cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гончаров Максим Александрович
ЦСКА (2004—2010)
2007/08 йылдар миҙгелендә Максим ЦСКА өсөн бөтәһе 53 уйын үткәрә һәм 7 (3+4) мәрәй йыя. ЦСКА даими миҙгелде өсөнсө урында тамамлай, әммә миҙалдарҙы яулай алмай. Шулай уҡ хоккейсы ЦСКА-2 менән Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында бронзаны еңә. Миҙгел бөткәс «Финикс» командаһының күнекмәләр лагеренә барып килһә лә, Максим Рәсәйҙә ҡалыуын ике йыллыҡ контракты һәм төп командала урыны булыуы менән аңлата.
Насыров Зәки Ильяс улы
Өҫтәлмә мәғлүмәт
Зәки Насыров мәктәптә уҡыу йылдарынан әҙәби ижад менән шөғөлләнә. Уның шиғырҙары Башҡортостан һәм Татарстанда нәшер ителгән гәзит һәм журналдарҙа баҫылған, уларҙың бер нисә тиҫтәһенә композитор Вәсил Ғәлимов йырҙар яҙған.
Гончаров Максим Александрович
ЦСКА (2004—2010)
2008 йылдың йәйендә Рәсәй суперлигаһы урынына Континенталь хоккей лигаһы барлыҡҡа килә. Даими миҙгелдең 47 уйынында Максим 15 мәрәй йыя, ә ЦСКА үҙ Тарасов дивизионын еңә. Гагарин кубогының сирекфиналында ЦСКА Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубына отола. КХЛ-да уйнағас, Максим миҙгелде ЦСКА-2 составында беренсе лиганың плей-офф уйындарында уйнай һәм клуб менән бронза миҙалдарҙы еңә. Киләһе 2009/2010 йылдар миҙгелендә Максим Гончаров даими миҙгелдә 51 осрашыуҙа һөҙөмтәлек өсөн 17 (4+13) балл йыя. Әммә ЦСКА Гагарин кубогының тәүге раундында ХК МВД командаһына еңелә. Был клуб финалға шул миҙгелдә барып етә. Плей-оффта Гончаров 3 уйында бер гол индерә. Был миҙгел бөткәс, һаҡсының ЦСКА менән контракты тамамлана, һәм ул тәү тапҡыр тыуған командаһынан китә.
Төньяҡ Америкала (2010—2013)
2010 йылдың 4 май көнөндә Гончаров «Финикс Койотис» менән 3 йыллыҡ йәш уйынсы контрактын төҙөй. Команданың күнекмәләр лагерендә ҡатнаша. Максим шулай уҡ Ригала үткән МХЛ — КХЛ серияһында ҡатнаша. Ләкин Гончаров төп составта нығына алмай һәм миҙгелде фарм-клубта «Сан-Антонио» составында башлай. 2010 йылдың ноябрендә Гончаровтың КХЛ-дағы СКА менән контракт төҙөүө тураһында һүҙ сыға. Америка хоккей лигаһында Максим Гончаров бөтәһе 61 уйын үткәрә һәм 15 (6+9) мәрәй йыя. 2011 йылдың апрелендә «Финикс» уны төп составҡа саҡыра, әммә МХЛ-да ул бер уйында үткәрмәй. Миҙгел тамамланғас, Максим Гончаров ҡапҡасы Илья Брызгалов үткәргән мастер-кластарҙа ҡатнаша.
2011/12 йылдар миҙгеле алдынан «Финикс Койотис» фарм-клубы итеп «Портленд Пайретс» командаһы була. «Финикс» миҙгелдә бер-нисә тапҡыр Гончаровты фарм-клубҡа йә төшөрә, йә киреһенсә унан саҡыра. Әммә Максим МХЛ бер осрашыу ҙа үткәрмәй. «Портленд» өсөн АХЛ-да ул 45 матчта 4 (1+3) мәрәй йыя, ә клуб плей-оффҡа эләкмәй. Киләһе миҙгелдә, Гончаровтың контракты буйынса һуңғы йылда, ул даими миҙгелдең 45 осрашыуында 15 (2+3) мәрәй йыя һәм плей-оффта бер уйын уҙғарып өлгөрә. Миҙгел тамамланғас, Максим Гончаров Рәсәйгә ҡайтырға хәл итә.
ЦСКА һәм «Авангард» (2013—2015)
2013 йылдың 3 июнендә 23 йәшлек Максим Гончаров ЦСКА менән бер йыллыҡ килешеү төҙөй. 2013 йылдың 5 ноябрендә ЦСКА менән «Авангард» уйынсылар менән алмашалар: Гончаров менән Сергей Широков Омскиға китә, ә Александр Фролов һәм Станислав Егоршев — Мәскәүгә. Максим ЦСКА өсөн 21 уйын уҙғарып өлгөрә һәм 7 (3+4) мәрәй йыя. «Авангард» составында ул 27 осрашыуҙа 6 (3+3) балл йыя. Омск командаһы плей-оффҡа эләкмәй һәм Гагарин кубогына эләкмәгән командалар өсөн үткәрелгән Өмөт кубогында ҡатнаша. Гончаров шунда ике осрышыу үткәрә һәм бер мәрәй ҙә йыймай, ә «Авангард» кубокты еңә. Киләһе миҙгелдә Максим Гончаров даими чемпионатта 15 уйын ғына үткәрә. «Авангард» плей-оффҡа эләгә, конференциялар ярымфиналында «Аҡ Барсҡа» отола. Гагарин кубогында Максим командаһының бөтә 12 осрашыуында ҡатнаша. Бөтә миҙгел буйынса ул ике мәрәй генә йыя.
«Салауат Юлаев» (2015—2018)
2015/2016 йылдар миҙгелендә «Авангард» өсөн өс осрашыу үткәргәс, 4 сентябрҙә Өфөләге «Салауат Юлаев» командаһы менән уйындан һуң Омск һәм Өфө хоккей клубтары һаҡсылары менән алмаша. Максим Гончаров Башҡортостан командаһын тулыландыра, ә Иван Лекомцев «Авангард» составына инә. Максим «Салауат Юлаев» составында даими миҙгелдә 47 уйында 11 (3+8) мәрәй йыя. Гагарин кубогының тәүге раундында «Аҡ Барс» менән серияла өс уйын дауамында ун йә уйын аҙағына тиклем дисциплинар штраф ала һәм шуға күрә серияның бер уйынында ҡатнашмай. 28 февралдә серияның дүртенсе уйынының өсөнсө периодында Максим ҡаршы команданың уйынсыһы Райан Уилсонға уның шлемын башына бәрә. Гончаровҡа ҡарата күп критика әйтелә, әммә серияның хәл иткес етенсе уйынында ул гол керетә һәм командаһына икенсе раундҡа сығырға ярҙам итә. Шул плей-оффта Гончаров бөтәһе 18 осрашыуҙа 4 (2+2) мәрәй йыя һәм командаһы менән КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарының бронза миҙалдарын еңә. Шулай уҡ ул Гагарин кубогының бер йылы өсөн штраф минуттары һаны буйынса яңы рекорд ҡуя.
