cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алтын тау (Силәбе)
Тарихы
1990 йылда ҡаҙыу эштәре дауам итә һәм яҡынса 1000 кешенең ҡалдыҡтары эксгумациялана, теүәл генә һаны билдәләнмәй, икенсе туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләнә. Артабан ҡаҙыу туҡтатыла, ҡалған шахталар асылмай. Кешеләрҙең ҡалдыҡтары сығарылған шахта урынлашҡан урын Академик Королев урамының һуңыраҡ төҙөлгән районында урынлашҡан(33-сө, 34-се биҫтәләр).
НКВД мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ Уралда сәйәси сәбәптәр буйынса 37 041 кеше репрессиялана, шуларҙан 11 592 кеше атыла. Алтын тауҙа ҡалдыҡтары табылғандарҙың исемдәрен асыҡлап булмай. Фаразланыуынса, Алтын тауҙа 12 меңдән артыҡ кешенең ҡалдыҡтары ерләнгән. Репрессияланыусыларҙы күпләп ерләүҙең икенсе стадияһы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарына тура килә. Был осор тураһында ышаныслы статистика юҡ. Көнбайыш киң мәғлүмәт саралары, шул иҫәптән «Таймс» 80 мең репрессияланыусы тураһында яҙа. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса Алтын тауҙың 11 шахтаһында ҡат-ҡат итеп 30 меңдән артыҡ Көньяҡ Урал кешеһе ерләнгән.
1992 йылда Алтын тау өлкә әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы статусы ала. Унда ваҡытлыса монумент ҡуйыла. Артабанғы йылдарҙа властар тарафынан ҡәберлек контролләнмәй һәм ташландыҡ хәлгә килә. Ҡәберлекте тик энтузиастар һәм репрессияланғандарҙың туғандары ғына тәртиптә тота. Мемориал янында СССР-ҙың сәйәси репрессиялар ҡорбандары иҫтәлеге көнөндә митингтар үткәрелә.
2017 йылда Мәскәүҙә «Ҡайғы диуары» төҙөгәндә Алтын тауҙан бер нисә таш ҡулланыла.
2017 йылда Силәбе властары ҡаланың төньяҡ-көнбайышындағы территорияны планлаштырыу проекты буйынса асыҡ тыңлауҙар үткәрә, был биләмәгә Алтын тау ҙа инә. План буйынса, уның аша яңы күргәҙмә-конгресс үҙәгенә ике магистраль үтергә тейеш була. Урындағы халыҡтың һәм тарихсыларҙың дәррәү реакцияһынан һуң ҡала башлығы Евгений Тефтелев, өлкә губернаторы күрһәтеүе буйынса, Алтын тауҙа дәүләт тарихи-мәҙәни экспертиза үткәреү талабы менән риза була. 2017 йыл аҙағына асыҡланған мәҙәни мираҫ объекты — «Алтын тау» мемориаль комплексына тарихи-мәҙәни экспертиза үткәреү өсөн өлкә бюджетынан 3 миллион һум аҡса бүленә.
Мемориаль комплексы 2018 йылдың сентябренә ҡарата «Силәбе өлкәһенең асыҡланған мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелгән, Силәбе ҡала округы территорияһында урынлашҡан, тарихи, сәнғәт йәки башҡа мәҙәни ҡиммәттәргә эйә булған, асыҡланған мәҙәни мираҫ объекттары исемлегендә» иҫәптә тора.
Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)
Ялсы (Ялчино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 222 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сюзан Кахраманер
Сюзан Кахраманер (21 май 1913 йыл — 22 февраль 2006 йыл) — төрөк математигы, Төркиәнең тәүге ҡатын-ҡыҙ-математиктарының береһе.
Биографияһы
Сюзан Кахраманер Ускюдарҙа, Истанбул провинцияһы районында Рыфкы Осман һәм Хюзеен Ханим ғаиләһендә тыуа. Атаһы һөнәре буйынса хирург була.
Сюзан Кахраманерҙың улы, Рыфкы Кахраманер, шулай уҡ уның ҡатыны Ясемин Кахраманер математика профессорҙары була, ә уларҙың улы Дениз Кахраманер Стэнфорд университетында электротехник бакалавры дәрәжәһен ала.
Уҡыуы
Мода Нумюне Инас (төрк. Moda Numüne Inas) башланғыс мәктәбендә уҡый. Урта белемде 1924 йылда Нотр Дам Де Сионда ала, 1934 йылда бакалавр дәрәжәһенә эйә була. Артабан Ғосман империяһының юғары уҡыу йорто булған Дарульфунюнгә уҡырға инә, ләкин реформанан һуң был уҡыу йорто Истанбул университетына ҡушыла. 1939 йылда Истанбул университетының математика-астрономия факультетында аспирантура тамамлай. Артабан Төркиәнең беренсе математигы, доктор дәрәжәһенә эйә булған Керим Эрим етәкселегендә докторлыҡ эшен яҙырға тотона.
Карьераһы
Сюзан Кахраманер 2006 йылдың 2 февралендә Истанбулда вафат була.
Йәнгел
Йәнгел (Янгельское) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1332 кеше булған. ОКАТО коды — 80201846001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 98 %, рустар 2 % тәшкил итә
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байда Григорий Иванович
Байда Григорий Иванович (Григорій Іванович Байда ; 16 декабрь 1902 йыл — 25 ғинуар 1981 йыл) — комбайн операторы, Украина ССР-ның ауыл хужалығы машиналары операторы. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951, 1958).
Биографияһы
Григорий Иванович Байда 1902 йылдың 16 декабрендә (3 декабрь иҫке стиль), Черкассы өлкәһе хәҙер Черкассы районының Лиски ауылында тыуған.
1925—1928 йылдарҙа бай кешеләрҙә. 1929—1932 йылдарҙа заводта эшләй.
Катерина Ягеллонка
Биографияһы
Катерина Ягеллонка — поляк короле Сигизмунд I Ҡарттың һәм Бона Сфорцаның кесе ҡыҙы, швед короле Юхан III ҡатыны, польша короле һәм бөйөк литва кенәзе III Сигизмундтың әсәһе.
Байда Григорий Иванович
Биографияһы
1932—1938 ул йылдарҙа Криничанск өлкәһе Криничал машина-трактор станцияһының тракторсыһы була. Һуңыраҡ — Новомосковск МТС-ы (1938—1941 һәм 1945—1959) операторы, 1959 йылдан Украина ССР-ының Днепропетровск өлкәһе Новомосковск районының «Выдвижение» колхозы комбайнеры.
Катерина Ягеллонка
Биографияһы
1561 йылда, беренсе ҡатыны үлгәндән һуң Иван Грозный уны әйттерә, әммә уны кире ҡағалар һәм ул Мария Темрюковнаға өйләнә. 1562 йылдың 4 октябрендә Катерина Вильнола швед короле Густав I улына һәм шул мәлдә хакимлыҡ иткән король Эрик XIV ҡустыһына, Финляндия герцоғы Юханға кейәүгә сыға. Юхан ағаһынан был никахҡа рөхсәт алмай. Эрик XIV башта был никахҡа ҡаршы булмай. Әммә 1561 йыл дауамында Польша менән Швеция араһында политик мөнәсәбәттәр ҡырҡа үҙгәрә. Ошо шарттарҙа Эрикҡа XIV туғаны польша короле менән туғанлашыуы уңайһыҙ була, һәм ул Юханды был никахтан баш тартыуға өгөтләй, әммә Эрик XIV ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан, туй үтә. Йәш өйләнешеүселәр Або (Финляндия) һарайында урынлаша.
