cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы
Ойошторолоуы һәм тарихы
1919 йылдың июль-октябрь айҙарында Бахмач, Харьков һәм Полтава ҡалалар янында генерал А. И. Деникин армия частарына ҡаршы алыша. Ҙур юғалтыуҙар булғанлыҡтан, 1-се һәм 2-се Башҡорт уҡсылар полктары Берләшкән (йыйылма) башҡорт уҡсылар полкына (ком. Ә.Х. Тереғолов), ә 1-се һәм 2-се Башҡорт кавалерия полктары — Берләшкән (йыйылма) башҡорт кавалерия полкына үҙгәртеп формалаштырыла.
1919 йылдың сентябренән дивизия Петроград ҡалаһына йүнәлтелә. Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы частары Петроград ҡалаһының оборонаһында һәм Ямбург операцияһында ҡатнаша.
Дивизияның сәйәси бүлеге «Салауат» гәзитен сығара (редакторы — А. Ғисмәти). 1920 йылдың ғинуарынан Новгород губернаһында урынлаша. 1920 йылдың май айында Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы тарҡатылғандан һуң, уның частарын 1-се Башҡорт кавалерия полкына беркетәләр. Шул уҡ йылдың июнь айында Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы М. Л. Мортазиндың Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы составына инә.
Арыҫлан Аҡҡолов
Арыҫлан Аҡҡолов (Ар(а)слан Аккулов) — башҡорт тарханы, батыр.
Биографияһы
Арыҫлан Аҡҡолов сығышы менән Башҡортостандың Нуғай даруғаһы Бошман‑Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан булған. Арыҫлановтар нәҫеленә нигеҙ һала. Шәжәрәһе: Бошман бей → Борондоҡ бей → Һөйөндөк бей → Аҡбулат бей → Һарыбайсал тархан → Дәүләтҡол → Миңлеғол → Аҡҡош (Аҡҡол) → Арыҫлан. Ә башҡорттарҙың ҡара ҡыпсаҡ ырыуының шәжәрәһенә ярашлы: Бабсаҡ бей → Борондоҡ бей → Һөйөндөк бей → Һарыбайсал тархан → Дәүләтҡол → Миңлеғол → Аҡҡош → Арыҫлан тархан.
XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында Нуғай даруғаһының Бошман‑Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы була.
Башҡорт ихтилалы барышында, 1708—1722 йылдарҙа башҡа старшиналар менән бергә Арыҫлан Аҡҡолов яңы һалымдарҙы һәм йөкләмәләрҙе бөтөрөү үтенесе менән, аҫаба ерҙәрҙе баҫып алыуҙар, Өфө чиновниктарының башбаштаҡлыҡтарын, шул иҫәптән яһаҡ йыйыусы Андрей Жихарев һәм Михаил Дороховтарҙың 72 яңы һалым индереүҙе, комиссар Александр Сергеевтың төбәк халҡын талауҙы, тикшереү тураһында батша Пётр I бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт итә.
1722 йылдың 12 февралендә Арыҫлан Аҡҡолов етәкселегендәге барлыҡ дүрт даруғанан килгән һәм 55 кешенән торған башҡорт делегацияһын етәкләй, улар ошо эште тикшереү буйынса суд процессында ҡатнашырға ирешә һәм суд ҡарарына ярашлы Сергеев үлем язаһына тарттырыла.
Хәтер
Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Арыҫлан ауылы уның исеме буйынса аталған (башта ауыл Танып, Аҡҡол тип йөрөтөлгән).
Ғаиләһе
Арыҫландың өс улы була:
Оло Суховяз
Оло Суховяз — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфалейка йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт Ҡансураһы
Башҡорт Ҡансыраһы (Ҡансура; Башкирское Канчерово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 91 % тәшкил итә.
Конч
Конч — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сурхохи йылғаһының уң ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нерым-Игль
Нерым-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дин
thumb|360px|
Мичиган (күл)
Мичига́н (Lake Michigan) — АҠШ-тағы күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.
География
Үрге күлдән көньяҡтараҡ урынлашҡан. Гурон күле менән Макино боғаҙы аша, Миссисипи йылғаһы менән — Чикаго—Локпорт каналы аша тоташҡан.
Дин
Дин — донъяны төшөнөү-аңлауҙың айырым бер формаһы, ул ғәҙәттән тыш көскә ышаныуҙан ғибәрәт һәм үҙ эсенә әхлаҡи нормаларҙы, тәртип-низамды, йолаларҙы һәм кешеләрҙең айырым ойошмаларға тупланыуын ала (сиркәү, мәхәллә). .
Мичиган (күл)
География
Майҙаны — яҡынса 57 750 км² (Бөйөк күлдәр араһында майҙаны буйынса өсөнсө урында), оҙонлоғо яҡынса 500 км, киңлеге яҡынса 190 км. Диңгеҙ кимәленең бейеклеге — 177 м, максималь тәрәнлеге — 281 м. Йыл эсендә дүрт ай дауамында боҙ менән ҡаплана. Күлдәге утрауҙар — Бивер, Төньяҡ Маниту, Көньяҡ Маниту.
Дин
Хронологик яҡтан ҡарағанда, иң беренсе боронғо йәһүдтәр дине барлыҡҡа килгән. Ул б.э.т. 11 быуат элегерәк барлыҡҡа килә. Унан ҡала — Буддизм (б.э.т. VI— V быуаттар), өсөнсөһө — христианлыҡ (б.э. I быуат), дүртенсеһе — ислам (б.э. VII быуат). Был диндәр барыһы ла тиерлек изге яҙмалар рәүешендә (Тәүрат, Талмуд, Инжил, Ҡөрьән) формалашалар. Барыһына ла билдәле системалылыҡ, структура хас. Мәҫәлән, Библия Инжил (Верхий Завет) һәм Тәүраттан (Новый Завет) тора. Беренсеһен (иудаизм) 39 китап тәшкил итә. Барлыҡ Евангелие (христиан дине) 39 китаптан төҙөлгән, тағы 27 бүлекте үҙ эсенә ала. Ҡөрьән 114 сүрәнән ғибәрәт, һәр сүрә билдәле һандағы һәм төрлө мәғәнәләге аяттарҙы туплаған. Бөтө донъяға таралған диндәрҙең бүлексәләре, ҡаршылыҡтары булһа ла, үҙ-ара бәйләнештә ижад ителгәндәр, шунлыҡтан уларҙың системалары уртаҡ тип һанарға була. Бөтә донъяға таралған диндәр фәҡәт «саф дини» хөкөмдәргә генә ҡайтып ҡалмай. Уларҙа тейешле урындарҙа айырым контекстар рәүешендә төрлө фәлсәфи, әхлаҡи, сәйәси, хоҡуҡи һ. б. шундай принциптар, нормалар тәғбир ителгән. Ғөмүмән алғанда, традицион диндәр, мифология кеүек үк, милли мәҙәниәттәрҙең элементы булып тора. Дин социаль күренеш булып ҡала.
Мичиган (күл)
География
Мичиган күле АҠШ-тың Мичиган, Индиана, Иллинойс һәм Висконсин штаттарының яр буйҙарын йыуа. Күл буйындағы иң ҙур ҡалалар: Чикаго, Эванстон, Хайланд-Парк, Милуоки, Грин-Бей, Гэри һәм Хэммонд.
Күлдең атамаһы оджибва индеецтары телендәге mishigami («ҙур һыу») һүҙенән барлыҡҡа килгән. Күлде европаларға 1634 йылда француз сәйәхтсеһе Жан Николе аса.
Дин
Диндең икенсе төрлө билдәләмәләре
Дин өсөн изгелек һәм яуызлыҡ, әхлаҡ, тормош маҡсаты һәм мәғәнәһе кеүек төшөнсәләр бик мөһим булып тора.
Күпселек донъя диндәренең нигеҙҙәре, диндарҙарҙың инаныуы буйынса, Аллаһ тарафынан йәки илаһтарҙан иңдерелгән, йәки диндә юғары баҫҡыстарға күтәрелгән изгеләр, тәҡүәләр тарафынан яҙылған тип һанала.
Күпселек дини берлектәрҙә руханиҙар ҙур әһәмиәткә эйә. .
Дин һүҙенең этимологияһы
Дин (religio) һүҙенең килеп сығышын борон бер нисә йәһәттән сығып ҡарағандар. Б.э.т. I быуатта йәшәгән оратор, яҙыусы һәм сәйәсмән Цицерон  латинса  relegere (ҡабаттан йыйылыу, тикшереү, айырым осраҡҡа ҡалдырыу), тигәндән алынған, айырым иғтибарға, инаныуға, табыныуға лайыҡ тигәнде белдерә тип һанаған. Цицерон динде Юғары көстәргә инаныу, табыныу тип ҡабул иткән ..
Көнбайыштың нәсрани ораторы һәм яҙыусыһы  Лактанций  «религия» һүҙе латин ҡылымы Religare (бәйләү) тигәндән алынған тип иҫәпләгән, шуға динде кеше менән Юғары көс араһындағы бәйләнеш тип билдәләгән.
Хәҙерге ғилми тикшеренеүселәр йышыраҡ  «религия» һүҙе  Religare ҡылымынан килеп сыҡҡан тип һанаусан.
Дин структураһы
Социология дин структураһында ошондай компоненттарҙы билдәләй:
Дин төрҙәре
Мәжүсилек (күп илаһлылыҡ) — политеизм. Бер Аллалыҡ) - (монотеизм) (йәһүди, нәсрани, ислам, сикһ һ.б.)
Пантеизм — Ғаләм (тәбиғәт) һәм Аллаһ бер үк көстәр, тигән инаныс.
Аллаһҡа табынмаған диндәр ҙә бар (абстракт идеалға инаныс) - конфуцийсылыҡ, буддасылыҡ, джанисылыҡ
Дин һәм йәмғиәт
Мәҡәләлә ҡарала:
Ибраһими диндәр
Ибраһим пәйғәмбәр йәһүҙилектә, нәсраниҙарҙа һәм Исламда инаныстарға нигеҙ һалыусы тип һанала.
Йәһүҙилек
Йәһүҙилек б.э.т. ХIХ быуаттарҙа Мысыр һәм Фәләстан ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Ул беренсе булып монотеизм, йәғни бер Аллаға табыныуҙы дөрөҫ тип иғлан иткән. Йәһүҙилек — милләт тә, дин дә булып тора.
Нәсранилыҡ
Фәләстандә б.э. беренсе быуатында башта йәһүҙиҙәр араһында барлыҡҡа килә. Шунан инде башҡа халыҡтар араһында таралып китә. Бында милләт айырыу юҡ.
Ислам
Ислам б.э.VII быуатта мәжүсилектә йәшәгән Ғәрәп ярымутрауында барлыҡҡа килгән.
Бөрйән районы Почетлы гражданины
Бөрйән районы Почетлы гражданины — маҡтаулы исем. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы халҡы тарафынан иҡтисад, фән, мәҙәниәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, халыҡты социаль яҡлау, юғары һөнәри оҫталыҡ, райондың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыуы һ.б. айырым ҡаҙаныштары өсөн хөрмәт ителгән граждандарҙы дәртләндереү формаларының береһе.
Тарихы
Бөрйән районында Бөрйән районы Почетлы гражданины исеме 2009 йылда граждандарҙың хеҙмәтен таныу, уларҙың шәхси эшмәкәрлеген дәртләндереү маҡсатында булдырыла.
Тәғәйенләү
Исем биреү буйынса тәҡдимдәрҙе предприятиелар, ойошмалар, учреждениелар, хужалыҡтар һәм уларҙың профсоюз ойошмалары, йәмәғәт ойошмалары һәм берекмәләре коллективтары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы хакимиәте индерә ала. Исем муниципаль район Советы ҡарары менән бирелә, тәғәйенләнеш тураһындағы документтарҙы Совет рәйесе йәки Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Советы Президиумы ағзалары тапшыра.
Почетлы гражданинға исем биреү тураһында танытма һәм күкрәк таҫмаһы тапшырыла. Уларҙың фотоһүрәттәре «Бөрйән районы муниципаль районының почетлы граждандары» стендында урынлаштырыла. Почетлы граждан исемен биреү тураһында мәғлүмәт район гәзитендә һәм райондың рәсми сайтында баҫыла.
Ҡолдәүләтова Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы
Ҡолдәүләтова Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы (5 май 1941 йыл), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 1960—2016 йылдарҙа Бөрйән районы үҙәк дауаханаһының табип-акушеры һәм гинекологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1974), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, райондың почётлы гражданы.
Биографияһы
Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы Ҡолдәүләтова Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында 1941 йылдың 5 майында тыуған. 1960 йылда Белорет медицина училищеһын, 1969 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы 1960—1962 йылдарҙа Мәһәҙей ауылында фельдшер булып эш башлай. 1969 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Бөрйән район үҙәк дауаханаһында акушер-гинеколог була.
Үрге Ҡунаҡбай
Үрге Ҡунаҡбай — Ырымбур өлкәһенең Переволоцк районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 461285, ОКАТО коды — 53237825002.
Тарихы
1917 йылда 16 ноябрҙа Үрге Ҡунаҡбай Башҡорт Автономиялы Республикаһының Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1924 йылддың 21 октябрендә ауыл Ырымбур губернаһы ҡарамағына күсә.
Халыҡ һаны
Күпселек халыҡ — башҡорттар (100%).
Акт
Акт (латинса — actus — хәрәкәт) — драма әҫәрҙәренең һәм спектаклдәрҙең тамамланған ҙур бер бүлеге, йәғни өлөшө; икенсе төрлө әйткәндә,сәхнә әҫәрҙәре: драма, трагедия һәм комедияның айырым бер бүлеге. Башҡорт һәм татар әҙәбиәтендә драма әҫәренең — пьесаның бындай бүлектәре шаршау тип атала. Башҡорт, татар драматургияһында һәм әҙәбиәт ғилемендә шул өлөштәргә, шаршауҙарға ҡарап, «бер шаршаулы пьеса, өс шаршаулы драма әҫәре» һ.б. тип атау ғәҙәте бар. Мәҫәлән, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Нәжип Асанбаевтың «Рәйсә» драмаһы дүрт шаршауҙан, йәғни дүрт акттан тора.
Сәлихов Фәнәүи Зиҡаф улы
Сәлихов Фәнәүи Зиҡаф улы (15 апрель 1957 йыл) — Рәсәй опера йырсыһы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
Биографияһы
Фәнәүи Зиҡаф улы Сәлихов 1957 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Исхаҡ ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, ул һигеҙ бала араһында дүртенсе була. Әсәһе Нәфиға Хәйерлевара ҡыҙы. Атаһы Зиҡаф Сәлихов, бейеүсе.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡаҙағстанда, ағаһында йәшәй, заводта эшләй. Армия хеҙмәтенән һуң Нефтекама автозаводының үҙ бушатҡыс машиналар етештереү цехына эшкә инә.
1987 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын «яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса (педагогы профессор Ғәлимуллина Рәйсә Ғәле ҡыҙы) тамамлай һәм Башҡорт дәүләт филармонияһының музыкаль-әҙәби лекторийы солисы булып эшләй башлай. Артабан бер аҙ Екатеринбург опера һәм балет театрында хеҙмәт һала. 1988 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында йырлай.
Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2002).
Фәнәүи Зиҡаф улы 1993 йылдан алып Өфө сәнғәт училищеһының яңғыҙ йыр бүлегендә уҡыта. 2000 йылдан — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының музыкаль белем биреү кафедраһы доценты, 2008 йылдан — профессоры.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Диуана («Ай тотолған төндә»), Хәҙрәт («Аҡмулла»), Ҡаһым түрә («Ҡаһым-түрә») партияларының, С. А. Есенин шиғырҙарына Р. Х. Сәхәүтдинованың «Фарсы мотивтары» вокаль циклының, А. Х. Ғабдрахмановтың бер нисә романстарының тәүге башҡарыусы. Концерт репертуарында Х. Ф. Әхмәтовтың, Н. Ә. Дауытовтың, З. Ғ. Исмәғилевтың, Ш. З. Кульбарисовтың, М. И. Глинканың, С. В. Рахманиновтың, Чайковскийҙың һәм башҡаларҙың яңғыҙ йыр әҫәрҙәре, башҡорт халыҡ йырҙары «Азамат», «Буранбай», «Ирәндек», «Ҡаһым түрә», «Һандуғас».
Әҙәбиәт
«Рампа» журналы, № 5 (223), 2012 йыл.
Ерекле ауыл Советы (Шаран районы)
Ерекле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ерекле ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Ерекле ауыл Советы составына 5 тораҡ пункты инә:
Бурағол
Бурағол (Барангулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар һәм Ҡороюл йылғалары буйында урынлашҡан.
Тарихы
Бурағол (Аҡбулат, Ҡыҙылтаң) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1757 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1795 йылда ) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 95 % тәшкил итә.
Автоним
Автоним — (грекса autos — үҙем һәм onyma — исем) — псевдоним менән яҙышҡан авторҙың ғәмәлдәге, йәғни паспортындағы ысын исем-фамилияһы. Мәҫәлән, Мостай Кәримдең исеме, атаһының исеме һәм фамилияһы — Мостафа Сафа улы Кәримов. Башҡорт шағирҙары Назар Нәжмиҙеке — Назар Нәжметдин улы Нәжметдинов, Муса Ғәлиҙеке — Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев. Татар шағиры Дәрдмәндтеке — Мөхәммәтзаһир Мөхәммәтсадиҡ улы Рәмиев.
Әмит
Әмит (Амитово) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше. Почта индексы — 452414, ОКАТО коды — 80228860003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Генералка (Өпәйле ҡушылдығы)
Генералка (Оло Генералка) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өпәйле йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грубе-Ю (Лемва ҡушылдығы)
Грубе-Ю (Грубе) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баженов Николай Николаевич
Баженов Николай Николаевич (1857—1923) — рус психиатры, профессор; психиатрия патронаж системаһын ойоштороусы.
Биографияһы
Баженов Николай Николаевич Баженовтарҙың дворян нәҫеленән сыҡҡан. Атаһы тураһында төрлө сығанаҡтарҙан баш штабс-капитандан алып жандарм полк генералына тиклем мәғлүмәттәр бар.
1881 йылда Мәскәү университетының медицина факультетын «Клиническое исследование о лихорадочных состояниях» эше өсөн алтын миҙал менән тамамлай. Студент йылдарында Баженовҡа медицина тарихын, дөйөм терапияны һәм диагностиканы уҡытыусы М.П. Черинов, һәм нервы сирҙәре курсын уҡыусы М А. Кожевников йоғонто яһай
Университетты тамамлағандан һуң Баженов Мәскәүҙә Преображенск психиатрия дауаханаһының штаттан тыш  ординаторы булып хеҙмәт итә; бер үк ваҡытта Сокольникиҙа М.Ф.Беккерҙың шәхси  дауаханаһында эшләй.
1883 йылдың майынан 1885 йылдың мартына тиклем сит илдә була; Вена һәм Берлин һәм Вена клиника һәм  лабораторияларында  стажировка үтә. Бер йылдан артыҡ Парижда Ж.-М. Шарко һәм Ж.-Ж.-В. Маньянда үткәрә. Шулай уҡ  Т. Мейнерт һәм Г. Нотнагелдә эшләй. Күп рус эмигранттары менән таныша (П.Л. Лавров, И.Е. Деникери һ. б.). Парижда (1884) масонлыҡҡа инә
1886 йылдың 1 апрелендә Мәскәүҙә ҡулға алына; Рязандә эҙләүҙәр ваҡытында  «Народная воля» гәзитенең экземплярҙары  һәм Парижда йәшәгән эмигранттар менән яҙышҡан хаттар табыла. 1886 йылдың майында азат ителә, әммә полиция күҙәтеүе аҫтында ҡала, дәүләт хеҙмәтенә һәм университетта уҡытыу мөмкинлегенән мәхрүм ителә. 1887 йылдың ноябрендә н сит илгә фәнни маҡсат менән сығырға рөхсәт тураһында үтенес яҙа; 5 декабрҙә йәшерен күҙәтеүҙән азат ителә. Шул уҡ йылда уға баш ҡалала йәшәүгә рөхсәт ителә.
1886—1889 йылдарҙа үҙе ойошторған Рязань земство психиатрия дауаханаһының  директоры була. Рәсәйҙә тәүге тапҡыр (1886—1887) Баженов ауырыуҙарҙы ғаиләлә бағыу системаһын индерә, уларҙы крәҫтиән ғаиләләренә урынлаштыра.
1895, 1898, 1901 йылдарҙа Мәскәү университетында уның приват-доценттар иҫәбенә индереү кәрәк тип табылмай ; тик 1902 йылдан ғына ул университеттың  нервы ауырыуҙары кафедраһы буйынса приват-доцент була. 1904 йылда Мәскәүҙә Преображенск психиатрия дауаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә, унда надзирателдәрҙе — табип-интерндар, ә санитарҙарҙы — шәфҡәт туташтары менән алмаштыра; дауахананы киңәйтә, яңы корпустар төҙөй.
1905 йылда М.Ф. Беккер психиатрия дауаханаһын етәкләй. 1906 йылда Воскресенскта ғаилә психиатрия патронажын индерә.
1906 йылда Конституцион-демократик партияға инә. Мәскәүҙә ҡораллы ихтилал ваҡытында Баженов революционерҙарҙы  М.Ф.Беккер шәхси дауаханаһында йәшерә, большевиктар йыйылышы өсөн бина бирә; башҡа, ҡала дауаханаһында  В. И. Ленин да була.
Рәсәйҙә масонлыҡты тергеҙеү буйынса инициаторҙарҙың береһе. 1906 йылдың 28 ноябрендә Мәскәүҙә уның фатирында   масондарҙың  «Яңырыу» ложаһына нигеҙ һалына, ул  барлыҡҡа килгән көндән алып уның ҡәҙерле мастеры була. Шулай уҡ петербургта «Полярная звезда» ложаһы ағзаһы була. Боронғо һәм ҡабул ителгән шотланд уставының 18-се дәрәжә капитул рәйесе.
1911 йылда хөкүмәттең реакцион сәйәсәтенә ҡаршы протест билдәһе итеп, Мәскәү университеты приват-доценты вазифаһын ҡалдыра һәм мәғариф министры Л. А. Кассо ҡылыҡтарына ҡаршы асыҡ хат менән сығыш яһай. Ошо уҡ йылда «Проект законодательства о душевнобольных» менән сығыш яһай һәм Мәскәүҙә психик ауырыуҙарҙы дауалау буйынса Бишенсе Халыҡ-ара конгресс ойоштора.
1911—1916 йылдар осоронда Н.Н.Баженов Рус невропатологтар һәм психиатрҙар союзының беренсе рәйесе була.
1914 йылда, коллегалары менән берлектә, Мәскәүҙә Дон психоневрологик дауаханаһына,  (хәҙер — З.П.Соловьев исемендәге махсуслаштырылған 8-се клиник дауаханаһы) ; Париж янында (Мари менән берлектә) — психиатрия шифаханаһына нигеҙ һала.
1915 йылда Кавказда булған психик ауырыу яугирҙарҙы бағыу буйынса Ҡыҙыл Тәре вәкиле итеп тәғәйенләнә.
1916 йылда рус экспедиция корпусы һалдаттарына ярҙам итеү өсөн Францияға сыға. Психиатрия хеҙмәттәре буйынса етәкселек итә. Бер аҙҙан Францияла Рәсәй Ҡыҙыл Тәре вәкиле була. Психиатрия һәм психиатрия ҡануниәте өлкәһендә эше өсөн Почетлы легион ордены менән бүләкләнә. Бельгияла ҡаты ауырып, Рәсәйгә 1923 йылда ғына ҡайта. Үҙе ойошторған Дон дауаханаһында вафат була.
Н. Н. Баженов — 100-ҙән ашыу эштең авторы, улар араһында: «Основы учения о лихорадке» (1883), «Юбилейный год в психиатрии» (1903), «Психиатрические беседы на литературные и общественные темы» (1903), «Психология и политика» (1906), «История Московского Доллгауза» (1909), «Проект законодательства о душевнобольных и объяснительная записка к нему» (1911), «Внушение и его пределы» (1911; Н. Е. Осипов менән берлектә), «О значении стихийных бедствий в этиологии некоторых нервных и психических заболеваний» (1914). «Психология казнимых» эшендә ул үлем язаһын индереүгә  ҡаршы сыға.
Драцкий Николай Григорьевич
Драцкий Николай Григорьевич (1 июнь 1930 йыл — 19 май 1982 йыл) — нефть сәнәғәте алдынғыһы. 1950 йылдан (өҙөклөктәр менән) «Татнефть» берекмәһенең «Альметьевбурнефть» тресы 1-се быраулау контораһының быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Николай Григорьевич Драцкий 1930 йылдың 1 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Федоровка районының Гавриловка ауылында тыуа. Ишембай нефть техникумында уҡый1982 йыл.
1950 йылдан «Бавлынефть» тресының быраулаусылар бригадиры була, 1953 йылдан — «Татбурнефть» тресында, 1961 йылдан — Татар АССР-ының «Альметьевскбурнефть» тресының 1-се быраулау контораһы быраулау мастеры. 1972 йылдан — Төмән өлкәһе «Главтюменнефтегаз» производство берекмәһенең Мегион быраулау эштәре идаралығының быраулау мастеры, 1974 йылдан — Ҡаҙаҡ ССР-ы «Мангышлакнефть» производство берекмәһенең Мангышлаҡ быраулау эштәре идаралығы буровойы начальнигы.
1975 йылда Татарстанға ҡайтып, «Татнефть» производство берекмәһенең Әлмәт быраулау эштәре идаралығында быраулау мастеры булып эшләй. Николай Григорьевич Драцкий бригадаһының кесерәйтелгән диаметрлы торбалар менән быраулау алымын үҙләштереүе, секциялы турбобурҙар индереүе һөҙөмтәһендә 1965 йылда 40 мең метрҙан ашыу тау тоҡомон быраулап тишеү мөмкин була. Быраулау технологияларын камиллаштырғаны һәм эште дөрөҫ ойошторғаны, быраулау эшендә өлгәшкән ҡаҙаныштары, бригада менән оҫта етәкселек иткәне өсөн Николай Григорьевич Драцкийға СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 6 ғинуарындағы указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Әлмәт ҡалаһында йәшәй, 1982 йылда шунда вафат була.
Кесе Озёрная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Страсбург соборы
Страсбург соборы (нем. Münster Straßburger / zu Liebfrauenmünster Straßburg, франц. Notre Cathédrale-Dame de Strasbourg ) — француз ҡалаһы Страсбургта католик кафедраль соборы, 200 йыл дауамында  донъяның иң бейек бинаһы булып һаналған. Европа архитектураһы тарихында иң ҙур  собор һәм эре ҡомташтан төҙөлгән иң ҙур  ҡоролма. Страсбург ҡалаһы кеүек үк собор ҙа үҙендә немец һәм француз мәҙәни йоғонтоларын берләштергән. 1524 йылдан алып 1681 йылға тиклем лютеран  соборы булып тора.
Архитектураһы
Бина ҡыҙыл вогез  ҡомташынан (grès rouge des Vosges) төҙөлгән. Төҙөлөш 1015 йылда башлана, һәм артабанғы быуаттарҙа  собор төҙөлөүен дауам иткән һәм тышҡы ҡиәфәтен үҙгәрткән. Соборҙың көнсығыш өлөшө, шул иҫәптән хор һәм көньяҡ порталы роман стилендә төҙөлгән, ә буй нефы һәм меңләгән фигуралар менән биҙәлгән  көнбайыш фасады   готика архитектураһының шедевры булып тора.
Архитекторҙар, кельн соборын төҙөгәндәге кеүек үк француз собор готикаһына ориентир тотҡандар, был көнбайыш башняларының икегә бүленеүенән, һәм көнбайыштағы киң фасадынан һәм бер үк бейеклектәге өс нефлы немец сиркәүҙәренән айырмалы рәүештә базилика формаһындағы буй нефынан (нем.  Hallenkirche ) күренә. Соборҙың төп төҙөүсеһе булып   Ульрих фон Энсинген  (нем. Ulrich Ensingen von, элегерәк   Ульм  соборын төҙөүҙә ҡатнаша) һәм Эрвин фон Штайнбах (нем. Steinbach Erwin von ) тора.
Төньяҡ башняһының бейеклеге 142 м, семәрле шпиле тулыһынса ҡомташатан кельн оҫтаһы Иоһанн Хюльц тарафынан башҡарылған, һәм XIX быуат аҙағына тиклем (1439 йылда тамамланған) тулыһынса таштан төҙөлгән иң бейек ҡоролма булып иҫәпләнә. Көньяҡ башня тамамланмаған, был уға асимметрик ҡиәфәт биреп тора. Собор урынлашҡан майҙан Европала иң матур майҙандарҙың береһе иҫәбенә инә. Унда бер нисә  алеман- көньяҡ немец (шваб) архитектураһы стилендәге фахверк йорт урынлашҡан (4-5 ҡатҡа тиклем). Бейек ҡыйыҡтары үҙенсәлекле, унда бер нисә «ауыш» ҡаттар  урынлашҡан (дүрт ҡатҡа тиклем). Майҙандың төньяҡ өлөшөндә билдәле фахверк йорто тора, ул XV быуатта төҙөлгән бик матур  биҙәлешле Каммерцель йорто (нем. Haus Kammerzell, франц. Maison Kammerzell ).
Астрономик сәғәте
Иң иғтибарға лайыҡлыһы булып астрономик сәғәт тора. Уларға тиклем дә 1353 һәм 1574 йылдарҙа төҙөлгән сәғәт була, һуңғы сәғәт 1789 йылға тиклем эшләй һәм ул инде астрономик функцияға эйә була. 1832 йылда Ер, Ай һәм шул ваҡытта билдәле булған планеталар (Меркурийҙан Сатурнға тиклем) орбитаһының уникаль механизмы конструкциялана. Сәғәттең үҙенсәлеге булып яңы йыл төнөндә тулы әйләнеште тамамлаусы һәм йылдан йыл байрамдарҙың үҙгәреп килеүсе даталарын иҫәпләүсе  механизмы тора. Әммә сәғәттең иң яй әйләнгән өлөшө ер күсәренең прецессияһын күрһәтә   — бер әйләнеш 25 800 йыл тәшкил итә.
Тамашалар
Һәр йәй собор алдында кис менән тамашалар ойошторола:  классик музыкаль әҫәрҙәр тапшырыла, ә собор үҙе музыка тонына ярашлы төрлө төҫтәр менән яҡтыртыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хәлил Рза Олотөрк
Олотөрк Хәлил Рза (Xəlil Rza Ulutürk; 21 октябрь 1932 йыл — 22 июнь 1994 йыл) — шағир, филолог. Әзербайжандың халыҡ шағиры (1992).
Биографияһы
Башланғыс белемде Хәлил Рза үҙенең тыуған яғы Сальянда ала. Уның «Китап» тип аталған тәүге шиғыры 1948 йылдың «Әзербайжан пионеры» гәзитендә донъя күрә.
1949 йылда Хәлил Рза Олотөрк Әзербайжан дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Университетта уҡығанда, ул әҙәби түңәрәктәрҙә әүҙем ҡатнаша һәм Бәхтийәр Ваһабзаде, Джафар Хандан һәм Мирза Ибраһимов кеүек шәхестәр менән таныша.
1954 йылда университетты тамамлап, Хәлил Рза «Әзербайжан ҡатын-ҡыҙы» журналы редакцияһына эшкә төшә. Журналдың әҙәби хеҙмәткәре булараҡ, ул йыш ҡына башҡа баҫмаларҙа ла мәҡәләләрен баҫтыра, шулай уҡ йыш ҡына уныъ яңы шиғырҙары ла баҫылып тора. Шул уҡ 1954 йылда Хәлил Рза яҙыусылар берекмәһе ағзаһы булып китә.
Уның «Яҙ килә» тигән беренсе шиғырҙар китабы 1957 йылда нәшер ителә. сығарыу йыйылышы. 1957 йылдың авгусында Әзербайжан яҙыусылар союзы йәш шағирҙы Мәскәүгә М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институтына ике йыллыҡ юғары әҙәби курстарға ебәрә. Мәскәүҙән әйләнеп ҡайтҡас, шағир Әзербайжан педагогия институты аспирантураһвнда белем алыуын дауам итә. 1963 йылда « Һуғыштан һуңғы йылдарҙағы (1945—1950) Әзербайжан әҙәбиәтендә поэма жанры» темаһына диссертация яҡлай, бының менән ул филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Диссертация яҡлағандан һуң, Хәлил Рза Олотөрк институтта педагогик эшмәкәрлек менән булыша, әммә бында ул оҙаҡ тотҡарланмай, сөнки уны «сәйәси яҡтан ышанысһыҙ» тигән һылтау менән уҡытыу эшенән ушаталар. Шуның өҫтәүенә, уға «Белем» йәмғиәте йүнәлеше буйынса республиканың башҡа райондарында ла йөрөү мөмкинлеге бирмәйҙәр. Хәлил Рза Әзербайжан әҙәбиәтемузейына эшкә күсә, бында ул әҙәби һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Ошо ваҡытта ул «Әзербайжан-үзбәк әҙәби бәйләнештәре» һәм бик күп башҡа темаларға монографиялар яҙа.
Кесе Рошня
Кесе Рошня — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рошня йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Хәлил Рза Олотөрк
Биографияһы
1985 йылда Хәлил Рза Олотөрк «Мәғсүд Шәйхзаданың әҙәби эшмәкәрлеге һәм әзербайжан-үзбәк бәйләнешетәренең актуаль проблемалары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1986 йыл Хәлил Рза Әзербайжан әҙәбиәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеменә лайыҡ була. Ул шулай уҡ тәржемәсе булараҡ та танылыу яулай: Хәлил Рза Низамиҙың «Серҙәр хазинаһы» поэмаһын туған теленә тәржемә итә.
Кесе Рошня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Хәлил Рза Олотөрк
Биографияһы
80-се йылдар аҙағында СССР-ҙа асыҡлыҡ һәм үҙгәртеп ҡороуҙар осоро башлана, Әзербайжанда был осор милли хәрәкәттәр үҫеше менән тап килә. Был ваҡиғаларҙан һуң Таулы Ҡарабах Автономиялы өлкәһендәге тәртипһеҙлектәр, әзербайжан милләтенән булған кешеләрҙе Әрмәнстандан ҡыуып сығарыу кеүек күренештәр башлана. Хәлил Рза милли хәрәкәт эшендә яҡындан ҡатнаша. Шағир һәр төрлө митынгыларҙа сығыш яһай, иң тынғыһыҙ төбәктәрҙә була. Баҡы ҡалаһында 1990 йылдың 20 ғинуарында булып үткән ваҡиғаларҙан һуң, 26 ғинуарҙа Хәлил Рза ҡулға алына һәм Мәскәүҙең Лефортово төрмәһенә ябыла. Ул төрмәлә 1990 йылдың октябренә ҡәҙәр ултыра, артабан уны Баҡыға ебәрәләр, һәм бында бер ай самаһы барған хөкөм процесынан һуң, уны иреккә сығаралар. Ҡарабахтағы хәрби конфликт ваҡытында Хәлил Рза Олотөрк хәрби хәрәкәт урындарында булып. Һалдаттар алдында сығыш яһай.
Ижады
Шағир үҙенән һуң ҙур ғына әҙәби мираҫ ҡалдыра. Хәлил Рза Олотөрк азатлыҡ, тыуған ергә, Тыуған илгә ҙөйөү менән һуғарылған шиғырҙар ижад итә. Үҙенең бер шиғырында ирек тураһында ул былай тип яҙа: Тел азатлығы кәрәкмәй, итәғәт кәмеһә грамлап! Ҡулдағы сынйыр өҙөлөргә тейеш, күрәм! Азатлыҡты йән теләмәй дарыу кеүек, Теләйем күк йөҙөндәй! Ҡояш кеүек! Йыһан кеүек!
Олотөрк мәҙәниәттә
• 2007 йылда экрандарға Олотөрөктөң тормошона һәм ижадына бағышланған «Азатлыҡ шағиры» тигән төрөк документаль фильмы сыға. • Әкрәм Айлислиҙың «Таш төштәр» романы персонажы Олорух Туранмәкән Олотөрөккә таянып тыуҙырылған, тип иҫкә алына. Романдағы Олорух Туранмәкән Баҡылағы әрмән ҡыйралышы ваҡытында халыҡ төркөмө менән етәкселек иткән һәм әрмән сиркәүен яндырырға маташҡан, тип күрһәтелә .. Олотөрөктө былай телгә алыуҙы хоҡуҡ белгесе һәм журналист Аслан Исмайлов (әзерб.)баш. шағирҙы кәмһетеү тип атай назвал унижением поэта .. Әзербайжан яҙыусылар берекмәһе ғаризаһына ярашлы, Олотөрөтө кәмһеткән бындай пародияға тартым образ шағирҙа «төрки рух» булғанлыҡтан тыуҙырылған.
Тетраэдр
Тетраэдр — эргәләре дүрт өсмөйөштән торған ҡабарынҡы төҙөк күпҡыр.
Үҙенсәлектәре
бында a — тетраэдрҙың ҡабырғаһы оҙонлоғо.
Баштау (һырт)
Баштау — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
Урынлашҡан ере
Белорет районы буйлап Оло Әүжән һәм Ағиҙел йылғалары араһында Ҡараташ тауына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 40 км, үҙәк өлөшөндә киңлеге яҡынса 10 км, абс. бейеклеге 1271 м (Оло Бишитәк тауы). Көньяҡ, үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре айырыла. Көньяҡ өлөшө Кесе Әүжән йылғаһы (Оло Әүжән йылғаһы ҡушылдығы) кимәленән яҡынса 180 м бейеклектәге параллель тауҙар теҙеменән тора, уларҙа бейеклеге 1043 м (Катушка тауы) һәм 950 м еткән ҡая ҡалдыҡтары булған түбәләр бар.
Рельефы
Тауҙар теҙеме араһындағы биләндә Кесе Әүжән һәм Ҡотҡор й (Ағиҙел й. ҡушылдыҡтары) башлана. Үҙәк өлөшө иң бейеге, уның күсәр өлөшө көнбайышҡа күскән, ҡаялы Оло Бишитәк һәм Ҡапҡаташ (1099 м) түбәләре айырылып тора. Битләүҙәре асимметриялы: текә көнбайыш битләүҙәренең итәктәре һөҙәк, һөҙәк көнсығыш битләүҙәренеке — текә. Таш өйкөмдәре осрай; түбәләр араһындағы биләндә Ҡотҡор йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана. Төньяҡ өлөшө тәпәш, бейеклеге яҡынса 900 м еткән киң арҡа рәүешендә, көнсығыш битләүҙәрҙә урыны менән асыҡ ҡаялы ерҙәр осрай. Урта рифейҙың машаҡ свитаһының кварцитлы ҡомташтары, конгломераттары, аргиллиттары, һелте һәм әсе составлы эффузивтарынан тора. Б. ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: 500 м тиклем бейеклектәге битләүҙәр аҡһыл һоро урман тупрағындағы ҡарағай ҡатыш икенсел ҡайын‑уҫаҡ урмандары, 500 м алып 900 м тиклем — ҡарағас ҡатыш ҡайын‑ҡарағай урмандары, 900 м юғары — 600 йәшлек ағастарҙан торған парк рәүешендәге ҡарағас урмандары менән ҡапланған.
Составы
Һыртта машаҡ свитаһының уртаса рифейҙары кварцит-ҡомлоҡтар, конгломератамдар, аргиллиттар, төп һәм әсе  эффузивтар.
Топонимика
Башҡорт телендәге төп тигән һүҙгә синоним булып киләгән һүҙҙән алынған.
Грубе-Ю (Юн-Яга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яксура
Яксура — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокза йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башташ
Башташ — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
Урынлашҡан урыны
Башҡортостан Республикаһының Салауат районы һәм Силәбе өлкәһе буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 25 км (төньяҡ-көнсығыш сите 8 км ашыу, киңлеге яҡынса 8 км — Башҡортостан Республикаһында), абсолют бейеклеге 796 м (Силәбе өлкәһе). Һырттың төньяҡ өлөшө (Башҡортостан Республикаһы территорияһы) һөҙәк, тәрән булмаған уйһыулыҡтары күп, көнсығыш өлөшөндә бейеклектәре 450—480 м еткән 15 түбәһе бар.
Һырттың 700 метрҙан артыҡ бейеклектәге 7 түбәһе бар (мәҫәлән, көньяғында: Песчаная тауы (Ҡомлотау) — 737,9 м һәм Плитка тауы — 726,3 м), көньяҡ-көнсығыш битләүендә, түбәләренә яҡын тиерлек (диңгеҙ кимәленән 520—640 м бейеклектә), күп һанлы шишмәләр башлана.
Рельефы
Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитҡа оҡшаш ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора. Тау һыртының төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәренән үрге ағымында ер аҫты аҡмалары булған Һикеяҙ (ҡушылдыҡтары Сағанйылға, Һабайылға) һәм Лаҡлы (Әй йылғаһы ҡушылдыҡтары), Горбатый ключ, көньяҡтан Минкә (Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары, Матреновский, Мордосский һәм Мягкий инештәре башлана.
Башташ уҫаҡ менән ҡарағай ҡатнашҡан икенсел ҡайын урмандары менән ҡапланған, урмандар ҡырҡыла ла, тергеҙелә лә. Битләүҙәрҙең өҫкө өлөшөндә ҡараһыу һоро урман тупрағында ҡайын һәм ҡарағай урмандары, бай үҫемлектәр (100‑ҙән ашыу төр) япмаһы булған ҡараға оҡшаш тупраҡта тау болондары һәм болон далалары өҫтөнлөк итә. Һөҙәк битләүҙәрҙең аҫҡы өлөшө һөрөлгән, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр итеп файҙаланыла.
Топонимикаһы
Тау атамаһы «Башы таш» һүҙенән алынған. Тау башында һыйыр, һарыҡ ҙурлығы, унан бәләкәйерәк таштар бик күп; «таш йылғалар» ҙа осрай. Учалы районында йәшәүсе крайҙы өйрәнеүсе Хәҙис Ниғмәтуллин былай тип яҙа: «Башташтауҙың боронғо атамаһы — Тағанай-Тағ-тау, Най-тау башы». Башташ тау итәгендә урынлашҡан Илсекәй ауылының халыҡ араһында таралған атамаһы — Башташ.
Аҡҡашҡа — Башташ тауының Башҡорт Илсекәйе, Ҡарағол ауылдары эргәһендәге иң бейек нөктәһе һанала. «Аҡҡашҡа» тигән атама йәй уртаһы еткәнсе тау битләүенең урыны-урыны менән ағарып күренгән һыҙаттары ат маңлайындағы ҡашҡаны хәтерләткән өсөндөр тигән фараз бар.
Бишитәк
Бишитәк, Бешәтәк, Биштау, (Большой Шатак) — тау түбәһе, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы Баштау һыртының иң юғары нөктәһе.
Белорет районы Исмаҡай ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге 1271 м, оҙонлоғо яҡынса 1,2 км, киңлеге 0,8 км.
Рельефында денудация йөҙө билдәләнә, уның өҫтөнән 5—8 м бейеклектәге ҡая ҡалдыҡтары күтәрелә. Урта рифейҙың Машаҡ свитаһы тоҡомдарынан (базальт, ҡомташ,конгломерат һәм балсыҡлы һәүерташ) тора.
Ландшафтары ҡарағай-ҡайын һәм ҡайын-уҫаҡ, көнбайыш битләүендә ҡарағас урмандарынан ғибәрәт, унда тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965) булған 600 йәшлек ағастар һаҡланып ҡалған. Битләүҙәрендә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: себер патринияһы,шырт төклө еҙүлән, ябай телүлән һ.б.
Этимологияһы
Тауҙың исеме уның төҙөлөшөнә бәйле — уның биш итәге бар. Урыҫ телендә ул үҙгәрә барып Шатак тигән трансформация алған.
Нерым-Ягун
Нерым-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нятлонга-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы
Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайы — төбәк әһәмиәтендәге дәүләт ботаника заказнигы. Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы территорияһында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы — Республика әһәмиәтендәге «Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайы» дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы 1970 йылдың 22 майында Башҡортостан Республикаһы ҡарары менән булдырылған. Майҙаны — 101, 9 гектар.
Ҡолмәт ауылынан көньяҡҡа табан 2 километр алыҫлыҡта, уң ярҙағы һыубаҫар туғайҙа һәм Әй йылғаһының таулы яры буйында, Салауат урмансылығы дәүләт учреждениеһы составындағы Ҡыйғы участка урмансылығының 1-се, 14-се, 15-се, 16-сы, 24-се, 25-се кварталдарында урынлашҡан.
Заказник түбәндәге бурыстарҙы үтәү өсөн булдырылған:
— тәбиғи йәшәү мөхитен тәьмин итеүсе тәбиғәт комплексын һаҡлау, яңыртыу һәм тергеҙеү, һирәк осрай торған дарыу үҫемлектәренең ген- һәм ценофондын рациональ файҙаланыу һәм уларға булышлыҡ итеү;
— үҫемлектәр донъяһы объекттарын, шул иҫәптән һирәк осраған һәм юғалыу хәүефе янаған объекттарҙы һаҡлап ҡалыу, яңыртыу һәм тергеҙеү;
— экологик мониторинг үткәреү;
— экологик ағартыу эше алып барыу.
Яҡындағы ҡалаларҙың координаталары: 55°8’58"N 58°42’28"E
Флораһы
Республика әһәмиәтендәге «Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайы» дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы тотороҡло продуктлы дарыу үҫемлектәре популяцияһын һаҡлау маҡсатында булдырылған.
Тәбиғәт комплексы һыубаҫар ҡарағай-ҡайын урмандарынан ғибәрәт, уларҙың флораһында үҫемлектәрҙең 40%-ы самаһы ҡиммәтле дарыу һәм аҙыҡ төрҙәренә тура килә. Яҙғы умырзая, себер умырзаяһы, ҡара һәм ҡыҙыл ҡарағат, әлморон — улар араһында иң күп продуктлылары. Ҡолмәт ауылы эргәһендәге ҡарағай урманында ябай һыуйыйыр үләне (водосбор обыкновенный) үҫеүе асыҡланған. Был Башҡортостан Республикаһында ошо төрҙөң берҙән-бер үҫеү урыны.
Фаунаһы
Заказниктың хайуандар донъяһы әлегә төплө өйрәнелмәгән. Һирәк осрай торған йәнлектәрҙән башҡа, әлбиттә, ҡуян, бүре, тейен, төлкө, терпе, шәшке, һеләүһен, һыуһар, ҡыр тауыҡтары — ҡор, һуйыр кеүек йәнлек-ҡоштар, ваҡ йәнлектәр, төрлө бөжәктәр тереклек итә.
Яңы Дүртекәй
Яңы Дүртекәй (Новодюртюкеево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 57 кеше. Почта индексы — 452984, ОКАТО коды — 80208828003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек мариҙар (86 %) йәшәй.
Тарихы
Дүртекәй ауылы ике улыс Таҙлар һәм Танып (Кыр-Һунлар түбәһе) ерендә ултырған. Килешеү 1768 йылдың 28 июнендә рәсмиләштерелгән. Тәүге яҙма Янбарис Тойгилдин менән килгән 25 ғаиләгә  бирелде. Йыл һайын керҙәшлек өсөн барыһы ла аҫаба башҡорттарға йылына 1 һум 50 тин түләгән.
19 быуат уртаһында, мариҙарға йән башына 15-әр дисәтинә ер бүлеп бирелгәнгә тиклем, улар Таҙлар улусы ерҙәрен файҙаланған. "Башҡорт керҙәштәрен ер менән тәьмин итеү буйынса комиссия" ның 1786, 1812 йылдар өсөн керҙәшлек тураһында рәсми ҡағыҙҙарын тәҡдим итеүенә ҡарамаҫтан, ике ауыл - Иҫке Дүртекәй һәм Яңы Дүртекәй - 1748 йылда уҡ барлыҡҡа килгән, беренсеһендә - 138, икенсеһендә 79 кеше йәшәгән, тип раҫларға нигеҙ бар. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса ла уларҙың барлыҡҡа килеү ваҡытын да билдәләргә мөмкин - был 1746 йыл.
Насир әл-Мүлк мәсете
Насир әл-Мүлк мәсете  — Шираздағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе. Шираздың тарихи үҙәгендәге Лотф Али-шаһ урамында, Шаһ-Черах мавзолейына яҡын ғына урынлашҡан.
Мәсет 1870—1880 йылдарҙа Каджар династияһынан булған Мирза Хәсән Али Насир әл-Мүлк үтенесе буйынса, архитекторҙар Мирза Мөхәммәт Хөсәйен-Мемар һәм Мөхәммәт Риза Каши Пазе Ширази тарафынан төҙөлгән.
Исеме
Икенсе исеме — Рауза мәсете — ғибәҙәтхана бинаһының эске һәм тышҡы биҙәү элементының төп биҙәге булып раузалар торғанлыҡтан бирелгән. Был мәсет төҙөүҙең дөйөм ҡанундарына тап килмәй, шуға күрә Насир әл-Мүлк мәсете башҡа мәсеттәр араһында берҙән-бер иҫәпләнә — биҙәлештәге күп һанлы раузалар ҡулланылыуы раузаларҙың 300-ҙән ашыу төрө үҫтерелгән Шираз ҡалаһын символлаштыра.
Тарихы
Мәсет төҙөү 12 йылға (1877—1889 йылдар) тиклем һуҙыла. Төҙөкләндереү һәм техник хеҙмәтләндереү тарихи мираҫ булған һәйкәлдәрҙе тергеҙеүҙең халыҡ-ара стандарттарына ярашлы алып барыла; мәсетте хеҙмәтләндереү өсөн сығымдарҙы Насир әл Мүлк фонды бүлә.
Тасуирлама
Бинаның эске майҙаны 2890 кв. м. тәшкил итә. Мәсет биләмәһендә ҙур ғына тура мөйөшлө хоуз (һыу өсөн бассейн) урынлашҡан, ихатаның төньяҡ яртыһында — Ҡөрьән шиғырҙары менән һырланған Ынйы аркаһы, көнсығышта — таштан эшләнгән ете бағаналы неф, көньяҡ өлөшөндә — ике манара, ә көнбайышында мәсеттең витражлы көҙгөләр менән биҙәлгән төп залы урын алған. Мәсеттең эске биҙәлешендә ете — ҡара, аҡ, күк, зәңгәр, ҡыҙыл, һары һәм ҡыҙылһыу-көрән төҫтәге плиткалар ҡулланылған. Был төҫтәр Шираз архитектураһы өсөн типик күренеш һанала.
Мәсеттең эске залында витражлы бер нисә тәҙрә бар, уларҙың һәр береһе төрлө стилдә биҙәлгән — беренсе витраж тәҙрәлә күп һанлы тура мөйөшлө элементтар һәм ромбтар ҡулланылған, икенсеһендә күпләп сәскә элементтары урын алһа, өсөнсөһөнөкө иһә колейдоскоп фигураларын хәтерләтә һ. б. Әлеге витраждарҙың үҙенсәлеге шунда: ҙур төҫтәр күләмен булдырыу өсөн, һалҡын һәм йылы төҫмөрҙәр бер үк ваҡытта ҡулланыла. Төп залдың тәҙрәләре көнсығышҡа ҡаратып эшләнелгән, тап шуның өсөн дә витраж буяуҙарының иң ҡыҙыҡлы сағылышы бында иртән — ҡояш ҡалҡҡанда күҙәтелә.
Төп залдың иҙәненә Шираз келәме түшәлгән.
Мәсет 1979 йылғы Ислам ихтилалынан һуң
Мәсет биҙәлешендәге Европа мәҙәниәтенә хас булған декоратив элементтарҙың күплеге, шулай уҡ мосолман архитектураһы өсөн ят булған сәскәләр төшөрөлөүе 1979 йылда Иран властарын ғибәҙәтхананы музейҙар рәтенә күсерергә мәжбүр итә.
Вольтер
Вольте́р (Voltaire; 21 ноябрь 1694 йыл, Париж, Франция — 30 май 1778 йыл, Париж, Франция; тыуғандағы исеме Франсуа-Мари Аруэ, François Marie Arouet; Voltaire — анаграмма «Arouet le j(eune)» — «Аруэ кинйә» (латин яҙылышы — AROVETLI) — XVIII быуатының иң бөйөк француз философ- мәғрифәтселәренең береһе: шағир, прозаик, сатирик, публицист, кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы.
Биографияһы
Чиновник улы Франсуа Мари Аруэ Вольтер иезуиттар колледжында уҡыған, барыһынан бигерәк әҙәбиәт уның күңеленә яҡын булған; әҙәби ижады аристократтар һарайҙарында шағир булараҡ башлана; Регент Филипп II Ореанский менән уның ҡыҙы тураһындағы сатирик шиғыр өсөн Бастилияға эләгә (бынан тыш тағы бер ултырып сыға).
Астролог уны 33 йәш кенә йәшәр ти, ләкин Вольтер оло йәштә вафат була
1726—1729- Англияла сәйәси ҡоролошто, философия, инглиз әҙәбиәтен өйрәнә.
Англиянан ҡайтҡас, үҙ фекерҙәрен «Фәлсәфәүи хаттар» тигән яҙмала нәшер итә. 1734 йылда нәшриәтсе Бастилияға эләгә, Вольтер Лотарингияға маркиза дю Шатлеб янына ҡаса. «Светский человек» поэмаһын яҙғандан һуң Вольтерҙы диндән көлөүҙә ғәйепләйҙәр, ул Нидерландтарға ҡасып ҡотола.
1746 йылда Вольтер һарай шағиры һәм тарих яҙыусыһы итеп билдәләнә, ләкин маркиза де Помпадурҙың(королдең һөйәркәһе-était la favorite du Roi). асыуынан ҡурҡып, Вольтер 1751 йылда Фридрих II саҡырыуы буйынса Пруссияға китә, бында ла үҙенә дошмандар табып өлгөрә. Бынан тыш, Пруссия короле уны ҙур финанс мутлыҡтарында ғәйепләй, ысынлап та философ бындай эштәрҙә ҡатнаша. 1753 йылда Вольтер Швейцарияға килә. Женева янында Отрадное, бынан тыш Турнэ һәм Франция сигенә яҡын ерҙә Ферне (1758) тигән алпауыт хужалыҡтары ала. Бай һәм ҡөҙрәтле кеше булып алған Вольтер үҙ фекерҙәрен инде ҡурҡмайынса асып һала алған.