cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төҫлө металлургия
Башҡортостанда
Төҫлө металлургия продукцияһын етештереү динамикаһы: 1965 йылда — 44, 1980—145, 2000 — 3649, 2004 — 5730 млн һумлыҡ продукция етештерелә.
2004 йылда тармаҡ 46 предприятие һәм етештереүсенән тора, бөтә Рәсәйҙә сығарылған цинктың 49 %‑ы, баҡырҙың яҡынса 10 %‑ы (мәғдәндә) Башҡортостан өлөшөнә тура килә.
Республика баҡыр һәм цинк концентраттары буйынса иң эре етештереүселәр иҫәбенә инә, алтын етештереү буйынса Урал иҡтисади төбәгендә 2‑се урынды биләй.
Степанова Александра Степановна
Степанова Александра Степановна (ҡыҙ фамилияһы - Маслова) (11 май 1928) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығының Воронеж өлкәһе "Ҡыҙылармеец" сөгөлдөр совхозында звено башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Александра Степановна Степанова 1928 йылдың 11 майында Түбәнге Мамон, хәҙер Воронеж өлкәһе, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген һуғыш йылдарында башлай, "Ҡыҙылармеец" сөгөлдөр совхозында эшкә урынлаша. 1945 йылдан комсомол-йәштәр звеноһын етәкләй, ул совхозда иң яҡшыһы була.
1947 йылдың эш һөҙөмтәләре буйынса, звено 8,5 гектар майҙанда һәр  гектарҙан  8,5 центнер арыш уңышы ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 18 майындағы  Указы менән  ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм үҫемселектә  рекордлы күрһәткестәре өсөн  Александра  Степановна Масловаға (никахта - Степанова) Ленин ордены һәм  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ауыл хужалығында эшләүен артабан дауам итә. 1950 йылда агробригадир булып эшләй, 1963 йылдан - быҙау ҡараусы, ә 1976 йылдан - Мичурин исемендәге баҡсасылар бүлексәһендә бригадир. Совхозда уның дөйөм хеҙмәт стажы 46 йыл тәшкил итә.
Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Эртильский район советы депутаты булып тора.
1991 йылда Липецк ҡалаһына йәшәргә күсә һәм хаҡлы ялға сыға.
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
Бриология
Бриоло́гия (от βρύον «мүк» һәм …логия) — ботаниканың мүктәрҙе өйрәнеүсе бүлеге. (Bryophyta sensu lato).
Татар Мөнәүезе
Татар Мөнәүезе (Татарский Менеуз) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 156 кеше. Почта индексы — 452272, ОКАТО коды — 80230812008.
Бриология
Мүктәрҙең морфологияһын, анатомияһын, эмбриологияһын, физиологияһын, биохимияһын, мүк һымаҡтарҙың төрҙәрен, бергәлектәренең экологияһын һәм географияһын өйрәнә.
Башҡортостан мүктәрен тикшереү тәүге тапҡыр 19 быуат. аҙағында үткәрелә (Ю.Шелль, О.А.Федченко, Б.А.Федченко).
20 быуаттың беренсе яртыһында мүктәр Өфөлә (чех тикшеренеүсеһе И.Подпера) һәм Башҡорт ҡурсаулығында (Е.А.Селиванова‑Городкова, Р.Н.Шляков) өйрәнелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының һәм Башҡортостандың Урал алды бриофлораһын украин ботаниктары А.Ф.Бачурина һәм Д.К.Зеров өйрәнә.
80‑се йылдар аҙағында ботаниктар М.С.Игнатов һәм Е.А.Игнатова, А.Д.Потёмкин республика бриофлораһы буйынса 1‑се мәғлүмәт  (яҡынса 400 төр) эшләй.
Биология институтында Э.З.Байышева тарафынан Башҡортостандың урман зонаһы бриобергәлектәренең классификацияһы төҙөлә, Экологик мониторинг һәм биотөрлөлөккә баһа биреү өсөн мүк һымаҡтарҙы ҡулланыу ысулдары тикшерелә.
Лапиш—бәләкәй башмаҡ тегеүсе
«Лапиш — бәләкәй башмаҡ тегеүсе» (Čudnovate zgode šegrta Hlapića) — 1997 йылда төшөрөлгән хорват йәнһүрәте. Рәсәйҙә «Итексе сысҡан» исеме аҫтында билдәле (Sapozhnik Myshonok). Инглизсә атамаһы «the Little Shoemaker Аписы», немец телендә «Lapitch der Kleine Schuhmacher».
Төҙөлөү тарихы
Үҙенсәлекле йәнһүрәт 1997 йылда Хорватияла Ивана Брлич — Мажуранич «Өйрәнсек Хлапичтың мөғжизәле мажаралары һәм бәхетһеҙлектәре» тигән романы мотивтары буйынса төшөрөлә (Čudnovate zgode i nezgode šegrta Hlapіća). Йәнһүрәт шунда уҡ бик популяр була, тик Хорватияла ғына уны 350 меңдән ашыу кеше ҡарай. Ошо уҡ йылда йәнһүрәт «Оскар» премияһының «Иң яҡшы сит ил фильмы» категорияһына номинациялана.
1990 йылдар аҙағында телеверсия йыл йәнһүрәттәр төшөрөлә, 26 серия тора. 1991 йылда ғәмәлгә була.
Теодоропулу Авра
Авра Теодоропулу (грек. ;, ,) грек пианисы, суфражистка һәм хоҡуҡ яҡлаусыһы. Αύρα Θεοδωροπούλου ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн лига ойошмаһын ойоштороусы (1920 йыл), 1957 йылға тиклем ойошманы етәкләй.
Бала сағы, йәшлек йылдары
Авра Дракопулу 1880 йылдың 3 ноябрендә Ғосман империяһының Адрианополендә (Эдирне) Елена һәм Аристоменис Дракопулос ғаиләһендә тыуа, уның атаһы Грецияның Төркиәләге рәсми консулы була. Уның апаһы Теони Дракопулу — билдәле шағирә һәм актриса. Бала сағында ғаилә Төркиәлә, һуңынан бер ни тиклем ваҡыт Критта, шунан һуң Афинала йәшәй. Урта мәктәпте тамамлағас, Авра инглиз, француз һәм немец телдәрен өйрәнә. Беренсе грек-төрөк һуғышы ваҡытында үҙ ирке менән шәфҡәт туташы була.
1900 йылда Афина консерваторияһын тамамлай һәм шул уҡ йылда Спирос Теодоропулос менән таныша, ул һуңыраҡ сәйәсмән һәм яҙыусы булып китә, псевдонимы аҫтында билдәле була. Улар 1906 йылда өйләнешә.
