cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Елизаветов ҡаласығы
Тарихы
Б.э. тиклем VI—V быуат сиктәрендә Елизаветов ҡаласығы төбәгендә  скиф мәҙәниәтенең  локаль варианты  һәм ауыл  барлыҡҡа   килә. Башлыса ҡаласыҡҡа Дарий I менән һуғыштан һуң нигеҙ һалына. Башта был күскенселәрҙең миҙгелле торағы була, б.э. тиклем V быуаттың күп өлөшө дауамында ауыл ярым күскенсе халыҡтың ҡышлағы була, торлаҡ ҡоролмалар был ваҡытта булмай. Беҙҙең эраға тиклем IV быуат сиктәренә  грек- варварҙар сауҙаһы йоғонтоһо аҫтында ауыл  ярымултыраҡҡа   һәм һуңынан ҡала тибындағы даими ултыраҡҡа әйләнә. Отошло урынлашыуы күскенселәргә Түбәнге Дон буйлап үткән мөһим сауҙа  коммуникацияларын  контроль аҫтына ҡуйырға мөмкинлек бирә.
Цзинь (1115—1234)
Сун һәм Цзинь империялары араһында һуғыштар
1151 йылда Цзинь империяһының баш ҡалаһы Хуэйнинфунан Чжундуға (хәҙерге Пекин) күсә.
1191 йылда ҡытай һәм чжуржэн ғаиләләре араһындағы никахтарҙы тыйыу рәсми рәүештә сиселә, был һуңғыларҙың ҡытайлаштырыу процессын тиҙләткән.
Елизаветов ҡаласығы
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем IV быуаттың икенсе яртыһында Елизаветов ҡаласығы  ҙур Төньяҡ-Көнсығыш Аҙауға әүерелә. Ул ҙур ауыл хужалығы, балыҡ һәм һөнәрселек үҙәге булған. Ҡаласыҡ аша Боспор гректары һәм Дон буйы ҡәбиләләре менән сауҙа үткән. Ҡаласыҡ структураһына был ваҡытта ҙур булмаған Боспор колонияһы — үҙенә күрә айырым  грек-эмпорий кварталдары ингән.
Цзинь (1115—1234)
Монголдарҙың Цзинь империяһын яулауы
XIII быуат башында Цзинь империяһы үҙенең төньяҡ күршеләре — монголдар баҫымы аҫтына эләгә. 1211 йылда яҡынса 50 мең атлы монгол яугирҙары Цзинь империяһына үтеп инә һәм бер нисә еңеү яулағас 1213 йылда баш ҡаланы ҡамауға ала. Император Ваньянь Юнцзи монголдар тарафынан үлтерелгән, ә император тип Ваньянь Сюнь тәғәйенләнә, ул монголдар менән баш ҡала Чжундуны талауҙан ҡотҡарыусы килешеү төҙөй. Әммә Юнзци үҙенең улын Суйбинға (Кайюань — запас баш ҡалаға) ебәреп өлгөрә. Бында уның исеме менән Пусянь Вану монголдарға яһаҡ түләргә баш тартыусы Дон Нжен империяһының (ҡыт. Көнсығыш Ся) хәрби хакимы булып китә.
Елизаветов ҡаласығы
Тарихы
Ауылдың йәшәйеше б.э. тиклем IV—III быуаттарҙа туҡтай, был үҙ-ара һуғыштар менән бәйле, низағтар был ваҡытта бөтә Боспор батшалығын солғап ала һәм уға күрше күскенсе халыҡтар йәлеп ителә.
Цзинь (1115—1234)
Монголдарҙың Цзинь империяһын яулауы
1234 йылда монгол ханы вариҫы Гуюк тулыһынса бойондороҡһоҙлоғон бөтөрөү һәм көнсығыш ихтилалсыларын буйһондороу маҡсатында Цзингә ҡаршы яу башлай. Гуюк баш ҡала Чжундуны баҫып ала һәм юҡ итә, ә Цзинь империяһының һуңғы императоры әсирлеккә эләкмәҫ өсөн үҙ-үҙенә ҡул һала. Шулай ҙа Дон Нюжен империяһы һөжүмде уңышла кире ҡаға.
Елизаветов ҡаласығы
Тарихы
Елизаветов ҡаласығы тарихының һуңғы осоро б.э. тиклем III быуаттың 90-сы йылдар аҙағында ташлап кителгән ҡаласыҡ биләмәһендә боспор гректары тарафынан грек колонияһына-эмпорийҙарына нигеҙ һалыу менән бәйле. Ҡаласыҡтың үҙәк өлөшөндә берҙәм  план нигеҙендә торлаҡтар һәм хужалыҡ ҡаралтылары төҙөлә. Бөтә йорттар эллин төҙөлөш техникаһын ҡулланып ҡорола һәм кирбес диуарҙар менән ер өҫтө ҡоролмаларҙан тора. Әммә эмпорийҙар оҙаҡ йәшәмәй. Ауыл б.э. тиклем 270—260 йылдарҙа Перисад II ваҡытында  Скифия биләмәһенә ҡарай юлында сармат ҡәбиләләренең хәрби тар-мар итеүе һөҙөмтәһендә  юҡҡа сыға. Тиҙҙән эргәһендә Танаис  ҡалаһы барлыҡҡа килә.
Цзинь (1115—1234)
Һуңғы Цзинь
1590-сы йылдарҙа чжурчжэн лидеры Нурхаци (努爾哈赤) чжуржэн ҡәбиләләрен берләштерә башлай һәм 1616 йылда яңы династияны (Һуңғы Цзинь, 1616—1636) нигеҙләй. 1635 йылда чжурчжэндар имя «маньчжурҙар» атамаһын алған. 1636 йылда династияны исеме Цин тип үҙгәртелә.
Елизаветов ҡаласығы
Археологик мәғлүмәттәр
Төрлө баһалар буйынса Елизаветов ҡаласығы майҙаны 40 гектарҙан алып  55  гектарға тиклем еткән. Трапеция формаһында булған. Ҡаласыҡ территорияһы сиктәрендә түбәндәге компоненттар бүленә.
Ҡаҙыу эштәре 1824 йылдан үткәрелә. Акрополь сиктәрендә иң ҙур мәҙәни ҡатламлау (2,5—3 м).1964 йылдан Елизаветов  ҡаласығын тикшереүҙәрҙе йыл һайын Көньяҡ-Дон археологияэкспедицияһы үткәрә. 1994 йылдан тикшеренеүҙәр менән Рәсәй археологы, И.Б. Брашинскийҙың уҡыусыһы, XX быуат башында бөйөк  рус  археологы А.А. Миллер эшләгән ҡаласыҡтың ҡаҙыу эштәре алымдарын һаҡлап алып ҡалған профессор Виктор Павлович  Копылов етәкселек итә.
2009 йылға ярашлы яҡынса 2 гектар ҡаҙып алына, уларҙан яҡынса 0,6 гектар мәҙәни ҡатламлауҙың бөтә тәрәнлегенә тиклем асалар. Ҡалған ҡаҙыу эштәренең уртаса тәрәнлеге 0,25—0,45 метр тәшкил итә (грек колонияһы ҡалдыҡтары ятҡылығының кимәленә тиклем).
Этник сығышы
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Тарихсылар фекеренсә, былар савроматтар, скифтар, меоттар, йә булмаһа ҡатнаш халыҡ булыуы мөмкин. Тикшереүселәр И. Б Брашинский, К. К. Марченко, В. Г. Житников һәм В.П. Копылов төп халҡы скифтар тәшкил иткән тигән фекреҙә. Елизавета ҡаласығы биләмәһендә ике грек колонияһы йәшәгән тип һанала. Беренсеһе б.э. тиклем IV быуаттың икенсе яртыһында, икенсеһе б.э. тиклем III быуаттың тәүге яртыһында. Икенсе грек колонияһы  «акрополь» биләмәһендә урынлашҡан, уның барлыҡҡа килеүе Боспор батшалығы менән бәйле.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Гадолиний
Тарихы
Гадолиний 1880 йылда Жан де Мариньяк тарафынан асылған, ул спектроскопик яҡтан тикшереп, һирәк ер элементтары оксидтары ҡатнашмаһында яңы элементтың булыуын иҫбатлай. Элемент фин химигы Юһан Гадолин исеме менән аталған.
Ятҡылыҡтары
Гадолиний лантаноид мәғдәндәре составына инә.
Сығарып алыу
Элементты гадолиний фторидын йәки хлоридын (GdF3, GdCl3) кальций менән тергеҙеп алалар.
Гадолиний ҡушылмаларын һирәк ер металдарының оксидтарын фракцияларға бүлеү юлы менән табалар.
Хаҡы
Сафлығы 99,9 % металлик гадолиний хаҡы 2014 йыл аҙағына  тәшкил итә
Буранов Әхмәтша Латип улы
Буранов Әхмәтша Латип улы (Буранов Ахметша Латыпович) (1906 йыл  — 14 ғинуар 1943 йыл ) — сәйәси репрессия ҡорбаны, 1933 йылда репрессиялана. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 300-сө уҡсылар дивизияһы яугиры. Яуҙа һәләк була. Ростов өлкәһе Усть-Донецк районы Раздор станицаһы үҙәгендә ерләнгән
Биографияһы
Әхмәтша Латип (атаһының тулы исеме Мөхәмәтлатиф) улы Буранов 1906 йылда Башҡортостандың хәҙерге Баймаҡ районы Ишмөхәмәт (икенсе исеме Ҡарамалы) ауылында тыуған. Милләте башҡорт, колхозсы, белеме юҡ, партияһыҙ. 1933 йылдың 5 апрелендә ҡулға алына, Енәйәт Кодексының 58-10 статьяһы буйынса советтарға ҡаршы пропагандалауҙа нахаҡҡа ғәйепләнеп, 5 йылға хөкөм ителә. 1942 йылдың йәйендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына һәм артабан 1942 йылдың 28 июлендә ҡабаттан формалашыу өсөн Башҡортостандың Ҡандра станцияһына килгән 300-сө уҡсылар дивизияһы составында һуғыша, 1049-сы уҡсылар полкы була. 1942 йылдың август-сентябрендә әлеге дивизия Башҡортостан халҡынан тулыландырыла. 1942 йылдың 4 октябрендә дивизия Сталинград фронтына ебәрелә. Дивизия үҙ тарихында бер нисә тапҡыр ҡамауға эләгеп, өс тапҡыр тулыһынса яңыртылып, 1943 йылдың апрелендә дивизияның шәхси составы тиңһеҙ батырлыҡтар күрһәткән өсөн 87-се гвардия уҡсылар дивизияһы тип үҙгәртелә. Ошо дивизия составында һуғышҡан Әхмәтша Буранов алыштарҙың береһендә, 1943 йылдың 14 ғинуарында, батырҙарса һәләк була.
Буранов Әхмәтша Латип улы 1989 йылдың 15 майында тулыһынса аҡлана
Хәтер
Буранов Әхмәтша Латип улының исеме репрессия ҡорбандары исемлегенә, Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән.
1943 йылдың ғинуар-февралендә раздор станицаһын фашист оккупанттарынан азат итеүҙә 300-сө уҡсылар дивизияһының 1500—2000 тирәһе һалдат һәм офицеры һәләк була, шулар араһынан 700 кеше Раздор станицаһында ерләнгән. Бында тулыһынса тиерлек айырым учебный батальондың, 266-сы айырым пулемет батальондың, 1-се батальон 1053-се уҡсылар полкының һәм Буранов Әхмәтша хеҙмәт иткән 2-се батальон 1049-сы уҡсылар полкының шәхси составы һәләк була. 300-сө уҡсылар дивизияһының 1-се формированиеһы ике тапҡыр Башҡортостанда тулыландырылғанға күрә (1941 йылдың августы, 1942 йылдың июле), һәләк булыусылар араһында бик күп Башҡортостан кешеләре Раздор станицаһында үҙенең һуңғы төйәген тапҡан. Раздор станицаһында 300-сө уҡсылар дивизияһы яугирҙарына һәйкәл ҡуйылған, плиталарҙа һәләк булыусыларҙың исемдәре уйылып яҙылған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Раздор станицаһы (Ростов өлкәһе)
— 300-сө уҡсылар дивизияһы (1-се формирование)
Бөйөк Октябрь революцияһы һәйкәле (Дондағы Ростов)
Бөйөк Октябрь революцияһы һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһы уртаһында Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркында, Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы һәм ҡалала совет власы булдырыу хөрмәтенә ҡуйылған монумент. Скульптор В. П. Дубовик һәм архитектор Э. А. Полянский ижад иткән һәйкәл 1979 йылда асыла. 4,5 м бейеклектәге ҡыҙыл гранит постаментта өс ир кешенең фигураһы — һалдат, эшсе һәм моряк һынландырылған. Крәҫтиән байраҡ тотоп торған итеп һүрәтләнгән, ә моряк төйҙәһенә ҡуйылған винтовка менән. Авторҙарҙың уйы буйынса, һәйкәлдең дөйөм күренеше революция еңеүенең ныҡлығын һәм ҡаҡшамаҫлығын символлаштыра.
Скульптура композицияһы 1917 йылдың 26 октябрендә Дондағы Ростовта совет власы урынлашыуын хуплап митинг үткән урында урынлашҡан. Быны постаменттың алғы яғында ҡуйылған мемориаль таҡталағы яҙыу раҫлай :.
Тарихи фон
Донда Февраль революцияһы еңгәндән һуң большевиктарҙың асыҡтан-асыҡ сәйәси эшмәкәрлеге йәйелә. Большевиктарҙың сәйәсәтен һәм маҡсатын аңлатыу, партия ойошмаларын нығытыу һәм киңәйтеү, Дондың эшсе массаларын социалистик революцияға әҙерләү маҡсатында «Беҙҙең байраҡ» гәзите сығарыла. Ростов-Нахичевань большевиктар комитеты гәзит ярҙамында Дон большевистик төркөмдәре менән бәйләнеш урынлаштыра, уларға яңы партия ойошмалары ойошторорға, булғандарын нығытырға, халыҡ массаларын ылыҡтырыу өсөн сәйәси эште көсәйтергә ярҙам итә.
Крәҫтиәндәр, революцион кәйефле һалдаттар һәм казактар ярҙамында Ваҡытлы хөкүмәт власын ҡолатыу өсөн сығыш яһарға әҙер булған эшселәрҙең ҡораллы отрядтары көндән-көн үҫә. «Колхида» елкәнле яхта Петроградта социалистик революция булыуы, һәм В. И. Лениндың эшсе һәм крәҫтиәндәр власы урынлашыуын иғлан итеүе тураһында радиограмма алғандан һуң, большевиктарҙың тәҡдиме буйынса 26 октябрҙә ашығыс рәүештә Ростов-Нахичевань эшсе һәм һалдат депутаттар Советы ултырышы саҡырыла. Совет, меньшевиктар һәм эсерҙарҙың ярһыу ҡаршы тороуына ҡарамай, власты тулыһынса үҙ ҡулдарына алыуҙары тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Сырцов Сергей Иванович етәкселегендә Хәрби-революцион комитет төҙөй. Ошо ултырыштан һуң шунда уҡ ҡала баҡсаһында, Ротонда бинаһы янында, эшселәр һәм һалдаттарҙың митингыһы йыйыла. Митингтың күп һанлы ҡатнашыусылары эшсе һәм һалдат депутаттар Советы ҡабул иткән резолюцияға ҡушылырға, Советҡа һәм уның янында ойошторолған Хәрби-революцион комитетҡа һәр төрлө ярҙам һәм булышлыҡ итергә ҡарар итә. Ошо ваҡиға иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйыла ла инде.
