cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Королёва Наталена Андриановна
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышы башланғанда Королева Киевта, ауырыу атаһы эргәһендә дауаханала була. Тиҙҙән атаһы вафат була. Сит илдән килгән гражданка булараҡ, ул кире сыға алмай һәм Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенән Рәсәй армияһында шәфҡәт туташы булып йөрөй. Өс йыл самаһы ул һуғыш фронтында була — Георгиев тәреһен ала (дошман уты аҫтында позицияларҙа яралы һалдаттар менән бергә ҡалғаны өсөн), өс тапҡыр яралана, тиф һәм үпкәһе шешеп ауырый. Һуғыш ваҡытында ул рус армияһы офицеры һәм "Ҡырағай дивизия"ла хеҙмәт итеүсе Иран гражданы Искәндәр Гакгаманиш ибн Курушҡа кейәүгә сыға. Ире Варшава эргәһендә һәләк була. Уның мәйете һалынған табутты Иранға оҙатҡандан һуң, Королева Киевҡа ҡайта һәм үгәй әсәһендә туҡтала. Бенр аҙҙан үгәй әсәһе ауырыуҙан вафат була. Наталена етем ҡала. Ул Прагаға сығып, халыҡ мәғарифы системаһында эшләй башлай. Бында Киевта таншыҡан украин яҙыусыһы Василий Константинович Королив менән осраша. Улар өйләнешеп, Праганан алыҫ түгел Мельник ҡалаһы ситендә өй һатып ала. Бында улар ғүмерҙәренең ахырына тиклем йәшәй. В. К. Королив 1943 йылда вафат була. Наталена Королева артабанғы барлыҡ ғүмерен әҙәби хеҙмәткә бағышлап, украин телендә яҙыша.
1966 йылдың 1 июлендә Чехословакияның, хәҙер Чехия, Среднечешский крайының Мельник ҡалаһында вафат була.
2010 йылда Львовта яҙыусы Юрий Винничук Наталена Королеваның украина серияһынан «Спадщина» («Наследие»«Наследие») һуңғы баҫмаһын тәҡдим итә.
Әбсәләмов Ғәфүр Фәхри улы
Әбсәләмов Ғәфүр Фәхри улы (Абсалямов Гафур Фахреевич) (1918( башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1912 йыл ) — 6 июль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының 4-се эскадроны писары. Ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Ғәфүр Фәхри улы Әбсәләмов 1918 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — Ҡырмыҫҡалы районы) Үтәгән ауылында тыуған.
Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Ҡыҙылармеец Әбсәләмов Ғәфүр 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се полкы 4-се эскадроны писары булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Тербуны ауылы янында хәбәрһеҙ юғалған.
Хәтер
Әбсәләмов Ғәфүр Фәхри улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Үтәгән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар.
Британ энциклопедияһы
«Британ энциклопедияһы» (Encyclopædia Britannica), йәки «Британника», — британ-американ универсаль энциклопедияһы, инглиз телле иң әүәлге универсаль энциклопедия.
Шотланд мәғрифәтселәре — гравёр Эндрю Белл (1726—1809) һәм китап һатыусы һәм китап баҫмасы Колин Макфаркар (1745—1793) тарафынан башлап төҙөлә, беренсе сығарылышы Эдинбургта 1768—1771 йылдарҙа  Уильям Смелли  (1740—1795) редакцияһында донъя күрә. 1901 йылдан «Британника» АҠШ-та нәшер ителә (үҙәк офисы Чикагола), төп консультанттары булып эре Америка университеттары тора. Хәҙерге Британниканың мәҡәләләре башлыса бөтә донъяның инглиз телле авторҙары тарафынан яҙылған.
Тарихы
«Британ энциклопедияһы»ның  тарихы — уның сығарылыштар тарихы, хәҙергеһе  ун бишенсе сығарылыш булып тора (1985 йылда сыҡҡан). Энциклопедик һүҙлек нигеҙендә 1768—1771 йылдарҙа баҫылған беренсе сығарылыш өс томдан торған. Һигеҙенсе сығарылышҡа тиклем «Британника» Эдинбургта нәшер ителә. 1870 йылда нәшриәт The Times гәзите ҡарамағына күсә һәм Лондонда сыға башлай, унда туғыҙынсы һәм унынсы сығарылыштар донъя күрә. Университет мөхитендә ҙур абруй яулаған туғыҙынсы сығарылыш «The scholar’s encyclopaedia» тигән рәсми булмаған атама ала. Хью Чисхолм редакцияһындағы унынсы сығарылышта тәүләп картографик том һәм предметлы күрһәткес барлыҡҡа килә.
Ун беренсе («Кембридж») сығарылышта энциклопедия ғәмәлдә хәҙерге ҡиәфәтен ала. Уны Кембридж  университеты 1500 эксперт ярҙамында әҙерләй. Статьялар һаны 17 000-дән 40 000-гә етеп арта, ә күләме 35 томдан  29-ға ҡалып кәмей. 1911 йылғы сығарылыш статья  авторҙары араһында күп ҡатын-ҡыҙ ҡатнашҡан (34 кеше) сығарылыш була. Ун беренсе сығарылышта томдарҙы әҙерләүҙең ҡәҙимге форматы үҙгәрә: быға тиклем томдар мәҡәләләр әҙерләнеүенә ҡарап баҫмаға әҙерләнһә, хәҙер том баҫмаға бер юлы әҙерләнә.
1974 йылда ағымдағы ун бишенсе сығарылыш донъя күрә («Яңы Британ энциклопедияһы» New Encyclopædia Britannica тигән атама менән, рәсми булмаған атамаһы — «Britannica 3»), ул 1985 йылда ҡайтанан эшкәртелә. Унда ХХ быуаттың күренекле ғалимдарының һәм энциклопедистарының береһе булған Мортимер Адлер йоғонтоһо аҫтында энциклопедия «Микропедия»ға (10 том, 1985 йылдан — 12 том) һәм «Макропедия»ға (19 том, 1985 йылдан — 17 том) бүленә, улар мәғлүмәттәрҙе биреү тәрәнлеге менән айырыла. Энциклопедия  «Пропедия» менән асыла башлай, унда сығарылыштың структураһы тураһында һөйләнелә. Хәҙерге «Британника» ике томлы предметлы күрһәткес менән барып ослана. Ике томлы күрһәткес  2350 биттән тора, унда  «Британника»ла яҡтыртылған 228 274 тема һәм ул темалар буйынса бирелгән  474 675 аҫкатегория һанап сығылами. 15-се сығарылыш йыл һайын яңыртып торола. 1994 йылда «Британ энциклопедияһы» беренсе тапҡыр CD-ROM-ға яҙҙырылған электрон версияла нәшерләнә. 1996 йылда «Британника»ны Швейцария миллиардеры  «Britannica» сауҙа маркаһына хоҡуҡҡа  Encyclopædia Britannica, Inc. компанияһы эйә. 1961 йылдан нәшриәт. 15-се сығарылышта 120 мең статья һәм 44 млн самаһы һүҙ бар. Әле ул баҫма издание рәүешендә (32 том, 32 меңләп бит,  65 меңдән ашыу статья, 24 мең фотоһүрәт, карта һәм иллюстрация, хаҡы яҡынса 1400 доллар), интернетта (120 мең статья, тулы тексты йылына  60 доллар түәләгн яҙылыусылар ала), шулай уҡ CD-ROM йәки DVD-ROM (100 меңдән ашыу статья) рәүешендә бар. 2016 йылдан интернет-магазинда Британниканың 1768 йылғы беренсе сығарылышы һатыла.
