cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәзит (исем)
Билдәле шәхестәр
Мәзитов Ғәли Әхмәт улы (14 сентябрь 1912 йыл — 30 ғинуар 1993 йыл) — совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). Советтар Союзы Геройы (1944).
Урындағы инициативалар программаһы
Концепцияһы
Урындағы инициативаларҙы хуплау программаһынан финансланған проекттар бер йыл эсендә башҡарылып бөтөргә тейештәр.
Мәзит (исем)
Билдәле шәхестәр
Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы (8 март 1943 йыл) — «Салаватстрой» тресы төҙөүсеһе, бригадир. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Ғәлимов Дамир Мәзит улы (24.4.1944, БАССР‑ҙың Баймаҡ р‑ны Түбә ауылы), режиссёр. РФ‑тың (1994) һәм БАССР‑ҙың (1981) атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре, БР‑ҙың атҡ. сәнғәт эшмәкәре (2004). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1970).
Урындағы инициативалар программаһы
Концепцияһы
Урындағы башланғыстар программаһы нисек эшләй
Мәзит (исем)
Билдәле шәхестәр
Кинйә Мәзит ысын исеме Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы; 8 декабрь 1957 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм драматург. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Мифтахетдин Аҡмулла, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге әҙәби премиялар һәм Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы (2001) лауреаты.
Топонимдар
Мәзит (рус. Мазитово) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл.
Эске македон-одрин революцион ойошма
Эске македон-одрин революцион ойошма (ҡыҫҡартмаһы Эске МОРО, болг. Вътрешна Македоно-Одринска революционна организация) — милли-азатлыҡ революцион ойошма, 1893—1919 йылдарҙа Македонияла һәм Одрин Фракияһында эш иткән.
Ойоштороу
1893 йылдың 23 октябрендә Салоники ҡалаһында ойошторола. Ойоштороу йыйылышында алты ойоштороусы ҡатанаша: Дамян Груев, Христо Татарчев, Петр Попарсов, Христо Батанджиев, Андон Димитров һәм Иван Хаджинколов. Башта ойошма МРО — Македон революцион ойошмаһы тип атала.
Ойошма Македонияның һәм Көнсығыш (йәки Одрин) Фракияһының болгар милләтле халҡын Ғосман империяһы бойондороҡлолоғонан ҡотҡарыу кбурысын ҡуя.
1894 йылда Ресен ҡалаһында конгресс була, унда ойошманың яңы уставы раҫлана, «На оръжие» («Ҡоралға») һәм «Бунтовник» («Бунтарь») революцион гәзиттәрен аса. Ойошмаға Болгар македон-одрин революционер комитеттары (БМОРК) тигән атама бирелә.
1896 йылда Салоникиҙағы съезда Г. Делчев, Г. Петров һәм башҡаларҙың инициативаһы буйынса ойошма Македонияның һәм Адрианополь (Одрин) вилайәтенең тулы сәйәси автономия алыуы яҡлы һәр кемде милләтенә ҡарамай берләштереүҙе күҙҙә тотҡан программа менән устав ҡабул итә. МРО-ға Йәшерен Македон-Одрин революцион ойошма (Йәшерен МОРО) тигән атама бирелә.
Г. Делчев, Д. Груев һәм башҡалар етәкселеге аҫтында Йәшерен МОРО Македонияның ауылдары һәм ҡалаларында легаль булмаған комитеттар һәм түңәрәктәр ойоштора. Йәшерен МОРО-ның ҡораллы отрядтары төрөк карателдәренә ҡаршы яуҙар алып бара (1898—1903 йылдарҙа 130-лаған алыш).
Илинден ихтилалы
1903 йылдың 2 авгусында Йәшерен МОРО етәкселеге аҫтында Илинден ихтилалы була (атамаһы Изге Илия, македонса Илинден көнө хөрмәтенә бирелә). Ихтилал ул саҡтағы Төркиә сиктәрендә автономиялы македон-фракий дәүләтен ойоштороу маҡсатын ҡуя. Баш күтәреүселәр Крушево ҡалаһын ала һәм Крушево Республикаһын иғлан итә. Республика етәксеһе вазифаһын Никола Карев биләй. Әммә республика 10 көн генә йәшәй һәм 12 августа төрөк ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. Ихтилалда 35 меңләп кеше ҡатнаша.
Бүленеү
1904 йылдан һуң ойошма ике ҡанатҡа бүленә. Уң ҡанатҡа — Христо Матов, Иван Гарванов, Борис Сарафов һәм башҡалар, һулға Яне Санданский, Христо Чернопеев һәм Димо Хаджидимовтар инә. 1905 йылда ойошманың дөйөм конгресы үтә. Ойошмаға Эске Македон-Одрин революцион ойошма (Эске МОРО) тигән исем бирелә. Яңы уставҡа ярашлы, ойошманың яңы үҙәк комитеты төҙөлә. Уға Дамиан Груев, Пере Тошев һәм Тодор Попантов инә. Әммә конгресс ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы хәл итмәй. Дамиан Груев көсөргәнешлекте 1906 йылда вафат булғанына тиклем йүгәндә тота килә. Унан һуң ойошма тулыһынса бүленә.
Уңдар Болгарияға ҡушылыу яғында була. Һулдар быға ҡырҡа ҡаршы төшә, уларҙың фекеренсә, был Балкан Федерацияһы идеяһына ҡаршы килә.
Эске МОРО-ның һул ҡанаты йәш төрөк инҡилабын хуплап ҡаршы ала, 1908 йылдың авгусында Халыҡ федератив партияһын — Я. Санданский етәкселегендә Болгар секцияһын ойоштора. Эске МОРО-ның уң ҡанаты Македонияның бойондороҡһоҙлоғона өлгәшә һәм йәш төрөктәр инҡилабына ҡаршы була. Ул 1908 йылдың сентябрендә Болгар конституцион клубтары союзын ойоштора.
Беренсе Балкан һуғышы
1912 йылда Беренсе Балкан һуғышы ваҡытында Эске МОРО партизан отрядтары һәм ополчениелар ойоштора, улар һуғышта Болгария яғында ҡатнаша.
Серб властарына ҡаршы хәрәкәттәр
Беренсе Балкан һуғышы тамаланғас, Эске МОРО 1913 йылдың 15 июнендә серб властарына ҡаршы Тиквеш ихтилалын башлай. Македониялағы Тиквеш тигеҙлеген Серб властары ҡуланыда була. Сербтарҙың 50 ерле төрөктө үлтереүе ихтилал башланыуға һылтау була. Ихтилалсылар һаны 1000-гә етә. Ихтилал Серб арммияһы тарафынан аяуһыҙ баҫтырыла.
1913 йылдың 9 сентябрендә Эске МОРО Сербияға ҡаршы Охрид-Дибра ихтилалын күтәрә. Ул да баҫтырыла.
1912—1913 йылғы Балкан һуғыштарынан һуң ойошманың эшмәкәрлеге Македония территорияһында бара.
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Эске МОРО етәкселегендә ойошторолған ҡораллы формированиелар Болгария яғында һуғыша.
Беренсе донъя һуғышында еңелгәндән һуң Эске МОРО 1919 йылда бер нисә ойошмаға тарҡала, әммә йәҙрәһе һаҡлана һәм Эске македон революцион ойошмаһын ойоштора.
Фотосинтез
Фотосинтез (от φωτο- — яҡтылыҡ һәм — синтез бергә ҡушыу) — үҫемлектәрҙә яҡтылыҡта углекислый газ һәм һыуҙан фотосинтетик пигмент (үҫемлектәрҙә хлорофилл, бактерияларҙа бактериохлорофилл һәм бактериородопсин) ҡатнашлығында органик матдәләр барлыҡҡа килеү процесы.
