cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белорус дәүләт университеты
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
2012 йылдан ТЕМПУС-тың яңы 4 проекты тормошҡа ашырыла, улар ошо өлкәләрҙә: студенттарҙың инновацион асыштарына университеттар-ара ярҙам итеү үҙәге булдырыу, университет менеджментының берләшкән системаһы, энергия эффектлылығы өлкәһендә белемде яҡшыртыу буйынса тренинг-селтәр эшләү, радиоактив бысраныуҙан зыян күргән территорияла кеше хәүефһеҙлеге. Эразмус Мундус академик мобиллек программаһы буйынса 3 яңы проект тормошҡа ашырыла: «ЕИДП илдәрендә таҙа технологиялар һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге нигеҙендә белем биреүҙе үҫтереү», «Инновациялар һәм үҫеш өсөн мобиллек», «Бөтә Европа сиктән тыш».
2014/15 уҡыу йылына ҡарата БДУ-да 2 348 сит ил гражданы юғары уҡыу йортона әҙерләү, юғары белем биреү һәм юғары белемдән һуң уҡытыу программалары буйынса уҡый. БДУ-да донъяның 47 иленән студенттар уҡый, сит илдәрҙән килгән студент-граждандарҙың күпселеге Кытай, Төркмәнстан һәм Рәсәй граждандары.
Структураһы
Факультеттар һәм уҡыу институттары: Башҡа бүлексәләре:
Студенттар ҡаласығы
Студенттар ҡаласығы — ҡаланан ситтә йәшәүсе студенттарҙы, магистранттарҙы, аспиранттарҙы һәм университет хеҙмәткәрҙәрен торлаҡ менән тәьмин итеүгә йүнәлтелгән Белорус дәүләт университетының бүлексәһе. Студенттар ҡаласығы структураһына 10000-дән артыҡ кеше йәшәүсе 10 дөйөм ятаҡ инә, торлаҡҡа мохтажлыҡ кисереүсе студенттар һаны бер нисә тапҡырға күберәк. Дөйөм ятаҡтар исемлеге:
Оло Казыр
Оло Казыр — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 732 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мостовка (Иҫәт ҡушылдығы)
Мостовка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тансу-Яга
Тансу-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 466 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сибирка (Ануй ҡушылдығы)
Сибирка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рамаҙан
Рамаҙан (رمضان [ra.ma.dˤaːn], йәки Рамаза́н (Ramazan [ɾɑmɑˈzɑn]; Рамазан) — мосолмандар өсөн исламдың биш нигеҙенең береһе булып торған мотлаҡ ураҙа (саум) тота торған ай.
Ураҙа
Рамаҙан айы дауамында хаҡ динле мосолмандар көндөҙгө ваҡытта аҙыҡ-түлек ҡабул итеүҙән, эсеүҙән, тәмәке тартыуҙан һәм енси яҡынлыҡ ҡылыуҙан баш тарта. Ай оҙонлоғо 30 көн тәшкил итә һәм ай календарына (ҡара.: ислам календары) бәйле. Ураҙа таң атҡандан (иртәнге аҙандан һуң) башлана һәм ҡояш байығас (киске аҙандан һуң) тамамлана.
Төнгө намаҙҙан (йәстү, иша) һуң көн һайын мосолмандар күмәкләп 8 йәки 20 рәҡәғәттән торған тәрәүих намаҙы ҡыла. Айҙың һуңғы ун көнөндә Ҡәҙер кисәһе башлана.
Шәүүәл айының тәүге көнөндә, рамаҙан айының тамамланыуы хөрмәтенә Ураҙа байрамы уҙғарыла. Был көндө мосолмандар байрам намаҙы уҡый һәм мотлаҡ фытыр саҙаҡаһы тарата.
Ҡатын-ҡыҙҙың ураҙа тотоуы
Ҡатын-ҡыҙ өсөн физиологик сәбәптәр арҡаһында ураҙа тотоуҙың айырым шарттары бар: күрем ваҡытында ураҙа тоторға ярамай, йөклөлөк һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙарҙа ла шулай уҡ әсәнең мөмкинлегенә ҡарап рөхсәт бирелә. Айлығы башланыуын белеү ауыҙға ниҙер ҡабып, ураҙаны өҙәләр, сөнки был хәлдә ураҙа тотоу гонаһ һанала. Ифтар инеүгә әҙ генә ваҡыт ҡалған булһа ла ураҙа боҙолған иҫәпләнә.
Ураҙа тотолмаған көндәр һанунса улар башҡа ваҡытта ураҙа тотоп, ҡаза ҡылып ҡуялар. Хәйез (айлыҡ) ваҡытында уҡылмай ҡалған намаҙҙар ҡаза ҡылынмай
Исламаев Исламғол Исламаевич
Исламаев Исламғол Исламаевич (10 июль 1936 йыл — 26 август 2017 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа Нефтекаманың 1-се урта мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997).
Биографияһы
Исламғол Исламаевич Исламаев 1936 йылдың 10 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Краснокама районының Ҡырғыҙ ауылында тыуған. Милләте мари.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Рабак ауылындағы ете йыллыҡ мәктәптә уҡытыусы булып башлай.
1964 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлай һәм ошо йылда Ҡалтасы районының «Заря» колхозы партия комитеты секретары итеп һайлана. Артабан КПСС-тың Ҡалтасы район комитетына эшкә үрләтелә: агитация и пропаганда бүлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә, һуңынан 1968 йылға тиклем ошо бүлек мөдире була.
1968—1971 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһына ҡараған Әмзә ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәп директоры булып эшләй. 1971 йылдың апрелендә Нефтекаманың 1-се урта мәктәбенә директор итеп күсерелә һәм ошо вазифаны 1997 йылда хаҡлы ялға киткәнсе башҡара. Был осорҙа уҡыу йорто ҡалала алдынғыларҙың береһенә әүерелә, уҡыусылар һәм уҡытыусылар төрлө конкурстарҙа призлы урындар яулай. Дүрт йыл рәттән мәктәп КПСС-тың Нефтекама ҡала комитетының һәм ҡала Советы башҡарма комитетының Күсмә Ҡыҙыл байрағына лайыҡ була.
Үҙ эшенә яуаплы ҡарағаны, етәкләгән коллективтарының юғары күрһәткестәргә өлгәшеүен тәьмин иткәне өсөн Исламғол Исламаев «Почёт Билдәһе» ордены һәм «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы, «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе менән бүләкләнә. 1992 йылда уға «Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Турген-су
Турген-су — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мейду-Хем йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Исламаев Исламғол Исламаевич
Биографияһы
Ҡала мәғарифын үҫтереү өлкәһендәге күп йыллыҡ емешле эше һәм уҡыусыларҙы тәрбиәләүҙәге тырыш хеҙмәте өсөн Нефтекама ҡала Советының 1997 йылдың 3 июлендәге ҡарарына ярашлы Исламғол Исламаев «Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн ул КПСС-тың Нефтекама ҡала комитетының һәм ҡала Советы башҡарма комитетының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә.
Турген-су
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Исламаев Исламғол Исламаевич
Биографияһы
Исламғол Исламаев 2017 йылдың 26 авгусында вафат була.
Турген-су
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новочеркасск юғары хәрби элемтә команда училищеһы
Новочеркасск юғары хәрби команда элемтә училищеһы — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында урынлашҡан юғары хәрби белем биреү учреждениеһы. Советтар Союзы Маршалы В. Д. Соколовский исемен йөрөткән. Элекке исемдәре: Новочеркасск хәрби элемтә институты, Новочеркасск хәрби элемтә училищеһы.
Тарихы
— 1937 йылдың 7 декабрендә Владимир өлкәһе Муром ҡалаһында 41-се территориаль запас элемтә полкы базаһында элемтә ғәскәрҙәренең команда составын камиллаштырыу курстары (КУКСВС) ойошторола. — 1941 йылдың 30 июнендә Генераль штабының орг. Л / 524375 директиваһына ярашлы элемтә ғәскәрҙәренең команда составын камиллаштырыу курстары Муромск хәрби элемтә училищеһы итеп үҙгәртеп ҡорола. — 1964 йылдың ғинуарында Генераль штабының 60442-се директиваһына ярашлы, Муром хәрби училищеһы элекке Суворов училищеһы базаһына күсерелә һәм Новочеркасск хәрби элемтә училищеһы итеп үҙгәртелә. — 1968 йылдың 22 февралендә Совет Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының 50 йыллығы менән бәйле училище Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә һәм Новочеркасск хәрби училищеһы итеп үҙгәртелә. — 1968 йылдың 3 авгусында СССР Министрҙар Советы ҡарары менән училищеға Советтар Союзы Маршалы Соколовский Василий Даниловичтың исеме бирелә. — 1973 йылдың июнендә урта белем биреү программһы буйынса училищеның һуңғы сығарылышы була. — 1974 йылдың 26 июнендә Маршал Советтар Союзы Соколовский В. Д. исемендәге Юғары хәрби элемтә команда училище курсанттарының тәүге сығарылышы була. — 1995 йылдан училище дәүләт юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы тип иғлан ителә. — 1998 йылдың 1 ноябрендә училище Новочеркасск хәрби институты тип үҙгәртелә (НВИС). — 2004 йылда НВИС Новочеркасск хәрби элемтә команда училищеһы (хәрби институт) тип үҙгәртелә. — 2011 йылдың 19 авгусында Маршал Советтар Союзы Соколовский В. Д. исемендәге Юғары хәрби элемтә команда училищеһы Хәрби байрағы менән хушлаша, ә 2011 йылдың 1 октябренән ул бөтөрөлә.
Эшмәкәрлеге
Училищела 6 фән докторы, 71 фән кандидаты, 6 профессор, 58 доцент эшләгән. Педагогик системаны камиллаштырыу буйынса ҙур фәнни эш алып барылды.
Юғары уҡыу йорто күләме һәм йөкмәткеһе буйынса дәүләт талаптарына тап килгән программалар әҙерлек алып бара:
1996 йылдан алып училище йылына уртаса 25-әр кеше ҡыҙ-курсанттар йыя.
Новочеркасск команда юғары хәрби элемтә училищеһы 2011 йылдың 1 октябренән ғәмәлдән сығарыла.
2017 йылдың июнендә Яңы Черкасскиҙа легендар элемтә училищеһы хөрмәтенә һәйкәл асылды
Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы)
Ҡандра ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Ҡандра ауылы.
Тарихы
Ҡандра ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2004 йылға тиклем Туймазы ҡалаһының Ҡандра ҡасаба Советы составында ҡала.
2004 һәм 2008 йылдарҙа Иҫке Ҡандра ауыл Советы составына инә.
«Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы» Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге  125-з һанлы Законы хәбәр итә:
76. Туймазы районы  Иҫке Ҡандра ауыл Советының  331 га майҙаны менән биләмәһе өлөшөн Туймазы районының Ҡандра ҡасаба Советына тапшырып, Туймазы районының, Туймазы районы Иҫке Ҡандра ауыл Советының, Туймазы ҡалаһы Ҡандра ҡасаба Советының сиктәрен тәҡдим ителгән карта схемаһына ярашлы үҙгәртергә. Ҡандра ҡасаба Советын Туймазы районы биләмәһе составына тапшырып, Туймазы ҡалаһының һәм Туймазы районының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Туймазы ҡалаһының Ҡандра эшселәр ҡасабаһын ауыл тораҡ пункты категорияһына индерергә, тораҡ пунктын ауыл тип билдәләргә.<br
«Ҡандра» атамаһын һаҡлап, Ҡандра ҡасаба Советын ауыл Советы категорияһына индерергә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: Башҡортостан Республикаһы буйынса административ -территориаль ҡоролошта түбәндәге уҙгәрештәртәрҙе индерергә:
42) Туймазы районы буйынса: а) Ҡандра административ үҙәге менән «Ҡандра» атамаһын һаҡлап, Ҡандра һәм Иҫке Ҡандра ауыл Советтарын берләштерергә. Иҫке Ҡандра ауыл Советының Йәрмөхәмәт, Ҡандра-Ҡотой, Первомайский, Иҫке Ҡандра, Александровка, Ҡаранйылға, Түбәнге Ҡаранйылға, Нур ауылдарын Ҡандра ауыл Советы составына индерергә. Ҡандра ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Иҫке Ҡандра  ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға;
Икенсе донъя һуғышының Урта диңгеҙ һәм Яҡын Көнсығыш хәрби хәрәкәттәр театры
Икенсе донъя һуғышының Урта диңгеҙ һәм Яҡын Көнсығыш хәрби хәрәкәттәр театры (1940—1945) — Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Урта диңгеҙҙә, Балҡанда, Яҡын Көнсығышта, Төньяҡ Африкала, Италияла һәм Көньяҡ Францияла барған хәрби хәрәкәттәр.
Урта диңгеҙ һәм Яҡын Көнсығыш театрҙары Икенсе донъя һуғышы осоронда хәрби хәрәкәттәрҙең төп театрҙарының береһе була. Был хәрби хәрәкәттәр театрында Урта диңгеҙ, Төньяҡ Африка, Африка Рогы, Яҡын Көнсығыш һәм Көньяҡ Европаны контролдә тотоу буйынса хәрби-диңгеҙ, ҡоро ер һәм һауа кампаниялары үткәрелә. Һуғыштар 1940 йылдың 10 июненән, Италия Германия яҡлы булып һуғышҡа ингәндән алып, 1945 йылдың 2 майында Италиялағы Берлин — Рим — Токио Гитлер коалицияһының бөтә көстәре еңелгәнгә тиклем дауам итә. Шуға ҡарамаҫтан, һуғыш Греция ла дауам итә — Британия ғәскәрҙәре Грециялағы граждандар һуғышының тәүге осорҙарында грек хөкүмәтенә ярҙамға ебәрелә. Театрҙың ҙурлығына ҡарамаҫтан, төрлө кампаниялар операцияларҙың ентекле бүленгән райондары булараҡ түгел, ә ҙур хәрби хәрәкәттәр театрының бер өлөшө булараҡ ҡарала.
Фашист Италияһы яңы Рим империяһын ойошторорға ынтыла, шул уҡ ваҡытта Британия көстәре баштан уҡ статус-квоны һаҡлап ҡалырға ынтыла. Италия Грецияға, немец ғәскәрҙәре Грецияға индерелгәс һәм Югославия баҫып алғас ҡына, ғәскәрен индерә. Союздаштарҙың һәм Рим — Токио Гитлер коалицияһы илдәре көстәре бөтә Төньяҡ Африка буйлап хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша. Өҫтәүенә, коалиция илдәренең ҡыҫылыуы Яҡын Көнсығышта хәрби ғәмәлдәр башланыуға килтерә. Яҡын Көнсығышты баҫып алғандан һуң, немец командованиеһы, күрәһең, Советтар Союзының көньяҡ сигенә һөжүм итергә ниәтләй. Өс йыллыҡ алыштар барышында коалиция илдәре Төньяҡ Африкала еңелә, ә уларҙың Яҡын Көнсығышта алға барыуы туҡтатыла. Һуңынан Гитлерға ҡаршы коалиция Италияға баҫып инә башлай, һөҙөмтәлә итальяндар Муссолиниҙы ҡолата һәм союздаштарға ҡушыла. Көньяҡ-Көнсығыш Европала стратегик хәл үҙгәргәс, британ ғәскәрҙәре Грецияға кире ҡайта.
Был һуғыш театры башҡалары араһында иң оҙайлыһы була. Ул Италия империяһының емерелеүенә килтерә һәм Германияның стратегик хәлен үҙгәртә. Уның һөҙөмтәһендә немец дивизия лары Африкала һәм Италияла йәйелдерелә, ә немецтарҙың дөйөм юғалтыуҙары (ҡулға алынғандарҙы иҫәпкә алып) ике миллиондан ашыу тәшкил итә. Италияның юғалтыуҙары самаһы кеше тәшкил итә. Төрлө походтар барышында тағы ла бер нисә йөҙ мең кеше әсирлеккә эләгә. Британияның 300 меңдән ашыу кешеһе һәләк була, яралана йәки әсирлеккә алына, ә Американың төбәктә дөйөм юғалтыуҙары 130 000 кеше тәшкил итә.
Мысырға баҫып инеү. Грецияға беренсе тапҡыр баҫып инеү (1940 йылдың июне — 1941 йылдың марты)
1940 йылдың 10 июнендә, немецтарҙың һөжүме Францияла ҡыҙған мәлдә, Италия Бөйөк Британияға һәм Францияға һуғыш иғлан итә. 11 июндә Италия авиацияһы Британияның ҙур хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан Мальта утрауына беренсе һөжүмен яһай. Франция капитуляцияланғас һәм Виши режимы Өсөнсө рейх менән килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң, Франция флотын Германияла һәм Италияла файҙаланыу ҡурҡынысы барлыҡҡа килә. 1940 йылдың 3 июлендә инглиздәр Алжирҙың Мерс-Эль-Кебирҙа һәм башҡа порттарында торған француз флотына һөжүм итә (ҡара "Катапульта"операцияһы), Францияның бөтә хәрби караптарын тиерлек баҫып ала йәки батыра.
1940 йылдың 13 сентябрендә итальян армияһы Ливия территорияһынан Мысырға Александрияны һәм Суэц каналын баҫып алыу маҡсатында баҫып инә, әммә тиҙҙән ул туҡтатыла. 28 октябрҙә Италия Грецияға Албания территорияһынан баҫып инә. Әммә грек армияһы һөжүмде туҡтата, контрһөжүмгә күсә һәм итальяндарға емергес һөжүм яһай, уларҙы илдән ҡыуып сығара һәм Көньяҡ Албанияны биләй. 11 ноябрҙә инглиздәр Тарантола Италия флотын еңә караптарҙың күбеһе ныҡ зыян күрә), бынан һуң Италияға диңгеҙ аша хәрәкәт итеү ауырлаша. 1940 йылдың 9 декабрендә британ ғәскәрҙәре Мысырҙа һөжүмгә күсә, бөтә Киренаиканы баҫып ала, ә 1941 йылдың феврале башында Эль-Агейла районына барып етә. Шунан һуң инглиздәр Төньяҡ Африкалағы һөжүмен туҡтата һәм ғәскәрҙәрен Грецияға күсерә башлай.
Италия кампанияһы (1943 йыл, май — 1945 йыл, май)
1943 йылдың 10 июлендә инглиз-америка ғәскәрҙәре Сицилия утрауына төшә башлай. Диңгеҙҙә һәм һауала абсолют өҫтөнлөккә эйә булып, август уртаһына Сицилияны баҫып алалар, сентябрь башында Апеннин ярымутрауы на сығалар. Италияла фашистик режимды бөтөрөү һәм һуғыштан сығыу өсөн хәрәкәт арта. Инглиз-америка ғәскәрҙәренең һөжүме һәм фашизмға ҡаршы хәрәкәттең көсәйеүе һөҙөмтәһендә июль аҙағында Муссолини режимы ҡолай. Уны Бадольо хөкүмәте алмаштыра һәм 3 сентябрҙә АҠШ һәм Бөйөк Британия менән ярашыу төҙөй. Яуап итеп, немецтар Италияға өҫтәмә ғәскәр ебәрә, итальян армияһын ҡоралһыҙландыра һәм илде баҫып ала. 1943 йылдың ноябренә, Салерноға англо-американ ғәскәрҙәрен төшкәндән һуң, немец командованиеһы үҙ ғәскәрҙәрен фронт тотороҡланған Рим районына сығара. Тик 1944 йылдың майында ғына союздаштар Римдан көньяҡтараҡ немец оборонаһын йырып сыға һәм Анциоға алдан төшкән десант көстәре менән ҡушылып, 1944 йылдың 4 июнендә Италияның баш ҡалаһын баҫып ала. Бынан һуң Көньяҡ Францияға төшөү өсөн фронттан 2 француз һәм 3 Америка дивизионы саҡырыла. АҠШ-тан һәм Төньяҡ Африканан да өҫтәмә подразделениелар килә. 15 августа Көньяҡ Франция яр буйына 6-сы армия төркөмө — америка-француз ғәскәрҙәре төшә. Немец ғәскәрҙәре артыҡ ҡаршылыҡ күрһәтә алмай, сөнки Көнбайыш фронтта дөйөм хәл улар өсөн уңышһыҙ була, 19 августа Көньяҡ Франция биләмәһенән сигенә башлай. 11 сентябргә тиклем 6-сы армия төркөмө Урта диңгеҙ буйы союздаш командованиеһына (AFHQ) буйһона, ә Дижон районында Францияның көньяғына төшкән союздаш көстәр Францияның төньяғынан һөжүм итеүсе союздаш көстәр менән бәйләнгән була. Бынан һуң 6-сы армия төркөмө Көнбайыш Европа союздаш командованиеһына (SHAEF) буйһона башлай һәм Көньяҡ Франция операцияһы Көнбайыш Европа хәрби хәрәкәттәр театрының бер өлөшөнә әйләнә.
Бынан һуң, 1945 йылдың яҙына тиклем, Италияла һуғыш позицион була, һуғыштар «Гот һыҙығы» районында бара. 1945 йылдың апрель айының беренсе яртыһында союздаштар Италияның төньяғында хәл иткес һөжүм башлай. Бер нисә алыштан һуң Болоньяны баҫып ала һәм По йылғаһы аша сыға. Апрель аҙағында союздаш ғәскәрҙәр һөжүме аҫтында һәм бөтөн Төньяҡ Италияны солғап алған халыҡ ихтилалы тәьҫирендә немец ғәскәрҙәре тиҙ сигенә башлай. 2 майҙа немец армияһының «Ц» төркөмө баш һала.
Яңы Ер
Яңы Ер (помор. Ма́тка ) — Төньяҡ Боҙло океанда Баренц һәм Кара диңгеҙҙәре араһындағы архипелаг. Яңы Ер административ округы булараҡ Рәсәйҙең Архангельск өлкәһе составына инә. Һәм урындағы үҙидара сиктәрендә Яңы Ер ҡала округы статусында тора.
Географияһы һәм климаты
Архипелаг ике ҙур утрауҙан — тар (2-3 км) Маточкин шар боғаҙы менән айырылған Төньяҡ һәм Көньяҡ, тағы ла сағыштырмаса ҙур булмаған утрауҙарҙан (улар араһында иң ҙуры — Междушарский ) тора. Төньяҡ утрауҙың төньяҡ-көнсығыш осо — Флиссинг мороно — Европаның иң көнсығыш нөктәһе.
Архипелаг көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан 925 км-ға һуҙылған. Яңы Ерҙең иң төньяҡ нөктәһе — Ҙур Оран утрауҙарының көнсығыш утрауы, иң көньяҡ нөктәһе — Петухов архипелагының Пынин утрауҙары, көнбайыш — Көньяҡ утрауҙың Гусиная Земля ярымутрауындағы исемһеҙ морон, көнсығыш — Төньяҡ утрауҙың Флиссинг мороно. Бөтә утрауҙарҙың майҙаны — 83 мең км²; Төньяҡ утрауҙың киңлеге 123 км тиклем, Көньяҡ утрауҙың — 143 км тиклем.
Көньяҡта Вайгач утрауынан Карск ҡапҡалары боғаҙы (киңлеге — 50 км) менән айырыла.
Климаты арктик һәм ҡырыҫ. Ҡыш оҙон һәм һыуыҡ, йыш ҡына көслө ел (катабатик ел тиҙлеге 40-50 м/с етә) һәм бурандар була, шуның менән бәйле әҙәбиәттә Яңы Ерҙе ҡайһы берҙә «Елдәр иле» тип атайҙар. Һыуыҡтар -40 °C етә. Иң йылы айҙың — августың уртаса температураһы — төньяҡта 2,5 °C-тан көньяҡта 6,5 °C-ҡа тиклем. Архипелагтың үҙендә ҙур булмаған күлдәр күп; ҡояш нурҙары аҫтында көньяҡ райондарҙа һыу температураһы 18 °C тиклем етеүе мөмкин.
Төньяҡ утрауҙың майҙанының яҡынса яртыһын боҙлоҡтар биләй. Яҡынса 20 000 км² территорияла оҙонлоғо сама менән 400 км һәм киңлеге 70-75 км-ға тиклем һуҙылған тотош боҙ ҡатламы урынлашҡан. Боҙҙоң ҡалынлығы 300 метрҙан ашыу. Ҡайһы бер урындарҙа боҙлоҡ боҙ кәртәләре һәм айсбергтар барлыҡҡа килтереп фьордтарға төшә йәки асыҡ диңгеҙгә ҡапыл өҙөлә. Яңы Ер боҙлоҡтарыноң дөйөм майҙаны — 29 767 км², шуларҙың яҡынса 92 % — япма боҙлоҡ, 7,9 % — тау боҙлоҡтары. Көньяҡ утрауҙа арктик тундра райондары бар.
Файҙалы ҡаҙылмалар
Архипелагта, тәү сиратта, Көньяҡ утрауҙа — файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары билдәле — күбеһенсә, ҡара һәм төҫлө металл мәғдәндәре. Иң әһәмиәтлеһе — Рогачёв-Тайнинск марганец-мәғдән районы, фаразлауҙар буйынса — Рәсәйҙә иң ҙуры. Марганец мәғдәндәре — карбонатлы һәм окислы. Составында 8-15% марганец булған карбонатлы мәғдәндәр яҡынса 800 км² майҙанда таралған, Р2 категориялы күҙалланған ресурстар 260 млн т тәшкил итә. Марганец миҡдары 16-24% алып 45%-ҡа тиклем булған оксидлы мәғдәндәр башлыса райондың төньяғында — Төньяҡ-Тайнинск мәғдән майҙанында тупланған, Р2 категориялы ресурстар прогнозы 5 млн т тәшкил итә. Технологик һынауҙар һөҙөмтәләре буйынса мәғдән металлургия концентраты алыу өсөн яраҡлы. Оксидлы мәғдәндәрҙең бөтә ятҡылыҡтары асыҡ ысул менән эшкәртелә ала.
Полиметалл мәғдән ятҡылыҡтары булған бер нисә мәғдән майҙаны (Павловское, Төньяҡ, Перевальное) асылған. Шул уҡ исемдәге мәғдән майҙаны сиктәрендә урынлашҡан Павловское ятҡылығы әлегә баланс запастары раҫланған Яңы Ерҙәге берҙән-бер ятҡылыҡ булып тора. Көньяҡ утрауҙа саф баҡыр һәм баҡырлы ҡомташ сығанаҡтары билдәле.
Билдәле мәғдән баҫыуҙары тәбиғәт шарттары, хужалыҡта етерлек кимәлдә үҙләштерелмәүе һәм архипелагтың айырым статусы булыу менән ауырлашҡан өҫтәмә өйрәнеүҙе талап итә.
Архипелагты йыуыусы диңгеҙҙәр акваторияһында нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эҙләү өсөн перспективалы бер нисә геологик структура асыҡланған.
Рәсәй шельфында иң ҙур Штокман газоконденсат ятҡылығы, Яңы Ер яры буйынан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Флора һәм фауна
Яңы Ер архипелагы уникаль тәбиғәт төбәге булып тора. Уның фаунаһы һәм флораһы халыҡтың аҙ булыуы һәм кешенең техноген ҡыҫылыу булмау тиерлек һөҙөмтәһендә һаман да тәбиғи хәлен һаҡлап килә. Яңы Ерҙең экосистемалары арктик сүллек (Төньяҡ утрау) һәм арктик тундра биомаларына инә.
Фитоценоздарҙы барлыҡҡа килтереүҙә мүктәр һәм лишайниктар төп роль уйнайҙар. Лишайниктар бейеклеге 3-4 см артмаған кладоний төрҙәренән тора. Шулай уҡ арктик бер йыллыҡ үләндәр ҙә ҙур роль уйнай. Утрауҙарҙың ярлы флораһына хас күренеш булып йәйелеүсән төрҙәр хас, мәҫәлән, баҡатал, таштишәр, тау лишайнигы һәм башҡалар. Көньяҡ өлөшөндә күпселек йәһәттән кәрлә ҡайын, мүк һәм тәпәш үлән үҫә, йылға, күл һәм ҡултыҡтар янындағы райондарҙа бәшмәктәр күп була (гөрөз, баллы бәшмәктәр).
Иң ҙур күл — Гусиное күле. Унда сөсө һыуҙа йәшәгән балыҡ, атап әйткәндә, арктик еҙмыйығы бар.
Төрлө авторҙарҙың берләштерелгән мәғлүмәттәре буйынса, Яңы Ер архипелагында иңкештәрҙең 6 төрө асыҡланған. Көньяҡ утрауында 6 төр көндөҙгө күбәләк табылған.
Архипелаг утрауҙарында Арктиканың Рәсәй районындағы иң ҙур ҡош баҙарҙарын табырға мөмкин. Бында кайралар, тупиктар, сарлаҡтар ҡуналар. Ҡоштарҙан был тирәгә поляр сарлағы, ҡара аҡсарлаҡтар (ҡыҫҡа ҡойроҡло, оҙонҡойроҡло, уртаса), йомағара, бургомистр, аҡ ағуна, сыбар ҡаҙ, сәңгелдәк ҡаҙ, ҡуян ябалағы, гага, юл турғайы, мөгөҙлө һабан турғайы, таштурғай, таҡыя турғай, аҡбаш турғай хас. Шулай уҡ ҡыйҡылдаҡ һәм бәләкәй аҡҡоштар осрай. Һыу ҡоштары һәм сәпсәүҙәр күбеһенсә күлдәрҙә, һаҙланған уйһыулыҡтарҙа, йылғаларҙа һәм шишмәләрҙә осрай. Поляр сүллек зонаһында ҡоштар бик аҙ — ер өҫтө ҡоштары өсөн туҡланыу базаһы етешмәүе һәм экстремаль климат шарттары ҡайһы бер төрҙәрҙең ҡырҡа кәмеүенә һәм икенселәренең бөтөнләй булмауына килтерә. Поляр сүллек зонаһында юғары һандарҙы диңгеҙ менән бәйле төрҙәр генә тота ала, шуға күрә был зонаның орнитофаунаһында сарлаҡтар (бургомистр, аҡ аҡсарлаҡ, поляр сарлаҡ) һәм сәпсәүҙәр өҫтөнлөк итә; турғай һымаҡтарҙан тик аҡбаш турғай ғына йәшәй.
Имеҙеүселәр ҡоштарға ҡарағанда аҙ һанлы һәм һирәгерәк осрай. Шуларҙан аҡ төлкөләр, леммингтар, шулай уҡ төньяҡ боландары таралған. Аҡ айыуҙар көньяҡ райондарға һыуыҡтар етеү менән килә, улар урындағы халыҡҡа хәүеф тыуҙыра. Әгәр аҡ төлкө һәм леммингтар даими йәшәүселәргә инәләр икән, болан һәм аҡ айыу утрау буйлап әүҙем күсенәләр. Лемминг утрау биләмәһендә һирәк осраған төрҙәргә ҡарай, ләкин уның һаны төрлө йылдарҙа һиҙелерлек тирбәлә. Диңгеҙ хайуандарынан нерпа, диңгеҙ ҡуяндары, морждар, киттар, шул иҫәптән белуха осрай. XVI—XVIII быуаттарҙа акваторияға атлантик морж, гренланд тюлене, бүрекле тюлень һәм һоро тюлень йөҙөп ингән булған. Әлеге ваҡытта ошо йәнлектәрҙең һаны ныҡ кәмегән һәм улар Яңы Ер районынан юғалған тиерлек. Архипелагтың төньяғында (Оло һәм Бәләкәй Оран утрауҙары, Гемскерка утрауы һәм башҡалар) морждарҙың ҙур булмаған ятҡылыҡтары һаҡланған.
Рус Арктикаһы милли паркы
Яңы Ер архипелагының төньяҡ өлөшөндә Рус Арктикаһы милли паркы урынлашҡан. 2009 йылдың 5 июнендә булдырылған милли парк составына дөйөм майҙаны 1 426 000 гектар тәшкил иткән запас ерҙәр ингән, шуларҙың 632 090 гектары — ҡоро ер, 793 910 гектары — диңгеҙ акваториялары. Төбәктә Төньяҡ ярымшарҙағы иң ҙур «ҡош баҙарҙары» (кайралар һәм гагалар) урынлашҡан, морж ятҡан урындар бар, аҡ айыуҙарҙың, гренланд киттың, сәпсәүҙәрҙең, гренланд тюлендәренең һәм нерпаларҙың йәшәү төйәге булып тора. Парк Арктиканың үҙенсәлекле тәбиғәтен һаҡлау өсөн булдырылған. Милли парк булдырыу тәҡдимен географ һәм поляр тикшеренеүсе П. В. Боярский яһаған. Милли паркта диңгеҙ, яр һәм диңгеҙ буйы экосистемалары өҫтөнлөк итә — хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең төп төрҙәре туҡланыу ресурстарына йәки йәшәү урынына бәйле.
Флора юғары арктик һәм арктик тундраға хас һәм поляр мәк, таштишәр, драба, поляр тал һ.б. үҫемлектәрҙән тора. Рус Арктикаһы парк биләмәһендә Рәсәйҙең һәм Халыҡ-ара ҡыҙыл китапҡа индерелгән йәнлектәрҙең бер нисә төрө йәшәй: аҡ айыу, атлантик морж, нарвал, гренланд киты, төньяҡ боланының яңы ерҙәге ярым төрө, шулай уҡ ҡоштарҙың бер төркөм төрҙәре, шул иҫәптән ҡара ҡаҙ, йыуан суҡышлы кайра.
Милли парктың үҙенсәлекле мәҙәни мираҫы ла бар: бында XVI быуаттан алып Рәсәй Арктикаһын асыу һәм үҙләштереү тарихы, атап әйткәндә, рус поляр тикшеренеүселәре Русанов һәм Седов эшмәкәрлеге менән бәйле урындар һәм объекттар, шулай уҡ унан алда көнбайыш европалылар өсөн ошо ерҙәрҙе асҡан Голландия диңгеҙ йөҙөүсеһе Виллем Баренц тың һәм унан алда булған рус поморҙары туҡталҡалары урынлашҡан.
Тарихы
Көньяҡ утрауындағы Баҡыр ярымутрауында (Костин Шар боғаҙының көнсығыш яры) Малые губы ҡултығы ярының төньяҡ өлөшөндә ике таш лабиринт табылған.
Фаразлауҙар буйынса, Яңы Ерҙе XII—XIII быуатта Новгород сауҙагәрҙәре асҡан, әммә быны ышандырырлыҡ тарихи-документаль дәлилдәр юҡ. Архипелагты беренсе асыусылар боронғо скандинавтар тип тә әйтеп булмай. Ни тиһәң дә, утрау атамаһы бик боронғо рус сығышлы.
Көнбайыш европалыларҙан тәүгеләрҙән булып архипелагты 1553 йылда инглиз диңгеҙ йөҙөүсеһе Хью Уиллоби килеп күргән. Ул король Эдуард VI указы буйынса «Төньяҡ-Көнсығыш үтеү юлын эҙләү» һәм Рус дәүләте менән мөнәсәбәттәр булдырыу өсөн Лондондың «Мәскәү компанияһы» экспедицияһын етәкләй (1547-1553).
1594 йылда Голландия сәйәхәтсеһе Виллем Баренцтың беренсе экспедицияһы Яңы Ерҙәге Строганова ҡултығында зәңге ауырыуынан һәләк булған урыҫ ауылын таба. Экспедицияла ҡатнашыусылар тарафынан Яңы Ерҙең көнбайыш ярындағы бер нисә урында урыҫтарҙың булыу эҙҙәре табыла. XV—XVI быуаттар дауамында Яңы Ергә йәнлектәр һуғыу кәсебе менән шөғөлләнгән рус сәнәғәтселәренең килеүе асыҡ күренә.
1595 йылда фламанд ғалимы Герард Меркаторҙың картаһында Яңы Ер берҙәм утрау йәки хатта ярымутрау кеүек күренә.
Үҙенең өсөнсө экспедицияһы барышында Баренц 1596 йылда Яңы Ерҙең төньяҡ сиген урап үтә һәм Төньяҡ утрауҙың көнсығыш яры буйында Боҙло гавань (1597) районында ҡышлай. 1871 йылда Эллинг Карлсендың норвегия поляр экспедицияһында был урында Баренцтың һаҡланып ҡалған өйө табыла, унда һауыт-һаба, тәңкәләр, стенаға эленгән сәғәт, ҡорал, навигация ҡоралдары, шулай уҡ ҡышлау тураһында яҙма отчёт табыла.
1652 һәм 1671 йылдарҙа батша Алексей Михайлович указы буйынса көмөш мәғдән табыу өсөн Яңы Ергә Роман Неплюев һәм Иван Неклюдовтың экспедициялары юллана, һәм уларҙа ҡатнашыусыларҙың барыһы ла тиерлек һәләк була.
1671 йылда Парижда «Путешествие в Северные Страны» әҫәре сыға, уның авторы — Нормандия дворяны Пьер-Мартен де Ламартиньер — 1653 йылда Дания сауҙагәрҙәре карабында Яңы Ерҙә булып китә. Көньяҡ утрау ярына төшкәс, Дания моряктары һәм Мартиньер уҡ-һаҙаҡ менән ҡоралланған ағас боттарға табынған һунарсыларҙы осрата.
Билдәле голланд ғалимы-тәбиғәтсе Николаас Витсен «Северная и Восточная Тартария» (1692) китабында — Көнбайыш Европала Себер һәм Рус Төньяғы тураһындағы тәүге ғилми хеҙмәтендә — Пётр I Яңы Ерҙә хәрби форт төҙөргә ниәтләгән тип хәбәр итә.
1760-1761 йылдарҙа Савва Лошкин беренсе булып ладьяға ултырып Яңы Ерҙең көньяҡтан төньяҡҡа табан көнсығыш яры буйлап уҙа. Быға ике йыл сарыф ителә.
Яңы Ерҙе тәүге урыҫ тикшеренеүсеһе тип Фёдор Розмыслов (1771 й. үлә) һанала. 1768 йылдың июлендә Розмыслов етәкселегендә экспедиция өс мачталы кочта Маточкин Шар боғаҙын үлсәй һәм тикшерә, уға ентекле физик-географик, метеорологик тасуирламаһа яһай һәм яр буйының ентекле картаһын төҙөй. Архангельск ҡалаһы губернаторы А. Е. Головцын Розмыслов экспедицияның ғилми һөҙөмтәләре күсермәләре менән Екатерина II рапорт ебәрә. Унан һуң да тикшеренеүҙәр була.
Ғилми тикшеренеүҙәрҙәге уңыштарға ҡарамаҫтан, Яңы Ер XIX быуат аҙағына тиклем кеше йәшәмәгән архипелаг була, унда норвегтарҙың һәм поморҙарҙың балыҡ тотоу һәм һунар итеү ерҙәре булған. Тегеләр ҙә, башҡалар ҙа утрауҙарҙа йәшәй алмағандар, һәм Яңы Ер күсеп ултырыу пункты ғына булып ҡала. Ваҡыты-ваҡыты менән ваҡ дипломатик конфликттар килеп тыуа, уларҙа Рәсәй империяһы «Яңы Ер архипелагы Рәсәй биләмәһе булып тора» тип белдерә.
Архипелагта даими йәшәгән тәүге кеше — Фома Вылка. 1869 йылдан алып даими рәүештә, Печоранан карбаста ғаиләһен: ҡатынын, 2 улын һәм 2 ҡыҙын күсергәс, йәшәй.
Уларҙан һуң, Яңы Ергә 1872 йылда бер нисә ненец ғаиләһе даими йәшәргә күсеп килә. 1877 йылда Малые Кармакулы торамаһына нигеҙ һалына, ҡайҙа хакимиәт бойороғо буйынса 24 кешенән торған 6 ненец ғаиләһе күсерелә. Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан архипелагта 12 даими торама иҫәпләнгән. 1942 йылдың 18 авгусында Беломорье хәрби флотилияһы составында Новоземель хәрби-диңгеҙ базаһы ойошторола, 10 сентябрҙә Рогачёвта аэродром, 25 сентябрҙә Самоед бухтаһында диңгеҙ аэродромы төҙөлөп бөтә, Белушья Губа бухтаһында пирстар йыһазландырыла.
1988 - 2014 йылдарҙа архипелагта П.В. Боярский етәкселегендә Д.С. Лихачев исемендәге Рәсәй мәҙәни һәм тәбиғи мираҫ ғилми-тикшеренеү институтының Диңгеҙ арктик комплекслы экспедицияһы эшләй.
2009 йылда географ һәм поляр тикшеренеүсе П.В. Боярский башланғысы менән архипелагтың төньяғында «Рус Арктикаһы» милли паркы булдырыла.
2015 йылда Төньяҡ флот гидрографтары тарафынан ете морон һәм дүрт боғаҙҙоң барлыҡҡа килеүе теркәлә, Арктиканың Рәсәй өлөшөндә туғыҙ утрау асыла.
Бөтәһе Яңы Ер һәм Франц-Иосиф Ере архипелагтары районында 2015-2019 йылдар осоронда 40-ҡа яҡын яңы утрау, морон һәм бухта табылған һәм теркәлгән.
Халҡы
1990-сы йылдар башына тиклем Яңы Ерҙә торама пункттарҙың булыуы дәүләт сере була. Белушья Губа ҡасабаһының почта адресы «Архангельск-55» була, Рогачёво ҡасабаһының, Төньяҡ утрауҙың көньяғында һәм Көньяҡ утрауҙа урынлашҡан "нөктәләр"ҙеке — «Архангельск-56»; Төньяҡ утрауҙың һәм Франц-Иосиф Еренең төньяғында урынлашҡан «нөктәләр»ҙеке - «Красноярск крайы, Диксон-2 утрауы» (улар менән Диксон аша бәйләнеш була). Административ үҙәге — Көньяҡ утрауҙа урынлашҡан Белушья Губа ҡала тибындағы ҡасабала 2861 кеше йәшәй (2022). Яңы Ерҙәге кеше йәшәгән икенсе торама пункт — Белушья Губанан 12 км алыҫлыҡтағы Рогачёво ҡасабаһы (715 кеше, 2022). Бында хәрби аэродром - Амдерма-2 урынлашҡан. Маточкин Шар боғаҙының көньяҡ ярында — Северный ҡасабаһы урынлашҡан (даими халҡы юҡ), ер аҫты һынауҙары, тау һәм төҙөлөш-монтаж эштәре базаһы ролен үтәй. Төньяҡ утрауҙа әлеге ваҡытта торама пункттар юҡ.
Урындағы халыҡ — ненецтар 1950 йылда хәрби полигон ойошторолған осорҙа утрауҙарҙан тулыһынса күсерелә. Ҡасабалар халҡы башлыса хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән һәм төҙөүселәрҙән тора.
Әҙәбиәт
Морской сборник. — 1991. — № 9. — С.6-11.
Иштебай
Иштебай (Иштыбаево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 297 кеше. Почта индексы — 452359, ОКАТО коды — 80243820006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Умартасылыҡ совхозы
Умартасылыҡ совхозы (Деревня пчелосовхоза) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 169 кеше. Почта индексы — 453079, ОКАТО коды — 80221823004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Ручей
Оло Ручей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горелка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черногорияла транспорт
Черногорияла транспорт һауа, тимер юл, автомобиль юлы һәм диңгеҙ транспортына бүленә.
Һыу транспорты
Илдең иң ҙур порты — Бар. Ул 5 миллион тоннаға тиклем йөк ҡабул итә ала. Унан Италияның Бари һәм Анкона ҡалаларына паромдар йөрөй. Башҡа порттары — Котор, Рисан, Тиват һәм Зеленика (Котор ҡултығы).
Рамос Серхио
Серхио Рамос Гарсия (Sergio Ramos García; 30 март 1986 йыл, Камас, Севилья провинцияһы) — испан футболсыһы, һаҡсы, «Реал Мадрид» һәм Испания йыйылма командаһы капитаны. Донъя чемпионы (2010) һәм ике тапҡыр Европа чемпионы (2008, 2012). Испания йыйылма командаһы өсөн уйналған матчтар иҫәбе буйынса рекордсы. XXI быуатта Примерала сығыш яһаған һаҡсылар араһында иң яҡшы бомбардир.
Черногорияла транспорт
Һыу транспорты
Берҙән-бер суднолар йөрөй алырлыҡ йылға — Тара, уны туристар ағып төшөү өсөн ҡуллана.
Автомобиль юлы транспорты
Юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 5277 км тәшкил итә, шуларҙың 1729 км юлға асфальт һалынған.
Рамос Серхио
«Севилья»
15 йәшендә Серихо «Севильяға» күренергә килә һәм үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә. Тиҙҙән клубтың үҫмерҙәр командаһы өсөн сығыш яһай башлай. Интервьюларының береһендә Рамос, иң тәүге уйнаған футбол ҡырым — таштан эшләнгән ҡапҡалы ташландыҡ ялан ине, тип белдерә.
Черногорияла транспорт
Автомобиль юлы транспорты
Черногория юлдарының төрҙәре:
Юлдар категорияһы 2016 йылдың ғинуарында ҡайтанан ҡарала, ҡайһы бер осраҡтарҙа статусы сифатҡа тура бирмәй. Магистраль юл өлгөһө тип Колашин — Матешево — Андриица юлы иҫәпләнә, уның участкалары сифаты буйынса Шавник — Жабляк төбәк юлына ҡарағанда насарыраҡ.
Рамос Серхио
«Севилья»
2002/03 йылдар миҙгелендә Испания чемпионатының икенсе дивизионында "Севилья"ның резерв командаһы өсөн бер матч уйнай. 2003/04 йыл миҙгелендә Рамос дублдең төп составына күсә, 25 матчта ҡатнаша һәм бер туп индерә.
2004 йыл башында "Севилья"ның баш тренеры Хоакин Капаррос Рамосты төп составҡа күсерә. 2004 йылдың 1 февралендә Рамос Примерҙа «Депортиво Ла-Корунья»ға (0:1) ҡаршы уйында дебютын үткәрә.
Черногорияла транспорт
Автомобиль юлы транспорты
Подгорицаны һәм яр буйындағы ҡалаларҙы тоташтырыусы юлдарҙың сифаты Созински тоннелен төҙөү һәм Сетинье, Будва һәм Бар янында күп һанлы юл ремонты арҡаһында һиҙелерлек яҡшыра. Мәҫәлән, Созинский туннеле Подгорицанан Барға тиклем юлды ярты сәғәткә тиклем ҡыҫҡарта һәм сәфәрҙәрҙе хәүефһеҙерәк итә. Төньяҡта Подгорица — Колашин юлының Сербияға илткән Морач каньоны аша һалҡын көндәрҙә хәүефле тип иҫәпләнә: альтернатива сифатында 2015 йылда төҙөлә башлаған Бар — Боляре автотрассаһы ҡарала.
Мөһим транзит юлы булараҡ Адриатик-Ион трассаһының Черногория участкаһын төҙөү көтөлә. Подгорица — Гусин юлын төҙөү тәҡдим ителә, ул Албанияның төньяҡ-көнбайышы аша үтә (Грабом — Вермос) һәм Гусин менән Плавҡа юлды кәм тигәндә ярты сәғәткә ҡыҫҡартырға мөмкинлек бирә.
Рамос Серхио
«Реал Мадрид»
2005 йылдың йәйендә Мадридтың «Реал»ы Рамосты 27 миллион евроға һатып ала. «Барселона» һәм «Манчестер Юнайтед» та уны үҙенең составында күрергә теләй. Был хаҡта Серхио үҙе былай ти: Меня вызвали в сборную. У меня с собой в сумке были туалетные принадлежности и бутсы, поскольку обычно в сборной проводишь тренировку, играешь матч и возвращаешься домой. И так получилось, что в тот день я домой не поехал. Я подписал контракт в 23.30 в Лас Росас, зная, что трансферное окно закрывается в полночь. И когда я поставил свою подпись, я не мог в это поверить. Мне посыпались СМСки. В тот день я наверно получил больше всего СМСок в своей жизни. Это был шаг вперёд и огромная ответственность, и невероятные перемены. И если я и сейчас ещё юнец, то тогда я был совсем ребёнком. И у меня не было ни малейшего опыта… Просыпаешься игроком «Севильи», а спать ложишься футболистом «Реал Мадрид». И знаешь, что будешь делить раздевалку с такими людьми, как Рауль, Бекхэм, Зизу, Икер, Роберто Карлос, Рональдо, а все они были моими кумирами… Мир переворачивается с ног на голову. Беренсе миҙгелдә үк 19 йәшлек футболсы уң һаҡсы урыны өсөн дәғүәселектә еңеп сыға һәм король клубының старт составы уйынсыһы булып китә. Киләһе йылда иһә Испания чемпионы булып, карьераһында беренсе ҙур титулын яулай. 2007 йылдың 10 мартында Серхио "Камп Ноу"ҙа «Барселона» ҡапҡаһына бер гол индерә, ә уйын 3:3 иҫәбе менән тамамлана. Тап ошо тигеҙ иҫәп «Реал»ға чемпион булырға ярҙам итә, сөнки иҫәп тигеҙ булғанда ла мадридтар каталондарҙы шәхси осрашыуҙарҙағы яҡшы иҫәп менән үтеп китә. Артабан Рамос үҙ клубы өсөн мөһим булған уйындарҙа голдар индерә.
Черногорияла транспорт
Автомобиль юлы транспорты
Вериг күперен төҙөү көтөлә, ул Котор ҡултығын һәм Адриатик шоссены тоташтырасаҡ.
Рамос Серхио
«Реал Мадрид»
Үҙенең төп позицияһынан тыш, Рамос ҡаршы флангыла ла, үҙәк һағында һәм ярымһаҡта уйнарға ла өйрәнеп ала. 2010 йылда ул тулыһынса уң флангынан оборона үҙәгенә күсә. 2015 йылдың йәйендә клубтан Касильяс Икер киткәндән һуң, Рамос капитан булып ҡала. «Реал» өсөн сығыш яһап, Серхио бер нисә тапҡыр Испанияның иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла.
Черногорияла транспорт
Магистраль юлдар
Магистраль юлдар ҙур ҡалаларҙы йәки иҡтисади төбәктәрҙе тоташтыра. Черногорияның күпселек магистраль юлдары европа маршруттарына, төбәктә хәреф менән билдәләнә M номеры менән. Ғәҙәттә был асфальтланған бер һыҙатлы ике яҡлы юлдар, йыш ҡына өҫтәмә һыҙатлы. Максималь хәрәкәт тиҙлеге боролоу радиусы арҡаһында сәғәтенә 80 км тәшкил итә, һыҙаттың киңлеге 3 м тәшкил итә.
Рамос Серхио
«Реал Мадрид»
Ике йылдан һуң «Реал» ошо уңышын тағы ла ҡабатлай, өҫтәүенә, финалда дәғүәсеһе тағы ла «Атлетико» була. Был юлы Серхио гол индереп кенә ҡалмай (тап ул иҫәпте аса), ләкин был ынтылышын үҙенең мөмкинлеген пенальтиҙар серияһында ла һынап ҡарау мөмкинлеге ала. Ике финал һөҙөмтәһе буйынса Рамос матчтың иң яҡшы уйынсыһы булып таныла. Улай ғына ла түгел, УЕФА Суперкубогы өсөн матчта 93-сө минутта иҫәпте тигеҙләп, командаһын еңелеүҙән ҡотҡара һәм тағы ла иң яҡшы уйынсы булып таныла.
Черногорияла транспорт
Магистраль юлдар
Черногория территорияһы аша түбәндәге Европа автомагистралдәре үтә:
Черногория магистралдәре исемлеге :
Рамос Серхио
«Реал Мадрид»
Икенсе яҡтан Рамостың уйыны бик йыш ҡаты була. 2018 йылдың февралендә ул 163-сө тапҡыр һары карточка алып, Примераның үҙенсәлекле рекорсыһы була.
Черногорияла транспорт
Төбәк юлдары
Черногорияның төбәк юлдары исемлеге түбәндә килтерелә :
Рамос Серхио
Йыйылма командалағы карьераһы
2004 йылдың йәйендә Серхио Испанияның үҫмерҙәр йыйылма командаһы составында 19 йәштән оло булмаған уйынсылар араһында Европа чемпионы була.
Черногорияла транспорт
Тимер юлдар
Дөйөм оҙонлоғо 250 км тәшкил итә, колеяһы — 1435 мм. Тар колеялы юлдар юҡ.
Рамос Серхио
Йыйылма командалағы карьераһы
2005 йылдың 26 мартында 18 йәшендә Испания йыйылма командаһы составында Ҡытай йыйылма командаһына (3:0) ҡаршы уйында алмашҡа сығып, дебют үткәрә. Серхио — 1941 йылдан алып Испания йыйылма командаһы өсөн йәш кенә килеш уйнай башлаған беренсе футболист: быға тиклем ҡапҡасы Хуан Акунья иң йәше була. Күпмелер ваҡыттан һуң Серхио 2006 йылғы Донъя чемпионатының Сербия һәм Черногорияға ҡаршы һайлап алыу матчына старт составына эләгә. Шул ваҡыттан алып ул Луис Арагонес командаһының төп һаҡсыһы була. 2005 йылдың 13 октябрендә йыйылма команда өсөн Сан-Марино клубына ҡаршы уйында беренсе тубын индерә һәм дубль яһай (6:0). Рамостың йыйылма командаға килеүе Мичел Сальгадоның халыҡ-ара карьераһын туҡтатыуына тура килә һәм ул Испания командаһының уң һаҡсыһы булып китә. Пуйоль Карлес та карьераһын туҡтатҡас, Рамос оборона үҙәгенә күсә һәм Жерар Пике менән берләшә.
Черногорияла транспорт
Структураһы
Төп тимер юлы — 1976 йылда асылған Белград-Бар юлы. Мала йылғаһы аша күпер, донъялағы иң бейек тимер юл күпере һәм оҙонлоғо 6,2 км булған Созин тоннеле юлдың үҙенсәлеге булып тора. Был юлдың өстән бер өлөшө Черногорияла туннелдәр һәм күпер ҙәр аша үтә. 1990-сы йылдарҙа илдәге иҡтисади һәм сәйәси хәл арҡаһында юл торошо насарая, шуның һөҙөмтәһендә 2006 йылда Биоче янында тимер юл һәләкәте була һәм 47 кешенең ғүмере өҙөлә. Юлда ремонт эштәре алып барыла.
Рамос Серхио
Шәхси тормошо
Серхио Рамос Telecinco репортеры Лара Альварес менән осраша, 7 июлдә айырылашалар. Был хаҡта Серхио уға телефон аша әйтә һәм һуңынан мөхәббәтен белдерә.
Черногорияла транспорт
Структураһы
Оҙонлоғо 56,6 км булған Никшич-Подгорица тимер юлы 1948 йылда тар колеялы тимер юлы булараҡ төҙөлә һәм 1965 йылда киң колеялы итеп үҙгәртелә. 1992—2012 йылдарҙа Никшич боксит рудниктарынан йөк ташый. 2006—2012 йылдарҙа ҡайтанан үҙгәртеп ҡорола һәм электрлаштырыла һәм пассажир поездары йөрөй башлай. Максималь тиҙлеге — 75 — 100 км/сәғ.
Рамос Серхио
Уйын стиле
Рамос төрлө позицияла уйнарға һәләтле һәм «Реал» тренерҙары уның был сифатын киң ҡуллана. Атап әйткәндә, ҡайһы бер матчтарҙа ул терәк ярымһаҡсы позицияһында уйнай. Рамос яҡшы техникаға эйә, тупты һайлай белә һәм майҙанды яҡшы күрә, уйындағы хәл-торошто тиҙ баһалай.
Командала
«Реал Мадрид»
Черногорияла транспорт
Структураһы
Тиранаға илткән Подгорица — Шкодер тимер юлы күбеһенсә йөк ташыу өсөн файҙаланылған. 1997 йылда Албаниялағы юлдың бер өлөшө емерелә, 2002 йылда бәйләнеш тергеҙелә. Юл участкалары 2009 йылдан ремонтлана, ремонт хаҡы 9,7 млн евро тәшкил итә.
Һауа бәйләнеше
Черногорияла ике эре халыҡ-ара аэропорт эшләй. Улар Подгорицала (TGD) һәм Тиватала (TIV). Ике аэропорт та 2006 йылда асыла: Подгорицала шулай уҡ яңы пассажирҙар терминалы сафҡа индерелә. 2017 йылда ике аэропортта ла пассажирҙар ағымы 2184857 кеше тәшкил итә, өҫтәүенә, тап ошо йылда һәр аэропортта пассажирҙар һаны 1 миллион кешенән артып китә.
Рамос Серхио
Йыйылма команда статистикаһы
2019 йылдың 19 ноябренә ҡарата.
Черногорияла транспорт
Һауа бәйләнеше
Шулай уҡ Берана, Жабляк һәм Никшич аэропорттары бар, әммә эске рейстар өсөн ҡулланыла һәм ҙур самолеттар ҡабул итеү өсөн яраҡлаштырылмаған. Ульцинь аэропортының осоу-ултырыу һыҙаты үләнле.
Башнялар менән йорт
Башнялар менән йорт Санкт-Петербургта, шулай уҡ  Розенштейн-Белогруд йорто булараҡ билдәле  —  Лев Толстой  майҙанындағы бина, үҙәк өлөшө менән  Каменноостровский проспектына ҡарай һәм ҡабырға фасадтары менән Ҙур  проспектҡа һәм Лев Толстой урамдарына сыға. Ике ҡеүәтле алты ҡырлы башня-эркерҙары арҡаһында бина Лев Толстой майҙанында  архитектура яғынан айырылып тора.
Был килем йорто К. И. Розенштейнға ҡарай, тарихилыҡ стилендә А.Е.Белогруд үҙе төҙөй (неоготика элементтары менән).
Тарих башы
XIX быуат уртаһында был участка чиновнитк А.Копейкин вариҫтарына ҡарай һәм төҙөлөп бөтмәгән була, һуңынан был участкала Пруссия подданыйы К.Ф.Фелькелдең ағас йорто менән баҡсаһы тора (уның ҡустыһы С.Ф.Фелькель како келәт хужаһы була). Участканың буш биләмәһендә 1895 йылдан  велодром һәм һырғалаҡ урынлаша, унда 1898 йылда Рәсәйҙә туп менән хоккей буйынса беренсе матч уҙғарыла, шулай уҡ (1898 йылдың 31 майы) бокс буйынса күрһәтмә  матч үтә. 1899 йылда биләмә Ф.Ф. Фелькелгә күсә, һәм Архиерей урамы яғынан роман архитектураһы элементтары менән эклектика стилендә перпендикуляр флигель менән биш ҡатлы  йорт төҙөлә. Бина майҙанға сыҡмай, ә ҡырлы көмбәҙле  түңәрәк башняһы менән уға ҡарай. Бинала ҡатын-ҡыҙҙарҙың башланғыс ҡала училищеһы урынлаша.
1909—1910 йылдарҙа Ҙур проспект Карповка йылғаһына  тиклем оҙайтыла, был ҙур планлы эштәр менән бергә алып барыла, уларҙа К. И. Розенштейн ҡатнаша. Уға В.К.Фелькелдең элекке биләмәһе күсә, уның ҙур өлөшө Архиерей майҙаны өсөн китә.