Байда Григорий Иванович
Биографияһы
1950 йылдан ул яңы ауыл хужалығы техникаһын үҫтерә. 1951 йылда ул иген культураларын йыйып алыу өсөн виндроуэрҙың яңы төрөн булдыра. 1956 йылда ул өс рәтле КСБ-3 кукуруз комбайнын эшләй.
Катерина Ягеллонка
Биографияһы
Юхандың Ливониялағы эшмәкәрлеге Эрикты XIV ҡустыһына һуғыш иғлан итергә мәжбүр итә. Һарайҙы баҫып алыу өсөн ғәскәр ебәрә һәм 1563 йылдың 12 авгусында замок еңелә. Катерина ире менән Швецияға ебәрелә һәм Грипсхольм замогына ябып ҡуйыла.
Иван Грозный уны иреккә сығарыу тураһында Эрик XIV менән һөйләшеүҙәр башлай. Ул Катеринанан Юханды ҡалдырып, Рәсәйгә килеп уның ҡатыны булыуын һорай. Эрик XIV саҡ был талапты үтәмәй ҡала. Катерина 1564 йылда төрмәлә ҡыҙы Изабелланы таба (1566 үлгән), 1566 йылда — улы Сигизмунд, ә 1568 йылда — ҡыҙы Анна тыуа.
Катерина менән Юхан 1568 йылда азат ителә. 1569 йылда ул Швеция королеваһы була, ә уның ире, Эрик XIV ҡолатылғандан һуң, король Юхан III булып китә.
Байда Григорий Иванович
Биографияһы
Ул 1981 йылдың 25 ғинуарында вафат була.
Катерина Ягеллонка
Биографияһы
Катерина улы Сигизмундты католик диндә тәрбиәләй. 1587 йылда ул польша короле һәм литва кенәзе була. 1592 йылда швед короле була, әммә уның католицизмға бирелгәнлеге һәм илдең халҡы менән йомшаҡ бәйләнеше арҡаһында 1599 йылда тәхетенән бушатыла.
Михайлов Виктор Александрович
Михайлов Виктор Александрович (14 ноябрь 1935, Манойлин утары, Клеть районы, Волгоград өлкәһе) — юрист, енәйәт суды эшмәкәрлеге һәм криминалистика тактикаһы өлкәһе белгесе; Воронеж дәүләт университетын тамамлаған (1962), юридик фәндәр докторы, диссертацияһы иҫкәртеү саралары темаһына яҙылған (1996); Рәсәй ЭЭМ-ның Идара итеү академияһы профессоры (1992); милиция полковнигы һәм РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
Биографияһы
Виктор Михайлов 1935 йылдың 14 ноябрендә Сталинград (хәҙер Волгоград) өлкәһенең Клеть районы Манойлин утарында тыуған. 1962 йылда ул Ленин комсомолы исемендәге Воронеж дәүләт университетының юридик факультетын отличие менән тамамлаған, 1968 йылдың ғинуарындаСССР эске эштәр органдарында эшләй башлай. 1968 йылдың июнь айында «Прокурорский надзор за прекращением уголовных дел на предварительном следствии в советском уголовном процессе» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның ғилми етәксеһе профессор Владимир Чугунов була. Шул уҡ йылда В. А. Михайлов юридик фәндәр кандидаты була.
1980 йылда Михайлов фәнни-педагогик эш менән СССР Эске эштәр министрлығы академияһында (артабан — Рәсәй Эске эштәр министрлығы идаралығы академияһы) шөғөлләнә башлай. 1992 йылда ул ошо академияла енәйәтте тикшереү органдары идаралығы кафедраһының профессоры булып китә, идара итеү академияһы өлөшө булып тора. 1996 йылдың июлендә Рәсәй Эске эштәр министрлығы идаралығы академияһында «Меры пресечения в уголовном судопроизводстве» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы була; РФ Эске эштәр министрлығының енәйәтселек менән көрәш проблемаларын суд ваҡытында һәм судтан алда хәл итеүҙе комплекслы тикшереүҙең фәнни мәктәбен ойоштора. 2002 йылдың ноябрендә милиция полковнигы дәрәжәһендә отставкаға сыға.
2004—2009 йылдар дәүерендә Михайлов Дәүләт идаралығы университеты ҡарамағындағы Эшҡыуарҙарҙы яҡлау институтының хоҡуҡи дисциплиналар кафедраһында профессор була. 2009 йылда Рәсәй таможня академияһының енәйәт-хоҡуҡи дисциплиналар кафедраһы профессоры була. 1992 йылдан башлап шул уҡ ваҡытта Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО) һәм Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад академияһының профессоры булып эшләй. «Публичное и частное право» юридик журналының баш мөхәррире була. 1968 йылдан алып СССР эске эштәр министрлығының тәфтиш хеҙмәткәрҙәре өсөн фәнни-ғәмәли конференциялар һәм семинарҙар үткәрә, шулай уҡ совет юғары юридик уҡыу йорттарының профессорҙары һәм уҡытыусыларының фәнни-теоретик конференцияла рын үткәреүҙә ҡатнаша.
Михайлов Мәскәү ҡалаһының Ленинград район халыҡ судынаһәм Мәскәү ҡала судына заседатель булып һайлана. Михайлов СССР ЭЭМ-ның Юғары тикшереү мәктәбенең һәм РФ ЭЭМ Идара итеү академияһының ғилми советы ағзаһы, СССР ФА һәм Рәсәй ФА ЭЭМ-ның Дәүләт һәм хоҡуҡ институтындағы диссертация комиссияһы ағзаһы була. Эштә ҡатнашыусыларҙың ғилми-консультатив совет ойоштороусылар булып РФ Эске эштәр министрлығыныңтәфтиш департаментының ғилми-консультатив советының эшендә ҡатнаша һәм Рәсәй Дәүләт думаһының хәүефһеҙлек комитеты советының эксперты була — РФ федераль закондары проекттарына экспертиза үткәрә, шулай уҡ Рәсәй Юғары суды, пленумдары сығарған ҡарарҙар проектына ла экспертиза яһай.
2009 йылда Михайлов Рәсәй Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була. Бынан өс йыл алда Ҡырғыҙ Республикаһы Эске эштәр министрлығы академияһының почетлы профессоры була. 1998 йылдың ноябрендә уға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Мукасей Елизавета Ивановна
Биографияһы
Елизавета Ивановна Мукасей 1912 йылдың 29 мартында Өфө ҡалаһында тыуған, ҡыҙ фамилияһы — Емельянова.
1939 йылдан 1943 йылға тиклем Елизавета Ивановна үҙенең ире — легаль булмаған разведчик Мукасей Михаил Исаакович менән АҠШ-тың Лос-Анджелес ҡалаһында махсуст командировкала була.
1943-1949 йылдарҙа Мәскәү художество академия театрының художество советы секретары булып эшләй.
Махсус әҙерлек үткәндән һуң, «Эльза» псевдонимы аҫтында 1955 йылдан 1977 йылға тиклем ире менән бергә сит илдә эшләй, иренә үҙәк менән ике яҡлы бәйләнеш тәьмин итә.
Үҙенең сит илдә эшләү дәүерендә, разведка мәғлүмәте алыу маҡсаты менән, ире менән бергә Европа илдәре буйлап йөрөй, уларҙың эше Үҙәктә юғары баһа ала.