Фотосинтез реакцияһын ҡыҫҡаса ошолай яҙырға мөмкин:
6H2O + 6CO2 + яҡтылыҡ → C6H12O6 (глюкоза) + 6O2
Фотосинтездың әһәмиәте
Фотосинтез биологик энергияның төп сығанағы булып тора. Ҡаҙылма яғыулыҡтарҙы (күмер, нефть, тәбиғи газ, торф) яндырып алынған энергия нигеҙендә шулай уҡ фотосинтез процесында һаҡланып ҡалған энергия тора. Фотосинтез — углеродтың биологик циклға төп инеү юлы. Атмосфералағы кислород фотосинтездың өҫтәмә продукты булып тора. Кислородлы атмосфера барлыҡҡа килеүе ер өҫтөнөң торошон тулыһынса үҙгәртә, һулыш алыу мөмкин була. Һуңыраҡ озон ҡатламы барлыҡҡа килгәс, тереклеккә ҡоро ергә сығырға мөмкинлек асыла.
Фотосинтезды өйрәнеү
Фотосинтезды өйрәнеү буйынса беренсе тәжрибәләрҙе Джозеф Пристли 1770—1780 йылдарҙа үткәрә. Ул герметик һауыт эсендә шәм янғанда һауа «боҙолоу»ына иғтибар итә. Һауа яныуға булышлыҡ итмәй, эсенә бикләнгән хайуандар тонсоға. Боҙолған һауаны үҫемлектәр төҙәтә ала. Пристли үҫемлектәр кислород бүлеп сығара тигән нәтижәгә килә, тик бының өсөн яҡтылыҡ кәрәклеген иҫәпкә алмай. Оҙаҡламай быны Ян Ингенхауз асыҡлай.
Ж. Пельтье һәм Ж. Кавенту 1818 йылда беренсе тапҡыр хлорофилды айырып ала.
Үҫемлек күҙәнәктәрендә фотосинтез процесы
Үҫемлек күҙәнәктәрендә фотосинтез процесы махсус органоидтарҙа, йәшел пластидтар —    хлоропластарҙа бара. Хлоропластар һабаҡтар, емештәре, каса япраҡтары күҙәнәктәрендә була ала, әммә фотосинтезлауҙың төп органы булып япраҡ тора. Ул анатомик төҙөлөшө менән яҡтылыҡ энергияһын йоторға   углекислый газды  ассимиляцияларға яраҡлашҡан. Япраҡтың яҫы формаһы өҫкө өлөшөнең күләмгә ҡарата нисбәтен ҙур итә.Ә был ҡояш нурының энергияһын тулы күләмдә файҙаланырға мөмкинлек бирә.
Тургорҙы тотоу һәм фотосинтезды башҡарыу өсөн кәрәкле һыу тамыр системаһынан  япраҡтарға үткәргес туҡымаларҙың  береһе —  буйлап килтерелә.
Фотосинтез бик көсөргәнешле барғанда  углеводтар  полимерлаша башлауы һәм  хлоропластарҙа  крахмал  бөртөктәре барлыҡҡа килергә мөмкин.
Газдар алмашыныуы (углекислый газдың йотолоуы  һәм кислород бүленеп сығыуы) ауыҙсалар аша (газдарҙың бер өлөшө кутикула аша хәрәкәт итә) диффузия юлы менән башҡарыла.
Хлоропластар ҡояш нурҙары энергияһын файҙаланып, органик булмаған ябай берләшмәләрҙән органик матдәләр синтезлай. Ҡояш нурҙары энергияһы иҫәбенә барған органик берләшмәләр синтезланыуы фотосинтез тип атала. Йәғни, яҡтылыҡ энергияһын органик матдәләрҙәге химик энергияға әйләндереү процесы булып тора.
Фотосинтезды ошондай дөйөм тигеҙләмә менән күрһәтергә була: 6СО2 + 6Н2О—»C6H12O6 (глюкоза) + 6O2
Был процесс барышында энергияға ярлы булған углерод оксиды (IV) һәм һыуҙан энергияға бай матдә — глюкоза углеводы ( Q H i2 0 6) б ар л ы ҡ ҡ а килә.
Фотосинтез һөҙөмтәһендә шулай уҡ молекуляр кислород барлыҡҡа килә.
Хлоропластар
Хлоропластар -  пластидтар төркөмөнә  ҡараған ярым автономлы ике мембраналы органоидтар булып тора. Был органоидтар япраҡтарҙың һәм үҫемлектәрҙең башҡа йәшел органдарының, шулай уҡ һәр төрлө ылымыҡтарҙың күҙәнәктәрендә осрай. Хлоропластарҙың ҙурлығы 4-б мкм, йышыраҡ оваль формала була.
Юғары төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең бер күҙәнәгендә, ғәҙәттә, бер нисә тиҫтә хлоропласт була. Хлоропластарҙа хлорофилл пигменттарының булыуы уларға йәшел төҫ бирә.
Хлоропласт — үҫемлек күҙәнәктәренең төп органоиды, унда Ҡояш яҡтылығы энергияһы тәьҫиренән органик булмаған матдәләрҙән (CO2 һәм H2O) органик матдәләр (углеводтар) барлыҡҡа килтергән фотосинтез бара.
Хлоропласт цитоплазманан тышҡы һәм эске мембраналар менән сикләнгән. Тышҡы мембрана шыма, йыйырсыҡһыҙ һәм үҫентеләрһеҙ, ә эске мембрана хлоропластың эске яғына йүнәлтелгән күп йыйырсыҡлы үҫентеләр барлыҡҡа килтерә. Шуға күрә хлоропластың эсендә, айырым структуралар — граналар хасил итеп, күп һанлы мембраналар тупланған. Улар, тәңкәләр өйөмө кеүек, бер береһе өҫтөнә һалынған.
Граналар мембраналарында хлорофилл молекулалары урынлашҡан, шуға ла тап ошонда фотосинтез бара. Хлоропластарҙа шулай уҡ АТФ та синтезлана. Хлоропластың эске мембраналары араһында ДНК, РНК һәм рибосомалар урынлашҡан. Хлоропластарҙа органоидтарҙың эшмәкәрлеге өсөн кәрәк булған аҡһымдар синтезлана. Хлоропластар бүленеү юлы менән үрсей.
Фотосинтездың яҡтылыҡ фазаһы
Фотосинтез — күп баҫҡыслы ҡатмарлы процесс. Ҡояш нурҙары энергияһын химик бәйләнештәр энергияһына әүерелдереүҙә төп роль хлорофилға бирелә.
Хлорофилл молекулалары хлоропластың (грандың) мембрана структураларында урынлашҡан һәм аҡһым, липид һәм башҡа матдә молекулалары менән уратып алынған.
Фотосинтез процесы хлоропластың күҙгә күренмәле яҡтылыҡ менән яҡтыртылыуынан башлана. Фотон, хлорофилл молекулаһына бәрелеп, уны ҡуҙғыта. Уның электрондары юғарыраҡ орбиталарға, йәғни ядронан алыҫыраҡ орбиталарға һикереп күсә. Бының һөҙөмтәһендә электрондарҙың молекуланан ысҡынып китеүе еңелләшә.
Ҡуҙғытылған электрондарҙың береһе күсереп йөрөтөүсе молекулаға (транспорт функцияһын үтәүсе аҡһым) эләгә. Уның ярҙамында мембрананың икенсе яғына күсә. Хлорофилл молекулаһы, һыу молекулаһынан электрондар алып, үҙенең юғалтыуҙарын кире тергеҙә.
һыу молекулаһы электрондарын юғалтыу һөҙөмтәһендә протордарға һәм кислород атомдарына тарҡала. Кислород атомдарынан молекуляр кислород барлыҡҡа һәм мембрана аша үтеп, атмосфераға бүленеп сыға.
Протондар иһә мембраналар аша диффузияға (үтеп сығыуға) һәләтле түгел.Улар грандарҙа туплана. Шулай итеп, мембрананың бер яғында — ыңғай зарядлы протондар, икенсе яғында кире зарядлы өлөшсәләр туплана. Мембрананың ике яғы буйлап ҡапма-ҡаршы зарядлы өлөшсәләр тупланыу менән бергә, потенциалдар айырмалығы (протон потенциалы) үҫә бара. Гран мембраналарында АТФ-ты синтезлаусы (АТФ-синтетаза) фермент молекулалары урынлашҡан.
