cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пакистан тарихы
Пакистан Ислам республикаһы
1969 йылда Әйүп Хандың алмашсыһы булып генерал Яхъя Хан тора. 1971 йылда Бангладештың  айырылыуы менән бәйле сәйәси көрсөк ваҡытында, Бангладештың азат итеү армияһы Һиндостан яғынан иҡтисади һәм хәрби ярҙам ала, был Пакистанды Һиндостандың көнбайыш сигендә  «Сыңғыҙхан» хәрби операцияһын башларға мәжбүр итә һәм Өсөнсө һинд-пакистан һуғышы башланыуға сәбәп була. Пакистан ғәскәрҙәре был һуғышта еңелә һәм Яхъя Хан вазифаһынан бушатыла.
Яңы дәүләт башлығы  раджпут Зөлфиҡәр Әли Бхутто Британия Берләшмәһенән сыға, 1972 йылдың июлендә Индира Ганди менән ваҡытлы килешеү төҙөй, хәрби торошто юҡҡа сығара, президент власын сикләүсе конституция реформаһын уҙғара. Ислам социализмы идеяларына тоғро булып, тышҡы сәйәсәттә америка мәнфәғәттәрен яҡлау курсынан баш тарта. 1977 йыл дың 5 июлендә   хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Бхутто  ҡолатыла  һәм власҡа генерал Мөхәммәт Зия-үл-Хаҡ килә. Бхуттоны сәйәси дошмандарҙы үтерергә планлаштырыуҙа  ғәйепләйҙәр һәм  судҡа тарттыралар,  уны 1979 йылда үлем язаһына хөкөм итәләр. Зия-үл-Хаҡ илдә бер яҡтан илде исламлаштырыу линияһын дауам итә, ә икенсе яҡтан АҠШ менән яҡынлаша башлай, ул  Совет-афған һуғышы (1979-1989) йылдарында көсәйә. 1988 йыл дың 17 авгусында Зия-үл-Хаҡ авиация һәләкәтендә вафат була. Президент булып сенат рәйесе пуштун Ғулам Исхаҡ Хан тора.
1988 йылдың 16 ноябрендә Пакистанда ирекле парламент һайлауҙары үтә, унда Бхуттоның ҡыҙы Беназир етәкселегендә  Пакистан халыҡ партияһы еңә. Илде демократлаштырыу бара, оппозиция хоҡуҡтары киңәйтелә, Һиндостан менән мөнәсәбәттәр яҡшыра. Әммә либералләштереү коррупцияның үҫеүе менән ҡатмарлаша, унда Беназирҙың ире лә ҡатнаша, уға «ун процент әфәнде» тип ҡушамат тағалар, сөнки инвесторҙарҙан нәҡ ун процент  аҡса һалыуҙы талап итә. 1990 йылдың уртаһында  президент Ғулам Исхаҡ Хан Беназир Бхутто хөкүмәтен отставкаға ебәргәс кенә был ғәйепләүҙәр тамамлана.
1990 йылдар
1992 йылда  Шәриф Карачила  социаль һәм сәйәси тотороҡһоҙлоҡто бөтөрөүгә һәм һинд иммигранттары Мөхәджир Ҡәүми Хәрәкәте йәмғиәтенән сәйәси дошмандарҙы кәметеүгә юнәлтелгән  «Таҙартыу» операцияһын үткәрә. Шул уҡ ваҡытта Шәриф хөкүмәте  пакистан рупийы курсын долларға ҡарата өстән бер өлөшкә кәмеүен туҡтата алмай.
Һөҙөмтәлә  1993 йыл дың 18 апрелендә Пакистан президенты Ғулам Исхаҡ Хан Шәриф хөкүмәтен коррупцияла, непотизмда  һәм сәйәси оппоненттарын үлтереүҙә ғәйепләй, күсеш хөкүмәтен һәм яңы һайлауҙар тәғәйенләп, Милли ассамблеяны тарата. Әммә илдең Юғары суды алты аҙна үткәс, Шәриф файҙаһына, президент указын ғәмәлдән сығарыла. Пакистан армияһы, хәйер, был ҡарарҙы таныуҙан баш тарта, һәм һөйләшеүҙән һуң Шәриф менән президент икеһе лә отставкаға китә, ваҡытынан алда һайлауҙар үткәрелә, унда  Беназир Бхутто  етәкселеге аҫтында Пакистан халыҡ партияһы еңеп сыға.
1996 йыл дың аҙағында  Бхутто хөкүмәте отставкаға ебәрелә, һәм киләһе йылда яңы һайлауҙар үтә, унда Шәриф партияһы бик ҙур өҫтөнлөк менән еңеп сыға. Власҡа  килеү менән ул конституцияла президентҡа хөкүмәтте урынынан төшөрөүҙе тыйыу һәм партияларға үҙҙәренең депутаттарын, әгәр улар партия линияһы менән риза булмаған осраҡта, мандаттан  мәхрүм итеүгә хоҡуҡ биреү тураһында төҙәтмәләр индерә. Был төҙәтмәләр арҡаһында яңы хөкүмәтте ваҡытынан алда ебәреү мөмкин булмай. 1997 йыл да судьялар Юғары суд рәйесенең отставкаға китеүе өсөн тауыш бирәләр, шунан һуң отставкаға Бхутто яҡлы президент Фәруҡ Легари ла китә, һәм яңы президент булып юстиция министры Рафиҡ Тарар тора. Шул уҡ йылда террорсылыҡ менән көрәш өсөн суд системаһы ойошторола, ул киләһе йылда конституцион булмаған Юғары суд булып таныла.
Шәрифтең йома көнөн ял көнө итеүҙән юҡҡа сығарыуы унан күп консерватив-дини яҡлыларҙы ситләштерә һәм Бхуттоны хуплаған донъяуи либерал электораттан ярҙам эҙләргә мәжбүр итә. 1997 йыл аҙағында хөкүмәттең популярлығын арттырыу маҡсатында  Лахор-Исламабад автомагистрале асыла, ә  1998 йыл дың башында һинд ядроһы һынауҙарына яуап итеп, Пакистан тарихында беренсе тапҡыр ядро ҡоралы һынауҙары үткәрелә. Әммә хөкүмәттең популярлығы кәмеүен дауам итә. Террорсылыҡ менән көрәш һылтауы менән Шәриф Синдха хөкүмәтен тарата, хәрби трибуналдар ойоштора һәм граждандарҙың азатлығын ҡыҫҡарта.
1998 йылдың аҙағына  һәм 1999 йыл дың башына Һиндостан һәм Пакистан араһындағы мөнәсәбәттәр һиҙелерлек  яҡшыра. Юғары кимәлдә бер нисә осрашыу  уҙа, февралдә Һиндостан премьер-министры  Атал Бихари Ваджпаи Пакистан ҡалаһы Лахор ға бара, унда Лахор һәм Амритсар ҡалалары араһында автобус юлын аса. Был илдәр менән осраҡлы йәки рөхсәтһеҙ булған ядро ҡоралын ҡулланыу хәүефен кәметеүгә йүнәлтелгән  Лахор декларацияһына ҡул ҡуйыла. Шул уҡ ваҡытта ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙең төп проблемаһы булып 1947—1948 йылдарҙа һуғыштан һуң контроль һыҙығы менән бүленгән Джамму һәм Кашмир мәьәләләре ҡала. Штаттың һинд өлөшөндә  уны Һиндостандан айырып Пакистанға берләштерергә тырышҡан баш күтәреүселәр хәрәкәте дауам итә. Контроль һыҙығында ике ил араһында даими артиллерия атыштары булып тора.
