cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Молдова аш-һыуы
Күҙәтеү
Молдавияла аш-һыуҙың иң күп өлөшөн йәшерсәнән әҙерләйҙәр — уларҙы яңы көйө ҡулланалар, ҡайнаталар, ҡуралар, бешерәләр, фаршлайҙар, быҡтыралар, тоҙлайҙар. Уның өсөн традицион аш-һыуҙар булып кукуруздан, ноҡот борсағынан, фасолдән, йәшелсәләр — баклажандан, ҡабаҡтан, боростан, гогошарҙан, һуған-ялпаҡ һуғандан, помидорҙан, аҡ һәм төҫлө кәбәҫтәнән, шулай уҡ ашҡабаҡтан әҙерләнгән ашамлыҡтар торалар. Кукуруздан ярма, он, кукуркз киҫәксәләре, май, алкоголһеҙ эсемлектәр һ.б. әҙерләйҙәр. Әле XVIII быуат башында кукуруз ононан һәм ярмаһынан Молдавияла мамалыга, аштар, ҡамыр ашамлыҡтар бешерәләр. Мамалыга үҙенсәлекле бутҡа, йомшаҡ һәм тәме күңелгә ятышлы. Мамалыганы һыҙлыҡ, творог һәм сырҙар, ҡаймаҡ, брынза, йомортҡалар, һөт йәки һөт өҫтө, бәшмәктәр, ҡурылған балыҡ һ.б. менән бирәләр. Мамалыганан шулай уҡ кукуруз күмәстәре лә эшләйҙәр, бының өсөн мамалыганы киҫкеләйҙәр һәм майҙа йәки туң майҙа ҡыҙҙыралар. Элек мамлыга йыш ҡына һалҡын көйө икмәкте алмаштырған, әммә был йола булыуҙан бигерәк кәрәклектән килеп сыҡҡан. Тарихи мамалыга крәҫтиәндәрҙең икмәкте алмаштырған төп ризығы була, ләкин һуңғы ун йыллыҡта мамалыга юғары сифатлы ризыҡ статусы алды һәм бик күп ресторандарҙа тәҡдим ителә.
Фасоль закускалар, беренсе һәм икенсе блюдолар әҙерләүҙә ҡулланыла. Йәшелсәләр төрлө салаттар, ҡайнар икенсе блюдолар һәм балыҡ менән иткә гарнир өсөн нигеҙ булып торалар. Яңы йәшелсәне йышыраҡ ҡуралар, быҡтыралар, бешерәләр, ҡамырға төрөп бешерәләр, һирәгерәк — һыуҙа бешерәләр. Молдова аш-һыуы өсөн фаршланған баклажандар, ташҡабаҡтар, фаршланған борос, помидорҙар традицион ризыҡтар булып торалар. Уларҙың эсенә йәшелсәле, ярмалы-йәшелсәле, ит-йәшелсәле фарш тултыралар, ҡаймаҡ һәм томаттан соус, хуш еҫле тәмләткес үләндәр өҫтәп бешерәләр.
Хуш еҫле йәшелсәләр һәм йәшел үләндәрҙән тәмләткес сифатында башлыса һуған-ялпаҡ һуған (праж), сельдерей (целинэ), кейәү үләне (чимбру), любисток (леуштян), петрушка һәм укроп ҡулланыла.Аҙыҡҡа ҡара борос, хуш еҫле борос, әсе ҡыҙыл борос, кориандр, ҡәнәфер, лавр япрағы, мөшкәт сәтләүеге һ.б. тәмләткестәр өҫтәйҙәр. Балыҡ, ит, йәшелсә ашамлыҡтарына һалыу өсөн әҙерләнгән муждей, скордоля соустарының нигеҙен тәшкил иткән һарымһаҡ киң ҡулланыла. Был соустарҙы шулай уҡ мамалыга менән бирәләр. . Практикала бөтә йәшелсәләрҙе лә алдағы көнгә әҙерләйҙәр. Уларҙы тоҙлайҙар, консервалайҙар, әсетәләр.
Молдавияла брынза — һарыҡ һөтөнән сыр бик киң таралған. Уны тәбиғи көйө, шулай уҡ йәшелсә, ҡамыр, йомортҡа, балыҡ, ит ашамлыҡтарына ҡушымта сифатында ла ҡулланалар. Брынза XVII быуаттан, Молдавия кенәзлегендә һарыҡсылыҡ әүҙем үҫешкән мәлдән үк молдован аш-һыуының мөһим өлөшө булып тора. Молдова аш-һыуында иттең бөтә төрҙәре лә ҡулланыла. Һарыҡ итенән манжа, мусака; һыйыр итенән — паприкаш, мититеи; сусҡа итенән  — мэнкэрика, токана, костица, кырнэцеи, йорт ҡошо итенән — яхние, зама әҙерләйҙәр. Мититеи тышҡы күренеше менән ҡабыҡһыҙ бәләкәй генә колбасаларҙы хәтерләтә. Улар традицион балҡан ашамлығы чевапчичи менән оҡшаш. Милли балыҡ һәм ит ашамлыҡтары гратарҙа — бук, мүшмел, сәтләүек ағастарының ҡыҙыу күмере өҫтөндә урынлашҡан тимер рәшәткәлә әҙерләнә. Аҙыҡты, бигерәк тә улар тәбиғи көйө ҡыҙҙырылһалар, алдан маринадта тоталар. Традицион ҡамыр аштары булып йәшелсәле, емеш-еләкле, сыр, сәтләүекле эслек һалынған вертута һәм плацинда тора. Плацинда түңәрәк, ҡайһы ваҡыт квадрат формалы йәйпәк күмәсте хәтерләтә, ә вертута - йоҡа ҡамырҙан спираль итеп төрөлгән рулет.
Молдавияла күп төрлө емеш ағастары үҫә, өҫтәлгә яңы емеш-еләк — алма, груша, персик, өрөк, сейә, йөҙөм, грек сәтләүеге биреү ҡабул ителгән. Яратҡан милли тәм-том — еләк һәм емеш-еләк һутынан әҙерләнгән нуга, желе (пелтя), хәлүә (алвицэ), 	пирожный һәм ыуалып торған ҡамырҙан һәм ҡатлаулы ҡамырҙан бешерелгән печенье.
Еңел һәм һалҡын ашамлыҡтар
Йәшелсәләрҙең, ит, балыҡ, һөт продукттарының күп төрлөлөгө молдавия аш-һыуында еңел ашамлыҡтарҙың күп төрлөлөгөн тәьмин итә. Иң киң таралғандары:
Закускаларға үҫемлек майы, уксус, ҡаймаҡ, майонез, соустар муждей, скордоля, маринад һалына. Закускаларға ҡырҡыу тәм һәм хуш еҫ биреү өсөн тәмләткес үләндәр — любисток, эстрагон, петрушка, укроп, сельдерей, бөтнөк, шулай уҡ һарымһаҡ ҡулланыла. Һалҡын ашамлыҡтарҙан шулай уҡ бәшмәк һәм тауыҡ бауыры менән фаршланған йомортҡа, ҡойҡа, итле һәм балыҡлы рулеттар киң таралған.