АТФ-синтетаза эсендә протондарҙы үткәрә алыусы  канал була. Протон потенциалы дәүмәле үҫә барып иң сикке кимәлгә етеү менән был электрон канал асыла. Электр ҡырының көсө протондарҙы канал аша АТФ-синтетаза молекулаһының эсенә этеп индерә. Был ваҡытта бүленеп сыҡҡан энергия АТФ-ты синтезлауға китә.
Барлыҡҡа килгән АТФ хлоропластың углеводтар синтезланған урынына йүнәлтелә.
Мембрананың икенсе яғында ҡалған протондар күсереп йөрөтөүсе молекулалар тарафынан килтерелгән электрондар менән бына ошонда осраша. Улар берләшеп водород атомдарын барлыҡҡа килтерә. Водород атомдары хлоропластың углеводтар синтезланған урынына ебәрелә.
Фотосинтездың ҡараңғылыҡ фазаһы
Фотосинтездың артабанғы реакциялары углеводтар барлыҡҡа килеү процесы булып тора. Улар яҡтылыҡта булғанда ла, шулай уҡ ҡараңғыла ла, йәғни тәүлек әйләнәһендә бара. Әгәр АТФ һәм Н атомдарының сикһеҙ сығанағы булһа, яҡтылыҡ булыуы кәрәкмәҫ тә ине. Шуға ла, фотосинтездың был этабы ҡараңғылыҡ фазаһы тип атала.
Фотосинтездың ҡараңғылыҡ фазаһы эҙмә-эҙлекле килгән бер нисә реакциянан тора. Был реакциялар үҫемлек күҙәнәктәрендә пластик һәм энергетик алмашыныуҙары  үҙенсәлеге  һөҙөмтәһендә углерод оксидынан (IV) һәм һыуҙан углеводтар барлыҡҡа килә.
Ҡараңғыла барған реакциялар өсөн хлоропласҡа бер туҡтауһыҙ башланғыс матдәләр һәм энергия килеп тора. Углерод оксиды (IV) япраҡҡа тирә-яҡ атмосферанан үтеп инә.
Водород фотосинтездың яҡтылыҡ фазаһында һыу тарҡалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Энергия сығанағы булып фотосинтездың яҡтылыҡ фазаһында барлыҡҡа килгән АТФ хеҙмәт итә. Бөтә был матдәләр углевод синтезланған ергә, хлоропласҡа, күсереп алып барыла.
Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)
Тарихы
1927 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. Нигеҙ һалыусыһы һәм беренсе уҡытыусыһы Л. Ғәлиев. 1935 йылда яңы типтағы мәктәп асыла. 1945/1946 йылдарҙа уҡытыу мәсет бинаһында алып барыла. 1984 йылда мәктәптең яңы бинаһы төҙөлә.
Статусы:
Урта Себер яҫы таулығы
Урта Себер яҫы таулығы (Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ) — Рәсәйҙең көнсығыш өлөшөндәге Себер платформаһы сиктәрендә ятҡан яҫы таулыҡ.
Көнсығыш Себерҙең Саха Республикаһы, Красноярск крайы, Иркутск өлкәһе биләмәләре эсенә инеп китә.
Рельефы
Иң күтәренке ерҙәренә вулкан туфтары һәм трапптарынан торған Путоран (Таш тауы — диңгеҙ кимәленән 1701 м) урта таулығы ҡарай.
Яҫы таулыҡтың көнбайыш сигендә Йәнәсәй һырттарының ныҡ бүлгеләнгән ҡалҡыулыҡтары һуҙылған. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклектәре 900 м тирәһе. Иң бейек нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 1104 м бейеклектә (Енашимский Полкан).
700—1000 м тиклем бейеклектәге армыттары менән Урта-Ангар тауҙар теҙмәһе ныҡ айырылып тора.
Түбәнге Тунгуска, Ангара һәм Вилюй һыу айырғыстары тигеҙләнгән. Абсолют нөктәләре 400—600 м тирәһен генә тәшкил итә. Урыны-урыны менән бейек булмаған тауҙар, боронғо лакколиттар (ер өҫ-төнә сығыр юл тапмайынса ҡабарып ҡатҡан лава һәм магма ятмалары) урынында көмбәҙ кеүек ҡалҡып торған ерҙәр осрай.
Яҫы таулыҡтың төньяҡ-көнбайышында боҙлоҡтан ҡалған эҙҙәр һаҡлана. Төньяҡ-көнсығышта Лена-Вилюй уйһыулығы (Үҙәк-Саха) урынлашҡан. Абсолют нөктәләре 100-ҙән 200 м тиклем. Ә периферия буйлап 400 м тиклемге урындар ҙа осрай.
Климаты
Климаты яҫы таулыҡтың географик торошона бәйле. Төньяҡ Азияның урта өлөшөндә урынлашыуы, йылы диңгеҙҙәрҙең алыҫ булыуы, Төньяҡ Боҙло океан тәьҫире климатты ҡырҡа континенталь итә.
Йылы һәм һалҡын миҙгелдәрҙең температура тирбәлештәре шундай ҙур.
Яуым-төшөм уртаса. Урыны менән әҙ ҙә була. Щулай уҡ, миҙгелдәр буйынса тигеҙ бүленмәй.
Ғинуарҙа уртаса температура: көньяғында һәм көньяҡ-көнбайышында — 22 С, төньяғында 44 С тирәһе. Июлдә уртаса температура: көньяғында — + 25 С, төньяғында — + 12 С.
Урта Себер яҫы таулығының көнсығыш провинцияларында климаттың континенталлеге тағы ла арта төшә. Якутстанда амплитуды абсолют температураларҙың тирбәлеше 100°-ҡа етә. Ә иң йылы һәм иң һалҡын айҙарҙың температура айырмаһы — 55-65° тирәһе.
Иң ҡырыҫ ҡыштар Вилюй платоһында күҙәтелә. (яҫы таулыҡтың үҙәк өлөшө). Унда иң минималь температура — 60 С-ҡа тиклем төшөүе бер ҙә һирәк күренеш түгел.
Яуым-төшөм бында күп булмай: көньяғында йылына уртаса 250—300 мм, төньяғында — 400—500 мм.(Яуым-төшөмдең иң юғарыһы Путоран платоһына тура килә — йылына 700—800 мм тирәһе).
Яуым-төшөмдең иң күп өлөшө йәйҙең икенсе яртыһына тура килә. Йыш ҡына июле һәм августа бөтә һалҡын дәүергә ҡарағанда 2-3 тапҡырға күберәк яуа.
Яуым-төшөмдең төрлө йылдарҙағы йыллыҡ микдары ла ныҡ тирбәлеш кисереп тора: Дудинкала ҡоро йылдарҙа — 125 мм, ямғырлы йылдарҙа 350 мм тирәһе. Красноярскиҙа яуым-төшөмдең йыллыҡ суммаһы — 127−475 мм.
Ҡырҡа континенталь климат һөҙөмтәһендә тупрағында мәңгелек туң ята. Быға түбән температура һәм, бигерәк тә, йоҡа ҡар ҡатламы булышлыҡ итә.
Йыл дауамында тау тоҡомдары бында йылыны бик күп юғалталар һәм туңған ҡаты массаға әйләнә.
Мәңгелек туңдың көньяҡ сиге Түбәнге Тунгуска менән Вилюй үҙәндәренән төньяғыраҡ үтә. Был һыҙаттың, бигерәк тә, төньяҡҡа ҡарай ҡатламының ҡеүәте ҙур: күп урында йөҙ метрҙан ашыу. Ә Вилюй йылғаһы бассейнында 600 метрҙан ашһа, Мархи йылғаһы бассейнында ҡеүәте хатта 1500 м-ға барып етә.
Көньяҡта мәңгелек туңдың ҡеүәте һиҙелерлек кәмегән. Грунттың ирегән ерҙәре күп. Туң ерҙәр утрау һымаҡ бүлгеләнгән. Күпселек райондарҙа 30-50 метрҙы үтмәй, Красноярск крайының иң көньяғында ҡеүәте 5-10 метр тирәһе генә тәшкил итә.
