cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ежов Николай Иванович
1895—1917
1915 йылдың июнендә үҙ теләге менән армияға китә. 76-сы запастағы пехота батальонында (Тула ҡалаһы) белем алғас, Төньяҡ-Көнбайыш фронтына, 172-се Лида пехота полкына ебәрелә. 14 августа ауырып киткән һәм еңел яраланған Ежов тылға ебәрелә. 1916 йылдың июнендә кәүҙәгә бик бәләкәй (151 см) булған Ежов, строевой хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныла һәм Витебскиҙағы тыл артиллерия оҫтаханаһына ебәрелә. Бында уны тәүҙә башлыса ҡарауылдарҙа һәм нарядтарҙа файҙаланалар, ә 1916 йылдың аҙағында уны, һалдаттар араһында иң уҡымышлы булараҡ, писарь итеп тәғәйенләйҙәр.
Ежовтың 1920-се йылдар башында тултырған анкеталарына ярашлы, РСДРП(б)-ға уны 1917 йылдың 5 майында ҡабул итәләр. 1927 йылдан алып ул башҡа датаны атай башлай — 1917 йылдың марты. Ысынында, Павлюков яҙыуынса, Витебск ҡала РСДРП (интернационалистар) ойошмаһы документтарына ярашлы уның сафтарына Николай Ежов 1917 йылдың 3 авгусында ингән, был ойошмаға большевиктар ҙа, меньшевик-интернационалистар ҙа ингән.
1917 йылдың көҙөндә Ежов ауырып китә һәм госпиталгә эләгә, кире әйләнеп ҡайтҡас, 1918 йылдың 6 ғинуарында ауырыу сәбәпле 6 айға ата-әсәһенә ҡайтарыла. Ғаиләһе был ваҡытта Тверь губернаһының Вышневолоцк өйәҙендә йәшәй. 1918 йылдың авгусынан алып Вышний Волочек ҡалаһында быяла заводында эшләй.
Ежовтың НКВД башлығы булған осоронда 22 йәшлек тыл писарының революция ваҡытындағы эшмәкәрлеге арттырып күрһәтелә: мәҫәлән, ВКП(б)-ның Ҡыҫҡа курсында 1917 йылдың октябрендә «Көнбайыш фронтында, Белоруссияла, ихтилалға һалдат массаһын Ежов иптәш әҙерләгән», тип яҙыла.
Партия карьераһы
1919 йылдың апрель айында Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡыртыла һәм Һарытау радиоформированиелар базаһына (һуңыраҡ — 2-се Ҡаҙан базаһы) йүнәлтелә, унда ул башта рядовой булып хеҙмәт итә, ә һуңынан база идаралығы комиссары янында күсереүсе булып хеҙмәт итә. 1919 йылдың октябрендә радиобелгестәрҙе әҙерләгән мәктәп комиссары вазифаһын биләй, 1921 йылдың апрель айында база комиссары булып китә, бер үк ваҡытта РКП(б)-ның Татар өлкә комитеты агитация-пропаганда бүлеге етәксеһе урынбаҫары булып һайлана.
1921 йылдың июлендә Титова Антонина менән никахҡа инә, ҡатыны туйҙан һуң Мәскәүгә сығып китә һәм шул уҡ йылдың сентябрендә үҙенең ирен партия эшенә күсеү сәбәпле Мәскәүгә күсереүгә өлгәшә.
Оппозицияға ҡарата «принципиаллеге» өсөн РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһының 1922 йылдың 10 февралендәге ҡарарына ярашлы Мари өлкә комитеты яуаплы секретары итеп тәғәйенләнә.
Партияның XIV съезы делегаты (декабрь 1925 йыл). Съезда партия аппаратсыһы И. М. Москвин менән таныша. 1926 йылдың февралендә Москвин ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Орграспредотдел мөдире булып китә һәм 1927 йылдың февралендә Ежовты үҙе етәкләгән бүлеккә инструктор вазифаһына саҡыра.
Һуңғараҡ Москвин үҙенең ҡул аҫтында эшләгән Ежов тураһында былай тип яҙа :
Орграспредотделда 1929 йылға тиклем эшләй, һуңынан йыл дауамында СССР-ҙың Игенселек наркомы урынбаҫары була, ә 1930 йылдың ноябрендә Орграспредотделға мөдир булып ҡайта. Москвинды ВСНХ рәйесе урынбаҫары итеп күсерәләр. Нәҡ 1930 йылдың ноябрендә Ежов Сталин менән таныша.
Орграспредотделға Ежов 1934 йылға тиклем, Сталиндың кадрҙар сәйәсәтен тормошҡа ашырып, етәкселек итә. 1933—1934 йылдарҙа ВКП(б)-ның партияны «таҙартыу» буйынса Үҙәк комиссияһына инә. 1934 йылдың ғинуар-февралендә үткән XVII партия съезында Ежов мандат комиссияһын етәкләй. 1934 йылдың февралендә Үҙәк Комитеттың, Үҙәк Комитеттың Ойоштороу бюроһы ағзаһы һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комиссияһы рәйесе урынбаҫары тиеп һайлана. 1935 йылдың февраленән — Партия контроле комитеты рәйесе, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары.
1934—1935 йылдарҙа ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты сәнәғәт бүлеген етәкләй. 1935—1936 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты етәксе партия органдары бүлеге етәксеһе. Бер аҙ ваҡыт ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының план-сауҙа-финанс бүлеге һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының сәйәси-административ бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
1937 йылдың 12 октябренән алып — ВКП(б)-ның Политбюроһы ағзалығына кандидат.
НКВД башлығында
ШИФР менән
Каганович, Молотов иптәштәргә һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһының башҡа ағзаларына.
Беренсе. Ежов иптәште Накомвнудел вазифаһына тәғәйенләүҙе бик кәрәкле һәм ашығыс эш тип һанайбыҙ. Ягода троцкистар-зиновьевсылар блогын фашлау эшендә һис шикһеҙ юғары талаптарға яуап бирерлек дәрәжәлә булманы, был эштә 4 йылға һуңланы. Бының хаҡта бөтә партия хеҙмәткәрҙәре һәм Нарковнудел өлкә вәкилдәренең күпселеге һөйләй. Наркомвнуделда Ежовтың урынбаҫары итеп Аграновты ҡалдырырға мөмкин.…
44-се һанлы
25/IX.36 йыл.
Алтынсы. Үҙенән-үҙе аңлашыла, Ежов Үҙәк Комитеты секретары булып ҡала.
1936 йылдың 25 сентябрендә ялда булған И. В. Сталин һәм А. А. Жданов Мәскәүгә киләһе йөкмәткеле шифротелеграмма ебәрәләр :
1936 йылдың 26 сентябрендә СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. 1936 йылдың 1 октябрендә Ежов НКВД кбуйынса беренсе бойороҡҡа ҡул ҡуя, әлеге бойороҡҡа ярашлы Ежов нарком вазифа бурыстарын үтәй башлай.
Ежовтың ҡул аҫтында дәүләт именлеге органдары (СССР НКВД ГУГБ), милиция, шоссе юлдары һәм яңғындан һаҡлау идаралыҡтары була.
Тап Ежов ваҡытында урындағы НКВД органдарына разнарядкалар барлыҡҡа килә, уларҙа ҡулға алыу, һөрөү, атып үлтереү һәм төрмәләргә, лагерҙарға ултыртыу буйынса һандар бирелә. 1937 йылдың 30 июлендә НКВД-ның 00447-се һанлы «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» бойороғона ҡул ҡуйыла.
Ежов «Ленин гвардияһын» сәйәси һәм физик юҡ итеүҙә мөһим роль уйнай. Ул НКВД башлығы булып эшләгән саҡта ВКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының элекке ағзалары репрессиялана: Ян Рудзутак, Станислав Косиор, Влас Чубарь, Павел Постышев, Роберт Эйхе, ил етәкселегенең элекке ағзаларына ҡаршы бер нисә асыҡ процестар үткәрелде, улар үлем хөкөмдәре менән тамамланды, айырыуса Икенсе Мәскәү процесы (1937 йылдың ғинуары), Хәрбиҙәр эше (1937 йылдың июне) һәм Өсөнсө Мәскәү процесы (1938 йылдың марты). Үҙенең эш өҫтәлендә Ежов Зиновьев, Каменев һәм башҡаларҙы атып үлтергән пуляларҙы һаҡлаған; әлеге пулялар һуңғараҡ тентеү ваҡытында табыла.
