cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рындин Кузьма Васильевич
Хәтер
1935 йылдан алып 1937 йылға тиклем Рындин К. В. исемен Силәбе өлкәһе Подовинный ауыл Советының Подовинное ауылындағы «Подовинный» совхозы йөрөтә. ,
Ҡулға алыныуы һәм үлеме
1937 йылдың 12 октябрендә вазифаһын башҡарыу мәлендә ҡулға алына (ВКП(Б) Үҙәк Комитетының октябрь пленумында ҡатнашыу өсөн Мәскәүгә саҡырыла). Ҡулға алынғандан һуң шунда уҡ ВКП(Б) Үҙәк Комитеты составынан сығарыла. Террористик контрреволюцион ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнә. К. Рындин исеме 1937 йылдың 1 ноябренә билдәләнгән (<Элекке> ВКП(б) ағзалары һәм кандидаттары грифы аҫтында 45 кешенән торған исемлектә 19-сы була). 1938 йылдың 8 февралендә СССР Юғары судының хәрби коллегияһы хөкөм ҡарарын раҫлай. 1938 йылдың 10 февралендә атып үлтерелә.
1956 йылдың 14 мартында үлгәндән һуң аҡлана.
Ерләнгән урыны — Бутово-Коммунарка.
Иштван Чукас
Иштван Чукас (2 апрель 1936 йыл — 24 февраль 2020 йыл) — венгр шағиры, яҙыусы, балалар яҙыусыһы, цифрлы әҙәбиәте академияһы ағзаһы, ике тапҡыр «Милләт рәссамы» һәм Йозеф Аттила премияһы эйәһе.
Тормошо һәм эшмәкәрлеге
Иштван Чукас Венгрияның Кишуйсаллаш ҡалаһында тыуған, шунда башланғыс мәктәп тамамлаған. Бала саҡтан ул музыкаға һәләтлелеген күрһәтә һәм скрипка класы буйынса музыка мәктәбендә белем ала. Тик музыкаль белем алыуын дауам итмәй, башта юридик факультетында уҡый, ә һуңынан сәнғәт факультетына күсә. Радио шиғри конкурсында еңеүе уның тормошонда киҫкен боролош булып тора.
Иштван журналист булып эшләй, телевизион сериалдар һәм фильмдар өсөн сценарийҙар яҙа, бер нисә шиғырҙар йыйынтығын баҫтыра. 1960 йылда балалар өсөн проза әҫәрҙәре яҙа башлай, балалар өсөн 100-гә яҡын китап сығара. Мәҫәлән, Мир-Мурр, Пом-пом исемле бесәй, Сюсю исемле аждаһа тураһында әҫәрҙәре ҙур популярлыҡ яулай, уның әҫәрҙәре балалар классикаһына әүрелә
1975 йылдың 10-сы Голливуд телевизион фестивалендә уның «Шлем һәм картоф танауы» нәфис фильмы фестивалдең төп призын (Гран-при) һәм «Балалар өсөн иң яҡшы йыл фильмы» исемен яулай. 2014 йылда ул композитор Имре Наде менән берлектә балалар өсөн «Ҡасып киткән йондоҙҙар» операһын ижад итә һәм ошо уҡ йылдың октябрендә өсөнсө тапҡыр Астрид Линдгрен Мемориаль премияһы шорт-листына индерелә. 2015 йылда, Венгр драмаһы көнөндә, Эрне Села ҡулынан йәш быуын өсөн ижад иткән сәхнә мифтары өсөн махсус премия ала.
Чукас Иштван 83 йәшендә вафат була. Ул вафат булған кистә социаль селтәрҙәрҙә уның әкиәттәрен, фильмдарын күрһәтәләр, уның тураһында һөйләйҙәр. 2020 йылдың мартында Будапештта Фаркасрети зыяратында ерләнә.
Хәлидә Әдип Әдеүәр
Хәлидә Әди́п Әдеүәр (خالده اديب اديوار) (1882 й. тыуған — 1964 й. вафат булған) — төрөк сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. Романистка һәм. Төрөк ҡатын-ҡыҙҙарының түбән социаль статусын тәнҡитләүгә ҡоролған хеҙмәттәре менән билдәле. Хәлидә, күп төрөк ҡатын-ҡыҙҙары исламда ҡатын-ҡыҙ хоҡуғын тотоу менән ҡыҙыҡһынмағанлыҡтан, хоҡуҡтары боҙола, тип раҫлаған. Үҙ ғүмерендә ул Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш осоронда төрөк ҡораллы көстәрендә хеҙмәт тә иткән. Төрөк сәйәсәтенең яңы курсы эйәрсәне булараҡ, ул Ливанда 1916 йылғы геноцид ҡорбандары булған әрмән етемдәрен яңынан тәрбиәләүҙә ҡатнашҡан. Ататөрктөң дуҫы һәм тарафдашы булған. Иң ауыр йылдарҙа уның янында булған. Хәлидә Әдеүәр Ататөрк хәрби штабында булған һәм 1922 йылда Измирҙы (Смирны) яулап алыуҙы ентекле тасуирлаған.
Ҡыҫҡаса биографияһы
Хәлидә Әдип Ғосман империяһының баш ҡалаһы Истанбулда тыуған; кескәйҙән үк, ғәрәп телен һәм математиканы өйрәнгән, һәм 1901 йылда ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән америка колледжын тамамлаған; колледж яңы йәш төрөктәрҙе тәрбиәләүгә йүнәлтелгән булған. Шул йылдарҙа Ғосман империяһы сәйәси көрсөк кисергән һәм социаль характерҙағы реформаларға мохтаж булған. 1897 йылда 15 йәшлек Хәлидә Әдип Джейкоб Абботтың «Әсә» әҫәрен тәржемә иткән. Шуның өсөн уны ғосман солтаны Абдулхәмид II уны Миһырбанлыҡ ордены менән бүләкләй.
Тәүге ире Сәлих Зәкиҙән ике балаһы тыуа. Һуңынан улар айырылыша.
1909 йылда уның тәүге романы, Seviye Talip, донъя күрә. 1917 йылда ул Аднан Әдеүәргә кейәүгә сыға. Бер йылдан Истанбул университетына лектор булып эшкә урынлаша. Фәҡәт ошо йылдарҙа ул төрөк азатлыҡ хәрәкәтендә бик ҙур әүҙемлек күрһәткән.
1916 йылда, төрөк мәктәбе директоры булараҡ, әрмән етемдәрен ҡурсалаған. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, ире менән, Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта ҡатанашыу маҡсатында, Анатолияға килгәндәр; ул башта милли ҡораллы көстәрендә капрал һәм һуңыраҡ сержант булып хеҙмәт иткән.
Һуғыш тамамланғандан һуң, Көнбайыш Европаға ебәрелгән ире менән бергә, улар 1926 йылдан алып 1939 йылға тиклем Францияла һәм Бөйөк Британияла йәшәгәндәр. Ул күп сәйәхәт иткән, АҠШта һәм Британия Һиндостанында юғары уҡыу йорттарында уҡытҡан, лекциялар һөйләгән. 1939 йылда Төркиәгә ҡайтҡандан һуң, Истанбул университетында уҡытҡан. 1950 йылда Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышына, парламентына, һайлана, 1954 йылда сәйәсәттән ситләшә.
Уның романдарының төп темаһы — ул көслө, буйһонмаусан ҡатын-ҡыҙ характеры.
Экранлаштырылған әҫәрҙәре
1923 йылда режиссёр Мөхсин Эртоғрол Хәлидә Әдеүәр китаптарының береһе буйынса «Огненная рубашка» фильмын төшөргән. Был фильм төрөк кинематографы өсөн шуның менән хәтерҙә ҡала, был мосолман ҡатын-ҡыҙҙары уйнаған тәүге төрөк фильмы (Ғосман империяһында мосолман ҡатын-ҡыҙҙарға дини сәбәптәр менән кинола төшөү тыйылғанлыҡтан, был осорҙа төшөрөлгән бөтә фильмдарҙа, ҡатын-ҡыҙҙар ролен христиан йәки йәһүд ҡатын-ҡыҙҙары уйнаған) — Бәдиә Мөваһһит һәм Нәйир.
Казачий башҡорттар
Казачий башҡорттар  — төньяҡ-көнсығыш башҡорттар составындағы башҡорт казактары сословиеһы.
Казачий башҡорттарының ырыу составы
Ырыу аралары: аҡбай • аҡҡайынбураҡ • ҡалмаҡ • ҡатай • ҡойон • ҡулай • ҡоломбай • курән • сиған • сәлим.
Этник тарихы
Айырым этник сословиеға төрлө башҡорт ырыуҙарынан ойоша.
Таралыу территорияһы
Күпселектә хәҙерге Ырымбур һәм Силәбе өлкәләрендә, шулай уҡ Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында таралғандар.
Михайловка ауыл Советы (Архангел районы)
Михайловка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Архангел районы составындағы һәм 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль һәм муниципаль берәмек. Инйәр ауыл Советы менән берләштерелә. 1981 йылда Харьковка ауылы бөтөрөлә һәм иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана (Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 1981 йылдың 14 сентябрендәге 6-2/327-се һанлы «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленешенең иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарын алып ташлау тураһындағы» Указы ).
2005 йылда Березники һәм Северюхинский ҡасабалары бөтөрөлә (Закон «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм уның статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 20 июль, 2005 йыл N 211-з)
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһында түбәндәге юлдар бар :
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
«Инйәр» атамаһын һаҡлап, Инйәр һәм Михайловка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Валентиновка ауылында урынлаштырырға.
Михайловка ауыл Советының Үрге Ләмәҙ, Үрге Фроловка, Михайловка, Йәркәй ауылдарын Инйәр ауыл Советы составына индерергә.
Инйәр ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Ибраһим Тойғонов
Ибраһим Тойғонов (1793—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Михайловка ауыл Советы (Архангел районы)
Михайловка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Ибраһим Тойғонов
Биографияһы
Ибраһим Тойғонов (Ибраһим Тойғон улы Бикҡужин) Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Хөсәйен ауылында йәшәгән. Зауряд-хорунжий булып хеҙмәт итә.
Михайловка ауыл Советы (Архангел районы)
Михайловка ауыл Советы 2008 йылға Аҙау һәм Инйәр ауыл Советтары, Иглин районы һәм Силәбе өлкәһе менән сиктәш була.
Ибраһим Тойғонов
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Милләт-ара хоккей лигаһы
Милләт-ара хоккей лигаһы — 1992—1996 йылдарҙа үткәрелгән хоккей буйынса лига. Уның эсенә Рәсәй, Ҡаҙағстан, Украина, Латвия һәм Беларусь хоккей клубтары инә.
Тарихы
Милләт-ара хоккей лигаһы 1992 йылда барлыҡҡа килә. СССР тарҡалыуынан һуң БДБ һәм Балтия илдәре өсөн булған берҙән бер чемпионатты булдырыу маҡсаты менән эшләнгән.
Лиганың штаб-квартираһы Мәскәүҙә урынлаша, шуға Рәсәй һәм ҡалған клубтар араһында төрлө бәхәстәр барлыҡҡа килә. Мәҫьәлән, беларус, украин, латвия һәм ҡаҙағстан клубтарына Донъя чемпионаттарының «C» һәм «B» төркөмдәрендә ҡатнашыр өсөн «тәҙрәләр» булмай. Шул уҡ ваҡытта Лиганың календаре халыҡ-ара турнирҙарҙа һәм Донъя чемпионаттарының «А» төркөмөндә уйнаған Рәсәй йыйылма командаһы өсөн эшләнә ине.
1996 йылда сезон бөтөү менән бөтә Рәсәй клубтары бер яҡлы лига эсенән сығалар, һәм лига эшен туҡтата.
Лига йыл һайын үҙенең форматын алмаштарып тора: 1992/1993 һәм 1994/1995 миҙгелдәрендә МХЛ кубогы үткәрелә (регуляр чемпионат кубокка һайлау алыу туры ине). Алдағы ике миҙгелдә чемпионат һәм МХЛ кубогы айырым уйнала.
Еңеү өсөн 2 мәрәй бирелә ине, тигеҙ иҫәпкә — 1, еңелеүгә — 0.
Командалар һаны һәр ваҡыт күбәйеп тора. Лигаға асыҡ Рәсәй чемпионатының йә Элита, йә Юғары лигаларҙың командалары керә ине.
Лиганың берҙән бер президенты ул — Черенков Роберт Дмитриевич.
Милләт-ара хоккей лигаһы 1992/1993 сезонда
Турнир 1992 йылдың 4 сентябрендә башлана. Бөтә 24 команда территориаль принцип буйынса 4 зонаға бүленә һәм зона эсендә һәр береһе менән дүртешәр уйын уйнай. Аҙаҡтан ҡушылғас (1-се зона 2-се менән, 3-сө 4-се менән) төркөмдәр эсендә һәм береһе менән ике тапҡыр осраша (беренсе этапта йыйған мәрәйҙәр һанала).
Һәр бер төркөмдән 8 иң көслө команда МХЛ кубогы өсөн көрәшә. Финалда «Динамо» командаһы «Лада» командаһын еңә. Уйындар ошондай һөҙөмтә менән бөтә : "Динамо"        3 : 2         "Лада" "Динамо"        4 : 3         "Лада" "Динамо"        5 : 1         "Лада" тулыраҡ мәғлүмәт ошонда
Милләт-ара хоккей лигаһы 1993/1994 сезонда
Турнир 1993 йылдың 7 сентябрендә башлана. 24 команда һәр береһе менән ике тапҡыр уйнай. Чемпионатты «Лада» командаһы еңә. 16 иң көслө команда МХЛ кубогы өсөн көрәшә. Финалда «Лада» «Динамо» клубынан үткән сезон өсөн үс алып МХЛ кубогын еңә. "Лада"        5 : 3             "Динамо" "Лада"        5 : 2             "Динамо" "Лада"        3 : 4  (ОТ)       "Динамо" "Лада"        0 : 5             "Динамо" "Лада"        5 : 3             "Динамо тулыраҡ мәғлүмәт ошонда
Милләт-ара хоккей лигаһы 1994/1995 сезонда
Турнир 1994 йылдың 9 сентябрендә башлана. 28 команда территориаль принцип буйынса ике конференцияға бүленәләр : Көнсығыш һәм Көнбайыш. Конференциялар эсендә һәр береһе менән дүрт тапҡыр уйнайҙар. Һәр конференциянан һигеҙәр клуб МХЛ кубогы өсөн көрәшә. Финалда «Динамо» клубы "Лада"ны еңеп МХЛ кубогын еңә һәм Рәсәй чемпионатының еңеүсеһе тип билдәләнә. "Лада"        1 : 3                 "Динамо" "Лада"        4 : 4 (2:3 бул.)      "Динамо" "Лада"        2 : 2 (2:1 бул.)      "Динамо" "Лада"        4 : 3 (ОТ)            "Динамо" "Лада"        0 : 6                 "Динамо" тулыраҡ мәғлүмәт ошонда
Милләт-ара хоккей лигаһы 1995/1996 сезонда
Турнир 1995 йылдың 7 сентябрендә башлана. 28 команда территориаль принцип буйынса ике конференцияға бүленәләр : Көнсығыш һәм Көнбайыш. Конференциялар эсендә командалар һәр береһе менән дүрт тапҡыр уйнайҙар. Аҙаҡтан һәр конференциянан иң көслө 7 команда бер төркөмдә һәр береһе менән икешәр уйын уйнап Рәсәй чемпионын асыҡлайҙар. «Лада» хоккей клубы был титулды икенсегә еңә. МХЛ кубогы чемпионаттан айырым үткәрелә һәм уның еңеүсеһе «Динамо» клубы була. "Динамо"        2 : 1 (ОТ)    "Металлург" "Динамо"        4 : 1         "Металлург" "Динамо"        2 : 3         "Металлург" "Динамо"        6 : 3         "Металлург" тулыраҡ мәғлүмәт ошонда
Абак (йылға)
Абак — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1016/320 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шубино (Ырымбур өлкәһе)
Шубино — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш тарафында, Мерәҫурған йылғаһы буйында, ҡала округының административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 43 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 451 метр.
Шубино ауылының климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 көн ята.
.
Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2015 йылдың 1 майына тиклем Ҡыуандыҡ районының Яңы Покровка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1901 йылғы сығанаҡта «хутор Шубинский, на озере Сахин-Куль» тип билдәләнгән. Атамаһы ауылға нигеҙ һалған Шубин тигән сауҙәгәр фамилияһынан киткән
Шәхестәре
Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында был ауылда яҙыусы Валериан Павлович Правдухиндың (1892—1939) үҫмерлек осоронда йәшәүе хаҡында яҙа. Ул «По излучинам Урала», «Годы, тропы, ружье», "В степи и горной тайге"тигән китаптар авторы.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 52,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар ярашлы рәүештә 47,6 % процент тәшкил иткән.
Суты-Тэл-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Качимовка
Качимовка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Барлак йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Пус-Соим
Ай-Пус-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Узюм-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Аҙау ауыл Советы (Архангел районы)
'''
Аҙау ауыл Советы '''— Башҡортостан Республикаһының Архангел районы составындағы һәм 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Оҙондар ауыл Советы менән берләштерелә. Почта индексы — 453034. ОКАТО коды − 80203807000.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһында түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: а) Оҙондар һәм Аҙау ауыл Советтарын, «Оҙондар» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, Оҙондар ауылы — административ үҙәк. Аҙау ауыл Советының Аҙау, Айытмәмбәт, Ҡарағай ауылдарын Оҙондар ауыл Советы составына индерергә. Оҙондар ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Аҙау ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға; Аҙау ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Михайловка ауыл Советы, Баҡалды ауыл Советы, Оҙондар ауыл Советы, Инйәр ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы (ред. 19.11.2008)»).
Ғүмәр (Дәүләкән районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Унтеркака
Унтеркака (Unterkaka) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 308 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 263 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6721 һәм автомобиль коды — BLK.
Лабазка-Исовская
Лабазка-Исовская — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ис йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнкиҫәк
Йәнкиҫәк (Янкисяк) — Башҡортостан Республикаһының Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 47 кеше булған. Почта индексы — 452886, ОКАТО коды — 80204840010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы
Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы (ингл. Nhe Jrganization of the Petroleum Exporting Countries ҡыҫҡаса ОПЕК, ингл. OPEC) — нефть сығарыу квоталарын контролдә тотоу өсөн нефть сығарыусы илдәр ойошторған халыҡ-ара хөкүмәт-ара ойошма. Йыш ҡына картель булараҡ ҡарала. 2020 йылдың мартына ОПЕК составына 13 ил инә: Алжир, Ангола, Венесуэла, Габон, Ираҡ, Иран, Конго, Күвейт, Ливия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Нигерия, Сәғүд Ғәрәбстаны, Экватор Гвинияһы. Генераль секретарь (2016 йылдың 1 авгусынан) — Мөхәммәт Баркиндо.
ОПЕК ағзаһы булған илдәр донъялағы нефть запастарының яҡынса 2/3 өлөшөн контролдә тота. Уларға донъя күләмендә етештереүҙең ~35 проценты һәм донъя нефть экспортының яртыһы тура килә. ОПЕК ағзаһы булған илдәрҙең иҫбатланған нефть запастары әлеге ваҡытта 1199,71 миллиард баррель кимәлендә тора.
Ойошманың маҡсаттары
ОПЕК-тың маҡсаты — эшмәкәрлекте координациялау һәм ойошмаға ингән илдәр араһында нефть сығарыуға ҡағылышлы дөйөм сәйәсәт әҙерләү, нефткә тотороҡло хаҡтарҙы һаҡлау, ҡулланыусыларҙы тотороҡло нефть менән тәьмин итеү, нефть сәнәғәтенә инвестициялар ҙан килем алыу.
ОПЕК ағзаһы булған дәүләттәрҙең энергетика һәм нефть министрҙары халыҡ-ара нефть баҙарын баһалау һәм уның үҫешен киләсәккә күҙаллау өсөн йылына ике тапҡыр йыйыла. Был осрашыуҙарҙа баҙарҙы тотороҡландырыу өсөн ҡабул ителергә тейешле ғәмәлдәр тураһында ҡарарҙар ҡабул ителә. Нефть сығарыуҙа баҙар һорауының үҙгәреүенә ярашлы үҙгәрештәр тураһында ҡарарҙар ОПЕК конференцияларында ҡабул ителә.
Ойошманың структураһы
Ойошманың юғары органы булып ҡатнашыусы илдәрҙең конференцияһы тора, ул, ҡағиҙә булараҡ, йылына 3 тапҡыр саҡырыла. Конференция яңы ағзаларҙы ҡабул итеү тураһында ҡарар ҡабул итә, Идарасылар Советы составын, бюджетты һәм финанс отчетын раҫлай, идарасылар Советы рәйесен, генераль секретарь, уның урынбаҫарын һәм ревизорын тәғәйенләй.
