cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ларса
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем XXI быуаттың аҙағында Месопотамияға көнбайыш семит көтөүсе ҡәбиләләре  амориҙар баҫып инә. Юлбашсылар араһынан Напланум  исемле берәү шумерҙарҙың бәләкәй генә Ларса ҡалаһын буйһондора  (ҡала быға тиклем Месопотамияла ниндәй ҙә әһәмиәткә эйә булмай) һәм үҙен батша тип иғлан итә.
Беҙҙең эраға тиклем XIX быуат башында Ларса һәм уның төп көнәркәше Исин  күсмә көнбайыш семит ҡәбиләләре булған амориҙар баҫҡынына дусар була. Амори династияһы ваҡытында Ларса ҡыҫҡа ваҡытлы сәйәси һәм иҡтисади күтәрелеш кисерә: эре шумер мәҙәни үҙәге булған Ниппурҙың жрецтары хатта уның хакимы  Нур Адад  (1865—1850 до н. э.) хөрмәтенә литургик гимн да сығара — бындай хөрмәт  уға тиклем   Ур менән Исин батшаларына ғына эләгә. Ларсала кирбестән батша һарайы төҙөлә, һуғарыу селтәре яҡшыртыла. Ларса  Бабил менән уңышлы һуғыштар алып бара,  Ниппурҙы ала һәм  Тигр буйында йоғонтоһон киңәйтмәк була.
Әммә, беҙгә килеп еткән сығанаҡтарға ҡарағанда, Ларсаның тәүге батшалары үҙ ҡалаһынан ситтә әллә ни ҙур абруйға эйә була алмай.
Ларса беҙҙең эраға тиклем 1932 йылда   Гунгунум батша ваҡытында күтәрелә башлай. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1924 йылда  «Шумер һәм Аккад батшаһы» тигән титул ала. Лагаш менән Ур ҡалалары ла уға буйһона.
Беҙҙең эраға тиклем 1830-сы йылдарҙа Ларсаның бөлөүе башлана, был хәл Бабил батшалығының көсәйеүе һәм күрше ҡала-дәүләттәр менән һуғыштар әүҙемләшеүенә бәйле.
Динамо (хоккей клубы, Минск)
Минск командалары СССР чемпионатында (1947—1976)
Тәүге тапҡыр Минск командаһы союз аренаһына 1947/1948 йылдар миҙгелендә сыға — «В» төркөмөндә һуңғы урын алған «Торпедо» сығыш яһай. Киләһе йылда команда «Спартак» спорт ойошмаһының өлөшө кеүек сығыш яһай. 1950 йылда «Спартак» «А» класында сығыш яһау хоҡуғын яулай, шунда өс миҙгел уйнай һәм команда таратыла. Барлыҡ сығыштар ваҡытында команда Минскиҙа бер уйын да үткәрмәй һәм 1952/1953 йылдар миҙгелендә бер генә тапҡыр еңә һәм шул миҙгелдә 10—17-се урындар өсөн көрәштә ике еңеү яулай. 1955—1964 йылдарҙа «В» класында бер-береһен алмаштырып «Буревестник», «Красное Замя» һәм «Труд» Минск командалары уйнай. 1964 йылда чемпионатта реформалар булғас, «А» класының икенсе төркөмөндә «Вымпел» командаһы сығыш яһай.
1965 йылдан башлап Белоруссияның төп командаһы «Торпедо» була. Тәжрибәле һәм көслө уйынсылар йыйылғанға күрә команда тәүге миҙгелдә үк элита дивизионына эләгә. Әммә унда «Торпедо» һуңғы 12-се урынды ала һәм көслөләр төркөмөндә киләһе миҙгелдә сығыш яһау хоҡуғы өсөн турнирҙа ҡатнаша. Бында команда икенсе урын яулай һәм икенсе төркөмгә төшә. Артабан һөҙөмтәләр насарая ғына бара. 1969—1973 йылда команда ул ваҡытта икенсе дивизион булған «А» класының беренсе төркөмөндә сығыш яһай, йыл һайын күрһәткестәре түбәнәйә бара. 1973 йылдың яҙ миҙгелендә «Торпедо» арттан икенсе урынды алып, икенсе төркөмгә төшә, шунда тағы өс миҙгел үткәрә.
«Динамо» СССР чемпионаттарында (1976—1992)
1976 йылдың йәйендә «А» класының икенсе төркөмдөң көнбайыш зонаһында (СССР чемпионатында көсө буйынса өсөнсө дивизион) сығыш яһаған Минскиҙың «Торпедо» БФСЙ «Динамо» юрисдикцияһы аҫтына күсә. Көс ведомствоһы булдырған спорт йәмғиәте сит ҡала уйынсыларына уңайлыҡтар булдыра, күп йәшәү һәм матди һорауҙарҙы хәл итә, Мәскәү бер клубташтары менән бәйләнештәрҙе көйләй. Команданы абруйлы Новосибирск белгесе Виталий Стаин етәкләй, уға «Торпедоның» элекке ҡапҡасыһы Юрий Никонов ярҙам итә. «Динамоға» 1976 йылда төҙөлгән Минскиҙағы Горький паркында ҡапланған һырғалаҡ ҙур ярҙам була. Һырғалаҡтың базаһында «Юность» олимпия резервы спорт балалар-үҫмерҙәр мәктәбе төҙөлә, шул мәктәптең тәрбиәләнеүселәре киләсәкте «Динамоның» төп өлөшөн тәшкил итә.
Дебют йылында уҡ «Динамо» СССР чемпионатының беренсе группаһына путевка яулай, ә өс миҙгелдән 1980 йылда юғары лигаға сығыуға өлгәшә. Юғары лигала нығынып ҡала алмай һәм, 12-се урын алып, «А» класына төшә. 1982 һәм 1983 йылдарҙа «Динамо» юғары лигала уйнау хоҡуғы өсөн күсереү турнирҙарҙа ҡатнаша, әммә унда үтә алмай.
1988 йылда «Динамо» совет хоккейының элитаһына яңынан ҡайта. Шул ваҡытта «Юность» тәрбиәләнеүселәренең яңы быуыны Владимир Крикунов етәкселеге аҫтында күсереү турнирын еңә алалар. СССР чемпионаттарында үҙенең иң яҡшы һөҙөмтәһен «Динамо» 1989/1990 йылдар миҙгелендә күрһәтә — үҙенең тарихында берҙән-бер тапҡыр команда юғары лига чемпионатының икенсе этабын ун иң көслө командалар араһында була. «Динамо» составында 1980-се йылдарҙа сығыш яһаған хоккейсылар артабан Белоруссия йыйылма командаһының нигеҙен төҙөйҙәр, ә СССР йыйылма командаһына Юрий Кривохижа һәм Андрей Ковалёв саҡырылалар.
«Тивали» (1992—2000)
1990-сы йылдар башында финанс ҡыйынлыҡтар арҡаһында БФСЙ «Динамо» үҙенең хоккей бүлексәһенән баш тарта, команда шәхси ҡулдарға күсә һәм 1993 йылдың яҙ миҙгелендә исеме «Тивали» тигәнгә үҙгәртелә. Клуб Белоруссияның дүрт тапҡыр чемпионы була, ике тапҡыр көмөш миҙал һәм бер тапҡыр бронза миҙалдарын еңә. Белоруссия чемпионатынан башҡа «Тивали» 1992—1996 йылдарҙа Милләт-ара хоккей лигаһында уйнай, ә һуңғыһының бөтөрөлөүөнән һуң Көнсығыш Европа хоккей лигаһында ҡатнаша. 1994 һәм 1995 йылдарҙа команда Европа чемпиондары кубогы финалдарына барып етә һәм шунда бишенсе һәм етенсе урындар ала. 1990-се йылдарҙың тәүге яртыһында «Тивали» Белоруссия йыйылма командаһының база клубы ине, уның составында күп билдәле белорус уйынсылары сығыш яһай. Команда 1999/2000 йылдар миҙгелендә чемпион булғас таратыла.
Команданың тергеҙеүе (2003—2007 годы)
Тәүҙә команданың составы йәш белорус уйынсыларынан йыйыла. Әммә 2004/2005 йылдар миҙгелендә «Динамо» чемпионатта туғыҙынсы урын алып, плей-офф уйындарына эләкмәгәс, состав йыйыу ҡарашы үҙгәрә: тәжрибәле уйынсылар менән контрактар төҙөлә, шул уйынсыларҙың күбеһе Белоруссия йыйылма командаһының төҫтәрен яҡлай. Команданы Любомир Покович етәкләй. Уның етәкселеге аҫтында «Динамо» ике тапҡыр Белоруссия кубогын еңә һәм 2005/2006 йылдар миҙгелендә чемпионатта икенсе урын ала. 2007 йылда Любомир көтөлмәгәндән эшенән ҡыуыла, уның урынына килгән Эдуард Занковец «Динамо» алтын миҙал еңә.
«Динамо» Континенталь хоккей лигаһында (2008 — ...)
2008 йылдың 26 мартында Континенталь хоккей лигаһында команданың ҡатнашыуы ҡабул ителгәс, яңы команда төҙөү башлана. Популяр исемдәр араһында «Динамонан» башҡа «Партизан» һәм «Минские Зубры» була, әммә Белоруссия хоккей федерацияһы традицион исемдә туҡтай. Ташлама яһап КХЛ 15 меңле «Минск-Арена» төҙөлөп бөткәнсе «Динамоға» Минскиҙағы спорт һарайында уйнарға рөхсәт итә.
Джон Пэддок һәм Уэйн Флеминг менән уңышһыҙ һөйләшеүҙәрҙән һуң команданың баш тренеры Пол Гарднер була. Уны чемпионаттың башланыуына тиклем үк Джим Хьюз алмаштыра. Чемпионаттың башы бик насар була — 12 турҙан һуң команда арттан икенсе урында була. 1 октябрҙә генераль директор Владимир Гончаров эшенән бушатыла, 15 октябрҙә Джим Хьюз ҡыуыла. Команданың яңы тренеры Василий Спиридонов була. Әммә ул бер-нимә лә үҙгәртә алмай, һәм команда чемпионатты 22-се урында тамамлай.
2009 йылдың яҙында «Динамоны» Глен Хэнлон етәкләй. Миҙгел алдынан команды йыйыуы ентекләп алып барыла, әммә һаман да төп ролгә сит ил уйынсылары саҡырыла. Командағы шул ваҡытта билдәле Осси Вяанянен, Вилле Пелтонен һәм Андрей Мезин килә. 2009/2010 йылдар миҙгелендә «Динамо» чемпионатты насар башлай, һәм бөтә тренер штабы отставкаға ебәрелә. Команданы етәкләү ролен Александр Андриевскийға тапшыралар. Команда яңы тренер етәкселегендә Шпенглер кубогын еңә. Ғинуарҙың уртаһынан башлап «Динамоның» өйҙәге уйындары «Минск-Аренала» үткәрелә башлай. Тренерҙы алмаштырыу «Динамоға» ярҙам итмәй — көнбайыш конференцияһында 11-се һәм бөтә чемпионатта 17-се урындар ала. Миҙгел бөткәс команданы Марек Сикора етәкләй.
2012 йылдың ғинуарында команда Ладислав Надь менән контракт төҙөй. Шулай уҡ командаға йәш Белоруссия хоккейсылары Илья Казнадей һәм Сергей Дудко ҡушыла. Миҙгел барышында Йере Каралахти һәм Лукаш Крайчек менән контрактар оҙайтыла. 4 мартта плей-офф сирекфиналында мәскәүҙең «Динамоһына» 0:4 серияла иҫәп менән еңелгәс команданың баш тренеры Марек Сикора карьерын тамамлай.
Миҙгел тамамланғас «Динамо» Шарль Лингле, Либор Пивко, Збынек Иргл, Сергей Дудко һәм Олег Горошко менән контрактарҙы оҙайта. Март айында Ярослав Обшуттың капитан булмауы билдәле була. 3 апрелдә команданан Ладислав Надь, Ярослав Обшут һәм Томаш Словак китәләр. 5 апрелдә клуб Швеция һаҡсыһы Юнас Фрёгрен менән контракт төҙөй, ә 11 апрелдә йәш белорус ҡапҡасыһы Ян Шелепнёв менән ике яҡлы контракт ҡабул ителә.
2012 йылдың 25 апрелендә «Динамо-Минск» хоккей клубы күҙәтеү кәңәшмәһе рәйесе Юрий Бородич Белоруссия йыйылма командаһының баш тренеры Кари Хейккиля «Динамоның» баш тренеры булып тәғәйәнләнеүе тураһында хәбәр итә. Финн белгесенән башҡа был вазифаға Марек Сикораның ярҙамсыһы Александр Андриевский, Швеция йыйылма командаһы баш тренеры Пер Мортс һәм Янне Карлсон дәғүәләй. 2012 йылдың 5 май көнөндә команданан Александр Кулаков, Дмитрий Коробов һәм Петр Подградский китә. 11 майҙа клуб менән ике йылға ҡапҡасы Кевин Лаланд контрактын оҙайта.
Яңы тренер етәкселегендә «Динамо» яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтмәй, команда конференцияһында һуңғыларҙың береһе була. Һөҙөмтәлә Хейккиля эшенән бушатыла. «Динамоны» Александр Андриевский етәкләй. Был үҙгәрештәр командаға ярҙам итә: февраль башында «Динамо» Көнбайыш конференцияһының 7-се урынына күтәрелә, әммә плей-оффҡа эләгә алмай.
2014/2015 йылдар миҙгелен баш тренер ролендә Любомир Покович башлай. Йәй команда ныҡ көсләнә: «Динамо» менән Райан Веске, Пол Щехура, Ник Бэйлен, Иван Шварны, Джонатан Чичу, Шарль Лингле һәм Александр Кулаков контракт төҙөйҙәр. «Динамо» үҙенең КХЛ тарихында иң яҡшы һөҙөмтәһен күрһәтә: команда даими чемпионатта Көнбайыш конференцияһында 100 мәрәй менән 5-се урынды биләй. Команда көнбайыш конференцияһы сирекфиналында Финляндияның «Йокериты» менән осрашты. Тәүге уйынды 2:1 иҫәбе менән өҫтәмә ваҡытта Минск хоккейсылары еңә. Әммә артабанғы дүрт уйында «Йокерит» еңә. «Динамо» серияла 1:4 иҫәбе менән еңелә.
Миҙгел тамамланғас клуб етәкселеге Канада белгесе Крэйг Вудкрофт менән килешеү төҙөйҙәр һәм уны баш тренер итеп ҡуялар. Яңы тренер менән Минск командаһы Көнбайыш конференцияһында дүртенсе урынды яулай, әммә Гагарин кубогының тәүге раундында «Локомотив» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән еңелә. 2017/2018 йылдар миҙгелендә икенсе Канада баш тренеры Горди Дуайер етәкселегендә команда плей-оффҡа эләгә алмай ҡала. Шул уҡ хәл киләһе миҙгелдә ҡабатлана. 2019 йылдың 14 июнендә команданың баш тренеры итеп яңынан Крэйг Вудкрофт тәғәйенләнә. «Динамо» 62 осрашыуҙа 39 мәрәй йыя һәм Көнбайыш конференцияһында һуңғы урынды яулай.
Ҡаҙаныштар
Континенталь хоккей лигаһы
Белоруссия чемпионаты
Белоруссия кубогы
Халыҡ-ара турнирҙар
Шпенглер кубогы
Стадионы
Өйҙәге КХЛ чемпионаты уйындарын «Динамо» күп функциялы «Минск-Арена» мәҙәниәт-спорт комплексының «Арена» спорт-мәҙәниәт ҡоролмаһында үткәрә. Спорт комплексы 2006—2009 йылдарҙа төҙөлә, 15086 тамашасы һыйҙырған спорт-тамаша аренанан башҡа уның составына конькиҙа йүгереү стадионы, велодром һәм күп кимәлле автотуҡталыш. Хоккей аренаһының тантана асышы 2010 йылдың 30 ғинуарында КХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны сиктәрендә була.
«Минск-Арена» — ҙурлығы буйынса Континенталь хоккей лигаһында беренсе һәм бөтә Европала дүртенсе арена. 2014 йылда был аренала шайба менән хоккей буйынсы донъя чемпионата үтә. 2018/2019 миҙгеленең даими чемпионатында «Динамо» өс уйынын «Чижовка-Аренала» үткәрә.
Бүлендек командалары
«Динамо-Минск» хоккей клубы структураһына биш команда керә:
Символика
2009 йылдың йәйендә клуб етәкселеге брендты ҡулланыу өсөн бүленгән сумманы түләмәҫ өсөн эмблеманы һәм команданың исемен яҙыуын үҙгәртеп ҡарай. Традицион «Д» хәрефе урынына логотип кеүек зубрҙың стилләнгән һүрәтен ҡулланыу тәҡдим ителә. Рус («Динамо») һәм белорус (Дынамо) телендә команда исеменә хоҡуҡтар спорт йәмғиәтенеке булғас, исемде «Дінамо» тигәнгә алмаштырырға тәҡдим ителә. Быға ҡаршы «Динамо» БФСЙ ҡаршы була, шуға яңы миҙгелгә яңы логотип менән һәм иҫке исем менән керә. 2009 йылдың август айынан 2010 йылдың апрель айына тиклем логотипта тик зубр һүрәте генә була, ә 2010 йылдың апрель айынан башлап логотипта зубр һүрәте тирәһендә «Хоккейый клуб Динамо-Минск» яҙыуы менә түңәрәк килеп сыға.
Бөтә тренерҙары
СССР чемпионаты:
Белоруссия чемпионаты:
КХЛ:
КХЛ-да команданың бөтә капитандары
Андрей Михалёв (2008—2009, 2011)
Вилле Пелтонен (2009—2010)
Ярослав Обшут (2011—2012)
Владимир Денисов (2012)
Йере Каралахти (2012—2013)
Джефф Плэтт (2013)
Алексей Калюжный (2013—2016)
Владимир Денисов (2017—2018)
Александр Павлович (2018—2019)
Андрей Костицын (2019—2020)
Роб Клинкхаммер (2020—ә.в.)
Таң (Шаран районы)
Таң (Тан) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 452648, ОКАТО коды — 80258875003.
Зоннеберг
Зоннеберг (Sonneberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 22356 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 330–640 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96501–96515 һәм автомобиль коды — SON.
Байд-Вож
Байд-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Курмыш йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джанни Родари
Джанни Родари (итал. Gianni Rodari, 23 октябрь 1920 йыл, Оменья, Италия — 14 апрель 1980 йыл, Рим, Италия) — Италияның балалар яҙыусыһы, журналист, Г. Х. Андерсен исемендәге премия лауреаты.
Биографияһы
Атаһы иртә вафат була, һәм Джанни ике ағаһы (Чезаре һәм Марио) менән бергә әсәһе тыуған ауылда — Варесоттола йәшәйҙәр. Бала саҡтан Родари сирләшкә генә һәм көсһөҙ була, шуға күрә ул музыка һәм китаптар менән ҡыҙыҡһына. Өс йыл семинарияла уҡып, ул уҡытыусы дипломы ала һәм 17 йәштә ауыл мәктәптәренең башланғыс синыфтарында уҡыта башлай. 1939 йылда бер аҙ ваҡыт Милан университетының филология факультетына тыңлаусы булып йөрөй.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Джанни Родари, сәләмәтлеге насар булыу сәбәпле, хеҙмәттән азат ителә. Ике яҡын дуҫы һәләк булғандан һәм ағаһы Чезаре концентрацион лагерғаа ябылғандан һуң ул фашист режимына ҡаршы көрәшкән хәрәкәттә ҡатнаша башлай һәм 1944 йылда Итальян коммунистик фирҡәһенә ағза булып инә.
1948 йылда Родари «Унита» коммунистик гәзитендә журналист булып эшләй һәм балалар өсөн китаптар яҙа башлай. 1951 йылда ул беренсе шигырьләр йыйынтығын һәм "Чиполлино мажаралары"н баҫтырып сығара.
1952 йылда СССР-ҙа булып китә.
1957 йылда Джанни Родари профессиональ журналист исемен ала.
1970 йылда Г. Х. Андерсен исемендәге премияға лайыҡ булып, бөтә донъя таныла.
Ғаиләһе
1953 йылда Мария Тереза Фереттиға өйләнә, дүрт йылдан һуң уларҙың Паола исемле ҡыҙҙары донъяға килә.
Вафаты
Родари ауырыуҙан 1980 йылдың 14 апрелендә Рим ҡалаһында вафат була.
Кесе Учалы
Кесе Учалы, Кесе Асыулы (рус. Малые Учалы) — Башкортостан Республикаһының Учалы районындағы юҡҡа сыҡҡан күл. Район үҙәге — Учалы ҡалаһы биләмәһе сиктәрендә, Энергетиктар урамы буйлап һәм Бурансы биҫтәһенән төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан. Ғәмәлдә экологик һәләкәт һөҙөмтәһендә, Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булараҡ, юҡҡа сыға. Күл һыу инеү өсөн яраҡһыҙ, комбинаттың ҡалдыҡтарын һаҡлағыс булып тора.
Күл буйлап Межозёрный-Мейәс тимер юлы үтә.
Топонимика
Ғалим һәм сәйәхәтсе Иван Лепёхин үҙенең юл яҙмаларында күлде «Асыулы» тип атай, һәм  «сердитое» тип тәржемәләй. Башҡорт телендә «асыулы» тигән һүҙ бар — русса «гневный», татар телендә лә шундай уҡ мәғәнәгә эйә булған «ачулы» һүҙе бар.
Геология
Күлдең барлыҡҡа килеүе күрше күл — Оло Учалы менән бер төрлө, тектоник (икенсе фараз буйынса — карст-суффозиялы ) килеп сығыш. Майҙаны 3,4 км2, һыу кимәле 522 м. Һыу йыйыу майҙаны 24,8 км2. Уртаса тәрәнлеге 2,5 м, максималь тәрәнлеге 5 м. Күбеһенсә ер өҫтө һыуҙары, яуым-төшөм һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡарай, күренеп торған ағып сыҡҡан һыу юҡ. Төбө ләмле, сапропелле, яр буйында ҡомло, ҡырсынташлы. Ярҙары һөҙәк, башлыса асыҡ. Табан балыҡ, сабаҡ, суртан бар.
Мотыль-Кы (Веярмолька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Окунева (Чет ҡушылдығы)
Окунёва — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зоннеборн
Зоннеборн (Sonneborn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1250 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Фосиха
Фосиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каракан (Үрге Каракан) йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рованиеминың сәнғәт музейы
Рованиеми сәнғәт музейы (фин.  Rovaniemen taidemuseo ) — Рованиеми  (Финляндия) ҡалаһындағы музей.
Тарихы
1986 йылда Рованиеми муниципаль сәнғәт  музей асыла, ул Торнио музейында тарихы һәм мәҙәниәте һүрәтләнгән  Турнеэльвен йылғаһы үҙәненән тыш, шулай уҡ Лапландия провинцияһының музейы ла була. Музей Рованиеми ҡалаһы үҙәгендә 1930 йылдарҙа төҙөлгән элекке автомобилдәр туҡталышы бинаһында урынлашҡан һәм  1980 йылдарҙа музей өсөн махсус реконструкцияланған. Реконструкция архитектор Юхани Палласмаа проекты буйынса башҡарыла
Реконструкциянан һуң музей 1986 йылдың 17 октябрендә асыла. 2011 йылдың майында ҡалған туҡталыш өлөшө музей комплексына тулыһынса үҙгәртеп ҡоролоп бөтә, яңынан төҙөү ике йыл дауам итә. Художество музейы өҫтәмә биналар ала,  уларҙа Лапландия камера оркестры урынлаша. Бина Корунди Мәҙәниәт йорто тигән исем ала. Бинаның дөйөм майҙаны 5300 квадрат метр тәшкил итә.
Музей директоры — Хилькка Лийкканен. 2016 йылда музейҙа 32 меңдән ашыу кеше  булған.
Музей коллекцияһы
Сәнғәт музейының коллекцияһы Дженни һәм Антти Вихури Фондының коллекцияһына нигеҙләнгән, уға 1940 йылдар аҙағынан булған фин заманса сәнғәт әҫәрҙәре инә. Әлеге көндә музей коллекцияһында  ҡаланың муниципаль коллекцияһынан 3000-дән ашыу әҫәрҙәр, Фин мәҙәниәт фонды тупланмалары бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Уҫаҡ (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кена (Онега ҡушылдығы)
Кена — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сиппар
Сиппар (шумер.) — Боронғо Месопотамиялағы ҡала һәм дәүләт  (хәҙерге Ираҡ). Түбәнге  Месопотамияның төньяғында, Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында урынлашҡан булған. Шумер легендалары һөйләүенсә,  Бөйөк Туфанға тиклем Сиппар ул заманда был ерҙәрҙә булған мәшһүр биш ҡаланың  Ларактан һуң дүртенсеһе итеп төҙөлгән. Әҙәби яҙмаларҙан күренеүенсә, иң иртә Шумерҙың башҡа мөһим ҡалалары Эреду, Бад-тибира, Ларак һәм Шуруппак булған. Ниппур батшалары исемлегенә  ярашлы, Сиппарҙа 1 мифик батша —  Эн-Мендуранна хакимлыҡ иткән, батшалыҡ итеүенең оҙайлығы  5 шар  һәм 5 нер (21,000 йыл) тәшкил иткән, шунан һуң ҡала ҡалдырып кителә, тәхете  Шуруппакҡа күсерелә. Әлеге ваҡытта Сиппар харабалары  Телль-Әбү-Хаббах ҡаласығы тип йөрөтөлә. Ҡаланы  1880-81 йылдарҙа ғосман һәм ираҡ ассириологы һәм сәйәхәтсеһе Ормуз Рассам тапҡан.
Тәүҙә Сиппар, моғайын,  сауҙа үҙәге булғандыр. Сауҙагәр шумерҙарҙан башҡа, унда күсмә һәм ярымкүсмә ҡәбиләләр вәкилдәре лә килеп төпләнгән. Ҡала бер ҡасан да гегемонлыҡҡа дәғүә итмәгән  . Хаммурапи ырыуы тәхеткә килгәс,   Сиппар Бабилияның өлөшөнә әүерелә. Яңы Бабил   (халдей) осоронда Сиппар күп һанлы  административ һәм юридик текстарҙа телгә алына.
Даосизм
Даоси́зм — дао тураһында тәғлимәт йәки «нәмә юлдары», ҡытайҙың йола тәғлимәте, үҙ эсенә шулай уҡ дин элементтарын һәм фәлсәфәне лә ала.
Ул ҡәҙимгесә бер билдәле тәнҡит стиле менән айырылып тора (дао цзя), рухи практикаларҙың йыйылмаһы булараҡ ҡабул ителә. Тик был бүленеү шартлы. Дао цзя күбеһенсә, текстар менән бәйле. Авторлылҡтары Лао-цзы һәм Чжуан-цзы менән билдәләнә.
Даосизмдың барлыҡҡа килеүе
Даосизм ныҡлы дини ойошма булараҡ II быуатта ғына барлыҡҡа килгән. Әммә күп һанлы шаһитлектәр буйынса V быуаттарҙан — III быуаттарҙа уҡ тәғлимәте, йолалары булған. Улар урта быуаттарҙа бик әүҙем ҡулланылған.
Төп сығанағтары булып мистик һәм шамандар культы менән батшалыҡ иткән Чуға һәм Ҡытайҙың көньяғында урынлашҡан ҡырағай дәүләттәрҙең культына бәйле. Шулай уҡ Ҡытайҙың төньяғында үҫешкән Ци батшалығының үлемһеҙлек тәғлимәте һәм магик практикалары булып тора.
Беҙҙең эраның II быуат башында Лао-цзы һыны илаһилаштырыла, тәңреләрҙен һәм ендәрҙең ҡатмарлы иерархияһы төҙөлә, яуыз рухтарҙы «юҡ иткән» йолалар һәм күрәҙәселек үҙәк урынды биләгән культ барлыҡҡа килгән. Даосизм пантеонын Йәшмә хаким (Шан-ди) етәкселек итә, ул күк аллаһы, юғары илаһ һәм императорҙарҙың атаһы («күк улдарының») булараҡ хөрмәт ителә; уның артынан Лао-Цзы һәм донъяны барлыҡҡа килтереүсе Пан-гу килә.
Беренсе даосизм мәктәптәре
Динле даоизм һуңғы Хань династияһы хакимлығы осоронда барлыҡҡа килә: Чжан Даолинг (34 — 156) Сычуань губернаһында Биш Сүмес Дөгө мәктәбенә (һуңыраҡ — Күк Остаздары 天师) мәктәбенә нигеҙ һалған һәм уның беренсе патриархы булған. Икенсе быуаттың икенсе яртыһында «Һары Таҫмалар» ихтилалы даосизмдың популярлығының шарттары булып тора: Өсөнсө Күк остазы Чжан Лу Сычуань провинцияһы тауҙарына терәлеп торған Ханчжун (Шэньси провинцияһы) территорияһын үҙ контроле аҫтына ала, һуңынан беренсе даосизм теократик дәүләткә әйләнә. Даосизм дәүләте 215 йылда Цао Цаонан еңелә һәм юҡҡа сыға, әммә Цао остазға привилегиялар бирә һәм һарайға йәлеп ителә, шуға ла мәктәптәр киң территорияла, шул иҫәптән Ҡытайҙың төньяғында ла тарала. Алты династия дәүерендә мәктәп Күк Остаздары мәктәбе булараҡ билдәлелек ала.
Һуңыраҡ башҡа даосизм мәктәптәре барлыҡҡа килә. Даосизм үҫешендә Маошань (Шанцин) һәм Линбао мәктәптәре мөһим роль уйнай.
Әҙәбиәттә (шул иҫәптән ҡытай телендәге лә) йыш ҡына һинд фәлсәфәһенән даосизм положениеларын үҙләштереү мөмкинлеге тураһында, йәки киреһенсә, даосизмды Һиндостанға килтереп, унда буддизмға нигеҙ һалыу мөмкинлеге тураһында һүҙ бара. Шулай уҡ һинд йөҙһөҙ Абсолют концепцияһының ҡытай фәлсәфәһе менән оҡшашлығын күрһәтәләр. Төрлө даосизм мәктәптәрендә бындай һорау күп тапҡырҙар күтәрелә. Әммә ентекле тикшереү туранан-тура күсереп алыу гипотезаһын кире ҡаға.
Ҡанундың барлыҡҡа килеүе
Беҙҙең эраның V быуатына даосизм ҡануны Дао цзан (Дао ҡаҙнаһы) барлыҡҡа килә, буддизм ҡануны өлгөһөндә 250-нән ашыу даосизм текстарын үҙ эсенә ала. Ниһайәт, Дао цзан 1607 йылда формалашаша, уға 56 әҫәрҙән торған һуңғы төркөм өҫтәлә. Хәҙерге формаһында Дао цзан 1488 әҫәрҙән торған йыйынтыҡ.
Даосизмдың Цин дәүерендә бөлгөнлөккә төшөүе
Билдәле булыуынса, Канси императоры (1654—1722) һәр төрлө ғөрөф-ғәҙәттәргә һәм мистик ғәмәлдәргә шикләнеп ҡараған. Был һис тә ғәжәп түгел, сөнки ул маньчжур булған һәм ҡытай фәлсәфәһенә битараф ҡараған. Ҡытайҙың көньяғына сәфәрҙәрҙең береһендә урында йәшәүсе ир уға алхимия аша үлемһеҙлеккә өлгәшеү тураһында трактат бүләк итә. Канси яуап итеп китапты уның үҙенә кире ташларға бойора. Император фавориттары араһында хатта юғары дәрәжәле даоссылар ҙа булмай.
Даосизм хәҙерге заманда
Циндар ваҡытында даосыларҙы тағы ла ҡытай ҡәтғи классиканы нәҙер иткән кешеләр традицион ҡиммәттәрҙе боҙоуҙа ғәйепләй, һөҙөмтәлә илде «варварҙар» баҫып алған тиҙәр. Был ғалимдар даосизмды һәм буддизмды алып ташларға әйҙәйҙәр. Тайпин ихтилалы (1850) ваҡытында даосизм монастырҙары талауға дусар була, баш күтәреүселәрҙең етәкселәре быны «ырымдар менән көрәшеү» кәрәклеге менән аңлата. Даосизм әҙәбиәте китапхана коллекцияларынан шул тиклем ашҡынып сығарыла, XX быуат башына Дао цзан бер күсермәлә генә тиерлек ҡала.
1970-се йылдарға мәҙәни мираҫҡа ҡағылышлы сикләүҙәр туҡтап ҡала, әммә даосизм һәм даос фәлсәфәһенең сағыштырмаса реабилитацияһы (конфуцианлыҡ һәм буддизм менән бер рәттән) Дэн Сяопиндың реформа барышын рәсми рәүештә иғлан итеүенән башлана (1978). Тайваньда даосизм беҙҙең көндәргә тиклем үҙенең йоғонтоһон һәм традицион институттарын һаҡлап ҡалған. Ҡытайҙа хәҙерге ваҡытта иң билдәле даоизм үҙәге булып Пекиндағы Байюньсы монастыры тора.
Барма (Оло Ирыч ҡушылдығы)
Барма  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ирыч йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләймәнов Фуат Мырҙағәли улы
Сөләймәнов Фуат Мырҙағәли улы (5 июль 1965 йыл) — ғалим-тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1996 йылдан хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1998), доцент (2002).
Биографияһы
Фуат Мырҙағәли улы Сөләймәнов 1965 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Үрге Сәлим ауылында тыуған.
1982—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында уҡый (1983—1985 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә).
1998 йылда «XVIII быуат аҙағы — XIX быуаттың беренсе яртыһында башҡорт йорто» («Башкирский двор в конце XVIII — первой половине XIX веков») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм уға тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе бирелә. 2002 йылда доцент ғилми исемен ала.
Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты нда уҡытыусы булып эшләй.
Сибай ҡалаһының «Тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәте» рәйесе. 2023 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре» тигән почетлы исемгә лайыҡ була.
Һылтанмалар
Сибайский институт Уфимского университета науки и технологий — крупный образовательный и научный центр башкирского Зауралья. Создан приказом МО РФ путём объединения существовавших в городе с 1990 г. и 1993 г. филиалов БГПИ и БГУ. // https://sibay-uunit.ru/
Башҡортостан йылғалары
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Республика йылғалары башлыса ике йылға бассейнына — Волга (Кама) һәм Яйыҡ бассейндарына ҡарай. Тик көнсығыштағы бәләкәй йылғаларҙың өлөшө — Уй үрге ҡушылдыҡтары менән, Мейәс һәм башҡалар — Обь бассейнына ҡарай. йылғаһы йылғаһы Республикала дөйөм оҙонлоғо 57 366 километр тәшкил иткән барлығы 12 725 йылға иҫәпләнә. Күп кенә йылғаларҙың оҙонлоғо 10 километрҙан аҙыраҡ.
Саруа һәм Яманйылға йылғалары тәбиғәт ҡомартҡылары булып тора, улар Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте менән ҡурсалана.
Арыҫланова Индүсә Әмир ҡыҙы
Арыҫланова Индусә Әмир ҡыҙы (Арсланова Индуса Амировна; 25 февраль 1941 йыл) — ашнаҡсы, башҡорт аш-һыуы пропагандисы, Башҡортостан Республикаһының туҡланыу сәнәғәте буйынса алдынғы белгестәренең береһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1996), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры, Рәсәй мастер-ашнаҡсыһы (2016), «Алтын торна» милли премияһы лауреаты.
Биографияһы
Индүсә Әмир ҡыҙы Арыҫланова 1941 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Күкҡуян ауылында тыуған. 1959 йылда мәктәпте тамамлағас, Медицина училищеһына уҡырға инергә теләй, ләкин рус теленән инеү имтиханынан үтмәй, сауҙа-кулинария училищеһына уҡырға инә. Унда икенсе категориялы ашнаҡсыларға уҡып сыға. Йүнәлтмә буйынса Өфө ҡалаһындағы «Нефтсе» ресторанына эшкә килә. Тәүҙә таратыуҙа эшләй, ә бер нисә айҙан производство мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1968 йылда Өфөләге «Алтын башаҡ» ресторанының производство мөдире урынбаҫары булып эшләй башлай. Ике йыллыҡ юғары кулинария курстарында уҡырға инә, юғары квалификациялы ашнаҡсы категорияһы бирелә.
Татар коллегалары менән яҡшы мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килде. Ә уларҙың шеф-ашнаҡсыһы, легендар кулинар, татар кухняһы буйынса китаптар авторы Юныс Әхмәтйәнов миңә: «Индуса, әйҙә, китап яҙ әле», — тине. Башҡорт аш-һыуын системаға һалырға, китаптар сығарырға ҡарар итә. Артабанғы мөһим этап 1981 йылда Галле ҡалаһында (ГДР) «Башҡортостан» ресторанын асыу була. Команда етәксеһе итеп тәғәйенләнә, немец ашнаҡсыларын башҡорт аштарын әҙерләргә өйрәтә.
Башҡорт аш-һыуы буйынса 15 рецепт менән тәүге төҫлө открыткалар сығара. Милли колоритты иҫәпкә алып ризыҡтар уйлап сығара, эксперименттар яһай.
Йөҙҙәрсә төрлө рецепт менән кулинария буйынса тиҫтәгә яҡын китап нәшер итә.
Библиография
Китаптарына бирелгән рецептарҙа ризыҡ әҙерләү технологияһы ентекле тасуирлана, уларҙың тәм сифаттарына һәм аҙыҡ-түлек ҡиммәтенә тәьҫир иткән бөтә нескәлектәр иҫәпкә алына: аҙыҡ-түлектең нисбәте, әҙерлек ваҡыты һәм температура режимы, ризыҡты тапшырыу ҡағиҙәләре һәм уны рәсмиләштереү алымдары күрһәтелгән.
Ғәлекәй
Ғәлекәй — хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Географик урыны
Аҡъюл ауылынан үрҙәрәк Урман Йылайыры йылғаһы үҙәнендә.
Ауыл тарихы
Ишбирҙе Ишкинин (Ишемғолов), хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1-се Башҡорт полкы составында һуғышып, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән наградланған. Һуғыштан һуң Ырымбур сик һыҙығын һаҡлау буйынса хеҙмәт үтә. Һуңыраҡ ул үҙенең туғандары менән Гөбөрлө йылғаһы буйында яңы Ишбирҙе ауылына нигеҙ һала. Был Ырымбур губернаторы В. А. Перовскийҙың 1854 йылғы 5864-се бойороғо нигеҙендә башҡарыла.
Зуль
Зуль (Suhl) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 39163 кеше йәшәй. Майҙаны — 102,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 429–978 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98527–98529 һәм автомобиль коды — SHL.
Ғәлекәй
Ауыл тарихы
Бер нисә йылдан губернаторҙың 5964-се бойороғо буйынса 1857 йылдың майында Аҡъюл ауылынан Ғәлекәй Тимербай улы Яратҡолов етәкселегендә 237 кешенән торған 21 ихата күсерелә. Улар Аҡъюл ауылынан өҫтәрәк Урман Йылайыры йылғаһы үҙәнендә Ғәлекәй ауылына нигеҙ һалған. Бөгөн был ауыл юҡ.
Икмәк (шиғыр)
Икмәк — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1917 йылда яҙылған.
Мәжит Ғафуриҙың Октябрь инҡилабы осорондағы ижады
Мәжит Ғафури ил һәм ябай хеҙмәт халҡы өҫтөнә килгән тарихи-ижтимағи афәтте — һуғышты аңлау юлында ҡапма-ҡаршылыҡлы ҡараштар аша шаҡтай үҫеү юлын үтә. Февраль инҡилабынан Октябрь инҡилабына тиклемге аралыҡта шағир «Бөтһөн һуғыш», «Икмәк! Икмәк!» сәйәси көн ҡаҙағына тап килгән шиғырҙар яҙҙы.
«Икмәк» шиғыры
«Икмәк» шиғыры башта «Ирек» гәзитенең 1917 йылдың 8 майында баҫыла. Шул уҡ йылда ул Өфөлә донъя күргән «Ҡыҙыл байраҡ» йыйынтығына, 1922 йылда Ҡазан баҫмаһына алына. 1950 йылда, ҡайһы бер һүҙҙәре үҙгәртелеп, 6 томлыҡ һайланма әҫәрҙәренең 1-се томында баҫыла.
''«Икмәк!.. Икмәк!» — тип, урамдарға атылған кемдәр ул?'' Ас тороп, йөҙҙәре һарғайған вә һул(ы)ған кемдәр ул?..
Бер һыныҡ икмәкте телдәрҙә һаман тәсбих итеп: ''«Икмәк!.. Икмәк!» — тип, урамда ҡысҡырған кемдәр ул?..''
Ольховский Ключ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Икмәк (шиғыр)
«Икмәк» шиғыры
''Ниндәй тәьҫирле тауыштар!.. Саф йөрәктәрҙе өҙә,'' Был рәүешле ҡысҡырырға мәжбүр булған кемдәр ул?..
Ольховский Ключ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Икмәк (шиғыр)
«Икмәк» шиғыры
Ас балаларын илатып, өйҙәрендә ҡалдырып, Он көтөп көндәр буйына бында торған кемдәр ул?
Тол ҡатындар, ас етемдәрҙең ауазы — тауышы ул, Бер туйырға әрнешеп, эҙләй улар бер изге юл.
Һурылып байҙар тарафынан уларҙың ҡандары, Саҡ тороп ҡалған уларҙың тәндәрендә йәндәре.
Көс менән донъя көтөүселәр, — шулар «икмәк!» тиҙәр, Эш менән бар донъяны мәсғүт итеүсе эшселәр.
Төп фекере һәм художество алымдары
Ике инҡилап — Февраль һәм Октябрь революциялары — араһындағы ҡатмарлы осорҙа гражданлыҡ шиғриәтен үҫтереүҙә Ғафури күп көс һалды, үҙенсәлекле ижади батырлыҡ күрһәтте. «Саф йөрәктәр» «ас торалар» «йөҙҙәре һарғайған» уларҙың тигән тасуирлау алымдары ярҙамында ижтимағи-социаль хәлдең ни тиклем дә ҡатмарлы булыуын асты. Нығытылған һүҙбәйләнештәр аша («байҙар тарафынан ҡандары һурылыусы», «тәндәрендә йәндәре саҡ тороп ҡалған») ҡылыҡһырлаған хеҙмәтсән халыҡ «бер туйырға әрнешеп» көн итә. «Бер һыныҡ икмәккә» зар кеше төп ризыҡҡа тәсбих әйтә, уны күккә күтәреп данлай. Был шиғыр хәҙерге замандың туҡ кешеһен дә уйландырырлыҡ актуаль теманы еткерә, икмәк ҡәҙерен белергә өйрәтә.
«Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Шиғри флешмобта күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.
Мотыль-Кы (Каныль-Кы ҡушылдығы)
Мотыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каныль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болгарияның административ бүленеше
Административ яҡтан Болгария  28 өлкәгә (област област), өлкәләр бөтәһе 264 общинаға (община община) бүленә. Общиналарға кметтар идара итә. Өлкәләрҙә үҙәк дәүләт идаралығын «өлкә идарасылары» тормошҡа ашыра, уларҙы Министрҙар советы тәғәйенләй. Европа берләшмәһенең № 1059/2003 регламентына ярашлы, Болгария территорияһы беренсе кимәлдәге бер һәм икенсе кимәлдәге алты төбәккә бүленә. Улар административ-территориаль берәмек түгел, ә илдең статистика зонаһы ғына булып тора.
Урындағы үҙидаралыҡ
Общиналар урындағы үҙидаралыҡ тормошҡа ашырылған төп административ-территориаль берәмектәр булып тора.
Һәр общинаға кмет идара итә, ул община граждандары тарафынан тура, тиң һәм йәшерен тауыш биреү юлы менән  4 йылға бер һайлана. Үҙәк власть етәкселәре булған президенттан, премьер-министрҙан айырмалы, кмет өсөн вазифала булыу буйынса мөҙҙәт сикләүе юҡ. Мәҫәлән, 2007 йылда Божуркала урындағы һайлауға Хрюстен Әхмәтов унынсы тапҡыр еңеп сыға, шул мәлгә ул кмет вазифаһын 36-сы йыл рәттән биләгән була.
Урындағы үҙидаралыҡ органдары «община советтары» (Общински съветиОбщински съвети) тип атала. Община советтарының ағзалары  «община вәкилдәре» (общински представители общински представители) тип йөрөтөлә. Улар урындағы һайлауҙа бюллетендә кметлыҡҡа кандидат артынан яҙыла һәм һайлау һөҙөмтәләренә тура нисбәттә совет составына индерелә. Община советы кметҡа общинаға идара итеүҙә ярҙамлаша (уларҙың күпселеге ғәҙәттә кмет ингән партияға йә коалицияға ҡарай) һәм уның эш-ғәмәлдәренә контроллек итә. Община вәкилдәре советтың һәр ултырышынан һуң эш хаҡы ала, ләкин был гонорарҙар бер ваҡытта ла тиерлек уларҙың төп килеме түгел. Ваҡ общиналарҙа ерле интеллигенция вәкилдәре — юристар, табиптар, эшҡыуарҙар — община вәкиле итеп һайлана. Община ҙурыраҡ булған һайын, уның советында эре бизнес вәкилдәре һәм профессиональ сәйәсмәндәр күберәк.
500-гә тиклем кешеле общиналар  иң яҡын  округ ҡалаһының кметы ҡала өсөн тауыш бирә, һуңынан уға ҡаланан кмет наместнигы тәғәйенләнә.
Өлкә хакимиәте
Болгария территорияһы 28 өлкәгә бүленә, уларҙың һәр береһенә тиҫтәләгән община инә.
Өлкәләр үҙәк дәүләт идаралығы башҡарылған төп административ-территориаль берәмек булып тора. Өлкәләргә өлкә идарасылары  (Областен управител) етәкселек итә, уларҙы Министрҙар советы тәғәйенләй.
Полиция, һаулыҡ һаҡлау, экологик күҙәтеү кеүек һәр төбәк хеҙмәтендә  министрға тиклем үҙ субординацияһы бар. Өлкә идарасылары төрлө үҙәк дәүләт хеҙмәттәренең урындағы кимәлдәге эшмәкәрлеген көйләүгә етәкселек итә.
Общиналарҙың һәм өлкәләрҙең атамалары уларҙың административ үҙәктәренең атамаларына тап килә. София ҡалаһы София өлкәһенең дә, София ҡала өлкәһенең дә административ үҙәге булып тора.
Болгарияның төбәктәре
Болгарияның төбәктәре —  Европа берләшмәһенең 1059/2003-сө регламентына ярашлы ойошторолған территориаль берәмектәр. Төбәктәр, Европа берләшмәһендә ҡулланылған территориаль берәмектәрҙең дөйөм классификацияһына ярашлы, төбәктең үҫешен планлаштырыу, программалаштырыу, идара итеү, ресурстар менән тәьмин итеү, күҙәтеү һәм баһалау статистикаһын алып барыу маҡсатында булдырыла. Был төбәктәр административ-территориаль берәмек түгел, ә илдең статистик зонаһы ғына булып тора. Болгария территорияһы беренсе кимәлдәге ике төбәккә һәм икенсе кимәлдәге алты төбәккә бүленә:
1987—1998 йылдарҙағы өлкәләр
1987 йылдың авгусынан 1998 йылдың аҙағына тиклем Болгария 8 өлкәгә һәм ҡалаға бүленә:
Тархан (Шаран районы)
Тархан (Тархан) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше. Почта индексы — 452630, ОКАТО коды — 80258885003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алтынчекич Леман
Леман Бозкурт Алтынчекич (төр. Leman Bozkurt Altınçekiç ; 19322001) Төркиә хәрби-һауа көстәрендә һәм НАТО-ла беренсе аккредитацияланған ҡатын-ҡыҙ осоусы-истребитель.
Биографияһы
Леман Бозкурт 1932 йылда Карс провинцияһы Һарыҡамышта әзербайжан ҡарапапаховтар этнографик төркөмөнән төрки сығышлы ғаиләлә тыуған. Истанбулда ҡыҙҙар өсөн урта мәктәпте тамамлағас, пилот планер сифатында әҙерлек алыу өсөн Иҫкешәһәр провинцияһының Иненю-ильче районында Төркиә авиация ассоциацияһының Инёню уҡыу үҙәгенә юллана.
1959 йылда Леман Бозкурт Иҫкешәһәрҙан коллегаһы Таһир Алтынчекичҡа кейәүгә сыға.
2001 йылдың 4 майында Измирҙа вафат була һәм Ҡарабағлар зыяратында ерләнә.
Хәрби хеҙмәте
1954 йылда Төркиәнең хәрби-һауа көстәре ҡатын-ҡыҙҙарҙы эшкә алырға ҡарар иткәс, Леман Төркиәнең хәрби-һауа көстәренә мөрәжәғәт итә. Ул Измирҙа хәрби мәктәптең иң беренсе ҡатын-ҡыҙ уҡыусыһы була. 1955 йылдан 1957 йылға тиклем пропеллер самолетында уҡый. Бер интервьюһында Леман Алтынчекич мәктәптә тәүге көндәрҙә уҡыусы ҡыҙҙар өсөн пансионаттың бөтөнләй булмауын һәм офицерҙың ғаилә йортонда ҡунаҡ сифатында ҡалырға тейеш булыуын әйтә.
Материалдар өйрәнеү
Материалдар өйрәнеү (от материал һәм «өйрәнеү» (ведать) — ҡайһы бер факторҙарға бәйле шыйыҡ һәм ҡаты хәлдәге материалдарҙың үҙенсәлектәренең үҙгәреүен өйрәнеүсе төрлө фән тармаҡтарына бәйләнгән фән. Был фән матдәнең төҙөлөшөн (структураһын), был матдәләрҙең электрон, термик, химик, магнит, оптик үҙенсәлектәрен  өйрәнә. Материалдар өйрәнеүҙе физика һәм химияның  материалдар үҙенсәлеген өйрәнеүсе бүлеге тип атарға була. Бынан тыш был фән материалдар төҙөлөшөн өйрәнергә мөмкинлек биреүсе күп кенә ысулдар ҡуллана.  Сәнәғәттә фән менән ныҡ бәйләнешле изделиелар әҙерләгәндә, бигерәк тә микро- һәм нано ҙурлыҡтағы объекттарҙы эшләгәндә, материалдарҙың характеристикаһын, сифат үҙенсәлектәрен һәм төҙөлөшөн яҡшы белеү кәрәк. Ошо мәсьәләләрҙе сисеү — материалдар өйрәнеү өлкәһенә ҡарай.
Алтынчекич Леман
Хәрби хеҙмәте
1957 йылдың 30 авгусында Леман хәрби осоусыға уҡыуын тамамлай. Һуңыраҡ мәктәпкә башҡа биш уҡыусы ҡыҙ ҡабул ителһә лә, ул Иҫкешәһәр хәрби базаһында авиация часына ҡушылған берҙән-бер уҡыусы ҡатын-ҡыҙ була. Ул унда реактив самолет пилоты сифатында уҡый һәм 1958 йылдың 22 ноябрендә кесе лейтенант званиеһы ала.
Материалдар өйрәнеү
Материалдарҙың төҙөлөшөн һәм сифат үҙенсәлектәрен белеү бөтөнләй яңы продукт һәм хатта яңы сәнәғәт өлкәләрен булдырыуға килтерә. Классик өлкәләр ҙә материалдарҙы өйрәнеүсе ғалимдар эшләгән асыштарҙы яңылыҡ индереү, сисеп булмаған мәсьәләләрҙе сисеү, продукция ассортиментын киңәйтеү, хәүфһеҙлек арттырыу һәм производствоның үҙҡиммәтен арзанайтыу өсөн киң ҡуллана. Бындай яңылыҡтар ҡойоу, ҡорос прокаты, иретеп йәбештереү (сварка), кристалдар үҫтереү, йоҡа пленкалар әҙерләү, быяланы  мейестә ҡыҙҙырыу, ҡабартыу  процестары өсөн ҡулланылған.
Алтынчекич Леман
Хәрби хеҙмәте
1967 йылға тиклем Леман F-84 Thunderjet һәм Lockheed T-33 республика самолеттарында оса. Һуңыраҡ штабта хеҙмәт итә һәм авиацияның өлкән полковнигы булараҡ хаҡлы ялға сыға.
Материалдар өйрәнеү
Материалдар өйрәнеүҙә ҡулланылған ысулдар: металлографик анализ, электрон микроскопия, сканирлаусы зондлы микроскопия, рентгеноструктур анализ, механик үҙенсәлектәр, калориметрия, ядро магнит резонансы, ширография, термография.
Байыҡ сәсән
Байыҡ Айҙар (1 декабрь 1710 йыл — 10 октябрь 1814 йыл) — сәсән, шағир-импровизатор, башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүсе.
Биографияһы
Байыҡ сәсән Златоуст өйәҙенең Мырҙалар волосындағы Мәхмүт ауылында 1710 йылдар тирәһендә тыуған. 1812 йылда башҡорт халҡын француз яуына ҡаршы саҡырған өндәмәһендә: «Йөҙ йыл буйын уйлаған» — тигән юлдары ла юҡтан тыумаған. Ул XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдарының, Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышының һәм 1812 йылғы Ватан һуғышы осоро ваҡиғаларының шаһиты булған.
Байыҡ Салауаттың атаһы Юлай, уның атаһы Аҙналы менән Әй буйын биләгән Байназар тархандың улы булған. Байназар тархандың биш улы: өлкәне Байыҡ, икенсеһе Танып, өсөнсөһө Тайып, дүртенсеһе Ҡайып, бишенсеһе Танһыҡ булған.
Үҙе сәсән булып, Байыҡ атаһынан йәшләй айырылған, ил гиҙгән. Үҙ алдына көн иткән Тайыбы Аҙналы тархандың ҡыҙын урлаған да был диярҙа тормаған, ҡаҙаҡ араһына тайған. Танып менән Ҡайыбы бер яуҙа ғәйеп булған. Байназар төпсөк улы Танһыҡ менән көн күргән.
«Урал» йыры авторы
Байыҡ Айҙарҙың башҡорт халҡының гимнына әүерелгән «Урал» йырын сығарыуы уны башҡа сәсәндәрҙән айырып тора һәмтағы ла данлыраҡ итә. — тип яҙа үҙенең «Сәсән аманаты» китабында Мөхәмәтша Буранғолов. Мәхмүт сәсән булған ерендә «Урал» йырын йырлар алдынан, уны Байыҡ сәсән сығарғанлығы хаҡында мәғлүмәт биреп башҡарған.
Апас (Краснокама районы)
Апас (Апасево) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 111 кеше. Почта индексы — 452933, ОКАТО коды — 80237820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яуын (Ҡыйғы районы)
Яуын (Ягуново) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Ибрай ауыл Советы составында. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 176 кеше. Почта индексы — 452503, ОКАТО коды — 80236830005.
Географик урыны
Яуын ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡҡа 29 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 72 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Яуын ауылына XVIII быуаттың уртаһында Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Шулай уҡ Сыуаш (Чувашево) тип тә билдәләнгән. Атамаһы Тырнаҡлы улусы старшинаһы Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Яуын Сыуашевтың бер аҙ боҙолоп яҙылған исеменән алынған.
Яуындың улы Фәйзулла Яуынов 1816 йылда 51 йәштә булған, Фәйзулланың улы — Ейәнгилде (Жейәнгилде).
1795 йылда 9 йортта 37 кеше йәшәгән (9 ғына йорт булыуы ауылға яңы нигеҙ һалынғанын раҫлай.
1816 йылда — 15 йортта 77 кеше, 1834 йылда — 27 хужалыҡта 148 кеше, 1859 йылда 20 йортта 163 кеше йәшәгән.