cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кирайдт Рудольф Иванович
Мираҫы
1980-1985 йылдарҙа реставрация һәм реконструкциялау проекттары авторы — Александр сиркәүе урынында Профсоюздар һарайы (Киров урамы, 1; хәҙер — архитектура ҡомартҡыһы ) Рудоль Авсахов менән берлектә, Килем  мәсетен һәм Килем һарайын  «Президент-Отель» ҡунаҡханаһы, Стәрлетамаҡ ҡала Мәҙәниәт һарайы, Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры фасады.
Гогичаанти таш залдары
Гогичаанти таш залдары - (გოგიჩაანთ ღელის ქვის დარბაზები) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Гогичаанти таш залдары Мтквари тарлауығының урманлы бейек тауында һаҡланған.
Комплекс ике этапта: христианлыҡҡа тиклем һәм христианлыҡ ҡабул ителгәс төҙөлгән. Комплекс үҙәгендә конус көмбәҙле таш залдар бик яҡшы һаҡланған. Был күркәм мегалитик мәҙәниәт өлгөләрендә  сәнғәти дизайн ҡулланылған, улар  диуарҙарҙа эшләнгән төрлө конфигурациялы һәм ҙурлыҡтағы таштар  һүрәттәре менән айырылып тора.
Чобишеви залдары сәнғәти-тарихи ҡиммәттәр йәһәтенән донъя әһәмиәтендәге ҡомартҡылар иҫәбенә инә.
2006 йылда Гогичаанти таш залдары милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Тимербай (Көйөргәҙе районы)
Тимербай — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл, Свобода ауыл Советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 324 кеше. Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80253805006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 36 %, татарҙар 63 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Башҡортостандың көньяғында, Көйөргәҙе районы ерендә урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш.
Ауыл тарихы
Тимербай ауылы 1795 йылда барлыҡҡа килгән, унда типтәрҙәр төпләнгән, улар дәүләт ерҙәрен файҙаланған. 1834 йылда ауылда 110 ир-егет була. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 280 кеше йәшәгән. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыу халыҡ иҫәбен алыуҙа халыҡ татар булараҡ күрһәтелгән, 130 йорт хужалығында бөтәһе 704 кеше йәшәгән.
В. Г. Тимирясов исемендәге Ҡазан инновацион университеты
'''В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты''' (Казанский инновационный университет имени В. Г. Тимирясова, ИЭУП)  – Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. 1994 йылдың 22 июлендә нигеҙләнгән.
Исеме
Закондар үҙгәрү менән бәйле, юғары уҡыу йорто бер нисә тапкыр рәсми исемен үҙгәртә. Юғары уҡыу йорто хәҙер беренсе ректор һәм нигеҙ һалыусы В.Г. Тимирясов исемен йөрөтә.
Тимербай (Көйөргәҙе районы)
Ауыл тарихы
Ауылға нигеҙ һалыусы — Тимербай исемле ҡарт булған. Ул, Рәсәйҙә аяуһыҙ иҙеүгә түҙә алмаған крәҫтиәндәр баш күтәрә башлағас, Ырымбур губернаһына ҡараған Йөҙәй ауылынан әлеге ваҡытта Тимербай ауылы урынлашҡан аҡланға күсеп килә. Ошонда Хәҙисә исемле ҡатыны менән донъя көтә башлай. Улар йән аҫырар өсөн көн дә балыҡ тота, йәнлек-ҡош аулай, ҡош йомортҡаларын йыя. Тимербайҙың артынан шул уҡ Ырымбур губернаһына ҡараған Буланов ауылынан Федор исемле урыҫ кешеһе был ғаилә йорт ҡорған аҡлан янындағы таҙа һыулы, тәрән, балыҡҡа бай йылға буйына килеп урынлаша. Бөгөнгө көндә йылғаны — Фидер йылғаһы тип ошо исемдән алып әйтәләр.
В. Г. Тимирясов исемендәге Ҡазан инновацион университеты
Исеме
1994 - 1996 йылдарҙа Иҡтисад, идара һәм хоҡуҡ университеты тип атала. 1996 - 2016 йылдарҙа Иҡтисад, идара һәм хокҡуҡ институты (Казан ҡалаһы) тип атала. 2016 йылдан В.Г. Тимирясов исемендәге Ҡазан инновацион университеты (ИЭУП) тигән исем бирелә.
Тимербай (Көйөргәҙе районы)
Ауыл тарихы
Ваҡыт үтә бара ике ғаилә аралашып йәшәй башлай. Һуңынан Килмөхәмәт исемле ағай улдары Исмәғил, Исхаҡ, Исламғол менән бында килеп төпләнә. Ошо кешеләр бәләкәй генә ауыл барлыҡҡа килтерә, уны үҙ-ара «Тимербай» тип йөрөтә башлайҙар.
В. Г. Тимирясов исемендәге Ҡазан инновацион университеты
Тарихы
1998 йылда асылған бизнес-мәғариф институты квалификация күтәреү һәм һөнәри әҙерлек буйнса 600-ҙәнн артыҡ программаны ғәмәлгә ашыра, шул иҫәптән МВА программаһы ла бар.
2010 йылда юғары уҡыу йортонда «Таланттар ижады» ижат һәм үҫеш Академияһы асылды, академияла 1 йәшлек балаларға өҫтәмә белем биреү программаһы эшләй..
2011 йылдан ҠИУ сауҙа, ҡунаҡсыллыҡ, сервис һәм хеҙмәттәре өлкәһендә Татарстан Республикаһының фәнни-мәғариф кластерында төп юғары уҡыу йорто булды.
2017 йылда Татарстандың эре предприятиеларе менән инновацион программаларҙы тормошҡа ашырыу маҡсатларында университетта тармаҡ-ара проект институты асылды.
Ретингы
Вуз «Рәсәй бөгөн» мәғлүмәт агентлығы үткәргән 2015 йылда Рәсәй Федерацияһында юғары уҡыу йорттарына ихтияж рейтингында (иҡтисад, финанстар, юриспруденция)» номинацияһындә 9-сы урынды алды.
Донъя рейтингын билдәләгән Webometrics Ranking of World Universities иң яҡшы университеттар рейтингында, 2016 йылға торошло, вуз донъяның 11999 юғары уҡыу йорттары араһында 7724 урында тора, БРИКСта 7172 вуз араһында 1666-сы урында, Европаның 1536 вузы араһында 6050-сы урында һәм Рәсәйҙә 261-се урында.
Кесе Энәк
Кесе Энәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы биләмәләһендә аға. Йылға Энәк йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баллирони
Элек ауыл аша Ирландияның иң мөһим тимер юлдарының береһе үткән. Тимер юл станцияһы 1880 йылдың 14 декабрендә асылған һәм 1955 йылдың 2 майында ябылған. Ауыл ул саҡта мал тейәүҙең төп пункттарының береһе була, бынан хайуандарҙы Англияның төньяҡ-көнбайышына порттарға оҙатҡандар.
Баллирони яҙыусы Томас Майн Ридтың тыуған ере булараҡ билдәле.
Һылтанмалар
http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=54.273870&lon=-6.125307&z=16&m=b&show=/7530259/Ballyroney-(Baile-Uí-Ruanaí)&search=Ballyroney
Налимка (Сочур ҡушылдығы)
Налимка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Борки (Тербун районы)
Борки — Липецк өлкәһе Тербун районындағы ауыл. Борки — ауыл биләмәһе үҙәге. Олым йылғаһы ҡалҡыулығында, Кесе Борки ауылынан түбәнерәк, урынлашҡан.
Ауыл Олым йылғаһы кисеүе урынында нигеҙләнгән, ошо ерҙә, риүәйәттәр буйынса, Алтын Урҙа өсөн яһаҡ тупланған булған. 1673 йылғы документтарҙа Борки ауыл булараҡ билдәләнгән, ә һуңғараҡ, 1778 йылда, ауылда сиркәү булғаны күрһәтелгән.