Беренсе блюдолар
Молдаван аштарын — чорба һәм зама — йәшелсә бешкән һыуҙа, ит һәм балыҡ һурпаһында әҙерләйҙәр. Уларҙың мотлаҡ компоненты — ҡайнатып сығарып әсетелгән көрпә квасы (борш). Борш урынына ҡайһы ваҡыт лимон кислотаһы ҡулланалар, ә йәшелсә чорбаһында — кәбеҫтә тоҙламаһы. Молдавандарҙың беренсе блюдолары нескә әскелтем тәме һәм тәмләткес үләндәрҙең — чебрец, любисток, укроп, петрушка, эстрагон, сельдерей һәм бөтнөктөң хуш еҫе менән айылылып тора. Үләндәрҙең һабағын аштан, аш бешеп сығырҙан 5-7 минут алда алалар. Чорбыны төрлө продукттарҙан бешерәләр, әммә уларға мотлаҡ йәшелсәләр — помидор, кишер, петрушка, сельдерей, башлы һуған йәки ялпаҡ һуған өҫтәйҙәр. Бындай аштарға он ҡушып туҡылған йомортҡа йәки йомортҡа-ҡаймаҡлы боламыҡ һалалар. Заманы тик тауыҡ йәки эсәк-ҡарын һурпаһында әҙерләйҙәр. Йомортҡа-ҡаймаҡлы ҡатышма ҡушалар. Шулай уҡ балыҡ һәм һөт аштары, сырбушка киң таралған. Беренсе блюдоларға мамалыга, плацинда, вертута, пампушка ҡушып бирәләр.
Икенсе блюдолар
Молдавия аш-һыуында икенсе блюдоларҙы әҙерләү өсөн төрлө продукттар, башлыса йәшелсәләр, ит, балыҡ, брынза, кукуруз оно һәм ярмаһы, бойҙай оно, үҫемлек майы һәм туңмай ҡулланалар. Ит блюдоларын мотлаҡ йәшелсә һәм емеш-еләк ҡушып әҙерләйҙәр. Быҡтырғанда иткә помидор, томат һуты, ҡара емеш, айва, алма нескә тәм бирә. Бөтә икенсе блюдоларға тиерлек тәмләткестәр һәм йәшел үләндәр - кориандр орлоғо, ҡара һәм хуш еҫле борос, лавр япрағы, любисток, чебрец, эстрагон, сельдерей, шулай уҡ һарымһаҡ һалалар. Көршәктә бешереү киң таралған. Ит һәм балыҡты күмер өҫтөндә ҡуралар, бешерәләр һәм быҡтыралар. Шницель, антрекот, эсле ит котлеты, котлет, ҡурҙаҡ, сармале (голубцы ), тефтели киң таралған. Йыш ҡына йорт ҡошо, ҡуян һәм йорт ҡуяны итенән, субпродукттарҙан (тел, мейе, бауыр, елен) блюдолар әҙерләйҙәр. Кукуруздан, картуфтан, төҫлө кәбеҫтәнән, ташҡабаҡтан, төрлө ярмаларҙан һәм йомортҡанан икенсе блюдолар күп төрлө. Былауҙың төрлө төрҙәре бешерелә.
Ҡамыр һәм тәм-том ашамлыҡтар
Хәҙерге Молдавия аш-һыуында торт һәм пирожный йыш осрай, уларға ғәҙәттә емеш-еләк, джем, повидло, мармелад йәки ҡайнатып алынған сәтләүекле крем эслек булып хеҙмәт итә. Бынан тыш печенье һәм кекстарҙың бик күп төрҙәрен бешерәләр.
Татлы блюдолар һәм эсемлектәр
Молдавия татлы аш өҫтәле емеш-еләк ашамлыҡтарына - виноград, алма, абрикос, слива, айва, сейәгә бай. Уларҙы компот, һут, сироп, кеҫәл, желе әҙерләүҙә файҙаланалар. Емеш-еләктәрҙе ҡайнатылған һәм бешерелгән көйө лә ҡулланалар. Молдавияла бигерәк тә шәрбәт, нуга, хәлүә, альвица, айванан ҡаҡ (китоноагэ), зефир, суфле, гогошь, ҡуйы емеш-еләк һуты (пелтя) кеүек тәм-том киң таралған.
Үҙләштерелгән блюдолар
Урта быуаттағы Молдавия кенәзлеге оҙаҡ ваҡыт дауамында Ғосман империяһының вассалы булды, был хәл урындағы аш-һыуҙа ла сағылыш тапты. Молдавия аш-һыуы һарыҡ ите ҡулланыуға әүәҫлеге һәм бөтә балҡан халыҡтары өсөн оҡшаш булған блюдоларҙың (гивеч, мусака, чорба һ.б.) бер үк төрлө аталыуы менән төрөк йоғонтоһона бурыслы. Төрөктәр арҡаһында Молдавияла ашамлыҡ әҙерләү өсөн махсус усаҡтар (куптёрь) таралған. Хәлүә (альвица) һәм сәтләүек нугаһы кеүек көнсығыш тәм-томдары өсөн дә молдавандар төрөктәргә бурыслы.
Рәсәй империяһы осоронда, ә аҙағыраҡ совет осоронда молдаван аш-һыуына шул ваҡыттарҙа бөтә илдә популяр булған блюдолар өҫтәлә: Оливье салаты, винегрет, борщ, ҡоймаҡ, драники, эремсек билмәне, эремсек ҡабартмаһы, билмән һ.б. Был блюдолар һаман да молдаван өҫтәленең даими элементтары булып торалар.
Шараптар
Һарыҡ итенән блюдоларҙы ғәҙәттә аҡ йәки ҡыҙыл шарап менән бирәләр, һыйыр һәм ҡош итенә аҡ шарап бирелә. Молдаван өҫтәлендә ауыр һәм ҡырҡыу итле аҙыҡтар ҡеүәтле спиртлы эсемлектәр менән бергә бирелә. Әгәр төп аҙыҡ мамалыга булһа, һәм брынза менән, ул саҡта ғәҙәттә ҡыҙыл шарап бирәләр. Йәшелсәле аштар еңелсә алһыу һәм аҡ шарап менән ҡушып бирелә. Тәмле-татлы өҫтәлгә херес бирелә. Байрам өҫтәлдәре ҡағиҙә булараҡ кагорһыҙ үтмәй, уны плацинда, кулич, йөҙөмлө дөгө бутҡаһы менән бирәләр. Дивин — коньяктың молдаван аналогы — шулай уҡ байрам өҫтәлен биҙәй. Молдавия аш-һыуында шарапты торт, пирожный, печенье кеүек кондитер ашамлыҡтары бешергәндә лә ҡулланалар.
