cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пальмира
Харабалар
Харабалар көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай бер нисә ҡалҡыулыҡ итәгенән яҡынса 3 километр оҙонлоҡтағы өҙлөкһөҙ рәт булып һуҙыла. Улар төрлө дәүергә ҡараған ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтарынан тора. Антик осор ахырына ҡараған харабаларҙа коринф ордеры өҫтөнлөк итә. Харабалар уратып алған майҙандың көнсығышында ҡояш (Бәғел-Гелиос) ҡорамы —  оҙонлоғо 55 1/3 метрлы,  киңлеге 29 метрлы, һәр ҡыҫҡа фасында 8 колонналы һәм оҙон фасында  16 колоннлы мәшһүр перипетр ҡалҡып тора. Ҡорамдың эсендә көмбәҙле ҙур бүлмә бар, фриздары һәм стеналары япраҡтар һәм емештәр рәүешендәге ҡалҡыу биҙәктәр менән биҙәлгән.
Ҡорамдың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө ҡаршыһында Римдағы Константиндың триумфаль аркаһына оҡшаш ҡапҡа тора. Ошо ҡапҡанан бөтә ҡала аша 1135 метрлы юл үтә. Уның буйынан-буйына дүрт рәтле колонналар теҙелгән. Был колонналарҙың архитравына бәләкәйерәк колонналар ҡуйылған. Ошо дүрт колоннада юлды буйлай өс өлөшкә бүлә: урталағы киңерәге экипаждар һәм атлыларға тәғәйенләнгән, ә ситтәге ике тары — йәйәүлеләргә. Аҫҡы колонналларҙың бейеклеге — 17 метр. Улар йәмғеһе 1500 дана, йәғни һәр рәттә — 375.
Ҡаланың бөтә ере капителдәрҙең, антаблементтаҙың, скульптуралар фриздарының һәм башҡа архитектур фрагменттарҙың ватыҡтары менән ҡапланған. Ҡала диуарының емерелектәре артында ҙур булмаған бер үҙәндә некрополь урынлашҡан, унда ерләү мәғәрәләре бик күп, с алтмыш нәҫел төрбәһе бар. Күрше ҡалҡыулыҡ башында ғәрәп төҙөлөшөнә ҡараған һарай ултыра.
2016 йылдың 28 мартында Сүриәнең боронғо ҡомартҡылар һәм музеҙар департаменты башлығы Маамун Абд әл-Кәрим Пальмираны тергеҙеүҙең биш йылға һуҙылыу ихтималлығы тураһында әйтә. Уның белдереүенсә, Пальмираның боронғо ҡоролмаларының 80 проценты һәйбәт хәлдә. Сүриәнең Ҡомартҡыларҙың һаҡлау агентлығы белдереүенсә, Сүриә армияһы ҡаланы штурмланда  ҡомартҡыларға зыян килтермәгән. Эште 2016 йылдың апрелендә башларға план ҡоралар. Белгестәр ике ҡорамды, Монументаль арканы һәм мәғәрә башняларын тергеҙмәксе була. Пальмираны аяҡҡа баҫтырыу планы өс этаптан тора. Беренсеһендә тотороҡһоҙ ҡоролмаларҙы терәтеп сығыу, икенсеһендә ҡомартҡыларҙың күпселеген реставрациялау,  өсөнсөһөндә террористар емергән Бел һәм Бәғелшамин ҡормадарын яңынан төҙөү ҡарала.
Карнак
Карнак һарайы комплексы йәки Ипет-Исут — ғәҙәттә Карнак тип атала — Мысырҙың Луксор ҡалаһынан йыраҡ булмаған, төрлө дәүерҙә төҙөлгән һәм төрлө ҙурлыҡтағы һарайҙар, ғибәҙәтханалар, пилондар һәм башҡа төҙөлөштәрҙән торған дәү комплекс. Комплекстың исеме Луксорҙан 2,5 километр йыраҡлыҡта урынлашҡан хәҙерге Әл-Карнак ауылынан алынған. Карнак һарайы Боронғо Мысырҙа Ипет-Исут («Иң изге урын») тип аталған һәм мең ярым йыл дауамында Мысыр дәүләтенең төп табыныу урыны булған. Ул дүрт ҙур өлөштән тороп, Фива ҡалаһының өс төп Аллаһы — ҡояш Аллаһы Амон-Ра, уның ҡатыны алиһә-әсә Мут һәм улдары Хонсуға бағышланған.
Тасуирлау
Хәҙерге көндәрҙә Карнак һарайы исеме аҫтында билдәле Ипет-Исут, «Иң изге урын», — асыҡ һауала урынлашҡан дәү музей, донъялағы иң ҙур дини табыныу урыны. Ул, бәлки, Ҡәһир эргәһендәге Гиза пирамидаларынан һуң Мысырҙа икенсе иң йыш йөрөлгән тарихи урындыр.
Карнак тарихы — тулыһынса тиерлек Фива һәм уның Мысыр мәҙәниәтендәге роленең үҙгәреүе тарихы. Утыҙлап фирғәүен төҙөлөштәргә үҙ өлөшөн индереп, уны башҡа бер ҡайҙа ла осрамаған кимәлгә ҙурайтҡан, ҡатмарлаштырған, төрләндергән.
Карнак комплексы дүрт төп өлөштән тора. Туристар башлыса уның иң ҙур өлөшөн — Амон-Ра биләмәһен генә күрә ала, шуға ла Карнак һарайын ғәҙәттә тап ошо биләмә тип кенә аңлайҙар. Ҡалған өс өлөшө — Мут биләмәһе, Монту биләмәһе һәм тулыһынса емерелгән Амонхотеп IV һарайы — туристар өсөн ябыҡ. Карнак һарайынан Луксор һарайына табан сфинкстар аллеяһы илтә. Шулай уҡ көнсығыштан Амон-Ра һарайына кергән юлда ике яҡлап арыҫлан кәүҙәле һәм һарыҡ башлы (Амон аллаһының изге хайуаны) сфинкстар теҙелгән.
Амон-ра биләмәһе
Фива ҡалаһы Ун беренсе династия дәүеренә тиклем ҙур әһәмиәткә эйә булмаған, һәм ғибәҙәтханалары сағыштырмаса бәләкәй булып, Фиваның тәүге аллаһы Монтуға бағышланған. Карнак һарайы урынында табылған, Амон аллаһы телгә алынған иң боронғо төҙөлөш Ун беренсе династия дәүеренә ҡарай. Мысыр гискостар баҫҡынлығынан һуң Фива батшалары хакимлығы аҫтында берләшкәс, Амон (мысыр теленән тәржемә иткәндә, «йәшерен» йәки «йәшерен алла») аллаһының ҡеүәте үҫә бара, ул әкренләп Боронғо Мысырҙың Гелиополь ҡалаһының ҡояш аллаһы Ра менән ҡушыла һәм Амон-Ра аллаһына әйләнә.
Карнакта һаҡланған иң боронғо төҙөлөш — ул Ун икенсе династия фирғәүене Сенусерт I-нең «Аҡ ғибәҙәтханаһы». Шулай ҙа бындағы төп төҙөлөш эштәре Боронғо Мысырҙың үҫеше осоронда — Яңы батшалыҡ дәүерендә, бигерәк тә Ун һигеҙенсе династия хакимлығы дәүерендә айырыуса әүҙем бара. Был династияның һәр фирғәүене лә тиерлек һарайға яңы һәйкәлдәр өҫтәй.
Тутмос I хакимлығы ваҡытында бында данлыҡлы архитектор Инени етәкселегендә ҙур төҙөлөш йәйелдерелә — Ун исенсе династиянан ҡалған һәйкәлдәр диуарҙар менән уратып алына, өҫтө ҡырҡып алынған пирамида рәүешендәге ҙур ҡәлғәгә оҡшаған ике ҙур ҡапҡа (пилон) — Дүртенсе һәм Бишенсе пилондар төҙөлә, Дүртенсе пилон алдында 23 метр бейеклегендә ҡыҙыл граниттан ике обелиск күтәрелә. Обелискыларҙың береһе әлеге көндәрҙә лә иҫән.