1977 йылда СССР-ға әйләнеп ҡайтҡандан һуң Елизавета Ивановна разведканың йәш кадрҙарын әҙерләү менән шөғөлләнә. Ул — разведка мәктәбе өсөн күп кенә дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары авторы.
Ире менән бергә үҙҙәренең 30 йыл дауамында сит илдәге тормошо һәм эше тураһында «Зефир һәм Эльза» исемле хәтирәләр китабы яҙа.
Елизавета Ивановнаның улы — Мукасей Анатолий Михайлович, СССР һәм Рәсәй кинооператоры. Килене — артист һәм кинорежиссер Дружинина Светлана Сергеевна. Ейәндәре — кинооператор Мукасей Михаил Анатольевич.
Елизавета Ивановна 2009 йылдың 19 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була.
Небтя-Яга
Небтя-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Торавей күл - Песчанка йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тагариев Рәшит Зәки улы
Тагариев Рәшит Зәки улы (3 декабрь 1952 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1992), профессор (1992), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000).
Биографияһы
Рәшит Зәки улы Тагариев 1952 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ының Байҡыбаш районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы) Тигермән ауылында тыуған.
Бөрө пединститутын тамамлағандан һуң (1976) Илеш районы Ҡәҙер мәктәбендә уҡыта. 1978 йылдан — Бөрө социаль-педагогика академияһында: 1985 йылдан алып — физика уҡытыу методикаһы һәм уҡытыуҙың техник саралары кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1991 йылдан — мөдире, 1992 йылдан — физика — математика факультеты, 2002 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында — Технология һәм эшҡыуарлыҡ факультеты деканы. Спецкурстар алып бара: «Мәғарифтың төбәкләштереү социаль нигеҙҙәре», «Модулле уҡытыу технологияһы», «Профилле мәктәп», «Инновацион уҡытыу технологиялары», «Ауыл мәктәбе».
Ғаиләһе
Ҡатыны — Тагариева Светлана Мөхәммәт ҡыҙы.
Фәнни эшмәкәрлеге
247 фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар, уҡыу әсбаптары һәм методик рекомендациялар.
Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы
Биографияһы
Салауат Әхмәҙи улы Низаметдинов 1957 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы ) Учалы районы Миндәк ҡасабаһында һигеҙ балалы шахтер ғаиләһендә тыуған.
Ете йәшенән (1964 йыл) Өфөләге һуҡыр балалар интернат-мәктәбендә уҡый башлай, хорҙа йырлай, бик теләп баянда, домрала, кларнет һәм торбала уйнарға өйрәнә. Ун бер йәшендә 1-се балалар музыка мәктәбенә ҡабул ителә. Бында һуҡыр баянсы һәм композитор Николай Инякин (1974 йылда трагик рәүештә һәләк була) класында шөғөлләнә. Аҙаҡтан Өфө сәнғәт училищеһында уҡый һәм был йылдарҙа әҙәбиәт, философия һәм музыкаль фәндәрҙе әүҙем үҙләштерә, ижад эшенә лә ныҡлап ылыға. Һөҙөмтәлә өс прелюдия, Н. Инякин иҫтәлегенә баян өсөн поэма, өс романс яҙа.
1979 йылда Прага ҡалаһында уҙғарылған Һуҡыр композиторҙарҙың халыҡ-ара конкурсында Александр Блок әҫәрҙәренә ижад ителгән романстары менән өсөнсө бүләккә лайыҡ була, ә инде ошо уҡ бәйгенең 1988 йылда үткәнендә Ника Турбина шиғырҙарына яҙылған «Ҡаралама» (русса «Черновик») вокаль циклы менән икенсе урынды яулай. Өфө дәүләт сәнғәт институтын (һуңынан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы) диплом эше — башҡорт телендә биш өлөштән торған «Салауат менән һөйләшеү» исемле вокаль симфония яҙып тамамлай. 1988 йылда йәш композиторҙың был әҫәре СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалына лайыҡ була.
1983 йылда Салауат Низаметдинов СССР Композиторҙар союзына ҡабул ителә. 2006 йылда «Memento» операһы менән «Филантроп» халыҡ-ара конкурсында беренсе урынды яулай. 2007 йылда Салауат Әхмәҙи улы Рәсәй Композиторҙар союзының Дмитрий Шостакович исемендәге премияһына лайыҡ була.
1989 йылда кинорежиссёр Ренат Нуруллин тәҡдиме менән Ғәзим Шафиҡов сценарийы буйынса башҡорт яҙыусыһы Һәҙиә Дәүләтшинаға арнап төшөрөлгән «Һәҙиә» исемле әҙәби-публицистик фильмға үҙенсәлекле музыка һәм йырҙар яҙа.
Ижады яғынан күп яҡлы композитор булыуға ҡарамаҫтан, Салауат Низаметдинов операны яҡыныраҡ итте. Маэстроның үҙе әйтеүенсә, опера өҫтөндә эшләү ҙур хеҙмәт, ваҡыт һәм көс талап итә, әммә һәр секунд һиңә шатлыҡ һәм ҡәнәғәтлек килтерә. «Яҡшы шиғыр ишетһәм, моң үҙенән-үҙе яңғырай» тигән композитор. Уның Мостай Кәрим әҫәрҙәре нигеҙендә яҙылған «Ҡара һыуҙар», «Ай тотолған төндә», шулай уҡ «Memento» һәм «Нәҡи» исемле опералары Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә, «Мөхәббәт йондоҙо» рок-операһы Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы сәхнәһендә ҡуйылды. Дөйөм алғанда, сәнғәт әһеленең ижад диапазоны бер үк ваҡытта опера һәм симфонияларҙы, хор әҫәрҙәрен һәм романстарҙы, драма спектаклдәренә музыканы һәм эстрада йырҙарын үҙ эсенә ала.
Композиторҙың төрлө әҙиптәр һүҙҙәренә яҙылған 200-ҙән ашыу йыры бар. Был йәһәттән Салауат Низаметдиновтың билдәле шағир Зөһрә Ҡотлогилдина менән сағыштырмаса оҙаҡҡа һуҙылған ныҡлы ижади дуҫлығы тураһында айырым иғтибарға лайыҡ. Был ике талант эйәһенең тәүге яңғырауҙан уҡ халыҡ һөйөүен яулаған йырҙары телевизор һәм радионан даими яңғырап тора. Уларҙы Башҡортостандың халыҡ артисы Әлфиә Юлсурина бик илһамланып башҡара, Башҡортостандың һәм Татарстандың күп йырсылары үҙҙәренең даими репертуарына индергән. Рәсәйҙә билдәле йырсы Земфира (Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамазанова — Өфөлә тыуған йырсы, музыкант, композитор һәм йырҙар авторы) башҡарыуында «Ҡайҙа» («Күҙ нурым») йыры шулай уҡ күп тыңлаусыларҙың һөйөүен яуланы.
2006—2010 йылдарҙа Салауат Низаметдинов Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзын етәкләне.
Хәтер
Композиторҙың юбилейы айҡанлы Учалыла шулай уҡ вокалсылар конкурсы үткәрелде. Республика ҡала һәм райондарынан йыйылған 35 бәйгесе өс йәш төркөмөндә ике номинация буйынса ярышты.
