cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы
Биографияһы
1981 йылдың 10 ғинуарында Үрге Өпәйле ҡалаһында вафат була.
Үрге Майга
Үрге Майга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Павловка ГЭС-ы
Павловка гидроэлектростанцияһы — Башҡортостандың Нуриман районы Павловка ауылында Ҡариҙел йылғаһында төҙөлгән ГЭС.
ГЭС төҙөлөшө 1950 йылда башланған, 1960 йылда тамамланған. ГЭС быуа бинаһы менән бергә эшләнгән йырҙалы ГЭС.
Тасуирлама
ГЭС-тың ҡоролмалар составы :
ГЭС быуаһы аша автомобиль юлы үтә (йылға аша сығыу урыны бар).
ГЭС-тың ҡеүәте — 201,6 МВт, уртаса йыллыҡ энергия эшләп сығарыу — 590 млн кВт·с (киловатт-сәғәт).
ГЭС бинаһы эсендә 50,4 МВт ҡеүәткә эйә 4 өйрәлмә ҡалаҡлы гидроагрегат тора. Ул 22 м баҫымдағы иҫәптә эшләй.Тубиналары ете ҡалаҡлы, эшләүсе тәгәрмәстәрҙең диаметры 5,5 м, уны Харьковтағы "Турбоатом" предприятиеһы етештергән. Генераторы Санкт-Петербургтағы "Электросила" заводында етештерелгән. Баҫым ҡоролмалары тулы һәм файҙалы күләме 1,41 и 0,9 км³ менән бергә, Павловка ГЭС-ы һыуһаҡлағысының 116 км² майҙанын барлыҡҡа килтерә.
Павловка ГЭС-ы «Башҡорт генерирлаусы  компанияһы» ААЙ-на керә.
Ҡорамалдар яңыртылған. Өләшләтә, гидротрубина ҡалаҡтары алыштырылған, шулай уҡ трансформаторҙар яңыртылған йырҙа быуаһы реконструкция үткән, ситкә ебәрә торған каналдарҙың нығытмалары көсәйтелгән. Гидроагрегаттар эшләүсе тәгәрмәсенең камералары алмаштырылған. Гидроагрегаттарҙың заманса өс йәпле ҡуҙғатыу системаһы ҡуйылған. гидроагрегаттарҙың ҡеүәтен 50,4 МВт-ҡаса артырырлыҡ итеп реконструкция уҙғарылған.
Ай-Паж-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбү-Дәби
Әбү-Дәби  — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең һәм Әбү-Дәби әмирлегенең баш ҡалаһы. Илдең сәйәси, сәнәғәт, сауҙа һәм мәҙәни үҙәге, уның БҒӘ ВВП-һына индергән өлөшө 56 % тәшкил итә(2008). Ҡалала 1 000 000 кеше йәшәй (2013).
Тарихы
Әбү-Дәби 1760 йылда барлыҡҡа килгән. Археологик тикшереүҙәр был урында б.э.т. 3 мең йыл элек кеше йәшәгәнлеген асыҡлаған.
Ҡала үҫеше өсөн бик мөһим ваҡыиғалар 1958 йылда була — Әбү-Дәби янында тәүге нефть ятҡылыҡтары асыла. Ҡала илдең нефть сығарыу буйынса үҙәгенә әүерелә. 1960-сы йылдарҙа Әбү-Дәби бәләкәй генә балыҡсылар ҡасабаһы булһа, 30 йылдан ул урамдары киң, һанһыҙ күктерәр йорттар ҡалҡып сыҡҡан мегаполисҡа әүерелә. Бигерәк тә 1968 йылда биш йыллыҡ үҫеш планы ҡабул ителеү этәргес көс булып сыға;1971 йылда Әбү-Дәби Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең ваҡытлы баш ҡалаһына әүерелә. 1996 йылда ҡала БҒӘ-нең даими баш ҡала статусы ала.
Географияһы
Ҡала Фарсы ҡултығының көньяҡ-көнсығыш яғы утрауында материктан сирек километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Утрауҙы материк менән өс автомобиль күпере бәйләй (2010 йыл аҙағына).
Климаты
Климаты тропиктарға хас, сүллек. Әбү-Дәби донъяның иң эҫе ҡалаларының береһе. Яуым-төшөм бик әҙ (йылына 50 мм самаһы), йәйгеһен температура 50 °C -ҡа етә яҙа. Ҡышҡы осорҙа һауа температураһы бер аҙ түбәнәйә. Иң йылы ай — август, уртаса температура +35,2 °C. Дүбәй климаты менән сағыштырғанда яуым-төшөм тағы ла әҙерәк, йәй тағы ла әҫерәк, ә ҡышҡыһын — һалҡынсараҡ.
Транспорт
Тәрән һыулы диңгеҙ порты Зәид. Халыҡ-ара Әбү-Дәби аэропорты.
Төп транспорт төрө — такси. Автобустар селтәре бар, туҡталыштарға өлөшләтә кондиционер ҡуйылған.Үҙәк автовокзалдан автобустар Әбү-Дәбигә ҡараған ҡалаларға ла (Әл-'Әйн, Мәҙина Зәед), башҡа әмирлектәргә лә йөрөй. 2015 йылда метро төҙөлөп бөтә. Ҡалала заманса материалдар менән эшләнгән һәр яҡҡа өсәр рәтле юлдар. Ғәҙәттә төньяҡтан көньяҡҡа — юлдар (Roads), ә көнбайыштан көнсығышҡа урамдар урынлашҡан (Streets). Урамдар уртаһынан бүлеп һыҙат ҡалдырыла, уға ғәҙәттә пальмалар ултыртылған.
Иҡтисады
Әбү-Дәбинең иҡтисади хәле уның нефть һәм газ сығарыусы эре региондың административ, финанс һәм транспорт үҙәге булып тороуы менән билдәләнә, бында хеҙмәт күрһәтеү өлкәһе ныҡ үҫешкән, иҡтисадында дәүләт секторы ҙур урын тота.
Әбү-Дәби ҡала ситендәге Үмм-әнн-Нәр биҫтәһендә бик ҙур нефтехимик комплекс эшләй. Нефтт экспортҡа өлөшләтә Әбү-Дәбинең Зәид порты аша сығарыла. Икенсе биҫтәһе Әл-Муссафахта цемент, торба етештереүсе һәм и суднолар эшләүсе заводтар урынлашҡан. Шулай уҡ пластмасса, мебель, медицина ҡорамалдары етештерелә.
Ҡалала — финанс учреждениелары: халыҡ-ара фонд биржаһы, тауар биржаһы, финанс фьючерстары биржаһы, клиринг палатаһы, эре банкылар (шул иҫәптән Әбү-Дәби Милли банкыһы урынлашҡан.
Ҡоролошо
Ҡаланың төп хеҙмәт тормошо — хөкүмәт учреждениелары һәм эре компаниялар офистары — Әбү-Дәбинең төньяҡ өлөшөндәге бер нисә кварталында ҡайнай, улар ҡаланың иҫ киткес матур яр буйына — 7 км оҙонлоҡтағы Корнишҡа терәлеп тора. Ҡаланың был өлөшөндә заманса күп ҡатлы, күктерәр бейек йорттар тығыҙ урынлашҡан, шул арҡала Әбү-Дәбине был прозван «Яҡын Көнсығыштың Манхеттены» тип атайҙар. Ҡаланың башҡа өлөшө — бай кешеләрҙең виллалары һәм таунһаустары. Ҡалала 20 ағастар ултыртылған урындар һәм парктар, уларҙы һуғарыр өсөн һыуҙы тоҙҙан таҙартыу ҡоролмалары файҙаланыла. Заманса төҫкә ҡала уҙған быуаттың 80-се йылдарында, уның менән уҙышҡан Дүбәйҙән дә алда ингән. Әлеге ваҡытта Әбү-Дәби Дүбәйҙән ҡалышмаҫҡа тырыша, метро төҙөү [һәм Саадиәт утрауы төҙөү хыялы менән яналар, уны ҡаланың төньяҡ-көнсығышында төҙөргә йыйыналар.
