cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бали диңгеҙе
Бали диңгеҙе (Bali Sea, Laut Bali — Тымыҡ океанда Ява утрауының көнсығышы һәм Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси, Мадура утрауҙары араһында урынлашҡан диңгеҙ. Майҙаны 40 мең кВ.км., уртаса тәрәнлеге 411 м. Һыу температураһы 27-28°C. Тоҙлолоғо 33,0-34,0‰. Төбө вулкан туфынын барыҡҡа килгән ултырма менән йәйелгән. Диңгеҙҙен көньяғындағы утрауҙарҙа бер нисә эре вулкан бар: Батур (һуңгы атылыу 1926 й.), Агунг (һуңғы атылыу 1964 й.), Тамбора һ.б..
Төп порты — Сурабая (Ява утрауы).
Межозерка
Межозерка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чернево - р. Черневка ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Едома (Мезень ҡушылдығы)
Едома  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дуплищев Михаил Илларионович
Дуплищев Михаил Илларионович (Михайло Іларіонович Дуплiщев; 16 ноябрь 1912 йыл — 18 февраль 1993 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәре докторы (1960), профессор (1960).
Ракета техникаһын проектлау, конструкцияһын төҙөү, эксперименталь эшкәртеп еткереү мәсьәләләре буйынса 100-ҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән монографиялар һәм дәреслектәр, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы.
Биографияһы
1912 йылдың 16 ноябрендә Воронеж губернаһы Ҡалмыҡ ауылында (хәҙер Воронеж өлкәһе Поворинский районы Октябрьское ауылы) крәҫтиәндәр Илларион Алексеевич һәм Домна Фроловна Дуплищевтарҙың ғаиләһендә тыуған. Атаһы 1914 йылда Беренсе донъя һуғышының урыҫ-герман фронтында һәләк була. Ул Георгий тәреһе кавалеры була.
Белеме
1937 йылда Сталинград механик институтын (хәҙер Волгоград дәүләт техник университеты), 1940 йылда Ленинградта оборона сәнәғәте инженерҙарының квалификацияһын күтәреү институтын һәм 1951 йылда оборона сәнәғәте академияһын тамамлай. КПСС ағзаһы.
Академияны тамамлағандан һуң кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләү өсөн аспирантурала ҡалдыралар. 1950—1953 йылдарҙа академияла кафедра менән мөдирлек итеүсе академик Михаил Клавдиевич Тихонравов диссертация эшенең фәнни етәксеһе була. Михаил Илларионович 1960 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Эшмәкәрлеге
Сталинград механик институтын тамамлағандан һуң Йәшел Үҙәндә (|Зеленодольск) һәм Новочеркасскиҙа оборона сәнәғәте заводтарында эшләй. 1941—1945 йылдарҙа Пермдә тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында баш инженер-конструктор булып эшләй, үҙйөрөшлө ҡоролмалар төҙөү һәм эшләүҙә ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Һарытауҙа баш конструктор урынбаҫары булып эшләй. 1948 йылдан башлап С. П. Королев етәкләгән НИИ-88 ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙерге машиналар эшләү Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында) өлкән инженер булып эшләй.
1952—1955 йылдарҙа Михаил Илларионович Силәбе өлкәһендәге Златоуст ҡалаһында махсус конструкторлыҡ бюроһы етәксеһе (генераль конструкторы һәм баш инженеры) була. 1955—1960 йылдарҙа «Южное» конструкторлыҡ бюроһының баш конструкторы урынбаҫары. Бер үк ваҡытта, 1955 йылдың сентябренән 1960 йылдың февраленә тиклем Днепропетровск дәүләт университетының (ДГУ, хәҙер Олесь Гончар исемендәге Днепропетровск милли университеты) физика-техник факультетында 1-се кафедра мөдире була. 1960 йылдың февраленән 1990 йылдың апреленә тиклемге осорҙа тулыһынса ДГУ-ның физика-техник факультетында эшләй, техник механика кафедраһы мөдире (1966—1981), машина деталдәре кафедраһы профессоры (1981—1987), техник механика кафедраһы профессоры (1987—1990). Уның етәкселегендә 25 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, докторлыҡ диссертациялар консультанты булып тора.
1993 йылдың 18 февралендә Днепропетровскиҙа вафат була. Ҡыҙы — Ольга Михайловна Дуплищева, «Южное» конструкторлыҡ бюроһының баш инженеры булып эшләй, космос тармағының Почетлы хеҙмәткәре.
Пермь крайының архив эштәре буйынса агентлығында М. И. Дуплищевҡа ҡағылышлы документтар бар.
Абдуллин Рәмил Рәйес улы
Абдуллин Рәмил Рәйес улы (22 октябрь 1961 йыл) — рәссам-график. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2016). Рәссамдар союзы ағзаһы (1991). М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты доценты.
Биографияһы
Абдуллин Рәмил Рәйес улы 1961 йылдың 22 октябрендә Үзбәкстандың Андижан ҡалаһында тыуа. Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетында юғары белем ала һәм уны 1992 йылда тамамлай. «Март» ижади төркөмө ағзаһы.
Күргәҙмәләре
Рәмил Рәйес улы 1981 йылдан алып төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1995), Вассала (1997, Финляндия), Яр Саллыла (1998), Берлинда (2000) үтә. Эштәре Рус сәнғәте музейы (Нью-Йорк), Башҡорт дәүләт художество музейында, Сыуаш дәүләт художество музейында. Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.
Любляна замогы
Любляна замогы (словен. Ljubljanski grad ) — Любляна ҡалаһы өҫтөнән күтәрелеп торған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан  урта быуат  ҡәлғәһе
XII быуатта барлыҡҡа килә. XV быуатта стеналары  яңынан төҙөлә, ҡарауыл башняһы 1848 йылда барлыҡҡа килә. XVIII быуатҡа тиклем оборона нығытмаһы булараҡ ҡулланыла. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында  төрмә сифатында хеҙмәт итә. Ҡала символдарының береһе.
Тарихы
Замок XII быуат башынан алып билдәле (латин сығанаҡтарында Castrum Leibach булараҡ), шул саҡта  герцог   Спанхеймдарҙың биләмәһендә була. Династиялар бөтөрөлөү менән 1269 йылда ҡәлғә Богемия короленә, ә  1335 йылда Габсбургтар власына күсә.
XV быуатта замок тулыһынса емерелә  һәм шул уҡ быуатта тергеҙелә. Был ваҡытҡа һарай сиркәүе төҙөлөшө ҡарай. XVI—XVII быуаттарҙа  башҡа ҡоролмалар барлыҡҡа килә. Замок төрөктәрҙең баҫып алыуына һәм крәҫтиәндәрҙең ихтилалына ҡаршы оборона нығытмаһы булараҡ хеҙмәт итә. XVII—XVIII быуаттарҙа бында арсенал һәм  госпиталь урынлаша. Наполеон һуғыштары осоронда емерелә, Габсбургтар власы тергеҙелгәндән һуң 1905 йылға тиклем төрмә сифатында ҡулланыла. Замоктың тотҡондары араһында  — словен шағиры Цанкар Иван, Венгрияла революцияла ҡатнашыусы  Баттьяни Лайош, итальян яҙыусыһы Сильвио Пеплико була. 1848 йылда ҡалала янғындарҙы асыҡлау өсөн  ҡарауыл башняһы төҙөлә.
XX быуат башына үҙенең тәғәйенләнешен юғалта һәм емерелә башлай. 1905 йылда унда ҡала музейы урынлаштырыу сәбәбе менән уны Лайбах мэрияһы һатып ала. Әммә план тормошҡа ашырылмай, һәм  властар бында  ярлыларҙы урынлаштырырға ҡарар итә, улар унда  1960 йылдар уртаһына тиклем йәшәй. 1960 йыл аҙағында реконструкция башлана, ул 30 йылдан ашыу дауам итә. Әлеге көндә замокта Любляна тарихына арналған даими экспозиция урынлаша,  2006 йылда Һарай тауы түбәһендә фуникулер һуҙыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Асҡын районы флагы
Асҡын районы флагы — Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районы символдарының береһе.
Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 10 июлендәге 95-се һанлы ҡарары менән раҫланған.
Флагтың авторы – Айрат Усманов.
Тасуирламаһы
Флаг дүртмөйөшлө йәшел келәм булып тора, уның киңлегенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте — 2:3. Үҙәгендә алтын (һары) төҫөндә ҡулса төшөрөлгән, ул ҡояш йөрөшөнә ҡаршы йүгергән тулҡындар сифатындағы орнаменттың йәшел ҡулсаһы менән биҙәлгән. Ҡулса эсендә уртаһы тишелгән ромб формаһында алтын тамға төшөрөлгән, ул юғарыға табан ике түңәрәйтелгән үҫентеләр менән тамамлана.
Символиканың нигеҙҙәре
Асҡын районының флагы — район географияһын, иҡтисадын, тарихи үҫешен һәм тормошоноң рухи даирәһен стилләштереү аша сағылдырған рәсми айырым билдә. Район иҡтисады аграр һәм урман сәнәғәте йүнәлешле. Район урман һәм ауыл хужалығы биләмәләренең, тәбиғи ресурстарының байлығы менән айырыла һәм республикала экологик яҡтан иң таҙаларының береһе булып тора. Шунлыҡтан флагтың төп төҫө йәшел булып тора. Шул уҡ ваҡытта йәшел төҫ — муллыҡтың, өмөттөң, иректең һәм мәңгелек тормоштоң символы.
Флагтың үҙәгендә — соляр орнаменталь түңәрәк һәм уның эсендәге ырыу билдәһе тамға. Алтын тамға символик рәүештә хәҙерге район территорияһында борондан йәшәгән халыҡтарҙың тарихын символик рәүештә сағылдыра. Бер үк ваҡытта был соляр түңәрәк үҙәгендә урынлашҡан билдә райондың элекке, хәҙерге һәм киләсәк быуындарының бәйләнешен символлаштыра. Флагтағы түңәрәк шулай уҡ районда йәшәгән һәм үҙҙәрен асҡындар тип ғорур атаған халыҡтың дуҫлығын, сплоченность, күп милләтлеген символлаштыра.
Башҡорт милли орнаменты халыҡтар тормош-көкүрешенең игенселек нигеҙен символлаштыра һәм флагта ғүмерҙең һәм муллыҡтың идеограммаһы булып тора. Дөйөм алғанда үҙәк фигура райондың тарихи үҫешен, тормоштоң мәңгелеген һәм алға хәрәкәтте сағылдыра. Флаг элементтарының алтын төҫө байлыҡты, муллыҡты һәм сәскә атыуҙы символлаштыра.
Квашнина Галина Петровна
Квашнина Галина Петровна (Сахарова; 5 сентябрь 1919 йыл — 10 октябрь 2002 йыл) — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы, табип-терапевт. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).
Биографияһы
Галина Петровна Квашнина 1919 йылдың 5 сентябрендә Вятка ҡалаһында табиптар ғаиләһендә тыуған.
1925 йылда Г. П. Квашнинаның ғаиләһе Мәскәүгә күсеп килә.
1937 −1941 йылдарҙа Беренсе Мәскәү медицина институтында уҡый, уны тамамлағас, табип-дауалаусы квалификацияһы ала, Мәскәү ҡалаһы Москворецкий районының 67-се поликлиникаһында участка табип-терапевы булып эшләй башлай.
1945 йылдан медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты дәрәжәһендә запасҡа китә, 67-се Мәскәү поликлиникаһында участка табип-терапевы булып эшләй.
1969 йылдың 4 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «совет халҡы һаулығын һаҡлау өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Квашнина Галина Петровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Төп эшмәкәрлегенән тыш Квашнина Г. П. 1969 йылда Моссовет депутаты итеп һайлана, унда өс саҡырылыш дауамында эшләй. 1971 йылдан алып оҙаҡ ваҡыт Мәскәү ҡала советы башҡарма комитетының күсереү менән бәйле торлаҡ майҙаны биреү мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы булып эшләй. СССР профсоюздарының XV һәм XVI съездарына, медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзының XI һәм XII съездарына, медицина хеҙмәткәрҙәренең VIII һәм IX конференцияһына делегат булып һайлана.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Мәскәүҙә йәшәй. 2002 йылдың 10 октябрендә вафат була.
Парне-Яха
Парне-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ямб-Хадыта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кефферхаузен
Кефферхаузен (Kefferhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 778 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37351 һәм автомобиль коды — EIC.
Һыҙыҡлы алгебра
thumb|250px|right|Өс үлсәмле [[Евклид арауығы R3 – вектор арауығы, уның аша үткән һыҙыҡтар һәм яҫылыҡтар – кәмерәк үлсәмле арауыҡтар]] Һыҙыҡлы алгебра – алгебраның һыҙыҡлы тәбиғәтле объекттарҙы: векторлы (йәки һыҙыҡлы), арауыҡтарҙы, һыҙыҡлы сағылыштарҙы һәм һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системаһын өйрәнеүсе өлөшө. Һыҙыҡлы алгебрала ҡулланылған төп инструменттар араһында — билдәләүселәр, матрицалар, эйәртеү. һәм тензорлы иҫәпләмә ғәҙәттә (тулыһынса йәки өлөшләтә) шулай уҡ һыҙыҡлы алгебраның составында булған бүлектәр тип иҫәпләнәләр. Квадратик һәм биһыҙыҡлы формалар, тензорҙар кеүек объекттар һәм тензорлы ҡабатландыҡ кеүек ғәмәлдәр туранан-тура һыҙыҡлы арауыҡтарҙы өйрәнеүҙән килеп сығалар, ләкин полиһыҙыҡлы алгебраға ҡарайҙар.
Һыҙыҡлы алгебра дөйөм алгебра ысулдары менән дөйөмләштерелгән, атап әйткәндә, һыҙыҡлы (векторлы) арауыҡтың хәҙерге билдәләмәһе фәҡәт абстракт структураларға нигеҙләнә, ә һыҙыҡлы алгебраның күп һөҙөмтәләре ирекле ҡулса өҫтөндә модулдәргә дөйөмләштерелгән. Улай ғына түгел, һыҙыҡлы алгебра алымдары дөйөм алгебраның башҡа бүлектәрендә лә киң ҡулланылалар, атап әйткәндә, йыш ҡына ошондай алым ҡулланыла, абстракт структуралар һыҙыҡлы структураларға ҡайтарып ҡалдырыла һәм улар һыҙыҡлы алгебраның сағыштырмаса ябай һәм яҡшы ентекләп өйрәнелгән саралары менән өйрәнелә. Шулай, мәҫәлән, төркөмдәрҙең күрһәтмәләр теорияһында тормошҡа ашырыла. Функциональ анализ математик анализ һәм һыҙыҡлы алгебра ысулдарын сикһеҙ һыҙыҡлы арауыҡтарға ҡулланыу булараҡ барлыҡҡа килгән, һәм үҙенең артабанғы дөйөмләштерелеүҙәрендә лә башлыса һыҙыҡлы алгебра ысулдарына нигеҙләнә. Һыҙыҡлы алгебра шулай уҡ күп һандағы ҡушымталарҙа (шул иҫәптән, һыҙыҡлы программалауҙа, эконометрикала) һәм тәбиғәт фәндәрендә (мәҫәлән, квант механикаһында) киң ҡулланыу таба.
Тарихы
Һыҙыҡлы алгебраны математиканың үҙаллы тармағы иткән ысулдар тамырҙары менән икенсе бүлектәргә ҡарай. 1630-сы йылдарҙа Ферма, яҫы кәкре һыҙыҡтарҙы классификациялап, математикаға (һыҙыҡлы алгебра өсөн мөһим) үлсәмлек принцыбын индерә һәм аналитик геометрия мәсьәләләрен билдәһеҙҙәр һаны буйынса бүлә (бер үҙгәреүсәнле — нөктәне табыу, ике үҙгәреүсәнле — кәкрене йәки яҫылыҡта геометрик урынды табыу, өс үҙгәреүсәнле — йөҙҙө табыу). Эйлер координаталарҙы үҙгәртеү һыҙыҡлы характерҙа булыуына иғтибар итеп, кәкреләрҙе тәртибе буйынса классификациялау булдыра һәм аффинналы үҙгәртеү төшөнсәһен (һәм «аффинналыҡ» һүҙен үҙен) индерә.
