cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Попова Надежда Васильевна
Биографияһы
Мәскәүҙә ҡатын-ҡыҙҙар авиация часы формалашыуын белеп ҡалғас, Бөтә Союз Ленин Коммунистик Йәштәр Союзы ВЛКСМ Үҙәк комитетына телеграмма ебәрә. Уны баш ҡалаға саҡырталар, һәм Советтар Союзы Геройы Марина Раскова йыйған "122-се төркөм"гә ҡабул итәләр. Мәскәүҙән ҡыҙҙарҙы Раскова формалаштырған өс ҡатын-ҡыҙ полкына: истребитель, пике яһаусы бомбардировщиктар һәм төнгө бомбардировщиктар авиаполктарына Һарытау өлкәһе Энгельс ҡалаһына ебәрәләр. Надежда Попова еңел моторлы төнгө бомбардировщиктар полкына алыуҙарын һорай.
1942 йылдың майында, ҡыҫҡартылған программа буйынса уҡыуҙарын тамамлап, старшина Попова 588-се төнгө бомбардировка ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкы составында фронтҡа оса. Звено командиры Попова үҙенең звеноһын Таганрог, Дондағы Ростов районын төндә бомбаға тоторға йөрөтә Йыш ҡына көндөҙ разведкаға оса. Бәреп тә төшөрөлә, яна ла.
Төньяҡ Кавказдағы һуғыш барышында Попова звеноһы хәрби задание буйынса төнөнә бер нисә тапҡыр оса. Оҫта манёврҙар яһап, прожекторҙарҙан һәм зениткаларҙан ҡасып китәләр, Терек һәм Сунжала кисеүҙәрҙе бомбаға тоталар. Заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн лейтенант Попова беренсе Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Лётчицалар, хәҙер инде 46-сы гвардия төнгө бомбардировка ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкы, Украинала, Ҡырымда, Белоруссияла, Польшала һәм һәм Германия территорияһында һуғыша.
1944 йылда Н. Попова ВКП(б)/КПСС ағзаһы була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февраль указы менән эскадрилья командиры урынбаҫары гвардия өлкән лейтенант Попова Надежда (Анастасия) Васильевнаға «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн», Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4858)[К 3] тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Шул уҡ указ менән Советтар Союзы Геройы исеме уның буласаҡ иренә— гвардия өлкән лейтенанты Харламов Семён Ильичҡа бирелә.
Донецк ҡалаһының почётлы гражданы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РФ Президенты ҡарамағындағы ветерандарҙың йәмәғәт берләшмәләре менән үҙ-ара бәйләнеш буйынса Советы президиумы ағзаһы, 1975 йылдан алып етәкләй бессменно араһында Рәсәй һуғыш һәм хәрби хеҙмәт ветерандары комитеты ҡарамағындағы йәштәр менән эшләү йәмәғәт комиссияһын алмаштырғыһыҙ етәкләй, комитет бюроһы ағзаһы була.
Күп йылдар дауамында урындағы власть органдарына һайлана, 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1970—1974), СССР халыҡ депутаты (1989—1991) итеп һайлана. Мәскәүҙә йәшәй. 2013 йылдың 6 июлендә вафат булды. Надежда Попова ире менән йәнәш ҡәберҙә Новодевичье зыяратында (11-се урын) ерләнгән.
Родиловка
Родиловка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбинское (Волжский русловой уч һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2802 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кывтанвож
Кывтанвож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кывтан йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ыласынтау (Ишембай районы)
Ыласынтау— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ул Хажы ауылынан көньяҡтараҡ, 2 км алыҫлыҡта Шиҙе йылғаһы (Хажы Шиҙеһе) буйында ята.
Иң бейек нөктәһе— 530,4 м. Битләүҙәре һөҙәк, Шиҙе йылғаһының текә ярынан башлана.
Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора.
Тау һырттарын имән һәм йүкә ҡатнаш урман ҡаплаған. Ыласынтауҙан көнсығыштараҡ Буҙалашбаш (538 м) тауы, төньяҡ-көнбайыштараҡ Аҙнай ауылы урынлашҡан.
Тлюгулюнг-Ягун
Тлюгулюнг-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тлятты-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Сарка
Кесе Сарка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алма
Алма — сей көйөнсә ашамлыҡта файҙалана торған алмағас емеше, кулинарияла һәм эсемлек эшкәртеүҙә ҡулланған сеймал. Килеп сыҡҡан ере — Урта Азия. Бигерәк тә баҡса алмағасы киң таралған. Хәҙерге көндә алмағастың төрлө тәбиғәт шарттарында үҫә торған бик күп сорттары билдәле.
Алма ҡырҡыу өсөн бысаҡ
Алманы ҡырҡыр өсөн махсус тәғәйенләнгән бысаҡ була. Был бысаҡ алманың уртаһын уйып ҡырҡып ала, ҡайһы бер бысаҡ алманың ҡалған өлөшөн дә алты йәки һигеҙ киҫәккә бүлә. Һүрәттәге бысаҡ ике тотҡостан һәм лезвиялар ҡуйылған пластик йәки металдан эшләнгән һаптан тора. Лезвиялары ғәҙәттә тутыҡмай торған ҡоростан эшләнә.
Етештереү һәм һатыу
Донъя күләмендә алма етештереү. Гектарҙан уртаса уңдырылышлыҡ
1 кг алма үҫтереү өсөн 700 л (виртуаль берәмек) тиклем һыу кәрәк.[3]. Бөтә донъя күләмендәге алма етештереү 2005 йылда 55 млн т. тәшкил иткән, уның хаҡы 10 млрд долл. булған. Ҡытай ошо күләмдең биштән ике өлөшөн етештергән. . США — алма етештереү буйынса икенсе урында — бөтә донъя күләмендәге етештереүҙән 7,5 %. США -ла үҫтерелгән алмаларҙың 60 % Вашингтон штатында етештерелгән[4]. Шул уҡ ваҡытта алма импорты Яңы Зеландиянан һәм уртаса климатлы башҡа илдәрҙән йылдан -йыл арта бара. Иң эре алма экспортерҙары (2013 й. мәғлүмәттәрҙән): Китай, Чили, Италия, Франция һәм США. Иң эре импортерҙар (2006 й. мәғлүмәттәрҙән): Россия, Германия, Великобритания, Нидерланды[6].
