cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Светкин Юрий Владимирович
Биографияһы
1959 йылда ул ғалим доцент дәрәжәһе бирелә. 1960 йылдың 4 июлендә доцент Ю. В. Светкин Башҡорт дәүләт университетының Уҡыу советында органик һәм органик булмаған химия кафедраһы мөдире вазифаһына һайлана. 1961 йылдың 27 авгусында Юрий Владимирович университеттан китә. 1961-1965 йылдарҙа Молдавия аҙыҡ-түлек сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының махсус лаборатория мөдире булып эшләй. 1965 йылда Юрий Владимирович Өфөгә Башҡорт дәүләт университетында органик химия кафедраһы мөдире вазифаһына ҡайта. Ошо осорҙа ул диссертация өҫтөндә эшен тамамлай, артабан А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университетында «Синтезы на основе кетена и продуктов его дальнейшего превращения» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1970 йылдың 4 ноябрендәге ҡарар менән Юғары аттестация комиссияһы Юрий Владимирович Светкинға «Органик химия» кафедраһы буйынса профессор ғилми исеме бирелә.
Ғосман I
Ғаиләһе
Орхан һәм Алаэддиндан тыш, хроникалар Ғосмандың улы тип Чобан, Хәмит, Малик, Пазарлу, Савджины һәм исеме билдәһеҙ тағы бер улын атай. Шулай уҡ уның Фатьма исемле ҡыҙы булған. Был балаларҙың әсәләре билдәһеҙ. И.Узунчаршилы фекере буйынса, Чобан һәм Хәмиттең исеме Ғосман I абруйлы замандаштары — Хулагуидтар дәүләтенең ваҡытлыса хакимы әмир Чобан һәм Хәмидидтәр бейлегенең хакимы хөрмәтенә аталған. Малик һәм Пазарлуның ҡыҙҙары булған, ә исеме билдәһеҙ улының өс улы булған. Дүрт ҡустыһы 1324 йылда Орхандың бүләк итеү ҡағыҙында шаһит булараҡ теркәлгән, Ҡустыһы Пазарлу 1328 йылда Пелеканон янындағы алышта командирҙарҙың береһе булараҡ Иоанн Кантакузиндың хроникаһында телгә алына
Светкин Юрий Владимирович
Биографияһы
Университетта Юрий Владимирович органик химияның дөйөм курсын һәм органик химияның теоретик нигеҙҙәре, органик реакциялар кинетикаһы буйынса махсус курстарҙы уҡый, органик синтез һәм органик берләшмәләрҙең полярографияһы буйынса махсус практикумдарға етәкселек итә.
Ғосман I
Ғаиләһе
Ғосмандың нисек өйләнеүе тураһында легенда бар. Ул осраҡлы осратҡан сибәр ҡыҙға ғашиҡ була. Уның атаһы менән һөйләшмәйенсә, ул ҡыҙға тәҡдим менән кеше ебәрә, әммә ҡыҙ, «үҙен лайыҡ түгел йәки был мәрәкә тип ҡарар итеп», баш тарта. Шул саҡта Ғосман уны урлай. Күрәһең, был ҡыҙ юғары социаль статуслы булмаған ғаиләнән, һәм Ғосман өйләнгән сағында бик йәш булған. Был ҡыҙ, Мал-хатун кеүек, бей ҡыҙы, йәки Рабия кеүек, шәйех ҡыҙы булыуы мөмкин түгел. Күрәһең, бында Ғосмандың хронологик яҡтан элегерәк булған тағы бер ҡатыны тураһында һүҙ бара..
Ғосман ҡылысы
Ғосман ҡылысы — был дәүләт ҡомартҡыһы, ул ғосман солтандарын интронизациялау процедураһында ҡулланылған. Процедура үҙе  «билбауға ҡылыс бәйләүҙе» үҙ эсенә ала һәм Европа коронацияһы, батшалыҡҡа майлау аналогы булып тора. Тантана башланғысы шәйех Эдебали һәм Ғосманға ҡайтып ҡала — йәнәһе шәйех Эдебали Ғосмандың биленә «ислам ҡылысын» бәйләй, шулай итеп кафырҙар менән көрәшкә фатиха бирә. Эдебали мевлеви тәриҡәте шәйехе була. Тәриҡәт башлығының киләһе хакимдарға ҡылыс бәйләүҙә ҡатнашыуы мотлаҡ булған, тигән раҫлауҙар бар. Йәнәһе ул бының өсөн Истанбулға Коньянан махсус килгән, сөнки солтандың биленә ҡылыс бәйләүгә берәүҙең дә хоҡуғы булмаған. Процедура тураһында яҙмаларҙы өйрәнеү был улай түгел икәнлекте раҫлай. Шулай уҡ Ғосманға билбауына ҡылысты Хажи Бекташ Вәли ҙә бәйләгән тигән легенда бар. Әммә М. Ф. Кёпрюлю һәм М. Озтюрк тикшеренеүҙәренә ярашлы, Хажи Бекташ 1270 йылдар тирәһендә вафат булған һәм Ғосман хакимлығы ваҡытына тиклем йәшәмәгән. . Константинополде яулап алғандан һуң был йола Әйүп Солтан мәсетендә үткәрелгән. XX быуат башына тиклем унда инеүгә мосолман булмағандарға ла рөхсәт булған. Был процедура ысынлап та Ғосман һәм Эдебалиға ҡайтып ҡала микәнлеге билдәһеҙ; билбауға ҡылыс бәйләү процедураһы яҙмаларҙа Морат II хакимлығынан башлап яҙылған.
Светкин Юрий Владимирович
Биографияһы
Юрий Владимировичтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары кетендар һәм уларҙың сығарылмалары химияһы өлкәһендә ята. Уның тарафынан кетендарҙы ацетилирлау процесы тикшерелә, буяуҙар, антибиотиктар, плёнка материалдары алыу маҡсатында хлорацетилирлауҙың ябай һәм үҙенсәлекле юлы тәҡдим ителә, бер нисә ҡыҙыҡлы реакция асыла: кетен аша хлорацетилирлау; ҡатнаш тиазол нигеҙендә тиацетилды яңы синтезлау; дикетопиперазиндар алыу реакцияһы. Профессор Ю. В. Светкин етәкселек иткән кафедра Өфө, Ленинград һәм Иркутск предприятиелары менән хужалыҡ буйынса ҙур килешеү эше алып барған. Тикшеренеү һөҙөмтәләре Красноярскиҙың «Сибтяжмаш» заводында индерелә. Бер нисә берләшмә Башҡортостан баҫыуҙарында ауыл хужалығы культуралары үҫешен көйләгес сифатында ыңғай һынау үтә.
Юрий Владимирович етәкселегендә 10дан ашыу кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, 200-ҙән ашыу килеп сыҡҡан ғилми хеҙмәт баҫыла һәм СССР-ҙың 60-тан ашыу алған авторлыҡ танытмаһы алына.
Юрий Владимирович университеттың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, факультеттың профбюро рәйесе, Д.И.Менделеев исемендәге Бөтә Рәсәй художество берекмәһенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе Президиумы ағзаһы була. 1968 йылдан 1970 йылға тиклем  Юрий Владимирович Светкин факультет деканы вазифаһын башҡара.
