cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Венгрия тарихы
Ҡайтанан аяҡҡа баҫыу
Карой I һәм Эржебеттың (Польша короле Владислав Локотканың ҡыҙы Елизаветаның һәм Казимир III Бөйөктөң) — Лайоштыңулы (Людовик) Беренсе, 1342—1382 йылдарҙа король титулын йөрөтә. Ғәҙәттә ул хакимлыҡ иткән осорҙа Венгрияның хәрби-сәйәси ҡеүәте ныҡ сәскә атҡан осор тип иҫәпләнелә. Лайош I дәүерендә Балҡан ярымутрауындағы күп кенә дәүләттәр венгр королен үҙҙәренең сюзерены тип таный. 1347 йылда Лайош, Джованны Беренсенең приказы буйынса үлтерелгән кесе ҡустыһы Андраштың үлеме өсөн үс алыу ниәтендә,  Италияға ҙур поход менән бара. Венгр армияһы прошла через Верона, Романья аша, Рим эргәһенән үтә һәм 1348 йылдың февралендә Неаполгә барып инә. Лайош Неаполитан короллеге ҡалаларына үҙенең наместниктарын тәғәйенләй, ләкин ул ваҡытта Европаны ялмап алған чума эпидемияһы арҡаһында, ул уны армияһын был илдән алып китергә мәжбүр була. 1349 йылда венгрҙар Трансильвания воеводаһы Иштван Лацкфи командалығында тағы ла Көньяҡ Италияға һөжүм итә; короллекте Джованна һәм Лайош яҡлылар араһында барған ҡаты һуғыш ялмап ала. 1350 йылда Лайош үҙе Италия ярҙарына ғәскәре менән барып төшә һәм Неаполгә юллана, ләкин папа Климент Алтынсының ҡурсалауы Джованнаға үҙенә уңайлы тыныслыҡ килешеүе төҙөү мөмкинлеген бирә, шулай итеп, венгрҙар Неаполитан короллеген ташлап китергә мәжбүр була.
Һаман да халҡы аҙ булған илдәр иҫәбенә ҡарағанға, чума эпидемияһы Венгрияны урап үтә: һөҙөмтәлә Көнбайыш Европа илдәре XIV быуаттың икенсе яртыһында бөлә, ә Чехия, Венгрия, Польша һәм Литва күтәрелеш кисерә. Италияға походтар венгрҙар араһында мәҙәниәтте үҫтереүгә булышлыҡ итә; Лайош мәғарифты хуплай, мәктәптәр, ә 1367 йылда академия аса. Ул крәҫтиәндәргә һәм ҡалала йәшәүселәргә ярҙам итә, барщинаны оброк менән алмаштыра, Вишеград урынына Буданы баш ҡала итә. Лайош та Галич Русына хәрби походтар менән бара, әммә аҙаҡ килеп был илде әсәһе буйынса бабаһы, Польша короле Казимир Өсөнсөгә бирә. 1353 йылда ул урҙа татарҙарының баҫып инеүен кире ҡаға, уларҙы Молдавиянан ҡыуып сығара. Лайош Балҡанға унлаған поход ойоштора. Венецияға ҡаршы ул Генуя менән союз килешеүе төҙөй, далматин ҡалалары өсөн һуғыш башлай, ләкин Далмацияла ғына туҡталып ҡалмай, ә Төньяҡ Италияға ла сыға. 1358 йыл башына Далмацияның бар ҡалалары ла тип әйтерлек Венгрия власын таный, шул уҡ йылда Босния баны Твртко I Лайош Беренсегә үҙ ирке менән буйһона. Дубровник Венгрия протекторатына күсә, ошо ваҡыттан алып ҡала ныҡлап аяҡҡа баҫа, һәм был 1526 йылға тиклем дауам итә.
Польша короле Казимир Өсөнсөнөң һеңлеһе Эржебеттың улы булараҡ, законлы вариҫы булмаған Лайош 1370 йылда Польша тажын да кейә. Поляк-венгр унияһы (1370—1382) данға ҡарағанда проблемаларҙы күберәк алып килә; поляктар уның, идара эшен үҙ тирәһен венгр аҡһөйәктәре менән уратып алған әсәһе Эржебетҡа (Эльжбет) тапшырып, Польшала әллә ни булмауына ризаһыҙлыҡ белдерә; Польшала анархия хөкөм һөрә, шул замандан шляхтаның көсләнеп китеүе башлана ла инде.
Лайоштың да улдары булмай, шуға күрә Венгрия менән Польшаны ҡыҙҙары — Марияға һәм Ядвигаға ҡалдыра. Мария (1382—1387) өсөн уның әсәһе Эржебет, Босния баны Стефан II Котороманичтың ҡыҙы идара итә. Мария герман императоры Карл IV Люксембургтың улы Сигизмундҡа йәрәшелгән була. Әммә дошманлашҡан партия 1385 йылда Неаполитан короле Карл Өсөнсөнө Карой II (1385—1386) исеме аҫтында венгр тәхетенә ултыртыуға өлгәшә. Карой II ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа ике короллекте берләштерә, ләкин 1386 йылдың февралендә заговор һөҙөмтәһендә үлтерелә, үлтереште Эржебет ойоштора. Тол ҡалған королеваға, үҙ сиратында, хорваттар ҡаршы сыға, улар Карой Икенсенең Неаполь короле булған улы Владиславтың венгр тәхетенә дәғүәләшеүен хуплай. 1387 йылда хорваттар Эржебетты һәм Марияны әсир итеп ала, шул ваҡыт Эржебет үлтерелә, ә Марияны Сигизмунд Люксембург ҡотҡара, ул Венгрияға үҙ ғәскәрҙәрен индерә һәм король була (Жигмонд, 1387—1437).
Жигмондтың кейәүе һәм вариҫы Альберт әллә ни оҙаҡ хакимлыҡ итмәй (1438—1439), улы Ласло Бишенсене ҡалдырып вафат була. Ләкин һуғышсан партия тәхеткә Польшаның йәш короле Владислав Өсөнсөнө саҡыра һәм 1440 йылда Уласло I исеме аҫтында уға король тажын кейҙерә, улар йәш король Белградты ҡамауға алған төрөктәргә ҡаршы уңышлы һуғыш асыр, тип өмөтләнә. Ике көслө магнат Миклош Уйлаки һәм Валахиянан сыҡҡан кеше улы Янош Хуньяди Уласло Беренсенең төп союздаштары була; Уласло I, уларға таянып, Ласло Габсбург яҡлыларҙы еңә, артабан төрөктәргә ҡаршы яңы тәре походының башына тора (1443—1444). Кампания тәүҙә уңышлы башлана, төрөктәр, Албания һәм Сербияның бойондороҡһоҙлоғон таныуға ризалашып, тыныслыҡ килешеүе төҙөргә мәжбүр була. Ләкин һуғыш яҡлылар Болгарияны азат итеүҙе талап итә, Иерусалимға тиклем барып етергә өмөтләнә. Улар йәш королде, тыныслыҡ килешеүен боҙоп, поход башлауына күндерә. 1444 йылда солтан Морат II Варна янындағы һуғышта тәре йөрөтөүселәрҙе ҡырып һала, Уласло һуғышта һәләк була, төрөктәр ҡайтанан барымта яуҙарын башлай.