Иҫтәлекле урындары
Төп ҡомартҡыларҙың иң баһаланғаны — шәйех Зәйед мәсете, ул донъяла иң ҙурҙарынан, ә БҒӘ-лә иң ҙуры. Корниш яр буйында яңыртып төҙәтелгән верфь бар, унда ғәрәптәрҙең боронғо ағас кәмәләре — доу яһала. Ошонда уҡ Әл-Хусн форты, ул боронғо Әбү-Дәбинең беҙҙең көндәргә килеп еткән һирәк архитектура ҡоролмаларының береһе;бында хәҙер Документация һәм тикшеренеүҙәр үҙәге, унда әмирлектең архивы һаҡлана.
Башҡа иҫтәлекле урындарынан:
Ҡала үҙәгендә заманса мәсеттәр һәм фонтандар («Далла», «Ынйылар», «Осор аҡҡоштар» һәм башҡалар).
Ике йылға бер ҡалала IDEX халыҡ-ара ҡорал күргәҙмәһе үткәрелә. Нефть күргәҙмәһендә туристар төбәк тарихы буйынса видео- һәм аудиоматериалдар менән таныша ала. Ҡалаға яҡын ғына мәҙәни-этнографикӘл-Муссафах ауылы бар, унда илдең тарихи йәшәү рәүеше күрһәтелгән; ял һәм байрам көндәрендә туристар ғәрәп йырҙары һәм бейеүҙәрен тамаша ҡыла ала. Ҡала ҡунаҡтарында шулай уҡ боронғо кәсептәр — туҡыу, сиратыу һәм сигеү ҙә ҡыҙыҡһыныу уята.
Спорт
2009 йылдан немец архитекторы Германом Тильке проекты буйынса эшләнгән Яс Марина тип аталған яһалма утрауҙа Әбү-Дәби гран-приһына Формула-1 уҙыштары үткәрелә.
2009 йылдың 9 — 19 декабрендә Әбү-Дәбинең «Шәйех Зәйед» һәм «Мөхәммәд бин Зәйед» стадиондарында футбол буйынса клуб чемпионаты үткәрелде.
Әбү-Дәбиҙә «Аль-Джәзирә» спорт клубы, «Әл-Вахд» футбол клубы урынлашҡан.
Мәғариф
Ҡалала бер нисә эре уҡыу йорто, шул иҫәптән, Юғары технологик колледж, Шәйех Зәйед исмендәге университет бар.
Ҡыуандыҡова Хәмдиә Ғәззәле ҡыҙы
Ҡыуандыҡова Хәмдиә Ғәззәле ҡыҙы (1 ғинуар 1959 йыл — 9 апрель 2013 йыл) — Башҡортостан Республикаһы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000).
Биографияһы
Хәмдиә Ғәззәле ҡыҙы Ҡыуандыҡова (Сәғитова) 1959 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Яңы Монасип ауылында тыуған.
1974—1978 йылдарҙа Хәмдиә Ғәззәли ҡыҙы Белорет педагогия училищеһында (хәҙер колледж) уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Яңы Монасип мәктәбендә башлай. 2008—2011 йылдарҙа ситтән тороп психолог һөнәре буйынса юғары белем ала. 1980 йылдан Иҫке Собханғол мәктәбе интернатында тәрбиәсе булып эшләй. 1985—2000 һәм 2008—2013 йылдарҙа тыуған ауылы мәктәбендә уҡыта. 2000 йылдан алып 2008 йылға тиклем Иҫке Монасип ауыл Советында эштәр идарасыһы вазифаһын башҡара.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Хәмдиә Ғәззәле ҡыҙы драма түңәрәгендә шөғөлләнә, шиғырҙар яҙа. Ул йәмәғәтселек менән даими эшләй. Уға төрлө йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, ата-әсәләр комитеты рәйесе, кибет комиссияһы рәйесе вазифаларын башҡара.
Исмәғил (Ауырғазы районы)
Исмәғил (Исмагилово; боронғо исеме Үҙәнбаш) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. Исмәғил ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 918 кеше. Почта индексы — 453488, ОКАТО коды — 80205813001.
Тахаев Хәлил Ярулла улы
Биографияһы
Хәлил Ярулла (Ян) улы Тахаев 1908 йылдың 17 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) Исламбаҡты ауылында тыуған.
Исмәғил (Ауырғазы районы)
Географик урыны
Исмәғилауылы Өршәк йылғаһы ҡушылдығы Өйәҙән йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тахаев Хәлил Ярулла улы
Биографияһы
1924—1928 һәм 1930—1931 йылдарҙа Красноярск крайында эшләй. 1930 йылда Томскиҙа совет-партия мәктәбен тамамлай.
Исмәғил (Ауырғазы районы)
Тарихы
Исмәғил (Үҙәнбаш) ауылы 1795 йылда «яңынан булдырылған» Үҙәнбаш тип аталған. Ул саҡта ауылда 6 ир-ат һәм 7 ҡатын-ҡыҙ яһаҡлы татар йәшәгән. Улар Боғорослан өйәҙенең Ҡотломбәт ауылынан һәм Минзәлә өйәҙенең Дүсмәт ауылынан сыҡҡан. Шул уҡ ваҡытта бында Волга йылғаһы бассейнындағы Түбәнге Новгород губернаһы Сергач өйәҙенең Грибаново һәм Ключищи ауылдарынан хеҙмәтле татарҙар: 15 ир-ат һәм 7 ҡатын-ҡыҙ күсеп килгән. Ауыл халҡы алпауыт гвардия капитаны Левашов һатып алған Өршәк-Мең башҡорттарынан аҫаба ерҙәрендә, 1812 йылғы купчий ҡағыҙы буйынса яңы хужаға (Левашовҡа) беркетелгән биләмәлә, төпләнә. 1816 йылғы VII ревизияла ауылға нигеҙ һалыусының улы 32 йәшлек Сәйфетдин Исмәғилов теркәлгән.
Тахаев Хәлил Ярулла улы
Биографияһы
1936 йылда В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтын тамамлай һәм Өфөләге 2-се үрнәк татар мәктәбе директоры булып эшләй башлай. Башҡорт АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариатының урта мәктәптәр идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.
Желонья
Желонья — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Истра йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Исмәғил (Ауырғазы районы)
Тарихы
1859 йылда үткән X рәүиз 34 кешенән торған 2 башҡорт йортон һәм 547 кешенән торған 93 мишәр йортон асыҡлай.
Желонья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Тахаев Хәлил Ярулла улы
Биографияһы
1938 йылдың апреленән Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында директор урынбаҫары була. 1938 йылдың сентябренән Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы сәнғәт эштәре идаралығы начальнигы булып эшләй.
Исмәғил (Ауырғазы районы)
Тарихы
1865 йылда 135 йортта 1088 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә, 2 бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән.
Желонья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исмәғил (Ауырғазы районы)
Тарихы
Әлеге көндә Исмәғил ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (100 %) йәшәй.
Ревизия материалдары
1859 йылда Исмәғил ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Тахаев Хәлил Ярулла улы
Биографияһы
1941—1942 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Иорку-Нгэван-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Тахаев Хәлил Ярулла улы
Биографияһы
1946—1951 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының География институты хеҙмәткәре.
1951—1973 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалында эшләй:
Бер үк ваҡытта 1951—1955 йылдарҙа К. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында иҡтисади география кафедраһы мөдире була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Хәлил Тахаев 40-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Фәнни эшмәкәрлеге Башҡорт АССР-ы етештереү көстәрен урынлаштырыу һәм үҫешен өйрәнеүгә бағышланған. Хәлил Тахаев тарафынан хужалыҡ үҙләштереүендә дифференциаль ысул талап итеүсе иҡтисади-географик райондар һәм тәбиғи ландшафттар бүленгән. Хеҙмәттәрендә беренсе тапҡыр Башҡортостандың комплекслы иҡтисади-географик ҡылыҡһырламаһы бирелә.
Изге Карапет сиркәүе (Дондағы Ростов)
Изге Карапет сиркәүе (әрм. ) — Дондағы Ростовта әрмән сиркәүе. Әрмән зыяраты (Пролетар) территорияһында урынлашҡан.
Фәйруз (исем)
Фәйруз — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Фәйруз исеме башҡорт телендә яңы һүҙ, фарсы теленән йәшкелт күк төҫтәге аҫылташ тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Изге Карапет сиркәүе (Дондағы Ростов)
Экстерьеры
Изге Карапет сиркәү композицияһы базилика һәм тәре-көмбәҙле ғибәҙәтхана формалары берләшмәһендә төҙөлгән. Фасадтарының биҙәлешендә семәрле таш деталдәре менән традицион әрмән мотивтары күҙәтелә.
Фәйруз (исем)
Билдәле шәхестәр
Фәйруз әд-Дайлами (ғәрәп телендә: الديلمي فيروز, фарсы теле: دیلمی فیروز, Фирүз Дайламит) фарсы мөхәммәт пәйғәмбәр ислам юлдашы булған.
Изге Карапет сиркәүе (Дондағы Ростов)
Экстерьеры
Фасадты биҙәүҙә аркада мотивы өҫтөнлөк итә. Ғибәҙәтханала өс инеү урыны — көньяҡ, көнбайыш һәм төньяҡ — тәреләр менән тамамланған перспективалы порталдар менән биҙәлгән.
Фәйруз (исем)
Фамилялар
Фәйрүзов Рауил Закирйән улы 10 февраль 1996 йыл)1949 йылдың 2 апрелдә Ҡыйғы районы Урге Ҡыйҡы ауылында тыуған. Эске эштәр органдары һәм дәүләт эшмәкәре. Милиция генерал-майоры. 1995—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры һәм 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.10 февралдә 1996 йылда Өфө ҡалаһында ерләнгән.
Изге Карапет сиркәүе (Дондағы Ростов)
Интерьеры
Изге Карапет  сиркәүе — оҙаҡ ваҡыт ҡалала  әрмән стилендә төҙөлгән  берҙән-бер сиркәү булып ҡала (2011 йылда асылған Сурб Арутюн сиркәүенән тыш). Эске йыһазландырыуы башҡа сиркәүҙәрҙәге һымаҡ. Сиркәүенең иконостасы сәтләүек ағасынан  «аний» стилендә эшләнгән. Диуарҙары орнаментлы гипс медальондары рамдары менән биҙәлгән, улар эсенә фрескалар урынлаштырылған.
Фәйруз (исем)
Фамилялар
Фәйрузов Данис Хәсән улы — 1983 йылдың 8 ноябрендә Башҡортостан республикаһы Салауат ҡалаһында тыуған. Баш инженер — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары. Благовещен Газпром эшкәртеү, яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә.
Изге Карапет сиркәүе (Дондағы Ростов)
Интерьеры
Сиркәүҙең үҙәк иконаһы  һикәлтәле подиумда урынлаша. Тәүге ысын фрескалары медальондарҙа һәм рамдарҙа урынлаштырылған. Улар ыҡсымлығы, ябайлығы һәм һоро-зәйтүн төҫөндәге колоритының нәзәкәтлеге менән таң ҡалдыра.
Фәйруз (исем)
Фамилялар
Файрузов Рафаэль Марс улы — Өфө трикотаж фабрикаһы генераль директоры.1962 йылдың 23 мартында тыуған, Өфө ҡалаһы. Өфө авиация институтын тамамлаған.
Изге Карапет сиркәүе (Дондағы Ростов)
Ҡомартҡылары
Күпмелер ваҡыт ғибәҙәтханала боронғо Сурб Хачтың таш тәреһе (хачкар) һаҡланған
Фәйруз (исем)
Фамилялар
Аҡмырҙин Яхъя Файруз улы — (1894, хәҙерге Ҡыуандыҡ районы Блявтамаҡ ауылында тыуған),сәсән, халыҡ йырсыһы. йомшаҡ тауышлы. Репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары, шул иҫәптән Зульхабирә, Мәҙинәкәй, Салимәкәй һ.б.
Изге Карапет сиркәүе (Дондағы Ростов)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Рассвет (Дәүләкән районы)
Рассвет (Рассвет) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 390 кеше булған. ОКАТО коды — 80222840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Рассвет ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 14 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. 1920 йылда ауыл ҡасаба булараҡ Луначарский исемендәге совзоз ерендә (элеке ер хужаһы кенәз М. С. Волконский) нигеҙләнә. 1926—1930 йылдарҙа Дәүләкән улусы, 1930 йылдан Дәүләкән районы составында. 1926—1930 йылдарҙа Поповск, 1930—1951 йылдарҙа Ҡаранбаш ауыл Советында. 1951 йылдың сентябрь айында Башҡорт АССР-ы Юғары Совет Президиумы ҡарары менән Ҡаранбаш Дәүләкән совхозының усадьбаһы булған Үҙәк (Центральная) ҡасабаһына күсерелә. 1952 йылдың ноябренән Дәүләкән совхозы усадьбаһы Үҙәк (Центральная) ҡасабаһы Поляковка ауыл Советына күсерелә. Башҡа документтар буйынса Рассвет һәм Дәүләкән совхозы усадьбаһы Үҙәк (Центральная) бер ҡасаба — Рассвет булып берләшә. 1965 йылдан Рассвет ауыл Советы ойошторола. 2005 йылдан ауыл статусы ала. 1925 йылда совхозда пионер ойошмаһы ойошторола. 1943 йылдың мартында район башҡарма комитеты тарафынан ауылда хәрби күнекмәләр үткәреү өсөн урын бүленә. 1967 йылдың ноябрендә ауылда «Павшим за Родину» яҙыу менән һәйкәл асыла. 1985 йылда тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү буйынса мәктәп музейы асыла.
