cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Давид IV Төҙөүсе
Тышҡы сәйәсәт
Тәре йөрөтөүселәрҙең уңышы тәьҫирендә рухланған Византия шулай уҡ сәлжүктәргә ҡаршы эффектив саралар күргән. Шулай итеп, тышҡы сәйәси ваҡиғалар Грузия файҙаһына булған, хәҙер инде ул мосолмандарға ҡаршы көрәштә яңғыҙ булмаған.
Һыҙыҡлы тигеҙләмә
Бер үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмә
Әгәр a \ne 0 булһа, тигеҙләмәнең берҙән бер сығарылышы бар:.
Давид IV Төҙөүсе
Эрети-Кахетиҙы ҡушыу
Гандза өлкәһенең сәлжүк атабәге, батшаны Эрети-Кахети биләмәләренән ҡыуып ебәрергә теләп, ашығыс рәүештә походҡа йыйынған. 1104 йылда Эрцухи эргәһендәге ҡаты алыш грузиндарҙың еңеүе менән тамамлана.
Һыҙыҡлы тигеҙләмә
Ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмә
Ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмәне күрһәтергә мөмкин: Бындай тигеҙләмәнең сығарылышы, йәки тамыры тип, (x;y) үҙгәреүсәндәр парының, тигеҙләмәне тождествоға әйләндереүсе ҡиммәттәре парын атайҙар. Ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмәнең ундай сығарылыштары (тамырҙары) сикһеҙ күмәклек. Бындай тигеҙләмәнең геометрик моделе (графигы) — y=kx+m тура һыҙығы.
Давид IV Төҙөүсе
Сәлжүктәр менән һуғыш
1110 йылда грузин ғәскәрҙәре Самшвилде ҡалаһын һәм ҡәлғәһен яулап алған. Бынан һуң сельджуктар, ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтеп тормайынса, Түбәнге Картлиҙың күп өлөшөн ҡалдырған. 1115 йылда мосолмандарҙы Руставиҙан да ҡыуып сығарғандар, ә Тбилиси грузин ҡәлғәләре менән уратып алынған булған.
1117 йылда батша Давид IV Эретиҙа урынлашҡан сик буйындағы Гиши ҡалаһын яулап алған. Көньяҡ Грузияла ла сәлжүктәр батша отрядтары менән ҡаты алыштарҙа шулай уҡ күп тапҡырҙар еңелеүгә дусар ителгән. 1118 йылда грузиндар дошмандан әрмән ҡәлғәһе Лориҙы һуғышып тартып алғандар.
1121 йылғы Дидгор ҡаты һуғышы
Батша Давид IV Төҙөүсе Сәлжүк империяһының төрөк-уғыҙҙарына ҡаршы көрәштә Борчалы һәм уға яҡын ятҡан өлкәләргә 40 мең һуғышсынан торған ҡыпсаҡ урҙаһын, йәғни, белгес-медиевистар иҫәпләгәнсә, ғаилә ағзалары менән бергә барыһы 200 меңгә яҡын кешене саҡырып килтергән һәм урынлаштырған. Тағы ла билдәләп китергә кәрәктер, Давид батша IV, хандың ҡыҙына өйләнеп, һәм ҡыпсаҡтар менән туғанлашҡан.
Давид батшаның тарихсыһы «иҫ киткес күп итеп алып килде, һәм ҡайныһы ағай-энеһе менән юҡҡа хеҙмәт итмәнеләр, һәм ҡыпсаҡтарҙы юҡҡа ғына күсереп килтермәгән, сөнки улар ҡулы менән Фарсыстандың бөтөн көсөн ҡыйратты һәм бөтөн батшаларға ҡурҡыу һалды …» тип яҙған
Байка (Сердоба ҡушылдығы)
Байка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сердоба йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Давид IV Төҙөүсе
1121 йылғы Дидгор ҡаты һуғышы
Ул эпохала Грузия өсөн ислам динен ҡабул иткән уғыҙҙар төп ҡурҡыныс сығанағы булған, улар яһаҡ алыу һәм ваҡыты-ваҡыты һөжүм итеү менән генә сикләнмәгән: Давид IV батшаның боронғо грузин йылъяҙмасыһы яҙғанса «һәр көҙ һайын төрөктәр Сомхити аша (Әрмәнстан) киләләр бөтөн күскенселәре менән киләләр, ә аҙаҡ бында ултыраҡ тормошҡа күсәләр», ә шулай уҡ «Кура йылғаһы яры буйлап, Тбилисиҙан Барда ҡалаһына (Әзербайжан) саҡлы ». Һәм «уларҙың һаны шул тиклем күп булған, хатта: „Унда бөтөн төрөктәр төрлө яҡтан йыйылған,“ тип әйткәндәр. Бер кем дә, хатта солтан да, уларға, ҡайҙа теләй, шунда йәшәп китеүҙе тыя алмаған». Ә грузин батшаһының «ҡалалар һәм ҡәлғәләрҙе һаҡлау түгел, хатта үҙенең дружинаһын да ҡурсаларға» ғәскәре етмәгән. Һәм «башҡа юл ҡалмағас», йылъяҙмасы һүҙҙәре буйынса, 1118 йылда батша Давид IV «ҡыпсаҡтарҙы саҡырырға ҡарар иткән»
1120 йылда сельджуктарҙың Ҡаф тауы артындағы ҡалған биләмәләренә поход башланған. Баҫып алыусыларҙы күрә алмаған Ширвандың ерле халҡы грузиндарға әүҙем ярҙам иткән. Давид IV Кабала ҡалаһын яулаған. Ширван хөкөмдары грузин батшаһының вассалы булып киткән, ә ҡыйратылған сельджуктар ярҙам һорап Иранға мөрәжәғәт иткән.
Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы
Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы (10 март 1904 йыл — 30 октябрь 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының отделение командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944). Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Мешәүле Ҡарағужаҡ вариҫы.
Байка (Сердоба ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы
Биографияһы
Морат Ғәлләм улы Ҡужаҡов 1904 йылдың 10 мартында Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Иҫке Мораптал ауылында тыуған.
1929 йылда Көйөргәҙе районының В. И. Чапаев исемендәге колхозында эшләй башлай.
1942 йылдың апрель башында Сталинград, Үҙәк һәм 1-се Украина фронтында хеҙмәт итә. «Советтар Союзы Геройы» исеменә 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы 58-се гвардия полкының отделение командиры гвардия өлкән сержанты Ҡужаҡов 1943 йылдың 27 сентябренә ҡараған төндә Белорус ССР-ы Нивки ауылы янында Днепр йылғаһы аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була.
1945 йылда демобилизацияланғандан һуң 1964 йылға тиклем Көйөргәҙе районының С. М. Киров исемендәге колхозында эшләй: 1953 йылға тиклем — рәйес, 1953—1957 йылдарҙа — бригадир.
1986 йылда Өфө ҡалаһында вафат була. Иҫке Мораптал ауылында ерләнгән.
Сидяха
Сидяха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Тулвин ҡултығы) һул ярына 7,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Давид IV Төҙөүсе
1121 йылғы Дидгор ҡаты һуғышы
1121 йылдың авгусында Дидгор ҡаты алышы булған. Давид дошмаға ҡаршы барған һәм дошман көстәрен тулыһынса йәйелдерә алмаҫлыҡ урында уны алышты ҡабул итергә мәжбүр иткән. Һуғыш эске Картлиға алып бара торған юлда, башлыса Дидгориҙың тирә-яғында барған. Бында, тарлауыҡта, дошман үҙенең һан яғынан өҫтөнлөгөн файҙалана алмаған һәм аяуһыҙ ҡырылыуға дусар ителгән. Дошмандың бик ҙур ғәскәренең бик аҙ өлөшө генә ҡыйратылыуҙан ҡотолоп ҡалған.
