cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тәрәнкүл (Ҡурған өлкәһе)
Тасуирламаһы
Тәрәнкүл күленең майҙаны 2 квадратных километр тәшкил итә. Иң тәрән урыны 3,5 метр. Оҙонса түңәрәк һыҙатланышлы, көнсығыштан көнбайышҡа һуҙылған. Күл бейек ҡырластар менән уратып алынған.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлде ярайһы киң генә итеп ҡамышлыҡтар уратып алған.
Тәрәнкүлдә ҡорман, һаҙан, һыла, алабуға,аҡ сабаҡ тереклек итә. Балыҡсыларға 2,5 килограмға еткән ҡорман, 3 килограмлыҡ — һыла, 12 килограмға еткән карп эләккеләй.
Балыҡсылар ярыштары
Тәрәнкүлдә балыҡсылар араһында ярыштар ҙа үткәрелә. Ҡурған өлкәһенең 2016 йылда балыҡсылар араһында үткәрелгән асыҡ спорт чемпионаты тап ошо күлдә булған.
Өс көн дауамында йәки 72 сәғәт эсендә ике спортсы составындағы ун команда үҙҙәренең балыҡ ҡармаҡлау оҫталығын күрһәтергә һәм тотолған балыҡтың дөйөм ауырлығы буйынса ярышташтарын уҙып китергә тырыша. Иҫәп башланһын өсөн тотолған бер дан абалыҡтың ауырлығы 1,5 килограмдан кәм булмаҫҡа тейеш тигән шарт ҡуйыла. Табыш үлсәнгәндән һуң, ярыш ҡағиҙәләренә ярашлы, кире күлгә ебәреләнан башлана һәм күлгә сығарыла. Мәгәр, тейешле ауырлыҡҡа етмәгән балыҡтар йышыраҡ ҡаба.
Шул уҡ регламент буйынса, ярыш процесында ике кешелек командаға балыҡ емен 200 килограмдан ашыу ҡулланырға рөхсәт ителмәй. Әүәләнгән ем ҙурлығына ла талап көслө — диаметры 70 миллиметрҙан артмаҫҡа тейеш.
Дөйөм алғанда, чемпионатта ҡатнашыусылар тейешле ауырлыҡтағы 76 зачет карп алған. Иң ауыры 6 килограмм 450 г тартҡан. Тотолған балыҡтың дөйөм ауырлығы 156 килограмм тәшкил иткән.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге тәрән һәм күл тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Тәрәнкүл атамаһын йөрөткән күлдәр һәм улар янында урынлашҡан ауылдар байтаҡ.
Түбәнге Шекер
Түбәнге Шекер — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шекер йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы
Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы — Рәсәй Федерацияһында һалымдар һәм йыйымдар системаһын нығытыусы кодлаштырылған закон акты.
Ике өлөштән тора: беренсе өлөштә (дөйөм өлөш) һалым һалыуҙың төп принциптары билдәләнә, икенсе өлөштә (махсус өлөш) илдә булдырылған һәр бер һалымды һалыу тәртибе нығытыла.
Беренсе өлөш
Кодекстың беренсе өлөшө, Рәсәй Федерацияһы Президенты тарафынан 1998 йылдың 31 июлендә ҡул ҡуйылып, 1999 йылдың 1 ғинуарынан көсөнә ингән. Рәсәй Федерацияһында һалым һалыуҙың һәм йыйымдар түләүҙең дөйөм принциптарын нығыта, шул иҫәптән:
Икенсе өлөш
Һәр һалымға йә махсус һалым режимына Кодекстың икенсе өлөшөнөң айырым бүлеге бағышланған. Дәүләт пошлинаһын иҫәпләү һәм түләү тәртибе лә айырым бүлектә бирелгән. Йәнә хайуандар донъяһы объекттары менән файҙаланған һәм һыуҙың биологик ресурстары менән файҙаланған өсөн йыйымдарҙы иҫәпләү һәм түләү тәртибе лә Кодекстың икенсе өлөшөндә айырым бүлек итеп бирелгән.
2001 йылдың 1 ғинуарынан  Кодекстың дүрт бүлеге генә үҙ көсөнә инә, улар менән түбәндәгеләр нығытыла: 2002 йылдың 1 ғинуарынан индереләләр: 2003 йылдың 1 ғинуарынан индереләләр: 2003 йылдың июнендә продукцияны бүлеү тураһындағы килешеүҙе үтәгәндә түләнә торған һалым системаһы (махсус һалым режимы) индерелә.
2004 йылдың 1 ғинуарынан Кодекстың түбәндәгеләрҙе нығытҡан бүлектәре көсөнә инә: 2005 йылдың 1 ғинуарынан  Кодекстың түбәндәгеләрҙе нығытҡан бүлектәре көсөнә инә: 2015 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының физик шәхестәр мөлкәтенә һалымды көйләгән 32-се статьяһы ғәмәлгә инә.
Яйгоръю
Яйгоръю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярейю йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гаврилюк Александр Акимович
Александр Акимович Гаврилюк (1911 йылдың 10(23) апреле, Заболотье ауылы, Бельский өйәҙе, Седлецк губернаһы, Рәсәй империяһы, хәҙер Польша, — 1941 йылдың 22 июнендә, Львов, Украина ССР-ы) — Украина яҙыусыһы — коммунист һәм публицист.
Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Көнбайыш Беларуссия һәм Көнбайыш Украина ерҙәрендәге коммунистик подпольела актив ҡатнашыусы. 1929 йылда ул Көнбайыш Беларуссияның Коммунистар партияһына керә, уның өйәҙ комитеты секретары була.
Ул Львовтағы Украина Коммунисттар партияһы Үҙәк Комитетының йәшерен гәзитендә эшләй. Көнбайыш Украина пролетар яҙыусылары «Горно» төркөмө ағзаһы була, улар араһында яҙыусылар Ярослав Галан һәм Степан Тудор була. 1936 йылда Львовта мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең антифашистар конгресын ойошторусыларҙың һәм катнашыусыларҙың береһе.
1929 — 1939 йылдарҙа ул 14 тапҡыр Польша полицияһы тарафынан ҡулға алына, ике тапҡыр Береза-Картузская концлагерендә була, һәм 1939 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителә.
Ремптендорф
Ремптендорф (Remptendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3828 кеше йәшәй. Майҙаны — 97,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 490 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7368 һәм автомобиль коды — SOK.
Гаврилюк Александр Акимович
Биографияһы
Ул шулай уҡ публицист һәм әҙәбиәт белгесе булараҡ та билдәле («Пальцы на горле», «Учимся понимать и воспринимать поэзию» мәҡәләләре һ.б.).
1940 йылдан — Украина совет яҙыусылары Союзы ағзаһы, Әҙәбиәт Фондының Львов бүлеге директоры.
Львовта Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көнөндә Степан Тудор менән бергә немец һауа бомбаһы осраҡлы эләгеүҙән үлә. 1957 йылда Киевта урамға уның хөрмәтенә исеме бирелә. Элегерәк Львовта бер урам А. Гаврилюк исеме менән аталған була (хәҙер ул үҙгәртелгән).
Лычак зыяратында С. Тудор менән бер ҡәберҙә ерләнгән.
Анновка (Көйөргәҙе районы)
Анновка (Анновка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 453351, ОКАТО коды — 80239825002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса рустар 50 %, сыуаштар (50 %) тәшкил итә. Әлеге ваҡытта кеше йәшәмәй. Һуңғы ҡаралтылар 2010 йылда емертелгән.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Йылға урамы (Речная (улица))
Тарихы
Алпауыт крәҫтиәндәре ауылы Анновка XIX быуат башында барлыҡҡа килгән. Мәләүез ауылынан 24 саҡрымда урынлашҡан. 1834 йылда уның 18 ихатаһы була, уларҙың һәр береһенә 8 кеше тура килә. 1892 йылда Һамар губернаһынан килгән крәҫтиән күскенселәре иҫәбенә халыҡ һаны тулыландырыла. 1920 йылда 80 ихатала 520 кеше йәшәгән.
1838 йылда 146 кешегә 180 ат, 200 эре мөгөҙлө мал, 400 һарыҡ, 40 сусҡа була.
Минга
Минга — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ашлык йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гертруда Элайон
Гертруда Белл Элайон (Gertrude Belle Elion; 23 ғинуар 1918 йыл, Нью-Йорк, АҠШ — 21 февраль 1999 йыл, Чапел-Хилл, Төньяҡ Каролина, АҠШ) — Америка биохимигы һәм фармакологы. 1988 йылда Элайон «Дарыу терапияһының мөһим принциптарын асҡан өсөн» Джеймс Блэк һәм оҙаҡ йылдар етәксеһе булған Джордж Хитчингс менән бергә физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы ала. АҠШ-тың Милли фәндәр академияһы (1990) һәм Милли медицина академияһы ағзаһы (1991), Лондон Король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы (1995). АҠШ-тың Милли фәнни миҙалына лайыҡ булаған (1991).
Биографияһы
Иммигрант йәһүд ғаиләһендә (атаһы 12 йәшлек сағында — Литванан, әсәһе 14 йәшендә Рәсәйҙән киткән) тыуа. 1937 йылда Хантер колледжында бакалавриат тамамлай һәм 1941 йылда Нью-Йорк университетында химия специальносы буйынса уҡып сыға. Шунан лаборант һәм уҡытыусы булып эшләй, Бороу-Веллкам (хәҙер GlaxoSmithKline) фармацевтик компанияһында Джордж Хитчингстың ассистенты була. Ҡатын-ҡыҙ булғанға Элайон аспирантураға инә алмай һәм бер ҡасан да формаль рәүештә философия докторлығы дәрәжәһенә диссертация яҡламай, әммә һуңынан Джордж Вашингтон университетынан, Нью-Йорк университетының Политехник институтынан (1989) һәм Гарвард университетынан (1998) почётлы доктор дәрәжәһен ала.
Элайон тапҡан дарыу препараттары араһында меркаптопурин (лейкемияға ҡаршы препарат), азатиоприн иммуносупрессоры, аллопуринол (подагранан), малярияға ҡаршы пириметамин препараты, триметоприм, ацикловир (вирусҡа ҡаршы препарат, герпесты дауалау өсөн ҡулланыла) бар.
Америка сәнғәт һәм фән академияһы (1991) һәм Америка фән үҫешенә булышлыҡ итеү ассоциацияһы ағзаһы. "Ғалимдарҙың кешелекте иҫкәртеүе"нә ҡул ҡуя (1992).
Һәйетҡол
Һәйетҡол, Сәйетҡол (Саиткулово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше. Почта индексы — 453628, ОКАТО коды — 80201816005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Күсәр халҡы Дәүләт ауылынан айырылып сыҡҡан, һуңынан үҙҙәре Һәйетҡол (Башай) ауылын ойошторған. Был хәл 1816 йылда була. Зауряд-сотник Һәйетҡол Таңғай улы Ғәйетҡолов исемен йөрөтә.
VII һәм VIII ревизияларҙа шул уҡ халыҡ һаны (163) һәм йорт хужалығы (15) күрһәтелгән. 1859 йылда 25 ихатала 129 кеше, шул иҫәптән ситтән килеүселәр йәшәгән. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа ауылда 210 кеше 40 йортта йәшәгән.
Ауылда 1805—1807 йылдарҙа Рәсәйҙең Францияға ҡаршы походында ҡатнашыусы Баязит Сәмәрғолов, шулай уҡ көмөш миҙалдар кавалерҙары, 1814 йылдың 19 мартында Парижды яулап алыуҙа ҡатнашҡан XIV башҡорт полкы яугирҙәре Иҫәнгилде Бауагилдин, Йосоп Абдулхәлилев, зауряд-сотник Һәйетҡол Ғәйетҡолов йәшәгән.
Ауыл халҡы малсылыҡ менән шөғөлләнгән.
Юл һарайы (Тверь)
Тверь император юл һарайы — архитектура ҡомартҡыһы XVIII быуаттың архитектура ҡомартҡыһы Тверь ҡалаһының тарихи үҙәгендәге Собор майҙанында тора, Совет (элекке Миллионлы) урамы, Иҫке Волга күпере һәм Ҡала баҡсалары араһында урынлашҡан.
Тарих
Ике павильонлы һарай 1764—1766 йылдарҙа классицизм менән барокко стилдәре элементтары ҡулланылып, П. Р. Никитин проекты буйынса төҙөлә. Проекттың авторы М. Ф. Казаков булыуы тураһында киң таралған фекер үҙе аҫтында үҙенең тарихи нигеҙгә эйә түгел.
Һарай император ғаилә ағзаларына Петербургтан Мәскәүгә барғанда ял итеү өсөн тәғәйенләнгән була, үҙенең исемен дә шунан алған һәм ҡайҙан ала. 1767 йылдың 12 февралендә император Екатерина II Твергә тәүге тапҡыр килә.
Һарай К. И. Росси тарафынан XIX быуат башында үҙгәртеп ҡорола Был ваҡытта бында император Александр I апаһы, Екатерина Павловна, Тверь губернаторы ҡатыны йәшәй. Ул һарайҙы илдең бай кешеләре тормошоноң үҙәгенә һәм модалы илдә әҙәби салонға әйләндерә, унда Мәскәү, Петербург һәм башҡа ҡалаларҙан күп күренекле кешеләр йыйыла. Н. М. Карамзин император Александрға үҙенең «Тарихынан» өҙөктәр уҡый.
Әлеге ваҡытта Юл һарайында Өлкә картиналар галереяһы урынлашҡан. 1990 йылдар аҙағынан алып Юл һарайы реконструкциялана. 2012 йылдың авгусында һарай реставрацияға тулыһынса ябыла. 2015 йылдың июлендә реставрация тамамлана, император баҡсаһы тергеҙелә. Һынау режимында һарай 2017 йылда асыла— ойошҡан төркөмдәр өсөн экскурсиялар ойошторола, туристик һәм индивидуаль төркөмдәр менән килеүселәр өсөн һарай 2017 йылдың 30 ноябрендә асыла.
Псыган-Су (Деменюка ҡушылдығы)
Псыган-Су (Аксыра) — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Деменюк йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡаев Файзрахман Һибәтулла улы
Баҡаев Файзрахман Һибәтулла улы (1 ғинуар 1905 йыл — 1984 йыл) — педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1947), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1952). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1948).
Биографияһы
Файзрахман Һибәтулла улы Бакаев 1905 йылдың 1 ғинуарында элекке Ырымбур губернаһының Ҡыпсак улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Ғәбдрәфиҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт. Уның атаһы заманына күрә уҡымышлы ғына кеше була, уҡытыусы эшен барыһынан өҫтөн күреп, 1914 йылдан 1919 йылға тиклем балалар уҡыта. Кескәй Файзрахман башланғыс белемде атаһынан ала, яңы ысул мәктәбендә уҡый. Улдарын уҡытыусы итергә теләп, ата-әсәһе уны 1918 йылда Соран йылғаһы буйындағы Әхмәр ауылында асылған ике айлыҡ уҡытыусылар курсына ебәрә. Шундай уҡ курс ҡыҙҙар өсөн Мерәҫ ауылында ла асыла.
1919 йылда Туҡ йылғаһы буйындағы Ҙур Юлдаш ауылында икенсе баҫҡыс мәктәп эш башлай. Файзрахман Бакаев менән Ғабдулла Амантаев шул мәктәпкә уҡырға бара. Уларҙы V синыфҡа ҡабул итәләр. Туҡ-Соран кантон башҡарма комитеты хәрби комиссары Дауыт Юлтый йыш ҡына был мәктәптә әңгәмәләр үткәрә, үҙенең шиғырҙарын уҡый.
Ауылда туғыҙ кешенән торған комсомол ячейкаһы ойошторола. Йәштәр халыҡ араһында мәҙәни-ағартыу эшен башлап ебәрә. Был ваҡытта Ырымбур өлкәһендә һәр төрлө бандалар күбәйеп китә. Улар халыҡты талай, көрәшселәрҙе эҙәрләй. Уларға ҡаршы көрәштә Файзрахман Бакаев та әүҙем ҡатнаша.
1921 йылдың декабрендә Файзрахман Баҡаевты Туҡсоран кантон халыҡ мәғарифы бүлегенә саҡырып алалар. Ырымбурҙа башҡорт педагогия техникумы асыла, шунда уҡырға ебәреү өсөн уның белемен һынап ҡарайҙар ҙа уҡырға тәҡдим итәләр. Барлығы дүрт кеше һайлап алына. 1921 йылдың декабрь урталарында дүрт үҫмер — Файзрахман Бакаев, Ғабдулла Амантаев, Харис Айлуҡасов, Сәлих Хантимеров Ырымбурға юллана. Ҡайҙа ҡарама — үлектәр тәгәрәп ята, уларҙы ерләп өлгөрә алмайҙар. Аслыҡтан ҡасып, Ташкент яғына китеп барыусылар шулай юлда вафат булалар.
Техникумда Файзрахман Баҡаев бик тырышып уҡый. Бер заман техникумға Шәһит Хоҙайбирҙин килеп, йәштәрҙе белем алырға илһамландыра, ялҡынлы телмәр һөйләй. Талиптар халыҡты мәҙәни-ағартыу эшенә йәлеп итә, спектаклдәр әҙерләп күрһәтә.
1926 йылда педагогия техникумы беренсе сығарылыш үткәрә. Тантаналы кисәлә 13 кешегә уҡытыусы танытмаһы бирелә. Күптәр Йылайыр кантонына эшкә ебәрелә. Файзрахман Бакаев уҡытыу эшен 1926 йылда Ҡыуандыҡ эргәһендәге Мәмбәтәй тигән бәләкәй генә ауылда башлап ебәрә. 1927 йылда уны Таналыҡ-Баймаҡ улусыноң Беренсе Этҡол терәк мәктәбенә уҡытыусы итеп күсерәләр. Унда бер йыл эшләгәндән һуң, уҡытыусы Темәс беренсе терәк мәктәбенә күсерелә. Был мәктәптең директоры Абдрахман Бикмөхәмәт улы Сәғитов коллективты алдынғылар сафына сығарыу өсөн бөтә көсөн бирә. Мәктәп яҡшы ғына йыһазландырыла: малайҙар өсөн ағас әйберҙәр эшләү оҫтаханаһы, емеш-еләк баҡсаһы булдырыла, ҡыҙ балалар өсөн тегеү-сигеү түңәрәге ойошторола.
Темәс мәктәбендә 1932 йылға тиклем эшләгәс, Файзрахман Баҡаев Баймаҡ ҡала сәнәғәт училищеһының Темәс филиалы мөдире итеп билдәләнә. Бер аҙҙан филиал Баймаҡҡа күсерелә һәм унда Ф.Һ. Баҡаев бер йыл самаһы эшләй. Ул йәнә Темәскә ҡайтып, ауыл йәштәре мәктәбендә, тулы булмаған урта мәктәптә уҡыта, директор булып эшләй. 1938 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай.
1938 йылда Ф. Һ. Баҡаевты Темәс педагогия училищеһына уҡытыусы итеп саҡыралар. Ул бөтә күңелен биреп эшләй, тәжрибә туплай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тәүҙә алты ай хәрби-сәйәси училищела уҡып, лейтенант булып фронтҡа китә. Рота командирының сәйәси эш буйынса урынбаҫары, артабан уҡсылар ротаһы командиры Файзрахман Баҡаев үлемесле алыштарҙа ҡатнаша. 1944 йылдың авгусында ҡаты яралана, госпиталдә дауаланып төҙәлгәс, Темәс педагогия училищеһына әйләнеп ҡайта, тел һәм әҙәбиәт, тарих уҡыта. Башта директор урынбаҫары, шунан директор вазифаларын башҡара. Был йылдарҙа Ф. Һ. Баҡаев халыҡ мәғарифы системаһына һуғыш килтергән ауырлыҡтарҙы еңеп сығыуҙа, уҡытыу-тәрбиә эшен ойоштороуҙа педагогик оҫталыҡ, өлгөргәнлек күрһәтә.
КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә — Континенталь хоккей лигаһының юбилейлы унынсы беренселеге. Даими чемпионат, 2017 йылдың 21 авгусында башланып, 2018 йылдың 1 март көнөндә тамамлана. Артабан 22 апрелгә тиклем Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындары уҙа. Был миҙгелдә КХЛ-да 27 команда ҡатнаша. Үткән миҙгелгә ҡарағанда, лига составынан «Медвешчак» һәм Новокузнецкиҙан «Металлург» командалары сыға. Был миҙгел Тольяттиҙан «Лада» һәм Ханты-Мансиҙан «Югра» өсөн Континенталь хоккей лигаһы составында һуңғы мигел була.
2018 йылдың февралендә Көньяҡ Кореялағы Ҡышҡы Олимпия уйындары ваҡытында КХЛ даими чемпионаты туҡталып тора. Был миҙгел Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубы өсөн ВТБ Боҙ һарайында һуңғы була, киләһе миҙгелдең 1 ғинуарынан алып Аркадий Чернышёв исемендәге аренаға күсәсәк.
КХЛ тарихында тәү тапҡыр асыҡ һауала даими миҙгел уйындары үтә: 2 декабрҙә Хельсинкиҙа «Йокерит» менән СКА осраша, ә 2018 йылдың 20 ғинуарында Ригала урындағы һәм Минскиҙан «Динамо» командалары көстәрен һынай.
Хоккей йондоҙҙары аҙналығы 10-14 ғинуарҙа Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астанала үтә. Оҫталыҡтар конкурстарында Харламов дивизионы көслө була, ә дивизиондар турнирында Тарасов дивизионы хоккейсылары көслөрәк була.
Даими чемпионатты һәм Континент кубогын Санкт-Петербургтан СКА хоккей клубы икенсегә еңә, ә был команданың һөжүмсеһе Илья Ковальчук беренсегә иң яҡшы бомбардир була.
Ике тапҡыр Гагарин кубогы еңеүсеһе Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубы тәү тапҡыр плей-оффҡа эләкмәй. Ҡазандан «Аҡ Барс» хоккей клубы КХЛ-да беренсе булып Гагарин кубогын өсөнсө тапҡыр яулай. Татарстан хоккейсылары финалда ЦСКА командаһын серияла 4-1 иҫәбе менән ота.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
2017 йылдың 24 май көнөндә Лига составынан Загребтан «Медвешчак» һәм Новокузнецкиҙан «Металлург» хоккей клубтары сығарыла, һәм чемпионатта бөтәһе 27 команда ҡатнаша.
Эш хаҡтарының түбәһе
2017/2018 йылдар миҙгелендә КХЛ клубтары уйынсыларының эш хаҡтары түбәһе 900 миллион һумға тиклем түбәнәйә. Бында төрлө бонустар кермәй. Шулай уҡ байлыҡҡа һалым бар — түбәнән юғарыраҡ күтәрелеүҙән 20 процент штраф.
Дисквалификациялар
2017 йылдың 25 июлендә Лига чемпионатта ҡатнашырға допинг ҡулланған өсөн Данис Зариповҡа 2019 йылдың 22 майына, Андрей Коневҡа 2017 йылдың 19 ноябренә һәм Дерек Смитҡа 2018 йылдың 2 сентябренә тиклем тыя. Шулай уҡ был хоккейсылар ХАХФ эгидаһы аҫтында үткән бар турнирҙарҙа ла ҡатнашырға хоҡуҡтарын юғалталар. Әммә аҙаҡтан Зариповтың дисквалификацияһы ярты йылға тиклем ҡыҫҡартыла, һәм ул 2017 йылдың ноябренән алып «Аҡ Барс» өсөн уйнай башлай.
Асыш кубогы
Миҙгелдең тәүге уйынында Асыш кубогы өсөн үткән миҙгелдең чемпионы Санкт-Петербургта урындағы СКА һәм даими чемпионаттың еңеүсеһе Мәскәүҙең ЦСКА хоккей клубтары осраша. Кубокты КХЛ-дың ғәмәлдәге чемпионы еңә. СКА — Лиганың бөтә кубоктарын еңгән «Салауат Юлаев» хоккей клубынан һуң икенсе команда була.
Хельсинки Айс Челлендж
КХЛ 10 йыллыҡ юбилейына арнап тәү тапҡыр асыҡ һауала осрашыуҙар үткәрә башлай. 5 декабрҙә Хельсинки ҡалаһында «Йокерит» һәм СКА хоккей клубтары осрашасаҡ. Был уйын КХЛ-дың 10, «Йокерит» хоккей клубының 50 һәм Финляндия хоккейының 100 йыллығына арналған. Был уйында КХЛ-да бер уйында булған тамашасылар һаны буйынса яңы рекорд ҡуйыла.
Winter Ice Break
КХЛ тарихында асыҡ һауала икенсе уйыны Рига думаһы спорт комплексының хоккей майҙансығында 2018 йылдың 20 ғинуарында үтә. Уйын Латвия республикаһының 100 йыллығына бағышлана.
Турнир таблицаhы
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
р — Континент кубогы яулаусыһы (даими беренселектең еңеүсеһе), к — конференция еңеүсеһе, д — дивизион еңеүсеһе.
Көнбайыш конференцияһы
1. СКА — 8. «Северсталь» 4-0 (4:3 ө.в., 7:4, 2:1 ө.в., 2:0)
2. ЦСКА — 7. «Спартак» 4-0 (6:0, 1:0, 3:1, 1:0)
3. «Йокерит» — 6. «Сочи» 4-1 (2:3 ө.в., 7:2, 7:2, 3:2 ө.в., 2:1 ө.в.)
4. «Локомотив» — 5. «Торпедо» 4-0 (2:1, 2:1, 3:2 ө.в., 3:2 ө.в.)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Аҡ Барс» — 8. «Амур» 4-1 (3:0, 3:2, 1:4, 3:1, 2:1)
3. «Трактор» — 6. «Нефтехимик» 3-1 (4:3 ө.в., 4:1, 3:2, 2:3, 4:3)
4. «Автомобилист» — 5. «Металлург» 2-4 (2:3, 2:1, 1:3, 2:1, 1:4, 1:3)
Көнбайыш конференцияһы
2. ЦСКА — 3. «Йокерит» 4-2 (4:0, 2:0, 1:2 ө.в., 2:1, 1:2 ө.в., 4:3)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Аҡ Барс» — 5. «Металлург» 4-1 (3:4 ө.в., 4:1, 5:2, 3:2, 3:1)
2. «Салауат Юлаев» — 3. «Трактор» 3-4 (1:2, 3:2 ө.в., 3:2, 1:4, 1:0, 1:7, 1:2)
Конференциялар финалы
1. «Аҡ Барс» — 3. «Трактор» 4-0 (2:1, 4:3, 2:1 ө.в., 3:1)
Гагарин кубогы финалы
1. «Аҡ Барс» — 2. ЦСКА 4-1 (2:1, 2:1, 2:3 ө.в., 3:1, 1:0)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
Кесе Боғаҙаҡ
Кесе Боғаҙаҡ — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районы ҡасабаһы. Степное ауыл биләмәһе составына инә.
Ҡасаба 19 быуат аҙағында төҙөлгән утар урынында үҫеп сыҡҡан (башҡа фараздар ҙа бар)
Топонимика
Ҡасаба Кесе Боғаҙаҡ күле буйында урынлашҡан, атамаһы ошо күл исеменән алынған.
Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара 20 км, ауыл биләмәһе үҙәге Степное ауылына тиклем ара 9 км. Рельефы Урал һырттары армыттарынан ярымтигеҙлеккә күсеү. Ландшафты ҡылғанлы-төрлө үләнле дала. Кесе Боғаҙаҡты күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдар бәйләй. 1900 йылда Верхнеурал станицаһы йортона ингән; унда 32 хужалыҡ иҫәпләнгән. Революцияға тиклем казактар ултырағы булған. Коллективлаштырыу йылдарында Буденный исемендәге колхоз ойошторола. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1926 йылда ҡасаба Боғаҙаҡ (Берестин) ауыл Советы составында була; 70 хужалыҡтан тора; унда башлыса украиндар йәшәй. 1963 йылда Кесе Боғаҙаҡ күршеләге Боғаҙаҡ-Уйск ҡасабаһы менән берләштерелә (1926 йылда бында 99 хужалыҡ иҫәпләнә; 408 кеше йәшәй: 403 урыҫ, 5 сыуаш). 1960-сы йылдарҙа Кесе Боғаҙаҡта «Красный Октябрь» совхозының 6-сы бүлексәһе, үҙгәртеп ҡорғандан һуң «Уральский» совхозы бүлексәһе (1992 йылдан «Уралец» ауыл хужалығы предприятиеһы) урынлаша. Бүлексә һөтсөлөк малсылығына махсуслашҡан. Хәҙерге ваҡытта Кесе Боғаҙаҡты фермерҙар арендалайҙар. Өйҙәрҙе Магнитогорск кешеләре һатып ала. Урындағы халыҡ шәхси ярҙамсы хужалыҡ тота. Ауылда клуб, башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
Халҡы
(1900 йылда — 203, 1926 йылда — 282, 1966 йылда — 621, 1995 йылда — 290, 2002 йылда — 222 кеше).
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (78 %), башҡорттар (15 %).
Урамдары
— Дачная урамы
— Тыныслыҡ урамы
— Күл урамы
— Хеҙмәт урамы
— Көньяҡ урамы
— Ҡояшлы урамы
— Ялан урамы
— Рәсәй урамы
Ҙәбихә
[[Файл:Ritual slaughter laws Europe map.svg|мини|справа|Хайуандарҙы салыуға дини хоҡуҡи талаптарҙы сағылдырған Европа илдәре картаһы
]]
Ҙәбихә (Забиха}}) — шәриғәт тарафынан билдәләнгән ҡағиҙәләр буйынса салынған хайуан. Хайуанды салыу ҙәбех тип атала.
Портын-Пеу
Портын-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 607 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Ҙәбихә
Харам һәм хәләл ит
Шәриғәт тарафынан яҙылған йола буйынса салыу ысулы, саранчанан, балыҡтарҙан һәм салыу мотлаҡ булмаған күпселек диңгеҙ хайуандарынан тыш, бөтә хайуандарға ла ҡағыла. Хайуанды салғанда тамағына үткер бысаҡ менән барлау венаһы һәм йоҡо артерияһы ҡырҡыла, әммә арҡа мейеһенә тейелмәй. Ҡөрьәндең Әл-Мәида сүрәһендәге 3 аятта мосолмандар өсөн тыйылған (харам) хайуандар һанап кителә :
Портын-Пеу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҙәбихә
Ҡорбан килтереү тәртибе
Ислам традицияһы буйынса, ҡорбанлыҡ хайуанды, йәрәхәтләмәйенсә һәм имгәтмәйенсә, һаҡ ҡына ергә һалырға кәрәк. Бысаҡ хайуандың артыҡ һыҙланыуына юл ҡуймау өсөн үткер булырға тейеш. Малдан бысаҡты һуңғыһына тиклем йәшерергә кәрәк. Хайуанды салғанда эре муйын артериялары, шулай уҡ ҡыҙыл үңәс һәм трахея киҫелә, нервы системаһы теймәй ҡалдырыла. Хайуан йән биргәнгә тиклем тиреһе һуйылмай. Хайуандың тәненән мөмкин тиклем күберәк ҡан ағып сығырға тейеш. Бындай ысул менән алынған ит рөхсәт ителгән (хәләл) тип иҫәпләнә.
Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы
Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы (27 ғинуар 1937 йыл — 13 декабрь 2008 йыл) — музыка белгесе‑фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1976 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997).
Биографияһы
Хәмзәфәр Сабир улы Ихтисамов 1937 йылдың 27 ғинуарында БАССР-ҙың Ауырғазы районы Шишмә ауылында тыуған.
1961 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1969 йылда — Ҡаҙан консерваторияһын тамамлай.
1964 йылдан алып Салауат, 1967 йылдан — Әлмәт (ТАССР) музыка училищеһында уҡытыусы булып эшләй. 1969 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында эшләй. 1970-1887 йылдарҙа — Өфө дәүләт сәнғәт институтының фольклор кабинеты мөдире һәм уҡытыусыһы булып эшләй.
Ғилми хеҙмәте башҡорт халыҡ музыкаһын өйрәнеүгә, башҡорт халыҡ башҡарыусылары ижадына, төрки телле халыҡтарҙың музыкаль фольклорын сағыштырма-типологик өйрәнеүгә арналған.
Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы Башҡортостан буйынса һәм унан ситтә 25-тән ашыу музыкаль-этнографик экспедиция ойоштора, унда Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының 5 меңдән ашыу йыры һәм көйө йыйыла, 600 тирәһе башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре нотаға һалына.
Хеҙмәттәре
Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы — 50-ләп фәнни эштәрҙең авторы.
Испан теленең риоплат һөйләше
Испан теленең риоплат һөйләше (Español rioplatense) Аргентиналағы, өлөшләтә Уругвайҙағы һәм Парагвайҙағы испан теленең милли варианты нигеҙенә һалына. Уның төпкөлөндә тәүге испан колонистары гаучоларҙың дивергент һөйләше ята. Америкала испан колониялаштырыуы барышында төбәктең әҙ халыҡлы һәм иҡтисади артталығы арҡаһында,  Мадрид менән сағыштырғанда ла, алдараҡ яуланған күкпкә әһәмиәтле ресурслы Мексика һәм Перу менән сағыштырғанда ла,  был һөйләштең бик үҙенсәлекле яҡтары ҡалҡып сыға.
