cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иранда түңкәрелеш (1953)
Операция
19 августа ЦРУ агенттары мосолман руханиҙары менән берлектә Тегеранда күп кеше ҡатнашҡан сыуалыштар ойоштора, уларҙа шах яҡлы лозунгылар өҙөп-өҙөп ҡысҡырыла (скандировались). Полиция быларға бер нисек тә ҡыҫылмай. Боласылар почта һәм телеграфҡа бәреп инә, радиостанцияны баҫып алып, Мосаддыҡтың хакимлек итеүҙән ситләштерелеүе тураһында хәбәрҙәр тапшыра башлай. Тиҙҙән шул уҡ радиостанция эфирға Фазлолла Захедиҙың сығышын тапшыра.
Тажикстан
СССР осоро әҙәбиәте
1990-сы йылдар башында Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Тажикстанда бойондороҡһоҙлоҡ урынлаштырыу менән бәйле үҙгәртеп ҡороуҙар күҙәтелә, улар ил эсендә ҡаршы торған төркөмдәрҙең бәрелештәре менән оҙатыла. Тажикстанда әҙәби процестың артабанғы үҫеше ике юл сатында ҡала.
Театр һәм кино
1929 йылда республикала беренсе театр барлыҡҡа килә (Тажик дәүләт драма театры) һәм беренсе киножурнал "Советский Тажикистан" киножурналы төшөрөлә. 1931 йылда "Когда умирают амиры" тип аталған тәүге тажик нәфис фильмы төшөрөлә, ә 1936 йылда тауышлы "Дүшәмде — Сталинобад" кинотаҫмаһы донъя күрә. 1937 йылда Тажик урыҫ театры асыла, унда, нигеҙҙә профессиональ белемле актерҙар уйнай.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Операция
Захеди «шахты яратыусы халыҡ һәм уға тоғро армия» исеменән Римдә булған Мөхәммәт Реза Пехлевиға уның тыуған илә ҡайтыуын һорап телеграмма ебәрә.
Тажикстан
Сәнғәт һәм архитектура
Тажикстан территорияһында боронғо урта Азияның ултыраҡ көнсығыш иран халҡының һәм күсмә ҡәбиләләрҙең мәҙәниәт ҡомартҡылары һаҡланған. Тажикстан сәнғәтен үҫтереү өсөн уның Көнсығыш һәм Көнбайыш араһында ятҡан сауҙа юлдарында урынлашыуы, Иран, Һиндостан, Көнсығыш Төркөстан, Ҡытай, Урта диңгеҙ илдәре, шулай уҡ Евразия далалары халыҡтары һәм халыҡ ҡәбиләләре менән мәҙәни-иҡтисади бәйләнештәр булдырыуы ҙур әһәмиәткә эйә була.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Операция
19 сәғәткә заговорсылар Мосаддыҡтың быға тиклем танктар утына тотолған йортон баҫып ала. Премьерҙың донъя-мөлкәте талана. Мосаддыҡ һәм уның хөкүмәтенең бер нисә министры ҡулға алына.
Тажикстан
Сәнғәт һәм архитектура
Тажикстандың боронғо халҡы боронғо Бактрия, Согда, Кушан батшалыҡтары, Тохаристан һәм Ферғәнә сәнғәтенә тос өлөш индерә.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Операция
Мосаддыҡты Захедиға алып киләләр. Үҙ-ара һөйләшкәндән һуң Захеди ҡолатылған премьерҙы Һаҡ аҫтында зиннәтле һәм бай йыһазлы өйгә ултыртырға, киң мәғлүмәт сараларында уға ҡаршы ғәйеп ташлауҙарҙы туҡтатырға бойороҡ бирә.
Тажикстан
Сәнғәт һәм архитектура
Тажик халҡының художество мәҙәниәте Бохара, Сәмәрҡәнд, Балх, Худжанд, Истаравшан, Хулбук һәм Урта Азияның башҡа ҡалаларында формалашҡан һәм үҫешкән. Ул башҡа халыҡтар мәҙәниәте (бигерәк тә Үзбәкстан мәҙәниәте менән) тығыҙ бәйле, шуға күрә боронғо һәм урта быуат сәнғәте ҡомартҡыларының күбеһе уларҙың дөйөм мәҙәни-нәфис мираҫы булып тора.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Операция
22 августа шах тантаналы шарттарҙа Италиянан ҡайтып төшә, хакимлек итеү өсөн власть тулыһынса генерал Фазлолла Захеди хөкүмәтенә бирелә. Уны яҡлаған офицерҙар төрлө наградалар ала. Мосаддыҡ яҡлыларҙың сығыштары хәрбиҙәр тарафынан ҡырҡа туҡтатыла.
Тажикстан
Һаулыҡ һаҡлау
2012 йылда республикала рәсми рәүештә 168,6 мең инвалид иҫәпләнә, шул иҫәптән 23,7 мең бала. 1990-сы йылдарҙа илдә тапма һәм ҡорһаҡ тифы менән ауырығандар һаны ҡырҡа арта (был, моғайын, граждандар һуғышы менән бәйле булғандыр). Мәҫәлән, 1995 — 1997 йылдарҙа республикала ҡорһаҡ тифы менән сирлеләр һанының артыуы күҙәтелгән. .
Иранда түңкәрелеш (1953)
Операция
Шуның менән «Аякс» операцияһы тамамлана.
Тажикстан
Һаулыҡ һаҡлау
Тажикстанда 2020 йыл аҙағына яҡынса 13 мең кешелә ВИЧ/СПИД ауырыуы булған. Был — ил халҡының ни бары 0,14 проценты. Эксперттар билдәләүенсә, был һан бер аҙ юғарыраҡ, әммә барыбер 20 меңдән артмай. Республикала, 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 7564 спорт ҡоролмаһы, шул иҫәптән 1500 урынлыҡ 164 стадион һәм 1893 спорт залы, 64 йөҙөү бассейны эшләй. 2013 йылда штаттағы физкультура хеҙмәткәрҙәре һаны 8698 кеше тәшкил итә, ә спорт төрҙәре буйынса секцияларҙа һәм төркөмдәрҙә, клубтарҙа һәм физкультур-һауыҡтырыу йүнәлешлешендәге төркөмдәрҙә 683 799 кеше шөғөлләнә.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Эҙемтәләр
Элекке премьер-министр Мөхәммәт Мосаддыҡ ҡулға алына һәм 1953 йылдың көҙөндә хәрби трибунал тарафынан өс йылға төрмәгә ябыуға хөкөм ителә. Был яза срогын тултырып сыҡҡандан һуң ҡалған бөтә ғүмерен үҙенең поместьеһында һаҡ аҫтында үткәрә.
Тажикстан
Һаулыҡ һаҡлау
Тажикстанда 25 000 тамашасыға иҫәпләнгән 3 стадион бар, бынан тыш кешегә иҫәпләнән бер, 2 000 һәм  тамашасыға иҫәпләнгән дүрт стадион төҙөлә. Дүшәнбенең төньяғында 6 спорт һарайы төҙөлә, шуларҙың береһе хоккей һәм башҡа ҡышҡы спорт төрҙәре өсөн, 1 спорт һарайы теннис өсөн, 1 спорт һарайы һыу спорты төрҙәре өсөн төҙөлә, улар Халыҡ-ара олимпия комитетының бөтә талаптарына ла тулыһынса яуап бирә.
Хөкүмәт тарафынан тейешле кимәлдә финанслау булмау сәбәпле, титуллы спортсы донъя ярыштарына бара алмай. Спортсылар йыш ҡына үҙ иҫәбенә ярыштарҙа ҡатнаша һәм титулдар ала. Бөгөн тхэквондо федерацияһында (ИТФ) - 36 донъя чемпионы иҫәпләнә, уларҙың күбеһе күп тапҡырҙар — тәү сиратта федерация президенты ҡара билбау хужаһы (VII дан) Мирсәйет Яхьяев ҡала мэрияһы һәм шәхси бағыусылар ярҙамы менән — уңышҡа өлгәшә. Башҡа спорт төрҙәрендә лә шулай уҡ титуллы спортсылар бар, ир- егеттәр араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Эҙемтәләр
Мосаддыҡ яҡлы булған сит ил эштәре министры Фатеми ҡулға алына һәм атып үлтерелә.
Тажикстан
Һаулыҡ һаҡлау
Тәүге олимпия наградаларын Тажик спортсылары 2008 йылда Пекинда яулай, Йосоп Абдусаламов ирекле көрәштә көмөш миҙал яулай, ә Рәсүл Бокиев дзюдола бронза миҙалға лайыҡ була..
Иранда түңкәрелеш (1953)
Эҙемтәләр
Захеди премьер-министр вазифаһында бер йыл һәм һигеҙ ай була һәм ғәмәлдә шах тарафынан илдән ҡыуып сығарыла. Хакимлек иткән ваҡытынды, «Аякс» операцияһы планы менән алдан билдәләнгәнсә, шундуҡ (ике көн эсендә) хәрбиҙәргә айлыҡ хеҙмәт хаҡы түләү өсөн 5 миллион доллар аҡса ала. Артабан Америка Ҡушма Штаттары иҡтисади ярҙам итеп — 23 миллион доллар, түләүһеҙ ярҙам йөҙөнән — 45 миллион доллар бирә.
Оло Кондорка
Оло Кондорка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегультан йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Эҙемтәләр
Шах Мөхәммәт Реза Пехлеви 1979 йылда Ислам инҡилабы һөҙөмтәһендә тәхеттән бәреп төшөрөлә.
Оло Кондорка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Эҙемтәләр
1953 йылдың 5 декабрендә Бөйөк Британия менән дипломатик бәйләнештәре ҡабат тергеҙелә, ә 1954 йылдың 10 апрелендә Иран нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү өсөн халыҡ-ара консорциум — «Семь сестёр» исемле нефть компанияһын ойоштороу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Уға ярашлы ятҡылыҡтарҙың 40 проценты Англия-Иран нефть компанияһына, тағы ла 40 проценты — Американың биш компанияһына эләгә (Gulf Oil, Socal, Esso, Socony һәм Texaco). Ҡалғандың 14 проценты — Royal Dutch Shell компанияһына, 6 проценты — француз компанияһына тейә. 1954 йылдың сентябрендә консорциум Иран хөкүмәте менән килешеү төҙөй. 1 ноябрҙә Англия-Иран нефть компанияһы «Башҡортостан Республикаһы» — «British Petroleum Company» итеп үҙгәртелә.
Оло Кондорка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тажикстан
Һаулыҡ һаҡлау
Тажикстан спортсылары иҫәбендә бөтәһе 4 олимпия наградаһы: 1 алтын, 1 көмөш һәм 2 бронза.
Киң мәғлүмәт саралары
Тажикстанда киң мәғлүмәт саралары өлкәһенә "Тажикстан Республикаһы хөкүмәте ҡарамағындағы элемтә хеҙмәте" яуаплы, ул илдәге мәғлүмәт киңлеген күҙәтә, ҡайһы берҙә билдәле бер ресурстарҙы, сайттарҙы йәки баҫмаларҙы ябып ҡуя.
Телевидение һәм радио
1959 йылдың 3 октябрендә Сталинабад телевидениеһы тапшырыуҙарының башланыуы Тажикстан территорияһында телевидениеның барлыҡҡа килеүенең дәлиле, һуңыраҡ уның исеме "Тажик телевидениеһы" тип үҙгәртелә. Совет осоронда Тажик ССР-ы халҡы өсөн 4 телеканал эшләй: Беренсе программа (Мәскәү), Дүртенсе программа (Мәҙәниәт), Тажик тевидениеһы (Дүшәнбе) һәм Үзбәк телевидениеһы (Ташкент).
Илдең телеканалдары һәм радиостанцияларын теге йәки был кимәлдә «Тажикстан Республикаһының телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты " контролдә тота. 2018 Йылдың ноябренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Тажикстанда 34 телекомпания — 8 республика, 2 баш ҡала Һәм 24 төбәк телекомпаниялары эшләй. Шуларҙың 20-һе бойондороҡһоҙ, ҡалған 14-е-дәүләт ҡарамағында. Илдең бөтә шәхси телеканалдары төбәк кимәлендә тапшырыуҙар алып бара, ә дөйөм милли кимәлдә бөтә ил буйлап тик 8 дәүләт телеканалы ғына эшләй: Тажикстан (ТВТ), Джахоннамо, СафинТВ-һы (ТВС), Бахаристан ТВ-һы (ТВБ), Синамо, Варзиш ТВ-һы һәм Футбол ТВ-һы. Бөтә был телеканалдар дөйөм дәүләт телерадиокомпанияһына берләшмәгән һәм бер-береһенә ҡарата бойондороҡһоҙ эшләй. Тажикстанда йәшәүселәрҙең яҡынса 48 процентының йорттарында спутник антенналары урынлаштырылған, улар аша Тажикстан халҡы сит ил телеканалдарын, башлыса Рәсәй, Үзбәкстан (башлыса илдең үзбәк халҡы, шулай уҡ үзбәк телен белгән тажиктар), Ҡырғыҙстан, Иран һәм Афғанстан (тажиктар, ирандар һәм афғандар бер-береһен аңлайҙар) телеканалдарын ҡарай. Илдә кабель телевидениеһы бар. 2020 йылда Тажикстан тулыһынса һанлы телевидениеға күсергә ниәтләй.
Баҫма киң мәғлүмәт саралары һәм сайттар
Тажикстанда 4 үҙәк хөкүмәт республика гәзите сыға: тажик телендә: «Ҷумҳурият » (Республика) һәм "Садои мардум", урыҫ телендә: "Народная газета", үзбәк телендә «Халқ овози » (Голос народа). Шулай уҡ илдә төрлө тематикалы тиҫтәләгән шәхси һәм дәүләт гәзиттәре һәм журналдар сыға.
Шулай уҡ илдә бер нисә бойондороҡһоҙ, дәүләт һәм сит ил мәғлүмәт агентлыҡтары һәм сайттары теркәлгән. Тажикстандың үҙенең юғары кимәлдәге милли домены бар. Илдең иң ҙур дәүләт мәғлүмәт агентлығы булып "Ховор" НИАТ тора. Тажикстандың иң эре бойондороҡһоҙ мәғлүмәт агентлыҡтары һәм яңылыҡтар сайттары: "ASIA-Plus" AVESTA", "Ozodagon", "Tojnews,". Илдә шулай уҡ сит ил тажик телле яңылыҡтар сайттары популяр, мәҫәлән, тажик Радиоһы хеҙмәте.
