cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пётр һәм Феврония
Житие мәғлүмәттәре
Сказаниела бәйән ителгәнсә, Пётр кенәзлеккә килеренән бер нисә йыл элегерәк ут һирпеүсе йыланды үлтерә, әммә тәненә хәшәрәттең ҡаны тейгәнлектән, бер дауа ла алмаған махау йәки ала тән (проказа) сирен йоҡтора. Кенәз, ҡырағай бал ҡорто табыусы «ағасҡа үрмәләүсе» солоҡсо ҡыҙы үҙен дауалай аласаҡ тигән төш күрә. Феврония, Рязань ерендәге Ласково ауылы крәҫтиән ҡыҙы. Сиренән арына алмаған кенәз Пётрҙы дауалай алырлыҡ табип эҙләп килгән сапҡын Рязань янындағы Ласково ауылында бер крәҫтиән йортонда ғәжәп бер күренешкә тап була: туҡыу станы артында туҡыма һуғып ултырыусы бер ҡыҙ алдында ҡуян һикерәңләп тора ти.
Йомаҡ ҡойғандай һөйләп, Феврония ҡунаҡтың «аҡыл телен» аңлау дәрәжәһен һынай. Февронияның «Йортта ҡолаҡ, ә түрҙә күҙ булмаһа, ҡыйын икән» тигән беренсе кинәйәһе Феврония — кейәүгә лә сыҡмаған, балаһы ла булмаған ҡыҙ икәнен асып биргән; уның ҡуяны бар, әммә эте юҡ: «Әгәр беҙең өйҙә эт булһа, кемдер өйөбөҙгә яҡынлашҡанын һиҙер ине һәм һиңә өрөп сығыр ине: уны — өйҙөң ҡолағы тип атарға булыр ине. Әгәр түр бүлмәмдә балам йөрөп ятһа (текст варианттары „отроча“, „детище“), һинең түргә ыңғайлағаныңды күреп, миңә хәбәр итер ине: ул — өйөмдөң күҙе тип әйтерлек булыр ине».
Феврония дауалағаны өсөн хаҡ сифатында, кенәз һауыҡҡандан һуң уға өйләнергә тейеш тигән шарт ҡуя, һәм кенәз уға өйләнәм тип һүҙ бирә. Феврония кенәзде терелтә, әммә ҡыҙҙың сығышы ябай ғаиләнән булғанға, ул һүҙендә тормай. Ләкин дауалау процесында Феврония аңлы рәүештә кенәз тәнендәге бер ҡутырын дауаламай ҡалдыра, шуның арҡаһында сир яңыра. Феврония Пётрҙы тағы терелтә, һәм кенәз ҡыҙға өйләнә.
Пётр ағаһынан тәхет вариҫлығын ҡабул иткәс, боярҙар: «Затлы нәҫелдән сыҡҡан байбисәләр ҡатыныңды хурлыҡ тип ҡабул итә, йә уны ҡайтарып ебәр, йә үҙең Муромды ҡалдыр» тип ябай сығышлы кенәз ҡатынын хупламауын белдерә. Кенәз Февронияһы менән ике карапта Ока буйлап йөҙөп китә.
Муромда күптәр бушап ҡалған тәхеткә ултырырға ниәтләнә, бола, үлтереш башлана. Боярҙар кенәздең ҡатыны менән бергә ҡайтыуын үтенә. Кенәз менән ҡатыны тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайта, һәм Феврония артабан ҡала халҡының ихтирамын яулай.
Өлкән йәшкә етеп, монах булыу йолаһы буйынса сәстәрен ҡырҙырып, төрлө монастырҙарҙа Давид һәм Евфросиния исемен ҡабул иткәндән һуң, улар Аллаһы тәғәләнән бер көндө үлеүҙәрен һәм алдан бер таш эсендә йоҡа бүлге ҡуйылған ҡәберлек әҙерләп, бер табутта ерләнеүҙе васыят итә. Ысынлап та. улар бер көндә һәм бер үк сәғәттә яҡты донъя менән хушлаша. Бер табутта ерләнеү монах исеменә тап килмәй тип һанап, уларҙың мәйетен төрлө монастырҙарға һалалар, ләкин икенсе өнгә улар бергә булып сыға.
Ғаиләһе
Муром кенәздәренең туғанлыҡ ағасына ярашлы, кенәз Давид-Пётр һәм кенәз ҡатыны Евфросиния-Февронияның балалары була.
Өс балаһының: Юрий, Святослав һәм Евдокияның исеме билдәле. Шуның менән бергә уларҙың дүрт ейәненең исеме лә билдәле: Ярослав (кенәз Юрийҙың улы), Василий һәм Иван (кенәз Святославтың улдары) һәм Дмитрий (кенәз ҡыҙы Евдокияның улы).
Балаларының яҙмыштары төрлөсә була. Кесе улдары Святослав ата-әсәһе үлгән аҙнала уҡ вафат була, тик 2-3 көн алдараҡ. Өлкән улдары кенәз Юрий тыуған илде һаҡлап, Батый ханға ҡаршы һуғышта 1237 йылда батырҙарса һәләк була.
Ҡыҙҙары Евдокияның яҙмышы бик тә мөғжизәле һәм күп алла мәрхәмәте менән билдәләнгән. Бик күп сығанаҡтарға ярашлы, ул бөйөк Владимир кенәзе Всеволодтың улы Святославҡа кейәүгә сыға һәм Юрьев кенәз ҡатыны булып китә. Йылъяҙмаларҙа уның атаһы — Муром кенәзе Давид-Пётр уның туйында булыуы тураһында яҙыла.
Муром кенәздәре Владимир кенәздәренең изгеләре күп булған бөйөк ырыуы менән туранан-тура туғанлаша. Шуларҙың береһе Святославтың әсәһе, үҙенең тәҡүлелеге һәм бала яратыусанлығы менән билдәле кенәз ҡатыны Мария Ясыня була. Уның 12 балаһы була, һәм уның изге ирен Всеволод Большое Гнездо (Оло Оя) йәғни ҙур ғаиләгә эйә, тип атап йөрөтәләр. Улар балаларын Аллаһы тәғәләгә ҙур ихтирам күрһәтеүсе һәм христиандарса тәҡүәле итеп үҫтерә. Һөҙөмтәлә уларҙың дүрт улы тоғролоҡло кенәз булараҡ изгеләр итеп данланды.
Изге Марияның Святослав һәм Евдокияға шифалы рухи тәьҫире асыҡ сағыла. Кенәз ҡатыны Евдокияның Дмитрий исемле улы тыуыуы һәм уның атаһынан һуң кенәз Юрьевский (1253—1269) тип аталғаны билдәле. Кенәз Святослав һәм уның улы кенәз Юрийҙы вафаттарынан һуң, изгеләр тип хөрмәтләйҙәр һәм был элекке святцаларҙа ла билдәләнгән була. Хәҙер улар рәсми рәүештә Владимир изгеләре соборына инә.
Кенәз ҡатыны Евдокия үҙенең ире менән бик оҙаҡ йәшәй алмай. 1228 йылда ул ата-әсәһе эшләгәнсә, иренән Муром Борисоглебский монастырына ебәреүен үтенә, монах тормошона бағышланыу өсөн сәсен алдыра һәм шул уҡ йылды ата-әсәһе һәм энеһе артынса уҡ вафат була. Шулай итеп, бер йылда тиерлек изге преподобныйҙар Пётр һәм Феврония ғаиләһе Алла ҡушыуынсалыр инде, Күк Батшалығында (Царствие Небесное) берләшеү өсөн, был донъяны ҡалдырҙы.