Ҡыҙыҡлы факттар
2014 йылда Молдова почтаһы милли блюдолар һүрәтләнгән маркаларҙы әйләнешкә сығара.
Плаксин Игорь Николаевич
Плаксин Игорь Никола́евич (8 октябрь 1900 йыл — 15 март 1967 йыл) —  ғалим-педагог, тау инженеры, техник фәндәр докторы, профессор, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1946). Заманса затлы металдар гидрометаллургияһына һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыуға нигеҙ һалыусы. 3-сө дәрәжә ике Сталин премияһы лауреаты (1951, 1952).
Биографияһы
Игорь Николаевич Плаксин 1900 йылдың 8 октябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Өфө ҡалаһында тыуа.
1926 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетын тамамлай, байыҡтырыу һәм гидрометаллургия өлкәһендә тау инженеры квалификацияһын ала.
1927 йылдан СССР Фәндәр академияһының Химия институтында академик Н. С. Курнаковтың лабораторияһында эшләй, унда затлы металдарҙың гидрометаллургияһы мәсьәләләрен тикшереү һәм физик химия, ҡаты есемдәр физикаһы һәм минералогия нигеҙендә байыҡтырыуҙың ҡатмарлы процестарын өйрәнеү менән шөғөлләнә.
1928 йылда Мәскәү тау академияһына доцент вазифаһына эшкә күсә, алтын һәм аҡ алтын металлургияһы курсы буйынса лекциялар уҡый.
1930—1962 йылдарҙа М.И. Калинин исемендәге Мәскәү төҫлө металдар һәм алтын институтында (хәҙер — Төҫлө металдар һәм алтын дәүләт университеты) алтын һәм платина металлургияһы кафедраһы һәм лабораторияһы мөдире булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941—1943 йылдарҙа, Файҙалы ҡаҙылмаларҙы механик эшкәртеү һәм байыҡтырыу институтының фәнни-техник бүлеге буйынса директор урынбаҫары булып эшләй, 1944 йылдан СССР Фәндәр академияһының Тау эше институты тәҡдиме буйынса үҙе ойошторған лабораторияны, һуңынан файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу бүлеген етәкләй (биш лаборатория составында). Шулай уҡ С.М. Киров исемендәге Урал политехник институтының кафедра мөдире була.
1946 йылдың 4 декабренән — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты — техник фәндәр бүлеге (тау эше һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу, металлургия).
1949 йылда Д.М. Юханов менән берлектә «Гидрометаллургия»ның капиталь монографияһын баҫтыра, шуның өсөн Сталин премияһы лауреаты исеменә лайыҡ була.
20 йыл дауамында металлургия һөнәрҙәре буйынса Бөтә Рәсәй аттестация комиссияһының эксперт комиссияһы ағзаһы һәм рәйесе, ә ғүмеренең һуңғы йылдарында Юғары аттестация комиссияһы пленумы ағзаһы була
800-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт һәм 50-нән ашыу уйлап табыу авторы
1967 йылдың 15 мартында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (6-сы участка) ерләнә.
И.Н. Плаксин гидрометаллургияның һәм мәғдәндәрҙән затлы металдар алыуҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләй, амальгамация процесын теоретик яҡтан нигеҙләй, цианлау процесын интенсивлаштырыуҙың һөҙөмтәле ысулын тәҡдим итә. Флотация ваҡытында газдарҙың минералдар менән тәьҫир итешеү теорияһын төҙөй, шулай уҡ бер нисә ҡатнаш ысул (флотоултырыу, өҫтәлдәрҙә флотогравитация) эшләй. 1977 йылдан йыл һайын Плаксин уҡыуҙары үтә.
Суханова Наталья Алексеевна
Наталья Алексеевна Суханова (10 июнь, 1931, Томск — 13 июнь, 2016, Дондағы Ростов) — Рәсәй яҙыусыһы, прозаик.
Тормош юлы
Тыуған 1931 йылдың 10 июнендә Томск ҡалаһында. 1939 йылда уларҙың ғаиләһе Железноводскиға күсеп килә. Мәскәү юридик институтын (1952) йылда тамамлай. Калинин өлкәһенең Удомля ҡасабаһында нотариус, район комсомол комитетында секретарь булып эшләй. 1954 йылда бында Советтар Союзы Коммунистар партияһына ҡабул ителә. Артабан Пятигорскиҙә экскурсовод, Тырныаузда журналист, Таганрог радиотехник институтында техник сәркәтип булып эшләй. 1969 йылдан алып Дондағы Ростовта йәшәй.
1961 йылда әҫәрҙәрен баҫтырып сығара башлай. Уның повесттары һәм хикәйәләре «Новый мир», «Октябрь», «Дон», «Наш современник», «Молодая гвардия» журналдарында баҫыла. Н. А. Суханованың «Кадриль» повесы буйынса 1978 йылда «Беларусьфильм» киностудияһында «Прошлогодняя кадриль» нәфис фильмы төшөрөлә. 1981 йылдашул уҡ повесть буйынса ҡыҫҡа метражлы «Кадриль» кинофильмы төшөрөлә.
2009 йылда Наталья Суханова «По имени Ксения» роман-дилогияһы өсөн «Әҙәбиәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» номинацияһында Чехов премияһына лайыҡ була.
Дондағы Ростовта йәшәй һәм эшләй.
Дондағы Ростовта 2016 йылдың 13 июнендә вафат була.
Зальцведель
Зальцведель (Salzwedel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 24874 кеше йәшәй. Майҙаны — 106,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 19 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29410 һәм автомобиль коды — SAW.
Хомес
Хомес — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Талтма йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Оло Кечкома
Оло Кечкома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 419 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солтанбәк (Дүртөйлө районы)
Солтанбәк (Султанбеково) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 182 кеше. Почта индексы — 452319, ОКАТО коды — 80224840003.
Тарихы
Йәлдәк улусына ҡараған Солтанбәк ауылы аҫаба башҡорттар йәшәгән төп ауылдарҙың береһе. Ауылға нигеҙҙе улуста ярайһы уҡ ҙур абруйға эйә булған Солтанбәк Мәтиков һала, һәм ул башҡорттар араһында бик әүҙем аҫаба булараҡ танылған була. 1652 йылдан алып төрлө рәсми документтарҙа Солтанбәк Мәтиковтың исеме телгә алына. Мәҫәлән, 1661 йылда ул Алдар ауылына мишәрҙәрҙе керҙәш (припущенник) булараҡ индереүҙә ҡатнаша. 1691 йылда Ҡуян ауылына мари-типтәрҙәрен индерә. 1700 йылда Сырым Бисубин менән бергә батшанан аҫаба ерҙәргә хужа булыуын раҫлаған грамота ала. Йәлдәк улусы башҡорттары Волга буйынан ҡасып килгән татарҙарҙың һәм урыҫтарҙың уларҙың ерҙәренә инеүенә ҡаршылыҡ күрһәтә. 1712 йылда был мәсьәлә менән генерал Головкинға етди шөғөллөнергә тура килә ..
