cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡатын-ҡыҙ
Башҡорттарҙа ҡатын-ҡыҙ
Боронғо замандарҙан ҡатындың төп тәғәйенләнеше - бала табыу һәм тәрбиәләү, шулай уҡ йорт эсендәге эштәр булған тигән фекер бар. Мәгәр башҡорттарҙа ҡатын-ҡыҙ араһынан ханбикәләр булыуы ла билдәле. Тарихыбыҙҙа Бәндәбикә кеүек олуғ шәхес булыуы ла күпте һөйләй. Ирҙәр менән рәттән яу сабыуҙары ла мәғлүм.
Ҡарағыҙ
• 2
Һылтанмалар
Ҡатын - ( —  Kh ātūn, Hatun, тат. хатын, хатан) - (Женщина) — айырым тәбиғи сифаттарға эйә булған енес кешеһе, кеше төрөнә ҡараған ике заттың береһе, иргә ҡапма-ҡаршы булған зат, никахлы ғаилә иптәше, бисә, кәләш, йәмәғәт, ефет , ҡатын-ҡыҙ затына ҡараған оло кеше. Башҡа затҡа ҡараған кеше ир тип атала.
Этимологияһы
"Ҡатын (Хатун)" һүҙе  — борон ир-аттың "хан" тигән титулына тап килгән дәрәжә, титул. Был төшөнсә Төрөк ҡағанатында, Монгол империяһында һәм Осман империяһында ҡулланылған. Яҡынса көнбайыштағы «императрица», «батшабикә», «королева» тигән титулға тура килә.
Төрки-монгол донъяһында таралған бик күп башҡа титулдар кеүек, «хатун» титулы икенсе бер һинд-европа тел төркөмөнән, согди тамырлы.
Ислам дине Үҙәк Азияға килеп етмәҫ элек «хатун» титулын Бохара батшабикәһе йөрөткән. «Энциклопедия ислама»:.
Урта Азия халыҡтарынең ҡайһы берҙәренең телендә шуғалыр ҙа "ҡатын" һүҙе көндәлек тормошта ҡулланылмай. Үзбәктә ул - айол, ҡырғыҙҙа - аял, ҡаҙаҡта - әйел, монголда - эмэгтэй хүн. Әзериҙә, төрөктә генә кадын (qadın) һүҙе ҡулланыла.
Ензор-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Городечня
Городечня — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вороня йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бикбау бей
Бикбау бей — үҫәргән ҡәбиләһе башлығы була. Башҡорт халҡының Нуғай Урҙаһына ҡаршы барған оҙайлы көрәштәрен ойоштороусы, әйҙәүселәрҙең береһе.
«Үҫәргән тәуарихы»нда Бикбауҙың атаһы Тәтегәс тип күрһәтелгән.
Башҡорт халҡының Шәжәрәләр яҙмалары һәм башҡа төрлө тарихи сығанаҡтарҙан асыҡланыуынса Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Иҫке бей, Шәғәле Шаҡман менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе тураһында һөйләшеүҙәрҙә лә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң ул дәүләттең Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамотаһын йәғни ярлыҡ ала. Иван Грозный Бикбау бейгә тархан (кенәз) титулы бирә.
Нафиҡ (исем)
Нафиҡ' — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Нафиҡ исеме башҡортса файҙа килтереүсе, табыш, игелек тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).
Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы (25 август 1907 йыл — 10 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се полкы командиры. Майор. Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы (6 декабрь 1938 йыл — 28 июль 2011 йыл) — төҙөүсе, 1958 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресында изолировщик, таҙартыу машинаһы машинисы, торба һалыу краны машинисы, 1964 йылдан бригадир, 1967—1979 йылдарҙа — прораб. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Нафиҡова Фирҙәүес Мөхәмәтвәли ҡыҙы (20 март 1938 йыл — 26 ғинуар 2008 йыл) — балет артисы, бейеүсе, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1981) кавалеры. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977).
Нафиҡов Ғайфулла Нафиҡ улы (1926—1997) — подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.06.1945). Ике 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (30.03.1945).Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (28.03.1945).Өсөнсө дәрәжә Дан Ордены (19.09.1944).
Нафиҡова Асия Закуан ҡыҙы (9 октябрь 1932 йыл — 4 февраль 1995 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Нафиҡов Марат Абдрафиҡ улы [18 апрель 1928 йыл — 18 июль 1996 йыл] — педагог-методист. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1975). Нафиҡов Салауат Таһир улы — Башҡортостандың туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
Нафиҡов Шамил Вәли улы — филология фәндәре кандидаты, Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең (2018 йылға тиклем — Өфө ғилми үҙәге) Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре.
Ай-Вунт-Юган
Ай-Вунт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Вунт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яппаров Рауил Вафа улы
Яппаров Рауил Вафа улы (Яппаров Равиль Вафиевич; 1 сентябрь 1952 йыл — эске эштәр органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Рауил Вафа улы Яппаров 1952 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын тыуған ауылында Хоҙайбирҙин исемендәге колхозда ябай колхозсы булып башлай.
1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң СПТУ тамамлай, СССР Эске эштәр министрлығының Һарытау махсус урта милиция мәктәбенә уҡырға инә.
Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт эшмәкәрлеген Краснокама районында ГАИ взводы командиры вазифаһында башлай, 1979 йылдан шул уҡ вазифала Нефтекама ҡалаһы эске эштәр бүлегендә эшләй.
1990 йылда Күмертау ҡалаһы буйынса 91-се Урман һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
БАССР Юғары Советының закондар сығарыу, законлылыҡ һәм тәртип һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була Хаҡлы ялға сыҡҡас, 2002 йылдан Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге ауыл хужалығы тауарҙары етештереү кооперативына етәкселек итә
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ үҫтергәндәр.
Өндәрҙе әйтеү
Өндәрҙе әйтеү, прононс (prononcer) — ул:
Өндәрҙе әйтеүҙәге етешһеҙлектәр
Тәүге һүҙҙәрҙе бала  9 айлыҡтан 18 айлыҡҡа  тиклем сағында асыҡ әйтә башлай. Артабан яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү төрлө тиҙлек менән дауам итә, күп осраҡта  2—3 йәшенә бала ярайһы уҡ ҙур һүҙ байлығын үҙләштереп өлгөрә.
Өн әйтеү боҙоҡлоҡтары йыш ҡына  психологик шарттар эҙемтәһе була.
Акцент, әйтелеш
Сит тел акценты күренеше айырым ҡыҙыҡһыныу уята. Ул  патология түгел, әммә үтә сағыу булһа («көслө акцент»), телдән аралашҡан саҡта ҡыйынлыҡтар тыуҙырырға мөмкин. Көслө акцент менән һөйләгәнде хатта телде яҡшы белеүселәр ҙә аңлап етмәҫкә мөмкин, акцент менән һөйләүсе үҙе лә йүгерек телмәрҙе аңламауы бар.
Яңы Яппар
Яңы Яппар (Новояппарово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 408 кеше. Почта индексы — 453416, ОКАТО коды — 80222822007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының һул яғында урынлашҡан. 1895 йылға тиклем Ҡырҡ-Өйлө-Мең, 1895—1867 йылдарҙа Дәүләкән, 1867—1923 йылдарҙа Ҡаҙанғол, 1923 −1926 йылдарҙа Дәүләкән улустарында. 1926—1930 йылдарҙа Өфө кантоны Абрай улусы, 1930—1932 йылдарҙа Шишмә районы Иҫке Шишмә ауыл Советы, 1932 йылдан Дәүләкән районы Исмәғил ауыл Советы, 1954 йылдан Ҡаҙанғол ауыл Советы составында. Ауылға Бәләбәй өйәҙе территорияяһында шул уҡ өйәҙҙең Яппар ауылы (хәҙерге Иҫке Яппар ауылы) кешеләре 1819 йылда нигеҙ һала. Яҡшығолов Сафуан Суфиян улы 1895 йылда Дәүләкән мәҙрәсәһен тамамлай, Яңы Яппар ауылына мулла итеп тәғәйенләнә. Ауылда мәҙрәсә аса, унда рус теленән белем бирә. 1896 йылда 7101 дисәтинә ер һәм 637 дисәтинә урман менән файҙаланғандар. 1896 йылда 72 йортта 415 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек, арба тәгәрмәстәре һәм туғындары яһау, ҡымыҙ әҙерләү һәм дауалау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. Совет власы осоронда «Яңы Тормош», «Дим» колхозында эшләйҙәр. 1972 йылда акушерлыҡ-фельдшер пункты, 1975 йылда «Билдәһеҙ һалдатҡа» яҙыу менән һәйкәл, 1976 йылда ауыл клубы, 1987 йылда балалар баҡсаһы асыла. Халҡы: 1906 йылда — 485 кеше; 1920 йылда — 590 кеше; 1939 йылда — 554 кеше; 1959 йылда — 512 кеше; 1989 йылда — 372 кеше; 2002 йылда — 411 кеше; 2010 йылда — 408 кеше. Башҡорттар — 98 % (2002).
Хоттендорф
Хоттендорф (Hottendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 288 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 83 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Энгельберг
Энгельберг (Engelberg OW) — Швейцарияның Обвальден кантонында урынлашҡан курорт һәм коммуна. .
Исеменең тарихы
Риүәйәт буйынса, Энгельберг исеме бенедикт монастырынан алынған: монастырға нигеҙ һалыусы Конрад фон Шелленбуренға (Konrad von Sellenburen) фәрештә пәйҙа булған, ул Ochsen туғайында изге урын төҙөргә бойорған. Монастырь төҙөлгәс— 1120 йылда — ике аббат пәйҙа күрә: улар монастырҙан алыҫ түгел тауҙа фәрештәләр хоры күрә. Фәрештәләр Хоҙайға маҡтау йырын йырлай. Атамаһы шул «Энгельберг» — йәғни Фәрештә Тауы һүҙенән алынған — ошо һүҙ ҡала исеме булып киткән.
Риүәйәт ҡала гербында сағылыш тапҡан. Стилләштерелгән фәрештәләр һындарын Энгельбергтың төрлө урындарында күрергә мөмкин.
Бенедикт аббатлығы бында әле лә эшләй.
Энгельберг курорты төрлө яҡтан Альп тауҙары түбәләре менән уратып алынған, улар менән күтәргес кабиналарҙан ҡарап һоҡланырға мөмкин.
Спорт
Энгельбергта 1938 йылдың 5-6 мартында саңғы спорты буйынса 8-се донъя чемпионаты үтә.
Камка-Арпын-Я
Камка-Арпын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрум-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салауат Юлаев исемендәге баҡса
Тарихы
Баҡса 1900 йылдың июнендә тантаналы рәүештә асыла һәм урынлашҡан ере буйынса «Случевский тауындағы баҡса» исемен ала. Яңы баҡсаны асыуҙа күп халыҡтар ҡатнаша. Асылған мәлдә баҡсаға инеү урынында матур суйын ҡапҡа була, йылғаға төшөү юлы матурлап тәрбиәләнгән, баҡсаны ике беседка биҙәп тора. Баҡсала имән, ҡарағай, ҡайын, алһыу һәм аҡ сирень ултыртылған була. Юлдарға ҡырсынташ түшәлә.
1903 йылда эсерҙар Өфө губернаторы Николай Богдановичты үлтергәндән һуң, баҡса уның хөрмәтенә атала.
Октябрь революцияһынан һуң парк революционер Егор Сазонов хөрмәтенә уның исеме менән атала башлай.
1956 йылда, парк менән йәнәш Ағиҙел йылғаһы аша күпер төҙөлгәс, парк эргәһендәге тәрән йырын менән нимә эшләргә тигән һорау тыуа. Йырын аша аҫылмалы күпер төҙөргә ҡарар ҡабул ителә, киләһе йылына ул төҙөлөп тә ҡуйыла. Хәҙер баҡсаны павильон-уҡыу бүлмәһе, ҙур булмаған кафе, балалар аттракциондары биҙәй. Баҡсала аҫылмалы күпер янында өсөнсө беседка төҙөлә.
1960 йылда паркта Салауат Юлаев бюсы ҡуйыла, әммә 1967 йылда баҡса Н. К. Крупская хөрмәтенә уның исемен ала, ул исемде 40 йыл йөрөтә, һәм бюст алып ташлана.
1980-се йылдарҙа төрлө типтағы беседкалар һүтеп алына, улар урынына боронғо фотоһүрәттәрҙәгегә ярашлы бер иш беседкалар ҡуйыла.
Киләһе бер нисә йылда баҡса ташландыҡ хәлдә була: гипс статуялар онтала, беседкаларҙың яндауырҙары һындырыла, аҫылмалы күперҙең ағас түшәмәләре серей. Әлеге ваҡытта парк яңынан матурланған, ҡала халҡының яратҡан ял итеү урыны булып тора.
Хәҙер Салауат Юлаев исемендәге баҡса тип атала.
Иҫтәлекле урындары
Аҫылмалы күпер баҡсаның йәме булып тора, уны ғашиҡтар күпере тип тә атайҙар. Был күпер яңы өйләнешеүселәрҙең күмәкләп йөрөү урыны булып тора, улар яндауырҙарға исемдәре соҡоп яҙылған һәм мөхәббәтен белдергән йоҙаҡтар эләләр.
Баҡсала башҡорт яҙыусыһы Рәшит Ниғмәти ҡәбере урынлашҡан.
Ключи ауыл Советы (Асҡын районы)
Ключи ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Зәйет (Ауырғазы районы)
Зәйет (Заитово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 178 кеше. Почта индексы — 453484, ОКАТО коды — 80205849003.
Тарихы
Мишәр ауылы Зәйет 1634 йылда Бишауыл-Табын улусы аҫабалары менән керҙәшлек килешеүе буйынса барлыҡҡа килә. VIII рәүиз буйынса мишәрҙәр 53 кеше иҫәпләнә. Шул уҡ шарттарҙа XVIII быуат аҙағында типтәрҙәр ҙә күсеп ултыра. 1783 йылғы IV ревизия рәүиз типтәрҙәрҙән егерме кешене асыҡлай.
1865 йылда Зәйеттә (Күҙйылғала) 41 йортта 231 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, урман кәсебе менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда мәсет, 2 тирмән, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (42 % %).
Географик урыны
Күҙйылға йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы
Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы (Абуталипов Исмагил Исхакович) (25 февраль 1920 йыл — 3 март 2008 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, I дәрәжә һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
1942 йылдың 6 июлендә туранан-тура тоҫҡап (прямой наводкой) дошмандың миномёт нөктәһен һәм 35 дошман һалдатын юҡ итә. Брянск фронты, 8-се кавалерия корпусы, 112-се ирекле Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 7-се кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы составында һуғыша.
1943 йылдың 23 февралендә 16-сы кавалерия дивизияһы рядовойы Әбүталипов «Батырлыҡ өсөн» миҙалы, 1943 йылдың 3 ноябрендә 7-се кавалерия корпусы командованиеһы рядовой һалдат Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталиповты II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләй.
1985 йылдың 6 апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығын билдәләгән көндәрҙә, ветеран I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Оло Чурга
Оло Чурга (Чурка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 121 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исламғолов Илдар Ғәли улы
Исламғолов Илдар Ғәли (2 ғинуар 1969 йыл, Өфө) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм продюсер.
Биографияһы
14 йәшендә театр студияһына килә һәм яҡтыртыусынан башлап тауыш режиссёры ла була, спектаклдәргә музыка ла һайлай. Театр студияһында 10 йыл эшләп, ул тиҫтәнән ашыу роль тыуҙыра, Олег Кошевойҙы ла уйнай. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә.
1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының (режиссёрлыҡ факультеты, Р. В. Исрафилов курсы) драма режиссураһы бүлеген тамамлай.
1997—1998 йылдарҙа — «Слово» продюсер компанияһында, 2000—2013 йылдарҙа «Йәйғор» киностудияһында эшләй.
2007 йылда — «Первый канал (Россия)» компанияһында.
Ервэй-Се-Яха
Ервэй-Сё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб
Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб әл-Һәшими әл-Ҡураши (حمزة بن عبد المطلب الهاشمي القرشي; Хамза ибн Абд аль-Мутталиб; Мәккә — 625, Өхүд, Мәҙинә, Хижәз — Ғәбд әл-Моталлиптың улы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең туғаны, уның һөттәш ағаһы һәм иң яҡын көрәштәше. «Аллаһ Арыҫланы» ‎ тигән маҡтаулы исем йөрөткән.
Ервэй-Се-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб
Биографияһы
Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән икеме-дүртме йәшкә өлкән була. Мәккәлә тыуған, үҙенең батырлығы, ҡурҡыу белмәүе һәм һунарға йөрөргә яратыуы менән билдәле булған. Батыр яугир һәм мәргән уҡсы була, һәр ваҡыт көсһөҙҙәрҙе һәм ҡурсыуһыҙҙарҙы яҡлай. Ҡорайыштар араһында иң көслөһө һәм ҡаҡшамаҫ ихтыярлыһы тип һанала
Ислам ҡабул итеүе
Башта Хәмзә исламға артыҡ иғтибар итмәй. Ул б. э. 616 йылының аҙағына исламға килә. Был Әбү Йәһелдең Мөхәммәт Пәйғәмбәргә һәм уның көрәштәштәренә ҡарата Сафа ҡалҡыулығындағы ташланыуҙары һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан. Низағ ҡупҡан урынға килгән Хәмзә Пәйғәмбәрҙе яҡлай, ә икенсе көндө Уның янына килә һәм ислам динен ҡабул итеүе тураһында иғлан итә. Был хәл Мөхәммәт Пәйғәмбәргә рәсүллек иңгәндең икенсе йылында була. Хәмзәнең мосолман йәмәғәтендә булыуы уны күпкә көсәйтә. Һижрәттән һуң Хәмзә мәхәлләне һәм дәүләтселекте нығытыуҙа ҙур роль уйнай..
Уға ҡаһарман һәм тоғро ғәмәлдәре, ғазауаттарҙағы алыштары өсөн «Аллаһ Арыҫланы» тигән ҡушамат та биргәндәр.
Вафаты
Мәҙинәгә күскәндең өсөнсө йылына Өхүд эргәһендә һуғыш башлана. Хәҙрәти Хәмзә һуғышып, утыҙҙан ашыу мөшрикте юҡ итә. Иң хәл иткес мәлдә арҡаһына бер ҡол һөңгө ҡаҙай. Дошмандар уның кәүҙәһе менән вәхшиҙәрсә ҡыланған, танауын һәм ҡолағын киҫеп алған, күкрәк ситлеген асып, йөрәген һурып сығарған.
Шунан һуң Ән-Нәхл сүрәһенең Өхүд һуғышында еңелеүгә сабыр итергә ҡушылған һуңғы аяты төшөрөлә.
Был ваҡытта Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталибҡа 57 йәш самаһы була
Сулпан (Миәкә районы)
Сулпан (Чулпан) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 452093, ОКАТО коды — 80244865006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡөрьән сылбыры
Ҡөрьән сылбыры (035-се эш) — 1940 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ы НКВД хеҙмәткәрҙәре тарафынан Ҡаҙаҡ, Төркмән, Үзбәк һәм Тажик ССР-ҙары һәм РСФСР мосолман рухани вәкилдәренә һәм диндарҙарына ҡарата уйлап сығарылған енәйәт эшенең оператив исеме. Эш буйынса ҡулға алынған кешеләр «панислам баш күтәреүселәр ойошмаһын» төҙөүҙә ғәйепләнә. Эш барышында шикле тип һаналған 237 кеше йәлеп ителә (мосолман дин әһелдәре, революцияға тиклемге донъяуи элита вәкилдәре). Ула, йәнәһе, Урта Азия территорияһында мосолман руханиҙары етәкселегендә шәриғәт ҡанундарына нигеҙләнгән дәүләт төҙөргә ниәтләгәндәр, был эште улар «кафыр большевиктар һәм совет власына ҡаршы капиталистик мосолман дәүләттәренең» ҡораллы ярҙамында эшләргә уйлағандар. Тикшереү версияһы буйынса, баш күтәреүселәр ойошмаһы мосолман илдәренең (Иран, Сәғүд Ғәрәбстаны, Төркиә), Бөйөк Британия һәм Франция) разведкалары менән бәйле булған. Эш буйынса 70 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән 12 кеше атып үлтерелә. 1959 йылдың "Ҡөрьән сылбыры"ның бөтә фигуранттары «енәйәт составы булмау» айҡанлы аҡланалар.
Исеме
«Ҡөрьән сылбыры» атамаһы Ҡаҙаҡ ССР-ы НКВД документтары араһында 035-се һанлы енәйәт эшен билдәләү өсөн ҡулланылған. Республика НКВД-һы, 1940 йылда бер нисә енәйәт эшен бер эшкә берләштереп, әлеге эште уйлап сығарған.
Тарих башы
Тәүге совет власы йылдарында большевиктар исламға һәм мосолман руханиҙарына ҡарата Урыҫ православие сиркәүенә ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ мөғәмәлләлә булалар. Был, бер яҡтан, тышҡы сәйәсәт факторы менән (донъя революцияһы идеяһын мосолман илдәренә һәм территооияларына алға һөрөү) бәйле булһа, икенсе яҡтан, эске сәйәси факторҙар (Урта Азиялағы дини элиталар менән конкуренция) үҙ ролен уйнай. 1929 йылға тиклем мосолман руханиҙарына ҡарата репрессиялар сағыштырмаса йомшаҡ була.
СССР мосолман руханиҙары 1920-се йылдарҙа диниә назараттары рәүешендә үҙ үҙәктәрен булдыра. СССР күләмендә әлеге осорҙа Үҙәк диниә назараты (ЦДУМ) төп ролде уйнай. назарат 1920 йылда булдырыла һәм 1923 йылда РСФСР властары тарафынан раҫлана. ЦДУМ резиденцияһы Өфөлә урынлаша. 1920-се йылдарҙа ЦДУМ үҙ йоғонтоһон РСФСР-ға ғына түгел, Урта Азияға ла йәйелдерергә ниәтләй. Урта Азия руханиҙары ойоштороу буйынса Волга-Урал руханиҙарынан эре берләшмәләре булмауы менән айырыла. Ысынында Урта Азия муллалары бер кемгә лә буйһонмай. Волга-Урал муллалары 1917 йылға тиклем үк Ырымбур мосолман диниә назаратына берләшкән була. ЦДУМ ошондай уҡ дини берекмәләрҙе Урта Азияла һәм Ҡаҙағстанда булдырырға тотона. 1920-се йылдарҙың уртаһында Ташкентта Үзбәк ССР-ының мөфтиәте ғәмәлдә була, әммә был мөфтиәттең республика руханиҙары араһында һиҙелерлек абруйы булмай. Улай ғына ла түгел, Үзбәк ССР-ы территорияһында был осорҙа бер нисә бойондороҡһоҙ дини идаралығы була.
1920-се йылдарҙа совет мосолмандарының бер дини үҙәге эргәһендә берләшеүе ОГПУ-ның Көнсығыш бүлеге тырышлығы арҡаһында бойомға ашмай, сөнки әлеге бүлек «көнсығыш республикалары» дини идаралыҡтары ЦДУМ-дан айырылып, үҙ автономияһын булдырыу өсөн көрәш башлай. Ошо сәйәсәт һөҙөмтәһендә, ЦДУМ Ҡаҙағстан һәм Урта Азия дини идаралыҡтары өҫтөнән контролен юғалта. 1928 йылда ЦДУМ юрисдикцияһынан совет Ҡаҙағстаны сығасыға.
1929—1930 йылдарҙа СССР-ҙағы коллективлаштырыу менән һәм тышҡы сәйәсәт курсы үҙгәреүе менән бәйле мосолмандарға ҡарата совет власының сәйәсәте ҡырҡа үҙгәрә: бер нисә мәсет ябыла, енәйәт эштәре буйынса ҡайһы бер мосолман руханиҙары хөкөм ителәМосолмандарҙы эҙәрлекләү һиҙелерлек көсәйә. Был хаҡта 1930 йылда Өфөлә Үҙәк Диниә назараты рәйесе Ризаитдин Фәхретдиновты ҡабул иткән Петр Смидович та дәлилләй. Осрашыу һөҙөмтәһендә ул Михаил Калининға мөрәжәғәт итә. Яҙмаһында ул, башҡа конфессиялар диндарҙары хоҡуҡтары менән сағыштырмаса мосолмандарҙың хоҡуҡтары күпкә хөртөрәк, тип билдәләй: Бөтә мосолман дини ойошмалары тулыһынса ҡыйратылыу һәм ер йөҙөнән юғалыу хәлендә. Әлегә мөхтәсәбәттәрҙең (мосолман епископаттары) 87 % ябылған, 12 000 мәсеттән 10 000-дән ашыуы ябылған, 90 % -дан 97 %-ҡа тиклем муллалар һәм мөәдзиндәр ғибәҙәт ҡылыуҙан мәхрүм ителгән… Мосолман ғибәҙәте буйынса хәлдәр башҡа ғибәҙәттәргә ҡарағанда насарыраҡ, әммә, дөйөм алғанда, бөтә ғибәҙәттәр өсөн бер үк ғәҙәти күренеш…
1930 йылдың аҙағына мосолман диндарҙарын эҙәрлекләү шауҡымы тамамлана һәм бер нисә ташлама эшләнә. Элек тартып алынған мәсеттәрҙең ҡайһы берҙәре кире ҡайтаралар, мәсеттәрҙе ябыуҙа әүҙемлек күрһәткә кешеләр хөкөмгә тарттырыла. Диндарҙарҙы һәм руханиҙарҙы яҡлау һәм урындағы властар уларҙың хоҡуҡтарын боҙмауын күҙәтеп тороу өсөн махсус орган булдырыла — СССР ВЦИК Президиумы ҡарамағындағы дин мәсьәләләре буйынса даими комиссия (1929 йылдың майында төҙөлә, етәксеһе Петр Смидович). Урындарҙа Смидович комиссияһына буйһонған ғибәҙәт комиссиялары булдырыла. Комиссиялар диндарҙарҙың хоҡуҡтарын боҙоу буйынса ялыуҙарҙы тикшерергә тейеш була, әммә бындай комиссиялар бөтә ерҙә лә ойошторолмай.
1933 йылдан алып Комиссия (1935 йылда Смидовичты Петр Красиков алмаштыра)үҙ эшен һүлпән алып бара, өҫтәүенә дингә ҡаршы көрәшеүселәргә ташламалар бирелә. 1934 йылда Комиссия формаль рәүештә бөтөрөлә, әммә уның аәкәләттәре шунда уҡ яңы органға тапшырыла — СССР ВЦИК Президиумы ҡарамағындағы дини мәсьәләләрҙе тикшереү буйынса даими комиссия — уның етәксеһе итеп шул уҡ Смидович тәғәйенләнә. Шулай итеп, 1933—1935 йылдар урындағы властар яғынан руханиҙарға һәм диндарҙарға әкренләп һөжүмдең көсәйеү осоро булып тора.
