cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Молотов Вячеслав Михайлович
Бөйөк Ватан һуғышы осоро
Ошо көндә үк сәғәт 12-лә Молотов радио аша һуғыш башланыуы тураһында совет халҡы өсөн тарихи хәбәр менән сығыш яһай һәм телмәрен киң билдәле һүҙҙәр менән тамамлай: ''«Наше дело правое. Враг будет разбит. Победа будет за нами».''
Финляндия үҙенең территорияһынан Германияға туранан-тура һөжүм итергә рөхсәт бирмәй һәм немец частары Петсамола һәм Саллала сикте үтергә баҙнат итмәй. Совет һәм фин пограничниктары араһында һирәк атышыу булып ала, әммә, дөйөм алғанда, совет-фин сигендә тыныс хәл-торош һаҡлана. Әммә, 22 июндән башлап, немец люфтваффеһы бомбардировщиктары фин аэродромдарын Германияға ҡайтыу алдынан заправкалай торған база итеп ҡуллана. Был мәғлүмәттәр һуңғараҡ билдәләнә, ә 23 июндә Молотов үҙенә Хюннинен эштәрендәге фин вәкилен саҡырып ала һәм 22 июндәге Гитлерҙың сығышында «фин иптәштәрҙе» телгә алыуы буйынса һорау ҡуя. Фин илсеһе аныҡ яуап бирә алмай. Молотов Финляндиянан СССР-ға ҡарата уның позицияһын аныҡлауҙы талап итә.
26 июндә Молотов АҠШ-тағы СССР илсеһе Константин Уманскийға яҙған хатынан : ''«Һеҙгә кисекмәҫтән Рузвельтҡа йәки Хэллға барыр кәрәк һәм американ хөкүмәтенең был һуғышҡа һәм СССР-ға ҡарата ҡарашы тураһында ҡорау ҡуйыр кәрәк. Ярҙам тураһында хәҙерге ваҡытта һорауҙар ҡуйырға кәрәкмәй»''. 12 июлдә Молотов һәм илсе Криппс Германияға ҡаршы СССР һәм Бөйөк Британия хөкүмәттәре араһындағы ғәмәлдәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуялар. Әлеге килешеүҙең һөҙөмтәһендә Гитлерға ҡаршы коалиция илдәре менән бәйләнештәр булдырыла, нацистик Германия тарафынан оккупацияланған һәм Лондонда эмиграцияла булған Европа дәүләттәре хөкүмәттәре менән дипломатик хеҙмәттәшлек яйға һалына (Бельгия, Норвегия, Польша, Чехословакия һәм башҡалар).
1941 йылдың 30 июнендә Дәүләт оборона комитеты ойошторолғандан һуң (ГКОВ. М. Молотов уның рәйесе Сталиндың урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
14 августа Молотов Төркиәләге СССР илсеһе Сергей Виноградовҡа, Совет хөкүмәте француз-антифашистар етәксеһе булараҡ Шарль де Голль менән бәйләнештәрҙе булдырыуға ризалығын белдерә.
1941 йылдың 29 сентябренән 1 октябренә тиклем Мәскәүҙә конференция уҙғарыла, унда СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия ҡатнашалар; конференцияла Советтар Союзына хәрби тапшырмалар мәсьәләләре буйынса килешеү төҙөлә. Йомғаҡлау ултырышында совет делегацияһы башлығы Молотов «бөгөнгө көндән СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия етәкселегендә ирек һөйөүсе халыҡтарҙың ҡеүәтле фронты булдырылды» тип белдерә. 1941 йылдың октябрендә СССР-ҙың сит ил эштәре буйынса наркоматы дипкорпус менән бергә Куйбышевҡа эвакуациялана, әммә Молотов, Сталин кеүек, Мәскәүҙә ҡала. Мәскәүҙә Бөйөк Британиянан һәм АҠШ-тан хәрби тапшырмаларға һәм Европала икенсе фронтты асыуға булышлыҡ итә 1941 йылдың октябрендә Вязьма тирәһендәге катастрофа ваҡытында Вячеслав Молотов бер тапҡыр ғына фронтҡа ебәрелә, әммә мөһим ҡарарҙарҙы уны оҙатып йөрөгән А. Василевский ҡабул итә.
Дипломатик эштән тыш Вячеслав Молотов танкылар етештереү өсөн дә яуаплы була. Бынан тыш, баштан уҡ тап Молотовҡа 1942 йылда совет «атом проекты» менән етәкселек итеү йөкмәтелә — СССР-ҙа атом ҡоралы булдырыу эштәре буйынса. Әммә, академик И. В. Курчатов фекеренсә, үҙенең ҡатып ҡалған фекерләүе арҡаһында Молотов әлеге проекттың бөтә нескәлектәренә төшөнә алмай, шуға күрә бомба өҫтөндәге эштәр «бер урында тапана», һөҙөмтәлә бер нисә йыл бушҡа китә.
Хәрби мәсьәләләрҙән тыш, Молотов фән өлкәһендә яуаплы була, шул иҫәптән Мәскәү дәүләт университеты эшенә кураторлыҡ итә. Бынан тыш, Молотовтың башланғысы буйынса СССР-ҙың дипломатик учреждениелары өсөн кадрҙарҙы әҙерләү маҡсатында 1944 йылдың 14 октябрендә МДУ-ның халыҡ-ара бәйләнештәре факультеты базаһында Мәскәү дәүләт халыҡ-ара бәйләнештәре институты ойошторола.
Һуғыштан һуңғы осор
Тәүге һуғыштан һуңғы йылдарҙа Молотов совет тышҡы сәйәсәте башлығы сифатында йыш ҡына сит илгә сыға: Сан-Франциско ҡалаһында үткән конференцияла ҡатнаша, бында Милләттәрҙең Берләшкән Ойошмаһы (БМО) ойошторола. Молотов шулай СССР, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция һәм Ҡытай уҡ сит ил министрҙары Советы сессияларында совет делегацияһының етәксеһе булараҡ ҡатнаша. 1946 йылғы Париж тыныслыҡ конференцияһында ул Албания, Болгария һәм Югославияның территориаль мәнфәғәттәрен яҡлап сығыш яһай.
1946 йылдың 19 мартында Халыҡ комиссарҙары Советы Министрҙар Советы итеп үҙгәртелә һәм Молотов СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары булып китә. Әлеге вазифаһында мәғариф, фән һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына кураторлыҡ итә. Бөтә илдәр ҙә, шул иҫәптән АҠШ һәм Бөйөк Британия, Израиль дәүләтен булдырыуға ҡаршы булғанда, Молотов был идеяны яҡлап сыға. Вячеслав Молотов йыш ҡына БМО-ның эштәрендә ҡатнашыу өсөн АҠШ-ҡа, шул уҡ ваҡытта үҙенең ҡаты позицияһы, шулай уҡ йыш ҡына «вето» хоҡуғын ҡулланыуы арҡаһында, дипломатик даирәләрҙә «Господин Нет» ҡушаматын ала.
1947 йылда Молотовҡа атом проекты буйынса Сталиндың вәкәләттәре тапшырыла: 1947 йылдың 8 февралендә ЦК ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһында СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарамағындағы Махсус комитетының эш мәсьәләләре туранан-тура И. В. Сталинға йәки уның беренсе урынбаҫары В. М. Молотовҡа еткерелеүе тураһында ҡарар ҡабул итә. 1947—1949 йылдарҙа Молотов СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарамағындағы мәғлүмәттәр комитеты рәйесе сифатында совет тышҡы разведкаға етәкселек итә.
1949 йылда Германия армияһының һәм немец каратель органдарының ваҡытлыса оккупацияланған Советтар Союзы территорияһында совет граждандарына ҡарата аяуһыҙлыҡ күрһәткән элекке хәрбиҙәре эштәре буйынса асыҡ суд процестарын үткәреү буйынса Даими комиссияға инә. Немец һәм япон хәрби енәйәтселәре өҫтөндә процестарҙы ойоштороуҙа ҡатнаша.
