙәр. Кокинға өйөнә ҡайтып китергә тура килә, «уға шул тиклем оят һәм ерәнес була».
Бровина Флора
Биографияһы
Бровина Флора 1949 йылдың 30 сентябрендә Косовола тыуа. Илир (Ilir Brovina) исемле ағаһы бар.
Приштинала медицина институтын тамамлағандан һуң, уҡыуын Загребта дауам итә, педиатрия буйынса махсуслаша. Косовоға ҡайтып, Флора Rilindja көндәлек гәзитендә журналист булып эшләй башлай. Һуңынан Приштин дауаханаһына табип-педиатр булып урынлаша. 1990 йылдарҙа сәйәси хәл-ваҡиғалар киҫкенләшкәс, ваҡиғаларҙан ситтә ҡалмай һәм көс ҡулланыу акттары тураһында мәғлүмәт туплай, гуманитар эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, етем-балаларға психологик реабилитация үҙәген етәкләп, балаларға ярҙам ойоштора башлай.
Косово һуғышы ваҡытында, 1999 йылдың 20 апрелендә, Бровинаны битлек кейгән ир-аттар урлап билдәһеҙ йүнәлештә алып китә. Һуңыраҡ асыҡланыуынса, ул серб әсирлегендә була, халыҡ-ара ойошмалар ҡыҫылғанға тиклем, йыл ярым Сербия төрмәдәрендә үткәрә.
Флора Бровина сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 2001 йылда Косово демократик партияһы исемлеге буйынса Косово президенты вазифаһын дәғүә итә. 2004 йылдан шул уҡ партия ағзаһы булараҡ Косово парламентына һайлана. Шулай уҡ Косово албандарының ҡатын-ҡыҙҙар лигаһына етәкселек итә.
Бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы булып тора:
2001 йылда уның шиғырҙары Роберт Элси тәржемәһендә Нью-Йоркта баҫылып сыға.
Наградалары
1999 йылда Флора Бровина швед ПЕН-клубы наградадаһын ала һәм PEN Center American үҙәгенең Barbara Goldsmith Freedom to WriteAward премияһына лайыҡ була. Шулай уҡ кеше хоҡуҡтары буйынса Генрих Белль фонды премияһы лауреаты.
Ғәҙелов Лотфый Закир улы
Лотфый Закир улы Ғәҙелов (1893—1985) — журналист, 1942—1950 йылдарҙа Башҡортостан Радиокомитеты рәйесе. Йәмәғәт эшмәкәре, революционер-дипломат Кәрим Хәкимовтың тәүге библиографы.
Биографияһы
1893 йылда элекке Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Богдан улысының Мөлөк ауылында дини ғаиләлә тыуған (атаһы — мулла). 1895 йылда аталары вафат була һәм әсәһе балалары менән (барыһы 5 бала: 2 малай, 3 ҡыҙ) Ырымбур губернаһының Александровка районы Туҡай ауылына күсәләр. Был ауылда әсәһенең туғандары йәшәгән. Революцияға тиклем ғаиләнең бәләкәй генә өйө һәм бер һыйыры була. Милектә ерҙәре булмай, ерҙе ҡуртымға алып, 0,5 дисәтинәгә иген сәсәләр. Һаңғрау-телһеҙ Ибатулла олатаһы (әсәһенең ағаһы) алпауыт Субботинда ялсы булып эшләй, революциянан һуң колхозға инә.
Туҡай ауылында ауыл мәктәбен тамамлағас, 1907 йылда Ырымбур ҡалаһындағы мәҙрәсәгә уҡырға инә. 1910 йылға тиклем уҡый. 1910 йылда 40 тирәһе уҡыусы, шул иҫәптән Лотфый Закир улы, мәктәп программаһы менән риза булмай, мәктәпте ташлап сығып китә.
1910 йылдың көҙөндә «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә һәм унда 3 йыл уҡый. Был уҡыу йортонда ла Ырымбурҙағы тарих ҡабатлана һәм 1912 йылда Лотфый Закир улы башҡа уҡыусылар менән бергә март айында мәктәпте ташлай.
1913 йылдан 1915 йылға тиклем приказчик-малай булып шәхси магазинда эшләй.
1915 йылдың сентябрендә хәрби хеҙмәткә саҡырыла, Австрия фронтында була, рядовой.
1917 йылдың декабрендә, демобилизациянан һуң, үҙенең Туҡай ауылына ҡайтып төшә һәм, фронтовик булараҡ, ярлылар һәм хеҙмәтсән крәҫтиәндәр араһында Совет власын яҡлап эш башлай. Шул йылдың март айында Советтарҙың беренсе Ырымбур губерна съезына һайлана. Съезд 1918 йылдың 12 мартынан 15 мартҡа тиклем үтә.
1918 йылдың март айынан алып 1926 йылдың октябренә тиклем үҙенең ауылында эшләй: 1 баҫҡыс мәктәбе директоры, улыс китапханаһы мөдире, улыс сәйәси-ағартыу эштәрен ойоштороусыһы була. Ошо уҡ ваҡытта ауыл һәм улыс Советтарының эшендә ҡатнаша, халыҡ мәғарифы буйынса улыс коллегияһы, улыс исполкомы ағзаһы итеп һайлана, бер үк ваҡытта үҙ-ара ярҙам итеү улыс комитеты секретары, мәғариф хеҙмәтсәндәренең улыс мечткомы яуаплы секретары, потребкооперация ревкомиссияһы ағзаһы була.
1926 йылдан ВКП(б) кандидаты, ә 1928 йылдан — партия ағзаһы.