Вафат булыу датаһы
Изгеләрҙе сиркәү хөрмәтләүе датаһы — Юлиан календары (иҫке стиль) буйынса 25 июнь. Йылъяҙмаларҙа кенәз Давыд (Пётр) һәм кенәз ҡатынының вафаты һәм ерләнеүе Светлая Седмицаға 1228 йылға (апрель) тура килгән тип яҙылыуы, үлем ваҡыты менән сиркәү хөрмәтләүе датаһы тура килмәгәнлектән, һорау тыуҙыра. Сиркәү изгеләрҙе хөрмәтләп ғибәҙәт ҡылыу тәжрибәһе ике осраҡты — вафат көнөн һәм изге һөйәктәрҙе күсереүҙе генә билдәләй. Житиела («Повести») һүҙ яҡты донъя менән хушлашыу тураһында: «…предаста вкупе святыя своя душа в руце божий месяца июня в 25 день». Шуға ҡарамаҫтан, 25 июнь датаһы, Феврония Сирская изге ғазап сигеүсеһе көнө менән, изге кенәз менән кенәз ҡатынының һөйәктәрен совет осоронан бирле һаҡланған иҫкергән Борисоглебский кафедраль соборынан яңы төҙөлгән Муром Рождество Богородицы соборына (XV быуатта уҡ Воеводская тауында булған, XVI быуатта яңыртылған) күсереү менән бәйле. Собор 1930-сы йылдар ахырында алынған.
Изге мәйеттәре һәм хөрмәтләү
Ирле-ҡатынлы изгеләр хөрмәтенә 1553 йылда батша Иван Грозный нәҙере буйынса Пресвятая Богородица хөрмәтенә Муром ҡалаһының Рождества Богородицы соборына күсерелгән. Совет власы урынлашҡандан һуң, 1921 йылда, изге һөйәктәр урындағы музейҙың дингә ҡаршы экспозицияһына ҡуйыла. 1992 йылдан изге һөйәктәр Муром ҡалаһының Троицкий монастыры собор ҡорамында һәр теләгән кеше күрерлек итеп, асыҡ, ҡуйылған.
2012 йылдың 29 авгусында Петербургтағы Тучков күпере эргәһендәге Изге Екатерина сиркәүенән изгеләр һөйәгенең, шул иҫәптән, Пётр һәм Февронияның да, ҡайһы бер өлөштәрен урлайҙар.
Урыҫ православие сиркәүендә изгеләрҙе хөрмәтләү өсөн махсус бер көн — Пётр һәм Феврония көнө билдәләнә.
Һәйкәлдәре
«Изге диндарҙар Пётр һәм Феврония Муромскийҙар» скульптура композициялары Рәсәй ҡалаларында, Мәскәү һәм бөтә Русь Патриархы Алексий II 2004 йылда биргән ризалығы менән, 2009 йылдан «Ғаилә мөхитендә» милли программаһы сиктәрендә ҡуйыла. Программа президенты Александр Ковтунец әйткәнсә, һәйкәлдәр ҡуйыуҙың маҡсаты булып, «ғаилә ҡиммәттәренең ыңғай образын тыуҙырыу, никахта тоғро һәм инсафлы мөнәсәбәттәр, мөхәббәт һәм ысын күңелдән бирелгәнлек тәрбиәләү, тыуған балаларыбыҙҙы Тыуған илебеҙгә һөйөү рухында тәрбиәләү» тора. Һәйкәлдәрҙе туй процессиялары килеп күреү кеүек күренештәр көтөлә. Һәйкәлдәр, ҡағиҙә булараҡ, Пётр һәм Феврония көнөндә (8 июль) асыла. Православие изгеләренең скульптур һындарын күпләп тиражлау православие тарихында тиңе булмаған күренеш.
Ворожейкин Григорий Алексеевич
Ворожейкин Григорий Алексеевич (16 март 1895 йыл — 30 ғинуар 1974 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (1944).
Биографияһы
Григорий Алексеевич Ворожейкин 1895 йылдың 16 мартында Смоленск губернаһы Березники ауылында тыуа. Крәҫтиән сығышлы. Гимназияның 4 класын эсктерн тамамлай. 1914 йылда башланған Беренсе донъя һуғышында Рус император армияһына саҡырыла. 1915 йылда Псков прапорщиктар мәктәбен тамамлай. Хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Батша армияһындағы һуңғы дәрәжәһе — штабс-капитан.
Граждандар һуғышында Ҡыҙыл Армияла батальон командиры, бригада штабы начальнигы, уҡсылар полкы командиры була. Көньяҡ һәм Көнбайыш фронттарҙа һуғыша.
Һуғыштан һуң хеҙмәтен уҡсылар частарында дауам итә. 1924 йылда III Коминтерн исемендәге Уҡсылар-тактика мәктәбен тамамлай. 1927 йылда ВКП(б)-ға инә. 1930 йылда комсоставты камиллаштырыуҙың тактик курстарын үтә. 1931—1932 йылдарҙа 16-сы уҡсылар дивизияһы командиры була. 1932 йылда Хәрби-Һауа көстәренә күсерелеә һәм Хәрби-Һауа академияһына уҡырға ебәрелә. Уҡыуын тамамлағандан һуң 1934 йылда РККА-ның Хәрби-һауа көстәре начальнигы ярҙамсыһы була. 1936 йылда махсус тәғәйенләнештәге авиация бригадаһының командиры һәм комиссары, шул уҡ йылдың сентябрендә — Махсус Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ көнсығыш Хәрби-Һауа көстәре начальнигының хәрби әҙерлек буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
1938 йылда Хабаровскиҙа ОКДВА-ның Махсус бүлеге тарафынан ҡулға алына. Яҡынса тикшереҙәрү ткәрелгәндә ике йыл тиерлек тотҡонда була, туҡмалыуға һәм «интенсив һорау алыуҙарға» дусар ителә, хәрби-троцкистский заговорҙа ҡатнашыуын таный, һуңынан унан баш тарта. 1938 йылдың июлендә ҡулға алыныу сәбәпле РККА-нан сығарыла. 1940 йылдың 21 апрелендә енәйәте раҫланмағанлыҡтан, азат ителә.
Теребля (йылға)
Теребля (Теребля) — Украиналағы йылға. Карпат аръяғы өлкәһенең Межгорье, Хуст һәм Тячев райондары аша көньяҡҡа табан аға. Тисаның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 91 километр. Бассейн майҙаны — 750 км².
Мансур ауыл Советы (Учалы районы)
Мансур ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Мансур ауылы.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 1998 йылдың 28 ғинуарындағы 135-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Мансур ауыл Советын ойоштороу тураһында » Законында былай тип әйтелә: Статья 1. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Сәфәр ауыл Советын бүлеү юлы менән, Башҡортостан Республикаһы Учалы районының, административ үҙәге Мансур ауылында булған Мансур ауыл Советын ойошторорға, уның составына Ильинка ауылын индерергә.
Статья 2. Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Мансур ауыл Советы сиктәрен килтерелгән схематик карта буйынса билдәләргә.
Журавлиха (йылға)
Журавлиха  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 585 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ух
Ух — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/86/923 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 134 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Азов тарих-археологик һәм палеонтологик музей-ҡурсаулығы
Азов тарихи-археологик һәм палеонтологик музей-ҡурсаулығы — Ростов өлкәһенең Азов ҡалаһында урынлашҡан, Рәсәйҙең көньяғында иң бай палеонтологик коллекциялы ҙур музейҙарҙан һанала. Музей 1917 йылдың 17 майында Михаил Аронович Макаровский тарафынан ойошторолған. Музейҙа 168 хеҙмәткәр эшләй, уларҙың 29-ы ғилми дәрәжәләргә эйә. Музейҙа эшләүселәр фән өлкәһендә әүҙем шөғөлләнәләр, уларҙың мәҡәләләре фәнни журналдарҙа даими баҫылып тора.
Ух
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Азов тарих-археологик һәм палеонтологик музей-ҡурсаулығы
Тарихы
Музейҙың беренсе экспозицияһы 1917 йылдың май айында Азовтағы «Халыҡ мәғарифы» ойошмаһы һәм ҡала халҡының тырышлығы менән асыла. Музей өсөн боронғо тәңкәләр, маркалар, пушка йәҙрәләре йыйыла. Әммә граждандар һуғышы йылдарында музей юҡҡа сыға. 1937 йылда ул яңынан тергеҙелә, ләкин Икенсе бөтә донъя һуғышы башланғас, ҡаланы немец ғәскәрҙәре баҫып алыу сәбәпле, уның коллекцияһы тағы юғала. Һуғыштан һуң урындағы халыҡ музейҙы аяҡҡа баҫтырырға күп көс һала, һәм бары тик 1960 йылда ғына был эш уңышлы тамамлана.
Музей бинаһы
1976 йылдан башлап, музей корпусы 1892 йылда архитектор Федор Гаузенбаум проекты буйынса төҙөлгән өс ҡатлы Ҡала идаралығы бинаһында урынлаша.
Музейҙың бинаһы XIX быуат аҙағынан бөгөнгә тиклем үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡалған. Ул эклектика стилендә төҙөлгән архитектура иҫтәлеге. Йөҙ йыллап элек уның икенсе ҡатында Ҡала идаралығы һәм Думаһы урынлашҡан була. Бинаның беренсе ҡатында кибеттәр эшләгән. Бинаның бер ҡанатын 2-се гильдия сауҙагәре Т. А. Абахов етәкселегенгдәге Ҡала йәмәғәт банкы биләп тора. 1896 йылда Петр ғәскәре Азов ҡәлғәһен буйһондороуҙың 200-йыллығын байрам иткән көндәрҙә бында тантаналы йыйылыш үткәрелә һәм һуңынан, төшкөлөккә, тап Петр заманындағыса, байрам табыны ойошторола.
Бинаны музейға бирҙертеү өсөн Л. И. Измайлов күп көс һала. 1966 йылдың 13 июлендә ҡала советы бинаны тарихты һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейына оҙайлы ваҡытҡа арендаға бирҙертеү тураһында ҡарар сығара. 1970 йылдың 28 апрелендә бина тыуған яҡты өйрәнеү музейы балансына тапшырыла. 1976 йылда музей бында күсенгәс, күргәҙмә залдары асыла. Барлығы 22 зал иҫәпләнә.
Музейҙың майҙаны: экспозиция-күргәҙмә — 2852 м², ваҡытлы күргәҙмәләр өсөн — 580 м², фонды һаҡлау — 1896 м², парк (асыҡ һауала) — 7,13-ға.
Музейҙың экспонаттары һәм фонды
Һаҡланыусы берәмектәр: 340 765, шуларҙың 206371-е төп фондҡа инә. Һуңғы 10 йылда йылына уртаса 3780 берәмек музей предметтары[3]өҫтәлә тора.
800—600 мең йылдар элек, боҙлоҡ дәүерҙәре арауығында йәшәүсе фил һөлдәһе музейҙың төп байлығы булып һанала. Ул донъяла баш һөйәктәре теүәл һаҡланған берҙән-бер һөлдә. Ул 1964 йылдың 11 декабрендә Азов ҡалаһында, ҡом сығарған урында табыла.
Музейҙа XIV быуатта балсыҡтан ҡойоп эшләнгән әйберҙәр коллекцияһы һаҡлана.
Палеонтологик коллекция — Төньяҡ Кавказда иң ҙурҙан һанала (1500-ҙән артыҡ нәмә). Музейға килеүселәрҙең иғтибарын иң күп йәлеп иткәне 4,5 метр бейеклегендәге трогонтерий филе һөлдәһе; уның йәше — 600 мең йыл; ул донъяла ошо төргә ҡараған хайуандың берҙән-бер өлгөһө. Азов музей-ҡурсаулығындағы тағы ла бер һирәк осрай торған палеонтологик экспонат — томшоҡло хайуандар ғаиләһенә ҡараған, аҫҡы яңаҡ һөйәгенән үҫкән һуҡҡы тешле дейнотерий (Deinotherium giganteum). Улар ер йөҙөндә 7,5—8 млн йыл элек йәшәгән.
Музей фондында оплейстоцен осорона ҡараған Семибалка ауылы эргәһендә табылған эре хайуандарҙан ҡондоҙ-трогонтерапия, таман филе, эре аттар, эласмотерия, гомотерия, һыртлан, ҙур мышы, күп саталы мөгөҙлө болан, антилопа, ҡыҫҡа мөгөҙлө зубр һәм ваҡ һөтимәрҙәрҙең һирәк осраусы төрҙәре һаҡлана. Табылдыҡтар боҙлоҡ дәүеренә ҡарай тигән фараз бар. Табылдыҡтарҙың геологик йәше, тәүтормош кешеләренең далала көтөү-көтөү булып үрсегән үлән ашаусы хайуандарҙы эйәләштерә башлаған осорон күҙ алдына килтерергә мөмкинлек бирә.
Музейҙа, шулай уҡ, хәҙерге Ростов өлкәһенә ҡараған ерҙәрҙә б.э. тиклемге III меңйыллыҡтан б.э. XIV быуатына ҡәҙәр Азия һәм Европа араһында йәшәүсе боронғо күскенсе халыҡтарҙың мәҙәниәтенә бәйле «Евразия күскенселәренең хазинаһы» исемле экспозиция ла тәҡдим ителгән. Был күргәҙмәлә төрлө биҙәнеү әйберҙәре, яу ҡоралдары һәм кейемдәре, б. э. I―III быуаттарында йәшәгән сармат ҡәбиләләренең тергеҙелгән кейем өлгөләре һәм көнкүреш әйберҙәре ҡуйылған. Унда барлығы 20 меңгә яҡын бронза, көмөш һәм алтындан яһалған әйберҙәр бар: алтын ҡындағы ҡылыс, алтын беләҙек һәм екке аттарҙың ҡамыт-дуғалары; Римдән килтерелгән көмөш биҙәүестәр, беҙҙең эраның I—II быуаттарҙағы аҫылташтар менән эшләү сәнғәтенең грек-рим өлгөләре һ.б.
Музей-ҡурсаулыҡ Азов ҡалаһы ситендә урынлашҡан беҙҙең эраның I быуатына ҡараған ҡурған-ҡәберлек комплексын да үҙ эсенә алған. Ҡурған 1986 йылда Ростов дәүләт университетының һәм азов археологтарының ҡаҙма экспедицияһы ваҡытында табылған. Улар араһында алтын ҡын эсендәге януарҙар стилендә ҡойолған сармат ҡылысы, арыҫлан төшөрөлгән алтын фаларҙар иғтибарға лайыҡ. Экспозицияның төп табышы — беҙҙең эраның I быуатының өсөнсө сирегендә алтындан ҡойолған ат ябыуы. Япмаға ай, өсмөйөш, һарыҡ башы, донъя ағасы һәм Геракл төйөнө рәүешендәге биҙәктәр сүкеп төшөрөлгән 15 мең алтын ҡалай киҫәктәре, өс мең яҙыулы көмбәҙ һәм дүртмөйөштәр беркетелгән. Был экспозицияның күп кенә әберҙәре Япония, Швейцария, Финляндия, Франция һ. б. илдәрҙәге күргәҙмәләрҙә ҡатнашҡан.
«Аҙау һәм Аҙау тирәһе XV—XVII быуаттарҙа» исемле даими эшләүсе экспозиция Аҙау ҡалаһының генуэздарҙан төрөктәргә, төрөктәрҙән дон казактарына күскән драматик осорҙарын һүрәтләй. Бында ҡала тирәләй табылған ятаған, ҡылыстар, пушкалар, пушка йәҙрәләре, атыу ҡоралдары тупланған.
Музейҙың барлыҡ әйберҙәре музей фонды һаҡлағыстарының 35 бүлегендә һаҡлана.
Алитус
Урыны һәм тасуирламаһы
Ҡала Неман йылғаһының ике яҡ ярында Вильнюстан 105 км, Каунастан 69 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяҡ Литваның сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәге.
Халҡы
2013 йылдың 1 ғинуарына халҡы һаны 281 57 кеше иҫәпләнгән. Хәҙер Алитуста 94,7 % литвалар, 2,8 % урыҫтар йәшәй. 2017 йылдың 1 июленә ҡарата ҡала халҡы 51 947 кеше тәшкил иткән.
Атамаһы
Ҡала үҙенең атамаһы менән йылғаға — Неман ҡушылдығына бурыслы тип фараз ителә. Хәҙер йылға Алитупис тип атала (лит. Alytupis ), әммә элек  Алитус исеме менән аталыуы мөмкин (лит. Alytus ).
Гербы
Гербты ҡалаға 1581 йылдың 15 июнендә магдебург хоҡуҡтары менән бергә король Стефан Батория бүләк итә. Тарихи герб 1995 йылдың 11 декабрендә Литва президенты декреты менән раҫлана.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә үк —1941 йылдың 22—23 июнендә Алитус районында ҙур танкылар алышы була. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Алитуста 10—20 меңгә яҡын йәһүд атып үлтерелә (теүәл һаны билдәле түгел) ; бер ҡасан да ентекле тикшереү булмаған, ә төрлө сығанаҡтарҙа телгә алыныу һаны  — 60 мең. 1941 йылдың июленән алып 1943 йылдың апреленә тиклем казармалар биләмәһендә хәрби әсирҙәрҙең «Шталаг-343» концентрацион лагеры булған. 1943 йылдың майынан 1944 йылдың июленә тиклем  ошонда уҡ көсләп күсерелгән кешеләрҙең лагеры  урынлашҡан, улар башлыса Рәсәйҙең көнбайыш өлкәләренән булған. Әсирҙәрҙең бер өлөшө литва крәҫтиәндәренең усадьбаларында ауыл хужалығы эштәрендә файҙаланылған. Архив мәғлүмәттәре буйынса, лагерҙа яҡынса 2 мең хәрби әсир  һәм совет гражданы һәләк булған.Туғандар ҡәберендә  аҡ обелиск менән үҙәгендә мемориаль комплекс төҙөлгән (хәҙер Алитус ҡала паркы биләмәһендә).
Предприятиелары
«Alytaus tekstilė» туҡыу компанияһы, «Snaige» һыуытҡыстарын етештереү буйынса завод, «Alita» алкоголле эсемлектәр етештереүсе билдәле предприятие
Вата (галерея)
«Вата» — Дондағы Ростовта хәҙерге сәнғәттең коммерцияға ҡарамаған шәхси арт-галереяһы
Тарихы
«Вата» шәхси галереяһы 2009 йылда Эллада  Алексеева һәм Александр Дорохов тарафынан Дондағы Ростовта ойошторола.
Галерея 2009 йылдың  19 декабрендә   Сергей Сапожниковтың «Моя бабушка снимает лучше» проекты буйынса асыла. Галереяны ойоштороусылар «Вата»  рәсми  статусҡа эйә түгел  һәм коммерция булмаған  предприятие  булып тора тип билдәләй.
2010 йылдың авгусында «Вата»  галереяһы янында  Рәсәйҙең көньяғында беренсе  заманса сәнғәт китапханаһы асыла. Китапхананы башлап ебәреүсе булып Сергей Сапожников тора.
«Вата» галереяһы бер йылдан саҡ ҡына ашыуыраҡ эшләп ҡала, әммә Дондағы Ростов сәнғәте тарихында яҡты эҙ ҡалдыра.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="1">
Кеҙесе
Кеҙесе (Кадыси) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 452394, ОКАТО коды — 80234852004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кәмәлек (йылға)
Кәмәлек  — Камелик - Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ырғыҙ йылғаһының һул ярына тамағынан 406 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 222 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Семенкин ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Семенкин ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы муниципаль берәмек..
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Миндәк ауыл Советы (Учалы районы)
Миндәк ауыл Советы (элекке Миндәк ҡасаба Советы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Миндәк ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу» тураһындағы Законы, 1 статья. «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п. 137,29 былай тип әйтелә: 137. Миндәк ҡасаба Советын Учалы ҡалаһынан Учалы районы биләмәһе составына күсереп, Учалы ҡалаһы һәм Учалы районы биләмәһе сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә.
Миндәк ҡасаба Советын, «Миндәк» исемен һаҡлап, ауыл Советы категорияһына индерергә.
29. Түбәндәге муниципаль берәмектәр исемдәрен үҙгәртергә: Учалы районы һәм Учалы ҡалаһы буйынса: а) «Амангелде ауыл Советын» «Амангилде ауыл Советы»на, б) «Учалы ҡалаһының Миндәк ҡасаба Советын» «Миндәк ауыл Советы»на.
Логан (тау)
Логан (Logan) — Канаданың иң бейек тау түбәһе (Диңгеҙ кимәленән 5956 метр бейеклектә) һәм Төньяҡ Америкала Денали тауынан һуң бейеклеге буйынса икенсе урынды алып тора. Клуэйн милли паркы биләмәһендә, Юкон биләмәһенең көньяҡ-көнбайышында, Аляска сигенән көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, Изге Илья тау һыртында урынлашҡан.
Логан түбәһе Эверест, Аконкагуа, Денали, Килиманджаро һәм Кристобаль-Колондан һуң алтынсы урынды биләп, сағыштырмаса бейеклек буйынса донъялағы иң бейек тауҙарҙың береһе булып тора.
Тау түбәһенә тәүге тапҡыр 1925 йылдың 23 июнендә Альберт Маккарти, Уильям Фостер, Бунд Тэйлор, Норман Рид, Аллен Карп һәм Фредерик Лабмерт ингән альпинистар төркөмө күтәрелә. 2010 йылдың майында ике япон альпинисы Ясуасии Окада һәм Кацутака Йокояма бығаса үтмәгән Логан түбәһе буйлап күтәрелә, 2011 йылда үрмәләү альпинистик донъяла иң абруйлы награда — Алтын боҙ ҡырҡыусы менән билдәләнә.
Этимологияһы
1890 йылда АҠШ Геология хеҙмәтенән Аляска тикшеренеүсеһе, Изге Илья һыртын беренсе булып һүрәтләүсе Расселл Израэль түбәгә Канада геологы, Канада тикшеренеүсеһе һәм Канада Геология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы сэр Уильям Эдмонд Логан хөрмәтенә исем бирә.
2000 йылда Канада премьер-министры Жан Кретьен түбәне күптән түгел вафат булған Канада сәйәсмәне, элекке премьер-министр Пьер Эллиот Трюдо хөрмәтенә Трюдо (Trudeau) тип үҙгәртергә тәҡдим итә. Йәмәғәтселек тәҡдимде кире ҡаға, һөҙөмтәлә, Логан түбәһе үҙенсәлекле исемен һаҡлап ҡала.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Логан тауы Юкон биләмәһенең көньяҡ-көнбайышында Клуэйн милли паркы биләмәһендә урынлашҡан һәм Изге Илья тауҙары составына инә. Диңгеҙ кимәленән 5956 метр бейеклектәге Логан түбәһе Канаданың иң бейек нөктәһе һәм Денали тауынан һуң Төньяҡ Американың бейеклеге буйынса икенсе түбәһе булып тора. Логан түбәһенән Аляска ҡултығына тиклемге ара көньяҡҡа 100 километр самаһы тәшкил итә, Аляска менән сигенә тиклем — көнбайышҡа 40 километрҙан кәмерәк.
Логан тауы массивы донъяла иң ҙурҙарҙан һанала. Тауҙың нигеҙен уратып алыу 100 километрҙан ашыу. 5000 метр бейеклектә 20 километрҙан ашыу оҙонлоҡтағы ҙур яйла ята.
Бер нисә миллион йыл элек боҙлоҡ осоронда Логан массивы ҡар һәм боҙ ҡатламы менән ҡаплана башлай. Ул плейстоценда боҙлоҡ осоронда тағы ла ҙурая һәм әле лә һаҡланған.
Логандың өҫкө өлөшө тулыһынса тиерлек айырым өлөштәрендә 300 метр ҡалынлыҡҡа еткән ҙур боҙ ҡатламы менән ҡапланған. Тауҙан сығыу осраҡтары күбеһенсә массивтың икенсе дәрәжәләге һәм төп түбәләре янында ғына күҙәтелә. Ғалимдар баһалауынса, боҙ ҡатламының аҫҡы ҡатламы бер нисә йөҙ мең йәшкә етеүе мөмкин, сөнки тауҙа температура ваҡыт үтеү менән аҙ үҙгәрә.
Логан түбәһе битләүҙәрендә бер нисә боҙлоҡ башлана. Уларҙың иң эреләре — 122 километр оҙонлоҡтағы Хаббард боҙлоғо, ул Яҡутат ҡултығына һәм Аляска штаты биләмәһендәге Разочарование ҡултығына килеп терәлә.
85 км оҙонлоҡтағы Логан боҙлоғо, ул Логандың төньяҡ битләүендә башлана һәм Читина йылғаһы үрен барлыҡҡа килтереп, төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә ағып төшә.
Логан түбәһе Тымыҡ океанға ҡойған Коппер йылғаһын һәм шулай уҡ Тымыҡ океанға ағып төшкән Маласпин боҙлоғон туйындырыусы һыу йыйыу бассейндарының һыу айырғысында урынлашҡан.
Түбә бейеклеге
1992 йылға тиклем түбәнең аныҡ бейеклеге билдәһеҙ була. Тауҙың бейеклеген тәүге үлсәү 1913 йылда Халыҡ-ара сик буйы комиссияһы тикшеренеүселәре тарафынан башҡарыла. Улар диңгеҙ кимәленән 6050 метрға тиң түбәнең яҡынса бейеклеген триангуляция алымы менән билдәләй. 1949 йылда Вальтер Вуд тауҙың бейеклегенә аныҡлыҡ индерә: бейеклеген 5964 метр тәшкил итә. тип билдәләй
Логан проектын үткәргән ваҡытта тикшеренеүсе Холдсуорт топографик тикшеренеү үткәрә, уның барышында түбәнең яңы бейеклеген билдәләй — 5945 метр.
Логан түбәһенең сағыштырмаса бейеклеге 5247 м тәшкил итә. Түбәләр араһында минималь бейеклек Аляскала (диңгеҙ кимәленән 709 м) Ментаста артылышында теркәлгән.
Логан түбәһе, Эверест, Аконкагуа, Денали, Килиманджаро һәм Кристобаль-Колондан ҡала, сағыштырмаса бейеклеге буйынса донъяла иң бейек тауҙарҙың береһе һанала.
Массив түбәләре
Төп түбәнән тыш, Логан массивында диңгеҙ кимәленән 5000 метрҙан ашыу бейеклектәге икенсел түбәләр тупланған. Уларҙың барыһының да сағыштырмаса бейеклеге 400 метрҙан кәмерәк. Шул уҡ ваҡытта Канаданың 12 иң бейек тауҙарының 11-е Логан массивына ҡарай (төп түбә һәм ун икенсе дәрәжәле). Логан массивына инмәгән түбәләрҙән Изге Илья тауы ғына был исемлеккә инә.
Геология
Изге Илья һәм Логан түбәһе дөйөм алғанда ике литосфера плитаһы — Тымыҡ океан һәм Төньяҡ Америка тоташҡан ерҙә урынлашҡан. Был төбәктә плиталарҙың яҡынлашыуы менән бәйле тауҙар барлыҡҡа килеү процесы 600 миллион йыл дауамында өҙөклөктәр менән дауам иткән һәм һуңғы 160 миллион йыл өҙлөкһөҙ бара.
Геологик үлсәмдәр буйынса Логан ярайһы уҡ йәш түбә булып тора. Логан тауының хәҙерге ҡиәфәте яҡынса 153 миллион йыл элек вулкан һәм ултырма тау тоҡомдарынан формалаша башлай. Әммә ҡаялы массив 20 миллион йылдан да һуңға ҡалмайынса ер өҫтөнә сыҡҡан. Быға тиклем төбәк тәпәш убалар (ҡалҡыулыҡтар) өлкәһенән ғибәрәт булған. Логан ҡаялы массивы туранан-тура әле үҫеүсе ҙур батолиттың өҫкө өлөшө булып тора.
1992 йылғы экспедиция маҡсаттарының береһе, түбә бейеклеген билдәләүҙән тыш, тауҙың үҫеү тиҙлеген өйрәнеү була. Бының өсөн тауҙың төрлө урындарында маркерҙар ҡуйыла, улар буйынса киләсәктә был күрһәткес үлсәнеп барасаҡ.
Логан массивы составына кварцтың — яҡынса 20, аҡ һәм алһыу шпатының — 65, көрән биотит слюдаһының 15 проценты инә. Геологтар был составты кварц диориты тип атай.
Климаты
Логанда климат шарттары башлыса Аляска ҡултығының яҡын булыуына бәйле. Ҡултыҡ өҫтөндә өҫтөнлөк иткән түбән атмосфера баҫымдары Тымыҡ океандан, яр буйы һәм Изге Илья һыртына иҫкән көслө дымлы ел тыуҙыра.
2000 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклеккә күтәрелгәндә һауа массалары һыуына һәм ямғыр, ҡар яуа. Тау түбәһенә яҡыныраҡ (5000 м бейеклектә яйлала) ел тиҙлеге йәй көнө 30 км/сәғәткә етеүе һәм ҡышын 100 км/сәғәттән артыуы ихтимал.
Йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы диңгеҙ кимәленән 3000-4000 метр бейеклектә иң юғары ҡар кимәленә 4 метрға тиклем етә. 5000 м бейеклектә яуым-төшөмдөң йыллыҡ нормаһы 0,5 м артмай.
5000 м бейеклектә уртаса йыллыҡ температура, уртаса йыллыҡ температура −27° C булғанда, йәй көнө −2° C алып ҡыш көнө −45° C тиклем үҙгәрә. Был бейеклектә ҡарҙың һәм боҙҙоң иреүе һирәк була.
Беренсе тапҡыр күтәрелеү
1922 йылда Торонто университеты профессоры Артур Коулман Канаданың Альп клубына Канаданың бығаса буйһонмаған бейек түбәһенә күтәрелеүҙе ойошторорға тәҡдим итә. 1923 йылдың көҙөндә Ванкуверҙағы Альп клубы йыйылышында экспедиция ойоштороу тураһында ыңғай ҡарар ҡабул ителә, шулай уҡ төркөм ағзалары һайлап алына.. Экспедицияның етәксеһе — Британия Колумбияһынан Канада альпинисы Альберт Маккарти. Төркөмгә шулай уҡ Канада спортсылары Уильям Фостер һәм Фредерик Ламберт, американдар Энди Тэйлор, Норман Рид, Аллен Карп, Роберт Морган һәм Генри Хол-кесе инә.
1923 һәм 1924 йылдар тау итәгенә тиклем оптималь маршрут эҙләүҙәр менән үтә. Ул ваҡытта Канаданың был өлөшөндә инфраструктура насар үҫешкән була. 1924 йылдың йәйендә Маккарти 45 көнлөк разведка экспедицияһын ойоштора, ул Читин боҙлоғоноң итәгендә барып етеүгә өлгәшә. Һөҙөмтәлә Маккарти Аляскалағы шахтерҙарҙың ҙур булмаған Мак-Карти ҡасабаһы аша ошо мәлдә өйрәнелгән маршрутты һайлай.
Маккарти түбәгә яҡын урындарҙы тикшергәндән һуң, экспедицияның уңышы өсөн кәрәкле йыһаздарҙың бер өлөшөн тау башына алдан уҡ алып барырға кәрәк, тигән һығымтаға килә. Ул быны 1925 йылдың ҡышында эшләргә тәҡдим итә. Әҙерлек февраль айында башлана һәм ике ай дауамында Маккарти, Тэйлор һәм дүрт ярҙамсы ике ат һәм өс эт егеүендә 4 тонна ҡорамалдарҙы база лагеры ҡуйылған урынға алып барып еткерә. Маккарти ҡайтҡандан һәм ике аҙналыҡ ялдан һуң команда менән осраша һәм экспедицияның төп этабына юл ала
1925 йылдың 2 майында төркөм Сиэтлдан Кордоваға юл тота. 12 майҙа төркөм Мак-Картиға барып етә, унан маршруттың йәйәүле өлөшө башлана. 5 көн эсендә 140 саҡрымда үтеп, экспедиция Читина боҙлоғоноң итәгенә барып етә. Мулдарҙы һәм аттарҙы ҡалдырып, улар боҙлоҡ аша түбәгә табан юлды дауам итә, уға тиклем тағы 70-80 саҡрым үтергә кәрәк була.
Боҙлоҡ аша артабан тау массивы буйлап өҫкә юл бик күп кәрәк-яраҡ һәм аҙыҡ-түлек менән ҡатмарлана. Уларҙы бер нисә этапта күсерергә тура килә, шулай уҡ һауа торошо ла насар була. 25 майҙа улар Огилви боҙлоғоноң итәгенә 2377 метр бейеклеккә күтәрелә, 6 июндә төркөм Кинг тауына яҡынлашып, 3110 метр бейеклеккә сыға.
16 июндә, оҙаҡ ҡына хәүефһеҙ юл эҙләгәндән һуң, төркөм түбәгә алып барыусы 5090 м бейеклеккә яйлаға уңышлы сыға. 22 июндә төркөм яйлаға штурмлау лагеры ҡуя, ә иртәгәһенә, 23 июндә, көслө ел һәм күреү мөмкинлеге насар булыуға ҡарамаҫтан, алты альпинист күтәрелергә сыға.
16 сәғәттә улар күҙалланған бейеклеккә күтәрелә, әммә был икенсе пландағы түбә булып сыға, унан улар төп түбәне күрә. Уға тиклем тағы ике миль самаһы ҡалған була. Сәғәт 8-ҙә тулы составтағы төркөм (Альберт Маккарти, Уильям Фостер, Энди Тэйлор, Норман Рид, Аллен Карп, Фредерик Ламберт) төп түбәгә уңышлы барып етә.
Скрипко Николай Семёнович
Скрипко Николай Семенович (5 декабрь (22 ноябрь) 1902 йыл, Лифляндия губернаһы, хәҙерге Латвияның Рига ҡалаһы ситендә Болдерая биҫтәһе, Больдераа ауылы, — 5 декабрь 1987, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (19 август 1944). КПСС-тың Үҙәк Ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1966).
Логан (тау)
Беренсе тапҡыр күтәрелеү
Бер нимәгә ҡарамаҫтан, икенсе көндө, 24 июндә, кискеһен улар, дөйөм алғанда, маршрутта 42 сәғәт үткәреп, штурм лагерына уңышлы барып етә. 25 июнь ял итеүгә тотонола. 26 июндә төркөм төшөүен дауам итә һәм 27 июндә төнгө сәғәт берҙә Кинг артылышына етә.
Знаменка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Знаменка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы муниципаль берәмеге.
Логан (тау)
Беренсе тапҡыр күтәрелеү
Төркөм 15 июлдә Мак-Картиға ҡайта. Төркөмдөң Мак-Картиҙан сығып, яңынан әйләнеп ҡайтыуына тиклем, бөтә экспедиция 65 көн ваҡытты ала. Маршруттың оҙонлоғо 440 саҡрым тәшкил итә.
Скрипко Николай Семёнович
Граждандар һуғышы
Ҡыҙыл армияла 1919 йылдан. Граждандар һуғышында пехотала рядовой, һуңынан Алыҫ Көнсығышта артиллерияла кесе командир була, атаман Г. М. Семенов ғәскәрҙәренә, япон и нтервенттарына, Алыҫ Көнсығышта аҡ хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Спасскиҙы штурмлауҙа һәм Владивосток һөжүм операцияһында ҡатнаша, бының өсөн Ҡыҙыл байраҡ ордены менән наградлана.
Знаменка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Логан (тау)
Беренсе тапҡыр күтәрелеү
Логан тауына киләһе күтәрелеү 25 йылдан һуң була — 1950 йылда беренсе төркөм ветераны Норман Рид (ул ваҡытта 60 йәш була) һәм Швейцария альпинисы Андре Рох тәүге үтеүселәр маршруты буйынса күтәрелә. Ошо уҡ йылда шул уҡ маршрут буйынса түбәгә тағы ла бер альпинистар төркөмө күтәрелә.
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы (16 июль 1955 йыл, Арлар ауылы Маҡар районы Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) — 1 декабрь 2009 йыл, Өфө) — Рәсәй инженеры һәм топ-менеджеры. Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты. «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты.
Скрипко Николай Семёнович
Һуғыштар араһындағы осор
Һуғыш бөткәндән һуң хеҙмәтен Алыҫ Көнсығышта дауам итә, элемтә хеҙмәте һәм гаубица артиллерия дивизионы разведкаһы начальнигы була. 1923 йылда хәрби күнекмәләрҙә самолетта күҙәтеүсе сифатында оса һәм шунан һуң авиацияға күсергә ҡарар итә. 1924 йылда күсеүгә өлгәшә һәм Ленниград хәрби-теоретик авиация мәктәбенә уҡырға ебәрелә. Уны 1925 йылда тамамлай һәм самолет менән идара итеүҙе үҙләштереү өсөн А. Ф. Мясников исемендәге 1-се осоусылар хәрби мәктәбенә ебәрелә. Унда 1927 йылға тиклем уҡый. Зиновьевскиҙа 7-се авиация бригадаһының 36-сы еңел бомбардировка авиация эскадртльяһында кесе осоусы булып хеҙмәт итә. 1928 йылдан — Борисоглебск 2-се осоусылар авиация мәктәбендә: инструктор, уҡыу звеноһы, отряд һәм эскадрилья командиры була. 1934 йылдан — Ырымбурҙа авиация мәктәбе осоусыларын әҙерләү буйынса бүлек начальнигы, һуңынан ошо бүлек базаһында Волга буйы хәрби округының Хәрби-Һауа көстәре авиация бригадаһы командиры.
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы
Институтты тамамлағандан һуң — газ сығарыу буйынса мастер, газ компрессор цехы начальнигы, «Уралтрансгаз» производство берекмәһенең магистраль газ-нефть үткәргес торбалар Арал линия производство идаралығының оператив-производство хеҙмәте начальнигы.
Библиографияһы
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы. Стресс-коррозияға дусар булған ҙур диаметрлы магистраль газ торбалары участкаларын асыҡлау һәм ремонтлау: техник фәндәр кандидаты диссертацияһы … : 25.00.19. — Өфө, 2000. — 182 с.: ил.
Логан (тау)
Икенсе маршрут буйынса күтәрелеүҙәр
1957 йылдың 19 июлендә Дон Монк һәм Джил Робертс көнсығыш һырты буйлап тау түбәһенә менә. 1965 йылдың август уртаһында Дик Лонг, Ален Стек, Джон Эванс, Франклин Коль һәм Поль Бекон Хаммингбёрд маршруты буйынса (көньяҡ һырт, ингл. Hummingbird) беренсегә күтәрелә. Ворблё (көньяҡ стена) маршрутын тәүге тапҡыр 1977 йылда Канаданан Дэйв Джонс, Франк Бауманн, Фред Тиссьен, Джэй Пэйдж һәм Швейцариянан Рене Бучер үтә..
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы
Библиографияһы
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы. Стресс-коррозияға дусар булған ҙур диаметрлы магистраль газ торбалары участкаларын асыҡлау һәм ремонтлау : техник фәндәр кандидаты автореферат дис … : 25.00.19 / Өфө нефть техн. ун-т. — Өфө, 2001. — С. 23
Логан (тау)
Икенсе маршрут буйынса күтәрелеүҙәр
1979 йылдың 19 июнендә, 22 көн күтәрелгәндән һуң, Майкл Даун, Пол Киндри, Джон Хоув һәм Джон Виттмайер тау түбәһенә төньяҡ — көнбайыш һырты буйлап күтәрелә.. Шул уҡ йылда, 30 июндә һәм 1 июлдә төньяҡ-төньяҡ-көнбайыш һырты (Раймонд Йоттеранд, Алан Бургесс, Джим Элзинга и Джон Лафлан) үтелә.
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы
Библиографияһы
Магистраль газ торбаларының автомобиль юлдары аша үткәүелдәрен төҙөү һәм ремонтлауҙың әлеге ваҡыттағы технологияһы һәм уларҙы ремонтлау буйынса яңы тәҡдимдәр (реконструкциялау): [З. М. Әсәҙуллин һ. б.]. — М.: Газпром ИРЦ, 2003 (Рот. ЯСЙ Газпром ИРЦ). — 43 с.: ил., табл.; 20 см. — (газ менән тәьмин итеүҙең берҙәм системаһының тематик йүнәлеше: транспорт һәм газды ер аҫтында һаҡлау: Күҙәтеү. информ. / Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Газпром». Газ сәнәғәтенең информ.-рекл. үҙәге (ЯСЙ «Газпром ИРЦ»)).
Ява
Я́ва —  Индонезия составындағы утрау (Индонезияның баш ҡалаһы Джакарта ошо утрауҙа урынлашҡан). Майҙаны — 132 мең км². Донъялағы халыҡ иң тығыҙ йәшәгән утрау булып тора.
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы
Библиографияһы
«АСМОЛ» яңы быуын изоляциялау япмаһы һәм уның модификацияһы — «ЛИАМ» таҫмаһы: Күҙәтеү. информ. / [З. М. Әсәҙуллин һ. б.]. — М.: Газпром ИРЦ, 2003 (Рот. ЯСЙ «Газпром ИРЦ»). — 44, [1]. с.: ил., табл.; 21 см. — (Серия: транспорт һәм ер аҫтында газ һаҡлау /Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Газпром», Газ сәнәғәтенең информ.-рекл. үҙәге (ЯСЙ «Газпром ИРЦ»)).
Логан (тау)
Икенсе маршрут буйынса күтәрелеүҙәр
Күтәрелеү алдынан улар 8 көндө яраҡлашыуға тотона, уның барышында күтәрелеү юлынан төшөү мөмкин түгеллеге асыҡлана. Окада һәм Йокояма үҙҙәре үткән маршрутты I-TO тип атай. 2011 йылда был күтәрелеү өсөн альпинистар араһында юғары наградаға — Алтын боҙ киҫеүсе менән бүләкләнә.
Ява
География
Көнбайыштан көнсығышҡа 1000 км һуҙылған. Ява утрауының 30%-ын джунгли биләй.
Логан (тау)
Күтәрелеү маршруттары
Логан түбәһенә күтәрелеүҙе ойоштороу өсөн Клуэйн милли паркы хакимиәтенән рөхсәт («пермит») алырға кәрәк. Экспедициялар кәмендә дүрт альпинистан торорға һәм артылыштың тулы планын, шул иҫәптән маршрутты, ҡорамал исемлеген күрһәтергә тейеш. Ҡағиҙә булараҡ, үрләүгә ғариза экспедиция башланырҙан 90 көн алда ебәрелергә тейеш. Тауға менеү миҙгеле ҡыҫҡа — апрель аҙағынан июль башына тиклем.
Ява
География
Утрауҙа 120 вулкан бар, шуларҙың 30-ы һүнмәгән (мәҫәлән, Мерапи вулканы).
Логан (тау)
Күтәрелеү маршруттары
Экспедицияларҙың күбеһе тауға боҙлоҡта, йәки вертолеттарҙа ултыртыу өсөн ҡулайлаштырылған самолёттарҙа барып етеүҙе өҫтөн күрә. Бындай осраҡта, ктәрелеүгә Клуэйн милли паркы биләмәһендә лә самолетҡа ултырырға рөхсәт алырға кәрәк.
Ява
Тарихы
Яваның бай тарихы бар. Мәҫәлән, Явала Матарам, Маджапахит, Демак дәүләттәре барлыҡҡа килгән.
Халҡы
Донъяла кеше иң күп йәшәгән утрау (140 млн кеше, (2010); халыҡ тығыҙлығы — 1061 кеше/км²). Иң таралған телдәр — ява һәм индонез.
Логан (тау)
Күтәрелеү маршруттары
Классик күтәрелеш маршруты тәүге күтәрелеүселәрҙең маршрутын ҡабатлай һәм Квинтино Селла боҙлоғонда 2700 метр бейеклектә башлана. Унан экспедициялар 3380 метр бейеклектә Кинг-Тренч база лагерына күсә. Логанға менеү техник яҡтан ауыр түгел, ләкин ауыр һауа шарттары, ярайһы уҡ юғары бейеклек, ҡыҫҡа миҙгел һәм ауыр логистика арҡаһында физик яҡтан ауыр тип иҫәпләнә. Шулай ҙа был маршрут иң ябайы булып тора, уны альпинистарҙың 70 проценты һайлай. Өс аҙна тирәһе ваҡытты ала һәм алты аралыҡ лагерҙы ҡуйыуҙы талап итә.
Ява
Иҡтисады
Бында кофеның иң билдәле сорттарының береһе  Копи Лювак етештерелә.
Иҫтәлекле урындары
Утрауҙа Индонезияның иң иҫтәлекле урыны — Боробудур ғибәҙәтханаһы урынлашҡан. Буддизм диненең изге ғибәҙәтханаһы Будда космологияһының моделе булып тора. Ғибәҙәтхана ЮНЕСКО-ның архитектура-тарихи ҡомартҡылар исемлегенә инә һәм бөтә донъя мираҫы һанала.
Логан (тау)
Күтәрелеү маршруттары
Популярлыҡ буйынса альпинистарҙың 20 процент самаһын һайлаған икенсе маршрут көнсығыш ҡыр буйлап үтә һәм Хаббард боҙлоғонан 2000 метр бейеклектә база лагеры ҡуйылған урындан 8 километр алыҫлыҡта (диңгеҙ кимәленән 2400 м) башлана. Техник күтәрелеү классик маршрут буйынса күтәрелеүгә ҡарағанда бер аҙ ҡатмарлыраҡ, ул ауышлығы 70° тиклем булған ҡыҫҡа участкаларҙы үҙ эсенә ала. Ғәҙәттә, көнсығыш һырттан күтәрелеү шулай уҡ өс аҙна тирәһе ваҡытты ала.
«Логан проекты»
1966 йылда Төньяҡ Америка Арктикаһы институты бейек тау шарттарында физиологик тикшеренеүҙәр үткәреү буйынса проектҡа башланғыс һала. Лабораторияны ҡуйыу өсөн урындар сифатында Изге Илья тау системаһы һәм, атап әйткәндә, Логан тауы ҡарала. Пилот Фил Аптон һәм альпинист Барри Бишоп Логанға разведка яһарға ебәрелә. Разведка йомғаҡтары буйынса яйла лаборатория ҡуйыу өсөн яраҡлы урын тип таныла: бында самолёт ултыртырға мөмкин, яйла ярайһы уҡ һөҙәк һәм ярыҡһыҙ була.
1967 йылдың июлендә һигеҙ кешенән торған төркөм (альпинистар, Канада һәм АҠШ ғалимдары һәм армия һалдаттары) Бишоп етәкселегендә яйлаға күтәрелә. Тауға күтәрелгәндә төркөмдөң ике ағзаһының хәле насарая, һәм улар тәжрибәле альпинист күҙәтеүе аҫтында аҫҡа төшөргә мәжбүр була. Экспедицияның ҡалған ҡатнашыусылары түбәгә уңышлы менеп етә, унда 5311 метр бейеклектә 6-9 метр ҙурлығындағы ағас лаборатория ҡуя башлайҙар. Төҙөлөш материалдары самолёт менән ташыла (шул уҡ ваҡытта самолеттың иң бейек тауға менеүе һәм һауаға күтәрелеүе буйынса донъя рекорды ҡуйыла). Әммә насар һауа шарттары уларға эште тамамларға мөмкинлек бирмәй. Лаборатория ҡуйылған урынды флаг менән билдәләп, улар самолетта аҫҡа төшә.
Киләһе йылдың июнендә дүрт кешенән торған төркөм лабораторияны ҡуйыуҙы дауам итеү өсөн йәнә яйлаға менде. Былтырғы ҡаралтылар тулыһынса ҡар менән ҡаплана, һәм уларҙың ҡайҙа урынлашыуын фотоһүрәттәрҙе анализлау ярҙамында ғына билдәләп була. Лаборатория 5311 метр бейеклектә уңышлы урынлаштырыла һәм әлеге мәлдә иң бейек тау лабораторияһы була. Тикшеренеүҙәрҙә хәрби ирекмәндәр ҡатнаша. Тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн доктор Уолтер Вуд программаға медицина фәндәре докторы, «бейек» медицинаға нигеҙ һалыусы Чарльз Хьюстонды саҡыра. Хьюстон тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше булып үҙе тарафынан асыҡланған селтәр шәкәрәгә бейеклек ҡан һауыуының, тау ауырыуының һәм үпкә шешенеүенең сәбәптәре тора. Бынан тыш, проект сиктәрендә гляциологик, метеорология һәм топографик тикшеренеүҙәр үткәрелә, атап әйткәндә, 5645 м тиклем тау бейеклеге асыҡлана.
«Логан проекты» 10 йылдан ашыу дауам итә һәм 1979 йылда тамамлана. Проект тамамланғандан һуң бер йыл үткәс, Хьюстондың «Going Higher: The Story of Man and Altitude» бейеклек физиологияһын тикшереү буйынса алып барылған эшенең беренсе өлөшө сыға. (Өҫкә күтәрелеп: кешелек һәм бейеклек тарихы).
Логан тауы сәнғәттә
2015 йылда Канада рәссамы һәм режиссёры Кори Трепаньеның күп йыллыҡ True Wild: A Legacy for the National Parks документаль проекты сиктәрендә 85 минутлыҡ True Wild: Kluane тәүге серия донъя күрҙе, унда Клунэй һәм Лонэй тауҙарындағы милли парк хаҡында бәйән ителә.
Ушья (Чёрная ҡушылдығы)
Ушья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Нумизматика
Нумизматика (nomisma, νόμισμα — монета, металл аҡса) — тимер аҡсаларҙы һуғыу һәм аҡса әйләнешен өйрәнә торған тарихи дисциплинаның ярҙамсы бүлеге. Нумизматиканы металл аҡсалар коллекциялау менән бутарға ярамай.
Нумизматиканың ижтимағы функциялары :
Фән булараҡ нумизматика тарихы
Металл аҡсалар менән ҡыҙыҡһыныу Яңырыу осоронда уҡ барлыҡҡа килгән. Итальян шағиры Франческо Петрарка антик аҡсалар менән ҡыҙыҡһынған.
XVI быуат уртаһында, В. Гольциус иҫәпләүенсә, Европала 950 мюнцкабинет (системаға һалынған аҡсалар йыйылмаһы) булған. 1738 йылда Галле-Виттенберг университетында И.Г. Шульце металл аҡсалар тураһында беренсе лекция уҡый.
Фән булараҡ нумизматика тик XIX быуатта ғына формалаша. Антик быуаттар белгесе И.И. Эккель, Урта быуаттар белгестәре И.Я. Лейцман и Г. Гроте был фәнгә ҙур өлөш индерә. Г. Гроте нумизматика һәм аҡса тураһындағы фәндәрҙе берләштерә һәм нумизматиканы ижтимағи-тарихи фәнгә трансформациялауға башланғыс бирә.
Кәрәлек
Кәрәлек — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ырғыҙ йылғаһының уң ярына тамағынан 567 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хаш (Пурдан ҡушылдығы)
Хаш  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пурдан йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фалалеев Фёдор Яковлевич
Фалалеев Фёдор Яковлевич (19 (31) май 1899 йыл — 12 август 1955 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (1944).