1936—1938 йылдарҙағы мосолман руханиҙарына ҡарата сәйәси процестар
Волга-Урал руханиҙарына ҡарата эште уйлап сығарғанда совет тәфтишселәре, 1937—1938 йылдарҙа руханиҙар Урта Азия һәм Ҡаҙағстан менән бәйле булған һәм уның менән берлектә контрреволюцион көрәш алып барырға маташҡан, тигән фекерҙе һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Ғәҙәттә дин әһелдәрен панисламизмда йәки пантюркизмда ғәйепләйҙәр (контрразведка документтарында йыш ҡына «милләтселек» һүҙе менән алмаштыралар). Ҡәғиҙә булараҡ, совет махсус органдары хеҙмәткәрҙәре панисламист тип бөтә СССР мосолмандары өсөн берҙәм дини идаралыҡты булдырыу яҡлы булған йәки бөтә донъя мосолмандарының берлеге тураһында фекер йөрөткән дин әһелен атайҙар.
«Пантюркист» («милләтсе») тип мосолман дини ойошмаһын милли сығышы буйынса ойоштороу кәрәк тип һанаған дин әһелен атағандар. Пантюркист һәм панисламист төшөнсәләрен айырыу шул тиклем ауырға тура килгән, күрәһең, хатта бер үк кеше бер үк ваҡытта совет махсус органдары документтары буйынса пантюркист булып та, паниисламист булып та нарыҡланғандар. Мәҫәлән, Кашаф Тәржеманов 1923 йылғы "Башҡортостан мосолман руханиҙары һәм татар-башҡорт милләтселәре исемлеге"ндә милләтсе тип иҫәпләнә, ә Татар ГПУ-һының сәйәси бүлеге өҙөмтәләрендә (1922 йылдың декабрендә төҙөлә) панисламист булып үтә. Бер нәмәгә ҡарамаҫтан, тәфтишселәр, Волга буйы татар-башҡорт руханиҙары советтарға ҡаршы эшмәкәрлеген Урта Азия һәм Ҡаҙағстан дин әһелдәре менән берлектә башҡарғандар, тип дәлилләргә тырыша.
1937 йылда Башҡорт АССР-ында тәүге ҡатын-ҡыҙ-ҡаҙый Мөхлисә Буби етәкселегендәге «контрреволюцион буржуаз-милләтсе баш күтәреүсе» ойошмаһы ҡыйратыла. Тикшереү версияһы буйынса, әлеге ойошманың филиалдары Ҡаҙағстанда була һәм Мәғди Мағҡулов аша Урта Азия менән бәйләнештәр булдырыла. 1937 йылда М. Буби атып үлтерелә. 1938 йылда (Диниә назараты эше менән бер рәттән) «Иҙел-Урал ойошмаһы» тураһында эш уйлап сығарыла. Был эш буйынса ғәйепләнеүселәр, йәнәһе, «төрки халыҡтар йәшәгән СССР территорияһындағы Татарстан, Башҡортостан, Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан, Төркмәнстан һәм Ҡаҙағстан» совет мосолмандары Көнсығыш Төркөстанды (Көнбайыш Ҡытай) үҙ биләмәләренә ҡушып, «Бөйөк Туран» дәүләтен төҙөргә уйлағандар.
1937—1938 йылдарҙа Көньяҡ Ҡаҙағстанда һәм Үзбәкстанда мосолман эмиграцияһы һәм япон разведкаһы менән бәйле «советтарға ҡаршы панисламист террористик-баш күтәреүсе һәм шпион-диверсия ойошмаһы» фашлана. Был эш буйынса ғәйепләнеүселәрҙең күпселеге (267 кешенән — 231) Көньяҡ Ҡаҙағстандан була, ҡалғандары — Үзбәкстандан. Эште «Үҙәк диниә назараты эше» менән бәйләйҙәр: ҡулға алынғандарға ЦДУМ составынан «япон агенттары» ҡаҙый Мәғди Мағҡулов (1937 йылда атып үлтерелә) һәм мөфтөй урынбаҫары Кашаф Тәржеманов (1936 йылда ҡулға алына, вафат булыу датаһы асыҡланмаған) менән бәйләнештә булыу ғәйебе тағыла. Эш һөҙөмтәһе буйынса, ике күренекле дин ишаны үзбәк Йосопхан Умартүрәев һәм ҡаҙаҡ Алкен Джангирходжаев (уларҙы совет органдары ойошманың башлыҡтары тип дәлилләй) 1937 йылда атып үлтерелә.
1938 йылдың апрелендә Красиков етәкселегендәге Комиссия бөтөрөлә, ә дин менән бәйле барлыҡ мәсьәләләр СССР НКВД-на тапшырыла. Комиссияны юҡҡа сығарыу менән диндарҙар һирәк булһа ла уларҙың хоҡуҡтарын яҡларға маташҡан дәүләт органы юғалталар. Улай ғына ла түгел, диндарҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау шул уҡ хоҡуҡтарҙы боҙған структура ҡарамағына тапшырыла.
«Ҡөрьән сылбыры» нисек барлыҡҡа килгән?
1940 йылдың беренсе яртыһында Ҡаҙаҡ ССР-ы НКВД-һы Көньяҡ Ҡаҙағстан һәм Аҡтүбә өлкәләре буйынса ете оператив эштәр алып бара. 1940 йылдың 20 июнендә бөтә ошо эштәр бер эшкә туплана.
1940 йылдың 3 июлендә Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһында йәшәгән ишан Суфыйхан Искәндәров ҡулға алына, тикшереү ваҡытында ул Үзбәкстанда күрше Афғанстандағы мосолман эмиграцияһы менән бәйле панисламистар ойошмаһы бар, тип күрһәтмәләр бирә. Искәндәровтың күрһәтмәләре (тикшереү Алматыла үтә) һәм агентура хәбәрҙәре буйынса НКВД хеҙмәткәрҙәре Сәмәрҡәнд һәм Сәмәрҡәнд өлкәһендә, Төркмәнстанда һәм Ҡаҙағстанда ғәйепләнеүселәрҙе «асыҡлай». Искәндәров үҙе 1907 йылда Сәмәркәнд өлкәһе Аҡ Даръя районы Тура Айғыр ҡышлағында тыуған, юғары дини белемле ишан, мулла.
1940 йылдың 1 октябренә 51 кеше ҡулға алына (улар араһынан 31 кеше ғәйебен таный), тағы ла 19 кеше ҡулға алырға планлаштырыла. Барыһы 035-се эш буйынса 70 кеше ҡулға алына, шик аҫтында булғандарҙың һаны 242 кеше булыуға ҡарамаҫтан, улар ҡулға алынмай һәм хөкөм ителмәй.
Ғәйепләнеүселәр
«Ҡөрьән сылбыры» эше буйынса ғәйепләнеүселәрҙең күпселеге Ҡаҙаҡ ССР-ынан, башлыса Аҡтүбә һәм Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләренән. Ҡаҙағстанда «Ҡөрьән сылбыры» эше буйынса 1940 йылдың октябренә 238 кеше ҡулға алына. Был кешеләр араһынан Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһенән 119 кеше була, ә Аҡтүбә өлкәһендә — 72 кеше.
«Ҡөрьән сылбыры» буйынса ғәйепләнеүселәрҙең йәшәгән урындары:
«Ҡөрьән сылбыры» эше фигуранттарының күпселеге 1929—1931 йылдарҙа уҡ «советтарға ҡаршы агитация һәм эшмәкәрлек өсөн» хөкөм ителгән була.
«Ҡөрьән сылбыры» эше буйынса ғәйепләнеүселәр социаль яҡтан ике категорияға бүленә: дин әһелдәре (ишандар һәм муллалар) һәм донъяуи әһелдәр (башлыса аристократия вәкилдәре). Мәҫәлән, Камалетдин Мөхитдинов-Вәлиханов билдәле ишан һәм ер хужаһы улы була. Мөхитдин Вәлиханов 1928 йылда милкенән һәм һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителгәс, башта Афғанстанға, һуңынан Аравияға ҡаса, 1930 йылда Мәҙинәлә вафат була. Тәфтишселәр версияһы буйынса, ошо ваҡыттан алып Камаледин Мөхөтдинов-Вәлиханов атаһының бөтә мөриттәре менән етәкселек итә һәм ошо сифатта «даими рәүештә мосолмандар араһында советтарға ҡаршы панисламист эшмәкәрлеген алып бара». Һорау алған саҡта Мөхөтдинов-Вәлиханов уға буйһонған мөриттәр (яҡынса 60 кеше) Тажикстан һәм Үзбәкстан территоорияһында йәшәйҙәр, тип хәбәр итә.
«Ҡөрьән сылбыры» эшендә телгә алынған тағы ла бер айырым төркөм — мөриттәр. Мөриттәрҙең һаны хатта ишандарҙың үҙҙәренә лә билгеле булмай. Сәмәркәнд ишандарының һорау алыу протоколдарында мөриттәрҙең исемдәре генә тора, исемдәре эргәһендә «фамилияһы билдәһеҙ» тигән билдә ҡуйылған. Ысынлап та, Урта Азияла мөриттәрҙе атаһынан улына тапшырыу практикаһы була — вафат булған ишан атаһынан — ишан исемен мираҫ итеп алған улына. Шул уҡ ваҡытта күп кенә ишандар мөриттәрен тышҡы ҡиәфәтенән генә таный алғандар, шуға күрә совет органдары ойошмаға шик аҫтында булған ишандың иң яҡын аралашыу даирәһендәге кешеләрҙе индергәндәр. Ишан менән аралашҡан кешеләрҙе тәфтишселәр «мөриттәр, панисламист кадрҙар» тип атаған.
Ғәйепләү: тикшереү версияһы
Үҙәк етәкселеге урындарҙа, изге китаптарҙы файҙаланып, совет власына ҡаршы пропаганда алып барырға тейеш була. Мәҫәлән, Сәмәркәнд үҙәге етәкселеге бының өсөн «мосолман халҡын кафырҙар менән аяуһыҙ көрәшкә әйҙәгән» Рөстәми-Достан һәм Абу-Мөслим китаптарын ҡуллана. Ҡараәхмәтжан Хоҙайбирҙиев советтарға ҡаршы йөкмәткеле шиғырҙар яҙа, өҫтәүенә, бер шиғырында « Советтар Союзында, йәнәһе, аслыҡ, икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек етешмәүе тураһында ғәйбәт имеш-мимештәр» килтерелә".
Пропаганданан тыш, ойошма ағзалары диверсиялар менән шөғөлләнергә тейеш булалар. Мәҫәлән, ғәйепләнеүселәрҙең береһе капиталистик илдәр менән СССР араһында Алма-ата нефтебазаһын яндырырға ризалаша.
Ғәйепләнеүселәр совет-афған сиген бер нисә тапҡыр аша үтәләр. Мәҫәлән, Суфыйхан Искәндәров уңын мөриттәре лә шул эмигранттар араһында булыуы, уларҙың афған сигендә йәшәгәнен һәм ул үҙе лә сикте аша үтеп йөрөүе тураһында күрһәтмәләр бирә.
Шулай уҡ Ҡаҙаҡ ССР-ы НКВД-һы бөтә ғәйепләнеүселәргә Франция, Бөйөк Британия, Төркиә, Иран һәм Сәғүд Ғәрәбстаны разведкалары менән бәйләнештә булыу ғәйебен тағалар, йәнәһе, ғәйепәнеүселәр уларҙан ҡораллы ярҙам көткән. Өсөнсө рейх разведкаһы менән бәйләнештәрҙә бер кем дә ғәйепләнмәй, эш материалдарында немец хәүефе тураһында телгә алынмай.
«Ҡөрьән сылбыры» эше буйынса 1940 йылдың 13 октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ының КП Үҙәк Комитеты секретары Н. А. Скворцовҡа ебәрелгән хатта һәм ғәйепләү һығымтаһында «бөтә панисламист берләшмәләренең» маҡсаты — СССР территорияһында ҡораллы ихтилалды әҙерләү, уның һөҙөмтәһендә шәриғәт ҡанундары буйынса бойондороҡһоҙ мосолман дәүләте төҙөлөргә тейеш, тип белдерелә.
Хореография
Хореография — сюжетлы, ниндәйҙер ваҡиғаға арналған бейеүҙәр.
Ҡөрьән сылбыры
Тикшереү версияларын тәнҡитләү
Тикшереү материалдарын өйрәнгән тарих фәндәре докторы Юлия Гусева ғәйепләүҙәрҙең нигеҙһеҙ булыуын күрһәтә:
Хореография
Бейеү ансамбле барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк халҡыбыҙҙың сюжетлы бейеүҙәре булған
Туйҙарҙа, уйындарҙа, йыйындарҙа башҡарылған улар. Тимәк, башҡорт бейеү ансамбленең барлыҡҡа килеүе һәм донъя кимәленә сығыуы тиктәҫтән түгел. Башҡорт халҡы йырға һәм музыка ҡоралдарында башҡарыу оҫталығына ғына маһир булмаған, ул бейеү менән дә дан ҡаҙанған. Бала муйынын тота башлағас та таҡмаҡлап усҡа ултыртып һикертеүҙән башланған бейеү хәрәкәттәре уның бөтөн ғүмере буйы оҙата килгән. Тәүтормош замандарында барлыҡҡа килгән бейеүҙәр әлеге быуынға тиклем килеп еткәндәр, моғайын. Сөнки был замандарҙа халыҡ үҙенең ижтимағи көнкүрешен, хеҙмәтен, төрлө ғөрөф-ғәҙәттәрен, йолаларын бейеүгә һалған. Һунар һәм тәбиғәтте үҙләштереү, ҡул эштәре, мал һәм ҡош, күбәләк хәрәкәттәре, атта йөрөү, уҡ атыу, һыу тулҡынланыуы, ағас япраҡтары һелкенеүе хәрәкәттәрен сағылдырыу — былар бөтәһе лә борон-борондан күсә килгән бейеүҙәр.
Ҡөрьән сылбыры
Хөкөм
Хөкөм эштәре буйынса аныҡ һандар тураһында «Ҡөрьән сылбыры» эше буйнса хөкөм ителгәндәрҙең теүәл һаны билдәһеҙ. Эш буйынса күп кенә документтар Урта Азия республикалары архивтарында һаҡлана һәм тикшереүселәр улар менән таныша алмай.Ҡайһы бер ғәйепләнеүселәрҙең эштәре судҡа тапшырылыуы тураһында билдәле (ул ваҡытҡа судтан тыш НКВД «тройкалары» бөтөрөлә) билдәһеҙ, әммә улар РСФСР Енәйәт кодексының 58 статьяһы буйынса хөкөм ителә.
Хореография
Туйға арналған бейеүҙәр күп һаҡланған
Һамаҡлап бер-береңә ҡаршы әйтешеп бейеүҙәрҙән «Тирәккәйем», «Кәкүк», күмәкләшеп таҡмаҡлап бейеүҙәрҙән «Наза», «Бүҙәнә», «Сыңрау торна» йәки яугирҙарҙың батырлығын һынландырған «Байыҡ», «Перовский», «Циолковский» бейеүҙәре, таҡмаҡлы уйындарҙан «Түңәрәк», «Үткес», «Кем етеҙ?» һәм башҡа бейеүҙәр бөгөнгәсә килеп еткән.
Ҡөрьән сылбыры
Хөкөм
Ҡаҙағстандан 12 мулла атып үлтереүгә хөкөм ителә. Ҡайһы берҙәрен атмайҙар. мәҫәлән, Суфыйхан Искәндәров Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы хөкөмө буйынса 1941 йылдың 1 мартында 10 йылға хөкөм ителә (холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры. 1992 йылдың 21 авгусында аҡлана.
Хореография
Туйға арналған бейеүҙәр күп һаҡланған
Сюжетлы, ниндәйҙер ваҡиғаға арналған бейеүҙәр, әйтәйек «Бүҙәнә», «Өс бүкән», «Өс таған» уйындары И. И. Лепехин, П. С. Паллас, С. Г. Рыбаков, С. И. Руденко хеҙмәттәрендә телгә алына, шулай уҡ башҡорт халыҡ ижады өлгөләрендә осрай. Ырымбурҙа «Хөсәйениә», Өфөлә «Ғосмания» һәм «Ғәлиә» мәҙрәсәләре эргәһендә эшләп килгән үҙешмәкәр түңәрәктәр үҙҙәренең ижады нигеҙендә халыҡ йырҙары, бейеүҙәрен һәм музыка ҡоралдарында башҡарылған әҫәрҙәре ала. Аҙаҡ 1912 йылдарҙа «Нур», 1915 йылда «Ширҡәт» театрҙарында профессиональ бейеү ансамблдәре барлыҡҡа килә.
Ҡөрьән сылбыры
Реабилитация
1959 йылдың 27 авгусында 035-се эш буйынса ғәйепләнеүселәрҙең бөтәһе лә «енәйәт составы булмау» сәбәпле аҡлана.
Хореография
Туйға арналған бейеүҙәр күп һаҡланған
Башҡорт бейеүҙәрен киң тамашасы алдына беренсе тапҡыр Вәли Мортазин-Иманский театр труппаһының фольклор программаһында күрһәтә.
Ҡөрьән сылбыры
«Ҡөрьән сылбыры» эшен тикшереү
«Ҡөрьән сылбыры» эше оҙайлы ваҡыт дауамында тарихсылар тарафынан өйрәнелмәй. Был эш тураһында совет һәм постсовет фәнни әҙәбиәтендә, сәйәси репрессиялар ҡорбандары мәғлүмәти базаларында бер ҡасан да телгә алынмай. Был эш бик тиҙ онотола — совет махсус органдарының 1944 йылғы аналитик яҙмаларында панисламизм тураһында эш күрһәтелмәй. Эш буйынса тикшеренеүҙәр 2017 йылда ғына, Ҡаҙағстан архивтарының береһендә, эш буйынса документарҙың бер өлөшө табылғандан һуң башлана.
Хореография
Башҡорт бейеү ансамбеле
1938 йылда балетмейстер Фәйзи Ғәскәров башланғысы менән Башҡорт дәүләт бейеү ансамбленә нигеҙ һалына. 1991 йылдарҙа Стәрлетамаҡта Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы етәкселегендә Бейеү театры, ошо уҡ йылда Нефтекама ҡалаһында Р. М. Саттаров етәкселегендә «Сәфәр» йыр һәм бейеү ансамбле, Өфө ҡалаһында Г. В. Анищенко етәкселегендә «Мираҫ» халыҡ бейеүҙәре ансамблдәре барлыҡҡа килә. Бөгөнгө көндә 200-ҙән артыҡ бейеү ансамблдәре бар. Шулар арһынан 40-тан ашыуы «Халыҡ ансамбле» тигән исемгә лайыҡ булған. Республикала ғына түгел, илебеҙҙә һәм хатта сит илдәрҙә танылыу тапҡан «Ирәндек» (Баймаҡ), «Ләйсән» (Учалы), «Эрвел» (Мишкә районы), «Ағиҙел» (Салауат ҡалаһы), «Сөмбөл» (Дүртөйлө ҡалаһы), «Дуҫлыҡ» (Нефтекама ҡалаһы), «Гөлдәр» (Сибай ҡалаһы), «Йәшлек» (Әбйәлил районы) бейеү ансамблдәре бар.