Уласло яҡлылар үҙенең туғаны Ласло Бишенсенең дәғүәләрен хуплаған герман императоры Фридрих III Габсбург менән компромисҡа бара. Ул Венгрия короле (1444—1457), ә Янош Хуньяди — регент (1446—1452) булып таныла. Кесе йәштәге Ласло V 1453 йылға тиклем Австрияла йәшәй, ғәмәлдә Фридрих Өсөнсөнөң тулһынса ҡарамағында була, ә төрөк барымта һуғыштары менән көсһөҙләнә барған Венгрия ике батшалыҡ араһында йәшәүен дауам итә. Ласло V партияһына бөтә Словакияны үҙенә буйһондорған, гусит Чехияһы союздашы,чех полководецы Ян Гишкра ярҙам ҡулы һуҙа. 1453 йылда Ласло V аҙаҡ килеп Венгрия короле була, уның дәүерендә Яноша Хуньядиға ҡаршы булған словен графы Ульрик Циллеи хакимлыҡ итә. Хуньяди, төрөктәрҙең баҫып инеүен кире ҡағып, көньяҡта хакимлыҡ итә. 1456 йылда ул нанёс төрөк солтаны Мәхмәду II Яулап алыусыны в сражении под Белград янындағы һуғышта еңә (был һуғыш Венгр короллегенең түңкәрелеүен 80 йыл алға күсергән тип иҫәпләнелә). Әммә тиҙҙән Янош Хуньяди чума сиренән үлә. Уның өлкән улы Ласло Хуньяди Ульрик Циллеины үлтерә, ә үҙе Ласло V ҡулынан үлә. Хуньядиҙың тол ҡатыны һәм еҙнәһе Михай Силадьи бола күтәрә; Ласло V, Хуньяди ғаиләһенең үс алыуынан ҡурҡып, Яноштың кесе улы, 14 йәшлек Матьяш Хуньядины аманат итеп алып, Прагаға ҡаса. Ләкин 1457 йылдың ноябрендә Ласло V үҙе лә үлеп ҡала (эпидемиянан). Уның династияһы өҙөлә, Венгрия тәхете буш тороп ҡала. Янош Хуньядиның даны ваҡ дворяндарҙы һәм ҡала халҡын "уята", 1458 йылдың ғинуарында Матьяш король итеп иғлан ителә Ул хакимлыҡ иткәндә Венгр короллеге һуңғы тапҡыр сәскә атыу осорон кисерә.
Матьяш төрөктәр менән көрәштә яңы стартегия — Дунайҙа үҙ эсенә күрше христиан илдәрен дә алған көслө монархия булдырыуҙы тәҡдим итә. Шуға ла Корвин тышҡы сәйәсәтенең төп йүнәлеше итеп көнбайышты билдәләй. Ҡатыны Каталина 1464 йылда вафат булғанға күрә, Чехия һәм Венгрия араһындағы союз бер ни тиклем йомшара. 1466 йылда Матьяш Йиржи Подебрадаға ҡаршы Богем һуғышын (1466—1478) башлай. Һуғыш барышында Моравия һәм Силезия Венгрияға ҡушыла; Подебрадтың вариҫы, Польша короле Казимира Дүртенсенең улы Владислав Ягеллон тик Чехия менән Лужицаны һаҡлап ҡала ала. 1482 йылда Матьяш герман императоры Фридрих Өсөнсөгә ҡаршы һуғыш башлай һәм 1485 йылда Венаны ала, шулай итеп, Габсбургтар быуындан-быуынға күсеп килгән  мираҫынан яҙа. Австрия, Штирия һәми Каринтия Корвиндың ҡул аҫтына күсә. Һарай шағиры «Chronica Hungarorum» Яноша Турочи венгрҙарҙы һундарҙың вариҫтары, ә Корвинды «икенсе Аттила» тиа атай.
Венгрия Матьяш I король булғанда бығаса күрелмәгән мәҙәни үҫешкә өлгәшә, ғәйәт ҙур король китапханаһы Европалағы иң ҙур китапханаға әйләнә. 1476 йылда Матьяш неаполитан короле Ферранте Беренсенең ҡыҙы Беатрисаға өйләнә; Беатриса халыҡ араһында бик популяр була, королдең мәғрифәтселек эшмәкәрлеген хуплай. Беатрисаның үтенесе буйынса Матьяш Италияға генерал Балашты ебәрә, ул 1481 йылда күптән түгел генә Мәхмәд II тарафынан баҫып алынған Отранто ҡалаһын яулап ала. Әммә Беатриса менән никахта уларҙың улдары булмай, һөҙөмтәлә Матьяш тәхетте үҙенең закондан тыш тыуған улы Яношу Корвинға ҡалдырырға ҡарар итә. Ләкин магнаттар уға таж кейҙерергә теләмәйенсә Чехия короле Владислав Ягеллон кандидатураһын күрһәтә. 1490 йылда Янош Корвин ғәскәре Чонт тауы янында ҡырыла, шуға ла ул, магнаттарҙың ҡарары менән килешеп, Славония герцогы титулын ала.
Венгрияның түбән тәгәрәүе (1490—1526)
1490 йылда венгр тәхетенә чех короле Владислав II Ягеллон Уласло II исеме аҫтында ултыртыла (1490—1516); Уласло II һәм уның улы Лайош II идара иткәндә Чехия менән Венгрия 36 йыл шәхси унияға берләшә. Уласлоның тәхеткә ултырыуы менән Матьяш Хуньяди яулап алған бөтә уңыштар юҡҡа сығарыла: император Фридрих Өсөнсөнөң улы, Максимилиан Габсбург, бер ниндәй ауырлыҡһыҙ Австрияны яулап ала, ә Силезия менән Моравия венгр-чех унияһы һөҙөмтәһендә Чехия менән берләшә.
Венгрия короле булғас, Уласло II Будаға күсенә һәм шул мәлдән алып чех эштәре менән бөтөнләй шөғөлләнмәй; ләкин король власы Чехияла ғына түгел, ә Венгрияла ла көсһөҙләнә. Яңы король бер ҡасан да король советы ҡарарҙарына ҡаршы төшмәй, шуға ла венгрҙар араһында ул «Владислав Добже» (или «Владислав Бене») ҡушаматын ала, сөнки һәр тәҡдимгә тик «Яҡшы!» тип яуап бирер була. Дворяндарҙың талабы буйынса Матьяштың тол ҡатыны Беатриса Уласло Икенсегә кейәүгә сыға. Канцлер, карьераһы Матьяш дәүерендә ябай чиновниктан үҫә башлаған Эстергом архиепискобы Тамаш Бакоц абруйлы, ҡарарҙар ҡабул иткәндә йоғонто яһай алырлыҡ кешегә әүерелә. Бер һүҙ менән әйткәндә, Уласло II хакимлығы осоро Жигмонд дәүеренән һуңғы осорҙағы иң тыныс йылдар булғандыр. Матьяш Корвин вафатынан һуң төрөктәр дәртләнеп китә, Венгрияға регуляр рәүештә барымта талауына сыға.
Уласло II бөтә мәсьәләләр буйынса ла дворяндар ихтыярына буйһона, шуға ла ул хакимлыҡ иткәндә бер генә бола ла, заговор ҙа килеп тыумай. Феодалдар күп кенә прогрессив яңы ҡарарҙарҙың ғәмәлдән сығарылыуына өлгәшә. Бөтә Европала үҙәкләштерелгән монархиялар ойошторолған дәүерҙә, венгр дворяндары тап ошо осорҙа хәрби һалымды бөтөрөүгә өлгәшә. Был, әлбиттә, ялланған (йәғни регуляр) армияны бөтөрөүгә килтерә; дворяндар мәнфәғәтен күҙәтеп, король милке булмаған ҡалалар һәм ауылдарға урындағы феодалдарға натураль десятина түләү йөкмәтелеүе тураһында декрет сығарыла. XV быуат аҙағына венгр дворяндары дәүләт советында ғына түгел, ә король судында ла һан буйынса өҫтөнлөктө ала. Аҙаҡ килеп, Уласло II хакимлыҡ иткәндә крәҫтиәнде крепостнойға әйләндереү һәм барщинаны ҡырҡа күтәреүҙе күҙҙә тотҡан байтаҡ закондар ҡабул ителә.
1505 йылда дворяндар, Уласло Икенсенең теләгенә ҡаршы килеп (әсәһе буйынса Габсбург), король тажын теләһә ниндәй сит ил кешеһенә мираҫ итеп тапшырыуҙы тыйыусы законды ҡабул итә, тимәк, Ягеллондарҙың венгр-чех династияһы бөтһә, тәхетте австриялы Габсбургтарға тапшырыу тыйыла. 1506 йылда Уласло II Австрия хакимы Максимилиан I менән ярашлы килешеү төҙөй, быға ҡарата венгр дворяндарының асыуы ҡабара, шул уҡ йылда королдең өсөнсө ҡатыны Анны де Фуаның улы — вариҫтың тыуыуы ғына был хәлде йомшартып ебәрә.
Төрөктәрҙең баҫып алыуы
1526 йылдың 29 авгусында ғосман солтаны Сөләймән Беренсенең башында бөйөк вәзир Ибраһим паша торған 50 меңлек армияһы Мохач янындағы һуғышта 25 меңлек венгр ғәскәрен ҡырып һала: төп сәбәбе — феодаль анархияның барлыҡҡа килеүе, күп кенә венгр дворяндары королдең йыйылырға саҡырыуына иғтибар итмәй, феодалдар һаман да крәҫтиәндәргә ҡорал биреүҙән ҡурҡа. Лайош II ҡасып барған сағында һаҙлыҡта батып үлә, 12 көндән һуң Сөләймән бер ниндәй һуғышһыҙ төрөктәргә бирелгән баш ҡалаға килеп инә. Төрөктәр Пешта һәм Балатонға тиклем ятҡан ерҙәрҙе тулыһынса талай, тәүге йылда ғына 200 кешене әсир итеп алалар. Тол ҡалған королева Мария Пожонға ҡаса; 1526 йылдың сентябрендә Фердинанд I Габсбург чех короле итеп һайлана, ләкин 11 ноябрҙә Секешфехерварҙағы сеймда Янош Запольяи венгр короле тип иғлан ителә. Әммә Фердинанд, күп кенә вельможаларҙы аҡсаға һатып алып, 1526 йылдың 17 декабрендә Венгрия короле итеп һайлана. Әле төрөктәр ҡулына эләкмәгән Венгрия территорияһында Фердинанд һәм Янош Запольяи яҡлылар араһында күп йыллыҡ һуғыш башлана, ә венгр феодалдары, даими рәүештә бер лагерҙан икенсеһенә күсеп, тик үҙ мәнфәғәте өсөн генә яна. 1527—1528 йылдарҙа төрөктәр Дунайҙағы бөтә венгр ҡәлғәләрен дә үҙ ҡулдарына ала, Босния, Хорватия, Славонияны тулыһынса үҙенә буйһондора. Римды талағандан һуң 1527 йылда Габсбургтарҙың ғәскәре Венгрияға күсерелә һәм Янош Запольяины бер нисә тапҡыр еңә. 1528 йылдың ғинуарында Запольяи, Истанбулда төҙөлгән килешеүгә ярашлы, солтан Сөләймәндең ҡул аҫтына инә. 1528 йылдың мартында Габсбургтар ғәскәре Запольяины тағы ла еңә, уға Польшаға ҡасырға тура килә. Быға яуап итеп, Сөләймән I 1529 йылда тағы ла похордҡа сыға, 1529 йылдың авгусында төрөктәр һәм Запольяи яҡлы венгрҙар Буданы баҫып ала һәм Яношты ҡайтанан тәхеткә ултырта. Фердинандҡа ҡаршы Сөләймән артабан Австрияға юллана, 1529 йылдың сентябрь — октябрендә төрөктәр Венаны ҡамай, ҡаланы баҫып ала алмай, ләкин Янош Запольяиға ярҙам итәләр. Австрия һәм Төркиә араһында барған һөйләшеүҙәр уңышҡа өлгәшмәй, 1532—1533 йылдарҙа Венгрия территорияһында төрөктәр һәм австриялылар араһында яңы һуғыш бара; Фердинандтың ҡустыһы, император Карл V Австрияла бик оҫта оборона тота һәм төрөктәрҙе Германияның үҙәгенә үткәрмәй. 1533 йылдың 23 июлендә Истанбулда беренсе австро-төрөк тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Венгрияның ҙур өлөшө Янош Запольяи ҡул аҫтында ҡала, әммә төрөктөргә вассал буйһоноуында була, ә Венгрияның көнбайыштағы һәм төньяҡ-көнбайыштағы ерҙәре солтанға йыл һайын 30 мең дукат түләргә йөкләмә алған Австрияға күсә.
1538 йылдың 24 февралендә Надьварадта Фердинанд һәм Запольяи яҡлылар араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Фердинанд тәхеткә дәғүә итеүсе берҙән-бер кеше тип таныла, ә Запольяиның башҡа вариҫтары мул итеп бүләкләнергә тейеш була. Ләкин Янош Запольяи 1539 йылда поляк короле Сигизмунд Беренсенең ҡыҙы Изабеллаға өйләнә, 1540 йылдың 7 июлендә йәш королева ул таба, уға Янош Жигмонд исеме ҡушыла, ә 1540 йылдың 22 июлендә Янош Запольяи, барондарын Надьварад тыныслыҡ килешеүе шарттарын үтәүҙән баш тартасаҡтары хаҡында ант иттереп, үлеп китә. Ҡөҙрәтле кәңәшсе һәм вафат булған король ҡаҙнаһының һуңғы хужаһы Дьёрдь Мартинуцци («брат Дьёрдь», варад епискобы) сабый Янош Жигмондтың Янош II исеме аҫтында король итеп һайланыуына өлгәшә, һәм яңы король Истанбул тарафынан да таныла. Фердинанд I Янош Жигмондтың биләмәләрен баҫып алырға ҡарар итә, Будаға ғәскәр ебәрә; 1540—1547 йылдарҙағы австро-төрөк һуғышы башлана, Сөләймән походҡа Янош Жигмондтың хоҡуҡтарын яҡлау лозунгыһы аҫтында сыға, 1541 йылдың авгусында ҡайтанан Буданы ала, 1543 йылда Эстергом, Секешфехервар, Тату, Печ һәм Шиклошты баҫып ала, артабан Дунай һәм Тиса араһындағы бер нисә ҡәлғә лә уның ҡул аҫтына инә. Шулай итеп, был һуғыш барышында Венгрия өс өлөшкә бүленә: үҙәк һәм көньяҡ райондар төрөк солтаны власы аҫтына эләгә, көнбайыш райондар Габсбургтар биләмәләре составына инә (Австрия контроле аҫтындағы ҡыҫҡартылған Венгр короллеге, баш ҡалаһы Пожон), көнсығыш райондар Янош Жигмондтың биләмәләре, әкренләп Трансильвания кенәзлегенә әүерелгән яңы дәүләт. Буда Венгрия вилайәтенең үҙәге, ул санджактарға бүленә. Буданың Бейлербейе паша титутылын йөрөтә һәм виләйәттең хәрби, административ һәм суд идарасыһы булып таныла. Ул элегерәк төҙөлгән күрше Босния виләйәтенән, шулай уҡ икенсе бер эйялеттән ярҙамға ғәскәр саҡырырға хоҡуҡлы, уның үҙәге Темешварҙа урынлаша.