1952 йылдың октябрендә Үҙәк Комитеттың съездан һуңғы пленумда (КПСС-тың XIX съезы) Молотов Үҙәк комитеты Президиумы составына һайланһа ла, уның етәкселек иткән бюро составына инмәй, шул уҡ пленумда Молотов һәм Микоян Сталин яғынан бик ҡаты тәнҡиткә дусар булалар.
Сталиндан һуң
1953 йылдың 5 мартында, Сталиндың вафатынан һуң, Молотов ҡабаттан сит ил эштәре министры һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп. Ул Лаврентий Берияны ҡулға алыу һәм Георгий Маленковты СССР-ҙың Минитрҙар Советы рәйесе вазифаһынан бушатыу буйынса Хрущевҡа теләктәшлек күрһәтә. 1955 йылда Молотов асыҡ процестарҙыһәм хәрби етәкселәре өҫтөнән ябыҡ судтарҙы яңынан ҡарау комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләнә.
1957 йылдың 29 июнендә Молотов бөтә вазифаларынан бушатыла, КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы составынан һәм КПСС-тың Үҙәк Комитетынан сығарыла. Уның хөрмәтенә исемләнгән ҡалаларға 1957 йылда элекке исемдәре ҡайтарыла.
1957 йылда Вячеслав Молотов Монголияла СССР-ҙың илсеһе итеп тәғәйенләнә.
1960—1961 йылдарҙа Венала БМО штаб-фатиры агентлығы ҡарамағындағы атом энегрияһы буйынса совет илселеге менән етәкселек (МАГАТЭ. На состоявшемся в октябре 1961 йылдың октябрендә үткән КПСС-тың XXII съезында Хрущёв һәм уның союздаштары тәүге тапҡыр Молотовтың, Кагановичтың, Маленковтың Сталин ваҡытындағы законһыҙлыҡта туранан-тура шәхси яуаплылығы тураһында белдерәләр һәм уларҙы партиянан сығарыуҙы талап итәләр . 1961 йылдың ноябрь уртаһында Молотов Венанан саҡыртылып алына, биләгән вазифаһынан бушатыла һәм партиянан сығарыла. 1963 йылдың 12 сентябрендә Молотов пенсияға оҙатыла.
Аҙаҡҡы йылдары
Йәберҙә булыуға ҡарамаҫтан Молотов әүҙем тормош алып барыуын дауам итә, даими рәүештә өйҙә йәки китапханала эшләй. Мемуарҙар яҙмай, әммә ижтимағи тормоштағы теге йәки был ваҡиғаларға үҙ фекерен ҡулъяҙмаларға теркәп, уларҙы КПСС-тың Үҙәк Комитетына ебәрә. Бер нисә йыл дауамында партияла тергеҙеүҙе юллай һәм 1984 йылда, «Коммунист» журналы Р. И. Косолапов ярҙамында партияла тергеҙелә. Генераль секретарь К. У. Черненко шәхсән үҙе уға пратбилетты тапшыра. Әммә Молотовты партияла тергеҙеү тураһында партия матбуғатында иғлан ителмәй.
Партиянан сығарыу Молотов өсөн иң көйҙөргәне була. Һәм ул бер туҡтауһыҙ Үҙәк Комитетҡа, Партия контроле комитетына тергеҙеү үтенесе менән ғаризалар яҙа. Матди яҡтан үҙе өсөн бер нәмә лә һорамай. Ул Жуковкала бәләкәй генә ағас дачала йәшәне, уны уға беҙ (Совмин) бирҙек. Туҡһан йәшенә тиклем электричкала поликлиникаға йөрөнө. Унда, бөтәһе лә, әлбиттә, үткәрергә тәҡдим итһәләр ҙә, гел дөйөм сиратта ултырҙы. Нисектер Молотов менән дачала яҡын йәшәгән минең бер иптәш, Вячеслав Михайлович ҡатыны менән фәҡирлектә йәшәй, тип һөйләне. Пенсияһы уның айына 300 һум ине, әммә улар пенсиянан тулыһынса дача, күмер өсөн, мейес яғыусының һәм өй хужалығында ярҙам итеүсе ҡатындың эш хаҡтарын түләгәндәр һәм һөҙөмтәлә уларҙың бер нәмә лә тиерлек ҡалмаған. Беҙ Каганович менән уға пенсияларын 50 һумға арттырыу буйынса ҡарар сығарҙыҡ, дача һәм күмер өсөн түләүҙән азат иттек. Мейес яғыусыға һәм хужалыҡ эштәрен алып барыусы ҡатынға эш хаҡын бирҙек. Аҙаҡҡы мәртәбә мин Молотовты Булганинды ерләгәндә (1975 йыл) күрҙем. Ул ситтәрәк, бер үҙе тора ине. Мин яҡын килдем дә: «Вячеслав Михайлович, әйҙәгеҙ яҡыныраҡ барайыҡ, бәхилләшәйек», — тинем. Ул ошо иғтибар күрһәтеүгә бик һөйөндө. — СССР Совнаркомы рәйесе урынбаҫарының ярҙамсыһы Михаил Смиртюковтың хәтирәләренән.
Маленков һәм Кагановичтан айырмалы рәүештә Молотовтың исеме, уны партиянан сығарғандан һуң да, әҙәбиәттә, матбуғатта, кинола телгә алына, уның тураһында мәҡәләләр энциклопедияларға индерелә. Молотовтың образы бер нисә тапҡыр нәфис фильмдарҙа сағылдырыла, уны башлыса Максим Штраух (1940-сы йылдар) һәм Николай Засухин (1970—1980-сы йылдар) уйнайҙар.
1986 йылдың июнендә Молотов Мәскәүҙәге Кунцев хәстәханаһына һалына, шунда 8 ноябрҙә, сәғәт 12 сәғәт 55 минутта вафат була. Үҙенең оҙон ғүмерендә В. М. Молотов 7 миокард инфаркты үткәрә, әммә 96 йәшкә тиклем йәшәй. Вячеслав Молотов Мәскәүҙә Новодевичий зыяратында ерләнә. 1986 йылдың 1 ноябрендә сәйәсмәндең вафаты тураһында «Известия» гәзитендә иғлан ителә[4]. Көнбайыш матбуғатында бер нисә мәҡәлә сыға. Албанияла был ваҡиға айҡанлы дәүләт трауры иғлан ителә. Молотовтың васыятнамәһен асҡандан һуң унда иҫәбендә 500 һум аҡса булған һаҡлыҡ кенәгәһе табыла.
Стрелецтарҙы язалау иртәһе
«Стрелецтарҙы язалау иртәһе» — урыҫ рәссамы Василий Суриковтың (1848—1916) 1881 йылда тамамланған картинаһы. Мәскәүҙә Дәүләт Третьяков галереяһында ( 775) һаҡлана. Полотноның үлсәме — (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ). Әҫәрҙең темаһы XVII быуат аҙағындағы тарихи ваҡиғалар — Петр Беренсенең 1698 йылдағы стрелецтар болаһын баҫтырыуы һәм боласы стрелецтарҙы язалауы менән бәйле.
Яҙыласаҡ «Стрелецтарҙы язалау иртәһе» картинаһы өсөн тәүге эскиздар 1878 йылда төшөрөлә, ә полотно өҫтөндә эш өс йыл самаһы бара. Картина 1881 йылдың мартында Санкт-Петербургта асылған Күсмә художество күргәҙмәләре ширҡәтенең («передвижниктар») 9-сы күргәҙмәһендә ҡуйыла. Күргәҙмәнең үҙендә үк Павел Третьяков тарафынан һатып алына.
«Стрелецтарҙы язалау иртәһе» — Суриковтың урыҫ тарихы темаһына арналған тәүге ҙур әҫәре. 1880-сы йылдарҙа яҙылған башҡа ике полотно — «Меншиков Берёзовта» (1883) һәм «Боярыня Морозова» (1887) картиналары менән бергә «Стрелецтарҙы язалау иртәһе» картинаһын ҡайһы берҙә Суриковтың Рәсәй тарихының XVII—XVIII быуаттарҙағы драматик ваҡиғаларына арналған тарихи трилогияһына берләштерәләр.
Скульптор Марк Антокольский «Стрелецтарҙы язалау иртәһен» «тәүге тарихи урыҫ картинаһы» тип атай, уның өҫтөнлөктәре «булған кәмселектәрен йөҙ тапҡыр юйып ташлай» тип тә билдәләй. Тәнҡитсе Николай Александров, был полотно алдында «тамашасыны шунда уҡ Художество ижадының һәм художество әҫәренең ҡеүәте биләп ала» тип билдәләй. Рәссам һәм тәнҡитсе Александр Бенуа һүҙҙәренсә, Суриковтың «Стрелецтарҙы язалауы» «гениаль рәүештә Петр Беренсенең башланып ҡына торған ҡот осҡос фажиғәһен тасуирлай». Сәнғәт белгесе Алла Верещагина, Суриковҡа тиклем бер кем дә һәм бер ҡасан да «„тарих хәрәкәтен“ шулай дөрөҫ, яңылыҡ һәм иҫкелек яғындағыларҙың, йәшәү йә үлем өсөн яғалашып, милләтте бүлгесләгәндәге ҡапма-ҡаршылыҡтары менән күрһәтә алғаны булманы», тип яҙа.
Унан алдағы ваҡиғалар
Василий Суриков 1848 йылда Красноярскиҙа тыуа. Ул казактар ғаиләһенең боронғо нәҫеленә ҡарай: атаһы Суриков Иван Васильевич яғынан да, әсәһе Сурикова Прасковья Федоровна (ҡыҙ фамилияһы Торгошина) яғынан да ата-олаталары казактар була. Ата-олаталары Торгошиндар һәм Суриковтарҙың исемдәре XVII быуат аҙағында Себер воеводаларына ҡаршы сыҡҡан боласылар исемлегендә осрай. 1858 йылда Суриков Красноярск өйәҙ училищеһына уҡырға инә. Унда рәсем уҡытыусыһы булып Николай Гребнёв эшләй, ул Суриковтың рәссам булып формалашыуына ҙур өлөш индерә. Красноярскиҙың алтын сығарыусы сәнәғәтсеһе, күптәргә меценат ярҙамы күрһәтеүсе Петр Кузнецов Гребнёвтан талантлы егет тураһында белеп ҡала, артабан ул уҡыу өсөн Суриковҡа үҙенең ярҙамын тәҡдим итә. 1868 йылдың декабрендә Суриков балыҡ ылауы менән бергә Красноярскиҙан Санкт-Петербургҡа китә. 1869—1875 йылдарҙа Василий Суриков Һынлы сәнғәт академияһының тарихи һынлы сәнғәт класында уҡый. Унда Петр Шамшин, Богдан Виллевальд, Федор Бруни, Иордан Федор, Карл Вениг, Тимофей Нефф һәм (1873 йылдан) Павел Чистяковтар уның остаздары була. 1874 йылда «Мәрхәмәтле самарянин» картинаһы өсөн (хәҙерге КГХМ) Суриков Һынлы сәнғәт академияһының алтын миҙалы менән бүләкләнә, ә 1875 йылда, ҙур алтын миҙал менән бүләкләнмәйенсә, «Апостол Павел батша Агриппа, уның апаһы Береника һәм проконсул Фест (хәҙерге ГТГ) алдында дини догматтарҙы аңлата» полотноһы өсөн 1-се дәрәжә класлы рәссам исеменә лайыҡ була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул йылда Академияның аҡсаһы булмау сәбәпле, был награда менән бергә бирелә торған сит илгә пенсионер сәфәре бирелмәй.
1876 йылдың мартында Суриков Мәскәүҙәге Христос Ҡотҡарыусы ҡорамы өсөн тәғәйенләнгән әҫәрҙәр өсөн эскиздар өҫтөндә эшләй башлай. Шул уҡ йылдың авгусында беренсе Бөтә Ғаләм соборын (Вселенские соборы) һүрәтләгән дүрт фресканы яҙыуға контрактҡа ҡул ҡуйыла. Суриков бер нисә ай дауамында уға Санкт-Петербургта бүленгән оҫтаханала эшләй, ә 1877 йылдың июнендә Мәскәү ҡалаһына күсенә, сөнки был ваҡытҡа эскиздар раҫланған була, һәм ҡорам диуарҙарына картиналарҙы яҙа башлау талап ителә. 1878 йылдың ғинуарында рәссам Елизавета Августовна Шарэ менән никахҡа инеү өсөн Санкт-Петербургҡа юллана. Йәш ҡатынын Суриков Мәскәүгә алып килә, һәм улар Плющихаға Астахов йортондағы (17-се һанлы йорт, был бина әлеге көнгә тиклем һаҡланмаған, 1953 йылда урамға реконструкция яһағанда һүтелә) ҙур булмаған фатирға урынлаша. 1878 йылдың йәйендә тамамланған Бөтә Ғаләм соборы өҫтөндәге эш рәссамдың күп көсөн ала. Шуға ҡарамаҫтан рәссам риза булып ҡала, сөнки түләнгән аҡса уға бер ни тиклем ваҡыт үҙе теләгән тема өҫтөндә эшләү мөмкинлеген бирә.
Картина өҫтөндә эш
Василий Суриков Мәскәү буйлап йөрөүе тураһында түбәндәгесә хәтерләй: «Бер мәл Ҡыҙыл майҙан буйлап китеп барам. Тирә-яғымда берәү ҙә юҡ. Батша бойороҡтары иғлан ителә торған ҡалҡыу урындан алыҫ булмаған ерҙә туҡтаным, Василий Блаженный соборы иғтибарымды йәлеп итте, ҡапыл шул мәл күҙ алдыма стрелецтарҙы язалау күренеше килеп баҫты. Әгәр шул картинаны яҙһам, ул таң ҡалдырғыс буласаҡ, тип уйланым. Йәһәт кенә өйгә ҡайтып, ҡара төнгә тиклем буласаҡ картинаның төрлө күренештәрен ҡағыҙ битенә күсереп ултырҙым. Стрелецтарҙы язалау картинаһын яҙыу теләге Красноярскиҙа саҡта уҡ тыуғайны, әммә быға тиклем уның композицияһы шулай сағыу һәм ҡот осҡос булып күҙ алдына баҫҡаны булманы». Василий Суриков 1878 йылдың декабрендә әсәһе Прасковья Федоровнаға һәм ағаһы Александрға ебрәгән хатында түбәндәгеләрҙе яҙа: «Хәҙер мин Мәскәүҙә йәшәйем. Ғибәҙәтханалағы эштәремде тамамланым һәм стрелецтарҙы язалау тураһындағы картинаны башларға торам». Был осорҙа Суриков рәссам Илья Репин менән тығыҙ аралашып йәшәй. Ул ваҡытта рәссамдар нимә өҫтөндә эшләүҙәрен бер кемдән дә йәшермәгән була. Мольберттары һәр саҡ асыҡ тора, һәм иптәштәре эш барышына ҡарата үҙ фекерҙәрен әйтер була.
Картина өҫтөндә эшләгәндә Суриков Рәсәйҙең XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башындағы тарихи һәм мәҙәни үҫешен һүрәтләгән тарихи һәм әҙәби сығанаҡтарҙы етди өйрәнә. Ул шул саҡтағы тормош үҙенсәлектәре һәм көнкүреш йыһаздары менән таныша, кейемдәр һәм ҡоралдарҙы, көнкүреш һәм көндәлек ҡулланылыш әйберҙәрен ҡағыҙға төшөрөп ала. Рәссам байтаҡ ваҡытын Ҡорал палатаһында һәм Тарих музейында уҙғара. Боронғо кейемдәр — сарафан, сәкмән, хәрби мундир һәм бояр тундарын айырыуса иғтибарлап өйрәнә. Суриковтың Ҡорал палатаһында эшләгән һәм Мәскәү тарихы буйынса танылған белгес, тарихсы һәм археолог Иваном Забелин менән танышлығы, бәлки, тап ошо ваҡытта башланғандыр. Австрия илселеге секретары Иоганн Георг Корбтың "Московияға сәйәхәт көндәлеге"ндә сағылдырылған тәьҫораттары Суриковҡа «Стрелецтарҙы язалау иртәһе» картинаһы өҫтөндә эшләгәндә файҙаланылған мөһим тарихи сығанаҡтарҙың береһе була". Ҡанһыҙ рәүештә язалауҙар тураһында тәфсирлап яҙылған һәм сит илдә нәшер ителгән был көндәлек Петр Беренселә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, һәм ул Австрия хөкүмәтенән баҫып сығарылған китаптарҙы һатыуҙы тыйыуын һәм юҡҡа сығарыуын талап итә. Корбтың «Көндәлеге» бик оҙаҡ ваҡыт батша Рәсәйендә тыйыла. Көндәлектең йөкмәткеһенән язалауҙы тасуирлаған урындары алып ташланған өҙөктәре Рәсәйҙә 1840 йылда ғына баҫылып сыға. Көндәлектең урыҫ телендәге тәүге баҫмаһы 1867 йылда ғына «Император Леопольд беренсенең илсеһе Игнатий Христофор Гвариенттың 1698 йылда батшаға һәм Мәскәүҙең бөйөк кенәзе Петр Беренсегә барыуы мәлендә илселек секретары Иоган Георг Корб яҙған көндәлек» тигән тулы исеме аҫтында донъя күрә. Корб 1698 йылдың 10 октябрендә Мәскәүҙең үҙендә Преображенск ауылында бола күтәреүселәрҙең нисек язаланыуын бар тулылығында тасуирлап яҙа, шулай уҡ язалау күренештәренең ҡайһы береһенең һүрәттәрен дә төшөрә.
Василий Суриков картинаны яҙған ваҡытта ниндәй тойғолар кисереүен аҙаҡ шулай хәтерләй: «„Стрелецтарҙы“ яҙғанда һәр төн төшөмдә язалауҙарҙы күрҙем. Тирә-яғымда — ҡан еҫе. Хатта төндәрҙән ҡурҡа башланым. Уянғас еңел һулап ҡуяһың. Картинаны ҡараусыларҙы борсомаҫ өсөн язалау мәлен сағылдырманым. Төнөн төшөмдә язаланған стрелецтар, тоҡандырылған май шәмдәр тотоп, минең янға килеп баш эйә. Төшөмдә лә ҡан еҫе тынымды ҡура ине».
Берёзка (йылға)
Берёзка  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/416    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Реформация
Реформа́ция (reformatio — төҙәтеү, үҙгәртеү, реформалау) — Көнбайыш һәм Үҙәк Европала XVI—XVII быуат башында булған киң дини һәм ижтимағи-сәйәси хәрәкәт. Ул католик христианлығын Тәүратҡа ярашлы реформалау. Уның башы тип Виттенберг университетында дин буйынса доктор Мартин Лютер Кингтың сығышы һанала: 1517 йылдың 31 октябрендә ул Виттенберг ҡәлғә сиркәүенең ишегенә үҙенең «95 тезисын» ҡаҙап ҡуя, унда Лютер католик сиркәүенең енәйәттәренә, атап әйткәндә, индульгенциялар һатыуға ҡаршы сыҡҡан. Реформацияның ахыры тип тарихсылар Вестфаль тыныслығына ҡул ҡуйылған 1648 йылды тип иҫәпләйҙәр, был килешеү һөҙөмтәләре буйынса дини факторҙар Европа сәйәсәтендә мөһим роль уйнауын тамамланыуына килтерә.
Реформацияның төп сәбәбе булып яңы барлыҡҡа килгән капиталистик етештереү ысулын үҙ иткәндәр менән шул осорҙа әле хакимлыҡ иткән феодаль ҡоролошто яҡлаусылар араһында көрәш булып тора. Һуңғыларҙың идеологик ҡанундарын һаҡлау менән католик сиркәүе шөғөлләнгән. Яңы тыуып килгән буржуазия ҡатламының мәнфәғәттәре һәм өмөттәре протестант сиркәүҙәрен, милли дәүләттәрҙе нигеҙләүҙә сағыла.
Протестантизм бөтә Европа буйынса тарала: Мартин Лютерҙың эйәреүселәре — лютеранлыҡ, Жан Кальвиндың — кальвинизм, Ульриха Цвингли — цвинглианлыҡ, тағы ла «цвиккау пәйғәмбәрҙәре» (анабаптизм), англиканлыҡ.
Берёзка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан  Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Реформация
Католик сиркәүе һәм иезуиттар менән Реформацияға ҡаршы ҡабул ителгән саралар комплексы Контрреформация исеме аҫтында билдәле.
Реформацияның сәбәптәре
Урта быуаттар буйы сиркәү йәмғиәт тормошонда мөһим роль уйнаған һәм Көнбайышта хакимлыҡ иткән феодаль ҡоролошҡа идеаль яраҡлашҡан. Сиркәү иерархияһы ижтимағи иерархияһының сағылышы булып торған: әгәр феодаль ҡоролошта королдән рыцарға тиклем булһа, икенселәре Рим папаһынан алып руханиҙарға тиклем була. Көнбайыш Европаның төрлө илдәрендә сиркәү бөтә эшкәртелгән ерҙәрҙең 1/3 алып торған, уларҙа феодализмдағы һымаҡ крепостнойҙарҙың эше ҡулланылған. Феодаль йәмғиәттең әҙер формаларын ҡабул итеп һәм унан бихисап файҙа алып, шул уҡ ваҡытта сиркәү ойошма булараҡ был йәмғиәттең идеологияһын формалаштырған. Европа монархтары сиркәүҙән юғары санкция алыр өсөн төрлө сығымдарға киткәндәр.
Урта быуат йәмғиәтенең идеялы санкцияһы булараҡ, феодаль католик сиркәүе уның материаль нигеҙе — феодаль ҡоролош хакимлыҡ иткәндә генә йәшәй һәм сәскә ата алған. Әммә XIV—XV быуаттарҙа башта Урта Италияла һәм Фландрияла, ә XV быуат аҙағынан бөтә Европа буйлап яңы социаль синыфтың — буржуазияның үҫеше башлана, ул яйлап үҙ ҡулына иҡтисадты ала барып, һуңынан сәйәси өҫтөнлөкә ынтыла. Хакимлыҡҡа ынтылаған яңы синыфҡа яңы идеалогия кәрәк булған. Буржазия христианлыҡтан баш тартырға уйламаған, әммә уға икенсе христианлыҡ кәрәкле булған, яңы дин иҫке донъяны хеҙмәтләндергән католицизмдан тәү сиратта үҙенең арзалығы һәм ябайлығы менән айырылып торорға тейеш булған: буржуазияға аҡсалар мөһабәт соборҙар төҙөү һәм бай сиркәү церемонияларын үткәрер өсөн түгел, ә үҙҙәренең етештереүенә, үҫеп килгән эшҡыуарлыҡтарын булдырырға һәм артырыуға һалырға теләгәндәр.
Берёзка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Реформация
Реформацияның сәбәптәре
Иҡтисади һәм милли иҙеүҙән башҡа Реформацияның барлыҡҡа килеүенә Яңырыу дәүере ваҡытында Европала интеллектуаль мөхиттең үҙгәреүе лә сәбәбсе була. Был осорҙа кешеләрҙең иҫке ҡулъяҙмаларға һәм тәүсығанаҡтарға ҡыҙыҡһыныуҙың артыуы арҡаһында христианлыҡҡа һәм шул ваҡыттағы сиркәүгә икенсе критик ҡараш барлыҡҡа килә башлай.
Реформацияның башланғыстары
Иҡтисади баҫым милли мәнфәғәттәрҙе иҙеү менән бергә XIV быуатта уҡ Англияла Авиньон папаларына ҡаршы протест тыуҙыра. Оксфорд университеты профессоры Джон Виклиф бөтөн папа системаһын емерергә һәм сиркәү ерҙәрен тартып алырға кәрәклеген иғлан итә. 1379 йылда Джон Виклиф сиркәү башлығы булып Рим папаһы түгел, ә Ғайса булып тора тип үҙенең әҫәрҙәрендә яҙа. Уның буйынса сиркәү түгел, ә Тәүрат диндарҙарға берҙән-бер авторитет булып тора һәм сиркәү Инжил буйынса төҙөлөргә тейешлеген әйтә. 1382 йылда Джон Виклиф Инжилды, ә 1384 йылда Иҫке Ғайеттең күп өлөшөн Николай Герфордский инглиз теленә тәржемә итәләр. Шулай итеп, инглиздәр тәүге тапҡыр Тәүраттың тулы тексын туған телендә уҡый ала. Виклифтың ҡараштары Лондонда һәм Римда ғәйеләнһә лә, уның тәғлимәттәре крәҫтиәндәрҙә киң таралыу яулай һәм 1381 йылғы ихтилалға килтерә. Англияла уҡыған Чехиянан килгән талиптар был тәғлимәтте туған иленә алып ҡайталар һәм ул Ян Густың идеяларының нигеҙе булып китә.
Был осорҙа Чехияла немец руханиҙарының йоғонтоһо көслө булған, улар Куттенберг рудниктарын үҙ ҡулына алырға тырышҡандар. Вифлеем часовняһы пасторы булған һәм 1409 йылдан алып Прага университеты ректоры Ян Гус профессор Виклифтың хеҙмәттәрен тарата. Был осор чех милли үҙаңы күтәрелеүенә тап килә — Чехия Изге Рим империяһы власына ҡаршы сыға. Халыҡ ғауғаһын бөтөрөр өсөн Констанц ҡалаһында император Сигизмунд I һәм Рим папаһы Мартин V сиркәү йыйылышы үткәрә, унда Ян Гус һәм уның көрәштәше еретиктар тип иғлан ителгәндәр һәм усаҡта яндырылғандар. Джон Виклиф та еретик тип иғлан ителә.
Германиялағы Реформация
XVI быуат башына ҡарай Германия ғәмәлдә әле һаманда ижтимағи бүленгән дәүләт булып ҡала. Сиркәү менән бөтә ҡатламдар ҙа ризаһыҙ булалар: крәҫтиәндәр сиркәү дисәтинәһе һәм ерләү йыйымдары менән талана, һөнәрселәрҙең етештерелгән тауарҙары һалым һалынмаған монастырҙар продукцияһы менән конкуренциялай алмаған, сиркәү үҙенең ер биләмәләрен ҡалаларҙа ла киңәйтә — был ҡала кешеләрен ғүмерлек бирәсәктә булырға янай.
Лютер Изге Риүәйәттең, йәки сиркәү ҡарарҙарын һәм папа декреттарын, авторитетын кире ҡаға һәм дини хәҡиҡәттең берҙән бер сығанағы итеп Изге Яҙманы һанай.
Дания һәм Норвегиялағы Реформация
Даниялағы Реформация Ганс Таусен имеме менән бәйле. Ул Виттенбергта уҡығандан һуң, тыуған илендә лютеран идеяларын тарата башлай. Сиркәү иерархтары Таусенды хөкөм итмәксе булалар, әммә дат короле Фредерик I уны яҡлап сыға. 1530 йылда Копенгагендағы сиркәү синодында дат протестанттарының "дин символы"н — «43 копенгаген мәҡәләләрен» яҡлай. Евангелик-лютеран сиркәүе дәүләт дине булараҡ Фредерик I улы — Кристиан III осоронда танылған. Реформацияны ҡанун тип ҡабул итеп, Кристиан III католик епископтарын алыштыра һәм сиркәү милкен тартып алған, һөҙөмтәлә королдең ер милке өс тапҡыр артҡан һәм уның ҡулында бөтә илдең ерҙәренең яртыһынан күберәге булған.
Кристиан III үтенесе буйынса Меланхтон Данияға тәжрибәле священник-реформатор Иоганнес Бугенхагенды ебәрә һәм ул илдә Реформацияны үткәреүҙе етәкләй. Һөҙөмтәлә Даниялағы Реформация немец өлгөләренә ориентирлана. Дат тарихсылары баһаһы буйынса, Данияла Лютеран Сиркәүен индереү менән сиркәү мөнәсәбәтендә оҙаҡ ваҡытҡа немец провинцияһы булып ҡала.
1537 йылда король фарманына ярашлы, яңы сиркәүгә уложение эшләр өсөн «уҡыған кешеләрҙән» торған комиссия төҙөлә, уға Ганс Таусен да инә. Төҙөлгән уложение менән Лютер таныша һәм уның хуплауы буйынса шул уҡ йылдың сентябрендә яңы сиркәү ҡануны ҡабул ителә.
1550 йылда дат телендә Тәүрат баҫылып сыға. Даниялағы Реформацияның үҙенсәлеге булып монастырҙарға мөнәсәбәт тора, улар башҡаларҙан айырмалы рәүештә ябылмаған, әммә һалымдар һалына. Монастырҙарға яңы монахтарҙы алырға рөхсәт бирелмәгән, һөҙөмтәлә улар 30 йылдан һуң ябылып бөткәндәр. Күп кенә священниктар үҙ урындарын ташларға баҙнат итмәй яңы сиркәү структураһына инәләр.
Норвегиялағы Реформацияны шулай уҡ дат короле Кристиан III үткәргән. Норвег архиепископы Олав Энгельбректссондың яңы дингә ҡаршылығы уңышһыҙ булған, һәм, киреһенсә, иҫке дин өсөн көрәш арҡаһында Норвегия тулыһынса бойондороҡһоҙлоғон юғалта һәм «дат провинцияһына» әйләндерелә. Бының тураһында Копенгагенда иғлан итәләр.
Швеция һәм Финляндиялағы Реформация
Эребрунан Германияға килгән тимерсенең улдары ағайлы-ҡустылар Олаус (Олаф) һәм Лаврентий (Ларс) Петрилар 1517 йылда Мартин Лютерҙың Рим-католик сиркәүен тәнҡитләү сығышында булалар. 1518 йылда Олаус Швецияға ҡайта, Стренгнес сиркәү мәктәбенең диаконы һәм уҡытыусыһы булып китә. Тәүге осорҙа Петриларҙың сығыштарына сиркәү иерархтары ғына түгел, ә ябай диндарҙар ҙа тиҫкәре мөнәсәбәт менән ҡабул иткәндәр. Яңы швед короле Густав Васа 1523 йылда фарман сығара, уның буйынса милекһеҙ ҡалдырыу һәм үлем язаһы ҡурҡынысы менән Лютерҙың әҫәрҙәрен уҡыу тыйыла. Әммә ауыр эске сәйәси ваҡиға королде ил эсендә яңы союздаштар һәм өҫтәмә финанс сығанаҡтарын эҙләргә мәжбүр итә. 1524 йылда яңы архиепископ һайлау буйынса швед короле һәм Рим папаһы Клемент VII менән низағ тыуа, һөҙөмтәлә папалыҡ менән мөнәсәбәттәр өҙөлгән һәм башҡаса кире ҡайтарылмаған.
Швецияла сиркәү реформаһы яйлап үткәрелгән. 1525 йылдан алып дини уҡыуҙар швед телендә башҡарыла. 1526 йылда Инжил швед телендә баҫылып сыға, ә 1541 йылда — бөтә Тәүрат, һәм король бөтә сиркәүҙәрҙе яңы китаптарҙы һатып алырға мәжбүр итә.
1527 йылда Вестерос риксдагында Сиркәү башлығы итеп король иғлан ителә, ә монастырҙар милке тәхет файҙаһына тартып алына. Сиркәү эштәре менән король билдәләгән кешеләр идара иткән.
1531 йылда Швеция архиепископы итеп Олаустың ҡустыһы Лаврентий тәғәйенләнә. Уның етәкселегендә 1536 йылда Уппсала ҡәлғәһендә Сиркәү соборы ойошторола. Унда лютеран сиркәү китаптары бөтә Швеция өсөн мотлаҡ булған, целибат ғәмәлдән сыҡҡан. 1571 йылда Лаврентий Петри «Швед сиркәү уставы»н төҙөй, унда Швеция Сиркәүенең ойоштороу структураһы һәм үҙ-аллы идара итеү ҡылыҡһырламаһы билдәләнә. Епископтарҙы һайлау хоҡуғын пасторҙар һәм диндарҙар алған, әммә кандидаттарҙы һуңғы раҫлау королдә ҡалған.
Швецияның өлөшө булып торған Финляндияла ла Реформация үткәрелгән. Финляндияның тәүге лютеран архиепископы булып Микаэль Агрикола тәғәйенләнә, ул фин теленең әлифбаһын төҙөй һәм фин теленә Инжилды һәм Иҫке Ғәйетте тәржемә итә.
Реформация Шотландияла
Шотландияла тәүге осорҙа парламент Лютерҙың китаптарын тыйырға маташҡан. Әммә был ынтылыш күбеһенсә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Шотланд лордттары, инглиз протетанизмы ярҙамында француздар йоғонтоһонан арынырға теләп, Реформацияны законлаштыра.
Нидерландтарҙағы Реформация
Нидерландтарҙа тәүге протестанттарҙың килеп сығыуы ғәмәлдә Лютерҙың сығыштары менән тап килә, әммә сюзеренға (был ваҡытта Испания короле Нидерлантарҙың сюзерены булып торған) тоғро ҡалырға өгөтләгән лютеранлыҡ та, анабаптизм да илдә үҙенең яғына күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә алмай. 1540 йылдан алып бында кальвинизм тарала башлаған һәм 1560 йылға ҡарай илдең күпселек халҡы реформат булып киткәндәр. Кальвинизм Нидерланд революцияһының идеологик нигеҙе лә булып китә.
Франциялағы Реформация
Башҡа илдәрҙәге һымаҡ Францияла ла Реформация гуманистар идеялары нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Гуманизм идеяларын бында Ж. Лефевр д’Этапль һәм Мо ҡалаһы епискобы Г. Брисонне таратҡандар. XVI быуаттың 20—30-сы йылдарында бай ҡала кешеләре һәм плебей массалары араһында лютеранлыҡ һәм анабаптизм таралыу ала. XVI быуаттың 40—50-сы йылдарында кальвинизм тарала, һәм реформация күтәрелеү осорон йәнә кисерә.
Англиялағы Реформация
Башҡа илдәрҙән айырмалы рәүештә, Англияла реформация «өҫтән» үткәрелә. Шулай итеп король Генрих VIII Рим папаһының һәм Ватикандың йоғонтоһонан арынырға һәм үҙенең абсолют власын көсәйтергә теләгән. Королева Елизавета I осоронда Англикан сиркәүенең символы булып торған «39 мәҡәләләр»ҙең һуңғы мөхәрририәте донъя күрә. "39 мәҡәләләр"енә иман менән аҡланыу һәм Изге яҙма тураһындағы протестант догматтары, һәм ҡайһы бер католик догматтары ла ингән. Сиркәү милли һәм абсолютизмдың таянысы булып киткән. Сиркәүҙен башлығы булып король торған, һәм руханиҙар башҡа монархияның дәүләт аппаратының өлөшө булараҡ абсолют монархияға буйһонғандар. Дини эштәр инглиз телендә атҡарыла башлаған. Католик сиркәүенең индульгенциялар менән һатыу, иконаларға табыныу, һәм ҡайһы бер дини байрамдар ғәмәлдән сыҡҡандар. Шуға ҡарамаҫтан сиркәү иерархияһы һәм литургия һаҡланып ҡалған.
Контрреформация
Реформацияға яуап итеп, Католик Сиркәүе уға ҡаршы саралар ҡабул итә, улар Контрреформация исеме аҫтында билдәле. Контрреформация һөҙөмтәһендә Италия, Испания, Германияның көньяғы, Швейцария кантондарының бер өлөшө, Ирландия католик булып ҡалғандар. XVI быуат аҙағына ҡарай хәҙерге Бельгияның көньяғында һәм Речь Посполитала католицизм еңә. Францияла католицизм дәүләт дине булһа ла, протестанттар оҙаҡ ваҡыт буйы ирекле дин тоторға хоҡуҡ алғандар. Контрреформацияның эске һәм тышҡы яҡтары булған. Тышҡы яҡтан протестанттар эҙәрлекләү, инквизицияны таратыу һәм тыйылған китаптарҙың индексы төҙөүҙә булһа, эске яҡтан Католик сиркәүҙең үҙендә булған реформацияны әйтергә була.
Реформацияның һөҙөмтәләре
Реформация хәрәкәтенең һөҙөмтәләрен бер яҡлы ҡылыҡһырлап булмай. Бер яҡтан, Көнбайыш Европаның бөтә халыҡтарын берләштергән берҙәм католик донъяһы юҡҡа сыға, ул урынына, күбеһенсә ижтимағи хакимдарға буйһонған бихисап милли сиркәүҙәр барлыҡҡа килә. Икенсе яҡтан, милли сиркәүҙәр Европа халыҡтарының милли үҙаңы үҫешенә йоғонто яһағандар. Шул уҡ ваҡытта Төньяҡ Европа мәғарифы үҫеш ала, Тәүратты туған телдәрҙә баҫып сығарыр өсөн, уларҙың ҡайһы берҙәренә яҙыу төҙөлә.
Рухи тигеҙлекте иғлан итеү ижтимағи тигеҙлек үҫешенә тәьҫир иткән. Реформаттар күп булған илдәрҙә диндарҙарға сиркәү менән идара итеүҙә мөмкинлек бирелгән, ә граждандарға — дәүләт менән идара итеүҙә.
Реформацияның төп ҡаҙаныштары булып феодаль иҡтисади мөнсәбәттәрҙең яңы капиталистик мөнсәбәттәргә алыштырыуҙа булышлыҡ итеүе тора. Экономияға һәм сәнәғәттең үҫешенә ынтылыш, ҡиммәтле күңел асыуҙан һәм сиркәү йолаларынан баш тартыу капитал тупланыуына булышлыҡ итә. Һөҙөмтәлә протестант илдәре иҡтисади үҫеш буйынса католик һәм православ дәүләттәре менән сағыштырғанда күпкә уҙғандар. Хатта протетант этикаһы ла иҡтисадтың үҫеүенә булышлыҡ иткән.
Яҡшиван
Яҡшиван (Якшиваново) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше. Почта индексы — 450516, ОКАТО коды — 80252830009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Карденаль-Каро (провинция)
Карденаль-Каро провинцияһы  (Provincia de Cardenal Caro) — Чилиҙың О’Хиггинс өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Пичилему.
Үҙенә 6 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 3324,8 км². Халыҡ һаны — 41 160 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 12,38 кеше/kм².
Географик урыны
Провинция О’Хиггинс өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан.
Провинцияның сиктәштәре:
Административ бүленеш
Үҙенә 6 коммуна берләштерә:
Электрон ҡултамға
Электрон ҡултамға, Цифрлы ҡултамға,  Электрон цифрлы ҡултамға (Электронная подпись, Цифровая подпись, Электронная цифровая подпись, ЭП, ЦП, ЭЦП) —  ябыҡ асҡыс файҙаланып, мәғлүмәтте криптографик әүерелдереү һөҙөмтәһендә алынған һәм ҡултамға булдырылған мәлдән алып электрон  документта мәғлүмәттең боҙолоуына юл ҡуйылмағанлығын (теүәллек), ҡултамғаның ҡултамға асҡысы сертификатының эйәһенеке булыуын   (авторлыҡ) тикшереү, тикшереү уңышлы үтһә, электрон  документҡа ҡул ҡуйылыу фактын раҫлау (кире ҡағылмаусылыҡ)  мөмкинлеген биргән электрон документ реквизиты.
Тәғәйенләнеше һәм ҡулланыу
Квалификациялы электрон ҡултамға электрон документҡа ҡул ҡуйған кешене асыҡлау өсөн тәғәйенләнә һәм закон менән ҡаралған осраҡтарҙа үҙ ҡулы менән ҡуйылған ҡултамғаға тиң тип һанала.
Электрон  цифрлы ҡултамға электрон иҡтисадтың һәм электрон документ һәм аҡса әйләнешенең түбәндәге төп маҡсаттарында файҙаланыла:
Садиҡов Закир Садиҡ улы
Садиҡов Закир Садиҡ улы (Садыков Закир Садыкович ? ― 18 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.
Биографияһы
Садиҡов Закир Садиҡ улы хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районының Иҫке Сүлле ауылында тыуған. Тыуыу датаһы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Ҡыҙыл Армия сафына Йәрмәкәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы штабында отделение командиры булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — өлкән сержант. 1943 йылдың 18 февралендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе Сколодин ауылында ерләнә (хәҙер Гомель өлкәһе). Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Украинаның Ворошиловград өлкәһендә (хәҙер Луганск өлкәһе) ерләнә.
Марибор
Марибор (Maribor; Marburg an der Drau) — ҙурлығы буйынса Словенияның икенсе ҡалаһы (2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, халҡы ҡала — 94,9 мең кеше). Марибор ҡалаһы илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Подравска төбәгендә, Драва йылғаһы буйында, Погорье тауы итәгендә урынлашҡан. Ҡала Түбәнге Штирия тарихи өлкәһенең үҙәге булып тора.
Тарих
Замок тураһында беренсе тапҡыр Маркбурх тип 1164 йылда телгә алалар. Ҙур булмаған Марбург графлығы Драва йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, ул һуңыраҡ Штирия герцоглығы составына инә. 1254 йылда Марибор ҡала хоҡуғын ала. Штирияла 1278 йылда Габсбургтар династияһы урынлаштырылғандан һуң, ҡала төбәктең иң мөһим сауҙа үҙәктәренең береһе була һәм бик тиҙ үҫешә башлай. 1532 һәм 1683 йылдарҙа Марибор төрөктәр ҡамауына бирелмәй.
Башта ҡала Шекау сиркәүенә ҡарай, артабан уға 1859 йылда Лаванта епископлығы күсерелә. 1962 йылда ул Марибор епископлығы исемен ала. 2006 йылда папа Бенедикт XVI Мариборға архиепископлыҡ статусы бирә.
Беренсе донъя һуғышынан алда ҡала халҡының 80 проценты этник немецтар һәм 20 % словендарҙан тора, өҫтәүенә немец ҡала идаралығы органдары һәм йәмәғәт тормошонда өҫтөнлөк итә. Шул уҡ ваҡытта барлыҡ төбәктә ғәмәлдә словен ауыл халҡы булған. Улар һуғыш ваҡытында дошман тип иғлан ителгән һәм күп словендар дәүләте Австрия дәүләт вазифаһына инеүҙән мәхрүм булған. Был немец халҡы һәм словендар араһындағы антагонизмды көсәйтә. Һуғыштан һуң Австро-Венгрия уға дәғүәһен белдерә һәм Марибор 1918 йылда Австрия республикаһы составында тора, унда сербтар, хорваттар һәм словендар йәшәй. 1919 йылдың 27 ғинуарында Мариборҙағы немецтар һәм словендар араһында делегация америка делегацияһы ҡаршыһында тыныс һөйләшеүҙәр алып бара. Һуғыш барышында бында 13 60-тан ашыу кеше үлтерелә һәм яралана. Мариборҙағы сербтар, хорваттар һәм словендар һуңыраҡ — Югославияға инә.
Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы
Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы (29 июнь 1893 йыл — 6 апрель 1946 йыл) — табип-хирург, дәүләт эшмәкәре. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 1919—1928 йылдарҙа БАССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары, бер үк ваҡытта 1922 йылдан — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарамағындағы Үҙәк санитар‑эпидемик ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы рәйесе.
Биографияһы
Ғүмәр Ғәлим улы Ҡыуатов 1893 йылдың 29 июнендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үҫәргән улусына ҡараған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) Ҡыуат-Бикбирҙе ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Ҡыуатовтар — нәҫелдән килгән башҡорт дворяндары, Бикбау бей кенәз һәм Мөйтән бей вариҫтары.
1912 йылда Ырымбур гимназияһын, 1917 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлай. Врач дипломын алыуға Герман һуғышы башлана, фронтҡа китә.
Революциянан һүң Ғүмәр Ҡыуатов Башҡортостандың беренсе һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Был вазифаны башҡарыу уға бик ауыр йылдарға тура килә. Граждандар һуғышы Башҡортостанды тамам бөлгөнлөккә төшөрә. Бөтә ерҙә аслыҡ, яланғаслыҡ хөкөм һөрә, төрлө йоғошло яман сирҙәр тарала. Ул йылдарҙа һаулыҡ һаҡлауҙа кадрҙар етешмәй. Тәүге халыҡ комиссары эш башлағанда ни бары 6 врач була. Ғүмәр Ҡыуатовтың белеме, ойоштороу һәләте, арымай талмай фиҙакәр эшләүе һаулыҡ һаҡлау эшенә йәмәғәтселекте ылыҡтыра.
1926 йылда республикала трахома сире ныҡлап тарала,Ғүмәр Ҡыуатов Өфөлә Күҙ ауырыуҙары институтын булдырыу өсөн бик күп көс һала. Ғүмәр Ғәлим улы тырышлығы менән Германиянан Өфөгә ҡиммәтле ҡоролмалар ҡайтартыла, был Күҙ ауырыуҙары институтында ҡатмарлы операциялар эшләргә мөмкинлек бирә. Халыҡ араһында аңлатыу һәм дауалау эштәре киң йәйелдерелә.
1930 йылда Ҡыуатов Мәскәүҙең Үҙәк нерв системаһы эшсәнлеген өйрәнеү институтына уҡырға инә. Яуаплы вазифалар биләү менән бер рәттән фәнни эш менән шөғөлләнә. Бик күп фәнни эштәре нәшер ителә.
1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар ваҡытында уға сығышы менән дворян булыуын һәм бер осор Өфө земство управаһы етәксеһе булыуын йәшергән өсөн ҡаты шелтә бирәләр (1938), ләкин башҡа төрлө ғәйеп таҡмайҙар һәм ул иректә ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрби госпиталдәрҙә эшләй, хирургик операциялар яһай.
Винницаның үҙәк ҡала паркы
Винница ҡала үҙәк паркы (быға тиклем ) — Винница ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге баҡса-парк сәнғәте һәйкәле, ҡаланың күп халҡының һәм ҡунаҡтарының традицион ял итеү урыны.
Дөйөм мәғлүмәт
Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы Винница үҙәгендә — Собор (үҙәк), Магистрат урамдары һәм Хмельницкий шоссеһы араһында урынлашҡан.
Паркка 1936 йылда нигеҙ һалынған. Парктың майҙаны 40 гектар тәшкил итә.
70 йылдан артыҡ йәшәү тарихында парк һәр ваҡыт дөйөм дәүләт байрамдары урыны ла, ҡала ваҡиғалары һәм байрамдары урыны ла булған. киммәт булараҡ буласаҡ ла, хәл- ҡала. Паркта халыҡ күңел асыуҙарын һәм байрамдарын хәҙер, атап әйткәндә, Ҡала көнөн, Еңеү көнө, Бойондороҡһоҙлоҡ көнөн һәм шуға оҡшаш нимәләрҙе үткәреү яҡшы йола булған.
Совет дәүеренә саҡлы осор
Шул осорҙағы Винницаның магнат Грохольский ерҙәренән (Пятничаны) алып көнбайыш ситендә урынлашҡан имән-граб урман нигеҙендә парк барлыҡҡа килгән, шулай уҡ тығыҙ булмаған ҡәберлектәрҙең тар участкаһы (5 гектарға тиклем имән нда) рим-католик зыяраты һәм полоский усадьбалары.
1946 йылға тиклемге совет осоро
1936 йылда паркка нигеҙ һалынған.
Винница һәләкәте
1937-1941 йылдарҙа хеҙмәткәрҙәре хеҙмәткәрҙәре парк менән сиктәш йорт ихатаһында кешеләрҙе күпләп атып үлтергән, һәм үлектәрҙе парк территорияһында күпләп ерләгәндәр. Украинаның бойондороҡһоҙлоғо йылдарынан башлап енәйәтте тикшереү үткәргәндә, мәйеттәрҙең дөйөм һаны яҡынса 10 меңгә еткән.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец оккупацияһы ваҡытында парк тулыһынса емерелгән.
1945 йылдың 24 ғинуарында ҡаланы совет ғәскәрҙәре баҫып алғандан һуң, парк үҙ эшен яңыртҡан.
1946 йылдан һуң совет осоро
Һуғыштан һуңғы ҙың Генераль планы һәм 1946—1947 йылдарҙа Йәйге театр төҙөү проекты авторы архитектор Константин Бирюков булған.
1965—1967 йылдарҙағы Гагарин майҙаны яғынан төп инеү ансамбле проектының авторы архитектор Роман Мархель булған.
Парктың әүҙем мәҙәни-ағартыу эше, ял винницала йәшәүселәрҙең ялын ойоштороу тураһында хәстәрлек 1969 йылда УССР Мәҙәниәт министрлығы бойороғо менән 4 өлкәнең методик үҙәгенә әйләнгән һәм «Үҙәк» тигән исем алыуына килтерә. Йөкмәткеле мәҙәни-масса, физкультура-һауыҡтырыу эше өсөн, парктың төҙөкләндереү кимәле күп тапҡыр иҫтәлекле байраҡтар, вымпелдар, дипломдар, миҙалдар һәм грамоталар менән билдәләнә. Шулай, 1986-89 йылдарҙа паркка СССР мәҙәниәт министрлығының күсмә ҡыҙыл байрағы мәңгелеккә тапшырыла. 1986 йылда парк коллективы паркка нигеҙ һалыуға 50 йыл тулыу уңайынан Украина Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән. 40 йыл дауамында буйына барлыҡ дөйөм ҡала байрамдарын һәм тантаналарын Парк эргәһендәге (Йәйге театрҙа «Мелодия» ансамбле биҙәгән
Парк Бойондороҡһоҙлоҡ йылдарында
Бойондороҡһоҙлоҡ осоронда (1991 йылдан һуң) уны тейешле хәлдә тотоу өсөн аҡса етмәгәнлектән, запущение парк бөлгөнлөккә төшкән. 1990 йылдар аҙағында — 2000 йылдар башында Гоький исемендәге парк йәнә винница халҡының һәм ҡунаҡтарҙың буш ваҡытын һәм ялын үткәреүҙең үҙәк зонаһы статусын ала, аттракциондар тергеҙелә, яңы һәйкәлдәр төҙөлә, яңы туҡланыу йорттары («Европа» рестораны) асыла, ә 2008 йылда парк территорияһында «Боҙ клубы» тибындағы яһалма ҡапламалы ябыҡ каток асылған.
2014 йылдың 31 авгусында «Кресов’яци» винница ойошмаһы Польша консуллығы һәм ҡала общинаһы ярҙамы менән католик зыяраты ҡалдыҡтарында һаҡланып ҡалған часовняһында (парктың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә) ике мемориаль таблица асҡан.
Үҫемлектәре
Винницаның үҙәк ҡала паркы имән, граб-имән һәм имән-ҡарағай урмандарынан торған Литин геоботаник районы территорияһында урынлашҡан. Граб-имән һәм граб урмандарының майҙаны күп түгел.
имән 2,75 гектарҙа (йәшелләндерелгән майҙандың 13,3 %) өҫтөнлөк итә. Майҙаны буйынса ҙур булмаған участкаларҙа имән юлдашы — ябай һәм йөрәк һыҙатлы йүкә өҫтөнлөк итә. Территорияның күп өлөшөндә бер төр ҙә өҫтөнлөк итмәй (бында ябай граб, ялан сағаны, осло япраҡлы саған, ябай ҡорос ағас, һары сейә кеүек имән һ. б.), йәғни был күп имәне алынған элекке имәнлек йәки туйралыҡ.
Әзербайжанда фән
'''Әзербайжанда фән— Әзербайжан Республикаһы ғалимдары тарафынан үҫтерелгән фән йүнәлештәре.
Тарихы
Яңырыу осоронда (IX—XIV быуаттар)  гуманитар (Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге   осоронда) һәм теүәл фәндәр (Илханлылар дәүләте]])  үҫешә. Мәҫәлән, мәктәптәрҙә һәм башҡа уҡыу йорттарында фәлсәфә, әҙәбиәт, хоҡуҡ, математика, химия, тел ғилеме, астрономия, медицина һәм башҡа фәндәр уҡытылған.
XIX быуатта  тәбиғи һәм техник фәндәр үҫеше башлана. XIX быуаттың икенсе яртыһында нефть сәнәғәте үҫешенә бәйле химия һәм нефть химияһы үҫешә башлай. Император Рус техник йәмғиәтенең Баҡы бүлексәһе булдырыла.
Бөгөнгө көндә Әзербайжанда 145 фәнни ойошма, шул иҫәптән 96 фәнни институт эшләй.
Милли фәндәр академияһы
Республикала төп фәнни берекмә- Әзербайжан фәндәр академияһы (НАНА) (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA))- элекке1945 йылдың  27 мартында Баҡыла  ойошторолған  Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы  вариҫы  Академия наук Азербайджанской ССР Унан алда  1923 йылда Әзербайжанды тикшереү һәм өйрәнеү йәмғиәте  ойошторола. 1929 йылда  Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы Үҙәк Башҡарма Комиссияһы  янында Әзербайжан дәүләт фәнни- тикшеренеү институты, 1932  йылдың декабрендә  СССР Фәндәр Академияы Кавказ арты филиалының  Әзербайжан бүлеге,  1935 йылдың октябрендә  был бүлек нигеҙендә Франц Юльевич Левинсон- Лессинг етәкселегендәге  СССР Фәндәр Академияһының Әзербайжан филиалы  булдырыла. Филиал зоология, химиия физика, тарих, геология, этнография һәм  археология, ботаника, энергетика, тупраҡты өйрәнеү секторҙарынан тора. Бер аҙҙан айырым  геология, тарих, география, нефть һәм химия, тел һәм әҙәбиәт ғилми- тикшеренеү институттары булдырыла. Әзербайжандың тәүге геологик картаһы төҙөлә,   вулканология һәм мезозой тарихы  буйынса тикшеренеүҙәр башлана, Нафталанда  шифалы  нефть табыла, Әзербайжан флораһы буйынса өс томдан торған йыйынтыҡ донъя күрә, Әзербайжандың географик атласы төҙөлә.
Әзербайжан ғалимы- химик Юсиф Мамедалиевтың хеҙмәттәре Икенсе донъя һығышы осоронда мөһим роль уйнай. Уның башланғысы менән Шемахала астрофизик лаборатория, Ҡулъяҙмалар институты, химия фәнни –тикшеренеү институтары   булдырыла(Сумгаит).
2001 йылда Әзербайжан Республикаһы Президенты Гейдар Алиев Указына ярашлы Фәндәр Академияһына  « Милли фәндәр академияһы» статусы бирелә.
2002 йылдың 7 авгусында  Әзербайжан Республикаһы  Президенты Гейдар Алиев күрһәтмәһе буйынса  Фәндәр академияһының Нахичеван  бүлексәһе булдырыла. Уның эсенә Тарих, археология һәм этнография институты, Сәнғәт, тел һәм әҙәбиәт институты, Тәбиғәт ресурстары институты, Ҡулъяҙмалар фонды, шулай уҡ, Батабат астрофизика обсерваторияһы инә.
Әзербайжан Республикаһы Президенты Илһам Алиев  указына ярашлы («Әзербайжан Милли Фәндәр Академияһы статусы тураһында,  4.01. 2003 )  Фәндәр Академияһына иң юғары дәүләт фәнни ойошмаһы статусы бирелде, уның вәкәләте киңәйтелде. Нахичеван, Гәндж, Шеки һәм Ленкоранда Фәндәр Академияһының филиалдары булдырылды.
2015 йылда дүрт яңы институт булдырыла: молекуляр биология һәм биотехнологиялар, донъя сәйәсәте, фән тарихы, Кавказды өйрәнеү ғилеме. Физика институты янында Биофизика һәм смарт материалдар бүлеге булдырыла. Институт Кибернетика институты Идара итеү системалары институты итеп үҙгәртелә. Информацион технологиялар институты асыла.
Академияның төп маҡсаты- республиканың социаль- иҡтисади үҫешен тиҙләтеү