Экологик хәүефһеҙлек
Алманы һаҡлау өсөн бер нисә төр режим бар: түбән температуралы ғәҙәти һауа шарттарында, көйләнгән газ тирәлекле һәм үҙгәртелгән газ тирәлекле һыуытҡыстарҙа. Алманы һаҡлар өсөн, бигерәк тә алыҫ көньяҡ илдәрҙә үҫтерелгәндәрен, юғары температура (+3…+4 °С) кәрәк булһа, кислороды минималь һәм уклекислоталы газы максималь кимәлдә булған газ тирәлеген булдыралар. Ошондай тирәлек емештең һаҡлау срогын оҙонайта һәм уның сифатын оҙайлы ваҡыт юғалтмаҫҡа булышлыҡ итә. Бик ҡиммәткә төшөүе арҡаһында бындай режимды тик иң юғары сортлы емештәрҙе һаҡлау өсөн генә ҡулланалар[8]. Алманы һаҡлаған һәм транспортлаған саҡта дифенил менән ҡаплайҙар (концероген булараҡ АҠШ-та, ЕС -та тыйылған).
Алма сәнғәт өлкәһендә
Европа традициялары буйынса (Библияны иҫәпкә алмағанда) алма емеше Яҡшылыҡ һәм Яуызлыҡ ағасы емеше булып һанала. Ғонаһҡа төшөү сюжеты урта быуат рәсем сәнғәтендә иң популярлыларҙан һаналған. Һуңғараҡ, Яңырыу дәүерендә, рәсем сәнғәтендә боронғо (антик) мотивтар урын ала: Парис Хөкөмө, Гераклдың ун икенсе батырлығы, мәҫәлән. Алма менән бәйле мифологик һәм фольклор сюжеттар рәсем сәнғәтендә һәм скульптурала ифрат күп (Парис Хөкөмө, Еваның Гесперид алмалары, шулай уҡ әҙәби һәм музыкаль әҫәрҙәрҙә: Фридрих Шиллерҙың «Вильгельм Телль» драмаһында, ошо уҡ исемле Дж. Россининың операһында.
Боронғо мифология
Бертель Торвальдсен. Венера алма менән.
Скандинав мифологияһы
Один, Локи һәм Хенир үҙҙәренең сәйәхәт иткән ваҡыттарында ялға туҡтайҙар. Бөркөткә әйләнгән алпамыша (ҙур кәүҙәле кеше) Тьяцци үҙе өсөн иң һәйбәт ит киҫәктәрен талап итә башлай. Локи уны таяҡ менән һуғып ебәрә. Тьяцци Локины үҙенең өйөнә алып китә һәм Локи йәшәртә торған алмаларҙы һаҡлаған Идуннды урлап Тьяцциға тапшырғас ҡына, уны азат итә. Был мөғжизәле алмаларҙы юғалтҡас, астар (аллалар төркөмө) Идунды ҡайтарырға ҡушалар. Шунан Локи Идунды Тьяццинан урлап, Асгардҡа[14] алып барып ҡуя.
Славян мифологияһы
Славян мифологияһында алма уңдырышлыҡ, һаулыҡ, мөхәббәт, матурлыҡ символын һүрәтләй. Алма никахтың, һау — сәләмәт тоҡомдоң эмбемаһына әүрелә. Алма емеше, үрентеләре, сәскәләре туй йолаларында мөһим роль уйнай. Алманы бер -береңә бирешеү ике яҡтан да күңел ятыуҙы, мөхәббәтте күрһәткән. Яусылаған егеттән ҡыҙҙың алма алыуы никахлашыуға риза тигәнде аңлатҡан. Көньяҡ славяндарҙа, мәҫәлән, алма биреү туйға саҡырыу ҙа булып һаналған.
Алма ботаҡтары туй әләмен һәм кәләштең веногын, байрам өҫтәлен дә биҙәгән. Белорустар, украиндар һәм поляктар алма ботағын түңәрәк икмәккә, ә урыҫтар байрамса әҙерләнгән тауыҡҡа батырып ҡуйғандар. Көньяҡ славяндар серкәү никахлауына барған саҡта кәләшкә алма биреп ебәргәндәр, был емеште ҡыҙ алтарь артына ырғытырға тейеш булған. Был йоланы үтәү ауырға ҡалырға ярҙам итә тигән ышаныу ҙа булған. Йәштәргә күп бала табыуҙарына ишара итеп алма бүләк иткәндәр. Беренсе ҡушылыу төнөндә ошондай йола үтәнгәндәр: бер алманы яҫтыҡ аҫтына йәшергәндәр, икенсеһен икегә бүлеп йәштәргә биргәндәр. Алма — славяндарҙың дөйөм символы — ҡыҙҙың сафлығын күрһәтә: алманы никах күлдәгенә һалып ҡалдырғандар. Көньяҡ славяндар кейәү егеттең туй алдынан йолаға буйынса ҡырыныуын фәҡәт алмағас төбөндә үткәргәндәр. Йәш кәләштең баш кейемен ҡатындыҡына алмаштырыу йолаһын үтәгәндә уны алма ботағы менән эләктерп алып алмағасҡа ырғытҡандар.
Славян символикаһында ла алма ыңғай мәғәнәгә эйә. Көнсығыш славяндары Яңы йыл байрамына һәм Рыштауға бөтә ғаилә һау — сәләмәт булһын өсөн, йыуынған һыуға алма һалырға кәрәк, тип инанғандар. Балалары матур, һау булыуын теләгән ауырлы әсәгә алмағасҡа ҡағылырға кәрәк булған. Бала донъяға килгәс тә, хәлен белергә килеүселәр алма алып килә торған матур йола булған. Украинала кендек әбейе баланы суҡындырғанда бөтәһенә лә алма таратҡан. Словакияла һәм Моравияла славяндар яңы тыуған бала сайындырған һыуҙы татлы алмалы ағас төбөнә түккән.
Көнбайыш һәм Көньяҡ славяндары һыу алыр алдынан шишмәгә алма ташлағандар. Раштыуала, Яңы йыл байрамында алма ботағы менән өйҙәгеләрҙе, малды һуҡҡандар, шунан ботаҡты алмағасҡа ырғытҡандар. Алма төрлө байрамдарҙа иң күркәм бүләк булып һаналған.
