cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Экватор
Экватор — градус селтәрҙәре араһында иң ҙур параллель. Экваторҙың барлыҡ нөктәләре лә Төньяҡ һәм Көньяҡ ҡотоптан бер үк алыҫлыҡта ята. Оҙонлоғо 40 075 696 метрға тиң. Экватор буйлар Ер өҫтө Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙарға бүленә.
Экваторҙан башҡа, глобуста тропиктар һәм поляр түңәрәктәр билдәләнә. Уларҙы пунктир һыҙыҡтар менән күрһәтәләр.
География
Гринвич меридианынан көнсығышҡа хәрәкәт иткәндә, экватор киҫеп үтә:
Экватор киңлегендә урынлашҡан ҡалалар — Кенияла Мбандака (ДРК), Мбарара (Уганда), Кисуму һәм Накуру, шулай уҡ Индонезияла Понтианак һәм Бразилияла Макапа.
Бынан тыш экватор 33 утрауҙы киҫеп үтә. Шуларҙың 17-һе Индонезия утрауҙары, 9-ҙа Көньяҡ Американың Амазонка тамағында урынлашҡан, 5-һе Африкала Виктория күлендә.
Үгеҙ (Кушнаренко районы)
Үгеҙ (Угузево) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше. Почта индексы — 452241, ОКАТО коды — 80240880005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хаю-Се
Хаю-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ябто-Яга ҡушылдығының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдрахманов
Абдрахманов — ир-ат фамилияһы. Әбделмән исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Абдрахманова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Игуасу шарлауыҡтары
Игуасу шарлауыҡтары (Cataratas del Iguazú, Cataratas do Iguaçu) — Бразилия (Парана штаты) һәм Аргентина (Мисьонес провинцияһы) сигендә Игуасу йылғаһында урынлашҡан 275 шарлауыҡтан торған комплекс. Шарлауыҡтар Аргентинаның һәм Бразилияның «Игуасу» милли парктары сигендә урынлашҡан. Ике парк та ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән (1984 һәм 1986 йылдарҙа).
Iguazú (Игуасу) атамаһы гуарани телендәге y (һыу) һәм guasu (ҙур) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
Географияһы
Шарлауыҡтар Игуасу й. тамағынан яҡынса 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Комплекстың киңлеге - 2,7 саҡрым, ул яҡынса 275 айырым шарлауыҡты үҙ эсенә ала. Шарлауыҡтың бейеклеге 82 метрға тиклем етә, әммә шарлауыҡтарҙың күбеһенең бейеклеге 60 метрҙан саҡ ҡына күберәк. Иң ҙур шарлауыҡ — «Иблис тамағы» (Garganta del Diablo) — 150 м киңлектәге һәм оҙонлоғо 700 метрлыҡ текә яр. Был шарлауыҡ Бразилия менән Аргентина араһындағы сикте билдәләй.
Ямғырҙар миҙгелендә яҡынса 2000 мм яуым-төшөм яуа. 1978 йылда шарлауыҡ ҡорой һәм ай буйына эшмәкәрлек итмәй.
Күп кенә утрауҙар (шул иҫәптән шаҡтай ҙурҙар) шарлауыҡтарҙы бер-береһенән айыра. 2,7 саҡрымға яҡын дөйөм киңлегенән 900 метры һыу менән ҡапланмаған. Утрауҙарҙы тоташтырыусы 2 саҡрым самаһы күпер бөтә ағымдарҙы яҡшыраҡ күрергә ярҙам итә. Шарлауыҡтар майҙаны 2,7 км булған амфитеатр рәүешендәге уйпатлыҡ барлыҡҡа килтерә. Шарлауыҡтарҙың күбеһе Аргентина биләмәһендә (оҙонлоғо 2100 м) урынлашҡан, әммә Бразилия яғынан (оҙонлоғо 800 м) «Иблис тамағы»на яҡшы күренеш асыла. Шарлауыҡтарҙы 160-260 метр бейеклектән күҙәтергә мөмкин, шул рәүешле был шарлауыҡ Ниагара шарлауығынан бейегерәк, әммә Виктория шарлауығына бирешә.
Шарлауыҡтар эргәһендә өс ҡала - Бразилия яғында Фос-ду-Игуасу, Аргентина яғында Пуэрто-Игуасу һәм Парагвай яғында Сьюдад-дель-Эсте урынлашҡан.
Айырыуса билдәле шарлауыҡтар атамалары: «Әҙәм һәм Һауа», «Өс мушкетёр», «Ике апай-ҡәрҙәш», «Сальто-Эскондидо» («йәшерен һикереү»), «Сальто-Флориано» («сәскә һикереүе»), «Сан-Мартин», «Рамирес» һәм башҡалар.
Урындағы башҡа иҫтәлекле урындар — Итайпу гидроэлектростанцияһы быуаһы (әлеге ваҡытта (2021 йыл) донъяла билдәләнгән ҡеүәт буйынса икенсе урында тора), һәм иезуит ғибәҙәтханалары.
Туризм
Игуасу шарлауыҡтары - Көньяҡ Америкала туристар күп килгән урындарҙың береһе. Йыл һайын бында 1,5-2 миллион кеше була. Туристар өсөн махсус рәүештә майҙансыҡтар йыһазландырылған. Шарлауыҡ эргәһендә йәйәүле һәм автомобиль маршруттары һалынған. Шулай уҡ туристарға һыу үтмәгән кейем тәҡдим ителә, сөнки маршруттар шарлауыҡтар аша үтә. Игуасу шарлауыҡтары эргәһендә халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан, тиҫтәләрсә отель, кемпингтар төҙөлгән, инә торған юлдар, ял итеп йөрөү өсөн һуҡмаҡтар бар. Урындағы халыҡ шулай уҡ ошо туристик индустрия менән мәшғүл, улар махсус йыһазландырылған майҙансыҡтарҙа урындағы бейеүҙәрҙе һәм йырҙарҙы күрһәтәләр, шул уҡ ваҡытта урындағы костюмдарҙы кейеп йөрөйҙәр.
Милли парктар
Игуасу шарлауыҡтары ике милли парк биләмәһендә урынлашҡан: Аргентинала 1909 йылда нигеҙ һалынған 67 мең гектар майҙанлы Игуасу милли паркы һәм Бразилияла 1939 йылда нигеҙ һалынған 185 мең гектар майҙанлы Игуасу милли паркы.
Мәҙәниәттә
Игуасу шарлауыҡтары түбәндәге фильмдар менән бәйләнгән:
Мөхөтдин ән-Нәүәүи
Биографияһы
Уның тулы исеме: Мөхөтдин Әбү Зәкрийя Яхья ибн Шәрәф ибн Мари ибн Хәсән ибн Хөсәйен ибн Хизам ибн Мөхәммәт ибн Джумата ән-Нәүәүи әш-Шәфии әд-Димашки. Ән-Нәүәүи мосолман йыл иҫәбе буйынса 631 йылдың мөхәррәм айында (1233 йылдың октябрендә) Нава ауылында (хәҙерге Даръа провинцияһында Дамасктан көньяҡта ятҡан Сирия ҡалаһы) тыуған. Бик бәләкәй сағында Ҡөрьәнде яттан белгән. Уның атайы, улының һәләтен күреп, йылда улын Дамаск ҡалаһына алып бара. Дамаск ул ваҡытта ислам донъяһының мәғрифәтселек үҙәктәренең береһе була. Дамаскка килгәс ән-Нәүәүи әр-Равахийя мәҙрәсәһенә уҡырға инә, унда шәфиғый хоҡуҡ фәнен өйрәнә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә «әт-Танбих» һәм «Мухаззаб» китаптарын ятлап ала.. Ән-Нәүәүи былай тип һөйләй: «649 йылда (хижрә), миңә 19 йәш тулғас, атайым мине Дамаск ҡалаһына алып килде, һәм мин әр-Равахийя мәҙрәсәһенә урынлаштым. Ике йыл мин ҡырын төшөп ятманым, дүрт ай эсендә „әт-Танбих“ китабын ятланым, ә ҡалған ваҡытта мин „әл-Мухаззаб“ китабының беренсе сиреген („Табыныу төрҙәре тураһында“) ятланым».
йылдан башлап дини хеҙмәттәр яҙа башлай. йылдан Дамаск ҡалаһында әл-Әшрафийя мәҙрәсәһен етәкләй. Был поста ул вафат булып ҡалған Әбу Шама әл-Мәҡдисиҙы алмаштыра. Уҡыған йылдарында уның һаулығы һиҙелеп ҡаҡшай. Ләкин быға ҡарамай, хатта мәҙрәсә етәксеһе булғас та, үҙенең эш хаҡын хәйриәгә тотоноп, имам ән-Нәүәүи бик ябай йәшәй.
Ән-Нәүәүи халыҡ араһында шул тиклем ҙур абруйға эйә була. Шундай хәл билдәле. Мәмлүктәр Сирияны баҫып алғас, улар халыҡҡа хәрби налог һалалар. Халыҡ ярҙам һорап имам ән-Нәүәүигә мөрәжәғәт итә. Имам Мәмлүк солтаны Бейбарсҡа Сирия халҡын налогтан азат итеүен, шулай уҡ килемдәре кәмегән мәҙрәсә уҡытыусыларын яҡлауын һорап мөрәжәғәт итә. Солтан имамдың үтенесен ҡәнәғәтләндереүҙән баш тарта. Улай ғына түгел, ул имам ән-Нәүәүиҙе, был налогтарҙы законлаштырыусы Фәтвәне раҫлап ҡул ҡуймағаны өсөн Дамасктан ҡыуҙыра. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, имам ән-Нәүәүи был фәтвәгә ҡул ҡуйыуҙан баш тартыусы берҙән бер фәких була. Имам тормошондағы был тарих Сират әз-Заһир Бейбарс тигән популяр романда сағылыш таба. Унда солтан бер ни тиклем ваҡытҡа һуҡырая һәм бының өсөн ән-Нәүәүиҙе ҡәһәрләй. Фикхтан тыш, имам ән-Нәүәүи хәҙис ғилемен өйрәнә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ул ислам фәненең был өлкәһендә билдәле ғалим булып китә. Имам ән-Нәүәүи, хәҙистәр йыйынтыҡтарына аңлатма һәм хәҙис тәғлимәте нигеҙҙәре буйынса китаптар яҙып, хәҙис ғилеме үҫешенә ҙур өлөш индерә. Уның «Рияд ас-Салихин» ( йылда тамамланған) исемле хәҙистәр йыйынтығы мосолман донъяһында иң абруйлыларҙың береһе һанала.
Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы
Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы (2 сентябрь 1929 йыл — 15 ноябрь 1993 йыл) — уҡытыусы. 1964—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәсетле районының Оло Ҡыҙылбай мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).
Мөхөтдин ән-Нәүәүи
Биографияһы
йылдан башлап имам ән-Нәүәүи Әшрәфия мәҙрәсәһендә уҡыта башлай.
Ғүмеренең аҙағында ул Иерусалим һәм Хевронда була. Тәҡүәле һәм дәрүиштәрсә көн итә. Бер ҡасан да өйләнмәй һәм балалары булмай. Имам ән-Нәүәүи ата-әсәһе янында, үҙенең тыуған ауылында, 45 йәшендә ауырып вафат була. Был хәл хижрә буйынса 676 йылдың рәжәп айының 24 (йәки 14)-се көнө (1277 йылдың 22 декабре) төнөндә була. Тыуған ауылында ерләнгән.
Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы
Биографияһы
Ғифат Әдиәт улы Хизбуллин 1929 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Оло Ҡыҙылбай ауылында тыуған.
1948 йылда Оло Аҡа урта мәктәбен, 1952 йылда Мәсәғүт уҡытыусылар институтын тамамлай.
Мөхөтдин ән-Нәүәүи
Биографияһы
Мөхөтдин ән-Нәүәүи ҡәберен мосолмандар хөрмәт итәләр, уны уратып кәшәнә төҙөйҙәр. . Ҡәбер өҫтөндә ҙур ағас үҫеп сыға. 2015 йылдың ғинуарында «Джебхат-ән-Нусра» боевиктары имамдың кәшәнәһенә мина һалып шартлаталар.
Дини тәғлимәт өлкәһендә эшмәкәрлеге
Ән-Нәүәүи шәфиғый хоҡуҡ мәктәбенең иң күренекле ғалимдарының береһе була. Ул үҙенең дини фән һәм аскетизм өлкәһендәге белеме менән айырылып тора. Үҙенең бөтә ваҡытын белем туплауға, мәғлүмәт эҙләүгә һәм төрлө табыныу эштәренә арнай.
Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы
Биографияһы
1969 йылда ситтән тороп Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлай.
Мөхөтдин ән-Нәүәүи
Хәҙистәрҙе өйрәнеү
Бөгөнгө көндә имам ән-Нәүәүи ислам дин белгестәренең иң абруйлыларының береһе булып тора. Ул Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тормош юлы, ҡылған ғәмәлдәре, фекерҙәре, уның хаҡында риүәйәттәр тупланған «Сөннә» китабын яҡшы белгән һәм уға, аҙаҡ килгән дин белгестәренә ҡарағанда, ҡатыраҡ талап ҡуйған. Мәҫәлән, ул тик биш хәҙистәр йыйынтығын ғына ҡанун һаналған дини китаптар иҫәбенә индергән. Сунан Ибн Маджа менән имам Әхмәттең Муснадын бер үк дәрәжәләге китаптар тип иҫәпләгән.
Имам Мөслимгә ихтирамлы мөнәсәбәттә булыуына ҡарамаҫтан, ул имам әл-Бохариҙы юғарыраҡ баһалаған. Ул Мөслимдең «Сахих» китабына иң билдәле аңлатманы яҙған — әл-Минхадж фи шарх Сахих Мөслим. Был китаптың инеш һүҙендә ул хәҙистәрҙең ҡараламаһын һәм уларҙың тапшырылыу тарихын яҙған. Ул тапшырыусылар сылбыры (иснад) буйынса иҫкәрмәләр генә биреп ҡалмаған, хәҙистәргә грамматик аңлатма ла биргән. Үҙенең хеҙмәттәрендә ул хәҙистәрҙең дини һәм хоҡуҡи аспекттарын бирә, кәрәк булғанда хоҡуҡи мәктәптәрҙең нигеҙ һалыусыларынан ғына түгел, ә уларҙан алдан булғандарҙан да (әл-Аузаи һәм башҡалар), өҙөмтә килтерә. Ул шулай уҡ имам Мөслимдең хеҙмәтенә исем ҡуя. Уның китаптары араһынан шулай уҡ Китап әл-Арбаинды, әл-Бохариҙың һәм Әбү Дауыттың Сахихына тамамланмаған аңлатманы һәм Ибн әс-Сәләхтең «Умм әл-хәҙис» китабынан өҙөктәрҙе (әт-Тәҡриб ва әл-тәфсир) телгә алырға мөмкин.
Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы
Биографияһы
1952 йылдан Оло Ҡыҙылбай мәктәбендә уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса мөдир, 1964—1986 йылдарҙа шул уҡ мәктәптең директоры булып эшләй.
Мөхөтдин ән-Нәүәүи
Хәҙистәрҙе өйрәнеү
Имам ән-Нәүәүиҙең «Арбауна нәүәүи» (Ҡырҡ һайланғанхәҙис) китабында диндең иң мөһим аспекттарын үҙ эсенә алған ҡырҡ хәҙис тасуирлана. Һәр хәҙис исламдың бөйөк нигеҙҙәренең береһен һүрәтләй һәм, дин белгестәре бөтә исламдың нигеҙе тип атағандар иҫәбенә инә. Бынан тыш, автор шундай ҡағиҙәгә таяна, уға ярашлы ҡырҡ хәҙистең һәр береһе ышаныслы булырға, уларҙың күбеһе «әл-Бохари Сахихында» һәм «Мөслим Сахихта» килтерелергә тейеш. Күптәр ән-Нәүәүигә тиклем һәм унан һуң ҡырҡ хәҙис һайлайҙар, әммә ән-Нәүәүиҙең «Арбауна нәүәүи» әҫәре бөтә донъяның мосолмандары араһында иң популяр китаптарҙың береһе булып тора.
Фикх
Имам ән-Нәүәүиҙең фикхта әһәмиәте, моғайын, хәҙис тәғлимәтендәгегә ҡарағанда ла ҙурыраҡтыр. Уның «Минхаж әт-талибин ва умдатуль муфтийин» ( йылда тамамланған) китабы, әр-Рафии ( йылда вафат булған) хеҙмәте менән бер рәттән шәфиғый хоҡуғы буйынса иң мөһим китаптарҙың береһе һанала. Ибн Хәжәр әл-Хайтамиҙың («Тухфа әл-Мохтаж») һәм әр-Рамлиҙың («Нихая әл-мохтаж») был китапҡа аңлатмалары шәфиғый мазхабының закон сығарыу китаптары тип иҫәпләнә. Минхаж әт-талибин китабына әр-Рафииҙың Мохаррар китабынан өҙөктәр һәм уға аңлатма инә.
Ән-Нәүәүиҙең хоҡуҡ буйынса хеҙмәттәренән Равда фи мухтасар шарх әр-Рафии ( йылда тамамланған) китабын телгә алырға мөмкин. Уның был китабында йыш ҡына Әбү Исхак әш-Ширазиҙың «әл-Мухаддаб» һәм «әт-Танбих», шулай уҡ Ибн әл-Аттар тарафынан йыйылған фатуалар рәүешендә һаҡланған Әбү Хәмит әл-Ғәзәлиҙың «әл-Вәсил» китаптарына аңлатма бирелә. Биографиялар һәм грамматика буйынса яҙылған китаптарҙан «Тахзибуль асмаи ва люгат» һәм Тахриру танбих ( йылда тамамланған) китаптарын әйтеп китергә була.
«Будапештты алған өсөн» миҙалы
«Будапештты алған өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам А. И. Кузнецов.
Миҙал тураһындағы Положение
«Будапештты алған өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 20 декабре — 15 феврале осоронда туранан-тура Будапешт ҡалаһын штурмлауҙа һәм алыуҙа ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.
«Будапештты алған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Японияны еңгән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Будапештты алған өсөн» миҙалы менән яҡынса 362 050 кеше бүләкләнгән.
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың алғы яғында: үҙәктә — «ЗА ВЗЯТИЕ БУДАПЕШТА» яҙыуы, яҙыу өҫтөндә — биш осло йондоҙ, ә аҫта — ботаҡҡа ботаҡ килгән ике ураҡ менән сүкеш һүрәте.
Миҙалдың кире яғында — Будапештты алыу датаһы: «13 февраля 1945», дата өҫтөндә — биш осло йондоҙ.
Миҙал таҫмаһын үҙләштереү
2005 йылдың 18 июлендәге Рәсәй Федерацияһының Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министры 552-се һанлы бойороғона ярашлы «Ғәҙәттән тыш хәл эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡаһарманлығы өсөн» исемле миҙал булдырыла. Миҙал таҫмаһы «Будапештты алған өсөн» миҙалы таҫмаһы менән оҡшаш эшләнгән.
Мәҙәниәттә миҙал
Михаил Исаковскийҙың «Враги сожгли родную хату» йырының иң аҙағында әлеге награда телгә алына.
Неро
Неро (Ростов күле) — сөсө һыулы күл, көньяҡ-көнбайышта — Ярославль өлкәһе, Рәсәй. Майҙаны — 54,4 км² самаһы. Оҙонлоғо 13 км, киңлеге 8 км, тәрәнлеге — 3,6 метр тиклем Һай күл. Уйһыу ярлы. Төбө сапропельменән ҡалын ҡаплаулы. Күл ноябрь айында туңа, апрель айында боҙҙан әрселә. Ҡатнаш туҡлана, башлыса ҡар менән.
Тарих
Яҡынса баһалау буйынса, күлгә 500 мең йәш. Рәсәй үҙәгендәге боҙлоҡ дәүеренән алда барлыҡҡа килгән күлдәрҙең береһе. Неро күле боронғо нер- йылға-күл атама-терминына барып тоташҡан, һәм шул уҡ тамырҙан Нерль .йылғаһы исеме барлыҡҡа килгән.
Бында беренсе төпләнеүселәр яҡынса 6 мең йыл элек килгән. Неро күле бассейны янында Фатьян мәҙәниәте ҡәберлектәре табылған: Сарский, Воронинский, Пужбольский, Карашский, Осокинский, Голузиновский, Халдеевский ҡәберлектәре. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, күлдең көньяҡ яры эргәһендәге Сарской ҡаласығында меря ҡәбиләләре була. <a href="./https://ru.wikipedia.org/wiki/IX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA" rel="mw:WikiLink" data-linkid="215" class="cx-link" title="IX век">IX</a> быуатта күл эргәһенә көнсығыш славяндар килғән. Ростов ҡалаһы хөрмәтенә улар күлде Ростов күле тип атаған.
Неро күлендә бер нисә утрау бар: Львов («Урманлы утрау»), Раштыуа (был утрау монолит булып боҙлоҡ алды осоронда формалашҡан.), шулай уҡ башҡаВекса йылғаһы башындағы бер нисә исемһеҙ утрау. Неро күленә 8 йылға ҡушыла. : Сара, Ишма, Кучебешь, Мазиха, Варус, Чучерка, Уница, Сула. Ағын йылғаһы — Векса.
Күлдә беренсе пароход «Емельян» 1883 йылда йөрөй башлаған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һунағара
Һунағара (, Змееяд ) — ыласындар отрядының, ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Бик һирәк осрай торған юҡҡа сыға барған ҡош төрө, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына   һәм Беларуссияның Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ҡанатлы йыртҡыстар араһында кешегә ҡарата иң шикләнеүсән һәм өркәк ҡоштарҙың береһе.
Дөйөм оҙонлоғо — 67-72 см, ҡанат йәйеме 160-190 см, ҡанатының оҙонлоғо 52-60 см. Ата ҡоштар инәләренән ҙурыраҡ, әммә улар менән бер төрлө буялған. Ҡоштоң арҡа яғының төҫө — һорғолт көрән, йәш ҡоштар төҫө буйынса өлкән ҡоштарға оҡшаш.
Ҡаҙ ҙурлығында. Осҡанда оҙон ҡойроғо, ҡанат осондағы йәйелгән бармаҡтарға оҡшаған ҡауырһындары күҙгә ташлана.Ҡайһы ваҡыт ҡанаттарын йыш-йыш ҡағып, һауала бер урында туҡтап ҡала — «бейей». Ултырған ҡоштоң ҡауырһындары ҡабарынҡы булғанға, ул ҙур һымаҡ күренә.
Ҡатнаш урман һәм урман-дала зоналарында йәшәй. Төньяҡ-көнбайыш Африкала, Үҙәк Европаның көньяғында, Кавказда, Бәләкәй Азияла, Яҡын Көнсығышта, Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияла, Көньяҡ-Көнбайыш Себерҙә, Монголияның төньяғында, көньяҡта Пакистанға һәм Һиндостанға тиклем оялай. Оялау өлкәһенең төньяғында (Рәсәй, Үҙәк Европа) күсмә ҡош. Төньяҡта урманда, көньяҡта ҡоро һирәк булһала ағаслы урындарҙы һайлай. Рәсәйҙә ысын барлыҡта, йәки фараз ителеүсә Башҡортостандың, Брянскийҙың урмандарында, Кавказда, Калуга ҡырҡындыларында, Мордовия, Ока һәм Хопер ҡурсаулыҡтарында һәм заказникарында оялай.
Әҙәбиәт
Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Райнштедт
Райнштедт (Reinstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 528 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Дәүләкән Ғайсаров
Дәүләкән Ғайсаров (1786—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Дәүләкән Ғайсаров Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Сәпәш ауылында йәшәгән. Урядник булып хеҙмәт итә.
1807 йылда Мәскәүҙә хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Алмас (исем)
Алмас — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Алмас исеме бар.
Этимология
Алмас башҡорт исеме. Аҫыл таш исеменән алынған. Бала һау-сәләмәт, ныҡ, затлы, үткер, абруйлы булһын тигән теләктә ҡушыла.
Билдәле кешеләр
Әмиров Алмас Хәдис улы (6 май 1968 йыл)— театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003).
Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы (25 октябрь 1945 йыл) — тел ғалимы-төрҡиәтсе. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
Ғафаров Алмас Айрат улы (19 июнь 1968 йыл) — «АНТ» ансамбле етәксеһе, йырсы, ҡурайсы, һәүәҫкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — «Аманат» студияһында милли музыканы үҫтереүгә индергән хеҙмәттәре өсөн (1998).
Шаммасов Алмас Рауил улы — шағир, журналист, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2017).
Ауылдар
Наги, йәки Оло Алмас — Трансильваниялағы ауыл, Клаузенбургтан 53 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Алмас йәки Гомород-Алмас — Трансильваниялағы ауыл. Удваргели комитатында, Гомород йәлғаһы буйында урынлашҡан.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алмас (минерал) (оғәр. ألماس‎, ’almās, бор. грек. ἀδάμας — «еңелмәҫ») — иң ҡаты минерал, тәбиғи углеродтың кристаллик төҙөлөшлө төрҙәренең береһе. Ғәҙәттә, алмаз кристалдары төҫһөҙ, һирәк осраҡтарҙа -һары, ҡоңғорт, йәшел, ҡара һ.б. төҫтәрҙә була. Ҡатылығы 10, тығыҙлыгы 3,5г/см3, ыуалыусан. Кислоталарға бирешмәй. Тәбиғи алмаздарҙың үлсәме микроскопик бөртөктәрҙән массалары йөҙәр һәм меңәр каратка еткән (1 карат = 0,2 г) сағыштырмаса эре кристалдарға тиклем була; 100 караттан эрерәк алмаз кристалдары һирәк осорай. Тәбиғи алмаздар ювелир (Ер шарында сығарылғандарының 25 % -ы) һәм техник төрҙәргә бүленә. Сәнәғәттә синтезланған техник алмаздар күләме тәбиғи табылғандан күпкә артыҡ. Төрлө приборҙар, ҡоралдар, абразив порошок һәм пасталар, бриллиант һ.б. эшләп сығарыуҙа ҡулланыла.
Алмас — Зюмег һәм Бараниа венгр комитаттарындағы балыҡҡа бай йылға. Был йылға буйында Сигет ҡалаһы урынлашҡан. Алмас йылғаһы Драва ҡушылдығы Гионгиос йылғаһына ҡоя.
Алмас йылғаһы — Бразилия таулығының үҙәк өлөшөндәге Серра-Дорада тауҙарының көнсығыш битләүендә баш алған йылға. Алмас йылғаһы Мараньян йылғаһы менән ҡушылып Токантинс йылғаһын барлыҡҡа килтерә.
Ташбулат (исем)
Ташбулат — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ташбулат — ҡушма исем. «Таш» менән «булат» һүҙҙәренән тора. Ғаиләлә гел балалар үлеп торһа, башҡаса бала үлмәһен, ныҡ булһын тип теләп ҡушалар был исемде.
Дарг-Таги-Дон
Дарг-Таги-Дон — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дур-Дур йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуштау
Ҡуштау, Quştau (Куштау, гора Долгая) — шихан, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 18 км көнсығышта һәм Өфө ҡалаһынан 140 км көньяҡта тора. Ишембай районы биләмәһендә урынлашҡан. Ҡуштау ҙа ошо тирәләге башҡа(Торатау, Йөрәктау, Шаһтау) шикелле 2008 йыл — шорт-лист проектында «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе» (Шихан булараҡ) билдәләнгән
Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы (2020).
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 357 м. Тупраҡ өҫтөнән — 251 м. Ике ҡуш һырт формаһында, медиаль йүнәлештә төньяҡтан Көньяҡҡа һуҙылған. Оҙонлоғо — 4 км, киңлеге — 0,7 - 1,4км. Түбәләренең бейеклеге — 374,5 һәм 243,8. Ҡуштауҙың көньяҡ битләүе ташлы дала. Битләүҙә араларында үҙән барлыҡҡа килтергән йомро арҡалар һуҙылған. Арҡаларҙың тупраҡтары ярлы һәм ташлы. Дала үҫемлектәре менән ҡапланған.
Тауҙың янынан көньяҡтан һәм көнбайыштан Ағиҙел йылғаһы бөгөл яһап аға. Яҡында ҡына Стәрлетамаҡтың «Шихан» ял йорто урынлашҡан. Көнсығышта «Ҡуштау» тау саңғыһы комплексы бар. Башҡа шихандар кеүек үк, Торатау Тропик диңгеҙҙә һуңғы палеозой риф массаларынан 230 млн йыл элек барлыҡҡа килгән.
Янындағы боронғо тораҡтар
Ҡуштау эргәһендә элек-электән кешеләр көн иткән. Археологик ҡаҙылмалар һөҙөмтәһендә унда Арҡайым менән замандаш булған, бронза быуатының аҙағына ҡараған артефактар табылған. Был мәҙәниәттең йәшәгән ваҡыты беҙҙең эраға тиклем 18/17 – 19/18 быуаттар (Евразийская металлургическая провинция позднего бронзового века — ЕАМП).
Ҡуштауҙың көнбайыш битләүе яғынан, тау итәгенән 600—700 м тирәһе алыҫлыҡта Ҡормантау мәҙәниәтенә ҡараған Ҡуш-Тау торағы табылған (бронза быуаты аҙағы — иртə тимер быуат башы археологик ҡомартҡыһы, беҙҙең эраға тиклемге 11—6 быуаттар). Кәҫле тупраҡ менән ҡапланған 1600 кв. м. майҙанды биләп тора.
Тауҙың көньяғында тағын бер Ҡуш-Тау торағы  К. В. Сальников тарафынан асылған.
Нижневартовск дәүләт университеты
Нижневартовск дәүләт университеты (Нижневартовский государственный университет НВГУ, тулы атамаһы «Нижневартовск дәүләт университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы) — Нижневартовскиҙа урынлашҡан юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1988 йылдың 12 июлендә Нижневартовскиҙа Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск дәүләт педагогия институтының филиалы асыла. Ул үҙ эсенә өс факультетты ала: физика-математика; филология һәм педагогия. Филиалда 22 уҡытыусы эшләй, 150 студент белем ала.
2005 йылда институт Нижневартовск дәүләт гуманитар университеты тип үҙгәртелә, ә 2013 йылда Нижневартовск дәүләт университеты статусын ала.
