cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баткович (концентрацион лагерь)
Хәйер, лагерь 1992 йылдың 1 апреленән июненә тиклем осорҙа булдырылһа ла, уның барлығы сит ил матбуғаты тарафынан 1992 йылдың авгусында ғына раҫланған. Бер төркөм Human Rights Watch хоҡуҡ яҡлылар төркөмө 1992 йылдың авгусында лагерҙа ике тапҡыр булған, уларға тотҡондар менән аралашырға рөхсәт ителгән, ләкин улар ҡоттары алынғанлыҡтан, ниндәй булһа ла мәғлүмәт менән бүлешергә ҡурҡҡан.
элекке генерал Ратко Младичты лагерь эшләү дәүерендә кәмендә алты тотҡон үлтерелеүе, бик күптәре көсләнеүе йәки күп кенә башҡа физик һәм психологик ҙәргә дусар ителеүе тураһында хәбәр ителгән. Босний сығанаҡтары 1992 йылдан башлап 1996 йылдың башына тиклем лагерҙа 80 тотҡон һәләк ителгән тип раҫлай.
2012 йылдың 2 мартында концлагерҙың элекке дүрт һаҡсыһы (Джоко Паич, Петар Дмитрович, Джордже Крстич, Любомир Мишич өҫтөнән суд процессы башланды. Уларҙы босний тотҡондарына ҡарата ҡанһыҙ мөғәмәлә итеүҙә ғәйепләйҙәр. Шаһиттар Дмитровичты лагерь коменданты, Паич — вариҫы, Крстич — Паичтың алмашы, ә Мишич һаҡ начальнигы тип таныған . Шаһиттар Дмитровичты лагерь коменданты, Паичты — уның вариҫы, Крстич — Паичтың алмашы, ә Мишичты — һаҡ начальнигы тип таныған . Суд ике йылдан артыҡ барған.
Икенсе серб, Глигор Бегович, Рогатица 2014 йылдың 28 апрелендәге хәрби енәйәттәрҙә ғәйепләнеп. Уның өҫтөнән суд 2014 йылдың 26 ноябрендә башлана. Бегович Баткович концлагерында 1992 йылда босняктарға ҡарата башҡарған енәйәттәрҙә ғәйепләнгән. Ул шулай уҡ башҡа һаҡсылар менән бергә бер нисә тотҡондо үлтергәнсе туҡмауҙа ғәйепләнә. 2015 йылдың 9 декабрендә Бегович 13 йылға иркенән мәхрүм ителә.
Варварино (Мәләүез районы)
Варварино (Варварино) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше. Почта индексы — 453881, ОКАТО коды — 80241855002.
Көнһылыу
Көнһылыу — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Көнһылыу боронғо төрки тамырлы ҡатын-ҡыҙ исеме. Көн (ҡояш) + һылыу һүҙҙәрен ҡушып яһалған. Ҡояштай матур тигән мәғәнәлә.
Билдәле шәхестәр
Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы (13 март 1956 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Юғары категориялы биология уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф алдынғыһы (1998), «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты гранты конкурсы еңеүсеһе (2011). 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире, 2016 йылдан Бөрйән вики-клубы етәксеһе.
Әйүпова Көнһылыу Рамаҙан ҡыҙы (24 октябрь 1958 йыл — 30 сентябрь) — Силәбе ҡалаһындағы Ш. Бабич исемендәге башҡорт һәм татар китапханаһы мөдире, Силәбе өлкәһе Башҡорт Ҡоролтайы ағзаһы, Силәбе ҡалаһы Башҡорт Ҡоролтайы ағзаһы, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары хәрәкәте рәйесе.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Көнһылыу» повесы — башҡорт прозаигы, шағир, драматург һәм тәржемәсе Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙының повесы. Стәрлетамаҡ режиссеры Руслан Юлтаев Зәйнәб Биишеваның «Көнһылыу» повесы буйынса фильм төшөрөргә ниәтләй.
Ҡор
Ҡор, оҙан (Lyrurus) — Европаның күпселек өлөшөндә, Азияның төньяҡ һәм урта өлөшөндә, Кавказда йәшәй, үҫемлек менән, бөжәктәр һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған, атаһы ҡара төҫтә һәм ҡойроғо айыры, инәһе һоро сыбар төҫтә булған, аулау өсөн мөһим эре ултыраҡ ҡош; тауыҡтар ғаиләһенә ҡараған эре ҡыр ҡошо; ҡыр тауығы.
Йәшәү урыны — ҡайын урмандары, ҡырҡындылар, урман аҡландары. Тыныс һәм ҙур урмандарҙы үҙ итмәйҙәр. Ата һәм инә ҡош төҫтәре менән ныҡ айырыла. Ата ҡоштар ҡара төҫтәге лира ҡойроҡло, инә ҡоштар сыбар ҡойроҡло була.
Туҡланыуы
Ҡайын һырғаһы һәм бөрөһө, йәш ҡарағай тубырсыҡтары менән туҡлана. Йәйен ер өҫтө үҫемлектәре, бөжәктәр менән туҡлана.
Үрсеү
Яҙын ата ҡоштар урман эргәһенә, йә аҡланға уйнау урынына йыйыла. Уйнау ваҡытында ата ҡоштар «чуффы» тигән тауыш сығара, инә ҡоштар ҡытҡылдай. Ояла 8-9 йомортҡа була. Тик бала ҡоштарҙың үлеме сиктән тыш күп, 80% барып етә. Үларҙың үлеменә йыртҡыстар һәм һалҡын көндәр сәбәпле.
Әҙәбиәт
vep:Tedr
Бәләкәй Баҙраҡ
Бәләкәй Баҙраҡ (Малобадраково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 225 кеше. Почта индексы — 452975, ОКАТО коды — 80218807003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Манъяга (Манъяга ҡушылдығы)
Манъяга (Ману-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Манъяга йылғаһының уң ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көрәксыҡҡан
Көрәксыҡҡан — Башкортостан биләмәләрендәге Ҡырҡтытау һырттарының ҙур булмаған тауы (781 м).
Ҡоролтай (мәғәнәләр)
Ҡоролтай — төрки халыҡтарҙың халыҡ вәкиллеге.
Көрәксыҡҡан
Дөйөм мәғлүмәт
Урындағы халыҡ тауҙы «Көрәксыҡҡан» тип атай.
Тау Ҡырҡтытау һырты Ҡырҡты армыттарының Ҡушай тауына йәнәшә урынлашҡан бер өлөшө булып тора. Көрәксыҡҡан тауының итәгендә — ферма һәм ялан кәртәләр емереклектәре.
Тау итәгенең төньяғынан Йүкәле йылғаһы башлана. Көньяғынан Сатрайылға аға.
Яккун-Ях
Яккун-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 711 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Веуч (Лидь ҡушылдығы)
Веуч  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лидь йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Новая Ермаковка
Новая Ермаковка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ермаковка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щегровитка
Щегровитка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Южноуральск ГРЭС-ы
Южноуральск ГРЭС-ы (Южноура́льская ГРЭС) — Рәсәйҙең йылылыҡ электростанцияһы, Силәбе өлкәһенең Южноуральск ҡалаһында Уйылға йылғаһы Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысының һул ярында урынлашҡан.
Интер РАО Төркөмө составына инә (элек — «ОГК-3» ААЙ-ы составында).