Д’Аламбер, Лагранж һәм Эйлер, дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы өҫтөндә эшләп, теге йәки был күренештә тиң һыҙыҡлы тигеҙләмәләр класын айыралар һәм n-сы тәртиптәге бындай тигеҙләмәнең дөйөм сығарылышы n айырым сығарылыштың һыҙыҡлы комбинацияһы була тигән фактты асыҡлағандар (әммә, шул уҡ ваҡытта сығарылыштарҙың һыҙыҡлы бәйләнештә булыу кәрәклеген билдәләп китмәгәндәр). f(x, y) бөтөн ҡиммәтле функцияның ҡиммәттәре күмәклеге x һәм y өҫтөндә һыҙыҡлы алмаштырыу башҡарғанда (бөтөн коэффициентлы һәм билдәләүсеһе 1-гә тигеҙ булған) үҙгәрмәй икәнен күҙәтеүҙәргә нигеҙләнеп, Лагранж 1769 йылда бөтөн һандарҙы квадратик формалар менән күрһәтеү теорияһын эшләй, ә 1770 йылда теорияны алгебраик формаларға тиклем дөйөмләштерә. Гаусс, формаларҙың эквивалентлыҡ мәсьәләләрен ҡарап, Лагранж теорияһын артабан үҫтерә һәм һыҙыҡлы алмаштырыуҙарға ҡағылышлы төшөнсәләр серияһын индерә, уларҙың иң мөһимдәренең береһе булып эйәртеүле (транспонирланған) алмаштырыу төшөнсәһе тора. Ошо ваҡыттан алып квадратик һәм улар менән бәйле биһыҙыҡлы формаларҙы арифметик һәм алгебраик тикшеренеүҙәр һыҙыҡлы алгебра предметының төп өлөшөн тәшкил итә.
Һыҙыҡлы алгебра өсөн тағы ла бер ҡараш сығанағы булып проектив геометрия тора, уны төҙөү Дезарг тарафынан XVII быуатта башлана һәм Монждың XVIII быуат аҙағындағы хеҙмәттәрендә һәм артабан Понселе, Брианшон һәм Шалдың XIX быуат башы-урталарындағы хеҙмәттәрендә һиҙелерлек үҫеш ала. Ул ваҡыттарҙа проектив геометрияның төп өйрәнеү предметы булып, асылда квадратик формалар булып торған кониктар һәм квадриктар тора. Бынан тыш, Монж индергән проектив аруыҡтарҙың ҡаршылыҡлы булыу төшөнсәһе һыҙыҡлы арауыҡтарҙа ҡаршылыҡлы булыу ҡараштарының береһе булып тора (әммә был бәйләнеш тик XIX быуат аҙаҡтарында ғына Пинкерле тарафынан һиҙеп ҡалына).
Әммә һыҙыҡлы алгебраның базаһы булып ысынбарлыҡта бүлек булып инеп киткән, Гаусс тарафынан комплекслы һандарҙы геометрик интерпретациялау буйынса хеҙмәттәрендә тасуирланған (1831) һәм 1840-сы — 1850-се йылдарҙа Мёбиустың, Грассмандың һәм Гамильтондың хеҙмәттәрендә тулы формаһын алған векторлы иҫәпләмә тора. Шулай, Гамильтон 1843 йылда комплекслы һандарҙы кватерниондарға тиклем дөйөмләштерә һәм уларға Гаусс кеүек геометрик интерпретация бирә (Гамильтон, шул иҫәптән, «вектор» терминын индерә), ә 1844 йылда Грассман һыҙыҡлы арауыҡтың аҫарауығын тасуирлаусы тышҡы алгебра төшөнсәһе төҙөй. XIX быуат аҙағында векторлы иҫәпләмәнең дөйөм танылыу алыуы векторҙарҙың шул замандың алдынғы физик-теоретиктары, беренсе нәүбәттә, Максвелл, Гиббс, Хевисайд тарафынан ҡулланылыуы менән бәйле, атап әйткәндә, физиктар тарафынан өс үлсәмле Евклид арауығында векторлы алгебра ентекләп эшләнә: векторҙарҙың скаляр, векторлы һәм аралаш ҡабатландығы төшөнсәләре индерелә, набла-оператор, традицияға ингән символика формалаша, шулай уҡ ошо мәлдән башлап векторҙар мәктәп программаларына үтеп инә.
классик вариантта — алгебраик формаларҙың һыҙыҡлы үҙгәртеүҙәрҙә һаҡланған үҙсәнлектәре тураһында фән, 1840-сы йылдарҙан башлап Кэли, Эрмит һәм Сильвестр («инвариантлы өсәү» булараҡ билдәле булған la trinité invariantive) хеҙмәттәрендә формалашҡан, тап инварианттар теорияһы һыҙыҡлы тигеҙләмәләрҙең ирекле системаларын сығарыу ҡағиҙәләрен булдырыуға килтергән тип иҫәпләнә. Атап әйткәндә, Эрмит айырым осраҡта һыҙыҡлы Диофант тигеҙләмәләре системаһын сығарыу проблемаһын әйтеп биргән һәм сығарған, дөйөм осраҡ өсөн сығарыу юлы тарафынан табыла, һөҙөмтәһе, 1878 йылда Фробениус тарафынан асылғанға тиклем, иғтибарһыҙ ҡала. Ирекле һанлы коэффициентлы һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системалары тураһында һөҙөмтәләр һуңғы күренешен Кронекер ойошторған хеҙмәттәрҙә ала, унда Вейерштрасс, Фробениус һәм немец ғалимдары төркөмө ҡатнаша, төп иғтибар әйтелештәрҙең (формулировкаларҙың) ҡәтғилегенә һәм аныҡлығына бүленә. Атап әйткәндә, Кронекер — Вейршртасс лекциялар курсында билдәләүсе n-үлсәмле аруыҡтың n векторынан полиһыҙыҡлы тамға үҙгәреүсәнле функция булараҡ индерелә, ул берәмек матрица өсөн 1 ҡиммәте ҡабул итерлек итеп нормалаштырыла; шуның менән бергә был билдәләмә Грассман иҫәпләмәһенән килеп сыҡҡанға эквивалентлы. Фробениус 1877 йылда матрица рангы төшөнсәһе индерә, яҡын йылдарҙа уға нигеҙләнеп бер юлы бер нисә ғалим һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системаларының сиселеүсәнлеге уның төп һәм киңәйтелгән матрицаларының рангтары тап килеү менән эквивалентлы (тиң көслө) булыуы тураһында раҫлауҙы иҫбатлайҙар. Был раҫлау урыҫ һәм поляк сығанаҡтарында Кронекер — Капелли теоремаһы, француз сығанаҡтарында — — Фонтене (Georges Fontené) теоремаһы, немец һәм испан сығанаҡтарында — Руше — Фробениус теоремаһы, итальян һәм инглиз сығанаҡтарында — Руше — Капелли теоремаһы булараҡ билдәле.