Тарихы
Восео грамматик феноменының һаҡланыуы, шул иҫәптән күрше португал телле Бразилия тел нормаларының йоғонтоһо,  был төбәккә үҫешенең тәүге осорҙарында уҡ билдәле бер үҙенсәлелек тәьмин итә. Күп тартынҡыларҙың дебуккалләшеүе күҙәтелә, әммә һуңыраҡ   консерватив  традиция был күренештең  орфоэпия нормаларына үтеп инеүен тотҡарлай. Был һөйләштең үҙенә генә хас билдәләренең үҫеүе өсөн XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Аргентинаға көньяҡ Италия халҡының күпләп иммиграцияланыуы әһәмиәтле булып сыға. Был күскенселәр башлыса Буэнос-Айреста төпләнә. Көйлө интонация риоплат испансаһын бик күп башҡа һөйләштәр һәм диалекттар араһынан танып алырға булышлыҡ итә. Итальян иммигранттары теленең йоғонтоһо аҫтында баш ҡалала үҙенсәлекле  жаргонлысоциолект — лунфардо  үҫеш ала, уның  лексикаһының бер өлөшө аҙаҡ  стандарт  риоплат испансаһына  ла күсә. Нәҡ ошо баш ҡала һөйләше Сүлде яулау барышында илдең бөтә көньяғына тарала, шунан баш ҡала киң мәғлүмәт саралары ярҙамында XX—XXI быуаттарҙа Аргентинала, шулай уҡ Уругвай һәм  Парагвайҙа ла популярлаша. Шуның менән бергә,  Аргентинаның төпкөл төбәктәрендә анд төрҙәренә ингән  иҫкесә  испан һөйләштәре  һаҡлана (кордоба, сантьяго-дель-эстер, жужуй һөйләштәре).
Һөйләштәр
Риоплат һөйләше ҡайһы бер ғалимдарҙың хеҙмәттәрендә бер нисә ваҡ территориаль төргә бүленә. Улар: порт (porteño) испансаһы  (Буэнос-Айрес ҡалаһы һәм  ошо уҡ атамалы провинцияның ҙур өлөшө), патагон испансаһы (patagónico) баш ҡаланан көньяҡта, шулай уҡ  ике йылға араһы/яр буйы испансаһы (litoraleño) баш ҡаланын төньяҡта.
Дитковските Агния Олеговна
Агния (Агне) Олеговна Дитковските (Agnija (Agnė) Ditkovskytė; ) — Рәсәй актрисаһы һәм йырсыһы.
Биографияһы
1988 йылдың 11 майында литва режиссеры Олегас Дитковскис һәм Рәсәй актрисаһы Татьяна Борисовна Лютаева ғаиләһендә тыуа. 15 йәшкә тиклем Литвала йәшәй, ә 2004 йылда ул әсәһе һәм ҡустыһы Доминикас Раманаускас менән (Dominykas Ramanauskas) Мәскәү ҡалаһына күсеп килә<. Агния ата-әсәһенең эшен дауам итергә ҡарар итә (был йыш ҡына ижади ғаиләләрҙә бул торған хәл) һәм ВГИК-ка инә, әммә беренсе курстан уҡ уҡыуҙан китә. Шуға ҡарамаҫтан, Агния профессиональ эшмәкәрлеген башлай һәм «Эҫелек» тулы метражлы фильмда дебют яһай, унда төп ролдәрҙең береһен уйнай. 2010 йылда фигурист Повилас Ванагас менән парҙа Беренсе каналдың «Боҙ һәм ялҡын» исемле проектында ҡатнаша. 2015 йылда бейеүсе Евгений Раев менән бергә Россия телеканалының «Йондоҙҙар менән бейеү» шоуының туғыҙынсы миҙгелендә ҡатнаша.
Шәхси тормошо
2006 йылдан актер Алексей Чадов менән осраша башлай, уның менән «Эҫелек» фильмында төшә. Агния менән Алексей АҠШ-та «Оло ҡалала мөхәббәт» фильмын төшөргәндә лә бергә булалар, унда Алексей төп ролдәрҙең береһен башҡара. 2009 йылда уларҙың мөнәсәбәттәре өҙөлә, әммә өс йылдан һуң улар яңынан осраша башлай, ә 2012 йылдың 24 авгусында йәштәр өйләнешә . 2014 йылдың 5 июнендә уларҙың Федор исемле улдары тыуа. 2015 йылдың 2 майында актерҙар айырылыша.
2021 йылдың йәйендә бизнесмен Богдан Панченкоға кейәүгә сыға. 2021 йылдың 3 ноябрендә өсөнсө тапҡыр әсә була, был хаҡта үҙенең instagram-ында хәбәр итә.
Уҙаҡ менән Туҙаҡ - балабәшнәк ярсығы
Уҙаҡ менән Туҙаҡ — балабәшнәк ярсығы (Уҙаҡ-Туҙаҡ — балабәшнәк ырыуының һуңғы вәкиле) — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, тормош-көнкүреш эпосы. Шиғри-сәсмә формала йәшәй.
Ҡулъяҙма тарихы
Н. Д. Шоңҡаров 1981 йылда Мәсетле районы Йонос ауылы Р. М.Әхтәровтан яҙып алынған.
«Уҙаҡ менән Туҙаҡ — балабәшнәк ярсығы» тигән был эпик әҫәрҙе Р. Әхтәров беренсе тапҡыр 1942 йылда Мәсетле районы Инәле ауылында һуҡыр Мөхәмәдулла ҡарт менән һуҡыр Ғәйнел ҡарсыҡтан ишетә. 1948 йылда Әбдрәхим ауылында Мөхәмәҙиев Йосоптан (1864 йылғы), Айып ауылында Зәһиҙуллин Зәғәфурандан (1880 йылғы) һәм Сибәғәтуллин Ғәлләмдән (1886 йылғы), 1964 йылда Балаҡатай районы Оло Билән ауыл советына ҡараған Кәкәй ауылында бер әбейҙән (исемен онотҡан), 1965 йылда шул уҡ районындағы Айғыръял ауылында Муллаяр ҡарттан (1896 йылғы) яҙып ала һәм тулыландырылған текст төҙөй. Эпос тәүге тапҡыр 1983 йылда «Ағиҙел» журналының ? һанында баҫылып сыға. Уны баҫмаға фольклорсы Мөхтәр Сәғитов әҙерләй. Ҡыҙғаныска ҡаршы, этнографик әҙәбиәттә бындай этноним осрамай. Шулай ҙа, X—XI быуаттарҙағы тарихи ваҡиғалар теҙмәһенән сығып ҡарағанда, һуғышсан балауҫалар — бәшнәктәрҙең дошманы ҡыпсаҡ — половсылар булыуы ихтимал. XI быуат башында ҡыпсаҡтарҙың ҡыҫымы аркаһында бәшнәктәрҙең бер өлөшө көнбайышҡа, ә ҙур булмаған өлөшөнөң (балабәшнәктәрҙең) төньяҡ-көнсығышҡа күсенеп, Уралда төпләнеүе мөмкин. Әҫәрҙә балабәшнәктәрҙең Урта Уралға күсенеү юлдары ентекле һүрәтләнә.
Сюжеты
Әҫәрҙә ҡыпсаҡтар менән бәшнәктәрҙең көрәше, һуңғыларының еңелеүе һәм Уралға күсеп килеүе сағыла. Бәләкәй бәшнәктәрҙең (балабәшнәктәрҙең) берҙән-бер иҫән ҡалған вәкилдәре Йәноҙаҡ ҡарт менән Уралбикә ҡарсыҡ ырыуҙарын дауам итер өсөн Хоҙай Тәғәләнән игеҙәк улдар биреүен теләп ялбара. Бер малайҙары тыуғас, уға ике исем бирәләр: Уҙаҡ (иш) һәм Туҙаҡ (пыран-заран килтереү).
Балабәшнәк ырыуы элек ер ситендә, Аҙаҡ диңгеҙе менән Ҡалҡа йылғаһы араһында мал утлатып, тормош кискән икән. Балабәшнәктәрҙе Олобәшнәк бейҙәре лә, бейҙәренең олуғбейе лә бик ҡыҫынҡы, илау-һыҡтаулы йәшәткән, ти. Уныһына ғына түҙерҙәр ине лә, ти, Ҡояш тыуышынан Балауҫа-талаусы, Балауҫа ғына тип йөрөтөлһә лә, бик уҫал бер һуғышсан ҡәбилә килеп сыҡҡан, ти. Дала ҡаплап килгән Балауҫа яуы Олобәшнәктәрҙең нығытмаһы-ҡапканы емереп, баҫып алып, ыңғайға бик күп Балабәшнәктәрҙе лә ҡырған икән. Ҡалғандары, йыйналышып, был ҡара ҡайғы иленән ҡасырға булған. Ҡайҙа китергә? Йыйылышып кәңәшләшкәндәр, күбеһенең иҫенә ата-бабаларының тәмләп һөйләгән ере хәтергә килгән. Ауырлыҡтар килгән һайын, ҡарт бәшнәктәр Урал тигән ерҙе күккә күтәреп һөйләгәндәр. Артабан «үҙе Уҙаҡ, үҙе Туҙаҡ — бер уланға ике ат, һыпа-һыны, күренеше бабайға ла тартҡан, әбейҙән дә отҡан, аяҡтары ҡыр кәзәһендәй һикерәндәп, толпарҙыҡылай талмаҫ. ҡыҫала бармаҡ бөркөт ҡарашлы, юлбарыҫ беләк, арыҫлан күкрәк, һағыҙаҡ билле, елкә — елле, көслө табанлы, эт-ҡош танаулы, ҡолан ҡолаҡлы, болан сираҡлы бер төрлө төйөрөм бала» булып үҫкәне, ата-әсәһе үлгәне, атаһының улына һуңғы васыяты — Ер-Һыу тигән көстө табыу бәйән ителә. Уҙаҡ-Туҙаҡтың Ер-һыуҙы эҙләгәне.
Атаһының «төҫөм булып, улым, һиңә Ер-Һыу тигәнен» иҫенә төшөрә. Шул көс миңә йәшәргә ярҙамлашмаҫмы? "Тик Ер-һыу ҡайҙа ул, нимә ул! Уны нисек табырға? Тағы иш табырға ҡушҡайны. Уныһы ҡайҙа икән? — Шулай уйланып, уҡ-һаҙағын ҡулға алып, йылға буйына төшкән, ти, был: Йылға, йылға, әйт әле, Миңә ярҙам ит әле! Ҡайҙа сабаһың ярһыу, һин булаһыңмы Ер-Һыу?"
Йылға яуап биргән:
Мин булам да, мин дә түгел —
Бары мин генә түгел.
Ер-Һыу эҙләп ҡантыраған —
Бары һин генә түгел.
Сарсаһаң, һыуым йәл түгел,
Артығын һөйләр мәл түгел.
Күҙең ысын булһа, күрерһең,
Күргәнде күңелгә үрерһең.
Ағымы тулы ажау бар,
Табының тулы суртан бар,
Ҡомлоғомда ҡомай күп,
Ятыуымда йәйен күп,
Бәргел һайын бәрҙе күп,
һарғыл һайын һаҙан күп,
Өйөрөм ерҙә өйрәк күп,
Сөйрөм ерҙә сүрәгәй күп,
Серен белһәң — бары күп.
Күктә күпме йондоҙ бар —
Миндә шунса ҡондоҙ бар.
Шәшкеләрем, һыуһарҙарым
Иҫәпһеҙҙәр, һанһыҙҙар,
Тик береһе лә буш булмаҫ,
Хаҡы — ялһыҙ эш булыр.
Шунда ғына йылға-һыу
Һиңә терәк, иш булыр
Шунан Уҙаҡ йылға ярынан ситкә киткән, ҡуянды тап килтергән: ҡуян, ҡуян, әйт әле, миңә ярҙам ит әле. Ҡайҙа сабаһың ярһыу, һин түгелһеңме Ер-Һыу? Ҡуяндың яуабы: мин — урмандың бер йәне. Урмандың бар мең йәне, Оло аҡылды оло урмандың үҙенән һора һин йәме!
Егет урманға мәрәжәғәт итә:
Урман, урман, әйт әле! Миңә ярҙам ит әле! Ниңә шаулайһың ярһыу? һин булаһыңмы Ер-Һыу? Урман:
Уҙаҡ урманды иңләп-буйлап йөрөй. Айыуҙан көс йыйырға, солоҡ балын табырға, шифалы емеш ҡабырға өйрәнгән. Себендән — сабаҡ тоторға, гөлйемеш сәскәһе тырантай менән ҡорман ҡаптырырға "шәпләндергән". Урман телен аңлап бөткәс, Уҙаҡ тау-таш яғына киткән. Уҙаҡ:
Эй, һалҡын таш, һалҡын таш, Көсөң етһә, ҡалҡын, таш. Ни эшләп ятаһың моңһоу, һин түгелдер ҙә Ер-Һыу?
Таш шартлап, сатнап телгә килгән :
Мин Ер-һыуҙың бер яғы,
Түбән түгел, үр яғы.
Мин гел бында ятамын,
Мин гел елдә ятамын,
Мин гел ҡарҙа ятамын.
Кәрәк саҡта ялҡынмын.
Саға белһә, утмын — мин,
Белмәгәнгә — туҡмын мин.
Тыуыу менән, ал ҡояш
Тәүҙә миңә ҡарайҙыр,
Уттан уҙған торамын —
Төҙө әйҙә һарайҙар.
Аш-Һыуына тәм биреп,
Кәрәк саҡта ялҡын бул!
Кәрәкмәһә — һалҡын бул!
Туҙаҡ булһаң, белеп туҙ!
Уҙаҡ булһаң, белеп уҙ!
Таш шикелле ҡата бел,
Кәрәкһә, уҡ ата бел,
Кәрәкмәһә, сабыр ғына
Таш шикелле ята бел.
Бейеклекте тоямын,
Бөркөттәргә оямын,
һалҡындан һәм ялҡындан
Бөйөклөктө ҡоямын.
Шулай ер-һыуҙы күреп сыҡҡас, һәр бер "таштың тынын тыңлап", һәр ағастың" моңон отоп", һәр йәнлектең "һүҙен тотоп", һәр себендең "серен йотоп", үҙ атаһынан "алты тапҡыр аҡыллыраҡ", "ҡырҡ тапҡыр ҡырыҫыраҡ ата төҫөн" — Ер-Һыуҙы тапҡан Уҙаҡ.
Шунан үҙе лә ер-һыу кеүек акыл мән һамаҡлап ебәргән:
Ер-Һыу — йөрәк тибешем,
Ер-Һыу — минең йоп ишем,
Атайымдың төҫө ул,
Беләгемдең көсө ул,
Йөрәгемдең хисе ул,
Зиһенемдең көсө ул.
Шунан тағы ла бер Уҙаҡ йәшәгән тирәгә бер ырыу кешеләре килеп сыҡҡан. Ер-Һыуҙы белгән, кәрәк икән, дарыу белгән, кәрәкмәһә, һарыу белгән Уҙаҡ шул ырыуҙа иш тә, көш* тә тапҡан, һөйләшергә һанаш* та тапҡан, көйләшергә кәңәш тә тапҡан. Көйәләшергә кәләш тә тапҡан. Уҙаҡ һуңғы һамағы :
Ер-Һыу тәне — кеше ул.
Ер-Һыу мән кеше көслө ул.
Ер-Һыуға кеше мән йәм керә,
Ер-Һыуға кеше мән тәм керә,
Кешегә ер-һыу мән ғәм керә.
Ер-Һыу кешенең ише ул.
Ер-Һыуҙың ише -кеше.
Әһәмиәте
Уҙаҡ-Туҙаҡ идеаль герой, ырыу йолаларын һәм традицияларын, атаһының үтенестәрен һәм кәңәштәрен еренә еткереп үтәүсе. Ул тәбиғәт рухтарын хөрмәт итә, шуға күрә уларҙан яҡлау таба. Атаһының үлер алдынан әйткән Ер-һыу аллаһын табырға тигән теләген үтәп, герой кешеләрҙең тәбиғәт мәнән гармоник һыйышып йәшәү кәрәклеген аңлай.
Эпостың иң ҙур әһәмиәте шунда: ул халыҡҡа яфа, фажиғә алып килеүсе ырыу-ара ыҙғыштарҙы илбаҫарлык һуғыштарын ғәйепләй, ҡаты тәнҡит итә, халыҡтар үҙ-ара татыу йәшәргә тейеш тигән идеяны күтәрә.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт гимны — Башҡортостандың дәүләт символы. 1993 йылдың 12 октябрендә ҡабул ителгән. Гимндың тексы 2008 йылдың 18 сентябрендә раҫланған.
Авторҙары
Көй Башҡорт телендә һүҙҙәр Урыҫ телендә һүҙҙәр Татар телендә һүҙҙәр
Еңгәй ауыл биләмәһе
Еңгәй ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы.Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Еңгәй ҡасабаһы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе сиктәре һәм статусы Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 17 сентябрендә ҡабул ителгән № 276-ЗО «Ҡыҙыл муниципаль районы статусы һәм уның составындағы ауыл биләмәләре тураһында» Закон менән билдәләнгән.
Этимологияһы
Ҡасаба башҡорт телендә Еңгәй тип йөрөтөлгән йылға буйында урынлашҡан һәм атама ла ошо йылға исеменән бирелгән. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип аңлата: "Зингейка, река, левый приток Урала, озеро, Чесменский район; поселок, Агаповский район; Зингейский, поселок, Кизильский район. В народе воспроизводится от казахского слова жинге (зинге), жингей — «сноха», «невестка». Возможно происхождение от тюркского мужского имени Зингерей, Зингей. Название могло относиться и к именованию казахского рода, обитавшего в долине реки.
Мәгәр Н. И. Шувалов атаған был төбәктәр тарихи башҡорт ерҙәренә ингән булған һәм атаманы башҡорттар биргән булыуы ла ихтимал. Еңгәй һүҙе башҡорт телендә — ағайҙың ҡатыны
Сәлимов Марсель Шәйнур улы
Сәлимов Марсель Шәйнур улы (3 ғинуар 1949 йыл) — Башҡортостандың сатирик һәм юмористик шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2021). 1988 йылдан СССР-ҙың Яҙыусылар һәм 1976 йылдан — Журналистар союздары ағзаһы. Рәсәй Журналистар союзының Федератив советы ағзаһы (2016). Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2021), Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1999), Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (1998).
Шулай уҡ:
Биографияһы
Марсель Шәйнур улы Сәлимов 1949 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Борай районының Сәйет-Көрйә ауылында тыуған.
1956—1964 йылдарҙа үҙ ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптә уҡый, 1966 йылда Ҡалтасы районының Красный Холм ауылындағы урта мәктәпте бөтөрә.
1966 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Бында яҡшы уҡыусы филологтарға бирелгән Радищев стипендияһын ала, уҡыу йортоның йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны һәм ғилми эштәр менән даими шөғөлләнгәне өсөн Башҡорт дәүләт университетының ВЛКСМ һәм профсоюз комитеттарының Маҡтау грамоталарына лайыҡ булып, 1971 йылда университетты «ҡыҙыл диплом» менән тамамлай.
1973 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген республика сатира һәм юмор журналы «Һәнәк»тә әҙәби хеҙмәткәр булып башлай. Журналистикала етерлек тәжрибә туплаған һәм абруйлы Свердловск юғары партия мәктәбен «ҡыҙыл диплом» менән тамамлаған Марсель Сәлимов 1980 йылда баҫманың баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә. Был вазифала 2010 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләй. 1992 йылда нәҡ уның башланғысы менән «Һәнәк» журналының русса варианты — «Вилы» нәшер ителә башлай.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Марсель Сәлимов мәктәп йылдарынан уҡ әүҙем йәмәғәтсе булып үҫә. Урта синыфтарҙа уҡығанда пионер отряды советы рәйесе һәм стена гәзите мөхәррире вазифаларын башҡарыу менән бергә һәүәҫкәр сәнғәт смотрҙарында һәм спорт ярыштарында ла даими ҡатнашыусы һәм күп осраҡта еңеүсе була. 1963 йылда комсомолға алына, һәм уны синыф комсоргы итеп һайлайҙар. Был йәмәғәт эштәрен ул Башҡорт дәүләт университетында уҡығанда ла дауам итә: төркөм комсоргы, факультеттың комсбюро ағзаһы. Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндә подразделение комсомол ойошмаһы сәркәтибе, аҙаҡтан хәрби частың ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары итеп һайлана.
Артабанғы йылдарҙа Марсель Шәйнур улы үҙенең көндәлек хеҙмәт эшмәкәрлеген республика һәм юғарыраҡ кимәлдәге йәмәғәт эштәре менән бергә уңышлы алып бара. 1973 йылда Коммунистар партияһына ҡабул ителә, редакциялағы тәүге партия ойошмаһы секретары һәм КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының штаттан тыш инструкторы була.
1996—2006 йылдарҙа йәмәғәт башланғысында Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы рәйесе вазифаһын башҡара.
I (1995) һәм II (2002) Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙарында делегат булып ҡатнаша.