1997 йлыда энциклопедияны ҡағыҙ баҫма менән нәшер итмәҫкә, электрон версияға өҫтөнлөк бирергә ҡарар ителә. Әммә 2002 йылда традицияға кире ҡайтыла. Яңыртылған баҫмаға ген инженерияһы, яһалма  интеллект, космосты үҙләштереү, евроны индереү, Талибан хәрәкәте, электрон  коммерция, башҡа күп ваҡиғалар һәм  факттар тураһында статьялар индерелә..
2012 йылда «Британ энциклопедияһы» «ҡағыҙ» баҫманан баш тарта һәм мультимедиалы  форматҡа күсә. Шулай итеп, «Британника» 2010 йылда һуңғы тапҡыр  ҡағыҙҙа баҫыла. «Британника»ның 2013 йылғы сығарылышында 40 меңләп статья була.
«Британ энциклопедияһы»ның электрон сығарылышы өс редакцияла эшләнә, улар бер-береһенән стилистикаһы һәм ентеклелек кимәле менән айырыла: мәктәп (School Edition), китапхана (Library Edition) һәм академик (Academic Edition, иң тулы) редакциялар. Бөтә версиялар менән дә түләүле нигеҙҙә файҙалынрға мөмкин.
1936 йылдан «Британника»ның статьялары даими ҡайтанан ҡаралып тора, статьяларҙың кәм тигәндә  10 проценты ҡайтанан ҡарала. Веб-сайттар мәғлүмәттәре буйынса, һуңғы өс йылда статьяларҙың 35 проценттан 46 процентҡа тиклеме ҡайтанан ҡаралған.
Яблонский Всеволод Сергеевич
Яблонский Всеволод Сергеевич (7 ноябрь 1901 йыл — 2 май 1963 йыл) — СССР ғалимы; гидромеханика, гидравлика, нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлау фәнни нигеҙҙәре өлкәһендә белгес; педагог. Техник фәндәр докторы, профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Биографияһы
Всеволод Сергеевич Яблонский 1901 йылдың 7 ноябрендә Ырымбур ҡалаһында 242-се Бәләбәй Резерв батальоны офицеры ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Яблонскаий Сергей Николаевич, полковник, 1915 йылда Беренсе Бөтә донъя һуғышы фронтында һәләк була.
Атаһының ағаһы — Яблонский Андрей Николаевич (1869—1918), батша армияһы генерал-майоры.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Профессор В. С. Яблонскийҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: гидромеханика, гидравлика, нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлауҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләү.
Утыҙ биш йыллыҡ фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге осоронда профессор С. В. Яблонский нефть транспортлау һәм һаҡлау буйынса 600-ҙән ашыу инженер-механик әҙерләп сығарған.
Профессор В. С. Яблонскийҙың иң билдәле уҡыусылары араһында: техник фәндәр докторҙары, профессорҙар С. А. Бобровский, Г. М. Григорян, Б. Б. Лапук, П. И. Тугунов, И. А. Чарный, В. И. Черникин, В. А. Юфин.
Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеләре
Профессор В. С. Яблонский 113 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 19 монография авторы булып тора. Бер нисә китабы Ҡытайҙа һәм Чехословакияла баҫылып сыҡҡан. Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеләре:
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
B. C. Яблонский «Наркомнефть алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә.
Ғаиләһе
Всеволод Сергеевичтың ҡатыны, Анна Александровна, башланғыс һәм урта мәктәптең математика уҡытыусыһы була
Кесе улы — Яблонский Евгений Всеволодович, 1953 йылда С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтын отличие менән тамамлай. Л. М. Миль исемендәге Мәскәү вертолет заводында эшләй, шул иҫәптән ОКБ начальнигы урынбаҫары, начальнигы, ҡорал һәм хәрби вертолет системаһы буйынса баш конструктор урынбаҫары, генераль конструктор урынбаҫары. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (Ми-8 вертолетын эшләгән өсөн).
Ополе
Ополе (пол. Opole, сил. Uopole ), 1945 йылға тиклем Оппельн (нем. Oppeln ) — Польшала Одра йылғаһы буйындағы ҡала. Ополе воеводлығының баш ҡалаһы. Төбәктең мәҙәни (филармония, театр) һәм фәнни (университет, политехник институт) үҙәге.
Тарихы
Ополе Польшаның иң боронғо ҡалаларының береһе булып тора. Ҡала Үрге Силезия тарихи өлкәһендә урынлашҡан һәм Урта быуаттан алып XX быуатҡа тиклем уның баш ҡалаһы булған. Ополе тураһында тәүге тәүге тапҡыр 845 йылда телгә алына. Археологик ҡаҙыу мәғлүмәттәренә ярашлы, беренсе славян ултыраҡтары Острувекта — Одра йылғаһының уртаһында урынлашҡан  Пасека утрауының  төньяҡ өлөшөндә барлыҡҡа килгән. 1945 йылға тиклем ҡала Оппельн исеме аҫтында  Германия составына ингән. 1945 йылдың 24 ғинуарында һөжүм итеүсе Беренсе Украина фронтының совет ғәскәрҙәре тарафынан яулап алына һәм һуңынан Потсдам конференцияһы ҡарары менән Польшаға тапшырыла.
Транспорты
Ҡалала дүрт тимер юл станцияһы бар: Ополе-Төп, Ополе-Көнбайыш, Ополе-Көнсығыш, Ополе-Грошовице һәм ике станция пункты: Ополе-Гославицае һәм Ополе-Гротовице. Ҡала пассажирҙар транспорты автобустарҙан тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы
Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы (Сагедеев Фаткул Сагадеевич 1903 йыл — 22 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы 1903 йылда элекке Башҡортостандың Маҡар районы (Ишембай районы) Күҙән ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Маҡар район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 22 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһе Юлино-2 станцияһы янында яуҙа һәләк була. Ҡыҙылармеец Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы Украина ССР-ы Луганск өлкәһенең ҡала тибындағы Городище ҡаласығында ерләнгән.
