cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы
Рәсәйҙең БДСО-ға ҡушылыуы тураһындағы акт
2012 йылдың 3 авгусында — 2012 йылдың 21 июленән федераль законға, № 126-ФЗ «Рәсәй Федерацияһының1994 йылдың 15 апрелендә Марракештағы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы булдырыу тураһындағы килешеүгә Рәсәй Федерацияһының ҡушылыуы тураһындағы протоколды ратификациялау» тураһындағы закон үҙ көсөнә инә (уны рәсми баҫып сығарғандан һуң 10 көн кисектермәй).
2012 йылдың 22 авгусында — Паскаль Лами (БДСО-ның Генераль директоры) хәбәренә ярашлы  — 156-cы тәртип һаны аҫтында БДСО илдәренең рәсми исемлегенә индерелә.
Рәсәйҙең БДСО-ға ҡушылыуы һөҙөмтәләре тураһында рәсми отчеттар
РФ Иҫәп палатаһының «Дәүләт властары органдарының Рәсәй Федерацияһының БДСО-ға ҡушылыуы менән бәйле уның хоҡуҡтарын һәм йөкләмәләрен ғәмәлгә ашырыу буйынса ҡабул иткән сараларын анализлау, БДСО нормалары һәм ҡағиҙәләренең бюджет системаһына һәм иҡтисад тармаҡтарына йоғонтоһон баһалау һөҙөмтәләренең эксперт-анализ саралары» тигән отчеты (Тикшерелеү осоро: 2012 йыл. Тикшереүҙәрҙе үткәреү ваҡыты: 2012 йылдың 22 майынан алып 2013 йылдың 29 мартына тиклем).
Рәсәйҙең БДСО-ға инеү маҡсаты
Рәсәйҙең БДСО-ға инеүенең төп маҡсаттары:
БДСО-нан сығыу
Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы уствының XV статьяһы: Теләһә ниндәй ағза был Килешеүҙән сыға ала. Бындай ситләтеү ошо Килешеүгә лә, күп яҡлы сауҙа килешеүҙәренә лә ҡағыла һәм DNJ Генераль директоры тарафынан Ситләтеү тураһында яҙма белдереү ҡағыҙы алынған көндән һуң ярты йыл үткәс көсөнә инергә тейеш.
Шул уҡ ваҡытта БДСО-нан сығыу процедураһы яҙылмаған һәм шуға ярашлы рәүештә, Устав ҡағиҙәләрен иҫәпкә алмағанда, сыҡҡанда БДСО яғынан санкциялар алырға мөмкин. АҠШ Аҡ йортоноң 2020 йылдың февралендә БДСО-ың байтаҡ килешеүҙәренән сығыу ихтималлығы тураһында белдереүенә ҡарамаҫтан,, 2020 йылға ҡарата БДСО ағзаларының береһе лә был ойошманан сығыу ниәтен әйтмәй.
Тәнҡит
БДСО-ның белдереүенсә, уның маҡсаты — ирекле сауҙа принциптары һәм идеяларын һәм таратыу һәм иҡтисади үҫеште ҡуҙғытыу. Тәнҡитселәр, ирекле сауҙа итеү күпселек илдәрҙең тормошон сәскә аттырмай, ә бай илдәрҙе (шәхестәрҙе) артабан байытыуға ғына килтерәсәк, тип һанайҙар. Шулай уҡ БДСО-ны трансмилли корпорацияларға һәм бай илдәргә өлөшләтә өҫтөнлөк биреүҙә ғәҙелһеҙ ғәйепләйҙәр.
Шулай уҡ тәнҡитселәр фекеренсә, үҫешеүсе илдәргә ярҙам күрһәтеү ойошманың төп маҡсаты булып торһа ла,БДСО-ға бәләкәй илдәрҙең йоғонтоһо бик бәләкәй — ул үҫешкән илдәргә һәм коммерция мәнфәғәттәренә үҙенең йылы ҡарашын йүнәлткән. Шулай уҡ, уларҙың фекере буйынса, һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләрен, тирә-яҡ мөхиттең именлеген һаҡлауҙы, бизнес файҙаһынан сығып, БДСО үҙ иғтибарында даими рәүештә тотмай, был БДСО Уставына һәм уның маҡсаттарына туранан-тура ҡаршы килә. [көнө лә 2663]
Атап әйткәндә, БДСО-ның эшмәкәрлеге антиглобалистар тарафынан ныҡ тәнҡиткә дусар ителә.
Ойошманың тәғәйенләнгән маҡсаттары белдерелеүенә ҡарамаҫтан,БДСО-лағы ағзалыҡ илдәрҙе сәйәси бер яҡлы иҡтисади санкциялар һалыуҙан һаҡламай: АҠШ-тың Кубаға ҡаршы санкциялары, мәҫәлән.
Генераль директорҙары
БДСО-ның башлыҡтары:
2020 йылдың авгусында Азевед Роберттың Генераль директор вазифаһын биләүҙән ваҡытынан алда отставкаға киткәненән һуң, бер нисә кандидаттар араһынан Генераль директор һайлау процесы бара. Иң күп тауышты Нигерия финанс министры Нгози Оконджо-Ивеала йыя. Әммә Дональд Трамп хакимиәте башҡа кандидатты — Корея вәкиле Ю Мунг Хи кандидатураһын яҡлап сыға. Трамп АҠШ Президенты вазифаһынан киткәндән һуң, Ю Мунг Хи үҙенең кандидатураһын төшөрә. Байден хакимиәте Нгози Оконджо-Ивеала кандидатураһын хуплай. У,л вазифаһында раҫланғандан һуң, БДСО тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ һәм бер үк ваҡытта БДСО-ла беренсе Африка вәкиле була.
БДСО барлыҡҡа килгәнгә тиклем ГАТТ-тың башлыҡтары:
Әхмәров Исхаҡ Абдулла улы
Әхмәров Исхаҡ Абдулла улы (7 апрель 1901 йыл — 18 июль 1976 йыл) — СССР разведчигы, полковник, 1937—1945 йылдарҙа Америка Ҡушма Штаттарында СССР резиндураһының етәксеһе, Ҡыҙыл Байраҡ, «Почет Билдәһе» ордендары кавалеры, Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Исхаҡ Абдулла улы Әхмәров 1901 йылдың 2 апрелендә Рәсәй империяһы Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында тыуған. Урта белем алғандан һуң, 1921 йылдан Көнсығыш халыҡтарының Коммунистик университетында уҡыуын дауам итә. Бер йылдан Мәскәү университеты на халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетына уҡырға инә һәм уны 1930 йылда тамамлай. 1930—1931 йылдарҙа Бохара Республикаһында басмачтарға ҡаршы көрәштә ҡатнаша.
