cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәләмов Фәйез Сәләм улы
Биографияһы
1945 йылдың 17 февралендә 76 мм орудиеларҙың 1-се расчеты гвардия ефрейторы Сәләмов Фәйез Сәләм улы Петцник тораҡ пункты янында барған һуғышта расчет составында дошмандың ике көслө атакаһын кире ҡаға. Дошман һалдаттарының төркөмө орудиеға ныҡ яҡынлашһа ла бер аҙым да артҡа сигенмәй, бөтә расчеттың ныҡышмалы оборонаһы арҡаһында дошмандың пулемет уты баҫтырыла һәм 35-кә яҡын һалдат һәм офицеры юҡ ителә. Йыш атыуҙарҙан һуң орудие туҡтап ҡалғас, Сәләмов тылдан шәхси ҡоралы менән фашистарҙы сигенергә мәжбүр итә. 1945 йылдың 31 мартында гвардия ефрейторы Сәләмов Фәйез Сәләм улы был ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Сәләмов Фәйез Сәләм улы 1945 йылдың 4 майында һәләк була, Германияның (хәҙер Польшаның) Арнсвальде ҡалаһында ерләнә.
Архитектурала Босния стиле
Архитектурала Босния стиле XX быуат башында Вена сецессионының традицион архитектураһы нигеҙендә урындағы традициялары менән берлектә үҫешкән.
Ул күп йәһәттән скандинав милли романтизмына оҡшаш. Босния стилен архитекторҙарҙың йәш быуыны вәкилдәре үҫтерә, мәҫәлән, чех Йосип Поспишил, словен Рудольф Теннис һәм австриялы Эрнст Лихтблау. Улар Веналағы сәнғәт Академияһында Карл фон Хазенауэрҙан һәм Отто Вагнерҙан архитектура сәнғәте серҙәрен өйрәнгән. Әммә был стиль Сараево ҡалаһының баш архитекторы Йосип Ванцаш тарафынан аныҡлана, йәш архитекторҙарҙың күбеһе уның етәкселегендә эшләй.
Босния стилен урындағы традицияларға һәм рухҡа һиҙгерлеге өсөн маҡтаһалар ҙа, тикшеренеүселәр Гунцбергер-Макас һәм Дамлянович-Конли уның босния халыҡ архитектураһының ислам компонентына нигеҙләнгәнлеген, йыш ҡына хәҙерге замандан түгел, ә тарихтан илһам алыуын раҫлай. Шулай итеп, уларҙың фекеренсә, неомавритан стиленән босний стиленә күсеү «бер историцистик коллажды икенсеһе менән алмаштырыу» була, ул саҡта панислам мотивтары дөйөм халыҡ мотивтары менән алмаштырыла, ғосман архитектураһын хәҙерге заман архитектураһы менән ике мәғәнәлә бәйләй һәм был мотивтарҙы хаталы рәүештә босний архитектураһы тип күрһәтә, Шул уҡ ваҡытта улар Балҡандағы бөтә ғосман территорияларында осрай. Шуға күрә босния стилен, авторҙар әйтеүенсә «иң яҡшыһы — милли романтизмдың өлөшө булараҡ ҡабул итеү», әммә был стилдә эшләгән архитекторҙар үҙҙәре босния милләтенән түгел. Сөнки ул элеккесә Көнбайыш һәм Үҙәк Европанан үҙенсәлектәренә иғтибарын йүнәлткәнгә күрә, буйһоноу ғәҙәти булмаған ориенталистик стиль кеүек үк неомавритан да булып ҡала.
Босния стиленең үҫеше
Боснияла идара иткән осорҙа австро-венгр властары был илдең архитектураһында Европа стилдәрен көсләп индерергә һәм тергеҙергә тырыша, шулай итеп, унда үҙ миссияһының маҡсатын билдәләй. Башта XIX быуаттың икенсе яртыһындағы Веналағы иң күренекле биналарға хас тарихи стилдәрҙе индерергә тырышалар. Боснияла сит ил стилендә, тәү сиратта, тарихсылыҡ стилендә, биналар төҙөлә, шул уҡ ваҡытта биналар төҙөүҙең халыҡ босний ысулдары иғтибарһыҙ ҡалдырыла йәки бик аҙ ҡулланыла.
XIX—XX быуаттар сигендә архитекторҙар һәм инженерҙар араһында ысын Босния стилен булдырыу теләге тыуа.
Хокодзь
Хокодзь — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Курджипс йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маршал Баграмян проспекты (Ереван)
Маршал Баграмян проспекты (Մարշալ Բաղրամյան պողոտա) — Еревандағы проспект (Әрмәнстан Республикаһы). Проспекттың ҙур өлөшө ҡаланың Үҙәк админитсратив округына тура килә, шулай уҡ Арабкир административ округы буйынса ла үтә. Урам күренекле совет полководецы, милләте буйынса әрмән Иван Баграмян исемен йөрөтә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Маршал Баграмян проспекты — Еревандың үҙәк өлөшөнөң төп транспорт артерияларының береһе. Ул А. А. Спендиаров исемендәге Әрмән академия опера һәм балет театры урынлашҡан Франция майҙанынан башланып, Дуҫлыҡ майҙанында тамамлана. 1970 йылдан проспект Дуҫлыҡ проспекты тип атала.
Проспектта Әрмәнстандың Милли йыйылышы һәм президент резиденцияһы урынлашҡанлыҡтан, йыш ҡына ул митингылар урынына әйләнә. 2015 йылда электр энергияһына тарифтарҙы күтәреү сәбәпле ойошторолған ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында проспект бер-нисә аҙнаға ябыла.
Объекттар
Маршал Баграмян проспектында түбәндәге йорттар һәм объекттар урынлашҡан:
Транспорт
Урам йәйүәлеләр һәм транспорт өсөн тәғәйенләнгән, транспорт өсөн һәр яҡҡа өсәр һыҙат эшләнгән. Урамда ике метро станцияһы, шулай уҡ автобус туҡталыштары бар.
Ручей Безымянный
Ручей Безымянный — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/396/93    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан  Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эспоо
Эспоо, йәки Эспо (фин. Espoo, швед. Esbo Эсбю ) —Финляндиялағы  ҡала һәм муниципалитет, ҙурлығы буйынса илдең икенсе ҡалаһы (2017 йылдың 31 майына ҡарата 276  087 кеше . Эспоо майҙаны 528,03 км²   тәшкил итә, шуларҙың 312,29 км² — ҡоро ерҙәр,  17,94 км² эсәр һыуға тура килә, ә ҡалған  197,80  км²— диңгеҙ. Ҡала илдең көньяғында, Балтик диңгеҙенең Фин ҡултығы ярҙарында,  Хельсинкинан көнбайыштараҡ, Уусимаа районында урынлашҡан. Үҙ эсенә Хельсинки, Ванта һәм Кауниайненды алған баш ҡала төбәгенә инә.
Эспоо рәсми рәүештә ике телле ҡала тип һанала. Күпселек 83,6 % халҡы туған теле кеүек фин телендә һөйләшә,  шул уҡ ваҡытта аҙсылыҡ 8,3 %,  швед телендә һөйләшә. Эспооның 8 % халҡы өсөн фин һәм швед телдәре туған тел түгел.
2012 йылға ҡарата Эспоо Финляндияның дотациялы муниципалитеты була, эшмәкәрлеген үҙ-үҙен финанслау   иҫәбенә тормошҡа ашыра. 2012 йылда муниципаль һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса Эспоо ҡала советына ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө ҙур була (53 %). 2013—2015 йылдарҙа ҡала советы рәйесе булып Ысын финдар партияһы лидеры Сойни Тимор тора.
Транспорты
2017 йылдың 18 ноябрендә  ҡалаға Хельсинки метрополитенының көнбайыш линияһы килә.
Спорты
Ҡалала Хонк футбол клубы бар, ул футбол буйынса Финляндия чемпионатының юғары    лигаһында — Вейккауслига сығыш яһай, шулай уҡ фин СМ-Лигаһында сығыш яһаусы Эспо-Блюз хоккей клубы бар.
1999 йылдың 8 мартынан алып 14 мартына тиклем  Арена Барон боҙонда ҡатын-ҡыҙҙар араһында шайба менән хоккей буйынса донъяның 5-се чемпионатының матчтары, шулай уҡ 3-сө урын өсөн матч үтә,   унда хужалар командаһы Швецияның йыйылма командаһын 8:2 иҫәбе менән еңә һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионтаттарының биш тапҡыр бронза призеры була.
Мәҙәниәте һәм сәнғәте
Эспоола 1985 йылдан «Йәштәр театры» (швед. Unga Teatern ) — Финляндияла  балалар һәм үҫмерҙәр өсөн иң боронғо театр урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тарас Шевченко һәйкәле (Львов)
Тарас Шевченко һәйкәле — Львов ҡалаһының Азатлыҡ проспектында украин шағиры Шевченко Тарас Григорьевич һәйкәле. Ағалы-ҡустылы скульпторҙар В. һәм А. Сухорскойҙар, архитекторҙар Ю. Дыба һәм һәм Ю. Кромей эше.
Фигураның  бейеклеге метр 4,45 тәшкил Шағирҙың һынынан һулда фигуралы рельефтар менән ун ике метрлы символик стела — бронза «Милли яңырыу тулҡыны» урынлашҡан (1995 йыл).
Львовтың үҙәк урамында — Азатлыҡ проспектында урынлашҡан.
Төҙөлөү тарихы
Львовта Т.Г. Шевченкоға һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар 1987 йылдың  22 июнендә ҡабул ителә. Киләһе йылда иң яҡшы һәйкәл проектына өлкә конкурсы иғлан ителә, ул көтөлгән һөҙөмтәгә килтермәй: 40 автор коллективы араһында бер генә булһа эш билдәләнмәй. Киләһе йылда шулай уҡ һөҙөмтәһеҙ республика конкурсы үтә. Шуға ҡарамаҫтан, Львов ҡалаһы башҡарма комитеты йәш скульпторҙар ағалы-ҡустылы А.һәм В. Сухорскойҙар менән проектты эшләү буйынса хеҙмәт  килешеүе төҙөү. Һәйкәлде төҙөү Украиның барлыҡҡа килеүе һәм ауыр финанс көрсөгө менән тап килә. Йәш скульпторҙарҙың проекты украин диаспораһы ярҙамы арҡаһында уңышлы тормошҡа аша
Т.Г. Шевченко һәйкәлен асыу тантанаһы 1992 йылдың  24 авгусында   Украинаның   бойондороҡһоҙлоҡ тураһында декларация ҡабул итеү йыллығында үтә, ә дүрт йылдан һуң   шағирҙың 12- метрлыҡ бронза һәйкәленең элементы асыла.
Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы
Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы (1 март 1920 йыл — 23 декабрь 1988 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, трактор бригадаһы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Хәбибулла Бәхтигәрәй улы Әбдүшев 1920 йылдың 1 мартында Денис ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы). 1934 йылда Фёдоровка районы «Сулпан» колхозында мал ҡараусы булып эш башлай. 1935 йылдан БАССР-ҙың Фёдоровка районы Октябрь МТС-ында тракторсылар курсында уҡый.
Вячеслав Черновол һәйкәле (Львов)
Билдәле эшмәкәр һәйкәле Львов өлкә советы бинаһы алдында 2002 йылдың 30 декабрендә ҡуйыла. Сара барышында 20-се быуаттың күренекле украин сәйәсмәне, диссиденты, 90-сы йылдарҙа беренсе демократик юл менән һайланған Львов өлкә советы рәйесе Вячеслав Чорноволды хөрмәтләп иҫкә алалар.
Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы
Биографияһы
Эш урыны: 1936 йылдан — Октябрьский МТС-ы тракторсыһы. 1941 йылдың апрелендә Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә саҡырыла. 583-се айырым гвардия миномёт дивизияһы составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944 йылда һаулыҡ торошо буйынса демобилизациялана.
Вячеслав Черновол һәйкәле (Львов)
Тарихы һәм тасуирламаһы
Авторҙың ниәте буйынса Вячеслав Черноволдың күтәрелгән уң ҡулы менән бронза скульптураһы ғәҙелһеҙлек, коррупция һәм властарҙың башбаштаҡлығына ҡаршы көрәшкә өндәй. Ә тауға ҡарай күтәрелгән өс бармағы Украинының символы- өс теште кәүҙәләндерә.
Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы
Биографияһы
Һуғыштан һуң Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы тракторсы булып эшләй, 1951—1959 йылдарҙа — трактор бригадаһы бригадиры, 1959 йылдан — Фёдоровка районы Фрунзе исемендәге колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры.
Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай һәм башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле ҡулланыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июне Указы менән Xәбибулла Әбдүшевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» маҡтаулы исеме бирелә.
1966 йылдың июненән 1980 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, Фёдоровка районы Фрунзе исемендәге колхозда агроном, машина-трактор оҫтаханаһы мөдире булып эшләй.
Тыуған ауылы Дениста йәшәй. 1998 йылдың 23 декабрендә вафат була.
Әғләмов Хәйрислам Әғләм улы
Әғләмов Хәйрислам Әғләм улы — (1908 йыл — 1952) 112-се Башҡорт кавалерияһы дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Хәйрислам Әғләм улы Әғләмов 1908 йылда Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Оло Шаҙы ауылында тыуа.
Фронтҡа 1941 йылда Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан алына. 112-се һанлы башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Яуҙа ул 2 тапҡыр яралана. Тыуған яғына иҫән-һау әйләнеп ҡайта, өйләнә. Тормош иптәше менән 7 малай 1 ҡыҙ үҫтерәләр. Балалары барыһы ла тырыш, уҡыуға һәләтле булалар, юғары белем алалар. Улдарының береһе Әғләмов Нәғим Хәйрислам улы Республикабыҙҙың билдәле кешеһе була. Ул төҙөлөш новаторы, монтажлаусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Һуғыштан һуң Хәйрислам Әғләм улы «Шаҙы» колхозында склад мөдире булып эшләй
Оло Кәлтәй
Оло Кәлтәй (Большой Кельтей) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 759 кеше. Почта индексы — 452857, ОКАТО коды — 80233830001.
Һамарбаев Хәләф Харис улы
Һамарбаев Хәләф Харис улы (Самарбаев Халяф Харисович (Халап Харитонович) 1921 йыл — 19 сентябрь 1998 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Әҙәбиәт
Һамарбаев Хәләф Харис улы 1921 йылда хәҙерге Башҡортостандың Баймаҡ районы Ҡолсора ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 4-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1944 йылда яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн ҡыҙылармеец Һамарбаев Хәләф Харис улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. 1985 йылда юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Ветеран 1998 йылдың 19 сентябендә вафат була.
Сега (Колокша ҡушылдығы)
Сега  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колокша йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тоскана
Тоскана (Toscana, T(h)uscia, Hetruria) — Италия өлкәһе (регионы). Баш ҡалаһы — Флоренция. Майҙаны — 22 994 км², халыҡ һаны — 3 828 692 кеше (2013).
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Тоскана төньяҡ-көнбайышта Лигурия, төньяҡта — Эмилия-Романья, көнсығышта — Марк һәм Умбрия, көньяҡта — Лацио өлкәләре менән сиктәш. Көнбайышта 320 километрға һуҙылған яр буйҙары Тиррен диңгеҙенең һыуҙары менән йыуыла. Территорияһының икенән өс өлөшө убалы һәм дүртән бер өлөшө таулы. Биләмәләренең тик 8,4 % тигеҙлек биләй (Арно йылғаһының үҙәне).
Төп тау сылбыры — Аппенин тауҙары, ул Тоскана өлкәһен көнсығыштан һәм төньяҡтан уратып алған. Башҡа мөһим рельефтар — Масса-Каррара һәм Лукка провинцияларында Апуа Альп тауҙары, бында билдәле каррара мәрмәре һәм циполин сығарыла; өлкәнең үҙәгендә Металлы Убалар; Пиза һәм Лукка ҡалалары араһында Пиза тауҙары; Флоренция провинцияһында Амиата тауы, боронғо һүнгән вулкан һәм Пратоманьо тауҙары.
Апеннин һәм Вилланова мәҙәниәттәре
Этрусктарға тиклемге төбәк тарихы шул уҡ ваҡыттағы Греция тарихына параллель булған. Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡта (б.э.т. 1350—1150 йылдарҙа) Тоскана өлкәһендә Апеннин мәҙәниәте халҡы йәшәгән, ул Эгей диңгеҙендәге миной цивилизацияһы менән сауҙа иткән. Бынан һуң, б.э.т. 1350—1150 йылдарҙа Вилланова мәҙәниәте үҫешә, әммә уның үҫеше этрусктар цивилизацияһы баҫымы арҡаһында туҡтап ҡала.
Этруск цивилизацияһы
Төньяҡ Италияла этрусктар беренсе ҙур цивилизацияһы була. Улар транспорт инфраструктураһын төҙөй, игенселекте һәм тау эшен үҫтерә, сағыу сәнғәт әҫәрҙәрен булдыра. Ғалимдар этрусктарҙың бында боронғо дәүерҙәрҙән йәшәгәнен йәки башҡа илдәрҙән килгәндәрен белмәй. Цивилизация б.э.т. VII быуаттан Арно һәм Тибр йылғалары араһындағы зонала үҫешкән, б.э.т. VI быуатта иң бөйөк держава була һәм артабан б.э.т. III быуатта үҙенең ҡеүәтен һәм территорияһын боронғо римлеләргә тапшыра. Римлеләр этруск цивилизацияһын емермәй, ләкин уны ассимиляциялай.
Ренессанс
Тоскана — итальян Ренессансы барлыҡҡа килеү урыны, уның художестволы мираҫына төбәктең музейҙарында (иң билдәлеләре — Флоренциялағы Уффици һәм Барджелло музейҙары) һаҡланған архитектура, һынлы сәнғәт һәм скульптура әҫәрҙәре керә. Тосканала Леонардо да Винчи, Микеланджело һәм Данте Алигьери (итальян теленең атаһы) тыуған. Тоскананың Ингирами боронғо патриций нәҫеленән донъяға өс билдәле ғалим биргән — Джованни, Франческо һәм Томмазо Ингирами.
Административ-территориаль бүленеше
Тоскана өлкәһе 10 провинцияға бүленә:
Иҡтисады
Тоскана бигерәк тә үҙенең шараптары менән киң билдәле, шуларҙың иң билдәлеһе — Кьянти, Брунелло ди Монтальчино, Вино Нобиле ди Монтепульчано һәм «супертосканалы» Sassicaia, Ornellaia, Masseto. Бынан тыш, бында 120 тәбиғәт ҡурсаулыҡтары бар. Ауыл хужалығының башҡа тармаҡтарына малсылыҡ (Кьянти үҙәне) һәм зәйтүн майы етештереү (бигерәк тә Лукка убаларында) инә. Төбәк сәнәғәтенә мотоциклдар, мотороллерҙар һәм самолеттар эшләү, Пратола туҡыу округы, Ливорнола нефть химияһы объекттары һәм Пьомбино ҡорос иретеү заводтары керә. Туризм өсөн «Сәнғәт ҡалалары» (Флоренция, Пиза, Лукка, Сиена, Сан-Джиминьяно) өсөн һәм яр буйында һәм утрауҙарҙа (Эльба) туристик эшмәкәрлек өсөн бик мөһим. Апуа Альп тауҙарында (Каррара) мәрмәр сығарыла.
Төбәк иҡтисадының мөһим тармаҡтары — ауыл хужалығы (каштан, бәшмәктәр (трюфель), шараптар), малсылыҡ (һыйырҙар, аттар), аҙыҡ-түлек, химия, металлургия, туҡыу, нефть химияһы сәнәғәттәре.
Прато провинцияһында Тоскананың төп йөн сәнәғәте районын урынлашҡан.
Сәлимгәрәев Миңлегәрәй
Сәлимгәрәев Миңлегәрәй (Салимгареев Миннигарей 1913 йыл ― 21 сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Сәлимгәрәев Миңлегәрәй 1913 йылда хәҙерге Башҡортостандың Саҡмағош районы Ҡаратал ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә.
Украина территорияһында барған тиңһеҙ һуғышта алған яраларынан һәләк була. Украинаның Чернигов өлкәһе Березна ҡасабаһында ерләнә.
Ғаиләһе
Юғалтыуҙар исемлегендә Ҡаратал ауылында йәшәгән ҡатыны Аҡмаева Сәғиҙә күрһәтелгән.
Холодная (Киша ҡушылдығы)
Холодная  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Киша йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Михаил Вербицкий һәйкәле (Львов)
Михаил Вербицкий һәйкәле — композитор,  Украина гимны «Ще не вмерла України…»  музыкаһы авторы Михаил Вербицкийҙың һәйкәле Львов ҡалаһында урынлашҡан. Һәйкәл Бандера һәм Вербицкий урамдары сатына ҡуйылған. Был инде Вербицкийҙың икенсе һәйкәле, беренсе һәйкәле Яворов  (Украинаның Львов өлкәһе) ҡалаһында, Львовтан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Һәйкәлдең ҡуйылыу хаҡы 0,78 миллион гривна (Өлкә советы рәйесе урынбаҫары В. Пятак һүҙҙәре буйынса урындағы үҙидара органдары һәйкәлде финанслауҙы күҙҙә тотоу өсөн үҙҙәренең бюджетына төҙәтмәләр индерә) ). Һәйкәл 2015 йылдың 27 декабрендә асыла. Асыу тантанаһына өс йөҙ тирәһе кеше  килә . Сара һәйкәлгә сәскәләр һалыу һәм ҡаланың сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең  сығыштары менән  тамамлана . Һәйкәлде асҡандан һуң концерт үтә.
Тасуирламаһы
Иҫтәлекле композиция бронзанан яһалған Вербицкийҙың скульптураһынан, шулай уҡ гранит стеланан тора, стелала украин гимны көйөнөң ноталары уйып яҙылған. Стелала шулай уҡ аҡ мәрмәрҙән Украина картаһы һүрәтләнгән. Композицияның баштағы бейеклеге 3.5 м, әммә һуңынан 2.9 м тиклем ҡыҫҡартыла. Һәйкәл тирәләй сквер төҙөкләндереү күҙаллана.
Сеньга (Клязма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Әзрәҡә
Әзрәҡә — ғәрәп теленән — яуыз, алдаҡсы, яуыз дошман, башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе.
Әзрәҡә — «Урал‑батыр» эпосы персонажы. Һыу аҫты һәм ер аҫты донъяһы дейеүҙәре батшаһы, тылсымлы Йәншишмә тере һыу шишмәһенең хужаһы. Кешеләрҙе буйһондороп, ерҙә батшалыҡ итер өсөн, Әзрәҡә Самрау батшанан Һомайғошто, Аҡбуҙатты һәм тылсымлы көс биргән алмас ҡылысын алырға ынтыла. Был йәһәттән уға Шүлгән, йыландар батшаһы Ҡәһҡәһә, уның улы Зәрҡүм ярҙам итә. Урал батыр Әзрәҡәне лә, бар дейеүҙәрҙе лә юҡ итә. Риүәйәт буйынса, Әзрәҡәнең ҡырҡылған кәүҙәһе урынында Ямантау (Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы) барлыҡҡа килгән
Башҡорт мифологияһының Әзрәҡә, Ҡәһҡәһә һәм Зәрҡүм исемле персонаждары иран донъяһы менән бәйле. Атап әйткәндә, Зәрҡүм, фонетик вариантында «Зергам» иран телдәренән «арыҫлан» («лев») мәғәнәһендә тәржемә ителә, ә Әзрәҡә зороастрия текстарында Азарак формаһында теркәлгән. Башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосында Зәрҡүм — Арыҫлан йондоҙлоғо символы булып тора. Башҡорт мифологияһындағы Ҡәһҡәһә — аждаһа һымаҡ әшәке һәм зыянлы заттарҙың ун ике башлы батшаһы һәм Ҡош юлын символлаштыра.
Был персонаждар Көньяҡ Уралда һәм уға сиктәш ерҙәрҙә урындағы иран телле сармат-алан һәм ситтән килгән төрки телле ҡәбиләләр нигеҙендә формалашҡан боронғо төрки телле халыҡтарҙың береһе булған башҡорт мифологияһында иран йоғонтоһо көслө икәнен раҫлай.
Цице
Цице — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшеха йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Острув-Мазовецка
Острув-Мазовецка (Ostrów Mazowiecka) — Польша ҡалаһы. Польша ның Мазовецкий воеводствоһы составына инә. Острувский повятының баш ҡалаһы, шулай уҡ шул исемдәге ауыл гминаһының үҙәге. 22,09 км² майҙанды биләй.
1926 йылдың 7 декабренә тиклем Острув исемен йөрөтә. 1975—1998 йылдарҙа Остролецкий воеводствоһына административ рәүештә инә.
30.06.2016 мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны - 22 741 кеше.
Тарих
Беренсе тапҡыр — 1414 йылда телгә алына. 1434 йылда Мазовецкий герцогы Болеслав IV Хелмно ауылына ҡала хоҡуҡтары бирә. Принцесса Анна 1514 йылда ҡалала дүрт йылға бер тапҡыр йәрминкәләрү үткәрергә рөхсәт итә, баҙар ойоштора. Был ҡала үҫешен тиҙләтә. 1526 йылда Сигизмунд I тарафынан ҡала Мазовия воеводствоһына индерелә.
Ун етенсе быуаттың аҙағында ҡаланың артабанғы үҫешенә һуғыш ҡамасаулай. Тәүге йәһүд күскенселәре ҡалаға килә.
Милли көрәштә ҡала халҡы бик әүҙем ҡатнаша — Костюшко ихтилалында, ғинуар күтәрелешендә.
Беренсе донъя һуғышында ҡала емерелә.
Икенсе донъя һуғышында ҡала һәм уның халҡы өсөн ҙур бәлә була. Күп халыҡ, башлыса йәһүдтәр, күпләп язаларға дусар булып, Варшава һәм Ломж геттоларына мәжбүри күсерелә, ә һуңынан Треблинка үлем лагерына оҙатыла. 1941 йылда күрше Гронда pl:Grądy (grodziski powiat) һәм Коморов pl:Komorowo (ostrowski powiat) тораҡ пункттарында немецтар совет хәрби әсирҙәре өсөн лагерь ойоштора.
Ҡала янында Крайова Армияһының «Opocznik» отряды хәрәкәт итә, 1943 йылдың август айында унда 2000 самаһы кеше иҫәпләнә. Отрядтың иң мөһим ғәмәлдәренең береһе ҡала үҙәгендә староста Рейнхард Экертҡа һөжүм итеү була. Оккупация 10 00 самаһы халыҡты 60 %-ҡа кәметә.
Һуғыштан һуңғы осорҙа емерек ҡала тергеҙелә, унда сәнәғәт предприятиелары төҙөлә.
Чуйков Василий Иванович
Василий Иванович Чуйков (12 февраль (31 ғинуар) 1900 йыл — 18 март 1982,) — совет хәрби етәксеһе. Советтар Союзы Маршалы (1955). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945).
Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң Баш командующийы (1949—1953), Киев хәрби округы (1953—1960) командующийы, СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы — СССР Оборона министры урынбаҫары (1960—1964), СССР Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре начальнигы (1961—1972). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1982).
1942 — 1946 йылдарҙа — Сталинград алышында айырылып торған 62-се армия (8-се гвардия армияһы) командующийы.
Биографияһы
1900 йылдың 12 февралендә Тула өлкәһенең (хәҙер Мәскәү өлкәһе) Серебряные Пруды ауылында (хәҙер ҡасаба) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә (8 ағаһы (Петр, Андрей, Иван, Илья Федор) һәм апаһы була) тыуа. Урыҫ. Атаһы — Иван Ионович Чуйков (3.03.1865 — 27.06.1958), православие динле крәҫтиән. Әсәһе — Елизавета Федоровна Чуйков (ҡыҙ фамилияһы — Карякина 5.09.1865 — 29.03.1958), православие динле крәҫтиән.
Сиркәү-мәхәллә мәктәбендә (1907—1911) дүрт класс тамамлай һәм 12 йәшендә Петроградҡа эшкә китә, тибенге оҫтаханаһында эшләй башлай. 1917 йылда Кронштадтта минерҙар отрядында юнга булып хеҙмәт итә. 1919 йылдан РКП(б) ағзаһы.
Юрий Великанович һәйкәле
Юрий Великанович һәйкәле — Теодозия Брыж эшләгән һәм хәҙер юғалған Юрий Великанович һәйкәле, ул Львов ҡалаһында 1982 йылдың декабрендә ҡуйыла. 2017 йылда вандалдар тарафынан емерелә.
Тарихы
Һәйкәлде скульптор  Теодозия Брыжи  төҙөгән,  1982 йылда  «Тимер һыуҙар» паркына инеү урынында ҡуйылған.
Һәйкәл утыҙынсы йылдарҙағы испан республикасыһы формаһында таш өҫтөндә шиғырҙар менән ҡуйын дәфтәрен  күкрәгенә ҡыҫҡан йәш егеттең еңел һәм нәфис  скульптураһынан ғибәрәт.
Һәйкәл күп тапҡыр  нацистарҙың вандализмына дусар була, улар һәйкәлдең  башын ҡырҡа,   ирендәре, күҙҙәрен буяй, унда  свастика төшөрә һ.б.
2010 йылда улар һәйкәлдең башын ҡырҡып алалар
Вандализмдан һуң 2015 йылда һәйкәлде тергеҙеү өсөн  һүтеп алалар,  һәм таҙартып урынына ҡуялар.
2017 йылдың 2 декабрендә вандалдар һәйкәлде постаментынан китеп алалар  һәм постаментҡа  ҡыҙыл буяу менән «Комуняку геть» тип яҙып ҡуялар. Урынға Сихов районының полиция бүлексәһе  хеҙмәткәрҙәре килә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Михаил Грушевский һәйкәле (Львов)
Михаил Грушевский һәйкәле (укр. Михайлові Грушевський ятник яті ) — Львов ҡалаһында украин йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәре, тарихсы, украин милли хәрәкәте лидерҙарының береһе Михаил Грушевский һәйкәле
Михаил Сергеевич Грушевский Львов ҡалаһында егерме йылдан ашыу йәшәгән һәм эшләгән. Шуға күрә Львов бойондороҡһоҙлоҡ алыу менән 1994 йылдың июнендә билдәле тарихсы һәм сәйәси эшмәкәренең  һәйкәлен  асыу тантанаһы үткән  Украинаның беренсе ҡалаһы була. Монументты элек Академиы майҙаны тип аталған майҙанда урынлаштыралар.
Тарихы
Грушевский һәйкәлен асыу идеяһы тәүге тапҡыр 1990 йылдың 12 апрелендә Шевченко исемендәге Ғилми йәмғиәт Советында барлыҡҡа килә. Шул ваҡытта билдәле скульптор Крвавич 1990 йылдың көҙөнә эскиз-проектты үтәргә риза була.
Тарихсының 125-йыллығы алдынан  (1991 йылдың авгусы)  Львов ҡала советының мәҙәниәт бүлеге инициативаһы менән Архитекторҙар йортонда һәйкәлдең төрлө эскиздары күрһәтелә. Атап әйткәндә былар скульпторҙар Р. Рмановичтың, Я. Мотиканың ике проекты, Я. Скакундың ике проекты була. Һөҙөмтәлә Дмитрий Крвавич, Николай Посикира һәм Любомир Яремчук төркөмө проекты еңеүсе була.
1991 йылдың  27 авгусында Шевченко исемендәге Ғилми йәмғиәт аҡсаһына һәйкәл ҡуйыласаҡ урында яҙыу менән мәрмәр таш анонс ҡуйыла :
Тасуирламаһы
Бронзанан ҡойолған Грушевский һыны гранит постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл өҫтөндә хәҙерге украин скульпторҙары Николай Посикира, Дмитрий Крвавич, Любомир Яремчук һәм архитектор Василий Каменщик эшләй. Һәйкәл Львов ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге архитектура ансамбленә гармониялы тап килә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дәүләт мәктәбе (Әбйәлил районы)
Дәүләт мәктәбе (рус. МБОУ СОШ с. Давлетово муниципального района Абзелиловский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Дәүләт ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Дәүләт ауылында урынлашҡан
Тарихы
Совет власы урынлашыу менән һәм партияның грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү буйынса указы буйынса Дәүләттә ликбездар 1926 — 27 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Тәүге уҡытыусы Нуретдин була (фамилияһы билдәһеҙ). Беренсе совет мәктәбе 1928 йылда эшләй башлай. Ул Сысоевтың шәхси йортонда урынлаша.
1930 йылда мәктәп Колмогоровтар йортона күсерелә. Өйҙөң яртыһында колхоз идараһы урынлаша, икенсе яртыһы мәктәпкә бирелә. Мәктәп бинаһы бик бәләкәй, балалар күп була, шуға күрә 1934 йылда был йорт тулыһынса мәктәпкә бирелә. 1935 йылда мәктәптә Усманов Мәһәҙей Усман улы уҡыта.
1947 йылда белем биреү учреждениеһы ете йыллыҡ мәктәп статусын ала. 1951 йылда мәктәп күл буйындағы өс бүлмәле яңы йортҡа (хәҙерге ауыл советы урыны) күсә.
1953 йылда идаралыҡ үҙенә яңы бина төҙөй, мәктәп иҫкеһенә күсә. Мәктәптә яҡын-тирәләге өс ауылдан һәм Дәүләттән балалар уҡый. Дәрестәр ике сменала алып барыла. Бер үк ваҡытта башҡорт һәм рус кластары ла була. Башланғыс кластарҙа ике генә уҡытыусы була. Һәр береһенә дүрт класс бирелгән: 1-се, 2-се, 3-сө, 4-се кластар.
1957 йылда ағас йортҡа төкәтмә һәм мәктәпкә ун класс бүлмәһе булған ике ҡатлы шлакоблоктан бина төҙөлә башлай. 1960 йылда мәктәп һигеҙ йыллыҡ статусын ала. 1980 йылдың сентябрендә яңы мәктәп асылды, ә бер йыл элек мәктәп урта мәктәп тип үҙгәртелә.
Ҡушый, Яңауыл, Селивановка ауылдары уҡыусыларын мәктәп автобусы дәрескә йөрөтә. Әлеге ваҡытта мәктәптең 3 филиалы бар, унда 34 уҡыусы белем ала.
Сеченка (Поля ҡушылдығы)
Сеченка  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поля йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,1 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арарат
Арара́т (Արարատ и Մասիս (Масис), Ağrı Dağı, Çiyayê Agirî) — тау: Төркиәнең көньяғында Әрмән ҡалҡыулығының иң бейек вулкан массивы; стратовулкандарға ҡарай. Төркиәнең административ бүленеше Ыгдыр иле Аракс йылғаһының урта ағымы уң ярында, Иран сигенән 16 километрҙа, Әрмәнстан сигенән 32 километрҙа. Конус нигеҙҙәре менән ҡушылған йоҡо хәлендәге ике вулкандан: Оло Арараттан һәм Кесе Арараттан тора. Оло Арараттың түбәһе диңгеҙ кимәленән 5165 метрҙа ) Төркиәнең иң бейек нөктәһе булып тора.
Сәнғәт фәне
Сәнғәт фәне— сәнғәтте (башлыса һынлы, биҙәү-ҡулланма һәм архитектура) өйрәнеүсе фәнни дисциплиналар комплексы. Күп кенә ғалимдар сәнғәт фәне (ғилеме) һәм сәнғәт белеме төшөнсәһен бүлеп ҡараусан. Шуға күрә классик сәнғәт фәненең төп жанры формаһы булып дөйөм сәнғәт тарихы тора. Был фәнни дисциплина предметы сиктәрендә әҫәрҙәрҙең асылыу, уларҙы өйрәнеү, атрибуциялау һәм алдан классификациялау (йәғни объектлы ҡарау) мәсьәләләре сиселә. Сәнғәт фәне үҙ эсенә дөйөм сәнғәт тарихы, сығанаҡтарҙы белеү һәм историография, иконография, биобиблиография, әҙәби әҫәрҙәрҙе атрибуциялау, археология һәм сәнғәт хронотопологияһын алып тора.
Арарат
Төҙөлөшө
Оло һәм Кесе Арарат түбәләренең араһы 11 км. Вулкандар Сардар-Булак биләне менән бүленгән. Ике түбәнең дә нигеҙ әйләнәһе оҙонлоғо 130 км-ға яҡын. Кайнозой базальты менән тултырылған. Тау биттәре буш, елләгән лава ағымынан барлыҡҡа килгән. Оло Арарат 4 250 метрҙан үргәрәк мәңгелек ҡар менән ҡапланған. Массивта 30-ға яҡын боҙлоҡ бар (иң эреһе — 2 км оҙонлоғондағы изге Яков боҙлоғо).
Сәнғәт фәне
Сәнғәт теорияһы
Сәнғәт белеме сәнғәт фәненән төшөнсәләрҙең абстрактлығы, уларҙың киңлеге, аналитик сифаты, синтезға ынтылышы, теоретик моделдәр төҙөү, гипотеза, концепциялар ҡуйыу менән айырылып тора. Сәнғәт белеме өлкәһенә сәнғәт морфологияһын, философияны, сәнғәт  психологияһын (шул иҫәптән ҡарап аңлау-үҙләштереү психологияһын), иконологияны, композиция теорияһын һәм сәнғәттең төрлө төрҙәрендәге форма яһауҙы, музеологияны, композиция методикаһын, проектлау һәм моделдәр әҙерләүҙе, гармония теорияһын һәм пропорциялауҙы, антропометрияны индерәләр.
Уның айырым тармаҡтарын әҙәби тәнҡит, эссеистика һәм публицистика, экскурсия, ағартыу эшмәкәрлеге һәм лекциялар, сәнғәт тураһындағы популяр әҙәбиәт, кураторлыҡ, арт-дилер, аукциондар һәм башҡа коммерция эшмәкәрлеге тәшкил итә. Шуға ярашлы сәнғәт белеме киң спектрлы тикшеренеү алымдарын һәм методтарын ҡуллана. Философияның, имплицит һәм   эксплицит эстетиканың (сәнғәттең дөйөм методологияһы булараҡ) һәм культурологияның сиктәрен билдәләү хәҙерге ваҡытта бик мөһим мәсьәлә булып тора. Шул уҡ ваҡытта киң трансморфологиялы концепциялар һәм  бер-береһе менән бәйле дисциплиналар тенденцияһы күҙәтелә.
Арарат
Төҙөлөшө
Оло Арараттың диңгеҙ кимәленән бейеклеге 5165 метр тәшкил итә, Кесе Арараттыҡы — 3896 м.
Сәнғәт фәне
Тарих
Сәнғәт теорияһын булдырыуға ынтылыш антик дәүерҙә, мәҫәлән, Платон һәм Аристотель тарафынан, күрһәтелә. Антик ғалимдарының хеҙмәттәрендә сәнғәт буйынса ғәмәли етәкселек (Витрувийҙың шаһитнәмәһе) һәм сәнғәт ҡомартҡыларын тасуирлау (Павсаний, Өлкән Филострат) осрай. Антик сәнғәт буйынса киң трактатты Өлкән Плиний яҙған. Яңы дәүер осоронда был йүнәлештә байтаҡ хеҙмәттәр яҙыла. Башта ул рәссамдарҙың биографияларынан ғибәрәт була. Иң сағыу миҫал — Джорджо Вазариҙың (1550) «Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих » китабы.
Арарат
Урғылыуҙары
Моғайын, Арарат б. э. т. өсөнсө меңйыллыҡта әүҙемлек күрһәткәндер; пирокластик ағымдары аҫтында иртә бронза быуаты артефакттары һәм кеше кәүҙәһе ҡалдыҡтары табылған.
Сәнғәт фәне
Тарих
XIX—XX быуаттарҙа сәнғәт фәне киң үҫеш ала, был фәндә төрлө мәктәптәр һәм бер нисә йүнәлеш формалаша. Сәнғәт фәне өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәрҙе  Якоб Буркхардт  (Швейцария), Вильгельм Любка, Алоиз Ригель, Генрих Вельфлин, Антон Шпрингер, Карл Верман (Германия), Эжен Виолла-ле-Дюк, Гастон Масперо (Франция), Аби Варбург, Ганс Зедльмайр һәм башҡа күптәр алып барған.
Рәсәй Дәүләт белем биреү стандарттары
Рәсәйҙә юғары профессиональ белем биреүҙең дәүләт белем биреү стандарттары индерелә, 020900 һөнәр — «Сәнғәт фәне», квалификацияһы — «Сәнғәт белгесе». Рәсәй федерацияһы Мәғариф министрлығының 2000 йылдың 2 мартындағы № 686 бойороғо буйынса был стандарттарҙың 1.3.2. п. ярашлы сәнғәт белгесенә  ғилми эшмәкәрлек, уҡытыусы, музей хеҙмәткәре, китапханалар, архивтар эшмәкәре, консультант һәм эксперт булып эшләргә мөмкин. Төп белем биреү программаһын үҙләштереү осоро көндөҙгө уҡыу буйынса 260 аҙна тәшкил итә.
Арарат
Урғылыуҙары
Араратта һуңғы тапҡыр вулкан урғылыу 1840 йылдың 2 июлендә булған ; ул ер тетрәү менән бергә күҙәтелгән. Ер тетрәү һәм ташҡын ағымы һөҙөмтәһендә тау башында урынлашҡан Изге Яков монастыры һәм Аргури ауылы емерелгән; шул осорҙан алып Араратта даими ултыраҡтар булғаны юҡ.
Был вулкан мәшхәре тураһында Сергей Меч Рәсәйҙең революцияға тиклемге география дәреслегендә иҫкә алып үткән:
Арараттың вулкан көсө һуңғы тапҡыр үҙе тураһында 1840 йылда белдерҙе. Арараттан урғылып төшкән һыу һәм бысраҡ ташҡынынан, уларҙан алда башланған ер тетрәүенән тирә-йүндәге ҡала һәм ауылдарҙа бер нисә мең кеше һәләк булды. (Въ послѣдній разъ вулканическія силы Арарата напомнили о себѣ въ 1840 г., когда погибло нѣсколько тысячъ человѣк въ окрестныхъ городахъ и селеніяхъ отъ потоков воды и грязи, хлынувшихъ съ Арарата, и отъ предшествовавшихъ имъ ударовъ землетрясені).
Атама этимологияһы
Массивҡа һәм уны барлыҡҡа килтереүсе тауҙарға «Арарат» атамаһын европалылар биргән, һәм XIX быуатта был атама европа географтары араһында нығынған булған. Джеймс Брайс 1876 йылда үҙенең юл яҙмаларында «урындағы халыҡтарға (әрмәндәргә, төрөктәргә, татарҙарға (әзербайжандарҙы күҙ уңында тотҡан) һәм фарсыларға) Арарат ошо атамаһы менән билдәле түгел». Брайс буйынса, «Арарат» атамаһы, ул яҙмаларҙы теркәгән ваҡытта, урындағы халыҡ араһында был атама, рус телен күберәк ҡуллана башлау арҡаһында, тарала башлаған була.
Ираникаға ярашлы, «Арарат» атамаһы тауға Нух кәмәһе тураһындағы тәүрат риүәйәтенә таянып бирелгән: Арарат региондың иң бейек түбәһе булғанға, европалылар фекеренсә, Нух кәмәһе нәҡ уға килеп терәлергә тейеш булған (ҡара: Арарат тәүратта). Роберт Томсон тауҙың атамаһы Айрарат провинцияһы атамаһы менән бутауҙан килеп сыҡҡандыр тип аңлата. Ысынында, «Арарат» һүҙе Урарту дәүләтенең һәм халҡының ассирий телендәге атамаһы ул.
Арараттың урындағы атамалары:
Оло Арарат түбәһенә күтәрелеү
1876 йылдың 12 сентябрендә Джеймс Брайс Арарат түбәһенә яңғыҙы тәүләп күтәрелгән. Иоһанн Фридрих Паррот Араратҡа тәүләп 1829 йылдың 27 сентябрендә (9 октябрендә) күтәрелгән. Урындағы халыҡтарҙың (курдтарҙың, әзербайжандарҙың, фарсыларҙың,әрмәндәрҙең һәм төрөктәрҙең) ышаныуы буйынса, Араратҡа менергә маташыу ғына хатта үтә ҡыйыу һәм аллаға ҡаршы эш, тип һаналған.
1829 йылдың 27 сентябрендә (9 октябрендә), Туркманчай тыныслыҡ тураһындағы килешеүе нигеҙендә, Арарат түбәһе Фарсыстандан Рәсәй империяһына күскәс, Араратҡа тикшеренеү экспедицияһы сиктәрендә, Дерпт университеты профессоры Иоһанн Фридрих Паррот тәүге булып Оло Араратҡа күтәрелгән. Паррот менән бергә түбәгә уны оҙатыусы төркөм дә күтәрелгән: тәржемәсе һәм юл күрһәтеүсе Хачатур Абовян, 41-се егер полкының ике һалдаты — Алексей Здоровенко һәм Матвей Чалпанов, шулай уҡ Аргури ауылы крәҫтиәндәре — Ованнес Айвазян һәм Мурад Погосян. "«Беҙ, туҡталмайса, тағы бер нисә ҡалҡыулыҡты уҙҙыҡ, һәм шул саҡта тау түбәһе тыны аңҡыны: мин битләүҙең сираттағы көмөрөһөн үттем, һәм — минең шатлыҡтан иҫергән ҡарашым алдында, икеләнеүһеҙ, Арарат түбәһенең боҙло сатыры ята ине. Шулай ҙа һуңғы көсөргәнеш менән баҫҡыстар ярҙамында тағы ла бер боҙлоҡто артылыу кәрәк ине. Һәм бына беҙ Арарат түбәһендә торабыҙ — 15 сәғәт 15 минут, 1829 йылдың 27 сентябре!»"
Бөгөнгө көндә һәр теләгән кеше лә Араратҡа күтәрелә ала. Бының өсөн төрөк властарынан махсус виза алыу һәм турист путёвкаһы һатып алыу етә.
Араратҡа яңғыҙ күтәрелеү
1876 йылдың 12 сентябрендә Джеймс Брайс яңғыҙы 24 сәғәт эсендә Араратҡа күтәрелгән. Рус топографы Андрей Васильевич Пастухов Араратҡа 1893, 1894 һәм 1895 йылдарҙа күтәрелгән. 1896 йылдың 14 сентябрендә Араратҡа А. Абелян яңғыҙы күтәрелгән. 1970 йылдың 21 февралендә яңғыҙы тәүге булып ҡыш көнө Төркиә альпинизм Федерацияһының элекке рәйесе Бозкурт Эргёр күтәрелгән.
Арарат Тәүратта
Йозеф Антон Кох, Нухтың ҡорбан килтереүен күрһәткән пейзаж, 1803 й. Артҡы планда түбәһендә кәмә торған тау түбәһе күренә
Ошо китапҡа ингән атаҡлы бөтөн донъя һыу баҫыуы тураһындағы хикәйәт месопотамия риүәйәттәре менән бәйле икәне хәҙер инде яҡшы билдәле. Шулай ҙа күп халыҡтарҙа, Австралияла, Океания утрауҙарында һәм америка индеецтарында ла, бөтөн донъя ташҡыны тураһындағы риүәйәт йәшәй икән, был бик боронғо сығанаҡ барлығы тураһында һөйләй. (Ентекләп ҡара: Бөтөн донъя ташҡыны тураһындағы хикәйәт). Новосельцевтан белеүебеҙсә, барса донъяны һыу баҫыу тураһындағы месопотамия мифы ассирия периодында Әрмән ҡалҡыулығының көньяҡ армыттары менән бәйле булған. Иосиф Флавий б. э. I быуатында, халдеян Беросҡа һылтанып, кәмәнең ҡалдыҡтары «Әрмәнстандағы Кордуй тауында» һаҡланған, тип хәбәр иткән — Новосельцев буйынса, Кордиен тауҙарында, йәғни төньяҡтан туранан-тура Месопотамия тигеҙлегенә килеп тоташҡан тау арҡаһында.
Новосельцев фекеренсә, Нух тауын хәҙерге Арарат менән тигеҙләү, күрәһең, V быуаттан һуң Әрмәнстандан тыш сиркәү даирәләрендә, килеп сыҡҡандыр, шунан Әрмәнстанға ла килеп еткәндер. Православие энциклопедияһы буйынса, тик XI—XII бб. әрмән һәм башҡа традициялар Масисты (Арараттың иҫкесә әрмән атамаһы) Нух кәмәһе килеп терәлгән урын булған, ти.
Был традицияны үҫтереп, европалылар тауға «Арарат» атамаһын биргән (ҡара: Атаманың этимологияһы).
Был традиция тирәләй урындағы халыҡтарҙа легендалар комплексы ижад ителгән. Арарат — әрмәндәр өсөн изге урын (ҡара: Арарат- Әрмәнстан символы). Фарсы легендаһы Араратты кешелектең сәңгелдәге тип атай. Арарат битләүендәге Аргури ауылы торған урында Нух миһрап (алтарь) төҙөгән һәм тәүге йөҙөм ағасын ултыртҡан, ә ауылдың исемен әрмән телендәге «ул тал сыбығы ултыртҡан» тигән һүҙбәйләнеш менән бәйләгән ). Маранд ҡалаһының атамаһын әрмән телендәге «был урында әсәй бар» тигән мәғәнә менән бәйләгәндәр һәм Нухтың ҡатынының үлгән, күмелгән урыны, тип иҫәпләгәндәр . Нахичевань (Нахиджеван) ҡалаһының атамаһын «ул тәүге килеп төшкән» тип аңлатҡандар һәм Нухтың килеп төшкән урыны тип тап килтергәндәр . Халдейҙар тау түбәһендә йондоҙҙарға табынған, һәм уларҙың өсөһө, Вифлеем йондоҙона эйәреп, Ғайса бәйғәмбәр (Иисус Христос) тыуған урынға йүнәлгән, тип һаналған.
Изге Яков һәм Арарат түбәһенә үрләү мөмкин түгел
XIII быуаттан европалыларға Изге Яков (Агоп) тураһындағы әрмән легендаһы билдәле булған (был унан да иртәрәк билдәле булған һәм Джуди тауы хаҡында һүҙ барған Иаков Низибийский тураһындағы легендаға яраҡлаштырылған ). Был монах тау түбәһенә күтәрелергә һәм аяҙ көндә асыҡ күренгән кәмәгә табынырға бик теләгән. Өс тапҡыр тау түбәһенә күтәрелергә маташҡан, ләкин, ҙур ғына бейеклеккә күтәрелгәс икәс, уны йоҡо баҫа башлай, уянһа, күрә — тау итәгендә ултыра, имеш. Өсөнсө ынтылыштан һуң уның төшөнә фәрештә керә, һәм ул, Аллаһы тәғәлә ябай (үлемле) кешеләргә изге түбәгә бөтөнләй менеүҙе һәм кәмәгә ҡағылыуҙы тыйҙы, ти. Иң мөҡәддәс нәмәгә ынтылғанын тейешле баһалап, фәрештә монахҡа кәмә эшләнгән ағастың бер киҫәген бүләк иткән. Аргури ауылынан юғарыраҡ Изге Яковҡа бағышланған монастырь урынлашҡан (ауыл һәм монастырь 1840 йылда тулыһынса емерелгән (ҡара: Вулкан урғылыуы).
Джеймс Брайс әйткәнсә, Арарат түбәһенә үрләү мөмкин түгеллек (тыйыу) әрмән сиркәүе «дин ҡағиҙәләренең бер өлөшө булған». Парротты оҙатып йөрөүсе ике әрмән, тауға күтәрелгәндән һуң (ҡара: Араратҡа күтәрелеү), ҙур ғына бейеклеккә күтәрелдек, әммә тау түбәһенә менмәнек, тип һөйләгәндәр. Араратты 1845 йылда үҙенә буйһондорған икенсе берәү — Абих — менән дә ошондай хәл ҡабатланған. 1856 йылда ла тауға үрләгән инглиздәр төркөмө курдтар һәм төрөктәрҙән түбәгә үрләү мөмкин түгел тигән раҫлауҙар ғына ишеткәндәр. Брайс фекеренсә, 1876 йылда Араратҡа күҙ күреме ерҙә йәшәгән һәр кеше (бәлки, Ереванда йәшәгән төплө белемле берәй рәсәй чиновнигын иҫәпләмәгәндә), Нухтан һуң бер кем дә тау түбәһенә күтәрелмәгән, тип, икеләнмәй, әйтә алған. Арарат түбәһенә күтәрелгәндән һуң, Брайс Эчмиадзинға килгән, һәм уның идарасыһы архимандрит менән осрашҡан. Әңгәмә барышында Брайс тау үренә менеүен хәбәр иткән. Тәржемәсе архимандритҡа: «Ошо инглиз Масис түбәһенә күтәрелдем, тип әйтә»,- тигәс, тегенеһе, йылмайып, яуаплаған: «Юҡ, бының булыуы мөмкин түгел. Бер кем дә бер ваҡытта ла унда булмаған. Был мөмкин түгел».
Геосәйәсәттәге хәле
1828 йылғы Туркманчай тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса, Оло Арарат түбәһе һәм уның төньяҡ бите Рәсәй империяһына күскән, ә Кесе Арарат өс империяның да сиктәре киҫешкән урын булып киткән. Джеймс Брайс әйткәненсә, был осраҡлылыҡ түгел, ә тау атамаһының сәйәси мәғәнәһенең кәүҙәләнеше һәм Тәүрат легендаһына оҡшатыла. Николай I батшаның кәңәшселәре Оло Араратты Рәсәй территорияһына индерергә кәңәш иткәндәр, сөнки тау түбәһенең хужаһы күрше халыҡтарҙың тәрән ихтирамы менән файҙаланған.
1921 йылғы Мәскәү килешеүе буйынса, Оло Арарат Төркиәгә күскән. 1932 йыдла төрөк-фарсы килешеүе буйынса, Кесе Арараттың көнсығыш битенең бер өлөшө (түбәнән 5 йәки 6 километрҙа) Төркиәгә бирелгән. Шулай итеп, Арараттың ике түбәһе лә төрөк территорияһына күскән.
1927—1930 йылдарҙа курд халҡының яңы тарихтағы дәүләт ойошмаһының береһе — Арарат Курд Республикаһы ла булған.
Арарат Әрмәнстан символы булараҡ
Арарат Әрмәнстандың берҙән-бер иң билдәле символы тип һанала.
Билдәле рәссам-маринист Иван Айвазовский Арарат тауын ун тапҡырҙан да кәм төшөрмәгән. Париждағы күргәҙмәһендә, ижадында Әрмәнстан күренештәре булыуы тураһында һорағас, Айвазовский былай тип яуап биргән: «Бына беҙҙең Әрмәнстан» һәм «Нухтың Арараттан төшөүе» картинаһы янына алып килгән.
Арарат тауы һүрәте Әрмәнстан гербына тәүләп 1918 йылда, «Арарат республикаһы» тип аталған бойондороҡһоҙ Әрмәнстан Демократик республикаһы барлыҡҡа килгәс, төшөрөлгән. Арарат һүрәте Ҡаф тауы арты СФСР-ы Гербында, Ҡаф тауы арты федерацияһы эмблемаһында, Әрмән ССР-ы Гербында булған, Нух кәмәһенә өҫтәлмә һынландырыу булып, Әрмәнстан Республикаһының хәҙерге гербында ла бар.
Арарат торған территория 1920 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килгән Әрмән ССР-ынан Төркиәгә 1921 йылда ҡабул ителгән Мәскәү һәм Карс килешеүҙәре буйынса бирелгән. Легенда буйынса, төрөк хөкүмәте Әрмән ССР-ының Гербында Әрмәнстандың өлөшө булмаған Арарат һүрәтләнгәнгә ҡәнәғәтһеҙлек күрһәткәндә, сит ил эштәре халыҡ комиссары Георгий Васильевич Чичерин былай тип яуап биргән: «Төркиәнең флагында ярым ай төшөрөлгән, әммә Ай Төркиә иленең өлөшө түгел».
Арарат тураһында Тәүраттыҡы булмаған легендалар
Тау сығанағынан сыҡҡан һыу саранчаны юҡ итеүсе тетагуш тигән ҡошто саҡырырға ярҙам итә тигән ышаныс йәшәгән.
Әрмән мифологияһында Масис тауы тураһында бәйән иткән бер нисә миф йәшәй (Մասիս) — Араратты әрмән телендә элек шулай атағандар.
Әрмән легендаһында Масис тауы һәм Арагац (тау) бер-береһен яратҡан апалы-һеңлеле булған, тиелә. Ләкин бер ваҡыт Масис үҙенең һеңлеһе Арагац менән күҙегешкән, ти. Марута тауы апалы-һеңлелене татыулаштырырға маташҡан, әммә уңышҡа өлгәшмәгән. Бынан һуң Марута уларҙы ҡарғаған, шул ҡарғыш тәьҫирендә Масис һәм Арагац мәңгелеккә айырылырға һәм бер ваҡытта ла бер-берен күрмәҫкә тейеш булғандар.
Бик боронғо әрмән мифтарында Масис (йәки Ҡара тау, Араратты йыш ҡына шулай атайҙар) — йыландар һәм вишаптар ояһы.
Тарих менән йәнәшә торған бер мифта әрмән батшаһы Тигран, мидия батшаһы Аждахакты еңеп, уның ҡатыны Ануйшты һәм бик күп мидийҙы әсирлеккә алған. Халыҡ этиологияһында мидийҙар вишапидтарға тигеҙләнгән, Аждахак һәм Ануйш вишаптарҙың балалары тип аталған, Тигран уларҙы Масистың көнсығыш һырттарына ҡыуған. Тәүгеһе менән бәйләнгән икенсе боронғо әрмән мифы "Випасанк"та әйтелгәнсә, Масис тауы итәгендә баш вишап Аргаван етәкселегендәге вишап вариҫтары (вишапазунк, вишапидтар), йәшәй икән.