cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Резерфордий
1997 йылға тиклем СССР-ҙа һәм Рәсәй-ҙә курчатовий(Ku) булараҡ билдәле булған — периодик системала 104-се элемент.
Резерфордий — яһалма синтезланған юғары радиоактив элемент, ярым тарҡалыу осоро 1,3 сәғәт самаһы тәшкил иткән иң билдәле тотороҡло изотоп (267 Rf). Элемент тураһында аҙ билдәле, ҡайҙалыр ҡулланыла алмай, сөнки ул бер ваҡытта ла макроскопик күләмдә алынғаны юҡ. Резерфордий — беренсе трансактиноид элемент, уларҙың һиҙемләнгән химик үҙенсәлектәре гафнийға яҡын.
Тарих
Резерфордий 1964-69 йылдарҙа Г.Флёров тарафынан асыла.
Тәүге тапҡыр периодик системаның 104-се элементы 1964 йылда Дубналағы Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты ғалимдары тарафынан Г.Флёровет етәкселегендә алынған. Улар 115 МэВ энергия ҡеүәте менән плутоний-242 сәбен неон-22 ядролары менән аттырған:
Барлыҡҡа килгән 104-се элемент атомдары газ хәлендәге цирконий хлориды мөхитенә эләгә, унда хлор менән бәйләнә һәм үҙлегенән бүленеү детекторына күсә.
Изотоптары
2016 йылдың башына резерфордийҙың 16 изотобы билдәле (шулай уҡ 4 атом изомеры), масса һандары 253—270 һәм ярым тарҡалыу осоро микросекунд өлөштәренән алып 1,3 сәғәткә тиклем тиклем (267 Rf).
Килкабыҙ ауыл Советы (Баҡалы районы)
Тарихы
1988 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 20 майындағы 6-2/167-се һанлы «Баҡалы районында Килкабыҙ ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указына) ярашлы ойошторола. Указға ярашлы,
1. Баҡалы районында Килкабыҙ ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Килкабыҙ ауылында урынлаштырырға.
2. Килкабыҙ ауыл Советы составына түбәндәге тораҡ пункттарын индерергә: Килкабыҙ, Ҡорос-Ҡаран ауылдарын,  Яңы Күс ҡасабаһын. Был тораҡ пункттарын Иҫке Ҡорос ауыл Советы составынан сығарырға.
2008 йылда бөтөрөлә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п. 6). Баҡалы районы буйынса е) түбәндәге юлдар бар : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
«Иҫке Ҡорос» атамаһын һаҡлап, Иҫке Ҡорос, Гусев һәм Килкабыҙ ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Иҫке Ҡорос ауылында урынлаштырырға. Гусев ауыл Советының Иҫке Гусев, Балсыҡлы, Мунсайылға, Яңы Гусев, Яңы Останков ауылдарын, Килкабыҙ ауыл Советының Килкабыҙ, Ҡорос-Ҡаран ауылдарын Иҫке Ҡорос ауыл Советы составына индерергә.
Гусев һәм Килкабыҙ ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
Кесе Ҡушйылға (Оло Эйек ҡушылдығы)
Ҡушйылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының уң ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Путик
Путик — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 453 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гафний
Гафний (, Hf) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 4-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 72.
Ябай матдә — ауыр, ҡыйынлыҡ менән иреүсән көмөшһыу-аҡ металл. Гафнийҙың ике модификацияһы бар.
Символы
Гафний элементының символы — Hf (Гафний тип уҡыла).
Асылыу тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Гафнийҙы башта һирәк ер элементтары араһынан эҙләйҙәр. Дания физик-теоретигы Нильс Борҙың квант-механикаһы нигеҙендә иҫәптәре буйынса һирәк ер элементтарының һуңғыһы 71-се элемент булып тороуы асыҡланғас ҡына гафний элементы — цирконий аналогы икәне аңлашыла.
Н. Бор һығымтаһына нигеҙләнеп, 1923 йылда Дирк Костер һәм Дьёрдь де Хевеши рентгеноспектраль ысул буйынса норвег һәм гренланд циркондарын анализлайҙар. Был тәжриәбәләр нигеҙендә улар 72-се элемент асылыу тураһында иғлан итә һәм уға ҡала хҡрмәтенә гафний тигән исем бирә (Hafnia — Копенгагендың латинса исеме). 1949 йылда элементтың «гафний» исеме Халыҡ-ара комиссия тарафынан раҫлана.
Донъя ресурстарында — гафний
2007 йылда 99%-лы гафний хаҡы килограмы өсөн уртаса алғанда $780 тәшкил итә (infogeo.ru мәғлүмәттәре буйынса)
Гафнийҙың бөтә донъя ресурстарын гафний ике окисенә күсереп иҫәпләгәндә, 1 миллион тоннанан бер ни тиклем артып китә. Был ресурстарҙы бүлеү структураһы яҡынса түбәндәгесә күренә:
Ҡыуалат
Ҡыуалат — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының һул ярына тамағынан 298 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рахта
Рахта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Турсун-Тур (күл) куленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Әртәкүл
Әртәкүл (Артакуль) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 470 кеше. Почта индексы — 452368, ОКАТО коды — 80234804001.
Дондағы Ростовтың академия драма йәштәр театры
Дондағы Ростовтың академия драма йәштәр театры (РАМТ) (элекке Ленин комсомолы исемендәге Ростов йәш тамашасылар театры) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы театр.
Театр тарихы
1894 йылдың 30 мартында Нахчиван драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте ағзалары ҡала думаһына «Ҡала йәмәғәт учреждениелары бинаһын төҙөү һәм унда театр залын һәм урындағы коммерция клубын урынлаштырыу» үтенесе менән мөрәжәғәт итәләр. Думаның Гласныйы ҡала архитекторы Николай Дурбахҡа театрҙың проектын эшләргә ҡуша. Театр бинаһын төҙөү дүрт йыл да ике айға һуҙыла. 1899 йылдың 16 декабрендә уны асыу тантанаһы була, ә интерьерын биҙәкләү тик 1907 йылға ғына тамамлана. Беренсе спектаклдә билдәле театр эшмәкәре Синельников Николай Николаевичтың труппаһы уйнай. Тамашасыларға инеш өлөштә постановка-аллегория һәм Л. Н. Толстойҙың 4 шаршаулы «Мәғрифәтселек емештәре» комедияһы тәҡдим ителә.
1930 йылда Ростов йәш тамашасы театры һәм эшсе йәштәр театры (ТРАМ) ойошторола. Театр эшләгән йылдарҙа түбәндәге труппалар эшләне:
Йәш тамашасылар театры 1964 йылда төҙөлә. Йәш тамашасылар театры спектаклдәре бөтә союз һәм бөтә Рәсәй фестивалдәре дипломдарына лайыҡ була. 1997 йылда Йәш тамашасылар театры академия театры исеме алды. 2001 йылда уның исеме Ростов өлкәһе академия йәштәр театры тип үҙгәртелә. Театрҙа Хайкин Артур Юзефович, Ерёмин Юрий Иванович, Гвоздков Вячеслав Алексеевич, Серебренников Кирилл Семёнович һәм башҡалар кеүек билдәле режиссерҙар үҙҙәренең спетаклдәрен ҡуялар. 1980 йылдан 1984 йылға тиклем театр менән режиссёр Вячеслав Алексеевич Гвоздков етәкселек итә. 1985 йылда театрҙы Чигишев Владимир Борисович етәкләй.
1989 йылдан башлап театр базаһында балалар һәм йәштәр өсөн «Минифест» халыҡ-ара театр фестивале үткәрелә башлай. Режиссёр Серебренников Кирилл Семёнович театр сәхнәһендә «Себастьян баҡсаһы», «Тәмәке һауытындағы ҡаласыҡ» (1995), «Иблис», «Мин ресторан эргәһендә баҫып торам» (1996), «Өйләнеү» (1997) спектаклдәрен ҡуйҙы.