Репрессиялар барышында шәхсән үҙе язалауҙарҙа ҡатнаша.
Ежовтың разведка һәм контразведка өлкәһендәге эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр ҡапма-ҡаршылыҡлы. Ул НКВД башлығы булған саҡта Парижда органдар тарафынан генерал Евгений Миллер урланғаны (1937 йыл) һәм Японияға ҡаршы бер нисә операция үткәрелеүе мәғлүм; сит илдәбер нисә үлтереү ойошторола, мәҫәлән, Ежовтың етәкселегендә украин милләтселәренең лидеры Евгений Коновалецты юҡ итеү буйынса операция үткәрелә (Нидерландта 1938 йылдың май айында үлтерелә).
Ежовтың «дошмандарҙы» аяуһыҙ фаш итеүсе кеше итеп күрһәткән үҙенсәлекле культы барлыҡҡа килә. 1937—1938 йылдарҙа Ежов — иң көслө совет етәкселәренең береһе була, ысынында илдә Сталиндан, Молотовтан һәм Ворошиловтан һуң дүртенсе кеше. Ежовтың портреттары гәзиттәрҙә баҫтырылып сығарыла һәм митингыларҙа күренә. Борис Ефимовтың «Стальные Ежовы рукавицы» плакатының ике версияһы ла киң билдәле була. Ҡаҙаҡ аҡыны Джамбул Джабаев исеме аҫтында «Нарком Ежов тураһында баллада» нәшер ителә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, «тәржемәсе» Константин Алтайскийҙың ижад емеше). Даими эпитеттары — «Сталин наркомы», «Халыҡ иркәһе».
Йәбер
1938 йылдың 9 декабрендә «Правда» һәм «Известия» гәзиттәре киләһе белдереүҙе баҫтырып сығара: «Ежов Н. И. иптәш, үҙенең үтенесе буйынса, Һыу транспорты халыҡ комиссары булып ҡалдырыу шарттарында эске эштәр наркомы вазифаһынан бушатыла». Ежовты Грузия ССР-ының Компартияһы Үҙәк Комитеты беренсе секретары вазифаһынан НКВД-ға күсерелгән Лаврентий Берия алыштыра, ул 1938 йылдың сентябренән 1939 йылдың ғинуарына тиклем НКВД-ла, прокуратурала һәм судтарҙа киң масштаблы ҡулға алыуҙар үткәрә.
1939 йылдың 21 ғинуарында Ленин вафатының 15-йыллығына бағышланған тантаналы ултырышҡа саҡырыла, әммә ВКП(б)-ның XVIII съезына делегат итеп һайланмай.
Ҡулға алыу һәм үлеме
1939 йылдың 10 апрелендә Берияның һәм Маленковтың ҡатнашлығында (Маленковтың кабинетында) ҡулға алына. Судоплатовтың раҫлауынса, Ежовтың эшен шәхсән үҙе Берия һәм уның иң яҡын көрәштәше Богдан Кобулов алып бара. СССР НКВД-һының Суханов махсус төрмәһендә тотола.
Ғәйепләү хөкөмөнә ярашлы, «дәүләт түңкәрелешен әҙерләгән саҡта Ежов үҙенең заговор буйынса фекерҙәштәре аша террористик кадрҙар әҙерләй һәм уларҙы уңайы сыҡҡан осраҡта файҙаланырға ниәтләй. Ежов һәм енәйәттәштәре Фриновский, Евдокимова һәм Дагин 1938 йылдың 7 ноябренә Мәскәүҙәге Ҡыҙыл Майҙанда демонстрация ваҡытында партия һәм дәүләт етәкселәренә ҡаршы террористик акциялар ойоштороуҙы сағылдырған фетнә әҙерләнеләр, тип әйтеп була».
Бынан тыш, Ежов совет закондары буйынса эҙәрлекләнгән гомосексуализмда ғәйепләнә. 1939 йылдың 24 апрелендә Ежов, гомосексуаль бәйләнештәрен танып, ғариза яҙа. Ежов исемләгән кешеләр араһында күренекле театр эшмәкәре Я. И. Боярский, билдәле партиялы Ф. И. Голощекин, дивизия комиссары В. К. Константинов, һаҡсы И. Н. Дементьев күрһәтелә. Уларҙың барыһы ла ҡулға алына һәм атып үлтерелә.
Тикшереү ваҡытында һәм судта Ежов бөтә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға һәм үҙенең берҙән-бер хатаһы тип дәүләт именлеге органдарын «халыҡ дошмандарынан әҙ таҙартыуын» таный :
Судтағы һуңғы һүҙендә лә Ежов ошондай белдереү яһай:
1988 йылда СССР Юғары суды Хәрби коллегияһы Ежовты аҡлауға хоҡуғы юҡ тип таба.
Наградалары
1941 йылдың 24 ғинуарындағы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы СССР дәүләт наградаларынан һәм махсус званиеһынан мәхрүм ителә.
Заруцкая Ирина Павловна
Ирина Павловна Заруцкая (1908—1990) — совет ғалимы һәм геоморфологы картограф, география фәндәре кандидаты (1955), география фәндәре докторы (1967), профессор (1967).
Биографияһы
Ирина Павловна Заруцкая 1908 йылдың 12 ноябрендә Мәскәүҙә билдәле архитектор П. А. Заруцкий ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ирина Павловна илдең 1:100 000 масштаблы картаһын төҙөү менән шөғөлләнә. Һуғыштан һуң, 1945—1950 йылдарҙа Геодезияның һәм картография баш идаралығы Ғилми-редакцион карта төҙөү өлөшөнөң баш мөхәррире вазифаһын башҡара һәм СССР-ҙың  1:2 500 000 масштаблы гипсометроик картаһы өҫтөндә эшләй,  шуның өсөн 2-се дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була (1951). 1951—1953 йылдарҙа И.П.Заруцкая Ғилми-редакцион карта төҙөү өлөшөнөң баш мөхәррире вазифаһында юғары мәктәп өсөн карталар серияһын төҙөү өҫтөндә эшләй. Шулай уҡ 1951 йылдан алып бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетының география факультетында уҡыта, 1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының геодезия һәм картография кафедраһына  даими эшкә күсә, унда ҡырҡ йылға яҡын эшләй. И. П. Заруцкая ҡатнашлығында Иркутск, Ҡостанай һәм Төмән өлкәләре шулай уҡ Сиҙәм һәм Алтай крайҙарының комплекслы төбәк атластары төҙөлә Күренекле совет ғалимы-картографы К.А.Салищев менән хеҙмәттәшлек итә.
1955 йылда «Методы составления рельефа на гипсометрических картах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә 1966 йылда «Тематические карты природы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Һигеҙ фән кандидаты әҙерләнгән. 300-ҙән ашыу ғилми эшен баҫтырған. Профессор И. П. Заруцкая халыҡ-ара конференцияларҙа күп ҡатнаша, Халыҡ-ара картография ассоциацияһы комиссияһында  эшләй.
Уҡытыу эшмәкәрлеген тамамлап, СССР Фәндәр академияһының география институтында  консультант булып эшләй.
1990 йылдың 2 февралендә Мәскәүҙә вафат була.
Рун яҙмаһы
Рун — боронғо германдарҙың яҙмаһы. I—II быуаттарҙан алып XII быуаттар араһында — хәҙерге Дания, Швеция һәм Норвегияла, X—XIII быуаттарҙа — Исландия һәм Гренландияла, ә швед провинцияһы Даларнала XIX быуат башынаса ҡулланылған. Рундар (символдар) ташта, металда, ағаста, һөйәктә ырып, уйып яҙылған, уның үҙенсәлекле ҡырлы формаһы ырып яҙыуға көйләнгән. .
