cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Брянск дәүләт техник университеты
Факультеттары
- 6 газ сәнәғәте хеҙмәткәе,
Ҡашҡар (Саҡмағош районы)
Ҡашҡар (Кашкарово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше. Почта индексы — 452209, ОКАТО коды — 80256820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Маньсоюмья
Маньсоюмья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 486 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пунгул Вальгский
Пунгул Вальгский — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катрома йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы
Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы (30 октябрь 1897 йыл — 10 июль 1938 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1930—1931 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мәғариф халыҡ комиссары, 1931—1937 йылдарҙа — ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитетының икенсе секретары. Башҡортостандың 8—9‑сы саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Ленин ордены кавалеры (1935). Сәйәси золом ҡорбаны.
Антарктида
thumb|Антарктида thumb|Антарктиданың космостан күренеше Антаркти́да (ἀνταρκτικός — Арктиканың ҡапма-ҡаршыһы) — Ер шарының иң көньяғында урынлашҡан ҡитға (континент). Антарктиданың үҙәге Көньяҡ географик полюс менән яҡынса тура килә. Антарктида Һинд, Тымыҡ һәм Атлантик океандар һыуҙары менән йыуыла (ҡайһы бер илдәрҙә был океандарҙың көньяҡ өлөшөн Көньяҡ океан тип иҫәпләйҙәр).
Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы
Биографияһы
Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы Иҫәнсурин 1897 йылдың 30 октябрендә Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе (хәҙер — Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы) 1-се Иманғол ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған .. «Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы»нда күрһәтелеүенсә, милләте — башҡорт.
Антарктида
Майҙаны — 4,4 млн кв.км, шуның 1,6 млн км² өлөшөн шельф боҙлоғо тәшкил итә. Антарктида тип шулай уҡ Антарктида ҡитғаһын һәм сиктәш утрауҙарҙы атайҙар. Антарктида рәсми рәүештә 1820 йылдың 28 ғинуарында Беллинсгаузен Фаддей Фаддеевич һәм Михаил Лазарев етәкселегендәге урыҫ экспедицияһы тарафынан асыла. Улар «Восток» һәм «Мирный» елкәнле хәрби кораблдәрҙә -69.35°N, -2.23333°W нөктәһенә, хәҙерге Беллинсгаузен шельф боҙлоғона яҡынлаша.
Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы
Биографияһы
1915—1918 йылда рус армияһы составында Беренсе бөтә донъя һуғышында, ә 1919—1922 йылдарҙа РККА составында — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1920 йылда РКП(б) ағзаһы.
Ул 1922—1924 һәм 1926—1928 йылдарҙа Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында уҡый һәм уны 1928 йылда тамамлай.
Антарктида
Элек көньяҡ материктың булыуы фаразға нигеҙләнеп кенә раҫланған. Фаддей Беллинсгаузен һәм Михаил Лазарев экспедицияһы көньяҡтағы боҙлоҡто урап сығып, алтынсы ҡитға булыуын иҫбатлай.
Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы
Биографияһы
1924—1926 йылдарҙа Урал өлкәһенең, 1928 йылдан Башҡорт АССР-ының ВКП(б) структураларында эшләй. 1928—1929 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында ВКП(б) Үҙәк Комитеты вәкиле була.
1929 йылдан ВКП(б)-ның Тамъян-Ҡатай кантон комитетының агитация-пропаганда бүлегенә етәкселек итә, ә 1930 йылдан Башҡорт АССР-ның мәғариф халыҡ комиссары була.
Антарктида
Антарктида — ғәжәп тәбиғәтле берҙән-бер материк. Поляр тикшереүселәр уны йәнһеҙ, аҡ боҙло материк тип исем биргән. Ҡышын поляр төндәр, ә йәйен поляр көндәр була. Ҡояш сығыу һәм батыу күренешен йыллына бер генә тапкыр күҙәтеп була. Антарктидала Ерҙәге сөсө һыуҙың 80%-ы тупланған. thumb|Материктың рельефы, ҡыҙыл төҫ менән бейегерәк урындар күрһәтелгән thumb|Боҙ ҡатламы аҫтында материк рельефы thumb|This is topographic map of Antarctica after removing the ice sheet and accounting for both isostatic rebound and sea level rise. Hence this map suggests what Antarctica may have looked like 35 million years ago, when the Earth was warm enough to prevent the formation of large-scale ice sheets in Antarctica.
Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы
Биографияһы
1930—1931 йылдарҙа ВКП(Б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының кадрҙар бүлеге менән етәкселек итә, ә 1931 йылда өлкә комитетының 2-се секретары итеп һайлана. Башҡорт АССР Үҙәк һайлау комиссияһының VIII һәм XI саҡырылыш ағзаһы була.
Антарктида
Этимиологияһы
Исеме «Антарктида»  — ἀνταρκτικός һүҙенең ҡатын-ҡыҙ заты, «Арктика ҡаршыһында», «төньяҡ ҡаршыһында» тигәнде аңлатҡан грек һүҙенең романлыштырылған версияһы. Ниндәйҙер «Антарктик өлкә» тураһында Аристотель тарафынан «Метеорологика» китабында телгә алына (б.э.т. 350 й.). Боронғо б. э. II быуат грек географы, картографы һәм математигы Марин Тирский был исемде беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған донъя картаһында ҡулланған. Рим яҙыусылары Гай Юлий Гигин һәм Апулей (беҙҙең эраның I—II быуаттары) Көньяҡ полюсты романинизмланған грек телендәге Polus antarcticus атамаһын ҡулланғандар. Бынан 1270 йылда боронғо француз телендәге pole antartike (хәҙерге яҙылышы — pôle antarctique) исеме барлыҡҡа килә, унан инде 1391 йылда Джефри Чосера трактатын да pol antartik (хәҙерге яҙылышы — Antarctic Pole) ..
Хәҙерге географик коннотацияларын табыр алдынан «Антарктида» термины һәм уның сығарылмалары «төньяҡҡа ҡапма-ҡаршы» мәғәнәһендә башҡа урындарҙы билдәләү өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, XVI быуатта Бразилияла булған ҡыҫҡа ваҡыт булған француз колонияһы «Антарктида Францияһы» тип атала.
Рәсәй диңгеҙ сәйәхәтселәре Ф. Ф. Беллинсхаузен һәм М. П. Лазарев 1820 йылда Антарктида шельфы боҙлоҡтарына беренсе булып яҡынлашалар, улар был ерҙе «боҙло материк» тип атайлар «Антарктида континенты» тип 1840 йылда америка диңгеҙ офицеры һәм сәйәхәтсеһе Чарльз Уилкс тарафынан атала, ул 1830-сы йылдарҙа АҠШ Хәрби-диңгеҙ флотының картографик департаментын етәкләй. 1886 йылда инглиз океанографы Джон Мюррей картаһында «Фаразланған Антарктик континент» яҙыуы менән бөтә материк тәүге тапҡыр һүрәтләнә.
1890-сы йылдарҙа континент атамаһы сифатында «Антарктида» атамаһын тәүге рәсми ҡулланыу шотланд картографы Джон Джордж Барфоломьюға ҡарай.
