cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
WikiLeaks
Маҡсаттар
«The Colbert Report» Америка телетапшырыуы ваҡытында биргән интервьюһында Ассанж һүҙ иркен сикләү тураһында үҙ фекерен еткерҙе : «Был абсолют ирек түгел, ләкин һүҙ ирке хөкүмәт эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирә һәм закондарҙы яҡшыртырға ярҙам итә ала. Шуның өсөн АҠШ Конституцияһының „Хоҡуҡтар тураһында биллендә“ Конгресс матбуғат иркен сикләүсе закондар сығара алмай тип яҙылған. Матбуғат тураһында закон ҡабул итеүҙең закон менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше булмаҫҡа тейеш, сөнки матбуғат тураһында закон закондан өҫтөнөрәк, уны ул үҙе булдыра. Барлыҡ конституция йәки хоҡуҡи статьялар ҙа мәғлүмәт ағымынан алына. Шулай уҡ һәр бер хөкүмәт кешеләрҙең ысынбарлыҡты аңлауына нигеҙләнеп һайлана».
Рәсәй тураһында мәғлүмәттәр
Эшмәкәрлегенң башында сайт Ҡытай, Рәсәй һәм Үҙәк Евразиялағы репрессия режимдары уның төп тәнҡит йүнәлеше буласаҡ тип белдерә. 2010 йылда бер Рәсәй гәзитенә биргән интервьюһында Ассанж «Рәсәйҙең, һеҙҙең етәкселектең һәм һеҙҙең бизнесмендарығыҙҙың» абруйын төшөрә торған материалдар сығарырасағы турһында әйтә.
Джулиан Ассанж Бөйөк Британия төрмәһендә
Джулиан Ассанж 2012-2019 йылдарҙа Лондонда Эквадор илселеге бинаһында йәшәй. Эквадор хөкүмәте уға сәйәси ҡасҡын статусын бирә. Ассанж АҠШ хөкүмәте тарафынан WikiLeaks веб-сайтында Афғанстан һәм, Ираҡтағы АҠШ-тың хәрби операцияларын, Гуантанамо лагерендә (Куба ерендә) АҠШ хеҙмәткәрҙәренең тотҡондарға ҡарата рәхимһеҙ ҡылыҡтарын  һәм б. фашлаған өсөн эҙәрлекләнә.
АҠШ баҫымы аҫтында Эквадор хөкүмәте Ассанждың Эквадорҙың Лондондағы илселеген ҡалдырыуҙы талап итә. 2019 йылдың 11 апрелендә ул Лондон уртаһында ҡулға алына.
Журналист Вон Смит 2019 йыл аҙағында  RT  телевидениеһына  дуҫы  Джулиан Ассанж менән булған телефон аша һөйләшеүе хаҡында һөйләй. Ассанж үҙе әйтеүенсә, Бөйөк Британия төрмәһендә  ул әкренләп үлә. Уның телмәре яртылаш аңлайышһыҙ, бик әкрен булыуы хәленең ысынлап та аяныслы булыуын күрһәтә.
Типтәрге
Типтәрге — (Тептярги) Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында Дәрбиш ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта, район үҙәгенән төньяҡ көнсығышҡа ҡарай 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҙур сөсө һыулы күл. Күл атмосфера яуым-төшөмдәре һәм грунт һыуҙары менән тулылана.
Топонимикаһы
Икенсе фараз буйынса Силәбелә йәшәгән тыуған яҡты өйрәнеүсе Фәрит Хәмит улы Хәсәновтың 2002 йылда «Околица» нәшриәтендә бик аҙ тираж менән «Аркаим: легенды, сказки» тигән китабында «типтәрге» атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһындағы аңлатмаһы бар. «Миңә уҙған быуаттың 60-сы йылдарында, – тип яҙа Хәсәнов, – Типтәрге күле буйында бесән эшләргә тура килде. Шул саҡта ошондай күренеш күҙәттем. Күл өҫтөндә ниндәйҙер ҡош күренеү менән, һауаға ыласын күтәрелә лә әлеге ҡошто бәреп төшөрә һәм, ҙур тиҙлек менән артынан шыҡыйып, ҡорбанына ташлана. Һуңынан был йыртҡыс ҡошто типтәрге тип атағандары тураһында белдем». Күренеүенсә, Типтәрге гидронимын Фәрит Хәсәнов, типтәрге тигән ҡош исеменән алынған, тип раҫлай
Тасуирламаһы
Типтәрге күле түңәрәк, урман-дала ерендә урынлашҡан, диаметры 3 саҡрымга яҡын, ҡатнаш урман — ҡайын, уҫаҡ, ҡарағай менән уратып алынған, һыу бик таҙа. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 217,4 м. Типтәрге ярҙары асыҡ, бейек түгел, болон үләндәре үҫкән йәки культивацияланған, урыны менән бәләкәй ҡайынлыҡтар бар. Күлдең көнсығыш һәм көньяҡ өлөшө бер аҙ һаҙлыҡланған. Типтәрге күленең оҙонлоғо — 3 км, киңлеге — 3,8 км, өҫкө йөҙөнөң майҙаны — 7,68 км², уртаса тәрәнлеге — 3,5 м, максималь тәрәнлеге — 4,5 м. Төбө күпселек өлешөндә ләмле, яр буйы зонаһында — нигеҙҙә, ҡырсынташ-ташлы, һирәгерәк - ҡомло. Күл соҡоро эрозия-тектоник сығышлы, экзоген процестар тарафынан үҙгәргән боҙолоуҙарҙан ғибәрәт. Һыу күләме массаһы — 25,3 млн м. Яр буйҙары ныҡ йырғыланған (ҡултыҡтар күп). 2 метр тәрәнлектәге яр буйы өлөшө күлдең 20% биләй, ярым күмелгән үҫемлектәр менән ҡапланған. Типтәрге аҡмай торған күл. Һыу йыйыу майҙаны — 34,5 км. Тирә яғы урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Күлдә һыу сөсө (минераллашыуы 760 мг/л), химик составы буйынса гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай. Типтәрге күлендә балыҡтарҙың урындағы тоҡомдары (табан балыҡ, сабаҡ, суртан, алабуға) һәм акклиматлаштырылған төрҙәре (карп, рипус, сиг, сырок) тереклек итә. Күл балыҡ хужалығы әһәмиәтенә эйә. Күлдә балыҡ тотоу түләүле. Юлламаны Дәрбиш ауылына ингән урында һатып алырға мөмкин. Йыртҡыс балыҡ - суртан һәм алабуға менән шөғөлләнеүсе һәүәҫкәр балыҡсылар араһында популяр булып тора.