Әммә армия башлығы Пәрүәз Мөшәррәфтең инициативаһы буйынса ойошторолған пакистан ғәскәрҙәренең Кашмирҙың һинд өлөшөнә үтеп инеүе Каргиль һуғышына килтерә, ул Һиндостандың ышаныслы еңеүе һәм Шәриф менән Мөшәррәфтең мөнәсәбәттәренең киҫкенләшеүе менән тамамлана.
1999 йыл дың 12 октябрендә Шәриф армия башлығы Пәрүәз Мөшәррәфте отставкаға ебәрә һәм уны илдең территорияһына индермәҫкә тырыша, хәрби түңкәрелеш була. Мөшәррәф «башҡарма влас башлығы»  тип аталып, илде етәкләй. Шәриф ҡулға алына һәм ғүмерлеккә хөкөм ителә. Хәйер, хөкөм ҡарары Сәғүд Ғәрәбстаны на һөрөү менән алмаштырыла.
XXI быуат
Яңы хәрби хаким Пәрүәз Мөшәррәф коррупцияны бөтөрөргә, ә халыҡ-ара эштәрҙә Һиндостан менән Кашмир мәсьәләһе буйынса һәм Афғанстан менән террорсылыҡ мәсьәләләре буйынса  һөйләшеүҙәрҙе башларға вәғәҙә бирә. Пакистандың Юғары суды генерал Мөшәррәфкә ил менән демократик идара итеүҙе ҡайтарыуға  2002 йылдың октябренә тиклем ваҡыт бирә.
2001 йыл йылдың 20 июнендә Мөшәррәф Пакистандың президенты була, ул был урында Рафиҡ Тарарҙы алмаштыра. Бының менән бергә Мөшәррәф башҡарма властың һәм ҡораллы көстәрҙең башлығы вазифаһын һаҡлап ҡала. 2002 йылдың Мөшәррәф яңы парламент һайлауҙары  үткәрергә вәғәҙә итә, парламенттан һуң ул  биш йыллыҡ осорға уны президент итеп һайлауҙарына  үтенес менән мөрәжәғәт итергә уйлай. Мөшәррәфте Пакистан президенты тип иғлан итеү Пакистан халыҡ партияһы лидеры Беназир Бхуттоның протесын тыуҙыра, ул генералды конституцияны боҙоуҙа ғәйепләй.
2004 йылда премьер-министр  Зәфәрулла Хан  Джамали була. 2004 йылда премьер-министр булып тәүҙә Чоудхри Шуджат  Хөсәйен, ә һуңынан Азиз Шәукәт була.
2004 йылдың 8 ғинуарында Пакистанда «сит ил террорсыларын» юҡ итеү буйынса күләмле армия операцияһы башлана, ул Вәзиристан конфликты башланыуына нигеҙ һала.
2003 йыл йылдан  2005 йыл йылға тиклем Пәрүәз Мөшәррәфте өс тапҡыр  үлтермәксе булалар. Тағы 14 тапҡыр үлтерергә маташыуға пакистан махсус хеҙмәттәре  юл ҡуймай. Иң шаулы үлтерергә маташыуҙар 2003 йылдың 14 декабрендә һәм 25 декабрендә була.
2007 йылдың 28 сентябрендә Пакистандың Юғары суды Мөшәррәфкә, бер үк ваҡытта армия башлығы булып та, президент һайлауҙарында ҡатнашырға рөхсәт бирә. Мөшәррәфте һайлауҙарҙа ҡатнашырға мөмкинлек биреү өсөн туғыҙ юғары судьяның алтауһы тауыш бирә, ҡалған өс судья ҡаршы була.Шулай итеп, Юғары суд оппозиция партияларының  дәғүәләрен кире ҡаға,  улар конституцияға ярашлы президентҡа кандидат тик   граждан шәхес кенә була ала тип ныҡышалар  һәм,  әгәр ул баш командующий вазифаһынан баш тартмаһа Мөшәррәрфте һайлауҙарҙан төшөрөп ҡалдырырға талап итәләр.
2007 йылдың 6 октябрендә президент һайлауҙары үтә, унда ғәмәлдәге дәүләт башлығы генерал Пәрүәз Мөшәррәф еңеп сыға. Әммә Юғары суд уның армия хеҙмәтенән запасҡа китмәйенсә һайланыуының законлылығын раҫларға баш тарта.
2007 йылдың 3 ноябрендә Пакистан президенты Пәрүәз Мөшәррәф илдә   ғәҙәттән тыш хәл индерә. Конституцияның көсө юҡҡа сыға, эре ҡалаларҙа шәхси  телевизион каналдан тапшырыуҙар туҡтатыла,   баш ҡалала телефон селтәрҙәре һүндерелә. Юғары судтың ун ете ағзаһының етәүһе президент указын кисекмәҫтән законһыҙ тип таный һәм  ҡулға алына. Хәрбиҙәр төп хөкүмәт объекттарына юлды яба. Мөшәррәф милләткә мөрәжәғәтендә үҙенең ҡарарын  ислам экстремистарының илгә янауы менән аңлата. Бынан тыш  ул хөкүмәт эшенә аяҡ салған суд власының эшмәкәрлегенә һылтана. Хәлде шулай уҡ пакистан етәкселәренең һәм активистарының ҡулға алыныуы тураһындағы хәбәрҙәр киҫкенләштерә. Бхутто ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөүҙе талап итеп,Мөшәррәфкә ҡаршы кампания башлай. Тиҙҙән оппозиция лидеры йортта һаҡ аҫтына алына, ә уның яҡлылар планлаштырған Исламабадҡа  «оҙаҡ марш» тыйыла.
Мөшәррәф ваҡытлыса Конституция индереү тураһындағы указына ярашлы Ифтиҡхар Мөхәммәт Чоудхурины Юғары судтың баш судьяһы вазифаһынан бушата. 22 ноябрҙә Юғары судтың Мөшәррәфкә лояль булған судьяларҙың яңы составы, Мөшәррәфте президент тип таный. Яңы баш судья етәкселегендәге Юғары суд илдең ғәмәлдәге президенты Мөшәррәфтең яңынан һайланыуы тураһындағы мәсьәләләр буйынса эште тиҙләтә. Юғары судтың ҡарары буйынса пакистан һайлау комиссияһы 24  ноябрҙә  уҙған президент һайлауҙарында  Мәшәррәфтең еңеүе тураһында күсмә хөкүмәткә хәбәр итә. Бынан һуң Мөшәррәф милли армия башлығы вазифаһын ҡалдырып, ил менән  граждан шәхес һымаҡ идара итәсәгенә вәғәҙә бирә.
2007 йылдың 28 ноябрендә Мөшәррәф Пакистан ҡоро ер ғәскәрҙәренең штаб начальнигы вазифаһын ҡалдыра, ә 29 ноябрҙә дәүләттең граждан башлығы сифатында ант ҡабул итә
2007 йылдың 27 декабрендә теракт һөҙөмтәһендә Беназир Бхутто һәм тағы 20-нән ашыу кеше һәләк була.
2008 йылдың 18 авгусында Пәрүәз Мөшәррәф был көндә тәғәйенләнгән импичмент процедураһы янауҙары менән бәйле Пакистан президенты  урынын үҙ теләге менән ҡалдыра
2008 йылдың мартында премьер-министр вазифаһын  Йософ Реза Ғилани биләй.
2008 йылдың 9 сентябрендә ун өсөнсө Пакистан президенты Әсиф Әли Зардари ант ҡабул итә. 2012 йылдың июнендә Пакистандың Юғары суды Йософ Ғиланины хөкүмәт башлығы урынын законһыҙ биләй тип иҫәпләп, уны премьер-министр вазифаһын биләү хоҡуғынан мәхрүм итә. Был Суд уның элекке президент Әсиф Әли Зардариҙың иҫәптәрен асыу  буйынса запросын үтәүҙән баш тартыуы менән бәйле була. Премьер-министр булып Раджа Пәрүәз Әшрәф тора.
2013 йылдың  15 ғинуарында Пакистан Юғары суд рәйесе Ифтихар Мөхәммәт Чоудхри Раджа Әшрәфте һәм тағы 15 чиновникты   ҡулға алырға ордер бирә. Улар Пакистан халҡын электр энергияһы менән тәьмин итеү буйынса милли проектҡа бүлегән аҡсаны үҙләштереүҙә ғәйепләнә. 2013 йылдың  17 мартында Әшрәф премьер-министр вазифаһынан отставкаға китә, 2013 йылдың 5 июнендә Нәүәз Шәриф дүртенсе тапҡыр премьер-министр була.
2013 йылдың 30 июлендә президент итеп  Хөсәйен Мәмнүн һайлана.
Оло Шанга
Оло Шанга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 530 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салауат Юлаев спорт һарайы
«Салауат Юлаев» спорт һарайы (Дворец спорта «Салават Юлаев») — Өфө ҡалаһының боҙло спорт һарайы, 2007 йылдың декабренә тиклем «Салауат Юлаев» хоккей клубының өй аренаһы була. 2009 йылдың сентябренән «Толпар» (Йәштәр хоккей лигаһы), ә 2010 йылдан башлап бында «Ағиҙел» (Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы) хоккей клубтары үҙенең уйындарын үткәрә.
2007 йылда Өфө-Арена асылғанға тиклем спорт һарайы Башҡортостанда иң ҙур ябыҡ спорт ҡоролмаһы була, республикала яһалма боҙ менән тәүге спорт объекты. Өфө прибор яһау-етештереү берлеге заказы буйынса «Төҙөү тресты №3» менән 1967 йылда төҙөлә. Салауат Юлаев спорт һарайы Өфө-Аренан 40 йылға олораҡ.
Тарихы
Спорт һарайы 1967 йылдың 28 октябрендә асыла. Тәүге рәсми уйын — шул йылдың 20 ноябрендә «Салауат Юлаев» һәм Усть-Каменогорскиҙан «Торпедо» командалары араһында осрашыу. Һарайҙы асыу ваҡытына трибуналарҙың дөйөм һыйҙырырлығы 3 949 кеше кеше тәшкил итә. 1993 йылда төп бинаға 1500 кеше өсөн трибуналар һәм яһалма боҙ менән икенсе спорт майҙансығы төҙөлөп ҡуйыла. Икенсе ҡатта теннис корты киилеп сыға, һарайҙы яҡтыртыу системаһа һәм һыуытҡыс ҡорамалдар алмаштырыла. Төп майҙансыҡта яңы мәғлүмәт таблоһы ҡуйыла.
2012 йылда Йәштәр донъя чемпионатына әҙерлек барышында спорт һарайының масштаблы реконструкцияһы уҙғарыла. Шулай итеп, түбәне алмаштыралар, фасад реконструкциялана, яңы хәүефһеҙлек, вентиляциялау һәм кондиционерлау системалары ҡуйыла, трансляциялар һәм комментаторҙар эше өсөн яңы ҡорамалдар йыһазлау менән төп боҙ майҙансығы реконструкциялана. Реконструкция барышында спорт һарайының һыйҙырырлыға 3 949-ҙан 3 500-гә тиклем әҙәйә, Һарай алдындағы бер-береһенә үрелгән биш олимпия сыңғаларынан торған монумент алына.
Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының 2017/2018 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» тәүге уйынына 3 350 кеше килә. Был ҠҠХЛ-дың яңы рекорды була.
Стадион тураһында төп мәғлүмәт
Спорт һарайында ҙурлығы 61х30 м булған яһалма боҙ менән ике боҙ майҙансығы бар, ауыр атлетика залы, атыу өсөн тир, еңел атлетика юлы бар. Төп майҙансыҡта трибуналар һыйҙырырлығы — 3 500 кеше. Әлеге ваҡытта спорт һарайы Халыҡ-ара хоккей федерацияһы стандарттарына тәшкил итә. Яңы технологияларҙы һәм материалдарҙы ҡулланыу «трибуналарҙа йылы — боҙҙа һыуыҡ» форматына етергә ярҙам итә.
Оло Речка (Пенома ҡушылдығы)
Оло Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пенома йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петров бөгөлө ыҙаны
Петров бөгөлө ыҙаны — Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Семикаракорск районында урынлашҡан. Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-сы ҡарары (15.05.2014) нигеҙендә алды.
Тасуирлама
Петров бөгөлө ыҙаны Дон йылғаһының уң ярында, уның Семикаракорск ҡалаһы болондағы йыл да һыу баҫа торған үҙәнендә урынлашҡан. Семикаракорск урман хужалығы участкаһы Семикаракорск территориаль бүлегенең 13-сө һәм 15-се кварталдарын биләй. Ыҙан заказник режимында эшләүсе төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Уның майҙаны яҡынса 160 гектар. Бында Түбәнге Дон үҙәненең һыу баҫҡан ерҙәре үҫемлектәре үҫә. Территорияһында болондар, һаҙлыҡтар бар, шуға күрә уның үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы бай һәм төрлө.
«Петров бөгөлө» ыҙанында тәбиғи үҙән япраҡлы ағастары һәм сәсеп үҫтерелгән ағастар үҫә. Тәбиғи ағастар: аҡ тал, аҡ тирәк, йәшел ҡорос ағас — яҡынса 60 гектарҙа үҫә. 48 гектарында аллювиаль-болон ҡатнашлы тупрағында башлыса ҡорос ағас осорай. Әлеге ҡорос ағас үҫентеләренең 43,8 % — яһалма сәселгән һәм 56,2 % — тәбиғи үҫкән ағастар.
Бында шулай уҡ имән, ҡ ара тал, күк тирәк, канада тирәге, ваҡ япраҡлы ҡарама, татар сағаны һ. б. ағастар осорай. Майҙандың 59 гектарын тәбиғи үҫә торған тал ағасы ғаиләһенә ҡараған ағастар биләй. Шулай уҡ ябай ҡарама, йәшел ҡорос ағасы, ҡырым ҡарағайы һ. б. үҫә.
Петров бөгөлө ыҙаны тәбиғәт һәйкәле статусын Семикаракорск РБК 363-се ҡарары (20.09.77) һәм Өлкә Советының 87-се ҡарары(22.04.92) һәм Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-сы ҡарары (15.05.2014) нигеҙендә алды.
Оло Якшанга
Оло Якшанга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 447 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дан мемориалы (Чалтырь)
Дан мемориалы Ростов өлкәһенең Чалтырь ауылында, Мясниковский районының һәм Чалтырь ауыл биләмәһенең административ үҙәгендә урынлашҡан. Дан мемориалы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чалтырь ауылын азат итеүсе һуғышсылар иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында төҙөлгән. Ауылдың ял һәм мәҙәниәт паркында урынлашҡан. 1902 йылдың 31 декабрендәге 124-се һанлы ҡарарға ярашлы Ростов өлкәһе Мясниковский районының мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелгән. Мемориал архитектор Владимир Егияевич Дзреян һәм скульптор А. А. Лебеденко проекты буйынса төҙөлгән.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Мясниковский районының дүрт мең ярым тирәһе кешеһе фронтта һуғыша, шуларҙың 2027 кешеһе һәләк була. Мясниковский районының 3500 кешеһе хәрби ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә, өс кеше Советтәр Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Чалтырь ауылында тыуған Тащиев Сурен Амбарцумовичҡа Рәсәй Президенты Указы менән 1995 йылда, үлгәндән һуң, Рәсәй Геройы исеме бирелә. Чалтырь ауылының 700 тирәһе кешеһе немец баҫып алыусылары менән һуғышта һәләк була. Чалтырь ауылы уртаһында, ял һәм мәҙәниәт паркында, ХХ быуаттың 1980-се йылдарында, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ауылды азат иткәндә һәләк булған һуғышсылар һәм яҡташтары хөрмәтенә Дан мемориалы төҙөлә.
Мемориал проекты 1985 йылда Еңеүҙең 40-йыллығына әҙерләнә. Башта мемориалды Алтын тауҙа — Чалтырь ауылының иң бейек урынында төҙөргә ниәт итәләр. Ләкин проект буйынса мемориал ҙур урын биләй, шуға күрә уны ауыл уртаһында парк ҡоролмаһы итеп эшләргә булалар. 1986 йылда мемориал төҙөлә башлай, 1987 йылдың майында Еңеү көнөндә ул асыла. Мемориал ҡоролмалар комплексынан ғибәрәт. Уларҙың берәүһе —  биш колонналы түңәрәк кирбес бина, Бөйөк Ватан һуғышының биш йылын символлаштыра. Бинаның стеналары һәм цоколе Әрмәнстандан килтерелгән туфтан яһалған плиталар менән көпләнгән.
Мемориалдың һүрәтләнеше
Стеланың эске яғының уртаһында 4 метр бейеклектәге «Әсә-Тыуған ил»дең скульптура һүрәтләнеше тора. Өҫкә күтәргән ҡулында дан Веногы тотоп тора. Стелала өс геройҙың һүрәте (осоусы һәм ике пехотасы), һәләк булған һалдаттарҙы кәүҙәләндергән ике осоусы күгәрсен төшөрөлгән ҡара барельеф эленеп тора. Стелала аҫта Рәсәй Геройы, Ҡара диңгеҙ флоты Хәрби-һауа көстәренең 1-се мина-торпеда дивизияһының 11-се гвардиясы истребителдәр авиация полкы лётчигы С. А. Тащиянға мемориаль таҡта ҡуйылған. Мемориаль таҡтала яҙыу: «Рәсәй Федерацияһының Геройы Тащиян Сурен Амбарцумович 1919—1943. Диңгеҙ авиацияһының лётчик-истребителе дошмандың 11 самолетын бәреп төшөрҙө. Чалтырь ауылында тыуған. Герой исеме 1995 йылдың 6 февралендә үлгәндән һуң бирелә».
Мемориалдың үҙәк өлөшөндә Мәңгелек ут ҡуйылған. Һәйкәлдең мемориаль плиталарында ауылдың һәләк булған кешеләренең исемдәре соҡоп яҙылған. Постаменттарҙа 1941—1943 йылдарҙа Чалтырь ауылын һаҡлағанда һәм азат иткәндә һәләк булған 169 һалдаттың фамилиялары яҙылған гранит плиталар ҡуйылған.
1975 йылда, Еңеүҙең 30-йыллығына, Чалтырь ауылында һуғышта ғәйепһеҙ үлтерелгән ун ауылдашҡа һәйкәл ҡуйылған ине. Һәйкәлдең авторы Ростов скульпторы А. Х. Джлаухян. Һәйкәлдең аҡ күтәренке барельефында ун кешенән торған төркөм һүрәтләнгән — йығылып барыусы егет һәм үлемде фиҙаҡәрлек менән ҡабул итеүсе һуғыш үткән ветеран. Йәнәшәлә бер береһе менән ҡулға-ҡул тотоношҡан йәш игеҙәк бер туғандар баҫып тора.
Иҫке Ағылды
Иҫке Ағылды — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Староречье Агельдино №4022 йылғаһының уң ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Оло Нюрюг
Оло Нюрюг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паозер йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кузеев
Кузеев — башҡорт фамилияһы.
Мәмлүктәр
Мәмлүктәр (шулай уҡ мәмелүктәр مملوكلوك‎,) — урта быуат Мысыр төрки (ҡыпсаҡ ) һәм кавказ  (грузиндар  .) сығышлы ҡол егеттәрҙән рекрутлыҡҡа алынған хәрби ҡатлам. Мәмлүктәр төрки .телдәр ғаиләһенә ҡараған мәмлүк-ҡыпсаҡ телендә һөйләшкән.
Егеттәр исламға мөрәжәғәт итә, ғәрәп телендә уҡыған һәм ябыҡ лагерь-интернаттарында хәрби күнекмәләр менән шөғөлләнгән. Мәмлүктәр алдынан Ғәрәп хәлифәлеге гүләмдәре булған.
Мәмлүк солтанлығы
XII быуатта Мысырҙа хакимлыҡ иткән Әйүбиҙәр династияһы мәмлүктәрҙе хәрби хеҙмәт үтәүгә саҡырған. 1250 йылда төрки-мәмлүк лидерҙары, Әйүбиҙәрҙе ситләтеп, Мысырҙа власты үҙ ҡулына алған. 10 йыл үткәндән һуң, солтан етәкселеге аҫтында һуғышҡан мәмлүктәр Айн-Жалут янындағы ҡаты алышта татар-монголдарҙы ҡыйратҡан. 1268 йылда улар тәре йөрөтөүселәрҙе, ә тағы ла 5 йыл үткәндән һуң — исмаили-низариттарҙы тар-мар иткән. Мәмлүк солтанлығы биләмәләре Сүриәне һәм Фәләстанды һәм Төньяҡ Африка биләмәләренең бер өлөшөн үҙ эсенә алған. Мәмлүктәр Кесе Азияның көньяғындағы Рубениҙарҙың Әрмән батшалығын юҡҡа сығарған.
Мәмлүктәр сөнниселек исламы. Бағдад хәлифәлеген татар-монголдар ҡыйратҡандан һуң, улар ҡабаттан Ғәббәсиҙәр хәлифәлеген тергеҙгән. Әммә ысынбарлыҡта власть Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенә түгел, ә мәмлүк солтандары ҡулында булған. Мосолмандарҙың изге ҡалалары Мәккә һәм Мәҙинә мәмлүктәр яҡлауы аҫтында булған. Мәмлүктәр осоронда солтанлыҡтың мәҙәни тормошонда күтәрелеш күҙәтелгән.
1516 йылда солтан Сәлим I етәкселегендәге төрөк армияһы Алеппо эргәһендәге Марж Дабик тигеҙлеге янындағы ҡаты алышта мәмлүктәрҙе тар-мар итә һәм уларҙың биләмәләрен Ғосман империяһына ҡуша. Мәмлүктәр, мысыр солтаны Мөхәммәт Али уларҙы юҡ итергә бойорғанға саҡлы, Мысырҙа абруйлы ҡатлам сифатында үҙ йоғонтоһон 1811 йылға тиклем һаҡлап ҡала.
Мәмлүктәр хакимлығы ике династия — Баһриттар (1250—1390) һәм Бөржиттәр (1390—1516) тарафынан тормошҡа ашырылған.
Әҙерләү
Мәмлүктәрҙең хәрби һәм физик әҙерлек комплексы фурусия тип аталған. Уға йәйәнән атыу менән, фехтование, һөңгө һәм башҡа ҡорал менән күнегеүҙәр, көрәш ингән. Йәйәнән атыу оҫталығы мәмлүк өсөн иң мөһиме булған. Шулай уҡ мәмлүктәр һыбай һәм йәйәү сафта менән һуғышырға өйрәнгән. Монголдарҙыҡына оҡшатып ойошторолған һәм бик күп йәнлекте аулауға ҡоролған һунар мәмлүктәр өсөн бик шәп күнекмә сифатында хеҙмәт иткән.
Ҡоралланыуы
Һуғышсы-мәмлүктең һаҡлау ҡоралы булып мамыҡ менән һырылған юшман тип аталған хәрби кейемдән (елән, шулай күлдәк төрөндә булған), һәм ламелляр  — жавшандан торған. Ябай яугирға башын һаҡларға сәллә хеҙмәт иткән, бай мәмлүктәр бармицалы металл  кейгән. XV быуатта дүңгәләкле-пластинкалы тар киң таралыу алған. Төп ҡорал йәйә булған, шулай уҡ һөңгө, ҡылыстар, суҡмарҙар менән ҡоралланған; шулай уҡ ҡамауҙа һәм диңгеҙ һуғыштарында әүҙем файҙаланылған арбалет ҡоралына эйә булған. XIV быуат аҙағында мәмлүктәр ҡулланыла артиллерия ҡуллана башлай. Походта һуғышсы-мәмлүктең бары тик бер аты, шулай уҡ, багаж һәм ҡорал, кәрәк-яраҡ тейәп йөрөтөр өсөн, бер йәки ике дөйәһе булған. Мәмлүктәр армияһында бер иш униформа булмаған, ләкин күптәр, был төҫ элекке Әйүбиҙәр династияһының төҫө булғанлыҡтан, ҡыҙыл йәки һары төҫтәге кейем кейгән. Был төҫ элекке Әйүбиҙәр династияһының төҫө булғанлыҡтан, күпселек байраҡтар һары төҫтә булған. Көмөш, ҡиммәтле таштар менән биҙәлгән билбау офицерҙарҙың төп айырмаһы булған.
Тактикаһы
Мәмлүк атлылары маневрҙар яһауға, ялған сигенеүҙәргә һәм башҡа төрлө ысулдарға эйә булырға өйрәтелгән. Пехота ҙур аралыҡтар үтергә һәләтле һәм көтөлмәгән һөжүмдәрҙе кире ҡағырға әҙер булған. Шулай уҡ пехота кавалерияға ҡаршы һөҙөмтәле эшләргә өйрәтелгән булған. Әйтергә кәрәк, мәмлүктәр күпселек осраҡта кавалерияға таянғанлыҡтан, яу барышында йәйәү яугирҙарҙы һирәк ылыҡтырған. Элиталы подразделение кавалеристары йәйәү сафтарҙа, хәрби хәрәкәттәргә өйрәтелгән, улар ялан нығытмаларын да төҙөй белгән. Яу барышында мәмлүктәр, дошмандың тылға көтөлмәгән һөжүменән һаҡланыр өсөн, ҡалҡыулыҡтар алдындағы иң уңайлы позицияны һайларға тырышҡан. Мәмлүк армияһының яу яланындағы төҙөлөшө традицион булған, үҙәктән һәм ике флангтан торған. Әгәр дошман ғәскәрҙәре аҙ һанлы булыу, йәғни мәмлүктәрҙән, уны уратып алырға тырыша. Киреһенсә, әгәр дошман күберәк булһа, мәмлүк полководецтары ғәскәрҙәрен киң фронтҡа йәйелдерергә тырышмаған. Дошмандарын уҡ ҡойонона күмеү мәмлүктәрҙең төп тактик алымдарының береһе булған. Нәҡ шуның өсөн мәмлүктәр Газа янында тәре йөрөтөүселәрҙе туҡтата алған.
Ойошторолоуы
Мәмлүктәр армияһы өс айырым өлөштән (улар иҫәбенә ярҙамсы частар, шулай уҡ тәжрибәһеҙ рекруттар инмәгән): Солтандың шәхси гвардияһынан, әмир отрядтарынан һәм ирекле ялланған гвардеецтарҙан (халка) торған. Әмир мәмлүктәре, элиталы мәктәптәрҙә хәрби уҡыу үтмәгәнлектән, солтандыҡына ҡарағанда насарыраҡ әҙерлекле булған. Әмир вафат булғандан һуң, мәмлүктәр башҡа әмирҙәр йәки ирекле халкалар отрядтары составына ингән. Бөтә мәмлүк офицерҙары ер участкалары-иртаға йәки хеҙмәттәре өсөн солтандар бүләк иткән башҡа килемле урындарға эйә булған. Ирта  хужалары, һалымдарҙан азат ителгән булһа ла, һуғыш ваҡытында ҡоралланған кешеләр отряды менән походҡа сығырға тейеш булған. Ирталар нәҫелдән-нәҫелгә бирелмәгән һәм, солтандар милеге булараҡ, шартлы биләмә итеп бирелгән.
XIII быуаттың икенсе яртыһында мысыр армияһы, солтан Бейбарыҫ реформалары арҡаһында, һан яғынан байтаҡҡа ҙурайған. Ул 4 меңе мәмлүк булған 40 000 яугирҙы үҙ эсенә алған. XIV быуат башынан мәмлүктәр армияһы 12 400 яугиры әмир отрядтарында ҡатнашҡан Мысырҙа урынлаштырылған 24 000 һыбайлынан торған. Провинцияларҙа 13 000 мәмлүк һәм 9 000 халка . урынлашҡан булған. Солтандың гвардия отрядтары мәмлүктәр армияһының иң престижлы подразделениеһы булған. Улар солтандарҙың барлыҡ әһәмиәтле хәрби походтарында ҡатнашҡан. Офицер әмирҙәр ранг буйынса айырылған. Әмирҙең йөҙ баштары 1 000 яугиры булған отряд менән командалыҡ иткән һәм 100 яугирҙарн торған шәхси һаҡҡа эйә булған. Сорока әмирҙәре 100 яугирҙан торған отряд менән командалыҡ иткән, шәхси һағы 40 кешенән тора. Шулай уҡ мәмлүк армияһында әмирҙең ун башлығы тигән вазифа булған.
Шулай уҡ халка отрядтары хәрби карьера һайланған солтан, әмир һәм мәмлүк улдарынан торған айырым элиталы подразделениеларға эйә булған. Әйүбиҙәр заманында халка отрядтары етерлек подразделениелар булған, әммә ваҡыт үтеү менән уларҙың  һәм юғары статусы күпкә кәмегән. XIV быуатҡа билдәләнгән күпмелер иғәнә түләгән һәр теләгән кеше халка сафтарына инә алған.
Бейбарыҫ мәмлүктәрҙең эш хаҡын байтаҡҡа арттырған. Мәмлүктәр, айлыҡ эш хаҡынан тыш, ярты йылға йә бер йылға бер тапҡыр кейем алыуға түккән сығымдарҙы ҡаплау өсөн билдәле бер сумма, яугирҙар шулай уҡ көнлөк ит рационы, ә ике аҙнаға бер тапҡыр — атҡа мал аҙығы һатып алыу өсөн бирелгән аҡса алған. Ирттарҙан алған килемгә өҫтәп, мәмлүк офицерҙары поход алдынан, шулай уҡ яңы монарх тәхеткә ултырыу менән, бай бүләктәр алған. XV быуат башында ябай һуғышсының эш хаҡы 3 динар, офицерҙың эш хаҡы — 7 динар тәшкил иткән.
Башҡорт сығышлы мәмлүктәр
Башҡорттарҙан мәмлүк әмирҙәре Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди, Сәнжар әл-Башҡорди, Алааддин Башҡорд әл-Насыри, Сарын әл‑дин әл‑Башҡорди һәм Илмиддин әл‑Башҡорди (Сүриәлә солтан Калаундың наместнигы була) билдәле. Ә. Ә. Вәлидов «Башҡорттар тарихы» хеҙмәтендә билдәләүенсә, «Илмиддин әл-Башҡордиҙы бөйөк мәмлүктәр падишаһы Ҡыратай Хазинадар бик аҡыллы дәүләт эшмәкәре, ғалим һәм юғары әхлаҡлы шәхес булараҡ баһалай… Илмиддин Башҡорд әл-Насыри илхандарға ҡаршы һуғыш алып барған ваҡытта мысырҙарҙың бөйөк әмире була».
Грузин сығышлы мәмлүктәр
Грузин сығышлы мәмлүктәр Мысырҙа туған телен һаҡлаған, Кавказда булған хәлдәр тураһында белергә тырышҡан, уларҙың тыуған ерҙәре Грузияла ата-әсәһен һәм башҡа туғандарын үҙҙәренә ҡунаҡҡа саҡырған, ғаилә ағзаларына бүләк ебәргәндәр йә кәрәкле биналар төҙөүгә аҡса (шул иҫәптән һаҡлағыс башняһы йәки хатта христиан ҡорамдары) биргән. Грузин мәмлүктәре, этник теләктәшлек тойғоһо ныҡ үҫешкәнлектән, һәр яҡлап бер-береһенә таяныс булған.
Сунда
Сунда — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чушкец йылғаһының уң ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы
Усман Мөхәмәтғәлим улы Ҡыуатов (1897—1956) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы 1897 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының) Ейәнсура ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле Ҡыуатовтарҙан булған.
1917 йылдың июлендә делегат булараҡ Ырымбурҙа уҙған I Бөтә башҡорт ҡоролтйында ҡатнаша. Бында Башҡорт мәркәз шураһы башҡарма комитетының ағзаһы итеп һайлана. Усман Ҡыуатов И. И. Мутин һәм Ә. Ә. Вәлиди менән берлектә, Петроградҡа Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәтенә башҡорт ерҙәрен, Башҡорт ғәскәре капиталын һәм Каруанһарайҙы кире ҡайтарыу мәсьәләләре мөрәжәғәт итә. 1917 йылдың нояберендә Ырымбур губернаһының федералист башҡорттар исемлеге буйынса Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына делегат итеп һайлана. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы итеп һайлана.
1918 йылдың ғинуарында Башҡорт Хөкүмәте составында II Бөтә Рәсәй хәрби мосолман съезында ҡатнаша. 1918 йылдың мартында Башҡортостан Ваҡытлы Революцион Советы составына инә. 1918 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлай.
1918 йылдың июлендә Башҡорт Хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге ағзаһы итеп һайлана. Орск өйәҙендә Үҫәргән ирекле отрядтарын ойоштороу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың сентябренән Башҡорт хөкүмәтенең эске эштәр бүлегендә хеҙмәт итә, ә шул уҡ йылдың октябренән — Башҡорт Хөкүмәтенең Үҫәргән кантонында махсус вәкил вазифаһын биләй.
1919 йылдың февралендә Башҡортостан Хәрби-революцион комитетының финанс һәм һаулыҡ һаҡлау комиссары итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың апреленән Ырымбурҙағы 1-се армия штабында Башревкомдың вәкиле булып эшләй. Шул уҡ йылдың апрель аҙағынан алып майға ҡәҙәр Һамар губернаһы Пугачёв өйәҙе башҡорттарын мобилизациялау менән шөғөлләнә.
1919 йылдың 20 июненән Башревкомдың игенселек бүлегендә эшләй, 1920 йылдың башында Башҡортостан республика игенселек буйынса халыҡ комиссары вазифаһын үтәй. Үҙәк властар менән ҡабул ителгән «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декретына ризаһыҙлыҡ белдереп башҡа Башревкомдың ағзалары менән бергә отставкаға китә. Германияға эмиграцияға китә. Һуңыраҡ Совет Рәсәйенә ҡайтып Баҡы медицина институтында уҡыта.
Оло Паговец
Оло Паговец — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ун бер ил төркөмө
«Ун бер ил төркөмө» (N-11 йәки Next Eleven) — хәҙерге замандағы ун бер илдең дөйөм исеме: Мексика, Нигерия, Мысыр,  Төркиә, Иран, Пакистан, Бангладеш, Индонезия, Вьетнам, Көньяҡ Корея, Филиппин, был төркөмләүҙе Goldman Sachs аналитигы Джим О’Нейл (Jim O'Neill) БРИКС дәүләттәре менән йәнәш иҡтисадтары XXI быуаттағы Халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр системаһының эре локомотивтарына әүерелеүе ихтимал булған илдәрҙе күҙҙә тотоп тәҡдим итә. Термин 2005 йылдың 15 декабрендә агентлыҡтың йыллыҡ отчетында ҡулланыуға инә.
Төркөмдәге илдәр яңы индустриаль илдәр (ЯИИ; урыҫса: новые индустриальные страны, НИС) араһында ла бар.
11 илдең 7-һе (Нигерия, Мысыр, Төркиә, Иран, Пакистан, Бангладеш, Индонезия) ислам донъяһы илдәре лә булып тора.
Оло Паозер
Оло Паозер — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шанга йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы
Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы (10 февраль 1875 йыл — 17 июнь 1938 йыл) — мосолман дин әһеле, мәғрифәтсе. Ахун (1912 йылдан). Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Йыһангир Талха улы Абыҙгилдин 1875 йылдың 10 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Яңы Йәнбәк ауылында тыуған. Сығышы менән имамдар нәҫеленән булған. Милләте буйынса башҡорт.
1907 йылда «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлай. 1907—1918 йылдарҙа «Ғосмания» мәҙрәсәһенең мөҙәрисе һәм ректоры һәм бер үк ваҡытта Өфөләге Беренсе йәмиғ мәсете имам-хатибы була. Өфөлә мәҙрәсә янында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн курстар аса.
Сурек
Сурек — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы
Биографияһы
Йыһангир Абыҙгилдин «Ғосмания» мәҙрәсәһенә яңы уҡыу программаһын индерә, уҡыу курсын оҙонайта, мөғәлимдәр составын яңырта, шәкерттәренең көнкүрешен яҡшырта. 1912 йылда Өфө ахуны итеп тәғәйенләнә. 1914 йылда IV Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша.
Сурек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы
Биографияһы
1917 йылдың мартында Ырымбур Диниә назараты ҡазыйының урынбаҫары итеп һайлана. 1917 йылдың нояберендә Өфө губернаһынан Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына кандидат була, әммә тейешле тауыштар йыя алмай. 1923 йылда II Бөтә Рәсәй мосолман дин әһелдәре съезында ойошторолған Ғөләмәләр шураһының сәркәтибе итеп һайлана.
1923—1928 йылдарҙа һәм 1932—1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты ҡазыйы була. Исламда реформалар, белем алыуҙа һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булыуҙары яҡлы була. Астрономия, дин ғилеме, философия, тәбиғәтте өйрәнеү буйынса әсбаптар авторы, шулай уҡ уҡытыу программаларын да яҙа.
1928—1932 йылдарҙа Нарым крайында һөргөндә була. 1936 йылдың 22 октябрендә ҡулға алына. 1938 йылдың 17 июнендә атыла. 1994 йылда аҡлана.
Оло Парюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арғаяш һөйләше
Арғаяш һөйләше — башҡорт теленең көнсығыш диалекты һөйләштәренең береһе.
Таралыу ареалы
Арғаяш һөйләше Силәбе өлкәһенең Арғаяш (үҙәк һәм көнсығыш өлөшө), Ҡоншаҡ (көньяҡ өлөшө) һәм уларға сиктәш райондар,Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы (көнсығыш өлөшө), Ҡурған өлкәһенең Сафакүл,  Щучье  һәм Әлмән райондары биләмәләрендә таралған. Был төбәктә башҡорттарҙың башлыса барын-табын, оло-ҡатай, бала-ҡатай, ҡара-ҡатай, өлөшләтә әйле ырыуы вәкилдәре һәм шулай уҡ Сафакүл районы мишәрҙәре ошо һөйләштә аралаша.
Өйрәнеү тарихы һәм классификация
1920—1930 йылдарҙа башҡорт һөйләү телен планлы өйрәнеү эштәре башлана. 1920 йылдар башында Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте тарафынан Башҡортостан АССР-ының Арғаяш кантонына ғилми командировка ойошторола, унда телсе 3. Ш. Шакировтың да ҡатнашыуы билдәле.
1930-сы—1950-се йылдарында башҡорт телендә өс территориаль диалект — фонетик билдә буйынса төркөмләнгән (классификацияланған) (Һ|[һ]—Ҫ|[ҫ], Ҫ|[ҫ], Һ|[һ], Ҙ|[ҙ], [с], П|[п]—[т]) көнсығыш (төньяҡ-көнсығыш, ҡыуаҡан, төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) һәм көньяҡ (туғай, юрматы), шулай уҡ ете һөйләш (һөйләш — наречие) раҫланған . Өс диалектты бүлеп алыуҙы башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалған Н. К. Дмитриев хуплаған.
1954 йылда Т. Ғ. Байышев етәкселегендә Башҡорт АССР-ының төньяҡ-көнбайыш райондарына тағы бер экспедиция ойошторолған. Йомғаҡлау отчётында тикшеренеүселәр көнбайыш диалекты башҡорт теленең үҙенсәлеген һаҡлаған тигән һығымтаға килгән, ә «һүҙлек фонды һәм морфологияһы күрһәткестәренә ҡарап, унда берҙәм һәм дөйөм башҡорт теле  өҫтөнлөк иткәне һәм үҙенә буйһондороп тороуы күҙгә ташлана». Ғалимдар өйрәнелгән төбәк мәктәптәрендә уҡытыуҙы башҡорт теленә күсерергә тәҡдим итһә лә, властар быны яуапһыҙ ҡалдырған. Һуңғараҡ экспедиция материалдары Т. Ғ. Байышевтың «Башҡорт диалекттарының әҙәби телгә мөнәсәбәте» монографияһында сағылған: автор башҡорт телен фонетик билдәләр буйынса 7 һөйләшкә (наречиеға) бүлгән.
1976 йылда Мәскәүҙә Н. Х. Мәҡсүтованың «Башҡорт теленең көнсығыш диалекты» («Восточный диалект башкирского языка») моногафияһы баҫылып сыға, бында арғаяш һөйләшенә лә ҡылыҡһырлама бирелә.
Һөйләш эсендә ялан-ҡатай һөйләшсәһе айырымлана.
Фонетик үҙенсәлектәре
Арғаяш һөйләшенә хас фонетик үҙенсәлектәр:
Морфологик үҙенсәлектәре
Һөйләштә яңғыҙлыҡ иҫемдәрҙә һәм ҡәрҙәшлек терминдарында төркөм күплеге -алар ҡушма ялғау элементы аша бирелә: диал. Сәғиталар — әҙ. Сәғиттәр, диал. Азаталар — әҙ. Азаттар, диал. еңгәңалар — әҙ. еңгәңдәр, диал. быуайымалар — әҙ. бабайымда.
Арғаяш һөйләшенә хас булған рәүештәр: тәйән — һәр ваҡыт, мыҡты — бөтөнләй, бағанаҡ — бая ғына, бер тырай — бер юлы, иртәнгелә — иртәнсәк, төшкөлә — төшөн, йаҙалата — яңылыш, һөйләштең үҙенә генә хас көсәйтеүсе һүҙҙәр: тыма ярҙы — бөтөнләй ярлы, төптө иҙерек кеше — бөтөнләй иҫерек кеше.
Ҡылымдың -ҡалы, -ҡаны формаһы күберәк эш-хәрәкәттең үтәлеү маҡсатын күрһәтә, шулай ук инфинитив хеҙмәтен дә башҡара: балыҡ баҡҡалы китте (балыҡ тоторға китте), алғалы мөмкин (алырға мөмкин), барғалы ҡушалар (барырға ҡушалар). Ҡылымдың бойороҡ һөйкәлешенең күплек формаһы -ң ( -ың/-ең, оң/ -өң) ялғауы менән күрһәтелә: барың (барығыҙ), ҡайтың (ҡайтығыҙ), ашаң (ашағыҙ), уйнаң (уйнағыҙ). Йөкмәтеү йүнәлеше -ғыҙ/-геҙ, -ҡыҙ/-кеҙ ялғауы менән бирелеүсән: кейгеҙ (кейҙер), меңгеҙ (мендер), туйғыҙ (туйҙыр). Эйеү ярҙамсы ҡылымы ебәр ҡылымы урынына ҡулланыла: йырҙап эйеү — йырлап ебәрегеҙ..
Бар, уҡы, кей ҡылымдарының киләсәк ваҡытта зат буйынса үҙгәреү миҫалы:
Арғаяш һөйләшендә сәре, тәре, тиксем, түмән, ахыры бәйләүестәре ҡулланыла: күлгә сәре — күлгә тиклем, ағасҡа тәре — ағасҡа тиклем, бөгөндән түмән — бөгөндән алып. Раҫлау һәм башҡа модаль төшөнсәләрҙә ҡуй киҫәксәһе ҡулланыла әйттем ҡуй — әйттем дә баһа.
Лексик үҙенсәлектәре
Һөйләштең лексикаһы бай һәм үҙенсәлекле, шулай уҡ йәнлек, ҡош-ҡорт исемдәре күп төрлө булыуы менән айырылып тора. Арғаяш һөйләшенең диалекталь лексикаһы башҡорт теленең башҡа һөйләштәре (күршеләге һалйот, әй, мейәс һөйләштәре) лексикаһы менән, нигеҙҙә, уртаҡ.
Һөйләш лексикаһынан миҫалдар:
Көньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш диалекттары һөйләштәрендә киң уртаҡ лексик ҡатлам билдәләнгән. Арғаяш һөйләшенең үҙенсәлеклеге уның специфик диалектизмдарын әҙәби телдә файҙаланыуына килтергән һәм улар дөйөм башҡорт һүҙҙәре булып киткән.
Джозеф Стиглиц
Джозеф Юджин Стиглиц (Joseph Stiglitz; 9 февраль 1943 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары иҡтисадсыһы. «Симметриялы булмаған мәғлүмәтле баҙарҙарҙы анализлаған өсөн» иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты (2001, Джордж Акерлоф һәм Майкл Спенс менән берлектә). Амхерст-колледжда һәм Массачусетс технология институтында уҡый, доктор дәрәжәһе ала. Колумбия университеты профессоры. Рәсәй Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (22.05.2003), Рәсәйҙең «МИР: Модернизация. Инновации. Развитие» журналының ғилми мөхәрририәт советы ағзаһы.
Дж. Б. Кларк миҙалы менән бүләкләнгән (1979). Ректенвальд премияһы лауреаты (1998). АҠШ президенты ҡарамағындағы Иҡтисади консультанттар советы рәйесе (1995—1997). Бөтә донъя банкының шеф-иҡтисадсыһы (1997—2000).
Джозеф Стиглиц сикләнмәгән баҙарҙы, монетаризмды һәм неоклассик политэкономия мәктәбен, шулай уҡ глобалләшеүҙе неолибераль аңлауҙы, Донъя валюта фондының үҫештәге илдәргә ҡарата мөнәсәбәтен һәм Рәсәйҙәге либераль реформаларҙы ҡаты тәнҡитләй.
Биографияһы
Джозеф Юджин Стиглиц 1943 йылдың 9 февралендә АҠШ-тың Индиана штаты Гэри ҡалаһында Шарлотта менән Натаниель Стиглицтарҙың иврит ғаиләһендә тыуа. 1960—1963 Амхерст-колледжда уҡый, Массачусетс технология институтында уҡыуын дауам итә. 1965—1966 Стиглиц Чикаго университетында Хирофуми Узава етәкселегендә тикшеренеүҙәр алып бара. Тикшеренеүҙәре иҡтисади үҫеш, инновациялар һәм килемдәрҙе ҡайтанан бүлеү темаларына арнала. Ҡабат Массачусетс технология институтына ҡайта, унда 1967 йылда фән докторы була. Артабан Стиглиц Кембридж, Йель, Дьюк, Стэнфорд, Оксфорд, Уинстон университеттарында уҡыта, әле Колумбия университеты профессоры. The Economists' Voice («Иҡтисадсылар тауышы») журналы мөхәррирҙәренең береһе.
Микро- һәм макроиҡтисад өлкәләрендәге тикшеренеүҙәренән тыш, Стиглиц сәйәси һәм ижтимағи тормошта ла бик мөһим урын биләй. 1992 йылда ул Вашингтонға күсә, сөнки президент Клинтон хакимиәтенә эшкә саҡырыла. 1993—1995 йылдарҙа АҠШ президенты ҡарамағындағы Иҡтисади совет составына инә. 1995—1997 АҠШ президенты ҡарамағындағы Иҡтисади консультанттар советы рәйесе була. 1997—2000 йылдарҙа Бөтә донъя банкының вице-президенты һәм шеф-иҡтисадсыһы.
2008 йылдан Иҡтисади эшмәкәрлектең һәм социаль прогрестың төп күрһәткестәре буйынса халыҡ-ара комиссияның рәйесе.
Ҡатыны — журналистка һәм мөхәррир Аня Шиффрин (Anya Schiffrin, 1962 йыл тыуған), нәшриәтсе Андре Шиффриндың ҡыҙы, нәшриәтсе Яков Савельевич Шифрин дың ейәнсәре.
Турай Ишәлин
Турай Ишәлин — йөҙ башлығы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Ҫыбы‑Мең улусы башҡорттарынан. Ҫыбы‑Мең улусы йөҙ башлығы.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, ноябрҙә баш күтәреүселәр яғына сыға. Нуғай һәм Ҡазан даруғаларында баш күтәреүсе отрядтар ойоштора.
1774 йылдың ноябрь аҙағында ихтилалсылар ғәскәре полковниктары Ҡасҡын Һамаров, Ҡаранай Моратов, Ҡыҙрас Муллаҡаев, Ҡанбулат Юлдашев, Буҙан Смаҡов һәм Нуғай даруғаһының башҡа старшиналары менән берлектә Өфөнө ҡамауға алыуҙы ойоштора. Өфөнө штурмлауҙа ҡатнаша, ҡаланы ирекле тапшырыу тураһында ҡамауҙағылар менән һөйләшеүҙәр алып бара.
1774 йылдың июнендә Буҙан Смаҡов, Ҡасҡын Һамаров, Ҡотлогилде Абдрахмановтар менән бергә 1500 кешенән торған ҡатнаш отряд етәкселегендә Өфө провинцияһының Бөгөлсән ауылы янында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша; июнь—июлдә Бөгөлмә ведомствоһы Дүсмәт ауылы янындағы, Өршәк һәм Дим йылғаларының үрге ағымындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Буҙан Смаҡов, Ҡотлогилде Абдрахманов һәм Ҡасҡын Һамаров менән берлектә Өфөгә яу әҙерләй.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Фудань университеты
Фудань университеты — Ҡытайҙың иң престижлы һәм боронғо юғары уҡыу йорттарының береһе. Шанхайҙа урынлашҡан. Донъяның иң яҡшы университеттарының топ-100 исемлегенә даими рәүештә инә. C9 лигаһы һәм Universitas 21 ағзаһы булып тора. 4 кампустан тора. 1905 йылда Цин династияһы хакимлыҡ итеү осоронда нигеҙләнә.
Университетта физика-математика, гуманитар, социаль һәм медицина фәндәрен өйрәнеү һәм тикшереү алып барыла.