Нәзир
Нәзир (Назырова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Үҙйылға буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡорман ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән, зауряд-хорунжий Нәҙир Күсәрбаев исеме буйынса аталған. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.
Полунин Иван Александрович
Полунин Иван Александрович (25 август 1912 йыл — 2 июнь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Иван Александрович Полунин 1930 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ының Подлубово ауылында (хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районында) тыуа. 1930—1939 йылдарҙа — республика ауыл хужалығы предприятиеларында төрлө вазифаларҙа һәм Өфө «Росглавхлеб» тресында эшләй. 1940 йылдың ғинуар — авгусынан Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1940—1941 йылдарҙа — Өфөлә «Речтрансторгпит» базаһы мөдире. 1941 йылдың июненән һуғыш аҙағына тиклем Ҡыҙыл Армияла. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1945 йылдың апреленән — 3-сө Белорус фронты 43-сө армияның 319-сы уҡсылар дивизияһы 1336-сы уҡсылар ротаһының 8-се взводы командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. 1945 йылдың 9 апрелендә Көнсығыш пруссияның баш ҡалаһы Кенигсберг (хәҙерге Калининград) өсөн алышта беренселәрҙән булып Маринберг фортына үтеп инә, рота командирын алмаштыра, яугирҙарҙы штык һуғышына күтәрә һәм шәхсән граната менән пушканы шартлата, дошмандың 30-ҙан ашыу һалдаты һәм офицерын әсирлеккә ала. Ошо ҡаһарманлығы өсөн уға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл Майҙанда үткән Еңеү парадында ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Өфөнөң 5-се икмәк заводында эшләй, Икмәк бешереүселәр сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, Аҙыҡ-түлек сәнәғәте эшселәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, Башҡорт АССР-ы Социаль тәьминәт министрлығының кадрҙар буйынса өлкән инспекторы була һәм башҡа урындарҙа эшләй. 1990 йылдың 2 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Әсән (Өфө районы)
Әсән (Асаново) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 427 кеше. Почта индексы — 450582, ОКАТО коды — 80252823002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Озеров Михаил Яковлевич
Озеров Михаил Яковлевич (1900-?) — совет дәүләт эшмәкәре. Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университеты ректоры (1937—1939), Мариуполь металлургия институты ректоры  (1939—1941).
Биографияһы
Михаил Яковлевич Озеров 1900 йылда Смоленск губернаһында тыуған. Атаһы Одесса ҡунаҡханаларының береһендә швейцар, әсәһе бүлмә хеҙмәтсеһе була.
13 йәшендә Амур тимер юлы төҙөлөшөндә эшләй башлай, унан һуң тағы бер нисә эш урыны алмаштыра —  балыҡсылыҡ тармағында, вагон  төҙөү  мастерскойҙарында эшләй
1919 йылдан үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә, Ленинград, Польша, Украина фронттарында  политработник сифатында һуғыша. Дивизия партия курстарында һәм юғары хәрби мәктәптә уҡый
1937 йылдың авгусында Алыҫ Көнсығыш техник институтының директоры В. Л. Абрамович ҡулға алынғандан һуң партия органдары тарафынан уның алмашсыһы булып тәҡдим ителә. Юғары уҡыу йортон 1939 йылдың ғинуарына тиклем етәкләй, һуңынан был вазифанан бушатыла. 1939—1941 йылдарҙа Мариуполь металлургия институтының ректоры була.
Һуғыштан һуң караптар сәнәғәте халыҡ комиссариатында яуаплы вазифаларында эшләй. Мелитополдә немец оккупацион властары менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнә, әммә ғәйебе иҫбатланмай.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Пикаиха
Пикаиха — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 251 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыр (Рутка ҡушылдығы)
Тыр  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рутка йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ляньюньган
Ляньюньган (, «Дунсилянь утрауы һәм Юньтай тауы эргәһендәге порт(ган)») — ҠХР-ҙың Цзянсу провинцияһындағы ҡала округы.
Географияһы һәм иҡтисады
Ляньюньган ҡала округы ҠХР-ҙың көнсығыш өлөшөндә, Цзянсу провинцияһының төньяҡ-көнсығышында, Һары диңгеҙ ярында урынлашҡан. Ляньюньган ҡала округының майҙаны — 7,446 кв. км. Халыҡ һаны — 4 688 100 кеше (2004 йыл аҙағына).
Ляньюньган ҡала округы иҡтисады округ территорияһында урынлашҡан ҙур мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә нигеҙләнә. Ляньюньган территорияһында шулай уҡ Тяньвань атом электр станцияһы бар.
2020 йылға Ебәк юлын тергеҙеү — Рәсәй-Ҡаҙағстан-Ҡытай автомагистрален төҙөү планлаштырыла, ул Ляньюньганды Санкт-Петербург менән бәйләйәсәк.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Мартвили монастыры
Мартвили монастыры (грузин: მონასტერი მარტვილის) Грузияның Смаегрело-Земо Сванети крайының Мартвили муниципалитетындағы грузин монастырь комплексы. Ул иң юғары убала урынлашҡан һәм стратегик әһәмиәткә эйә.
Тарихы
Монастырь урынлашҡан тау түбәһендәге арауыҡ элекке ваҡытта  "мәжүси мәҙәни үҙәге" сифатында  ҡулланылған һәм изге урын булған. Был төбәктә ҡарт һәм ҙур имән үҫкән, уға ҡасандыр кешеләр муллыҡ ҡорамы кеүек табынған. Сабыйҙарҙы бында ҡорбан итеп  килтергәндәр. Төп халыҡ христиан диненә күскәндән һуң, кешеләр уға табынмаһын өсөн һуң боронғо имәнде киҫәләр. Имәндең тамырҙарына быуат аҙағында сиркәү төҙөйҙәр. Сиркәү христианлыҡты ҡабул итеү өсөн өгөтләгән һәм Мегрелияла мәжүсиҙәрҙе христиан яһаған Изге Андрей хөрмәтенә арнала. .
Төп Мартвили соборы (Mегрельце  һәм Лазкада Чкони "имән"  тигәнде аңлата) 10  быуатта баҫып алыуҙарҙан һуң тергеҙелә. Сиркәүҙең 14 һәм 17 быуат фрескалары һаҡланған.