Түбәнге Язевец
Түбәнге Язевец — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Үрге Тесовка
Үрге Тесовка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тесовка йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй ислам институты (Ҡазан)
Рәсәй ислам институты (Русия ислам институты) — Рәсәйҙәге дәүләткә ҡарамаған юғары профессиональ уҡыу йорто. Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан. Шулай уҡ Рәсәй ислам университеты булараҡ билдәле  — бындай устав исеме аҫтында уҡыу йорто 2009 йылға тиклем эшләй. Ислам фәндәре өлкәһендә белгестәр, шул уҡ ваҡытта донъяуи дисциплиналар буйынса юғары дөйөм мәҙәнилек дәрәжәһенә эйә булған, юғары квалификациялы мосолман руханиҙары әҙерләү төп маҡсаты булып тора. Институт Ислам донъяһы университеттары федерацияһы Башҡарма комитетына инә.
Ректоры — Рафиҡ Мөхәмәтшин Мөхәмәтша улы.
Тарихы
Рәсәй ислам институтының ойоштороусылары булып торалар:
Институтта ҡабул ителгән өҫтөнлөклө дини-хоҡуҡи мәктәп булып имам Әбү Хәнифә мәҙһәбы тора.
Институт белем биреү эшмәкәрлеген юғары профессиональ белем биреүҙең дәүләт стандарттары нигеҙендә бакалавриат һәм магистратура программалары буйынса тормошҡа ашыра, ислам теологияһы өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә, тормошҡа ашырылыусы белем биреү программалары буйынса квалификацияны күтәреүҙе һәм профессиональ белем камиллаштырыуҙы тормошҡа ашыра.
РИИ 2007 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығынан дәүләт аккредитацияһы алған Рәсәйҙә беренсе ислам уҡыу йорто булып тора.
2009 йылдан РИИ Ислам хеҙмәттәшлек ойошмаһының (OIC) мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса ойошмаһы (ISESCO) ҡарамағындағы  Ислам донъяһы университеттары федерацияһы (FUIM) составына инә, был Рәсәй ислам институтын тамамлаусыларға, университеттың халыҡ-ара килешеүе нигеҙендә,  Төркиәнең, Малайзияның, Индонезияның бөтә донъяға танылған сит ил уҡыу үҙәктәрендә уҡыуҙы дауам итеү мөмкинлеген бирә.
2013 йылдың мартында РИИ ФУИМ башҡарма комитеты составына инә.
Бөгөнгө көндә Рәсәй ислам институтында Рәсәйҙең 30-ҙан ашыу төбәгенән, шулай уҡ БДБ илдәренән, 600-ҙән ашыу студент уҡый. Рәсәй ислам институты юғары һәм урта профессиональ ислам уҡыу йорттары өсөн методик һәм методологик үҙәк булып тора.
РИИ-ны тамамлаусылар Рәсәйҙең күп кенә мәсеттәрендә имам-хатыйб булып хеҙмәт итәләр, Рәсәй һәм БДБ илдәренең ислам профессиональ юғары һәм урта уҡыу йорттары уҡытыусылары булып китәләр, Рухи идаралыҡтарҙа, дәүләт учреждениеларында, шулай уҡ ғилми һәм эксперт ойошмаларҙа.
Факультеттары
Теология факультеты 2002 йылда нигеҙ һалына. Теология факультетына уҡырға ингән студенттар теолог квалификацияһын ала. Был йүнәлеш буйынса ситтән тороп уҡыу бүлеге асылған. Уҡыуға егеттәр һәм шулай уҡ ҡыҙҙар ҡабул ителә. Уҡыу мөҙҙәте — 4 йыл. Сығарылыш студенттары бакалавр дәрәжәһен ала. Факультет «Теология», «Ислам журналистикаһы», «Лингвистика», И«слам иҡтисады» йүнәлештәрен берләштерә.
Бакалавриат программаһын уңышлы үҙләштергән студенттар магистратура программаһы буйынса уҡыуҙарын дауам итә ала.
Университетта дини уҡыу дисциплиналарын, Иордания дәүләт университеты, «Әль-Әзхар» (Мысыр), әл-Бохари исемендәге Ислам институты, шулай уҡ РИУ һәм «Мөхәммәҙиә» юғары мәҙрәсәһе кеүек абруйлы сит ил  юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар уҡыта.
Кафедралары
Рәсәй Ислам институты - юғары һәм урта профессиональ ислам уҡыу йорттары өсөн мөһим методологик һәм методик үҙәк булып тора. Ғилми-тикшеренеү эштәре Рәсәй ислам институтында дүрт кафедрала алып барыла:
Лимп-Питыль-Кы (Худосей ҡушылдығы)
Лимп-Питыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.
Рәсәй ислам институты (Ҡазан)
Кафедралары
Гуманитар дисциплиналар кафедраһы донъяуи фәндәр (философия, психология, педагогика, тарих һәм башҡалар.) уҡытыусыларын берләштерә. Ғилми йүнәлештәре: дини һәм донъяуи мәғариф системаһында инновациялар кафедраһы, Рәсәйҙә ислам институттарының тарихы һәм.
Ислам хоҡуғы кафедраһы 2008 йылда булдырылған. Кафедра бурыстары араһында — уҡытыу процесын методик һәм методологик тәьмин итеү. Кафедраның ғилми йүнәлештәре: ислам хоҡуғында хәҙерге заман финанс — хоҡуҡи мөнәсәбәттәрҙе тикшеренеү, компаратив хоҡуҡ өлкәһендә тикшеренеүҙәр, толерантлыҡ һәм конфессия-ара татыулыҡ формалаштырыу,  Ҡөрьән һәм Сөннәне заманса ҡаҙаныштар нигеҙендә теологик тикшереү. Кафедраға түбәндәге предметтар беркетелгән: ислам хоҡуғы һәм закондарҙы өйрәнеү, ислам ҡануниәте нигеҙҙәре, ислам закондар сығарыу тарихы, ислам хоҡуғы принциптары, Ҡөрьән закондар сығарыу аяттарына аңлатма.