Халҡы:1926 йылда — 86 кеше, 1939 йылда — 368 кеше; 1959 йылда — 462; 1989 йылда — 453 кеше; 1999 йылда — 419 кеше, 2002 йылда — 370 кеше; 2009 йылда — 380 кеше, 2010—390 кеше. Урыҫтар — 51 %, башҡорттар һ.б. халыҡтар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Урамдары
Исеме:
Ветерандар урамы (Ветеранов (улица))
Гараж урамы  (Гаражная (улица))
Быуа аръяғы урамы (Запрудная (улица))
Яңы урамы (Новая (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Австралия
Австралия (ингл. Australia, латин. austrālis — «көньяҡ») рәсми формаһы — Австралия Берлеге йәки Австралия берләшмәһе  — Көньяҡ ярымшарҙағы дәүләт, шул уҡ исемле материкты, Тасмания утрауын һәм Һинд һәм Тымыҡ океандың башҡа бер нисә утрауын биләй; ҙурлығы буйынса донъяла алтынсы дәүләт. Австралия Союзынан төньяҡҡа табан — Көнсығыш Тимор, Индонезия һәм Папуа — Яңы Гвинея, төньяҡ-көнсығышта — Вануату, Яңы Каледония һәм Соломон утрауҙары, көньяҡ-көнсығышта Яңы Зеландия урынлашҡан.
Төп Папуа — Яңы Гвинея утрауынан Австралия Союзының материк өлөшөн Торрес боғаҙы айыра, уның киңлеге 150 км самаһы тәшкил итә, ә Австралияның Боигу утрауынан Папуа — Яңы Гвинеяға тиклем ара яҡынса 5 километр тәшкил итә. 2018 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ һаны 25 180 200 кеше тип баһалана, уларҙың күпселеге көнсығыш яр буйындағы ҡалаларҙа йәшәй.
Австралия — донъяла иҡтисад күләме буйынса ун өсөнсө урында булған үҫешкән илдәрҙең береһе, йән башына ЭТП буйынса донъяла алтынсы урында тора. Австралияның хәрби сығымдары ҙурлығы буйынса донъяла ун икенсе урында тора. Кеше үҫеше индексы буйынса икенсе урында торған Австралия йәшәү сифаты, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, иҡтисади азатлыҡ, гражданлыҡ азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы яҡлау кеүек күп өлкәләрҙә юғары урын биләй. Австралия G20, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, АТЭС, БМО, Милләттәр берләшмәһе, АНЗЮС, АУКУС һәм Тымыҡ океан утрауҙары форумы ағзаһы булып тора.
Австралия европалылар менән бәйләнешкә тиклем (1606 йылға тиклем)
Австралия аборигендарының ата-бабалары Австралияла 40 — 60 мең йыл элек күренә башлай (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — яҡынса 70 мең йыл элек). Яңы Гвинея һәм Тасмания континент составына ингән мәлдә кешеләр Австралияға диңгеҙ юлы менән килә (уларҙы донъялағы иң иртә диңгеҙ сәйәхәтселәр тип әйтеп була). Кешеләр континентҡа 42 — 48 мең йыл элек күсенә башлай.
Кешенең иң боронғо һөйәктәре Яңы Көньяҡ Уэльс штатының көньяҡ-көнсығышындағы ҡороған күлдә — Мунго күлендә табыла. Был ҡалдыҡтар Ерҙә табылған кремацияның иң боронғо өлгөләренең береһе булып тора һәм Австралия аборигендары араһында дини йолаларҙың бик замандарҙа уҡ булғанлығын күрһәтә.
Аборигендар сәнғәте донъяла иң боронғо сәнғәт традицияһы тип һанала. Уның йәше 30 000 тип баһалана һәм уны бөтә Австралияла (атап әйткәндә, Улурула һәм Какаду милли паркында) осратырға мөмкин. Йәше һәм һүрәттәренең күплеге буйынса Австралиялағы ҡая сәнғәте Европалағы Ласко һәм Альтамира мәмерйәләре менән сағыштырып була.
Беҙҙең эраға тиклем 10 — 12 мең йыл дауамында Тасмания ҡитғанан айырыла, һәм ҡайһы бер таш ҡоралдар тасман аборигендарына барып етә алмай (мәҫәлән, бумеранг ҡулланыу). Австралия тарихының боронғо осоронда көньяҡ-көнсығыш Австралияла йыш ҡына вулкандар урғылған. Көньяҡ-көнсығыш Австралияла, Виктория штатындағы Кондах күлендә, аҙыҡ-түлек запасы күп булған ярым даими торамалар табыла. Быуаттар дауамында макасарҙар Австралия аборигендары, атап әйткәндә, Арнем-Лендтың төньяҡ-көнсығышындағы йолнгу халҡы менән сауҙа итә.
Австралияның диңгеҙселәр тарафынан асылыуы (1606—1788)
Ҡайһы бер авторҙар европалыларҙың Австралияға XVI быуатта уҡ килеүен иҫбатларға тырыша. Кеннет Макинтайр һәм башҡа тарихсылар португалдар Австралияны XVI быуаттың 20-се йылдарында йәшерен рәүештә асты тип раҫлай. Дьеп карталарында «Жав-Ля-Гранд» яҙыуы булыуын улар йыш ҡына «португал асышы» тип ҡабул итә. Шуға ҡарамаҫтан, Дьеп карталарында ул дәүерҙең фактик һәм теоретик географик белемдәренең тулы булмаған торошо сағыла. Европа халҡының XVII быуатҡа тиклем килеү теориялары Австралияла һәм башҡа илдәрҙә күп ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыуын дауам итһә лә, улар, ҡағиҙә булараҡ, бәхәсле һәм етерлек дәлилләнмәгән тип иҫәпләнә.
Австралия 1606 йылда асыла, ул саҡта Вилль Янсзон Дайфкен карабында Австралияның яр буйына төшә, уны Яңы Голландия тип атай һәм Нидерланд милке тип иғлан итә (голландтар тарафынан бер ҡасан да үҙләштерелмәй). Шул уҡ йылда Педро Фернандес Киростың испан экспедицияһы Яңы Гебридҡа төшә һәм уны көньяҡ континент тип иҫәпләп, Изге Рухтың Көньяҡ ере тип атай (исп. Austrialis del Espiritu Santo). Шул уҡ йылда Киростың урынбаҫары Луис Ваэс де Торрес Торрес боғаҙы аша йөҙөп сыға һәм Австралияның төньяҡ ярын да күреүе бар.
1642 йылда голланд Абель Тасман сәйәхәт барышында Ван-Димен ерен (һуңыраҡ Тасмания тип атала) һәм Яңы Зеландия ерҙәрен аса, шул рәүешле Австралияны өйрәнеүгә тос өлөш индерә. Австралияның көнсығыш яры эргәһенән Яңы Гвинеяның көньяҡ ярына 1644 йылда икенсе тапҡыр барғанда йөҙөп үтә. Яңы Гвинея һәм Австралия араһындағы Торрес боғаҙына инмәй һәм Австралия яры буйлап көнбайышҡа йөҙөүен дауам итә. Шулай итеп, уның арҡаһында карталарҙа Австралияның көнбайыш яры күрһәтелә.
Был донъя беҙгә бөтөнләй яңы нәмәләр бирергә тейеш, сөнки әлегә тиклем уның тураһында икенсе планетала булғандай белемебеҙ шул тиклем аҙ.
тип әйтә.
Элекке диңгеҙҙә йөҙөүселәр сәйәхәт иткән юлдан көньяҡҡа табан континент йәки ярайһы ҙур ер табыласағын күҙ алдына килтерергә мөмкин.
Австралияның ҡоролошо
Австралия 6 штаттан (state), 3 материк һәм бер-нисә тышҡы биләмәләрҙән тора (territory). Австралияның штаттары һәм биләмәләре
Иҡтисады
Planned
Спорт
Австралия йәйге Олимпия уйындарын 1956 йылда Мельбурнда һәм 2000 йылда Сиднейҙа ҡабул иә.
Ҡораллы көстәре
Австралия ҡораллы көстәре Австралия оборона көстәре (ADF) булараҡ билдәле. Австралия король хәрби-диңгеҙ флотынан, Австралия армияһынан һәм Король хәрби-һауа көстәренән тора.
Хәрби көстәрҙе комплектлау — контракт нигеҙендә ирекле, хеҙмәт итеү срогы контракт шарттары менән генә сикләнгән.
Австралия Ҡораллы Көстәренең бөтә төрҙәре лә тыныслыҡ урынлаштырыу операцияларында (әлеге ваҡытта — Көнсығыш Тимор һәм Соломон Утрауҙары), ҡотҡарыу операцияларында һәм хәрби конфликттарҙа (әлеге ваҡытта — Ираҡ һәм Афғанстан) әүҙем ҡатнаша.
Премьер-министр Ҡораллы Көстәрҙең төрҙәре менән командалыҡ итеүселәрҙән баш командующийҙы тәғәйенләй. Әлеге ваҡытта Австралияның Оборона көстәре менән авиация маршалы Ангус Хьюстон командалыҡ итә. 2005/2006 йылдарҙа хәрби сығымдар 17,5 миллиард Австралия доллары — эске тулайым продукттың 2 % тәшкил итә.
Илдә Америка Ҡушма Штаттарының 16 хәрби объекты, шул иҫәптән радиоэлемтә үҙәге (Төньяҡ-Көнбайыш морон) һәм Вумер ракета полигоны бар.
Келых-Сос
Келых-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хола йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шевченко Максим Леонардович
Биографияһы
Максим Леонардович Шевченко 1966 йылдың 22 февралендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. Уның ҡартатаһы сығышы менән Көнбайыш Белоруссия крәҫтиәндәренән булған һәм профессор вазифаһында И. Н. Ульянов исемендәге Ульяновск дәүләт педагогия институтында уҡытҡан, биш тел белгән. Өләсәһе сығышы менән Себерҙән булған, икеһелә йәшәргә Мәскәүгә күскәндәр. Атаһы милләте буйынса — украин, геофизик булып Төркмәнстанда, Манғышлаҡта, Себерҙә һәм Печора таш күмер бассейнында эшләй.
Максим Шевченко немец телен тәрән өйрәнеү махсус мәктәпте тамамлай. Мәҙәниәт тарихы һәм ғәрәп теле буйынса Мәскәү дәүләт университетында һәм Азия һәм Африка илдәре институтында лекциялар курсын тыңлай. 1990 йылда «Микроэлектрон аппаратураны конструкциялау» һөнәре буйынса Серго Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтын тамамлай.
1989 йылдан алып 1991 йылға тиклем Рәсәй Христиан-демократик берлегенең баҫмаһында — «Христиан демократияһы хәбәрҙәре» («Вестник христианской демократии») гәзитендә эшләй. 1991 йылдан алып 1995 йылға тиклем «Радонеж-Ясенево» православ классик гимназияһында Рәсәй һәм Көнбайыш Европа тарихын уҡытҡан.
1991 йылдан алып 1996 йылға тиклем «Твёрдый ЗнакЪ» әҙәби журналының шиғриәт бүлеге етәксеһе була. 1994 йылдан алып 1995 йылға тиклем «Первое сентября» педагогия журналында редактор булып эшләй. 1996 йылдың ғинуарынан алып "Независимая газета"ла дини мәсьәләләргә бағышланған махсус бит алып бара, 1997 йылдың ғинуарынан — гәзиттең «НГ-религии» ҡушымтаһының яуаплы мөхәррире булып хеҙмәт итә.
"Независимая газета"ла эшләгән ваҡытында бер нисә тапҡыр «ҡыҙыу нөктәләргә» махсус командировкаларға бара. 1996 һәм 1997 йылдарҙа — Афғанстанда, 1996—1998 йылдарҙа бер нисә тапҡыр Төньяҡ Кавказда — Чечен һәм Дағстан Республикаларында була.
Максим Шевченко — бихисап баҫмалар авторы, уларҙа ул дини, уртаҡ мәҙәни һәм хәрби мәсьәләләр буйынса үҙенең ҡараштары тураһында яҙа. «Смысл» сәйәси-фәлсәфәүи аҙналыҡтың, «Восточная политика» пресс-клубы проектарының авторы; этномәҙәни һәм дини мәсьәләләр буйынса эксперт булып тора. Медиаидеолог Марина Леско менән берлектә «Астана в виртуальном пространстве Second Life» проекты модерациялай.
2004 йылғы Украиналағы президент һайлауҙары ваҡытында Виктор Янукович штабында эшләй. Хәҙерге донъяның дин һәм сәйәсәтен стратегик тикшеренеү үҙәгенең етәксеһе була.
2005—2011 йылдарҙа Беренсе каналда «Үҙегеҙ хөкөм бирегеҙ» («Судите сами») аналитик программаһын алып бара. Шевченко йыш ҡына «Маяк» радиостанцияһында «Сергей Стиллавин һәм уның дуҫтары» («Сергей Стиллавин и его друзья»), «Эхо Москвы» радиостанцияһында «Айырым фекер» («Особое мнение») тапшырыуҙарында ҡатнаша.
2008 һәм 2010 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.
2009 йылдың йәйендә «Ямал-Регион» телеканалында «Цивилизация-Север» тапшырыуын әҙерләй.
2012 йылдың 26 ғинуарынан алып Беренсе каналда «В контексте» тапшырыуын алып бара.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Надежда Витальевна Кеворкова. Улы бар.
Ҡараштары
Максим Шевченко үҙен интернациналист тип иҫәпләй, СССР-ҙың тарҡалыуын ҡабул итмәйәсәген белдерә , Рәсәй менән НАТО араһында хеҙмәттәшлекте өҙөргә саҡырған.
2013 йылда Шевченко Чечен Республикаһындағы рустар геноцидын «асыҡ дәлилдәре булмаған легенда» тип атай, ә «рустарҙың күпләп үлтерелеүе Грозный ҡалаһын бомбардировкалауҙан һуң башлана» тип иҫәпләй.
Комета
Коме́та (бор. грекса κομήτης komḗtēs — сәсле, ялбыр) — һуҙылған конус киҫеме орбитаһы буйлап Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүсе ҙур булмаған күк есеме.
Ҡояшҡа яҡынлашҡанда, ул өйөр ҡиәфәтенә керә һәм ҡайһы саҡта ҡойроғо барлыҡҡа килә. 2018 йылдың уртаһына Ҡояш системаһының эске өлкәһенә йәки планеталар өлкәһенә төшкән 6339 комета табылған.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Фараз ителеүенсә, эске Ҡояш системаһына Оорт болотонан күптәнге кометалар оса, унда бик күп комета йәҙрәһе бар. Ҡояш системаһы ситендә урынлашҡан есемдәр, ҡағиҙә булараҡ, Ҡояшҡа яҡынлашҡанда тиҙ осоусан матдәләрҙән (һыу, метан һәм башҡа газдарҙан) тора.