Сопротья
Сопротья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рулумбик
Рулумбик — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һүрәм йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изге Анна ҡәлғәһе
Изге Анна ҡәлғәһе (Анна ҡәлғәһе) — Ростов өлкәһенең Старочеркасская станицаһы янындағы фортификация ҡоролмаһы. Старочеркасск музей-ҡурсаулығының филиалы булып тора. Рәсәй хәрби-оборона төҙөлөшөнөң XVIII быуат ҡомартҡыһы.
Тарихы
Изге Анна ҡәлғәһе 1731 йылда Рәсәй императрицаһы Анна Иоановна бойороғо буйынса төҙөлгән. Ҡәлғә төҙөү буйынса эргәлә урынлашҡан Васильевский ҡурғандары тупрағы ҡулланыла.
Үҙ ваҡытында ҡәлғә рус ғәскәрҙәренең  Төркиә менән һуғышы йылдарында  (1735–1739) форпост булып хеҙмәт итә. Ҡәлғә гарнизоны Рәсәйҙең көньяҡ сиктәрен күҙәтә һәм казак ғәскәрҙәрен контролдә тота.
Ваҡыт үтеү менән Изге Анна ҡәлғәһенең форпост роле ҡеүәтле һәм нығытылған Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән ҡалыша. Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән Дондағы Ростов ҡалаһы башлана.
Атаман Платов ваҡытында ҡәлғә менән йәнәш Черкасск йәрминкәһе асыла. XIX быуаттың 30-сы йылдарында казактарҙы махау сиренән дауалау өсөн  ике өй төҙөлә.
Ҡылыҡһырламалары
Изге Анна ҡәлғәһе мөйөштәрендә алты форт менән алты мөйөшлө фортификация ҡоролмаһынан ғибәрәт. Алтымөйөштөң яҡтары һәр яғы 360 метр оҙонлоҡта. Ҡәлғә 50,2 гектар майҙанды биләй. Ҡәлғә валдарының периметры әйләнәһе 2 км тиерлек тәшкил итә. Кәртәләнгән ҡәлғә биләмәһендә ағастан Покровский сиркәүе, дары мөгәрәптәре, комендант йорто, слобода төҙөлгән. XIX быуатта бөтә ҡаралтылар һүтеп алына. Элекке ҡәлғә биләмәләрен Старочеркасская станицаһы халҡының  баҡсалары биләй.
Ҡәлғә XVIII быуатта Рәсәйҙең көньяҡ оборона форпосты булған "украин" оборона тармағына ҡарай. Рәсәйҙең көньяғындағы оборона ҡоролмалары рус ғәскәрҙәренең алдынғы сиктәрен Ҡырымға яҡыныраҡ ҡуйыу иҫәбе менән төҙөлә. Нығытмаларҙың яңы һыҙыҡтарының төҙөлөшө пехота һәм кавалерия полктарын ҡоролған ҡәлғәләргә даими урынлаштырыу, ғәскәрҙәрҙең системалы әҙерлеген булдырыу менән алып барыла. Улар һан яғынан яйлап артып ваҡыт үтеү менән бөтә яҡтан татар һәм төрөк биләмәләрен уратып ала һәм көньяҡ дошмандарға ҡаршы һаҡланыу һыҙығын төҙөй алыу мөмкинлегенә эйә була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Мостафин Эдуард Роберт улы
Мостафин Эдуард Роберт улы (7 ноябрь 1991 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы. Рәсәй чемпионтаты чемпионы һәм призеры, Рәсәйҙең спорт мастеры (2012).
Биографияһы
Эдуард Роберт улы Мостафин 1991 йылдың 7 ноябрендә Башҡортостандың Дмитриевка ауылында тыуған. Өфө ҡалаһындағы Олимпия резервы спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, беренсе тренеры — Янышев Тимур Урал улы. Башҡортостан Республикаһы һәм «Динамо» спорт йәмғиәте вәкиле, өлкәндәр кимәлендә Валерий Ионович Мишингин һәм Виктор Анатольевич Никитин етәкселеге аҫтында күнекмәләр ала.
2012 йылда Контиолахтила юниорҙар араһында донъя чемпионатында ҡатнаша, спринтта 54-се урынды, эҙәрлекләү уҙышында 52-се урынды биләй. Рәсәйҙең юниорҙар беренселеге еңеүсеһе (2011, команда ярышында), Болгарияла «Славия Кубогы» халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе (Банско).
2015 йылда өлкәндәр өсөн кимәлдә командалы уҙышта Башҡортостан йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы була. Шулай уҡ командалы уҙышта 2017 йылда ил чемпионатының көмөш миҙалын һәм 2014 йылда патрулдәр уҙышында бронза яулай. Йәйге биатлон буйынса Рәсәй чемпионаты эстафетаһында көмөш призер була (2013). 2018 йылда Волга буйы федераль округы чемпионатында эҙәрлекләү уҙышында еңеүсе була. .
Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаған.
Худякова Лариса Петровна
Худякова Лариса Петровна (2 сентябрь 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-физигы һәм химигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).
Биографияһы
Лариса Петровна Худякова 1946 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районының Суйынсы МТС-ында тыуа.
1968 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1968—1975 йылдарҙа Өфө нефть институтының Яңы мәғлүмәт системалары өлкән лаборанты (1968), дөйөм һәм аналитик химия (1968—1972), нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау (1972—1974) нефть һәм газ технологиялары (1974—1975) кафедраларында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1975 йылдан ВНИИСПТнефттә (1992 йылдан — «Энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты») эшләй: 1975—1982 йылдарҙа — өлкән инженер, 1982—2002 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр.
2002 йылдан — химик һынау лабораторияһы начальнигы, бер үк ваҡытта 2010 йылдан — Энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.
2008 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын яҡлай.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).
Фәнни эшмәкәрлеге
Лариса Худякованың фәнни эшмәкәрлеге нефть-газ эксплуатациялау ҡорамалдары һәм торбаларын ҡулланыухәүефһеҙлегенә агрессив мөхиттең йоғонтоһон тикшереүгә арнала. Худякова тарафынан торбаларҙың коррозияһын мониторинглау системаһын приборҙар һәм программалар менән тәьмин итеү регламенты, ҡорамалдарҙың туҙыуын баһалау, металды коррозиянан һаҡлау ысулы эшләнә. Эшләнмәләр Рәсәй федерацияһы, Башҡортостан республикаһы, Вьетнам предприятиеларына индерелә.
150-нән ашыу фәнни эш авторы.
«Футлярҙағы кеше» скульптура композицияһы
«Футлярҙағы кеше» скульптура композицияһы — А . П. Чеховтың ошо атамалағы хикәйәһе буйынса скульптор Давид Бегалов тарафынан эшләнеп, Тагангорта ҡуйылған скульптура композицияһы.
Скульптура композицияһы
Беликовтың аныҡ прототибы билдәһеҙ. Ҡайһы бер замандаштары (шул иҫәптән, В. Г. Богораз менән М. П. Чехов) билдәләүенгсә, "футлярҙағы кеше"нең прототибы боронғо грек теле уҡытыусыһы һәм Таганрог гимназияһы инспекторы А. Ф. Дьяконов була. Икенселәр Дьяконовтың характерындағы икенсе һыҙаттарҙы миҫалға килтереп, уларҙың фекерен инҡар итә. Мәҫәлән, П. П. Филевский Дьяконовтың киң күңеллелеген билдәләп: «Мин „Футлярҙағы кеше“ менән А. Ф. Дьяконов араһында бер ниндәй ҙә уртаҡ һыҙаттар булмауын раҫлайым, һәм А. П. Чеховтың әҫәрендә бер ниндәй ҙә урындағы колорит табырға мөмкин түгел», — ти.
Муниципаль бюджеттың скульптураны әҙерләүгә һәм урынлаштырыуға киткән сығымдары 723802 һум тәшкил итә. Һәйкәл муниципаль милек булып иҫәпләнә.
Эшләнеү тарихы
Чеховтың юбилейы алдынан ҡала хакимиәте ошо скульптураның проектын әҙерләү буйынса конкурс иғлан итә һәм унда Давид Бегалов еңеп сыға. Һәйкәл 2010 йылдың 27 ғинуарында А. П. Чеховтың тыуыуына 150 йыл тулыуға арналған саралар барышында тантаналы асыла.
Бүлеү
Бүлеү (бүлеү ғәмәле) — ҡабатлауға кире ғәмәл. Бүлеү ике нөктә :, Обелюс \div, ҡыя һыҙыҡ / йәки горизонталь һыҙыҡ менән тамғалана.
Ҡабатлау бер нисә тапҡыр ҡабатланған ҡушыуҙы алмаштырған кеүек, бүлеү бер нисә тапҡыр ҡабатланған алыуҙы алмаштыра.
Мәҫәлән, 14-те 3-кә бүлеүҙе ҡарайыҡ (14/3): 14 эсендә 3 нисә тапҡыр бар? 14-тән 3-тө алыу ғәмәлен бер нисә тапҡыр башҡарып, 14 эсендә 3 -төң дүрт тапҡыр булғанын беләбеҙ, һәм тағы 2 һаны «артып ҡала».
Был осраҡта 14 һаны бүленеүсе, 3 һаны — бүлеүсе, 4 һаны — (тулы булмаған бүлендек һәм 2 һаны — ҡалдыҡ) тип атала. Тулы бүлендек, нисбәт йәки a һәм b һандарының сағыштырмаһы тип шундай c һаны атала, бында a=b\cdot c. a=14 һәм b=3 осрағында, уларҙың тулы бүлендеге ғәҙәти кәсере йәки 4,(6) унарлы кәсере рәүешендә яҙылырға мөмкин.
a һәм b һандарының тулы һәм тулы булмаған бүлендектәре a b-ға ҡалдыҡһыҙ бүленгәндә һәм тик шул саҡта ғына тап киләләр. Был һандар парының ошо үҙсәнлеге бүленеүсәнлек тип атала.
Үҙсәнлектәре
һанлы күмәклектәрендә бүлеү ғәмәле түбәндәге төп үҙсәнлектәргә эйә: \mathbb{N} натураль һандар һәм \mathbb{Z} бөтөн һандар күмәклектәре өсөн бүлеү һөҙөмтәһе гел билдәле түгел, бүлеү һөҙөмтәһендә натураль йәки бөтөн һан табыу өсөн, бүленеүсе бүлеүсегә бүленергә тейеш. Был һандар сиктәрендә кәсер һөҙөмтә алыу мөмкин түгел. Был осраҡта ҡалдыҡлы бүлеү тураһында һөйләйҙәр. Йәғни был күмәклектәрҙә бүлеү өлөшләтә бинар операция.
Рациональ \mathbb{Q}, ысын \mathbb{R} һәм комплекслы һандар \mathbb{C} күмәклектәрендә (яландарҙа) билдәләнгән бүлеү операцияһы, шул уҡ күмәклеккә ингән һанды (бүлендекте) бирә, тимәк,  күмәклектәре бүлеү операцияһына ҡарата йомоҡ (0 нөктәһендә икенсе төрҙә өҙөк бар — шулай булғас рациональ, ысын һәм комплекслы һандар ҡулсалары бүлеү операцияһына ҡарата асыҡ).
Математик аңлатмаларҙа бүлеү операцияһы ҡушыу һәм алыу операцияларына ҡарата юғарыраҡ өҫтөнлөккә эйә, йәғни ул уларҙан алда башҡарыла.
Натураль һандарҙы бүлеү
Бөтөн һандар ҡулсаһы бүлеүгә ҡарата йомоҡ түгел. Ябай тел менән әйткәндә, бер бөтөн һандың икенсеһенә бүлендеге бөтөн һан булмаҫҡа мөмкин. Әгәр бүлеү һөҙөмтәһе бөтөн һан булһа, ҡалдыҡһыҙ бүленеү тип әйтелә.
Һандарҙы бүлеү элек-электән иң ауыр арифметик ғәмәл тип һанала. Урта быуаттарҙа бүлеү «сере» тураһында бик әҙ генә кеше хәбәрҙәр булған. Сөнки булған бүлеү алгоритмдары бик ҙур күләмле, башҡарыу һәм хәтерҙә ҡалдырыу өсөн ҡатмарлы булған (мәҫәлән, ).
Бағаналап бүлеү барлыҡҡа килгәс ситуация ҡырҡа үҙгәрә — хәҙер бүлеү башҡа арифметик ғәмәлдәр менән бер рәттән математика буйынса мәктәп программаһына иртә индерелә. Шулай ҙа, ҡабатлау осрағындағы кеүек (тиҙ ҡабатлауҙы ҡара), һуңғы ваҡытта иҫәпләү техникаһында ҡулланылған эффективлыраҡ алгоритмдар билдәле. (ҡара en:Division (digital)),. Һан бирелгән бүлеүсегә ҡалдыҡһыҙ бүленәме икәнлеген тиҙ асыҡларға мөмкинлек биргән ҡағиҙәләр бар (бүленеү билдәләре). 2, 3, 4, 5, 8, 9, 11, 25-кә һәм уларҙан килеп сыҡҡан һандарға бүленеү билдәләре киң билдәле, шулай уҡ 7, 13, 1001 һәм башҡа һандарға бүленеү билдәләре бар.
Бер үк ваҡытта бер нисә һан ҡалдыҡһыҙ бүленгән һанды уларҙың уртаҡ бүлеүсеһе тип атайҙар. Натураль һандың бүлеүселәре һанын асыҡлау ике мөһим төшөнсәгә килтерә: ҡушма һәм ябай һан. Ябай һандың теүәл ике бүлеүсеһе бар — 1 һәм һан үҙе. Ҡушма һандарҙың бүлеүселәре икенән күп. 1 ябай һан да, ҡушма һан да түгел. Әгәр бер натураль һан икенсеһенә ҡалдыҡһыҙ бүленмәһә, ҡалдыҡлы бүлеү тураһында һүҙ бара. Ҡалдыҡтарҙы ҡарау, уларҙы сағыштырыу яңы фәнгә — һандар теорияһына килтерә. Ғәҙәттә ҡалдыҡҡа түбәндәге сикләүҙәрҙе ҡуялар (ул аныҡ, бер мәғәнәлә билдәләнергә тейеш): бында a — бүленеүсе, p — бүлеүсе, q — бүлендек һәм r — ҡалдыҡ.
Бөтөн һандарҙы бүлеү
Теләһә ниндәй бөтөн һандарҙы бүлеү натураль һандарҙы бүлеүҙән һиҙелерлек айырылмай — уларҙың модулдәрен бүлеү һәм тамғалар ҡағиҙәһен иҫәпкә алыу етә. Ләкин бөтөн һандарҙы ҡалдыҡлы бүлеү бер генә мәғәнәлә билдәләнмәй. Бер осраҡта (ҡалдыҡһыҙ бүлеүҙәге кеүек) тәүҙә модулдәрен ҡарайҙар һәм һөҙөмтәлә ҡалдыҡ бүлеүсе йәки бүленеүсе кеүек тамғалы була (мәҫәлән,  ҡалдыҡ (-1)); икенсе осраҡта ҡалдыҡ төшөнсәһе туранан-тура дөйөмләштерелә һәм сикләүҙәр натураль һандарҙан күсереп алына: Билдәһеҙлекте бөтөрөү өсөн килешеү ҡабул ителгән: бүлеүҙән ҡалған ҡалдыҡ һәр саҡ тиҫкәре түгел.
Рациональ һандарҙы бүлеү
Бөтөн һандар күмәклеген бүлеү ғәмәле буйынса йомоу уны рациональ һандар күмәклегенә тиклем киңәйтеүгә килтерә. Бер бөтөн һанды икенсеһенә бүлеү һөҙөмтәһе һәр ваҡыт рациональ һан була. Улай ғына түгел, килеп сыҡҡан (рациональ) һандарҙа бүлеү ғәмәле һәр ваҡыт башҡарыла (уға ҡарата йомоҡ). Ябай кәсерҙәрҙе бүлеү ҡағиҙәһе:
Ысын һандарҙы бүлеү
Нулдән айырмалы ысын һандар яланында бүлеү шулай уҡ йомоҡ. Дедекинд киҫелеше бүлеү һөҙөмтәһен аныҡ билдәләргә мөмкинлек бирә. Ысын һандар күмәклеге — өҙлөкһөҙ тәртипкә килтерелгән ялан, \mathbb{R} тип тамғалана. Ысын һандар күмәклеге иҫәпле түгел, уның ҡеүәте континуум ҡеүәте тип атала. Сикһеҙ унарлы кәсерҙәр рәүешендә күрһәтелгән ысын һандар өҫтөндә арифметик операциялар рациональ һандар өҫтөндө тейешле операцияларҙың өҙлөкһөҙ дауам итеүе кеүек билдәләнә.
Сикһеҙ унарлы кәсер рәүешендә күрһәтелгән, ярашлы рәүештә рациональ һандарҙың (Коши шартын ҡәнәғәтләндергән) фундаменталь эҙмә-эҙлелеге менән билдәләнгән: һәм тип тамғаланған ике ысын һан бирелһә, уларҙың бүлендеге тип \{a_n\} һәм \{b_n\} эҙмә-эҙлелектәренең бүлендеге тип билдәләнгән  һаны атала: ысын һан, түбәндәге шартты ҡәнәғәтләндерә: Шулай итеп ике \alpha һәм \beta ысын һандарының бүлендеге \gamma шулай уҡ ысын һан, ул бер яҡтан бөтә a' : b' күренешендәге һәм икенсе яҡтан бөтә a : b күренешендәге бүлендектәр араһында урынлашҡан. Дедекинд киҫелеше бүлеү һөҙөмтәһен асыҡ билдәләргә мөмкинлек бирә.
Практикала, ике \alpha һәм \beta һандарын бүлеү өсөн, уларҙы талап ителгән аныҡлыҡ менән a һәм b яҡынса рациональ һандары менән алмаштырырға кәрәк. Һандарҙың бүлендегенең яҡынса ҡиммәте итеп күрһәтелгән рациональ һандарҙың a : b бүлендеген алалар. Шуның менән бергә, алынған рациональ һандар \alpha һәм \beta һандарына ҡайһы яҡтан (кәме менән йәки артығы менән) яҡынлауы мөһим түгел. Бүлеү бағаналап бүлеү алгоритмы буйынса башҡарыла.
Яҡынса һандарҙың бүлендегенең абсолют хатаһы:, һандың абсолют хатаһы был һандың разрядының һуңғы берәмегенең яртыһына тигеҙ тип алына.
Бүлендектең сағыштырма хатаһы аргументтарҙың сағыштырма хаталарының суммаһына тигеҙ:. Алынған һөҙөмтә беренсе дөрөҫ әһәмиәтле цифрға тиклем түңәрәкләнә, әгәр һандың абсолют хатаһы был цифрға тап килгән разряд берәмегенең яртыһынан артмаһа, яҡынса һандың әһәмиәтле цифры дөрөҫ.
Өтөрҙән һуң 3-сө тамғаға тиклем аныҡлыҡ менән бүлеү миҫалы:
График
ысын һандар пары күмәклегендә c=a : b~ бүлеү функцияһының ҡиммәттәре өлкәһе графикта гиперболик параболоид — икенсе тәртиптәге йөҙ күренешендә була. булғанлыҡтан, был күмәклектәр өсөн дә бүлеү функцияһының ҡиммәттәре өлкәһе был йөҙгә инәсәк.
Комплекслы һандарҙы бүлеү
Комплекслы һандар күмәклеге арифметик операциялар менән ялан булып тора һәм ғәҙәттә \mathbb{C} символы менән тамғалана.
Комплекслы һандар күмәклеге бүлеү ғәмәленә ҡарата йомоҡ.
Алгебраик форма
Яҙыуҙың алгебраик формаһында ике комплекслы һандың бүлендеге тип: бында: z,z_1,z_2 — комплекслы һандар,, i — уйланма берәмек;. Практикала комплекслы һандарҙың бүлендеген бүлеүсе һәм бүленеүсене бүлеүсегә комплекслы-эйәртеүле һанға ҡабатлау юлы менән табырға мөмкин:
Тригонометрик форма
Тригонометрик формала яҙылған ике комплекслы һанды бүлеү өсөн, бүленеүсенең модулен бүлеүсенең модуленә бүлергә, ә бүленеүсенең аргументынан бүлеүсенең аргументын алырға кәрәк:
бында: — комплекслы һандың модуле һәм аргументы;.
Күрһәткесле (экспоненциаль) форма
Күрһәткесле формалағы комплекслы һанын  комплекслы һанына бүлеү, z_1 һанына ярашлы векторҙы  мөйөшөнә бороуға һәм уның оҙонлоғон |z_2| тапҡыр үҙгәртеүгә ҡайтып ҡала. Күрһәткесле формалағы комплекслы һандарҙың бүлендеге өсөн түбәндәге тигеҙлек дөрөҫ:
бында:  — e һаны;.
Экспоненциаль яҙыу
Экспоненциаль яҙылышта һандар күренешендә яҙылалар, бында x — һандың мантиссаһы, P^{n} — характеристикаһы, P — иҫәпләү системаһының нигеҙе, n \in \Z. Экспоненциаль формала яҙылған ике һанды бүлеү өсөн мантиссаларын һәм характеристикаларын бүлергә кәрәк:
Мәҫәлән:
Физик дәүмәлдәрҙе бүлеү
Физик дәүмәлдең үлсәү берәмегенең билдәле атамаһы (үлсәмлеге) бар: оҙонло (L) өсөн — метр (м), ваҡыт (T) өсөн — секунд (с), масса (M) өсөн — грамм (г) һәм артабан шулай. Шуға күрә, теге йәки был дәүмәлде үлсәү һөҙөмтәһе ябай һан ғына түгел, ә исемле һан. Атамаһы бүлеү операцияһында тиң хоҡуҡлы ҡатнашҡан үҙ-аллы объект булып тора. Физик дәүмәлдәр өҫтөнән бүлеү операцияһын башҡарғанда һан компоненттары үҙҙәре лә, исемдәре лә бүленә. Үлсәмле физик дәүмәлдәрҙән тыш үлсәмһеҙ дәүмәлдәр ҙә (һандар) бар, улар формаль рәүештә һанлы күсәрҙең элементтары, йәғни билдәле бер физик күренештәргә һылтанмаһы булмаған һандар («даналар», «мәртәбәләр» менән үлсәнә һәм башҡалар) булып торалар. Физик дәүмәлдәрҙе кәүҙәләндергән һандарҙы үлсәмһеҙ дәүмәлгә бүлгәндә, бүленеүсе һан ҙурлығы буйынса үҙгәрә һәм үлсәү берәмеген һаҡлай. Мәҫәлән, 15 сөй алып, 3 йәшниккә һалһаң, бүлеү һөҙөмтәһендә һәр йәшниктә 5 сөй алабыҙ: Төрлө физик дәүмәлдәрҙе бүлеүҙе беҙ бүлгән дәүмәлдәрҙән принципиаль рәүештә айырылып торған яңы физик дәүмәлдәр табыу тип ҡарарға кәрәк. Әгәр физик яҡтан бындай бүлендекте булдырыу мөмкин булһа, мәҫәлән, эште, тиҙлекте йәки башҡа дәүмәлдәрҙе тапҡанда, был дәүмәл тәүгеләренән айырмалы күмәклек барлыҡҡа килтерә. Был осраҡта был дәүмәлдәрҙең композицияһына яңы атама (яңы термин) бирелә, мәҫәлән: тығыҙлыҡ, тиҙләнеш, ҡеүәт һәм башҡалар.
Мәҫәлән, әгәр бер физик процесҡа ярашлы оҙонлоҡто  ваҡытҡа бүлһәң, шул уҡ физик процесҡа ярашлы исемле һан (физик дәүмәл) барлыҡҡа килә, ул «тиҙлек» тип атала һәм «секундына метрҙарҙа» үлсәнә: Физик процестарҙы математик ысулдар менән тасуирлағанда бер төрлөлөк төшөнсәһе мөһим роль уйнай, мәҫәлән, «1 кг он» һәм «1 кг баҡыр» төрлө күмәклектәргә, ярашлы рәүештә {он} һәм {баҡыр} күмәклектәренә ҡарайҙар, һәм туранан-тура айырыла алмайҙар. Шулай уҡ бер төрлөлөк төшөнсәһе бүленеүсе дәүмәлдәр бер физик процесҡа ҡарай, тип фаразлай. Ат тиҙлеген, мәҫәлән, эт ваҡытына бүлергә ярамай.
Алгебрала бүлеү
Теләһә ниндәй күмәклектәрҙә һәм структураларҙа ябай арифметик бүлеү осрағынан айырмалы рәүештә бүлеү ғәмәле билдәләнмәҫкә мөмкин, йәки күп һөҙөмтәле лә булырға мөмкин. Ғәҙәттә бүлеү ғәмәле берәмек йәки кире элемент төшөнсәһе аша индерелә. Әгәр берәмек элемент бер мәғәнәлә индерелһә (ғәҙәттә аксиоматик юл менән йәки билдәләмә буйынса), кире элемент йыш ҡына һул (x^{-1}*x=e), шулай уҡ уң (x*x^{-1}=e) булырға мөмкин. Был ике кире элемент бер-береһенән айырмалы булырға йәки булмаҫҡа мөмкин, бер-береһенә тигеҙ булырға йәки булмаҫҡа мөмкин. Миҫалға, матрицалар бүлендеге кире матрица аша билдәләнә, бында хатта квадрат матрицалар өсөн дә ошолай булырға мөмкин:
Тензорҙар бүлендеге дөйөм осраҡ өсөн билдәләнмәгән.
Нулгә бүлеү
Стандарт арифметика ҡағиҙәләре буйынса 0 һанына бүлеү билдәләнмәгән.
Икенсе эш — бөтә быуындары ла нулдән айырмалы булған сикһеҙ бәләкәй функцияға йәки эҙмә-эҙлелеккә бүлеү. Бүлеүсе-функцияның ҡиммәте нулгә тигеҙ булған нөктәлә бүлендек-функцияның ҡиммәте билдәләнмәй. Нулдән айырмалы сикләнгән функцияларҙы сикһеҙ бәләкәй функцияларға бүлеү сикһеҙ ҙур функцияларҙың барлыҡҡа килеүенә килтерә, ә ике сикһеҙ бәләкәй функциялар бүлендеге 0/0 билдәһеҙлеге тип атала, аныҡ һөҙөмтә алыу өсөн уны үҙгәртергә мөмкин (ҡара билдәһеҙлекте асыу). Нулдән айырмалы ниндәй ҙә булһа һандың нулгә бүлендеге булмай, сөнки бер һан да бүлендектең билдәләмәһен ҡәнәғәтләндермәй. Нулдән айырмалы һанды нулгә бүлеү ғәмәленә бер генә ысын һан да тап килмәй. Ләкин нулдән айырмалы һанды нулгә мөмкин тиклем яҡын һанға бүлеп була, һәм бүлеүсе ни тиклем нулгә яҡыныраҡ булһа, бүлендек шул тиклем ҙур була. Шуға күрә был ғәмәлдең һөҙөмтәһе «сикһеҙ ҙур» тип, йәки (ғәмәлдә ҡатнашыусыларҙың тамғаһына бәйле ыңғай йәки тиҫкәре) « сикһеҙлеккә тигеҙ» тип әйтәләр һәм ошолай яҙалар: : a:0=±\infty, бында a \neq 0 Был аңлатманың мәғәнәһе ошолай: әгәр бүлеүсе нулгә яҡынайһа, ләкин нулгә тигеҙ булмаһа, ә бүленеүсе a-ға тигеҙ булып ҡала йәки уға яҡынайһа, бүлендек (модуле буйынса) сикһеҙ ҙурая.
Шаһиәхмәтова Светлана Георгиевна
Шаһиәхмәтова Светлана Георгиевна (Шагиахметова Светлана Георгиевна; 8 август 1939 йыл) — композитор, педагог, 1967—1972 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының яуаплы секретары. СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1964) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977). Башҡортостандың беренсе ҡатын-ҡыҙ композиторы.
Биографияһы
Светлана Георгиевна Шаһиәхмәтова 1939 йылдың 8 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған. Ата-әсәһе бала саҡтан уға музыкаға, әҙәбиәткә, театрға һөйөү тәрбиәләй. 1954 йылда урта мәктәпте тамамлағас, ул Өфө музыка училищеһына (хәҙер — Өфө сәнғәт училищеһы) хор дирижёры бүлегендә Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы Н. А. Болотов класына уҡырға инә, уҡыған ваҡытта уҡ инструменталь миниатюралар һәм йырҙар ижад итә.
1958 йылда училищены тамамлап, педагогтары Николай Инякин һәм Людмила Атанова кәңәше буйынса Ҡазан музыка училищеһының теория-композитор бүлегенә уҡырға инә һәм 1959 йылда уны экстерн менән тамамлай. Шул уҡ йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһының теория-композитор факультетына уҡырға инә, унда күренекле композиторҙар һәм педагог—профессорҙар Альберт Леман, Нажип Йыһанов, Генрих Литинскийҙа шөғөлләнә. Уҡыу йылдарында фортепиано триоһы, кларнет һәм фортепиано өсөн соната, фортепиано өсөн сонатина, фортепиано өсөн вариация, йырҙар, хор һәм оркестр әҫәрҙәре яҙа.
1964 йылда Ҡазан консерваторияһын тамамлап Өфөгә ҡайта. Өфө сәнғәт училищеһында музыка теорияһы уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда Дмитрий Шостакович тәҡдиме менән СССР Композиторҙар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
Ижады
Композиторҙың ижади ҡыҙыҡһыныуҙары башлыса ике йүнәлештә туплана: вокаль-инструменталь һәм хор музыкаһы. Композиция формалары төрлө: миниатюралар, сюиталар, сонаталар, вариациялар, вокаль-инструменталь циклдар, симфоник оркестр һәм ҡыллы музыка ҡоралдары, хор, солистар, ансамблдәр оркестры өсөн тәғәйенләнгән йырҙар һәм пьесалар. Башҡорт музыкаль фольклоры менән даими ҡыҙыҡһына. Был уның ҙур симфоник оркестр өсөн 1964 йылда яҙылған «Башҡорт сюитаһы» тигән диссертацияһында, төрлө составтағы башҡарыу­сылар өсөн башҡорт халыҡ көйҙәренең эшкәртмәләрендә, оркестр, камера‑инструменталь һәм вокаль‑хор әҫәрҙәрендә сағыла. Уның «Бейеш», «Ильяс», «Карауанһарай» башҡорт халыҡ мелодияларының оркестрлы аранжировкалары ҙур популярлыҡ яулай. Һуңыраҡ бай фольклор материалдары — «Прелюдия», «Халыҡ йыры», «Башҡорт бейеүе», «Көй», «Бәләкәй егет» мотивтары буйынса бер нисә үҙенсәлекле композиция ижад итә.
Шулай уҡ ижадында балалар музыкаһы төп урын биләй. Башҡорт фольклоры мотивтары буйынса 20 балалар пьесаһы яҙа. Ҡыллы квартет өсөн «Балалар сюитаһы»на (1972), симфоник оркестр өсөн «Дүрт төрлө кәйеф» (2006) һәм фпейта өсөн «Интервалдар» (1977) пьесалар циклына, хор өсөн «Шаян йырҙар» ( 1986) циклына, балалар өсөн ансамблдәр һәм йырҙарына музыка теленең сағыу образлылығы һәм үҙенсәлеге, йөкмәткенең күп мәғәнәлелеге һәм тәрәнлеге хас. Пьесалары музыка мәктәптәре репертуарына ингән.
Музыка училищелары өсөн башҡорт музыкаһы тарихы буйынса тәүге уҡыу программаһы авторы (1968).
Үрге Митюковка
Үрге Митюковка (Верхняя Митюковка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453285, ОКАТО коды — 80254855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мусин Хәбир Хәләф улы
Биографияһы
Мусин Хәбир Хәләф улы 1950 йылдың 26 апрелендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Күл-Ҡуңҡаҫ ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1973 йылда институтты тамамлағасМиәкә районы «Ленин юлы» колхозында баш агроном булып башлай. 1976 йылда ВСКСМ-дың Миәкә районы комитетына секретарь итеп һайлана. 1980—1982 йылдарҙа Свердловск юғары партия мәктәбендә уҡый. Парияның Миәкә ракомында ауыл хужалығы б-леген етәкләй. 1984—1985 йылдарҙа Миәкә район советында беренсе секретарь була. 1988—1991 йыоларҙа КПСС-тың Миәкә райомында беренсе секретарь. 1991 йылдан Миәкә районы халыҡ депутаттары советының рәйесе — Миәкә районы администацияһы башлығы.
Миәкә районы, 242-се Биҡҡол һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Һылтанмалар
‎
Сотниковская
Сотниковская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 477 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баранов Владимир Борисович
Баранов Владимир Борисович (16 сентябрь 1934 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәйҙең механика өлкәһендә эшләгән ғалимы. Физика-математика фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Эшсе-электрик Борис Иванович Баранов һәм фабрика хеҙмәткәре Людмила Вениаминовна (ҡыҙ фамилияһы Коган) ғаиләһендә тыуған. Атаһы матур тауышҡа эйә, үҙешмәкәр хор солисы була, уның ҡыҙ туғандары музыкаль белемгә эйә була һәм музыкаль педагог булып эшләй.
Урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлай (1952). Шул уҡ йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы ҡарамағындағы Музыка училищеһының беренсе курсын профессор Ю. И. Янкелевичтың скрипка класы буйынса тамамлай. Мәскәү дәүләт университетының ҡыллы квартеты составында Халыҡ-ара студенттар һәм йәштәр фестиваленың «Камера ансамблдәре» бүлеге буйынса лауреаты көмөш миҙалы ала (Мәскәү, 1957).
Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай (1957). Г. И Петровтың уҡыусыһы. Аспирантураға уҡырға инә (1957), ғаилә хәле буйынса ситтән тороп уҡыу формаһына күсә һәм 1958 йылдан ғилми-тикшеренеү институты-1-ҙә (хәҙер — М. В. Келдыш исемендәге ғилми тикшеренеү үҙәге) эшләй башлай. Өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр (1958—1966). Фән кандидаты (1962), диссертацияһының темаһы: «Об уравнениях магнитной гидродинамики для полностью ионизованного газа и некоторые задачи, связанные с анизотропией свойств переноса»
1966 йылдан СССР Фәндәр академияһының Йыһанды тикшереүҙәр институтында (ИККИ) эшләй, өлкән фәнни хеҙмәткәр, лаборатория мөдире була (1986).
Физика-математика фәндәре докторы (1970), диссертацияһының темаһы: «Гидродинамические течения анизотропной плазмы»
1987 йылдан — СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институтында, «Физик газ динамикаһы» лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Гидроаэромеханика, магнитлы гидродинамика, плазма физикаһы, космос газ динамикаһы. Төп хеҙмәттәре күсереү үҙенсәлектәре изотропияһын боҙоусы көслө магнит ҡырҙарында плазманың гидродинамик ағымына, плазма өсөн гидродинамик тигеҙләмәләрҙе нигеҙләүҙең фундаменталь проблемаларына, планета-ара һәм йондоҙ-ара мөхиттәрҙең үҙ-ара тәьҫирләшеү моделен төҙөүгә, космос шарттарында осраған башҡа физик күренештәрҙең гидродинамик моделен булдырыуға бағышлаған.
Ҡыҙыҡлы фәнни һөҙөмтә
«Вояжер — 1» һәм «Вояжер — 2» Америка йыһан аппараттары 2004 йылдың декабрендә һәм 2007 йылдың сентябрендә Ҡояштан ярашлы рәүештә 84 а. е. һәм. 94 а. е. алыҫлыҡта (1 а. е. — Ерҙән Ҡояшҡа тиклемге алыҫлыҡ) Ҡояш еле тотҡарланыуҙың һуҡма тулҡыны менән киҫешә. Бер нисә процентҡа тиклем аныҡлыҡ менән был алыҫлыҡ В. Б. Баранов тәҡдим иткән (авторҙаш менән) Ҡояш еленең Ҡояш системаһын уратып алған йондоҙ-ара мөхит менән үҙ-ара тәьҫирләшеүенең математик моделендә был киҫешеүҙән 25 йыл тиерлек элек алдан әйтелә.
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы.
Һаҙ (йылға)
Һаҙ  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арнольд Владимир Игоревич
Арнольд Владимир Игоревич  — СССР һәм Рәсәй математигы, топология, дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы, шыма сағылыштар һәм теоретик механика үҙенсәлектәре теорияһы өлкәһендә хеҙмәттәр авторы. XX быуаттың күренекле математиктарының береһе. СССР Фәндәр академияһы академигы (РФА-ның, 1990 йылдан, 1984 йылдан ағза-корреспонденты), АҠШ Милли Фәндәр академияһының (1983), Француз Милли Фәндәр академияһының (1984), Лондон король йәмғиәтенең (1988), деи Линчеи Милли академияһының (1988), Америка фән һәм сәнғәт академияһының (1987), Америка философия йәмғиәтенең (1990), Европа академияһының (1991) сит ил ағзаһы. Физика-математика фәндәре докторы (1963), РФА-ның В. А. Стеклов исемендәге математика институтының төп ғилми хеҙмәткәре, Мәскәү дәүләт университеты һәм Париж-Дофин Университеты профессоры. Бик күп наградалар, Ленин премияһы (1965), Крафорд премияһы (1982), Вольф премияһы (2001), РФ Дәүләт премияһы (2007), Шао премияһы (2008) лауреаты.
Биографияһы
Мәскәү дәүләт университетында Андрей Николаевич Колмогоровтың 20 йәшлек уҡыусыһы булараҡ, 1957 йылда Арнольд, теләһә ниндәй бер нисә үҙгәреүсәнле өҙлөкһөҙ функцияны сикле һандағы ике үҙгәреүсәнле функцияларҙың комбинацияһы күренешендә күрһәтергә мөмкин булыуын күрһәтә, шуның менән Гильберттың өсөнсө проблемаһын хәл итә.
СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында аспирантураны ваҡытынан алда тамамлай (1961) физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. МДУ ректоры Г. И. Петровский тәҡдиме буйынса механика-математика факультетында уҡыта башлай (1961).
1963 йылдың 11 июнендә 26 йәшендә СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бынан һуң Арнольд 1987 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетында (1965 йылдан профессор вазифаһында), 1986 йылдан алып һуңғы көнөнә тиклем В. А. Стеклов исемендәге математика институтында эшләй.
Интегралланыусы гамильтон системаларының тотороҡлолоғо тураһында Колмогоров — Арнольд — Мозер теоремаһының авторҙашы. Математиканы (динамик системалар теорияһы, һәләкәттәр теорияһы, топология, алгебраик геометрия), сингулярлыҡ теорияһын һәм классик механиканы үҫтерә.
В. И. Арнольд 400-ҙән ашыу мәҡәләләр һәм бик күп һандағы дәреслектәр һәм монографиялар баҫтырып сығара. Утыҙҙан ашыу китабы күп тапҡыр ҡабатлап баҫтырыла һәм донъяның бик күп теленә тәржемә ителә.
В. И. Арнольд — ҙур фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы, уның уҡыусылары араһында: С. А. Баранников, И. А. Богаевский, Р.&nbsp;И.&nbsp;Богданов, А.&nbsp;Н.&nbsp;Варченко, В.&nbsp;А.&nbsp;Васильев, А.&nbsp;Б&nbsp;Гивенталь, В.&nbsp;В.&nbsp;Горюнов, С.&nbsp;М.&nbsp;Гусейн-Заде, А А. Давыдов, В.&nbsp;М.&nbsp;Закалюкин, М.. Э. Казарян, А.&nbsp;Г.&nbsp;Кушниренко, С.&nbsp;К.&nbsp;Ландо, А.&nbsp;И.&nbsp;Нейштадт, Н.&nbsp;Н.&nbsp;Нехорошев, А С. Пяртли, В. Д. Седых, А.&nbsp;Г.&nbsp;Хованский, А Н. Шошитайшвили һәм бик күп башҡалар.
В. И. Арнольд үҙенең математик ҡәтғилекте һәм физик интуицияны оҫта ҡатнаштырып асыҡ һөйләү стиле, шулай уҡ ябай һәм аңлайышлы уҡытыу стиле менән билдәле. Уның баҫмалары математиканың традицион бүлектәренә һәр ваҡыт яңы һәм ғәҙәттә геометрик ҡараш булып тора, бындай, мәҫәлән, ябай дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сығарыу. В. И. Арнольд байтаҡ дәреслектәр баҫтырып математиканың яңы өлкәләре үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Ләкин Арнольдтың китаптары, иҫбатлау өсөн кәрәкле мәғлүмәт бирмәйенсә, тик интуитив аңлауға ғына нигеҙләнгән раҫлауҙар ингән теориялары булған өсөн тәнҡитләнәләр.
В. И. Арнольд XX быуат уртаһында йәшәгән математиканың абстракцияның юғары кимәлендә ҡәтғи аксиоматик формала сикләнгән яҙылышын булдырырға тырышыуҙарҙы тәнҡитләүсе булып тора. Ул башлыса Никола Бурбаки француз мәктәбенең әүҙемлеге арҡаһында билдәле булған был ҡараш башта Францияла, ә аҙаҡ башҡа илдәрҙә математика уҡытыуға кире йоғонто яһауына тәрән инана.
Мәскәү математика йәмғиәте президенты (1996 йылдан алып). 1995—1998 йылдарҙа Халыҡ-ара математик союздың вице-президенты, 1999—2002 йылдарҙа уның башҡарма комитеты ағзаһы. Америка фән һәм сәнғәт академияһының сит ил ағзаһы (1987), Лондон математика йәмғиәтенең почетлы ағзаһы. Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетының попечителлек советы рәйесе. «Успехи математических наук » журналының редколлегия ағзаһы
Арнольд В. И. һуңғы ваҡытҡа тиклем Мәскәүҙә В. А. Стеклов исемендәге математика институтында һәм Париж-Дофин Университетында эшләй. 2009 йылға ҡарата Рәсәй ғалимдары араһында иң юғары цитаталау индексына эйә. Арнольд күп мәсьәләләрҙең атап әйткәндә, йәнселгән һум тураһында мәсьәләнең авторы. 2010 йылдың 15 июнендә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында академик Виталий Гинзбург менән йәнәш ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1992 йылда Европа математик конгресында пленар доклад яһай.
Раздор станицаһы (Ростов өлкәһе)
Раздор (элек Раздор йорто, Раздор ҡаласығы, халыҡ араһында Раздоры) — Ростов өлкәһе Усть-Донецк районындағы станица.
Раздор ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Өлкәнең үҙәк өлөшөндә, Дондағы Ростов ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 100 км алыҫлыҡта, Дон йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Тарихы
Раздор станицаһы Дон казактарының беренсе баш ҡалаһы булып һанала. Тәүге тапҡыр уның хаҡта 1571 йылда урыҫ илсеһе Ишеин станица аша Константинополгә үтеү менән бәйле телгә алына. Мәскәүҙән Аҙауға тиклем уны Игнатий Кобяков менән казак атамандары Мамин һәм Яковлев оҙатып баралар. 1622 йылға тиклем Станица Дон ғәскәренең үҙәге була. Уның биләмәһендә неолит, бронза һәм тимер быуаттары. урта быуат һәйкәлдәре табылған. Станицала киммерийҙар, скифтар, сарматтар, аландар, готтар, һундар, ҡыпсаҡтар һәм монголдар кеүек төрлө ҡәбиләләрҙең эҙҙәре һаҡлана. 1994 йылғы археологик ҡаҙыныу эштәре барышында ҡурсаулыҡ территорияһында юоронғо мәҙәниәттәр ҡалдыҡтары табыла. Унан алда болғар ҡәберлеге табыла.
XIX быуатта станицала урыҫ кавалерист-ҡатын, Урыҫ император армияһы офицеры, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы Н. А. Дурова булып китә.
Бында 1964 йылда «Дон повесы» фильмы төшөрөлә (М. А. Шолохов хикәйәләре буйынса фильм-драма, «Ленфильм» киностудияһы, реж. Вл. Фетин); «Сиған» (А. В. Калинин әҫәрҙәре буйынса).
Рәссам В.&nbsp;И.&nbsp;Суриков станица кешеләренән «Покорение Сибири Ермаком» картинаһы персонаждарын яҙа. Рәссамдар М. Б Греков, А В. Тимофеев станица тирә-яғындағы пейзаждарҙы төшөрәләр.
Станица Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында станицаны немецтар оккупациялай. Раздор һәм Пухляковка станицаларын азат итеү өсөн 1943 йылдың ғинуар-февралендә 300-сө уҡсылар дивизияһы ҡатнаша. Алыштар барышында 1500—2000 тирәһе һалдат һәм офицерҙар һәләк була, шулар араһынан 700 кеше Раздор станицаһында ерләнгән. Бында тулыһынса тиерлек айырым учебный батальондың, 266-сы айырым пулемет батальондың, 1-се батальон 1053-се уҡсылар полкының һәм 2-се батальон 1049-сы уҡсылар полкының шәхси составы һәләк була.