Европа илдәрендә христиан дине ҡабул ителгәс, латин яҙмаһы рун яҙмаһын ҡыҫырыҡлап сығарған. «Рун» термины боронғо герман телендәге run («сер») тамырына бәйләп аңлатыла. Донъяла рун хәрефтәренән торған бөтәһе 5 000-ләп яҙыу табылған, шуларҙың иң ҙур өлөшө — Швецияла. Бынан тыш, Урта быуаттарҙағы Европала рун календарҙары булған.
Боронғо төркиҙәрҙең ҡырлап, мөйөшләп яҙылған алфавитын да рун тип йөрөтәләр.
Футарк һәм терминдар
Боронғо скандинав һәм англосакс телендәге run, боронғо исланд телендәге runar һәм боронғо немец телендәге runa герман телендәге ru һәм гот телендәге runa, «сер» тигәнде аңлатҡан, шулай уҡ боронғо немец телендәге runen (хәҙергесә raunen) «серле шыбырҙау, һөйләү» тигәнде аңлата. Был атама, моғайын, боронғо германдарҙың рундарға мистик үҙенсәлектәр биргәнлегенән килеп сыҡҡандыр Рун алфавитының төп үҙенсәлеге булып хәрефтәрҙең айырым бер тәртиптә яҙылышы тора, уға беренсе алты хәрефтән яһалған футарк (fuþark) тигән атама бирелгән. Бындай алфавит тәртибе башҡа бер яҙыуҙа ла осрамай. Алфавит өс төрркөмгә бүленгән(ист. Ættir — эттир, норв. Ætt — атт), һәр төркөмдә 8 рун бар. Беренсе эттирға f, u, þ, a, r, k, g, w., икенсеһенә — h, n, i, j, é (ih-wh), p, R (z), s, өсөнсө эттирға t, b, e, m, l, ŋ, d, chloe рундары ингән.
Һәр рундың үҙ атамаһы бар. Уларҙың баштағы атамалары һаҡланмаған, реконструкцияһы ғына бар, мәҫәлән: Яҙыуҙың йүнәлеше — һулдан уңға, ләкин тәүге яҙмаларҙа бустрофедон да осраған. Мәҫәлән, Ковелдә табылған һөңгө осондағы яҙыу уңдан һулға уҡыла, өҫтәүенә, боронғо төньяҡ этрус хәрефтәре һәм иртә боронғо грек ҡомартҡыларындағы грек хәрефтәре кеүек рундар ҙа кирегә бороп яҙылған. Һүҙҙәр бер-береһенән нөктәләр, ике нөктә йә сатраш тамға менән айырылған.
Символдар
Рунлы таштарҙа төрлө символдар бар: свастикалар, пентаграммалар, спиралдәр, трикверҙар, трискелиондар. Брактеаттарҙағы символдар һүрәтләнеше менән байыраҡ, сөнки улар араһында өс һәм күберәк нөктәләрҙән торған биҙәктәр, өсмөйөштәр, түңәрәктәр, кәкерсәктәр,T, S, I хәрефтәренә оҡшағандары бар.
Рун яҙмалы ҡомартҡылар
Донъяла барлығы 5 000 тирәһе рун яҙмаһы табылған, шуларҙың 3 000-е — Швецияла. Иң боронғо рун яҙмалы ҡомартҡылар (500-ләп дана) Данияла табылған. Норвегияла — 600, 140 рун яҙмаһы — Британ утрауҙарында, 60 яҙма — Гренландияла, 70-ләп яҙма — Исландияла. Бер нисә яҙма Рәсәй Федерацияһында, Латвияла, Украинала, Германияла, Австрияла ла табылған. Рун яҙмалары шулай уҡ Франция, Греция, Румыния, Төркиә, Нидерландта ла осраған.
Швецияның Уппсала ҡалаһындағы университетта рун яҙмаларының иң ҙур коллекцияһы бар. Хәҙерге заманда Стокгольм ҡалаһының Кэкбринкен һәм Пристготан урамдары сатындағы торлаҡ йорттоң цоколе стенаһына боронғо ташҡа уйылған рун яҙмаһы беркетеп ҡуйылған.
Иң тәүге рун яҙмаһы булып һөйәк тараҡҡа яҙылған рун яҙыуы һанала. Уны Данияның Фюн утрауында тапҡандар, яҙма II быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. Тарихсылар һәм тел белгестәре әйтеүенсә, рун яҙмаһы б.э. I быуатында ҡулланыла башлаған. Күп рун яҙмалары ташҡа соҡоп яҙылған. Шулай уҡ алтын пластинка рәүешендәге брактеаттарға төшөрөлгән рун яҙмалары ла табылған. Был тәңкәләр Римда медальон итеп ҡулланылған. «Codex Runicus», «Fasti Danici», «Cotton Domitian», «Codex Salisburgensis, 140» кеүек рунлы ҡулъяҙмалар бар. Истанбулдағы Айя Суфиялағы рун яҙмалары, шулай уҡ Афиналағы Пирей портында торған мәрмәр арыҫлан һынының яурынына төшөрөлгән рун яҙмалары ла әһәмиәтле һанала. Был скульптура Венециянан ғәнимәт итеп килтерелгән булған. Шулай уҡ Кенсингтонда (Миннесота штаты, АҠШ) 1898 йылда рунлы таш табылған, әммә уның ысынлығы әлегә раҫланмаған.
Рун яҙмалары ташҡа, металға, ағасҡа яҙылған — боронғо германдар ағасты семәрләп эшләү сәнғәтенә бик оҫта булған. Рун яҙмаларының йөкмәткеһе төрлө: улар араһында тылсымлы яҙыуҙар, аллаларға мөрәжәғәттәр бар, әммә мәрхүмдәр иҫтәлегенә яҙылғандары айырыуса йыш осрай. Мәҫәлән, Рёкта табылған рун яҙыулы ташҡа VI быуатта йәшәгән король Тьордикҡа маҡтау яҙылған, әммә таштың беренсе юлдарында уйып яҙылған «Был рундар Вемуд тураһында һөйләй. Варин уны һәләк булған улы иҫтәлегенә яҙған» тигән һүҙҙәр таштың ҡәбер ташы икәнлеген иҫбатлай.
Норвегияла табылған ташта ла некролог яҙылған. Унда «Энгель был ташты үҙенең Витахольмда вафат булған улы Торальд иҫтәлегенә ҡуйҙы» тип яҙылған.
Ҡайһы бер рун яҙмалары сәйәхәттән ҡайтҡан викингтарҙың батырлығын данлай. Шундай таштарҙың береһе Стокгольм янында табылған. Унда: «Рагенвальдтың ҡушыуы буйынса яҙылды, сөнки ул Грецияға ғәскәр башында барҙы», — тип яҙылған. Шулай уҡ герман ҡатын-ҡыҙҙарының хосуси милеккә хоҡуғын раҫлаған таштар ҙа табылған. Рундарға һуғыш ҡоралы хужаларының,рәссамдарҙың исемдәре уйылған. Шулай уҡ көнкүрешкә ҡағылышлы рун яҙыуҙары, календарҙар ҙа табылған.
Грек-латин версияһы
Рундарҙың ниндәй илдә барлыҡҡа килеүе тураһында бик күп төрлө фараздар бар. Рундар оҙонса һәм осло-мосло булғанлыҡтан, инглиз яҙыусыһы, рәссамы һәм уйлап табыусыһы Исаак Тейлор, улар б.э.т. VI быуатта Ҡара диңгеҙ халыҡтары араһында ҡулланылған грек алфавитынан барлыҡҡа килгән, уларҙы төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында йәшәгән готтар сығарған, тип иҫәпләй. Ғәмәлдә готтар ул ерҙәргә 900 йыл һуңыраҡ күскән булған. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, рундар б.э.т. һуңғы быуаттарҙағы грек тиҙ яҙмаһынан хасил булған.
Людвиг Франц Адальберт Виммер, Сигурд Агрелл раҫлауынса, рундар латин яҙмаһынан килеп сыҡҡан. Отто фон Фризен рундарҙы б.э. II—III быуаттарҙа грек һәм латин алфавиты нигеҙендә готтар уйлап сығарған тип фаразлай.