Асыш
Антарктида 1820 йылдың 16 (28) ғинуарында Фаддей Беллингсгаузен һәм Михаил Лазарев етәкселегендәге рәсәй экспедицияһы тарафынан асыла. Улар «Восток» һәм «Мирный» кәмәләрендә көньяҡ киңлектең 69°21' һәм көнбайыш озонлоктоң 2°14' урынлашҡан шельф боҙлоғона (хәҙерге Беллинсхаузен боҙ шельфы майҙаны) яҡынлашалар. Элек көньяҡ континенттың барлығы (лат. Terra Australis) гипотетик рәүештә раҫланалар, йыш ҡына Көньяҡ Америка (мәҫәлән, 1513 йылда Пири-реис төҙөгән картала) һәм Австралия менән берләштерелә.
Ике көндән һуң (30 ғинуар) материкка ирланд Эдвард Брансфилд етәкселегендәге Британия экспедицияһына барып етә, улар Тринити ярымутрауын — Антарктида ярымутрауының төньяҡ осон асалар. Брансфилд яңы асылған ерҙәрҙе британ биләмәләре тип иғлан итә, һәм уның карап журналы һәм карталары Британ адмиралтействоһына ебәрелә. Һуңыраҡ уның карап журналы юғалтыла.
Континентҡа беренсе булып, моғайын, 1821 йылдың 7 февралендә АҠШ-тың «Цецилия» карабы экипажы аяҡ баҫҡандыр. Төшкән урындары аныҡ ҡына билдәле түгел, әммә ул Хьюз ҡултығында булған тип фаразлана. Норвегия эшҡыуары Хенрик Иоганн Буллдың 1895 йылда материкҡа (Дэвис яры) төшөүе тураһында белдереү иң дөрөҫө булып һанала.
Тере тәбиғәт
Биосфера Антарктидала дүрт «тереклек аренаһында» күрһәтелгән: яр буйы утрауҙары һәм боҙҙар, материктағы яр буйы оазистары (мәҫәлән, «Бангер оазисы»), «нунатактар» аренаһы (Мирный станцияһы янындағы Амундсен тауы, Виктория Ерендә Нансен тауы һ. б.) һәм боҙ ҡалҡаны.
Үҫемлектәрҙән сәскәләр һәм абағалар (Антарктика ярымутрауында); шулай уҡ лишайниктар, бәшмәктәр, бактериялар, ылымыҡтар(оазистарҙа) бар.
Үҫемлектәр һәм хайуандар диңгеҙ буйы һыҙатында йышыраҡ таралған. Боҙҙан мәхрүм урындарҙа ерҙәге үҫемлектәр башлыса мүк һәм лишайниктарыҙың төрлө төрҙәре рәүешендә сағылған һәм өҙлөкһөҙ япма (антарктик мүк-лишайник сүллектәр) барлыҡҡа килтермәй.
Антарктида хайуандары тулыһынса Көньяҡ океандың яр буйы экосистемаһына бәйле: үҫемлектәр етешмәгәнлектән, Антарктиданы уратып алған һыуҙарҙа яр буйы экосистемаларының бөтә әһәмиәтле аҙыҡ сылбыры башлана. Антарктик һыуҙар айырыуса зоопланктонға бай, тәү сиратта крильгә. Криль туранан-тура йә ситләтеп балыҡтарҙың, кит һымаҡтарҙың, кальмарҙарҙың, тюленьдарҙың, пингвиндарҙың һәм башҡа хайуандарҙың аҙыҡ сылбырының нигеҙе булып тора; Антарктидала бөтөнләй ерҙәге һөтимәрҙәр юҡ. Умыртҡаһыҙҙар 70-кә яҡын төр быуынлы аяҡлылар (бөжәктәр һәм үрмәксе һымаҡтар) һәм тупраҡта тереклек итеүсе нематодтарҙан тора.
Ер хайуандарынан тюленьдар (Уэдделл, Росса, диңгеҙ леопарды, диңгеҙ филдәре) һәм ҡоштар (дауыл ҡоштарының бер нисә төрҙәре, ике төр ҡара аҡсарлаҡтар, поляр крачкаһы, адель һәм император пингвиндары) тереклек итә.
Нунатакларға тик бактериялар, ылымыҡтар, лишайниктар һәм ҡаты иҙелгән мүктәр хас, боҙ ҡалҡанына тик кешеләр эйәргән ҡара аҡсарлаҡтар ҡайһы ваҡыт барып сығалар.
Антарктиданың боҙ аҫты күлдәрендә, мәҫәлән, Восток күлендә, тышҡы донъянан бөтөнләй тиерлек изоляцияланған олиготроф экосистемалар булыуы тураһында фараздар бар. 2021 йылда Антарктиданың шельф боҙо аҫтында губка һымаҡтарҙың быға тиклем билдәле булмаған төрҙәре табыла.
1994 йылда ғалимдар антарктидала үҫемлектәр һанының бик тиҙ йылдам артыуы тураһында хәбәр итә, был планетала глобаль йылыныу гипотезаһын раҫлай.
Антарктика ярымутрауы, йәнәшәләге утрауҙар менән, материкта иң уңайлы климат шарттарына эйә. Нәҡ ошонда төбәктә осраған сәскәле үҫемлектәрҙең ике төрө үҫә — Антарктида йылан теле һәм колобантус кито.
Географик бүленеш
Антарктида территорияһы элек төрлө сәйәхәтселәр тарафынан асылған географик майҙандарға һәм райондарға бүленгән. Асыусы (йәки башҡалар) исеме менән аталған һәм өйрәнелгән район «ер» тип атала. Антарктиданың «ерҙәр» исемлеге:
Бынан тыш, Антарктида составына Көньяҡ Оркней, Көньяҡ Шетланд утрауҙары, Баллен һәм Беркнер утрауҙары инә.
Ҡурҡыу (хикәйә)
Ҡурҡыу — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1892 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1892 йылдың 25 декабрендә «Новое время» гәзитенең 6045-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Ыйыҡ (Рәүҙе ҡушылдығы)
Ыйыҡ (Ик) — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһендәге йылға. Рәүҙе йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо 13 км, һыу йыйыу майҙаны 76,5 км².
Ҡурҡыу (хикәйә)
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Ҡурҡыу» (Минең дуҫымдың хикәйәһе) хикәйәһе 1892 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1892 йылдың 25 декабрендә «Новое время» гәзитенең 6045-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, А. Ф. Маркс нәшер иткән Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелгән. 1897 йылда «Палата № 6» йыйынтығында баҫылып сыға.
Антарктида
Рельефы һәм боҙ ҡатламы
thumb|Смоленск утрауында Тангра тауы Антарктида — Ерҙә иң бейек континент, диңгеҙ өҫтө бейеклегенән уртаса 2000 м бейеклектә, үҙәк өлөшө 4000 м бейеклектә. Материктың ҙур өлөшө боҙ менән ҡапланған, тик 0,3 % (40 мең кВ. км.) өлөшө генә боҙҙан асыҡ. Трансатлантик тауҙары Антарктиданы, геологик төҙөлөшө төрлө булған, Көнсығыш Антарктидаға һәм Көнбайыш Антарктидаға бүлә. Яҡынса боҙ ҡалынлығы 2500—2800 м, Көнсығыш Антарктидала максималь боҙ ҡалынлығы —4800 м. Ҡитғаның яры буйында барлыҡҡа килгән боҙлоҡ ярылып төшөп айсбергтар барлыҡҡа килтерә.
Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы
Биографияһы
1937 йылда ул СССР НКВД-һының 30.07.1937 № 00447 бойороғо буйынса төҙөлгән махсус «тройка» составына индерелә һәм Сталин репрессияларында әүҙем ҡатнаша
Томашйылға
Томашйылға, шулай уҡ Томаш-Йылға тип тә яҙыла (Тумашелга) — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Калинин ауыл Советының 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.
