cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Окисланыу дәрәжәһе
Билдәләмә
Окисланыу дәрәжәһе ыңғай ионға ҡушылып, нейтраль атомға тиклем ҡайтарылырға йәки, уны нейтраль атомға тиклем окислау өсөн кире иондан тартып алырға кәрәк булған электрон дар һанына тап килә:
Тасуирлама
Фәнни әҙәбиәттә элементтың окисланыу дәрәжәһен билдәләү өсөн Шток ысулы ҡулланыла. Окисланыу кимәле рим һандары менән атамаһынан йәки элемент символынан һуң түңәрәк йәйәләрҙә күрһәтелә, өҫтәүенә асыусы йәйә алдына буш урын ҡуйылмай: тимер (III), Ni(II).
Окисланыу кимәле шулай уҡ өҫтән элемент символы өҫтөндәге ғәрәп һандары менән билдәләнеүе мөмкин:Ион зарядын күрһәтеүҙән айырмалы рәүештә, окисланыу дәрәжәһе күрһәтелгәндә беренсе билдә ҡуйыла, ә һуңынан һан мәғәнәһе (структурала һәр ваҡыт тиерлек атом/ион заряды күрһәтелә), ә текста — окисланыу дәрәжәһе +2, +3.;формулаларҙа окисланыу дәрәжәһен элемент өҫтөндә яҙыла (алда — беренсе урында), иондар өсөн заряд (ҡатмарлы иондарҙа һәр элемент өсөн түгел!) — юғары индекс менән яҙыла — иондан һуң өҫтән уңда (һандың артындағы билдә):
— окисланыу дәрәжәлре
— зарядтар.
Окисланыу дәрәжәһе (валентлыҡ тан айырмалы рәүештә) нуль, кире һәм ыңғай мәғәнәле булыуы мөмкин, улар ғәҙәттә элементтың символы өҫтөнә өҫ яҡлап ҡуйыла:
Окисланыу дәрәжәһен иҫәпләп сығарыу ҡағиҙәләре:
Окисланыу дәрәжәһе төшөнсәһе ҡулланыу нестехиометрик берләшмәләр өсөн ҡулланырға ярай (КС8, Mo5Si3, Nb3B4 һәм башҡалар.).
Шартлылыҡ
Окисланыу дәрәжәһе физик мәғәнәгә эйә булмаған, ләкин молекулалала атом-ара тәьҫир итешеүҙең химик бәйләнеше барлыҡҡа килеүен сағылдырған шартлы дәүмәл булып тора.
Окисланыу дәрәжәһе ҡайһы бер осраҡтарҙа валентлыҡ менән тап килмәй. Мәҫәлән, органик берләшмәләрҙә, углерод һәр ваҡыт дүрт валентлы, ә метан CH4,, метил спирты CH3OH,, формальдегид кислотаһы HCOH, ҡырмыҫҡа кислотаһы HCOOH һәм CO2 углерод диоксиды шуға ярашлы −4, −2, 0, +2 һәм +4-кә тигеҙ.
Мәҫәлән, азот кислотаһы молекулаһында азоттың үҙәк атомының окисланыу дәрәжәһе 5-кә, ә координацион һаны — 3-кә тигеҙ.
SO2 төҙөлөшө менән оҡшаш булған озон молекулаһында кислород атомдары нуль дәрәжәлә окисланыу хас (йыш ҡына, үҙәк кислород атомының 4 окисланыу дәрәжәһе бар, тиҙәр).
.Окисланыу дәрәжәһе күп осраҡта атомдарҙың электр полярлашыуының фактик характерын һәм дәрәжәһен дә сағылдырмай (эксперименталь рәүештә билдәләнгән атомдарҙың ысын заряды). Мәҫәлән, HCl һәм, NaCl һәм окисланыу дәрәжәһе хлор −1 тигеҙ ҡабул ителә, ул саҡта атом булараҡ, дөрөҫөн полярлашыу (сағыштырма һөҙөмтәле заряд δ−) был берләшмәләр төрлө: δCl(HCl) = заряд берәмек −0,17, δCl(NaCl) = заряд −0,9 берәмек (абсолют электрондың заряд); водород һәм натрий — шуға +0,17 һәм +0,90. Ә ZnS цинк сульфиды кристалдарында цинк һәм көкөрт атомдарының заряды +2 һәм −2 окисланыу дәрәжәһе урынына 0,86 һәм −0,86-ға тигеҙ. .
Аммоний хлориды миҫалында хәҙерге химияла булған төрлө төшөнсәләрҙең киҫелешенә ҡағылыу уңайлы. Шулай итеп,NH4Cl -да, азот атомының окисланыу дәрәжәһе −3, ковалентлыҡ IV, электр валентлығы Льюис буйынса формаль заряд) +1 {аммоний-катион шулай уҡ 1+ зарядҡа эйә), ә дөйөм валентлыҡ((координация номеры дөйөм структуралы) — 5, ә уның эффектлы заряды өсөн −0,45 ҡиммәте тәҡдим ителгән.
Окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһы тигеҙләмәһен төҙөү миҫалы
Электрондың тигеҙләмәһен төҙөү:
Табылған коэффициенттарҙы тигеҙлек билдәһен алмаштырып, процесс схемаһына ҡуябыҙ:
(йәғни электрон реакцияларҙа (электрон баланс ысулы), окисланыуҙың бер өлөшө булған тимер 3 коэффициент менән генә теркәлә).
Асылда,Fe2+, Fe3+ иондар юҡ, һәм шулай уҡ Fe+8/3,, Cr6+, Mn7+, S6+, ә CrO42−, MnO4−, SO42− иондар бар, ә тигеҙ « аҙ диссоцирланған электролиттар» Fe3O4 (FeO•Fe2O3). тигеҙ. Шуға күрә ярым реакциялар ысулына (ион-электрон ысулдарға) өҫтөнлөк бирергә һәм уны һыуҙағы эретмәләрҙә барған окисланыу-ҡайтарылыу реакцияларының тигеҙләмәһен төҙөгәндә ҡулланыу мөмкин. Йәғни стандарт электрод потенциалының әҙер реакцияһы менән файҙаланыла:
Fe3O4 + 8H+ + 8e− = 3Fe + 4H2O, E° = −0,085 В
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Александр баҡсаһы (Новочеркасск)
Александр баҡсаһы  1920 йылдан — Ҡала мәҙәниәт һәм ял паркы, 2004 йылдан — Александр баҡсаһы — Новочеркасскиҙың Үҙәк районындағы баҡса. Атаман, Александровка һәм Пушкин урамы менән Платов проспекты кварталында урынлашҡан. Баҡса 1832 йылда асылған һәм Император Александр I хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Майҙаны — 5 гектар. Уның территорияһында 1863 йылда төҙөлгән Атаман һарайы, кулактар ҡулынан 1921 йылдың 21 февралендә һәләк булған аҙыҡ әҙерләү хеҙмәткәрҙәре күмелгән зыярат, Новочеркасскиҙағы атыу иҫтәлегенә атаман М. И. Платовҡа ҡуйылған һәйкәл һәм мәрмәр плитә ,фонтандар һәм аттракциондар бар.
Тарих
Александр баҡсаһын һалыу наказлы атаман М. Г. Хомутов исеме менән бәйле. Паркты Александр бушлығында яһағандар. Баҡса бушлыҡтың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм ике ҡанаты менән Платов проспектына сыҡҡан. Уның уң яғы — «Балалар паркы» — беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған. Баҡсаның иҫтәлекле урындары уның көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә торған ике ҡурған һәм урындағы рельефҡа бик матур инеп торған таш көмбәҙле ҡапҡа.
Александр баҡсаһында йүкә аллеяһы бар, уның юлдары диңгеҙ ҡабырсағы һәм меотистан эшләнгән тырс менән түшәлгән. Юл буйында кресло формаһындағы эскәмйәләр. Кистәрен баҡса эстрадаһында музыканттар сығыш яһаған. Ял итеүселәрҙе бигерәк ҡурған майҙансығы ҡыҙыҡһындарған; бынан алыҫтағы дала киңлектәре бик йыраҡтан күренеп торған. Ваҡыт-ваҡыт майҙансыҡта ажурлы ағас беседкалар торған.
Ҡалала һыу үткәрелгәс,1865 йылда баҡсала фонтан эшләй башлаған. Александр баҡсаһын төҙөү баҡсаны архитектор Радионовтың капиталь ҡоймаһы менән уратыу менән тамам булған. Уның бып эзбизменән ҡабырсаҡ ҡушып һалынған нигеҙенә суйын бағаналар ҡуйылып, был бағаналар араһына түбәнге һәм юғары кәртәләре төрлө вертикаль элементтарҙы тоташтырған дуғаларҙан торған суйын рәшәткәләр секциялап баҫтырып ҡуйылған. Ҡойманың бер нисә урынында ҙур һәм бәләкәй ҡапҡалар эшләнгән. 1881 йылда Платов проспектына сыҡҡан ерҙә бер нисә бәләкәй сиркәү һалынған, ә 1892-96 йылдарҙа көньяҡтан баҡсаға терәлеп торған участокта архитектор Н. Е Анохинпроекты буйынса таштан Александр сиркәүе төҙөгәндәр (дағас сиркәүҙе һүткәндәр).
Совет власы йылдарында Новочеркасскиҙағы бәләкәй сиркәүҙәрҙе емергәндәр, Платов һәйкәленең пьедесталында 1923 йылда [В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйғандар. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡунаҡ йортоноң уң яғы юҡҡа сыҡҡан һәм атаман урамына тиклем буш ер һуҙылып ятҡан. Башта унда стадион ҡорғандар, һуңынан ҡала хакимиәте, универмаг һәм ресторан өсөн биналар төҙөгәндәр 50-60-сы йылдарҙа паркта «Ударник» йәйге кинотеатр, «Яҙ» кафе-рестораны, ә ҡурғандың итәгендә бейеү майҙансығы төҙөгәндәр. Архитектор Н. Я. Гладких проекты буйынса паркка ингән ерҙә көмәҙле арка, ә кинотеатр һәм кафе ишеге алдын колоннадалар менән биҙәгәндәр. 1970-се йылдарҙа мәңгелек торолоҡ ҡоймалар һүтеп алынған, балалар уйнай торған урында тирә-яҡты ҡараү тәгәрмәсе ҡорғандар. Аттракциондар һәм павильондар менән ағастарҙы баҡсанан ҡыҫырыҡлап сығара башлағандар.
1962 йылдың 2 июнь Атамани һарайы алдындағы сквер Новочеркасск электровоз төҙөү заводы эшселәренең, протест күрһәтеп, армия бүлексәләренә ҡаршы торған үҙәгенә әүерелгән. Эшсе халыҡҡа һалдаттар ут асҡандар, һәм, рәсми күрһәткестәр буйынса, был ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә 24 эшсе кеше һәләк булған.
М. И. Платов һәйкәле
РФ мәҙәни мираҫы объекты № 6101099000 № 6101099000,  архитектура һәйкәле (урындағы әһәмиәткә эйә) справа|мини|267x267пкс|М. И. Платов һәйкәле М. И. Платов һәйкәле әлегә тамамланған тәүге күренешендә түгел. Баҡсаның һәйкәл янындағы ажур металл ҡоймаһы ла тергеҙелмәгән көйө, ҡойманың дүрт мөйөшөндәге [[1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытындағы пушкалар ҙа ҡуйылмаған. Сквер үҙәгендәге тәүге фонтан да әлегә тергеҙелмәгән. Һәйкәл һүтеп алынғандан һуң 1930 йылға тиклем Дон музейының баҫҡысы аҫтында һаҡланған, һуңынан уны урындағы Никольский заводында иреткәндәр һәм унан подшипниктар ҡойғандар.
Атаман һарайы
РФ мәҙәни мираҫы объекты № 6101011000 № 6101011000,  архитектура һәйкәле (урындағы әһәмиәткә эйә) Ике ҡатлы ампир стилендә архитектор И. О Вальпреде проекты буйынса төҙөлгән йорт наказлы атамандың резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. Бинаның алғы яғы Платов проспектына ҡараған. Ҡалаға килгәндә Һарайҙа императорҙар Александр II, Александр III, Николай II туҡталған. Совет осоронда был бинала ССКП-ның ҡала комитеты, ә 90-сы йылдарҙа — ҡала хакимиәте урынлашҡан. 2001 йылдан алып элекке атаман резиденцияһы Дон казактары тарих музейының филиалы булып тора.
Корть-Ю
Корть-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохта йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы)
Иҫке Ҡандра ауыл Советы  — Туймазы районындағы ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән  административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452765. ОКАТО коды — 80251850000. ИФНС коды— 0269. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2004 йылдың 16 декабрендәге Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡандра ауыл Советы  ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Иҫке Ҡандра ауыл советы: Ҡандра-Ҡотой ауылы— административ үҙәк, Йәрмөхәмәт,  Первомайский, Иҫке Ҡандра, Ҡаранйылға, Hyp, Түбәнге Ҡаранйылға, Александровка ауылдары (ҡушымта 46п);
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы» Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы Законы хәбәр итә :
76. Туймазы районының Иҫке Ҡандра ауыл Советының 331 га майҙаны менән биләмә өлөшөн Туймазы ҡалаһы Ҡандра ҡасаба Советы биләмәһе составына тапшырып, Туймазы районының, Иҫке Ҡандра ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
42)Туймазы районы буйынса:
а)Ҡандра ауылында административ үҙәге менән, «Ҡандра» атамаһын һаҡлап, Ҡандра һәм Иҫке Ҡандра ауыл Советтарын берләштерергә.
Иҫке Ҡандра ауыл Советының Йәрмөхәмәт, Ҡандра-Ҡотой, Первомайский, Александровка, Ҡаранйылға, Түбәнге Ҡаранйылға, Нур ауылдарын Ҡандра ауыл Советы составына индерергә.
Ҡандра ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫке Ҡандра ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Географик урыны
2008 йылда Бишҡурай ауыл Советы, Ғәфүр ауыл Советы, Ҡандра ауыл Советы), Николаев ауыл Советы, Николаев ауыл советы, Сәйрән ауыл Советы, Татар-Олҡан ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Автомобиль юлдары
Һамар — Өфө — Силәбе, Силәбе — Куйбышев.
Үреш-Битулла ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Үреш-Битулла ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
1986 йылдың декабренә тиклем, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396 һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» указына ярашлы рәүештә, иҫәп мәғлүмәттәренән сығарылған Мүкле Күл (Моховое Озеро) ауылы Үреш-Битулла ауыл Советына ингән.
Васильев Григорий Николаевич
Васильев Григорий Николаевич (1868—1932) — Рәсәй Империяһы һәм СССР архитекторы, Дондағы Ростов ҡалаһы архитекторы (1901—1917).
Биографияһы
Григорий Николаевич Васильев 1868 йылда тыуған.
1895 йылдан башлап Император сәнғәт Академияһында уҡыған, уны 1897 йылда опера театрының проектын эшләгән өсөн Мәскәү сәнғәт йәмғиәтенең оло көмөш миҙалына рәссам-архитектор исеме алып тамамлаған.
1901 йылда ул Дондағы Ростов ҡалаһының ҡала архитекторы вазифаһына тәғәйенләнгән. Быға тиклем ул, шәхси практика үтеп, ҡалала бер нисә бай сауҙагәрҙәр йортон үҙенең проекты буйынса һалдырған. Шуларҙың береһе — элекке Дондағы Ростовтың үҙәге булған Оло Баҡса урамындағы П. К. Массолитина йорто.
Уның ҡалала беренсе төҙөгән йорттары Дума үтеүендәге йорт ҡарау һәм кулинария мәктәбе, Скобелев урамындағы (хәҙерге Красноармейская урамы) Урта техник училищеһы биналары. Был биналарҙың йөҙөн формаларҙың төрлөлөгө һәм үҙенсәлекле алымдар менән төҙөлөүе барлыҡҡа килтергән. Йорттарҙың алғы яғын ул төрлө тарихи стилдәрҙең (классицизм, барокко, ренессанс, рус архитектураһы) элементтарын алып төҙөгән.
Ростовтағы ҡала биналарын проектлауҙан тыш, архитектор Түбәнге Дон һәм Кубань территорияһындағы күп кенә ҙур ғибәҙәтханаларҙың, мәктәптәрҙең, бәләкәй сиркәүҙәрҙең причт йорттатрын проектлап, сметаларын төҙөү менән дә булышҡан.
Гәзиттәрҙә уның йорттар проектын һәм сметаларын төҙөүе тураһында күп кенә иғландары баҫылып сыҡҡан.
Архивтарҙа һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр буйынса, Васильев — 1912-13 йылдарҙа Обухов утарында төҙөлгән Преображенский сиркәүенең дүрт ҡатлы ҡыңғырау манараһының һәм 1913 йылда Недвиговский утарында төҙөлгән Успение сиркәүенең авторы.
Шул уҡ осорҙа Шкуринский станицаһында Васильев проекты буйынса биш башлы сиркәү төҙөлгән (был сиркәү бары тик фотографияларҙа ғына һаҡланып ҡалған.
1913 йылда Ростовта архитектор Васильев проекты буйынса Туғандар зыяратында Вознесение Господня ғибәҙәтханаһы төҙөлгән. Был биш башлы кирбес сиркәү элекке ағас сиркәү урынында төҙөлгән.
Бер үк ваҡытта Васильев ҡалала йорттарпоектлау һәм төҙөтөү эштәрен алып барған. 1912 йылдың Скобелев урамында Урта техник училищеның икенсе корпусы төҙөлөп бөткән. Беренсе бөтә донъя һуғышы алдынан архитектор ҡаланың Оло Баҡса урамындағы урман сәнәғәтсеһе Г. Я. Кистовтың ике ҙур йортон ҡарап төҙөткән.
Шул уҡ осорҙа архитектор Васильев Пушкин урамында ҙур булмаған ике ҡатлы ҡала училищеһы бинаһын төҙөткән. Был йорт ашлыҡ сәнәғәтсеһе Е. Т. Парамонов һәм уның вариҫтары аҡсаһына төҙөтөлгән.
Революция алдынан Григорий Николаевич бер нисә сиркәү поекттарын төҙөүҙә ҡатнашҡан. Шулай итеп, 1911 йылда Александровская станицаһындағы Сретенская сиркәүенең 1915 йылда Иоанн Предтечаның Ростовтағы таш ғибәҙәтханаһының, шул уҡ йылда Үрге Гниловская станицаһындағы Изге Троицы сиркәүенең, ҡала училищеһының проекттарын төҙөп, биналарын һалдырған.
Ростов ҡалаһының баш архитекторы вазифаһын Васильев 1917 йылдың октябренә тиклем башҡарған. 1924 йылдың апреленән алып ул Дон округы инженерҙары идаралығында хеҙмәт иткән.
Совет власы йылдарында ул барлығы бер генә бинаны төҙөткән. 1926 йылда уның проекты һәм уның ҡатнашлығында Оло Баҡса урамында биш ҡатлы торлаҡ йорт һалынған.
1925 йылда Г. Н. Васильев ҡалала Хеҙмәт Һарайының эскизын төҙөүҙә Мәскәү архитектура йәмғиәте үткәргән конкурсында ҙур әүҙемлек менән ҡатнашҡан.
Архитектор тәҡдим иткән Хеҙмәт Һарайының эскиз проекты Комиссия ултырышында яраҡлы тип табылған. Ләкин 1926 йылдың мартында архитектор Васильевты бары тик сиркәүҙәр проектлау һәм төҙөү оҫтаһы булған, шуға күрә Хеҙмәт Һарайы ла сиркәүгә оҡшап тороуы бар, тип уны ғәйепләп сығалар. Һуңғараҡ уның йәмғиәт йорттарын проектлауы асыҡланһа ла, архитекторҙы проектты эшләүҙән ситләтәләр.
1930 йылда уның проекты буйынса төҙөлгән бер нисә сиркәү бинаһы емертелгән. Васильев быны бик ауыр кисергән.
1932 йылда вафат булған, Дондағы Ростов ҡалаһында ерләнгән. Васильевтың һаҡланып ҡалған йорттары мәҙәни мираҫ объекттары статусына эйә.
Төҙөгән йорттары
и ещё ряд храмов в Ростове и окрестностях.
Фәйезов Фәйзрахман Вәлетдин улы
Фәйезов Фәйзрахман  Вәлетдин улы  (16 декабрь 1921 йыл — 19 октябрь 1998 йыл) — БАССР-ҙың Шишмә районы Салауат исемендәге колхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышы яугире.
Биографияһы
Агротехник сараларҙың бөтөн комплексын ҡулланыу һәм тупраҡты сифатлы эшкәртеү һөҙөмтәһендә бригада бер нисә йыл дауамында иген һәм техник культураларҙың  тотороҡло юғары  уңышын ала.
«Сталинец-6» комбайнында 1951 йылда  35 эш көнөндә 8213 центнер иген культуралары һәм  һәм 122 центнер үлән орлоҡтары урып-йыйыуҙа   юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн  1952 йылдың 10 июлендә СССР  Юғары Советы Президиумы Указы менән  Ф. В. Фәйезовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә, РСФСР-ҙың ҡулланыусылар кооперацияһының дүртенсе съезында, III Бөтә Союз колхозсылар съезында ҡатнаша. БАССР Юғары Советының дүртенсе саҡырылыш  депутаты итеп һайлана.
«Дуҫлыҡ» колхозы эреләтелгәндән һуң 1982 йылда пенсияға киткәнгә тиклем 1967 Салауат исемендәге колхоз рәйесе булып эшләй.
Файзрахман Вәлетдин улы 1998 йылдың 19 октябрендә вафат була.
Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. — 624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Дерипаско А. Достойный руководитель // Герои труда Башкирии: очерки о Героях Соц. Труда. Уфа, 1970.
Һылтанмалар
http://zemlyaki.name/person.php?person_id=898
https://web.archive.org/web/20140114023438/http://xn--p1acf.xn7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/332-faizov-fajzrakhman-valetdinovich
Виттихенау
Виттихенау (Wittichenau<br />Kulow) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5943 кеше йәшәй. Майҙаны — 62,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 127 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2997 һәм автомобиль коды BZ.
Ҡыр ҡаҙы (Мәжит Ғафури)
Ҡыр ҡаҙы — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың хикәйәһе. 1920 йылда яҙыла. Әлеге ваҡытта Башланғыс мәктәптең 4 класының туған тел дәрестәре программаһына индерелгән.
Мәжит Ғафури — балаларға
Мәжит Ғафури — милли башҡорт балалар әҙәбиәтенә башланғыс һалған яҙыусыларҙың береһе, уның прозаһында балаларға тәғәйенеләнгән хикәйәләре айырым урын алып тора: «Ҡыр ҡаҙы» («Дикий гусь», 1920), «Беҙ бәләкәй саҡтарҙа» («Рассказы о далёком прошлом», 1927), «Юғалған Аҡтырнаҡ» («Потерянный Актырнак», 1930), «Батрак» һәм башҡалар. XX быуаттың 1920-1960 йылдарҙағы башҡорт балалар әҙәбиәте яңы герой һәм яңы ваҡиғалар заманы булды.
«Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһе
«Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһе 1920 йылда баҫыла һәм хрестоматия әҫәренә әйләнә. Был хикәйәлә Мәжит Ғафури йәш китап уҡыусылар өлгө алырлыҡ геройҙы кәүҙәләндерергә тырыша. «Ҡыр ҡаҙы» әҫәренең төп геройы тап шундай малай булып тора ла инде. «Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһендә ваҡиғалар ҡанаты йәрәхәтләнгәнлектән ырыуҙаштары менән йылы яҡтарға оса алмай тороп ҡалған ҡыр ҡаҙы тирәләй үҫешә. Хикәйәләү беренсе заттан алып барыла. Малай өлкәндәрҙән үҙенең киң күңеллелеге һәм тоғролоғо менән айырылып тора. Хикәйә нескә психологизмға ҡоролған.
Төйөнләнеше. Малай ҡамыш араһында табып алған һыңар ҡанаты һынған ҡыр ҡаҙын өйөнә алып ҡайта.
Ваҡиғалар үҫеше. Малай ҡыр ҡаҙын өйөндә хәстәрләп ҡарай, ҡоштоң ҡанаты төҙәлә. Ҡаҙ иптәштәрен һағына.
Кульминация. Һауалағы ҡыр ҡаҙҙарын күреп, малайҙың дуҫы уларға табан осоп китә. (Бына бер көндө иртәнсәк…” тигәндән алып “Мин ғәжәпһенеп тороп ҡалдым…” тиклем).
Әлеге осорҙа «Ҡыр ҡаҙы» әҫәре урыҫ телендә уҡытылған мәктәптәрҙең 5 класында туған башҡорт әҙәбиәте дәрестәрендә өйрәнелә.
«Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһе урыҫ, украин һ. б. телдәргә тәржемә ителгән.
Образдары, тасуирлау алымдары
Автор бала психологияһын уның донъя йәки тирә-яҡ мөхит менән, атап әйткәндә, хайуандар менән аралашыуы аша аса. Был әҫәрҙә баланың тәбиғәт менән гармонияға ынтылыуы, өлкәндәрҙән айырмалы, баланың нескә күңеле ярҙамға мохтаж йән эйәһенә йәлләү тойғоһо, тоғро һәм яуаплы мөнәсәбәте аша асылыуы һүрәтләнә. Тәбиғәт һүрәтләнгән ваҡиғаларға фон ғына түгел, ә әҫәр төҙөлөшөндә мөһим эстетик элемент булып ҡабул ителә.
Тәнҡит
«Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһе, баҫылып сыҡҡандан бирле, күп тапҡырҙар нәшер ителеп, мәктәп башҡорт әҙәбиәте программаһында даими урын алды. Мәктәпкәсә йәштәге балалар һәм мәктәп уҡыусылары әҫәрҙә сағылған тәбиғәткә, тере йән эйәләренә һөйөү төшөнсәләре нигеҙендә гуманистик тәрбиә алды һәм ала. Мәжит Ғафури уҡыусылары аңында яҡшылыҡ, ғәҙеллек, тирә-яҡ мөхиткә һаҡсыл ҡараш идеалдарын формалаштыра. Автор үҙенең геройының тулҡынланыуҙарын, янып-көйөүҙәрен һәм эске хис-тойғолары көрәшен күрһәтә.
Яҙыусының тәбиғәткә, йәғни художестволы шартлылыҡҡа, мөрәжәғәт итеүе персонаждарҙың психологик торошон балаларса бер ҡатлылыҡ менән асыу мөмкинлеген бирә. Әҫәрҙә бала менән тәбиғәттең үҙ-ара гармониялы тәьҫир итешеүен күрһәтеү бик мөһим, ул мәңгелек проблема — яҡшылыҡ менән яуызлыҡ мөнәсәбәттәрен аңлау, күҙаллау менән бәйләнгән ..
Бурнайка
Бурнайка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Атас йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәбиҙуллин Фәнзил Нәғим улы
Ғәбиҙуллин Фәнзил Нәғим улы  (26 февраль 1939 йыл) — мәғариф эшмәкәре. 1971—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы мәғариф бүлеге мөдире, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Фәнзил Нәғим улы Ғәбиҙуллин Башҡортостан АССР-ының Шишмә районы Сыуалкип ауылы 1939 йылдың 26 февралендә колхозсы ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1956 йылда Өфө статистика техникумына уҡырға инә.
1958 йылда Татарстан АССР-ының Апас районына статистика идаралығының разъезд инспекторы итеп ебәрелә.
1960—1961 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1961 йылдан Фәнзил Ғәбиҙуллин Ҡалмаш урта мәктәбендә йыл ярым химия һәм биология уҡытыусыһы булып эшләй. Ул үҙенең хеҙмәт юлы уҡытыусы эшендә икәнен аңлай һәм ҡалған тотош ғүмерен халыҡ мәғарифына бағышларға ҡарар итә.
1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә.
1967 йылда ул Ҡалмаш мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ул район етәкселәренә һәм мәғариф хеҙмәткәрҙәренә оҫта етәксе, инициативалы хеҙмәткәр булып таныла.
1972 йылда Шишмә район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Район уҡытыусыларының ижади хеҙмәтен ойоштороуҙа һәм уға йүнәлеш биреүҙә Фәнзил Нәғим улы Ғәбиҙуллиндың педагог булмышы, ойоштороу һәләте һәм етәкселек итеү стиле асыҡ күренә. Ул ике-өс йылдан республикала абруйлы халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып таныла. Уның оҫта етәкселегендә Шишмә районы мәктәп һәм башҡа балалар ойошмалары өсөн биналар төҙөү, яңы уҡыу йылына әҙерләнеү, мәктәптәрҙе техник йыһаздар һәм дидактик материалдар менән тәьмин итеү буйынса райондарҙың ярышында бер нисә тапҡыр еңеүсе була һәм бүләктәр ала.
Фәнзил Ғәбиҙуллин район уҡытыусылары, мәктәп етәкселәре эштәрен ныҡлап өйрәнә, уларҙың алдынғы тәжрибәләрен киң таратыу маҡсатында, республика ваҡытлы матбуғатында мәҡәләләр сығыш яһай. Уҡытыусыларҙың методик эшен ойоштороуға ул ҙур иғтибар бирә.
Оҙаҡ йылдар уңышлы хеҙмәте өсөн «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Яугилде ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Яугилде ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яугилде ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Корьев
Корьев — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №2055 ҡылымығының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикбаев Илдар Зиннур улы
Биографияһы
1974 йылдан 1980 йылға тиклем Өфө һығылмалы валдар заводында төрлө эштәрҙә эшләй.
1980 йылда Мәскәү ҡалаһында Ленин орденлы Үҙәк дәүләт физик культура институтын «физик культура һәм спорт» һөнәре буйынса тамамлай.
1980—1983 йылдарҙа ошо институтта «физик культура һәм спорт» һөнәре буйынса биомеханика бүлегенең Проблемалы лаборатория аспиранты.
1981—1983 йылдарҙа И. А. Семашко исемендәге Мәскәү медицина стоматология институтында уҡытыусы.
1985—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында өлкән уҡытыусы.
2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһы эҙәрмәндәр отрядтарының төбәк йәмәғәт фонды советы рәйесе.
2009 йылдан алып 2013 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһының I һәм II состав Йәмәғәт палатаһы составына инә.
2013 йылдың 22 мартында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов үҙенең указы менән Илдар Бикбаевты Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы аппараты етәксеһе итеп тәғәйенләне
2015 йылдан — Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы ағзаһы.
2016 йылдың сентябрендә Благовещен бер мандатлы 4-се һайлау округы буйынса Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының етенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. Дәүләт Думаһының бюджет һәм һалымдар буйынса комитет ағзаһы.
Ғаиләһе
Ике ул һәм ике ҡыҙ тәрбиәләй.
Һылтанмалар
https://www.facebook.com/profile.php?id=100011502665028 https://vk.com/bikbaev59 https://ok.ru/profile/202657128
Бутар-Лей
Бутар-Лей — Рәсәйҙәге йылға. Ульянов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 303 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Троицкий ауыл Советы (Благовар районы)
Троицкий ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.
Волькенштайн (Мәғдән тауҙары)
Волькенштайн (Мәғдән тауҙары) (Wolkenstein) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4094 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 553 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9429 һәм автомобиль коды MEK.
Гарей
Гарей — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Мараса йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Косвож (йылға)
Косвож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кочмас йылғаһынына 34 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Косвож (река)
Фанни Эльслер
Фанни Эльслер (Fanny Elßler, ҡыҙ исеме Франциск; 23 июнь 1810, Вена — 27 ноябрь 1884, шунда уҡ) — австрия бейеүсеһе, Тереза Эльслерҙың һеңлеһе. XIX быуаттың билдәле балериналарының береһе, сәхнәлә Мария Тальони менән ярышыусы; 1834-1840 йылдарҙа Париж операның прима-балеринаһы.
Тормошо һәм ижады
Фанни Эльслер өлкән апаһы Тереза менән бергә бейеү сәнғәтен Вена Бургтеатр балет мәктәбендә өйрәнә. Тәүге тапҡыр сәхнәгә Неаполдең Сан Карло театрында 1824 йылда сыға. Ошонда балерина неаполитан короле IV Фердинандтың улы Салерно принцы Леопольд менән таныша. Уның менән яҡын бәйләнештә булыуҙан улы Францты таба.
1829 йылда министр Клеменс фон Меттернихтың секретары Фридрих фон Генц менән таныша. Фридрих фон Генц балеринанан 46 йәшкә оло була. Фанни Эльслер Фридрих фон Генц 1832 йылда үлгәнсе уның менән йәшәй. Генц йәш ҡатындың белеме һәм тәрбиәһе менән етди шөғөлләнә, уны сит телдәргә өйрәтә, уға һәр яҡлап ярҙам күрһәтә. Берлинда һәм Парижда 1830 йылда Эльслер ҙур уңышҡа өлгәшә, аҙаҡ шул уңыштары арҡаһында Европа, Төньяҡ Америка һәм Куба буйынса уның артабанғы турнеһына (1840-1841 йылдарҙа) юл асыла.
Король музыка академияһының балет (хәҙер Париж опера балеты театры исеме аҫтында билдәле) менән 1834 йылдың сентябрендә Эльслер сығыш яһай. Фанни был этап ваҡытында Мария Тальониҙың үҙенән өҫтөнлөгөн һис шикһеҙ таный. Шуға ҡарамаҫтан,Опера етәкселеге Тальони менән Эльслерҙың төрлө бейеүселәр икәнлеген белеп, конкуренцияны күтәреү мөмкинлеген күреп, Эльслерҙы яллай.
Билдәле булыуынса, Тальони еңел һикерә торған баллонлы бейеүсе була. Ә Эльслер, бәләкәй, тиҙ генә аҙымдар яһап, аныҡ бейеүе булыуы менән айырылып тора. Эльслерҙың бейеүе «тактик бейеү» (danse tacquetée) булараҡ билдәле. Әммә сығыштарының һөҙөмтәһе Эльслерҙың тағы ла бер триумфы булып тора һәм шуның арҡаһында уның көндәше Тальони ваҡытлыса Эслерҙың күләгәһе аҫтында баҫылып ҡала.
Тальони, артистизмда яҡшыраҡ булһа ла, шул ваҡытта Эльслерҙың шәхси һөйкөмлөлөгө менән ярыша алмай. Был бигерәк тә испан бейеүе Качучала (Cachucha) һиҙелерлек була, был бейеүҙе башҡарғанда Эльслер үҙ дәғүәселәренең барыһынан да өҫтөн була.
1848 йылдың 10 октябрендә Фанни Эльслер Санкт-Петербургтың Ҙур театры сәхнәһендә «Жизель» балетында дебют яһай. Башта уның сығышын тамашасылар бик тыйнаҡ ҡабул итә. Артабанғы «Мечта художника» һәм «Тщетная осторожность» балеттарында Фанни Эльслерҙың таланты тулыһынса асыла. Санкт-Петербургтан һуң бейеүсе Мәскәүгә күсеп килә — был ҡала, балеринаның һүҙҙәре буйынса, уға күберәк оҡшай, 1850 йылға тиклем Фанни баш ҡала сәхнәһендә сығыш яһауын дауам итә.
Казимир Жидтың «Хромой Бес» балетында партиялар бейей, Луи Герольдтың «Тщетная осторожность» балетында Лиза партияһын, Цезарь Пуняның («Эсмеральда»һында Эсмеральда партияларын башҡара.
Халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусы булараҡ, ул ҙур популярлыҡ менән файҙалана — краковяк, полька, качуча һәм башҡаларҙы яратып бейей. Бейеүсе апаһы Тереза Эльслер Пруссия принцы Адальбертҡа 1850 йылда кейәүгә сыҡҡансы, уның менән бергә йыш ҡына сығыш яһай. Ф. Эльслер 1851 йылда Фанни Эльслер данының ныҡ күтәрелеүенә ҡарамаҫтан, ҡапыл ғына сәхнәне ташлап, шәхси тормошона иғтибарын йүнәлтә. Һуңғы сығышы тыуған ҡалаһы Венала үтә, шунан һуң, ул 1854 йылға тиклем Гамбургта йәшәй. 1854 йылда балерина бөтөнләй Венаға ҡайта. Фанни Эльслер Венаның Хитцинг зыяратында ерләнгән.
Танылыу
1894 йылда Вена ҡалаһы урамдарының береһе Эльслер хөрмәтенә уның исеме менән атала. Шулай уҡ уның исемен Гамбург һәм Айзенштадт ҡалаларындағы урамдар йөрөтә.
Һынлы сәнғәттә
Фанни Эльслерҙың «Хромой бес» балетындағы сиған ҡатын ролендәге портреты уның дебютының йылын билдәләп  яҙыла. Был портрет Анри Греведон литографияһы буйынса рәссам Гюстав Буланже тарафынан яҙылған. Портрет Гранд-Операның Бейеү фойеһындағы фризда XVII аҙағынан алып — XIX быуат уртаһындағы башҡа күренекле егерме бейеүсе портреттары араһында ҡуйылған.
Театрҙа
Эльслер Фанни ике опереттаның героиняһы:
«Тыныс атом» һәйкәле (Волгодонск)
«Тыныс атом» һәйкәле — Волгодонскта ҡуйылған монумент ҡалала атом машиналары эшләү һәм энергетика үҫешен символлаштыра. Волгодонсктың төп символдарының береһе булып тора. Скульптор Юрий Владимирович Александровтың эше тәүҙә 1981 йылда Цимлянскта «Волгодонск» аэропорты алдындағы майҙанда урынлаштырыла. Әммә бер нисә айҙан һуң уны Ростов өлкәһе башҡарма комитеты рәйесе М. И. Иваницкий ҡалаға килгәндә монументтың вокзал алды майҙаны һәм аэровокзал бинаһы менән сағыштырғанда бик ҙур булып күренеүе һөҙөмтәһендә күсерергә тура килә. Яңы урынды Курчатов һәм Төҙөүселәр проспекттары киҫелешендә билдәләйҙәр һәм ул бөгөн дә шул урында тора.
Һүрәтләнеше
Конструкцияның нигеҙен виноград ботағы менән үрелгән стилләштерелгән атом электроны орбитаһы тәшкил итә. Монументтағы виноград тәлгәштәре шарап эшләү традициялары менән билдәле булған Цимлянский менән бәйләнеште символлаштыра. Ҡала үҙенең виноградтары һәм унан эшләнгән, күргәҙмәләрҙә күп тапҡырҙар бүләктәр алған шараптары менән дан тота. Һәйкәл постаменты ҡабырғалары ауыш диуарҙан ғибәрәт. Тәүҙәге проект буйынса, постамент формаһы навигация башняһы һәм аэровокзал бинаһының ауыш диуарҙары менән ауаздаш була. Александров тәҡдим иткән архитектура композицияһы эскизы Волгодонскты монументаль-художестволы биҙәү концепцияһын әҙерләү буйынса ижади төркөм тарафынан оҙаҡҡа һуҙмайынса раҫлана. Монументтың каркасы, тутламаған ҡорос һәм латунь деталдәре «Атоммаш» заводында эшләнә.
Шәкүрова Шәүрә Рәшит ҡыҙы
Шәкүрова Шәүрә Рәшит ҡыҙы (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Биографияһы
Шәүрә Рәшит ҡыҙы Шәкүрова 1967 йылдың 10 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы — Башҡортостан халыҡ шағиры, публицист, фән эшмәкәре Рәшит Шәкүр.
1992—1997 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында уҡый.
1998 йылда Мәскәүҙә Рәсәй Фәндәр академияһының Донъя әҙәбиәте институтында башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосы буйынса СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы Виктор Гацак етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2008 йылда С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтын тамамлай. «Аҡбуҙатты эҙләгәндә» фәнни—популяр һәм башҡа бик күп фильмдарҙың сценарий авторы.
Ижади эшмәкәрлеге
Авторҙың «Волга йылғаһы аға…» пьесаһы 2016 йылдан алып бөгөнгә тиклем — «Әсәйем мине ярата» пьесаһы составында Мәскәүҙәге «А-Я» балалар театры репертуарында (авторҙаштар Иосиф Кобзон, Денис Мацуев, Валентин Гафт). 2015 йылда «Гөлкәйҙең бәхете» пьесаһы Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы хәҙерге драматургияға булышлыҡ итеү буйынса конкурста еңеү яуланы, Салауат башҡорт дәүләт театрында сәхнәләштереү өсөн федераль грантҡа лайыҡ булды. Пьеса әлеге ваҡытта башҡорт телендә «Гөлкәйҙең бәхете» исеме аҫтында бара.
Йосопов Марсель Харис улы
Йосопов Марсель Харис улы (3 ноябрь 1969 йыл) — Башҡортостан һәм Рәсәй сәйәсмәне һәм эшҡыуары, «Берҙәм Рәсәй» партияһынан 5-се (2007-2011) һәм 6-сы (2011-2016) саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. 2011—2012 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе. Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе (2009).
Биографияһы
Марсель Харис улы Йосопов 1969 йылда Силәбе ҡалаһында, дзюдо буйынса СССР йыйылма командаһы тренеры Х. М. Йосопов ғаиләһендә тыуған.
1992 йылда Силәбе дәүләт техник университетының инженер-төҙөлөш факультетын тамамлай.
1995 йылдан «Южноуралводпроект» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә III категориялы инженер булып эшләй.
2000 йылда Силәбе сәнәғәт предприятиелары ассоциацияһы «Ленпром» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең коммерция директоры итеп тәғәйенләнә.
2004 йылда Халыҡ-ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институтын тамамлай.
2004 йылдан алып «Памир» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.
2006—2007 йылдарҙа — «Өфө кизе-мамыҡ комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең коммерция директоры һәм Директорҙар советы Рәйесе, «Өфө трикотаж фабрикаһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы Рәйесе.
2007 йылдың сентябрендә — Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу Йыйылышы ҡарамағындағы Йәмәғәт Советы ағзаһы, Мәләүездәге «М. Ғафури исемендәге Башҡорт ҡошсолоҡ комплексы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.
2007 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһынан V саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. VI саҡырылыш Дәүләт Думаһында — төҙөлөш һәм ер мөнәсәбәттәре буйынса комитет ағзаһы, Дәүләт Думаһының Парламент үҙәген урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән биналар һәм ҡоролмалар төҙөү буйынса комиссия ағзаһы. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы.
2011—2012 йылдарҙа — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе.
2011 йылдың июль-август айҙарында Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты һәм «Берҙәм Рәсәй» партияһы үткәргән праймеризда 6 урын ала.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
2009 йылдың 16 декабрендә Волга буйы һәм Урал федераль округтарының төҙөлөш тармағы үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн, шулай уҡ иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн, 436-кн Указы менән «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» маҡтаулы исеме бирелә.
2013 йылдың 19 февралендә Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтен һәм Рәсәй Федерацияһы парламентаризмын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
Шәхси тормошо
Өйләнгән. Ике ҡыҙы һәм улы бар.
Гер спорты буйынса спорт мастеры.
Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы
Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы (Bəxtiyar Mahmud oğlu Vahabzadə; 16 август 1925 йыл — 13 февраль 2009 йыл) — Әзербайжан ССР-ының халыҡ шағиры (1984) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1974), Әзербайжан Милли фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
Бәхтийәр Мәхмүт уғлы Ваһабзадә1925 йылдаың 16 авгусында Әзербайжан Республикаһының Шәки ҡалаһында тыуған.
Буласаҡ шағирҙың туғыҙ йәше сағында ғаиләһе республиканың баш ҡалаһы Баҡыға күсенә. 1947 йылда Баҡы дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1945 йылда уны Әзербайжан Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Ижад менән бер рәттән 40 йылдан ашыу Баҡы дәүләт университетында уҡыта.
1950 йылдан 1990 йылға тиклем Баҡы дәүләт университетында уҡытыусы, доцент һәм профессор булып эшләй.
1995 йылда шағир «Истиғлал» (Бойондороҡһоҙлоҡ) азатлыҡ өсөн көрәш ордены менән бүләкләнә.
2009 йылдың 13 февралендә шағир Баҡы ҡалаһында вафат була
2018 йылдың 21 февралендә шағирҙың ҡатыны Диләрә Ваһабзадә Баҡыла вафат була.
Изгарка
Изгар — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сәрмәсән йылғаһының уң ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вурцен
Вурцен (Wurzen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 16886 кеше йәшәй. Майҙаны — 68,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 124 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4808 һәм автомобиль коды MTL.
Әмзебаш ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Әмзебаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Әмзебаш ауылы.
Вюлькниц
Вюлькниц (Wulknitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1739 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1609 һәм автомобиль коды RG.
Косъю (Ёлва ҡушылдығы)
Косъю  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кит аулау кәсебе
Кит аулау кәсебе — киттарға сауҙа һунары. Был кәсептең маҡсаты булып тәү сиратта яғыулыҡ сифатында хеҙмәт иткән һәм сәнәғәттә файҙаланылған ворвандарҙы аулау тора. Ит өсөн аулау 20 быуаттың икенсе яртыһында ғына йәнләнә, ит колбаса яһау өсөн дә файҙаланыла. Шулай уҡ кит мыйығы ҡиммәтле, шулай уҡ унан щеткалар һәм башҡа төрлө әйберҙәр эшләйҙәр. Киттарҙың бауырынан — А витамины, биҙҙәренән һәм мейеһенән гормондар, атап әйткәндә, инсулин етештерелә.
Тарихы
Европала кит аулау тураһында тәүге мәғлүмәттәр Скандинавия норвегтарынан б. э. т. 800—1000 йылдар тирәһендә килә. Шулай уҡ тәүге кит аулаусылар булып баск диңгеҙселәре тора; 12 быуатта был кәсеп Бискай ҡултығында алып барыла. Моғайын, был ваҡытта башлыса шыма һәм Гренландия киттарын аулағандарҙыр, сөнки улар аҡрын йөҙәләр һәм, май миҡдары юғары булыу сәбәпле, үлгәндән һуң батып бармайҙар.
Бискай ҡултығынан был кәсеп Европа яры буйлап төньяҡҡа һәм артабан Гренландияға тарала. Киләһе быуатта даттар, ә һуңынан британлылар Арктика һыуҙарында кәсеп итә башлай. Ун етенсе быуатта Төньяҡ Американың көнсығыш ярында ла ошондай уҡ кәсеп менән шөғөлләнә башлайҙар.
Был ваҡытта кит аулаусылар ҙур булмаған елкәнле караптар ҡуллана һәм ишкәкле кәмәләрҙән үҙҙәренең ҡорбандарына гарпун бәргәндәр. Һуңынан киттарҙы ярға йәки боҙ ситенә һөйрәп сығаралар йәки туранан-тура диңгеҙҙә эшкәртәләр. Шул уҡ ваҡытта Японияла 1600-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән был һунар кәсебе ауҙар һәм ҙур булмаған кәмәләр төркөмө ярҙамында башҡарыла. Караптарҙың конструкцияһы яҡшырған һайын, кит аулаусылар башҡа төрҙәргә лә, бигерәк тә кашалоттарға ла, һунар итә башлай. XVIII—XIX быуаттарҙа Яңы Англия (Нантакет, Мартас-Винъярд), Бөйөк Британия һәм Голландия кит аулаусылары тәүҙә Атлантик океандың көньяғына йүнәләләр. Һуңынан көнбайышҡа боролалар һәм Горн морононан Тымыҡ океанға сығалар, йәки көнсығышҡа боролалар һәм Изге Надежда морононан (мыс Доброй Надежды) Һинд океанына сығалар.