1926 октябренән пенсияға киткәнгә тиклем, йәғни 1957 йылдың ноябренә тиклем, Өфөлә эшләй: Башҡорт өлкә совет-партия мәктәбендә (1926—1931 йылдар) уҡытыусы, ауыл бүлеге мөдире, «Коммуна» өлкә татар гәзитенең редакторы урынбаҫары һәм редакторы (1931—1937 йылдар), КПСС Өлкә комитеты бюроһы янындағы Ленин комиссияһы һәм марксизм-ленинизм классиктары хеҙмәттәрен нәшер итеү буйынса Башҡорт дәүләт нәшриәтенең редактор-тәржемәсеһе (1937—1941 йылдар), марксизм-ленинизм классиктары хеҙмәттәрен башҡорт теленә тәржемә итеү буйынса Башҡорт дәүләт нәшриәте редакторы (1950—1957 йылдар).
Ошо йылдар эсендә төрлө курстарҙа, бигерәк тә пропаганда кадрҙарын, журналистарҙы һәм сәйәси-ағартыу хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү һәм ҡабаттан әҙерләү буйынса йәйге һәм киске курстарында, партия, ленинизм тарихын, журналистиканы уҡыта.
30-сы йылдар башында бер нисә йыл өлкә гәзиттәре редакцияларында (ул ваҡытта бер партойошма өс өлкә гәзите коммунистарын берләштергән), 30-сы йылдар аҙағында һәм 40-сы йылдар башында Башҡорт өлкә комитеты янындағы Ленин комиссияһында һәм Башҡорт дәүләт нәшриәтендә партойошма һәм партбюро секретары була.
1930 йылда Башҡорт педагогия институтының иҡтисад факультетына уҡырға инә, 1933 йылда тамамлай.
1942—1950 йылдарҙа — Башҡорт Радиокомитетының рәйесе.
1957 йылдан пенсияла була — РСФСР-ҙың персональ пенсионеры.
Ғаиләһе
Ҡатыны, Ғәҙелова Мәғниә Ғәбдрәүеф ҡыҙы, 1900 йылда Бишбүләк районының Дүсән ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Революционер һәм дипломат Кәрим Хәкимовтың бер туған һеңлеһе. КПСС-та - 1930 йылдан. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, һөнәре буйынса зоотехник. Уҡыуын тамамлағас, ошо уҡ институтта уҡытыусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бер нисә йыл партия органдарында эшләй.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Пенсияға сыҡҡас, ижади һәм йәмәғәт эше менән шөғөлләнәнә. Гәзит һәм журналдарға мәҡәләләр яҙа, доклад, лекциялар менән сығыш яһай, Башҡортостандың журналистар союзы ағзаһы булып тора.
1957 йылдан алып Ырымбур, Бохара, Ташкент, Алматы, Фрунзе, Томск,Ҡазан, Куйбышев, Мәскәү, Красногорск ҡалалары архивтарында дипломат һәм революционер Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улының тормошо һәм эшмәкәрлеге менән бәйле документтар, материалдар йыйыу буйынса эшен башлай. Йыйылған материалдар нигеҙендә 1960 йылда авторҙашы Ғүмәров Ф. Х. менән берлектә рус телендә «Кәрим Хәкимов» исемле китабы сыға. Ул йыйған мәғлүмәттәр буйынса Кәрим Хәкимов тураһында беренсе фильм төшөрөлә, уның режиссеры Әмир Абдразаҡов була. 1982 йылда драматург Нәжиб Асанбаев пьесаһы буйынса «Ҡыҙыл Паша» спектакленең премьераһы үтә.
Тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен һаҡлау йәмғиәтенең Киров бүлексәһе президиум ағзаһы булып торған.
Барыһы Ғәҙелов Л. З. йыйған мәғлүмәттәр нигеҙендә 4 китап нәшер ителә.
Наградалары
«Почёт Билдәһе» ордены, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы һәм Башҡорт АССР-ның Юғары советы Президиумының Почёт грамоталары менән наградлана. Шулай уҡ ССР Союзы Министрҙар Советы янындағы Радиомәғлүмәт Комитеты тарафынан Башҡортостанда радиотапшырыуҙар ойоштороу өлкәһендәге уңышлы эштәре өсөн «СССР-ҙың Почётлы радисы» билдәһе менән наградлана.
Демянск
Демянск — Рәсәйҙең Новгород өлкәһендә эшселәр ҡасабаһы (с 1960). Демянск муниципаль районының административ үҙәге.
Ҡасаба Рәсәйҙең тарихи ҡалалары исемлегенә ингән
Халҡы — 4211 кеше (2020)
Географияһы
Ҡасаба өлкәнең көньяғында, Явонь йылғаһы буйында  (Илмән күле бассейны), Бөйөк Новгородтан  181 км алыҫлыҡта, Лычково тимер юлы станцияһынан көньяҡҡа табан 41 км алыҫлыҡта  (Иҫке Русса — Бологое-Мәскәү линияһында)  урынлашҡан.
Демянскта уртаса температура ғинуарҙа — −9°C, июлдә уртаса температура — +17°C. Демянскта билдәләнгән максималь температура — +36°C, ә минималь — -5°C. Һалҡынһыҙ ваҡыттар 120-130 көн.
Тарихы
Шулай ҙа Демянск  Старая Русса һәм Бөйөк Новгородта табылған күпкә иртәрәк осорға ҡараған (XII быуат)   туҙға яҙылған грамоталарҙа телгә алына
Йылъяҙмаларҙа үҙенсәлекле минераль һыу сығанаҡтары айырым билдәләнә. Кенәз Ярополк кенәз (1132—1139) Демянскҡа атлыларҙы һыу өсөн махсус ебәрә.