Воеводина Сербтары алмала уңдырышлыҡтын үҙен күргәндәр: бойҙай эре булып үҫһен тип, сәсеү алдынан бойҙай орлоғо араһына алма һалғандар. Болгарҙар ошондай уҡ йола менән сәсеүлекте һаҡлағандар. Чехтар Сочельник көнөндә емеш ағастары аҫтына алма ташлағандар. Киләһе йыл уңдырышлы булһын өсөн, иң аҙаҡҡы емеште ағастан өҙмәгәндәр. Алма түлһеҙлектән дә ярҙам итә тигән ырым да йәшәгән. Сербтар беренсе емеш ярҙам итә тиһәләр, украиндар — киреһенсә, оҙаҡ эленеп торған емеш, тигәндәр. Болгарҙар алмағас икенсе йыл сәскә атҡандан һуң ҡатын -ҡыҙ балаға уҙа, тип һанағандар.
Алманы ла, башҡа емештәр һымаҡ, Яблочный Спас байрамына тиклем ашарға ҡушмағандар.
Алма фольклорҙа һәм әҙәбиәттә
Күп кенә әкиәттәрҙә алма мәңгелек йәшлектең символы булып һүрәтләнә.
Алма музыка өлкәһендә
Алма мультфильмдарҙа һәм сериалдарҙа
Алма символы геральдикала
Башҡортостан республикаһы Бөрө районы гербы. Герб Бөрө районы муниципаль Советы ҡарары менән 2006 йылдың 12 июлендә раҫланған. Герб Башҡортостан Республикаһында Дәүләт символикалар регистрына 041 номеры аҫтында индерелгән. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт геральдик регистр номеры — 2966/. Гербтың авторы — Салауат Ғиләзетдинов.
Алма фән өлкәһендә
Билдәле риүәйәт буйынса, Ньютон үҙенең Закон всемирного тяготения баҡсала ағастан алмала төшкәнен ҡарап торғандан һуң асҡан. Алхимиктар, заметив, что сердцевина разрезанного поперёк яблока напоминает пятиконечную звезду, использовали яблоко как символ знания[17]. Карл Вильгельм Шееле 1785 йылда бешмәгән алманан яңы органик кислотаны айырып сығарған. Был кислотаны алма кислотаһы тип атаған. Ирҙәрҙең муйынындағы ҡалҡыу урын Адам алмаһы тип атала.
Башҡорт сортлы алмағастар
Башҡорт зөбәржәте (Башкирский изумруд) алмағас сорты.
Ағасы бейек түгел, бик тиҙ үҫә. Сатыры ҡуйылыҡ менән айырылмай, киң түңәрәк формала үҫә. Ботаҡтары тигеҙ, көрән төҫтә, шыма. Көҙгө сорт. Дүртенсе йылға емеш бирә башлай. Уңыштары бик һәйбәт. Ҡойолмай. Емештәре ҙур түгел, алманың уртаса ауырлығы — 50-80 г, размерҙары береш, саҡ ҡына конусҡа оҡшаған. Төҫө һарғылт — йәшел.
Биохимик составы: пектин — 0,7 %, шәкәр — 10 %, ҡоро матдәләр — 16 %,аскорбин кислотаһы — 11 х 100 г, кислоталылыҡ — 0,47.
Һеркәләндереүсе ағастар — Бузовьяз, Башҡорт гүзәле, Урал һутлы алмағастары.
Башҡорт гүзәле (Башкирская красавица) алмағас сорты.
Алмағас сортын 1928 йылда Стреляев В. П. килтереп сығарған. Башлыса Башҡортостанда, шулай уҡ Татарстанда, Ырымбур, Һамар өлкәләрендә киң таралған. Төп өҫтөнлөгө — һалҡынға бирешмәй һәм төрлө шарттарға яраҡлаша ала. Тупраҡ сифатына талапсан түгел. Алмағасты ҡышҡы сорт, тип әйтеп була. Бейеклеге буйынса Башҡорт гүҙәле уртаса, япраҡтары ла үтә ҡуйы түгел. Күп алмаға көсө етерлек ныҡ скелетлы ағас. Ботаҡтары төҙ, өҫкә ҡарай үҫәләр. Ағас ҡабығы — шыма, йәшел — көрәнерәк төҫө лә был алмағасты башҡаларҙан айырып тора.
Алмалары тигеҙ, ҡабығы ялтырап тора. Алмаһы ҙурлығы менән уртаса, шулай ҙа һәйбәт ҡарау булдырғанда, ауырлығы 140 г етә ала.
Алмағас янына һеркәләндереүсе ағастар ултыртыу мотлаҡ. Һеркәләндереү өсөн бигерәк тә антоновка сортлы алмағасы һәйбәт була.
«Башҡорт матуры» алмаһы (Башкирский красавец) В. П. Стреляев сығарған. Был алмағас иртә лә, һуң да түгел сәскә ата, башҡа алмағастарҙан һеркәләнә. Уның өсөн иң яҡшы һеркәләндереүсе сорттар антоновка, «Сеянец титовки», «Боҙаяҙ» булып тора. Алтынсы йылына емеш бирә башлай. Юғары уңыш (140—257 ц/га) бирә һәм ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙамлы.
Регион-ара «Бөрө алмаһы» («Бирское яблоко») фестивале
«Бөрө алмаһы» фестивале логотибы Бөрө ере электән алма менән дан тотҡан төбәк булған. Фестиваль беренсе мәртәбә Бөрө ҡалаһында 2008 йылда ҡала көнө сиктәрендә үҙған. 2010 йылда фестиваль республика статусын алған. 2012 йылдан алып регион-ара фестивале булараҡ үткәрелә башланы.
Был көндә Үҙәк майҙанда ауыл хужалығы ярмаркаһы үтә. Бында бөрө алмағасы төрҙәре һатыла. Риүәйәт буйынса бөрө алмағасының килеп сығыуына ошо территорияла ҡасандыр йәшәгән монахтар сәбәпсе була. Бөгөнгө көндә бешкән алһыу алма Бөрө районы гербында, ә Балалар дендрологик «Берендей» паркында «Алма Музейы» эшләй.
Байрамда алма бәлештәре күргәҙмәһе ойошторола. 2012 йылда Гиннес рекорды китабына индерерлек размерҙа — 8 өҫтәл майҙанын биләгән — бәлеш бешерелгән. Рәсем төшөрөүселәр өсөн «Тылсымлы алма» конкурсы уҙғарыла, балалар ижады конкурсы «Ранеточки», фольклор коллективтарының «Эх, яблочко!» фестивале. «Алма ассорти»һы костюмдары байрамса тантаналы йөрөш тә үткәрелә.
Хәсән Әхтәмовтың алмағастары
Бөйөк Еңеүҙең 70-йыллығына арналған «Алмағастар төҫө. Хәсән Әхтәмовтың хыялы» исемле документаль фильм донъя күрҙе. Был фильм Советтар Союзы Геройы Хәсән Әхтәмовтың бойомға ашмаған хыялы хаҡында. Йәш егет үҙенең тыуған ауылында — Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауылы — алмағас баҡсаһы ултыртырға хыялланған. Әммә һуғыштан тере ҡайтырға уға насип булмаған. 19 йәшлек батыр Яссы ҡалаһы эргәһендә батырҙарса һәләк була. Яҡташтары, туғандары Румынияға барып, Геройҙың ҡәберлегенән алыҫ булмаған ерҙә алмағастар ултыртып ҡайталар. Шулай итеп, Яссы ҡалаһында Хәсән Әхтәмовтың Алмағас аллеяһы булдырылды. Хәҙерге көндә Аллағыуат ауылы юҡҡа сыҡҡан. Алмағастар «Юрматы ере» мемориаль комплексы ихатаһына Хәсән Әхтәмовтың бюсы янында ла ултыртылды.
Видеояҙмалар
«Яблоневый цвет. Мечта Хасана Ахтямова». Документальный фильм, посвященный 70- летию Велькой Победы. http://tv-rb.ru/teleproekty/proekty-detskogo-telekanala-tamyr/filmy-skazki-studii-tamyr/
Аҡбейек (һырт)
Аҡбейек — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
Ҡылыҡһырлама
Оҙонлоғо 6 км, киңлеге 5 км тиклем, абсолют бейеклеге 969 м. Яйла һымаҡ бер нисә түбәнән тора. Төньяҡта яйлап Оло Ҡыраҡа һыртына, көньяҡта Суртанды һыртына күсә.
Тәрәнлеге 350-нән алып 400 м еткән күп һанлы тау араһы уйпатлыҡтары һәм уйһыулыҡтары менән йырғыланған. Палеозойҙың ультраһелтеле тоҡомдарынан, тау араһы уйпатлыҡтары ҡомташтарҙан, һәүерташтарҙан, эзбизташтан һәм ордовиктың, силурҙың һәм девондың төп эффузивтарынан тора. Һырттың көнбайыш битләүҙәрендә Оло Һарғая йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы) башлана.
Ландшафтары һоро тау тупрағындағы асыҡ ылыҫлы һәм ваҡ япраҡлы ҡайын-уҫаҡ урмандарынан тора. Төньяҡ өлөшөндә ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: 500—550 м бейеклеккә тиклем битләүҙәрҙә ҡайын‑ҡарағай урмандары үҫә, өҫтәрәк өлгөрөп етмәгән ҡараға оҡшаш тау тупрағында ҡайын-ҡарағай-ҡарағас урмандары урынлашҡан; һырттың үрге өлөшөн лишайниктарҙан, петрофиттарҙан (ҡамғаҡ, ҡанүлән, ҡуян кәбеҫтәһе, ҡоторма һ.б.) торған ҡая үҫемлектәре биләй.
Топонимика
Атамаһы алыҫтан бейек һәм аҡ төҫтә күренгән өсөн алынған.
Куранду
Куранду — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юнгур йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Студеновка (Карая ҡушылдығы)
Студеновка (Студенка) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карай йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Красный Восход (Иглин районы)
Красный Восход (Красный Восход) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 842 кеше. Почта индексы — 452409, ОКАТО коды — 80228830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы
Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы (1983) — рәссам, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдары союзы ағзаһы (2010). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — һынлы сәнғәт өлкәһендәге «Тыуған төйәктә ҡулға-ҡул тотоношоп» ижади проекттары өсөн (2015). Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының дәүләт стипендиаты (2015).
Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы 1983 йылдың 14 мартында Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһында тыуған. 1998—2003 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡый. 2003—2009 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында һынлы сәнғәт бүлегендә белем ала. Айгөл Ишбирҙина төрлө жанрҙарҙа эшләй. Тыуған яғына һөйөү, милли көнкүреш һәм колорит — ижадының сығанаҡтары. Ижадында үҙ юлын, үҙ стилен эҙләүсе эксперименатор-рәссам. Уның әҫәрҙәрендә тарихи легендалар һәм башҡорт халҡының ижады сағылыш таба.
2003 йылдан алып йәштәр, региональ, махсус, төркөм, Рәсәй, халыҡ-ара, сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Өфөлә йәшәй һәм ижад итә.
Бурдинка
Бурдинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зыча йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Водевиль
Исеме XVII быуатта ике йыр жанрын ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән.
XV быуат аҙағында val de Vire  —«Вир үҙәне» (Вир — Нормандиялағы йылға) тигән музыкаль жанр барлыҡҡа килә. Уларҙы халыҡсан шағирҙар — Басселен Оливье һәм Ле-Гу ижад итә. Былар бер тауышҡа йырлана торған урындағы норман йырҙары була.
XVI быуатта Нормандия сиктәрендә танылыу яулай.
Негарь
Негарь — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендә, Клепиковский районының көнбайышында, Мәскәү өлкәһе сиге янында урынлашҡан. Күлдең майҙаны — 78 гектар.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл ныҡ һаҙлыҡлы урында, кеше инә алмаҫлыҡ ерҙә урынлашҡан.
Рязань өлкә башҡарма комитетының «Һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы 1974 йылдың 30 декабрендә Негарь күле төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла.
Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һаҡланыусы төрҙәр булып һоро ваҡ һайыҫҡан һәм Рязань өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән аҡ очеретник аҡ, сыбар пальчатокоренник, Шренк иңкеше, үлән тәлмәрйене, тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке, урман һабан турғайы иҫәпләнә.
Күл «Мещера» милли паркы территорияһында урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
1-се Башҡорт уҡсылар полкы
1-се Башҡорт уҡсылар полкы (1918 йылдың 25 октябренә тиклем — 1-се Башҡорт пехота полкы) — Башҡорт хөкүмәтенең тәүге регуляр хәрби формированиеһы.
Тарихы
1-се Башҡорт пехота полкы Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 13 июнендәге приказына ярашлы Силәбе ҡалаһында Мосолман ирекле отряды нигеҙендә ойошторола.
Ырымбур ҡалаһы ул ваҡыттағы Башҡортостан автономияһының хәрби-сәйәси үҙәге Силәбенән алыҫ булғанға күрә, Башҡорт хөкүмәтенең хәрби-ойоштороу мәсьәләләр буйынса вәкәләттәре Ырымбур хәрби бүлегенә бирелә. Был хәрби бүлек 4-се Башҡорт пехота полкын төҙөү менән етәкселек итә, уны бөтә кәрәк-яҡтар һәм офицер кадрҙары менән тәьмин итә. 4-се Башҡорт пехота полкы Башҡорт айырым корпусының 2-се Башҡорт пехота дивизияһы составына инә.
1918 йылдың июленән 1-се Урал пехота дивизияһы составында була. 1918 йылдың авгусында Башҡорт хөкүмәте менән бергә Ырымбурға күсә, бында 2-се Башҡорт пехота дивизияһы составына инә.
1918 йылдың 25 октябрендә 1-се Башҡорт пехота полкына «уҡсылар» атамаһы бирелә. 1918 йылдың ноябрендә 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы таратылғас, 1-се полк 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына керә.
1919 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт ғәскәренең штабы полкка элекке номерын ҡайтара.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы барышында 1-се Башҡорт уҡсылар полкы Екатеринбург (1918 йылдың июнь-авгусы) һәм Стәрлетамаҡ (1918 йылдың декабре — 1919 йылдың феврале) фронттарында Ҡыҙыл Армияһы частарына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң, полк таратыла.
Айырыу билдәләре
1918 йылдың 14 июнендә Башҡорт хөкүмәтенең ҡарары буйынса полк яугирҙарының хәрби формаһында милли айырмалыҡ системаһы индерелә. Һул еңдә күк төҫтәге ҡалҡан рәүешендә билдә (киңлеге яҡынса 9 см, оҙонлоғо 11 см) беркетелә, ҡалҡандың түбәнге өлөшөндә полктың номеры, ә уртаһында көмөш ярым ай ҡуйыла. Көмөш ярым ай өҫтөндә хәрби званиеларҙың айырмалыҡ билгеләре урынлаштырыла: офицерҙарҙа — йондоҙҙар (званиеға ярашлы, штаб-офцерҙарҙа алтын төҫтә, обер-офицерҙарҙа көмөш төҫтә); ефрейторҙар, кесе һәм өлкән унтер-офицерҙар көмөш уҡа, ә подпрапорщиктар — алтын уҡа сиккән. Баш кейемендә кокарда урынына чехословак корпусында кеүек күк таҫма беркетелә.
Командирҙары
1918 йылдың ноябренән Хәбибулла Ғәбитов был хәрби формированиеһында полк муллаһы булып хеҙмәт итә.
Тлятты-Ягун
Тлятты-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 122 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Медаевка (Штырма ҡушылдығы)
Медаевка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Штырма йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кывтантывис
Кывтантывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кывтан күле -Хасырей - Кывтан йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Винокуров Евгений Александрович
Винокуров Евгений Александрович (15 декабрь 1946 йыл) — рәссам. 1992—2004 йылдарҙа Өфө сәнғәт галереяһы директоры урынбаҫары. 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы.
Биографияһы
Евгений Александрович Винокуров 1946 йылдың 15 декабрендә Өфөлә тыуған.
Башҡорт һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусы А. Э. Тюлькиндың эйәрсене булараҡ билдәле, әммә шул уҡ ваҡытта үҙенең шәхси һәм танылған алымына эйә.
1969 йылдан Өфө предприятиеларында рәссам булып эшләй, 1986—1990 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы ҡарамағындағы Тарих һәм архитектура ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса комиссия рәйесе, 1992—2004 йылдарҙа — Өфө сәнғәт галереяһы директоры урынбаҫары. 80-се йылдар аҙағынан — Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы ағзаһы. Аксаков фондының идара ағзаһы.
Евгений Александрович — «Инйәр» ижади төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе, (1991).
Рәссамдың эштәре Башҡорт дәүләт художество музейында, Өфө сәнғәт галереяһында, Нижневартовск картиналар галереяһында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.
Каруанһарайһы һүтеүгә ҡаршы өмәләрҙә һәм һаҡлау акцияһында ҡатнаша, шунда уҡ Элеонора менән таныша, уларҙың ҡыҙы Дарья бар (1992 йылда тыуған). Винокурова Светлана менән беренсе никахтан ҡыҙы Ольга булған (1970 йылда тыуған) һәм ейәнсәре София (2001 йыл тыуған) бар.
Күргәҙмәләре
Александрович Евгений Винокуров — 1974 йылдан күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, 2001 йылдан — халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә.
1974 йылдан төбәк, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙең әүҙем экспоненты. Улар иҫәбендә — «Слова о полку Игореве» әҫәренең 400- йыллығына «Памятники Отечества» (1986), «Вояж» («Инйәр» төрөкөмө һәм Мәскәү-Париж-Нью-Йоркта «Март», 1992), Христос Раштыуаһының 2000-йыллығына (Мәскәү, 2000), Башҡортостан Республикаһының рәссамдары әҫәрҙәре беренсе концептуаль күргәҙмәһе «Сияние лун» (Өфө, 2001), Өфөлә өс тапҡыр"Акварельная весна" Республика күргәҙмәһе, шулай уҡ Белорет, Силәбе, Ырымбур, Мәскәү, Парижда.
Ҡалаларҙа шәхси күргәҙмәләре: Өфө (1981, 1993, 1996, 1999, 2004, 2010, 2016), Мәскәү (1991, 1992), Бәләбәй (1996), Нефтекама, Белорет (1998), Стәрлетамаҡ (2000), Ырымбур, Орск (икеһе лә — 2005), Златоуст, Магнитогорск (2006).
Төп эштәре
«Золотые холмы» (1978), «Пора зелёных трав» (1982), «Уфа. Весна на окраине» (1983), «Ника» (1982), «Уральский букет» (1987), «Оклад» (1996), «Монастырь» (1992), «Курган на Волхове» (1996), «Напутствие» (1986), «Вознесение» (1988), «Курган на Волхове» (1997), «На краю Европы» (2000), «Мост», «Ямской слободе».
Өфөлә «Эре панеллы йорттар төҙөү» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең (1972) биналары фасадында мозаикалы панно һәм «Баштехинформ» комплексы (1974); Ҡурсаҡ театры өсөн шәмдәлдәр һәм декоратив сәғәттәр (1981), Никах һарайы залында семәрле ишектәр (1986), «Нур» театры өсөн шәмдәл һәм шаршау эскиздары (1999).
Ағастан биҙәктәр буйынса — «Берегини» декоратив күләменә триптих (1997).
Булгаков Михаил Афанасьевич
Михаи́л Афана́сьевич Булга́ков (3 май (15 май 1891 — 10 март 1940) — рус яҙыусыһы, драматург, театр режиссёры һәм актёры. Повестәр, хикәйәләр, фельетондар, пьесалар, инсценировкалар, киносценарийҙар, опера либреттолары авторы.
Биографияһы
1909 йылда Михаил Булгаков, Беренсе Киев гимназияһын тамамлағас, Киев университетының медицина факультетына уҡырға инә һәм 7 йыл уҡығандан һуң 1916 йылдың 31 октябрендә лекарь дипломы ала.
1913 йылда Татьяна Лаппаға (1892—1982) өйләнә.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, бер нисә ай фронтҡа яҡын зонала эшләй. Бер аҙҙан уны Смоленск губернаһының Никольское ауылына эшкә ебәрәләр, унан һуң ул Вязьмала врач булып эшләй.
1918 йылда Киевҡа ҡайтып, врач-венеролог булып эшләй.
Рәсәйҙә граждандар һуғышы башланғас, 1919 йылдың февралендә Украина Халыҡ Респуликаһы армияһына хәрби врач булып алына. Һуңынан аҡтарҙың ғәскәрҙәрендә лә, Ҡыҙыл Тәре лә врач булып эшләй. Аҡтар сигенгәндә тиф менән сирләгән сағы була, шуға илде ташлап сығып китә алмай. Терелгәс, беренсе драма әҫәрҙәрен яҙа башлай.
1921 йылда Мәскәүгә йәшәргә күсә һәм актив яҙыша башлай.
1923 йылда Бөтә Рәсәй яҙыусылары Союзының ағзаһы булып китә.
1925 йылда Любовь Евгеньевна Белозерскаяға (1895—1987) өйләнә.
1926 йылдың октябрендә уның МХАТта ҡуйыла башлаған «Турбиндарҙың көндәре» тигән спектакле ҙур уңыш ҡаҙана. Сталин уны 14 тапҡыр ҡарай. Ошо ваҡытта газета, журнал биттәрендә Булгаковтың ижадын тәнҡитләүсе мәҡәләләр күбәйә, тәнҡитселәр араһында Маяковский ҙа була.
1926 йылдың октябрь аҙағында Вахтангов исемендәге Театрҙа ла Булгаковтың «Зойканың фатиры» исемле спектакль премьераһы ҙур уңыш менән үтә. 1928 йылда Мәскәүҙә уның «Ҡыҙыл утрау» спектакленең премьераһы ҡуйыла.
1932 йылда Булгаков Елена Сергеевна Шиловаға өйләнә.
1930 йылдан башлап Булгаковтың әҫәрҙәрен баҫмай башлайҙар, спектаклдәре репертуарҙарҙан алынып ташлана. 1930 йылдың 28 мартында Булгаков СССР хөкүмәтенә хат менән мөрәжәғәт итә, был хатта ул йә уға МХАТта эшләргә мөмкинлек биреүҙәрен, йә эмиграцияға китергә рөхсәт итеүҙәрен һорай. 1930 йылдың 30 апрелендә Булгаковҡа Сталин шылтырата һәм юлбашсы уға МХАТҡа эшкә барырға кәңәш бирә.
1930 йылда ул ТРАМда (Эшсе йәштәрҙең үҙәк театры) режиссёр булып эшләй. 1930—1936 йылдарҙа — МХАТта режиссёрҙың ассистенты булып эшләй.
1932 йылда МХАТ сәхнәһендә Николай Гоголдең «Үлек йәндәр» спектакле ҡуйыла, уның сценарийын Булгаков яҙған була.
1934 йылдың июлендә Булгаков Совет яҙыусыларының союзына алына.
1936 йылда Булгаков МХАТтан китә һәм Большой театрҙа либреттист һәм тәржемәсе булып эшләй башлай.
1939 йылда Булгаковтың һаулығы ныҡ насарая башлай.
1940 йылдың 10 мартында Михаил Афанасьевич Булгаков вафат була һәм Новодевичье зыяратына ерләнә.
Варага
Варага — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Варали йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарман (Тәтешле районы)
Ҡарман (Карманово) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше. Почта индексы — 452839, ОКАТО коды — 80250820006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (98 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1925 йылда иҫәпкә алынған ауылдар: Ауыҡ-Бүләк (40 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Байҡыбаш (18 хужалыҡта урыҫтар менән башҡорттар йәшәй), Ҡарман (30 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Ҡарҙағош (20 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), 1-се Яңауыл (25 хужалыҡтар тора, башҡорттар йәшәй), 2-се Еремйәбаш (29 хужалыҡтан тора, башҡорттар йәшәй)
Отеллин Владимир Александрович
Отеллин Владимир Александрович (6 ғинуар 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-гистологы, Рәсәй медицина фндәре академияһының ағза-корреспонденты (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
1955 йылда Курск медицина институтын тамамлай.
1964 йылда академик Павлов исемендәге Беренсе Ленинград медицина институтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм ассистент булып эшләй.
1965 йылдан 1980 йылға тиклем И. П. Павлов исемендәге физиология институтында эшләй, унда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып Үҙәк нервы системаһы морофлогияһы лабораторияһының мөдиренә тиклем юл үтә.
1973 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Ғилми тикшеренеүҙәр темаһы — баш мейеһенең нейрон бәйләнештәре төҙөлмәһе.
1980 йылдан — мейе эсе юлдарының медиатор төҙөлмәһе, нервы туҡымаһының эмбриональ гистогенезы, нейротрансплантация менән шөғөлләнеүсе эксперименталь медицина институтының морфология бүлеге етәксеһе,
350-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 11 монографияһы бар.
