cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рамана Махарши
Биографияһы
Шри Рамана Махарши 1879 йылдың 30 декабрендә Тиручули ауылында (хәҙер көньяҡ Һиндостандың Тамилнад штатында) брамин ғаиләһендә тыуған. 16 йәшендә колледжда уҡығанда, үлем кисереүе аша үтеп, уның тән түгел, ә үлемһеҙ рух икәнлеген аңлай башлай. Был уны тулыһынса үҙгәртә. Шулай итеп джяни (аҡыл эйәһе) булып, ул өйөнән сығып китә һәм, Шива йәки Абсолют кәүҙәләнеше тип иҫәпләнгән изге Аруначале тауына китә, башта Тируваннамалай ҡалаһында Аруначалешвара ҡорамында төпләнә, ә һуңынан 1950 йылдың 14 апрелендә үҙенең физик үлеменә тиклем тауҙа йәшәй. Ҡалған аҡсаһын һәм донъялағы кейемдәрен ташлап, янбаш бәйләмесе кейеп, оҙаҡ ваҡыт ғибәҙәт ҡылыусыларҙың күстәнәстәренә йәшәй. Оҙаҡ ваҡыт мауна (өндәшмәү) һаҡлай, шуға күрә уға тәүге уҡыусылары килгәс, өлөшләтә телмәрҙе тергеҙергә тура килә. 1907 йылда Бхагаван Шри Раман Махарши (Махарша-санскрит (сандхины иҫәпкә алып) «Махариши» һүҙенең әйтелеше, «бөйөк аҡыл эйәһе» тигәнде аңлата, ә Рамандың исеме — Венкатарамандан ҡыҫҡартылыу) — мөбәрәк Рамана Раббы, бөйөк аҡыл эйәһе. Уның тирәләй ашрам үҫеп сыға,  кешенең тәбиғи, баштағы торошо — азатлыҡ, уны үҙ-үҙен тикшереү юлы менән «Кем мин?» һорауына яуаптар һәм кисерештәр эҙләү аша алырға мөмкин тигән тәғлимәт тарала. Шри Рамана Махаршиның туранан-тура билдәле уҡыусылары араһында — Пападжи, Аннамалай Свами, Шри Муруганар, К. Лакшман Шарма («Кто» псевдонимы аҫтында билдәле), Роберт Адамс, Йоги Рамсураткумар, Папа Рамдас, А.Девараджа Мудальяр, Свами Бхаратананда һәм башҡа күптәр. Рамана Махаршиның эйәрсендәре - Аруначала Рамана, Цезарь Теруэль һәм башҡалар.
Дана Затопкова
Дана Затопкова (Dana Zátopková), тыуған ваҡыттағы фамилияһы Ингрова (Ingrová; 19 сентябрь 1922 йыл — 13 март 2020 йыл) — чехословак еңел атлеты, һөңгө ырғытыусы. 1952 йылғы Олимпия чемпионы, ике тапҡыр Европа чемпионы (1954, 1958).
Чех еңел атлеты Эмиль Затопекта кейәүҙә була.
Рамана Махарши
Биографияһы
Рамана Махаршиның фекерҙәре билдәле Америка философы һәм яҙыусыһы Кен Уилбергҡа йоғонто яһай.
Дана Затопкова
Биографияһы
Дана Затопкова 1922 йылдың 19 сентябрендә Карвин ҡалаһында тыуған.
Рамана Махарши
Философияһы
Махаршины неоадвайта вәкилдәренә индерәләр. Уның төп ысулы — «Кем ул мин?» һорауы аша медитатив үҙ-үҙеңде тикшереү. Рамана, тирә-яҡ донъяны танып белергә тырышырҙан алда үҙеңде танып белергә кәрәк, тип раҫлай. Махарши ысулына эйәреп һәм «Кем ул „мин“ ?» тигән һорау менән, эҙләүсе килеп сығышын, тәбиғәтен һәм сығанағын, «мин» тигән хис-тойғоларҙы тикшерә. Ул, «мин» ғәмәлдә түгел, ә тик күренеүсәнлек булып тора, тип аңлата. Һөҙөмтәлә ул үҙенең ысын тәбиғәтен таба — был берҙән-бер Ысынбарлыҡ булып абсолют тыныслыҡ, тулҡынланыу татып ҡарамаған юғары МИН тора; берҙәм-бер-икенсеһеҙ, уның тәбиғәте сат-чит-ананда (йәшәйеш-аң-ләззәт).
Бәлки, һеҙ үҙегеҙҙән: «Мин кем?» — тип һорайһығыҙҙыр һәм бөтә иғтибарығыҙҙы ошо һорауға яуап алыуға йүнәлтергә тырышаһығыҙҙыр. Дөрөҫ, күңелегеҙҙә төрлө уйҙар барлыҡҡа килер һәм иғтибарығыҙҙы ситкә йүнәлтергә тырышыр. Әммә бөтә был ҡараштар өсөн «мин» тигән фекер — сығанаҡ һәм аҙыҡ. Шуға күрә, теге йәки был фекер барлыҡҡа килһә, уның үҫешенә юл ҡуймағыҙ һәм «Был фекерҙе кем аңлай?» — тип һорағыҙ. Яуап буласаҡ: «мин». Шул саҡта үҙегеҙҙән һорағыҙ: "Кем был 'мин' һәм ҡайҙан?"; шул уҡ ваҡытта килеп тыуған фекерҙе тынысландырыу бара. Фекер барлыҡҡа килеү менән уларҙы, «Мин кем?» тигән үҙ - үҙеңде тикшереүҙе ҡулланып, емерергә кәрәк. Бөтә уй — фекерҙәр юҡҡа сыҡһа, үҙәк йәки төп фекер — «мин», аҡыл йәки эго — шулай уҡ йәшәүҙән туҡтаясаҡ, һәм ысын тәбиғәт, ысын «Мин», тын ғына, үҙенән-үҙе, тасуирлап биргеһеҙ, аҡыл (йәғни фекерҙәр) йәшәүҙән туҡтағандан һуң ғына ниндәйҙер бер нимә балҡып торор. Үҙ тәбиғәтеңдә булыу (санскр. Атман), эго, «Мин ул тән» тигән фекер, океан менән берҙәм булған йылға кеүек ҡалдыҡһыҙ тулыһынса юҡҡа сыға, — быны аҡыл эйәләре Азат булыу (мокша-мукти) тип атайҙар.
Дана Затопкова
Биографияһы
1958 йылдың 1 июнендә Прагала Затопкова һөңгөһөн 55,73 метрға ырғытып һәм совет спортсыһы Надежда Коняеваның элекке донъя ҡаҙанышын 25 сантиметрға уҙып, донъя рекорды ҡуя. Рекорды 54 көн ғәмәлдә була: шул уҡ йылдың 24 июлендә Кардифф ҡалаһында Австралия спортысыһы Анна Пазера 57,4 метрға һөнгө ташлай.
2020 йылдың 13 мартында Прагала вафат була.
Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы
Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы (15 июль 1928 йыл — 30 июнь 2012 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (2002), иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1981) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Нурамбәк Ғиниәт улы Арыҫланов 1928 йылдың 15 июлендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Кинйәабыҙ ауылында тыуған. Сығышы менән Арыҫлановтар нәҫеленән.
1954 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.
Эш урыны: 1959 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы иҡтисади тикшеренеү бүлегендә ғилми хеҙмәткәр; БАССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығында идаралыҡ начальнигы (1962—1966); 1966 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы институтында кафедра мөдире; бер үк ваҡытта Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының (ИСЭЙ) (1991—1994), Башҡортостан малсылыҡ һәм йылҡысылыҡ ғилми-тикшеренеү һәм проектлау-технологик институтының (БНИПТИЖ) (1995—1998) етәксе ғилми хеҙмәткәре.
Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улының фәнни тикшеренеү йүнәлештәре: баҙар иҡтисады шарттарында агросәнәғәт производствоһын ойоштороу, Башҡортостан Республикаһы аграр секторының иҡтисади һөҙөмтәлелеген арттырыу.
Уның докторлыҡ диссертацияһы темаһы «Проблемы экономической эффективности молочного скотоводства в условиях его индустриализации (Вопросы теории, методология анализа и пути повышения)».
Хеҙмәттәре
Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы.
Кейек
Кейек — ҡулға эйәләшмәгән; ҡырағай йәнлектәр, ҡоштар. Башҡорт телендә бөтә ҡырағай хауандарға ҡарата әйтелә, мәҫәлән: йыртҡыс кейектәр, кейек бал ҡорттары, кейек ҡоштар.
Джон Мейнард Кейнс
Джон Ме́йнард Кейнс, 1-се барон Кейнс (John Maynard Keynes, 1st Baron Keynes; 5 июнь 1883 йыл, Бөйөк Британия, Кембридж ҡалаһы — 21 апрель 1946 йыл, Тилтон алпауыт ере, Сассекс графлығы) — инглиз иҡтисадсыһы, иҡтисад теорияһында кейнсиан йүнәлешен булдырыусы.
Кейек
Ҡарағыҙ
Кейекселек
Сығанаҡ
.
Джон Мейнард Кейнс
Иҡтисад фәнендә Джон Мейнард Кейнс фекерҙәре йоғонтоһонда тыуған ағым һуңынан нәҡ ошондай атама менән йәки «кейнсианлыҡ» тип йөрөтөлә башлай. Ғалим шулай уҡ макроэкономиканы фән булараҡ нигеҙләүселәрҙең береһе.
Бынан тыш Кейнс ихтималлыҡ — һан бәйләнеше түгел, ә логик төшөнсә тигән фаразлауға нигеҙләнгән үҙенсәлекле «ихтималлыҡ теорияһын» тәҡдим итә.
Биографияһы
Джон Мейнард Кейнс 1883 йылдың 5 июнендә Бөйөк Британияның көнсығышында урынлашҡан Кембридж ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — Джон Невил Кейнс (31.08.1852—15.11.1949), билдәле иҡтисадсы, Кембридж университетының иҡтисад, логика һәм философия уҡытыусыһы була. Әсәһе — Флоренс Ада Браун (Florence Ada Brown), уңышлы яҙыусы, бер үк ваҡытта әүҙем йәмәғәтсе, ул Кембридждың беренсе ҡатын-ҡыҙ мэры була. Уның кесе туғаны Джефри Кейнс (Geofferey Keynes) (1887—1982) — һөнәре буйынса хирург, һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыу менән шөғөлләнгән библиофил була; кесе һеңлеһе Маргареттың (1890—1974) ире — Нобель премияһы лауреаты физиолог Арчибалд Вивиен Хилл (26.09.1886—3.06.1977). Уларҙың ҡыҙы Полли Хилл (14.07.1914—21.08.2005) — шулай уҡ билдәле иҡтисадсы, антрополог, Кембридж университеты уҡытыусыһы. Шулай итеп, Мейнард Кейнс университет уҡытыусылары мөхитендә үҫә, уның биш йәшенә ҡарт өләсәйе Джейн Элизабет Форд уға шулай тип яҙған була: Һинең бик тә аҡыллы булып үҫеүең көтөлә, сөнки һин гел генә Кембриджда йәшәйһең
Итон ир-егеттәр колледжы китапханаһында эшләү һөҙөмтәһендә 16 йәшендә Джон Кейнстарҙың шәжәрә ағасын төҙөй, ул Англия биләмәләренә XI быуатта килеп төпләнгән иң боронғо бабаһы Ульям де Каандән башлана.
Раттельсдорф (Тюрингия)
Раттельсдорф (Тюрингия) (Rattelsdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 89 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Усохи (Гомель өлкәһе)
Усохи (Усохі) — Белоруссиялағы Гомель өлкәһе Добруш районы Круговец-Калинин ауыл Советы составындағы ауыл.
Урынлашыуы
Добруштан көнсығышҡа ҡарай — 50 километр, Лукьяновка тимер юлынан — 5 км (Тереховка — Круговец тармағында), Гомель ҡалаһынан — 65 километр, Украина сигенән 2 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Яҙма сығанаҡтары буйынса, XVIII быуаттан Бөйөк Литва кенәзлегенең Минск воеводлығы Речица поветындағы ауыл булараҡ билдәле. Речь Посполитаяның 1-се бүленешенән һуң (1772 йыл) — Рәсәй империяһы составында. 1776 йылда трактир эшләй, фельдмаршал граф Румянцев-Задунайский биләмәһе, 1834 йылдан алып — фельдмаршал кенәз И. Ф. Паскевич ҡарамағында була. 1897 йылдағы иҫәп алыу буйынса ауылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, икмәк һаҡлау магазины, кибет, трактир була. Гомель өйәҙенең Попов улусына ҡарай.
1926 йылдың 8 декабренән 1927 йылдың 30 декабренә тиклем Гомель округы Тереховск районы (артабан Краснобудск районы) Усохи ауыл Советы үҙәге. 1930 йылда колхоз] ойошторола, торф етештереү артеле эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 1941 йылдың авгусында һәм 1943 йылдың сентябрендә немец фашистары 142 йортто үртәйҙәр. Ауыл өсөн ҡаты алыштар бара. 16-сы Чернигов кавалерия дивизияһы яугирҙары әлеге алыштарҙа ҡатнаша . 1969 йылда ауылға Круглый ҡасабаһынан халыҡ күсенеп килә. Ауыл М. В. Фрунзе исемендәге колхоз составына инә (үҙәге — Круговец-Калинин ауылы). Ауылда клуб, китапхана, магазиндар була.
Браиловский Исаак Аронович
Браиловский Исаак Аронович (15 май 1900 йыл — 2 ноябрь 1966 йыл) — яҙыусы, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Исаак Аронович һөнәрсе Арон Янкелевич Браиловский ғаиләһендә тыуа; уларҙың ғаиләһе Дондағы Ростовтың Богатян тыҡрығы, 8-се йортта йәшәй. 1934 йылда Ростов педагогия институтының әҙәбиәт факультетын тамамлай.
Әҙәби эшмәкәрлеген И. А. Браиловский 1920 йылда «Приазовский край», «Известия Ростовского ревкома» гәзиттәрендә яҙған әҫәрҙәрен баҫтырып башлай. Артабан даими рәүештә урындағы матбуғатта яҙыша. Әҙәби тәнҡит менән 1938 йылда шөғөлләнә башлай: гәзиттәрҙә, йыйынтыҡтарҙа, альманахтарҙа тәнҡит мәҡәләләре, әҙәбиәт һәм театр тураһында рецензиялар яҙа. И. А. Браиловскийҙың йәмәғәт һәм әҙәби эшмәкәрлеге оҙаҡ йылдар буйына Дон менән бәйле була.
1934—1938 йылдарҙа Исаак Аронович — Ростов китап нәшриәтенең мөхәррире була һәм 1938 йылдан алып өлкә "Молот"гәзитендә эшләй. 1946—1949 йылдарҙа ошо гәзиттең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлегенең етәксеһе була.
1953 йылдан алып Ростов өлкә китап нәшриәтенең өлкән мөхәррире.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында И. А. Браиловский Себер хәрби округының политик хеҙмәткәре була. Уның мәҡәләләре һәм очерктары Ростов һәм Воронеж өлкәһе гәзит-журналдарында һәм Ленинградтың «На страже Родины» гәзитендә баҫыла. 1960 йылдан алып И. А. Браиловский Ленинградта йәшәй. Бында ул Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. «Подъём» һәм «Дон» журналдарында әҫәрҙәрен баҫтыра. Исаак Аронович Браиловский «Люди справедливой войны» (1941), «Солдаты двух войн» (1957), «Живое сердце» (1960) китаптарын яҙа. Уның һуңғы мәҡәләһе «Неман» журналында 1964 йылда сыға.
Браиловский Исаак Аронович — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ағалары — Моисей Аронович Браиловский (1904—1941), фронтта һәләк була; Яков Аронович Браиловский (1894 — после 1940), НКВД хеҙмәткәре; Абрам Аронович Браиловский (1895—1954), скульптор.
И. А. Браиловский әҫәрҙәре
Айырым баҫмалар
Яманйылға ауыл биләмәһе
Яманйылға ауыл биләмәһе (Еманжелинское сельское поселение) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге Эткүл районы муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яманйылға ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе сиктәре һәм статусы Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән № 310-ЗО «Эткүл муниципаль районы статусы һәм уның составындағы ауыл биләмәләре тураһында» Закон менән билдәләнгән.
Рәхмәт (ауыл)
Рәхмәт (Рахметово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 341 кеше. Почта индексы — 453611, ОКАТО коды — 80201813007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (99 %).
Империя
Импе́рия (imperium — власть) — башында император торған монархик йә колониаль дәүләт, йә халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған, эске һәм тышҡы сәйәсәтендә хәрби сословиеларға (армияға) таянған һәм хәрби сословиелар мәнфәғәтендә эш иткән держава. Ҡағиҙә булараҡ, империя төрлө халыҡтарҙы һәм территорияларҙы берҙәм сәйәси үҙәкле берҙәм дәүләткә берләштерә. Төбәктә, хатта донъяла һиҙелерлек роль уйнай. Иң билдәле империялар — Рим, Изге Римс, Монгол, Ғосман, Рәсәй һәм Британ империялары. Хәҙерге заманда тик япон монархы ғына император титулын йөрөтә, ләкин был нигеҙҙә генә Японияны империя тип атап булмай, сөнки был илдең үҙатамаһы Япон дәүләте тип тәржемә ителә, ә Япон империяһы түгел, шулай уҡ Конституция буйынса япон императоры дәүләттең һәм халыҡтың берҙәмлеге символы ғына булып тора.
Рәхмәт (ауыл)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Империя
Даль һүҙлегендә империя «саны буйынса сикһеҙ, иң юғары торған император санын йөрөткән хакимлы дәүләт» тип билдәләнә.
Рәхмәт (ауыл)
Тарихы
Рәхмәт ауылы Һары йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән. XVIII быуат аҙағында 104 кеше йәшәгән 12 ихатанан ғына тора. 1812 йылда Ҡобағош (Учалы районы) ауылына 15 ғаилә күсерелә. X ревизияла 240 кеше һәм 41 йорт күрһәтелгән. 1920 йылда 75 йорт хужалығында 368 кеше йәшәгән.
Империя
Империяның формалары
Геосәйәсәт классиктары Карл Шмитт һәм Хэлфорд Маккиндер экспансия формаһы буйынса империяның ике төрөн айыра, геосәйәсәт буйынса бөтә дәүләттәрҙе теллурократик һәм талассократик дәүләттәргә бүлеп, уларға хас формаларҙы аныҡлай.
Рәхмәт (ауыл)
Тарихы
Беренсе күскенсе тураһында ышаныслы мәғлүмәттәр юҡ. Әммә ауылға Тамьян мәхәлләһе старшинаһы Рәхмәтулла Мәҡсүтов нигеҙ һалған тип фаразларға була. Уның составында үҙ ваҡытында күбәләк һәм Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ерҙәре булған. 1755 йылда аҫабалар заводчик П. И. Шуваловҡа Әүжән һәм Ағиҙел йылғалары буйлап аҫаба ерҙәрен бирәләр (Ағиҙел башында күбәләктәрҙең аҫаба ерҙәре урынлашҡан була). 1816 йылдағы VII ревизия материалдарына ярашлы, ауылға нигеҙ һалыусының улдары билдәле: 1772 йыл йылғы Ейәнбирҙе, 1786 йылғы марш есаулы Ильяс, 1790 йылда тыуған Исхаҡ. Наполеонға ҡаршы һуғышта 20 йәшлек Әбйәлил Әбелсәләмов һәм 23 йәшлек Аҙнабай Ҡояшев һәләк булалар. 1814 йылдың 19 мартында Парижды алыуҙа ҡатнашыусы Якшымбәт Ибраһимов ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.
Кантон менән идара итеүҙең һуңғы этабында 1858—1864 йылдарҙа Рәхмәттә 6-сы башҡорт кантонының штаб-фатиры була. Ошо ваҡытҡа тиклем был функцияны Сермән ауылы башҡарған. 1864 йылдың ғинуарында бында урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла, унда башҡорт балаларына рус грамоталылығы — тел һәм уҡыу, яҙыу, арифметика, грамматика уҡытыла. Педагог итеп дворян Ростислав Герасимов тәғәйенләнә. Мосолман хоҡуҡиәтен һәм грамоталылығына указлы мулла өйрәтә.
Рәхмәт — 1858 йылдан Сибай ауылында (Атайсал) тыуған Шаһиәхмәт Утарбай улы Сибаев булған кантон начальнигы резиденцияһы. Был ауылда «Ғүмәров» тигән тарихи йыр барлыҡҡа килгән. Ғәлиәкбәр Ғүмәров — 1864 йылда берләштерелгән Күбәләк-Тиләү улусы старшинаһы. Ул иртә вафат була, халыҡ хәтерендә ғәҙел начальник булып ҡала. Башҡорттарҙың хәрби синыфта булыуы, күп һанлы походтарҙа һәм Рәсәй һуғыштарында ҡатнашыуы, империяның көньяҡ-көнсығыш сиктәрен һаҡлау буйынса һыҙыҡлы хеҙмәте ярым күсмә халыҡтың иҡтисадын ҡаҡшата: 190 кеше йәшәгән 30 йортҡа ни бары 98 ат, 73 һыйыр, 26 һарыҡ тура килә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, башҡорттар Көрәмәште, Оло йылға, Оло йылға, Арҡыры, Оҙон йылғалары бассейндарына йәйләүгә сығыуҙарын дауам итә.
Малсылыҡ бөлгөнлөккә төшкән, халыҡ игенселек менән шөғөлләнергә мәжбүр булған. 1843 йылда улар 360 бот ужым һәм 3064 бот яҙғы иген сәсә. Халыҡ араһында игенселәр Ғүмәр Көмөшбаев («Ғүмәров» йыры геройының атаһы), Алтынбай Иҫәнғәлин (200 бот яҙғы иген сәскән) айырылып торған.
Империя
Империяның формалары
Талассократия: Бында Британ, Испан, Португал, Нидерланд һәм Япон колониаль империялары ҡарай. Колонияларҙың иҡтисади маҡсатҡа ярашлылығы кәмегәс тә империяның ғүмере тамамлана, колониаль империялар колонияларынан баш тартып бөттө инде, тигән ҡараш йәшәй. ХХ быуат башына колониаль диңгеҙ империялары ғәмәлдә тарҡалып бөттө.
Империяларҙың тарихы
Тарихта тәүге империя булып Аккад һанала, уны Саргон батша б.э.т. III мең йыллыҡта нигеҙләй. Киләһе империя — Боронғо Бабил батшалығы, ул Хаммурапи i осоронда б.э.т. II мең йыллыҡта күтәрелә. Бабил ҡатнаш халыҡлы һәм бейек башнялары булған классик империя ҡалаһы булып тора. Империяның төрлө өлөштәре араһында юлдар төҙөлә, почта хеҙмәте булдырыла. Йәмәғәт тормошо Хаммурапи ҡанундары йыйынтығы менән көйләнә. Хеттар империяһы Бабил империяһының көнәркәше була. Бөтә ҡатмарлы ҡоролмалар кеүек, империялар ҙа емерелә, тарҡала, үҙәк власть көсһөҙләнә, аҡһөйәктәрҙең республикасы идараһы менән алмаштырыла.
Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта яңы этап башлана, Ассирия империяһы барлыҡҡа килә. Ҡәбиләләрҙең йыйылма ғәскәрҙәре урынына профессиональ регуляр армия ойошторола. Халыҡтарҙы күсереү юлы менән халыҡты унификациялау саралары күрелә. Сираттағы бөйөк империя булып Фарсы империяһы тора, ул сатраплыҡтарға бүленә, сиктәрендә өс ҡитға (Европа, Азия, Африка) илдәре берләшә. Гректар уны һүрәтләү өсөн деспотия һүҙен ҡуллана. Уға алмашҡа ҡыҫҡа ғүмерле Македон империяһы килә, ул империя идеяһын Европаға индерә.
Македон империяһы тарҡалғандан һуң Һиндостанда Маурҙар империяһы хасил була. Б.э.т III быуатта Ҡытайҙа Цинь Ши Хуан Цинь империяһын төҙөй. Б.э.т. I быуатта Европала Цезарь Рим империяһын нигеҙләй. Рим империяһы провинцияларға бүленә.
Унан Франк империяһы, Византия империяһы һәм Изге Рим империяһы (Австрия империяһы) баш ала.
Наполеон осоро XVII быуат — ХХ быуат башына тура килә. Был ваҡытта сәскә атҡан империялар: Рәсәй империяһы, Наполеон Францияһы, Герман империяһы, Япон империяһы, Ғосман империяһы, Дат-Норвег унияһы, Фарсия һәм башҡалар. Бонапарт Наполеон идараһы был периодтың сәскә атҡан сағына тура килгәнлектән Наполеон периоды тип атала.
Юл һарайы (Новгород)
Юл һарайын Ярославов Дворище Сауҙа яҡтан Бөйөк Новгородтың Сауҙа яғындағы Ярослав ихатаһында юл һарайҙарының береһе. Һарай Екатерина II ҡушыуы буйынса Петербург- Мәскәү юлында төҙөлгән.
Дворец был выстроен в 1771 году, прототипом считается проект царского дворца в Смоленске. В архивных документах записано, что Ҡала планында һарай барлыҡ ансамблдәре менән 1778 йылда һүрәтләнгән. Һарай ансамбле XVIII быуат тың икенсе яртыһындағы ҡала усадьбаһынан ғибәрәт. Һарайҙа Волхов яғынан ҙур булмаған паркка сығыу урыны бар. Төп подъезд Һарай урамына (исеме Юл һарайы атамаһынан алынған) һарайҙың ике флигелен тоташтырыусы кәртәләрҙә ҡуйылған ҡапҡа аша сыға, унан Опокалағы Ииоанн сиркәүе күренеп тора.
Һарай 1807 йылдағы яҙғы һыу баҫҡанда зыян күргән, уның иң тәүге проекты документациялары бары тик һыҙмаларҙа ғына һаҡланып ҡалған.
XIX быуат башында һарай насар хәлдә була һәм Новгородҡа киләсәк яңы губернаторҙың ҡарарын көтә. 1809 йылдың апрелендә Новгород губернаторы граждандар инициативаһы буйынса, 1809 йылда һарайға ике төкәтмә проектын төҙөү һәм һарайҙы, флигелдәрге реконструкцияҙы башлайҙарҙар. Ләкин проект тормошҡа ашыра алмай — Новгород губернаһында хәрби министр граф Аракчеев тарафынан һарай бинаһы хәрби ауылдар корпусы штабына әүерелдерелә. Ун йылдан һуң реставрация эштәре шулай ҙа башлана, ә 1825 йылдан алып һарайҙы реконструкциялау менән билдәле архитектор В. П. Стасов етәкселек итә. Һарай кәрнизе дорик ордер формаһында төҙөлә. Ҡойма өсөн Стасов һүрәттәре буйынса эшләнгән өҫтөнә таждар ҡуйылған суйын ҡойма эшләнә.
Крутая (Вагай ҡушылдығы)
Крутая  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының уң ярына тамағынан 539 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Юл һарайы (Новгород)
Һарай бинаһында йылда Новгород һалдаттарының 177-запастағы полкы Новгород ҡалаһында һалдат депутаттары Советын ойоштора, ә 1917 йылдың 14 апрелендәа бында губерна эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советы төпләнә. 1929 йылдың апрелендә бинала Ҡыҙыл Армия Йорто эшләй, 1962 йылдан алып Советтар Союзы Геройы Н. Г. Васильев (1934 йылдан алып ул бында директор булып эшләй) исемендәге Мәҙәниәт йорто урынлаша, хәҙер «Васильев исемендәге Мәҙәниәт һарайы» мәҙәниәт һәм ял үҙәге. Хәҙерге адресы: Һарай урамы (3-сө йорт, флигелдәр — 1-се йорт һәм 5-се йорт), был урамға комплекс ҡоролмалары үҙенең көнсығыш яғы менән сығып тора. Комплекстың көньяҡ яғы Ярославов Дворищеһына сыға, ул аллеялар менән 1987 йылда Волхов аша төҙөлгән Йәйәүлеләр күпере менән тоташа. элек шул урында 1944 йылға тиклем Великий күпере торған. Һарайҙың көнбайыш яғы Александр Невский яр буйына ҡарай.
Крутая (Вагай ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юл һарайы (Новгород)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сериков Иван Павлович
Сериков Иван Павлович (26 июль 1916 йыл — 5 март 1958 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, подполковник. Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының батальон командиры. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Иван Павлович Сериков 1916 йылдың 26 июлендә Курск губернаһы (хәҙер Белгород өлкәһе Щебекин районы) Яңы Таволжанка ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Милләте Урыҫ. 1940 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Мәктәптең 7 синыфын тамамлаған.
1939 йылдың майында Белгород өлкәһенең Щебекин район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронтында. Карел, 1-се Украина һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыштарҙа ҡатнаша. 1944 йылда Өфө хәрби пехота училищеһын тамамлай.
Һуғыштан һуң Иван Павлович Өфө гарнизонында хеҙмәт итә. 1952 йылдан подполковник И. П. Сериков — запаста. Өфө ҡалаһында йәшәй. И. П. Сериков 1958 йылдың 5 мартында вафат була. Өфө ҡалаһы Киров районының Сергиев зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
«358-се уҡсылар полкының 1-се батальон командиры (136-сы уҡсылар дивизияһы, 70-се армия, 2-се Белорус фронты) капитан П. И. Сериков 1945 йылдың 25 мартындағы таңында батальоны менән Данциг (Гданьск, Польша) ҡалаһына килеп ингән ерҙә дошман оборонаһын өҙә. 200 гитлерсыны әсирлеккә ала. Һөжүмде көсәйтеп, И. П. Сериковтың батальоны Висла йылғаһын һуғышып аша сыға, плацдармды яулай, дошмандың үҙ хәлен тергеҙергә ынтылышын юҡҡа сығара».
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге указы менән батальон менән оҫта етәкселек иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Сериков Иван Павловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2704) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Гнилушка (Аргубля ҡушылдығы)
Гнилушка (Грязнушка) — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргубли йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тальменка (Чумыша ҡушылдығы)
Тальменка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юге-Яга
Юге-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вась-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петь-Яун
Петь-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 447 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лацинка
thumb|right|350px|Минск ҡалаһында лацинка алфавитында "Раков биҫтәһе" тип яҙылған юлкүрһәткес Лаци́нка (шулай уҡ лати́нка исеме осрай) łacinka, лацінка — беларус телендә яҙыу өсөн ҡулланылған латин әлифбаһының варианты.
Хәҙерге ваҡытта Наша ніва гәзитендә, шулай уҡ Arche журналында, беларус диаспора прессаһында һәм Интернетта киң ҡулланыла.
Әлифба
Лацинка ҡулланылған осорҙа уның әлифбаһы бер нисә тапҡыр үҙгәрҙе. 1990 — 2000 йылдарҙағы (шулай уҡ хәҙер ҡулланылған) лацинка версияһы: Хәҙерге беларус латиницаһы традицион латин алфавитынан һәм өҫтәлмә č, š, ž, ć, ś, ź, ń, ǔ, ł хәрефтәренән тора.
Тарих һәм ҡулланыу
16-сы быуаттан башлап латин яҙыуы менән яҙылған беларус телендә тексттар осрай башлай. Улар кодификациялаштырылмаған (дөйөм яҙыу ҡағиҙәләре әле индерелмәгән), яҙыу өсөн поляк хәрефтәре һәм яҙыу ҡағиҙәләре ҡулланыла. Лацинка ҡулланыу сәбәбе: беларус телендәге тексттарынан алынған өҙөктәрҙе поляк һәм латин тексттарына ҡуйыу кәрәклеге.
Төркөм:Беларус теле Төркөм:Латин алфавиты
Һыуыр
Һыуыр, байбаҡ (Сурок, байбак) — Европа һәм Азия далаларында йәшәй торған тейендәр ғаиләһендәге (Sciuridae) һөтимәр кимереүсе (Rodentia) йәнлек.
Сиҙәм ер, уйһыулыҡ, тау һәм йырындарҙың урманһыҙ битләүҙәрендә тереклек итә. Тәрән өндәр тораҡ булып хеҙмәт итә. Үҫемлектәр менән туҡлана. Ҡышын йоҡоға тала. Балалары 4-5-гә етә.
Йоһанн Вольфганг фон Гёте
Йоһанн Вольфганг фон Гёте (Johann Wolfgang von Goethe ; 28 август 1749 йыл, Германия, Майндағы Франкфурт ҡалаһы, — 22 март 1832 йыл, Германия, Веймар ҡалаһы) — немец шағиры, дәүләт эшмәкәре, тәбиғәт фәндәре белгесе һәм аҡыл эйәһе. Атаһы — Йоһанн Каспар Гёте, бюргер, әсәһе — Катарина Элизабет Гёте, олатаһы — ҡала старшинаһы.
Бала сағы, уҡыу осоро һәм тәүге шиғырҙары
Иоһа́нн Во́льфганг фон Гёте 1749 йылдың 28 авгусында Германияның Майндағы Франкфурт ҡалаһында тыуған.
1765 йылдан башлап Лейпциг университетында уҡый, 1770 йылда Страсбург ҡалаһында хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Тәүге Höllenfahrt Christi исемле шиғырын 1765 йылда яҙа.
Биографияһы
Атаһы элекке адвокат, император советнигы, Иоһанн Каспар Гёте 1710 йылда Майндағы Франкфурт тигән иҫке немец сауҙа ҡалаһында, бай бюргер ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Катарина Элизабет Гёте (Тексторҙа тыуған, нем. Textor, 1731—1808) — ҡала старшинаһы ҡыҙы.
Әсәһенең холҡо бөтөнләй башҡа була. Кейәүгә 17 йәштән сыға, иренә ҡарата йылы хистәр тоймай. 18 йәштә беренсе балаһын таба, улын ныҡ ярата, малай әсәһен «Frau Aja» тип йөрөтә. Әсә улында ижадҡа һөйөү уята, ул Гёте өсөн хәстәрлелек һәм аҡыл символы була. Катарина Саксония-Веймар герцогиняһы Анна Амалия Брауншвейгская менән хат алыша.
Ижады
Энтони Графтон Гётены «Антик идеалдар ярҙамында хәҙерге мәҙәниәтте байытыуҙың өлгөһө» тип билдәләй.
Әҫәрҙәре
«Клавиго» (1774)
«Йәш Вертерҙың ғазаптары» (1774)
«Торквато Тассо» (1780—1789)
«Урман батшаһы» (1782)
«Эгмонт» (1788)
«Үҫемлектәр метаморфозаһы тураһында тәжрибә» (1790)
«Рейнеке-лис» (1794)
«Герман менән Доротея» (1794)
«Фауст» (1774—1832)
«Төҫ теорияһына ҡарата» (1810)
«Көнбайыш-көнсығыш һүҙлек» (1819)
Автобиография Гёте И. В. Поэзия и Правда (Dichtung und Wahrheit). — М.: «Захаров», 2003. — 736 б. ISBN 5-8159-0356-6.
«Ифигения»
Ифигения исемле героиня Таврида ярҙарында ағаһы Орестты һәм уның дуҫы Пиладты үлемдән ҡотҡарырға тырыша. Бының өсөн үҙенең һәм уларҙың яҙмышын Тавриданың батшаһы Фоанттың ҡулына тапшыра. Был ҡылығы менән ул Тантал ырыуын ҡәһәрҙән азат итә. Әҫәрҙә Орест образы ла иғтибарға лайыҡ. Башта ул икеләнеү, ярһыу ҡосағында булһа, драманың аҙағында тыныслыҡ таба. Уның күңелендә һиллек урынлашыуҙа Ифигения сәбәпсе. Орест — "Дауыл һәм һөжүм"де еңеп сыға алған Гётеның үҙе ул.
Рим элегиялары
«Элегиялар»ҙың үҙәк образы — шағир (Гёте), ул антик мәҙәниәт тормошона ҡушылып, донъяға скульптор күҙҙәре менән баға.
«Эгмонт»
«Эгмонт» трагедияһында Нидерландтың Испан хакимлығы менән көрәше сағыла. Әммә милли үҙаллылыҡ өсөн көрәшсе ролен башҡарһа ла, Эгмонт көрәшсе итеп һүрәтләнмәй. Бөгөнгө менән генә йәшәгән Эгмонт яҙмыш, тарих ихтыярына ҡаршы көрәшеүҙән баш тарта. Көрәшә белгән Гец урынына Эгмонт килә.
«Торквато Тассо»
1790 йылда Гёте «Торквато Тассо» драмаһын тамамлай. Унда ике кеше: шағир Тассо менән батшаның яҡын кешеһе Антонио (герцог Феррараның статс-секретары) бәрелеше һүрәтләнә. Тассо хакимлыҡ иткән ҡанундарға буйһонмай, Антонио был ҡанундар буйынса йәшәй. Бәрелеш Тассоның еңелеүе менән тамамлана. Драма Гётеның эске донъяһына алып инә, ул да Веймар һарайының ҡанундарына буйһонған элекке штюрмер (штюрмерҙар — немец һәм рус дворяндары нәҫеле).
