cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәсүд I
Занга һәм Нуретдин менән мөнәсәбәттәре
1146 йылда Занга вафат булған, ерҙәре улы Нуретдин Мәхмүт (Сүриә, Алеппо) менән Сәйфетдин әд-дин Ғәзи I (Жәзирә, Мосул) араһында бүленгән. Бынан тыш, Нуретдин Мәсүд һәм Артукидтар менән союзда һуғыша. 1146 йылда Жослен II Хокинс 1144 йылда Занга яулап алған Эдессаны кире ҡайтарырға маташа.
Занга менән Месуд араһында туғанлыҡ Имадетдин Занганың улы Мәхмүт Нуретдин менән Мәсүдтең ҡыҙының никахы нигеҙендә урынлаштырылған. Был никах ике дәүләт араһында мөнәсәбәттәрҙе нығытҡан. С. Рансимен әйткәнсә, Мәсүд Тель-Баширҙы Нуретдинды ҡыҙының бирнәһе итеп ҡалдырған, һәм 1151 йылда ҡаланы ике хакимдың да ғәскәре алған.
Дорилей янындағы алыш
1144 йылда Имадетдин Занганың Эдессаны баҫып алыуы Европала борсолоу тыуҙыра, сөнки тәре йөрөтөүселәрҙең башҡа дәүләттәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуя. Икенсе тәре походы ойошторола. Немец короле Конрад III һәм француз короле Людовик VII Константинополгә үҙ ғәскәрҙәре менән килгән. Император Мануил I Комнин менән Мәсүд тәре походы башланыуы тураһындағы хәбәрҙе ишеткәс, низағты туҡтата һәм тыныслыҡ урынлаштыра. Мәсүд бөтә мосолман хакимдарынан ярҙам һораған һәм ҡалаларын нығытҡан. Тәре йөрөтөүселәрҙең немец армияһы Босфорҙы үтеп, Кадыкёйҙа (Халкедон) лагерь ойоштора. Конрад Мануилдың киҫәтеүенә иғтибар итмәй, үҙ көсөнә ышанып, ставкаһын Никеяла урынлаштырған. Конрад беренсе тәре походы юлынан киткән. Конрад армияһы 15 октябрҙә көнсығышҡа йүнәлә; Конрадтан тыш, ғәскәрҙәргә Византия полководецы Стефанос етәкселек иткән. Тәүге аҙнала улар Византия биләмәләренән барған, сәлжүк биләмәләренә килеп еткәс, византий оҙатыусылары Конрадҡа, иң ҡыҫҡа юл бер нисә көнгә һуҙыласаҡ һәм был ваҡытҡа аҙыҡ-түлек запасы әҙерләргә кәрәклеген еткергән. Тәре йөрөтөүселәр ылауҙарына аҙыҡ-түлек тейәгән. Әммә күрһәтелгән ваҡыттан һуң ғәскәр кәрәкле урынға барып етмәгән, оҙатыусылар юҡҡа сыҡҡан. Уларҙы иртәнсәк абайламағас, Конрад кәңәшмә йыя. Командирҙарҙың бер өлөшө алға барыу яҡшыраҡ тип иҫәпләй, әммә бер өлөшө артҡа боролорға саҡыра. Ниһайәт, артабан барырға ҡарар ителә. Әммә тәре йөрөтөүселәрҙең бер ниндәй ҙә эш планы булмаған; бынан тыш, эргә-тирәләге ҡалҡыулыҡтарҙа сәлжүк яугирҙары күренә башлаған.
1147 йылдың 26 октябрендә Конрад армияһы Дорилей эргәһендәге Һарыһыуға (Батис) барып етә. Һыбайлылар ҙа, йәйәүлеләр ҙә ял итергә әҙерләнгән. Бар-Әбрәй әйтеүенсә, һыуһын ҡандырмау арҡаһында юлда меңләгән тәре йөрөтөүселәр һәм аттар һәләк булған. Сәлжүк армияһының алдынғы көстәре ҡапыл тәре йөрөтөүселәргә һөжүм итә. Гийом Тирский әйткәнсә, Мәсүд, Парамус исемле әмирҙе ебәреп, һуғышта ҡатнашмаған. Әммә «Анонимная сирийская хроникаһы»нда, Мәсүд тәре йөрөтөүселәрҙе шәхсән еңде, тип яҙылған. Мәсүдтең еңел ҡоралланған һыбайлылары бер ни аңламаған тәре йөрөтөүселәргә ҡысҡырып һөжүм иткән. Броняла һәм яҡшы ҡоралланған булһалар ҙа, тәре йөрөтөүселәр, күмәк булыуына ҡарамаҫтан, ҡаршылыҡ күрһәтә алмаған. Сәлжүктәр, алыҫтан атып, бик күп тәре йөрөтөүселәрҙе үлтергән һәм тиҙ арала юҡ та булған һәм ҡул һуғышынан һаҡланған.
Кадм тауы янында алыш
Людовик армияһы тураһында төрлө мәғлүмәттәр килтерелә: Михаил Сүриәле — 5000 кеше; Бар-Әбрәй — 50 000 һыбайлы һәм иҫәпһеҙ күп йәйәүле. Ибн әл-Каланиси 1 000 000 000 тип атаған, ләкин был һанға ул Конрад армияһын да индергәндер, моғайын. Людовик армияһының ҙурлығын аныҡ баһалап булмай, әммә ул Конрад армияһынан бәләкәйерәк булғандыр, моғайын. Никеяла Конрадтың еңелеүе тураһында хәбәр алғас, Людовик хәүефһеҙерәк юлды һайлауҙы өҫтөн күргән. Ул Анатолияның көньяҡ ярына көнбайышыраҡ юлынан, Византия күҙәтеүендәге яр буйы юлы буйлап уҙа. Әммә Эфес янында тәре йөрөтөүселәр сәлжүктәрҙең һөжүменә дусар булған. Юлда француздар немец тәре йөрөтөүселәренең үле кәүҙәләренә тап булған. Одон Дейльский француз армияһының еҫ һәм зарарланыу сәбәпле зыян күреүен билдәләгән.
1148 йылдың 7 ғинуарында Кадм тауында тәре йөрөтөүселәр Мәсүд боҫҡонона эләгә. Тау юлдарын тәре йөрөтөүселәрҙең француз армияһы ҙур ҡыйынлыҡтар менән үткән. Тайғаҡ юлдан атта һәм арбала йөрөү мөмкин түгел ине. Армияның ике өлөшө бер-береһенән алыҫлашып бара. Был турала мәғлүмәт тулы түгел, Одон Дейльскийҙың отчётына ғына нигеҙләнә. Тәре йөрөтөүселәр лагерға тарлауыҡта уңайлы урын таба алмаған. Авангард һәм төп армия ике тигеҙлек араһында ҡалған һәм үҙ-ара бәйләнеш өҙөлә. Сәлжүк шымсылары тәре йөрөтөүселәрҙең армияһы артынан эйәрҙе. Артылышты үткәндә төрлө өлөштәргә бүленгән Людовик армияһына сәлжүктәр һөжүм итте. Улар ҡаялар һәм ағастар артына йәшенеп, христиандарҙы уҡтарҙан атҡан. Төп армияға авангардтың ярҙамына килергә ҡамасаулау өсөн, улар тау түбәһен баҫып алған. Һөҙөмтәлә, тәре йөрөтөүселәрҙең армия частары араһында бәйләнештәре юҡ. Күптәр үҙ ғүмерен генә ҡотҡарып ҡалыутураһында ҡайғыртҡан. Сәлжүктәр ҡараңғы төшкәнсе һөжүм итеүен дауам иткән һәм бик күп табыш алған. Мәсүд француз тәре йөрөтөүселәрен ҡыйратҡан, хатта батша саҡ тере ҡалған. Одон Дейльский, Людовик ҡаяға менеп ҡотолған тигән. Уны осоп барған уҡтарҙан түшлек һаҡлаған. Батша был һуғышта ҡырҡ кешенән торған бөтә свитаһын юғалтҡан.
Агафониха (Чем ҡушылдығы)
Агафониха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чем йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мәсүд I
Сүриәлә тәре йөрөтөүселәр менән көрәше
Тель-Бәширҙең хакимы Жослен II Мараш идарасыһы Раймундтың, кейәүенең үлемен ҡаланы баҫып алыу өсөн файҙаланырға була. 1149 йылда Мәсүд, Артукидтар һәм Занга менән бергә, Төньяҡ Сүриәлә Жосленға һәм башҡа тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы походҡа юл ала. Солтанды уның улы Ҡылыс-Арыҫлан II оҙатып йөрөнө. Мәсүд 11 сентябрҙә Марашты баҫып алған. Ҡаланы баҫып алғандан һуң, солтан тәре йөрөтөүселәрҙе һәм руханиҙарҙы Антиохияға оҙата. Шул уҡ ваҡытта Артукид Ҡара Арыҫлан тәре йөрөтөүселәрҙән Бабул ҡәлғәһен тартып алған һәм Гергерға һөжүм иткән, ә Нуретдин Антиохия янында тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы һуғыша.
Тел-Бәширгә тиклем ҡыуып барған һәм ҡамаған. Жослен сәлжүк әсирҙәрен ҡайтарған һәм солтандың хакимлығын таныған, бынан һуң Мәсүд ҡамауын алған. Тель-Бәширҙә төпләнгәндән һуң, Жослен Эдессаға дәғүә итеүен дауам иткән. 1149 йылда Нуретдин уға ҡаршы сығҡҡан, әммә еңелгән. Күптәре һәләк булған йәки әсирлеккә эләккән. Тотҡондар араһында ғәскәр башлығы Нуретдин да булған. Жослен Нуретдиндең ҡоралын Мәсүдкә ебәргән һәм һөжүм итерен мыҫҡыллы белдергән. Нуретдин ныҡ ғәрләнгән һәм Жосленды тере йәки үле килеш килтерһәләр, ҙур бүләк вәғәҙә иткән. Һөҙөмтәлә 1150 йылдың 4 майында Жослен Нуретдингә килтерелгән. Норетдин уны Алеппо Цитаделына ябырға бойороҡ биргән һәм Жослен вафатына тиклем 9 йыл шунда тотолған. Мәсүд Жослен II-нең сәйәсәттән китеүенән файҙаланған, Кесун ҡалаһын халыҡ һуғышһыҙ тапшырған. Солтан Кишумда, Бет-Хәсндә, Ра’банда, Фарзманда нығынған һәм Телл-Бәширҙе ҡамаған.
Агафониха (Чем ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәсүд I
Сүриәлә тәре йөрөтөүселәр менән көрәше
1150 йылдың яҙында Мәсүд менән Ҡылыс-Арыҫлан тәре йөрөтөүселәрҙең ҡәлғәләре һәм ҡалаларына ҡаршы походҡа сыға. 22 майҙа Изге Троица (Пятидесятница) байрамында ҡапыл Кейсун янында солтандың оло армияһы пәйҙә булған. Солтан, тәре йөрөтөүселәр Айнтабҡа ебәреләсәк, тигән вәғәҙәһен биргән. 1150 йылдың 30 майында Мәсүд Бесни ҡәлғәһен ала, 1150 йылдың 3 июнендә унан китә. Унан Тел-Бәширгә юл ала һәм Нуретдин Мәхмүт ярҙамы менән ҡәлғәне май-июндә ҡамай.
Жослен ҡулда булғанлыҡтан, ҡәлғәне уның ҡатыны Беатрис менән улы Эдесса графы Жослен III һаҡлаған. Төрөктәр ныҡышмалы һөжүм итһә лә, гарнизон менән ҡала халҡы ҡаршылыҡ күрһәткән. Иерусалим короле Балдуин III Жосленды әсирлеккә алыуы хаҡында белгәнлектән, ерҙәрен сәлжүктәргә бирмәҫ өсөн, тиҙ арала Антиохияға килеп еткән. Уның килеүен белгәс, Мәсүд Тел-Бәшир ҡамауын алған. Мәхмүт менән Мәсүд Тел-Бәширҙә осрашҡан. Ҡылыс-Арыҫланға тәре йөрөтөүселәрҙән тартып алынған ерҙәр менән идара итеүҙе тапшырған да Коньяға ҡайтҡан.
Раймунд һәм Жослен II булмағас, төбәкте Мәсүд менән Нуретдин һөжүменән һаҡлау бөтөнләй мөмкин булмай башлаған. Тель-Бәшир менән Антиохия араһында бәйләнеш тулыһынса өҙөлдө. Был ваҡытта Византия императоры Мануил Жослен II-нең (Жослен III әсәһе) ҡатынына унан ҡалған ерҙәрен һатып алырға тәҡдим итә. Ул императорҙың тәҡдимен ҡабул иткән һәм уға Византия наместнигы Киликиянан килтергән алтынға алмашҡа Тель-Бәшир, Самосата, Биреджик, Айнтаб, Дулук, Равендан ҡәлғәләрен алған һәм балалары менән Иерусалимға юлланған. Ләкин тиҙҙән Мануил, империя үҙәгенән алыҫ һәм мосолман ерҙәре уртаһында урынлашыуын иҫәпкә алғанда, был ҡәлғәләрҙе һаҡлап ҡалыр өсөн күп көс талап ителгәнен аңлаған. Был төбәктең Византия контроленә күсеүе лә сәлжүктәрҙе туҡтатмаған. Мосолмандар, был хәлдән файҙаланып, һатылған ҡәлғәләргә һөжүм итә башлаған. 1151 йылда солтан Мәсүд, уның кейәүе Нуретдин Мәхмүт һәм Мәрдиндең артукид хакимы Тимерташ төбәккә бергә һөжүм иткән. Мәсүдкә Мараш, Рабан, Дулук, Байт әл-Хөсн; Нуретдингә - Равендан, Курус, Бурджур-Расас; Тимерташ Самосатты һәм Биреджикты баҫып алған. Ҡара Арыҫлан да үҙенең биләмәһен дә ҙурайтҡан. Эдесса графлығы юҡҡа сыҡҡан, ә Рум сәлжүктәре Евфраттан көнбайыш биләмәләренә эйә булған. Киләһе 1151 йылда Нуретдин Мәхмүт Тель-Бәширҙе баҫып алған, ә Мәсүд Айнтабты ҡушҡан.
Данишмендидтар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре. Яғи-Басан
1152 йылда Мелитенаның данишмендид хакимы Айнуддәүлә вафат була, һәм уның урынын уның улы Зөлҡәрнәйн биләгән. Айнуддәүләнең ағаһы, Сивас, Никсар, Тоҡат һәм Амасьяның хакимы данишмендид Яғи-Басан ҡустыһына олатаһы Мәсудкә буйһонмаҫҡа ҡушҡан. Быны белеп ҡалған асыулы солтан Яғы Басанға ҡаршы сыҡҡан. Сәлжүк хакимына ҡаршы тора алмаясағын аңлап, Яғи-Басан Мәсүдкә буйһонған. Мәсүд 1152 йылдың 24 июлендә Мелитенаның тирә-яғын талаған. Шунан һуң Зөлҡәрнәйн солтандан ярлыҡау һораған.
