cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Медведева Светлана Владимировна
Медведев Светлана Владимировна ( Линникта тыуған; 15 март 1965 йыл, Кронштадт, Ленинград (хәҙерге Санкт-Петербург) — Рәсәй Федерацияһының 3-сө  президентының (2008—2012), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәне рәйесенең (2012—2020), Рәсәй Федерацияһы Именлек Советы рәйесе урынбаҫары Дмитрий Медведевтың ҡатыны.
2008 йылдан 2012 йылға тиклем Рәсәйҙә беренсе леди.
Биография
Светлана Владимировна 1965 йылдың 15 мартында Кронштат ҡалаһында хәрби моряк Владимир Алексеевич Линник һәм экономист Лариса Ивановна Линник ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Коваши ауылында, Ломоносов, Кроштат ҡалаларында үтә, һуңынан Ленинградҡа күсәләр.
Буласаҡ ире Дмитрий Анатольевич Медведев менән 1972 йылда 1-се синыфта уҡығында танышалар. Светлана 1-се «В», ә Дмитрий — в 1-се «Б» синыфында уҡый, 7-се синыфта (14 йәштә) осраша башлаҙар. Купчино (Ленинград) ҡалаһының 205-се мәктәбендә уҡыйҙар. Спектаклдәрҙә, КВН-да һәм башҡа үҙешмәкәрлектә ҡатнашалар.
Ленинград финанс-иҡтисад институтының (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты) статистика, бухучет һәм иҡтисади анализ факультетында уҡый. Беренсе курстан киске бүлеккә күсә һәм Мәскәүҙә эшләй башлай, Санкт-Петербургта ижтимиғи саралар ойоштороуҙа ҡатнаша.
2007 йылның апреленән «Рәсәйҙең үҫеп килеүсе йәш быуындың рухи-әхләҡи мәҙәниәте» попечителдәр советын етәкләй.
2008 йылдан декабренән социаль-мәҙәни башланғыстар фонды Президенты.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Патриарх Алексий II фатихаһы менән ойошторолған «Рәсәйҙең үҫеп килеүсе йәш быуындың рихи-әхләки мәҙәниәте» комплекслы программаһының попечителдәр советы етәксеһе. Шулай уҡ мәрхәмәтлек эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: Санкт-Петербургтағы дүрт йәштән 25 йәшкә тиклем 36 бала йәшәгән 1-се интернат-йортто ҡурсалай.
2008 йылда Дивеев монастырына ғибәҙәт ҡыла.
Уның инициативаһы һәм социаль-мәҙәни инициативалар фонды булышлығы менән бер нисә социаль, мәҙәни һәм белем биреү проекты эшләй башлай. Уларҙың башланғысына ярашлы 2008 йылдан Бөтә Рәсәй «Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ» байрамы үткәрелә. Баланың ғүмергә хоҡуғын һаҡлауҙы һәм ҡатын-ҡыҙҙың репродуктив сәләмәтлеге тураһында хәстәрлек күреүҙе нигеҙ итеп алған "Миңә ғүмер бүләк ит" акцияһы нәҡ ошо алда әйтелгән «Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө» менән турынан-туры бәйле. Фонд булдырған һәм уңышлы эшләп килгән «Аҡ роза» социаль программаһы буйынса Санкт-Петербург, Владивосток, Кемерово, Архангельскиҙа ҡатын-ҡыҙҙар сәләмәтлеген диагностикалау үҙәктәре асылды. Уларҙың төп бурысы — репродуктив органдарҙа һәм һөт биҙендә онкологик ауырыуҙарҙы иҫкәртеү.
ФБК тикшереүе
Коррупция менән көрәш фонды мәғлүмәте буйынса, Медведева $50 млн-лыҡ Bombardier Global Express 5000 шәхси самолеты менән файҙаланған. ФБК тикшереүенә ярашлы, Медведева һәм уның ире Дмитрий Медведев үҙ декларацияларында белдергән килем самолет арендаһын ҡаплай алмай. 2019 йылдың 6 декабрендә Дмитрий Медведевтың матбуғат секретары Олег Осипов, «Дмитрий Медведев һәм уның ҡатынының милке декларацияла күрһәтелгән. Әгәр ҙә хөкүмәт ағзаларының ғаиләһе ниндәй ҙә булһа транспорт менән файҙалана икән, был сығымдарҙы улар үҙ аҡсаһына ҡаплай», тип белдерҙе.
Ҡыҙыл боғаҡлы ҡарағаҙ
Ҡыҙыл боғаҡлы ҡарағаҙ (Ruficollis Branta) — өйрәклеләр ғаиләһенән һыуҙа йөҙөүсе ҡош. Йыуан суҡышлы һәм ҡыҫҡа муйынлы, тышҡы күренеше менән бәләкәй ҡаҙҙы хәтерләтә. Төҫө сағыу  һәм контраслы, үҙенә ҡуңыр-ерән, аҡ һәм ҡара төҫтәрҙе берләштерә. Һирәк осрай торған ҡош төрө, Рәсәй территорияһында тундрала, башлыса Таймырҙа һәм уның менән  күрше өлкәләрҙә оя ҡора. Көнбайыш Ҡара диңгеҙ буйында, көньяҡ Каспий янында ҡышлай. Үҫемлек аҙыҡтар менән  — шытып сыҡҡан йәшел үлән, ҡышлауҙа һәм осоп үтеүендә  — даланың ваҡытлыса ҡыяҡлылары, иген ужым культуралары менән туҡлана. Йылына бер тапҡыр июнь—июль айҙарында оя ҡора, 3-9 йомортҡа һала. Еңел эйәләшә һәм йорт ҡошона әйләнә. Халыҡ-ара һәм төбәктәрҙең Ҡыҙыл китабы һағы аҫтына алынған, тәбиғәтте һаҡлау буйынса бер нисә халыҡ-ара конвенцияларға индерелгән. Ҡарағаҙға һунар бөтә ерҙә лә тыйылған.
Тышҡы күренеше
Бәләкәй ҡаҙға оҡшаған  ҙур булмаған ҡарағаҙ бик хәрәкәтсән һәм аралашыусан.
Бынан тыш, теләһә ҡайһы йәштә ҡоштар яҡшы йөҙә һәм сума. Ҡыш осоуҙа ҡарағаҙҙар туп менән бергә булалар һәм тик ҡараңғы төшөү менән ялға туҡтайҙар. Һыуға төшәләр һәм яңғырауыҡлы ҡаңғылдау менән күтәреләләр. Башҡа ҡарағаҙҙар менән сағыштырғанда ҡыҙыл боғаҡлы ҡарағаҙ ҡыҫҡа, әммә йыуан муйынлы һәм бик ҡыҫҡа,бәләкәй суҡышлы. Дөйөм күләме менән уны ҡыҙыл өйрәк менән сағыштырырға була, әммә ҡара ҡарағаҙҙан ҡалыша. Кәүҙә оҙонлоғо 53-56 см, ҡанаттарының ҡоласы 116-135 см, массаһы 1-1,7 кг.
Ҡауырһынында ҡара, аҡ һәм ҡоңғорт-ерән төҫтәр берләшә, был  башҡа ҡаҙға оҡшаш ҡоштар араһынан уны еңел танырға мөмкинлек бирә. Бигерәк тә  нәҙек аҡ һыҙат менән ҡаймалап алынған ҡауырһынының ҡуңыр-ерән өлөштәре  — яңағы, бөрләтәүе, муйынының һәм күкрәгенең алғы өлөшө күҙгә ташлана. Маңлайы, түбәһе, соңҡаһы, муйынының артҡы өлөшө, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, тик ҡойроғон ҡаплап торған өҫкө өлөшө генә аҡ төҫтә. Башының һүрәтен күҙе аша түбәһенән эйәгенә тиклем нәҙек ҡара һыҙат, шулай уҡ күҙе менән суҡышы араһындағы аҡ тамсы һымаҡ тап тулыландыра. Ҡорһағының алғы өлөшө ҡара, артҡы өлөшө,  ҡойроҡ аҫты һымаҡ уҡ, аҡ төҫтә. Ҡабырғаларында  бөтә кәүҙәһенең оҙонлоғо аша хатта ҙур аралыҡтан да яҡшы күренгән киң аҡ һыҙат үтә; Суҡышы һәм аяҡтары ҡара. Йәш ҡоштар ололарына оҡшаш, әммә дөйөм алғанда тоноғораҡ, бынан тыш, оло ҡоштарҙың ҡанаттарында ике асыҡ һыҙат булһа, йәш ҡоштарҙың ҡанаттарында  3—5 асыҡ һыҙат бар.
Тауышы
Ҡыҙыл боғаҡлы ҡарағаҙ үҙ-ара бик аралашыусан, һыуға төшкәндә һәм күтәрелгәндә алыҫтарға ишетелгән көслө тауыш сығаралар. Ҡоштоң тауышын яңғырауыҡлы ике ижекле йәки йәки түбән ҡытҡылдау һымаҡ билдәләйҙәр, тауышы  сәңкелдәк ҡаҙ йәки ҡашҡа ҡаҙ тауышын хәтерләтә. Бынан тыш, ҡош үҙенә хас ыҫылдау сығара.
Оялау ареалы
Ҡыҙыл боғаҡлы ҡарағаҙ — Рәсәйҙең эндемигы, Ямалдан алып көнсығышҡа ҡарай Хатанга бассейнының көнбайыш сигенә тиклем мүк-лишай һәм ҡыуаҡлы тундраларҙа  ҙур булмаған майҙанда оялай. Популяцмяһыныү күп өлөшө Таймыр ярымутрауында тупланған.
Миграцияһы
Яҙғы миграцияһы ҡаҙҙарҙыҡына ҡарағанда һуңыраҡ башлана, ҡоштар, ҡарҙан әрселгән  ҡалҡыулыҡтарҙа йәшел үлән күренгәс,  оялау участкаларын июндең тәүге яртыһында биләй. Яҙғы осоуында  3-15 ҡоштан торған төркөмдән тора һәм ҡаҙҙарҙан айырмалы рәүештә осло рәүешле теҙелеп осмай. Миграцияның төп маршрутын  ике өлөшкә бүлергә мөмкин: төньяҡтан көньяҡҡа һәм көнсығыштан көнбайышҡа һәм яҙ кире тәртиптә. Беренсе өлөшө Урал һыртынан көнсығышҡа үтә. Төньяҡ-көнбайыш Ҡаҙағстанда  юнәлеше көнбайышҡа боролош ала, унан ҡарағаҙҙар Каспий алдының, көньяҡ-көнсығыш Украинаның  дала һәм ярым дала райондары аша Ҡара диңгеҙҙең һәм Дунайҙың көнбайыш ярҙарына етә. Туҡланыу һәм ял итеү өсөн иң мөһим туҡталҡаһы Поляр түңәрәге районында Обь ташҡыны, һыубаҫар туғайҙары, Тубыл һәм Ишем үҙәндәрендә урман-дала, Ҡалмыҡстанда Маныч йылғаһы үҙәне, Ростов өлкәһе һәм Ставрополь крайы. Көҙ күпләп осоуҙары сентябрь айының икенсе яртыһында. Йыл һайын  осоп үтеүендә «Шүлгәнташ» ҡурсаулығында Ағиҙел йылғаһында төркөмдә 7-12 ҡош осрай. «Башҡортостан» милли паркында, Крепостной Йылайыр йылғаһында, Ивановка  (Дәүләкән районы) ауылында теркәлгән. Республика территорияһында миграция даими күҙәтелмәй. Сикләүсе фактор булып  браконьерҙарҙың атыуы тора.
Йәшәү уыны
Оялау осоронда ҡыуаҡлыҡ һәм типик тундра зоналарында урынлаша ). Иң ҡоро һәм һыуҙан алыҫ булмаған ҡалҡыу участкаларға өҫтөнлөк бирә. Атап әйткәндә, йылға буйҙарындағы текә ярҙа һәм йырында  урынлаша. Көндөҙ ҡоштар ҡорола туҡлана, төндә ял итер өсөн ҡараңғы һаҙлы участкаларҙы  һәм елһеҙ осраҡта хатта диңгеҙ акваторияһын һайлай.
Туҡланыуы
Үҫемлек аҙыҡтар менән туҡлана. Үрсеү осоронда япраҡтар, шытымдар, төрлө үләндәрҙең тамырһабаҡтары, күрән һәм ҡырҡыбыуындың айырым төрҙәре менән туҡлана. Ҡышлауҙа көтөүлектәрҙә, аҡландарҙа һәм баҫыуҙарҙа ужым бойҙайы, арпа, кукуруз менән туҡлана. Далалы ҡоро райондарҙа  аҙыҡ өсөн үренделәр, бүлбеләр һәм  эфемер игендең тамырһабаҡтарын, бөрмәкәй, һыу үләне, һуғанбаштың орлоҡтарын ҡуллана. Аҙыҡты ҡорола һәм тәүлектең яҡты ваҡытында таба. Төндө ҡағиҙә булараҡ, һыуҙа, әммә ҡайһы саҡта туҡланған урында үткәрә. .
Үрсеүе
Енси өлгөргәнлек 3—4 йәштә башлана, парҙар ҡышлау урынында барлыҡҡа килә. Копуляциянан һуң ҡарағаҙҙар ныҡ итеп ҡанаттарын йәйә, ҡойроғон ҡабарта һәм муйынын һуҙа. Парлашып йәки 4—5 парҙан торған колониялар менән, һәм һәр ваҡыт йырында күршелә урынлашҡан йыртҡыс ҡоштар, беренсе сиратта, сапсан, йәки һирәкләп эре аҡсарлаҡтар колонияһы ҡурсаулығы аҫтында оялай. Ундай күршелек аҡ төлкөләрҙең ояны туҙҙырыуынан һаҡлай.
Һаҡ аҫтына алыныуы
Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапта ҡыҙыл боғаҡлы ҡарағаҙға тулыһынса юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған статус бирелә(категория EN). Был статус XX быуаттың икенсе яртыһында ҡоштарҙың ҡырҡа кәмеүе һөҙөмтәһендә бирелә: 1950 йылдарҙың уртаһынан 1970 йылдарҙың уртаһына тиклем егерме йыл эсендә ул 50 меңдән  22—27 мең затҡа, йәғни 40 % тиклем кәмей. Хәҙерге ваҡытта ул бер ни тиклем тотороҡлана һәм 37 мең енси өлгөргән ҡош иҫәпләнә.
Цепел
Цепел — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Всехсвятский Сергей Константинович
Всехсвятский Сергей Константинович (20 июнь, Мәскәү — 6 октябрь 1984, Мәскәү) — СССР ы.
Биографияһы
1925 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1924—1935 йылдарҙа Астрофизика институтында эшләй, 1935—1939 йылдарҙа — Пулково обсерваторияһы хеҙмәткәре, директор урынбаҫары, 1939—1981 йылдарҙа — Киев университеты профессоры, астрономия кафедраһы мөдире.
Төп фәнни хеҙмәттәре комета физикаһына, Ҡояш һәм ҡояш активлығына, космогония проблемаларына бәйле. Кометаларҙың механик теорияһының ҡайһы бер мәсьәләләрен хәл итә, периодик кометаларҙың тиҙ тарҡалыуын иҫбатлай. 1932 йылда Ж. Л. Лагранждың кометаларҙың планеталар һәм уларҙың юлдаштары өҫтөнән ырғытылыуы тураһында гипотезаһын яңы нигеҙҙә үҫтерә. 1960 йылда ул Юпитер тирәләй ҡулса барлығы тураһында фекер әйтә, уны һуңыраҡ (1979) Американың «Вояджер 1» космос карабы аса. Ҡояш тотолған ваҡытта ҡояш тажын күҙәтеү һөҙөмтәләре буйынса һуҙылған таж ағымы барлығын асыҡлай (һуңыраҡ «Ҡояш еле» тип атала), был Ер ионосфераһында магнитлы дауылдар һәм ҡуҙғыуҙар тыуҙыра. 1955 йылда үҙенең уҡыусылары менән бергә Ҡояш тажының динамик теорияһын эшләй. Бер нисә хеҙмәтендә планеталарҙың Ҡояш әүҙемлеге үҫешенә йоғонтоһо тураһындағы фекерҙе яҡлай.
Киевта Байково зыяратында ерләнгән
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- СССР Фәндәр академияһының Ф. А. Бредихин исемендәге премияһы (1978) — кометаларҙың абсолют дәүмәлдәре һәм физик характеристикалары каталогын төҙөгәне өсөн;
- СССР Фәндәр академияһының астрономия советының «За обнаружение новых астрономических объектов» миҙалы (1979);
- СССР Космонавтика федерацияһының Ю. А. Гагарин исемендәге миҙалы;
Ван-Ягун
Ван-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Омор-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк Карл
Бөйөк Карл (Carolus Magnus или, Karl der Große, Charlemagne, 2 апрель 742/747 или 748  — 28 ғинуар 814, Ахен һарай) — 768 йылдан франк короле (көньяҡ өлөштә 771 йылдан), 774 йылдан лангобард короле, 788 йылдан Бавария герцогы, 800 йылдан Көнбайыш императоры. Ҡыҫҡа Пипин һәм Бертрада Лаонская оло улы. Карл исемдан Пипинидлар династия Каролинглар атама алған. Ҡушамат «Бөйөк» Карл тормошта алған.
«Франктар короллегенең анналдары»нда Һарун әр-Рәшиттең император Бөйөк Карлға фил бүләк итеүе тураһында хәбәр ителә.
Даргола-котты
Даргола-котты — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Акуша йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы йыл
thumb|right|200px|Ҡупшы [[шыршы — Яңы йыл символы]] Яңы йыл — иҫке йылдың һүңғы көнөнән яңы йылдың беренсе көнөнә күсеү ваҡытын билдәләгән байрам. Был байрамды күп халыҡтар үҙҙәрендә ҡабул ителгән календарь буйынса үткәрә. Яңы йыл байрамын билдәләү йолаһы б.э.т. III меңйыллыҡта уҡ Месопотамияла барлыҡҡа килгән. Б.э.т. 46 йылда Рим императоры Юлий Цезарь Яңы йылды ҡаршы алыу датаһын 1 ғинуарға күсерә. Римлеләр был айҙы бөтә башланғыстарҙың аллаһы Янусҡа бағышлай. Айҙың исеме шунан килеп сыға.
Йәһүд Яңы йылы
Йәһүд байрамы Рош һа-Шана (ראש השנה) — Песахтан һуң 163 көн үткәс (5 сентябрҙән 5 октябрға тиклем) йыл башын билдәләй. Был көндө уйланыуҙар һәм тәүбә ҡылыу ун көнлөгө башлана. Ҡиәмәт көнөнә тиклем ун көнлөктө «тшува көндәре» (Аллаға әйләнеп ҡайтыу көндәре) тип атайҙар. Байрамдан һуң кешеләр бер-береһен «Тормош китабында һеҙҙең өсөн яҡшы йыл булыр, тип яҙылһын!» тип сәләмләй. Байрам итеүселәр аҡ кейемгә кейенә. Байрам ашында хала (йәһүд икмәге) йәки алманы балға манып ашайҙар.
Ҡытайҙа Яңы йыл
Ҡытай Яңы йылы ҡышҡы тулы ай циклын үтеп, ҡышҡы ҡояш торошо менән бәйле. Григориан календарында был 21 ғинуарҙан 21 февралгә тура килә. Ләкин был көн байрам ителмәй, Яңы йыл бөтә донъялағы кеүек 1 ғинуарҙа байрам ителә. Һәр йыл 12 хайуан исеме менән атала. Яңы йылды шыршы менән ҡаршылаусы европалыларҙан айырмалы, ҡытайҙар мандаринға һәм әфлисунға өҫтөнлөк бирә.
Англияла Яңы йыл
Балалар йоҡлар алдынан өҫтәлгә Санта Клаус килтерәсәк бүләктәр өсөн —тәрилкә, ә аяҡ кейемдәренә уның ишәге өсөн бесән һалалар. Яңы йыл төнөндә урамда һатыусылар уйынсыҡтар, һыбыҙғылар, битлектәр, шарҙар һата. Яңы йыл хаҡында инглиздәргә өҫтөнә юрған ябылған ҡыңғырау хәбәр итә. Ул ярты төн етәрәк, юрған аҫтынан, көсһөҙ генә зыңлай башлай. Сәғәт ун икелә ҡыңғырауҙарҙы «сисендерәләр» һәм улар тантаналы зыңлай башлай. Ошо минуттарҙа киләһе йылда бергә булыу өсөн ғашиҡтарға сихри көскә эйә омела ботағы аҫтында үбешергә кәңәш итәләр.
Шотландия Яңы йылы
Яңы йылды факелдар һәм тантаналы марш менән ҡаршылайҙар: дегет тултырылған мискәләргә ут яғып, урам буйлап тәгәрәтәләр. Шулай итеп, Шотландияла иҫке йылды «яндыралар» һәм яңыһына юл яҡтырталар. Яңы йыл иртәһе Яңы йыл төнөнә ҡарағанда ла мөһимерәк тип иҫәпләнә: ошо көндә йортҡа кем тәү башлап инә, хужаларҙың именлеге шуға бәйле. Бүләк тотҡан ҡара сәсле ир-егет бәхет алып килә, тип иҫәпләйҙәр.
Ирландия Раштыуаһы
Был дини байрам. Тоҡандырылған шәмдәрҙе Раштыуа алдынан кис көнө тәҙрә тупһаһына ҡуялар. Ирланд ҡатын-ҡыҙҙары һәр ғаилә ағзаһы өсөн махсус һый «seed cake» бешерә. Улар шулай уҡ өс пудинг — береһе Раштыуаға, икенсеһе Яңы йылға һәм өсөнсөһө Крещение байрамына тип әҙерләй.
Изге Сильвестр көнө
Польшала 31 декабрь шулай тип атала. Изге Сильвестр — Рим епискобы, ул 335 йылдың 31 декабрендә вафат була. Польшала Яңы йылға изге Сильвестр исеме юҡҡа ғына бирелмәгән. Оҙаҡ ваҡыт, алты быуаттан ашыу, Яңы йыл менән изге Сильвестр көнө йәнәш, ләкин һәр ҡайһыһы үҙ аллы байрам булараҡ йәшәй.
Француз Яңы йылы
Пэр Ноэль (Француз Ҡыш бабайы) — Яңы йыл төнөндә килә һәм бүләктәрҙе балаларҙың аяҡ кейемендә ҡалдыра. Яңы йыл бәлешендәге ноҡот кемгә эләгә, шул «ноҡот борсағы батшаһы» титулын ала һәм байрам төнөндә барыһы ла уның бойороғона буйһона.
Швед Яңы йылы
Швецияла Яңы йыл алдынан балалар донъя королеваһы Люцияны һайлай. Уны аҡтан кейендерәләр, башына янып торған шәмдәр ҡуйылған таж кейҙерәләр. Люция балаларға бүләктәр һәм йорт хайуандарына һый-ниғмәт: бесәйгә — һөт өҫтө, эткә — татлы һөйәк, ишәккә кишер килтерә. Байрам төнөндә йорттарҙа ут һүнмәй.
Фин Раштыуаһы
Раштыуа — Финляндияла ҡыштың төп байрамы булып иҫәпләнә. Уны 25 декабрҙә билдәләйҙәр. Санта Клаус Лапландиянан оҙон юл үтеп, Раштыуа төнөндә, бала-сағаға ҙур кәрзин менән бүләктәр өләшә. Яңы йыл төнөндә финдар үҙҙәренең киләсәген белергә ынтыла һәм, балауыҙҙы иретеп, уға һалҡын һыу ҡойоп күрәҙәлек итә. Лапландия — Санта-Клаустың тыуған иле.
Мексика Яңы йылы
Яңы йылды байрам фейерверктары, ракетницанан атып, яңы йыл бубендары менән ҡаршылайҙар. Ә балаларға төн уртаһында шәрбәт перәник ҡурсаҡтар тараталар.
Куба Яңы йылы
Яңы йыл алдынан бөтә һауыт-һабаны һыу менән тултыралар һәм, сәғәт 12 тулғас, һыуҙы тәҙрәнән һибәләр. Был иҫке йыл китә, уға һыу кеүек яҡты юл теләйбеҙ тигәнде аңлата. Ә сәғәт 12 тапҡыр һуҡҡансы 12 виноград ашарға кәрәк. Шул саҡта йыл буйына изгелек, татыулыҡ, уңыш юлдаш буласаҡ.
Колумбияла Яңы йыл
Яңы йыл карнавалының төп геройы — Иҫке йыл. Ул халыҡ араһында оҙон ағас аяҡта йөрөй һәм балаларға көлкөлө хәбәрҙәр һөйләй. Колумбияның Ҡыш бабайы — Папа Паскуале. Ул Яңы йылда фейерверк ата.
Непал Яңы йылы
Непалда Яңы йылды ҡояш ҡалҡҡас ҡаршылай башлайҙар. Төндә, Ай тулғанда, непалдар, ғәйәт ҙур усаҡ яғып, кәрәкмәгән әйберҙәрен утҡа яға. Иртәгәһенә Буяуҙар байрамы башлана. Шул саҡта бөтә ил ҙур йәйғорға әүерелә. Кешеләр биттәренә, ҡулдарына, түштәренә ғәҙәти булмаған һүрәттәр төшөрә, һуңынан урамда бейеп-йырлап йөрөйҙәр.
Бүләк тарихы
Боронғо Римда барлыҡҡа килә бүләккә ала башланылар, беҙҙең кеүек һәм башҡа бик күп нәмәне донъяла. Кескәйҙәр бер-береһенән рим ювелир биҙәүестәр. Төрлө ырыуҙан кеше тормошонда бер-береһенә бүләк традицияға ингән рим биҙәүестәр, сувенирҙар, ҡағиҙә булараҡ, һуңғы бер а һүрәтләй, шуға күрә ул яҡшы тип иҫәпләнгән һәм бүләктәр.
Ямалов
Ямалов — фамилия.
Достоевский һәйкәле (Мәскәү, Достоевский урамы)
Фёдор Достоевский һәйкәле — рус әҙәбиәте классигы Федор Достоевский һәйкәле. 1936 йылда Мариинский дауаханаһының бинаһы алдында ҡуйылған, уның төньяҡ флигелендә яҙыусы 16 йәшкә тиклем йәшәгән. Дауаханала шулай уҡ  уның музей-фатиры урынлашҡан. Скульптура авторы — Сергей Меркуров. 1914 йылда уҡ төҙөлгән  ленин монументаль пропагандаһының беренсе даими   гранит һәйкәле булып тора. 1956 йылда архитектор Исидор Француз статуя өсөн постамент эшләй.
Тасуирламаһы
Статуя һәм постамент швед гранитынан эшләнгән. Яҙыусы аяғүрә баҫып тора. Ул бөкөрәйгән, устарын күкрәгендә сатрашлаған, кейеме яурынынан шыуып төшөп бара. Скульптор һәйкәлде ике күсәр  һәм бер үҙәкле фигура кеүек билдәләгән. Ракурстар үҙгәреү менән яҙыусының силуэты ла үҙгәрә.
Тарихы
1911 йылда меценат Николай Шахов заказы буйынса скульптор Сергей Меркуров  үҙенең Төҫлө бульвар оҫтаханаһында Фёдор Достоевский һыны өҫтөндә  эш башлай. Ул  үҙ эсенә Лев Толстой монументын һәм  «Фекер» скульптураһын алған триптих элементы балараҡ уйланыла. Был идеяны оҫта 1905 йылдан алып йөрөткән. Скульптор былай тип яҙа: «М''инең уйымса, мин ҡанундар астым, уларға сәнғәттең ысын әҫәрҙәре буйһона... Үҙемдең теорияларҙа дүртенсе үлсәмдең осон эләктерҙем.... Достоевскийҙы аңлы эшләйәсәкмен''»
Фигураны гранитта эшләрҙән алда автор яҙыусының егермегә яҡын бюсын эшләй, улар өсөн артист һәм композитор Александр Вертинский бер ҡиәфәттә тора. Әммә Беренсе донъя һуғышы арҡаһында эште тормошҡа ашырыу мөмкин булмай .1918 йылдың 2 авгусында «Известия ВЦИК» гәзитендә Мәскәүҙә һәм  РСФРСР-ҙың башҡа ҡалаларында һәйкәл ҡуйыласаҡ «кешеләрҙең исемлеге баҫылып сыға. Исемлеккә Фёдор Достоевский инә. Сергей Меркуров Мәскәү советына үҙенең скульптураһын тәҡдим итә. РСФСР мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Луначарский етәкселегендәге комиссия, үҙ эсенә шулай уҡ Владимир Фриче һәм Николай Виноградовты алып, оҫтаханаға бара. Комиссия рәссамдың тәҡдиме менән риза була һәм бөтә триптихты һатып ала. Шул уҡ йылдың 7 ноябрендә һәйкәлде оҫтахананан алыҫ булмаған Төҫлө бульварҙа урынлаштыралар, сөнки ауыр скульптураларҙы ташыу өсөн тейешле ҡорамал булмай.
Легенда буйынса, һәйкәлде урынлаштырғандан һуң унда  аҡбур менән яҙылған яҙыу барлыҡҡа килә: «Достоевскийға — рәхмәтле ен-бәрейҙәрҙән». Мәғәнәнең аныҡ авторлығы билдәһеҙ. Бер версия буйынса, һәйкәлгә яҙыу буйынса Луначарский мөрәжәғәт иткән әҙәбиәтселәрҙең береһе был фразаны уйлап сығарған , башҡа версия буйынса — уны халыҡ комиссары  үҙе әйткән   йәки киев гимназияһын тамамлаусылар осрашыуҙа  уның синыфташтары әйткән.
1960 йылда ҡомартҡыны дәүләт һаҡлауы аҫтында алалар.
1850 йыл
1850 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Яра-Яха (Мангте-Яха ҡушылдығы)
Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мангте-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лениногорск
Лениногорск — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Лениногорск районының үҙәге.
Ахробость
Ахробость — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черёмуха йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1851 йыл
1851 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Мөхәммәҙиев Рәйес Ғатаулла улы
Мөхәммәҙиев Рәйес Ғатаулла улы (Мөхәммәдиев Рәис Гатаулла улы) — Башҡортостанда йәшәп ижад итеүсе татар яҙыусы-фантасты.
Биографияһы
Рәйес Ғатаулла улы Мөхәммәҙиев 1946 йылда Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Сазоновка ауылында тыуған. Татарстандың Мөслим районы Күбәк урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1965 йылда Ҡазан дәүләт университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағас хәрби хеҙмәттә була, Себер яҡтарында эшләп йөрөй.
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Шишмә районындағы Ибраһим ауылында йәшәй.
Ижады
Р. Мөхәммәҙиевтың ҡәләме 3. Мәхмүдиҙән айырмалы булараҡ, ғаләми фантастикала була. Ул сит ер-сит планеталар менән бәйле, үтә лә ғәжәйеп мажаралар хаҡында яҙа, оригинал образдар, ситуациялар уйлап таба. Уның әҫәрҙәре уҡыусының уның, хистәрен иң элек ахырғаса киренкелектән тота, ә конфликт иң һуңғы юлдарҙа ғына ишелеп китә. Был үҙенсәлек Р. Мөхәммәдиев әҫәрҙәрен ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс итә. Рәйес Мөхәммәдиев — Ғаләмдең алыҫ сиктәрендә яңынан-яңы әхлаҡи һынауҙар менән осрашҡан астронавтар тураһында ҡыҫҡа, һүрәтләмә хикәйәләр оҫтаһы.
Әҫәрҙәре
Дистәләгән фантастик хикәя һәм повесть авторы. Татар телендә «Билгесез планетада: фантастик hәм маҗаралы повестьлар hәм хикәяләр» (Билдәһеҙ планетала: фантастик һәм мажаралы повестар һәм хикәйәләр») йыйынтығын сығара.
Һылтанмалар
Төркөм:Татар яҙыусылары Төркөм:Яҙыусы-фантастар
Цидовка
Цидовка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Латыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Латыш (Оло Латыш) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 616 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)
Йөрәктау (Юрактау) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 227 кеше. Почта индексы — 453154, ОКАТО коды — 80249812006. ОКТМО коды — 80649412126. ИФНС коды — 0268.
Тарихы
Ауыл атамаһы яҡын ғына урынлашҡан тау исеменән алынған. XVIII быуат башында Ағиҙелдең уң ярында Стәрлетамаҡтан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан был ауыл Бөтә Рәсәй V рәүиз документтарында Йөрәктау-Мокшино булараҡ теркәлә. Ул заманда тораҡ пунктында аҫаба башҡорттар, уларҙың припущинниктары-типтәрҙәр һәм суҡындырылған сыуаштар йәшәй. 163 аҫаба башҡорт 35 ихатаны, 36 ерһеҙ башҡорт - 5, 24 типтәр - 4, 90 сыуаш 12 ихатаны биләй. 1859 йылда үткәрелгән X халыҡ иҫәбен алыу документтарында Стәрлетамаҡ өйәҙе XXVII Башҡорт кантонының 7-се йортонда йәшәгән 25 ир-егеттең исемлеге лә бирелә.
Юрматы олоҫоноң Ҡармыш түбәһе башҡорттары 1764 һәм 1776 йылдарҙа үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә типтәрҙәрҙе индерә, уларҙан тыш ауылда яһаҡ татарҙары ла йәшәй, яһаҡ татарҙарының 14-е 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы билдәле.
1920 йылда 69 ихатанан торған ауылда 349 кеше йәшәй.
Сығанаҡтар
1. История башкирских родов. Юрматы. Уфа. изд. "Китап", 2018, стр. 840., 2 000 экз."
Изге Апостол Андрей Первозванный сиркәүе (Арзамас)
Изге Апостол Андрей Первозванный сиркәүе Урыҫ православие ссиркәүенең Новгород епархияһындағы Арзамас ҡалаһы сиркәүе / Арзамаста Владимир урамында урынлашҡан. Уның эргәһендә Илия Пәйғәмбәр сиркәүе урынлашҡан.
Тарих
1793 йылда Арзамас ҡалаһында ҙур булмаған сиркәү төҙөгәндәр, ул Андрей Первозванный хөрмәтенә изгеләндерелә. Сиркәүҙең ике ҡанаты бар: беренсеһе изге Анна һәм изге Симеон хөрмәтенә һәм икенсеһе Андрей Первозванный хөрмәтенә эшләнгән. 1870 йылда сауҙагәр Рукавишников ярҙамы менән ҡорамға таш төкәтмә өҫтәлә, һөҙөмтәлә сиркәү күпкә һыйҙырышлыраҡҡа әйләнә. Егерменсе быуат башында сиркәү ремонтлана һәм уға яңы ҡойма төҙөлә. Бик ғәҙәти булмаған сиркәү миһрабы — ике апсидлы, был сиркәүҙе башҡаларҙан күпкә айырып тора. Быны 20-се быуат уртаһында сиркәүҙе тикшергән архитектор-реставраторҙар раҫлай. Ҡорам эстән бик матур биҙәлгән.
1934 йылда Андреевский сиркәүе ябыла. Башта ғибәҙәтханала пионерҙар клубы, ә һуңғараҡ автомобиль клубы урынлаша.
2004 йылда Андрей Первозванный сиркәүен Урыҫ Православие сиркәүенә тапшыралар. Унда ремонт һәм тергеҙеү эштәре башлана. Был эштәрҙән һуң сиркәү үҙенең баштағы күркәмлегенә кире ҡайта. 2005 йылда ҡорам изгеләндерелә.
Хәҙерге ваҡытта ғибәҙәтхана ишектәре дин тотоусы мәхәллә кешеләре өсөн асыҡ, унда һәр көн һайын ғибәҙәт ҡылыуҙар үтә.
Яблуновка
Яблуновка (Яблуновка) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 25 кеше була. Почта индексы — 453148, ОКАТО коды — 80249824004.
Толстая (Тима ҡушылдығы)
Толстая (Тим) — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тим йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вар-Еган
Вар-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Александровка (Бөрө районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452470, ОКАТО коды — 80213819003.
Вар-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баш разведка идаралығы (СССР)
Баш разведка идаралығы (ГРУ) — махсус хеҙмәт, СССР оборона министрлығының тышҡы разведка органы, СССР Ҡораллы Көстәре хәрби разведкаһының үҙәк идара итеү органы.
Александровка (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Баш разведка идаралығы (СССР)
СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигына һәм СССР оборона министрына буйһоноусы Баш разведка идаралығы начальнигы етәкселек иткән. Идаралыҡ һәм уның структуралары СССР Ҡораллы Көстәре мәнфәғәтендә, шул иҫәптән агентура, йыһан, радиоэлектрон һәм башҡа төрлө разведка менән шөғөлләнә.
Тарихы
1918 йыдың ноябрендә Республиканың революцион хәрби советы (РВСР) РВСР-ҙың Ялан штабы штатын раҫлай, уның структураһына РККА подразделениеларҙың разведка органдары көстәрен координациялаусы һәм РККА-ның Ялан штабы өсөн разведка мәғлүмәттәрен әҙерләүсе Теркәү идаралығы инә. Теркәү идаралығы хәрби идаралыҡтың РККА хәрби агентура разведкаһының һәм хәрби контрразведканың беренсе үҙәк органы була. Сөнки йәшерен РСФСР Реввоенсоветының Ялан Штабы штаты тураһында 197/27 һанлы (Региструра штатын индереп) йәшерен бойороғо 1918 йылдың 5 ноябре,  менән билдәләнгәнлектән, был көн совет (ә хәҙер рәсәй) хәрби разведкаһының тыуған көнө тип иҫәпләнә. Хәрби разведканың беренсе начальнигы Аралов Семен Иванович була.
Аллабирҙин Мортаза Ғәлләм улы
Аллабирҙин Мортаза Ғәлләм улы (23 февраль 1924 йыл — ???) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Мортаза Ғәлләм улы Аллабирҙин 1924 йылда БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.
1942 йылдың июнендә фронтҡа саҡырыла һәм 1943 йылдың декабрендә Чкалов өлкәһенең Тутский станцияһында хәрби әҙерлек үтә. 1943 йылда Төньяҡ-Көнбайыш фронтҡа ебәрелә. Был фронттың 237-се уҡыу уҡсылар полкы 22 дивизионының 36 махсус батальоны сафында һуғыша. 1944 йылдың мартында атыш ваҡытында граната ярсығынан күҙе яралана һәм Ярославль госпиталенә эләгә, һөҙөмтәлә һул күҙен юғалта. Алты ай үткәс, ул йәнә һуғышҡа инә. 140-сы полк составында Польша һәм Германияға тиклем барып етә. Берлинды алыуҙа ҡатнаша, ләкин Еңеүҙе уға Польшала Освенцим ҡалаһында ҡаршы алырға тура килә. 1945 йылдың октябренә тиклем Эрфурт ҡалаһында хәрби келәтте һаҡлай.
1945 йылда демобилизациялана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аманат журналы. октябрь 2010 йыл. 17-се бит
Сығанаҡтар
Аллабердин Муртаза Галлямович
1852 йыл
1852 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Мамадыш
Мамадыш — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Мамадыш районының үҙәге.
Ярғанаттар
Ярғанаттар (Microchiroptera) — имеҙеүселәр класы ҡулғанатлылар отряды вәкилдәре. 900 төрҙө берләштергән 18 ғаилә теркәлгән.
Туҡланыу
Бөжәк ашаусы ярғанат бер сәғәттә 200 серәкәй ашай ала.
Мәскәй әбей
Мәскәй әбей — башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе. Хөрәфәттәр, тылсымлы әкиәттәр персонажы.
Тасуирламаһы
Башҡорттарҙың ышаныуҙары буйынса, Мәскәй әбей — үлгән сихырсының йәки йыназа уҡылмай күмелгән кешенең йәне. Төндә утлы шар рәүешендә осоп йөрөй, кешеләргә ауырыу, сихыр, зәхмәт ҡағылдыра.
Әкиәттәрҙә, төрлө ҡиәфәткә инеп, кешеләргә зыян килтергән ҡарсыҡ итеп һүрәтләнә. Кешеләрҙе ашай («Мәскәйҙең үлеме», «Шәғәле» һәм башҡа әкиәттәр), уларҙың ҡанын йәки елеген һура («Ете ҡыҙ», «Ҡамыр батыр» һәм башҡалар), башҡа ҡот осҡос яуызлыҡтар ҡыла. Мәскәй әбей геройға ярҙам иткән осраҡтар ҙа була — уға дөрөҫ юл күрһәтә, кәңәш бирә («Батша, егет, аждаһа»).
«Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында иһә Мәскәй бөтөнләй башҡа образда: кеше аяғы баҫмаған тауҙарҙа йәшәгән 500 йәшлек изге күңелле тылсым эйәһе итеп һүрәтләнә.
Урыҫ мифологияһында
Мәскәйгә оҡшаш персонаждар күп халыҡтарҙың мифологияһында, шул иҫәптән, славяндарҙа (урыҫ халҡында) ла бар. Төп атамаһы — Баба-яга, уның төрлө варианттары бар. Ба́ба-яга́ (Яга, яга-баба, еги-баба, ягая, Ягишна, Ягабова, Егибоба; белор. Ба́ба-Яга́, Ба́ба-Юга́, Ягіня; Баба-Язя, Язя, Язі-баба, Гадра; jędza, babojędza; jezinka, Ježibaba «ведьма», «урман ҡарсығы»; в.-баба jега; jaga baba, ježi baba) — славян мифологияһы һәм фольклоры персонажы, бигерәк тә славян халыҡтарының тылсымлы әкиәттәрендә йыш осрай. Ул шөкәтһеҙ, тылсымлы нәмәләре булған, магияға эйә ҡарсыҡ итеп һүрәтләнә.Ҡайһы бер әкиәттәрҙә сихырсы ҡарсыҡ, убыр. Йышыраҡ — тиҫкәре персонаж, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа геройға ярҙам итеп тә ебәрә. Урыҫ мифологияһынан тыш словак һәм чех әкиәттәрендә осрай.
Баба-яга тураһында яҙма рәүештә телгә алыу 1588 йылда булған — инглиз сәйәхәтсеһе Джильс Флетчер «Урыҫ дәүләте тураһында» тигән китабында уның хаҡында яҙған. Ул кешеләр табынған «алтын йәки яга-баба» тураһында ишетеп, Пермь крайына килгән дә бының буш хәбәр икәнен асыҡлаған.
Көнсығыш славяндарҙа
Славян фольклорында Мәскәй әбей бер нисә бер нисә тотороҡло атрибутҡа эйә: ул сихырлай, килелә (ступа) оса белә, урман ситендә тауыҡ боттарында урынлашҡан) һәм кеше һөйәктәре һәм баштары менән уратып алынған өйҙә йәшәй. Ул батыр егет егеттәрҙе һәм балаларҙы уларҙы ашау өсөн әүрәтә. Үҙенең ҡорбандарын эҙәрлекләгәндә эҙен һепертке менән юйҙыра. «Иван Царевич һәм Марья Моревна» әкиәтендә Яга Ягишна (Мәскәй әбей, һөйәк аяҡ) «алыҫ-алыҫта, ете диңгеҙ аръяғында, диңгеҙҙән алыҫ түгел ут йылғаһы артында» йәшәй, уның бейәләре бар. Яга — өс ен ҡыҙҙың (ҡайһы саҡта принцесса, геройҙың иҫ киткес кәләше), әкиәт геройы тарафынан үлтерелгән йыландың әсәһе.
Фольклор теорияһы һәм тарихы өлкәһендә иң күренекле белгес В. Я. Пропп фекеренсә, Мәйкәйҙең өс төрө айырыла: бүләк итеүсе (ул геройға әкиәт ат йәки тылсымлы предмет бүләк итә); балаларҙы урлаусы; һуғышсан, әкиәт геройы уның менән «ғүмер өсөн түгел, ә үлем өсөн» һуғыша һәм икенсе кимәлгә күтәрелә. Шул уҡ ваҡытта уның асыулы һәм агрессив булыуы уның төп һыҙаты булып тормай, әммә иррациональ холҡоноң күренеше генә булып тора.
Мәскәй әбейҙең фольклорҙағы ҡапма-ҡаршылыҡлы холҡо, беренсенән, урман хужабикәһе образы менән бәйләнгән, уны ҡыуандырырға кәрәк; икенсенән, яуыз йән эйәһе образы, ул балаларҙы ҡыҙҙырыу өсөн көрәккә һала. Уның был образы үҫмерҙәрҙе инициация йолаһы (индивидтың ниндәй ҙә булһа йәмәғәт төркөмө йәки мистик йәмғиәт сиктәрендә яңы үҫеш баҫҡысына күсеүе) аша үткәреүсе рухани (жрица) функцияһы менән бәйле. Күп әкиәттәрҙә Мәскәй геройҙы ашарға теләй, ләкин, ашатып-эсереп, йомғаҡ йәки серле белем биреп, ебәрә йәки герой үҙе ҡаса.
Уның образын ҡәбилә ҡурсалаусыларына ҡараған һәм тәбиғәт культы менән бергә хөрмәт ителгән боронғо тотемға табыныу менән бәйләйҙәр. Ул шулай уҡ ҡәбиләнең ҡурсалаусы рухы һыҙаттарына эйә, сөнки ул күрәҙә, әкиәттәрҙә геройҙы дөрөҫ юлға йүнәлтә, сөнки барыһын да белә. Усаҡ культы менән бәйле ҡурсалаусы ғаилә рухы булараҡ, уның атрибуттары бар, мәҫәлән, мейес, киле, төйгөс, көллөксә һеперткеһе.
Көньяҡ славяндарҙа
Сербияла, Черногорияла һәм Хорватияла уны Мөгөҙлө ҡарсыҡ тип атайҙар һәм һәм кескәй балалар шаярһа һәм йоҡларға теләмәһәләр ул килә тип ҡурҡытҡандар.
Экранда
Баба-яга ролендә иң күбе Георгий Милляр уйнаған, ул төшкән фильмдар:
Фильмдар
Мультфильмдар
Равкина Прасковья Ивановна
Прасковья (Полина) Ивановна Равкина  (Прасковья (Полина) Ивановна Равкина; 12 апрель 1923) —  совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, тыл ветераны, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Биографияһы
Прасковья Ивановна Равкина 1923 йылдың 12 апрелендә Сембер губернаһының Ардатовский өйәҙе Батушево ауылында (хәҙер Мордовия Республикаһының Атяшево  районы) тыуған. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ көндә тыуған, ә инде 1925 йылда тыуған. Паспорт буйынса Прасковья булһа ла, ҡыҙҙар араһында Полина булараҡ билдәле була, һәм артабан үҙен шулай итеп атай.
Милләте буйынса — эрзәндәрҙән мордва. Ярлы крәҫтиән ғаиләһенән, Прасковьяның уҡый-яҙа белмәгән әсәһе яңғыҙ дүрт бала тәрбиәләй. Кесе йәштән эшләй башлай, әсәһенә йортта һәм баҫыуҙа ярҙам итә, йорт хайуандарын ҡараша. 1943 йылда һуғыш ваҡытында урта ете мәктәпте тамамлай, Батушево ауыл советына секретарь булып эшкә урынлаша. 1944 йылда иҫәпсе һәм «Октябрҙең 13 йыллығы» колхозында хисапсы ярҙамсыһы булып эшләй.
1946 йылда баҫыусылыҡта эшләй. Комсосмол ойошмаһы секретары булараҡ 8 кешенән торған баҫыусылыҡ звеноһын етәкләй, звеноға бер нисә гектар арыш, бойҙай, һоло һәм етен беркетелә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ауыл хужалығында булған ҡыйынлыҡтар, өҫтәүенә 1946 йылда көтөлмәгән ҡоролоҡ булыуға ҡарамаҫтан Равкинаның  эште яҡшы ойоштороуы һәм алдынғы агротехника  ҡулланыуы арҡаһында, уның звеноһы үҙенә беркетелгән  10 гектар майҙанда 1947 йылда һәр гектарҙан   210 бот ужым арышы йыйып ала, шуның өсөн  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ә уның дуҫ ҡыҙҙары — «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Джоах-ор
Джоах-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының һул ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Равкина Прасковья Ивановна
Биографияһы
Етенселеккә иғтибарын биреп, 1948 йылда Равкинаның звеноһы тағы ҙур һөҙөмтәләргә ирешә, ҡоролоҡ булыуға ҡарамаҫтан,  3,1 гектар майҙанда сүс  уртаса 7 центнер сүс уңышы һәм 12 центнер центнер йыйып тапшыра,  бындай продукция тапшырыу  һөҙөмтәһендә колхоз кассаһына 75 мең һумдан ашыу аҡса инә. Колхоздың бөтә төр ауыл хужалығы продукттарын дәүләткә һатыу буйынса етен сүсе һәм орлоҡтан юғары уңыш алғаны, 1949 йылғы яҙғы сәсеү өсөн бөтә культураларҙың орлоғо менән тәьмин иткәне өсөн звено башлығы Равкинаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. Звеноның ҡалған һигеҙ ҡыҙы Ленин ордены, ә колхоз рәйесе И. И. Видяев — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Джоах-ор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Равкина Прасковья Ивановна
Биографияһы
Мордовияла Равкина был юғары наградаға лайыҡ булған беренсе комсомолка була. Уға ошо ваҡытта 26 йәш була. Кремлдә түгел, ә туранан-тура баҫыуҙа, эш кейемендә һәм барабанда тирләп-бешеп иген елгәреп торған сағында бүләкте тапшыралар. Икенсе Герой — комосмолка М. Горохова була. Мородовия АССР-ының ауыл хужалығынан беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройҙары О.А. Стеняхина һәм уның бригадиры П.Ф. Анисимов була. . Атяшевский районындва барлығы 9 кеше был исемгә лайыҡ була.
Джоах-ор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Равкина Прасковья Ивановна
Биографияһы
Республика Почет таҡтаһына индерелгән Равкинаның звеноһы тураһында, 1949 йылда документаль фильм төшөрөлә, ә бер аҙҙан уныңтыуған колхозы миллионер булып китә. Равкинаға мордва яҙыусыһы А.А.Соболевский  «Звеньевая» очеркын арнай. Кремлдә И.В.Сталиндың тыуыуына 70-йыллыҡты байрам итеүҙә ҡатнаша. Мородовия АССР-ы Юғары Советының депутаты итеп һайлана (1959), ВЛКСМ-дың XI съезы (1949), КПСС-тың XIX (1952) һәм XXI (1959) съездары делегаты итеп һайлана
Яҡшы эш күрһәткестәренә ҡарамаҫтан һәм ҡабаттан исем биреү тураһында документ әҙерләү тирәһендәге имеш-мимештәр арҡаһында, Равкина баҫыуҙан китергә һәм агрономия һөнәре буйынса белем алырға ҡарар итә. 1950-1953 йылдарҙа колхоз етәксе кадрҙарын әҙерләү буйынса Саранский мәктәбендә уҡый, унда Сталин стипендиаты була, ә 1958 йылда Горький ауыл хужалығы институтын тамамлай. Уҡыу осоронда синыфташы— һуғыш инвалидына кейәүгә сыға, ҡыҙҙары Светлана тыуа, әммә ире йыш ҡына эсә, бер ҡайҙа ла эшләмәй һәм бала бала тәрбиәләшеүҙә ҡатнашмай
Институтты тамамлағандан һуң «Сараст» (1958—1960 йылдарҙа) совхозында баш агроном, Ленин исемендәге колхоз (1960—1961 йй.)  рәйесе, үҫемлектәрҙе һаҡлау буйынса Атяшево район ауыл хужалығы идаралығында баш агроном  (1961—1970 йй.) вазифаларын биләй)    . Туған колхозында  рәйес булып (элекке Октябргә 13 йыл),  элекке етәкселек тарафынан бөлгөнлөккә төшкән колхозды элекке етештереү темптарына сығара.
Сахалинда эшләгәндән һуң Мәскәү өлкәһенең Ленин районына күсеп китә, йыл самаһы «Валуево» шифаханаһында эшләп, кисерелгән инсульттан һуң һаулығы буйынса пенсияға сыға. 1990 йылдар аҙағында күреү һәләте насарая, өс операция кисерә. 3-сө төркөм инвалиды.
Әлеге ваҡытта Мәскәүҙең Новомосковский административ округы Мәскәү ҡасабаһында йәшәй. Ҡыҙы, кейәүе, ейәндәре менән бергә йәшәй. Көн һайын ике сәғәт йәйәүләп йөрөй һәм 60 тапҡыр урҙала тартыла. 2018 йылда үҙенең 95 йәшлек юбилейы билдәләй, Рәсәй Президенты В. Путиндан бүләк ала.
Хәтер
2004 йылда Равкинаның бюсы Атяшево ҡасабаһының Дан аллеяһында ҡуйыла. 2013 йылдан Батушево ауылында Равкина призына ирекле көрәш буйынса ярыштар үтә.
Порфирий (Соколовский)
Епископ Порфирий (донъяла Соколовский Павел Иванович; 1811 Нижегород губернаһы Лукьяновск өйәҙе, Пелихановское ауылы —, Төмән)— рус православие сиркәүенең епископы, Томск һәм Семипалатинск епископы.
Биографияһы
1811 йылда Новгород губернаһында дин әһеле ғаиләһендә тыуған.
Башта Новгород дини семинарияһында белем ала.
1832 йылда Мәскәү дини академияһына уҡырға инә.
1835 йылдың 14 сентябрендә монахлыҡҡа сәс ҡырҡтыра; 26 сентябрҙә иеродиакон; 1836 йылдың 8 июлендә — иеромонах дәрәжәһенә күтәрелә.
1836 йылдың 15 авгусында магистр дәрәжәһен алып, дини академия курсын тамамлағандан һуң Ырымбур дини семинарияһына инспектор итеп тәғәйенләнә.
1837 йылдан алып — Ырымбур дини консисторияһы ағзаһы.
1846 йылдың 10 октябренән алып — Сембер дини семинарияһының инспекторы.
1849 йылдың 16 апрелендә Тамбов дини семинарияһына инспектор итеп күсерелә.
1851 йылдың 13 июлендә Тубыл дини семинарияһы ректоры һәм Тубыл Знаменск монастыры башлығы (настоятеле) итеп билдәләнә.
1854 йылдың 4 майында Кострома дини семинарияһы ректоры һәм Богородица Игрицк монастырының башлығы итеп күсерелә.
1858 йылдың 21 ноябрендә Мәскәү епархияһы викарийының Дмитровский епископы дәрәжәһенә күтәрелә.
Епископ Порфирий тәжрибәле юрист һәм донъяуи властарының динлелекте ҡыйырһытыуҙарына ҡаршы көрәшеүсе булараҡ билдәле.
1859 йылдың 21 мартынан Өфө һәм Минзәлә епископы.
Миссионерлыҡ эшенә иғтибарҙы күп бүлә, бигерәк тә Алтайҙа. Ул Томскиҙа ҡатын-ҡыҙҙар монастырына нигеҙ һала.
1865 йылдың 3 июнендә инсульттан вафат була.
Әҙәбиәт
Булгаков С. В. Настольная книга для священно-церковнослужителей. — Киев, 1913, с. 1405, 1415.
Строев П. М. Списки иерархов и настоятелей монастырей Российской Церкви. — СПб., 1877, с. 134, 321, 875, 980,1018..
Списки архиереев иерархии Всероссийской и архиерейских кафедр со времени учреждения Святейшего Правительствующего Синода (1721—1895 гг.). — СПб., 1896, № 353.
Юбилейный сборник исторических материалов у Троицы в Академии 1814—1914 г. — М., 1914, с. 516
1853 йыл
1853 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Мухина Зинаида Григорьевна
Мухина Зинаида Григорьевна (28 сентябрь 1925 йыл — 16 апрель 2013 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. 1941 йылдан Машиналар эшләү министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Пермь машиналар эшләү заводы токарь-көйләүсеһе. КПСС-тың XXII съезы делегаты (1961). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Пермь ҡалаһының почетлы гражданы.
Леун
Леун — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Мухина Зинаида Григорьевна
Биографияһы
Зинаида Григорьевна Мухина 1925 йылдың 28 сентябрендә Свердловск өлкәһендә урыҫ ғаиләһендә тыуған.
Леун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Мухина Зинаида Григорьевна
Биографияһы
1941 йылда үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Молотов ҡалаһында 10-сы СССР-ҙың һуғыш припастары халыҡ комиссариаты заводында эшләй. Һуғыш йылдарында завод снарядтар, миналар һәм авиабомбалар өсөн шартлатҡыстар етештереү менән шөғөлләнә. Фронт бригадаһында преслау участкаһында эшләй. Грамоталар һәм рәхмәт хаттары менән билдәләнә.
Һуғыштан һуң заводтың исеме «СССР Машиналар эшләү министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Пермь машиналар эшләү заводы» итеп үҙгәртелә. Токарь-көйләүсе булып эшләй. Һигеҙенсе биш йыллыҡта ете йыллыҡ норманы үтәй. Заводтың буласаҡ оҫталары өсөн остаз була.