Венгрҙарҙың бөтәһе лә баҫып алыусыларға ҡаршылыҡ күрһәтте, тип әйтеп булмай: көньяҡ-көнсығыштағы крәҫтиәндәр төрөктәрҙе урындағы феодалдарҙың көс етмәҫлек һалымдар һалып иҙеүенән азат итеүсе тип ҡабул итә. Төрөктәр ҙә венгр крәҫтиәндәре араһынан үҙҙәре яҡлыларҙы булдырырға тырыша һәм улар менән йомшаҡ һөйләшә, бигерәк тә ҡалаларға ярҙам итергә тырыша. Трансильванияның Османдарға түләгән яһағы әллә ни ҙур булмай, солтан ерҙәрендәге венгр крәҫтиәндәре лә әллә ни ҙур һалымдарҙан йонсомай. Венгр ерҙәрендә османдар христиан динен тотҡан кешеләрҙе эҙәрлекләмәй, әммә мосолманлыҡҡа күсеү һәр саҡ дәртләндерелә. Дини һуғыштар менән ялманған Европа уртаһында Трансильвания дөйөм алғанда дин иреген таныу хөкөм һөргән уникаль бер утрауға әйләнә. Бында католик, православие, протестантизм һәм униат сиркәүе үҙ-ара тыныс йәшәй, 1571 йылда Тырга-Мурешта үткән Трансильвания сеймында ла был раҫлана. Осман протектораты осоро Трансильвания өсөн мәҙәни үҫеш, сәскә атыу осорона әйләнә, ул Мохач янындағы һуғыштан һуң уҡ башлана; шул мәлдә король Матьяш культы ла барлыҡҡа килә, уның авторитарлығы хәҙер инде фатиха биреү кеүек ҡабул ителә.
Габсбургтар власы аҫтында артта ҡалған Король Венгрияһы Австрия дәүләтенең состав өлөшө булараҡ көн итә, баш ҡалаһы Пресбургта (Пожонда) урынлаша. Венгр короле итеп һайланыу менән Фердинанд I үҙенең хөкүмәтен (губерниум) булдыра, палатин уның башлығы була; әгәр был пост буш торһа, идара итеү эше архиепископтарҙың йәки епископтарҙың береһенә йөкмәтелә. Баттяни, Батори, Эрдеди, Надашди, Зриньи ғаиләләре һәм башҡа венгр ырыуҙары Пожонда юғары вазифалар биләй йәки, комитатҡа етәкселек итеп, урта дворяндарҙың күп һанлы төркөмдәрен үҙ командаһында тота. Улар ҙур ғына шәхси армия армии һәм гүзәл һарайҙарҙы тота. Король Венгрияһының ҡатламдары Габсбургтар алдынан үҙҙәренең хоҡуҡтарын бик тырышып яҡлай, һәм венгрҙарҙың Австрия составында автономияһы ысын мәғәнәһендә автономия булыуға өлгәшә.
XVI быуатта Венгрияла, бигеррәк тә Трансильванияла, кальвинизм бик тиҙ тарала, Реформация тулыһынса тантана итмәһә лә, ул католик сиркәүен бер ни тиклем ҡыҫырыҡлай. Венгр йөмғиәтен тулҡынландырған һорауҙарға ыңғай яуаптар бирә алғанға күрә протестанизм халыҡ араһында уғата ҙур популярлыҡ яулай. Католик сиркәүе аңлатыуынса, гонаһтары өсөн венгрҙарға төрөктәр күктән ебәрелгән яза; протестант концепцияһы буйынса, венгрҙар аллаһ тарафынан һайланған халыҡ булараҡ ҡаты һынауҙарға дусар була: үҙҙәренең динен һаҡлап, венгрҙар сит ил кешеләре власынан ҡотоласаҡ. Протестант дине тәғлимәте төрлө кимәлдәге белем биреү учреждениелары системаһына айырыуса иғтибар бүлә; хаттаиң бәләкәй трансильван ауылындағы иң ярлы приход мәктәптәрендә бына тигән мәктәп уҡытыусыларын осратырға була; Матьяш осоронда һүрәтле ҡулдан яҙылған дәреслек ғәҙәти китап тип иҫәпләнә, ул бик ҡиммәт тора, ә йөҙ йыл үтеү менән Гомерҙың нәшер ителгән китабын бер килограмм ит хаҡына һатып алырға була. Тағы ла өс австро-төрөк һуғыштары (1551—1562, 1566—1568, 1592—1606) Венгрияла осман биләмәләренең бер ни тиклем артыуына килтерҙе. Австрияның 1590-сы йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәренең уңышын, католик фанаттарының төрөктәрҙән яулап алынған ерҙәрҙә йәшәгән халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙырыуы арҡаһында, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә юҡҡа сығара. Император Рудольф II 1604 йылда еретиктарға ҡаршы йүнәлтелгән элекке закондарҙы тергеҙә; яуап урынына Трансильванияла магнат-кальвинист Иштван Бочкаи етәкселегендә ҡеүәтле ихтилал башлана, элек османдарға ҡаршы һуғышҡан гайдуктар уның яҡлы булып сығыш яһай. 1605 йылда Бочкаи Венгр короллегенә бәреп инә, уның отрядтары Штирияға тиклем барып етә. Рудольф Икенсенең ҡустыһы императорҙың Венгриялағы наместнигы Маттиас ғәмәлдә императорға ҡаршы сығыш яһай, Венгрияла власты үҙ ҡулына ала һәм венгр протестантары менән ярашырға ашыға. 1606 йылдың 23 июнендә Венала Маттиас килешеү буйынса венгр дворяндары һәм ҡалаларының дин тотоуҙа ирекле булыуҙарын таный һәм Бочкаиға Венгрияның таулы ерҙә урынлашҡан ете комитатын бирә.
Австрия менән Төркиә араһындағы Ситваторок (Живаторок) тыныслыҡ килешеүе буйынса бер тапҡыр бирелә торған 200 мең форинтлыҡ компенсация өсөн император яһаҡ түләүҙән азат ителә. Шул ваҡыт Иштван Бочкаи вафат була, Трансильванияла власты Жигмонд Ракоци баҫып ала. Маттиас асыҡтан-асыҡ Рудольфҡа ҡаршы сығыш яһай, 1608 йылда Матьяш II (1608—1618) исеме аҫтында Венгрия короле тип таныла, ә 1612 йылда ҡустыһын Австрия тәхетенән төшөрөп, Габсбург биләмәләрен ҡайтанан берләштерә. Маттиасҡа венгр тажы өсөн бик ҡиммәт түләргә тура килә — венгрҙарҙың Ягеллондар заманынан алып булған өҫтөнлөктәре ҡайтанан тергеҙелә: монарх булмаған саҡта палатин уның вазифаларын үтәргә тейеш, сеймдарҙан ризалыҡ алмай тороп королдең һуғыш иғлан итергә хоҡуғы юҡ, крепостной гарнизондарҙан ул венгрҙарҙан башҡа бөтә офицерҙарҙы алырға тейеш. Шул уҡ йылда Трансильванияла власты күңел асырға яратҡан һәм хөр фекерле Габор Батори баҫып ала, ул 1610—1611 йылдарҙа ваҡытлыса булһа ла Валахияны яулап ала. 1613 йылда шәхесе һәм ҡаҙаныштары йыш ҡына Матьяш Хуньяди образы менән йәнәш ҡуйылған Габор Бетлен (1613—1629) кенәз була.
Габор Бетлен, «венгр Макиавеллиһы», ихлас кальвинист, Османдар яҡлы, регуляр армия булдыра, магнаттарҙың баш-баштаҡлығын аяуһыҙ рәүештә баҫа, анархияны бөтөрә; яһаҡ йыйыуҙа бер кемде лә йәлләп тормай, кенәз ҡаҙнаһын тулыландыра. Ул дин тотоуҙа иректе сикләмәй, иезуит Дьёрдем Кальдиҙың Библияны тәржемә итеүен хуплай, был маҡсатҡа аҡса бүлә, православие динендәге румындарға үҙҙәренең епискобын булдырыуҙарына рөхсәт бирә һәм анабаптистарҙы йәшерә. Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа ҡушылып, ул 1619 йылда Словакияны, шунан һуң Пожонды баҫып ала, 1619 йылдың ноябрь — декабрендә, баш күтәргән чехтар менән союздаш булып, хатта Венаны ҡамауҙа тота. 1620 йылдың ғинуарында Габор Бетлен Пожондағы дәүләт йыйылышында Венгрия кенәзе итеп һайлана (1620—1622); шул уҡ йыйылыш лютерандар, кальвинистар һәм католиктарҙың хоҡуҡтарын тигеҙләү, иезуиттарҙы ҡыуыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Әммә Бетлен христиан Венгрияһының ике өлөшөндә лә власты ҡулында тота алмай: Габсбургтарҙың еңеүҙәре сәбәпле, ул 1622 йылдың 6 ғинуарында почётлы Микулов (Никольсбург) тыныслыҡ килешеүе төҙөргә мәжбүр була. Был килешеү буйынса Бетлен, венгр тажынан баш тартҡан осраҡта, ете бәхәсле комитатты һәм Герман империяһы герцогы титулын ала; ошо уҡ документта Габсбургтарҙың Трансильвания өсөн дәғүәләшеүе тураһында бер һүҙ ҙә булмай. Бетлен тағы ла бер нисә тапҡыр Австрияға һуғыш аса, ләкин элекке уңышын ул ҡабатлай алмай. Әммә сәйәси даирәлә ул ҙур урын биләй, Трансильванияның мәҙәни йәһәттән сәскә атыуына бөтә Европа ғәжәпләнә. Көнбайыш илдәрҙең беренең илсеһе, 1621 йылда Дьюлафехерварҙағы кенәз һарайында булғандан һуң, үҙенең ғәжәпләнеүен йәшерә алмайынса: "Бында наҙанлыҡтың эҙе лә юҡ таһа!" — тип ҡысҡырып ебәрә. Кенәз һарайын итальян архитекторҙары һәм скульпторҙары мөһабәт алым ҡулланып эшләй; улар уны фрескалар, ҡалҡыу биҙәкле түшәм, фламанд һәм итальян гобелендары менән биҙәй. Бүлмәләрендәге экзотик йыһаздар, унда үткәрелеп килгән бал кисәләре, театр спектаклдәре, музыкаль концерттар менән бер рәттән һарайҙа эшләгәндәрҙең һәр кемгә иғтибарлы була белеүе ул замандағы нәзәкәтлелек тураһындағы иң юғары талаптарға яуап бирә.
1629 йылда Габор Бетлен вафат була, уның тол ҡатыны Каталина Бранденбургская власты ҡулында тота алмай. Бетлен үлгәндән һуң ете комитат та ҡайтанан Габсбургтарға ҡайтарып бирелә. 1630 йылда трансильван феодалдары кенәз итеп Дьёрдя Ракоци Беренсене һайлай (1630—1648), ул идара иткән йылдар Трансильванияның «алтын быуатының» һуңғы этабы тип иҫәпләнелә, унда элеккесә венгрҙар хакимлыҡ итә. Дьёрдь Ракоци I лә бойондороҡһоҙ тышҡы сәйәсәт алып бара, Молдавия һәм Валахиялағы бәхәстәргә ҡыҫыла, ә 1643 йылда Швеция менән союздаш килешеүе төҙөй һәм Австрияға ҡаршы һуғышты ҡайтанан башлай, урындағы халыҡ ярҙамы менән тағы ла бөтә Словакияны яулап ала, 1645 йылда трансильвандар шведтар менән берлектә Брноны ҡамауҙа тота. Әммә Дьёрдь Ракоци I Истанбул баҫымы аҫтында шул йылда уҡ Фердинандом III менән сепаратив Линцск тыныслыҡ килешеүе (декабрь, 1645 йыл) төҙөй, уға ете комитат беркетелә һәм империя кенәзе титулы бирелә.
Дьёрдя Ракоци Беренсенең улы һәм вариҫы Дьёрдь Ракоци II (1648—1660) антигабсбург сәйәсәтен дауам итә, төрөктөрҙең власынан да ҡотолорға теләй, Валахияны һәм Молдованы үҙенә буйһондора; был кенәзлектәргә йоғонто яһау өсөн көрәштә уға тәүҙә Богдан Хмельницкий менән бәрелешергә тура килә, 1653 йылдың майында үҙенең союздашы Матей Басарабҡа уның улы Тимоша Хмельницкийҙы Финта янындағы һуғышта еңергә ярҙам итә. Тиҙҙән Дьёрдь Ракоци II шведтарҙың Речь Посполитийға баҫып инеүенән файҙаланып ҡалырға ҡарар итә һәм, Стефан Батория кеүек, үҙенә Польша тәхетен тартып алырға теләй. Трансильвандар Польшаға шведтар һәм запорожецтар менән бергә баҫып инә, ләкин поляктар уларға ҡаршы татарҙарҙы ебәрә, ә солтан Мәхмәд IV Дьёрдь Ракоци Икенсенән кенәз власын тартып ала; 1658—1662 йылдарҙа төрөктәр һәм татарҙар Трансильванияны талап сыға. Кенәзлектең иҡтисади сәскә атыуы тамамлана, 1660 йылдың июнендә Дьёрдь Ракоци II төрөктәр менән һуғышта үлемесле яралана, уның арҡалашы Янош Кемени власты ҡулында тота алмай, 1661 йылда төрөктәр Трансильванияла үҙҙәрен тыңлап ҡына торған Михая Апафины кенәз итеп ҡуя (1661—1690).
1663 йылда яңы австро-төрөк һуғышы башлана. 1664 йылдың 10 авгусында Австрия һәм Төркиә араһында төҙөлгән Вашвар килешеүе буйынса осман ғәскәрҙәре Трансильваниянан сығарыла, ләкин ул солтандың юғары власы аҫтында ҡала, Трансильванияның бер нисә ҡәлғәһендә — Нове-Замки (Эршекуйвар), Орадя (Надьварад), Зеринвар (Уйзриньивар) — төрөк гарнизондары урынлаша, әИстанбулға ебәрелә торған яһаҡтың ҙурлығы ҡырҡа арта. Ғосман империяһындағы көрсөк венгр провинцияларының хәлен насарайта. Шуға ҡарамаҫтан төньяҡ Венгрияла 1670-се йылдарҙа куруцтарҙың яңы ихтилалдары Австрияға ҡаршы башлана. Боласыларға Людовик XIV ярҙам итә. Тәүге ихтилал 1672 йылда башлана, әммә куруцтарҙы тиҙ арала ҡыйратып ташлайҙар; 1678 йылда баш күтәреүселәргә дворянин Имре Тёкёли етәкселек итә, улар Корлоль Венгрияһының ҙур ғына өлөшөн биләүгә өлгәшә. Бер ни тиклем ваҡыт ул Истанбул һәм Вена араһында йөрөй, ләкин 1682 йылда Мехмедом IV менән союз килешеүе төҙөй, шул сәбәпле төрөктәр Венаға поход менән йүнәлә, һөҙөмтәлә Венгрияла ғосмандарҙың хакимлыҡ итеүе тамамлана.
Власҡа коммунистарҙың килеүе
1947 йылдың 31 авгусындағы парламент һайлауында Венгрия Коммунистар партияһы (КПВ) күпселек тауыш йыя. 1948 йылда Венгрия Социаль-демократик партияһында етәкслек алмашына, партияның рәсми идеологияһы итеп ленинизм иғлан ителә, коммунистик булмаған ағымдар вәкилдәренең СДПВ-ла етәксе вазифалар биләүселәре уның сафынан сығарыла. 13 июндә СДПВ менән Коммунистар партияһы Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһына (ВПТ-ға) берләшә (Magyar Dolgozók Pártja, MDP, ВПТ). Дәүләт йыйылышындағы урындарҙың яртыһынан күберәге яңы партияныҡы булып сыға, ВПТ-ның генераль секретары итеп КПВ лидеры Матьяш Ракоши һайлана.
