cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бишбүләк заказнигы
Фаунаһы
Район территорияһында республикала иң эреләрҙән һаналған, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән, ике меңгә яҡын иҫәпләнгән һыуыр-байбаҡ колониялары урынлашҡан. Һыуырҙар йырындарҙың һәм ҡалҡыулыҡтарҙың ҡояшлы битләүҙәрендә йәшәй. Улар зарарһыҙ һәм файҙалы хайуандар. Тик үҫемлектәр менән туҡлана. Ғүмерҙәренең күп өлөшөн тәрән өңдәрҙә ғаиләләр менән йәшәйҙәр. Ҡышҡа йоҡоға талалар. Һыуырҙарҙан тыш аҡ ҡуян, америка шәшкеһе, бурһыҡ, бүре, дала көҙәне, ҡабан, ҡыҙыл төлкө, мышы, себер ҡоралайы, үр ҡуяны, һуҡыр сысҡан, һыуһар, ала күгәрсен, бөркөт, ҡыҙыл башлы сумғалаҡ, һоро өйрәк, һуна өйрәк һ.б. йәшәй. Һуңғы йылдарҙа Белорет яғынан ала-сыбар болан миграцияһы күҙәтелә. Заказникта Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, һыуыр, ялман, һоро ағуна, өкө, орсоҡ йылан осрай. Йылғаларҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән европа бәрҙеһе, йылға бағыры тереклек итә.
Уйғыр теле
Уйғыр теле (Уйгу́рский язы́к,, ) — төрки телдәрҙең береһе.
Үзбәк теле һәм иле төрки теле менән бергә ҡарлуҡ-хорезм төркөмсәһе төҙөй. Хәҙерге уйғыр теле йәки "яңы" уйғыр теле уйғыр-ҡарахани теленең тарихи һәм генетик дауамы булып тора, ләкин ул боронғо орхон-уйғыр теленә ҡәрҙәш түгел.
Ул Ҡытай, Ҡаҙағстан Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан дәүләттәрендә киң таралған,  шулай уҡ, Афғанстанда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Төркиәлә ҙур булмаған төркөмдәр бар, Европа Союзының ҡайһы бер илдәрендә, АҠШ-та, Рәсәйҙә һәм [[Канада|Канадала) осрай.
Уйғыр-орхон теле
VIII быуатта уйғырҙар күп кенә ҡәүемдәрҙе берләштереп, Үҙәк Азияла ҙур территорияны биләп торған дәүләткә нигеҙ һалалар. Уйғыр-орхон теле башта Орхон-йәнәсәй теленә яҡын тел булған, артабан үҙаллы үҫеш алған.
Яҙмаһы
Хәҙерге ваҡытта уйғыр теле рәсми рәүештә ике график система ярҙамында яҙыла: Ҡытайҙа — "синьцзян" йәки "көнсығыш-төркөстан" (әрәб йезиқи тип аталған ғәрәп әлифбаһы, йәки кона йезиқ — «боронғо яҙма») һәм "Үҙәк Азия" (элекке СССР-ҙағыса славиә йезиқи — «славян яҙмаһы» йәки славиәнчә — «славян яҙмаһы» ).
Уйғыр ғәрәп әлифбаһы 1925—1930 (СССР) <font size="+2">ﯪ ﯭ ب پ ت ج چ خ د ر ز ژ س ش غ ق ك گ ڭ ل م ن ۋ ه ئە ﯮ ﯰ ﰃ
Уйғырҙарҙың латинлаштырылған әлифбаһы 1930—1946 (СССР)
СССР уйғырҙарының латиница әлифбаһы:
Уйғырса кириллица әлифбаһы 1947 (СССР)
Киң мәғлүмәт саралары
СССР-ҙа уйғыр телендә сыҡҡан гәзиттәр:
Войват
Войват — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Поч йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семенова (Чет ҡушылдығы)
Семёнова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ведёхина Полина Юрьевна
Ведёхина Полина Юрьевна (6 ғинуар 1994 йыл, Волгоград) — Рәсәй гандболсыһы, Рәсәй йыйылма һәм «ЦСКА» командаһының һул ярымурта уйынсыһы. Рәсәйҙең спорт мастеры. 2015 йылда Йәйге Универсиада чемпионы. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.
Биографияһы
2011 йылда Полина Волгоград «Динамо» составында өлкәндәр гандболында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Беренсе миҙгелдә үк Ведёхина Рәсәй чемпионы була, шунан һуң тағы ике йыл рәттән аҡ-зәңгәрҙәр менән чемпион була. 2014/15 миҙгелендә «Динамо» составында «Дүрт финалсыла» ҡатнаша. 2017 йылдың йәйендә ул Тольятти «Ладаһына» күсә, уның менән ике тапҡыр Суперлиганың көмөш миҙалын яулай.
Волгоград архитектура-төҙөлөш университетын тамамлай.
Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2015 йылда Кореяла XXVIII Бөтә донъя йәйге Универсиадала еңеүе өсөн бирелә).
Йыйылма командаһында карьераһы
2015 һәм 2017 йылдарҙа донъя чемпионатында ҡатнаша. 2015 йылда Кореяла үткән XXVIII бөтә донъя Йәйге Универсиада еңеүсеһе.
Амброз Бирс
Америкалағы Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Эссе һәм мәҡәләләрендә генә түгел, шиғри һәм сәсмә әҫәрҙәрендә лә ул тура һүҙлелеге менән айырылып торған. Шундай холҡо өсөн уға «Әсе Бирс» (ингл. Bitter Bierce) ҡушаматы таҡҡандар.
Ғүмеренең аҙағында Бирс граждандар һуғышы барған Мексикаға юллана. 1913 йылдың 26 декабрендә өйгә һуңғы хатын ебәрә, шунан эҙһеҙ юғала. Яҙыусының үлгән ваҡыты һәм урыны әле лә билдәле түгел.
Америка фәлсәфәһе
XVII быуат
Америка фәлсәфәүи традицияһы Американы колонизациялау ваҡытынан башланған. Нью-Йоркҡа килгән пуритандар дини традиция йүнәлешендәге америка фәлсәфәһен кәүҙәләндерә, шәхес һәм йәмғиәт араһындағы мөнәсәбәттәргә баҫым яһала. Был Коннектикуттың Төп закондары (Fundamental Orders of ConnecticutOf Connecticut Fundamental Orders, Fundamental Orders of Connecticut, 1639) һәм Массачусетс азатлыҡ йыйынтығы (Massachusetts Body of LibertiesOf Liberties Body Massachusetts, Massachusetts Body of Liberties, 1641) кеүек күренекле документтарҙан күренә.
Атап әйткәндә, Джон Уинтроп йәмәғәт тормошо шәхси тормошто билдәләргә тейеш, тип иҫәпләгән. Роджер Уильямс, дини тан айырмалы рәүештә, дини толерантлыҡты йәмғиәт бөтөнлөгө өсөн мөһим шарт тип һанаған.
XVIII быуат
XVIII быуатта америка фәлсәфәһен шартлы рәүештә ике төп йүнәлешкә: пуритан кальвинизмына һәм нигеҙ һалыусы атайҙарҙың сәйәси фәлсәфәһенә (европа Мәғрифәтселек дәүере йоғонтоһо аҫтында) бүлергә мөмкин.
Кальвинизм
Американың күренекле дини аҡыл эйәләре араһында Эдвардс Джонатанды атайҙар, уның сағыу вәғәздәре: (Sinners in the Hands of an Angry GodThe Hands of an in God Angry Sinners, Sinners in the Hands of an Angry God, 1741) һ. б. вәғәздәре ҙур танылыу алған. Уның фәлсәфәүи ҡараштары платонизм менән эмпирик эпистемологияны, Ньютон механикаһын һәм Джордж Берклиҙың субъектив идеализмын берләштерә. Дөйөм алғанда, Эдвардс уға инглиз фәйләсуфынан бойондороҡһоҙ килһә лә, уның метафизикаһы Берклиға яҡын. Кальвинист булараҡ, Эдвардс Джонатан, ихтыяр азатлығын инҡар итеп, пуритан йәшәү рәүешенә өндәй.
Мәғрифәтселек Дәүере
XVIII быуат башында америка фәлсәфәүи традицияһы башлыса метафизик һәм дини мәсьәләләр менән шөғөлләнә. Быуаттың икенсе яртыһында, кешенең киләсәктәге камиллығына ышаныс менән, аҡыл һәм фәнгә ҙур иғтибар бүленә, иҡтисадҡа ҡыҫылмау принцибы, америка аҡыл эйәләре өсөн мәсьәләләре һәм ижтимағи-сәйәси проблематика әһәмиәтле мәғәнәгә эйә була.
Дүрт нигеҙ һалыусы ата — Джон Адамс, Томас Джефферсон, Бенджамин Франклин һәм Джеймс Мэдисон сәйәси темаларға әҫәрҙәрен баҫтыра. XVII быуат пуритандары линияһын дауам итеп, нигеҙ һалыусы аталар дәүләт һәм шәхестең, дәүләттең һәм диндең үҙ-ара килешеп эш итеү мәсьәләләренә мөһим әһәмиәт биргәндәр. Был тәр һәм һөҙөмтәһе булған АҠШ-тың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын һәм АҠШ Конституцияһын ҡабул иткән дәүер.
Шулай уҡ мәғрифәтселек дәүеренең ҡайһы бер европа аҡыл эйәләре кеүек, ҡайһы бер нигеҙ һалыусы атайҙар деизм яҡлы булған. Томас Пейн билдәле деист, яҙыусы-мәғрифәтсе һәм революционер булған, үҙ әҫәрҙәрендә (мәҫәлән, һәм  памфлеттарында) америка революцияһы, британия тәхетенән бойондороҡһоҙлоҡ һәм демократик республика кәрәклеген иҫбатлаған.
XIX быуат
Америкала XIX быуатҡа америка трансцендентализмы формаһындағы америка романтизмы сәскә атыуы тура килгән. Прагматизм мәктәбе, бер аҙ таралған гегельянлыҡ менән бер рәттән (Джордж Холмс Ховисон), етди үҫеш алған.
Трансцендентализм
АҠШ трансцендентализмы дөйөм алғанда интеллектуализмға һәм донъяның механик картинаһына яуап булған, кеше тәжрибәһенең субъективлығына юғары иғтибар менән характерлана. Трансцендентализмда, ойошторолған диндең күрһәтмәләренә һәм догмаларына ҡапма-ҡаршы торған, интуиция һәм рефлексия ярҙамында тормошҡа ашырылған шәхси камиллашыуға холистик ынтылыш сағылған.
Яҙыусы-трансценденталистар үҙ әҫәрҙәрендә тәбиғәткә кире ҡайтырға ынтылалар, ысын ғилемгә юл тәбиғәткә сумыу һәм уны күҙәтеү аша (был идеялар эҙмә-эҙлекле сағылышын Генри Дэвид Тороның «Уолден, йәки урман тормошо» китабында тапҡан) бара, тип ышаналар. Билдәле трансценденталистар: Ральф Уолдо Эмерсон, Генри Дэвид Торо, Уолт Уитмен һәм Маргарет Фуллер.
Америкала Дарвинизм
Америка фәйләсуфы Уильям Грэм Самнер инглиз аҡыл эйәһе Герберт Спенсер йоғонтоһонда хәҙерге көндө социаль дарвинизм тип аталған теория менән шөғөлләнгән. Самнер, шулай уҡ билдәле эшҡыуар һәм филантроп Эндрю Карнеги йәшәү өсөн көрәш факторы ижтимағи-сәйәси процестарҙы билдәләй, шуға күрә дәүләттең иҡтисадҡа ҡыҫылмауы ысынбарлыҡтағы сәйәси-иҡтисади системаға иң ярашлы принцибы.
Прагматизм
Америка фәлсәфәһенең абруйлы йүнәлештәренең береһе булып прагматизм тора. Уның нигеҙендә, логик һәм математик Чарльз Сандерс Пирсты, психолог Уильям Джемсты һәм педагог Джон Дьюиҙы ла индереп, америка фәйләсуфтарының хеҙмәттәре ята.
Прагматизмдың төп принциптары: тәжрибәнең беренселлеге, теория һәм концепцияларҙы материаллаштырыуҙы инҡар итеү, натурализм һәм антикартезианлыҡ, антискептицизмды һәм фаллибилизмды татыулаштырыу.
XX быуат һәм хәҙерге заман
XX быуат башында башҡа фәлсәфәүи йүнәлеш һәм мәктәптәр тарафынан (XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем) прагматизмды ваҡытлыса икенсе планға екүсерелгән. Альберт Эйнштейндың фәнни ҡарашы һәм сағыштырмалыҡ теорияһы йоғонтоһо аҫтында процесс фәлсәфәһе ентекләп эшләнгән. XX быуат уртаһында тел фәлсәфәһе һәм аналитик фәлсәфәләрҙең популярлығы күтәрелә. Киреһенсә, Америкала экзистенциализм һәм феноменология менән ҡыҙыҡһыныу Европалағына ҡарағанда артыҡ әһәмиәтле түгел.
Идеализмға ҡаршы
Прагматизм америка фәлсәфәһендә мөһим роль уйнауын дауам итә, һәм XX быуатта уның әһәмиәтле вәкиленең береһе булып Джордж Сантаяна тора. Сантаяна идеализм айыҡ фекерле мәғәнәгә ҡапма-ҡаршы тора тип раҫлай. Ул шулай уҡ фәнде «сәнғәт аккомпанементы» тип раҫлап, танып белеү фундаментализмын кире ҡаға; фәнде, сәнғәтте, йәмғиәтте һәм динде, кешелек мөхит менән тигеҙлек урынлаштырыу ынтылышында ҡаҙанған «әхлаҡи уңайлыҡтар» ҡарашынан сығып тикшерә.
Процесс фәлсәфәһе
Төп вәкилдәре: Альфред Норт Уайтхед һәм Чарльз Һартсһорн. Фәлсәфә теорияһы нигеҙендә ваҡиғалар һәм процестарға нигеҙ булып тороусы онтологик категориялар тураһындағы тора. Уайтһед, тәбиғәттәге әйберҙәр перманент характерҙағы ваҡиғалар бәйләнешенән ғибәрәт. Гераклит диалектикаһына оҡшашлыҡ күренә). Философия һәм Артабан Чарльз Һартсһорн процес фәлсәфәһе теорияһын үҫтерә һәм процесс-теологияны ентекләп эшләй.
Аналитик фәлсәфә
XX быуат уртаһында Америкала аналитик фәлсәфәнең өҫтөнлөк итеү дәүере башлана. Был осорға европа аналитик фәйләсуфтарының һәм логик позитивизм вәкилдәренең хеҙмәттәре билдәле булған.
Куайн фәлсәфә һәм фән бергәләп донъяны интеллектуаль асыҡлыҡ менән танып белеүгә ынтылырға тейеш тигән ҡарашты яҡлай. Сол Крипке Гарвардта Куайндың студенты булған, ул шулай уҡ хәҙерге замандың иң билдәле аналитик фәйләсуфы, модаль логика һәм семантика өлкәһендәге, тел фәлсәфәһе өлкәһендәге тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, күплек теорияһына өлөш индерә. Куайндың башҡа студенты Дэвид Льюис булған, ул XX быуаттың бөйөк фәйләсуфтарының береһе тип иҫәпләнә, модаль реализм теорияһын ентекләп эшләгән. Томас Кун фән тарихы, фән фәлсәфәһе һәм белем социологияһы өлкәһендәге эштәре менән билдәле.
Сәйәси фәлсәфәгә кире ҡайтыу
XX быуатта америка фәлсәфәһендә шулай уҡ АҠШ-ҡа нигеҙ һалған осорҙағы өҫтөнлөклө булған ижтимағи һәм сәйәси мәсьәләләр менән ҡыҙыҡһыныуға кире ҡайта.
1971 йылда социаль либерализм теоретигы Ролз Джон йәмәғәт килешеүе теорияһын емешле тикшереүсе, сәйәси фәлсәфәгә ҡыҙыҡһыныу тергеҙеүсе Ғәҙеллек теорияһы (A Theory of Justice) китабын баҫтыра. Ролз фәлсәфәһен дәүләт өҫтөнлөгөнә һәм граждандар хоҡуҡтарын боҙоуға килтерә тип ҡарап, Роберт Нозик, классик либерализм идеологы, үҙенең хосуси милек принциптарына нигеҙләнгән ғәҙеллектең генетик теорияһын.
Америка сәйәси фәлсәфәһе һәм этикаһының алдынғы вәкилдәренең береһе Аласдер Макинтайр хәҙерге йәмғиәттәге әхлаҡ проблемаһын ентекләп эшләү менән шөғөлләнә, Аристотель этикаһына ҡыҙыҡһыныу тергеҙә.
Академик фәлсәфәнән тыш, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың, атап әйткәндә афроамерикандарҙың гражданлыҡ хоҡуҡтары хәрәкәте, һәм Мартин Лютер Кинг сығыштарының иғтибар үҙәгендә сәйәси һәм проблемалар тора.
Феминизм
Америка тарихында феминизм вәкилдәре тип: Сара Гримкены, Шарлотта Перкинс Гилманды, Элизабет Кэди Сэнтонды, Анна Хатчинсонды, Маргарет Сэнгерҙы, Эмма Гольдманды атарға мөмкин, әммә 1960-сы йылдарҙа феминистик хәрәкәт күтәрелеүе (феминизмдың "Икенсе тулҡын"ы), шул иҫәптән, фәлсәфәгә йоғонтоһо арҡаһында билдәле. Бетти Фридан, Адриенна Рич фекер һәм башҡалар феминистик фекере идеяларын. Артабан интерсекционаллыҡҡа баҫым менән нигеҙ һалыусылары Белл Һукс (йәки Глория Джинн Уоткинс (англ. Gloria Jean Watkins) һ. б. афроамерика феминисткалары булған феминизмдың "Өсөнсө тулҡын"ы килә.
XXI быуат фәлсәфәһе
XX быуат аҙағында тағы ла прагматизм менән ҡыҙыҡһыныу арта. Был йүнәлештең иң билдәле фәйләсуфтары: Һилари Патнэм һәм Ричард Рорти.
Тикшеренеүҙәрҙең башҡа мөһим өлкәһе булып аң фәлсәфәһе тора. Һилари Патнэм, Дональд Дэвидсон, Дэниел Деннет, Дуглас Һофштадтер, Джон Роджерс Сёрль, Патриция һәм Пол Чёрчленд аң тәбиғәте, шулай уҡ австралия фәлсәфәсеһе Дэвид Чалмерс күрһәткән аң мәсьәләләре буйынса.
Хоҡуҡ фәлсәфәһендә Рональд Дворкин һәм Ричард Адлен Познер теориялары билдәле.
Афроамерика фәйләсуфы һәм христиан социалисы Корнел Уэст, прагматизм һәм трансцендентализм менән үҙ-ара бәйләнештә, мәҙәниәт фәлсәфәһе өлкәһендәге тикшеренеүҙәре (америка мәҙәниәтендә раса, енес һәм проблемалары) менән билдәле.
Билдәле христиан аҡыл эйәһе һәм аналитик фәйләсуф Элвин Плантинга эволюция теорияһы тәнҡите һәм Алланың барлығы файҙаһына онтологик менән билдәле.
Һылтанмалар
.
Ризуанов Наил Мәсәлим улы
Биографияһы
Ризуанов Наил Мәсәлим улы 1929 йылдың 15 сентябрендә Башҡортостан АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Уҫман ауылында тыуған.
1952 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлаған.
1962 йылдың майынан «Башвостокнефтеразведка» тресының баш инженеры, ә 1968 йылдан трестың идарасыһы вазифаларын башҡара.
1970 йылдан Бөрө быраулау эштәре идаралығы начальнигы була.
1972 — 1995 йылдарҙа «Башнефть» ойошмаһында генераль директорының быраулау буйынса урынбаҫары, 1995—2002 йылдарҙа генераль директор советнигы вазифаларын үтәй.
2012 йылдың 6 апрелендә ҡалаһында вафат булған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһының 50 нефть ятҡылығын, шул иҫәптән Арлан нефть ятҡылығын, асыуҙа ҡатнаша. Бынан тыш Көнбайыш Себерҙә, Ҡаҙағстанда Йәмән Республикаһында нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. 35 фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.
Небраска
Небраска (Nebraska) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 16. 1867 йылдың 1 мартында төҙөлгән. Элек Айдахо территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Кукурузсылар штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Небраска штатында 1 842 641 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 9,19 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 38.
Майҙаны 200 520 кв.км, шуның 0,62 % һыу майҙаны.
Окколэль-Кы
Окколэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толькэль-Тэма ҡушылдығының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Лужега
Лужега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пелевка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һаҙ көйөлдөһө
thumb| Numenius phaeopus
Һаҙ көйөлдөһө, көйөлдөр(средний кроншнеп).
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон аяҡлы, аҫҡа ҡарай кәкрәйгән оҙон суҡышлы ҙур ғына сәпсәү. Ҡара-көрән-түбәһенең уртаһынан аҡ һыҙыҡ үтә. Күҙҙәре өҫтөндә ҡаш¬тары бар. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, төрлө ҙурлыҡтағы буй ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Аяҡтары күкһел һоро. Көйөлдөнән бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы
Оҙайлы итеп һыҙғыра: «көйө-көйө-көйө-йөт… өл-өл-өл».
Минск күперҙәре
Минскта һыу системаһы ҙур булмағанлыҡтан күперҙәр аҙ (ҙур булмаған парк ҡоролмаларын иҫәпкә алмағанда яҡынса 120). Ҡағиҙә булараҡ, был күперҙәр Свислочь йылғаһы йәки юлдар аша (юл үткәргестәр) һалынған. Күпер полотноһының майҙаны — 140 мең м².
Һаҙ көйөлдөһө
Йәшәү рәүеше
Ҙур күлдәрҙең, ҡылылар¬ҙың батҡыл һөҙәк ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.
Минск күперҙәре
Тарихы
Һаҡланып ҡалған берҙән-бер һуғыштан алда төҙөлгән юл үткәргес — Мәскәү урамы өҫтөндәге Көнбайыш күпер. 1908 йылда төҙөлгән бетон күпер Мәскәү урамын Чкалов урамы менән тоташтыра. 1982—1984 йылдарҙа ҡырҡа үҙгәртеп (яңынан тиерлек) төҙөлә.
Һаҙ көйөлдөһө
Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә.
Минск күперҙәре
Тарихы
Брежнев осоронда ҡоролмаларҙың мәңгелек һәм ышаныслы булыуына баҫым яһала. 2014 йылда 10 юл төйөндәре (күперҙәр) төҙөлөү планлаштырыла. Ҡалалағы иң оҙон эстакада күпере (460 м, Жуков һәм Дзержинский проспекттары киҫешкән ерҙә) төҙөлөшө тамамланған инде. Эстакада 2012 йылдың 2 июлендә Беларусь Республикаһының бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә асыла.
Һаҙ көйөлдөһө
Үрсеүе
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарлан¬ған 4 бөртөк һорғолт көрән йәки йәшкелт зәңгәр йоморт¬ҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Коростень районы
Коростень районы (Коростенський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Коростень ҡалаһы.
Вознюк Борис Леонидович
Вознюк Борис Леонидович (14 июнь 1943 йыл) — СССР һәм Украинаның театр һәм кино актеры, режиссёр һәм сценарийҙар авторы. Украинаның атҡаҙанған (1995) һәм халыҡ артисы (1999).
Карльсдорф (Тюрингия)
Карльсдорф (Тюрингия) (Karlsdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 99 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Вознюк Борис Леонидович
Биография
Борис Леонидович Вознюк 1943 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1966 йылдан Леся Украинка исемендәге Милли академия рус драма театры актёры.
Греция энергетикаһы
Греция энергетикаһы — илде энергияның төрлө төрҙәре, шул иҫәптән электр энергияһы менән тәьмин итеү, ҡулланылған энергияны һәм сеймалды етештереү, ҡулланыу һәм импортҡа сығарыу мәсьәләләре менән шөғөлләнгән иҡтисад тармағы. Грецияла, DEI) аббревиатураһы менән билдәле йәки Public Power Corporation S.A. исемле Греция Дәүләт энергетика корпорацияһы өҫтөнлөк итә. Уның мажоритар акциялар пакетын дәүләт контролдә тота.
Электр энергетикаһы
2009 йылда Грециялағы бөтә электр энергияһының 85,6 процентын һәм 2010 йылда 77,3 процентын корпорацияһы тәьмин итә. 2009 йылдан 2010 йылға тиклемге осорҙа шәхси электр энергияһы етештереүселәрҙең етештереү өлөшө 56 процентҡа, 2009 йылда 2709 ГВт-тан 2010 йылда 4232 ГВт-ҡа тиклем арта.
Грек электр энергияһы баҙары операторы LAGIE мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йыл аҙағына Грецияның берләштерелгән системаһында дөйөм ҡуйылған ҡеүәт 16 615 МВт тиерлек тәшкил итә, Шуларҙың 3912 МВт-ы — һоро күмерҙә (лигниттарҙа), 4658 МВт-ы — тәбиғи газ да, 3173 МВт-ы — эре ГЭС-тарҙа һәм 4873 МВт-ы тулыланыусы энергия сығанаҡтарында эшләүсе йылылыҡ электр станцияларына тура килә.
Грецияның энергия сығанаҡтарының дөйөм запасы 0,546 млрд күләмендә баһалана, шуларҙың 99,2 проценты күмер. Eurostat мәғлүмәттәренә ярашлы (2021 йылдың апреленә) илдең энергия сығанағы импортына энергетик бойондороҡлоғо диаграммала күренә. 2019 йыл аҙағына илдең электр энергетикаһы EES EAEC мәғлүмәттәренә ярашлы түбәндәге күрһәткестәр менән характерлана. Электр станцияларының билдәләнгән ҡеүәте — МВт, шул иҫәптән: органик яғыулыҡта эшләүсе йылылыҡ электр станциялары (ТЭС) — 52,0 %, тулыланыусы энергия сығанаҡтары — 48,0 %. Электр энергияһын ҡулланыу — млн кВт*сәғ тәшкил итә, шуларҙың: сәнәғәт кә — 24,5 %, транспорт ҡа — 0,4 %, көнкүреш ҡулланыусыларына — 34,6 %, коммерция секторы һәм дөйөм ҡулланылыштағы предприятиеларға — 35,7 %, ауыл хужалығы, урман хужалығы һәм балыҡсылыҡ ҡа — 4,8 % тура килә.