Ыйыҡ (Рәүҙе ҡушылдығы)
Үрге ағымында Оло Ыйыҡ тип йөрөтөлгән йылға, Шунут тау массивы менән Медяковка һәм Ҡараул тауҙары араһындағы уйпат буйлап башлыса төньяҡҡа, һуңынан төньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Байтаҡ ҡушылдыҡтарын, шул иҫәптән Кесе Ыйыҡ ҡушылдыҡтарын, ҡабул итә. Кесе Ыйыҡ ҡойғандан һуң Ыйыҡ тип атала башлай. Дәүләт һыу реестрында Оло Ыйыҡ исеме бөтә йылғаға бирелгән. Рәүҙе йылғаһына тамағынан 43 км алыҫлыҡта, Краснояр ауылынан 2,5 км үрҙәрәк ҡоя.
Ҡурҡыу (хикәйә)
Баҫмалар
Чехов тере саҡта норвег, венгр, немец, серб-хорват, словак һәм француз телдәренә тәржемә ителә.
Апшияхта
Апшияхта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Томашйылға
Исеме
Томашйылға — ике һүҙҙең берләшмәһенән, «томаш» һәм «йылға» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Бер фараз буйынса «томаш» «ығы-зығы», «буталсыҡ» тигәнде аңлата, икенсе фараз буйынса атама Томаш/Томансы антропонимынан алынған.
Апшияхта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Томашйылға
Географияһы
Томашйылға ауылы урманлы ерҙә, Томаш йылғаһының уң ярында урынлашҡан булған.
Ҡурҡыу (хикәйә)
Тәнҡит
Яҙыусы Горбунов-Посадов хикәйәне «билдәләнерлек һәм бер ниндәй ҙә йоғонтоһо булмаған» әҫәр тип таба.
Нәшерсе Н. А. Лейкин көндәлегендә: «Чеховтың «Новое время» гәзитендәге әйбере яҡшы оҫта күренә. Хикәйә «Ҡурҡыу» тип аталһа ла, был атама бер ни ҙә аңлатмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, «Сорок мучеников» ҡушаматлы эскесенең тоны бер нисә бик уңышлы һыҙаттар менән күрһәтелгән.
Публицист М. О. Меньшиков «Ҡурҡыу» хикәйәһендә, башҡа әйберҙәрендәге кеүек үк, яҙыусы-«талантлы рәссам һайлап алған кеүек сибек һәм ебегән урыҫ кешеләрен, шундай матур тышҡы хәлдәрҙә лә бөтөнләй ни йәшәй белмәгән, ни үҙен, ни башҡаларҙы бәхетле итә алмаған яңы Обломовтарҙы һүрәтләй».
ЯҙыусыР. И. Сементковский «Ҡурҡыу» хикәйәһе персонаждарында, «тәрән тормош дөрөҫлөгө бар, ә был дөрөҫлөк шунан ғибәрәт: фәлсәфә һатырға яратыу, дөйөм идеялар менән мауығыу урыҫ интеллигент кешеһендә беҙҙе уратып алған ысынбарлыҡта үҙ урыныңды табыу һәм беҙҙе университеттарҙа уҡыған саҡта рухландырған дөйөм идеалдарҙы тормошҡа ашырыу өсөн хеҙмәт итеү оҫталығынан ҙур өҫтөнлөк алып тора»,- тип яҙа.
П. И. Краснов Чеховты Мопассан менән бер һанай. Чеховҡа өҫтөнлөк биреп, ул «Чехов хайуандарҙы түгел, кешеләрҙе күрә» ти һәм миҫалға «Ҡурҡыу» хикәйәһен килтерә. Ундағы «героиня шул тиклем мотивлы, шул тиклем урынлы йығыла, шунлыҡтан уҡыусыла бер ниндәй ҙә әхлаҡи нәфрәт тыуҙырмай».
Тәнҡитсе Волжский хикәйәне яҙыусыға хас, характерлы әҫәр тип һанай. Ул: «Был көндәлек тормош донъяһы, йәшәүҙең мәғәнәһеҙлек донъяһы, яйһыҙлығы һәм йүнһеҙлеге геройға «теге донъя күләгәләре һәм өрәктәр донъяһынан» бер ҙә ҡурҡыныс күренмәй» ,- тип яҙа.
Сюжет
Санкт-Петербург университетында уҡып бөткәс, Дмитрий Петрович Силин баш ҡалала түрә булып эшләй. Әммә утыҙ йәшендә ул, ауыл хужалығы менән шөғөлләнергә теләп, отставкаға сыға. Һөйләүсенең быға шиге булыуға ҡарамаҫтан, Силин был эштә уңышҡа өлгәшә. Үҙен бәхетле тойор өсөн уның бөтә әйбере лә бар: яратҡан ҡатыны Мария Сергеевна, ике балаһы, алға табан тәгәрләгән хужалығы һәм уларға йыш ҡына ҡунаҡҡа килеп йөрөгән дуҫы. Һуңғыһы, әлбиттә, бик үк яҡшынан түгел, сөнки Мария, Дмитрийҙың ҡатыны, һөйләүсегә ныҡ оҡшай.
Бер тапҡыр Силин һөйләүсегә үҙенең шәхси тормошоноң бары тик фасад ҡына булыуы тураһында әйтеп һала: ул ҡатынын ярата, ләкин унан яуап итеп яратыуҙы һиҙмәй. Туйға тиклем ул «аҡылын юйып Машаны ярата һәм уның артынан ике йыл буйы йөрөй». «Ул Машаға кейәүгә сығырға биш тапҡыр тәҡдим яһай, тик тегеһе уға ҡарата битараф булғанлыҡтан, баш тарта. Алтынсы тапҡыр ҡыҙҙың алдында тубыҡланып йөрөп, хәйер һораған кеүек уның ҡулын һорағас, ниһайәт, Маша ризалыҡ бирә». Тик хәҙер ҡатынына Силин оҡшамай. Ул иренә һөйөү урынына бары тик тоғролоҡ һаҡларға ғына вәғәҙә бирә.
Ошо хәлдән һуң һөйләүсе үҙенә ҡайтып китә һәм юл буйы хәлдең нишләп былай килеп сыҡҡаны, ә икенсе төрлө булмағаны тураһында уйлай. Дмитрий Петрович һәм уның ҡатыны менән ул башҡаса бер ваҡытта ла осрашмай.
Пыхта (Чепца ҡушылдығы)
Пыхта — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 458 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Ыйыҡ (Рәүҙе ҡушылдығы)
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы :
Пыхта (Чепца ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Апшияхта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Томашйылға
Географик урыны
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата алыҫлыҡта ята:
Тарихы
Исеме Томаш йылға гидронимынан (Томаш — антропоним, йылға). Ҡайһы бер һүлектәрҙә Томаш һүҙе эте-төртөш, ығы-зығы кеүек аңлатыла. Әйткәндәй, Томаш исемле ауыл Вологда өлкәһендә лә бар, унда ни бары бер кеше йәшәй. Ә Архангельск өлкәһендә Томаша исемле йылға аға.
21 быуатҡа Томашйылға ауылы халҡының район үҙәгенә һәм яҡындағы ауылдарға күсенеп ултырыуы сәбәпле ауыл ғәмәлдә юҡҡа сыға.
2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарҙың төҙөлөүенә, берләшеүенә, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәрҙе күсереүгә бәйле рәүештә Башкортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Закондың 1 статьяһы хәбәр итә:
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә: 11) Бишбүләк районында:
а) Михайловка ауыл Советындағы Сандалыҡ ҡасабаһын;
б) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советындағы Весёлая Роща ауылын;
в) Сухоречка ауыл Советындағы Озеровка ҡасабаһын;
г) Каменка ауыл Советындағы Сергеевка ҡасабаһын;
д) Калинин ауыл Советындағы Томашйылға ҡасабаһын
2015 йылда шул уҡ урында Томаш ауылы барлыҡҡа. Яңы төҙөлә башлаған тораҡ пункт шулай уҡ Калинин ауыл Советы ҡарамағында ҡала. Район халҡына шәхси төҙөлөш өсөн 30 ер участкаһы бирелгән.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 109 кеше иҫәпләнгән; башлыса татарҙар йәшәгән.
Антарктида
Боҙ аҫты рельефы
Хәҙерге заман ысулдарын ҡулланып үткәрелгән тикшеренеүҙәр көньяҡ континенттың боҙ аҫты рельефы тураһында мәғлүмәттәр алырға мөмкинлек бирә. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә континенттың яҡынса өстән бер өлөшө диңгеҙ кимәленән түбән ятҡаны асыҡлана, шулай уҡ тау һырттары һәм массивтары барлығын күрһәтә.
Континенттың көнбайыш өлөшөндә ҡатмарлы рельеф һәм ҙур бейеклек үҙгәрештәре менән айырылып тора. Бында Антарктиданың иң бейек тауы Винсон (4892 м) урынлашҡан. Антарктида ярымутрауы — бер аҙ көнбайыш секторы яғына ауып, көньяҡ полюс йүнәлешендә һуҙылған, Көньяҡ Америка Анд тауҙарының дауамы булып тора.
Континенттың көнсығыш өлөшөндә башлыса айырым яҫы тауҙар һәм 3-4 км тиклем бейеклектәге тау һырттары менән шымартылған рельеф. Йәш кайнозой тоҡомдарынан торған көнбайыш өлөшөнән көнсығыш өлөшө элек Гондвана составына ингән платформаның кристаллиа нигеҙенең үркәсе булып тора.
Континентта вулкан әүҙемлеге сағыштырмаса түбән. Иң ҙур вулкан — Росс утрауындағы Эребус тауы.
НАСА үткәргән боҙ аҫты ерҙәрен тикшереү Антарктидала астероид төшөү һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан кратер таба. Кратерҙың диаметры — 482 км. Кратер яҡынса 250 миллион йыл элек, пермь-триас осоронда, Ергә астероид төшкәндә барлыҡҡа килгән. Астероидтың ҡолауы һәм шартлауы ваҡытында күтәрелгән саң быуаттар буйы һыуыныуға һәм, бер гипотеза буйынса, шул дәүерҙәге флора һәм фаунаның күп өлөшөнөң һәләк булыуына килтерә. Был кратер бөгөн Ерҙә иң ҙуры тип һанала.
Боҙлоҡтар тулыһынса иреп бөткән осраҡта Антарктида майҙаны өстән бер өлөшөнә тиклем кәмейәсәк : көнбайыш Антарктида архипелагҡа әйләнәсәк, ә көнсығышы материк булып ҡаласаҡ ..
Көнсығыш Антарктиданың геологик төҙөлөшө
Көнсығыш Антарктиданың геологик платформаһы боронғо кембрийға тиклемге геологик осорҙа барлыҡҡа килгән. Төҙөлөшө Һиндостан, Бразилия, Африка һәм Австралия платформаһы менән оҡшаш. Был платформалар Гондвана суперконтиненты тарҡалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тау тоҡомдарының йәшен 2,5 — 2,8 млрд йыл, тип билдәләйҙәр.
Ҡаҙылма ҡатламдар 350—190 млн йыл элек барлыҡҡа килгән. Ҡатламдар араһында үҫемлек һәм хайуандар ҡалдыҡтары, шул иҫәптән ихтиозавр ҡалдыҡтары табыла. Йылылыҡ яратыусы үҫемлектәр һәм хайуандар йәшәгән ваҡытта был ҡитғаның климаты хәҙергенән айырылып торған. Был иһә тектоник күренеште, платформаларҙың күсеп йөрөүен иҫбат итә.
Сейсмик әүҙемлеге
Антарктида — тектоник яҡтан тыныс континент, сейсмик әүҙемлеге әҙ, вулканизм сағылышы Көнбайыш Антарктидала ғына күренә һәм Анд тауҙары барлыҡҡа килгән осорҙа килеп сыҡҡан Антарктида ярымутрауы менән бәйле. Вулкандарҙың ҡайһы берҙәре, бигерәк тә утрау вулкандары, һуңғы 200 йылда атылған. Антарктидала иң әүҙем вулкан — Эребус. Уны «Көньяҡ полюсҡа юлды һаҡлаусы вулкан» тип йөрөтәләр.
2017 йылда Эдинбург университеты ғалимдары үткәргән Көнбайыш Антарктида рифтының яңы тикшеренеүҙәре бейеклеге 100 метрҙан 3850 метрға тиклем булған 91 яңы вулкан асыҡлайҙар; быға тиклем уларҙы табырға ҡалынлығы урыны менән 4 км-ҙан артҡан боҙ ҡамасаулай. Система элек донъяла вулкандарҙың иң ҙур йыйылмаһы тип һаналған Көнсығыш Африка вулкан массивын хәтерләтә. Элегерәк төбәктә 47 боҙ аҫты вулканы булыуы тураһында билдәле булған.
Климаты
Антарктида климаты бик ҡырыҫ — температура йәйен −30 °C-тан юғары күтәрелмәй, ә ҡышын −70 °C-тан да түбәнерәк була. Ерҙәге иң түбән температура (-89,2 °C) Антарктидалағы «Восток» станцияһында теркәлә. Йәй ваҡытында Антарктида Ҡояш йылыһын экваториаль зонаға ҡарағанда ла күберәк ала, ләкин был йылылыҡтың 90 % ҡар һәм боҙ өҫтөнән сағылып, кире космосҡа тарала. Климаттың ҡырыҫлығын өс шарт билдәләй. Беренсенән, географик урыны. Икенсенән, ҡеүәтле боҙлоҡ ҡатламының булыуы. Өсөнсөнән, болоттарҙың булмауы, быныһы материктың артабан да һыуыныуға килтерә. Антарктиданың өҫтөндәге йотолған 10 % йылылыҡ та, боҙлоҡтан сағылып ҡаҡлыҡҡан 90 % ҡояш йылыһы кеүек үк, космосҡа кире китә.
