Ҡытай_Халыҡ_Республикаһы_тарихы
Иҡтисадта сикләүҙәрҙе әҙәйтеү
ҠКП Үҙәк комитетының 1989 йылдың 23-24 июнендә пленумында Чжао Цзыян урынына ҠКП ҮК генераль секретары итеп Цзян Цзэминь һайлана. 2005 йылда вафат булған Чжао Цзыян һуңғы көнөнәсә өйҙәге тотҡон хәлендә йәшәй. Либералләштереү сәйәсәте менән ҡәтғи алып барылған тыуымды кәметеү сәйәсәте (бер ғаиләлә- бер бала, 20 йыл эсендә тыуым 200 миллионға кәмей) төрлө хужалыҡ рәүешендәге иҡтисад булдырырға мөмкинлек бирә, дәүләт предприятиелары сәнәғәт продукцияһының 48 %, коллектив хужалыҡтар — 38 %, шәхси хужалыҡтар, шулар араһында сит ил компаниялары, — 13,5 %. Дәүләт сауҙа предприятиелары ваҡлап дөйөм һатыуҙағы әйләнештең 41 %, коллектив предприятиелар — 28 % яҡын һәм шәхси — 31 % бирә. Ҡулланыусылар өсөн тәғәйенләнгән тауарҙарға ҡуйылған хаҡтарҙың 90 % — баҙар хаҡы, производство сараларына ҡуйылғандарҙың — 80 %, ауыл хужалығы продукцияһына ҡуйылғандарҙың— 85 % баҙар хаҡы ирекле ҡуйыла. Дәүләт тарафынан планлаштырылған сәнәғәт продукцияһын етештереү 1978 йылда 95 % булһа, хәҙер ул 5 % тәшкил итә. Дәүләт тарафынан көйләнгән тауар хаҡтары кимәле ваҡлап һатыуҙа 95%-тан 6 %-ҡа тиклем төштө. Тауар баҙарынан тыш капитал баҙары, машиналар һәм ҡорамалдар, эшсе көсө, башҡа производствоға кәрәк булған әйберҙәр баҙары барлыҡҡа килде. Ҡытайҙа ВВП 20 йыл буйы, 1985 йылдан башлап, йыл да 9,5 % арта. Ил цемент, төҫлө металдар, кизе-мамыҡ туҡымалар, велосипедтар (80 млн артыҡ), мотоциклдар (21,3 млн артыҡ), телевизорҙар (35 млн.), күмер, ашлыҡ, мамыҡ, рапс орлоғо, ит, йомортҡа етештереү буйынса беренсе, химик ашламалар буйынса- 2-се, шәкәр, автомобилдәр (7,3 млн, шул иҫәптән 4,6 млн еңел) буйынса −3-сө, электр энергияһы- 4-се, эшкәртелмәгән нефть табыу буйынса- 5-се урынға сыҡты. ВВП кимәле буйынса Ҡытай донъяла 4-се урында. Уға донъялағы тулайым продукттың 5,4 % (2006 й.) тура килә. 2006 йылда илдең алтын резервы бер триллион АҠШ долларынан артып китте. Сауҙа балансында ыңғай сальдо- 180 млрд доллар. Ләкин ошондай иҡтисадтағы иҫ киткес тиҙ һәм ҙур уңыштарға ҡарамаҫтан, бер кешегә тура килгән Ҡытай ВВП-һы бик түбән ҡала, 2006 йылда паритетлы һатып алыу мөмкинлеге буйынса иҫәпләгәндә бер кешегә тура килгән Ҡытай ВВП-һы 4700 доллар тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта асыҡ ҡалаларҙа йәшәгән ҡала кешеһенең уртаса килеме 2006 йылда айына 10000 юандән артҡан. Ҡытай ауылдарында йәшәгән 100—150 млн самаһы кеше эш таба алмай йонсой, бер нисә миллион кеше ваҡытлыса, йә өлөшләтә генә эш тапҡан. Рәсми сығанаҡтар буйынса ҡалаларҙа эшһеҙлек кимәле 4,2 % (2005 й) тирәһе. XXI быуат башында Ҡытай "донъя фабрикаһы"на әйләнә, унда яҡшы үҫешкән Европа, Төньяҡ Америка илдәренән һәм Япониянан етештереүсе предприятиелар күсерелә. Тик шуныһы, иҡтисади үҫештең йылдам барыуы эшсе ҡулдарының арзанлығына, техник хәүфһеҙлек кимәленең түбән булыуына һәм экология талаптарын үтәлмәүгә бәйле. Шул сәбәпле Ҡытай донъяла атмосфера менән гидросфераны бысратыусылар араһында барыһынан да ҡеүәтлерәк иҡтисады булған АҠШ-тан ҡала икенсе урынды биләй. Тупраҡ эрозияһы буйынса (бигерәк тә төньяҡ өлкәләрҙә) Ҡытай «иң алдынғылар» рәтендә. Автомобиль һәм мототранспорт һаны тиҙ артыуы сәбәпле Ҡытай нефтте күпләп һатып ала (2005 йылда 3,2 млн баррель/тәүлегенә, донъяла 2-се урын),был уның донъялағы уртаса хаҡы артыуға килтерҙе.