Эшмәкәрлеге
1910 йылда Теодоропулу фортепианола оҫта уйнауы айҡанлы «Андрес һәм Ифигений Сингросов» конкурсының көмөш миҙалын яулай һәм Афина консерваторияһында музыка тарихын һәм фортепианала уйнау тарихын уҡытыуға тәғәйенләнә. Ижадының тәүге осоронда, һөнәрендә үҙ юлын табыу өсөн төрлө ысулдар эҙләгәндә Теодоропулу ике пьеса ғына яҙа. Беренсеһе «Мөмкинлек һәм ихтыяр» (1906) тип атала һәм, нигеҙҙә, ярым биографик характорҙа була. Икенсеһе «Осҡондар сәселгәндә» тип атала, 1912 йылда уны ҡуйыуҙа актриса Марика Котопули ҡатнаша.
1911 йылда ул эшләүсе ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Йәкшәмбе мәктәбен (Κυριακάτικο Σχολείο Εργατριών. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Κυριακάτικο Σχοუ Εργατριών (KSE) асыуҙы юллау процесына ҡушыла. Ғәмәлдә был мәктәп — Грецияла беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙарға белем алыу хоҡуғын талап иткән ойошма. Беренсе Балҡан һуғышы ваҡытында Авра ирекмән булараҡ шәфҡәт туташы булып китә. Уның был эше Грек Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы миҙалы, Королева Ольга миҙалы, Беренсе Балҡан һуғышы һәм (икенсе) Грек-Болгар һуғышы миҙалдәры менән билдәләнә.
1918 йылда Теодоропулу «Һалдат шәфҡәт туташтары» йәмғиәтенә (Αδελφή του Στρατιώτη), һуғыш тыуҙырған социаль мәсьәләләрҙе хәл итеү һәм ҡатын-ҡыҙҙарға гражданлыҡ йоғонтоһоноң әүҙем сараларын ҡулланыу мөмкинлеген биреү ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Ойошманың маҡсаты — ҡатын-ҡыҙҙарға гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы ғәмәлгә ашырыуҙа ярҙам итеү. Киләһе йылына ул, Афина консерваторияһын ҡалдырып, Греция консерваторияһында уҡытыуын дауам итә. 1920 йылда Теодоропулу феминистар Роза Имвриоти, Мария Негрепонте, Агни Русопулу, Мария Сволу һәм башҡалар менән ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын яҡлау өсөн Лига ойоштора һәм Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуҡтары альянсы булырҙай ассоцияцияларҙы эҙләй. Тәүге мәлдә ойошма иң эшлекле грек феминистары ойошмаларының береһе була. 1920 йылда Теодоропулу грек хөкүмәтенә ҡатын-ҡыҙҙарға тауыш биреүҙе тыйыусы юридик тигеҙһеҙлекте бөтөрөүҙе талап иткән резолюция тапшыра. Тиҙҙән ул Лига президенты итеп һайлана һәм 1958 йылға тиклем шул вазифала була (тик ойошма тыйылған саҡта ғына Лиганың эше туҡтап тора).
1923 йылда Теодоропулу Лиганың ̊"Борьба женщины" ( tilνας της Γυναίκας) журналын сығара һәм Римдә үткән IWSA-ның 9-сы конференцияһында ҡатнаша. Ул IWSA идараһы ағзаһы итеп һайлана һәм 1935 йылға тиклем уның ағзаһы була. Бухареста үткән IWSA конференцияһында Теодоропулу король Александр I миҙалына лайыҡ була. Ул ойошторған «Ҡатын-ҡыҙҙарҙың бәләкәй Антантаһы» халыҡ-ара ойошмаһы Чехословакия, Греция, Польша, Румыния һәм Югославия феминистарын берләштерә. Теодоропулу 1925 йылдан 1927 йылға тиклем ойошманың грек бүлексәһе президенты вазифаһын биләй.
Һуңғы карьераһы
1936 йылда Теодоропулу, Грек консерваторияһын ҡалдырып, Милли консерваторияла уҡыта башлай. 1936 йылда генерал Иоаннис Метаксас Грецияны етәкләй башлай, һәм ул ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы эшмәкәрлеген туҡтата. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында феминистар үҙҙәренең эшмәкәрлеген оккупацияға ҡаршы эш башлап ебәргән Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ярҙам итеүгә йүнәлтә, Теодоропулу, башҡа хәрби конфликттар ваҡытындағы кеүек үк, үҙ теләге менән фронтҡа шәфҡәт туташы булып китә. 1946 йылда ул Грецияның бөтә ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаларын берләштереү өсөн булдырылған Бөтә грек ҡатын-ҡыҙҙар федерацияһы (грекса. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Πανελλαδική Ομοσπονδία Γυναικών ) (POG) президенты була. Федерацияның конференцияһы 1946 йылдың майында Афинала үтә, унда 671 делегат ҡатнаша. Тиҙҙән Грецияла Граждандар һуғышы башлана, һәм Теодоропулу ойошма башлығы вазифаһынан отставкаға китә, сөнки ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте партияһыҙ булырға тейеш тип иҫәпләй.
Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң Теодоропулу IWSA конференцияларында ҡатнаша, Амстердамда (1949), Стокгольмда (1951), Неаполдә (1952), Коломбола (1955), Копенгагенда (1956) һәм Афинала (1958) үткәрелгән конференцияларҙа ҡатнаша.
1952 йылда Грек ҡатын-ҡыҙҙары милли һайлауҙарҙа тулы хоҡуҡлы ҡатнашыусы булыу хоҡуғына эйә була.
1957 йылда уҡытыу эшмәкәрлеген тамамлай, ә 1958 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн Лигала эшмәкәрлеген туҡтата. Артабанғы йылдарҙа музыка тәнҡитсеһе булып эшләй, гәзиттәрҙә һәм журналдарҙа мәҡәләләрен баҫтыра. 1963 йылдың 20 ғинуарында Афинала Теодоропулу вафат була. .
Чолва
Чолва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Обвин ҡултығы) уң ярына 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яхруст
Яхруст — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медоза йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ангидрит
Ангидрит (ἀν- — кире приставка һәм hydor — һыу)
Кельма (Кеть ҡушылдығы)
Кельма  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 788 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 165 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Судаков Николай Александрович
Судаков Николай Александрович (28 сентябрь 1922 йыл — 28 ноябрь 2013 йыл) — ғалим-ветеринар. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963—1968 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965 йылдан — клиник диагностикалау һәм терапия кафедраһы мөдире. Ветеринария фәндәре докторы (1960), профессор (1965).
Мөхәррир-консультант, алты томлыҡ беренсе совет ветеринария энциклопедияһы авторҙашы. Ветеринария энциклопедик һүҙлегенең авторҙашы һәм мөхәррире (1981).
Биографияһы
Николай Александрович Судаков 1922 йылдың 28 сентябрендә хәҙерге Вологда өлкәһенең Череповец ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Һуғыш башланыу менән бер төркөм комсомолецтар (ирекмәндәр) араһында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла һәм 95-се уҡсылар полкына (Ефремов) алына; ике айҙан һуң демобилизациялана. 1941 йылдың көҙөнән Воронеж институтына уҡырға инә, йәй Мәскәүгә ҡайта. 1942 йылдың июлендә армия сафына алына, 1-се химик бригадала хеҙмәт итә, 1942 йылдың ноябренән Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғанға тиклем Мәскәүҙе һауа һөжүменән һаҡлау ғәскәрҙәрендә. 1945 йылдың көҙөндә демобилизациялана.
1948 йылда Мәскәү зооветеринария факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай, 1963 йылда институттың клиник диагностика кафедраһында уҡыта. Бер үк ваҡытта Мәскәү ипподромында ғилми консультант була (1952—1963); 1950 йылда ғилми хеҙмәткәрҙәр өсөн марксизм-ленинизм университетын тамамлай
1963 йылдың 1 сентябренән 1968 йылдың 19 сентябренә тиклем Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетында клиник диагностикалау һәм терапия кафедраһы профессоры, шул иҫәптән 1965 йылдан — кафедра мөдире. 1963 йылдан — «Советская энциклопедия» нәшриәтенең мөхәррир-консультанты.
Фәнни эшмәкәрлеге
1951 йылда кандидатлыҡ, 1960 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2013 йылдың 28 ноябрендә Киевта вафат була һәм Байков зыяратында ерләнә.
Төп тикшеренеү йүнәлештәре
Микроэлемент етешһеҙлеге билдәләрен асыҡлай, эре мөгөҙлө малдарҙың микроэлемент етешһеҙлеген диагностикалау һәм профилактикалау буйынса тәҡдимдәр әҙерләй.
Ветеринария өлкәһендә ғилми тикшеренеүҙәрҙе планлаштырыу буйынса Бөтә союз координация совтеы ағзаһы, СССР Министрҙар советында Юғары аттестация комиссияһы эксперты.
Өс доктор (шул иҫәптән С. А. Ивановский, Л. П. <span title="Окунцов, Людвиг Пахомович" class="ts-comment-commentedText">Окунец. ) һәм алты фән кандидаты (улар араһында — Н. Ю. Мусина, С. Ш. Сюсина, Ш. Р. Ҡадиров, Л. С. Новоструева, Г. И. Ивановская, ). 370-тән ашыу фәнни эштәр авторы, 5 монография, белешмәләр, 3 һүҙлек, 17 уҡыу-методик әсбаптар һәм юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр әҙерләй. Немец телендә баҫылып сыҡҡан «Спорт аттары сире», дәреслекте яҙыуҙа ҡатнаша. Мөхәррир-консультант, беренселәрҙән булып алты томлыҡ ветеринария совет энциклопедияһының авторҙашы. Ветеринария энциклопедияһы һүҙелегенң мөхәррире һәм авторҙашы (1981).
КемДУ-ның Кемерово аҙыҡ-түлек сәнәғәте технология институты
Кемерово аҙыҡ-түлек сәнәғәте технологик институты (КемТИПП) — КемДУ составындағы институт. Элек — Кемерово аҙыҡ-түлек сәнәғәте технологик институты (2015 йылдан — университет), 1972 йылдан 2018 йылға тиклем үҙаллы институт була. Себер, Алыҫ Көнсығыш, Урал һәм БДБ илдәренең аҙыҡ-түлек эшкәртеү предприятиелары һәм сәнәғәттең башҡа бик күп тармаҡтары өсөн кадрҙар әҙерләү буйынса үҙәге булып тора.
Юғары уҡыу йортоноң барлыҡҡа килеү тарихы
Кемерово аҙыҡ-түлек сәнәғәте технология институтына 1972 йылда нигеҙ һалына; 4 йыл эсендә институтта 30 кафедра булдырыла.
1974 йылда төп корпусы төҙөлә башлай, Красноармейскаяла корпусын төҙөү бара.
1977 йылда институттың тәүге сығарылыш студенттарының диплом проекттарын яҡлауы үтә, уның йомғаҡтары буйынса аҙыҡ-түлек һәм ит-һөт сәнәғәтенең 294 инженеры тормошҡа путевка ала.
1980-се — 1990-сы йылдар башында, теория, фән һәм производствоның реаль тормошо араһындағы бәйләнеште тормошҡа ашырыуға булышлыҡ итеүсе, уҡыу- фәнни-производство комплексы кафедралары филиалдарын булдырыу буйынса әүҙем эш алып барыла, был уҡыу процессы мәнфәғәтен фәнни-производство эшмәкәрлеге менән бәйләргә мөмкинлек бирә.
1994 йылда институтта урта техник факультет булдырыла.
2002 йылда институт «Золотая медаль «Европейское качество»ның «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто» номинацияһында лауреат исеме ала. Кемерово аҙыҡ-түлек сәнәғәте технология институты 2011 йылда «Юғары профессиональ белем биреү дәүләт белем биреү учреждениеларының стратегик үҫешенә ярҙам итеү» грантын яулай.
2012 йылда институт Tempus Европа союзының халыҡ-ара программаһы сиктәрендә ярҙам ала. Шулай уҡ институт аҙыҡ-түлек фәндәре һәм ISEKI Food аҙыҡ-түлек сылбырында инженер белемдәре интеграцияһы Европа ассоциацияһының ағзаһы булып китә.
2015 йылдың 17 февралендә институт университет статусы ала.
Институттың хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта институтта ун меңгә яҡын студент уҡый.
Кемерово аҙыҡ-түлек сәнәғәте технология институты Кемерово дәүләт университеты институты булараҡ
2017 йылдың 3 октябрендә, Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрыныңге 2017 йылдың 3 октябрендәге 996-сы бойороғо буйынса, Кемерово аҙыҡ-түлек сәнәғәте технология институты Кемерово дәүләт университетына структура бүлеге булараҡ ҡушыла, был берләшеү мөмкинлеге тураһында бер йыл алдан иғлан ителгән була. Кемерово аҙыҡ-түлек сәнәғәте технология институтын КемДУ-ға берләштереү ярты йыл ваҡыт алыр тип планлаштырыла. 2018 йылдың 5 февралендә КемТИПП бөтөрөлә. Уның факультеттары туранан-тура КемДУ-ға буйһоноуға күсә.
Студенттар тормошо
Институтта «Событие» исемле студенттар гәзите, КВН юғары лигаһының ярым финалында уйнаусы «Кембридж» КВН командаһы (КемТИПП йыйылма командаһы), белем алыусыларҙың берләштерелгән советы, студенттар клубы, студенттар отрядтары бар. КемТИПП-тың «Студенческая весна» концерт программаһы (режиссеры Л. С. Булова) Кузбаста 2008, 2010 һәм 2011 йылдарҙа «Студенческая весна» өлкә фестивалендә күп тапҡыр беренсе урын биләй.
Травницкий Вениамин Николаевич
Травницкий Вениамин Николаевич (18 октябрь 1919 йыл — 18 апрель 1987 йыл) — СССР-ҙың нефтсе-геологы, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылда −1979 «Аксаковнефть» нефть-газ сығарыу идаралығы начальнигы (унан алда — Оник Арсеньевич Межлум, вариҫы — П. А. Сафронов).
Бәләбәй, Дим, Раевка, Сатай, Шкапов һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын эшләүҙе ойоштороусы.
Биографияһы
Вениамин Николаевич Травницкий 1919 йылдың 18 октябрендә Горький өлкәһенең Ризоватово ауылында тыуа. Мәскәү нефть институтынан (1943) нефть промыслаһы ҡорамалдары буйынса инженер-механик һөнәре алып сыға.
1943—1951 йылдарҙа — «Ишембайнефть» тресының инженеры, өлкән инженеры, бүлек начальнигы; 1951—1955 йылдарҙа — Ҡарғалы нефть промыслаһы директоры, «Башнефть» производство берекмәһенең бүлек начальнигы ; 1955—1979 йылдарҙа — «Аксаковнефть» НГДУ-һының баш инженеры, начальнигы.
Нефть табыуҙа яңы техника һәм технологиялар индереү, 10 нефть ятҡылығын йыһазландырыу һәм эшкәртеүгә индереү менән шөғөлләнә. Уның етәкселегендәге нефть һәм газ ятҡылыҡтарында нефть һәм газды герметизациялап йыйыу ысулына күсеү тормошҡа ашырыла. Телемеханиканың ЧТ-БЭН, ЧТ 2К һәм ТМ-600М системаларын һынай һәм ҡулланылышҡа индерә. Нефть эмульсияһын тарҡатыу өсөн аппарат эшләй һәм уны производствоға индерә. 12 уйлап табыуға автор таныҡлығы бар.
Фёдорова Клавдия Николаевна
Фёдорова Клавдия Николаевна (18 февраль 1913 йыл — 22 ғинуар 2005 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Псков өлкәһе «Утрау» тоҡомло ҡошсолоҡ совхозы ҡош ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Клавдия Николаевна Фёдорова 1913 йылда хәҙерге Псков өлкәһенең Феньково ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1929 йылдан Ленинград өлкәһенең Островский районы «Утрау» тоҡомло ҡошсолоҡ совхозында ҡош ҡараусы булып эшләй. Был производствола ҡырҡ йылға яҡын эшләй.
Социалистик ярыштарҙа даими ҡатнаша һәм еңеү яулай, бер нисә тапҡыр халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1964 йылда юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә — 2500 йомортҡа һалыусы тауыҡтан 421 мең йомортҡа ала, был бер тауыҡтан 169 йомортҡа тәшкил итә. 1965 йылдың рекордлы күрһәткестәрен яҡшырта — 2700 тауыҡтан 454 мең йомортҡа ала.
«Малсылыҡты үҫтереүҙә өлгәшкән уңыштары, ит, һөт, йомортҡа һәм башҡа продукция һәм йөндө етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуы өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән Клавдия Николаевна Фёдороваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1973 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем ауыл хужалығында эшләүен дауам итә.
Тормошоноң һуңғы йылдарында Островский районының Остров ҡалаһында йәшәй. 2005 йылдың 22 ғинуарында вафат була. Ҡала зыяратында ерләнә.
Ҡоҙаш (Бөгөлмә районы)
Ҡоҙаш (Ҡодаш) — Татарстан Республикаһының Бөгөлмә районында урынлашҡан ауыл. Ҡоҙаш ауыл биләмәһенә ҡарай, ауыл биләмәһе үҙәге. 2002 йылға ҡарата халыҡ һаны 842 кеше.
Географик урыны
Ауыл Ҡоҙаш йылғаһы буйында, Бөгөлмә ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауыл тарихы
Ҡоҙаш — 1748 йылдан билдәле ауыл. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Микул улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Әлмәт районы, 1935 йылдан — Яңы Песмән районы, 1955 йылдан — Лениногорск районы, 1959 йылдан — Бөгөлмә районы составына инә.
Халыҡ һаны
1816 йылда ауылда ир енесле 10 башҡорт; 1834 йылда — 28 башҡорт (Ҡыйҙаш ауылында) һәм 141 типтәр (Ҡоҙаш ауылында); 1859 йылда — 770 ҡаҙна крәҫтиәне һәм башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Матани башнялары
Матани башнялары - Грузияның Ахмет муниципалитетындағы Матани ауылында йәнәш урынлашҡан башнялар.
Тасуирламаһы
Ахмет муниципалитеты Кахетия составындағы район. Был төбәктә бик күп архитектура ҡомартҡылары бар. Шуларҙың бер нисәһе муниципалитетҡа ҡараған Матани ауылы янында. Ауыл янында йәнәш торған ике башня Гурзияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Улар икеһе лә урта быуат ҡомартҡыһы һанала.
Беренсе башня
Беренсе башня Матани ауылынан 4 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Был квадрат тиерлек нигеҙле (6,9 х 6 м), төрлө дәүмәлле суйырташтарҙан һәм эзбизташ ҡулланып төҙөлгән ҡаралты. Һәйкәл ныҡ ҡына емерелгән. Ике ҡаты ғына ҡалаған. Ишеге беренсе ҡатта - көньяҡ диуарының көнбайыш өлөшөндә. Ишек тышланған. Көнсығыш ҡабырғаһында ҙур булмаған тәҙрә. Икенсе ҡаттағы көньяҡ диуарында шуға оҡшаш тәҙрә. Ҡаралтыла ағас таяуҙар ҡулланылған булған.
Икенсе башня
Икенсе башня ауылдан ике саҡрым көнбайыштараҡ тау итәгендә урынлашҡан. Нигеҙенең дәүмәле 4,9 х 4,17 м. Уны ҡаты тоҡомло таштарҙан һалғандар. Тышҡы мөйөштәрендә ҙур дәүмәле таштар ҡулланылған. Ҡомартҡы ныҡ зыян күргән. Ике ҡатлы бейеклектә генә һаҡланған. Ишеге беренсе ҡатта, көнбайыш яҡтан. Башняға ағас иҙән һалынған булған.
Енси сәләмәтлек
Енси сәләмәтлек — кеше сәләмәтлеге торошоноң медицина тарафынан танылған бер өлөшө. Енси сәләмәтлектең хәҙерге заманда ҡулланылған ваҡытлыса билдәләмәһе 2002 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һағы ойошмаһы ҡанаты аҫтында енси сәләмәтлек буйынса үткәрелгән техник консультациялар сиктәрендә формалашҡан.
Енси сәләмәтлек сирҙең булмауын ғына түгел, ә сексуаллеккә ҡарата соматик (тән), хис-тойғо, интеллектуаль һәм социаль именлек торошон да аңлата. Енси сәләмәтлек сексуаллеккә һәм енси мөнәсәбәттәргә ыңғай һәм ихтирамлы ҡараш, ҡәнәғәтлек килтереүсе хәүефһеҙ енси тормош алып барыу мөмкинлеген, мәжбүр итеү, дискриминации һәм көсләүҙең булмауын күҙҙә тота. Енси сәләмәтлеккә өлгәшеү һәм уны һаҡлау кешеләргә хас булған енси хоҡуҡтарҙы ғәмәлгә ашырыуға бәйле.
Енси хоҡуҡтар
Юғарыла атап үтелгән техник консультацияларҙа шулай уҡ кешенең енси хоҡуҡтары теҙмәһе лә эшкәртелә, ул дәүләттәр тарафынан танылған дөйөм кеше хоҡуҡтары на таяна. Уға түбәндәгеләр инә:
Агнес Моника
Агнес Моника Mулдото (Agnes Monica Muljoto, 1 июль 1986 йыл), Агнес Mo булараҡ киңерәк билдәле (англ. Agnez Mo) — Индонезия йырсыһы, рәссам.
Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы
Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы — Башҡортостан Республикаһының Бөрө ҡалаһында эшләп килгән юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Бөрө дәүләт социаль-педагогия академиһына 1939 йылда Бөрө педагогия училищеһы базаһында Уҡытыусылар институты булараҡ асыла. 1952 йылдан башлап педагогия институты тип атала, 2005 йылдан социаль-педагогия академияһы статусын ала. 2012 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы бойороғо буйынса Башкорт дәүләт университетының Бөрө филиалы тип үҙгәртелә.
1992 йылда Акададемия эргәһендә педоагогия лицейы ойошторолған. Академияны тамамлаусыларға белгес, бакалавр квалификацияһы дипломы бирелә. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә 26 һөнәр буйынсаса алып барыла. 5 һөнәр һәм 2 йүнәлеш буйынса аспирантура эшләй.
2010 йылға торошло, Коллективта эшләгән уҡытыусылар араһында 38 фән докторы һәм 140 кандидаты эшләй. 50 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән. «Гёте» немец мәҙәни үҙәге Германия, Австралия, АҠШ, Бөйөк Британия, Нидерланд вуздары менән хеҙмәттәшлек итә. Филиалда фәндең төрлө тармаҡтары буйынса аспирантура уңышлы эшләй: физика һәм математика, химия, биология, филология, педагогика (барлығы 12 һөнәр буйынса). Тикшеренеүҙәр өс фәнни лаборатория һәм туғыҙ фәнни мәктәп базаһында үткәрелә. Даими рәүештә студенттар фәнни конференцияләры үткәрелә. Студентларҙың ялы яҡшы ойошторолған. «Биряночка» халыҡ бейеүҙәре ансамбле һәм студенттар театры филиалдың ғорурлығы булып тора. Был коллективтарға «халыҡ ансабле» исеме бирелгән.
Академия биләмәһендә Һәҙиә Дәүләтшинаға һәйкәл ҡуйылған.
Сатоси Накамото
Сатоси Накамото (Satoshi Nakamoto) — биткойн криптовалютаһы протоколын һәм был протокол өсөн тәүге программа тәьминәтен эшләгән кеше йәки кешеләр төркөмө псевдонимы. Был исем артында кем торғанлығын асыҡларға тырышыу осраҡтарының бөтәһе лә уңышһыҙ тамамлана.
«P2P Foundation» сайтындағы үҙ профилендә Сатоси уға 37 йәш булыуы һәм Японияла йәшәүе тураһында яҙа. Был мәғлүмәттәр дөрөҫлөккә тап килмәй тигән фекер бар: Сатоси инглиз телендә туған телендәге кеүек яҙа, ә «Bitcoin» программа тәьминәте япон теле өсөн локалләштерелмәгән һәм япон телендә документлаштырылмаған. 2010 йылдың уртаһынан Сатоси Накамото «Биткойн» проектында эшләмәй.
Анонимдың серен сисергә тырышыу
Сатоси Накамотоны эҙләп табырға тырышыусылар байтаҡ кешене шик аҫтына ала.
Дориан Накамото
2014 йылдың 6 мартында Newsweek журналында баҫылған мәҡәләлә, япон сығышлы америкалы Дориан Сатоси Накамото биткойндың авторы булып тора, тип раҫлана. Әммә Дориан был мәғлүмәтте кире ҡаға.
Крейг Стивен Райт
Журналистар Сиднейҙағы эшҡыуар Крейг Стивен Райтты Сатоси Накамото тип атай. 2016 йылдың 2 майында ул үҙен ысынлап биткойндың авторымын тип иғлан итә. Әммә ул күрһәткән дәлилдәр был авторлыҡты иҫбатларлыҡ булмай сыға. Райт ышансылыраҡ дәлилдәр биреүҙән баш тарта һәм блогынан биткойнға ҡағылышлы бөтә яҙмаларын юйҙыра.
Сатоси Накамото псевдонимы артында тороусы йәки тороусылар тип тағы күп кешеләр атала, ләкин бер фараз да әлегә тиклем иҫбатлама тапҡаны юҡ.
Винсент ван Волкър
От 2018 г. интернет твърди, че американският художник Винсент ван Волкър е Сатоши Накамото. За z. Например, той говори за факта, че е математик и криптолог, има добри контакти и с експерти, които имат познанията, довели до технологията blockhain. Самият той противоречи на това твърдение.
Ячменка
Ячменка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Ячменки) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2319 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улы
Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улы (Абдуллин Насибулла Габдуллович; 2 декабрь 1913 йыл — 22 апрель 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы кавалерия полкы фельдшеры. Медицина хеҙмәте гвардия лейтенанты. Октябрь Революцияһы, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
1938 йылда Бәләбәй педагогия техникумын тамамлай. Мәктәптә уҡытыусы, директор урынбаҫары булып эшләй.
1942 йылда Асҡын районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Хәрби хеҙмәте
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән осоронда Нәсибулла Ғабдулла улы күрһәткән батырлығы тураһында архив документтарында түбәндәге мәғлүмәт бар:
Медицина өлкәһендә хеҙмәте
Һуғыштан һуң яугир 1952 йылда Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
1952 йылдан БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығының курорттар бүлеге начальнигы.
1956—1962 йылдарҙа Өфө медицина училищеһы директоры.
1962—1982 йылдарҙа Республика онкология диспансерының баш табибы.
Башҡортостан Республикаһында онкология хеҙмәтен ойоштороусы.
Һөнәри ҡаҙаныштары күп һанлы Почёт грамоталары менән билдәләнгән.
1982 йылдан БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы.
1996 йылдың 22 апрелендә вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.
Хәтер
Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Благовар районы Иҫке Абзан ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шайтанка (Кува ҡушылдығы)
Шайтанка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кува йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ташкисеү (Илеш районы)
Ташкисеү (Ташкичи) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 217 кеше. Почта индексы — 452272, ОКАТО коды — 80230812009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәмилә йылғаһы
Йәмилә йылғаһы — Ишембай районының Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы) биләмәһендәге йылға. Юлдаш ауылынан 1 км көнсығыштараҡ аға. Йылғаның оҙонлоғо — км, Ағиҙел йылғаһы башланған урындан 796 км тирәһе алыҫлыҡта Ергәнтауҙан төньяҡтараҡ Ҡурғашлы йылғаһына барып ҡушыла.
Урындағы халыҡ һөйләүенсә, Юлдаш ауылы элек Йәмилә йылғаһы буйында булған. Йылғаның һыуы тәмле, Юлдаш ауылы халҡы хәҙер ҙә эсәр һыуҙы унан ала.
1906 йылда Ҡурғашлы йылғаһы буйында А. Дербенев, А. Комендантов, М. Ершовтарҙың һыу тирмәне булған. Тирмәндә ялланып эшләгән эшселәр Ҡурғашлы йылғаһы буйындағы өйҙәрҙә йәшәгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса Кама һыу бассейны округына инә, Кама йылғаһы бассейны, Ағиҙел йылғаһы ярымбассейны, башынан алып Арский ташы һыу кимәлен үлсәү посына тиклем Ағиҙел һыу хужалығы биләмәһенә ҡарай.
Кунка (йылға)
Кунка (Кунка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ғайсин районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 19 километр. Бассейн майҙаны — 89,8 км².
Немыцкий Виктор Владимирович
Немыцкий Виктор Владимирович (22 ноябрь 1900 йыл, Смоленск — 7 август 1967 йыл, Чульча йылғаһының үре) — ғалим-математик, физика-математика фәндәре докторы (1934), профессор. Дифференциаль һәм интеграль тигеҙләмәләр, функциональ анализ, топология өлкәһендәге хеҙмәттәр авторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Ҡатыны — билдәле математик Нина Карловна Бари.
Биографияһы
1921 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының математика бүлегенә уҡырға инә һәм шул ваҡыттан алып үҙенең тормошон Мәскәү университеты менән бәйләй. Лузитанияға инә. МДУ-ны тамамлағандан һуң (1925) П. С. Александров һәм В. В. Степанов етәкселегендә аспирантурала уҡый (1925—1929).
1930-сы йылдарҙа В. В. Степанов менән берлектә «Качественная теория дифференциальных уравнений» монографияһын яҙа (1947 йылда ғына нәшер ителгән). Унда донъя фәнни әҙәбиәтендә тәүге тапҡыр, Мәскәү университеты янындағы авторҙар етәкселегендәге дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сифат теорияһы буйынса семинарҙың эше нигеҙендә, был өлкәләге бөтә төп журнал әҙәбиәте, шул иҫәптән авторҙарҙың һәм уларҙың уҡыусыларының баҫылмаған мәҡәләләре системалаштырыла һәм ижади эшкәртелә. Китап бөтә донъяға билдәлелек яулай.
«Теория показателей Ляпунова» монографияһы уның уҡыусылары Б Ф. Былов, Р.. Э. Виноградов һәм Д. М. Гробман менән авторҙашлыҡта яҙылған. Унда авторҙарҙың В. В. Немыцкий етәкселегендәге сифат теорияһы буйынса семинарҙа башҡарған һәм һыҙыҡлыға яҡын системаларҙың сығарылыштары асимптотикаһының төрлө мәсьәләләре менән бәйле һөҙөмтәләре дөйөмләштерелә.
В. В. Немыцкий Мәскәү математика йәмғиәтенең юғары техник уҡыу йорттары секцияһы рәйесе була. М. И. Слудская һәм А. Н. Черкасов менән берлектә университет өсөн «Математик анализ курсы»н яҙалар.
40 йыл самаһы Мәскәү университетында уҡыта, «Ябай дифференциаль тигеҙләмәләр» төп курсын уҡый һәм уҡыу һәм фәнни семинарҙар менән етәкселек итә. СССР фәнни мәктәбен ойоштора, уның күп кенә уҡыусылары күренекле математиктар булып китәләр. В. Немыцкийҙың башҡа илдәрҙә лә (Польшала, Румынияла, Ҡытайҙа) укыусылары бар.
Студент йылдарынан башлап бөтә ғүмере буйы әүәҫ сәйәхәтсе була. Географтар араһында СССР-ҙың бейек таулы райондарын тикшереүсе булараҡ билдәле. Кавказда уны башлап асыусылар Немыцкий һәм А. Н. Тихонов хөрмәтенә аталған артылыш бар. Гербарийҙар йыя һәм эшкәртә. Мәскәү ғалимдар йорто туристик секцияһы рәйесе була. Туризм өлкәһендәге уңыштары өсөн В. В. Немыцкийға 1950 йылда туризм буйынса спорт мастеры исеме бирелә.