Тутмос I-нең ҡыҙы Хатшепсут хакимлығы ваҡытында ҡыҙыл һәм ҡара граниттан «Ҡыҙыл ғибәҙәтхана» төҙөлә, һуңынан ул Аменхотеп III тарафынан һүтелеп, таштары төҙөлөш материалдары булараҡ башҡа һәйкәлдәрҙе күтәргәндә ҡулланыла.
Хатшепсут шулай уҡ ҡыҙыл граниттан 30 метр бейеклегендәге игеҙәк обелискылар ҡуйҙырта. Уларҙың береһе һаман урынында тора, ул әлеге көндәргә тиклем тере ҡалған боронғо обелискылар араһында Ер йөҙөндә иң бейеге. Икенсеһе иһә икегә бүленеп, ҡолаған. Хатшепсуттың вариҫы Тутмос III хакимлығы осоронда ул төҙөгән һәйкәлдәрҙең күбеһе юҡ ителә, исеме яҙмаларҙан юйыла, обелсикылары диуарҙар менән ҡаплана.
Тутмос III Амон һарайын тулыһынса тиерлек үҙгәртә, яңы ғибәҙәтханалар, пилондар, обелискылар төҙөтә. Фирғәүендең хакимлығы юбилейы хөрмәтенә бында Ах-Мену — «Һәйкәлдәре менән хозур», хәҙер Тутмос III-нөң Тантана залы исеме аҫтында билдәле һарай төҙөлә. Был залда Карнактың Батшалар исемлеге — Тутмос III һәм унан алда хаким иткән фирғәүендәрҙең исеме уйылған. Эргәһендә данлыҡлы «Ботаник баҡса» — Тутмос III яулап алған илдәрҙән килтерелгән хайуандар һәм үҫемлектәр һүрәтләнгән зал төҙөлә. Амон биләмәһенең үҙәк өлөшөндә «Йылъяҙмалар залы» төҙөлә, был залдың диуарҙарында фирғәүен алып барған яуҙарҙың шаһиты булған йылъяҙмасы Чанини тарафынан яҙылған яу тарихтары бәйән ителә. Амон һарайынан төньяҡтараҡ Тутмос III Мемфис ҡалаһының өс төп аллаһы — Птах, уның ҡатыны Сехмет һәм улдары Нефертумға бағышланған һарай — Птах һарайы төҙөтә. Был һарай һуңынан Птолемей дәүере фирғәүендәре тарафынан ҙурайтыла.
Аменхотеп III биләмәгә тағы бер пилон — Өсөнсө пилонды өҫтәй. Уны һалған ваҡытында ул ҡайһы бер элеккерәк һәйкәлдәрҙе һүтеп, алынған таштарҙы төҙөлөш материалдары булараҡ ҡуллана. Хәҙерге ваҡытта һүтелгән төҙөлөштәр египтологтар тарафынан тергеҙелгән һәм ҡайһы бер һәйкәлдәр, шул иҫәптән Сенурсеттың «Аҡ ғибәҙәтханаһы» һәм Хатшепсуттың «Ҡыҙыл ғибәҙәтханаһы» яңынан һалынған.
Аменхотеп IV дәүерендә үткәрелгән дини реформанан һуң, баш ҡала ҡыҫҡа ваҡытҡа Ахетатонға күсә, һәм Карнакта төҙөлөштәр туҡтап тора. Аменхотеп IV-нең вариҫтары иһә Амонға бағышлап һәйкәлдәр күтәреүҙе ҡабат тергеҙә. Хоремхеб, Ун һигеҙенсе династияның һуңғы фирғәүене, һарайға Икенсе пилон һәм Луксорға һарайына илткән күсәр буйынса Туғыҙынсы һәм Унынсы пилондар өҫтәй, бының өсөн ул Аменхотеп IV төҙөгән Атон ғибәҙәтханаһын һүтеп, алынған таштарын ҡуллана.
Ун туғыҙынсы династия дәүерендә Карнактың иң данлыҡлы өлөшө — Бөйөк Гипостиль залы төҙөлә. Төп төҙөлөш эштәре Сети I һәм Рамзес II хакимлығы осоронда башҡарылған булһа ла, шулай уҡ Ун һигеҙенсе династия дәүерендә башланған булыуы мөмкин. Залды колонналар урманы тип атау ғына аҙ — яҡынса 5000 км2 тәшкил иткән майҙанда 16 рәт буйлап 134 мөһабәт колонна теҙелгән. Уларҙың 122-һенең бейеклеге — 10 метр, урта рәттәрҙәге 12-һенеке — 21 метр, диаметрҙары өс метрҙан ҙурыраҡ.
Залдың диуарҙарына һәм колонналарға төрлө яҙмалар, рәсемдәр уйылған. Төньяҡ диуарҙарын Сети I үҙенең яҙмалары менән биҙәгән, көньяҡ диуарҙарына иһә Рамзес II үҙенең яҙмаларын ҡалдырған. Уларҙан һуңғы фирғәүендәр, шул иҫәптән Рамзес III, Рамзес IV һәм Рамзес VI диуарҙарҙа һәм колонналарҙа буш ҡалған урындарға яҙмалар өҫтәгәндәр. Тышҡы яҡтан диуарҙарға төрлө яу күренештәре уйылған — төньяҡ диуарҙарҙа Сети I-нең Сүриә, Фәләстан һәм Ливиялағы яу батырлыҡтары һүрәтләнгән, көньяҡ диуарҙарҙа иһә — Рамзес II-нең Фәләстандағы яуҙары төшөрөлгән.
Рамзес II-нең вариҫы Мернептах Луксор һарайына табан илткән тантаналы юлдағы беренсе залдың көнсығыш диуарҙарына ливийлылар һәм диңгеҙ халҡы менән алып барылған еңеүле яуҙары тарихын мәңгеләштерә, был яҙмалар хәҙер Бөйөк тантаналы яҙма исеме аҫтында билдәле. Мернептахтың улы Сети II тәүге залда, икенсе пилон алдында Фиваның өс төп аллаһы Амон, Мут һәм Хонсуға бағышланған ғибәҙәтхана төҙөтә.
Ун туғыҙынсы династияның һуңғы фирғәүендәре копмлексты киңәйтеүгә аҙ өлөш индерә. Яңы батшалыҡ дәүеренең аҙағына Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмей бара, бының менән бергә бөтә Фивала төҙөлөш тә кәмей.
Амон-Ра биләмәһендә киң үҙгәртеүҙәрҙе һуңғыларҙан булып Нектанеб I, Утыҙыҙынсы династияның беренсе фирғәүене йәйелдерә — ул бөтә биләмәне ҡамап тороусы оло диуарҙар күтәрә һәм хәҙерге ваҡытта биләмәгә кереү урыны булып хеҙмәт иткән Беренсе пилонды өҫтәй. Беренсе пилон тамамланмай ҡала.
Мысырҙы Бөйөк Искәндәр яулағандан һуң, Птолемей династияһы Карнакта яңы һәйкәлдәр күтәреүҙе дауам итә. Был осорҙағы иң әһәмиәтле төҙөлөш — ул Птолемей VIII Эвергет II тарафынан һалынған Опет ғибәҙәтханаһы.
Мут биләмәһе
Амон-Ра комплексының көньяғында урынлашҡан был биләмә алиһә-әсә Мутҡа бағышланған. Мут (Боронғо Мысыр телендә «әсә» һүҙен аңлата) — Фива ҡалаһының өс төп аллаһының береһе, һауа аллаһы, әсәлекте ҡурсалаусы, Ун һигеҙенсе династия хакимлығы осоронда, Фива ҡалаһы үҫеше мәлендә Амондың ҡатыны тип таныла башлай.
Мут биләмәһендә ярым ай формаһындағы изге Ишеру күле урынлашҡан, шуға ҡайһы берҙә был алиһәне Ишеру күле хакимәһе тип тә атайҙар. Күл буйында — Мут ғибәҙәтханаһы. Был ғибәҙәтхана Урта Батшалыҡ осоронда уҡ һалынған булырға тейеш. Хатшепсуттың хакимлығы дәүерендә иһә ул ҡабаттан тергеҙелә. Артабан төҙөлөштәрҙе Аменхотеп III дауам итә, уның бойороғо буйынса бында йөҙләгән арыҫлан башлы Сехмет алиһәһенең һәйкәле ҡуйыла.
Биләмәнең төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Хонсупахеред ғибәҙәтханаһы урынлашҡан, көнбайышында — Тутмос III һалдырған ғибәҙәтхана.
Әлеге ваҡытта был биләмә туристар өсөн ябыҡ.
Монту биләмәһе
Амон-Ра биләмәһенән төньяҡтараҡ һуғыш аллаһы Монту биләмәһе урынлашҡан. Был биләмәнең һәйкәлдәре бик насар һаҡланған һәм, Мут биләмәһе кеүек үк, ул туристар өсөн ябыҡ.
Биләмәнең төп һарайы — Монту ғибәҙәтханаһы Аменхотеп III осоронда Урта батшалыҡ дәүерененең элекке төҙөлөштәре урынында һалына башлай. Биләмә алдына Птолемей III Эвергет һәм Птолемей IV Филопатор осоронда Баб әл-Абд исеме аҫтында билдәле ҙур ҡапҡа һалына.
Монту ғибәҙәтханаһы янында Маат һәм Харпер ғибәҙәтханалары урынлашҡан.
Аменхотеп IV һарайы
Амон-Ра биләмәһенән көнсығыштараҡ урынлашҡан был һарай Атон — ҡояш дискы аллаһына бағышланған. Аменхотеп IV (Эхнатон) үҙенең данлыҡлы дини реформаһы ваҡытында бөтә Мысырҙа нәҡ ошо аллаға табыныуҙы керетә. Һарайҙың төп ғибәҙәтханаһы Гем-па-Атон — «Ҡояш Дискы табылған» исемен йөрөтә. Бынан тыш, бында Хут-бенбен — «Бенбен ташы һарайы», Руд-мену-эн-Атон-эр-нехех — «Мәңгелек Ҡояш Дискының һәйкәлдәре ныҡлы», шулай уҡ Тени-мену-эн-Атон-эр-нехех — «Мәңгелек ҡояш дискының һәйкәлдәре бейек» ғибәҙәтханалары урынлашҡан булған.
Яңы Алешкин
Яңы Алешкин (Новоалешкино) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453152, ОКАТО коды — 80249868005.
Аҡморон (тау)
Аҡморон (Аҡморон) — Башҡортостан Республикаһы   Ишембай районындағы тау. Оло Ҡоҙаш йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — 707,4 м. Һырттары текә, көнсығыш яғы йылға менән сикләнгән. Көнбайыш һыртынан Әселе (Ишембай районы) йылғаһы (приток Алағузлы йылғаһының ҡушылдығы) башлана.
Составы
Алевролиттар, рифей һәүерташы (сланец), ҡомташ ултырмаларынан тора.
Ландшафт
Тауҙың өҫтө йүкә, ҡайын һәм уҫаҡ ағастарынан торған урман  менән ҡапланған.
Топонимикаһы
Башҡортса Аҡморон — аҡ һәм «морон», (Аҡ), сығып торған урын (морон).
Һылтанмалар
карта
Ҡәҙер ҡурғандары
Ҡәҙер ҡурғандары (Кадыровские курганы)— иртә тимер быуаты осоро мәҙәниәте йәки Горохов мәҙәниәте археологик ҡомартҡылар төркөмө. Б. э. т. IV быуаттың 2-се яртыһына ҡарай. Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Ҡәҙер ауылы эргәһендә Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Ҡәҙер ҡурғандар төркөмө — б. э. т. IV быуаттың 2-се яртыһында барлыҡҡа килгән иртә тимер быуаты осоро йәки Горохов мәҙәниәтен билдәләүсе археологик ҡомартҡы.
Асыш тарихы
Ҡәҙер ҡурғандары 1964 йылда Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Артабан ҡомартҡыны 1987 йылда А.И.Лебедев, 1988—1992 йылдарҙа Г.Н.Гарустович тикшерә. Тупраҡ өйөп яһалған ҡурғанлы ҡәберлектәргә (диаметры 5-8 м, бейеклеге 0,2 - 0,4 м) ҡарай. Өйрәнелгән ҡурғандарҙың күпселегендә берәр ҡәбер табылған
Урынлашыуы
Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Ҡәҙер пуылы эргәһендә Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Барлығы 50-нән ашыу тупраҡ өйөп яһалған ҡурған теркәлгән, һәм күпселек ҡурғандарҙа берәр ҡәбер табылған.
Ҡәҙер-8 ҡурғанлы ҡәберлеге ауылдан көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта, Әйҙең уң ярының бейек киртләс ситендә ҡайынлыҡта, һуңғы урта быуат Ҡәҙер ҡәберлегенән көньяҡ-көнбайышҡа табан 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡәҙер ҡурғаны II, IV, VI тип билдәләнгәндәре яҡшыраҡ өйрәнелгән. Мәйеттәр оҙонса йәки тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына салҡан ятҡырып, баштары менән төньяҡҡа йәки төньяҡ‐көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡайһы бер ҡурғандарҙа буш ҡәберҙәр (кенотафтар) бар һәм ҡорбан салыу‐иҫкә алыу комплексы булып тора
Табылдыҡтар
Көлдөксәләр, яндырылған балсыҡ ҡатламы, күмер, бағана соҡорҙары, таш өйөмдәре, утты яғыу өсөн таштан эшләнгән (диаметры 0,3—0,5 м, үҙәгендә ҙур булмаған соҡорло) майҙансыҡтар табылған. Керамика тальк ҡушып балсыҡтан яһалған түңәрәк төплө банка һәм көршәк рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт.
Ҡәбергә бронза муйынсаҡтар, сикә сулпылары, һырғалар, уҡ башаҡтары, бысаҡтар, балсыҡ орсоҡбаштар, тимер бысаҡтар, ауыҙлыҡтар һәм уны ат ауыҙында нығытып ҡуйыу өсөн ҡулланылған ике вертикаль үҙәк, таш һәм быяла муйынсаҡтар һалынған.
Ҡомартҡы Көньяҡ Уралға көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш далаларҙың күсмә ҡәбиләләре күсеп ултырыу процесын сағылдыра. Ҡәҙер ҡаласығы материалдары Археология һәм этнография музейында, Милли музейҙа һаҡлана.
Халак-Яха
Халак-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сиивмтота-Юн йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәҙис йыйынтыҡтары исемлеге
Түбәндә Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҙең әйткән фекерҙәре, ғәмәлдәре һәм хуплауҙары тураһында хәбәрҙәр сығанағы булып торған хәҙистәр йыйынтығы исемлеге бирелгән.
Хәҙистәрҙең башҡа йыйынтыҡтары (беренсел):
Икенсел:
Шиғый хәҙис йыйынтыҡтары
Хәҙистәрҙең башҡа йыйынтыҡтары:
Яңы Илек (Баҡалы районы)
Яңы Илек (Новоиликово) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 369 кеше. Почта индексы — 452672, ОКАТО коды — 80207828004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бизяр
Бизяр (Баяска) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Джордж Вашингтон
Джордж Вашингтон (George Washington; 22 февраль 1732 йыл — 14 декабрь 1799 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының тәүге президенты (1789—1797 йылдар).
Бөйөк Британияға ҡаршы барған Америка үҙаллылығы өсөн һуғышта (1775 — 1783 йылдар) Континенталь ғәскәр етәксеһе: 1775 йылда Континенталь конгресс Вашингтонды Америка революцион ғәскәре башлығы итеп билдәләй. Бостонды ҡамауҙан алып 1781 йылда британ ғәскәре Йорктаунда еңелеүенә тиклем ул Континенталь ғәскәр башында тора. 1783 йылда, һуғыш тамамланып, Париж килешеүе Ҡушма Штаттарҙың үҙаллылығын танығас, Вашингтон шәхси тормошона әйләнеп ҡайта һәм үҙенең Маунт-Вернондағы өйәҙендә йәшәй башлай.
1787 йылда Филадельфияла үткәрелгән Конституцион йыйылышта Ҡушма Штаттар Конституцияһын төҙөүҙә ҡатнаша. 1789 йылдан ул Ҡушма Штаттарҙың президенты вазифаһын биләй. Ул Британия һәм Франция араһында барған һуғыш арҡаһында икегә бүленгән донъяла ауырлыҡтарға ҡаршы тора алырлыҡ көслә дәүләт булдыдырға тырыша. 1793 йылда нейтраллек иғлан итеүе сит ил бәрелештәренә йәлеп ителмәҫкә мөмкинлек бирә. 1795 йылда Британия менән Джей килешеүе тип исемләнгән килешеү төҙөлөүе ике ил араһында сауҙа үҫешеүенә булышлыҡ итә. Рәсми рәүештә бер фирҡәгә лә кермәһә лә, Вашингтон федералистар фирҡәһе тәҡдим иткән программаларҙы яҡлап сыға. Шулай, был фирҡә тәҡдиме менән милли банк булдырыла, һалып системаһы яйға һалына һәм башҡа финанс мәсьәләләр хәл ителә. Вашгингтондың хушлашыу мөрәжәғәте Американың артабанғы сәйәсәтенә ҙур йоғонто яһай.
Вашингтон 1799 йылда үлеп китә. Уны ерләгән ваҡытта генерал Генри Ли телмәрендә әйтеп үтелеүенсә, Вашингтон «һуғыш ваҡынында — тәүгеләрҙән, солох ваҡытында — тәүгеләрҙән һәм яҡташтарының йөрәгендә — тәүгеләрҙән».
Тормош юлының башланыуы
Джордж Вашингтон 1732 йылдың 22 февралендә (иҫке стиль буйынса, 1732 йылдың 11 февралендә) Хантинг-Крик плантацияһында (хәҙерге Вирджиния штаты ) Августин Вашингтон һәм уның икенсе ҡатыны Мэрия Бол Вашингтондың тәүге улдары булып тыуа. Алты йәшлек сағында ғаиләһе менән Ферри Фарм фермаһына күсенә, бында уға атаһы һәм ағаһы белем бирә. 11 йәшлек сағында Вашингтондың атаһы үлеп китә.
Йәш сағында Вашингтон ер үлсәүсе булып эшләй. 1748 йылда лорд Фэйрфакстың Шенандоа тигеҙлегендә ер үлсәү экспедицияһында ҡатнаша. 1749 йылда Калпеппер графлығының ер үлсәүсеһе вазифаһына тәғәйенләнә. Шул йылдарҙа ағаһы Лоуренс аша Вашингтон Огайо компанияһы — Огайо йылғаһы ярҙарында төҙөлөш алып барыусы компания менән ҡыҙыҡһына башлай — ағаһы был компанияның акционеры булып тора. 1752 йылдың июнендә Лоуренс туберкулёз менән ауырып, үлеп китә. Джорджҡа уның милегенең өлөшө, шул иҫәптән Александрия ҡалаһы янындағы Маунт-Вернон өйәҙе, Лоуренстың колония адъютанты булараҡ үтәгән бурыстарының ҡайһы берҙәре күсә.
1753 йылда Вирджиния губернаторы Роберт Динуидди Вашингтонға Форт-ле-Бефҡа (хәҙерге Уотерфорд, Пенсильвания штаты) британдарҙың француздарға ультиматумын илтергә бойора. Был хат француздарҙың Огайо йылғаһы янындағы британ ерҙәрендә төҙөлөштө туҡтатырға тейешлеге тураһында киҫәтә. Вашингтондың был хәүефле сәйәхәте ун бер аҙна дауам итә. Артабан был ультиматум ике колониаль көс араһында ыҙғыш башланыуға сәбәпсе була.
Француздар һәм индейҙар менән һуғыш
1754 йылда, Динуидди Вашингтонды подполковник итеп билдәләй һәм француздарҙың Огайо йылғаһы буйында Дюкен фортын төҙөүенә ҡаршы тиҙ арала йыйылған экспедидияның етәксеһе итеп ҡуя. Вашингтон үҙенең төркөмө менән француз фортына табан юл ала, юлында француз командиры Жозеф Кулон де Жюмонвиль етәкселек иткән 30 кешелек төркөмгә тап була һәм уға һөжүм итә. Француздар тиҙ арала бирелә, әммә Вашингтондың кешеләрен ярҙамға килгән күпкә ҙурыраҡ француз төркөмө ҡамап ала. Әсирлеккә эләккән Вашингтонды Жюмонвилде үлтереүен таныуы тураһында ҡағыҙға ҡул ҡуйырға күндереп, ебәрәләр.
1755 йылда Вашингтон уңышһыҙ тамамланған Мононгахила экспедицияһында британ генералы Эдуард Брэддоктың ярҙамсыһы рәүешендә ҡатнаша. Был экспедиция Огайоны яулап алыуға британдарҙың төп ынтылышы була. Брэддок еңеүенә шул тиклем ышана, һалдаттарына ул парадҡа барған һымаҡ марш һәм йырҙар менән барырға бойора. Вирждиния һәм инглиз йыйылма ғәскәре күпләп ҡырыла, Брэддок бәрелеш ваҡытында алған ауыр яраһынан сигенеү ваҡытында һәләк була. Вашингтон иһә Мононгахила геройы булараҡ танылыу ала — ул һанаулы ғына ҡалған офицерҙар менән бер рәттән, сигенергә мәжбүр булған ғәскәрҙең ҡалдығын туплай. Был ваҡиғанан һуң Вашингтонға полковник дәрәжәһе бирелә.
1758 йылда Вашингтон генерал Форбс экспедицияһында ҡатнаша. Был экспедиция француздарҙың Дюкен фортын ҡалдырыуға килтерә, һәм британдар уның урынында Питтсбург ҡалаһын нигеҙләй. Ошо уҡ йылда Вашингтон үҙенең хәрби карьераһын ҡалдыра, киләһе ун алты йылын ул Вирджинияла плантатор һәм сәйәсмән булып үткәрә.
Һуғыштар араһында
Вашингтонды Аҡ йорт имениеһында йәшәүсе тол ҡатын Марта Дендридж Кастис менән, Джордж француздар һәм индейҙар менән һуғыштан ҡайтҡас, Мартаның дуҫтары таныштыра. Тәүге күрешеүҙәренән һуң өс аҙна үткәс, Джордж уға өйләнешергә тәҡдим итә. 1759 йылдың 6 ғинуарында Джордж менән Марта, икеһе лә 27 йәшлек сағында, Мартаның өйөндә - Аҡ йортта өйләнешә, был йорт артабан президент йортона исем бирә. Яңы тыуған ғаилә Маунт-Вернонға күсенә, Джордж плантатор эшенә тотона, сәйәсәткә ылыға. Джордж һәм Мартаның уртаҡ балалары булмай, әммә ул Мартаның тәүге никахынан ике балаһын яратып тәрбиәләй.
Вашингтондың бай ҡатынға өйләнеүе уның йәмғиәттә бейегерәк урын биләүенә булышлыҡ итә, Джордж Вашингтон Вирджинияның иң бай кешеһенә әйләнә. Ул ауыл хужалығы эшенә әүҙем тотона, йыш ҡына ерҙәр һатып алып, үҙенең плантацияларын киңәйтә. 1758 йылдың башында ул француздар һәм индейҙар менән һуғыш ветераны һәм бай плантатор булараҡ, Вирджиния Закондар сығарыу палатаһына һайлана. 1760 – 1774 йылдарҙа ул Фэйрфакс графлығы судьяһы вазифаһын биләй.
Вашингтон колония режимына ҡаршы күтәрелгән хәрәкәткә 1769 йылда алдынғылар рәтендә ҡушыла — ул дуҫы Джордж Мейсон башлаған инглиз тауарҙарына бойкот ойоштороуҙа ҡатнаша. Был бойкот колонияға килтерелгән күп тауарҙарға яңы һалымдар ҡаралған Тауншенд закондарына ҡаршы башлана. Һөҙөмтәлә, 1770 йылда инглиз парламенты был закондарҙы юҡ итә. 1774 йылдың июлендә ул Фэйрфакс графлығы йыйылышына рәйес итеп һайлана, Фэйрфакс графлығы закондар йыйынтығы төҙөүҙә ҡатнаша. Был ултырыш һөҙөмтәһендә артабан Континенталь конгресс ойошторола. Беренсе Континенталь конгресҡа Вашингтон делегат итеп һайлана.