1932 йылда Әхмәров ИНО ОГПУ -ға (тышҡы разведка) тапшырыла һәм ҡыҫҡа ваҡытҡа сит ил эштәре халыҡ комиссариатында стажировка үткәндән һуң,Төркиәгә, һуңынан Ҡытайға ебәрелә. 1935 йылда АҠШ-ҡа легаль булмаған (йәшерен) эшкә ебәрелә, быға тиклем билдәһеҙ шарттарҙа разидент вафат булған була. Тиҙ арала легалләштереүгә һәм разведка эштәрен башлауға өлгәшә. Дәүләт департаментында, Финанс министрлығында, махсус хеҙмәттәрҙә бер нисә агент булдыра, уларҙан Мәскәүгә мөһим мәғлүмәт тапшырыла башлай. 1937 йылдан Әхмәров АҠШ-та легаль булмаған резидентураны етәкләй. 1939 йылда американка Хелен Лоуриға, АҠШ Коммунистар партияһы лидерының һеңлеһенә, өйәләнә. Тәүҙә ул Әхмәровтың арҡаҙашы була, һуңынан ҡатыны булып китә. Ләкин йыл аҙағында халыҡ комиссары Берия Әхмәров резиндураһындағы барлыҡ шәхси составты Мәскәүгә кире ҡайтарырға ҡуша. Был АҠШ-тағы төп мәғлүмәт базаны етди ҡаҡшата. Ул ваҡытта Мәскәүгә легаль булмаған иммигранттарҙы саҡырыу яҡшы һөҙөмтә бирмәй. ГУГБ -ның 5-се бүлеге Әхмәровтың иң мөһим ярҙамсыларын уларҙы шифрлау хәүефен кәметеү өсөн юридик резидентураға күсермәҫкә ҡарар итә.
1940 йылдың ғинуарында Мәскәүҙә Нарком разведчиктарҙың элекке гвардияһын тар-мар итеүҙе ойоштора, һуңынан күптәре репрессиялана, ҡайһы берҙәре атып үлтерелә. Әхмәров «бәхетле» була — уны һәм, башҡа тәжрибәле разведчиктарҙы, стажерҙар кимәленә тиклем төшөрәләр һәм махсус тәғәйенләнештәге мәктәптең (ШОН школа особого назначения НКВД) кисәге курсанттарына тапшыралар. Элекке курсанттарҙың береһе Виталий Павлов был эпизодты үҙенең мемуарҙарында шулай һүрәтләй: «Минең хәлемде күҙ алдына килтерә алаһығыҙ! Миңә, бер ҡасан да кордон артында булмаған, егерме биш йәшлек егеткә, әйтәйек, тере агент, өс иң тәжрибәле легаль булмаған разведчик менән етәкселек итергә кәрәк ине».
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән АҠШ-та Әхмәровтың эшмәкәрлеген кире ҡайтарырға ҡарар ителә һәм 1940 йылда Вашингтонда йәшерен бәйләнеште тиҙерәк сафҡа индерергә ҡарар ителә. Совет разведка хеҙмәтенең иң мөһим акцияларының береһе, инициаторы һәм авторы Әхмәров, — Японияның СССР-ға һөжүм итеүҙән баш тартыуына йоғонто яһаған «Ҡар» операцияһы. Артабан ул 1945 йылға тиклем АҠШ-та совет резидентураһын етәкләй. Урыҫ һәм татар телдәрендән тыш төрөк, инглиз һәм француз телдәрен яҡшы белгән.
Легаль булмаған разведка һыҙығында махсус заданиелар үтәгәне өсөн полковник Әхмәров ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почет Билдәһе» ордены һәм күп миҙалдар менән бүләкләнә. Шулай уҡ «Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнгән. 1976 йылда вафат була. Химкинск зыяратында ерләнгән.
Хәтер
2011 йылдың 7 апрелендә легендар совет разведчигы Әхмәров Исхаҡ Абдулла улының тыуыуына 110 йыл тулыу айҡанлы мемориаль таҡтаташ асыла.
2015 йылдың 14 декабрендә Максим Бодягиндың «Әхмәров. Батырлыҡ тарихы» китабының презентацияһы үтә.
Татарстан Республикаһы Ҡазан ҡалаһы Совет районында разведчик Әхмәров урамы.
«Начальник разведки» сериалында Әхмәров И. А. ролен Егор Бероев уйнай.
Баҡал (тауҙар төркөмө)
Баҡал (Бакал) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге тау һырты
Географияһы
Баҡал тауҙар төркөмө Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал ҡалаһы янында урынлашҡан. Силәбегә тиклем — 220 км,, Өфөгә — 205 км, Һатҡыға — 23 км.
Координаттары: 54°56’30"N 58°48’29"E Тауҙың бейеклеге 900 метрҙан артыҡ.
Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Баҡал тауының исемдәренең килеп сығыуы тураһында ошоларҙы яҙа: {| "Баҡал, тау, Шыйҙа һыртының төньяҡ түбәһе; район ҡарамағындағы ҡала, Һатҡы районы, ике йылғасыҡ, Оло һәм Кесе, Кеме Һатҡының һул ҡушылдығы, Әй бассейны. Урындағы хәҙерге заман телдәре атаманың килеп сығышын асыҡлап бирмәй, һәм Баҡал топонимының боронғолоғон фаразлап була. Шул фекергә әҙәби сығанаҡтар ҙа этәргес бирә. П. С. Паллас үҙенең Көньяҡ Уралға бағышланған тасуирламаларында бейеклекте Баҡал арҡаһы тип атай һәм шунда уҡ арҡаһы һүҙен «тау теҙмәләре», «һырт» тип билдәләй.
Тимәк, Баҡал төшөнсәһе, Шыйҙа, Еркүскән һәм Боланды менән бергә, һырттар системаһын билдәләй. Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Мельхеев, Баҡал һүҙендә «бейек» мәғәнәһенә эйә боронғо төрки географик термин йәшеренгәндер, яйлап тау исеме йылға һәм тораҡ пунктҡа күскәндер, тип фаразлай. Топонимист Шувалов үҙенең хеҙмәтендә Еркүскән менән Шыйҙа атамаларының мәғәнәләренә лә аңлатма биргән: {|
Еркүскән, тау, Һатҡы районы. Петер Симон Паллас яҙмаларында — Джиркускан. Ер — башҡорт һүҙе «ер», «урын» һәм күскән — «күскен, шыуышма», йәғни Еркүскән — «тауҙан таштар күскене емерелгән урын» Шыйҙа, һырт, Һатҡы районы. ХVIII быуат сығанаҡтарында һырт Шулья (Шульгя, Шюльга, Шийда) тип атала. Атаманың бер төрлө генә аңлатмаһы юҡ. Әгәр ҙә Шыйҙа атамаһының хәҙерге формаһынан сығып һүҙ йөрөткәндә, ул «шыйҙа» тигән башҡорт һүҙенә яҡыная — "оҙон, нәҙек ағас", йәки «йыуан ҡолға»
Тасуирламаһы
Баҡал тауҙары, Баҡал ҡалаһының тирә-яғында, Һилейә тау һырттарынан көньяҡта урынлашҡан тау төркөмө. Баҡал тауҙар төркөмөнән көнсығышта Макарушкин һәм Суҡы һырттары һуҙыла.
Баҡал тауҙары тимер мәғдәне ятҡылыҡтарына бай. Һәм мәғдән таштары XVIII быуат уртаһынан бирле эшкәртелә.
П. С. Паллас был тауҙарҙың береһен Баҡал арҡаһы тип атай. Һәм шунда уҡ «таштарҙан торған оҙон һәм текә тау һырты» тип аңлата (хәҙерге башҡорт телендәге — «арҡа», «тау һырты» менән сағыштырығыҙ).
Баҡал ҡалаһының атамаһы көнбайыштараҡ аҡҡан һәм Кесе Һатҡыға ҡойған Баҡал (Оло Баҡал) йылғаһы исеменән алынғанлыҡтан, Баҡал арҡаһы «Баҡал һырты», «Баҡал тауҙары» тип тәржемә ителеүенә нигеҙ бар.
Баҡал һырттары Боланды, Еркүскән һәм Шыйҙа тауҙарын үҙ эсенә ала. Баҡал тауҙарында ҡарағай урманы байтаҡ майҙанды биләй. Бөгөнгө көндә Шыйҙа, Боланды һәм Еркүскән тауҙары үҙҙәренең башланғыс матурлығын юғалтҡан — түбәләре бысылған, ә битләүҙәре ташландыҡ тоҡомдар өйөмө менән тулған.