1700 йылда Йәлдәк улусы 4 түбәгә бүленә: 1. Аҡмир Әсәнов түбәһе (уның бишенсе быуын ҡарт олатаһы — Борай районының Борай ауылына нигеҙ һалған Борай Ерғужин); 2. Сырым Бисубин түбәһе; 3. Солтанбәк Мәтиков түбәһе; Балта Мөнәков түбәһе. Түбәләр башлыҡтары үҙ-ара яҡын ғына туғандар була. Мәҫәлән, Сырым Бисубин менән Солтанбәк Мәтиков — 1663 йылда батшанан Йәлдәк улусы ерҙәренә хужа булыуы тураһында документ алған Ялмәмәт Аҡҡулаҡовтың ҡустыһы һәм һеңлеһенең балалары. Солтанбәктең улдары Сатай менән Ҡыяз 1838 йылда бер крәҫтиәнгә Ағиҙел буйындағы үҙҙәренең балыҡ тотоу урынын 5 йылға ҡуртымға бирә. 1748 — 1762 йылдарҙа Солтанбәк ауылына типтәрҙәр индерелә һәм 1762 йылда ауылда 34 типтәр кешеһенең йәшәүе теркәлә. Яңы Солтанбәк ауылы 1753 йылдан алып билдәле. 1795 йылғы V рәүиз документтарында был ауылда 67 башҡорт, 29 мишәр йәшәүе билдәләнә. Ә Солтанбәктең үҙендә 47 башҡорт, 118 типтәр, 45 мишәр йәшәй. 1791 йылда мишәрҙәр, ер һатып алып, ике ауылға ла төпләнә.
1816 йылда Иҫке Солтанбәктә 88 башҡорт, 16 мишәр, 10 типтәр йәшәй. 1859 йылда үткәрелгән рәүиздә Иҫке Молтанбәктә 180 аҫаба, 511 керҙәш, ә Яңы Солтанбәктә 168 аҫаба башҡорт, 33 керҙәш йәшәүе теркәлә. 1870 йылда Иҫке Солтанбәктә 719 кеше, ә Яңы Солтанбәктә 180 кеше йәшәй. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәлендә Иҫке Солтанбәктә 1 мең 296 башҡорт һәм типтәр йәшәһә, Яңы Солтанбәктә 487 башҡорт һәм мишәр йәшәүе билдәләнә.
1843 йылда Иҫке Солтанбәктә йәшәгән 95 башҡорт 480 бот ужым һәм 720 бот яҙғы бойҙай, ә Яңы Солтанбәктә йәшәгән 90 башҡорт 240 бот ужым һәм 600 бот яҙғы бойҙай сәсә. Шулай уҡ 30 мишәр 96 бот ужым һәм 168 бот яҙғы иген сәсә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Качанка
Качанка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уперта йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таймырҙа
Таймырҙа (Таймурзино) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 661 кеше. Почта индексы — 452319, ОКАТО коды — 80224840001.
Шабат Алексей Борисович
Шабат Алексей Борисович (8 август 1937 йыл, Мәскәү — 24 март 2020 йыл)  — СССР һәм Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы (1975), профессор (1979).
Биографияһы
Атаһы, Шабат Борис Владимирович — математик, Мәскәү дәүләт университетының функциональ анализ кафедраһы буйынса профессоры. Әсәһе, Макарова Елена Александровна — Мәскәү дәүләт университетының П. К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай (1959), профессор М. И. Вишик етәкселегендә дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында диссертация яҡлай.
1959—1973 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Гидродинамика институтының кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәре (Новосибирск). 1963 йылда СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе математика институтында (Новосибирск) академик М. А. Лаврентьев етәкселегендә «Ҡыҫылмай торған шыйыҡлыҡтың потенциаль һәм өйөрмәле ағымдарын йәбештереү тураһында» темаһына диссертация яҡлай.
1975 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында «Үҙгәртеп ҡороу операторҙары һәм һыҙыҡлы булмаған тигеҙләмәләр» докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1974—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең физика һәм математика бүлегендә һәм Башҡорт дәүләт университетында (Өфө); 1980 йылдан алып Математика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире.
1990 йылдан алып Л. Д. Ландау исемендәге Рәсәй Фәндәр академияһының теоретик физика институтының баш, төп ғилми хеҙмәткәре (Черноголовка); бер үк ваҡытта 2007 йылдан Ҡарасай-Черкес университеты профессоры (Карачаевск).
Физика-математика фәндәре докторы (1977), профессор (1979).
В. Е. Захаров менән берлектә кире таралыу проблемаһы ысулын (1971) (Захаров—Шабат ысулы) һәм һыҙыҡһыҙ тулҡындар теорияһы буйынса фәнни мәктәп булдыра.
120-нән ашыу ғилми эш авторы.
Рәсәй Федерацияның фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1993).
Руевица (стадион)
Руевица (хорва. Rujevica ) — Хорватияның Риека ҡалаһында урынлашҡан футбол стадионы. Стадиондың һыйҙырышлығы 8 279 урын тәшкил итә. Руевица стадионы — яңы Кантрида ҡоролмаһы осоронда 2015 йылдың авгусынан  «Риека» футбол клубының ваҡытлыса үҙ аренаһы булып тора. Руевица — күнекмәләр комплексының бер өлөшө, ул өҫтәмә дүрт яланды үҙ эсенә ала һәм клубтың йәштәр академияһы тарафынан ҡулланыла. Стадион шул уҡ исемле районда урынлашҡан, аренаның рәсми исеме — ХНК Риека стадионы (хорв.  Rijeka HNK Stadion ).
Ҡоролмалары
Руевица районындағы күнекмәләр үҙәген төҙөү 2014 йылдың 15 сентябрендә башлана һәм  «Риека» футбол клубы милекселәре тарафынан финанслана. 2015 йылдың 28 июлендә стадионды хорват футбол властары лицензиялай. 2015 йылдың 2 авгусында Руевица рәсми рәүештә  «Риека» командаһының Загреб  «Локомотивына» ҡаршы уйын менән асыла, ул 3:1 иҫәбендә хужаларҙың еңеүе менән тамамлана. «Риеканың» һаҡсыһы Марин Леовац стадионда тәүге голдың авторы була.
Киңәйтеү
2016 йылдың ғинуарында һәм ноябрендә «Риека» президенты Дамир Мишкович УЕФА чемпиондар Лигаһының һәм УЕФА Европа Лигаһының уйындарын үткәреүгә  стадион УЕФА талаптарын ҡәнәғәтләндереү өсөн 8 000 тамашасынын һыйҙыра алырлыҡ  трибунаны  төҙөү планы тураһында телгә ала. Төньяҡ трибуна 2017 йылдың 11 майында төҙөлә башлай, ә 2017 йылдың 21 июлендә тамамлана. Һөҙөмтәлә аренаның һыйҙырышлығы 6 039 урындан 8 279 урынға тиклем арттырыла. 2017 йылдың 2 авгусында стадионда йөрөш рекорды теркәлә: «Риека» менән Австрияның  «Ред булл» командалары араһындағы  өсөнсө УЕФА чемпиондар лигаһының өсөнсө  квалификацион раунды уйынына   8 118 кеше килә.