Мәсүдтең Киликий походтары
1137-1138 йылдарҙа Киликияға барғандан һуң Византия императоры Иоанн әсирлеккә алынған Левон I һәм уның ғаиләһен Константинополгә алып китә. 1145 йылда Левондың улы Торос II йәшерен рәүештә Киликияға ҡайта. Ул үҙенең ғаиләһенә тоғро булған әрмәндәрҙе йыйған һәм Соҡор үҙәненең ҡәлғәләрҙе тартып алған. Тәре йөрөтөүселәр ярҙамында Византия полководецы Андроник I Комнинды еңгәндән һуң, 1152 йылда ул Мопсуестия менән Тарсты баҫып алған. Был Мануилға Мәсүд менән Торосҡа ҡаршы килешеү төҙөргә этәргес биргән. Сәлжүк сиктәрен боҙған өсөн Мәсүд Торосты язаларға теләй. Бар-Эбрей яҙғанса, Торос 3000 төрөктөң һәләк булыуына сәбәпсе булған. 1153 йылдың яҙында данишмендид Яғи-Басанды эйәртеп, Киликияға юлланған. Әммә, әрмәндәр Таврҙың артылышын һаҡлағанлыҡтан, солтан Киликияға эләгә алмаған һәм кире ҡайтырға мәжбүр булған. Бынан һуң Киликияға һөжүм иткән Византия армияһы ла Тарста Торос армияһынан ҡыйратылған.
1154 йылда Византия императоры, алтын-көмөш менән, Торосҡа ҡаршы походҡа саҡырырға илсеһен ебәргән. Был Мессуда мәнфәғәтендә лә булғанға, 1154 йылдың яҙында ул ҙур армия менән сығыш яһаған һәм Мопсуестия менән Аназарбҡа йүнәлгән, ләкин баҫып ала алмаған. 1154 йылдың 27 майында ул Тель-Хамдунға һөжүм иткән. Был мәл ҡаты дауыл ҡупҡан. Месуд үҙенең улы Ҡылыс-Арыҫландың әмирҙәренең береһенә, Яҡуп бейгә, Антиохия төбәгенә 3000 кешенән торған отряд менән сапҡын яһарға ҡушҡан. Әммә Аманос һырты менән яр араһындағы тар юлда Яҡуп бей һәм һалдаттары боҫҡонға эләккән һәм Торостың энеһе Стефан етәкселегендәге рыцарь-тамплиерҙар һәм әрмәндәр уларҙың күбеһен үлтергән. Был хәбәр сәлжүкәтрҙең рухын ҡаҡшатҡан. Бынан тыш, Киликияла һәм Коньяла ҡара тағун (чума) таралған, йылҡы һәм мулдарҙың күбеһе һәләк булған. Мәсүд армияһы, ылауҙарын ташлап, сигенергә мәжбүр булған, ә әрмәндәр сигенгән сәлжүк армияһын хәлдән тайҙырған. Һөҙөмтәлә Мәсүд Торос менән тыныслыҡ килешеүе төҙөгән. Шулай итеп, Мәсүдтең киликий экспедицияһы уңыш ҡаҙанмаған.
Вафаты
Киликиянан ҡайтҡандан һуң, Мәсүд сирләгән. Никита Хониат раҫлауынса, Мәсүд ғүмеренең аҙағында ерҙәрен улдарына бүлгән. Каппадокияны кейәүе Яғи-Басанға ҡалдырған. Үлер алдынан ул Эльбистандан Коньяға улы Ҡылыс-Арыҫланды саҡырып өлгөргән. Солтан уны тәхеткә ултыртып, башына таж кейҙергән һәм яҡындарынан ант биреүҙәрен талап иткән. Солтан 1155 йылдың апрель аҙағында йәки май башында, 10 ай ауырығандан һуң, вафат була. Мәсүд ҡәберлеге үҙе төҙөгән Симра ҡалаһында урынлашҡан, тип раҫланған. Әммә һуңыраҡ яҙылған яҙмалар хатаны асыҡларға ярҙам иткән. Солтан Алаетдин мәсете ихатаһындағы төрбәлә ерләнгән.
Идара итеү һәм армия
Рум сәлжүктәренең вәзирҙәре булған, әммә сығанаҡтарҙа Мәсүд вәзирҙәренең исемдәре һаҡланмаған. Анатолия сәлжүктәренең династия ағзалары мелик титулына эйә булған һәм ҡалалар йәки территориялар менән идара иткән. Шулай итеп, улдары идара итеү тәжрибәһенә эйә булған. Мәсүд үҙенең улдарының береһен, Шаһиншаһты, Кастамона, Анкара һәм Чанкира мәлиге, икенсе улы Ҡылыс-Арыҫланды, Эльбистандың мәлиге итеп тәғәйенләгән.
Мәсүдтең сәлжүк армияһында йәйәүлеләр ҙә, атлы отрядтар ҙа булған. Походта армия уҡ-һаҙаҡ, ҡылыс һәм һөңгө кеүек еңел ҡоралланған яугирҙарҙан торған. Ҡалаларҙы һәм ҡәлғәләрҙе ҡамағанда, сәлжүктәр ҡамау ҡоралдары, мәҫәлән, катапульталар файҙаланған. Уҡсыларҙың оҫталығы хаҡында Иоанн Киннам һәм Никита Хониат яҙған. Хатта иң ауыр шарттарҙа ла сәлжүк һуғышсылары маҡсатына ирешкән. Улар, һуғышта маневр яһанда, эҙәрлекләүҙән ҡасҡанда, тиҙ йөрөшлө аттарҙы файҙаланған һәм еңел ҡоралланған. Сәлжүк армияһында тәртип ҡаты булған. Тактик алымдарҙың береһе — ҡапыл һөжүмдәр менән дошманды көсһөҙләндереү булған.
Улар бейек ҡалҡыулыҡтарҙа йәшенгән һәм византийҙарҙың һәм тәре йөрөтөүселәрҙең өҫтөнлөклө көстәренә ҡойон һымаҡ уҡ яуҙырған. Төрөкмәндәр һәм бигерәк тә сәлжүктәр йыш ҡулланған тактик алымдарының береһе ялған сигенеү булған. Аҙ ғына отряд дошманға һөжүм иткән дә еңелгәнен күрһәтеп, сигенә башлаған, эҙәрлекләүсе дошман армияһы әүрәп ҡамауға эләккән. Һуғышта армияға етәкселек итергә барабан һәм торба тауыштары ярҙам иткән.
Солтандың ҡатыны ла ваҡыты-ваҡыты менән дәүләт идаралығында ҡатнашҡан. Коньяны Мануил Комнин ҡамауға алған ваҡытта, Мәсүд ҡаланы һәм уның стеналарын ҡатынына һаҡларға ҡалдырған.
Иҡтисад, төҙөлөш һәм ижтимағи тормош
Мәсуд Коньяла бик аҙ йәшәгәнгә, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған бер ниндәй һәйкәл дә ҡалдырмаған тиерлек. Ул үҙенең утыҙ туғыҙ йыллыҡ идараһы осоронда Коньяла тик эске ҡәлғә, һарай һәм мәсет төҙөткән. Мәсет ул осорҙағы анатолий мәсеттәре стилендә - көмбәҙһеҙ, яҫы түбәле һәм колонналы итеп төҙөлгән. Коньялағы икенсе, Алаетдин, мәсете (Византия сиркәүен үҙгәртеп) Мәсүд I хан идара иткән ваҡытта төҙөлә башлаған, әммә Алаетдин Кейкубад I идара иткән ваҡытта тамамлана, шуға күрә уның хөрмәтенә аталған була. Мәсет мөнбәре ишектәре янындағы көмбәҙ өҫтөндәге плитала «Дин һәм тыныслыҡ даны, яулауҙар атаһы һәм хәлиф урынбаҫары Мәсуд ибн Ҡылыс-Арыҫлан» тип яҙылған. Мәсет эргәһендә Мәсүд төҙөгән мәҙрәсә булған. Мәсүд шулай уҡ Аҡһарайҙа хәҙерге Оло жәми (Оло мәсет) урынында мәсет төҙөгән. Был мәсеттең мөнбәре Оло жәмдә урынлашҡан һәм Үҙәк Анатолиялағы иң боронғо минбарҙарҙың береһе булып торған.