Әммә ваҡыт үтеү менән тәбиғәт техноген емереклектәрҙән өҫтөн булып сыҡты. Иҫке карьерҙар хәҙер ҡуйы урмандар менән уратылған таҙа зәңгәр һыу ятҡылыҡтарына әйләнгән. Алтмыш метр бейеклегендәге Шихан яңғыҙ ҡаяһы, шулай уҡ һирәк осрай торған Кварцит мәмерйәһе — һаҡланып ҡалған тәбиғәт һәйкәле.
Һырттар төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә һуҙылған, киң һәм яҫы буй үҙәндәр менән бүленгән һәм уларҙы емерелеүгә тотороҡло боронғо тоҡомдар — кварциттарҙың урынлашыуы буйынса билдәләп була. Һырттарҙың бейек түбәләре кварцит ҡаялар теҙемдәренән тора. Ҡаялар тарҡалғанда, һөҙәклектәрендә ҡеүәтле кварцит ишелмәләр һәм үҙәндәрендә үҙенсәлеле таш «йылғалар» барлыҡҡа килтерә.
Баҡал ятҡылыҡтарының геологик төҙөлөшөндә кварцит тоҡомдары мәғдән ятҡылығы ултырма тоҡомдар ҡатламына ныҡлап урынлаша. Кварцит мәмерйәһе шундай ҡатламда барлыҡҡа килгән.
Тәүге мәғдән ятҡылыҡтары Баҡал тауы итәгендә аҡҡан Болан йылғаһы ярҙарында табылған.
Абдулла тауы
Абдулла тауы — тауҙа Рәсәйҙең Көньяҡ Уралындағы тау. Дыуан районының Башҡортостандың Дыуан районында Әй йылғаһының һул ярында Мәтеле менән Абдулла ауылы араһында урынлашҡан. Тауҙың бейеклеге 275,4 м тәшкил итә. 2005 йылдан төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле статусына эйә (809,0 гектар майҙаны).
Тасуирлама
Башлыса артин ярусы тоҡомдарынан тора, араһында эзбизташтың асыҡ ятҡан урындары бар. Был диңгеҙ кимәленән яҡынса 100 м бейеклеккә күтәрелеп тора. Төньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре текә, көньяҡ һәм көнсығышы — һөҙәк. Типик тауының Көнсығыш битләүе Өфө яйлаһына типик булған урман: шыршы, ҡарағай һәм япраҡлы-ылыҫлы ағаслы, ул миләш ағасы, жимолость, кәзә талы, ябай артыш — менән ҡапланған. Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре осрай: ҙур сәскәле башмачок, венера башмачогы, һуҙылыусы гудайера тимрәү, ҡара-ҡыҙыл дремлик, гнездоцветок клобучковый, ҡылсыҡлы аҡтамыр, башҡорт умырзаяһы, себер зигаденусы, урал подлеснигы, Завадский хризантемаһы.
Паска (Тюрингия)
Паска (Тюрингия) (Paska) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 115 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
Айтуған (исем)
Айтуған — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Айтуған «ай» һәм «тыуған» һүҙҙәренең ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән исем. Ай тыуғанда тыуған тигән мәғәнәлә.
Логовяжь
Логовяжь (Логовеж) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Велисов Григорий Никитович
Григорий Никитович Велисов (Велесов, 1906 йыл — 16 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының орудиеһы командиры. Гвардия старшинаһы, Советтар Союзы Геройы (1945). ВКП(б) ағзаһы.
16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы орудиеһы командиры, (1-се Белорус армияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы) 1945 йылдың 16 февралендә Польшала Райхенбах ауылы янындағы алышта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә: был алышта ул шәхсән үҙе 4 дошман танкын һәм 2 бронетраспортерын ҡыйрата. Задание үтәгәндә Г. Н. Велисов һәләк була<span class="ts-Переход noprint" title="#Подвиг">[⇨].
Иртә йылдары
Григорий Никитович Велисов 1906 йылда Пермь губернаһы Мехон улусының Сопинин ауылында (хәҙер — Ҡурған өлкәһе Шатров районы Спицын ауыл Советы) урыҫ крәҫтиән ғаиләһендә тыуып үҫкән. Шунда уҡ 7-класлы мәктәпте тамамлай.
1930 йылда Төркмән ССР-ына күсенә, унда ул Марый өлкәһенең Байрам-Әли ҡалаһында «Заготзерно» склады мөдире булып эшләй (хәҙер Төркмәнстандағы Байрам-Әли этрапы, Марый виләйәте).
1941 йылда уны Байрам райвоенкоматы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына саҡыра. 1943 йылдың сентябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Сталинград, Үҙәк һәм 1-се Белорус фронттарындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1945 йылдың февраль айына гвардия старшинаһы Григорий Велисов 16-сы гвардия кавалерия дивизияһның 60-сы гвардия кавалерия полкы орудиеһы командиры итеп тәғәйенләнә. Айырыуса Висла-Одер һөжүм операцияһы ваҡытында ҡаһарманлыҡ өлгөләре күрһәтә.
Батырлығы
1945 йылдың 16 февралендә Польшала Райхенбах тораҡ пункты тирәһендә (хәҙер — Радашево), Арнсвальд ҡалаһынан 8 километр алыҫлыҫта (хәҙер — Хощно ҡалаһы) сигенгән немец ғәскәрҙәрен эҙәрлекләү ваҡытында 60-сы гвардия кавалерия полкының 76-мм орудие батареяһы көтмәгәндә «Бөйөк Германия» бронетанк төркөмө менән осраша, улар бында Помераниянан күсерелгән була. Ошо батарея составында Григорий Никитович Велисов хеҙмәт итә. Тиҙ арала окоптар ҡаҙып, артиллеристар 17 дошман танкыһына ҡаршы тигеҙ булмаған һуғышҡа инәләр. Снаряд ярсыҡтарының береһе Велисов эргәһендә шартлай һәм уны шаңҡыта. Иҫенә килгәс, ул бөтә расчеты һәләк булғанын күрә. Яңғыҙ алышҡан Велисов 4 танкыны һәм 2 бронетранспортерҙы ҡыйрата. Немец һалдаттары расчет позицияларына бәреп ингәс, Велисов улар менән ҡул алышында һәләк була. Алыштар урынында ерләнә.
Батырлығы өсөн гвардия старшинаһы Григорий Никитович Велисов 1945 йылдың 31 майында Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены тапшырыла.
Сярна-Ю
Сярна-Ю (Сярна-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ерекле (Беләү ҡушылдығы)
Географияһы
Ерекле йылғаһы Беләү йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы анклавы Медногорск ҡала округындағы Никитино ҡасабаһы эргәһенән аға
Беләү йылғаһы ҡушылдығы булараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимакаһы белгесе С. М. Стрельников «Кувандыкский край в географических названиях» тигән китабында: ''Джерекля, речка — правый приток Блявы около пос. Никитино города Медногорска. От местных башкир записана также форма Ерекле. А в книге 1989 г. речка отмечена как Джеракла. Топоним характеризует растительность: в башкирском языке ерек — «ольха», -ле — аффикс обладания. «Ольховая». '', тип яҙған.
Ерек — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас, тигән аңлатма бирә Башҡҡорт теленең һүҙлеге .