Атамаһы борок — имән һүҙенән алынған..
Борки ауылында XVIII быуатҡа ҡараған готик стилендәге парк һәм йорт һаҡланып ҡалған.
Борок усадьбаһы (Борок замогы)
Ауылда Борок Усадьбаһы бар, уны шулай уҡ Борок замогы тип йөрөтәләр. Ул Липецк өлкәһендә XIX быуаттың аҙаҡҡы сирегенә ҡараған берҙән-бер инглиз готик стилендәге архитектура ҡомартҡыһы (төбәк) архитектура ҡомартҡыһы булып һанала. Замок авторы — XIX быуат аҙағы — XX быуат башында билдәле Петербург архитекторы Александр Иванович фон Гоген. ХХ быуат башында усадьбаға иимператор Николай II-ҙың ике туған ҡустыһы бөйөк кенәз Андрей Владимирович хужа була.
Борки ауылы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда
1942 йылдың йәйендә Курск өлкәһе Тербуны районында немец илбаҫарҙарына ҡаршы тиңһеҙ һуғыш бара. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының бик күп яугиры ошо районда, атап әйткәндә, Борки ауылында, ғәзиз башын һала. 1968 йылдың 9 майында ауыл үҙәгендә Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарға һәйкәл асыла. Мемориал композияһының үҙәгендә — совет һалдатының монументаль скульптураһы: яурынына мылтығын һалған, тулы обмундирование кейемендәге һалдат аяуһыҙ һуғыш михнәттәренә ҡаршы торорға әҙер һәм һәләк булған яуҙаштары алдында башын эйгән. Гранит плиталарында яуҙан ҡайтмаған ауыл кешеләренең исемдәре яҙылған. Мемориал шулай уҡ Борки ауылы тирәһендә алыштарҙа һәләк булған һәм ошонда Туғанлыҡ ҡәберлегендә һуңғы төйәген тапҡан яугирҙарҙың исемдәрен мәңгеләштерә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Ауылдың иң боронғо өлөшө Бельбека атамаһын йөрөтә (Ҡырымда иң ҙур йылға исеме). Урындағы легендаға ярашлы, ҡырым ханы Белбек 1555 йылда бында туҡтап киткән, ваҡытлыса ошонда йәшәгән, татарҙарҙың төп көстәре Борки ауылынан 90 саҡрымда ятҡан Судбищи ауылында ҡыйратылған була.
Томас Майн Рид
Томас Майн Рид (ингл. Thomas Mayne Reid; 1818 йылдың 4 апреле, Баллирони ауылы, Даун графлығы, Ирландия — 1883 йылдың 22 октябре, Лондон, Англия) — инглиз яҙыусыһы, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн ҡайһы берҙәре «Капитан Майн Рид» исеме аҫтында баҫтырылған мажаралы романдар авторы.
Тормош юлы
Томас Майн Рид Ирландияның Даун графлығы Баллирони ауылында пресвитериан руханийы Томас Майн Рид Өлк. ( ингл. Rev. Thomas Mayne Reid Sr) ғаиләһендә тыуған. Атаһы ла, әсәһе лә сығыштары буйынса шотланд булған.
Рид белемде Белфаста ала һәм 1840 йылда мажаралар эҙләп АҠШ-ҡа китә. 1846—1848 йылдарҙа хәбәрсе булараҡ Америка-Мексика һуғышында ҡатнаша. 1849 йылда Рид үҙ ирке менән Бавария революцияһына ҡушылырға йыйына, ләкин кире уйлай һәм Төньяҡ Ирландияға китә. Яралы булараҡ, Лондонға ҡайта, унда 1850 йылда Мексика һуғышы ваҡиғаларына арналған тәүге «Ирекле уҡсылар» романын (ингл. The Rifle Rangers) баҫтыра. 1854 йылда Рид үҙенең нәшерсеһе Дж. Хайдтың ҡыҙы ун биш йәшлек Элизабетҡа өйләнә. Баллы айҙан һуң яҙыусы әҙәби ижадҡа әйләнеп ҡайта. Уның был осор әҫәрҙәре һаман да Ридтың АҠШ-тағы мажараларына нигеҙләнгән. 1865 йылда Ридҡа дан килтергән «Башһыҙ һыбайлы» романы (ингл. The Headless Horseman) сыға. 1867 йылда Рид Нью-Йоркҡа ҡайта, унда «Onward Magazine» журналын ойоштора. Рид элеккесә уңышҡа иҫәп тота, әммә уны һәм яңы әҫәрҙәрен һалҡын ҡаршылайҙар. 1870 йылға һуғышта алған яраһы үҙен һиҙҙерә башлай һәм ул бер нисә ай дауаханала үткәрә. Ридтың ҡатынына АҠШ-та оҡшамай, шуға Ридты 1870 йылдың 22 октябрендә дауахананан сығарғас та, улар Англияға китә һәм Херефордширҙа төпләнә.
Майн Рид күңел төшөнкөлөгө менән яфалана, тағы госпиталгә ебәрелә. Ул яҙыусылыҡ һөнәренә ҡабат тотоноп ҡарай, әммә ниәттәрен тулыһынса бойомға ашыра алмай. Уның бюджетының нигеҙе булып АҠШ хөкүмәте тарафынан хәрби хеҙмәте өсөн тәғәйенләнгән пенсия тора. Тормошоноң һуңғы йылдарында Рид ғәрипкә әйләнә: ҡултыҡ таяғы менән генә йөрөй ала. Рид 1883 йылда 65 йәшендә Лондонда вафат була. Ул Кенсал Грин зыяратында (ингл. Kensal Green Cemetery) ерләнгән.
Дзеля-Сия
Дзеля-Сия — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шер-Сия йылғаһының уң ярына тамағынан 1,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фридрих I Барбаросса
Барбаросса ҡушаматы уға ерән һаҡалы арҡаһында Италияла тағылған (итал barba, «һаҡал» һәм rossa, «ерән»).
Биографияһы
Фридрих Шваб герцогы, Фридрих II Һыңар күҙле һәм уның ҡатыны Юдит Бавариялының улы, Рейн пфальцграфы Конрадтың ҡан туғаны; Германия короле Конрад III бер туғанының улы племянник[1]. 1147 йылда атаһы вафат булғандан һуң, ул Шваб герцогы була. Икенсе тәре походында ҡатнашҡан һәм күп тә үтмәй үҙенең ҡыйыулығы һәм ҡаһарманлығы арҡаһында дөйөм ихтирам яулаған. Германияға ҡайтҡас, ауырыу король (уның бабаһы) кенәздәргә үҙенең вариҫы итеп Фридрихты һайларға тәҡдим иткән. Уның вафат булыуына  Ул 1152 йылдың 15 февралендә король үлгән, ә 4 мартта бушаған те Фридрих биләгән.
Холҡо
Яңы король теремек аҡылға эйә, мөләйем һәм хатта иҫ киткес шәп әңгәмәләш, ҡатмарлы эшкә тотоноуға предприятие һәм данға ҡомһоҙ бик һәйбәт рыцарь, намыҫлы һәм йомарт ғали йәнәптәре, яғымлы һәм дингә тоғро христианин, йәш һәм физик яҡтан бик ныҡ йәш кеше булған. Ләкин уның был абруйы, хәйер, ул саҡтағы бөтә монархтарға хас етешһеҙлектәрен йәшермәй. Шулай, асыуы ҡабарған саҡта Фридрих уғата ҡаты күңелле булған, ҡаршы тороуға түҙеп тормаған һәм үҙ маҡсатына ирешеү өсөн ҡанһыҙ рәхимһеҙлектәргә лә әҙер булған. Уның власть яратыуы сикһеҙ булған, әммә ул бер ваҡытта ла ғәҙәттән тыш көслө эшкә тотонорға һәм шау-шыулы уңышҡа өлгәшергә хыялланмаған. Ул нимәгә тотонһа ла, барыһы ла реаль һәм уйланылған булған. Шуға күрә, иң ҡатмарлы эшкә тотонған сағында ла, уға йыш ҡына уңыш юлдаш булған. Хәйер, ул был юҫыҡта бик күп эштәр эшләгән.булһа ла, ғүмеренең төп хыялы — Бөйөк Карл империяһының элекке ҡеүәтен тергеҙеү — тормошҡа ашырылмай ҡала.
Полководец
Фридрих Барбаросса, ҡорос тарға ҡоршалған төп көсө ауыр рыцарь атлылары  булған үҙ заманы өсөн күп һанлы  европа армияһын  булдырған һәм уны  ойоштороуҙо камиллаштырған.
Ул урта быуаттар хәрби сәнғәте классигы тип танылған. Уның идаралығындағы герман рыцарлығы  Европаның башҡа күп кенә милли рыцарь ойошмалары өлгө алырлыҡ булған.
Рыцарь
Фридрих Барбаросса  рыцарь исемен йөрөтөү мөмкинлеге биргән феодаль хоҡуҡ яҡлы булған. Уның указы буйынса, бөтә атрибуттар менән, рыцарь ярышында ҡатнашыу хоҡуғына тик сығышы буйынса рыцарь булғандар ғына эйә.
Тик рыцарь ғына күкрәксә тартмайылы ҡайыш, рыцарь ҡәмәре һәм алтын шпора кейеп йөрөй алған. Король дәртләндереп бүләк иткән был әйберҙәр немец рыцарҙарының иң яратҡан наградалары булып һаналған.
Изге Рим империяһы императоры
1155 йылда Фридрих I Барбаросса Изге Рим империяһының императоры булып киткән һәм дәүләтте нығытыу сәйәсәтен үткәрә башлаған.
Фридрих I Барбаросса осоронда урта быуат Изге Рим империяһы үҙенең юғары сәскә атыуына һәм хәрби ҡеүәтенә етә. Әммә ысынбарлыҡта ул бүлгеләнеп бөткән булған.
Беренсе итальян походы
1154 йылда Фридрих үҙ ғәскәре менән Альп туҙарын аша сыға һәм Италияға баҫып инә. Был ваҡытта папа  Адриан IV 1143 йылда сенат барлыҡҡа килтергән һәм ҡала менән идара итеүҙе үҙ ҡулына эләктергән рим юғары ҡатламы менән көсөргәнешле көрәш алып барған. Башланып киткән сыуалыштар арҡаһында папа үҙ резиденцияһын ташлап киткән һәм Витербоға күскән. Сенат Фридрихҡа тажды римлеләр ҡулынан алыуҙы тәҡдим иткән, әммә король Италияға, тынысһыҙ халыҡтан ваҡытлыса мәрхәмәт һорарға түгел, кәрәк булһа, принц булараҡ, ҡорал ярҙамында ата-бабалары мираҫын тулыһынса алырға ниәтләнгәнен тәкәббер рәүештә иғлан иткән. 17 июндән 18 июнгә ҡаршы төндә Фридрих ғәскәре изге Пётр соборына яҡын барлыҡ ерҙе биләгән. Адриан Фридрихты, император тажы кейҙереп, тантаналы рәүештә тәхеткә ултыртҡан. Әммә кис римлеләр Капитолийҙан изге Пётр кварталына һөжүмгә юлланған. Кис буйы ҡан ҡойошло һуғыш барған, һәм ҡала халҡының һөжүме кире ҡағылған. Икенсе, 19 июнь, иртәһенә, император һәм папа, ысынында яуланып өлгөрмәгән мәңгелек ҡаланы ҡалдырып киткән. Бер нимә лә эшләп булмағанын аңлағас, Фридрих сентябрҙә Германияға кире ҡайтҡан. Шул ваҡыттан бирле ул даими рәүештә уйы менән Италияла булған. Һәм ул элек тә белгән, таж кейҙереү тантанаһы ваҡытында, һуңғы тиҫтә йылдар дауамында был илдең ысынбарлыҡта бойондороҡһоҙ булыуына, был илдә немец өҫтөнлөгөн раҫлау өсөн, уны яңынан яуларға тейеш булыуына тулыһынса инанған.
Икенсе итальян походы
1158 йыл — икенсе итальян походы. Уның төп маҡсаты булып, Конрад II осоронан бирле  бойондороҡһоҙлоғон күрһәтергә күнеккән һәм Ломбардияла империя дошмандарының төп таянысы булып ҡалған Миланды буйһондороу булған. Хәрәкәт итә башлар өсөн, Фридрих бөтә немец кенәздәрен йәлеп итергә тырышҡан һәм ҙур армия булдырған. Көсө күп булыуы уның ниәтен башлауға ыңғай мөмкинлек бирә. Август айында Милан ҡамалған һәм 1 сентябрҙә. Миланлылар ҙур яһаҡ түләргә, аманатҡа кешеләр бирергә, юлға аҡса һуғыуҙан һәм юл пошлинаһын йыйыуҙан баш тартырға тейеш булған. Фридрих ҡала үҙәгендә һарай төҙөткән һәм унда үҙенең гарнизонын ҡуйған. Ҡан түкмәй генә еңел яуланған ошо еңеү ломбардтарға ныҡ тәьҫир иткән. Ронкалала съезд йыйып, Фридрих итальяндарға үҙенең альп арты биләмәләре менән идара итеүе ниндәй принципҡа нигеҙләнеүен еткергән. Йәмәғәт юлдары, ҡушылдыҡтары менән судно йөрөрлөк йылғалары, порттар һәм гавандар империя чиновниктары күҙәтеүе аҫтына күсергә тейеш булған, ә бынан башҡа һалым йыйыу һәм тәңкә һуғыу император власының булған.
Шуның менән бергә император үҙ вассалдарынан хәрби йөкләмә үтәүҙе талап иткән һәм буйһонмаусыларҙан леныларын тартып алыу менән янаған. Үҙ-ара һуғыштарҙы ҡәтғи тыйған.
Яңы эдикттар бигерәк тә үҙҙәренең феодал сеньорҙарынан бөтөнләй тиерлек бойондороҡһоҙлоҡ алған ломбард ҡалаларының хоҡуҡтары һәм азатлығын ҡыҫҡан. Фридрих I-гә тап улар иң көслө ҡаршылыҡ күрһәткән. Генуялылар, ҡайһы милеккә хоҡуғын дәлилләй алһа ғына, Фридрихҡа шуны бирәбеҙ тип белдергән. 1159 йылдың ғинуарында император власҡа үҙенең кешеләрен ҡуйырға маташа, тип миланлылар баш күтәргәндәр. Уларға Кремона һәм Брешиа халҡы ярҙам иткән. Шул арала Фридрих, үҙенең тәүге уңыштарынан ҡәнәғәт булып, союз ғәскәрҙәренең күпселеген Альп тауҙары артына оҙатҡан. Ҡалған көстәр Миланды ҡамау өсөн күрәләтә етерлек булмаған. 1159 йылдың июлендә император Кремонаға яҡын килгән һәм уның алты ай буйы ныҡышмалы ҡамауҙа тотҡан. Ниһайәт 1160 йылдың ғинуарында был бәләкәй генә ҡәлғәне баҫып ала һәм Фридрих уны нигеҙенә тиклем емерергә  бойорған.
Башҡа ҡыйынлыҡтарға тағы папа тәхете өсөн талаш  өҫтәлгән. Адриан IV вафат булғандан һуң, Фридрихтың дошмандары папа итеп Александр III һайлаған, ә уның яҡлылар — Виктор IV. Император Павияла Александрҙы төшөрөү тураһында иғлан иткән сиркәү соборын йыйған. Александр быға иҫе китмәгән һәм, үҙ сиратында, Барбароссаны сиркәүҙән ҡыуған, ә уның дәүләт подданлығындағы халыҡты анттан азат иткәндәр. ФридрихРимгә поход кәрәклеген аңлаған. Әммә иң тәүҙә ул Италияла нығынырға теләгән. Германия һәм Италияла үҙенең вассалдарын саҡырып, Фридрих 1161 йылдың майында Миланды икенсе тапҡыр ҡамаған. Бер йылдан, 1162 йылдың мартында, ҡала, бер ниндәй ҙә шәфҡәтлек үтәү шартын ҡуймайынса, еңеүсегә баш һалған. Фридрих халыҡҡа, ала алырлыҡ мөлкәтен алып, ҡаланан китергә һәм нығытылмаған дүрт ҡалала урынлашырға ҡушҡан.
Ҡала үҙе тулыһынса емерелгән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ул бары тик емереү символы булып һаналған һабан менән символик рәүештә һыҙылған). Шул төп дошман тар-мар ителгәндән һуң, Пьяченца, Брешиа һәм башҡа ҡалалар бирелгән. Император халыҡҡа ҡала диуарын стена һүтергә, контрибуция түләргә һәм ны ҡабул итергә ҡуша.
1163-1165  йылдар
Бик аҙға ғына Германияға ҡайтып килгән арала, 1163 йылдың көҙөндә Фридрих, Ломбардияға ҡайта һәм Римгә походҡа әҙерләнә башлай. Әммә  яңы ҡыйынлыҡтар уны туҡтатып ҡалдыра. Венеция, Верона, Виченца һәм Падуя немецҡа ҡаршы лигаға берләшә. Апрель айында вафат Виктор IV вафат була. Уның урынына һайланған Пасхалий III яҡлылар Александр III яҡлыларға ҡарағанда күпкә аҙ була. Император Веронаға һөжүм итеп маташа, әммә уның етди һуғыш алып барырлыҡ көсө булмай. 1164 йылдың көҙөндә, яңы ғәскәр йыйыу өмөтө менән, ул Германияға юллана. Төрлө эштәр уны тағы ла бер йыл ярыға тотҡарлай. Тик 1165 йылдың яҙында ғына Фридрих, ҙур армияһы менән Альп тауҙарын артылып, туранан-тура Римгә хәрәкәт итә. 24 июндә немецтар изге Фәрештә һарайын ҡамай һәм Тибрҙың бөтә һул ярын биләй. Александр III Франджипани Колизей менән йәнәш Франджипани һарайында йәшеренә. Фридрих ике папаға ла, сан һалып, яңы һайлау үткәрергә  тәҡдим итә. Александр баш тарта, һәм был уны ҡала халҡы алдында күҙҙән төшөрә. Үҙҙәренең бер һүҙле булмауҙары менән билдәле римлеләр папаға ҡаршы боролалар, һәм ул Беневенткә ҡасып китә. Император тантаналы итеп ҡалаға инә, ә 30 июндә изге Петр ҡорамында Пасхалий тәхеттән ҡолатылған. Әммә Фридрих үҙен яҡлаусыға әлегә тиклем папалар файҙаланған властың хатта  шәүләһен дә ҡалдырмай. Сенат һәм префект императорға шәхсән  буйһонған, Рим менән идара итеү ҙә уның ҡулына күскән. Фридрих  үҙе теләгәнгә ирешкән тиергә булыр ине. Тик бында көтөлмәгән хәл уның барлыҡ пландарын бутай: август айында немец ғәскәре эсендә аяуһыҙ  башланған.
Ломбард лигаһы
Үлеүселәр шул саҡлы күп булған, Фридрих ашығыс рәүештә үҙ ғәскәрен төньяҡ Италияға күсерә. Бында уны дошман позицияһы көсәйеүе хафаға һалған. Элек барлыҡҡа килгән лигаға Кремона, Бергамо, Брешиа, Мантуя, шулай уҡ үҙ ҡалаһын ашығыс рәүештә төҙөкләндергән Милан халҡы ҡушыла. Бәхетһеҙлеккә ҡаршы, Фридрихтың армияһы булмай, һәм уға  Павиянан фетнәнең көсәйгәнен көсһөҙ күҙәтеп торорға ғына ҡала. 1167 йылдың 1 декабрендә баш күтәргән ун алты ҡала Ломбард лигаһына берләшкән. Улар, элекке императорҙар дәүерендә эйә булған льготалар һәм азатлыҡтарҙы кире ҡайтармайынса, сепарат килешеүе төҙөмәҫкә, тип һөйләшәләр. 1168 йылдың башында Фридрих нисектер Германияға кире ҡайтмаҡсы була. Юл ыңғайы, Сузыла, ул, башҡа кеше әйберен кейеп, әсирлектән ҡотола.
Бишенсе итальян походы
Был юлы император, мөһим эштәрен хәл итеү, үҙ власын нығытыу менән мәшғүл булып, Германияла ете йыл йәшәй. 1173 йылда ул Италияға кире ҡайтырға һәм ғәскәрен Ломбард лигаһына ҡаршы походҡа йүнәлтергә ҡарар итә. Уны иң киҫкен мәлдәрҙә ғәскәрһеҙ ҡалдырған кенәздәргә бәйле булмаҫ өсөн, ул бик күп брабант кешеләрен яллаған. 1174 йылдың сентябрендә Фридрих бишенсе тапҡыр Альпты артыла, ә октябрҙә Алессандрияны ҡамай. Ломбардтар ныҡышмалы рәүештә ҡаршы торғандар. Уңышҡа ирешә алмай, киләһе йылдың апрелендә, Фридрих һөйләшеүҙәр башлай, түләй алырлыҡ аҡсаһы булмағанлыҡтан, һалдаттарын тарата. Әммә, яҡтарҙың позициялары төрлө булғанлыҡтан, бер йылға тиерлек һуҙылған консультациялар бер нимәгә лә килтермәгән. Яңынан һуғышҡа әҙерләнер кәрәк булған.
Император Кьявеннаға үҙенең ике туғанын, Бавария һәм Саксонияның ҡеүәтле һәм герцогы Вельфтар ырыуынан Генрих ты  саҡырған һәм унан ярҙам һораған. Лев Генрих Лев баш тартҡан, бының менән Фридрихтың йәнен көйҙөргән. Ул Италияла ҙур ауырлыҡ менән бер нисә мең һалдат йыйған һәм  Миланға йүнәлгән. 1176 йылдың 29 майында дошмандар Леньяно янында осрашҡан. Был алышта немец рыцарҙары үҙ ғәҙәттәре буйынса ҡеүәтле һөжүмгә ташланған, ломбард атлылары сафтарын өҙгән, һәм уларҙы тәртипһеҙ рәүештә сигенергә мәжбүр иткән. Немецтар каре булып теҙелгән пехотаға ябырылған, һәм уларҙың атакаһы тонсоҡҡан. Шул уҡ ваҡытта  ломбард атлылары, уларға ярҙамға ашыҡҡан Брешианан килгән ғәскәрҙе осратып, һуғыш яланына кире ҡайтҡан һәм көтмәгәндә флангынан немецтарға  һөжүм иткән. Фридрих ҙур ҡыйыулыҡ һәм ғәйрәт менән һуғышырға ташланһа ла, эйәренән бәреп төшөрөлә. Шундуҡ ғәскәр буйлап уның үлеме тураһында уйҙырма  хәбәр тарала. Ҡоралдарын ташлап, рыцарҙар һуғыш яланынан ҡасып киткән һәм  Павийҙа йәшеренгән.
Папа менән килешеүе һәм Германияға кире ҡайтыуы
Бында еңелгәндән һуң, Фридрих позицияһын йомшартырға һәм ҙур ғына юл ҡуйыуға барған: ул  Александр III берҙән-бер законлы папа тип таныуға ризалашҡан, уға Римдәге һәм префектураһын кире ҡайтарған һәм Тоскана маркграфлығын уның лены тип таныған. Шуға алмашҡа папа уны сиркәүҙән ситләштерелеүен кире алған. Папа менән ярашҡандан һуң, Фридрих ломбард эштәренә кире  ҡайтҡан. Әммә баш күтәреүселәр менән килешә алмаған. 1177  йылдың июлендә Венецияла Фридрих улар менән алты йылға ваҡытлыса килешеү төҙөгән һәм 1178 йылдың йәйендә Бургундияға барған, һәм Арлдә бургунд короле тәхетенә ултырған. Германияла ул беренсе бер һылтауҙы Генрих Левты Арыҫлан ҡыҫырыҡлау маҡсатында файҙаланған. Шпейерҙағы съезда Хальберштадт епискобы Ульрих, герцог уның епархияһының лендарын баҫып алған, тип ошаҡлашҡан. Ғинуар 1179 йылдың ғинуарында  был мәсьәләне хәл итеү өсөн Генрих король трибуналына саҡыртылған, әммә ул баш тартҡан. Июндә ул Магдебургҡа ла съезға килмәй. Был уға ҡарата башҡа процесс башлау мөмкинлеген бирә: Фридрих уны фетнәлә ғәйепләй. 1180 йылдың ғинуарында Вюрцбургтағы съезда ҡеүәтле Вельф үҙенең барлыҡ лендарынан мәхрүм ителгән. Көнсығыш Саксония тапшырҙы граф Бернхард Анхальтскийға тапшырылған.
Көнбайыш саксон ерҙәренән Фридрих яңы Вестфаль герцоглығын барлыҡҡа килтергән, һәм уны үҙенә  ҡалдырған. Баварияны граф Отто фон Виттельсбахҡа биргән. Унан шулай уҡ герцоглыҡҡа әйләндерелгән Штирия маркаһы тартып алынған. 1180 йылда император ғәскәрҙәрен Саксонияға йүнәлткән, Брауншвейгты алған һәм Любекты ҡамаған. 1181 йылдың йәйендә Генрих Лев отолғанын аңлаған. Ноябрҙә ул Эрфуртҡа съезға килгән һәм ярлыҡау ялбарып Фридрихтың аяғына йығылған. Барбаросса уны ғәфү иткән, Брауншвейгты кире  ҡайтарған, әммә Вельфтарҙың бөтә биләмәләрен дә  үҙендә ҡалдырған. Бынан тыш, герцог өс йылға ҡыуылған. Ломбардтар менән конфликт та аҡрынлап яйланған. 1183 йылда Констанцала Ломбард лигаһы менән менән солохҡа ҡул ҡуйылған. Ҡалалар императорҙы үҙҙәренең сюзерены итеп таный, ә Фридрих уларҙың элекке иректәре һаҡланыуына, шул иҫәптән мөһим булғандарын, нығытмалар төҙөү һәм лигалар ойоштороу хоҡуҡтарын һаҡлауға, ризалығын бирә. Император ҡала консулдарын инвестициялау хоҡуғын һаҡлаған, һәм уның суды юғары инстанция тип танылған. 1184 йылда үҙенең апаһы Констанцияны Фридрихтың улы Генрихҡа кейәүгә бирергә риза булған Вильгельм II Сицилиялының король титулын Фридрих таныған. (Ул саҡта  киләсәктә был никахтың Гогенштауфендарҙың  Сицилияға эйә булыу мөмкинлеген биререн бер кем күҙ алдына ла килтермәгән.)
Криптон
Символы
Криптон элементының символы — Kr (Криптон тип уҡыла).
Тарихы
Криптон 1898 йылда инглиз химиктары Уильям Рамзай һәм Морис Траверс тарафынан табылған. Улар һауанан кислородты, азотты, аргонды сығарып бөткәндән һуң спектраль ысул менән ике газ тороп ҡалыуын асыҡлай: криптон ( — «йәшерен», «сер һаҡлаусы») һәм ксенон («ят», «ғәҙәттән тыш») булып сыға улар.
Хомяков Илларион Мартемьянович
Илларион Мартемьянович Хомяков (1918—2002) — геофизик, инженер-электрик, доцент (1966), техник фәндәр докторы (1968), профессор (1971), генерал-майор-инженер (1972). Ҡатнашыусылар Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Ленин (1968), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Халыҡтар Дуҫлығы (1982) ордендары менән бүләкләнә. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968). Байконур космодромында ғилми консультант(1965—1974), Башҡортостан Республикаһы инженер академияһының мөхбир ағзаһы (1992).
Фридрих I Барбаросса
Өсөнсө Тәре походы
Император Исаак Ангел Фәрештә илселәре Барбароссанан аманат биреүен һәм баҫып алған ерҙәрен бүлеп биреү бурысын үтәүен талап иткән. Фридрих императорға илселәр ебәргән, ләкин Ангел уларҙы төрмәгә ташларға бойорған. Быны ишеткән Фридрих һөйләшеүҙәрҙе туҡтата һәм, юлындағы бар ерҙе бөлгөнлөккә килтереп, ғәскәрен Константинополгә йүнәлтә. Ноябрь аҙағында тәре йөрөтөүселәр Адрианополде алған. Шунан һуң ғына Исаак уның менән һөйләшеүҙәр башлай, һәм 1190]] йылдың ғинуарында килешеү төҙөй. Фридрих Константинополь аша үтмәҫкә вәғәҙә иткән, бының өсөн византия императоры немецтарға аҙыҡ-түлек бирергә һәм боғаҙ аша сығарырға ярҙам итәсәген белдергән.
Криптон
Тәбиғәттә
Атмосфера һауаһында күләме буйынса 1,14%, атмосферала дөйөм запасы 5,3м³. 1 м³ һауала яҡынса 1 см³ криптон бар.
Хомяков Илларион Мартемьянович
Биографияһы
Илларион Хомяков 1918 йылдың 17 ноябрендә Нуриман районының Никольское ауылында тыуған. Хомяков Илларион Мартемьянович Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Свердловск тау институтына уҡырға инә, уны 1942 йылда тамамлай, аҙаҡ 1947 йылда С. М. Будённый исемендәге Хәрби элемтә академияһын, 1954 йылда Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты янындағы юғары инженерлыҡ курстарын тамамлай.
Фридрих I Барбаросса
Вафаты
Фәләстингә барған юлда Германия ғәскәре еңел мосолман атлылары менән бәрелештәрҙә ҙур юғалтыуҙар кисергән. 18 майҙа тәре йөрөтөүселәр Коньяны алған. 10 июндә, әрмән оҙатып йөрөүселәре менән, ғәскәр тау йылғаһы Селифкә килеп еткән. Шул йылғаны кискәндә, император, ауыр һуғыш кейемдәре һәм ҡоралдары кейгәнлектән, атынан ҡолаған, ҡаты ағымға эләгеп, рыцарҙар  уны ҡотҡарырға килеп еткеләгәнсе, һыуға тонсоҡҡан.
Криптон
Тәбиғәттә
Һауанан криптон алыу бик күп энергия талап итә.
Хомяков Илларион Мартемьянович
Биографияһы
Хомяков И. М. 1942 йылдан алып 1974 йылға тиклем СССР Ҡораллы көстәрендә. 1947 йылдан алып Ярославль өлкәһенең Рыбинск ҡалаһында эшләй: Үҙәк ремонт-производство базаһында инженер-конструктор, һуңынан Үҙәк элемтә базаһы радиоцехы начальнигы. 1949 йылдың июненән Капустин Яр полигонында. Унда совет ғалимы, ракета-космос системалары конструкторы С. П. Королев менән таныша. 1955 йылда Дзержинский исемендәге Хәрби академияла кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, һуңынан 1956 йылдың авгусынан тағы Капустин Яр полигонында эшләй.
Фридрих I Барбаросса
Фридрих I Барбаросса әҙәбиәттә
Умберто Эконың «Баудолин» романында Фридрих Барбаросса батып үлмәгән, имеш; уны шулай вафат булған тип иҫәпләүҙең сәбәбе булып уның ярандарының был күренеште "уйнауы" инсценировкалауы тип күрһәтелә. Уны һаҡлаусы юлдаштары, улар араһында тәрбиәгә алынған улы Баудолино ла булған, Ардзруни һарайының бер бүлмәһенең ябыҡ ишектәре артында иртән королдең үле кәүҙәһен тапҡандан һуң, хакимдың улы үҙҙәрен язалар, тип ҡурҡҡанлыҡтан, шундай афера уйлап сығарған, һәм һөҙөмтәлә барыһы ла Барбаросса иртәнге һыу ҡойоноу мәлендә батып үлгән, тип хәл иткәндәр.
Криптон
Тәбиғәттә
Йыһанда криптон һәм водород нисбәте даими булып ҡала. Бынан йондоҙҙар араһындағы матдә криптонға бай тигән һығымта яһарға мөмкин. Шулай уҡ 0503-289 RE һанлы аҡ кәрләлә криптон табыла. Ул Ҡояштағыға ҡарағанда 450 тапҡыр артыҡ булып сыға, әммә әлегә тиклем бының сәбәптәре билдәһеҙ.
Хомяков Илларион Мартемьянович
Биографияһы
1963 йылдан Пермь юғары команда-инженер училищеһында махсус ҡоралдарҙы эксплуатациялау кафедраһы начальнигы. 1965 йылдан — Байконур полигоны начальнигының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, 1967 йылдан — полигон начальнигының фәнни-тикшеренеү һәм тәжрибә-һынау эштәре буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта 1970—1974 йылдарҙа Мәскәү авиация институтының «Восход» филиалында электр-радио ҡорамалдары һәм идара итеү системаһы кафедраһы мөдире була.
Фридрих I Барбаросса
Легенда
Серле үлеме Фридрих Барбароссаның үлеме бик серле булып ҡала. Ғәҙәттә, ул Әрмәнстандағы (хәҙерге Төркиә) Селиф йылғаһында батып үлгән тип һанала. Әммә императорҙың үҙенең замандаштары уҡ был фаразға шикләнеп ҡараған. Император яҡшы йөҙгән һәм уның янында яугирҙары булған. Икенсе бер фараз да бар, император йылға буйында ял итергә туҡтаған һәм уның һыуҙарында сафланып алырға ҡарар иткән. Ләкин һыу бик һалҡын булып сыҡҡан һәм бәлки көҙән йыйырыу, ә бәлки төшкө ашты ашау менән ҡойонорға теләүелер, 70 йәшкә етеп килгән Барбароссаның үлеменә килтергәндер.
Криптон
Физик үҙенсәлектәре
Криптон — инерт газ, төҫһөҙ, тәме булмаған һәм еҫһеҙ (6 атмосфера баҫым яһағанда хлороформға оҡшаған киҫкен еҫле булып китә ). Тығыҙлығы стандарт шарттарҙа 3,745 кг/м3 (һауанан 3 тапҡыр ауыр). Нормаль һауа баҫымында криптон 119,93 (-153,415 °C) температурала һыуға әйләнә, 115,78 (-157,37 °C) температурала ҡата. Шулай итеп, ул шыйыҡ фазала яҡынса дүрт градус температура арауығында ғына йәшәй.
Хомяков Илларион Мартемьянович
Биографияһы
1963 йылда Илларион Мартемьянович ракеталар осороуҙың яңы технологияларын үҙләштереү буйынса Дәүләт комиссияһы рәйесе.
Фридрих I Барбаросса
Легенда
Нисек кенә булмаһын, юлбашсының вафаты бик күп тәре йөрөтөүселәрҙе кире боролорға мәжбүр иткән. Тороп ҡалғандары, сир һәм сәлжүктәр менән көрәшә-көрәшә, Иерусалимды яулап алырлыҡ хәлдә булмаған. Император кәүҙәһенең яҙмышы шулай уҡ билдәле түгел. Уның кәүҙәһен, Германияға алып ҡайтыу маҡсатында, бәлзәмләгәндәр, әммә тыуған иленә кире ҡайтарылмаған. Был императорҙы хөрмәт итеүселәр аңында уның тураһында төрлө риүәйәттәр барлыҡҡа килеүенә сәбәп булған.
Криптон
Физик үҙенсәлектәре
Диамагнит үҙенсәлекле. Магнитҡа һиҙгерлеге −2,9·10−5. Полярлашыу.
Хомяков Илларион Мартемьянович
Биографияһы
1974 йылдарға тиклем Хомяков Илларион Мартемьянович ракета-космос техникаһы осоштары, уны эшләп еткереү менән шөғөлләнә, һуңынан запасҡа сыҡҡас, Өфө авиация институтында эшләй (1974—1999) — профессор, декан, авиация электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире.
Фридрих I Барбаросса
Легенда
Легендаға ярашлы, император өҫтәл артында ултыра, һәм уның ерән һаҡалы өҫтәл тирәләй сырмалған. Ваҡыты-ваҡыты менән Барбаросса уяна ла ике ҡарғаны Германияла ыҙғыш-талаш туҡтағанмы икән, тип белешергә ебәрә ти. Әгәр был хәл мөмкин булып, һаҡалы өҫтәл тирәләй өс тапҡыр уралып сыҡһа, император терелә икән дә үҙ ҡулдары менән тартип урынлаштыра, имеш.
Криптон
Физик үҙенсәлектәре
Ионлашыу энергияһы,.
Хомяков Илларион Мартемьянович
Биографияһы
Хомяковтың фәнни эшмәкәрлеге ракета‑космос техникаһын полигондарҙа һынауға, стратегик тәғәйенләнештәге ракеталарҙың хәрби әҙерлеген күтәреү проблемаларына арналған. 150-нән ашыу фәнни эш авторы, уйлап табыуға авторлыҡ танытмаларына эйә, 20-нән ашыу фән кандидаты һәм ике фән докторы әҙерләгән.
Криптон
Биологик әһәмиәте
Криптондың тере организмға тәьҫире насар аңлашыла. Уны водолаздар эшендә тын алыу ҡатнашмалары составында һәм ҡан баҫымы юғары булғанда анестезия сараһы булараҡ файҙаланыу мөмкинлектәре тикшерелә. .
Физиологик тәьҫире
3,5 атмосфера баҫымы аҫтында криптонлы газ ҡатнашмаларын һулағанда наркотик эффекты күҙәтелә.
Хомяков Илларион Мартемьянович
Биографияһы
2004 йылдың майында Өфө ҡалаһының Блюхер урамы буйынса 16-сы, Хомяков Илларион Мартемьянович йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
2002 йылдың 20 мартында Өфө ҡалаһында вафат була, Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Тбилиси каруанһарайҙары
Тбилиси каруанһарайҙары (თბილისის ქარვასლა) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.
Этимологияһы
Урта быуаттарҙа Тбилисиҙа сауҙа үҙәктәре - каруанһарайҙар булған. Атама фарсы телендәге «каруанһарай» һүҙенән килеп сыҡҡан. Был урындарҙа каруан менән килгән сауҙагәрҙәр ҡуна торған булған.
Тарихы
1818 йыла Геворг Арцун, Тбилиси кешеһе, построил большой караван-сарай на месте фундамента 17-се быуат ҡоролма нигеҙенә ҙур каруанһарай төҙөткән. Ҡунаҡханала 33 номер, 24 сауҙа һәм келәт бүлмәләре булған. Был бинала урыҫ императоры Александр II булып киткән һәм көслө тәьҫораттар алған.
Иң ҙур каруанһарайҙар хәҙерге Сион урамында булған. Улар 1795 йылда Аға Мөхәммәт хан тарафынан емертелгән. Ҙур каруанһарайҙың береһе Сион Ҡорамы янында һаҡланып ҡалған.
Шул уҡ ваҡытта Тбилисиҙа 1847 йылда Тамаши театры тип аталған ҙур каруан-һарай төҙөлә башлаған.
1858 йылда яңы каруандарҙы Читахов, Уста-Мехти, Хөсәйен оғлы һәм Халатов төҙөткән.
2006 йылда Тбилиси каруанһарайҙары милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Пиштань (Рутка ҡушылдығы)
Пиштань  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рутка йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Верхотор (Ишембай районы)
Верхотор (Верхотор) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 818 кеше. административный центр Верхотор ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453228, ОКАТО коды — 80231825001.
Тарихы
Верхотор баҡыр иретеү заводы 1759 йылда Тор йылғаһында (Нөгөштөң ҡушылдығы) төҙөлә. Завод төҙөү өсөн ерҙәр Нуғай юлының Бошман-Ҡыпсаҡ, Тамьян һәм Юрматы улустары башҡорттарынан һатып алына. Заводты Сембер сауҙагәрҙәре И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников төҙөй. Улар 1745 йылда Тор йылғаһы буйында, Верхоторҙан 11 километр алыҫлыҡта ятҡан Воскресенск заводына ла нигеҙ һала. Верхотор баҡыр иретеү заводы Верхотор тау округына, ә 1900 йылдан Воскресенск округына инә.
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр (ВС) — дәүләттең агрессия, йәки һуғыш булған осраҡта суверенитетын һәм территорияһының бөтөнлөгөн һаҡлаусы хәрби ойошма, сәйәси хакимлыҡтың иң мөһим ҡоралдарының береһе, регуляр һәм резерв компоненттарҙан ( бөтә төр ҡораллы көстәр һәм ҡораллы көстәр  төрө  тармаҡтары резервтары) , махсус көстәр һәм хеҙмәттәр тороуы мөмкин.
Верхотор (Ишембай районы)
Тарихы
XVIII быуат аҙағына завод 29 мең дисәтинә ерҙе биләй. 1772 йылда заводта 1548 эшсе эшләй, XVIII быуат аҙағына 78 оҫта һәм сословиела торғандар, 541 крепостной крәҫтиән, ә XX быуат башында 146 эшсе иҫәпләнелә. Үҙ милкендәге һәм һатып алынған крәҫтиәндәр оҫталар һәм сословиела торғандар иҫәбенә инә; ярҙамсы эштәр үҙ крәҫтиәндәре һәм ялланған хеҙмәткәрҙәргә (улар араһында башҡорттар ҙа була) йөкмәтелә. Воскресенск заводы хужалары А. И. һәм Н. А. Дурасовтар (1783—1804), Д. И. Пашковтар (1804 йылдан) Верхотор баҡыр иретеү заводы хужалары ла була. 1913 йылда Верхотор заводы ябыла. Элек заводта эшләгән кешеләр йәшәгән тораҡ пункты территорияһында Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының Верхотор ауылы урынлашҡан.
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәрҙең төп билдәләнеше
Ҡораллы көстәрҙең билдәләнеше, уларҙың төҙөлөү принциптары, личный составты уҡытыу һәм тәрбиәләү принциптары  йәмғиәт, дәүләт төҙөлөшө һәм  дәүләт сәйәсәте, ил масштабы, уның географик  урыны, тарихи, социаль һәм мәҙәни  традицияларына бәйле. Ҡораллы көстәргә һәр саҡ иҡтисад һәм власть йоғонто яһай. Төп эше- илде һаҡлау һәм оброналау. «Ничто так не зависит от экономических условий, как именно армия и флот. Вооружение, состав, организация, тактика и стратегия зависят прежде всего от достигнутой в данный момент ступени производства и от средств сообщения»
Төрлө илдәрҙең ҡораллы көстәре  һаны, тулыландырыу принциптары, төҙөлөү структураһы, тыныс ваҡытта һәм һуғыш  ваҡытында үтәй торған функциялары менән айырылалар.
Верхотор (Ишембай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр тарихынан
Ҡораллы көстәр бик борондан барлыҡҡа килгән.Уларҙың барлыҡҡа килеүен хосуси милек, дәүләт  барлыҡҡа килеү  менән бәйле тип иҫәпләйҙәр. Боронғо дәүерҙә һәм урта быуатта ҡайһы бер дәүләттәрҙә ялланма армия ла булған. XV быуат уртаһынан Көнбайыш Европа илдәрендә даими ялланма армиялар барлыҡҡа килә башлай. Рәсәйҙә ҡораллы көстәр төҙөүҙең үҙенсәлектәре булған: XV йылдың икенсе яртыһынан Поместное войско, һуңыраҡ Стрелецкое войско, а  XVII быуат аҙағы - XVIII башынан алып даими Ҡораллы көстәр булдырыла.
Ҡораллы көстәр төҙөлөшө структураһы, уларҙың һуғышта ҡулланылыуы ҡоралға бәйле булған, тәү сиратта артиллерия һәм атыу ҡоралына. Крәҫтиәндәрҙе крепостнойлыҡтан  азат итеү илдә дөйөм хәрби бурыс индерергә мөмкинлек бирә. Армияның ҡоралланыуында ла ҙур үҙгәрештәр була. Атыу ҡоралы  төп ҡоралға әйләнә, даими составлы дивизиялар корпустарға берләштерелә, тылда даими органдар булдырыла. Ҡораллы көстәр 1-се һәм 2-се донъя һуғышы осоронда үҫеш кисерә. Яңы артиллерия системалары, самолёттар, танктар, һыу аҫты караптары, вертолёттар, ядро ҡоралы барлыҡҡа килеү яңы төр ҡораллы көстәр, ҡораллы көстәр төрө тармаҡтары, махсус ғәскәрҙәр барлыҡҡа килә.
Верхотор (Ишембай районы)
Статистика
• 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы алдынан — 1548 ир-ат.
• 1795—619 ир-ат.
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр тарихынан
Ныҡ үҫешкән дәүләттәр ҡораллы көстәре үҙенсәлектәре:
Ҡораллы көстәр төрҙәре
Ф.Энгельсҡа хәтлем армия типтары тип аталғандар. Главы государств оставляли за собой заботу создания вооружённых сил. Этими силами они завязывали борьбу, ставкой в которой были судьбы народов или династий. На исход борьбы оказывали влияние только вооружённые силы; народы оставались в стороне, хотя и становились участниками победы или поражения. Кадрлы ҡораллы көстәр: 1) дәүләттең һуғыш башланғанда иң тәүге бурыстар үтәргә, шулай уҡ резервтарҙы хәрби эшкә өйрәтергә һәләтле даими ҡораллы көстәре;
Верхотор (Ишембай районы)
Статистика
• 1807—2795 кеше (394 ихата).
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр төрҙәре
2) хәҙерге заман һуғышын  алып барырлыҡ итеп ойошторолған, техникаһы булған, өйрәтелгән һәм  һуғыш тәжрибәһе булған ҡораллы көстәр.
Верхотор (Ишембай районы)
Статистика
• 1850—2812 кеше, православие сиркәүе, завод тау училищеһы.
• 1870 — 3340 кеше (341 ихата), православие сиркәүе, завод тау училищеһы, улус идараһы, баҡыр иретеү заводы, Тор йылғаһында ике һыу тирмәне. Игенселек һәм малсылыҡтан башҡа, умартасылыҡ үҫешкән була. Һәр дүшәмбе баҙар була.
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр төрҙәре
Массовый ҡораллы көстәр, күп һаны ҡораллы көстәр, дәүләт уларҙы һуғыш ваҡытында булдыра. Тәүге бындай армия капитализм аяҡҡа баҫҡан дәүерҙә барлыҡҡа килә. Башта Францияла Бөйөк француз революцияһы ваҡытында, шунан башҡа Европа илдәрендә, Рәсәй, Төркиә, Япония һәм башҡа илдәрҙә булдырыла. Уларҙы дөйөм хәрби бурыс индереү аша ойошторалар. .
Верхотор (Ишембай районы)
Статистика
• 1885 — 3456 кеше (543 ихата), православие сиркәүе, мәктәп, улус идараһы, баҡыр иретеү заводы, ун кибет. Һәр дүшәмбе баҙар үтә.
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр төрҙәре
Милиция ҡораллы көстәре (от militia — войско), урындағы  ҡораллы көстәр. Был ғәскәри частар тыныс ваҡытта учет алыу аппараты һәм ҙур булмаған командирҙар составынан торған ; был частарҙа  ошо территорияла йәшәгән хәрби хеҙмәткә яраҡлы граждандар ҡыҫҡа ваҡытлы уҡыу йыйындары ваҡытында хәрби хеҙмәткә өйрәтелгәндәр. СССР-ҙың ҡораллы көстәре 1923 йылдан 30- йылдар аҙағына хәтле кадрлы һәм урындағы ҡораллы көстәрҙән торған. Хәҙерге техника ныҡ үҫешкән  дәүерҙә урындағы милиция ҡораллы көстәре әһәмиәтен юғалтҡан.
Верхотор (Ишембай районы)
Статистика
• 1896 — 3673 кеше (580 ихата), православие сиркәүе, ирҙәр земство училищеһы, ҡатын-ҡыҙҙарҙың сиркәү-мәхәллә училищеһы, Пашков әфәнденең ҡабул итеү бүлмәһе, улус идараһы, баҡыр иретеү заводы, ике тимерлек, мөгәзәй, баҙар кибеттәре, йорт бакалея кибеттәре, ҡаҙна шарап магазиндары, бер һыра кибете. Һәр дүшәмбе баҙар була.
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр төрҙәре
Ялланған ҡораллы көстәр (тарихи), профессиональ яугирҙәрҙән торған ялланған армия. Беҙҙең эраға тиклем  3-сө мең йыллыҡта  (Боронғо Мысыр) барлыҡҡа килгән. Башлыса сит ил кешеләренән торған. XV быуат аҙағында Көнбайыш Европа илдәрендә үҙ иле кешеләрен яллай башлағандар. XVIII быуат аҙағы —XIX быуатта ялланған армия урынына дөйөм хәрби бурыс иҫәбенә тулыланыусы регуляр  ҡораллы көстәр булдырыла. Ҡайһы бер илдәрҙә (АҠШ, Англия, Көньяҡ Африка Республикаһында,  ФРГ-ла )  яңынан ирекле контракт буйынса (ялланып)  хеҙмәт итеү индерелгән.
Верхотор (Ишембай районы)
Статистика
• 1920 — 4916 кеше (860 ихата).
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр төрҙәре
Регуляр ҡораллы көстәр: 1) даими ҡораллы көстәр, билдәле ойоштороу тәртибе, типовой ҡорал, тулыландырыу, хеҙмәт итеү тәртибе,  личный составты  уҡытыу һәм тәрбиәләү, хәрби кейем, үҙәкләштерелгән идара һәм тәьмин итеү;
Верхотор (Ишембай районы)
Статистика
• 1969—1830 кеше.
• 1989—839 кеше, ҙур булмаған дауахана, мәктәп, балалар йорто, Тор йылғаһында дүрт һыу тирмәне.
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр төрҙәре
Ҡораллы көстәр типтарының тағы бер нисә төр атамаһы бар.
Верхотор (Ишембай районы)
Статистика
• 2002—756 кеше.
• 2009—870 кеше.
• 2010—818 кеше.
Географик урыны
Верхотор аша Тор йылғаһы ағып үтә.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Кесе Келтәй
Кесе Келтәй — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/77/5/20    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жан Маре
Жан Маре (Jean Marais; тулы исеме — Жан Альфред Виллен-Маре, Alfred Villain Jean-Marais; 11 декабрь 1913 йыл — 8 ноябрь 1998 йыл) — Франция актёры, ҡуйыусы, яҙыусы, рәссам, скульптор, шулай уҡ каскадёр.
Бала сағы
Маре 1913 йылдың 11 декабрендә Францияла, Шербурҙа, Альфред Эммануэль Виктор Пол Виллен-Маре һәм уның ҡатыны Айлин Вессорд Мэри Луиз Вессорд ғаиләһендә тыуған.
Карьераһы
Мажаралы фильмдарҙа ҡыйыу һәм тәүәккәл персонаждарының ҡаһарман ролдәрен уйнаған; һәр ваҡыт яҡшы физик формала булғанлыҡтан, төрлө трюктарҙы үҙе башҡарған, шпага менән һуғышҡан, һыбай йөрөгән, тәҙрәләрҙән һәм күперҙәрҙән һикергән. Режиссёрҙар, актёр трюктарҙы үҙе үтәгәне күренһен өсөн, кадрҙарҙы махсус рәүештә туплаған. Һәр саҡ отошло фактуралы — ҡеүәтле гармониялы атлетик көслө кәүҙә, мускуллы ҡул һәм аяҡтар, сағыу ихтыяри һыҙатлы һәм сая, илһамлы һәм намыҫлы ҡарашлы, ҡыйыу, ирҙәрсә матур йөҙлө. Үҙенең иң яҡшы ролдәрендә романтик, ҡурҡыу белмәҫ һәм маҡтауға лайыҡ, ҡаҡшамаҫ рухлы, антҡа тоғро һәм хыянатһыҙ идеаль рыцарҙар йәки авантюристар образдарын тыуҙырған.
Оло артислыҡ һәләтенән тыш, скульптура, рәсем сәнғәте һәм шиғриәттә байтаҡ һәләткә эйә булған. Пабло Пикассо, Мареның ҡайһы бер тәүге скульптура эштәрен күргәс, ғәжәпләнеп, нишләп һуң шундай скульптор һәләтенә эйә кеше «үҙ ваҡытын үткәргән, ниндәйҙер кинола төшөү һәм театр эшенә әрәм итә икән» тигән. 1989 йылда Парижда Монмартр районында яҙыусы Марсель Эмаға уның дуҫы Жан Маре эшләгән һәйкәл ҡуйыла. Скульптура күпселек осраҡта «Диуар аша үтеүсе кеше» тигән исем менән билдәле. Ул тулыһынса бронзанан эшләнгән, һәм уның идеяһы булып яҙыусының шул уҡ исемле хикәйәһенән алынған эпизод тора.
1995 йылдың сентябрендә Жан Маре портретын яҙҙырыу өсөн рус рәссамы Георгий Шишкинға һәм уның Париждағы күргәҙмәһендә булған.
Шәхси тормошо
Маре бисексуал булған. Уның тормош юлдашы — шағир һәм режиссёр Жан Кокто һәм уның менән бергә 25 йылдан артыҡ, Кокто үлгәнгә саҡлы йәшәгән.
60-сы йылдарҙа Маре Серж Виллен-Маре тигән исем алған Айал Серж исемле йәш кешене уллыҡҡа алған. 2012 йылда уның 69 йәшлек улы, үҙ-үҙенә ҡул һалып, яҡты донъя менән хушлашҡан.
Үлеме
Маре 1998 йылдың 8 ноябрендә Канныла, Диңгеҙ буйы Альпында йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуынан вафат була. Валлористағы Иҫке зыяратта ерләнә.
Иҫәнгилдин Сөләймән Ғәбит улы
Иҫәнгилдин Сөләймән Ғәбит улы (1906 йыл — 21 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-сы кавалерия полкы ҡылыссыһы. Орел өлкәһе (хәҙер Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) Приклоновка ауылында ерләнгән.
Биографияһы
Ҡатыны Иҫәнгилдина Йыһан Түбә руднигы ҡасабаһында Совет урамы, 21 йорт адресы буйынса йәшәгән.
Гумбати ҡәлғәһе
Гумбати циклопик ҡәлғәһе - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.