Балладалар
1797 йылда Гёте менән Шиллер балладалар яҙыу буйынса бәйге ойоштора. Ошо рәүешле был жанрҙың үҫешенә юл һалына. Үҙенең балладаларында Гёте мөхәббәт мөнәсәбәттәрен сағылдыра һәм, тәнҡитселәр фекеренсә, шул рәүешле «донъяны бар итеү серҙәренә төшөнөргә, упҡынға күҙ һалырға теләй».
«Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары»
«Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары» (1796) — Гётеның иң әһәмиәтле әҫәре. Уны яҙыусы 1776 йылда уҡ башлай. Роман йәш бюргер тураһында, ул бала саҡтан театр менән мауыға, үҙен актёр һәм драматург булараҡ һынап ҡарай. Коммерция шөғөлөн ташлап, труппа менән сәйәхәт итә. Ошо урында роман туҡтап ҡала һәм, ун йылдан уға кире әйләнеп ҡайтҡас, Гёте уның йүнәлешен тулыһынса үҙгәртә. Романдың тәүге варианты һаҡлана, әммә геройҙың артабанғы юлы театрҙан ғәмәли эшмәкәрлеккә алып бара. Тик бында бюргерҙар кеүек капиталды арттырыу өсөн түгел, ә йәмғиәткә файҙа килтереү маҡсаты ҡуйыла. Немец әҙәбиәтенең Виланд осоронда уҡ барлыҡҡа килгән «тәрбиәүи роман» тигән төшөнсә Гётеның ошо романында ҡабатлана.
«Фауст»
«Фауст» трагедияһы өҫтөндә яҙыусы ғүмере буйына эшләй. Трагедияны Франкфуртта 1773 йылдарҙа башлай. Беренсе өлөштөң сюжеты Веймарға күсеп барғанға тиклем тамамлана, ул «Пра-Фауст» тип йөрөтөлә һәм яҙмалар Гёте үлгәндән һуң ярты быуат үткәс кенә табыла. Италиянан ҡайтҡас, 1790 йылда Гёте өс күренеш менән тулыландырылған өлөштө баҫтыра һәм беренсе өлөш 1808 йылда ғына тулыһынса донъя күрә. Икенсе өлөш өҫтөндә эш 1800 йылдар тирәһендә башлана, айырым өҙөктәре баҫылһа ла, ә тулы варианты, авторҙың үҙенең теләге буйынса, уның үлеменән һуң ғына сыға. Шулай итеп «Фауст» Гётены алтмыш йыл тирәһе оҙатып бара һәм трагедия уның ижадының һәм донъяға ҡарашының эволюцияһын сағылдыра. «Фауст» өсөн материал булып реаль фигура — XVI быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән ғалим һәм күрәҙәсе доктор Фауст тирәләй йөрөгән легенда тора. Халыҡ уны тылсым сәнғәтенә өйрәнеү өсөн йәнен иблискә һатҡан тип һөйләй. Бала саҡтан уҡ ишетеп йөрөгән был тарих яҙыусыла ҡыҙыҡһыныу уята һәм уны «Дауыл һәм һөжүм» идеяһы рухында тормошҡа ашырыу хыялы тыуа.
Замандаштарының мөнәсәбәте
Гётеға ҡарата замандаштарының мөнәсәбәте төрлөсә була. «Вертер» ҙур уңыш ҡаҙанһа ла, мәғрифәтселәр уны пессимизм тыуҙыра торған әҫәр тип ҡабул итә. «Ифигения» 1770 йылдарҙа Гётены үҙҙәренең юлбашсыһы тип иҫәпләгән штюрмерҙарға барып та етмәй. Гердер үҙенең уҡыусыһының классицизм йүнәлешендә үҫешеүен аңлап етмәй. Романтизм йүнәлешендә ижад итеүселәр ике төрлө ҡарашта була. Классик донъяға сумған Гётеға ҡаршы булыусылар ҙа, уның «Гец фон Берлихинген», «Вертер», «Фауст» әҫәрҙәрен, әкиәттәрен, "Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары"н ихлас ҡабул итә.
«Йәш Германия» яҙыусылары Гётеның әҫәрҙәрендә либерал-демократик идеялар тапмағас, уны яҙыусы ғына түгел, кеше булараҡ та инҡар итә. Әйткәндәй, 1849 йылда Гётеның 100 йыллыҡ юбилейы Шиллерҙыҡына ҡарағанда насарыраҡ үтә. Гётеның ижадына ҡыҙыҡһыныу XIX быуаттың аҙағында кире уяна.
Гёте Рәсәйҙә
Рәсәйҙә Гёте XVIII быуаттың аҙағында уҡ билдәле була. рус теленә тәржемә ителгән беренсе әҫәре 1780 йылда барлыҡҡа килә, ул «Клавиго» тип аталған прозалағы драма була (тәржемәсеһе О. П. Козодавлев). 1781 йылда уны «Вертер»ҙың авторы булараҡ телгә ала башлайҙар. Романдың беренсе тәржемәһе 1781 йылда (тәржемәсеһе Ф. Галченков, 1794, 1796 йылдарҙа ҡабаттан баҫыла) һәм 1798 йылда (тәржемәсеһе И. Виноградов) донъя күрә. Радищев үҙенең "Сәйәхәттәр"ендә белдереүенсә, «Вертер»ҙы уҡыу уны шатлыҡ йәштәре түгергә мәжбүр итә. Новиков "Драматик һүҙлек"тә (1787) Көнбайыштың иң бөйөк драматургтары исемлегенә Гётены ла индерә. 1801 йылда Гётеның романына эйәреп яҙылған әҫәр — «Рәсәй Вертеры» сыға. Рус сентименталистары (Карамзин һ.б.) үҙҙәренең ижадында йәш Гётеның йоғонтоһон тоя. Пушкин дәүерендә Гете менән ҡыҙыҡһыныу арта. «Московский вестник» эргәһендә барлыҡҡа килгән романтиктар (Веневитинов һ.б.) төркөмө үҙҙәренең баҫмаһын яҙыусының ҡурсыуы аҫтына ҡуя, Гётеның йөҙөндә романтик поэзияны тыуҙырған остазды күрә. Пушкин да "Фауст"тың авторы тураһында ыңғай фекерҙә була.
Германияла барған бәхәстәрҙең йоғонтоһо ла була, әлбиттә. 1830 йылдарҙың аҙағында Менцелдең «Немец әҙәбиәте» тигән китабы русса баҫыла. Унда Гётеның ижадына кире баһа бирелә. Гёте ижадына мөкиббән киткән Белинский 1840 йылда мәҡәлә баҫтыра һәм унда Менцелдең Гётеға биргән ҡылыҡһырламаһын «әҙәпһеҙ һәм оятһыҙ» тип атай. Һуңғараҡ уның был тойғолары үтә, Гётены бөйөк шағир тип иҫәпләй.
1860-сы йылдарҙағы зыялылар Гётеға битарафлыҡ күрһәтә. Улар Германия йәштәренең феодализм менән көрәштән баш тартҡан Гётены яратмауын аңлай. XIX быуаттың икенсе яртыһында ижад иткән күп рус яҙыусылары өсөн Гёте — әһәмиәтһеҙ фигура. Л. Н. Толстой Гётеның ижадын кире баһалай («Герман һәм Доротея» һәм «Вертер»ҙан башҡаларын). Әммә Пушкин осоронда телгә алынған шағирҙарҙан тыш, Гёте Фет (ул «Фауст», «Герман менән Доротея», "Рим элегиялары"н тәржемә итә)[16], Майков («Алексис һәм Дора», «Шағир һәм сәскә үҫтереүсе ҡыҙ»ҙы тәржемәләй)[17], А. Толстой («Коринф кәләше», «Хоҙай һәм баядера» һ.б. әҫәрҙәрен тәржемә итә) һәм айырыуса Тютчев («Вильгельм Мейстер»ҙан шиғырҙарҙы, «Йырсы» балладаһын тәржемә итә)[19] ижадына йоғонто яһай. Символистар яҙыусының культын булдыра[20]. В. Иванов шулай тип белдерә: «Поэзияла ҡасандыр Гёте булдырған символизм принцибы, оҙаҡ аҙашып йөрөгәндән һуң, тағы ла үҙенең урынына ҡайтты». Гёте шиғырҙарына Шуберт яҙған йырҙарҙың текстары Цветаеваның аҙыҡҡы тәржемәләре була. «Фауст» В. И. Лениндың яратҡан китаптарының береһе була.
Гёте һәм башҡорттар
Гёте башҡорт яугирҙәре менән дә осраша. 1814 йылдың ғинуарында ул дуҫы Фридрих Вильгельм Генрих фон Треберға хат яҙа, шунда ошо осрашыуҙы ентекле һүрәтләй. Гёте ул мәлдә Веймарҙа йәшәй. Ҡаланың протестант мәктәбендә башҡорттарҙың намаҙ уҡыуына тап булыуын әйтә. Һуңынан яҙыусы уларҙы үҙенә саҡыра. Башҡорттар был осрашыу иҫтәлегенә ян һәм уҡ бүләк итә. Гёте улына яҙған хатында: «Мин бында уларҙың принцтарын, солтандарын күрҙем», — ти. Был "принц"тарҙың береһенең, башҡорт отряды етәксеһенең фамилияһы Альберт Гётеның атаһына яҙған хаттары араһында табылған бер яҙмаһында була. Яҡынса 1814 йылдың 22 мартында яһалған яҙмала: «Ғосман Ғүмәров, башҡорт кенәзе» тип яҙылған. Әйткәндәй, тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, 1814 йылда Изге Лауренция сиркәүе янында, Тюрингия кенәзлеге принцы Гюнтер башҡорт уҡ-һаҙаҡтарының көсөнә шик белдергәс, дүрт башҡорт йәйәнән уҡ атыу оҫталығын күрһәтә. Бер уҡ сиркәү көмбәҙенең төбөн тишеп ҡаҙала. Ағас уҡ серегәс, уны ҡоросҡа алыштыралар. Был ҡорос уҡ әлеге мәлдә алтынға алыштырылған. Был сиркәү Веймарҙан 100 саҡрым алыҫлыҡтағы Шварц ҡалаһында урынлашҡан.
Хәтер
Гёте хөрмәтенә Меркурийҙағы кратер һәм гётит тигән минерал аталған. Гётеның героиняһы хөрмәтенә 1905 йылда бер астероидҡа Зулейка тигән исем бирелә. Санкт-Петербургта шағирға бюст ҡуйылған. Швейцарияла Дорнах ҡалаһында Гётеға бағышлап бина — Гётеанум төҙөлгән.
Вариҫтары
Гёте һәм ҡатыны Кристиананың биш балаһы була. Өлкән улдары Августтан һуң тыуған башҡа балалары иҫән ҡалмай. Августтың өс балаһы — Вальтер Вольфганг, Вольфганг Максимилиан, Альма. Август атаһы үлерҙән бр йыл алда Римда мәрхүм була. Августтың балалары никахҡи инмәй һәм шуға ла Гётеның тоҡомо 1885 йылда өҙөлә.
Эстон алфавиты
Эстон алфавиты — эстон телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.
Эстон алфавитында бөтә стандарт латин хәрефтәре һәм бер нисә диакритик тамғалы хәреф ҡулланыла. c, q, w, x, y хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған исемдәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, New York, Casablanca, Quebéc, Marx)
Колчанов Григорий Семёнович
Колчанов Григорий Семенович (20 ноябрь 1901 йыл, Рәсәй империяһының  Өфө губернаһы Вознесенка ауылы, — 1 май 1988 йыл, Краснодар, СССР) — СССР хәрби етәксе, гвардия генерал-майоры (20.12.1943).
Биографияһы
Григорий Семенович Колчанов 1901 йылдың 20 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Вознесенка ауылында тыуа. Урыҫ.
Граждандар һуғышы
1919 йылдың 1 ноябрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына  мобилизациялана һәм Өфө губернаһы Бөрө өйәҙ хәрби комиссариатында переписчик булып  хеҙмәт итә,  1921 йылдың август айынан — был өйәҙҙең Пономаревка улус хәрби комиссариатында эш башҡарыусы булып хеҙмәт итә,  ноябрҙән — Өфө ҡалаһында  99-сы уҡсылар полкының ҡыҙылармеецы.
Һуғыш-ара йылдар
1922 йылдың ғинуарынан алып 100-сө Кронштадт пехота курсында, аҙаҡ ул  3-гә үҙгәртелә. 1923 йылдың сентябренән Көнбайыш фронттың  4-се уҡсылар дивизияһы 12-се  уҡсылар полкының отделение командиры, рота һәм кесе комсостав мәктәбенең старшинаһы.
1925 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Замоскворечье Эшселәре исемендәге Киев пехота мәктәбенә ебәрелә. 1925 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1927 йылдың сентябрендә уны тамамлағандан һуң  51-се Перекоп уҡсылар дивизияһының 152-се  уҡсылар полкына тәғәйенләнә, унда уҡсылар  взводы һәм полк мәктәбе взводы командиры, рота командиры һәм батальон штабы  начальнигы, полк штабы начальнигы ярҙамсыһы вазифаларын биләй.
1933 йылдың декабрендә Алыҫ Көнсығышҡа Айырым Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ Көнсығыш армияһы Полтава батальонының 98-се айырым  пулемет батальоны штабы начальнигы итеп ебәрелә. 1935 йылдың декабренән 92-се уҡсылар дивизияһының 274-се уҡсылар полкында уҡыусы батальон менән етәкселек итә.
1937 йылдың февраленән «Атыу» курстарында уҡый, артабан 274-се уҡсылар полкы штабы начальнигы вазифаһын ваҡытлыса башҡара. 1938 йылдың ғинуарынан 1-се (оператив) частең начальнигы һәм дивизия штабының ваҡытлыса начальник вазифаһын башҡарыусы. 1938 йылдың 26 июнендә Айырым Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ Көнсығыш армияһы һәм 1-се Айырым Ҡыҙыл Байраҡлы армия составында 92-се уҡсылар дивизияһының 203-се уҡсылар полкы командиры итеп тәғәйенләнә. Һуғыш алдынан ул Алыҫ Көнсығыш хәрби округының 25-се армияһына инә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш башланыу менән элекке вазифаһында ҡала. 1941 йылдың 30 октябрендә дивизия Волхов йүнәлешендә 4-се айырым армияға ебәрелә һәм Тихвин оборона һәм һөжүм итеү операцияларында ҡатнаша.
1942 йылдың февраленән майор Колчанов Волхов фронтының 59-сы армияһы 288-се уҡсылар дивизияһының 1014-се уҡсылар полкы менән етәкселек итә, ә июль айынан дивизия штабы начальнигы вазифаһын башҡара. Уның частары Любань һөжүм операцияһы ваҡытында баҫып алған Волхов йылғаһының көнбайыш ярында плацдармда оборонала була. 1942 йылдың 8 сентябрендә подполковник Колчанов 288 -се уҡсылар дивизияһы менән командалыҡ итә. 1944 йылдың ғинуарына тиклем уның частары 59-сы составта, һуңынан Волхов фронтының 4-се һәм 54-се армияһы составында киң фронтта был плацдармды тотоп, оборона тота. 18 ғинуарҙа дивизия оборона һыҙатын 44-се уҡсылар дивизияһына тапшыра һәм марш менән   54-се резерв армияһы урынлашҡан  Зенино  районына сыға  (Любань ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡараҡ). 1944 йылдың 22 ғинуарынан ул һуғышҡа инә һәм дүрт көнлөк көсөргәнешле һуғыштарҙан һуң Рамцы, Грустыня, Ильинский Погост тораҡ пункттарын яулай, ә   28 ғинуарҙа Любань ҡалаһын азат итә. Һуңынан дивизия тимер юл буйлап Кесе Вишера станцияһына күсерелә һәм Бөйөк Новгород тан  төньяҡ-көнсығыштараҡ районға килә. 19 февралдән ул 54-се армия составында Песочки, Сольцы, Дно, Остров  йүнәлешендә дошманды эҙәрлекләүгә күсә. 1944 йылдың 21 февралендә уның частары Сольцы тимер юлы станцияһын, 24 февралдә — Дно ҡалаһын, ә 26 февралдә Порхов ҡалаһын яулай, шунан һуң икенсе эшелонға күсә һәм Остров ҡалаһы йүнәлешендә хәрәкәтте дауам итә. 1944 йылдың 13 мартында ул, Остров ҡалаһынан 18 саҡрым төньяҡ-көнсығышта раҡ немецтарҙың ныҡышмалы ҡаршылығына юлығып, оборонаға күсә. 1944 йылдың 26 февралендә Юғары Баш командованиеның бойороғо менән Дно ҡалаһын азат итеү өсөн уға «Дновская» исеме бирелә.
1944 йылдың 19 июнендә генерал-майор Колчанов Рославль 326-уҡсылар дивизияһы командиры вазифаһына күсерелә, дивизия 3-сө Балтик буйы фронтының  67-се армия  составында Псков районында ҡаты һуғыштар алып бара. 23 июлдән Псков-Остров һәм Тарту һөжүм операцияларында ҡатнаша. Уның частары Бөйөк йылғаһын аша сыға, 30 июлдә Эстония территорияһына аяҡ баҫа һәм 25 августа Элва ҡалаһын яулай. Дивизия составында буйынса 18 сентябрҙән алып 30 сентябргә тиклем дивизия Ленинград фронтының  2-се удар армияһы составында Балтик буйы, Таллин һөжүм операцияларында ҡатнаша, улар барышында  Вильянди һәм Мыйзакюла ҡалалары азат ителә. СССР Хәрби-һауа Көстәренең 1944 йылдың  7 сентябрендәге Указы менән Тарту ҡалаһын азат иткәне өсөн  Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 30 сентябрендә дивизия Юғары Баш командование Ставкаһының резервына сығарыла һәм 16 октябрендә 2-се Белорус фронты составына тапшырыла. Һуғыштың һуңғы этабында шул уҡ армия составында Көнсығыш-Пруссия, Млава-Эльбинг һәм Көнсығыш-Померан һөжүм операцияларында ҡатнаша. 1945 йылдың 18 февраленән 19 февралгә ҡараған төндә частар Висла йылғаһын аша сыға һәм Данциг йүнәлешендә йылғаның һул яры буйлап һөжүм итә. 6 мартта Прейсиш-Старгард ҡалаһын,  ә 30 мартта  Данциг ҡалаһын азат итәләр. Апрель айында дивизия Штеттин районына 300 километрлыҡ марш дойоштора һәм Берлин һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. 28 апрелдә Одер йылғаһын аша сыға һәм, Анклам, Грайфсвальд, Штральзунд ҡалаһы районында һәм Рюген утрауында һөжүм итеү һуғыштары алып бара.
Комдив Колчанов Юғары Баш командующийҙың рәхмәт бойороҡтарында шәхсән ун бер тапҡыр телгә алына.
Һуғыштан һуңғы карьераһы
1946 йылдың ғинуарынан алып Ленин орденлы Ҡыҙыл Байраҡлы Суворов һәм Богдан Хмельницкий орденлы 88-се гвардия уҡсылар дивизияһының  командиры вазифаһын башҡара.
Августа Көнбайыш-Себер хәрби округына 6-сы гвардия уҡсылар бригадаһы командиры итеп күсерелә.
1948 йылдың декабренән 1950 йылдың февраленә тиклем М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия ҡарамағында уҡсылар дивизиялары командирҙарының белемен камиллаштырыу курстарында уҡый, һуңынан Төньяҡ-Кавказ хәрби округының хәрби һәм сәйәси әҙерлек бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1953 йылдың 20 апрелендә вазифаһынан бушатыла.
1953 йылдың 20 июнендә генерал-майор-Колчанов запасҡа китә.
Алатауайыры ( Ишембай районы)
Алатауайыры (Алатауайыры), Ташбүкән тип тә йөрөтөлгән— хәҙерге Ишембай районында булған, хәҙер юҡҡа сыҡҡан ауыл.Ҡолғона ауыл советына ингән.
Тарихы һәм географияһы
Ауыл 1930-йылдарға тиклем Алатауайыры йылғаһы буйында (Еҙем йылғаһы бассейны) булған. 1865—1896 йылдар араһында Юрматы волосы Ташбүкән (Үрге Ташбүкән һәм Түбәнге Ташбүкән) ауылы кешеләре тарафынан нигеҙ һалынған. 1896 йылда 20 йортта 72 кеше ,1906 йылда— 25 кеше йәшәгән. Халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән, ағастан төрлө кәрәк-яраҡ яһаған. Алатауайыры Ташбүкәндән айырылып сыҡҡан Ҡалыу-Айыры, Урта-Айыры ауылдарына күрше булған. Ауылдың төп аймағы- Алатау-Айыры, Шауһөйәк, был аймаҡтың бер өлөшө Ташбүкәндә ҡалған.
Топонимика
Айыры (төрки. телдәрҙә, башҡорт телендә) —армыт, тау армыты. Алата́у— «ала тау» (төрлө төҫлө). Топонимдың башҡортса атамаһы Алатауайыры) уртаҡлыҡ исемдәргә хас булмаған ике һүҙҙе ҡушып булдырылған.
Һылтанмалар
http://ru.advisor.travel/city/Alatau-Ayry-1893809/photos
Гаврилов Михаил Александрович
Гаврилов Михаил Александрович (24 ноябрь (11 ноябрь) 1903 йыл — 29 апрель 1979 йыл) — СССР-ҙың ғалим-инженер-электригы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Илдә информатика һәм кибернетика фәндәренә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1948), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1964). Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Михаил Александрович Гаврилов 1903 йылдың 11 ноябрендә Мәскәүҙә Ҙур театрҙың балет артисы — Александр Митрофанович Гаврилов ғаиләһендә тыуған, әсәһе Елизавета Сергеевна Гаврилова теш табибы була.
1920 йылда |Мәскәүҙең 109-сы хеҙмәт мәктәбен тамамлағас, Юғары тимер юл курсына уҡырға инә, ләкин бер йылдан һуң Мәскәү юғары техник училищеһына (хәҙер Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) күсә һәм уны 1925 йылда «инженер-электрик» һөнәре буйынса тамамлай.