Америка революцияһы
1775 йылдың июлендә революцион ғәскәр британ көстәре урынлашҡан Бостонды ҡамауҙа тота. Вашингтон ғәcкәре янына килеп еткәс, көкөрт етмәгәнлеген аңлап ҡала. Вашингтон инглиз форттарына һөжүм итеп, инглиз ҡоралдары менән ғәскәрен тәьмин итә. 1776 йылдың мартына британ ғәскәре Бостонды ҡалдырырға мәжбүр була. Вашингтон ғәскәрен Нью-Йоркҡа табан алып китә.
1776 йылдың авгусында британ генералы Уильям Хоу Нью-Йоркҡа көслө һөжүм башлай. Вашингтондың ғәскәре, британ көстәре менән бер нисә уңышһыҙ бәрелештән һуң, Нью-Йорктан Нью-Джерси аша сигенергә мәжбүр була. Континенталь ғәскәрҙең киләсәге шик аҫтында ҡала. 1776 йылдың 25 декабре төнөндә Вашингтон контратакаға күтәрелеп, Америка ғәскәрен Делавэр йылғаһы аша алып сыға, Трентонда меңгә яҡын гессен һалдаттарын (ялланып һуғышыусы немец һалдаттары) әсир итә. Был уңышын ул Принстон яуындағы еңеүе менән нығыта. Был ҡыш яуланған еңеүҙәр ғәскәрҙең ышанысын арттыра, Вашингтондың ғәскәр башлығы булараҡ даны арта, был революцион ғәскәр сафына йәштәр ылығыуына килтерә.
Пырам
Пырам — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Джордж Вашингтон
Америка революцияһы
1777 йылдың 11 сентябрендә Брэндивайн яуында британ ғәскәрҙәре Вашингтондың ғәскәрен ҡыйратып, 36 сентябрҙә ҡаршылыҡһыҙ Филадельфияны ала. Октябрҙең башында Вашингтон ғәскәре Джермантаундағы британ гарнизонына уңышһыҙ хөжүм итә. Был ваҡытта генерал Бургойн етәкселеге аҫтындағы британ ғәскәре Саратога ҡалаһы янында тулыһынса Г.Гейтс етәкәгән америка ғәскәренең әсирлегенә эләгә. Бургойндың еңелеүе американдарҙың француздар менән хәрби килешеү төҙөүенә булышлыҡ итә. Шулай итеп, революцион күтәрелеү донъя кимәлендәге һуғышҡа әйләнә.
Пырам
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джордж Вашингтон
Америка революцияһы
1777 йылдың декабрендә Вашингтон ғәскәре Вэлли-Форджта урынлаша һәм киләһе алты айҙы бында үткәрә. Ҡыш эсендә ғәскәрҙең байтаҡ өлөшө һалҡындан, аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан үлә. Шулай ҙа яҙ ғәскәр яңы көс менән ҡышҡы лагеренән ҡуҙғала. 1778 йылда генерал Г. Клинтон етәкләгән инглиз ғәскәре Филадельфияны ҡалдырып, төп көсөн Нью-Йоркта туплай. Американдарҙың һәм француздарҙың берләшкән ғәскәре британ ғәскәрен Вирджинияға ҡыҫырыҡлағас, 1781 йылдың 19 октябрендә Йорктаунда тәүгеләрҙең еңеүе һуғышҡа нөктә ҡуя.
1783 йылдың мартында оҙаҡ ваҡыт түләүһеҙ һуғышҡан Континенталь ғәскәр офицерҙары Конгрессҡа ҡаршы берләшә, - улар Вашингтондың Конгресты тарҡатып, хакимлыҡты үҙ ҡулына алыуын теләй. Әммә Вашингтон, үҙенең йоғонтоһо ярҙамында ғәскәрҙә тәртип урынлаштыра. Ошо йылдың сентябрендә төҙөлгән Париж килешеүе Ҡушма Штаттарҙың үҙаллылығын таный. 25 ноябрҙә британ ғәскәре Нью-Йоркты ҡалдыра, яңы хөкүмәт етәкселекте үҙ ҡулына ала. 4 декабрҙә Фраунсис тавернаһында Вашингтон яуҙаш дуҫтары менән хушлашып, 1783 йылдың 23 декабрендә ғәскәр башлығы вазифаһын ҡалдыра. Артабан 13 штаттан торған яңы дәүләт Конфедерация статьялалаhы тип аталған тәүге дөйөм закондар йыйынтығын ҡабул итә.
Вашингтон Маунт-Вернонға ҡайта, әммә уның тыныс тормошо оҙаҡҡа һуҙылмай. 1787 йылдың йәйендә Филадельфияла үткәрелгән Конституцион йыйылышҡа саҡырыла һәм йыйылыштың рәйесе итеп һайлана. Был йыйылышта Америка Ҡушма Штаттарының Конституцияһы төҙөлә. Конституцияны бөтә 13 штат та ҡабул итә.
Президент вазифаһында
1789 йылда һайлаусылар коллегияһы Вашингтонды бер тауыштан президент вазифаһына һайлай. 1789 йылдың 30 апрелендә Нью-Йорктың Федерал-холлында ул президент антын бирә, шулай итеп, Вашингтон Америка Ҡушма Штаттарының беренсе президенты вазифаһына аяҡ баҫа. Джон Адамс вице-президент вазифаһына һайлана.
Конгресс президенттың эш хаҡын 25000 доллар күләмендә билдәләй – был ул ваҡыт өсөн байтаҡ ҙур сумма була. Был ваҡытта унһыҙ ҙа бай булған Вашингтон был сумманан баш тарта, әммә Конгресс өгөтө менән ризалаша.
1792 йылда һайлаусылар коллегияһы Вашингтонды ҡайтанан бер тауыштан президент вазифаһына һайлай. Өсөнсө тапҡырға Вашингтон был вазифанан баш тарта һәм Конституцияға президент вазифаһына ике тапҡырҙан артыҡ һайланыуҙы сикләүсе төҙәтмә керетә.
Эске үҙгәрештәр
Вашингтон тәүге президент булараҡ, президент вазифаһының йөкләмәләрен, яуаплылығын билдәләүсе булып тора. Ул Конституцияға ярашлы демократик ил булдырыуҙы үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя.
Вашингтон үҙе бер фирҡәгә лә кермәй һәм төрлө фирҡәләр барлыҡҡа килеүе үҙ-ара бәхәстәр тыуҙырып, илдең ныҡлығын ҡаҡшата, тигән фекерҙә була. Әммә ваҡыт үтеү менән, президенттың яҡын кәңәшселәре араһында, фекерҙәр айырмалығы һөҙөмтәһендә, ике фракция барлыҡҡа килә. Финанстар министрлығы секретары Александр Гамильтон федералистар фирҡәһен, дәүләт секретары Томас Джефферсон республиканецтар фирҡәһен булдыра. Гамильтон илдең финанс үҫешен яйға һалыу өсөн милли банк булдырыуҙы, дәүләт бурыстарын хеҙмәтләндереүҙе, дөйөм милли аҡса системаһын булдырыуҙы һәм башҡа финанс үҙгәртеүҙәрҙе күҙ уңында тотҡан программа тәкдим итә. Вашингтон иһә был программаны хуплап, уны тормошҡа ашырыуҙа булышлыҡ итә. Ғөмүмән, Вашингтон федералистар фирҡәһен күп һорауҙарҙа яҡлап сыға.
Тышҡы сәйәсәте
Был ваҡытта Франция һәм Англия һуғыш хәлендә була. Вашингтон Европала барған үҙ-ара бәхәстәргә ҡыҫылмауҙы хуп күрә. Гамильтон һәм Вашингтон Британия менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу, ҡайтанан һуғыш тоҡаныу хәүефен булдырмау өсөн Джей килешеүе тип исемләнгән килешеү әҙерләй. Франция яҡлы Джефферсон фирҡәһе ағзалары килешеүгә ҡырҡа ҡаршы тора. Шулай ҙа Вашингтон менән Гамильтон, Вашингтондың хуплауы йоғонтоһо менән, Сенаттың килешеүҙе ҡабул итеүенә өлгәшә. 1794 йылдың 19 ноябрендә юғары судъя Джон Джей килешеүгә ҡул ҡуя. Һөҙөмтәлә, революцияға тиклемге бәхәсле һорауҙарҙың күбеһе хәл ителә, Канада – Ҡушма Штаттар сиге билдәләнә, иң мөһиме – килешеү Британия менән яңы һуғыш башланыу мөмкинлеген юҡ итә һәм ике ил араһында сауҙа итеү үҫешә. Әммә был Францияның ҡәнәғәтһеҙлегенә килтерә һәм ил эсендәге сәйәси бәхәстәрҙең төп сәбәбе булып тора.