Етәкселәр советы Конференцияға һорауҙар әҙерләй һәм Секретариаттың даими орган булып торған эшенә етәкселек итә. Секретариат тикшеренеүҙәр үткәрә һәм Етәкселәр советы һәм Конференция буйынса тәҡдимдәр әҙерләй, ҡабул ителгән ҡарарҙарҙың үтәлешен күҙәтә, ОПЕК-тың йыллыҡ бюджеттарын проектын әҙерләй. Административ, иҡтисади, хоҡуҡи, мәғлүмәт һәм техник бүлектәрҙән тора.
ОПЕК+
ОПЕК±тың рәсми булмаған форматы 2016 йылдың ноябрендә, күп кенә нефть сығарыусы илдәрҙең донъя нефть баҙарындағы хаҡтар менән ҡәнәғәт булмауы арҡаһында барлыҡҡа килә.
2020 йылдың апреленә ҡарата ОПЕК+ «картель» составына 10 ил инә — Әзербайжан, Бахрейн, Бруней, Ҡаҙағстан, Малайзия, Мексика, Оман, Рәсәй, Судан, Көньяҡ Судан (картельдең төп етештереүсеһе һәм формаль булмаған лидеры — Рәсәй, донъя нефть сығарыу күләменең 14 проценты). Рәсәй иҡтисадсыһы Михаил Хазин билдәләүенсә: ОПЕК+ — «Америка баҙары төҙөлөшө моделе,ОПЕК илдәре ғәмәлдә Американың сланец сәнәғәтен финанслай һәм уға донъя баҙарының бөтә өлөшөн бирә, тип фаразлай. Бындай хәл сланец етештереүселәргә (барреленә 60 долларҙан ашыу) хаҡтар уңайлы булыуы менән бәйле була, ә ОПЕК илдәре үҙҙәре етештереү күләмен кәметә. Шул уҡ ваҡытта Сәғүд Ғәрәбстаны ла өҫтөнлөктәргә эйә була, сөнки ул нефттең хаҡына өҫтәмә премия бирә һәм баҙарҙарын кәметмәй».
1960-сы йылдар
Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы 1960 йылдың 10- 14 сентябрендә Бағдадта нефть сығарыусы биш ил — Иран, Ираҡ, Күвейт, Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Венесуэла инициативаһы буйынса конференцияла ойошторола. 1960-се йылдарға деколонизация процесы һәм яңы бойондороҡһоҙ дәүләттәр барлыҡҡа килеүе хас була. Был осорҙа донъяла нефть сығарыуҙа ете эре милләт-ара компания өҫтөнлөк итә: «Семь сестёр» Exxon, Royal Dutch Shell, Texaco, Chevron, Mobil, Gulf Oil һәм British Petroleum. ОПЕК «Семь сестёр» картеле бер яҡлы рәүештә нефть һатып алыу хаҡтарын төшөргәндән һуң ойошторола, уның нигеҙендә нефть сығарыусы илдәргә тәбиғи ресурстарҙы үҙләштереү хоҡуғы өсөн һалымдарын һәм рентаһын түләйҙәр.
Ойошманы ойоштороуҙың маҡсаты яңы бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙең милли мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып, үҙ ресурстарын һәм уларҙы эксплуатациялауҙы контролдә тоторға ынтылышы була. 1960-се йылдарҙа донъя баҙарҙарында нефттең артыҡ тәьмин ителеүе күҙәтелә, шуға күрә ОПЕК-тың төҙөү маҡсаттарының береһе хаҡтарҙың артабан төшөүенә юл ҡуймау була. ОПЕК нефть сығарыу буйынса үҙенең коллектив ҡарашын үҫтерә һәм ойошма Секретариатын булдыра, ул беренсе тапҡыр Женевала, ә 1965 йылдың 1 сентябренән Венала урынлаша.
1968 йылда ОПЕК «ОПЕК-ҡа ингән ағзаларҙың нефть тураһында илдәр сәйәсәте» декларацияһын ҡабул итә, унда бөтә илдәрҙең үҙҙәренең милли үҫеше мәнфәғәтендә тәбиғи ресурстары өҫтөнән даими суверенитетты тормошҡа ашырыу хоҡуғын һыҙыҡ өҫтөнә ала.
1960-сы йылдарҙа ОПЕК-ҡа ингән илдәрҙең һаны ике тапҡырға арта, сөнки тағы биш нефть сығарыусы ил берләшә: Катар (1961), Индонезия (1962), Ливия (1962), Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (1967), Алжир (1969).
1962 йылдың ноябрендә ОПЕК БМО Секретариатында тулы хоҡуҡлы хөкүмәт-ара ойошма булараҡ теркәлә. 1965 йылда ОПЕК БМО-ның Иҡтисади һәм социаль советы менән рәсми мөнәсәбәттәр булдыра, БМО-ның Сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһында ҡатнаша.
1970-се йылдар
ОПЕК 1975 йылда Алжир ҙа дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтарының беренсе саммитынан башлап үҙ вәкиллек хоҡуҡтарын киңәйтә. ОПЕК глобаль иҡтисади үҫеш һәм тотороҡлоҡ мәнфәғәтендә халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә хеҙмәттәшлектең яңы дәүерен үткәрергә саҡырҙы. Был 1976 йыл да ОПЕК-тың Халыҡ-ара үҫеш фондын булдырыуға килтерә. Илдәр ағзаһы социаль-иҡтисади үҫеш буйынса амбициялы схемаларын тормошҡа ашыра.
1970-се йылдарҙа ОПЕК ағзаһы булған илдәрҙең һаны 1975 йылға Нигерия (1971), Эквадор (1973) һәм Габон (1975) иҫәбенә 13-кә тиклем арта.
1975 йылдың 21 декабрендә ОПЕК-тың штаб-фатиры Карлос Шакал етәкселегендәге алты ҡораллы террорсы төркөмө тарафынан баҫып алына. Һөҙөмтәлә өс кеше һәләк була: Австрия полицейскийы, Ливия делегацияһы ағзаһы һәм Ираҡтың именлек хеҙмәткәре.
1980-се йылдар
Был ун йыллыҡ башында нефткә хаҡтар рекордлы кимәлгә етә, әммә һуңынан түбәнәйә башлай һәм 1986 йылда ихтыяж тәҡтимдән артып китеү һәм энергия сығанаҡтарын алмаштырыу арҡаһында углеводород ҡулланыуҙы кәметеү арҡаһында барреленә минималь 10 АҠШ долларына етә.
ОПЕК-ҡа ингән илдәрҙең донъя нефть сығарыу буйынса өлөшө һиҙелерлек кәмей, ә нефть килемдәренең дөйөм күләме быға тиклем барып еткән кимәлдең өстән бер өлөшөнә кәмей, был ойошманың күп кенә ағза илдәренә етди иҡтисади ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
Ойошма сиктәрендә күрелгән саралар арҡаһында хаҡтар яҡынса 1980-се йылдар башындағы хаҡтар кимәленең яртыһына тиң кимәлдә тотороҡлана, һәм яңы үҫеүсе донъя етештереүе шарттарында ОПЕК ағзаһы булған илдәрҙең өлөшө тергеҙелә башланы. Быға ОПЕК ағзаһы булған илдәр өсөн нефть сығарыу квоталарын гармониялаштырыу һәм урынлаштырыу, һәм ОПЕК кәрзине нигеҙендә хаҡтар ҡуйыу механизмын булдырыу иҫәбенә өлгәшелә. Шул уҡ йылдарҙа ОПЕК-ҡа инмәгән илдәр менән диалог һәм хеҙмәттәшлек урынлаштырырға мөмкин була.
1990-сы йылдар
Был ун йыллыҡта хаҡтар алдағыһы менән сағыштырғанда ҡырҡа үҙгәрә. ОПЕК-тың үҙ ваҡытындағы эшмәкәрлеге арҡаһында, 1990—1991 йылдарҙағы Яҡын Көнсығыштағы хәрби ваҡиғаларға бәйле, нефть биреү көрсөгөнән ҡотолорға мөмкин була. Әммә был ун йыллыҡта Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы иҡтисади көрсөк һәм 1998—1999 йылдарҙа Төньяҡ ярымшарҙа ҡыштың йомшаҡ булыуы арҡаһында артыҡ тотороҡһоҙлоҡ һәм хаҡтарҙың дөйөм көсһөҙлөгө өҫтөнлөк итә. Шуға ҡарамаҫтан, СССР тарҡалыуынан һәм социалистик система тарҡалғандан һуң донъяла булған үҙгәрештәрҙе иҫәпкә алған нефть баҙарының интеграцияһы арҡаһында донъяла тотороҡло күтәрелеш күҙәтелә. Был осорға шулай уҡ глобалләшеү процестарының үҫеүе, элемтә саралары һәм башҡа юғары технологиялы өлкәләрҙәге революция хас була. Нефть сығарыусылар менән ҡулланыусылар араһындағы диалогта, шулай уҡ ОПЕК ағзалары менән ОПЕК-ҡа инмәгән ағзалар мөнәсәбәттәрендә етди үҙгәрештәр булды. 1992 йылда Ер Саммитынан башлап Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эгидаһы аҫтында климаттың үҙгәреүе буйынса һөйләшеүҙәр көсәйә бара. Бындай шарттарҙа ОПЕК донъя баҙарына нефть биреүҙе тигеҙләргә тырыша.
Был ун йыллыҡта ОПЕК составы үҙгәрә: Габон ОПЕК составынан сыға, ә Эквадор ойошмаға ағзалығын 2007 йылдың октябренә тиклем туҡтата.
1998 йылда Рәсәй ОПЕК-та күҙәтеүсе булып китә.
2000-се йылдар
ОПЕК-тың инновацион хаҡтар механизмы ошо ун йыллыҡтың тәүге йылдарында нефткә хаҡтарҙың тотороҡланыуына булышлыҡ итә, ОПЕК илдәренең фонд фьючерстарына һәм яғыулыҡ-энергетика комплексының опцион котировкаларына йоғонтоһо арта бара. Әммә баҙар көстәренең, спекуляцияның һәм башҡа факторҙарҙың ҡушылыуы 2004 йылдағы хәлде үҙгәртә, был баҙарҙа хаҡтарҙың күтәрелеүенә һәм яҡшы запаслы сей нефттең тотороҡһоҙлоғон арттырыуына килтерә. Хаҡтар 2008 йылдың уртаһында, донъя финанс көрсөгө һәм иҡтисади көрсөк шарттарында түбәнәйгәнгә тиклем, рекордлы кимәлгә күтәрелә. ОПЕК иҡтисади көрсөккә ҡаршы көрәш буйынса глобаль тырышлыҡ сиктәрендә нефть секторына ярҙам итеү буйынса билдәле ойошмаға әйләнә. 2000 һәм 2007 йылдарҙа Каракас һәм Әр-Риядта ОПЕК-тың икенсе һәм өсөнсө осрашыуҙары арҡаһында тотороҡло үҫешле стабиль энергетика баҙарҙары булдырыла, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау мәсьәләләре яңы кимәлгә күтәрелә, атап әйткәндә, углеводородтарҙы донъяла ҡулланыуҙың үҫеүе менән бергә глобаль йылыныу тикшерелә.
Ошо йылдар эсендә Ангола ОПЕК-ҡа инә (2007), ә Индонезия 2009 йылдың ғинуарында ағзалығын туҡтата, сөнки ул нефть импортлаусы илгә әйләнә, әммә, әгәр ул нефть экспортлаусы булып китһә, кире ҡайтыр, моғайын, тип белдерә. Индонезия еңел нефть экспортлауын дауам итә, әммә кислоталы нефттең күпкә күберәк күләмен импортлай. Бындай алым иҡтисади яҡтан аҡлана, сөнки еңел нефткә хаҡ юғарыраҡ.
2008 йылда Рәсәй ОПЕК-та даими күҙәтеүсе булырға әҙер булыуын белдерҙе.
2010-сы йылдар
2015 йылда Индонезия ҡабаттан ОПЕК-ҡа кире ҡайтыу тураһында ғариза бирә һәм 2016 йылдың 1 ғинуарында картельгә кире ҡайта. Әммә 2016 йылдың 1 декабрендә унан икенсе тапҡыр сыға. .
2016 йылдың июлендә Габон ойошмаға кире ҡайта. 2017 йылдың яҙында Экватор Гвинеяһы ОПЕК ағзаһы була.
2018 йылдың декабрь башында Катар властары ОПЕК составынан сығырға һәм тулыһынса тәбиғи газ һәм шыйыҡландырылған газ сығарыуға иғтибарҙы йүнәлтергә ҡарар итә.
2020-се йылдар
2019 йылдың 1 октябрендә Эквадор 2020 йылдың ғинуарынан ОПЕК составынан сығыуы тураһында иғлан итә.
2020 йылдың ғинуарында Бразилия ОПЕК-ҡа инеү тәҡдимен кире ҡаға.
Әлеге ваҡытта ойошмала дөйөм алғанда 13 ағза илдәре бар..
ОПЕК «Кәрзине»
ОПЕК-тың (OPEC Referance Basket of crudes) «кәрзин» термины рәсми рәүештә 1987 йылдың 1 ғинуарында индерелә. «Кәрзиндең» хаҡы нефттең түбәндәге сорттарына физик хаҡтарҙың арифметик уртасаһы тип билдәләнә: Arab Light (Сәғүд Ғәрәбстаны), Basra Light (Ираҡ), Bonny Light (Нигерия), Es Sider (Ливия),Girassol (Ангола), Minas (Индонезия), Iran Heavy (Иран), Kuwait Export (Күвейт), Merey (Венесуэла), Murban (Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре), Oriente (Эквадор), Qatar Marine (Катар), Saharan Blend (Алжир).
ОПЕК-тың «кәрзине» өсөн тарихи максимум булып барреленә $140,73 хаҡы тора,, 2008 йылдың 3 июлендә теркәлә.
2008 йылдың мартында кәрзингә Oriente (Эквадор) индерелә. . 2009 йылдың ғинуарында Minas (Индонезия) кәрзиндән төшөрөлә, ә кәрзингә BCF 17 (Венесуэла) урынына Merey (Венесуэла) индерелә. 2016 йылдың ғинуарынан Индонезия ҡабаттан кәрзингә индерелә. Шулай итеп, әлеге ваҡытта ОПЕК кәрзиненең хаҡы картель илдәре сығарған нефттең үрҙә телгә алынған 13 сортлы нефттең физик хаҡтарының арифметик уртаса күрһәткесе тип билдәләнә.