Һуңыраҡ Демянск ауыл була. 1927 йылдың 1 авгусында Новгород губернаһының Иҫке Русса өйәҙенә инеүсе Демянск ауылы ҡала булып үҙгәртелә, уға йәнәшәләге Глубово, Селижский Рядок һәм Селище ауылдары инә, Демәнск яңы барлыҡҡа килгән Демянск өйәҙенең административ үҙәге  була. 1927 йылдың  1 авгусынан СССР-ҙа үткән административ-территориаль реформалар сиктәрендә  губерна һәм өйәҙҙәр бүленеше  бөтөрөлә, ә Демянск Ленинград өлкәһе Новгород округы составында Демянск районының административ үҙәге була (1930 йылда  СССР-ҙа округтарға бүлеү бөтөрөлә). 1927 йылдың 5 сентябрендә ВЦИК ҡарары буйынса ҡала статусын юғалта һәм Демянск  ауыл биләмәһе итеп үҙгәртелә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Демянскты  Иҫке Русса янында  контрһөжүм ваҡытында ҡалдыралар һәм  немец-фашист оккупацияһында  1941 йылдың 9 сентябренән 1943 йылдың 21 февраленә тиклем була. 1942—1943 йылдарҙа Демянск районында  аяуһыҙ алыш үтә (1942 йылдың Демянский һөжүм операцияһы,1943 йылда Демянск  һөжүм операцияһы. Был һуғыш барышында 1942 йылдың 4 апрелендә Демянск  эргәһендә А. П. Маресьевтың самолеты бәреп төшөрөлә һәм  ҡаты яраланған осоусының үҙенекеләргә ун һигеҙ тәүлек юлы башлана.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың  5 июлендәге Указы менән Демянск ауылы һәм бөтә Демянск районы яңы ҡабаттан ойошторолған  Новгород өлкәһенә индерелә. Новгород өлкәһе башҡарма комитетының 1960 йылдың 28 декабрендәге № 1201 ҡарары менән Демянск эшселәр ҡасабаһы категорияһына индерелә.
Новгород өлкәһе башҡарма комитеты 1984 йылдың  21 сентябрҙәге № 416 ҡарары менән Демянск эшселәр ҡасабаһы составына  Мосылино ауылы индерелә.
Иҡтисады
Ҡасабала түбәндәге предприятиелар эшләй:
Иҫтәлекле урындары
Княжна тауы — ҡалҡыулыҡ рәүешендә ҡаласыҡ, Явонь йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан, Демянсктан 8 км алыҫлыҡта ята.
Ҡалыуайыры (Ишембай районы)
Ҡалыуайыры (Калу-Айры) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 149 кеше. Ҡолғона ауыл Советы составына инә.. Почта индексы — 453233, ОКАТО коды — 80231845002.
Тарихы
Бер-береһенән ике саҡырым алыҫлыҡта Урта-Айры һәм Ҡалыу-Айры башҡорт утарҙары урынлашҡан. Беренсеһендә 23 йортта 109 кеше йәшәй, икенсеһендә 26 йорт һәм 131 кеше була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ҡалыуайыры ауылынан ике саҡырым алыҫлыҡта бөткән Урта-Айры утары бар.
Ҡалыуайыры (Еҙем йылғаһы бассейны) йылғаһы буйында урынлашҡан.
Урамдары
Урам исеме :
Ҙур совет энциклопедияһы
Ҙур сове́т энциклопе́дияһы (сығанаҡ белешмәләрҙә — Ҙур Совет Энциклопедияһы; Большая советская энциклопедия, ҡыҫҡартмаһы БСЭ) — иң билдәле һәм тулы совет универсаль энциклопедияһы. 1926 йылдан (беренсе сығарылыштың беренсе томы) 1990 йылға тиклем (һуңғы йыллыҡ том) «Советская энциклопедия» нәшриәте (хәҙер — «Большая Российская энциклопедия» нәшриәте) тарафынан сығарыла.
Өс сығарылышы була:
Беренсе сығарылыш
1923 йылда Госиздатта "Ҙур совет энциклопедияһы"н (БСЭ) нәшер итеү фекере тыуа, уның инициаторы академик Отто Юльевич Шмидт була. Отто Шмидт 1921—1924 йылдарҙа мөхәрририәт рәйесе вазифаһын башҡара. БСЭ-ны әҙерләү төркөмөнә марксист тарихсы М.Н. Покровский, тәнҡитсе һәм публицист Н. Л. Мещеряков, шағир В. Я. Брюсов, профессор В. Ф. Каган, К. С. Кузьминский һәм башҡалар инә. Политбюроның энциклопедия сығарыу тураһындағы 1924 йылдың 17 апреле ҡарары менән О. Ю. Шмидт баш мөхәррир итеп тәғәйенләнә. 1925 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты һәм СССР Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән Коммунистик Академия ҡарамағында «Большая Советская Энциклопедия“ дәүләт ғилми баҫмаһы» ҡатнаш акционерҙар йәмғиәте төҙөлә, уға энциклопедия сығарыу йөкмәтелә.
Беренсе том 1926 йылда донъя күрә. Әммә энциклопедияның тулы сығарылышын (65 том һәм тулыһынса СССР-ға арналған бер өҫтәмә том) әҙерләүгә 21 йыл китә, эш 1947 йылда ғына тамамлана. «Советская энциклопедия» акционерҙар йәмғиәте 1930 йылда Дәүләт һүҙлек-энциклопедия нәшриәтенә, ә 1937 йылда «Советская энциклопедия» дәүләт ғилми институтына үҙгәртелә.