Ырымбур ҡалаһының «Южный Урал» гәзите 1990 йылда хәбәр итеүенсә, Медногорск ҡалаһында йәшәүселәр һуңғы йылдарҙа Купороска тип тә атай башлаған булған. Баҡһаң, йылғала кислота, баҡыр һәм сульфат миҡдары бик юғары икән, ә купорос көкөрт кислотаһы тоҙҙарының береһе Д. Чернавин.
Медногорск ҡалаһында Джерекля (Ерекле) урамы бар
Экологик торошо
Ерекле йылғаһын Купороска тип атауҙары тураһында 1990 йылда — дәүләт тарафынан талаптар әле ярайһы ҡәтғи булған осорҙа яҙылған булған әле. Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты шахталарынан ағыулы сығанаҡтар Ерекле йылғаһына төшә һәм Беләү йылғаһына барып ҡоя, тип яҙған «Российская газета» 2003 йылда. Ерекле йылғаһына металл әйбер барып төшөүе була, «баҡыр»ға әйләнә, сөнки һыуҙа уның концентрацияһы шул тиклем ҙур
Ҡасандыр был ағыулы һыуҙарҙы комбинат насостар менән һурҙыртып торған, ләкин хәҙер насостар туҡтатылған: дәүләт мәжбүр итеү саралары булмағанда бындай сығымдарға мохтажлыҡ юҡ, тип хәбәр ителә гәзиттә
2017 йылда Екатерина Антоненкова тигән автор, был һыуҙар йылғаларҙан ер аҫты һыуҙарына ла эләгеүе бар, тип хәүефләнә
Гук виллаһы (Люденшайд)
Гук виллаһы (нем. Villa Hueck ) —  Люденшайд ҡалаһы үҙәгендә өс ҡатлы необарокко айырым йорто. Гумбольдтштрассе, 36-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан; яҡынса 960  квадрат метрҙан ашыу майҙанды биләй һәм 6000  квадрат метр майҙанлы паркты үҙ эсенә ала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
«Берлинды алған өсөн» миҙалы
«Берлинды алған өсөн» миҙалы — СССР дәүләт наградаһы. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына булдырыла. Миҙал һүрәте авторы — рәссам А. И. Кузнецов<span class="ts-Переход noprint" title="#История">[⇨].
Награда Бөйөк ватан һуғышының һуңғы этабында нацистик Германияһы баш ҡалаһы Берлинды алыу хөрмәтенә булдырыла. Награданың статутына ярашлы, уға Берлинды штурмлауҙа туранан-тура ҡатнашҡан совет хәрбиҙәре, шулай уҡ ошо ҡаланы алған саҡтағы хәрби опрецияларҙың ойоштороусылары һәм етәкселәре лайыҡ була. Төрлө сығанаҡтар буйынса, «Берлинды алған өсөн» миҙал менән яҡынса 1 100 000 кеше бүләкләнгән.
«Берлинды алған өсөн» миҙалы СССР территорияһынан ситтә ятҡан ҡалаларҙы алған өсөн булдырылған ете награданың береһе булып тора.
Тарихи контекст
1945 йылдың 16 апрелендә Берлин операцияһы башлана, ул, тарихсылар баһаһы буйынса, Икенсе донъя һуғышының иң эре һәм мөһим операцияһы була. Советтар Союзы Маршалы Г. Г. Жуков яҙып ҡалдырған: «Буласаҡ Берлин өсөн алыш бер нәмә менән сағыштырырлыҡ булмаған үҙенсәлекле операция булды. Фронт ғәскәрҙәренә Одерҙан уҡ башлап һәм бик ныҡ нығытылған Берлинға тиклем ҡеүәтле оборона рубеждарының тотош эшелонланған зонаһын бәреп үтергә кәрәк ине. Берлин килеп ингән ерҙәрҙә немец-фашист ғәскәрҙәре төркөмөн тар-мар итергә һәм фашистик Германияның дошман үлемесле көрәш алып барасаҡ баш ҡалаһын алырға кәрәк ине».
Операцияға 1-се Белорус, 2-се Белорус һәм 1-се Украин фронттары, шулай уҡ 18-се һауа армияһы, Днепр хәрби флотилияһы һәм Балтика флотының өлөшләтә көстәре йәлеп ителә. берлин ҡалаһын ингән ерҙәрҙә ҡеүәтле немец оборона ҡоролмалары урынлашҡан. Берлин юлындағы Зеелов бейеклектәре өсөн совет ғәскәрҙәре айырыуса ҡаты алыштар алып бара, бейеклектәр 1945 йылдың 18 апрелендә яулап алына.
1945 йылдың 25 апрелендә Берлиндың туранан-тура һөжүме башлана; ҡалала ҡаты урам алыштары йәйелә. 30 апрелдә совет ғәскәрҙәре Рейхстагты штурмлай башлай. 2 майҙың иртәһендә Берлин коменданты баш ҡала гарнизонының совет әсирлегенә төшөүе тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Шул уҡ көндө сәғәт 15:00-дә ҡалала немецтарҙың ҡаршылашыуы тамамлана.
Тарихы
1945 йылдың 19 апрелендә Ҡыҙыл армияһы тылы начальнигы генерал А. В. Хрулев, Төп интендант идаралығының техник комитетына СССР-ҙан ситтә ятҡан ҡалаларҙы азат иткән һәм алған өсөн миҙалдар проекттарын эшләргә задание бирә.
«Берлинды алған өсөн» миҙалының тәүге эскиздары 1945 йылдың 24 апрелендә үк, Германия баш ҡалаһы өсөн алыштар ҡыҙыу барған саҡта, тәҡдим ителә. Дөйөм алғанда, конкурсҡа 116 эскиз тәҡдим ителә. 3 майҙа Техник комитеты граверы В. Н. Андрианов тҡдим ителгән проекттарҙың иң яҡшыларының тәүге өлгөләрен металда эшләй башлай. Тарихсы -фалерист В. А. Дуров билдәләүенсә, бик оҙаҡ миҙалдарҙың исемдәре буйынса бәхәстәр бара. «Әммә һөҙөмтәлә славян баш ҡалаларының Гитлер иҙеүенән ҡотолоу хөрмәтенә миҙалдарҙа — „За освобождение“, ә башҡа миҙалдарҙа — „За взятие“» тип яҙыла тигән дөйөм һығымтаға килдек, — тип яҙа тикшеренеүсе.
«Бөйөк еңеү менән илһамланған рәссамдар үҙҙәренең рәсемдәрендәгителризмдың таянысы булған Берлинды алыу әһәмиәтен мөмкин тиклем сағыуыраҡ күрәһетргә тырышалар инең», — тип яҙа В. А. Дуров. Мәҫәлән, рәссам Е. А. Романов үҙенең эскиздарында элементарҙың береһе итеп «Еңеү» орденын ала. Бер нисә совнт ордендарҙы һәм миҙалдарҙы булдырыуҙа ҡатнашҡан А. И. Кузнецов бер нисә вариант тәҡдим итә. «Проекттарҙың береһендә свастиканы боҙоусы совет һалдатын һүрәтләй, икенсеһендә ашизмға ҡаршы берлектәге көрәштә хәрби хеҙмәттәшлек билдәһе — өс союздаш флагы— уртала совет флагы, ике яҡтан АҠШ һәм Бөйөк Британия флагтары. Аҫтараҡ Гитлер Германияһы баш ҡалаһының капитуляция символы булараҡ арҡыс-торҡос рәүештә асҡыстар урынлаштырылған», — тип Дуров Кузнецовтың эскиздары тасуирлай. Рәссам Киселев Бранденбург ҡапҡалары фонында елберләгән байраҡтар менән үтеп барыусы танкыларҙы һүрәтләгән проекты тәҡдим итә.
Һуңғы вариант булараҡ рәссам А. И. кузнецовтың эскиздарының береһе алына. Проектта Д"За взятие Берлина" һүҙҙәре һәм ҡаланың ҡолатылыу датаһы ғына була.
Президиумы указы СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге указына ярашлы «Берлинды алған өсөн» миҙал «Будапештты алған өсөн», «Кёнигсбергты алған өсөн», «Венаны алған өсөн» миҙалдары менән бер рәттән булдырыла. Документ «СССР Юғары Советының ведомостәре» аҙналыҡ баҫмаһында баҫтырыла (34-се һан, 1945 йыл).
Миҙал тураһындағы Положение
«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән туранан-тура Берлинды штурмлауҙа һәм алыуҙа ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы алған саҡта хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә. Миҙал СССР Юғары Советы Президиумы исеменән частар командирҙары һәм хәрби-дауалау учреждениеларының начальниктары Берлинды алғанда ҡатнашыуын раҫлаған документтар нигеҙендә башҡарыла.
Миҙал Ҡыҙыл Армия һәм Хәрби-Диңгеҙ флоты частарындағы яугирҙарға ғәскәри частар командирҙары тарафынан; ә армия һәм флот составы исемлегенән төшөрөлгән кешеләргә бүләкләнеүселәрҙең йәшәү урыны буйынса өлкә, ҡала һәм район хәрби комиссарҙары тарафынан.
.
«Берлинды алғанн өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Венаны алған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла. .
Тасуирламаһы
«Берлинды алған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә. Диаметры — 32 мм, теүәл түңәрәк формала,.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Миҙалдың аверсы, уртаһында «За взятие Берлина» яҙыуы, уның өҫтөндә — биш осло йондоҙ, аҫта имән япраҡтарынан үтрелгән яртылаш таж. Миҙал ситтәре түңәрәк буйлап ҡаймаланған. Миҙалдың реверсында Берлинды алған көнө датаһы — «2 мая 1945 года» - соҡоп яҙылған. Дата аҫтында — биш осло йондоҙ.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырылған. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк муар таҫма менән уратылған, таҫманың төҫө ҡыҙыл, утаҫма уртаһынан биш буй үтә: өс ҡара һәм ике ҡыҙғылт-һары (Гвардия таҫмаһы). Ситтәге ҡара буйҙар тар ғына ҡыҙғылт-һары төҫтәге буйҙар менән ҡаймаланған.
Бүләкләүҙәр
Төрлө сығанаҡтарға ярашлы, "Берлинды алған өсөн миҙал менән яҡынса 1 100 000кеше йәки бүләкләнгән; тикшеренеүсе Д. А. Тарас 1 000 090 кеше миҙалға лайыҡ булған, тип һанай. Миҙал менән бүләкләнеүсе хәрбиҙәр араһында — Советтар Союзы Маршалдары Г. К. Жуков һәм И. С. Конев.
"Берлинды алған өсөн миҙалының күпселек өлөшө Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуҙан һуң тәүге өс йылында тапшырыла. Награданы туранан-тура хәрби часта алыу мөмкинлеге булмаған осраҡта, хәрбиҙәр демобилизация ваҡытында кәрәкле справка алалар, уның нигеҙендә йәшәү урыны буйынса хәрби комиссариатта уларға миҙал бирелә.
1951 йылға тиклем бүләкләнеүсенең вафатынан һуң миҙал һәм уның танытмаһы дәүләткә ҡайтарыла. 1951 йылдың 5 февралендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы, «Берлинды алған өсөн» миҙалы һәм уның танытмаһы һаҡлау өсөн бүләләнеүсенең ғаиләһендә ҡалдырыла.
Геральдик йоғонтоһо
2009 йылдың 4 мартында Рәсәй Федерацияһы Президентының 238-се Указына ярашлы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 65 йыл» юбилей миҙалы булдырыла, уның таҫмаһы"Берлинды алған өсөн" миҙалдың таҫмаһына оҡшаш.
Уҡ (йондоҙлоҡ)
Уҡ (йондоҙлоҡ) (Sagitta) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — γ Sge, яҡтылығы 3,47 була. Майҙаны буйынса урыны — 86.
Чесноковка (Касьма ҡушылдығы)
Чесноковка  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Касьма йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нарым-Ега
Нарым-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Камчинская йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һөлдә
Скеле́т, һөлдә (σκελετός — киптерелгән) — тере организмдарҙың терәк системаһын үтәүсе биологик система; кеше һәм йәнлектәр тәненең тотоноп тороуын тәьмин иткән һөйәктәр берекмәһе ; организмда терәк һәм механик зарарланыуҙарҙан һаҡлау функцияһын үтәй торған ҡаты туҡымалар.
Coronacollina acula тип йөрөтөлгән болот һымаҡ һөлдәһе булған иң тәүге организмдар 550—560 миллион йылдар элек Австралияның көньяҡ ярҙарында йәшәгән. Боронғо һөлдә әҙерләү ысулы — ҡояшта йәки эҫе ҡомда киптереү.
Төрҙәре
Һөлдә өс төргә бүленә: тышҡы һөлдә (экзоскелет), эске (эндоскелет) һәм гидростатик һөлдә.
Экзоскелет
Ҡабырсаҡлы (күпселек иң ябай төҙөлөшлөләр, моллюскалар һәм ҡорттарҙың иң тышҡы тире ҡатламы, быуынтыҡ аяҡлыларҙың хитин ҡатламы) умытҡаһыҙҙар өсөн хас. Был ҡатламда организм күҙәнәктәре юҡ, шул уның үҙенсәлеге. Был ҡатламды шудай уҡ тышҡы һөлдә тип тә әйтәләр.
Эндоскелет
Умыртҡалыларҙың эндоскелеты (йәғни һөлдәһе) мезенхиманан (ҡатнаш сығышлы күҙәнәктәр йыйылмаһы; яралғының тән ҡыуышлыҡтарын тултыра; мезенхима күҙәнәктәре ҡан, һөйәк, тоташтырғыс шыма мускул туҡымаһы күҙәнәктәренә башланғыс бирә ) үҫеш алып ҡатлаулы тығыҙ берләшмә барлыҡҡа килтерә. Һөлдәнең айырым һөйәктәре кимерсәктәр менән тоташҡан. ОРганизмдың таяныу-хәрәкәт итеү аппараты һөйәк туҡымыһы йәғни физбоздан (тоташтырғыс туҡыманың ныҡ үҫеш алышы ) тора.
Һөлдә һөйәктәре түбәндәгесә бүленә:
Һөлдә шулай уҡ шартлы рәүештә баш һөйәктәре һәм посткраниаль һөлдәгә (йәғни баш һөйәктәренән башҡа һөйәктәр) бүленә. Шулай уҡ эске һөлдә тип тә әйтәләр.
Һөлдәнең әһәмиәте
Һөлдә терәк, таяныс, һаҡлау, минераль мәтдәләрҙе запаслау һәм хәрәкәтте тәьмин итеү функцияларын үтәй. Тышҡы һәм эске һөлдәләр була. Эске һөлдәт ҡайһы бер иң ябай төҙөлөшлөләрҙә, моллюскларҙа, умыртҡалы хайуандарҙа була. Тышҡы һөлдә ҡайһы бер иң ябай төҙөлөшлөләрҙә, күпселек моллюскларҙа (ҡусҡарҙарҙа, мидияларҙа, устрицаларҙа), быуынтыҡ аяҡлыларҙа осорай. Үҫемлектәрҙә терәк функцияһын механик туҡыма үтәй.
Балыҡтарҙың һөлдәһе
Балыҡтарҙың кимерсәкле һәм һөйәк умыртҡалырҙан торған умыртҡалығы яҡшы үҫешкән. Умыртҡалырҙың үрге дуғаһы остары тоташып арҡа мейеһе урынлашҡан көпшәне барлыҡҡа килтерә. Ситкә йүнелтелгән түбәнге дуғалар остары ҡабырғалар барлыҡҡа килтерә. Балыҡтарҙың умыртҡалығы кәүҙә һәм ҡойраҡ бүлектәренән тора.
Һөйрәлеүселәр һөлдәһе
Һөйрәлеүселәрҙең умыртҡалығы биш бүлектән — муйын, күкрәк, бил, һигеҙгуҙ, ҡойроҡ умыртҡаларынан тора. Муйын бүлегендәге умыртҡа һөйәктәре хәрәкәтсән тоташтырылған. Улар баш хәрәкәтсәнлеген тәьмин итәләр. Был ерҙә йәшәү өсөн мотлаҡ шарт.
Күкрәк һәм бил умыртҡаларына ҡабырғалар беркетелгән. Ҡайһы бер һөрәлеүселәрҙең ҡабырғалары күкрәк һөйәге менән тоташын күкрәк ситлеген барлыҡҡа килтерә. Күкрәк ситлеге эске органдарҙы һаҡлый һәм үпкәләргә һауа килеүен тәьмин итә. Һигеҙгүҙ булеге ике умыртҡа һөйәгенән тора. Һойроҡ бүлегендә умыртҡа һөйәктәре һаны төрлөсә була. Йыландарҙың ҡабырғаларының икенсе осо тоташмаған. Был йыландарға эре табышты йоторға мөмкинлек бирә.
Ҡоштарҙың һөлдәһе
Ҡоштар умыртҡалығы һөйрәлеүселәрҙеке кеүек биш бүлектән тора. Муйын бүлегендә хәрәкәтсән тоташыусы 9—25 умыртҡа һөйәге була. Ҡушылып үҫкән күкрәк һөйәктәре һәм ҡабырғалар, күкрәк һөйәге менән берләштерелелеп, күкрәк ситлеген барлыҡҡа килтерә.
Ҡоштарҙың күкрәк һөйәгенде айырым үҫенте — киль була. Уға осҡан саҡта әүҙем эшләүсе күкрәк мускулдары беркетелгән. Һуңғы күкрәк һөйәге, бил, һигеҙгүҙ һәм ҡойроҡтоң беренсе умыртҡа һөйәктәре ҡушылып үҫеп, көслө һигеҙгүҙ барлыҡҡа килтерә. Ул артҡы ослоҡтар өсөн терәк булып тора. Ул һөлденең ныҡлығын арттыра. Был осорға яраклашҡан ҡоштар өсөн үтә мөһим шарт булып тора. Ҡоштарҙың һөйәктәре еңел, эссе ҡыуыш була.
Һөтимәрҙәрҙең һөлдәһе
Һөтимәрҙәрҙең умыртҡалары биш бүлектән — муйын, күкрәк, бил, һигеҙгәҙ һәм ҡойроҡ бүлектәренән тора.
Кеше һөлдәһе
Һөлдә (sceleton seu sceletum), йомшак туҡымалар өсөн ҡаты терәк һәм мускулдар ҡыҫҡартыу нәтижәһәндә күсеп йөрөүсө рычаг булып хеҙмәт иткән, һөйәктәрҙән (ossa) тора. Оло кешенең һөлдәһе, төрлө быуындар менән тоташҡан, яҡынса 200 −208 һөйәктән тора. Һөлдәне ике бүлеккә бүлеп ҡарарға була: күсәрле һәм өҫтәмә. Күсәрле һөлдәгә баш һөйәктәре, муйын һәм кәүҙә керә. Өҫтәмә һөлдәгә аяҡ-ҡулдар, ҡулбаш биллеге, янбаш биллеге керә. Оло кешенең күсерле һөлдәһе 80 һөйәктән тора: баш һөйәктәре, умыртҡа бағанаһы, 12 пар ҡабырғалар һәм күкрәк һөйәктәре.
Боголюбов Александр Николаевич (физик)
Биографияһы
Александр Николаевич Боголюбов 1945 йылдың 28 мартында Усть-Каменогорск ҡалаһында (хәҙерге Ҡаҙағстан) тыуған.
Атаһы Боголюбов Николай Семенович (1905—1975) — РСФСР-ҙың Дәүләт арбитражы баш арбитры. Әсәһе Боголюбова Зоя Алексеевна (Збичукова) (1910—1994) — медицина хеҙмәткәре.
1963 йылда Мәскәү ҡалаһының 50-се урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. 1969 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай һәм әлеге ваҡытҡа тиклем Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында эшләй.
Физика-математика фәндәре кандидаты (1975). Кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы: «Применение метода конечных разностей к решению граничных задач электродинамики». Физика-математика фәндәре докторы (1997). Докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Математическое моделирование волноведущих систем». Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты профессоры (1999 йылдан алып).
Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (2012).
«ru:Вычислительная математика и математическая физика» журналының редакция коллегияһы ағзаһы.
Уҡыусылары
1 фән докторы һәм 6 фән кандидаты әҙерләгән.
Китаптары
''Свешников А. Г., Боголюбов А. Н., Кравцов В. В.'' Лекции по математической физике. — М.: Изд-во МГУ, 1993. — ISBN 5-211-04899-7, ISBN 5-02-033541-X ''Боголюбов А. Н., Кравцов В. В.'' Задачи по математической физике. — М.: Изд-во МГУ, 1998. — ISBN 5-211-03373-6
Һайланма мәҡәләләре
Автор и соавтор около 100 статей. Наиболее существенные:
Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ)
Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ) (Equuleus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Киталфа (α Equ), яҡтылығы 3,92 була. Майҙаны буйынса урыны — 87.
Хисамов Ғәлим Афзал улы
Хисамов Ғәлим Афзал улы (25 апрель 1949 йыл) — журналист, яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре, 1994—1998 йылдарҙа Башҡортостандың матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2014) һәм Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия (2006) лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Биографияһы
Ғәлим Афзал улы Хисамов 1949 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Кинйәбай ауылында тыуған. Буласаҡ әҙип хеҙмәт юлын Көйөргәҙе районында уҡытыусы булып башлай, артабан Салауат химия комбинатында, Күмертау ҡала-район гәзитендә эшләй. Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, «Совет Башҡортостаны» гәзите редакцияһында оҙаҡ йылдар ҡәләм сарлап, үҙ хәбәрсенән баш мөхәрриргә тиклем үрләй. «Китап» нәшриәтенең директоры, Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт һәм матбуғат министры вазифаһында ла хеҙмәт итә.
Халыҡ-ара Төрки академияһы академигы, матбуғат һәм социаль өлкәләге ҡаҙаныштары өсөн Рәсәй наградалары менән бүләкләнгән. Прозаик Ғәлим Хисамов — тиҫтәләгән роман, повесть, хикәйәләр авторы, әҫәрҙәре утыҙлаған нәфис һәм документаль китаптарында тупланған. Әҙәби тәнҡит уның ҡәләмен милли әҙәбиәтебеҙҙә сәйәси детектив жанрын үҫтереүҙә әүҙемлеге өсөн дә ыңғай баһалай.
Пенневиц
Пенневиц (Pennewitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 550 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98708 һәм автомобиль коды — IK.
Сярно-То-Се
Сярно-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбүлхәсән Әләкбәрзадә
Әбүлхәсән Әлибаба оглу Әләкбәрзадә ( Əbülhəsən Əlibaba oğlu Ələkbərzadə 12 март, 1904 - 1986 ) - әзербайжан һәм совет яҙыусыһы, журналист. Совет Азербайджанының беренсе романы авторы. 1934 йылдан Әзербайжан ССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Әзербайжан халыҡ яҙыусыһы ( 1979 ). Ул Почет билдәһе ордены менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Әбүлхәсән Әләкбәрзадә Шемаха районы Баскал ауылында 1906 йылдың 12 март ында тыуған. Баскалда ул 4 йыллыҡ урыҫ-татар мәктәбендә уҡыған, һуңынан өс айлыҡ уҡытыусылар курсын тамамлаған. 1921 йылда ул Баҡы уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә, артабан Дербентта уҡыта башлай. 1932 йылда ул Баҡы педагогия институтын тамамлай.
Ул Әзербайжан кинематография комитетының баш мөхәррире була, ике тапҡыр төрлө ваҡытта "Әзербайжан" журналының баш мөхәррире булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашкан.
Хәрби һәм әҙәби эшмәкәрлеге өсөн ул өс тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены (1966, 1971, 1976), Маҡтау грамоталары һәм хәрби миҙалдар менән бүләкләнгән.
Ижад юлы
Әбелхәсән Әләкбәрзадә әҙәби ижадының беренсе йылдарында күберәк шиғриәт менән шөғөлләнгән. 1925-27 йылдарҙа «Мариф йолу» журналында уның беренсе шиғырҙары баҫыла. Был әҫәрҙәр лирик характерҙа һәм, дөйөм алғанда, тәбиғәт күренештәренә бағышлауҙарҙан тора.
Хәҙерге әзербайжан романының беренсе үрнәге - "Күтәрелеш"те Әбүлхәсән Әләкбәрзадә яҙған. Роман ауылдағы дөйөм хәрәкәткә арналған. 1930 йылда сыҡҡан «Күтәрелеш»тең беренсе өлөшө 1933 һәм 1938 йылдарҙа автор тарафынан эшләп бөтөрөлә. Яҙыусы роман өҫтөндә ижади эшен дауам итә һәм 1962 йылда әҫәрҙең икенсе өлөшөн баҫтыра.
1933 йылда яҙылған «Донъя емерелә» романында Әзербайжан эшселәренең яулап алыу һәм революцион дәүләт төҙөү процессы тасуирлана. «Донъя емерелә» - авторҙың да, ул саҡтағы әзербайжан прозаһының ла оло ҡаҙанышы була, был әҫәр шулай уҡ бер нисә тапҡыр өр-яңынан эшкәртелеп, яҡшыртыла. 1980 йылда ул уны «Өс йылдан һуң» тигән исем менән баҫтыра.
Вафаты
Әбүлхәсән Әләкбәрзадә 1986 йылда Баҡыла вафат булған.
Якудза
Якудза (япон. ヤクザ, やくざ?) Японияла ойошҡан енәйәтселектең традицион формаһы булып тора, уның төркөмдәре илдең енәйәтсел донъяһында алдынғы урынды биләй. Якудза ағзалары шулай уҡ «гокудо» (япон. 極道 гокудо:, «ситке юл») булараҡ билдәле. Әҙәбиәт тә һәм матбуғатта уны йәки уның айырым төркөмдәрен йыш ҡына «япон мафияһы» йәки «борёкудан» (япон. 暴力団 бо: рёкудан, «көс ҡулланыусы төркөм» тип атайҙар . Якудза патриархаль ғаилә ҡиммәттәренә, хужаға ҡаршылыҡһыҙ буйһоноу һәм ҡағиҙәләр йыйылмаһын теүәл үтәү принциптарына (мафия кодексы) таяна. Уларҙы боҙған өсөн яза биреү мотлаҡ һанала. Якудза кланының тотороҡлолоғон һәм сыҙамлылығын хужа менән уның ҡарамағындағы кешеләр араһындағы үҙенсәлекле бәйләнештәр ҙә, шулай уҡ төркөмдөң ябай ағзалары араһында горизонталь («туғандарса») мөнәсәбәттәр ҙә тәьмин итә.
Якудза Японияның иҡтисади һәм сәйәси тормошона үтеп ингән һәм үҙенә генә хас һыҙаттарға эйә. Донъялағы башҡа енәйәтсел ойошмаларынан айырмалы рәүештә, якудзаның аныҡ территориаль зоналары юҡ. Ойошманың структур нигеҙе туғанлыҡ бәйләнештәренә таянмай һәм үҙенең эске иерархияһын, етәкселек иҫәбен йәки составын сер итеп тоторға ынтылмай. (Якудза төркөмдәренең күбеһенең рәсми эмблемалары бар, штаб-фатирҙарҙың ҡайҙа урынлашыуын һәм хужаларҙың исемдәрен йәшермәй, бынан тыш, төркөмдәрҙең күпселеге төрлө патриотик йәки ультрауң ассоциациялар һәм берекмәләр булараҡ теркәлгән). 1950-се йылдарҙан башлап Японияның хоҡуҡ һаҡлау органдары якудза төркөмдәренең һәм рәсми ағзаларының иҫәбен алып бара. Әгәр ҙә һуғышҡа тиклемге типик бандалар ғәҙәттә бер лидерҙан һәм 50 бандиттан торһа, һуғыштан һуңғы төркөмдәр йөҙләгән, хатта меңләгән гангстерҙы берләштерә. 1958 йылда полиция якудзаның һанын 70 мең кеше тип баһалай, 1963 йылда — 184 мең кеше 5,2 мең бандаға берләшә, 1982 йылда — 103,3 мең кеше (2,4 меңдән ашыу банда), 1988 йылда — 86,3 мең кеше (3,2 мең банда).
1990-сы йылдар башында яҡудзалар һаны 90 меңдән ашып китә (дөрөҫ, мафияға ҡаршы закон ҡабул ителгәндән һуң, гангстерҙар һаны бер нисә йылда 79,3 меңгә тиклем кәмей); 2002 йылдағы мәғлүмәттәргә ярашлы, полиция 85,3 мең якудза ағзаһын теркәй, 2005 йылда — 87 мең самаһы, 2007 йылда — 85 мең самаһы. 2008 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, Баш полиция идаралығы 82 меңдән ашыу гангстерҙы иҫәпкә ҡуя. Рәсми булмаған мәғлүмәттәргә ярашлы, илдә якудзаның 110 мең самаһы әүҙем ағзаһы иҫәпләнә. Улар 2,5 мең төркөмгә (ғаиләгә) берләшкән. Якудзаның күп һанлы булыуына йоғонто яһаусы мөһим фактор булып япон йәмғиәтенең ныҡ структуралы булыуы тора, ә гангстер берекмәләре тулы ғаиләһе йәки яҡшы эше булмаған кешеләр өсөн социаль функция — "һуңғы һыйыныу урыны"н үтәй
Этимологияһы
«Якудза» термины бакуто кәрт уйынсылары төркөмөнә бәйле килеп сыға. ойтё-кабу уйыны комбинацияларының береһе буйынса шулай атала. «Я» япон телендә «һигеҙ», «ку» — «туғыҙ», «дза» — үҙгәртелеп «сан», йәғни «өс» тигәнде аңлата; был япон кәрт уйынында бөтәһе егерме, йәки иң насар һан (был комбинация «сусҡа» булараҡ та билдәле). Тәүҙә «якудза» һүҙе «файҙаһыҙ әйбер»ҙе, һуңынан "файҙаһыҙ кеше"не аңлата башлай, ә бакуто ситкә ҡағылған кеше һәм уңышһыҙ тип иҫәпләнгәнлектән, улар үҙҙәрен дә кәрттә оттолоу комбинацияһы менән тиңләштерә башлай. Артабан «якудза» атамаһы бакутоға ғына түгел, шулай уҡ бөтә япон ойошҡан енәйәтсел төркөмдәренә лә ҡарата ҡулланыла башлай һәм әлегә тиклем уларҙы «борёкудан» термины менән бер рәттән ҡулланыла. Ҡайһы бер криминологтар «борёкудан» һүҙен «банда» («төркөм») мәғәнәһендә ҡуллана, ә «якудза» тигәне менән борёкудан ағзаларын, йәғни ойошҡан төркөмгә ингән гангстерҙарҙы аңлай. Башҡа белгестәр «борёкудан» һәм «якудза» терминдарын синонимик рәүештә "банда"мәғәнәһендә ҡуллана
Якудза тарихы
Борон япон феодалдары йә самурайҙарға (уларҙы дошман менән асыҡтан-асыҡ көрәш алып барыу өсөн ҡулланғандар) йә аҫтыртын һәм зыянһыҙ кеше ҡиәфәтен һаҡлап, һиҙҙермәй генә эш иткән якудзаға мөрәжәғәт итә. Нигеҙҙә, Эдо осоронда (1603—1868) якудзаның структураһы, традициялары, закондары үҫешә, хәҙерге борёкудандың ата-бабалары булып ун етенсе быуатта барлыҡҡа килгән тэкия (япон.的屋) һәм бакуто (япон. 博徒) төркөмдәре тора.
Бакуто һәм тэкия
Үҙҙәренең ерен һәм мөлкәтен сёгун ихтыяры буйынса юғалтҡан Токугава йорто вассалдары, шулай уҡ аҙыҡ эҙләп бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөгән һәм йыш ҡына талау менән шөғөлләнгән, бандаларға тупланған күп һанлы рониндар бакуто төркөмдәренең ағзалары булып китә. Һуңыраҡ бакутоға берәҙәктәр һәм башҡа синфи йөҙөн юғалтҡан элементтар инә башлай. ХХ быуат аҙағында, Японияла ҡомарлы уйындар таралыу һәм йәмғиәттә байыған ҡала халҡы ҡатламының күтәрелеүе арҡаһында, ҡала притондарында һәм почта станцияларының даими ихаталарында ҡомарлы уйындар ойоштороу бакутоның төп шөғөленә әйләнә.
Тэкия төркөмдәре юлбаҫарҙарҙан (яси) төҙөлә, уларҙың төп өлөшөн шулай уҡ үҙ-ара өҙлөкһөҙ барған һуғыштар барышында сюзерендарын юғалтҡан рониндар тәшкил итә. Ваҡыт уҙыу менән, улар сәйәхәт итеүсе сауҙагәрҙәргә, ваҡ бурҙарға, көслөк менән алыусыларға һәм мутлашыусыларға әүерелә. Улар ҙур дини байрамдар ваҡытында монастырҙар эргәһендә уҙғарылған урамдарҙа һәм йәрминкәләрҙә үҙҙәренең күсмә кибеттәре ышығында шөғөлләнә. Шул ваҡытта уҡ тэкиялар үҙҙәрен насар яҡтан күрһәтә: сифатһыҙ тауарҙар һата йәки төрлө техник алымдар ярҙамында килешеү төҙөгәндә һатып алыусыларҙы алдай. Улар Синноға (алла) табына, уның миһраптарын әле лә якудза йорттарында осратырға мөмкин.
Бакуто менән тэкия үҙҙәренең тәртип кодексын төҙөй, уны боҙған өсөн яза бирелергә тейеш була. Төркөмгә яңы инеүсе бағышлау йолаһы үткәс, уның менән хужа араһында атай-ул мөнәсәбәттәре урынлаша. Бағышлау үҙенең ата-әсәһенән баш тартыуын кәүҙәләндерә, уларҙың ролен төркөмдөң хужаһы һәм өлкән ағзалары башҡара. Төркөмдөң өлкән ағзалары үҙҙәренә ҡарата сикһеҙ тоғролоҡ талап итә. Шул ваҡытта бармаҡ фалангаһын ҡырҡып өҙөү йолаһы тыуа, уның менән яңы килгән кеше босҡа һәм үҙенең яңы «ғаиләһенә» ихласлығын һәм фиҙакәрлеген күрһәтә (һуңыраҡ бармаҡ фалангаһы ғәйепте юйыу йә банданан сығыу өсөн өҙө башлайҙар).
Шулай итеп, якудза ойошмаһының нигеҙенә япон ғаилә институтының традицион ҡиммәттәре һалына, уның һәр ағзаһының урынын һәм тәртибен ҡәтғи көйләй, ғаиләнең үҙенә һәм башлығына (оябуну) сикһеҙ тоғролоҡ тәрбиәләй. Ул ғаилә ағзалары өҫтөнән сикләнмәгән хакимлыҡҡа эйә була һәм милек менән идара итә, әммә ғаиләнең бөтә ағзалары тураһында хәстәрлек күреү һәм уларҙы тышҡы дошмандарҙан һаҡлау ҙа уның бурысы була. Ялған ғаилә (йәки псевдо-ырыу) мөнәсәбәттәре енәйәтселәр берекмәһенә босс менән уның буйһоноусылары (атай — ул мөнәсәбәттәре) араһында тотороҡло бәйләнештәр генә түгел, шулай уҡ төркөмдөң башҡа ағзаларының үҙ-ара берҙәмлеген (оло һәм кесе ағалы-ҡустылыларҙың мөнәсәбәттәрен) гарантиялай. Бындай мөнәсәбәттәр вертикаль ғына түгел, шулай уҡ төрлө ҡалалар һәм хатта илдәр буйлап таралған бер рангылағы гангстерҙар араһындағы горизонталь бәйләнештәрҙе лә нығыта.
Якудза, ғаилә традицияларына өҫтәп, үҙ идеологияһында самурай кодексының бусидо элементтарын киң ҡуллана, көс ҡулланып үлтереүҙе фәжиғәле ҡотолғоһоҙлоҡ тип баһалай. Күп кенә тэкия һәм бакуто оябундары, бигерәк тә рониндан сыҡҡандар, самурайҙарҙың традицияларын һәм йәшәү рәүешен таратҡан (әҙәбиәт уҡыған, ҡылыс оҫталығына өйрәнгән, самурайҙарҙың кейем һәм тәртип стилен өлгө итеп алған). Тэкия менән бакутоның төп функцияларының береһе булып территорияны һәм үҙ төркөмөнөң килемен ситтән ҡул һуҙыуҙарҙан һаҡлау булғанға, оябундар үҙҙәренең яугирҙарында даими рәүештә агрессив рух үҫтергән, конкуренттарға ҡаршы көрәшеү өсөн көс подразделениелары ойоштора. Якудзаның ҡәтғи дисциплинаһы һәм үҙ-ара тоғролоғо өсөн юғары дәрәжәле чиновниктар йәки хәлле сауҙагәрҙәр гангстерҙарҙы һаҡсы сифатында йәлеп итәләр. Шулай уҡ бурыстарҙы ҡайтарыу йәки буйһоноуҙан сыҡҡан хеҙмәткәрҙәргә баҫым яһау өсөн ҡулланалар.