Миҙгел тамамланғас 21 апрелдә Максим Гончаров «Салауат Юлаев» менән бер йыллыҡ килешеү төҙөй. 2016/2017 йылдар миҙгеленең алтынсы аҙнаһының иң яҡшы һаҡсыһы итеп Гончаров таныла. 30 октябрҙә «Себер» менән уйын һөҙөмтәләре буйынса Максим өс уйынға дисквалификация ала. Әммә ул бының менән килешмәүен белдерҙе аҙаҡтан. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияһында алтынса урында тамамлай һәм плей-оффтың тәүге раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Максим Гончаров был миҙгелдә бөтәһе 54 осрашыуҙа 9 (1+8) мәрәй йыя.
17 мартта ул Өфө клубы менән килешеүен бер йылға оҙайта. 2017/2018 йылдар миҙгелендә Максим бөтәһе 48 осрашыуҙа 6 (3+3) мәрәй йыя. «Салауат Юлаев» дивизионын еңә, Гагарин кубогының тәүге раундында Омскиҙан «Авангард» хоккей клубына ҡаршы хәл иткес етенсе уйындың өҫтәмә ваҡытында Максим Өфө клубын конференциялар ярымфиналына сығара. Миҙгел тамамланғас клуб етәкселеге Гончаров менән яңы килешеү төҙөмәй.
«Спартак» (2018—ә.в.)
2018/2019 йылдар миҙгеле алдынан Максим «Спартак» хоккей клубы менән бер йылға килешеү төҙөй. Яңы миҙгелдең башында Максим баш һәм муйын өлкәһенә һөжүм өсөн өс уйынға дисквалификация ала. Барыһы 48 осрашыуҙа Гончаров 6 һөҙөмтәле пас бирә. «Спартак» плей-оффтың тәүге раундында СКА командаһына еңелә. Миҙгел тамамланғас, Максим Гончаров командаһы менән 2021 йылға тиклем килешеү төҙөй.
2019/20 йылдар даими миҙгеленең 57 осрашыуында Максим 12 мәрәй, шул хәтлем ул 2014 йылдан тәүгегә йыя. Гагарин кубогында ул ике осрашыу ғына үткәрә, «Динамо» менән беренсе уйындан һуң Максим һуғыш ойошторған дүрт осрашыуға дисквалификация ала. «Спартак» плей-оффтың тәүге серияһында Мәскәүҙән «Динамо» командаһына серияла 2-4 иҫәбе менән отола.
Рәсәй йыйылма командаһында
Тәү тапҡыр Гончаров Рәсәй йыйылма командаһына 2005 йылдың ноябрендә саҡырыла. Шул саҡта Максим йәштәр йыйылма командаһы составында Словакиялаға халыҡ-ара турнирҙа икенсе урын яулай, ә үҙе өс уйында бер мәрәй йыя. 2006 йылдың февралендә ул тағы Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыла. Швецияла үткән турнирҙа Рәсәй беренселекте яулай, ә Гончаров ике уйында мәрәйҙәр йыймай. 2006/07 йылдар миҙгелендә Максим Канадала һәм Чехияла үткән турнирҙарға юниорҙар Рәсәй йыйылма командаһы менән барып килә һәм икеһендә лә өсөнсө урындарҙы яулай. Үҙенең бик яҡшы уйыны өсөн ул Финляндияла 2007 йылдың апрелендә үткән юниорҙар донъя чемпионатына саҡырыла. Рәсәй командаһы үҙ төркөмөндә Канадаға ғына еңелеп, икенсе урынды ала. Сирекфиналда Рәсәй өҫтәмә ваҡытта ғына Швейцарияны Никита Филатов шайбаһы ярҙамында еңә. Ярымфиналда ла бик ҡыйын була Рәсәй юниорҙарына. Төп ваҡыт бөтөүгә бер секунд ҡына ҡалғанда Алексей Черепанов командаға еңеү килтерә. Финалда иһә АҠШ командаһын да Рәсәй еңә, һәм юниорҙар донъя чемпионы титулы исемен яулай. Гончаов ете уйында бер мәрәйһеҙ һәм алты минут штраф менән ҡайта.
Киләһе миҙгелдә Максим бер тапҡыр ғына Рәсәй командаһына саҡырыла һәм Рәсәйҙә үткән шул турнирҙа беренсе урындарҙы ала. Йәштәр донъя чемпионаты алдынан ул ике тапҡыр Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы составында турнирҙа ҡатнаша һәм икеһендә лә икенсе урынды яулай. Оҙаҡламай Максим үҙенеңдонъя чемпионатында Рәсәй йәштәр йыйылма командаһына саҡырылыуы тураһында белә. Рәсәй төркөм этабын икенсе урында тамамлай. Шунда Словакияға ҡаршы уйында Максим ике гол керетә. Сирекфиналда Чехия йәштәрен тар-мар итһәләр, ярымфиналда төп ваҡыт бөтөүгә биш секунд ҡалғанда Канада иҫәпте тигеҙләй һәм артабан буллиттар серияһында еңеүҙе яулай. Рәсәй йәштәре бронза өсөн генә көрәшә ала ине. Рәсәй командаһы турнирҙа һуңғы уйынында Словакияны еңеп бронза миҙалдарҙы яулай. Гончаров был турнирҙа бик яҡшы уйын күрһәтә, бөтә һаҡсылар араһында иң күп гол керетә һәм команданың өс яҡшы уйынсыларының береһе була. Был турнирҙан һуң Гончаров бик яҡшы пресса ала. Гәзит-журналдар уның алдынға ролдәргә сығыуын билдәләй.
Донъя чемпионатынан һуң Гончаров Рәсәйҙең төп йыйылма командаһына саҡырыу ала. Был Евротурҙың бер этабы Швеция хоккей уйындарында була. Ике осрашыуҙа ул бер тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша, ә Рәсәй икенсе урынды ала. Шул миҙгелдә ул Евротурҙың тағы бер этабы Чехия хоккей уйындарына саҡырыла. Шунда ул өс осрашыуҙа мәрәйҙәр йыймаһа ла, турнирҙың беренсе урынын яулай. Ҙур тәнәфестән һуң, 2013/2014 йылдар миҙгелендә Максим Латвия менән дуҫтарса уйындарға Рәсәйҙең икенсе составына саҡырыу ала. Гончаров ике уйында бер мәрәй ҙә йыймай. Шунан һуң ул башҡа Рәсәй йыйылма командаларына саҡырылмай.
Фахдорф
Фахдорф (Vachdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 847 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Сухой Широкоис
Сухой Широкоис — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/437/114 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Майкл Фелпс
Майкл Фред Фелпс II (Michael Fred Phelps II; 30 июнь 1985 йыл) — АҠШ йөҙөүсеһе, спорт тарихында берҙән-бер 23 тапҡыр олимпия чемпионы (13 тапҡыр — яңғыҙ ярыштарҙа, 10 тапҡыр — эстафеталарҙа), 50 метрлы бассейнда 26 тапҡыр донъя чемпионы, күп тапҡырҙар донъя рекордтары ҡуйған. Олимпия уйындары тарихында наградалар һаны (28) буйынса абсолют рекордсы.