Рәсәй һәм ОПЕК
1998 йылдан Рәсәй ОПЕК-та күҙәтеүсе булып тора. Шул осорҙан алып Рәсәй ОПЕК конференцияһы сессияларында, шулай уҡ эксперт осрашыуҙарында һәм ойошманың унан ситтәге илдәр вәкилдәре менән башҡа сараларында ҡатнаша. Рәсәй министрҙарының ОПЕК етәкселәре һәм ОПЕК илдәренең коллегалары менән даими осрашыуҙары үткәрелә. Рәсәй Рәсәй-ОПЕК энергодиалогын даими ойоштороу, энергодиалог тураһында килешеү (Меморандум) төҙөү инициативаһы менән сығыш яһай, уның вәкәләтле вәкиле Рәсәй Федерацияһы Энергетика министрлығы буласаҡ.
Рәсәй менән мөнәсәбәттәр ойошма сәйәсәтенә һиҙелерлек йоғонто яһай. Рәсәйҙең баҙарҙағы өлөшөн арттырыр тип ҡурҡып, әгәр Рәсәй ҙә шулай эшләмәһә, ОПЕК етештереүҙе кәметеүҙән баш тарта. Бындай хәл нефткә донъя хаҡтарының тергеҙелеүенә төп ҡаршылыҡ булып тора.
2015 йылда ОПЕК Рәсәйгә уға ҡушылырға тәҡдим итә, әммә ил күҙәтеүсе булып ҡалырға ҡарар итә. 2016 йылдан ОПЕК+форматы эшләй, унда ОПЕК-тың бөтә илдәре, шулай уҡ Рәсәй, Ҡаҙағстан һәм Әзербайжан нефть сығарыуҙы кәметеү буйынса фекер алышыуҙа ҡатнаша.
Уның эҙемтәһе булып, WTI нефтенең хаҡын кире зонаға (-$40) күсергә мәжбүр иткән COVID-19 арҡаһында ҡулланыуҙы ҡыҫҡартыуға өҫтәлгән хаҡтар һуғышы тора.
9-12 апрелдәге фекер алышыуҙарҙың йомғаҡтары буйынса ОПЕК+ 2020 йылдың 1 майынан башлап етештереү күләмен тәүлегенә 10 миллион баррельгә ҡыҫҡартырға килешә.
2021 йылдың 4 октябрендә ОПЕК+мониторинг комитеты министрҙары 2021 йылдың ноябрендә нефть сығарыуҙы тәүлегенә 400 мең баррельгә арттырыу планын үтәүҙе дауам итә.
ОПЕК-тың проблемалары
ОПЕК мәнфәғәттәре йыш ҡына ҡаршы торған илдәрҙе берләштерә. Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Ғәрәбстан ярымутрауының башҡа илдәре халыҡ аҙ йәшәгән илдәр иҫәбенә инә, әммә эре нефть запастарына, сит илдәрҙән ҙур инвестицияларға эйә булған һәм «Семь сестёр» менән бик тығыҙ бәйләнеш тота. ОПЕК-ҡа ингән башҡа илдәргә, мәҫәлән, Нигерия һәм Венесуэлаға, халыҡ һанының юғары булыуы һәм ярлылыҡ хас. Был ярлы илдәр ҡыйбатлы иҡтисади үҫеш программаларын тормошҡа ашыра һәм бик күп бурыстары бар. Айырыуса сей нефткә хаҡ төшһә, улар байтаҡ күләмдә нефть сығарырға һәм һатырға мәжбүр булалар.
Шулай уҡ 1980-се йылдарҙа бер-береһе менән һуғыш башлаған Ираҡ менән Иран хәрби сығымдарҙы түләү өсөн нефть сығарыуҙы көсәйтә. Сәғүд Ғәрәбстаны Иран менән Ираҡҡа квоталарҙы үтәүгә кире ҡайтыу өсөн баҫым яһай.
ОПЕК илдәре нефть сығарыуға квоталар тураһында уңышлы һөйләшеүҙәр алып барһа ла, ОПЕК сиктәрендә уларҙың үтәлешен тикшереү һәм тәртипкә килтереү механизмдары юҡ. Шуға күрә квоталар йыш ҡына үтәлмәй. ОПЕК илдәре, дөйөм квоталар тәүлегенә 30 000 000 баррель етештереүҙе үҙ өҫтөнә алыуға ҡарамаҫтан, 2012 йылдан тәүлегенә уртаса 31 000 000 баррель нефть сығара. Иран вәкилдәре, ОПЕК-тың квоталары арттырып үтәлеүгә ҡарамаҫтан, иҡтисади санкциялар бөтөрөлөү ихтималлығы булғандан һуң нефть сығарыуҙы тәүлегенә 1000 000 баррельгә арттырыу ниәте тураһында белдерә (уларҙы туҡтатыу буйынса һөйләшеүҙәр алып барыла).
XXI быуатта ОПЕК-тың нефттең хаҡына йоғонто яһау һәм был сеймалдың донъя баҙарын тәртипкә килтереү мөмкинлеге һиҙелерлек кәмей. Был ОПЕК-ҡа инмәгән илдәрҙең : Рәсәйҙең (донъя етештереүенең 13 %), АҠШ-тың (12 %), Ҡытайҙың (5 %), Канаданың (4 %), Бразилияның (3 %), Ҡаҙағстандың (2 %) күләмле нефть сығарыуы менән бәйле. Был илдәрҙең етештереүҙәге уңыштарының бер өлөшө «ғәҙәти булмаған нефть» үҫеше менән бәйле (АҠШ-та сланец нефте, Канадала нефть ҡомдары). 2008 йылда донъя иҡтисади көрсөгө башланғандан алып нефткә ихтыяж кәмей, ә 2015 йылда ихтыяждан артығыраҡ тәҡдим күҙәтелә. Артыҡ тәьмин ителешкә һәм нефткә хаҡтарҙың ике тапҡырға түбәнәйеүенә ҡарамаҫтан, ОПЕК ағзалары, баҙарҙағы өлөшөн конкуренттар алыр тип ҡурҡып, етештереүҙе кәметмәй. Һөҙөмтәлә ОПЕК-тың ҡайһы бер илдәре килемдең кәмеүе менән, икенселәре хатта нефть сығарыу кимәле юғары булғанда ла бюджет дефициты менән осраша.
ОПЕК-тың тағы бер проблемаһы булып ойошманың ҡайһы бер илдәрендә сәйәси тотороҡһоҙлоғо тора. Ливияла һәм Ираҡта нефть сығарыуҙы ҡатмарлаштырған граждандар һуғыштары дауам итә. Нигерия тотороҡһоҙ сәйәси системаға эйә һәм милләт-ара һәм дин-ара конфликттар менән осраша. Шау-шыулы хәл Венесуэла ла күҙәтелә. Ҡайһы бер илдәр Иранға иҡтисади санкциялар индерә.
ОПЕК-тың ҡайһы бер илдәре нефть сығарыуҙың иң юғары нөктәһенә етә. Индонезия нефть импортлаусы булып китә һәм ОПЕК составынан сыға. Иран максималь нефть сығарыуға 1974 йылда, Сәғүд Ғәрәбстаны — 2005 йылда өлгәшә.
Нарыҫтау
Нарыҫтау (Нарыстау) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 331 кеше. Почта индексы — 452089, ОКАТО коды — 80244828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Нарыҫтау, Дим йылғаһы үҙәнендә, район үҙәгенән төньяҡта урынлашҡан ауыл. Илсеғол ауыл советына ҡарай. Ауылға 1914 һәм 1917 йылдар араһында Бәләбәй өйәҙендә шулай уҡ өйәҙҙең Себенле ауылы (хәҙерге Әлшәй районы) аҫаба-халҡы бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һала. Ауылдың исеме Нарыҫтауҙың исеме менән бәйләнгән. Нарыҫ тигән исем башҡорттарға борон күрше йәшәгән коми халыҡтары биргән исем. Ул һүҙ ” бәләкәй генә түбә, ҡалҡыулыҡ, уба” (фин-уғыр телдәренең береһе (коми телендә)) түбәләр теҙмәһе тигәнде аңлата.
1917 йылда уҡ унда 398 башҡорт йәшәгән, 67 хужалыҡ булған. Артабан халыҡ иҫәбе тотороҡло була: 1959 йылда - 328, 1989 йылда 325 кеше. XXI быуат башында (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса) Нарыҫтауҙа 397 кеше йәшәй.
Йосемити милли паркы
Йосемити милли паркы  (Yosemite National Park — милли парк Йосемите ) —  Калифорния штатының (АҠШ) Мадера, Марипоса һәм Туолумне (Madera, Mariposa, Tuolumne) округтарында  урынлашҡан милли парк.
3081 км² майҙанды биләй һәм Сьерра-Невада һыртының көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Ландшафтары һәм тәбиғәте менән дан тота: һоҡланғыс гранит ҡаялар, шарлауыҡтар, таҙа һыулы йылғалар, секвойядендрон сауҡалыҡтары һәм бай биологик төрлөлөк (парктың 95 проценты тиерлек ҡырағай тәбиғәт зонаһы тип иҫәпләнә).
1984 йылда парк ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында «Бөтә донъя мираҫы» статусын ала. Баштан уҡ милли парк булараҡ уйланыла. Уны ойоштороусылар араһында — ҡурсаулыҡ идеяһын тәүгеләрҙән булып яҡлаусы Джон Мьюр (John Muir). Йыл һайын паркка 4-5 миллион кеше килә; уларҙың күбеһе Йосемите үҙәнендә генә туҡтай.
Диңгеҙ кимәленән 600-4000 метр бейеклектә урынлашҡан парк үҫемлектәрҙең биш төп зонаһын: ҡуйы ҡыуаҡлыҡ һәм имәнлек зонаһын, түбәнге тау урманын, үрге тау урманын, субальп һәм альп бүлкәтен үҙ эсенә ала.
Калифорнияла үҫкән 7000 төр үҫемлектең яҡынса яртыһы — Сьерра-Невада тауҙарында, ә бишенсе өлөшө парктың үҙ территорияһында осрай. Бында һирәк геологик формация һәм уникаль тупраҡ һөҙөмтәһендә 160-тан ашыу һирәк осрай торған үҫемлек төрө үҫеү өсөн уңайлы урын һанала.
Парк биләмәһенең геологик төҙөлөшө гранит һәм унан да боронғо таш тоҡом ҡалдыҡтары менән характерлана.
10 миллион йыл самаһы элек Сьерра-Невада тауҙары күтәрелә. Ә аҙаҡ көнбайыш битләүе һөҙәгерәк булып, ә көнсығышы текәрәк ҡалып  ауыша.
Күтәрелеш һыу ағымдарының һәм йылға үҙәндәренең текәлеген арттыра, һөҙөмтәлә тәрән һәм тар каньондар барлыҡҡа килә. Миллион йыл самаһы элек түбәләрҙә йыйылған ҡар һәм боҙ хәҙерге субальп һәм альп бүлкәттәре райондарында боҙлоҡтар барлыҡҡа килтерә. Шул рәүешле йылға үҙәндәрен битләү буйлап түбәнгә төшөрә. Тәүге боҙлоҡ осоронда боҙҙоң ҡалынлығы 1200 метрға тиклем тәшкил итә. Боҙлоҡ массаларының артабанғы шыуыуы әлеге ваҡытта матур пейзаждар артынан һунар итеүсе бик күп туристарҙы йәлеп итеүсе трог (U-һымаҡ) үҙәнде барлыҡҡа килтерә.
Географик урынлашыуы
Йосемити милли паркы АҠШ-тың Калифорния штатындағы Сьерра-Невада һыртының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Ул Сан-Францисконан 3,5 сәғәтлек һәм Лос-Анджелестан яҡынса 6 сәғәт алыҫлыҡ юлда урынлашҡан. Бер нисә һаҡланыусы ҡырағай тәбиғәт менән уратып алынған: көньяҡ-көнсығышта Ансел-Адамс, төньяҡ-көнсығышта Хувер һәм төньяҡта Эмигрант.
3081 км² территорияһында меңләгән күл һәм быуа, 2600 йылға һәм шишмә, 1300 км туристик маршрут һәм 560 км юл бар. Федераль әһәмиәтендәге ике йылға — Мерсед һәм Туолумне парк сиктәрендә башланып, артабан Калифорния үҙәненә ағалар. Йыл һайын паркка 3,5 миллиондан ашыу турист килә, уларҙың күпселеге Йосемити үҙәненең 18 км² территорияһында туплана.
Тау тоҡомдары һәм эрозия
Парктың бөтә территорияһы тиерлек Сьерра-Невада банолитының гранит тоҡомдарынан тора. Парк территорияһының яҡынса 5 проценты (башлыса Дана тауы (Mount Dana)) янындағы көнсығыш сигендә) метаморфланған вулканик һәм ултырма тоҡомдарҙан тора.
Тектоник күтәрелеш һәм һынылыштар кисергән төрлө тау тоҡомдарының эрозияға дусар булыуы, беҙ әле күҙәткән үҙәндәр, каньондар, көмбәҙ формаһындағы йыйырсыҡтар һәм башҡа рельеф формалары барлыҡҡа килә. Быуынланыш һәм ярыҡтар араһындағы һауа арауыҡтары гранит һәм гранодиориттарҙа кремний диоксиды булыу сәбәпле барлыҡҡа килә; кремний диоксиды күберәк булыуы ҙур арауыҡҡа һәм таштың тотороҡлорағына килтерә.
Вашингтон (Washington Column) һәм Лост-Арроу (Lost Arrow) кеүек тәбиғи бағаналар һәм колонналар арҡыры тоташтырыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Эрозия һөҙөмтәһендә төп ярыҡта үҙәндәр һәм һуңыраҡ каньондар барлыҡҡа килә. Иң ҡеүәтле эрозия көсө булып һуңғы бер нисә миллион йылда альп бүлкәтендәге боҙлоҡтарҙың йыйылыуы тора, һөҙөмтәлә башта уның V-ҡиәфәтендәге йылға үҙәндәре U-һымаҡ боҙлоҡ каньондарына әүерелә (Йосемити һәм Хетч-Хетчи үҙәндәре кеүек). Икенсел сатнау һөҙөмтәһендә (магматик тоҡомдарҙың кристалдары киңәйеү тенденцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән) Хаф-Дом (Half Dome) һәм Норт-Дом (North Dome) кеүек гранит көмбәҙҙәр барлыҡҡа килә.
Популяр маршруттар
Йосемити үҙәне парктың дөйөм территорияһының ни бары бер процентын биләй, әммә күбеһе ошонда киләләр. Төрлө ҡатмарлылыҡ кимәлендәге маршруттар менән ҡаяға үрмәләүселәр араһында диңгеҙ кимәленән 2307 метр бейеклектәге Эль-Капитан (El Capitan гранит ҡаяһы (инглиз) донъяла иң популяр объекттарҙың береһе булып тора. Уның көнсығыш битләүендә, февраль айының бер-нисә көнөндә һирәк күренеште күрергә мөмкин — «Ат ҡойроғо» (Horsetail Fall) шарлауығының һыу ағымында байыған ҡояш нурҙарының сағылышын. Сентинел-Доум (Sentinel Dome) һәм Хаф-Доум (Half Dome) кеүек иҫ китмәле гранит көмбәҙ рәүешендәге йыйырсыҡтар үҙән төбө өҫтөндә 900 һәм 1450 м бейеклеккә күтәрелә.
Парктың өҫкө өлөшөндә Туоломн болондары (Tuolumne Meadows), Дана болондары (Dana Meadows), Кларк тау һырты (Clark Range), Кафедрал (Cathedral Range) һәм Куна һырты (Kuna Crest) кеүек матур тәбиғәт урындарын күрергә мөмкин. Сьерра-Крест (Sierra crest) һәм Пасифик-Крест (Pacific Crest) тау туристик маршруттары тауҙар ҡыры буйлап үтә, шулай уҡ улар ҡыҙыл метаморфик таштарҙан торған Дейна тауы һәм Гибс тауы (Mount Gibbs) кеүек түбәләр аша үтә. Парктың иң бейек нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 3997 м бейеклектәге Лайелл тауы (Mount Lyell).
Шарлауыҡтары
Паркта тар территория эсендә бик күп шарлауыҡтар урынлашҡан, улар араһында түбәндәгеләрҙе билдәләргә мөмкин:
Һыу ятҡылыҡтары һәм боҙлоҡтар
Туолумне һәм Мерсед йылғалары парк тауҙарының үрге ағымында барлыҡҡа килә, тәрәнлеге 900 метрҙан алып 1200 метрға тиклем булған йылға каньондары ҡаҙғандар. Паркта Туолумне йылғаһы бассейны яҡынса 1760 км² тәшкил итә, парктың бөтә төньяҡ өлөшөнөң һыуын үҙенә ала. Мерсед йылғаһы, киреһенсә, территорияның көньяҡ түбәләренән (башлыса Кафедрал һәм Крарк һырттары) аға һәм уның бассейны яҡынса 1320 км² тәшкил итә.
Гидрологик процестар, шул иҫәптән боҙланыу, ташҡын һәм йылғаларҙың геоморфологик циклдары парктың тәбиғи ландшафттарын булдырыуҙа хәл иткес фактор булып торалар. Ике төп йылғанан тыш, паркта 3200 күл бар, уларҙың һәр береһенең майҙаны 100 м² ашыу, 2 һыуһаҡлағыс һәм 2700 км самаһы төрлө йылғалар һәм шишмәләр бар, уларҙың һәр береһе ике һыу айырғыстың береһенә инә. Үҙән төбөндә бөтә парк буйлап һаҙлыҡлы ерҙәр барлыҡҡа килә, улар йыш ҡына ер аҫты һыуҙары һәм миҙгелле һыу баҫыу арҡаһында яҡындағы күлдәр һәм йылғалар менән бәйле. Диңгеҙ кимәленән 300 — 3500 м бейеклектәге болондар ҙа йыш ҡына һаҙлыҡлы була, сөнки улар аҡҡан йылғалар һәм шишмәләр буйлап урынлашҡан.
Күп кенә текә ҡаялар, боҙлоҡ һикәлтәләре һәм аҫылмалы үҙәндәр шарлауыҡтар өсөн яҡшы урын, айырыуса яҙғы һәм йәйге ваҡыттарҙа ҡар ирегән осорҙа. 739 метр бейеклектәге Йосемити шарлауығы Төньяҡ Америкала иң бейек шарлауыҡ булып тора һәм донъяның иң бейек шарлауыҡтары араһында бейеклеге буйынса 20-се урынды биләй. Риббон шарлауығы һыу күләме буйынса бәләкәйерәк булһа ла, йылғаның тотҡарлыҡһыҙ ағып төшкән иң юғары нөктәһе булған шарлауыҡ булып тора - 492 м. Бәлки, парктағы иң матур шарлауыҡ —Брайдлвейл шарлауығы (кәләш фатаһы тип тәржемә ителә) булып тора.
Парк биләмәһендәге боҙлоҡтарҙың ҙурлығы сағыштырмаса ҙур түгел һәм күп ваҡыты күләгәлә булған биләмәләрҙе биләй. Сьерра-Неваданың һәм Йосемити милли паркының иң ҙур урынлашҡан Лайелл боҙлоғо (Lyell Glacier) 65 гектар майҙанды биләй. Заманса боҙлоҡтарҙың береһе лә парктың тәбиғи ландшафтын үҙгәртеү өсөн яуаплы булған ҙур альп боҙлоҡтары ҡалдығы булып тормай. Улар Ер шарының бәләкәй боҙлоҡ дәүере кеүек сағыштырмаса һыуытыу осоронда барлыҡҡа килгән. Глобаль йылытыу бөтә донъяла, шул иҫәптән Сьерра-Невадала боҙлоҡтар иҫәбен һәм үлсәмдәрен кәметә. 1871 йылда Джон Мьюр тарафынан асылған күп боҙлоҡтар хәҙерге ваҡытта тулыһынса юғалған, йәки өҫкө йөҙөнөң 75 процентын юғалтҡан.
Климаты
Парк территорияһында урта диңгеҙ климаты, йәғни уртаса йыллыҡ яуым-төшөмдөң күпселек өлөшө йомшаҡ ҡышҡа тура килә, ә йылдың икенсе миҙгелендә климат сағыштырмаса ҡоро (йылына эҫе йәйгә яуым-төшөмдөң 3 проценты тура килә). Орографик күтәрелеү арҡаһында яуым-төшөм күләме бейеклек яҡынса 2400 м тиклем күтәрелгәнгә тиклем арта, һуңынан ҡырҡа кәмей. Яуым-төшөм күләме диңгеҙ кимәленән 1200 метр бейеклектә 915 миллиметрҙан алып 2600 метр бейеклектә 1200 миллиметрға тиклем тирбәлә. Өҫтә ноябрҙә ҡар япмаһы барлыҡҡа килә һәм март - апрель башына тиклем тора.