Монастырь
Урта ьыуаттың Юғары дәүерендә монастырь мөһим дини үҙәк булған, унда белем алғандар, грузин телен тәржемә иткән монахтар аша мәҙәни алмашыу башҡарғандар. Грузия Советтар Союзына ҡушылғанға тиклем монастырь әүҙем эшләй. 1998 йылда монастырҙың тиҫтә йылдар эш итмәүенән һуң Патриарх II Элиас монастырҙы яңынан аса. 2007 йылда Пьер де Тчкондиди монастырға элекке данын ҡайтара, ионастырҙа патриарх резиденцияһын, ирҙәр өсөн Изге Андрей монастырын һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Изге Нино монастырын аса. Монастырь комплексының ҡайһы бер өлөштәре һәм иҫке биналарҙың реконструкцияһы төҙөлөү стадияһында.
Түңәрәк өҫтәл (Венгрия)
Венгр Түңәрәк өҫтәлдәре (Kerekasztal-tárgyalások) — Венгрия Халыҡ Республикаһында хакимлыҡ иткән власть һәм оппозиция араһындағы билдәле бер тәртипкә һалынған һөйләшеүҙәр, улар быға тиклем ҡулланылған Польша моделе буйынса 1989 йылдың йәйендә һәм көҙөндә булып үтә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһе — тулыһынса ирекле, күп партиялы парламент һайлауҙары үткәреү тураһында килешеү, был һайлауҙар илдә дәүләт ҡоролошоноң алмашыныуына килтерә.
1988 йылда Венгр социалистик эшселәр партияһының Генераль секретары Янош Кадар үҙ посынан отставкаға киткәс, ил етәкселеге идара итеүҙең авторитар режимынан баш тартыуҙың зарури булыуын аңлай. 1980-се йылдар аҙағында Венгрияла ниндәй ҙә булһа ойошҡан оппозиция булмай, әммә сәйәси климаттың алмашыныуы ярайһы уҡ тиҙ арала оппозицион йүнәлештәге берекмәләрҙең барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була, улар араһында «Венгр демократик форумы» һәм «Ирекле демократтар союзы» кеүек берекмәләрҙе айырып атап үтергә мөмкин. Йәш оппозицион хәрәкәт режим тарафынан баҫтырылмай, киреһенсә, уның теге йәки вәкиле лидерлыҡ өсөн көрәштә уларҙы бик оҫта файҙалана. 1989 йылдың башына венгр оппозицияһы дөйөм һаны 15 000 самаһына еткән һәм үҙ-ара ҡатмарлы мөнәсәбәтте һаҡлаған берекмәләрҙән тора. Берекмәләр илдең сәйәси тормошона әллә ни ҙур йоғонто яһамай. Властар сәйәси реформа үткәреүҙе планлаштырыуҙары тураһында иғлан итеү менән хәл кардиналь рәүештә үҙгәрә. Оппозицияның тарҡау булыуына иҫәп тотоп, шул арҡала уларҙы манипуляция эшләү өсөн уңайлы механизм ғына тип иҫәпләп, власть илдең демократлаштырылыуынан бер ниндәй ҙә хәүеф-хәтәр көтмәй.
Һөйләшеүҙәрҙә биш төп мәсьәлә буйынса килешеүгә өлгәшелә: Конституцияны үҙгәртеү, Конституцион суд булдырыу, күп партиялы система эшмәкәрлеген юлға һалыу, Милли йыйылышты күп партиялы система ҡулланып һайлау, енәйәт-процессуаль кодексына партия һәм дәүләт аппаратын айырыуға йүнәлтелгән үҙгәрештәр индереү. Ирекле һайлауҙар 1990 йылдың март башына тәғәйенләнә, дөйөм ойоштороу һәм процессуаль мәсьәләләрҙе хәл итеү шулай уҡ түңәрәк өҫтәл артында аныҡлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ижевка
Ижевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Янчер йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыуыштау мәмерйәһе
Тасуирлама
Мәмерйәнең оҙонлоғо 1094 м, киңлеге яҡынса 5 м, бейеклеге 2 м, көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә тәрәнәйә бара Ҡыуыштау мәмерйәһе буйлап эстән шундай уҡ атамалы шишмә аға.
Мәмерйә ауыҙынан (киңлеге 7 м, бейеклеге 2,5 м) Алдағы зал башлана. Уның оҙонлоғо 30 м, киңлеге 20 м, бейеклеге 3 м. Артабан Түңәрәктәр залы  (киңлеге 20 м, бейеклеге 6 м) урынлашҡан. Ул тәпәш кенә тар ауыҙлы Төп коридорға  алып инә. Оҙонлоғо 350 метр, киңлеге 3-10 метр, бейеклеге 2,5-6 метр булған Төп коридорҙың тармаҡтары Сысҡан залын булдыра. Бында быуа ярғанаҡтарыйәшәй. Ундағы Туристар залының оҙонлоғо 40 м, киңлеге 18 м, бейеклеге 10 м самаһы. Уға Ҡыуыш залы тоташа. Бында торлаҡ булыуын таш нигеҙ һәм ағас түшәм ҡалдыҡтары раҫлай. Төп зал мәмерйәнән сығыу юлы менән тамамлана.
Даниель Дефо
Робинзон Крузо тураһындағы романдың рус телле уҡыусыға бик билдәле булмаған дауамында Дефо уның Бөйөк Тартариялағы һәм унда урынлашҡан Ҡытай һәм Рәсәй империяларындағы мажараларын тасуирлай.
Биографияһы
Герцог Монмуттың Яков II Стюартҡа ҡаршы ихтилалында һәм 1685 йылдың 6 июлендә ихтилалсылар еңелеүгә дусар булған Седжмур янындағы һуғышта ҡатнаша.
Ньингтон академияһын тамамлай, унда грек, латин телдәрен. классик әҙәбиәтте өйрәнә. Күмәртәләп ойоҡ менән сауҙа итеүсегә һатыусы булып эшкә урынлаша. Сауҙа эштәре буйынса Испанияла, Францияла, Португалияла булырға тура килә, унда Дефо Европа тормошо менән таныша, телдәр буйынса белемен камиллаштыра. Дини белем ала.
Һуңғараҡ Дефо үҙе ойоҡ етештереү предприятиеһы хужаһы, шунан ҙур кирбес-черепица заводының идара итеүсеһе, аҙаҡ хужаһы була, ләкин бөлә. Ғөмүмән, эшҡыуар булараҡ, Дефо, ул ваҡытта күптәргә хас булғанса, авантюраларға әүәҫлек иткән. Үҙ заманының иң актив сәйәсмәндәренең береһе лә була. Һәләтле публицист, памфлетист һәм нәшерсе, рәсми рәүештә дәүләт вазифаһын биләмәһә лә (Британияның разведка хеҙмәттәрен етәкләй), бер заман ул королгә һәм хөкүмәткә ҙур йоғонтоға эйә була. 1697 йылда «Проекттар хаҡында тәжрибә» әҫәрен яҙа, унда сәйәси һәм иҡтисади реформалар тәҡдим итә. «Диссиденттарҙы язалауҙың иң ҡыҫҡа ысулы» памфлеты өсөн төрмәгә һәм хурлыҡ бағанаһына хөкөм ителә, әммә "Хурлыҡ бағанаһына гимн"ы баҫылып сыҡҡас, яза урынына триумф була: Лондон кешеләре уға таш урынына сәскә ырғыта.
«Робинзон Крузо»
59 йәшендә (1719 йыл) Даниэль Дефо үҙенең ижад ғүмерендәге беренсе һәм иң яҡшы романын баҫтырып сығара — «Йорк диңгеҙсеһе Робинзон Крузоның үҙе тарафынан һөйләнгән тормошо һәм сәйер, ғәжәйеп мажаралары» (ҡыҫҡаса — «Робинзон Крузо»).
Романды әҙип ысынбарлыҡта булған хәлгә нигеҙләнеп яҙа: 1704 йылда шотланд диңгеҙсеһе Александр Селькирк капитан менән ыҙғыша һәм әҙ генә аҙыҡ-түлек һәм ҡорал алып таныш булмаған ярҙа төшөп ҡала. Аҙаҡтан беленеүенсә, ул Тымыҡ океандағы Хуан Фернандес утрауы булып сыға, Селькирк шунда дүрт йылдан ашыу яңғыҙ тормош алып бара, һуңынан уны Вудс Роджерс командалыҡ иткән карап ҡотҡара.
Әммә Селькирк утрауҙа ҡырағайға әйләнеп бөтә, ә Робинзон Крузо рухи яңырыу кисерә. Варварлыҡтан (һунар һәм аҙыҡ йыйыусылыҡтан) ул цивилизацияға күсә (игенселек, малсылыҡ, һунар, ҡол биләүселек).
Һылтанмалар
http://www.world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/3695.html
http://www.wisdoms.ru/avt/b76.html
Нючёпинг
Нючёпинг (Nyköping) — Швеция ҡалаһы, Балтик диңгеҙе ярында урынлашҡан, Сёдерманланд лены һәм шул исемдәге коммунаның үҙәге.
Тарихы
XVI быуатта король Карл Туғыҙынсының резиденцияһы була. 1390, 1665, 1719, 1719 йылда 1825 ййылдарҙа ҙур янғындарға дусар була. 1719 йылда ул урыҫ ғәскәрҙәре тарафынан тулыһынса тиерлек ҡыйратыла.
Иҫтәлекле урындары
Төп иҫтәлекле урыны — Нючепинг ҡәлғәһе, ул XII быуат аҙағында төҙөлә башлай.
Транспорты
Нючепинг аша Европа E04 маршруты үтә.
Зеда Вардзиа
Тарихы
Зеда Вардзиа сиркәүе 11 быуатта төҙөлгән. Сиркәүҙе подвалындағы стенала уйып яҙылған яҙыуҙа Липариттан эристави  (яҡынса  Липарид IV.(б.э. тиклем 1060). телгә ала. Монастырь Джорджия осоронда (р. 1156-1184) Вардзия монахтарының йорто була, ул яңы һәм күпкә ҙур була.
16 быуатта Ғосман империяһы  Месхетиҙы яулап алғандан һуң, монастырь ташландыҡ хәлгә килә, ә сиркәү бинаһы серей башлай. 1847 һәм 1848 йылдар осоронда был төбәктә булып киткән француз Мари-Фелиците Броссет сиркәүҙе өйрәнә башлай. 1875 йылда грузин ғалимы Дмитрий Бакрадзе  курдтар  сиркәүҙе ат аҙбары  сифатында ҡулланыуы тураһында хәбәр итә. 1997 йылда сиркәү ҡабаттан асыла һәм унда монахинялар берләшмәһе урынлаша.
Архитектураһы
Зеда Вардзия сиркәүе Зеда Вардзиа үҙәнендә яһалма  яҫы ҡаяла төҙөлгән. Ул өс аркалы портик менән ике нефлы конструкцияға эйә. Сиркәүҙең көнбайыш төкәтмәһе һуңыраҡ төҙөлгән. Ике нефы аркалар менән тоташҡан. Сиркәүҙең интерьеры фрескалар менән биҙәлгән булған, әммә улар уңған йәки бысранған.
Ауыш ҡыйыҡ менән ябылған ике нефының экстерьеры биҙәлгән. Инеү урынында урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар, унда быуаттың мөһим ктеторы Апридон тураһында телгә алына. Ҡаяла уның эргәһендә дин әһелдәре ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән бер нисә мәмерйә бар.
Сауҙа йорто аркадаһы (Ярослав ихатаһы)
Сауҙа йорто аркадаһы — Бөйөк Новгородта,   Ярослав ихатаһында тарихи ҡоролма, XVIII быуат аҙағында төҙөлгән. Бөйөк Ватан һуғышында емерелгән Сауҙа йорто бинаһының һаҡланып ҡалған фрагменты. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫы объекты. Хәҙерге адресы: Никольская урамы, 1а.
Тарихы
Сауҙа йорто XVIII быуат аҙағында төҙөлә. Нигеҙе булып XVI быуат Окольныя ҡалаһы валы тора. Башта Сауҙа ихатаһы фортификация функцияһын үтәй, ул каре формаһында ике башнянан тора. XVIII быуат аҙағында реконструкция ваҡытында комплекс оборона функцияһынан мәхрүм була һәм ҡәтғи классицизм стилендә яңынан ҡорола. Уның өлөшө булып көнбайыш һәм көнсығыш аркадалар тора. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ихата корпустары ныҡ емерелә. А.В.Щусев етәкселегендә тергеҙеү проекты эшләнүегә ҡарамаҫтан, биналар яйлап һүтеп алына. Һуңғы, көнбайыш корпусы 1956 йылда һүтелә, уға берҙән-бер (көнбайыш) аркада йәнәш тора. Шул уҡ ваҡытта аркада йүнәтелә һәм төньяҡ яҡтан бер нисә һаҡланып ҡалған көньяҡ өлөштән симметриялы өлөшө оҙонайтыла.
Архитектураһы
Аркалар планында квадрат булған бағаналарға таяна, улар көнбайыш яҡтан көрәксәләр менән биҙәлгән. Аркаларҙың бағаналарға йәнәш торған өлөшөндә горизонталь тартымдар үтә. Аркалар архивольттар һәм таштар менән тәьмин ителгән. Арканың һәр көмбәҙендә арка формаһын ҡабатлаған түбәнге кәкре һыҙыҡлы өлөштәр менән икешәр филенка урынлаштырылған. Арканың өҫтө буйлап формалы кәрниз үтә. Аркада 26 × 13 × 6,5 см күләмле кирбестән һалынған.