Лимп-Питыль-Кы (Худосей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй ислам институты (Ҡазан)
Кафедралары
Ислам дине кафедраһы 2008 йылда булдырылған. Темалар фәнни ашырыу сиктәрендә түбәндәге ғилми йүнәлештәре: тарих һәм эшмәкәрлеге таралған суфыйсылыҡ волга буйында ислам дине һәм донъяуи юғары профессиональ белем нисбәте, аңлатма сағыштырмаса һәм хәҙерге заман — эҙләнеүҙәр сопоставительный һәм изге риүәйәт. Кафедраға түбәндәге предметтар беркетелгән: ислам дине, исламда дини төркөмдәр һәм секталар, Ҡөрьәнгә аңлатма бирең нигеҙҙәре, Ҡөрьән (уҡыу һәм хәтерҙә ҡалдырыу), хәҙистәрҙе өйрәнеү, коранистика, ислам тарихы, ислам этикаһы, ислам педагогикаһы, ислам цивилизацияһы тарихы, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тормошон һүрәтләү, Ҡөрьәнде уҡыу ҡағиҙәләре һәм ысулдары, ислам тарихының күренекле эшмәкәрҙәре, Рәсәйҙә ҡөрьән тәржемәләре тарихы, дини дисциплиналарҙы уҡытыу методикаһы.
Филология һәм илдәрҙе өйрәнеү кафедраһы тел дисциплиналары уҡытыусыларын (ғәрәп, инглиз, рус, татар) берләштерә. Ғилми йүнәлештәре: белем биреү системаһында инновациялар һәм уларҙы ҡулланыу, көнсығыш телдәрен уҡытыуҙың көнүҙәк мәсьәләләре.
Шри-Ланкала ислам
Шри-Ланкала ислам дин тотоусылар һаны буйынса икенсе урында тора. 2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Шри-Ланканың 1 967 227 кешеһе (яҡынса 9,1 процент) ислам динен тота. Урындағы халыҡ шулай уҡ ларакалла халҡын билдәләү өсөн «мосолман» терминын ҡуллана.
Тарихы
Исламды Шри-Ланкаға VII быуатта ғәрәп сауҙагәрҙәре алып килә. VIII быуатта ғәрәптәр Һинд океанындағы сауҙаның күп өлөшөн контролдә тота һәм исламды таратыуға булышлыҡ итә. Уларҙың күбеһе утрауҙа төпләнеп ҡала. Әммә XVI быуатта Шри-Ланкаға португалдар килгәс, ларакалла йәки шри-ланка мавры тип аталған ғәрәп вариҫтарының күпселеге эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Сингал хакимдары күп кенә мосолмандарға Үҙәк яйлалала һәм Шри-Ланканың Көнсығыш провинцияларында һыйыныу урыны бирә.
XVIII һәм XIX быуаттар дауамында нидерланд һә йылдың октябрендә м британ хакимдары рөхсәте менән утрауҙа яван һәм малай мосолмандары урынлаша. Улар ларакалла халҡының ислам традицияларын үҙләштерә, уларға үҙҙәренең уникаль ислам практикаһын индерә. Күскенселәрҙең вариҫтары хәҙер шри-ланк малайҙары төркөмөн тәшкил итә. XIX һәм XX быуаттарҙа утрауҙа һинд мосолмандарының миграцияһы күҙәтелә, был шулай уҡ исламдың үҫеүенә булышлыҡ итә. Атап әйткәндә, Пакистан һәм Көньяҡ Һиндостандан мосолмандары ислам хоҡуғының шәфиғи һәм хәнәфи мәҙһәбен алып килә, шул ваҡытҡа тиклем утрау мосолмандарының күпселеге традицион сөннилек һәм суфыйлыҡ практикаһын тотҡан була.
Граждандар һуғышы ваҡытында мосолмандар
26 йыл дауамында Шри-Ланкала үҙәк хөкүмәт һәм «Тамил Иламды азат итеүсе юлбарыҫтар» (ТОТИ) хәрбиләштерелгән хәрәкәте араһында граждандар һуғышы бара. ТОТИ-ҙар ларакалла халҡы төпләнеп йәшәгән территорияларҙа «Тамил Илам» дәүләтен булдырыу өсөн көрәшә. ТОТИ-ҙар моноэтник дәүләт булдырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Улар мосолмандарҙы юҡ итеү буйынса фашистик сәйәсәт (геноцид) алып бара. Шулай 1990 йылдың октябрендә 95 меңдән ашыу мосолман Төньяҡ провинциянан ҡыуыла. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң,ҡыуып сығарылған ғаиләләрҙең бер өлөшө элекке йәшәгән урындарына ҡайта. Джафна ҡалаһында 2000 ашыу мосолман йәшәй, хәҙерге ваҡытта ҡалала мәсеттәр һәм кибеттәр ҡайтанан тергеҙелә.
Шри-Ланка маврҙары
Шри-Ланка маврҙары тамил телендә һөйләшә һәм ислам динен тота. Бер нисә генеалогик теория ларакалла халҡының тамил этносына ҡарауын дәлилләй, уларҙың ата-бабалары тамил булған һәм башҡа конфессияларҙан ислам диненә күскән тип күрһәтә. Башҡа тикшеренеүселәр раҫлауынса, Шри-Ланка маврҙары утрауға исламды алып килгән ғәрәп сауҙагәрҙәренең вариҫтары булып тора. Был теорияны сингалдар һәм үҙәк хөкүмәт хуплай, ул ларакалла халҡын тамилдарҙан айырым этник төркөм итеп айырып ҡарай. Әммә бер нисә сығанаҡ был классификацияны һәм ларакалды тамилдарҙан айырыуҙы инҡар итә.
Көнсығыш яр буйы
Илдең көнсығыш провинцияларында һан яғынан мосолмандар күберәк. Португалдар тарафынан эҙәрлекләүҙәр булған осорҙа ларакалла халҡы көнсығыш яр буйына килеп төпләнә. Маврҙар башлыса ауыл хужалығы, балыҡсылыҡ һәм сауҙа менән шөғөлләнә. Ларакалла халҡына ҡарау, Һиндостандың көньяҡ-көнбайыш Керала штатындағы кеүек үк, ҡатын-ҡыҙ нәҫеле буйынса дауам итә. Шул уҡ ваҡытта улар ислам хоҡуҡи системаһын ҡуллана.
Көнбайыш яр буйы
Көнбайыш яр буйындағы маврҙарҙың күпселеге сауҙа һәм дәүләт хеҙмәтендә мәшғүл һәм Көнбайыш һәм Төньяҡ-Көнбайыш провинцияларҙың эре ҡалаларында йәшәй. Көнбайыш яр буйында ғаиләнең нәҫел ебе ирҙәр буйынса дауам итә. Үҙәк провинцияларҙағы кеүек үк, көнбайыш яр буйында яңы тыуған маврҙарға атаһының исеме фамилия итеп алына, был ғәрәп традицияһына оҡшаш.
Малайялылар
Шри-Ланканың сығышы менән Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан булған малайялылары бөгөнгө көндә яҡынса 50 000 кеше йәғни илдең бөтә мосолмандарының 2,5 процентын тәшкил итә. Уларҙың ата-бабалары утрауға Шри-Ланка һәм Индонезия Голландия колониялары булған саҡта килеп төпләнгән. Малайя күскенселәренең күпселеге Голландия колониаль хакимиәтенең Шри-Ланкаға индерелгән һалдаттары була, һуңынан улар утрауҙа йәшәргә ҡала. Күскенселәрҙең бер өлөшө тотҡондар, шулай уҡ Индонезияның Цейлон утрауына һөрөлгән абруйлы ғаиләләре вәкилдәре лә була, һәм аҙаҡ улар утрауҙы ташлап китмәй. Маврҙар кеүек үк, малайяларҙың күпселеге сөннилектең шәфиғи мәҙһәбенә ҡарай.
Башҡа һинд мосолмандары
Һинд сығышлы мосолмандар — утрауға колониаль осорҙа яҡшыраҡ тормош эҙләп килгән мигранттарҙың вариҫтары. Уларҙың бер өлөшө португал хакимлығы осоронда, икенселәре Британия идара итеү осороноң төрлө осорҙарында килгән. Уларҙың күпселеге Тамилнад һәм Керала штаттарынан, Ларакалланан айырмалы рәүештә, Көньяҡ Һиндостан халҡы менән этник яҡтан бәйле. Уларҙың дөйөм һаны 30 000 кеше тип баһалана. Һинд күскенселәренең күпселеге хәнәфи мәҙһәбенең сөнниҙәр динен тота, шул уҡ ваҡытта Төньяҡ һәм Көнбайыш Һиндостандан күсенеп килгәндәрҙең бик аҙҙары шиғый динен тота.
Алтай телдәре
Алтай телдәре — төрки телдәрҙе, монгол телдәрен,  тунгус манжур телдәрен, шулай уҡ корей һәм япон телдәрен берләштереүсе, телдәрҙең гипотезаға нигеҙләнгән ҙур ғаиләһе. Алтай телдәре генетик ҡәрҙәшлеге тураһындағыдағы гипотеза Н.А. Баскаков, З.Гомбоц, М.З. Зәкиев, Ж.Ғ. Кейекбаев, Е.Д.Поливанов, Н.Н. Поппе, Г.И.Рамстедт,М. Рясянен һ.б. хеҙмәттәрендә урын алған. Был телдәрҙең дөйөм лексик, фонетик һәм морфологик оҡшашлыҡтары (сингармонизм, агглютинация), зат категорияларының, предлогтарҙың юҡлығы, затһыҙ ҡылым формаларының (сифат ҡылым,хәл ҡылым) ҡулланылышы, билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы,  эйәлек категорияһының булыуы, бәйләүестәрҙең ҡулланылыуы алда аталған телдәрҙе берләштереүгә нигеҙ булып һанала. Һөйләмдә һүҙ тәртибе дөйөм ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәрсән һүҙ эйәртеүсе һүҙҙең алдынан; эйә һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә һ.б. Тәү тел системаһы тулыһынса асыҡланмау сәбәпле,гипотеза иҫбатланмай ҡала килә.
Алтай  телдәре лексикаһында, һүҙҙең фонетик төҙөлөшөндә (сингармонизм) һәм күп кенә грамматик категорияларҙың  (агглютинация, тартым, һөйләм төҙөлөшө) уртаҡлығында типологик оҡшаш билдәләр күҙәтелә. Алтай  телдәрендә һүҙҙең тамыры тотороҡло ауаз составы һәм мөстәкиллеге менән айырылып тора. Һүҙ яһалышы һәм үҙгәреше тамырһа берҙәй ҡушымталар ялғау юлы менән (агглютинация) башҡарыла. Алтай  телдәре өсөн ал ҡушымталар характерлы түгел. Барлыҡ алтай  телдәренә дә тиәрлек сингармонизм хас. Алтай  телдәрендә зат категорияһы юҡ, уларҙың күпселегендә тартым категорияһы бар. Затланышһыҙ ҡылым формалары (сифат ҡылым, хәл ҡылым һ.б.) йыш ҡулланыла. Алтай  телдәрендә эйә - һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә. Һөйлемдә һүҙ тәртибе ғөмөми ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәреп килеүсе һүҙ алдағы һүҙгә бәйле. Шуға күрә алтай  телдәрендә предлогтар түгел, ә бәйлектәр файҙаланыла. Алтай халыҡтарының телен, тарихын, этнографияһын һәм фольклорын өйрәнә торған фән тармағы алтаистика тип атала.
Добичен
Добичен (Dobitschen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 505 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Кубидат
Кубидат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Троицк (Шаран районы)
Яңы Троицк (Новотроицк) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Малькова Зоя Алексеевна
Малькова Зоя Алексеевна (19 ноябрь 1921 йыл, Кизел — 1 сентябрь 2003 йыл, Мәскәү) — педагог, сағыштырма педагогика белгесе; Мәскәү дәүләт педагогия сит ил телдәре институтының инглиз теле факультетын тамамлаған, РСФСР Педагогия академияһының педагогика тарихы һәм теорияһы  институты янындағы аспирантураны уңышлы тамамлаған; педагогия фәндәре докторы, СССР Педагогия фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы (1982); дөйөм педагогика фәнни- тикшеренеү институтының директоры.
Биографияһы
Зоя Малькова Кизел (Пермь өлкәһе) ҡалаһында 1921 йылдың 19 ноябрендә тыуған (ул йылдарҙа Кизел Пермь өлкәһенең эшселәр ҡасабаһы була). 1949 йылда Зоя Алексеевна Малькова Мәскәү дәүләт педагогия сит ил телдәре институтын тамамлай. Юғары белем алып сыҡҡандан һуң, дөйөм белем биреү урта мәктәбендә уҡыта башлай. Алдынғы уҡытыусы Малькова Зоя Алексеевна 1956 йылдарҙа СССР Педагогия фәндәре академияһының ғилми-тикшеренеү учреждениелары системаһында ғилми-тикшеренеү эше менән шөғөлләнә башлай. 1972 йылда Малькова Зоя Алексеевна үҙенең педагогия буйынса яҙылған докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — педагогия фәндәре докторы булып китә. Зоя Алексеевна Малькова 1974-1991 йылдарҙа Дөйөм педагогика ғилми-тикшеренеү институтының директор урынбаҫары һәм директоры булып эшләй. Был институт 1989 йылдан башлап Педагогика теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институты тип атала.
Бынан тыш Зоя Алексеевна Малькова 1986 йылда СССР Педагогия фәндәре академияһының сағыштырма педагогика фәнни советының рәйесе итеп һайлана. 1982 йылдың 26 мартында СССР Педагогия фәндәре академияһының академигы итеп һайлана. 2003 йылдың 1 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була һәм ҡаланың Ваганьков зыяратында ерләнә.
Һыу ташылдыҡтары
Ташылдыҡтар, седименттар (наносы) — һауа йәки һыу ағымы тарафынан килтерелгән ҡаты өлөшсәләр.
Тасуирламаһы
Гидрологияла (шулай уҡ йырҙа өйрәнеүҙә (русловедение), гидравликала) йырҙа ташылдыҡтары һәм йырҙаға бәйһеҙ ташылдыҡтар айырыла. Шулай уҡ ташылыу рәүеше буйынса ағым тәгәрәтеп килтергән (ауыр ташылдыҡтар) һәм һыу ағыҙып килтергән төрҙәргә бүленә. Йырҙа ташылдыҡтарын ғәҙәттә һыу төбөнән ағым тәгәрәтеп күсерә, ә йырҙанан тыш — һыуға эләгеп, ағып килә.
Ташылдыҡтар күсеүе йырҙа процесының асылын тәшкил итә.
Ташылдыҡтар барлыҡҡа килеү интенсивлығы һыу ағымының тиҙлегенә бәйле. Таулы төбәктәрҙә ҡыҫҡа көслө ҡойма ямғырҙар быға бигерәк тә булышлыҡ итә.
Һыу йыуыу арҡаһында йыл һайын Ер өҫтө  10-12 млрд.куб. м тау тоҡомо һәм тупраҡ  юғалта. Барлыҡ йыллыҡ ҡаты аҡманың яҡынса 40 проценты 9 йылға  өлөшөнә тура килә: Хуанхэ - 2 млрд. т тиерлек, Ганг - 1.5 млрд. т, Амазонка - 548 млн. т, Миссисипи - 312 млн. т, Амударъя - 217 млн. т, Нил - 111 млн. т., йәнә Брахмапутра, Янцзы, Һинд йылғалары. Рәсәйҙәге йылғалар араһында иң күп ташылдыҡтар аҡмаһы Йәнәсәйҙә - 17 миллион т. Һыу йыуыуы арҡаһында Ер өҫтө мең йылда 7 см-ға төшә бара.
Октябрь (Ҡыйғы районы)
Октябрь (Октябрь) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 40 кеше. Почта индексы — 452510, ОКАТО коды — 80236845003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лимп-Питыль-Тан-Кыке
Лимп-Питыль-Тан-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хэтыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мостовка (Суенга ҡушылдығы)
Мостовка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суенга йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дойна (ҡасаба)
Дойна (ҡасаба) (Deuna) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 960 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37355 һәм автомобиль коды — EIC.
Кута (боронғо ҡала)
Ҡаланың харабаларын Ормуз  Рассам Бабилдан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай биш сәғәтлек юлда, Телль-Ибраһим ҡалҡыулығында, таба;  Нергалдың һәм уның  ҡатынының ғибәҙәтханаһы урыны ла беленә. Ассирий  гимндарында Нергал Кута хакимы тип телгә алына.
Кута Ассирия батшаһы Саргон  II тарафынан баҫып алынғас, унда йәшәгән халыҡтың күбеһе Самарияға күсерелә.
Кинйәбулат
Кинйәбулат — Ир-егет исеме.
Йырҙар
[http://toratay.com/music/song/1606-kiniabulat Кинйәбулат. Артур Туҡтағолов башҡарыуында]
Башҡа
[http://www.bashskazki.ru/page533.html Кинйәбулат. Әкиәт] [http://ru.forvo.com/word/%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B9%D3%99%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82/ Кинйәбулат. Әйтелеше]
Кар-Тукульти-Нинурта
Кар-Тукульти-Нинурта (хәҙерге атамаһы — Тулул-эль-Акар, Ираҡтың Сәләх-әд-Дин провинцияһында урынлашҡан) — боронғо Ассириялағы ҡала, Ашшур илаһҡа табыныу тәғәйенләнешендәге яңы үҙәк, бәлки, беҙҙең эраға тиклем 1243—1207 йылдарҙа  ассирий батшаһы Тукульти-Нинурта  I  Ашшурҙан төньяҡтараҡ нигеҙләгән яңы баш ҡала булғандыр. Ҡаланың атамаһы «Тукульти-Нинурта порты» тигәнде аңлата.
Тарихы
Кар-Тукульти-Нинурта   Ассирия империяһының иҫке баш ҡалаһы Ашшурҙан төньяҡҡа ҡарай өс километр самаһы алыҫлыҡта төҙөлгән булған. Кар-Тукульти-Нинурта Тигр йылғаһының һул ярында ултырған. Диуар менән уратылған ҡала биләмәһе 800 х 800 метр үлсәмле булған. Ҡала уртаһынан уны көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә бүлгән диуар үткән. Ҡаҙыныуҙар барышында көнбайыш өлөштә, йылға буйында, төп ассирий илаһы  Ашшурға бағышланған ғибәҙәтхана табыла. Ғибәҙәтхана комплексы  53 х 90 метр үлсәмле була. Комплекстың көнбайыш өлөшөндә зиккурат урынлашҡан. Зиккуратта табылған текстарҙа ғибәҙәтхананың  Ашшур ғибәҙәтханаһы булыуы тураһында әйтелә, шулай уҡ  ҡаланың ҡайҙа урынлашҡаны тураһында мәғлүмәт бирелә. Башҡа текстарҙан билдәле булыуынса,  илаһтың һыны Ашшурҙан ошо ғибәҙәтханаға күсерелгән булған.
Батша Тукульти-Нинурта I  вафат булғас, ҡала ташландыҡҡа әйләнә, ә Ашшур илаһының һыны иҫке баш ҡалаға ҡайтарыла.
Йылға бөгөлө
Бөгөл — йылға йырҙаһының йәки башҡа ағымдың талғын бөгөлөшө, төп йүнәлеш һыҙығында ситкә тайпылған өлөштәге арауыҡ
Барлыҡҡа килеүе
Термин йыш ҡына меандра терминына тиңләштерелә, әммә был һәр ваҡыт нигеҙле түгел.
Йылға бөгөлө меандрланыу юлы менән дә, шулай уҡ башҡа сәбәптәр: геологик, геоморфологик һәм башҡалар буйынса ла барлыҡҡа килә.
Оҡшатыу һүҙҙәре
Оҡшатыу һүҙҙәре — предметтарҙың, күренештәрҙең сығарған тауышына, яҡтылыҡ күренешенә, эш- хәрәкәттең йәки тороштоң һанына (образына) оҡшатып яһалалар.