Мәғариф буйынса федераль агентлыҡ йыл һайын үткәргән рейтинг һөҙөмтәләре буйынса университет Рәсәйҙең иң яҡшы ун педагогик, лингвистик һәм гуманитар юғары уҡыу йорто араһына инә. 2009 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәәғариф һәм фән министрлығы төҙөгән педагогик, лингвистик һәм гуманитар вуздар араһында Нижневартовск гуманитар университеты илдең 74 вузы араһында 5-се урын ала.
2015 йылда университетта 9 факультет, 22 кафедра, 14 фәнни-тикшеренеү лабораторияһы, өс студенттарҙың конструкторлыҡ бюроһы, аспирантура була. Бында 5000-дән ашыу студент белем ала.
Приматтар
Приматтар (лат. Primates, франц. Primat, primas, һүҙенән " һүҙмә-һүҙ «беренсе») — плацентар һөтимәрҙәр е отрядынан, шул иҫәптән, маймылдар һәм ярым маймылдар. 477 төрө бар.
Приматтарҙың ата-бабалары тропик урмандарҙа ағастарҙа йәшәгән. Хәҙерге приматтарҙың күбеһенең йәшәү рәүеше ағас менән бәйле. Шуға ярашлы, улар өс үлсәмле йәшәү мөхитенә яраҡлашҡандар.
Антарктида нан башҡа бөтә ҡитғаларҙа йәшәгән кеше ләрҙән тыш, приматтарҙың күпселеге Америка, Африка һәм Азияның тропик йәки субтропик райондарында йәшәй. Приматтарҙың тән ауырлығы лемурҙарҙың (Microcebus berthae) 30 г-дан алып көнсығыш уйһыулыҡ гориллаһының 200 килограмға тиклем үҙгәрә.
Палеонтологик мәғлүмәттәр буйынса иң боронғо приматтар (плесиадапистар ырыуы вәкилдәре) һуңғы палеоцендан бирле билдәле, 55—58 миллион йыл элек. Молекуляр сәғәт ысулы приматтарҙың яҡынса 85 миллион йыл элек крит осоро уртаһында ата-баба формаларынан айырылыуы ихтималлығын күрһәтә.
Примат отряды ике ярым отрядҡа бүленә — ярым маймылдар һәм маймылдар. Ярым маймылдар отрядына ҡараған приматтар боронғо приматтарға хас һыҙаттарға эйә. Ярым маймылдар отрядына ҡараған приматтар антропоидтарҙан, шул иҫәптән кешегә оҡшағандарҙан. Һуңғы ваҡытта приматтар Strepsirhini отрядтарына һәм Haplorhini ярым отрядҡа классификациялана. Маймылдар киң танаулы, йәки Яңы донъя маймылдарына (Көньяҡ һәм Үҙәк Америкала йәшәй), тар танаулы, йәки Иҫке донъя маймылдарына (Африкала һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия ла йәшәйҙәр) бүленә. Яңы донъя маймылдарына, атап әйткәндә, капуциндар, ревундар һәм саймириҙар инә. Тар танаулы маймылдарға (мәҫәлән, бабуиндар һәм макакалар), гиббондар һәм эре маймылдар ҡарай. Кеше — ҡаҙылма ҡалдыҡтар Европала элек күп кенә башҡа төрҙәрҙең йәшәүен күрһәтһә лә, Африка, Көньяҡ һәм Көнсығыш Азия илдәренән ситтә таралған тар танаулы маймылдарҙың берҙән-бер вәкиле. Приматтарҙың яңы төрҙәре даими тасуирлана, XXI быуаттың тәүге декадаһында 25-тән ашыу төр тасуирланған, ун бер төрө — 2010 йылдан алып.
Приматтарға башҡа һөтимәрҙәргә ҡарағанда ҙурыраҡ мейе хас. Бөтә тойғолар араһында стереоскопик күреү, шулай уҡ еҫ һиҙеү бик ҙур әһәмиәткә эйә. Был һыҙаттар маймылдарҙа нығыраҡ һиҙелә һәм лориларҙә һәм лемурҙарҙf көсһөҙөрәк була. Ҡайһы бер приматтарға өс төҫлө күреү хас. Күптәренең баш бармаҡтары башҡа бармаҡтарына ҡапма-ҡаршы; ҡайһы берҙәренең йәбешкәк ҡойроғо бар. Күп төрҙәре өсөн енси диморфизм хас, ул тән ауырлыҡтарында, аҙау тештәрҙең ҙурлыҡтарында, төҫтәрендә сағыла.
Приматтар оҡшаш ҙурлыҡтағы башҡа һөтимәрҙәргә ҡарағанда әкренерәк үҫешә һәм өлгөрә, әммә оҙаҡ йәшәй. Төрөнә ҡарап өлкәндәр яңғыҙ, йөҙҙәрсә заттан торған парҙарҙа йәки төркөмдәрҙә йәшәй ала.
Тышҡы күренеше
Приматтарға биш бармаҡ лы үтә хәрәкәтсән ослоҡтар (ҡулдар), баш бармаҡтың башҡаларға ҡаршы тороуы (күбеһендә), тырнаҡтар хас. Приматтарҙың күбеһенең кәүҙәһе йөн менән ҡапланған, ә ләмә һәм ҡайһы бер киң танаулы маймылдарҙың да аҫҡы йөнө бар, шуға ла йөндәрен ысын тире тип атарға мөмкин.
Дөйөм характеристика
Приматтар төрлө аҙыҡ сығанаҡтарын ҡуллана. Хәҙерге приматтарҙың (шул иҫәптән кешеләрҙең дә) туҡланыу рационы тропик урмандағы ағас сатырында аҙыҡтың күп өлөшөн тапҡан ата-бабаларының туҡланыу ысулы менән бәйле, тип фаразларға була. Күпселек приматтар аҙыҡ итеп энергия сығанағы булып хеҙмәт иткән еңел үҙләштерелеүсе углеводтар һәм ҡуңыҙҙарар менән туҡланалар .Кәрәк микрһәм витаминдарҙың, шулай уҡ аминокислоталар, талап ителгән туҡымаларҙы төҙөү өсөн, приматтар , үҫемлек һәм бөжәктәрҙән,ҡуҙаҡлы япраҡтарҙан ала. Дымлы танаулы приматтарға буйһоноусы вәкилдәре (Strepsirrhini) башҡа һөтимәрҙәрҙең күбеһе кеүек c витаминын синтезлайҙар, әммә ҡоро танаулы приматтар  (подотряд Haplorrhini) был һәләттәренен юғалтып, С витаминын аҙыҡ-түлектән алалар.
Күп кенә приматтар аҙыҡ-түлектең билдәле бер төрөн, мәҫәлән, емеш-еләк, япраҡ, камедь йәки бөжәк табырға мөмкинлек биргән анатомик үҙенсәлектәргә эйә. Япраҡ ашаусыларҙың, мәҫәлән, хоулер, колобус һәм лепилемурҙарҙың оҙаҡҡа һуҙылған аш һеңдереү тракты бар, ул аш һеңдереү өсөн ауыр булған япраҡтарҙан туҡлыҡлы матдәләрҙе йоторға мөмкинлек бирә. Камедка менән туҡланған Мармозеталар ағастарҙың тамырҙарын асырға һәм ағастарҙы туҡланыу ваҡытында тоторға мөмкинлек биргән һәм ағас ҡабыҡтарын аҡтарырға мөмкинлек биргән ныҡлы тырнаҡтарға эйә. Ай-ай (примат төрө) кимереүселәргә оҡшаған тешле, оҙон, йоҡа урта бармаҡлы һәм тумыртҡа һымаҡ экологик урынды биләй. Ағастарҙы туҡылдатып, ай-ай бөжәктәрҙең балағорттарын таба, ағаста тишектәр тишеп ала, һуҙылған урта бармағын тишеккә индерә һәм балағорттарҙы сығара. Lophocebus albigenaның теш эмале ҡаты, был маймылдар ғаиләһе башҡа приматтар аса алмаған ҡаты емештәр һәм орлоҡтарҙы табырға мөмкинлек бирә.
Ҡайһы бер приматтарҙың аҙыҡ ассортименты тар. Мәҫәлән, гелада — башлыса үлән менән туҡланыусы берҙән-бер примат, ә тарзиустар — бөтөнләй йыртҡыс приматтар (уларҙың туҡланыу рационы бөжәктәрҙән, ҡыҫаланан һәм ваҡ умыртҡалыларҙан, шул иҫәптән ағыулы йыландарҙан тора). Капучиндарҙың, киреһенсә, емеш, япраҡ, сәскә, көрәк, орлоҡ, орлоҡ, бөжәктәр һәм башҡа умыртҡаһыҙҙар, ҡош йомортҡалары һәм ваҡ умыртҡалылар (ҡоштар, кеҫәрткеләр, аҡҡоштар һәм ярғанаттарҙы ла индереп) бик киң аҙыҡ ассортименты бар. Киң таралған шимпанзе шулай уҡ Procolobus badius кеүек башҡа приматтарға ла һунарға сыға.
Классификациялау
Примат отрядын 1758 йылда Линней билдәләй, ул уға кешеләрҙе, маймылдарҙы, ярым маймылдарҙы, ярғанаттарҙы һәм ленивецтарҙы индерә. Приматтарҙың аныҡлаусы һыҙаттары итеп Линней ике һөт биҙе һәм биш бармаҡлы аяҡ-ҡулдары барлығын ҡабул итә. Шул уҡ быуатта Жорж Буффон приматтарҙы ике отрядҡа бүлә — дүрт ҡуллы (Квадрумана) һәм ике ҡуллы (Биманус) һәм кешене башҡа приматтарҙан айыра.Тик 100 йылдан һуң ғына Томас Хаксли был бүленеүгә нөктә ҡуя, был маймылдың артҡы аяҡ-ҡулы аяҡ икәнен иҫбатлай. XVIII быуатта таксондың ҡатнашмаһы үҙгәрә, әммә XX быуат>та аҡрын лори ленивецтарға ҡарай, ә ярғанаттар XXI быуат башында приматтарҙың яҡын туғандары иҫәбенән төшөрөп ҡалдырыла.
Һуңғы ваҡытта приматтарҙың классификацияһы һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Элегерәк ярым маймылдар (Prosimi) һәм гуманоид приматтарҙы (Антропойдея) айырғандар. Антропоидтар ҡоро танаулы маймылдарға оҡшаған була. Бынан тыш, быға тиклем понгида ғаиләһе асыҡланған, хәҙер ул гоминидтар ғаиләһендә понгина ғаиләһе тип һанала.
Килеп сығышы һәм яҡын туғандары
1999 йылда молекуляр тикшеренеүҙәр нигеҙендә барлыҡҡа килгән идеяға ярашлы, приматтарҙың иң яҡын туғандары тупайялар түгел, ә йөнлө ҡанаттар икәне асыҡлана. Приматтар, йөнлө ҡанаттар һәм тупайға оҡшаш (кимереүселәр һәм ҡуянғаоҡшаш формалы) плацентаның дүрт тармағының береһенә ҡарай — Евархонтоглирес, ярғанаттар — отряды Лаурасиатерияға ҡарай. Элегерәк ярғанаттар менән бергә приматтарҙы, йөн ҡанаттарын һәм тупайға оҡшаштарҙы Архонта отрядына төркөмләгәндәр. Приматтар Үрге крит заманында йөн ҡанатлы уртаҡ ата-бабанан сыҡҡан. Приматтарҙың барлыҡҡа килеү ваҡытын баһалау консерватив 65-75 млн йылдан алып 79-116 млн йылға тиклем (молекуляр сәғәттәр буйынса) үҙгәрә. Молекуляр мәғлүмәттәр буйынса маймылдар (Хаплорини) һәм ярым маймылдар (Стрепсиррхини) бүленеше яҡынса 87 миллион йыл элек булған. Был боронғо приматтар, моғайын, Азиянан Иҫке донъяның һәм Төньяҡ Американың башҡа урындарына төпләнгән, унда ләмәләр һәм тарьерҙар тыуҙырған. Яңы һәм иҫке донъя маймылдарының тәүге формалары, моғайын, тәүтормош тарсьеларынан килеп сыҡҡандыр (ҡайһы бер авторҙар боронғо лемурға оҡшаштарҙы маймылға оҡшаш ата-бабалар тип һанай). Яңы донъя маймылдары Иҫке донъя маймылдарынан бойондороҡһоҙ рәүештә барлыҡҡа килгән. Ата-бабалары Төньяҡ Американан Көньяҡ Америкаға үтеп инә, бында улар, тик урманлы тормош шарттарына яраҡлашып, үҫешә һәм махсуслаша. Күп кенә анатомик һәм биологик һыҙатлы кеше юғары приматтарға ҡарай, унда ул Homo (Homo) ырыуы менән айырым кешеләр ғаиләһен (Hominidae) һәм хәҙерге замандың бер төрөн — аҡыллы кеше (H. sapiens) тәшкил итә. Күп кенә анатомик һәм физиологик билдәләр буйынса гуманоид ҡына түгел, түбәнге приматтар ҙа кешегә бик оҡшаш.Улар хатта кешегә хас булған күп ауырыуҙарға ла (мәҫәлән, дизентерия, туберкулез, полиомиелит, дифтерия, ҡыҙылса, ангина) һиҙгер. Ҡайһы саҡта антропоид приматтары аппендициттан үлә. Быларҙың барыһы ла приматтарҙың һәм кешеләрҙең ҡан һәм туҡымаларының морфологик һәм биохимик оҡшашлығы тураһында һөйләй.
Карагай (Бича ҡушылдығы)
Карагай  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Приматтар
Үҙенсәлектәре
Приматтар башлыса арбореаль тормош алып бара һәм шуға күрә бындай йәшәү мөхитенә бик күп яраҡлаша. Приматтарҙың үҙенсәлекле һыҙаттары:
Карагай (Бича ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Приматтар
Үҙенсәлектәре
Приматтарҙың бөтәһе лә был анатомик һыҙаттарға эйә түгел, был үҙенсәлектәрҙең барыһы ла приматтарға ғына хас түгел. Шул уҡ ваҡытта коаттың бармаҡтары күпкә ҡыҫҡа, вари лемурҙарының алты һөт биҙе бар,
Карагай (Бича ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Приматтар
Үҙенсәлектәре
ә ҡайһы бер дымлы танаулылар, ғәҙәттә, оҙон моронло һәм еҫкә һиҙгер.
Приматтарҙың тәртибе йыш ҡына социаль, ҡатмарлы иерархия менән бәйле. Яңы донъя приматтары моногам парҙар барлыҡҡа килтерә. Ата приматтар, Иҫке донъя приматтарының ирҙәренә ҡарағанда, тоҡомр тураһында күпкә нығыраҡ борсола.
Шырҙы
Шырҙы — йылға, Һаҡмарҙың һул яҡ ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән һәм Баймаҡ райондары буйлап аға. Оҙонлоғо — 29 километр, шул иҫәптән Баймаҡ районында − 21 км тирәһе.
Йылға башы — Буҙырташ тауында. Ағымының төп йүнәлеше — көньяҡ. Темәс ауылы аша аға, ауылдан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Талашты йылғаһына һыуҙарын ҡоя.
Ҡушылдыҡтары:
Йылға ярҙарында ҡайын урмандары үҫә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына һыуғарын ҡойғандан йылға башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004815.
Хей-Яга
Хей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 152 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
РусГидро
«РусГи́дро» ПАЙ — Рәсәйҙең энергетика компанияһы, илдәге күпселек гидроэлектростанцияларҙың үҙәге. Донъяның гидроэнергетик компаниялары араһында 3-сө урында тора( Hydro-Quebec һәм Eletrobrás компанияларзан һуң). Ойошма Красноярский ҡалаһында теркәлгән, штаб-квартираһы Мәскәүҙә.
Тарих
2010 йылдан алып Башҡортостанда күпселек электроэнергия Русгидроның «Башҡортостан электр тапшырыу компанияһы» ЯСЙ аша таратыла.
Күрһәткестәр
«РусГидро» электростанциялары эшләүенә һауаға 40,4 млн тонн Углерод оксидты тапшырылмай.
Чесноковка (Мейәс ҡушылдығы)
Чесноковка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Силәбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фүзули
Фүзули́, Мөхәммә́т Сөләймә́н улы Фүзули́, Məhəmməd Füzuli, فضولی — әзербайжан шағиры һәм ғалимы. Айырым сығанаҡтарҙа ғосман  , төрөк   йә әзербайжан шағиры һәм ғалимы тип атала. Әзербайжан шиғриәте классигы, әҫәрҙәрен әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә яҙған.
Биографияһы
Шағир Ғираҡтың ғәрәп телле көньяғындағы Кербела ҡалаһында тыуған. Ысын тыуыу датаһы билдәле түгел. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса ул 1498 йылда тыуған, башҡалары иһә уны 1480-се йылдарҙа тыуған тип күрһәтә. Башта Бағдад ҡалаһында уҡыған, медицинаны, логиканы, астрономияны, математиканы, шулай уҡ боронғо грек һәм көнсығыш фәлсәфәһен өйрәнгән.
Урал (Кушнаренко районы)
Урал (Урал) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452243, ОКАТО коды — 80240865005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каппадокия
Каппадокия (грекса Καππαδοκία, Cappadocia, Գամիրք [Gamirk'] /Կապադովկիա, төр. Kapadokya, фарс. کاپادوکیه [Кападо(у)кья]) — хәҙерге Төркиә территорияһында Кесе Азия ның көнсығышында антик осорҙан бөгөнгө көнгә тиклем атамаһын үҙгәртмәй ҡулланылған тарихи урын (Нәүшәһир, Кайсери, Аҡһарай һәм Нигде иле ерҙәренең бер өлөшө). Вулкандан хасил булған бик ҡыҙыҡлы ландшафт, б. э. т. I быуатта ойошторолған ер аҫты ҡалалары һәм үҙ тарихын иртә христианлыҡ осоронда башлаған мәмерйә монастырҙары менән ҡылыҡһырлана. Гөреме милли паркы һәм Каппадокияның мәмерйә ауылдары Бөтә донъя мираҫы ЮНЕСКО исемлегенә индерелгән
Этимологияһы
Каппадокияны тәүге тапҡыр б. э. тиклем VI быуатта иртә әһәмәни батшалары Дарий I һәм Ксеркс I — Фарсы державаһы илдәренең "дахью"лары өс телдәге яҙмаһының береһе сифатында килеп еткән. Был исемлектә күрһәтелгән боронғо фарсы атамаһы Хаспадуйя (Haspaduya), ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, иран теленән  — "матур аттар иле"килеп сыҡҡан.
Башҡалар төбәк атамаһы лувий телендәге Kat-patuka, тимәк, был «түбәнге ил» тигәндән килеп сыҡҡан тип фаразлай. Артабанғы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, «аҫҡа, аҫтараҡ» тигәнде аңлатҡан katta хетт, теленән икәне асыҡланды, ә уның лувий телендәге эквиваленты zanta була. Шуға күрә был йүнәлештә һуңыраҡ яҙылған хеҙмәттәрҙә хеттса katta peda- (һүҙмә-һүҙ "[баш ҡаланан] түбәнерәк ") Каппадокия топонимын үҫтереүгә башланғыс итеп алына.
Урта быуат әрмән сығанаҡтары Каппадокия ерҙәрен Гамирк (Գամիրք) тип йөрөткән, һәм башында тәүрат Гомеры торған борондан төпләнгән киммерийсылар ҡәбиләләрен күҙ уңында тотҡан.
Урынлашыуы
Төрлө ваҡыт осорҙарында Каппадокияның сиктәре үҙгәргән. Хәҙерге ваҡытта был исем аҫтында уның төп үҙәге аңлашыла. Өлкә Кесе Азия ярымутрауының үҙәгендә урынлашҡан, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Күпселек өлөшөндә был үҫемлеге юҡ тиңендәге диңгеҙ кимәленән 1000 метр бейеклектә ятҡан континенталь климатлы, һирәк йылғалы яҫы таулыҡ (яйла). Көньяҡтан ул Эржияс (3864 м, Аргей тауы) һәм Хәсәндағ (3253 м) (Тавр һырты) менән сикләнгән һәм үҙәндәр теҙмәһе булып, төньяҡҡа, Ҡызылырмаҡ йылғаһына һәм Тоз тоҙло күленә йәйелеп китә.
Каппадокияның йылғаларынан төп йылға Галис (хәҙерге Ҡызылырмаҡ) һәм мул һыулы ҡушылдығы Лик (хәҙер Кәлкит) Ирис (хәҙерге Йәшелырмаҡ). Элекке Кесе Азияның Каппадокияны уратҡан тарихи өлкәләре шундай: төньяҡтан Понт, төньяҡ-көнсығыштан — Әрмәнстан, көнсығышта Месопотамияға, көньяҡта Сүриә һәм Киликия.
Борон был ерҙәр Бөйөк Каппадокия йәки Урта диңгеҙ биләмәләре булараҡ билдәле була. Каппадокия составына әлдән-әле Ҡара диңгеҙгә сыҡҡан ерҙәр индерелә торған булған, улар Кесе Каппадокия, Понтий йәки Үрге, (тарихта улар күберәк ваҡыты менән бойондороҡһоҙ дәүләт булған үҙ аллы Понт исеме аҫтында ла билдәле булған).
Ҡалалары
Каппадокияның күп ҡалалары боронғо осорҙан билдәле һәм антик заман сығанаҡтарында телгә алына, йә булмаһа ислам баҫып алыусылары XIII быуат тирәһендә уларға нигеҙ һалған.
Теле һәм халҡы
Бигерәк тә антик һәм урта быуаттар Каппадокияһы, төбәк бер нисә мөһим: һинд-европа һәм һинд европалы булмаған халыҡтарҙың миграция ағымы киҫелешендә урынлашҡанлыҡтан, бай тел тарихына эйә.
Б. э. т. IV быуатта төбәкте Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып алғандан һуң, Каппадокияла урындағы халыҡтың алдынғы ассимиляцияһы йәки эллинизация осоро урынлаша. Шуға ҡарамаҫтан, антик осорҙа ла, Византия дәүерендә лә, бында грек теленең айырым формаһы — византия теле — таралған, автохтон халыҡ тулы ассимиляцияға бирелмәй. Шулай, моғайын, гректар халыҡтың өстән бер өлөшөнән дә артыҡ булмағанлыҡтан һәм агрессив лингвистик сәйәсәт үткәрмәгәнлектән, грек теле төбәктә генә лингва франкаһы була.
1071 йылдан, Манцикерт янындағы алышта еңгәндән һуң, төрөктәргә Кесе Азияға ҡапҡа асылғандан һуң, хәл ҡырҡа үҙгәрә. Күсмә төрөктәрҙең үтеп инеүе һәм уларҙың хәрби өҫтөнлөгө урындағы халыҡтың исламлашыуына, ә һуңынан күпселек халыҡтарҙың төрөктәр тарафынан йотолоуына килтерә. Шул уҡ ваҡытта күпселек гректар төрөк теле нә, дөрөҫөрәге уның айырым ҡараман диалектына күсә, (ҡара: «Караманлиды»). Урта грек телендә аралашыу һәләтен һаҡлаған һирәк грек крәҫтиәндәре һөйләшенә көслө төрөк йоғонтоһо булғанлыҡтан, XX быуат уртаһына тиклем йәшәп килгән каппадокий теле үҫешкән. Милли аҙсылыҡ телдәренән карманлидтарҙы һәм катаондарҙы (Көньяҡ Катаония халҡы) билдәләргә кәрәк.
Булған мәғлүмәт буйынса, 1813 йылда, Кесария халҡының 60 %-ҡа яҡынын һаман да әрмәндәр тәшкил иткән, ә Эржияс тауы өлкәһендә 34 әрмән ауылы иҫәпләнгән. 1912 й. Каппадокияла (хәҙерге Кайсери, Нигде, Аҡсарай һәм Невшехир илдәре) йәшәгән: төрөктәр — 202 927 кеше, гректар — 78 719 кеше, әрмәндәр — 39 489 кеше.
Империя 1919 йылда үҙгәртелгәндән һуң, төбәк Төрөк республикаһы (1923 йылдан рәсми) составында була. Административ реформа һөҙөмтәһендә төбәк бер нисә административ провинция: Невшехир, Кайсери, Аҡһарай һәм Нигде араһында бүленә. 1923 йылда Грек-төрөк халыҡ алмашыуы үткәрелгәндә, ошо ерҙә быуаттар дауамында йәшәүсе грек телендә һөйләшкән православие динендәге халыҡ был ерҙе ташлап китә, һәм төбәктә фәҡәт төрөктәр генә ҡала. Бынан тыш, төбәккә әрмәндәрҙе ҡырыу ҙа ҡағыла.
III быуатта Каппадокияла был исемдең иң хөрмәт ителгән христиан бөйөк яфа сигеүсеһе Георгий Победоносец тыуған.
Каппадокияла әрмәндәр
Күп кенә тикшеренеүселәр әрмәндәр һәм фригийлыларға туғандаш халыҡты Каппадокияның аҫаба халҡы тип һанай. Әрмәндәргә ҡарата Византия сәйәсәте Каппадокия тарихында мөһим роль уйнай. Төньяҡ-көнсығышта Кесе Әрмәнстан, ә көнсығышта — Бөйөк Әрмәнстан менән сиктәш булғанлыҡтан, Каппадокия элек-электән был милләттең демографик йоғонтоһон кисерә, әммә ошо ваҡыттарға ул айырыуса ҙур ҡолас ала. Византия империяһы Бағдад хәлифәлеге менән көрәш шарттарында Әрмәнстандан әрмәндәрҙе Кесе Азияға мәжбүри күсереү менән шөғөлләнә. Һәм шул уҡ һуғыш тыуҙырған ғәрәптәр яулап алған Әрмәнстандан ғәҙәти һәм етерлек интенсив эмиграция ла барған. Византия территорияһына, башлыса Каппадокияға (VII—IX бб.), шулай уҡ Месопотамияға, Киликия һәм Сүриәгә күсеү тормошҡа ашырылған. «Мәҫәлән, византия полководецы Лев 688 йылда Әрмәнстандың 25 округын бөлгөнлөккә төшөргән һәм унан Кесе Азияға 8000 әрмән ғаиләһен күсерә. 747 йылда, 751 йылда, 752 йылда әрмәндәр Мелитена һәм Кариндан (Эрзурум)» Кесе Азияға күсерелә. Византия агрессияһы һәм сәлжүктәр баҫып инеүе арҡаһында килеп тыуған көсөргәнеш осоро XI быуатҡа тура килә. Мәҫәлән, 1020—1021 йылдарҙа император Василий II Ванский өлкәһенән Себастияға (Кесе Азия) 15 мең әрмән ғаиләһен күсерә. Византия императорҙары, Васпуракан, Аний һ. б. әрмән батшалыҡтарын емереп, Багратидтарға, Арцрунидтарға һәм башҡа батша һәм кенәз ырыуҙарына империя территорияһында яңы биләмәләр бирә. Византия көсһөҙләнә барған һайын, уның көнсығыш сиге буйлап, әрмәндәр йәшәгән ерҙәрҙә, шул иҫәптән Каппадокияла, был хакимдар, үҙҙәренең власын туплай. Шуға оөшаш вассал дәүләттәрҙең береһе 1016—1020 йылдарҙа Себастияла Сенекерим батша осоронда барлыҡҡа килгән Арцрунид батшалығы була, был хаким үҙенең Васпуракан крайы халҡының өстән бер өлөшө менән бергә үҙ ерҙәрен ташлап күсеп Ҡызыл-Ирмакка күсеп китә. Был Каппадокияла барлыҡҡа килгән беренсе вассал әрмән батшалығы, уның составына Себастия, һәм шулай уҡ Понтий тауҙары һәм Евфрат араһынағы бер нисә ҡала һәм өйәҙҙәр ингән. Византия уны сәлжүктәргә ҡаршы барьер итеп ҡулланырға өмөт иткән. Әрмәндәр Сенекеримды «әрмәнстан батшаһы», шул уҡ ваҡытта Константинополь уға «патрик» титулы ғына (Византия хөкүмәт иерархияһында 11-се ранг), Каппадокия «полководецы» йәки «Каппадокия дукаһы йәки Месопотамия стратегы» титулдарын биргән. Был хаким 1026 йылда вафат булғандан һуң, сәлжүктәр 1080 йылда.баҫып алғанға тиклем, уның вариҫтары дәүләт сиктәрен киңәйтеүен дауам иткән.
1045 йылда Каппадокияла Багратид батшалығы хасил була. Ул 1044 йылда, Константин Мономах батшалыҡты яулағандан һуң, уны хаким Гагик II -гә ике ҡала (йәки хатта ҡәлғә һарайы) замогы — Пиза һәм Колонпалатты бүләк итә. Гагик II үҙенең власын, Сенекерим батшаның ейәнсәре, Давид Арцруни ҡыҙы өсөн бирнә сифатында алған Кесарияға Цамндав һәм Хавартанекка йәйелдерә. Был вассаллыҡ дәүләте, Гагикты грек феодалдары 1079 йылда һәләк иткәнгә тиклем, йәшәй.
Цамндав батшалығы 1065 йылда, Карс батшаһы Абас улына, Гагикка, уның юғалған биләмәләренә алмашҡа бирелгән ваҡыттан барлыҡҡа килә. Улар Цамндав (элекке Кидн) һәм Ларисса ҡалалары була. Был дәүләт ҡоролошо византийлылар Гагикты 1081 йылда үлтергәнгә тиклем йәшәй.
Был өс әрмән батшаһынан башҡа был ерҙәргә үҙҙәренең вассалдары һәм подданныйҙары менән күп һанлы әрмән кенәз ырыуҙары күсеп килгән. Был тема буйынса Смбат Спарапет хеҙмәттәре мөһим сығанаҡ булып тора.
Арабский историк Абу-ль-Фарадж бин Харун отзывается об армянских поселенцах X века в Сивасе следующим образом: Византияның артабанғы хәрби кампаниялары һөҙөмтәһендә, әрмәндәрҙең Каппадокияла ла, шулай уҡ көнсығыш йүнәлештә — Киликияла ла, төньяҡ Сүриә һәм Месопотамияның таулы өлкәләрендә — тәре йөрөтөүселәр дәүләтәре ойошторолған осорға тиклем дауам иткән.
Геологик характеристика
Каппадокия уникаль геологияһы менән айырыла. Үҙенең төҙөлөшөн ул 62-65 млн йылдар самаһы элек кайнозой осоронда ике ҡапма-ҡаршы тәбиғәт көстәренең эҙмә-эҙлекле хәрәкәте арҡаһында алған: