cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Омск өлкәһе
Халҡы
Рәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе 0 кеше тәшкил итә. . Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2.
1989 йылда — 2289, 2002 йылда — 1183, 2010 йылда — 966 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Черниковск
Черниковск — БАССР-ҙың республика әһәмиәтендәге ҡала, хәҙерге ваҡытта Өфөнөң Черниковка биҫтәһе. Өфөнөң Сталин районының айырым берәмеге булараҡ, 1944 йылдың 5 декабрендә барлыҡҡа килгән. 1956 йылдың 24 июлендә. Черниковка Өфөгә ҡушыла.
Черниковка атамаһы эре тимер юл станцияһы атамаһынан аланған, ә станция ауыл исемен алған.
1922 йылға тиклем Черниковск Өфө өйәҙенә ҡараған.
1928 йылда, Өфөнән 12 ситтә Черникавка ауылы янында сәнәғәт төҙөлөшө башлана. Ул йылдарҙа урман һәм Ҡариҙел йылғаһының туғайҙары булған. Урман эшкәртеү сәнәғәте предприятиялары, шырпы, ҡағыҙ, фанера фабрикалары, дулиль-экстракт заводы төҙөлә. Предприятиеләр өсөн 4 мең кВт ЦЭС төҙөлә (1928 йылдың 16 сентябрендә файҙаланыуға тапшырыла).
1931 йылдың сентябрендә Өфө моторҙар эшләү заводы төҙөлә башлана.
Инфраструктура формалаша: беренсе айҙан уҡ 5,3 км оҙонлоғонда тимер юл линияһы һуҙыла, 18 км шоссе юлдары төҙөлә, телеграф, почта, телефон станцияһы эшләй башлай. 28 барак, 3 йорт, кантора төҙөлә. 1931 йыл аҙағына төҙөүселәр һаны бер нисә мең иҫәпләнә. 1931 йылдың 23 декабрендә Башҡортостан үҙәк башҡарма комитетының Кесе президиумы Черниковка посёлок Советын ойоштора.
1936 йыл Өфөгә ҡушылыу менән билдәләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ил үҙәгенән күсерелгән сәнәғәт предприятиеләре Черникавкала урынлаша. Хеҙмәтсәндәре менән бик күп сәнәғәт предприятиеләре булған һәм үҙәктән 15-20 км алыҫлыҡта урынлашҡан район Өфө ҡала Советы эшен ауырлаштыра.
1944 йылдың 5 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы Өфө ҡалаһының Сталин районы республика бойһоноуындағы Черникавка ҡалаһы тип үҙгәртелә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа сәнәғәт үҫешә, территория киңәйә, халыҡ арта. Идара итеү ауырлашыу сәбәпле райондарға бүлеү зарурлығы килеп сыға.
1952 йылдың 25 февралендә Черниковск өс районға бүленгән була: Сталин, Калинин һәм Орджоникидже райондары. Райондарҙа хеҙмәтсәндәрҙең депутатар советы булдырыла, район башҡорма комитеты һайлана.
1950 йылдарҙа Черниковка киңәйә һәи сиктәре Өфө сиктәренә барып етә, күп кенә инфрструктура объекттары ике ҡала өсөн дә уртаҡ була, ә халыҡ бер ҡаланан икенсе ҡалаға йөрөй башлай. Был шарттар ҡалаларҙы берләштереүҙең кәрәкле һәм маҡсатҡа ярашлы икәнен күрһәткән фактор булып тора.
БАССР-ҙың Юғары Советы Указа нигеҙендә, 1956 йылдың 24 июлендә Өфө һәм Черниковка ҡалалары Өфө ҡалаһына берләшә. Черниковка райондары Өфө райондары булып китә һәм Өфө халҡын өстән бер өлөшкә арттыра.
Харвута (Манго-Юрибей ҡушылдығы)
Харвута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Манго-Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яугир-итернационалистар һәйкәле (Мәскәү)
Яугир-интернационалистарға һәйкәл Мәскәүҙә Поклонный тауындағы Еңеү паркында ҡуйылған.
Тарихы
Яугир-интернационалистар монументы афған һуғышы ветерандары ойошмаһы иғәнәһенә, баш ҡала хөкүмәте ярҙамы менән яугир-интернационалистарҙың шәхси аҡсаһына төҙөлә. Һәйкәлдең авторҙары скульпторҙар Салауат Щербаков һәм С. С. Щербакова, архитекторҙар Ю. П. Григорьев һәм С. Григорьев.
Һәйкәл дүрт метрлы камуфляж кейгән йәш совет һалдатының бронза фигураһынан ғибәрәт, ул һул ҡулына каска, ә уң ҡулына автомат тотҡан. Һалдат текә ҡаяға яҡын килеп алыҫтарға ҡарап торған кеүек һүрәтләнә. Фигура ҡыҙыл граниттан эшләнгән постаментта баҫып тора. Постаментта һуғыш күренеше менән бронза барельеф ҡуйылған.
Һәйкәлде асыу 2004 йылдың 27 декабрендә Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүҙең 25-йыллығына тап килтерелә. Һәйкәл асыу тантанаһында ветеран-афғанлылар, Әмин һарайын штурмлаған махсус тәғәйенлештәге төркөмдәр, ветеран ойошмалары вәкимлдәре ҡатнаша.
Күсемһеҙ мөлкәт
Күсемһеҙ мөлкәт — закон нигеҙендә күсемһеҙ тип танылған мөлкәт төрө.
Сығышы буйынса күсемһеҙ мөлкәттән тыш, Рәсәйҙә «закон буйынса күсемһеҙ мөлкәт» бар. Уға дәүләт теркәүе үтергә тейешле һауа һәм һыу суднолары, эске йөҙөү суднолары, космос объекттары инә.
Рәсәй Федерацияһында
Ғәмәлдәге Рәсәй хоҡуҡиәтенә ярашлы, күсемһеҙ мөлкәт буйынса  килешеүҙәр мотлаҡ дәүләт теркәүе үтергә тейеш һәм шундай теркәүе булһа ғына был килешеүҙәр төҙөлгән тип һанала. Теркәүсе орган Күсемһеҙ мөлкәткә хоҡуҡтарҙың һәм улар менән килешеүҙәрҙең берҙәм дәүләт реестрына (ЕГРП) тейешле яҙманы индерә. Дәүләт теркәүе булмаһа, күсемһеҙ мөлкәт буйынса килешеү (хосусилаштырыу, алмашыу, бүләк итеү, васыят итеү, һатыу-һатып алыу, рента) төҙөлмәгән тип иҫәпләнә һәм хоҡуҡи эҙемтәләргә эйә булмай. Төҙөлгән договор буйынса милек хоҡуғының күсеүе теркәлеү зарур. Рәсәйҙә күсемһеҙ мөлкәт буйынса килешеүҙәрҙе махсус дәүләт органы — Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәте теркәй. Килешеүҙәрҙе төҙөүҙең ике төрө бар  — нотариаль һәм ҡулдан яҙылған ябай төр, улар икеһе лә бер үк төрлө юридик көскә эйә.
Яңы Федоровка (Миәкә районы)
Яңы Федоровка (Новофедоровка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 63 кеше. Почта индексы — 452093, ОКАТО коды — 80244865003.
Гөләр Сабанжи
Гөләр Сабанджи  (төр. Güler Sabancı, 1955) — төрөк эшҡыуары, Сабанжи ғаиләһенең өсөнсө быуын вәкиле, Төркиәлә ҙурлығы буйынса икенсе булған сәнәғәт һәм финанс конгломератының ғаилә контролдә тотҡан Сабанжи холдингы  рәйесе. 2014 йылға ҡарата Forbes уны донъяла иң абруйлы 60 ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе тип атай, ул Forbes исемлегендә беренсе тапҡыр 1999 йылда барлыҡҡа килә.
Белеме һәм карьераһы башы.
Гөләр Ихсан Сабанжи һәм уның ҡатыны Юксел ғаиләһендә Төркиәнең Адана ҡалаһында тыуған. Анкарала  колледжында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Истанбулда Босфор университетында эшлекле идара итеү өлкәһендә белем ала. 1978 йылда Ҡожаэли провинцияһында шиндар етештереү буйынса ғаилә LasSA компанияһында профессиональ карьераһы башлана. Һуңынан ул KordSA компанияһының генераль менеджеры итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 14 йыл эшләй. Һуңынан Сабанжи Sabancı Holding компанияһының директорҙар советы ағзаһы була, шиналар һәм материалдар төркөмө етәксеһе, шулай уҡ  кеше ресурстары өсөн яуаплы була.
Сабанжи Холдингы
Сабанжи Гөләр — Төркиәлә абруйлы бизнес-төркөмдәрҙең һәм мөһим комапнияларҙың береһе Sabancı Holding компанияһының рәйесе һәм идара итеүсе директоры. Ул үҙ карьераһын төркөмгә ингән шиндар етештереү компанияһында башлай һәм төркөмдөң башҡа компанияларында төрлө вазифалар биләй. Гөләр Сабанжи Сабанжи Университетының нигеҙ һалыусы президенты, Саҡып Сабанжи музейының рәйесе һәм Төркиәлә шәхси фонд булған Сабанжи Фондының попечителлек советы рәйесе булып тора. Ул сәнәғәтселәрҙең Европа түңәрәк өҫтәленең беренсе һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ ағзаһы булап тора. 2013 йылдың 2 октябрендә Fortune журналының эшҡыуарлыҡта (АҠШ-тан ситтә) 50 иң абруйлы ҡатын-ҡыҙҙар рейтингында икенсе урынды биләй. Ул лидерлыҡ һәм хәйриә өсөн бер нисә бүләк ала, шул иҫәптән Дэвид Рокфеллер Bridging Leadership Award премияһын,   премияһын,  Raymond Georis Innovative Philanthropist премияһын һәм яуаплы лидерлыҡ өсөн  Европа менеджмент мәктәбе  премияһын ала.
2012 йылда Сабанжи Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының глобаль килешеү идараһы, бизнес, граждандар йәмғиәте, профсоюздар һәм эш биреүсе ойошмалар ҡатнашлығында юғары дәрәжәләге БМО-ның Консультатив органы ағзаһы итеп тәғәйенләнә.
Forbes мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда ул 60 донъяның иң абруйлы ҡатын-ҡыҙҙарының береһе тип һанала.
Шәхси тормошо
Бер ҡасан да кейәүҙә булмаған, балалары юҡ. Ул шәхси тормошона ҡарата аҫтыртын,  үҙ мөнәсәбәттәре тураһында маҡсатлы өндәшмәй.
Сабанжи атаһының 1979 йылда вафатына тиклем уны ғаилә милегенән төшөрөп ҡалдырыуҙары буйынса үҙ ғаиләһе менән суд талаштарын дауам итә. Саҡып Сабанжины үҙенең кумиры тип иҫәпләһә лә, үҙенең бер туғандары менән үҙенең ғаиләләге урыны һәм статусы өсөн көрәшергә мәжбүр була.
Арбын-Я
Арбын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вариациалы иҫәпләмә
Вариациалы иҫәпләмә — функционалдарҙың вариацияларын өйрәнеүсе анализ бүлеге. Иң типик мәсьәлә — бирелгән функционал экстремаль ҡиммәткә еткән функцияны табыу. Механика, математика, иҡтисад мәсьәләләрен (изопериметрик мәсьәләләр, оптималь идара итеү, геодезик һыҙыҡтарҙы табыу) ҡарай.
Ҡулланыу өлкәһе
Вариациялы иҫәпләмә ысулдары математиканың төрлө өлкәләрендә киң ҡулланыла. Мәҫәлән, дифференциаль геометрияла улар ярҙамында геодезия һығыҡтарын һәм минималь өҫлөктәрҙе эҙләйҙәр. Физикала вариация ысулы — дискрет, шулай уҡ тарҡатылған системалар, шул иҫәптән физик ҡырҙар өсөн дә хәрәкәт тигеҙләмәләрен алыу өсөн көслө ҡоралдарҙың береһе. Вариациялы иҫәпләмә ысулдары статикала ла ҡулланыла.
Термин һәм билдәләмәләр
Вариациялы иҫәпләүҙең мөһим төшөнсәләре булып түбәндәгеләр тора:
Анализда исеме менән тап килгән функция вариацияһы вариациалы иҫәпләмә менән бер нисек тә бәйле түгел.
Варьирвание (үҙгәреш) термины вариациялы иҫәпләмәлә вариация йәки вариация сығарылмаһын табыу өсөн ҡулланыла (был — вариациялы иҫәпләмә предметы булып торған сикһеҙ үлсәмле аргумент осрағы өсөн термин дифференциацияһының аналогы). Шулай уҡ йыш ҡына ҡыҫҡалыҡ өсөн (бигерәк тә ҡушымталарҙа вариация термины вариациялы сығарылма табыуға һәм уны нулгә тиңләүгә тиклем кәметелгән вариация мәсьәләһен сисеү өсөн ҡулланыла.
Вариация мәсьәләһе, ҡағиҙә булараҡ, ҡайһы бер функционалдарҙың стационарлығын ҡәнәғәтләндергән функцияны (вариациялы иҫәпләмә сиктәрендә, функцияға тигеҙләмә) табыуҙы аңлата, йәғни сикһеҙ бәләкәй функциональ үҙгәрештәр тыуҙырмаған функция. Шулай уҡ вариация мәсьәләһе функция табыу (функцияға тигеҙләмә) буйынса тығыҙ бәйләнгән мәсьәлә тип атала. Был функционал урындағы экстремумға барып етә (күп йәһәттән был мәсьәлә беренсеһенә тиклем ҡыҫҡартыла, ҡайһы берҙә бөтөнләй тиерлек).
Ҡағиҙә булараҡ, терминдарҙы ошолай ҡулланғанда мәсьәлә вариациялы иҫәпләмә ысулдары менән сиселә тип күҙҙә тотола.
Геометрияла һәм механикала изопериметрик мәсьәләләр вариация мәсьәләһенең типик миҫалы булып тора; физикала — был ҡыр өсөн бирелгән эш төрөнән ҡыр тигеҙләмәләрен табыу мәсьәләһе.
Тарихы
Антик заманда уҡ изопериметрик мәсьәләләр категорияһына ҡараған тәүге вариация проблемалары барлыҡҡа килә, мәҫәлән, Дидондың мәсьәләһе боронғо грек математикатарына билдәле булған :
Беренсе вариациялы принципты яҡтылыҡ нурҙары сағылышы траекториялары өсөн Герон Александрийский «Катоптрика» эшендә формалаштыра (б.э. 21 быуаты).
Урта быуат Европаһында изопериметрик мәсьәләләре менән Сакробоско И. (XI б. I) һәм Т. Брадвардин (XIV б.) шөғөлләнгән. Анализ эщләгәндән һуң вариация мәсьәләләренең яңы типтары барлыҡҡа килә, башлыса механик характерҙа. "Математические начала натуральной философии"нда (1687) Ньютон газда йәки шыйыҡсала (бирелгән үлсәмдәрҙә) хәрәкәт иткәндә иң бәләкәй ҡаршылыҡты тәьмин иткән есем әйләнеше формаһын табыу мәсьәләһен сисә.
Вариациялы иҫәпләмәнең хәҙерге вариантын эшләүгә этәргес биргән мөһим тарихи мәсьәлә булып брахистохрон тураһында мәсьәлә тора (1696).
Бер нисә математик тарафынан тиҙ арала хәл ителеүе яңы методтарҙың ғәйәт ҙур мөмкинлектәрен күрһәтә. Улар араһында сылбырлы һыҙыҡтың формаһын билдәләү мөһимлеген күрһәтеү кәрәк (йәғни ауыр бер төрлө ептең тигеҙләнеш формалары, 1690 йыл). Вариация мәсьәләләрен сисеүҙең дөйөм ысулдары был осорҙа булмаЙ, һәр мәсьәлә аҡыллы геометрик фекерләү ярҙамында сиселгән.
Вариациялы иҫәпләмәне үҫтереүгә Леонард Эйлер һәм Жозеф Лагранж тос өлөш индерә. Эйлерҙың вариациялы иҫәпләмәне тәүге системалы тасуирлауы һәм термин үҙе 1766 йыл яҙыла. Лагранж үҙ аллы 1755 йылдан фундаменталь һөҙөмтәләр ала һәм вариация төшөнсәһен индерә.
Улар экстремумдың кәрәкле шарты булып тора, ул вариация методтарҙың аналитик нигеҙенә тәшкил итә. Тиҙҙән, асыҡланыуынса, был тигеҙләмәләрҙең сығарылыштары бөтә осраҡтарҙа ла ысын экстремум бирмәй, һәм экстремумды гарантиялаусы етерлек шарттар табыу мәсьәләһе ҡуйыла.
Тәүге тәрән тикшеренеүҙе (икенсе вариацияны) Лежандр яһаған, ләкин Лагранж уның эшендә хата таба. Лежандраның һөҙөмтәләрен Якоби (1837), һуңынан уның уҡыусыһы Гессе (1857) һәм һуңыраҡ Вейерштрасс аныҡлаштыра. Хәҙер был етерлек шарттар Якоби тигеҙләмәләре тип атала. XX быуатта Дэвид Гильберт, Оскар Больца, Гилберт Эмес Блисс, Эмми Нетер, Леонида Тонелли, Анри Лебесг һәм Жак Хадамард ҙур өлөш индерә. Марстон Морс хәҙер Морс теорияһы тип йөрөтөлгән вариациалы иҫәпләмә ҡуллана. Үҙенсәлекле идара итеү теорияһында вариациялы иҫәпләмә өсөн яңы математика ҡоралдарын уйлап сығарғандар. Үҙгәртеп ҡороуҙарға килгәндә, Ричард Беллмандың динамик программалауы — вариациялы иҫәпләмәгә альтернатив булып тора>.
Формаль булмаған фекерләшеү
Вариациялы иҫәпләмә йөкмәткеһе — функционал осрағында дифференциал һәм сикле үлсәмле векторлы аргументтың ҡабатландыҡ функцияһының дөйөм төшөнсәләре булып тора. Билдәләү өлкәһе булып ниндәйҙер күмәклек йәки функциялар арауығы хеҙмәт иткән функциялар, ә мәғәнәһе матдтәләр йәки комплекслы һандар күмәклегендә ята.
Башҡортостанда фәнни тикшеренеүҙәр
Башҡортостанда вариациалы иҫәпләмә өлкәһендәге тәүге фәнни тикшеренеү булып М. А. Лаврентьевтың квазиконформлы сағылыш теорияһының вариациялы ысулдары буйынса XX быуаттың 1‑се яртыһында, 40-сы йылдарҙа, (Украина ССР‑ы ФА‑ның Өфөлә эшләү осоронда) башҡарылған ғилми хеҙмәттәре иҫәпләнә. 1960 йылдарҙа оптималләштереүҙең математика теорияһы һәм уның ҡушымталары менән бәйле вариациалы иҫәпләмә бүлектәре буйынса тикшеренеүҙәр алға китә. Өфө дәүләт авиация техник университетында Э. А. Мухачёва етәкелегендә математик программалаштырыу мәсьәләләре һәм уның сәнәғәттә оптималь бесеү һәм төрөү мәсьәләләренә ҡарата ҡушымталары буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. Башҡорт дәүләт университетында С. Ю. Рудерман етәкселегендә үткәргес торба трассаларын оптималләштереү буйынса эштәр башҡарыла, С. И. Спивак етәкселегендә ҡатмарлы химик-технологик процестарҙы һәм Н. Д. Морозкин етәкселегендә фазалары сикләүле процестарҙы оптималләштереү, В. Т. Иванов, һәм Ф. В. Лубышев етәкселегендә оптималь идара итеүҙең математик теорияһы, С. А. Щербинин етәселегендә электрохимик процестарҙың ҡулай режимдарын иҫәпләп сығарыу буйынса тикшеренеүҙәр үҫеш ала. Математика институтында М. Д. Рамаҙанов етәкселегендә иҫәпләү алгоритмдарын оптималләштереү теорияһы һәм И. И. Голичев етәеселегендә системаның торошон айырмалы сығарылмалары булған дифференциаль тигеҙләмәләр аша тасуирлау шарттарында оптималләштереү ысулдары эшләнә.
Ишмырҙа (исем)
Ишмырҙа — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа халыҡтарҙа ла ҡуллыныла.
Этимологияһы
Ишмырҙа башҡорт теленә боронғо төрки, фарсы телдәренән килеп ингән, түрәгә, мырҙаға иш тигән мәғәнәлә йөрөй
Билдәле кешеләр
Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы (28 октябрь 1933 йыл Ҡужан ауылы, Әбйәлил районы, Башҡорт АССР-ы — 9 февраль 2003 йыл, Башҡортостан Республикаһы, Өфө) — совет, Рәсәй ғалим-хирургы, онколог. Башҡортостанда тәүге хоспис төҙөткән табип. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
Һағынбаев Ишмырҙа Дәүләткирәй улы (Сагинбаев Ишмурза Давлеткиреевич (1923 йыл — 19 сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 62-се кавалерия полкы ҡылыссыһы.
Фамилия
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы (1890 йыл — 1923 йыл) — хәрби эшмәкәр, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының һәм Башҡорт милли хәрәкәтенең актив ҡатнашыусыһы, штабс-ротмистр.
Ишмырҙин Ғәли (Ғәлимйән) Мөхәмәтйән улы (15 март 1903 йыл — 14 август 1942 йыл) — һынаусы лётчик, майор. Өфө аэроклубының беренсе етәксеһе. Башҡорттарҙан һәм Башҡортостандың беренсе лётчигы.
Ир (йылға)
Ир — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яузяк ҡушылдығының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Ишмырҙа (исем)
Фамилия
Ишмырҙин Сөләймән Ғәләүетдин улы (5 июнь 1893 йыл — 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, штабс-капитан. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ир (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишмырҙа (исем)
Фамилия
Ишмырҙин Хәйрулла Ғәйнан улы (1870 йыл — 1947 йыл) — шағир-импровизатор.
Ауылдар
Ишмырҙа, икенсе атамаһы Йүкәләр (Ишмурзино) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Саралидзе Анзор Михайлович
Биографияһы
Анзор Михайлович Саралидзе 1965 йылдың 21 октябрендә тыуған.
1983 йылда Совет Армияһына сафына саҡырыла. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, 1985 йылда Владимир политехник институтының әҙерлек бүлегенә инә. 1986 йылдан Владимир политехник институты студенты, 1991 йылда юғары уҡыу йортон «Автомобилдәр һәм автомобиль хужалығы» белгеслеге буйынса тамамлай, инженер-механик. 1987 йылдан 1991 йылға тиклем институттың автотрактор факультетында комсомол ойошмаһы секретары була.
2002 йылда Владимир дәүләт университетында «Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы менән идара итеү системаһын камиллаштырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
2003 йылдан ВлДУ-ла уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор, ә 2006—2012 йылдарҙа университетта уҡытыу-тәрбиә эштәре һәм социаль сәйәсәт буйынса проректор булып эшләй.
Артабан Анзор Саралидзе Владимир дәүләт университеты ректоры итеп тәғәйенләнә. Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы темаһы буйынса ғилми мәҡәләләр һәм монографиялар яҙа.
Владимир өлкәһе юғары уҡыу йорттарының ректорҙар Советы рәйесе һәм Рәсәй ректорҙар союзы Советы ағзаһы булып тора. «Берҙәм Рәсәй » Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Владимир төбәк бүлексәһе Президиумы ағзаһы.
2008 йылда Рәсәй федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының «Йәштәр сәйәсәте өлкәһенең Почетлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнгән. Рус Православие Сиркәүенең «Бөйөк кенәз Владимирҙың тыуыуына 1000 йыл тулыу хөрмәтенә» юбилей миҙалына лайыҡ була. 2005 йылда юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары араһында 2004 йылдың иң яҡшы ғилми китабына конкурс лауреаты була.
Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 22 июнендәге бойороғо менән мәғариф өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Анзор Саралидзеға «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Харву-Яха (Ид-Яха ҡушылдығы)
Харву-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ид-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дағстан
Дағстан — Рәсәй составындағы республика. Иң көньяҡтағы һәм күп милләтле, ул халыҡ һанының тәбиғи үҫеше буйынса ла алғы рәттә тороусы төбәк.
Автономиялы Республика булараҡ 1921 йылдың 20 майында ойошторола. Әзербайжан, Грузия, Чечен Республикаһы, Ставрополь крайы һәм Ҡалмыҡстан менән сиктәш.
Баш ҡалаһы — Махачҡала, күренекле революционер Махач Дахадаевтың исемен йөрөтә.
Ҡоролош
Республикала 42 муниципаль район һәм 10 ҡала округы бар.
Иҡтисад
Республика бюджеты (2009): Банк өлкәһе
Электроэнергетика
Тауҙарҙан аҡҡан йылғаларҙың ҙур гидроэлектрик потенциалы бар: йылға 55 млрд кВт/сәғәт электроэнергия бирергә мөмкин. 2010 йылда Дағстанда 5,1 млрд кВт/сәғәт электроэнергия етештерелде. Иң эре ГЭСтар: Хәҙерге көндә Гоцатлин ГЭС-ы (100 МВт, 310 млн кВт/сәғәт ҡеүәте менән) төҙөлә.
Ҡаранай (исем)
Ҡаранай — боронғо башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ҡаранай — «ҡарағай һымаҡ ныҡ булһын», тигән теләктән ҡушылған боронғо башҡорт ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ҡаранай Моратов — Өфө өйәҙе Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарының йөҙ башы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе, Пугачев армияһының атаманы һәм баш полковнигы. 1755-1756 йылғы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан.
Ҡаранай Мусаҡаев (1785 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Ҡаранай Искәндәров (1777 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Топонимдар
Ҡаранай (Бүздәк районы) (Каранай) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
Ҡаранай (Мәсетле районы) (Каранаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл.
Ҡаранай (Стәрлебаш районы) (Каранаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл.
Лобачева (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар
Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар —   диңгеҙ ҡоштары  ғаиләһенән  дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар отрядынан. Дауыл ҡоштары төрөнә күп һанлы,  башлыса, уртаса ҙурлыҡтағы ҡоштар инә. Был ғаилә ҡоштары бөтә океан ярҙарында ла осрай,күберәк өлөшө - Көньяҡ ярымшарҙа.
Характеристика
Дауыл хәбәрсеһе ғаиләһенә ҡарағандарҙың бөтәһендә лә   суҡышының өҫкө өлөшөндә торбаға оҡшаш ике тишек бар,улар аша  ашҡаҙан һутын  һәм диңгеҙ тоҙон бүлеп сығаралар.Суҡышы оҙон, кәкре һәм бик осло. Был тайғаҡ табыш тоторға ярҙам итә, мәҫәлән балыҡты.
Дауыл ҡоштарының ҙурлығы төрлөсә. Иң бәләкәй төрө - кесе дауыл ҡошо: оҙонлоғо 25 см тәшкил итә, оҙонлоғо — 25 см., ә ҡанаттарының һелтәме - 60 см. ауырлығы -170 г. Башҡа төрҙәре лә унан артыҡ эре булмай. Тик гигант дауыл ҡоштары ғына ҙур булмаған альбатросты хәтерләтә.Уларҙың  ҙурлығы  бер метрға, ҡанаттарының һелтәме-2 м., ауырлығы 5 кг  тиклем етергә мөмкин.
Дауыл ҡоштарының ҡауырһыны аҡ, һоро, көрән йәки ҡара төҫтә. Бөтә төрҙәре лә айырылып тормай, ә ҡайһы берҙәре бер-береһе менән оҡшаш, хатта  уларҙы айырыуы бик ауыр. Дауыл ҡоштарында күренеп торған енси диморфизм күҙәтелмәй,фәҡәт,инәләрендә генә саҡ-саҡ беленеп тора.
Бөтәһе лә бик яҡшы оса, әммә төрөнә ҡарап  осоу стилдәре төрлөсә. Уларҙың тәпәйҙәре,ҡанаттары менән сағыштырғанда,ныҡ үҫешмәгән һәм артта алыҫ урынлашҡан.
Йәшәү рәүеше
Туй осорон иҫәпләмәгәндә,дауыл ҡоштары һымаҡтар үҙҙәренең бөтә ғүмерҙәрен диңгеҙҙә үткәрәләр,хатта улар иң ауыр һауа шарттарына ла яраҡлашҡандар. Уларҙың аҙығы булып бәләкәй балыҡтар һәм һыу өҫтөндә йөҙөп йөрөүсе умыртҡаһыҙ  диңгеҙ хайуандары тора.Дауыл ҡоштары, ҡағиҙә булараҡ, яр буйына, йыш ҡына  текә ҡая йә таш өйөмөнә оялайҙар. Улар бер генә  йомортҡа  һалалар. Йомортҡалары аҡ ҡабыҡлы,үҙҙәре менән сағыштырғанда йомортҡалары ғәйәт ҙур.Йомортҡа баҫып ултырыу осоро 40- көндән 60 көнгә тиклем дауам итә.Бәләкәй төр дауыл ҡоштрының балалары 50 көндән оса башлай,эре төрҙәренең оса башлауҙары 120 көндән һуң һанала.
Классификацияһы
Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар 14 ырыу менән ике ғаиләгә бүленә. :
Fulmarinae ғаиләләре — шыуып осоусы ҡоштар һыу өҫтөнән  ризыҡ табалар, ашағанда һыуҙа ултырып торалар;улар һыуға сумырға аҙ йәки бөтөнләй яраҡлашмағандар.
Ярым Puffininae — осоштар планлаштырыла менән ҡош, ҡанат сиратлашыуы взмах йыша, тишә һәләтле һәм һыу наряд йыш ҡына ауыл (ырыу төрҙәре бигерәк тә күп Puffinus) йәй нисек килә, шулай ултыра торған хәл.
Стәрлебаш мәҙрәсәһе
Рәсәй Федерацияһы, элекке Ырымбур губернаһы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Стәрлебаш ауылында эшләп килгән юғары уҡыу йорто.
1720 йылда Нуғай даруғаһының Тәлтем-Юрматы улусы Стәрлебаш ауылы мәсете эргәһендә асылған. Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була, хәйер аҡсаһына тотола. Уҡытыу-тәрбиә процесына мөҙәрис менән мәсеттең имам‑хатибы етәкселек итә.Китапханаһы, ашханаһы, ҡунаҡханаһы, магазины, мунсаһы, баҡсаһы, һыу үткәргесе була. Мәҙрәсәнең 30‑ҙан ашыу бинаһы булған.
Белем алыу
Урта мәҙрәсәнең өлкән, уртансы кластарын тамамлаған һәм ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырған ир-ат ҡабул ителгән. Уҡытыу бушлай ойошторолған. Уҡыу ваҡыты — 6—10 йыл. Уҡытыу яңы ысул менән алып барыла, уҡыусылар дини генә түгел, донъяуи белем дә ала.
Уҡыу программаһы
Ғәрәп теле, фарсы теле, ҡаҙаҡ теле, төрки теле, хәҙистәрҙе өйрәнеү, Ҡөрьән тәфсире, мосолман догматикаһы, ислам тарихы һәм фәлсәфә, логика (мантыҡ), фиҡһ, урыҫ теле, география, грамматика, тарих, арифметика, тәбиғәтте өйрәнеү һ.б. инә.
Мөҙәристәре
Х. Ғабдрахманов, Г. Богданов, Д. Ғәҙелшин, Н. Б. Туҡаев, Мөхәмәтхарис Н. Туҡаев, Мөхәмәтхаррас Н. Туҡаев, Л. М. Туҡаев, Ғабдулла М. Туҡаев, Ғәбиҙулла М. Туҡаев, Х. М. Туҡаев, М. М. Туҡаев.
Мирдза Кемпе
Мирдза Яновна Ке́мпе (Mirdza Ķempe, ысын фамилияһы — Найковская; 1907—1974) — латыш совет шағирәһе. Латвия ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1957). Латвия ССР-ының халыҡ шағиры (1967). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1967).
Биографияһы
1907 йылдың 27 ғинуарында (9 февралендә) Либавала (хәҙерге Латвияның Лиепая ҡалаһы) эшселәр ғаиләһендә тыуған. 1927—1928 йылдарҙа Латвия университетында белем ала. 1920-се йылдарҙа Рига радиоһында диктор булып эшләй. Артабан «Информатор» гәзитендә эшләй. 1940—1941 йылдарҙа Рига радиокомитетында әҙәби-художестволы тапшырыуҙар мөхәрририәте мөдире вазифаһын башҡара.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Әстерхан, Иваново һәм Мәскәү ҡалаларында йәшәй һәм эшләй. Һуғыштан һуң Ригаға ҡайта. Әҫәрҙәрен «Циня» («Көрәш»), «Латвиешу стрельниекс» («Латыш уҡсыһы») гәзиттәрендә, «Карогс» («Байраҡ») альманахында баҫтыра.
1974 йылдың 12 апрелендә вафат була. Ригала Райнис зыяратында ерләнгән.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Шиғырҙарын 1924 йылда баҫтыра башлай. 1940 йылдан шиғырҙарын «Бривайс земниекс» («Ирекле игенсе») гәзитендә баҫтыра. Күп кенә шиғырҙары халыҡтарҙың тыныслыҡ өсөн көрәшеүенә арналған. Тәржемәләр менән шөғөлләнгән һәм театр өсөн яҙған. А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, У. Уитмен, М. Йәлил, Э. Межелайтистың әҫәрҙәрен, К. А. Фединдың «Ғәжәйеп йәй» романын, Мигель Сервантестың «Дон Кихот» романын, Джонатан Свифттың «Гулливер сәйәхәте» хикәйәһен һ.б. латыш теленә тәржемә итә.
Кемпенең әҫәрҙәре күп кенә СССР халыҡтары телдәренә тәржемә ителгән.
Арцах батшалығы
Арцах батшалығы (Արցախի թագավորություն) — урта быуаттарҙа бойондороҡло әрмән дәүләте.
Хәҙерге заман сығанаҡтарында Хачен кенәзлеге булараҡ телгә алына. Әммә кенәз Гасан-Джалал Дола хакимлыҡ итеү осоронда Хачен биләмәләре бөтә Таулы Ҡарабах территорияһын, шулай уҡ уға яҡын булған көнбайыштан, көньяҡта һәм төньяҡтағы ерҙәрҙе үҙ эсенә алғас, уның кенәзлеген йыш ҡына Арцах батшалығы тип атағандар. Хачендың батшалар йорто Сюни династияһының кесе тармағы була һәм Хачен тип үҙенең төп ҡәлғәһе буйынса исемләнгән.
Гасан-Джалал — сығышы менән албандарҙан булған Араншахиктар династияһы вәкиле, был нәҫел Парфия төбәгендә Аршакидтары династияһынан батшалыҡ итеүенән алдараҡ булған. 1000 йылда Ованес-Сенекерим кенәз титулын алғандан һуң батшалыҡ барлыҡҡ килгән.
Арцах үҙенең бойондороҡһоҙ хакимдарын һаҡлай, шулай ҙа XIII быуат башында улар Грузия батшалығы, һуңынан Монгол империяһы сюзеренитетын ҡабул итә. Илханиҙар хакимы Аргун тарафынан Гасан-Джалал (1214—1261) үлтерелгәндән һуң, Арцах кенәздәре үҙ титулын юғалта.
Мисте
Мисте (Mieste) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2276 кеше йәшәй. Майҙаны — 37,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 58 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
Абердин
Абердин, (ингл.   Aberdeen , гэл. Aiberdeen , Obar Dheathain ) — төп балыҡ тотоу һәм диңгеҙ порты, Шотландияның ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡалаһы. Абердин-Сити округының административ һәм мәҙәни үҙәге. Шулай уҡ ҡалала Абердиншир округының муниципалитет советы урынлашҡан. XII-XIV быуаттарҙа Абердин Шотландия королдәренең резиденцияһы була.
Топоним
Уны икенсе төрлө Гранит ҡала, Һоро ҡала һәм алтын ҡомло Көмөш ҡала тип атайҙар. XVII быуаттан алып ХХ быуаттың уртаһына тиклем ҡала биналары урындағы һоро граниттан төҙөлгән(граниттың эсендә слюда бөртөктәре бар, шуға күрә улар көмөш кеүек күренәләр). Абердинда оҙон ҡомло яр буйы һыҙығы бар. 1970 йылда Төньяҡ диңгеҙендә нефть табылғас, ҡалаға Европа нефтенең баш ҡалаһы һәм Европа энергетикаһының баш ҡалаһы тигән исемдәр биргәндәр.
Абердин һүҙе А-bar + dun тигәндән алынған, ул һаҙлыҡтағы ҡалҡыулыҡ тип аңлатыла. Гаэльсә Abar (һыу) + bar (кәртә) тип тәржемәләнә, быны һаҙлыҡ тип аңларға кәрәк.
Географияһы
Ҡала Ди һәм Дон йылғалары тамағы араһында ята, тарихи Иҫке Абердонға(Aberdon) — Дон йылғаһына тиклем һуҙылған ҡаланың төньяҡ өлөшөнә бүленгән һәм шулай уҡ ҡаланың көньяҡ өлөшөндәге Ди йылғаһының һул ярында торған Яңы Абердинға (Ди йылғаһы буйындағы элекке балыҡсылар ауылы) бүленгән. Абердин боронғо Деван рим колонияһы урынында үҫешкән. 1891 йылда Абердиндың ике өлөшө лә рәсми рәүештә берләшкән. Ҡала 80 км оҙонлоғондағы Инверури каналы менән тоташҡан.
Тарих
1891 йылдан алып Абердин берләшкән ҡала.
Абердин урынында борон Римдең Деван колонияһы булған .. Римлеләр 580 йылда ҡаланан киткәс, Абердин өр-яңынан нигеҙләнгән, уға нигеҙҙе изге Колумбаның уҡыусыһы изге Махар нигеҙ һалған. Махар нигеҙләгән миссия артабан Абердин епископлығы булып китә һәм үҙ бойондороҡһоҙлоғон бары тик 1330 йылда ғына юғалта. Махар хөрмәтенә граниттан төҙөлгән готик собор (1131—1165 йылдар, ләкин һуңғы ҡиәфәтен собор 1530 йылда ғына ала) изгеләндерелә. 1179 йылда Иҫке Абердин ҡала хоҡуғына эйә була; XII—XIV быуаттарҙа Шотландия королдәре резиденцияһы була. XVIII быуаттан алып Иҫке Абердиндың урамындары һәм майҙандарында даими төҙөлөш алып барыла.
XIX быуатта Ди йылғаһы аша ете көмбәҙле өс күпер төҙөлә, 1520 йылда тимер юл күпере менән аҫылмалы күпер төҙөлә. Абердин Шотландияның төньяҡ-көнсығышындағы иң мөһим ҡалаларҙың береһе була. Бында ҡағыҙ етештереү, кизе-мамыҡ, етен иләү мануфактуралары, канат, күн фабрикалары, суйын заводтары эшләй, мөгөҙлө мал, лосось, йомортҡа, май, сусҡа ите, икмәк менән сауҙа итәләр. Лондон, Лит (Эдинбург) Питерхед, Инвернесс һәм Оркней утрауҙары араһында пароходтар йөрөгән.
.
XX быуатта берләшкән Абердин Грампиан районының административ үҙәге була. XХ быуаттың беренсе яртыһында ҡала фабрика сәнәғәте үҙәге була (суднолар төҙөү, ҡағыҙ һәм туҡыма етештереү, гранитты шымартыу). 1970 йылдан алып — ҡала Төньяҡ диңгеҙ нефть шельфындағы нефтте эшкәртеү сәнәғәте үҙәге була.
Иҡтисад
Абердин — Төньяҡ Шотландияның эре порты, Балтика диңгеҙе һәм Скандинавия илдәре менән сауҙа итешеүҙең үҙәге. 1970 йылда Төньяҡ диңгеҙ шельфында нефть сығарыла башлай.
Абердин Шотландияның балыҡ эшкәртеү сәнәғәте үҙәге булып тора. Бында шулай уҡ химия, целлюлоза-ҡағыҙ, туҡымалар етештереү, аҙыҡ-түлек (балыҡ консервалары) сәнәғәте һәм караптар төҙөү сәнәғәте үҫешкән. Абердин — гранит һәм мәрмәр сығарыу һәм уны шымартыу үҙәге.
Социаль сфера
Ҡалала Абердин университеты эшләй, ул 1860 йылда ике колледждан: католик «Кингз» колледжы (1494 йылда нигеҙ һалынған) һәм протестанттар «Маришаль» колледжы (1593 йыл нигеҙләнә) — барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ Абердинда Роберт Гордон университеты (1992 йылдан — технология институты; 1775 йылда нигеҙ һалынған). Ҡалала малсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм тупраҡ өйрәнеү фәнни-тикшеренеү институты эшләй.
Климат
Ҡалала океан климаты, йыл буйына мул яуым-төшөм булып тора. Ҡыш йылы һәм ямғырлы, йәй һалҡын һәм ҡыҫҡа.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланың иҫке ҡоролмаларының үҙенсәлеге булып урындағы шымартылған граниттан («көмөш»)төҙөлгән биналар тора. Бындай йорттар, XIII—XIV быуаттарҙа төҙөлгән, улар ҡаланың төп урамы булған Юнион-стритта тора. Изге Махар соборы ла шул урындағы граниттан төҙөлгән. XVI быуаттың гражданлыҡ төҙөлөшө булып Король колледжы капеллаһы (1500-1505 йылдарҙа), Маришаль-колледжы бинаһы (1593 йыл) тора.
XVIII быуатта ҡалала Голден-сквер һәм Бон-Аккорд-скверҙарындағы майҙан ансамблдәре барлыҡҡа килә. Шулай уҡ Изге Николай сиркәүе иғтибарға лайыҡ (Сент-Николас), ул ике өлөштән тора: Көнбайыш Сиркәү (1751-1755 төҙөлә, архитекторы- Джеймс Гиббс) һәм көнсығыш Сиркәү (1838, архитекторы- Арчибальд Симпсон). Һуңғы осор ҡаралтылары араһында — неоготик стилендә төҙөлгән муниципалитет бинаһы (1867-1878 йыл), Маришаль-колледждың эдвардиан стилендәге яңы бинаһы (1906 йыл, архитекторы-Александр Маршал-Маккензи).
Абердинда бер нисә музей бар: ҡала тарихы музейы, «Гордон Хайлендерс» хәрби музейы, сәнғәт галереяһы (1884 йылда төҙөлә; XVIII—ХХ быуаттарҙағы Британия сәнғәте әҫәрҙәре ҡуйылған).
Шәхестәр
XIV быуатта Абердинда тарихсы һәм шағир, архидиакон Джон Барбур йәшәй, ә XVI быуат башында Кингс-колледжы директоры булып тарихсы Гектор Бойс эшләй. Абердинда 10 йыл буйына шағир Байрон ғүмер иткән.
Шулай уҡ ҡалала 1679 йылда тыуған билдәле масон Джеймс Андерсон тыуған.
Туғанлашҡан ҡалалары
Абердиндың туғандаш ҡалалалары түбәндәгесә:
Пия
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абердин
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Арпин-Лех-Сос
Арпин-Лёх-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шайморатов ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Шайморатов ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге
Административ үҙәге — Шайморат ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡарма власы
Шайморатов ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Шайморат ауылы, Миңлеғәле урамы, 44.
Камышка (Карасул ҡушылдығы)
Камышка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карасуль йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харву-Яха (Хэ-Яха ҡушылдығы)
Харву-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хэ-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Габриэле Посаннер
Габриэле Посаннер (Gabriele Possanner; 27 ғинуар 1860 йыл, Пешт, Австрия империяһы — 14 март 1940 йыл, Вена, Өсөнсө рейх) — Австрияла ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге табип.
Биографияһы
Атаһы Бенжамин Посаннер юрист булған, ул үҙенең эше арҡаһында күп сәйәхәт иткән, шунлыҡтан 20 йәш тулғансы Габриэле 8 ҡалала йәшәп өлгөрә. 1880 йылдың октябрендә Бенжамин Посаннер Венала Империя ҡаҙнасылығына эшкә урынлаша һәм уның ғаиләһе ошо ҡалала йәшәй башлай.
Аҙаҡ Габриэле Посаннер Босния һәм Герцеговинаға күсә, бында йәмәғәт табибы булып эшләй, мосолман ҡатын-ҡыҙҙарын хеҙмәтләндерә. 1894 йылда Цюрих университетының медицина дипломын ала, әммә тик 1897 йылда ғына Вена комиссияһы алдында имтихан тапшыра ала, был уға Австро-Венгрияның баш ҡалаһында рәсми рәүештә табип булып эшләргә булышлыҡ итә. Шулай итеп, 1897 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүгеләрҙән булып медицина дипломы менән Вена университетын тамамлай. Бынан һуң 1903 йылға ҡәҙәр Австро-Венгрия хәстәханаларында берҙән-бер табип-ҡатын-ҡыҙ булып ҡала.
Кесе Чангара
Кесе Чангара — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заборная йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы
Миҙал тарихы
Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам Дубасов Иван Иванович.
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы менән ҡабатлап бүләкләү осраҡтары билдәле. Мәҫәлән, Гайдуков И. И. ике тапҡыр бүләләнгән — — 1948 йылдың 26 апрелендә (танытма № 001936) һәм 1950 йылдың 10 октябрендә (танытма № 206742).
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы менән яҡынса 46 350 кеше бүләкләнгән.
Миҙал тураһындағы Положение
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙеү өсөн» миҙалы менән эшселәр, хеҙмәткәрҙәр, инженер-техник һәм хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре фиҙакәр хеҙмәте, юғары производство күрһәткестәре һәм Донбасс күмер сәнәғәтен тергеҙеүҙәге ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнә.
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы менән бүләкләү предприятиелар етәкселәре, партия һәм профсоюз ойошмалары тәҡдиме менән эшләнә.
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы менән бүләкләүгә тәҡдим итеүселәр исемлеге СССР Юғары Советы Президиумы исеменән Күмер сәнәғәте министрҙары тарафынан тәҡдим ителә һәм раҫлана.
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумы исеменән бүләкләнеүселәрҙең йәшәү урындарында өлкә депутаттар советы башҡарма комитеттары тарафынан бирелә.
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булған осраҡтарҙа «Көньяҡ ҡара металлургия предприятиеларын тергеҙеү өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы еҙҙән (баҡыр иретмәһенән) 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формаһында эшләнә.
Миҙалдың алғы яғындағы һул өлөштә тергеҙелгән шахта, уның копры өҫтөндә — флаг. Миҙалдың уң яҡ өлөшөндә яурынында вата торған сүкеш менән шахтер фигураһы. Артҡы планда — күтәрелеп килгән ҡояш, уның нурҙары миҙалдың бөтә өҫкө өлөшөн яҡтырта. Миҙалдың үрге өлөшөндә ярым түңәрәк буйлап «За восстановление угольных шахт Донбасса» тип яҙылған. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә түңәрәк буйлап лавр тажы урынлаштырылған, уның аҫҡы ботаҡтарында — биш осло йондоҙсоҡ һүрәте.
Миҙалдың артҡы яғында ике юл менән «ТРУД В СССР — ДЕЛО ЧЕСТИ» тип яҙылған. Яҙыу өҫтөндә — рельефлы сүкеш һәм ураҡ һүрәте.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла, ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫмала алтын төҫтәге һәр береһе 5 мм киңлектәге  һәм ҡара төҫтәге һәр береһе ике 4 мм киңлектәге буйҙар. Таҫма ситтәре тар ғына ҡара буй менән ҡаймаланған.
Анника Хокке
Элекке партнёры Рубен Бломмарт менән бергә 2017 йылда Ice Star, 2018 йылда Bavarian Open,  2018 йылда Халыҡ-ара Ницца Кубогы  һәм 2018 йылда Германия чемпионатының көмөш призеры. 2018 йылда ҡышҡы Олимпия уйындарында 16-сы урынды яулайҙар.
Хокке элегерәк ҡатын-ҡыҙҙар араһында шыуыуҙа сығыш яһай, 2017 йылғы Германия чемпионатының бронза призёры була. Ул 2016 йылда үҫмерҙәрҙең ҡышҡы Олимпия уйындарында 11-се урынды биләй.
Биографияһы
Анника Хокке 2000 йылдың 16 июлендә Берлинда тыуған, бала сағын Целендорфта үткәрә. Ата-әсәһе Сильвия Варнке һәм Ансгар Хокке журналист булып эшләй.
Яңғыҙ шыуыу
Хокке конькиҙа 2005 йылда  дүрт йәшендә шыуа башлай. Тәүге күнегеү урыны уның өсөн Вильмерсдорфтағы боҙ һырғалаҡ була. 2014 йылдың ғинуарында ул Германия чнмпионатында балалар араһында  (13 йәшкә тиклем)  алтын яулай. Мануэл Махон етәкселегендә күнекмәләр ала.
Әмзә (Ауырғазы районы)
Әмзә (Амзя) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 453494, ОКАТО коды — 80205802007.
Анника Хокке
Миҙгел 2019/20
Хокке һәм Рубен Бломмарт бергә 2017  йылдың 9 февралендә шыуа башлай. Бер йыл үткәс, 2018 йылдың февралендә, пар [[2018 ҡышҡы олимпия уйындары|Пхенчханда Олимпия уйындарында сығыш яһай һәм ун алтынсы урынды биләй .  Донъя чемпионатында  2018 йылдың мартында улар өсөнсө урынды яулай .  Хокке һәм Бломмарт 2019|2019 йылғы фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионатынан һуң  парҙың тарҡалыуы тураһында иғлан итә,  унда улар ун дүртенсе  урында була.
Анника Хокке үҙенең яңы партнеры Роберт Кункель булыуы тураһында иғлан итә. Хокке элегерәк Олимпия уйындарында ҡатнашһа ла, пар әле халыҡ-ара үҫмерҙәр ярышында ҡатнаша алмай. Хокке һәм Кункель үҫмерҙәр Гран-при ярышында ҡатнашырға ҡарар итә, улар Хорватияла һәм Польшала сығыш яһап, ике бронза миҙал яулай. Үҫмерҙәр араһында парлы шыуыуҙа берҙән-бер булып, Гран-при финалына сығалар. Улар алтынсы урынды ала. Өлкәндәр кимәлендә Хокке / Кункель 2019 Cup  Warsaw сығыш яһай, унда алтынсы урынды биләй, ә һуңынан 2020 йылғы Германияның милли чемпионатында һәм  2020 Open Bavarian көмөш миҙал яулай. 2020 йылда Европа чемпионатында улар етенсе урынды биләй.
Әмзә (Ауырғазы районы)
Тарихы
Әмзә ауылына 1928 йылда Наумкин ауылы крәҫтиәндәре нигеҙ һала.
Анника Хокке
Миҙгел 2019/20
Хокке/Кункель миҙгелде 2020 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионатында тамамлай,  унда дүртенсе урынды биләй һәм ирекле программала өсөнсө урын алып, бәләкәй бронза яулай. Әммә ирекле программала хата ебәреү арҡаһында дөйөм миҙал ала алмайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, Хокке былай тип билдәләй: «Беҙҙең үҫмерҙәр араһындағы беренсе һәм һуңғы чемпионат иҫ киткес булды» Улар Монреалдә өлкәндәр донъя чемпионатында ҡатнашырға тейеш була, әммә коронавирус пандемияһы арҡаһында, чемпионат үтмәй.
Әмзә (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (59 %).
Анника Хокке
Миҙгел 2020/2021
Дауам итеүсе пандемия шарттарында  2020 йылда Хокке һәм Кункель Nebelhorn Trophy 2020  миҙгелен башлайҙар, унда Европала күнекмә алған спортсылар ғына ҡатнаша. Ҡыҫҡа программала улар ватандаштары Минерва Хазе һәм Нолан Зегерттан ҡалышып, икенсе урынды яулай. Уларҙың көнәркәштәре йәрәхәт арҡаһында төшөп ҡалһа ла, немецтар ирекле программала итальян командаһындағы  Ребекка Гиларди һәм  Филиппо Амброзининан ҡалыша һәм көмөш миҙал яулай.
Хокке һәм Кункель Internationaux de France 2020 өлкәндәрҙең Гран-при серияһында тәүгә сығыш яһарға тейеш булалар, әммә ярыш пандемия арҡаһында үткәрелмәй.
Ҡарағужа (исем)
Этимологияһы
Ҡарағужа — «көслө, ҡөҙрәтле хужа» мәғәнәһен аңлатҡан ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли — ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башлығы, башҡорттарҙың Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен ойоштороусыларҙың береһе. Шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға бәйле Бикбау бей, Иҫке бей, Шәғәле Шаҡман менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамота йәғни ярлыҡ ала. Ҡарағужаҡҡа Иван Грозный тарафынан тархан (кенәз) титулы бирелә.
Ҡарағужин Сабырйән Капурин улы (?) — юғары категориялы табип-уролог,  медицина фәндәре кандидаты, Мәскәү ҡалаһының  ун етенсе һанлы дауаханаһында эшләй, Аҡтүбә дәүләт медицина институтында уҡыған.
Топонимдарҙа
Ҡарағужа (Башҡортостан) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡараағыҙ
Ҡарағужин Р.С. крәҫтиән (фермер) хужалығы — Башҡортостан Республикаһының  Благовар районында урынлашҡан. Һыйыр малы фермаһы, склады, ауыл хужалығы машиналары, сәсеүлек ерҙәре булған хужалыҡ.
Ҡәмәр
Ҡәмәр (фарсы һүҙе) — башҡорт ир-егеттәренең ҡаптырмалы, алтын-көмөш, уҡа-мәрйен менән биҙәлгән яҫы традицион билғауы.
Ҡәмәр ир-егеттәрҙең байрам (туй) кейеменең бер элементы булған. Ҡаптырмаһына һуғып биҙәк төшөрөлгән, төрлө төҫлө таштар менән биҙәлгән.
Ҡәмәр эшләү өсөн сағыу биҙәкле буҫтау, бәрхәт һәм ебәк ҡулланылған. Билғауҙы башҡорт орнаменттары сигеп, көмөш уҡа, көмөш йә алтын йүгертелгән еҙ тәңкә, аҡыҡ, фирүзә, ынйы менән биҙәгәндәр. Елән һәм камзул өҫтөнән йөрөткәндәр.
Затлы ҡәмәрҙе юртаҡҡа йә ике һыйырға алыштырғандар. Ҡәмәргә оҡшаш билғауҙар ҡаҙаҡ, татар, үзбәк һәм башҡа көнсығыш халыҡтарында булған.