Туризм һәм ял объекттары
Тажикстан Үҙәк Азияла тау, экологик һәм башҡа төрҙәр туризмы үҙәктәренең береһе булараҡ билдәле. Тажикстан ҡалалары һаҡланып ҡалған тарихи ҡомартҡылары буйынса күрше республикаларҙан ҡалышһа ла, туристар боронғо каруанһарай сауҙа юлында ятҡан Пенжикент, Ходжент, Истаравшан, Гиссар, Дүшәнбе, Куляб, Хорог, Ҡурған-Түбә ҡалаларындағы иҫтәлекле урындар менән таныша ала. Тарихта киң билдәлелек алған һәм Көнсығыш илдәрен Көнбайыш Европа менән бәйләгән Бөйөк ебәк юлы тап ошо урындар аша үтә. Пенжикент янында йәше 2 —4 мең быуатҡа тиң Саразим ҡаласығы табылған. Будда ғибәҙәтханаһы Аджина-тепа Ҡурған-Түбә янында урынлашҡан, унда Будданың 13 метр бейеклегендәге статуяһы табылған. Памирҙа таш быуатта ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәре булған төрлө тарихи ҡомартҡылар бар: Базар-Дара ҡалаһы (Бозор Дара), Ямчун, Каакха (Кахкаха) ҡәлғәләре, улар боронғо цивилизациялар һәм крайҙың тарихи үткәне тураһында һөйләй.
Тажик милли паркы бөгөн Тажикстанда экологик һәм башҡа туризм төрҙәре үҙәге булып тора. Туристар паркка тәбиғәт ҡосағында рәхәтләнеп ял итергә килә, унда һирәк һәм ҡиммәтле хайуандар, ҡоштар, башҡа хайуандар бар, унда үҫемлектәр, һыу ятҡылыҡтары һәм тауҙар крайының башҡа тәбиғәт байлыҡтары һаҡланған.
Парк территорияһында, Памир тауҙарында, бер нисә бейек, түбәләре ете мең метрға еткән тауҙар урынлашҡан: Исмоил Сомони (элекке Коммунизм түбәһе 7495 м), Ленин түбәһе (Абуали ибн Сино түбәһе) (7134 м), Корженев түбәһе (7105 м) һәм башҡалар, Федченко боҙлоғо (майҙаны яҡынса 700 кв. км), улар тау туризмы һәм альпинизмы объекттары булып тора. Тажик милли паркы Тажикстан Республикаһының Тәбиғәтте һаҡлау министрлығы (ТРМОП) тарафынан һаҡлана.
Тажикстанда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә Памирҙағы бейек тауҙа урынлашҡан Зоркуль күле, Фән тауҙары (уникаль тау күле Искәндәркүл, "Юлбарыҫ урманы" һәм Тажикстандың көньяғында ятҡан Дәшти Джума ҡурсаулығы) кеүек тәбиғәт ҡурсаулыҡтары инә.
Тажикстан рейтингы тураһында
Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, "Тыныслыҡ фонды" ның тикшеренеү үҙәге һәм Американың «Foreign Policy» журналы төҙөгән дәүләттәрҙең һәләтһеҙлек рейтингында Тажикстан 55-се урынды биләй. Тажикстандың күрһәткесе —84,6, бындай рейтинглы дәүләттәр властарҙың хәлде контролдә тотоу һәләте бик етди шик тыуҙырған илдәр категорияһына инә.
Тан династияһы
Тан династияһы (18 июнь 618 йыл — 4 июнь 907 йыл, 唐朝, Танчао) — ҡытай императорҙарының Ли Юаньдан башланған династияһы. Ли Юаньдың улы император Ли Шиминь крәҫтиән ихтилалдарын һәм үҙалылыҡҡа ынтылған аҡһөйәктәр көстәрен баҫтырғандан һуң прогрессив сәйәсәт алып бара башлай. Ҡытайҙа нәҡ Тан династияһының дәүере илдең иң ҡеүәтле осоро булып һанала. Был заманда ул үҫеш буйынса шул ваҡыттағы дәүләттәрҙән алда барған.
Тажикстан
Тажикстан рейтингы тураһында
2017 йылда Бөтә донъя иҡтисади форумы (WEF) белгестәре Тажикстанды Үҙәк Азияның иң хәүефһеҙ иле тип атай. WEF сайтында баҫылған рейтингтағы 136 позицияһының 49-сы урынын Тажикстандың биләүе лә күп нәмә тураһында һөйләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тан династияһы
Тарих
Тан династияһы Ли Юаньдан башлана. Ул табгач халҡы йәшәгән Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрендәге ер биләүселәр нәҫеленән барлыҡҡа килгән. Ли Юань үҙенең улы Ли Шиминь менән бергә граждандар һуғышында («Ғәҙел һуғышта») еңәләр. Был һуғыштың төп сәбәбе булып Суй династияһының императоры Ян-диҙың ҡаты һәм аҡылһыҙ сәйәсәте тора. 618 йылда Чанъань ҡалаһында Ли Юань император тип Гао-цзу династия исеме аҫтында иғлан ителә. Һуңғараҡ уның улы Ли Шиминь идаралыҡты үҙ ҡулына ала һәм был династия 907 йылға тиклем власта була, тик 690—705 йылдарҙа ғына Чжоу династияһына ҡараған императрица У Цзэтянь тәхеттә ултыра.
Идеология
Иң баштан алып уҡ Тан династияһы төп ҡытай һәм дала башланғыстарын берләштереүсе була. Династияны нигеҙләүсе Бөйөк Даланың халыҡтары, уларҙың холоҡ-фиғелдәре һәм йолалары менән бик яҡшы таныш булған. Ли Юаньдың яҡын кешеләре лә шулай булғандар. Тан идарылығының беренсе осоронда ике төбәк араһында интенсив мәҙәни алышыу барған, дала Тан Ҡытайына алдынғы ғәскәр биргән. Император бер үк ваҡытта табғас халҡының ханы йәки ҡағаны булып торған, ошондай үҙләштереү төркөт ханы Күлтәгингә арналған ташъяҙмала нығытылған, ул үҙе һәм үҙенең халҡын ҡытайҙың түгел, ә табғас ҡағанының (ханының) «ҡолы» (вассалы) тип әйткән.
Ҡытай менән Даланы физик һәм мәҙәни тан императоры власы аҫтында берләштереү идеяһы быуаттар буйы дәүләттең эске һәм тышҡы сәйәсәтенең йүнәлешен билдәләгән.
Мәҙәниәт һәм иҡтисад
Илдә тыныслыҡ һәм тәртип урынлашыуы халыҡтың бөтә көсөн Ҡытай именлеге һәм файҙаһына булышлыҡ иткән. Ауыл хужалығы, ваҡ һөнәрселек һәм сауҙа гөрләп үҫешкән. Туҡыусылыҡ, буяу эше, көршәкселек, металлургия, караптар төҙөү технологиялары яңы уңыштар яулайҙар. Бөтә дәүләт ҡоро һәм һыу юлдары селтәре менән ҡаплана. Тай-цзун осоронда Ҡытай Япония, Корея, Һиндостан, Иран, Ғәрәбстан һәм башҡа илдәр менән иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәр төҙөй.
Илдә фән һәм техника үҫеш ала. Беҙҙең эраның 725 йылында И Син һәм Лян Линцзань оҫталары менән тәүге анкер механизмлы механик сәғәт эшләнелә. Дары ҡоралы тарала: алда фейерверк, ракеталар һәм флотта «ут йыландары» рәүешендә файҙаланылһа, һуңыраҡ снарядтар менән атыр өсөн ысын ҡорал кеүек файҙаланыла.
Бөтә ил буйынса сәй эсеү киң тарала. Сәйгә үҙенсәлекле мөнәсәбәт формалаша: сәй сәнғәте (Ча И, 茶艺) арҡаһында, дарыу йәки аҙыҡ-түлектең береһе булып ҡулланылған эсемлек, ҡытай мәҙәниәтенең мөһим элементына әйләнә. Ҡытай классик әҙәбиәте Тан дәүеренең билдәле сәй танатанаһын үткәргән оҫталары — Лу Тун һәм Лу Юй исемдәрен мәңгеләштергән.
Тәүге реформалар
Суй кодексына нигеҙләнеп Тан енәйәт кодексы баҫылып сыға, ул үҙгәртелгән рәүештә Вьетнамда, Кореяла һәм Японияла ҡулланыла. 653 йылда енәйәт кодексы үҙенең билдәле формаһын ала: язалар һәм енәйәттәргә бүленгән ул 500 статьянан. Унда язалар 10 тапҡыр еңел таяҡ менән һуғыуҙан башланып 100 тапҡыр ауыр таяҡ менән һуғыуға, һөргөнгә һәм каторгаға ебәреүгә, үлем язаһына тиклем барып еткән. Кодекс социаль тигеҙһеҙлек урынлаштырған: язаның ауырлығы енәйәтсенең социаль һәм сәйәси торошона буйһонған. Мәҫәлән, әгәр ялсы үҙенең хужаһын үлтерһә — уға яза бик ауыр булған, һәм киреһенсә. Тан кодексы үҙгәртеүҙәр менән һуңғараҡ 1397 йылдағы Мин империяһы (1368—1644) кодексында ла ҡулланылған.
Идаралыҡ менән өс (бөтәһе алты) «шэн» (省, shěng) министырлыҡтары шөғәләнгән. Унан башҡа, анығараҡ мәсьәлә сисеүсе, алты идаралыҡ — «бу» (部, bù) булған. Бу һәм шэн Тан системаһы бик уңайлы булған һәм ул ҙур үҙгәртеүҙәр кисереп 1912 йылда Цин династияһы ҡолағанына тиклем ғәмәлдә була.
Империяның сағыу баш ҡалаһы булып Чанъань ҡалаһы (хәҙергә Сиань) булған, унда император һарайы урынлашҡан. Һарайға килгән вәкилдәрҙе музыка, спорт ярыштары, шиғриәт, һынлы һүрәт сәнғәте, театраль һәм акробатик сығыш яһауҙары менән ҡаршы алғандар. Бик күп хазина һәм байлыҡтарҙа бында һаҡланған.
Һалымдар һәм халыҡ иҫәбен алыу
Тан хөкүмәте һәр ваҡыт үҙенең халҡының һанын белергә ынтылған. Тәүге тан хөкүмәте һәр бер ғаиләгә иген менән еңел һалым индерә, был төбәк органдарҙа теркәлеүҙе файҙалы иткән. 609 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса империяла 9 миллион йорт хужалығы йәки 50 миллион кеше булған. 742 йылғы артабанғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса илдә 50 000 000 кеше барлығын һанаған.
754 йылда илдә 1859 ҡала, 321 префектура, 1538 округ иҫәпләнгән. Ҡалалар күп булыуына ҡарамаҫтан, ауыл халҡы дөйөм халыҡтың 80-90 % тәшкил иткән.
Тарҡылыш
Тан династияһының тарҡылышы бик дөрөҫ итеп билдәләнмәгән, әммә VIII быуаттағы ихтилалдар серияһы һәм хәрби еңелеүҙәр үҙәк власының көсһөҙләнә башлауына килтерә. 740 йылдарға ҡарата Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең Хөрәсән провинцияһынан килгән ғәрәптәр Фирғәнә үҙәнендә һәм Согдианала нығынғандар. 751 йылда Талас һуғышы ваҡытында ҡытай ғәскәренең ялланған отрядтары алаш яланын ташлап китәләр, был ғәскәр башлығы Гао Сяньчжинды сигенергә мәжбүр итә. Һуңыраҡ Ань Лушань етәкселегендәге ихтилал (756—761 йй.) ҡабына, ул оҙаҡ йылдар буйы сәскә атҡан илде бөлгөнлөккә килтерә. Ихтилалдың тағы ла бер сәбәбе булып провинцияларҙың хәрби цзедуши-губернаторҙарының үҙәк властҡа ҡарата көнәркәшлеге үҫә. Ань Лушань 746—763 йылдарҙа булған Янь дәүләтен төҙөй, ул ике баш ҡаланы (Чанъань һәм Лоян) һәм бик ҙур территорияны үҙ эсенә алып торған. Янь дәүләтендә дүрт император алышына, әммә ихтилалды уйғырҙар менән берлектә лә баҫтырыу ауырға төшә. Тан Империяһы Урта Азия өҫтөндә контролен юғалта.
858 йылда Бөйөк канал районындағы ҡот отҡос һыу баҫыуы булған, ул Төньяҡ Ҡытайҙың киң тигеҙлектәрен баҫа һәм ун меңләп кешенең һәләк булыуына килтерә. Был ҡытайҙарҙың Тан династия алла менән ҡуйылғанына ышаныуҙы һелкетә. 873 йылда илдә иген бик ныҡ уңмай, ҡайһы бер райондарҙа ғәҙәти уңыштың яртыһында йыя алмайҙар, ун меңләп кеше астан үлеү сигендә ҡалалар. Тан династияһының тәүге осоронда бындай бәләләрҙән һаҡланыр өсөн күпләп иген йыйылған, әммә IX быуатта бындай ҡаза алдында булдыҡһыҙ булып сыға.
Традицион тарих буйынса, династияның тарҡылышының бер факторҙары булып һарайҙа евнухтарҙың көсәйеүе булып тора. Улар махсус кәңәшсе органды шуми-юань (樞密院) төҙөгәндәр һәм IX быуатҡа ҡарай сәйәси ҡарарҙарға, ҡаҙна менән идара итергә һәм, фараз буйынса, хатта императорҙарҙы үлтерергә етерлек властары булған. Чжу Цы ихтилалынан (朱泚; 783—784) һуң, уларҙың ҡулы аҫтына Шэньцэ (神策軍) ғәскәре инә. 817 йылда Император Цзинцзун (唐敬宗) евнухтар менән үлтерелгәндән һуң, уның ҡустыһы — Император Вэньцзун (唐文宗; 809—840, тәхеттә: 827—840) евнухтарға ҡаршы әүҙем ҡаршылыҡ күрһәтә, ләкин бик ҙур уңышлыҡтар яулай алмай.
Династияның бөтөүе
Тан династияһының һуңғы осоронда үҙәк власының хәлһеҙләнеүе һәм провинцияларҙың хәрби губернаторҙарының көсәйеүе күҙәтелә. Императорҙарҙың компетентһыҙлығы һәм чиновниктарҙың коррупцияһы уңайһыҙ тәбиғи шарттар — ҡоролоҡтар һәм аслыҡтар менән бергә күп кенә ихтилалдар тоҡаныуына сәбәптәр булып торғандар. Хуан Чао һәм уның эйәреүселәре етәкселегендәге ихтилал һәм төрлө хакимлыҡ итеүсе синыфтар төркөмдәре араһындағы көрәш һуңғы тапҡыр династияның идаралығын бөтөрә. Баш күтәреүселәр ике баш ҡаланы ла — Чанъаньды һәм Лоянды баҫып алалар һәм талайҙар. Ихтилалды баҫытырыу ун йыл буйы дауам итә, әммә башҡаса династия ҡайтанан хакимлығын аяғына тора алмаған. 907 йылда Тан династияһының аҙаҡҡы императорын Ли Чжуны хәрби начальник Чжу Вэнь ҡолата, ул алда Хуан Чао яғында була һәм династия яғына күсә. Чжу Вэнь яңы династияны — Һуңғы Лянды нигеҙләй һәм үҙенә Тайцзу (太祖) ғибәҙәтхана иемен ала. Чжу Вэнь түңкәрелеше Биш династиялар һәм ун батшалыҡтар дәүеренең (907—960) башланыуын билдәләй.
Бөрйән район үҙәк дауаханаһы
Бөрйән үҙәк район дауаханаһы (Государственное бюджетное учреждение здравоохранения Республики Башкортостан «Бурзянская ЦРБ», «Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы» Башҡортостан Республикаһы дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында урынлашҡан медицина учреждениеһы.
Тарихы
Район халҡына беренсел, амбулатор, стационар медицина ярҙамы күрһәтеү; ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм кәметеү буйынса иҫкәртеү саралары, халыҡты диспансерлаштырыу, эпидемиологияға ҡаршы саралар үткәреү; сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау буйынса саралар ойоштороу, үткәреү һәм башҡа хеҙмәттәр менән шөғөлләнә. Дөйөм алғанда 70 төр медицина ярҙамы күрһәтә. Терапевт, паллиатив, акушер, педиатр бүлектәре, көндөҙгө һәм тәүлек әйләнәһе стационары эшләй.
1927 йылда Иҫке Мөсәт ауылындағы фельдшерлыҡ пункты Иҫке Собханғол ауылына күсерелә һәм 1928 йылда уның базаһында 7 койка урынлыҡ дауахана асыла. 1932 йылдан район дауаханаһы тип атала башлай.
Үҙәк район дауаханаһы эшмәкәрлегенә табиптар Н. Урмантаева, Г. Ҡарағужина, хирург Г. Н. Кацерик, хирург Р. Х. Вәлиуллин, психиатр Исхаҡов Н. С., гинеколог Ҡолдәүләтова Х. Х., педиатр Р. Ғ. Иҡсанова, терапевт Л. З. Сәфәрғәлина, һ.б., шәфҡәт туташы С. С. Баһауетдинова ҙур өлөш индерә.
Хәтер
Бөрйән үҙәк район дауаханаһында оҙаҡ йылдар эшләгән Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы һәм Исхаҡов Нәжип Сәхипзада улы иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыла һәм Бөрйән үҙәк район дауаханаһы алдындағы фасадта ҡуйыла.
Батюшков һәйкәле
'''Шағир К. Н. Батюшков һәйкәле''' — Памятник Батюшкову — рус шағиры Константин Батюшковтың скульптура момументы. Вологда ҡалаһында Кремль майҙанында ҡуйылған. Һәйкәл 1987 йылда скульптор Вячеслав Клыков проекты буйынса төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә.
Тарихы
Вологда ҡалаһының Кремль майҙанында 1987 йылда Сухона йылғаһы яры буйындағы сиркәү янында скульптор Вячеслав Клыков проекты буйынса Славян яҙыуы һәм мәҙәниәте көнөндә шағир Константин Николаевич Батюшковҡа һәйкәл асыла. Ваҡиға шағирҙың тыуыуына ике йәҙ йыл тулыу уңайына бағышлана. Һәйкәл бронзанан ҡойола. .
Тасуирлама
Батюшков ат алдында тора, ҡулына ҡағыҙ төргәге тотҡан. Ул өҫтөнә хәрби мундир, аяғына кавалерия итеге кейгән. Шағир 1812 йылға Ватан һуғышында ҡатнашҡан, яраланған һәм ике мәртәбә дәүләт наградаһы алған. Шиғриәт хаҡына ул хәрби хеҙмәттән китә, шуға күрә аты бойоғоп башын эйеп тора. .
Һул яҡтағы айырым аҫҡуймала сһыбыҙғы уйнаған ялан аяҡлы крәҫтиән ҡыҙы һүрәтләнгән. Автор шиғриәт музаһын һүрәтләгән, сөнки Константин Николаевич халыҡ йырҙарында һәр ваҡыт илһәм сығанағы тапҡан.
Һәйкәлдең уң яғында торҡа (шлем) кейгән һәм ҡалҡан тотҡан дәһшәтле Афина алиһәһе төшөрөлгән. Ул Батюшковты хәрби шиғриәт донъяһына оҙата. Һуғыш Батюшковты иллюзияларҙан мәхрүм итә. Түбән төшөрөлгән ҡалҡан Батюшковтың юғары илаһи көстәр ҡурсыуынан сығыуын аңлата.
Постаментта «К. Батюшковҡа рәхмәтле нәҫелдән» тигән һүҙҙәр яҙылған.
Иҫтәлекле урын
Урындағы халыҡ ирония менән был һәйкәлгә «Ат һәйкәле» тигән исем биргән. Вологдалар ихтирам иткән иҫтәлекле урын. Муза һәм бойоҡ ат янына туй кортеждары фотоға төшөргә киләләр. Вандализм осраҡтары ла булғылай. Ҡайһы саҡта яуапһыҙ граждандар композицияның берәй өлөшөн айырып ала. Шулай, Афина һөңгөһөн, ат өҙәңге һәм йүгәнен юғалтҡан, шағир мемориаль таҡтаһыҙ, Муза һыбыҙғыһыҙ ҡала тора.
Күрергә килеүселәр араһында хөрәфәт тә бар: «Әгәр Музының аяғындаға баш бармаҡты ыуһаң, теләгең тормошҡа аша» икән. Шуға күрә Музаның аяғындағы баш бармағы алтын кеүек ялтырап тора. .
Мерәсев Рәхим Зәки улы
Мерәсев Рәхим Зәки улы (14 ғинуар 1940) — тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1963 йылдан (өҙөклөктәр менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1975, 1978—1983 һәм 1990—1998 йылдарҙа немец филологияһы кафедраһы мөдире, 1992 йылдан — роман-герман филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2000). II дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2006).
Биографияһы
Рәхим Зәки улы Мерәсев 1940 йылдың 14 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Стәрлебаш районының Әмир ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Зәки — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, колхозда эшләгән, әсәһе Мәрхәбә — колхозсы. Мәктәптә уҡыған осорҙа уҡ Рәхимдең сит телдәрҙе өйрәнеүгә һәләте асыла, ул тырышып немец телен өйрәнә башлай. 1958 йылда Башҡорт дәүләт университетының сит телдәр факультетына уҡырға инә (1958—1963).Университетта уға фәнгә тәүге этәргес биреүселәр тип Г. Н. Классен һәм Я. И. Гельблу кеүек билдәле ғалимдарҙы атарға була.
Сауҙа
Сауҙа — иҡтисад тармағы һәм тауар һатып алыуға һәм һатыуға, тауарҙар менән алмашыуға, шулай уҡ уға бәйле процестарға- клиенттарҙы туранан-тура хеҙмәтләндереүгә, тауарҙар тапшырыуға, уларҙы һаҡлауға һәм һатыуға әҙерләүгә йүнәлтелгән хужалыҡ эшмәкәрлеге төрө.
Мерәсев Рәхим Зәки улы
Биографияһы
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетының сит телдәр факультетын тамамлаған.1969 йылда Мәскәү дәүләт университетында аспирантура тамамлап, фән кандидаты дәрәжәһенә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ғилми эшенең етәкселәре — МДУ-ның тел ғилеме, грамматика теорияһы белгестәре Е. И. Шендельс, М. Д. Степанова.
Сауҙа
Тар мәғәнәлә сауҙа транзакцияның мөһим шарттары тураһында килешеү тураһында һөйләшеү процесы тип атала.
Мерәсев Рәхим Зәки улы
Биографияһы
1970—1975, 1978—1983, 1990—1998 йылдарҙа БДУ-ның сит телдәр факультетында уҡыта, немец теле кафедраһы мөдире була. 1984—1985 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институтында (хәҙерге БДУ-ның Бөрө филиалы), 1986—1990 Кама политехник институтында (Яр Саллы ҡалаһы, Татарстан Республикаһы) сит телдәр кафедраһы мөдире булыр эшләй.
1992 йылдан БДУ-ның роман һәм герман филологияһы факультеты деканы.
Сауҙа
Сауҙа ғәҙәттә аҡса ярҙамында башҡарыла, әммә ҡулаҡсаһыҙ сауҙа ла бар — был тауарҙар менән туранан-тура алмашыу, бартер.
Сауҙа — илдең йәки төбәктең бюджетына һалым керемдәренең һиҙелерлек сығанағы.
Эшмәкәрлек төрө булараҡ сауҙа аралашсы хеҙмәттәргә ҡарай, тауарҙарҙың етештереүселәрҙән һатып алыусыларға барып етеүендә ярҙамсы звено булараҡ ҡарала.
Сауҙаны иҡтисадтың айырым тармағына бүлеү хеҙмәттең социаль бүленеше һәм сәнәғәт капиталы составында сауҙа капиталын бүлеү менән бәйле, был булған ресурстарҙы һөҙөмтәлерәк файҙаланыуға ынтылыш менән бәйле.
Мерәсев Рәхим Зәки улы
Биографияһы
Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1992).
200-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни эҙләнеүҙәре немец телендә һүҙъяһалыш теорияһына, контрастив лингвистикаға [ һинд-европа телдәре (инглиз, немец, француз, рус һәм башҡа) һәм башҡорт теле грамматикаларын сағыштырыу] бағышланған. «Словарь словообразовательных элементов немецкого языка» (2000) төҙөүселәренең береһе.
Сауҙа
Тарих
Сауҙа тауар һәм матди ҡиммәттәр менән алмашыу процесы булараҡ таш быуаттан билдәле. Ул саҡта ла, хәҙер ҙә сауҙаның асылы — был биржанан файҙа алыу өсөн инвентарь, шулай уҡ матди булмаған тауарҙар менән алмашыу йәки һатыу тәҡдиме.
Мерәсев Рәхим Зәки улы
Биографияһы
1969 йылда «Категория одушевленности в современном немецком языке» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (10.02.04 — Германские языки (Мәскәү, Германия). 1990 йылда «Грамматика производных слов (на материале суффиксальных существительных немецкого языка)» темаһы буйынса Докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (10.02.04 — Германские языки (Ленинград (Санкт-Петербург)).
Сауҙа
Тарих
Сауҙа, етештерелгән артыҡ продукция һәм продукция менән алмашыу булараҡ, хеҙмәт бүленеше барлыҡҡа килеү менән барлыҡҡа килгән. Биржа башта тәбиғи була; аҡса барлыҡҡа килеү менән тауар-аҡса мөнәсәбәттәре урынлаштырыуҙың тәүшарты була. Сауҙа тарихи процестың иң ҡеүәтле факторҙарының береһе булып тора. Тарихта йәмәғәт тормошона ҙурыраҡ та, аҙыраҡ та йоғонто яһамаған осор юҡ.
Сауҙа төрҙәре
Әгәр яҡтар араһында тауарҙар һәм хеҙмәттәр аҡса эквиваленттарына мөрәжәғәт итмәйенсә күсерелһә, сауҙа алмашыу (йәки бартер ) булырға мөмкин. Әгәр сауҙала аҡса йә уны алмаштырыусы ҡулланылһа, сауҙа транзакцияһы һатыу тип атала.
Мерәсев Рәхим Зәки улы
Төп фәнни хеҙмәттәре
Journal of History Culture and Art Research, 2018. 7(1), P. 1-11. (doi: http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v7i1.1463.)
Сауҙа
Сауҙа төрҙәре
Географик йәһәттән сауҙа эске һәм тышҡы сауҙаға бүленә. Тышҡы сауҙа — илдәр араһында сауҙа (халыҡ-ара сауҙа) һәм импортҡа, экспортҡа һәм транзитҡа бүленә. Рәсәйҙең эре энциклопедияһы шулай уҡ сик буйы зонаһында (ғәҙәттә диңгеҙ йәки йылға сиге буйлап) күрше дәүләттәрҙең предприятиелары йәки ойошмалары араһында алып барылған сик буйы сауҙаһын айырып күрһәтә. Бындай сауҙа хөкүмәт-ара килешеүҙәр нигеҙендә льготалы режимда алып барыла.
1970-се йылдарҙан үҫештәге илдәрҙә етештереүселәр һәм ҡулланыусылар өсөн социаль һәм иҡтисади ғәҙеллеккә өлгәшеүгә һәм уларҙың тотороҡло үҫешенә йүнәлтелгән ғәҙел тышҡы сауҙа принциптарына йәмәғәт ярҙамы арта бара. Ғәҙел сауҙа ирекле сауҙа менән ҡапма-ҡаршы тора, уның сиктәрендә тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә хаҡтар дәүләт власы органдары тарафынан көйләнмәгән, тик һатып алыу-һатыу процестарында ҡатнашҡан агенттар тарафынан ғына билдәләнә ..
Эске сауҙа бер илдең территорияһында алып барыла һәм күмәртәләп һәм ваҡлап һатыуға бүленә.
Күмәртәләп һатыу — тауарҙы артабан сеймал (эшкәртеү, тегеү), йә ҡайтанан һатыу маҡсатында һатып алыусыларға һатыу эшмәкәрлеге. Шуға күрә күмәртәләп һатыуҙа тауарҙарҙы күпләп һәм ҙур күләмдә һатып алалар.
Ваҡлап һатыу — һуңғы ҡулланыусыларға тауар һатып алыу һәм һатыу актын тормошҡа ашырыу менән бәйле кешеләрҙең айырым эшмәкәрлеге. Был эшмәкәрлек алмашыу процесын хеҙмәтләндереүгә йүнәлтелгән аныҡ технологик-иҡтисади операциялар йыйылмаһы һәм әйләнеш өлкәһендә тауарҙар хәрәкәтенең һуңғы звеноһы булып тора.
Стационар сауҙа
Махсус йыһазландырылған биналарҙа (уларҙың өлөштәрендә) һәм сауҙа өсөн тәғәйенләнгән ҡоролмаларҙа сауҙа алып итеү.
Сауҙа биналары һәм ҡоролмалары төҙөлөш системаһына яраҡлы, бинаның фундаменты ныҡлы һәм бина инженер коммуникацияларына бәйләнгән. Сауҙа объекттарының был категорияһына сауҙа үҙәктәре, магазиндар, павильондар һәм киосктар инә.
Стационар булмаған сауҙа
Килтереп һатыу, алып килеп һатыу принцебына ҡаралған сауҙа, шулай уҡ стационар сауҙа талаптарына яуап бирмәгән башҡа төрлө сауҙа итеү.
Ташып сауҙа итеү
Стационар сауҙа селтәренән ситтә махсус йәки махсус йыһазландырылған автотранспорт (автолавка), шулай уҡ транспорт сараһы менән сауҙа итеү.
Таратып сауҙа итеү
Стационар сауҙа селтәренән ситтә һатыусының өйөнда өйҙә, учреждениеларҙа, ойошмаларҙа, предприятиеларҙа, транспортта йәки урамда туранан-тура һатыу итеү.
Дистанцион сауҙа
Посылкалар аша сауҙа итеү — почта алған заказдар буйынса ваҡлап һатыу сауҙаһы.
Дистанцион һатыу — шул уҡ заказдарҙы посылкалар менән ебәреп сауҙа итеү.
Интернет аша сауҙа
Өлгөләр буйынса сауҙа итеү — һатып алыусы тауарҙарҙы өлгөләр буйынса, каталогтарҙа, проспекттарҙа, рекламала, буклеттарҙа йәки фотоһүрәттәрҙә һәм башҡа мәғлүмәт сығанаҡтарында һайлап ала.
Интернет-магазиндар аша сауҙа итеү — өлгөләр буйынса һайланған тауарҙы һатыу.
Комиссион сауҙа
Комиссия агенттарының комиссия килешеүҙәре буйынса өсөнсө яҡтарҙың (комитенттарҙың) һатыуға тапшырылған тауарҙарын һатыу. Комиссия сауҙаһында сауҙа операцияһында өс яҡ: комиссия агенты, комитент һәм һатып алыусының ҡатнаша.
Сауҙала ҡатнашыусылар
Ҡайһы бер осраҡтарҙа, ғәмәлдә, тауар һатыусы ла, һатып алыусы ла бер үк кеше булыуы мөмкин.
Пае-Тарка
Паё-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пясовэй-Тарка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поделга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нойдорф (Гарц)
Нойдорф (Гарц) (Neudorf (Harz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 676 кеше йәшәй. Майҙаны — 14 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6493 һәм автомобиль коды — HZ.
Йәшергән
Йәшергән (Яшерганово) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 620 кеше. Почта индексы — 453192, ОКАТО коды — 80248870001. ИФНС коды — 0268.
Тарихы
Бәләбәй өйәҙенең Зилдәр улусына ҡараған мишәр-татар ауылына нигеҙҙе 1751 йылда Ҡарғалы (Сеитовский пасад) ауылының сауҙа менән шөғөлләнгән татарҙары һала, улар башҡорттарҙан ерҙе припущенниктар сифатында һатып ала. 1795 йылда ауылда 20 хеҙмәт итеүсе татар йәшәй. 16 йылдан һуң Нижнегород губернияһының Уразово һәм Рябушкино ауылдарынан тағы ла 11 татар килеп төпләнә. В 1834 йылда ауылда 264 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рәми Ғарипов исемендәге премия
Рәми Ғарипов исемендәге премия — 1994 йылда Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты тарафынан ошо уҡыу йортон 1950 йылда тамамлаған Башҡортостандың халыҡ шағиры, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәми Йәғәфәр улы Ғарипов хөрмәтенә һәм уның исемен мәңгеләштереү йөҙөнән булдырылған.
Ул арҙаҡлы башҡорт шағирының ижадын пропагандалауға һиҙелерлек өлөш индереүселәргә бирелә һәм яңы лауреаттарға һәр йыл һайын әҙиптең тыуған көнөндә — 12 февралдә тапшырыла.
Премия түбәндәге эштәр өсөн бирелә
Премия лауреаттары
=== 2014 йыл ===
Башҡорт орнаменты
Башҡорт орнаменты — әйберҙәрҙе, ҡоралды, туҡыманан эшләнгән әйберҙәрҙе, интерьерҙы биҙәү өсөн ҡулланылған, геометрик, үҫемлек йәиһә зооморф элементтарҙы ҡабатлау һәм сиратлаштырыуға нигеҙләнгән нағыш-биҙәктәр.
Тарихы
Башҡорт орнаментында башҡорттарҙың, халыҡтарҙың күпселегенә хас булған, йәшәйештең өс ритмлы булыуы тураһындағы боронғо ҡараштар сағылыш тапҡан.
Кешенең тасуирлау эшмәкәрлегенең иң боронғо формаһы булараҡ, башҡорттарҙа орнамент яйлап ҡына барлыҡҡа килгән. Тәүге һүрәтләүҙәр ябай ғына булған: сей балсыҡҡа сыймаҡланған йәиһә батырып индерелгән кескенә ботаҡ, ҡабырсаҡ ярсығы. Ваҡыт үтеү менән һүрәттәр ҡатмарлашҡан һәм уйланылған, төҙөк композициялы, символик йөкмәткеле була барған.
Башҡорт орнаменты геометрик, кәкре һыҙыҡлы үҫемлек биҙәкле. Ғәҙәттә биҙәктәр ағасҡа, тирегә, металға, туҡымаға төшөрөлгән.
Орнамент
Башҡорт орнаменты симметриялы һәм кешеләрҙең ысынбарлыҡты ҡабул итеүен сағылдыра. Ул үҙенең эсенә ҡапма-ҡаршы күренештәрҙе йыйған: көн — төн, йәшәү — үлем, яҡтылыҡ - ҡараңғылыҡ, ир башланғысы — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, һул — уң һ.б. Ҡапма-ҡаршы ҡуйыу бер-береһенә ҡаршы торған фигураларҙың симметрияһы ярҙамында күрһәтелә. Композицияның бер бөтөнлөгөн һаҡлар өсөн орнаменттың үҙәк элементы булдырыла.
Орнаменттың төп элементы - ҡатын-ҡыҙ фигураһы, ағас йәки символик ромб һүрәте. Ҡатын-ҡыҙ фигураһы ерҙәге бар булған нәмәнең алиһәһе образын символаштыра, ағас — тормош ағасын, ромб ♦ — һөрөнтө ер символын.
Орнамент элементтары йөкмәткегә, асыл мәғәнәһенә эйә: ҡусҡар ¥ — бөгәрләнеп торған тәкә мөгөҙө символы һәм үләндәр символы, соляр билдә ֔֕ — түңәрәк, нурҙар менән уратылған түңәрәк төрөндәге ҡояш һүрәтләнеше, йөрәккәй ♥ — ҡунаҡсыллыҡты аңлата.
Орнамент менән кейемдәрҙең яғалары, уйымдары, ҡаптырмалары, ең һәм итәк ситтәре биҙәлгән. Орнаментлы сиктәр боҙомға бирешмәй тип иҫәпләнгән. Өй элементтары орнамент менән биҙәлһә, яуыз ендәр унда үтә алмай тип һаналған. Ҡапҡалар, тәҙрә ҡапҡастары, йөҙлөктәре, ҡыйыҡ ситтәре биҙәлгән. Орнамент формаһы, өсмөйөш һәм ромб, түңәрәк күҙҙең символик һынланышы: өсмөйөш - профилде, ромб — фасты аңлата. Өсмөйөш формаһы үҙ сиратында насар йоғонтоларҙан һаҡлау сараһы булған.
Орнаменталь комплекстар
Башҡорт биҙәү-ҡулланма сәнғәтендә үтәлеш алымдарына бәйләнгән төп 6 орнаменталь комплекс айырып күрһәтелә.
Нағыш орнаменты
Нағышлауҙа түбәндәге алымдар файҙаланыла: орнамент элементтары бордюр, сәскә биҙәк (розетка) йәки тотош селтәр итеп  урынлаштырыла.
Ерекле (Баҡалы районы)
Ерекле (Зириклы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452672, ОКАТО коды — 80207828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пайхата-Яха
Пайхата-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мулдаҡай (Учалы районы)
Мулдаҡай (Учалы районы)
Мулдаҡай — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 253 кеше. Почта индексы — 453710, ОКАТО коды — 80253820003.
Тарихы
Мулдаҡай ауылына Себер даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫба ерҙәрендә ниеҙ һалған, ауыл 1765 йылдан билдәле. ың 1850 йылға тиклем Илсеғол тигән икенсе исеме булған. Әммә XVIII быуат аҙағында ундай исемле ауылдар булмай. Мулдаҡай ауылы XIX быуат башында барлыҡҡа килә, тәүге төпләнеүсенең исемен ала. Рәүиз Мулдаҡайҙың һәм Илсеғолдоң улдарын, ейәндәрен (Ғайса Мулдаҡаев) телгә ала. 1834 йылда ауылда 284 кеше йәшәй, 25 йылдан һуң — шул уҡ. 1920 йылда 101 йортта 509 кеше иҫәпләнә. 391 кешенең 350 аты, 60 һыйыры, 200 һарығы һәм 25 кәзәһе булған.
1866 йылда 32 хужалыҡта 272 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Алтын приискыларында эшләгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
1900 йылда 398 кеше йәшәгән.
Географик урыны
Мулдаҡай ауылы Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан
Сейтынбет
Сейтынбет — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Буртя йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Подушка (Ларь-Еган ҡушылдығы)
Подушка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кысьва
Кысьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Степанова Елена Андреевна
Елена Андреевна Степанова (17 май — 26 май 1978) — рус совет опера һәм камера йырсыһы (сопрано). СССР-ҙың халыҡ артисы (1937).
Биографияһы
Елена Андреевна Степанова 5 (17) май 1891 йылда (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1892 йылда ) Мәскәүҙә, хор йыры уҡытыусыһы  ғаиләһендә (атаһы уның беренсе уҡытыусыһы була). тыуған
6 йәштән 14 йәшкә тиклем сиркәү хорында йырлай, 1902 йылда ҡала  башланғыс училищеһында, һуңынан сауҙа класында уҡый. 1908—1910 йылдарҙа Мәскәү халыҡ консерваторияһында йырға уҡый (Я. Лосьев класы),  һуңынан ике йыл М.Поллиҙан шәхси дәрестәр ала.
1908—1912 йылдарҙа Ҙур театр хорында йырлай, 1912—1924 һәм  1927—1944 йылдарҙа — был театрҙың йырсыһы. 1912 йылда беренсе тапҡыр М.И.Глинканың «Жизнь за царя» операһында яңғыҙ Антонида партияһында тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1919—1921 йылдарҙа Ҙур театрҙың опера  студияһы эшендә ҡатнаша (1926 йылдан — ул К.С. Станиславский исемендәге Мәскәү опера театры, хәҙер К.С.. Станиславский һәм Вл.И. Немирович-Данченко исемендәге  музыка театры). Йырсы ижадына К.С.. Станиславский ҙур йоғонто яһай, уның опера студияһында  Джильда («Риголетто», Дж. Верди, 1919) һәм Татьяна («Евгений Онегин» Чайковский, 1921) партияһын башҡара.
1924—1926 йылдарҙа Ленинград опера һәм балет театрында сығыш яһай (хәҙерге Мариинский театры), 1926—1927 — К.С.Станиславский исемендәге Мәскәү опера театрында
30-ға яҡын партия йырлай.
1944 йылда сәхнәне ҡалдыра. 1950 йылға тиклем камера йырсыһы булараҡ концерттарҙа сығыш яһай, рус һәм сит ил авторҙарының йырҙарын һәм романстарын башҡара.
Камера репертуары Көнбайыш Европа, шулай уҡ рус һәм сит ил композиторҙарының әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала, әммә йырсының ижади үҙенсәлегенә П.И.Чайковскийҙың, С.В.Рахманиновтың, Э.Григтың романстары яҡын була. Ул Н.Я. Мясковскийҙың, Р. М. Глиэрҙың, С.Н.Василенконың (композитор йырсыға  «Майорийские песни» циклын арнай; ул уның  «В мае», «Я у вас немног отняла», «Гяур», «Танец» романстарын беренсе башҡарыусы, 1931, Киев, автор етәкселегендә), Д.И. Аракишвили, Н. К. Чемберджи, О. С. Чишко, А. И. Хачатурян, З.А. Левиндың, А. Н. Александровтың, Н. П. Будашкиндың вокаль әҫәрҙәрен беренсе башҡарыусы. 1935 йылда Ҙур театр артистары бригадаһы составында Севастополдә Ҡара диңгеҙ флоты диңгеҙселәре алдында сығыш яһай.
1914 йылдан 1950 йылға тиклем Рәсәйҙең, һуңынан СССР-ҙың күп ҡалаларында гастролдәрҙә була
Опера сәхнәһен автомобиль һәләкәтенән һуң ҡалдырып, художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнашыусыларға ярҙам итә, Мәскәү ҡалаһында йыр мәктәбен ойоштороуҙа ҡатнаша. Йәмәғәт эштәре алып бара (1934 йылдан Мәскәү ҡала советы депутаты итеп һайлана).
Степанова Елена Андреевна 1978 йылдың 26 майында Мәскәүҙә вафат була. Ваганьков зыяратында ерләнә.
Соваж
Соваж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишмөхәмәтов Әхтәм
Әхтәм Ишмөхәмәтов (Arkhtiam Ichmoukametoff; 1880—1946) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында, Францияла Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әхтәм Ишмөхәмәтов 1880 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Ҡара Табын улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Учалы районы) Һөйөндөк ауылында тыуған.
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша, Башҡортостан автономияһы хәрби частары составында һуғыша. 1921 йылдан эмиграцияла. 1923 йылда ҡустыһы Мирт менән бергә Францияға күсә. 1930-сы йылдарҙа Версаль кадет училищеһында (Ecole des cadets de Versailles) хәрби стратегия һәм партизан һуғышы дисциплиналарын уҡыта.
Икенсе донъя һуғышы башланғас, фашист Германияһына ҡаршы көрәшкә ҡушылып, Француз Ҡаршылыҡ хәрәкәтенең әүҙем ағзаларының береһе була һәм 1941 йылдан немец исемлектәрендә иң ныҡ эҙәр­лекләнгән антифашистар хәрәкәте ағзаһы булараҡ билдәләнә. Союздаштар (АҠШ, Бөйөк Британия, Франция) бүлексәләре менән үҙ-ара эш итеү һәм матди-техник тәьминәт кураторы була.
1946 йылда вафат булған. 1959 йылда, НАТО-ның 10 йыллығы уңайынан, Әхтәм Ишмөхәмәтовтың тол ҡатыны Исидораға ойошманың хәтер хатында билдәләнә.
Оло Косьва
Оло Косьва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегультан йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шайтанташ яҙмаһы
Шайтанташ яҙмалары — Шайтанташ ҡаяһындағы һүрәттәр (Урал).
Урыны
Шайтанташ Реж йылғаһының уң ярындағы ҡая. Уралдағы шундай атамалы ҡаялар араһында иң ҙуры.
Мөһабәт ҡая Октябрь ауылынан 4.5 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Геоморфологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.
Яҙманы һүрәтләү
Ҡаялағы һүрәттәр Реж йылғаһының үрге һәм урта ағымдары тәңгәлендә табылған. Иң беренсе билдәле һүрәт — Шайтанташ яҙмаһы. Шайтан — Уралдағы бик күп ҡая һәм күлдәрҙең атамаһы. Уларҙы ғәҙәттә манси-вогулдар менән бәйләйҙәр Әммә шайтан һүҙенең сығышы мансиҙарҙыҡы түгел, ә төркиҙәрҙеке. Бындай топонимдар башлыса төрки мосолмандарға бәйле.