cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беренсе Балҡан һуғышы
Чаталжин һуғышы
Һалдаттар өсөн ер аҫтында нығытылған бункерҙар һәм казематтар төҙөлгән булған. Улар барыһы ла телеграф һәм телефон бәйләнеше менән тоташтырылған булған, ә хәрәкәт итеү өсөн дошман утынан йәшеренеү өсөн махсус үткәүелдәр булған. Һыҙманың төньяҡ сиге Ҡара диңгеҙгә, ә көньяғы — Мәрмәр диңгеҙенә терәлгән булған. Был урында диңгеҙ тәрәнлеге хәрби караптар ярға яҡын килерлек һәм дошманды утҡа тоторлоҡ булған. Шуның өсөн һыҙманы уратып үтеп булмаған. Ғосман империяһының баш ҡалаһы — Истанбул — менән Чаталжи һыҙмаһы ике шоссе юл һәм тимер юл менән бәйләнгән булған, һәм был ҡыҫҡа ваҡыт эсендә көстәргә өҫтәлмә һәм һуғыш ҡорамалдарын килтереү мөмкинлек биргән. Һаҡлау һыҙмаһы командованиеһының штаб-квартираһы Хадем-Киой тимер юл станцияһында булған. Һуғыш башланыуға тиклем һыҙмала 125 меңгә яҡын төрөк һалдаты булған.
Был һыҙма янында 1-се һәм 3-сө болғар армияларының һөжүме туҡтатылған. Уларҙың позициялары Ҡара диңгеҙҙән алып Мәрмәр диңгеҙенә тиклем бик күп тау һәм һаҙ булған — ауыр үтә торған ерҙә урынлашҡан. Был ваҡытҡа болғарҙарға өҫтәлмә көс — быға тиклем Эдирнены ҡамаған 3-сө дивизия һәм 2-се армияның 9-сы дивизияһы часы килгән. Һөҙөмтәлә болғар көстәре төрөк көстәре менән тигеҙләнгән: 125 мең кеше һәм 208 артиллерия орудиеһы. Әммә төрөктәр менән яңы үткән һуғыштарҙан һуң армия арыған, рух төшкән һәм тарҡау булған, шуның өсөн ғәскәрҙең 1/3 өлөшө генә әҙер булған. Төрөктәрҙә лә бәлә тыуған: уларҙың армияһында башланған.
Дошмандың күренеп торған өҫтөнлөгөнә һәм Истанбул юлында торған ҡеүәтле нығытмаларына ҡарамай, генерал Радко Дмитриев Болгарияның ҡамау ҡорамалдарын көтмәҫкә һәм нығытмаларҙың беренсе һыҙмаһын шундуҡ яулап алырға булған. Командующий, төрөк ғәскәре болғар ғәскәренән әллә ни артыҡ булмағанын да, ә Чаталжи һыҙмаһы арыған болғар ғәскәренең һөжүменә сыҙарлыҡ булғанын да аңламайса, ваҡиғалар сиселешен тиҙләтергә уйлаған. Ысын мәғәнәһендә хата булған «Деркос күленән көньяҡҡараҡ торған бейеклектәрҙәге редуттарға һөжүм итергә» тигән бойороҡ бирелгән.
17 ноябрҙә иртә таңдан, Деркос янындағы редуттарҙы утҡа тотҡандан һуң, болғарҙар һөжүмгә күскән. Езетин ауылы янындағы уң флангыла 1-се армияның 1-се, 6-сы һәм 10-сы дивизиялары торған. Иртәнге сәғәт 9-ҙа болғарҙар урындағы бер нисә ауылға ингән, ә 9-сы һәм 4-се дивизиялар потеряли поддержку артиллерия ярҙамын юғалтҡан һәм башҡа ике төрөк редутынан километрҙа окоптарҙа урынлашҡан. Төш ваҡытта Ҡара диңгеҙ яр буйына төрөк броненосецтары яҡын килгән һәм болғар ғәскәренә ут асҡан. Көндөҙгө сәғәт 3-тә Болгарияның 1-се армияһы дошман редуттарынан ярты километрҙа окоптароҙа ятҡан, ә киске сәғәт 9-ҙа болғарҙар, уларҙы яҡлаусыларҙың юлын киҫеп, дошмандың өс редутын яулаған. Үҙ сиратында, төрөктәр киске контратакаға күтәрелгән, әммә 1-се армия удержала позицияны һаҡлап ҡалған һәм һөжүмде кире ҡаҡҡан. Болғарҙар 18 ноябрҙә, күп юғалтыуҙар булһа ла, шулай ҙа баштағы позицияларына сигенгән. Һөжүм башында болғар армияһы мәңгелеккә 10 мең кешене юғалтҡан, тағы 20 меңе яраланған.
19 ноябрҙә 1-се һәм 3-сө болғар армияһы, позиция һуғышын алып барыу маҡсатында нығытмалар ҡора һәм окоптар ҡаҙа башлай. Был саҡта болғар армияһында ла ваба һәм ҡарамыҡ тиф башланған, һәм был һалдаттарҙы сафҡа яраҡһыҙландырған. Бер нисә көн барған позицион һуғыштарҙан һуң дошманлашыусы яҡтар тыныслыҡ килешеүе хаҡында уйлай башлаған. Һөйләшеүҙәр башланған.
Беренсе Балҡан һуғышында авиация
1912 йылдың 16 октябрендә Болгария хәрби-һауа көстәре поручиктары Радул Милков һәм Продан Таракчиев Балҡанда беренсе булып хәрби осош яһаған, бында разведка эшләгәндәр һәм бер нисә ҡул гранатаһын ташлағандар. Был көндә «София-1» хәрби шары тарихта тәүге тапҡыр һауала осоу аппараттарының һәм авиация сараларының үҙ-ара бәйләнешен тәьмин иткән. 1912 йылдың 17 октябрендә поручик Христо Топракчиев һәм рус лётчигы Тимофей Ефимов на самолетах Блерио XI самолёттарында беренсе тапҡыр дошман позицияларына листовкалар ташлай. Үҙе теләп һуғышҡа ингән итальян пилоты Джовани Сабели һәм болғар күҙәтеүсеһе В. Златаров Балҡан һуғышы барышында тәүге тапҡыр дошманды һауанан бомбаға тотҡан. 1912 йылдың 30 октябрендә донъя тарихында тәүге тапҡыр подпоручик Ст. Калинов йөрөткән хәрби авиация самолётында күҙәтеүсе Райна Касабова хәрби йөкләмә үтәй. 1912 йылдың 12 ноябрендә донъя тарихында тәүге тапҡыр поручиктар Р. Милков, Н. Богданов, Ст. Калинов һәм рус лётчик Н. Костин төркөм менән хәрби осош яһай — Эдирналағы Караагач тимер юл станцияһына, төрлө яҡтан инеп, һөжүм итә. 1913 йылдың 26 ғинуарында поручик П. Попкрыстев һәм итальянлы Дж. Сабели Мәрмәр диңгеҙе өҫтөнән беренсе хәрби осош яһай һәм тарихта беренсе тапҡыр һауанан дошман хәрби карабына, «Хәйреддин Барбароса» броненосецына, бомба ырғыта 1913 йылдың 24 ғинуары/5 февралендә грек пилоттары Аристидис Морайтинис һәм Михаил Мутусистың Дарданелл боғаҙы өҫтөнән Maurice Farman MF.7 самолётын үҙгәртеп эшләнгән гидропланда хәрби осошо һәм ғосман караптарына һөжүм итеүе донъя тарихында тәүге хәрби-диңгеҙ авиацияһына нигеҙ һалған.
