cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үрге Һаҙ
Тарихы
Тарихы тураһында тағы һылтанма буйынса уҡығыҙ.
Ер-һыу атамалары
Топонимдары тураһында тағы һылтанма буйынса уҡығыҙ.
Матбуғатта
Үрге Һаҙ халыҡ иҫәбен алыу==
Кузнецов Константин Петрович
Биографияһы
Константин Петрович Кузнецов 1912 йылдың 13 декабрендә Өфөлә тыуған.
Юғары белемле, 1931 йылда Өфө төҙөлөш техникумын, 1939 йылда Куйбышев инженер-төҙөлөш институтын тамамлай.
1931 йылда техникумды тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Өфөлә 4-се Союзсельстройтреста прораб булып эшләй. 1931 йылдан 1935 йылға тиклем Башспирттрестың капиталь төҙөлөш буйынса бүлек начальнигы булып эшләй. 1939 йылда 3-сө Өфө тресының 2 -се төҙөлөш контораһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1945 йылда Черниковка башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары булып раҫлай, 1946 йылда — 5-се Черниковка төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигы, 1947 йылдан 1953 йылға тиклем баш инженер урынбаҫары, 21-се тресы идарасыһы урынбаҫары. Был йылдарҙа трест бөтә эш тарихында ҙур күләмдә төҙөлөш-монтаж эштәрен башҡара. 1953 йылда 21-се төҙөлөш тресы идарасыһы. 1958 йылда — Башсовнархоз төҙөлөшө идаралығы начальнигы, 1968 йылда — Главбашстрой начальнигы. 1970 йылдан алып СССР-ҙың әҙерләүҙәр министры урынбаҫары булып эшләй.
Тишица
Тишица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чужга йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Кузнецов Константин Петрович
Биографияһы
21-се төҙөлөш тресында К. П. Кузнецов нефть эшкәртеү һәм химия сәнәғәте объекттары төҙөлөшөн етәкләй. Уның етәкселеге аҫтында Өфө нефть эшкәртеү заводы, КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы, «Химпром» производство берекмәһе, синтетик спирт заводы, Башҡорт биохимия комбинаты, Өфө электр лампалары заводы төҙөлә һәм киңәйә. Төҙөлөшө индустрияһы предприятиеларының матди базаһы барлыҡҡа килә: Вельт ағас эшкәртеү комбинаты, Благовещен арматура заводы, 1-се Өфө тимер-бетон заводы һ.б.; кирбес етештереү буйынса завод реконструкциялана; ТЭЦ-3 һәм ТЭЦ-4 төҙөлә.
1982 йылдан Константин Петрович хаҡлы ялда
1996 йылдың 2 майында Мәскәүҙә вафат була.
Тишица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стәрлетамаҡ ҡалаһы флагы
Стәрлетамаҡ ҡалаһы флагы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы символы.
Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 1 ноябрендә 2/16з номер аҫтында раҫланған.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 068 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 3242 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Алдағы флагтар
Стәрлетамаҡ ҡала Советының 2001 йылдың 24 апрелендәге ҡарарына ярашлы беренсе ҡала флагы раҫлана: Ҡала флагы тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт, ике киңлеге буйынса тиң булған күк (өҫтө) һәм көмөш (аҫта) төҫтәге горизонталь һыҙаттан тора.
Оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 1:2 нисбәтендә.
Флаг уртаһында — ҡала гербы, уның бейеклеге флаг киңлегенән — 5/9, ә нигеҙе — 4/9.
Күк төҫ — асыҡлыҡ һәм уйҙарҙың сафлығы, көмөш төҫ — юғары выжданлылыҡ, эскерһаҙлек һәм дөрөҫлөк символдары.
2006 йылдың 18 июлендә 2006 йылдың 25 апрелендәге Положение ғәмәлдән сығарыла һәм Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округының флагы тураһында Положениеһына ярашлы яңы ҡала флагы ҡабул ителә:
Аҫҡы зәңгәрһыу (күк, зәңгәр) ерлектә йөҙөп барған өс аҡ ҡаҙ, улар һары төҫ менән ҡаймаланған. Өҫкө аҡ ерлектә — йүгереп барған тәбиғи төҫтәге һыуһар. Ике ерлекте өс зәңгәрһыу тулҡын һыҙаттары тоташтыра.
Флаг туҡымаһының формаһы — турамөйөш. Яҡтарының нисбәте — 2:3.
Зәңгәрһыу (күк, зәңгәр) төҫ — крайҙың матурлығын һәм бөйөклөгөн, көмөш (аҡ) төҫ — иман, ихласлыҡ, уның халҡының юғары намыҫлылыҡ билдәләре.
Стәрлетамаҡ — өс йылға (Ашҡаҙар, Ағиҙел, Стәрле) ҡалаһы, был хаҡта ике флаг ерлеген тоташтырған өс тулҡын кәүҙәләндерә.
Бедеева Поляна
Бедеева Поляна (Бедеева Поляна) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1757 кеше. Почта индексы — 453446, ОКАТО коды — 80215804001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Стәрлетамаҡ ҡалаһы флагы
Алдағы флагтар
Алтын (һары) төҫтәге биҙәлештә өс алтын ҡаҙ һәм тәбиғи төҫтәге һыуһар — ғәҙеллек, байлыҡ, һәм экологик яҡтан таҙа тәбиғәтте һаҡлауға ынтылыш символдары.
Хәҙерге флаг
Рәсәй президенты янындағы Геральдик совет тәҡдиме буйынса, 2006 йылдың 18 июлендә раҫланған флаг юҡҡа сығарыла
Шул уҡ көндө яңы герб һәм уның нигеҙендә булдырылған флаг ҡабул ителә.
2006 йылдың 18 июлендәге ҡарары менән ғәмәлдән сығарған положениелар 2006 йылдың 25 апрелендәге Положение ғына ғәмәлдән сығарылған булыуға күрә, шул уҡ 2001 йылдың 24 апрелендәге ҡарары үҙ көсөндә ҡалған була. 2007 йылдың 18 сентябрендә тәүге ҡала флагы де-юре ғәмәләдән сығарыла.
Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәте булған тура мөйөшлө туҡыма, ул ике горизонталь һыҙаттан тора: туҡыманың 7/10 киңлегендә күк төҫтәге өҫкө өлөштән, туҡыманың 1/10 киңлегендә аҡ төҫтәге — урта һәм күк төҫтәге — аҫҡы өлөштән; өҫкө күк һыҙаттың уртаһында — флаг һабына ҡарай йөҙгән ҡыҙыл суҡышлы өс аҡ ҡаҙ.
Символиканы дәлилләү
Стәрлетамаҡ ҡалаһының бөтә флагтары ла Стәрлетамаҡ ҡалаһының боронғо гербына нигеҙләнеп эшләнгән.
Стәрлетамаҡ бай тарихлы ҡала, 1766 йылда Стәрле йылғаһы тамағында тоҙ пристанен төҙөү ҡала тарихында — бик мөһим этап. 15 йыл үтеүгә әүҙем үҫешкән ултыраҡ императрица Екатерина II указына ярашлы ҡала статусын ала һәм 1782 йылдың 8 (19) июнендә Стәрлетамаҡ ҡалаһы гербы раҫлана. Хәҙерге гербта өҫкө ерлек юҡҡа сығарылған, сөнки Стәрлетамаҡ Өфө наместниклығына ҡарамай һәм Өфө гербының хәҙерге Стәрлетамаҡ гербында һаҡлап ҡалдырыу хата булыр ине.
Бөгөнгө көндә Стәрлетамаҡ — Башҡортостан Республикаһында халыҡ һаны, социаль-мәҙәни һәм сәнәғәт потенциалы буйынса икенсе урынды биләгән ҡала. Ҡала Көньяҡ Уралдың көнбайыш итәгендә Ағиҙел йылғаһының һул ярында, Стәрле һәм Ашҡаҙар йылғалары үҙ һыуҙарын ҡойған ерҙә урынлашҡан. Шулай уҡ бында Ольховка һәм Һәләүек йылғалары аға. Стәрлетатамаҡ бөтә донъяға билдәле дүрт шиханы (Йөрәктау, Ҡуштау, Шахтау һәм Торатау) арҡаһында ла билдәле. Рәсәй империяның Закондарҙың тулы йыйылмаһында Стәрлетамаҡ гербының ентекле тасуирламаһы бар: «…зәңгәр ерлектә йөҙөп йөрөгән өс көмөш ҡаҙ ошо ҡоштарҙың күплеге билдәһе». 240 йыл дауамында Стәрлетамаҡ гербы — ҡала халҡының ғорурлыҡ аҙығы һәм уңышлы үҫешкән ҡаланың хөрмәтле символы. Гебтың төп фигуралары — өс көмөш ҡаҙ. Уларҙың төҫө Стәрлетамаҡ халҡына хас булған иман, рухлылыҡ, юғары намыҫлылыҡ, сафлыҡ һәм ихласлыҡ төшөнсәләрен кәүҙәләндерә. Зәңгәрһыу төҫ ҡаланың гүзәллеген һәм бөйөклөгөн, шулай кешеләрҙең тәбиғәт именлеген һаҡлауға ынтылышын сағылдыра. Алтын төҫө — ҡаһарманлыҡ, саялыҡ, миһырбанлыҡ символдары. Һыуҙың муллығы киң тулҡынланып торған көмөш билбау менән күрһәтелә.
Рустави Сиони сиркәүе
Рустави Сиони сиркәүен 2011 йылдың 27 авгусында архиепископ Марнеули изгеләндерә. Икенсе көндө Рустави Сиониҙа беренсе сиркәү ғибәҙәттәре үткәрелә.
Архитектураһы
Планында грек тәреһе формаһында төҙөлгән сиркәүҙән көнсығышҡа табан өс апсида урынлашҡан. Сиркәүҙең төп корпусы ярым түңәрәк галерея менән уратып алынған. Сиркәүҙең оҙонлоғо 19 метр. Рустави Сиони сиркәүе 11 һәм 12 быуаттағы башҡа грузин сиркәүҙәре өлгөһөндә эшләнгән. Ул Никоцминда, Каджи сиркәүҙәрен хәтерләтә. Хатта диуарҙарындағы биҙәктәр төрлө сиркәүҙәрҙән традицион урта быуат грузин биҙәүестәренән алынған. Рустави Сиони сиркәүе таш плиталар менән ҡапланған.
Рустави сиркәүен төҙөгәндә бер ниндәй ҙә заманса технология ҡулланылмай, сөнки төҙөлөш материалы булып таш һәм иретмә генә ҡулланыла. Боронғо йола буйынса эзбизташ иретмәһе йомортҡа һарыһын ҡулланып әҙерләнә. Архитекторҙарҙың һүҙҙәре буйынса эзбизташ иретмәһенең ныҡлығы арта һәм бина быуаттар буйына һаҡлана. Рустави Сиони сиркәүе күп быуаттар үткәндән һуң традицион алымдар ҡулланып төҙөлгән беренсе грузин сиркәүе.
Сиркәү төҙөлөшө 2000 йылда башлана. Сиркәү төҙөлөшөндә ҡулланылған таштарҙы Мцхета янындағы Ницчбисси ауылынан ташыйҙар. Был таштар шулай уҡ Светичовели соборын һәм Анчишати базиликаһын төҙөгәндә ҡулланыла.
Шәрәфетдинов
Шәрәфетдинов (Шарафутдинов) — төрки сығышлы ир-ат фамилияһы. Башҡорт һәм татарҙарҙа киң таралған. Ул боронғо ғәрәп исеме Шәрәфетдиндән барлыҡҡа килгән. Был исем «диндең бөйөклөгө, даны» тип тәржемә ителә.
Шәрәфетдинова — шулай уҡ башҡорт һәм татар ҡатын-ҡыҙҙары фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Иҡта
Иҡта (إقطاع; Икта́ — надел) — дәүләттең (хакимдың) дәүләт территорияһын һәм унан алған килемен (хәражды) ниндәйҙер тәғәйен кешегә мираҫҡа хоҡуҡ менән тапшырыуы.
Ҡулланылышы
Иҡта булдырғанда биләмәне тулыһынса ниндәйҙер шәхестең тулы контроленә бирергә, йәки уларҙан килем алырға мөмкин.
Төрлө формалары
IX—X быуаттарҙа үҙәк властың көсһөҙләнеүенә бәйле биләмәләрҙең ғүмерлеккә бирелеүенең төрлө формалары барлыҡҡа килә.
Солянка (Еруслан ҡушылдығы)
Солянка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еруслан йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Еруслан башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рамаҙан Ҡаҙыбәков
Рамаҙан Ҡаҙыбәков (1776—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Рамаҙан Ҡаҙыбәков Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Әлшәй ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем12-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
Мокра Калыгирка паркы
Мокра Калыгирка паркы (Мокркалигірський парк) — Черкассы өлкәһенең Катерынопиль районы Мокра Калыгирка ауылы урынлашҡан тәбиғәт һәйкәле.
Хотунок (станция)
Хотунок —  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының   Каменоломни — Кизитеринка һыҙығындағы тмиер юл станцияһы. Новочеркасск ҡалаһының  Хотунок биҫтәһендә урынлашҡан. Алыҫ түгел Тузлов йылғаһы аға.
Хәҙерге заман
Станцияла 8 юл бар. Станциянан Новочеркасск ГРЭС-ына тармаҡ китә
Хотунок станцияһы төрө буйынса йөк станцияһы булып тора. Дөйөм ҡулланышта булмаған урындарҙағы асыҡ һәм ябыҡ келәттәрҙән  ваҡ һәм вагон оҙатыуҙарҙы-ҡабул итеүҙәрҙе һәм башҡа операцияларҙы  башҡара. Урта тоннажлы һәм ауыр тоннажлы контейнерҙарҙа йөктәрҙе ташыу мөмкинлеге бар. Шулай уө урындағы предприятиеларҙың ҡабул итеү-ебәреү йөктәре башҡарыла.
Хотунок станцияһы аша Каменоломни, Ростов-Главный, Лихая, Чертково туҡталыш пункттарына тиклем  ҡала яны электропоездары йөрөй. Билеттарҙы вокзалдың  кассаһында һатып алырға мөмкин. Хотунок станцияһынан алыҫ түгел элеватор урынлашҡан. Унан ашлыҡ оҙатыла. Хәҙерге ваҡытта  элеватор эшләмәй.
2019 йыл башында  станция бинаһына капиталь ремонт башҡарыла.
Ҡыҙыҡлы факттар
1981 йылдың 19 авгусында станция биләмәһенән билдәле совет сериялы кеше үлтереүсе   Анатолий Нагиев ҡаса. Тиҙҙән ҡулға алына һәм  атып үлтерелә.
Оло Едик
Оло Едик — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1471 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы
Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы (30 июль 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог, профессор, Н. Г. Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире.
Токша
Токша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ундоша йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы
Биографияһы
1973 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһын тамамлай. Ошо уҡ йылда — М. Йәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры солисы. Бында 2009 йылға тиклем эшләй. Донъяның күпселек илдәрендә: Украина, Литва, Төркиә, Англия, Германия, Чехия, АҠШ, Швейцария, Ирландия, Франция, Финляндия һәм башҡа ерҙәрҙә гастролдәрҙә була.
1983 йылдан — Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусыһы; 1998 йылда — профессор, вокал сәнғәте кафедраһы мөдире. Уның бик күп шәкерттәре халыҡ-ара конкурс лауреаттары була. Әлеге ваҡытта Зилә Даян конкурстарҙа жюри булараҡ ҡатнаша.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — 1990 йылда ҡала советы депутаты була, 2006 йылдан алып 2013 йылға — тиклем Татарстан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.
Ижады
Зилә Сөнәғәтуллинаның төп репертуар — опера партиялары. 36 йыллыҡ эшмәкәрлеге дауамында ул рус, көнбайыш классикаһы, милли репертуарҙа яҡынса 40-тан ашыу опера партияһы һәм 800-ҙән ашыу камера әҫәре башҡара.
Сәхнәлә ул Татьяна (Чайковский, «Евгений Онегин»), Иоланта (Чайковский, «Иоланта»), Ҡарһылыу (Римский-Корсаков, «Снегурочка»), Марфа (Римский-Корсаков, «Царская невеста»), Тамара (Рубинштейн, «Демон») образдарын тыуҙыра; Розина партиялар башҡара (Россини, «Севильский цирюльник»), Дездемона (Верди, «Отелло»), Джильда (Верди, «Риголетто»), Виолетта (Верди, «Травиата»), Мими (Пуччини, «Богема»), Адина (Доницетти, «Любовный напиток»), Маргарита (Гуно, «Фауст»), Норина (Доницетти, «Дон Паскуале»), Зильберкланг ханым (Моцарт, «Директор театра»), Микаэла (Бизе, «Кармен»), Тамара (Рубинштейн, «Демон») һәм башҡа партиялар башҡара. Татар милли операһында Алтынсәс (Жиганов, «Алтынсәс»), Ғәлимә (Мөлөков, «Ҡара йөҙҙәр»), Гөлйөҙөм (Сәйҙәшев, «Наемщик»), Әлфиә (Вәлиуллин, «Самат»), шағир ҡатыны (Жиганов, «Йәлил») ролдәрен уйна.
Нуғайбәков
Нуғайбәков — башҡорт ир-ат фамилияһы. Нуғайбәк исеменән барлыҡҡа килгән
Нуғайбәкова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
6 ғинуар
6 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 6-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 359 көн ҡала (кәбисә йылында 360).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Слупск
Слупск (Słupsk), Штольп (Stolp ) — Польша төньяғындағы ҡала, Поморье воеводствоһына ҡарай. Халыҡ һаны — 104 964 кеше (2006 йыл).
Хәле
Слупск ҡалаһы Слупск тигеҙлегенең Словин яр буйында — Кошалинский мезо төбәгендәге туристик үҙәге территорияһында урынлашҡан. Уның көнсығыш өлөшө Дамницкий ҡалҡыулығы менән тоташа. Слупск Слупи йылғаһы ярҙарында, Балтик диңгеҙенән алыҫ түгел (18 км алыҫлыҡта) һуҙылып ята (54°28´ төньяҡ киңлек һәм 17°02´көнсығыш оҙонлоҡта).
Климат
Слупскта континенталь климат. Яҡынса уртаса йыллыҡ температура +7 °C, уртаса йыллыҡ яуым-төшөм һаны яҡынса 600 мм, йылдың иң йылы айы — июль (тирбәлеүсе июль температураһы +11 °c +21 °C). Иң һыуыҡ ай — февраль (февралдең уртаса температураһы −5 °c 0 °C).
Спорт
Слупск спорты — тәү сиратта баскетболсыларҙың «Энергия черных» клубы, юғары лигала сығыш яһай.
Мәҙәниәт
Поляк пианинио йәмғиәте сәнғәтенең фестивале Слупскиҙа үтә, шулай уҡ К. Комед исемендәге джаз фестивале, «Ч Неман нон-стоп» йәштәр фестивале, спорт бридж буйынса халыҡ-ара «Берҙәмлек» фестивале. Слупскиҙә Профессиональ театр, ҡурсаҡ театры «Йәйғор», үҙешмәкәр театр «Рондо» эшләй, ә йәйге каникул ваҡытында Грифиттарҙың билдәле йәкшәмбе йәрминкәләре үтә.
Белем
Юғары уҡыу йорттары
Америка ПРО системаһы
Польша территорияһында Америка ПРО-һының ракета-перехватчиктарын ил территорияһында урынлаштырыу тураһындағы 2008 йылғы килешеүҙәр нигеҙендә, был ракеталарҙы Слупскиҙан 5 км алыҫлыҡта торған Редзиковола урынлаштырасаҡтар. Слупск базаһын төҙөү 2014—2016 йылдарҙа тамамланырға тейеш.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ашня (Аратырь ҡушылдығы)
Ашня  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Берёзовая Поляна (Благовещен районы)
Берёзовая Поляна (Берёзовая Поляна) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше. Почта индексы — 453437, ОКАТО коды — 80215849006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Садат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Цикуновка (станция)
Цикуновка — Ростов төбәге Новочеркасск ҡалаһы эсендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы
Электропоездар туҡталышы.
Тарихы
1960 йылдан алып 2016 йылға тиклем станция Студенттар станцияһы тип аталған (унан Новочеркасск политехник институтына электричкаларҙа килгән студенттарҙың институтҡа йәйәү барыу өсөн ҡыҫҡа юлы  булған). 1960 йылға тиклем Цикуновка исемен йөрөткән. 2016 йылда станцияға тәүге исеме ҡайтарыла. Новочеркасск ҡалаһының бай казагы Цикунов фамилияһы менән аталған: ҡалала Цикунов биржаһы һәм Цикунов туҡталышы булған. Цикунов биржаһы ағас биржа булған, унда ағас материалдары склады урынлашҡан, һәм шунда уҡ тимер юлы туҡталышы булған, унда биржа өсөн ағас материалдарын бушатҡандар. Октябрь революцияһынан һәм Граждандар һуғышынан һуң туҡталышта инде ағас материалдарын түгел, ә яҡындағы билдәле Новочесркасск төрмәһенә арестанттарҙы бушатҡандар.
Чечня дәүләт университеты
Чечня дәүләт университеты (Нохчийн пачхьалкхан университет) — Грозныйҙағы классик университет. 1938 йылда нигеҙ һалына,.
Тарихы
Университеттың тарихы 1938 йылдың 7 февраленән, Чечен-Ингуш АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм партия өлкә комитеты инициативаһы буйынса Грозныйҙа асылған ике йыллыҡ уҡытыусылар институты асылғандан башлана. Уҡыуға 120 кеше инә. 1938 йылдың 1 сентябренән уҡытыусылар институты дүрт йыллыҡ уҡыутыу ваҡыты менән Чечен-Ингуш дәүләт педагогия институты тип үҙгәртелә. Уның филология, тарих һәм физика-математика факультеттары була.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, институт ҡорамалдары эвакуациялана, әммә 1943 йыл уртаһында уҡыу йорто тергеҙелә башлай.
1960 йылда институттың исеме — Чечено-Ингуш дәүләт педагогия институты тип үҙгәртелә.
1960 йылдарҙа уҡыу йортоноң матди-техник базаһы нығытыла: 632 урынға иҫәпләнгән ятаҡ төҙөлә, яңы кабинеттар һәм лабораториялар булдырыла, фәнни ҡорамалдар күпкә яҡшыртыла һәм арттырыла.
1971 йылдың 9 мартында институт итеп Чечен-Ингуш дәүләт университеты тип үҙгәртелә. Уҡыу йортона Лев Николаевич Толстой исеме бирелә. 1980 йылдар уртаһында университетта 8 — тарих, филология, роман-герман филологияһы, иҡтисад, физика, математика, география, биология-химия — факультет иҫәпләнә. 1990 йылда — медицина, 1993 йылда — юридик һәм финанс-иҡтисад факультеттары асыла.
1995 йылдың ғинуарында хәрби хәрәкәттәр барышында университет корпусы һиҙелерлек емерелеүгә дусар була. Уҡыу корпустары емереклектәргә әйләнә, китапхана, ботаника баҡсаһын, уникаль ғилми лаборатория, уҡыу-производство базаһы, хисаплау үҙәге, типография юҡ ителә. Шуға ҡарамаҫтан, уҡыу иҫән ҡалған бер нисә бинала дауам ителә.
1995 йылдың 28 февралендә Лев Николаевич Толстой исемендәге Чечен-Ингуш дәүләт университеты Чечня дәүләт университеты итеп үҙгәртелә.
Йомағужа (Көйөргәҙе районы)
Йомағужа — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 155 кеше. Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80239805004.
Чечня дәүләт университеты
Тарихы
Беренсе чечен һуғышы тамамланғандан һуң Чечня бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә, университет яңы власҡа буйһона, ғәмәлдә Рәсәй мәғариф киңлегенән сығарыла, финанс ярҙамынан мәхрүм ителә. Шуға ҡарамаҫтан, емертелгән һәм таланған биналарҙа уҡытыу алып барыла.
Йомағужа (Көйөргәҙе районы)
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 92 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чечня дәүләт университеты
Тарихы
1997 йылда агротехнологик факультет асыла. 1997 йыл дың ноябрендә Урус-Мартанда Чечня дәүләт университетының ситтән тороп уҡыу факультеты асыла. Шундай уҡ факультеттарҙы республиканың Шалой районы һәм Шелковской райондарында асыу күҙаллана.
1997 йылда университетта тергеҙеү эштәре башлана. 1998 йыл башына ятаҡта һәм ике уҡыу корпусында дәрестәр өсөн биналар ремонтлана. 1998 йыл дауамында өсөнсө корпусты, шулай уҡ университетҡа бирелгән элекке мәктәп-интернат бинаһын тергеҙеү эштәре алып барыла.
Йомағужа (Көйөргәҙе районы)
Тарихы
Тамъяндарҙың икенсе ауылы — Йомағужа ауылы 1798 һәм 1811 йылдар араһында барлыҡҡа килә. XVIII быуат аҙағында буласаҡ Йомағужа Аҡҡужин ауылына нигеҙ һалыусы, ул йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән һәм Ағиҙел йылғаһы буйындағы Тамъян улусының Муса ауылында йәшәгән. VII ревизияла 91 ир-егет һәм 94 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 24 ихаталы яңы Йомағужа ауылы күрһәтелгән. Халыҡ исемлегендә беренсе булып 50 йәшлек Йомағужа Аҡҡужин тора. Бында уның улдары Мөхәммәтшәрифтың (балалары Мөхәммәтсәфа, Мөхәмәтсабит, Мөхәмәтмәрүән) һәм Хисаметдиндың исемдәре бар. Ауылда бер туған Илкәнәй (1743 йылғы), Бурас (1754 йылғы), Илебай (1766 йылғы), Юлдаш (1784 йылғы), Юлан (1796 йылғы) Теләүембәтовтар, Ғөбәйҙулла, Рәхмәтулла, Әбдрәхим Йәнсуриндар, Буранбай, Сыуаҡбай (уның балалары Яҡуп, Садиҡ, Ғәли, Ҡолой), Хәлит (уның улдары Әмир, Ғүмәр, Усман, Әбүбәкер), Сәғит (уның балалары Әхмәт, Әхтәм, Мәхмүт), Күлгилде Ҡунаҡҡужиндар йәшәгән. 1830 йылда Күлгилде Иҫкеҫәк ауылына күсерелә.
Чечня дәүләт университеты
Тарихы
1998 йылдың июлендә Чечня Республикаһы Ичкерияның Минитсрҙар кабинеты университет эшмәкәрлеген ҡабатлаған Чечня педагогия институтын ябыу тураһында ҡарарҡабул итә. Уның бөтә штаты һәм матди базаһы дәүләт педагогия университетына тапшырыла. Биш факультет һәм 36 кафедра ҡыҫҡартыла. Шуға ҡарамаҫтан, пединститут педагогтары үҙ учреждениеларын яҡлап сыға һәм институт ябылмай.
Йомағужа (Көйөргәҙе районы)
Тарихы
1834 йылда Йомағужа ауылында 237 кеше йәшәгән 38 йорт иҫәпләнгән. 16 йылдан һуң 35 йортта 187 кеше йәшәгән. 1920 йылғы беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу 373 кеше йәшәгән 68 йортто күрһәтә. Ауыл эргәһендә Әхтәм утары булған.
1842 йылда 138 кешегә ужым игене — 14 сирек, йәки 112 бот, һәм яҙғы иген 78 сирек (624 бот) сәселгән. 20-се быуаттың 20-се йылдары башында Мәләүез йылғаһында ауыл эргәһендә Илсекәй тирмәне эшләгән.
Чечня дәүләт университеты
Тарихы
1999 йылда сираттағы хәрби хәрәкәттәр барышында университет ҡабат емерелеүгә дусар була. 2000 йылдың апрелендә, ҡалала Рәсәй хакимиәте булдырылғас, университет эшен тергеҙә. 2003 йылдың 6 майында университет юридик шәхестәрҙең берҙәм дәүләт реестрына «Чечня дәүләт университеты» юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы булып инә. 2000 йылдар башында уҡыу йртоноң матди-техник базаһы тергеҙелә башлай. 2003 йылда 2500 квадрат метрҙа уҡыу майҙаны тергеҙелә, 2004 йылда ашхана, уҡыу оҫтаханаһы, ике спорт залы сафҡа индерелә. 2005 йылдың мартында иҡтисад факультетының һәм ректорат корпусы файҙаланыуға тапшырыла, 2006 йылда тағы ла 6 уҡыу корпусы ремонтлана. 2006 йылдың октябрендә Медицина факультетының уҡыу корпусы асыла.
2008-2009 йылдарҙа 3-сө уҡыу корпусында, Киев урамында урынлашҡан уҡыу корпустарында капиталь ремонт үткәрелә.
2007-2012 йылдарҙа 1-се һәм 2-се уҡыу корпустары төҙөлә. 2011 йылда «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының «500 бассейн» программаһы буйынса бассейн төҙөлә. 2016 йылда 350 студентҡа иҫәпләнгән ятаҡтар һәм тағы бер бассейн сафҡа индерелә.
2000 йыл башында университет структураһына 13 — тарих, математика һәм компьютер технологияһы, физика һәм мәғлүмәт-коммуникация технологиялары, биология-химия, медицина, юридик, иҡтисад, финанс-иҡтисад, география һәм геоэкология, агротехнологик, сит ил телдәре, филология (2007 йылда Дөйөм чечен һәм дөйөм филология институты итеп үҙгәртелә), дәүләт идара итеүе (2005 йылдан) — факультет инә. 2003 йылда профессиональ белгестәр әҙерләү маҡсатында өҫтәмә һөнәри белем биреү үҙәге булдырыла. 2006 йылда ул өҫтәмә һөнәри белем биреү һәм квалификацияны күтәреү факультеты итеп үҙгәртелә.
Университетта өс докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау советы эшләй:
2011 йылдың 25 июленән университет «Чечня дәүләт университеты» юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы итеп үҙгәртелә.
Структураһы
«Чечня дәүләт университеты» юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһында штатта 500 уҡытыусы эшләй, шул иҫәптән 66 фән докторы, уларҙың 27-һе профессор дәрәжәһенә эйә, 270 фән кандидаты, шул иҫәптән 102-һе доцент дәрәжәһенә эйә.
Ике урында эшләгән 168 уҡытыусының 27-һе — фән докторы (5-һе — профессор), 76-һы — фән кандидаты (39-ы доцент).
Вузда 72 кафедра эшләй. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә дөйөм студенттар һаны — 15458.
10 факультет һәм 4 институт белем биреүҙең барлыҡ кимәле буйынса белгестәр әҙерләп сығара.
Ғәббәсов
Ғәббәсов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғәббәс исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Томбой
Томбой (Томба, Тамба) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әгерже (йылға)
Агрызка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борсук
Борсук — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1508 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иванащенко Леонтий Артёмович
Иванащенко Леонтий Артемович ( 7 август  1913 йыл — 1996) — юрист, халыҡ-ара  һәм диңгеҙ хоҡуҡтары  буйынса белгес; Фрунзе исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын тамамлаусы (1938), юридик фәндәр докторы (1974), Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры.
Биографияһы
Леонтий Иващенко 1913 йылдың (ҡайһы берҙә хаталы — 1922 йылда)  7  авгусында Рәсәй империяһының Киев губернаһы Чигирин ҡалаһында тыуған. 1934 йылдан 1938 йылға тиклем  Ленинградта — М.В. Фрунзе исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһында уҡый. Юғары белем алғандан һуң Совет хәрби-диңгеҙ флотының кадр офицеры була: Ҡара диңгеҙ флотында хәрби хеҙмәтен үтә — һыу аҫты кәмәләренең командалы вазифаларын үтәй. Икенсе донъя һуғышы йылдарында хәрби походтарҙа ҡатнаша; Ҡыҙыл Байраҡ ордены, Ватан һуғышы ордены (i дәрәжә), Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары һәм миҙалдары менән бүләкләнә. 1957 йылдың авгусында 1-се ранг капитаны була.
Һуғыштан һуң, 1949 йылда, Иванащенко РККА-ның Мәскәү хәрби-юридик академияһының хәрби-диңгеҙ факультетын тамамлай. Бынан һуң, 1949 йылдан 1967 йылға тиклем Н.Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһының ВМФ стратегия һәм оператив сәнғәте кафедраһында хеҙмәт итә; академияла эҙмә-эҙлекле уҡытыусы һәм өлкән уҡытыусы вазифаларын биләй; халыҡ-ара диңгеҙ хоҡуғы буйынса  курстар уҡый. 1963 йылда халыҡ-ара диңгеҙ хоҡуғы кафедраһы начальнигы була. Бынан тыш, был осорҙа ВМА курсы буйынса имтихандарҙы экстерн тапшыра, шулай итеп  юғары хәрби-диңгеҙ белем  ала. 1966 йылдың июнь айында һаулыҡ торошо буйынса запасҡа сыға.
1968—1986 йылдарҙа Иващенко СССР ФА хоҡуҡтар һәм дәүләттәр институтында  өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм профессор-консультант була; ғалимдар советы составына инә. 1952 йылда Хәрби юридик академияла «Международно-правовой режим прибрежных морских вод» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. Ике тиҫтә йылдан һуң, 1974 йылда, юридик фәндәр докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Международно-правовые проблемы военного мореплавания и международная безопасность» темаһы  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1983 йылда уға профессор исеме бирелә.
Иванащенко Халыҡ-ара диңгеҙ хоҡуғы совет ассоциацияһы ойоштороусыларының береһе булып тора; Халыҡ-ара диңгеҙ хоҡуғы ассоциацияһының почетлы ағзаһы   һәм  «Океандарға тыныслыҡ»  комитетын ойоштороусылар иҫәбенә инә һәм был комитеттың бюро һәм президиум ағзаһы була. «Мир океанам» бюллетены мөхәрририәт коллегияһына инә һәм 1990 йылда Мәскәүҙә үткән хәрби-диңгеҙ ҡоралһыҙландырыу буйынса халыҡ-ара семинар  һәм 1992   йылда шулай уҡ Мәскәүҙә уҙғарылған «Ядерное оружие, человеческое измерение и безопасность» тип аталған халыҡ-ара конференциялар һымаҡ бер нисә халыҡ-ара форумда  ҡатнаша. Иванащенко Мәскәү юғары уҡыу йорттарында, шул иҫәптән СССР  Сит ил эштәре  министрлығының дипломатик академияһында һәм  Халыҡтар дуҫлығы университетында (РУДН) лекциялар уҡый.
Башҡорт аты (фестиваль)
«Башҡорт аты» — легендар башҡорт атын һаҡлау һәм данлауға арналған республика фестивале.
Тарихы
«Башҡорт аты» беренсе республика фестивале Башҡортостан Республикаһы Башлығының 2022 йылдың 24 майындағы 242-се Указына ярашлы ойошторола һәм 2022 йылдың 29-30 июлендә Баймаҡ районының Граф күле буйында үтә. Сараға 5 меңдән ашыу кеше килә, шул иҫәптән Ҡалмыҡстан Республикаһы башлығы Бату Хасиков етәкселегендәге ҙур делегация. Шулай уҡ Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан һәм Рәсәйҙең 20 төбәгенән делегациялар ҡатнаша. Фестивалдең почетлы ҡунағы РФ Дәүләт Думаһы депутаты, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре Тимофей Баженов була.
Фестиваль сиктәрендә Башҡортостан тарихында иң ҙур атлы парад ойошторола, унда Мәскәүҙән, Башҡортостандан, Татарстандан, Пермь крайынан, Ҡабарҙы-Балҡарҙан, Ҡалмыҡстандан, Саха-Якутиянан, Рязань, Ырымбур һәм Силәбе өлкәләренән, Дағстандан, Таулы Алтайҙан, Ҡаҙағстандан һәм Ҡырғыҙстандан 500 һыбайлы ҡатнаша.
Уйылды (күл)
Уйылды (Увильды́ ) — Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы, Ҡарабаш, Ҡыштым ҡала округтарындағы күл.
Тасуирламаһы
Уйылды рекреацион йәһәттән артыҡ көсөргәнешкә дусар, уның ярҙарында барлығы 78 шифахана, ял базалары, балаларҙы һауыҡтырыу лагерҙары һәм шәхси коттедждар бик күп.
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса күлдең һыуйыйғыс бассейнының майҙаны 196 км², әммә майҙаны 140 км² тигән мәғлүмәттәр ҙә бар Уйылды — Көньяҡ Уралдың бер нисә бик үтәҙек һыулы күлдәренең береһе.
Күлдең төньяҡ ярында Рипус тимер юл станцияһы урынлашҡан
1975 йылда Арғужа һыуһаҡлағысына һыу ағыҙыу
1975 йылда ҡоролоҡ арҡаһында Силәбе өлкәһендә һыу етмәй башлай, шул арҡала Уйылдынан һыу ағыҙырға Арғужа һыуһаҡлағысына канал ҡаҙыла. Ҡоролоҡ осоронда Уйылдыла һыу 4 метрға төшә һәм ул 2006 йылда, 31 йылдан ғына элекке кимәленә күтәрелә
Этимологияһы
XVIII быуат сығанаҡтарында урыҫ телендә ошондай версиялар осрай: Увелди, Увельди, Уелды, Увелги, шулай уҡ башҡортса әйтелеш тә килтерелә — Уелдекуль, Уелдекул. Топоним ике башҡорт һүҙенән: «уйылды» һәм «күл» һүҙҙәренән тороуы күренә. Топоним «уйпаттағы күл» йәки «убылған (уйылған) күл» тигәнде аңлатыуы ихтимал. Күл, ысынлап та, соҡорға уйылып төшкән кеүек тәьҫир ҙә ҡалдыра — ярҙары бейек, яр ситенән үк тәрән һыулы.
Гордеев
Гордеев — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Гордеева — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Томлега
Томлега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Мөрсәләй
Үргө Мөрсәләй (Верхнемурсаляево) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йыллдың 14 октябренә халыҡ һаны 126 кеше. Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар 81 %.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Мөрсәләй ауылы Йәнһары түбәһенә ҡарай. Мөрсәләй — ошо ауылға нигеҙ һалыусы. Уның улдары бик күп була. 1816 йылда VII ревизияла уларҙың йәше күрһәтелә: 77 йәшлек Йәнәкәй, Ҡолсәйет (73 йәш), Байгилде (72 йәш), Байдәүләт (69 йәш), Бесәнсе (55 йәш), Мөхәмәтхәсән (37 йәш) Мөрсәләевтар. Байгилденең улдары Сәйфулла, Ҡотлобулат, Хәсән, Ҡотломбәт була.
XVIII быуат аҙағында Мөрсәләй ауылында 70 кеше йәшәгән 11 ихата ғына була. XIX быуат уртаһында 46 йортта 300 кеше йәшәгән. Был ауылдың бүлендек ауылы юҡ. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 26 кешенән торған Үрге Мөрсәләй (Дөмбәй), 37 йортло Айһай-Мөрсәләй (182 кеше) ауылдарын күрһәтә. 1842 йылда 259 кешенең һәр береһенә 1,4 бот яҙғы иген сәселгән.
Лагос
Ла́гос (Lagos, Èkó) — Нигерияның көньяҡ-көнбайышындағы порт ҡала, илдең иң ҙур ҡалаһы. 7 миллиондан артыҡ кешегә эйә (метрополияла 12 800 000 ) булып Лагос Африкалағы иң ҙур икенсе ҡала (Каирҙан һуң) тип иҫәпләнә.
Тарихы
Йоруба, авори халыҡтарының торлағы булған ваөытта Лагосты Эко тип атағандар, бул һүҙ «ферма» йәки «лагерь» тигәнде аңлата. 1472 йылда португаль диңгеҙсеһе Руй де Секейра (Rui de Sequeira) килеп ултыра һәм был өлкәне Лагос тип атай, был «күл» тигәнде аңлата. 1704—1851 йылдарҙа Лагос колдар һатыу үҙеге була. 1841 йылда Оба Акитое тәхеткә килгәс ҡолдар менән һатыу итеүҙе тыя. Ҡолдар менән һатыу итеүселәр бунт күтәрәләр һәм королде бәреп төшөрәләр, тәхеткә ҡустыһы Оба Касоконы ултырталар. Ҡыуылған Оба Акитоеға инглиздәр кире власҡа әйленеп ҡайтырға ярҙам итәләр. Ул 1851 йылда тәхеткә ултыра һәм ҡолдар менән һатыу итеүҙе тыя.
Лагос королдәре
(ҡарағыҙ: en:Oba of Lagos)
География и климат
Ҡала Атлантик океандың Бенин ҡултығындаҡа утрауҙарҙа урынлашҡан. Лагос климаты — субэкваториаль. Марттан июльгә тиклем оҙайлы дымлы миҙгел, һуңынан августа ҡыҫҡа ваҡытлы ҡоро сезон, сентябрҙан октяргә тиклем ҡыҫҡа дымлы миҙгел, ноябрьҙан мартҡа тиклем ҡоро миҙгел (был миҙгелдә ҡыҫҡа ваҡытлы яуым-төшөм булып тора).
Административ бүленеше һәм демография
Лагос айырым административ берәмек булып тормай, шуға күрә ҡала администрацияһы юҡ. Оло Лагос ҡала территорияһы Лагос штатына ингән 20 үҙидара биләмәһенең 16-һын үҙ эсенә ала. Лагос штаты 1967 йылдың 27 майында Нигерияны 12 штатҡа бүлеп административ реформа үткәргән ваҡытта барлыҡҡа килә. Ошоғаса Лагос муниципалитеты Нигерияның хөкүмәте тарафынан идара ителә. Лагос муниципалитеты советы эшмәкәрлеге 1967 йылда туҡтатыла, уныү эшмәкәрлеге айырым территорияларға йөкмәтелә. 1970 йылдар башында нефть бумы осоронда Лагос демографик үҫеш кисерә. Экономик үҫеш ваҡытанда ауыл ерҙәренән халыҡ ҡалаға күсенә. Был ҡала халҡының артыуына килтерә, ҡала тирәләй эйәрсен ҡасабалар барлыҡҡа килә. Ҡала тирә яғындаға ҡасаба-ҡаласыҡтар «Оло Лагос» ҡалаһын барлыҡҡа килтерә.
Ибәтулла Ғөбәйҙуллин
Ибәтулла Ғөбәйҙуллин (1787—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ибәтулла Ғөбәйҙуллин Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Сатый ауылында йәшәгән.
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнаша.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем12-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университеты
И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университеты (И. А. Бунин исем. ЕДУ) — Рәсәйҙәге иң боронғо юғары уҡыу йорттарының береһе. 1939 йылда Елецк эшселәр факультеты базаһында барлыҡҡа килгән. Тулы атамаһы: юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университеты», «ЕГУ им. И. А. Бунина» аббревиатураһы киң ҡулланыла.
Тарихы
1921 йылдың 27 мартында 1874 йылда асылған ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы базаһында Елецк эшселәр факультеты барлыҡҡа килә.
1939 йылдың авгусында РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариаты бойороғо менән Елецк эшселәр факультеты Елецк уҡытыусылар институты итеп үҙгәртелә. Институттың өс бүлексәһе була: тарих, филология һәм физика-математика. Уларҙың һәр береһенең беренсе курсында 75-әр кеше уҡый. Тарих фәндәре кандидаты С. А. Комиссаров яңы институттың директоры була.
СССР Министрҙар Советының 1952 йылдың авгусындағы ҡарары менән уҡыу йорто Елецк педагогия институты тип атала башлай.
1959 йылдан яңы факультеттар асыла:
1993 йылда институтта аспирантура, 1994 йылда — диссертация советы асыла.
Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығының 2000 йылдың 10 ноябрҙәге 3226-сы бойороғо менән Елецк педагогия институты И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университеты тип үҙгәртелә, ул 2002 йылдың 9 октябрендә юғары профессиональ белем биреү дәүләт белем биреү учреждениеһы «И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университеты» булараҡ юридик берәмектәрҙең Берҙәм дәүләт реестрына индерелә.
Рәсәй Федерацияһының фән һәм мәғариф министрлығының 2011 йылдың 23 майындағы 1721-се бойороғо менән юғары профессиональ белем биреү дәүләт белем биреү учреждениеһы «И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университеты» юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университеты» тип үҙгәртелә, ул артабан Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығының 2015 йылдың 3 декабрендәге 1417-се бойороғо менән юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университеты» тип үҙгәртелә.
Университет структураһы
2014 йылға тиклем университеттың структураһына инәләр: 17 факультет, 40-тан ашыу кафедра, ғилми лаборатория, аспирантура, докторантура, кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса диссертация советы, ирекле программа менән тәьмин итеү үҙәге, хисаплау үҙәге, электрон мәғлүмәт үҙәге, туристик-мәғлүмәт үҙәге, студенттарҙың конструкторлыҡ бюроһы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы, студенттарҙың уҡыу-спорт базаһы, шифахана-профилакторий, «Солидарность» уҡытыу-тәжрибә хужалығы, бизнес-инкубатор «Оазис», китапхана һәм уҡыу залдары, ҡунаҡхана һәм дөйөм ятаҡтар, музей комплексы.
2014 йылдан университет структураһында үҙгәрештәр була. Факультеттар ҡушылыуы һөҙөмтәһендә 7 институт барлыҡҡа килә:
Агросәнәғәт институты
Тарих һәм мәҙәниәт институты
Математика, тәбиғәт белеме һәм техника институты
Педагогика һәм психология институты
Физик культура, спорт һәм йәшәү эшмәкәрлеге хәүефһеҙлеге институты
Филология институты
Шулай уҡ Урта профессиональ белем биреү үҙәге эшләй башлай. Һәр институт эсендә структураһы буйынса элекке факультеттарға ярашлы бүлексәләр бар.
Ғәбдрәхимов
Ғәбдрәхимов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғәбдрәхим исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғәбдрәхимова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Берёзовка (Благовещен районы)
Берёзовка (Берёзовка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453410, ОКАТО коды — 80222804006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шаблиевка (станция)
Шаблиевка — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юля станцияһы,   Ростов өлкәһе  Сальский районы Шаблиевка ауылында урынлашҡан.
Станция эшмәкәрлеге
Шаблиевка станцияһы Волгоград-1 — Сальск тимер юлының ике юллы үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған  һыҙығында ята.
Станцияның Ростов өлкәһе  Сальский районының Шаблиевка ауылында урынлашҡан   ҡыҙыл кирбестән ике ҡатлы вокзалы бар.
Шаблиевка станцияһы аша Сальск — Котельниково, Сальск — Куберле — Волгодонск — Морозовская йүнәлештәре буйынса һәм кирегә йөк поездары йөрөй.
Шаблиевка станцияһы Ростов-Главный, Сальск, Волгодонск һәм Куберле, шулай уҡ был йүнәлеш  аралығындағы станциялар менән ҡала яны хәрәкәткә эйә. Ҡала яны поездар менән Екатериновка ауылы һәм Ростов өлкәһе Сальский районының Конезавод ҡасабаһы халҡы ҡуллана.
Алыҫ юлға йөрөүсе пассажир поездары Шаблиевка станцияһында туҡтамай.
Азевка
Әжәү, Һалағыш (русса Азевка) — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы/ Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киселевская мәмерйәһе
Киселевская мәмерйәһе (Чебаевский мәмерйәһе) — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе (1985 йылдан). Төбәк (Өлкә) әһәмиәтендәге геолого-геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһы..
Урынлашыуы
Еҫем йылғаһының уң яҡ ярында, Киселев ҡулауығының көнсығыш битләүендә һоро эзбизташлы ерендә урынлашҡан. Мәмерйәгә инеү урыны Әшә ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш ситендә, унан 4 саҡрым алыҫлыҡта, Киселёвский шишмәһенән 70 метр өҫтәрәк ( Мәмерйәнең атамаһы шул шишмә исеменән алынған) ята. Силәбенән 320 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Урыны Урал тауҙарының көнбайыш битләүенә тура килә.
Координаталары: 55-се "E 57 '46"
Тикшереү тарихы
1970 йылдарҙың башында С. М. Баранов етәкселегендә мәмерйәнең тикшерелгән өлөшө 850 метр барып еткән. Артабанғы йылдарҙа спелеологтар мәмерйәне тикшереү оҙонлоғо 1260 метрға, тәрәнлеге 37 метрға барып етә.Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса был күрһәткес 2900 метрға барып еткән.
Киселевский мәмерйәһе һоро эзбизташ ашалыу, йыуылыу арҡаһында барлыҡҡа килгән. Залдары, галериялары горизонталь йәки ҡырын формалағы галереялар булып үҫешкән.
Тасуирлама
Мәмерйә ауыҙынан ауыш ҡоҙоҡ һымаҡ. Ҙурлығы —7,5x9 м һәм тәрәнлеге — 6 м. Шуға бау менән төшөү уңайлыраҡ, хәүефһеҙерәк.
Мәмерйәгә инеү менән уның тәүге залы башлана. Ул зал бейек һәм ярайһы уҡ матур. Диуарында кальцит һарҡымдары булмаһа ла, ҡышҡыһын бында боҙло сталактиттар, сталагмиттар, боҙло кристалдар күрергә мөмкин.
Дөрөҫ булмаған формалағы тар тишек (0,6x1,5 м) көнбайышҡа юҫыҡланған. Уның аша мәмерйәнең 1-се мөгәрәһе асыла. Был Ҡышлаусы ярғанаттар залы.