Студент йылдарында уҡ В. В. Немыцкий һәм [Тихонов Андрей Николаевич|А. Н. Тихонов] Төньяҡ Кавказдан Кавказ аръяғына Кавказ һырты аша, быға тиклем тикшерелмәгән урындарға юлға сыға һәм улар менән тик примитив ҡорамалдар (бер боҙ балтаһы һәм бер балта) була. Сама менән шул ваҡыт тирәһендә тәжрибәле альпинистарҙың яҡшы йыһазландырылған төркөмө был һыртты көньяҡтан төньяҡҡа штурмлай. Һврттың иң өҫкө өлөшөндә өҙөлгән төймә (А. Н. Тихонов плащынан) табылғас, был төркөм ағзаларының ғәжәпләнеүҙәренең сиге булмай. Эҙләнеүҙәрҙән һәм һорашыуҙарҙан һуң асыҡланыуынса, альпинистарҙан алда һырт аша В. В. Немыцкий һәм А. Н. Тихонов үткән. Альпинистарҙың был төркөмө яңы һыртты тасуирлай һәм уны «Немыцкий-Тихонов» исеме менән атай. Был исем аҫтында һырт беҙҙең көндәргә тиклем билдәле.
1967 йылдың июлендә ҙур булмаған төркөм составында Алтайға (Енисей һәм Обь йылғалары бассейндарын айырып торған Шапшал һырты районына) сәйәхәт ҡыла. Диңгеҙ кимәленән 2200 метр бейеклектә Чулча йылғаһының үрге ағымында 6 августан 7 авгусҡа ҡарай төнөндә ҡапыл вафат була. Уның кәүҙәһен Мәскәүгә алып киләләр һәм Введенск зыяратында Н. К. Бари менән йәнәш ерләйҙәр (8 участка).
Библиография
70-тән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән, бер нисә монография авторы һәм авторҙашы.
Токарев Пётр Михайлович
Токарев Пётр Михайлович (18 октябрь 1945 йыл — 29 сентябрь 2012 йыл) — йырсы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
Биографияһы
Петр Михайлович Токарев 1945 йылдың 18 октябрендә Минзәлә ҡалаһында (Татарстан) тыуа.
Яңғыҙ йырлау кафедраһы доценты булараҡ, Магнитогорскиҙа М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһында уҡыта.
Йырсылар, СССР-ҙың халыҡ артистары А. Ф. Ведерников, Т. А. Милашкина, Е. С. Мирошниченко, А. А. Эйзен менән сығыш яһай. Рәсәй буйлап, Германияла, Польшала, Чехословакияла, Италияла (Ла-Скала) гастролдәрҙә була.
Спорт менән шөғөлләнә, волейбол һәм Саңғы спорты буйынса беренсе разрядҡа эйә, дзюдо көрәше буйынса спорт мастеры.
Опера партиялары
Рус, итальян, француз, башҡорт, татар, грузин телдәрендә 60 самаһы опера партияһы, шул иҫәптән Фигаро партияһын («Севильский цирюльник», Дж. Россини); Онегин («Евгений Онегин» П. И. Чайковский); Альфио («Сельская честь» П Масканья); Эскамильо («Кармен», Ж. Бизе); Жермон («Травиата», Дж. Верди); граф Орлов «Летучая мышь» һәм башҡа партиялар башҡара.
Йәнекәйев Әхмәт Сафиулла улы
Йәнекәев Әхмәт Сафиулла улы (3 апрель 1903 йыл — 1989 йыл) — башҡорт совет дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, республикала ауыл хужалығын ойоштора һәм етәкләй, байтаҡ эштәр авторы була.
Биографияһы
Әхмәт Сафиулла улы Йәнекәев 1903 йылдың 3 апрелендә Рәсәй империяһында, хәҙерге Башҡортостандың Благовар районы Түбәнге Ҡарғалы ауылында Сафиулла Әсәҙулла улы һәм Мәҙинә Мөхәмәтгәрәй ҡыҙының күп балалы (8 бала) ғаиләһендә тыуа.
1926 йылда Бәләбәй педагогия техникумын тамамлай һәм Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының Туҡай ауылына мәктәп мөдире итеп ебәрелә. 1930 йылда яңы ғына асылған Башҡортостан ауыл хужалығы институтына (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) уҡырға инә, 1933 йылда уның тәүге сығарылышы була. Артабан Башҡорт АССР-ы Наркомземының баш зоотехнигы булып эшләй, һуңынан малсылыҡ һәм йылҡысылыҡ идаралығы начальнигы була.
3-сө Белорус фронтының 69-сы айырым химик һаҡланыу батальоны составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Һуғышты өлкән лейтенант званиеһында тамамлай.
Һуғыштан һуң Башҡорт АССР-ы Ауыл хужалығы министрлығында эшләй, министрҙың малсылыҡ буйынса урынбаҫары була.
1989 йылда вафат була.
Ғаиләһе
1934 йылда Хәнифә Сафиулла ҡыҙы Тереғоловаға (1909—1989) өйләнә. Ҡатыны — педагог, мәктәпкәсә белем биреү системаһы эшләй. Бергә дүрт бала үҫтерәләр: Клим (1936, инженер-электронсы), Дамир (1939, табип, медицина фәндәре докторы, профессор), Клара (1941, уҡытыусы) һәм Светлана (1946, медицина фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы). Йәнекәев Әхмәт Сафиулла улы «Тормош юлы» китабын улы Дамирға арнай. Унда ул балалары, яҡындары һәм мырҙалар тоҡомонан булған ҡырғалы Йәнекәйевтар тураһында һөйләй.
Һары Арҡа
Һары Арҡа (Ҡаҙағстан бәләкәй сусаҡлығы; Казахский мелкосопочник, Сары-Арка, Центрально-Казахстанский мелкосопочник; Сары Арқа — «һары һырт») — бәләкәй генә, текә ярлы тәпәш таулы массивтары булған дала (бәләкәй сусаҡтар йәғни "бәләкәй сусаҡлыҡ"атамаһы ошоға бәйле).
Географияһы
Һары Арҡа көнбайышта Турғай уйһыулығы, төньяҡ-көнсығышта Иртыш үҙәне, төньяҡта Көнбайыш Себер тигеҙлеге, көньяҡ-көнбайышта Туран уйһыулығы менән сикләнгән. Көнбайыштан көнсығышҡа табан оҙонлоғо 1200 км, ә киңлеге көнбайышта — 900 км һәм көнсығышта — 400 км. Үҙәгендә Ҡарҡаралы тауҙары (1403 м), Буғылы (1187 м) урынлашҡан. Һары Арҡаның иң бейек нөктәһе Аҡсоран тауы (бейеклеге 1565 м) менән Болаттау (оҙонлоғо 30 км, киңлеге 10 км) Ҡыҙылтас массивында урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайышта Олотау тауҙары (1133 м). Төньяҡта Күксәтау ҡалҡыулығы (947 м) айырым урынлашҡан. Көнсығышта Сыңғыҙтау (1077 м), Аҡшатау (1305 м) һырттары. Ярайһы уҡ бейек, әммә ҙур булмаған (15-30 км) массивтар — Баянауыл (1026 м), Дегелен (1084 м), Кустанай-Жалғызтау (729 м), Бурабай (947 м), Нияз (833 м) һәм башҡалар айырым-айырым урынлашҡан. Балхаштан 70 км алыҫлыҡта, Һары Арҡаның көньяҡ өлөшөндә Биктау-Ата массивы (1213 м) урынлашҡан.
Өлөштәре
Абай өлкәһе: Аҡмола өлкәһе: Павлодар өлкәһе:
Олотау өлкәһе:
Ҡарағанды өлкәһе:
Экологияһы
Һары Арҡала урынлашҡан ике махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре — Коргалжын һәм Наурзум ҡурсаулыҡтары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты булып тора.
Гидрологияһы
Һары Арҡаның үҙәгендә Ҡарағанды артезиан бассейны урынлашҡан, шулай уҡ уны суднолар йөрөмәгән байтаҡ йылғалар киҫеп үтә.
Ҙур йылғалар — Ишем (Иртыш бассейны), Нура, Һарыһыу, Силеты, Шидерты, Тоҡырау. Башлыса яҙғы иреү иҫәбенә ҡар һыуҙары, бер ни тиклем ер аҫты һыуҙары менән туҡлана. Ташҡында улар ярҙарынан сыға һәм һыубаҫар туғайҙарға һыу баҫа. Йәйге айҙарҙа йылғалар һайығып, юлаҡтарға әүерелеп, йыш ҡына кибә. Ишем йылғаһында ғына даими һыу ағымы күҙәтелә.
Был төбәкте сөсө һыу менән тәьмин итеү өсөн Иртыш—Ҡарағанды каналы төҙөлгән. Һары Арҡала тоҙло күлдәр күп. Сөсө һыулы күлдәр башлыса Күксәтау ҡалҡыулығы тирәһендә урынлашҡан — Боровой, Щучье, Оло Сабаҡ, Имантау һәм башҡалар.
Климаты
Һары Арҡа океандарҙан һәм диңгеҙҙәрҙән алыҫта урынлашҡанлыҡтан, бында ҡаршылыҡһыҙ Себер антициклоны һәм арктик һауа массалары әйләнеп йөрөй. Шуға күрә бында климат ҡоро һәм киҫкен континенталь.
Ҡыш һалҡын, ғинуарҙың уртаса температураһы −14°С −18°С, минималь температура −46°-48°С. Йәй ҡоро, эҫе, июлдең уртаса температураһы +20°С +24°С, максималь температура +42°С. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көньяҡ өлөшөндә 200-300 мм, төньяҡта 300-400 мм. Таулы райондарҙа яуым-төшөм 370 миллиметрҙан ашыу, Күксәтау ҡалҡыулығының төньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәрендә 480 миллиметрға тиклем яуа.
Рельефы һәм геологик төҙөлөшө
Һары Арҡа — бик боронғо, ныҡ емерелгән тау өлкәһе, тигеҙләнгән ҡалҡыулыҡтарҙан һәм бәләкәй сусаҡлы тәпәш тауҙарҙан тора. Улар араһында геологик төҙөлөшө һәм рельефы менән айырылып торған тигеҙләнгән участкалар, ҙур һәм бәләкәй уйпатлыҡтар, соҡорҙар бар. Һары Арҡаның көнсығыш өлөшө көнбайыш өлөшө менән сағыштырғанда ҡалҡыу. Һары Арҡа палеозойҙың ултырма һәм магматик тоҡомдарынан (гранит, порфирит, кварцит, ҡомташ һәм һәүерташ) барлыҡҡа килгән. Һары Арҡа рельефының формалашыуында тоҡомдар ятыу йүнәлештәре һәм ел эрозияһы процестары төп роль уйнай. Ел, ямғыр, ағып ятҡан һыуҙар ҡасандыр бейек тауҙарҙы емереп, уларҙы тигеҙлеккә әйләндергән тиерлек. Һары Арҡаның үҙәк өлөшөндә төньяҡ битләүҙәрҙә ҡарағай урмандары үҫә, көньяҡ битләүҙәре яланғас һәм ҡаялы. Тау итәктәрендә тау тоҡомдары һыныҡтары (һөҙәк таштар) тупланмаһы осрай. Һары Арҡаның көнбайыш өлөшөндә тигеҙләнгән һәм уйпат участкалар өҫтөнлөк итә, ә ҡалдыҡ тауҙар һәм сусаҡтар һирәгерәк осрай. Иртә палеозойҙың боронғо ултырма һәм магматик тоҡомдары бында бейек ҡаялы һырттарҙа ғына күренә. Тигеҙлектәрҙә һәм уйпатлыҡтарҙа улар палеогендың күл һәм диңгеҙ ултырмалары аҫтында күмелгән. Һары Арҡаның был өлөшө рельефының формалашыуына оҙайлы ел эрозияһы процесы менән бергә аҡбур һәм палеоген осорҙоң ултырма тоҡомдары ла йоғонто яһаған. Эре һөҙәк соҡоро — Тенгиз-Кургальджин уйпатлығы (304 м) — Һары Арҡаның көнбайыш өлөшөн ике өлөшкә бүлә.
Шаһиев Ғәлиәхмәт Юллаҡан улы
Шаһиев Ғәлиәхмәт Юллаҡан улы, Шаһиев Ғәлиәхмәт Юлмөхәммәт улы (1914 — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Шаһиев Ғәлиәхмәт Юллаҡан улы 1914 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Аҡташ ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылда Ҡырмыҫҡалы военкоматынан хәрби хеҙмәткә саҡырылы. 16 Гвардия кавалерия дивизияһының 148-се Гвардия артиллерия-миномет полкының 1-се батареяһында ашнаҡсы, телефонист, ат ҡараусы булып хеҙмәт итә.
Оборона министрлығының Үҙәк архивында «16.02.1945 Браллентин районындағы алышта дошмандың контатакаһын кире ҡаҡҡанда шәхси ҡоралы ярҙамында һигеҙ дошман офицерын һәм һалдатын юҡ итте» тигән яҙма һаҡлана.
Кельтом
Кельтом — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть (Оло Кеть) йылғаһының уң ярына тамағынан 1552 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Федерация Советы
Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының Федерация Советы (шулай уҡ рәсми булмаған атамаһы — Сенат) — Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының — Рәсәй Федерацияһы парламентының — юғары палатаһы.