Спорт ҡушаматтары — «Балтимор пуляһы» (The Baltimore Bullet) һәм «Осоусы балыҡ» (Flying Fish).
Айырыуса ирекле стиль һәм баттерфляй менән йөҙөүҙә, шулай уҡ комплекслы йөҙөүҙә уңышлы сығыш яһай.
2012 йылда 27 йәшлек сағында Лондондағы Олимпия уйындарынан һуң карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә. Ләкин 2016 йылда Рио-де-Жанейролағы Олимпиадаға һайлап алынғандан һуң халыҡ-ара ярыштарҙа тағы ҡатнаша башлай, был Олимпия уйындарында биш алтын һәм бер көмөш миҙал яулай. Риолағы уйындарҙан һуң спорттан бөтөнләйгә китеүе тураһында белдерә.
Биолграфияһы
Фелпс ете йәшендә йөҙә башлай, бер аҙ апаһының да йоғонтоһо тейә. Фелпс алтынсы класта уҡығанда, уға иғтибар етешмәү һәм гиперәүҙемлек диагнозы ҡуйыла. 10 йәшендә, үҙ йәш төркөмөнөң милли рекордсыһы булараҡ, Фелпс тренер Боб Боуман етәкселегендә күнегә башлай. Уңышлы шөғөлләнгән Фелпс 15 йәшендә 2000 йылғы олимпия уйындарында ҡатнаша.
2001 йылдың 30 мартында Спорттың һыуҙағы төрҙәре буйынса донъя чемпионатында Фелпс 200 метрлы дистанцияла баттерфляй стиле менән шуға тиклемге донъя рекордын үтеп китә. Шулай итеп, Майкл 15 йәш тә 9 айлыҡ сағында йөҙөү буйынса донъя рекорды ҡуйған иң йәш кеше булып сыға.
Фелпстың донъя рекордтары
Ғәмәлдәге ете донъя рекорды эйәһе булып тора (50 метрлы бассейн/«оҙон һыу»: 100 м һәм 200 м баттерфляй менән, 400 м комплекс, ирекле стиль менән эстафета 4×100 м, ирекле стиль менән эстафета 4×200 м, ҡатнаш эстафета 4×100 м; 25 метрлы бассейн/«ҡыҫҡа һыу»: ирекле стиль менән эстафета 4×100 м).
Бөтәһе Фелпс «оҙон һыуҙа» 37 донъя рекорды ҡуя (29 яңғыҙ һәм 8 эстафетала) һәм Марк Спитцты уҙып китә. Спитц карьераһы дауамында 33 донъя рекорды (26 яңғыҙ һәм 7 эстафетала) ҡуя. Тағы ике донъя рекордын Майкл эстафетала 25 метрлы бассейнда ҡуя (улар 50 метрлы бассейндағы рекордтарҙан һуң ҡуйыла).
Майкл Фелпс Олимпия уйындарында
Сиднейҙа 2000 йылғы Олимпиадала 15 йәшлек Фелпс һуңғы 68 йылда АҠШ-тан иң йәш йөҙөүсе була. Ул баттерфляй стиле менән 200 метрлы дистанцияла ғына ҡатнаша һәм финалда бишенсе урынды ала (бронзанан Майклды 0,33 секунд ҡына айыра).
2004 йылда Афиналағы Олимпиадала 19 йәшлек Фелпс һигеҙ миҙал яулай, уларҙың алтыһы алтын, икеһе бронза була. Өс олимпия һәм бер донъя рекорды ҡуя. Уға тиклем, бер Олимпиадала һигеҙ миҙал яулап, совет гимнасы Александр Дитятин 1980 йылда Мәскәү Олимпиадаһында рекорд ҡуйған була.
2008 йылды Пекиндағы Олимпиадала Фелпс үҙе ҡатнашҡан бөтә дистанцияларҙа еңә, һигеҙ алтын миҙал яулай һәм Марк Спитцтың рекордын (1972 йылда Мюнхен Олимпиадаһында ете алтын миҙал) үтеп китә. Шулай итеп, ул 14 тапҡыр олимпия чемпионы була.
2016 йылғы Рио-де-Жанейролағы Олимпия уйындарында Фелпс биш алтын миҙал яулай — ирекле стиль менән 4×100 м һәм 4×200 м эстафеталарында, 4×100 м ҡатнаш эстафетала, шулай уҡ баттерфляй стиле менән 200 м һәм комплекслы йөҙөү менән 200 м дистанцияларҙа. Комплекслы йөҙөүҙә 200 м дистанцияла еңеп, ул дүрт олимпиадала бер үк дистанцияла алтын миҙал яулаған тәүге йөҙөүсе була, йәнә еңел атлеттар Карл Льюис һәм Эл Ортер менән дүрт олимпиадала бер үк дисциплинала еңеү яулаған спортсыларҙың береһе була.
Олимпия уйындарында Фелпстың һөҙөмтәләре
Финал йөҙөүҙәрендә ҡатнашыуы йәшел менән билдәләнгән
Башҡа ҡаҙаныштары
2007 йылда Мельбурндағы Донъя чемпионатында Фелпс 7 алтын миҙал яулай, 5 донъя рекорды ҡуя. 2009 йылда Римдағы Донъя чемпионатында Майкл, 5 алтын һәм 1 көмөш наградаға лайыҡ булып, 4 донъя рекорды ҡуя. 2011 йылда Шанхайҙағы донъя беренселегендә 4 алтын, 2 көмөш һәм 1 бронза ала (ошо бронза Майклдың донъя чемпионаттарындағы тәүге бронза миҙалы була).
Фелпс 2001—2010 шәхси төрҙәрҙә һәм эстафеталарҙа АҠШ-тың 50 тапҡыр чемпионы була.
СССР Сит ил эштәре министрлығы
СССР Сит ил эштәре министрлығы — тышҡы сәйәсәт һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә СССР дәүләт идаралығының үҙәк органы.
1946 йылдың 15 мартында СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссариатын үҙгәртеү юлы менән Союз-республика Министрлығы булдырылды.
1946-1952 йылдарҙа министрлыҡ Мәскәүҙә Беренсе Рәсәй страховкалау йәмғиәтенең (Кузнецкий Мост урамы, 21/5 - Большая Лубянка урамы, 5/21) элекке килем йортонда урынлаша.
Айырмалыҡ билдәләре
1943 йылдың 1 ноябренән Сит илдәр эштәре халыҡ комиссариаты, СССР Илселектәре һәм миссияларының яңы униформаһында йөрөү башлана. СССР Сит ил эштәре министры өсөн дәүләт гербы сигелгән махсус погондар Сит ил эштәре Халыҡ Комиссариатын 1946 йылдың 15 мартында СССР Сит ил эштәре министрлығы тип үҙгәрткәндән һуң ҡкбул ителгән (быға тиклем Халыҡ Комиссары Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсенең айырма билдәләрен йөрөткән). Министрлыҡтың 1954 йылда кейемдең айырма билдәләре һәм формалары бөтөрөлгәндән һуң, дипломатик хеҙмәткәрҙәрҙең ҡайһы бер категориялары өсөн тантаналы церемониаль (халыҡ-ара дипломатик протоколына ярашлы) тип атап йөрөтөлгән үҙенсәлекле униформа һаҡланып ҡалған.
Сол Пешинская Рассоха
Сол Пёшинская Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уң Пешинская Рассоха йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балҡан Антантаһы
Балҡан Антантаһы (Балҡан пакты) — Балҡанда  Версалдән һуңғы көстәр нисбәтен һаҡлау  маҡсатында 1934 йылдың  9 февралендә Греция, Румыния, Төркиә һәм Югославия араһында төҙөлгән хәрби-сәйәси берлек.
Тарихы
Балҡан Антантаһының проекты  француз дипломатияһы тарафынан эшләнә, һуңынан инглиздәрҙең хуплауын таба. Төҙөләһе берлекте Франция Европаның көньяҡ-көнсығышында үҙ йоғонтоһон көсәйтеү ҡоралы итеп ҡарай. Өҫтәүенә, Балҡан Антантаһында ҡатнашасаҡ Югославия менән Румыния  француз хөкүмәте менән тығыҙ бәйләнештә торған Кесе  Антанта составына ла инә.
Был берлек ойошторолор алдынан ике яҡлы бер нисә килешеү төҙөлә:  Греция менән Төркиә араһында (1933 йылдың 14 сентябре), Румыния менән  Төркиә араһында  (1933 йылдың  18 октябре), Югославия менән Төркиә араһында  (1933 йылдың 27 ноябре). Балҡанда статус-квоны һаҡлау маҡсатын ҡуйып, Балҡан Антантаһы буйынса договор түбәндәгеләрҙе күҙҙә тота:
Балҡан  Антантаһы ағзаларының үҙ-ара ярҙамлашыуы Төркиәнең Азиялағы сиктәренә ҡағылмай, был договорҙы төҙөгәндә  Төркиә  килешеүҙең  СССР-ға ҡаршы йүнәлтелмәгәнлеген һәм төрөк хөкүмәтенең Советтар Союзына ҡарата алған договорлы йөкләмәләренә ҡаршы килмәүен баҫым яһай.
Договор Балҡан Антантаһына Болгария менән Албанияның инеүен дә мөмкин тип һанай, ләкин ул мәлгә  Германия менән Италияның йоғонто яһау даирәһенә ҡараған был илдәр берлеккә инеүҙән баш тарта. 30-сы йылдарҙың икенсе яртыһында ағза илдәрҙең хөкүмәттәре   СССР менән хеҙмәттәшлек итеүҙән һәм коллектив хәүефһеҙлек ойоштороуҙан баш тарта.
Хәрби-сәйәси берлек булараҡ Балҡан Антантаһы, 1939 йылда  Икенсе донъя һуғышы башланғас, йәшәүҙән туҡтай.
Әҙәбиәт
''«Documents on international affairs, 1934», ed. by J.W.Wheeler-Bennet and S.Heald, London 1935.''
Латипов
Латипова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Дүсмәт (Борай районы)
Дүсмәт (Дюсметово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 96 кеше. Почта индексы — 452960, ОКАТО коды — 80218813003.
Тарихы
Ауылға Борай Ерғужиндың бүләһе Дүсмәт исеме ҡушылған. 1741 йылда бер туған Дүсмәт һәм Ураз Ураз ауылында йәшәй. Йылан улусынан Ҡарасай Ураҡсин, Дусмәт менән Ураздың аҫаба ерҙәрен тартып алыу маҡсатында, уларҙы Ҡаҙан өйәҙенән килгән татарҙар тип судҡа бирә. Әммә суд тикшереүе барышында Дүсмәт менән Ураздың Борай Ерғужиндың бүләләре булыуы иҫбатлана, һәм улар аҫаба башҡорттар тип таныла. 1795 йылдағы рәүиз ауылдағы 9 ихатала 47 башҡорттоң йәшәүен теркәй. 1816 й. - 136 башҡорт, 1834 й. - 140, 1859 й. - 279, 1870 й. - 318, 1920 йылда 449 башҡорт иҫәпкә алына.
1837 йылдың 7 сентябрендә ауылда керҙәштәрҙең (припущенниктар) дә йәшәүе теркәлә. Ерҙәре алпауыт Ильинскийға тапшырылыу сәбәпле, ауыл икенсе урынға күсерелә, шуға ла ул Яңауыл тип тә атала башлай. Кальнин улусы ерҙәренә күсерелеүгә бәйле ауылдың ир-егеттәре 1839 йылда йәйге сик буйы һыҙатында хеҙмәт итеүҙән азат ителә. 90 кеше яңы урындан 15 дисәтина ер ала.
Зауряд-йөҙ башы Мөхәмәдиәр Ҡорбанғәлин (Ҡазбулат улы) 4 тапҡыр Урал йылғаһы буйындағы сик буйы хеҙмәтенә саҡырыла. 1917 йылғы рәүиздә ауылдағы 89 ихатала 488 башҡорт теркәлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хор-Юган
Хор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Никитинка (Вильва ҡушылдығы)
Никитинка (Оло Никитинка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куренгинка
Куренгинка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куренга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Заимка (Тубыл ҡушылдығы)
Заимка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Газпром Нефтехим Салауат
«Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (2011 йылға тиклем — «Салауатнефтеоргсинтез», «СНОС» асыҡ акционерҙар йәмғиәте) — Рәсәйҙең иң ҙур нефтехимия компанияларының береһе, «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте составына инә.
Сол Рассоха (Захарьина ҡушылдығы)
Сол Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Захарьина йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Газпром Нефтехим Салауат
Эшмәкәрлеге
«Газпром нефтехим Салауат» бензин, дизель яғыу, керосин, полиэтилен, бутил спирттары, дваэтилгексанол, пластификатор ДОФ, толуол, сольвент, ҡыҫылған газдар, бензол, стирол, этилбензол, фталь ангидрид, пластификаторҙар, полистиролдар, силикагелдәр, цеолит катализаторҙар, коррозия ингибиторҙар, көкөрт, аммиак, карбамид, гликолдәр, аминдар, пластмассанан көнкүреш әйберҙәре һәм башҡа продукция етештерә.
Сол Рассоха (Захарьина ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Газпром Нефтехим Салауат
Эшмәкәрлеге
«Газпром нефтехим Салауат» составында нефть эшкәртеү, ремонт-механика, химия, газохимия, «Мономер» заводтары һәм Мәләүездәге минераль ашламалар заводы. Шулай уҡ берекмәгә Яңы-Салауат ТЭЦ-ы ла ҡарай. 2013 йылдан ойошмала Ренейссанс Констракшн менән Акрилат комплексы төҙөлә.
Сол Рассоха (Захарьина ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Газпром Нефтехим Салауат
Эшмәкәрлеге
Йәмғиәттә 1956 йылдан алып «Салаватский нефтехимик» гәзите сығарыла (2011 йылдан аҙнаға бер).
Исхаҡ (исем)
Исхаҡ — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Исхаҡ исеме ғәрәп телендәге көлөү һүҙенән килә.
Билдәле шәхестәр
Нуриев Исхаҡ Ғәбделкәбир (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Кәбир, Ғәбделхәбир, Абдулкәбир улы (10 август 1918 йыл — 23 ғинуар 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы элемтәсеһе, сержант, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы (10 апрель 1912 йыл — 6 май 1993 йыл) — подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы (1897 йыл — 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Уҡсылар дивизияһы яугиры, уҡсы, ефрейтор. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин улы (башҡа сығанаҡта Шәйхислам) (1907 йыл — 6 июль 1942 йыл) — Совет-фин, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы артиллерия батареяһы тоҫҡаусыһы. Политрук.
Әбү Исхаҡ Ибраһим ибн Мөхәммәт әл-Истахри (яҡынса 850—934) — ғәрәп географы.
Дәүләтбирҙин Исхаҡ Ғүмәр улы (1925—4.11.2011) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963—1986 йылдарҙа «Таналыҡ» совхозы директоры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). Ленин (1973), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985 һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры.
Фәрхетдинов Исхаҡ Мансур улы (2 июнь 1987 йыл, Өфө ҡалаһы, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй геологы, Башҡорт дәүләт университетының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар кафедраһы мөдире (2016 йылдан), Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә Халыҡ-ара медик-геологик ассоциацияһының (International Medical Geology Association Russia - NIS Chapter) рәйесе. Геология-минералогия фәндәре кандидаты, доцент.
Фаҡаев Исхаҡ Фаҡайетдин улы (1930), хеҙмәт ветераны, ғалим-агроном. 1970—1982 йылдарҙа Балтас район Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971), Балтас районының почётлы гражданы.
Ауылдар
Исхаҡ (Яңауыл районы) (Исхак) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
Сцевка
Сцевка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исса йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Түбәнге Әүрез
Түбәнге Әүрез (Нижнее Аврюзово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 683 кеше. Почта индексы — 452102, ОКАТО коды — 80202846001.
Сцевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Әүрез
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге — татарҙар (92 %). Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Шул уҡ Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары менән 1778 йылғы төҙөлгән килешеү буйынса мишәрҙәр Түбәнге Әүрез ауылына нигеҙ һала.
1834 йылда бында 670 мишәр иҫәпләнә, 1859 йылда — 891, 1870 йылда — 897, 1917 йылда — 2006, 1920 йылда — 1815 мишәр, уларҙы 1870, 1917, 1920 йылдарҙа башҡорттар тип яңылыш атағандар.
1834 йылда 670 мишәргә 840 бот ужым һәм 4552 бот яҙғы иген сәселгән.
Өфө
1865—1919 йылдарҙа Өфө губернаһы үҙәге; 1922—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының, 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы, 1930 йылдан бер үк ваҡытта Өфө районының да үҙәге (составына инмәй). 2006 йылдан административ реформа буйынса башҡа бер нисә тораҡ пункт менән бергә Өфө ҡалаһы ҡала округы составына инә. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Рәсәйҙең эре мәҙәни, фән һәм иҡтисад үҙәге. Халыҡ һаны буйынса Европала 31-се урында тора.
Тарихы
1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтә.
1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә уҡсылар отряды етәксеһе, ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.
1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 уҡсы, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.
1888 йылдын 8-се сентябрендә бөйөк рус Инженеры Николай Белелюбский проекты буйынса Өфөлә Aғиҙел аша беренсе металл конструкцияларҙан күпере (Һамар-Златоуст тимер юл участкаһы) асыла.
2020 йылдың ғинуарында Дәүләт-ара герой-ҡалалар союзы президиумы Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 75 йыллығы уңайынан Өфөгә «Хеҙмәт фиҙакәрлеге һәм дан ҡалаһы» тигән исем бирҙе. Был абруйлы баһаға баш ҡала өфөләрҙең фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән ҡыйыулығы, хеҙмәт батырлығы, Ватан алдындағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн лайыҡ булды.
Административ ҡоролошо
Киров һәм Октябрь райондары составында анклавтар бар.
Өфө ҡалаһының ер бүлеү һәм ҡулланыу ҡәғиәләре буйынса ҡала зоналарға буленә:
Рәсми булмаған райондар: Аэропорт, Глумилино, Дёма, Затон, Зелёная Роща, Инорс, Молодёжный, Нижегородка, Новостройка, Октябрь Проспекты, Сипайлово, Иҫке Өфө, Өфө үҙәк, Черниковка, Шакша.
Федераль дәүләт юғары уҡыу йорттары
Өфөлә 8 юғары федераль дәүләт уҡыу йорто һәм уларҙың 8 филиалы бар.
Иҡтисады
1870 йылда Ағиҙел буйынса регуляр судоходствоһы асылыу, 1888—1892 йылдарҙа Һамар-Златоуст (хәҙерге Куйбышев тимер юлы өлөшө) тимер юлын төҙөү ҡаланыӊ иҡтисадын күтәрә.
1920-сы йылдарҙа Өфө сәнәғәт комбинаты сафҡа индерелә.
Торлаҡ-коммуналь һәм инфраструктура ойошмалары
Өфө водоканалы — дәүләт унитар предприятиеһы, Өфөләрҙе һыу менән тәьмин итеүсе ойошма.
Составында:
Ағиҙел аша көньяҡ күпер
Өфөлә беренсе күпер Ағиҙел аша көньяҡ йүнәлештә 1795 йылда ағастан төҙөлгән.
1956 йылда Е. С. Уланов проекты буйынса 670 м оҙонлоҡтағы күпер төҙөлә.
1993 йылда 690 м оҙонлоҡтағы тағы бер күпер төҙөлә.
Һәйкәлдәр
Өфөләге һәйкәлдәр исемлеге.
Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл
Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл — Өфөнөң Минһажев, 8-се март, Октябрҙең 50 йыллығы урамдары араһында 1975 йылда ҡуйылған скульптура монументы.
Бейеклеге — 12 м, ауырлығы — 95 тонна.
Авторҙары: скульптор — Кузнецов Л. В., архитектор — Семёнов А. В., инженер-конструктор — Коткин А.
1978 йылда ошо эше өсөн Л. В. Кузнецовҡа Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде.
«Ете ҡыҙ» композицияһы
«Ете ҡыҙ» скульптур композицияһы 2015 йылда ҡуйыла. Скульпторы - Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы.
Беренсе йәмиғ мәсете
Беренсе йәмиғ мәсете йәки Иҫке мәсет 1830 йылда асыла.
Мырҙасүл
Мырҙасүл (Мырзашөл, Mirzacho‘l, Мирзачўл, Мирзачуль;}} Мирзачуль, Голо́дная степь) — Урта Азиялағы балсыҡлы-татырлы сүл (Үзбәкстан, Көньяҡ Ҡаҙағстан, Тажикстандың Зафарабад районы). Һырдаръя йылғаһының һул ярында, Фирғәнә үҙәненән сыҡҡан ерендә урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 10 мең км².
Атамаһы
Урыҫса Ас дала тип Төркөстандың урыны менән күсмә тормош өсөн яраҡлы һыуһыҙ киңлектәре атала.