Әлегә 400-ҙән ашыу ҡыҫҡа ваҡытлы комета табылған. Уларҙың 200-гә яҡыны перигелий үткәүелендә күҙәтелгән. Уларҙың күбеһе ғаиләләр составына инә. Мәҫәлән, иң ҡыҫҡа ваҡытлы кометаларҙың күпселеге (Ҡояш тирәләй уларҙың тулы әйләнеше 3-10 йыл дауам итә) Юпитер ғаиләһен тәшкил итә. Сатурн, Уран һәм Нептун ғаиләләре бер аҙ бәләкәйерәк (һуңғыһына, атап әйткәндә, данлыҡлы Галлей кометаһы инә). Йыһан тәрәнлегенән килгән кометалар томанлы объекттарға оҡшаған, уның артынан ҡойроғо һуҙылған, ҡайһы берҙә оҙонлоғо бер нисә миллион километрға етә. Комета йәҙрәһе — кома тип аталған томанлы ҡабыҡ менән ҡапланған ҡаты киҫәксәләр есеменән ғибәрәт. Диаметры бер нисә километр булған йәҙрәнең үҙ тирәләй 80 мең киометрлыҡ кома булыуы мөмкин. Ҡояш нурҙары ағымы газ киҫәксәләрен команан ҡыуып сығара һәм артҡа ташлай, йыһанда уның артынан хәрәкәт иткән оҙон ҡойроҡ һуҙыла.
Кометаларҙың яҡтылығы уларҙың Ҡояштан алыҫлығына ныҡ бәйле. Бөтә кометаларҙан Ҡояш менән Ергә ҡоралһыҙ күҙ менән күренерлек бик бәләкәй генә өлөшө яҡынлаша. Уларҙың иң билдәлеләре ҡайһы берҙә «бөйөк кометалар» тип йөрөтөлә.
Беҙ күҙәткән метеорҙарҙың күбеһе («ҡолаған йондоҙҙар») кометалар сығышлы. Был планеталар атмосфераһына ингәндә яна торған комета киҫәксәләре.
Номенклатураһы
Һуңғы быуаттарҙа кометаларға исем биреү ҡағиҙәләре бер нисә тапҡыр үҙгәртелә һәм асыҡлана. ХХ быуат башына тиклем кометаларҙың күбеһе асылған йылы буйынса, ҡайһы берҙә, әгәр ул йылда бер нисә комета булһа, йылдың яҡтылығына йәки миҙгеленә ҡағылышлы өҫтәмә асыҡлыҡ менән аталған. Мәҫәлән, «1680 йылғы Ҙур комета», «1882 йылғы Ҙур сентябрь кометаһы», «1910 йылғы көн кометаһы» («1910 йылғыҘур ғинуар кометаһы»).
Эдмунд Галлей 1531, 1607 һәм 1682 йылдарҙағы кометаларҙың бер үк комета булыуын иҫбатлағандан һәм 1759 йылда уның кире ҡайтыуын фаразлағандан һуң, был комета Галлей кометаһы булараҡ билдәлелек ала. Билдәле булған икенсе һәм өсөнсө периодик кометалар ғалимдар хөрмәтенә Энке һәм Биэла тип атала. Һуңғыраҡ ваҡытҡа тура килгән кометаларға, ғәҙәттә, уларҙы асыусылар исеме бирелгән. Бер перигелийҙә генә күҙәтелгән кометаларға барлыҡҡа килгән йылы исеме ҡушыла.
XX быуат башында кометаларҙы асыу йыш ҡына ваҡиғаға әүерелгәс, кометаларға исем биреү тураһында килешеү төҙөлә, ул беҙҙең көндәргә тиклем көнүҙәк булып ҡала. Комета үҙ исемен өс бойондороҡһоҙ күҙәтеүсе асыҡлағандан һуң ғына ала. Һуңғы йылдарҙа ғалимдарҙың ҙур коллективтарын хеҙмәтләндергән инструменттар менән күп кометалар табыла; бындай осраҡтарҙа кометаларға инструменттар исеме бирелә. Мәҫәлән, Араки-Алкока кометаһын IRAS юлдашы һәм Геньити Араки һәм Джордж Алкок үҙ аллы асҡандар. Элек астрономдарҙың бер төркөмө бер нисә комета тапһа, исемдәргә номер өҫтәлә (тик ваҡытлы кометалар өсөн генә), мәҫәлән, Шумейкер-Леви кометалары 1-9. Хәҙер ҡайһы бер инструменттар йыл һайын бик күп кометалар аса, был система хәҙер уңайһыҙ күренә. Уның урынына кометаларҙы маркировкалауҙың махсус системаһы ҡулланыла.
1994 йылға тиклем кометаларға баштаваҡытлыса билдәләр бирелә, унда уларҙы асҡан йыл һәм латин хәрефе күрһәтелә, хәреф ағымдағы йылда асыш һанын билдәләй (мәҫәлән, Беннет кометаһы 1969 йылда асылған туғыҙынсы комета була, ә асыш ваҡытында уға ваҡытлыса 1969i билдәһе бирелә). Комета перигелийҙы үткәндән һуң уның орбитаһы ныҡлап билдәләнә һәм комета перигелийҙы үткән йылынан һәм рим һанынан торған даими билдәләмә ала. Шулай итеп, 1969i кометаһына даими 1970 II (1970 йылда перигелийҙы үткән икенсе комета һаны бирелә.
Табылған кометалар һаны артҡан һайын был процедура бик уңайһыҙға әйләнә. 1994 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы кометаларҙы билдәләүҙең яңы системаһын раҫлай. Хәҙер кометаның исеме асылған йылды, асыш булған айҙың яртыһын билдәләгән хәреф һәм айҙың ошо яртыһындағы асыш һанын үҙ эсенә ала. Был система астероидтарҙы атау өсөн ҡулланылған системаға оҡшаш. Шулай итеп, 2006 йылдың февраль айының икенсе яртыһында асылған дүртенсе комета 2006 D4 тип билдәләнә. Кометаны билдәләр алдынан кометаның тәбиғәтен күрһәткән префикс ҡуйыла. Түбәндәге префикстар ҡулланыла: Мәҫәлән, 1995 йылдың август айының беренсе яртыһында асылған беренсе комета Хейл-Бопп кометаһы C/1995 O1 тип билдәләнгән.
Ғәҙәттә, икенсе тапҡыр күҙәтелгән перигелий аша үткәндән һуң ваҡытлы кометалар рәт һанын ала. Мәҫәлән, Галлей кометаһы тәүге тапҡыр 1682 йылда асыла. Хәҙерге заман системаһы буйынса уның билдәһе — 1P/1682 Q1.
Ҡояш системаһында кометалар исемлегенә лә, астероидтар исемлегенә лә индерелгән ете есем бар.
Кометаларҙың төҙөлөшө
Кометаларҙың төп газ компоненттары
Өйрәнеү тарихы
Күктә сағыу күк есеменең барлыҡҡа килеүе кешеләрҙә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. Уларҙың ғәҙәти булмаған күренеше хөрәфәттәргә сәбәпсе булған һәм хафаға һалған. Боронғо кешеләр уның пәйҙә булыуын афәт һәм һуғыш булыуы менән бәйләгән. Яңырыу осоронда Тихо Браге өйрәнгәндән һуң, кометалар күк есеме статусын ала.
Кометаның ҡойроғо
Кометаның ҡойроғо газ һәм туҙандар тора. Ул һәр ваҡыт Ҡояштан кире яҡҡа йүнәлгән була. Комета Ҡояштан алыҫлашҡан һайын уның ҡойроғо менән газ тышсаһы юҡҡа сыға бара. Ҡояш йылыһы тәьҫирендә күп кометалар юҡҡа сыға бара. Уларғың өлөшсәләре ғаләм киңлегенә һибелә. Һайһы саҡта улар Ер атмосфераһына үтеп инәләр. Ҡараңғы төндә яҡты һыҙат булып күк йөҙөндә күренәләр. Был күренеште йөндоҙ атылыу тип атайҙар.
Кометаның яҡтылығы Ҡояшҡа тиклем ара менән билдәләнә. Ябай күҙ менән күҙәтелгән кометалар һирәк, астрономдар телескоп ярҙамында күҙәтә.
Һауала янып бөткән метеорид киҫәктәрен метеор тип атайҙар. Янып бөтмәйесә Ергә төшкәнен метеорит тип атайҙар.
Клостермансфельд
Клостермансфельд (Klostermansfeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2560 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 249 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6308 һәм автомобиль коды — MSH.
Нарын-ҡала
Нарын-ҡала — фарсы цитаделе, Дербент ҡәлғәһенең өлөшө. Каспий диңгеҙе менән ике ҡатлы диуарҙар менән тоташҡан, улар Фарсы державаһына Каспий ҡапҡаларын һаҡлау маҡсатында төҙөлгән. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә инә.
Урта фарсы теленән исеменең тәржемәһе «ҡояш ҡәлғәһе»тигәнде аңлата. Урта быуаттарҙан Дербент ҡәлғә диуары шулай уҡ Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең диуары тип аталған. Был диуарҙы бөйөк яулап алыусы төҙөгән тигән риүәйәттәргә бәйле. Ысынбарлыҡта Искәндәр Зөлҡәрнәй был урындарҙа булмаған.
Тасуирламаһы
Нарын-ҡала Каспий диңгеҙенә иң яҡын убаның түбәһен биләй. Яр буйлап юлды ике параллель ҡәлғә диуарҙары (Дербент диуары) ҡаплаған, улар көнбайышта цитаделгә терәлеп торған. Диуарҙарҙың көнсығыш осо диңгеҙгә сыҡҡан, ул һыу буйлап ҡәлғәне урап үтеүгә ҡамасаулаған һәм суднолар өсөн гавань барлыҡҡа килтергән. Бер-береһенән 350—450 метр алыҫлыҡта төҙөлгән диуарҙар араһында урта быуат Дербент ҡалаһы урынлашҡан. Цитаделдән көнбайышҡа табан 40 километр алыҫлыҡта Тау диуары (Даг-бары) һуҙылған, ул ҡәлғәне тау үҙәндәре һәм үткәүелдәре буйлап урап үтеүҙе булдырмаҫҡа тейеш булған. Боронғо булыуына ҡарамаҫтан, ҡәлғә быуаттар буйына мөһим оборона ролен уйнай. Яңы хужалары уны үҙгәртеп ҡора һәм яңырта, шуға күрә бөгөн, йыллыҡ ағас ҡулсалары буйынса кеүек, ҡоролма буйынса Дербенттың бөтә тарихын күҙәтергә мөмкин.
Дөрөҫ булмаған формалы цитаделдең майҙаны 4,5 гектар тәшкил итә. Үлсәмдәре: киңлектә яҡынса 180 метр һәм оҙонлоҡта 255 метр; диуарҙары ҙур булмаған башнялар (улар бер-береһенән 20—30 метр алыҫлыҡта урынлашҡан) һәм көньяҡ-көнбайыштағы ҡорал башняһы менән нығытылған. Өс яҡтан өҫтәмә һаҡланыуҙы тауҙың текә битләүҙәре тәьмин итә.
Цитадель эсендә мунсалар, ҡәлғәне керамик торбаларҙан һыу менән тәьмин итеү системаһы, шаһ һарайы емереклектәре (ҙур инеү порталы һәм стеналарҙың бер өлөшө) һаҡланып ҡалған. Бында IV—V быуаттарҙағы (Рәсәй территорияһында иң боронғо) иртә христиан ғибәҙәтханаһы булыуы тураһында фекер төрлөсә. Ҡайһы бер белгестәр тәре-көмбәҙле бинаны һыуһаҡлағыс тип иҫәпләй; башҡалары һыу үткәргестең аҫта булмауын һәм конструкцияның ер өҫтө (ярым ер аҫты йәки ер аҫты түгел) булыуын билдәләй, төҙөлөш формаһын һыуһаҡлағысы өсөн уңайһыҙ тип иҫәпләй, ул Дербентта ғәҙәттә тура мөйөшлө йәки квадрат нигеҙҙә була, шулай уҡ ҡоролманың яҡтылыҡ яҡтарына йүнәлешен билдәләй. Һәр стенала өсәр ҡапҡа, уларҙың иң боронғолары Орта-Каны (Урта ҡапҡа).
2,5—3,5 метр ҡалынлыҡтағы тышҡы стеналар, айырым участкаларҙа 20—25 метр бейеклеккә етеп, уны ауыр һәм оҙайлы ҡамауға түҙә алған баҫып алынмаҫ ҡәлғәгә әйләндерә.
Тарихы
Дербент Каспий буйы үткәүеленең стратегик яҡтан иң ныҡлы булмаған урында урынлашҡан, бында Ҙур Кавказ тауҙары диңгеҙгә иң яҡын килеп, тигеҙлектең 3 км аралыҡтағы тар һыҙатын ғына ҡалдыра. Дербент ҡәлғәһе — Кавказ аръяғы һәм Алғы Азия халыҡтарын төньяҡтан күсмә халыҡтарҙың баҫып инеүенән яҡлаған грандиоз оборона системаһының бер өлөшө. Система үҙ эсенә ҡала диуарҙарын, цитадель, диңгеҙ диуарҙарын һәм Даг-бары Тау диуарын ала.
Көнбайыштан Дербент диуарҙары X быуаттан һуң төҙөлгән Нарын-ҡала цитаделенә тоташа, сөнки быға тиклем был урында дошман яҡынлашып килгәндә сигнал усағы тоҡандырылған.
1796 йылғы рус-фарсы һуғышы барышында ҡәлғә генерал-аншеф Валериан Зубов етәкселегендәге рус ғәскәрҙәре тарафынан ҡабаттан алына. Генерал-аншеф цитаделгә үҙенең штабын урынлаштыра. Урыҫтар килгәндән һуң хан һарайы хәрбиҙәр ихтыяждары өсөн үҙгәртеп ҡорола, ә һуңынан бөтөнләй һүтелә. 1827-1828 йылдарҙа. классицизм стилендә төҙөлгән гауптвахта бинаһы һаҡланып ҡалған. Шул ваҡытта Кавказ армияһында хеҙмәт иткән Бестужев-Марлинский ошолай зарланған: ''«Бөйөк Пётр Дербент ҡәлғәһендәге хан йортонда йәшәгән мөйөш бүлмәһе, уның ваҡытында булған кеүек, һаҡланып ҡалған. Рустар барыһын да үҙгәртеп ҡора: хатта ул диңгеҙгә ҡарап һоҡланған тәҙрәләрен дә аямай» .''
Хәҙерге торошо
Нарын-ҡала территорияһында ваҡыт-ваҡыт менән археологик ҡаҙыныуҙар үтә. Дербенттың 2000 йыллығына тергеҙеү эштәренә бюджеттан 1,5 миллиард һум бүленә.
Ишле ауыл Советы
Ишле ауыл советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1330 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1518 кеше. Административ үҙәк Ишле.
Ауыл биләмәһе башлығы — Соловьева Нина Александровна
Эштәр менән идара итеүсе — Ниғмәтуллина Люциә Ғафур ҡыҙы. Ишле ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
Состав
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Ишле ауыл советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге. Бөтәһе — 1330.
Тарихи белешмә
Олойылға-Туҡан-Егәҙе юлы ауылды Белорет ҡалаһы менән бәйләй. Олойылға аша Белорет-Ҡарламан тимер юлы үтә. Халыҡ тимер Юл, ауыл хужалығы предприятиеларында, социаль өлкәлә хеҙмәт итә. Ауыл биләме бюджеты дотациялы.
Агапкина Татьяна Алексеевна
Биографияһы
Әсәһе, Тамара Петровна Агапкина, филолог, полонист, Славян белеме институты, славян әҙәбиәте секторында эшләй.
1980 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлай, 1981—1983 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының фольклор кафедраһы ҡарамағындағы көндөҙгө аспирантурала уҡый. Унда 1985 йылда көнсығыш славяндарҙың йола поэзияһында «Яҙҙы ҡаршылау» темаһына диссертацияһын «Фольклористика» һөнәре буйынса яҡлай.
1984 йылдың ғинуарынан Славистиканы өйрәнеү институтының этнолингвистика һәм фольклор бүлегендә эшләй (кесе ғилми хеҙмәткәр, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр, төп ғилми хеҙмәткәр). 2004 йылда «фольклористика» белгесе буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһен («Славян халыҡ календарының Мифопоэтик нигеҙҙәре» Яҙғы-йәйге цикл") ала. 2000 йылдан «Индрик» нәшриәтенең баш мөхәррире булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Рәсәйҙә, шулай уҡ Украинала, Белоруссияла, Болгарияла, Сербияла, Словенияла, Францияла һәм Америкала баҫылып сыҡҡан 500-гә яҡын хеҙмәт (монографиялар, студиялар, мәҡәләләр, архив һәм ялан материалдары хеҙмәттәре) авторы.
Эштәренең яртыһынан ашыуы — 5 томлыҡ «Славян боронғолыҡтары» энциклопедияһы (1995—2012), шулай уҡ «Славян мифологияһы» энциклопедик һүҙлеге (М., 1995; 2002; 2010; Белград, 2001.) булып тора.
«Славяндарҙың традицион рухи мәҙәниәте» («Индрик» нәшриәтендә) серияһын ойоштороусыларҙың һәм авторҙаштарҙың береһе, 40-ҡа яҡын автор монографияһын баҫтырып сығарған
Календарь йырҙарының этнографик бәйләнеше. Көнсығыш славяндарҙың йолаларында һәм фольклорында яҙҙың осрашыуы. М., 2000.
Славян халыҡ календарының мифопоэтик нигеҙҙәре Яҙғы-йәйге цикл. М., 2002.
Көнсығыш славян дауалау имләүҙәре сағыштырма яҡтыртыуҙа: образдар. Сюжетика һәм донъя образы. М., 2010.
Славян халыҡ традицияһында ағастар Китап славян фольклорын, мифологик күҙаллауҙарҙы, ағастар һәм ҡыуаҡтар менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һәм тәртип ҡағиҙәләрен комплекслы тикшереүҙән ғибәрәт.
Авторҙашлыҡта
Полесье им-томдары (1970—1990 йылдар яҙмаларында) / Сост., текстар әҙерләү һәм иҫкәрмәләр. Т. А. Агапкина, Е. Е. Левкиевская, А. Л. Топоркова. М., 2003.
Көнсығыш славян заговорҙары: сюжеттарҙың һәм мотивтарҙың функциональ күрһәткесе өсөн материалдар. аннотациялы библиографияһы / автор-төҙөүселәр Т. А. Агапкина, А. П.,Топорков М., 2014.
Әҙәбиәт
Шәхестәре Рәсәй фәндәр академияһы ның славян белеме институты сайтында
Верюга
Верюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Соим (Лыхма ҡушылдығы)
Ай-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эстонияның административ бүленеше
Хәҙерге ваҡытта Эстония Республикаһы 15 маакондтан (өйәҙҙән; maakond) тора, өйәҙ башы старейшина (аҡһаҡал); maavanem тип атала. Өйәҙҙәр ике төрлө муниципалитеттарға бүленә: ҡалалар (linn) һәм ҡасабалар (vald).
Тағы бер административ берәмеге — ҡасаба волосы (alevvald) — 2017 йылғы реформа һөҙөмтәһендә ғәмәлдән сығарылды. Ҡасаба волосы составына бер генә ҡасаба инә. Реформа үткәрелгәнгәсә, Эстонияла 6 ҡасаба волосы бар ине: Аэгвийду, Ярваканди, Кохтла-Нымме, Лавассааре, Тоотси һәм Вяндра.
Әлеге ваҡытта Эстония 213 муниципалитеттан ғибәрәт.
Административ берәмек исемдәре хаҡында мәғлүмәт
Маакондтарҙың ҡыҫҡа исемдәре административ үҙәк йәки тарихи өлкәнең исеменә maa (ер, ил) һүҙен ҡушыуҙан барлыҡҡа килә. Шул уҡ өйәҙҙең "оҙон" (тулы) исемен яһар өсөн, был тамырҙы алып ташлап, янында maakond (өйәҙ) һүҙен өҫтәргә кәрәк.
Урындағы власть органдары
Урындағы вәкәләт органдары — волость һәм ҡала йыйылыштары (vallavolikogu, linnavolikogu), башҡарма власть органдары иһә волость һәм ҡала идаралары (vallavalitsus, linnavalitsus) була.
Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы
Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы (1 февраль 1932 йыл ― 8 февраль 2012 йыл) — селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1969).
Биографияһы
Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы 1932 йылдың 1 февралендә БАССР Яңы Ҡарамалы районы (хәҙер Ауырғазы районы) Сөләймән ауылында тыуған. 1956 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң Ауырғазы районында Салауат исемендәге колхозда баш агроном булып эшләй башлай. 1958 йылда Йылайыр, 1960 йылда Мәләүез, 1961—74 йылдарҙа Өфө дәүләт орлоҡ һынау участкаларында мөдир булып эшләй. 1975—99 йылдарҙа йәшелсә хужалығы Ғилми-тикшеренеү институтының (Мытищи ҡалаһы) Өфө терәк пунктында мөдир вазифаһында эшләй. Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улының төп фәнни тикшеренеүҙәре һуған һәм һарымһаҡ селекцияһына, орлоҡсолоғона, уларҙың агротехникаһына арналған. Ҡыҙрасов тарафынан яҙғы һарымһаҡтың Гафурийский сорты һәм ужым һарымһағының Башкирский 85 сорттары сығарыла, уларҙы үҫтереүҙең агротехникаһын эшләй, улар Башҡортостан ауыл хужалығына индерелә. 60-тан ашыу ғилми хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы булып тора. Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы 1969 йылда ауыл хужалығы кандидаты ғилми исеменә дәғүә итеп, «Чесноки Башкирии» темаһына жиссертация яҡлай. Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы 2012 йылдың 8 февралендә Башҡортостан Республикаһы Өфө районының Дмитриевка ауылында вафат була, шунда ерләнә.
Турбов паркы
Турбов паркы — Винница өлкәһенең Липовец районы Турбов ҡала тибындағы ҡасабала урынлашҡан тәбиғәт һәйкәле.
Балғараҡтар
Балғараҡтар, бражниктар, эңер һылыуҡастары (Sphingidae, Бражники) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһендәге төнгө күбәләктәр; һәр ерҙә оса торған, күпселектә матур төҫлө, йыуан кәүҙәле зарарһыҙ эре күбәләктәр.