cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
Минск режиссёры Ярослав Вощак Өфөлә Вердиҙың «Дон Карлос» oпepаһын ҡуйырға килә. Елизавета роленә биш солист тәғәйенләнә. Был бик ҡатмарлы партия, бында, оҫталыҡтан тыш, артислыҡ тәжрибәһе лә кәрәк була. Сажиҙә Ғәлимова ролде бер айҙа ятлай һәм башҡара. Финал сәхнә — вокаль яҡтан да, психологик яҡтан да иң ҡатмарлыһы. Композитор Корепанов-Камский, спектаклде ҡарағандан һуң: «Финал сәхнә һәм Сажиҙә Ғәлимованың үҙәк өҙгөс йырлауы тетрәндерә. Был донъя стандарттары кимәлендәге башҡарыу» тип баһаланы. Һәм испан короле Филипп II-нең тәкәббер хәләле королева Елизаветаның ҡатмарлы партияһы танылған йырсының театрҙағы һуңғы роле була. Сажиҙә Ғәлимова 2009 йылдың 12 майында Өфөлә вафат була.
Театраль ролдәре
Танылған ролдәре: «Салауат Юлаев» операһында Әминә роле, «Ағиҙел тулҡындары»нда Гөлзифа, «Урал илселәре» операһында Ҡуйһылыу, 40-тан артыҡ роль башҡарғанм.
Уҡ (Эҫем ҡушылдығы)
Уҡ (Ук) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Позера (Северная Гбача ҡушылдығы)
Позёра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Гбач йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Косец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гадья
Гадья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айдарлысай
Айдарлысай — йылға. Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе һәм Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе биләмәләрендә аға. Ҡыялы Бүртә йылғаһына уң яғынан тамағынан 57 км алыҫлыҡта ҡушыла. Дөйөм йылға оҙонлоғо 23 км тәшкил итә. Тамағынан 2 км алыҫлыҡта һул яҡтан Былҡылдаҡсай йылғаһы ҡушыла.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004218
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200421
— Бассейн коды — 12.01.00.008
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Сәләфтәр
Сәләфтәр ( — әүәлгеләр; тәҡүә әүәлгеләр ( — әс-сәләф әс-салих; Саляфы) — мосолмандарҙың тәүге өс быуыны, шул иҫәптән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләре, Уға эйәреүселәр (тәбиғиндәр) һәм эйәреүселәренең эйәреүселәре (тәбиғ әт-тәбиғин)..
Этимологияһы
Ислам тарихының төрлө осорҙарында сәләфтәрҙең (әүәлгеләрҙең) йәшәү рәүешенә һәм инанысына эйәрергә саҡырып сығыш яһаусыларҙы билдәләү өсөн хеҙмәт иткән «сәләфилек» термины «сәләф» һүҙенән барлыҡҡа килгән ..
Әсхәбтәр
Әсхәбтәр ( — дуҫтар, көрәштәштәр), сәхәбә ( — иптәш, көрәштәш) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре, Уға инанып, имандарын һаҡлап үлгәндәр. Сәхәбәләргә шулай уҡ 622 йылда Мәккәнән Мәҙинәгә күсенгән мөһәжирҙәр һәм ансарҙар ( (ярҙамсылар) — үҙҙәрендә Мәккә күскенселәрен ҡабул иткән Мәҙинә халҡы.
Тәбиғиндәр
Тәбиғиндәр( — эйәреүселәр). Тәбиғиндәр араһында, Әбү Хәнифә башҡа билдәле ислам дине белгестәре булған.
Тәбиғиндәрҙең тәбиғиндәре
Тәбиғ әт-тәбиғин ( — тәбиғиндәргә эйәреүселәр) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләрен күрмәгән тәбиғиндәрҙең шәкерттәре. Тәбиғиндәрҙең тәбиғиндәре араһында Ғабдрахман ибн Ғабдуллаһ, Әхмәт ибн Хәнбәл, Жәғәфәр әс-Садиҡ, Мәлик ибн Әнәс, Мөхәммәт әш-Шәфиғи, Тәриҡ ибн Зыят һәм башҡалар булған.
Тәбиғ әт-тәбиғин
Тәбиғ әт-тәбиғин (تابع التابعين Таби' ат-таби ' ин — сәхәбәләр һәм табиғиндәргә эйәргән өсөнсө быуын
Критерийҙар
Сөнниҙәр әт-тәбиғиндәрҙе тәбиғиндәрҙән ҡала мосолмандарҙың иң яҡшы быуыны тип иҫәпләй. Уларға түбәндәгеләр инә:
Әсмә бинт Әбү Бәкер
Әсмә бинт Әбү Бәкер әл-Ҡорайыш (أسماء بنت أبي بكر; 595, Мәккә, хәҙ. Сәғүд Ғәрәбстаны — 692, шунда уҡ) — ислам пәйғәмбәре Мөхәммәттең көрәштәше, тәүге хәлифә Әбү Бәкер ас-Ситдыҡтың ҡыҙы.
Биографияһы
Әсмә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң яҡын дуҫы Әбү Бәкер әс-Ситдыҡтың ҡыҙы. Уның әсәһенең исеме Ҡотайла бинт Әбд әл-Үзә. Уның туған ағаһы — Абдуллаһ ибн Әбү Бәкер, апай-һеңлеләре Ғәйшә һәм Өммөгөлсөм, шулай уҡ ата бер инә башҡа Абдрахман һәм Мөхәммәт исемле туғандары була. Уның шулай уҡ Өммөруман бинт Әмир исемле үгәй әсәһе һәм Әт-Туфайл ибн әл-Хариса әл-Азди исемле ата бер инә башҡа энеһе була.
Әсмәнең ата-әсәһе Мөхәммәттең пәйғәмбәрлек миссияһы башланмаҫ элек айырылған була. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, Әсмә атаһы йортонда ҡала. .
Әсмә ислам динен тәүгеләрҙән булып ҡабул иткән. Ибн Исхаҡ төҙөгән «Әбү Бәкерҙең саҡырыуы буйынса ислам ҡабул иткәндәр» исемлегендә Әсмә 15-се урында тора. мөхәммәт пәйғәмбәр менән Әбү Бәкерҙең Мәҙинәгә (Ясриб) күсенгән осоронда Әсмә уларға Саур мәмерйәһенә ашарға алып килгән. Пәйғәмбәр һәм Әбү Бәкер мәмерйәнән киткәндә, Әсмә йөктө ике билбауға бәйләгән өсөн, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән «Зату-Нитакайн» (ике билбау эйәһе) тигән титул ала.
Мәҙинәгә күсер алдынан ул әз-Зөбәйер ибн әл-Аввамға кейәүгә сыға, һәм ире күскәндән һуң бер нисә ай үтеүгә уның янына Мәҙинәгә килә. Мәҙинәлә улар бик ярлы йәшәй. Әбү Бәкер уларға ҡол биргәндән һуң, Әсмә «был мине азат итеүгә тиң булды» ти.
Бер ваҡыт Мәҙинәгә ҡыҙына ҡунаҡҡа Әсмәнең әсәһе Ҡотайла бинт Әбд әл-Үзә килә. Әсмә, әсәһе Ғәйшә һеңлеһен Мөхәммәткә кәңәшкә ебәргәндән һуң ғына, уны индерә һәм бүләктәрен ҡабул итә. Мөхәммәт пәйғәмбәр, Ҡотайла бер ваҡытта ла мосолмандарға ҡарата дошманлыҡ күрһәтмәгәнлектән, Әсмә әсәһенә ҡунаҡсыллыҡ күрһәтергә тейеш тип кәңәш бирә. Аңлатма биреүселәр Ҡөрьәндең 8-се һәм 9-сы Әл-Мөмтәхән сүрәһен («Һынланыусы») ошо ваҡиға уңайынан ебәрелгән тип иҫәпләйҙәр.
Әсмә менән әз-Зөбәйерҙең 8 балаһы була:
Әз-Зөбәйер «көнсөлдәрҙең көнсөлө» булғанлыҡтан, Әсмәнең ғаилә тормошо бәхетһеҙ була. Мәҙинәлә ул тағы өс ҡатынға өйләнә. Бер ваҡыт Әсмә атаһына иренең аяуһыҙлығы тураһында һөйләй, ләкин Әбү Бәкер былай тип кәңәш итә: «Ҡыҙым минең, түҙемле бул. Ҡатындың хаҡ ире булып, ул вафат булған хәлдә лә ҡатыны башҡа иргә сыҡмаһа, улар ожмахта осрашасаҡ». Әз-Зөбәйерҙең Өммөгөлсөм бинт Укба исемле ҡатыны ла. бер нисә ай йәшәгәндән һуң, унан айырыуҙарын үтенгән. Аз-Зубайр в конечном итоге развелся с Асмой.
Әсмә Ярмук алышында ҡатнаша (636).
Шумеева Любовь Александровна
Шумеева Любовь Александровна (22 декабрь 1918 йыл — 6 май 1994 йыл) — СССР-ҙың педагогик хеҙмәт алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Любовь Алексадровна Шумеева 1918 йылдың 22 декабрендә Дондағы Ростовта тыуған.
Ростов педагогия институтын (хәҙер Ростов дәүләт педагогия университеты) тамамлағандан һуң ауыл мәктәбе уҡытыусыһы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1947 йылдан алып Дондағы Ростов ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә эшләй, унда тәүҙә рус теле һәм әҙәбиәтен уҡыта, ә һуңынан мәктәп директоры урынбаҫары була.
1960 йылда Бөтә Рәсәй уҡытыусыларының I съезында ҡатнаша. Ростов педагогия институты ғалимдары менән мәктәптәрҙә ижади хеҙмәттәшлекте ойоштороуҙа ҡатнаша. 1960 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә. Үҫеп килгән быуынды уҡытыуҙа һәм коммунистик тәрбиә биреүҙә, шулай уҡ уҡыусылар менән һөҙөмтәле эш алымдары ҡулланыуҙа ҙур уңыштары өсөн Дондағы Ростовтың 1-се урта мәктәбе 1966 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1971 йылдың 20 июлендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән уҡыусыларға коммунистик тәрбиә биреүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Любовь Александровна Шумееваға икенсе Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1972—1977 йылдарҙа Любовь Александровна Дондағы Ростовта 1-се урта мәктәп директоры була
Педагогик эше менән бер рәттән менән бер рәттән йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Ул — КПСС ағзаһы, партияның XXIV съезы делегаты, халыҡ депутаттарының Ростов ҡала Советы депутаты итеп һайлана, тағы ла КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы, ҡала Советының халыҡ мәғарифы буйынса даими комиссия рәйесе. СССР Профсоюздарының XV съезында ҡатнаша.
Шумеева Любовь Александровна 1977 йылдан алып хаҡлы ялда.
1994 йылдың 6 майында Дондағы Ростовта вафат була.
Фәнни эштәре
Бер нисә эш авторы, улар араһында «Воспитание коммунистической убежденности на уроках литературы», Ростов-на-Дону, 1962..
Шота Руставели исемендәге Батуми дәүләт университеты
Тарих
Аджарияла белем биреү усаҡтарын булдырыу һәм үҫтереү йүнәлешенә урындағы йәмғиәт борондан ҙур иғтибар бүлә. 1893 йылда ир балалар өсөн гимназия асыу мәсьәләһе күтәрелә һәм ҡаланың ерле үҙидаралығы 1893 йылдың 26-27 июнь ҡарары менән диңгеҙ яры буйында майҙаны 623 2, кв.м. булған ер бүленә. 95/спорт залы өсөн майҙан ғы ер участкалары м малай. Хәрби инженер Седельников проекты буйынса уҡыу йорто төҙөлә һәм 1897 йылдың июлендә ир балалар өсөн гимназия асыла. 1900 йылдың 26 сентябрендә ҡыҙ балалар өсөн гимназия эшләй башлай. 1923 йылда  элекке ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһында педагогия институты асыла, артабан ул педагогия колледжы итеп үҙгәртелә. Урта мәктәптәр өсөн беренсе баҫҡыс уҡытыусылар әҙерләй.
Ир балалар гимназияһы бинаһында 1935 йылда ике йыллыҡ уҡытыусылар институты асыла. Унда грузин теле һәм әҙәбиәте, математика һәм Физика, тарих, география һәм тәбиғәт фәндәр факультатарында уҡыутыусылар әҙерләйҙәр. 1936 йылда физик тәрбиә биреү,  1938 йыл рус теле һәм әҙәбиәте факультеттары өҫтәлә. 1938 йылда институтҡа Шота Руставели исеме бирелә. Хөсәйен Накаидзе уҡытыусылар институтының беренсе директоры була. Аджарияның уҡытыусылар институтын ғилми хеҙмәткәрҙәр менән тулыландырыуҙа Грузияның башҡа юғары уҡыу йорттары, беренсе сиратта Тбилиси дәүләт университеты ҙур ярҙам күрһәтә. Батуми уҡытыусылар университетында күренекле ғалимдар Георгий Ахвледиани, Георгий Церетели, Иессе Цинцадзе, Саргис Какабадзе, Симон Каухчишвили, Георгий Тавзишвили, Ражден Хуцишвили, Дмитрий Гедеванишвили, Георгий Джавахишвили, Вукол Беридзе, Шота Дзидзигури уңышлы эшләй. 1943 йылда институтта беренсе биш фән кандидатлығы яҡлана.
1935 йылдың июлендә әҙерлек курсы ойошторола, был айырыуса Таулы Аджариянан балаларҙы йәлеп итә. Беренсе йылда 600 сығарылыш уҡыусыһы институтҡа инергә ғариза бирә, 219 кеше уҡырға инә.
1945 йылдың июнендә Батуми уҡытыусылар институты нигеҙендә педагогия институты булдырыла. 1956 йылдан биналар реконструкциялана. 1977 йылда яңы биш ҡатлы бина төҙөлә башлай һәм 1982 йылда сафҡа инә.
1990 йылда Грузия Министрҙар кабинеты ҡарары (№453, 3 сентябрь 1990 йыл) менән Батуми педагогия институты Батуми дәүләт университеты итеп үҙгәртелә.
Грэмми
«Грэмми» (Grammy) — Америка тауышты яҙыу академияһың музыкаль премияһы, 14 мартта 1958 йылда тауышты яҙыу компаниялар Ассоциация менән ойоштороуған.
«Грэмми» 108 категорияларда йыл һайын биреләр тауыш биреү нәтижәһендә «Recording Academy» («Тауышты яҙыу академияһы») ҡатнашыусылар менән.
Дүртенсел осор
Дүртенсел осор, йәки антропоген — Ерҙең тарихындағы хәҙерге геологик период, кайнозой эраһы менән тамамлана. 2,588 миллион йыл элек башланған, хәҙерге көнгә тиклем дауам итә.
Дүртенсел осор кайнозой эратемаһының һуңғы системаһы, Ерҙең геология тарихында кайнозой эраһының хәҙер ҙә дауам итеүсе һуңғы осорона тура килә, бынан 1,8 млн йыл элек неогенсистемаһынан (осоронан) һуң башланған. 1760 йылда итальян ғалимы Д. Ардуино барлыҡ тау тоҡомдарын 4 төркөмгә бүлә һәм арала иң йәштәрен «тауҙарның дүртенсе бүлесәһе» тип атай. 1825 йылда француз ғалимы Ж. Денуайе өсөнсөнән һуңғы ултырмаларға яңы Дүртенсел система тигән исем бирә. 3 бүлеккә: эоплейстоцен, неоплейстоцен һәм голоценға бүленә. Дүртенсел осор дауамында Ер ҡабығының көслө тектоник хәрәкәттәре булып уҙа, вулкандар күренеше көслө була, климат күп тапҡырҙар үҙгәреш кисерә. 10 мең йыл тирәһе элек глобаль үҙгәрештәр була, океан тигеҙлеге хәҙергенән 100 метрға тиәрлек күтәрелә, ландшафт, үҫемлектәр ҡапламы үҙгәрә, урмандарҙың сиге йөҙҙәрсә километр төньяҡҡа күсә, хайуандарҙың күп төрҙәре (мамонттар, йөнлө носорогтар һ.б.) юҡҡа сыға. Дүртенсел осор менән неоген араһында Африкала хәҙерге кешенең боронғо бабалары барлыҡҡа килә.
Дүртенсел осор ҡатламдарында моллюсктар (сөсө һыу), һыу үҫемлектәре, Имеҙеүсе хайуандарҙың (мамонт, бизон, арыҫлан, дөя, төньяҡ боланы, антилопа һ.б.) ҡалдыҡтары, шыршы, ҡарағай, йүкә, тирәк, әрем, ҡыяҡлылар һ.б. дала, урман-дала, ярым cүл үҫемлектәренең споралары һәм һеркәләре осорай. Дүртенсел осор тоҡомдарында күп кенә файҙалы ҡаҙылмалар: мәғдән булмаған төҙөлөш материалдары (кирбес балсығы, ҡомһол балсыҡ, ҡом, минераль буяуҙар), мәрмәр оникс, сапропель, һоро күмер, торф, дауалау ләмдәре сығанаҡтары; алмаз, алтын, титан, цирконий, ильменит, гранат, топаз ятҡылыҡтары һ.б. барлыҡҡа килгән.
Әҙәбиәт
Геология Татарстана: Стратиграфия и тектоника. М., 2003.
Карло Блазис
Ка́рло Паскуа́ле Франче́ско Рафаэле Бальдасса́ре де Бла́зис (итал. Francesco Carlo Blasis Raffaele de Pasquale Baldassare, 4 ноябрь 1797 йыл. Неаполь —  15 ғинуар 1878 йыл,  Черноббьо) — итальян бейеүсеһе, хореографы, бейеү буйынса практик һәм теоретик.
Тормошо һәм ижады
Карло де Блазис дворян ғаиләһендә тыуған. Яҡшы белем алған, тарих, сәнғәт, музыка, математика, анатомия, әҙәбиәт өйрәнә, күп фәндәр менән ҡыҙыҡһына. Ж.-Ж. Новерра һәм Пьер Гарделдә уҡый. 1817 йылда Блазис Бордо һәм Париж сәхнәләрендә яңғыҙ паритялар башҡарыусы бейеүсе була. 1818—1834 йылдарҙа  Карло Паскауле Рафаэле Бальдассаре төрлө итальян театрҙарында бейей, Италияла бик популяр. Әммә аяғына ауыр йәрәхәт алғандан һуң Блазис бейеүҙе туҡтатырға мәжбүр була, үҙен хореографиялар ижад итеүгә арнай. Блазистың сәйәхәттәр георгафияһы Италияға тиклем ҡыҫҡара, ҡайһы саҡта Милан театры менән Лондонға (1847 йыл), Варшаваға (1856—1857), Лиссабонға  (1857—1858),  Парижға  (1860) һәм Мәскәүгә (1860—1863) гастролдәргә сыға. 1837 йылдан ул — Миланда балеттың Император  академияһы директоры, ул Европала иң яҡшы бейеү академияларының береһе  була. Практик күнекмәләрҙән башлап лекция дауамдары менән, Блазис индергән дәрестәр планы, үҙе төҙөгән бейеүҙең яңы принциптарын булдырыу өсөн феноменаль эффект бирә.
Һөлөктәр
Һөлөктәр (Hirudinea) — балдаҡлы селәүсендәр ярым класы. Күпселеге сөсө һыуҙа йәшәй. Барлығы 400—500 төр һөлөк бар тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә 62 төрө осрай.
Карло Блазис
Тормошо һәм ижады
Карло Блазис хореография буйынса бик күп хеҙмәттәр яҙа, Рәсәйҙә билдәлеләренең  береһе: «Traité élémentaire, théorique, et pratique de l’art de la danse» (Paris 1820), тиҙҙән баҫылып сыҡҡандан һуң инглиз теленә тәржемә ителә һәм баҫыла. Рәсәйҙә билдәле хореографтың хеҙмәттәре тәржемәләнмәй ҡала
Һөлөктәр
Һөлөктәр — гермафродиттар.
Карло Блазис
Тормошо һәм ижады
Блазис бейеү сәнғәте терминологияһының реформаторы булып тора. Мәҫәлән, бейеүсе Джованни да Болоньяның Меркурий скульптура торошонда аттитюд күрә, классик бейеү теорияһында торош, ҡул һәм аяҡтар торошо үҙгәрә, корпус тура.
Һөлөктәр
Төҙөлөшө
Төрҙәренә ҡарап оҙонлоғо төрлөсә - бер нисә миллиметрҙан тиҫтәләрса сантиметрға етә. Иң эре төрө — Haementeria ghilianii (до 45 см).
Тәндәренең баш һәм артҡы осонда имгестәр бар. Артҡы осо алғыһына ҡарағанда ҡеүәтлерәк. Артҡы юлы аҫҡы имгесенән өҫтәрәк урынлашҡан. Кәүҙәһенең эсе күберәк паренхима. Нерв системаһы әҙ төклө селәүсендәрҙекенә оҡшаған. Алғы имгесе төбөндә ауыҙ ҡыуышлығы, шунан йотҡолоғо башлана. Томшоҡло һөлөктәрҙең (Rhynchobdellida отряды) йотҡолоғо тышҡа сығарыла ала. Яңаҡлы һөлөктәрҙең (мәҫәлән, медицина һөлөгө) ауыҙ ҡыуышлығында өс хәрәкәтсән хитин яңаҡ урынлашҡан, шулар ярҙамында улар тирене тишә.
Күпселек төрҙөре тән тышсаһы аша тын ала, әммә ҡайһы берҙәренең айғолағы бар. Бүлендектәре метанефридиялар аша сыға. .
Медицинада медицина сөлеге еш кулланыла.
Туҡланыуы
Һөлөктәр умыртҡалыларҙың, моллюскыларҙың, селәүсендәрҙең һәм башҡаларҙың ҡаны менән туҡлана. Шулай уҡ ҡан менән түгел, ә табышын (мәҫәлән, серәкәй ҡарышлауығын, ямғыр селәүсенен) тотошлайы менән йотҡан йыртҡыс төрҙәре лә бар.
Гирудотерапия
Гирудотерапия — һөлөк һалып дауалау. Тирене тишеп ингән һөлөк урында капиллярҙан ҡан сығара, был веналағы ҡанды шыйығайта ала, ҡан хәрәкәтен тиҙләтә, бынан тыш, ҡанға ауыртыуҙы баҫыусы һәм ялҡынһыныуға ҡаршы матдәләр бүленеп сыға. Һөҙөмтәлә ҡан микроциркуляцияһы яҡшыра, тромбоздар ихтималлығы кәмей,  [[шеш]тәр ҡайта. Рефлексҡа тәьҫир итә тип фараз ителә.
Медицинала ҡулланылған һөлөктө тәндән спиртлы тампонды баш яғына төртөп,алалар.
Һөлөктәр кешегә күпләп йәбешһә, гирудиноз килеп сыға. Ҡағиҙә булараҡ, һөлөктәр ҡанды һурып туймай тороп, тәндән ысҡынмай. Был 40 минуттан бер нисә сәғәткә тиклем дауам итә.
Позера (Чуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әзербайжан географияһы
Әзербайжан көнсығыш ярымшарҙа урынлашҡан. Испания, Греция, Төркиә, Корея Әзербайжан менән бер киңлектә тиерлек ята. Республика территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа 400 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 500 километр. Ил 38°25-41°55 төньяҡ киңлегендә һәм 44°50-50°51 көнсығыш оҙонлоғонда урынлашҡан
Әзербайжандың төп өлөшө Оло һәм Кесе Кавказ тау теҙмәһенең, шулай уҡ Талыштың көньяҡ-көнсығыш өлөшө араһында урынлашҡан. Каспий диңгеҙе ярҙары аҙ йырғыланған. Яр буйы оҙонлоғо 955 км. Иң ҙур ярымутрауҙары — Апшерон, Кура мороно, Сара; уңайлы ҡултыҡтары — Апшерон, Киров (Кызылагач), Баҡы бухтаһы; иң ҙур утрауҙары — Торлаҡ һәм Артем (һуңғы дамба менән ярҙы тоташтыра). Баҡы архипелагы утрауҙары ваҡ. Әзербайжандың Ҡарабахтан тыш майҙаны 75 600 кв. км.
Геологик төҙөлөшө
Әзербайжан биләмәһе Альп геосинклиналь өлкәһе Кавказ сегментының көнсығышында урынлашҡан. Әзербайжанға көнсығыштан Каспий диңгеҙе сиктәш, төньяҡтан — Оло Кавказдың көньяҡ ҡанаты. Әзербайжандың был тәңгәле юра, аҡбур, палеоген, неоген һәм антропоген системаһы ултырмаларынын барлыҡҡа килгән. Шуларҙан иң характерлыһы: балсыҡлы-һәүерташ урта юра ҡатламы, һуңғы юра флиш ҡатламы. Көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә боронғо ҡатламдар йәшерәктәре менән алмашына. Оло Кавказдың уң итәгендә, Шәки — Шәмәхә һыҙатында урта юра һәм аҡбур вулкан ҡатламдары киң таралған.
Әзербайжандың үҙәк өлөшө Күр сөңгөлө өлкәһенә ҡарай. Бында неоген-антропогенлы моласс ҡатламы. Был ҡатлам Күр-Аракс уйһыулығы тирәһендә һөҙәк брахиантиклиналь ҡалҡыулыҡ булдыра. Әзербайжандың көньяҡ өлөшө Кесе Кавказ системаһында урынлашҡан. Уны урта юра вулкан тоҡомо, һуңғы аҡбур вулканлы карбонатлы ҡатлам һәм палеоген вулкан-терриген ҡатламы булдырған. Кесе Кавказдың төньяғында докембрия тоҡомо сығыу урындары билдәле. Ҡарабах ҡалҡыулығында субаэраль плиоцен-антропогенлы вулканлашыу күҙәтелә. Кесе Кавказдан алыҫыраҡ ятҡан Талыш тауҙарына түбәнге Аракс арҡыры депрессияһы хас.
Оло Кавказддың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Күр-Аракс уйһыулығында, Әзербайжанға яҡын Каспий диңгеҙе акваторияһында ике йөҙҙән ашыу вулкан батҡаҡтары ята. Әзербайжандың күп төбәктәре юғары сейсмик һиҙгер тип билдәләнә. Бигерәк тә Оло Кавказдың көньяҡ битләүе һәм Кесе Кавказдың Араксҡа яҡын көньяҡ өлөшө.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар
Республиканың биләмәһе өс төрлө файҙалы ҡаҙылмаға бай: мәғҙән, мәғҙән булмаған һәм яғыулыҡ сығанаҡлы.
Әзербайжан Республикаһы нефть һәм газ ятҡылыҡтары менән билдәле. Уның 60 % биләмәһендә нефть һәм газ бар. Улар Апшерон ярымутрауында, Каспий диңгеҙенең ярға яҡын зонаһында, Баҡы һәм Апшерон архипелагында бар. Каспий диңгеҙенең әзербайжан секторында 3.5—5 млрд т. нефть һәм 1000 млрд куб. м. газ ята тип билдәләнә. Шулай уҡ көньяҡ-көнсығыш Ширван һәм илдең үҙәк өлөшөндәге дала яҡтары ла нефткә бай: Ҡобустан, Джейранчёль, Аджиноур һәм Сиазань.
Мәғҙән булмаған ятҡылыҡтарҙан Гобустан, Апшерон һәм Товуз эзбизе, Шаһтахта травертины (Нахичеван АР), Дашкесан мәрмәре, Үрге Аджикенд гипсы, Гадживел кварц ҡомлоғо иғтибарға лайыҡ.
Республика биләмәһендә төрлө химик составлы минерал һыу сығанаҡтары бар. Кәлбаджар районындағы Истису, Нахичеван Автономиялы Республикаһындағы Бадамлы һәм Сираб һыуҙары Әзербайжандан ситтә лә киң билдәле. Апшерон ярымутрауындағы Сурахан һәм Зых райондары тирәһендәге минерал һыуҙар, Дәвәчи районындағы Галаалты, Жулфа районындағы Туршсу сығанаҡтары шифалы үҙенсәлектәре менән айырыла. Талыш тауҙарында, Оло Кавказдың көньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш битләүҙерендә башлыса термаль һыуҙар.
Рельефы
Әзербайжандың рельефы бик үҙенсәлекле. Бында башлыса рельефтың ике формаһы өҫтөнлөк итә: уйһыулыҡ һәм таулыҡ.
Әзербайжан территорияһының яртыһынан күберәк өлөшөн төньяҡта Оло Кавказ, көнбайышта һәм көньяҡ-көнбайышта Кесе Кавказ системаһына ҡараған тауҙар биләй. Талыш тауҙары менән улар төньяҡтан, көнбайыштан һәм көньяҡ-көнсығыштан Күр-Аракс уйһыулығын уратып ята.
Республиканың уртаса ҡалҡыулығы 400 метрға етә. Ҡоро ер бейеклегенең амплитудаһы —океан кимәленән 26, 5 м түбәнлектән (Күр-Аракс уйһыулығы) 4466 м абсолют бейеклеккә тиклем (Баҙардөҙө түбәһе).
Оло Кавказдың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ике тау һырты бар: Баҙартөҙө түбәһе менән Баш һырт (4466 метр) һәм Шаһдағ түбәһе менән Оло һырт (4244 метр). Көньяҡ-көнбайышҡа табан тау һырттары аҡрынлап 1000—700 метрға түбәнәйә. Төп Кавказ һырты тау итәктәре менән уратып алынған: төньяҡ-көнбайышта — тигеҙ туғай, көньяҡ-көнсығышта — Ҡобустан, көньяҡ-көнбайышта — Алазан-Хафтаран, төньяҡ-көнсығышта — Ҡусар тигеҙлеге. Кесе Кавказ республиканың көньяҡ-көнбайыш, көнбайыш өлөшөн биләй һәм сағыштырмаса ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтарҙан тора. Төп тау һырттары -
Муровдағ, Зангезур һәм Шаһдағ. Муравдағ һыртының көньяғынан башлап Аракс йылғаһына тиклем ятҡан Ҡарабах яҫы таулығы һүнгән вулкандарҙың дуғалы конустарында һәм дүртенсе осор лаваһында урынлашҡан. Талыш тауҙары илдең көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан һәм Кесе Кавказдан Эльбрус тауҙарына тиклем күсмә сылбыр булып тора. Ул 2477 метр бейеклегендәге өс тау һыртынан тора. Кура-Аракс уйһыулығы Оло һәм Кесе Кавказ, Талыш тауҙары араһында ята. Көньяҡ Кавказдағы был иң ҙур уйһыулыҡ илдең үҙәк өлөшөн биләй. Күр менән Аракс йылғалары араһындағы уйһыулыҡ 5 тигеҙлеккә бүленә: Муған, Мил, Ҡарабах, Ширван һәм Сальян.
Апшерон ярымутрауынан төньяҡҡа Каспий диңгеҙе ярҙарында Ғусар тигеҙлегенә терәлеп Самур-Дәвәчи уйһыулығы урынлашҡан. г Апшерон ярымутрауынан көньяҡта Талыш тауҙары битләүендә нәҙек кенә һыҙат булып Ләнкәран уйһыулығы үтә. Күр-Аракс, Самур-Дәвәчи, Ләнкәран уйһыулыҡтарының ҙур өлөшө, шулай уҡ Апшерон ярымутрауы океан кимәленән түбәнерәк ята (-28 м тиклем).
Тәбиғәт һәйкәлдәре
Әзербайжан айырым климат төрҙәрен булдырыуға йоғонто яһаған субтропик зонаға инә. Бында 11 климат төрөнөң туғыҙын осратырға була. территорияһында 9 осрашыу Әзербайжан. Шулай уҡ Әзербайжан территорияһында яҡынса 800 вулкан батҡағы бар. Уларҙың һаны буйынса Әзербайжан донъяла беренсе урында тора.
Климат
Әзербайжанда тәбиғәт шарттары төрлө — Ләнкәран уйһыулығындағы, Талыш тауҙарындағы йылы һәм дымлы субтропиктарҙан алып Оло Кавказдың ҡарлы түбәләрендәге һалҡындарға тиклем.
Әзербайжан климатына төп йоғонтоно уның географик урыны, рельефы һәм Каспий диңгеҙе яһай. Бында ярымсүл климаты, далалы ҡоро климат, субтропик, уртаса һәм һалҡын климат бар.
Абсолют максимум — 44°, абсолют минимум — 25°. Шулай уҡ ил территорияһында яуым-төшөм дә тигеҙ бүленмәгән. Апшерон ярымутрауында һәм Нахичеван Автоном Республикаһында ул 200 мм-ға аҙыраҡ. Күр-Аракс уйһыулығында 200—300 мм, Кесе һәм Оло Кавказдың төньяҡ-көнсығыш битләүендә — 600—800 мм. Оло Кавказдың көньяҡ битләүендәге 2000—2500 метрлыҡ ҡалҡыулыҡтарҙа яуым-төшөм 1200—1500 мм-ға етә. Иң күп яуындар Ләнкәран уйһыулығының көньяғында һәм Талыш тауҙары битләүендә — 1200—1700 мм.
Каспий диңгеҙе
Каспий диңгеҙе — донъялағы иң ҙур тымыҡ күл. Әзербайжан халҡы тормошонда ул мөһим роль уйнай һәм физик-географик күрһәткестәр буйынса бик үҙенсәлекле. Каспийҙың тәбиғәте эндемик төрҙәргә бай. Мәҫәлән, башҡа төр балыҡтарҙан боронғолоғо менән айырылып торған бикре төрөнөң донъялағы 90 % тап ошо диңгеҙҙә йәшәй.
Әзербайжан диңгеҙҙең урта һәм көньяҡ өлөшөн биләй. Каспийҙағы һыуҙың тоҙлолоғо диңгеҙҙең төньяғында 5-6, урта һәм көньяғында 12,6—13,5 промилле.
Йылғалар
1). Күр йылғаһы бассейнына ҡараған йылғалар (Ганых, Габырра, Тюрян, Акстафа, Шемкир, Тертер һ. б.).
2). Араз бассейны йылғалары (Арпа, Нахичеван, Охчу, Акера, Кенделен һ. б.).
3). Каспий диңгеҙенә ҡойоусы йылғалар (Самур, Кудиал, Велвеле, Виляш, Ләнкәран һ. б.).
Күр һәм Араз йылғалары Кавказда иң ҙурҙары. Улар гидроэнергия һәм һуғарыу сығанағы булып тора. Күр йылғаһы Гызылгядик тауының төньяҡ-көнсығыш битләүенән, 2740 м максималь бейеклегенән башлана. Күр йылғаһы Грузия буйлап үтеп Әзербайжан территорияһына инә. Кур-Араз уйһыулығынан ағып Каспий диңгеҙенә ҡоя. Дөйөм оҙонлоғо — 1515 км, Әзербайжан Республикаһында 906 км-ға етә. Бассейн майҙаны — 188 мең квадрат километр. Күр йылғаһында Мингечаур, Еникенд, Шамкир һыуһаҡлағыстары, быуалар, гидроэлектростанциялар төҙөлгән. Мингечаур һыуһаҡлағысынан үткәрелгән Үрге Ҡарабах һәм Үрге Ширван каналдары Күр — Араз уйһыулығы ерҙәрен һуғара. Кур шулай уҡ суднолар үтеү өсөн дә әһәмиәтле.
'''
Араз йылғаһы '''Төркиәләге Бингөл һыртынан башлана, Сабирабад ҡалаһы (Суговушан ауылы) янында Күр менән ҡушыла. Уның оҙонлоғо 1072 км, бассейн майҙаны — 102 мең квадрат километр.
Самур — Әзербайжандың төньяҡ-көнсығышындағы иң ҙур йылға. Ул Дағстан территорияһында 3600 метр бейеклектә башлана һәм Каспий диңгеҙенә ҡоя. Уның оҙонлоғо 216 км, бассейн майҙаны — 4,4 мең квадрат километр. Әзербайжанда тау йылғаларының күбеһе ҡар һәм ямғыр иҫәбенә туҡлана. Балакянчай, Талачай, Катехчай, Кюрмюкчай, Кишчай кеүек ваҡ йылғалар Оло Кавказда башлана, Алазан-Айричай үҙәнендә Алазан һәм Айричай менән тоташа.
Кесе Кавказда башланған Агстафачай, Товузчай, Асрикчай, Зяйямчай, Шамкирчай, Гянджачай, Кюрякчай, Тертерчай йылғалары Күр менән тоташа. Нахичеван АР территорияһындағы Акеричай, Охчучай, Арпачай, шулай уҡ Нахчыванчай, Алинджачай, Гиланчай, Ордубадчай Араз йылғаһына ҡоя.
Күл һәм һыуһаҡлағыстар
Әзербайжан Республикаһы биләмәһендә сөсө һәм тоҙло һыулы 250 самаһы төрлө сығышлы күл бар. Туфангел күле, мәҫәлән, Оло һәм Кесе Кавказ боҙлоғонан барлыҡҡа килгән. Муровдаг һыртының төньяҡ-көнсығыш битләүендә урынлашҡан күлдәр тау емерелеүҙән быуылған: Гөйгүл, Маралгүл, Гарагүл, Батабат. Аггүл, Сарысу, Мехман, Аджигабул күлдәре тектоник төшөүҙәр һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Иң ҙур күлдәр — Гаджикабул (15,5 км²) һәм Беюкшор (10,3 км²).
Йылғалар ағышын көйләү маҡсатында 60-тан ашыу һыуһаҡлағыс төҙөлгән. Уларҙың дөйөм күләме 19 млрд м³, файҙалы күләме 10 млрд м³. Иң мөһиме — Мингечаур һыуһаҡлағысы (дөйөм күләме 16 млн м³), Аракс һыу бүленеше (1 млрд 350 млн м³), Шемкир ГЭС-һы (2 млрд 670 млн м³).
Тупраҡ
Тау-урман тупрағы Оло һәм Кесе Кавказ тауҙары битләүендә, Ләнкәран зонаһының таулы өлөшөндә, Талыш тауҙарында таралған. Улар 800—2200 м бейеклекте биләй. Республика биләмәһендә һоро тау-урман, көрән тау-урман, дала һәм болон төрҙәре, ҡара тупраҡ, серетмә -карбонат һ. б. тупрағы осрай.
Тау-дала тупрағы зонаһы урмандың түбәнге сиктәренән башлана. Был тупраҡ 100—800 м бейеклектә киң һыҙат булып ята.
Һары тупраҡлы ерҙәрҙең ҙур өлөшө сәй плантациялары үҫтереү өсөн файҙаланыла
Флора
Республиканың уйһыулы өлөшөндә 200-метрлыҡ ҡалҡыулыҡта үҫемлектәрҙең сүл, ярымсүл, һыу-батҡаҡ төрҙәре таралған.
Кавказ тауҙары итәгендәге тигеҙлектәрҙә 200 метрҙан алып 600, 700, ҡайһы саҡ 1200 метр бейеклектә бер һәм күп йыллыҡ ксерофит үҫемлектәр һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫә. 1200—1800 метр бейеклектәге юғарыраҡ урындар урман менән ҡапланған. Урмандар республикала 989,5 мең га тәшкил итә, йәғни 11,4 %. Кеше башына яҡынса 0, 12 га тура килә, был донъя масштабы күрһәткесенән 4 тапҡырға (0,48 га) аҙыраҡ. Шуға ҡарамаҫтан урмандар үҙенең төрҙәре менән бай. Унда ағас-ҡыуаҡтарҙың 435 төрө үҫә, шуларҙың 70-е эндемик төргә инә.
Әзербайжан Республикаһы — һирәк осраған ағас һәм ҡыуаҡтар иле. Ҡара йүкә — өсөнсө осорҙоң реликт үҫемлеге. Был ағас Оло Кавказдың көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышта таралған. Тис ағасы ҙур булмаған майҙандарҙы биләй. Эльдар ҡарағайы Джейранчел ҡыҙырымының Эльдар соҡоронда үҫә. Талыш тауҙарында реликт һәм өсөнсө осорҙан ҡалған тимер ағасы, ләнкәран сәрүәре (акация), каштан япраҡлы имән, кавказ хөрмәһе, самшит, гиркан инжиры, гиркан сағаны, дзельква, лапина ағастары үҫә.
Хайуандар донъяһы
Әзербайжан бер нисә зоогеографик полюс киҫелешендә урынлашҡан. Бында күрше Иран, Урта Азия, Урта диңгеҙ илдәренән йәнлек төрҙәре урындағы тәбиғәткә яраҡлашып республика фаунаһын байыта. Әзербайжан биләмәһендәге хайуандар донъяһына яҡынса 12 мең төр инә. Шулар иҫәбендә 623 төр умыртҡалылар (90 төр һөтимәр, 350 төр ҡош, 40 төрҙән ашыу һөйрәлеүселәр, 80 төр балыҡ, башҡалары — ер-һыу хайуандары). Тигеҙлектәрҙә һөйрәлеүселәр, ҡуян, бүре, төлкөләр һәм йәйрәндәр йәшәй. Күр һәм Аракс үҙәндәрендә ҡыр ҡабаны, ҡоралай, бурһыҡ, сүл бүреһе осрай. Тауҙарҙы болан, дағстан ҡырағай үгеҙе (тур), тау кәзәһе, ҡоралай, айыу, һеләүһен, урман бесәйе үҙ итә, шулай уҡ муфлон (ҡырағай һарыҡ) һәм леопард осрай. Ҡоштар донъяһы ла бик үҙенсәлекле (фазан (ҡырғауыл), ҡыр тауығы, ҡор һ.б.). Һыу ҡоштарының күбеһе бында ҡышлауға килә (өйрәк, ҡаҙ, аҡҡош, сел, берғаҙан, фламинго, баклан һ.б.). Әзербайжан Республикаһының «Ҡыҙыл китабына» 108 төр хайуан, шул иҫәптән 14 төр һөтимәр, 36 төр ҡош, 13 төр ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр, 5 төр балыҡ, 40 төр бөжәк индерелгән.
Әзербайжанда ҡарабах аты бар. Уларҙы элек башлыса хандар өсөн аҫрағандар. Был тоҡом республикала әле лә үрсетелә.
Экология
Апшерон ярымутрауы һәм яр буйҙары экологик яҡтан иң уңайһыҙ урын һанала. Тупраҡ һәм һыуҙың бысраныуы мамыҡ үҫтереүҙә ДДТ и токсинлы дефолиант ҡулланыуға бәйле. Һауа Сумгаит, Баҡы һәм башҡа ҡалаларҙағы сәнәғәт ташландыҡтары менән бысрана. Диңгеҙ өсөн нефть һурҙырыу һәм эшкәртеү сәнәғәтенең зыяны ҙур.
Илдең бай флораһы менән фаунаһы көслө антропоген тәьҫир кисерә. Урмандар ағас ҡырҡыуҙан һәм көтөүҙәрҙән зыян күрә.
Әзербайжанда тәбиғәтте һаҡлау буйынса ҙур эш алып барыла. Тәбиғи урмандарҙы, реликт ағастарҙы, һирәк осраған хайуандарҙы һаҡлау маҡсатында14 заповедник һәм 20 заказник булдырылған.
Ненза-Яха (Нгарка-Тетнеда-Яха ҡушылдығы)
Ненза-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Тетнеда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Илембәтов Вәлит Хәлит улы
Илембәтов Вәлит Хәлит улы (1 ноябрь 1956 йыл) — эстрада артисы, шағир, ғалим-филолог. 1982 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002).
Биографияһы
Вәлит Хәлит улы Илембәтов 1956 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Яныбай ауылы ауылында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын һәм аспирантураны тамамлай. Филология фәндәре кандидаты, 1998 йылда «Башҡорт йырҙарының шиғриәте» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Күп яҡлы артислыҡ һәләтенә эйә, төрлө интермедияларҙа йөҙләгән образ тыуҙыра, алып барыусы сифатында республиканың билдәле композиторҙарының, шағирҙарының, музыканттарының ижади кисәләрен үткәрә.
Вәлит Илембәтов – сатирик хикәйәләр, шиғырҙар, интермедиялар, скетчтар, сценарийҙар, популяр йырҙар текстары авторы. 1990 йылда «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» сатирик дуэтын һәм шул уҡ исемдәге эстрада төркөмөн төҙөү инициаторы була. Оҙаҡ ваҡыт башҡорт халыҡ ижадына арналған «Сәсән» театрлаштырылған телевизион тапшырыуын алып бара.
Композиторҙар Нур Дауытов, Салауат Низаметдинов, Тәлғәт Шәрипов һәм башҡалар Илембәтов шиғырҙарына йырҙар яҙған.
Вейсярв
Вейсярв, Вейсъярв (Veisjärv, Veisejärv) — Эстониялағы күл, Вильяндимаа өйәҙенең Каркси һәм Тарваст волостарында урынлашҡан.
Урыны
Вейсярв күле Көнсығыш Эстония һыу йыйыу округындағы Виртсъярв йылға бассейнында урынлашҡан.
Күл Каркси-Нуйа ҡалаһынан 10 саҡрым көнсығышта, диңгеҙ кимәленән 96 м бейеклектә урынлашҡан. Күл эргәһендә Вейсъярве һәм Мяэкюла ауылдары бар.
Һыу ятҡылығының акваторияһы Рубин (Rubina looduskaitseala) тәбиғәт ҡурсаулығы составына инә. Күл ҡәҙимге вьюндарҙың йәшәү урыны булып тора.
Тасуирламаһы
Вейсярва — уртаса ҡаты стратифицирланған һыулы (ЕС-тың һыу рамкаһы директиваһына ярашлы, 2-се типтағы һыу) күл. Эстонияла ҡабул ителгән лимнологик типологияһы буйынса, күл миксотроф ҡаты һыулы. 1950 йылда үткәрелгән икшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, күлдәге һыу дөйөм минераллашыуы 238,4-тән 94,4 мг/л ҡәҙәр булған гидрокарбонатлы класҡа (Са төркөмөнә) ҡарай. Мезогумусов күлдәренә инә.
Көнсығыш яры бейегерәк, унда ҡоро яландар урынлашҡан. Көнбайыш яры һаҙлыҡлы. Төньяҡтан Вейсярвҡа Йикси каналы йоғонто яһай. (kraav Jõksi). Күлдең көньяҡ осонан Ыхне (jõgi Õhne) йылғаһы ағып сыға, һуңынан ул Виртсъярв күленә ҡоя.
Күлдә сабаҡ, суртан, һыла, ҡыҙылғанат, ҡорман, алабуға һәм йыланбалыҡ бар. Тикшеренеүҙәр Вейсярв күлендә ҡорман балыҡ яҡшы темпта үҫешеүен билдәләй.
Күгәрсен (Ейәнсура районы)
Географик урыны
Күгәрсен ауылы Оло Һүрәм йылғаһы ҡушылдығы Ямашлы йылғаһы тамағында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға ΧΙΧ быуат башында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ΧΥΙΙΙ быуаттың 2‑се яртыһы), бер мәғлүмәт буйынса, Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә, икенсе мәғлүмәткә ярашлы, керҙәшлек килешеүе буйынса Минзәлә өйәҙе Ҡарамалы ауылы кешеләре нигеҙ һала. 1812 йылда керҙәшлек шарттарында бында Бөгөлмә өйәҙе Яңы Митрәй ауылы кешеләре килеп урынлаша. Ауыл шулай уҡ Сәлих (Аҡҡондоҙ) атамалары менән дә теркәлгән. 1866 йылда 31 йортта 301 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. XX быуаттың 30‑сы йылдарынан хәҙерге исемен йөрөтә. 1935—1936 йылдарҙа Ейәнсура районының административ үҙәге булған.
Хәҙерге осор
Күгәрсен ауылы Һүрәм ауыл Советына ҡарай. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар, "Ямашла" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең ял базаһы бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 737 кеше, 1920 йылда — 918 кеше иҫәпләнгән. Татарҙар (69 %), башҡорттар (30 %) йәшәй (2002).
Сольба (Сабля ҡушылдығы)
Сольба  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сабля йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покровка (Стәрлебаш районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 453156, ОКАТО коды — 80249840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Александровка (Баҡалы районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 49 кеше. Почта индексы — 452666, ОКАТО коды — 80207813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары
Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары — 1917 йылдағы революциялар осоронда үткән Ырымбур, Пермь, Һамар, Өфө һәм башҡа губерналар башҡорттарының съездары. Улар башҡорт халҡының милли үҫешенең артабанғы стратегияһын билдәләгән.
Ҡоролтайға башҡорттар күпселекте тәшкил иткән волостарҙан икешәр делегат һайлана. Ҡоролтайҙарҙа крайҙың башҡа милләт вәкилдәренә ҡатнашыу рөхсәт ителә.
I Бөтә башҡорт ҡоролтайы
1917 йылдың 20-27 июлендә Ырымбурҙа үткән Бөтә башҡорт ҡоролтайында, Өфө, Ырымбур, Һамар һәм Пермь губерналарынан 70 тирәһе вәкил ҡатнаша. Нәҡ I Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡортостан автономияһын булдырыу өсөн Башҡорт милли хәрәкәте барлыҡҡа килә.
Ҡоролтай 6 кешенән (Ш. Манатов, Ғ. Мутин, И. Мутин, С. Мерәҫов, У. Ҡыуатов, Х. Йомағолов) торған Башҡорт үҙәк (өлкә) шураһын (советын) һайлай. Бирелгән тауыштар һөҙөмтәһендә Шәриф Манатов алға сыға һәм уны шураның беренсе рәйесе итеп тәғәйенләнә.
Ҡоролтайҙа Рәсәй федератив демократик республика составында милли-территориаль автономия булдырыу, улус советтарының (шура) эшмәкәрлеге, Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙа ҡатнашыу, аннексияларһыҙ һәм контрибуцияларһыҙ Беренсе донъя һуғышын бөтөрөү, милли ҡораллы формированиелар ойоштороу, башҡорттарҙан тартып алынған ерҙәрҙе, Каруанһарайҙы халыҡҡа ҡайтарып биреу, башҡорт халҡының иҫәбен алыу, милләт валютаһын һәм мөлкәт фондын булдырыу, бөтә халыҡҡа түләүһеҙ урта белем биреү, ирҙәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлылығы тураһында резолюциялар ҡабул ителә. Һуңғы резолюцияны индереүгә Һамар губернаһынан килгән делегат Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙының доклады йоғонто яһаған.
Шулай уҡ киләһе ҡоролтайҙы Өфөлә уҙғарыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән.
II Бөтә башҡорт ҡоролтайы
II Бөтә башҡорт ҡоролтайы 1917 йылдың 25-29 августа Өфөлә үтә. Унда йөҙгә яҡын делегат ҡатнаша. Ҡоролтай Рәсәйҙең федератив-демократик ҡоролошло булырға тейешлелеген билдәләй һәм Башҡорт мәркәз шураһын ҡабаттан һайлай: уның составы 12 кешегә арта, Шураның рәйесе итеп шул уҡ Ш. Ә. Манатов, ә урынбаҫары итеп Ә. Ә. Вәлидов һайлана. Н. Таһиров, Х. Ғәбитов, К. Кәбиров, А. Ғүмәров, Ғ. Хәсәнов, М. Смаҡов, Ф. Дәүләтшин, Ш. Бабич, С. Атнағолов, С. Мерәҫов — шура ағзалары, Ғ. Ғирфанов, Ю. Бикбов, Ш. Бикҡужин, А. Әлимғолов кандидаттар булып китәләр. Ҡоролтай Башҡорт Хөкүмәтенең даими резиденцияһын Каруанһарайҙа (Ырымбур ҡалаһында), уның секретариаттары Өфөлә (секретариат башлығы — Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы) һәм Силәбелә (башлығы —Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы) ойошторола. Ҡоролтайҙа башҡорттарҙың милли-территориаль автономияһын булдырыу мәсьәләһе күтәрелә: «Башҡорттар алдында милли-мәҙәни автономиянан тыш тағы ла ауырыраҡ маҡсат — милли-территориаль автономияны тормошҡа ашырыу мәсьәләһе ҡуйыла».
I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары һөҙөмтәһендә Башҡорт мәркәз (үҙәк) шураһы (советы) һайлана һәм «Башҡорт» гәзитен сығара башларға ҡарар итәләр.
III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы
III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа үтә, Башҡортостандың Ойоштороу ҡоролтайы тип исемләнә. Уның эшендә 223 делегат, шул иҫәптән 194 хәл иткес һәм 29 — кәңәш биреү тауыштары менән делегаттар ҡатнаша. Делегаттарҙың күпселеге башҡорт була, 44 урыҫ, сыуаш, татар һәм мариҙар берешәр делегат ебәрә.
Ҡоролтай Төркөстан һәм Ҡаҙағстандың Алаш автономияларының милли-территориаль автономияларын иғлан ителеүен ҙур ҡәнәғәтлек менән ҡаршы ала. Артабан Башҡорт АССР-ы, Башҡортостан Республикаһы исемдәрен алған Башҡортостандың милли-территориаль автономияһын булдырыу III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайының һөҙөмтәһе булып тора.
(20 декабрь көнө 18-се ултырышта раҫланды). .
Шулай уҡ кантон идаралығын, ерҙе, мәҙәниәтте, мәғарифты һәм фәнде дөйөмләштереү буйынса ҡарарҙар ҡабул ителә.
Съезда Башҡортостан Предпарламентының составы — Кесе Ҡоролтай һайлана Башҡорт Хөкүмәтенең составы раҫлана.
Гаревая Рассоха
Гаревая Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тулпан йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үргетәләк
Үргетәләк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тәләк йылғаһының һул ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡһаҡал (йылға)
Аҡһаҡал — Рәсәйҙәге йылғаһы. Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Краснознаменка ауылы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһына уң яғынан тамағынан 1555 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км тәшкил итә.
Атамаһы
Атамаһы башҡортса аҡһаҡал һүҙенә ҡайтып ҡала. Мәғәнәһе — ил ҡарты, абруйлы оло кеше. Төбәктең урыҫ телле халҡы йылғаны Сакалка тип йөрөтә. Краснознаменка ауылының да рәсми булмаған атамаһы — Сакалка.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса : — Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004362
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200436
— Бассейн коды — 12.01.00.008
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Шелонь
Шелонь (иҫкесә. Шалонь ) — Рәсәй Псков һәм Новгород өлкәләрендә аҡҡан уртаса ҙурлыҡтағы йылға. Көнбайыштан Новгород өлкәһенең Илмән күленә ҡушыла.
Йылға оҙонлоғо — 248 км, бассейны майҙаны — 9710 км² .Уртаса йыллыҡ һыу сығымы тамағынан 59 км өҫтәрәк 43,6 м³/с. Балтик диңгеҙе бассейнына ҡарай.
Йылға буйында урынлашҡан ҡалалар: Порхов, Сольцы, шулай уҡ ҙур ҡасабалар — Дедовичи һәм Шимск.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Мшага, Ситня, Удоха, Уза, Судома, Ильзна (слева), Колошка, Лемёнка, Люта, Щилинка, Полонка, Белка, Северка (уңда).
Йылға бассейнында минераль сығанаҡтар йыш осрай.
Йылға түбәнге ағымында Сольцы ҡалаһынан тамағына тиклем суднолар йөрөй.
Физик-географик тасуирламаһы
Шелонь ҙур һаҙлыҡтарҙа, Дедовичи ҡасабаһынан 23 саҡрым көньяк-көнсығышта, айырым алғанда, Селезень күленән 1 саҡрым көньяк-көнсығышта, Новгород өлкәһе сигенән йыраҡ түгел, Яңы Слобода ыҙаны янында башлана.
Шелонь Илмән күленә уның көнбайыш өлөшөндә барып ҡоя һәм 10 км² майҙанлы дельта барлыҡҡа килтерә.
Тарихы
XV быуаттың Ганза документтарында Бөйөк Новгородты Фин ҡултығы менән тоташтырған Луга юлы тураһында бер нисә тапҡыр хәбәр ителә. Шелонь буйлап уның киҫемдәренең береһе үтә: Волхов - Илмән - Шелонь - Мшага - Киба - Луга йылғаһына, артабан Луга буйлап Фин ҡултығына барып сыҡҡандар. Луга юлы иң мөһим транспорт артерияһы булған һәм ҡәҙимге Волхов - Ладога - Нева юлы ниндәй өсөндөр ябылған ваҡытта әүҙем ҡулланылған.
1471 йылда, Шелонь йылғаһының һул ярында, хәҙерге Скирино һәм Велебицы ауылдары ерҙәрендә (Новгород өлкәһе, Солецкий районының Выбит ауыл биләмәһе), Мәскәү ғәскәрҙәре менән Новгород ополчениеһы араһында Шелонь һуғышы була, ул Новгород республикаһының бөтәсәген алдан уҡ һиҙҙереп ҡуя.
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан алыҫлығын күрһәтелгән)