1888 йылда Пеано Грассман иҫәпләмәһе базаһында беренсе тапҡыр асыҡтан-асыҡ һыҙыҡлы арауыҡ (ысын һандар яланы өҫтөндә векторлы арауыҡтарҙың, шул иҫәптән сикһеҙ үлсәмле арауыҡтарҙың) аксиомаларын әйтеп бирә һәм XX—XXI быуаттарҙа ҡулланыуҙа һаҡланған тамғалауҙарҙы ҡуллана. Тёплиц 1910-сы йылдар башында, һыҙыҡлы арауыҡтарҙы аксиомалаштырыу ярҙамында, һыҙыҡлы алгебраның төп теоремаларын иҫбатлау өсөн билдәләүсе төшөнсәһенә таяныу кәрәкмәй икәнен күреп ҡала, был уларҙың һөҙөмтәләрен сикһеҙ һандағы үлсәм осрағына таратырға мөмкинлек бирә, икенсе төрлө әйткәндә, һыҙыҡлы алгебра теләһә ниндәй төп ялан өсөн ҡулланыла ала. Векторлы һәм Евклид арауыҡтарының аксиоматик билдәләмәһе, квант механикаһы талабынан сығып, беренсе булып XX быуат башында бер үк ваҡытта тиерлек Вейль һәм фон Нейман тарафынан аныҡ итеп әйтеп бирелә.
1922 йылда Банах, уның хеҙмәттәренән һуң Банах арауығы булараҡ билдәле булған, тулы нормалаштырылған һыҙыҡлы арауыҡтарҙы өйрәнеп, сикле осраҡта уҡ үҙенең эйәртеүенә изоморфлы булмаған һыҙыҡлы арауыҡтар барлыҡҡа килә икәнен күрә, һәм ошоноң менән бәйле XX быуаттың беренсе яртыһында һыҙыҡлы алгебраның ысулдары һәм һөҙөмтәләре, уның төп предметын — топологик һыҙыҡлы арауыҡтарҙы өйрәнеүҙе заманса әйтеп биреп, функциональ анализды байыта. Шулай уҡ 1920-се — 1950-се йылдарҙа дөйөм алгебраны һыҙыҡландырыу буйынса йүнәлеш таралыу ала, шулай, Дедекиндтың яландың теләһә ниндәй автоморфизмдарының һыҙыҡлы бәйләнешһеҙлеге тураһында нәтижәһен үҫтереп, Артин Галуа теорияһын һыҙыҡландыра, ә 1950-се йылдарҙа, иң беренсе Джекобсон хеҙмәттәрендә, был нәтижәләр есемдәрҙең ирекле киңәйтеүенә дөйөмләштерелә; шул арҡала яҡшы өйрәнелгән һыҙыҡлы алгебраның инструменттарын һәм ҡаҙаныштарын дөйөм алгебраның үтә абстракт бүлектәрендә ҡулланырға мөмкин була. XX быуаттың икенсе яртыһынан, компьютерҙар барлыҡҡа килеү, иҫәпләү математикаһы һәм компьютер алгебраһы ысулдарының үҫешеүе менән, һыҙыҡлы алгебра сиктәрендә иҫәпләү йүнәлеше — һыҙыҡлы алгебра мәсьәләләрен, иҫәпләү техникаһын ҡулланып, эффектив сығарыуҙы тәьмин итеүсе ысулдарҙы һәм алгоритмдарҙы эҙләү йылдам үҫеш ала, үҙаллы бүлек барлыҡҡа килә, ә һыҙыҡлы алгебра мәсьәләләрен сисеү компьютерҙарҙы ҡулланыуҙың иң мөһим практик тармағы булып китә. Был йүнәлеште эшләүгә башланғыс биргән хеҙмәттәр иҫәбендә, Тьюринг тарафынан квадрат матрицаның өҫкө һәм аҫҡы өсмөйөшлөләргә LU-тарҡалыуалгоритмын төҙөүе тора (1948). Иҫәпләү системалары ҡатмарлы һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системаларын LU-тарҡалыу ҡулланып сығарырға тейеш булған нәтижәләре, күсеп йөрөүсе өтөр менән иҫәпләүҙәрҙе башҡарыу нәтижәлелегенең төп күрһәткесе тип иҫәпләнә, шул иҫәптән кластер системалар өсөн дә. 1950-се — 1960-сы йылдарҙа һыҙыҡлы иҫәпләү алгебраһы өлкәһендә Фаддеев һәм Уикинсон тарафынан ҙур тикшеренеүҙәр баҫтырылып сығарыла, 1970-се — 2000-се йылдарҙа Марчук, Самарский, Годунов,, Аксельсон тарафынан ҙур һөҙөмтәләргә өлгәшелә.
Матрицалар һәм билдәләүселәр
Матрица — үлсәме m \times n булған тура мөйөшлө таблицаға яҙылған математик объект, уның ячейкаларында ирекле алдан һайланған (төп) яландың (дөйөмөрәк осраҡта — ассоциатив ҡулсаның) элементтары урынлашҡан — улар, ҡушымталарға һәм мәсьәләләргә бәйле, бөтөн, ысын йәки комплекслы һандар векторҙар, рациональ функциялар булырға мөмкиндәр: Матрицалар өсөн шулай уҡ ҡыҫҡартылған яҙыу ҡулланыла (a_{ij}), ләкин ғәҙәттә матрицалар менән берҙәм объекттар кеүек эш итәләр: матрицалар өҫтөндә ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре билдәләнгән, шулай уҡ матрицаны төп ялан элементына — скалярға ҡабатларға мөмкин. Матрицалар был ғәмәлдәргә ҡарата төп ялан өҫтөндә векторлы арауыҡ (йәки, дөйөмөрәк осраҡта — ҡулса өҫтөндә модуль) төҙөйҙәр. Матрицалар өҫтөндә башҡа ғәмәлдәр — транспонирлау (юлдарҙы бағаналарға алмаштырыу) һәм псевдо әйләндереү (квадрат матрицаларҙы әйләндереүҙе дөйөмләштереү). 1 \times n һәм m \times 1 үлсәмле матрицалар ярашлы рәүештә вектор-юл йәки вектор-бағана тип аталалар.
Юлдары һәм бағаналары һаны тигеҙ булған матрица квадрат матрица тип атала. Йөкмәткеһенә бәйле рәүештә улар диагональ (төп яландың диагоналдәгенән башҡа бөтә элементтары — нулдәр: ), берәмек (төп яландың диагоналдәге бөтә элементтары бергә, ә ҡалғандары — нулгә тигеҙ), симметрик (бөтә элементтары төп диагоналгә ҡарата симметрик: ), ҡыя симметрик, өсмөйөшлө (төп диагоналдән өҫтәге һәм аҫтағы бөтә элементтары нулгә тигеҙ), ортогональ булырға мөмкин. Квадрат матрицалар араһында оҡшашлыҡ бәйләнеше индерелә, бында P^{-1} — P-ға кире матрица), матрицаларҙың ранг (һыҙыҡлы бәйләнешһеҙ юлдар һәм бағаналарҙың максималь һаны) һәм характерлы күпбыуын кеүек характеристикалары оҡшашлыҡҡа ҡарата инвариантлы. Шулай уҡ оҡшаш тура мөйөшлө матрицалар өсөн эҙ (төп диагональ элементтарының суммаһын алыу) һәм билдәләүсе кеүек характеристикалар бер үк.
Билдәләүсе — тура мөйөшлө матрицаның элементтарын айырым ысул менән комбинациялаған күпбыуын, уның арҡаһында юл һәм бағаналарҙы транспонирлауға һәм һыҙыҡлы комбинацияларына бәйһеҙ рәүештә матрицаның миҡдары билдәләнә; атап әйткәндә, әгәр матрицала һыҙыҡлы-бәйле юлдар йәки бағаналар булһа — билдәләүсе нулгә тигеҙ. Билдәләүсеһе нулгә тигеҙ булған квадрат матрицалар үҙгәртелгән тип аталалар, улар өсөн әйләндереү билдәләнмәгән; әгәр билдәләүсе нулгә тигеҙ булмаһа — матрица үҙгәртелмәгән тип атала. Билдәләүсе һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системаларын дөйөм күренештә сығарыуҙа төп роль уйнай, уның базаһында минор, өҫтәлмә минор, алгебраик өҫтәлмә төшөнсәләре индерелә.
Векторҙар
Вектор төшөнсәһе («вектор» термины үҙе У. Гамильтон тарафынан индерелә) беренсе башлап тиҙлек, көс моменты, электр ҡыры көсөргәнеше, магнитланыусанлыҡ кеүек бер үк ваҡытта дәүмәл һәм йүнәлеш менән дә характерланыусы, бер үк ваҡытта дәүмәл һәм йүнәлеш менән өйрәнелеүсе объекттар өсөн геометрик абстракция булараҡ барлыҡҡа килә. XX быуат башында векторҙарҙың баштағы (элементар математикала әлегә тиклем ҡулланылыусы) «йүнәлешле киҫек» булараҡ интерпретацияһы ике ғәмәл менән векторлы арауыҡ аксиоматикаһына алмаштырылаː векторҙарҙы ҡушыу һәм векторҙы һанға (дөйөмөрәк, ялан элементтарына) ҡабатлау. Бынан тыш, йыш ҡына векторҙарҙы ҡабатлауҙың төрлө төрҙәре индерелә: скаляр, векторлы, ҡатнаш, ялған скаляр, икеләтә векторлы ҡабатлау.
Һыҙыҡлы алгебрала векторҙарҙың һыҙыҡлы бәйһеҙлеге төшөнсәһе төп ролде уйнай, ул векторлы арауыҡтың базисы һәм үлсәме билдәләмәләренең нигеҙендә ятаː әгәр векторлы арауыҡтың n һыҙыҡлы бәйһеҙ векторы булһа һәм был арауыҡтың теләһә ниндәй k>n векторы һыҙыҡлы бәйләнгән булһа, n һаны векторлы арауыҡтың үлсәме тип атала. Бындай векторлы арауыҡ n-үлсәмле тип атала, һәм уның теләһә ниндәй векторы n тәртипкә һалынған һандар (ниндәйҙер базисты һайлап алғанда бер төрлө генә билдәләнгән) эҙмә-эҙлелеге менән күрһәтелә. Шулай итеп, векторҙар 1 \times n йәки n \times 1 үлсәмендәге матрицалар — ярашлы рәүештә вектор-бағаналар һәм вектор-юлдар күренешендә яҙылырға мөмкин, ә векторлы алгебраның бөтә ғәмәлдәре матрицалар алгебраһына ҡайтарып ҡалдырылырға мөмкинː мәҫәлән, векторҙарҙы ҡушыу матрицаларҙы ҡушыу менән тап килә, ә векторҙарҙы векторлы ҡабатлау беренсе ҡабатлашыусынан һәм икенсе ҡабатлашыусы булған вектор-бағананан төҙөлгән ҡыя симметрик матрицаның ҡабатландығы рәүешендә күрһәтелергә мөмкин.
Тензорҙар
Тензорҙар һыҙыҡлы алгебра объекттары тураһында күҙаллауҙарҙың тәбиғи үҫеше булараҡ барлыҡҡа киләләр: әгәр скаляр n-үлсәмдә нуль үлсәмле (яландың тик бер генә элементынан торған) объект, вектор — бер үлсәмле массив (1 \times n үлсәмле матрица), һыҙыҡлы үҙгәртеү — ике үлсәмле матрица булһа, ул саҡта тензор  үлсәмле ялан элементтарының күп үлсәмле массивы булып күрһәтелергә мөмкин (массивтың үлсәмдәре һанын тензорҙың валентлығы тип атайҙар), ә скалярҙар, векторҙар, һыҙыҡлы операторҙар тензорҙың айырым осраҡтары булып сығалар (ярашлы рәүештә 0, 1 һәм 2 валентлы). Тензор төшөнсәһен ҡулланыуҙа артабанғы дөйөмләштереү һыҙыҡлы функционалды ковектор итеп күрһәтеү мөмкинлегенән һәм арауыҡ һәм уның эйәртеүе — уның һыҙыҡлы функционалдары арауығы араһында ҡапма-ҡаршылыҡ идеяһынан алынған; был мөмкинлекте файҙаланып, r валентлы тензор l тапҡыр контравариантлы, йәғни, «ғәҙәттәге» базиста ярашлы компоненттары менән ҡаралыусы, һәм k тапҡыр ковариантлы, йәғни, эйәртеүле арауыҡта компоненттары менән (r=k+l, «ранг тензоры (l, k)») итеп ҡарала.
Тензорлы алгебрала тензорҙар өҫтөндә скалярға ҡабатлау, ҡушыу, төрөү кеүек һыҙыҡлы операциялар индерелә һәм өйрәнелә. Тензорлы ҡабатлау операцияһы (\otimes) айырым ҙур роль уйнай, уны һыҙыҡлы арауыҡтарға дөйөмләштереү тензор билдәләмәһен дөйөмләштерергә мөмкинлек бирә: V һыҙыҡлы арауығында (l, k) ранглы тензорҙы V-ның k экземплярының һәм уға эйәртеүле V^* арауығының l экземплярының тензорлы ҡабатландығы элементы итеп ҡарала:
Квадрат һәм биһыҙыҡлы формалар
Алгебраик формалар (Векторлы арауыҡтарҙа вектор координаталарынан тиң күпбыуындар менән бирелгән тиң күпбыуындар) полиһыҙыҡлы алгебраға ҡарайҙар, ләкин квадратик, биһыҙыҡлы формалар, һәм формаларҙың ҡайһы бер махсус төрҙәре (бер ярым һыҙыҡлы, эрмитов) шулай уҡ һыҙыҡлы алгебрала мөһим. Биһыҙыҡлы һәм квадратик формаларҙың әһәмиәте шунда, улар һыҙыҡлы операторҙар кеүек үк матрицалар аша күрһәтеләләр. Симметрик һәм ҡыя симметрик  биһыҙыҡлы формаларҙың үҙсәнлектәре нығыраҡ ентекле өйрәнелгән.
Векторлы арауыҡтар
Һыҙыҡлы алгебрала өйрәнелгән бөтә математик структуралар — векторҙар, тензорҙар, матрицалар, алгебраик формалар, шулай уҡ улар өҫтөндә операциялар, векторлы (һыҙыҡлы) арауыҡтың дөйөм алгебраик төшөнсәһендә универсаллаштырылған. Векторлы арауыҡ векторҙар тип аталған ирекле элементтар күмәклеге V, һәм элементтары скалярҙар тип аталған ирекле ялан \mathfrak F өҫтөндә алгебра булараҡ билдәләнә, шуның менән бергә векторҙар векторҙарҙы ҡушыу ғәмәле менән бергә  Абель төркөмө барлыҡҡа килтерә, һәм векторҙарҙы скалярға ҡабатлау ғәмәле индерелә:  шундай, бында ошо үҙсәнлектәр үтәлә :
Ялан сифатында ҡайһы берҙә махсус рәүештә ғәҙәттәге ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре менән ысын һандар яланы (ул саҡта ысын векторлы арауыҡ тураһында һөйләйҙәр) йәки комплекслы һандар яланы (комплекслы векторлы арауыҡ) ҡарала, атап әйткәндә, ҡабарынҡы күмәклек теорияһында күп нәтижәләр тап ысын йәки комплекслы векторлы арауыҡтар өсөн әйтеләләр. Әммә раҫлауҙарҙың күп өлөшө һәм конструкцияларҙың күпселеге ирекле яландар өсөн дөрөҫ, улай ғына түгел, һыҙыҡлы алгебраның векторлы арауыҡтар өсөн алынған күп нәтижәләре, XX быуатта коммутатив булмаған есемдәр өҫтөндә унитар модулдәргә һәм хатта ирекле ҡулса өҫтөндә модулдәргә йәки билдәле бер сикләүҙәр менән модулдәргә тиклем дөйөмләштерелә.
Векторлы арауыҡтарҙы, уларҙы ярымнормалар, нормалар, метрикалар, топологиялар менән тәьмин итеү кеүек, артабанғы дөйөмләштереүҙәр функциональ анализда өйрәнелә.
Һыҙыҡлы сағылыштар
Башҡа алгебраик структуралар теорияларына оҡшаш рәүештә, һыҙыҡлы алгебра векторлы арауыҡтар араһында, векторлы арауыҡтың структураһын һаҡлаусы, сағылыштарҙы өйрәнә. Бер ялан өҫтөндә ирекле векторлы арауыҡтарҙың һыҙыҡлы сағылышы (һыҙыҡлы үҙгәртеү, һыҙыҡлы операторы) L: V \to U — һыҙыҡлы булыуҙы һаҡлаусы сағылыш:
Ике векторлы арауыҡ араһында һыҙыҡлы булған үҙ-ара-берҙән бер сағылыш булһа, ул саҡта бындай арауыҡтар изоморфлы тип аталалар; векторлы арауыҡтарҙың күп үҙсәнлектәре изоморфлы үҙгәртеүҙәрҙә һаҡланалар (изоморфизға ҡарата инвариантлы).
Бирелгән векторлы арауыҡтарҙың бөтә һыҙыҡлы сағылыштары класы өҫтөндә векторлы арауыҡ структураһын билдәләргә мөмкин. Сикле үлсәмле векторлы арауыҡтарҙың һыҙыҡлы сағылыштары матрицалы формала яҙылырға мөмкиндәр һәм уларҙың үҙсәнлектәре матрицалар ысулдары менән өйрәнелә.
Үҙ векторҙар һәм үҙ һандар
Дөйөм осраҡта һыҙыҡлы сағылыш тәьҫире шаҡтай ҡатмарлы булырға мөмкин. Мөһим һәм киң таралған бурыс булып, V векторлы арауыҡтың, бирелгән һыҙыҡлы сағылыштың матрицаһы иң ябай күренештә булырлыҡ шундай базисын табыу тора. Был мәсьәләне хәл иткәндә төп ролде L һыҙыҡлы сағылыштың инвариантлы аҫарауыҡтары — образдары L сағылышында үҙҙәренә ингән аҫарауыҡтар уйнай. Әгәр нуль булмаған үлсәнешле, тура суммаһы бөтә V арауыҡты тәшкил иткән инвариантлы аҫарауыҡтар табылһа (йәғни,  үтәлһә), ул саҡта L сағылыш матрицаһы  тәртибендәге блоктар менән блок-диагональ күренештә була, әгәр базисты k векторҙар төркөмөнән торорлоҡ итеп һайлағанда, бында i-сы төркөм W_i аҫарауығында базис булып тора, төп диагоналендә.
Инвариантлы аҫарауыҡтың иң ябай осрағы булып бер үлсәмле W инвариантлы аҫарауығы тора, уны бер (теләһә ниндәй) нуль булмаған x \in W векторы ярҙамында бирергә мөмкин. Был осраҡта аҫарауыҡтың образының үҙенә һалынған булыу шарты ниндәйҙер \lambda һаны менән күренешен ала; бындай конструкция үҙ векторҙы һәм үҙ һанды билдәләүгә килтерә: әгәр ниндәйҙер x \neq 0 векторы һәм \lambda һаны өсөн  тигеҙлеге үтәлһә, ул саҡта \lambda L сағылышының үҙ һаны, ә x векторы уның үҙ векторы тип атала. Һыҙыҡлы сағылыштың үҙ һандары берҙән бер, ә үҙ векторҙары — пропорционаллеккә тиклем, йәғни ирекле нулдән айырмалы һанға ҡабатлауға тиклем аныҡлыҡ менән билдәләнә.
Сағылыштың n һыҙыҡлы бәйләнешһеҙ үҙ векторҙар йыйылмаһы булған осраҡта, бында n һаны V арауығының үлсәнешенә тигеҙ, уларҙан базис (бирелгән сағылыштың үҙ базисы тип аталған) төҙөргә була, унда сағылыш матрицаһы диагоналле, шуның менән бергә төп диагоналдә үҙ һандар тора. Бындай һыҙыҡлы сағылыштар диагоналләнеүсе тип аталалар. Диагоналләнеүсәнлектең етерлек (ләкин кәрәкле түгел) шарты булып n төрлө үҙ һанының булыуы тора.
Һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаларын сығарыу
n үҙгәреүсәнле m һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаһы — ул түбәндәге күренештәге тигеҙләмәләр системаһы
Яковлевка (Ургаҙа микрорайоны)
Яковлевка — бөткән ауыл. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Урғаҙа ауылы микрорайоны, 1960 йылға тиклем Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йылайыр иген совхозы ҡасабаһы. Шулай уҡ Яковлевка 1991—2004 йылдарҙа хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә булған Урғаҙа ауылының элекке исеме.
Тарихы
Ауыл Иҫке Яковлевка утары булараҡ 1910 йылда нигеҙләнә. Иң беренсе булып Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Яковлевка утары (хәҙерге ваҡытта Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы Надеждин ауыл Советы составындағы Яковлевка ауылы) крәҫтиәндәре күсеп килә. Күскенселәр милләте буйынса — мордва-эрзәләр, дине буйынса — старообрядсылар Арцибасовтар, Глазовтар, Горьковтар, Деревяшкиндар, Евдокимовтар, Захаровтар, Кожаевтар, Сульдиндар, Палычковтар һәм башҡалар.
1924 йылда утар Яңы Яковлевка исеме аҫтында ҡабаттан тергеҙелә. 1924 йылдан алып 1926 йылдың сентябренә тиклем БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Түңгәүер улусы Яңғаҙы ауыл Советы составында, ә 1926 йылдың сентябренән алып 1927 йылдың аҙағына тиклем — ошо уҡ буйһоноуҙа Яңғаҙы ауыл Советы үҙәге булып тора.
1930 йылдың 20 авгусынан 1933 йылдың 20 сентябренә тиклем — БАССР-ҙың Баймаҡ-Таналыҡ районы Баймырҙа ауыл Советы составында. Баймаҡ-Таналыҡ РК ВКП(б)-ның 1933 йылдың 31 мартындағы күрһәтмәһе буйынса, Яковлевка единоличниктары Урта Волга өлкәһе Бләүле руднигы районына һөрөлә (хәҙер Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы). 1933—1960 йылдарҙа Яковлевка БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр иген совхозы Үҙәк усадьбаһының ҡасаба-спутнигы статусына эйә була. 1960—1991 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр иген совхозы Үҙәк усадьбаһы составна инә. 1991—2004 йылда бөтә усадьба Яковлевка тип исемләнә башлай.
Географияһы
Тораҡ пункты Оло Урғаҙа йылғаһы буйында урынлашҡан ярында урынлашҡан. Баймаҡ ҡалаһынан — 53 км, Сибай ҡалаһынан көньяҡҡа табан 51 км алыҫлыҫта ята.
Географик координаталары: 52°44’23'' с. ш., 58°14’10'' в. д.
Инфраструктураһы
1911—1917 йылдарҙа Уртазым күмер рудниктары нигеҙендә Баймаҡ баҡыр иретеү заводы ихтыяжы өсөн таш күмер һәм балсыҡ сығарыу буйынса Яңы Яковлевка разведкаһы үткәрелә. 1928—1933 йылдарҙа — Калинин исемендәге ауыл хужалығы (Калинин, Яңы Яковлевка, Һеңрән тораҡ пункттары) артеле составында. 1930 йылдың октябрендә Яңы Яковлевка ҡасабаһы халҡы өсөн 1247,14 га һәйбәт һөрөү ерҙәре, 379,85 га — көтөүлек ерҙәр, 285,73 га уңайһыҙ ерҙәр бүленеп бирелә.
Притцкер премияһы
Притцкер премияһы— йыл һайын архитектура өлкәһендә ҡаҙаныштар өсөн яҙылған премия. Ул донъяла киң танылған, һәм уны Нобель премияһы аналогы булараҡ ҡабул итәләр. Мәғлүм булғанса, архитектура буйынса Нобель премияһы юҡ, шуға күрә, Питер ғаиләһе (Hyatt мосафирханалар хужаһы) 1979 йылда архитектура буйынса премия ойошторҙо. Премияны алыу ҙур уңыш булып һанала. Премияның матди күләме — 100 мең АҠШ доллары.
Бүләктең халыҡ-ара жюриһы йыл һайын үҙгәрә, һәм донъяның иң абруйлы архитекторҙары, архитектура тәнҡитселәре һәм эшмәкәрҙәренән ҡушыла. Еңеүсе йәшерен тауыш биреү нәтижәһендә билдәләнә. Тантананы үткәреү урыны шулай уҡ үҙгәрә, ул Принтер премияһы лауреаттарының эштәрен күрһәтеүсе күргәҙмә менән уҙа. Утыҙ йыл эсендә премия Вашингтондың Милли галереяһында, Нью-Йорктың «Метрополитен» музейында, Версаль һарайында, Раһа карманында, Вашингтондың Аҡ йортонда, Румдың Капитолий тауында тапшырылды. Шулай уҡ премия Иерусалим, Лос-Анжелес, Бильбао, Берлин, Мехико, Мадрид, Питербур һәм башҡа ҡалаларҙа тапшырылған.
Премияны тапшырыуҙың төп критерийҙарының береһе — архитектур идеяларының инновацион төҫмөрө.
Тайменка (Кемчуга ҡушылдығы)
Тайменка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотлоғәлләмов
Ҡотлоғәлләмов — фамилия.
Күллеҡул
Күллеҡул (Куллекул) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше. Почта индексы — 452733, ОКАТО коды — 80214834004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Россошка (Цимла ҡушылдығы)
Россошка  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимла йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Энди Уорхол
1960 йылдарҙа «Velvet Underground» рок группаһының беренсе альтернатив менеджеры һәм продюсеры. Уның тормошо тураһында бер нисә нәфис һәм документаль фильм төшөрөлгән.
Бала сағы
Энди Уорхол 1928 йылдың 6 авгусында Питтсбургта (штат Пенсильвания, АҠШ) элекке Австро-Венгрия империяһы, Словакияның Миково ауылы русин- эмигранттары ғаиләһендә дүртенсе бала булып тыуа.
Тәүге балаһы, Совакияла тыуған ҡыҙҙары Юстина, АҠШ-ҡа күсеп килерҙән алда вафат була. Уорхолдың атаһы эш эҙләп АҠШ-ҡа 1914 йылда килә, ә әсәһе Юлиә (ҡыҙ фамилияһы Завацкая) уның янына 1921 йылда, Уорхолдың олатаһы менән өләсәһе үлгәс күсеп килә. Дини ғаилә ағзалары Русин грек-католик сиркәүенең мәхәллә кешеләре була. Уорхолдың атаһы күмер шахтаһында эшләй, инглиз телен белмәгән әсәһе тәҙрәләр йыуып, өй йыйыштырып аҡса эшләй һәм шулай уҡ консерва банкаларынан һәм гофрировкалы ҡағыҙҙарҙан сәскә эшләп һата. 1934 йылда Уорхолдар уңайлы районға күсә. Ғаилә Белен урамында 55-се һанлы йортта, ә һуңынан Питтсбург тирә-яғындағы Доусон-Стрит урамында, 3252, Оклендта йәшәй. Эндиның ике оло ағаһы, Павел (Пол, 1923) һәм Джон (1925) була. Павелдың улы балалар өсөн китап иллюстраторы була.
Өсөнсө класта уҡығанда Уорхол, скарлатина эҙемтәһенән ҡалған Сиденгам хореяһы менән ауырый һәм ваҡытының күп өлөшөн түшәктә үткәрә. Уны уҡыған класында ситләткән булалар. Урынһыҙ шикләнеү, һәм вафат булғанынса табиптарҙан һәм дауаханаларҙан ҡурҡыу барлыҡҡа килә. Түшәктә ятҡанында ул рәсем менән шөғөлләнә, кино йондоҙҙарының фотоһүрәттәрен йыя һәм гәзиттән киҫеп алған өҙөктәрҙән коллаждар эшләй башлай. Был осорон Уорхол һуңыраҡ күнекмәләр, нәфис зауыҡ тәрбиәләүҙең шәхесе формалашыуында мөһим осор булды тип телгә ала.
Эндиға 13 йәш булғанда атаһы шахтала ҡазаға тарый һәм һәләк була. 1945 йылда Уорхол Шенли урта мәктәбен тамамлай.
Карьераһының башы
Рәсемдән уҡытыу өсөн Питтсбург университетында художестволы белем алырға ниәтләй. Әммә һуңынан планы үҙгәрә, һәм ул коммерция иллюстраторы сифатында карьера эшләргә була. Карнеги технологиялар институтына уҡырға инә. 1949 йылда график дизайн өлкәһендә нәфис сәнғәттең бакалавр дәрәжәһен ала. Яҡшы уҡыһа ла күп осраҡта уҡытыусылары һәм курсташтары менән уртаҡ тел тапмай.
1949 йылда уҡыуҙы тамамланғандан һуң Нью-Йоркҡа күсеп килә, унда магазин витринаһында биҙәүсе булып эш башлай, асылмалар һәм реклама плакаттарына һүрәт төшөрә. Һуңыраҡ уны Vogue, Harper’s Bazaar журналдарына һәм тағы бер нисә бик үк популяр булмаған баҫмаларға рәссам-иллюстратор итеп эшкә алалар. Ошо осорҙа ул фамилияһын американлаштыра, һуңғы "а" хәрфен ҡулланмай, «Уорхол» (Warhol) тип яҙа башлай.
1962 йылда Уорхол үҙенең тәүге ҙур күргәҙмәһен үткәрә, ул уға танылыу килтерә. Был ваҡытҡа Уорхол Манхэттендың 33-сө Көнсығыш урамында үҙенә йорт һатып ала. Йыллыҡ килеме 100 мең долларға тиклем күтәрелә, һәм был уға күберәк яратҡан эше — һүрәт төшөрөү менән мауығыуға һәм «юғары сәнғәт» тураһында хыялланырға мөмкинлек бирә.
Уорхол тәүгеләрҙән булып картиналар булдырыу ысулы һымаҡ трафаретлы баҫтырып төшөрөүҙе ҡуллана. Баштағы шелкографияларында ул үҙенең ҡулдан төшөрөлгән һүрәттәрен ҡуллана. Һуңыраҡ проектор ярҙамында киндергә фотоһүрәттәрҙе трансляциялай һәм ҡулдан рәсемдең ситен һыҙып сыға. Техник ижад итеү быуатында әҫәрҙәрҙең ҡиммәте юғалыуы тураһында яҙған Вальтер Беньяминдың тәнҡитенә ҡарамаҫтан, шелкографик ысулды ҡулланыу Уорхолдың күпләп күсермә алыу һәм әҙәби әҫәрҙәрҙе күпләп баҫтырыуҙа ынтылышы этабының береһе була.
Уорхол ысулы түбәндәгенән ғибәрәт: ҡыҫанға нейлон селтәр тарттырыла. Рәсем үҙе селтәрҙә контактлы яҡтыртыу ярҙамында барлыҡҡа килә. Фотоэмульсия менән һеңдерелгән селтәргә диапозитив һалына. Фото төшөрөп баҫтырыуҙағы һымаҡ бөтәһе лә яҡтыртыла. Селтәрҙең яҡтыртылған урындарында фотоэмульсия полимерлаша һәм иремәүсән пленкаға әйләнә. Артығы һыу менән йыуып төшөрөлә. Шулай итеп матрица, төшөрөп баҫтырыу формаһы барлыҡҡа килә. Уны ҡағыҙға йәки туҡымаға һалалар һәм буяу һөртәләр. Буяу селтәрҙең үтә күренгән өлөштәренә үтеп инә һәм һүрәт барлыҡҡа килтерә. Шулай итеп, махсус резина валик менән ҡара буяу һөртөп, Уорхол үҙенең иң билдәле әҫәрҙәрен башҡара: күп тапҡыр ҡабатланған Мэрилин Монро, Элизабет Тэйлор һәм башҡаларҙы эшләй. Күп төҫлө баҫтырып сығарыу өсөн, төҫтәр һанына тигеҙ булған матрицалар талап ителә. Бер комплект матрица күп һанлы рәсемдәргә етә. Инновацион технологияларҙы образдар булдырыу процесына индереү сәнғәтте коммерция нигеҙенә ҡуя.
1960 йылда рәссам үҙ ижадында киң мәғлүмәт сараларында баҫылып сыҡҡан фотоһүрәттәрҙе ҡуллана. 1980 йылдан башлап Полароид фотоаппараты менән ул үҙе фотоһүрәттәр эшләй.
Үҫеше, ижади карьераһы
1952 йылда уҡ Нью-Йоркта Уорхолдың эштәре күргәҙмәгә сығарыла, 1956 йылда «Һынлы сәнғәт мөхәррирҙәре клубының» почетлы призын ала. Был ваҡытҡа рәссам йылына яҡынса йөҙ мең доллар аҡса эшләй, әммә «юғары сәнғәт» тураһында хыялланыуынан туҡтамай.
1960 йылда Уорхол Кока-кола банкалары өсөн дизайн булдыра, ул уға "сәнғәтте ғәҙәти булмағанса күреү" менән рәссам билдәлелеге алып килә. Алтмышынсы йылдар башында Уорхол күберәк графика менән шөғөлләнә, нигеҙҙә, доллар банкноталары һүрәттәре менән әҫәрҙәр булдыра. 1960—1962 йылдарҙа Кэмпбелл аштары консерва банкалары һүрәттәре менән әҫәрҙәр циклы барлыҡҡа килә. Башта аш банкалары менән плакаттар рәсем сәнғәте техникаһында башҡарыла: «Кэмпбелл ашы менән банка (дөгөлө-томатлы)» (Soup Can ' s Campbell' (Rice Tomato) 1961, ә 1962 йылдан — шелкография техникаһында башҡарыла («Кэмпбелл ашының утыҙ ике банкаһы», «Кэмпбелл ашының йөҙ банкаһы», «Кэмпбелл ашының ике йөҙ банкаһы» — бөтәһе 1962). Шулай уҡ 1962 йылда Уорхол «Кока-Коланың йәшел шешәләрен» булдыра. Банкаларҙың сағыу һүрәттәре Уорхолдың «визит карточкаһы» була. «Stabl» галереяһындағы күргәҙмәлә Уорхолдың эштәре йәмәғәтселек араһында ҙур резонанс тыуҙыра. Хәйер, тәнҡитселәр фекеренсә, был картиналар күпләп ҡулланыуҙың бер төрлөлөләгән һәм әшәкелеген, көнбайыш цивилизацияның менталитетын сағылдыра. Был күргәҙмәнән һуң Уорхолды Роберт Раушенберг, Джаспер Джонс һәм Рой Лихтенштейн кеүек поп-арт һәм концептуаль сәнғәт вәкилдәре рәтенә индерәләр.
«Фабрика»
1963 йылда Уорхол Манхэттенда бина һатып ала, бина «Фабрика» тигән исем ала, бында Энди хәҙерге заман сәнғәте әҫәрҙәрен ижади ағымға ҡуя. 1964 йылда Уорхолдың һынлы сәнғәт төшөнсәһе сиктәренә яраҡлаша алмаған тәүге арт-объекттар күргәҙмәһе үтә. Экспозиция йөҙгә яҡын төргәкләү картон тараһының, «Хайнц» кетчубы һәм «Brillo» кер йыуыу порошогы ҡаптарының күсермәһен күрһәтеүҙән тора. Күргәҙмәһе асылыу айҡанлы Уорхол үҙенең яңы ғәҙәти булмаған студияһының, стеналары көмөш төҫкә буялған «Фабриканың» презентацияһын ойоштора. Студияла бөтә рөхсәт ителгән шарттар хөкөм һөрә, кисәләр үтә. Был бина рәссамдың оҫтаханаһын аулаҡ урын һымаҡ итеп күҙ алдына килтереүҙе боҙа. «Фабрика» һәм уның хужаһы йыш ҡына донъяуи хроника репортаждарында телгә алына, улар тураһында журналдарҙа һәм киң мәғлүмәт сараларында яҙа башлайҙар. Уорхол үҙенең проектын — «Интервью» журналын булдыра, унда атаҡлы кешеләр атаҡлы кешеләрҙән интервью ала.
«Фабрика» көнөнә 80 баҫтырып төшөрөү әҫәрҙәрен сығарған ойошҡан производство була. Билдәле кешеләрҙең портреттары менән күпләп күсермәләр етештергән эшселәр коллективы яллана. Үҙенең әҫәрҙәренең геройҙарын Уорхол оҫтаханаһында Полароиды менән бик тиҙ рәсемдәр серияһы яһап, фотоға төшөрә. Күп кадрҙарҙан иң яҡшыһы һайлап алына, ҙурайтыла һәм шелкография ысуылы менән киндергә күсерелә. Киндерҙең өҫ яғы буяу менән рәсем һалғанға тиклем ҡаплана, йәки рәсем баҫтырып төшөрөлгәс өҫтөнән майлы буяу йөрөтөлә. Ғәҙәттә бер әҫәрҙең бер нисә варианты яһала. Шулай итеп Уорхол сәнғәтте «бизнес-артҡа» әйләндерә.
Уорхол, билдәле кешеләр портреттарҙа идеаль булып күренергә тейеш тигән фекерҙә була: «Реклама иғландары» (1960) циклынан «Төшкәнгә тиклем һәм унан һуң» картинаһы «Уорхолдан яңы йөҙ» анонсын бирә. Ул йыйырсыҡтарҙы һәм бит тиреһенең етешһеҙлектәрен төҙәткеләй, артыҡ эйәктәрҙе алып ташлай, күҙҙәрҙе һәм ирендәрҙе сағыу итеп өҫтәп яһай, шулай итеп йөҙгә идеаллаштырылған һыҙаттар бирә. Уорхолдың клиенттары араһында — иран шаһы Мөхәммәд Реза Пахлавиның бөтә ғаиләһе ағзалары, Мик Джаггер, Лайза Минелли, Джон Леннон, Дайана Росс, Бриджит Бардо һәм башҡа билдәле кешеләр була.
Кинематография өлкәһендә эшмәкәрлеге
Поп-арт объекттар төҙөү менән бер рәттән, Уорхол кинофильм төшөрөлә башлай, әммә режиссёр булараҡ тик тар даирәлә генә уңышҡа ирешә. 1963 йылдан 1968 йылға тиклем осорҙа Уорхол бер нисә йөҙ таҫма төшөрә, шул иҫәптән дүрт минутлыҡ 472 аҡ-ҡара төҫтәге портреттарҙың киноға төшөү һынауы (ингл. Screen Tests), унлаған ҡыҫҡа метражлы фильмдар һәм 150 -нән ашыу сюжетлы фильмдар төшөрә, уларҙың 60 ғына донъя күрә.
Ул осорҙа төшөрөлгән күп фильмдарҙың сюжеты юҡ. Сюжет һыҙығы нигеҙенә псевдодокументаль төшөрөүҙәр, мәҫәлән: «ир-ат трусик кейеп ҡарай» һ.б. 1960 йылдар уртаһында Уорхол ҡара- аҡ телһеҙ кинотаҫмалар төшөрә башлауҙан сценарийы менән төҫлө киноларға күсә (йыш ҡына эротик йөкмәткеле). Традицион кино сиктәрен киңәйтеү маҡсатында, Уорхол «хәрәкәтһеҙ фильмдарҙы» төшөрөү менән шөғөлләнә башлай. Иң мөһимдәре булып «Спи» (1963) һәм «Эмпайр» фильмдары тора. Беренсеһе йоҡлаған кеше — америка шағиры Джон Джорноны 5 сәғәт буйы өнһөҙ төшөрөлгән ҡара-аҡ фильм була. Фильмдың премьералы күрәһтеүе The Film-Makers' Cooperative бинаһында режиссёр Йонас Мекас, нью-йорк киноавангардының исем атаһы ҡатнашлығында 1964 йылдың 17 ғинуарында үтә в. Бөтәһе туғыҙ тамашасы ҡатнаша, уларҙың икәүһе бер сәғәт ҡарағандан һуң китә. Тәүҙә Джорно урынына Уорхол Бриджит Бардоның йоҡоһон төшөргә теләй.