Эске һыуҙары
Уртаса йыллыҡ ҡына түгел, күпселек урындарҙа йәйге температура ла ноль градустан да артмағанлыҡтан, Антарктидала яуым-төшөм ҡар рәүешендә генә яуа (ямғыр — бик һирәк күренеш). Ҡар ҡалынлығы 1700 метрҙан ашыу, урыны менән 4300 метрға ла еткән боҙ ҡатламын барлыҡҡа килтерә (ҡар үҙ ауырлығы аҫтында баҫыла). Антарктида боҙлоҡтарында Ерҙең бөтә сөсө һыуҙарының яҡынса 80 проценты тупланған. Шуға ҡарамаҫтан Антарктидала күлдәр, йәй ваҡытында хатта йылғалар бар. Йылғаларҙың боҙлоҡло туйыныу. Һауаның шул тиклем сафлығы менән бәйле ҡояш радиацияһының көсөргәнешле булыуы арҡаһында боҙлоҡтар хатта һауаның бер аҙ кире температураларында ла күҙәтелә. Боҙлоҡ өҫтөндә йыш ҡына ярҙан байтаҡ алыҫлыҡта ирегән һыу ағымдары барлыҡҡа килә. Иң көсөргәнешле иреү оазистар янында, ҡояшта йылынған ташлы тупраҡ тирәләрендә була. Бөтә шишмәләр боҙлоҡ иреү менән туҡланғанлыҡтан, уларҙың һыу һәм кимәл режимы һауа температураһы һәм ҡояш радиацияһы барышы менән тулыһынса билдәләнә. Уларҙа иң ҙур сығымдар һауа температураһының иң юғары сәғәттәрендә, йәғни көндөҙ, ә иң әҙе — төндә күҙәтелә, һәм йыш ҡына был ваҡытта ағым һыуҙар тулыһынса ҡорой. Боҙ өҫтө шишмәләре һәм йылғалары, ҡағиҙә булараҡ, бик бормалы үҙәндәргә эйә һәм күп һанлы боҙ өҫтө күлдәрен тоташтыра. Асыҡ үҙәндәр диңгеҙгә йәки күлгә барып еткәнсе тамамланалар, ә һыу ағымы боҙ аҫтында йәки боҙлоҡ ҡатламында, карст райондарындағы ер аҫты йылғалары кеүек, артабан юл һала.
Антарктида күлдәре бик үҙенсәлекле. Ҡайһы берҙә уларҙы айырым, антарктик тип айыралар. Оазистарҙа йәки ҡоро үҙәндәрҙә урынлашҡандар һәм һәр ваҡыт тиерлек ҡалын боҙ ҡатламы менән ҡапланғандар. Шуға ҡарамаҫтан, йәй яр буйҙарында һәм ваҡытлыса һыу ағымдары тамағында бер нисә тиҫтә метр киңлектәге асыҡ һыу һыҙаты барлыҡҡа килә. Йыш ҡына күлдәр стратификацияланғандар. Төбөндә юғары температуралы һәм тоҙло һыу ҡатламы, мәҫәлән, Ванда күлендәге кеүек, күҙәтелә. Ҡайһы бер ваҡ һыуһыҙ күлдәрҙә тоҙ концентрацияһы сағыштырмаса ныҡ күп һәм улар тулыһынса боҙҙан азат булыуы мөмкин. Мәҫәлән, Дон-Жуан күле, һыуҙарында кальций хлориды концентрацияһы юғары булғанлыҡтан, бик түбән температураларҙа ғына туңа. Антарктида күлдәре ҙур түгел, уларҙың ҡайһы берҙәре генә 10 км² ҙурлыҡта (Ванда күле, Фигурное күле). Антарктида күлдәренең иң ҙуры — Бангер оазисындағы Фигурное күле. Ҡалҡыулыҡтар араһында ғәжәйеп бормаланып, ул 20 километрға һуҙыла. Майҙаны — 14,7 км², тәрәнлеге 130 метрҙан ашыу. Иң тәрәне — Радок күле, уның тәрәнлеге 362 метрға етә.
2006 йылдың ғинуарында, Ламонт-Догерти геофизик обсерваториһынан АҠШ геофизиктары Робин Белл һәм Майкл Штудингер 2000 км² һәм 1600 км² майҙанлы, ер өҫтөнән яҡынса 3 км тәрәнлектә урынлашҡан боҙ аҫты күлдәрен табалар. 1958—1959 йылдарҙа булған совет экспедицияһы мәғлүмәттәренә ентеклерәк анализ яһалһа, быны иртәрәк тә эшләргә мөмкин ине, тинеләр. Был мәғлүмәттәрҙән тыш, спутник мәғлүмәттәре, радар күрһәткестәре һәм континент өҫтөндә тартыу көсөн үлсәү ҡулланылған.
2007 йылда Антарктидала барлығы 140-тан ашыу боҙ аҫты күле табылған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Антарктика
Хата-Яха
Хата-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гриша (хикәйә)
Гриша  — А. П. Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, ошо йылдың 18 апрелендә Осколки журналының ун дүртенсе һанында тәүге тапҡыр баҫылған.
Баҫмалар
Хикәйәнең сюжетын Чеховҡа Виктор Билибин тәҡдим иткән, ул 1886 йылдың 14 мартындағы хатында яҙыусыға былай тип яҙған : «Мин Һеҙгә мәҡәләләрегеҙ өсөн һирәк-һаяҡ темалар ебәргеләрмен…» (ГБЛ). 1886 йылдың 14 мартындағы хатында ул Чеховҡа вәғәҙә иткән бер теманы тәҡдим итә: «Бәләкәй бала Федяның (2—3—4 йәштәр тирәһе) психологияһы. (хикәйә)».
Тәүге тапҡыр хикәйә 1886 йылдың 18 апрелендә юмористик әҙәби-нәфис Осколки аҙналыҡ журналында баҫыла. Әҙ генә үҙгәртелгән версияһы Чехов тарафынан 1899—1901 йылдарҙа нәшерсе Адольф Маркс баҫтырған яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығының беренсе томына индерелә.
Чехов тере саҡта был хикәйә венгр, немец, серб-хорват, чех телдәренә тәржемә ителә.
Сюжет
Ике йәш тә һигеҙ айлыҡ Гриша тигән малай тирә-яҡ донъяға үҙенең тәүге аҙымдарын әҙерәк үҙ һүҙле холоҡло ҡараусыһы компанияһында яһай, хатта ҡараусыһынан бер йотом алкоголь дә ҡабул итә. Кискеһен Гриша әсәһенә ҡайҙа булыуы һәм ниҙәр күреүе тураһында һөйләй. Уның һаулығы әҙ генә зыян күргәнлектән, әсәһе уны касторка майы менән дауалай.
Гришаның прототибы булып яҙыусы Н. А. Лейкиндың тәрбиәгә алынған улы Федя тора. 1884 йылда Федя яҙыусының өйөнә килтереп ташлана һәм 1886 йылдың июнендә малай яҙыусы тарафынан уллыҡҡа ҡабул ителә. Лейкин Чеховҡа бер нисә тапҡыр малайҙың тормошо тураһында яҙған була. Чехов 1885 йылда Лейкиндарҙа була һәм малайҙы гелән иҫкә төшөрә.
Головановка (Аҡ Холуница ҡушылдығы)
Головановка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шер-Се
Шер-Сё — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаҫмаҡты
Ҡаҫмаҡты (Касмакты) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 453565, ОКАТО коды — 80211804003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рәсәй Президенты
Рәсәй Президенты — Рәсәй Федерацияһының иң юғары вазифалы кешеһе. Рәсәй Хөкүмәтен төҙөй.
Рәсәй Президенты статусы һәм хоҡуғы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм башҡа федераль закондар менән билдәләнгән.
Рәсәй Президентына буйһонған структуралар исемлеғе
Министрлыҡтарға инмәғән Федераль агентлыҡтар һәм хеҙмәттәр, тура Рәсәй Президентына буйһонған структуралар исемлеғе:
Маньтолум
Маньтолум — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талым йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Агата Барбара
Агата Барбара (иглиз һәм мальта телендә Agatha Barbara, 11 март 1923 йыл, Заббар, Мальта — 4 февраль 2002 йыл, шунда уҡ) — Мальтаның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 1982—1987 йылдарҙа — Мальта президенты.
Биографияһы
1942—1947 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1946 йылда сәйәсәт менән әүҙем ҡыҙыҡһына башлай һәм Мальтаның Лейбористар партияһына инә. 1947 йылда Мальта Лейбористар партияһы башҡарма комитеты ағзаһы итеп тәғәйенләнә һәм Мальта Вәкилдәр палатаһына һайланып, илдең тәүге ҡатын-ҡыҙ депутаты була. Артабан Мальта парламентының барлыҡ саҡырылыштары депутаты була һәм 1982 йылда үҙ ирке менән вәкәләттәренән бушатыла. 1955 йылда мәғариф һәм мәҙәниәт министры итеп тәғәйенләнә һәм Мальтаның тәүге ҡатын-ҡыҙ министры була. Халыҡтың киң ҡатламдарын уҡытыу өсөн йүнәлтелгән мәғариф реформаһын уҙғара. Мальтаның Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоғо өсөн әүҙем көрәшә. Был идеяны пропогандалап, Көнбайыш Европа илдәренә һәм АҠШ-ҡа күп мәртәбә бара, шулай уҡ ошо мәсьәлә буйынса БМО-ла сығыш яһай.
1958 йылда лейбористар хөкүмәте ҡолай һәм Барбара вазифаһынан китә, ә һуңыраҡ Мальтала британ хакимлығына ҡаршы манифестацияларҙа ҡатнашҡаны өсөн төрмәгә ябылыуға хөкөм ителә.
Магура мәмерйәһе
Магура — Болгарияның Видин өлкәһендәге мәмерйә. Видин ҡалаһы янындағы Рабиша ауылы эргәһендә урынлашҡан.
Агата Барбара
Биографияһы
1971 йылда лейбористар йәнә хөкүмәт төҙөргә ирешә, бында Агата Барбара мәғариф һәм мәҙәниәт министры вазифаһын ала. Ул йәнә реформалар уҙғарыу менән шөғөлләнә, улар башлыса техник белем биреүҙе булдырыуға йүнәлтелә.
Магура мәмерйәһе
Тарихы
Мәмерйә Рим империяһы һәм урта быуаттар осоронда уҡ билдәле булған һәм өйрәнелгән.
Агата Барбара
Биографияһы
1974—1981 йылдарҙа — хеҙмәт һәм социаль тәьминәт (1976 йылдан — хеҙмәт, социаль тәьминәт һәм мәҙәниәт) министры, шулай уҡ премьер-министра урынбаҫары функцияларын үтәй. Эшселәрҙең социаль гарантияларын үҫтереү эшендә, эшһеҙлек кимәлен кәметеүҙә ҙур уңыштар яулай. Мальтала музей эшен үҫтереүгә тос өлөш индерә.
1981 йылғы һайлауҙар конституцион көрсөккә килтерә, сөнки уларҙың һөҙөмтәләре буйынса Милли партия тауыштарҙың күбеһен йыя, әммә парламентта был партия вәкилдәре тик 31 урын ала, шул уҡ ваҡытта 34 урынды Лейборист партияһы вәкилдәре биләй. Милли партия депутаттары парламентҡа ҡаршы бойкот иғлан итә һәм протестар ойоштора. 1982 йылдың 15 февралендә Агата Барбара Мальтаның президенты итеп һайлана, һәм ошо осорҙа ул ике төп сәйәси көстәр араһында низағты хәл итергә ирешә.
Магура мәмерйәһе
Спелеологик тасуирлама
Дөйөм оҙонлоғо 3 км. Мәмерйә оҙон һәм тәрән коридорҙарҙан тора, уны тулыһынса үтер өсөн уртаса 5 сәғәт кәрәк була. Магура мәмерйәһе үҙенең сталактиттары, сталагмиттары һәм сталактонлары менән билдәле. Иң ҙур сталактондың бейеклеге 20 метр, ә нигеҙенең диаметры 4 метр тәшкил итә. Иң ҙур сталагмиттың оҙонлоғо 11 метр, ә нигеҙенең диаметры 6 метр тәшкил итә.
Йыл әйләнәһенә мәмерйәлә +12 °C температураһы һаҡлана.
Озаровская Ольга Эрастовна
Ольга Эрастовна Озаровская (13 (25) июнь 1874 йыл — 12 июнь 1933 йыл) — төньяҡ халыҡ әкиәттәрен башҡарыусы, фольклор йыйыусы. Рәсәй империяһында тәүге ҡатын — дәүләт эшмәкәре.
Агата Барбара
Шәхси тормошо
Барбара бер ваҡытта ла кейәүҙә булмаған.
Магура мәмерйәһе
Таштағы һынлы сәнғәт
Мәмерйә шулай уҡташтағы һынлы сәнғәттең 700 өлгөһө менән билдәле. Уларҙа ҡатын-ҡыҙ һындары, һунарсылар, хайуандар, үҫемлектәр, ҡояш һәм йондоҙҙар һүрәтләнгән. Болгар тикшеренеүселәре буйынса бында Европалағы иң боронғо неолит осорондағы ҡояш календары төшөрөлгән, ул 366 көндән торған. Ғалимдар фекеренсә, кешеләр бында һуңғы палеолит осоронда (б.э.т. 100 000 — 40 000 йылдар) йәшәгән.
Озаровская Ольга Эрастовна
Биографияһы
Озаровская Ольга Эрастовна Санкт-Петербургта Эраст һәм Варвара Петровна фон Озаровскийҙарҙың офицерҙар ғаиләһендә тыуа. Һуңғараҡ Ольга Эрастовна үҙе лә, ҡустыһы Юрий Эрастович та фамилияһына ҡарата «фон» приставкаһын ҡулланмайҙар. Әммә был приставка менән уларҙың өлкән ағалары Александр Эрастович фон Озаровскийҙың фамилияһы күрһәтелә. Хәйер, Забалканский проспектының 17-се йортта йәшәүселәрҙе иҫәпләүсе йорт китабында «Александр Эрастович фон Озаровский һәм Үлсәм һәм үлсә-ҙәрҙең төп палатаһында хеҙмәт итеүсе уның апаһы Ольга Эрастовна фон Озаровская» телгә алына.
Санкт-Петербург университетының химия факультетын тамамлай, 1897 йылда — Петербургта Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарының математика факультетын. 1898 йылда Үлсәм һәм үлсәүҙәрҙең төп палатаһында лаборант сифатында эшкә урынлаша, Дмитрий Иванович Менделеевтың ярҙамсыһы була, уның тураһында һуңғараҡ хәтирәләр яҙа. Дмитрий Иванович Менделеев шәхсән финанс министры, буласаҡ премьер-министр граф Сергей Юльевич Виттены, император Николайға барырға һәм Үлсәм һәм үлсәүҙәр палатаһына эшкә ҡатын-ҡыҙҙы алырға указ-рөхсәткә ҡул ҡуйҙырырға күндерә.
Магура мәмерйәһе
Хәҙерге ваҡыт
Мәмерйәлә шараптар һаҡлана. Иң ҙур Триумфаль залда (бейеклеге 30 м, киңлеге — 58, оҙонлоғо — 130 м) классик музыкаһы концерттары уҙғарыла. Туристар өсөн тотҡослы һәм яҡтыртылған һуҡмаҡ юлдар һалынған.
Озаровская Ольга Эрастовна
Биографияһы
Ошо ваҡытта Д.И. Менделеевтың уҡыусыһы һәм көрәштәше, кесе, һуңынан Үлсәмдәр һәм үлсәүҙәрҙең төп палатаһының өлкән инспекторы, Д.И.Менделеевҡа «Основы химии» хеҙмәтен нәшер итеүҙә ярҙам итеүсе Василий Дмитриевич Сапожниковҡа (1866—1910) кейәүгә сыға. Был никахта 1901 йылдың 16 майында уларҙың улдары Василько тыуа.
Ольга Эрастовна һөйләүе буйынса, улар Палатала бергә эшләгән, ял ваҡытында осрашҡандар. Василийҙың улы була, ул оҙаҡ һәм ҡаты ауырый. Ольга Эрастовна малайҙы дауаларға ярҙам итә. Сапожников улын ныҡ ярата, табиптарға һәм дрыуҙар өсөн күп аҡса сарыф итә. Менделеев алдында нисек аҡланырға белмәй, ул атылырға ҡарар итә, әммә Ольга Эрастовнаның кәңәше фажиғәне булдырмай. Василий ҡыйыулығын йыйып, Менделеевҡа үҙе килә һәм хәлде һөйләп бирә. Менделеев Василийҙы шелтәләп ала һәм язаһыҙ кешеләрсә аҡыллы ҡарар ҡабул итә.
1900 йылдар башында Озаровская үҙешмәкәр түңәрәктәрҙә һәм йәмғиәттәрҙә сығыш яһай башлай. Менделеев вафат булғандан һуң ул Үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр палатаһынан китә һәм 1908 йылда Петербург театр клубы ҡарамағындағы «Кәкре көҙгө» театр-кабареһында концерт эшмәкәрлеген башлай, репертуарына әкиәттәр һәм комик хикәйәләр, шулай уҡ Ольга Эрастованың Олонецк губернаһына сәфәрендә яҙып алған өҫтәмәләр һәм мәҡәлдәр менән йырҙар инә.
Озаровскаяға уның бай һәм һығылмалы тауышы, шулай уҡ тәьҫирле мимикаһы билдәлелек килтерә.
1908 йылда Озаровскаяның «Минең репертуарым» тигән китабы сыға.
1909 йылда «Кәкре көҙгө»нән китә һәм Мәскәүгә күсә, унда Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында һәм Шанявский исемендәге Халыҡ университетында тасуири уҡыуҙар уҡыта.
1910 йылда концерт программаһы менән сығыш яһай башлай, унда рус классикаһынан тыш, халыҡ эпосы әҫәрҙәрен һәм рус әкиәттәрен: «Сказка о семи козлятах…», «Журавль и цапля», «Лиса-повитуха », «Кочет и курица», шулай уҡ йола поэзияһын, арбауҙарҙы һәм мәҡәлдәрҙе башҡара. Сәхнәгә күп ауылдарҙа булып үҙенең экспедицияларынан алып ҡайтҡан ысын крәҫтиән кейемдәрендә сыға, һәм шул тиклем таныш булып китә, хатта урындағы халыҡ уға шәхси «Московка» тигән ҡушамат таға.
1911 йылда Мәскәүҙә «Йәнле һүҙ студияһы»на нигеҙ һала.
1913—1914 йылдарҙа «Тыуған шиғриәт иртәһе» кисәләр циклын әҙерләй һәм үткәрә.
1914 йылда Озаровская «Школа чтеца» китабын баҫтыра.
1915 йылда фольклор материалы йыйыу маҡсаты менән Архангель губернаһына килә. Борис Шергин әйтеүенсә, был сәфәр ваҡытында ул Шергиндарҙың өйөнә ҡунаҡҡа бара. Шергин үҙе бер нисә йыл Ольга Эрастовна менән хатлаша Степан Писахов һөйләүе буйынса, Озаровская Архангель крәҫтиәндәренә хөрмәт менән ҡарай һәм, грамотаһыҙ булыуҙарына ҡарамаҫтан, уларҙың әҙәбиәттәге белеменә аптырай.
1916 йылда Озаровская Кривополенованың ижады тураһында «Бабушкины старины» китабын сығара.
Совет заманында Мәскәүҙә А.С. Пушкиндың әҫәрҙәре буйынса декламацион семинар алып бара.
1920-се йылдарҙа түбәндәге очерктар яҙа: «Из дневника фольклориста» (Ненокс тураһында), «Самоходка» (Пинега ауылдарында йәйге байрамдар), «Перед портретом» (М. Д. Кривополенова иҫтәлегенә), уларҙы Архангель гәзите «Северное утро », Тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәте үҙенең «Төньяҡ Двинала» йыйынтығында, «Красная нива» журналы баҫтырып сығара.
Шул уҡ ваҡытта Озаровская үҙенең төньяҡ ауыҙ-тел ижадының эҙләнеүҙәр һәм яҙмалар һөҙөмтәһе — «Пятиречие» йыйынтығын яҙа.
1929 йылда Ольга Эрастовнаның ижади эшмәкәрлегенең 30 йыллығы билдәләнә. Шул уҡ йылда Озаровскаяның Д.Менделеев тураһында  «Великий химик»  хәтирәләр китабы донъя күрә.
1931 йылда Ленинградтың «Яҙыусылар нәшриәте»ндә Озаровскаяның Рус Төньяғында йыйылған «Пятиречие» әкиәттәр йыйынтығы сыға.
Ерләү урынын билдәләй алмау сәбәпле, уның улы Василько Васильевичтың ҡәберенә 2008 йылда Ольга Эрастовна Озаровскаяға һәйкәл ҡуйыла. Уны ҡуйыр алдынан Рәсәй ватандаштарының йәмәғәт ойошмаһы активисы Михаил Корсунский О. Э. Озаровская күмелгән тип фаразланған урындан ғибәҙәтханала изгеләндерелгән бер ус тупраҡты һибә.
Шәхси танышыуҙары
Д.И. Менделеев менән дуҫлыҡтан тыш, Озаровская В.Маяковский, А. Блок, мәғариф халыҡ комиссары А. Луначарский, режиссер К. Станиславский, скульптор С. Коненков менән яҡшы таныш була. Уның дуҫтары артистар К. Игумнов, В. Качалов, И. Ильинский яҙыусылар Д. Мамин-Сибиряк, К. Чуковский, виртуоз-балалайкасы Б. Трояновский, рус аңлатмалы һүҙлегенә нигеҙ һалыусы Д. Ушаков була. Озаровская рус яҙыусы-фольклорсыһы Б. Шергин тормошонда һәм ижадында, халыҡ артистары Е. Спендиарова һәм Н. Сацҡа ҙур ярҙам күрһәтә.
Библиография
Шәхси архивы Санкт-Петербургта, А.С.Пушкин исемендәге Дәүләт музейында һаҡлана
Нелка-Юган
Нелка-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ Каролинаның ботаника баҡсаһы
Төньяҡ Каролинаның ботаника баҡсаһы (ингл. North Carolina Botanical Garden) ― Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина Университетының ботаника баҡсаһы (UNC). Майҙаны яҡынса 2,8  кв. м. һәм тағы ла тәбиғәт ҡурсаулығы зонаһы 850 кв. км квадрат биләй.