Йылылыҡ электр станциялары
корпорацияһы һоро күмерҙә (лигниттарҙа) эшләгән йылылыҡ электр станцияларында 2009 йылда етештерелгән электр энергияһының 51,6 процентын һәм 2010 йылда иһә 48 процентын етештергән. Тәбиғи газда эшләгән йылылыҡ электр станцияларында Греция электр энергияһының 20 проценты етештерелә.
Һыу энергетикаһы
Гидроэлектростанцияларға Грецияла 2011 йылда етештерелгән электр энергияһының проценты тура килә. 2016 йылда гидроэлектroстанцияларҙың дөйөм энергия етештереүҙә өлөшө 24,5 процент тәшкил итә. 2022 йылда ГЭС-тың ҡеүәте — 3423 МВт
Атом энергетикаһы
Әлеге ваҡытта Грецияла атом электр станциялары юҡ, әммә 2009 йылда Афина академияһы АЭС төҙөү мөмкинлеге буйынса тикшеренеүҙәр башларға тәҡдим итә.
Тулыланыусы энергия
Европа Парламентының һәм Советтың тулыланыусы сығанаҡтарҙан алынған энергияны файҙаланыуҙы дәртләндереү тураһындағы директиваһына ярашлы, Греция 2020 йылға тулыланыусы энергияларҙан электр энергияһы етештереү өлөшөн процентҡа тиклем арттырырға ниәтләй. 2015 йылда Грецияның ΑΔΜΗΕ бойондороҡһоҙ электр тапшырыу операторы мәғлүмәттәре буйынса, электр энергияһының 20 проценттан ашыуы тулыланыусы энергия сығанаҡтарында һәм гидроэлектростанцияларҙа етештерелә, ә апрелдә уларҙың өлөшө 50 процентҡа етә. Был тенденция 2016 йылда ла һаҡлана. Гидроэлектростанцияларҙан тыш, яңыра торған энергия сығанаҡтары өлөшө дөйөм энергия етештереүҙә 2016 йылда 24,5 процент тәшкил итә.
Биоэнергетика
Греция энергетика баҙарында биомассанан энергия етештереү бар. Европа берләшмәһе комиссияһы биомассаны Европа Милләттәр берләшмәһендә елдән һәм Ҡояштан ҡала өсөнсө энергия сығанағы тип билдәләй. Греция биояғыулыҡтың киләсәктәге өлөшөн 350 МВт тип билдәләй. 2022 йылда уның ҡеүәте 109 МВт тәшкил итә.
Ел энергетикаһы
2022 йылда ел энергетикаһы ҡеүәте 4879 МВт тәшкил итә.
Ҡояш энергетикаһы
2022 йылда ҡояш энергетикаһы ҡеүәте — 5557 МВт.
Ҙур Бүләк
Ҙур Бүләк (Зур-Буляк) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше. Почта индексы — 452745, ОКАТО коды — 80214828003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ай-Липк-Ях
Ай-Липк-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Липк-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Милли кейемле башҡорт ҡатыны. С. Прокудин-Горский фотоһы
Милли кейемле башҡорт ҡатыны — рус фотографы, (күренекле урыҫ химигы Менделеевтың уҡыусыһы), уйлап табыусы, нәшерсе, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре Прокудин-Горский Сергей Михайлович фотоһы. Фото 1910 йылда Өфө губернаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙерге Салауат районы) төшөрөлгән.
Фотоның тарихы
1909 йылда Николай II император ул ваҡытта төбәктәрҙән фотографиялары менән танылып өлгөргән Сергей Михайлович Прокудин-Горскийға Рәсәйҙең төрлө өлкәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың тормош-көнкүрешен фотоларҙа теркәү өсөн махсус күрһәтмә бирә. Был күрһәтмәгә ярашлы, фотографҡа тимер юлында махсус вагон, һыу буйлап хәрәкәт итер өсөн пароход, йылғаларҙы аша сығырға моторлы кәмә бүленә, Урал тауҙары буйлап йөрөргә Екатеринбургҡа «Форд» автомобиле ҡайтарыла. Сәйәхәтендә уға урындағы түрәләр һәр төрлө булышлыҡ итергә тейешлеге, бөтә ергә лә ҡаршылыҡһыҙ үтергә рөхсәт ителеүе хаҡында документ бирелә.
1910 йылда ул Уралдағы сәнәғәт үҙәктәрендә, хәҙерге Башҡортостандың төрлө төбәктәрендә була. «Яхъя ауылы» тигән цикл да шул ваҡытта төшөрөлә, Өфө губернаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙерге Салауат районы) була был.
Сергей Михайлович Прокудин-Горский 1944 йылда Парижда вафат булып ҡала. Вариҫтары Прокудин-Горскийҙың фотоархивын АҠШ конгресы китапханаһына һата. Фото төшөрөлгәндән теүәл бер быуат үткәс, тап уның бүләһе Америка китапханаһының сайтында ошо һүрәттәрҙе күреп ҡала, Эхъя тип билдәләнгән фотоларҙы тап Яхъя күренештәре тип таный, туғандарына ебәрә.
Өфөлә йәшәгән туғаны Айгөл Яппарова фотолағы күтәрмәлә ултырған ҡатынды күргәс, Фәрхиназ өләсәһе тип таный. Фәрхиназдың бүләсәре булып сыға ул. Бәләкәй сағынан танып белгән, уның әкиәттәрен, бәйеттәрен, эпостарын тыңлап үҫкән ейәнсәрҙәре Сания, Рәйфә әбейҙәренә күрһәтә.
Фәрхиназдың оло улы Ғәйнетдиндең ҡыҙы Сания Шәрәфетдинова видеояҙмала: «Яхъя ауылы халҡына батша власы шикләнеберәк ҡараған, нимә тиһәң дә, Салауат ерҙәре бит инде, шуның өсөн унда кешеләр нимә менән ҡыҙыҡһына, нимә менән йәшәй, шуны белергә фотографты ебәргән», — тип әйтеп ҡалдырған.
Ҡаҙағстан сигендә офицер булып хеҙмәт иткән Сайран исемле егеткә ҡаҙаҡ тарханы Үмәрбикә исемле ҡыҙын ҡалымһыҙ биргән. Ғаиләлә яңы донъя күргән ҡыҙ баланы Фәрхиназ тип атайҙар. Уны Мусабай ауылы егете, оҙон булғанға «Текә Шәрәй» ҡушаматлы Борхан улы Шәрәфетдингә кейәүгә оҙатҡандар. Уларҙың Фәсхетдин, игеҙәк Ғәйнетдин һәм Ғилметдин исемле улдары, Фәтиха исемле ҡыҙҙары тыуа.
Шәрәфетдин менән Фәрхиназ тимерлек тотҡан. Тимер юлды төҙөгән осорҙа Фәрхиназ төҙөлөшкә кәрәк ҡырҡ ломды ослап, шуны бер тоҡ аҡ онға алмаштырып алып ҡайтыр булған. Мыҡты ҡатын ҡыҙ-ҡырҡынға тәңкәнән балдаҡ һуғып та биргән.
Ейән-ейәнсәрҙәрен йыйып ер күрһәтеп тә килә, кистәрен уларға мауыҡтырғыс әкиәттәр, хикәйәттәр һөйләй. «Уҫаллығы ла, ихласлығы ла бар ине, ҡыйыулығы, тәүәккәллеге хаҡында һөйләп тораһы ла түгел», — тип иҫләй тоҡомдары уның хаҡында. Һыбай йөрөгән, мылтыҡтан атҡан, һунарға сыҡҡанында табышһыҙ ҡайтмаған.
Ейән-бүләләре алдынғы ҡарашлы, эшсән, ҡыйыу булыуҙары, техниканы ҡыйыу индереүҙәре менән танылған. Күрше Радио тигән ауылға ла уның улы Ғәйнетдин нигеҙ һалған.
Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф һәм Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре Зилә Япарова — уның бүләсәре. Фәрхиназ ҡартинәйем һәләтле булмаһа, балалары талантлы булмаҫ ине, ти. Ҡартинәһенең Көртбаҫымдағы сабынлығы «Фәрхиназ соҡоро» тип аталған була.
«Берҙәмлек» халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивалендә ҡатнашҡан сит ил ҡунаҡтары ҡасандыр беренсе фотограф Прокудин-Горский эҙҙәре буйлап үтергә теләк белдерә. Фәрхиназдың ейәнсәрҙәре менән осрашалар, һорауҙар бирәләр.
Фәрхиназ, 91 йәшкә етеп, 1942 йылда вафат була. Физик яҡтан да, рухи йәһәттән дә көслө, ҡеүәтле башҡорт ҡатынының фотоһы иһә АҠШ Конгресы китапханаһында һаҡлана.
Яхъя ауылы
Сергей Прокудин-Горский төшөргән фотоларҙан күренеүенсә, Яхъя ауылы күркәм тәбиғәте менән генә түгел, ул заман өсөн ныҡлы ҡаралтылары, матур мәсете булыуы менән үҙе иғтибарға лайыҡ, бында тырыш, хужалыҡсан халыҡ йәшәгәне күренеп тора. Ауыл тимер юлдан алыҫ булмаған, ирҙәр шунда эшләгәндәрҙер, сөнки «Тимер юлсы башҡорт» тигән фото ла ошонан йыраҡ түгел төшөрөлгән.
Биҙәкләп үрелгән ситәнле йәшелсә баҡсаһында көнбағыштар сәскә атҡан. Йорттарҙың ҡапҡалары «урыҫ ҡапҡаһы» тип аталып йөрөтөлгән төрҙән, ҡоймалар буралап һалынған. Тәҙрәләр — семәрле ҡапҡаслы; йорт алды баҡсалары бар. Һарай, ихата — тәртиптә, төҙөк.
Милли кейемдәре бәҫле, ҡырма бүрек, эшләпә кейгәндәре аңлашыла.
Вафин Мэлс Ғәҙел улы
Вафин Мэлс Ғәҙел улы (7 март 1947 йыл), педагогик хеҙмәт ветераны, рәссам, график. 1981—1995 йылдарҙа Өфөләге хәҙерге 155-се лицей уҡытыусыһы, 1996—2007 йылдарҙа Орджоникидзе районының Балалар ижады үҙәге директоры. 2002 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союздары ағзаһы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Биографияһы
Мэлс Ғәҙел улы Вафин 1947 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Яҡшый ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптә урта белем алғас, Башҡортостан Художество фондында, төҙөлөш ойошмаһында рәссам-биҙәүсе булып эшләй.
1981—1995 йылдарҙа Өфөләге 5-се сәнғәт-сәнәғәт училищеһында (артабан 155-се лицей, хәҙер Өфө художество-гуманитар колледжы) рәсем һәм һынлы сәнғәт уҡытыусыһы.
1996—2007 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының Балалар ижады үҙәге мөдире була.
Ижади эшмәкәрлеге
Рәссам ижадының төп жанрҙары — графика, портрет һәм пейзаж. Ул майлы быяу, менән эшләй. Картиналарында ваҡ ҡына деталгә лә оло мәғәнә һала. Яҙған портреттарында кешенең тышҡы ҡиәфәте һәм йөҙ-битенә ҡарағанда тәү сиратта уның эске донъяһын, уй-кисерештәрен һәм, әлбиттә, холоҡ-фиғелен асыуға ныҡ иғтибар бирә.
Пейзаждарында ауыл темаһы тәүге урынды алып тора: «Йәй» (Лето), «Февраль. Зәңгәрһыу көн» (Февраль. Лазурный день), «Тыуған урамға баҫма» (Мостик на родную улицу), «Ямғырҙан һуң» (После дождя), «Иртәнге көтөү» (Утреннее стадо), «Атай йорто. Иртәнге оҙатыу» (Отчий дом. Утренние проводы), «Йома көн — пятничный день».
Шыйҙа (һырт)
Шыйҙа (Шуйда) — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге тау һырты.
Географияһы
Шыйҙа һырты Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал һәм Йүрүҙән ҡалалары араһында урынлашҡан.
Силәбегә тиклем араһы — 220 км, Өфөгә — 200 км, Йүрүҙәнгә — 6 км, Баҡалға — 7 км. Координаттары: 54°52′30″N 58°34′22″E
Тасуирламаһы
Шыйҙа һырты Баҡал тауҙары теҙмәһенә инә, улар араһында Боланды, Макарушкин, Еркүскән һәм Шихан тауҙары бар. Һырттың ҡырлаһындағы Йылан Ороһонда (Еланина Шишка) Уралдың иң бейек урынлашҡан Кварцит мәмерйәһе урынлашҡан. Шыйҙаның уртаса бейеклеге 700—800 метр тәшкил итә. Иң бейек нөктәһе — 946 метр. 25 саҡрым оҙонлоҡтағы һырт Йүрүҙән йылғаһы туғайы менән Баҡал ҡалаһы араһында көнсығышҡа табан һуҙылып киткән.
Шыйҙа һыртының төньяҡ-көнсығыш яғында билдәле Баҡал мәғдән рудниктары бар, унда бына ике йөҙҙән ашыу йыл инде Урал тау заводтары өсөн сеймал алалар. Һырт оҙайлы ваҡытҡа етә торған ғәйәт ҙур мәғдән запастарын һаҡлай.
Һырттың битләүҙәре башлыса һоро кварциттан тора, ләкин айырым райондарҙа кварцит ныҡ емерелгән, таш йылғалар һәм һыу йыуған ташлыҡтар барлыҡҡа килгән.
Этимологияһы
XVIII быуатта Рәсәйҙең билдәле сәйәхәтсеһе Лепёхин Иван Иванович тау исемен «шийда» һүҙенән тигән фараз әйтә. Йәғни, ороним башҡорт телендәге шыйҙа һүҙенән ингән, ул урыҫ теленә «жердь» тип тәржемә ителә. Был атама файҙаһына тағы ла бер дәлил бар — Шыйҙа һырты битләүҙәрендә сабынлыҡтаркүп, ә уларҙың ҡайһы берҙәре тау түбәһенә барып етә яҙған. Рәсәй Фәндәр Академияһының Башҡортостан ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты сығарған 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә шыйҙа һүҙенең аңлатмаһы кәртәлек нәҙек оҙон ағас тип бирелә, ғәҙәттә уны бесән кәбәне үҙәге итеп ҡулланалар.
Әҙәбиәт
Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 861 бит.
Сергина
Сергина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жуковка йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Класс (биология)
thumb|right|100px|Биологик классификацияның төп һигеҙ таксономик рангтары. Тереклек домендарҙан тора, һуңғылары артабан группаларға бүленә. Аралаш төп булмаған рангтар бында күрһәтелмәгән. Класс (classis) — фәнни классификацияла биологик төрҙәрҙең иерархик дәрәжәһе. Иерерхик системала класс категорияһы типтан түбән, отрядтан юғары тора. Ботаникала бүлектән түбән һәм тәртиптән юғары тора.
Войсас-Ю
Войсас-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 542 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горячева Ирина Георгиевна
Ирина Георгиевна Горя́чева (30 май 1947, Свердловск) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, деформацияланыусы ҡаты есем механикаһы, контактлы үҙ-ара тәьҫир итешеү механикаһы һәм трибология өлкәһендә ҙур белгес. Физика-математика фәндәре докторы, МДУ һәм МФТИ профессоры, РФА академигы (2003; 1997 йылдан ағза-корреспонденты).
Биографияһы
1974 йылда «Исследование трения качения при учёте проскальзывания и вязкоупругости» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә 1988 йылда «Контактные задачи в трибологии» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Мәскәү дәүләт университетының һығылмалыҡ теорияһы кафедраһы профессоры, шулай уҡ Мәскәү физика-техник институтының идара ителеүсе системалар механикаһы кафедраһы профессоры.
И. Г. Горячева етәкселегендә 6 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, ә уның бер уҡыусыһы докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Рәсәй Фәндәр академияһының трибология буйынса ведомство-ара ғилми советы рәйесе, Рәсәй фән һәм мәғариф министрлығының һәм ғилми һәм инженер ойошмалары Союзының рәйесе.
2011 йылдан — теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Рәсәй милли комитеты рәйесе.
«Прикладная математика и механика» (2019 йылдан баш мөхәррире), «Вычислительная механика сплошных сред», «Трибология и износ» һәм башҡа журналдарҙың редколлегия ағзаһы.
1997 йылдың 30 майында Рәсәй Фәндәр академияһының Машиналар эшләү, механика һәм идара итеү процестары мәсьәләләре бүлеге буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана. 2003 йылдың 22 майында РФА-ның энергетика, машиналар эшләү, механика һәм идара итеү процестары бүлеге буйынса мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
И. Г. Горячева деформацияланыусы ҡаты есем өлкәһендә эшләй, башлыса контактлы үҙ-ара тәьҫир итешеү механикаһы һәм трибология мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Дискретлы контакт механикаһының теоретик нигеҙҙәрен һәм бер төрлө һәм бер төрлө булмаған ҡытыршы есемдәрҙең контакт характеристикаларын иҫәпләү ысулдарын эшләүгә, төрлө тәбиғәттәге адгезия көстәрен иҫәпкә алып, һығылмалы һәм йәбешкәк һығылмалы есемдәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе теорияһы үҫешенә, һығылмалылыҡ һәм йәбешкәк һығылмалыҡ теорияһының ҡайһы бер ҡатнаш мәсьәләләрен хәл итеүҙең аналитик ысулдарын төҙөүгә ҙур өлөш индерә.
Ул 150-нән ашыу баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәр, шул иҫәптән өс монография авторы.
Оҙонаяҡ сәпсәү
thumb|Himantopus himantopus
Оҙонаяҡ сәпсәү, ағасаяҡ, ҡыҙылаяҡ, ялпылдаҡ, япылдаҡ, япаяп (Ходулочник),(Himantopus himantopus)—— Рәсәйҙең көньяғында тоҙло һыу буйҙарында йәшәй торған бик оҙон аяҡлы көйөлдөләр.
Ҡарға ҙурлыҡ. Түбәһе, һырты, ҡанаттары ҡара; ҡорһаҡ яғы, ҡойроғо аҡ. Нәҙек төп-төҙ суҡышы ҡара-көрән. Ҡыҙыл төҫтәге аяҡтары бик оҙон. Инә ҡош тоноғораҡ төҫтә. Беҙ-суҡыштан төҙ суҡышы, оҙон ҡыҙыл аяҡтары менән айырыла. Тауышы көслө генә: «яп-яп-яп». Ялан һәм далалар-ҙағы күл-һаҙлыҡтарҙа йәшәй, һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ғәҙәттә, күмәкләшеп оялайҙар. Ояһын ерҙе соҡоп эшләй. Унда ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һорғолт көрән йомортҡаһы була.
Окко-Порэль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лужма (Икса ҡушылдығы)
Лужма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Армышан
Армышан — Башҡортостан Республикаһы Салауат районының бөткән ауылы.
Тарихы
Армышан ошо уҡ атамалы йылға ярында урынлашҡан ауыл була. Ике ауылдан тора. Беренсе тапҡыр 1896 йылда телгә алына. Яңы (Икенсе) Армышан ауылында 5 йортта 13 ир-ат һәм 18 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә, ә Беренсе Арымшанда 7 йортта 50 кеше булыуы теркәлә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа беренсе Арымшанда 33 кеше иҫәпкә алынһа, икенсеһендә 53 кеше була. 1925 йылғы йәниҫәптә ауылдарҙың бер ни тиклем үҫеүе теркәлә: уларға икешәр йорт өҫтәлә. Артабанғы иҫәп алыуҙарҙа ауыл күрһәтелмәй, әммә уның 1940 йылдарға тиклем йәшәүен күҙалларға мөмкин: Башҡортостандың Йәмәғәт ойошмалары архивында 1931 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Белобров Петр Демьяновичтың ҡулға алыныуы теркәлгән. Шулай уҡ 1937 йылда репрессияланған армышандар хаҡында ла мәғлүмәт бар.
Николаев өлкәһе
Николаев өлкәһе (Миколаївська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Николаев ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
19 район:
5 ҡала округы:
Ай-Лук-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Андреевка (Ямаҙы ауыл советы, Яңауыл районы)
Андреевка (Андреевка) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 357 кеше. Почта индексы — 452814, ОКАТО коды — 80259870002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 1627 йылда Ҡазан даруғаһы территорияһында яһаҡлы удмурттар нигеҙ һалған. Ауылда 1748 йылда 47 ир-ат йән иҫәпләнә. 1795 йылда 46 ир-ат һәм 46 ҡатын-ҡыҙ була.
1834 йылда VIII ревизияла 24 йорт хужалығы, 69 ир-ат һәм 79 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алына. Уларҙа 630 дисәтинә һөрөнтө ере, 84 ат, 108 һыйыр, 77 һарыҡ, 120 кәзәһе булған. Һыу тирмәне булған.
1870 йылда — Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең 2-се станы Андреевка ауылында (Ноҡрат) удмурттарҙың 41 ихатаһы һәм 280 кеше (139 ир-ат һәм 141 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән. Халыҡ ауыл хужалығы, умартасылыҡ, йөк ташыу менән шөғөлләнгән.
1896 йылда Бөрө өйәҙе VII станы Ҡыҙылъяр улусы Андреева ауылында (Ноҡрат) 74 йортта 450 кеше (226 ир-ат, 224 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләгән.
1920 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ ауылда 103 йорт хужалығында 542 кеше йәшәгән (239 ир-ат, 303 ҡатын-ҡыҙ), йорт хужалығы иҫәбе буйынса — 515 удмурт, 76 татар һәм 105  3 урыҫ. 1926 йылда ауыл Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Ҡыҙылъяр улусына ҡарай.
1951 йылда Ямаҙы ауыл советы составына Чермановка ауыл советы составына индерелә. 1959 йылда Ямаҙы ауыл советы, Андреевка ауылында 547 кеше йәшәй (230 ир-ат, 317 ҡатын-ҡыҙ), 1970 йылда — 627 кеше (266 ир-ат, 361 ҡатын-ҡыҙ).
1979 йылда 544 кеше йәшәй (234 ир-ат, 310 ҡатын-ҡыҙ), һәм 1989 йылда 439 кеше йәшәй (196 ир-ат, 243 ҡатын-ҡыҙ).
2002 йылда 380 кеше (181 ир-ат, 199 ҡатын-ҡыҙ), удмурттар (87 %).
2010 йылда 357 кеше (166 ир-ат, 191 ҡатын-ҡыҙ).
Ауылда клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар, һуңғы ваҡытҡа тиклем башланғыс мәктәп эшләгән.
Катариненберг
Катариненберг (Katharinenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3080 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 421 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99988 99976 (Faulungen) һәм автомобиль коды — UH.
Ерән ҡашҡа
Ерән ҡашҡа — башҡорт халыҡ йыры, оҙоҙ көй. Тәүге тапҡыр С.Ғәбәши тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда "Башҡорт халыҡ йырҙары" йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы Ф.Х.Камаев, Л.Н.Лебединский, Ф.Ә.Нәҙершина, Ғ.З.Сөләймәнов, Р.С.Сөләймәнов, Х.Ф.Әхмәтов һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.
Тасүирлама
"Ерән ҡашҡа" ның барлыҡҡа килеүе 1812 йылғы Ватан һуғышы менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы - атҡа мөрәжәғәт бар. Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара.
Башҡарыусылар араһында: Н.Х.Аллаярова, Б.Н.Вәлиева, Т.Рәшитова, Р.Ф.Йәнбәков. Йырҙы А.М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн Ш.З.Ҡолбарисов, С.Ә.Низаметдинов, В.Г.Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм К.Й.Рәхимов фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыл «Ҡаһым түрә» операһында башҡарыла.
Ҡыҙғау
Ҡыҙғау (Кузгово) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 238 кеше. Почта индексы — 452941, ОКАТО коды — 80237830002.
Калинина Александра Борисовна
Калинина Александра Борисовна (29 апрель 1926 йыл — 25 ноябрь 2015 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Ҡыҙғау
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Калинина Александра Борисовна
Биографияһы
Александра Борисовна Калинина 1926 йылдың 29 апрелендә Кубань өлкәһенең Михайловская станицаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, урыҫ.
Ҡыҙғау
Географик урыны
Ауылдан көнбайышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы — Танышһаҙ һаҙлығы урынлашҡан.
Калинина Александра Борисовна
Биографияһы
12 йәшендә Ленин исемендәге колхозға эшкә килә. 1942 йылдың авгусында немец оккупацияһы алдынан Александра башҡа колхозсылар менән бергә йәмәғәт көтөүенең 300-гә яҡын баш малын партизандар отрядына ҡыуып килтерә. Михайловская станицаһы азат ителгәндән һуң өйөнә ҡайта һәм колхозда эшләүен дауам итә. Емерек хужалыҡтарҙы тергеҙеүҙә ҡатнаша.
1945 йылда иген үҫтереү буйынса звеноны етәкләй. Беренсе уңышы 58 гектар майҙанда һәр гектарынан 16 центнер тәшкил итә.
1947 йылда звено яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә. 10 гектар майҙанда һәр гектарҙан 32,24 центнер иген алына.
СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 26 сентябрендәге Указы менән ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм рекордлы уңыш алғаны өсөн Александра Борисовна Калининаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1949 йылдың йәйендә ул «Кубанские казаки» фильмы төшөрөүҙөң массовкаһында ҡатнаша.
Колхоз идараһы ағзаһы була, Михайловка ауыл һәм Ҡурған район Советы депутаты итеп һайлана.
2015 йылдың 25 ноябрендә вафат була.
Серта (Кия ҡушылдығы)
Серта (Көньяҡ Серта) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 122 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кулёмина Евдокия Андреевна
Кулёмина Евдокия Андреевна (14 март 1928 йыл — 25 декабрь 2012 йыл) — СССР]ҙың [[ауыл хужалығы алдынғыһы, Горький өлкәһе Починковский районының «Красный пахарь» колхозы звено етәксеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
Биографияһы
Евдокия Андреевна Кулёмина 1928 йылда Кочкурово ауылында, хәҙер Түбәнге Новгород өлкәһендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, урыҫ.
1941 йылда, ауыл мәктәбенең биш синыфын тамамлағас, «Красный пахарь» колхозына эшкә урынлаша. 1950 йылда ферма мөдире булып эшләй.