Тупрағы
Урта Себер тайгаһының төньяҡ өлөшөндә тайганың туң һәм йәбешкәк-туң тупрағы ята. Төп үҙенсәлеге: тупраҡ аҫтындағы мәңгелек туң ҡатламы өҫкә бик яҡын ғына һәм тоташ горизонт булып ята. Һыуҙан йыуылыу һәм тоҙҙар сығарылыу процесын тотҡарлай.
Туң тайга тупрағы әсе була. Төрлө сәбәптәрҙән тупраҡ шылыу күҙәтелә.
Үҙәк Яҡутстанда кәҫле урман һәм туң тайга тупрағы яһала.
Күп майҙандарҙы таулы рельеф шарттарында барлыҡҡа килгән тау-тундра (Путоран платоһы һәм Анабар массивы), тау — туң тайга һәм тау-урман карбонат тупраҡ биләй. Көньяғында (Ангара яны) кәҫле һәм һоро кәҫле-урман тупрағы, ә урманлы далаларҙа һоро урман һәм ҡара тупраҡ ята. һәм зональные дерново-подзолистые и дерново-лесные бурые, а в лесостепных «островах» — серые лесные почвы и чернозёмы.
Яҫы таулыҡтың өҫкө йөҙө йылғаларҙың ҡуйы селтәре менән телгеләнгән. Иң бейек өлөштәрендә тәрәнлек кимәле 250—300 м-ға етә.Урыны менән унан да тәрәнерәк уйымдар бар.
Йылғалары барыһы ла Төньяҡ Боҙло океан бассайнына ҡарай. Иң ҙурҙары, Түбәнге Тунгуска, Подкаменная Тунгуска, Ангара, Лена, Вилюй. Шулай уҡ, Хатанга йылғаһының уң ҡушылдығы — Котуй йылғаһы. Күпселеге, тау йылғаһы булараҡ, ныҡ һарҡыу, ағымы шәп һәм көслө. Кристаллик тау тоҡомдарын йырып сыҡҡан ерҙәрендә бик күп шаршылар, шарлауыҡтар, һыу ағымында сурайып ятҡан таш өйөмдәре (шиверы) күп. Ундай урындарҙа йылға ағымының тиҙлеге 3—5 м/секундҡа барып етә.
Бары йылға үрҙәрендә һәм үҙәндәрендә, һыу йырҙаһы киңәйгән урындарҙа ағым тиҙлеге әкренәйә.
Күпселек йылғалары ҡар һыуҙары һәм йәйге-көҙгө ямғырҙар менән тулылана. Мәңгелек боҙлоҡ арҡаһында грунт һыуҙары аша туҡланыу бик әҙ. Ғәҙәттә, 5—8%-тан үтмәй. Көньяҡ райондарға ҡарай ғына бер ни тиклем арта.
Барлыҡ йылғаларҙа ла тиерлек ағып төшкән һыуҙың төп өлөшө йәй осорона тура килә (70—90 % -ҡа тиклем).10 % тирәһе генә ҡыш осорона ҡарай. Ҡарҙың күпләп иреүе, һыу -һүл ваҡыт яҙ аҙағына күҙәтелә. Ә төньяҡ райондарҙа йәй башына тура килә. Ер туң булғас, барлыҡ ирегән ҡар йылғаларға ағып төшә. Шуға ла, йылғалар ҡапыл ғына ҡалҡа башлайҙар. Лена йылғаһы 10 м-ға, ә Түбәнге Тунгуска 20—25 м -ға тиклем күтәрелә.
Флора һәм фауна
Урта Себер яҫы таулығында ҡарағаслы урмандар өҫтөнлөк итә. Көньяҡ өлөшөндә ҡарағайлы ҡарағас урмандары һәм ҡарағай урмандары урынлашҡан. Төньяҡ өлөшөн тау тундраһы биләй. Яҫы таулыҡтың көньяғындағы үҙәндәрҙә урманлы дала (Канск һәм Красноярск урманлы далалары) һәм дала биләгән урындар (Балаганский дала) осрай.
Тау түбәләре бейеклегендәге амплитуда һәм рельефтың ныҡ телгеләнеүе күҙгә бәрелеп торған вертикаль зоналыҡ барлыҡҡа килтергән.
Мәҫәлән, Түбәнге Тунгуска тамағындағы тауҙарҙа 250—400 м-ға тиклем бейеклектә ҡараңғы ылыҫлы тайга урынлашҡан. Унан юғарыраҡта яҡты ылыҫлы тайга китә.
500—700 метрлыҡ бейеклектә ҡарағастарҙан торған һирәк кенә урман йәки ваҡ ҡына еректәрҙән торған әрәмә башлана. 700—800 метрҙан юғары тау түбәләрен тау-ташлы тундра биләй.
Хайуандар донъяһы бай ғына. Тайгала һоро айыу, мышы, ҡоно(росомаха), ҡуян, кеш, тундрала — төньяҡ боланы, аҡ төлкө тереклек итә. Йылға балыҡҡа бик бай. Ҡиммәтле төрҙәре: бикре, ҡыҙыл балыҡ һәм алабалыҡ. Ҡоштарҙан һуйыр менән ҡорҙо билдәләп китергә мөмкин.
Файҙалы ҡаҙылмалар
Яҫы таулыҡ сиктәрендә алмаз ятҡылыҡтары табылған. Шулай уҡ, никель, баҡыр, тимер, алюмин мәғдәндәре, таш күмер, графит, таш тоҙ, нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары урынлашҡан
Безье
Безье (франц. Béziers, окс. Besièrs ) — Францияның көньяғындағы Орб йылға буйында урынлашҡан  Эро департаментындағы ҡала,  Урта диңгеҙ яры буйынан  12 км алыҫлыҡта ята.
Иртә тарихы
Безье — беҙҙең эраға тиклем яҡынса VII быуатта нигеҙләнгән Францияның иң боронғо ҡалаларының береһе. Ҡалала бик күп тарихи ҡомартҡылар бар: антик амфитеатр, изге Назарий соборы, (VIII быуаттан телгә алына), Изге Мадлена сиркәүе (XI быуат), Көньяҡ каналы (XVII быуат). Безье халҡы 70 мең самаһы кеше тәшкил итә.
Альбигой тәре походтары
1209 йыл уртаһында 10 000 тирәһе ҡораллы тәре йөрөтөүселәр  Лионда йыйыла. Июнь айында Раймунд VI Тулузский, ниндәйҙер насар хәл килеп тыуыуына шикләнеп, католик руханиҙарына катарҙарҙарға ҡаршы хәрби хәрәкәт башларға вәғәҙә бирә. Был вәғәҙәнән һуң күпмелер ваҡыт үткәс уның сиркәүҙән ҡыуылыуы алына. Шул уҡ ваҡытта тәре йөрөтөүселәр Монпельеға яҡынлаша. Катарҙар общинаһы йәшәгән Альби  һәм Каркассон тирәләй   Раймунд-Рожер Транкавель ерҙәре бөлгөнлөккә төшөү ҡурҡынысы аҫтында була. Раймунд Тулузский кеүек, Раймунд-Рожер ҙа тәре йөрөтөүселәр юлбашсылары менән һөйләшергә маташа, ләкин һөйләшеү килеп сыҡмай, һәм ул ҡаланы оборонаға әҙерләү өсөн, Каркассонға ашыға. Июль айында тәре йөрөтөүселәр ҙур булмаған ауылды яулап ала һәм Безьеға яҡын килә. Улар ҡаланан бөтә католиктарҙың сығыуын талап итә. Католиктар баш тарта, һәм Безье ҡалаһын алғандан һуң уның бөтә халҡы юҡ ителә. Хәҙерге сығанаҡтар һәләк булған халыҡтың һанын ете һәм егерме мең араһындағы диапазонда билдәләй. Һуңғы иҫәп саманан тыш арттырылған тип папа легаты Арнольд Амальрик отчетында күренә.
Мәғарифы
Ҡалала 6 колледж (шуларҙың өсәүһе шәхси), унда уҡыусылар дөйөм урта белем ала, шулай уҡ 5 лицей, шул иҫәптән уны тамамлағандан һуң бакалавр дәрәжәһе алалар, ул юғары уҡыу йортона инеү хоҡуғын бирә.
Хәҙерге ваҡытта Безье ҡалаһында ике юғары уҡыу йорто асылған: Поль Валери исемендәге университет (Монпелье III) һәм Технология институты.
Шулай уҡ сәнғәт консерваторияһы һәм өлкәндәрҙең профессиональ белемен күтәреү үҙәге бар.
Иҫтәлекле урындары
Бик боронғо Chappaz ҡунаҡханаһы Безье ҡалаһында тыуған билдәле француз скульпторы  Жан-Антуан Энжальбер тарафынан төҙөлгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хедерслебен (Зельке)
Хедерслебен (Зельке) (Hedersleben (Selke)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1540 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 101 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6458 һәм автомобиль коды — HZ.
Сейәле
Сейәле (Чияле) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452092, ОКАТО коды — 80244825006.
Фрэнсис Дрейк
Сэр Фрэнсис Дрейк (ингл. Francis Drake; яҡынса 1540 йылдар — 28 ғинуар 1596 йыл) — инглиз диңгеҙсеһе, корсар, вице-адмирал (1588). Ер шары буйлап сәйәхәт иткән беренсе инглиз кешеһе (1577—1580 йй.). Гравелин һуғышында испан флотын тар-мар итеүҙә әүҙем ҡатнашыусы (Еңелмәҫ Армада) (1588): Дрейктың оҫта эш итеүе арҡаһында инглиздәр дошмандың ҡеүәтле ут көстәренән өҫтөнлөк алыуға ирешә.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Фрэнсис Дрейк Йелвертонда Баклэнд-Эбби усадьбаһының хужаһы була, әммә Девон графлығында Тавистондан алыҫ түгел фермер, аҙаҡ рухани Эдмунд Дрейк ғаиләһендә Кроундейлда тыуған. Дрейктар ғаиләһендә барлығы ун ике бала була, Фрэнсис өлкәне була. 1549 йылда Дрейктар ғаиләһе Кентҡа күсеп килә. 12 йәшендә сауҙа карабында (барка) юнга булып китә. Судно хужаһына, үҙенең алыҫ туғанына, ул ныҡ оҡшай, теге үҙенең үлеменән һуң карапты Дрейкҡа васыятнамә итеп ҡалдыра, һәм Дрейк 18 йәшендә тулы хоҡуҡлы капитан була.
Оло тормошо
1567 йылда үҙенең туғаны Джон Хокинстың ҡолдар менән һатыу итеү карабында етәкселек итеп, Гвинея һәм Вест-Һиндостанға йөҙөп китә, Был экспедиция барышында, мексика ҡәлғәһе Сан-Хуан-Улуа янында инглиздәрҙең карабы испандарҙың һөжүменә дусар була, һәм караптарҙың күп өлөшө һыуға батырыла. Ике карап ҡына иҫән ҡала— Хокинстыҡы һәм Фрэнсистыҡы. Инглиздәр испан короленән юғалған караптары өсөн түләүҙе талап итә. Король, әлбиттә, баш тарта. Шул саҡ Дрейк Испания короленән нимә мөмкин, бөтәһен дә аласағы тураһында иғлан итә.
1572 йылда Вест-Һиндостандағы испан биләмәләренә үҙ экспедицияһына сығып китә, Панама муйынындағы Номбре-де-Дьюс ҡалаһын баҫып ала, аҙаҡ — Картахена гаванендәге бер нисә карапты эләктерә. Был рейд барышында Дрейк Панама муйынында Панаманан Номбре-де-Дьосҡа йүнәлгән испан «Көмөш каруанын» (30 тоннаға яҡын көмөш) ҡулға төшөрә. 1573 йылдың 9 авгусында Дрейк Плимутҡа бай һәм бөтә Англияға билдәле капитан булып ҡайта.
1577 йылдың 15 ноябрендә Дрейк королева Елизавета тарафынан Американың Тымыҡ океан яры буйына экспедицияға ебәрелә. Сәйәхәттең рәсми маҡсаты яңы ерҙәрҙе, башлыса, Австралияны асыу була. Ысынында иһә Дрейк мөмкин тиклем күберәк испан алтынын талап йыйып, был йөк менән Англияға ҡайтырға тейеш була. Фрэнсис дүрт ҙур һәм ике бәләкәй ярҙамсы караптарҙан торған флотилия менән етәкселек итә. Магеллан боғаҙын үткәс, Дрейк Утлы Ерҙән көньяҡҡа шторм менән алып ташлана, шул уҡ ваҡытта уның Көньяҡ континент өлөшө түгеллеге асыҡлана. Антарктида менән Утлы Ер боғаҙы һуңынан уның исеме менән атала.
Флагман «Пеликан» — бөтә караптарҙан берәүһе генә — Тымыҡ океанға үтеп инә, ул «Алтын лань» тип үҙгәртелә. Дрейк Көньяҡ Американың Тымыҡ океан яры буйлап испан порттарына, шул иҫәптән Вальпараисоға һөжүм итеп, төньяҡҡа үтә, ә аҙаҡ испан колонияларынан төньяҡтараҡ яр буйын, яҡынса хәҙерге Ванкуверға тиклем өйрәнә. 1579 йылдың 17 июнендә Дрейк, фаразлауҙарынса, Сан-Франциско районына (башҡа фараз буйынса, хәҙерге Орегон) төшә һәм был ярҙы инглиз биләмәһе («Яңы Альбион») тип иғлан итә.
Аҙыҡ-түлекте тулыландырып һәм ремонттан һуң, Дрейк Тымыҡ океанды киҫеп үтә һәм Молукк утрауҙарына сыға. Африканы көньяҡтан урап үтеп, Дрейк 1580 йылдың 26 сентябрендә Англияға әйләнеп ҡайта, үҙе менән бәрәңге бүлбеләре һәм инглиз короллегенең йыллыҡ килеменән ике тапҡырға артыҡ 600 000 фунт стерлингҡа торошло хазиналар алып ҡайта. Дрейкты милли герой кеүек ҡаршы алалар, королева уға рыцарь дәрәжәһе бирә. Сираттағы Вест-Һиндостанға экспедиция ваҡытында Дрейк испан гавандәре Виго, Санто-Доминго (Гаити утрауында), Картахена (Яңы Гранада) һәм Сан -Аугустинды (Флорида) ҡыйрата. 1587 йылда испан порты Кадисҡа тәүәккәл һөжүме менән дан ала.
1588 йылда ул испан Еңелмәҫ Армадаһын еңгән инглиз адмиралдарының береһе була. Бынан һуң Дрейк Елизаветаға испанлылар тарафынан Кратунан ҡыуылған Антониоға португал тәхетен ҡайтарып бирергә тәҡдим итә. Дрейк етәкләгән инглиз Армадаһы Лиссабонды баҫып алырға ниәтләнә, әммә һөҙөмтәлә инглиздәрҙең ҡамау орудиелары юҡлыҡҡа һылтанып, был ниәтенән баш тарта. Дөйөм алғанда был кампания, 1595—1596 йылдарҙа Джон Хокинс менән Вест-Һиндостанға барған Дрейктың һуңғы экспедицияһы кеүек, уңышһыҙ тамамлана. 1596 йылдың 28 ғинуарында Пуэрто-Бельонан алыҫ түгел ерҙә (Панамала хәҙерге Портобело) дизентериянан вафат була. Ҡурғаш табутта океанда ерләнә
Ике тапҡыр өйләнгән — 1569 һәм 1585 йылда (1581 йылда беренсе ҡатыны вафат булған.). Уның балалары булмай, бөтә мөлкәте уның ир туғанына күсә.
Һуғыш алып барыуы
Фрэнсис Дрейк диңгеҙ һуғышы барышын үҙгәртә. Әгәр элек күп һанлы орудиелар менән карап еңһә, Дрейктан һуң өҫтөнлөк караптың тиҙлегенә бирелә. Быны Дрейк үҙенең «Алтын лань» галеонында бер нисә тапҡыр иҫбатлай. Мәҫәлән, книппелдәре арҡаһында Дрейк дошманды хәрәкәтһеҙ ҡалдыра һәм уны баҫып торған сәпкә әйләндерә. Артабан Дрейк ҙур алыштар өсөн брандерҙар ҡуллана башлай. Улар Гравелин алыштарында киң ҡулланыла.
Фрэнсис Дрейк хөрмәтенә
Фрэнсис Дрейктың исеме географияла мәңгеләштерелгән: Утлы Ер һәм Антарктида араһындағы боғаҙ Дрейк боғаҙы тип атала. Шулай уҡ Калифорния яры буйҙарында Дрейк ҡултығы бар, унда 1579 йылда ер шары тирәләй йөҙөп сыҡҡанда төшә.
1971 йылда СССР-ҙың Үҙәк киностудияһында сыҡҡан «Фрэнсис Дрейк» фильм-спектакле (төп ролдә Марков Леонид), Дрейктың Еңелмәҫ Армада менән алышта ҡатнашыуы тураһында һөйләй.
Шулай уҡ Фрэнсис Дрейк хөрмәтенә Uncharted видеоуйындар серияһының төп геройы аталған.
Тульчын
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 15 051 кеше йәшәй.
Ись-Юган
Ись-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Амп-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Оло Ухтаж
Оло Ухтаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтаж йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хайлигенграбе
Хайлигенграбе (Heiligengrabe) — Германияның Бранденбург ерендә урынлашҡан коммуна. Унда Хайлигенграбе аббатлығының цистерциан монастыры булған.
Көнсығыш Пригниц-Руппин районы составына инә. Коммунаның халҡы 4756 кеше тәшкил итә (2009 йылдың 31 декабрендәге мәғлүмәт буйынса). 232,30 км2 майҙанды биләй. Коммуна 14 ауыл округынан тора.
Географияһы
Хайлигенграбе коммунаһы Пригниц тарихи өлкәһенең көнсығышында, Мекленбург-Алғы Померания ере сигендә урынлашҡан. Коммунаның майҙаны 206,31 км2 тәшкил итә — майҙаны буйынса был Германияның иң эре коммуналарының береһе.
Тарих
Хайлигенграбе аббатлығы цистерциан монастыры булараҡ 1289 йылда Хафельберг епискобы Генрих II һәм Бранденбург маркграфы IV Оттон тарафынан нигеҙләнгән. Башта монастырҙа 12 ҡатын-ҡыҙ монах була. Аббатлыҡта ҡан тамып сыҡҡан икона (гостия) ҡомартҡыһы һаҡланып ҡалған.
Спорт
2008 йылдың майында коммуна үҙ халҡының һәр бер бишенсе кешеһе спорт менән әүҙем шөғөлләнгәне һөҙөмтәһендә Бранденбург ере призына лайыҡ була
Иҫтәлекле урын
Хайлигенграбела немец ауылында төҙөлгән Блюменталь күҙәтеү башняһы (45 м бейеклектә) бар.
Егәҙе ауыл Советы
Егәҙе ауыл советы (Зигазинский сельсовет) — Башҡортостандың Белорет районындағы муниципаль берәмек, ауыл биләмәһе. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны — 1287 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2402 кеше. Егәҙе ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
453552, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Егәҙе ауылы, Мәктәп урамы, 8-се һанлы йорт.
Тарихы
Ауыл советы үҙәге - Егәҙе ауылы Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 декабрендәге N 211-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ы нигеҙендә билдәләнгән.
Составы
1986 йылдың декабренә тиклем ауыл советы составына, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 12.12.1986 N 6-2/396 «Айырым тораҡ пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһында» Указы менән алып ташланған Ҡарағай кордоны һәм Хоҙайбирҙе ауылдары ингән була.
Олимпия (стадион, Донецк)
«Олимпия» — Украинаның Донецк ҡалаһындағы стадионы, «Шахтер» футбол клубының элекке аренаһы. «Олимпия» спорт комплексының төбәк бүлеге.
Тарихы
Элек стадион «Локомотив» тип аталған. Уны 1955 йылдың йәйендә төҙөй башлағандар. Стадиондың архитекторҙары Е. Ревин һәм В. Голубков. Донецк тимер юлының 1-се «Дорстроймонтажтрест» механизацияланған участкаһының төҙөүселәре ер эштәрен башлай. Стадиондың трибунаһы 35 000 урынға иҫәпләнгән була. План буйынса стадион 1956 йылда файҙаланыуға тапшырылырға тейеш була. Әммә «Локомотив» үҙ ҡапҡаһын 1958 йылдың 13 авгусында ғына, беренсе сираты — ялан һәм трибуналарҙың 32 секторынан 20 мең тамашасылыҡ 13-е тапшырылғас аса. 2003 йылда һуңғы реконструкциялау үткәрелгәндән һуң стадионда Украинаның йәштәр йыйылма командаһы матчтары, Донецк «Металлургының» эске һәм Европа Кубогы матчтары үтә, ә 2003 йылдың мартынан 2009 йылдың авгусына тиклем, «Олимпия» стадионында Донецк «Шахтеры» эске уйындар үткәрә. Шулай уҡ үҙ ваҡытында стадионда пушка торған, ул ялан хужалары гол индергән ваҡытта конфетти аттырған булған.
Евро 2009
2009 йылдың йәйендә стадионда үҫмерҙәрҙең Европа чемпионаты 2009 матчтары үтә. Стадионда төркөм этабының 3 матчы, ярым финал һәм финал уйындары үткәрелә. Финал матчында үҙ тарихында тәүге тапҡыр Украина йыйылма командаһы Англия йыйылма командаһын еңеп, Европа чемпионы була.
Атифете Яхьяга
Атифете Яхьяга (Atifete Jahjaga; Атифете Јахјага; 20 апрель 1975 йыл) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының дүртенсе президенты. Был вазифаға һайланған мәлендә донъялағы иң йәш һәм Балҡан илдәрендә тәүге ҡатын-ҡыҙ президент була. Хәрби дәрәжәһе —генерал-майор.
Биографияһы
Атифете Яхьяга 1975 йылдың 20 апрелендә Югославия Социалистик Федератив Республикаһының Косовонан көнбайышта урынлашҡан Метохия өлкәһенең Джяковица ҡалаһында тыуған, милләте албан. Башланғыс һәм урта мәктәпте илдең баш ҡалаһы Приштинала тамамлай һәм Приштина университетының юридик факультетына уҡырға инә. Уны 2000 йылда уңышлы тамамлағандан һуң Англияның Лестер ҡалаһы университетында криминалистика һәм полиция менеджменты курсында белемен камиллаштырыуҙы дауам итә. Артабан АҠШ-тағы Виргиния университетында енәйәтселек менән көрәш темаһына аспирантурала уҡый.
Иҫкәрмәләр
Комментарийҙар
Иҫке Арзамат ауыл Советы (Мишкә районы)
Иҫке Арзамат ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Кесе Нәкәрәк ауылы.
Тарихы
Иҫке Арзамат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡатын-ҡыҙ
Ҡатын-ҡыҙ — ҡатын-ҡыҙ енесле кеше. «Ҡатын» тип  өлкән кешене атайҙар,ә бала йәки үҫмер кешене  «ҡыҙыҡай» һәм  «ҡыҙ» тиҙәр. Ҡайһы бер осраҡта «ҡатын» йәш  айырмаһына ҡарамай ҡулланыла, мәҫәлән, «ҡатын- ҡыҙҙар   хоҡуғы»  (права женщин,  women's rights). «Ҡатын» гендер бәйләнгәнлекте, ә енесте аңлатмай тигән фекер ҙә йәшәп килә. Ҡатын кеше енси яҡтан өлгөргәс, менопаузаға тиклем бала таба һәм  имеҙә ала  ,ҡайһы бер ҡатындар быны эшләй алмай— мәҫәлән, түлһеҙҙәр,  трансгендер  һәм  интерсекс-ҡатындар (хромосомалар менән бәйле).
Ҡатын-ҡыҙға өндәшеү һүҙҙәре
Донъяла күп халыҡтарҙа электән ҡатын-ҡыҙға өндәшкәндә уның социаль статусын, гендер айырмаһын күрһәткән атамалар ҡулланылған. Бынан тыш генедер айырмаһын күрһәтмәгән һүҙҙәр ҙә ҡулланылыуы мөмкин (мәҫәлән,«иптәш»). Кейәүҙә булмаған йәки кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙға төрлө  һүҙҙәр ҡулланып өндәшкәндәр. Рустарҙа «барышня» (йәш ҡыҙ) һәм «барыня», «госпожа» (кейәүҙәге, йәки оло ҡатын),  «мисс» (кейәүҙә түгел)   «мадам» ,«миссис»  (кейәүҙә) инглиз телендә, «синьорина» (кейәүҙә түгел) һәм  «синьора» (кейәүҙә) итальян телендә,  башҡорт әҙәбиәтендә  "туташ" (ҡыҙ кешегә өндәшкәндә), "ханым" (ир ҡатынына) кеүек һүҙҙәр осрай һ.б. Көнбайышта күп ҡатын-ҡыҙ үҙенә ундай айырма менән өндәшеүҙе хупламай. Гендер лингвистикаһы буйынса бындай айырма эшләү ҡатын-ҡыҙҙың ирҙәргә бойондороҡло булыуын  күрһәтә.
Хәҙерге заманда ҡайһы бер телдәрҙә бындай айырма эшләү әҙәпһеҙлек тип һанала, шуға күрә телдән төшөп ҡалып бара(мәҫәлән, Германияла «фройляйн» 1970 йылдарҙан башлап рәсми документтарҙа ҡулланылмай), Франция менән  Бельгияла  документтарҙа «мадемуазель»  һүҙе ҡулланылмай.
1970 йылдарҙан башлап,  Англияла «мисс» һәм «миссис»  менән бер рәттән «миз» (яҙғанда— Ms.), гендер нейтраль  «микс» йәки «макс» (яҙғанда — Mx.)  ҡулланыла.
Биология һәм гендер
Донъяла «ҡатын-ҡыҙ» төшөнсәһе  тәү сиратта биологик үҙенсәлектәр тураһында һөйләй. Икенсе яҡтан, «ҡатын-ҡыҙ» - социаль төркөм , гендер роль йәки  гендер берҙәйлек , оҡшашлыҡ (идентичность). Донъяла бинар гендер системаһы һаҡланып килә, ләкин ҡайһы бер илдәрҙә быны инҡар итеүселәр һаны күбәйә бара.
Генетика
Генетика күҙлегенән ҡарағанда, ҡатын-ҡыҙ организмы тип  парлы енси хромосомалар ике X-хромосоманан тора,  ә ирҙәрҙең енси хромосомалары  кариотипта  бер  X-хромосома һәм бер  Y-хромосомалы. Ҡатын-ҡыҙҙар бер X-хромосоманы әсәһенән ала,икенсеһен— атаһынан (был хромосоманы ул әсәһенән ала). Балиғ булған ҡатын-ҡыҙҙарҙа икенсе Х-хромосома ҡулса булып уралып ята (тельце Барра). Элек икенсе X-хромосома ҡулланылмай тип иҫәпләнә ине, хәҙер  улай тип раҫламайҙар <ref name="Carrel".
Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡараған кариотип 46 X-хромосоманан тора,  ләки ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙарҙа  47,XXX һәм  45,X кариотиптары осрай. Кариотип һәр саҡ анатомия үҫешен  билдәләмәй— мәҫәлән,  ҡайһы бер  ике X-хромосомалы кешеләрҙең енси ағзалары төҙөлөшө ғәҙәттәге ирҙәр анатомияһындағы кеүек. Кариотип менән анатомияның бындай бәйләнеше - интерсекс-вариацияның бер төрө.
Анатомия һәм физиология
Биология күҙегенән ҡарағанда, ҡатын-ҡыҙ организмы ирҙәр организмынан бер нисә  анатомик һәм һәм физиологик сифат менән айырылып тора. Ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр тәне төҙөлөшөндә беренсел һәм икенсел енси билдәләр айырып йөрөтөлә. Беренсел енси билдәләр— әсә ҡарынында саҡта уҡ барлыҡҡа килгән кешенең үрсеү органдарының үҙенсәлектәре, улар енси өлгөрөү һөҙөмтәһендә генә  функциональ яҡтан әүҙемләшә. Енси өлгөрөү процесында икенсел енси билдәләр барлыҡҡа килә — улар тәндең башҡа айырымлыҡтарына ҡағыла.
Ҡатын-ҡыҙҙың репродуктив системаһы эске һәм тышҡы енси органдарҙан ғибәрәт. Түллек биҙҙәре (Яичники)  гормондар етештереүҙе көйләй һәм ҡатын-ҡыҙ  гаметалары — инә күҙәнәктәр  ирҙәр гаметаһы — сперматозоидтар менән аталандырылғас,   эмбрион (яңы кеше организмын) булдыра. Аталандырылмаған инә күҙәнәктәр организмдан  күрем (менструация) менән тышҡа сығарыла. Ҡатын-ҡыҙҙар енси органдарына баланы  ҡарында йөрөтөү өсөн аналыҡ, инәлек еңсәһе  һәм  бер нисә өлөштән торған тышҡы енси  орган «вульва»  инә. Ҡатын-ҡыҙ имсәге  башҡа һөтимәрҙәрҙеке кеүек үк һөт бирә ала.
Ҡатын-ҡыҙҙың икенсел енси билдәләре организмға гормондар  (эстрадиол, эстрогендар) йоғонтоһо арҡаһында формалаша. Мәҫәлән, ҡатын ҡыҙҙарҙың буйы ирҙәрҙекенән уртаса 12 сантиметрға кәмерәк, киң янбаш һөйәге,  түмһәкәй (лобковый угол)  тупаҡ мөйөшлө,  нәҙегерәк тауыш  тембры, кәүҙә ауырлығында   мускул өлөшө  әҙерәк,  май туҡымаһы күберәк өлөштө  тәшкил итә,  биттә  йөн булмауы,   тәндә   йәндәң бик әҙ булыуы. Ҡатын-ҡыҙ организмында бер нисә осорҙо бүлеп йөрөтәләр, уларҙың һәр берһенең  үҙ анатомия һәм физиология айырымлыҡтары бар :
Енесте билдәләү һәм гендер бәйләнгәнлек
Хәҙерге заманда кешеләрҙе ике енескә генә бүлеп йөрөтөү менән риза булмағандар ҙа бар. . Ундай кешеләрҙе интерсекс, трансгендер кеше тип тә йөрөтәләр.
Тәбиғәт ике енес араһындағы кеше итеп яратҡан ҡатындарҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәрен кем итеп тоя, шул енескә яҡын булаһы килеп,  гормональ терапия үтә, төрлө хирургик процедуралар яһатып ҡарай.
Ҡатын-ҡыҙҙың гендер роле
Енсиәт роле (гендер роль) — кешенән  гендерға (енесенә) бәйле  билдәле бер тәртип  талап иткән социаль  өмөттәрҙең барыһы бергә. Хәҙерге донъяла бинар гендер системаһы йәшәй,  уға яраҡлы кешеләр ике бер-берһенә ҡапма-ҡаршы төркөмгә бүленә : ирҙәр һәм ҡатындар, — йәмғиәт кеше енесенә ҡарап  унан үҙ енесенә тура килгән гендер ролен үтәүҙе талап итә. Шулай ҙа ҡайһы бер халыҡтарҙа гендер (енсиәт) мөһим социаль категория түгел, шулай булғас, ғәҙәттәге ҡатын-ҡыҙ роле лә юҡ. Ҡайһы бер халыҡтарҙа кешене өс төркөмгә бүлеп ҡарау бар.
Айырым ҡатын-ҡыҙ  енсиәт (гендер) роле булған халыҡтарҙа уның эстәлеге әкренләп үҙгәрә һәм төрлө социаль ҡатламдарҙа ул төрлөсә. Мәҫәлән, Көнбайышта 1950  йылдарҙа,  урта класҡа ҡараған ҡатын-ҡыҙҙың гендер  роле  унан йорт хужабикәһе булыуҙы талап итә һәм   ҡатын-ҡыҙ эшкә йөрөмәҫкә тейеш була,  ә эшсе ҡатын-ҡыҙҙарҙың  гендер роле унан  йәмғиәт файҙаһына эш менән өйҙәге эште   берҙәй алып барыуҙы талап итә (Был ГФР һәм ГДР араһындағы айырмала ла күренә).
Гендер айырымлыҡтары
Көнбайышта борондан ҡатын-ҡыҙҙың гендер ролдәрен аңлатҡанда ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙ менән ирҙәрҙең тәбиғи айырмаларына  иғтибар иткәндәр. Тәжрибә мәғлүмәттәре гендер айырымлыҡтарының эволюцион теорияларын раҫлаймай. Мәҫәлән, эмпирик тикшеренеүҙәр ҡатын-ҡыҙ  партнер  һайлағанда  буласаҡ ғаиләне  туйҙырыусы тип һайламай, а  ирҙәр – тышҡы матурлыҡҡа ғына ҡарамай  икәнен күрһәтә. Күп ғалимдар бындай теорияларҙа булған методологик хаталарға иғтибар итә. (Подробнее см.: Биологические теории происхождения гендерных ролей.)
Әлбиттә ҡатын-ҡыҙҙар менән ирҙәр араһында юҡҡа сығарып булмай торған айырмалар бар. Ләкин фәнни мәғлүмәттәр буйынса ҡатын-ҡыҙ менән ирҙәр араһында оҡшашлыҡ айырмаларға ҡарағанда күберәк. Шуға күрә күп ғалимдар гендер оҡшашлыҡтың төп гипотезаһы тураһында  һөйләү нигеҙле булыр ине тигән фекерҙә. Ирҙәр менән ҡатындар араһындағы ғалимдар эҙләп тапҡан айырымлыҡтар (Математикаға һәләт, арауыҡты танып белеп, аңлау һәм  агрессив  тәртип) универсаль түгел,  улар гендер стереотиптары тәьҫиренә бәйле.
Енсиәт (гендер) стереотиптары
Хәҙерге заманда күп йәмғиәттәрҙә таралған  енсиәт (гендер)  стереотиптарына ярашлы  ҡатын –ҡыҙҙарға  һүлпәнлек, бойондороҡлолоҡ, тойғоға бирелеүсәнлек, ҡайғыртыусанлыҡ хас тип иҫәпләнә, ҡатын-ҡыҙҙар тарафынан тәүәкәллек, ҡыйыулыҡ, агрессивлыҡ күрһәтеү ғәйепләнә. Шулай итеп был йәмғиәттәрҙә бығаса йәшәп килгән гендер ролдәр, гендер тигеҙһеҙлеге  һаҡлап ҡалырға тырышалар.
Мәҫәлән, тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, бындай стереотиптар эш урынында ҡатын-ҡыҙҙарҙы эш урынында ҡыҫырыҡлау, хоҡуҡтарын боҙоуға  ярҙам итә,  күренмәй торған  «быяла түшәм»   тәьҫирен барлыҡҡа килтерә («быяла түшәм»-  ҡатын-ҡыҙ карьераһын туҡтата торған үтә күренмәле сик).
Исламда
Шәриғәткә ярашлы  ирҙәр менән ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары һәм бурыстары  араһында бик ҙур айырма бар. Ҡайһы бер мосолман илдәрендә (ғәрәп илдәрендә) ҡатын-ҡыҙ ирен бер һүҙһеҙ тыңларға  тейеш, уның  хоҡуғы ирҙәрҙекенә ҡарағанда  әҙерәк. Ҡайһы саҡта уның хәле бер хоҡуҡһыҙ ҡол хәленә тиңләшә. Исламда ҡатын-ҡыҙ аҡса табыр өсөн эшкә йөрөргә тейеш түгел,  уны ире  ҡарарға тейеш,  айырылышҡан осраҡта уға мәһәр бирелә (ҡатындың милке тип иҫәпләнә).
Ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын боҙоу
Элек күпселек илдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың граждан хоҡуҡтары булмаған, әле лә ҡайһы бер илдәрҙә уларҙың һайлауҙарҙа ҡатнашырға хоҡуғы юҡ. Бөтә донъяла ла тиерлек ҡатын-ҡыҙҙар дәүләт органдарында бик әҙ. Мәҫәлән, АҠШ-та ҡатын-ҡыҙ күпселекте тәшкил итә,  ләкин   109-се саҡырылыш АҠШ  конгрессында  барлығы 82, Сенатта — 14  (сенаторҙарҙың 14 %), а АҠШ конгресының вәкилдәр палатаһында -68  (15,6 %) ҡатын-ҡыҙ булған.
Һуңғы ике быуатта ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыу буйынса реформалар үтһә лә, донъяла төрлө ил парламенттарында ҡатын-ҡыҙ бик аҙ. Руанда менән Көньяҡ Африкала ҡатын-ҡыҙҙар өсөн парламента квоталар ҡалдырылһа,  Советтар Союзы тарҡалғандан һуң  элекке совет республикаларында квоталар бөтөрөлдө. Шул сәбәпле Европа илдәре менән сағыштырғанда был илдәрҙә ҡатын-ҡыҙ парламентта һәм дәүләт органдарында күпкә аҙыраҡ.
Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙың хеҙмәткә хоҡуҡтары боҙола, ҡатын-ҡыҙ эш урынында төрлө ҡыҫырыҡлауға дусар ителә. Ул вертикаль сегрегацияла («быяла түшәм», ҡатын-ҡыҙҙарға карьера баҫҡысы буйлап үрләргә бирмәү), горизонталь сегрегацияла (рәсми рәүештә йәки рәсми булмаған ҡайһы бер  юғары эш хаҡы түләнгән профессияларҙа һәм профессиональ өлкәләрҙә ҡатын-ҡыҙға эшләргә рөхсәт итмәү), ирҙәр менән сағыштырғанда ҡатын-ҡыҙға әҙерәк эш хаҡы түләүҙә күренә.
Байрамдар
Бөгөн донъяла байрам ителгән көндәрҙең күбеһен БМО (ООН)  тәҡдим иткән, ләкин уларҙың ҡай береһе, мәҫәлән, Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө (8 Март) ҡатын-ҡыҙҙарҙың үҙ хоҡуҡтары өсөн көрәше барышында барлыҡҡа килгән.
Бөгөн донъяла билдәләнгән ҡатын- ҡыҙ байрамдары : Һәм башҡа дини байрамдар бар.
«Ҡатын» һүҙенең этимологияһы
Ҡатын - ( —  Kh ātūn, Hatun, тат. хатын, хатан) - (Женщина) — айырым тәбиғи сифаттарға эйә булған енес кешеһе, кеше төрөнә ҡараған ике заттың береһе, иргә ҡапма-ҡаршы булған зат, никахлы ғаилә иптәше, бисә, кәләш, йәмәғәт, ефет , ҡатын-ҡыҙ затына ҡараған оло кеше. Башҡа затҡа ҡараған кеше ир тип атала.
"Ҡатын (Хатун)" һүҙе  — борон ир-аттың "хан" тигән титулына тап килгән дәрәжә, титул. Был төшөнсә Төрөк ҡағанатында, Монгол империяһында һәм Осман империяһында ҡулланылған. Яҡынса көнбайыштағы «императрица», «батшабикә», «королева» тигән титулға тура килә.
Төрки-монгол донъяһында таралған бик күп башҡа титулдар кеүек, «хатун» титулы икенсе бер һинд-европа тел төркөмөнән, согди тамырлы.
Ислам дине Үҙәк Азияға килеп етмәҫ элек «хатун» титулын Бохара батшабикәһе йөрөткән. «Энциклопедия ислама»:.
Урта Азия халыҡтарынең ҡайһы берҙәренең телендә шуғалыр ҙа "ҡатын" һүҙе көндәлек тормошта ҡулланылмай. Үзбәктә ул - айол, ҡырғыҙҙа - аял, ҡаҙаҡта - әйел, монголда - эмэгтэй хүн. Әзериҙә, төрөктә генә кадын (qadın) һүҙе ҡулланыла.
Йөкмәткеһе үҙгәреүе
Осман империяһында солтан әсәһенә вәлидә титулы бирелгәс, ҡатындар тип солтандың кәнизәктәрен атай башлағандар.