Тарихы
1903 йылда университет профессоры Уильям Чамберс Кокер үҙәк кампус территорияһында ағас һәм ҡыуаҡтар (хәҙер бында Кокер дендрарийы урынлашҡан) ултыртҡан, шул осорҙан ботаника баҡсаһы тарихы башлана. 1952 йылда университеттың попечителдәре 280 кв. м. ҙурлығындағы урманлы участканы ботаника баҡсаһы ихтыяжына бүлеү вәкил ҡарарын ҡабул итә. 420 квадрат метр күләмендәге тағы ла бер ер участкаһын Уильям Ланье Хант бүләк иткән. 1960-сы йылдарҙа баҡса байтаҡҡа киңәйтелгән. Бында шулай уҡ 2009 йылда Джеймс һәм Делайт Аллендарҙың Белем биреү үҙәге төҙөлгән. Бина архитектор Фрэнк Хармон проекты буйынса төҙөлгән.
Әлеге ваҡытта баҡсала 14 аллея бар. Баҡсала барлығы 5 900 данаға яҡын үҫемлек үҫә, шуларҙың Төньяҡ һәм Көньяҡ Каролинала эндемик, йәки был урындарҙа натуралаштырылған 4 700 төрө араһынан 2 500 төрө үҫә. Ботаника баҡсаһы АҠШ-тың бөтә көньяҡ-көнсығышында үҙенә хас бер иң ҙур учреждениеһы булып тора.
Шулай уҡ ботаник баҡса территорияһында, шунда тикшеренеүҙәренең һәм хеҙмәттәренең иң күп өлөшөн үткәргән һәм яҙған драматург һәм профессор Пол Гриндың (1894-1981) урман өйө бар. 1991 йылда был төҙөлмә баҡсаға күсерелгән. .
Ҡаҙағстан һауа юлдары
Ҡаҙағстандың Алматы аэропорты иң эре аэропорттарҙан һанала. Аэропорттың тарихы 1935 йылдан башлана, ә 2012 йылда БДБ-ла иң яҡшыһы тип танылды. Аэропорт йылына дүрт миллиондан ашыу пассажирҙы хеҙмәтләндерә.
Ҡаҙағстандың эске авиация хәрәкәте буйынса Астана баш ҡала аэропорты икенсе урынды биләй. Әлеге ваҡытта аэропорт заманса йыһазландырылған һәм бөтә төр һауа судноларын ҡабул итергә һәләтле. 2012 йылда Астана аэропорты  ике миллиондан ашыу туристарҙы хеҙмәтләндергән, шул иҫәптән яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән килгәндәр ҙә был күрһәткескә ингән.
Ҡаҙағстандың эре аэропорттары ғына яҡшы үҫешеп ҡалмай, вағыраҡтарына ла дәүләт күп иғтибар бүлә. Мәҫәлән, 2011 йылда Аҡтау аэропортын модернизациялау арҡаһында ул БДБ-ла иң яҡшы аэропорт исеменә лайыҡ булды. Шул уҡ аэропорт 2009 йылда «БДБ илдәренең перспективалы үҫешеүсе аэропорты» тип танылғайны. Атырау аэропорты бинаһы ла реконструцияланырға әҙерләнә.
Ҡаҙағстандың төбәк аэропорттары исемлеге
Иҫкәрмә: Аҡтау, Астана, Балхаш, Ҡарағанды, Тараз, Талдыҡорган, Шымкент, Боралдай аэропорттары шулай Ҡаҙағстан Республикаһының Хәрби авиация - Һауа оборонаһы көстәре тарафынан файҙаланыла.
Көмәрҙәк
Көмәрҙәк (Көмәрҙәк) — Көньяҡ Уралда тау һырты. Башҡортостандың Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан.
Көмәрҙәк тураһында
Һырт урта рифейҙың егәлгә свитаһының (геологик термин) кварц-ҡомло ҡушымтаһынан тора. Оло Инйәр йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Йүрүҙән менән Тирлән ошо тау һыртынан башлана. Тау ландшафтының бейеклек бүлкәтлеге күренә.
Һырттың көнбайыш битләүе «Көньяҡ Урал» ҡурсаулығына ҡарай. Шуға ла Көмәрҙәк Машаҡ (һырт), Егәлге, Нары тауҙары кеүек үк һаҡланған зонаға индерелгән. Унда ниндәй ҙә булһа хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыу тыйыла.
Атамаһы
Был тау һырты алыҫтан уҡ бер аҙ көмрөрәк булып һуҙылып күренеп ята. Шуға ла ул Көмәрҙәк (бер аҙ көмрөрәк) атамаһын йөрөтә.
Сығанаҡтар
Башҡорт теленең академик һүҙлеге. IV том. Өфө. Китап. 2012.Т. 10 000 экз. 944 б.
Алькерслебен
Алькерслебен (Alkersleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 325 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99310 һәм автомобиль коды — IK.
Күп тапҡыр ракета осороу системаһы
Күп тапҡыр (реактив) ракета осороу системаһы (MLRS) — күп зарядлы ракеталар һәм снарядтар (идара ителмәгән ракеталар, реактив тәрән бомбалар), шулай уҡ ярҙамсы сараларҙы (транспорт йәки транспорт тейәү машиналарын) һәм башҡа техниканы үҙ эсенә алған ракета ҡоралдары комплексы. МЛРС (РРОС) ракета артиллерияһына ҡарай.
МЛРС (РРОС) -тың төп бурысы — танк төркөмдәре менән көрәшеү, ҙур майҙандарҙа таралған ғәскәрҙәр, фронт осоу-ултырыу һыҙаттарын тар-мар итеү, рельефты алыҫтан миналау. МЛРС системалары күп илдәрҙең ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби-һауа көстәре һәм хәрби-диңгеҙ көстәре сафтарында тора.
Реактив двигателде ракета снаряды составында ҡулланыу атыу ваҡытында уңышлы эшләү көсөнә йоғонто яһамай тиерлек, ул ҡоролма буйынса ябай, еңел һәм сағыштырмаса йыйнаҡ. MLRS стартерҙары (ҡулаймалары) үҙйөрөшлө (тәгәрмәсле һәм сылбырлы) һәм тейәлгән ултырыу механизмына, самолеттарға, вертолеттарға һәм караптарға ҡуйыла ала. Хәҙерге МЛРС-та снарядтар калибры 425 миллиметрға тиклем, максималь атыу диапазоны 45 километрға тиклем һәм унан да күберәк (айырым өлгөләрҙә 400 километрға тиклем), 4-тән алып 50-гә тиклем ракета ташый, һәр береһенең осороу өсөн айырым йүнәлешле (рельс йәки көпшә рәүешендә) снаряды бар.
МЛРС-тың күп зарядлылығы атыу күрһәткестәренең юғары булыуын һәм ҙур майҙандарҙа сәптәрҙе бер үк ваҡытта юҡ итеү мөмкинлеген билдәләй, был, залп уты ярҙамында өлгәшелгән кинәтлек менән бергә, дошманға юғары йоғонто яһау мөмкинлеген бирә. Реактив артиллерияһы системаларының төп етешһеҙлеге булып снарядтарҙың сағыштырмаса юғары дисперсияһы (таралыуы) тора. Заманса шарттарҙа реактив снарядтарға ошо етешһеҙлекте бөтөрөү өсөн осош менән идара итеү системаһын ҡуя башланылар.
Араскан
Араскан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аккем йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Горевка (Вятка ҡушылдығы)
Горевка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 959 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Араскан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Горевка (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.