Тойла
Тойла (Toila) — Балтик диңгеҙендәге Фин ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан ҙур булмаған ҡасаба. Диңгеҙ курорты. Эстонияның Ида-Вирумаа өйәҙе составындағы Тойла улысының административ үҙәге.
Тарихы
Сауҙагәр Григорий Елисеев заказы буйынса ҡасабала 1897-1901 йылдарҙа һарай төҙөлгән һәм күренекле немец ландшафт архитекторы Куфальдт Тойла-Ору паркын һалған.
1934 йылда һарайҙы Францияға күсеп киткән эмиграция Елисеевтан эстон сәнәғәтселәре һатып алған һәм Эстония президенты Константин Пятсҡа йәйге резиденция сифатында бүләк иткән. Икенсе донъя һуғышы осоронда һарай емерелгән.
Эстәрже
Эстәрже (Стреж) — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһына тамағынан 290 км-ҙа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һуҡырҙар йәмғиәте йорто (Псков)
Һуҡырҙар йәмғиәте йорто — Псков ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән ике ҡатлы кирбес бина. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта Псков дәүләт университеты тарих факультетының уҡыу корпусы сифатында ҡулланыла
Тарихы
Псковта, Леон Поземский урамдында, ике ҡатлы ҡоролма урынлашҡан. Ер участкаһы XIX быуаттың уртаһында башҡа күрше участкаларҙан үҙенең ҙур майҙаны менән айырылып тора. 1856 йылға бында ҡоролмаларҙың барлығы тураһында беренсе мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә, башлыса былар хужалыҡ ҡаралтылары була.
1870 йылдар башында участка сауҙагәр А.М.Гуляевтың вариҫтарына ҡарай. 1874 йылға ужалыҡ ҡаралтылары юҡҡа сыға, ә был урында ике ҡатлы йорт барлыҡҡа килә. Йорт ихатаһында ике флигель һәм кибет урынлаша. Бинаның үҙендә икмәкхана һәм ашхана була. 1881 йылда ҡоролмаларҙың хужаһы А.М.Гуляевтың ҡыҙы һәм Валка сауҙагәре ҡатыны Злакоманова Ольга Александровна була. 1892 йылда бында таштан ике ҡатлы флигель төҙөлә, фасадында шундай яҙыу була: "1892 й. КИЗ". Бөтә ҡоролмаларҙан нәҡ ошо бина беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Архив мәғлүмәттәре 1909 йылдарҙа ошо бинала бакалея кибете, оҫтахана һәм икмәк һатыу кибете, емеш-еләк кибете, ике сәйхана, һыра кибете, бөҙрәхана, ит кибете, буяу оҫтаханаһы урынлашыуын хәбәр итә.
Совет осоронда, 1950 йылға тиклем, бында Һуҡырҙар йәмғиәтенең быйма баҫыу цехы урынлаша
1953 йылда һүтеп алынған ҡоролмалар урынында ярым подвал менән Һуҡырҙар йәмғиәтенең ике ҡатлы йорто  төҙөлә. Уның адресы Леон Поземский урамы, 4, ә һуңғараҡ ул "6" литераһы менән алмаштырыла.
Бина хужалыҡ ысулы менән  Һуҡырҙар йәмғиәте ағзалары тарафынан  1949 йылғы проект буйынса  төҙөлә. Авторҙары-архитектор К. Дидрихс. Бина һуҡырҙарға йәшәү һәм уларҙы хеҙмәтләндереү өсөе төҙөлгән, шулай уҡ план-схемаһында өс машина урынына гараж проектлана.
Архитектураһы
Һуҡырҙар йәмғиәте бинаһы составына ярым подвалда ҡаҙанлыҡ, кер йыуыу бүлмәһе, китапхана, ярҙамсы биналар, ашхана келәте, йыуыныу бүлмәһе, газдан һаҡланыу урыны инә; беренсе ҡатта  хакимиәт, дөйөм ятаҡтағы бүлмәһенә ятаҡтың 5  фатиры, ғаиләлеләрҙең фатирҙары, медпункт һәм дөйөм ҡулланылышлы  санузел, ашхана, балалар бүлмәһе, гардероб менән вестибюль; икенсе ҡатында 8 бүлмәле ятаҡ, ғаиләлеләр фатирҙары, уҡыу залы, сәхнә менән тамаша залы, түңәрәк  дәрестәре бүлмәһе, санузел урынлаша.
Йортта төп өс инеү урыны була, береһе урам яҡтан һәи ике инеү урыны ихата яғынан баҫҡыс майҙансығына сарҙаҡҡа һәм подвал биналарына сығыу менән. Шулай уҡ айырым инеү урыны ихата яғынан- ашхана янында әҙерләү һәм подвал бүлмәләренә -   аҙыҡ-түлек  һәм күмер келәтенә була.
Бина үҙе урынлашҡан урам боролошон ҡабатлай. Ярым подвал менән ике ҡатлы йырттоң дүрт ҡырлы ҡыйығы бар.
Ҡоролманың бөтә төҙөлөшөндә неоклассицизм күҙәтелә. Төп фасадтың симетрик-үҙәк композицияһы уны айырып тора. Үҙегендә ҙур булмаған ризалит урынлаша.
Үҙәк өлөшө төп инеү урыны һәм аркалы өс тәҙрәнән ғибәрәт. Был инеү урыны стилләштерелгән антамбелемент менән портик рәүешендә һәм парлы пилястралар менән биҙәлгән. Икенсе ҡат кимәле тура мөйөшлө тәҙрәләр өҫтөндә сандриктар менән билдәләнгән.
Коридор системаһы бөтә ҡаттарҙың планы нигеҙендә ята. Терәк һәм капиталь стеналар бөтә ҡаттар өсөн дөйөм. Тик икенсе ҡатта арҡыры капиталь стеналарҙың өлөштәре  юҡ. Терәү бағаналар һәм тотҡалар менән баҫҡыстарҙың ағас яндауырҙары ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Хәҙерге торошо
1960 йыл дан йорттоң биналарында башҡа ҡайһы бер дәүләт учреждениелары урынлаша.
Хәҙерге ваҡытта был бина Псков дәүләт университетының тарихи факультеты ихтыяждары өсөн ҡулланыла. Бында буласаҡ юғары квалификациялы белгестәр-тарихсылар белем һәм тәжрибә алыуҙы дауам итә
Ункор
Ункор — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кудьма йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мирабель Һарайы
Мирабель Һарайы (Schloss Mirabell) — Зальцбург ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы, үҙенең баҡсаһы арҡаһында ҡаланың иң билдәле иҫтәлекле урындары иҫәбенә инә.
Тарихы
Һарай 1606 йылда епископ Вольф Дитрих фон Ратенау тарафынан һөйгәне Соломия Альт өсөн төҙөлә һәм тәүҙә Альтенау Һарайы тип атала. 1612 йылда епископ ҡулға алынғандан һуң уның энеһе һәм һарайҙың яңы хужаһы Маркус Ситтикус фон Хохенемс ағайының һөйәркәһен һәм уның 15 балаһын һарайҙан ҡыуып сығаралар. Бер нәмә лә унан алдағы хужаның хурлығын иҫкә төшөрөп тормаһын өсөн, Маркус Ситтикус һарайҙың исемен үҙгәртә, һарайҙы Мирабель тип атай, был һүҙ итальян теленән тәржемә иткәндә «бик матур» (mirabile 'изумительный' һәм 'матур') тигәнде аңлата.
Һарай күп тапҡыр яңынан төҙөлә һәм 1727 йылда һуңғы күренешен ала. Баштағы төҙөлөштән тик подвалдағы бүлмәнең көньяҡ-көнсығыш ҡабырғаһының өлөшө генә ҡала.
Иктым
Ыҡтым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Академик С. П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты
'''Академик С.П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты (Һамар университеты)''' — аэрокосмик тенологиялар өлкәһендә Рәсәй мәғариф һәм тикшеренеүҙәр үҙәге. Рәсәйҙең алдынғы университеттарының  береһе , тейешле статусы Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең норматив документтарында  нығытылған  һәм  академик берләшмә тип танылған. Һамарҙың ике төп уҡыу йорто — Һамар дәүләт аэрокосмик университеты һәм Һамар дәүләт университетын берләштереү юлы менән ойошторолған.
Һамар университеты Рәсәйҙең 29 миллли тикшеренеү университеттарының береһе булып тора. 2013 йылдан башлап донъя фәнни-белем биреү үҙәктәре  араһында Рәсәй университеттарының конкуренцияға һәләтлелеген арттырыу программаһында ҡатнаша (Проект 5-100).
Тарихы
Башта губернатор Николай Меркушкин 3 юғары уҡыу йортон: Һамар дәүләт аэрокосмос университеты (СГАУ),  Һамар дәүләт техник университеты (СамГТУ) һәм Һамар дәүләт университетын (СамГУ) берләштереүҙе планлаштыра. Тәүҙә был идеяны ғәмәлгә ашырыу тураһында СамГТУ ғилми советы тарафынан хәбәр ителә, әммә һуңғараҡ   СамГТУ хеҙмәткәрҙәре һәм студенттары конференцияла  берләшеүҙән баш тартыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Һөҙөмтәлә, берләштерелгән вуз  2015 йылда ойошторола, уға аэрокосмос университеты инә. СамГУ юридик шәхес булараҡ юҡ ителә.
Берләшкән университеттың һәм уға ингән юғары уҡыу йорттарының тарихы, донъяның алдынғы аэрокосмик үҙәктәренең береһе булараҡ, Һамар төбәгенең сәнәғәт-иҡтисади үҫеше менән бәйле.
КуАИ — СГАУ тарихы
1957 йылдан Куйбышев авиация инстиитутында ракета-космос теникаһы   буйынса  белгестәр әҙерләү алып барыла. Ғалимдар, белгестәр һәм инстиут тамамлаусылар беренсе ватан континент-ара Р-7, Р-7А, Р баллистик ракеталарын,  «Восток», «Молния», «Союз» ракета йөрөтөүселәрҙе,  Айға ососусы осош өсөн ракета-космос комплексын, шулай уҡ «Энергия-Буран»  һауа — космик системаһын үҙләштереүҙә  һәм етештереүҙә ҡатнаша. Улар төрле билдәләнештәге космос аппараттары, «МИР» орбиталь комплексы өсөн программалар эшләй, күп кенә башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара проекттарҙа ҡатнаша
1966 йылдың 22 февралендә Куйбышев авиация институтына академик С. П. Королёв исеме бирелә.
1967 йылда Куйбышев авиация институты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә
1991 йылдың 25 ғинуарында Куйбышев ҡалаһына үҙенең тарихи Һамар  исеме бирелә, бының менән бәйле институт та исемен үҙгәртә. Ул Һамар авиация институты исемен ала, ә инде 1992 йылың  23 сентябрендә  ул университет  статусын ала.
СамГУ тарихы
Һамар (барлыҡҡа килгән ваҡытта — Куйбышев) дәүләт университеты (СамГУ) 1969 йылдың сентябрендә асыла. Ул тәбиғи фәндәр, социаль һәм гуманитар йүнәлештәрҙә ғилми кадрҙар әҙерләргә тейеш була. Университетта ғилми мәктәптәрҙең барлыҡҡа килеүе Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Һарытау дәүләт университеттарының ярҙамы менән алып барыла.
Һамар университеты
2015 йылдың 22 июнендә Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы  дәүләт университетын сьтруктура бүлеге сифатында аэрокосмик университетҡа ҡушыу юлы менән СГАУ һәм СамГУ үҙгәртеп ойоштороу тураһында   608-се  бойороҡ сығара
2016 йылдың 6 апрелендәю берләштерелгән юғары уҡыу йорто рәсми рәүештә  «С.П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты» (ҡыҫҡартылған исеме — «Һамар университеты» тип атала . Ректоры Евгений Шахматов  була.
18 ғинуарҙа 2019 йылда халыҡ-ара эштәр буйынса проректоры һәм ректоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнде дөйөм белем богатырев владимир. Юғары уҡыу йорто элекке башлығы Евгений Шахматов аспиранттың ғилми етәксеһе була.
Мәғариф
Һамар университетының мәғариф структураһына:
8 институт һәм 15 факультет
97 кафедра инә.
Студенттарҙың дөйөм һаны — 16 мең кеше. Шулай уҡ Һамар университетында 525 аспирант, өҫтәмә профессиональ белем биреүҙә  1 мең тыңлаусы уҡый. Уҡытыу процесын 1373  уҡытыусы (шул иҫәптән 164 профессор,  523 доцент, 250  фән докторы һәм 785 фән кандидаты алып бара).
Уҡыусыларға 304 белем биреү программалары, шул иҫәптән 135 бакалавриат программаһы, 19 специалитет программаһы һәм 150  магистратура программаһы булдырылған.
Йыл һайын 3000 ашыу уҡыусы Һамар университетының фәнни-тикшеренеү, тәжрибә-конструкторлыҡ һәм технология проекттарында ҡатнаша.