Дидгор ҡаты һуғышында грузин ғәскәре, башында Мосул һәм Алеппоның атабәге Нур-ад-дин Ильгази ибн Ортук торған, мосолман хакимдары коалицияһының күп һанлы ғәскәрен ҡыйратҡан.
Артабанғы походтар
1122 йылда Давид IV Тбилисиҙы азат иткән һәм унда Кутаисиҙан баш ҡаланы күсергән, Тбилиси Грузияны баш ҡалаға әйләндәргән. Грузин баш ҡалаһы, дүрт йөҙ йыл дауамында ситтәр ҡулында булған Тбилиси эмиратына хәҙер тағы ла Грузия эйә булған.
Ҡаты ҡыйратылыуға дусар булған сельджуктар көрәштән баш тартмаған. 1123 йылда солтан яңы поход ойошторған Ширванға һөжүм иткән, Шәмәхә ҡалаһын баҫып алған, ширван хөкөмдарын ҡулға алған һәм грузин батшаһына янау тулы ҡурҡыныс хат ебәргән.
Тиҙҙән Ширванға грузин ғәскәре килеп еткән, ләкин солтан алыштан ситләшкән һәм илдән киткән. Батша Давид IV башта элекке хөкөмдарҙың хоҡуғын тергеҙгән, ләкин 1124 йылда был өлкәне Грузияға ҡушырға кәрәклекте таныған. Ширвандың ҡәлғәләрендә һәм ҡалаларында Давид IV үҙенең эретсыларҙан һәм кахетиндарҙан торған гарнизондарын ҡуйған, ә үҙенең вәкилен юғары хаким һәм «һағауыл» тип тәғәйенләгән.
1124 йылдың йәйендә батша Давид IV Триалетиҙа ял иткән. Уның янына Анисиҙан, Әрмәнстан баш ҡалаһынан, илселәр килгән. Войско Давид IV ғәскәре Әрмәнстанға килеп ингән һәм ҡаланы яулап алған. Урындағы әмир Абуль Совар һәм уның ғаиләһе әсирлеккә төшкән. Сельджуктар Шәмәхәне, Кабаланы, Анисиҙы юғалтһа ла, улар был регионда күп кенә ҡалаларға (шулар араһында Гандза һәм Двин) эйә булған.
Эске сәйәсәт
Батша һарайы был периодта башлыса ваҡ хеҙмәткәр азнаурҙар һәм ҡала халҡының ихтыяждарын яҡлаған. Шул уҡ ваҡытта Давид IV хәрбиҙәрҙең фекерен дә иҫәпкә алған.
Ул идара иткәндә дәүләт ерҙәре фонды байтаҡҡа артҡан. Үҙенең дошмандары - эре азнаурҙарҙың ерҙәрен тартып алып, Давид уларҙы батша имениеларына (сахасо) әйләндергән. Элекке Эрети-Кахети һәм тбилиси әмиренең ерҙәре, ә шулай уҡ Картлиҙағы һәм көньяҡ-көнбайыш Грузиялағы сельджуктарҙан таҙартылған ерҙәре батша биләмәләренә әйләнгән. Батша биләмәләренә (вотчина) шулай уҡ Әрмәнстан һәм Ширван ерҙәре ҡушылған. Шулай итеп, Давид IV ҡарамағына бик ҙур ер фонды эләккән, уның был фондтан үҙенең тоғро яугирҙарына һәм вазифалы кешеләренә ваҡытлыса ҡулланыу өсөн ер бүлеү мөмкинлеге булған.
Дәүләт ҡоролошо
Ул дәүерҙең феодаль идеологияһы батша власының хоҙай ихтыярынан һәм сикһеҙ булыуы тураһындағы ҡәтғи идеяһын үткәргән. Тәғлимәтте яҡлаусы грузиндар, власть батшаға Хоҙай тарафынан бирелгән, һәм монарх ер йөҙөндә Алла ихтыярын тормошҡа ашыра, тип раҫлағандар. Шуның өсөн, кем батшаға ҡаршы сыға, шул Аллаға ла ҡаршы була тиелгән.
Давид батша заманында урындағы идараны эриставтар башҡарған, үҙәк идара — теге йәки был ведомствоны (хәрби, финанс, тәртип һаҡлау) етәкләгән эре вазифалы кешеләрҙән торған батша һарайы ҡулында булған. Вазифалы кешеләр батшаға кәңәш бирергә бурыслы, әммә хоҡуҡлы түгел, батша кәңәшселәре булған. Шулай араһында чкондидели-мцигнобартухуцеси — дәүләттең батшанан килә икенсе кешеһе үҙенә бер айырым хәлдә торған. Ул батшаның «атаһы», «вәзир» тип йөрөтөлгән һәм, батша яғынан тейешле мөрәжәғәт булмаһа ла, үҙ фекерен әйтергә хоҡуҡлы булған. Ил менән идара иткәндә бар ерҙә һәм һәр ҡасан чкондидел-мцигнобартухуцестың йүнәлтеүсе ҡулы тойомланған.
Баграт III осоронан башлап, Грузияла батшанан ҡала икенсе әһәмиәтле кеше, тип эристав Картли һаналған. Батша Давид IV уның хоҡуҡтарын киҫкән, мцигнобартухуцесты, «сааджо кари» юғары хөкөм учреждениеһы башына ултыртып, уның ролен көсәйткән.
Иҡтисад сәйәсәте
XI быуатҡа тышҡы сауҙа бәйләнештәренең йүнәлеше һәм характеры алмашынған. Ил өсөн, Грузин батшалығына Тбилиси, Рустави, Шәмәхә, Аниси ҡалалары ингәнлектән, Көнсығыш менән сауҙа итеү төп әһәмиәткә эйә булған.
Грузин монетаһына ғәрәп телендә яҙып, батша мосолман илдәрендә уның йөрөшөн еңеләйткән. Бынан тыш, илдә юлдар түшәлгән, күперҙәр төҙөлгән, туҡтау йорттары һәм ҡарауан-һарайҙар һ.б. асылған.
Мәҙәниәт
Кутаиси эргәһендә Гелат Академияһы асылған, һәм унда дин өйрәнеүселәр, фәйләсүфтәр, тәржемәселәр һәм филологтар ҡабул ителгән. Петрицон монастырынан килгән фәйләсүф — неоплатоник Иоаннэ Петрици Давидтың үҙенә бер башҡа яҡлауы менән файҙаланған.
Руис-Урбний соборы (1103 йыл) һәм Давид IV батшаның сиркәү сәйәсәте
Грузин руханиҙары, файҙалана торған, крепостнойҙарға, шулай уҡ башҡа байлыҡтарға хужа булып, халыҡтың бөтөн ҡатламдарына ла әхлаҡи баҫым яһаған. Грузин сиркәүе менән идара итеү күпселеген Давид IV тормошҡа ашырған сараларға ҡаршы торған юғары феодал фамилияларынан булған епископтар ҡулында тупланған.
Сиркәү даирәләрендә көтөлгән реформаға ҡарата төрлө фекер йәшәгән. Яугир-мдабиурҙар һәм ваҡ азнаурҙар мәнфәғәтен сағылдырған дин әһелдәре сиркәү идаралығын баҫып алған реакционерҙарға, епископ кафедраларын нәҫелдән-нәҫелгә биреү ғәмәленә ҡаршы көрәшкән.
1103 йылда Давид IV тарафынан саҡырылған Руис-Урбнис сиркәү соборы (уның ултырыштары Картлиҙа уҙғарылған) «абруйҙары булмаған көйө күтәрелгән» руханиҙарҙы сиркәүҙән ҡыуыу тураһында иғлан иткән. Шунан һуң уларҙы «ысын пастырҙар» алмаштырған. Шуның менән Давид үҙ маҡсатына ирешкән — сиркәүҙе батша власы таянысына әйләндергән.
Чкондидели-мцигнобартухуцеси вазифаһын тәғәйенләү
Грузин һарайында элек-электән батша канцелярияһына етәкселек иткән мцигнобартухуцеса вазифаһы булған. Ул вазифаны ғәҙәттә билдәһеҙ ҡатламдан сыҡҡан ғалим монах биләгән. Идаралыҡ эштәрен яҡшы белгән мцигнобартухуцес батшаның иң яҡын кәңәшсеһе булған һәм һарайҙа ҙур абруй менән файҙаланған.
Давид IV сиркәү эштәренә туранан-тура ҡыҫылырға хоҡуғы булмағанлыҡтан, ул тоғро администратор-монахты тәғәйенләгән, Георгийҙы, Чкондидиҙың (хәҙерге Мартвили) архиепискобы итеп тәғәйенләгән һәм батша мцигнобартухуцесы епископ-чкондидел була алырлыҡ ҡағиҙә булдырған. Шулай итеп, чкондидел-мцигнобартухуцес вазифаһы барлыҡҡа килгән. Был вазифаны биләгән кеше бер үк ваҡытта батша чиновнигы һәм юғары ранглы сиркәү пастыры бурыстарын да атҡарған.
Хәрби реформа
Сәлжүктәрҙе Грузиянан ҡыуып сығарыу яңы баҫып инеүҙәрҙән азат итмәгән, сөнки күрше Ҡаф тауы илдәре (Әрмәнстан, Ширван, Рани) һаман сәлжүкәтәр ҡулында булған.
Давид IV үҙенең батшалығында Төньяҡ Ҡаф тауы, Көньяҡ Рәсәй тигеҙлектәрендә күсенеп йөрөгән ҡыпсаҡтарҙы саҡырған. Грузиндар, ҡыпсаҡтар менән дуҫтарса мөнәсәбәттә булғанлыҡтан, уларҙың йолаларын һәм йәшәү рәүешен яҡшы белгән. Давид IV батшаның икенсе ҡатыны ҡыпсаҡ башлығының ҡыҙы булған.
Кенәз Владимир Всеволодович Мономах Русь биләмәләренән Төньяҡ Ҡаф тауында төпләнгән ҡыпсаҡ ҡәбиләләренең береһен ҡыуған. Давид IV батша ҡыпсаҡ ҡәбиләләре башлыҡтары менән һөйләшеүҙәр алып барған һәм уларҙы Грузияға күсергә күндергән.
Давид IV күскенселәргә ер биргән, уларҙы ултыраҡ тормошҡа күсергә дәртләндергән. Мәжүсиҙәр ваҡыт үтеү менән христианлыҡҡа ылыҡтырылған, грузин тормош тәртибенә яраҡлашҡан һәм урындағы халыҡ менән. Ҡыпсаҡ һуғышсыларынан отрядтар формалашҡан, тейешле хәрби өйрәнеү үткәс, батша арсеналдарынан ҡорал һәм батша өйөрөнән аттар алған.
Шулай итеп, Давид IV батша ҡулы аҫтында 40 000 ҡыпсаҡ һыбайлыһы тупланған. Бынан тыш, батша үҙенең йәнһаҡсылар отрядын биш мең кешегә тиклем арттырған һәм ул «монаспа» тип аталған.
Давид IV батшаның вафаты
Давид IV Төҙөүсе 1125 йылдың 24 ғинуарында вафат булған. Гелат монастыры комплексына ингән урында ерләнгән. [[Православие|Православие сиркәүе уны изгеләштергән — иҫкә алыу көнө:.
Ғаиләһе
Константине Симонович Гамсахурдиа ҡыпсаҡ башлығы Атрактың ҡыҙы (Атрахи Шараганович) — Гурандухтҡа өйләнгәненә тиклем Давидтың Русудан тигән айырылған ҡатыны булған икән тигән мәғлүмәт тарихи яҡтан раҫланмаған, тип билдәләгән, ә Матфей Эдесский, XII быуат хронисы, Давидтың әрмән милләтле ҡатынынан Деметре I (Деметрий) исемле законлыулы булған тип хәбәр иткән.
Балалары:
Иҫтәлек
Давид батша исеме менән Тбилисиҙағы Давид Агмашенебели проспекты аталған.
Абдразаҡов Оморҙаҡ Ишдәүләт улы
Биографияһы
Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Әйле улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Әбдрәзәк ауылында йәшәгән.
Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1812 йылда кавалериянан генерал П. Х. Витгенштейн ҡарамағында конвой хеҙмәтен үтәй.
1813 йылда 4-се Башҡорт атлы полкы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. Прапорщик званиеһын ала.
1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 1-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 4-се һәм 14-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1813 йылдың декабрендә 4-се Башҡорт атлы полкы Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә һәм уның составында Оморҙаҡ Абдразаҡов Парижға ҡәҙәр барып етә. 1814 йылдың февраленән 4-се Башҡорт атлы полкының штабы Минск ҡалаһында була, шул уҡ йылдың ноябрендә полк туған яғына юл тота.
Берендей (балалар дендропаркы)
Берендей (балалар дендропаркы) (Русская Швейцария) — Башҡортостан Республикаһының Бөрө ҡалаһында урынлашҡан биологик дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Тарихы
Паркка 1995 йылдың 18 апрелендә Ольга Сергеевна Волочкова нигеҙ һалған. Инновацион проект буйынса 3,5 гектарҙан ашыу майҙанда мәктәп уҡыусылары паркка нигеҙ һалған. «Берендей» балалар дендрология паркы - беҙҙең республикала балалар нигеҙ һалған берҙән-бер парк. Паркта 20 йылға яҡын сәскәләр, ҡыуаҡтар һәм ағастар үҫтереү буйынса эш алып барыла. Балалар үҙаллы үҫемлектәрҙе күҙәтә һәм хатта тикшеренеү эштәре алып бара. 2012 йылда "Берендей" денропаркының уҡыу класында Рәсәйҙә тәүге Алма музейы асыла. Был ваҡыт эсендә мәктәп уҡыусыларының һәм педагогтарҙың, район халҡының 200-ҙән ашыу эше тупланған. Улар «Биҙәү-ҡулланма ижады», «Башҡортостан Республикаһында баҡсасылыҡ тарихы һәм уны үҫтереү», «Бөтә донъянан сувенирҙар» экспозицияларының нигеҙен тәшкил итә. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге №673-р ҡарары менән 2005 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһының махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһе иҫәпләнә.
Тасуиррламаһы
Парк 3.5 гектар майҙанды биләй. Ул Бөрө ҡалаһының Карл Маркс һәм Сәтләүекле урамдары араһында урынлашҡан. Уның биләмәһендә һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә, улар Алыҫ Көнсығыш, Амур буйы төбәктәренән, шулай уҡ Ҡытайҙан, Япониянан сығарылған. Бында алыҫ илдәрҙән дә интродуценттар (ҡыуаҡлыҡтар һәм ағастар) бар: Балҡан ярымутрауынан (форзиция), Төньяҡ Американан (падуболистик магния), Урта Азиянан (артыштар коллекцияһы). Дендрпаркта өс баҫҡыслы шарлауыҡлы бормалы формалағы үҙ һыу ятҡылығы ла бар. Һыу ятҡылығы янында дарыу үҫемлектәренең бер нисә төрө, шулай уҡ Ҡыҙыл китапҡа индерелгән уникаль үҫемлектәр (сальвиния абағаһы) үҫә. «Берендей» дендропаркында түбәндәге бүлектәр бар:
Сәскә-декоратив бүлек
Был бүлеккә бер йыллыҡ сәскәләр, күп йыллыҡтар, ксерофиттар һәм матур сәскә атҡан ҡырағай үҫемлектәр инә. Бер йыллыҡтарҙың коллекцияһы «Сәскәләр әлифбаһы»нан ғибәрәт: - «А» хәрефенә: астралар һәм агератум, алиссум; - «Б» хәрефенә: гөлзәмин, бәрхәт гөл; - «В» хәрефенә: васильки - зәңгәр сәскә, виола - миләүшә. Виола - ике йыллыҡ үлән, ләкин февраль-март айҙарында тупраҡҡа ултыртҡандан һуң ул июндән алып ҡырау төшкәнсе сәскә ата. Георгин коллекцияһы паркта айырым урын биләй! Рәсәйҙә генә уларҙы шулай тип йөрөтәләр, халыҡ-ара классификация буйынса был тантаналы сәскә Далия тип атала. Георгиндарҙы классификациялау ярайһы ҡатмарлы: георгиндар декоратив, нимфей һәм кактуслы, яғалы һәм башҡа төрҙәргә бүленәләр.
Емеш-еләк культуралары бүлеге
Был бүлек орлоҡло культураларының помологик коллекцияһынан (помология - алмағас сорттарын өйрәнеүсе фән), еләк ҡыуаҡтарынан һәм ваҡ ҡыуаҡлыҡтарҙан (ер еләге) ғибәрәт. Дендропаркта емеш-еләк баҡсаһы 1995 йылдың көҙөндә булдырылған. Дендропаркта 80 алмағас, 23 сорт үҫә. Орлоҡ культураларына груша ла инә. Иң тәмле районлаштырылған сорт - «Северянка», емештәре ҡаты, һутлы, яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш тә һәйбәт, бер айға тиклем һаҡланыуы мөмкин. Экскурсиялар ваҡытында ҡунаҡтар ҙур ҡәнәғәтлек менән виноградты тәмләп ҡарай. Әммә иң ылыҡтырғысы - ашарға яраҡлы айыу баланы, «Голубое веретено» сорты, уның емештәре яҡынса 12 июндә өлгөрә, был яратҡан ер еләгенән ике аҙнаға алдараҡ.
Интродуценттар бүлеге
Интродуценттар - ул тыуған төйәге булып башҡа материктар һәм илдәр торған ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар. Экспозицияла: Европа форзицияһы, тыуған төйәге - Балҡан ярымутрауы; падуболист магонияһы - мәңге йәшел ҡыуаҡлыҡ, тыуған ере Америка. Форзиция апрель аҙағында сәскә ата башлай. Магония - бик матур баллы ағас, сәскә атҡанда һәм көҙгөһөн емеш биргән ваҡытта декоратив. Емештәре ҡара-күк, ҡара тиерлек төҫтә, ашарға яраҡлы, бик күп антиоксиданттар һәм В төркөмө витаминдарынан тора. Был уны кеше һаулығы өсөн ҡара көртмәле менән бер тиң ҡиммәткә ҡуя. Артыштар коллекцияһы казак артышынан (тыуған ере Европа, Урта Азия) һәм Себер артышынан (тыуған ере Себер, Ҡытай) ғибәрәт. Паркта йыл һайын емештәр - лимон тәме һәм С витамины күп булған һары үҙенсәлекле алмалар барлыҡҡа килтереүсе япон айваһы (хеномелес) бар. Япониянан матур ҡуйы ҡыҙыл япраҡлы Тунберг барбарисы, ҡытыршы дейция, япон спиреяһы  интродукцияланған. Төньяҡ Американан ялған акация робинияһы (Аҡ акация), биш япраҡлы ҡыҙғылт виноград лиана, көмөш һымаҡ мүк, бигно формаһындағы катальпа, ҡытыршы дейция, ҡан-ҡыҙыл ҡарағат, хуш еҫле ҡурай еләге, аҡ ҡар еләге, алтынһыу ҡарағат килтерелгән. Алыҫ Көнсығыштан осло актинидия, Гиннал сағаны, үрмәле лианаларҙан эре тажлы үрмәғыуаҡ, себер лианаһы, түңәрәк япраҡлы ағасирен  төрҙәре индерелгән. Урта диңгеҙ буйынан индерелгән грек сәтләүеге дендропаркта 12 йыл буйына үҫә, сәскә ата һәм бер аҙ емеш бирә. Бөтә был үҫемлектәр «Берендей» дендрология паркында яҡшы ҡышлайҙар, күптәре емеш бирә, ә ат каштаны (тыуған ере Балҡан ярымутрауының көньяғы) йыл һайын 100-ҙән ашыу сәтләүек бирә, уларҙан үҫентеләр аллеяһы үҫеп сыҡҡан.
Дендрология бүлеге
Башҡортостан урмандары 20 төп ағас төрө менән барлыҡҡа килгән. Тәү сиратта был ылыҫлылар: ябай ҡарағай, себер шыршыһы, Сукачев ҡарағасы, кедр ҡарағайы һәм себер аҡ шыршыһы. Ҡарағай менән ҡарағас йыш ҡына бергә үҫә һәм асыҡ ылыҫлы урмандар барлыҡҡа килтерә. Себер шыршыһы ябай шыршыға ҡарағанда йышыраҡ осрай, сөнки ҡаты климат шарттарына яҡшыраҡ яраҡлашҡан. Аҡ шыршы-ҡарағай урмандары ҡара ылыҫлы тайга барлыҡҡа килтерә. Япраҡлы урмандар: ябай имән һәм уның юлдаштары - ваҡ япраҡлы йүкә, ҡара саған, йыла. Был дүрт урман тоҡомо урман аҫты ҡыуаҡлығы - сәтләүек ағасы, сөйәлле зелпе, урман айыулығы менән бергә ҡуйы күләгәле киң япраҡлы урмандар барлыҡҡа килтерә. Ваҡ япраҡлы урмандар өлгөһө булып сөйәлле ҡайын һәм уҫаҡ тора.
Яһалма һыу ятҡылығы һәм һыу яны үҫемлектәре
Һыу ятҡылығы - ҡаҙылған түңәрәк котлован, тәүҙә ул ҙур булмай, һуңынан уны оҙонайтып, бормалы форма бирәләр. Һыу ятҡылығы ямғыр һәм ҡар һыуҙары менән тула, ә төп һыу менән тәьмин итеү - һыу 60 метр тәрәнлектәге скважинанан бирелгән өс баҫҡыслы шарлауыҡтан. Сважина тәрән насос менән тәьмин ителгән, һыу иҫ киткес таҙа, ГОСТ буйынса эсәр, әммә ярайһы уҡ һалҡын, Цельсий буйынса -6 градусҡа тап килә. Паркта яһалма һыу ятҡылығының һыу көҙгөһө өс йөҙ квадрат метр самаһы тәшкил итә. Һыу - һыу һәм һыу яны үҫемлектәренең тәбиғи йәшәү мөхите. Улар һыуҙы кислород менән туйындыралар һәм балыҡтар, башҡа һыу хайуандары: ҡуңыҙҙар, умыртҡаһыҙҙар, уларҙың ҡарышлауыҡтары өсөн һыйыныу урыны, туҡланыу булдыралар. Дендропаркта талдар коллекцияһы (салицетум) һыу ятҡылығы ярҙары буйлап урынлашҡан һәм түбәндәге төрҙәрҙе үҙ эсенә ала: мурт тал; шар рәүешле тал, немецтар тарафынан 18 быуатта Германиянан индерелгән, тип фараз ителә (профессор А.Ю.Кулагин менән шәхси әңгәмәләшеүҙән); боролмалы формалы вавилон талы;  каспий талы; аҡ бөҙрә тал. Каспий талын һәм аҡ талды «Ивушка» мәктәп урман хужалығы ағзалары сыбығынан изделиелар үреү өсөн файҙалана. Ошо уҡ маҡсатта Сукачев талы плантацияһы һалынған.
Альп тауы
Тәрән котлован ҡаҙылғанда, эргәлә ҙур тау барлыҡҡа килгән. Һәм Альп тауын булдырыу идеяһы шунда уҡ тормошҡа аша. Альп тауы - ул таштар һәм башҡа декоратив элементтар менән берлектә, һыу һәм туҡлыҡлы матдәләр етешмәүенә сыҙамлы, талымһыҙ декоратив күп йыллыҡ үҫемлектәр коллекцияһы. Альпинарийҙа киң таралған үҫемлектәр: ҡалын япраҡлы бадан, ҡанлы-ҡыҙыл гейхера, яҙғы бабасыр уты, тәпәш ирис, Альп күгәрсен күҙе, яҙғы һәм ябай кәзә һаҡалы, күкбаш. Яҡтылыҡ дәрәжәһенә мөнәсәбәте буйынса үҫемлектәр бүленәләр: яҡтылыҡ яратыусыларға: альп арабисы, йәки ҡырҡма тел, бабасыр уты кеүек вероника, ҡыйғас ҡәнәфер, үлән ҡәнәфере, гипсофила (кермек), йәйелеүсән гипсофила, иберис, ҡуян кәбәҫтәләре: зәһәр, Эверс, бөгөлгән, иҫ киткес; кейәү үләне, ҡаҙ үләне, зыягөл, беҙ һымаҡ шлокс. ярым күләгәгә сыҙамлыларға: тәңкәле дөйә үләне, һинд дюйшенияһы, үрмә кәрләс, күк йондоҙ, хуш еҫле миләүшә; күләгәгә сыҙамлыларға: тәңкә үлән, Европа тайтояғы, урман ынйыһы, һаҙ күгәрсен күҙе, таштишәр үлән, хоста. Бынан тыш, Альпинарийҙа һуғанбашлылар үҫә: тюльпандар, гиацинттар, крокустар, сциллалар, һөтлөкәйҙәр, көҙгө сәскә.
Әһәмиәте
Дендропарк фәнни, белем биреү, мәҙәни-ағартыу, тәжрибә-производство әһәмиәтенә эйә. Дендрпаркта урындағы флораның төрлө ағас үҫемлектәрен һәм донъяның башҡа стандарынан индерелгәндәрен күрһәтәләр, улар өҫтөндә даими күҙәтеүҙәр үткәрәләр: ағас һәм ҡыуаҡтарҙың фенологияһын, уларҙың үҫеү һәм үҫеш үҙенсәлектәрен, орлоҡ һәм вегетатив үрсеү ысулдарын өйрәнәләр. Дендропарктың төп бурыстарының береһе - ағас үҫемлектәрҙе интродукциялау, урман хужалығында, һаҡлағыс урман үҫтереүҙә, йәшелләндереүҙә файҙаланыу өсөн иң сыҙамлы һәм һөҙөмтәле төрҙәрҙе һәм формаларҙы һайлап алыу. Орлоҡтарҙы, ҡиммәтле тоҡом һәм формалағы үҫентеләрҙе һәм үҫентеләрҙе таратыу буйынса эш ҙур әһәмиәткә эйә. Берендей балалар дендропаркында уҡыусыларға хеҙмәт тәрбиәһе һәм өҫтәмә экологик-биологик белем биреү, уларҙы үҫемлектәр үҫтереү һәм һаҡлау буйынса практик эшмәкәрлеккә йәлеп итеү, тәжрибә-тикшеренеү эштәрен дөрөҫ ойошторорға, уҙғарырға һәм рәсмиләштерергә өйрәтеү, уҡыусыларҙа экология-биология һәм ауыл хужалығы профиле һөнәрҙәренә ҡыҙыҡһыныу уятыуға булышлыҡ итеү, һауыҡтырыу, эстетик тәрбиә һәм сәләмәт йәшәү рәүеше нигеҙҙәрен булдырыу элементтары менән үҫтереүсе мөхит булдырыу өсөн шарттар булдырылған. Йәй һайын «Берендей» балалар дендрология паркында 14-18 йәштәрҙәге 60-ҡа яҡын үҫмер эшләй. Дендрология паркы биләмәһендә екән үреү, балсыҡтан, башҡа тәбиғи материалдан әүәләү буйынса оҫталыҡ дәрестәре уҙа. Һуңғы йылдарҙа сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалауҙың яңы йүнәлештәре барлыҡҡа килде: йәшел коктейлдәр һәм фитосәйҙәр буйынса оҫталыҡ дәрестәре. Тәрбиәләнеүселәрҙең ижади һәләттәре уҡыусыларҙың экскурсия эшмәкәрлеген ойошторғанда тормошҡа ашырыла. Уҡыусылар производство бригадаһының эше процесында хеҙмәт һәм иҡтисади тәрбиә биреү бурыстары уңышлы тормошҡа ашырыла. Тәжрибә һәм уҡытыу-тикшеренеү эшен башҡарыу - балалар дендрология паркы эшендә эшмәкәрлектең өҫтөнлөклө төрө. Йыл һайын дендропаркта үҫемлектәр интродукцияһы, сәскәселек һәм ландшафт дизайны, баҡсасылыҡ һәм йәшелсәселек буйынса тикшеренеү эштәре уҙғарыла.
Катаев Олег Александрович
Биографияһы
Харьковта 1923 йылдың 25 ноябрендә тыуа. 1930-сы йылдарҙа Кировта йәшәй. 1941 йылда Брянск урман техник институтына уҡырға инә, институт һығыш ваҡытында Киров ҡалаһына эвакуацияланған була. 1943 йылдан алып Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғансы бомбардировка авиация ғәскәрҙәре сафында һуғыша. 1948 йылда Ленинград урман техник академияһында уҡыуын тамамлай. Диплом эше һыбашҡыны (смолевка еловая) тикшереүгә арналған була. 1948 йылда аспирантураға уҡырға инә. Катаев Римский-Корсаков Михаил Николаевич (1873—1951) етәкселегендә уҡый башлай, ә инде 1952 йылдаПавел Николаевич Тальман етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Эшенең темаһы булып «Вторичные вредители хвойных древостоев Калининградской области и меры борьбы с ними» тора. Диссертацияһын яҡлағандан һуң, ғүмеренең аҙағына тиклем Урман техник академияһында эшләй, 10 йылдан ашыу урман хужалығы факультетының деканы була. 1983 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм уға профессор дәрәжәһе бирелә. 2006 йылдың 11 авгусында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Катаевтың ғилми тикшеренеүҙәре урман энтомологияһы бәйле. Ул урмандарҙың ҡороуы проблемаларын хәл итеүгә ҙур өлөш индерә һәм ибының ғәйеплеһе урман ҡабыҡ ҡуңыҙы икәнен асыҡлай. Ылыҫлы орлоҡ әҙерләү һәм һаҡлау ысулдарын камиллаштыра, бөжәктәрҙең, ҡоротҡостарҙың һанын иҫәпләү ысулы менән урмандарҙы һаҡлау ысулын таба. СССР-ҙың төрлө төбәктәренә бик күп экспедициялар ойоштора.
Педагогик һәм ойоштороу эшмәкәрлеге
Катаев етәкселегендә 17 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Ул урман энтомолгияһы һәм урмандарҙы һаҡлау буйынса уҡытыу пландары һәм стандарттарын төҙөй. Ул бер нисә киң ҡулланылған уҡыу әсбаптарын яҙған.
Бер нисә ғилми журналдарҙың редколлегияһы составына инә. Оҙайлы ваҡыт Фәндәр Академияһының Зоология институты һәм Мәскәү дәүләт урман университетының энтомология буйынса идаралығы ҡарамағындағы диссертация советы составына инә. 1997 йылда Русэнтомология йәмғиәтенең почетлы ағзаһы итеп һайлана, ә 1989 йылда йәмғиәттең вице-президенты була. Күп һанлы Ватан һәм халыҡ-ара конференциялары нда ҡатнаша.
Хәтер
2007 йылдан алып йыл һайын Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты һәм Рус энтомологя йәмғиәте «О. А. Катаев хөрмәтенә уҡыуҙар» үткәрә.
Һайланма әҫәрҙәре
120-гә яҡын публикациялар, дәреслек һәм монографиялар авторы, , шул иҫәптән
Илей-Шор
Илей-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Намибия
Намибия Республикаһы Намибия (ингл. Namibia Слушатьi/nəˈmɪbiə/, /næˈ-/ )), рәсми исеме — Намибия Республикаһы (ингл. Republic of Namibia [rɪˈpʌblɪk ɒv nəˈmibiə]); 1968 йылға тиклем — Көньяҡ-Көнбайыш Африка — Африкалағы дәүләт. Төньяҡта Ангола һәм Замбия, көнсығышта Ботсвана, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта Көньяҡ Африка Республикаһы менән сиктәш; көнбайыш ярҙарын Атлантик океан һыуҙары йыуа.
Майҙаны 824,3 мең км². Халыҡ һаны 2 533 794 кеше тәшкил итә (2017 йыл баһаһы). Уның баш ҡалаһы — Виндхук. Ил менән 5 йылға һайланған президент һәм ике яҡлы парламент идара итә.
Намибияның халыҡ-ара рейтингтары төрлөсә: унда матбуғат азатлығы юғары, Африкала иң һөҙөмтәле хөкүмәттәрҙең береһе, әммә шул уҡ ваҡытта коррупцияның кимәле уртасанан юғары һәм кеше потенциалының үҫеш кимәле уртаса.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы (1990), Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы (1995).
Географияһы
Намибияның төп өлөшөн илдең үҙәген биләгән ҡалҡыулыҡтар тәшкил итә. Унда иң бейек нөктә (Кёнигштайн тауы (Брандберг, 2606 м) урынлашҡан. Көнбайыштан үҙәк яҫылыҡ — Атлантик океанға килеп сығыусы Намиб сүллеге, көньяҡтан — Оранжевый йылғаһы, көнсығыштан көнсығыштан 20 м һәм 21 м градус көнсығыш оҙонлоҡ һәм Калахари сүллектәре менән сикләнгән. Каприви һыҙаттарын һәм илдең ситке төньяғын джунглиҙар биләй.
Намибияла йылғалар аҙ, һәм уларҙың күбеһе билдәле бер осорҙа ғына тулылана. Ндонга телендәге ҡоро каналдар (илдең төньяғында йәшәгән овамбо кешеләре һөйләшә) ошана тип атала: ямғырҙар миҙгелендә улар тулыланып, биләмәнең 60 процентына тиклем һыу аҫтында ҡала ала. Намибияның иң ҙур йылғалары — Оранжевый, Фиш (уның каньоны ҙурлығы буйынса АҠШ-тың Ҙур каньонынан һуң донъяла икенсе урында тора), Окаванго (Ботсванала Окаванго дельтаһы тип аталған ҙур һаҙлыҡҡа ҡоя).
Илдең иң ҙур ҡалаһы — баш ҡала Виндхук. Башҡа ҙур ҡалалары — Уолфиш-Бей, Свакопмунд, Ошакати, Хрутфонтейн, Китмансхуп, Цумеб, Гобабис.
Намибияның көньяғында биотөрлөлөктөң мөһим сығанағы булып торған ике экотөбәк бар: Суккулентлы Кару һәм Нама-Кару.
Этимологияһы
1890 йылдан алып Беренсе донъя һуғышына тиклем ил Германия Көньяҡ-Көнбайыш Африкаһы, ә һуңынан «Көньяҡ-Көнбайыш Африка» тип атала. 1968 йылдың 12 июнендә БМО Генераль Ассамблеяһының А/RES/2372 (XXII) ҡарары буйынса уға «Намибия» исеме бирелә. Топоним илдең көнбайыш ярындағы Намиб сүллеге исеменән алынған, был исем ерле нама халҡы теленән килеп сыҡҡан. Бынан һуң КАР тағы ла 20 йыл илде оккупациялауын дауам итә, тик 1988 йылда ғына Намибиянан китергә ризалаша. 1990 йылдың 21 мартында БМО-ның Генераль секретары Хавьер Перес де Куэльлар һәм Көньяҡ Африка Республикаһы президенты Фредерик Виллем де Клерк ҡатнашлығында Намибияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә.
Тарихы
Борон Намибия территорияһында бушмен (сан) ҡәбиләләре (һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнгән) йәшәгән, һуңыраҡ унда готтентоттар — нама һәм дамара (күсмә малсылар) килгән.
Яҡынса XVI быуаттан төньяҡтан банту ҡәбиләләре — гереро, овамбо, каванго, йейе, тсвана һәм башҡалар үтеп инә башлай. ХХ быуат аҙағында овамболар герероларҙы, шулай уҡ готтентоттарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. 1830-сы йылдарҙа Кап колонияһынан ҡабат килгән юлбашсы Йонкер Африканер етәкселегендә готтентот ҡәбиләһенән намалар герерро һәм дамара ҡәбиләләрен буйһондора.
Европалылар был ҡоролоҡ булған ерҙәргә сағыштырмаса һуң килә — 1878 йылда ғына Бөйөк Британия Уолфиш-Бейҙы Кап колонияһына ҡуша. 1883 йылда немец сауҙагәре Адольф Людериц яр буйындағы бер участканы Ангра-Пекен бухтаһы районында нама ҡәбиләһенең урындағы етәкселәренең береһенән 200 мылтыҡ һәм 100 фунт стерлинглыҡ тауар биреп һатып ала.
1890 йылғы инглиз-герман килешеүенә ярашлы, хәҙерге Намибияның бөтә яры, Уолфиш-Бей ҡултығынан тыш, Германияға ҡарай. Шулай итеп, Германия көньяҡ-көнбайыш Африка колонияһының сиктәре билдәләнә.
Германия властары урындағы халыҡ ерҙәрен биләгән аҡ колонистарҙың килеүен хуплай. 1904 йыл башында юлбашсы Самуэль Магареро етәкселегендә гереролар баш күтәрә һәм йөҙҙән ашыу немец күскенсеһен үлтерә. Германия Көньяҡ-Көнбайыш Африкаға генерал Лотар фон Трота етәкселегендә 14 мең һалдат ебәрә, ул герероларҙың барыһы ла илдән ҡыуылырға тейешлеген иғлан итә. Ватерберг янындағы алышта гереролар еңелеүгә дусар була. Иҫән ҡалғандар Калахари аша Британия Бечуаналенд биләмәһенә (хәҙер Ботсвана) барып етергә тырыша: Бөйөк Британия, фетнәне дауам итмәһәләр, герероларға һыйыныу урыны бирергә вәғәҙә итә. Күптәр был күсенеүгә сыҙай алмай һәләк була.
1905 йыл мәғлүмәттәре буйынса, немецтар беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәргәндә, Көньяҡ-Көнбайыш Африкала яҡынса 25 000 гереро кешеһе башлыса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар, тороп ҡала. Улар, инглиздәр һуғыш ваҡытында бурҙарға (этник төркөм) ҡаршы ойошторған кеүек, концентрацион лагерҙарға урынлаштырыла.
Герероларҙың фетнәһе баҫтырылғандан һуң күп тә үтмәй, намалар немецтарға ҡаршы сыға. Уларҙың лидерҙары Хендрик Витбоой һәм Якоб Моренга була. Хәрби хәрәкәттәр 1907 йылдың мартына тиклем бара. Моренг килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң да һәм партизандар һуғышы туҡтамай. Ихтилал ваҡытында һәләк булған намаларҙың һанын төрлөсә (40 000 тирәһе) баһалайҙар.
Беренсе донъя һуғышы барышында, 1915 йылда, Көньяҡ Африка Союзы ғәскәрҙәре Намибияны баҫып ала. 1920 йылда ул Милләттәр лигаһынан Көньяҡ-Көнбайыш Африка менән идара итеүгә мандат ала. Лига эшмәкәрлеген туҡтатҡас, КАР мандатты тапшырыуҙан баш тарта һәм территорияны контролдә тотоуын дауам итә, унда апартеид режимы урынлаштыра. КАР Намибияны илде Африканың «дошман» дәүләттәренән һаҡлаусы буфер итеп ҡарай. Намибияның аҡ әҙселеге Көньяҡ Африка Республикаһы Парламентында күрһәтелә. 1878 йылдан алып Кап колонияһының бер өлөшөн тәшкил иткән һәм Германияның Көньяҡ-Көнбайыш Африка составына инмәгән Уолфиш-Бей инглиздәр тарафынан 1915 йылда Көньяҡ-Көнбайыш Африка составына индерелә һәм 1970-се йылдар аҙағында ғына Көньяҡ Африкаға ҡайтарыла. Шулай итеп, БМО-ның деколонизация тураһындағы декларацияһы ҡабул ителгән мәлдә (1960) Уолфиш-Бей ҡалаһы Намибия составына инә, һөҙөмтәлә БМО ағзаһы булған дәүләттәр уның Көньяҡ Африка Республикаһына кире күсеүен танымай. Уолфиш-Бей 1994 йылда Намибия контроленә күсә.
1966 йылдан Көньяҡ-Көнбайыш Африка Халыҡ ойошмаһы (СВАПО) Көньяҡ Африка Республикаһынан бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш башлай. СВОПО базалары Ангола һәм Замбия территорияһында урынлашҡан була, һәм уларҙы Советтар Союзы хуплай: СВОПО-ның рәсми идеологияһы булып марксизм тора. Нәҡ шул ваҡытта «Намибия» исеме тәүге тапҡыр ҡулланыла. Халыҡ-ара берләшмә шулай уҡ КАР-ҙың территория менән идара итеү хоҡуғын танымай. Тик 1988 йылда ғына Көньяҡ Африка Республикаһы властары Намибиянан сығырға ризалаша. 1990 йылдың 21 мартында БМО-ның Генераль секретары һәм КАР Президенты ҡатнашлығында Намибияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә.
Намибияның беренсе президенты СВАПО лидеры Сэм Нуйома була. Ул был вазифаны өс мөҙҙәт биләй. 2005 йылдың 21 мартында Элекке ер министры Хификепунье Похамба Намибия президенты була, ул 75 проценттан ашыу тауыш йыя.
Халҡы
thumb|300px|2011 йылға илдәр буйлап өлкәндәр араһында [[ВИЧ-инфекцияның таралыуы
]] Намибияла 2 746 745 кеше йәшәй (2020 йыл).
2010 йыл иҫәпләүҙәре буйынса, Намибия халҡының йыллыҡ үҫеше 2,2 %. Тыуым 1000 кешегә 29,2 тәшкил итә, үлем осраҡтары — 1000 кешегә 7,2. 2015 йылда уртаса ғүмер оҙонлоғо — 64,39 йыл.
Этнос-раса составы: Халыҡтың күпселеген (80 процент) банту ғаиләһе халыҡтары тәшкил итә — башлыса овамбо (50 проценттан ашыу), шулай уҡ гереро (7 процент) һәм башҡа ҡәбиләләр. Койсан халыҡтары — нама (5 %) һәм бушмендар (3 %).
6,5 % «төҫлө» (улар күпселек) һәм «бастер» (башлыса Виндхуктан көньяҡҡа табан Рехобот ҡалаһы тирәләй тупланған общинала йәшәй) тигән метистарға тура килә.
Халыҡтың 5,7 % аҡ тәнлеләр — голланд, инглиз, португал, француз һәм немец колонистары вариҫтары (һуңғыһының бер өлөшө немец мәҙәниәтен һәм телен һаҡлай). Намибияла күпселек аҡ тәнлеләр һәм төҫлө кешеләр африкаан телендә һөйләшә һәм мәҙәниәт һәм ғөрөф-ғәҙәттәр буйынса Көньяҡ Африка Республикаһы аҡтарынан һәм төҫлөләренән бер ни менән дә айырылмай. Шулай итеп, Намибияла 104 000 африканер һәм яҡынса 35 000 намиб немцы йәшәй.
Күптәр немец телендә һөйләшә — яртыһынан күберәге уның әҙәби формаһын, ҡалғандары — аш-һыу диалекты (кухендойче) белә. 1990 йылға тиклем рәсми телдәр немец һәм африкаан телдәре була.
Намибияның мөһим телдәре:
15 йәштән өлкән кешеләр араһында белем кимәле 85 процент тәшкил итә.
Административ бүленеше
1977 йылдан 1992 йылға тиклем Намибия 26 өлкәгә бүленә. 1992 йылдың авгусында өлкәләр 13 өлкәгә (regions) үҙгәртеп ҡорола, улар үҙ сиратында 102 өлкәгә бүленә (һайлау округтары) (constituencies). 2002 йылда һайлау округтары һаны 107-гә тиклем арттырыла. 2013 йылдың 9 авгусында Окаванго өлкәһе Көнсығыш Каванго һәм Көнбайыш Кавангоға бүленә.
Эске сәйәсәте
Намибия бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышта ярҙам иткән дәүләттәр, шул иҫәптән Ҡытай, Рәсәй һәм Куба менән тығыҙ бәйләнештә тора. Намибия Көньяҡ Африка төбәгендә иҡтисади һәм сәйәси бәйләнештәрҙе нығыта: Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе һәм Көньяҡ Африка таможня союзы ағзаһы булып тора. Намибия артабанғы төбәк интеграцияһы яҡлы.
Росслин
Рослин (Rosslyn) — Арлингтон округтын иң эре микрорайоны. Виргиния дәүләтендә.
Микрорайон Вашингтон федераль округы менән сиктәш (Потомак айыра).
Оло Якла
Оло Якла — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бакурка
Бакурка (Бакур) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сердоба йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Великое күле (Мәскәү өлкәһе)
Великое күле — Мәскәү өлкәһе Шатура районының Кривандинский ауыл биләмәһендәге күл. Туголесский күл төркөмөнә ҡарай. Ҡушма ҡылым аша Глубокое, Долгое, Миловское күлдәре менән тоташҡан.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Майҙаны — 4,1 км² (410 гектар), оҙонлоғо — яҡынса 2490 м, киңлеге — яҡынса 2020 м. Күлдең ярҙары ялпаҡ, һаҙлыҡлы, торф менән ҡапланған.
Тәрәнлеге — 0,5-1,5 м, максималь тәрәнлеге 4,2 метрға етә. Төбө ләмле, торф менән ҡапланған. Торфлы һыуы ҡара-көрән төҫөндә.
Күл интенсив рәүештә һыу үләндәре менән ҡаплана, улар араһына һыу үҫемлектәренән ҡамыш, уҡъяпраҡ,, элодея, рдест, канада дөгөһө, , томбойоҡ, екән, мамыҡбаш, ҡарабойҙай инә. Күл һәм уның янындағы карьерҙар зоология заказнигы булып тора, бында Мәскәү өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән сфагнум һәм йәйенке аҡ подосиновик үҫә. Күлдә ике төр табан балығы, карп, ҡарабалыҡ һәм ҡорман балығы бар. Яҙ көнө Долгок күленән бында суртан, алабуға, сабаҡ балыҡтары инә. Күлендә бысраныуын һәм үҫемлектәр менән ҡапланыу арҡаһында ҡайһы бер балыҡ төрҙәре юҡҡа сыға. Күл тирәһендә Мәскәү өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән мөгөҙморон ҡуңғыҙын осратырға мөмкин. <references group="" responsive="">
Асҡын заказнигы
«Асҡын» заказнигы ("Аскинский" заказник) — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоологик ҡурсаулығы. Хайуандарҙың һирәк төрҙәре популяцияларын, һунар йәнлектәрен тергеҙеү маҡсатында ойошторола (1963).
Географик урыны
Асҡын районы Ҡашҡа ауылы төньяҡ-көнсығышҡа табан 10 саҡрым алыҫлыҡта Өфө йылғаһы уң ярында урынлашҡан. Майҙаны 16,6 мең га, урман менән ҡапланған өлөшө 80 % тәшкил итә. Рельефы Сарс йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Көнгәк йылғаһы үҙәндәре менән йырғыланған яҫылыҡтан тора. Карст үҫешкән.
Үҫемлектәре
Миләш, әлморон, муйыл, айыу баланынан торған ваҡ ағаслыҡтары булған икенсел ҡайын-уҫаҡ, йүкә һәм төп ҡарағас-ҡарағай урмандары таралған. Ҡурсаулыҡта үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай, себер  зигаденусы, таплы кәкүк ситеге, урал зыягөлө үҫә.
Сароникос
Саронико́с, Сароник ҡултығы , Афина ҡултығы (Σαρωνικός κόλπος) — Греция ҡултығы, Эгей диңгеҙенең иң ҙур ҡултығы. Ҡултыҡҡа инеү көнсығыштағы Сунион морононан көньяҡ-көнбайыштағы Скилеон (Скиллей) моронона тиклем йәйелгән. Коринф муйынының көнсығышында, Аттика һәм Пелопоннес араһында урынлашҡан. Аттика, Мегарида, Коринфия, Арголида, Тризиния (Επαρχία Τροιζηνίας) һәм Эпидаврия (Επιδαυρία) ярҙарын йыуа. Коринф каналы аша Ион диңгеҙенең Коринф ҡултығын тоташтыра. Ҡултыҡ ярында Грецияла иң ҙур Пирей порты, шулай уҡ Грецияның Мегара, Элефсис, Палеа-Эпидаврас кеүек мөһим ҡалалары урынлашҡан. Ҡултыҡта суднолар әүҙем йөрөй, ҡултыҡ ярында туризм үҫешкән. 740 квадрат километр майҙанды биләй, инеү урынының киңлеге 10-11 саҡрым, ә һуңынан, төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә — 13 саҡрым. Ҡултыҡ акваторияһында Сароник: Айос-Еорьос (Άγιος Γεώργιος Σαλαμίνας), Ангистрион, Арсида (Αρσίδα), Докос, Идра, Кира (Κυρά Αγκιστρίου), Лерос (Λέρος Σαλαμίνας), Мони (Μονή Αίγινας), Патроклос, Порос, Пситалея, Саламин, Спеце, Флевес һәм шулай уҡ Эгина утрауҙары Диапория (Трагониси, Айос-Томас (Agios Thomas Diaporion), Айос-Иоанис (Άγιος Ιωάννης Αίγινας), Леду (Λεδού Αίγινας), Ипсили (Υψηλή Αίγινας) утрауҙары һәм Лаусес утрауҙары. Ҡултыҡтың төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Саламин тарафынан ябылған Элефсис бухтаһы, төньяҡ-көнбайышта — Коринф янында шул уҡ атамалы бухтаһы булған Кехрие (Órmos Kekhreón); Порос утрауына ҡаршы, Арголида ярында, Погон (Πώγων) бухтаһы, боронғо сауҙа ҡалаһының Трезен гаваны, ә яҡында — шунан бөтә ҡултыҡҡа исем бирелгән Трезвен Саронисы (Σαρωνίδα Τροιζηνίας). Аттика яры буйында Фалирон, Вари, Анависос бухтаһы урынлашҡан. Эгинала алыҫтан күренгән Афайя ҡорамы һәм Панэллин Зевсы (Ναός του Ελλάνιου Δία) ҡорамы емереклектәре, ә Пороста — билдәле Посейдон ҡорамы, Калаврий амфиктионияһы (Αμφικτυονία της Καλαυρίας) ғибәҙәтханаһы. Был бухтанан көнбайышҡа диңгеҙгә ике яҡтан әһәмиәтле бухталы Метан ярымутрауы сығып тора. Утрауҙарҙың күплеге боронғо заманда диңгеҙҙәр буйлап сәйәхәт итеү өсөн иң уңайлы шарттарҙың береһе булған. Страбон биргән мәғлүмәткә ярашлы, «берәүҙәр уны — диңгеҙ, икенселәр боғаҙ тип атай, шуға күрә ул Сарон диңгеҙе тип тә атала. Сароник ҡултығы — Гермион диңгеҙенән (Ερμιονικός κόλπος) Миртой һәм Крит диңгеҙҙәре менән тоташҡан Истма янынан башланған диңгеҙҙән бөтә боғаҙға бирелгән атама ул». Диңгеҙселеккә нигеҙ, күрәһең, легендаларҙа үҙҙәренең батшаһы Сарон тураһында иҫтәлек һаҡлаған Трезен ҡалаһы кешеләре тарафынан һалынған. Сарон Псифей күле (нем. Psifäischer See) ярында Артемида ғибәҙәтханаһын төҙөгән һәм диңгеҙ үҙәнендә болан артынан ҡыуып һәләк булған тигән риүәйәт йәшәй. Артемида сауҡалығында ҡултыҡ исемен йөрөткән батшаның һөйәктәре ерләнгән. Яҡында ғына Артемидаға табыныусы Ипполит һәләк булған зәйтүн ағасын да күрһәтәләр ине. Икенсе фараз буйынса, исеме (бор. грек σαρωνίς) «иҫке ҡыуышлы имән» мәғәнәһенән килеп сыҡҡан.
Асҡын заказнигы
Хайуандар һәм ҡоштар донъяһы
50 ашыу ҡош төрө: ала күгәрсен, бүҙәнә, ҡор, сел, һуйыр һ.б. йәшәй.
Ҡама, ҡушы өйрәк, һоро ағуна, боған, үлән тәлмәрйене, европа шәшкеһе, бәрҙе (хариус) Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Сароникос
Б. э. т. 480 йылда ҡултыҡ акваторияһында Саламин эргәһендә һуғыш була, ул грек-фарсы һуғыштарының иң мөһим мәле була.
Асҡын заказнигы
Хайуандар һәм ҡоштар донъяһы
Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.
Сароникос
Антик географияла Сарон ҡултығы булараҡ билдәле. Эсхилдың «Агамемнон» трагедияһында телгә алына.
Сарон ҡултығы вулкандары Көньяҡ Эгей диңгеҙенең Киклады массивы сите буйлап үткән янартауҙар дуғаһының төньяҡ осона ҡарай. Вулкан дуғаһы Коринф янындағы Сусакиҙың (Sousaki volcano), Эгиндың, Метандың (б. э. т. 282 йылдан бирле «йоҡлай») һәм Поростың янартауҙарын үҙ эсенә ала.
Соснова (Пизя ҡушылдығы)
Соснова  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пизя йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пр. Летний Пасол
'''Пр. Летний Пасол''' — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1632/24/18 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә ислам
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә ислам(الإسلام في الإمارات العربية المتحدة) — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре территорияһында ислам дине. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, БҒӘ халҡының (9 млн 890 мең кеше) 76 % — ы (7 млн 516 мең кеше) (бөтә донъя мосолмандарының 0,20 % — ы) — Ислам дине тарафдары (2020).
Ислам — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә дәүләт дине.
Тарих
БҒӘ-нең барлыҡ граждандары тиерлек — мосолмандар. Уларҙың сама менән 85 % — ы Мәлики мәҙһәбе сөнниҙәре, 15 % — ы шиғыйҙар. Исмәғилиҙәр һәм Әхмәдиәселәр әҙселеге лә бар.
Хәҙерге заман
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә рәсми дин — ул халыҡтың 76 % — ы тотҡан ислам дине. Ил халҡының 9 % — ын христиандар, яҡынса 10 % — ын һинд дине, йәки буддасылыҡ тарафдарҙары һәм 5 % — ын башҡа диндәр вәкилдәре алып тора.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре халҡының 85 % — ы был илдең граждандары түгел. Сит ил кешеләре Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан, Яҡын Көнсығыш, Европа, Үҙәк Азия, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе һәм Төньяҡ Американан килгән.