Бредсдорф фекеренсә, рундар готтар яҙыуынан килеп сыҡҡан. Был раҫлауҙы инҡар иткән ғалимдар дәлилләүенсә, рун яҙыуы III быуатҡа тиклем ҡулланылған, ә готтарҙың яҙыуы IV быуатта ғына барлыҡҡа килгән.
Төньяҡ этруск версияһы
Рун яҙыуы төньяҡ этруск алфавитынан сыҡҡан тигән теория — донъяла иң популяр гипотеза. Уны 1928 йылда рундарҙы өйрәнеүсе ғалим Карл Марстрандер тәҡдим иткән.
Был версияны бик күп ғалимдар хуплай. Улар шулай уҡ рундарға латин алфавитының да йоғонтоһо булған тип фаразлай.
Алғы Азия версияһы
Лидий алфавитында яҙылышы менән рундарға оҡшаған бер нисә хәреф бар, тик фонетик айырмалары бар. Моғайын, был лидий алфавиты финики һәм грек алфавитына йәнәш барлыҡҡа килгәндер. Тик лидий алфавиты б.э.т. III быуатта юҡҡа сыҡҡан, яҡынса ошо осорҙа Европала латин хәрефтәрен үҙләштергән рундар барлыҡҡа килгән. Ҡайһы бер рундарға (Gebo, Berkana, Ing — скандинав вариантында) оҡшаш хәрефтәр Алғы Азия телдәрендә, мәҫәлән, көньяҡ ғәрәп телендә, бар.
Традицион булмаған версия
1930—1940-сы йылдарҙа Германияла Urrunen теорияһы барлыҡҡа килгән. Уға ярашлы, рундарҙың нигеҙендә ниндәйҙер тәү рундар булған, унан донъяның бөтә алфавиттары, шул иҫәптән төньяҡ семит алфавиты килеп сыҡҡан. Был теория алфавитты германлаштырыу маҡсатында уйлап сығарылған, шуға күрә уны дөрөҫ теория тип атау мөмкин түгел. Әлегә тиклем рундарҙың яҙыу өсөн сығарылғанмы, әллә күрәҙәлек итеү өсөнмө икәнлеге бер кемгә лә билдәле тугел.
1932 йылда Лунд ҡалаһы университеты профессоры Сигурд Агрелл эзотерик теория сығара. Ул теория буйынса, f руны алфавитта беренсе түгел, ә һуңғы хәреф булып тора. Әгәр рундарҙы ошо тәртиптә теҙһәң, уның фекеренсә, рундарҙың шифрланған мәғәнәһен аңларға мөмкин. Был теория фән донъяһында ҡабул ителмәй, әммә уның Томас Карлссон кеүек бер нисә эйәрсәне була. Томас Карлссон футарк тураһында Агреллдан ҡала тәүге бер нисә монографияһын баҫтырып сығара. Футарк теорияһы яҡлы Кеннет Медоуз тигән оккультсы ла була.
Мифологик версия
Скандинав мифологияһы буйынса, үҙен-үҙе һөңгө менән сәнскән Один туғыҙ тәүлек буйы ашамай-эсмәй Ғаләм ағасында аҫылынып торған. Һыуһынын олатаһы Бельторн биргән изге шаман балы менән баҫҡас, Одиндың ҡолағына рундар ишетелгән һәм ул, һөңгөһөнөң осон ҡанына манып, рундарҙың иң тәүгеләрен Ғаләм ағасына яҙып ҡуйған, имеш. «Өлкән Эдда»ла былай тип яҙылған :
Знаю, висел я в ветвях на ветру девять долгих ночей, пронзенный копьем, посвященный Одину, в жертву себе же, на дереве том, чьи корни сокрыты в недрах неведомых.
Никто не питал, никто не поил меня, взирал я на землю, поднял я руны, стеная их поднял — и с древа рухнул.
Девять песен узнал я от сына Бёльторна, Бестли отца, меду отведал великолепного, что в Одрёрир налит.
Стал созревать я и знанья множить, расти, процветая; слово от слова слово рождало, дело от дела дело рождало.
Руны найдешь и постигнешь знаки, сильнейшие знаки, крепчайшие знаки, Хрофт их окрасил, а создали боги и Один их вырезал,
Один у асов, а Даин у альвов, Двалин у карликов, у ётунов Асвид, и сам я их резал.
Иртә, дөйөм герман йәки тәүскандинав рундары
Иртә рун яҙмалы (III—VIII быуаттар) 150-ләп предмет табылған. Уларҙың күбеһендә яҙма бер генә һүҙҙән, ғәҙәттә, исемдән, тора, шунлыҡтан уларҙың өстән бер өлөшөнөң нимә аңлатҡаны ла асыҡланмаған. Иң боронғо рун яҙмаларының теле гот теленән, йәғни иртә герман теленән, күпкә боронғораҡ.
Гот рундары
Йәнә гот рундары булған, улар — дөйөм герман рундарының тәүләп барлыҡҡа килгән бер төрө. Европала б. э. I—IV быуаттарында ҡулланылғандар. Мәҫәлән, Эвре Стабюла табылған һөңгө осондағы яҙма raunijaz , йәғни «һынаусы» тигәнде аңлата һәм иң боронғо рун яҙмаһы тип һанала.
Инглиз-сакс рундары
Герман ҡәбиләләренең күптәре Британ утрауҙарына күсеү сәбәпле, уларҙың телдәрендә фонетик үҙгәрештәр барлыҡҡа килгән: бер нисә һуҙынҡы өн өҫтәлгән, шунлыҡтан дөйөм герман рун алфавиты ҡулланыуҙан сыҡҡан. Һөҙөмтәлә инглиз-сакс рун алфавиты барлыҡҡа килгән. VII быуат башында ике яңы рун — Ac (оҙон ɑ өнө) һәм Æsc (æ өнө) барлыҡҡа килгән. Һуңғараҡ Yr руны — y өнө, Ior — io дифтонгыһы, Ear — ea дифтонгыһы, Cweorþ — q өнө, Calk — k өнө, Stan — st бәйләнеше, Gar — ҡаты g өнө өсөн ҡулланыла башлаған. Инлиз-сакс рун алфавиты «Codex Salisburgensis, 140», «Cotton Domitian (Codex Cotton)» исемлегендә һәм шулай уҡ Темзала табылған «скрамасакста» (ҡыҫҡа ҡылыста) һаҡланған. Бер нисә боронғо рун, фонетик мәғәнәһен юғалтып, o, z — x өндәрен аңлата башлаған. Боронғо өндәрҙең атамалары ла инглиз-сакс теленә тәржемә ителгән. Уларға Feoh, Ur, Þorn, Or, Rad, Cen, Gyfu, Wen, Hagl, Nyd, Is, Ger, Ih, Peorþ, Eohlx, Sigel, Tir, Beorc, Eh, Man, Lagu, Ing, Oeþel, Dæg тигән атама бирелгән.
Маркоманник рундар
Каролинг империяһының VIII һәм IX быуат ҡулъяҙмаларында табылған «De Inventione Litterarum» трактатында дөйөм герман һәм инглиз-сакс рундарының үҙенсәлекле ҡатнашмаһы ҡулланылған. Был рундарҙы, уларҙың маркомандарға бер ҡыҫылышы булмаһа ла, маркоманник рундар тип атағандар. Был ҡатнашма, моғайын, рундарҙы латин алфавитына яҡынайтыу маҡсатында сығарылғандыр.
