cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Деймос
Деймос әҙәбиәттә
Владимир Михайловтың «Особая необходимость» повесында (1963), совет космонавтары Деймостың сит планета кешеләренең звездолеты булыуын белеп ҡала. Серҙәренең бер өлөшөн белгәндән һуң экспедицияла ҡатнашыусылар звездолет бортына беркетелгән планета-ара йыһан карабын Ергә ҡайтыу өсөн файҙаланырға ҡарар итә.
Станислав Лемдың «Звездные дневники Ийона Тихого», «Путешествия двадцатом» китаптарында XXVII быуат сәйәхәтселәре осраҡлы рәүештә Джонатан Свифтҡа Фобос һәм Деймостың орбиталары элементтары тураһында бер аҙ һөйләйҙәр. Был юлдаштарҙың барлығын яҙыусы нәҡ шулай белеп ҡалған, тип раҫлай әҫәр геройы.
Йыһан серияһынан «Экспансия» фильмында Марсиан Республикаһы конгресы флотының радар станцияһы Деймоста урынлашҡан була. Ер менән Марс араһында килеп тыуған конфликт ваҡытында көс күрһәтеү өсөн ядро шартлатыуҙары һөҙөмтәһендә Деймос юҡҡа сығарыла.
Илнур
Илнур — башҡорт һәм татар халҡында киң таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Илнур исеме башҡорт теленә ғәрәп теле аша килгән — неологизм, башҡортса, ғәрәпсә — ил нуры тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Лоҡманов Илнур Флүр улы (7 май 1983 йыл) — драма артисы, йырсы, 1996 йылдан Мостай Кәрим исемендәге йәштәр театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018)
Әбдрәшитов Илнур Риза улы — Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры директоры.
Рамазанов Илнур (1994 йылдың 10 ноябре, Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Илкәнәй ауылы) — тележурналист, йырсы. «Яҙғы тамсы» Республика конкурсында 1 урын, «Ирәндек моңдары-2004» төбәк-ара конкурстарында ҡатнаша. 2014 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында үткән «Европаға тәҙрә» Халыҡ-ара конкурсы дипломанты. «Йәшлек-шоу» эстрада фестивалендә «Йыл асышы» номинацияһы еңеүсеһе (2015). «Юлдаш» радиоһы продюсерҙары менән контракт төҙөй. Илнур башҡарған йырҙар милли хит–парадтың алдынғы урындарын биләне. 2016 йыл — «Йыл йырсыһы» номинацияһы еңеүсеһе. 2017 йыл — «Алтын» премияһында «Иң яҡшы башҡарыусы» номинацияһы еңеүсеһе. 2018 йылдың 17 ноябре — «Иҙел» фестиваль-конкурсының «Башҡорт эстрада йыры» номинацияһында 1-се дәрәжә лауреаты. 2018 йыл — «Бер миҙгел» тип аталған тәүге клибы донъя күрә. Башҡортостандың БСТ, «Ҡурай», «Туған тел» каналдары һәм Татарстан, Ҡаҙағстан Республикалары тамашасылары уның йырҙарын яратып тыңлай.
Шәйҙуллин Илнур — Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһындағы Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусын тамамлаусы, универсаль алыш буйынса Рәсәй Беренселеге бронза призёры (2005).
Әхмәтшин Илнур — Белорет ҡалаһы егете, Гала-концертта тарихи башҡорт йыры «Артылыш»ты («Перевал») башҡарып, «Юлдаш йыры — 2020» республика конкурсы лауреаты булды.
Волынь өлкәһе
Волынь өлкәһе (Волинська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Луцк ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
16 район:
4 ҡала округы:
Ключ (Ниәт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
Шорт
Шорт (short-selling — ҡыҫҡа һатыу, етешһеҙлек менән һатыу, ҡыҫҡа позиция, түбәнеүғә уйын, РЕПО махсус килешеүе) — һатыусының булмаған ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу (йәки аҡса, тауар).
Ключ (Ниәт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006695
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200669
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Середа (Ужень ҡушылдығы)
Середа  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ужень йылғаһының уң ярына тамағынан 15,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хольцзусра
Хольцзусра (Holzsußra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 276 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
Хәйҙәрабад
Хәйҙәраба́д, шулай уҡ Хәйҙерәбад йәки Хәйҙрәбад (హైదరాబాదు, حیدر آباد, Hyderabad) — көньяҡ Һиндостан ҡалаһы. Телангана штатының административ үҙәге. 2014 йылдың 2 июненән 10 йыл тирәһе Андхра-Прадеш штатының баш ҡалаһы булып ҡала. . йылғаһы буйында урынлашҡан. Халҡының иҫәбе 3,69 млн кеше. (2001 йыл; агломерацияла — яҡынса 6 млн.кеше), халыҡтың тығыҙлығы бер квадрат километрға 16 990 кеше, майҙаны 650 км².
Тарихы
Ҡалаға XVI—XVII быуаттар дәүерендә Голконданың баш ҡалаһы булараҡ нигеҙ һалынған. 1724—1956 йылдарҙа Хәйҙәрабад Хәйҙәрабад (кенәзлеге) баш ҡалаһы һәм Хәйҙәрабад низамы резиденцияһы була. 1956 йылда Андхра-Прадеш штатының баш ҡалаһы һанала. Ҡала Бөйөк Моголдар империяһы хаҡимдары тарафынан төҙөлә. Уларҙан бик күп матур һарайҙар, мәсеттәр, кәшәнәләр, тораҡ йорттар ҡала. Хәйҙәрабад Һиндостандың башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда күпкә йәш ҡала. Уға бынан 400 йыл элек Кутб Шахтар династияһының бишенсе мосолман солтаны Мөхамәт Кули Кутб-шах нигеҙ һала. Ҡала хаҡ халиф Али ибн Абу Талибтың исемен йөрөтә. Хәйҙәрабадты икенсе төрлө «Ынйы ҡала» тип тә йөрөтәләр, сөнки ул инде бер нисә йыл төрлө төрҙәге ынйы һатып алыу урыны булып һанала.
Климаты
Ҡаланың климаты саванналарҙың тропик климатына оҡшаған. Йыш яуым-төшөм осоро июндән сентябргә тиклем була. Хәйҙәрабадтағы максималь температура 1966 йылдың 2 июнендә 45,5°С. тип билдәләнгән. 1946 йылдың 8 ғинуарында иң түбән температура 8°С булған. Бер тәүлек эсендә иң күп яуған яуым-төшөм кимәле 2000 йылдың 24 авгусында теркәлгән һәм 241,5 мм тәшкил иткән.
Иҡтисады
Хәйҙәрабад — Һиндостан сәнәғәте һәм сауҙаһының мөһим үҙәктәренең береһе. Еңел (туҡыу һәм күн), аҙыҡ-түлек, быяла, ҡағыҙ, тәмәке һәм фармацевтика сәнәғәте, машиналар төҙөү (башлыса тимер юлы, станоктар төҙөү һәм ауыр электр ҡорамалдары етештереү), һөнәрселек үҫешкән. Хәйҙәрабад компьютер индустрияһы үҙәге лә булып тора. Ул Бангалор менән юғары технологиялар баш ҡалаһы исеме өсөн ярыша. Ҡала шулай уҡ, Һиндостандың оборона сәнәғәте комплексының фәнни-тикшеренеүҙәр һәм конструкторҙар ойоштороу үҙәге лә. Бында National Mineral Development Corporation, State Bank of Hyderabad һәм LifeSpring Hospitals компаниялары эшләй.
Математик константа
Математик константа йәки математик даими һан  — ҡиммәте үҙгәрмәй торған дәүмәл; шуның менән ул үҙгәреүсәнгә ҡапма-ҡаршы. Физик константанан айырмалы рәүештә, математик константа ниндәй ҙә булһа физик үлсәмдәргә бәйһеҙ рәүештә билдәләнә.
Хәйҙәрабад
Транспорты
Раджив Ганди исемендәге халыҡ-ара Хәйҙәрабад аэропорты ҡала үҙәгенән 22 саҡрым алыҫлыҡта, Шамшабад биҫтәһендә урынлашҡан. Был илдең иң оҙон осоу-ултыртыу һыҙаты булған, иң тығыҙ аэропорты һанала. Бынан тыш, Skytrax компанияһы хеҙмәтләндереү сифаты буйынса Хәйҙәрабад аэропортын Сеул, Сингапур, Гонконг һәм Пекиндан һуң, донъялағы бишенсе иң яҡшы аэропорт тип билдәләй. Аэропорттан Бангалор, Ченнаи, Дели, Әхмәдәбад, Мумбаи, Пуна, Дубай, Әбү-Дәби, Калькутта, Джайпур, Лакнау, Коччи, Маскат, Сингапур, Варанаси, Бангкок һәм башҡа ҡалаларға рейстар яһала. Ул ҡала менән өс төп транспорт артерияһы менән тоташҡан. Хәйҙәрабад тәүге тапҡыр тимер юлы менән 1870 йылда тоташа. Ҡаланың иң эре станцияһы Секундарабад. Бында Һиндостан тимер юлдарының көньяҡ-үҙәк зонаһының штаб-фатиры урынлашҡан. Бынан тыш, ҡала сигендә Хәйҙәрабад-Декан, Качигуда һәм Бегумпет кеүек башҡа эре станциялар ҙа бар. Метрополитен төҙөлөшө алып барыла. Уның 3 линия һәм 71 саҡрым юл ингән тәүге фазаһын 2017 йылда асыу планлаштырылған. Хәйҙәрабад аша NH-7, NH-9 и NH-202 милли автоюлдары уҙа. Төп йәмәғәт транспорты булып автобустар тора, улар Хәйҙәрабадтың айырым өлөштәрен ҡала менән бәйләй.
Математик константа
Ҡайһы бер һайланма константалар
Ҡулланылған ҡыҫҡартыуҙар: И — иррациональ һан, А — алгебраик һан, Т — трансцендент һан, ? — билдәһеҙ; мат — ғәҙәти математика, ТЧ — һандар теорияһы, ТХ — хаос теорияһы, комб — комбинаторика, АИТ — мәғлүмәттең алгоритмик теорияһы.
Хәйҙәрабад
Архитектураһы
Башҡа иҫтәлекле урындар:
Парк һәм музейҙар
Ошо иҫәптәге бер нисә музей: Ҡалала бик күп парктар бар:
Мәғариф
Бында 11 университет бар: 3 үҙәк университет, «Deemed University» класындағы 2 университет, 6 штат университеты. . Ғосманс университеты флагман булып һанала. Ул илдә боронғо ете юғары уҡыу йорто ингән исемлектә тора һәм үҙ эсенән 10 факультетты, 52 кафедраны, 500 колледж һәм кампусты ала; белгес дипломынан алып, постдокторантураға тиклем бөтә кимәлдәге һәм дәрәжәләге белемде лә бирә. . 26 эре институт бар.
Михайловский (музей-ҡурсаулыҡ)
«Михайловский» — шағир Александр Сергеевич Пушкиндың Рәсәй Федерацияһы Псков өлкәһе Пушкиногорский районындағы ғәмәлдәге музей-ҡурсаулығы. Ул Рәсәй федерацияһы тарафынан 1922 йылда ойошторолған, федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тулы исеме — «А. С. Пушкиндың „Михайловский“ Дәүләт мемориаль тарихи-әҙәби һәм тәбиғи-ландшафтлы музей-ҡурсаулығы».
Музей-ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны — 9 713 гектар.
А. С. Пушкин Михайловскийҙа
Беренсе тапҡыр йәш шағир бында 1817 йылдың йәйендә булған.
Пушкин Михайловскийға 1819 йылда икенсе тапҡыр килә.
1824 йылда Мәскәү полицияһы Пушкиндың «атеистик тәғлимәт» менән ҡыҙыҡһыныуы тураһындағы хатын асып уҡый. Шуның арҡаһында шағир шул уҡ йылдың 8 июлендә отставкаға сығарыла һәм әсәһе Надежда Осиповнаның имениеһына һөргөнгә ебәрелә, ул бында 1824 йылдың авгусынан 1826 йылдың сентябре бөткәнсе була— был шағирҙың Михайловскийҙағы иң оҙаҡ йәшәгән осоро. А. С. Пушкин Михайловскийҙа бөтәһе йөҙгә яҡын шағирҙарын яҙған.
1835 йылда шағир тағы ла Михайловскийға килә һәм бында үҙенең киң билдәле «Вновь я посетил (Мин яңынан килдем)» шиғырын яҙа. 1836 йылдың яҙында ҡаты ауырыуҙан әсәһе Надежда Осиповна вафат булғандан һуң шағир усадьбаның хужаһы булып ҡала.
1837 йылдың 6 февралендә Святогорский монастырында А. С. Пушкин ерләнә. Усадьба уның балалары милкенә күсә.
Музейҙың тарихы
1899 йылда А. С. Пушкиндың тыуыуына йөҙ йыллығында Михайловский шағирҙың вариҫтарынан дәүләт милке итеп һатып алына.
17 март 1922 йылда, Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары нигеҙендә, Михайловский, Тригорский усадьбалары һәм А. С. Пушкиндың Святогорский монастыры ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә.
1936 йылда музей-ҡурсаулыҡ составына Воронич, Савкина Горка, Петровский усадьбаһы һәм бөтә Святогорский монастыры индерелә. 1937 йыл (А.С. Пушкиндың үлеүенә йөҙ йыл тулғанда) Михайловскийҙа шағирҙың йорт-музейы тергеҙелә.
1995 йылда Рәсәй президенты Б. Н. Ельцин Указы буйынса А. С. Пушкин «Михайловский» музей-ҡурсаулығы Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының айырыуса ҡиммәтле мәҙни-мираҫ ҡомартҡыһы йыйынтығына индерелә.
Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте бойороғо (2013 йылда № 714-р) буйынса 2013 йылдың 30 апреленә А. С. Пушкиндың «Михайловский» Дәүләт музей-ҡурсаулығы статусын ала.
Седеяга
Седеяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыбная йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чулаксай
Чулаксай — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Синташты йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Апшерон милли паркы
Апшерон милли паркы (Abşeron Milli Parkı) — Баҡы ҡалаһының Азизбек районында Апшерон дәүләт заказнигы базаһында 2005 йылда төҙөлә. Парктың дөйөм майҙаны 783 гектар тәшкил итә (7.83км²).
Төҙөлөү маҡсаты
Ошо территорияла тереклек иткән йәйрәндәрҙе, каспий тюлендәрен һәм һыуҙа йөҙөүсе ҡоштарҙы һаҡлау өсөн төҙөлә.
Оло Берёзовка (Нелымы ҡушылдығы)
Оло Берёзовка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нелым йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нуриман (исем)
Нуриман башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарында ҡушылған ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы (13 апрель 1939 йыл) — нефтсе. 1970—2002 йылдарҙа Өфө быраулау эштәре идаралығының быраулау мастеры һәм комплектлаусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1986) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), 2‑се (1985) һәм 3‑сө (1976) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры.
Фамилияла
Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы (2 май 1893 йыл — 11 август 1918 йыл) — Башҡортостандағы инҡилаб хәрәкәте етәкселәренең береһе, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.
Район, ауылдар
Нуриман районы (Нуримановский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Ҡариҙел йылғаһының һул яры буйлап түбәнге ағымында урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылдың авгусында Иҫке Күл районы итеп ойошторолған, 1933 йылда хәҙерге исеме бирелә. Район үҙәге — Ҡыҙылъяр ауылы, Өфөнән — 100 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Иглиндән 40 км алыҫлыҡта ята.
Таратынов Александр Михайлович
Таратынов Александр Михайлович (13 июнь 1956 йыл) — Мәскәүҙә һәм Голландияла йәшәп ижад иткән скульптор. Рәсәй Сәнғәт академияһының (Скульптура бүлексәһе) мөхбир ағзаһы (1997). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2005), Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара монументаль сәнғәт конкурстары лауреаты.
Биографияһы
Александр Михайлович Таратынов 1956 йылдың 13 июнендә Мәскәү өлкәһендә рәссам ғаиләһендә донъяға килгән. Рәссам һөнәренә 1967-1974 й.й. — «Мәскәү урта художество мәктәбе»ндә (МСХШ); 1975-1981 й.й. — В.И.Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт һынлы сәнғәт институтының скульптура бүлегендә уҡыған (профессор Л.Е.Кербель оҫтаханаһы).
1981 йылдан — СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
1986 йылдан — Мәскәүҙә М.Б.Греков ис. студияла эшләй. Рәсәй Һынлы сәнғәттәр академияһың миҙалдары һәм дипломдары менән бүләкләнгән.
Бик күп әҫәрҙәре араһында - "Төньяҡ амурҙары" һәйкәле (Нидерланд). Был һәйкәл Вейсен ҡалаһында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡаланы француздарҙан азат иткән  башҡорт һуғышсыларына  бағышлап ҡуйылған.
Панов Александр Константинович
Панов Александр Константинович  (1 май 1940 йыл — 28 ғинуар 2015 йыл) — инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990).
Биографияһы
Александр Константинович Панов 1940 йыл 1 майында Ырымбур өлкәһенең Соль-Илецк районының Григорьевка утарында тыуа.
1967 йылда Ҡазан химия-технология институтын тамамлай.
Эш урындары: 1958 йылдан — «Башкируголь» комбинатының Күмертау күмер разрезы мастеры, «Кумертаустрой» тресы хеҙмәткәре (1962—1963); Стәрлетамаҡ «Авангард» заводының механигы, цех начальнигы (1967—1970), махсус конструкторлыҡ-техник бюроһы лабораторияһы начальнигы (1973—1975); 1975 йылдан Өфө нефть институтының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, 1988—2004 йылдарҙа кафедра мөдире. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Стәрлетамаҡ филиалының ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире (Стәрлетамаҡ ҡалаһы).
Александр Константинович Пановтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: химик технологиялар һәм аппараттар. Уның тарафынан технология аппараттарының юғары һөҙөмтәле конструкциялары һәм уларҙы хисаплау, моделдәрен эшләү ысулдары, полимерҙарҙың экструзияһын интенсивлаштырыу ҡорамалдары уйлап сығарылған.
Панов 2 фән докторы һәм 19 фән кандидаты әҙерләгән.
2015 йылдың 28 ғинуарында Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.
Хеҙмәттәре
Панов Александр Константинович — 360 ғилми-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, уйлап сығарыуҙарға 37 авторлыҡ танытмаһы һәм патент авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Өфө дәүләт нефть техник университетының көмөш билдәһе (2003).
Бычков Владимир Николаевич
Бычков Владимир Николаевич (25 декабрь 1961 йыл) — спортсы, тренер. 2008 йылдан Өфөләге 28-се коррекцион интернат-мәктәптең уҡытыусы-тренеры. 1992—1999 йылдарҙа еңел атлетика буйынса РСФСР (1979—1991) һәм Рәсәй (1992—1999) йыйылма командалары ағзаһы. 1996 йылғы Паралимпия уйындарында ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2003).
Середница
Середница — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворожба йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вотцара
Вотцара — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Индоманка йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Косово албандары
Тарихы
Албандарҙың Косовола йәшәгәне урта быуаттарҙан телгә алына башлай. Косово этник оҡшашлыҡ ваҡытында юҡ. башҡ. халҡы һәм Ғосман империяһы осоронда албандар һәм этник төркөмдәр араһында этник бүленеш булмай. Бының урынына социаль-һөнәри, социаль-иҡтисади һәм региональ бүленеш, ҡайһы саҡ дини нигеҙҙә айырымланыу  йәшәп килә: мосолман һәм нәсрани албандар араһында һыйышмаусанлыҡ осрай.
Лига Призрена
1878 йылда Берлинский конгресында албандар йәшәгән ҡайһы бер төбәктәрҙе Сербияға һәм Черногорияға бирергә ҡарар сығарыла. Башлыса косоварҙарҙан торған албандар Лига Призрена тигән төркөмгә туплана һәм был ҡарарға ҡаршы сыға. Сербия ғосманлылар албандарҙы уларға бирелгән ерҙәрҙән ҡыуышмай тип көнбайыш державаларға ялыу белдерә. Улары ғосманлыларға баҫым яһай, һәм 1881 йылда Ғосман ғәскәре албандарға ҡаршы хәрби ҡыҫым башлай. Өс йыл барған һуғыштан һуң албандар еүелә. Күп лидерҙар төрмәгә ябыла.
ХХ быуат башы
1912 йылда Балҡанда барған һуғыштар ваҡытында көнсығыш Косовоноң бер өлөшөн - Сербия Короллеге, ә  көнбайыш    Косовоны Черногория Короллеге баҫып ала.
1918-1929 йылдар косоварҙарҙы сербтар, хорваттар һәм словендар эҙәрлекләгән осор була. 1922 йылдың 26 апреленән Косовоны Серб Короллеге өскә: Косово, Рашия һәм Дзетатөбәгенә бүләләр.
1929 йылда Короллек Югославия Короллегенә әйләндерелә. Короллек 1941 йылдың апреленә тиклем йәшәп ҡала.
Төрлө баш күтәреүҙәрҙән, һуғыш осоро һынауҙарынан һуң Косово 1944 йылда Коминтерндың албан партизандары азат итә һәм Косово Югославия Демократик Республикаһының  Сербия провинцияһы өлөшө булып китә.
ХХ быуаттың икенсе яртыһы
Косово автономиялы районы 1946 йылда албандарҙы тынысландырыу өсөн партизандар етәксеһе Иосип Броз Тито етәкселегендә барлыҡҡа килә, әммә ғәмәлдә автономия ала алмай. Был Косовоның бөгөнгө сиктәрендә тәүге тапҡыр теркәлеүе була.
1963 йылда Югославия Югославия Федератив Социалистик Республикаһы тип, ә Сербия Сербия Республикаһытип атала башлағас, Косово автономиялы районы автономиялы край кимәленә үҫә.
1974 йылғы Конституцияла Косово Социалистик автономиялы крайы хөкүмәте киңерәк хоҡуҡтар ала. Албан теле рәсми рәүештә Косовоның ике эре тел төркөмөнә индерелә.
70-се йылдарҙа албан милли хәрәкәте Косовоның Федерация составындағы йәнә бер республикаһы тип танылыуына өлгәшә. Әммә бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш ХХ быуат аҙағында Косово өсөн ауыр һынауҙар, ҡан ҡойоштар килтерә.
ХХ1 быуат башы
2006 йылда Косово статусын билдәләү буйынса халыҡ-ара һөйләшеүҙәр башлана.
2007 йылдың июлендә резолюция проекты дүрт тапҡыр яңынан төҙәтеп яҙыла, сөнки Рәсәй, что не поддержит ни одну резолюцию, неприемлемую как для Белград өсөн дә, Приштина өсөн дә яраҡһыҙ булған осраҡта бер резолюцияны ла хупламаясағын белдерә.
Киригуа
Киригуа (Quiriguá)  — боронғо майяларҙың  ҡалаһы, хәҙер — Гватемаланың көньяҡ-көнсығышы Исабель департаментындағы ҡаҙыныуҙар урыны. Мотагуа йылғаһының үҙәнендә яҡынса 3 км²  майҙанда урынлашҡан, ҡаланың тантаналар үҙәге йылғаның төньяҡ яры буйында урынлашҡан.
Классик осорҙа (200—900 йй.) Киригуа сауҙа юлдары киҫешкән ерҙә урынлаша. Беренсе ауыл беҙҙең эраның II быуатында барлыҡҡа килә, акрополь төҙөлөшө яҡынса 550 йылда башлана. VI быуатта бында акрополь төҙөлә, VIII быуатта ҡала йылдам үҫешә, өҫтәүенә, күп һанлы биналар барлыҡҡа килә, архитектура һәм скульптураның декоратив стиленең Гондурастағы боронғо майя ҡалаһы Копанға яҡынлығы уларҙың тығыҙ бәйләнештә булыуы тураһында һөйләй. 738 йылда Копан өҫтөнән еңеүенә тиклем Киригуа уның бойондороҡло дәүләте була. Һуңынан ул үҙаллылыҡ яулай. Кауак Ски (723—784 йй.) идара итеүе ваҡытында үҫешкән  бойондороҡһоҙ дәүләттең баш ҡалаһы була. IX быуат уртаһында Киригуа бөлгөнлөккә төшә. Сәбәбе булып һуғыштар һәм төбәктә халыҡ тығыҙ ултырыу арҡаһында ресурстарҙың етешмәүе тора, һәм шулай уҡ ер тетрәүҙәр булыуы ихтимал.
Тарихы
Киригуа археология паркы Исабель департаментында Пуэрто-Барриос ҡалаһының төп шоссеһынан алыҫ түгел урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ Сьерра-де-лас-Минас һәм Монтана Эспириту-Санто ҡаялары араһында тора
Киригуа индеец-майяларҙың иң бәләкәй ауылдарының береһе, әммә үҙенең һырлы уникаль бағаналары арҡаһында иң билдәле ҡомартҡы һанала.
Киригуа комплексы  22 стеланан тора, улар майя цивилизацияһы ваҡыттарында ташта классик һырлау буйынса төҙөлгән иң яҡшы өлгө. Майяларҙың металдан хеҙмәт ҡоралдары булмай һәм берҙән-бер эш ҡоралы булып тимер ҡасау ҡулланыла, шуға ҡарамаҫтан улар шаҡтай оҫталыҡҡа һәм деталдәрҙә иҫ киткес теүәлеккә һәм нескәлеккә өлгәшә.
Киригуа донъя өсөн 1839 йылда Үҙәк һәм Көньяҡ Америкаға килеүсе Джон Стивенс һүрәтләүенән асыла.
1840 йылдарҙа Киригуаның емереклектәрен беренсе тапҡыр инглиз рәссамы Фредерик Казервуд, ә аҙаҡ инглиз ғалимы  А. П. Модсли һәм Американың Археология институты һәм Каргени институты экспедициялары өйрәнә.
Тасуирламаһы
1910 йылдан «Юнайтед Фрут Компани» Киригуаны емереклектәре менән участкаһын һатып ала, унда Американың Археология институты менән ҙур ҡаҙыныу эштәрен ойоштора. Ҡомартҡыны мародерҙерҙан һаҡлау өсөн байтаҡ саралар башлай. Киң күләмле тикшеренеүҙәр һәм объектты тергеҙеү 1975 йылда башлана. Был проект бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә һәм Пенсильвания Университеты, Милли география йәмғиәте һәм Гватемала хөкүмәте тарафынан спонсорлана.
Киригуа 1981 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Шарҙатма
Шарҙатма (Шардатма) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хольштедт
Хольштедт — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Ғәбит Арғынбаев
Ғәбит сәсән, Арғынбаев Ғәбит Бикмөхәмәт улы (1856—1921) — атаҡлы башҡорт сәсәне.
Биографияһы
Ғәбит Арғынбаев 1856 йылда хәҙерге Баймаҡ районы Иҙрис ауылында тыуған. Ул йырсы, ал бирмәҫ сәсән булып таныла. 1912 йылда Ырымбурҙа 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүгә 100 йыл тулыуға ҙур йыйын ойошторола. Ғәбит сәсән унда беренсе урынды ала. Шулай уҡ 1920 йылда Стәрлетамаҡтағы Башҡортостан хөкүмәте тарафынан ойошторолған бәйгелә алдынғылыҡты бирмәй. М. Буранғолов уны 1907 йылдан бирле белеп, аралашып йәшәй. Уның хәтирәләре буйынса Ғәбит сәсән унар битле эпостарҙы (225—250 юл самаһы) яттан һөйләгән, көлөр ерҙә көлөп, илар ерҙә илап, бик оҫта итеп башҡарыр булған. Ҡайһы саҡта туҡтап ҡалып бүленһә, яңынан башлар булған.
Ғәбит сәсәндән «Урал батыр», «Күсәкбей», «Иҙел менән Яйыҡ», «Ҡараһаҡал», «Юлай менән Салауат», «Байыҡ Айҙар сәсән» кеүек ҡобайырҙар, тиҫтәләгән йыр, риүәйәт, легендалар яҙып алынған.
Ижады
Сәсән хаҡында уны 1907 йылдан бирле күреп белгән Мөхәммәтша Буранғолов былай тип яҙа:
Ғәбит Арғынбаев йыйындарҙа — йырсы, әйтештәрҙә лә ал бирмәҫ сәсән булған. Мәҫәлән, ул 1912 йылда Ырымбурҙа 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүгә 100 йыл тулыуға арналған ҙур йыйында, 1920 йылда Стәрлетамаҡта Башҡортостан хөкүмәте тарафынан ойошторолған бәйгелә беренсе урындарҙы ала.
— тип хәтерләй уның хаҡында Мөхәммәтша Буранғолов.
Ғәбит сәсән Арғынбаевтан «Урал батыр», «Күсәкбей», «Иҙел менән Яйыҡ», «Ҡараһаҡал», «Юлай менән Салауат», «Байыҡ Айҙар сәсән» кеүек ҡобайырҙар, йөҙәрләгән йыр, риүәйәт, легендалар яҙып алынған.
Брест замогы (Белоруссия)
Брест замогы (бел. Берасцейскі замак ) — XVIII быуатҡа тиклем йәшәп килгән замок, Мухавец йылғаһының ике тармағы араһында урынлашҡан.
Шабай
Шабай (Шабаево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Почта индексы — 452960, ОКАТО коды — 80218813004.
Брест замогы (Белоруссия)
Тасуирламаһы
234 х 187 х 234 ҙурлыҡтағы Брест замогы бейек тупраҡ вал менән уратып алынған, унда бер-береһе менән ике яруслы  стена-ағас бура менән тоташтырылған бер таш һәм дүрт ағас башня урынлашҡан. Ҡала яғына ҡараған башняларҙың береһендә ҡапҡалар һәм сәғәт урынлашҡан. Сығанаҡтарҙа XIII быуат таш башня Мухавец янындағы мөйөш башня кеүек телгә алына.
Шабай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Брест замогы (Белоруссия)
Тасуирламаһы
1566 йылғы инвентарға ярашлы, замоктың цейхгаузында 12 пушка, бер мортира, 96 гаковница,     йөҙ кешегә хәрби кейем менән ҡоралдар, һөңгөләр, протазандар һәм башҡа хәрби кәрәк-әраҡтар булған. Шул уҡ инвентарға ярашлы, замокта ағас торбалар аша һыу килә торған ҙур тирмән ҡуласаһы, дары эшләү өсөн киле һәм буҫта баҫыу оҫтаханаһы булған
Үҙенең барлығы ваҡытында XVIII  быуатҡа тиклем, замок  бер нисә ҡамауҙы кисерә,  нисә тапҡыр емерелә. Речь Посполитая Сеймы ҡарары буйынса XVII быуат урталарында ҡаланы һәм замокты нығытыу буйынса эш башлана,  әммә 1657 йылдың майында Швеция ғәскәрҙәре һәм уның союздаштары ҡала менән замокты яулап ала. Карл X Густавтың Брест замогын яулап ала алмаҫлыҡ итеп яһау буйынса  бойороғона ярашлы  Дальберг Эрик замокта һәм ҡала тирәләй фортификация ҡоролмалары проектын әҙерләй, әммә проект тормошҡа ашырылмай, сөнки 1657 йыл аҙағында баҫып алыусылар ҡаланы ҡалдыра  Төньяҡ һуғыш ваҡытында швед генералы Мейерфельд  1705 йылда замокты баҫып ала. Һуңынан замоктың бастион нығытмалары Брест ҡәлғәһенең составына инә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Седуйяга
Седуйяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Торжок
Торжок — Рәсәйҙең Тверь өлкәһендәге ҡала. Торжок районының административ үҙәге, өлкә әһәмиәтендәге ҡала, шул уҡ исемдәге Торжок ҡалаһы ҡала округы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.
Рустең көньяҡ райондарынан Новгород менән Петербургҡа табан үткән эре сауҙа юлдарының береһе. XV быуат урталарына тиклем — Новгород республикаһының сик буйы ҡалаһы
Ҡалала XVII—XIX быуаттарҙағы архитектура ҡомартҡыларын һаҡлана: шул иҫәптән торлаҡ, ғибәҙәтханалар, Борисоглебский һәм Воскресенский монастырҙары. Полиграфия сәнәғәте һәм янғын һүндереү техникаһын етештереү үҫешкән. Халыҡ һаны — 45 641 кеше (2018 йылғы мәғлүмәттәр буйынса).
Географияһы
Торжок рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Валдай ҡалҡыулығы итәгендә, Волганың һул ҡушылдығы булған Тверца йылғаһының ике ярына урынлашҡан. Ҡала майҙаны — 58,8 кв. километр. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 165 м.
Торжоктан көньяҡ-көнсығышҡа табан 64 саҡрымда Тверь ҡалаһы ята, ә 239 километрҙа — Мәскәү. Ҡала янынан ғына «Рәсәй» автомобиль юлы үтә, ул ҡаланы Мәскәү һәм Санкт-Петербург менән бәйләй. «Торжок» тимер юл станцияһынан Ржев, Лихославль һәм Соблаго ҡалаларына аоездар йөрөй.
Ҡаланы Тверца йылғаһы ике өлөшкә бүлә, йылға тверца йылға аша өс күпер һалынған, уларҙың береһе — йәйәүлеләр өсөн. Шартлы рәүештә ҡала түбәндәге райондарға бүленә:
Тарихы
Торжок — Рәсәйҙәге иң боронғо ҡалаларҙың береһе. Уның барлыҡҡа килеүенең аныҡ ҡына датаһы билдәле түгел. X—XI быуаттарҙа Новгород сауҙагәрҙәре ҡалаға нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә. Археологик ҡаҙыныу эштәре лә быны раҫлай. Торжок тураһындағы беренсе яҙма 1139 йылғы Новгород йылъяҙмаһында табыла. Был йылъяҙма ҡаланы Суздаль кенәзе Юрий Долгорукийҙың баҫып алыуы тураһында бәйән итә:
Атамаһының килеп сығышы
Ҡала атамаһының килеп сығышы «торг» һүҙе менән бәйле. Борон бында күрше кенәзлектәр һәм башҡа дәүләттәрҙең сауҙагәрҙәре сауҙа ойошторор булған. XII быуаттан алып йылъяҙмаларҙа «Яңы Торг» һәм «Торжок» атамалары осрай. Һуңғы атама халыҡ телендә нығына һәм рәсми атамаһы булып ҡала. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге топонимикала «торжокский» сифаты менән бер рәттән «новоторжский» варианты ла ҡулланыла, ә ҡала халҡы «новоторҙар» тип атала.
Һарыстан (Силәбе өлкәһе)
Һарыстан (Сыростан)—Силәбе өлкәһе Мейәс ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауылдың майҙаны 254 гектар тәшкил итә. Территорияның бер өлөшөндә торлаҡ һәм сәнәғәт төҙөлөшө урынлашҡан. Ҡалған майҙанын ҡайын сауҡалыҡтары, ваҡ ҡыуаҡлыҡ, һаҙлыҡлы урындар һәм тәпәш тау битләүҙәре биләй.
Ауылдан төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан Һарыстан йылғаһы аға. Ауыл биләмәһендә ҙур булмаған быуалар бар. Көнбайыштан йылғаға ике шишмә ҡушыла. Шишмәнең береһе Батькин Покос төбәгенән башлана, ә икенсеһе ҡар ирегән һәм ҡойма ямғырҙар яуған осорҙа ғына аға.
Төньяҡ-көнсығыштараҡ, бер саҡрым алыҫлыҡта, шул уҡ атамалы тимер юл станцияһы һәм станция ҡасабаһы урынлашҡан. Көнсығышта, өс километр алыҫлыҡта, Известная тауы менән «Солнечная долина» тау саңғыһы үҙәге урынлашҡан.
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы башҡортса һары лагерь тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Был ауылда совет ғалимы, металлург Бояршинов Михаил Иванович (1904—1988) тыуған.
Петр Атоян исемендәге стадион
«Петр Атоян исемендәге стадион» (Петр Атоян атындағы стадион) — «Аҡжайыҡ» футбол клубының стадионы. 1927 йылда асылған.
Тарихы
Стадион Ҡаҙағстанда эшләп килгән иң иҫке  стадиондарҙың береһе булып тора. Ул 1927 йылдың 29 майында  ҡала йыйылмаһы һәм кавалерия полкы командаһы  араһындағы матч менән асыла.
Бында шулай уҡ ҡала һәм өлкә күләмендәге еңел атлетика буйынса ярыштар  уҙғарыла.
Стадионда төрлө ваҡытта  туп менән хоккей, баскетбол, гандбол буйынса ярыштар үтә.
Иң ҙур ваҡиға булып 1998 йылда үҫмерҙәр араһында туп менән хоккей буйынса донъя чемпионаты үтеүе тора.
Реконструкцияһы
2003 йылда стадион реконструкциялана. Уны бөтә донъя стандарттарына ярашлы үткәреү планлаштырыла, әммә һуңыраҡ был ҡарар  ғәмәлдән сығарыла.
Бөгөн стадиондағы үлән япма илдә иң яҡшыларҙан һанала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ласкиҙың статуты
Ласкиҙың Статуты, йәки Статуттары (тулы исеме: łac. Commune Incliti Poloniae regni privilegium constitutionum et indultuum publicitus decretorum approbatorumque, «Przesławnego Królestwa Polskiego przywileje, konstytucje i zezwolenia urzędowe oraz uznane dekrety», йәғни «Данлы Польша Короллегенең привилейҙары, конституциялары, хөкүмәт рөхсәттәре һәм танылған декреттары») — Польша Короллегендәге барлыҡ ғәмәлдәге ҡануниәтте берләштергән рәсми документ, Польша ҡануниәтенең тәүге тулы кодификацияһы. Ул документты Ян Ласки, бөйөк таж канцлеры, Король менән Радомдағы Сейм 1505 йылда латин телендә яҙған.
Тарихы
Статуттың эсенә Мельник привилейы (przywilej mielnicki), дәүләттең төп власын Сенатҡа биргән акт, инмәгән. Йәмғиәттең иң көслө ҡаты (стратаһы) булып Ян Ласки хуплаған яңы магнаттар һәм урта шляхта китә.
1506 йылда Краковтағы Ян Һаллер баҫмаханаһында баҫылып сыҡҡас, Польшалағы бөтә судтарға ебәрелә. Был статутты ғәмәлгә индереү һөҙөмтәһендә дәүләт үҙәкләштерелә, шляхта вәкилдәре хөкөмдәрен элек-электән ҡабул ителгән ғәҙәт нигеҙендә түгел, ә хоҡуҡ нигеҙендә сығарырға мәжбүр була. Польшаны бүлеү дәүеренә тиклем үк был статут илдең хоҡуғының нигеҙҙәренең бере булған. Статут ике өлөшкә бүленгән булған.
Беренсе өлөш
Беренсе, рәсми хоҡуҡи статусы булған һәм король Александр Ягеллоньчик тарафынан имзаланған өлөш, йәмғиәүи һәм суд хоҡуғын үҙ эсенә алған. Иң мөһим өлөштәре — хронологик тәртиптә яҙылған ер һәм ғөмүми привилейҙары (przywileje ziemskie i generalne), король эдикттары һәм статуттар, Consuetudines terrae Cracoviensis исемле Краков еренең ғәҙәти хоҡуҡ йыйынтығы, сейм конституциялары, халыҡ-ара килешеүҙәр һәм трактаттар (Бөйөк Казимир статуттары, Польша-Литва иттифаҡтары һәм Польша-Ливония тыныслыҡ ҡағыҙҙары) һәм «Processus iuris» исемле суд һәм хөкөм башҡарыу тәртибе
Икенсе өлөш
Икенсе өлөштә немец хоҡуғы ҡағыҙҙары, мәҫ. Саксония еренең ғәҙәти хоҡуғы, Магдебург хоҡуғы ҡағыҙҙары һәм prawo lubeckie тип йөрөтөлгән хоҡуҡ ҡомартҡыһы. Ун дүртенсе быуатта яҙылған «Ғәҙел һәм ғәҙел булмаған һуғыш хаҡында» һәм Рим хоҡуғы тураһындағы трактат та был өлөшкә ингән булған. Был өлөш рәсми, формаль хоҡуҡи көскә эйә булмаған.
Һылтанмалар
'']
Илһан Мүфиде
Мүфиде Илһан (1911 йылдың 19 феврале, Мерсин — 2 февраль 1996 йылдың 2 феврале, Бодрум) — төрөк педагогы һәм дәүләт эшмәкәре. Төркиәнең беренсе ҡатын-ҡыҙ-мэры.
Биографияһы
Илһан Мүфиде 1911 йылдың 11 февралендә Мерсинда тыуған. Уның атаһы Мостафа Нәзиф армия офицеры, әсәһе Әминә — йорт хужабикәһе була. Мүфидегә дүрт йәш булғанда, уның атаһы Дарданелла операцияһы алыштарының береһендә һәләк була. Полководец Фәүзи Чакмак Мүфидегә бабай тейеш кеше була, атаһы ағаһы. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Мерсинды ҡыҫҡа ваҡытҡа француз армияһы баҫып ала, шуға күрә Мүфиде Илһан башланғыс белем алыуын Анкарала тамамлай. Истанбулды азат иткәндән һуң, Мүфиде унда ҡыҙҙар мәктәбен тамамлай. 1928 йылда ул педагогия лицейын тамамлай. Һуңынан Истанбулда уҡытыусы булып эшләй.
Мүфиде Илһан доктор фәруҡ Илһанға кейәүгә сыға. Уларҙың ете балаһы тыуа. Ирле-ҡатынлы Төркиә ҡалалары буйлап йыш йөрөй, һуңынан Берлинда уҡый. 1937 йылда Мүфилде һәм Фәруҡ Илһандар Төркиәгә кире ҡайта, әммә һуңынан унан тағы китә. Фәруҡ Илһанға Афғанстан Ҡабул университетының медицина мәктәбендә уҡытыу эшен тәҡдим итәләр. Ирле-ҡатынлы риза була. Мүфиде менән Фәруҡ Илһандар шулай уҡ Ираҡта Басра Карачиға тиклем һыу буйлап сәйәхәт ҡыла. 1945 йылда улар Төркиәгә кире ҡайтырға теләй, әммә һуғыш барғанлыҡтан, Иран аша машинала ҡайта. 1946 йылда Төркиәгә ҡайтҡандан һуң, ирле-ҡатынлы сәйәсәт менән шөғөлләнә.
1950 йылда дөйөм һайлауҙарҙа Демократик партия еңә, Республика халыҡ партияһының. 27 йыл дауамындағы идаралығы өҙөлә. Мүфиде Илһан Демократик партиянан Мерсин ҡалаһы башлығына һайлауҙарҙа ҡатнаша һәм Төркиә тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ мэры булып китә, шул арҡала киң танылыу ала.
1951 йылда Мүфиде Илһан мэр вазифаһынан китә һәм партиянан сыға.
1968—1981 йылдарҙа Мүфиде Илһан Германияла, төрөк иммигранттарын уҡыта. Шулай уҡ ул бер нисә хәйриә ойошмаһында эшләй һәм Мерсин ҡалаһындағы дауаханаларға һәм ҡарттар йортона ярҙам күрһәтә.
Яҡтылыҡ тиҙлеге
Яҡтылыҡ тиҙлеге вакуумда (бушлыҡта)— вакуумда электромагнитик тулҡындар таралыуы тиҙлегенең абсолют ҙурлығы. Физикала ғәҙәттәгесә «c» ([цэ] тип әйтелә) хәрефе менән билдәләйҙәр. Яктылыҡтың вакуумдағы тиҙлеге — фундаменталь даими, ул инерциаль хисап системаһын һайлауға бәйле түгел. Ул айырым есемдәрҙең генә түгел, ә тулайым арауыҡ-ваҡыттың геометрияһы сифаттарын характерлай. Хәҙерге заман ҡараштары буйынса, яҡтылыҡтың вакуумдағы тиҙлеге — элементар киҫәксәләр хәрәкәт тиҙлегенең иң ҙур мөмкин булған ҙурлығы.
Вакуумда (бушлыҡта)
Яҡтылыҡ тиҙлегенең иң теүәл үлсәме 299 792 458 ± 1,2 м/с 1977 йылда эталон метр нигеҙендә башҡарыла.
Хәҙерге ваҡытҡа, вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге — билдәләнеш буйынса, теүәл м/с-ҡа, йәки яҡынса -ҡа тигеҙ булған фундаменталь даими. Теүәл үлсәү 1983 йылдан метрҙың эталоны итеп яҡтылыҡның вакуумда секунд эсендә үткән араһы алыныуға бәйле.
Тәбиғәттә түбәндәгеләр яҡтылыҡ тиҙлеге менән таралалар:
Үтә күренмәле мөхиттә
Яҡтылыҡтың үтә күренмәле мөхиттәге тиҙлеге — яҡтылыҡтың вакуумдан айырмалы мөхиттәге таралыу тиҙлеге. Дисперсиялы мөхиттә фаза һәм төркөм тиҙлеген айыралар.
Фаза тиҙлеге монохроматик яҡтылыҡ тулҡынының оҙонлығо һәм йышлығын бәйләй (λ=c/ν). Әлеге тиҙлек ғәҙәттә (ләкин гел түгел) c кәмерәк. Яҡтылыҡтың вакуумдағы һәм фаза тиҙлектәренең сағыштырмаһы һынау күрһәткесе тип атала.
Төркөм тиҙлеге тигеҙлекле мөхиттә һәр ваҡыт c-нан кәмерәк. Ләкин тигеҙлекһеҙ мөхиттә ул c-нан ҙурыраҡ булырға мөмкин. Ләкин, шул уҡ ваҡытта, импульстың алғы фронты барыбер яҡтылыҡтың вакуумдағы тиҙлегенән ҙур тиҙлек менән хәрәкәт итмәй.
Арман Ипполит Луи Физо тәжрибәлә шуны иҫбатлай: мөхиттең яҡтылыҡ нурына ҡарата хәрәкәте яҡтылыҡтың әлеге мөхиттәге тиҙлегенә тәҫьир итә ала.
Яҡтылыҡ тиҙлеген үлсәү тарихы
Антик ғәлимдәрҙең күпселеге яҡтылыҡ тиҙлеген сикһеҙ тип уйлаған. Яңы ваҡытта әлеге мәсьәлә дискуссиялар өсөн сәбәп була. Галилей һәм Роберт Гук уны, бик ҙур булһа ла, сикле тип фараз йөрөткәндәр, ә Иоганн Кеплер, Рене Декарт һәм Пьер Ферма элеккесә яҡтылыҡ тиҙлеген сикһеҙ тип уйлағандар.
Яҡтылыҡ тиҙлеген үлсәү беҙҙең дәүерҙә лә ауырлыҡтар тыуҙыра.Бының сәбәбе- метрҙың эталонын эшләгәндә  ебәрелгән бәләкәй генә булһа ла хилафлыҡ. 1983 йылда   Үлсәүҙәр һәм дүмәлдәр буйынса XVII-се генераль конференция метрҙың яңы  билдәләмәһен ҡабул итә, уның нигеҙенә электән тәҡдим ителгән яҡтылыҡ тиҙлеге  дәүмәле һәм метр вакуумда тәғәйен бер ваҡыт эсендә яҡтылыҡ үткән ара тип һалына , ул  ошо дәүмәлгә тигеҙ :.
Мәҙәниәттә
Александр Беляев «Светопреставление» исемле фантастик хикәйәһендә яҡтылыҡ тиҙлегенең секундына бер нисә метрға тиклем әкренәйеүен һүрәтләй.
Әҙәбиәт
Төркөм:Физик константалар Төркөм:Тиҙлек Төркөм:Яҡтылыҡ
Деванагари
Девана́гари (देवनागरी, һинд теле , шулай уҡ исеме нагари (नागरी )  — һүҙмә-һүҙ «илаһи ҡала (яҙмаһы)») — брахми — боронғо һиндостан яҙмаһынан килеп сыҡҡан һинд яҙмаһы нагариҙың бер төрө. Б. э. т. I быуаттан IV быуатҡа тиклем боронғо Һиндостанда эшләнгән һәм VII быуаттан даими ҡулланылған.
47 төп символдан, шул иҫәптән 14 һуҙынҡы һәм 33 тартынҡынан торған деанагари донъяла дүртенсе популяр яҙыу системаһы булып тора. Ул 120-нән ашыу телдә ҡулланыла, шул иҫәптән санскрит, һиндины маратханы, синдхины, бихарины, браджды , бхилины, марварины, конканины, бходжпурины, непалины, неварины, санталины , шулай уҡ ҡайһы берҙә кашмирины һәм сиған телен (романи) индереп. Санскрит өсөн боронғо нагари алфавитының ике өҫтәмә тартынҡы символы булған. Деванагари яҙыуының төп үҙенсәлеге - аҫҡа «һәленеп торған» хәрефтәр беркетелгән үрге (база) горизонталь һыҙат. Яҙыу — һулдан уңға.
Башҡа билдәләр
<!--{| class="standard" cellpadding=4
Юникодта деванагари
В Юникоде символы деванагари закодированы на кодпойнтах с U+0900 по U+097F.
Миҫал
Кеше хоҡуҡтары дөйөм декларацияһының 1-се статьяһы:
Оло Ершовая
Оло Ершовая — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 848 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Бөйөк француз инҡилабы
Бөйөк француз инҡилабы (Révolution française) — Францияның илдә Боронғо тәртипте (Ancien Régime) һәм абсолют монархияны юҡ итеүгә килтергән эре социаль һәм сәйәси транформацияһы. Ул «Азатлыҡ, тиңлек, туғанлыҡ» девизы аҫтында азат һәм тиң граждандарҙың Беренсе француз республикаһын (сентябрь, 1792) юридик иғлан итә.
Революция 1789 йылдың 14 июлендә Бастилияны алыуҙан башлана, ә уның тамамланыуын тарихсылар 1799 йыл тип һанай.
Оло Ершовая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Бөйөк француз инҡилабы
Инҡилаб сәбәптәре
XVIII быуатта Франция бюрократик үҙәккә һәм регуляр армияға таянған монархия була. Илдә йәшәп килгән социаль-иҡтисади һәм сәйәси режим XIV—XVI быуаттарҙағы оҙайлы сәйәси ҡаршылыҡ һәм граждандар һуғышы барышындағы ҡатмарлы килешеүҙәр һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Шундай компромистың береһе батша власы һәм юғары ҡатламдар араһында булған — сәйәси хоҡуҡтарҙан баш тартыу хаҡына дәүләт власы был ике ҡатламдың барлыҡ социаль өҫтөнлөгөн һаҡлаған. Икенсе компромисс крәҫтиәндәргә ҡағылған — XIV—XVI быуаттарҙағы оҙайлы крәҫтиән һуғыштары барышында улар аҡса һалымының күпселек өлөшөн бөтөрөүгә һәм ауыл хужалығында тәбиғи мөнәсәбәттәргә күсеүгә өлгәшкән. Өсөнсөһө буржуазияға ҡарата булдырылған (ул ваҡытта урта синыфҡа ҡарай һәм хөкүмәт уның ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү өсөн күп эшләй, буржуазияның халыҡтың төп массаһын тәшкил иткән крәҫтиәндәргә ҡарата булған ҡайһы бер өҫтөнлөгөн һәм хужалары Франция буржуазияһына ҡараған тиҫтәләрсә мең ваҡ предприятиеларҙы һаҡлап ҡала). Әммә был ҡатмарлы компромисс һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән режим XVIII быуатта күршеләренән, тәү сиратта Англиянан артта ҡала башлаған Францияның нормаль үҫешен тәьмин итмәй. Өҫтәүенә, саманан тыш эксплуатация, дәүләт тарафынан законлы мәнфәғәттәре һанға һуғылмағанлыҡтан, ҡоралға тотонған халыҡ массалары һанын арттыра
Оло Ершовая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк француз инҡилабы
Инҡилаб сәбәптәре
XVIII быуат дауамында француз йәмғиәтенең башында баҙар мөнәсәбәттәре үҫешмәгән, идара итеү системаһында хаос булған, дәүләт вазифаларын һатыуҙың коррупцияланған системаһы эшләгән, аныҡ закондар булмаған, һалым һалыу системаһы буталсыҡ булған, ҡатламдар өҫтөнлөгөнөң архаик системаһы йәшәгән иҫке тәртипте реформалау зарурлығын аңлай башлайҙар. Бынан тыш, батша власы диндарҙар, дворяндар һәм буржуазия алдында үҙенең ышанысын юғалта. Мәғрифәтселәрҙең, бигерәк тә физиократтар һәм энциклопедистарҙың эшмәкәрлеге арҡаһында француз йәмғиәтенең белемле өлөшө аңында үҙгәреш башлана. Ахыр сиктә, Людовик XV һәм Людовик XVI осоронда сәйәсәттә һәм иҡтисадта реформалар башлана, һәм улар мотлаҡ рәүештә Иҫке тәртипте ҡолатырға тейеш була.
Абсолют монархия
Инҡилаб алды йылдарында Францияға тәбиғәт бәлә-ҡазаһы ябырыла. 1785 йылдағы ҡоролоҡ мал аҙығына ҡытлыҡ тыуҙыра. 1787 йылда ебәк ҡуҙы уңмай. Һөҙөмтәлә Лионда ебәк туҡыу производствоһы ҡыҫҡартыла. 1788 йылда ғына Лионда 20 — 25 мең эшһеҙ иҫәпләнә. 1788 йылдың июлендәге көслө борсаҡ яуыуы бик күп провинцияларҙа иген уңышын, 1788 — 89 йылдарҙың ҡаты ҡышы йөҙөм ҡыуаҡтарын һәм уңыштың бер өлөшөн юҡҡа сығара. Аҙыҡ-түлеккә хаҡ арта. Икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү ҡырҡа насарая. Өҫтәүенә 1876 йылда төҙөлгән инглиз-француз сауҙа килешеүе сәнәғәт көрсөгөнә башлп ебәрә. Әлеге килешеү буйынса ике яҡ та байтаҡ таможня пошлиналарын кәметә. Килешеү француз етештереүсеһе өсөн үлемесле була, ул Англиянан килтерелгән арзанлы тауарҙар менән дәғүәселекте күтәрә алмай.