Университеты ойошторған ғилми-мәғариф комплексы, бөтә этабында туранан-тура ҡатнашыуын тәьмин иткән студенттар эшләү, һынау һәм космос аппараттары төҙөү, артабан улар орбитаһына шулай уҡ идара итеү [сығанаҡ 1340 көн күрһәтелмәгән].
Тикшеренеүҙәр
Һамар университеты өсөн ракета-космос техникаһын проектлау һәм конструкциялау—1957 йылдан башлап фәнни тикшеренеүҙәрҙең  һәм белгестәрҙе  әзерләүҙең  системалы йүнәлеше.
2016 йылдың июнендә Һамар университетының төп фәнни-белем биреү коллективтары базаһында  яңы  белем биреү дисциплиналары — тсратегик академик берәмектәр ойошторола (САЯ) :
Сит ил студенттары
Университет үҙ космос аппараты эшләй һамар (ул ваҡытта — Куйбышев авиация институты, КуАИ) уртаһында башлана тағы ла 80-йылдар үткән быуаттың. Беренсе спутник, куаи ойошторола, 1989 й. сыға орбита
Рәсәйҙең яңы космодромынан тәүге йыл менән 2016 көнсығыш сиктәрендә 28 апрелдә орбитаға сығарған ваҡыт булһа оптик-электрон кесе йыһан аппаратынан (МКА) «АИСТ-2Д», дистанционного зондирования өсөн тәғәйенләнгән Ерҙә, фәнни эксперимент, һәм шулай уҡ маҡсатлы һәм сертификация ғилми отработка өсөн яңы аппаратура, һәм улар менән тәьмин итеүсе системаларҙы программа менән тәьмин итеү.
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Һамар университеты менән Бөйөк Британия, Германия, Франция, Бразилия, Һиндостан, Ҡытай, Финляндия, Испания, Швеция, Венгрия, Португалия, Польша, Эстония, Латвия, Литва, Ҡаҙағстан, Молдова, Словения, Хорватия, Малайзия һәм башҡа илдәрҙең фәнни-белем биреү структуралары  хеҙмәттәшлек итә.
Хеҙмәттәшлектең төп йүнәлештәре:
Түбәндәге сит ил вуздары менән берлектәге лабораториялар ойошторолған:
Һамар университеты Халыҡ-ара астронавтика федерацияһының ағзаһы булып тора, эре халыҡ-ара QB50  проектында  (атмосфераны тикшереү буйынса Европа инициативаһы) ҡатнаша.
Пиковка
Пиковка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 201 км.
Академик С. П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
РФ Мәғариф һәм контракт нигеҙендә төрлө йүнәлеше буйынса Һамар университетында төрлө йылдарҙа Бангладеш, Болгария, Һиндостан, Иран, Камерун, Кения, Ҡытай, Коста-Рика, Ливан, Маврикий, Мадагаскар, Марокко, Нигерия, Оман, Пакистан, Перу, Сенегал, Чехия, Шри-Ланка студенттары уҡый. һамар университеты шулай уҡ ҠХР Германия, Франциянан стажерҙар ҡабул итә. Тура килешеүҙәр буйынса университетта Брэдли (АҠШ) Университетынан, Харбин  политехник институтынан (Ҡытай), ENSICA  Юғары  аэронавтика мәктәбенән студенттар уҡый.
Пиковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Академик С. П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты
Рейтинг һәм ҡаҙаныштары
THE World university rankings
QS university rankings: Europe Emerging and Central Asia (QS EECA)
Пиковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Академик С. П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты
Рейтинг һәм ҡаҙаныштары
Top QS BRICS Universities
TOP-300 THE BRICS & Emerging Economies Rankings
«Эксперт РА» агентлығынан Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингы», 2016 йыл
"Университеттың өс миссияһы" халыҡ-ара рейтингы
RAEX версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингы
Оскар Уайльд
Оскар Фингал О’Флаэрти Уиллс Уайльд (Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde; 1854 йылдың 16 октябре, Дублин — 1900 йылдың 30 ноябре, Париж)— ирланд сығышлы инглиз философы, эстет, яҙыусы, шағир, драматург.
Биографияһы
Оскар Уайльд 1854 йылдың 16 октябрендә Дублинда сэр Уильям Уайльд (? — 1895) һәм Джейн Франческа Уайльдтарҙың (? — 1901) ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Ағаһы унан ике йәшкә өлкәнерәк була. Атаһы Ирландияның төп отоофтальмологы (ҡолаҡ һәм күҙ хирургы) була һәм 1864 йылда рыцарҙар ҡорона алына. Һөнәри эшмәкәрлегенән тыш, Уильям Уайльд ирланд археологияһы һәм фольклоры буйынса китаптар яҙа, филантроп була, ярлыларҙы бушлай хеҙмәтләндергән медпункт аса. Әсәһе инҡилап хәрәкәте өсөн шиғырҙар яҙған һәм ғүмере буйы ирланд милләтсеһе булып ҡалған. 1856 ғаиләлә өсөнсө бала — һеңлеһе Изола тыуа. Ул ун йәшендә менингиттан вафат була. Уайльдтың 1881 йылда яҙылған «Requiescat» (лат. «Тыныс йоҡлаһын») шиғыры уға бағышланған.
Туғыҙ йәшенә тиклем Оскар Уайльд өйҙә белем ала, француз гувернанткаһынан француз теленә, немец гувернанткаһынан немец теленә өйрәнә. 1864—1871 йылдарҙа Уайльд Фермана графлығының Эннискиллен ҡалаһындағы Портора король мәктәбендә уҡый. Егерме йәшенә тиклем Уайльд йәй көндәрен атаһының Мейо графлығындағы виллаһында үткәрә, унда улар ағаһы Уильям һәм буласаҡ яҙыусы Джордж Мур менән уйнайҙар. Портора мәктәбен алтын миҙал менән тамамлаған Уайльд Дублиндағы Тринити-колледжда уҡыу өсөн стипендияға лайыҡ була. Был уҡыу йортонда ул антик тарих һәм мәҙәниәтте өйрәнә, боронғо телдәрҙе өйрәнеүгә һәләтен бында ла күрһәтә. Бында ул тәүге тапҡыр эстетика буйынса курстар тыңлай һәм кураторы — антик тарих профессоры Дж. П. Махаффи менән аралашыу һөҙөмтәһендә үҙенең артабанғы эстеттарса тотошоноң мөһим элементтары күренә башлай (дөйөм ҡабул ителгән әхлаҡты бик һанға һуҡмау, кейемдә ҡупшылыҡ, прерафаэлиттарға ылығыу, үҙенә еңелсә көлөп ҡарау, эллинизм менән мауығыу).