1970 йылда химия факультетында тәүге тапҡыр Юрий Владимирович В.И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған вуз-ара ғилми конференция ойоштора һәм үткәрә. Ошо уҡ йылда «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» юбилей миҙалы менән бүләкләнә. Конкурс буйынса Днепропетровск химия-технология институтының пластик массалар химик технологияһы кафедраһы мөдире вазифаһына һайланыу менән бәйле Юрий Владимирович 1975 йылдың 1 декабрендә университеттан китә. Яңы урында ул 1986 йылға тиклем эшләй.
1988 йылдың 23 авгусында Юрий Владимирович Днепропетровскиҙа вафат була.
Вәрәш (Ыҡ ҡушылдығы)
Вәрәш  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 223 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты
Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты — юғары һөнәри белем биреүсе дәүләт белем биреү учреждениеһы, Белгородтың һәм өлкәнең мәҙәниәте өлкәһендә йылдам үҫешкән алдынғы белем биреү комплексы.
Тарихы
Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты тарихы Белгород ҡалаһында 1960 йылдың 27 майында асылған мәҙәни-ағартыу училищеһынан башлана. Ул ваҡытта был училище Белгород өлкәһендәге берҙән-бер йәш һөнәри уҡыу йорто була, төбәктең мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә эшләгән профессиональ кадрҙарға ихтыяжын тәьмин итеү бурысын атҡара.
1960 йылда Белгород мәҙәни-ағартыу училищеһының беренсе директоры итеп ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, Октябрь Революцияһы ордены һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Михаил Афанасьевич Ивашечкин тәғәйенләнә.
1961 йылдан башлап белем биреү хеҙмәте өлкәһе һиҙелерлек киңәйә, ситтән тороп уҡыу бүлеге асыла, сәнғәт бүлеге, шулай уҡ йәмәғәтселек һөнәрҙәре факультеты асыла, сит ил, нигеҙҙә Болгария Халыҡ Республикаһының уҡыусыларын уҡытыу алып барыла.
1995 йылда училище «Белгород дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы» дәүләт мәҙәниәт белем биреү учреждениеһы итеп үҙгәртелә.
2000 йылда колледж яңы статус ала — юғары һөнәри белем биреү дәүләт белем биреү учреждениеһы Белгород дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты.
2002 йылда мәҙәниәт институтын социология фәндәре кандидаты Сергей Иванович Курганский етәкләй, әлеге ваҡытта ул педагогия фәндәре докторы, профессор, Белгород өлкәһенең мәҙәниәт идаралығы начальнигы.
2008—2010 йылдарҙа юғары уҡыу йортон социология фәндәре кандидаты, доцент Евгений Викторович Шварев етәкләй.
2009 йылда С. А. Дегтярев исемендәге Белгород дәүләт музыка колледжы айырымланған структур бүлексә сифатында Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институтына ҡушыла.
2010 йылда Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты нигеҙ һалынған көндән алып илле йыллыҡ юбилейын, һәм юғары уҡыу йорто статусы бирелгән көндән алып ун йыллыҡ юбилейын билдәләй.
2015 йылда Губкин музыка колледжы филиал сифатында институт структураһына инә.
Институт бөгөн
2011 йылдан Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институтын педагогия фәндәре докторы, профессор, Белгород ҡалаһының ҡала советы депутаты (дүртенсе саҡырылыш) Игнатова Ирина Борисовна етәкләй. Бөгөн институтта иң яҡшы музыканттар, рәссамдар, архитекторҙар, артистар уҡыта, улар араһында Рәсәйҙең халыҡ артистары Николай Черныш, Виталий Стариков, Марина Русакова, Виктор Ганженко; атҡаҙанған артистар Вячеслав Семейченко, Никита Глаголин-Гусев, Ирина Драпкина бар.
Институттың үҙенең аспирантураһы бар, ғилми-тикшеренеү эштәре түбәндәге йүнәлештәр буйынса алып барыла: «профессиональ белем биреү теорияһы һәм методикаһы», «китапханасылыҡ белеме, китап фәне һәм библиография фәне».
Институтта Рәсәйҙә икенсе һайлауҙар ойоштороусылар әҙерләү йәмәғәт факультеты эшләй, Белгород өлкәһенең һайлау комиссияларында эшләү өсөн квалификациялы кадрҙар әҙерләү — йәмәғәт факультетының маҡсаты булып тора.
Ижади коллективтар
«Халыҡ» исеме алған коллективтар:
«Өлгөлө» исеме алған :
Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институтында шулай уҡ башҡа проекттар йылдам үҫешә:
Ҡырҡнарат (Бәләбәй районы)
Ҡырҡнарат (Крыкнарат) — Башҡортостандың Бәләбәй районы Рассвет ауыл Советының юҡҡа сыҡҡан ауылы (элекке ауыл)
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Ҡырҡнарат йылғаһы исеменән, "ҡырҡ" йәки "күп" "нарат", "ҡарағай", "ҡарағайлыҡ" һүҙенән килеп сыҡҡан.
Тарихы
1919 йылда граждандар һуғышы ваҡытында Ҡырҡнарат ауылын Степан Разин исемендәге 13-се кавалерия полкының Каширин бригадаһы ала
1913 йылда Ҡырҡнарат ауылында Семен Михайлович Чугункин тыуған. Ул алыҫ разведчиктарҙың 47-се айырым авиация полкында һуғыша: Смоленск-Минск, Биникони (ЛССР), Крынки (Польша), Мадлип, Торн (Польша), Рогзов (Германия). Хәрби званиеһы — гвардия өлкән сержанты. 1945 йылда демобилизациялана.
«Населенные пункты Башкортостана. Часть 1. Уфимская губерния. 1877» китабында ауыл тураһында түбәндәге тарих хәбәр ителә: Бәләбәй өйәҙе, 2-се стан, Бәләбәй ҡалаһынан Бөгөлмәгә тракттың һул яғы буйлап: № 645 Ҡырҡнарат ауылы, урыҫ ауылы, Ҡырҡнарат йылғаһы эргәһендә урынлашҡан, өйәҙ ҡалаһына тиклем аралыҡ 12 саҡрым,стан фатирына тиклем 35 саҡрым, ихаталар һаны 112, ауылда ир-аттар һаны 257, ҡатын-ҡыҙҙар 266 кеше тәшкил итә. Ауылда һыу тирмәне булған. Ауыл кешеләре игенселектән тыш малсылыҡ һәм балта оҫталығы менән шөғөлләнгән.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Населенные пункты Башкортостана. Ч. I. Уфимская губерния, 1877. – Уфа:Китап, 2002. Стр.190. Ауыл 1984 йылда ауыл рәсми рәүештә юҡҡа сыға. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 31 авгусындағы «Бәләбәй районының ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ы административ-территориаль ҡоролошоноң иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыу тураһындағы» N 6-2/236 Указы хәбәр итә: Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
Халыҡтың башҡа тораҡ пункттарға күсеп китеүе менән бәйле Башҡорт АССР-ы административ-территориаль ҡоролошоноң иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырырға:
Ермолка ауыл Советының Вознесенка ауылын;
Рассвет ауыл Советының Ҡырҡнарат ауылын.
Башҡорт АССР-ы
Юғары Совет Президиумының
Рәйесе
Ф.Солтанов
Өфө, 1984 йылдың 31 авгусы
N 6-2/236<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> http://www.volganews.info/oblast5/terraan/ip-ksgqiz4.htm
Бөтөп барған ауыл статусы уның аҙашы Миәкә районындағы Ҡырҡнарат ауылында рәсми рәүештә бер кеше йәшәй.