Секторҙар буйынса Һыйҙырышлыҡ
Стадиондың дүрт секторы 8 279 тамашасыны һыйҙыра:
== Лигала йөрөш ==
Хоны-Хунэ-Хум-Сос
Хоны-Хунэ-Хум-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лоуси-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зиденлангенбек
Зиденлангенбек (Siedenlangenbeck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 466 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 36 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Хуты-Яха
Хуты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 109 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Нанбас
Оло Нанбас (Түбәнге Нонбус, Нондус) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гвардия урамы (Өфө)
Гвардия  — Өфө ҡалаһы Калинин районы Шаҡша микрорайонының магистраль урамы. М-5 «Урал» трассаһына ике яҡтан сыға.
Почта индексы — 450069. ОКАТО коды — 80401370000. КЛАДР ID — 02000001000132300
Иҫтәлекле урындары
Баҙар ҡаршыһында, ҡасаба советы урынлашҡан ерҙә, Ленин һәйкәле торған, аҙаҡ мәңгелек ут менән гвардиясылар стелаһы булған. Хәҙер ташландыҡ хәлдә.
Балсыҡ карьерҙары эштәрендә урам эргәһендә күлдәр — карьерҙар булған. Береһе хәҙер күмелгән, икенсеһен үлән баҫҡан.
Исеменең килеп сығышы
Легендаға ярашлы, Шаҡша музейы директорының урындағы йәшәүсенән яҙып алып ҡалған мәғлүмәттәре буйынса, урамдың атамаһы Граждандар һуғышы иҫтәлектәре менән бәйле булыуы мөмкин, ул саҡта Шаҡша аша Өфөгә Чапаев дивизияһының яугирҙары йырып сыға (РККА-ның Өфө операцияһы, 1919 йыл).
Федераль һалым инспекцияһы хеҙмәте
Һалым органдары коды:0273
Рәсәй Федерацияһының министрлығы инспекцияһы Рәсәйҙең һалымдар һәм йыйымдар буйынса Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының Калинин районы буйынса;
Өфө ҡалаһының Калинин районы буйынса Федераль һалым хеҙмәте инспекцияһы;
Башҡортостан Республикаһының район-ара 31-се һанлы Федераль һалым хеҙмәте инспекцияһы.
Транспорт
Автобус — 35к, 59э, маршрут таксиҙары 221к, 291, 299, 300, 71
Предприятие
39-сы һанлы йорт— «Балтика» һыра компанияһы (элекке керамика заводы).
43а һанлы йорт —35-се һанлы янғын һүндереү часы
57-се һанлы йорт — «Сигма» склад комплексы
57 -се һанлы йорт — «Камаз» автоүҙәге
Күп һанлы магазиндар, шул иҫәптән селтәрле магазиндар, баҙарҙар һ. б.
Мәғариф
46/2 һанлы йорт — 28-се һанлы Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе
Спорт
58/5 һанлы йорт— «Юлаевсы» спорт комплексы
2014 йылдың 24-26 октябрендә бында Рәсәй беренселегенә егеттәр һым өлкән йәштәгеләр араһында шорт-трек буйынса ярыштар үтте.
Дини учреждениелар
54а — һанлы йортта мәсет һәм мосолман дини ойошмаһы урынлашҡан.
Әҙәбиәт
Гафиева, Г. Остановки нашего города [Текст] /Г. Гафиева // Уфимские ведомости. — 2011. — 5 мая. — С.20.
Малый уголок на карте Уфы: Шакша : библиогр. пособие [Текст] / сост. Н. А. Чистоступова. — Уфа: МБУ ЦСМБ: Библиотека № 46, 2012. — 78с. : ил.
Соловьев, В. Улицы нашего города [Текст] /В.Соловьев //Уфимские ведомости. — 2006. — 16 марта. — С.8.
Уфа. Улицы нашего города [Текст] /ред. Г. Ишмухаметова. — Уфа: Информреклама, 2011. — 250с. : ил.
Һылтанмалар
на Викимапии
Хугот
Хугот — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лорбинский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сухов Иван Степанович
Сухов Иван Степанович (19 сентябрь 1907 йыл — 13 октябрь 1976 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник. 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә, 1939 йылда Көнбайыш Белоруссияла хәрби хәрәкәттәрҙә, 1939–1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1939).
Биографияһы
Иван Степанович Сухов 1907 йылдың 19 сентябрендә Белорет Заводы ҡасабаһында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһы) тыуған. Рус. 1919 йылда мәктәптең 4 класын тамамлай. 1919—1921 йылдарҙа Белорет тимер юлында ремонтлаусы, 1921—1925 йылдарҙа — Белорет металлургия заводында ябай эшсе, 1925—1928 йылдарҙа — сым-сөй заводында сөй яһаусы оҫта булып эшләй.
1928 йылдың сентябренән алып — армияла. 1931 йылда Ҡазан пехота мәктәбен тамамлай, 1932 йылдың июненә тиклем Волга буйы хәрби округында пехотала хеҙмәт итә. 1932 йылдың июнендә Ырымбур лётчик-күҙәтеүселәр хәрби авиация мәктәбенә уҡырға ебәрелә һәм шул уҡ йылдың декабрендә уны тамамлай. Хәрби һауа көстәрендә строевой частарҙа штурман була (Белорус хәрби округы). 1935 йылда Ейск диңгеҙ лётчиктары хәрби авиация мәктәбенең штурмандар курсын тамамлай. 12-се тиҙлекле бомбардировка авиация полкы эскадрильяһының отряд штурманы була (Белорус хәрби округы).
1938 йылдың 30 мартынан 1 сентябренә тиклем өлкән лейтенант званиеһында Ҡытайҙа япон илбаҫарҙары менән һуғышта ҡатнаша. Ҡытай Милли-революцион армия составында авиаэскадрилья штурманы була. СБ бомбардировщигында 28 хәрби осош яһай (хәрби налет — 69 сәғәт).
СССР Юғары Советы Президиумының 1939 йылдың 22 февралендәге Указына ярашлы хәрби бурысын үтәгән саҡта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. 1940 йылда рәсми раҫланғандан «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
1938—1939 йылдарҙа — 18-се тиҙлекле бомбардировка авиация полкы штурманы (Мәскәү хәрби округы). 1939 йылдың сентябрендә Көнбайыш Белоруссияны ҡушыуҙа ҡатнаша. 1939 йылдың ноябренән алып — Ҡыҙыл Армия хәрби-һауа көстәре идаралығы штурман-инспекторы.
1939—1940 йылдарҙағы Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы.
1940 йылдың авгусынан алып — авиация дивизияһы штурманы (Балтика буйы хәрби округы). Ошо вазифала һуғышты ҡаршы ала.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы: 1941 йылдың июнь-авгусында — 8-се ҡатнаш авиация дивизияһы штурманы (Төньяҡ-Көнбайыш фронты), 1941 йылдың авгусынан — 81-се авиадивизия командиры ҡарамағында, 1942 йылдың ғинуар-апрелендә — 433-сө разведка авиацияһы полкы авиаэскадрильяһының штурманы, 1942 йылдың аперль-ноябрендә — хәрби-һауа көстәре 26-сы армия штурманы (Карел фронты), 1942 йылдың ноябрь-1943 йылдың март айҙарында — 259-сы истребителдәр авиация дивизияһының өлкән штурманы (Карел фронты), 1943 йылдың марты — 1945 май айҙарында — 5-се истребителдәр авиация корпусының баш штурманы (1-се Украина фронты). Прибалтикала һәм Заполярьела, Курск дуғаһында, Днепр өсөн алышта, Уң яҡ яр һәм Көнбайыш, Берлин һәм Прага операцияларында ҡатнаша.
1946—1950 йылдарҙа — 51-се һанлы авиазаводтың штурман-һынаусыһы (Мәскәү өлкәһе, Реутов ҡалаһы). 1950-1958 йылдарҙа — Самолет ҡорамалдары ғилми-тикшеренеү институтының штурман-һынаусыһы (Мәскәү өлкәһе, Жуковский ҡалаһы). Ли-2, Ил-12, Ил-14 һәм Ил-28 самолеттарында төрлө самолет ҡорамалдарын һынауҙа ҡатнаша.
Мәскәүҙә йәшәй. 1976 йылдың 11 октябрендә вафат була. Мәскәүҙә, Ваганьков зыяратында ерләнә.
Хәтер
И. С. Сухов исеме Белорет ҡалаһының урамдарының береһенә бирелгән, уның бюсы Дан Аллеяһында ҡуйылған, шулай уҡ Өфө ҡалаһында Ленин районының Забельский микрорайонында яңы урамға уның исеме бирелгән.
Пукон
Пукон (Pucón) — Чилиҙағы ҡала. Шул уҡ исемдәге коммунаның административ үҙәге. Халҡы — 13 750 кеше (2002 йыл). Ҡала һәм коммуна Араукания өлкәһендәге Каутина провинцияһы составына инә.
Коммунаның майҙаны — 1248,5 км². Халыҡ һаны — 26 953 кеше (2007). Халыҡ тығыҙлығы — 21,59 кеше/км².
Урынлашыуы
Ҡала Вильяррика күленең көньяҡ-көнсығыш яр буйында, өлкәнең административ үҙәге булған Темуко ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 81 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Коммунаның сиктәштәре:
Демография
Мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡ иҫәбен алыу барышында тупланған Милли статистика институтының халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһе буйынса коммунаның халыҡ иҫәбе 26 953 кеше, шуларҙың 13 755-е ир-егет һәм 13 198-е ҡатын-ҡыҙ.
Хопынг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баландин бульвары
Баландин бульвары — Өфө ҡалаһының Калинин районы «Инорс» биҫтәһендәге бульвар.
Почта индексы — 450039, ОКАТО коды — 80401370000.
1997 йылдың 29 октябренән алып исемен Бульвар рәсми рәүештә Өфө моторҙар эшләү заводының элекке директоры, инженер-авиация хеҙиәтенең генерал-майоры (1944), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1945) Баландин Василий Петрович хөрмәтенә ала.
Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡала советы Президиумының 1997 йылдың 29 октябрендә «Өфө ҡалаһының Калинин районы „Инорс“ биҫтәһендәге урамға „Баландин бульвары“ исеме биреү тураһында № 31/11 ҡарарынан»: Ветеран — мотор етештереүселәрҙең, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе профсоюз комитетының, «Инорс» биҫтәһе йәшәүселәренең үтенесен ҡарап, Өфө ҡалаһының Калинин районы советы Президиумы Өфө ҡалаһының Калинин районы «Инорс» биҫтәһендәге урамға «Баландин бульвары» биреү тураһындағы ҡарарына ярашлы, Өфө ҡала советы Президиумы ҡарар итә:
1. Өфө ҡалаһы Калинин районының «Инорс» биҫтәһендәге 1, 2-се тыҡрыҡтарға һәм 1-се һанлы магистралгә «Баландин бульвары» тигән исем бирергә
Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы
Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының барлыҡ ағза-илдәренә тәҡдим ителгән халыҡ-ара документ. Ул 1948 йылдың 10 декабрендә БМО Генераль Ассамблеяһының Париждың Шайо Һарайында үткән өсөнсө сессияһында 217 А (III) резолюцияһы менән ҡабул ителгән «Кеше хоҡуҡтары тураһында халыҡ-ара пакт». Декларация — барлыҡ кешеләр ҙә эйә булырға тейеш хоҡуҡтарҙың беренсе глобаль билдәләмәһе. Уның тексы 30 статьянан тора һәм Иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт, Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт, шулай уҡ ике Факультатив Протокол менән бер рәттән Кеше хоҡуҡтары тураһында халыҡ-ара билдең бер өлөшөн тәшкил итә.
Идеяһы
Мәғрифәтселек дәүере ваҡытында тәбиғи хоҡуҡ тураһында идеялар тыуа башлай. Улар нигеҙендә Бөйөк Британияла 1689 йылда Хоҡуҡтар тураһында билль 1689, Америка Ҡушма Штаттарында Хоҡуҡтар тураһында билль һәм Францияла Кеше һәм граждандың хоҡуҡ декларацияһы төҙөлә һәм ҡабул ителә.
Икенсе донъя һуғышы кеше хоҡуҡтары тураһында дөйөм килешеү кәрәклеген асыҡтан-асыҡ күрһәтә. 1941 йылда АҠШ президенты Франклин Рузвельт үҙенең «Илдең хәле тураһында» тигән мөрәжәғәтендә үтә кәрәкле дүрт азатлыҡты (иреклекте): һүҙ азатлығын (свобода слова), выждан азатлығын (свобода совести), мохтажлыҡтан азатлыҡты (свобода от нужды) һәм ҡурҡыуҙан азатлыҡты (свобода от страха) яҡлау һәм хуплауға саҡыра. Был тыныслыҡтың һәм һуғыштың тамамлауының мөһим шарттары булараҡ кеше хоҡуҡтарының артабан үҫеүенә яңы этәргес бирә.
Йәмәғәтселек нацистик Германия ҡылған йыртҡыслыҡтар тураһында белгәс, БМО Уставының кеше хоҡуҡтарын етерлек дәрәжәлә аныҡ һәм теүәл билдәләмәүе асыҡлана. Шуға лә шәхестең хоҡуҡтарын һанап сыҡҡан һәм тасуирлаған дөйөм килешеү кәрәк була.
Төҙөү
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһының беренсе ултырышы Нью-Йорк янындағы Лейк-Саксес (New York|Lake Success) ҡаласығында 1947 йылдың 27 ғинуарынан 10 февраленә саҡлы үтә. Унда АҠШ-тың йәмәғәт эшмәкәре Элеонора Рузвельт Комиссия рәйесе итеп һайлана. Уның ағзалары араһында Австралия, Бельгия, Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы, Бөйөк Британия, Ҡытай, Куба, Мысыр, Һиндостан, Иран, Ливия, Панама, СССР, АҠШ, Уругвай, Филиппин, Франция, Чили, Югославия вәкилдәре була. Улар Хоҡуҡтар тураһында биль тип аталасаҡ документ әҙерләргә тейеш була. Комиссия эшендә шулай уҡ БМО Секретариатының кеше хоҡуҡтары буйынса бүлеге вәкиле Джон Хамфри ла (John Peters Humphrey) ҡатнаша. Канаданың Халыҡ-ара хоҡуҡ өлкәһендәге был белгесе БМО-ның Генераль секретары тарафынан кеше хоҡуҡтары буйынса бүлек етәксеһе вазифаһына 1946 йылда саҡырылған була.
Комиссияның 18 ағзаһы араһында фекер айырымлыҡтары күп булғанлыҡтан, Декларация кеүек үтә мөһим документ ҡараламаһын төҙөү эштәрендә ҡыйынлыҡтар килеп сыға. Һөҙөмтәлә Комиссияның икенсе ултырышында ҡарау өсөн беренсел тексты өс вәкил төҙөй тип килешелә. Декларация проекты менән шөғөлләнәсәк был ярҙамсы комиссияға Элеонора Рузвельт үҙе, Ҡытай вәкиле, драматург, театр режиссёры һәм дипломат Чжан Пэнчунь һәм Ливан дипломаты һәм философы Чарльз Малик инә. Ярҙамсы комиссия бай тәжрибәле һәм үҙ бүлегендәге булышсыларынан торған яҡшы командаһы булған юрист Хамфриға текстың тәүге ҡараламаһын әҙерләүҙе йөкмәтә. Быға хатта өс кешенән торған бәләкәй төркөмдең дә документҡа ҡарата дөйөм ҡарашҡа килә алмауы сәбәпсе була. Һөҙөмтәлә Хамфри Декларацияның 48 статьянан торған ҡараламаһын әҙерләй. Был ваҡытта ярҙамсы комиссияның составын Европа һәм Советтар Союзы вәкилдәре менән киңәйтеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1947 йылдың 9 июнендә комиссия киңәйтелгән составта үҙ эшен башлай. Рузвельт, Чжан Пэнчунь, Малик һәм Хамфринан тыш унда Франция вәкиле Рене Кассен, Австралиянан Уилльям Ходжсон, Бөйөк Британиянан Джеффри Уилсон, Чили вәкиле Эрнан Санта Круз һәм Советтар Союзынан Владимир Корецкий була. Улар алдына донъя сәйәсәтенә бығаса билдәле булмаған документ төҙөү буйынса үтә ҡатмарлы бурыс ҡуйыла. Чарльз Малик яҙыуынса, башта барыһы ла «бөтөнләй юғалып ҡалды; ҡуйылған бурысты нисек үтәп сығыуҙы беҙ бөтөнләй күҙ алдына килтермәнек».
Малик кеше хоҡуҡтары етәрлек аҙыҡ-түлек, йәшәү урыны һәм эшләү мөмкинлеге булыу кеүек мөһим төшөнсәләргә генә ҡайтарылып ҡалдырылмаҫмы тигән шик белдерә. Сөнки кешене ҡалған хайуандар донъяһынан айырып торған уйлау, сәйәси ҡараштарын яҡлау һәләте, уның үҙ фекере булыуы кеүек тәү ҡарашҡа аҙыраҡ кәрәкле, шулай ҙа мөһим төшөнсәләрҙең ситтәрәк ҡалыу ҡурҡынысы була, ә уларҙы шулай уҡ иҫтән сығармау зарурлығы һүҙһеҙ ҙә аңлашыла.
Ҡабул ителеүе
Ҡайһы бер лайыҡлы яҡтары булыуға ҡарамаҫтан, был проект күп кенә ҙур етешһеҙлеккә эйә, һәм шулар араһында иң төп етешһеҙлеге формаль-юридик һыҙатлы булыуында һәм проектта иғлан ителгән кешенең төп азатлығы һәм хоҡуҡтарын тормошҡа ашырырға ярҙам итерҙәй бер ниндәй сара юҡлығында.
1948 йылдың 10 декабрендә Пале де Шайола (Париж) үткән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһының 183-сө пленар ултырышында Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһының аҙаҡҡы редакцияһын 48 ил (ул саҡтағы БМО ағзаһы булған 58 ил араһынан) хуплай. Белорус ССР-ы, Украин ССР-ы, СССР, Чехословакия, Польша, Югославия, Көньяҡ-Африка Союзы һәм Сәғүд Ғәрәбстаны тауыш биреүҙән тыйылып тора, ә Гондурас һәм Йемен бөтөнләй ҡатнашмаған. Канада Декларацияның беренсе вариантын кире ҡаға, әммә йомғаҡлау тауыш биреү барышында ризалаша.
== Статусы һәм таралыуы = Декларация бары тик тәҡдим биреү статусына эйә булһа ла, уның нигеҙендә килешеүҙә ҡатнашыусылар өсөн ике мотлаҡ әйбер: Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт һәм Иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт ҡабул ителә. Күп йыллыҡ тәжрибә осоронда Декларацияның күп положениелары ғәҙәти халыҡ-ара хоҡуҡ нормалары статусына эйә; айырым илдәрҙә Декларация өлөшләтә генә таныла.
Был документ донъяның күп телдәренә тәржемә ителә (2018 йылда 500-ҙән артыҡ илдә) һәм донъялағы иң күп тәржемә ителеүсе документ булып тора.
СССР-ҙа декларацияның рус теленә тәүге билдәле тәржемәһе һәр кем аңларлыҡ киң мәғлүмәт сараларынан 1958 йылда сыҡҡан «ЮНЕСКО Курьеры»ның 10-сы һанлы бюллетенендә һәм шул уҡ йылда Юридик әҙәбиәт дәүләт нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан Анатолий Петрович Мовчандың «Кеше хоҡуҡтарын халыҡ-ара яҡлау» брошюраһында донъя күргән.