Адресы: 457040, Силәбе өлкәһенең Южноуральск ҡалаһы, Спорт урамы, 1-се йорт.
Проектлау һәм төҙөү
Южноуральск ҡала электр станцияһы төҙөлөшө СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 2 июнендәге 248-се ҡарары рәүешендә рәсмиләштерелә. Төҙөлөш Электр станциялары министрлығына йөкмәтелә. Проект документацияһын әҙерләү менән «Теплоэлектропроект» институтының (Мәскәү) баш бүлексәһе шөғөлләнә. Проекттың баш инженеры С. С. Ракита, проекттың баш архитекторы И. И. Мальц була.
Институттың субподрядсылары:
Төҙөлөштөң генераль подрядсыһы — СССР Энергетика һәм электрлаштырыу министрлығының «Южуралэнергострой» тресы төҙөлөш идаралығы. Электр станцияһын халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтарынан утыҙҙан ашыу коллектив төҙөгән. Южноуральск ҡала электр станцияһын төҙөүгә илдең күп төбәктәренән иң яҡшы белгестәр саҡырылған.
Төҙөлөш 1952 йылдың апреленә тамамлана. Станцияның тәүге эшләй башлау операциялары 23 апрелдәбашлана, ә генераторҙы эшләтеп ебәреү 28 апрелдә 0 сәғәттә 23 минутта башҡарыла
Электр станцияһы ҡеүәте 747 мвт тәшкил итә. Станцияның йылылыҡ ҡеүәте —.
Үҫеш этаптары
Планлы иҡтисад тамамланғандан һәм 1990-сы йылдарҙа станцияның хосуси идара ителеүгә күсеүе предприятие етәкселегенә яңы маҡсаттар һәм бурыстар йөкмәтә
XXI быуат башында станция ике тапҡыр юридик йәһәттән үҙгәртелеү кисерә:
ГРЭС-2
Электр станцияһын 1290 МВт ҡеүәткә сығарыу өсөн артабан үҫтереү күҙаллана. Бының өсөн «ОГК-3» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы 2008 йылда Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысының ҡаршы ярында, Южноуральск яғыулыҡ-энергетика станцияһының ғәмәлдәге майҙанынан дүрт километр алыҫлыҡта ике яңы энергия блогын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул иткән. 2010 йылдың 14 авгусында Южноуральск ГРЭС-2 нигеҙенә символик «тәүге ташҡа» нигеҙ һалынған.
Энергоблок 2014 йылда эшләтелә башлай: беренсһе — 17 февралдә, икенсеһе — 25 ноябрҙә. Ҡеүәте ярашлы рәүештә 408 һәм 416,6 МВт.
Рәсми пресс-релизда станция ҡеүәте 2016 йылда 844,5 МВт-ға тиклем артҡан тип белдерелә
Поло
По́ло (Polo) — туп менән командалы спорт төрө, бында ҡатнашыусылар аттарға менеп тупты майҙансыҡ буйлап махсус сәкән ярҙамында күсереп йөрөтәләр. Көнәркәш ҡапҡаларына ни тиклем күберәк туп индереү — уйындың маҡсаты булып тора.
Тарихы
Беҙҙең эраның беренсе мең йыллығында командалы уйын — човган (човган-поло) уйыны булараҡ барлыҡҡа килгән. Быуаттар дауамында човган уйыны Урта Азияла, Иранда, Әзербайжанда, Төркиәлә, Ираҡта, Ҡаҙағстанда һәм уларға сиктәш төрки илдәрҙә популяр була. Уйындан күренештәр боронғо миниатюраларҙа йыш ҡына һүрәтләнә, шулай уҡ боронғо ҡулъяҙмаларҙа уның тураһында ентекле тасуирлама һәм уйын ҡағиҙәләре бирелә. Човган буйынса тәүге халыҡ-ара ярыштар XII быуатта Бағдад ҡалаһында Урта Көнсығыш һыбайлылары араһында ойошторола.
Уйындың Европала һәм бөтә донъяла таралыуында һәм үҫешендә инглиздәр ҙур роль уйнай. XIX быуатта Һиндостандан Англияға килтерелгән човган уйыны бик тиҙ популярлыҡ яулай, ә яңы ҡағиҙәләр индереү был уйындың Европала һәм Америкала тиҙ таралыуына булышлыҡ итә.
Инглиздәрҙең инициативаһы буйынса был уйын хәҙерге атама менән — атлы поло тип атала һәм 1900 йылда Парижда үткән II Олимпия уйындары программаһына кертелә. Был ярыштарҙа өс илдән 5 команда ҡатнаша. Артабан 1908, 1920, 1924, 1936 йылдарҙағы Олимпия уйындары программаларында була.
Был спорт төрө бигерәк тә Бөйөк Британияла, АҠШ-та, Һиндостанда, Пакистанда, Аргентинала һәм Австралияла таралған.
1987 йылдан поло буйынса донъя чемпионаттары уҙғарыла. Аргентина, Бразилия, Чили һәм АҠШ командалары иң юғары уңыштарға өлгәшәләр.
Ҡағиҙәләре
Команда дүрт чабандан тора. Асыҡ һауала уйын өсөн туптың диаметры 3¼ дюйм (8.3 сантиметр), ауырлығы — 4 унция (113,4 грамм). Сәкән традицион рәүештә бамбук йәки тал таяҡтарынан яһала. Уйын өсөн пони аттарының махсус тоҡомдарын үҫтерәләр һәм өйрәтәләр.
Матч чакка (chukka) тип аталған периодтарҙан тора, уларҙың дауамлылығы — 7 минут. Теге йәки был ярыштың ҡағиҙәләренә ҡарап, матч 4, 6, йәғни 8 периодтан торорға мөмкин. Бигерәктә 6 периодтан торған матч бик популяр.
Майҙансыҡ
Уйын майҙансығының оҙонлоғо 300 ярд, ә киңлеге − 160 ярд (яҡынса 5-6 футбол майҙансыҡтарына тиң). Ҡапҡалар майҙансыҡтың ситке һыҙыҡтарҙың уртаһында ҡуйыла, улар бер-береһенән 8 ярд алыҫлығында урынлашҡан ике штанганан тора.
Ирландия диңгеҙе
География
Диңгеҙ һыуҙары Ирландия һәм Бөйөк Британия (Шотландия, Төньяҡ Ирландия, Уэльс һәм Англия) яр буйҙарын йыуа. Көньяҡ-көнбайышта Изге Георг боғаҙы аша Атлантик океан менән, ә төньяҡта — Төньяҡ боғаҙ аша Кельт диңгеҙе менән тоташа.
Майҙаны яҡынса 100 мең км², максималь тәрәнлеге — 175 метр.
Гринпис ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001 йылда Ирландия диңгеҙе планетаның иң радиоактив бысранған диңгеҙе булған.
Диңгеҙҙә ике ҙур утрау — Мэн һәм Англси урынлашҡан. Бәләкәй утрауҙары араһында — Холи-Айленд, Уолни, Ирландс-Ай һәм башҡалар бар.
Яр буйҙары бәләкәй ҡултыҡтар һәм бухталар менән йырғыланған. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Лус, Уигтаун һәм Солуэй-Ферт ҡултыҡтары урынлашҡан. Көнсығышта һәм көняҡ-көнсығышта Бомарис бухтаһы, Моркам һәм Ливерпуль ҡултыҡтары бар. Диңгеҙҙең көнбайыш өлөшөндә Ирландия яр буйында Дублин бухтаһы, Странгфорд-Лох, Дандрам, Карлингфорд-Лох һәм Дандолк ҡултыҡтары урынлашҡан.
Тоҙлолоғо 32 промилдән 34,8 промилгә барып етә.
Төп порттары — Ливерпуль, Дублин.
Балыҡ тотоу тармағы үҫешкән. Балыҡсылыҡ порттары: Флитвуд (Англия), Ардграсс, Портавоги һәм Килкил (Төньяҡ Ирландия), Дан Лири, Скеррис (Ирландия Республикаһы) һ.б.
Бабич (фильм)
«Бабич» — 2017 йылғы Рәсәй кинофильмы. Фильмда башҡорт шиғриәте классигы, Республика өсөн һынылышлы осорҙа ижтимағи-сәйәси эшмәкәр, беренсе Башҡорт Хөкүмәте ағзаларының береһе Шәйехзада Бабичтың яҙмышы тураһында һөйләнелә. Кинотаҫма Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына арнала.
Режиссёры — Булат Йосопов.
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Фильмда халыҡ шағиры, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре һәм Башҡортостан Хөкүмәте ағзаһы — Шәйехзада Мухаметзакир улы Бабичтың (1895—1919) тормош юлы һәм ижады тураһында һөйләнелә. Фильмдың нигеҙенә 1914—1919 йылдарҙа Башҡортостан территорияһында, Ырымбур, Троицк һәм Силәбе ҡалаларында барған ысын тарихи ваҡиғалар һалынған.
Һыу турғайы
Һыу турғайы, (урыҫ.обыкновенная оляпка'', йәки белобрюхая оляпка) (Cinclus cinclus) — турғайҙар отрядынан булған ҡош.
Туҡланыуы
Ваҡ балыҡ, йотҡостар. селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана.
Диалекттарҙа әйтелеше
аҡтүш турғай, сумғалаҡ, сумғалаҡ турғай.
Йәнгүҙәй
Йәнгүҙәй — Башҡортостандың Баймаҡ районында урынлашҡан Ирәндек һыртындағы тау. Ирәндектә Ҡыңғырташ, Йәнгүҙәй (Йән күҙәтеү), Ҡарауыл тауҙары бар. Риүәйәттәр буйынса, был тауҙарҙа ҡарауылдар торған, дошман килгәндә усаҡтар яғып хәүеф яҡынлашыуын белдергәндәр.
Фрауэнзее
Фрауэнзее (Frauensee) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 876 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36460 һәм автомобиль коды — WAK.
Гомель ҡала йәштәр театры
Гомель ҡала йәштәр театры — Белоруссияның өлкәһе Гомель ҡалаһы театры. Тулы исеме: «Гомель ҡала йәштәр театры» Дәүләт учреждениеһы.
Тарихы
Гомель ҡала йәштәр театры 1992 йылдың 13 октябрендә театрға нигеҙ һалыусы Григорий Фиглин тыуған көндө асылған. Гомель ҡалаһында тыуып үҫкән Григорий Фиглин — мәскәү эшҡыуары, меценат, үҙ аҡсаһына тыуған ҡалаһында театр төҙөгән. Ул ваҡытта театр Белоруссияла беренсе шәхси театр булған һәм «Ирекле театр» тип аталған. Театрҙы асҡан көндә Станислав Стратиевтың «Юлсылар һәм төндәр» пьесаһы буйынса спектакле ҡуйылды. Яков Натапов театрҙың беренсе художество етәксеһе һәм режиссёры булды. 1992 йылдан 1994 йылға саҡлы театрҙа Яков Натапов биш спектакль ҡуйҙы. Йәштәр театрында беренсе труппа булған актёрҙар Светлана Дубровина, Юрий Фейгин, Валентин Костенко, Эльвира Батенкова, Андрей Троицкий һәм башҡалар эшләй. Театрға нигеҙ һалыусы Григорий Фиглин фажиғәле һәләк булғандан һуң, 1995 йылдан 2003 йылға саҡлы, театрҙы уның ҡыҙ туғаны Галина Шофман етәкләй. 1996 йылдан 1998 йылға тиклем Андрей Троицкий театрҙың художество етәксеһе була.
1998 йылда тиклем театр ябылыуға килтереп еткерерлек финанс ҡыйынлыҡтары кисерә. Гомель башҡарма комитеты рәйесе Александр Серафимович Якобсон театр артистарының һорауҙары буйынса «Ирекле театр» ҡала ҡурсалауы һәм бюджеты ҡарамағына алына. 1999 йылдан театр «Гомель ҡала йәштәр театр-студияһы» .тип атала башлай.
2000—2001 йылдарҙа театрҙың баш режиссёры Дмитрий Солодухо була. Дәүләт ярҙамы арҡаһында театр профессиональ белгестәр менән тулылана, актёрҙар труппаһы арта, Надежда Птушкинаның, Питер Шефферҙың , Петер Турриниҙың һәм башҡа спектаклдәр ҡуйыла.
2003 йылдан алып 2007 йылға саҡлы Валентина Моисеенко театр директоры була. Театрҙа балалар өсөн комедия, мелодрама, пьесалар, әкиәттәр: Мария Ладоның, Габриэла Запольскаяның , Алексей Слаповскийҙың һәм , Игорь Афанасьевтың , Алексей Дударевтың «Ким», Светлана Бартохованың  спектаклдәре ҡуйыла. Театр күп кенә режиссёрҙар менән: Валерий Бартосик, Андрей Бакиров, Витаутас Григалюнас, Андрей Гузий һәм башҡалар менән хеҙмәттәшлек итә.
2007—2010 йылдарҙа театрҙың яңы директоры-художество етәксеһе итеп Беларусь Республикаһының атҡаҙанған артисы Виктор Чепелев тәғәйенләнә. Уның етәкселегендә төрлө быуын һәм төрлө ҡарашлы тамашасыларҙы йәлеп иткән: Александр Островскийҙың, Эдвард Радзинскийҙың сдохнуть — рано», Рэй Куниҙың  «13-сө һан» «№ 13», Франсис Веберҙың «Йүләр менән киске аш» «Ужин с дураком» һәм башҡа спектаклдәр сығарыла. Белорус телендә спектаклдәр ҡуйыла. Винцент Дунин-Марцинкевичтың пьесаһы буйынса ҡуйылған спектакль грантҡа лайыҡ булды. Режиссёр Галина Анчишкина Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығына ҡарата ҡуйған «Мин һуғышта ҡатнашмайым, ул мине ҡатнаштыра» әҙәби-драматик композиция махсус премия менән билдәләнде.
Театр төрлө фестивалдәрҙә ҡатнаша һәм Белоруссия, Рәсәй ҡалаларында: Мәскәү, Санкт-Петербург, Бөйөк Новгород, Чернигов, Минск, Молодечно, Бобруйск, Витебск һәм сит илдәрҙә: Францияла, Польшала гастролдәрҙә булды.
2010—2016 йылдарҙа — Юрий Вутто театрҙың яңы директоры- художество етәксеһе. Юрий Вутто етәкселегендә белорус драматургияһына айырым иғтибар бүленә: Владимир Рудованың, Ян Купаланың , Василь Ткачевтың пьесаһы буйынса һәм Людмила Разумовскаяның  һәм башҡа спектаклдәр ҡуйылды.
2017 йылдың ғинуарынан Гомель ҡала йәштәр театры директоры — Мостовенко Елена Леонидовна. Театрҙың ижади коллективында 18 актёр эшләй. Театр перспектив белорус режиссёрҙары: Денис Паршин Юрий Диваков, Виталь Кравченко, Денис Фёдоров менән хеҙмәттәшлек итә. Гомель ҡала йәштәр театры Белоруссияла тәүге тапҡыр: Жорди Гальсерандың «Метод», Дарио Фоның, Константин Стешиктың , Франц Кафканың «Павятовы лекар» спектаклдәрен ҡуя. Гомель ҡала йәштәр театры заман мсенән бергә атларға тырыша, театр репертуарына Софоклдың «OEDIPUS» (Эдип) һәм Мартин Макдонахтың кеүек донъя драматургияһының юғары класлы әҫәрҙәре ингән.
Доновка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Сөннәт
Сөннәт ( сүннәт, سنة «сүннәһ», сөннәт) — ислам хоҡуғында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әйткән һүҙҙәре һәм ғәмәлдәре, йәғни хәҙистәре. Ул шәриғәттә Ҡөрьәндән һуң икенсе урында тора. Пәйғәмбәр сөннәтте теп-теүәл үтәргә ҡушҡан.
Доновка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
Конфуцийҙың Цюйфулағы ғибәҙәтханаһы, йәки Цюйфу-Кунмяо (孔庙) — Конфуцийға арналған ғибәҙәтханаларҙың иң боронғоһо һәм иң ҙуры. Философтың тыуған ҡалаһы — Цюйфула урынлашҡан, Ҡытайҙың Шаньдун провинцияһында. Беҙҙең эраға тиклем 478 йылда нигеҙ һалынған.
Сөннәт
Сөннәттең икенсе төрлө мәғәнәһе — ул мотлаҡ булмаған, ләкин хупланған эш. Риүәйәттәр буйынса, Мөхәммәд (салаллаһу ғәләйһи үәссәләм) эшләгән ғәмәлдәр («меиб»). Сөннәт ике өлөштән тора:
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
Башта ғибәҙәтхана Конфуций йәшәгән йортта, улдары һәм ейәндәренең йортона һәм ул ерләнгән урынға яҡын урынлаша. Вариҫтарының йорто һәм уның ҡәберлеге үҙенсәлекле берлек барлыҡҡа килтерә, ғибәҙәтхана шулай уҡ уларҙы берләштергән исем — «Цюйфу сань Кун» (曲阜三孔, «Цюйфулағы өс Кун») яҡшы билдәле.
Сөннәт
Сөннәт һәм Ҡөрьән
Сөннәт һәм Ҡөрьәндең бәйләнеше мәсьәләләре дин нигеҙе буйынса яҙылған хеҙмәттәрҙә мөһим урын алып тора. IX—X быуаттарҙа фиҡһ нигеҙҙәре буйынса хеҙмәттәрҙә Ҡөрьән һәм Сөннәттән башҡа сығанаҡтарҙы ҡулланыу мөмкинлеге мәсьәләләре тикшерелә.
Сөннәт Коръәндә «хикмәт» һүҙе аҫтында телгә алына. Шулай уҡ унда Пәйғәмбәргә буйһоноу, эйәреү, уға ҡаршылашмау әмерҙәре бар.
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы (1906- ?) — ҡыҙылармеец, рядовой, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
Конфуций тәғлимәтенең киңерәк тарала барыуы, бигерәк тә ваҡыт үтеү менән, конфуцианлыҡ дәүләт идеологияһы итеп иғлан ителгәс, Цюйфулағы Конфуций ғибәҙәтханаһы әкренләп дөйөм милли әһәмиәткә эйә була, Конфуций тантаналары ваҡыт үткән һайын юғарыраҡ кимәлдә, ә XIV—XX быуаттарҙа үтә юғары кимәлдә үткәрелә торған тылсымлы урынға әйләнә.
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы
Биографияһы
Мөхәммәт Хисаметдин улы Ҡорбанғәлиев 1906 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусына (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) ҡараған Илсекәй ауылында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Сөннәт
Этимологияһы
Ғәрәп телендәге سنة «сүннәһ» һүҙе уның اثنان «итнәни» («иш; ике; ҡабатланыу») һүҙенә тамырҙаш. Ғәрәптәге «сүннәһ» арамей телендәге ܬܢܐ «тана» («ҡабатланыу») һәм йәһүдтәрҙәге שנה «шәнә; мишнә» («ҡабатланыу») тигәнгә лә тап килә. Шулай итеп, «сүннәһ» — яҙма Ҡөрьәнде телдән ҡабатлау йәки шәрехләү булып тора.
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
1994 йылдың декабрь айында «Цюйфу сань Кун» ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты булып таныла.
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы
Биографияһы
Октябрь революцияһы ваҡиғалары алдынан мәҙрәсә белеменә эйә була.
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 478 йылда, Конфуций вафатынан һуң бер йыл үткәс, Лу кенәзлеге хакимы, кенәз Ай-гун Цзян, философтың элекке йортон ғибәҙәтханаға әйләндерә. Ғалимдың ябай ғына өс бүлмәле йортонда ата-бабаһы хөрмәтенә ҡорбан килтереү өсөн алтарь ҡуйыла, әммә уның тирәләй урынлашып, тик туранан-тура вариҫтары ғына доға ҡылырға хоҡуҡлы була. Конфуцийҙың Цюйфулағы иҫкә алыу ғибәҙәтханаһының был үҙенсәлеге уның оҙаҡ ваҡыт дауам иткән тарихында һәр саҡ ҡабатланып тора. Ғибәҙәтхананың философ ҡәберенә яҡын урынлашыуы, алтарҙың уның вариҫтары менән туранан-тура бәйләнеше ғибәҙәтхананы уның тәғлимәтен дауам итеүселәрҙең күҙ алдында тағы ла нығыраҡ изгеләштерә төшә. Цюйфу, изге урынға ғибәҙәт ҡылыу урыны булараҡ, ныҡ популяр булып китә. Ғибәҙәтхана янында Конфуций мираҫы өҙлөкһөҙ өйрәнелә, уның философияһы камиллаштырылғандан-камиллаштырыла бара, тәғлимәтенең әҙәби һәм йола ҡанундары формалаша, философтың әйберҙәрен һаҡлана.
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы
Биографияһы
1929 йылда атаһы Хисаметдин менән өлкән ағаһы Шәмсетдин Ҡорбанғәлиевтарҙы, кулак синыфы тип иғлан итеп, сәйәси золом ҡорбанына әйләндерәләр, уларҙың малын, мөлкәтен тартып алалар. Атаһы Хисаметдин мулла, өлкән йәштә булғанлыҡтан, хөкөм урынына барып етә алмай, юлда вафат була.
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 195 йылда Хань династияһының тәүге хакимы, императоры Гао, Конфуций ҡәберенә «б--өйөк ҡорбан» («тай-лао» — ата-бабалар рухына йылына бер тапҡыр бирелә торған ҡорбан — бер юлы кәзә, сусҡа һәм үгеҙҙе ҡорбан итеү) килтерә, өҫтәүенә Конфуций нәҫеленән оло берәү уның ҡорбан килтереүен күҙәтеп, раҫлап тора. Шулай итеп, император философты үҙенең «рухи ата-бабаһы», ә үҙен уның «улы» тип таный. Бына шулай итеп император Гао киләсәктә буласаҡ императорҙарға һәм юғары вәкәләткә эйә булған чиновниктарға үрнәк күрһәтә. Шул мәлдән алып Конфуцийҙың рангы эҙмә-эҙлекле рәүештә иң юғары «ди» рангына — аллаға яҡын булған илаһи императорҙарға тиклем күтәрелә. Уға ярашлы Цюйфулағы Конфуций ғибәҙәтханаһында йолалар һәм тантаналар үткәреү ҡатмарлаша. Ғибәҙәтхана байый һәм үҫә. Бында шулай уҡ Конфуций ҡатынының, ата-әсәһенең, уның өс быуын ата-олаталарының, күренекле уҡыусыларының ғибәҙәтханалары барлыҡҡа килә. Ғибәҙәтханала үткәрелгән тантаналар һаны 196-ға етә.
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы
Хәрби юлы
1942 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Малаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улын Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына хеҙмәткә саҡырыла. Калинин фронты составына ингән II формирование 145-се уҡсылар дивизияһының 599-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә.
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
Тарихы
Хан династияһынан һуң килгән императорҙарҙың барыһы ла тиерлек Цюйфулағы ғибәҙәтханаға мотлаҡ иғтибар бүлә — ғибәҙәтханала йолалар һәм тантаналар үткәреү ҡағиҙәләре тураһында указдар сығара, уның биҙәләшен хәстәрләй, ҡиммәтле әйберҙәр бүләк итә. Тәхеткә ултырыу йәки һуғышта еңеү кеүек мөһим ваҡиғаларҙан һуң, императорҙар шәхсән Цюйфу ғибәҙәтханаһына бара. Дөйөм алғанда 11 император 19 тапҡыр шәхсән рәүештә ғибәҙәтханала була. 19 тапҡыр император быны. Йыш ҡына, шәхсән килергә мөмкинлеге булмаһа, үҙе һыу ебәреү, императорҙар үҙҙәренең урынына Цюйфуға «урынбаҫарҙары» ебәрер була — йөҙләгән император 196 тапҡыр шулай эшләй.
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы
Хәрби юлы
1942 йылдың сентябрендә, ай дауамында, дошман менән алышҡанда батырлыҡ күрһәткәне өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. "5-се уҡсылар ротаһы уҡсыһы ҡыҙылармеец Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтте, 1942 йылдың сентябрендә аяғы йәрәхәтләнеүенә ҡарамаҫтан, 5 фрицты юҡ иткәне һәм һуғыш яланын ташлап китмәне. Оборонала булғанда ҡоролмалар төҙөлөшөндә лә өлгө күрһәтә. 1906 йылда тыуған, башҡорт, партияһыҙ, Башҡорт АССР-ының Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан РККА-ға саҡырылған".
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
Тарихы
Ике мең ярым йыл эсендә ғибәҙәтхана күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡорола, тергеҙелә һәм емерелә. Конфуцийҙың өс бүлмәле йорто 611 йылда ғибәҙәтхананан көнсығышҡа табан күсеререлә. 1012 һәм 1094 йылдарҙа, Сун династияһы дәүерендә, ғибәҙәтхана киңәйтелә һәм дүрт эске ихатаға бүленә, бина тирәләй 400-ҙән ашыу бина өҫтәп төҙөлә. 1214йылда, Цзинь династияһы дәүерендә, ут һәм һуғыш ғибәҙәтхананы емерә. 1302 йылда, Юань династияһы дәүерендә, ғибәҙәтхана, элекке хәленә ҡайтарып, тергеҙелә. Шунан һуң 1331 йылда, Император һарайы кеүек таш диуар менән уратып алына, император биналары төҫөнә буяла. Башҡа төрлө император регалиялары ла бирелә. булды. Әгәр элек саралар үткәргәндә ҡулланылған атрибутика (бейеүселәр, инструменттар, материалдар, һүрәттәр, кейемдәр) император фамилияһы ағзаһын хөрмәтләүгә ишара яһалһа, ошо ваҡыттан алып юғары аллаға табыныу атрибуты ҡулланыла.
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы
Хәрби юлы
Ватан һуғышынан ҡайтҡас, Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы тыуған колхозында бухгалтер булып эшләй.
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
Тарихы
1928 йылда Конфуцийға арналған бөтә тантаналар юҡҡа сығарыла. 1966 йылда, Мәҙәни революция ваҡытында 200 ирекмән бер нисә көн буйы ғибәҙәтханаларҙы һәм зыяраттарҙы хурлап емерә. 1982 йылда ғибәҙәтхана тергеҙелә, ә 1986 йылда йыл һайын үткәрелә торған тантана яңынан атҡарпыла башлай. Ғибәҙәтхана 15 тапҡыр үҙгәртеп ҡорола, 31 тапҡыр уға капиталь ремонт эшләнә һәм башҡа төрлө ваҡ ремонт эштәре башҡарыла.
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы
Ғаиләһе
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт һуғышҡа алынғанға тиклем ҙур ғаилә башлығы була. Ҡатыны Рәҡиә — Нәсибаш ауылыныҡы. Улдары: Раһип (1929), Акрам (1931), Рәфҡәнә (1933), Зәфирә (1935), Рият (1937), Рәшит (1939), Мөғәллимә (1945) һәм Ғәлимә (1947). 5 балаһы һуғышҡа тиклем, 2 ҡыҙы һуғыштан һуң тыуған. Ҡорбанғәлиева Мөғәллимә апай (сәхнә псевдонимы Рәфиҙә) моңло тауышлы йырсы ине. Уның башҡарыуында «Таштуғай» йыры Башҡортостан телерадиокомпанияһы фондындында һаҡлана.
Конфуций ғибәҙәтханаһы (Цюйфу)
Тарихы
1994 йылдың декабрендә ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты статусын ала.
Нюхаловка
Нюхаловка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1493 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лут
Лут (لوط) — ислам пәйғәмбәре, Библиялағы Лот менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндә 27 тапҡыр телгә алына. Ибраһим пәйғәмбәр менән бер осорҙа йәшәгән. Лут Ибраһимдың ир туғанының улы була, хатта уны оҙайлы сәйәхәт этаптарының береһендә оҙатып йөрөй.
Лут тарихы
Лут Ибраһим менән бергә Нимрод батша иленән китә (Месопотамиянан). Улар Левантҡа (Шамға) килгәс, Аллаһ садумлыларға Лутты пәйғәмбәр сифатында ебәрә. Был халыҡ аҙғын тормош алып барған, гомосексуализм (ливата) менән шөғөлләнгән. Лут вәғәздәр һөйләй, был халыҡты гонаһтарҙан арындырырға, уларҙа Бер Аллаһ булыуына ышаныс тәрбиәләргә тырыша. Садумлыларҙың күпселеге, шул иҫәптән Луттың ҡатыны ла, пәйғәмбәрҙе тыңлауҙан баш тарта. Лутҡа һәм уның менән иман килтергәндәргә үҙҙәренең ҡалаһынан ҡыуып сығарыу менән янайҙар. Хатта Луттың Раббынан яза бирелеү ихтималы тураһында янауы ла уларға йоғонто яһамай.
Садумлыларға яза биреү өсөн Аллаһ кеше ҡиәфәтендәге фәрештәләр ебәрә. Тәүҙә фәрештәләр Ибраһим пәйғәмбәргә килә һәм уны Исхаҡтың тыуыуы тураһында хәбәр менән ҡыуандыра. Шунан һуң фәрештәләр Садумға китә һәм Лут йортонда туҡтай. Ҡала халҡы, ҡунаҡтарҙың килеүе хаҡында белгәс, Луттың йортон уратып алып, уларҙы уйнашҡа биреүҙе талап итә. Лут был кешеләргә сыға һәм уларға ҡатын-ҡыҙ алырға тәҡдим итә, әммә садумлылар тап ҡунаҡтарҙы биреүҙе талап итеп, уларҙан баш тарта. Шул саҡта фәрештәләр: «Эй, Лут, беҙ — Раббыңдың рәсүлдәре, улар һис ваҡытта һиңә килеп етә алмаҫ. Төндөң бер өлөшө үткәс, ғаиләң менән юлға сыҡ һәм һинең ҡатыныңдан башҡа бер кем дә артына әйләнеп ҡарамаһын тип ҡуш, ысынлап та, уларға ҡағылған нәмә ҡатыныңа тейер. Уларға билдәләнгән ваҡыт — таң. Таң яҡын түгелме ни?» — тиҙәр. . Ҡунаҡтар араһында урынлашҡан Ябраил фәрештә пәйғәмбәргә ишекте асырға һәм уларҙы йортҡа индерергә ҡуша. Садумлылар инеү менән фәрештәләр уларҙы һуҡырайта.
Ошо уҡ төндә Лут иман килтереүселәрҙең ҙур булмаған төркөмө менән ҡаланан сығып китә. Улар киткәндән һуң Аллаһ халҡы менән бергә ҡаланы тулыһынса юҡ итә. Ҡала урынында ҙур күл барлыҡҡа килә, уны Лут Күле йәки Үле диңгеҙ тип атайҙар. Риүәйәттәргә ярашлы, Лут пәйғәмбәр бер йыл Ибраһим пәйғәмбәрҙә йәшәгән, шунан һуңМәккә янына (Хижазға) күсеп киткән һәм унда һикһән йәшендә вафат булған.
Манъяга (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вирица
Вирица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 311 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбделғәлләм Ғәҙелшин
Әбделғәлләм Ғәҙелшин (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әбделғәлләм Ғәҙелшин Ырымбур губернаһы Ҡобау улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Арыҫланбәк ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Сыуаш дәүләт аграр университеты
Тарихы
Ауыл хужалығы академияһы 1931 йылдың 1 сентябренән асыла. Студенттар ауыр шарттарҙа белем ала. Уҡыу әсбаптары, экспонаттар, препараттар, аудиториялар, квалификациялы уҡытыусылар етешмәй. 1939—1940 йылдарҙа институт коллективы Бөтә Союз Ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1941 йылда Сыуаш ауыл хужалығы институты тип аталған, СССР Наркомземының юғары уҡыу йорто булып тора. Бөйөк Ватан һуғышы институттың эшен тамырынан үҙгәртеп ҡороуҙы талап итә. Уҡыу корпустары, ятаҡтар эвакуацияланған туҡыу фабрикаһына бирелә. Дәрестәр өулайлаштырылмаған биналарҙа, мәктәптәрҙә икенсе һәм өсөнсө сменаларҙа үткәрелә. Институттың күп хеҙмәткәрҙәре һәм уҡытыусылары фронтҡа китә.
1970 йылда әҙерлек бүлеге асыла, һәм ул институтҡа уҡырға инергә килеүсе эшсе һәм ауыл йәштәренең белем кимәлен күтәреүҙә сөһим роль уйнай. Мәҫәлән, 1994 йылдың сентябрендә «ауыл хужалығы етештереү технологияһы» һөнәре асыла. Шул уҡ йылда «Ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүҙе механизациялау» һөнәре буйынса кадрҙар әҙерләнә башлай. Республиканың ауыл хужалығы ветеринарҙарға ҡытлыҡ кисерә. Ошо ихтыяждан сығып, 1997 йылдың сентябренән «Ветеринария» һөнәре асыла. 1998 йылда «Автомобилдәр һәм автомобиль хужалығы» һөнәре буйынса кадрҙар әҙерләнә башлай.
90 йылдар һуңында ветеринар табиптарын әҙерләү өсөн вузда яңы кафедралар асыла һәм лабораториялар тейешенсә йыһазландырыла (3-сө уҡыу корпусы, Ягодный тыҡырығы буйынса). 2001 йылда «Автомобилдәр һәм автомобиль хужалығы» һөнәре кадрҙарын әҙерләү буйынса яңы уҡыу корпусы сафҡа инә. 2009 йылдың 1 сентябрендә инженер факультетының яңы уҡыу корпусы асыла.
Юғары уҡыу йорто 1995 йылда — академия, ә 2020 йылда — университет статусын ала.
Академия етәкселеге
Академияның тарих музейы, спорт комплексы, студенттар клубы, УНПЦ, лаборатория.
Факультеттары
2014 йылдың апрелендә квалификация һәм кадрҙарҙың белемен камиллаштырыу факультеты базаһында Өҫтәмә һөнәри белем биреү үҙәге ойошторола.
Рәсәй вуздары рейтингындағы урыны
Рәсәй дәүләт вуздарына ҡабул итеү сифаты рейтингында — 2010 йылда Рәсәйҙең 476 вузы араһында 355-се урында тора. Конкурс буйынса бюджет урынына алынған 323 абитуриенттың Берҙәм дәүләт имтиханының уртаса балы — 55,8; БДИ-ның минималь балы имтиханының минималь балы — 49,2.
Як-Яун
Як-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Васильевка (Мәләүез районы)
Васильевка (Васильевка) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 290 кеше. Почта индексы — 453861, ОКАТО коды — 80241865008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (70 %).
Тарихы
Васильевка ауылы (Ағиҙел йылғаһының һул ярында) Воскресенск баҡыр иретеү заводына ҡараған. 1795 йылда ауылда 225 ир-ат йән булған. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу күрһәтеүенсә, 613 йортта 1347 кеше йәшәгән.
Урамдары
Исемдәре :
Бәләкәй Шуҡшан
Бәләкәй Шуҡшан (Малошукшаново) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше. Почта индексы — 452964, ОКАТО коды — 80218816009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Селевкиҙар дәүләте
Селевкиҙар дәүләте, ҡайһы берҙә Сүриә батшалығы Селевкиҙар империяһы (боронғо грек:Βασιλεία τῶν Σελευκιδῶν, Basileía tōn Seleukidōn ) — Селевктың һәм уның вариҫтарының эллинистик монархияһы, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең империяһы тарҡалған саҡта барлыҡҡа килә. Александр Македонскийҙың ғәскәр башлыҡтары— диадохтар килешеүе һөҙөмтәһендә Селевк I Вавилония сатрапияһын ала, ә һуңынан бер нисә һуғыш һөҙөмтәһендә элекке Искәндәр Зөлҡәрнәй дәүләтенең Яҡын Көнсығыштағы биләмәләренең күпселеген баҫып ала. Шул заман кешеләре уны империя ла, батшалыҡ та тип атаған.
Дәүләттең үҙәге булып Яҡын Көнсығыш тора, иң ҡеүәтле осоронда уның эсенә Кесе Азия, Сүриә, Финикия, Фәләстин, Месопотамия, Иран, Урта Азия һәм хәҙерге Пакистан ерҙәре инә. Б. э. т. I быуатҡа Селевкиҙар дәүләте территорияһы әҙәйә һәм уға хәҙерге Сүриә менән Ливан ғына инә.
Селевкиҙар дәүләте эллинизмдың иң мөһим үҙәге, грек һәм фарсы мәҙәни традициялары араһында бәйләнеш булдырыусы аралашсы була. Грецияға экспансия башлап, был империя Рим Республикаһы армияһы менән осраша һәм бер нисә еңелеүгә дусар була. Һөҙөмтәлә беҙҙең эраға тиклем II быуат уртаһына илдең көнсығыш өлөшөн Митридат I етәкселегендәге Парфия баҫып ала. Селевкиҙар беҙҙең эраға тиклем 83 йылда әрмән батшаһы Тигран II илде баҫып алғанға тиклем Сирия һәм Финикияла хакимлыҡ итеүен дауам итә. Әрмән батшаһы Селевкиҙар дәүләтен тулыһынса юҡҡа сығара. Селевкиҙар династияһынан батшабикә Клеопатра Селена I б.э.т. 69 йылда әрмән батшаһы бойороғо буйынса әсирлеккә алына һәм язалана. Б. э. т. 64 йылда Селевкиҙар дәүләте территорияһының көнбайыш өлөшө Римдың Сүриә провинцияһына әйләндерелә.
Хәҙерге сығанаҡтар, мәҫәлән, лоялистарың Илиондан Антиох I хөрмәтенә указы грек телендә Селевкиҙар дәүләтен империя (архе) һәм батшалыҡ (базилея) тип билдәләй. Шулай уҡ, хаким Селевкиҙар «Вавилондағы батшалар» тип һүрәтләнә .Б. э. т. II быуаттан башлап боронғо яҙыусылар Селевкиҙар династияһынан хакимды «Сүриә короле», «Азия Хужаһы» һәм башҡа атамалар менән йөрөтә; хаким Селевкиҙар үҙҙәрен Сүриә батшаһы итеп атағанын Менофил улы Антигон яҙмаһынан белеп була, ул үҙен «Сүриә короле Александрҙың адмиралы» тип атаған. Хаким тип ул Александр Баласты йәки Александр II Забинасты атай.
Селевк I һәм империяға нигеҙ һалыу
Александр Македонсий үлгәндән һуң уның империяһында власть регент — Пердикка ҡулында була, ул беҙҙең эраға тиклем 323 йылда империяны Александрҙың ғәскәр башлыҡтары араһында бүлә, улар сатрап тип йөрөтөлә.
Лагерь командиры булған Селевк Пердикканы үлтерергә ярҙам итә, Вавилон сатрапияһын ала, Антипатрҙың улы Кассандр файҙаһына чилиарх (ғәскәрҙәге чин) вазифаһынан баш тарта. Б. э. т. 312 йылда Вавилонда уның власҡа килеүе Селевкиҙар дәүләтенә нигеҙ һалынған мәл тип һанала башлай. Бынан һуң Селевк үҙ дәүләтен киңәйтә башлай, уға Месопотамия, Көнсығыш Анатолия, Персида, Парфия, Бактрия, Ғәрәбстанды ҡуша.
Селевк Һиндостанға тиклем барып етә, унда Маурьялар империяһы батшаһы Чандрагупта Маурья менән килешеү төҙөй, уның буйынса 500 хәрби филде Маурья Селевкҡа бирә, Пароламис, Арахосия һәм Гедросия Маурья ҡулына күсә.
Б. э. т. 301 йылда Ипс янындағы алышта Антигонды еңгәндән һуң, Селевк дәүләтенә Көнсығыш Азия һәм Сүриәнең төньяғы инә. Бында ул үҙ биләмәләре баш ҡалаһына әүрелгән Антиохия ҡалаһына нигеҙ һала. Вавилондан төньяҡтараҡ Тигрҙағы Селевкия тигән икенсе баш ҡала булдырыла.
Селевк империяһы элекке союздашы Деметрийҙы еңгәндән һуң сәскә ата. Селевк Фракия менән Македонияны ла алырға тырыша, ләкин уны Птолемей Кераун Лисимахия янында үлтерә.
Б.э.т. III быуат
Селевктың вариҫы Антиох I Сотер була. Башта б.э.т. 280 йылда вифиндар тарафынан тар-мар ителә, әммә б.э.т. 278—277 йылдарҙа Кесе Азияға баҫып ингән һәм 46 йыл дауамында көнбайыш өлөшөн бөлгөнлөккә төшөргән өс кельт ҡәбиләһенән торған галаттарҙы тар-мар итә. Һуңыраҡ Пергамон һәм Птолемей Евменес менән Беренсе Сүриә һуғышын алып бара.
Пергамон хакимы Евменес I менән Сардис алышында еңелгәндән һуң бер аҙҙан Антиох I вафат була. Өлкән улы Селевк атаһының бойороғо буйынса б.э.т. 266 йылда хыянат итеүҙә ғәйепләнеп язалана, шуға күрә яңы король Антиох II Теостың икенсе улы була, ул Фракия һәм Мысыр (Икенсе Сүриә һуғышы) менән һуғыш алып барыуы, шулай уҡ милиттарҙы тиран Тимархтан азат итеүе менән билдәле.
Антиох I һәм II осоронда Селевкиҙар батшалығы парфияларҙың (256) һәм грек-бактрияларҙың айырылыуы арҡаһында кәмей. Селевк II Каллиник Һаҡалтай ваҡытында (246—226) Өсөнсө Сүриә һуғышы була, ул Селевкиҙар өсөн уңышһыҙ тамамлана. Еңелгәндән һуң Селевк II үҙенең ҡустыһы Антиох Иеракс менән союздаш була, шуға күрә Птолемей III Эвергет Селевк менән 10 йылға солох төҙөргә мәжбүр була. Әммә тиҙҙән Антиох Иеракс Селевк II-гә ҡаршы һуғыш аса, ул яуҙа һәләк булған тиҙәр; икенсе сығанаҡ буйынса, Митридат менән алышта Анкира янында һәләк була. Парфия короле Арсакты еңгән өсөн Каллиник (гр.«һоҡланғыс еңеүсе») ҡушаматын ала, әммә һуңыраҡ, Бактриянан Диодот II менән союз төҙөп, Арсак Селевкты еңә һәм Сүриәгә сигенергә мәжбүр итә. Селевк II хакимлығы эске мөнәсәбәттәр өлкәһендә лә, тышҡы сәйәсәттә лә уңышһыҙ була.
Кесе Азия һәм көньяҡ биләмәләренең барыһы ла тиерлек ҡасандыр ҡеүәтле династия ҡулынан ысҡына: Селевк II Эске Сүриәнең (Персеполгә һәм Экбатанға тиклем), Киликия тигеҙлектәренең һәм яр буйы Лаодикеяның ғына хужаһы булып ҡала.
Унан һуң Селевк III Кераун, йәки Сотер (226—222) була. Туғандарының береһе Ахей ярҙамында Кесе Азияның күп өлөшөн Пергамон батшаһынан татып ала, әммә тиҙҙән үлтерелә. Антиох III Бөйөк (222—187) ваҡытында Селевкиҙар монархияһы башта элекке сәйәси әһәмиәтен һәм власын ҡайтара. Антиох Фәләстин менән Финикияны Птолемейҙарҙан тартып ала, парфиялар, бактриандар, һиндтәрҙең ерҙәрен яулай, Таврҙан көнбайышҡа һәм Хеллеспонт ярындағы бөтә ерҙәргә дәғүә итә. Әммә Римдың ҡыҫылыуы Антиохтың дәғүәләренә нөктә ҡуя, ул Магнезия янындағы алышта еңелә һәм Селевкидтарҙың власын мәңгегә юҡҡа сығара, уларҙың дәүләте Таврҙа ғына тороп ҡала (Евфрат башланған ерҙәр).
Көсһөҙләнеүе
Антиохтың вариҫтары заманында Сүриә монархияһы элекке ҡеүәтен ҡайтара алмай һәм аҡрынлап бөтөнләй бөлгөнлөккә төшә һәм тарҡалыуын дауам итә. Ҡайһы бер өлкәләрҙә ярым бойондороҡһоҙ хакимдар барлыҡҡа килә — мәҫәлән,Ликияның төньяғында Кибира тирандары беҙҙең эраға тиклем 180—84 йылдарҙа хакимлыҡ иткәндәр (билдәле: Моагет I, Поикрат, Моагет II, Семи һәм Моагет III).
Б.э.т.162 йылдан алып 125 йылға тиклем Сүриә тәхете өҙлөкһөҙ ҡулдан ҡулға күсеп тора, аҙаҡҡы сиктә ул ике өлөшкә: Сүриәнең төньяғы менән Киликия һәм Финикия менән Килисирияға бүленә. Антиох XIII Эмес кенәзе тарафынан үлтерелгәс, Бөйөк Гней Помпей б.э.т. 64 йылдың көҙөндә Сүриәгә инә, уны яулап ала һәм Рим провинцияһына әйләндерә.
Әҙәбиәт
КатегорияТажикстан
Ҡағыҙ
Ҡағыҙ — яҙыу, һүрәт төшөрөү, төрөү һ.б. өсөн табаҡ бит формаһында материал. Ҡағыҙ үҫемлектәрҙән, икенсел сеймалдан, иҫке сепрәктәрҙән, макулатуранан алынған целлюлозанан эшләнә.
1803 йылдан башлап ҡағыҙ эшләүсе машина ҡулланыла.
Тарихы
Ҡағыҙға оҡшаш материалдар, мәҫәлән, папирус, ҡайын ҡабағы, пергамент һәм башҡа материалдар эшләү технологияһы кешелеккә «классик ҡағыҙ» сығарыуҙың тәүге тасуирламаһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк билдәле булған.
До Цай Луняға тиклем Ҡытай бамбуктан ҡағыҙға оҡшаш материал эшләгән. Боронғо индуистар ҙур үлән ҡалдыҡтарынан, мәҫәлән, филдәрҙән ямғыр яуғандан һуң, һыу өйөмөндә ҡағыҙға оҡшаш материал барлыҡҡа килтереүҙең тәбиғи процесын асҡан. Бындай ҡағыҙ етештереүсе заводтар Әле лә Һиндостанда һәм Таиландта бар.
Әммә ҡағыҙ етештереү өсөн бамбук ауыр, ә ебәк ҡиммәткә төшә. Ундай сүстәрҙән эшләнгән ҡағыҙ еңел генә дымланаһәм нәҙек була. Кай Луня министр-кәңәшсе итеп тәғәйенләнә һәм арзаныраҡ технологик ысул уйлап табырға бойора. Эҙләнеүҙәр уны һағаҙаҡтарға. Һағаҙаҡ оялар яһалған йоҡа, әммә сыҙамлы материал ул эҙләгән нәмә булып сыға. Төҙөлөш өсөн бөтә ерҙән, мәҫәлән, бүрәнәләрҙән, ҡоймаларҙан һәм ағас төҙөлөш материалдарынан йыйған ағас һәм үҫемлек сүстәре материал булып тора. Бөжәктәр целлюлозаға бай был сеймалды һығылмалы, аҡһымға бай сүстәр менән ентекләп сәйнәй һәм дымландыра. Һағаҙаҡ төкөрөгө менән дымландырылған сүстәр, һыуҙы кире ҡағыусы үҙенсәлектәр бирә (коллаген менән үлсәүсе аҡһым (шулай уҡ балауыҙ (һеркә)), йәки крахмал (аш һеңдерелгән япраҡ)сүстәрендә ҡатнашма бирә. Шунан йомшартылған масса кибеп аҡ ҡаты  ҡағыҙға әйләнә. Кай Луня сүсте һындырып ҡарай һәм шундай йөҙәрләгән тәжрибә үткәргәндән һуң, тут ағасы ҡабағынан, киндер йүкәһенән, йыртылған балыҡ тотоу ауҙарынан һәм иҫке туҡымаларҙан, тут сүстәренән, ағас көлөнән дә эшләргә мөмкин тигән һығымтаға килә. Быларҙың барыһын да һыу менән бутап, килеп сыҡҡан массаны ҡалыпҡа һала (ағас каркас һәм бамбук иләк). Ҡояшта кипкәс, таштар ярҙамында был массаны шымарта. Һөҙөмтә — көслө ҡағыҙ биттәре килеп сыға.
Классик» ҡағыҙ массаһын Кай Луня  беҙҙең эраның 105 йылында уйлап тапған.
Был уйлап табыуҙан һуң ҡағыҙ эшләү ысулы бик тиҙ камиллаштыралған. Ҡағыҙға крахмал, келәй, тәбиғи буяуҙар ҡуша башлағандар.
Оҙаҡ ваҡыт Урта Азияла ҡағыҙ 751 йылда Талас һуғышына тиклем эшләнмәгән тип иҫәпләнелә. Әсирлеккә эләккән ҡытайҙар араһында үҙ кәсептәрен Самаркандҡа алып килгән ҡағыҙ етештереүселәр ҙә булған, тип фараз ителә. Әммә археологтар иҫбатлауынса, III быуатҡа инде Көнсығыш Төркөстандың Турпан, Хотан һәм Дунхуан кеүек ҡалаларында ҡағыҙ етештерелгән. Был ҡалалар Согдий сауҙа йорттары эшмәкәрлеге арҡаһында Тянь-Шандан көнбайыштараҡ Урта Азия менән тығыҙ сауҙа бәйләнешендә була. Сауҙагәрҙәр яңы уйлап табыуҙы бик теләп аңлай һәм был процесты өйҙә ҡабатлай алыр өсөн уны етештереү нескәлектәрен тиҙ өйрәнә.
VII быуат башында ҡағыҙ эшләү ысула Корея, Японияла билдәле була. Тағы 150 йылдан әсиргә алынған хәрбиҙәр аша ҡағыҙ эшләү ғәрәптәргә билдәле була.