Белорус мәҙәниәте
Тарихы
Хәҙерге Белорус мәҙәниәте славян ҡәбиләләрен урынлашыуына һәм уларҙың быға тиклем йәшәгән балттар менән үҙ-ара бәйләнешенә барып тоташа. Шул уҡ ваҡытта, археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында славяндарға тиклемге боронғораҡ мәҙәниәт әйберҙәре табыла.
Белоруссия территорияһындағы балт халҡының славянлашыуы проблемаһы һәм балт-славян үҙ-ара мөнәсәбәттәре характеры өйрәнеүгә ауыр бирелә, һәм фәндә был мәлдәр бик бәхәсле булып ҡала. Шуның менән бәйле, Белоруссияның боронғо тарихы буйынса иң киң таралған белем сығанағы булып йылъяҙмалар тора, әммә уларҙың дөрөҫлөгө археологтар тарафынан бөтөнләй хупланмай.
Йылъяҙма мәғлүмәттәргә ярашлы, хәҙерге Белоруссия территорияһында кривичтар, дреговичтар һәм радимичтар урынлаша.
988 йылда белорус ерҙәре Киев Русе менән бергә византия йолаһы буйынса суҡындырыла.992 йылда Полоцк, ә 1005 йылда Туров епархияһы нигеҙ һалына.
Христианлыҡты ҡабул итеү грамоталылыҡтың таралыуына булышлыҡ итә. Туҙға яҙылған грамоталар Витебскиҙа һәм Мстиславлдә табылған. Архитектурала өҫтөнлөклө йүнәлеш булып дини (сиркәү) архитектураһы тора, ә ҡоролмаларҙың иң киң таралған төрө булып көмбәҙенә тәре ҡуйылған сиркәү тора. Боронғо урыҫ архитектураһының (мәктәптәре) Полоцк һәм Гродно төрө булған.
Полоцк Киев Русенең иң боронғо һәм иң ҙур ҡалаларының береһе була. XI быуат быуат уртаһында (яҡынса 1050 йылдарҙа) Көнсығыш славян ерҙәрендә өсөнсө Изге София соборы төҙөлә башлай.
Иң абруйлы белорус изгеһе — Евфросиния Полоцкая (Предслава), ул — поляк кенәзе Всеслав Чародейҙың ейәнсәре. Кенәз йортон ҡалдырып, ул Евфросиния исеме аҫтында монахлыҡ ҡабул итә һәм үҙен ҡумандарҙың рухи мәғрифәтенә бағышлай. Ике туған апаһы Звенислава менән бергә мәктәп, китапхана, китап яҙыу өсөн скрипторий ойоштороу менән шөғөлләнә. Евфросиния шулай уҡ һуңынан уның исеме менән аталған монастырҙың ктиторы (башлығы) була.
Яҡынса 1161 йыл Полоцкиҙа төҙөлгән Спас-Преображенский соборы (архитекторы Иоанн). Собор беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән көнсығыш славян архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе булып тора.
Билдәле булыуынса, XII быуат та Полоцкта кәм тигәндә 10 сиркәү, Гроднола — 3, Минск, Витебск, Волковыск, Новогрудок, Пинск һәм Туровта — 1 сиркәү була.
XIII быуаттың һуңғы сирегендә (яҡынса 1276 йылда) Волын кенәзе Владимир Василькович бойороғо буйынса Беловежская пуща районында Каменец (Аҡ) башня төҙөлә. Бөйөк Литва кенәзлеге составында оборона ҡоролмалары әүҙем төҙөлә, уларҙың иң билдәлеләре — Лида (1320),Крево замогы (1330-сы йылдар) һәм Мир замоктары (XVI быуат), шулай уҡ Гроднолағы Яңы замок. Был осорҙағы иң билдәле ғибәҙәт ҡоролмалары иҫәбенә Гродно өлкәһенең Зельвинск районы Сынковичтарындағы изге Михаил готик сиркәүе, Брест өлкәһе Барановичи районындағы Ишкольди ҡалаһындағы Троица сиркәүе — хәҙерге Белоруссия территорияһындағы иң боронғо сиркәү, Гродно өлкәһенең Новогрудок районындағы Вселюбиҙа Изге Казимир сиркәүе инә.
Мәҙәни процестарҙа иезуиттар ордены ҙур роль уйнай. XVII быуат башында Речь Посполитая иезуиттары агрессив сәйәсәттән миссионерлыҡ һәм мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлегенә күсә. Иезуиттар донъяға католик ҡараш формалаштырған иезуит мәктәптәре һәм коллегияһына айырым әһәмиәт бирә. Бынан тыш, орден магнаттар һәм шляхталар, шул иҫәптән православие сығышлылар араһында әүҙем аңлатыу алып бара. 1603 йылда Краковта Речь Посполитаяһы өсөн тыйылған китаптарҙың индексын сығара башлай. Әммә улар Бөйөк Литва кенәзлеге биләмәһендә сығыуын дауам итә.
Әҙәбиәт
Илдә өс республика яҙыусылар союзы бар:
Сингапур тарихы
Сингапур тарихын б. э. III быуатынан, Пулочжун аисеме аҫтында ҡытай ҡулъяҙмаларында осрағас, күҙәтеп була. VIII быуатта утрауҙа Темасек порты — Шривиджая дәүләтенең диңгеҙ сауҙаһы үҙәге барлыҡҡа килә. 1025 йылда Чола династияһы батшаһы Раджендра баҫып ала.
Утрау мөһимлеге XIV быуатта, Шривиджаяла принц Парамесвар хакимлыҡ иткәндә, арта: бында әһәмиәтле портҡа нигеҙ һалына. 1613 йылда портты ачех мародёрҙары юҡ итә.
Сингапурҙың хәҙерге тарихы 1819 йылда, инглиз дәүләт эшмәкәре Стэмфорд Раффлз утрауҙа британия портын төҙөгәс, башлана. Британияның колониялы хакимлығы ваҡытында ҡытай-һинд сауҙаһы үҙәге һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның порты булғас, әһәмиәте арта. Ултыраҡ тиҙ генә ҙур порт ҡалаһы булып китә.
Икенсе донья һуғышы ваҡытында Сингапурҙы Япон империяһы яулап ала, оккупация 1942-1945 йылдарҙа дауам итә. Һуғыштан һуң Сингапур Британия ҡулы аҫтына кире ҡайта, әммә үҙидаралыҡ мөмкинселеге арта, ул Сингапур менән Малай Федерацияһының ҡушылыуына һәм 1963 йылда Малайзияның барлыҡҡа килеүенә килтерҙе. Әммә халыҡ сыуалыштары Сингапурҙың айырымлауына алып килә, һәм 1965 йылдың 9 авгусында Сингапур мөстәҡил дәүләт була.
Ауыр иҡтисади шарттарҙа булһа ла, яңыртыу программаһын башлап, сәнәғәт өлкәһен үҫтерәләр. Ҙур күләмдә социаль торлаҡ төҙөлә, мәғарифҡа ҙур финанслау бүленә. Үҙаллылыҡ осоронан иҡтисад йылына уртаса туғыҙ процентҡа арта, 1990-сы йылдар аҙағына үҫешкән сауҙа иҡтисадлы, ныҡлы халыҡ-ара бәйләнешле һәм Япониянан һуң юғары эске тулайым продуктлы илгә әйләнә.
Сураева Светлана Рөстәм ҡыҙы
Сураева Светлана Рөстәм ҡыҙы (13 июнь 1970 йыл) — Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад итеүсе прозаик, драматург, публицист һәм шағир, тәржемәсе. Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар Союздары ағзаһы. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2017).
