cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ясир Арафат
Тунис
1988 йылдың 15 ноябрендә ФАИО  бойондороҡһоҙ Фәләстин Дәүләтен —  һөргөнлөктәге фәләстин хөкүмәтен - иғлан итә,  ул британ мандаты менән раҫланған бөтә Фәләстин территорияһына үҙ хоҡуғын белдерә, Фәләстин Дәүдәте хөкүмәте Фәләстиндең ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүленең  идеяһын кире ҡаға. Әммә 1988 йылдың 13 декабрендә үк Арафат БМО Именлек Советының 242-се Резолюцияһын  таныу тураһында белдерә, киләсәктә Израилде танырға вәғәҙә бирә һәм  «бөтә формаларында терроризмды, шул иҫәптән  дәүләт терроризмын» кире ҡаға. Америка хакимиәте унан тап ошоно талап итә, сөнки Израилде таныуҙы ул Кэмп-Дэвид солох процесының башланыу нөктәһе тип ҡарай. Арафаттың белдереүе ФАИО-ның төп маҡсаттарының береһенән — Израилде  юҡ итеүҙән —  баш тартып,  ике дәүләттең йәнәшә йәшәү  мөмкинлеген  таныуға күсеүеҙе аңлата. Ул сағында Израиль дәүләтенең сиге 1949 йылғы  утты туҡтатыу һыҙығы буйлап үтер,  фәләстин дәүләте Иордандың Көнбайыш ярында һәм Ғәззә секторында урынлашыр ине. Әммә 1989 йылдың 2 апрелендә  Фәләстин милли советының Үҙәк комитеты  (ФАИО-ның етәксеһе органы) Арафатты үҙ-үҙен иғлан иткән  Фәләстин Дәүләтенең президенты итеп һайлай.
1990 йылда Арафат уға кейәүгә барыр өсөн ислам ҡабул иткән христиан ҡатыны Суха Тәвилгә, ФАИО-ның Тунистағы штаб-фатиры хеҙмәткәренә, өйләнә. 1995 йылда уларҙың ҡыҙы тыуа.
1990 йылдар башында уҡ Израиль менән Фәләстин етәкселеге араһында ул саҡта йәшәрен төҫтә бәйләнеш   башлана. Тыныс шарттарҙа конференция үтергә тейеш була, ләкин 1990 йылдың  авгусында Ясир Арафат үҙенең иң етди хаталарының береһен яһай, ул  Ираҡтың Күвейткә  баҫып инеүен хуплай. Был хәл ФАИО-ны оҙаҡ йылдарға Фарсы ҡултығының ғәрәп монархиялары ярҙамынан мәхрүм итә.
1992 йылда Арафат самолеты Ливияла ҡом бураны ваҡытында төшөргә мәжбүр булғанда ниндәйҙер мөғжизә менән генә һәләк булмай ҡала.
СССР КГБ-һы менән бәйләнеше
Румын генерал-лейтенант Пачепаның 1972 йылда Америка рәсми кешеләре белдереүенсә, ФАИО ла, Арафат үҙе лә КГБ һәм Румынияның йәшерен хеҙмәте менән хеҙмәттәшлек итә. Фәләстин боевиктары совет блогының хәрби базаларында йәшерен уҡытыла. Арафатты, Пачепа һүҙҙәре буйынса, СССР әҙерләгән һәм оҙаҡ йылдар буйы ҡорал һәм аҡса менән тәьмин иткән.
Үлтерергә тырышыуҙар
Ясир Арафаттың ғүмере ҡырҡ йыл буйы хәүеф аҫтында  була. Тиҫтәләрсә тапҡыр уға ҡаршы тоҙаҡ ҡорола, әммә Арафат һәр ваҡыт ниндәйҙер осраҡлылыҡ арҡаһында иҫән ҡала. Израилдәге дошмандары ғына түгел, мосолман донъяһында ла, ул үткәргә курсты үтә йомшаҡ тип һанаған радикаль фәләстин төркөмдәрендә лә унан ҡотолорға теләгәндәр бик күп була. Арафатты юҡ итергә тырышлыҡтарҙың иң билдәлеләре:
Палестина милли хакимиәте
Туниста үткән йылдар ФАИО-ла етәкселек өсөн көрәштән тора. Был көрәштә Арафат еңә, сөнки күнегелгән һәм ни эшләре билдәле лидерҙы  ғәрәп илдәренең бөтәһе лә яҡлай. Көнбайыш та шул фекерҙә була,  һәм төп стратегик союздашы АҠШ баҫымы аҫтында израиллеләр һөйләшеүгә барырға мәжбүр була.
1993 йылдың 13 сентябрендә Ясир Аарафат менән Израиль премьерыы Ицхак Рабин оҙайлы йәшерен һөйләшеүҙән һуң  «Осло Килешеүҙәре»нә  (Accords Oslo) ҡул ҡуя, уның һөҙөмтәһендә ФАИО  Израилдең тыныслыҡҡа һәм именлеккә хоҡуғын танырға һәм террористик эшмәкәрлеген туҡтатырға тейеш була. Килешеү һөҙөмтәһендә Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) ойошторола, ул Иордан йылғаһының Көнбайыш яры менән Ғәззә секторы өҫтөнән контролде ала. Биш йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла.
Килешеүгә ҡул ҡуйыу Арафатҡа уны берәүҙәр - ҡаһарман, икенселәр хыянатсы тип һанаған биләмәләргә ҡайтырға һәм ФМХ-ның башына торорға мөмкинлек бирә.
1994 йылда Я. Арафатҡа һәм И. Рабин менән Израиль сит ил эштәре министры  Ш. Пересҡа Яҡын Көнсығышта тыныслыҡ урынлаштырыуға һалған тырышлыҡтары өсөн Нобель тыныслыҡ премияһы тапшырыла.
Киләһе һайлау 2002 йылдың ғинуарына (был мәлгә 2-се  интифада башланға) тәғәйенләнә, ләкин кисектерелә. Арафаттың вариҫын һайлау уның вафатынан һуң үткәрелә.
Израиль кабинеты алмашынғандан һуң һөйләшеүҙәр  2000 йылда Кэмп-Дэвидтағы саммитта  Нетанияхуҙың вариҫы — Эхуд Барак  (Израиль хеҙмәт партияһы) һәм АҠШ президенты Билл Клинтон менән дауам итә. Барак Арафатҡа Иордан дың Көнбайаш ярының бер өлөшө менән Ғәззә секторы территорияһында  фәләстин дәүләте булдырырға тәҡдим итә. Көнсығыш Иерусалимды Израиль сиге эсендә ҡалдырып, унда сикләнгән хоҡуҡлы муниципаль идаралыҡ урынлаштырыу мөмкинлеге ҡарала. Барактың тәҡдиме Израиль тарафынан Иордандың Көнбайыш яры территорияһының 10 процентын аннексиялауҙы һәм уның урынына Негев сүлендәге бәләкәйерәк биләмәне биреүҙе аңлата. Буласаҡ фәләстин дәүләте территорияһының бер өлөшөн (яҡынса 27 процент)   Израиль 10-25 йылға ҡуртымға алырға ниәтләнә. Һөҙөмтәлә фәләстин тәүге осорҙа бер-береһенән айырымланған 4 өлөштән торор ине. Бынан тыш, Израиль тәҡдименә ярашлы, Израиль һыу ресурстарын, фәләстин дәүләтенең сиктәрен һәм таможняһын, шулай уҡ Йәһүҙиә менән Самарияның 10 процентын контролдә тотор ине. Фәләстин ҡасаҡтарының сикләнгән һанына ғына тыуған иленә ҡайтырға рөхсәт биреп, ҡалғандарына  компенсация түләү тәҡдим ителә. Арафат Барак менән Клинтон тәҡдимен кире ҡаға һәм 2000 йылдың  көҙөндә Әл-Аҡса интифадаһы тип аталған икенсе интифаданы башлай. Ихтилалдың башланыуына Ариэль Шарондың Ҡорам тауына  барыуы һәм унан һуң  сыуалыштар башланыуы сәбәп була.
Икенсе интифада башланғас, Арафаттың  ҡатыны ҡыҙы һәм әсәһе менән бергә Парижға күсә.
Икенсе интифада башланғас, Арафат, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, йәшерен рәүештә террорсыл ысулдарҙы ҡабат ҡуллана башлай. 2000 йылда  «Танзим» һәм «Әл-Аҡса яфа сигеүселәре бригадаһы» хәрбиләштерелгән ойошмалары барлыҡҡа килә. Улар үҙҙәрен ФАТХ-тың хәрби ҡанаты тип атай. Улар Израилдең тыныс граждандарына һөжүм итә. Арафат уларҙың үҙенә буйһонмауы тураһында белдерә. Икенсе интифада башланғаны бирле 1100-ҙән ашыу израилле һәләк ителә.
Террор тулҡыны һөҙөмтәһендә Барак һайлаусыларҙың ышанысын юғалты,  2001 йыл башындағы сираттан тыш  һайлауҙа Израиль премьер-министры итеп  Ариэль Шарон һайлана. Шарон хөкүмәте Арафат менән бөтә мөнәсәбәттәрҙе туҡтата.
Финанс эшмәкәрлеге
60-сы йылдар башында Ясир Арафаттың Күвейттә төҙөлөш бизнесы сәскә ата.
Арафаттың капиталының күләме аныҡ билдәле түгел.
2003 йылда Халыҡ-ара валюта фонды ФМХ финанстарына аудит тикшереүе үткәрә һәм  ҡаҙнанан биш йыл эсендә 900 млн доллар Арафат һәм уның советнигы ҡарамағындағы махсус банк иҫәбенә күсерелгәнен асыҡлай. Әммә ХАВФ былаҡсаның нисек тотолоуына ҡағылышлы ҙур етешһеҙлектәр тапмай,  тикшереү һөҙөмтәләренән асыҡланыуынса, был аҡса башлыса фәләстин күсемһеҙ милкенә һәм бизнесына һалынған була.
Вафаты
2004 йылдың  28 октябрендә Ясир Арафаттың  етди ауырыуға дусар булыуы тураһында белдерелә. икенсе көндө Израиль Арафатты сит илгә сығарырға рөхсәт бирә, һәм 29 октябрҙә  ул Париж ҡалаһының хәрби госпиталенә  һалына. Йә яман шеш, йә ағыуланған тигән  шик була. Арафаттың хәле сәғәттән-сәғәткә насарая. Тиҙҙән комаға төшә һәм йәшәтеү аппаратына тоташтырыла. Арафат тирәһендә уның мираҫы өсөн көрәш башлана.
11 ноябрь иртәһендә Арафатты йәшәтеү аппаратынан айыралар. Журналистар госпиталдең баш табибынан алған рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Арафаттың үлеменең төп сәбәбе ауыр тормош шарттары һәм ваҡытында медицина ярҙамы алмау арҡаһында нығайған бауыр циррозы була. Икенсе версия буйынса, Арафат СПИД-тан вафат булған. Фәләстин сығанаҡтары Арафаттың үлемендә Израилде ғәйепләй. Улар раҫлауынса, Арафатты ағыулағандар. 2013 йылдың ноябрендә Швейцария лабораторияһы һығымтаһы баҫылып сыға, унда  Ясир Арафаттың полоний менән ағыуланыуы тураһында белдерелә.
Француз эксперттары уның  2004 йылдың октябрендә Париж  хәрби госпиталенә  килтерелгәнендә полоний эҙҙәре булмауын, ә аҙаҡ табылыуын  эксгумациянан  һуң тышҡы факторҙар йоғонтоһо менән аңлата. Был эксперттар фекере буйынса, Арафат оло кешегә хас ауырыуҙар йыйылмаһы һөҙөмтәһендә вафат булған. Франция суды, был тикшеренеүҙәренә таянып, Ясир Арафаттың үлем сәбәптәрен тикшереүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар сығара.
Ерләү
Вафат булған көндө үк кәүҙәһен Ҡаһирә аэропортына күсерәләр, унда төрлө илдәрҙән вәкилдәре хушлашырға килә. Шунан мысыр вертолеттарында табут Рамаллаға килтерелә. Ерләү барышында ҡораллы бәрелештәр тоҡанмаһын өсөн израиллеләр хәүефһеҙлек саралары күрә. Шуға ҡарамаҫтан, халыҡ төркөмдәренең тулҡынланыуҙары арҡаһында табутты  бер сәғәт буйы машинанан төшөрә алмайҙар.
Ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәргән Рамаллала, «Муката» резиденцияһы эргәһендә, 2007 йылда  Арафаттың төрбәһе төҙөлә. Резиденция биналары музей ителә.
Кидэй-Кикя
Кидэй-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саран йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вехтерсбах
— Туғандаш ҡалаһы — Троицк.
Ҡала 8 районға бүленә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Башкирова Галина Борисовна
Башкирова Галина Борисовна (16 апрель 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, журналист, фәнде популярлаштырыусы. 1973 йылдан СССР Журналистар союзы һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
1961 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай. 1961 йылдан 1968 йылға тиклем «Литературная газета»ла эшләй.
1968—1973 йылдарҙа — «Знание — сила» журналында гуманитар фәндәр бүлеге мөдире. Психология, конфликтология, тәрбиә проблемалары тураһында фәнни-популяр китаптар, шул иҫәптән «Үҙ-үҙе менән» (1972), «Дүрт көҙгөлә» (1975), «Һайлау ваҡыты», «Йөҙгә йөҙ» (икеһе лә — 1976), «Рус Америкаһына сәйәхәт», «Эмигранттар» (икеһе лә Геннадий Васильев менән авторҙашлыҡта, 1990) публицистик китаптар, «Ҡыуышта ожмах» (1979), «Кисә һәм иртәгә» (1982), «Йүгереүсе законы» (1991), «Призрак менән төн» (Софья Прокофьева менән авторҙашлыҡта, 1996) романдар, «Барыһы өсөн дә алиби» (Софья Прокофьева менән авторҙашлыҡта, 1993) пьесаһы авторы. Прозаик, әҙәби тәнҡитсе һәм драматург булараҡ «Пути в незнаемое» фәнни-әҙәби альманахында (13-15 сығарылышын төҙөүсе), «Йондоҙ», «Байраҡ», «Новый мир», «Театр» журналдарында баҫылып сыҡҡан Әҫәрҙәре болгар теленә тәржемә ителгән.
Ур (Яйыҡ ҡушылдығы)
Ур (Ыр) —  (Орь, Ор (үҙән)) — Ҡаҙағстан Аҡтүбә өлкәһе менән Ырымбур өлкәһе йылғаһы, Яйыҡтың һул ҡушылдығы.
Тасуирламаһы
Йылға оҙонлоғо 332 км, бассейны майҙаны — 18,6 мең км2. Терисбутак (Тиреҫботаҡ) һәм Шийле (Сейәле) йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән, Муғалжар тауҙарының көнбайыш битләүендә башлана.
Башлыса ҡар һыуҙарынан туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағынан 61 км өҫтәрәк 21,3 м³/сек. Ташҡын апрелдән май урталарына тиклем, йылдың башҡа ваҡытында һайыға. Туңа башлауы октябрь — ноябрь айҙарының икенсе яртыһында, март аҙағында — апрель башында боҙҙан әрселә. Йылға Яйыҡҡа ҡоя, был урында Орск ҡалаһы урынлашҡан.
Этимологияһы
Исеме, фараз ителеүенсә, башҡорт сығышлы (күршеләш ҡаҙаҡ телендә «ор», ҡырғыҙса «ор» — "соҡор "). Ҡаҙаҡ телендәге «ор» башҡортса «ур» тип тәржемә ителә, йәғни шулай уҡ тәрән, оҙон итеп ҡаҙылған соҡор тигән мәғәнә бирә Семантика йәһәтенән дә ҡабул итерлек — Рәсәйҙең төньяғында ла «Ров» тигән шишмә һәм йылғалар күп теркәлгән.
Ырымбур топонимдар белгесе ''Б. А. Моисеев'' "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында бер нисә фараз буйынса ентекле һығымталар яһағандан һуң ошондай фекергә килә:
Шулай итеп, Ырымбур ҡалаһы исеме Ур йылғаһынан яһалған, һәм сингармонизм законы нигеҙендә «ур» «ыр»ға әйләнгән.
Малеев Александр Петрович
Александр Петрович Малеев (1869 йыл — ?) — земство хеҙмәткәре, Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Биографияһы
Александр Петрович Малеев 1869 йылда Өфө губернаһында тыуа. Нәҫел буйынса килгән почетлы граждан. Өфө гимназияһында уҡый, артабан белем алыуын Өфө дини семинарияһында дауам итә, һуңынан Томск университетына инә, унда бер үк ваҡытта ике: юридик һәм медицина факультеттарында уҡый. Әммә курсын тамамлай алмай, сөнки студенттар хәрәкәтендә ҡатнашҡаны өсөн уҡыуҙан сығарыла. Кире тыуған еренә — Өфө губернаһына ҡайта.
Өфөлә приказчиктар ойошмаһын булдырыу инициативаһы менән сығыш яһай. Хосуси һәм хеҙмәткәрҙәр эшенә үҙ-ара ярҙам итеү йәмғиәтен булдырыусыларҙың береһе. Өфө земствоһының китап складында мөдир булып эшләй, йыллыҡ эш хаҡы 900 һум була.
1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Халыҡ-социалистик хеҙмәт партияһы ағзаһы, халыҡ социалистары фракцияһы составына инә. Думаның урындағы идара һәм үҙидара, бүлеү буйынса комиссияларҙа тора. «Хәрби-ялан судтарынан баш тартыу тураһында» закон проекты буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша.
Артабанғы яҙмышы һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ.
Герстунген
Герстунген (Gerstungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6033 кеше йәшәй. Майҙаны — 75,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99834 һәм автомобиль коды — WAK.
Оло Кундустуюл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы
Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы (10 сентябрь 1922 йыл — 13 август 1983 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1962 йылдан — КПСС ағзаһы (1974), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Оло Кундустуюл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы
Биографияһы
Зиннәт Абдулхаҡ улы Ғәлимов 1922 йылдың 10 сентябрендә БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны Буҙатбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһенда тыуа. Йәшләй етем ҡалып, 16 йәшенә тиклем балалар йортонда тәрбиәләнә. 1939 йылда Владимир өлкәһендәге Струнина ҡалаһына китеп, 1941 йылға тиклем «5 Октябрь» комбинатында туҡымаларға һүрәт төшөрөү буйынса өйрәнсек булып эшләй. Шул ҡалала эшсе йәштәр урта мәктәбен тамамлай.
1941 йылда үҙе теләп Бөйөк Ватан һуғышы фронтына китә. Полтава, Сумы өлкәләрендә барған һуғыштарҙа ҡатнашып, ҡаты яралана. Йылдан артыҡ госпиталдәрҙә дауаланғандан һуң, II төркөм инвалид булып, тыуған ауылына ҡайта. Тәүҙә колхозда эшләй, аҙаҡ Стәрлебаш район мәҙәниәт йортонда рәссам, инструктор-ойоштороусы вазифаһын башҡара. 1958—1966 йылдарҙа Стәрлебаш районының «Ленин юлы», Күмертау районының «Путь Октября» гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1963—1973 йылдарҙа Күмертау ҡалаһы предприятиеларында хеҙмәт итә. 1968 йылда Күмертау заводтарының береһендә инженер-конструктор булып эшләй. 1973 йылдан Стәрлебаш районы гәзитенә бүлек мөдире булып эшкә ҡайта.
1983 йылда Алма-Ата ҡалаһына барған саҡта вафат була. Тыуған яғында — Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында ерләнә.
Ижады
Зиннәт Ғәлимовтың тәүге хикәйәһе 1958 йылда «Йәш көстәр» альманахында баҫыла. Бер аҙ һуңыраҡ Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы ауыр һәм героик осорҙо һүрәтләгән «Тынғыһыҙ көндәр» тигән тәүге повесы «Ағиҙел» журналында баҫыла һәм 1961 йылда китап булып донъя күрә.
«Еңеү яҙы»(1964) китабында ауыл хеҙмәтсәндәренең һуғыштан һуңғы йылдарҙағы тормошо һүрәтләнә.
Зиннәт Ғәлимов әҫәрҙәренең төп темаһы — кешенең коллектив һәм тәбиғәт алдындағы яуаплылығы. «Күңел йылыһы» (1973)һәм «Юлдар осраша» (1977) повестарында автор геройҙарын тормоштарындағы хәл иткес мәлдәрендә әхлаҡи һайлау алдына ҡуя.
Бер нисә хикәйәһе һәм «Старшина» повесы автобиографик характерҙа. Һуңғы әҫәре фронтта аяҡтары яраланған һәм бушлай «Запорожец» машинаһы алыр өсөн шоферлыҡҡа уҡырға килгән Бөйөк Ватан һуғышы инвалидтары тураһында.
Урал өлкәһе (РСФСР)
Урал өлкәһе — СССР-ҙың РСФСР-ҙың 1923 йылдан 1934 йылғаса булған административ-территориаль берәмеге.
Өлкә үҙәге — Свердловск ҡалаһы.
Тарихы
1923 йылда СССР-ҙа административ-территориаль бүленеш берәмектәрен эреләтеү буйынса реформа башлана. Губерналар, өйәҙҙәр, улустар бөтөрөлә, улар урынына өлкәләр (крайҙар), округтар һәм райондар барлыҡҡа килә. Урал өлкәһе Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1923 йылдың 3 ноябрендәге ҡарары менән Пермь, Екатеринбург, Силәбе һәм Төмән губерналарынан ойошторола. Өлкәнең үҙәге Екатеринбург ҡалаһы (1924 йылдан — Свердловск). Ойошторолған мәлдә өлкәнең майҙаны 1659 мең км², халҡы 6380 мең кеше була.
Өлкәнең структураһы Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1923 йылдың 12 ноябрендәге ҡарары менән раҫлана.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1923 йылдың 3 ноябрҙәге ҡарары менән, Төмән губернаһы бөтөрөлгәндән һуң, уның биләмәһендә Урал өлкәһе составына индерелгән Ишем, Тобольск һәм Төмән округтары ойошторола. Шул уҡ ваҡытта өйәҙҙәр һәм волостар бөтөрөлөп, округтар райондарға бүленә. 1926 йылға һанап кителгән округтар биләмәләрендә 37 район һәм 787 ауыл Советы була.
СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1925 йылдың 26 февралендәге ҡарары менән Коми-Пермяк милли округы ойошторола, уның составына Үрге Кама округының 6 районы инә.
1926 йылдың 4 ноябендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Урал өлкәһен округтарға һәм райондарға бүлеүҙе раҫлай.
1925—1929 йылдарҙа Урал өлкәһендә 4 милли район һәм 128 милли ауыл Советы ойошторола, 88 район тарҡатыла, 13 яңы район ойошторола. Шулай уҡ 9 ҡала, 4 ҡасаба һәм 171 район булдырыла. Златоуст, Кизел, Магнитогорск, Надеждинск, Түбәнге Тагил, Пермь, Свердловск, Төмән, Силәбе ҡалалары һәм Чусов ҡасабаһы туранан-тура өлкә башҡарма комитетына буйһона.
1927 йылда өлкә 16 округтан: Үрге Кама, Златоуст, Эрбет, Ишим, Коми-Пермяк, Көңгөр, Ҡурған, Пермь, Сарапул, Свердловск, Тагил, Тубыл, Троицк, Төмән, Силәбе, Шадрин һәм 210 райондан тора. Өлкәнең структураһына һәм составына бер нисә тапҡыр төҙәтмәләр индерелә, округтар һаны үҙгәрә.
1930 йылдың 8 авгусында округтар бөтөрөлә (Тубылдан башҡалары), район төп административ берәмек булып китә. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1930 йылдың 10 декабрендәге ҡарары менән Тубыл округының төньяғында Ханты-Манси автономиялы округы — Югра һәм Ямал-Ненец автономиялы округы ойошторола. Бер үк ваҡытта ерле советтарҙы бөтөрөү һәм уларҙы территориаль советтар менән алмаштырыу башлана.
1931 йылдың 1 октябренә өлкәлә була:
- милли округтар — 3:
-- Ханты-Манси автономиялы округы — Югра милли округы (Самара ауылы)
-- Ямал (Ненец) милли округы (Обдорск ауылы)
- райондар — 163
- ауыл Советтары — 3185
- ҡалалар — 33, шул иҫәптән үҙаллы административ-хужалыҡ берәмегенә айырылған — 10:
-- Свердловск ҡалаһы — 223 335 кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 260 760 кеше.
-- Пермь ҡалаһы — 122 712. кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 186 349 кеше.
-- Силәбе ҡалаһы — 116 889 кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 190 989 кеше.
-- Златоуст ҡалаһы — 75 029 кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 82 329 кеше.
-- Магнитогорск ҡалаһы — 64 098 кеше, буйһонған ауыл Советтары менәна — 78 498 кеше.
-- Түбәнге Тагил ҡалаһы — 59 483 кеше, буйһонған ауыл Советтары менәнн — 89 717 кеше.
-- Төмән ҡалаһы — 57 970 кеше.
-- Молотов ҡалаһы — 53 194 кеше.
-- Лысьва ҡалаһы — 50 663 кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 56 163 кеше.
-- Кизел ҡалаһы— 35023 кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 39 079 кеше.
- эшселәр ҡасабалары — 80, шул иҫәптән үҙ-аллы административ-хужалыҡ берәмегенә айырылғандар — 5:
-- Асбест ҡалаһы — 29 660 кеше.
-- Ҡыштым эшселәр ҡасабаһы— 26 669 кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 28 069 кеше.
-- Красноуральск эшселәр ҡасабаһы — 17 308 кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 18 208 кеше.
-- Калата эшселәр ҡасабаһы — 10 122 кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 10 922 кеше.
-- Ҡарабаш эшселәр ҡасабаһы — 8348 кеше, буйһонған ауыл Советтары менән — 16 700 кеше.
- ауыл тораҡ пункттары — 29 774
1931 йылдың 1 ғинуарына 7 785 000 кеше йәшәй, ҡала халҡы — 2 060 300 кеше (26,5 %), тығыҙлығы — 4,3 кеше/км², майҙаны — 1 804 100 кв. км. Эре тораҡ пункттары булып торалар:
- Надеждинск ҡалаһы — 45 883 кеше.
- Ҡурған ҡалаһы — 35 655 кеше.
- Чусов эшселәр ҡасабаһы — 32 040 кеше.
- Сарапул ҡалаһы — 29 624 кеше.
- Тубыл ҡалаһы— 23 544 кеше.
- Алапаевск ҡалаһы — 22 421 кеше.
- Шадринск ҡалаһы — 21 464 кеше.
- Мейәс ҡалаһы— 20 141 кеше.
1933 йылдың 20 июнендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының ҡарары менән Урал өлкәһенең Төмән һәм Надеждинск райондары бөтөрөлә, Александровск районы Урал өлкәһенән Көнбайыш-Себер крайына кире ҡайтарыла, Түбәнге-Турин районының үҙәге Түбәнге Тура эшселәр ҡасабаһынан Ис эшселәр ҡасабаһына күсерелә, райондың исеме Ис тип үҙгәртелә.
1933 йыл аҙағында Урал өлкәһенең майҙаны тәшкил итә, өлкә 3 милли округтан, 116 райондан, өлкә әһәмиәтендәге 15 ҡаланан һәм 1 эшселәр ҡасабаһынан, 3129 ауыл Советынан, район әһәмиәтендәге 41 ҡаланан һәм 100 эшселәр ҡасабаһынан тора.
1934 йылдың 17 ғинуарында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының ҡарары менән Урал өлкәһе өс өлкәгә — үҙәге Свердловск ҡалаһы булған Свердловск өлкәһенә, үҙәге Силәбе ҡалаһы булған Силәбе өлкәһенә һәм үҙәге Төмән ҡалаһы булған Обь-Иртыш өлкәһенә бүленә. Сәбәбе шул тиклем ҙур территория менән идара итеү мөмкин булмауы менән бәйле. Урал өлкәһенең структураһы үҙенсәлекле характеристикаға эйә була:
- өлкә эске яҡтан берҙәм булмай: уның көньяҡ өлөшөндә Башҡорт АССР-ының анклавы—Арғаяш кантоны урынлашҡан;
- өлкәнең биләмәһе көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған һәм үҙләштерелеү кимәле буйынса төрлө ике өлөшкә бүленә — Тубыл Төньяғы һәм сәнәғәтле көньяҡ;
- сик баштан планлаштырылған асыҡлыҡҡа һәм нигеҙлелеккә эйә булмай, йырғыланған була, көньяҡ өлөшө аныҡ билдәләнмәгән һәм төньяҡта тура һыҙыҡ буйынса тиерлек, эске сиктәре (округтың) шулай уҡ даими үҙгәрә, был хужалыҡҡа насар тәьҫир итә.
Елизарово (Ханты-Мансийск районы)
Елизарово — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 429 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628541, ОКАТО коды — 71129908001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Попова Каменка йырыны
Попова Каменка йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карамыш йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлки районы
Әлки районы (Әлки́ районы́) — Татарстан районы.
Административ үҙәк — Базарлы Матаҡ ауылы.
Майҙан — 1726,8 км².
Аштак
Аштак — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ик (Ик) йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туҡай (Бишбүләк районы)
Туҡай (Тукай) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше. Почта индексы — 452056, ОКАТО коды — 80212819005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2 сентябрь
2 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 245-се (кәбисә йылында 246-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 120 көн ҡала.
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ас-Саффәт сүрәһе
Ас-Саффәт сүрәһе (سورة الصافات, Сафтарҙа тороусылар ) — Ҡөрьән Кәримдең 37 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 182 аяттан тора. Сүрәнең беренсе аятында сафҡа теҙелгән фәрештәләр тураһында һөйләнә. Исеме шунан килә. «Саффәт» — бер сафтағылар, тигән һүҙ.
Транскрипцияһы
1-6. Үә-ссааффәәти саффә. Фәззәджираати зәджра. Фәттәәлийәәти ҙиҡра. Иннә иләәһәкүм ләүәәхид. Раббүссәмәәүәәти үәл-ардыи үә мәә бәйнәһүммә үә раббүл-мәшәәриҡ. Иннәә зәййәннәәссәмәәә-ддүнйәә бизиинәтил-кәүәәкиб.
7-11. Үә хифзам миң күлли шәйтааним мәәрид. Ләә йәссәммәғүүнә иләлмәләил-әғләә үә йуҡҙәфүүнә миң күлли джәәниб. Дүхүүрау үә ләһүм ғәҙәәбүү үәәсыиб. Илләә мән хатыифәл-хатфәтә фәәт-бәғәһү шиһәәбүң ҫәәҡиб. Фәстәфтиһим ә һүм әшәддү хальҡан әм мән халәҡнәә иннәә халәҡнәәһүм миң тыиинил ләәзиб.
12. Бәл ғәджибтә үә йәсхаруун.
Йөкмәткеһе
Бер аллалыҡ хәбәр ителгәндән һуң, сүрәлә үлгәндән һуң тергеҙелеүгә  инаныс тураһында бәйән ителә. Быға шикләнеп ҡараусыларға сүрә ҡиәмәт көнө ҡапыл киләсәк тип янай. Ҡиәмәт көнө мотлаҡ киләсәге тураһында сүрәлә дәлилдәр килтерелә — был Аллаһ өсөн еңел тип әйтелә.
Тәҡүә кешеләр мәңгелек донъяла рәхәт сигәсәк, Аллаһы Тәғәләгә шөкөр итәсәк, гонаһлыларҙың утта янғанын күреп, үҙҙәрен гонаһтарҙан һәм Кафырлыҡтан һаҡлаған өсөн Хаҡ Тәғәләгә рәхмәтле буласаҡ. Сүрәлә Ахирәт, Йәннәт һәм Йәһәннәм һүрәтләнә.
Төрлө ваҡытта, төрлө кешеләр менән төрлө хәлдәр булғанын тасуир иткәндән һуң, сүрәнең мөьминдәргә әһәмиәте аңлатыла, күп аллалыҡта Аллаһы Тәғәләнең балалары бар тип иҫбатлау кире ҡағыла. Фәрештәләр һәм ендәр тураһында хәбәр ителә
Мәғизов Мөхәмәтшәриф Мөхәммәт улы
Мәғизов Мөхәмәтшәриф Мөхәммәт улы (20 октябрь 1936 йыл) — ауыл хужалығы предприятиеһы етәксеһе, агроном, педагог. Ленин ордены, ике тапҡыр Почёт билдәһе ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы. РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы.
Биография
Мәғизов Мөхәмәтшәриф Мөхәммәт (Мөхәмәтша) улы 1936 йылдың 20 октябрендә Мәләүез районы Аҡбута ауылында тыуа, ләкин документтарҙа Күгәрсен районы Түбәнге Бикҡужа ауылында тыуған тип күрһәтелгән. Атаһы Мөхәмәтша Хәтип улы Мәғизов сығышы менән Күгәрсен районы Түбәнге Биккужа ауылынан, 1936 йылдан алып, 1947 йылға тиклем Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәттә була, 1940—1941 йылдарҙа ғына өйөндә йәшәп өлгәрә. Мөхәммәтшәриф бәләкәй сағынан әсәһенә төрлө йорт эштәрендә ярҙамлаша, бик иртә колхоз эштәрендә, һал ағыҙыу һ.б.кеүек эштәрҙә ҡатнаша.
1954 йылда ул Күгәрсен районы Йомағужа урта мәктәбен тамамлай һәм Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтына уҡырға инә.
1961—1962 йылдарҙа ул ВЛКСМ-дың Мәләүез район комитеты секретары вазифаһына һайлана.
1962 йылда Мәләүез районы Әбет ауылы тулы булмаған урта мәктәбе директоры Әлимғолов Искәндәр Арыҫланбәк улының өлкән ҡыҙы Флораға өйләнә.
1963—1966 йылдарҙа М.Мәғизов Мәләүез районы ауыл хужалығы идаралағында баш агроном вазифаһын башҡара.
1967—1970 йылдарҙа ул Мәләүез районы «Нөгөш» колхозы рәйесе була, был йылдарҙа Бәләкәй Моҡас һәм Арыҫлан ауылдарында мәктәп төҙөлә, Смаҡта урта мәктәп төҙөлөшө башлана.
1970—1982 йылдарҙа Мәләүез районы Ергән ауылындағы Салауат исемендәге колхозды етәкләй. Колхоз эшсәндәре Краснодар өлкәһе игенселәре менән ярышып, мул уңыш алыуға өлгәшә. Фиҙаҡәр хеҙмәте, өлгәшкән уңыштары өсөн М.Мәғизовҡа Ленин ордены һәм ике тапҡыр Почёт билдәһе ордены тапшырыла.
1977 йылда ул Бөтә союз профсоюздарының XVI съезы эшендә делегат булараҡ ҡатнаша.
1983 йылда ул 109-сы һанлы һөнәрселек училищеһы (СПТУ) директоры итеп тәғәйенләнә, бында экономика фәнен уҡыта. Бынан һуң 1986—1998 йылдарҙа, хаҡлы ялға сыҡҡансы, Мәләүез ауыл хужалығы идаралағының баш белгесе булып эшләй.
Ҡатыны Флора Искәндәр ҡыҙы менән биш бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Тавта
Тавта — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Горчаковский Павел Леонидович
Биографияһы
Павел Леонидович Горчаковский 1940 йылда Себер урман техник институтында тамамлай.
1945—1958 йылдарҙа — Урал урман техник институтында кафедра мөдире. Биология фәндәре кандидаты (1945), 1945 йылда Иркутск университетында «Фитоценотический строй и флористические особенности пихтовых лесов Восточного Саяна» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1953 йылдан Биология фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Растительность верхних поясов гор Урала » темаһына диссертация яҡлай. 1954 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
1950 йылда Бөтә Союз ботаника йәмғиәтенең Свердловск бүлеген ойоштора (хәҙер — Рус ботаника йәмғиәте), 2007 йылға тиклем уның тәүге рәйесе булып тора.
1956—1992 йылдарҙа — Урал дәүләт университетының ботаника кафедраһы профессоры
Екатеринбург та Широкореченскиое зыяратында ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ботаник-фитоэколог мәктәбен ойоштороусы, уның уҡыусылары араһында 50-нән ашыу фән кандидаты һәм 14 фән докторы бар. .
Хәтер
П. Л. Горчаковский хөрмәтенә Поляр яны Урал түбәләрәнең береһе һәм өс төр үҫемлек аталған (Горчаковский астрагалы, Горчаковский манжеткаһы, Горчаковский ястребинкаһы).
Күкбаш турғай
Күкбаш турғай, күкәнәш, ҡарабаш турғай, майгис, майсыл (Лазоревка(— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе ҡошсоҡ. Түбәһе сағыу күк, аҫтынан аҡ һыҙыҡтар үтә. Аҡ сикәләре ҡара һыҙыҡ менән уратылған. Ҡанаттары һәм ҡойроғо күк, арҡаһы йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы һары, уртаһынан өҙөк-өҙөк ҡара һыҙыҡ үтә. Ҡарабаш турғайҙан бәләкәйлеге һәм күк башы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тиррзз».
Йәшәү рәүеше
Япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 9—13 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Оло Сыҡ
Оло Сыҡ — Рәсәй биләмәләрендәге йылға. Башкортостандың Ейәнсура районы буйлап аға. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Алексеевский һыртының төньяҡ-көнбайыш ситендә урынлашҡан шишмәнән башлана. Дөйөм көньяҡ йүнәлештә Урыҫ Бармағы һәм Башҡорт Бармағы. тораҡ пункттары аша аға. Йылға тамағы Түбәнге Мәмбәтша ауылы янында 15 километрҙа аҡҡан Ҡороюл йылғаһының уң ярында.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005508.
Саад сүрәһе
Саад сүрәһе (سورة ص, Саад ) — Ҡөрьән Кәримдең 38 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 88 аяттан тора.
Аккаде
Аккаде (KUR URIKI, A.GA.DEKI) — Түбәнге Месопотамияның төньяғындағы ҡала. Саргон Боронғо һәм уның вариҫтары заманында Аккад  дәүләтенең баш ҡалаһы.
Саргон заманында ҡаланың әһәмиәте шул тиклем ныҡ күтәрелә, хатта Үрге  Месопотамия тотош Аккад тип йөрөтөлә башлай һәм был атамаһы Аккаде юҡҡа сыҡҡас та һаҡлана бирә. Шулай уҡ ошо ваҡыттан алып көнсығыш семит теле аккад теле тип йөрөтөлә башлай.
Алйылға
Алйылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының уң ярына тамағынан 341 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кобль-Чурель-Кы
Кобль-Чурель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Читаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ассирия сәнғәте
Ассирия сәнғәте  —  Төньяҡ Месопотамиялағы  (хәҙерге Ираҡ  территорияһы) боронғо дәүләт булған Ассирияның беҙҙең эраға тиклем XXIV—VII быуаттарға ҡараған бөтә төр сәнғәт әйберҙәре тупланмаһы.
Тарихы
Ассирия беҙҙең эраға тиклем  I  мең йыллыҡтың тәүге яртыһында  Алғы Азияның алдынғы дәүләттәренең береһенә әүерелһә лә, сәнғәттең үҫеш тарихы унан алдағыраҡ осорҙарға барып тоташа. Беҙҙең эраға тиклем  III  мең йыллыҡта Ассирия  шумер мәҙәниәтенең көслө йоғонтоһо аҫтында була. Ул осорҙоң табыныу урындарының береһендә, Ассирияның боронғо баш ҡалаһы Ашшурҙағы  Иштар алиһәгә ғибәҙәт ҡылыу урынында —  шумерҙар эшләгән һындарға оҡшаш һындар табыла. Беҙҙең эраға тиклем  XV быуатта  Ассирия төньяҡ Ике йылға араһындағы Митанни дәүләтенә бойондороҡлолоҡҡа эләгә. Ассирия сәнғәтенә  митанни һәм хет сәнғәте лә ҙур йоғонто яһай. Ассирия сәнғәтенең иң юғары үҫеш нөктәһе  беҙҙең эраға тиклем  I мең йыллыҡҡа тура килә, ул саҡта  Ассирия көслө ҡол биләүсе дәүләткә әйләнгән була. Баҫҡынсы яуҙар һөҙөмтәһендә ул Алғы Азияны тотош тиерлек үҙенә буйһондора.
Иртә осорҙағы Мысыр сәнғәтенән һәм Ике йылға араһы сәнғәтенән айырмалы,  беҙҙең эраға тиклем  I мең йыллыҡта Ассирия сәнғәте, дин менән бәйләнештә торһа ла, нығыраҡ донъяуи тәғәйенләнештә була.
Архитектура
Архитектура әүәлгесә сәнғәттең төп төрө була, әммә ғибәҙәтханалар ғына түгел, һарай комплекстары һәм ҡәлғәләр ҙә төҙөлә.
Яҡшы һаҡланған һәм  реконструкцияланған ҡоролмалар Ашшурнасирапал II (беҙҙең эраға тиклем 884—859 йылдар), Саргон II (беҙҙең эраға тиклем 722—705 йылдар) һәм  Ашшурбанапал  (беҙҙең эраға тиклем 668—633 йылдар) батшалар идара иткән заманға тура килә.
Ассирия һарайҙарының беҙҙең көндәргә килеп еткән харабалары ихаталар тирәләй урынлаштырылған рәсми, торлаҡ һәм хужалыҡ биналарынан торған  ҙур комплекстар хасил иткән. Биналар коридор рәүешендә, тар, стеналары фриз кеүек рельеф һәм һүрәт төшөрөлгән  ортостаттар менән  биҙәлгән.
Саргон II һарайы
Саргон  II батшаның Дур-Шаррукиндағы (хәҙерге Хорсабад) беҙҙең эраға тиклем VIII быуатҡа ҡараған һарайы Ассирия архитектураһының классик өлгөһө булып тора. Ул яһалма террасала төҙөлгән, һарайҙың бер өлөшө ҡала диуарынан сығып тора. Һарай комплексына зиккуратлы табыныу урыны ла индерелгән. Инеү урындары  аркалар менән ҡапланған, яҡ-яҡтарына  «шеду» йәки «ламассу» тигән (ассирий  текстарында шулай тип аталалар)  кеше башлы йә ҡанатлы үгеҙ һәм арыҫлан  рәүешендәге  монументаль һындар ҡуйылған  (Париж, Лувр).
Скульптура
Ассирия скульптураһында   рельеф өҫтөнлөк итә. Түңәрәк скульптура ҙур урын биләмәй.
Савин Игорь Юрьевич
Савин Игорь Юрьевич (10 апрель 1962 йыл) — тупраҡты өйрәнеү буйынса Рәсәй ғалимы, РФА ағза-корреспонденты (2016), РФА академигы (2019).
Ассирия сәнғәте
Скульптура
Ашшурнасирапал һарайында алыштарҙы һәм батша һунарын һүрәтләгән тәпәш яҫы  рельефтар һаҡланған.
Савин Игорь Юрьевич
Биографияһы
Савин Игорь Юрьевич 1962 йылдың   10 апрелендә Мәскәү өлкәһенең Шатура ҡалаһында тыуған
1984 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тамамлай.
1984 йылдан алып 1986 йылға тиклем СССР Оборона министрлығының инженер-синоптигы.
Ассирия сәнғәте
Һүрәтле биҙәк
Саргон  II һарайын биҙәгән һүрәттәрҙә батша ярандарының һәм сардарҙарының оҙатыуында төшөрөлгән.
Саргон  II-нең улы  Синаххериб батшаның (беҙҙең эраға тиклем 705—681 йылдар)   Тиль-Барсиба ҡалаһындағы һарайы стеналарына ла батшаның эш-ғәмәлдәрен тасуирлаған һүрәттәр төшөрөлгән  (фрагменттары  Париждағы  Луврҙа һәм  Хәлеб ҡалаһының музейында). Был биҙәү һүрәттәре беҙҙең эраға тиклем IX быуаттың икенсе яртыһынан  беҙҙең эраға тиклем VII быуат уртаһына тиклемге осорҙо сағылдыра. Улар йоҡа ғына аҡ  эзбиз  ҡатламына төшөрөлгән.
Савин Игорь Юрьевич
Биографияһы
1986 йылдан 1987 йылға тиклем  — Мәскәү өлкәһе Шатура урман хужалығының урман һаҡлау буйынса инженеры.
Ассирия сәнғәте
Ашшурбанипал һарайы
Ассирий сәнғәтенең һуңғы күтәрелеше  Ашшурбанипал идара иткән осорға, беҙҙең эраға тиклем VII быуаттың икенсе яртыһына тура килә. Ҡаҙыныуҙар барышында уның Ниневиялағы (хәҙерге Куюнджик) һарайы харабалары табылған. Унда, төрлө сәнғәт әҫәрҙәренән тыш, Ашшурбанипалдың данлыҡлы китапханаһына ингән шына яҙыулы балсыҡ таҡтаташтар ҙа табылған.
Савин Игорь Юрьевич
Биографияһы
1987 йылдан 2002 йылға тиклем — аспирант, кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, В.В. Докучаев исемендәге Тупраҡ институтының лаборатория мөдире (1990—2002)
Ассирия сәнғәте
Ашшурбанипал һарайы
Рельефтар батшаны данлай, яу һәм һунар күренештәрен тасуирлай. Ҡайһы берҙәре бик юғары кимәлле оҫталар тарафынан, икенселәре урта ҡул һөнәрселәр тарафынан төшөрөлгән. Был осорҙа рельефтарҙы эшләгәндә, әүәлгеләре менән сағыштырғанда, һындарҙы хәрәкәттә биреү оҫта башҡарылған.
Савин Игорь Юрьевич
Биографияһы
1990 йылда «Дешифрирование почвенного покрова лесостепи центрально-чернозёмного района по среднемасштабным космическим снимкам» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай
2002 йылдан 2009 йылға  тиклем ЕС (Италия) граждандар хәүефһеҙлеге  институтында ғилми хеҙмәткәр.
2004 йылда «Анализ почвенных ресурсов на основе геоинформационных технологий»  темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.
2009 йылдан 2011 йылға тиклем — РФА космос тикшеренеүҙәре  институтында сектор мөдире.
2011 йылдан алып — В. В. Докучаев исемендәге Тупраҡ институтында ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары.
2015 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының тупраҡ фәне факультетының тупраҡ географияһы кафедраһы профессоры
2016 йыл — РФА ағза-корреспонденты итеп һайлана
2019 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының академигы итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Тупраҡтарҙың һәм ерҙең мониторингыһы һәм дистанциялы картографиялауҙың яңы технологияларын эшләүгә арналған тикшеренеүҙәр алып бара.
Уның етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында Рәсәй ерҙәренең һәм тупрағының ресурс потенциалын баһалауҙың  күп вариантлы геомәғлүмәтле системаһы төҙөлә, ул  Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең  № 51 2015 йылдың 27 ғинуарында сыҡҡан «Об утверждении Правил отнесения территорий к неблагоприятным для производства сельскохозяйственной продукции территориям» ҡарарҙы ҡабул итеү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә.
350-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шуларҙан 15 монографияһы бар.
Төп хеҙмәттәре
Атаман йырмағы
Атаман йырмағы — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Михалевка йылғаһы тармағының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Цимлян һыуһаҡлағысынан Төньяҡ Донец йылғаһына ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Растай
Оло Растай — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 485 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Барсучиха (Бердь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Растай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Утва
Сыңғырлау  - (Утва, Шыңғырлау  — Шынгирлау— Ҡаҙағстандағы йылға, Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе аша аға,  Яйыҡ йылғаһының һул ҡушылдығы.
Тасуирламаһы
Йылға оҙонлоғо — 290 км, бассейн майҙаны — 6940 км²
Сыңғырлауҙың шишмә башы Урал буйындағы яйлала 250 метр бейеклектә урынлашҡан. Яйыҡҡа 42,0 м бейеклектә ҡушыла.
Бормаланып аға, бигерәк тә түбәнге ағымында, сөнки унда иҫке үҙәндәр күп. Ноябрь айында туңа, апрель уртаһында боҙҙан әрселә. Йылға һыуы һуғарыу һәм һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла.
XХ быуат башында киңлеге урыны менән - 12 сажинға, тәрәнлеге 5 футтан тиклем 3 сажинға еткән, кисеүҙәр күп булған.
Әлмәт районы
Әлмәт райо́ны (Әлмә́т районы́) — Татарстанда район.
Үҙәк — Әлмәт ҡалаһы.Майҙан — 2542,93 км².
Гертевиц
Гертевиц (Gertewitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 159 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 358 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
Сухая Лебёдка йырыны
Сухая Лебёдка йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баланда №828 йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Мөниров
Мөниров — фамилия.
Сухая Лебёдка йырыны
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Киҫегәс (күл, Сосновка районы)
Кесе Киҫегәс - Малый Кисегач - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш һәм Сосновка райондары сиктәрендә урынлашҡан.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса "киҫеү" һүҙе менән бәйләй: Кисягач, Кидагач, Косе-Гач, Кис-Агач, Кисегаташ. Атаманы ике һүҙгә: «киҫеү» һәм «ағас» һүҙгә бәйләп ҡуялар. 1742 ландкартала яҙылған Кисега атамаһы киҫек — урыҫса «резко, неожиданно, обрублено, обрезано» тигәнде белдерә тип аңлата Н.И. Шувалов. Киҫегес иң тәүге топоним булып торғандыр. Күлдең ярҙары һәм төбө, ысынлап та, ҡапыл борола, үҙгәрә, ә Кисегаташ — «обрывистый камень», тип дауам итә топонимсы. Ҡаялы ярҙары ҡапыл ғына киҫелеп, тәрән һыу ятҡылығы хасил була.
Географияһы
Силәбегә тиклем – 40 км, Екатеринбургҡа – 260 км.Координаттары: 55°22′54″N 61°6′26″E
Күл ярында ике тораҡ пункт урынлашҡан: Әбдер ауылы һәм Киҫегәс ҡасабаһы.
Тасуирламаһы
Кесе Киҫегәс төньяҡтан көньяҡҡа 3000 метрға, көнбайыштан көнсығышҡа 2500 метрға һуҙылған. Максималь тәрәнлеге – 220 см. Боҙ ҡалынлығы ҡышҡы осорҙа 0,5 м тәшкил итә. Тигеҙлектәге күл — бәләкәй һәм тәрән түгел. Үҙенең килеп сығышы буйынса котлован төркөмдәренә ҡарай. Ярҙары һөҙәк, һаҙлыҡлы. Ярының бер өлөшө ҡамышлы. Ярының айырым участкалары тәбиғи һәм ултыртылған урмандар менән уратып алынған. Ҡайһы бер урындарында һыу буйына сығыу ҡатмарлы - һаҙмырт. Бәләкәй ҡултыҡтарын Һыу үҫемлектәре биләй, ҡыяҡлы ҡамыш баҫҡан, ул күлдең төпкөлөнә 75 метрға тиклем үтеп инә. Төбөндә ләм ултырмалары өҫтөнлөк итә.
Балыҡ тотоу йыл әйләнәһенә рөхсәт ителгән. Күлдә сабаҡ, табан, гольян, алабуға, ротан тереклек итә.
Акшак
Акшак — Боронғо Месопотамиялағы семит ҡала-дәүләте   (хәҙерге төньяҡ Ираҡ).
Кокаль-Кы
Кокаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 890 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зенково
Почта индексы — 628505, ОКАТО коды — 71129912002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө
Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө — 3 сентябрҙә Рәсәйҙә йыл һайын билдәләнеүсе иҫтәлекле даталарҙың береһе.
Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө тарихы
Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнөн билдәләгәндә, Бесланда ғына түгел, бөтә ил буйлап террорсы акттар ҡорбандарын, шулай уҡ тәртип һаҡлағанда бурысын үтәп һәләк булған хеҙмәткәрҙәрҙе иҫкә алалар.