Бинаның архитектураһы
Ростов өлкәһе академия йәштәр театры бинаһы барокко, ренессанс һәм классицизм стилдәренең ҡушылмаһы өлгөһө. Ул ҡатмарлы структуралы. Бөтә периметры буйынса ҡыйғастары булған өсмөйөшлө фронтон Коринф ордеры стилендәге дүрт колоннаға таяна. Фронтондың биҙәкле яғында картуш ҡуйылған. Ике ҡатының да тәҙрәләре өҫтән ярымтүңәрәк формаһында, икенсе ҡаттағы тәҙрәләр өҫтөндә йәйә сандрик (ҙур булмаған кәрниз, декоратив биҙәк) бар. Бинаның биҙәкле горизонталь һыҙаты нәзәкәтле сәскәле биҙәктәргә бай. Ҡабырғалағы сығынтылары ярымколонналар һәм һылап яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Үҙәк лоджия өс яҡтан фигуралап яһалған рәшәткә менән кәртәләнгән. Театрҙың беренсе ҡаты дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Театр фойеһы, тәҙрә ҡорғаны һәм биҙәү йыһазы рәссам И. И. Крылов тарафынан биҙәлгән. Театрҙың тамаша залының акустикаһы бик яҡшы. Уның стеналарын төҙөгәндә боронғо ысул ҡулланылған — түшәм аҫтында керамик һауыттар залға ҡарай асылған ауыҙы менән көпләп ҡалдырылған. 650—700 урынлыҡ өс яруслы зал эскә батҡан ярымтүңәрәк формаһында, был тамашасының сәхнәгә яҡын булыуын тәьмин итә. Залдың иҙәне домкраттар ярҙамында горизонталь торошҡа килтерелә ала. Был ҙур байрам кисәләре һәм башҡа күп кеше ҡатнашҡан күңел асыу саралары үткәргәндә ҡулланыла. 1983 йылда башланған яңыртып ҡороу арҡаһында дөйөм майҙаны ике тапҡырҙан күберәккә арта: етештереү цехтары, грим һалыу һәм кейенеү-яһаныу бүлмәһе, бәләкәй һәм эксперимент эшләү сәхнәһе өсөн биналар төкәтеп һалына.
Рок-группа
Театрҙың үҙенсәлектәренең береһе булып Йәштәр театры сәхнәһендә 1987 йылдан алып уйнаусы штаттағы «3-сө йүнәлеш» Рок-группаһы тора. Был группа «Эттәр» рок-драмаһы ваҡытында үҙен баҙыҡ танытты. Әлеге ваҡытта группа составына ике театр композиторы Екимов Алексей (баҫмаҡлы) һәм Маслов Геннадий Александрович (баҫмаҡлы, 2013 йылдың ҡышында вафат булды), улар театр спектаклдәре өсөн бөтә музыканы тиерлек яҙалар, шулай уҡ Александр Машинистов (бас-гитара), Эдуард Латыпов (һуҡма) һәм Алексей Дубровин (гитара) инәләр.
Хәҙерге репертуар
(планда бар)
Театр адресы
344019, Дондағы Ростов, Азатлыҡ майҙаны, 3.
Антонов Алексей Иннокентьевич
Антонов Алексей Иннокентьевич (15 (27) сентябрь 1896 йыл — 18 июнь 1962 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе, армия генералы, Баш командование ставкаһы ағзаһы, 1945—1946 йылдарҙа Генераль штаб начальнигы, Варшава Килешеүе Ойошмаһы илдәренең Берләшкән Ҡораллы Көстәре штабының беренсе начальнигы. Һәләтле штаб офицеры булараҡ дан ала. 1942 йылдың декабренән совет ғәскәрҙәренең Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы барлыҡ тиерлек мөһим операцияларын эшләүҙә ҡатнаша. Союздаштарҙың Ялта һәм Потсдам конференцияларында ҡатнаша.
«Еңеү» ордены менән бүләкләнгән һәм орден кавалеры булып та Советтар Союзы Геройы исеме бирелмәгән генерал дәрәжәһендәге берҙән-бер совет хәрби етәксеһе.
Өс тапҡыр — Ленин ордены, дүрт тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры
Биографияһы
1896 йылдың 27 (15) сентябрендә Гродно ҡалаһында (Белоруссия) капитан, офицер-артиллерист Иннокентий Алексеевич Антонов (1859—1908) һәм хужабикә Тереза Ксавериевна Антонова (1862—1915) ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса — керәшен татары. Антоновтың олатаһы — Алексей — шулай уҡ офицер, Мәскәүҙең Александр хәрби училищеһын тамамлаған. Тереза Ксаверьевна — полька, 1863—1864 йылдарҙағы Польша ихтилалында ҡатнашҡаны өсөн Себергә һөргөнгә ебәрелгән кешенең ҡыҙы. Иннокентий Антонов Генераль штаб академияһына имтихандарҙы уңышлы тапшыра, әммә ҡатыны католик булыу сәбәпле, уҡыуға ҡабул ителмәй, уға ҡатынының православие динены күсеүен шарт итеп ҡуялар. Был тәҡдимдән баш тартҡас, Антоновты Гродно ҡалаһында урынлашҡан 26-сы артиллерия бригадаһына ебәрәләр, шунда улы Алексей тыуа. Алексей ғаиләлә икенсе бала була, апаһы — Людмила. Бала сағында Алексей рус телен дә, поляк телен дә белә.
Дәште Ҡыпсаҡ
«Дәште Ҡыпсаҡ» термины тәүге тапҡыр фарсы авторы Насир Хосров XI быуатта яҙған әҫәрҙә осрай. Тап шул мәлдә ҡыпсаҡтар Иртыш буйҙарынан килеп, 1030 йылдан Хорезмшаһтар дәүләтенә күрше булып урынлашалар, хәҙерге Ҡаҙағстан, һуңғараҡ Төньяҡ Кавказ, Аҙау диңгеҙе тирәһенә һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяғына таралалар.
Фарсы һәм ғәрәп сығанаҡтарында XI—XVI быуаттарҙа Кибчак, Хихчак, Киччак, Кепчак, Хифчак атамалары менән телгә алына.
Хәҙерге заманда Дәште Ҡыпсаҡ ерҙәре төрлө дәүләттәр: Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан, Молдавия, Румыния һәм Белоруссия биләмәләрендә ҡалған.
Бүленеше
Дәште Ҡыпсаҡ ғәҙәттә Көнсығыш (Алтайҙан Каспийға) һәм Көнбайыш (Каспийҙан Дунайға тиклем) Ҡыпсаҡ тип атап йөрөтөлә. Көнбайыш Ҡыпсаҡ ерҙәре боронғо Русь йылъяҙмаларында «Половецкая земля» йәки «Половецкая степь» тигән атама менән телгә алына, ә Византия һәм европа урта быуат анналдарында — под названием Комания (Кумания) тип аталған.
XVI—XVIII быуаттарҙа «Дәште Ҡыпсаҡ» термины Урта Азия тарихи сығанаҡтарында Көнсығыш Ҡыпсаҡ ерҙәренә ҡарата ҡулланылған (хәҙерге Ҡаҙағстан).
Халҡы
Монгол осорона тиклем Ҡыпсаҡ далаһы халҡы берҙәм этник-сәйәси бөтөнлөк тәшкил итмәгән. Төрлө тәбиғәт, климат шарттарында йәшәгән Дәште Ҡыпсаҡ ҡәүемдәре һәм ҡәбиләләре йәмғиәт ҡоролошо, сәйәсәт һәм хужалыҡ итеү ысулдары буйынса үҙ-ара айырылған.
XIII быуатта Дәште Ҡыпсаҡты Дешт-и-Кипчак монгол-татарҙар яулап ала, һәм ул Алтын Урҙаның төп өлөшөнә әйләнә.
Урта быуаттар ахырында һәм Яңы заманда Дәште Ҡыпсаҡ далаһында йәшәгән ҡыпсаҡ төркөмө халыҡтары: татарҙар, башҡорттар, нуғайҙар, ҡаҙаҡтар, ҡумыҡтар, ҡарағалпаҡтар һәм башҡалар. Ҡыпсаҡтар XIV быуаттан һуң татар, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, башҡорт, ҡарасай, ҡумыҡ һәм башҡа халыҡтар араһына инеп ҡалған тип һанала. Урта йөҙ ҡаҙаҡтарының бер ырыуы ҡыпсаҡ атамаһы йөрөтә. Башҡорттар араһында ла ҡыпсаҡ ырыуы, Илеш районында Ҡыпсаҡ тигән ауыл бар.
Карпология
Карпология (от грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">καρπός  — «емеш» һәм  — «һүҙ», «ғилем») — үҫемлектәр морфология һының, емеш тәрҙе һәм орло ҡ- тарҙы, уларҙың төрҙәрен, формаһын, төҙөлөшөн өйрәнеүсе бүлеге.
Карпологияның тикшеренеү бурыстары булып емеш тәрҙең һәм орло ҡтарҙың морфогенезын һәм онтогенезын, уларҙың таралыу законлылыҡтарын, шулай уҡ, орлоҡ һәм емештәрҙе аныҡлау өсөн практикала уңайлы булған ҡулланма булдырыу.
Емештәрҙе емеш эргәлеге (һутлы һәм ҡоро емештәргә) консистенцияһы һәм ундағы орлоҡтар һаны нигеҙендә морфологик классификациялау принцибы (односемянный многосемянный) немец ботанигы Гертнер Йозеф (1732—1791) тарафынан тәҡдим ителә.
Был тәҡдим уның «et Fructibus Seminibus De Plantarum» (1788—1791).тигән фундаменталь хеҙмәтендә баҫылып сыға. Был классификацияны үҫтереүгә рус ғалимдары ла өлөш индерә, мәҫәлән, Гоби Христофор Яковлевич (1847—1919) һәм башҡалар.
Емештәр
Емеш сәскәнең емшәненән барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер үҫемлектәрҙә, уны барлыҡҡа килтереүҙә сәскә төбө лә ҡатнашырға мөмкин. Сәскә емшәненең төп тәғәйенләнеше — эсендәге орлоҡ бөрөһөн мөхиттең насар тәьҫиренән һаҡлау.
Емештәр емшәндән барлыҡҡа килә. Сәскә һеркәләнгәндән һәм аталанғандан һуң, емшән үҫешә башлай. Емшәнгә туҡлыҡлы матдәләр килә башлай, һәм ул яйлап өлгөргән емешкә әүерелә.
Үҫеү һөҙөмтәһендә емшәндең ҡабығы, бер аҙ үҙгәреп, емешкә әүерелгәс, ул емешлек эргәлеге тип йөрөтөлә. Ә эсендәге орлоҡ бөрөһөнән орлоҡ үҫешә башлай.
Емешлек эргәлегенең төп бурысы:
Ҡайһы бер үҫемлектәрҙә емеш барлыҡҡа килтереүҙә сәскәнең башҡа өлөштәре лә ҡатнаша.
Емештәрҙең төрҙәре
Емшән стеналарынан орлоҡто төрлө уңайһыҙ шарттарҙан һаҡлаусы емеш эргәлеге барлыҡҡа килә. Емеш өлгөрөү барышында емеш эргәлеге кибергә (сәтләүек) йәки һутлы итләскә (сейә) әйләнергә мөмкин.
Өлгөргән емештең эргәлеге төҙөлөшөнә ҡарап, бөтә емештәрҙе ҡоро емештәргә һәм һутлы емештәргә бүләләр.
Шулай уҡ, емшәндең эсендә орлоҡ бөрөһө берәү йәки күп булырға мөмкин. Орлоҡ бөрөһө берәү булһа, емеш бер орлоҡло һәм орлоҡ бөрөһө күп булһа, күп орлоҡло була.
Шулай итеп, сәскәле үҫемлектәрҙең дүрт типтағы емеше булырға мөмкин:
Орлоҡтарҙың һәм емештәрҙең таралыуы
Киң мәғәнәлә карпоэкология, йәки диаспорология — фән диаспора ларҙың (үҫемлектәрҙең тәбиғи юл менән айырылып үрсеү өсөн хеҙмәт иткән вегетатив һәм генератив өлөшө) таралыу законлылыҡтарын өйрәнә.
Михай I
Михай I (рум. I Mihai ; 25 октябрь 1921 йыл, Синая, Румыния короллеге — 5 декабрь 2017, Обон, Швейцария) — 1927—1930 йылдарҙа һәм ҡабаттан 1940—1947 йылдарҙа Гогенцоллерннар-Зигмаринген династияһынан булған Румыния короле. Үҙенең икенсе тапҡыр батшалыҡ итеү ваҡытында Румынияны Гитлер коалицияһынан сығара (1944). 1947 йылдың 30 декабрендә Румыния короллеге тәхетенән баш тарта.
Совет хәрби «Еңеү» орденының иң йәш һәм иң һуңғы вафат булған кавалеры.
Бала сағы. Беренсе батшалығы
Кронпринц Каролдең (буласаҡ Кароль II) һәм принцесса Елена Греческаяның берҙән-бер балаһы, Фердинанд I ейәне. Грецияның бөйөк княжнаһы һәм королева Ольга Константиновна менән бөйөк княжна Мария Александровнаның бүләһе. Әсәһе һәм атаһы яғынан инглиз королеваһы Викторияның тыуаһы. Әсәһе яғынан Эдинбург герцогы Филипптың (королева Елизавета II ире — Михайҙың әсәһе Филипптың ике туған апаһы) ике туған ҡустыһы һәм Елизаветаның үҙенең дүрт туған ҡустыһы (әсәһе яғынан да, атаһы яғынан да). 1925 йылда Кароль һөйәркәһе Елена Лупеску менән сит илгә юллана һәм ошо шау-шыуҙан һуң тәхеттән баш тарта. Шулай итеп, 4 йәшлек Михай олатаһының вариҫы булып ҡала ул 1927 йылда вафат булғас, алты йәше тулмаҫтан тәхеткә ултыра.
Еремеев Пётр Васильевич
Еремеев Пётр Васильевич (11 июнь 1911 йыл — 2 октябрь 1941 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы тарихында тәүге төнгө таран яһап, батырҙарса һәләк булған летчик-истребитель, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. Рәсәй Геройы (1995, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Пётр Васильевич Еремеев 1911 йылдың 11 июнендә хәҙерге Башҡортостандың Иглин районындағы Бердин яланы ауылында тыуған.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң Силәбе  өлкәһенең Әшә ҡалаһында металлургия заводында сигәләү цехының сүкешсеһе булып эшләй. 1930 йылда Златоуст механика техникумын тамамлай.
1930 йылдың майынан Ҡыҙыл Армия сафында. 1933 йылда Ырымбур хәрби авиация лётчиктар мәктәбен тамамлай. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы хәрби һауа көстәре ғилми-тикшеренеү институтының махсус вазифа йөкмәтелгән отрядында хеҙмәт итә; 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1941 йылдың 2 октябрендә һауа һуғышында батырҙарса һәләк була.
Калинин (хәҙер Тверь) өлкәһенең Красуха ауылы янында ерләнә.
Батырлығы
«1941 йылдың 29 июленә ҡарай төндә истребитель авиация полкының 27-се эскадрилья командиры урынбаҫары (6-сы истребителдәр авиацияһы корпусы, Һауа һуғышынан һаҡлауҙың Мәскәү зонаһы) өлкән лейтенант Еремеев Петр Мәскәү өлкәһенең Истра районындағы Головин һәм Яңы Петров тораҡ пункттары эргәһендә „МиГ-3“ самолет-истребителендә ватан хәрби тарихында тәүге тапҡыр „Ю-88“ дошман бомбардировщигына төнгө таран яһай.
1941 йылдың 26 авгусынан ҡыйыу лётчик-истребитель — 28-се истребитель авиация полкының эскадрилья командиры (4-се ҡатнаш авиация дивизияһы, Төньяҡ-Көнбайыш фронт) алыштарҙа ҡатнашҡан ваҡытында етмештән ашыу хәрби осош яһай, шуларҙың иллеһе — төндә; дошмандың ике самолетын, улар иҫәбендә береһен таран менән бәреп төшөрә». Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 21 сентябрендәге 961-се Указы менән 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән лейтенант Еремеев Петр Васильевичҡа үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.
Яңы Күс (Баҡалы районы)
Яңы Күс — Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы Килкабыҙ ауыл Советы на ҡарай, 1988—2005 йылдарҙа «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү һәм бөтөрөү, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына (2005 йылдың 20 июле 211-з һанлы) ярашлы 2005 йылда бөтөрөлә.
Килкабыҙ ауыл Советы ойошторолғанға тиклем СИҫке Ҡорос ауыл Советы составына инә.
Батыр
Батыр (Батырово) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 441 кеше. Почта индексы — 453288, ОКАТО коды — 80254830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Батыр ауылы XVIII быуаттың 70-се йылдарында барлыҡҡа килә, һәр хәлдә 1786 йыл картаһында был ауыл күрһәтелә. Быуат аҙағында 15 ихатала 56 кеше йәшәй. 1816 йылда ауылға иң тәүгеләрҙән килеп төплөнгән Кинйәғол Батыровтың улына 67 йәш тула. VII ревизияға 3 йортта ни бары 22 кеше генә ҡала.
1850-се йылдарҙа ауылға хәҙерге Башҡортостандың Ейәнсура районынан Хәлитовтар нәҫеле килеп төпләнә. Шулай уҡ татар мырҙаһы Аҡсуриндар ҙа Батыр ауылында йәшәгән була. 1917 йылғы рәүиз документтары буйынса 167 ихатала 879 башҡорт, 2 ихатала 7 татар, 2 ихаттала 20 урыҫтың йәшәүе теркәлә. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа 166 йорт хужалығында 753 башҡорт теркәлә.
1842 йылда 38 кешегә ужым икмәге — 16, яҙғы культуралар 232 бот сәселгән. Уларға йылҡы — 50, һыйыр малы — 25, һарыҡ 18 баш тура килә.
Тывалар
Тывалар (халыҡтың үҙенә биргән атамаһы — тыва, тывалар; иҫке исеме: сойондар, үрәнхайцтар, таңны-тывалар, таңнытывалар) — төрки халыҡ, ерле халыҡ Тыва Республикаһының төп халҡы.
Тыва телендә һөйләшәләр. Тыва теле төрки телдәренең саян төркөмөнә инә. Дин буйынса — буддистар, шулай уҡ Тәңрегә традицион ышаныуҙар (шаманизм) һаҡланған.
Атамаһы
Тыва халҡының «тыва» атамаһы Суй (581—618) һәм Тау (618—907) Ҡытай династиялары йылъяҙмаларында дубо, тубо һәм тупо формаларында телгә алына. Шулай уҡ «туба» атамаһы монголдарҙың Серле хикәйәтенең 239-се параграфында телгә алына. Унан да алдараҡ осорҙа (XVII—XVIII быуаттар) улар — үрәнхайҙар, һуңғараҡҡы осорҙа (ХIХ — начала XX в.) — сойоттар исеме аҫтында билдәле була. Башҡа этнонимдар буйынса — урянхалар, уряихаттар, урянхайҙар, сояндар, сойондар, сойоттар — дөйөм алғанда, бындай атамаларҙы уларға күрше халыҡтар биргән, тип әйтеп була, сөнки тывалар үҙҙәрен был атамалар менән йөрөтмәйҙәр.
Төркиәтсе Н. А. Аристов һығымтаһы буйынса,. урәнхайҙар тип уларҙы монголдар атайҙар, ә үҙҙәре үҙҙәрен тыба йәки тыва тип исемләйҙәр, шулай уҡ уларҙы сойоттар, соиттар, сойондар тип йөрөтәләр. Г. Л. Потанин шундай уҡ фекер йөрөтә. «Тыва» этник атамаһы XVII быуаттың 60-80 йылдарында урыҫ сығанаҡтарында теркәлгән (История Тувы 2001:308), тывалар үҙҙәре үҙҙәрен бер ҡасан да үрәнхайҙар тип йөрөтмәгән. Алтайҙар һәм хаҡастар бөгөнгө көнгә тиклем тываларҙы сояндар тип йөрөтәләр. Билдәле булыуынса, урыҫтар тываларҙы яңылышлыҡ менән сойоттар һәм үрәнхайҙар тип йөрөткән (Грум-Гржимайло, моғайын, беҙ, урыҫтар сойоттар тип әйткәнбеҙҙер, улар артынан — монголдар һәм башҡа халыҡтар ҙа, тип яҙып ҡалдырған.
«Тыва» этнонимы урыҫ документтарында 1661 йылдан теркәлә һәм тыва халҡының барлығы тураһында бәйән итә. Әлеге үҙбилдәленештең, урыҫ ергиҙәрҙәре Байкалға барып еткәнгә тиклем, тыва ҡәбиләләре араһында булыуы мөмкин, әммә тулыһынса тыва ҡәбиләләренең ойошоуы өсөн объектив шарттар булдырылмаған була.
Һаны
Тываларҙың дөйөм һаны — яҡынса 300 мең кеше.
Тывалар мәҙәниәте
Тыва мәҙәниәтендә популярҙар
Көрәш
Тывалар, ҡайҙа ғына улар булмаһын, көрәшәләр — егеттәр араһында көрәш буйынса ярыштар үткәрәләр. «Хүреш» милли көрәш федерацияһының һәм күренкле көрәшселәр эшмәкәрлеге ярҙамында хәҙерге ваҡытта аҙна һайын республика кимәлендәге бәйгеләр уҙғарыла, унда рейтингтар билдәләнә һәм көрәш титулдары бирелә. Әлеге ярыштар араһында иң билдәлеһе — Наадым байрамы ваҡытында үткәрелгән турнир, бөтә көрәшселәр 2 категорияға бүленә: 18 йәшкә тиклем һәм 19 йәштән алып.
Милли кейем
Заманса милли кейемен Ҡызыл ҡала эре сауҙа үҙәктәрендә һатып алып була, күптәре үҙҙәре тегәләр.
Тыва Республикаһы тывалары
Тывалар тыва теленең үҙәк һәм көнбайыш диалекттарында һөйләшкәни көнбайыш (Көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ Тываның тау-дала райондары) һәм тоджин телендә һөйләшкән булараҡ билдәле (төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш Тываның тау-тайга өлөшө) тываларына бүленә. Тоджиндар тываларҙан яҡынса 5 % тәшкил итә.
Тофаларҙар
Тофаларҙар Иркутск өлкәһе Түбәнге Уда районы территорияһында — Тофаларияла йәшәйҙәр, улар Тываның төп өлөшө 1757 йылда Ҡытай империяһы составына ингәндән һуң Рәсәй империяһы составында тороп ҡалған тыва халҡының бер өлөшө. Улар, үҙҙәренең аҙ һанлығы һәм тываларҙың төп өлөшөнән айырым йәшәгәнлегенә күрә урыҫтар яғынан байтаҡ административ һәм мәҙәни (телмәр һәм көнкүреш кимәлендә) йоғонто кисергән.
Сойоттар
Тываларға бик яҡын халыҡ сойоттар, улар Бурятияның Ока районында йәшәйҙәр. Хәҙерге ваҡытта сойоттар монголлаштырылғандар, әммә сойот телен тергеҙеү буйынса саралар үткәрелә.
Тывалар Монголияла
Шулай уҡ Монголия территорияһында йәшәгән урянхай-мончактар һәм цаатандар ҙа сығышы буйынса тывалар. Дөйөм массаһында тывалар Монголияла Баян-Үләгәй, Увс, Сәләнгә һәм Хоуда райондарында йәшәйҙәр. үҙе, монголияла йәшәгән тувинец Баян-Улэгейский районы, Увс, Сэлэнгэ һәм Ховдинский.
Мончак-тывалар
Мончак-тывалар (урянхай-мончактар) Тыванан Монголияға 19 быуат уртаһында күсенгәндәр.
Цаатандар
Цаатандар Монголияның төньяҡ-көнбайышында Дархад соҡоронда йәшәйҙәр. Башлыса болансылыҡ менән шөғөлләнәләр. Традицион йәшәү торлаҡтары — урц (чум), улар унда йыл әйләнәһенә йәшәйҙәр.
Тывалар Ҡытайҙа
Ҡытай Халыҡ Республикаһының Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы Алтай округында ҡытай тывалары йәшәй. Бында улар бик күп йылдар элек билдәһеҙ шарттарҙа күсенгән. Үҙҙәрен улар күк мончак йәки алтай тывалары тип исемләйҙәр. ә телдәрен — мончак. Ҡытай тывалары монгол урянхайҙарына яҡын Баян-Улгий аймағында йәшәй. Ҡытай тывалары күп кенә ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалған тип һанала, шул уҡ ваҡытта тываның үҙенлә тывалар күп кенә йолаларҙы юғалтҡандар. Ҡытай тываларҙың күбеһе — буддасылар. Малсылыҡ менән шөғөлләнәләр. теүәл һаны билдәһеҙ. сөнки рәсми документтарҙа улар монгол тип иҫәпләнә. Һирәкләп тыва ғаиләләре Алтай, Бурчан, Хаба ҡалаларында осрай. Ҡытай тываларының фамилиялары юҡ, шәхси документтарында ҡәбилә-ырыуы күрһәтелмәй. Синьцяндағы тывалар тыуған саҡта бирелгән исемде һәм атаһының исемен йөрөтәләр. Улар араһында монгол, тыва һәм һирәгерәк ҡаҙаҡ исемдәре популяр. Бөтәһе ҡытайҙа туғыҙ тыва ҡәбиләһе бар: хойук, иргит, чаға-тыва, аҡ-soyan, ҡара-сал, ҡара-тоша, кызыл-soyan, танды һәм хойт. Тыва балалары монгол, ҡаҙаҡ һәм ҡытай мәктәптәрендә белем ала. Монгол мәкәтәптәрендә уларҙы иҫке монгол яҙыуына өйрәтәләр. Бындай мәктәптәрҙә тыва уҡытыусылары эшләй, ләкин ҡайһы берауылдарҙа тик ҡаҙаҡ мәктәптәре бар. Дини ритуалда ҡаҙаҡтарҙан үҙләштергән ҡалыи йолаһы үткәрелә. Шул уҡ ваҡытта ҡаҙаҡтар менән ҡатнаш никахтар юҡ тиерлек, монголдар менән айырмалы рәүештә никахтар йыш осрай.
Тываларҙың монголдар менән этник бәйләнештәре
Тикшеренеүселәр фекеренсә, тываларҙың этник формалашыуында төп нигеҙҙе төрки, монгол һәм самодий ҡәбиләләре уйнай. Күп быуаттар дауамында хәҙерге тываларҙың ата-бабалары Үҙәк Азия төрки-монгол күскеселәренең бер үк ҡәбилә һәм дәүләт берекмәләре менән тығыҙ контактҡа ингән. Айырыуса тығыҙ бәйләнештәр тыва ата-бабалары һәм монголдар араһында 1207 йылда Монгол империяһы составына түбәс һәм тухас ҡәбиләләре ингәндән һуң барлыҡҡа килгән. Тывалар составында мәркит (мәркут, мүркүт), мәкрин, мәнғат, тумат, салчак (салджиут) , харанут , цувдағ , шарнут , элджигин , галжан, моол кеүек һәм башҡа ырыуҙар осрай
Ғәҙәттә тываларҙың дубо (тубал, тух) ата-бабалары боронғо төрки ҡәбиләләр менән тиңләштерелә. Шул уҡ ваҡытта, д убо ырыуының монголдар менән тығыҙ этник бәйләнештәре бар, тигән фекер бар. Дуо ойхорҙарҙың төп нәҫелдәренең береһен тәшкил иткән, улар, үҙ сиратында, Н. Я Бичурин фекеренсә, боронғо монголдарҙы күҙәләндерә. Дуболарҙың монгол телле булыу вермүсияһын А. С. Шабалов та яҡлай.
Боронғо осор
Тываларҙың боронғо ата-бабалары — Үҙәк Азияның төрки телле ҡәбиләләре, улар хәҙерге Тыва территорияһына яңы быуаттың 1-се меңъйыллығы урталары тирәһендә үтеп ингәндәр һәм бында кета телле, самодий телле һәм һинд-европа телле ҡәбиләләләр менән ҡушылғандар. Хәҙерге тываларҙың һәм Америка индеецтарының генетик яҡтан оҡшашлығы уларҙың башланғыс этапта Американы үҙләштереүҙә ҡатнашыуы ихтималлығына ишаралай. Тыва традицион мәҙәниәтенең күп кенә үҙенсәлектәре иртә күсмә халыҡтар дәүеренә ҡарай, ул ваҡытта хәҙерге Тыва һәм уның менән сиктәш Саян-Алтай райондар территорияһында сак ҡәбиләләре (беҙҙең эраға тиклем VIII—III быуаттар) тереклек иткән. Был ваҡытта Тыва территорияһында ҡатнаш европеоид-монголоид тибындағы кешеләр йәшәгән, шулай ҙа улар араһында европеид һыҙаттары өҫтөнлөк ала. Хәҙерге европеоидтар байтаҡҡа киңерәк йөҙө менән айырылып торған. Ул ваҡытта Тывала йәшәгән ҡәбиләләрҙең ҡоралда, ат кәрәк-яраҡтарында һәм сәнғәт өлгөләрендә Причерномоье скифтары һәм Ҡаҙағстан, Саян-Алтай һәм Монголия ҡәбиләләре менән оҡшашлығы күҙгә ташлана. Улар күсмә малсылыҡҡа күсәләр һәм был шөғөл Тыва халҡының төп хужалыҡ эшмәкәрлек төрөнә әүерелә һәм 1945—1955 йылдарҙа ултыраҡ тормошҡа күскәнгә тиклем һаҡлана. Беҙҙең эраға тиклем I меңъйыллыҡ аҙағындағы хун экспансияһы шарттарында Тываның дала райондарына күсмә малсылыҡ ҡәбиләләре бәреп инә, улар урындағы скиф дәүеренән ҡалған халыҡтан айырылып тора, әммә Үҙәк Азия хундары менән яҡын булалар. Археологик мәғлүмәттәре буйынса, ошо ваҡыттан алып урындағы матди мәҙәниәттең һәм халыҡтың антропологик тибының үҙгәреүе күҙәтелә, антропологик ҡиәфәте монголоид расаһы һыҙаттарын ала, шулай ҙа уларҙа әлегә тиклем европеид ҡушылмаһы күҙгә ташлана.
Я.б. т. I меңйыллыҡта Тываның таулы-көнсығыш өлөшөнә — элегерәк самодий, кета телле, тунгус ҡәиләләре көн күргән Саянға (хәҙерге Тоджин кожууны), уйғырҙарға туғандаш туба (ҡытай сығанаҡтарында дубо) төрки телле ҡәбиләләр үтеп инә. XIX быуатҡа ҡарата Көнсығыш Тываның төрки булмаған халыҡтары тулыһынса төркиләшә, ә туба (тыва) этнонимы бөтә тываларҙың дөйөм атамаһы булып китә.
Урта быуат осоро
Төрөк, Уйғыр һәм Ҡырғыҙ ҡағанаттары осоронда (VI-сы буаттан XII быуатҡа тиклем) теле ҡәбиләләре этногенетик процесатрҙа алдынғы ролде уйнай, улар һуңғараҡ Көньяҡ Себер ҡәбиләләренең йәшәү урындарын һәм уларҙың этник составын билдәләй. Тыва һәм, дөйөм алғанда, Саян-Алтай территорияһында төрки сығышлы абориген халыҡ йәшәй, ул теле, чики, аз, тубо, толанко, уйғыр, ҡырғыҙ һәм башҡа ҡәбиләләр инә. Ырыу-ара ығы-зығыға, өҙлөкһөҙ һуғыштарға, күсенеүҙәргә, ҡушылыуҙарға ҡарамаҫтан был ҡәбиләләр үҙ-үҙҙәрен һаҡлап ҡала.
Төкө һәм иң үҫешкән теле (уйғырҙар) ҡәбиләләренең дөйөм мәҙәниәт кимәле ул осор өсөн сағыштырмаса юғары булған, бының тураһында уларҙа руна яҙма һәм бөтә төрки халыҡтары өсөн яҙма теле булғанлығы дәлилләй.
Ул осорҙағы Тыва халҡының мәҙәниәте һәм көнкүреше башҡа күрше ҡәбиләләре һәм халыҡтарынан айырылмай. Күп кенә һыҙаттары бер нисә быуат дауамында әлеге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған һәм тываларҙың боронғо тарихи ата-бабалары менән күсәгишлелеген һәм генетик бәйләнешен сағылдыра. Мәҫәлән, шаманлыҡ, 12-йыллыҡ йәенлк циклы календары, әлеге тиклем һаҡланып ҡалған йолалар, шулай уҡ төрки сығышлы географик атамалар һәм башҡалар. Тывалар мәҙәниәтендә һәм көнкүрешендә боронғо төрки һыҙаттары уларҙың ата-бабалары тыва халҡын булдырған этногенетик процестарҙа ҡатнашыуы шикләнергә урын ҡалмай.
1207 йылда Джучи (1228—1241) етәкселеге аҫтында монгол ғәскәрҙәр Байкалдан Хубсуғылға тиклем, Убсы-Нурҙан Минс соҡорона тиклем Көньяҡ себерҙә күн күргән урман халыҡтарын үҙенә буйһондора. "Йәшерен монгол хикәйәте"ндә күп кенә ҡәбиләләр телгә алына. уларҙың был исеменә теркәлгән «Серле монголдарҙың хикәйәте». Мәҫәлән, тываларҙы өйрәнгән Н. А. Сердобов һәм Б. И. Татаринцев ошо хикәйәттә осраған «оорцог», «ойин» йәки «хойин» («урман») этнонимдарына иғтибар итә.
«Ойин иргэн» (урман йәндәре), «ойин урянкат» (урман урянхаттары) этнонимдарҙа төрлө ҡәбиләләрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәренең сағылышын күрергә була, уның һөҙөмтәһендә тыва халҡы барлыҡҡа килә. Прибайкальела йәшәгән ҡурыҡандар һәм дубо нәҫелдәре, Сынғыҙ хан баҫымы аҫтында төньяҡҡа китәләр һәм яҡут халҡын булдыралар. Яҡут халҡы вәкилдәре үҙҙәрен «урянхай-саха» тип атай, ә һуңғараҡ урман ҡәбиләләренән барлыҡҡа килгән тыва халҡы 1920-се йылдарға тиклем — урәнхайҙар, ә тыва ере — Үрәнхай крайы тип атала.
Тыва көнсығышында йәшәгән бик һуғышсан тумат-монголдар (түмәд), 1217 йылда монголдарға ҡаршы баш күтәрәләр, сыңғыҙ хан ебәргән ҙур армия менән аяуһыҙ һуғышалар. 1218 йылда ихтилалсылар баҫтырылғас, монголһалым йыйыусылар үҙҙәренең хакимдары өсөн түмәт ҡыҙҙарын талап итәләр. Тумәттәрҙе был талап бик ныҡ ғәрләндерә. Ихтилал ҡабаттан ҡабына, уға Йәнәсәй ҡырғыҙҙары теләктәшлек күрһәтә, улар монгол етәкселегенә ғәскәрҙәр биреүҙән баш тарталар. Бөтә Тываны, Минуса соҡорон һәм Алтайҙы ялмап алған ихтилалды баҫтырыу өсөн Сыңғыҙ хан Джучи етәкселегендәге ҙур армияны ебәрә. Армияның алғы сафтарын тәжрибәле Буха-нойон етәкләй, ул баш күтәреүселәрҙе аяуһыҙ баҫтыра, ҡырғыҙҙарҙы, хәнхәстәрҙе, теләньюларҙы, хойин-иргән ырыу төркөмдәрен, урасут, теленгут, куштеми һәм кем-кемджиут урман ҡәбиләләрен үҙен буйһондора.
XVII—XVIII быуаттар
Алтан хандары хакимлығы аҫтындағы тыва ҡәбиләләре хәҙерге Тыва территорияһында ғына түгел, ә Ковдоға тиклем көньяҡҡараҡ һәм Хубсығыл күленә тиклем көнсығышыраҡ күсмә тормош алып баралар.
Манчьжур ғәскәрҙәре джунгарҙарҙы еңгәндән һуң тыва ҡәбиләләре бүлгеләнәләр һәм төрлө дәүләттәр составына иәнәләр. Уларҙың төп өлөшө Джунгарияла тороп ҡала һәм хәрби хеҙмәт алып бара; мәҫәлән, 1716 йылда тыва ғәскәрҙәре джунгарҙар армия составында Тибетҡа рейдта ҡатнашалар. Тува һәм төрлө дәүләттәр составына ингән ҡәбиләләрҙең өҫтөнән еңеү һуң ғәскәр маньчжурия джунгара бүлгеләгән. Ҡала уларҙың төп өлөшө Джунгарияла, яуаплы хәрби йөкләмә; мәҫәлән, 1716 йылда тува джунгаров армияһы ғәскәрҙәре составында рейдта ҡатнашыусылар Тибет.
1755—1766 йылдарҙа Цин империяһы ғәскәрҙәре Жунғар ханлығын ҡыйратҡандан һәм юҡҡа сығарғандан һуң Тыва районындағы сик буйы режимы тулыһынса билдәләнә һәм Тыва Ҡытай императоры хакимлығы аҫтына эләгә.
Маньчжурия властары 1760 йылда Тывала хәрби-административ идара системаһын индерә, уның составына хошундар (удел кенәзлектәре), сумондар һәм арбандар инә. Сумон һәм арбан арат хужалыҡтарынан тора, улар, үҙ сиратында, 150 һәм 10 һыбайлыны тулы хәрби кейем менән тәьмин итергә тейеш була. Арбандар — сумондарға (роталар), сумондар дзаладарға (полктарға) берләшә; хошун дивизия йәки корпусты тәшкил итә.
Монгол хакимлығы аҫтындағы тыва ҡәбиләләре дала хоҡуғы аша идара ителәләр, уның рәсми нигеҙҙәре Сыңғыҙхандың «Их цаасы»,1640 йылғы «Монгол-ойрат закондары» һәм 1709 йылғы «Халха Джирум» (Халха Законы) рәсми йыйынтыҡтары булып тора. Элекке монгол закондарҙы иҫәпкә алып, манжурҙар, империя составына ингән бөтә ҡәбиләләргә ҡараған ҡарарҙар һәм закондарҙы бер йыйынтыҡҡа — "Тышҡы мөнәсәбәттәр палатаһы уложениеһы"на туплайҙар, әлеге йыйынтыҡ 1789 йылда баҫтырыла, артабан 1817 йылда манжур, монгол һәм ҡытай телдәрендә тулыландыра. Был йыйынтыҡ Юғары милексе, Цин династияһы императорының Тыва еренә һәм тываларҙың подданлығына мираҫлыҡ хоҡуғын раҫлай.
XIX быуат
1860 йылғы Пекин килешеүе батша Рәсәйенә Төньяҡ-Көнбайыш Монголияла һәм Үрәнхай крайында тотҡарлаҡһыҙ рәүештә пошлинаһыҙ сауҙа алып барырға хоҡуҡ бирә һәм шуның менән тываның башҡа донъянан изоляцияһына нөктә ҡуя. Сауҙасылар Ҡытайға, Монголияға йөрөү, ирекле рәүештә һатыу, һатып алыу һәм төрлө тауарҙар менән алыш-биреш итеүгә хоҡуғын алалар, урыҫтар өсөн Тываға юлдар асыла.
1863 йылдан тывала үҙенең эшмәкәрлеген башлаған урыҫ сауҙагәрҙәре тулыһынса урындағы баҙарҙы үҙ ҡулдарына алалар.Һатып алыусылар асыҡтан-асыҡ сауҙа эштәрендә бер ҡатлы тываларҙы алдайҙар, бурыстарҙы таптырыу өсөн тыва чиновниктарын йәлеп итәләр. В. И. Дулов һанауынса, йыл һайын тывалар үҙенең малынан 10-15 % һата.
Сауҙасылар артынан крайға урыҫ крәҫтиән күскенселәре эйәрә, улар крайҙың хужалыҡ һәм социаль мөнәсәбәттәрҙең үҫешенә һиҙелерлек йоғонто яһай. Бей-Хем, Олоғ-Хем, Каа-Хема, Хемчикта һәм Таңны-Ола буйлап улар 20-нән ашыу ҡасаба, ауыл һәм утарҙар төҙөй, меңләп дисәтинә ерҙәрҙе үҙләштерәләр, ашай торған һәм мал өсөн бойҙай үҫтерәләр, малсылыҡ һәм болансылыҡ менән шөғөлләнәләр. Урыҫ ауылдары башлыса тайгаға яҡын уңдырышлы урындарҙа барлыҡҡа киләләр.
Рәсәй властарыТываларҙың үҙ ерҙәренән ҡыҫырыҡлап сығарыу буйынса күсенеү фонды сәйәсәтен хуплай, шуға күрә күсеп килеүселәр һәм урындағы халыҡ араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә. Тывалар сәселгән игенде, сабынлыҡтарҙы үртәй, малды урлай. Властарҙың был күренештәрҙең сәбәптәрен асыҡларға маташыуы ҡабаттан конфликтты тоҡандыра, сөнки ялыуҙарҙы тикшергән саҡта эштәр зыян күреүесләрҙең файҙаһына тамамлана.
Ҡытай сауҙагәрҙәре урыҫ сауҙагәрҙәрен артҡы плвнға ҡыҫырыҡлайҙар. Хөкүмәт яҡлауы менән һәм шулай уҡ сит ил капиталын (Англия, Америка) файҙаланып, ҡытай сауҙагәрҙәре тиҙ арала тыва баҙарына хужа булып алалар. Бығаса булмаған алдаҡсылыҡ һәм баҫым менән улар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бик күп малды һәм арат хужалығы проукттары үҙләштерәләр, арттарҙы бөлгөнлөккә төшөрәләр, Тыва иҡтисадын юҡҡа сығаралар, былар барыһы ла крайҙа Цин империяһы режимын ҡолатыуға булышылыҡ итә.
Ҡытай хакимлығы осоронда быға тиклем -үҙ-ара тарҡау булған ҡәрҙәш-ырыуҙар хәҙерге тыва территорияһында туплана һәм тыва халҡына нигеҙ һала.
XIII—XIV быуаттарҙа Тываға тибет буддизмы үтеп инә, манжурҙар осоронда тыва шаманлығы менән берләшә.Тыванан тыш, бер ҡайҙа буддизмдың һәм шаманлыҡтың симбиозы күҙәтелмәй. Будда сиркәүе шаманлыҡҡа ҡарата лояллек күрһәтә,тываларҙың боронғо йолаларына һәм ышаныуҙарына хөрмәт йөҙөнән шаманлыҡ яуыз һәм изге һауа аллаларын, йылға-урмандар хужаларын будда аллаларына ҡуша. Урындағы халыҡтың «шагаа» яңы йыл байрамына будда ламалары үҙенең «Будданың 16 мөғжизә байрамн» тәғәйенләй, әлеге байрам ваҡытында мәжүсиҙәрҙең ҡорбан салыу йолаларҙы үтәлә. Изге рух һаҡлаусыларға ғибәҙәт ҡылыу будда юғары аллаларынан алда үткәрелә.
XX быуат
XIX быуат аҙағында Рәсәйҙе һәм Ҡытайҙы XVIII быуатта хәрби йәки тыныс юл менән алынған сиктәш биләмәләре яҙмышы борсой.
XX быуат башында рәсәй эшлекле даирәләрендә Үрәнхай крайы мәсьәләһе күтәрелә, сөнки әлеге край Рәсәй өсөн мөһим стратегик роль уйнай. 1903 йылдан алып 1911 йылға тиклем Үрәнхайҙы һәм уға сиктәш территорияларҙа хәрби-разведка һәм фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә, экспедицияларҙы В. Попов, Ю. Кушелев, А. Баранов, В. Родевич етәкләй.
1911 йылғы Монгол милли революцияһынан һуң тыва йәмғиәте өс төркөмгә бүленә: ҡайһы берҙәре бойодороҡһоҙлоҡ яҡлы булалар, икенселәр — Монголия, ҡалдғандары Рәсәй составына инергә тәҡдим итәләр.
1912 йылдың ғинуарында амбын-нойон тәүгеләрҙән булып Рәсәй императорына ҡурсалау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, һуңғараҡ уға хемчик камбы-лама Лопсан-Чамзы, нойон Буян-Бадыргы һәм башҡа хошундар хакимдары. Әммә батша властары, Европа һәм Ҡытай партнерҙары менән мөнәсәбәттәрҙең ҡатмарлашыуынан ҡурҡып, мәсьәләне хәл итеү менән һуңлайҙар һәм 1944 йылдың 17 апрелендә батша ихтыяры иғлан ителә — Үрәнхаә крайын үҙ яҡлауы аҫтына алырға.
Үрәнхай крайы менән мәсьәлә өс дәүләт (Рәсәй, Ҡытай һәм Монголия) мөнәсәбәттәре тыва халҡының азатлыҡҡа һәм милли бойондороҡһоҙлоҡҡа юлын бик ныҡ ҡатмарлаштыра.
1921 йылдың 14 авгусында Таңны-Тыва халыҡ Республикаһы иғлан ителә. 1926 йылдан ул Тыва Халыҡ Республикаһы тип атала башлай. 1944 йылдың 13 октябрендә республика СССР-ға ҡушыла һәм РСФСР составына автономиялы өлкәһе булараҡ инә, 1961 йылда Тыва АССР-ы тип үҙгәртелә. 1991 йылдан — Тува Республикаһы, 1993 — Тыва Республикаһы.
Белем кимәле
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, рәсәй тываларының белем кимәле Рәсәй Федерацияһы халҡының дөйөм кимәленән күпкә түбәнерәк. 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса тывалар араһында 9,4 % ҡына юғары йәки юғары белеменән һуңғы белемгә эйә (белем кимәлен күрһәткән 15 йәштән өлкәнерәк тыва милләтле 85816 кешенән 8078 кеше),. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә 2010 йылда дөйөм халыҡ иҫәбенән 23,4 % юғары белемгә эйә (белем кимәлен күрһәткән 15 йәштән өлкәнерәк кешеләр араһында).
Генетика
Тываларҙа Y-хромосомалы гаплотөркөмдәр
Милли аш-һыу
Шулай уҡ тыва милли ризыҡ араһында боорзак (түңәрәк рәүешендәге ҡамыр аҙығы), далган (тәржемәһе «он», йәймә), тараа (ярма).
Һылтанмалар
[https://music.yandex.ru/album/3914592 Антология народной музыки. Тувинская музыка (аудио)]
Үҙәк Америка тарихы
Үҙәк Америка тарихы — Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка араһында урынлашҡан төбәк тарихы.
Колумбҡа тиклемге осор
Колумбҡа тиклемге дәүерҙә Үҙәк Американың күп өлөшө мезоамерикан цивилизацияһына ҡарай. төбәкте үҙләштерә башлау төньяҡтан көньяҡҡа табан бара, әммә төрлө моделдәр был процестың башланыуын төрлөсә билдәләй, ул йә 40 000-21 000 йыл элек, йә 17 000—15 000 йыл элек башланған тип билдәләнә. Диабло мәҙәниәтенә ҡағылышлы иң иртә археологик табыныуҙар беҙҙең эраға тиклем Х быуатҡа ҡарай. Индеецтар берләшмәләре Мексика үҙәгенән алып Коста-Риканың төньяғына тиклемге райондарҙы биләй. Үҙәк һәм Көньяҡ Америка араһындағы Панама территорияһында ике мәҙәниәттең дә билдәләре осрай.
Испан колонизацияһы
XV быуатта Христофор Колумб Американы асҡандан һуң Үҙәк Американы колонизациялау башлана. 1510 йылда Васко Нуньес-де-Бальбоа Панама колонияһына нигеҙ һала һәм уның губернаторы була. 1519—1521 йылдарҙа испандар ацтектар империяһын емерә һәм 300 йыл дауамына төбәктә үҙҙәренең хакимлығын урынлаштыра.1524 йылда испандар территорияларҙы яулап алыуын дауам итә, улар Испанияға провинциялар рәүешендә ҡушыла: Кьяпас, Гватемала, Гондурас, Никарагуа, һәм 1542 йылда әлеге провинциялар Гватемала король аудиенсияһына әүерелә.
Шуға ҡарамаҫтан, XVI быуат аҙағынан төбәккә башҡа Европа державаларының үтеп инеүе башлана. XVII быуат дауамында инглиз, голланд һәм француздар Кариб утрауҙары, Үҙәк һәм Көньяҡ Америка территорияларын яулап ала. Кариб диңгеҙенең көнсығыш ярын Бөйөк Британия үҙ контроле аҫтына ала. Конкуренттарға ҡаршы тороу өсөн Испания Гватемала король аудиенсияһына өҫтәмә вәкәләттәр, шулай уҡ генерал-капитан титулын һәм хакимиәт һәм хәрби эштәр мәсьәләләрендә үҙаллылыҡ бирә..Гватемала генерал-капитанлығы составына Мексиканың Чиапас штатының һәм хәҙерге Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа һәм Коста-Рика штаттарының буласаҡ территориялары инә.
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы
1811 йылда Европала Пиренея һуғыштары ваҡытында Сальвадорҙа бойондороҡһоҙлоҡ талап иткән беренсе ихтилал була. Өс йылдан һуң, Фердинанд VII власы тергеҙелгәндән һуң, ихтилал ҡабатлана. Ике осраҡта ла протест акциялары еңел генә баҫтырыла һәм сәйәси талаптар испан донъяһының дөйөм сәйәси реформаһы барышында үтәлә һәм әлеге конституцияны ҡабул итеүгә килтерә.1810 йылдан 1814 йылға тиклем генерал-капитанлыҡтан Кадис кортестарға өҫтәмә рәүештә ете вәкил һайлана, бынан тыш провинцияларҙың мәнфәғәттәрен урындағы депутаттар ҙа еткерә.
Күвәз
Күвәз — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Эйек йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Үҙәк Америка тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы
1821 йылда Үҙәк Америка креолдары конгресы 1821 йылдың 15 сентябренән Испаниянан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Үҙәк Американың күп кенә халыҡтары өсөн был көн бойондороҡһоҙлоҡ көнө һанала. Испания капитаны генерал Габино Гайнца баш күтәреүселәргә ҡарата симпатия белдерә һәм яңы хөкүмәт ойошторолғанға тиклем территорияның ваҡытлыса башлығы булып ҡалырға ҡарар итә. Бойондороҡһоҙлоҡ оҙаҡҡа һуҙылмай: 1822 йылдың 5 ғинуарында Гватемала Мексика империяһы тарафынан аннексиялана. Аннексия Гватемала консерваторҙары тарафынан хуплана, либералдар яғынан оппозиция баҫтырыла. 1823 йылда беренсе империя ғәмәлдән сығарыла, Үҙәк Американың аннексияланған территорияларына уларҙың киләсәген һайлау хоҡуғы бирелә.
Күвәз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Үҙәк Америка тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы
1821 йылда Панама Испаниянан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә һәм Симон Боливарҙың Бөйөк Колумбия составына инә. 1903 йылда АҠШ ярҙамы менән Колумбиянан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Күвәз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҙәк Америка тарихы
Үҙәк Америка Ҡушма Провинциялары
1823 йылдың 1 июлендә Үҙәк Америка Конгресы Испаниянан, Мексиканан йәки башҡа сит ил державаларынан абсолют бойондороҡһоҙлоҡ тураһында декларация ҡабул итә. Республика идара итеү формаһы булған яңы бойондороҡһоҙ дәүләт — Үҙәк Американың Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа, Коста-Риканан торған берләшкән провинциялары барлыҡҡа килә. Чьяпас был формированиеға ҡушылып өлгөрмәй һәм Мексика ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. 1830 йылда Лос-Альтос штат составына инә, һуңыраҡ Мексика һәм хәҙерге Гватемала араһында бүленә. Берләшкән провинциялар 1840 йылға тиклем ғәмәлдә булалар һәм артабан граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә бойондороҡһоҙ дәүләттәргә тарҡалалар.
Берләшеүгә ынтылыш
XIX һәм ХХ быуат башында Үҙәк Америка халыҡтары бер-береһенә ҡушылырға маташа, әммә һөҙөмтәһеҙ:
Уңышһыҙ ынтылыштарға ҡарамаҫтан, Үҙәк Америкала сәйәси берлек булдырыу идеяһы йәшәүен дауам итә. Атап әйткәндә, 1856—1857 йылдарҙа төбәк илдәре Уильям Уокерҙың баҫып инеүенә ҡаршы тороу өсөн хәрби союз төҙөй.
Британ Гондурасы
Испания биләмәләренән айырым Британ Гондурастарының тарихы үҫешә. Үҙәк Американың көнсығыш ярындағы Гватемала һәм Мексика сигендәге әлеге территория 1638 йылда инглиздар тарафынан колонизациялана. Испанияның колонияны юҡ итергә тырышыуы уңышһыҙ булғандан һуң, Бөйөк Британия уны үҙенә буйһондора һәм 1862 йылда тажлы колонияға әйләндерә.
XX быуат
ХХ быуатта Үҙәк Америка илдәрен берләштерергә маташыу дауам итә. 1907 йылда АҠШ һәм Мексика аралашсылығы менән Үҙәк Америка суды ойошторола, ул 10 йылдан ашыу эшләп килә. Икенсе донъя һуғышынан һуң Коста-Рика, Сальвадор, Гватемала, Гондурас, Никарагуа Үҙәк Америка дәүләттәре ойошмаһын ойоштора (Organización de Estados Centroamericanos, ODECA), уның сиктәрендә Үҙәк Американың дөйөм суды тергеҙелә. 1960 йылда Сальвадор, Гватемала, Гондурас, Никарагуа Үҙәк Америка дөйөм баҙарын (Central American Common Market, CACM) булдыра, уға 1963 йылда Коста-Рика, һуңынан Панама ҡушыла. Сальвадор һәм Гондурас араһындағы футбол һуғышы сәйәси һәм иҡтисади бәйләнештәрҙе артабан нығытыуға ҡамасаулай. Дөйөм баҙар эшмәкәрлеге 1991 йылда тергеҙелә.
Британ Гондурасы 1964 йылдан эске үҙидаралыҡ менән файҙалана. Бөйөк Британияның һуңғы континенталь биләмәһе була һәм 1981 йылда бойондороҡһоҙлоҡ ала.