Ваҡытлыса килешеүгә ҡул ҡуйыу
Болғарҙарҙың Чаталжаға һөжүме уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң Эдирнены ҡамау оҙаҡҡа һуҙылған, черногорлылар Шкодерға уңышһыҙ һөжүм итә, ә төрөктәр болғарҙарҙың Истанбулға яҡынлауынан ҡурҡҡанлыҡтан, тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр башланған. Һуғышҡа башҡа илдәр ҡушылыуын теләмәгән Европа илдәре һөйләшеүҙәрҙе хуплаған. Был мәлдә, Рәсәйгә яҡын торған Балҡан союзынан ҡурҡҡан Австро-Венгрия Төркиә яғында һуғышҡа инергә торғанлыҡтан, Европала хәл хәүефле була барған. Австро-Венгрия империяһы конфликтҡа яңы европа дәүләттәрен йәлеп итһә, был бөтә европа һуғышы менән янай.
Болғар армияһына ял итергә һәм аҙыҡ-түлек, һуғыш ҡорамалдарын тулыландырырға кәрәк була, ә төрөктәр һуғышта бик күп һалдатын юғалтҡанлыҡтан, яҡтар килешеүгә ҡул ҡуйырға ашыҡмай һәм һөйләшеүҙәр һуҙыла. Башта Балҡан союзы Эдирне һәм Чаталжи позицияларын тапшырыуҙы талап итә, бер аҙҙан был талаптар кире ҡағыла, әммә был юлы болғарҙар төрөк ғәскәрҙәрен Ешилькёйға (Сан-Стефано) күсереүҙе талап иткән. Ошо осорҙа Шкодер, Эдирне һәм Чаталджи эргәһендә позицион һуғыш барған.
2 декабрь кисендә тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылған. Әгәр ҙә грек флоты төрөк порттарынан ҡамауын алһа, төрөк караптары үҙенең пехотаһын тотҡарлыҡһыҙ Македонияға ташый аласаҡ тигән һылтау менән, был килешеүгә Греция ғына ҡул ҡуймаған. Греция килешеүгә ҡул ҡуймаһа ла, һуңғараҡ уның делегацияһы барыбер Лондонға тыныслыҡ конференцияһына бара. Тыныслыҡ килешеүенә ярашлы түбәндәге ҡараға киленә :
Һөйләшеүҙәрҙең килеп сыҡмауы
1912 йылдың 26 декабрендә британ баш ҡалаһында — Лондонда — бер яҡтан Греция, Болгария, Черногория һәм Сербия һәм икенсе яҡтан Ғосман империяһы араһында килешеү буйынса һөйләшеүҙәр башлана. Төрөктәргә отошло булмаған килешеү буйынса Төркиә вәкиле Ғосман Низами паша туранан-тура: «Беҙ тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға түгел, ә Төркиә һуғышты дауам итерлек етерлек көскә эйә булыуын иҫбатларға килдек» тип белдерә.
Төркиәнең юғалтҡан территориялар буйынса риза булмауы арҡаһында һөйләшеүҙәр 1913 йылдың ғинуарына саҡлы һуҙыла. Процесты тиҙләтеү маҡсатында, 27 ғинуарҙа бөйөк державалар, Бөйөк Британия, Германия империяһы, Австро-Венгрия, Франция, Рәсәй империяһы һәм Италия Ғосман империяһы хөкүмәтенә коллектив мөрәжәғәт менән сығалар. Мөрәжәғәттә, болғарҙарҙың Истанбулға яҡынайыуы менән бәйле, һуғыш хәрәкәттәрен Кесе Азияла йәйелдерелеү ҡурҡынысы тураһында иҫкәртелә. Шуның менән бәйле, бөйөк державалар Төркиәнең тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыуын һораған, алмашына һуғыштан һуң илде тергеҙеүгә ярҙам итергә вәғәҙә биргәндәр.
22 ғинуарҙа төрөк хөкүмәтенең бөтә вәкилдәре лә кәңәшмәгә саҡырылған. Бөйөк державаларҙың Төркиәгә мөрәжәғәте тураһында фекер алышалар. «Һуғыштың яңынан тоҡаныуы империяны ҙур хәүеф аҫтына ҡуя һәм бындай осраҡта ҡеүәтле европа кабинеттарының кәңәшенә ҡолаҡ һалырға тура килә» тигән фекерҙән сығып, тыныслыҡ килешеүен төҙөргә кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Әммә Төркиәнең тыныслыҡ килешеүенә тиҙерәк ҡул ҡуйыуын теләгән дошмандары күҙаллай ҙа алмаған көтөлмәгән хәл тыуа. 23 ғинуарға, кәңәшмәнең икенсе көнөнә, Әнүәр паша етәкләгән «Берләшеү һәм прогресс]]» партияһы ағзалары һәм улар яҡлылар (шул иҫәптән офицерҙар һәм һалдаттар), хөкүмәт вәкилдәренең ултырыштар залына баҫып инәләр. Бәрелеш барышында зада бер нисә министр, атап әйткәндә, вәзир һәм хәрби министр үлтерелә. Бынан тыш, һалдаттар христиан сит ил эштәре һәм элемтә министрҙарын туҡмайҙар. Әнүәр паша залдағыларға мөрәжәғәт итеп, былай тигән : «Һеҙ Эдирне ҡалаһын һәм барлыҡ европа биләмәләрен биреү кеүек хурлыҡлы килешеүгә әҙер тораһығыҙ, ә үлемдән ҡурҡмаған милләт һуғыш талап итә, бөтә ил һәм армия исеменән һис кисектермәй китеүегеҙҙе талап итәбеҙ».
Әнүәр паша тәҡдим иткәнсә, кабинет отставкаға киткән. Үҙ сиратында, Ғосман империяһы менән идара итеү Йәш төрөктәр ҡулына күскән. Килеп сыҡҡан хәлдә 28 ғинуарҙа Балҡан союзы яңы төрөк хөкүмәтенә бын шундай нота ебәргән: «Моғайын, күптән түгел Истанбулда булып үткән ваҡиғалар килешеү төҙөүгә бөтә өмөттө өҙгәнлектән, союздаштар, сикһеҙ үкенесле булыуға ҡарамаҫтан, үткән йылдың 3 декабрендә Лондонда башланған килешеүҙе туҡтатыуҙы иғлан итә». Шул уҡ көндә Болғар ғәскәренең Баш командующийы төрөк командованиеһына, һуғыш 3 февралдә киске сәғәт 7-лә башлана тип, телеграмма һуғалар. Болгария һөйләшеүҙәр алып барған арала тулыһынса һуғышҡа әҙерләнгән.
Хәрби хәрәкәттәрҙең яңырыуы
3-я армия болгар, окопавшаяся перед Чаталджинской линией ещё в конце ноября 1912 года, к возобновлению боевых действий никуда не отступала. Наоборот, пока шли переговоры, болгары сильнее укрепили свои позиции, а их солдаты смогли отдохнуть после масштабных осенних боёв. Тактика союзников сводилась лишь к позиционной войне с целью измотать противника и не дать ему освободить оккупированные территории.
3 февраля война официально возобновилась, и турки под Чаталджой перешли в наступление. Болгары смогли отразить эту атаку. Под Коважом, на другом участке фронта, болгарам даже удалось перейти в наступление. Турки отступили за Булаирскую укреплённую линию, которую намеревалась штурмовать 1-я и недавно сформированная 4-я болгарские армии. Болгарам и грекам было необходимо предпринять штурм линии для того, чтобы выйти к Дарданеллам, уничтожить береговые батареи турок, после чего греческий флот вошёл бы в Мраморное море. Под угрозой бомбардировки Константинополя Балканский союз принудил бы Турцию к миру.
Адрианополде штурмлау
Осада Адрианополя, начавшаяся в первой фазе войны, продолжалась. Из крепости пришли сведения, что в ней провизии осталось ещё на несколько дней и Адрианополь вот-вот падёт. Как позже выяснилось, это было дезинформацией: в действительности Адрианополь был в состоянии продержаться ещё два месяца, так как туркам удалось ещё в декабре 1912 года найти запасы зерна. Шукри-паша, комендант крепости, в ноябре 1912 года установил строгий паёк. Каждому жителю города выдавалось 800 граммов мяса, 800 граммов хлеба и головка сыра. В феврале 1913 количество сыра значительно уменьшилось, хлеба выдавалось 300 граммов, мяса тоже 300 граммов.
В 1 час дня 11 (24) марта болгары начали общий обстрел города со всех позиций. В 8 часов вечера она прекратилась на юге города, в полночь — на севере. Турки, привыкшие к многодневным обстрелам Эдирне, решили, что это лишь перерыв перед очередной бомбардировкой и расслабились. В 2 часа ночи 12 (25) марта бомбардировка возобновилась с новой силой, а в 5 часов утра болгары были полностью готовы к штурму города. Турки этого не заметили из-за мощных обстрелов города артиллерией противника.
Болгары застали турок врасплох. Передовые позиции турецких войск находились на окраинах города вне крепости. Болгарские солдаты под грохот артиллерийских орудий незаметно подкрались к окопам противника, расположившись от них на расстоянии 50 шагов. После этого болгары внезапно ринулись на турок в окопах с криками. Прежде, чем турецкая пехота сумела опомниться, болгары уже спустились в окопы и начали рукопашный бой. Через полчаса все передовые турецкие позиции были заняты 2-й болгарской армией. Из захваченных 8 пулемётов и 20 орудий болгары открыли огонь в спину бегущим к крепости туркам. Теперь турки оказались блокированы в Адрианопольской крепости.
Вслед за этим болгары перешли в наступление с юга. За сутки боёв, 13 (26) марта, крепость пала. Турецкий гарнизон капитулировал вместе с комендантом Шукри-пашой. Сербы, в свою очередь, недовольные тем, что Шукри-паша сдался болгарам, а не им, разослали весть, якобы комендант попал в их руки. Болгары опровергли эту информацию. Штурм Эдирне был последним крупным сражением в войне между Болгарией и Турцией. Война переросла в позиционную.
Шкодерҙы ҡамау блокада
Ободрённые своими первыми успехами черногорцы ещё в 1912 году попытались взять укреплённый населённый пункт Скутари (Шкодер). Армия Данило блокировала город с востока, подоспевшая армия Мартиновича окружила город с запада. При первой же попытке штурмовать город черногорцы понесли огромные потери. Осада Скутари, гарнизон которого возглавил Гуссейн-Риза-паша, было самым успешным сражением турок за всю Первую Балканскую войну.
Осознав, что Шкодер штурмом взять невозможно, король Николай решил полностью блокировать город. 4 декабря Балканский союз договорился о перемирии с Османской империей, но осада Шкодера всё равно продолжалась. В Черногорию Великобританией, не заинтересованной в ослаблении Турции, был направлен ультиматум с требованиями снять блокаду города. Черногорцы не подчинились воле Лондона, и в Адриатическое море 4 апреля 1913 года вошла международная эскадра под командованием Сесиля Берни. Эскадра встала близ черногорского побережья. Великобритания, Италия, Австро-Венгрия и Германская империя договорились о бессрочной блокаде Черногории. Несмотря на блокаду, черногорцы не отказались от своих планов, так как международная эскадра не представляла никакой угрозы Черногории, у которой не было собственного флота. Через некоторое время на помощь черногорцам явился отряд сербов с артиллерией. Великобритания потребовала от Сербии отвести отряд от Шкодера, что та и сделала. Однако сербская артиллерия осталась черногорцам. В то же время в осаждённом городе произошло загадочное убийство Гусейна Риза-паши, и командование гарнизоном перешло в руки к Эссаду-паше. Новый командующий сразу вступил в переговоры с королём Черногории о сдаче крепости, но они оказались безрезультатными. В начале апреля черногорцы штурмовали Облик и Брдице. Узнав о взятии противником этих ключевых позиций, Эссад-паша возобновил переговоры, и 23 апреля весь турецкий гарнизон покинул город.
Башҡа дәүләттәрҙең ярҙамы
В России очень сочувствовали православным государствам и был организован сбор помощи. Например, породнившаяся с Романовыми сербская принцесса Елена Петровна организовала в России санитарный отряд, который прибыл в Белград 15 (28) октября 1912 года (правда, примерно через полтора месяца — 24 ноября (7 декабря) того же года Елена Петровна выехала из сербской столицы). Помощь Российского красного креста также в основном оказывалась балканским государствам. Всего на обе Балканские войны Российский красный крест потратил более 1 млн рублей, из которых большая часть досталась Болгарии (50,36 %) и Сербии (33,60 %), гораздо меньше Черногории (7,48 %) и Греции (6,96 %). Турция получила только 1,58 % от этого объёма помощи.
Лондон тыныслыҡ килешеүе
В Первой Балканской войне использовалось оружие, ранее ни разу не применявшееся на территории Европы и в мире вообще. В частности, впервые после итало-турецкой войны авиация была применена для военных действий и бомбёжек противника. В Первой Балканской войне было испытано оружие, позже массово применявшееся в Первой мировой войне.
30 мая 1913 года, после месяца окопной войны, Османская империя с одной стороны и Греция, Болгария, Сербия и Черногория с другой подписали в Лондоне мирный договор. Фактически, со времени неудавшегося перемирия ничего особенно не изменилось, только пал Эдирне, и теперь Турция не могла на него претендовать. Согласно договору :
Хотя Османская империя отказалась от бо́льшей части своих владений в Европе в пользу Балканского союза, оставался один нюанс. Страны-члены союза должны были сами, без иностранного посредничества, поделить завоёванные территории. Это было проблематично, так как греки желали объединения всех побережий Эгейского моря в единую Грецию, болгарское правительство хотело создать Великую Болгарию, сербы — выхода к Адриатическому морю и наибольшего расширения границ своей страны, черногорцы — присоединения севера Албании к королевству Черногория. Таким образом, между союзниками возник спор о принадлежности Македонии, Фракии, севера Албании. Ни одно из государств-учредителей Балканского союза не было удовлетворено в полной мере Лондонским договором и результатом войны. Сербия не получила доступа к Адриатике из-за образования нового государства Албания, Черногория не заняла Шкодер, Греция не присоединила к себе Фракию. Болгария была недовольна претензиями сербов на Македонию, и уже через несколько месяцев после подписания мира с Турцией началась Вторая Балканская война, итоги которой стали одной из причин Первой мировой.
Албания һәм Косово
Сербия присоединила к себе Косово, которое в составе Османской империи являлось одним из албанских вилайетов, и северо-западную часть Македонии, имевшее значительную албанскую диаспору. Поскольку по Лондонскому договору были строго оговорены границы Албанского государства, то эти регионы не вошли в состав Албании. В присоединённых районах Косова и Македонии сербские военные начали политику насильственной «сербизации». До Второй мировой войны албанские границы не пересматривались. В ходе Второй мировой возникла так называемая Великая Албания, над которой был установлен итальянский протекторат. После поражения стран Оси границы вновь были установлены по Лондонскому мирному договору, и больше никогда не пересматривались.
Во второй половине XX века косовские албанцы предпринимали попытки расширить автономию края. С распадом Югославии в Косово началась эскалация конфликта между сербами и албанцами, приведшая к войне НАТО против Югославии и провозглашению независимости Косово. В северо-западной Македонии в 2001 году также произошёл конфликт. Таким образом, Первая Балканская война имеет далеко идущие последствия.
Мәҙәниәттә
Первые произведения, посвящённые тематике Первой Балканской войны, стали появляться ещё в её первые месяцы. Ярослав Вешин был первым болгарским художником-баталистом. Картины на военную тематику он начал писать ещё до Балканских войн, однако наиболее известные свои работы он написал под впечатлением Первой Балканской войны. Так, в 1912—1913 годах была написана серия картин, посвящённых этой войне. В неё вошли полотна «На нож», «Атака», «Обоз у реки Еркене», «Отступление турок при Люлебургаз». Одновременно с художником в Сербии работала киностудия Джоки Богдановича, где снимались документальные короткометражные фильмы о событиях на фронте и в тылу. Джоке помогал российский фотограф Самсон Чернов, совместно с которым была снята серия фильмов о Первой Балканской войне. В настоящее время эти фильмы хранятся в сербском государственном архиве, так как представляют культурную и историческую ценность. В Черногории также работали европейские съёмочные группы, которые проводили съёмки войны против Турции. Особое внимание уделялось боям под Шкодером и блокаде этого города. После Первой Балканской войны киноплёнки попали в страны Европы, где из них сделали несколько киножурналов, посвящённых Первой Балканской войне.
Марш «Прощание славянки» был написан в Российской империи композитором и дирижёром Василием Ивановичем Агапкиным. В.Агапкин, вдохновлённый событиями на Балканах, написал этот марш в 1912 году. Композитор посвятил своё произведение всем славянским женщинам Балкан, близкие которых ушли на фронт.
Буранғол Ҡыуатов
Биографияһы
Буранғол Ҡыуатов сығышы менән Ырымбур губернаһы Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы Ҡыуат ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Үтәғол ауылы) башҡорттарынан. Ҡыуатовтар нәҫеленән. 1799—1817 йылдарҙа 9-сы башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт итә.
1805 йылдың 24 сентябрендә, урал казактарының сыуалышын баҫтырғаны өсөн, ул етәкселек иткән 9-сы кантонға император Александр I вензеле менән байраҡ бүләк ителә.
1805 йылғы рус-австрий-француз (3-сө коалиция) һәм 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында ҡатнаша, полк командиры була. 1807 йылдың 4 июнендә майор Данкеев һәм поручик Буранғол Ҡыуатов командалығындағы ике башҡорт полкы атаман М. И. Платов корпусы составында Веллау ҡалаһы янындағы алышта ҡатнаша. Атаман Платов үҙенең рапортында Буранғол Ҡыуатов күрһәткән батырлығын һәм ҡыйыулығын билдәләп үтә.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның командиры итеп Буранғол Ҡыуатов тәғәйенләнә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
1812 йылдың 3-5 сентябрендә Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә командаһы менән Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә була.
1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург эргәһендә була.
1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
Мостаев Хашим Фәтих улы
Мостаев Хашим Фәтих улы (11 сентябрь 1918 йыл — 24 декабрь 2015 йыл) — балет артисы, педагог-балетмейстер. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999), Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007). Профессиональ балет сәнғәтенә һәм башҡорт халыҡ хореографияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Хашим Фәтих улы Мостаев 1918 йылдың 11 сентябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Ҡаҙарма ауылында тыуған. 1921 йылда ғаилә Өфөгә күсеп килә.
Буранғол Ҡыуатов
Биографияһы
1814 йылдың 19 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
Мостаев Хашим Фәтих улы
Биографияһы
1925—1929 Өфө ҡалаһының беренсе баҫҡыс 20-се мәктәбендә уҡый. 1930 йылдан алып 1934 йылға тиклем дөйөм белем биреү мәктәбендә — ете йыллыҡ «Әғәмәли улы» мәктәбендә уҡый. Мәктәп директоры Закир Шакиров (КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары Шакиров Миҙхәт Закир улының атаһы) уҡыусыларҙың мәктәп үҙешмәкәр сәнғәтттендә ҡатнашыуыун хуплай. Тап ошо мәктәптә төрлө ваҡытта композитор һәм «Шурәле» балеты авторы Ф. Яруллин һәм балет бейеүсеһе Рудольф Нуриев уҡыған.
Буранғол Ҡыуатов
Биографияһы
1817 йылда майор званиеһын ала.
Мостаев Хашим Фәтих улы
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағас, 1934—1936 йылдарҙа Өфө театр техникумында, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры ҡарамағындағы театр студияһының балет бүлегендә уҡыуын дауам итә. Студияны йәштәрҙе театр сәнғәтенә профессиональ кимәлдә өйрәтеү өсөн театрҙың ректоры һәм режиссеры Б. Имашев ойоштора. Унда уға бейеү оҫталығы дәрестәрен милләте менән латыш Карл Матсон да бирә.
Буранғол Ҡыуатов
Биографияһы
1817 йылда дворян титулына лайыҡ була. 1818 йылдың 13 июнендә Буранғол Ҡыуатов ҡатындары һәм улдары менән бергә Ырымбур губернаһы дворян нәҫелдәре китабының 3-сө бүлегенә индерелә.
Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Буранғол ауылы уның исеме менән аталған.
Мостаев Хашим Фәтих улы
Биографияһы
Бейеүгә ҡыҙыҡһыныу уны Ленинград хореография училищеһына алып килә, унда Мостаев 1938 йылдан 1946 йылға тиклем уҡый (педагогы Б. В. Шавров). Күренекле балет бейеүсеһе һәм мөғәллим Константин Сергеев уның бейегәнен бик оҡшата һәм уны ҡабул итеүгә ризалыҡ бирә.
1941 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл армияға доброволец булып хеҙмәт итергә китә. Унда уны механикка уҡырға ебәрәләр. Силәбе Хәрби авиация механиктар мәктәбен (ЧВАШМ) тамамлағас, 1941—1943 йылдарҙа Көнбайыш фронтта авиация полкында хеҙмәт итә, «Ил-2» самолеттарҙы хеҙмәтләндерә.
1943 йылда оборона наркомының урынбаҫары генерал-полковник Щаденко бойороғона ярашлы демобилизацияална һәм Башҡорт опера һәм балет театрында милли башҡорт балеты «Сыңрау торна»ла ҡатнашыу өсөн Өфөгә ҡайтарыла. Премьера БАССР-ҙың 25-йыллығына тәғәйенләнә — 1944 йылдың 20 мартына. Спектакль премьераһында Арыҫланбай һәм Йомағол партияларында бейей, уның партнерҙары бейеүселәр Зәйтүнә Насретдинова һәм Нинель Юлтыева булалар. Шунан тағы ла «Баҡсаһарай фонтаны» балетын да сәхнәләштереүҙә ҡатнаша.
1946 йылда С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрында эшләй, 1964 йылдан — Өфө сәнғәт училищеһында хореография бүлеге мөдире. 1965 йылдан А. Я. Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһында уҡыта Шул дәүерҙә Юрий Григорович, Алла Шелест, Наталья Дудинская, Рудольф Нуриев кеүек аҫыл заттар менән бейеү насип була уға.
1970 йылда Өфө ҡалаһына кире ҡайта, 1974 йылға тиклем Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, ә 1995 йылдан 2013 йылға тиклем — балетмейстеры була.
Бер үк ваҡытта, 1982—1992 йылдарҙа, Өфөләге «Нефтсе» Мәҙәниәт йортонда эшләгән «Ләйсән» бейеү студияһы менән етәкселек итә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул «Шоңҡар» тарихи романын яҙа, роман Башҡортостандың Маҡар районында (хәҙер Ишембай районы), Өфөлә, Парижда һәм башҡа урындарҙа XVIII быуат аҙағындағы һәм XIX быуат башынан алып беҙҙең көндәргә тиклемге ваҡиғаларҙы үҙ эсенә ала Һигеҙ йылдан ашыу ул «Алыҫ һәм яҡын» хәтирәләр альбомын яҙа, китапты ул үҙенең уҡытыусыларына, айырып әйткәндә, Фәйзи Ғәсҡәровҡа бағышлай. .
Уҡыусылары
Мостаев Хашим Фәтих улының уҡыусылары — бейеүселәр, балет артситары: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Гөлнара Халитова, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Роман Рыкин, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы Аркадий Зинов, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Римма Закирова һәм башҡалар.
Озолиня Лилита Арвидовна
Лилита Озолиня (Lilita Ozoliņa; 19 ноябрь 1947 йыл, Рига) — СССР һәм Латвияның театр һәм кино актёры. Латвия ССР-ының атҡаҙанған артисы (1983).
Биографияһы
Лилита Озолиня 1947 йылдың 19 ноябрендә Ригала интеллигенттар ғаиләһендә тыуған: әсәһе Альбертина, немец киностудияһында режиссер ярҙамсыһы булып эшләгән, атаһы Арвид, летчик-һынаусы булған.
Ун йәшендә «Эхо» фильмында көтөүсе ҡыҙ ролендә төшөргә тырышып ҡарайң тик уны алмайҙар. Һигеҙ йәшендә Рига киностудияһы ҡарамағындағы киноактёрҙарҙың халыҡ сутдияһына уҡырға инә.
Үҫмер йылдарында, медицина менән шөғөлләнергә теләП, урта мәктәптә уҡыу менән бер рәттән, медицина училищеһында уҡый һәм Риганың Республика клиник дауаханаһында шәфҡәт туташы сифатында практика үтә. 1966 йылдан Ян Райнис исемендәге художество театрында эшләй башлай.
1969 йылда киноактёр студияһын тамамлай, ә 1971 — Я.Витола исемендәге Латвия дәүләт консерваторияһының актёрлыҡ факультетына тамамлай.
Шул ваҡытта уҡ ул беренсе тапҡыр кинола төшә, студияның уҡытыусыларының береһе, режиссер Алоиз Бренч төшөргән «Когда дождь и ветер стучат в окно» (1967) фильмында Велта ролен башҡара. Был эштән һуң кинола башҡа ролдәр килә. Әммә,танылыуҙы уға Алоиз Бренч төшөргән «Долгая дорога в дюнах» (1980) фильмында Марта роле килтерә. Уңыштан һуң күп һанлы роль тәҡдимдәре башлана, улар иҫәбендә «Краткое наставление в любви» мюзиклы, «Личная жизнь Деда Мороза» комедияһы (1982), «Двойной капкан» сәйәси детективы (1985) һәм башҡалар.
Актриса үҙ илендә сәйәси һәм йәмәғәт тормошонда ҡатнаша: 1975 йылдан башлап — КПСС ағзаһы; Латвия ССР-ы Юғары Советы депутаты була.
СССР тарҡалғандан һуң Рига киностудияһында э.ш булмай, тик театр ғына ҡала. Лилита Озолиня элеккесә ике Рига сәхнәһендә: «Дайлес» театрында һәм Рига рус драма театрында эшләй.
1994 йылда Лилита Озолиня кино актерҙарының «Балтик ынйылары» Рига халыҡ-ара фестивале эшендә ҡатнаша, СССР-ҙың халыҡ артисы Вия Артмане рәйеселеге аҫтында киносмотры жюри ағзаһы була. 1997 йылда — был фестивалдең жюри рәйесе булып тора.
2014 йылда Лилита «Женщины Пикассо» постановкаһында XX быуаттың күренекле рәссамының яратҡан ҡатыны — Дягилев труппаһының элекке балеринаһы һәм рус генералы ҡыҙы Хохлова Ольганың образын уңышлы башҡара.
Лилита Озолиня Ригала йәшәй. Уның ҡыҙы — Лилиана Озолиня (Liliāna Ozoliņa), үҙ ваҡытында MTV Latvija телеканалының директоры була
Монасипов Мөхтәр Абдулфәйез улы
Монасипов Мөхтәр Абдулфәйез улы ( 31 ғинуар 1950 йыл) — мәктәп уҡытыусыһы, директор. РСФСР Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1986).
Биографияһы
Мөхтәр Абдулфәйез улы Монасипов 1950 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Торф сығарыу ауылының икенсе участкаһында тыуған. 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Калинин һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. 1979 йылдан Аҡморон урта мәктәбендә завуч, 1982 йылдан 1-се Этҡол урта мәктәбендә — ойоштороусы, 1983 йылдан Шүлкә һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең директоры, 1987—1995, 2007—2010 йылдарҙа Ярат урта мәктәбе директоры , (2000—2007 йылдар уҡытыусы), 1995—2000 йылдар Баймаҡ мәғариф бүлегендә инспектор булып эшләй. 2002 йылдан Ярат ауылында «Атайсал» клубы рәйесе.
Өршәк
Өршәк (Уршак) — Башҡортостандағы йылға, Стәрлебаш районында башлана.
Башҡортостандың Стәрлебаш, Миәкә, Стәрлетамаҡ, Ауырғазы, Дәүләкән, Шишмә, Өфө райондары аша аға. Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙелгә һул яҡтан ҡушыла.
Оҙонлоғы 193 км, бассейнының майҙаны 4230 км².
Телдәрҙең кодтары
Телдәрҙең кодтары — мәғлүмәт эшкәрткәндә һәм коммуникацияларҙа телдәрҙе билдәләү  өсөн эшләнгән хәрефле йә һанлы кодтар. Бер нисә  система бар, иң билдәлеһе — ISO 639.
ISO 639
Был стандарт күпселек телдәрҙең кодын билдәләй:
Ике хәрефле кодтар дөйөм алғанда  башҡа классификаторҙар ҡулланған кодтарға тап килә, мәҫәлән:
7.75-97 ГОСТ-ы
«Телдәр атамаларының кодтары»  7.75-97 ГОСТ-ы халыҡ-ара  стандарты нигеҙҙә  (бик аҙ ғына айырмалар менән)  ИСО 639-ға тап килә, ул рус  һәм  инглиз телдәрендә тел атамалары исемлегенән, кириллица алфавиты нигеҙендә өс хәрефле кодтарҙан, латин алфавиты нигеҙендә өс хәрефле кодтарҙан, өс символлы һанлы кодтарҙан тора. Рәсәй Дәүләт китапханаһы һәм  «Фәнни-техник мәғлүмәт, китапхана һәм нәшриәт эше» 191-се Техник Комитеты тарафынан эшләнгән. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт стандарты тарафынан индерелгән. Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау буйынса дәүләт-ара совет тарафынан ҡабул ителгән  (Техник секретариаттың 1997 йылдың 21 ноябрендәге  № 12-97 отчеты). Рәсәй Федерацияһының дәүләт  стандарты сифатында ғәмәлгә индерелеү датаһы: 1999 йылдың 01 ғинуары. Үҙгәртелеүе: 2000 йылдың 01 декабре (1-се Үҙгәреш).
2010 йылда Рәсәй Дәүләт китапханаһында (Машина уҡый ала торған мәғлүмәт форматтарына булышлыҡ итеү ғилми-тикшеренеү бүлеге), 2009 йылғы милли стандартлаштырыу системаһы планына ярашлы, 7.75-97 ГОСТ-ының  ISO-639-ға тап килеүен ҡайтанан ҡарау буйынса эш алып барыла.
Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау буйынса дәүләт-ара совет ҡабул иткән 1-се Үҙгәрешкә  (2000 йылдың 22  июнендәге 17-се Протокол),  7.75-97 ГОСТ-ы түбәндәге дәүләттәрҙә  стандарт булып тора:
Рус телендә бөтәһе 473 атама өсөн  442 код ҡаралған (уларҙың 31-е — альтернатив  атама), ә ISO 639-2 инглиз телендә 563 атама өсөн, альтернативтарҙы ла индереп,  545 код булдыра.
Кодтар документ теленә унификацияланған билдә биреү маҡсатында китапханалар, мәғлүмәт хеҙмәттәре һәм нәшриәттәр ҡулланыуы өсөн тәғәйенләнә,  был бигерәк тә автоматлаштырылған мәғлүмәт системаларында мәғлүмәт алмашыу өсөн мөһим.
Парашют спорты
Парашют спорты (йәки скайдайвинг) — авиация спортының төрө, осоу аппараттарынан (самолёт, аэростат һ.б.) яңғыҙ һәм төркөмдә парашют менән һикереү. Парашют спорты парашют классикаһы, пара‑ски, парашют-атлетик күпбәйге, төркөм һәм көмбәҙле акробатика һ.б. инә.
Натым-Эква-Я
Натым-Эква-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Натр-Колынг-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нарым
Нарым — Томск өлкәһе Парабельский районы ауылы, боронғо һөргөн урыны. Нарым ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Халыҡ — 852 кеше (2015 йыл)
Рәсәй Федерацияһының тарихи урындары исемлегенә индерелгән.
Исеменең килеп сығышы
Топонимдың килеп сығышының бер нисә версияһы бар:
Географияһы
Обь йылғаһы ярында, уға Кеть йылғаһы ҡушылған урында, Парабель ауылынан 30 километр төньяҡта урынлашҡан һәм Томскиҙан 425 саҡрым алыҫлыҡта тора.
Волошная
Волошная — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының уң ярына тамағынан 29,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Нарым
Географияһы
Бөтә яҡтан Нарым һаҙлыҡ менән уратып алынған<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (8 сентября 2017)">578 сығанағы көн күрһәтелмәгән ].
Волошная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нарым
Тарих
Сыбар Урҙа кенәзе Воня Рус дәүләтенә яһаҡ түләүҙән баш тартҡас, батша Борис Годунов 1595 йылда Воня ерҙәренә рус ҡәлғәләре төҙөү өсөн, башында воевода Т. Федоров торған казактар отряды ебәргән. Уларҙың тырышлығы менән 1598 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1596 йылда Нарым төрмәһе төҙөлгән., был ерҙәрҙә иң беренсе тораҡ пункты булған. Аҙаҡ бер нисә тапҡыр төрмә яңы урынға күсерелә — һәм 1613—1619 йылдарҙа. (тәүге урыны фараз итеү буйынса ғына күрһәтелгән) . Хәҙерге урынына,Нарым ҡылымы янына 1632 йылда күсерелгән. Был урын Колин бор тип аталған.
1601 йылда Нарым төрмәһе ҡала статусын ала. Шул уҡ ваҡытта Нарым өйәҙе ойошторола.
1708 йылда Петр I указы буйынса дәүләт 8 губернаға бүленә,
Нарым ҡалаһы Себер губернаһы составына инә.
Нарым нигеҙләнеүенең башында уҡ сәйәси енәйәтселәр өсөн һөргөн урыны итеп төҙөлә, шунлыҡтан бында декабристар, поляк ихтилалында ҡатнашыусылар, народниктар, революционерһар, репрессияланғандар ебәрелгән
ВЦИК-тың 1925 йылдың 6 июнендәге ҡарарына ярашлы Нарым ҡала статусынан мәхрүм ителә һәм ауыл статусында тора.
Иҫтәлекле урын
Нарымдың бөтә төп объекттары сәйәси тема менән бәйле. Уларҙың күпселеге В. В. Куйбышев исемендәге урамда тора. Шунда урынлашҡан:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Нямзай-Яха
Нямзай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға №3688 исемһеҙ һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Маковеевка
Маковеевка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елпәҙә ҡанатлылар
Елпәҙә ҡанатлылар  (Strepsiptera, Веерокры́лые) — бөтә ер йөҙөндә йәшәй торған, инә заттары бал ҡортонда, һағыҙаҡтарҙа һәм цикадаларҙа паразитлыҡ итә торған бик ваҡ бөжәктәр.
300 -гә яҡын төре билдәле. Көслө енси диморфизмлы махсус эндопаразиттлар. Ата заттар — ирекле йәшәүселәр, хитинлы йомшак ҡаплам менән ҡапланған тигеҙ бүлгеләнгән кәүҙәле, 1− 6 мм оҙонлоҡта. Ҡанат йәйеме 2−8 мм. Ауыҙ аппараты ҡыҫҡарған. Инә заттар эндопаразит йәшәү рәүеше алып бара һәм бөжәктәргә аҙ оҡшаған. Кәүҙәләре селәүсен һымаҡ, ослоҡтары юҡ, сегментлашмаған баш күкрәк һәм сегментлашҡан ҡорһаҡ өлөшөнә бүленә. Елпәҙә ҡанатлылар, нигеҙҙә, тигеҙ ҡанатлылар (Homoptera) һәм элпә ҡанатлылар (Hymenoptera) отрядынан булған бөжәктәрҙә паразитлыҡ итә. Елпәҙә ҡанатлылар менән ағыуланған бөжәктәрҙең йәшәү активлығы түбәнәйәя, йыш ҡына улар үлә.
Кормужиханка (йылға)
Кормужиханка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Урта Речка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәрҡәүиҙәр
Дәрҡәүиҙәр йәки Дәрҡәүә (درقاوية) — суфый тәриҡәте, шәҙили тәриҡәте тармағы.
Нигеҙ һалыусыһы
Тәриҡәттең эпонимы булып шәйех Мөхәммәт әл-Ғәрәби әд-Дәрҡәүи (1760—1823) тора.
Туғанлыҡ Марокколағы ярлылыҡтың һәм заһитлыҡтың юғарылыҡ булыуын иғлан иткән әйҙәп барыусы тәриҡәттәрҙең береһе булып китә.
Таралыуы
Дәрҡәүи тәриҡәте баштан уҡ ауыл халҡы һәм ҡала синыфтары араһында киң хуплау таба. Алжирҙа Һәм Мароккола ул сәйәси эшмәкәрлеккә һәм европа дәүләттәренең колониализмына протест хәрәкәттәренә йәлеп ителә.
Корзухина Гали Фёдоровна
Корзухина Гали Фёдоровна (17 ғинуар 1906 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы — 29 август 1974 йыл, Ленинград) — СССР археологы, матди мәҙәниәт һәм художестволы һөнәр буйынса сәнғәт белгесе, тарих фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Архитектор Федор Алексеевич Корзухин (1875—1941/1942) ғаиләһендә тыуған, рәссам Алексей Иванович Корзухиндың (1835—1894) ейәнсәре. 1923 йылда мәктәпте тамамлай һәм Петроград университеты (һуңғараҡ Ленинград дәүләт университеты) студенты булып китә. 1926 йылда Ленинград университетының тел ғилеме һәм матди мәҙәниәт факультетын тамамлай. Уҡыу йылдарында шул уҡ университетта уҡыған буласаҡ ире һәм тарихсы Воронин Николай Николаевич менән таныша. Шулай уҡ унда шул осорҙа Б. Б. Пиотровский, В. Ф. Гайдукевич, А. А. Иессен уҡыйҙар.
1926 йыл аҙағынан 1930 йылға тиклем Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһында профессор һәм архитектор К. К. Романов етәкселегендә аспирантура үтә. Шул уҡ ваҡытта уның ассистенты була һәм Дәүләт сәнғәт тарихы институтында уҡыта. Шул уҡ аспирантурала Н. Н. Ворониндан һәм А. А. Иессендан башҡа, тағы ла М. И. Артамонов, С. Н. Замятнин, Н. П. Шульц уҡыйҙар. 1930 йылда тәүҙә Ленинград өлкә архив идаралығында, һуңынан матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһында архивсы булып эшләй.
1935—1938 йылдарҙа Рус дәүләт музейының өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм ҡулланма сәнғәт фонды һаҡлаусыһы булып эшләй. 1938—1941 йылдарҙа ҡабаттан Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда улы Николай менән бергә Свердловскиҙә эвакуацияла була.
1945 йылда «Русские клады IX—XIII вв.» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, һуңынан ул монография итеп эшкәртелә һәм 1954 йылда нәшер ителә. 1945 йылдан 1972 йылға тиклем осорҙа матди мәҙәниәт тарихы институтында эшләй, унда 1964—1967 йылдарҙа Ҡулъяҙма архивы мөдире була. Торопце (1960—1961) һәм Старая Ладога (1968) экспедициялары етәксеһе була.
Мәскәүҙә Хованский зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
- Олатаһы рәссам Алексей Иванович Корзухин (1835—1894).
- Атаһы архитектор Федор Алексеевич Корзухин (1875—1941/1942).
- Ире тарихсы Воронин Николай Николаевич (1904—1976).
- Улы Николай Николаевич Воронин (1934), Мәскәүҙә йәшәй.
Башҡорт яугирҙарына һәйкәл
Башҡорт яугирҙарына һәйкәл –  Дрезден ҡалаһының (Германия) Йүкә скверында  Наполеонға ҡаршы коалицяла Рус ғәскәрҙәре составында хеҙмәт иткән башҡорт яугирҙары иҫтәлегенә ҡуйылған   һәйкәл. 1812 йылға Ватан һуғышының Дрездендағы бәрелешенә арналған. Ҙур йомро ташҡа бронза алтаҡта беркетелгән. Бронза таҡтала уҡ-йәйә менән ҡоралланған атлы башҡорт яугиры төшөрөлгән.
Бронза таҡтаға немец, башҡорт һәм рус телдәрендә "Халыҡтарҙың 1913 йылғы һуғышы. Башҡорт халҡыны рус ғәскәрҙәре сафында һуғышҡан яугир улдары иҫтәлегенә" тигән һүҙҙәр яҙылған. Һәйкәл 2006 йылдың 26 августында Лейпциг янында Халыҡтарҙың һуғышының 190 йыллығын билдәләгән ваҡытта ҡуйылды. Һәйкәлде Ирек Байышев һәм билдәле немец режиссёры Нәсүр Йөрөшбаев үҙ иҫәбенә эшләтте.
1812 йылғы Ватан һуғышы һәм урыҫ армияһының 1813-1814 йылдарҙағы сит ил походтарында 28 башҡорт полкы ҡатнашҡан. 1813 йылдың 2 мартында Дрезден ҡалаһы янындағы алышта Перенсе башҡорт полкы  ҡатнаша. Ун дүртенсе һәм Ун бишенсе башҡорт полктары 1813 йылдың сентябрь – ноябрь айҙарында ҡатнаша.
Сәйетғәлина Рәүфә Әхтәм ҡыҙы
Сәйетғәлина Рәүфә Әхтәм ҡыҙы — (1 октябрь 1941 йыл — Салауат районы үҙәге Малаяҙ ауылындағы 1-се урта мәктәбенең биология һәм химия уҡытыусыһы . РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996).
Биографияһы
Рәүфә Әхтәм ҡыҙы Сәйетғәлина 1941 йылдың 1 октябрендә БАССР-ҙың Салауат районы Ҡалмаҡол ауылында Сәйетғәлин Әхтәм менән Ғәйнинурҙың күп балалы ғаиләһендә иң кинйә бала булып донъяға килә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996)
Көнбайыш Төрки ҡағанаты
Көнбайыш Төрки ҡағана́ты — Азов диңгеҙе һәм Дондан башлап Тянь-Шандең көнсығыш армыттарына һәм төньяҡ-көнсығыш Һиндостанға саҡлы арауыҡты биләгән иртә урта быуат дәүләте. Дәүләттең төп үҙәге дулу ҡәбиләләре йәшәгән Джунгария районы һәм нушиби ҡәбиләләре йәшәгән Көнбайыш Тянь-Шань булған. Ашиндар династияһы ҡағандары идара иткән.
657 йылда ҡағанат Тан ҡытай империяһы тарафынан яуланған. Ҡытай империяһы ҡағанатты 2 өлөшкә бүлгән.
704 йылда ҡағанат власын түргештәр баҫып алған. Шул ваҡыттан ҡағанат йәшәүҙән туҡтаған.
Ҡағанаттың барлыҡҡа килеүе
Көнбайыш ҡағанлыҡҡа Ҡаҙағстан, Урта Азия, Төньяҡ Кавказ, Ҡырым, Урал һәм Волга буйы ингән. Ҡағанлыҡтың этносәйәси үҙәге булып Ҡаратау тауҙарынан Джунгарияға саҡлы боронғо усун ерҙәрен биләгән «ун ҡәбилә»- ун уҡ төркиҙәре (он ок будун) торған. Чу йылғаһынан көнсығышҡа биш дулу ҡәбиләһе, уларҙан көнбайышҡараҡ — биш нушиби ҡәбиләһе бүленгән.
(Ҡырғыҙстандағы Токмак ҡалаһы янындағы) Суяб ҡалаһы — баш ҡала, (Төркөстан ҡалаһы янындағы) Мең-болаҡ йәйге резиденцияһы булған. Ете йылғала дәүләттең үҙәге булған.
Ҡағанаттың күтәрелеше
Ҡағанат башлыса күскенсе һәм ярым күскенсе хужалыҡ алымының һәм ултыраҡ-игенселек хужалыҡ тибының берҙәм системаһын кәүҙәләндергән. Төрки халҡы ла, соғдий халҡы ла сауҙа, һөнәрселек, ер эшкәртеү һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Төркиҙәрҙең күршеләренә баҫҡынсылығының маҡсатының береһе ҡолдарҙы ҡулға төшөрөү булған. Баҫып алған ерҙәрҙә нигеҙҙә улар үҙҙәренең социаль, иҡтисади һәм дәүләт ҡоролошо урынлаштырылған, шулай ҙа ҡаған наместниктары, тудундар, һалым йыйыуҙы һәм яһаҡты ҡаған ставкаһына оҙатыуҙы контролдә тотҡандар. Көнбайыш Төрки ҡағанатында синыфтар барлыҡҡа килеү процесы һәм иртә феодал йәмғиәт мөнәсәбәттәренең сағыштырмаса тиҙ формалашыуы барған. Көнбайыш Төрки ҡағанаты үҙәк власының хәрби-сәйәси ресурстары халыҡтарҙы һәм ҡәбиләләрҙе буйһондороп тота алмаған. Ҡағанатта бер туҡтауһыҙ низағтар барыуы, хакимдарҙың йыш алмашыныуы көстәрҙең үҙәктән ҡасыуын ҡотолғоһоҙ иткән.
Ҡағанаттың ҡолатылыуы
Ун алты йыл дауамында ҡәбилә-ара һуғыш һәм династияларҙың үҙ-ара низағы (640—657 йылдарҙа) Ете йылғаға Тан династияһы ҡытай ғәскәрҙәренең баҫып инеүен еңеләйткән. Тан губернаторҙары, үҙҙәренең ҡаған сығышлы ҡуйылған кешеләренә таянып, көнбайыш төрки ҡәбиләләре менән идара итмәксе булғандар. Әммә төркиҙәрҙең тан экспансияһына һәм улар ҡуйған кешеләргә ҡаршы бер туҡтауһыҙ көрәше түргештәрҙең күтәрелеүенә һәм 704 йылда Ете йылғала уларҙың сәйәси гегемонияһы урынлашыуына килтергән. VII быуатта Көнсығыш Төрки ҡағанат күп һанлы ғәскәре менән Көнбайыш Төрки ҡағанатҡа һөжүм иткән һәм, аҙ ваҡытҡа булһа ла, уны үҙенә буйһондорған. VIII быуат уртаһында, үҙ-ара феодаль низағтар һөҙөмтәһендә, Көнбайыш Төрки ҡағанат дәүләт булараҡ юҡҡа сыҡҡан.
Был һуғышты бер-береһенә ҡаршы Көнбайыш төрки ҡағанатының ике төп — Дулу һәм Нушиби — ҡәбилә союзы алып барған. 634—639 йылдарҙа Ышбара Хилаш-ҡаған индергән административ реформа — илде ун «уҡ»ҡа — ҡәбиләләр территорияһына бүлеү ҙә һуғышты туҡтатмаған. 658—659 йылдарҙа Көнбайыш Төрки ҡағанатының төп ерҙәре ҡытай ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған. 704 йылда Көнбайыш Төрки ҡағанат Ҡытай империяһынан бойондороҡлолоҡ алған, әммә 704 йылда төньяҡ агрессив күршеләренең һөжүме һәм эске ҡаршылыҡтар ҡағанаттың ҡолауына килтергән. Көнбайыш төрки ҡағанат Евразия төрки телле халҡының консолидацияһында әһәмиәтле роль уйнаған һәм хәҙерге төрки телле халыҡтарҙың нигеҙен тәшкил иткән этник төркөмдәрҙең артабанғы үҫешенә булышлыҡ иткән.
Дәүләт ҡоролошо
Ҡаған власы:
a) юғары бойороусы;
в) хәрби түрә (начальник);
г) бөтөн ерҙәрҙең милексеһе;