cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әминова Сәлимә Салауат ҡыҙы
Ижади эштәре
Татарстан театрҙары, мәҙәниәт үҙәктәренән тыш, Сәлимә Әминованы башҡа ҡалаларҙа ла көтөп алалар. Башҡортостандың Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры, Өфөләге «Нур» татар театры, М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында ла ул спектаклдәргә бейеүҙәр ҡуя. Анкара театрында «Һүнгән йондоҙҙар» спектаклен ҡуйыу өсөн Рәшит Зәһиҙуллин менән бергә саҡырыла.
Спектаклдәр өсөн ҡуйған бейеү күренештәре:
«Зәңгәр шәл» (К. Тинчурин); «Шәжәрә», «Гөргөри кейәүҙәре», «Хушығыҙ!» (Т. Миңнуллин); «Баскетболист», «Ҡазан егеттәре» (А. Ғиләжев); «Батыр кыҙҙар» (Т. Ғиззәт); «Жан Баевич» (Г. Исхаки); «Ханума» (А. Цагарели), «Мәңгелек буран» (Сыңғыҙ Айтматов буйынса Илгиз Зәйниев ҡуйған, 2018)  һәм башҡалар. Шулай уҡ айырым концерт номерҙарын да ҡуя.
Балетмейстер булараҡ
Банкрот (Ғәлиасҡар Камал)
Ауыл эте Аҡбай (Туфан Миңнуллин)
Мөхәббәт FM (Илгиз Зәйниев)
Зәңгәр шәл (Кәрим Тинчурин)
Ут күршеләр (Салауат Юзеев)
Диләфруз (Туфан Миңнуллин)
Йәш йөрәктәр (Фәтхи Бурнаш)
Ҡыйыу ҡыҙҙар (Тажи Ғиззәт)
Йән киҫәккәйем (Туфан Миңнуллин)
Гөргөри кейәүҙәре (Туфан Миңнуллин)
Гөлъямал (Наҡый Иҫәнбәт)
GO Баламишкин (Флорид Бүләков)
«Бейеү пәрейе» (Илдус Ғабдрахмановтың Юбилей кисәһе)
Ғаилә хәле
Ире Илдус Ғабдрахманов, Камал театры актеры, Татарстандың халыҡ артисы (2014).
Сухая Грязнуха
Сухая Грязнуха — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урта Егорлык йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вибельсдорф
Вибельсдорф (Wiebelsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 278 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 396 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7950 һәм автомобиль коды — GRZ.
Имгәшле
Имгәшле — Рәсәй йылғаһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы биләмәләрендә аға. Йылға Йылайыр йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)
Ҡоро Узяк
Сухой Узяк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эҙәк йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
24 апрель
24 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 114-се (кәбисә йылында 115-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 251 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кумалыр
Кумалыр — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сёма йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Булгаков Борис Владимирович
Борис Владимирович Булгаков (, Мәскәү —, Мәскәү) — совет ғалим-механигы, педагог. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946).
Биографияһы
1900 йылдың 6 (19) авгусында Мәскәүҙә тыуған.
1923 йылда Ҡыҙыл армия сафынан демобилизацияланғандан һуң Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә (ул саҡта уҡ киләсәктә ғалимдың иртә вафатының сәбәбе буласаҡ туберкулез менән ауырый башлаған була). Университетта уҡығанда Булгаков һәм уның дуҫтары Д. Ф. Егоровтың, Н. Н. Лузиндың, П. С. Финиковтың, О. Ю. Шмидтың, Н. Ф. Четверухиндың, Н. Н. Бухголецтың, И. В. Станкевичтың, Л. С. Лейбензондың лекцияларын тыңлайҙар.
Студент йылдарында Б. В. Булгаков музыка менән мауыға: ул фортепианола бик һәйбәт уйнай, үҙе музыкаль пьесалар ижад итә һәм йыш ҡына Гнесиндар училищеһын виолончель класы буйынса тамамлаған дуҫы һәм курсташы В. Н. Щелкачев менән бергә дуэтта уйнай (Чайковский, Шопен, Моцарт, Мусоргский, Глинка әҫәрҙәрен башҡаралар).
1928 йылда Мәскәү университетын тамамлай. Диплом эше темаһы сифатында профессор Н. Н. Бухгольц Б В. Булгаковҡа диплом яҙыусының фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһенең алыҫ торған цилиндрик торбаны бөтәрләү тураһында мәсьәләне (гироскоптар) бирә. Мәсьәләнең ауырлығы шунда, торбаны сикләгән цилиндрҙың тышҡы һәм эске йөҙҙәре коаксиаль булмайҙар (ингл. <span title="Coaxial — версия статьи «Коаксиальность» на английском языке">Coaxial  ). Булгаков ҡуйылған мәсьәләне бик яҡшы хәл итә; Бухгольц ул диплом эшен яҡлағанда, был мәсьәләлә Ламенан һуң тәүге тапҡыр яңы ҙур өлөш яһалды тип әйтә.
1928—1930 йылдарҙа Б. В. Булгаков Халыҡ хужалығы Юғары Советының Дәүләт нефть тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1930 йылда Мәскәү университетында эшләй, МДУ-ның механика-математика факультетының теоретик механика кафедраһында ассистент, доцент, профессор; 1941 йылдан шулай уҡ СССР Фәндәр академияһының Механика институтында эшләй.
1939 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. 1939 йылдан теоретик механика кафедраһы профессоры. Мәскәү дәүләт университетының ғәмәли механика кафедраһын ойоштороусы (1941 й., И. И. Артоболевский менән бергә); 1944—1952 йылдарҙа уның беренсе штаттағы мөдире була. Мехматтың бөтә студент-механиктары өсөн мотлаҡ булған «Ғәмәли механика» йыллыҡ курсын, шулай уҡ гироскоптар теорияһы һәм тирбәлеүҙәр теорияһы буйынса махсус курстар уҡый.
1946 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
Балалары булмай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: тирбәлеүҙәр теорияһы, гироскоптарҙың ғәмәли теорияһы, күҙәтеү системалары, көйләү теорияһы.
Б. В. Булгаков гироскопик маятник теорияһын эшләй, уның хәрәкәтен, ҡаршылыҡ көстәрен иҫәпкә алып, хәрәкәтһеҙ һәм хәрәкәтләнмәле нигеҙҙә өйрәнә. Ул төрлө типтағы авиация гирогоризонттары теорияһына ҙур өлөш индерә (бигерәк тә квази-һығылмалы радиаль коррекциялы аныҡ гирогоризонттарҙың дөйөм теорияһы ентекләп эшләнә һәм уларҙың баллистик тайпылыштары тураһындағы мәсьәлә өйрәнелә). Гироскопик компастар теорияһында уларҙың динамикаһын хәрәкәтһеҙ нигеҙҙә һәм хәрәкәт итеүсе карапта тикшерә; карап оҙайлы манёврлағанда баллистик тайпылыштар тупланыуы тураһында мәсьәләне (гиромаятник теорияһындағы кеүек) хәл итә. Күп гироскоплы системаларҙың дөйөм теорияһын үҫтерә. Хәрәкәттең теүәл тигеҙләмәләрен анализлауға нигеҙләнгән гироскоптарҙың дөйөм теорияһына ла өлөш индерә; гироскоп хәрәкәтенең тотороҡлолоғон тикшерә. Б. В. Булгаковтың 1939 йылда баҫылып сыҡҡан һәм үҙе вафат булғандан һуң 1955 һәм 1976 йылдарҙа яңынан баҫтырып сығарылған «Прикладная теория гироскопов» монографияһы, гироскоптар теорияһы буйынса бөтә белгестәр өсөн өҫтәл китабына әүерелә.
1938 йылда Булгаков навигацияның инерциаль системалары теорияһының фундаменталь нигеҙҙәрен эшләй. Ул системаның төрлө эш режимында уның стационар тороштарын таба, бында объект маневрлағанда тотороҡландырылған майҙансыҡта тайпылыш буласаҡ (йәғни стационар тороштан тайпыласаҡ).
Тирбәлеүҙәр теорияһында һыҙыҡлы тирбәлеү системаларын һүрәтләүҙең матрицалы һәм операцион иҫәпләмә алымдарын ҡулланыуға нигеҙләнгән дөйөм компактлы формаһын тәҡдим итә. Күп азатлыҡ дәрәжәле һыҙыҡлы булмаған тирбәлеүҙәр системаһын тикшереү ысулдарын эшләй). Һыҙыҡлы һәм һыҙыҡлы булмаған системаларҙы нормаль координаталарға үҙгәртеү техникаһын камиллаштыра, был уға күп азатлыҡ дәрәжәле һәм күп һыҙыҡлы булмаған функциялы системаларға Ван дер Полдең уртасалаштырыу ысулын дөйөмләштерергә мөмкинлек бирә. Б. В. Булгаковтың «Тирбәлеүҙәр» монографияһы был эштәр циклының һөҙөмтәһе булып тора (1954).
Автоматик көйләү теорияһы өлкәһендә Б. В. Булгаков һыҙыҡлы булмаған көйләнеүсе системаларҙы синтезлау ысулдарын эшләй, шулай уҡ үҙе ҡуйған автотирбәлеүҙәрҙе (күп кенә көйләнеүсе системаларҙа кәрәкмәгән) булдырмау буйынса саралар тураһында мәсьәләне хәл итә, пассив дүрт полюслылар ярҙамында төҙәтеүҙәр сылбырын һөҙөмтәле тормошҡа ашырыу ысулын эшләй.
Бер нисә уйлап табыу авторы. Мәскәү университетында гироскопистар мәктәбенә нигеҙ һалыусы була; 8 фән кандидаты (МДУ-ла ғына) әҙерләй.
Аласыҡ
Аласыҡ — башҡорт йәйләүҙәрендәге тура мөйөшлө, 2 йәки 4 яҡлы һөҙәк яҫы ҡыйыҡлы, ер иҙәнле ваҡытлыса торлаҡ; йәйләүҙә көн итеү өсөн ҡабыҡ йәки ситәндән эшләнгән ҡаралты,ишек алдындағы йәйге аш өйө.
Төҙөлөшө
Күсмә аласыҡ тура мөйөшлө ҡабыҡ (һирәгерәк кейеҙ) менән көпләнгән дүрт ҡыҫандан торған, уларҙың өҫкө остары уртаға бөгөлөп, ҡыйыҡ барлыҡҡа килтергән. Стационар аласыҡ стеналарҙың мөйөштәренә һәм стена һыҙығы буйлап ҡаҙып ултыртылған бағаналарҙан һәм уларға беркетелгән 2—3 рәт горизонталь һайғауҙан, күсереп йөрөтөлгән ҡабыҡ, таҡта, ситән (һирәгерәк кейеҙ) япманан торған.
Интерьеры
Традицион интерьерҙың төп элементы — таҡта һике. Стационар аласыҡҡа ингән урында бешеренеү өсөн усаҡ эшләгәндәр. Ултыраҡ тормошҡа күскәндән һуң аласыҡ йәйге аш бүлмәһе һәм аҙыҡ-түлек һаҡлау урыны сифатында файҙаланыла башлай. 19 быуат аҙағынан башлап аласыҡ ағас иҙәнле һәм тәҙрәле итеп төҙөй башлайҙар, мейес сығаралар. Ғәҙәттә ҡаҙ йолҡоу ( Ҡаҙ өмәһе), йөн тетеү өмәләре үткәрелгән; ҡышын унда яңы тыуған быҙауҙарҙы, бәрәстәрҙе тотҡандар. Урал аръяғында, Башҡортостандың көньяҡ‑көнбайыш, үҙәк һәм тау‑урман райондарында таралған.
Әт-Тәкәҫүр сүрәһе
Әт-Тәкәәҫүр сүрәһе (سورة التكاثر) (Байығыуҙа ярышыу), Ҡөрьән Кәрим 102-се сүрәһе, 8 аяттан тора.
Риүәйәте:Бәни Ғәбде Мәнәф менән Бәни Сәһем ҡәбиләләре ғаиләләренең күплеге менән маҡтаныша торған булғандар. Бәни Ғәбде Мәнәф ҡәбиләһенең кешеләре күберәк булып сыҡҡан. Шунан икенсеһенекеләр яһилият ваҡытында күпләп үлгән туғандарҙы ла ҡушып һанарға тәҡдим иткәндәр. Шулай һанағандан һуң улар алға сыҡҡан. Аллаһы тәғәлә улар хаҡында ошо сүрәне иңдергән
Ғәрәпсәһе
سورة «التكاثر» 102
1. أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ
2. حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ
3. كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
4. ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
5.كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ
6. لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ
7. ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ
8. ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ
Транскрипцияһы
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Әлһәәкүмү-ттәкәәҫур.
2. Хәттәә зуртүмүл-мәҡаабир.
Ишем (йылға)
Ишем - (Иши́м, Есіл) — Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Иртыштың һул яғынан ҡойған, иң оҙон ҡушылдығы.
Әт-Тәкәҫүр сүрәһе
Транскрипцияһы
3. Кәлләә сәүфә тәғләмүүн.
Ишем (йылға)
Оҙонлоғо — 2450 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 177 000 км² (163 000 км² ). Йылғаның уртаса йыллыҡ ҡойған һыуы яҡынса 2,5 км³. Ишем тамағы Иртыштың һул яғында, уның 1016-сы километрында.
Әт-Тәкәҫүр сүрәһе
Транскрипцияһы
4. Ҫүммә кәлләә сәүфә тәғләмүүн.
5. Кәлләә ләү тәғләмүүнә ғилмәл-йәҡиин.
Ишем (йылға)
Дөйөм физик-географик тасуирлама
Йылға Ҡаҙағстандың ваҡ сусаҡлы бейек булмаған Нияз тау массивынан башлана, 775 км буйы төньяҡ-көнбайышҡа ағып, бер нисә эре йылға ҡушылдығы менән ҙурая бара.
Әт-Тәкәҫүр сүрәһе
Транскрипцияһы
6. Ләтәрауннәл-джәхиим.
Ишем (йылға)
Дөйөм физик-географик тасуирлама
Державинск ҡалаһы янында ағымының 1578 километрында (Ишем йылғаһының үрге ағымының шартлы сиге ) йырҙаһын ҡырҡа  меридианаль йүнәлешкә үҙгәртеп — көньяҡтан төньяҡҡа аға башлай. Сергеевка ауылынан түбәндәрәк Төньяҡ Ҡаҙағстан тигеҙлегенә барып сыға һәм Ишемтамаҡ (Усть-Ишим% ауылы янында Иртышҡа барып ҡоя.
Әт-Тәкәҫүр сүрәһе
Транскрипцияһы
7. Ҫүммә ләтүс'әлүннә йәүмә'иҙин ғәни-ннәғиим.
Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Ишем (йылға)
Дөйөм физик-географик тасуирлама
Ишем ҡар һыуҙары менән туйына. Йылға ноябрь башында туңа, апрель — майҙа асыла. Орехово ауылы янында тамағынан 61 км өҫтәрәк уртаса һыу тотоноу күләме — 83,1 м³/с, иң күбе — 712 м³/с.
Экологияһы
Ишем һыу ныҡ бысраҡ. Түбәнге ағымында ( Рәсәй территорияһы) нефть продукттары балыҡсылыҡ хужалығында ҡаралған ПДК-нан 6 тапҡыр артып китә. Тамағына табан нефть продукттары концентрацияһы үҙгәреү ПДК-нан 2-нән 3 тапҡырға тиклем артыҡ була, тимер — һыу ПДК-һынан 4-7 тапҡырға тиклем юғары. Баҡыр балыҡҡа ҡаралған ПДК сиктәренән 6-7 тапҡырға артыҡ, йылғаның буйынан-буйына марганецтың балыҡ ПДК-һынан хатта 20 тапҡырға артыҡ булыуы билдәләнгән. бөтә йылғаларҙың һыу буйы. Пестицидтар концентрацияһы (ДДТ тибындағы) уртаса   0.001 - 0.03 мкг/л тура килә.
Ишемтамаҡ кешеһе
Усть-Ишим ауылы янында 2008 йылда хәҙерге заман тибындағы (Homo sapiens) кеше һөлдәһе табылған : янбаш һөйәгенә 45 мең йыл булып сыҡҡан, унан сифатлы ДНК алыуға өлгәшелгән. Усть-Ишим кешеһе Y-хромосомалы, К*(xLT) гаплогруппалы, митохондриаль R гаплогруппалы булып сыҡҡан.
Беличья (Ватылька ҡушылдығы)
Беличья — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының һул ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Татош
Кесе Татош — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татош (Оло Татош) йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сэмюэл Морзе
Сэ́мюэл Фи́нли Бриз Мо́рзе (Samuel Finley Breese MorseSamuel Finley Breese Morse []; 27 апрель 1791 йыл — 2 апрель 1872 йыл) — Америка уйлап табыусыһы һәм рәссамы. Киң билдәлелек алған уйлап табыуы — электромагнит тулҡындарын яҙыусы телеграф («Морзе аппараты», 1836) һәм Морзе коды (азбукаһы).
1844 йылдың 24 майында Вашингтондан Балтиморға, Морзе ысулын ҡулланып, «Дивны дела Твои, Господи» тигән беренсе ашығыс хәбәр ебәрелә.
Сэмюэл Морзе (1826—1845) — Нью-Йорктағы Милли дизайн академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уның тәүге президенты.
Биографияһы
Морзе 1791 йылдың 21 апрелендә АҠШ-тың Массачусетс штаты Чарльзтаун ҡалаһында бай американ ғаиләһендә донъяға килә. Уның атаһы танылған географ һәм рухани була. Үҫмер сағынан Сэмюэл ҡыҙыҡһыныусан һәм тынғыһыҙ булыуы менән башҡа тиңдәштәренән айырылып тора. Филлипс академияһында сәйер ҡылыҡлы студент булараҡ танылған улын атаһы Йельск колледжына күсерә. Электр буйынса лекциялар уны ҡыҙыҡһындырһа ла Морзе фәнгә битарафлыҡ күрһәтә. Талапсан ата-әсәһенә оҡшамаһа ла ул таныштарының миниатюр потреттарын төшөрөү менән дә мауыға. Колледжды тамамлағандан һуң Морзе Бостонда клерк булып эшләй башлай. Ләкин һынлы сәнғәт уны нығыраҡ ылыҡтыра, улдарының был мауығыуына ҡаршы булһалар ҙа, ата-әсәһе Сэмюэлды 1811 йылда Англияға Король художество академияһына һәм Б. Уэст студияһына. сәнғәтте өйрәнергә ебәрә. 1812 йылда Бөйөк Британия һәм Наполеонды хуплаусы Ҡушма Штаттар араһында барған һуғыш барышында Морзе үҙен ялҡынлы патриот итеп күрһәтә. Әммә 1813 йылда, Морзе Лондон короллек художество академияһына «Үлем хәлендә ятыусы Геркулес» картинаһын тәҡдим иткәс, ул алтын миҙалға лайыҡ була.
1815 йылда тыуған иленә ҡайтҡас, Морзе американдарҙың уны инглиз рәссамы тип иҫәпләүҙәрен һәм һынлы сәнғәт менән бөтөнләй тип әйтерлек ҡыҙыҡһынмауҙарын белә. Портреттар яҙыу әллә ни табыш килтермәй, шуға күрә уға осто осҡа бәйләп йәшәргә тура килә. Ун йыл буйы Сэмюэлға сәйәхәт итеүсе рәссам тормошон алып барырға тура килә. Морзе кеше менән тиҙ аралашыусан һәм һөймәлекле булғанға күрә, уны интеллектуалдар, байҙар һәм сәйәсмәндәр үҙ йорттарында ҡабул итә. Бынан тыш сит кеше менән тиҙ арала танышыу һәләте лә уға яңы дуҫтар табырға булышлыҡ итә. Уның дуҫтары араһында сәйәсмән М.-Ж. Лафайет, романдар яҙыусы Дж. Ф. Купер һәм хатта АҠШ президенты А. Линкольн да була. Тиҙ арала ҙурая барған Нью-Йоркта ул бер нисә бик ҡыҙыҡлы портрет яҙыуға өлгәшә, улар американ рәссамдары быға тиклем тыуҙырған портеттарҙан айырылып тора. 1825 йылда Морзе Нью-Йоркта Милли дизайн академияһына нигеҙ һала, уны ошо академияның президенты итеп һайлайҙар. 1829 йылда академия, һүрәт төшөрөү мәктәптәренең ҡоролошон һәм атаҡлы һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен өйрәнеү өсөн, уны Европаға ебәрә.
Европаға икенсе тапҡыр сәйәхәтендә Морзе Л. Дагер менән таныша һәм электр өлкәһендәге яңы асыштар менән ҡыҙыҡһынып китә. 1832 йылда Европанан пароходта ҡайтып килгәнендә осраҡлы ғына әңгәмә уны телеграф уйлап табыуға рухландыра. Әңгәмә барышында бер пассажир күптән түгел генә уйлап табылған электр магниты тураһында: «Электр тогын сымдың ике яғында ла күренерлек итеп эшләп булғас, хәбәрҙәрҙе лә шул сым аша тапшырып буласаҡ», — ти. Электр телеграфы тураһындағы идеяны Морзеға тиклем дә тәҡдим итеүселәр була, әммә ул үҙен был фекерҙе беренсе булып әйтеүсе тип иҫәпләй.
Морзе үҙенең бөтә ваҡытын һынлы сәнғәткә, Нью-Йорк университетында уҡытыуға һәм сәйәсәткә арнай. 1835 йылда Морзе һүрәт төшөрөү сәнғәте профессоры була. Әммә 1936 йылда университетта уға Вильгельм Вебер 1833 йылда тәҡдим иткән телеграф моделе һүрәтләнешен күрһәткәс, ул үҙен тулыһынса уйлап табыуға арнай.
Телеграфы эшләп китһен өсөн уға йылдар буйы эшләргә һәм уҡырға тура килә. 1837 йылдың сентябрендә ул үҙенең уйлап табыуын кешегә күрһәтә. 1700 фут оҙонлоғондағы сым аша сигнал ебәрелә, әммә тапшырғыстан ҡабул ителгән телеграмманы уҡыу мөмкин булмай. Ләкин Морзе тиҙ генә бирешергә теләмәй: ярты йыл да үтеп өлгөрмәй А. Вейл менән берлектә хәрефтәрҙе нөктә һәм һыҙыҡ менән тапшырыу системаһын булдыра, аҙаҡ был система бөтә донъяла Морзе коды тип таныла. 1838 йылдың 8 февралендә Филадельфияла, Франклин Институтында, ул беренсе тапҡыр бик күп кеше алдында үҙенең хәбәрҙәрҙе махсус код сигналдары ярҙамында тапшырыусы электромагнит телеграфы системаһының эшләүен күрһәтә.
Ләкин был уйлап табылған электромагнит телеграфын ғәмәлгә индереү бик үк ябайҙан булмай. Уны Америка, Англия, Франция, Рәсәй ҙә ҡабул итмәй, бөтәһе лә системаны ҡулланыуҙан баш тарта. АҠШ Конгресын сираттағы тапҡыр телеграф линияларын булдырыуҙа ҡыҙыҡһындырырға тырышҡанда Сэмюэл бер конгрессменда үҙенең теләктәшен таба, һәм 1843 йылда Морзе Балтиморҙан Вашингтонға тиклем беренсе телеграф линияһын һуҙыу өсөн 30 000 доллар субсидия алыуға өлгәшә. Эш барышында 40 километрға электр сигналының барып етмәүе һәм тура бәйләнеш урынлаштырыуҙың мөмкин булмауы асыҡлана. Был ауыр хәлдән сығыу юлын уның компаньоны Альфред Вейл күрһәтә, ул релены көсәйткес урынына файҙаланырға тәҡдим итә. 1844 йылдың 24 майында линияны ҡороу тамамлана, ләкин Морзе шул мәлдә үк партнерҙары һәм конкуренттары менән юридик низағҡа ылыҡтырыла. Ул асырғанып көрәшә, һәм Юғары Суд 1854 йылда уның телеграфҡа авторлыҡ хоҡуҡтарын таный.
Гәзиттәр, тимер юлдары һәм банкылар тиҙ арала уның телеграфын ҡуллаа башлай. Телеграф линиялары бөтә донъяны уратып ала, Морзеның байлығы һәм даны ла арта бара. 1858 йылда Европаның 10 дәүләтенән Морзе уйлап тапҡан телеграфы өсөн 400 000 франк аҡса ала. Морзе Нью-Йорк эргәһендә, Пончкифила имение һатып ала һәм ҡалған ғүмерен шунда, балалары һәм ейәндәре араһындав үткәрә. Ҡартая килә Морзе филантропҡа әйләнә. Ул мәктәптәргә, университеттарға, сиркәүҙәргә, библия йәмғиәттәренә, миссионерҙарға һәм ярлы рәссамдарға ярҙам итә.
1872 йылда үлгәндән һуң Морзеның уйлап табыусы булараҡ даны һүнә, сөнки телеграфты телефон, радио һәм телевидение ҡыҫырыҡлап сығара, уның ҡарауы рәссам булараҡ репутацияһы күтәрелә. Морзе үҙен портретист тип иҫәпләмәй, ләкин Лафайет һәм башҡа күренекле кешеләр төшөрөлгән картиналары күптәргә таныш. Уның 1837 йылғы телеграфы АҠШ-тың Милли музейында һаҡлана, ә ҡала ситендәге йорто хәҙер тарихи һәйкәл тип танылған..
Шәхси тормошо
1818 йылдың 29 сентябрендә Морзе Лукреция Пикеринг Уокерға өйләнә. Уларҙың өс балаһы була. Беренсе ҡатыны вафатынан һуң 1848 йылдың 10 авгусында Элизабет Грисуолдҡа икенсе тапҡыр өйләнә. Был никахтан дүрт бала тыуа.
Хәтер
1970 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың икенсе яғындағы кратерға Сэмюэл Морзе исемен бирә.
Башҡалар
2009 йылдың 27 апрелендә Сэмюэл Морзеның тыуған көнө хөрмәтенә Google үҙенең баш битен үҙгәртә, «Google» яҙыуын Морзе коды менән урынлаштыра.
Ай, Уралым, Уралым (йыр)
Ай, Уралым, Уралым (йыр) (рус. Мой Урал) — Урал тауына мәҙхиә йырлаған башҡорт халыҡ йыры.
Тарихы
Салауат Юлаевтың «Ай, Уралым, Уралым» шиғри мәҙхиәһе беренсе тапҡыр 1880 йылда Ф. Д. Нефедов тарафынан «Салауат — башҡорт батыры»(«Салават — башкирский батыр») очеркында «МОЙ УРАЛ» («Уралым») атамаһы аҫтында урыҫ телендә баҫылып сыға. Шиғыр пейзаж лирикаһына ҡарай. 40 юлдан торған шиғыр ҡобайыр стилендә яҙылған һәм тыуған Уралының матурлығына һоҡланыуға арнала.
Шиғырҙы бер нисә кеше башҡорт теленә тәржемә иткән. Бына улар: М. А. Буранғолов, С. Г. Мерәҫов, Р. Ниғмәти. Б. А. Турганов, иһә, Ф. Д. Нефедовҡа Салауат Юлаевтың был шиғырының һәр юлын урыҫсаға тәржемә итеп биргән.
Зубкова Валентина Ивановна
Зубкова Валентина Ивановна (19 июль 1938 йыл) — юрист, енәйәт язаһы һәм шәхескә ҡаршы енәйәт проблемалары буйынса белгес; юридик фәндәр докторы (2002), Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты профессоры (2005); Мәскәү университетының атҡаҙанған ғилмихеҙмәткәре (2009), «Законодательство» журналының редколлегия ағзаһы.
= Биографияһы = Валентина Ивановна Зубкова 1938 йылдың 19 июлендә Новосибирскиҙа тыуа; 1967 йылда Томск дәүләт университетын тамамлай. 1967—1977 йылдарҙа СССР судтарында адвокат һәм судья булып эшләй. 1978 йылдан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында уҡыта: юридик факультеттың енәйәти хоҡуҡ һәм криминология кафедраһында тәүҙә уҡытыусы, өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм доцент уҡытыусыһы була.
2005 йылда Зубкова ошо уҡ факультетҡа ҡараған социаль-хоҡуҡи тикшеренеүҙәр һәм сағыштырма хоҡуҡ белеме лабораторияһында әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр була. 1982 йылда «Совет енәйәт законының профилактика функциялары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала. 2002 йылда, инде Рәсәйҙә, «Енәйәт язаһы һәм уның социаль роле: теория һәм практика» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, юридик фәндәр докторы дәрәжәһенә эйә була. 2005 йылда уға Мәскәү дәүләт университеты профессоры исеме бирелә; 2019 йылдағы мәғлүмәт буйынса, студенттарға Европа илдәренең сағыштырма енәйәт ҡануниәтенә арналған «Сағыштырма хоҡуҡиәт: енәйәт-хоҡуҡи аспект» махсус курсын уҡый.
Ғилми хеҙмәттәре
Валентина Зубкова енәйәти яза мәсьәләләре һәм шәхескә ҡаршы енәйәттәргә бәйле юридик проблемалар менән шөғөлләнә:
Яңы Киевка (Шишмә районы)
Яңы Киевка (Новокиевка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452165, ОКАТО коды — 80257870005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Марневка
Марневка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Савкино
Савкино — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628634, ОКАТО коды — 71119000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Шакиров Үлмәҫ Шакир улы
Шакиров Үлмәҫ Шакир улы (20 декабрь 1923 йыл — 20 август 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Үлмәҫ Шакир улы Шакиров 1923 йылдың 20 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны(хәҙерге Балтас районы) Яңы Аҫау (рус. Асавка) ауылында удмурт крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған.
7 класс тамамлаған. 1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Һуғышҡа тиклем Балтас районы «Үрнәк» колхозында эшләгән. 1941 йылдың июлендә Балтас хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алынған.
259-сы полк взвод командиры (179-сы уҡсылар дивизияһы, 43-сө армия, 1-се Прибалтийский фронт) ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән. Белоруссияның Витебск өлкәһен дошмандан азат иткәндә күрһәткән батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исеме бирелгән.
Һуғыштан һуң У. Ш. Шакиров тыуған ауылында йәшәй.
1950 −1959 йылдарҙа «Молотов» колхозы рәйесе була, 1959 йылдан —тыуған ауылындағы тулы булмаған мәктәптә физкультура һәм хеҙмәт уҡытыусыһы була. Тырыш хеҙмәте өсөн У. Ш. Шакиров «Башҡорт АССР-ы халыҡ мағәрифы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнгән.
1983 йылдан хаҡлы ялда була, тыуғана ауылында йәшәй. 1998 йылдың авгусында ҡаты ауырыуҙан вафат була.
Шакиров Үлмәҫ Шакир улы исеме район үҙәге Иҫке Балтас ауылында, Аҫау ауылында бер урамға, 1-се һанлы Иҫке Балтас урта мәктәбенә бирелгән. Иҫке Балтас ауылындағы мемориаль комплекста Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға ҡуйылған һәйкәл янында Үлмәҫ Шакировҡа бюст ҡуйылған.
Батырлығы
« 1944 йылдың 22 июнендә Шумилино ауылы янындаУ. Ш. Шакиров взвод менән етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала, уның оҫта етәкселге дошмандың 3 контратакаһын ҡағырға ярҙам итә. 16 Гитлер армияһы һалдаты юҡ ителә. 1944 йылдың 26 июнендә Боровцы ауылы янында взвод  11 кешенән торған разведка отрядын әсир итә».
«Советтар Союзы Геройы» исеме уға 1944 йылдың 22 июлендә бирелә.
Хәтер
Шакиров Үлмәҫ Шакир улы исеме район үҙәге Иҫке Балтас ауылында, Аҫау ауылында бер урамға, 1-се һанлы Иҫке Балтас урта мәктәбенә бирелгән. Иҫке Балтас ауылындағы мемориль комплекста Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға ҡуйылған һәйкәл янында Үлмәҫ Шакировҡа бюст ҡуйылған һ.б.
Кирәев Салауат Ғаяз улы
Кирәев Салауат Ғаяз улы (18 февраль 1955 йыл — 6 апрель 2001 йыл) — цирк артисы, атта оҫта йөрөүсе-һыбайлы, тренер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1975).
Биографияһы
Салауат Ғаяз улы Кирәев 1955 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының ҡалаһының Ирек ауылында тыуған. Элекке 2-се һанлы интернат-мәктәпте (Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатын) тамамлаған.
1973 йылда Өфө циркы ҡарамағындағы башҡорт цирк студияһын тамамлағандан алып 1994 йылға тиклем Рәсәй дәүләт цирк компанияһында эшләй (Мәскәү; 1973—1990 йылдарҙа башҡорт цирк коллективы составында). «Башҡортостан һыбайлылары» номерында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм донъяның 20 иле буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Ағзам Шәрәфетдинов Кирәев тураһында ошолай хәтерләй: «Салауат „Башҡортостан һыбайлылары“ тигән иң уңышлы номеры менән башҡорт ат спорт байрамдарында сығыш яһаны һәм был һәр ваҡыт сағыу, онотолмаҫ тамаша, бөтә программаның үҙәге булды. Үҙенең ат менән идара итеү, эш итә белеү сәнғәтен Салауат уҡыусыларына тапшырырға тырышты, улар менән ваҡыт менән иҫәпләшмәй шөғөлләнде».
1996—1998 йылдарҙа — «Акбузат» ипподромының ат-спорт мәктәбе тренеры. Эшкә уны ипподром директоры, партия етәксеһе Ағзам Шәрәфетдинов саҡыра. Үҙ ваҡытында ул Башҡортостан Республикаһының Учалы һәм Мәләүез райондарында ат-спорт комплексы булдырған. Ул Салауат тураһында хәтерләй: «18 йәшендә Өфө циркы эргәһендә цирк студияһын тамамланы, ә инде 20 йәшендә республиканың атҡаҙанған артисы булды. Рәсәй буйынса ғына түгел, донъяның тиҫтәләгән илдәрендә гастролдәрҙә булды. Цирктан китергә мәжбүр булғас, мин Өфө „Аҡбуҙат“ ипподромы директоры булған саҡта уны үҙбеҙгә ат спорты мәктәбе тренеры итеп эшкә саҡырҙым.»
Фильмография
Емельян Пугачев («Мосфильм» к/ст, 1978—1979). Салауат Юлаев ролен башҡара. «Салауат роленә башҡорт цирк коллективы артисы, виртуоз һыбайлы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Салауат Кирәев саҡырылды. Фильм ҡуйыусыларҙы ул үҙенең тышҡы ҡиәфәте, ат өҫтөндә оҫта йөрөй белеүе, йәшлеге менән йәлеп итте, ул Салауат кеүек үк йәштә ине.»
Салауат Ғаяз улы Кирәев Салауат Юлаев кеүек 46-сы йәшендә вафат була.
Купчегень (йылға)
Купчегень  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ильгумень йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сулпан (йылға)
Сулпан (Сыльна) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәнәүез йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Татул(Китата ҡушылдығы)
Татул — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Китат йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Оленья
Оло Оленья — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ратта йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маша (Кичменьга ҡушылдығы)
Маша — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вигендорф
Вигендорф (Wiegendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 354 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Имәнле
Имәнле (йәки Имелле, Имелмә, Имелля) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға Йылға Ҡороған йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)
РФ территорияһы буйынса Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән мәғлүмәттәр :
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән С. М. Стрельников мәғлүм итеүенсә, йылғаның исеме уның ярҙарында үҫкән имәнлектән алып ҡушылған
Әл-Ҡариғә сүрәһе
Әл-Ҡариға сүрәһе (سورة القارعة) (Ҡурҡыныс хөкөм), Ҡөрьән Кәримдең 101-се сүрәһе, 11 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
سورة «القارعة» 101
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1. الْقَارِعَةُ
2. مَا الْقَارِعَةُ
3. وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْقَارِعَةُ
4. يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ
5. وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنفُوشِ
6. فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ
7. فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ
8. وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ
9. فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ
10. وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ
Томлёная
Томлёная — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Маныч күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Әл-Ҡариғә сүрәһе
Транскрипцияһы
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Томлёная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әл-Ҡариғә сүрәһе
Транскрипцияһы
1. Әл-ҡаариғәһ.
Массуга
Массуга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чая йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Әл-Ҡариғә сүрәһе
Транскрипцияһы
2. Мәл-ҡаариғәһ.
Массуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әл-Ҡариғә сүрәһе
Транскрипцияһы
3. Үә мәә адраакә мәл-ҡаариғәһ.
4. Йәүмә йәкүүнү-ннәәсү кәл-фәраашил-мәбҫүүҫ.
5. Үә тәкүүнүл-джибәәлү кәлғиһнил-мәңфүүш.
6. Фә'әммәә мәң ҫәҡуләт мәүәәзиинүһ.
7.Фәһүүә фии ғиишәти-ррадыийәһ.
8. Үә әммәә мән хаффәт мәүәәзиинүһ.
9. Фә'үммүһү һәәүийәһ.
10. Үә мәә әдраакә мәәһийәһ.
11. Нәәрун хәәмийәһ.
Тәржемәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/101
Большие Леуши
Большие Леуши — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 515 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628113, ОКАТО коды — 71121916002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Николай Чудотворец сиркәүе (Маньково-Березовская)
Николай Чудотворец сиркәүе (Свято-Никольский ғибәҙәтханаһы) — Ростов өлкәһенең Маньково-Березовская  биҫтәһендә православие ғибәҙәтханаһы ;  Сальск һәм Волгодонск епархияһына ҡарай.
Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Башта биҫтәлә часовня торған, ә 1799 йылда   ағас сиркәү төҙөйҙәр,  сиркәү төҙөү өсөн аҡсаның  яртыһын уға  нигеҙ һалыусы — подполковник (һуңынан генерал-майор) Василий Иванович Маньков бирә, ул ғибәҙәтхана ҡыҙының исеме  менән — Преподобная мученица Евдокия тип аталыуын теләгән. Сиркәүҙең нигеҙе итеп Распопинская станицаһындағы һүтеп алынған сиркәү була. Ағас сиркәү туҙғас, 1868 йылда таштан өс тәхетле яңы ғибәҙәтхана төҙөргә ҡарар итәләр, ул 1875 йылда төҙөлә һәм изгеләндерелә. Шулай уҡ ул Изге Евдокия исемен йөрөтә, уң төкәтмәһе — Святитель һәм Чудотворец Николайға бағышлана, һул төкәтмәһе изгеләндерелмәй ҡала, сөнки уны төҙөкләндереү өсөн аҡса етмәй Туҙған ағас сиркәү һүтеп алына һәм Арканцев утарына һатыла.
Яңы ғибәҙәтхана бейек булмай һәм экстерьеры ябай була — тәҙрәләре һирәк һәм тар,  түбән күләмле һигеҙ ҡырлы була  һәм егерме метрлыҡ манаранан тора, тимер ҡалай менән ябылған. Сиркүәҙең эске залы ике рәт колонна менән бүленгән. Биш йылдан һуң ғибәҙәтханаға биҙәктәр һалына 1878 йылда эргәһендә сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөлә.
Хәҙерге ваҡытта сиркәү эшләп тора. Сиркәү башлығы —Ростов өлкәһенең Аҡсай ҡалаһындағы Божья Матерь Смоленская иконаһы ғибәҙәтханаһының өлкән священнигы булған протоиерей Андрей Александрович Мекушкин
Ҡасим
Ҡасим (Касимовка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше. Почта индексы — 452048, ОКАТО коды — 80212831005.
Ауыл тарихы
Ҡасим ауылына Бәләбәй кантонында 1925 йылдан һуң нигеҙ һалына. Халҡы һандарҙа: 1939 й. – 451 кеше; 1959 – 262; 1989 – 114; 2002 – 121; 2010 – 123 кеше. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002).
Аллен Гинзберг
Ирвин Аллен Гинзберг (Irwin Allen Ginsberg; / 3 июнь 1926 йыл, Ньюарк, Нью-Джерси, АҠШ — 5 апрель 1997 йыл, Нью-Йорк, АҠШ) —  Америка прозаигы, журналист һәм XX быуаттың икенсе яртыһы шағиры, Д. Керуак һәм У. Берроуз менән бер рәттән битҡа (Нью-Йорк андерграунды — социаль-сәйәси ҡараштарҙа нонкомформизм хөкөм һөргән үҙенсәлекле субмәҙәниәт, асоциаль тәртип) нигеҙ һалыусы һәм бит-быуынының төп вәкиле. Билдәле «Вопль» (Howl, 1956) поэмаһының авторы. Уильям С. Берроуздың «Джанки» романы өҫтөндә эшләй. 1960 йылдарҙағы контрмәҙәниәткә ҙур йоғонто яһай.
Биографияһы
Ирвин Аллен Гинзберг 1926 йылдың 3 июнендә Ньюарк ҡалаһында (штат Нью-Джерси, АҠШ) Львовтан  шағир Һәм филология уҡытыусыһы Луис Гинзберг һәм мәктәп уҡытыусыһы Наоми Леви Гинзбергтарҙың йәһүд ғаиләһендә тыуа.
Әгәр атаһы хаҡ динле йәһүд һәм консерватив либерал булһа, әсәһе-марксист була, АҠШ Коммунистар партияһы активисткаһы, был эҙәрлекләүҙәрҙән ҡурҡҡан кешенең күңел ауырыуын тағы ла тәрәнәйтә. Ул, мәҫәлән, Америка Ҡушма Штаттары президенты уларҙың өйөнә тыңлау ҡоролмалары индергән һәм ҡәйнәһе уны үлтерергә маташҡан, тип раҫлай. «"(1956) поэмаһында шағир ете йәшендә әсәһенең уны компартия ячейкаһы йыйылыштарына («Америка, бала булып мин коммунист инем, һәм мин был хаҡта үкенмәйем...») алыуын иҫенә төшөрә. Тап уның йоғонтоһо аҫтында Аллен, хеҙмәтсәндәргә ярҙам итер тип өмөтләнеп, иҡтисадты өйрәнә башлай.
Гинзберг, оялсан һәм проблемалы үҫмер, бала сағын Нью-Джерси штатының Патерсон ҡаласығында үткәрә, ул үҙенең гомосексуаль оҡшашлығын иртә аңлай.
Үҫмер сағында Гинзберг The New York Times сәйәси проблемалар, Икенсе донъя һуғышы хеҙмәтсәндәрҙең хоҡуҡтары тураһында хаттар яҙа башлай.
Өлкән кластарҙа Уолт Уитмен, Уильям Блейк, Гийом Аполлинер, Томас Стернз Элиот, Эзра Паунд кеүек авторҙарҙың шиғриәте менән таныша, әммә шиғриәт менән ҡыҙыҡһыныуына ҡарамаҫтан, атаһы талабы буйынса үҙен юридик карьераға әҙерләй башлай. 1943 йылда Колумбия университеты хоҡуҡ факультетына уҡырға инә. Университетта Гинзберг Люсьен Карр менән бер төркөмдә уҡый, ул Алленды альма-матер богема мөхитенә индерә, башҡа битниктар — Уильям Берроуз һәм Джек Керуак менән таныштыра. Керуак Алленға былай тип әйтә: «Һин бер ҡасан да фабрикала ла, заводта ла эшләмәнең, хеҙмәт тураһында нимә беләһең?». Уның йоғонтоһо аҫтында Гинзберг юриспруденцияны өйрәнеүҙе ҡалдыра һәм әҙәбиәт ғилеме факультетына күсә.
Гинзберг ҙур сәйәси әүҙемлек һәм гражданлыҡ позицияһы күрһәтә, күп йылдар һүҙ азатлығы, гомосексуалдар хоҡуғы һәм марихуананың енәйәтселеген бөтөрөү өсөн сығыштарҙа, шулай уҡ Вьетнамдағы һуғыштан башлап цензураға, полиция хеҙмәткәрҙәренә һәм наркотиктарға ҡаршы көрәш буйынса кампанияға тиклем байтаҡ күренештәргә ҡаршы көс ҡулланмаусы сәйәси ҡаршылыҡтарҙа ҡатнаша бының өсөн бер нисә тапҡыр ҡулға алына.
1967 йылда Аллен Гинзбергты Нью-Йорктағы һуғышҡа ҡаршы демонстрация ваҡытында ҡулға алалар. Ошо уҡ йылдың октябрендә уны яңы һулдарҙың, пацифистарҙың һәм Вашингтонға хиппиһы өсөн күренекле маршында ҡатнашҡаны өсөн ҡабаттан ҡулға алалар. Киләһе йылда ул, 35 әҙәбиәтсе иҫәбендә, СССР-ҙа диссиденттарҙы ҡулға алыуға ҡаршы сығыш яһай. Протест хаты 1968 йылдың 14 мартында баҫылып сыға, шунан һуң СССР-ҙа уның ижадына тыйыу һалына. 1968 йылдың авгусында Гинзберг Чикагола Демократик партияның дөйөм милли һайлау алды съезы ваҡытында сыуалыштар ваҡытында ҡабаттан ҡулға алына. Һуңынан ул суд процесында «Чикаго етәүһен» яҡлауҙың шаһиты булараҡ сығыш яһай.
Ул Вьетнам, Куба һәм Бангладеш менән теләктәшлеккә саҡыра (ул 1971 йылда шиғырҙарының береһендә Көнбайыш Пакистан армияһы ҡулынан бенгал граждан ҡорбандарына иғтибар йәлеп итә).
Битник хәрәкәтенә нигеҙ һалыусылар — Гэри Снайдер и Джек Керуак менән бергә пропагандасы Дайсэцу Тэйтаро Судзуки уның уҡыусыһы һәм эйәрсәне Алан Уотстың дзен-буддизм йоғонтоһон кисерә. Дини өҫтөнлөктәр буйынса буддист була. Бер нисә тапҡыр Һиндостанға хаж ҡыла. Шулай уҡ кришнаизм менән ҡыҙыҡһына.
«Руль артындағы ғалим» документаль фильмында төшә
Аллен Гинзберг асыҡ гей була һәм 30 йылдан ашыу яҙыусы Питер Орловски менән фактик никахта йәшәй. Колумбия университетында уҡығанда, Люсьен Карр Алленға ҙур йоғонто яһай, был «Убей своих любимых» фильмында сағылыш таба. Тап Люсьен Гинзбергты Уильям Берроуз һәм Джек Керуак менән таныштыра, асыҡланыуынса, был хәл иткес осрашыу бит-быуын тарихында тәүге этәргес булып тора ла инде.
Аллен Гинзберг 1997 йылдың 5 апрелендә Нью-Йоркта вафат була. Табиптар яман шеш менән ҡатмарланған киң бауыр циррозын билдәләй. Аллен Гинзбергтың кәүҙәһе Gomel Chesed Cemetery зыяратында ғаилә кәшәнәһендә ерләнә.
Әл-Ғәдийәт сүрәһе
Әл-Ғәдийәт сүрәһе (سورة العاديات ) (Елеүселәр), Ҡөрьән Кәримдең 100-сө сүрәһе, 11 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1. وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا
3. فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا
4. فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا
5. فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا
6. إِنَّ الْإِنسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ
7. وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ
10. وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ
11. إِنَّ رَبَّهُم بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَّخَبِيرٌ
Транскрипцияһы
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Үәл-ғәәдийәәти дабхә.
2. Фәл-мүүрийәәти ҡадхә
3. Фәл-мүғиираати субхә
4. Фә'әҫәрнә биһи нәҡғә
5. Фәүәсатнә биһи джәмғә
6. Иннәл-иңсәәнә лираббиһи ләкәнүүд.
7. Үә иннәһү ғәләә ҙәәликә ләшәһиид.
8. Үә иннәһү лихүббил-хайри ләшәдиид.
9. Ә фәләә йәғләмү иҙәә бүғҫира мәә фил-ҡубуур
Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/100
Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы
Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы (17 октябрь 1936 йыл) — нефть һәм газ сығарыу тармағы ветераны. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1986).
Биография
Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы Ғиниәтуллина 1936 йылдың 17 октябрендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Ямаҙы ауылында тыуған. Урта белемле.
Хеҙмәт юлын 1954 йылдың авгусында Ямаҙы урта мәктәбендә лaбарант булып башлай. 1955 йылдың сентябренән Пермь өлкәһе «Коспашуголь» тресының 24-38-се шахталарында транспорт машинисы булып эшләй. 1957 йылдан Свердлов өлкәһе Түбәнге Тағыл Урал вагон заводында стерженсы булып эшләй башлай.
1964 йылдың июленән «Башнефть» етештереү берекмәһенең «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу етәкселегенең 3-сө нефть промыслаһында нефть һәм газ сығарыу операторы. Әлфизә Муллаәхмәт ҡыҙы 10 ҡойо (скважина) хеҙмәтләндерә. Яйлап ҡойолар һаны арта бара, хаҡлы ялға сығыр алдынан, 30-ға барып етә.