cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иран
Этимология
Беҙҙең эраның 224—651 йылдарында ил Сәсәниҙәр дәүләте тип йөрөтөлгән —  был исем «Airyānam Xšaθram» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, һәм «ариҙар батшалығы» тип йөрөтөлгән. Авест «ai» дифтонгһы фарсы телендә үҙгәреп киткән «е» тип. Сәсәниҙәрҙең рәсми титулы Эран һәм Анеран батшаларының батшаһы булған. .
Иранлыларҙың үҙ атамаһы — ирани. Бер нигә ҡарамай борон-борондан Иран тип йөрөткәндәр. Башҡа илдәрҙә «Персия» тип иҫкесә атап йөрөтөлгән. 1935 йылда шаһ Риза барыһына ла Иран тип йөрөтөргә талап иткән.
Тарихы
Иран дәүләтселеге тарихы донъяла иң боронғоларҙан иҫәпләнә. Быуаттар буйына ил Көнсығышта мөһим роль тота. Дарий 1-се ваҡытында Фарсы империяһы Грециянан алып, Һинд океанынаса йәйрәп ятҡан. Урта быуаттарҙа ла (XVII быуат һәм XVIII быуат) Иран бик көслө ил һаналған.XIX быуат аҙағында ил ярым колониаль илгә әйләнгән. 1935 йылдан исемен үҙгәртеп — Иран булып киткән. 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң, Ислам республикаһы исемен алған.
Боронғо Иран
Иран биләмәһендә тәүге халыҡтарҙың килеп ултырыуы бик боронға барып тоташа. Иран халыҡтары был ерҙәрҙә тәү халыҡтар булараҡ, беҙҙең эраға тиклемге I быуатта уҡ билдәле. (Фарсы, мидия, бактриялылар, парфяндар) ҡәбиләләренең бер өлөшө көнбайышта тау типһәненә килеп урынлашҡан, ә киммерийҙар, сарматтар, аландар, белуджиҙар Ғосман ҡултығы буйына яр буйлап ултырған.
Мөһим иран дәүләте булараҡ Мидия батшалығы танылған, ул беҙҙең эраға тиклемге VIII быуат аҙағында VII башында нигеҙләнгән. Баш ҡалаһы булып, Хамадандағы (Экбатана). Улар тиҙ рәүештә көнбайыш иранды тотош, көнсығышын яртылаш контролгә алған. Вавилондар менән бергәләп Ассирия империяһын тар-мар иткән. Йылға арауығын һәм Урартуҙы буйһондорған, һуңғараҡ Әрмән тауҙарын баҫып алған.
Әһәмәниҙәр
Беҙҙең эраға тиклемге 553 йылда йәш фарсы Аншан һәм Фарс останы батшаһы Бөйөк Кир II (Әһәмәниҙәр династияһы) мидийҙарға ҡаршы сыға. Кир Экбатанды яулап ала һәм үҙен Персия һәм Мидия батшаһы тип иғлан итә. Шул ваҡытта Мидия батшаһы Иштувегу әсирлеккә алына. Һуңғараҡ бер провинцияның наместнигы итеп билдәләнә. Бөйөк Кир II үҙенең үлеменә хәтле (беҙҙең эраға тиклемге 529-сы йыл) Әһәмәниҙәр империяһын буйһондора, бөтә Көнсығыш Азияны, Урта диңгеҙҙән һәм Анатолиянан алып Һырдаръяға хәтле баҫып ала. Кир беҙҙең эраға тиклемге 546-сы йылда батшалыҡтың баш ҡалаһы Пасаргадты нигеҙләй һәм шунда уҡ ерләнә. Уның улы Камбиз II атаһы биләмәһен Мысыр һәм Эфиопияғаса киңәйтә.
Камбиз вафатынан һуң уның вариҫтары һәм яҡындары араһынан власҡа Дарий Гистасп килә. Дарий тиҙ рәүештә тәртип керетә башлай һәм баҫып алыу сәйәсәтен яңынан башлап ебәрә. Әһәмәниҙәр дәүләте Балҡанға ҡәҙәре киңәйә, ә көнсығышта Һинд йылғаһына ҡәҙәре барып етә һәм шул ваҡыттағы иң көслө, ҡеүәтле дәүләткә әүерелә. Ул илде эске административ берәмектәргә — сатрапияларға бүлгеләй. Власть сатраптарға бирелә, тик ғәскәр уларға буйһондоролмай, шул уҡ ваҡытта хәрби башлыҡтарҙың административ хакимлыҡ хоҡуғы булмай. Дарий шулай уҡ аҡса реформаһы ла үткәрә, әйләнешкә алтын дарик аҡсаларын керетә. Сауҙа селтәре үҫешә.
Дарий зороастризм динен үҙ итә, ул дәүләт дине булараҡ ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта баҫып алынған дәүләттәренң диндәренә тыныс ҡарай, түҙемлелек күрһәтә.
Дарий I вариҫтары эске ҡоролошто емерә башлай. Страпиялар үҙаллылыҡ ала, ил тарҡала. Ошо шарттарҙа Македония ғәскәре башлығы Александр Македонский фарсыларға ҡаршы хәрби поход башлай һәм беҙҙең эраға тиклемге 330 йылда Әһәмәниҙәр дәүләтен ҡолата.
Парфия һәм сәсәниҙәр
Александр Македонский вафатынан һуң (беҙҙең эраға тиклемге 323 йыл) уның империяһы бер нисә дәүләткә бүлгеләнә. Хәҙерге Иран биләмәһенең ҙур өлөшө Селевкияла тороп ҡала, шулай ҙа Парфия батшаһы Митридат I селевикиҙарға ҡаршы һуғыш башлай һәм Персияны, шулай уҡ Месопотамияны үҙ дәүләтенә индерә. Беҙҙең эраға тиклемге 92 йылда Парфия һәм Боронғо Рим араһында Евфрат буйлап сик билдәләнә. Әммә римлеләр шунда уҡ килешеүҙе боҙа һәм баҫып керә, әммә еңелеү кисерә. Яуап итеп парфяндар бөтә Левантты һәм Анатолияны яулай, тик Марк Антоний кире Ефратҡаса сигендерә. Ошонан һуң парфяндарҙа Рим ҡыҫылышы менән граждандар һуғышы тоҡана.
224 йылда Ардашир Папакан, Фарсылағы Хәйер ҡалаһы башлығы улы, Артабан IV-сенең армияһын ҡыйрата һәм Фарсы империяһы — Ираншахрға («Арийҙар батшалығы») — нигеҙ һала. Баш ҡалаһы итеп Фирузабад һайлана. Сәсәниҙәр династияһы башлана. Аристократия һәм зороастрий руханилыҡтары көсәйтелә. Башҡа диндәгеләргә ҡарата эҙәрлекләүҙәр башлана. Административ реформалар үткәрелә. Сәсәниҙәр римлеләр һәм Урта Азияның күсмә халыҡтарына ҡаршы көрәшен дауам итә.
Хөсрәү I (531—579) хакимлыҡ иткән саҡта әүҙем экспансиялар башлана. Антиохия, 540 йыл Мысыр баҫып алына. Шулай уҡ Ғәрәбстан ярымутрауы яр буйҙары, шул иҫәптән Йемен яулана, Хәсрәү хәҙерге Тажикстан биләмәһендәге эфталиҙар дәүләтен юҡҡа сығара. Хәсрәүҙең хәрби уңышлыҡтары Иран мәҙәниәтенең һәм сауҙаһының сәскә атыуына килтерә.
Хөсрәү I-нең ейәне Хөсрәү II (590—628) Византия менән һуғышты тергеҙә. Әммә еңеү яулай алмай. Хәрби сығымдар сауҙанан килгән һалым менән ҡаплана, быға риза булмаған сауҙагәрҙәр баш күтәрә. Ихтилал ваҡытында Хәсрәү тотоп язалап үлтерелә, ейәне Йездигерд III (632—651) Сәсәниҙәр дәүләтенең һуңғы батшаһы була. Византия менән һуғыш тамамланһа ла, дәүләт юҡҡа сығыуын дауам итә. Көньяҡтан фарсылар яңы дошмандары — ғәрәптәр менән бәрелешә.
Ғәрәп һәм төрөк ябырылыуҙары
Сәсәниҙәр Иранына ғәрәптәр 632 йылдан сапҡындар ебәрә башлайҙар. 637 йыл Кадисиә янындағы һуғышта фарсы ғәскәре еңелә. 652 йылғаса барған ғәрәп ябырылыуҙары һөҙөмтәһе булып, Персия хәлифәлеккә керетелә. Ғәрәптәр Персияға ислам керетә. Исламлашҡан Иран ныҡ үҫешә башлай. Әҙәбиәт, фәлсәфә, сәнғәт, медицина бик үҫешә. Фарсы мәҙәниәте Исламдың алтын дәүерен башлап ебәрә.
750 йылда фарсы генералы Әбү Мөслим Өмәүиҙәр хәлифәлегенә ҡаршы Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең тәүҙә Дәмәшкегә, унан һуң хәлифәлектең баш ҡалаһы Бағдадҡа походына етәкселек итә. Яңы хәлиф уға яуап итеп фарсы губернаторҙарына билдәле автономия бүләк итә. Шулай уҡ бер нисә фарсы вәкилен вәзирлекә ала. 822 йылда Хөрәсән губернаторы Таһир ибн Хөсәйен ибн Мусаб провинцияларға бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм үҙен Таһириҙар династияһының беренсе ырыу башлығы итеп таныта. Сәмәниҙәр етәкселек итә башлауға, Иран ғәрәптәрҙән үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә.
Фарсы йәмәғәтселеге исламды ҡабул итеүгә ҡарамаҫтан, Иранда ғәрәпселек уңыш ҡаҙанмай. Ғәрәп мәҙәниәтен тағыу, киреһенсә фарсыларҙы ғәрәптәргә ҡаршы торорға этәргес була. Милли үҙаңды тергеҙеүгә фарсы теленең һәм әҙәбиәтенең яңыртылыуы мөһим роль уйнай. Пик ваҡыты булып IX—X быуаттар тора. Ошо айҡанлы Фирҙәүсиҙең тулыһынса фарсы телендә ижад ителгән «Шаһнамә»һе билдәлелек ала.
962 йылда төрөк полководецы Алп-Тиген Сәмәниҙәрға ҡаршы сығып, Ғәзнәүиҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Баш ҡалаһы — Ғәзни (Афғанстан). Ғәзнәүиҙәр ваҡытында фарсы мәҙәниәте сәскә атыуын дауам итә. Уның баш ҡалаһын Сәлжүктәр Исфаханға күсерә.
1220 йыл Ирандың Хәрәзм ханлығына ҡараған төньяҡ-көнсығыш өлөшө Сыңғыҙхан ғәскәре һөжүменә эләгә. Бөтә Хөрәсән һәм хәҙерге Ирандың көнсығыш өлөшө бөлгөнлөккә төшә. Ярты халыҡ монголдар тарафынан үлтерелә. Аслыҡтан һәм һуғыш һөҙөмтәһендә 2,5 миллион халҡы булған Иранда ни бары 250 мең кешеһе тороп ҡала. Иранды буйһондороуҙы Сыңғыҙхандың ейәне Хулагу тамамлай. Бында улар ил хандары булып XIV быуат урталарына тиклем тора.
Аҡһаҡ Тимер үҙенең империяһының баш ҡалаһы Сәмәрҡәндкә нигеҙ һала. Ул Ирандың барлыҡ маһир оҫталарын йыйып, Сәмәрҡәндте төҙөүгә йәлеп итә. Мәҫәлән, Тәбриз оҫталары Гүр Әмир кәшәнәһен төҙөй. Аҡһаҡ Тимерҙең кесе улы Шаһрух иран мәҙәниәтен һәм фәнен сәскә атуыға килтерә. Был тимури Солтан Хөсәйен Байҡара етәкләгән осорҙа дауам итә.
Иран дәүләтен үҙәкләштереү Сәфәүиҙәр династияһы килгәс яңыртыла. Улар монголдар династияһы хакимлығына сик ҡуя.
Ислам Ираны
1501 йыл Сәфәүиҙәр династияһынан Исмәғил I шаһ булған саҡта Иранға исламдың шиғый ағымын дәүләт дине булараҡ ҡабул итә. 1503 йыл Исмәғил Аҡ Ҡуйлыны тар-мар итә һәм емереклектәр өҫтөнә баш ҡалаһы Тәбриз менән яңы дәүләт төҙөй. Сәфәүиҙәр династияһы осоронда Ирандың иң үҫешкән осоро Бөйөк Ғәббәс ваҡытында була. Ул Ғосман империяһын тар-мар итә, үҙенә хәҙерге Ираҡты, Афғанстанды, Әзербайжан менән Әрмәнстан, Грузия биләмәләрен ҡуша. Шулай уҡ Гилән һәм Мазендеранды ла ҡушып, биләмәһен Тигр йылғаһынан алып Һинд ярҙарынаса киңәйтә.
Баш ҡала Тәбриздән Ҡәзвингә, унан һуң Исфаханға күсерелә.
Баҫып алыуҙар Иранға байлыҡтар килтерә. Мәҙәниәт алға китә. Иран үҙәкләштерелгән илгә әйләнә. Ҡораллы көстәр яңыртыла. Бөйөк Ғәббәс вафатынан һуң империя аҫҡа тәгәрәй. Етәкселек итә белмәгәнлектән Ҡандағар һәм Бағдадты юғалта. 1722 йыл әфған-ғизәйлеләр Иранға яу саба. Улар Исфаханды ала һәм Сәфәүиҙәрҙең ил етәксеһен үлтерә. Иранда Афшариҙар власҡа килә.
Нәҙер шаһ дәүләт динен сөнни исламға үҙгәртә. Унан һуң Афғанстанды яулай һәм кире Фарсы иленә Ҡандағарҙы ҡайтара. Еңелгән афған ғәскәре Һиндостанға ҡаса. Нәҙер шаһ һинд мағоло Мөхәммәт шаһҡа ҡабул итмәҫкә саҡыра, тик шаһ уның һүҙен ҡолағына элмәй. 1739 йыл Нәҙер шаһ ғәскәре Дәһлигә бәреп керә. Тик унда ихтилал ҡуба. Фарсылар ҡалала һуйыш ойоштора. Һиндостанды талап, кире Иранға ҡайталар. 1740 йылда Нәҙер шаһ Төркөстанға поход яһай, һөҙөмтәлә, Иран сиге Амударъяға хәтле киңәйә. Кавказда фарсылар Дағстанғаса барып етә. 1947 йыл Нәҙер шаһ үлтерелә. 1750 йыл власҡа Кәрим хан килә, ил менән етәкселек Зендтарға күсә. Ил башлығы булып 700 йылдан һуң, ниһайәт фарсы милләтле кеше ултыра. Ул баш ҡаланы Ширазға күсерә. Илдә тыныслыҡ урынлаша. Һуғыштар булмай, мәҙәниәт сәскә ата. Зендтар династияһы өс быуын ғына хакимлыҡ итә. 1781 йыл власть Ҡаджарҙар династияһына күсә. Династияны башлап ебәреүсе Аға Мөхәммәт Ҡаджар хан Зендтар һәм Афашариҙар династияһы вариҫтарына ҡарата ҡырылыш ҡуптара, Иранда Ҡаджарҙар династияһын нығыта. Мөхәммәт хан Грузияның Тифлис ҡалаһына поход яһай, 20 мең халыҡты юҡ итә. Икенсе тапҡырға Грузияға поход 1797 йыл ойошторола. Тик ул барып сыҡмай, Мөхәммәт хан ҡул аҫтындағы грузин һәм курд ялсылары уны үлтерә. Үҙенең үлеме алдынан ул баш ҡаланы Тәһранға күсерә.
Рәсәйгә ҡаршы уңышһыҙ һуғыштар арҡаһында Ҡаджар ваҡытында фарсы иле яртылаш биләмәһенән ҡолаҡ ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаршылыҡ акцияларынан һуң, 1906 йыл илдә Конституцион революция була. Иран конституцион монархия иленә әүерелә. 1918 йылдың йәйендә британ ғәскәре Иранды баҫып ала. 1919 йылдың 9 авгусында инглиз-иран килешеүе төҙөлә. 1920 йыл Гилән останында Гилән Совет Республикаһы иғлан ителә. Ул 1921 йылдың сентябренәсә йәшәй. 1921 йылдың 21 февралендә Риза Бәхләүи хан Әхмәт шаһты ҡыйрата һәм 1925 йылда яңы шаһ тип иғлан ителә. 1921 йылдың 26 февралендә РСФСР Ирандың бойондороҡһоҙлоғон танып килешеү төҙөй.
Бәхләүи «шаһиншаһ» («шаһтар шаһы») тигән термин индерә. Уның осоронда Иранда индустриализация башлана, инфраструктура бөтөнләй модернизациялана Икенсе бөтә донъя һуғышында Бөйөк Британия менән Советтар Союзына үҙҙәренең ғәскәрен керетеүгә рөхсәт һорай, шаһтар шаһы баш тарта. Союзташтар Иранға бәреп керә. Шаһты төшөрәләр һәм нефть ятҡылыҡтарына, тимер юлына контроллекте үҙҙәренә алалар. 1942 йыл И рандың суверенлылығы тергеҙелә. Власть Бәхләүиҙең улы Мөхәммәт Реза ҡулына күсә. Советтар союзы Төркиәнең баҫып кереүенән һаҡланыу өсөн үҙ ғәскәрҙәрен 1946 йылғаса Иранда тота.
Ул реформасылыҡ менән әүҙем шөғөлләнә, British Petroleum компаниеһының килемен тәғәйенләү буйынса килешеүҙе яүынан ҡарарға өлгәшә. Ирандың нефть сәнәғәтен шәхси милектән дәүләт милкенә әйләндереү (национализация) уҙғарыла.
1957 йыл йәшертен полиция САВАК булдырыла.
1963 йыл радикаль реформалар һөҙөмтәһендә илдән («Аҡ революция») аятолла Хомейни ҡыуыла.
1965 йыл «Федаяне Ислам» группировкаһы кешеләре пример-министр Хәсән Әли Мансурҙы үлемесле яралай.
1973 йыл шаһ власын көсәйтеү сәйәсәте ваҡытында сәйәси фирҡәләр һәм берекмәләр тыйыла.
1970-се йылдар аҙағында Иран Бәхләүи режимына ҡаршы күпләп баш күтәреүҙәр башлана, һәм монархия бөтөрөлә.
1979 йылда илдә Ислам революцияһы була, ислам республикаһы төҙөлә.
Географияһы
Иран көньяҡ-көнбайыш Азияның урта көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны буйынса (1648 мең км²) донъяла ун етенсе урынды биләй. Төньяҡ-көнбайышта Әзербайжан (611 км, Нахичевань АР-һын да керетеп — 179 км арауыҡта) һәм Әрмәнстан менән (35 км), төньяҡ-көнсығышта Төрөкмәнстан менән (992 км), көнсығышта Пакистан менән (909 км) һәм Афғанстан менән (936 км), көнбайышта Төркиә менән (499 км) һәм Ираҡ менән (1458 км арауыҡта) сиктәш. Төньяҡта Каспий диңгеҙе, көньяҡта Ғәрәп диңгеҙенең Фарсы һәм Ғосман ҡултыҡтары ярҙарын йыуа.
Ирандың админстратив бүленеше
Ирандың төп административ берәмеге булып остандар ( ostān; күпл. — استانﻫﺎ ostānhā) тора. Улар кесерәк биләмәләргә шәһәростандарға бүленә, ә улар тағы ла бахштарға бүленә. Иң эре остан баш ҡала ( markaz) булып тора. Һәр остан етәксеһе булып остандар (остандар — استاندار) тора. Иран 31 останға бүленә.
Халҡы
1950—1990 йылдарҙа ил демографик шартлау кисерә. 1979 йылдан алып 2006 йылғаса ил халҡы 70,495782 млн кешегә етә. Тик 1990 йылдарҙа тыуым һиҙелерлек кәмей һәм әле быуындар күсәгилешлеге буйынса түбән. Тыуымдың дөйөм коэффициенты — 1,87, был бик түбән күрһәткес. Тыуымды үҫтереү өсөн кәмендә 2,15 булыуы кәрәк. Халыҡтың 61%-ты утыҙ йәшкә етмәгән (2009 йылдың майына ҡарата). Белемлелек (грамоталылыҡ) кимәле — 84 %, урбанизация кимәле — 71 %.
Иранлыларҙың һаны сит мәмләкәттәрҙә 4 миллион кешене тәшкил итә. Уларҙың күбеһе 1979 йылғы Ислам инҡилабынан һуң Австралияға, Төньяҡ Америкаға һәм Европаға күсенгән. Унан башҡа 1996 йылға ҡарата мәғлүмәттәрҙә Иранда Афғанстандың һәм Вәзирстандың миллиондан артыҡ ҡасаҡтары йәшәгән.
Иран конституцияһы милләтенә һәм ниндәй дин тотоуына ҡарамайынса һәр гражданына социаль һаҡлау гарантиялай: пенcия, эшһеҙлек һәм ғәриплек буйынса түләү (пособие), медицина страховкаһы. Мәғариф һәм медицина хеҙмәттәре бушлай. Ил халҡының йән башына йыллыҡ килеме — 2700 АҠШ доллары (2006). Халыҡтың 18 % хәйерселек сигендә көн күрә.
Иран — күп милләтле (полиэтник) дәүләт. Этник состав тураһында рәсми сығанаҡтар юҡ. ҮРЕ (ЦРУ) мәғлүмәттәре буйынса илдә: фарсылар (61 %), әзербайджандар (16 %), ҡордтар (10 %), лурҙар (6 %), ғәрәптәр (2 %), белуджиҙар (2 %), төрөкмәндәр һәм төрөктәр (2 %) йәшәй.
Дин
Иранлыларҙың күпселеге мосолмандар. Халҡының 89%-ты шиғый мосолмандар (дәүләт дине иҫәпләнә). Иран дәүләте Ираҡ, Әзербайжан һәм Бахрейн менән бер рәттән шиғыйҙар күпселекте тәшкил иткән дәүләт булып тора. Иранда ике изге ҡала иҫәпләнә: Береһе Мәшхәд ҡалаһы. Унда Реза имамы кәшәнәһе урынлашҡан. Икенсеһе Ҡом ҡалаһы. Был ҡала шиғыйҙарҙың дини үҙәге булып тора. Ҡалала шиғый университеттары һәм семинарийҙары урынлашҡан.
Сөнни мосолмандар йәмғеһе 9 % тирәһе. Башҡа диндәгеләр 2 % — бахаиҙар, мандейҙар, индустар, езидтар, зороастрийсылар, йәһүдтәр һәм христиандар.
Иҡтисады
Өҫтөнлөктәре: донъяла ОПЕК илдәре араһында нефть етештереү буйынса икенсе урын; 2000 йылдан донъя баҙарында нефттең хаҡы күтәрелә бара. Уның традицион экспортҡа ебәреү өсөн сәнәғәт тармаҡтары: келәмдәр етештереү, ыуылдырыҡтар һәм төрлө сәтләүектәр (фисташка) етештереү үҫә.
Насар яҡтары: 1979 йылда АҠШ-тың Иранға ҡаршы санкцияһы Иран менән аралашыуҙы һәм илгә төрлө технологияларҙы индереүҙе тыя. Иң юғары эшһеҙлек (12 %) һәм инфляция (2004 йыл — 11,3 %; 2008 йыл — 28,2 %).
2009 йыл инфляция бик ныҡ тәгәрәй. Ул октябрҙә 16,7 % тәшкил итә. Был илдә ҙур иҡтисади проблемаларға алып килә. Бында ил призеденты Мәхмүт Әхмәдинежад ғәйепләнә, ул урындағы иҡтисадты нығытыу өсөн, бик түбән проценттарға заемдар тарата.
Иран Азия ҡитғаһында эре иҡтисади дәүләт булып тора. Ул тик Ҡытайҙан, Япониянан, Һиндостандан, Төркиәнән, Индонезиянан һәм Көньяҡ Кореянан ғына ҡалыша.
Иран нефть сәнәғәте үҫешкән индустриаль дәүләт. Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы предприятиелары бар. Нефть, күмер, тәбиғи газ сығарыу һәм баҡыр, тимер, марганец, ҡурғаш, цинк рудалары етештереү үҫешкән. Машина төҙөлөшө, металл эшкәртеү, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм текстиль сәнәғәте йәйелдерелгән. Шулай уҡ келәм һәм метиздар етештереүҙең кустар тармағы әүҙемләшкән. Ауыл хужалығы сәнәғәтенең тармаҡтары: бойҙай, арпа, дөгө, ҡуҙаҡлылар, мамыҡ, шәкәр сөгөлдөрө, шәкәр ҡамышы, тәмәке, сәй, сәтләүектәр, фисташкалар үҫтерелә. Малсылыҡта һарыҡтар, кәзәләр, дөйәләр һәм һыйыр малы үрсетелә. 7,5 млн га ер эшкәртелә.
Бюджет килеменең 45%-ты экспортҡа нефть һәм газ һатыуҙан килә. 31%-ты — һалым һәм йыйымдарҙан. 2007 йылғы ЭТП 852 млрд АҠШ доллары тәшкил иткән.
Экспорттың төп тауарҙары: сей нефть һәм нефть эшкәртмәләре, металл мәғдәндәре, емеш-еләк һәм сәтләүектәр, келәмдәр.
Төп һатып алыусы илдәр (2008 йыл): Ҡытай — 15,3 %, Һиндостан — 10,4 %, Көньяҡ Корея — 6,4 %, Төркиә — 6,4 %, Италия — 4,5 %.
Импорттың төп тауарҙары: ауыр машина төҙөлөшө продукцияһы һәм химия сәнәғәте, автомобилдәр, тимер, ҡорос, тәбиғи сеймал, аҙыҡ-түлек, ҡулланыу тауарҙары, текстиль, ҡағыҙ.
Ғәшүрә
Ғәшүрә  — Исламда айырата хөрмәтләнә торған көн, ул мөхәррәм айының 10-сы көнөнә тура килә; сөнниҙәрҙә был көн Аллаһтың Муса пәйғәмбәрҙе һәм Бәни исраилде Фирғәүен ғәскәренән ҡотолдороуы хөрмәтенә сөннәт ураҙа тотоу менән билдәләнә, шиғыйҙарҙа мәтам көнө булараҡ билдәләнә, сөнки был көндә шиғый шәһиттәрен, иң әүәл имам Хөсәйен ибн Ғәлиҙе иҫкә алған көн
Сөнниҙәрҙә Ғәшүрә
Сөнниҙәр мөхәррәм — первый месяц Ислам календарының беренсе айы тип һанай, ул дүрт харам айҙың береһе, улар хаҡында Аллаһ Ҡөрьәндә былай ти:
Ғәшүрә көнө сөнниҙәр сөннәт, йәғни теләк буйынса, ураҙа тота. Ундай ураҙаны Мөхәммәт с.ғ.с. Мәҙинәлә тота башлай. Риүәйәттәрҙә бәйән ителеүенсә,Мөхәммәт с.ғ.с. һижрәт ҡылғас, Ғәшүрә көнө йәһүҙиҙәрҙең Муса пәйғәмбәрҙе һәм Бәни Исраилде Аллаһтың Фирғәүен ғәскәренән ҡотолдороуы айҡанлы ураҙа тотоуын белеп ҡала. Мөхәммәт с.ғ.с. мосолмандар йәһүҙиҙәргә ҡарағанда ла Муса пәйғәмбәрҙе ололоҡларға тейеш, ти һәм үҙе лә ураҙа тота, сәхәбәләрнә лә шулай итергә ҡуша.
Ғәшүрә көнө ураҙа тотоу мөстәхәб, әммә фарыҙ түгел. Әбү Хәнифә әйтеүенсә, ул Рамаҙан айында ураҙа тота башлағансы ғына фарыҙ булған. Пәйғәмбәр сөннәтенә ярашлы, йәһүҙиҙәрҙән айырмалы, Ғәшүрәлә ураҙаны 2 көн тотоу хәйерле) (9-10, йәки 10-11 Мөхәррәм).
Хәҙистәрҙән
{{Цитата
Был көндә:
Фирғәүен батшаһы Ғәшүрә көнөндә батырылды һәм Бәни Исраил улдары уның эҙәрлекләүенән ҡотолдо.
Әйүб ғәләйһиссәләм Ғәшүрә көнөндә пәйғәмбәр итеп ебәрелде.
Дауыт ғәләйһиссәләмдең гонаһы Ғәшүрә көнөндә ярлыҡанды.
Ибраһим пәйғәмбәрҙең улы Исмәғил был көндә тыуҙы.
Юныс пәйғәмбәр балыҡ ҡарынынан ҡотолдо.
Йософ пәйғәмбәр ҡойонан сығарылды.
Сөләймән ғәләйһиссәләмдең падишаһлығы Ғәшүрә көнөндә үҙенә ҡайтарылды.
Ғайса ғәләйһиссәләм Ғәшүрә көнөндә тыуҙы.
Иҙрис ғәләйһиссәләм үә Ғайса ғәләйһиссәләм мәртәбәгә Ғәшүрә көнөндә күтәрелделәр.
Был көн Нух ғәләйһиссәләмдең көймәнән ергә баҫҡан көнөлөр. Шулай булғас, Нух ғәләйһиссәләм ул көндә шөкөр йөҙөнән ураҙа тотто. Ул туфандан ҡотолоп ергә баҫты }}
Шиғыйҙарҙа Ғәшүрә
Шииғыйҙар Ғәшүрәне имам Хөсәйен мәтамы рәүешле үткәрә. Мәтам мөхәррәмдең тәүге ун көнө дауамында бара, Ғәшүрә көнө иң ныҡ ҡайғылы көнгә әүерелә. Ошо көндә, 680 йылдың 10 октябрендә (йәки һижри 61 йыл), Кәрбәлә һуғышында имам Хөсәйен, ағаһы Ғәббәс ибн Ғәли һәм уларҙың 70 арҡалашы үлтерелә. Уларҙың ғазаплы үлемен шиғыйҙар йыл да мәтам итеп үткәрә. Мәтам йолалары Иранда, Әзербайжанда, Афғанстанда, Тажикстанда, Ливанда, Пакистанда, Бахрейнда Фарсы ҡултығының ҡайһы бер илдәрендә һәм шиғыйҙар йәшәгән төбәктәрҙә үткәрелә.
Реза-шаһ Пехлеви осоронда (1925—1941) Иране урам буйлап йөрөүҙәр, мистериялар тыйылған була, әммә уны бик үтәп бармайҙар. Иранда Ислам революцияһынан һуң тыйыу көсөн юғалта.
Башҡорттарҙа Ғәшүрә
Башҡорттарҙа Ғәшүрә Мөхәррәм айының унынсы көнө булараҡ билдәле. Ғәшүрә һүҙе — ғәрәпсә ун тигән һанды аңлата. Был көн айырата хөрмәтләүгә лайыҡ тип ҡабул ителгәнлеге халҡыбыҙҙа Ғәшүрә тигән исемдән дә күренә. Был исемде ғәҙәттә ошо көндә донъяға килгән балаларға ҡушҡандар
Чечен әҙәбиәте
Чечен әҙәбиәте (Нохчийн литература) — чечен телендә, йәиһә чечен авторҙары тарафынан ҡайһы бер башҡа телдәрҙә яҙылған әҙәбиәт. Төньяҡ Кавказға ситтән үтеп ингән христиан, ә һуңғараҡ ислам дини текстарына, шулай уҡ урындағы күп төрлө фольклорға — вайнахтарҙың быуаттар дауамында фәлсәфәүи фекер, тел, художество образдары һәм символдары тупланған үҙенслекле ауыҙ-тел ижадына нигеҙләнеп барлыҡҡа килгән. Ҡайһы берҙә, телдәре яҡын һәм этник яҡтан туғандаш халыҡтарҙың - чечендарҙың һәм ингуштарҙың - тарихи яҙмыштары уртаҡ булғанлыҡтан, ингуш әҙәбиәте менән, бер әҙәби берлеккә берләшә.
Тәүҙә латин алфавиты, һуңынан кириллица нигеҙендә индерелгән чечен яҙмаһы ярҙамында булдырылған әҙәбиәт үҙенең йәшәүен 1925—1927 йылдарҙа башлаған.
Сығанаҡтары
Чечняла нәфис әҙәбиәт барлыҡҡа килеүе сығанаҡтары булып бай ауыҙ-тел ижады — «Нарт эпос»ы, халыҡ йырҙары, риүәйәттәр, әкиәттәр тора. Урындағы фольклорға вайнахтар башынан үткән тарихи процестар, шулай уҡ башҡа кавказ художество традициялары йоғонто яһаған. Грузин сығанаҡтарында вайнах аҡһаҡалдары һәм грузин батшалары араһындағы грузин телендә хат алышыу тураһында хәтирәләр бар. Артабанғы осорҙа, башҡа дин — ислам таралыуы менән бәйле, бай мосолман әҙәби традициялы һәм ғәрәп графикалы ғәрәп урта быуаттар әҙәбиәтенә яҡынлығы урындағы интеллектуалдарҙы ҡәнәғәтләндергән. Хәҙерге Чечня территорияһында ғәрәп телендәге яҙма әҙәбиәттең тәүге өлгөләре XV быуат аҙағына ҡарай.
Чечен әҙәбиәтенең үҙенсәлекле формалары тип был халыҡтың тәүге фамилия хроникаларын — тептарҙы — айырым бер ырыу-ғаиләнең (тайптың) тарихы һәм генеалогияһы хаҡында оҙаҡ ваҡыттар дауамында, шулай уҡ тайп һәм бөтә халыҡ тормошонда иң мөһим ваҡиғалары тураһында яҙылған тарихи текстарҙы атарға була. Фольклор материалдарына ярашлы, был яҙмалар тирегә, ағасҡа һәм ташҡа яҙылған.
Чечен яҙмаһының барлыҡҡа килеүе
Чечендар йәшәгән төбәккә Рәсәй империяһы йоғонтоһо тарала башлағандан алып, уларҙың ҡайһы бер өлөшө рус мәҙәниәтенә. Рәсәйҙә сәйәси ҡоролош үҙгәреү осорона (1917 йылғы Рус революцияһы) чечендарҙың көнсығыш вайнахтарҙың айырым халыҡ булып формалашыу процесы барған. Өҙлөкһөҙ барған һуғыштар һәм конфронтация шарттарында айырым милләт булараҡ формалашҡан был халыҡҡа бөйөк мәҙәниәтте яңынан булдырырға кәрәк булған — был осорҙа чечендарҙың үҙенең яҙма теле лә, ошо телдә яҙылған бөйөк әҙәбиәте лә булмай. 1925—1927 йылдарҙа латиница индерелгәндән һуң ғына. урындағы әҙәби телде эшкәртеү башланған. Был реформалар, шулай уҡ 1930 йылда СССР-ҙа дөйөм башланғыс белем биреү индерелгәндән һуң, чечен интеллигенцияһының тиҙ үҫеүенә булышлыҡ иткән. 1929 йылда Грозный ҡалаһында чечен уҡытыусыларын әҙерләгән тәүге ике педучилище асылған, 1938 йылдың сентябрендә ҡалала физика-математика, тарих һәм филология — өс факультеты булған Чечен дәүләт педагогия университеты асылған. Әммә сталин заманының күпләп репрессиялауы, 1938 йылдың аҙағына Чечен-Ингуш Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы ысын мәғәнәһендә үҙенең белемле ҡатламын юғалта. Артабан белем кимәле буйынса чечендар, ингуштар кеүек үк, башҡа күп төньяҡ кавказ халыҡтарынан артта ҡалғандар.
Совет осоро әҙәбиәте
Чечен совет әҙәбиәтенә Сәид Сөләймән улы Бадуев, «Аслыҡ» тигән атама менән билдәле беренсе чечен повесы авторы нигеҙ һалған. 1920-се — 1930-сы йылдар башында ул төрлө хикәйәләр, пьесалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар эмансипацияһы проблемаһына бағышланған — «Петимат» романы. Был йылдарҙа шағирҙар һәм яҙыусылар рокую известность Сәидбей Арсан улы Арсанов («Два поколения» романы), Шамсуддин Катаевич Айсханов, А. Дудаев, Арби Шамсуддинович Мамакаев, Магомет Амаевич Мамакаев, Нурдин Джамалдинович Музаев, Ахмад Нажаев, Халид Дудаевич Ошаев, Ибрагим-Бек Саркаев һ.б. ижады киң танылыу таба.
Сталин репрессиялары осороноң чечен әҙәбиәтенә ҙур зыяны тейгән — талантлы әҙәбиәтселәргә ҡарата, уларҙы контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләп, күп һанлы енәйәт эштәре ҡуҙғатылған, ә чечендарҙы һәм ингуштарҙы депортациялаған дәүерҙә (1944—1957 йылдар) чечен телендә әҫәрҙәр баҫтырыу туҡтатылған.
Чечен әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусылар араһында Абузар Айдамировты (1929-2005) атарға була.
Абузар Айдамиров XIX быуат чечен һуғыштарына бағышлап трилогия яҙҙы: «Долгие ночи», «Молния в горах» и «Буря». Уның исемен бер нисә урам йөрөтә. Чечен Республикаһының төп китапханаһы ла уның исемен йөрөтә. 1960-сы — 1980-се йылдарҙа, чечен халҡының күпселеге һөргөндән әйләнеп ҡайтҡандан һуң, чечен әҙәбиәтендә проза, иң тәүҙә тарихи роман төп урынды биләй — «Когда познается дружба» (С. А. Арсанов), «Мюрид революции», «Зелимхан» (М. А. Мамакаев), «Республика четырёх правителей» (Шима Хамидович Окуев), «Долгие ночи», «Молния в горах» (Абузар Абдулхакимович Айдамиров), «Пламенные годы» (Х. Ошаев). Нурдин Музаев, Магомед Мусаевич Мусаев, Д. Дадашев, У. Ахмадов, Хамзат Ибрагим-Бекович Саракаев һ. б. повестары һәм романдары хәҙерге заман проблематикаһына бағышланған. А. Ш. Мамакаев, Н. Музаев, З. Муталибов, Х. Эдилов һ.б. шиғриәте күренекле була. Абдул-Хамид Хамидович Хамидов, Х. Ошаев, М. Мусаев, Н. Музаев, Б. Саидов, У. Ахмадов, Л. Яхъяев, Руслан Шалаудинович Хакишев һ. б. чечен драматургияһына өлөш индерҙе. 1990-сы йылдар башында Магомет Абуевич Сулаевтың чесен халҡын депортациялау тураһындағы трагик темаға бағышланған «Горы слышат, но молчат» романы донъя күрә.
1980-се — 1990-сы йылдар башында чечен әҙәбиәтенә шағирҙар (Хусейн Джунидович Сатуев, Шаид Рашидов, Саид Асланбекович Гацаев, Зелимхан Абдулмуслимович Яндарбиев, Зайнди Джабаевич Байхаджиев, Ильман Мовсурович Юсупов, Апти Дибаевич Бисултанов, Шарип Мовладович Цуруев һ.б.) һәм прозаиктар (Муса Магомедович Ахмадов, З. Абдуллаев, Сәид-Хамзат Махмудович Нунуев, Муса Эльмурзаевич Бексултанов, Сайд-Хасан Кацаев һ. б.) быуыны килә.
Ҡалъян (һырт)
Ҡалъян — Силәбе өлкәһенең төньяғында Наҙы-Петровск районы һәм Үрге Өпәйле ҡала округы территорияларында урынлашҡан һырт. Ошо ҙур булмаған тау һырты төньяҡтан көньяҡҡа 10-20 километрға һуҙылған Тау һыртының иң бейек нөктәһе — Өкө (Сова) тауы (748,7 метр).
Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә: «Ҡалъян, һырт, Өфө һәм Сураям йылғалары араһында урынлашҡан, Наҙы-Петровск районы, Үрге Өпәйле ҡалаһы биләмәләрендә. Ҡалъян — „уҡ һалып йөрөтөлә торған һауыт“, башҡорт яугирҙәре „ҡалъян“ тип атаған», ти. Был атама боронғо башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡандыр, тип фаразлай.
Тауҙың формаһы ҡалъянды хәтерләткән көмбәҙгә оҡшағанлыҡтан, атаманы метафора итеп тә ҡабул итергә мөмкиндер.
Географияһы
Ҡалъян тау һырты Өфө һәм уның һул ҡушылдығы Сураям үҙәндәре араһында, Түбәнге Өпәйле ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа һуҙылған. Һырттың иң юғары нөктәһе — Өкө тауы (Сова, бейеклеге 748 метр) — һырттың уртаһында урынлашҡан.
Башҡа әһәмиәтле түбәләре: көньяҡта — 473 метр һәм 569 метр, төньяҡта — 488 метр бейеклектә.
Ҡалъян һырты Урал тауҙарының көнбайыш алды зонаһында ята, Өфө яйлаһын уратҡан тау алдының Өфө амфитеатрының 2-се ярусына, уның көнсығыш өлөшөнә — Ҡуса ҡалаһы һәм Түбәнге Өпәйле ҡасабаһы араһында урынлашҡан һәм сағыштырмаса бейек түгел (876—674 м) Шәһәр-Тараташ тау түбәләре комплексына ҡарай.
Ҡалъяндың көнбайыш битләүенән инештәрҙән баш алған шишмәләр — Сураям ҡушылдыҡтары, көнсығыштан ағып төшкәндәре — Таҡта, Һыуым һ. б. йылғалары, Өфө йылғаһы ҡушылдыҡтары.
Һырт битләүҙәрендә ҡатнаш урман — ҡайын, уҫаҡ, аҡ шыршы, шыршы, ҡарағай — үҫә. Һырттың көнбайышында берҙән-бер юл үтә.
Халыҡ аҙ йәшәй бында. Тимәк, майҙандың күпселеген икенсел урмандар (ҡайын, уҫаҡ) тәшкил итә. Элекке тау заводтары, тимер мәғдәнен иретеү өсөн, домна мейестәрен ағас яғып ҡыҙҙырған дәүерҙәрҙә күмер үртәүселәр ағасты күпләп ҡырҡҡанлыҡтан, шундай мираҫ ҡалған.
Үҫемлек һәм хайуандар донъяһы
Тау башына халыҡ һирәк күтәрелә. Һуҡмаҡтар булмауы тау түбәһенә менеүҙе ауырлаштыра. Һырт битләүҙәре ҡарағай һәм ҡайын, уҫаҡ урмандары менән ҡапланған. Һәм был күренеш бөтә Көньяҡ Урал урмандарына хас.
Һуңғы 200 йыл дауамында, янғындар һәм көсөргәнешле урман әҙерләү арҡаһында (тау заводтары ағас күмерендә тимер мәғдәнен иреткән замандарҙа күмер үртәүселәр тарафынан күпләп ҡырҡылған), боронғо дәүерҙәрҙән Уралда үҫкән киң япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар ҡайын һәм уҫаҡ ағастры менән алмашына бара. Һәм был процесс XX быуаттың 2-се яртыһында айырыуса артты.
Йәй көнө ҡурай еләге һәм ҡаҙаяҡ ҡыуаҡтары араһынан үтеү бик ҡыйынлаша.
Ҡырағай йәнлектәр тауҙа күп йәшәй. Ҡабан сусҡалары ерҙе һөрөп бөткөн, мышы ятҡан урындар, айыу эҙҙәре йыш осрай.
Һырттың иң юғары нөктәһендә — Өкөтау (Сова) башында элек ағас маяҡ торған. Әлеге ваҡытта уның нигеҙе һәм серектәре генә күренә.
Тауҙың иң бейек өлөшөн динозавр һырты һымаҡ бер саҡрымға яҡын һуҙылған ҡая сығымы ослап ҡуя.
Ҡалъян тауы эргәһендә Курма һырты урынлашҡан. .
Халаивах
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Браунсбедра
Браунсбедра (Braunsbedra) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 12069 кеше йәшәй. Майҙаны — 74,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 104 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6242 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
Плесенка
Плесенка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нара йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нара башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ада Йонат
Ада Йонат (тыумышта Лифшиц; עדה יונת, 22 июнь 1939 йыл, Иерусалим) — Израиль кристаллограф ғалимы, «рибосома структураһын һәм функцияларын тикшергән өсөн» Венкатраман Рамакришнан һәм Томас Стейц менән бергә химия буйынса 2009 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
Белеме һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге
Ада Йонат 1939 йылда Лодздән (Польша) Израилгә репатриацияланған һәм Иерусалимда йәшәгән йәшелсә һатыусы ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһе Гиллель һәм Эстер Лившицтар Иерусалимда 1933 йылда төпләнә. Ғаилә башлығы раввиндар тоҡомонан сығып, үҙе лә раввин булһа ла, ауырыу арҡаһында специальносы буйынса эшләй алмай. 1949 йылда Аданың атаһы ваҡытһыҙ вафат була, әсәһе ун йәшлек Ада менән ике йәшлек Нуритты алып Тель-Авивҡа күсә. Ада Йонат 1962 йылда бакалавр, 1964 йылда Иерусалимдағы Йәһүд университетында фәндәр магистры дәрәжәһен ала. 1968 йылда рентгеноструктур тикшеренеүҙәре өсөн Реховоттағы Вейцман институтында докторлыҡ дәрәжәһе ала.
1988 йылдан Вейцман институтының структур биология бүлексәһендә уҡыта.
Ғилми эшмәкәрлеге
1969-1970 йылдарҙа Ада Йонат АҠШ-та, шул иҫәптән Массачусетс технология институтында эшләй.
НАСА менән хеҙмәттәшлек итә.
Әле Ада Йонат Реховотта Вейцман институтының Элен һәм Милтон Киммельмандар исемендәге Биомолекуляр структура үҙәгенә етәкселек итә.
Урыҫ-Байбаҡ
Урыҫ-Байбаҡ (Русское Байбаково) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — 452331, ОКАТО коды — 80243835007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иравади
Гидрография
Оҙонлоғо — яҡынса 2170 км, бассейн майҙаны — яҡынса 411 000 км².
Иравади Гималайҙарҙың көньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә Мали һәм Нмай йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Иравади йылғаһы Мьянма территорияһын төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай үтә. Иравади һәм уның ҡушылдыҡтары тәрән тарлауыҡтар, джунглиҙар аша үтә, йылға йырғаһы тупһалы. Мьичина ҡалаһынан түбәнерәк Иравади үҙәне киңәйә, йырғаһы 800 метрға барып етә. Артабан йылға Шан таулығының көнбайыш өлөшө аша 3 тарлауыҡ барлыҡҡа килтереп аға, бында йырғаның киңлеге 50-100 м тәшкил итә.
Урта һәм түбнге ағымында йылға киң Иравади тигеҙлеге буйлап аға. Тамағынан 300 км юғарыраҡ яҫы, ныҡ һаҙланған һәм джунглиҙар менән ҡапланған Иравади дельтаһы башлана. Дельтаның майҙаны яҡынса 30 мең км² (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 48 мең км²). Андаман диңгеҙе буйлап дельта 240 км-ға һуҙылған. Иравади дельтаһының 9 тармағы буйлап һыуҙарын Һинд океанына ҡоя.
Түбәнге ағымында уртаса һыу сығымы 13-14 мең м³/сек тәшкил итә; айырыуса көслө ямғырҙар осоронда 40 000 м³/с тиклем һәм унанда юғарыраҡ булырға мөмкин.
Иравади йылғаһы Мьянманың мөһим һыу транспорты артерияһы булып тора.
Фараз буйынса гидроним санскриттағы аиравати («фил йылғаһы») һүҙенән барлыҡҡа килә.
Соҡаҙыбаш ауыл Советы (Туймазы районы)
Соҡаҙыбаш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Алексеевка ауылы.
Тарихы
Соҡаҙыбаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
«Административ үҙәктәрҙе күсереү һәм тораҡ пункттарҙы берләштереү, бөтөрөү, үҙгәртеү менән бәйле Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролоштағы үҙгәрештәр тураһындағы» 2006 йылдың  29 декабрендәге 404-з һанлы,  ст. 1, п. 4 Закон белдерә : Туймазы районының Соҡаҙыбаш ауыл Советы административ үҙәген  Соҡаҙыбаш ауылынан Алексеевка ауылына күсерергә.
Тарас Шевченко һәйкәле (Донецк)
Тарас Шевченко һәйкәле — Донецктың Ворошилов районында, Шевченко бульвары һәм Артем урамы киҫешкән ерҙә урынлашҡан.
Переяслав радаһының 300-йыллығы хөрмәтенә төҙөлә һәм украин шағиры һәм рәссамы, хәҙерге украин әҙәби теленә нигеҙ һалыусы Шевченко Тарас Григорьевичты һүрәтләй.
Һәйкәл Украина ССР-ы Министрҙар Советының 1953 йылдың 25 декабрендәге ҡарарына ярашлы эшләнә һәм 1955 йылдың 8 сентябрендә ҡуйыла. 1967 йылда Ленин майҙанына Ленин һәйкәлен ҡуйғанға тиклем Донецктың төп һәйкәле булып һанала.
Һәйкәл шағирҙың тулы һынынан ғибәрәт, бронзанан эшләнгән. Скульптура ҡыҙыл шымартылған граниттан эшләнгән түңәрәк постаментта тора. Постаментта Тарас Шевченко әҫәрҙәренең геройҙары һүрәтләнгән фриз урынлашҡан. Фриздың уртаһында Шевченко үҙе һүрәтләнгән, ул Николай Гаврилович Чернышевскийгә һәм Николай Александрович Добролюбовҡа үҙенең шиғырҙарын уҡый.
Һәйкәлдең авторы — скульптор Макар Кондратьевич Вронский, Алексей Прокофьевич Олейник һәм архитектор Виктор Алексеевич Шарапенко.
Скульптура Киевтә эшләнгән һәм унан Донецк ҡалаһына килтерелгән.
Һәйкәл 1950-се йылдарҙағы совет монументаль сәнғәт традицияларында булдырған һәм Харьковтағы Тарас Шевченко һәйкәленә оҡшаш.
Һәйкәл Н. К. Крупская исемендәге Донецк өлкә китапханаһы, Донецк дәүләт өлкә хакимиәте бинаһы һәм торлаҡ йорттар төҙөлөшө барлыҡҡа килтергән майҙандың композицион үҙәге булып тора. Һәйкәл ҡаланың киңлек күсәрен — Шевченко бульварын башлай.
Донецктағы Шевченко һәйкәле 1964, 1977 , 1980 һәм 1982 йылдарҙағы СССР почта конверттарында төшөрөлгән.
Мөхәммәт Мырҙа
Мөхәммәт Мырҙа, ысын исеме Илфаҡ Мырҙамөхәмәт улы Ибраһимов — татар шағиры, Татарстан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе (2005-2012). 2012-2013 йылдарҙа «Ысын мираҫ» (хәҙерге «Беҙҙең мираҫ») журналының, 2014-2017 йылдарҙа «Ҡазан уттары» журналының баш мөхәррире.
Биографияһы
1952 йылдың 3 декабрендә (рәсми документтарҙа — 1953 йылдың 3 ғинуары) Татар АССР-ының Аҡтаныш районы Чалманарат ауылында тыуған.
Һигеҙ йыллыҡ белемде тыуған ауылында, урта белемде күрше Таҡталасыҡ ауылы мәктәбендә ала. 1970 йылдан Чалманарат клубы мөдире булып эшләй. 1971—1975 йылдарҙа —[Ҡазан дәүләт мәҙәниәт институтының театр сәнғәте-режиссура бүлеге студенты. Институтты тамамлап, 1976—1977 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә булып ҡайтҡас, Аҡтанышта урындағы радиотапшырыуҙар ойоштороусы һәм мөхәррир, 1979— 1984 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Аҡтаныш район комитетының беренсе секретары булып эшләй.
1984—1996 йылдарҙа Аҡтаныш районы эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары һәм 1998 йылдан 2001 йылға тиклем Аҡтаныш район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге мөдире була. 2001 йылдан — Татарстан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары, 2005 йылда Республика Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе итеп һайлана.
Әҙәби ижад эшенә Мөхәммәт Мырҙа мәктәп йылдарынан уҡ тартыла. Әҙәбиәттең, был осраҡта татар шиғриәтенең оло майҙанына ул үткән быуаттың һикһәненсе йылдарында килеп инә. Ул — күп кенә лирик шиғырҙар, йырҙар, поэмалар, хикәйәләр, әҙәби тәнҡит һәм публицистик мәҡәләләр авторы. Шулай ҙа төп ижад өлкәһе — шиғриәт. Ул — классик Шәреҡ поэзияһы традицияларында ижад ителгән фәлсәфәүи, фәлсәфәүи-лирик, эпик йөкмәткеле әҫәрҙәр тарафдары. Уның татар поэзияһында һуңғы ваҡытта онотолоп торған шиғри формаларға мөрәжәғәт итеүе һәм был юлдағы уңышлы ижад өлгөләре, ҡыйыу тәжрибәләре етди иғтибарға лайыҡ. Ул — ҡыҫҡа шиғырҙар, дүртюллыҡтар, ғәзәлдәр, робағиҙар оҫтаһы. Уның был төр шиғри фәлсәфәүи әҫәрҙәре фәлсәфәүи фекеренең тәрәнлеге, теленең байлығы һәм үткерлеге, халыҡсан образлылығы менән айырылып тора. Әҙәби тәнҡиттең дөйөм фекеренсә, Мөхәммәт Мырҙа — замандың, осорҙоң ҡатмарлы халәте-торошон, ғәмен-һулышын нескә тойоп, күңеле аша үткәреп, фәлсәфәүи фекерҙәр иретелгән, афоризм дәрәжәһенә етеп сарланған шиғри телле, ихлас, эскерһеҙ хистәр шағиры.
Мөхәммәт Мырҙа эпик жанр әҫәрҙәре — поэмалар ижад итеүҙә лә әүҙем эшләй. Уның «Әсәйҙе һағыныу», «Ағиҙелдә аҡ пароход», «Турашыр», «Беҙ бабайҙарһыҙ үҫтек», «Һабантуй» һәм башҡа поэмалары халыҡ, ил, кеше яҙмыштарын тәрән психологик тойғо-кисерештәр, образлы тел-һүрәтләүҙәр аша сәнғәти юғарылыҡта кәүҙәләндереүе менән һоҡландыра. Шағирҙың «Әсәйҙе һағыныу» поэмаһы буйынса республика телевидениеһында, ә «Ағиҙелдә аҡ пароход» поэмаһы буйынса республика радиоһында махсус тапшырыу-композициялар эшләнде. Мөхәммәт Мырҙаның лирик шиғырҙарына өс тиҫтәгә яҡын йыр ижад ителгән.
Мөхәммәт Мырҙа татар әҙәбиәтен, мәҙәниәтен һәм сәнғәтен әүҙем пропагандалаусы күренекле шәхес булараҡ та күптәргә билдәле. 1987 йылда ул Аҡтаныш районында «Ағиҙел тулҡындары» исемле әҙәби ижад берләшмәһен яңынан йәнәндереп ебәрә, 1991—2002 йылдарҙа был берләшмәгә етәкселек итә. 1996 йылда Татарстан китап нәшриәте был берләшмә ағзалары әҫәрҙәренән төҙөлгән «Ағиҙел тулҡындары» исемле ҙур күләмле йыйынтыҡ баҫтырып сығара. Һуңғараҡ берләшмә ағзаларынан ун ике авторҙың төрлө нәшриәттәрҙә ун алты исемдә китаптары донъя күрә. Һуңғы ун-ун биш йыл эсендә әҙәби берләшмәлә ижад сынығыуы алған егермеләп егет һәм ҡыҙ әҙәбиәт-сәнғәт өлкәһендә ныҡлап үҙ урынын тапты, ике кеше Татарстан Республикаһы Яҙыусылар берлегенә ағза итеп алынды.
Мөхәммәт Мырҙа — республикала үҙ әҫәрҙәрен һәм татар шағирҙарының әҫәрҙәрен сәхнәнән уҡыусы нәфис һүҙ оҫтаһы булараҡ та абруй ҡаҙанған шәхес. Ул әҙерләгән сценарийҙар буйынса һәм уның үҙ башҡарыуында Татарстан радиоһы һәм телевидениеһында тиҫтәләгән әҙәби-нәфис тапшырыуҙар ойошторолдо. Ул республиканың мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнаша, милли сәнғәтте үҫтереү йүнәлешендә яңы проекттар, программалар төҙөгәндә үҙенең эшлекле тәҡдимдәре менән ярҙам итә, халҡының традицион йолаларын, байрамдарын кире ҡайтарыу, республиканан ситтә йәшәүсе милләттәштәр менәнмәҙәни бәйләгнештәр урынлаштырыу, мәғрифәтселекте үҫтереү кеүек эштәрҙә үҙенән һөҙөмтәле өлөш индерә.
Библиографияһы
Минғәлим Р. «Кемгә кәрәк беҙ был ҡиәфәттә…»//«Кәкүк тауышын һананым» китабына инеш һүҙ.— Ҡазан: Татар. кит. нәшр., 1994. Шағирйән Л. Шағир булаһың килһә — бул!//Ҡазан уттары.— 1997.— № 11.— 148—164 б. Ғилманов Г. Юл һәм һағыш шағиры//Мәҙәни йома.— 1999.— 12 февр. Әғләм М. Ғүмеренең йәйге сағы//Ҡазан уттары.— 2003.— № 1.— 106—1076. Вәлиев М. Нескә хистәр, көслө хистәр// «Ҡырағай ҡаҙ юлында» китабына инеш һүҙ.— Ҡазан: Татар. китап нәшр., 2003. Аҡмал Н. Шиғырҙы һағыныу // Ҡазан уттары.— 2003.— № 11.— 139—1456. Юнысова А. Уйсан шиғырҙар//Ватаным Татарстан.— 2003.— 14 ноябрь.
Ҡолҡан
Ҡолҡан (Кулканово) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 166 кеше. Почта индексы — 453064, ОКАТО коды — 80221828004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Этогол
Этогол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кыче (Таяс ҡушылдығы)
Кыче — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Таяс йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Местная (Сюзьма ҡушылдығы)
Местная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьма йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сүл боросо
Сүл боросо(урыҫ. Очиток) (Sédum ácre) — ике өйлөләр ғаиләһенә ингән йыуан итләс һабаҡлы, һутлы япраҡлы, ҡыҙыл йәки аҡ сәскәле ағыулы үҫемлек; шәкәрлелеге 114кг/га
Таралышы
Евразила, Африкала, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Туғайлыҡтарҙы, ҡоро битләүҙәрҙе үҙ итә.
Төрҙәре
Барлығы 54 төрөбилдәле :
Аҡһаҡ Тимер
Аҡһаҡ Тимер, Тимер ибн Тарағай Барлас (рус. Тиму́р; Тамерлан) — (8 апрель 1336 йыл, Хужа Илгәр ауылы, хәҙерге Үзбәкстан — 18 февраль 1405 йыл, Отрар, хәҙерге Ҡаҙағстан; чагатай телендә تیمور (Temür‎, Tēmōr) — «Тимер») — Урта, Көньяҡ һәм Көнбайыш Азия, шулай уҡ Кавказ, Волга буйы һәм Русь тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхес, яулап алыусы. Атаҡлы йыhангир, әмир (1370 йылдан). Баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд булған империяға һәм Тимериҙәр династияһына нигеҙ һалыусы.
Аҡһаҡ Тимерҙең исеме
Риүәйәттәргә, ғөмүмән, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадына ҡарағанда, уны халҡыбыҙ Аҡһаҡ Тимер тип йөрөткән. Тулы исеме Тимер ибн Тарағай Барлас (Tīmūr ibn Taraġay Barlas — (аләм-насәб-нисба) ғәрәп традицияһына ярашлы Барластан Тимер Тарағай улы. Сығатай һәм монгол телдәрендә (икеһе лә алтай телдәренән) Temür йәки Темир — аңлашылып тора, башҡортса ла «тимер».
Сыңғыҙхан нәҫеленән булмағас, Тимер бөйөк хан исемен йөрөтә алмаған, үҙен тик әмир тип кенә атаған. Ләкин 1370 йылда сыңғыҙиҙар менән туғанлашып, Тимер Гурган исемен алған (Timūr Gurkānī, (تيموﺭ گوركان), Gurkān — күрүгән йәки хүргән, «кейәү»; монголсанан фарсылашҡан вариант. Бынан һуң Тимер, хан нәҫеле сыңғыҙиҙар менән туғанлашып, уларҙың йорттарына иркен инә һәм теләгәнен эшләй алған . Фарсы телендәге күп кенә сығанаҡтарҙа Тимур-э Лянг (Tīmūr-e Lang, تیمور لنگ) «Аҡһаҡ Тимер» тип аталғаны күренә, мыҫҡыллы ҡараш булғандыр инде Был көнбайыш телдәргә (Tamerlan, Tamerlane, Tamburlaine, Timur Lenk) һәм рус теленә лә ингән,әммә исемдә кире ҡараш сағылмай һәм «Тимер» исеме менән ҡатар йөрөй.
Биографияһы
Барлас ырыуы бәге Тарағай улы. 1362 йылда моғол ханы Туғлаҡ Тимер уны Кеш (Шәһрисәбез) өлкәһе идарасыһы итеп билдәләй. Аҡһаҡ Тимер 1363 йылда Туғлаҡ Тимер улы Илъяс Хужа менән үҙ өлкәһенең мөстәҡиллеге өсөн көрәшә башлай, Бәлх һәм Сәмәрҡәнд ҡалалары идарасыһы Хөсәйен менән үҙ-ара берҙәмлек килешеүе төҙөй. 1365 йылда моғолдар ғәскәре уларҙың берләштерелгән көстәрен еңә, Сәмәрҡәнд ҡалаһын яулап ала. 1366 йылда Сәмәрҡәнд халҡы баш күтәрә, ҡала идарасылығына Хөсәйен менән Аҡһаҡ Тимер кире ҡайтарыла.
1370 йылда Аҡһаҡ Тимер арҡалашы Хөсәйен көстәрен үҙ-ара көрәштә еңә. Аҡһөйәктәр ҡоролтайҙа уны Сәмәрҡәнд вилайәте әмире тип иғлан итә. Шул уҡ йылда ул Сыңғыҙиҙар нәҫеленән булған Ҡаҙан ханы ҡыҙына өйләнә. Мәүәрәннәһер өлкәһенең фактик идарасыһына әүерелә. Үҙ биләмәләрен киңәйтеү маҡсатынан сығып, күрше ил-өлкәләрҙе баҫып ала башлай. 1381—1384 йылдарҙа Иран өлкәләрен буйһондора. 1387 йылда Алтын Урҙа биләмәһенә яу менән килә, 1388 йылда Хәрәзмде яулап ала. Волга буйындағы 2 оло һуғышта Туҡтамыш хан ғәскәрен тар-мар итә, байтаҡ ҡалаларҙы талап, емереп китә. 1398 йылда Һиндостанға баҫып инә, Дели ҡалаһын яулап ала, Төньяҡ Кавказ өлкәләрен тамам буйһондора.
1402 йылда көньяҡтағы көслө күршеһе, төрөк солтаны Баязит ғәскәрен Анкара ҡалаһы янында еңеүгә өлгәшә. Ҡытайға ҡаршы яу ойоштороп йөрөгәндә Утар ҡалаһында ҡапыл ауырып китеп вафат була. Ул идара иткән дәүерҙә Урта Азия дәүләте байтаҡ өлкәләрҙе үҙенә буйһондора (Иран, Хәрәзм, Хөрәсән, Пәнжәб, Кавказ аръяғы халыҡтары) һәм иң юғары иҡтисади, мәҙәни үҫешенә өлгәшә. Вариҫтары тарафынан Сәмәрҡәндта төҙөлгән Гүр Әмир мавзолей-төрбәһе донъя күләмендә танылған сәнғәт үрнәге булып тора.
1990-сы йылдарҙа Бөтә Үзбәкстан Тимер Әмир исемендәге тәриҡәт булдырыла, бер нисә ҡалала уға һәйкәлдәр ҡуйылған.
Ғаиләһе
Аҡһаҡ Тимерҙең атаһы Мөхәммәт Тарағай йәки Турғай исемле, хәрбиҙәрҙән, Барлас монгол ырыуының төркиләшкән тармағынан, ваҡ ер биләүсе булған. Ибн Арабшаһ, Тимер төрки барлас булған тип яҙып ҡалдырған :"''«Телгә алынған солтандың (Тимерҙең) дүрт вәзире бар, улар эшләгән эштәр файҙалы ла, зарарлы ла булғылай. Ул кешеләр абруйлы һанала, һәм бөтәһе лә уларҙың фекеренә эйәрә. Ғәрәптә күпме ҡәбилә һәм ырыу булһа, төркиҙәрҙә лә шулнса уҡ. Вәзир һәр береһе ырыуының бер вәкиле булып, ырыуҙаштарының фекерен алға һөрә. Бер ҡәбиләһе арлат, икенсеһе — жалаир, өсөнсөһө — кавчин, дүртенсеһе — барлас тип атала. Тимер дүртенсе ҡәбиләнән»." .
Ҡайһы бер фараздар буйынса, тап Мөхәммәт Тарағай барластарҙың юлбашсыһы һәм ниндәйҙер Ҡарачар-нойон затынан, Сығатайҙың сыбыҡ осо нәҫеленән булған. Тимерҙең атаһы тәҡүә мосолман булған, остаҙы шәйех Шәмсетдин Күләлдән дин өйрәнгән.
Тимерҙең атаһының Балта исемле ир туғаны булған