Климаты
Тигеҙлектең климаты ҡырҡа континенталь. Июлдә уртаса температура +27,9 °C, ғинуарҙа −2,1 °C. Көнсығыш өлөшөндә яуым- төшөм яҡынса 240 мм (иң күп ямғырҙар — яҙғыһын).
Гидрографияһы һәм тупрағы
Төркөстан һәм башҡа һырттарҙан ағып сыҡҡан йылғалар (Санзар, Зааминсу) тауҙан сыҡҡан урында һуғарыуға ебәрелә. Ере — башлыса тоҙло, татырлауыҡлы участкалары булған асыҡ һоро тупраҡ.
Флораһы
Эфемер һәм тоҙло сүллек ландшафтары таралған. Яҙ көнө һөрөлмәгән участкаларҙа төрлө үләндәр ҡалҡып сыға (күрән, бажат һ. б.), улар май башына тиклем көйөп бөтә, Дөйә тубылғыһы, әрем, саҡсауыл кеүек үҫемлектәр генә ҡала.
Даланы үҙләштереү һәм ауыл хужалығы әһәмиәте
Шуға ҡарамаҫтан, Мырҙасүл ерҙәрен хужалыҡ әйләнешенә йәлеп итеү тарихтың совет осоро менән бәйле. Халыҡ комиссарҙары советының 1918 йылдың 17 майында ҡабул ителгән «Төркөстанда һуғарыу эштәрен ойоштороу тураһында» декреты менән Мәрҙасүлдә 500 мең дисәтинә ер һуғарыу ҡарала. Аслыҡ далаһын һуғарыу буйынса күп һанлы проекттар була. В 1956 йылда мамыҡсылыҡты үҫтереү маҡсатында Ҡаҙаҡ ССР-нан Мырҙасүлдең бер өлөшө Үзбәк ССР-ына бирелә С. М. Киров исемендәге Төньяҡ каналды реконструкциялап, Үҙәк, Көньяҡ Мырҙасүл каналдарын һәм башҡа каналдарҙы (айырыуса 1950-60-сы йылдарҙа) ҡорғас, Ас дала киңлектәре һыуға туйынған. Был уңдырышһыҙ сүллектәрҙе Үзбәк ССР-ы мамыҡсылығының ҙур районына (майҙаны яҡынса 800 мең гектар) әйләндерергә мөмкинлек бирә. СССР йылдарында Ас далала яңы совхоздар, ҡалалар (Гөлөстан, Яңыер) һәм ҡасабалар барлыҡҡа килә.
Ишмәмәт
Ишмәмәт (Ишмаметово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 149 кеше. Почта индексы — 452967, ОКАТО коды — 80218825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башавтотранс
thumb|Автобус НефАЗ-VDL "Башавтотранс" автобусы
Тарих
Беренсе автомобиль Өфөлә 1907 йылда йөрөй башлай.
1921 йылда 14 йөк һәм 12 еңел автомобилдәрҙә 718 пассажир һәм 88711 бот йөк йөрөтөлә, ат транспорты ла ҙур әһәмиәткә эйә булған.
Емельянов Борис Владимирович
Емельянов Борис Владимирович (8 июнь 1935 йыл) — философия өлкәһендә  СССР һәм Рәсәй педагогы һәм ғалимы, философия фәндәре докторы (1989), профессор (1991), Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлегенең Философия һәм хоҡуҡ институтының  атҡаҙанған профессоры (2005), Урал дәүләт университеты һәм Нижневартовск дәүләт университетының почетлы  профессоры  (2005). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
Биографияһы
Борис Владимирович Емельянов 1935 йылдың 8 июнендә Силәбелә тыуа.
1962 йылдан алып 1967 йылға тиклем Ленинград дәүләт университетының философия факультетында уҡый. 1967 йылдан 1971 йылға тиклем Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтының философия кафедраһында уҡытыусы булып эшләй.
1971 йылдан Урал дәүләт университетында педагогик эшмәкәрлеген башлай: 1976 йылдан алып 1971 йылға тиклем — өлкән уҡытыусы һәм доцент, 1990 йылдан — ватан философияһы кафедраһы һәм  философия тарихы һәм мәғарифы  кафедраһы профессоры, 1997 йылдан 1999 йылға тиклем — философия факультетының культурология кафедраһы мөдире. 1976 йылдан алып 1991 йылға тиклем — Урал дәүләт университетының ижтимағи фәндәр  уҡытыусыларының квалификацияһын күтәреү институты директоры урынбаҫары. 1991 йылдан 1994 йылға тиклем рус философияһы бүлеге мөдире, 1994 йылдан 2001 йылға ьтиклем — рус мәҙәниәтенең Ғилми-тикшеренеү институтының директоры, 2001 йылдан 2005 йылға тиклем —Урал дәүләт университеты ҡарамағындағы Төбәк-ара  ижтимағи фәндәр институты директоры.
1970 йылда философия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Источниковедение истории русской философии второй четверти XIX века» темаһына диссертация яҡлай, 1989 йылда философия фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн — «Русская философия первой половины XIX века: проблемы источниковедения истории философии» темаһы буйынса диссертация яҡлай. 1991 йылда Б. В. Емельяновҡа профессор исеме, 2005 йылда  Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлегенең Философия һәм хоҡуҡ институтыты һәм Урал дәүләт университеты һәм Нижневартовск дәүләт университетының почетлы  профессоры.
Төп эшмәкәрлегенән тыш Б.В. Емельянов йәмәғәт эштәр менән шөғөлләнә: 1992 йылдан 2004 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы конкурс үҙәгенең ғалим секретары, Урал дәүләт университетының диссертация  советы ағзаһы. Б. В. Емельянов Урал Толстой философияһы йәмғиәтен һәм Урал рус философияһын тикшереүселәр йәмғиәтен ойоштороусыларының  һәм етәкселәренең береһе була, редакция коллегияһы ағзаһы, «Философские науки», «Историко-философские исследования», «Учёные записки Уральского университета» һәм «Ежегодник НИИ русской культуры» баҫмаларының  мөхәррире һәм консультанты була. Б В. Емельянов —юғары мәктәптең Халыҡ-ара фәндәр академияһы, Рәсәй Табиғи фәндәр академияһы, Халыҡ-ара дискурс-тикшеренеүҙәр академияһы һәм гуманитар фәндәр академияһы академигы.
Б В. Емельяновалты йөҙҙән ашыу ғилми эш һәм утыҙға яҡын монография авторыу, уның етәкселеге аҫтында алтмыштан ашыу докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана.