Советлашыу
1949 йылда конституция ҡабул ителә һәм Венгр Халыҡ Республикаһы иғлан ителә. Дәүләт йыйылышы формаль рәүештә закон сығарыу органы булып ҡала, ул күп мандатлы, ә 1966 йылдан — бер мандатлы округтар буйынса һайлана. Хөкүмәт Министрҙар советы итеп үҙгәртелә, президент вазифаһы бөтөрөлә, уның функциялары Дәүләт йыйылышы тарафынан һайланған Президент советына (Elnöki Tanács) күсә. Тиҙҙән Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһынан башҡалары тыйыла. Демократия ВПТ диктатураһы менән алмаштырыла.
Венгр ихтилалы һәм советлашыуҙан ҡотолоуға ынтылыш
1956 йылдың 21 июлендә Матьяш Ракоши оставкаға ебәрелә, уның урынын Эрнё Герё ала. 23 октябрҙә Будапешта күмәк кеше ҡатнашлығындағы коммунистарға ҡаршы демонстрация башлана. Йыйылыусылар баш ҡаланың үҙәк майҙанындағы Сталин һәйкәлен һүтә һәм уны киҫәктәргә вата, яҡындағы биналарҙы баҫып алырға ынтыла. Был халыҡ сыуалышы шул уҡ көндә ихилалға үҫешә. 24 октябрҙә Имре Надь Венгрия Министрҙар советы рәйесе вазифаһына тәғәйенләнә. Хөкүмәттең яңы составы утты туҡтатыу, Венгр Халыҡ Армияһын һәм Дәүләт именлеге идаралығын таратыу, гонвед ойоштороу, ВПТ эшмәкәрлеген бөтөрөү, шулай уҡ совет ғәскәрҙәрен Венгриянан сығарыу тураһында Советтар Союзы менән һөйләшеүҙәр башланыуы хаҡында иғлан итә. 30 октябрҙә күп партиялы система тергеҙелә, 31 октябрҙә коммунистарға ҡаршы кәйефтә булған демонстранттарҙың хәрби өлөшөнән Милли гвардия (Nemzetőrség) ойошторола. 3 ноябрҙә ВПТ, ПНСХ, НКП и СДПВ вәкилдәренән яңы хөкүмәт төҙөлә. ВПТ-ның йәмәғәт биналарын, министрлыҡтарҙы һәм район комитеттарын һаҡлаған әүҙем ағзаларына үҙҙәрендәге ҡоралды һис киҫекмәҫтән тапшырыу хаҡында венгр хөкүмәтенең фарманы бирелә. 4 ноябрҙә Будапештҡа Совет Армияһы индерелә һәм 7 ноябргә милли гвардияның ҡаршылығы баҫтырыла, венгр хөкүмәте ҡулға алына. Премьер-министр Имре Надь үлем язаһына хөкүм ителә. 7 ноябрҙә совет ҡарашлы Революцион эшсе-крәҫтиән хөкүмәте (Forradalmi Munkás-Paraszt Kormány) төҙөлә, элекке хөкүмәттең бөтө ҡараҙары ла юҡҡа сығарыла. Был ихтилал һөҙөмтәһендә Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһы (ВПТ) бөтөрөлә, һәм уның ағзаларынан икенсе берҙән-бер законға нигеҙләнгән ойошма — Венгрия социалистик эшселәр партияһы (урыҫса Венгерская социалистическая рабочая партия, Magyar Szocialista Munkáspárt, MSZMP, ВСРП) ойошторола. Уның генераль секретары итеп Янош Кадар һайлана. Ул был вазифала 1988 йылға, үны Карой Гросс алмаштырғансы була.
Өсөнсө Венгр Республикаһы
1989 йылда ВСРП-ла етәкселек алмашына, партия идеологияһы итеп социал-демократия иғлан ителә, уның атамаһы Венгр социалистик партияһы итеп үҙгәртелә (Венгерская социалистическая партия, Magyar Szocialista Párt, MSZP, ВСП). Бер партиялы система бөтөрөлә: либераль партия - Ирекле депутаттар альянсы (Альянс свободных демократов, АСД), консерватив партиялар - Венгр демократик форумы (Венгерский демократический форум, ВДФ), Бойондороҡһоҙ ваҡ милекселәр партияһы (Партия независимых мелких хозяев, ПНМХ), Христиан-демократик халыҡ партияһы (Христианско-демократическая народная партия, ХДНП), Венгр граждандар союзы (Венгерский гражданский союз, ВГС, венгр телендәге аббревиатураһы «Фидес» менән нығыраҡ билдәле). Венгрия яңынан «Венгр Республикаһы» итеп иғлан ителә - был ил тарихындағы өсөнсө демократик дәүләт. Тышҡы сәйәсәт үҙгәртелә — Европаға ҡайтыуға йүнәлеш алына, ил биләмәләренән Совет Армияһы частарын сығарыу башлана, ул 1991 йылда тамамлана. 1999 йылдан Венгрия — НАТО, ә 2004 йылдың 1 майынан  — Европа берләшмәһе (Европейский союз, ЕС) ағзаһы.
1990 йылдың мартында 1947 йылдан һуң тәүге тапҡыр күп партиялылыҡ шарттарында Дәүләт йыйылышына һайлау үткәрелә. Уның һөҙөмтәһе буйынса беренсе урынды консерватив партия - Венгр демократик форумы ала, һәм хөкүмәтте уның вәкиле Йожеф Антал етәкләй. Был кабинеттың һәм уның яҡлылар эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре итеп баҙар иҡтисады һәм хосуси милекселек иғлан ителә, хосусилаштырыу (приватизация — дәүләт һәм муниципаль милекте һатып йәки бушлай хосуси милеккә биреү) үткәрелә.
Әммә үҙгәртеп ҡороуҙар иҡтисади ауырлыҡтарға алып килә: эшһеҙлек арта, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнәйә, илдең төп аҡса берәмеге форинт девальвацияға дусар була, Халыҡ-ара валюта фонды менән проблемалар тыуа. 1994 йылғы парламент һайлауында Венгр социалистик партияһы (ВСП) беренсе урынды ала, һәм ул Ирекле депутаттар альянсы менән берлектә Дьюла Хорн етәкселегендә хөкүмәт төҙөй. 1995-1996 йылдарҙа Венгрияла иҡтисад программаһы тормошҡа ашырыла. Авторы — финанстар министры Лайош (Ласло) Бокрош исеме менән ул «Бокрош планы» булараҡ билдәлелек ала һәм форинттың девальвацияһын, социаль түләүҙәрҙе ҡыҫҡартыуҙы, сит илдәрҙән тауар индереүгә (импортҡа) һалым кертеүҙе күҙ уңында тота.
Гагауз теле
Гагауз теле — Алтай тел ғаиләһендәге оғуҙ төркөмөнә ингән тел. Ул урыҫ һәм румын ("молдован") теле менән бер рәттән Молдовалағы Автономиялы Территориаль Берәмек — Ғағауыз Еренең рәсми теле.
Таралышы
Молдованың көньяғында, Болгарияның төньяҡ-көнсығышында һәм Румынияла, Украинаның көньяҡ-көнбайышында, өлөшләтә Ҡаҙағстанда, Урта Азияла, Төньяҡ Кавказда таралған. Һөйләшеүселәр һаны — 200 меңгә яҡын кеше (1989). Төрөк теленә яҡын. Боронғо уғыҙ ҡәбиләләре теленә барып тоташа.
Диалекттары
Молдова һәм Украина биләмәһедә ике диалекты айырыла: чадыр‑лунга-комрат (үҙәк) һәм вулканешт (көньяҡ). Әҙәби нормалары үҙәк диалект нигеҙендә формалаша һәм үҫешә. Гагауз теле роман һәм славян телдәренең һиҙелерлек йоғонтоһон кисерә, һөҙөмтәлә төрки телдәрҙең грамматик төҙөлөшөнә хас булмаған һыҙаттарға эйә була.
Синтаксисы
Гагауз теле синтаксисында ябай һөйләмдә төрки телдәр өсөн традицион булған һүҙҙәр тәртибенең тулыһынса үҙгәреүе күҙәтелә: хәбәр (ҡылым йәки исем) һөйләмдең аҙағында түгел, ә эйә йәки тултырыусы алдынан килә: гагаузса “ески вакытларда вармыш бир ихтäр” (борон йәшәгән бер ҡарт) — башҡортса “борон бер ҡарт йәшәгән”, гагаузса “ооллары бакармышлар бобасына” (улдары ҡараған аталарына) — башҡортса “улдары аталарына ҡараған”. Гагауз теле “диил” (түгел) киҫәксәһе инҡар ителгән һүҙҙән һуң түгел, ә унан алда бирелә: гагаузса “диил беним” — башҡортса “минеке түгел”, “диил чоктан” — “күптән түгел”. Кириллицаға нигеҙләнгән яҙмаһы 1957 йылдан алып ҡулланыла.
Имлә
Башта Гагауз телендә грек әлифбаһы ҡулланылған. 1957 йылда Гагауз теленең әлифбаһы (кирил имләһе нигеҙендә) ҡабул ителгән. 1996 йылнан башлаған латин (төрөк әлифбаһы нигеҙендә булдырылған) әлифбаһы ҡулланыла. Шулай уҡ был әлифбала (ц) өнө өсөн ҡулланылған Ţ хәрефе һәм  (ә) өнө өсөн ҡулланылған Ä хәрефе лә бар.
Хәҙерге Гагауз әлифбаһы:
Пасынок (Монастырка ҡушылдығы)
Пасынок — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Монастырка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Унтемка (Чепца ҡушылдығы)
Унтемка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 352 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пропасть-Ю (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ючка
Ючка — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вотча йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маковский Владимир Егорович
Маковский Владимир Егорович (26 ғинуар (7 февраль) 1846 йыл, Мәскәү — 21 февраль 1920 йыл, Петроград) — Рәсәй империяһының күсмә рәссамы, график, уҡытыусы, жанр сәхнәһе оҫтаһы; академик (1873), Санкт-Петербург сәнғәт академияһының тулы ағзаһы (1893).
Биографияһы
Владимир Егорович Маковский 1846 йылдың 26 ғинуарында (яңыса 7 февралдә) Мсәкәүҙә тыуған. Күренекле сәнғәт эшмәкәре, Мәскәү рәсем сәнғәте, һәйкәл ҡойоу һәм төҙөү сәнғәте училищеһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Е. И. Маковскийҙың улы. Владимирҙың әсәһе Любовь Корнилиевна, ҡыҙыҡта Моленгауер. Рәссам Константин Егорович Маковскийҙың ағаһы. Маковский фатиры Кремлгә ҡараған Мәскәү йылғаһы ярында урынлашҡан. Баласаҡтан Владимир сәнғәт атмосфераһы менән уратып алына. Танылған кешеләр — Глинка, Гоголь, Шепкин, Брюллов, Тропинин уның атаһының йортона йыйылғандар. Әҙәби, рәсем һәм музыкаль кистәр ойошторолған. Ғаиләнең биш балаһы — оло ҡыҙы Александра, улдары Константин, Николай, Владимир һәм кесе ҡыҙы Мария була. Улар билдәле рәссам, Мария йырсы була. Владимир әсәһенән матур тауыш мираҫ итеп ала, гитарала һәм скрипкала уйнарға өйрәнә һәм бик иртә рәсем яһай башлай. Маковский һынлы сәнғәт буйынса беренсе дәрестәрен В. А. Тропининдан ала. Ун биш йәшендә ул «Квасс малай һатыусы» жанр картинаһын эшләй (1861).
1861 йылдан 1866 йылға тиклем Мәскәү рәсем һәм һынлы сәнғәт училищеһында Венеция мәктәбен дауам итеүсе С. Т. Зарянко һәм Е. С. Сорокинда белем ала. Владимир училищены "Литературное училище « эше өсөн көмөш миҙал һәм III дәрәжәләге рәссам исеме менән тамамлай».
1869 йылда, «Крестьянские мальчики серегут лошадей» картинаһы өсөн, Маковский беренсе дәрәжәләге рәссам исемен ала һәм Иге-Леброн алтын миҙалын яулай. 1869 йылда беренсе балаһы, улы Александр тыуғас, Маковский балалар темаһы менән ҡыҙыҡһына («Крестьянские мальчики», «Пастушки», «Ночь», «Возвращение с ночного»). Маяковскийҙың беренсе «Игра в бабки» картинаһын П. М. Третьяков үҙенең галереяһы өсөн һатып ала, был уның рәссам булараҡ танылыуын аңлата. 1872 йылда ул Сәнғәт күргәҙмәләре ассоциацияһы ағзаһы булды. Башта уҡ ул Ассоциацияның иң актив ағзаларының береһе була, барлыҡ күргәҙмәләрҙә тиерлек ҡатнаша, һәм 1874 йылдан ул идара ағзаһы итеп һайлана.
1873 йылда, «Любители соловьев» картинаһы өсөн Маковский Сәнғәт академияһы академигы дәрәжәһенә күтәрелә. Картина Веналағы бөтә Донъя күргәҙмәһендә күрһәтелә, унда ул киң иғтибар йәлеп итә. Федор Достоевский уның тураһында былай тип яҙа: "… Әгәр беҙҙә лә ғорурланырлыҡ, бер нәмә күрһәтергә кәрәк булһа, һис шикһеҙ, беҙҙең жанрҙан … был ҙур булмаған рәсемдәрҙә, минеңсә, хатта кешелеккә һөйөү бар, урыҫтар өсөн генә түгел үҙенсәлектәре, ләкин ғөмүмән алғанда. "
Шул уҡ ваҡытта ул 1854—1855 йылдарҙа Севастополь тормышы эпизодтары альбомы өсөн 21 жанр картинаһы яҙған.
1882—1894 йылдарҙа Маковский Мәскәү рәсем, скульптура һәм архитектура мәктәбендә уҡыта. Был ваҡытта ул Боркилағы сиркәү һәм часовня өсөн иконалар яһай. 1892 йылда уға профессор исеме бирелә. 1894 йылға тиклем ул Мәскәүҙә Ҡотҡарыусы Христос соборы янындағы Таш Күперҙәге Һарай департаменты йортонда йәшәй һәм эшләй, бының өсөн: бының ул бер нисә эскиз яһай.
1894—1918 йылдарҙа Маковский Санкт-Петербургта, Император сәнғәт академияһында уҡыта, уны жанр оҫтаханаһы мөдире итеп саҡыралар. 1895 йылда ул академия ректоры итеп билдәләнә. Маковский студенттары А. А. Архипов, В. Н. Бакшеев, Е. М. Слепцов, В. А. Кузнецов, Зенков Семён Николаевич. 1905 йылдан ул дәүләт советы ағзаһы.
Владимир Егорович Маковский 1920 йылдың 21 февралендә вафат була һәм Петроградта Смоленск православие зыяратында ерләнә.
Яптик-Яха
Яптик-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лекма(Летка ҡушылдығы)
Лекма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үсекләшеүҙәр
Үсекләшеү, үсекләмеш — балалар фольклоры жанры, таҡмаза, ул рифма рәүешендә исемде йәки көлгән кешенең ҡушаматын һәм уның ысын йәки уйлап сығарылған кәмселектәрен бәйләй (мәҫ., урыҫтарҙа «Лиза-подлиза», үсекләшеүҙәр башҡорттарҙа ла киң таралған, бигерәк тә балалар араһында «Динә, Динә — көнө буйы һыу инә», «Гәрәй, Гәрәй, тау башынан тәгәрәй», Г.С.Виноградов үсекләшеүҙәр араһында тышҡы ҡиәфәтте, милләтте, физик ғәҙәттәрҙе, урлашыу, ошаҡлашыу, намыҫһыҙлыҡ, битарафлыҡты, әшәкелекте, көйөнөү, туҡмау һәм яза биреү, көтөлмәгән үҙгәрештәр, көсһөҙлөктө билдәләй. Һанап үтелгән мотивтарҙың күбеһе крәҫтиән әхлағы нигеҙҙәренең шиғри сағылышы булып тора, шуға күрә лә йәмәғәт тормошон сағылдыра.
Үсекләшеүҙәр ҡысҡырып, һүҙҙәрҙе ашығыс һамаҡлап һәм, ғәҙәттә, хәүефһеҙ аранан (әгәр кәрәк булһа, ҡасып өлгөрөү өсөн) әйтелә. . Мәҫәлән илаҡ балаларҙы үсекләү:
Илаҡ-илаҡ, илле ҡолаҡ, Ҡолаҡтарын йыумаған, Күҙ йәштәрен тыймаған. йәки: Нур һата, нур һата, Урындыҡта тик ята. Әсәйемдән туҡмалам тип, Уйындан илап ҡайта).
Үсекләшеүҙәр формаһы буйынса ҡыҫҡа, башлыса юмористик, һирәгерәк сатирик характерҙағы бер строфалы әҫәрҙәр.
Күп көнсығыш славян үсекләшеүҙәре төрлө йолалар ваҡытында башҡарылған юмористик характерҙағы йырҙарҙан барлыҡҡа килгән. Түбәнһетеү туйҙа маҡтау ваҡытында шелтәләү йырҙарының бер төрө булып тора. Үсекләшеүҙәр балаларға өлкәндәр фольклорынан йәки әҙәби сығанаҡтарҙан күскән.
Үсекләшеүҙәр тиҫтерҙәргә, зыянһыҙ өлкән кешеләргә, хатта хайуандарға һәм статуяларға йүнәлтелә. Әтәс менгән ситәнгә «Ки-ки-ри-күк!» итергә. Әтәскә повестка килгән Армияға китергә.
Әтәс китте армияға Котелогын күтәреп. Тауыҡ, бахыр, илап ҡалды Бағанаға терәлеп Г.С. Виноградов шулай уҡ төрттөрөүҙәрҙе (мыҫҡыллауҙарҙы) — адресатты берәй һүҙҙә эләктереп алыу маҡсатында башҡарыла торған диалогтарҙы йәки псевдодиалогтарҙы айырып әйтә.
Үсекләшеүҙәр шиғриәттең, таҡмаҡтарҙың йоғонтоһон кисерә, ҡайһы берәүҙәр иҫәпләү шиғриәтен үҙләштерә: Сығып киттем урманға,
Сатыр-сотор йыйырға,
Килеп сыҡты Айыу дуҫ,
Минән һорай ' папирос.
Мин тартмайым папирос,
һорама, зинһар, Айыу дуҫ 2. Сәрби әбейҙең кәзәһе
Һигеҙ бәрәс килтергән.
Сәрби әбей ш атлығынан
Береһен тапап үлтергән
Juhudi Kilimo
Juhudi Kilimo Company Limited  — Кениялағы шәхси компания, ваҡ фермерҙарға микрокредит тар, беренсе сиратта производство активтары алыуға, бирә, шулай уҡ уларҙың уҡыуын ойоштора.
Ойошторолоуы
Juhudi Kilimo проекты 2004 йылда Алеке Дондо (Aleke Dondo) тарафынан ул киңәйткән K-Rep Development Agency коммерцияға ҡарамаған ойошмаһының структура өлөшө булараҡ нигеҙләнә. 2009 йылда проект айырым компания итеп үҙгәртелә.
Алеке Дондо (Aleke Dondo) Juhudi Kilimoның идеологы, беренсе етәксеһе (CEO) һәм һуңынан директорҙар советының беренсе етәксеһе була. 2010 йылдың октябренән 2015 йылдың апреленә тиклем компанияға Нат Робинсон (ингл.  Nat Robinson  ) етәкселек итә.
Компанияны фондлаусы социаль инвесторҙар: Acumen (2011)[8], Grameen Foundation, «Асыҡ йәмғиәт» институты (Soros Economic Development Fund), Форд фонды, Рокфеллер фонды, Kiva һ.б. .
Эшмәкәрлеге
Juhudi Kilimo — классик микрокредитлау ойошмаһы, Кенияның төпкөл төбәктәрендәге ваҡ фермерҙарға үтескә аҡса бирә.
Juhudi Kilimo'ның төп үҙенсәлеге — кредит бирер алдынан фермерҙы уҡытыу. Курс үткәндә үтескә дәғүә итеүселәр финанс һәм ауыл хужалығы белемдәре ала, компанияны ойоштороусылар фекеренсә, был белемдәр хужалыҡтың һөҙөмтәлелеген күтәрә һәм ваҡ эшҡыуарҙарға табышлыраҡ эшләү мөмкинлеген бирә.
Juhudi Kilimo ил эсендә киң ҡулланыла торған ауыл хужалығы продукцияһы етештереүселәрҙе — һөт һыйыры һәм кәзә, ҡош-ҡорт, сусҡа, кролик һәм башҡа мал-тыуар аҫраусыларҙы, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүселәрҙе финанслай; ауыл хужалығы техникаһы, шул иҫәптән һуғарыу һәм продукция эшкәртеү техникаһы алыуға, транспорт, шул иҫәптән мотоцикл, велосипед һ.б., ауыл хужалығы тауарҙары ташыу транспорты алыуға кредит бирә.
Үтескә алыусылар менән эш нигеҙҙә «кредит офицерҙары» аша тормошҡа ашырыла, улар үҙҙәренә бирелгән планшеттар аша махсус онлайн платформа аша компания менән бәйләнеш тота.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
2010 йылда Juhudi Kilimo 7 500-ләп фермерҙы финансланы, атап әйткәндә, 1 834 һыйыр һатып алыуға кредит бирҙе, был уртаса фермерға килемдәрен ике-өс тапҡыр арттырырға мөмкинлек асты.
2012 йылда Juhudi Kilimo операцион рентабеллелеккә сыға.
2013 йылдың мартына Juhudi Kilimo йәмғеһе 10 000 үтес бирә.
2014 йылға Juhudi Kilimo 20 120 фермерға бөтәһе 11,7 миллион АҠШ долларынан ашыуыраҡ суммаға кредит бирә. Үтескә бирелгәндең кире ҡайтарылыу кимәле 95 % тәшкил итә.
Баһалар
2011 йылда Шваб фонды Juhudi Kilimo компанияһын асҡан Алеке Дондоны Йылдың социаль эшҡыуары тип атаны. Ул ваҡытҡа Алеке Дондоны «Көнсығыш Африканың микрофинанслау олатаһы» тип йөрөтәләр ине инде.
2013 йылдың апреленә Juhudi Kilimo АфрикалаB Lab сертификатлаған беренсе компанияға әүерелде.
Иҫкәрмәләр
<div class="references-small " id="cx132" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="132" data-cx-state="source" data-cx-weight="856" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Пудыр-Юган-Егарт
Пудыр-Юган-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юртым-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Явенга
Явенга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының уң ярына тамағынан 280 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Бирюкса (Каменка ҡушылдығы)
Бирюкса  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Явенга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пата
Пата — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.