Хушлашыу хаты
1796 йылда Вашгингтондың Америка халҡына хушлашыу мөрәжәғәте баҫылып сыға. Был Американың артабанғы сәйәсәтенә иң ҙур йоғонто яһаусы баҫма була. Вашингтон был мөрәжәғәтте йыл башынан Гамильтон ярҙамы менән әҙерләй. Унда Вашингтон милли берҙәмлектең, Конституцияның, закондар үтәлеүенең мөһимлеген әйтеп үтә, сәйәси фирҡәләрҙең дәүләт ныҡлығын ҡаҡшатыуын һыҙыҡ аҫтына ала.
Вашингтон үҙенең мөрәжәғәтендә Американың эске сәйәсәтенә сит илдәр ҡыҫылыуына, Американың Европала барған ыҙғыштарға йәлеп ителеүенә юл ҡуймаҫҡа кәрәклеге хаҡында киҫәтә. Ул бөтә илдәр менән татыулыҡта йәшәп, улар менән сауҙа үҫтереүҙе хуплай, әммә Европа һуғыштарынан, ҡайһылыр илдең яғын алыуҙан ситтә тороу кәрәклеген әйтеп үтә.
Хаҡлы ялға сығыуы һәм үлеме
1797 йылдың мартында, президент вазифаһынан киткәндән һуң, Вашингтон ҡатыны Марта менән Маунт-Вернонға ҡайта һәм күп ваҡытын фермер хужалығына бағышлай. 1798 йылдың 13 июлендә, Франция менән мөнәсәбәттәр киҫкенләшкәс, Джон Адамс Вашингтонға генерал-лейтенант дәрәжәһе биреп, уны ғәскәр башлығы итеп билдәләй. Был вазифала ул көтөлмәгән осраҡтарҙа ҡулланырлыҡ Ваҡытлы ғәскәр булдырыуҙа ҡатнаша, әммә үҙе бер яу ҙа үткәрмәй.
1799 йылдың 12 декабрендә ҡарлы, борсаҡлы һалҡын ямғыр аҫтында Вашингтон һыбай фермаһын тикшереп бер нисә сәғәт үткәрә. Киске аш ваҡытында һыуланған кейемен алыштырмайса өҫтәл артына ултыра. Икенсе көн иртән тәне янып уяна, артабан ауырыуы пневмонияға әйләнә. 1799 йылдың 14 декабрендә, 67 йәшендә ул үлеп китә. Ҡатыны Марта Вашингтон уның үлеменән һуң бер-береһе араһындағы хаттарҙы яндыра, хаттарҙын өсөһө генә һаҡланып ҡала.
Вашингтон Маунт-Вернонда ерләнә. Уның үлеменән һуң Америка ғәскәре һалдаттары алты ай дауамында ҡулдарына ҡара лента бәйләп йөрөтә, Наполеон Бонапарт Францияла ун көнлөк траур иғлан итә. 1976 йылдың 19 ғинуарында, Ҡушма Штаттарҙың ике йөҙ йыллығында Джорж Вашингтонға Конресс палаталары тарафынан Ҡушма Штаттар Армияһы генералы дәрәжәһе бирелә.
Әлеге көндә Вашингтондың һүрәте йыш ҡына Ҡушма Штаттарҙың символы булараҡ ҡулланыла. Уның хөрмәтенә Американың башҡалаһында ҙур һәйкәл ҡуйыла, штат, уҡыу йорттары, ер-һыу, Америка ҡалаларының төп урамдары, баш ҡаланың үҙе лә тәүге президент исемен йөрөтә.
Ай-Гу-Еган
Ай-Гу-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 449 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Традиция
Тради́ция (trāditiō «риүәйәт», йола) — исемһеҙ һәм стихиялы барлыҡҡа килгән нормалар, күҙаллауҙар, ҡағиҙәләр һәм үрнәктәр системаһы, ярайһы уҡ күп кеше тарафынан ҡылыҡ-тәртиптә ҡулланыла. Традициялар быуындан-быуынға тапшырыла һәм ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләүселәрҙең береһе булып тора.
Терминдың килеп сығышы
«Традиция» төшөнсәһе trāditiō тигән һүҙгә, trādō («тапшырыу») тигән ҡылымға барып тоташа. Башта был һүҙ тура мәғәнәһендә ҡулланылған, матди ғәмәлде аңлатҡан: мәҫәлән, Боронғо Римда берәйһенә берәй әйбер тапшырырға кәрәклеге тураһында һүҙ барғанда, хатта ҡыҙҙы кейәүгә биргәндә лә ошо һүҙҙе ҡулланғандар. Традиция төшөнсәһенең семантик спектры сиктәре, тәү сиратта, тапшырылғандың индивид барлыҡҡа килтергән продукт түгеллеген, әммә уның тарафынан нимәнеңдер кемгәлер тапшырылыуын аңлатҡан төшөнсә булған.
Гидденс Энтони һәм башҡалар фекеренсә, традицияның хәҙерге мәғәнәһе мәғрифәтселек дәүерендә үҫкән. Традиция боронғо дини йола йәки ғөрөф-ғәҙәттәргә ҡарата ла ҡулланылған, тик улар тылсым ҡатнаш мәғәнәһен юғалтҡан осраҡта. Башта традициялар телдән-телгә тапшырылған. Хәтерҙә ҡалдырырға шиғри алымдар, рифма һәм аллитерация кеүек ысулдар ярҙам иткән. Әммә бындай традициялар ҙа билдәле бер осорҙа барлыҡҡа килгән тигән фараз бар. Традициялар бөгөнгө көн ихтыяждарына яраҡлаштырыла ала. Традициялар бик яй үҙгәрә.
Европа мәҙәниәтендә традициялар
Яңы дәүергә тиклем «традиция» (trāditiō) тигән латин төшөнсәһе мәҙәниәттең үткәне тип, ул хәҙерге көндә актуаллеген юғалтҡан, торғонлоҡ хас булған нәмә менән бәйле тип ҡаралған. Традицияларҙы Европа мәҙәниәте сиктәрендә аңлау Яңы дәүер башынан алып тарихи ҡарашҡа нигеҙләнә. Башта традиция төшөнсәһе бүләк кеүек тапшырылған нәмәгә хөрмәт булып торһа, артабан был аспект яйлап юғала. Антик осор ахырында традиция төшөнсәһе христиан теологияһының үҙәгендә үҫешә, был, бер яҡтан, уның норматив киңәйеүенә, ә икенсе яҡтан — ratio менән традицияны ҡапма-ҡаршы ҡуйыу арҡаһында концептуаль ҡыйынлыҡтар тыуыуға килтерә.
Традицияға, айырыуса сиркәүгә тәнҡитле ҡараш мәғрифәтселек дәүерендә иң юғары нөктәгә етә. Ул саҡта «традиция» төшөнсәһе «иҫкелек» төшөнсәһенең синонимына әйләнә.
Мәғрифәтселек дәүере
Мәғрифәтселек дәүерендәтрадиция төшөнсәһе өсөнсө сословиеның социаль-сәйәси эмансипацияһы проблемаһы менән бәйле бәхәстәр үҙәгенә эләгә. Һуңғыһы кешенең ғөмүмән азатлыҡ алыуы менән бәйләнгәс, традиция төшөнсәһе социаль-антропологик дискурс элементына әүерелә. Шул уҡ ваҡытта ул төрлөсә интерпретациялана, хатта уны шәхестең үҫеш юлындағы төп ҡаршылыҡ тип ҡарауға барып етелә. Һуңынан традиционалист авторҙар, атап әйткәндә, Ж. де Местр, иҫәпләүенсә, Мәғрифәтселек дәүере фекер эйәләренең традицияны бөтөнләй ҡабул итмәүе Француз революцияһының идеология нигеҙенә ята.
XIX быуат
Быны XIX быуаттың беренсе яртыһындағы фәлсәфәүи системаларҙа һәм макросоциологик теорияларҙа күреп була (В. Ф. Гегель, О. Конт, К. Маркс). Әгәр Гегель традицияны бөтә донъя тарихындағы рухты объективлаштырыу барышында мөһим урынға ҡуйһа, Маркс концепцияһында ул синыф һәм төркөм мәнфәғәттәрен сағылдырыу, идеологияның бер өлөшө, дингә бәйлелектә хатта киң халыҡ аңы менән манипуляциялау ҡоралы тип ҡарала. Ф. Ницшела ла кире мөнәсәбәт шәйләнә, ул традицияны ҡараңғылыҡ, артта ҡалғанлыҡ квинтэссенцияһы, суперкеше барлыҡҡа килеүгә ҡамасау тип ҡарай.
XX быуат
XX быуаттың беренсе яртыһының төп һыҙаты булараҡ, социаль тормоштоң «фундаменталь сәйәсиләшеүе» шунда ла сағыла: быға тиклем барлыҡҡа килгән күп һанлы сәйәси йүнәлештәр һәм халыҡ хәрәкәттәре электән килгән социаль традицияларҙы инҡар итеп, үҙҙәренә яңыларҙы уйлап сығарыу менән мәшғүл булған. Быны Э. Хобсбаум үҙ ҡараштарына тарихи нигеҙләмә булдырырға ынтылыш менән аңлатҡан. Был факт үҙе үк традицияларҙың социаль ысынбарлыҡ өсөн атрибутив характерҙа булыуын раҫлай.
Лысенина Августа Васильевна
Биографияһы
Августа Васильевна Лысенина 1924 йылдың 22 ноябрендә Сыуаш автономиялы өлкәһенең Цивильск ҡалаһында тыуған.
Ҡазан дәүләт химия-технология институтын (хәҙер Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты)химик-технолог һөнәре  буйынса тамамлай. Ләкин лабораториялағы бәхетһеҙ осраҡ күҙе ауырыуға  сәбәп була, артабан химик булып эшләү  мөмкин  булмай. Лысенина һөнәрен алмаштырырға ҡарар итә һәм  1947 йылда Сыуаш педагогия институтының тәбиғи факултетын  (хәҙерИ. ЯЯковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты) тамамлай, тәбиғәт һәм химия уҡытыусыһы була. Шулай итеп ике фәнде, химия һәм педагогиканы берләштерә.
Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы
Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы (20 июнь 1947 йыл) — сәнәғәт хеҙмәте ветераны. 1970 йылдан Бәләбәй «Автонормаль» заводыныңның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән генераль директорҙың беренсе урынбаҫары; 2000—2008 йылдарҙа — Бәләбәй спирт-араҡы заводы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Халыҡтар Дуҫлығы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Лысенина Августа Васильевна
Биографияһы
Сыуашстан Республикаһының Шумерля ҡалаһында 2012 йылдың 28 ноябрендә вафат булып ҡала.
Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы
Биографияһы
Эльверт Рөстәмхан улы Әбдрәзәҡов 1947 йылдың 20 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Шланлыкүл ауылында тыуған. 1969 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.
1969—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Бәләбәй Автонормаль заводында диплом алды практикаһын үтә, тимерсе булып эшләй.
1970-1973 йылдарҙа — мастер,һалҡын килеш ултыртыу цехының өлкән мастеры вазифаһын башҡарыусы;
1974-1977 йылдарҙа — гайка цехы начальнигы;
1977-1993 йылдарҙа — директорҙың производство буйынса урынбаҫары;
1993-1997 йылдарҙа — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары — производство буйынса директор;
1997-2000 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары — төп производство буйынса директор.
Луксара
Луксара — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворон йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балапанов Малик Хәмит улы
Балапанов Малик Хәмит улы (19 ноябрь 1958 йыл) — ғалим-физик. Физика-математика фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).
Биографияһы
Малик Хәмит улы Балапанов 1958 йылдың 19 ноябрендә Башҡортостандың Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 1981 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамғандан һуң «Кабель» конструкторлыҡ бюроһында эшләй. 1988 йылдан алып БДУ-ла: башта — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2006—2008 йылдарҙа — физика факультеты деканы урынбаҫары, 2010 йылдан башлап Физик-техник институтының дөйөм физика кафедраһы мөдире. Кафедра тамамлаусылары юғары уҡыу йорттарында, академик ғилми-тикшеренеү институттарында, завод лабораторияларында һәм конструкторлыҡ бюроларҙа, колледжарҙа, идар итеү һәм мәғариф өлкәләрендә эшләйҙәр.
2013 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор.
Фәнни эшмәкәрлеге ионлы ғәҙәттән тыш үткәргестәр физикаһы менән бәйле. Балапанов ҡаты иретмәләрҙең суперионлы фазаларын тикшерә һәм ионлы үткәреүсәнлек дәүмәле менән куб фазалы рәшәткәнең йылылыҡтан һыҙыҡлы киңәйеүе коэффициенты араһында бәйләнеш таба. 110-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Төп ғилми эше: Влияние размеров зёрен на диффузионные процессы в суперионных фазах Cu1.75Se, Li0.25Cu1.75Se, Li0.25Cu1.75S //Электрохимия. 2007. Т.43. № 5; Ionic conductivity and chemical diffusion in superionic LixCu2—xS (0<x<0.25) //Physica status solidi (b). 2004. Vol.241. № 1 (авторҙаш).
Мартынов Владимир Иванович
Мартынов Владимир Иванович (20 февраль 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы, музыка белгесе һәм философ.
Биографияһы
Мартынов Владимир Иванович 1946 йылдың 20 февралендә музыка белгесе Иван Иванович Мартынов һәм музыка уҡытыусыһы Елена Яковлевна Гембицкая ғаиләһендә тыуа.
1970 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай (Н. Сидельниковтың композиция класы). 1973 йылда Мәскәү эксперименталь электрон музыка студияһында эшләй башлай. Мартынов арт-рок менән мауыға: 1977 йыл<да Форпост рок-төркөмө булдыра.
Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы
Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы (26 октябрь 1932 йыл — 20 февраль 2010 йыл) — башҡорт журналисы. 1959—1979 йылдарҙа «Башҡортостан пионеры» гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.
«Ҡыҙыл флагтар менән осланған тау», «Мәңгелек ут», «Үткән ғүмер иҫтәлектәре», «Йөҙ башы, ауыл, ҡала — Ишембай», «Кем тиран-диктатор һәм кем мөртәт», «Беҙ — ленинсылар» китаптары авторы.
Мартынов Владимир Иванович
Биографияһы
1978 йылда Мартынов композитор эшмәкәрлеген туҡтата. 1979—1997 йылдарҙа ул Троица-Сергиева Лавра дини академияһында уҡыта. Боронғо рус дин һәйкәлдәрен өйрәнеү һәм реставрациялау, ҡайһы бер монастырҙарҙа боронғо йыр текстарын өйрәнеү менән шөғөлләнә.
1984 йылда Мартынов ҡанундарға тартылыу хас булған музыка сәнғәтенә кире ҡайта. Эстетик һәм философ булараҡ, ул «Композиторҙар ғүмеренең ахыры», уның менән бергә — «йондоҙҙар культы, авторлыҡ эстетикаһы, башҡарыусыларҙың концерт стилистика идеяһын үҫтерә».
Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы
Биографияһы
Башҡортостан радиоһының Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай буйынса хәбәрсеһе; «Башҡортостан пионеры» гәзитенең баш мөхәррире, БАССР -ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының фән бүлеге мөдире, «Ватандаш» журналының яуаплы секретары.
Мартынов Владимир Иванович
Биографияһы
Владимир Мартынов 50-нән ашыу телевизион һәм кинофильмдарға музыка авторы, улар араһында «Михайло Ломоносов», "53-сө йылдың һалҡын йәйе ", «Николай Вавилов», «Урыҫ бунты», «Утрау», «Айырыуса хәүефлеләр», ҡайһы бер йәнһүрәттәр («Серле шкатулка» 1976), «Көмөш тояҡ» (1977). Владимир Мартыновтың музыкаһы шулай уҡ Италия режиссёры Паоло Сарренино фильмдарында «Лоро» (2018) һәм «Бөйөк матурлыҡ» (2013) яңғырай. Владимир Иванович «Синти-100» синтезаторы өсөн классик һәм хәҙерге әҫәрҙәрҙән торған «Метаморфозы» коллектив пластинка яҙҙырыуҙа ҡатнаша (1980).
Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы
Ғаиләһе
Ҡатынын иртә юғалтҡандан һуң, ике улын һәм ҡыҙын яңғыҙы тәрбиәләп үҫтерә. Улы Ғәлим (3.09.1972, Өфө) — журналист, дәүләт эшмәкәре, 2020 йылдың 4 мартынан Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты етәксеһе.
Мартынов Владимир Иванович
Биографияһы
Мартынов шулай уҡ Ю. Любимов, Анатолий Васильев һәм башҡаларҙың театр спектаклдәренә музыка яҙа. 2013 йылда ул Александр Бородиндың «Князь Игорь» операһының яңы музыкаль редакцияһының авторҙашы булып сығыш яһай (Любимов ҡуйыуында).
Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы
Баһалама
Яҡташы Сахиулла Нәсибулла улы Ишембаев: «Миңлеғәле Яҡупов бик бөхтә, изге күңелле тынғыһыҙ кеше булып иҫтә ҡалған. Ул бер ҡасан да Ишембай ауылы тураһында онотмай, һәр ваҡыт яҡташтарының тормошо менән ҡыҙыҡһына һәм ауылдың барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше, Ишембай ҡалаһы, Ишембай Аҡбирҙин нәҫлҫн тарихын һаҡлау буйынса күп эшләне. Йыш ҡына тыуған яғына ҡайтып, яҡташтары менән аралашты. Айырыуса ул Ишембай ҡалаһына 2005 йылда тыуған ҡалаһы тураһында китап әҙерләгән мәлдә йыш килде. Шул саҡта мин уның менән танышып, осрашыуҙарҙа оҙатып йөрөнөм. ихтирамлы һөйләшә, һәр кемгә хөрмәт менән ҡарай ине».
Мартынов Владимир Иванович
Биографияһы
В. Мартынов — яңы Devotio Moderna музыкаһын үҫтереү һәм уға ярҙам итеү үҙәгенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ул Бөтә донъя театр Олимпиадаһында (Мәскәү), Таллиндағы Триалог фестивалендә ҡатнаша. 2003 йыл дан Мартынов мультимедиалы проекттар һәм инсталляциялар менән әүҙем шөғөлләнә, Д. Пригов, Л. Рубиштейн, АукцЫон рок төркөмө, Л. Федоров менән бер нисә проект тормошҡа ашыра.
2005 йылдан алып В. Мартынов МДУ-ның философик факультетында музыкаль антропология курсын алып бара.
Ҡатыны — скрипкасы Татьяна Гринденко.
Башҡарыусылар
Мартыновтың әҫәрҙәрен Г. Кремер, А. Любимов, Т. Гринденко, С. Савенко, М. Пекарский, А. Батагов, Дмитрий Покров, Kronos Quartet, Роман Мирошниченко һәм башҡалар башҡара.
Лаваш
Лава́ш — ләүәш (lavaş, լավաշ, ლავაში,  — lavâš, lәvәş, lavaş) — башлыса Ҡаф тауы, Иран, Афғанстан халыҡтарында һәм Алғы Азия региондарында таралған бойҙай ононан бешерелгән йоҡа йәймә формаһындағы сөсө аҡ икмәк. Инглиз теле ндәге баҫмаларҙа «һыныусан әрмән икмәге», «әрмән йәймәһе», «һыныусан икмәк», «параки» тип йөрөтөлә.
ЮНЕСКО-ның Материаль булмаған мәҙәни мираҫты һаҡлау конвенцияһы хөкүмәт-ара комитетының 2014 йылдың 26 ноябрында Парижда уҙғарылған 9-сы ултырышында Әрмәнстан тәҡдиме менән лаваш ЮНЕСКО-ның Материаль булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә индерелде.
Атаманың этимологияһы
«Лаваш» («ләүәш») һүҙе дөйөм танылған этимологияға эйә түгел. Лайден университетының «Әрмән нәҫел лексиконының этимологик һүҙлеге» «лаваш» (լավաշ lavaš) атамаһының килеп сығышын протоәрмән һүҙе *law- = «яҫы» менән бәйләй, ә урта әрмән телендә lawš һүҙе «йоҡа яҫы икмәк» тигәнде аңлата.
Тәүге формаһы lawaš булһа ла, урта әрмән әҙәбиәтендә лаваш ошо вариантта լաւշ (lawš), йәиһә уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән լօշ (loš) вариантта йышыраҡ осрай. Бик күп урта әрмән сығанаҡтарында (Григор Татеваци ҙың «Гирк вастакоц» ында, Минас Тохатециҙа , табип Алексианоста, хәтернамәләрҙә , ауыҙ-тел ижадында һ.б. ), әммә әрмән телендә был һүҙ, күрәһең, күпкә иртәрәк ҡулланылған, «дряква» мәғәнәһендә, "Гален һүҙлеге"нә ҡараһаң , VI—VII быуаттарҙа уҡ) ҡулланылған. XI—XII быуаттарҙа «Вардан китабы һүҙлеге» "лаваш"ты парфян һүҙе kašken = арпа икмәгенең тәржемәһе икәнлегенә күрһәтә. Еремия Мегреци [hy] үҙенең "Әрмән һүҙлеге"ндә (1698 йыл) был һүҙгә «йоҡа икмәк» тигән аңлатма биргән. Р. Ачарян, был һүҙҙең һәм аш-һыу атамаһының Азия халыҡтарында таралған булыуына күрһәтеп, уларҙың килеп сығыуы фарсы йәки әрмән сығанаҡлы булыу мөмкинлегенә туҡтала, ләкин Таһранда (Тегеранда) лаваш «әрмән икмәге» (фарс. nūn-i armanī) атамаһы менән йөрөтөлгәнлектән, икенсе фараз дөрөҫөрәктер тип иҫәпләй . Шул уҡ ваҡытта, "Лаваш"тың ныҡлы нигеҙле аңлатмаһы булмағанлыҡтан, ул һүҙҙең семит тамырлы булыуына ла ишаралай (когнаттар: ассир. laiša = ҡамыр, laš = ҡамыр баҫыу; ивр. loš, эфиоп. losa = ҡыҫыу, баҫҡылау;), һәм әрмәнсә lawaš вариантын ассирия телендәге laiša-ға . ҡайтарып ҡалдыра.
Г. Джаукян тигән лингвист һүҙенең сығышы праһинд-европа тамырлы lab/p (lob/p) = «ныҡлы аҫылынып тормаған нимәлер» (когнаттары: лат. labor = төшөү, тайыу, таралыу, labium = ирен; боронғо исланд телендә slafask = көсһөҙләнеү, шиңеү, leppr = туҙған (лохмотья), суҡлы таҫма (бахрома), өлтөк, маңлай сәсе (чуб); боронғо инглиз телендә lappa = суҡлы таҫма (бахрома), туҙған (лохмотья) булыуы бик мөмкин тип һанай.
Икмәк ашының килеп сығышы
Бешерелгән икмәктең килеп сығышына боронғо шумерҙар, вавилондар, мысырҙар, ассирийҙар, этрусктар, еврей һәм фарсыларҙың ҡулланышында киле һәм ҡул тирмәндәренең барлыҡҡа килеүе этәргес була. Ашлыҡ бөртөктәренең ҡуйы бутҡаһынан тәүге сөсө йәймәләр бешерелгәнИз. Ҡаф тауы артында хәҙер ҙә лаваш яҡынса шулай бешерелә.
Еврей кухняһы буйынса америка белгесе Гил Маркс [en] фекеренсә, лаваштың килеп сыҡҡан урыны — Урта Көнсығыш. Уиллард Б. Мур (Willard B. Moore), лаваштың әрмән кухняһына ҡарағанын кире ҡаҡмайса, уның килеп сыҡҡан урынын Иран, тип күрһәтә. Оксфорд университетының аш-һыу буйынса белешмәһе лавашты Ҡаф тауы һәм Иран регионында барлыҡҡа килгән антик аҙыҡ тип атай.