cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абдуллин Ғафар Абдулла улы
Биографияһы
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978), СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987) һәм Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990) исемдәренә лайыҡ булған.
Абдуллин Ғафар Абдулла улы 2008 йылдың 31 октябрендә вафат була.
Ванадий
Вана́дий — химик элементтарҙың периодик системаһында бишенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 23-сө химик элемент.
Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы
Биографияһы
Исмәғил Әхмәҙулла улы Ғәбитов 1939 йылдың 25 ноябрендә Башҡорт АССР-ының (бөгөн Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1961 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын, 1972 йылда агроном-экономист һөнәре буйынса ситтән тороп Башҡортостан ауыл хужалығы институтын һәм 1977 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен (Мәскәү) тамамлаған.
Ереклекүл (Ишембай районы)
Ереклекүл — Ағиҙел йылғаһы үҙәнендәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Алаҡай ауылынан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Атамаһы «ерек» (ағас, ольха) һәм «күл» һүҙҙәренән алынған.
Илашты (күл)
Илашты (Силач) — Сила́ч - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең төньяғындағы күл, Снежинск ЗАТО-һының көньяғында, Вишнёвогорск ҡалаһынан көнсығышында урынлашҡан.
Географияһы
Силәбегә тиклем алыҫлығы - 120 км, Екатеринбургҡа тиклем – 130, Кәҫлегә - 12 км
Географик координаттар: оҙонлоғо - 60°44′54.56″E (60.74849), киңлеге - 56°0′12.87″N (56.003576).
Илашты Силәбе өлкәһенең төньяғында урынлашҡан, ул ағар күлдәр: Илашты, Һуңкүл, Оло Кәҫле, Ирташ сылбырына инә.
Тасуирлама
Илашты күленең майҙаны 18,4 км². Иң тәрән урыны - 4 м, уртасаһы — 2,5 м. Боҙ ҡалынлығы 90 сантиметрға  еткән  ҡыштар була.
Төбө башлыса ләмле, ҡомло урындары бар, сығып торған таштары осрай.
Ҡылымыҡ аша Һуңкүл менән тоташҡан.
Флораһы һәм фаунаһы
Ярын ҡатнаш урмандар ҡаплаған.
Күлдә суртан, алабуға, сабаҡ, табан, ҡарабалыҡ, опто, шырт балыҡ, шамбы, рипус тереклек итә.
Күлдең көнбайыш өлөшөндә утрау бар.
Этимологияһы
Күл атамаһының Силач тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, От видоизмененного в русском языке башкирского названия небольшой речки Илашты (по древнему тюркскому мужскому имени Илашты, распространенному в прошлом у башкир), впадающей в озеро тип яҙа  .Шулай ҙа күл атамаһы башҡорт телендәге "илашыу булған урын" мәғәнәһендә ҡушылған булғандыр.
Дзёмон дәүере
Дзёмо́н  дәүере(яп. 縄文時代 дзё: мон-дзидай, букв. « бау орнаменты осоро») — япон тарихында б.э.т.13 000 -б.э.т. 300 йылдарҙағы айнуларҙың һәм япондарҙың тарихы. Ҡөнбайыш илдәре тарихының археологик бүленештәре буйынса Дзёмон дәүере мезолит ҡа һәм неоли тҡа тура килә. Был осорҙоң иң төп үҙенсәлеге булып Япон архипелагында йәшәгән кешеләрҙең б.э.т. 6000 йылдан алып б.э.т. 5000 йылдарҙа керамик әйберҙәр эшләй башлауы тора.
Тасуирлау
Күпселек тарихсылар фекеренсә, һуңғы боҙлоҡ осоро япон утрауын Азия ның материк өлөшө менән берләштергән. Музейҙағы археологик табыштар буйынса, б.э.т. 35 — 30 меңйыллыҡтарҙа аңлы кешеләр был утрауҙарға көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш Азиянан килгәндәр. Улар уҡ-йәйә менән оҫта һунарсылыҡ иткәндәр,һемеш-еләк йыйғандар, һыуҙарҙа балыҡ тотҡандар, таштан һәм һөйәктән хеҙмәт ҡоралдары, яндырылған балсыҡтан һауыт-һабалар эшләгән. Сусҡа һәм этте ҡулға өйрәтеп аҫырағандар.
Был осорҙоң таштан эшләнгән хеҙмәт ҡоралдары, тораҡтарҙың йыйылмаһы, кеше һөлдәләре Японияны утрауҙарында күпләп табылған. Былар бигерәк тә Хонсю утрауының төньяғында күп булған. 1988 й ылда үткәрелгән ггенетик тишереүҙәр япондарҙың көнбайыш азиаттарҙан сыҡҡан икәнлеген иҫбатлай.
Керамика әйберҙәрҙәр Япония территорияһына Хонсю утрауынан тарала башлаған. Дзёмон дәүерендә керамика әйберҙәр яһауҙың ике мәҙәниәт ареалы билдәле: көньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш тибындағы ареалдар. Тап бына төньяҡ-көнсығыш керамик әйберҙәре бау һымаҡ орнамент менән биҙәлгән булған.
Дәүерҙең исеме
Дземон осоро үҙенең исемен «дземон» (дословно — « бауҙан ҡалған эҙ») төшөнсәһенән алған. Был һүҙ менән балсыҡ һауыттарҙы һәм догу фигураларын биҙәү техникаһын атағандар. Японской һүҙе ''Cord Marked Pottery һүҙбәйләнешен тәржемәләүҙән килеп сыҡҡан. " 1879 йылда беренселәрҙән булып неолит осорондағы япон мәҙәниәтен тикшергәндә Омори боронғо кешеләр торған урындағы керамиканы һүрәтләгәндә ҡулланған. Икенсе бөтә донъя һуғышы на тиклем Дземонды '' шулай уҡ "таш быуат" терминының эквиваленты итеп тә йөрөткәндәр.
Осорҙарға бүлеү
Дземон хронологик осоро керамика әйберҙәр эшләүҙең төрҙәренә ҡарап бүленә. 1937 йылда япон археологы Яманоути Сугао был дәүерҙәге керамика әйберҙәрен биш класҡа бүлә. Хәҙерге көндә Дземон осороноң 50 керамика әйберҙәре бар.
Дзёмон дәүерен биш осорға бүлеп йөрөтәләр: Ҡытайҙағы Сяньжэньдун  тау ҡыуышында Япон керамика әйберҙәренән 20 мең йылдар элегерәк яһалған керамика һауыт табылған булған. Япониялағы керамика әйберҙәренең эшләнеү датаһы радиоуглерод анализдар ярҙамында билдәләнгән. Уларҙың иң тәүгеләре б.э.т. 13 меңйыллыҡта яһалған. Ашамлыҡ ҡалдыҡтарын шул уҡ метод менән тикшереүҙәр был 15 300 −11 200 йылдарҙа булған тигән һөҙөмтә биргән.
Иртә һәм урта осорҙағы керамика һыу һәм аҙыҡ запастары тотоу өсөн ҡулланылған.
Унан һуңғараҡ даталы балсыҡ әйберҙәрҙең өлгөләре ҡатмарлыраҡ биҙәктәр менән биҙәлгән.
Йәмғиәт
Дземон мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙең ата-бабалары Япон архипелагына һуңғы палеолитта килгәндәр. Уларҙың генезисы бик сетерекле мәсьәлә. XX быуат аҙағында улар Азияның төньяғынан һәм көньяғынан Японияға килгән тигән теорияны ғалимдар яҡлайҙар. Уларҙың туранан-тура сыҡҡан халыҡтары тип Яматоның төньяҡ-көнсығышы халҡын, айну һәм рюкостарҙы һанайҙар.
Хужалығы
Япония йәмғиәтенең иҡтисади нигеҙе Дземон осоронда һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыуҙан торған. Неолит осоронда архипелаг кешеләре урманлдарҙы ҡырҡып яндырып ер эшкәртә лә белгәндәр һәм ҡыр сусҡаларын ҡулға эйәләштергәндәр тигән күҙаллауҙар ҙа бар. .
Ауҙа дземон халҡы ябай уҡ-йәйәләр ҡулланған. Уларҙың ҡалдыҡтарын археологтар күпләп боронғо утыраҡтарҙың торф ҡатламдарында, һаҙлы уйһыу ерҙәрҙә табалар. 1994 йылда ғалимдар 30 тулыһынса бөтөн йәйәләр тапҡандар. Улар, ҡағиҙә булараҡ, башлы тис ағастарынан эшләнән һәм ҡара лак менән булған. Уҡтарҙың остары ҡаты таштан- обсидиандан яһалған булған. Шулай уҡ һунарҙа һирәк-һаяҡ ҡына һөңгө лә ҡулланылған. Хоккайдо һәм илдең төньяҡ-көнсығыш төбәгендә һөңгө ҡалдыҡтары табылған,әммә улар Канто төбәгендә һирәк күренеш булып торған. Көнбайыш Японияла һөңгө бөтөнләй тейерлк осорамай. Бынан тыш, һунарҙа шулай уҡ эттәр ҡатнашҡан, ерҙә буре соҡорҙары эшләнгән. Япония архипелагындағы халыҡ башлыса ҡырағай сусҡаларға, боландарға, ҡырағай өйрәктәргә һәм фазандарға һунар иткән.
Балыҡ һәм диңгеҙ продукттары башлыса гарпун менән йәки ауҙар менән тотҡандар,һуңынан уларҙы ыҫлағандар. Шул осорҙоң утта янған ҡабырсаҡтар ҡалдыҡтарында гарпун ҡалдыҡтары, ауҙарҙың ауыртмаҡтарын табалар. Был ҡоралдарҙың күбеһе болан һөйәгенән эшләнгән булған. Гарпундар менән айырым кешеләр балыҡ тотһа, ауҙар кешеләр кллективына ҡараған. Улар йылдың төрлө миҙгелдәрендә төрлө балыҡтарҙы тотоуға махсуслаштырылған булған. Балыҡсылыҡ бигерәк тә урта дземон осоронда киң таралыу тапҡан. Археологик ҡаҙаныуҙар ваҡытында 13 утыраҡта табылған көршәк ватыҡтарындағы майға химик анализ яһалған. Анализдар маҙың диңгеҙ һәм йылға балыҡтарыныҡы булғанлығы асыҡлана, ә был инде кешеләрҙең аҙыҡ рационында балыҡ менән туҡланыу торған тип иҫәпләргә мөмкинлек бирә.
Был осорҙа емеш-еләк йыйыу кешеләр тормошонда мөһим роль уйнаған. Үҫемлектәрҙән ризыҡтар бик әүҙем ҡулланылған. Каштандар, төрлө сәтләүектәр, тамыр аҙыҡтары — таро һәм ямс күп ҡулланылған.. Уларҙы көҙ көнө йыйғандар һәм тал сыбығынан үрелгән кәрзиндәрҙә һаҡлағандар. Имән сәтләүегенән примитив он тартҡыстарҙа он тартҡандар һәм икмәк бешергәндәр. Аҙыҡ-түлектең бер өлөшөн ҡышҡылыҡҡа тораҡтарҙан ситтәге һай соҡорҙарҙа һаҡлағандар. Быны Саканосита (Сага префектураһының Арита ҡасабаһы) һәм Саньё, Окаяма утыраҡтарындағы соҡорҙар иҫбатлай. Бынан тыш, һыу сәтләүектәре, актинидия, сапиндус һәм афанат емештәре, япон кизилы, виноград, свидина ны ла йыйғандар. Был емештәрҙең ҡалдыҡтары Торихама (Фукуи префектураһы, Вакаса ҡасабаһы) утырағында табылған. Моғайын, дземон кешеләре примитив ауыл хужалығы менән дә шөғөлләнгәндәр, сөнки уларҙың борон торған урындарында ҡабаҡ-горлянка һәм алтын төҫөндәге һары фасоль орлоҡтары табылыуы был турала һөйләй. Улар шулай уҡ ҡытай кесерткәнен һәм уртиканы йыйғандар, уларҙан кейем-һалым теккәндәр.
Торлаҡ
Дземон осоронда Япония архипелагы кешеләре землянкаларҙа(ерҙән соҡоп эшләнгән) һәм ярым землянкаларҙа йәшәгәндәр. Традицион торлаҡтар ергә соҡоп инелгән стеналарҙан торған һәм иҙәне ер булған, ә ҡыйыҡтары ағас каркастарҙан торған. Уларға төрлө хайуандарҙың тиреләре, үлән ағас ботаҡтары ябылып, өҫтөнә балсыҡ һалынған. Бындай торлаҡтарҙың күбеһе Көнсығыш Японияла, әҙерәге көнбайышта табыла
Торлаҡтар Дземон осороноң башында ябай конструкциялы булған. Улар тура дүртмөйөш йәки түңәрәк формала булған. Өй эсенең уртаһында усаҡ торған: ул ерҙән, ҡөршәктән йә булмаһа таштан яһалған булған ,. Беренселәре иҙәндә соҡор ҡаҙып яһалған, икенсеһе иҙәнгә ултыртылған көршәктең түбәнге өлөшөнән, өсөнсөһө таштарҙан һәм ҡырсын таштарынан һалынған булған. Тохоку һәм Хокурикудо төбәктәрендәге тораҡтар башҡаларынан ҙур булыуы менән айырылып торған. Урта Дземон осоронда инде бер нисә усаҡлы өйҙәр ҙә барлыҡҡа килгән. . Торлаҡ ял урыны ғына түгел, ә төрлө дини инаныуҙар урыны ла булған. Б.э.т. 3 мең йыллыҡтан һуң өйҙөң ишегенә керамиканан эшләнгән кувшиндар һәм көршәктәр соҡоп күмгәндәр, ғәҙәттә улар эсенә балаларҙың һөт тештәрен һәм шулай уҡ яңы тыуғандарының плаценталарын һалып күмгәндәр. Ҡайһы бер йорттарҙа таштан яһалған фаллик таяҡтар сэкибо  йәки ритуаль таш һәндерәләр ҡуйғандар. Үҙәк Японияла һәм Канто төбәгендә таш иҙәнле өйҙәр ҙә булған.
Торлаҡ майҙанының уртаса күләме 20 — 30 м2 тәшкил иткән. Ҡағиҙә булараҡ, унда биш һәм унан да күберәк торған ғаилә йәшәгән. Убаямалағы (Итикава, Тиба) землянкала ике ир-егет, ике ҡатын-ҡыҙ һәм бер баланың һөлдәләре табылыу тап ошоно иҫбатлап тора.
Шулай уҡ Төньяҡ һәм Төньяҡ-үҙәк Японияла ҙур йорттар ҙа булған. Фудодо(Асахи, Тояма) утырағында эллипс формаһында эшләнгән дүрт усаҡлы земләнка табыла. Уның оҙонлоғо 17 м, радиусы 8 м .Сугисавадайҙа (Носиро, Акита) шундай уҡ формалағы, оҙонлоғо 31 метр һәм радиус 8,8 м тәшкил иткән землянка ла табылған. Был ҙур ҡоролмаларҙың ни өсөн файҙаланыуы билдәле түгел. Гипотезалар буйынса, уларҙа төрлө йыйындар үткәрелгән, йә булмаһа уларҙа амбарҙар һәм оҫтаханалар булған.
Ауылдар
Бер нисә йорт утыраҡ булып торған. Прото Дземон осоронда ул 2 — 3 землянканан торған. Башланғыс Дземонда уларҙың артҡан, был ултыраҡ тормошто барлыҡҡа килтергән. Торлаҡтарҙы яҡынса бер сама ара ҡалдырып тигеҙ майҙанда төҙөгәндәр. Майҙан йәмәғәт тормошоноң һәм дини тормоштоң үҙәге булып торған.
Тарихты яҙыуҙа бындай утыраҡтарҙы "түңәрәк " йәки «дағаға оҡшаш» тип атап йөрөтәләр. Ундай утыраҡтар барлыҡ Япония архипелагындағы утыраҡтарға хас булған. Ауылдар даими рәүештә йәки ваҡытлыса урынлашҡанмы икәне тарихсыларға билдәле түгел, сөнки ауылдарҙың бер ҡалдыҡтары өҫтөндә икенселәренең булыуы, уларҙағы керамика мәҙәниәтенең стилдәренең бер береһенең өҫтөндә ятыуы тап был фекерҙе дәлилләп тора.
Бынан тыш, торлаҡ ҡоролмаларҙың төп составына шулай asset « бүрәнәләрҙә торған йорттар ҙа ингән». Бындай ҡоролмаларҙың нигеҙе дүртмөйөш, эллипс йәки алты мөйөш формаһында булған, уларҙың иҙәндәре, стеналары ағастан булған, ә эсендә усаҡ булмаған. Бындай биналарҙың киңлеге 5 — 15 м тәшкил иткән. Бындай ҙур биналарҙың тәғәйенләнеше билдәле түгел. .
Бынан тыш, археологтар күсмә лагерҙар менән йәшәгән кешеләрҙең дә булыуын иҫбатлайҙар.
Ерләү
Япония халҡы Дземоносоронда,ҡағиҙә булараҡ, мәрхүмдәрҙе өҫтәренә ҡабырсаҡтар өйөп ерләгәндәр. Бындай өйөмдәр торлаҡтар янында торған. Дземон осоронда бер өйөм эсендә 1-2 күмеү, ә һуңғы Дземонда шундай уҡ өйөм эсендә — 30-ҙан артыҡ мәрхүмде ерләгәндәр. "Б.э.т. бер меңйыллыҡта ҡабырсаҡтар өйөмөнән торған зыяраттарҙа, мәҫәлән, Есиго (Тахара) зыяратында, 300 кеше ерләнгән булған . Ерләүҙәр тураһындағы тикшеренеүҙәр материалдары һөҙөмтәһендә Япония Дземон осоронда күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа күскән тип әйтергә мөмкинлек бирә.
Мәрхүмдәр ҡәберҙә эмбрион хәлендә ултыртылып, уны табутһыҙ ерләнгән. Шулай уҡ кәүҙәләр һуҙып һалынған хәлдә лә ерләнгән зыяраттар булған. Был б.э.т. 3 меңйыллыҡта киң таралған. Һуңғы Дзёмондан башлар үлектәрҙе яндырғандар, яндырғандан һуң ҡалға һөйәк ҡалдыҡтарын дүртмөйөшләп һалып, уртаһына баш һөйәген ҡуйғандар Ғәҙәттә кешеләрҙе айырым күмә башлағандар, ә шулай ҙа яҡын туғандарҙың һәм балаларҙың күмәк күмелгән зыяраттары ла булған. Иң күмәк мәрхүмдәрҙең ҡалдыҡтарынант торған зыярат Миямотодайҙа (Фунабаси, Таба) табылған. Унда ике метрлы ҡабырсаҡ өйөмөнән торған ҡәберҙә ун биш кеше бергә ерләнгән булған.
Бынан тыш, ябай иҫкергән ерләүҙән башҡа ерҙе соҡоп, аҫтын тан менән ҡаплап, таш табуттарға мәрхүмдәрҙе һалып ерләгән ҡәберҙәр ҙә булған. Был Төньяҡ Японияға хас булған ерләү төрө булған. Хоккайдо ла зыяраттар ҙур булып, уларҙа зиннәтле әйберҙәр һалынған ҡәберҙәр булған. Бынан тыш, Японияның барлыҡ территорияһында үле тыуған балаларҙы һәм алты йәшкә тиклем үлгән балаларҙы керамика көршәктәргә һалып ерләгәндәр. Һирәк осраҡтарҙа оло кешеләрҙе мәйетен йыуғандан һәм яндырғандан һуң бындай кувшиндарҙа ерләгәндәрололар.
Йолалар һәм диндәр
Японияла йәшәгән кешеләлрҙең дини күҙаллауҙарҙың сығанағы булып Дземон осорондағы ерләү өсөн ҡулланылған ҡорамалдар торған. Уларҙың булыуы Дземон кешеләренең теге донъяға һәм кешенең йәне булыуға ышаныуы тураһындағы күрһәткес булып тора. Ҡәберҙәр эсендә кешеләрҙең ғүмер буйына ҡкулланған беләҙектәр, алҡалар, тараҡтар, түш биҙәүестәре, йөҙөктәр, билбауҙар, ҡабырсаҡтан эшләнгән беләҙектәр, болан мөгөҙөнән яһалған билбауҙар был турала һөйләй. Биҙәнеү әйберҙәре эстетик мәғәнәлә генә түгел, ә ритауаль-магик маҡсатта ла ҡулланылыу ҙы иҫбатлап тора. Уларҙың күпләп табылыуы кешеләрҙең социаль төркөмдәргә ҡарауын ғына түгел, ә енес һәм йәш буйынса төркөмдәргә ҡарауының дәлиллеге булып тора.
Һуңғы Дземон осоронда йәтәрҙең ололоҡҡа инеүен белдереүсе билдә итеп, уларҙың ҡайһы бер тештәрен һурып алғандар йә бысҡандар. Төрлө төбәктәрҙә был ғәҙәт ваҡытына һәм урынына ҡарап төрлөсә булған. Мәәҫәлән, юғары алғы дүрт тештең һәр береһенә ослайып торған кескәй өс теш йәки ике теш формаһын бысып яһағандар. Бындай операцияларҙы үткәреү өсөн махсус хирургик белем кәрәк булған. . Был осорҙоң дин менән бәйле артефакттары булып ҡатын-ҡыҙ һынлы керамиканан эшләнгән догу фигуралары торған. Уларҙы «дзёмон венералары» тип йөрөтәләр. Шуларҙың береһе Ханавадай (Сакура, Тиба) утырағында табылған, ул башланғыс дзёмонға ҡарай. Догуның эшләнешенә ҡарап, уларҙы бер нисә типҡа бүлеп йөрөтәләр: йәлпәк, цилиндр формаһында , аяҡтары менән кәүҙәләндерелгән , өсмөйөш битле , ө көғә оҡшаш , окулярға оҡшаш күҙле. Барлыҡ һындар ҙа йөклө ҡатынға оҡшатып, ҙур ҡорһаҡлы итеп, эшләнгән Ғәҙәттә уларҙың барыһы ла ватылған килеш табылалар. Догуҙар ҡатын-ҡыҙ башланғысын, ғаиләне, тыуымды кәүҙәләндереп, бала табыу культын кәүҙәләндергәндәр. Ошо уҡ культ менән фаллик символдар-таштан эшләнгән сэбиколар, ҡылыстар һәм бысаҡтар бәйле. Былары инде ир-ат башланғысын, власты һәм абруйлыҡты аңлатыусы символ булған.
Шулай уҡ ағастан һәм таштан эшләнгән догуҙар ҙа булған, улар төрлө һаҡлаусы бөтөүҙәр итп ҡулланылған. шул уҡ маҡсатта магатамалар -ҡыйбатлы таштан яһалғандары муйынға аҫып йөрөтөлгән. Уларҙан тыш Японияла төрлө керамик битлектәр булған, тик уларҙың нимәгә ҡулланылғаны билдәһеҙ.
Сәнәғәт
Дзёмон осоро кешеләре таш һәм ағастан төрлө ҡоралдар эшләгәндәр, асфальт эшләгәндәр һәм уруси техникаһында лак менән буяуҙы уйлап тапҡандар
Шәмсетдин (исем)
Шәмсетдин  — төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Шәмсетдин — «шәм» (ҡояш) һәм «дин» һүҙҙәрен ҡушып яһалған мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Шәмсетдин Зәки (ысын исеме — Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы Ғөбәйҙуллин; 1822—1865) — башҡорт мәғрифәтсеһе, философ, шағир, дин белгесе.
Фамилиялар
Шәмсетдинова Рәшиҙә Рәшит ҡыҙы (24 октябрь 1961 йыл) — башҡорт шағиры, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары һәм Халыҡ-ара Әҙәбиәт фонды ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифы отличнигы.
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы (1 июль 1955 йыл) — композитор. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан АҠШ-тың Вашингтон штаты Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы (2 сентябрь 1927 йыл — 30 август 1971 йыл) — бейеүсе. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы (14 март 1924 йыл — ?) — нефтсе.
Шәмсетдинов Рәшит Мәһәҙей улы Шамсутдинов Рашид Магадиевич), (1 март 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Топонимдарҙа
Шәмсетдин (күл) — Ағиҙел йылғаһының һул яҡ яры туғайындағы иҫке үҙәнендә, Бөрө районының төньяғында, район үҙәге Бөрө ҡалаһынан көнбайышыраҡ 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан күл.
Майлыҡ
Майлыҡ (Майлык) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Бороздинка ауыл советы составына керә.
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (68 %) йәшәй.
Южва
Южва — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юзга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы
Биографияһы
Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы Ильясова (ҡыҙ фамилияһы Аҡъюлова) 1957 йылдың 25 октябрендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған. 1974 йылда Өфөләге 1-се мәктәп-интернатҡа (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) уҡырға килә. Уны тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.
1991 йылда етерлек тәжрибә туплаған журналист башҡорт телендә яңы сыға башлаған «Йәшлек» кә, баҫманың әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире итеп саҡырыла, һуңынан гәзиттең баш мөхәррире урынбаҫары вазифаһына үрләтелә.
1994—1996 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзитенең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй.
1996 йылда «Башҡортостан ҡыҙы» республика ҡатын-ҡыҙҙары журналына яуаплы сәркәтип итеп саҡырыла. 1999 йылда баҫманың баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был яуаплы вазифала 2013 йылға тиклем эшләй.
Республиканың гәзит һәм журналдарында күп йыллыҡ уңышлы хеҙмәте өсөн Йомабикә Ильясоваға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелгән.
Әҙәби ижады
Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премиялары буйынса комиссия 2016 йылға конкурста ҡатнашыуға алты дәғәүәсе менән бер рәттән Йомабикә Ильясованы ла индерҙе. Уның «Мин үҙеммен һаман» һәм «Етегән» шиғыр йыйынтыҡтары премияға Башҡортостандың Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы тарафынан тәҡдим ителде.
Григорьевка (Әлшәй районы)
Григорьевка (Григорьевка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 452106, ОКАТО коды — 80202828005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Таур-Игль
Таур-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кол-Кочен-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хмелевка (Хмелевка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Васисс
Васисс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Ҡара (Ҡара ҡушылдығы)
Үрге Ҡара — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таутенбург
Таутенбург (Tautenburg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 310 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7778 һәм автомобиль коды — SHK.
Баһадиршаһ Сөйәрғол
Баһадиршаһ Сөйәрғол улы (Баһадиршаһ бин Сөйәрғол әл-Ғәйнәүи әл-Ҡажмаҡты) — башҡорт дин әһеле, мөфәссир. Урал-Волга буйында беренсе булып төрки телендә Ҡөрьәндең етенән бер өлөшөнөң тәфсирен яҙа.
Биографияһы
Ҡоро Аласыҡ ауылы (Ағиҙелдең уң яҡ яр буйында) имамы Сәйфелмөлөк бин Мортазан бин Сәлимдең (?—1802) мәҙрәсәһендә уҡый һәм бында 1771 йылда «Дөррәтел-нәсихә» китабын тамамлай.
Ғәйнә улусы Ҡажмаҡты ауылы мәсетендә имам булып хеҙмәт итә.
Улдары: Хөррәмшаһ (1777—?), Надиршаһ (1779—?), Ғәҙелшаһ (1784—?).
1805 һәм 1811 йылдар араһында вафат булған.
Пермь милли тикшеренеү политехник университеты
Пермь милли тикшеренеү политехник университеты (милли тикшеренеүҙәр, элекке исеме: Пермь политехник институты, Пермь дәүләт техник университеты) — Рәсәй Федерацияһының техник юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Пермь милли тикшеренеү политехник университеты 1960 йылда  Пермь политехник институты (ППИ) булараҡ уға Пермь тау институтын берләштереү (1953 йылда ойошторолған) юлы менән барлыҡҡа килә.
1992 йылда Рәсәйҙең тәүге политехник вуздары иҫәбендә техник университет статусын ала.
1996 йылдан университетта юғары һөнәри белем биреү программалары буйынса күп кимәлле әҙерлек тормошҡа ашырыла, 1998 йылда "Металлургия", "Ҡулланма механика", "Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау" йүнәлештәре буйынса магистрҙар сығарыла.
2009 йылда Рәсәйҙең "милли тикшеренеү университеты" статусын алған 12 юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә. Тикшеренеү университеты программаһы сиктәрендә авиация двигателдәрен һәм газ торбаһы технологиялары, нефть, газ һәм ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу һәм эшкәртеү, наноиндустрия һәм урбанистика билдәләнә.
2011 йылда "Пермь милли тикшеренеү политехник университеты" тип үҙгәртелә ("ПНИПУ").
Рейтингтары
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы юғары уҡыу йортон Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерҙе, унда уға "D" рейтинг класы бирелә.
2020 йылда Times Higher Education - World University Rankings 2020 рейтингында Impact Rankings: Decent work and Economic growth 101-200-се урын биләй
Уҡыу процесы
Әлеге ваҡытта юғары уҡыу йортонда йыл һайын 20 меңдән ашыу студент, 700-ҙән ашыу аспирант һәм докторант белем ала. Йыл һайын университеты юғары белемле 4 500-ҙән ашыу белгес сығара. 60 йыл эсендә университет юғары белемле 130 меңдән ашыу белгес әҙерләгән. Йыл һайын уҡырға инеүселәрҙең 10-12 проценты оборона-сәнәғәт комплексы заказы һәм төбәк заказы буйынса белем ала
Университеттың 10 факультеты, 51 кафедра, 50-нән ашыу өҫтәмә һөнәри белем биреү үҙәге, уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү факультеты, юғары уҡыу йорто әҙерлек үҙәге һәм башҡа мәғариф инфраструктураһының башҡа бүлексәләре бар.
Юғары уҡыу йортонда 36 бакалавриат йүнәлеше, 8 һөнәр буйынса программалар тормошҡа ашырыла, 29 магистр әҙерләү һәм аспирант әҙерләүҙең 25 йүнәлеше буйынса белем бирелә. Бынан тыш, вуздың түбәндәге өҫтөнлөклө йүнәлештәре буйынса инновацион магистрлыҡ программалары бар:
Университет аспирантураһында 66 ғилми һөнәр буйынса 610 аспирант уҡый. Университет докторантураһында 30-ҙан ашыу докторант әҙерлек үтә. Йыл һайын аспирантураға 200-гә яҡын кеше, шул иҫәптән оборона-сәнәғәт комплексы предприятиелары өсөн маҡсатлы ҡабул итеү буйынса ҡабул ителә.
Ҡасим ибн Хәсән
Ҡасим ибн Хәсән, Ҡасим ибн Хәсән ибн Али ибн Әбү Талип (قاسم بن حسن) — шиғый шәһите, имам Хәсән улы, йәғни Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бүләһе
Озерное (Әлмән районы)
Озерное (Озерное) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Юламан ауыл советы составына керә.
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (63 %) йәшәй.
Яңы Таймаҫ
Яңы Таймаҫ (Новотаймасово) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 563 кеше. Почта индексы — 453358, ОКАТО коды — 80239855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 83 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Оло Көйөргәҙе йылғаһы буйында урынлашҡан. 1930 йылдарҙа Таймаҫ совхозы Үҙәк усадьбаһы булараҡ төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта совхоз таралып юҡҡа сыҡты. Ауылда «Таймаҫ һыуы» ширғәте, Рәшит Солтангрәев исемендәге гимназия — интернат, мәҙәниәт йорто, мәсет бар. Иҫке Таймаҫтан Оло Көйөргәҙе йылғаһы айырып тора.
Тарихы
ХХ быуаттың 30-сы йылдарында Таймаҫ МТС-ы ойошторолғанда нигеҙ һалынған. 1950-се йылдарға тиклем Таймаҫ ауылы менән бергә иҫәпкә алынған.
Фәхретдинова Динара Йәлил ҡыҙы
Фәхретдинова Динара Йәлил ҡыҙы (Фахретдинова Динара Жалиловна; 20 ноябрь 1992 йыл) — Рәсәй спортсыһы. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Ҡаяға үрмәләү буйынса Европа чемпионы (2013). Ҡаяға үрмәләү буйынса өс тапҡыр Рәсәй чемпионы (2013, 2014, 2018) һәм күп тапҡыр Рәсәй чемпионаты призеры (2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2021, 2022). Ҡаяға үрмәләү буйынса Рәсәй кубогы еңеүсеһе (2017, 2021, 2022).
Биографияһы
Динара Йәлил ҡыҙы Фәхретдинова 1992 йылдың 20 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһында тыуған. 4 йәшендә ғаиләһе менән Ямал-Ненец автономиялы округының Губкинский ҡалаһына күсә. 6 йәштән акробатика менән шөғөлләнә башлай. Атаһы спортсы була, ул Динараға 7 йәш булғанда вафат була. 10 йәшенән ҡаяға үрмәләү спорты менән шөғөлләнә. 16 йәшендә Мәскәүгә күсә.
2006, 2008 һәм 2009 йылдарҙағы үҫмерҙәр араһында донъя беренселектәрендә тиҙлеккә үрмәләү буйынса дисциплинала өс тапҡыр еңеү яулай. Ә 2010 йылда донъя беренселегендә ауырлыҡҡа үрмәләү буйынса дисциплинала бронза миҙалын яулай.
Ҡаяға үрмәләү буйынса Рәсәй чемпионаттарында күп тапҡыр уңышлы сығыш яһай. Ауырлыҡҡа үрмәләү дисциплинаһында өс тапҡыр — 2013, 2014 һәм 2018 йылдарҙа Рәсәй чемпионы титулын яулай. Ошо уҡ дисциплинала 2008, 2009, 2011, 2012, 2015, 2021 йылдарҙа көмөш, ә 2010 һәм 2022 йылдарҙа бронза миҙалдарына эйә була.
2012 йылда ҡаяға үрмәләү буйынса донъя кубогы этабында 3-сө урынға эйә була.
2013 йылда рәсәйлеләрҙән беренсе булып Европа чемпионатында ауырлыҡҡа үрмәләү дисциплинаһында 1-се урын яулай һәм ошо уҡ дисципланала Бөтә донъя уйындарынан бронза миҙалын алып ҡайта.
2015 йылдың ноябрендә Мәскәүҙә уға бысаҡ менән һөжүм итәләр, дауаханала операция яһайҙар. 2016 йылдың йәйендә йәнә халыҡ-ара спорт ярыштарында ҡатнаша башлай.
2017, 2021 һәм 2022 йылдарҙа ҡаяға үрмәләү буйынса Рәсәй кубогы еңеүсеһе була.
Боулдеринг буйынса ла уңыштары бар — Динара 2021 йылда Рәсәй чемпионатында көмөш миҙал яулай һәм 2022 йылда Рәсәй кубогында 2-се урынға эйә була.
2021 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары араһынан тәүгеләрҙән булып 9а «Макс Фактор» категорияһын үтәй.
Хөрмәт
Хөрмәт — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Хөрмәт исеме ғәрәп теленән ингән. Ҡәҙер, хөрмәт тигән мәғәнәлә.
Билдәле кешеләр
Хөсәйенов Хөрмәт Хәмзә улы (10 март 1920 йыл — 10 март 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкының орудие командиры, старшина. 1953—1980 йылдарҙа Сәмәрҡәнд ҡалаһындағы 3-сө автомобиль ремонтлау заводында слесарҙар бригадиры. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған автотранспорт хеҙмәткәре.
Бикҡолов Хөрмәт Талха улы (22 март 1927 йыл — 4 август 1997 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, нәшерсе. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987).
Аҡҡөбәков Хөрмәт С. (Аккубяков Хурмат С.; 1913 йыл — 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы кавалерисы. Ҡыҙылармеец.
Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы (1920 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы.
Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы (23 ноябрь 1959 йыл) — актёр, режиссёр һәм театр эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған (1998), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995) һәм атҡаҙанған (1992) артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002).
Сабир
Сабир — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исемде осратырға мөмкин.
Этимологияһы
Сабир исеме ғәрәп теленән сабыр, түҙемле тигәнде аңлата.
Таут-Ега
Таут-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пыв-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Васюшка
Васюшка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буре Роза Семёновна
Роза Семёновна Буре (13 май 1925 йыл — 7 март 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы, педагогия фәндәре докторы (1987),  Мәскәү дәүләт педагогия университеты мәктәпкәсә педагогика һәм психология факультетының мәктәпкәсә педагогика кафедраһы профессоры (1990).
Вилькова Виска
Вилькова Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Губистая йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буре Роза Семёновна
Биографияһы
Роза Семёновна 26 фән кандидаты һәм  (шул иҫәптә  сит илдән) бер фән докторы әҙерләгән.
Паутов Валентин Васильевич
Валентин Васильевич Паутов (5 апрель 1926 йыл — 7 март 1986 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 32-се танк полкы разведчигы. Гвардия сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
1926 йылдың 5 апрелендә Данилов районы Малые Lворишки ауылында (Ярославль өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1965 йылдан — КПСС-тың ағзаһы. 10 класты тамамлай.
Хажиман
Хажиман (Хазиман) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше. Почта индексы — 452716, ОКАТО коды — 80217831006.
Паутов Валентин Васильевич
Биографияһы
Ҡыҙыл армия сафында — 1942 йылдың авгусынан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1943 йылдың авгусынан 820-се уҡсылар полкы разведчигы Валентин Паутов автоматсылар ротаһы составында 1944 йылдың 8 июлендә Ковель ҡалаһы тирәһендәге (Украина, Волынь өлкәһенән көньяҡ-көнбайыштараҡ) алышта дошман траншеяһына бәреп инә, пулеметсыны.ҡ итә һәм яугирҙар төркөмө менән өс дошман атакаһын кире ҡаға. Алаштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 4 авгусында ҡыҙылармеец Паутов Валентин Васильевич 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Хажиман
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Паутов Валентин Васильевич
Биографияһы
32-се танк полкы сержанты Паутов 1945 йылдың 29 ғинуарында үҙенең яугирҙары менән дошман тылына бронетранспортерҙы индереүгә өлгәшә, Карпицко тораҡ пунктында (поляк ҡалаһы Познаньдән көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә урынлашҡан) дошман ут нөктәләрен һәм гарнизон һанын асыҡлай. Совет разведчиктар төркөмөн күреп ҡалғас, фашистар пулеметтарҙан һәм минометтарҙан ут асалар, уның һөҙөмтәһендә өс разведчиктар һәм бронетранспортер йөрөтөүсеһе һәләк була. 18- йәшлек сержант Валентин Паутов тигеҙ булмаған алышҡа инә. Ул дошман пулеметын һәм минометын сафтан сығара, ундан ашыу дошманды юҡ итә һәм һуңынан үҙ полкы штабына ҡиммәтле мәғлүмәттәр алып ҡайта. Алаштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1945 йылдың 25 мартында сержант Валентин Васильевич Паутов 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 20-28 апрелендә Германияның баш ҡалаһы Берлин тирәһендә сержант В. Паутов ут аҫтында дошман урынлашҡан ергә йәшерен рәүештә барып инә һәм танкыларҙың һәм ут нөктәләренең ҡайҙа торғанын асыҡлай. Бранденбург ҡалаһы районында яу яланынан яраланған полк командирын алып сыға.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 15 майындағы Указына ярашлы немец илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн сержант Паутов Валентин Васильевич 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры булып китә.
1947 йылда старшина Паутов демобилизациялана. Герой-ҡала Ленинградта йәшәй. Ленинград инженер-төҙөлөш институтын тамамлай. Ленинград ғилми-тикшеренеү институттарының береһендә лаборатория начальнигы булып эшләй. 1986 йылдың 7 мартында вафат була. Сестрорецк ҡалаһының зыяратында ерләнгән.
Наградалары
Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы Дим районында 112-се Башҡорт — 16-нсы гвардия Чернигов — кавалерия дивизияһы яугирҙарына һәйкәл ҡуйылған, шул уҡ адрес буйынса (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27-се йорт) 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы (Республика хәрби Дан музейы филиалы) асылған.
Әҙәбиәт
Башҡорт кавалерия дивизияһының Дан ордены кавалерҙары
Худая (Жерновка ҡушылдығы)
Худая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жерновка йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юзга
Юзга — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы
Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы (7 октябрь 1953 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).
Ғилми эшмәкәрлеге
Миңлеғәли Нәҙерғоловтың ғилми тишеренеүҙәре башҡорт әҙәбиәте тарихына, археографияға, текстологияға, әҙәби тәнҡиткә арналған. Әбделҡадир Инан, Ғәли Соҡорой, Фазыл Туйкин, Ризаитдин Фәхретдинов, Ғарифулла Кейеков һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен текстологик яҡтан тикшереп, баҫмаға әҙерләй. «Башҡорт әҙәбиәтенең тарихи-функциональ жанрҙары» («Историко-функциональные жанры башкирской литературы», 2002), «XVI—XX бб. башындағы башҡорт тарихи-әҙәби әҫәрҙәре» («Башкирские историко-литературные сочинения XVI — начала XX века», 2013) китаптарында шәжәрә, тәуарих һәм тарихнамәнең барлыҡҡа килеү тарихы һәм үҫеше яҡтыртылған. 6 томлы «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» (1990—1996) баҫмаһының авторҙашы, башҡорт әҙәбиәте антологияһы һ.б. төҙөүселәрҙең береһе. 170-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Ҡалым
Ҡалым, йәки ҡалын (. — һүҙмә-һүҙ кәләш өсөн түләү) ; тәүҙә ырыу өсөн түләнә торған, һуңыраҡ — кәләштең ата-әсәһенә йәки туғандарына йолом, түләү; ҡалым төрө — кәләш өсөн эшләү Хәҙерге ваҡытта XIX быуат эволюционистарының иҫкергән күҙаллауҙарына ярашлы, ҡалым әсәләр нәҫеленең тарҡалыуы һәм матрилокаль никахтың патрилокаль менән алмашыныуы осоронда барлыҡҡа килә. Ҡалым ҡатынды — эшсе ҡатын-ҡыҙҙы һәм ире ырыуына алып киткән мөлкәтте юғалтҡан кәләш ырыуына компенсация була. Заманса күҙаллауҙар буйынса, бирнә менән бер рәттән ҡалым ике ырыуҙың киләсәк ғаиләнең дөйөм милкен формалаштырыуға индергән өлөшө булып тора. Күп ҡәбиләләрҙә һәм донъя халыҡтарында таралған, хәҙерге ваҡытта цивилизациялы илдәрҙә ритуаллаштырылған инсценировка рәүешендә генә һаҡлана. Коммунистик идеологтар ҡалымдың ҙур күләмдәге ҡалымдың ярлы ир-егеттәргә никахҡа инеүҙе ҡыйынлаштырыуын күрһәтеп, уны тәнҡитләй. Элек ҡалым Урта Азия, Ҡаҙағстан, Себер һәм Кавказ халыҡтарының ҡайһы берҙәрендә булған.
Рәсәй империяһында ҡалым
Был йоланың тамырҙары боронғо ижтимағи көнкүреш үҙенсәлектәрендә ята, һәм уның теге йәки был дәүерҙә йәшәү факты, славяндарҙан тыш, бөтә халыҡтар өсөн дә билдәләнеүе мөмкин. Башҡа никахҡа инеү формалары теге йәки был халыҡта кәләш һатып алыуҙы ҡыҫырыҡлап сығарғанда, йолом тик символик бер йолаға ғына ҡайтып ҡала. Мәҫәлән, рус туйында кәләш йоломо йолаһы беренсе дәрәжәләге роль уйнай тиерлек (ст. Охримович в «Этнографическом обозрении» 1891 г., № 4). Көнсығыш губернаһында һалыу, һорау, өҫтәл, аш-һыу, өҫтәл аҡсалары исеме аҫтында ҡағиҙәләр түләү йолаһы ла һаҡланып ҡалған; әммә был аҡсалар, ғәҙәттә, бирнәгә һәм туйға китә. Тәүҙә ҡалым кәләштең ата-әсәһе йәки туғандары файҙаһына ғына була, һуңынан ҡалым улар һәм кәләш араһында бүленә һәм, ниһайәт, кәләштең тулы милкенә инә.
Рәсәйҙең төрлө халыҡтарында ошо өс форма бар. Бүрәттәрҙә ҡалым тулыһынса кәләштең ата-әсәһе файҙаһына була. Башҡорттарҙа ҡалымдың бер өлөшө кәләштеке, ул уны суд аша һорай ала, әммә ғәҙәттә ҡалымды атаһына ҡалдырыу ҡабул ителгән. Ахалцих әрмәндәрендә ҡалым (хаасен) бөтәһе лә кәләшкә бирнәгә китә. Кәләште һатыу йолаһы Кавказдың таулы ҡәбиләләр араһында киң таралған, унда кәләш өсөн түләү черкестарҙа — калым, осетиндарҙа — ирад (осет. Ирæд ), ингилойҙарҙа — мелче, авар тау халҡында могори тип атала. Ҡалым күләме тураһында мәсьәлә бында ҙур әһәмиәткә эйә, сөнки уның артыҡ юғарылығы булғанда ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәшерен һәм көсләп алып китеүгә күптәрҙе мәжбүр итә, ә был ҡанлы үс алыу ғәҙәте хакимлыҡ иткәндә тотош ырыуҙар араһында ҡанлы бәрелештәргә килтерә.
Башҡорттарҙа ҡалым
Башҡорттарҙа ҡалым ислам динен ҡабул иткәнгә тиклем булған. Ҡалым составына мал, аҡса, биҙәүестәр, туҡымалар, хужалыҡ һәм көнкүреш әйберҙәре ингән. XIX быуат]та аҡса ҡалымы өҫтөнлөк итә. Ҡалымдың күләме яҡтарҙың социаль һәм матди хәленә бәйле була һәм 150-1500 һум тәшкил итә. Никахлашыу өсөн ҡоҙалау ваҡытында һөйләшелгән һәм туй үткәреү өсөн кәрәк булған ҡалымдың билдәле бер өлөшөн индереү ҙә етә (туй һыйлау өсөн мал, кәләш өсөн туй кейеме, бүләктәр). Ҡалымдың бөтә суммаһын түләгәнгә тиклем кәләш ата-әсәһе йортонда йәшәй. Ике яҡтың да ризалығы буйынса ир ҡатынын ҡалымдың яртыһын түләгәндән һуң үҙенә алып ҡайта алған. Ҡайһы берҙә атаһы ҡыҙын ҡалымды түләп бөткәнгә тиклем кире ҡайтарып ала алған. Туй тантанаһында ҡалым малын тапшырыу менән үҙенсәлекле йола бәйле (ҡалым алыу, ҡаршы туй, ҡалым алырға барыу). Уны кейәү йортонда никахлашҡандан һәм төп туй тантаналарынан һуң ([[Башҡортостандың Төньяҡ-Көнсығышында һәм Көнсығышында һәм Урал аръяғында никахлашҡанға тиклем, никах килешеүенән һуң 15-20 көн йәки 2-3 ай үткәс) үткәргәндәр. Йола буйынса кәләштең туғандары ҡалым малын тоторға, алған һәр баш мал өсөн аҡса түләргә тейеш булған. Хәлле булмаған ғаиләләрҙә ҡалымды түләү өсөн буласаҡ ҡайныһы йәки ҡәйнәһе хужалығында эшләү ҙә практикаланған. Ҡалым башҡорттарҙа XX быуат башында ла булған.
Ҡалым һәм мәһәр
Исламда ҡалым төшөнсәһе кәләше өсөн уның ғаиләһенә йолом булып тормай. Был кейәүҙең кәләшкә бирнә рәүешендәге бүләге — мәһәр, ул туйҙан һуң да уның ҡарамағында ҡала (ә артабанғы айырылышыу осрағында һәм айырылышыуҙан һуң да) Ҡөрьәндең 4-се «Ҡатын-ҡыҙҙар» Сүрәһендә былай тиелә: «Ҡатын-ҡыҙға уларҙың ҡалымын (мәһәрен) бирегеҙ. Әгәр улар үҙ ихтыярҙары менән уның бер өлөшөн бирһәләр, һеҙ уны ғаиләнең именлегенә йүнәлтелгән саф изге аҡса итеп файҙалана алаһығыҙ».
Әммә ислам донъяһының күп кенә өлөштәрендә, атап әйткәндә, төркиҙәрҙә, ҡалым кәләш өсөн уның ғаиләһенә түләү тип ҡарала. Шул уҡ ваҡытта ҡалымды уның ғаиләһенә тапшырыуға кәләштең ризалығы һоралмай йәки формаль характерҙа ғына була.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
VII быуатта, иртә ғәрәп баҫыҡынсылығы барышында, мосолмандар Һиндостанға баҫып инергә маташа, ләкин раджпут батшалыҡтары ҡаршылығына осрап, уның территорияһына тәрәнгә үтеп инә алмай.
Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге Уттаракханд һәм Химачал-Прадеш һәм Читтагонгский убаларындағы Алмора, Гархвал, Лухул, Спити үҙәне, Киннаур кеүек гималай короллектәре, шулай уҡ беҙҙең осорҙа ла йәшәүсе Непал, Бутан һәм Сиккимды мосолмандар бер ҡасан да яулай алмаған.
Тәүшарты
Көньяҡ Азия, башҡа ултыраҡ йәмғиәттәр кеүек үк, быуаттар дауамында күсмә ҡәбиләләр баҫҡынсылығына дусар ителгән. Һинд субконтинентына йыш ҡына Ирандан һәм Үҙәк Азиянан, йәғни төньяҡ-көнбайыштан һөжүм иткәндәр.Сәсәниҙәр иран империяһы ҡолатылып, ислам Ғәрәп хәлифәлеге барлыҡҡа килгәндән һуң, урындағы пуштун/афған һәм төрөк көстәре бергә тупланып нығытыла. Был планда, X быуаттағы мосолман баҫҡынсылығы беҙҙең эраның VI быуатынан башланған яулап алыуҙарҙан бер нисек тә айырылмаған.
Шульман Екатерина Михайловна
Шульман Екатерина Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Заславская, 19 август 1978 йыл, Тула) — Рәсәй сәйәсмәне һәм публицисы, закондар сығарыу мәсьәләләре буйынса белгес. Сәйәси фәндәр кандидаты (2013).
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Тәүшарты
Әммә буйһонған халыҡтың йәшәү рәүешен тиҙ үҙләштергән һәм улар менән ҡушылған башҡа яулап алыусыларҙан айырмалы рәүештә, мосолмандар үҙҙәренең административ һәм хоҡуҡи системаһын, динен, социаль ҡоролош моделен алып килгән. Уларҙың мәҙәниәте күбеһенсә Һиндостан өсөн ят булған. Мосолман хакимдарының күбеһе үҙ мәҙәниәтен урындағы халыҡҡа көсләп тағырға маташҡан, ләкин Аҡбар кеүек ҡайһы берҙәре, киреһенсә, урындағы йолаларҙы рөхсәт иткән һәм хатта дәртләндергән.