Кеше хоҡуҡтары көнө
1950 йылда Декларация хөрмәтенә БМО 10 декабрҙә билдәләнә торған байрам — Кеше хоҡуҡтары көнө булдыра. Уны байрам итеүҙә төрлө милләт кешеләре, берләшмә-ширҡәттәр, дини төркөмдәр, парламенттар, хөкүмәттәр һәм, әлбиттә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы үҙе ҡатнаша. Һәр ун йыл һайын Декларацияға һәм туранан-тура кеше хоҡуҡтарына иғтибарҙы йәлеп итеү маҡсатында махсус кампаниялар үткәрелә. Мәҫәлән, 2007 йылдың 10 декабрендә старт алған «Кешелек дәрәжәһе һәм ғәҙеллек беҙҙең барыбыҙ өсөн» тип исемләнгән кампания теүәл бер йыл, Декларацияның 60 йыллығына тиклем, дауам итә.
Төп ваҡиғалар теҙмәһе
Тарихи нигеҙҙә Декларация менән бәйле йылдар :
Кобылинка (Уперта ҡушылдығы)
Кобылинка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уперта йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үс алыусылар: Альтрон дәүере
«Үс алыусылар: Альтрон дәүере» (Avengers: Age of Ultron) — фантастик нәфис фильм, «Marvel Comics» нәшриәтендәге комикстарға нигеҙләнгән һәм «Marvel» сериялының ун беренсе фильмы.
Рәсәйҙәге премьера 3D һәм IMAX 3D форматтарында 2015 йылдың 23 апрелендә үтте. Сериалдың дауамы булған ике фильм — «Үс алыусылар: Сикһе<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">ҙ лек һу<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">ғ ышы. 1-се бүлек» и «Үс алыусылар: Сикһеҙлек һуғышы. 2-се бүлек» — экрандарға 2018 һәм 2019 йылдар<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">ҙ а сығасаҡ.
Тәкәрлек
Тәкәрлек (Такарликово) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 255 кеше. Почта индексы — 452308, ОКАТО коды — 80224843007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Allure of the Seas
.
Allure of the Seas — Oasis классының икенсе круиз судноһы, Allure of the Seas Inc. компанияһың милеге. Финляндияла эшләнгән. Иң ҙур пассажир судноһы. Оҙонлоғо — 362 метр.
Вернацца
Вернацца (Vernazza) — ҙур булмаған ҡала. Италияның Специя (Лигурия) провинцияһында урынлашҡан.
Вернацца ҡалаһының халыҡ һаны — 939 кеше (2011 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).
Вернацца — Чинкве-Терре милли паркының биш тораҡ пункттарының береһе булып тора. Вернацца ҡалаһының майҙаны — 12 квадрат километр, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа 84 кеше тәшкил итә. Бында башлыса итальян милләтенә ҡараған кешеләр йәшәй. Ҡала 12-се быуатта тәүге тапҡыр телгә алынған. Ҡаланың климаты Урта диңгеҙ климатлы. Вернацца ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 14 метр бейеклектә тора. Күпселек милли парк территорияларындағы кеүек, Вернацца ҡалаһында ла автомобиль транспорты хәрәкәте тыйылған.
Вернацца коммунаһының ҡурсалаусы-яҡлаусыһы — изге Марина Антиохская (Santa Margherita d’Antiochia). Һәр йыл һайын ҡала халҡы уның хөрмәтенә 20 июлдә байрам үткәрә.
Оло Ордюга
Оло Ордюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Апенбург
Апенбург (Apenburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 881 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Лебягожка
Лебягожка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упа йылғаһының уң ярына тамағынан 286 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хэбидя-Яха (Няба-Яха ҡушылдығы)
Хэбидя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нябы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыуашстан
Сыуашстан, Сыуа́ш Респу́бликаһы (Чăва́ш Ен, Чăва́ш Республики́) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, Свияга һәм Сура йылғалары араһында урынлашҡан.
Көнбайышта — Түбәнге Новгород өлкәһе, төньяҡта — Марий Эл, көнсығышта — Татарстан, көньяҡта — Ульяновск өлкәһе һәм Мордовия менән сиктәш. Волга буйы федераль округына ҡарай. Майҙаны — 18,3 мең км². Баш ҡалаһы — Чебоксар.
1920 йылда Сыуаш автономиялы өлкәһе булараҡ барлыҡҡа килә, 1925 йылдан — Сыуаш АССР‑ы (1929—36 йылдарҙа Горький крайы составында), 1990 йылдан — Сыуаш ССР‑ы, 1992 йылдан — Сыуаш Республикаһы. 21 район, 9 ҡала, 8 ҡасабаны үҙ эсенә ала. Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң үҙәгендә урынлашҡан.
Сыуашстандың дәүләт телдәре — сыуаш һәм урыҫ телдәре.
Тарих
Хәҙерге Сыуашстан территорияһында тәүге кешеләр яҡынса 80 мең йыл элек килгәндәр.
1243 йылда Урта Волга территорияһы Алтын Урҙа, ә ул тарҡалғандан һуң, 1438 йылда — Ҡазан ханлығы составына инә.
XVI быуат уртаһында сыуаштар Урыҫ дәүләте составына ҡушыла. XVI—XVII быуаттарҙа Сыуашстан территорияһы Ҡазан һарайы приказы менән идара ителә, XVIII быуат башында уның бер өлөшө Ҡазан губернаһы, икенсе өлөшө — Түбәнге Новгород губернаһы составында инә, ә 1775 йылдан һуң Ҡазан һәм Сембер губерниялары составында була. XVIII быуат уртаһында сыуаштарҙы христиан диненә суҡындырыу процессы башлана, әммә ғәмәлдә улар традицион динен тотоуҙы дауам итә.
Халыҡтың ихтыярын иҫәпкә алып, 1920 йылдың 24 июнендә Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы тарафынан, В. И. Ленин һәм М. И. Калинин ҡултамғалары аҫтында, РСФСР составында Сыуаш автономия өлкәһе ойошторолоуы тураһында ҡарар ҡабул итәләр. 1925 йылдың 21 апрелендә Сыуаш АССР‑ы тип үҙгәртелә, 1929—1936 йылдарҙа Горький крайы составында була. 1920-се йылдарҙа Сыуаш АССР-ын Болғар АССР-ы һәм сыуаштарҙы болғарҙар тип үҙгәртеү тураһында фекерләшеүҙәр була.
Совет осоронда республикала сәнәғәт һәм ауыл хужалығы үҫешә, милли мәҙәниәт, фән һәм мәғәриф алға китә. 1935 йылда Сыуаш АССР-ына Ленин ордены бирелә. Бөйөк Ватан һуғышында республиканан 208 меңдән ашыу кеше ҡатнаша.
1990 йылдың 19 октябрендә Сыуаш АССР-ын Сыуаш Совет Социалистик Республикаһы (Сыуаш ССР) тип үҙгәртелә. Сыуаш ССР-ның Юғары Советы «Сыуашстандың дәүләт суверенитеты тураһында» декларацияны ҡабул итә. 1992 йылдың 13 февраленән алып Сыуаш АССР-ы Сыуаш Республикаһы тип үҙгәртелә.
Конституция
Республиканың төп законы булып, 2000 йылда ҡабул ителгән Сыуаш Республикаһы Конституцияһы булып тора.