Кеше тауышына, хайуан һәм ҡош‑ҡорт сығарған өн‑ауаздарға, әйбер, предмет, тәбиғәт күренештәренән хасил булған тауыштарға оҡшатыуҙы белдергән һүҙ төркөмө. Оҡшатыу һүҙҙәре экспрессив була, йышыраҡ һөйләү телмәрендә ҡулланыла, матур әҙәбиәт телендә киң урын ала.
Бүленеше
Хәҙерге башҡорт телендә семантикаһы буйынса бер нисә төркөмсәгә бүленә:
Структураһы
Структураһы буйынса 3 төркөмгә айырыла:
Морфологик яҡтан үҙгәрмәй, яңы һүҙҙәр яһау өсөн нигеҙ була ала, мәҫ., «баҡыр‑», «ғауға», «сатлама», «шарлауыҡ»; ярҙамсы ҡылымдар м‑н («келт‑келт кил‑», «мырт ит‑») һәм исемдәр менән («шағыр‑шоғор трамвай», «кетер‑кетер күмәс» һ.б.) бәйләнешкә инә. Төрлө һөйләм киҫәктәре булып киләләр (Синтаксис).
Еманча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Шортомец
Үрге Шортомец — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лужма йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге айпа
Түбәнге айпа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кудинка (Еловка ҡушылдығы)
Кудинка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еловка йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Голая Снова
Голая Снова — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобылья Снова йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Печенкин
Печенкин (Печенкино) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 446 кеше. Почта индексы — 452472, ОКАТО коды — 80213809001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
21 декабрь
21 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 355-се көнө (кәбисә йылында 356-сы). Йыл тамамланыуға 10 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Локай-Мачий-Кы
Локай-Мачий-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мэрхы-Кондыя йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Кельчема
Түбәнге Кельчема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кельчема йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Шибаева Елена Алексеевна
Биографияһы
1970 йылда «Юридическая природа и правовое положение специализированных учреждений ООН» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. Ике йылдан һуң ул халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһында профессор позицияһын биләй;  МДУ студенттарына  халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса лекциялар курсын, шулай уҡ уҡ — халыҡ-ара ойошмалар хоҡуҡтары буйынса махсус курс уҡый. Мәскәүҙә 1999 йылдың 5 ноябрендә вафат була.
Эштәре
Елена Шибаева халыҡ-ара хоҡуҡта, шул иҫәптән халыҡ-ара ойошмаларҙың эшмәкәрлеге менән бәйле хоҡуҡи мәсьәләләрҙә махсуслаша. Ул йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора:
Һикияҙ (Ҡармасан ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Шәкәр кукурузы
Ҡәғбә бойҙайы йәки Шәкәр кукурузы (Zea mays) — бөртөклөләр (Poaceae) ғаиләһенең Zea L. кукуруз ырыуының берҙән бер культуралы бөртөклө иген вәкиле.
Ботаник яҙма
Кукуруз — һабағы 5—6 метрға етеп үҫә торған бер йыллыҡ бер өйлө үҫемлек. Һабағы, башҡа ҡыяҡлыларҙан айырмалы булараҡ, ҡыуыш түгел. Сәсәкләре — айырым енесле. Емешлекле башаҡсыҡтар сәкәндәргә йыйналған. Сәкән япраҡ ҡуйынтығында йыуанайған ҡыҫҡа ян бәбәктә урынлаша. Башаҡсыктар бер сәскәле, сәскә элпәләре юҡ, емешлек йомро емшәндән һәм осонда икегә айырылған оҙон ефәк һымаҡ бағанасыҡтан тора. Һеркәсле башаҡсыҡтар ике сәскәле, һәр сәскә өс һеркәсле. Башаҡсыҡтар һабаҡ осонда урынлашҡан эре йәйенке һеперткеләргә йыйылған. Уларҙы ел һеркәләндерә.
Игелеү тарихы
Шәкәр кукурузы Үҙәк һәм Көньяҡ Американан сыҡҡан; тыуған ерендә ул — 3—5 мең йылдарҙан бирле игелә торған үҫемлек. Башҡа фекер буйынса, бынан 8000 йыл элек Мексикалағы Бальсас үҙәнлеге индейҙары иҫ китмәле бер үҫемлекте йорт тирәләрендә үҫтерә башлайҙар. Шулай итеп, маис (кукуруз) был кешеләрҙе аусылыҡ менән көн күреүсе күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа әйләндерә. Х. Колумб һ.б. диңгеҙселәр ярҙамы менән кукуруз Европала пәйҙа була: башта Испанияға, шунан һуң Англияға, Португалияға, Францияға, Италияға килеп инә. Европанан иһә Һиндостанға, Ҡытай, Индонезияға «сығып китә». Йөҙ йыл да уҙмай, флораның әлеге иҫ китмәле вәкиле бөтөн донъяға тарала. Ер йөҙендәге иң боронғо культураларҙың берһе булған шәкәр кукурузы ауыл хужалығына нигеҙ һала. Кукуруз игә башлау менән, уның «тирәһендә» башҡа төрлө һөнәрселектәр ҙә тыуа һәм үҫә, һөҙөмтәлә, цивилизация барлыҡҡа килә. Һис икеләнеүһеҙ әйтергә мөмкин: Америка ҡитғаһының барлыҡ боронғо цивилизацияларының да сәскә атыуы кукурузға бәйле. Индейҙар уларҙан 200 төрҙән артыҡ тәғәм әҙерләй белгәндәр. Ҡыҙҙырғандар ҙа, бешергәндәр ҙә, япрағынан һут һәм шараб яһағандар, сәскә һеркәһен сумса эслеге итеп файҙаланғандар. Япрағы шулай уҡ түбә ябыуға, кәүҫәһе стена яһауға, ә ҡалдыҡтары усаҡ яғыуға киткән.
Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙа игелеү тарихы
Безҙең ил халҡы өсөн кукуруз Хрущёв исеме менән бәйле. Ләкин ул Рәсәйҙә XVII быуатта уҡ үҫтерелгән. Уны Ҡырымда, Кавказда һәм Украинаның көньяғында үҫтергәндәр. Империяның көньяк ҡалаларында кукуруз урамдарҙа ла һатылған: асыҡ һауала ҙур ҡаҙандарҙа йәш сәкәндәрҙе бешереп һата торған булгандар. Хакимиәткә коммунистар килгәс, был культураға иғтибар кәмегән. Бары 1959 йылда, совет башлығы Никита Хрущёв АҠШ-ҡа барып ҡайтҡандан һуң ғына уға иғтибар уяна.