Энциклопедияның беренсе сығарылышына йәмғеһе 65 мең статья, 12 мең иллюстрация һәм 1 меңдән ашыу карта инә. Дөйөм күләме 4,3 мең автор баҫма табағы тәшкил итә. Һәр томға уртаса 8—10 төҫлө географик карта һәм 20-ләп иллюстрация (төҫлөләре лә бар) ингән, улар айырым биттәрҙә бирелгән. Һалынма биттәрҙән тыш текст эсендә лә һүрәттәр һәм карталар күп. Иллюстрацияларҙың күпселеге билдәле совет рәссамдары тарафынан ағас гравюрала эшләнгән. Томдар алтын менән баҫып төшөрөлгән биҙәкле ледерин тышлыҡ һәм ярымкүн төп менән тышланған. Һәр том 50—80 мең дана траж менән сығарылған.
1924—1941 йылдарҙа академик Отто Юльевич Шмидт баҫманың баш мөхәррире була. Энциклопедия редакцияһы Мәскәүҙә Петровка менән Кузнецкий Мост урамдары сатындағы Анненковтар йортон биләй. Бүлектәрҙең мөхәррирҙәре һәм эре статьяларҙың авторҙары араһында — күренекле совет ғалимдары һәм дәүләт эшмәкәрҙәре: Н. Н. Баранский, А. Н. Бах, Г. И. Бройдо, А. С. Бубнов, Н. Н. Бурденко, Н. И. Бухарин, В. Р. Вильямс, К. Е. Ворошилов, И. М. Губкин, И. Э. Грабарь, Г. М. Кржижановский, Л. Н. Крицман, В. В. Куйбышев, Н. Я. Кун, Ю. Ларин, А. В. Луначарский, Н. Л. Мещеряков, В. П. Милютин, М. Ф. Нестурх, Н. М. Никольский, В. А. Обручев, Н. Осинский, М. Н. Покровский, Е. А. Преображенский, К. Радек, Н. А. Семашко, И. И. Степанов-Скворцов, В. Г. Фесенков, П. А. Флоренский, М. В. Фрунзе һәм башҡалар.
63-сө том ике вариантта сығарыла: 1933 йылда (тиражы 31 000 дана) 776 бағана менән, 1935 йылда (тиражы 20 200 дана) 768 бағана менән (2 табаҡҡа күберәк); ҡайһы бер статьяларҙың йөкмәткеһе төрлө була. Томдар йөкмәткеһе
Икенсе сығарылыш
Икенсе сығарылыш СССР Министарҙар Советы ҡарарына ярашлы (1949 йылдың 20 феврале) әҙерләнә һәм «Большая советская энциклопедия» дәүләт ғилми нәшриәте тарафынан 1950—1958 йылдарҙа нәшер ителә. Сығарылыш 51 томдан тора (49 томда статьялар, 50-се том — «СССР», 51-се том — өҫтәмә), ә 1960 йылда 2 китаплыҡ предмет исемдәренең алфавит буйынса төҙөлгән күрһәткесе менән тулыландырыла.
Икенсе сығарылышта йәмғеһе 100 мең статья, һәм  була. Дөйөм күләме — 4,9 мең автор табағы. Тышлығы рельефлы. Һәр томдың тиражы 250—300 мең дана була.
Социаль, сәйәси темаларға һәм ғәмәлдәге дәүләт эшмәкәрҙәре тураһындағы мәҡәләләр совет идеологияһына ярашлы әҙерләнә. Ҡайһы берҙә илдәге үҙгәрештәргә бәйле темларҙы яҡтыртыу ҙа үҙгәрә. Мәҫәлән, 1953 йылда СССР эске эштәр министры Л. П. Берияны эштән алғас, энциклопедияға яҙылыусыларға уның тураһындағы статья урынына «Берингово море» статьяһының киңәйтеп яҙылған яңы варианты ебәрелә һәм был кеше тураһындағы статьяны алып ташларға тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта иллюстрациялар исемлегендә Л. П. Берия портреты телгә алына.
Сығарылыштың баш мөхәррирҙәре — академиктар Сергей Иванович Вавилов (1—7-се томдар, 1949—1951) һәм Борис Алексеевич Введенский (8—51-се томдар, 1951—1958), баш мөхәррир урынбаҫарҙары — А. А. Зворыкин һәм Л. С. Шаумян. Бүлек мөхәррирҙәре һәм статьяларҙың авторҙары араһында — шул замандың күренекле совет ғалимдары һәм фән эшмәкәрҙәре: Н. Н. Аничков, И. П. Бардин, А. А. Благонравов, В. В. Виноградов, Б. М. Вул, А. А. Григорьев, Е. М. Жуков, Б. В. Иогансон, А. Н. Колмогоров, Ф. В. Константинов, О. Б. Лепешинская, Т. Д. Лысенко, А. А. Михайлов, А. И. Опарин, К. В. Островитянов, Н. М. Страхов, С. П. Толстов, Е. А. Чудаков һәм башҡалар. Томдарҙың йөкмәткеһе
Өсөнсө сығарылыш
Өсөнсө сығарылыш КПСС Үҙәк Комитетының 1967 йыл 2 февраль ҡарарына ярашлы әҙерләнә һәм «Советская энциклопедия» нәшриәте тарафынан 1969—1978 йылдарҙа баҫыла. Сығарылыш 30 томда 31 китаптан тора (24-се том ике китаплы итеп әҙерләнә — тулыландырылған икенсеһе СССР-ға арнала). Өсөнсө сығарылыш өсөн 7-се кегле булған яңы шрифт — «Кудряшевская энциклопедическая гарнитура» ҡулланыла. Өсөнсө сығарылыштың тиражы 630 мең дана тәшкил итә. 1981 йылда алфавитлы атама күрһәткесе менән тулыландырыла, ул 50 мең дана тираж менән баҫтырыла. Сығарылышты әҙерләүҙә 10 мең белгес ҡатнаша. Консультанттарҙың күбеһе ғилми дәрәжәле була. Өсөнсө сығарылыштың төп принциптарының береһе — фәнде популярлаштырыу.
Сығарылышта йәмғеһе 95 279 статья, 29 120 иллюстрация, 3701 портрет һәм 524 төҫлө карта бар. 14-се томда «Ленин Владимир Ильич» статьяһына уның телмәрҙәре яҙылған һығылмалы грампластинка беркетелә. Сығарылыштың дөйөм күләме 3800 авторлыҡ табағы тәшкил итә. Сығарылыш энциклопедияның статьяларына һылтанмалар системаһы менән айырылып тора.
Академик Александр Михайлович Прохоров (1969—1978) баш мөхәррир була.
Өсөнсө сығарылыш инглиз теленә тәржемә ителә һәм «Macmillan Publishers» нәшриәте тарафынан АҠШ-та 1973—1982 йылдарҙа 31 томда баҫтырып сығарыла. Айырым илдәрҙә (ГДР, Бөйөк Британия һәм башҡалар) «СССР» тигән бер томлыҡ тәржемәләнеп нәшер ителә.
Шулай уҡ өсөнсө сығарылыш герк теленә тәржемә ителә һәм «Акадимос» (греч. Ακάδημος) нәшриәте тарафынан 1977—1989 йылдарҙа 34 төп һәм 1 өҫтәмә том итеп баҫтырыла. Томдарҙың йөкмәткеһе
Электрон версия
1998 йылда «Аутопан» ЯАЙ-һы («Студия Multimedia.ru»), «Гласнет» ЯАЙ-һы һәм «Лукойл-Информ» ЯАЙ-һы («Большая Российская энциклопедия» нәшриәте менән хеҙмәттәшлектә) БСЭ-ның өсөнсө сығарылышын цифрлаштырыу проектын башлай. 2001 йылға текстарҙың һәм иллюстрацияларҙың төп корпусы сканлана, таныла һәм тикшерелә. Интернет-сығарылышҡа хоҡуҡты «Russ Portal Company Ltd.» компанияһы һатып ала, ул 2001 йылдың апрелендә «Рубрикон» энциклопедия онлайн-проектын башлай. 2002 йылда Мәскәүҙәге Халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһендә өс компакт-дискҡа яҙҙырылған энциклопедия күрһәтелә. Электрон версияның нәшерсеһе һәм дистрибьюторы сифатында «Новый диск» ЯАЙ-һы компанияһы сығыш яһай; энциклопедия «Рәсәй энциклопедияларының алтын фонды» серияһы сиктәрендә нәшерләнә.
Беренсе һәм икенсе сығарылыштарҙың электрон версиялары «„Электронные и традиционные словари“ һүҙлек нәшриәте» ЯСЙ-һы тарафынан 2010 һәм 2012 йылдарҙа сығарыла. CD/DVD-дисктарға яҙҙырып таратыусы һәм һатыусы — «БукаСофт» ЯАЙ-һы.
Флёге Эмилия
Эмилия Луиза Флёге (нем. Emilie Louise Flöge,  — , ) австрия тегенсеһе һәм модельеры, рәссам Густав Климттың моделе, музаһы һәм туғандарса яҡын дуҫы. Рәссам Эмилияның ике портретын: беренсеһе —1891 йылда 17 йәшлек ҡыҙ сағында һәм икенсеһе — үҙ-үҙенә ышанған 30 йәшлек ҡатын осоронда, 1902 йылда яҙа. Элис Штробль картинаның эскиздарын тикшереүҙәренә ярашлы, билдәле «Үбеү» картинаһында рәссам менән бергә Эмилия Флёге һүрәтләнгән.
Волков (Черкассы ауыл советы, Өфө районы)
Волков (Волково) — Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 450515, ОКАТО коды — 80252815002.
Флёге Эмилия
Биографияһы
Эмилия Флёге Художество академияһын тамамлаған (1837—1897) Герман Флёге (1837—1897) менән уның хәләл ефете Штагль Барбараның күбекле тәмәке торбалары фабриканты ғаиләһендә тыуған. Эмилиянан тыш Флёге ғаиләһендә өлкән улы Герман, ҡыҙҙары Паулина менән Һелена булған. Эмилия Флёге 17 йәшендә, өлкән апаһы Һелена уның ҡустыһы Эрнстҡа кейәүгә сыҡҡанда, Густав Климт менән таныша. Флёге Эмилия Бургтеатрҙа Климттың түшәм фрескаһы өсөн рәссамға һын булып торорға килгән була. Дәртле ғишығына, бер ҡасан да Климт тормошонда берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ булмаясағын аңлап, Эмилия 1899 йылда уҡ нөктә ҡуя. Улар айырылышҡан мәлгә Климт 19 йәшлек Альма Шиндлерға ғашиҡ була, ә уның ике моделе Мария Учицки һәм Мария Циммерман унан йөклө була. Шуға ҡарамаҫтан, Эмилия Флёге менән Густав Климт ышанысҡа һәм яратыу хисенә нигеҙләнгән бик яҡын мөнәсәбәттәрҙе ғүмерлеккә һаҡлап ҡалды. Күп ваҡытын бергә үткәрәләр, тамашасыларға пар булып сығалар. Густав Климт үлем түшәгендә тап Эмилияны саҡырған. Бер ҡасан да өйләнмәгән Климт үлгәндән һуң тап Эмилия Флёгены Вена йәмғиәте уның тол ҡатыны итеп ҡабул итәсәк, рәссам мираҫының бер өлөшө уға биреләсәк. Эмилия ла Климттан һуң үҙенең шәхси тормошон яйға һалмай, рәссам мираҫын һаҡлаусы ролендә ҡала. Шул маҡсатта ул ателье өҫтөндәге фатирында айырым бүлмә бирә. Климт та, Флёге ла үҙ мөнәсәбәттәренә бер ҡасан да комментарий бирмәне, ә ул үлгәндән һуң, Һеленаның бер туғанының ҡыҙы һүҙҙәренә ҡарағанда, Эмилия рәссамға яҙған хаттарын яндырған. 1983 йылда Эмилия Флёгеның архивы асыла, унда 1897—1917 йылдарҙа Климт тарафынан ебәрелгән дүрт йөҙгә яҡын почта карточкаһы һәм хаты бар, әммә был мөхәббәт хаттары түгел, ә ғәҙәти ҡыҫҡа көндәлек һәм көнкүреш хәбәрҙәре булып сыға.
Волков (Черкассы ауыл советы, Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Флёге Эмилия
Биографияһы
Апалары кеүек, Эмилия тегенсегә уҡый. 1904 йылда апалары менән бергә Венала Мариахильфер-штрассе урамында «Апалы-һеңлеле Флёге» тип аталған эксклюзив һәм экстравагант мода салонын аса. Мода салонын биҙәү менән Йозеф Хоффман һәм Коломан Мозер шөғөлләнде, улар бер йыл элек «Вена оҫтаханалары» дизайнер студияһына нигеҙ һалған һәм уны вертикаль һәм горизонталь стилдә ыҡсым ҡара-аҡ стилдә башҡарған. Һелена Доннерҙың һеңлеһе әйтеүенсә, апалы-һеңлеләр кулинария күргәҙмәһендә ҡатнашыусылар өсөн униформа тегеү һөҙөмтәһендә кәрәкле башланғыс капитал туплаған. Эмилия ғаилә предприятиеһында продукцияның дизайны өсөн яуап биргән, Һелена клиенттарҙы хеҙмәтләндереү менән шөғөлләнгән, ә Паулина ҡағыҙ эшен үҙ өҫтөнә алған. Флёге салонының "Вена оҫтаханалары"на яҡынлығы эстетик концепцияла ғына түгел, дизайнға һәм сифатҡа дәғүәләрҙә лә, клиент төркөмөнөң ҙур булмауында ла сағылыш тапты. Густав Климттың апалы-һеңлеле Флёгеның салоны өсөн кейем моделдәрен конструкторлауҙа ни тиклем әүҙем ҡатнашыуы билдәһеҙ, әммә «Вена оҫтаханалары» өлгөләренең һәм Климт картиналары орнаменталистикаһының яҡынлығы күҙгә ташлана. Эшһөйәр Эмилия Флёге үҙ сиратында рәссамға эшендә, атап әйткәндә, 1908 йылдың йәйендә һәм 1909 йылда Стокле фризы эскиздарын ваҡытында эшләп бөтөрөргә ашыҡҡанда, ярҙам иткәне билдәле.
Эмилия Флёге "мода баш ҡалаһы"ндағы яңы тенденциялар хаҡында хәбәрҙар булыу өсөн йылына ике тапҡыр Парижға барған. «Тормош реформаторҙары» һәм Поль Пуареның модалы коллекцияһы тәьҫирендә, 1906 йылда ҡатын-ҡыҙҙарға корсетһыҙ һәм киң салбарһыҙ ампир күлдәктәр кейергә тәҡдим итеүсе, Эмилия Венала медицина һәм эстетика күҙлегенән сығып ҡарағанда өҫтөнлөктәргә эйә булған иркен һәм ирекле «реформа күлдәктәрҙе» алға этәреү менән шөғөлләнә: улар ҡатын-ҡыҙҙың эске органдарын да ҡыҫмаған, иркен хәрәкәт итеү мөмкинлеген биргән. Бынан тыш, «реформалы күлдәктәр» ҡатын-ҡыҙҙар эмансипацияһы — үҙаң, шәхес азатлығы һәм ир-егеттәр өҫтөнлөгөнән ҡотолоу идеяларына яуап биргән. Эмилияның һыҙатлы һәм «Хоффман шашкалы» билдәле күлдәктәренең дизайны ла Вена оҫтаханаһына барып тоташа. «Реформалы күлдәктәр» яңы барлыҡҡа килгән буржуазияның элитар даирәләрендә рекламалана һәм күп халыҡтың таныуына өлгәшә алмай. Париждан айырмалы рәүештә, консерватив Венала быуаттар сигендә «реформа күлдәген» кейеп йәмғиәткә күренеү өсөн етерлек ҡыйыулыҡ кәрәк булған. Берта Цукеркандль-Шепс хәтерләүенсә, 1913 йылда юбка-салбар кейгән Поль Пуаре манекенщицаларының Вена Кернтнерштрассеһында күренеүе полицейскийҙарҙың ҡыҫылышын талап иткән транспорт коллапсы барлыҡҡа килә. Предприятиеның уңышы дәлилдәре һаҡланмаған: 1945 йылда Эмилия Флёге фатирындағы янғында бөтә документтар юҡҡа сыға. «Апалы-һеңлеле Флёге» салоны 1938 йылда ябылған: уның клиенттарының күбеһе йәһүд ҡатындары булған һәм был ваҡытҡа Венанан киткән, йәки национал-социалистар ҡорбаны булған. Салон клиенттары — Элизабет Ледерер, Адель Блох-Бауэр, Евгения Примавези, Фридерика Мария Беер Флёге моделдәренә оҡшаған кейемдәрҙә Густав Климт портреттарында мәңгеләштерелгән.
Эмилия Флёге XIX быуат Көнбайыш һәм Моравия Словакияһынан милли һәм халыҡ кейемдәре коллекцияһын йыйған, әлеге ваҡытта ул Вена биҙәү-ҡулланма сәнғәте музейында һаҡлана һәм 369 самаһы туҡыу объекты иҫәпләнә.
Мәҙәниәттә
Эмилияның тормошона, Климттың «Үбеш» картинаһы менән бәйле, Элизабет Хикейҙың «Һүрәттәге үбеү» (The Painted Kiss) исемле китабы арналған. 2006 йылда Рауил Руистың «Климт» нәфис фильмында Эмилия Флёге ролен актриса Вероника Феррес башҡара.
Төлгөҙ
Төлгөҙ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көтмәҫ йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һуғыш
Һуғыш — дәүләттәр, ҡәбиләләр, сәйәси төркөмдәр һәм башҡа төрлө дини һәм сәйәси берләшмәләр араһында ҡораллы ҡаршы тороу, ҡораллы көстәрҙең хәрби хәрәкәттәре рәүешендә барған бәрелештәр.
Һуғыш маҡсаттарының береһе — һаҡланыу йә дошманды юҡ итеү. Ҡағиҙә булараҡ, һуғыш бер яҡтың икенсе яҡҡа үҙ ихтыярын көсләп тағыу сараһы булып тора. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһен үҙгәрергә, иректән, идеологиянан, милеккә хоҡуҡтан баш тартырға, территория, акватория һәм башҡа төрлө ресурстарын бирергә мәжбүр итергә тырыша.
Клаузевиц билдәләмәһенә ярашлы, «һуғыш сәйәсәтте көс ҡулланыу ише башҡа төр саралар менән дауам итеү булып тора». Ҡораллы алыш һуғыштың маҡсаттарына өлгәштерә торған төп сара булып хеҙмәт итә, көрәштең йәнә иҡтисади, дипломатик, идеологик, мәғлүмәт һәм башҡа саралары ла ҡулланыла. Йәғни һуғыш ул — сәйәси маҡсаттарға өлгәшеү маҡсатында ойошторолған ҡораллы көс ҡулланыу. Тоталь һуғыш ҙур биләмәлә, ҙур күләмдә, бөтә ысулдарҙы ҡулланып алып барыла. Ҡораллы көстәр (армия, авиация һәм флот) һуғыш алып барыуҙың төп сараһы була.
Һуғыштар башланыу сәбәптәре һәм уларҙы төркөмләү
Һуғыш башланыуҙың төп сәбәбе — сәйәси көстәрҙең һәр төрлө тышҡы һәм эске маҡсаттарҙа ҡорал файҙаланырға тырышыуы. Шулай уҡ ҡара:
Тәртипкә бәйләү теориялары
Психологтар, мәҫәлән, Э. Дурбан менән Джон Боулби, кешегә агрессивлыҡ (дошмансыллыҡ) тәбиғәттән бирелә тип раҫлай. Кеше үҙенең ҡәнәғәтһеҙлектәрен башҡа расаларға, диндәргә, милләттәргә йә идеологияларға ҡарата кире мөнәсәбәткә һәм нәфрәткә әйләндерә, был дошмансыллыҡты сублимация һәм проекция ише психологик күренештәр һуғарып тора. Был теорияға ярашлы, дәүләт йәмғиәттә билдәле бер тәртип урынлаштыра һәм һаҡлай, шул уҡ ваҡытта һуғыш рәүешен алыусан дошмансыллыҡ өсөн нигеҙ ҙә хасил итә. Төрлө психологик теориялар раҫлауынса, һуғышыу кеше тәбиғәтенең айырып алғыһыҙ бер яғы булғас, уны бер ҡасан да тамырынан юҡ итеп булмаясаҡ.
Шоменка
Шоменка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Парат йылғаһының уң ярына тамағынан 3,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һуғыш
Тәртипкә бәйләү теориялары
Был теориялар халыҡтың күпселек өлөшөнөң ихтыярын нигеҙ итеп ала, ләкин тарихта һуғыштарҙың бик һирәге генә халыҡ ихтыяры һөҙөмтәһендә башланыуын иҫәпкә алмай. Йышыраҡ осраҡтарҙа халыҡты һуғышҡа ҡушылырға хакимдары мәжбүр итә. Сәйәси һәм хәрби етәкселәрҙең төп урынды биләүенә нигеҙләнгән теорияларҙың береһен Морис Уолш эшләй. Уның раҫлауынса, халыҡтың күпселек өлөшө һуғышҡа нейтраль мөнәсәбәттә һәм һуғыштар ғәҙәттә власть башына кеше ғүмерен һанға һуҡмай торған лидерҙар килһә генә тоҡана. Уларҙы холҡонда һуғышырға ынтылыш булған хакимдар — мәҫәлән, Искәндәр Зөлҡәрнәй, Наполеон, Гитлер кеүектәр башлай. Бындай кешеләр кризис мәлдәрендә халыҡ ҡаты ихтыярлы етәксе көҫәгәндә власҡа килә.
Шоменка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һуғыш
Тәртипкә бәйләү теориялары
Был ҡарашты тәнҡитләп, Э. Фромм XV—XX быуаттарҙағы Европа миҫалында һуғыштарҙың һаны һәм аяуһыҙлығы техник цивилизация үҫешенә һәм хөкүмәт власының көсәйә барыуына бәйле тип иҫбатлай.
Шоменка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һуғыш
Эволюция психологияһы
Эволюция психологияһын өйрәнеүсе ғалимдар кешеләр алып барған һуғыштарҙы биләмә, аҙыҡ йә ише өсөн көрәшкән хайуандарҙың холоҡ-фиғеленә тиңләй. Хайуандар тәбиғәте менән яуыз, ә әҙәми мөхиттә бындай яуызлыҡ һуғыштарға илтә. Технология алға киткән һайын кеше агрессивлығы кешелеккә ҙурыраҡ хәүеф тыуҙыра бара. Конрад Лоренц был теорияны алға һөрөүселәрҙең береһе була.
Бынлай теорияларҙы тәнҡитләгән ғалимдар ҙа бар (мәҫәлән, Джон Г. Кеннеди), улар фекеренсә, ойошҡан, дауамлы һуғыштар хайуандарҙың биләмә өсөн талашыуҙарынан ныҡ айырыла, һәм технология йәһәтенән генә түгел. Эшли Монтегью билдәләүенсә, социаль шарттар һәм тәрбиә кешеләр алып барған һуғыштарҙың тәбиғәтенә һәм барышына йоғонто яһай. Ни тиһәң дә, һуғыш тик кеше тарафынан уйлап сығарылған, һуғыштың тарихи һәм социаль тамырҙары була.
Социологик теориялар
Социологтар һуғыштар барлыҡҡа килеү сәбәптәрен оҙаҡ өйрәнә. Күп төрлө теориялар сығарыла, уларҙың бер-береһенә ҡаршы килгәндәре лә байтаҡ. Primat der Innenpolitik (Эске сәйәсәт өҫтөнлөгө) тигән мәктәп яҡлылар Эккарт Кер (Eckart Kehr) менән Һанс-Ульрих Вэлер (Hans-Ulrich Wehler) хеҙмәттәренә нигеҙләнә. Был тикшеренеүселәр һуғыш башланыуҙы — урындағы шарттарға, ә агрессияның ҡайҙа йүнәлеш алыуын тышҡы факорҙарға бәйләй. Мәҫәлән, Беренсе донъя һуғышы халыҡ-ара ыҙғыштар, йәшерен һуҙ ҡуйышыуҙар йәки көстәр тигеҙлегенең боҙолоуы һөҙөмтәһе түгел, ә был бәрелешкә ылыҡтырылған һәр илдең иҡтисади, социаль һәм сәйәси хәл-торошо һөҙөмтәһе була.
Демографик теориялар
Демографик теориялар Мальтуссы теориялары һәм йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теориялары тигән ике төркөмгә бүленә.
Мальтуссы теориялар
Мальтуссы теорияларға ярашлы, һуғыштарҙың сәбәптәре халыҡ һанының үҫеүенә һәм ресурстар етешмәүгә барып тоташа.
Әйтәйек, папа Урбан II 1095 йылда Беренсе тәре яуы алдынан былай тип яҙа: „Һеҙ мираҫ итеп алған ер бөтә яҡтан диңгеҙ һәм тауҙар менән уратып алынған, ул һеҙҙең өсөн үтә наҡыҫ; ул кешеләргә йән аҫрарлыҡ ҡына ризыҡ бирә. Бына шуның өсөн дә һеҙ бер-берегеҙҙе үлтерәһегеҙ һәм яфалайһығыҙ, һуғыштар алып бараһығыҙ, бына шунлыҡтан күптәрегеҙ граждан-ара ыҙғыш-бәрелештәрҙә һәләк була. Нәфрәтегеҙҙе йүгәнләгеҙ, дошманлашмағыҙ. Раббы табутына илткән юлға баҫығыҙ; бысраҡ расанан был ерҙе үҙегеҙгә тартып алығыҙ“.
Был — һуңыраҡ Мальтуссы теория тип аталған теорияның тәүге тасуирламаларының береһе. Томас Мальтус (1766—1834) яҙғанынса, халыҡ һаны артыуын һуғыш, ауырыу йәки аслыҡ сикләмәһә, ул күбәйә лә күбәйә.
Мальтуссы теориялар яҡлылар фекеренсә, һуңғы 50 йылда донъяла, айырыуса үҫештәге илдәрҙә, ҡораллы бәрелештәрҙең кәмеүе ауыл хужалығына индерелгән яңы технологияларҙың күп халыҡты туйҙырыу мөмкинлеген биреүе эҙемтәһе булып тора; шул уҡ ваҡытта контрацептив сараларҙы ҡулланыу даирәһенең киңәйеүе тыуымдың һиҙелерлек кәмеүенә килтерҙе.
Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы
Мальтуссы теориялар күбәйә барған халыҡҡа тәбиғәт ресурстары етешмәүгә нигеҙләнһә, йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы фәҡирҙәр, мөлкәтһеҙ йәш ирҙәр өсөн эш урындары етешмәүенән сығып ҡорола.
Йәштәрҙең өҫтөнлөгө теорияһын үҫтереүгә француз социологы Гастон Бутуа (Gaston Bouthoul), американ социологы Джек А. Голдстоун, американ политологы Гэри Фуллер  һәм немец социологы Гуннар Һейнсон (Gunnar Heinsohn) ҙур өлөш индерә. Самюэль Хантиңтон (Samuel Huntington), йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһын файҙаланып, Цивилизациялар бәрелешеү теорияһын эшләй.
''Ислам башҡа диндәргә ҡарағанда дошмансылыраҡ диндер тип уйламайым, ләкин бөтә тарих дауамында мосолмандарға ҡарағанда христиандар ҡулынан күберәк кешеләр һәләк булғандыр тигән шигем бар. Шуныһы асыҡ: башҡаларҙы үлтерергә барған кешеләр — 16 йәштән 30 йәшкә тиклемге ирҙәр. ''