Төньяҡ йәки скандинав рундары
IX быуат башында Скандинавия илдәрендә дөйөм герман рундары башҡа яҡҡа үҫеш алған. Боронғо скандинав телендә лә үҙгәрештәр булған, телдең өндәр теҙмәһе байыған, шунлыҡтан дөйөм герман рундары телдең өн составын сағылдыра алмай башлаған, әммә, инглиз-сакс рундарынан айырмалы, скандинав рундарында хәрефтәр кәмегән. Уларҙың алфавитынан g, w, ih-wh, p, z ŋ, d, chloe рундары алып ташланған. Инглиз-сакс рун алфавитынан Yr руны өҫтәлгән. Шулай итеп, скандинав алфавиты ун алты рундан торған. Уларҙың атамалары ла үҙгәргән: Fe, Ur, Þurs, Åss, Reið, Kaun, Hagall, Nauð, Iss, Ar, Sol, Tyr, Bjarkan, Maðr, Løgr. Һаҡланып ҡалған тәүскандинав рундың һәр береһе бер нисәшәр оҡшаш өндө аңлата башлаған: Ur руны — [u], [o], [ø], [w]; þurs — [þ], [ð]; Åss — [å], [ą], [æ]; Kaun — [k], [g], [ŋ]; Iss — [i], [e], [ø], [y]; Ar — [a], [æ], [e], [ø]; Tyr — [t], [d], [nd]; Bjarkan руны [p], [b], [mb] өндәрен аңлатҡан. Скандинав рундарының ике тибы — дат һәм швед-норвег рундары — бар. Дат рундары ҙур үҙгәрештәр кисермәгән, улар IX—XI быуаттарҙа ҡулланылған. Швед-норвег рундары график кесерәйеүгә дусар ителгән. Мәҫәлән, s һәм y рундары бер һыҙыҡ ҡына булып яҙыла башлаған. Швед-норвег рундары IX—X быуаттарҙа ҡулланылған. Һуңғараҡ швед-норвег рундарынан норвег варианты айырылып сыҡҡан, график яҡтан ул дат алфавитына оҡшай башлаған. Скандинав рундарын һәм уларҙан һуңыраҡ барлыҡҡа килгәндәрен кесе йәки һуңғы осор рундары тип атайҙар.
Хельсинки рундары
Яҙылышының кесерәйеүгә ынтылышы Хельсинки рундарына ла хас. Был рундар Швецияла ҡулланылған. Хельсинки рундары менән яҙылған яҙмалар XI быуатҡа ҡарай.
Мэн рундары
XI—XII быуаттарҙа Мэн утрауында норвег рунының тағы ла бер варианты ҡулланылған. Унда 16-сы рун булмаған. Был рун яҙмалы текстар ике төргә бүленә: берәүҙәрендә дүртенсе рун ą өнөн, икенселәрендә о өнөн аңлата.
Пунктирлы рундар
Пунктирлы рундар XI быуатта Дания һәм Норвегияла барлыҡҡа килгән. Улар скандинав рундарын камиллаштырыу маҡсатында сығарылған, сөнки өндәр күп булғанлыҡтан бер рун менән бер нисә өндө яҙырға тура килгән. Шунлыҡтан c, d, g, chloe, p, v, ð, æ, -, z өндәре өсөн яңы тамғалар өҫтәлгән. Был йүнәлештә алфавитты үҫтереү инглиз-сакс рундары өлгөһөндә барған. Был рун алфавиты атамаһы ð өнөнән — þ; b өнөнән — p; y өндәрен нөктәләр өҫтәп хасил итеү арҡаһында килеп сыҡҡан.
Исланд рундары
Исланд рундары тип пунктирлы рундарҙан үҫешкән вариантты һанарға була. XII—XIV быуаттарҙа улар Исландияла ҡулланылған. Һуңынан был рундарҙың яҙылышы үҙгәргән. Мәҫәлән y рунының формаһы, p — ә q — d , e. (Viktigste islandske særformer):  (d),  (e),  (к),  (q),  (s),  (х),  (y),  (z),  (ö).
Далекарлий йәки даль рундары
Далекарлий йәки даль руны Даларнала (Швеция) XV быуаттан XIX быуаттың башына тиклем ҡулланылған. Графикаһы буйынса улар латин алфавитына оҡшаш, мәҫәлән, (Ä, Ö, Å, G) хәрефтәре. Был вариант иң һуңғыһы булған һәм латин алфавиты менән алмаштырылған. .
Башҡа яҙыуҙарға йоғонтоһо
Иҫке инглиз һәм исланд алфавиттарының латиницаға нигеҙләнгән өҫтәлмә хәрефтәре Þ (торн) һәм Ƿ (винн) шулай уҡ рун яҙмаһынан баш ала.
Рун шартлы яҙмаһы
Рун тамғаларын шифрлап яҙыуҙың бер нисә ябай ысулы бар. Бер нисә рунды бер һыҙыҡҡа бәйләп яҙыуҙан торған «бәйләм рундар»ысулы, шулай уҡ рун урынына уның алфавиттағы Эттир һанын һәм Эттир рәтендәге һанын яҙыу ысулы бар. Бындай алым скандинав рундарына хас. Тик Эттирҙарҙың һаны киреһенсә күрһәтелгән. Мәҫәлән, 1-се Эттир 3-сө тип, ә 3-сөһө-1-се тип, 2-сеһе — 2-се тип яҙылған. «Тарбаҡлы рундар» (kvistrunir) алымында оҙон һыҙыҡтарҙан бәләкәс кенә һыҙыҡтар үткәрелгән, уларҙың һул яҡтағы һаны Эттирҙың һанын, ә уң яғы рундың һанын күрһәткән. «Сатыр рундар» йәки «арҡысаҡ рундар» (Tjaldrunir ) бәләкәс һәм ҙур һыҙыҡтар менән яҙылған, тик бер тамға ике өндө аңлатҡан. Был ике төр ҙә Рёкала табылған ташта бар. Шартлы яҙыуҙың икенсе төрөндә Эттир һаны дөйөм герман руны менән, ә рундың һаны швед-норвег руны менән яҙылған. Ташта «oossoosss» тип яҙылған, ул «ni» тигәнде аңлата. Шул уҡ ташта Эттир һаны — дөйөм кире яҡҡа ҡараған герман руны ih-wh менән, ә рундың һаны ғәҙәттәгесә дөрөҫ ih-wh дөйөм герман руны менән тамғаланған. Бергенда табылған ике ағас таҡта «тарбаҡлы рундар» менән яҙылған. Берген рун яҙмаһында f; u рундары — ff; þ — fff; o — o; r — oo; k — ooo руны менән яҙылған, рундар шифрланмаған. «Codex Salisburgensis, 140» ҡулъяҙмаһында һуҙынҡы өндәр нөктәләр менән алмаштырылған: а — бер нөктә менән, е — ике, і — өс, o — дүрт, u биш нөктә менән яҙылған. Шулай уҡ рундарҙы киреһенсә ҡуйып яҙылған яҙмалар ҙа осраған, мәҫәлән,Тёрвикиҙа табылған ташта шулай яҙылған.
Рун календарҙары
Шулай уҡ «мәңгелек календарҙар» ҙа булған. Уларҙы Данияла римстоктар (rim — «календарь» һәм stok — «таяҡ» һүҙҙәренән) тип, ә Норвегияла проистав  (prim — «алтын һан») тип атап йөрөткәндәр. Улар таяҡ рәүешендә, оҙонлоҡтары яҡынса 5 фут булған. Был календарҙар XIV быуатта иң тәүҙә табылғандар иҫәбенә инә. Фән өсөн иң ҡыҙыҡлыһы — Оле Вормдың «Computus Runicus» тигән ҡулъяҙмаһы (уның күсермәһе 1328 йылда эшләнгән), унда рун календары тулыһынса яҙылған. Таяҡтың бер яғында — 14 апрелдән алып 13 октябргә тиклемге көндәр (был ваҡыт йәйҙе аңлатҡан), икенсе яғында 14 октябрҙән алып 13 апрелгә тиклемге көндәр (ҡыш) яҙылған булған. Көндәр баштан уҡ ете рунға бүленгән. Календарҙа ун туғыҙ «алтын һан» тулған айҙың алмашыныуын күрһәткән. Ун туғыҙ һандың һәр береһе тәғәйен рун менән билдәләнгән, ә етмәгән өс рунды яҙыр өсөн Arlaug (17 һаны), Tvimaður (18 һаны), Belgþor (19 һаны) тигән яңы рундар сығарылған. Байрам көндәре һәр бер байрамдың билдәһен аңлатҡан һүрәттәр менән тамғаланған. Һуңыраҡ һүрәттәр урынына ябай һыҙыҡсалар яҙғандар, ә ун туғыҙ «алтын һан» — ғәрәп цифрҙары йә икенсе төрлө тамғалар менән билдәләнгән.