1995 йылдың 21 июнендә Рәсәй Президенты Указы менән «фәнни эшмәкәрлектә ҡаҙаныштары өсөн» маҡтаулы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре  исеменә лайыҡ була
Яманғол
Яманғол (Ямангулово) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 244 кеше булған. Почта индексы — 453350, ОКАТО коды — 80239840010.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (96 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яманғол ауылы тарихи документтарҙа тәү башлап 1756 йылда телгә алына. Ул — Вознесенск баҡыр иретеү заводы хужаһы барон Фон-Сиверсҡа аҫаба ерҙәрҙе һатыу тураһындағы «купчий» ҡағыҙы. Был документта, башҡа күп кенә башҡорт аҫабалары менән бер рәттән, Яманғол ауылына нигеҙ һалыусы олоҫ йөҙ башы, йәғни сотнигы Яманғол Уңғаровтың да ҡултамғаһы бар. Был шәхестең нәҫел-нәсәбенә килгәндә, Яманғол Һыуын-Ҡыпсаҡ ырыуынан. Уның 6-сы быуыны — тыуасары Өмөкамал Абдулла ҡыҙы Иҫәнғолова (1920 йылғы) инәй һөйләүенсә, Яманғол, Иманғол, Иҫәнғол бер туған булғандар. Иманғол хәҙерге Ырымбур өлкәһе Октябрь районына инеүсе Башҡорт Иманғоло ауылын нигеҙләгән. Ул йәш яғынан күпкә оло булғандыр, күрәһең, сөнки улы Муса Иманғолов Яманғол Уңғаров менән бер осорҙа йәшәгән
Яманғолдоң улдары — Атанғол, Ишмәкәй. Был нәҫел ир-заттары, үкенескә ҡаршы, инде бөгөн юҡҡа сығыу сигендә, тик гүзәл заттарыбыҙ ғына дауам иттерә Яманғол Уңғаровтың быуындар теҙмәһен. Шуларҙың береһе — беҙ исемен әле телгә алған Өмөкамал инәй.
—Яманғолдағы мәсетте заманында олатайым Исхаҡ һалдырған. 1918 йылға тиклем атайым Абдулла Исхаҡов старшина булып торған. Ул үҙ ғүмерендә 8 ҡатын алған, шуларҙан бөтәһе 20 балаһы тыуған. Ул нәҫелебеҙҙең шәжәрәһен бик ентекле алып барған булған. Тик үткән быуаттың 30-сы йылдарында уның был ҡулъяҙмаһын ҡулынан тартып алып, юҡ итәләр, ти ул. Шулай ҙа Өмөкамал инәй хәтерендә 10 быуынын һаҡлай алған. Уңғар — Яманғол — Атанғол -Иҫәнғол -Исхаҡ -Атаулла -Абдулла — Харис — Ергис — Рузин. Ә Яманғол Уңғаровтың Ишмәкәй тигән улынан түбәндәге быуындар таралған — Абдулваһап — Ғәбдерәзәҡ — Шәфҡәт.
Беҙ Һыуын-Ҡыпсаҡ ырыуының төрлө шәжәрәләрен сағыштырып өйрәнеп, уларға индерелмәгән быуындарҙы, бигерәк тә, һуңғы быуындарҙы өҫтәп, Яманғол ауылын нигеҙләүсе тарихи шәхестең Мешәүле Ҡарағужаҡ кенәздең 11-се быуын вариҫы икәнлеген асыҡлай алдыҡ. Лоҡман Хәким — Ҡыпсаҡ — Лас бей -Ҡолдәүләт бей — Ҡолсадиҡ бей -Тулат бей — Баҡтыш бей — Торташ бей — Килдуш бей — Монаш бей -Йомаш бей — Мешәүле Ҡарағужаҡ кенәз — Шайынғужа — Жыянғол — Ҡолсадиҡ — Этҡоҫто — Уңғар -Яманғол — Атанғол -Иҫәнғол — Исхаҡ — Атаулла -Абдулла — Харис — Ергис — Рузин.
Яманғол ауылының төп нәҫел-нәсәбе Әбсәләмов, Дәүләтшин, Балхиев, Мәмбәтшин, Ишмәкәев, Иҫәнғолов, Сөләймәнов фамилияларын йөрөткән һәм йөрөтә. Ҡырҙан күсеп килеп ултырғандар ҙа бик күп. Юлбарисовтар — монгол араһы, Юлсурин, Әлиевтар — ҡырым татарҙары, Сатвалов — сыуаш нәҫеле, Абдрахмановтар Ҡарғалы татарҙары араһынан күсеп килеп ултырып башҡортлашҡандар.
Ҡарт атайым Исхаҡ мулла булған, ул Мәхмүт Мөрсәлимовтың атаһын Яманғолға мөәзин итеп ситтән алып килгән. Мөрсәлимовтар нәҫеле бына шулай барлыҡҡа килгән был ауылда. Әсҡәт Әхмәтов Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районының Мәҡсүт ауылынан күсеп килгән. Йосоповтарҙың сығышы Урта Бабалар ауылынан, тәү күсеп килгән бабалары уҡытыусы булған, — тип һөйләй Өмөкамал инәй.
Ғалим Азат Әхмәҙулла улы Камалов «Атайсал» китабында Яманғол ауылында Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Һыуын-Ҡыпсаҡ, Ҡары-Ҡыпсаҡ, Кирәй-Ҡыпсаҡ башҡорттары йәшәгәнлеген айырып яҙған.
1786 йылғы картала Яманғол мәхәллә үҙәге итеп күрһәтелә. 8-се ревизияла ауылда 42 йорт барлығы теркәлгән. 1859 йылда 32 өй булып, уларҙа 154 кеше йәшәгән. 1920 йылда бында йорттар һаны 53-кә, ә йәшәүселәр һаны 245 кешегә еткән. һәм Яманғол ауылы Етерыу кантонының Туғыҙтимер олоҫона ингән.
Ауыл халҡы, малсылыҡ менән бер рәттән, иген сәсеү эштәре менән дә шөғөлләнгән. Мәҫәлән, 1842 йылда 189 кешегә 584 бот яҙғы бойҙай сәселгән.
Яманғолдарҙан 22 йәшлек Илекәй Яныбай улы Арыҡов 1812 йылғы Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайта алмаған. Был ауылда Турай Бикйәнов тигән һирәк осрай торған исем-шәрифле кеше лә йәшәгән. Уның хәҙерге Яманһары ауылында йәшәүсе йә шунда тыуып-үҫкән Тураевтарҙың нәсәбенән булыуы ихтимал. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әлегә яманғолдарҙың тулы шәжәрәһе төҙөлмәгән.
Яманғол ауылы башҡорт әҙәбиәтенә күренекле яҙыусы Раил Байбулатовты бирҙе. Вафатынан һуң, әҙип тыуған ауылында ерләнде, башланғыс мәктәпкә уның исеме бирелде.
Исеме үрҙә телгә алынған Өмөкамал инәйҙең ҡыҙы Рәмилә Иҫәнғолова ла — бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы.
Яманғолдар, районыбыҙҙың башҡа ауылдары халҡы менән бер рәттән, бөгөнгәсә фажиғәле лә, данлыҡлы ла үҫеш юлы үтте.
Яңы Юл (Көйөргәҙе районы)
Яңы Юл (Янги-Юл) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 132 кеше. Почта индексы — 453355, ОКАТО коды — 80239865008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ферна
Ферна (Ferna) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 572 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Ҡортуғыҙ (күл)
Ҡортуғыҙ (һирәк Кортогуз) — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Богданович ҡала округы территорияһында, Екатеринбург ҡалаһынан 96 км төньяҡ-көнсығышта, Ҡунар йылғаһы бассейнында урынлашҡан күл. Күлдең төньяҡ-көнсығышында, 1 км алыҫлыҡта Мелехово ауылы бар.
Күлдең һыу көҙгөһө 10,6 квадрат км, һыу йыйыу майҙаны — 41,3 кв. км. Күлдең уртаса тәрәнлеге — 2-4 метр.
Күл гидрологик тәбиғәт һәйкәле булып тора. Күл һәм уны уратҡан бөтә территорияның дөйөм майҙаны 1854 га тәшкил итә, һәм унда төбәк әһәмиәтендәге ландшафт тыйыулыҡ (заказник) урынлашҡан.
Һуңғы йылдарҙа күл хужалыҡ эшмәкәрлеге арҡаһында зыян күрә. Яҙ көндәре күл туҡланған Ҡунар һаҙлығын киптереү һәм яландарға һыу һиптереү күлдең кимәленең кәмеүенә килтерҙе
Тарихы
«Бөтә Көньяҡ Урал» порталында Иҫке Ҡазан юлы тураһында яҙылған текстан был тарихи юлдың Ҡортуғыҙ күле эргәһенән үткән беләбеҙ:
Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары (ООПТ)
Тыйыулыҡ Свердловск өлкәһенең дәүләт урман фонды ерҙәренең Грязновский участкаһында 51-се кварталында, 70 — 72-се (1998 йылғы урман төҙөлөшө), Грязновский участка урмансылығының «Нива» колхозы тәбиғи ыҙанының 2, 3, 6-сы кварталдарында, Свердловск өлкәһенең «Сухоложский урмансылығы» дәүләт учреждениеһы Богдановичский участка урмансылығының «Родина» колхозы тәбиғи ыҙанының 1-се кварталында, «Искра» колхозы тәбиғи ыҙанының 3-сө кварталында (1993 йылғы урман төҙөлөшө) һәм Ҡортуғыҙ күле акваторияһында урынлашҡан.
Физик-географик ҡылыҡһырламаһы
Күлде матур урман уратып алған. Күл төбөндә дауалау өсөн ҙур әһәмиәткә эйә байтаҡ сапропель запасы тупланған. Күлдең һыуы үтә күренмәле, асыҡ төҫтә. Күл яуым-төшөм һәм инеш сығанаҡтар иҫәбенә туҡлана
Матур күл менән уратып алынған ҡатнаш урман. Күл өҫтө аҡмауын һәм һыу атмосферанан яуым-төшөм һәм урындағы иҫәбенә туҡланыу бара. Күл сөсө һыу, асыҡ һәм үтә күренмәле. Байтаҡ запастары бар, төбө сапропель.
Салищев Эраст Гаврилович
Эраст Гаврилович Салищев (23 июль /4 авг./ 1851 йыл, Козлов ҡалаһы, Тамбов губернаһы — 12 /25/ июнь 1901 йыл, Томск) — хирург; госпиталь хирургия клиникаһы һәм быуын сығыу, һынған урын ғилеме менән десмургия кафедраһының ординар профессоры.
Биографияһы
Медицина фәне менән Ҡазан университетында  (1871 йылда П.Лесгафты эштән бушатыуға  ҡаршы протест йөҙөнән уҡыуҙы ташлай ) һәм Медицина-хирургия академияһында шөғөлләнә,  бында курсты  1875 йылда тамамлай (тик яҡшы билдәләренә). Тәүҙә земство табибы була; 1880 йылдан алып 1885 йылға тиклем Хәрби-медицина академияһының (Санкт-Петербург) хирургия клиникаһында шәхси ординатор була. 1885 йылда  медицина докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай, ә 1887 йылда шул уҡ Академияла  прозектор итеп тәғәйенләнә.
Гей
Гей (ингл. gay) – инглиз сифаты, тәүләй «ҡайғыһыҙ», «шат, күңелле», «күренекле» һүҙҙәрен аңлатҡан. Шулайҙа әлеге заман инглиз телендә (1960 – 1970-се йылдарҙан) был һүҙ, бер енесле сексуаль ориентацияны – гомосексуальностьты аңлата, сифат һәм исем кеүек ҡулланыла.
Салищев Эраст Гаврилович
Хеҙмәттәре
Нәшер ителгән яҡынса 20 эше:
Гей
Йәмғиәттең гомосексуальностьты үҙ итеү проблемаһы өҫтөндә эшләүсе рәсәй ғалимы И. С. Кондың «Күк төҫөндәге мөхәббәт» китабында бына нимә тип яҙылған: «Гей» – ир-егетте яратҡан, ир-егеткенә түгел, үҙенсәлекле үҙаңын йөрөтөүсе, айырым субкультура ағзаһы, йәмәғәт һәм ойошма, үҙенең гражданлыҡ хоҡуҡтарына ирешеүсе һ. б.
Дәүләт (Платон)
Дәүләт (грек телендә — Πολιτεία) — Платондың китабы.
Платон йәмғиәттең һау-сәләмәт һәм бәхетле йәшәүе өсөн кәрәкле дәүләт моделен аңлата. Хәҙерге дәүләт фәлсәфәһе өсөн нигеҙ ташы булыуы менән мөһим. Шул уҡ ваҡытта бәхет фәлсәфәһе тураһында ла яҙылған.
Сәяси өлкәлә Платон йәмғиәттең өс ҡатлауҙан тороуы тураһындағы теорияһын дәлилләргә тырыша. Уныңса, философтар дәүләт менән идара итә; һуғышсылар дәүләтте эске һәм тышҡы дошмандарҙан һаклай; крәҫтиәндәр менән һөнәрселәр — дәүләтте материаль яҡтан тәъэмин итеүселәр. Платон дәүләттең килеп сығуы тураһында ла иғтибарға лайык фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж, ти ул. Был, әлбәттә, материализм уҡ түгел, шулай ҙа идеализмдың да иң сик варианты түгел. Платон дәүләт менән идара итеүҙә өс форманы атай:
Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлеге. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркем) кешенең хакимлеге. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлеге. Демократия — күптәрҙең хакимлеге. Ул шулай ук ике варианттан торорға мөмкин: законлы һәм законһыҙ (һуңғыһы көсләү ысулы менән). Ошо формаларҙың иң ғәҙеле, Платонса, аристократия. Монархия тураһында шундай фекер әйтелә: батшалар философ булырға, философтар батша булырга тейештәр… Платон һәр саҡ бик ныҡ асыулы, ярһыулы «ҡара халыҡҡа» ҡаршы сыға. Һуғышсыларҙы ла ул, «өсөнсө ҡатлау кешеләре» тип ҡарамаһа ла, уларҙың «игелеген» идара итеүсе философтарга баш эйеп, бойһоноп хеҙмәт итеүҙә күрә. Платондың был ҡарашын K. Маркс үзенең «Капитал» тигән хеҙмәтендә тәнҡит итә.
Овчинников Андрей Афанасьевич
Овчинников Андрей Афанасьевич (1739 — 25 август 1774) — Яйыҡ казагы, 1772 йылғы Яйыҡ ихтилалында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачевтың иң яҡын арҡалашы.