Аҙыҡ-түлек булараҡ һәм иҡтисади әһәмиәте
Ер шарында бөгөн кукуруз бойҙайҙан ҡала иң күп игелә торған культура. АҠШ-та йыл һайын 300 миллион тонна кукуруз орлоғо йыйып алына, Ҡытайҙа — 145, ә Рәсәйҙә барлығы 3 миллион тонна ғына. Әлбиттә, Америкала моның 85 проценты мал-тыуарға ашатыла, һәм шуға да ундағы малдарҙың итенең йомшаҡлығы, һутлығы менән айырылып тора. Дөйөм алғанда, кукуруз ете төргә бүленә: шуның бишеһе техник культураға инә — ул малдарға ашатыу, ярма, крахмал, май яһау өсөн тотонола, ә ике төрө ашау өсөн китә. Һәр американлы йылына 1,5 килограмм кукуруз орлоғо ашай. Шәкәрле сортын сей килеш һәм консервлап ашайҙар, ә ярыла торган сортынан попкорн яһайҙар.
Сәләмәтлек өсөн файҙаһы
Кукурузды ысын мәғәнәһендә сәләмәтлекте ҡайғыртыусы тип атарға мөмкин. Ул — йөрәк һәм ҡан әйләнеше системаһына бик тә кәрәкле К витаминының иң яҡшы сығанактарының береһе. Был үҫемлектең тағын бер ыңғай яғы — унда Е витаминының күп булыуы. Был витамин — организмдың ҡартайуын тотҡарлаусы. Кукурузда нервы системаһының алыштырғыһыҙ ярҙамсылары булған В төркөмө витаминдары ла, иммунитетты көсәйтеүсе С витамины ла, һөйәк һәм тештәрҙең ныҡлығын тәьмин итеүесе Д витамины ла, шулай уҡ тимер, йөрәкте һаҡлаусы һәм матдәләр алмашыныуын нормалләштереүсе калий һәм магний ҙа бар. Таҙартылмаған кукуруз майы аппетитты түбәнәйтә һәм ябыҡтырыусы күп диеталарҙа файҙаланыла. Кукуруз ҡыҙҙырылған, майлы ризыҡ һәм спиртлы эсемлектәрҙең организмға китергән зыянын кәметергә ярҙам итә. «Баҫыуҙар батшаһы» бауыр һәм үт ҡыуығы эшмәкәрлегенә ыңғай йоғонто яһай, шуға күрә уны холецистит һәм гепатиттарҙы булдырмаҫҡа ярҙам итеүсе туҡланыу рационына индерәләр. Ваҡланған орлоғо яраларҙы төҙәтергә ярҙам итә, уны дерматиттарҙы (тән боҙолоуы) дауалауҙа ла ҡулланалар. Ә кукуруз сәсе исә (рыльца) һейҙек, үт ҡыуҙырғыс һәм ҡан туҡтатҡыс, һейҙек һәм үт ҡыуығындағы таштарҙы иретеүсе һәм ағыулануға ҡаршы сара һанала.
Ауырыуҙары
Диабротика — кукуруз культураһына бик ҙур зыян китереүсе ҡоротҡос. Ҡуңыҙҙың личинкалары тәүҙә кукуруздың тамырҙарын зарарлый, үҫеп етеп ҡуңыҙға әйләнгәс, үҫемлектең япраҡ һәм кәсәнен кимерергә керешә. Һөҙөмтәлә кукуруз сәкәндәре орлоҡ бирер дәрәжәгә үҫеп етә алмай. Россельхознадзор идараһы белгестәре әйтеүенсә, диабротикаға ҡаршы бик көслө пестицидтар ярҙамында ғына көрәшеп була.
Мышланка
Мышланка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сузун ([[Обь ҡушылдығы)|Сузун]] йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вешкома
Вешкома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Долгое күле - Сондола йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Избище (Гнилуша ҡушылдығы)
Избище  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гнилуша йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Томбағош
Яңы Томбағош (Новотумбагушево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 452636, ОКАТО коды — 80258865006.
Кузуча
Кузуча — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Яңы Томбағош
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кузуча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Түбәнге Пелдус
Түбәнге Пелдус — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лока-Кыня
Лока-Кыня — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алапокотыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәсәнов Кәлимулла Ғүмәр улы
Кәлимулла Ғүмәр улы Хәсәнов (Кәлимулла Гөмәр улы Хасанов, 6 июль 1878 йыл  — 1949 йыл) — уҡытыусы, Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Биографияһы
Милләте буйынса татар. Ҡазан губернаһы Мамадыш өйәҙе Сатыш волосының Чулкучий (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Чулпыч. б. ) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ҡазанда татар уҡытыусылар семинарияһын тамамлап, Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Борай ауылында рус-башҡорт башланғыс мәктәбендә уҡыта. Йыллыҡ эш хаҡы 838 һум була. 1905 йылдың ноябрендә Борай волосының уҡытыусылар союзын ойоштороу инициаторы була һәм декабрҙә Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй уҡытыусылар һәм халыҡ мәғарифы эшмәкәрҙәре союзы съезында делегат булып ҡатнаша. Думаға һайланған мәлгә тиклем партияһыҙ булып ҡала.
1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Яҡын булып Хеҙмәтсәндәр төркөмө һәм Крәҫтиәндәр союзы фракцияларына инә. Мосолман хеҙмәт төркөмөнә («Мосолман хезмәт тейфасе») нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Думаның аҙыҡ-түлек комиссияһында тора. 8-се бүлек исеменән уның ағзаларының хоҡуҡтарын тикшереү буйынса доклад менән сығыш яһай. Аграр мәсьәләләр, министрҙар советы декларацияһы, аҙыҡ-түлек комиссияһына һайлау, халыҡ мәғарифы буйынса комиссияһға һайлау, Өфө губернаһы халҡының аҙыҡ-түлек буйынса хәле тураһында фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша. П. А. Столыпиндың хөкүмәттең аграр реформаһы проектын нигеҙләүенә арналған сығышына яуап итеп, Хәсәнов айырым кешеләрҙең генә түгел, башҡорт йәмғиәттәренең дә милек хоҡуғын үтәүҙе талап итә. Мосолман хеҙмәтсәндәре төркөмө исеменән доклад менән сығыш яһап, Хәсәнов һул яҡтын алҡыштарына һәм уң яҡтан «Долой! Долой!» тигән ҡысҡырыуҙарға, ултырғыстар меәнн туҡылдатыуҙарға дусар була. II Думаның уң лидерҙарының В. М. Пуришкевич: «Әгәр һеҙгә беҙҙең тәртиптәр оҡшамай икән, Төркиәгә китегеҙ!», — тип ҡысҡыра. Уға яуап итеп Хәсәнов билдәле татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың «Китмәйбеҙ» тигән шиғырын уҡый.
1907 йылдың апрель-майында — Санкт-Петербург мосолман хеҙмәтсәндәре сығарған «Дума» гәзитенең рәсми мөхәррире. 1911 йылдың 7 мартында, йәғни Дума таратылғандан һуң 4 йыл үткәс, Петербург суд палатаһы уны ошо гәзиттә баҫылған «революцион йөкмәткеле» мәҡәләләр өсөн Ҡазан губерна төрмәһенә ябырға хөкөм итә. 1912 йылдың 26 майында иреккә сыға. Бынан һуң тағы ла Дәүләт Думаһына һайланып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем Ҡазанда страховкалау агенты булып эшләй, әммә 1914 йылдың сентябрендә ике йылға Ырымбурға «еңелеү кәйефе» һәм «урыҫтарға ҡаршы пропаганда» алып барғаны өсөн полиция күҙәтеүенә ебәрелә. Бер нисә тапҡыр ғаиләһе эргәһенә Ҡазанға ҡайтырға рөхсәт алырға тырыша, әммә үтенесе ҡәнәғәтләндерелмәй. 1915 йылдың 2 июлендә Эске эштәр минитсрлығы Хәсәновты административ тәртиптә ике йылға «Рәсәйҙең баш ҡалаларынан, Ҡазан губернаһы һәм хәрби торошта булған урындарҙан тыш, башҡа ҡалаларға һәм урындарға» һөргөнгә ебәрергә ҡарар сығара.
1917 йылғы февраль революцияһынан һуң, Ырымбур мосолман бюроһы ағзаһы итеп һайлана. Һуңынан Рәсәй мосолмандарының Ваҡытлы үҙәк бюроһы ағзаһы була(Петроград, 1917 март). 1917 йылдың 22 ноябре — 1918 йылдың 11 ғинуарында Өфөлә үткән эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Милли йыйылышы («Милли мәжлес») депутаты була. 1918 йылдың ғинуар — апрелендә эске Рәсәй һәм Себер төрки-татар мосолмандарының Милли идаралығы («Милли идара») ағзаһы итеп һайлана.
Совет заманында бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Мәҫәлән, 1921 йылдың 13 сентябрендә ул ваҡытта губерна комиссары ярҙамсыһы булып эшләгән Хәсәнов «асығыусыларға легаль булмаған ярҙам комитеты ойошторорға саҡырыу» өсөн ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 26 октябрендә Бөтә татар ғәҙәттән тыш хәл коллегияһы эште яба. Уның менән бер үк ваҡытта Волга буйының бик күп йәмәғәт эшмәкәрҙәре, шул иҫәптән I саҡырылыш Дәүләт Думаһының элекке ике депутаты — П. А. Ершов һәм И. Н. Овчинников ҡулға алына.
1932 йылдың 21 декабрендә йәнә ҡулға алына һәм ОГПУ коллегияһы тарафынан хөкөм ителә.
Һуғыш башында СК-4 заводында бухгалтер ярҙамсыһы булып эшләй һәм берекмәһе ҡарамағында яуаплы башҡарыусы була. 1941 йылдың 29 сентябрендә ҡулға алына һәм СССР НКВД-һының махсус кәңәшмәһе менән биш йылға Башҡортостанға һөргөнгә ебәрелә.
1949 йылда вафат була, үлгән урыны билдәһеҙ.
Һуңғы эш буйынса 1956 йылдың 5 апрелендә аҡлана
Консерватизм
Консерватизм (conservatisme, conservo — һаҡлау) — иҫке тәртиптәрҙе, ҡараштарҙы алға һөрөү; һәр төрлө яңылыҡҡа, прогресҡа дошманлыҡ. Социаль һәм дини доктриналарға, традицион ҡиммәттәргә һәм тәртипкә идеологик бирелгәнлек. Сәйәсәттә — дәүләт һәм ижтимағи байлыҡты һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән хәрәкәт, радикаль реформаларҙы һәм экстремизмды ҡабул итмәү. Тышҡы сәйәсәттә — хәүефһеҙлекте нығытыу, традицион союздаштарҙы яҡлау өсөн ҡораллы көс ҡулланыу мөмкинлеге, тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәрҙә протекционизмды яҡлау.
Консерватизм идеологияһы «Француз революцияһы дәһшәттәренә» (Эдмунд Бёрктың «Француз революцияһы тураһында уйланыуҙар» тигән билдәле памфлеты, 1790]]) яуап булараҡ формалаша. Иҡтисади һәм социаль иректәр талап иткән либерализмға һәм социаль тиңлек талап иткән, хосуси милекте сикләгән социализмға ҡаршы тора. Бёрктан тыш, консерватизмдың формалашыуына  француз  иезуиты Жозеф де Местр (1753—1821), инглиз фәйләсүфе  Томас Гоббс (1588—1679) һәм Австрия канцлеры  граф Клемент Меттерних (1773—1859) ҙур өлөш индерә.
Хәҙерге йәмғиәттәрҙә өс төп идеология — либерализм, социализм һәм консерватизм — араһына инә. Уны кирегә китеүҙе хуплаған, яңылытҡарҙы күрә алмаған обскурантизмдан (томаналыҡтан) һәм традиционализмдан айырып ҡарарға кәрәк. Хәҙерге консерватизм (неоконсерватизм) ҡайһы берҙә хатта башҡа сәйәси ағымдарға ҡарағанда һығылмалыраҡ һәм етеҙерәк тә булғылай. Миҫалдар — Рейгандың АҠШ-тағы реформалары, Бөйөк Британияла Тэтчерҙың реформалары.
Консерватизмдың барлыҡҡа килеүе
Англияла консерватизм  Стюарттар Реставрацияһы осоронда (1660—1688) барлыҡҡа килә, артабан торизм тигән атама ала. Ул башында сикһеҙ власҡа эйә булған монарх торған иерархияға таяна. Ләкин конституцион идара формаһын һәм выждан азатлығын урынлаштырыу маҡсатын ҡуйған Данлы революция (1688) торизмдың үҙгәрә төшөүенә сәбәп була. Хәҙер торизм нигеҙен 3 ҡатламда — король ғаиләһендә, лордтар палатаһында һәм  общиналар палатаһында — нығытылған суверенитет тәшкил итә.
Тарихсыларҙың күпселеге консерватизмға нигеҙ һалыусы тип Эдмунд Бёркты һанай.
XIX быуатта өсөнсө ҡатлам менән аҡһөйәктәр араһында ғауға ҡуба, ул британ консерватив хәрәкәтен икегә бүлә: урта быуаттар идеалдарына ҡайтырға саҡырыусыларға һәм дәүләтте хосуси сектор иҡтисадына ҡыҫылмаҫҡа  өндәүселәргә.