cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сотникова Гөлназ Ивановна
Ата-әсәһе
Әсәһе — Әминә Кәшфи ҡыҙы Аралбаева, Мәскәү ГИТИС-ын тамамлаған, Башҡортостанда беренсе театр белгесе, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Журналистар союзы һәм Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Белеме
Ике юғары белем алған: иҡтисади (МДУ) һәм техник (Мәскәү элемтә һәм информатика техник университеты), шулай уҡ фортепиано класы буйынса урта махсус музыкаль белеме бар. Инглиз, испан телдәрен белә, француз, ҡытай телдәрен өйрәнә.
Баржы-Омга
Тарих
XIX быуат аҙағында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән.
Сотникова Гөлназ Ивановна
Хеҙмәт һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге
1989 йылға тиклем комсомолдың Мәскәү ҡалаһы Свердлов район комитетында референт булып эшләй. 1989 йылдан — «Тропос» төҙөлөш компанияһының үҙаллы структура подразделениеһы директоры.
Баржы-Омга
Тарих
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә.
Сотникова Гөлназ Ивановна
Хеҙмәт һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге
1990 йылда күп профилле «Вертэкс» медицина үҙәген ойоштора һәм уның етәксеһе була. Предприятие артабан «Вертэкс» акционерҙар йәмғиәте холдингы булып үҫә һәм түбәндәгеләрҙән тора: ХХ быуаттың 90-сы йылдарында «Рәсәйҙең иң бай 10 кәләше», «Рәсәйҙең иң үҙаллы ҡатын-ҡыҙҙары» рейтингтарына инә.
Македон теле
Македон теле — славян теле (үҙатамаһы: македонски јазик) — македондар теле, славян телдәренең береһе. Генетик төркөмләү буйынса болгар теленә бик оҡшаған, шуның менән бергә көньяҡ славян тел төркөмө сиктәрендә көнсығыш көньяҡ славян төркөмсәһен барлыҡҡа килтерә. Ул телдә 1,5 миллион кеше аралаша. Башлыса Төньяҡ Македонияла таралған, македон телен йөрөтөүселәрҙең бәләкәй төркөмдәре шулай уҡ Албанияла, Болгарияла, Грецияла, Сербияла, Хорватияла, в ряде стран Көнбайыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә, Америка Ҡушма Штаттарында, Канадала, Австралияла һәм башҡа илдәрҙә осрай. Македон теле Төньяҡ Македонияла (1991 йылдан). Албанияла ҡайһы бер рәсми функцияларҙы үтәй. Босния һәм Герцеговинала һәм Румынияла македон теленә төбәк теле статусын биреү мөмкинлеге бар.
Сотникова Гөлназ Ивановна
Хеҙмәт һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге
Ватан эшҡыуарлығы ветераны. Исеме «Мәскәү эшҡыуарлығының алтын китабына», «Рәсәй бизнесы элитаһы», «Рәсәйҙең данлы ҡатын-ҡыҙҙары» каталогтарына һ.б. ингән.
Македон теле
Йәниҫәп мәғлүмәттәренә ярашлы, македон телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 1,408 млн кеше (2015), уларҙан төньяҡ Македонияла йәшәүсе 1,345 млн кеше өсөн македон теле туған тел булып тора (2002). Баһалау мәғлүмәттәре буйынса, туған һәм икенсе тел булараҡ македон телен белгән кешеләр һаны 2 миллиондан алып 3,5 миллион кеше тип (2001) билдәләнә.
Сотникова Гөлназ Ивановна
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1997 йылда Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Патриархы Алексий II ойошторған Рәсәй Килешеү һәм Татыулыҡ хәйриә фонды президенты итеп тәғәйенләнә, әле лә шунда эшләй. Фондтың Попечителлек советына Патриарх етәкселеге аҫтында фән һәм мәҙәниәттең бик күп билдәле эшмәкәрҙәре, башҡа конфессияларҙың башлыҡтары инә. Фонд бер ҡасан да бер ниндәй ташламаларҙан файҙаланмай һәм бары тик Г. И. Сотникова иҫәбенән генә финанслана.
Баржы-Омга
Халҡы
1834 йылда ауылда 33 аҫаба башҡорт һәм 313 типтәр; 1859 йылда — 626 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 60 аҫаба башҡорт; 1897 йылда — 586 типтәр, 52 башҡорт һәм 10 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Сотникова Гөлназ Ивановна
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1997 йылдан әлегәсә — М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның Классик пансионы президенты, уны Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Патриархы Алексий II-нең Килешеү һәм Татыулыҡ фонды менән ректор Виктор Антонович Садовничий йөҙөндә Мәскәү дәүләт университет ы ойоштора.
1997 йылдан 2003 йылға тиклем Рәсәй сиркәү тормошондағы бик күп эре ваҡиғаларҙың ҡуйыусы режиссёры була (Христос Раштыуаһының 2000 йыллығы, Әрмәнстандың христианлыҡты дәүләт дине итеп ҡабул итеүенә 1700 йыл тулыу уңайынан Мәскәүҙәге концерт, РПЦ Предстоятеленең юбилей даталары һ.б.).
Россия телеканалында новатор проекттарының һәм коммерция телевизион программаларының авторы (1997—1998 йй.), уларҙы тормошҡа ашырып, телевидение режиссёры специальносын үҙләштерә һәм, үҙ телекомпанияһын булдырып, бер нисә документаль фильм («Созидатель», «С Верой, Надеждой и Любовью» һ.б.) төшөрә.
2004 йылдан ғилми педагогик эшмәкәрлек менән етди шөғөлләнә, М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ла глобаль процестар факультетын асыу идеологы һәм инициаторы була  , ул 2005 йылда асыла. Бер нисә белем биреү моделе һәм программаһы, шул иҫәптән балаларҙың иртә үҫеше өлкәһендәге программалар авторы.
1997—2007 йылдарҙа Ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыу мәсьәләләре буйынса хөкүмәт комиссияһы ағзаһы.
Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (ЮНЕСКО) генераль директор Федерико Майор Сарагоса инициативаһы буйынса булдырған Донъя мәҙәниәте программаһын эшләүҙә ҡатнашҡан өсөн 1995 йылда «Леди Инициатива» почетлы титулын яулай.
Хәйриәлек хеҙмәте
Мәҙәни тормоштағы бик күп әһәмиәтле ваҡиғаларҙың меценаты була: 1995 йылда Мәскәүҙә беренсе Юғары мода аҙналығын асыуҙан алып РПЦ-ның дәүләт менән берлектә үткәргән ижтимағи әһәмиәткә эйә сараларына тиклем.
Уның исемен Ҡотҡарыусы Христос Ҡорамындағы мемориаль таҡтаташта ҙур күләмдә хәйриә ярҙамы күрһәтеүселәр исемлегендә күрергә була.
Социаль әһәмиәткә эйә проекттарға ярҙам итә. Айырыуса 1997 йылда башланып әле лә дауам иткән мәғариф өлкәһендәге проект уңышлы һанала (М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның Классик пансионында бөтә Рәсәйҙән талантлы балаларҙы түләүһеҙ уҡытыу өсөн асылған стипендия фондын финанслау  ; гранттар менән ярҙам итеү, шул иҫәптән МДУ-ның иң лайыҡлы студенттарының сит илдәрҙә белем алыуы һәм стажировка үтеүе сығымдарын ҡаплау).
Мәғариф һәм тәрбиә өлкәһендә талантлы балалар өсөн йыл һайын бирелеүсе (2000 йылдан алып) «Ҡанатлы Сириус» тигән дәүләттеке булмаған премияны булдырыусы.
Тәнҡит
Ҡайһы бер баҫмаларҙа законға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнә , ләкин был факттарҙы иҫбатлаусы дәлилдәр юҡ.
Ғаилә хәле, балалары
Университеттың 5 курсында Н. Э. Бауман исемендәге МДТУ студенты Цюрко Степан Ивановичҡа (1968 йылғы) кейәүгә сыға.
Хәҙерге ваҡытта айырылған, 2008 йылғы Екатерина исемле ҡыҙын тәрбиәләй.
Улы Максим 1990 йылда тыуған — М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ны ҡыҙыл диплом менән тамамлай.
Мауығыуҙары
Г. И. Сотникова педагогика, психология, музыка, театр менән мауыға, сәйәхәт итергә ярата.
Македон теле
Македон теленең (фонетика и фонологија на македонскиот јазик) башҡа көньяҡ славян телдәренән айырылып торған йәки уларҙың ҡайһы берҙәренә яҡын булған үҙенсәлектәренә оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡы фонемаларҙың булмауы; һуҙынҡыларҙың редукцияһы булмауы; праславян телендә *ǫ танау һуҙынҡыһының а-ға (рака «рука») күсеүе; ижек яһаусы сонор тартынҡы r̥ булыуы; һүҙ аҙағынан (акцент төркөмөнән) өсөнсө ижектән дә йыраҡ төшмәгән үҙгәлекле палаталь тартынҡылар — аффриката — һаңғырау палаталь аффриката ќ, яңғырау палаталь аффриката ѓ (свеќа «свеча», меѓа «межа») булыуы; билдәләнгән (фиксированный) баҫым булыуы һ. б.
Македон теленең морфологик (Морфологија на македонскиот јазик) һыҙаттар иҫәбендә килеш флексияларын юғалтыу; болгар һәм македон телдәрендә билдәлелекте һәм арауыҡтағы торошто күрһәткән артикль булыуы (книга «книга», книгата «эта книга», книгава «вот эта книга», книгана «та книга»); модаль-заман ҡылым формаларының ҡатмарлы системаһы булыуы; аорист һәм имперфекттың таралыуы; ќе киҫәксәһе ярҙамында киләсәк замандың аналитик барлыҡҡа килеүе; пересказывательный һөйкәлешенең (эвиденциальность) булыуы; инфинитив урынында да киҫәксәһе менән хәҙерге заман ҡылымдарының формаһы һ. б.
Төп лексика фондын дөйөм славян лексикаһы тәшкил итә, төрлө ваҡытта македон теленә грек, төрөк, серб-хорват һәм башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәр ингән.
Македон телендә өс: төньяҡ македон, көнбайыш македон һәм көньяҡ-көнсығыш македон (көнсығыш македон) диалекттары айырыла.
Македон теленең тел үҙенсәлектәре X—XI быуаттарҙың иҫке славян/сиркәү-славян теленең яҙма ҡомартҡыларын: Мария инжилы, Зограф инжилы, Ассеманиев инжилы һәм башҡалар сағылдыра. Македон яҙмаһының нигеҙендә кириллица ята.
Атамаһы тураһында
«Македон» атамаһы (лингвоним) рәсми ҡулланыуға 1945 йылда индерелә. Хәҙерге славян македон теле антик осорҙа был өлкәлә таралған боронғо македон теле менән күсәгилешле бәйле түгел, ул, фаразланыуынса, боронғо грек теленең диалекты йәки көслө эллинлаштырылған иллирий, фригий йәки фракий телдәренә яҡын боронғо балҡан теле булған. Македония тел ғилемендә «боронғо македон» термины шулай уҡ иҫке славян телен (старомакедонски јазик) билдәләү сифатында ҡулланылыуы мөмкин, был осраҡта антик Македония теле «антик македон теле» (антички македонски јазик) тип билдәләнеүе мөмкин. Бер нисә автор «боронғо македон» терминын славян македон теленең (боронғо болгар-македон диалекттары) иртә тарихи үҫеш осорона исем биреү өсөн ҡуллана.
XIX быуатта македония интеллигенцияһы вәкилдәре славян Македонияһы теле өсөн бер нисә альтернатив атама тәҡдим итә, мәҫәлән, славян-болгар/славен-болгар, македон-болгар, славян-македон/словен-македон һ. б. Македонлылар араһында был исемдәр аҙ билдәле булған һәм улар һиҙелерлек таралыу алмаған.
Ареалы һәм һаны
Македония теле таралыуының төп биләмәһе булып Төньяҡ Македония тора. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу (Преброяване в Република Македония 2002) мәғлүмәттәренә ярашлы, 2,0225 миллион Төньяҡ Македония кешеһенән 1,3448 миллионы туған тел булараҡ македония телен билдәләгән, шул иҫәптән Скопье дәүләтенең баш ҡалаһында — 341,34 мең. Этник македонлылар һаны 1,298 миллион кеше тәшкил иткән. Македония телен йөрөтөүселәр, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Төньяҡ Македонияның күпселек райондарында, илдең албан телле кешеләр күпселекте тәшкил иткән төньяҡ-көнбайыш өлөшөнән тыш, халыҡтың күпселеген тәшкил итә.
Төньяҡ Македониянан тыш, македон теле шулай уҡ Македонияның тарихи өлкәһенең төрлө төбәктәренән ғибәрәт күрше илдәрҙең бер нисә районында: Албанияның көнсығыш райондарында (яҡынса 75 ауыл), Грецияның төньяҡ райондарында һәм Болгарияның көньяҡ-көнбайыш райондарында таралған. Был биләмәләрҙә македон телен белгән кешеләр ерле халыҡ булып тора. . Күрше Сербияла македон телендә һөйләшеүселәр, ҡағиҙә булараҡ, халыҡ тығыҙ ултырған райондар барлыҡҡа килтермәй. Косово һәм Метохияның Серб автономиялы крайының көньяҡ-көнбайыш райондарында йәшәгән, ысынында иһә өлөшләтә дәүләт тарафынан танылған Косово Республикаһы һәм уларға күрше Албания райондарында йәшәгән халыҡтың этник төркөмө вәкилдәре был исемлеккә инмәй. Горания һөйләштәренең македон теленә ҡарауын Төньяҡ Македония (Божидар Видоески), Сербияла һәм Хорватияла (Далибор Брозович Dalibor Brozović, Павле Ивич) лингвистары яҡлай, уларҙы серб-хорват диалект ареалына индереү ҡабул ителгән. Тау төбәгенең саңғы өлөшөндә йәмғеһе
. Барлығы Косово Республикаһының 2011 йылғы йәниҫәбе (Попис становништва 2011 на Косову) буйынса Гора төбәгенең Косово өлөшөндә горанлылар һаны 10 265 кеше тәшкил итә. Бынан тыш, Воеводинаның бер нисә ауылында (Дужине, Пландиште, Ябука (Панчево) Јабука) байтаҡ македонлы йәшәй.
Социолингвистик мәғлүмәттәр
Хәҙерге ваҡытта македон теле Төньяҡ Македонияның (1991 йылдан) дәүләт теле һәм был илдең халыҡтары өсөн милләт-ара аралашыу теле. 1991 йылға тиклем македон теле СФРЮ составында Македония Халыҡ, артабан Социалистик Республикаһы теле булып хеҙмәт иткән. Төп этнос — македондарҙан тыш, македон телендә республикала йәшәгән башҡа халыҡ вәкилдәре: албандар (халыҡтың 25 % тирәһе), төрөктәр, арумындар, сиғандар, сербтар һөйләшә. Төньяҡ Македонияла македон телен йөрөтөүселәр, башлыса, Югославия осоронда белем алыусылар, шулай уҡ бер үк дәрәжәлә серб-хорват теленә эйә (был тел төрлө формаларҙа хәҙерге македон теленә һиҙелерлек йоғонто яһай). Македон теленең статусы (йортта аралашыу теленән алып берҙән-бер дәүләт теленә тиклем) сағыштырмаса ҙур булмаған осорҙа үҙгәрҙе, шуның менән бергә Македония Республикаһында ла тел ситуацияһы үҙгәрҙе — македон теле рәсми өлкәнән һәм этник-ара аралашыу өлкәһенән башҡа телдәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарҙы: XX быуаттың икенсе яртыһынан һәм бигерәк тә 1991 йылдан һуң күбеһенсә серб-хорват телен ҡулланыу әһәмиәте байтаҡҡа кәмене, ә XX быуатта төрөк теле төрөк аҙсылығы ҡулланған көнкүреш теленә тиклем тарайҙы. Македонияның әҙәби телендә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ғилми, ижтимағи-сәйәси, административ-эшлекле, һөйләшеү, публицистик, нәфис һ. б. төрлө функциональ стилдәр үҫешкән.
Яҙмаһы
Боронғо замандарҙа (X—XIII быуаттар) Македония территорияһында боронғо славян/сиркәү-славян (глаголица) һәм кириллицалы әлифбалар ҡулланылған. Артабан боронғо славян (сиркәү-славян) кириллицаһы ғына ҡулланыла, уның төрлө варианттары Македония славяндарында XIX быуатҡа тиклем таралған була. XIX быуат — XX быуаттың беренсе яртыһында македондар туған диалекттарында текстарҙы яҙғанда болгар һәм серб графикаһын (кириллица алфавитын) файҙаланған. Көньяҡ Македонияла грек алфавитына (был алфавитты македонсылар Греция биләмәһендә һәм хәҙерге ваҡытта ла ҡуллана) нигеҙләнгән яҙыу таралған булған.
Хәҙерге македон теле яҙыуы (графика) XX быуат уртаһында төҙөлә. Македон алфавиты үҙенсәлекле ѓ, ќ, Зело (ѕ), џ, љ һәм њ графемалары менән кириллица варианты булараҡ 1945 йылда тулыһынса раҫлана. Һуңғы өс хәреф серб-хорват алфавитынан үҙләштерелгән; ѕ графемаһы — сиркәү-славян алфавитындағы хәреф билдәһе.
Хәҙерге македон алфавиты 31 хәрефтән тора:
Македон алфавитындағы хәрефтәр һәм улар тарафынан билдәләнгән өндәр:
Македон яҙмаһында юл өҫтөнә ҡуйылған билдәләр (юл өҫтө билдәләре) ҡулланыла. Тамырҙың башында /р˳/ (’рж [əр˳ш] «рожь») ижекле призвугын һәм әҙәби тел лексикаһына ҡарамаған һүҙҙәрҙә [ə] (икенсе төрлө — [ă]) һуҙынҡыһын билдәләр өсөн апостроф (’) ҡулланалар. Мәҫәлән, диалектизмдарҙа йәки төрөк теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә. Ҡайһы бер омографтарҙы: ù «ей», «её» — и «и» (союз), нè «нас» — не «не» (кире ҡағыу киҫәксәһе) айырыу маҡсатында гравис (`) ҡулланалар.
1945 йылдан рәсми тел
1945 йылда Федератив Югославия составында Македония Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан һуң, македон теле, серб-хорват һәм словен телдәре менән бер рәттән, рәсми тел тип иғлан ителә. 1945 йылдың майында Македония әҙәби теленең кодификацияһын (Кодификација на македонскиот стандарден јазик) рәсми раҫлаған хөкүмәт декреты сыға. Шул ваҡыттан алып македон теленең рәсми функция башҡарыусы кодификацияланған әҙәби тел булараҡ барлыҡҡа килеү һәм үҫеш тарихында 4 осорҙо билдәләйҙәр.
Әҙәби тел нормаларының үҫешенә XX быуат уртаһы һәм XX—XXI быуаттар сиге әҙәбиәтселәре Георги Абаджиев, Владо Малески, Стале Попов, Ацо Шопов, Томе Арсовски, Славко Яневский, Лидия Димковская, Анте Поповски, Живко Чинго һәм башҡалар йоғонто яһаған.
Этҡол (Ейәнсура районы)
Этҡол (Иткулово; икенсе атамаһы Юлдаш) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226804004.
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Ҡунаҡтың улдары Тирәкле, Сирғол ауылдарында йәшәй. Абаҙа улдары Ҡаҙанболаҡ, Аҡбулат, Ергәйеш, һунарсы, Сәнкем ауылдарында төпләнгән. Сураштың нәҫеле Абзан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған.
Икенсе тарих буйынса, Әселе йылғаһы буйында Үҫәргән ырыуы башҡорттары йәшәгән. Улар араһында уҡымышлы ғына бер ҡарт булған. Уны ҡаҙаҡтар әсирлеккә алғандар, ҡасмаһын өсөн, уның аяҡ-ҡулдарын телгеләп, ҡыл ҡуйып тотҡандар. Һигеҙ йыл тотҡонлоҡта йәшәгәс, ул нисектер, уларҙың ышанысына инә. Ләкин үҙенең Эйек буйҙарын һағынып йәшәй. Ул ат көткән була. Берҙән-бер көндө яҡшы бер атты эйәрләп ҡаса. Күп тә үтмәй, уны ҡаҙаҡтар белеп ҡалып, ҡыуа төшәләр. Сабып килгәндә бер һаҙматта аттан һикереп ҡала һәм йәйәү Әселе йылғаһы буйына килеп сыға. Шунда бер кешене осрата. Һөйләшеп китәләр һәм ҡарт уға ҡоллоҡта, тотҡонда булғанлығын һөйләп бирә. Ә теге кеше, эт ҡоллоғонда йәшәгәнһең икән, тигән. Минең дә йәшәр урыным юҡ, әйҙә, бергәләп йәшәйек, юлдаш булайыҡ, тигән. Шунан киткән Юлдаш (Этҡол) тигән ауыл исеме. Һуғышҡа тиклем Юлдаш ауылында 89 йорт була.
Ҡыуатов Нурвиль Шәриф улының (1945 й.) һөйләгәндәренән: “Юлдаш (Этҡол) ауылына Этҡол тигән кеше нигеҙ һалған. 1755 йылғы ихтилалға тиклем һалынған ауыл ул. Этҡол ҡарттың уландары Ураҙгилде Буранбаевтар тоҡомдары. Тәүҙә ауыл һыу аръяғында, баҫҡынсыларҙан, ҡаҙаҡтарҙан һаҡланыуға ныҡ уңай урында була".
Ауыл 1765 йылдан алып билдәле. 1795 йылда 42 йортта 227 кеше йәшәгән, 1866 йылда 58 йортта — 353 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ тирмән теркәлгән.
Географик урыны
Этҡол ауылы Әселе йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 529 кеше, 1920 йылда 604 кеше тәшкил иткән. 2009 йылда 431 кеше йәшәгән.
Ревизия материалдарында
1816 йылда Этҡол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Тирә-яҡ мөхит
Тау-таштар Йылғалар Балаҡай йылғаһы
Йоһанн Гутенберг
Иоһа́нн Генсфляйш цур Ладен цум Гу́тенберг (Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg; 1397 һәм 1400 йылдар араһында, Майнц — 3 февраль 1468 йыл, Майнцта), шулай уҡ Гутенберг  — немец беренсе нәшриәтсе, Европаның беренсе типографы. 1440 йылдарҙа күсереп булған литералар ярҙамында китап баҫыу ысулын уйлап сығарыусы, европа мәҙәниәтенә генә түгел, уның асышы бөтә донъя тарихына ҙур йоғонто яһаған.
1439 йылда Гутенберг хәрәкәтсән литералар ҡулланған тәүге европалы булған. Уның китап баҫыуға индергән өлөшө иҫәбендә: күсереп йөрөтөлгән литералар ярҙамында күпләп етештереү процесы уйлап табыла; май нигеҙендә ҡара, көйләнгән матрица, механик хәрәкәтсән литералар һәм ул осорҙа ауыл хужалығында ҡулланылған винтлы престарға оҡшаш ағас баҫма машина ҡуллланып китап сығарыу. Был элементтарҙы берләштереп, күпләп баҫма китап сығарыу мөмкинлеген һәм типографтар өсөн дә, китап уҡыусылар өсөн дә иҡтисади яҡтан отошло практик системаны булдырған. Гутенбергтың литералар эшләү алымы традицион гарт (иретмә) һәм ҡойоу формаларын үҙ эсенә ала. Иретмәне ҡойоу өсөн сағыштырмаса түбән температура талап ителгәнлектән, ҡурғаш (свинец), аҡ ҡурғаш (олово) һәм һөрмә ҡатышмаһын түбән температурала тиҙ һәм сифатлы иретеп, оҙаҡ файҙаланырлыҡ литералар ҡойола.
Хәрәкәтсән литераларҙы ҡулланыу Европала китап етештереүҙең төп ысулы булған ҡулъяҙманы, шулай уҡ ксилографияны асыҡтан-асыҡ яҡшыртыу була, европа китап етештереүендә революцияға алып килгән. Гутенбергтың китап баҫыу технологияһы бөтә Европа һәм һуңынан бөтә донъя буйынса тиҙ тарала.
Уның төп эше, Гутенберг Библияһы (шулай уҡ 42 юлдан торған Тәүрат булараҡ билдәле), Библияның тәүге баҫма версияһы була һәм юғары эстетик һәм техник сифаты өсөн танылыу ала.
Биографияһы
Гутенберг тормошо буйынса документаль сығанаҡтарҙың икле булғанлығы сәбәпле, уның бәйләнешле биографияһын тергеҙеү мөмкин түгел. Ул йәшәгән заманда, ҡағиҙә булараҡ, фәҡәт күренекле сәйәси фигуралар һәм сирәү әһелдәренең биографиялары ғына ышаныслы сығанаҡтарға индерелеү хоҡуғы алған. Был планда Гутенберг башҡалар кеүек ябай кеше булған, йәғни айырыуса ҡыҙыҡһыныу менән файҙаланмаған. Шуға ҡарамаҫтан, уйлап табыуы уңайынан замандаштары уның тормошоноң ҡайһы бер факттарын китапта сағылдырған.
1400—1448. Иртә эшмәкәрлеге
Иоһанн Гутенберг майнц патрицийы Фриле Генсфляйш һәм Эльза Вирих ғаиләһендә тыуған. Патрицийҙар тип Урта быуат Германияһында ҡала бюргерҙары юғары ҡатламына ҡараған граждандарҙы атағандар. Әсәһе буҫтау һатыусылар ғаиләһенә ҡараған, шулай итеп Иоһанндың ата-әсәһенең 1386 йылда төҙөлгән никах союзын мезальянс тип атарға мөмкин. Нәҡ бында герман сиркәүе архиепискобы, курфюрст һайланғанлыҡтан, Майнц бик мөһим ҡала булған. Был патрициат һәм цехтар араһында бәрелештәр барған күп ҡалаларҙың береһе була, һәм бындай хәл патрициат еңелгән осорҙа Иоһанндарҙың ғаиләһен ҡаланы ваҡытлыса ташлап китергә мәжбүр иткән.
Гутенбергтың ата-бабалары Майнцта XIV быуаттың беренсе яртыһында күҙәтелә. Генсфляйш фамилияһы ғаилә һатып алған имение атамаһы менән бәйле. Гутенберг фамилияһы атаһы яғынан. Гутенберг рыцарь булғанмы, был һорау асыҡ ҡала, сөнки Германияла патриций булыу рыцарь тигәнде аңлатмаған. Был фаразды ике сығанаҡ раҫлай ала: француз короле Карл VII ордонансы һәм 1483 йылғы венециан хроникаһы. Әммә әсәһенең сығышы һәм Гутенбергтың шөғөл төрө рыцарь дәрәжәһенә эйә булыуға ҡаршы килә.
Гутенбергтың тыуыу датаһы аныҡ билдәле түгел, суҡындырыу яҙмалары һаҡланмаған. Ул иң кинйә бала икәнлеге билдәле (ағаһы Фриле, апалары Эльза һәм Патце). Тыуған йылдары яҡынса 1395—1400 йылдар тип алына, шартлы тыуған көнө тип 1400 йылдың 24 июне — Иоанн Креститель көнө алына. Тыуған урыны ла теүәл билдәле түгел.
Балалыҡ һәм үҫмер йылдары тураһында бер нимә лә билдәле түгел. Монастырь мәктәбендәуҡыуы ихтимал, артабан һөнәр нигеҙҙәрен өйрәнә. Страсбургта Гутенберг зәргәр эшенә өйрәнгәне билдәле, әммә был эштә оҫта тигән исем алыу мотлаҡ була. Әммә кем уға оҫталыҡ ниеҙен биргәне лә билдәле түгел. 1434 йылға тиклем Гутенбергтормошо тураһында бик аҙ билдәле.
1434 йылдан 1444 йылға саҡлы Страсбургта йәшәй, ярым ҡиммәтле таштарҙы (аҡыҡ, оникс аҡыҡтың бер төрө) шымартыу һәм табыныусыларға көҙгөләр эшләү менән шөғөлләнә. Һәм шул уҡ ваҡытта китап баҫыу мөмкинлектәрен һынағандыр. 1438 йылда өйрәнсеге Андреас Дритцен һ. б. менән Страсбургта пай нигеҙендә көҙгө әҙерләү буйынса товарищество, шулай уҡ коммерция формаһында тормошҡа ашырырлыҡ бер йәшерен «сәнғәт предприятиеһы» (Afentur mit der kunst) төҙөргә тырышҡан. Товарищество эшмәкәрлеге, Андреас үлгәндән һуң, Дритцен вариҫтарының Гутенбергҡа ҡаршы суд процесы менән тамамлана, 1439 йылда суд ҡарары Гутенберг өсөн ыңғай тамамлана.
Был процестың документтары ошо йәшерен эштең китап баҫыу асышы икәненә ишаралай. Текстарҙа пресс, ҡурғаш, формалар ҡойоу, «баҫып төшөрөлгән биҙәк» йәки «баҫыу» тигән һүҙҙәр осрай. Моғайын, был ваҡытта Гутенберг литераларҙы ҡойоу конструкцияһын эшләгәндер тип фаразлайбыҙ. Ул үҙенең уйлап сығарыуына яҡын торған, әммә компаньонының үлеме, конструкцияның ҡайһы бер өлөшө Андреастың вариҫтарында тороп ҡалғанлыҡтан, эште һуңғараҡ ҡалдыра.
XV быуатты тикшеренеүселәрҙең күпселеге китап баҫыуҙы Гутенберг 1440 йылда аса тип иҫәпләгән. 1440 йыл заманса китап баҫыуҙың башы тип һанау аббат Рекендың (Requin, «L’imprimerie à Avignon en 1444») 1890 йылда авиньон нотариустарының эштәренән алған документтар менән раҫлана. Был документтарҙан 1444 һәм 1446 йылдарҙа ниндәйҙер бер Прокопий Вальдфогель аҡсаға йә башҡа отошҡа ынтылып, «яһалма яҙма» серҙәрен өйрәтеү эше буйынса килешеүҙәр төҙөгәне билдәле була. Вальдфогель һәм Гутенберг бер үк кеше тигән фараздар күрһәтелә, әммә раҫлауы ҡыйын.
Моғайын, суд дәғүәләшеүенән бер ни тилем ваҡыт үткәс, Гутенбергтың уйлап сығарыуы Страсбургта тәжрибәлә ҡулланылып, һынап ҡаралғандыр. Ул осор баҫмаларының булмауы оҙаҡ ваҡыт һаҡланыуы мөмкин булмаған ағас ҡайырының эске өлөшөнән генә эшләнгән (лубочная продукция) булғандыр тигән фекер барлыҡҡа килә.
1448—1455. Китап баҫыуҙы уйлап сығарыу
Гутенбергтың гениаль уйлап сығарыуы түбәнәгенән ғибәрәт була: ул металдан (көҙгөлә һынланған кеүек) киреһенсә урынлаштырылған «хәрәкәтсән» ҡабарынҡы хәрефтәр ҡырҡып алып, шуларҙан юлдар йыйған һәм ҡул типограф пресы менән ҡағыҙға баҫтырып сығарған. Әммә уның уйлап сығарған үҙ ҡоролмаһын эксплуатацияларлыҡ аҡсаһы етмәй.
1448 йылда тыуған ҡалаһы Майнцҡа күскәндән һуң, Гутенберг 1450 йылда майнц эшҡыуары (ростовщик) Иоһанн Фуст менән килешеү төҙөй, Фуст уға бурысҡа 6 % менән 800 гульден биреп тора, бынан тыш, етештереү ихтыяждарына (буяуҙар, ҡағыҙ һ. б. тотоноу материалдары) йыл һайын 800 гульден бүлә; бөтә кәрәк-ярағы менәәән, типография Гутенберг һәм Фуст араһында ҡап уртаға бүленергә тейеш була. Гутенберг төп капиталды өлөшләтә ала. Әйләнеш капиталын Фуст биргеһе килмәй, һәм 1452 йылғы өҫтәмә килешеүгә ярашлы, бер тапҡыр 800 гульден түләгәндән һуң, йыл һайын түләүҙәрҙән азат була. Шундай сикле аҡса менән, тәжрибәле эшселәре, камиллаштырылған ҡоралдары ла булмағанлыҡтан, Гутенберг шулай ҙа байтаҡ уңышҡа өлгәшкән. 1456 йылға тиклем ул биштән дә кәм булмаған төрлө шрифтар ҡойған, Элий Донаттың латин грамматикаһын баҫтырған (уның бер нисә бите әлегә тиклем килеп еткән һәм Париждағы Франция Милли китапханаһында һәм Рәсәй дәүләт китапханаһында һаҡлана ), шулай уҡ бер нимә папа индульгенцияһы һәм ике Библия, 36 юллыҡ һәм 42 юллыҡ Библиялар баҫтыра; һуңғыһы, Гутенберг Библияһы (Мазарини Тәүраты) 1453—1455 йылдарҙа баҫтырылған.
Иоһанн Гутенберг проценттарын түләй алмағас, Фуст уны судҡа биргән. Процесс 1455 йылдың 6 ноябрендә нотариус Гельмасбергер төҙөгән протоколға Фуст антын яҙыу менән тамамлана; XIX быуатта Карл Дзяцко Гёттинген университеты китапханаһында Гутенбергтың уйлап табыусы исемен һаҡлап ҡалыу өсөн бик мөһим булған акттың төп нөсхәһен таба. Суд ҡарары буйынса типография, бөтә кәрәк-ярағы менән, Фусҡа күсә, һәм Гутенбергҡа эшен баштан башларға тура килгән.
1455—1468. Судтан һуңғы эшмәкәрлеге
Ул компанияға Конрад Гумери менән инә һәм 1460 йылда Генуя ҡалаһы ғалимы Иоһанн Бальбтың «Католикон» хеҙмәтен (һүҙлеге менән латин грамматикаһы, 1286 йыл) баҫтыра. 1465 йылда курфюрст Адольф II Нассауский Гутенбергты хеҙмәткә алған, әммә 1468 йылдың 3 февралендә китап баҫыусы Майнцта вафат була һәм уның ҡәбере әлегә тиклем билдәһеҙ.
Уйлап сығарыуҙың авторлығы
Гутенбергтың уйлап табышы төрлө ваҡыттарҙа төрлө кешеләрҙеке тип танылған (ҡара: Книгопечатание). 1878 йылда Антоний ван дер Линде ғәҙеллекте тулыһынса тергеҙә, Гутенбергтың авторлығы раҫлана (Рәсәйҙә — Булгаков Фёдор Ильичтың «Библиографические Записки» 1892 йыл, № 1).
Гутенбергты өйрәнеү ғилеме
Гутенберг шәхесенә, тарихта китап баҫыуҙы уйлап сығарыуының әһәмиәтенә бик күп фәнни һәм популяр хеҙмәттәр бағышланған. XX быуат уртаһына Гутенберг темаһына бағышланған хеҙмәттәр өс меъ берәмектән артҡан, артабан да яҙылды. Гутенбергтың уйлап сығарыуы революционлығы уны, бер яҡтан, популяр тикшеренеүҙәр предметына әйләндерҙе, һәм уның үҙе һәм йәшәгән заманы тураһында белемдең үҫешенә килтерҙе. Икенсе яҡтан, китап баҫтыра башлауҙың айырым мөһимлеге ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙе факттарҙы боҙоп күрһәтеүгә һәм шунан отош алыуға этәрҙе.
Гутенбергтың авторлығын «тартып алырға маташыу» үҙе тере саҡта уҡ башланған булған. Баштан уҡ китап баҫыу ҡайһы ҡалала башланған: Майнцтамы әллә Страсбургтамы? Кем һуң донъя тарихында шул хәтлем әһәмиәтле үҙгәреште индергән: Йоһанн Фустмы, Петер Шёффермы, Иоһанн Ментелинмы?
Германияла оҙаҡ ваҡыт Гутенберг ысын уйлап сығарыусылар — Фуст һәм Шефферҙың ярҙамсыһы ғына булған тип иҫәпләгәндәр. Бындай фекерҙе күптәр хуплаған (Иоһанн Кристоф Готтшед). Гутенбергтың ҡаҙанышы XVIII быуатта уҡ Д. Келер, Шёпфлин Иоһанн Даниил тарафынан раҫланһа ла, фәнни булмаған даирәләрҙә һаманға тиклем Ментелин һәм Фуст исемдәре алға һөрөлә.
Гутенбергты өйрәнеүҙең төп проблемаһы — Гутенберг сығарған китаптарҙа колофондың (боронғо китап биттәрендә автор, нәшер ителеү урыны һәм ваҡыты) булмауында. Китапты Гутенберг сығарғанлығы баҫманың шрифты кеүек ситләтелгән билдәләр ярҙамында ғына раҫлана. Шул иң төп проблемаға өҫтәмә сәбәптәр: аҙ документаль мәғлүмәт (Гутенберг тураһында бары тик 34 раҫлаусы дәлил генә бар), шәхси хатлашыуы, яҙмаларының һәм ысын портретының юҡлығы.
Боронғо баҫма китаптарҙы шрифт буйынса таныу — тарихи китап өйрәнеүҙә билдәле тәжрибә. Баҫма барлыҡҡа килгән осорҙа һәр нәшриәтсе тиерлек үҙенең шрифтын тапҡан, шуның буйынса исемһеҙ фрагменттың да ҡайһы типографҡа ҡарағанын белеп була. Гутенбергты өйрәнеүҙә шрифтология алымы иң мөһим роль уйнаны. Фәҡәт шуның ярҙамында Гутенберг мираҫы билдәләнде.
Отто Хупп, Пауль Швенке кеүек тикшеренеүселәр төркөмө Гутенбергта типограф ҡына булған һәләтле практикты, беренсе оҫта шрифтарҙы булдырыусыны күрҙеләр һәм мәғариф маҡсаттары хәстәре менә йөрөгән тип арттырып күрһәтмәнеләр. Иоһанн Һайнрих Цедлер (Johann Heinrich Zedler) рассматривал Гутенбергты тағы ла сикләнгән итеп күрһәткән. Уның ҡарашы буйынса, ул бары тик техник белемгә эйә кеше булған. Уның баҫмалары, ул осор өсөн яңылыҡ булған, әммә камил булмаған. Бигерәк тә артабанғы эшкәртеүҙәр менән сағыштырғанда. Был ҡараштан Гутенберг тарихи закондарҙың алдан билдәләүе буйынса тарихи үҫештең өлөшө, ҡоралы кеүек ҡабул ителә.
Йыш ҡына китап баҫыуҙың төп сәбәбе тип иҡтисади үҫештең алдан билдәләнгәнлеген атайҙар. Капитализмдың барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше белемдең юғары баҫҡысҡа күтәрелеүен талап иткән, һәм китап баҫыу уның ҡоралы булған.
Рәсәй (совет) Гутенбергты өйрәнеү ғилеме 1940 йылда китап баҫыуға 500 йыллыҡты билдәләгәндә башлана тиергә була. Шул осорға тиклем етди тикшеренеүҙәр булмаған. 1720 йылда Полидор Вергилий Урбинскийҙың «Об изобретателях вещей» (De Inventoribus Rerum) тигән китабының тәржемәһе Гутенберг тураһында тәүге китап була. Гутенберг тураһында ғилемдең үҫешен илдә был тема буйынса документтар булмауы һәм фәнни берләшмәнең ҡыҙыҡһынмауы тоҡарлған. Ленинград тарихсыһы Люблинский Владимир Сергеевич был тәңгәлдә һиҙелерлек тәүге өлөшөн индерә, һуңынан урыҫ теленә Гутенберг тураһында тарихи документтар тәржемә ителә башлай, был тема буйынса тәүге диссертациялар яҡлана.
Нгэвайте-Яха
Нгэвайте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ябтасале-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Восточная Кукайка
Восточная Кукайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урпек
Урпек — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еңгәй йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200188
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Алга (район гәзите)
Ойоштороусылары: Район Советы, район хакимиәте.
1930 йылдың декабренән башлап аҙнаһына 3 тапкыр татар телендә сыға. Тиражы - 5 918 дана.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Борай районы
Пена (Шоча ҡушылдығы)
Пена — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоча йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пьянка (Яхрома ҡушылдығы)
Пьянка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яхрома йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәшәнә
Кәшәнә — урта быуат мосолман дәүләттәрендә, төбәктәрендә аҡһөйәктәрҙең, атаҡлы, затлы вәкилдәрҙең, мосолман миссионерҙарының ҡәберҙәре өҫтөнә кирбестән йә таштан төҙөлгән архитектура ҡоролмаһы.
Этимологияһы
Кәшәнә һүҙе фарсы теленән ингән, «үлеләр йорто» тип тәржемә ителә. Мемориаль һәм дини тәғәйенләнешле ерләү ҡомартҡыһы.
Үҙенсәлектәре
Мотлаҡ элемент — түшәм-ҡыйыҡтың көмбәҙ рәүешле булыуы. Бының өсөн тура мөйөшлө ҡабырғалар өҫтөнә билдәле бер бейеклектә күпмөйөш һалып, өҫтөнә көмбәҙ эшләгәндәр. Бөтә яҡтары ла тигеҙ, 2 яруслы, көмбәҙле, башлыса портал рәүешендә эшләнгән ишекле ҡоролма.
Башҡортостан кәшәнәләре
Урта Азия менән Ҡаҙағстандан ҡала Көньяҡ Урал кәшәнәләрҙең күпләп төҙөлгән урыны булып тора. Тарихи Башҡортостан биләмәләрендә тиҫтәләп кәшәнә бар, улар араһында Бәндәбикә кәшәнәһе, Кесе кәшәнә, Турахан кәшәнәһе, Хөсәйенбәк кәшәнәһе (Башҡортостанда), Варна кәшәнәһе (Силәбе өлкәһендә), Изобильный кәшәнәһе һәм Ҡыҙыл мәсет (Ырымбур өлкәһендә).
Тикшерелгән кәшәнәләрҙә 1—7 ҡәбер табылған. Мәйеттәр ғәҙәттә тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында салҡан һалып, башы менән ҡиблаға ҡаратып ерләнгән. Ҡайһы бер кәшәнәләрҙә табут киҫәктәре табылған. Ерләүҙә мосолман йолаһы ҡулланылғаны асыҡланған.
Соран (Инйәр ҡушылдығы)
Соран (Суран) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Белорет районы биләмәләрендә, Ямантауға яҡын төбәктә аға. Инйәр йылғаһына 219 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һүрән ятҡылығы
Һүрән йылғаһы Оло Инйәргә ҡойған урындан 2 км өҫтәрәк, Белореттан көньяҡ-көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, Ишле ауылы янында запасы 4 млн т тип иҫәпләнгән флюорит ятҡылығы табылған. Был урынды йылға исеменән Һүрән флюорит ятҡылығы тип атайҙар
Ятҡылыҡты 1980-се йылдарҙа Н. Н. Ларионов геологик эҙләнеүҙәр ваҡытында фотоға төшөрөп йөрөгәндә тапҡан.
Кесе Ҡананак
Кесе Ҡананак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ҡананак йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Преподобный Бөйөк Антоний ғибәҙәтханаһы (Дзержинск)
Төҙөү тарихы
2006 йылда сиркәү өсөн ер участкаһы бүленә. 2006 йылдың 2 ноябрендә архиепископ Георгий буласаҡ төҙөлөш урынындағы тәрене изгеләндерә. Сиркәү 2007 йылдың июнендә төҙөлә башлай. Төҙөлөштөң төп бағыусыһы «Тосол-Синтез» компанияһының генераль директоры Валерий Артамонов була. Архиерей сәфәре сиктәрендә 2009 йылдың апрелендә сиркәүҙең тәхете изгеләндерелә һәм миһраб һалына башлай.
Беренсе тапҡыр ҡорамда Пасхаға ғибәҙәт ҡылалар, уны сиркәү башлығы иерей Илья 2010 йылдың 4 апрелендә үткәрә. Беренсе Пасха киске дини хеҙмәт төҙөлөш таҡталары араһында ҡорамда үткәрелә, унда 50-гә яҡын мәхәллә ағзалары ҡатнаша.
Архиепископ Георгий 24 августа сиркәүҙең тәреләрен изгеләндерә. Ҡорам үҙе тотошлайы менән 2010 йылдың 22 сентябрендә изгеләндерелә. Изгеләндереү алдынан дүрт ҡатлы иконостас ҡуйыла. Уны Түбәнге Новгород епархияһы оҫталары академик стилдә эшләй.
Байрамғолова Нилә Ильяс ҡыҙы
Биографияһы
Нилә Ильяс ҡыҙы Байрамғолова 1948 йылдың 21 февралендә БАССР-ҙың Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында тыуған. 1976 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай (Р. Д. Земчурина класы). 1969 йылдан Башҡортостандың Хор капеллаһында эшләй, 2003 йылдан алып — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы администраторы.
Вокаль партиялары
«Дим буйында» («На берегу Дёмы») К. Ю. Рәхимов, М. Сөндөклө һүҙҙәре; «Башҡортостан» (Абрар Ғабдрахманов, Әсхәл Әхмәт-Хужа һүҙҙәре; башҡорт халыҡ йырҙары «Томан», «Элмәлек» һәм башҡалар.
Преподобный Бөйөк Антоний ғибәҙәтханаһы (Дзержинск)
Төҙөү тарихы
2010 йылдың 14 ноябрендә сиркәүҙә икенсе ҡала  йәкшәмбе мәктәбе асыла. Беренсе мәктәп 1995 йылда Воскресение Христова сиркәүендә асылған була.
Гамарник Ян Борисович
Гамарник Ян Борисович (партия ҡушаматы — иптәш Ян , — Яков Цудикович Гамарник, (14 июнь 1894 йыл — 31 май 1937 йыл) — СССР-ҙың хәрби етәксеһе, партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1-се ранг армия комиссары. «Тухачевскийҙың эше» буйынса ҡулға алыу алдынан үҙ-үҙен атып үлтерә.
1955 йылдың 7 октябрендә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комитеты ҡарарына ярашлы партияла тергеҙелә.
Бала һәм үҫмер сағы
Ян Борисович Гамарник 1894 йылдың 2 июнендә Житомирҙа йәһүд ғаиләһендә тыуған.
А. П. Ровянков исемендәге Одесса ирҙәр гимназияһында белем ала, 15 йылдан алып репетиторлыҡ менән шөғөлләнә. О17 йәшендә марксизм меннән ҡыҙыҡһына башлай.
1913 йылда гимназияны көмөш миҙалға тамамлай һәм Киев губернаһындағы Малин ҡалаһына күсенә һәм бында репетитор булып эш хаҡын ала. 1914 Петербург психоневрологик институтына уҡырға инә, әммә буласаҡ һөнәре уны мауыҡтырмағанға күрә ул Киев университетының юридик факультетында уҡырға инә. Украинала йәшерен большевистик подпольеһы етәкселәре Н. А. Скрипник һәм В. С. Косиор менән таныша, улар йоғонтоһонда 1916 йылда РСДРП(б) ағзаһы булып китә. Киевтағы «Арсенал» заводында пропагандалау эшен алып бара.
Партия карьераһы
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Гамарник. РСДРП(б)-ның Киев комитетын етәкләй.
Октябрь революцияһынан һуң Петроградта 1917 йылдың 31 октябрендә Киев большевиктары менән бергә ҡулға алына.
1918 йылдың ғинуарында эшселәр ихтилалы менән етәкселек буйынса Киев ревком ағзаһы итеп һайлана, аҙаҡтан Украинала йәшерен партия эшендә була. Йәй 1918 йылдың йәйендә Мәскәүгә бара, Ленин В. И. меннән таныша һәм Украина КП(б) Үҙәк комитеты составына һайлана. Һул эсерҙар фетнәһен баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1918 йылда Киев Советы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана.
1919 йылдың майында Одесса партия губкомы рәйесе.
1919 йылдың авгусында Гамарник 12-се армия Көньяҡ ғәскәрҙәре төркөмө янындағы Революцион хәрби советы ағзаһы итеп һайлана. 1920 йылдың февралендә , — башҡа мәғлүмәттәр буйынса — апрелендә, — Гамарник Киев партия губкомы рәйесе булып эшләй, 1920 йылдың 18 октябренән Киев губерна революцион комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә, ә 1921 йылдың 25 апреленән — Киев губерна башҡарма комитеты рәйесе.
1923 йылдың июленән — Приморье губерна башҡарма комитеты рәйесе, 1924 йылдың июненән —Алыҫ көнсығыш революцион комитеты, ә 1926 йылдың мартынан — Алыҫ Көнсығыш край башҡарма комитеты рәйесе.
1927—1928 йылдарҙа Алыҫ Көнсығыш край башҡарма комитеты рәйесе. Алыҫ Көнсығышта сәнәғәт менән күп шөғөлләнә, уның ҡатнашлығында край иҡтисады күтәрелешенең 10-йыллыҡ планы әҙерләнә һәм ғәмәлгә ашырыла.
1928 йылдың февраленән 1929 йылдың октябренә тиклем Белоруссия КА(б) Үҙәк комитетының беренсе секретарь. Коллективлаштырыу сәйәсәтен хуплай.
РККА-ла
1929—1937 йылдарҙа РККА сәйәси идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенең яуаплы мөхәррире. Гамарник аша Оборона наркоматы етәкселеге һәм дәүләт хәүефһеҙлеге органдары араһында бәйләнештәр ашырыла.
1930—1934 йылдарҙа — СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы наркомы Ворошиловтың хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса 1-се урынбаҫары һәм СССР революцион хәрби советы рәйесе урынбаҫары. Ҡыҙыл Армияһының техник реконструкцияһы буйынса Тухачевскийға төрлө яҡлап теләктәшлек белдерәРККА-ның һуғышҡа һәләтлеген күтәреүҙә ҙур роль уйнай.
1929 йылда Үҙәк Комитеттың ноябрь пленумында Гамарник Сталинға "уң оппоозиицияһын" тар-мар итеүҙә теләктәшлек белдерә:"«Беҙҙең көрәшкә ҡамасаулаған, аяҡ аҫтында буталған, ысынында синфи дошманды яҡлаған кешеләр беҙҙең Политбюрола булыуына беҙ риза була алмайбыҙ»." Һүҙ Н. И. Бухарин, А. И. Рыков, М. П. Томский тураһында бара.
1935 йылдың 20 ноябрендә Гамарник беренсе булып Ҡыҙыл Армияла хәрби-сәйәси составының 1-се ранг армия комиссары званиеһына лайыҡ була, был звание 1-се ранг командармы званиеһына тап килә.
1937 йылдың 13 мартында РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы эргәһендәге СССР Оборона халыҡ комиссариаты вәкиле итеп тәғәйенләнә.
10—17 партия съездары делегаты. ВКП(б) Үҙәк комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1925—1927), ВКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһы (1927—1937). Үҙәк Комитетының ойоштороу комитеты ағзаһы (1929—1937). Бөтә Рәсәй башҡарма комитеты һәм СССР Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.
Үҙ-үҙенә ҡул һалыу
1937 йылдың 20 майында Гамарникты РККА сәйәси идаралығы начальнигы вазифаһынан бушаталар һәм Урта Азия хәрби округы Хәрби советы ағзаһы вазифаһына тиклем төшөрәләр.
1937 йылдың 30 майында ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһыкиләһе ҡарар ҡабул итә: «Хәрби-фашистик заговорҙа ҡатнашҡан өсөн партиянан сығарылған Якир менән тығыҙ төркөм бәйләнешендә булған хеҙмәткәрҙәр булараҡ иптәш Гамарник һәм иптәш Аронштамды Оборона наркоматындағы эшенән ситләтергә һәм Хәрби совет составынан сығарырға».
31 майҙа Оборона халыҡ комиссары К. Е. Ворошилов РККА-ның етәкселек составы буйынса эштәр идаралығы начальнигы А. С. Булинға һәм Оборона наркоматы эштәре идарасыһы И. В. Смородиновҡа ауырыу сәбәпле (диабет) үҙ фатирында булған Гамарникка Политбюро ҡарарҙарын еткерергә. Шулай уҡ улар Гамарникка Оборона комиссарының РККА сафтарынан сығарыу тураһындағы бойороҡты иғлан итәләр. Уларҙың сығып китеүе менән, ҡотолғоһоҙ ҡулға алыу алдынан, Гамарник үҙ-үҙен атып үлтерә.
1 июндә «Правда» гәзите һәм башҡа совет баҫмалары ҡыҫҡа хәбәр баҫтырып сығара: "Элекке үҙәк комитеты ағзаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитетының элекке ағзаһы Я. Б. Гамарник, советтарға ҡаршы элементтар менән бәйләнештәрҙә буталып, һәм, күрәһең, фашлауҙан хәүефләнеп, 31 майҙа үҙ-үҙенә ҡул һалған ".1937 йылдың 11 июнендә Тухачевский эше буйынса хөкөм ҡарарында уның исемен телгә ала.
Үлгәндән һуң Гамарник"халыҡ дошманы" тип иғлан ителә, «сит илдәрҙең береһе менән дәүләткә ҡаршы бәйләнештәрҙә», шпионажда һәм ҡоротҡос эш алып барыуҙа уның ҡатнашлығы раҫлана.
Тухачевскийҙың эше буйынса фигуранттары араһынан Гамарникка күрһәтмәләрҙе күбеһе бирә. Иона Якир башта, Гамарник хәрби заговорға теләктәшлек кенә белдерә ине, тип күрһәтә. артабан үҙенең күрһәтмәләрен үҙгәртә һәм 1936 йылдан алып Гамарникка «ҡоротҡос эш» буйынса мәғлүмәттәр еткереп торған, ти, ә тегеһе уға Алыҫ Көнсығышта һуғышҡа һәләтлекте кәметеү буйынса эше тураһында хәбәр иткән, йәнәһе. тухачевский үҙе, Гамарник 1934 йылдан алып хәрби заговор үҙәгендә торған һәм Алыҫ көнсығышта ҡортоҡос эш алып барған, тип күрһәтә. Иероним Уборевич, Гамарник «Тухачевский заговоры» составына ингәндер, тигән фараз менән сикләнә. Витовт Путна, Борис Фельдман һәм Август Корк Гамарниктың заговорҙа ҡатнашыуын инҡар итәләр.
Реабилитациялау
1955 йылда Гамарник И. М. һәм Ян Борисовичты ике апаһы — К. Б. Богомолова-Гамарник һәм Ф. Б. Гамарник — СССР прокуратураһына ялыуҙар йүнәлтәләр, унда улар Я. Б. Гамарникка ҡаршы ғәйепләүҙәр нигеҙһеҙ тип билдәләйҙәр. 1955 йылдың 6 авгусында СССР Генераль Прокуроры Руденко мөрәжәғәте буйынса КПСС Үҙәк комитеты Президиумы Я. Б. Гамарникка ҡаршы ғәйепләүҙәрҙе нигеҙһеҙ тип таный. 1965 йылдың 7 октябрендә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комитеты Гамарникты партияла тергеҙә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Тарихсы Анатолий Шикман Гамарникка шундай ҡылыҡһырлама бирә:"Намыҫлы кеше булараҡ Г., үҙе хыялланған дәүләтте төҙөмәүен ихлас күңелдән аңлап етмәй. Бының тхаҡта уның хәйләһеҙ хикәйәйе бәйән тә: : 'Миңә Киевтан мәскәүгә йыл һайын атайым килә һәм минең иҫке күн итектәремде һорай, ә мин бирмәйем. Таныш эшселәре әлеге итектәрҙә күрерҙәр ҙә: «Улы армияла хеҙмәт итә һәм урлаша, ҡайҙан бабай бындай итектәрҙе алһын» тиерҙәр."
Rába
Rába Járműipari Holding Nyrt. («"Раба" Автомобиль Холдингы» ААЙ-һы) — йөк автомобилдәрен, автобустар һәм машиналар өсөн комплекттар эшләүсе венгр предприятиеһы.
1896 йылда Дьёр ҡалаһында венгр вагон һәм машиналар эшләү заводы булдырыла, ул Раба йылғаһы буйында урынлаша.
Rába Тимер юл техникаһын ғына түгел, ә йөк автомобилдәре, автобустар, һәр төрлө двигателдәр, трансмиссиялар һәм хәрәкәтләндереүсе мостар сығарып, бик оҙон юл үтә. Автобустар Rába өсөн бер ҡасан да төп продукция булмай. Әммә ниндәйҙер дәрәжәлә уңайлы социалистик осор тамамлана, һәм, предприятиеның юҡҡа сығыуына юл ҡуймау өсөн, Rába заводы беренсе тапҡыр автобустар сығара башлай.
Ikarus заводы барлыҡҡа килеү менән Rába предприятиеһы уға автобус шассиҙары комплекттары, двигателдәр, тапшырыу колодкалары, ә 60-сы йылдарҙан алып бөтә «социализм системаһын», дөрөҫөрәге ул илдәрҙә сығарылған автобус, троллейбус, хатта йөк машиналарын хәрәкәтләндереүсе мостар менән тәьмин итә. Баҙар иҡтисады һәм элекке сауҙа бәйләнештәренең юҡҡа сығыуы заводты етди һәм йөрөй торған продукция сығарыуға күсергә мәжбүр итә. 1998 йылда Rába һәм Jonckheere  белгия фирмаһы араһында айырым һәм тағылмалы Premier ҡала автобустарын (оҙонлоғо 12 метрҙан 18 метрға тиклем, 110-160 пассажир ташырға һәләтле һәм тулы ауырлығы ярашлы рәүештә 18,2 т һәм 28 тонна) етештереүгә лицензиялы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Улар Көнбайыш Европалағы иң яҡшы пассажирҙар ташыусы машиналарҙың береһе була. Raba Premierҙың беренсе варианты оригиналдан үҙҙәрендә етештерелгән 6 клапанлы дизель двигателдәре һәм үҙҙәренең «фирма» мостары менән айырыла. Һөҙөмтәлә автобус иҙәне һәм юл араһы 780 мм-ға тиклем арта, һәм ғәмәлдә бер генә быға тиклемге автобус та уға конкурент була алмай.
Фибоначчи һандары
Фибоначчи һандары (яҙылыш варианттары — Фибоначи ) —
Дөрөҫ, ҡайһы бер китаптарҙа, бигерәк тә иҫке китаптарҙа, нулгә тигеҙ булған F_0 быуыны төшөп ҡала — шул саҡта Фибоначчи эҙмә-эҙлеге башлана [5].
Формаль рәүештә әйткәндә, Фибоначчи \{F_n\} һандарының эҙмә-эҙлелеге һыҙыҡлы рекуррент нисбәт менән бирелә: