cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юхани Конкка
Биографияһы
1920 йылдың октябрендә,Тарту солохонан һуң, совет хөкүмәте бөтө ингерманладтарға амнистия вәғәҙә итә һәм ташлап киткән өйҙәренә ҡайтырға рөхсәт бирә.
1921 йылдың июнендә Конккаларҙың ғаиләһе, Юханиҙан башҡалары, тыуған ауылдарына ҡайта, бары тик Юхани ғына Финляндияла ҡалып, уҡыуын дауам итергә бул. Тәүҙә ул Импилахти халыҡ училищеһында уҡый, артабан Сортавала уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә.
1922 йылдың башында Юхани иКарел ихтилалында үҙ ирке менән ҡатнаша Поросозеро янындағы алышта уның янбашы ауыр яралана. Бер нисә ай Сортавала госпиталендә дауаланғандан һуң, уның уң аяғы бер нисә сантиметрға ҡыҫҡарып ҡала һәм Юхани хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныла.
1923 йылдың Раштыуаһында Юхани СССР сиген рөхсәтһеҙ үтә, ул үҙ ғаиләһе өсөн бер нисә көн бергә булырға тип ҡайта. Әммә был ваҡытта уның ике һеңлеһе һәм ҡустыһы әүҙем комсомолеҡа әүерелгәнб була һәм Юханиҙы улар хаслыҡ менән ҡаршы ала. Атаһы Совет власы алдындағы был хаҡта ҡысҡырып әйтергә ҡурҡа һәм үҙенең ҡото алыныуын йәшерергә тырышау.
Был Юханиҙың тыуған йорт һәм ата-әсә һен һуңғы тапҡыр күреүе була. 1931 йылда уның ата-әсәһе Унелма һәм Урхо тигән балалары менән Себергә һөргөнгә ебәрелә. Конккалар ғаилһенең иҫке йортон утынға һаталар, ә яңы йортон Токсовоға күсереп, уны типография итеп ҡулайлаштыралар. Уларҙың ҙур балалары Ээро һәм Хилма коммунистар партияһы ағзаһы булып китә. Ике йылдан һуң Юханиҙың әсәһенә балалары менән ҡайтырға рөхсәт ителә, тик ул өйөнә ҡайтармайынса Карелияның Ругозеро тораҡ пуктына ебәрәләр. Атаһы иһә, киреһенсә, тағы ла Себерҙең алыҫыраҡ яғына, төньяҡ-көнсығыш Якутияға, Верхоянск районына ебәрелә һәм ул бында 1933 йылда вафат була.
Финляндияға кире сыҡҡан сағында фин сик һаҡсылары Юханиҙы ҡыҙылдарҙың шпионы тип ҡабул итәләр һәм уны ҡулға алалар. Юхани 1924 йылда азат ителә, Хельсинкиға күсеп килә һәм бындағы Журналистика юғары йәмәғәт мәктәбенә (Sanomalehtitutkinto Yhteiskunnallinen korkeakoulu) уҡырға инә. Юхани институтта уҡыуын түләү өсөн йәй батрак, урман йығыусы һәм һал ағыҙыусы булып эшләй.
Ул 1927 йылда институтты тамамлап журналист дипломы ала.
1929 йылда уның беренсе китабы сыға: «Мы, герои» («Ме sankarit») тигән беренсе китабы Урхо Торикк псевдонимы аҫтында баҫылып сыға. Был романында Юхани Карелиялағы граждандар һуғышында үҙе ҡатнашҡан ваҡиғаларҙы сатирик һүрәтләй, бының өсөн тәнҡитселәр уны «фин Ремарк»ы тип атайҙар.
1943 йылда уның "Лето бродяги" тигән автобиографик романы сыға, роман фин бестселлерына әйләнә һәм бер нисә тапҡыр нәшер ителә. Был ваҡытта уның автобиографик романы серияһына шулай уҡ «Оковы бродяги» (1945), «Школа бродяги» (1946) һәм «Скитания бродяги»романдары ла инә (1947).
Конкка Юхани — бер нисә нәфис фильм сценарийҙарының авторы.
Конкка Юхани фин яҙыусылары делегацияһы составында 1958 йылда Мәскәү, Сәмәрҡәнд һәм Ленинград ҡалаларына бара. Ленинградҡа барғанында ул Токсовоға ла килә, ләкин уларҙың өйө торған полигон урынына уны индермәйҙәр. Шул уҡ йылда уның иң билдәле "Огни Петербурга" автобиографик романы баҫылып сыға. Был китабында ул Рәсәйҙә үткән бала сағы һәм үҫмер йылдары тураһында яҙған.
Яҙыусы хеҙмәтенән тыш, Юхани WSOY нәшриәтендә 1937-1944 һәм 1950-1955 йылдарҙа мөхәррир була. 1949 йылдан алып 1958 йыл аҙағына тиклем Фин Языусылар идаралығында тора.
Конкка рус классикаһын фин теленә тәржемә иткән, шул иҫәптән Н. В. Гоголь, Ф. М. Достоевский, Л. Н. Толстой, А. П. Чехов, М. Горький, Б. Л. Пастернак, М. А. Шолоховтың. китаптарын рус теленән фин теленә тәржемә итә, барлығы йөҙҙән ашыу рус яҙыусыларының әҫәрҙәре Финляндияла уның тәржемәһендә тарала. Ошо хеҙмәте өсөн Конкка СССР-ҙа тәржемәселәр премияһын ала.
Премия алғас, Юхани Петрозаводскиға үҙ туғандары янына бара, премия аҡсаһын ҡырҡ йылдан ашыу күрмәгән туғандарына тарата. Карел яҙыусылары уны хыянатсы һәм аҡ финн тип атай һәм уның менән осрашыуҙан баш тарта.
Юхани Конкка 1970 йылдың 22 июнендә Үҙәк Финляндияның Кухмойнендағы (Kuhmoinen) үҙенең дачаһында вафат була
Ул өс балаһы була: Анита, Урхо һәм Хейкки. Анита. Конкка атаһы кеүек яҙыусы булып китә. Ул — ун бер романдың авторы һәм финляндия Дәүләт премияһы лауреаты.
Һеңлеһе Унелма Конкка (1921-2011) — филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр академияһының Карелия Фәндәр үҙәгенең Тел һәм әҙәбиәте институтының өлкән ғилми эшмәкәре,, совет, рәсәй шағирәһе, прозаигы, СССР Языусылар союзы.
Юхани Конкканың рус телендә нәшер ителгән романдары: «Огни Петербурга» (2014), «Мы, герои» (2015).
Парвати
Парвати (санскрит: पाययवती, IAST: pārvatī «тау») индуизмдағы илаһ Шиваның ҡатыны исемдәренең береһе. Ул Девиҙың, Шиваның шактиһы (йәғни ҡатын-ҡыҙ ижади энергияһының)- яҡшы, изге кәүҙәләнеше.
Тағы ла изге кәүҙәләнеш исемдәре: Гаури («Сағыу, яҡшы»), Трипурасундари («өс донъяның һоҡланғысы»), Лалита — «Уйнай», Бхавани («терелтеүсе»). Асыулы рәүешле Деви Кали («Ҡара»), Шиама, Чанди (Чанда, «Асыулы»), Дурга («Яҡын ебәрмәй, Ғорур»), Бхайрави («Ҡурҡыныс») исемдәрен йөрөтә.
Сати образы (Парватиҙың иртә кәүҙәләнеше) шулай уҡ Дашамахавидья менән бәйле. Дашахмахавидья- Сатиҙың Шива менән бәхәсенән һуң Бөйөк Әсәнең ун төрлө яғы (аспект, лик) булып кәүҙәләнеше.
Этимологияһы
Парватиҙы Санскриттан «Тау ҡыҙы» тип тәржемә итәләр, сөнки ул Гималай тауҙарының хужаһы һәм уның үҙе Химаваттың ҡыҙы тип һанала. Уның тауҙар менән бәйле башҡа исемдәре — Шәйләжә («Тауҙар ҡыҙы»), Гирираджапутри («Тауҙар батшаһының ҡыҙы»).
Дурга-сапташати буйынса, уның 108 исеме бар, улар араһында Амбика («Әсә»), Гаури («Яҡтылыҡ»), Шиама («Ҡараңғы»), Бхайрави («Ҡурҡыныс»), Кали («Ҡара»), Ума, Лалита, Апарна, әсәлек эпитеты Матаджи, Дурга («Яҡын ебәрмәй, Еңелмәҫ»), Бхавани («Терелтеүсе»), мәғишәт (йәшәйеш) алиһәһе һәм башҡа йөҙҙәрсә исемдәр.
Индуизмдың изге тексы Лалита Сахасранамала илаһтың 1008 исеме индерелгән абруйлы исемлек бар. Ума атамаһы Сати өсөн иң боронғо текстарҙа ҡулланылған, әммә Рамаянала Парвати синонимы булараҡ ҡулланылған. Харивамшала Парвати Апарна тип телгә алына, ә һуңынан Ума тип атала, әсәһе уға ризаһыҙлыҡ белдергәндә, ул u mā («эй, быны эшләмә») ти. Парвати шулай уҡ Раббы Шиваның ҡатыны булараҡ билдәле, уның исеме санскрит телендә Шиварадни йәки Шивараджи.
Сығанаҡтар
Парвати- «яҡтылыҡ, яҡшылыҡ» — Гаури, һәм шул уҡ ваҡытта «ҡара», «ҡара» — Кали йәки Шиама тип аталыуы һинд мифы менән аңлатыла: Шива ҡара тәнле булғаны өсөн Парвати менән ризаһыҙлыҡ белдерә, асыулы Парвати уны ташлап китә һәм, бер нисә дини ғәмәл ҡылып, Брахманан бүләккә аҡ төҫтәге тән ала.
Килеп сығышы
Бер ҡараш буйынса Кальпула Свейамбхвува Манвантара Питриһында Ади Шакти Сати булараҡ билдәле тип яҙылған. Хәҙерге Шветавараха Калпаға Чакшуша Манвантара ваҡытында Ади Шакти Парвати булараҡ әүерелгән. Шиваның мәңгелек ҡатыны — Махешвари, Ади Шакти, ул төрлө исемдәр аҫтында тыуа. Быны Шива Пурана раҫлай : «Берәүҙәр Сати улар араһында иң өлкәне булған, ти, икенселәр уны уртансы, ҡай бер сәхәбәләр уны бөтәһе араһында иң кесеһе тип һанай. Өс фекер ҙә төрлө Кальп арҡаһында дөрөҫ була».
Бер ҡиәфәтендә Дакшаяни Сати булараҡ билдәле, Шиваның ҡатыны була, әммә Шива менән Дакша араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар арҡаһында үҙ-үҙен яндырыу йолаһын үтәй, ә бер аҙҙан Парвати (башҡа версияларҙа Ума исемен йөрөтә), Химавата (Гималай тауы) һәм апсара (хур ҡыҙы) Менаканың ҡыҙы булып тыуа.
Сканда Пуранала Шива, Ваҡыт үтеүен һәм Вишнуның килеп сығышын аңлатып, Девиға Чатурюга 432 000 000 ер йылынан тора, 71 Чатурюгас бер Манвантараны һәм Индраның йәшәү ваҡытын тәшкил итә, Индраның шундай 14 ғүмере — бер Калпа һәм бер көн Брахма көнө, тип һөйләй. Брахма төнө лә шулай дауам итә. Парватиҙың ғүмер оҙонлоғо — Брахманың ярты йыллығы.
Иконография
Һүрәттәрҙә Парвати ике ҡуллы һәм ике аяҡлы матур ҡатын-ҡыҙ итеп һүрәтләнә. Ул бер нисә мөғжизә генә башҡарған тип иҫәпләнә. Әммә был алиһәнең Дурга, Кали һәм башҡа ҡиәфәттә сағында, илаһи һәләттәре уяна, Парватиға хас булмаған сифаттары асыла.
Әҙәбиәт
Рус телендә
Парвати // П — Пертурбационная функция. — М. : Большая российская энциклопедия, 2014. — С. 319—320. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 25). — ISBN 978-5-85270-362-0.
Башҡа телдәрҙә
Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions (ISBN 81-208-0379-5) by David Kinsley
Researches Into the Nature and Affinity of Ancient and Hindu Mythology By Vans Kennedy; Published 1831; Printed for Longman, Rees, Orme, Brown, and Green; 494 pages; Original from Harvard University; Digitized Jul 11, 2005
Hindu Mythology, Vedic and Puranic By William J. Wilkins; Published 2001 (first published 1882); Adamant Media Corporation; 463 pages; ISBN 1-4021-9308-4
Śiva, the Erotic Ascetic By Wendy Doniger O’Flaherty
Mythology of the Hindus By Charles Coleman
Sacred Places of Goddess: 108 Destinations By Karen Tate
Мағас
Мағас (Мағас) — Рәсәй Федерацияһы, Ингушетия Республикаһының баш ҡалаһы.
Рәсәй Федерацияһы субъектының административ үҙәге булған иң бәләкәй һәм иң йәш тораҡ пункты.
Республика әһәмиәтендәге ҡала, ҡала округы статусына эйә булған шул уҡ исемдәге Магас ҡалаһын уның составында берҙән-бер тораҡ пункты булараҡ барлыҡҡа килтерә.
Сәғәт поясы
Ҡалала Мәскәү ваҡыты ҡулланыла. Сәғәт бүлкәте — UTC+3.
Этимологияһы
Ингушетияның яңы баш ҡалаһына « Мағас» атамаһы фәнни- тарихи, археологик һәм лингвистик мәғлүмәттәрҙән, шулай уҡ урындағы топонимиканың географик атамалары нигеҙендә бирелгән. Уларға ярашлы, Төньяҡ Кавказда урта быуат полиэтник дәүләте боронғо Аланияның баш ҡалаһы тап шулай тип аталған.
«Мағас» һүҙе «ер, ҡояш урыны» тип этимологиялаштырыла, ә ҡала исеме булараҡ — «ҡояш ҡалаһы» тигәнде аңлата.
Халҡы
2010 йылғы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Көҙөй
Иҫке Көҙөй (Старая Кудеевка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 452420, ОКАТО коды — 80228845003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Маркин Павел Михайлович (сәнәғәт эшмәкәре)
Маркин Павел Михайлович (1924-1997) — СССР һәм Рәсәй сәнәғәт эшмәкәре, Н. Д. Кузнецовтың арҡазашы.
Биографияһы
1924 йылдың 12 июлендә Татар АССР-ының Сахаровка ауылында тыуған. Мәктәпте тамамлағас, 1941 йылдың ғинуарында М. В. Фрунзе исемендәге Ленинград хәрби диңгеҙ училищеһына документтарын тапшыра. Ул училищегә имтиханһыҙ ҡабул ителә, әммә Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән бәйле, башҡа курсанттар менән бер рәттән Ленинградты обороналау өсөн истребителдәр батальонына ебәрелә. 1942 йылдың июлендә 2-се Астрахань хәрби пехота училищеһы курсанты була, лейтенант званиеһы ала һәм уҡсылар взводының командиры вазифаһында Сталинград янына, 13-сө гвардия уҡсылар дивизияһына ебәрелгә, уның менән бөтә һуғышты үтә.
1946 йылдың октябрендә демобилизациялана һәм Өфөгә килә. 1951 йылда Өфө авиация институтын инженер-технолог һөнәре алып тамамлай.
1952—1993 йылдарҙа 2-се Дәүләт союз тәжрибә заводында эшләй (1982 йылдан — Куйбышев фәнни-производство берекмәһе «Труд», 1990-сы йылдар башынан — Н. Д. Кузнецов исемендәге «Һамар фәнни-техник комплекс» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә). Хеҙмәт юлын инженер-технолог булып башлай; 1961—1981 йылдарҙа — завод директоры, 1981—1989 йылдарҙа — завод директоры- етештереү буйынса генераль директорҙың беренсе урынбаҫары.
1997 йылда вафат була.
Канаш (Бәләбәй районы)
Канаш (Канаш) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 452016, ОКАТО коды — 80209834003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фәнүс
Фәнүс  — Изге Рамаҙан айы башланыуы айҡанлы Мысырҙа һәм башҡа ғәрәп илдәрендә йәшәүселәр тарафынан Фатимиҙар заманынан ҡабыҙыла торған ғәжәйеп формалағы төҫлө фонарҙар.
Фараздар
Фәнүстарҙың килеп сығышы тураһында бер нисә версия бар. Уларҙың береһенә ярашлы, Фатими хәлифә Әл-Хәким би-Әмриллаһ идара иткән осорҙа ҡатын-ҡыҙҙарға Рамаҙан айында ғына мәхрәмдәре оҙатыуһыҙ өйҙәренән сығырға рөхсәт ителә. Әммә уның алдынан бәләкәй малай баҡыр фонарь тотоп барырға, урамдарҙағы ир-аттарға юл бирергә кәрәклеген иҫкәртергә тейеш була. Кешеләргә фонарҙар шул тиклем оҡшай, был закондар йомшартылғандан һуң да һәр Рамаҙанда уларҙың балалары урамда фәнүс йөрөтөүен дауам итә. Икенсе версия буйынса, 972 йылда яңы баш ҡалаһына тантаналы рәүештә ингән фатими хәлифә әл-Мүғизде мысырҙар төрлө төҫтәге фонарҙар менән ҡаршы ала.
Тасуирламаһы
Фәнүс формаһы буйынса ҡәлғә башняһын хәтерләтә. Мысыр оҫталары йоҡа металл пластиналарҙан һәм төрлө төҫтәге быяланан фонарҙар эшләй. Фонарҙарҙың нигеҙен һәм өҫкө өлөшөн быялаға алтын буяу менән каллиграфик яҙып төшөрөлгән ҡатмарлы нағыштар, Ҡөрьән аяттары биҙәй. Иң ҙур фонарҙар ике метр бейеклеккә етә. Элек фәнүстың уртаһына шәм йәки факел ҡуйғандар. Әлеге ваҡытта башлыса пластмассанан эшләнгән һәм батареялар ҡулланылған ҡытай күсермәләре һатыла.
Васька ҡарағай урманы (тәбиғәт ҡомартҡыһы)
Васька ҡарағай урманы — ландшафттағы төбәк әһмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы, Вологда өлкәһе Белозерский районындағы Азатский күленең көньяҡ өлөшөндәге ярымутрауҙа урынлашҡан. Ҡомартҡының тәбиғи ҡиммәте камовый рельефының ҡомло, көлгә оҡшаш тупраҡта үҫкән ҡарағай урманы, пейзажының иҫ киткес матурлығы, регламентланған рекреацион мөмкинлектәре менән бәйле. Был территорияла төрлө тарихи осор кешеләренең ултраҡтары эҙҙәре табылған.
Төҙөлөү тарихы
«Васька ҡарағай урманы» тәбиғәт ҡомартҡыһының дөйөм майҙаны 76 гектар, халыҡ депутаттарының Вологда өлкә Советының «Ҡиммәтле тәбиғәт объекттарын һаҡлауҙы көсәйтеү саралары тураһында» (16.08.1978 № 498) тигән ҡарарына ярашлы бүленгән.
Вологда өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышының "Өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт закзниктарын һәм тәбиғәт һәәйкәлдәрен ойоштороу тураһында" ҡарары нигеҙендә (14.09.1994 № 187) ҡомартҡы территорияһы ике тапҡырҙан ашыуға киңәйтелә — 175 гектар була.
Урынлашыуы һәм геологияһы
Васька ҡарағай урманы Төньяҡ-көнбайыш физик-географик өлкәһендә, тайға подзонаһында, Белозерский- Кирилловский территорияһының күлле-таулы ландшафтында урынлашҡан.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы урыны камовый убанан ғибәрәт, ундағы тупраҡ тау тоҡомдарынан,ҡомдан һәм ҡырсынташтан тора. Территорияның төп өлөшө бейек булмаған һырттар менәнбүлгеләнгән һәм көнсығышҡа табан һөҙәкләнеп тора. Территорияның тупраҡ өҫтө һыу-боҙ ултырмалары менән ҡапланған. Киң таралған тупрағы - уртаса көллө ҡом ҡатыш тупраҡ..
Флора
Урмандары төрлө йәштәге йәшел мүкле ҡара ҡарағайлыҡтан ғибәрәт, шулай уҡ бында ҡайын һәм шыршы ағастары ла үҫә. Мүк-лишайник ярусының тығыҙлығы 60 %-ҡа етә.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәләрендә Рәсәй Федерацияһының һәм Вологда өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр үҫә, улар араһында ысын башмачок, гроздовник, Дортман лобелияһы, япраҡһыҙ надбородник, сәәнскеле споралы полушник, шлем башлы ятрышник , йәшел сәскәле грушанка бар.
Һаҡлау
Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау бурысы булып урындағы ҡарағайлыҡ берләшмәләрен, Рәсәй Федерацияһының һәм Вологда өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙе һаҡлау, шулай уҡ ойошторолған туризм һәм рекреациялар өсөн шарттар булдырыу тора.
Айырыуса һаҡлау аҫтында торған территорияһында кешеләрҙең туғыҙ археологик ултраҡтары, улар неолит осоронан алып һуңғы урта быуаттарға ҡарай, шулай уҡ уларҙы һаҡлау һәм өйрәнеү мотлаҡ.
Ошла
Ошла — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Органик донъя системаһы
Органик донъя системаһы — хәҙерге ваҡытта һәм элек йәшәгән бөтә организмдарҙы һүрәтләү, төркәмләү нигеҙендә билдәле тәртиптә эшләнгән схемаһы. Тере организмдар бер нисә миллион төрҙө тәшкил итә.Ошо тиклем күп төрлөлөкте биологик систематика өйрәнә.
Төп бурысы — төркөмләү (классификация) нигеҙендә органик донъяның системаһын төҙөү.
Йәнле тәбиғәт таксоно́мияһы.
Фәнни дәирәләрҙә бер үк төркөмдең систематик статусы тураһында уртаҡ фекер булмағанлыҡтан, тәҡдим ителгән систематика дөйөм килешелгән (консенсус) структура булып тора.
Күҙәнәкһеҙҙәр
Күҙәнәк төҙөлөштәре булмаған тереклек эйәләре төркөме. «Күҙәнәкһеҙҙәр» йыш ҡына «вирус» һүҙенә синоним булараҡ ҡулланыла.
Термин 2003 йылда, быға тиклем билдәле булған вирустар араһында иң ҡатмарлыһы тип танылған мимивирусты тапҡандан һуң индерелә. Уның күҙәнәклеләр төҙөлөшлөнән үҫешкән (эволюцияның дегенерация формаһы) тигән фараз бар.
Вирустарҙан тыш күҙәнәкһеҙҙәргә вироидтарҙы, вирусоидтарҙы, шулай уҡ, ДНК йәки РНК (миҫал, приондар) формаһында шифрлы геномы булмаған инфекцион агенттарҙы индерәләр.
Вирустар
Шулай уҡ, икенсе вирустарҙы зарарлаусы вирустар (вирус-сателлиттар).
Балтимор буйынса классификация
Нобель премияһы лауреаты биолог Дейвид Балтимор буйынса вирустарҙы классификациялау нигеҙҙәрен эшләй. Был 7 төп төркөмде эсенә ала .:
Вироидтар
Үҫемлектәрҙең патогендары юғары комплементарлы, ҡулсалы, бер сылбырлы РНК молекулаларынан ғибәрәт. Бер нисә йөҙ нуклеотидтарҙан торған ҡыҫҡа ғына фрагметтар фиғылындағы йән эйәләре. Вирустарға хас булған тышсалары юҡ.
Иң бәләкәй вироид scRNA (кес кенә цитоплазматик РНК)- дөгөне зарарлай торған вирустың(вируса жёлтой крапчатости) паразиты (англ. RYMV, rice yellow mottle sobemovirus), бары 220 нуклеотидтан ғына тора.
Сағыштырыу өсөн: әлегә тиклем билдәле вирустарҙан иң иң бәләкәй вирустың геномы 2000 нуклеотидтан тора. Вироидтар Теодор О. Динер тарафынан асылған һәм ошо атамаһы бирелгән.
Прокариоттар
Бер күҙәнәкле тере организмдар, (эукариотарҙан айырмалы) күҙәнәк ядроһы һәм мембраналы органоидтары (тик, цианобактерияларҙа ғына цистерна фиғылында фотосинтезлаусы, мембраналар була) юҡ.
Прокариот күҙәнәктәрҙә ДНК молекулаһының төргәгендә гистон -аҡһымдар юҡ, йәғни ДНК-гистон береге-хроматин булмай. Шулай уҡ,уны цитоплазманан сикләүсе тышса ла булмай.
Туҡланыу тибы- осмос. Берҙән-бер дәү ҡулса фиғылындағы (ҡайҙыларында—буй) ике сылбырлы ДНК молекулаһында (нуклеоид) нәҫел мәғлүмәтен һаҡлаған төп өлөше бер туҡтауһыҙ эшләп тора.
Прокариотарға бактериялар, цианобак-териялар (күкле-йәшелле ылымыҡтар) һәм архейҙар керә. Эукариот күҙәнәктәрҙең органоидтары- митохондриялар һәм пластидтарҙы прокариот күҙәнәктәрҙең вариҫтары тип һанайҙар. Прокариотарҙы домен рангаһында (надцарство) ике таксонға : Бактерилар (Bacteria) һәм Архейҙар(Archaea) төркөменә бүләләр.
Архейҙар
Архейҙарҙы 5 типҡа бүлеп йөрөтәләр. Араһында күпмелер дәрәжәлә яҡшыраҡ өйрәнелгәне: кренархеоттар (лат. Crenarchaeota) һәм эвриархеоттар (лат. Euryarchaeota).
Архейҙарҙы өйрәнеү бик тә ҡатмарлы, сөнки, күптәре бер ҡасан да шарттарҙа үрсетеп ҡаралмаған. Бары йәшәү урындарынан алынған нуклеин кислотаһы өлгөләренә(алынмаларына) анализ буйынса ғына беләләр.
Күпселеге — хемоавтотрофтар. Улар эукариоттарға ҡарағанда күберәк төр энергия сығанаҡтары ҡулланалар: шәкәрҙәнҙән башлап, аммиак, металл иондары һәм водородҡа тиклем. Тоҙға сыҙамлы архейҙар — галоархеҙар (лат. Haloarchaea) — ҡояш энергияһын файҙалана, икенселәре — углеродты.
Енси булмаған юл менән үрсейҙәр: бинар (урталай) бүленеү, фрагменттарҙан һәм бөрөләнеү. Бактерияларҙан һәм эукариоттарҙан айырмалы, архейҙар спора барлыҡҡа килтермәй.
Бактериялар
Домен (юғары батшалыҡ). Прокариот (ядероһыҙ) микроорганизмдар, одноклеточных. Ун мең тирәһе төр бактериялар билдәле. Ләкин миллиондан ашы төр булырға тейеш тип фараз ителә.ларға ҡарата төр төшөнсәһен ҡулланыу ҡыйынлыҡтар тыҙыра.
Төркөмләү күҙәнәк диуарынының (стенкаһының) төҙөлөшенә ҡарап, йәни фенотип нигеҙендә эшләнә. (IX нәшер, Определителя бактерий Берги (1984—1987)).
Эре таксономик төркөм булып 4 бүлек тора: Gracilicutes (грамм-тиҫкәре), Firmicutes (грамм-ыңғай), Tenericutes (микоплазмалар; берҙән-бер класы Mollicutes) һәм Mendosicutes (архейҙар).
Эукариоттар
Домен (юғары батшалыҡ). Күҙәнәктәрендә ядроһы булған тере организмдарҙы үҙ эсенә ала. Бактерия һәм архейҙарҙан башҡалары бөтәһе лә ядролы. (Иҫкәрмә:вирустар, вироидтар һәм вирусоидтарҙы тере организмдар тип һанамаусы биологтар бар).
Хайуандар, үҫемлектәр, бәшмәктәр, протистар тип аталған йыйылма төркөм дә — эукариоттар. Улар бер күҙәнәкле һәм күп күҙәнәкле булырға мөмкин, әммә бөтәһенең дә күҙәнәктәре берүк төрлө төҙөлөш планына эйә.
Был ядролы төҙөлөшле организмдар юғары рангалағы монофилетик таксон итеп ҡарала.
Фараздарҙың күптәре эукариоттар 1,5-2 млрд йыл элек барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә тҡтала. Эукариоттар эволюцияһында симбиогенез — эукариот күҙәнәк (ядролы һәм фагоцитозға һәләтле) менән уның тарафынан йотолған бактерия(митохондрия һәм пластидтарҙың башланғысы) күҙәнәге араһында симбиоз ҙур әһәмиәткә эйә булған тип һанала.
Opisthokonta
Бәшмәктәрҙе, хайуандарҙы, шулай уҡ, башҡа эукариот микроорганизмдарҙы үҙ эсенә ала. Уларҙы Choanozoa тибына керетеүселәр бар. Ә ҡайһы бер тикшереүселәр Протистар (Protista)[9] йәки Иң ябайҙар (Protozoa)  батшалығына бүлә (башҡа классификацияларҙа улар таксон сифатында ҡабул ителмәй). Бөтә генетик һәм ультраструктур тикшереүҙәр был ике төркөмдең монофилик икәнлеген дөрөҫләй.
Бәшмәктәр
Йәнле тәбиғәт батшалығы. Эукариоттар. Үҫемлектәргә лә, хайуандарға ла хас үҙсәнлектәргә эйәләр.
Оҙаҡ ваҡыт бәшмәктәрҙе ботаника фәне эсендә бер бүлек итеп өйрәнә инеләр. Хәҙерге систематикала бәшмәктәр айырым батшалыҡ.
Бәшмәктәрҙе өйрәнеүсе фән микология тип атала.
Хайуандар
Аристотель заманынан уҡ организмдарҙың, айырым төркөме итеп өйрәнелә, хәҙерге көндә биологик батшалыҡ. Хайуандарҙы зоология фәне өйрәнә.
Archaeplastida
Рангаһыҙ таксон, үҫеше нығыраҡ алға киткән ылымыҡтар бүлеге — йәшел, хара, микроскопик глаукофит һәм үлеп бөткән нематофит ылымыҡтар. Архепластидтарға бишенсе бүлек — ҡыҙыл ылымыҡтарҙы ла индерәләр.Әгәр монофилияға нигеҙләнһәң, архепластидтарға юғары төҙөлөшле үҫемлектәрҙе лә индерергә мөмкин.
Chromalveolata Adl et al., 2005
Полифилетик төркөм, Томас Кавалир-Смиттың 1981 йылда тәҡдим иткән системаһында батшалыҡтарҙың береһе. Хромистар протистарҙың ваҡ батшалығы һаналған.
Организмдары береһе икенсеһенең эсендә урынлашҡан һәм хлорапласы булған ике эукариот күҙәнәктән тора.
Шулай уҡ, ошондай организмдарҙың вариҫтары, тик эске эукарионт симбионттары булмағандары бар.
Былар: ҡайһы бер ылымыҡтар(гетероконт), тәлмәрйендәрҙең клоакаһында тереклек иткән опалиналар (дәү, бер күҙәнәкле ҡамсылы йән эйәләре), элек бәшмәк тип һаналған ҡайһы бер организмдар.
Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд
Абдулла ибн Ғәбдел Әзиз әс-Сәғүт, عبد الله بن عبد العزيز السعود 2005 йылдың 1августынан (Урағай) Сәғүд Ғәрәбстаны короле. 200px|thumb|Король Абдалла һәм Джордж Буш
Ватьма
Ватьма — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вадок йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Семисарт
Семисарт — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каерлык йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Галка (йылға)
Галка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/879/156 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юда (Тәтешле районы)
Юда (Юда) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 186 кеше. Почта индексы — 452833, ОКАТО коды — 80250815007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (95 %) йәшәй.
Тарихы
1920 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу 95 хужалыҡтан торған 497 удмурт йәшәгән Юда ауылын теркәгән.
Чапаев һәйкәле (Санкт-Петербург)
Чапаев һәйкәле — Василий Иванович Чапаев хөрмәтенә Санкт-Петербургтағы С. М. Буденный исемендәге Хәрби элемтә академияһы алдында ҡуйылған һәйкәл. СССР осорондағы иң ҙур скульптура композицияһының береһе: дөйөм бейеклеге 4,5 м (постамент бейеклеге 1,3 м һәм скульптура төркөмө — 3 м). Һәйкәл ҡуйыуға киткән бронзаның ауырлығы — 12 тонна.
Тарих
Скульптор М. Г. Манизер эшләгән һәйкәл 1942—1943 йылдың ҡышында ҡуйыла. Һуғыш барған ваҡытта, аслыҡ һәм емереклектәр уртаһында кешеләр гүзәл сәнғәт әҫәре тыуҙыра, ул — батырлыҡ һәйкәле. Һәйкәл күп фигуралы композициянан ғибәрәт, уртала Чапаев үҙе ҡулында шашка тотоп, аяғүрә баҫҡан атта тора. Уның тирәләй ете фигура — комиссар, балтика матросы, ҡарт һалдат, эшсе ҡатын, партизан, башҡорт һәм ҡыҙылармеец. Бөтә был фигуралар Чапаев дивизияһында һуғышҡан кешеләрҙең фотоһүрәттәренән күсереп эшләнгән. Манизер В. А. Чапаевтың позаһын уның улы А В. Чапаевҡа ҡарап һынландырған. Был скульптура фигуралары тормош энергияһы менән тулы һәм улар тере кешеләр кеүек күренә. Скульптор хәрәкәтһеҙ таш скульптурала кешеләр хәрәкәтенең динамикаһын һәм нәфислеген күрһәтә алған, ул һүрәтләгән һәр бер персонаж алышҡа ташланырға әҙер.
Бындай скульптура төркөмө бронзанан «Монументскульптура» заводында 1932 йылда ҡойолған һәм Һамарҙа (1935—1991 йылдарҙа — Куйбышевта) ҡуйыу өсөн яһалған. Шул уҡ йылда яһалған скульптура ҡаланың Чапаев майҙанында урынлаштырылған.
1933—1934 йылдарҙа Ленинград өсөн скульптураны икенсе тапҡыр ҡоялар. Уны С. М. Киров ҡаланың Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына ҡуйҙырырға була, тик 1934 йылда вафат була, шунлыҡтан һәйкәл ҡуйылмай ҡала. Скульптураны 1935—1940 йылдарҙа Елагин утрауындағы Масляный луг районына күсереп ҡуялар Бөйөк ватан һуғышы башында һәйкәл Крестовский проспектындағы 34-се йорт ихатаһында тора.
1943 йылда П. В. Борисов — Ленинград фронтының кесе лейтенанттарҙы уҡытыусы уҡсы-пулеметсылар курсының начальнигы — бойороғо буйынса скульптура торған урынынан Бәйләнеш академияһының ихатаһына ткүсерелә. Бында һәйкәлде бүрәнәләрҙән эшләнгән ваҡытлыса постаментҡа баҫтыралар, был эштәр барыһы ла курсанттар көсө менән эшләнә. Блокада ваҡытында был урынға авиабомба төшә һәм ҙур соҡор яһай, ошо соҡорға һәйкәл ҡуйылған тигән легенда ла йөрөй.
Гранит постаменттың проекты 1960 йылда Н. Ф. Бровкин тарафынан эшләнә. Һәйкәлде ҡуйған саҡта уны 90° бороп — ҡала үҙәгенә ҡаратҡандар. Постамент киртләсләп һалынған плиттәләрҙән төҙөлгән, Һәйкәл был постаментҡа 1968 йылда яңынан баҫтырылған. Яуаплы эш Ҡала скульптураһы дәүләт музейы контроле аҫтында башҡарылған, 1968 йылдың 4 ноябрендә һәйкәл асыла. Унан һуң Чапаев ҡулындағы шашканы вандалдар сувенир өсөн урлайҙар, шунлыҡтан яңынан эшләнгән шашканы бороп алынмалы итеп яһайҙар ҙәм уны байрамдарҙа ғына Чапаев ҡуына тоттороп ҡуялар.
Ҡытайҙағы Рәсәй көндәренә арналған Боҙ скульптуралар һындары фестивале сиктәрендә 2006 йылда Харбинда был һәйкәлдең боҙҙан эшләнгән күсермәһе ҡуйыла.
Һәйкәл алдындағы майҙансыҡ райондың мәҙәни тормош үҙәге булып тора — бында төрлө саралар һәм сәйәси акциялар үткәрелә. 2014 йылдан алып һәйкәл, ҡомартҡылар биләмәләре булараҡ һаҡланғаан һәйкәлгә яҡын килеү тыйыла. Байрам көнөдәрендә инеү ирекле, бында ритуал һәм хәрби патриотик саралар үткәрелә.
9 май
9 май — григориан стиле буйынса йылдың 129-сы (кәбисә йылында 130-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 236 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Вачка (Меня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө
Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 8 март менән бәйле тарихын 1980-се йылдарҙа тарихсы Рене Котэ  (en)  өйрәнә. Эҙләнеүҙәре Канадала 1984 йылда La Journée internationale dês femmes ou les vrais dates des mystérieuses origines du 8 de mars jusqu'ici embrouillés, truquées, oubliées : la clef dês énigmes. La vérité historique. Montreal: Les éditions du remue ménage китабында баҫыла.
Тарихы
Ҡатын-ҡыҙҙар көнө сараһын үҙҙәренең хоҡуҡи тигеҙлек өсөн көрәшенә халыҡ иғтибарын йәлеп итеү өсөн Америка ҡатын-ҡыҙҙарының тауыш биреү хоҡуғы өсөн милли ассоциацияһы (NAWSA) (  🇺🇸)  ҡуллана башлай.
Шундай сараларҙың беренсеһе 1908 йылдың 3 майында Чикагола, һуңғараҡ - 1909 йылдың 28 февралендә Нью-Йоркта; һәм 1910 йылдың 27 февралендә Нью-Йоркта үткәрелә, артабан да Милли ҡатын-ҡыҙҙар көнөн  февралдең һуңғы йәкшәмбеһендә билдәләүҙе дауам итәләр.
АҠШ-та
Ҡушма Штаттарҙа шундай милли феминистик (en) әүҙемлек 1848 йылдың 19-20 июль көндәрендә Нью-Йорктың Сенека Фоллс (en) ауылында үткәрелгән ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары конвенцияһында (en) ҡабул ителгән Тойғолар декларацияһынан һуң (en) тоҡанып китә тип әйтеп була.
Социалистарҙың Халыҡ-ара сараһы
Байрамды Халыҡ-ара кимәлдә билдәләү тәҡдиме 1910 йылдың 23 август - 3 сентябрь араһында 🇩🇰 баш ҡалаһы Копенгагенда ойошторолған Икенсе социалистик интернационал конгресы (de) барышында 26-27 августа уҙған икенсе Халыҡ-ара социалист ҡатын-ҡыҙҙарҙың конференцияһында ҡабул ителә. Йыллыҡ сара булараҡ Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙ көнө билдәләү тәҡдимен немец социалисы Луиза Зиец (Luise Zietz) яһай,уны  социалист  һәм һуңыраҡ коммунист  Клара Цеткин  (en)  яҡлап сыға, тик был конференцияла махсус көн билдәләнмәй. 17 илдән йыйылған 100 делегат  был башланғысты ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тиң хоҡуҡтар яулау сараһы итеп ҡулланыу тураһында килешә.
Беренсе тапкыр 1911 йылдың 19 мартында уҙған Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө сараларында Австро-Венгрия империяһында, Германияла, 🇩🇰 һәм 🇨🇭ла бер миллиондан артыҡ кеше ҡатнаша. Австро-Венгрия империяһындә 300 демонстрация уҙа, Венала ҡатын-ҡыҙҙар демонстрацияға Париж коммунаһы  (en)  ҡорбандарын иҫкә алыусы плакаттар менән сыға. Ҡатын-ҡыҙҙар һайлау һәм дәүләт вазифаларына һайланыу хоҡуҡтарын талап иттеләр, шулай уҡ эш урынындағы дискриминацияға ҡаршы сығыш яһаны.
Рәсәй империяһындәа Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө беренсе тапҡыр 1913 йылғы февраль айының һуңғы йәкшәмбеһендә үткәрелә (ғәмәлдәге григориан миләди календарь буйынса - марттың икенсе аҙнаһы). Ҡатын-ҡыҙҙар ойошторған протестар 1914 йылға ҡәҙәр барһа ла, 8 мартҡа береһе лә тура килмәй.
1914 йылғы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө йәкшәмбегә тура килгән 8 март көнөндә билдәләнә.
1917 йылғы Рәсәйҙәге Февраль революцияһы роле
1917 йылғы революциянан һуң, Совет республикаһында рәсми сара булараҡ ҡабул ителгәс, байрам күбеһенсә коммунистик һәм социалистик илдәрҙә үткәрелеп килә. Ҡытайҙа уны 1922 йылда, испан коммунистары 1936 йылда билдәләй башлайҙар.
Бөтә дөнъя сараһы булараҡ
Көнбайыш илдәрендә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө 1977 йылда 🇺🇳ның Генераль ассамблеяһы ағза-илдәрен 8 мартты ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары һәм дөнъяла тыныслыҡ урынлаштырыуға (en) йүнәлтелгән Халыҡ-ара иҫтәлекле көн булараҡ иғлан итергә саҡырыуынан һуң ғына киң байрам ителә башлай.
БМОның ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы (en) әҙерләгән "ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияны бөтөрөү тураһындағы декларацияһы"н (en) 🇺🇳ның Генераль ассамблеяһы тарафынан 1967 йылда ҡабул ителә, 1981 йылда Халыҡ-ара хоҡуҡи тәртипте билдәләүсе "Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияны бөтөрөү тураһындағы конвенцияһы" (CEDAW) көсөнә инә.
Бөгөнге көндә, Халыҡ-ара кимәлдә ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын үҫтереү менән 2010 йылда барлыҡҡа килгән айырым БМО-ның махсус агентлығы  UN Women шөғөлләнә.
Иҫке Ҡобау
Иҫке Ҡобау (Старокубово) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 639 кеше. Почта индексы — 452445, ОКАТО коды — 80228880005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Антропова Мета Васильевна
Антропова Мета Васильевна (16 ғинуар 1915 йыл — 22 март 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-гигиена белгесе. Медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1966), СССР Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы (1968). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
Биографияһы
Мета Васильевна Антропова 1915 йылдың 16 ғинуарында Һарытауҙа тыуған.
1938 йылда Беренсе Мәскәү медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай.
1938 йылдан 1941 йылға тиклем аспирантурала уҡый, шунан һуң кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1945 йылдан 2011 йылға тиклем РАО йәш физиологияһы ғилми-тикшеренеү институтында — ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, төп ғилми хеҙмәткәр һәм баш ғилми хеҙмәткәр.
М. В. Антропова экспериментты тәбиғи шарттарҙа киң фәнни тикшеренеүҙәрен үткәреүгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, уның етәкселеге аҫтында башҡарылған эштәрҙең һөҙөмтәләре билдәләнгән факторҙарға бәйле уҡыусыларҙың аҡыл эшмәкәрлеге һәләте динамикаһы законлылыҡтарын билдәләргә мөмкинлек бирә. М. В. Антропова мәктәп гигиенаһы өлкәһендә фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы була, уның етәкселегендә институт хеҙмәткәрҙәре уҡыусыларҙың режимына, дәрес йөкләнешенә, мәктәптәрҙе проектлауҙа һәм төҙөүҙә гигиена талаптарына, мәктәп йыһаздарына, уҡыусыларҙың йәмәғәт-файҙалы хеҙмәттәрен нормалауға ҡарата мәктәп гигиенаһының төп йүнәлештәрен әҙерләй. М. В. Антропова мәктәп гигиенаһы өлкәһендә күп хеҙмәттәрҙең авторы булып тора
2011 йылдың 22 мартында Мәскәүҙә вафат була
Лаврентьев Владимир Николаевич
Лаврентьев Владимир Николаевич (4 октябрь 1944 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Лаврентьев Владимир Николаевич 1944 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1974  йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университеты)   тамамлаған.
1964—1967 йылдарҙа, Белорет металлургия техникумын тамамлағас, Савет армияһына саҡырыла. 1967 йылдан Белорет трактор рессорҙары һәм пружиналары заводында мастер, өлкән мастер, планлаусы булып эшләй. 1975—1981 йылдарҙа КПСС-тың Белорет ҡала комитеты сәнәғәт бүлегендә инструктор 1981—1993 йылдарҙа торлаҡ-коммуналь хужалыҡ идаралығы начальнигы, Белорет ҡалаһы ремонт-төҙөлөш идаралығы начальнигы. 1993 йылдан махсуслаштырылған идаралыҡ начальнигы.
Белорет ҡалаһы 76-сы Куйбышев һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
Сетовка (Каменка ҡушылдығы)
Сетовка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янович Сергей Александрович
Янович Сергей Александрович (1877, Асҡын, Өфө губернаһы — 1935, Ленинград) — урыҫ диңгеҙ офицеры.
Биография
Диңгеҙ кадет корпусын тамамлаған (1897). «Камчадал» транспорты һәм «Гайдамактар» (1898—1899) мина крейсеры Вахтенный начальнигы.
Ҡытай походы ҡатнашыусыһы (1900—1901), шунан һуң уҡыу-артиллерия отряды офицерҙар класы уҡытыусыһы була.
1902 й. төпкә батыу судноһы проекты эшләй башланы («күрәһең, бәләкәй катер»), Кәмә төҙөү проекты 1904 йылдың февралендә ҡарала. С. А. Янович кәмә проекты Санкт-Петербургтың Лесснер заводында төҙөлә.1904 йылдың июнендә һынау үтә һәм 1905 йылдың мартында «Кет» исемле флот составына индерелә. Уның командиры итеп 24 мартта лейтенант С. А. Янович тәғәйенләнгән. Кәмә Амурҙағы Николаевск яр батареялары менән бәйләнеште һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән. 1905 йылдың 1 июлендә «Кет» командаһы Невельск боғаҙы аҫтында япондарҙың ике миноносецын табалар һәм уларға атакаға сығалар. Кәмә 10 кабельт маҡсаттан картала билдәләнмәгән һайға ултыра, әммә япон миноносецтары, уны күреп, кирегә курстарын юнәтә һәм бүтән Невельск боғаҙын үтергә тырышмай. 1905 йылдың 3 июненән 20 сентябренә тиклем «Кет» диңгеҙгә 170 ҡабат сыға. С. А. Янович «Кет» менән 1906 йылдың көҙөнә тиклем етәкселек итә, шунан һуң яр буйы оборона ойошмаһы Айырым комиссияһына хеҙмәт итергә күсерелә, Амур флотилияһы төҙөү буйынса эштәр идарасыһы була. 1908 йылдың декабрендә яр составына алына..
Кирилловка (Бәләбәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Янович Сергей Александрович
Биография
2-се ранг капитаны (1913).
1916 йылдың ғинуарынан диңгеҙ министры ярҙамсыһы ҡарамағында тора.
1917 йылдың 25 октябрендә 2-се ранг капитаны чинында кала.
Совет осоронда Волхов ГЭС-ы төҙөлөшендә техник булып эшләй, ә һуңынан,1934 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем, — Ленинградта Киров заводының механика бүлегендә баш инженер.
Иҫкәрмә
Санкт-Петербург дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Рәсәйҙең А. И. Маринеско исемендәге һыу аҫты көстәре тарихы музейында» Яновичтар ғаилә төркөме портреты бар: моғайын Асҡын ауылы Өфө губернаһы Бөрө өйәҙелер (С. А. Янович тыуған урыны). Паспартында. (сығанағы https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=8023686 ).
Ҡырым немецтары
Ҡырым немецтары — Таврия губернаһында йәшәгән этник немецтар. Беренсе немец ауылдары XIX быуат башында барлыҡҡа килгән. Ҡырым менән бәйле Бөйөк ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың авгусында бөтә ҡырым немецтары, 52 мең кеше, депортациялана.
Таврия губернаһында немецтар
Ҡырымда немецтар 1805 йылда барлыҡҡа килә. Симферополь өйәҙендә улар: Нейзац, Фриденталь, Розенталь (виртенберлылар), Феодосия өйәҙендә — Гейльбрун, Судак һәм Герценберг колонияларына нигеҙ һалғандар. Шул уҡ 1805 йылда Цюрихталь, швейцар колонияһы, ә 1811 йылда тағы бер немец колонияһы, Кронентал, барлыҡҡа килә. Колониялар, киңәйеп, күсеп ултырған ауылдар выселки, һәм уларҙан яңы колониялар барлыҡҡа килгән.
Күсеп килгән дәүерҙә колонистар милеккә 60-65 дисәтинә иң яҡшы ер ала, оҙаҡ йылдарға натураль һәм аҡсалата йөкләмәләрҙән азат ителә, һәм уларға киң үҙидара бирелә.
XIX быуат аҙағында Симферополь ҡала думаһының яҡынса 20% - немецтар булып, уларҙың күбеһе юғары вазифалар биләй. 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, ярымутрауҙа ул саҡтағы халыҡ һанына ҡарата  йәшәгән немец Ҡырымда 32 меңгә яҡын немец йәшәгән — был ҡырым халҡының 5,8% тәшкил иткән.
Беренсе ҡырым край хөкүмәте
1918 йылдың апрелендә Ҡырым ғәскәре оккупация булғанын кайзеровский 15 ландверный етәкселеге аҫтында дивизия генерал фон Ҡош. Ҡырымда хәрби губернаторы генерал фон 5 майға тәғәйенләнгән ҡош р-майор Эглофштейн Вильгельм фон барон, командиры 4-се Бавария кавалерия дивизияһы. Германия командованиеһы ставка хәл итеү урындағы немец колонистары. Фридрих фон Линдеквист ҡырымда килгән, элекке министр германия колонияһы (1910-1911), протестанттар йәйелдереү менән бергә и. пастор Улар араһында иң әүҙем эшмәкәрлек винклер Бессарабия.
7 майҙа Бютень ауылында (хәҙер Красногвардейский районы Ленинское) немецтарҙыңк онференцияһы саҡырыла, унда Ҡырымдан,Мелитополдән, Бердянскиҙан, Херсондан, Одессанан яҡынса 400 делегат була. Ҡырым татарҙарынан Ю. Вәзиров һәм Амет Сеидабдулла оғлы Озенбашлы килә. Винклер рәйеслек итә, доклад менән фон Линдеквист сығыш яһай. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры һәм Аҙау диңгеҙе менән сиктәш булған территорияла күп өлөшөндә немецтар йәшәгән айырым Ҡара диңгеҙ өлкәһен особой Черноморской области булдырыу мәсьәләһе ҡаралған. Ҡырымда Рәсәйҙең көньяғы немецтары Союзы төҙөү, Германия менән бәйләнештәр булдырыу тураһында, аҙыҡ-түлек ярҙамы һәм герман хәрби заемына яҙылыу ҡарары ҡабул ителә. Ҡабул ителгән резолюцияға «колонист-немецтар герман армияһын тәбрикләйҙәр, ярҙам өсөн рәхмәт әйтәләр, немец колониялары Ҡырымда герман власы таралыуын һорайҙар, әгәр был килеп сыҡмаһа, ҡабат Германияға күсеү мөмкинлеген бирергә» тигән һүҙҙәр яҙыла. Генерал-губернатор посына ер биләүсе В. Э. Фальц-Фейнды тәҡдим итеү ҡаралған була, ләкин ул, Германияға күсеп китергә була, вазифанан баш тарта.
Оккупацион властар формаль рәүештә граждандар идаралығы эштәренә ҡыҫылмаһа ла, Беренсе Ҡырым крайы хөкүмәте (1918 йылдың 25 июненән алып — 15 ноябренә саҡлы) тулыһынса Германияға ҡулай сәйәсәт үткәрә. «Ҡырым халҡына» декларацияһында Ҡырым ярымутрауҙың үҙаллылығы иғлан ителгән, Ҡырым гражданлығы һәм дәүләт символикаһы индерелгән, үҙенең ҡораллы көстәрен һәм аҡса берәмеген булдырыу бурысы ҡуйылған. Баш ҡала тип Симферополь иғлан ителә. Өс дәүләт теле: урыҫ, ҡырым-татар һәм немец телдәре индерелгән. Хосуси милек, шул иҫәптән ергә, тергеҙелгән. Премьер-министр генерал М. А. Сулькевич хөкүмәте составына немец диаспораһынан немец колонисы Т. Г. Рапп (игенселек министры) ингән.
1918 йылдың июлендә В. С. Татищев етәкселегендәге хөкүмәт делегацияһы, Германия хөкүмәтенең Ҡырымдың Украинанан бойондороҡһоҙлоғон таныуына өлгәшеү, Германиянан займы алып, уның менән сауҙа мөнәсәбәттәрен урынлаштырыу маҡсатында, Берлинға килгән. Шулай уҡ Германия хөкүмәтенә йәшерен негласно Ҡырым-татар директорияһының (Германия һәм Төркиә ҡурсалауы аҫтында) Ҡырым ханлығы төҙөү тураһында доклад яҙмаһы тәҡдим ителә. Был тәҡдимдәрҙе Берлин хупламаған.
1918 йылдың ноябрендә немец армияһы эвакуацияланғандан һуң, немец колонистары: Аҡтар хәрәкәте өсөн бүленмәҫ Рәсәй идеяһына етерлек лояль булмағандары өсөн, Ҡыҙылдарға ял хеҙмәтен ҡулланыусы эре ер биләүсе булараҡ сәйәси изоляция хәлендә ҡала.
Ҡырым АССР-ында немецтар
Картала бүленгән немец райондары ҡыҙыл, ҡырым татарҙары — фирүзә, йәһүдтәр — күк, украиндар — һары, ҡатнаш райондар — алһыу төҫ менән билдәләнгән.
Ҡырым немецтары 1991 йылдан һуң
1990-сы йылдарҙа яҡынса 9,5 мең ҡырым немецы ярымутрауға кире ҡайтҡан. Тиҙҙән уларҙың күбеһе иҡттисади хәл тотороҡло Германияға һәм Рәсәйгә күскән.
Хәҙерге ваҡытта Ҡырым немецтары «Ҡырым Республикаһы Төбәк милли–мәҙәни автономияһы» йәмәғәт ойошмаһы аша Ҡырым республикаһы Хөкүмәтеһәм уның Ҡырым Республикаһының милләт-ара мөнәсәбәттәре һәм депортацияланған граждандар эштәре буйынса Дәүләт комитеты вәкәләтле органы тарафынан рәсми рәүештә танылған Йәмғиәт рәйесе - Гемпель Юрий Константинович. Йәмғиәт адресы - Симферополь ҡалаһы, Качинская урамы, 83-сө йорт.
Йәмғиәт Hoffnung (Өмөт) тигән гәзит сығара.
Мәҙәни һәм этнография фестивалдәре үткәрелә. 2016 йылдың 22-29 октябрендә Ҡырымда немец мәҙәниәте көндәре үткән.