Рун яҙмаларының теле
Иң боронғо рун яҙмалары боронғо герман телендә яҙылған. Был яҙмалар төрлө төбәктәрҙәге телдәрҙең үҙенсәлектәрен тулыһынса күрһәтмәй. Һуңғыраҡ осорҙоң рун яҙмалары инглиз-сакс, боронғо скандинав телендә яҙылған. Иң һуң яҙылған рун иҫтәлектәре швед телендә яҙылған. Ғөмүмән алғанда, рун яҙмалары ҡыҫҡартыуҙар һәм тәүге осорҙарҙа һүҙҙәргә бүленмәү арҡаһында аныҡ ҡына итеп уҡылмай.
Тылсым һәм юрау мәғәнәле рундар
Б.э.т. I быуатта Юлий Цезарь германдарҙың йәрәбә таяҡтары менән юрағанлығын әйткән. Тацит был турала тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған: Емеш ағасынан ҡырҡып алынған ботаҡты ярҡалап киҫәләр һәм, уларға айырым билдәләр төшөрөп, ап-аҡ туҡыма өҫтөнә һибеп ебәрәләр. Шунан һуң, әгәр юрау йәмәғәт өсөн эшләнһә, — ҡәбилә жрецы, хосуси маҡсатта булһа — ғаилә башлығы, аллаларға доғалар ҡылып һәм ҡарашты күккә төбәп, өс тапҡыр берәр ярҡаны ала ла уларға ырып төшөрөлгән билдәләр буйынса киләсәкте әйтә.
Әле боронғо герман халыҡтары уҡ рундарҙың тылсым көсөнә ышанған бар тип иҫәпләгән. Мәҫәлән. «Өлкән Эдда»ла рундарҙы хәүеф-хәтәрҙән, алданыуҙан һаҡланыр, дауаланыр өсөн бетеү итеп ҡулланыу тураһында яҙылған. Сигрдриваның телмәре
Клену тинга кольчуг даю я напиток, исполненный силы и славы великой; в нём песни волшбы и руны целящие, заклятья благие и радости руны.
Руны победы, коль ты к ней стремишься, — вырежи их на меча рукояти и дважды пометь именем Тюра!
Руны пива познай, чтоб обман тебе не был страшен! Нанеси их на рог, на руке начертай, руну Науд — на ногте.
Рог освяти, опасайся коварства, лук брось во влагу; тогда знаю твердо, что зельем волшебным тебя не напоят.
Повивальные руны познай, если хочешь быть в помощь при родах! На ладонь нанеси их, запястья сжимай, к дисам взывая.
Руны прибоя познай, чтоб спасать корабли плывущие! Руны те начертай на носу, на руле и выжги на веслах, — пусть грозен прибой и черны валы, — невредимым причалишь.
Целебные руны для врачевания ты должен познать; на стволе, что ветви клонит к востоку, вырежи их.
Познай руны речи, если не хочешь, чтоб мстили тебе! Их слагают, их составляют, их сплетают на тинге таком, где люди должны творить правосудье.
Познай руны мысли, если мудрейшим хочешь ты стать! Хрофт разгадал их и начертал их, он их измыслил из влаги такой, что некогда вытекла из мозга Хейддраупнира и рога Ходдрофнира.
Стоял на горе в шлеме, с мечом; тогда голова Мимира молвила мудрое слово и правду сказала,
лапу медведя и Браги язык, волчьи когти и клюв орлиный, кровавые крылья и край моста, ладонь повитухи и след помогающий,
стекло и золото и талисманы, вино и сусло, скамьи веселья, железо Гунгнира, грудь коня Грани, ноготь норны и клюв совиный.
Руны разные все соскоблили, с медом священным смешав, разослали, — у асов одни, другие у альвов, у ванов мудрых, у сынов человечьих.
То руны письма, повивальные руны, руны пива и руны волшбы, — не перепутай, не повреди их, с пользой владей ими; пользуйся знаньем до смерти богов!
Теперь выбирай, коль выбор предложен, лезвия клен, — речь иль безмолвье; решай, а несчастья судьба уготовит. Рундарҙың тылсымлы көсө тураһындағы иң тәүге ҡулъяҙма (Computus Runicus) Дания табибы Оле Ворм тарафынан 1328 йылғы ҡулъяҙманан күсереп алынған.
Оккультизмда рундар
Хәҙерге рундар менән күрәҙәлек итеүҙе XX быуатта немец тикшеренеүсеһе, оккультсы Гвидо фон Лист уйлап сығара һәм бының өсөн «арманик футарк» тигән рун алфавитын эшләй. Был алфавит өсөн ул скандинав рундарын ҡуллана, уға ике тамға өҫтәй, рундарҙың исемдәрен дә үҙгәртә. Түбәндә уларҙың исеме алфавит тәртибендә бирелгән:Fa, Ur, Thorr, Os, Rit, Ka, Hagal, Nauth, Is, Ar, Sol, Tyr, Bar, Laf, Man, Yr, Ef, Fyfros.
Зигфрид Кюммер рундарҙы кеше менән арийҙарҙың аллаларын «тоташтырып тороусы күпер» тип һанай. Уның уйынса, һәр бер рун кеше тәненең бер ағзаһы менән бәйле. Ул шулай уҡ рундарҙың төрлө комбинацияларын йырларға кәрәк тигән фекерҙә булған. Уның теорияһы йоғонтоһонда һуңыраҡ Адольф Гитлер рундарҙы нацист символикаһында ҡуллана.
Нацист символикаһында рундар
SS символында рун тамғалары бер нисә тапҡыр осрай. Шулай уҡ был тамға SS дивизия төрҙәрендә лә ҡабатлана.
Гиммлерҙең күрһәтмәһе буйынса СС символикаһында 14 футарк руны ҡулланылған, улар менән СС ойошмаһы ағзаларының карьера үҫеше билдәләнгән. СС ритуалдарында рундар менән биҙәлгән балдаҡтар, йоль яҡтыртҡыстары, кинжалдар ҡулланғандар.
Әҙәбиәттә рундар
Айлы һәм кирт рундары дөйөм герман алфавитынан сығып Толкин тарафынан төҙөлгән, уларҙың мәғәнәһе Урта Ерҙә йәшәгән халыҡтарҙың фонетик үҙенсәлектәре менән бәйле булған.
Юникодтағы рундар
Unicode 3.0 версияһынан башлап Юникодта рундарға айырым позициялар бирелгән (16A0—16F8). Юникодҡа бөтәһе 76 рун тамғаһы индрелгән. Шулай уҡ бында һүҙҙәр араһына ҡуйыл торған нөктә, ике нөктә, арҡысаҡ тамғалары, шулай уҡ «алтын һандар» өсөн arlaug (16EE), tvimaður (16EF) һәм (16F0)16EF) тамғалары өҫтәлгән.
Рундар ирекле Юникод шрифтарында яҙыла: Junicode, Free Mono, Caslon Roman; шартлы түләүһеҙ Code2000, Everson Mono һәм TITUS Cyberbit Basic ҡулланыла. Юникодта рун тамғаларының классификацияһы Юникодта рун символдарының таблицаһы:
Рун терминының башҡа телдәрҙә ҡулланылыуы
Тышҡы оҡшашлығы арҡаһында рун менән бөтөнләй бәйле булмаған ҡайһы бер телдәрҙең яҙмаларын да рун яҙмаһы тип йөрөтәләр. Был бигерәк тә Себерҙәге Орхон-Йәнәсәй яҙмаһына ҡағыла.
Славян рундары
Рәсәй, Белоруссия, Украина һәм Латвия территорияһында герман рундары менән яҙылған күп кенә яҙмалар табылған. Әммә Иҫке Ладогала һәм Новгородта уҡылмаған ике рун яҙмаһы табылған, улар икеһе ике төрлө, бер телгә лә тура килмәгән рун яҙыуы менән яҙылған. Монах (черноризец) Храбр үҙенең «О письменах» тигән трактатында мәжүси славяндарҙың күрәҙәлек итеү өсөн төрлө һыҙыҡтар төшөрөүе, әммә ул ваҡытта әле славяндарҙың яҙмаһы булмауы тураһында яҙа. «Велесовая книга» славян рундарына оҡшаш яҙма менән яҙылған тип һанала, тик фәнни йәмәғәтселек уны XIX—XX быуаттар ялғаны тип раҫлай.
Кесе Урғаҙа
Кесе Урғаҙа (Малая Уртазымка, Малая Ургаза - Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Кваркен районы һәм Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Урғаҙа йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002431
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200243
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
"Словарь топонимов Башкирской АССР" белешмәһендә был йылға тураһында ошондай аңлатма яҙылған: ''Урғаҙа (Уртазымка) — река, правый приток Урала в Баймакском, Хайбуллинском районах.В верхнем течении Оло Урғаҙа, Кесе Урғаҙа. Возможно от диал. ур - ров, канава и древнетюрк.'' угуз - р е к а.
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә Ур һүҙенә шундай аңлатмалар бирелгән: 1.Тәрән итеп ҡаҙылған тар, оҙон соҡор. 2. Тупрағын алдына өйөп, тәрән, тар итеп ҡаҙылған хәрби нығытма
Башҡортостанда -ғаҙы ҡушымтаһы менән яһалған гидронимдар йыш осрай.
Леви Бернар-Анри
Биографияһы
Алжир ҡалаһы Бени-Сафта етеш йәшәгән йәһүд ғаиләһендә тыуған. Бернарҙың атаһы — Анри ҙур «La Becob» урман сәнәғәте компанияһы хужаһы булған. 1954 йылда ғаилә Францияға Париж ҡалаһы янындағы Нейи-сюр-Сенға күскән. 1968 йылда Бернар-Анри Юғары нормаль мәктәбенә уҡырға инә.
Журналист эшмәкәрлеген «Combat» гәзитендә башлай. 1971 йылда Бангладештың Пакистандан бойондороҡһоҙлоҡ яулау һуғышын яҡтыртыу маҡсатында Һиндостанға барған. 1973 йылдан — «Grasset» нәшриәте мөхәррире, һуңғараҡ был нәшриәттә уның китаптары баҫыла. Башлыса көнүҙәк сәйәси темаларға 20-нән ашыу китап яҙған.
1974 йылда модель Изабель Дутрелингә (Isabelle Doutreluigne) өйләнә, һәм уларҙың ике балаһы тыуа.
Леви «Яңы философия» мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булараҡ билдәле, хәҙерге марксизмды тәнҡитләй («Варварство с человеческим лицом» китабы, 1977).
1984 йылда Леви, Францияның Социалистик партияһы һәм уның лидеры Франсуа Миттеран өсөн ҡара тәнле һәм ғәрәп һайлаусыларҙың тауышын йәлеп итеү өсөн тәғәйенләнгән, «SOS racisme» ижтимағи ойошмаһын булдырыуҙа ҡатнаша. 1986 йылда Эфиопияға барған.
1990-сы йылдар башында Левиҙың элекке Югославиялағы низағта ҡатнашҡан босний мосолмандарын яҡлаусы мәҡәләләре донъя күрә. 1991 йылда кино өсөн бирелгән дәүләт субсидияларын бүлеүсе дәүләт кинокомиссияһы (commission d’avances sur recettes) директоры итеп тәғәйенләнә.
1993 йылда актриса Ариэль Домбальға өйләнә. 1997 йылда төп ролдәрҙә ҡатыны һәм Ален Делон ҡатнашҡан «Көн һәм төн» фильмын төшөрә.
1999 йылда «Косовты азат итеү армияһы» өсөн сығыш яһай һәм үҙенең мәҡәләләрендә Югославия Союз Республикаһын бомбаға тоторға саҡыра.
Афғанстанда 2001—2014 йылдарҙа терроризмға ҡаршы һуғышты хуплай.
2008 йылда Көньяҡ Осетияла һуғыш ваҡытында Грузиянан репортаждар алып бара, президент Михаил Саакашвили менән интервью ойоштора.
2008 йылда «Йәмғиәт дошмандары» тигән китабы — Левиҙың француз яҙыусыһы Мишель Уэльбек менән хатлашыуы баҫылып сыға.
2010 йылдың майында «JCall» төркөмөнөң Израилгә баҫым яһарға саҡырған Европа парламентына мөрәжәғәт иткән петицияһына ҡул ҡуйған, Һуңынан, 2020 йылдың июнендә, ошо уҡ төркөмдөң икенсе декларацияһына ҡул ҡуйған.
2011 йылдың мартында Бенгазиҙа Ливия баш күтәреүселәре менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша һәм яңы ғына ойошторолған Милли күсмә советының халыҡ-ара танылыуы өсөн тырыша. Һуңыраҡ шул уҡ айҙа Николай Саркози менән ул Ливиялағы ваҡиғаларҙа хәрби ҡатнашыу инициативаһын алға һөрә.
2013 йылдың мартында үҙен радикаль исламизмға ҡаршы көрәшеүсе һәм Ливияны Муаммар Каддафи режимынан азат итеүгә рухландырыусы тип таныған Бернар-Анри Левиға, радикаль исламизмдың көсәйә барыуы арҡаһында, йәһүд булараҡ танылған Леви Бернар-Анриға Ливияға инеү тыйыла.
2013 йылда Сүриә хөкүмәтенә ҡаршы әүҙем пропаганда алып бара. 2013 йылдың 20 июнендә «Алеппоны ҡотҡарығыҙ!» (Sauvez Alep!) мәҡәләһендә Осрашыуҙа ул Сүриәгә "Бәшәр Асадтың ҡанлы режимы"на ҡаршы һөжүм башларға саҡыра.
2014 йылдың 9 февралендә «Евромайҙан» сәхнәһендә телмәр менән сығыш яһаны, һәм ул «Le Monde» гәзитендә «Мы все — украинцы» тигән мәҡәләлә сағыла.
2014 йылдың 18 февралендә, Киевта көс ҡулланыуға ҡаршы протест йөҙөнән, европа спортсыларын Сочиҙа ҡышҡы олимпия уйындарында ҡатнашмаҫҡа саҡырҙы.
2015 йылда Леви Украинаны Яңыртыу агентлығын ойоштороусыларҙың береһе булды.
2019 йылда Леви либераль ҡиммәттәрҙе яҡлаған һәм милләтселеккә һәм популизмға ҡаршы йүнәлтелгән «Сражайтесь за Европу или враги уничтожат её!» «Европа өсөн көрәшегеҙ йәки дошмандар уны юҡ итер!» тигән асыҡ хаттың инициаторы булып сығыш яһай. Хатҡа Василис Алексакис, Светлана Алексиевич, Давид Гроссман, Марио Варгас Льоса, Эльфрида Елинек, Адам Загаевский, Исмаил Кадаре, Дьёрдь Конрад, Милан Кундера, Антониу Лобу Антунеш, Иэн Макьюэн, Клаудио Магрис, Адам Михник, Герта Мюллер, Сәлмән Рушди, Орхан Памук, Фернандо Саватер, Роберто Савиано, Абдула Сидран, Лейла Слимани, Колм Тойбин, Людмила Улицкая, Агнеш Хеллер, Энн Эпплбаум ҡул ҡуйған.
2019 йылда «Открытое письмо против политических репрессий в России» («Рәсәйҙә сәйәси репрессияларға ҡаршы асыҡ хат») тигән хатҡа ҡул ҡуйҙы.
Le Point журналында Аҙна һайын сыҡҡан колонка алып бара.
Тәнҡит
Леви әфәнденең «Le Testament de Dieu» йәки «L’Idéologie française» һымаҡ иртә эсселары төрлө яҡлы идеологик өлкәләренән, тарихсы Пьер Видаль-Наке һәм фәйләсуфтар Корнелиус Касториадис, Раймон Арон һәм Жиль Делёз кеүек күренекле интеллектуалдар тарафынан көслө кире ҡағылды. Жиль Делёз Левиҙың CERFI (Centre d'étude de recherche et de formation institutionnelles) төркөмөн расизмда ғәйепләүҙәрен «ерәнгес» тип атаны. В защиту Леви выступил Эммануэль Левинас.