Халыҡ бейеүҙәре
Халыҡ бейеүҙәре — башҡорттарҙа киң таралған сәнғәт төрҙәренең береһе. Тәүтормош заманында барлыҡҡа килгән бейеүҙәр ижтимағи көкүрештең һәм хеҙмәттең, төрлө ғөрөф-ғәҙәт, йола һәм дин инабат күнекмәләренең ижади-динамик үҙенсәлектәрен сағылдырған. Иң боронғо бейеүҙәрҙең рәтенә һунар һәм тәбиғәтте үҙләштереү кәсебенә, мал һәм ҡош культына бәйле бейеүҙәрҙе индерегә мөмкин. Башҡорт хореографияһында киң таралған формалар — тәбиғи ыҡ-хәрәкәттәрҙән торған айырым бейеүҙәр. Ирҙәр бейеүе һунар хәрәкәттәренә нигеҙләнгән: атта йөрөү, уҡ атыу, табыш аңдыу, һунар йәнлектәренең һәм һунар ҡоштарының хәрәкәтенә оҡшаған ҡыланыш. Был бейеүҙәр һунарсы, яугир, маһир һыбайлы, ҡаһарман егет образын кәүҙәләндергән. Ҡатын-ҡыҙҙар бейеүе хәрәкәттәре төрлө хеҙмәт процесстарына — йөн тетеү, иләү, май яҙыу, сигеү, бешеренеүгә бәйле. Ҡыҙ-ҡырҡын бейеүҙәре күбәләк, ҡоштар осошон, ағас япраҡтары тирбәлеүен сағылдырған хәрәкәттәр — бармаҡ шартлатыу, яурын һелкетеү, ҡулдарҙы ян-яҡҡа сайҡалдырыу, ғөмүмән, «сутылдатып» хәрәкәт итеү менән билдәләнә.
Музыка ҡоралдары менән бейеүҙәр
Халыҡ бейеүҙәре ҡурай, ҡумыҙ, думбыра, һуҡма музыка ҡоралдары аккомпанементына таҡмаҡ әйтеп, таҡтала, яҫы ташта, тимер батмустарҙа башҡарылған. Күкрәктәге һәм ҡулдағы көмөш тәңкәләр, сәстәге сулпылар сыңлауы өҫтәмә музыкаль эффект биргән. 19 быуат аҙағы — 20 быуат башында Башҡортостанда гармун, бигерәк тә тальян, скрипка, мандолина киң тарала. Халыҡ бейеүҙәре тәү тапҡыр эпоста, легендаларҙа, риүәйәттәрҙә телгә алына. Эпик бейеүҙәрҙе 1770 йылда И. И. Лепехин күҙәткән, хайуандар хәрәкәтенә оҡшатыусы бейеүҙәрҙе П. С. Паллас һүрәтләп ҡалдыра. «Ҡош» бейеүҙәре характеристикаһын С. Г. Рыбаков хеҙмәтенән табырға мөмкин. С. И. Руденко «Башкиры» монографияһында ҡатын-ҡыҙҙарҙың илаһи «Түңәрәк уйыны», «Өс таған», «Өс бүкән», әйлән-бәйлән бейеүҙәрен иҫкә ала. Беренсе тапҡыр башҡорт бейеүҙәре киң тамашасы алдында В.Ғ. Мортазин-Иманскийҙың театр труппаһының фольклор программаһында күрһәтелә (1917). 1927 йылда башҡорт халыҡ бейеүе өлгөләрен Т. Ф. Рәшитова Мәскәүҙә «Этномир» фольклор-художестволы йәмғиәте программаларында күрһәтә. 1938 йылда Башҡортостанда Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ойошторола. Халыҡ бейеүҙәре уның төп программаһын тәшкил итә.
Ульяновск
Ульяновск (боронғо исемдәре Сембер; Ульяновск) — Рәсәйҙең Волга буйындағы ҡалаһы. Ульяновск өлкәһенең административ үҙәге.
Әбсәләмов Рафаил Риза улы
Әбсәләмов Рафаил Риза улы (Абсалямов Рафаил Ризович) 9 май 1950 йыл — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, санитар-табиб. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Рафаил Риза улы Әбсәләмов 1950 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1968 йылда һөнәри-техник училище тамамлағандан һуң Магнитогорск ҡалаһында «Уралдомнаремонт» төҙөлөш идаралығында электрогазосварщик булып эшләп башлап ебәрә.
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң ул тыуған районындағы «Һәүәнәк» совхозында электрогазосварщик булып эшләүен дауам итә.
1972—1978 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый.
1978 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала санитария-эпидемия станцияһында коммуналь гигена бүлеге мөдире булып эшләй.
1990 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһы 127-се Красногвардейский һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
БАССР Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы була
Артабан Стәрлетамаҡтың тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәте етәксеһе булып эшләй
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләлә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр
Ай-Карыпсан-Юган
Ай-Карыпсан-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Карыпсан-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Городненка
Городненка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаня йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарткиҫәк ауыл Советы (Асҡын районы)
Ҡарткиҫәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ольговка (Дәүләкән районы)
Ольговка (Ольговка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453414, ОКАТО коды — 80222840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кангла
Кангла — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андреев Андрей Андреевич
1917 йылдан большевиктар партияһы, Үҙәк Комитеты ағзаһы (1920—1921, 1922—1961); ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1932—1952 ; 1926—1930 — кандидат), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бүлеге ағзаһы (1922—1928, 1939—1946). ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары (1924—1925, 1935—1946). СССР-ҙың 1-7 саҡырылышы Үҙәк Башҡарма комитеты ағзаһы. СССР Юғары Советының депутаты (1-5 саҡырылыш, 1937—1962).
Биографияһы
Смоленщинала крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә ике йыл уҡыған. 1908 йылдан — Мәскәүҙә, унда трактир кәсебенә «малай» булып урынлаша — һауыт-һаба йыуа һәм самауырҙар таҙарта. Башта эшселәр өсөн йәкшәмбе мәктәбендә уҡый, шунда марксистик әҙәбиәт менән таныша, шунда уҡ большевиктар менән аралаша башлай һәм 1911—1912 йылдарҙа социал-демократик түңәрәктә ҡатнашыусы була. 1911 йылда Мәскәүҙән Кавказға һәм Рәсәйҙең көньяғына китә, унда ҡаланан ҡалаға күсенеп йөрөп, төрлө эштәр башҡара.
1917 йылдан РСДРП(б)-ның Петроград комитеты ағзаһы.
1917 йылдың 3 апрелендә В. И. Ленинды Финляндия вокзалында ҡаршы алыусылар араһында була, тантаналы йыйылышта һәм большевиктарҙың 7-се (апрель) конференцияһы эшендә ҡатнаша, уның делегаты була.
3 апрелдән 4 апрелгә ҡараған төндә, тантаналы йыйылыш ваҡытында, тәүге тапҡыр Ленин менән осраша: «Мин бер ҡасан да Ленинды күҙ алдына килтерә алмай инем. Һәм бына — унан бер өс-дүрт аҙымда ғына ултырам. Әллә ниндәй әйтеп бөтөргөһөҙ, иҫ киткес тойғо солғап алды: шундай яҡындан үҙебеҙҙең партияны төҙөүсе Ленинды күрәм! Нисә тапҡыр беҙ, большевик-подпольщиктар, Ленинды күрергә һәм ишетергә хыялланған инек һәм бына, ниһайәт, беҙҙең хыял тормошҡа ашты!»
Бөйөк Октябрь социалистик революцияһында әүҙем ҡатнаша, делегат булып Эшсе һәм һалдаттар депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша.