cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мао Аньин
Биографияһы
— Ябай яугир һәләк булды, — ти Мао, — минең улым булған өсөн генә бынан әллә ниндәй ваҡиға яһамағыҙ. Ул-минең улым, партия Рәйесе улы булған өсөн, Ҡытай һәм Корея халыҡтарының дөйөм эше өсөн һәләк була алмаймы ни!
Рәйес Мао Цзэдундың улы Аньин КХДР-ында, Хвэчхан өйәҙендә башҡа Ҡытай доброволецтары менән бергә ерләнгән. Корея халҡы уның ҡәберен ҡәҙерләп һаҡлай.
Хәтер
Ҡытай доброволецтарының Корея һуғышында ҡатнашыуына 60 йыл тулыу айҡанлы «Мао Аньин иптәш» скульптураһы (авторы- КХДР-ҙың атҡаҙанған рәссамы Ли Ир Мен) Ҡытай халыҡ революцияһы хәрби музейы коллекцияһына алына.
Скульптура аҡ мәрмәрҙән эшләнгән. Уны «Цзихуа Чуньцю» Пекин аукцион компанияһы һатып ала һәм Ҡытай халыҡ революцияһы музейына бүләк итә. Скульптураны музейға тапшырыу тантанаһында Америка агрессияһына ҡаршы һуғышҡан һәм Корея халҡына ярҙам иткән 15 ветеран да ҡатнаша
Крупенца
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ыуаныш
Ыуаныш (Маныш, Ыуаныш) — башҡорттарҙың Түбәнге Ағиҙел төркөмө составындағы ҡәбилә.
Этник тарихы
Ыуаныш ҡәбиләһенең йәшәйеше архив материалдарында ғына бар. Әлеге ваҡытта исеме һаҡланған. Сығышы менән ыуаныштар – төркиләшкән фин-уғырҙар. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса сармат-аландарҙан барлыҡҡа килгәндәр. Ыуаныш ҡәбиләһенең ырыу аралары һәм тамғалары теркәлмәгән.
Таралыуы
ХIII—ХIV быуаттарҙа ыуаныштар уран, танып, ун, балыҡсы һәм ғәйнә төньяҡ башҡорт ҡәбиләләре менән бергә Тол, Беүә, Танып һәм Өфө йылғалары буйлап урынлашҡан. XVII—XVIII быуаттарҙа Танып йылғаһының уң яҡ ярынан Етеҙ Танып һәм Буй йылғаһы үрҙәрендә ярайһы ғына ҙур ерҙәрҙе биләгәндәр. 1739 йылда ике улыҫта – Ыуаныш һәм Түбәнге Уранда 106 ихата иҫәпкә алынып, уларҙа 371 кеше йәшәй. Ваҡыт үтеү менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы кәмей — уларҙың ҡайһы бер өлөшө  Демидовтарға һәм Строгановтарға һатыла, ә башҡа өлөшөндә урыҫ крәҫтиәндәре йәшәй башлай.
Этноним
Ҡәбиләнең исеме төрки халыҡтар араһында осрамай. Әлеге ваҡытта боронғо этноним бер нисә татар йәки ҡатнаш ауылдарҙың исемдәрендә бар. Әлеге ваҡытта Ваныш-Алпауыт, Ванышево, Маныш ауылдары бар.
Полуденная Рассоха
Полуденная Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семивеличенко Евгений Александрович
Семивеличенко Евгений Александрович (16 ғинуар 1978 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2015 йылдан «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» акционерҙар йәмғиәтенең идарасы директоры, 2016 йылдан «Рәсәй машина эшләүселәр союзы» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе, 2016 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
2012 йыл 16 мартына 2016 йылдың 27 сентябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округының ҡала башлығы, Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округының ҡала округы Советы рәйесе.
Биографияһы
Евгений Александрович Семивеличенко 1978 йылдың 16 ғиуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Музыка мәктәбендә аккордеон класы буйынса уҡый.
Башҡорт дәүләт университетын (2000), Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаған.
«Газ-сервис» ААЙ филиалы «Уфагаз» предприятиеһының юридик бүлеге начальнигы булып эшләй. 2003 йылдан алып 2008 йылға тиклем «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» юридик идаралығы начальнигы, 2008 йылда корпоратив һәм юридик мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары булып тәғәйенләнә. 2011 йылдан алып «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» идарасы директорының корпоратив һәм хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2015 йылдың 8 сентябренән — «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» акционерҙар йәмғиәтенең идарасы директоры (2017 йылдың сентябренән ААЙ).
2008 йылда Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының икенсе саҡырылыш Советы депутаты итеп һайлана;
2012 йылдың 4 мартында Өфө ҡалаһы ҡала округының округы өсөнсө саҡырылыш Советы депутаты итеп һайлана;
2012 йылдың 16 мартында Өфө ҡала округы башлығы — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы Советы рәйесе;
2014 йылдың 25 мартында «Рәсәй машина эшләүселәр союзы» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе итеп һайлана;
2016 йылдың 28 ғинуарында Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты базаһында «Гражданско-правовые договоры, обеспечивающие создание, управление и прекращение юридических лиц: системный подход» темаһы буйынса «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2016 йылдың 29 июнендә Рәсәй Федерацияһының фән һәм мәғариф министрлығы № 812/нк бойороғона ярашлы Е. А. Семивеличенкоға фән кандидаты дипломы тапшырыла;
2016 йылдың 18 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана. Депутат бурыстарын төп эшенән айырылмай башҡара;
«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы.
Бажа (йылға)
Бажа — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матюшенко Борис Павлович
Матюшенко Борис Павлович (2 ноябрь 1883 йыл, Санкт-Петербург — 25 март 1944 йыл, Прага) — украин совет һәм йәмәғәт, сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. Медицина докторы (1912 йыл), профессор, табип-гигиенист.
Шукша (Пинега ҡушылдығы)
Шукша (Пукша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Матюшенко Борис Павлович
Биографияһы
Рәсәй армияһы офицеры ғаиләһендә тыуа. Гимназияны һәм Киев университетының медицина факультетын тамамлай (1909 йыл). Киев университетына ҡараған клиникала һәм Киев ҡатын-ҡыҙҙыр медицина университетында ассистент һәм хәрби табиб булып эшләй. 1903 йылдан — РУП (Революцион Украина партияһының) актив ағзаһы, 1905 йылдың декабренән — УСДРП (Украина социаль-демократик эшселәр партияһы) ағзаһы, актив революцион эшмәкәрлек алып барған өсөн ҡулға алына һәм Киевтан һөрөп ебәрелә.
Шукша (Пинега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матюшенко Борис Павлович
Биографияһы
1914 йылда хәрби врач булараҡ ғәмәлдәге армияға мобилизациялана. 1917 йылдың йәйенә Көньяҡ-Көнбайыш фронттың хәрби часттарында һәм госпиталдәрендә хеҙмәт иткә.
1917 йылдың августынан Украина Үҙәк радаһы йөкләмәһе буйынса Украинала сәләмәтлек һаҡлау хеҙмәтен ойоштороу эшен башлай, эске эштәр генераль секретариаты ҡарамағындағы медицина-санитария идарәһын етәкләй. Украина Халыҡ Республикаһы йәшәгән осорҙа сәләмәтлек һаҡлау һәм попечителлек министрлығының сәләмәтлек һаҡлау департаменты мөдире булып эшләй. 1918 йылдың ноябренән 1919 йылдың февраленә тиклем Украин Халыҡ Республикаһының һаулыҡ һаҡлау һәм попечителлек министры вазифаһын биләй.
1920—1921 йылдарҙа Сит илдәрҙәге украин Ҡыҙыл тәре бюроһын етәкләй. 1921 йылдың декабренән Прагалағы Ирекле Украин университетында уҡыта..
Подебрадала (Чехословакия) Украина хужалык академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Прагала Карл университетының медицина докторы, Чехословакия Социалистик Республикаһы Евгенистика институтының ике кафедраһы етәксеһе булып эшләй.
Чехословакия Социалистик Республикаһының Украина табибтары Союзына 1922 йылда нигеҙ һалыусы була һәм 1923—1935 йылдарҙа Чехословакия Социалистик Республикаһының Украина табибтары союзын үҙе етәкләй, 1923—1925 йылдарҙа союздың баҫма органы — «Украина Медицина Вестнигы»н мөхәррирләй һәм баҫтыра. «Латин-украин медицина һүҙлеге» мөхәррире.
Прагала вафат була. Борис Матюшенко хөрмәтенә Киевта урам аталған.
Карфаген (ҡала)
Карфаген (финик. Qart Hadasht, латин.Carthago, ғәр.}قرطاج&;, Картадж, фр. Carthage, грек.  Καρχηδών) — хәҙерге Тунис дәүләте территорияһындағы, Тунис янындағы боронғо ҡала (музей).
Картаж  — Карфаген музейы урынлашҡан ҡаланың хәҙерге исеме. Баш ҡаланың Тунис виләйәте составына инә. Хәҙерге ваҡытта бында президент резиденцияһы һәм Картаж Университеты урынлашҡан.
Hadasht Qart атамаһы (пуник яҙылышта һуҙынҡыһыҙ яҙыла Qrthdst) финик теленән «яңы ҡала» тип тәржемә ителә.
Үҙ тарихы дауамында Карфаген финикийлылар нигеҙ һалған Карфаген дәүләтенең баш ҡалаһы, Урта диңгеҙ державаларының иң ҙурҙарының береһе булған. Һуңынан Карфаген римлеләр тарафынан яулап алынған, яңынан төҙөкләндерелгән һәм Рим империяһының Африка провинцияһындағы иң мөһим ҡалаһы, ҙур мәҙәни, ә һуңынан иртә христиан сиркәү үҙәге булған. Һуңынан уны вандалдар баҫып алған һәм ул Вандал короллегенең баш ҡалаһы булған. Тик ғәрәптәр баҫҡынсылығынан һуң тағы ла бөлгөнлөккә төшкән.
1831 йылда Парижда Карфагенды өйрәнеү буйынса йәмғиәт асылған. 1874 йылда бында ҡаҙыныу эштәре француз Яҙыуҙар Академияһы етәкселегендә алып барылған. 1973 йылдан Карфагендағы тикшеренеүҙәр ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында үткәрелгән.
Тарихы
Легендаға ярашлы, батшабикә Дидона, Тирҙан был урынға ҡасып килеп, ҡалаға нигеҙ һалыу маҡсатында ер һатып алған. Уға бер үгеҙ тиреһе ҙурлығындағы ер һатып алырға рөхсәт иткәндәр, имеш. Зирәк батшабикә үгеҙ тиреһен нәҙек кенә ҡайыштарға бүлгән, уларҙы ҡуша бәйләгән, шунан килеп сыҡҡан оҙон бау менән үҙенең биләмәләрен билдәләп сыҡҡан. Карфаген үҙәгендә барлыҡҡа килгән цитаделде «тире» тигәнде аңлатҡан Бирса һүҙе менән атау осраҡлы түгел. Карфаген (Картхадашт) — һүҙмә-һүҙ «яңы ҡала» тигәнде аңлата.
Б.э.т. III быуат башына Карфаген дәүләте Урта диңгеҙҙең көнбайышындағы иң ҙур дәүләт булған. Уның Сицилия менән Тунис яры буйы араһында урынлашыуы эргәнән уҙған судноларҙы контролдә тоторға мөмкинлек биргән. Ул осорҙа караптар ярҙан күренеп торған аралыҡта йөҙгән. Эшлекле һәм һуғышсан карфаген халҡы яр буйында ике гавань — береһе яҡынса 220 хәрби судно һыйҙырған, икенсеһе — сауҙа караптарына тәғәйенләнгән, төҙөгән. Бынан тыш, улар бөтөн ҡала тирәләй дөйөм оҙонлоғо 37 км тәшкил иткән, бейеклеге ҡайһы бер урындарҙа 12 метрға барып еткән ҡәлғә стеналары төҙөгән. Карфаген ҡоро ерҙән дә, хәрби караптар һаҡлаған диңгеҙҙән дә ныҡ һаҡланған, яҡын барырлыҡ та булмаған. Ҡала үҙе 4 торлаҡ районына бүленгән. Ерләү өсөн зыяраты, аллаһҡа табыныу, ғибәҙәт өсөн — махсус культ урындары булған.
Яҡшы кешеләр һайланған сенат етәксе урын биләгән Римдән айырмалы рәүештә, Карфагенда халыҡ йыйылышына тосораҡ роль бүленгән булған. Әммә ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, ысынбарлыҡта ҡалала реаль власть олигархтар, бер төркөм бай кешеләр ҡулында, булған. Карфаген, Рим менән бер рәттән, ул осорҙоң иң мәҙәни һәм үҫешкән ҡалалары тип һаналған.
Карфагенлылар төрлө илдәргә йөҙөп бара алғандар һәм үҙенә Көньяҡ Испанияны, Төньяҡ Африка ерҙәрен, Сицилия, Сардиния, Корсика утрауҙарын буйһондорған. Римлеләр карфагенлыларҙы пунийлылар тип атаған. Башта ике дәүләт бер-береһенә хәрби хәрәкәттәрҙә ярҙам иткән, әммә бер аҙҙан Сицилия утрауҙарына хужа, башҡа ерҙәрҙә һәм диңгеҙҙә йоғонтоло булыу мәсьәләләре буйынса аңлашылмаусанлыҡ тыуған.
Б. э.т. 264 йылда улар араһында Урта диңгеҙҙә хакимлы итеү, Сицилияға эйә булыу өсөн Беренсе Пуник һуғышы башланған. Ул алмашыусан уңыш менән б.э.т. 241 йылына тиклем дауам иткән. Сөнки диңгеҙҙә көслө карфаген флоты өҫтөнлөккә эйә булһа, ҡоро ерҙә көслөрәк һәм ойошҡаныраҡ рим армияһы еңгән. Әммә һәр еңелеүҙән һуң карфагенлылар яңынан аяҡҡа баҫҡан һәм тағы римлеләргә ҡаршы барған. Ахыр сиктә, римлеләр уларҙы күп йылдарға һуҙылған ауыр һуғышта еңгән. Карфагенлыларға хатта атаҡлы полководец Ганнибал да (б.э.т. 247—183), һуғышҡа йәлеп ителгән хәрби филдәре лә ярҙам итә алмаған.
Карфаген менән Рим араһында барған Өсөнсө Пуник һуғышы (б. э. т 149—146) Римдең тулы еңеүе менән тамамланған. Сенатта һөйләгән бөтөн телмәрҙәрен дә «… Мин, Карфаген емерелергә тейеш, тип иҫәпләйем» тип тамамлаған Боронғо Рим дәүләт эшмәкәре, ораторы һәм полководецы Марк Порций Өлкән Катондың (б.э.т. 234—149) мөрәжәғәт-саҡырыуҙары, үҙе быны күрмәһә лә, тормошҡа ашҡан. Һәр бер эштә ныҡышмалылыҡ кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алғанда, хәҙер ҙә был ҡанатлы фразаға әйләнгән һүҙҙәр әйтелә.
Ярты миллионлап халыҡ йәшәгән пуний ҡалаһы емерелгән. Тере ҡалғандарҙы ҡоллоҡҡа һатҡандар, ә емереклектәргә, бер кем дә был урында ултырмаһын тип, тоҙ һипкәндәр. Артабан римлеләр эшләгән эштәренә үкенгән — ҡаланы емерергә түгел, дошман армияһын юҡ итергә кәрәк булған. Улар Карфагенға ҡабат халыҡ күсереп ултыртҡан һәм уны Африканың баш ҡалаһына әйләндергән.
Карфагенда христианлыҡ II быуат уртаһында раҫланған. Священномученик һәм  Августин Гиппонский Карфаген сиркәүенең күренекле  булып киткән. Карфаген епискобы күпмелер ваҡыт Патриарх почётлы титулын йөрөткән. Ләкин VI быуатта Рим империяһы тарҡалған, уның менән бергә Карфаген да бөлгөнлөккә төшкән. 698 йылда уны ғәрәптәр баҫып алған, элекке биналар ҡалдыҡтары Тунис ҡалаһын төҙөгәндә ҡулланылған. Бөгөн Карфаген Тунистың күренекле ҡала яны биләмәһе, бөтә донъя туристарының яратҡан урыны булып тора. Ул ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Карфаген дәүләте
Карфагенға б.э.т. 814 йылда Тир ҡалаһынан килгән финикий колонистары нигеҙ һалған. Финикий йоғонтоһонан ҡотолғас, Карфаген элекке финикий колонияларын үҙенә буйһондорған һәм Көнбайыш Урта диңгеҙендәге ҙур дәүләттәрҙең береһенең баш ҡалаһына әйләнгән. Б.э.т. III быуатҡа карфаген дәүләте Көньяҡ Испанияны, Төньяҡ Африканы, Көнбайыш Сицилияны, Сардинияны, Корсиканы буйһондорған. Римгә ҡаршы алып барған күп һанлы һуғыштарҙан һуң Карфаген яуланған бар уңыштарын юғалтҡан һәм б.э.т. 146 йылда емерелгән, уның территорияһы Африка провинцияһына әйләнгән.
Рим осоро
Юлий Цезарь емерелгән Карфаген урынында Рим колонияһына нигеҙ һалыуҙы тәҡдим иткән (Цезарҙың вафатынан һуң уға нигеҙ һалынған). Уңайлы сауҙа юлдарында урынлашҡанлыҡтан, ҡала яңынан үҫкән һәм үҙ эсенә хәҙерге төньяҡ Тунис ерҙәрен алған римдең Африка провинцияһы баш ҡалаһына әйләнгән.
Рим осоронан һуң
Ваҡытында Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе һәм Көнбайыш Рим империяһының тарҡалыуы осоронда Төньяҡ Африка вандалдар һәм аландар тарафынан яулап алынған, улар Карфагенды үҙ дәүләтенең баш ҡалаһы иткән. Ул дәүләт 534 йылға, Көнсығыш Рим императоры Юстиниан I полководецтары империяның Африка ерҙәрен кире ҡайтарғанға саҡлы, йәшәгән. Карфаген ҡалаһы Карфаген экзархаты баш ҡалаһына әйләнгән.
Ҡолауы
Төньяҡ Африканы ғәрәптәр яулап алғандан һуң, 670 йылда нигеҙ һалынған Кайруан ҡалаһы Ифрикия регионының яңы үҙәгенә әйләнгән, һәм Карфаген бик тиҙ һүнгән.
Әҙәбиәт
Ашери Д. Карфагеняне и греки // Кембриджская история древнего мира. Т. IV: Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. М., 2011. С. 875—922. Волков А. В. Карфаген. Белая империя черной Африки. — М.: Вече, 2004. — 320 с. — Серия «Таинственные места Земли». — ISBN 5-9533-0416-1 Дриди Эди. Карфаген и Пунический мир / Пер. Н. Озерской. — М.: Вече, 2008. — 400 с. — Серия «Гиды цивилизаций». — ISBN 978-5-9533-3781-6 Залесский Н. Н. Этруски и Карфаген // Древний мир. М., 1962. Зелинский Ф. Ф. Римская республика / Пер. с пол. Н. А. Папчинского. — СПб.: Алетейя, 2002. — 448 с. — Серия «Античная библиотека». Кораблев И. Ш. Ганнибал. — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — 400 с. Левицкий Г. Рим и Карфаген. — М.: НЦ «ЭНАС», 2010. — 240 с. — Серия «Культпросвет». — <nowiki>ISBN 978-5-93196-970-1 Лурье С. Я. Афины и Карфаген // Вестник древней истории. 1947. № 3. Майлз Ричард. Карфаген должен быть разрушен. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 576 с. — Серия «Страницы истории». — ISBN 978-5-17-084413-5 Маркоу Гленн. Финикийцы / Пер. с англ. К. Савельева. — М.: Гранд-Фаир, 2006. — 328 с. Машкин Н. А. Карфагенская держава до Пунических войн // Вестник древней истории. 1948. № 4. Моммзен Т. История Рима. СПб.: Наука, Ювента, 1997. Сансоне Вито. Камни, которые надо спасти / Пер. с итал. А. А. Бангерского. — М.: Мысль 1986. — 236 с. Ур-Мьедан Мадлен. Карфаген / Пер. А. Яблокова. — М.: Весь мир, 2003. — 144 с. — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0219-8 Харден Дональд. Финикийцы. Основатели Карфагена. — М.: Центрполиграф. 2004. — 264 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-1418-4 Циркин Ю. Б. Карфаген и его культура. — М.: Наука, ГРВЛ, 1986. — 288 с.: ил. — Серия «Культура народов Востока». Циркин Ю. Б. От Ханаана до Карфагена. — М.: ООО «АСТ», 2001. — 528 с. Шифман И. Ш. Финикийские мореходы. — М.: Наука, ГРВЛ, 1965. — 84 с.: ил. — Серия «По следам исчезнувших культур Востока». Шифман И. Ш. Карфаген. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2006. — 520 с. — ISBN 5-288-03714-0
Антышев Александр Николаевич
Биографияһы
Александр Николаевич 1942 йылдың 20 февралендә БАССР-ҙың Оло Теләк районы Ҡыҙыл Октябрь ауылында (хәҙер Башҡортостандың Иглин районы Оло Теләк ауылы) тыуған.
Башҡорт дәүләт университетын 1964 йылда тамамлай һәм шунда уҡ хеҙмәт юлын башлай.
1977 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия институтында — немец теле кафедраһы мөдире, 1987—1996 йылдарҙа — сит телдәр факультеты деканы. 1982—1986 йылдарҙа Лейпциг һәм Эрфурт педагогия институттарында (Германия) уҡыта. 1998 йылдан башлап Башҡорт дәүләт авиация институтында эшләй (2003 йылға тиклем — немец теле кафедраһы мөдире).
Төп фәнни хеҙмәте: Имена. Немецкие антропонимы. Уфа, 2001.
Тиник-Яха
Тиник-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Моголдар (халыҡ)
Моголдар, могулдар, могáлдар, мугалдар, маголдар, (монг. Могол, фарсы теле. مغول‬‎, урд. مغل‬‎, һин. मुगल, ингл. Mughal) — Һинд субконтиненты территорияһында йәшәүсе этномәҙәни община (этник төркөм). XIV быуаттан башлап Төньяҡ Һиндостанға үтеп ингән монгол һәм төрки яулап алыусыларҙың нәҫелдәре. Моголдарҙың формалашыуында монгол, төрки, урындағы һинд-иран халыҡтары ҡатнаша. Джошуа Проекты мәғлүмәттәре буйынса (АҠШ миссионер ойошмаларының эшен координациялыусы), уларҙың һаны 3 миллион кеше тип баһалана.
Этнонимы
Фарсы теленән тәржемәлә могул (могул, могал, мугал, магол) атамаһы һүҙмә-һүҙ монгол тигәнде аңлата.
Һинд һәм һинд-фарсы сығанаҡтарында монгол баҫҡынсылары моголдар тип йөрөтөлгән. «Могол» термины Һиндостан халҡы тарафынан Төньяҡ Һиндостан һәм Урта Азия мосолмандарына ҡарата ҡулланыла.
Ҙур Рәсәй энциклопедияһына ярашлы, могол термины Моголстан менән бәйле .]. В. В. Бартольд фекеренсә, Урта Азиялағы монголдарҙың халыҡ исеме н-һыҙ әйтелгән. Бартольд яҙғанса, XVI быуат башында "мугал теле монгол теле булған тигән ҡайһы бер фараздар бар . В. П. Юдин фекеренсә, могул этнонимы төрки телле халыҡты билдәләй башлаған. Артабан могулдар XIV—XVII быуаттарҙа Урта Азия халыҡтары тарихында мөһим роль уйнай.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уларҙы төркиләшкән монголдар тип һанай, икенселәре — төрки һәм монгол ҡәбиләләре конгломераты , өсөнсөләре — Сығатай улусы хандарына хеҙмәт итеүсе өҫтөн хәрби синыф.
Совет осоронан һуңғы осор тарихсыһы Т. И. Солтанов фекеренсә, Үҙәк Евразияла бөгөнгө көндә этноним тип һаналған күп терминдар башта сәйәси йә ижтимағи хәлен, әммә уларҙы йөрөтөүселәрҙең милләтен сағылдырмаған.
Тарихы
Монгол империяһы ваҡытында Сыңғыҙхан армияһы Хорезмшах дәүләте территорияһын баҫып ала. Унан һуңғы быуаттарҙа ситтән килгән монгол һәм төрки ҡәбиләләренең тоҡомдары, урындағы төркиҙәр менән ҡушылып, телде, мәҙәниәтте һәм динде үҙләштерә.
1221 йылда Дели солтанлығының төньяҡ-көнбайыш сигендә Сыңғыҙхан монголдары тарафынан тәүге хәүеф янай. Әммә Сыңғыҙхан 1222 йылда индуистар Гиндукуш аша кире ҡайта.
1235 йылда монголдар Кәшмирҙе яулап ала. 1241 йылда улар Һиндостанға баҫып инә. 1246 йылда Мултан менән Усаны алған. Бынан һуң, башҡа маҡсатты күҙ уңында тотоп, монголдар Һиндостанға ҡаршы эре операцияларҙы ваҡытлыса туҡтата.
1398 йылда Делиға ҡаршы походты төрки-монгол  хәрби етәксеһе һәм яулап алыусыһы ] Бабурҙың ата-бабаһы Тимер, ул — боронғо барлас ырыуынан. 1399 йылда Тимер Ганг ярҙарына етә, ҡайтышлай тағы ла бер нисә ҡаланы һәм ҡәлғәне ала һәм Сәмәрҡәндкә ҙур табыш менән ҡайта.
Тамъян
Тамъян — башҡорт ҡәбиләһе.
Моголдар (халыҡ)
Тарихы
XVI быуат дауамында төрки-монгол (барлас) хакимы Бабур Төньяҡ Һиндостандың күпселек өлөшөн баҫып ала һәм XIX быуат уртаһына тиклем дауам иткән Бөйөк Моголдар империяһын төҙөй. Бабур далала, цивилизациянан ситтә йәшәгән күсмә халыҡҡа ҡарата могул, монгол атамаһын ҡуллана. Бабурҙың туған теле төрки булған (иҫке үзбәк). Иҫтәлектәрендә ул былай тип яҙа: «Андижан халҡы — бөтәһе лә төркиҙәр; Ҡалала ла, баҙарҙа ла төрки телен белмәгән кеше юҡ. Халыҡтың һөйләше әҙәби телгә яҡын».
«Бөйөк моголдар» исеме инглиз колониалистары ваҡытында барлыҡҡа килә. Артабан «могол» һүҙе, башҡаса «мугхал», «мугул» (йәғни монгол) Һиндостанда мосолман хәрби-феодаль элитаһының бер өлөшө, ә Һиндостандан ситтә — Дели тәхете династияһы атамаһына әйләнә. Хакимлыҡ итеүсе синыфтың бер өлөшө булараҡ, моголдар башлыса ҡалаларҙа башҡа мосолмандар менән бергә йәшәгән. Улар һыбай йөрөүҙә, йәйә атыуҙа һәм көрәштә оҫта булған. Моголдарҙың аш-һыуы төрлө ит ризыҡтарына бай монгол аш-һыуына оҡшаш. Ваҡыт үтеү менән, могол кухняһында вегетариан аш-һыу арта.
Теле һәм урынлашыуы
Могол (монгол) телен Афғанстанда йәшәгән ҙур булмаған моголдар төркөмө һаҡлап ҡалған. Шулай уҡ моголдар дари, пушту, фарсы, һинд, урду һәм ғәрәп телдәрен төрлө дәрәжәлә белә.
Тамъян
Тарих
ХVI—ХVII быуаттарҙа уларҙың ерҙәре ярайһы уҡ киң булған, ошо хаҡта Тамъян улусының хатта Ыҡ буйында булыуы һөйләй. Тамъяндарҙың Мөлөт, Ҡуян, Мәсәғүт ырыуҙарына бүленеүе хаҡында мәғлүмәттәр бар.
Моголдар (халыҡ)
Теле һәм урынлашыуы
Һиндостан, Пакистан, Непал һәм Шри-Ланка моголдары урду һәм һинд телдәрендә һөйләшә. Бангладешта йәшәүсе моголдар — бенгал телендә, Бутанда ассам телендә аралашалар.
Тамъян
Тарих
Төп тамғалары булып даға, сыбыҡ һәм ирәк иҫәпләнгән. Ирәк — мөйөш билдәһенә оҡшаған тамға. Даға тамғаһы тамъяндарға ғына хас, бик боронғоларҙан иҫәпләнә. Сыбыҡ иһә ҡара-ҡыпсаҡтарҙыҡына оҡшаған һәм ҡаңлы ырыуыныҡына яҡын. Ирәк тамғаһы бөрйәндәрҙеке һымаҡ.
Урта быуаттарҙа тамъяндар башҡорттарҙың иң ҡеүәтле ырыу­ҙарынан иҫәпләнгән һәм, Көнгөр бургомистры Юхневтың мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 21 мең кешегә еткән.
Тамъяндар араһында ата-бабаларының ҡасандыр Алтай яғынан күсеп килеүе хаҡында әле лә һәр төрлө ҡомартҡылар һаҡланған. Ырыуҙың боронғо монголдарҙан сығыуын әле лә көньяҡ-көнсығыш Башҡортостан тамъяндары араһында тума формаһының йәшәүе лә раҫлай. Шулай итеп, тамъяндарҙың этник тарихы үтә ҡатмарлы. Алтай-Саян крайының этногенетик донъяһына барып тоташа. Тамъяндар, ысынлап та, монгол ҡәбиләләренең вариҫтары булып иҫәпләнә.
Мәғлүмәттәр буйынса, тамъян­дарҙың ата-бабалары ҡасандыр Димдең үрге ағымында йәшәгән. Һуңынан улар көньяҡҡа, Ағиҙел буйына күсенгән. Бөрйәндәр һәм түңгәүер­ҙәр кеүек, уларҙың байтағы ХlV быуатта Уралдың таулы-урманлы зонаһына һыйынған. Ҡалғандары иһә Ағиҙелдең көньяғында, Нөгөш тамағында тороп ҡалған. Былары ҡыпсаҡтар йоғонтоһона ныҡ бирелгән. ХV — ХVl быуаттарҙа Урал тауҙарынан Урал аръяғына күсенгәндәр. Әммә һуңыраҡ уларҙың Нөгөш, Дим, Өршәк буйҙарына кире әйләнеп ҡайт­ҡандары ла булған. Ике яҡҡа бүленһәләр ҙә, бәйләнеш өҙөлмәгән, бер-береһенә, йөҙҙәрсә саҡрым юл үтеп, ҡунаҡҡа йөрөшкәндәр. Хатта Урал аръяғына яңынан күсенеүселәр ҙә булған. Сөнки Димдә уларҙың күбеһе аҫаба булып иҫәпләнмәгән. Әле лә Нөгөштә йәшәгән тамъяндар үҙҙәренең ата-бабаларының Урал аръяғында йәшәгәнлеген хәтерләй.
Шәмсетдинов
Шәмсетдинов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Шәмсетдин исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та йөрөй. Шәмсетдинова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Хәүза
Хәүза (Хауза) — традицион шиғый ислам академияһы, дини семинария. Унда ислам дисциплиналары: Жәғәфәри мәҙһәб фиҡһы, тәфсир һәм башҡа Ҡөрьән фәндәре, логика (мантиҡ), ислам тарихы, хәҙис фәне (ғилм әл-хәҙис), хәҙистәрҙе тапшырыусылар тураһындағы фән (илм ар-рижәл), теология (ғаҡидә һәм кәләм), ғәрәпсә һәм башҡа телдәр, ислам фәлсәфәһе һәм ғирфан өйрәнелә.
Тарихы
Хәүза институтына нигеҙ һалыусы — күренекле шиғый ғалимы Әбү Жәғәфәр әт-Түси (995—1067 йй.). Ул хәүзаны Ираҡтағы ән-Нәжәф ҡалаһында (النجف) аса, ул 1000 йыл дауамында шиғыйлыҡ белеме үҙәге булып тора, артабан алдынғылыҡ Ҡом ҡалаһы хәүзаһына күсә. Күбеһенсә уны яңы заманда күтәреүгә Хөмәйни имамдың эшмәкәрлеге булышлыҡ итә.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта Ҡом һәм Нәжәф ҡалалары хәүзалары шиғыйлыҡ буйынса ике көнәркәшлек үҙәге булып тора. Был ике мәктәп тә төп шиғый текстарҙы (Ҡөрьән тәфсирен һәм хәҙистәрҙе) һәм Жәғәфәри фиҡһты (юриспруденция) тәрән өйрәнеүгә нигеҙләнгән.
Ҡом һәм Нәжәфтәге ике ҙур хәүзанан тыш, уҡыу йорттары Ливанда, Сүриәлә, Британияла эшләп килә.
Матрай
Матрай (Мөхәммәтрәхим) (Матраево) — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 940 кеше булған. Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227000001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 95 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙ.
Тарихы
Боронғоларҙан яҙып алған легендаға ярашлы, ауылға 1755 йылда Ишбулды ауылында тыуып үҫкән Мөхәмәтрәхим Алғышаев нигеҙ һалған. Әммә архив документтарын тикшереү легенданың теүәл булмауын күрһәтә: XVIII быуат документтарында һәм 1795—1834 йылдарҙағы ревизия материалдарында был ауылдар юҡ. Ырымбур өйәҙе Түңгәүер улусы Юлдыбай ауылы буйынса 1816 йылғы ревизия материалдарында бер йортта йәшәгән 47 йәшлек Игелек Алғышаев һәм уның ҡустыһы Мөхәмәтрәхим Алғышаев (уға 24 йәш) ҡатыны Дәүләтбикә (23 йәш) күрһәтелгән. Тимәк, Мөхәмәтрәхим ауылына нигеҙ һалыусы Юлдыбай ауылы кешеһе. Был башҡа документтар менән дә раҫлана. Туңгәүер улусы Мөхәмәтрәхим ауылы 1859 йылғы ревизия материалдарында теркәлгән. Был ваҡытта ул 4-се Башҡорт кантонының 1-се тирмәһенә ҡараған, һәм унда 21 йорт иҫәпләнгән. Ошо документтан күренеүенсә, тәүге тапҡыр Мөхәмәтрәхим ауылы 1850 йылғы IX ревизияла теркәлгән. Унда 20 ихата булған. Әммә 1850 йылғы материалдар беҙгә барып етмәгән. Ошо уҡ документта күрһәтелгәнсә, 1855 йылда 63 йәшлек Мөхәмәтрәхим Алғышаевтың улы Сәйетов вафат була, уның исеме ауылға бирелгән. 1858 йылда Мөхәмәтрәхим ауылы халҡы формалашыуы дауам итә: Юлдыбай аулынан «башлыҡ бойороғо буйынса» бында Әбделмән Балыҡбаевтың ғаиләһе күсерелә. 1859 йылда Мөхәмәтрәхим ауылында 21 йорт һәм 162 кеше иҫәпләнә (81 ир-ат һәм 81 ҡатын-ҡыҙ). Тулыһынса һылтанма буйынса рус телендә уҡығыҙ.
Топонимикаһы
Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙ.
Токарева Анна Николаевна
Токарева Анна Николаевна (9 февраль 1923 йыл — 1996 йыл) — СССР-ҙың сәнәғәт алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Анна Николаевна Токарева 1923 йылдың 9 февралендә Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең (хәҙерге Ҡаҙағстан Республикаһы) Риддерское ауылында (1941 йылдан — Лениногорск ҡалаһында, 2002 йылдан — Риддер ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуған.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 20 майындағы Указы менән төҫлө металлургияны үҫтереүҙәге уңыштары өсөн Токарева Анна Николаевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Производство эшмәкәрлеге менән бер рәттән, йәмәғәт эштәре меннә дә шөғөлләнә. Ҡаҙаҡ ССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы (1967—1971) депутаты һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының Лениногорск ҡала Советы депутаты итеп һайлана. Анна Николаевна ҡала халҡының мәҙәни-көнкүреш тормош шарттарын яҡшыртыуға һәм ҡаланы төҙөкләндереүгә үҙ өлөшөн индерә, шефҡа алынған мәктәпкә йөрөй.
Хаҡлы ялға союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер булып сыға, Ҡаҙағстан Республикаһының Риддер ҡалаһында йәшәй. 1996 йылда вафат була.
Ҡаҙағстан Республикаһының Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе дәүләт архивының Риддер филиалында А. Н. Токареваға ҡараған документтар бар
Ягарт
Ягарт — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амбарная йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ройзман, Евгений Вадимович
Евгений Вадимович Ройзман (14 сентября 1962, Свердловск) — Рәсәй дәүләт сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2013 йылдан 2018 йылғаса — Екатеринбург башлығы (Екатеринбург Думаһы рәйесе).
2003—2007 — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты.
«Город без наркотиков» (Наркотиктарһыҙ Ҡала) фондына нигеҙ һалыусы.
Крупень
Крупень (Ропля) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының уң ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ғәбдин (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
6-сы кантонға ҡараған 22-се йорттоноң өс күбәләк ауылы бөгөн Әбйәлил районына ҡарай. 1795 йылға Ғәбдин ауылы 200 кеше йәшәгән 29 ихатанан торған. X ревизияла 266 кеше һәм 57 йорт күрһәтелгән. 1920 йылда яҡынса шунса кеше һәм ихата булған. Парижды алған 14-се полк яугиры Сәйфөлмөлөк Алдаров күрһәткән батырлығы өсөн ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.
Ғәбдиндың улы Әҙел һәм ейәндәре Дәүләтша менән Әбдрәфиҡ Әдилевтар билдәле, улар XVIII быуат аҙағында тыуған.
XIX быуаттың 40-сы йылдар башында 362 кеше йәшәгән 50 йортта 100 ат, 150 һыйыр, 50 һарыҡ, 15 кәзә була. Июнь—сентябрь айҙарында алты урында — Хәсәнсе, Абҙаҡ, Бикмән, Сатра, Калман, Бизгинды йылғалары, инештәре һәм исемһеҙ ҡоҙоҡ янында күсеп йөрөгәндәр. Ярым күсмә малсылыҡтың бөлгөнлөккә төшөүе халыҡты һабанға тотонорға мәжбүр иткән. 1843 йылда 160 бот ужым һәм 576 фунт яҙғы иген сәселә. 1843 йылда Баязит Әхмәткирәев йыл һайын 110-шар бот ужым һәм 576 бот яҙғы иген сәскән.
1900 йылда халыҡ һаны 202 кеше тәшкил итә, 1920 йылда — 277 кеше, 1939 йылда — 114 кеше, 1959 йылда — 105 кеше, 1989 йылда — 178 кеше, 2002 йылда — 195 кеше, 2010 йылда — 180 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002 йыл буйынса). Башланғыс мәктәп (Байым ауылы урта мәктәбе филиалы) эшләй.
XVIII быуат уртаһында Нуғай юлының күбәләк улусы башҡорттары тарафынан Әптим (тархан тархан Әптим/Ғәбдин Бәкәтәев хөрмәтенә аталған) үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалынған. Малсылыҡ, ауыл хужалығы менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Тирәк (йылға)
Тирәк (თერგი (Тэрги); Терк; Тэрч; Терк суу; Терк; Терек сув) — Төньяҡ Кавказдағы йылға.
Оҙонлоғо 623 км. Бассейнының майҙаны 43,2 мең км². Оло Кавказдың төньяҡ битләүҙәрендә башлана; түбәнерәк, Дарьял тарлауығында Ян теҙмәне киҫеп үтә. Тауҙарҙан сыҡҡандан һуң тигеҙлек буйлап ағып, Каспий диңгеҙенә ҡоя.
Ҡар, ямғыр, грунт һыуҙарына туйына. Ҡышын аҙ ғына ваҡытҡа боҙ менән ҡаплана. Һыуы һүғарыуға сарыфлана. Төп ҡушылдыҡтары: һул — Ардон, Урух, Малка (Баксан менән); уңда — Сунжа. Моздок ҡалаһынан юғарыраҡ Теректан Терек-Кума каналы башлана.
Йәмғиәт
Йәмғиәт  — тәбиғәттән айырылып сыҡҡан, әммә уның менән тығыҙ бәйле матди донъяның бер өлөшө, социаль мөнәсәбәт ысулдарын һәм хеҙмәт ҡоралдары булдырып, улар менән файҙалана белгән кеше берләшмәләре төрҙәрен үҙ эсенә ала. Киң мәғәнәлә алғанда — ул кешеләрҙең тарихи рәүештә барлыҡҡа килгән бөтә төр социаль мөнәсәбәттәре, берлектәге эшмәкәрлек төрҙәрен ойоштороу формалары.
Кеше йәмғиәте со́циум тип атала.
Йәмғиәт — кешеләр берлеге, уға социаль дифференциация һәм хеҙмәт бүленеше хас. Йәмғиәтте төрлө билдәләр буйынса ҡылыҡһырларға мөмкин, мәҫәлән, милли сығышы буйынса: француз, урыҫ, немец, башҡорт; дәүләт һәм мәҙәниәт; ерҙәре һәм осоро; етештереү ысулдары буйынса һ.б.
Феноменологик мәғәнәлә, йәмғиәт — ул mens intensas (үҙенә хас аҡыл, фекер) — менталитеттарҙың һанһыҙ социаль төркөмдәре, аңыбыҙға һеңгән донъя сағылыштары.
К. Маркс буйынса, йәмғиәт ижтимағи мөнәсәбәттәр берлеге. Ф. Тённис К. Маркстың хеҙмәттәренә таянып, башта төркөмдәр (общиналар) барлыҡҡа килеп, шунан йәмғиәткә ойошҡандар тип яҙа. Тарихи рәүештә башта ырыуҙар барлыҡҡа килгән. Шунан инде төрлө берлектәр ойоша башлаған — ырыу, ҡәбилә, тәржемәи ҡатлам, социаль- синфи һәм бөгөнгө социомәҙәни берлектәр.
Хәҙерге заман йәмғиәте
Һәр цивилизациялы йәмғиәттә төп мәсьәлә — уның ойошҡанлығы мәсьәләһе. Хәҙерге заман йәмғиәте иҡтисади, сәйәси, идеологик, социомәҙәни детерминанталар тупланышы нигеҙендә ойошҡан. Уны ауыҙ тултырып индустриаль йәмғиәттән постиндустриаль (информацион) йәмғиәткә "күсеш « (транзитив)» йәмғиәте тип әйтергә була.
Йәмғиәт әҙәбиәттә һәм кинола
Р. Бредбериҙың «Фаренгейт буйынса 451 градус}» тигән китабында тоталитар йәмғиәт һынландырыла. Был йәмғиәттә тик ҡулланыу инстинкттары, түбән мәҙәниәт өҫтөнлөк итә, ә уйланырға мәжбүр иткән китаптар яндырыла.
Йәмғиәт тураһында теориялар, тикшеренеүҙәр, методтар
Ижтимағи фәлсәфә тарихында йәмғиәт интерпретацияһының түбәндәге парадигмаларын айырырға мөмкин:
— Йәмғиәтте организм менән идентификациялау һәм социаль тормошто биологик закондар менән аңлатырға тырышыу. ХХ быуатта органиклыҡ төшөнсәһе популярлығын юғалта ;
— Айырым кешеләрҙең ирекле килешеүе продукты булараҡ йәмғиәт төшөнсәһе (Социаль контракт, Жан-Жак Руссо);
— Йәмғиәт менән кешене тәбиғәттең бер өлөшө тип иҫәпләүҙең антропологик принцибы (Спиноза, Дидро һ. б.). Кешенең ысын, юғары, үҙгәрешһеҙ тәбиғәтенә тап килгән йәмғиәт кенә йәшәүгә лайыҡлы тип танылған. Хәҙерге заман шарттарында фәлсәфәүи антропологияны иң тулы итеп Шелер нигеҙләй;
«Йәмғиәт» төшөнсәһе кешеләрҙең коллектив тормошоноң объектив закондарын аңлауҙы күҙҙә тота.
Боронғо осорҙа уҡ йәмғиәттең асылын аңлауҙа төп проблемалар тормошҡа аша:
— йәмғиәт тәбиғәттән ни тиклем айырылып тора (ҡайһы бер аҡыл эйәләре, ғөмүмән, йәмғиәт менән тәбиғәт араһындағы сикте бысрата, ә икенселәре үҙ-ара айырмаларҙы азат итә);
-йәмғиәт тормошонда коллектив һәм индивидуаль принциптарҙың нисбәте ниндәй (берәүҙәр йәмғиәтте айырым кешеләрҙең суммаһы тип аңлата, ә икенселәре, киреһенсә, йәмғиәтте үҙ-үҙен ҡәнәғәтләндергән бөтөн тип ҡарай);
— йәмғиәт үҫешендә низағ менән теләктәшлектең нисек берләшеүе (берәүҙәр уның эске ҡапма-ҡаршылығын йәмғиәт үҫешенең двигателе, икенселәре — мәнфәғәттәрҙең гармонияһына ынтылыш тип һанай);
-йәмғиәттең нисек үҙгәреүе (яҡшырыу, прогресс булһынмы, әллә йәмғиәт цикллы үҫешәме).
Йәмғиәт билдәләре
Социологияла йәмғиәткә тулыһынса билдәләмә бирергә һәм уның мөһим һыҙаттарын — тормошоноң иң типик, тотороҡло һәм ҡабатланыусы мәлдәрен асыҡларға тырышыуҙар яһала. Шулай итеп, Эмиль Дуркхайм йәмғиәт тотороҡлолоғоноң һәм берҙәмлегенең төп нигеҙен коллектив аң, кеше эгоизмының емергес көсөнә ҡамасаулаусы уртаҡ ихтыяр билдәләрендә күрә. Роберт Мертон йәмғиәт өсөн иң мөһиме — ҡайһы бер фундаменталь ҡиммәттәрҙең булыуына инанған, шуның арҡаһында һәр индивид йәмғиәтте һаҡлап ҡалыу өсөн нигеҙ булып торған уртаҡ тормош нормаларын үтәүгә йүнәлтелгән. Нил Смельцер йәмғиәттең билдәләре тип географик сиктәрҙең, дөйөм закондар сығарыу системаһының һәм билдәле бер милли сиктәрҙең булыуын кешеләр берләшмәһе тип билдәләй (социаль-мәҙәни үҙаң).
Е. Шиельс йәмғиәттең түбәндәге критерийҙарын билдәләй:
ҙурыраҡ системаға инмәй;
берекмә вәкилдәре араһында никахтар;
башлыса уның вәкиле булған кешеләрҙең балалары иҫәбенә тулыландырыла;
берекмәнең үҙенеке тип һанаған территорияһы бар;
йәмғиәттең үҙ исеме һәм үҙ тарихы бар;
идара итеүҙең үҙ системаһы бар;
берекмә шәхестең уртаса ғүмер оҙонлоғонан оҙағыраҡ йәшәй;
дөйөм ҡиммәттәр системаһы (ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, нормалар, закондар, ҡағиҙәләр) менән берләштерелә, уны мәҙәниәт тип атайҙар.
Хәҙерге социологик әҙәбиәттә йәмғиәткә социаль арауыҡта һәм ваҡыт арауығында барлыҡҡа килгән социаль бәйләнештәр һәм үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәргә ҡараш нығынған, уларҙың иң киң таралған һыҙаттары — автономия, үҙ-үҙеңде ҡабатлау, ҙур интеграциялаусы көс һәм үҙ-үҙеңде көйләүҙең юғары кимәле. Бындай ҡарашта йәмғиәттең түбәндәге үҙенсәлекле һыҙаттары айырыла.
Йәмғиәттең беренсе айырмалы үҙенсәлеге булып социаль берләшмәнең булыуы тора, ул кешеләр тормошоноң социаль характерын, уларҙың мөнәсәбәттәренең һәм үҙ-ара мөнәсәбәттәренең социаль үҙенсәлектәрен сағылдыра. Община йәмғиәт алдынан бара, башҡаса түгел. Әммә социаль берләшмә нулдән түгел, ә уның тәбиғи субстратында — кешеләрҙең органик берләшмәһендә һәм уларҙың ҡан менән бәйле бәйләнештәрендә һәм мөнәсәбәттәрендә барлыҡҡа килә.
Йәмғиәттең (социаль берләшмәнең) тәбиғи нигеҙен билдәләп, был тәбиғи тәүшарттар һәм органик мөнәсәбәттәр социаль-органик типтағы мөнәсәбәттәргә әүерелә — ир менән ҡатын, балалар һәм ата-әсәләр, ағай-энеләр, башҡа туғандар.
Йәмғиәттең сираттағы айырмалы үҙенсәлеге булып уның социаль киңлектә һәм социаль заманда йәшәүе тора. Өҫтәүенә, социаль киңлек һәм ваҡыт һәр ваҡыт физик арауыҡҡа һәм ваҡытҡа тап килмәй. Бынан тыш, социаль киңлек ҡайһы бер территориаль сиктәрҙән һәм үҙ территорияларынан ситтә лә (мәҫәлән, тәбиғи ландшафт мөхитенән ситтә, әммә космос станцияһында йәки йондоҙ-ара, галактика-ара карапта, Интернет социаль селтәрендә) йәшәргә мөмкин. Социаль ваҡыт физик ваҡыттан да һиҙелерлек айырыла.
Йәмғиәттең айырым үҙенсәлеге булып уның үҙ-үҙен көйләү һәм үрсетеүҙе тормошҡа ашырыу өсөн махсус органдарҙың — социаль институттарҙың булыуы тора, уларҙың иң мөһиме — ғаиләнең башҡаларҙың барлыҡҡа килеүен һәм йәшәүен билдәләүсе социаль учреждениеһы (никах, тәрбиә, белем, дин һ.б.). Питер Бергер һәм Томас Лукман үҙенең трактатында быны ышаныслы күрһәтә, Робинсон йома компанияһында йәмғиәтте тәшкил итмәй. Шуға күрә йәмғиәт төшөнсәһе йәмғиәткә, йәғни дөйөм алғанда социаллеккә тап килмәй, ә кешеләрҙең коллектив, супраиндивидуаль йәшәүенең айырым бер формаһы булып тора. Берҙәм айырым шәхес («социологик робинсонад»), социаль сифаттарына ҡарамаҫтан, йәмғиәтте бындай аңлауҙа булдыра алмай һәм булдыра алмай.
Үҙйөрөшлөлөк, автономия, үҙ-үҙеңде ойоштороу һәм үҙ-үҙеңде үҫтереү тотош йәмғиәткә генә түгел, айырым төрҙәргә һәм элементтарға ла хас. Тик дөйөм йәмғиәт кенә үҙ-үҙен тәьмин итә ала. Уға индерелгән субсистемаларҙың береһе лә үҙ-үҙен тәьмин итә. Тик социаль берләшмәләр, социаль төркөмдәр, социаль ойошмалар һәм социаль институттар (ғаилә, мәғариф, иҡтисад, сәйәсәт һ. б.) дөйөм йәмғиәтте үҙ-үҙен тәьмин итеү системаһын тәшкил итә.
Полуденная Язьва
Полуденная Язьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байҡы (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Торамю-Яха
Торамю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 333 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 125 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Әғбәз
Яңы Әғбәз (Новоагбязово) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 197 кеше. Почта индексы — 452675, ОКАТО коды — 80207858004.
Шукшамена
Шукшамена — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Шукша йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғирфан (Ислам)
Ғирфан (عرفان; Ирфан) — ислам суфыйлығындағы категория: хаҡ мосолман-монотеист нисек булырға тейешлеге тураһында (مُوَحِّدٌ мүүәхид) һәм Аллаһҡа нисек яҡынлашырға мөмкин булыу тураһындағы махсус сакраль белемгә эйә булыу. «Ғирфан» термины был төр белемгә ҡарата башлыса шиғыйҙар тарафынан ҡулланыла. Сөнниҙәргә килгәндә, мистика улар араһында «тәсәвуф» — суфыйлыҡ тип йөрөтөлә.
Ягель-Ях
Ягель-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулымский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Ғирфан (Ислам)
Тасуирламаһы
Ғәмәлдә ғирфан ҡулланған мистиктар, терминдың хис һәм эмпирик тәжрибә, аҡыл һәм фекер йөрөтөү иҫәбенә алына алмай, әммә эске тойомлау һәм һиҙенеү юлы менән өлгәшелә торған айырым үҙенсәлегенә иғтибарҙы йүнәлтә. Кешенең тыумыштан уҡ белгән, әммә был донъяла юғалтҡан һәм онотҡан айырым бер белем. Ғирфан — Аллаһ тураһында белгән һәм юғалтҡан белемде тергеҙергә тырышыу.
Ғирфан өйрәткәнсә, Аллаһты танып белеү — был донъялағы бөтә нәмә һәм күренештәрҙең асылын таныуҙың асҡысы. Шул уҡ ваҡытта Аллаһы Тәғәлә генә абсолют белемгә эйә.
Ягель-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғирфан (Ислам)
Ғирфандың билдәле ғарифтары һәм тикшеренеүселәре
XX быуатта ғирфандың иң билдәле европа тикшеренеүселәренең береһе француз ғалимы Анри Корбен була. Шиғый дин белгестәре араһында ғирфандың күренекле ғарифтары һәм белгестәреАлламе Табатабаи, Муртаза Мутаххари кеүек аҡыл эйәләре, һәм шулай уҡ «Ҡырҡ хәҙис» һәм «әл-Фатиха сүрәһен аңлатыу» әҫәрҙәре авторы, Ирандағы Ислам революцияһы лидеры аятулла Хөмәйни бар.
Сид Чарисс
Сид Чарисс (ингл.Cyd Charisse, ысын исеме Тула Эллис Финкли (Tula Ellice Finklea);  йыл —  йыл) — Америка балеринаһы һәм театр һәм кино актрисаһы. Монте-Карлоның Рус балеты труппаһында бейей, һуңынан 1940 йылдар башында  кинола эшләй башлай. Фильм-мюзиклдарҙа Фред Астер, Джин Келли, Дэн Дэйли һ.б. кеүек партнерҙар менән төшә.
Биографияһы
Сид Чарисс булараҡ билдәле Эллис Финкли Амарилло (Техас) ҡалаһында, ювелир Эрнст Финкли һәм уның ҡатыны Лила Норвуд ғаиләһендә тыуа. Һигеҙ йәштән ҡыҙ балет менән шөғөлләнә башлай. Атаһы ҡыҙының мауығыуын хуплай, хатта уның бүлмәһенә балет станогы һәм ҙур көҙгө ҡуя. Тиҙҙән ғаилә Голливудҡа күсеп килә, унда  Сид Hollywood School Professional мәктәбендә уҡый башлай. 12 йәшенән бер йыл дауамында ул Лос-Анджелеста бейеүсе Нико Чарисс  студияһында шөғөлләнә. Һуңыраҡ уның педагогтары араһында Адольф Больм һәм Бронислава Нижинская була. йылда ул «Монте-Карлоның Рус балеты»  труппаһына инә  һәм уның менән бергә  АҠШ буйлап  гастролдәр башлай. Шул ваҡыттың йолалары  буйынса  «урыҫ» псевдонимдары  аҫтында, башта Наташа Тулалис,  артабан Истомина Мария һәм Сидорова Фелия булараҡ сығыш яһай.