Икенсе шау-шыу француз «фәйләсүфе» Жан-Батист Ботулдың (Jean-Baptiste Botul) хеҙмәттәренән өҙөмтә килтереүенә бәйле. Ботуль яҙмалары ысынында ла киң билдәле мистификация булып тора, ә Ботуль үҙе — француз журналисы һәм фәйләсуфы Фредерик Пажес уйҙырмаһы ғына. Алдауҙың асыҡлығы (Ботуль фәлсәфәһе «ботулизм» тип атала) Левиҙың Ботулде үҙе уҡымауы, шуға күрә үҙенең китабын әҙәбиәт негры хеҙмәттәрен файҙалана алыуы шик тыуҙырған. Яуап биреп, Леви былай тип яҙған: «Был ысынлап та һәр хәлдә лә яҡшы фәйләсуф булып ҡалған „Канар аншене“ журналисының ысынға оҡшаған мистификацияһы ине». Шуға күрә, китаптың рецензияһын төҙөгән тәнҡитселәр кеүек, мин дә тотолдом. Рәнйетмәй әйтерлек берҙән-бер нимә ҡалды — рәссамға дан".
Журналистар Николай Бо һәм Оливье Тоссер үҙҙәренең «Une imposure française» эссеһында, Леви үҙенең Францияның әҙәбиәт даирәләре генә түгел, эшлекле даирәләрендә лә уникаль урынын, ике донъя араһында аралашсы булып китеүе өсөн файҙалана, шул уҡ ваҡытта ризаһыҙлыҡ белдергәндәрҙең ауыҙын ябып, үҙен ыңғай баһалауға өлгәшергә ярҙам итә. Мәҫәлән, Бо һәм Тоссер Францияла баҫылған «Кто убил Дэниела Перла?» («Дэниел Перлды кем үлтергән?») китабындағы күпселек күҙәтеүҙәр эксперттарҙың һәм Перл ғаиләһенең тәүәккәл кире ҡағыуҙарын, шул иҫәптән уның ҡатыны — ул Левиҙы «үҙ эгоһы арҡаһында үҙен юҡҡа сығарған кеше» тип атаған Мариана Перлды — телгә алмаған.
Мәҙәниәттә
Монтескье һәм Монтень фәйләсуфтары менән бер рәттән, Виктор Пелевиндың S.N.U.F.F. әҫәрендәге Бернар-Анри Монтень-Монтескье «дискурсмонгер»ҙың прототиптарының береһе булып хеҙмәт итә.
Хубилай
Хубилай (монголса Хубилай хан; ҡытайса 忽必烈，1215-1294) — Монгол империяһының ханы (1260—1271), Юань дәүләтенә нигеҙ һалыусы, Юань династияһынан Ҡытайҙың беренсе императоры.
Марко Поло китаптарында Кублай-хан исеме аҫтында телгә алына.
Хубилай — Сыңғыҙхандың ейәне, Толай һәм ҡараит батшаһы Сорхахтани-бикә улы, Мәңге, Хулагу, Арығ-Буғаның бер туғаны.
Тарихы
1251 йылда ағаһы Мәңге бөйөк хан тәхетенә ултырғандан һуң, Хубилайға Төньяҡ Ҡытайҙа баҫып алынған барлыҡ ерҙәрҙе бирә.
1253 йылда бөйөк хан Мәңге Хубилайға Көньяҡ Ҡытайҙағы Сун династияһына ҡаршы һуғыш ойошоторорға ҡуша.
1253 йылда Хубилай етәкләгән ғәскәр Хуанхэ йылғаһы аша сығып, Шәнси һәм Сичуан виләйәттәренә һөжүм итә, һуңыраҡ Юньнань вилайәтендәге Дали батшалығын яулап ала.
Хубилай Ҡытайҙа Каин — Шанду (Үрге баш ҡала) ҡалаһына нигеҙ һала.
1259 йылда Хубилай Сичуан ҡалаһын ҡамап алғанда, бөйөк хан Мәгенең һәм вафаты Арығ-Буғаның тәхеткә ултырырға тырышыуы тураһында хәбәр ала. Һөҙөмтәлә, Хубилай Сун көстәре менән солох килешеүенә ҡул ҡуя һәм Ҡараҡоромға бара.
Граждандар һуғышы
1260 йылда Кайпин ҡалаһында ашығыш рәүештә йыйылған ҡоролтайҙа Хубилай бөйөк хан итеп иғлан ителә, ә бер айҙан һуң Ҡараҡоромда Арығ-Буға бөйөк хан дәрәжәһенә күтәрелә.
Ары-Буға яғында Алтын Урҙа ханы Бәркә (Жуси нәҫеле), Алғы (Сағатай нәҫеле) һәм Мәңге нәҫеленән башҡа вәкилдәр, Хубилай яғында — Хулагу булған.
1260—1264 йылдарҙа ике бер туған араһында хакимлыҡ өсөн көрәш бара.
1260 йылда Хубилай Монгол империяһының башҡалаһын Ҡараҡоромдан Ханбалыҡ (һуңыраҡ Пекин исеме бирелә) ҡалаһына күсерә.
1260 йылда Хубилай Ҡараҡоромға яу аса, 1261 йылда Арығ-Буға ғәскәрен еңә һәм бөтә Монголияны үҙ хакимлығына ала.
Арығ-Буға әсирлеккә бирелә һәм 1266 йылда төрмәлә вафат була.
Көньяҡ Ҡытайҙы яулау
1267—1273 йылдарҙа Хубилай Хубэй виләйәтендәге Санья замогын ҡамалышҡа алып, буйһондора.
1273 йылда Хубилай Баянды ғәскәр башлығы итеп билдәләй.
1275 йылда Баян етәкләгән ғәскәр Янцзы йылғаһы аша сығып, үҙәндәге Ханьяндан Нанкинға тиклем бар ҡалаларҙы яулап ала.
1276 йылда Сун империяһының баш ҡалаһы Ханчжоу ҡалаһы ҡолатыла, император мисәте Хубилайға тапшырыла.
1279 йылда Кантон шәһәрен баҫып алып, Хубилай бөтә Сун империяһын яулай. Һуңғы Сун императоры Чжао Бин Ямынь диңгеҙ бәрелешендә һәләк була.
Хубилай Ҡытайҙағы яңы династияға Юань исемен бирә.
Һуңыраҡ ул Бирма, Камбоджа, Корея илдәрен үҙ хакимлығына буйһондора, ләкин Японияға һәм Вьетнамға ҡаршы һөжүме уңышһыҙ тамамлана.
1291 йылда Хубилай бөтә империяны 12 виләйәткә бүлә.
Дини ҡараштары
Хубилай дин иреген таный, уның һарайында христиандар, мосолмандар, буддисттар хеҙмәт иткән. Бигерәк тә ул буддизмды яҡлаған.
Хубилай шиғырҙар яҙған. Ҡытай тарихына Ши-цзу (始祖 — династияға нигеҙ һалыусы) исеме менән ингән.
Хәтер
2006 йылда Монголияның баш ҡалаһы Улан-Батор ҡалаһында Хөкүмәт һарайы алдында Хубилайға һәйкәл асыла. Элегрәк унда Сыңғыҙхан, Үгәдәй һәйкәлдәре ҡуйылған була.
Монгол яйлаһы
Монгол яйлаһы (яҫы таулыҡтары) — Үҙәк Азия көнсығышындағы ҙур майҙанлы яйла; оҙон яғы — 2500 км, ҡыҫҡа яғы — 700 км. Дөйөм майҙаны 2,6 млн км² (шул иҫәптән Ҡытай өлөшө 1,4 млн км² ). Гоби сүллеге менән ике өлөшкә бүленгән — төньяҡтан Монголияға, ә көньяҡтан — Ҡытай автономиялы регионы Эске Монголияға инә.
Географияһы
Төньяҡ-көнбайыштан яйланы Алтай тауы, Танну-Ола һәм Саян тауҙары сикләй, төньяҡтан — Хэнтэй таулыҡтары, көнсығыштан — Оло Хинган, көньяҡтан — Тарим тарлауығы, ә көнбайыштан — Джунгария бассейны (Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы) ҡамалай.