Тэрый-Кикя
Тэрый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1054 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кочегарка (Татарка ҡушылдығы)
Кочегарка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татарка йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рабиндранат Тагор
Рабиндрана́т Таго́р (রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর, Робиндронатх Тхакур ; 7 май 1861 йыл — 7 август 1941 йыл ) — һинд яҙыусыһы, шағир, композитор, рәссам һәм йәмғиәт эшмәкәре. Уның ижады Бенгалияла әҙәбиәт һәм музыканы формалаштыра. Ул әҙәбиәт буйынса Европанан ситтә беренсе булып Нобель премияһы менән бүләкләнгән.(1913). Шиғриәтенең тәржемәләре рухи әҙәбиәт һәм харизматлылыҡ булараҡ ҡаралған, һәм улар икеһе бергә Көнбайышта Тагор -пәйғәмбәр образы барлыҡҡа килтергән.
Тагор шиғырҙарын һигеҙ йәштән яҙа башлай. Ун алты йәшендә беренсе новеллаларын һәм драмаларын яҙа. Үҙ әҫәрҙәрен һынамаҡҡа Ҡояш Арыҫланы ҡушаматы менән баҫтырып сығарып ҡарай. (Bhānusiṃha). Илһөйәр һәм кешелекле итеп тәрбиәләнгән Тагор, Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшә. Ул Вишва Бхарати университетын һәм ауыл хужалығын реконструкциялау иниститутын ойоштора. Һиндостан һәм Бангладеш гимндарының һүҙҙәрен Рабиндранат Тагор яҙған.
Рабиндранат Тагор ижады лирик әҫәрҙәр, сәйәси, социаль темаларға арналған эссе һәм романдарҙан тора. Иң танылған әҫәре — «Гитанджали» (Жертвенные песнопения), «Тауҙар» һәм «Йорт һәм донъя»  — әҙәбиәттә иң яҡшы лиризм, йәнле һөйләү стиле, натурализм өлгөләре.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары (1861—1877)
Рабиндранат Тагор, Дебендранатх Тагор (1817—1905) һәм Шарады Деви (1830—1875) балаларының иң кесеһе, Калькуттаның төньяғында Джорасанко Тхакур Бари биләмәһендә тыуа .. Тагорҙар ырыуы бик боронғо һәм уның ата-балалары араһында диненә нигеҙ һалыусылар ҙа була. Атаһы, брахман булараҡ, бик йыш Һиндостандың изге урындарына хаж ҡыла. Әсәһе, Шарода Деви, Тагорға 14 йәш булғанда вафат була.
Тагорҙар — билдәле ғаилә. Улар эре ер биләүсе була, йорттарына бик күп билдәле яҙыусылар, музыканттар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре килә. Рабиндранаттың оло ағаһы Двиджендранатх — математик, шағир һәм музыкант, уртансы ағалары Диджендранатх менән Джотириндранатх — билдәле философ, шағир һәм драматургтар була. Ағаһының улы Обониндранатх заманса бенгал һынлы сәнғәте мәктәбенә нигеҙ һала.
Биш йәшендә Рабиндранатты Калькутталағы көнсығыш семинарияға бирәләр, һуңынан ныҡлы тәртип менән айырылып тормаған һәм белем биреү  кимәле түбән булған  нормаль мәктәпкә күсерәләр. Шуға күрә Тагор дәрестәр урынына күберәк тышта йөрөргә ярата. Упанаяна йолаһы тамамланғас, 11 йәшендә, 1873 йыл башында Тагор Калькуттаны ҡалдырып, бер нисә ай атаһы менән сәйәхәт итә. Улар ғаилә биләмәһендә була һәм Амритсарҙа туҡтала. Йәш Рабиндранат өйҙә яҡшы белем ала, тарихты, арифметиканы, геометрияны, телдәрҙе, атап әйткәндә, инглиз теле һәм санскритты, башҡа фәндәрҙе өйрәнә, Калидаса ижады менән таныша. Үҙенең "Хәтирәләр"ендә ул :
Тәүге баҫмалары һәм Англия менән танышыуы (1877—1901)
Вишнуит шиғриәте 16 йәшлек Рабиндранатты Видьяпатиҙа нигеҙ һалынған майтхили стилендә поэма яҙырға илһамландыра. Ул «Бхароти» журналында «Бхану симха» (Bhānusiṃha, «Ҡояшлы арыҫлан») тәхәллүсе аҫтында, ҡулъяҙма XV быуатҡа ҡараған боронғо архивта табыла һәм эксперттарҙың ыңғай баһаһына лайыҡ тигән аңлатма менән баҫыла. Ул «Бикхарини»ҙы («Хәйерсе ҡатын» яҙа, ул 1877 йлда «Бхароти» журналының июль һанында баҫыла, бенгал телендәге беренсе хикәйә була, үҙ эсенә «Киске йырҙар» (1882), «Нирджхарер Свапнабханга» һәм «Иртәнге йырҙар» (1883) поэмаларын ала.
Перспективалы йәш барристер Тагор Англияла Брайтондағы мәктәпкә 1878 йылда бара. Тәүҙә ул ғаиләнең алыҫ булмаған үҙ йортонда туҡтала. Уға ағаһының балалары  — Сурен менән Индира, әсәләре менән килгән ағаһының балалары ҡушыла. Рабиндранат Лондондың университет колледжында хоҡуҡ өйрәнә, әммә тиҙҙән әҙәбиәтте: Шекспирҙың «Кориолан» трагедияһын һәм «Антоний и Клеопатра»һын,  Томаса Браунды һәм башҡаларҙы өйрәнер өсөн уны ташлай. 1880 йылда Бенгалияға бер дәрәжәһеҙ әйләнеп ҡайта. Ләкин уның Англия менән танышыуы һуңыраҡ Бенгал музыкаһы традициялары менән танышыуҙа сағылыш таба, музыкала, шиғриәттә һәм драмала яңы образдар тыуҙырыуға булышлыҡ итә. Әммә Тагор тормошонда һәм ижадында барыбер Британияның, индуизм тәжрибәһенә нигеҙләнгән ҡаты ғаилә тардицияларын да тулыһынса ҡабул итмәй, уның ҡарауы ике мәҙәниәттең иң яҡшы өлгөләрен үҙенә ала.
1883 йылдың 9 декабрендә Рабиндранат Мриналини Девиға (ҡыҙ фамимлияһы - Бхабатарини, 1873—1902) өйләнә. Мриналини ҙа, Рабиндранат кеүек үк, брахман-пирали сығышлы. Уларҙың 5 балаһы була: ҡыҙҙары Мадхурилата (1886—1918), Ренука (1890—1904), Мира (1892—?), һәм улдары Ратхиндранатх (1888—1961) менән Саминдранатх (1894—1907). 1890 йылда Тагорға (хәҙер Бангладештың бер өлөшө) ҙур биләмә тапшырыла. 1898 йылда уның эргәһенә ҡатыны һәм балалары килә.
1890 йылда Тагор үҙенең иң билдәле эштәренең береһен — «Һөйгәнемдең һыны» поэмалар тупланмаһын ижад итә. Тагор ғаилә биләмәһен затлы «Падма» баржаһында йөрөп сыға һәм түләү йыя, үҙе хөрмәтенә байрамдар ойошторған халыҡ менән ауылдаштары менән аралаша. 1891—1895 йылдар, Тагорҙың садхана осоро, бик уңышлы була. Был ваҡытта «Гальпагуччха» өс томлығына ингән 84 хикәйәһенең яртыһы тиерлек ижад ителә. Улар Бенгалия тормошоноң төрлө яҡтарын ирония һәм етдилек менән һүрәтләй, нигеҙҙә, ауыл образдарына ҙур иғтибар бирә. XIX быуат аҙағында «Алтын кәмә» (1894) һәм «Бер мәл» (1900) йырҙар һәм шиғриәт йыйынтыҡтарын яҙа.
Шантиникетан һәм Нобель премияһы (1901—1932)
1901 йылда Тагор Шилайдахҡа ҡайта һәм (Обитель мира) күсенә һәм унда ашрамға нигеҙ  һала. Унда тәжрибә мәктәбен, мәрмәр иҙәнле доға уҡыу бүлмәһен (мандир), баҡса, урман һәм китапхана булдырыла. 1902 йылда, ҡатыны вафат булғандан һуң, Тагор «Память» («Sharan») юғалтыу хистәрен сағылдырған лирик шиғырҙар йыйынтығын сығара. 1903 йылда бер ҡыҙҙары туберкулёздан, ә 1907 йылда холеранан — кесе улы вафат була. 1905 йылда Рабиндранаттың атаһы үлеп китә. Был йылдарҙа Тагор мираҫ булараҡ ай һайын түләүҙәр, Трипур махараджаһынан өҫтәмә килем, ғаиләнең ҡиммәтле әйберҙәрен һәм роялен һатыуҙан өҫтәмә килем ала.
Яҙыусы йәмәғәт тормошонан да ситтә ҡалмай. Колониаль властар тарафынан билдәле һинд революционеры Бал Гангадхар Тилак ҡулға алынғас, Тагор уны яҡлап сығыш яһай һәм уға ярҙам йөҙөнән аҡса йыйыу ойоштора. 1905 йылда Бенгалияны бүлеү тураһында Керзон акты ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра, шундай хәрәкәттәрҙең береһе булған «Свадеши» хәрәкәте башында Тагор тора. Был ваҡытта уның тарафынан «Золотая Бенгалия» һәм «Земля Бенгалии» тип аталған патриотик йырҙар яҙыла. Акт ҡабул ителгән көндө Тагор Ракхи-бондхон — индустар һәм мосолмандар араһында Бенгалияның берҙәмлеген символлаштырған бәйләместәр менән алмашыу ойоштора. Әммә «Свадеши» хәрәкәте революцион көрәш юлына баҫа башлағас, Тагор унан китә, сөнки ул социаль үҙгәрештәр халыҡтың аңын күтәреү, ирекле ойошмалар төҙөү һәм ватан производствоһын киңәйтеү юлы менән тормошҡа ашырылырға тейеш, тип иҫәпләй.
1910 йылда Тагорҙың билдәле йыйынтыҡтарының береһе «Гитанджали» (Жертвенные песнопения) донъя күрә. 1912 йылдан яҙыусы Тагор сәйәхәт итә башлай, Европала, АҠШ-та, Рәсәйҙә, Японияла һәм Ҡытайҙа була. Лондонда булғанда ул инглиз теленә «Гитанджали»ҙан үҙ аллы тәржемә иткән бер нисә шиғырын дуҫына, Британия рәссамы Уильяму Ротенштейнға күрһәтә, улар уға көслө тәьҫир итә. Ротенштейн, Эзра Паунд, Уильяма Йейтс һәм башҡалар ярҙамында Лондондың «Һинд йәмғиәте» (India Society of London) 1913 йылда Тагорҙың 103 тәржемә ителгән шиғырын баҫтырып сығара, бер йылдан һуң рус телендә дүрт баҫма нәшер ителә.
1913 йылдың 14 ноябрендә Тагор әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты була.
за глубоко прочувствованные, оригинальные и прекрасные стихи, в которых с исключительным мастерством выразилось его поэтическое мышление, ставшее, по его собственным словам, частью литературы Запада.
. Тагор Азиянан был премияға лайыҡ беренсе лауреат була. Швеция академияһы «Гитанджали»ҙың а бер өлөшөн үҙ эсенә алған тәржемә ителгән материалдың идеалистик, көнбайыш уҡыусыһына аңлайышлы булыуын юғары баһалай. Академия вәкиле Харальд Йерне үҙенең сығышында, Нобель комитеты ағзаларына «Жертвенные песни» ныҡ тәьҫир итте, ти. Йерне шулай уҡ Тагорҙың 1913 йылда инглиз телендә баҫылған башҡа - шиғри һәм проза әҫәрҙәрен дә телгә ала. Нобель премияһы аҡсаһын Тагор Шантиникетандағы мәктәпкә бирә, был уҡыу йорто һуңынан бушлай белем биргән беренсе университетҡа әйләнә. 1915 йылда яҙыусыға рыцарь титулы бирелә, әммә 1919 йылда Амритсарҙа тыныс халыҡ атылғандан һуң ул был титулдан баш тарта. 1921 йылда Тагор дуҫы, инглиз агрономы һәм экономисы менән  ( Шантиникетандан алыҫ түгел) Ауыл хужалығын реконструкциялау институтына (һыңарыҡ Шриникетан (Обитель благосостояния) тип үҙгәртелә) нигеҙ һала. Бының менән Рабиндранат Тагор Махатма Гандиҙың, үҙе хупламаған символик свараджын үтеп китә. Тагорға мәғрифәтселек аша "ауылды ярҙамһыҙлыҡ һәм наҙанлыҡ бығауҙарынан азат итеү өсөн" бөтөн донъя буйынса бағымсыларҙан, вазифалы кешеләрҙән һәм ғалимдарҙан ярҙам эҙләргә тура килә.
Микеле Морамарко буйынса, 1924 йылда Шотланд уставының Юғары Советы Тагорғп почетлы премия бирә. Уға ярашлы, Тагор йәш сағында Англияла булғанында масон ложеларының береһендә бағышлау үтеп, масон булырға тейеш була.
1930 йылдар банышда Тагор каста системаһына һәм тейелгеһеҙҙәр проблемаһына иғтибар итә. Халыҡ алдында сығыш яһап һәм ижадында "тейелгеһеҙ геройҙарҙы" һүрәтләп, ул Гуруваюрҙағы Кришна ҡорамына йөрөргә рөхсәт ала.
Ғүмер ахыры (1932—1941)
Тагорҙың күп һанлы һәм халыҡ-ара сәйәхәттәре уны кешеләрҙе төрлөсә бүлеүҙең өҫтөн-мөҫтөн генә булыуында инандыра. 1932 йылдың майында ул Ираҡ сүллегендә бедиундарҙың лагерында булғанда, юлбашсы уға: «Бәйғәмбәребеҙ һүҙенән һәм ғәмәленән бер генә кеше лә зыян күрмәгән кеше генә ысын мосолман, тине», — ти. Һуңынан тагор үҙенең көндәлегендә: «Мин уның һүҙҙәрендә эске гуманлылыҡ тауышын айыра башланым», — тип билдәләй. Ул ортодоксаль диндәрҙе етди өйрәнеп, Гандиҙың 1934 йылдың 15 ғинуарында меңдәрсә кешенең ғүмерен өҙгән Бихарҙағы ер тетрәүҙе тейелгеһеҙҙәр кастаһын йәберләгән өсөн юғарынан төшөрөлгән яза, тиеүе өсөн шелтәләй. Ул Калькутталағы хәйерселек эпидемияһына, Бенгалиялағы социоиҡтисадтың төшөүенә ҡайғыра. Был хаҡта ул үҙенең мең юллыҡ рифмаланмаған поэмаһында яҙа. Уның нигеҙендә Рей Сатьяджит «Апур Сансар (Мир Апу)» фильмын төшөрә. Тагор тағы бик күп әҫәрҙәр яҙа, улар 15 томға туплана. Улар араһында «Снова» («Punashcha», 1932 йыл), «Последняя октава» («Shes Saptak», 1935 йыл) һәм «Листья» («Patraput», 1936 йыл) прозалағы поэмалары бар. Ул стиль менән тәжрибә үткәрә, прозалағы йырҙар һәм «Читрангада» («Chitrangada», 1914), «Шьяма» («Shyama», 1939) һәм «Чандалика» («Chandalika», 1938) кеүек бейеү-пьеса ижад итә. Тагор «Дуи Бон» («Dui Bon», 1933 йыл), «Маланча» («Malancha», 1934йыл) һәм «Четыре части» («Char Adhyay», 1934 йыл) романдарын яҙа. Ғүмеренең һуңғы йылдарында фән менән ҡыҙыҙҡһына."Наша Вселенная" («Visva-Parichay», 1937 йыл) тип аталған эсселар йыйынтығын яҙа. Уның биологиялағы, физикалағы һәм астрономиялағы тикшеренеүҙәре шиғриәттә сағылыш таба һәм бик йыш натрулаизмға ҡорола һәм уның тәбиғәт ҡанундарына ихтирамын сағылдыра. Тагор ғалимдар тураһында яҙып, ғилми процеста ҡатнаша. Уның яҙмаларының ҡайһы берҙәре «Си» («Se», 1937 йыл), «Тин Санги» («Tin Sangi», 1940 йыл) һәм "Гальпасальпа"ла («Galpasalpa», 1941 йыл) баҫыла. Тагорҙы һуңғы 4 йылында хроник сирҙәр борсой һәм ул ике тапҡыр оҙаҡ итеп ауырый. Улар 1937 йылда иҫтән яҙып ҡолағандан һәм оҙаҡ ваҡыт йәшәү менән үлем араһында комала булғанда башлана. Шундай уҡ күренеш 1940 йылда ҡабатлана һәм шунан һуң ул ныҡлап йүнәлә алмай. Ошо йылдарҙа яҙылған шиғриәте уның оҫталығы образы булып тора һәм үлемдән хәүефләнеүе менән айырылып тора .Оҙайлы ауырыуҙан һуң 1941 йылдың 7 авгусында Тагор Джорасанко биләмәһендә вафат була.. Уны барлыҡ бенгаль телле донъя илап оҙата. Уны иң һуңғы булып Амия Кумар Сен күрә һәм диктофонға уның һуңғы поэмаһын яҙҙырта. Һуңынан уның ҡараламаһы Калькутта музейына тапшырыла. Һинд математигы, профессора Прасанта Чандра Махаланобис иҫтәлектәрендә, Тагор нацистик Германия һәм СССР араһында һуғыш башланыуға көйөнә, фронт яңылыҡтары менән танышып тора һәм ңлер көнөндә нацизмды еңеүгә ныҡлы ышаныс белдерә.
Сәйәхәттәре
1878-1932 йылдар араһында Тагор биш ҡитғалаҫы 30-ҙан ашыу илдә була. Был сәйәхәттәрҙең күбеһе һинд булмаған аудиторияны уның ижады һәм сәйәси ҡараштары менән таныштырыу өсөн бик мөһим булып тора. 1912 йылда ул Бөйөк Британияла таныштарына инглиз теленә үҙе тәржемә иткән шиғырҙарын күрһәтә. Улар Махатма Гандиҙың яҡын дуҫы Чарльз Эндрюсҡа, ирланд шағиры Уильяма Йейтсҡа, Эзру Паундаға, Роберт Бриджаға, Томаса Мурға һәм башҡаларға бик оҡшай. Йейтс «Гитанджали»ҙың инглиз телендәге баҫмаһына баш һүҙ яҙа, ә Эндрюс һуңыраҡ Тагорға Шантиникетанға килә. 1912 йылдың 10 ноябрендә Тагор АҠШ-ҡа һәм Бөйөк Британияға килә, уна Эндрюстың дуҫтарында - Буттертонда (Стаффордшир) руханиҙарҙа туҡтала. 1916 йылдың 3 майынан 1917 йылдың апреленә тиклем Тагор Японияла һәм АҠШ-та лекциялар уҡый, уларҙа милләтселекте ғәйепләй. Уның "Һиндостанда милләтселек" эссеһы пацифистар тарафынан, Ромен Ролланды ла индереп, нәфрәтле һәм маҡтаулы баһаға лайыҡ була.
Тиҙҙән, Һиндостанға ҡайтҡас, 63 йәшлек тагор Перу хөкүмәтенең саҡырыуын ҡабул итә. Һуңынан ул Мексикаға бара. Ике илдең дә хөкүмәттәре уның килеү хөрмәтенә Шантиникетандағы мәктәбенә $100 000 кредит бирә. 1924 йылдың 6 ноябрендә Буэнос-Айресҡа (Аргентина) килгәндән һуң бер аҙна үткәсЮ сирләп киткән Тагор Виктория Окампопо саҡырыуы буйынса Миральрио виллаһына урынлаша. Һиндостанға ул 1925 йылда ғына әйләнеп ҡайта. Киләһе йылдың 30 майында Неапольгә (Италия) бара, ә 1 апрелдә Римдә Бенито Муссолини менән осраша. Башта йылы булған мөнәсәбәттәр 1936 йылдың 20 июлендә Тагорҙың уны тәнҡитләүе менән тамамлана.
1927 йылдың 17 июлендә Тагор ике компаньоны менән Көньяҡ Азия буйлап дүрт айлыҡ турға юллана, Бали, Ява утрауҙарында, Куала-Лумпурҙа, Малаккала, Пинангта, Сиамда һәм Сингапурҙа була. Уның был сәйәхәт тураһындағы яҙмалары «Джатри» («Jatri») әҫәрендә туплана. 1930 йылдарҙа ул Бенгалияға ҡайта һәм Европа, АҠШ буйлап бер йыллыҡ сәйәхәткә әҙерләнә башлай. Уның һүрәттәре Лондонда һәм Парижда күрһәтелә. Бөйөк Британияға ҡайтҡас, ул Бирмингемда квакерҙар биләмәһендә туҡтала. Унда Оксфорд лекцияларын яҙа һәм квакерҙар йыйышылтарында сығыш яһай. Тагор һуңғы йылдарҙа өйрәнгән британдар һәм индустар араһындағы мөнәсәбәттәрҙең һыуыныуы тураһында һөйләй. Дарлингтон Холлда йәшәгән Ага-хан III бара, артабан Данияға, Швейцарияға һәм Германияға юллана, 1930 йылдың июненән сентябргәсә юлда булаа, һуңынан Советтар Союзына килә. 1932 йылдың апрелендә Тагор, фарсы мистигы Хафиз ижады һәм уның тураһындағы легендалар менән таншҡас, Иранда Реза Пехләүиҙә туҡтала. Бындай тығыҙ сәфәр графигы уға Анри Бергсон, Альберт Эйнштейн, Роберт Фрост, Томас Манн, Бернард Шоу, Герберт Уэллс һәм Ромен Роллан кеүек билдәле замандаштары менән аралашыу мөмкинлеген бирә }}. Тагорҙың сит илдәргә һуңғы сәфәре 1932—1933 йылдарҙа Персия һәм Ираҡҡа, Шри-Ланкаға була. Улар яҙыусының кешеләрҙе бүлеү һәм милләтселек буйынса ҡараштарын нығыта ғына.
Һылтанмалар
<references group="Комм"/>
Селог-Вож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нёда
Нёда (Noda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 821 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99195 һәм автомобиль коды — SOM.
Корячи-Яун
Корячи-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амку-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әптекәй (күл)
Әптекәй (Оптакай)  — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районындағы күл (Рәсәй).
Исеменең килеп сығышы
М. Ғ. Усманова фаразлауынса, атамаһы Әптекәй (Әптек) башҡорт исеменән алынған. Баймаҡ районында ошо уҡ атамалы ауыл булған, хәҙер бөткән ауылдар исемлегендә.
2020 йылдың 18 ноябрендә Баймаҡ районы Басай ауылынан Иҫәнбәткә табан киткән юл ситендә күрһәткес барлыҡҡа килә. Унда ошо урындан 7 км алыҫлыҡта ятҡан Әптекәй күленә йүнәлеш бирелгән, әммә күрһәткестә таныш булмаған «Оптанай», «OPTANAY» атамалары яҙылғанға күрә, ошо тирәләге ауылдары халҡы ризаһыҙлыҡ белдерҙе, «ВКонтакте» селтәрендә ҙур бәхәс тыуҙы.
Географик урыны
Әптекәй күле диңгеҙ кимәле өҫтөнән 484 м бейеклектә урынлашҡан. Иҫәнбәт ауылынан — 2, 3 км, Күсей, ауылынан 4, 5 км алыҫлыҡта ята. Күл төньяҡтан көньяҡҡа табан 600 метрға һуҙылған, киңлеге 250 м, максималь тәрәнлеге биш метр тирәһе, күл көҙгөһө 11 га тәшкил итә. Ярҙары текә, ташлы. Ташы балсыҡлы һәүерташтан, йәшмәнән, ҡомташтан тора. Көньяҡ яры тигеҙ. Күлдә табан балығы күп. Әптекәй күленән төньяҡ-көнбайышта Балыҡлы һәм төньяҡта Ағаслы күлдәре ята. Ошо өс күл (Әптекәй, Балыҡлы, Ағаслы) Өскүл атамаһы аҫтында ла билдәле.
Оло Речка (Толмовая ҡушылдығы)
Оло Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Толмовая (Оло Толмовая) йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зыдачит
Зыдачит — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кестанты йылғаһының һул ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варакин Борис Александрович
Варакин Борис Александрович (22 март 1929 йыл, Вологда — 23 декабрь 2008 йыл, Санкт-Петербург) — ғалим-педагог, тренер. Регби буйынса СССР йыйылма командаһының беренсе тренеры (1974 йыл). Педагогия фәндәре кандидаты (1983). РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1974).
Спорт карьераһы
1970 йылда Варакин тренер булараҡ 30 иң яҡшы СССР регбисы исемлегенә эләгә. «Буревестник» менән бергә ул 1971 йылда СССР чемпионатының бронза призеры һәм 1973 йылда СССР  чемпионатының көмөш призеры була. «Приморец» клубы менән 1977 йылда СССР Кубогы финалына тиклем етә. 1979 йылда СССР-ҙың Беренсе лигаһында команда менән 8-се урынды яулай һәм уны Юғары лигаға сығара.
1974 йылда Варакин «Социалистик индустрия» призына турнирҙа СССР йыйылма командаһын етәкләй, унда  совет регбистары еңә. Варакин командаһында туғыҙ уйынсы Ленинград  «Буревестник» командаһы өсөн сығыш яһай. «Социалистик индустрия» турнирҙарында СССР йыйылма командаһы менән шулай уҡ 1975 һәм 1977 йылдарҙа етәкселек итә, һуңыраҡ СССР йыйылма командаһының икенсе тренеры булып эшләй. Варакиндың регбистарҙы әҙерләү методикаһы СССР йыйылма командаһына оҙаҡ ваҡыт рәсми матчтарҙа барлыҡ тиерлек көнәркәштәрҙе еңергә мөмкинлек бирә.
Варакин шулай уҡ Ленинград медицина институтының ҡайһы бер спорт ярыштары судьяһы булып эшләй (шул иҫәптән саңғы уҙыштары).
Академик карьераһы
1952—1960 йылдарҙа бер нисә предприятиела физик культура инструкторы, 1960—1961 йылдарҙа Петроград райспорткомитет рәйесе була. 1961—1964 йылдарҙа Ленинград санитар-гигиена медицина институтында, 1964—1972 йылдарҙа 1-се Ленинград медицина институтында (физик тәрбиә кафедраһының өлкән уҡытыусыһы) һәм А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетында (1980 йыл) өлкән уҡытыусы. 1972—1979 йылдарҙа 1-се Ленинград медицина институты доценты. Педагогия фәндәре кандидаты (1983). Шулай уҡ «Основы подготовки регбистов» китабы авторҙашы булараҡ билдәле (1984).
Авиация эше
1946 йылғы авиация эше — һуғыштан һуңғы осорҙағы Сталин сәйәси репрессияларының аҙаҡҡы сәйәси эштәрҙең береһе, уларҙың һөҙөмтәһендә 1946 йылдың яҙында СССР-ҙың Хәрби-Һауа көстәре һәм авиация сәнәғәте етәкселәре ҡулға алына.
Репрессиялар башы
Һуғыш аҙағына авиация сәнәғәтендә Көнбайыш илдәренән артта ҡалыу күҙәтелә: «''беренсе тыныс йәйҙә авиация сәнәғәтендә етди етешһеҙлектәр табыла. Ҡоралға алынған бөтә самолеттар һуғышҡа тиклем осорҙа эшләнгән һәм тулыһынса үҙенең бөтә мөмкинлектәрен файҙаланып бөтәләр. 1945 йылға ҡарата СССР-ҙағы авиация техникаһында фәнни-техник нигеҙҙең дөйөм торошо ҡәнәғәтленерлек булмай… Хәрби-һауа көстәре һәм авиация сәнәғәте наркоматы етәкселеге һуғыштан һуң Хәрби-һауа көстәрҙең реактив техника менән яңынан ҡоралландырыу ғилми һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрҙе кәрәкле кимәлдә тәьмин итә алмай''».
«Авиация эшенең» төп инициаторы юлбашсының улы В. И. Сталин була, ул атаһы алдында үҙ ҡылыҡтары өсөн аҡланырға тырышып, атаһына авиация строевой частарында «бик күп осоусылар һәләк була» һәм ХҺК командованиеһы авиация сәнәғәтенән дефектлы ЯК-9 истребителдәрен һатып алыу ихтималлығы бар, тип яҙма рәүештә мөрәжәғәт итә. Әлеге хәбәрҙе Сталин аҡылға ултырған улы яғынан һиҙгерлек билдәһе тип баһалай.
Атаһына ҡыҫымды көсәйтеү маҡсатында Василий Сталин ХҺК командующийы А. А. Новиковҡа ҡаршы күрһәтелгән ғәйептәрҙе юлбашсы ҡурсыуында булған абруйлы авиаконструкторы А. С. Яковлевтың (1906—1989) фекере менән нығытырға була. 1945 йылдың 6 сентябрендә Яковлев И. В. Сталинға яҙыу ебәрә һәм ысынында авиация сәнәғәте наркоматы башлығы А. П. Шахуринды СССР-ҙың АҠШ-тан артта ҡалыуында ғәйепләй.
1945 йылдың 14 декабрендә Читала С. А. Худяков ҡулға алына һәм Мәскәүгә оҙатыла, бында уға РСФСР-ҙың Енәйәт Кодексының 58-1 статьяһы буйынса (тыуған илгә хыянат итеү) ғәйепләү белдерелә. 1946 йылдың апрелендә авиация сәнәғәте халыҡ комиссары А. И. Шахурин, Хәрби-һауа көстәре командующийы А. А. Новиков, командующийҙың урынбаҫары — Хәрби-һауа көстәре баш инженеры А. К. Репин, Хәрби-һауа көстәренең хәрби советы ағзаһы Н.. С. Шиманов, Хәрби-һауа көстәренең Баш идаралығы начальнигы Н. П. Селезнев һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Кадрҙар идаралығының бүлектәре начальниктары А. В. Будников һәм Г. М. Григорьян ҡулға алыналар.
Репрессияланғандарҙың күрһәтеүенсә, тикшереү ваҡытында төп ҡыҙыҡһыныу маршал Жуковтың эшмәкәрлегенә бәйле факттар табыуға йүнәлтелгән була, сөнки уны компрометациялау буйынса кампанияға әҙерлек бара.
"Һуңғараҡ маршал Новиков яҙып ҡалдырған : «ХҺК эше буйынса ҡулға алдылар, ә һорайҙар башҡа нәмә тураһында… Мин уларҙың ҡулында алдаҡсы күрһәтмәләр аша Совет дәүләтенең ҡайһы бер күренекле эшмәкәрҙәрен хурлыҡҡа ҡалдырыу өсөн ҡорал булдым. Был миңә һуңыраҡ билдәле булды. ХҺК торошо тураһында һорауҙар шаршау ғына ине…»"
Законһыҙ ысулдар ҡулланып, тәфтишселәр эште айҙан алда тамамлайҙар:"«Ҡулға алғандың беренсе көнөнән үк миңә системалы рәүештә йоҡларға бирмәнеләр. Көндөҙ ҙә, төндә лә мин допростарҙа булдым һәм камераға, подъемға ваҡыт еткәс кенә, иртәнсәкке 6-ла ғына ҡайта инем. . <…> Бындай режимдағы 2-3 көндән мин торған һәм ултырған көйөнсә йоҡлап китә инем, әммә мине шундуҡ уяталар ине. Йоҡонан мәхрүм ителгәс, мин бер нисә көндән шундай хәлгә килеп еттем, хатта ниндәй булһа ла күрһәтмәләр бирергә риза инем, тик ыҙалауҙар бөтһөн».".
Эштәрҙе тикшереү
1950 йылдың 18 апрелендә һорау алған ваҡытында үҙен батырҙарса тотҡан Худяков иң юғары язаға тарттырыла — мөлкәтен конфискациялауға һәм атып үлтереүгә. Шул көндө Берияның шәхси бойороғо буйынса Дон зыяратында атып үлтерелә.
1946 йылдың 8 майында эш Хәрби коллегияһына ҡаралды тапшырыла һәм 10 майға ҡарауға тәғәйенләнә. 1946 йылдың 11 майында СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы генерал-юстиция полковнигы. В. Ульрих рәйеслеге аҫтында ябыҡ суд ултырышында ҡулға алынғандарҙы ғәйепле тип таный. Улар « күрәләтә бракка сығарылған самолеттарҙы һәм моторҙарҙы эре партиялар менән һәм үҙ-ара туранан-тура һөйләшеп, Хәрби-һауа көстәренең ҡоралланыуына алыуҙа һәм был ХҺК-ның строевой частарында күп кенә аварияларға һәм катастрофаларға килтереүҙә, осоусыларҙың һәләк булыуында» ғәйепләнәләр һәм Шахуринды — ете йылға төрмәлә тотоуға, Репинды — алты йылға, Новиковты — биш йылға, Шимановты — дүрт йылға, селезневты — өс йылға, будников һәм Григорьянды — ике йылға һәр береһен хөкөм итә. Шулай уҡ суд хөкөм буйынса ҡулға алынғандарҙың хәрби дәрәжәләренән һәм наградаларынан мәхрүм итеүҙе юллау тураһында тәҡдимдәр ҡуҙғатыла. Суд тикшереүе барышында ғәйепләнеүселәр үҙ ғәйебен тулыһынса таныйҙар.
Сталиндың күрһәтмәһе буйынса В. В. Ульрих, хөкөм сығарылғандан һуң, 21 сәғәт 15 минутта хөкөм ҡарары күсермәләрен «Бик ашығыс», «Сов. Секретно» билдәләре менән генералиссимус иптәш Сталин Иосиф Виссарионовичҡа" ебәрә.
Реабилитациялау
1953 йылдың 29 майында СССР-ҙың Юғары судының Хәрби Коллегияһы репрессияланғандарҙың эштәре ҡабаттан ҡарала һәм бөтә хөкөмдәр юҡҡа сығарыла. Бөтә ғәйепләнеүселәр реабилитациялана, ә уларҙың эштәре ябыла.
Шахуриндың, Новиковтың һәм әлеге эштең башҡа ҡатнашыусыларҙың реабилитациялау документтары Л. П. Берия тарафынан 1953 йылдың 26 майында һәм 6 июнендә әҙерләнә, ҡул ҡуйыла һәм Үҙәк комитетына ебәрелә.
Севилья Алькасары
Севилья Алькасары (Reales Alcázares de Sevilla) — Севилья ҡалаһында король алькасары (Әл-Әндәлүс, Испания). Башта маврҙарҙың форты булған, бер нисә тапҡыр киңәйтелгән.
Тарихы
Беренсе һарайҙы Әлмөхәдтәр династияһы төҙөгән. Хәҙерге комплекстың күпселек өлөшө Кастилия короле Педро I тарафынан ғәрәп ҡәлғәһе емереклектәрендә төҙөлгән, төҙөлөш башланыуын 1364 йыл тип фараз итәләр. Һарай мудехар архитектураһының һаҡланып ҡалған иң яҡшы өлгөләренең береһе булып тора. Һуңыраҡ өҫтәлгән (Карл V осоронда) готик элементтар доминант ислам стиле менән контрастҡа инә.
700 йыл дауамында был испания королдәре һарайы була. Алькасарҙың өҫкө бүлмәләре хәҙер ҙә король ғаиләһе тарафынан Севильяның рәсми резиденцияһы сифатында ҡулланыла.
Ҙурлығы буйынса Севилья Алькасары Гранадалағы Әл-Хәмрә ҡәлғәһе ансамбленән ҡалыша. Карл V бүлмәләрендә иҙәндәр, түшәмдәр һәм стеналар иң юғары нәзәкәт һәм зиннәтлелеккә өлгәшкән әҫәрҙәр булып тора. Илселәр залы (Salón de Embajadores). Ҡыҙҙар патиоһы (Patio de las Doncellas) биҙәлеше менән атаҡлы. Аллеялар буйлап хуш еҫле розалар һәм апельсин ағастары, матур итеп ҡырҡылған баҡсалар матурлыҡты тулыландыра.
Крутая (Уксуная ҡушылдығы)
Крутая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уксунай йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямъяҙы
Ямъяҙы (Ямьяды) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 452807, ОКАТО коды — 80259865005.