Кесе Инчул
Кесе Инчул (Рождественский) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салминка
Салминка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инсар йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Михайловка (Благовещен районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215831009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҙеүкәй менән Мораҙым
Иҙеүкәй менән Мораҙым — эпос, башҡорт халҡының милли мираҫы.
Эпостың тексы ике баҫма буйынса билдәле.
Беренсеһе 1940 йылда «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең 26 апрелдән 23 майға саҡлы һандарында (№ 95-98, 100, 101, 103—108, 110—116) баҫылған. Ҡулъяҙмаһы Ғилми архивта һаҡлана: ф. З, оп. 12, д. 220, стандарт ҡағыҙҙа 232 бит. Гәзиттә лә, ҡулъяҙмала ла әҫәрҙең исеме аҫтына «Башҡорт халыҡ эпосы. Мөхәммәтша Буранғол тарафынан яҙып алынған варианттарҙың береһе» тип ҡуйылған, яҙып алынған телендә (Дим һөйләшендә: «һ» урынына — «ҫ», «л» урынына — «ҙ», «т». Мәҫәлән: һөйләү — һөйҙәү, һайлау — һайҙау, эшләү — эштәү, тояҡлы — тояҡты) бирелеүе хаҡында иҫкәрмә яһалған, әммә ҡайҙан, ҡасан, кемдән яҙып алыныуы әйтелмәгән.
Ошо текст, Нур Зарипов тарафынан һөйләшкә хас фонетик айырмалыҡтары әҙәби тел нормаһына һалынып, 1994 йыл Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә айырым китап булып сыҡты. Был томға ла ошо текст алынды.
Икенсеһе шулай уҡ 1940 йылда «Октябрь» (хәҙерге «Ағиҙел») журналының 6 һәм 7 — 8-се һандарында баҫылған. Исеме аҫтына шулай уҡ «Башҡорт халыҡ эпосы. Был вариант Дим һәм Туҡ-Соран буйҙарында йәшәүсе башҡорттарҙан үҙҙәренең һөйләү теле буйынса Мөхәммәтша Буранғол тарафынан яҙып алынған һәм шул телдә үҙгәртелмәй бирелә» тип иҫкәрмә яһалған. Фольклор фондында ҡулъяҙмаһы ла, машинкала баҫылған тексы ла һаҡланмаған.
Сағыштырыу шуны күрһәтә: был ике текст (артабан аңлатмаларҙа һәм инеш мәҡәләлә һүҙ сыҡҡанда, беренсеһе «гәзит баҫмаһы», икенсеһе «журнал баҫмаһы» тип исемләнә) асылда бер үк вариантты тәшкил итә. Уларҙың нигеҙендә 1910 йылда Ғимаҙи Ҡасҡыновтан алынған 1762 йылғы яҙма (инеш мәҡәләлә килтерелә) ята булыр. XVIII быуатта уҡ яҙып ҡалдырылған ошо боронғо варианттан файҙаланып, сәсән журналда баҫылған тексты тәүҙә төҙөгән булырға тейеш. Сөнки уның машинкала баҫылған күпселек бите гәзит өсөн төҙөлгән ҡулъяҙмаға ингән.
Текстарҙың икеһе лә бер үк төрлө башланып, бер үк төрлө тамамлана, персонаждар, сюжет ағышы, үҙәк эпизодтар асылда шулай уҡ бер төрлө. Айырма — журнал баҫмаһында ҡайһы бер эпизодтар ташланып, ҡалған эпизодтар ҙа тарыраҡ һүрәтләнеп, текст ныҡ ҡыҫҡартылған.
Тарих һәм халыҡ эпосы
Тарихи тематикалы башҡорт эпостарында бигерәк тә Алтын Урҙа, Нуғай урҙаһы дәүере, башҡорт ихтилалдары осоро, шул замандарҙа йәшәгән тарихи шәхестәр — хандар, бейҙәр, батырҙар, төрлө түрәләр һүрәтләнә. Азатлыҡ өсөн көрәш, яу ваҡиғалары йыш ҡына үҙәктә тора. Әммә ләкин эпос тарихты нисек булған шул көйө хикәйәләмәй, уның халыҡ өсөн әһәмиәте булған хәл-ваҡиғаларын ғына һайлап ала, халыҡ мәнфәғәтен яҡлаған батырҙарын күрһәтә. Бөтә тарихты һөйләү, уны шиғыр юлдарына күсереү эпостарҙың, башҡорт тарихи ҡобайырҙарының бурысы түгел. Уның өсөн яҙма тарихтар, тәүарих жанры бар. Тарихты яҙыу аҡһаҡалдар, ғалимдар эше Тарихи батырҙар эпосы йәки тарихи ҡобайырҙар тарихта эҙ ҡалдырған оло ваҡиғаларҙы һүрәтләй, халыҡ батырҙарын данлай, яусыл хандарҙы, батшаларҙы, яуыз түрәләрҙе ҡәһәрләй. Халыҡ тарихҡа үҙ сәсәндәре ауыҙынан мөнәсәбәтен белдерә; тарихты ҡобайыр, легенда, йыр рәүешенә һалып, яңы быуындарға һабаҡ, аманат һүҙе итеп ҡалдыра. Ундай әҫәрҙәр халыҡтың поэтиклаштырылған тарихы формаһын ала.
Тарихтың сағылыш дәрәжәһе
Был тарихи ҡобайырҙың нигеҙендә XIV быуат аҙағында һәм XV быуат башында Алтын Урҙа ханлығы һәм Нуғай урҙаһы тарихындағы ҡайһы бер ваҡиғалар ята. Унда Туҡтамыш хан. Аҡһаҡ Тимер (Тамерлан), Иҙеүкәй, Мораҙым кеүек тарихи шәхестәр кәүҙәләндерелә. Алтын Урҙа ханы Туҡтамыш менән Урта Азия ханлығы әмире Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре араһындағы 1391 һәм 1395 йылдарҙағы ҡаты ҡара яуҙар күпмелер тасуир ителә; хан һарайҙарындағы ыҙғыш-талаштар, үлтерештәр сагылып ҡала. «Иҙеүкәй менән Мораҙым» тарихи ҡобайыры Алтын Урҙа һәм Нуғай осороноң бота тарихи ваҡиғаларына туҡталмай. Унда Туҡтамыш хан менән уның әмире Иҙеүкәйҙең (уның исеме тарихта Идеге йәки Едигей тип йөрөтөлә) үҙ-ара ыҙғыштары һәм низағтары үҙәктә тора. Был социаль конфликт яуыз һәм мәкерле хан менән халыҡ мәнфәғәтен яҡлаған ғәҙел батырҙың көрәш-дауы рәүешлерәк һүрәтләнә. Ҡобайырҙы ижад иткән сәсән йәки сәсәндәр был аяуһыҙ көрәште азатлыҡ өсөн көрәш тип күрергә теләй. Иҙеүкәйҙе үҙ батыры итеп һанай.
Сюжеты
Был тарихи ҡобайырҙың сюжеты әллә ни ҡатмарлы һәм буталсыҡ түгел. Алтын Урҙа ханы Туҡтамыш башҡорттарҙы үҙенә ныҡлап буйһондорорға теләй, уның бейҙәренең байтағын үҙ яғына ауҙара. Быға Иҙеүкәй батыр ғына баш бирмәй йөрөй. Хан уны үҙ яҡлы һәм үҙ кешеһе итер өсөн һарайына саҡырып, өгөтләй, баш бей итеп ҡуя. Иҙеүкәй хан һарайында баш бей булып яҡшы гына эшләп тә китә. Ләкин бынан бик көнләшкән Сәләхи бей Туктамыш хандың ханбикәһе ярҙамында Иҙеүкәйгә яла яға һәм хандан үлтертергә йыйына. Иҙеүкәй һарайҙан ҡасып китергә мәжбүр була. Уны һарайға кире ҡайтырға саҡырып ебәргән өндәүҙәр ҙө һөҙөмтә бирмәй. Туҡтамыш хан үҙен барыбер тотоп үлтертер, тип Иҙеүкәй алыҫҡа, Урта Азияға Сатмыр ханга ҡасып китә. Юлда Сатмыр хандың урланған ҡыҙы Фирҙәүесте ҡотҡарып, ханға алып ҡайта һәм уның кейәүе үк булып китә. Сатмыр хандан ғәскәр алып, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға ҡаршы яуға сыға һәм уның ғәскәрен ҡыйрата. Туҡтамыш хан һәләк була. Иҙеүкәйҙең Мораҙым исемле улы башҡорттар араһында үҫеп батыр булып етә. Ата менән ул, оҙаҡ бер-береһен белмәй йәшәп, аҙаҡ күрешһәләр ҙә, дошмандары улар араһын боҙа. Уралға ҡайтҡас ҡына Иҙеүкәй менән Мораҙым үҙ-ара аңлашалар. Иҙеүкәй яу ҡылысын улы Мораҙымға тапшыра, һәм улы атаһының азатлыҡ өсөн көрәшен дауам итә. Был төп сюжет һыҙығы һарай эсендәге төрлө ваҡиғалар менән аралашып бара.
Иҙеүкәй образы
Тарихта Идегә (Идеке, Идүгәй) исеме менән йөрөгән Иҙеүкәй башта ысынлап та Туҡтамыш хан һарайында баш бей — әмир булып хеҙмәт итә. Сығышы менән манғыт ырыуынан. Әммә Туҡтамыш хан менән килешмәгәнлектән, 1380 йылда Сәмәрҡәндкә, Аҡһаҡ Тимергә, ҡасып китә. Уның менән бергә 1391 йылда Туҡтамыш ханға ҡаршы яуға килә, уның Алтын Урҙа ғәскәрен ҡыйратыуҙа ҡатнаша. Аҙаҡ Алтын Урҙаның хакимы дәрәжәһенә күтәрелә, яуҙарҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтә, еңеүҙәр яулай. Ул Нуғай урзаһын нигеҙләй. Бына ошо тарихи шәхес, олуғ әмир Нуғай Урҙаһына ингән ҡаҙаҡтар, нуғайҙар, башҡорттар, ҡарағалпаҡтар тарафынан үҙ батырҙары, әмире итеп хөрмәтләнә һәм уға бағышлап эпостар сығарыла. Был халыҡтарҙа Иҙеүкәй (Идегә) хаҡында әллә нисәмә вариант эпостар һаҡланып ҡалған. Башҡорттарҙа «Иҙеүкәй менән Мораҙым» сюжетының хәҙер ун бишләп варианты бар. Уның иң тулыһы һәм әһәмиәтлеһе сәсән Мөхәммәтша Буранғол тарафынан 1762 йылғы ҡулъяҙманан күсереп алыпған һәм бүтән сәсәндәр һөйләүенән тулыланды¬рылған варианты. Ул 7 мең тирәһе шиғри юлдан ғибәрәт. «Иҙеүкәй менән Мораҙым» тарихи ҡобайырында Иҙеүкәй халыҡ батыры итеп кәүҙәләндерелә. Иҙеүкәй тигән батыр ир —
Тимер ҡаҙыҡ йондоҙо:
Эңер тип ул йоҡламаҫ.
Байыйым тип ыҡламаҫ!
Иҙеүкәй тыуҙы ир булып,
Яңы тыуған ай булып;
Атҡа менде бер булып.
Урал осоп коп булып;
Хан, бейҙәргә күренде
Ҡурҡыныслы тау булып, —тип ололай уны Һабрау йырау. Үҙенең Урал улы, башҡорт батыры икәнеп раҫлап Иҙеүкәй үҙе былай ти: Барыһы маҡтаған Уралтау
Барына әсә — Уралтау,
Барына ата — Уралтау!
Шунда үҫкән мин батыр
Миңә лә ата — Уралтау!
Халыҡ, уның йырау -сәсәндәре Иҙеүкәйҙе Урал батыр юлын дауам иткән, Урал батыр ҡылысын аманат итеп йөрөткән дан батыры итеп күрә. Уны Иҙеүкәйҙең үҙ ауыҙынан әйттерә: Иңемә таҡҡан ҡылысым —
Быуын-быуын буйына
Урал батырҙан ҡасып.
Күп илдәрҙең, эсендә
Йәшәп килгән дейеүҙе
Тураҡлаған ҡылыс был!..
Урал батырҙың улы.
Яра сабын Ирәмәлде,
Иҙел һыуын ағыҙған
Бик боронғо ҡылыс был!
Мораҙым образы
Мораҙым булып танылғас.
Ҡара арғымаҡ урынына
Толпар һайлап ат менгәс,
Иҙелдән Һыу әсермен.
Ете ырыуҙың төйәге
Уралымдың дошманы
Тораны ҡыуһам Уралдан
Яҙығымды йолармын… — ти Мораҙым атаһы ҡаршыһында. Иҙеүкәйҙең улына уй-теләктәре изге, әлбиттә. Батыр, батыр бул, балам.
Хаҡты әйтер бул, балам,
Илдә ҡашҡа бул, балам, —
Ил атаңдан көлмәһен!
Юлың ҡалһын Уралда,
Даның ҡалһын илеңдә.
Батырлығың ил күреп,
Һиндәй булам тиешеп,
Йәш үҫмерҙәр һоҡланһын.
Илгә килгән дошманға
Йөрәкләнһен, уҡ атһын! — ти атаһы. Иҙеүкәй Урал батырҙан ҡалған ҡылысты аманат итеп батыр Мораҙым улына тапшыра. Батырҙай батыр тыуыр, ата юлын улы ҡыуыр. Иҙеүкәйҙән ҡалған һуң.
Мораҙым Иҙел, Уралда
Ил батыры дан алып
Төйәләҫ һыуы буйында
Оҙаҡ ваҡыт йәшәгән, ти.
Ул халыҡтың йөҙәр-меңәр йыллыҡ аҡылын үҙенә йыйған аҡһаҡал, ил-йортҡа, ханға, батырҙарға төплө кәңәштәрен бирер абруйлы ил ағаһы итеп һынланды' рыла. «Бөтә Урал — Алтайҙа данлы йырсы, ҡарт сәсән һабрау тигән уҙаман», — тип тәҡдим ителә ул. Допҡя күргән, ил гиҙгән,
Күн йәшәгән, ир белгән
Ҡартыңмын, ай, ҡартынмын…
Урал буйлап хандарҙың
Ат саптырып юртҡанын -
Уны ла курган ҡартыңмын, —ти үҙе һабрау. Төрки ғалимдар Һабрауҙы тарихта булған, нәҡ ошо Туҡтамыш хан замандарында йәшәгән тарихи шәхес тиҙәр. Уның исеме менән йөрөгән ҡобайырҙар ҙа һаҡланып ҡалған, һабрау башҡорттар араһында ғына түгел. Нуғай урҙаһында йәшәгән ҡаҙаҡтар нуғайҙар, ҡарағалпаҡтар араһында ла данлы йырау-сәсән булып танылған. Шундай һүҙ оҫтаһы булып әҙәбиәттәр тарихына ингән «Иҙеүкәй менән Мораҙым» тарихи ҡобайырында һабру; Иҙеүкәй менән Мораҙым батырҙарҙың иң яҡын кәңәшсеһе уларға иң дөрөҫ хәҡиҡәтте асып биреүсе, дөрөҫ юл һайларға ярҙам итеүсе абруйлы аҡһаҡал итеп бирелә. Хандар, бейҙәр ҙ уны йыш ҡына кәңәшкә саҡырып тора. Шулай Һабрау халыҡ аҡылын үҙенә йыйған әүлиәләй ҡарт халыҡтың һүҙ оҫтаһы, йырауы булып алға баҫа. Ул Тыуған илге Ватаны Уралға маҡтау ҡобайырҙары әйтә, башҡорттары; илһөйәр һәм илен һаҡлар, ҡурсалай белер кешеләр итепт тәрбиәләшә.
Хан, бей, әмир образдары
"Иҙеүкәй менән Мораҙым "да һүрәтләнгән хан, бей, әмирҙәр барыһы ла тәхет, түрәлек өсөн йән ҡыйған, шул юлда төрлө ыҙғыш-талаштар хатта оло яуҙар ҡуптарған яуыз һәм мәкерле әҙәмдәр итеп тасуирлана. Алтын Урҙа ханы Туҡтамыш тәхетен һаҡлау өсөн үлеш-талаштарҙан тартынмаҫ янъялсы йән ул. Ханлығы өсөн яуҙарҙа йөҙәр меңләп кеше баштарын һалыу ҙа уға бер ни тормай. «Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпосында Сатмыр хан исеме менән һүрәтләнгән, прототибы Аҡһаҡ Тимер булған Урта Азия ил башлығы ла шундай уҡ ҡанһыҙ илбаҫар, оло яу суҡмары булып һүрәтләнә. Хандар янында йөрөгән Сәләхи, Янбай ише бейҙәре лә, силәгенә күрә ҡапҡасы, тигәндәй, шулай уҡ яуыз һәм мәкерле, янъялсы әҙәмдәр.
Поэтик үҙенсәлектәре
«Иҙеүкәй менән Мораҙым» тарихи ҡобайыры, әйткәнебеҙсә, 7 меңдән ашыу шиғыр юлынан, 24 бүлектән торған ҙур эпик ҡомартҡы ул. Сюжеты бик киҫкен, күп осраҡта үтә драматик һәм трагик ситуацияларға, конфликт төйөндәренә берләштерелгән. Сюжет үҫешендә мажаралылыҡ та шаҡтай көслө. Шиғри хикәйәләү оҙон-оҙон монологтар, диалогтар менән аралашып бара. Ҡобайыр формаһы ирекле хикәйәләү алымына һәм үлсәүҙәренә көйләнгән. Был әҫәрҙә Уралтауға, батырлыҡҡа арналған ваҡ ҡобайыр өлөштәрен дә күрергә мөмкин, йәнле һөйләү эпостың стилен шымарта, хикәйәләү тигеҙ ағып бара. Ул көйләү, һамаҡлау осон яйлы. Әүәл оҫта йырауҙар, сәсәндәр уны, думбыра сиртеп, көйләберәк, һамаҡлап һөйләр булғандар. Теле халыҡсан, бик ябай һәм яғымлы. Уңда боронғо һүҙҙәр ҙә йыш осрай. Мәҡәл, тапҡыр һүҙ булып китерҙәй һүҙ әйләнмәләре, фразеологизмдар күп. Ҡобайырҙа йомаҡ — яуаптар алымы сюжет ағышына тәбиғи үрелеп китә.
«Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпосында Иҙеүкәй Һатҡы күлендә Һыуһылыуға әйләнеү сифатына эйә аҡҡошто осрата. Ошо уҡ хикәйәттә һүрәтләнеүенсә, инә аҡҡош үҙенең балаһының ҡош кейемен һыпырып алhа, ул сабыйға әүерелә лә ҡуя.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Изеге
1710 йыл
1710 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Кройцебра
Кройцебра (Kreuzebra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 787 кеше йәшәй. Майҙаны — 13 км2. Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37351 һәм автомобиль коды — EIC.
Диүбәндилек
Диүбәндиҙәр (урду, пушту һәм ; Дееобанди) йәки Диүбәндилек — Британия Һиндостанында барлыҡҡа килгән ислам сөнни хәрәкәте. Башлыса Көньяҡ Азия илдәрендә, шулай уҡ Көнбайыш донъяла ошо төбәктәрҙә тыуып үҫкән хәнәфи мосолмандар араһында таралған.
Тарихы
Диүбәнди хәрәкәте 1867 йылда Британия Һиндостаны Диүбәнд ҡалаһында «Дар үл-Ғөлөм Диүбәнд» уҡыу йортонда барлыҡҡа килә. Диүбәндизмдың маҡсаты-мосолмандар идара итмәгән колониаль дәүләт сиктәрендә мосолман йәмғиәтен реформалау. Уны төҙөүселәр һәм Рәшит Әхмәт Гангохи.
Диүбәндиҙәрҙең айырыуса үҙенсәлеге булып пуританлыҡ һәм исламдың башҡа йүнәлештәре вәкилдәренә ҡарата түҙемһеҙлек тора. Бындай ҡаршылыҡ арҡаһында 1980—1990 йылдарҙа Пакистанда диүбәндиҙәр, бареләүиҙәр һәм шиғыйҙарҙың хәрби төркөмдәре араһында һуғыш башлана.
Нигеҙҙә диүбәндилек колонияға ҡаршы хәрәкәт була. Мәҫәлән, 1913 йылда уның лидерҙары Британияға ҡаршы ихтилал әҙерләү маҡсатында хат алышыу башлаған.
Таралыуы
Мосолман йәштәрен диүбәндилек рухында уҡытыу өсөн тәүге мәҙрәсә XIX быуат аҙағында Уттар-Прадешта асыла. 1967 йылға донъяла ошоға оҡшаш 8000-гә яҡын мәҙрәсә иҫәпләнә, улар башлыса Һиндостанда, Пакистанда, Бангладешта, Афғанстанда һәм Малайзияла урынлашҡан.
Пакистан ислам партиялары афған ҡасаҡтары лагерҙарында вәғәзләгән Диүбәндизм, Талибан хәрәкәте өсөн идеологик ориентир булып тора. Диүбәнди хәрәкәте ағзалары Советтарҙың Афғанстанға баҫып инеүе йылдарында «Хәркәт-үл-Жиһад-әл-Исламия» экстремистик ойошмаһы булдыралар, ул әлеге ваҡытта Кашмир территорияһын Пакистан составына индереү өсөн көрәшә.
Оло Мошало-Шор
Оло Мошало-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сядей-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәскәү энергетика институты
Мәскәү энергетика институты — энергетика, электротехника, радиотехника, электроника, мәғлүмәт технологияһы һәм менеджмент тармағы рәсәй юғары уҡыу йорто. 1930 йылда.нигеҙ һалынған. 2011 йылдан Милли тикшеренеү университеты.статусына эйә. Рәсми атамаһы — «„МЭИ“ Милли тикшеренеү университеты».
МЭИ-да 12 институт, 65 кафедра, 176 ғилми-тикшеренеү лабораторияһы, ОКБ һәм тәжрибә заводы, уникаль ТЭЦ, уҡыусыларҙың үҙ тәжрибә СЭС-һы, фәнни-техник, илдең иң ҙур китапханаһы, «Энергия» стадионы, бассейн, мәҙәниәт һарайы.
Уҡытыусылары — Рәсәй Фәндәр Академияһының 7 академигы һәм ағза-корреспонденты, 262 фән докторы, 715 фәндәре кандидаты.
Уҡыу корпустары Мәскәүҙең Лефортово районында урынлашҡан. Студенттар өсөн ятаҡтар, шифахана-профилакторий, ашханалар, кафе студент ҡаласығының Энергетик, Лапин, Энергетик йөрөгө, 1-се Синичкин урамдарында урынлашҡан. «Энергетик» әзите сыға. Студент «МЭИ радиоһы», «МЭИ ТВ» ойошторолған.
МЭИ фән һәм техниканың төрлө өлкәләрендә 200 меңдән ашыу белгес әҙерләп сығарған.
Тарихы
1929 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитетының ноябрь Пленумы халыҡ хужалығының ҡайһы бер тармаҡтары, шул иҫәптән энергетика өсөн белгестәр әҙерләгән махсуслаштырылған юғары уҡыу йорттары булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
МЭИ 1930 йылда, илдең электроэнергетикаһына бик күп инженерҙар әҙерләү ихтяжынан сығып, ике юғары уҡыу йортоноң — Бауман исемендәге һәм хәҙерге Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының тура килгән факультеттарын берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1927 йылдың 4 ноябрендә «Пролетарий на учёбе» тигән институт гәзитенең беренсе һаны сыға, 1937 йылда исеме «Энергетик» тип үҙгәртелә.
Тарих башы
1905 йылда Император Мәскәү техник училищеһының механика бүлегендә (һуңыраҡ — Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһы, хәҙер — Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) К. А. Круг тырышлығы арҡаһында асыу буйынса һөнәри әҙерлек башланды электротехника специализацияһы асыла һәм инженер-электриктар әҙерләү башлана; мәскәү электротехника мәктәбенә ошо йылда нигеҙ һалына тип иҫәпләнә. 1918 йылда ошо специализация нигеҙендә МВТУ-да электротехника факультеты (беренсе деканы — 1918—1929 йй.— профессор К. А. Круг) булдырыла.
1921 йылдың октябрендә VIII Бөтә Рәсәй электротехника съезы Г. М. Кржижановский етәкселегендәге Рәсәйҙе электрлаштырыу комиссияһы әҙерләгән ГОЭЛРО планын хупланы, шул уҡ йылдың декабрендә Советтарҙың IX Бөтә Рәсәй съезы планды раҫланы. Был рәсәй энергетика белеме тарихындағы һынылыш мәле — ил алдында торған бурыстарҙы үтәү өсөн электро- һәм йылылыҡ энергетикаһы кадрҙары юҡ дәрәжәлә була. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә илдең бер нисә техник юғары белем уҡыу йорттарында электротехника һәм энергетика факультеттары ойошторола. Мәскәүҙә кенсе мөһим әҙерлек үҙәге мәскәү инженер-электриктар әҙерләү буйынса икенсе мөһим үҙәк булып 1921 йылда нигеҙ һалынған Мәскәү халыҡ хужалығы институтының (МИНХ; хәҙер — Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты) электросәнәғәт факультеты (деканы профессор И. Б. Угримов) була. 1930 йылға МВТУ-ның электротехника факультеты (деканы — профессор Я. Н. Шпильрейн) һәм МИНХ электросәнәғәт факультетының ярайһы уҡ яҡшы йыһазландырылған лабораториялары урынлашҡан һәм юғары квалификациялы профессор-уҡытыусылар составы була; ике факультет та ашырыуға әҙерлеге инженер-энергетик өс төп йүнәлеш: электро-, йылылыҡ һәм гидроэнергетика буйынса киң профилле инженер-энергетиктар әҙерләгән. Әммә СССР-ҙа ынтылышлы индустриялаштырыу шарттарында артабан да инженерҙар күп талап ителгән.
МЭИ-на нигеҙ һалыу
СССР-ҙағы индустриалләштереү 1930 йылдан 1935 йылға тиклем 435 мең инженер-техник специалистар әҙерләүҙе талап иткән, ә 1929 йылға бындай белгестәр һаны 66 мең генә булған.
СССР Халыҡ хужалығы Юғары советының 1930 йылдың 20 март 1053-сө бойороғона ярашлы, МВТУ биш үҙ аллы училищеға бүленә, өҫтәүенә, электротехника факультет Юғары энегетика училищена әйләнә. Г. В. Плеханов исемендәге МИНХ та ваҡлана, электросәнәғәт факультеты базаһында электротехника белгестәре әҙерләүсе үҙ аллы тармаҡ институты барлыҡҡа килә. 1930 йылдың көҙөндә ике тармаҡ энергетика юғары уҡыу йорто ла (ВСНХ 3 сентябрь 1897-се бойороғона ярашлы, ) бер бөтөн Мәскәү энергетика институтына (МЭИ) берләшә. Институттың 1 курсы яңы уҡырға инеүселәрҙән торһа, ә 4 өлкән курс — МВТУ һәм МИНХ студенттарынан торған.
Ул саҡта МЭИ әҙерләгән һөнәрҙәр йыйылмаһы бәләкәй булған: үҙәк электр станцияһы, юғары көсөргәнеш техникаһы, фабрика һәм заводтарҙың электр ҡорамалдары, электр машиналары, электр аппараттары, электр тартыуы, светотехника, радиотехника, телефония, телеграфия.
Круг һәм Угримов яңы институтты ойоштороуҙа иң эшлекле ҡатнашты. К. А. Круг МЭИ-да электротехника нигеҙҙәре кафедраһын етәкләй, ә Б. И. Угримовҡа МЭИ-та уҡытырға тура килмәй: ул 1930 йылдың авгусында «Промпартия» эше буйынса ҡулға алына.
1930-сы йылдар
1932 йылда Мәскәү энергетика институтына В. М. Молотов исеме бирелә (1957 йылда «В. М. Молотов исемендәге» тигән өҫтәмә МЭИ исеменән алына).
МЭИ студенттарныңы төп контингенты партмеңлеләрҙән торған — 1928 йылдан ил вуздарына меңәрләгән коммунистар уҡырға килә. Партмеңлеләр — утыҙ биш йәш самаһына еткән, ғаиләле кешеләр; улар рабфактарҙа, партия системаһында әҙерлек үткән, һәм институтҡа уҡырға ебәрелгән.
1933 йылда МЭИ-да 3845 студент уҡый.
1934 йылда Лефортово муниципаль округында, Красноказарменная урамында, МЭИ-ның төп бинаһына (17-се йорт) һәм ятағына нигеҙ һалына.
1940 йыл
Хөкүмәт ҡарары буйынса МЭИ Ҡаҙағстанға, Лениногорск ҡалаһына, эвакуациялана. Унда 600 студент уҡый. МЭИ бүлеге тау-металлургия техникумында һәм уның ятағында урынлаша.
1942 йылдың февралендә МЭИ-ның мәскәү бүлексәһендә лә уҡыу тергеҙелә (директоры Г. И. Фомичёв). 1943 йылдың 5 ғинуарында махсус поезд МЭИ-ның Лениногорск бүлексәһен, лаборатория ҡорамалдары һәм китпханаһы менән Мәскәүгә ҡайта. Студенттарҙы ашатыу бурысы Ярославль өлкәһендәге «Большевик» совхозына йөкмәтелә. Институт 1 курсҡа 1200 кеше ҡабул итә.
1943 йылдың февраленән МЭИ-да 4 факультет: электроэнергетика, йылылыҡ техникаһы, электромеханика һәм электрофизмка.
Яйлап факультеттар өҫтәлә бара: энергия машиналар төҙөү, радиотехника факультеты тергеҙелә ) . 1945 йылда гидроэнергетика факультеты (ГЭФ), сәнәғәт һәм транспортты электрлаштырыу факультеты (ЭПТФ;. 1947 йылда электровакуум техникаһы һәм махсус прибор төҙөлөшө факультеты (ЭВПФ), 1950 йылда ошо факультет Европала беренсе булып хисап техникаһы һәм программалаштырыу белгестәре әҙерләй башлай. 1948 йылда физика-энергетика факультеты («9-сы факультет»); 1953 йылда СССР Хөкүмәте айырым МИФИ — инженер-физика институтын булдыра.
1944 йылдың 1 майында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән МЭИ-ның 230 уҡытыусыһы, хеҙмәткәрҙәре, студенты «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1945 йылдың 6 июнендә күп кенә МЭИ хеҙмәткәрҙәренә «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы тапшырыла.
1940 йылдарҙа «юғары квалификациялы инженер-техник һәм фәнни кадрҙар әҙерләүҙә уңыштары өсөн» МЭИ Ленин ордены менән бүләкләнде.
1950-се йылдар
1951 йылда МЭИ-да тикшеренеү эштәре өсөн һәм уҡыу прцесында файҙаланыласаҡ үҙенсәлекле уҡыу-эксперименталь ТЭЦ төҙөү тамамлана. Был ТЭЦ 17-се йорт ихатаһында урынлашҡан һәм ҡеүәте 12 МВт; уның территорияһында энергия машина төҙөлөшө факультеты кафедраларының лабораториялары урынлашҡан. Төр корпустың вестибюлендә баҫҡыстың түренә Сталин һәм Молотов бюстары (ысын буйҙарынан 1,5-ға бейегерәк) ҡуйыла; Сталиндың шәхес культы фашланғандан һуң уның урынын Лениндың ҙур бюсы ала.
1952 йылдың ғинуарында В. А. Голубцова, МЭИ директоры вазифаһын үҙенең уҡытыу буйынса урынбаҫары М. Г. Чиликинға тапшыра (24 йыл, 1976 йылдың февраленә тиклем, етәксе була) һәм ул. үҙенең тактлы мөғәмәләһе арҡаһында, уҡытыусылар һәм институт хеҙмәткәрҙәренең тәрән ихтирамын ҡаҙана. Ул ректор булған йылдарҙа МЭИ төрлө яҡлы үҫеш кисерә.
1953 йылда институтта ракета техникаһы эштәрендә ҡатнашыу маҡсатында, МЭИ-ның махсус эштәре секторы ойошторола (1958 йылдан МЭИ ОКБ тип атала). Уның өсөн Мәскәү янындағы Долгое Лёдово (Медвежьи күле) ауылы эргәһендә ҙур территория бирелә. Бында МЭИ ОКБ-һының космик элемтә Үҙәгендә тулыһынса әйләнә алған көҙгөлө антенналы радиотелескоптар ҡуйыла, иң ҙурының диаметры 64 метр, заманса алғыс-таратҡыс аппаратуралы, мәғлүмәт эшкәртеү һәм тапшырыу ҡоролмалы, хисаплау үҙәге һәм эске һәм халыҡ-ара бәйләнеш мөмкинлеге менән. Уларға нигеҙләнеп, «Венера-15», «Венера-16», «Вега (АМС)», «Фобос (КА)» һ. б. аппараттарҙан фәнни мәғлүмәт алып була. Радиотелескоптар алыҫ йыһанда эшләүсе космик аппараттар менән элемтә тәьмин итә. МЭИ ОКБ-һында студенттар практика үтә. 1952 йылда спорт корпусын төҙөү тамамлана. 1954 йылда мәҙәниәт йорто, 400 урынлыҡ ашхана, ҡышҡы йөҙөү бассейны асыла. 1958 йылдан МЭИ-да хисаплау үҙәге эшләй.
1959 йылда Ҡара диңгеҙ буйында Алушта эргәһендә МЭИ-ның спорт-һауыҡтырыу лагеры асыла.
1955 йылда «В. М. Молотов исемендәге Ленин орденлы Мәскәү энергетика институтына 50 йыл (1905—1955)» (1980 йылға тиклемМЭИ тарихын 1905 йылдан башлап һанағандар ) тигән китап сыға.
1950-се йылдарҙа МЭИ структураһында айырым үҙгәрештәр булды. 1953 йылда сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы факультеты (ПТЭФ),. 1958 йылда автоматика һәм хисаплау техникаһы (АВТФ) һәм электрон техникаһы факультеттары (ЭТФ) бүленеп сыҡты.
1960-сы йылдар
1961 йылда МЭИ-ның Чебоксарҙа Иҙел филиалы Смоленск филиалы, 1968 йылда Ҡазан филиалы булдырыла. 1967 йылда Иҙел филиалы И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университеты итеп үҙгәртелә.
Студент ҡаласығында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Тыуған ил өсөн һәләк булған МЭИ уҡытыусыларына, студенттарына һәйкәл ҡуйылған.
МЭИ телеүҙәгендә радиотехника факультеты студенттарының лаборатор дәрестәре үткәрелә. Ул замандағы иң шәп хисап машиналары булған (БЭСМ-6) Хисаплау үҙәге эшләй.
МЭИ-на докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау хоҡуғы бирелә.
Ҡыҙылташ (ауыл, Күгәрсен районы)
Ҡыҙылташ (Кызылташ) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238840008.
Мәскәү энергетика институты
1960-сы йылдар
1967 йылда СССР Минвузы МЭИ-ын студенттарҙы индивидуаль уҡыу пландары һәм үҙҙәренең уҡыу программалары буйынса уҡытҡан база институты сифатында раҫлай. Шул уҡ йылда МЭИ тарихы Музейы эшләй башлай.
1969 йылда МЭИ-да эшсе һәм ауыл йәштәренә институтҡа инеүҙе еңеләйтергә ярҙам иткән әҙерлек бүлектәре асыла.
1970-се йылдар
Красноказарменная урамында фәнни-техник китапханаһының яңы бинаһы төҙөлә. Китапханала — 2 000 000 ашыу китап, компьютерҙар һәм сит ил фәнни матбуғат баҫмалары менән ирекле файҙаланыу мөмкинлеге бар.
МЭИ студент төҙөлөш отрядтары Смолнеск өлкәһе Гагарин ҡалаһы, Саян-Шушенский ГЭС-ы төҙөлөшөндө эшләй. МЭИ студенттары — Байкалда һәм Алыҫ Көнсығышта.
1971 йылда МЭИ-ның 25 алдынғы студенты Мәскәүҙә I Бөтә Союз студенттар слётында ҡатнашты һәм «За доблестный труд» миҙалы менән бүләкләнде.
1976 йылда МЭИ-ның 12-се — энергофизика факультеты (ЭФФ) булдырыла; уға кафедры атом электр станциялары, инженер йылылыҡ физикаһы, дөйөм электротехниканың криоген техникаһы кафедралары инә.