Мәсуд ваҡытында күсмә төрөктәрҙең ултыраҡ тормошҡа күсеүе дауам иткән. М. Кешик фекеренсә, Мәсүд тә, Анатолийҙың башҡа сәлжүк батшалары кеүек үк, даими һуғыштар арҡаһында оҙаҡ ваҡыт төҙөлөш менән әүҙем шөғөлләнә алмаған. Көнбайыш һәм Үҙәк Анатолияла йәшәүселәр үҙҙәрен тулы хәүефһеҙлектә тоя алманы, шуға күрә күсмә халыҡтар кеүек йәшәүҙәрен дауам иттеләр. Тәре йөрөтөүселәр, византийҙар һәм данишмендидтар менән уңышлы көрәше һөҙөмтәһендә, Мәсүд идара итеүенең һуңғы йылдары имен, тотороҡло һәм тыныс булған. Был йылдарҙа төрки халҡы Анатолияла һаман да әүҙемерәк төпләнгән. XV, XVI һәм XVII быуаттар тарихсылары раҫлауынса, Мәсүд Амасьянан алыҫ түгел Симре исемле ҡалаға нигеҙ һалған. Унда мәсет, мәҙрәсә, фәҡирҙәр өсөн йорттар ҡалҡып сыҡҡан. Һуңынан улар харабаға әйләнгән. Ләкин был хата, Мәсүдтең ҡалаға нигеҙ һалыуға ҡағылышы юҡ, уның эшмәкәрлеге Амасья менән бәйле булмаған.
Мәсүд осоронда Анатолияла (табылғандар араһында) иң боронғо сәлжүк тәңкәһе сүкелгән.
Дәүләт иҡтисады күбеһенсә хәрби трофейҙарға һәм малсылыҡҡа нигеҙләнгән. Ултыраҡ тормошҡа сыҡҡансы, сәлжүктәр ауыл хужалығы менән шөғөлләнмәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнеүен дауам иткән. Дәүләт ярҙамы менән файҙаланған христиан халҡы игенселек менән шөғөлләнгән. Моғайын, Мәсүд солтан идара итеүе тамамланыуға ултыраҡлыҡҡа күскән сәлжүктәр ҙә игенселек менән шөғөлләнә башлағандыр. Дәүләттең килеме джизья һалымынан һәм башҡа дәүләттәрҙең яһаҡтарынан барлыҡҡа килгән. Гийом Тирскийға ярашлы, Месуд эргәһендә сәлжүктәр хатта Анталияның византия портынан да һалым йыйған. Византияның XII быуаттың икенсе яртыһындағы һалым сәйәсәтенең ғәҙелһеҙлеге һәм солтандың үҙ хакимиәтенә эләккәндәрҙе һалымдан азат итеү вәғәҙәһе халыҡтың сәлжүк ерҙәренә күпләп күсенеүенә килтергән.
XII быуат дауамында Константинополь менән Конья һәм Тебризды тоташтырған сауҙа юлы булған. Конья мөһим сауҙа үҙәге булған. Һуғыштарҙың туҡтауы сауҙаның йәнләнеүенә һәм каруанһарайҙарҙың таралыуына килтерә. Никита Хониаттың яҙмаларынан күренеүенсә, Мәсүд идара иткән осорҙа тирә-яҡтағы утрауҙар һәм Бейшәһәр күле буйындағы сәлжүктәре һәм мәсихселәре араһында йәнле сауҙа бәйләнеше булған. Малатьяла ҙур баҙар, шул иҫәптән тотҡондар баҙары булған.
Сәлжүктәр Анатолийҙа баҡыр, тимер, көмөш, әсеүташ, зәңгәрташ һәм тоҙ рудниктары ҡулланған. Ләкин Месуд осоронда үҙләштерелгән рудниктар тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Зәңгәрташты (лазурит) Конья янында табыуҙары ғына билдәле.
Шәхесенең әһәмиәте
М. Кешик фекеренсә, Мәсүд аҡыллы, ғәҙел, һаҡ, алдан күрә белеүсе һәм дини хаким булған. Хижрәнең 570 йылында ул Лакаб Рукнеддин лакабын (Rukn al-Din, Rukn ad-Din, Rukn ud-Din, ركن الدين — «Столп веры») ҡуллана.
Византия императорҙарының Кесе Азияға ҡарата сәйәсәте хакимдарҙың үҙ-ара көрәшендә уларҙың көсһөҙөрәктәренә ярҙам итеүгә ҡайтып ҡалған. Византия, улар бер-береһен көсһөҙләндерһен өсөн, Кесе Азия әмирҙәре араһындағы дошманлыҡты яҡлауҙы хуп күргән. М. Кешик, «айырыуса бында Византия империяһына ҡаршы солтан Месудтың аҡыллы һәм алдан күрә белеүсән сәйәсәте һоҡланыуға лайыҡ. Сөнки ул Византияның төрөктәргә ҡарата сәйәсәтен алдан күрә белгән һәм улар әҙерләгән тоҙаҡҡа эләкмәгән».
«Аноним Зангиме» һүрәтләмәләрендә һәм Аҡсарай Мәсүд "Тарих"ында — авторҙар фарсы-ислам хакимының традицион һыҙаттарына ҡаратҡан Анатолияның беренсе сәлжүк хакимы. «Аноним Зангиме» авторы, Месуд хакимдың дини бурыстарын үтәгән һәм яңыраҡ яуланған ерҙәрҙе исламлаштырыу сәйәсәтен алып барған, тип айырып әйткән. Аҡсарайи, Мәсуд ғәҙел монарх булған, уның идараһы хәлиф тарафынан законлаштырылған, тип раҫлаған. Ләкин Аҡсарайҙың, Хәлиф Мәсүдте уға идара билдәһен ебәргән солтан итеп таныны, тигән һүҙҙәре башҡа сығанаҡтар менән раҫланмай. Ибн әл-Асир Мәсүдте бер тапҡыр Конья менән Аҡһарай батшаһы (мәлик), әммә башҡа урында — Коньяла идара иткән кенәз генә тип атаған.
Хамдаллах Казвини, Румдың сәлжүк солтаны Мәсүд бөйөк сәлжүк солтаны Санжарға буйһонған һәм йыл һайын уға һалым түләгән, тип раҫлай. Билдәле булыуынса, Санжар бер туғанының улы Мәхмүткә, Ираҡтың сәлжүҡ солтанына, Анатолияның ҡайһы бер территориялары менән идара итеү маншуры (бойороҡ, приказ) тапшырған. Ибн әл-Асир, Анатолиялағы ерҙәрҙе Мәхмүткә тапшырыу маншурын шәхсән үҙе күргәнлеген раҫлаған. Йәғни Рум сәлжүктәре, үҙ сиратында, бөйөк сәлжүктәргә бойондороҡло Ираҡ сәлжүктәренә буйһонған. Ләкин солтан Мәсүд бәйләнгәнлеген таныған бер генә факт та теркәлмәгән. Мәсүд дәүерендә сүкелгән тәңкәләрҙә ул «әс-Солтанул-мөәззәм» (бөйөк солтан), Мәхмүт ҡулланған титул менән күрһәтелгән. Төрөк тарихсылары О. Туран һәм М. А. Кёймен билдәләүенсә, был бойондороҡлолоҡ «ҡағыҙҙа» (маншурҙа) ғына булған тип билдәләгән.
Мәсүд идара иткән осорҙа сәлжүктәр Анатолияла ныҡлап нигеҙ ҡорған. Уға тиклем Анатолияны «Рум» (римлеләр ере) тип атаған, һәм ул идара иткән осорҙа ғына Көнбайыш халҡы Анатолияны «Турчия» (Төркиә) тип йөрөткән. Мәсүд дәүерендә әрмәндәр Анатолияның төрөк-сәлжүктәр власы аҫтындағы күп өлөшөн «Төркөстан» тип атаған. Тамара Тэлбот Райс (Tamara Talbot Rice) һүҙҙәре буйынса, 1155 йылда Мәсүд вафаты ваҡытында Сәлжүктәр дәүләте, ул власҡа килгән осор менән сағыштырғанда, «күпкә көслөрәк, сәскә атыусы һәм әһәмиәтле держава» булған. Тарихсы Джон Вудс (John E. Woods) фекеренсә, Мәсүд эшмәкәрлеге арҡаһында Рум сәлжүктәр дәүләте Үҙәк һәм Көнсығыш Анатолияла өҫтөнлөклө державаға әүерелгән. Төрөк тарихсыһы С. Мәжит: «идара итеүе тамамланғанда, Мәсүд Анатолиялағы сәлжүк кенәзлеге урынына Конья сәлжүк солтанлығын нигеҙләгән, тип ышанып фараз итергә мөмкин».
Ғаиләһе
Ҡатыны: Мәлик Ғәзи ҡыҙы. Никахтары 1116 йылға тиклем теркәлгән.
Улдары:
Ҡыҙҙары:
Ғүмәрова Люциә Шаһыбал ҡыҙы
Ғүмәрова Люциә Шаһыбал ҡыҙы (1 ғинуар 1959 йыл) — ғалим-юрист, дәүләт эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2009—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе. Юридик фәндәр кандидаты (1986), доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Биографияһы
Люциә Шаһыбал ҡыҙы Ғүмәрова 1959 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районында тыуған.
1977—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында «хоҡуҡ белгесе» һөнәре буйынса уҡый.
1982—1986 йылдарҙа тикшеренеүсе стажер булып эшләй, Ленинград дәүләт университетының аспирантураһында уҡый.
1986 йылда «Совет дәүләт идаралығы органы тарафынан компетенцияны тормошҡа ашырыуҙың административ-хоҡуҡи гарантиялары» темаһына диссертация яҡлай (ғилми етәксеһе: Дрейшев Борис Владимирович).
1996 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды судьяһы. 2009—2014 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Конституция суды рәйесе.
20-нән ашыу ғилми публикация авторы.
Белогорье (Ханты-Мансийск районы)
Белогорье — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 189 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628531, ОКАТО коды — 71129916002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Норка (Карамыш ҡушылдығы)
Норка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карамыш йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урман деүете
Урман деүете, дәүәт, тәүәт, һаҙ деүете (урыҫ. лесной конек)— турғай һымактар отрядындағы ҡош.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы; «деүет» йәки «зин-зин-зин». һайрауы һыҙғырыуҙан һәм сутылдауҙан тора: «тйү-тйү-тйү-ти-ти-ти-тсий-тсай-тсий».
Йәшәү рәүеше
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлы аҡландарҙа йәшәй. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик киң таралған. Ерҙә оялай. Ерәнһыу көрән таплы 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Мелле (Германия)
Мелле (Melle) — Германиялағы ҡала, Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.
Моисеев Игорь Александрович
Моисеев Игорь Александрович (21 ғинуар 1906 йыл — 2 ноябрь 2007 йыл) — СССР-ҙың халыҡ артисы (1953). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). Өс Сталин премияһы (1942, 1947, 1957), Ленин (1967), СССР дәүләт премияһы (1985) һәм РФ дәүләт премияһы (1996) лауреаты. Өс Ленин ордены (1958, 1976, 1986) кавалеры.
Мелле (Германия)
Мелле ҡалаһы Германияның Түбәнге Саксония федераль ерендәге Оснабрюк районы составына инә. Мелле ҡалаһында 46 141 кеше йәшәй (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса) 46 352 кеше йәшәй. Германияның был ҡалаһы кеше һаны буйынса артыҡ ҙур булмаған ҡала булып тора. Мелле ҡалаһының майҙаны 254 квадрат километр тәшкил итә. Мелле ҡалаһының үҙәге диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә тора. Хәҙерге көндә ҡала башлығы булып Андре Бергхеггер эшләй. Мелле ҡалаһының рәсми коды — 4 03 59 024.
Моисеев Игорь Александрович
Биографияһы
Игорь Александрович Моисеев 1906 йылдың 21 ғинуарында Киев ҡалаһында тыуған, уның атаһы, Александр Михайлович Моисеев, сығышы буйынса Орел губернаһы дворяны. Әсәһе — Грэн Анна Александровна, уның нәҫелендә француз, румын вәкилдәре булған. Ата-әсәһе Парижда таныша. Игорь бала саҡта бер нисә йыл Парижда үткәрә һәм шуға күрә французса иркен һөйләшә. Ғаиләлә берҙән-бер бала була.
Мелле (Германия)
Ҡала 8 районға бүленә.
Моисеев Игорь Александрович
Биографияһы
Мәскәүҙә Ҙур театрҙың элекке балеринаһы В. Мосолова шәхси балет студияһында уҡый башлай (1920). Ике-өс ай үткәндән һуң, Мосолова үҙе Игорҙе ГАБТ-ҡа (хәҙерге Мәскәү дәүләт хореография академияһы) күсерә.
Мелле (Германия)
Туғанлашҡан ҡалалары
Торжок (Рәсәй)
Гент
Моисеев Игорь Александрович
Биографияһы
1930-сы йылдарҙа Ҡыҙыл майҙанда бер нисә физкультура парадын, Рубен Симоновтың Әрмән студияһында спектаклдәр ҡуя, Мәскәү художество театрында дуэль кодексы дәрестәрен бирә, Мәскәү хореография училищеһында уҡыта, Халыҡ ижады театрында хореография секцияһы менән етәкселек итә(1936).
Мелле (Германия)
Туғанлашҡан ҡалалары
Екабпилс, Латвия
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Моисеев Игорь Александрович
Биографияһы
1933 йылда Сәнғәт университетын тамамлай.
1937 йылда Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе Вячеслав Молотов ярҙамында илдә тәүге профессиональ халыҡ бейеүҙәре ансамблен ойоштора (хәҙерге Игорь Моисеев исемендәге Халыҡ бейеүҙәре ансамбле). Яңы ансамблдең тәүге репетицияһы 1937 йылдың 10 февралдә уҙа. Шул ваҡыттан алып — бейеү ансамбленең алыштырғыһыҙ художество етәксеһе һәм бейеүҙәр ҡуйыусыһы.
Ансамбль менән бергә СССР буйлап өҙлөкһөҙ гастролдәр менән (1938 йылдан алып) һәм сит илдәр (1945 йылдан алып) йөрөй.
1943 йылда илдә тәүге халыҡ бейеүҙәре профессиональ мәктәбен (халыҡ бейеүҙәре ансамбле янындағы мәктәп-студия) ойоштора, 1966 йылда — «Йәш балет» хореография концерт ансамбле ойоштора (хәҙерге Дәүләт балет театры, етәкселәре — Н. Касаткина һәм В. Васильев), әлеге ансамбль менән 1970 йылға тиклем етәкселек итә.
Илдәге төрлө күренекле йәмәғәт ваҡиғаларына арналған мәҙәни программалар һәм тантаналы концерттар ҡуя. «Йәйғор» телевизион фольклор фестивале жюрийы рәйесе, күп кенә халыҡ-ара халыҡ бейеүҙәре конкурстары һәм фестивалдәрҙең даими жюри ағзаһы була, Тыныслыҡты яҡлау комитеты эшендә ҡатнаша.
— Мин Аллаһҡа ышанам һәм шуның өсөн мине йыйылыштарҙа тикшереүегеҙҙе теләмәйем
Ҙур театр коллегияһы ағзаһы (1985 йылдан алып), Рәсәй сәнғәт академияһы президиумы ағзаһы (1996 йылдан алып), РФ президенты ҡарамағындағы әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы буйынса комиссия ағзаһы, Рәсәй Сит ил эштәре минстрлығы ҡарамағындағы Мәҙәниәт, мәғариф һәм фән эшмәкәрҙәре советы ағзаһы.
Хореография буйынса мәҡәләләр авторы, «Я вспоминаю…Гастроль длиною в жизнь» автобиографик китап авторы.
1960-сы йылдар уртаһынан филателия менән мауыға. . Уның коллекция нигеҙен Венгрия маркалары (уларҙы уға 1950-се йылдар уртаһында ошо ил буйлап гастролдәрҙә йөрөгәндә бүләк итәләр), шулай уҡ Испания маркалары һәм бейеүҙәргә һәм донъя костюмдарына арналған маркалар тәшкил итә,.
101 йәше менән барғанда 2007 йылдың 2 ноябрендә гипертоник ауырыуынан һәм йөрәктең ишемия ауырыуынан вафат була. 2007 йылдың 7 ноябрендә Новодевичье зыяратында (5-се участка) ерләнә.
Ғаиләһе
Өс тапҡыр өйләнгән була:
Халыҡ бейеүҙәре ансамбле
1937 йылдан алып — үҙе булдырған «СССР-ҙың халыҡ бейеүҙәре ансамбле» (1991 йылда «Игорь Моисеев етәкселегендге Дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле» тип үҙгәртелә", 2007 йылдан — Игорь Моисеев исемендәге).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
СССР һәм Рәсәй Федерацияһы наградалары:
Сит ил наградалары:
Премиялар:
Исемдәре:
Ханна Матильда Тенгелин-Винге
Ханна Матильда Винге тыумыштан Тенгелин (Hanna Mathilda Winge-Tengelin, 4 декабрь 1838 йыл, Гетеборг, Швеция — 9 март 1896 йыл, Гетеборг, Швеция) — Швеция рәссамы, художестволы туҡыма буйынса рәссам һәм оҫта.
Биографияһы
Ханна художестволы сүкеү оҫтаһы Юхан Тимофеус Тенгелин һәм уның ҡатыны Анна Мария, тыумыштан Гультман ғаиләһендә тыуған. 1859 йылдан Юхан Юлиус Рингдалдың художестволы оҫтаханаһында уҡый. 1864—1867 йылдарҙа Король сәнғәт академияһында уҡый, унда академия профессоры Юхан Кристоффер Боклунд уның остазы була. Ул академия студенттары араһында беренсе ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе була, 1864 йылға тиклем академияға ирҙәр генә ҡабул ителә. 1867 йылда рәссам Мортен Эскиль Вингеға кейәүгә сыға. Италияла һәм Германияла уҡый.
Рәсем сәнғәтендә Тенгелин-Винге ижадының йүнәлеше тормошҡа бәйле һынлы сәнғәт була, ул бер нисә бик матур швед халыҡ көнкүреше күренешен һүрәтләй. Швед төпкөлөнөң акварель һәм ҡәләм менән эшләнгән пейзажынан бик ҙур коллекция булдыра. Һынлы сәнғәттән тыш, Тенгелин-Винге швед милли туҡыма дизайнына ҙур өлөш индерә. Ул алтарь әһелдәре, шул иҫәптән, 1882 йылда Швед лютеран сиркәүенең төп соборы — Уппсала Кафедраль соборы өсөн булдырылған кейемдәр дизайнеры була.
1874 йылда Тенгелин-Винге «Дуҫтар-Һөнәрселәр» (Handarbetets vänner) ассоциацияһын нигеҙләшеүсе була, ул художество етәксеһе, һәм күп йылдар дауамында төп көс була. Ойошма туҡыу һәм һөнәрселек промыслаһында милли традицияларҙы тергеҙеү һәм ярҙам итеү бурыстарын ҡуя. Ассоциация һөнәрселәр берләшмәһе генә түгел, ә шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы була. «Дуҫтар-Һөнәрселәр» ассоциацияһын нигеҙләшеүселәрҙең башҡалары ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн швед активисткалары Софи Адлерспарре һәм Молли Ротлиб була.
Ханна Матильда Тенгелин-Винге эштәре Швецияның Милли музейына, төньяҡ илдәр Музейына, Норрчёпинг музейына һәм Линчёпингта Эстергётланд музейына ҡуйылған.
Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы
Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы (4 август 1921 йыл — 18 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкы командиры урынбаҫары, майор. Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң).
Биографияһы
1921 йылдың 4 авгусында АСБР-ҙың Юрматы кантоны 2-се Ялсы ауылында тыуған.
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1946 йылдың 15 майында бирелә.
1945 йылдың 18 апрелендә яуҙа алған яраларҙан вафат була.
Волконский Пётр Фёдорович
Кенәз Волконский Петр Федорович (? — 1649) — урыҫ хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, воевода һәм баяр.
Биографияһы
Стольник һәм воевода, кенәз Федор Иванович Мерин Волконскийҙың икенсе улы. Рюриковичтарҙың XX быуыны.
1633 йылда — Әстерхандан ҡалмыҡтарға ҡаршы рустарҙың походында икенсе воевода. 1634—1635 йылдарҙа — Бежецкий Верхта воевода, Торопецкий өйәҙендә ВКЛ менән сиктәрҙе демаркациялауға етәкселек итә.
Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы
Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы (29 март 1932 йыл — 9 март 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре. 1989 йылдан Татар АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе, 1990—1995 йылдарҙа Татарстан Республикаһының премьер-министры.
Волконский Пётр Фёдорович
Биографияһы
1636—1638 йылдарҙа — Өфөҡәлғәһе воеводаһы. 1636 йылда — себер татарҙары, 1639 йылда ҡалмыҡтар менәнн һөйләшеүҙәр алып бара, һөҙөмтәлә Рус дәүләтенең Көньяҡ-Көнсығыш сиктәренә татар сапҡындары туҡтатыла. Ҡалмыҡтарҙың иһә Рус дәүләтенә ҡушылыу тураһындағы үтенес яҙыуын батшаға биреүҙән баш тарта.
Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы
Биографияһы
Мөхәммәт Ғәлләм улы Сабиров 1932 йылдың 29 мартында Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Яңы Ҡормаш ауылында тыуған. 1936 йылда ғаиләһе Кушнаренко ауылына күсенә, унда ул башланғыс һәм урта мәктәбендә белем алған.
Волконский Пётр Фёдорович
Биографияһы
1639 йылда кенәз П. Ф. Волконский Пелым воеводаһы итеп тәғәйенләнә, унан 1640 йылда Переяславль-Рязань воеводствоһына күсерелә.
Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы
Биографияһы
1955 йылда Өфө нефть институтының «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау» һөнәре буйынса «тау инженеры» исемен алып сыға. Шул уҡ йылда 2-се «Әлмәтбурнефть» быраулау контораһында бураусы, артабан өлкән инженер, етештереү-техник бүлеге начальнигы урынбаҫары, трестың парком секретары булып эшләй. 1958 йылда КПСС-ҡа инә. 1965 йылда КПСС-тың Әлмәт ҡала комитеты икенсе секретары итеп һайлана.
1968 йылдан алып 1981 йылға тиклем — «Востокмонтажгаз» тресы идарасыһы, 1981—1984 йылдарҙа «Татнефтестрой» берекмә начальнигы булып эшләй. 1983 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын тамамлай.
Волконский Пётр Фёдорович
Биографияһы
1649 йылда кенәзПетр Федорович Волконский вафат була.
Соль (Луза ҡушылдығы)
Соль — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Волконский Пётр Фёдорович
Ғаиләһе һәм балалары
Ике тапҡыр өйләнә. Тәүге ҡатыны Марфа Петровна Постельникова. Был никахта балалары булмай. Долгоруковтың «Шәжәрә китабы» һәм П, Н. Петровтың «Ырыуҙар тарихы» китабы буйынса ниндәйҙер Пелагеяла улы була; княжна Е. Г. Волконская мәғлүмәттәре буйынса, Пелагея Григорьевна Доможирова менән никахы — өсөнсөһө (быға тиклем икенсе тапҡыр Марфа Никифоровна Грековаға өйләнә). Был никахта улы Федор тыуа.
Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы
Биографияһы
1984 йылда ТАССР Хөкүмәтенә эшкә саҡырыла, Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй. ТАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1985—1989). 1989 йылда ТАССР Министрҙар Советы рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1990 йылдан алып Татарстан суверенитет өсөн әүҙем сығыш яһай, республика суверенитеты нигеҙендә иҡтисади үҙаллылыҡ ятырға тейеш тип һанай.
1990−1995 йылдарҙа — Татарстан Республикаһының Премьер-министры.
Соль (Луза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы
Биографияһы
Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1990—1993). 1995—1999 йылдарҙа — Татарстан Республикаһы халыҡ депутаты, Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы Президиумы ағзаһы. 1998 йылда Татарстан Республика партияһы рәйесе итеп һайлана. Ошо уҡ йылда уның кандидатураһы республика парламенты рәйесе вазифаһына күрһәтелә, әммә М. Ғ. Сабиров, Яр Саллы ҡалаһы мэры Рәфғәт Алтынбаевты үҙ урынына тәҡдим итә. Ул ваҡыттағы Татарстан президенты Минтимер Шаймиев был вазифаға Фәрит мөхәмәтшинды тәҡдим итә.
Соль (Луза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы
Биографияһы
«Туган җир — Родная земля» Татарстан халыҡтарының тарихи-мәҙәни мираҫының йәмәғәт фондын етәкләй.
Вируслы гепатит
Вируслы гепатит (Hepatitis viruses) — вирустар ҡуҙғыта торған бауыр шешеүенең дөйөм исеме ; вирустар тыуҙырған бауыр ауырыуы.
Ауырыу гепатотроплы вирустар тарафынан китереп сығарыла һәм бауыр ауырыуҙарының 60%-ын тәшкил итә. Бөтән донъя сәләмәтлек һаҡлау ойошмаһы классификацияһы (1973) буйынса билдәләнгән А, В, С, Д, Е (ВГА, ВГВ, ВГС, ВГД, ВГЕ) тибындагы вируслы гепатиттар күберәк өйрәнелгән.
Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы
Һары ауырыуы гепатитның йоғошло тәбиғәте тураһындағы фараз Гиппократ дәүеренән (Б.Э.Т. V-IV быуат) мәғлүм. XIX быуат аҙағында Рәсәй терапевты С.П. Боткин бауыр ауырыуҙары төркөменән йоғошло-катараль һарыны («Боткин ауырыуы») айырып билдәләй. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында инъекция юлы менән күсә торған гепатит асыла. 20 быуаттың икенсе яртыһынан йоғошло гепатиттарҙың киң таралыуы теркәлә, шул сәбәпле улар интенсив рәүештә өйрәнелә башлай. 1973 йылда Америка ғалимы С. Фейнстоун А гепатитын китереп сығарыусы вирусты аса, 1975 йылда В гепатитына ҡаршы вакцина эшләнә. 1970 йылдарҙа E, J, T-TY гепатиттары һәм аҙ өйрәнелгән SEH-вирустары менән бәйле һаналған вирустар асыла. Диагноз куйыу өсөн ҡыйын һаналған хроник Д гепатитының ғәҙәти булмауы асыла. ВГА һәм ВГЕ гепатиттарын хроник йөрөтөүсөләр тасуирланмаған. ВГВ һәм ВГС төрҙәре наркомандар араһында күберәк таралған (ауырыу инъекция һәм гемоконтакт юл менән күсә); гемофилия менән ауырыусылар, гомосексуалисттар, «гемодиализ пациенттары» юғары дәрәжәлә хәтәр төркөмгә керәләр. Йоғошло ауырыу сығанағы: вирус йөрөтөүсөләр (аҫылда, сәләмәт кешеләр), персистик йоғошло ауырыуҙар, йоғошло ауырыуҙар менән зарарланған һыу һәм ашамлыҡ.
Таралыу ысылдары
Таралыу ысулдары буйынса вируслы гепатиттар бүленеше:
Парентераль юл менән таралыусы гепатит вирустарында иммунологик яҡтан төрлө төрҙәр йәшәйешен, мутацияһын, вирустың персистенция хәленә күсешен билдәләүсе гетероген геном була.
1960 йылдарҙа бер серотип, бер антигены булған, бауырҙа көслө ялҡынһыныу китереп сығарып, балалар һәм йәштәрҙе зарарлай торған ВГА киң тарала. Ул еңел һәм уртаса ауыр формала барып, сәләмәтләнеү менән тәмамлана. Эпидемиялары һәр 5-10 йыл һайын ҡабатлана. Бауыр циррозы менән ҡатмарланған гепатиттарҙың 50%ы ВГС ауырыуына бәйле. Аҙыҡҡа аллергия булған балаларҙа ВГВ йышыраҡ осорай.
Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы
Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы (9 май 1954 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005). Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2007).
Биографияһы
Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы 1954 йылдың 9 майында Башҡорт АССР‑ының Боҙаяҙ районы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы, Атйетәр ауылында тыуған.
1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул йылда Өфөнөң 8‑се дауаханаһында хирург булып хеҙмәт юлын башлай. 1979 йылдан Асҡын үҙәк район дауаханаһында, ә 1981 йылдан алып Өфөнөң 21‑се дауаханаһында эшләй. 2004—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетының өстәмә белем биреү институтында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улының фәнни эшмәкәрлеге ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзаларында киҫкен хирургик ауырыуҙар булған кешеләрҙе диагностикалауға һәм дауалауға арналған. Ул эндоскопик, эндохирургик тикшереүҙәр үткәрә, туҡымаларҙағы патологик үҙгәрештәрҙе объективлаштырыу өсөн төҫ метрологияһын өйрәнә. Илдар Миҙхәт улы ҡатнашлығында лайлалы тиресәләр колориметрияһы, видеоэндоскопик тикшереүҙәр ваҡытында ишемияны һәм сероз тиресәләрҙең шешеү реакцияһын баһалау ысулдары эшләнгән. Ураҙбахтин 270 самаһы фәнни хеҙмәт авторы, 7 уйлап табыуға патент эйәһе
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005),
— Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2007).
Степановка (Михайловка ауыл советы, Бишбүләк районы)
Степановка (Степановка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452043, ОКАТО коды — 80212842010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Альбедет
Оло Альбедет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алешкина (старица)күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуҫа
Ҡуҫа — Силәбе өлкәһендәге ҡала һәм шул исемдәге район үҙәге.
Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы буйынса Силәбе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә шундай аңлатма биргән булған: ''Куса, река, правый приток Ая; город районного подчинения, районный центр, основанный в 1778 г. со строительством железоделательного завода, 1943 г.— город. Обычно сближается с башкирским кусеу — «кочевать», «переходить с места на место». Однако полной убедительности в этом объяснении нет. Лингвисты (Р. З. Шакуров) отмечают, что слово "куса" необъяснимо из башкирского. Скорее всего, оно из иранского языка: куча — «поселок», «улица». В башкирском языке закономерен переход звука «ч» в «с». Топоним куча (куса) встречается в Башкортостане и других районах страны''. .
Әммә топонимдың килеп сығышы буйынса эҙләнеүҙәр дауам итә, һәм 1990-сы йылдарҙа урыҫса Куса тип аталған топонимдың сығышы асыҡланған: ''Ҡуһа – башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа – ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә'', тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова. Ҡуһа һәм ҡуҫа - диалект кимәлендә генә айырыла. Ҡаланың атамаһы үҙе урынлашҡан йылға исеменән килеп сыҡҡан.
Бидольо Людовико
Людовико Бидольо (Ludovico Bidoglio; 5 февраль 1900 йыл, Буэнос-Айрес — 25 декабрь 1970 йыл) — Аргентина футболсыһы, һаҡсы, «Бока Хуниорс» һәм Аргентина йыйылма командаһында уйнауы буйынса билдәле. Латин Америкаһы футболының башланғыс тарихында иң яҡшы һаҡсы, иң күп трофей яулаусы булараҡ билдәле.
Биографияһы
Карьераһын «Спортиво Палермо» клубында башлай. Тәүге ваҡытта һөжүмсе позицияһында уйнай, әммә бер матчта команда һаҡсыһы йәрәхәтләнгәс, Бильдо уның урынын биләй һәм башҡаса бер ҡасан да һөжүмсе булмай. «Спортиво Палермо» клубында ике миҙгел уйнағандан һуң, «Эурек» клубына күсә һәм унда дүрт миҙгел үткәрә. 1922 йылда Бидольо «Бока Хуниорс» клубына күсә һәм артабанғы карьераһын шунда үткәрә: ун миҙгел сығыш яһай, клуб өсөн 200-ҙән ашыу матч уйнай. Рамон Муттис менән бергә Людовико "Бока"ла көслө оборона бйләнешен тәьмин итә. Ул ваҡыттағы Көньяҡ Америка һаҡсыларының күпселегенең тупаҫ көс ҡулланыу ысулынан үҙенең элегант, күркәм уйын стиле Бильдоға көйәрмәндәре аарһында һәм киң мәғлүмәт сараларында танылыу килтерә.
«Бока» составында ул биш тапҡыр Аргентина чемпионы була. Аргентина йыйылма командаһы өсөн Бидольо 34 уйын уйнай. Был Латин Америкаһы футболында Аргентина-Уругвай футболының бер-береһенә ҡаршы тороуы осоро була. Ул ҡатнашҡан ҡитғаның биш чемпионатында уның командаһы ике тапҡыр еңә, өсөһөндә аргентиндарҙы икенсе урынға ҡалдырып, Уругвай беренселектә була; 1928 йылғы Олимпиадала ла Уругвай финалда Аргентинаны еңә; әйтергә кәрәк, бөтә был турнирҙарҙа ла Бидольо үҙ командаһы матчтарында уйнай. Олимпиада, унда иң эре иҫәбенә еңеп, Тәүге өс уйында аргентиндар ҙур иҫәп менән еңеп, финалда уругвайҙарҙан еңелгән Олимпиада Бидольоның карьераһында һуңғы халыҡ-ара турнир була переигровка ҡалышып, турнир һуңғы бидольо халыҡ-ара карьераһы башлана.
Клуб кимәлендә ул тағы ла өс йыл сығыш яһай әле. 1931 йыл, Аргенитна футболындағы тәүге профессионал миҙгел "Бока"ның еңеүе менән тамамлана һәм был Бидольоның һуңғы трофейы була. Ул миҙгел аҙағына тиклем уйнай алмай — «Эстудиантес» менән уйнағанда Альберто Сосая менән бәрелешеп, ауыр йәрәхәт ала һәм карьераһын туҡтата.
Футбол карьераһы тамамланғас, Бидольо электрик булып эшләй. 1970 йылда вафат була.
Ҡыҙыҡлы факттар
1999 йылда Футбол буйынса Америка кубогында Венесуэла йыйылма командаһы составында Аргентинала тыуған Эктор Бидольо уйнай. Ул Людовико Бидольоның бүләһе була.
Атаевка (Башҡортостан)
Атаевка — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Өфө ҡалаһы ҡала округының Киров районына буйһонған Искин ауыл советына ҡарай.
Тарихы
1777 йылда ауылға бәләкәй поместьелы дворяндар Атаевтар нигеҙ һала. 1865 йылда Алексеевка (Атаево) исеме аҫтында иҫәптә тора. Ауылдың тағы ла бер атамаһы Королевка.
1992 йылдың 6 февралендә Өфө районының Булгаков ауыл советы составына индерелә. Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советының 1992 йылдың 17 апрелендәге «Өфө районы хужалыҡтарын Өфө ҡалаһының административ сиктәренә тапшырыу, ерҙәрҙе коллектив баҡсасылыҡ һәм шәхси торлаҡ төҙөлөшө өсөн биреү тураһында» (19.10.1992 № 347) 100-сө һанлы ҡарар менән Искин ауыл советы составында Өфө ҡалаһының административ сиктәренә ҡушыла.
Ҡорманғазы Сағырбайулы
Ҡорманғазы Сағырбайулы' (Құрманғазы Сағырбайұлы, (1818, Бөкәй урҙаһы, Рәсәй империяһы — 1896, Бөкәй урҙаһы, Әстерхан губернаһы, Рәсәй империяһы) — легендар ҡаҙаҡ халыҡ музыканты, композитор, думбырасы, көйҙәр (думбыра өсөн пьесалар) авторы. Сығышы менән Ҡыҙылҡорт ырыуынан. Ҡаҙаҡ музыка мәҙәниәте үҫешенә ҙур йоғонто яһай.
Биографияһы
1818 йылда Бөкәй урҙаһында (хәҙер Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһенең Жанғалы районы) фәҡир Сағырбай ғаиләһендә тыуа. Бала саҡтан думбырала уйнай. Малайҙың музыка менән мауығыуын атаһы хупламай. Ҡорманғазының әсәһе Алҡа, сағыу шәхсиәле, көслө ихтыярлы кеше, киреһенсә, улының музыкаға һөйөүен хуплай һәм уға ярҙам итә. 6 йәшендә үтә ныҡ мохтажлыҡ арҡаһында Ҡорманғазы көтөүселеккә бирелә. Ҡорманғазы тыуған ауылына һуғылған мосафир көйсөләрҙе мауығып тыңлай, улар араһында Уҙаҡ көйсө айырылып тора. Уҙаҡ бәләкәй Ҡорманғазының музыкаға айырым иғтибарын күреп ала һәм уға ҙур киләсәк юрай. 18 йәшлек Ҡорманғазы ауылынан сығып китә һәм мосафир көйсө булып ер гиҙә башлай. Уҙаҡ менән бергә ул ярыштарҙа ҡатнаша, оҫталығын арттыра һәм күренекле думбырасылар иҫәбенә инә.
Бөкәй урҙаһы ҡаҙаҡтарының Исатай Тайманов менән Мәхәмбәт Үтәмесев етәкселегендә Жанғыр ханға һәм рус колониализмына ҡаршы ихтилалының (1836—1838) шаһиты була. Көйҙәренең береһе — «Кишкентай» («Кескәй») — халыҡ ихтилалына бағышлана. Байҙарҙы асыҡтан-асыҡ тәнҡитләгәне өсөн эҙәрләүҙәргә дусар ителә. Ҡорманғазы Сағырбайулы бер нисә тапҡыр төрмәгә ябыла, ләкин һис бер бирешмәй. Ул Уральск, Ырымбур төрмәләрендә ултыра; Иркутск төрмәһендә лә ултырған тигән мәғлүмәт бар. Эҙәрлекләнгән, ҡыйырһытылған көйсө халыҡтың бойондороҡһоҙлоҡ һәм азатлыҡ тураһындағы хыялдарын, үҙ еренә мөхәббәтерн сағылдырған «Алатау» һәм «Һары Арҡа» тигән көйҙәрен сығара.
Ҡорманғазы алдынғы рус мәҙәниәте вәкилдәре, ҡаҙаҡ музыкаһы һәм халыҡ музыка ҡоралдары тураһында материал йыйғын филологтар, тарихсылар, этнографтар менән таныш була. Ҡорманғазы Сағырбаевтың замандашы, Урал журналисы һәм шағир Никита Савичев «Уральские войсковые ведомости» гәзитендә былай тип яҙа: «Сағырбаев — һирәк осрай торған моңло зат, әгәр ул Европала белем алған булһа, музыка донъяһы күгендәге иң ҙур йондоҙ булыр ине…»