Үҙенең «Нигрострионигральная система» китабы өсөн гистология буйынса ул Б. И. Лаврентьев исемендәге Рәсәй медицина фәндәре академияһының премияһына лайыҡ була. 1995 йылдан В. А. Отеллин РФФИ, INTAS, РФА Президиумы гранттары хуплауындағы тикшеренеүҙәр менән етәкселек итә. Ҙур фәнни эшмкәрлеген ул фәнни-ижтимағи эшмәкәрлек менән уңышлы берләштерә. РМФА ИЭМ ғилми-тикшеренеү институтының диссертация советы рәйесе, Анатомдар, гистологтар һәм эмбриологтар йәмғиәтенең Бөтә Рәсәй идаралығы ағзаһы, «Журнал эволюционной биохимии и физиологии» һәм «Морфология» журналдары мәхәрририәте ағзаһы, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағзаһы, Халыҡ-ара мейе үҫешен өйрәнеү буйынса йәмғиәттең, Халыҡ-ара базаль ганглийҙарҙы өйрәнеү буйынса йәмғиәттең, Халыҡ-ара невропатологтарҙың мөхбир ағзаһы.
1997 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана
2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты була
Сухановка (Изнаири ҡушылдығы)
Сухановка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Изнаир йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Юй Мин Бэй
Юй Мин Бэй (шулай уҡ Йо Мин Пей, Ieoh Ming Pei;  26 апрель 1917 йыл) — ҡытай сығышлы Америка архитекторы.
Биографияһы
Гуанчжоуҙа тыуған. Массачусетс технология институты һәм Гарвард университетында (Валтер Гропиуста) белем ала. Мис ван дер Роэның «интернациональ стиле» традицияларын дауам итеүсеһе Притцкер премияһыных тәүге биш лауреаттарҙың береһе.
Сухановка (Изнаири ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сегдено күле
Сегдено (Сегденский) күле — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күле. Рязань өлкәһенең төньяғында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 113,7 метр бейеклектә ята. Күлдең майҙаны — 0,34 квадрат километр, тәрәнлеге 1,2 — 12 метр.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл Ласково ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 3 километрҙа урынлашҡан. Күл ҡылым аша Черненький күле менән тоташҡан.
Рязань өлкә башҡарма комитетының «һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы 1974 йылдың 30 декабрендә күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булған «Ласковский, Сегденский, Черненький, Уржинский һәм улар тирәһендәге сиктәш һаҙлыҡлы территориялар» составына инә.
Әҙәбиәттә күл
Сегден күле И. Солженицындың «Крохотка » циклы миниатюраһы арналған.
Күл К. Г. Паустовскийҙың «Мещерская сторона» повесында телгә алына.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Светицховели
Светицховели (სვეტიცხოველი — тылсымлы таяныс) — Грузин православие сиркәүенең ун ике Апостол хөрмәтенә ҡуйылған патриарх кафедраль ғибәҙәтханаһы, ул Мцхета ҡалаһында урынлашҡан һәм меңәр йылдар дауамында Грузияның төп соборы булып тора. 1994 йылдан Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Тарихы
1830 йылда, император Николай Павловичтың Мцхетаға килеүен көткән мәлдә, урындағы идаралыҡ, батшаға яҡшыраҡ яҡтан күренергә тырышып, боронғо фрескалар баш ҡала ҡунаҡтарына бысраҡ һәм иҫке булып күренмәһен өсөн, уларҙы ағартырға ҡуша. Һуңынан ғибәҙәтхана диуарҙарын биҙәү өсөн Рәсәйҙән рәссамдар саҡыртыла. Аҙаҡ боронғо фрескаларҙы, ҡайтанан соҡоп асырға һәм тергеҙергә тура килә.
Архитектураһы
Светицховели урта быуаттағы Грузияның архитектура стиленә нигеҙ һалыусы ғибәҙәтхана булып тора. Боронғо биҙәктәр һаҡланмаған, ә булғандары XVI, XVII һәм, бәлки, XVIII быуаттарға ҡарайҙыр (улар барыһы ла XIX быуатта яңынан тергеҙелә). XVII быуат фрескалары (көмбәҙ аҫтында) иң ҡыҙыҡлыһы. Унда Грузияла христианлыҡты ҡабул итеү эпизоды сағылдырыла (биҙәктәр етәксеһе — рәссам Григорий Гулджаварасашвили).
Ғибәҙәтхананың тышҡы өлөшөндә үҙгәрештәр бик күп була: фасадтың бер өлөшө һәм көмбәҙ аҫты (ул йәшел төҫ менән айырылып тора) XV быуат башына ҡарай (Аҡһаҡ Тимерҙең баҫып инеүенән һуң Бөйөк Александр I реставрациялай), ҡайһы бер рельефлы һүрәттәр күсереп ҡуйылған булһа ла, ғибәҙәтхананың төп формаһын һәм пропорцияһын боҙмай.
Ғибәҙәтхананың кәртәһе
Ғибәҙәтхана ҡәлғә диуары менән уратып алынған. Был диуар батша Ираклий II (ғибәҙәтхананың көньяҡ ҡапҡаһы башына яҙып ҡуйылған текста ул телгә алына) бойороғо буйынса төҙөлә. Ул, нигеҙҙә, кирбестән тора, ике яруслы стенаның түбәнге өлөшө һыу үтмәҫлек итеп эшләнгән. Өҫкө өлөшөндә хәрби юл бар, уның кимәлендә таш һаҡлағыстар ҙа урынлашҡан. Диуарҙың цилиндр формаһындағы 6 һәм дүртмөйөшлө 2 башняһы бар. Инеү ҡапҡалары көньяҡҡа ҡуйылған. Көнбайышта саң ҡағыу манараһы һәм XI быуатта ҡуйылған ҡапҡа — был ҡомартҡылар грузин халыҡ архитектураһының һоҡланғыс өлгөләре. 1964—1965 йылдарҙа реставрация үткәрелә (архитекторҙар Н. Чубинашвили һәм В. һәм Цинцадзе; баш консультант Г. Чубинашвили). 1963—1964 йылдарҙағы ҡаҙылма эштәре барпышында диуарҙың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә католикос Мелкиседектың (XI быуат) һөйәктәре һәм диуарҙың көньяҡ- көнсығын өлөшөндө католикос Антон Икенсенең һарайы табыла. Хәҙерге ваҡытта ул тулыһынса яңыртылған һәм тарих һәм этнография музейы булып тора.
Төҙөлгәндән алып собор батшаны тәхеткә ултыртыу урыны була һәм батша нәҫеленә ҡараған Багратионовтар вәкилдәре өсөн кәшәнә ролен дә үтәй. 2007 йылдың мартында Светицховелила Грузияның беренсе президенты Звиад Гамсахурдиаға йыназа уҡыла.
Әҙәбиәттә сағылышы
Грузин әҙәбиәте классигы Константин Гамсахурдианың «Десница великого мастера» романында Светицховели ғибәҙәтханаһын төҙөү тарихы һәм ошо ваҡиғаға бәйле Грузияның аяҡҡа баҫыуы тураһында бәйән ителә.
Свинцовка (Юхоть ҡушылдығы)
Свинцовка  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юхоть йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Курата
Курата — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кыдзьрасью
Кыдзьрасью — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балет
Балеттағы төп сәнғәти алым — бейеү, ул пантомима менән бергә сюжетты һәм геройҙарҙың характерҙарын сағылдыра. «Балет» төшөнсәһе XVI быуаттың 2-се яртыһында Италияла барлыҡҡа килә һәм баштараҡ спектакльдәге бейеү мәғәнәһендә ҡулланыла. XVI быуат аҙағында балет тип музыканы, йыр, һөйләм һәм бейеүҙе берләштергән тамашаны атай башлыйҙар. XVII быуат дауамында балет зиннәтле һарайҙар тамашасы характерындағы күренеш булараҡ, башлыса, Францияла үҫеш ала.
Текән
Текән (Тыканово; шулай уҡ Төкән, Тикән, Дүкән) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 96 кеше. Почта индексы — 452987, ОКАТО коды — 80208841003.
Балет
XVIII быуатта мөстәҡил сәнғәт төрөнә әүерелә. XIX быуаттың 2-се яртыһында Рәсәйҙә композиторҙар П.И. Чайковский, А.К. Глазунов һәм балетмейстерлар М.И. Петипа, Л.И. Иванов («Йоҡоға талған гүҙәл», «Щелкунчик», «Аҡҡош күле», «Раймонда») ижадында балет сәскә атыу осоро кисерә. 1900 йылдарҙа балетмейстерҙар М.М. Фокин, А.А. Горский балет сәнғәтенең яңы эстетик хасийәтын булдыралар, аңа хәҙерге сәнғәт һәм әҙәбиәт идеяләрен керетәләр. XIX быуат аҙағында балет сәнғәтен бөтә доньяға таралуына С.П. Дягилевтың «Урыҫ сезондары» һәм А.П. Павлова гастрольдәре этәргес бирә. Хәҙерге балет сәнғәтенең үҫеш этаптары Р. Глиэрдың «Ҡыҙыл мәк», балет Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны», С. Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта»һы, А. Хачатуряндың «Гаянэ», «Спартак» әҫәрҙәрендә һ.б. ла сағыла, уға стильдең, жанр һәм форманың күп төрлөлөгө — классиканан алып джаз һәм модерн-балетҡа ҡәҙәр булған төрҙәрҙе берләштереүе хас.
Текән
Ауылға нигеҙ XVIII быуатта Ирәкте ырыуы башҡорттары тарафынан һалына.
Тарихы
Ҡара-Табын башҡорт ҡәбиләһе араһында барлыҡҡа килгән Ирәкте ырыуы XV быуатта (Сулман бей заманында) хандарҙың үҙ-ара низағтары һөҙөмтәһендә һәм хәрби хеҙмәт үтәү өсөн Урал аръяғынан хәҙерге Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышына күсергә мәжбүр була. «Ирәкте» — «ирәк-ҡәлғә» һүҙенән, йәғни ҡәлғә һаҡларға бурыслы ырыу. Оҙаҡ ваҡыт ирәктеләр ҡара-табын һәм хатта әйлеләр менән дә туғанлыҡты онотмай, улар көнсығышта һәм башҡорт ерҙәренең көньяғында (әлеге Ырымбур өлкәһе) һәм көнбайышында (Татарстандың Мөслим районы) төпләнгән башҡа туғандары менән дә бәйләнеш тота. Хәрби хеҙмәттә йыш осрашып торған, үҙ шәжәрәһен яҡшы белгән башҡорттар туғанлыҡты һаҡлай ала. Быуаттар буйы хәрби халыҡ булып йәшәү рәүеше, тәрбиә үҙенсәлектәре ирәктеләрҙә көслө яугир һыҙаттары формалашыуға килтерә. Текән— Советтар Союзы Геройы Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улының тыуған ауылы. Ул— Текән башҡорто Сәйетғәли Ғәлиәхмәтов улы.
Хәҙерге Балтас районы территорияһында Ирәктеләр тарафынан Текән, Ҡанһөйәр (Түбәнге Ҡанһөйәр), Сурапан ауылдарына нигеҙ һалына, күрше Борай районында бер нисә ирәкте ауылы, Тәтешле районында, мәҫәлән, Иҫке Күрҙем, Аҡсәйет, Иҫке Соҡор, Хәмит (Яңғыҙнарат) һ.б. бар
1795 йылда ауылда 12 йортта 52 башҡорт теркәлгән. 1859 йылдың X ревизияһына ярашлы, ауылда 43 йорт булған, бында 270 башҡорт йәшәгән. 1920 йылда ауылда 642 кеше (115 йорт) йәшәгән .. File 1990 йылдар башына тиклем ауылда төп дөйөм белем биреү мәктәбе эшләгән.
Ауыл атамаһы, бәлки, башҡорт телендәге «төкөн» (берәй нимәнең аҙағы, бөтөүе, сик, рус."завершение, окончание, граница"), йәки боронғо төрки «тикән» (энә, сәнскеле ҡыуаҡлыҡ) һүҙенән килеп сыҡҡандыр, тип фаразлана. «Дүкән»- "тимерлек"тең боронғо исеме. ««Төкөн» (варианттары Өтөкөн, Өтөүкән һ.б.)- боронғо төркиҙәрҙә ырыу-йорт усағы илаһы, аллаһы   Түкән- «туҡ», «тулы кәүҙәле» (бала), рус.«карапуз».
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тоньехльтыта
Тоньехльтыта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Егур-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :