cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иосиф Бродский
Шағир һәм эссеист
Бродский, ҡағиҙә булараҡ, 1970-се һәм 1980-се йылдарҙағы яңы китаптарына элек сыҡҡан йыйынтыҡтарында баҫылған шиғырҙарҙы индермәй. Иҫкәрмә булып М. Б.-ға (Марианна Басмановаға) бағышланған шиғырҙарҙан төҙөлгән, 1983 йылда сыҡҡан «Августаға яңы стансалар» китабы тора. Йылдар үткәс, Бродский был китап хаҡында: "Был минең ғүмеремдең төп эше<…>минеңсә, «Новые стансы к Августе» айырым әҫәр кеүек уҡырға була. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мин "Илаһи комедия"ны яҙманым. Һәм, күрәһең, бер ҡасан да яҙмам инде. Ә бында ниндәйҙер кимәлдә үҙ сюжеты булған шиғри китапсыҡ килеп сыҡты…". Бродскийҙың был китабы автор үҙе төҙөгән урыҫ телендә сыҡҡан берҙән-бер китап була.
1972 йылдан алып Бродский эссеистикаға етди тотона. Уны ғүмере аҙағынаса ташламай. АҠШ-та уның өс эссе китабы «Less Than One» (Берҙән кәм) 1986 йылда, «Watermark» (Йүнәлмәҫтәр яры) 1992 йылда һәм «On Grief and Reason» (Ҡайғы һәм аҡыл хаҡында) 1995 йылда. Ул китаптарға ингән эсселарының күпселек өлөшө инглиз телендә яҙылған. Бродскийҙың прозаһы, шиғриәте дәрәжәһендә кеүек үк, уның исемен донъяға билдәле итә. Америка әҙәби тәнҡитселәренең Милли советы «Less Than One» йыйынтығын 1986 йылдың иң яҡшы әҙәби тәнҡит китабы итеп атай. Был ваҡытҡа инде Бродский алты әҙәбиәт академияһының ағзаһы һәм төрлө университеттарҙың хөрмәтле докторы, 1981 йылдың Мак-Артур стипендияһы лауреаты була.
Киләһе ҙур шиғырҙар китабы — «Урания» 1987 йылда донъя күрә. Шул уҡ йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты була.
1990-сы йылдарҙа Бродскийҙың яңы дүрт шиғыр китабы сыға: «Примечания папоротника», «Каппадокия», «В окрестностях Атлантиды» һәм Ардиста үҙе үлгәндән һуң сыҡҡан аҙаҡҡы йыйынтығы «Пейзаж с наводнением».
Драматург, тәржемәсе, әҙәбиәтсе
Бродскийҙың ике пьесаһы баҫылып сыға: «Мәрмәр» («Мрамор»), 1982 йыл, һәм «Демократия» 1990—1992. Шулай уҡ ул инглиз драматургы Том Стоппардтың «Розенкранц и Гильденстерн үлек» һәм ирланд әҙибе Брендан Биэндың «Арҡан хаҡында һөйләгәндә» пьесаларын тәржемә итә. Бродский донъя шиғриәтен урыҫсаға тәржемә итеүсе булараҡ байтаҡ мираҫ ҡалдырған: ул тәржемә иткән авторҙарҙан Джон Донн, Эндрю Марвелл, Ричард Уилбер, Еврипид ("Медея"нан), Константинос Кавафис, Константа Ильдефонс Галчинский, Чеслав Милош, Томас Венцловты атарға була. Күпкә һирәгерәк ул инглизсәгә тәржемә итә. Был тәү сиратта үҙ шиғырҙарының тәржемәһе һәм Мандельштам, Цветаева, Вислава Шимборская һ.б. шиғырҙары.
Сюзан Зонтаг, АҠШ яҙыусыһы һәм шағирҙың яҡын дуҫы, Бродский үҙенең ҡыуылыуын урыҫ ҡына түгел, ә бөтә донъя шағиры булыу өсөн оло мөмкинлек итеп ҡарауына шикләнмәүен белдерә. Был мөмкинлек менән Бродский тулыһынса файҙалана. 1972 йылдан ул ижтимағи һәм әҙәби тормошҡа башкөллө сума. Үрҙә аталған өс эссе китабынан тыш, ул яҙған мәҡәләләр, баш һүҙҙәр, мөхәрририәттәргә хаттар, төрлө йыйынтыҡтарға рецензиялар йөҙҙән ашып китә. Бынан тыш урыҫ һәм инглиз телле шағирҙарҙың ижади кисәләрендә телдән сығыштары, төрлө дискуссияларҙа. Форумдарҙа ҡатнашыу, журналдарҙа интервьюҙар була. Ижадтарына рецензия яҙған авторҙар араһында И. Лиснянская, Е. Рейн, А. Кушнер, Д. Новиков, Б. Әхмәҙуллина, Л. Лосев, Ю. Кублановский, Ю. Алешковский, Вл. Уфлянд, В. Гандельсман, А. Найман, Р. Дериева, Р. Уилбер, Ч. Милош, М. Стрэнд, Д. Уолкотт исемдәре. Донъяның иң эре гәзиттәре уның С. Рушди, Н. Горбаневская, В. Марамзин, Т. Венцлов, К. Азадовскийҙы яҡлаған сығыштарын баҫа. Аҡса хәле сағыштырмаса арыу булғас, ул матди ярҙам да күрһәткән.
Конгресс китапханаһы Бродскийҙы 1991—1992 йылдарға АҠШ-тың шағир-лауреаты итеп һайлай. Был хөрмәтле, әммә номиналь вазифала ул шиғриәтте пропагандалау буйынса актив эш башлай. Уның идеялары American Poetry and Literacy Project (Америка проекты: Шиғриәт һәм Грамоталылыҡ) булдырыуға килтерә, уның барышында мәктәптәрҙә, ҡунаҡханаларҙа, супермаркеттарҙа, вокзалдарҙа һ.б. урындарҙа миллиондан ашыу шиғыр йыйынтыҡтары таратыла. Ғүмере аҙағында Бродский Римда Урыҫ академияһын булдырыу теләге менән мауыға. 1995 йылдың көҙөндә ул Римдың мэрына Рәсәйҙән килгән рәссамдар, яҙыусылар һәм ғалимдар уҡый һәм эшләй алған академия булдырыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Был хыялы уның үлеменән һуң тормошҡа ашырыла.
Баҫмалары
урыҫ телендә
Журналдарҙа
Ниоткуда с любовью. // Новый мир. — 1987. — № 12. — 160—168-се биттәр.
Стихотворения. // Нева. — № 3. — 106—110-сы биттәр.
Стихи разных лет. // Дружба народов. — 1988. — № 8. — 175—186-сы биттәр.
Китаптар
Бродский И. Стихотворения и поэмы. — Washington; New York: Inter-Language Literary Associates, 1965.
Бродский И. Остановка в пустыне / предисл. N.N. (А. Найман). — New York: Изд-во им. Чехова, 1970. — 2-е изд., испр.: Ann Arbor: Ardis, 1988.
Бродский И. Конец прекрасной эпохи: Стихотворения 1964—1971. — Ann Arbor: Ardis, 1977. — Российское издание: СПб.: Пушкинский фонд, 2000.
Бродский И. Часть речи: Стихотворения 1972—1976. — Ann Arbor: Ardis, 1977. — Российское изд.: СПб.: Пушкинский фонд, 2000.
Бродский И. Римские элегии. — New York: Russica Publishers, 1982.
Бродский И. Новые стансы к Августе (Стихи к М. Б., 1962—1982). — Ann Arbor: Ardis, 1983. — Рос. изд.: СПб.: Пушкинский фонд, 2000.
Бродский И. Урания. — Ann Arbor: Ardis, 1987. — 2-е изд., испр.: Ann Arbor: Ardis, 1989.
Бродский И. Примечания папоротника. — Bromma (Sweden): Hylaea, 1990.
Иосиф Бродский размером подлинника: [Сборник, посвящённый 50-летию И. Бродского] / сост. Г. Ф. Комаров. — Л.; Таллин: Изд-во Таллинского центра Московской штаб-квартиры МАДПР, 1990.
Бродский И. Каппадокия. Стихи. — СПб.: Приложение к альманаху Петрополь, 1993.
Бродский И. В окрестностях Атлантиды. Новые стихотворения. — СПб.: Пушкинский фонд, 1995.
Бродский И. Пейзаж с наводнением. — Dana Point: Ardis, 1996. — Российское изд. (испр. и доп.): СПб.: Пушкинский фонд, 2000.
Бродский И. Сочинения Иосифа Бродского: В 4 т. / сост. Г. Ф. Комаров. — СПб.: Пушкинский фонд, 1992—1995.
Бродский И. Сочинения Иосифа Бродского: В 7 т. / ред. Я. Гордин. — СПб.: Пушкинский фонд, 1997—2001.
Бродский И. Изгнание из рая: Избранные переводы / ред. Я. Клоц. — СПб.: Азбука, 2010.
Бродский И. Стихотворения и поэмы: В 2 т. / сост. и примеч. Л. Лосева. — СПб.: Пушкинский дом, 2011.
Бродский И. Слон и Маруська / илл. И. Ганзенко. — СПб.: Азбука, 2011.
инглиз телендә
Joseph Brodsky. Selected poems. — New York: Harper & Row, 1973.
Joseph Brodsky. A Part of Speech. — New York: Farrar, Straus & Giroux, 1980.
Joseph Brodsky. Less Than One: Selected Essays. — New York: Farrar, Straus & Giroux, 1986.
Joseph Brodsky. Marbles: a Play in Three Acts / translated by Alan Myers with Joseph Brodsky. — New York: Farrar, Straus & Giroux, 1989.
Joseph Brodsky. Watermark. — New York: Farrar, Straus and Giroux; London: Hamish Hamilton, 1992.
Joseph Brodsky. On Grief and Reason: Essays. — New York: Farrar, Straus & Giroux, 1995.
Joseph Brodsky. So Forth: Poems. — New York: Farrar, Straus & Giroux, 1996.
Joseph Brodsky. Collected Poems in English, 1972—1999 / edited by Ann Kjellberg. — New York: Farrar, Straus & Giroux, 2000.
Радиоспектаклдәр һәм әҙәби уҡыуҙар
1988 — Иосиф Бродский — Остановка в пустыне («Мелодия» нәшриәте)
1996 — Иосиф Бродский. Ранние стихотворения («Sintez» нәшриәте)
2003 — Иосиф Бродский. Стихотворения («Государственный литературный музей» нәшриәте)
2004 — Любовь моя, Одесса («Мелодия» нәшриәте)
2007 — Иосиф Бродский. Пространство языка («Страдиз-Аудиокнига» нәшриәте)
2008 — Классики и современники. Стихотворения и поэмы. Часть 6 («Радио Культура» нәшриәте)
2009 — Иосиф Бродский. Звук речи («Citizen K» нәшриәте)
Документаль фильмдар
1989 — Бродский Иосиф. Интервью в Нью-Йорке (реж. Евгений Поротов)
1991 — Иосиф Бродский: продолжение воды (реж. Н. Федоровский, Харальд Людерс)
1992 — Иосиф Бродский. Бобо (реж. Андрей Никишин) — фильм-концерт
1992 — Представление (реж. Дмитрий Дибров, Андрей Столяров) — видеопоэма-коллаж
1992 — Иосиф Бродский. Поэт о поэтах (Шведское и московское телевидение) — фильм-уйланыу
1999 — Мрамор (реж. Григорий Дитятковский) — трагикомик хикмәт
2000 — Прогулки с Бродским (реж. Елена Якович, Алексей Шишов)
2000 — Бродский — И ляжет путь мой через этот город… (реж. Алексей Шишов, Елена Якович)
2002 — Библейский сюжет: Сретение. Иосиф Бродский (телеканал «Неофит»)
2005 — Прогулки с Бродским: Десять лет спустя (реж. Елена Якович, Алексей Шишов)
2005 — Дуэт для голоса и саксофона (реж. Михаил Козаков, Петр Кротенко) — музыкаль-шиғри спектакль
2006 — Гении и злодеи уходящей эпохи: Иосиф Бродский. История побега (реж. Юлия Маврина)
2006 — Полтора кота, или Иосиф Бродский (реж. Андрей Хржановский)
2006 — Ангело-почта (реж. Олеся Фокина)
2007 — Конец прекрасной эпохи. Бродский и Довлатов (реж. Евгений Поротов, Егор Поротов)
2007 — Звёзды звучащего слова. Алла Демидова — Поэты XX века: от Блока до Бродского — әҙәби уҡыуҙар
2007 — В плену у ангелов. Письмо в бутылке (реж. Евгений Потиевский)
2009 — Полторы комнаты или сентиментальное путешествие на Родину (реж. Андрей Хржановский)
2010 — Точка невозврата. Иосиф Бродский (реж. Наталья Неделько)
2010 — Иосиф Бродский. Возвращение (реж. Алексей Шишов, Елена Якович)
2010 — Остров по имени Бродский (реж. Сергей Браверман)
2010 — Иосиф Бродский. Разговор с небожителем (реж. Роман Либеров)
2010 — Иосиф Бродский. О влиянии классической музыки на поэзию Бродского («Культура» телеканалы)
2010 — Потому что искусство поэзии требует слов… (реж. Алексей Шемятовский) — әҙәби-театраль кисә
2011 — Восемь вечеров с Вениамином Смеховым. Я пришёл к вам со стихами… (реж. Анастасия Синельникова) — ижади кисә
2012 — Жизнь замечательных людей: Иосиф Бродский (реж. Станислав Марунчак)
2014 — Наблюдатель. Иосиф Бродский (телеканал «Культура») — интеллектуаль ток-шоу
2015 — Культ Личности. Иосиф Бродский (телеканал «Радио Свобода») — ток-шоу
2015 — Иосиф Бродский. Ниоткуда с любовью (реж. Сергей Браверман)
2015 — Бродский не поэт (реж. Николай Картозия, Антон Желнов)
Коломна
Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.
Кишерте
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инешенән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
XVII-XVIII быуаттарҙағы документтарҙа ғәҙәттә ''Кишерское, волость Кишерская, рч. Кишерка тип яҙыла, т'' хәрефе был атамаға аҙаҡ индерелгәндер, тип яҙа топонимдар белгесе А.К. Матвеев, һәм гидронимдың килеп сығышын коми теле менән бәйләй. Мәгәр урындағы тарихи башҡорт ерҙәрендәге был йылғаға атаманы төрки телле халыҡтар биргән тигән фараздар бар, һәм ул кишер һүҙенән килеп сыҡҡан тип һанала. Һүҙ яһалышы буйынса ул шул төбәк башҡорт теле диалектынан - кишер һүҙенә -те суффиксы ҡушылып барлыҡҡа килгән, йәғни, кишерте - кишерле.
Медведград
Медведград — яҡшы нығытылған урта быуат һарайы, Хорватияның баш ҡалаһы Загребтан алыҫ түгел Медведница тауының  көньяҡ битләүендә урынлашҡан.
Һарай яҡында фортификациялы файҙаға эйә булған Малы-Плазур ҡалҡыулығы түбәһендә төҙөлгән. Был уба Загреб өҫтөнән күтәрелгән Медведница тауы һыртының армытынан ғибәрәт. Аяҙ көндә ҡала замогы алыҫтан күренә, бигерәк тә уның төп бейек манараһы асыҡ күренә. Төп башняның итәгендә 1991—1995 йылдарҙа бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышта һәләк булған хорват һалдаттарына арналған Oltar domovine мемориалы урынлашҡан.
Тарихы
Медведград һарайы XIII быуатта папа Иннокентий IV ҡарары буйынса төҙөлгән, сөнки Батый ғәскәрҙәре Загреб сиктәрен талай, Градец ҡалаһын емерә. Медведградтың күҙәтеү майҙанынан, 500 метр бейеклектән Загребҡа матур күренеш асыла. Төҙөлөш менән 1249—1254 йылдарҙа Филипп Тюрье, епископ Загребский шөғөлләнгән. Һуңғараҡ Медведград славон бандары (Степан Шубичтың) биләмәһенә күсә. 1590 йылда ҡәлғә ер тетрәү ваҡытында ныҡ емерелә һәм ташлап ҡуйыла. XX быуатта ҡәлгә тергеҙелә һәм унда күҙәтеү майҙансығы урынлаштырыла, унан — 500 метрҙан ашыу бейеклектән — ҡаланың мөғжизәле күренеше асыла.
1472 йылдың 27 мартында Медведград һарайында билдәле хорват һәм венгр шағиры, славон бады Янус Паннониус (Иван Чешмицкий) вафат була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Борисенко Клавдия Егоровна
Клавдия Егоровна Борисенко — совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
1914 йылда Дьяконово ауылында тыуған. 1941 йылдан КПСС ағзаһы.
1930 йылдан — хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эштә. 1930—1971 йылдарҙа — ярҙамсы хужалыҡта хеҙмәт итә, колхозсы, звеньевой, «15-се Октябрь» колхозы рәйесе,  1950 йылдан 1971 йылға саҡлы — Курск өлкәһе Ленин (ауыл) районы Сталин исемендәге колхоз   / Курск өлкәһе Курск районы «Рәсәй» колхозы рәйесе.
СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 7 декабрь указы менән, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
РСФСР-ҙың 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Одинцово
Одинцово (Одинцово) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.
Андрей Ганичев
Андрей Ганичев — театр актеры. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — Колька Кузьмин (А. Приставкиндың «Ночевала тучка золотая») ролен башҡарған өсөн (2009).
Андрей Ганичев Өфө ҡалаһында тыуып үҫкән. Ата-әсәһе сәхнә тормошонан алыҫ кешеләр булыуына ҡарамаҫтан, Андрей сәнғәткә ынтыла: 16-сы мәктәптең гуманитар класында, музыка мәктәбендә уҡый, үҙешмәкәр төркөмдә death metal экстремаль стилдә уйнай. Сәнғәт училищеһын тамамлау диплом спектаклендә кенәз Мышкин ролен уйнай. Ганичев Милли йәштәр театрына 2001 йылда эшкә килә һәм шул ваҡыттан бирле театрҙың урыҫ труппаһында хеҙмәт итә.
Романтик ҡиәфәтле оҙон һары сәсле актерға йыш ҡына төп ролдәрҙе ышанып тапшыралар, улар араһында — Робин Гуд, Тиль, Фигаро, принц, һуҡыр музыкант Дональд Бейкер, Кай Леонидов һәм күп башҡа ролдәр. Андрей Ганичевтың үҙ тамашасыһы бар, ул Өфө театрҙар актерҙары араһында иң көслө, талантлы актерҙарҙан һанала. Юғары наградаға — Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһына — ул Анатолий Приставкиндың повесы буйынса ҡуйылған «Ночевала тучка золотая» спектаклендә Колька Кузьмин ролен уйнағаны өсөн 2009 йылда лайыҡ була.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
2017 йыл — Дроссельмейер — «Щелкунчик» (Н. Соболев), Калабушкин — «Самоубийца» (Н. Эрдман), Андрей Прозоров — «Три сестры» (А. Чехов); 2016 йыл — Володя — «Валентин һәм Валентина» (М.Рощин), Милиционер, Рыжий — «Зимы не будет!» (В. Ольшанский);
2015 йыл — Хлеб, Самое Тучное Блаженство — «Синяя птица» (М. Метерлинк), Старшой — «Датская история» (А. Шапиро), Мистер Доббинс — «Приключения Тома Сойера» (Т.Мейсон); 2014 йыл — Иван — «Зимняя сказка» (Н. Кравцов), Сатин — «На дне» (М. Горький);
2010 йыл — Кащей Бессмертный, Медведица — «Царевна-лягушка» (Г. Соколова), Миша — «Вечно живые» (В.Розов), Фигаро — «Безумный день, или Женитьба на Фигаро» (П. Бомарше) 2009 йыл — Бухов — «Валентин һәм Валентина» (М.Рощин), Колька — «Ночевала тучка золотая» (А.Приставкин) — ирҙәр роле өсөн приз
2008 йыл — Жюлик Ворваль — «Божий дар» (Н.Воронов), Иван — «Про Иванушку-дурачка» (М.Бартенев), Робин Гуд — «Робин Гуд» (А.Ганичев) 2007 йыл — Червяк — «Игра в Алису» (Л.Кэролл), Генрих — «Голый король» (Е.Шварц), Эйлиф, һалдат — «Мамаша Кураж и ее дети» (Б. Брехт), Алессандро, Николо, Граф — «Моя профессия-синьор из общества» (Р.Тарабуззи. Д.Скарначчи), Валентин — «Чума на оба ваши дома» (Г. Горин);
2006 йыл — Щвейцаркас — «Мамаша Кураж һәм уның балалары» (Б. Брехт), Кристи Мехоун — «Герой» (Д. Синг), Танцор — «Доходное место» (А. Н. Островский); 2005 йыл — Дирижер — «Яңы йыл вальсы» (М. Бартенев), Кузьмин — «Вечно живые» (В.Розов), Барабансы — «Клинч» (А.Слаповский); 2004 йыл — Тиль — «Тиль» (Г. Горин); 2003 йыл — Апрель — «Ун ике ай» (С.Маршак), Дональд Бейкер — «Эти свободные бабочки» (Л. Герш), Кай, Тролль — «Сказочное путешествие Пастушки и Трубочиста» (Г. Х. Андерсен);
2002 йыл — Акела — «Мы с тобой одной крови…» (Р.Киплинг), Кай Леонидов — «Жестокие игры» (А.Арбузов), Слуга Панталоне — «Слуга двух господ» (К.Гольдони); Принц Роланд — «Золушка» (Г.Корнелиссон); Урман — «Елена Премудрая» (М.Бартенев), Заяц — «Иванушкино счастье» (В.Ольшанский);
2001 йыл — Роман, көйһөҙ фәрештә — «Семья вурдалака» (В.Сигарев), Гарсен — «За закрытыми дверями» (Ж. П. Сартр), Валентин — «Чума на оба ваши дома» (Г. Горин).
Түбәнге Бишенде
Түбәнге Бишенде (Нижние Бишинды) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 737 кеше. Үрге Бишенде ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452790, ОКАТО коды — 80251810008.
Тарихы
Түбәнге Бишенде ауылы — Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе Әйле улусының һәм Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусының керҙәш-башҡорттары торағы. Был керҙәштәрҙең ике төркөмө лә ерҙе файҙаланыу хоҡуғына бер үк документҡа — 1755 йылдың 1 июнендәге Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары биргән килешеү хатына һылтаналар. Хаттың йөкмәткеһе: «1755 йылдың 1 июнендә Ҡазан юлының Өфө өйәҙе Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары Хәсән Берҙеғолов (тамға X), Муаш Яҡупов (-Г»), … Нуғайбәк контораһында ошо яҙыу буйынса… олатайҙарыбыҙҙың һәм атайҙарыбыҙҙың үҙ аҫаба ерҙәрен шул уҡ Ҡазан юлының Өфө өйәҙе Йәнәй улусы Тоҡай ауылының башҡорттары Әмир Рысметовҡа, Мораҙым Әмировҡа, Әбделғазый, Әбдүш һәм Ҡарсән Ҡадирметовтарға, уларҙың балаларына һәм бүләсәрҙәренә ихаталар булып урынлашырға һәм мәңге йәшәргә һәм ер һөрөргә, бесән сабырға, урман ҡырҡырға, ҡабыҡ һыҙырырға, һәм солоҡ тотоуҙан һәм йәнлек аулауҙан башҡа, был йортҡа кәрәк булған барыһы менән файҙаланырға… бирҙек". Үрҙә телгә алынған документтан тыш, әйлеләр тағы ике килешеү күрһәтә: беренсеһе — 1775 йылдың 17 мартынан, икенсеһе — 1787 йылдың 28 июненән. Әммә 1791 йылда аҫабалар Түбәнге Бишенде ауылы ерҙәрен завод хужаһы Осокинға һата. Тап шул ваҡытта яҡтарҙың оҙайлы ер өсөн тартышы башлана, унда йәшәүселәр заводсы крәҫтиәндәре баҫып алған бик күп ерҙәрен юғалталар.
Түбәнге Бишенде ауылы халҡы, Ҡыр-Йыландарҙың керҙәштәре булған көйө, үҙҙәре сыҡҡан Троицк өйәҙенең Әйле улусы Иҫке Туғыҙлы ауылында үҙҙәренең аҫаба хоҡуҡтарын һаҡлап ҡалғандар. Быға уларҙың Әйле улусының бөтә аҫабалары менән бер рәттән улус йәмғиәте эштәрендә бер тигеҙ хоҡуҡта ҡатнашыуы дәлил булып тора. Атап әйткәндә, улар был йәмғиәткә кешеләрҙе ҡабул итеүҙә ҡатнашҡандар. Мәҫәлән, 1781 йылдың 12 июлендә Түбәнге Бишенде кешеләре әйлеләр Нияз Әхмәров, Таймас Сөләймәнов, Һәбәнәк Мортазин, Ғәббәс Сәфәров Ясир Яҡупов Троицк һәм Силәбе өйәҙҙәренең Себер юлы әйлеләре менән бергә Әйле ауылына мордва крәҫтиәндәренә инергә рөхсәт бирәләр (1802 йылдың 8 февралендә килешеү ҡабатлана).
1843 йылда 456 башҡортҡа 400 бот ужым, 6496 бот яҙғы иген, 124 бот картуф сәселә.
Хәҙерге осор
Ауылда төп мәктәп (1‑се Серафимов урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр башҡорттар (69 %), татарҙар (27 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Абдуллин Ильяс А.
Абдуллин Ильяс А. (Абдуллин Ильяс А.) (? — 22 февраль 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Рядовой, ҡыҙылармеец, телефонист (элемтәсе).
Түбәнге Бишенде
Урамдары
Урам исеме :
Абдуллин Ильяс А.
Биографияһы
Абдуллин Ильяс Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Яңауыл ауылында тыуған.
Яңауыл район хәрби комиссариаты уны Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡыра.
Ҡыҙылармеец Ильяс Абдуллин 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында телефонист вазифаһын үтәгән, разведка эшенә лә йәлеп ителгән.
1943 йылдың 22 февралендә Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһендәге (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) Юлино-2 станцияһы янында хәбәрһеҙ юғалған.
Квелацминда (Вачнадзианиҙа монастырь)
Квелацминда (груз ყველაწმინდა ) — Грузияның Гурджаан районындағы православие монастыры, Вачнадзиани ауылынан һигеҙ саҡрым алыҫлыҡта  урынлашҡан. VI — VII быуатта монастырҙа өс нефлы базилика урынлаша, уның көнбайыш өлөшө ишелмәнән зыян күрә. Ҡоролманың фрагменттарын әле лә күрергә мөмкин. Һуңғараҡ, VIII быуат аҙағында — IX  быуат башында көмбәҙле Квелацминда сиркәүе төҙөлә. Сиркәү таштан һәм кирбестән һалынған.
Квалецминда грузин төҙөлөшөнөң  күсеш осорона ҡарай (VIII —  X быуаттың беренсе яртыһы), был иң мөһим һәм юғары художестволы ҡомартҡыларҙың береһе.
Архитектураһы
Был комплекстың айырым ҡоролмалары төрлө осорҙа төҙөлгән. Яҡынса VI һәм  VII быуаттарҙа бында базилика ҡиәфәтендә беренсе ғибәҙәтхана төҙөлә. Ул тулыһынса емерелә, әммә унан көнсығыш диуары ҡала, уның буйынса ҡоролманың бейеклеген һәм планын белергә була.
Һуңыраҡ, яҡынса  IX быуаттарҙа (әлегә уның датаһы буйынса бәхәстәр бара) тағы бер ҡорам төҙөлә. Тышҡы яҡтан был классик тәре-көмбәҙле ҡорам. Был хронологик беренсе грузин ғибәҙәтханаһы «Пендатив» йәки «Парустар» исемле архитектура элементына эйә. Был элемент өсмөйөш ҡиәфәтендә, ул түңәрәк көмбәҙҙең йөкмәнтеһен квадратнигеҙгә бүлеп бирә. Был элементтар Византияла  VI быуатта, ә Грузияла һуңыраҡ тарала башлай.
Монастырҙың көнбайыш яғында ҡапҡалар менән бейек ҡоймалар бар.
Ишем (Пермь крайы)
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 455 кеше теркәлгән, шул иҫәптән  210 ир һәм 245 ҡатын. 2005 йылда ауылда 510 кеше йәшәгән.
Тарихы
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров ауыл III (1762 й.) һәм IV (1783 й.) ревизиялар араһында барлыҡҡа килгән тип фаразлай.
Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 59 йортонда 173 ир һәм 178 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 70 йортта 180 ир һәм 182 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда 94 йортта 290 ир һәм 252 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.
1868 йылда ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендәге мосолман мәктәбендә 30 малай һәм 15 ҡыҙ белем алған.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Тепляшка
Тепляшка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2349 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Серпухов
Серпухов (Сурпухов) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.
Тепляшка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таскаиха
Таскаиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Монас
Монас (Мунасово) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Яңыбай ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше. Почта индексы — 452594, ОКАТО коды — 80210840003. мини|none|300пкс|Монас — Ҡайынлы урамы
Географик урыны
Монас ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Оло Ыҡ йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көнбайышҡа табан 30 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 66 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Хәҙерге Балаҡатай районының өс ауылы — Монас, Миҙәт, Яңыбай Дыуан улусына ҡараған. Яңыбай ауылына XVIII быуаттың 2-се яртыһында Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Дыуан улусы сотнигы Монас Иманов исеме бирелгән. Шулай уҡ Мәрйәмғул (Мерзенгулово, Мурженгулово), Манасово, Со(у)колино) тип тә теркәлгән. Мәрйәмғул атамалы өс ауыл — Һарт, Дыуан, Ҡошсо улустарында — булған.
Ключевка (Аспа ҡушылдығы)
Ключевка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аспа йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Монас
Тарихы
Тәүге төпләнеүсенең улы — 1805 йылда тыуған Юлдаш Монасов булғаны билдәле.
Ключевка (Аспа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Монас
Монас ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1834 йылда Монас ауылындағы 19 йортта 101 кеше, 1859 йылда — 25 йортта 150 кеше, 1865 йылда 30 йортта — 163 кеше йәшәгән. МАлсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Ключевка (Аспа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Монас
Монас ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1895 йылда 48 йортта 269 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
Монас ауылында 1905 йылда — 58 йортта 320 кеше, 1920 йылда — 75 йортта 439 кеше йәшәгән.
1906 йылда 2 бакалея кибете теркәлгән.
Ауылда Яңыбай урта мәктәбе филиалы — Монас башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Монас ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Биткойн
Биткойн, йәки биткоин (Bitcoin, bit — «бит» һәм coin — «тимер аҡса» тигәндән), — үҙәкләштерелмәгән түләү системаһы, операциялар хисабын алып барыуҙың бер төрлө атамалы берәмеген һәм мәғлүмәттәрҙе тапшырыуҙың бер төрлө атамалы протоколын файҙалана. Системаның эшен һәм һаҡланыуын тәьмин итеү өсөн криптография саралары ҡулланыла. Система адрестары араһында үткән транзакциялар тураһындағы бөтә мәғлүмәт асыҡ.
Тапшырылыусы минималь дәүмәл (ваҡланыусы иң бәләкәй дәүмәл) — 10−8 биткойн — «сатоши» тип атала, был атама уны уйлап сығарған Сатоси Накамото хөрмәтенә бирелгән, ә ул үҙе был дәүмәлде элек «цент» тип йөрөткән.
Ике яҡ араһындағы электрон түләү аралашсыһыҙ башҡарыла, ул ҡайтарыла алмай — раҫланған операцияны кире алыу механизмы бөтөнләй юҡ (түләү хаталы йә булмаған адресҡа ебәрелһә лә, транзакцияға башҡаларға билдәле ябыҡ асҡыс менән ҡул ҡуйылған осраҡта ла). Ябыҡ асҡыстың хужаһынан (йә уны белеп ҡалған бүтән берәйһенән) башҡа аҡсаны бер кем бикләй (уға арест һала) алмай, был хатта ваҡытлыса ла мөмкин түгел. Әммә мультиҡултамға технологияһы өсөнсө яҡты (арбитрҙы) йәлеп итеү һәм «ҡайтарылыусан транзакциялар» үткәреү мөмкинлеген бирә. Махсус скрипттар теле ярҙамында аҡыллы контракттарҙың башҡа төрҙәрен дә ҡулланып була, ләкин скрипттар телен график интерфейс аша ҡулланып булмай, ул Тьюринг буйынса ла тулы түгел, ә яңы блокчейн системалары был етешһеҙлектәрҙән азат.
Биткойн төрлөсә атап йөрөтөлә. Йыш осрағандары: криптовалюта, виртуаль валюта, цифрлы валюта, электрон ҡулаҡса.
Биткойнға уны ҡабул иткән һатыусыларҙан тауар йә хеҙмәттәр һатып алырға була. Цифрлы валюталар алмашыу онлай-сервисы, башҡа түләү системалары, алмаштырыу пункттары аша йә мәнфәғәте булған башҡалар араһында ҡәҙимге валюталарға алмаштырыла ала.
Операцияларҙы үткәреү өсөн комиссия биткойнды ебәреүсе тарафынан ирекле билдәләнә, комиссияның күләме транзакцияны эшкәрткәндә өҫтөнлөк бирелеүгә йоғонто яһай. Ғәҙәттә программа-клиент комиссияның тәҡдим ителгән күләмен әйтә. Транзакцияларҙы комиссияһыҙ ҙа үткәрергә мөмкин, әммә хупланмай, сөнки эшкәртелеү ваҡыты бик оҙонайып китеүе ихтимал.
Системаның төп үҙенсәлектәренең береһе — үҙәкләштерелеүҙән тулыһынса азат булыу: үҙәк хаким йә уға оҡшаш бер нимә юҡ. Был түләү системаһы өсөн база программа-клиентының (асыҡ сығанаҡ кодлы) булыуы етә. Күп компьютерҙарҙа тоҡандырылған программа-клиенттар бер-береһе менән бер ранглы селтәр аша тоташа, уның узелдарының һәр береһе тиң һәм үҙ-үҙен тәьмин итеү өсөн етерлек булып тора. Системаға дәүләт йә хосуси идаралыҡтың инеүе мөмкин түгел, шул иҫәптән биткойндарҙың суммар иҫәбен дә үҙгәртеп булмай. Яңы биткойндар сығарыу күләме һәм ваҡыты алдан уҡ билдәле була, һәм улар хисаплап сығарыуҙар өсөн үҙ ҡорамалын ҡулланыусылар араһында сағыштырмаса осраҡлы рәүештә бүленә.
Стандартлаштырыу
Ҡыҫҡартып, «биткойн» урынына йыш ҡына BTC тигән латин хәрефтәре яҙыла. Ул валюталар кодына оҡшаған, ләкин ISO 4217 стандарты тарафынан әлегә был код бирелмәгән. 2014 йылдың 7 октябрендә Bitcoin Foundation биткойн өсөн кодты стандартлаштырыуға өлгәшеү ниәтен белдерә. BTC яҙмаһы стандартта ҡабул ителгән ҡағиҙәгә — «глобаль тауарҙарҙың» кодын X-тан башлау ҡағиҙәһенә (мәҫәлән, алтындың коды — XAU) ҡаршы килә. Дәғүәсе сифатында XBT варианты ҡарала. BTC йәки XBT атамаһы аҫтында иҫәпләшеү берәмеге күҙҙә тотола, ә был темаға ҡараған селтәр, алгоритмдар йыйылмаһы йә башҡа берәй нәмә түгел.
Биткойн билдәһе Юникод стандартының 10.0 версияһына индерелгән, уға U+20BF (₿) тигән номер һуғылған. Ҡайһы берҙә тай баты билдәһе булған ฿ билдәһе лә ҡулланыла, ләкин ул кодировкаларҙың йә шрифттарҙың ҡайһы берҙәрендә генә бар.
Биткойнды Microsoft Excel’дең валюталар исемлегенә лә индереү планлаштырылған.
Рус телле текстарҙағы атамалары
Рус телле текстарҙа нығытылған бер норма юҡ, йышыраҡ түбәндәге өс варианттың береһе ҡулланыла:
Бер үк ойошманың, бер үк баҫманың текстарында ла төрлөсә яҙылып йөрөгәне бар.
Барлыҡҡа килеү тарихы
1983 йылда Дэвид Чаум менән Стефан Брэндс «электрон аҡсаның» тәүге протоколдарын ҡулланыуға сығара.
1997 йылдың майында Адам Бак спам ебәреүгә һәм DoS-һөжүмдәргә ҡаршы тороу өсөн эштең башҡарылыуына иҫбатлама системаһына нигеҙләнгән Hashcash системаһын тәҡдим итә.
1998 йылда «b-money» криптовалютаһы идеяһын Вэй Дай һүрәтләй. Шул уҡ ваҡытта ошондай уҡ фекерҙе «bit-gold» өсөн Ник Сабо ла тәҡдим итә.
Артабан Хэл Финни Hashcash системаһы өсөн TPM спецификацияһы сиктәрендә IBM-дың шифрлау чипы базаһында хеш-блоктар сынйыры бәйләмдәрен эшләй. Хэл Финни Биткойн селтәренең икенсе ҡатнашыусыһы була.
2008 йылда Сатоси Накамото (Satoshi Nakamoto) тигән псевдоним аҫтындағы әллә бер кеше, әллә кешеләр төркөмө бер ранглы селтәр рәүешендәге түләү системаһының протоколы һәм эшләү принцибы тасуирламаһы яҙылған файл баҫылып сыға. Сатоси әйтеүенсә, эш 2007 йылда башланған. 2009 йылда ул протоколды эшләп бөтә һәм программа-клиенттың кодын баҫтыра.
2009 йылдың 3 ғинуарында беренсе блок һәм тәүге 50 биткойн генерациялана. Биткойндарҙы күсереү буйынса тәүге транзакция 2009 йылдың 12 ғинуарында була — Сатоси Накамото Хэл Финниға 10 биткойн ебәрә. Биткойндарҙы милли аҡсаға алмашыу тәүге тапҡыр 2009 йылдың сентябрендә үтә — Марти Малми (Martti Malmi) NewLibertyStandard тигән псевдонимлы файҙаланыусыға 5050 биткойн ебәрә һәм алмашҡа PayPal’дағы иҫәбенә 5,02 доллар ала. NewLibertyStandart биткойнды баһалау өсөн уны эшләп сығарыуға тотонолған электр энергияһы хаҡын ҡулланырға тәҡдим итә.
2010 йылдың майында биткойнға тәүге тапҡыр тауар һатып алына — америкалы Ласло Ханеч 10 000 биткойнға ике пицца килтертә.
2017 йылдың 1 авгусында блокчейндағы блоктар төҙөлөшө үҙгәртелә. Эшкәртмәселәр һәм майнерҙар төркөмө "Биткойн"дың «Bitcoin Cash» тип аталған форкын эшләтеп ебәрә. Яңы криптовалюта «Биткойн» менән уртаҡ тарихлы: 1 авгусҡа тиклем уларҙың блок структуралары яраша, әммә 1 августан һуң ярашмай.
Эш принцибы
Биткойндар репликациялы бүлгеләнгән базала (ҡарағыҙ: блокчейн) тик яҙмала ғына йәшәй, унда бөтә транзакциялар асыҡ (шифрланмаған) көйө һаҡлана, аҡсаны ебәреүселәрҙең/алыусыларҙың биткойн-адрестары күренеп тора, әммә был адрестарҙың ысын хужалары тураһында, әлбиттә, мәғлүмәт, юҡ. Базала теге йәки был хужаның күпме биткойны барлығы тураһында ла яҙмалар күренмәй. Тик транзакциялар буйынса ғына теге йәки был биткойн-адрестағы биткойндар күләмен самалап була.
Асҡыстар
Системаны файҙаланыусыларҙың һәр ҡайһыһы сикләнмәгән һанда асҡыс парҙары генерациялай ала (secp256k1 параметрлы ECDSA алгоритмы). Ябыҡ асҡыстың үлсәме — 256 бит, ә уға тап килгән асыҡ асҡыстыҡы — 512 бит.
Асҡыстар биткойн-адрес булдырыу һәм транзакцияларға хоҡуҡты раҫлау өсөн ҡулланыла. Әммә хатлашҡанда уларҙы цифрлы ҡултамға ҡуйыу йә шифрлау өсөн дә тотоноп була.
Яңы асҡыс парын эшләү өсөн селтәргә йә Интернетҡа тоташыу мотлаҡ түгел. Эшләнгән асҡыстар шифрланған махсус wallet.dat («янсыҡ») файлында һаҡлана. Файҙаланыусы «wallet.dat» файлындағы мәғлүмәткә, йәғни үҙенең асҡыс парҙарына, инеү өсөн серһүҙ уйлап таба.
Асҡыстарҙы теләгән бер йөрөткөстә һаҡларға була, хәтер картаһында ғына түгел, ҡағыҙҙа ла. Йәнә онлайн-янсыҡтар, мәҫәлән, Blockchain.info, Circle Snapcard йәки Coinbase бар, ҡулланыуға улар ярайһы уҡ ябай. Ләкин был ҡорал асҡыстарҙың һаҡланғанлыҡ кимәлен кәметә, сөнки был сервис сайтына бәйле проблемалар йәки уға ватып инеүҙәр арҡаһында биткойндарҙы тотоноуҙа мәшәҡәттәр тыуыуы, хатта уларҙы юғалтыу ихтималлығы бар.
Майнинг
Яңы биткойндар сығарыу бер ниндәй үҙәккә бәйле түгел, уны көйләүсе органдар ҙа юҡ, эмиссия күләме алдан билдәле (ҡарағыҙ: 2033 йылға тиклем биткойндар күләме графигы). Яңы биткойндар сираттағы блокҡа индерелгән транзакцияларҙың комиссия түләүҙәренә өҫтәлә бара. Килеп сыҡҡан сумманы бүләк рәүешендә транзакциялар базаһына сираттағы блокты өҫтәгән кеше ала. Эмиссияланған биткойндар һәм комиссия йыйымдары рәүешендәге бүләкте алыу мөмкинлегенә эйә булыу өсөн яңы блоктар төҙөү эшмәкәрлеге «майнинг» (файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу) тип атала.
Программа-клиенттың тәүге версияларында «Яңы биткойндар генерацияларға» тигән төймә була. Яңы блок атамаһының хешын эҙләү өсөн компьютерҙың үҙәк процессоры ҡулланыла. Майнер тарафынан блок эшләүҙең уңышлы барып сығыу ихтималлығы яҡынса уның хисаплау ҡеүәте менән бөтә селтәрҙең хисаплау ҡеүәте араһындағы нисбәткә бәйле. Был нисбәт бәләкәй булһа, бүләк алыу ихтималлығы ла бик бәләкәй була. Шунлыҡтан майнерҙар мөмкин тиклем ҙур хисаплау ҡеүәттәрен эшләтергә тырыша. Был маҡсатта күп ағымлы график процессорҙар (GPU) һәм FPGA платалары ҡулланыла башлай. Һөҙөмтәлә, үҙәк процессорҙан майнинглауҙың мәғәнәһе бөтә һәм программа-клиенттан баяғы төймә алып ташлана. Артабан «Биткойн» селтәре өсөн хештар хисаплауға махсуслаштырылған процессорҙар (ASIC) сығарыла, улар GPU һәм FPGA-ға ҡарағанда күпкә ҡеүәтлерәк була. 2013 йылдан алып махсуслаштырылған процессорһыҙ майнинглау рентабелһеҙгә әүерелә: тотонолған электр энергияһы хаҡы алынған уртаса һөҙөмтәнән юғарыраҡ була башлай.
2013 йылдан матбуғатта «биткойн фабрикалары» — меңдәрсә ASIC-процессор эшләп ултырған кешеһеҙ махсус предприятиелар тураһында хәбәрҙәр баҫыла башлай. Фабриканың айлыҡ килеме миллион долларҙан ашыу булырға мөмкин (бер нисә мең биткойн). 2015 йыл башына майнингҡа тотонолған бөтә электр энергияһы күләме, бөтә майнерҙар энергияны һаҡсыл тотоноусы ASIC процессорҙары менән эшләй тип иҫәпләгәндә лә, йылына 1,46 тераватт-сәғәт күләмендә баһалана, был АҠШ-тағы 135 000 йорттоң йыллыҡ электр ҡулланыуына тиң (уртаса кимәл йылына 10,8 МВт⋅сәғәт самаһы). Һәр 210 000 блокты эшләгәндән һуң (яҡынса 4 йылға бер) яңы биткойндар менән бүләкләү күләмен ике тапҡыр кәметә барыу программалаштырылған, йәғни был дәүмәл кәмей барған геометрик прогрессия булып тора (бүләк күләме 50 → 25 → 12,5 → …). Биткойн эмиссияһының күләме сикләнгән һәм 21 миллиондан артмаясаҡ. 2014 йылда әйләнештә 12,7 миллион биткойн була.
Блок эшләгәндә алына торған эмиссияның күләме тәүҙә 50 биткойн тәшкил итә. 2012 йылдың 28 ноябрендә эмиссия бүләге беренсе тапҡыр кәмей һәм 50 урынына 25 биткойн ҡала. 2016 йылдың 9 июлендә бүләк күләме тағы бер тапҡыр кәмей һәм 12,5 биткойнға ҡала. 2031 йылда эмиссия күләме 1 биткойндан кәмерәк буласаҡ һәм нулгә ынтылышын дауам итәсәк. Эмиссия 2140 йылда туҡтар тип фараз ителә, сөнки блок өсөн бүләк 10−8 BTC дәүмәленән артыҡ була алмай. Ә быға тиклем күпкә алдараҡ комиссион йыйымдар бүләктең төп сығанағы булып ҡаласаҡ.
Пулдар
Осраҡлылыҡты кәметеү һәм биткойндар алыуҙы тотороҡлораҡ итеү өсөн майнерҙар махсус веб-хеҙмәттәр — пулдар (pool — дөйөм фонд) файҙалана. Һәр ҡатнашыусы блоктың үҙ вариантын эҙләй һәм алынған һөҙөмтәләрҙе пулға оҙата.
2016 йылға ҡарата, эре пулдарҙың күбеһе Ҡытайҙа: 2016 йылдың мартына селтәр ҡеүәттәренең яртыһынан ашыуы Ҡытайҙағы өс пул араһында бүленгән, дүртенсе урынды БДБ сығышлы майнер асҡан BitFury компанияһы пулы биләй.
Программа тәьминәте
«Биткойн» селтәре узелының программа тәьминәте ике төрлө: график интерфейслы ҡушымта һәм ерлек ҡушымтаһы (Unix’та демон, Windows хеҙмәте). Программалар JSON-RPC (RFC 4627) протоколы буйынса алыҫтан идара ителә ала, PHP5 өсөн кластар эшләнгән. Был бер узелға бер нисә майнерҙы тоташтырыу, үҙ пулыңды булдырыу; узелды веб-сайтҡа беркетеү мөмкинлеген бирә.
«Физик» биткойндар
Бер тапҡыр асыла торған голограммаларҙы һәм улар аҫтындағы йәшерен асҡыстарҙы ҡулланып, биткойндарҙы физик тәңкәләр менән тәьмин итеү мөмкинлеге бар. Әммә бындай тәңкәләрҙе алған кеше йәшерен асҡыстарҙың күсермәләренең ысынлап та юҡ ителгәнлеген тикшерә алмай. Голограмманы асмайынса асҡыстың резерв күсермәһен алып йә асҡыстың унда ысынлап та барлығын ҡарап булмай, ә асһаң, был тәңкәләрҙең биткойндар менән тәьмин ителеүе юҡҡа сыға.
1 биткоин номиналлы тәңкә еҙҙән ҡойолған, диаметры — 28,6 мм, массаһы — 7 грамм; 25 биткойнлыҡ тәңкә гальваник ысул ҡулланып алтын менән ҡапланған, диаметры — 44,5 мм, ҡалынлығы — 2,9 мм, массаһы — 34 грамм.
Был тәңкәләр бөтә донъяла сувенир, коллекция йыйыу әйбере сифатында һәм офлайн-иҫәпләшеүҙәр өсөн киң таралыу таба. Уларҙы адресаттарға почта аша ебәрәләр. Ләкин 2013 йылдың ноябрендә компания хужаһы АҠШ-тың финанс енәйәттәре буйынса комиссияһынан (FinCEN) мәғлүм итеү ҡағыҙы ала, унда биткойн-тәңкәләр күсереүҙең аҡса күсереүгә тиңләнеүе, йәғни компанияның теркәлеү үтмәйенсә «финанс хеҙмәттәре күрһәтеү» һәм «законһыҙ аҡса күсереү» менән шөғөлләнеүе тураһында хәбәр ителә. Был эшмәкәрлек өсөн көнөнә 5000 долларлыҡ штраф һәм 5 йылға төрмәгә ябыу, лицензияһыҙ бизнес менән бәйле средстволарҙың тартып алыныуы ихтимал була. Санкцияларға тарымаҫ өсөн компания эшмәкәрлеген туҡтата. Casascius сығарып өлгөргән тәңкәләр нумизматик һунар объектына әүерелә.
Перспективалар: киләчәктә Bitcoin көтә
Моннан тыш, BTC-ны түләү коралы итеп кабул итү дәрәҗәсе арта, гәрчә инвестицияләр һәм спекулятив функцияләр өстенлекле булып кала. Тесла кебек берничә компания биткойннарны товар һәм хезмәт өчен түләү итеп кабул итәргә әзер яки кабул итә.
Ҡара металлургия
Ҡара металлургия — (Чёрная металлургия) — металлургияның мәғдән сеймалын сығарыу, байыҡтырыу һәм киҫәкләү, ҡара металдарҙы домнала иретеп, ҡорос етештереү һәм прокатлау; торбалар һәм металл эшләнмәләр етештереү буйынса тармағы. Ҡара металл етештереү өсөн төп сеймал — тимер рудаһы, күмер һәм иретелгән металл рудаһы (мәғдәне).
Рәсәйҙә ҡара металлургия үҫешенең тарихы
XVII быуатҡа тиклем Рәсәйҙә тимер етештереү кустарь ысул менән генә бара.
Суйын етештереүҙең көслө үҫеше Петр I осоронда башлана. Демидовтар Уралда заманы өсөн мөһабәт суйын иретеү мейесе төҙөтәләр — уның бейеклеге 13 м, шул уҡ ваҡытта суйын ҡойоу тәүлегенә 14 тоннаға етә. Суйын сит илдәргә экспортҡа сығарыла башлай.
Граждандар һуғышы йылдарында металлургия үҫешен туҡтата, һәм 1926 йылда ғына 1913 кимәленә етелә — 4,3 млн тоннанан артыҡ ҡорос етештерелә. СССР-ҙа ҡорос ҡайнатыу тәүге биш йыллыҡтарҙа интенсив үҫеш ала. Донъяла иң ҙурҙарҙан булған — Магнитогорск һәм Кузнецкий комбинаттары ; Запорожье, «Азовсталь», Кривой Рог заводтары төҙөлә. Иҫке заводтар реконструкциялана. Юғары сифатлы ҡорос сығарыусы яңы заводтар: «Электросталь», «Днепроспецсталь».төҙөлә 1940 йылда ҡорос етештереү 18,5 млн т етә, 13,1 млн прокат етештерелә.
1974 йылда СССР ҡара металл етештереү күләме буйынса донъяла беренсе урынға сыға.
1990—2000 йылдар сигендә ҡорос етештереүҙе ҡырҡа рәүештә конвертер цехтарында арттыра башлайҙар һәм был металлургия комбинаттарында мартен цехтары ябылыуына килтерә. 2017 йылда дөйөм ҡорос етештереү 70 миллион тонна тәшкил иткән.
Башҡортостанда
Башҡортостанда 17 быуатта аҙлап үҫешә башлай, 1700 йылда ҡаҙна тәүге тау заводындын төҙөй.
ХХ быуат башында 23 металлургия предприятиеһы эшләй, улар барыһы ла Иҙел башы (Белорет) менән бәйле: Белореттың үҙендәге завод, Верхотор, Егәҙе, Инйәр, Тирлән, Үҙән, Әүжән-Петровск завотары эшләй. 12,8 млн бот суйын, тимер (1,2), ҡорос (4,3) сығарыла.
30‑сы йылдарҙа Белорет металлургия, Тирлән табаҡ прокатлау, Белорет ҡорос сым һәм канат заводтары үҙгәртеп ҡорола.
2004 йылда тармаҡта 67 предприятие һәм етештереүсе була, шулар араһында Белорет металлургия комбинаты, «Башвтормет» предприятиелары. Уларҙың продукцияһы Башҡортостанда һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә сығарыла.
Белорет металлургия комбинаты тимер мәғдәне сығарыу, суйын һәм ҡорос иретеү, йәғни тулы металлургия циклы менән шөғөлләнә һәм металл изделиелар етештереү буйынса Рәсәйҙәге иң эре метиз предприятиеларының береһе булып тора.
Ельцовая (Берёзовка ҡушылдығы)
Ельцовая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы
Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы (26 декабрь 1916 йыл — 16 апрель 2002 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Рядовой.
Биографияһы
Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы 1916 йылдың 26 декабрендә Башҡортостандың Дүртөйлө районының Имай-Утар ауылында тыуа. 1941 йылдың декабрендә Дүртөйлө район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 60-сы гвардия кавалерия полкында хужалыҡ взводының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә Был батырлыҡтары өсөн Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ветеран 2002 йылдың 16 апрелендә Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районында вафат була.
Мәрмәрә Пембе
Пембе Мәрмәрә (төр. Pembe Marmara, 25 декабрь, 1925 — 31 ғинуар, 1984) төрөк-кипр шағирәһе. Ул 1940-сы йылдарҙағы иң мөһим шағир-төрөк-киприоттар иҫәбенә инә. Уның шиғриәтенә Төркиәләге хәрәкәте йоғонто яһай, һәм ул ирекле стилдә шиғыр менән сатирик әҫәрҙәр яҙа. Уның шиғриәте шул ваҡыттағы төрөк-киприоттарҙың шиғриәтенә хас булған милләтселектән айырыла, уның урынына ул күберәк төрөк-киприот тәжрибәһенә йүнәлтелә.
Тормошо
Тәүҙә ул Невин Нале, Гюлен Гайе, Лафазан Мечхул, Фунда һәм Фиртина кеүек псевдонимдар аҫтында яҙа, хатта был осраҡтарҙа ла эҙәрлекләүҙәрҙән ҡурҡыу кисерә. Сөнки уның атаһы һәм патриархаль йәмғиәт ҡатын-ҡыҙҙар шиғриәтен ғауғалы һәм тәртипһеҙ тип иҫәпләгән була, шулай уҡ Британия колониаль хөкүмәте дәүләт хеҙмәткәрҙәренә яҙма әҫәрҙәрҙе баҫтырып сығарыуҙы тыйғанға күрә лә шағирәгә эшһеҙ ҡалыу янай. Апаһы әйтеүенсә, уларҙың атаһы, Мә!рмәрәнең псевдоним аҫтында яҙған шиғырҙарының береһен уҡып сыҡҡас, асыуланып, уларҙың өйөнә ҡайтып инә, ҡатын-ҡыҙ яҙған шиғырҙы уҡығанын әйтә, һәм: "Уларҙың башына күк көмбәҙе ауып төшөр, сөнки был шиғырҙарҙы яҙған ҡатын-ҡыҙ бөтөнләй оятын юғалтҡан, " — тип көйөнә.
Уның шиғриәте әкренләпп Кипрҙа һәм Төркиәлә билдәле була бара, уның шиғырҙары Кипрҙа «I. ve II. Demet Siir Seҫkinleri» һәм Төркиәлә «Едигюн» (Yedigün) журналдарында баҫылып сыға. Әммә уның шиғырҙарының күбеһе төрөк-киприоттар гәзиттәрендә 1944 йылдан 1958 йылға тиклем баҫыла. Ул 1940-сы йылдарҙа төрөк-киприоттар йәмғиәтендә күренекле ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе була, башҡалар араһында шағирә, музыканттар Камран Азиз һәмТюркан Азиз һәм бизнеследи Ведия Барут була