cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мирта Легран
Роса Мария Хуана Мартинес Суарес (Rosa María Juana Martínez Suárez, ижади псевдонимы Легран Мирта; 23 февраль 1927 йыл) — Аргентина актрисаһы һәм телевидение алып барыусыһы. Кинола карьераһын игеҙ ҡыҙ туғаны Сильвия Легран менән  13 йәшендә башлай.
Биографияһы
Буласаҡ актриса игеҙ ҡыҙ туғаны менән 1927 йылда Аргентинаның төньяҡ-көнсығышындағы ҙур булмаған Вилла  Канас ҡалаһында тыуған. 1934 йылда әсәһе аталары менән айырылышҡандан һуң уларға яҡшы белем биреү маҡсатында Росариоға  алып килә. Дөйөм белем ютреү мәктәбенән тыш ҡыҙҙар муниципаль театр янындағы театр студияһына йөрөйҙәр. 1939 йылд а ҡыҙҙарға «Нинины тәрбиәләү» (Hay que educar a Niní) фильмында төшөү өсөн ролдәр  тәҡдим ителә. Таҫмаға уңыштар юлдаш була, һәм киләһе йылда уҡ Сильвия һәм Мирта ике картинала төшә. Ошо осорҙа Аргентинала иң ҙур киностудия  Lumiton  ҡыҙҙар менән биш йыллыҡ контракт төҙөй. Бәлиғ булыуҙарына ҡыҙҙарҙың икәүләшеп төшкән фильмографияһы 10 фильм тәшкил итә. «Соло» әҫәрҙәренән тыш, башҡалар араһында  «Сафо, бер мауығыуҙың тарихы» (Safo, historia de una pasión, 1943 йыл) картинаһы киң билдәле. 1945 йылда Легран «Бәләкәй сеньора Перес» (La pequeña señora de Pérez, 1944 йыл) фильмындағы роль өсөн «Көмөш кондор» премияһын ала.
1945 йылда Мирта француз сығышлы режиссеры Даниэль Тинайра менән таныша һәм киләһе йылда уға кейәүгә сыға. Ире менән никах уға күп мөмкинлектәр аса. Уның «Берсин фантазияһы» (La vendedora de fantasías La vendedora de  fantasías, 1950 йыл), «Мөхәббәт үлмәй» (El amor nunca muere, 1955 йыл), унда Легран Тита Марельо һәм Жулли Марено кеүек йондоҙҙар менән эшләй. Мирта Легран ире менән сәйәсәттән ситтә торалар һәм үҙҙәренең сәйәси өҫтөнлөктәрен туранан-тура әйтмәйҙәр, шуға күрә перонизм ваҡытында ла, уның тарҡалыуынан һуң да әүҙем эшләйҙәр, шул уҡ ваҡытта күп кенә башҡа кинематографистар Аргентинаны ҡалдырырға мәжбүр була 1957 йылдан үҙен телевидениела һынап ҡарай. 1960 йылдар аҙағында уның өсөн махсус «Йондоҙҙар менән төшкө аш» (Almorzando con las estrellas) проекты ойошторола, уның һәр сығарылышында Мирта Легран иптәштәрсә өҫтәл артында   билдәле сәйәсмәндәрҙән, актерҙарҙан, эшҡыуарҙарҙан  интервью ала. Был тапшырыуҙар ҙур уңыш яулай һәм тиҙҙән «Мирта Легран менән төшкө аш» тип үҙгәртелә.
Үҙенең 79-йыллыҡ карьераһы эсендә Мирта Легран 36 фильмда төшә, ун бер пьесала һәм өс телесериалда уйнай, уның «Мирта Легран менән төшкө аш»  телевизион ток-шоуы  51 йыл дауамында трансляциялана. Актриса күңел асыу индустрияһының танылған эшмәкәре һәм күп премиялар, бүләктәргә эйә, шул иҫәптән — төрлө номинацияларҙа Мартин Фьерро премияһының ун дүрт тапҡыр лауреаты. 2007 йылда Легран Мирта Буэнос-Айрестың почетлы гражданы тигән исеменә һәм Аргентина Сенатынан Доминго Фаустино Сармьенто премияһына лайыҡ була.
Оло Шуҡшан
Оло Шуҡшан (Большешукшаново) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше. Почта индексы — 452964, ОКАТО коды — 80218816006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Отряд (биология)
Отряд (ordo), шулай уҡ (отряд) — хайуандар систематикаһында иерархия буйынса төп таксондарҙың береһе. Кластан түбәнерәк һәм ғаиләнән юғарыраҡ таксономик төркөм.
Үҫемлектәр, Бәшмәктәр һәм Бактериялар систематикаһында отрядҡа тиң таксон —«тәртип».
Башҡорттарҙың хәрби-милли идаралығы
Идаралыҡ рәйесе — Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев, штаб начальнигы — Ғәлимйән Тағанов.
Отряд (биология)
Шулай уҡ, аҫтәртип (subordo, подотряд, өҫтәртип (superordo, надотряд), инфратәртип (infraordo, инфраотряд) (аҫтәртиптән кәмерәк таксон)) таксондары бар.
Башҡорттарҙың хәрби-милли идаралығы
Тарихы
1919 йылдың февралендә Башҡорт ғәскәрҙәренең һәм хөкүмәте Ҡыҙылдар яғына сығыуына ҡаршы булған башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәрҙәре һәм хәрбиҙәренең бер өлөшө Аҡтар яғында ҡала. Ҡорбанғәлиевтар йоғонтоһо арҡаһында 3-сө Башҡорт пехота полкы ла Аҡтар хәрәкәтендә ҡала. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев бөтә башҡорттар исеменән А. В. Колчактың хакимлығын яҡлау тураһында иғлан итә һәм Колчактың ғәскәрҙәренә ҡушылған башҡорт частарының етәкселәренең береһе була. Ғәбиҙулла Ҡорбанғәлиев үҙ иҫəбенə атлы полк («Мөхəммəт полкы») төҙөй, полк уның улы капитан Мөхəмəтһарун Ҡорбанғәлиев командалығы аҫтында һуғыша. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Омск ҡалаһындағы Колчактың хәрби штабы янында хеҙмәт итә.
Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев 1919 йылдың йәйендә Силәбелә йәнә бер башҡорттар ҡоролтайын ойоштороп маташа. Башҡорттарҙың рухи һәм дини берҙәмлеген һаҡлап ҡалыу өсөн Аҡтар хәрәкәтенең башлыҡтары, атап үткәндә генерал Владимир Каппель, барон Унгерн фон Штернберг, атаман Григорий Семёнов менән хеҙмәттәшлек итә. Йыл аҙағынан Колчак ғәскәрҙәре менән бергә көнсығышҡа сигенә, был ваҡиғаны Ғәлимйән Таған «башҡорт яугирҙарының боҙло походы» тип исемләй. 1920 йылдың 14 мартында Чита ҡалаһында башҡорт аҡ ғәскәрҙәре етәкселәре Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Ғәлимйән Таған казак атаманы ''Г. М. Семёнов'' менән осрашалар, ул айырым башҡорт ғәскәрҙәре төҙөүгә булышлыҡ итәсәген белдерә. Семенов ҡушыуы буйынса 1920 йылдың апрелендә Ҡытайҙың Харбин ҡалаһына бара, һәм ундағы мосолман халҡының «аҡтар» эшенә мөнәсәбәтен һәм уларҙы был эшкә йәлеп итеү ихтималлығын өйрәнеп ҡайта.
А. В. Колчактың төп көстәрен тар-мар иткәндән һуң, Ғәлимйән Таған Байкал аръяғына башҡорт контингенттарын һәм ҡасаҡтарын эвакуациялауға етәкселек итә. Ғ. Таган менән М. Ҡорбанғәлиев 1920 йылда Рәсәйҙең көнсығыш өлөшө бөтә ҡораллы көстәре баш командующийы һәм бөтә казак ғәскәрҙәренең поход атаманы, Байкал аръяғы казак ғәскәренең ғәскәри атаманы Г.М. Семёновтың Башҡорт казак ғәскәрен тергеҙеү өсөн ризалығына өлгәшә. 1920 йылдың 14 мартында атамандың йортонда Ҡорбанғәлиевтың атаман Семенов менән эшлекле осрашыуы була. Унда революциянан һуң башҡорт халҡының һәм уның милли хәрәкәтенең тарихы, шулай уҡ Байкал аръяғындағы башҡорт милли төркөмөнөң маҡсаттары тураһында бәйән ителә. Үҙ яғынан атаман сәйәси йүнәлеше һәм Федератив Рәсәйҙе ҡорорға ынтылышы хаҡында һәм, баш командующий булараҡ, башҡорттарҙың теләктәренә хуплауын, Каппель армияһының һәм Семёнов частарының башҡорт яугирҙарын айырым хәрби берәмеккә берләштерергә әҙер булыуын белдерҙе. 17 мартта атаман Семёновҡа рәсми үтенес ҡағыҙы бирелә:
1920 йылдың 22 июнендә Рәсәйҙең Көнсығыш төбәгенең барлыҡ казак ғәскәрҙәренең баш командующийы һәм поход атаманы генерал-лейтенант Семёнов приказ сығара:
1920 йылдың июненəн Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Рəсəйҙең Көнсығыш төбәгендəге Башҡорттарҙың хəрби‑милли идаралығы рəйесе булып китә. Байкал аръяғындағы төрлө хәрби ғәскәрҙәрҙә 2 меңгә яҡын башҡорт иҫәпләнгән.
1920 йылдың ноябрендә Читаға Көньяҡ Армия менән шөғөлләнеү ҡурҡынысы янай. Атаман Г. М. Семенов отрядтары, капитан Ғәлимйән Таған 2 мең аҡ гвардеец-башҡорт менән бергә Маньчжурияға сығып китә. Маньчжурияға килеп ингәс тә, башҡорт һалдаттары (казактарҙың күбеһе кеүек үк) шунда уҡ Ҡытай милитаристары тарафынан ҡоралһыҙландырыла.
1921 йылдың февралендә Башҡорттарҙың хәрби-милли идаралығы ағзалары (улар араһында М. Ҡорбанғәлиев, С. Бикмәев, Ғ. Таған, М. Шәмғолов була) Япония хөкүмәте етәкселәре менән һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсаты менән Токиоға килә.
Көньяҡ Урал дәүләт университеты
Тарихы
2010 йылдан университет конкурс һөҙөмтәһендә «милли тикшеренеү университеты» статусын ала.
2015 йылдан днъя фән-мәғариф үҙәктәре араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектында ҡатнаша. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡсаһы ала.
Тубыл губернаһы
Тубыл губернаһы — Рәсәй империяһы, Рәсәй республикаһы һәм РСФСР-ҙың Урал һәм Себерҙәге административ-территориаль берәмеге. 1796 йылдан алып 1920 йылға тиклем ғәмәлдә була. Губерна ҡалаһы — Тубыл.
Географияһы
XIX быуат аҙағындағы мәғлүмәттәр буйынса губернаның майҙаны яҡынса 1385 мең кв. километрға тиң. Губерна түбәндәге 10 өйәҙгә (1898 йылға тиклем — округтарға) бүленә: Берёзовка (688 мең кв. км), Ишем, Ҡурған, Сорғот (251 мең кв. км), Тар, Тубыл, Турин, Төкәле, Төмән (18мең кв. км), Ялотор (22 мең кв. км).
Башы
XVIII быуаттың 2-се яртыһындағы рәсми документтарҙа Тубыл губернаһы атама булараҡ йыш ҡына Себер губернаһынбилдәләү өсөн ҡулланыла. Себер губернаһы был мәлдә йәшәйешенең һуңғы этабын (1764—1782) кисергән була.
Ғәли йәнәптәре Екатерина Икенсенең 1782 йылдың 19 (30 ғинуарындағы Указы менән Тубыл наместниклығы барлыҡҡа килә. Ул Пермь һәм Тубыл генерал-губернаторлығы составына ингән ике өлкә (Тубыл һәм Томск) составында булдырыла.
Губернаны төҙөү
Император Павел I тәхеткә ултырғас та үҙенең әсәһе үткәргән реформаларҙың күбеһен ҡайтанан ҡарай, шул иҫәптән генерал-губернаторлыҡ институтынан баш тарта. Ошо айҡанлы 1796 йылдың 12 декабрендә Сенатҡа бирелгән «Дәүләтте яңынан губерналарға бүлеү тураһындағы» (1796 йыл, 12 декабрь, № 17634) Исемле указ нигеҙендә Рәсәйҙең үҙаллы административ берәмеге булараҡ Тубыл губернаһы ойошторола. Тубыл губернаһына Колыванский губернаһы ҡушыла.
Сенаттың 1797 йылдың 2 ноябрендәге доклады буйынса губерна 16 өйәҙҙән тора: Кузнецкий, Семипалатинск, Красноярск, Ишем, Ялуторовский, Ҡурған, Березовский, Тарск, Турин, Төмән, Тубыл, Сорғот, Томск, Нарымский, Енисей, Турухтан (Сенаттың 1797 йылдың 2 ноябрендә 18233-сө «Тубыл губернаһындағы ҡалалар исемлеге тураһындағы» ғәли йәнәптәре тарафынан раҫланған доклады).
Артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар
Үҙ сиратында, Павелды алмаштырған яңы император Александр I үҙ атаһының күп кенә реформаларын ҡайтанан ҡарай, шуға бәйле 1802 йылда Тубыл губернаһы, Иркутск губернаһы менән бергә, Себер генерал-губернаторлығы составына инә. 1822 йылда Себер генерал-губернаторлығы Көнбайыш-Себер һәм Көнсығыш-Себер генерал-губернаторлығына бүленә. Тубыл губернаһы Көнбайыш-Себер генерал-губернаторлығы составына инә һәм 1882 йылға тиклем ғәмәлдә була.
1804 йылдың 26 февралендә (9 март) губерна биләмәһенең бер өлөшө Томск губернаһына бүлеп бирелә. Тубыл губернаһы составында түбәндәгеләр ҡала: Берёзовский, Ишем, Ҡурған, Омск, Тарск, Тубыл, Турин, Төмән һәм Ялуторовский өйәҙҙәре.
1822 йылда Омск өйәҙе һәм ҡайһы бер башҡа биләмәләр Омск өлкәһенә (1838 йылға тиклем) тапшырыла; Тубыл губернаһы өйәҙҙәре округтар итеп үҙгәртелә, яңы Төкәле округы барлыҡҡа килә (1838 йылға тиклем).
1838 йылда губерна составына округ ҡалаһы Омск инә, 1868 йылда ҡайтанан ойошторолған Аҡмола өлкәһенә тапшырыла. Шул уҡ йылда Березовский округынан бүлеп алынған Сорғот округы барлыҡҡа килә.
1876 йылда Омск округынан Төкәле округы барлыҡҡа килә. 1898 йылда губернаның округтары өйәҙҙәр итеп үҙгәртелә.
Тубыл губернаһы 1891—1892 йылдарҙағы аслыҡтан етди зыян күргән 17 төбәк араһында була.
1885 йылда Транссебер магистраленән Екатеринбург — Тура (Төмән ҡалаһы) һәм 1896 Силәбе — Омск — Новониколаевск тимер юлдары буйынса даими хәрәкәт асыла.
1917 йылда большевиктар власҡа килгәндән һуң губернаның илдең алыҫ көньяҡ-көнсығыш территорияһына идара итеү уңайлылығы өсөн Төкәле округының бер өлөшөнән Калачинский өйәҙен ойошторорға тырышып ҡарайҙар. Латыш шағиры, уҡытыусы Яков Мартынович Калнин Калачинский өйәҙенең Аҙыҡ-түлек комитетының тәүге ағзаһы була. 1917—1919 йылдарҙа, Граждандар һуғышының ығы-зығылы осоронда, төрлө властар тарафынан өйәҙ бер нисә тапҡыр бөтөрөлөп — ҡайтанан тергеҙелә, Тубыл губернаһынан алып, Аҡмулла (Омск) өлкәһенә тапшырыла.
1918 йылдың 1 (14) ғинуарында Совет Рәсәйенең НКВД бүлеге ҡарарына ярашлы Төкүле өйәҙенең Троицк олоҫо Аҡмулла өлкәһенең яңы ойошторолған Татар өйәҙе составына индерелә.
1918 йылдың 1-10 февралендә Тубыл губернаһы земство йыйылышының ғәҙәттән тыш Беренсе сессияһыбулып үтә, унда бер нисә кисекмәҫтән хәл итә торған мәсьәләләр ҡуйыла:
1918 йылдың июнендә Тубыл губернаһы аҡ ғәскәрҙәр ҡулына күсә.
1918 йылдың сентябрендә Омск Төкәле өйәҙенең һәм яңы хасил булған һәм Тубыл тарафынан танылмаған Калачинский өйәҙенең ситкә китеүе тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата.
Әммә Чехословакия корпусының фетнәһе мәсьәләләрҙе элекке хәлендә ҡалдыра (статус-кво). Бары тик 1919 йылдың август — ноябрь айҙарында ғына, Көнсығыш фронттың һөжүм башлауы һөҙөмтәһендә, Тубыл һәм Төмән губерналары большевиктар ҡулына күсә һәм гурберна учреждениелары тулыһынса Төмәнгә күсенә.
Тубыл губернаһы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1920 йылдың 2 марттағы махсус ҡарары нигеҙендә рәсми рәүештә Төмән гүбернаһы тип үҙгәртелә.
Символикаһы
Тубыл губернаһы гербы раҫланды 1878 йылдың 5 июлендә раҫлана.
Халҡы
1897 йылда милли составы : Дини йәһәттән күпселеге православие динендә — 89,0 %. 5,1 % һәм старообрядсылар «православиенан ситләшеүселәр», 4,5 % — мосолмандар. Уҡый, яҙа белгәндәр 11,3 % (ир-егеттәр — 17,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар- 5,0 %).
Административ бүленеше
XX быуаттың Башында губерна составына 10 өйәҙ инә:
Тубыл губерна комиссары ярҙамсылары
1918 В. С. Ланитин, С С. Резан
Петроградта октябрь ҡораллы ихтилалы
Петроградта октябрь ҡораллы ихтилалы  — 1917 йылдың 24-26 октябрендә (6—8 ноябрь) РСДРП(б) етәкселегендә ҡыҙыл гвардия, Петроград гарнизоны һалдаттары һәм Балтик флоты матростары көсө менән тормошҡа ашырылған ихтилал. Уның менән туранан-тура Петроград советының Хәрби-революцион комитеты етәкселек итә. Ихтилал һөҙөмтәһендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла һәм совет власын урынлаштырыла. Октябрь ҡораллы ихтилалы Рәсәйҙә 1917 йылғы Октябрь революцияһының хәл иткес ваҡиғаһы була.
Тарих башы
Сентябрь урталарында В. И. Ленин йәнә ҡораллы ихтилалға әҙерлек тураһында һүҙ күтәрә. Әммә ул сәйәси ваҡиғаларҙа туранан-тура ҡатнаша алмай. Баштауның тәҡдиме РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ағзалары тарафынан ҡәтғи кире ҡағыла.
14-22 сентябрҙә Петроградта Демократик кәңәшмә үтә, уның эшендә большевиктар фракцияһы ла ҡатнаша, әммә сарала социалистик хөкүмәте төҙөү тураһында ла, властарҙы Советтарға биреү тураһында ла килешеүгә өлгәшенмәй. 21 сентябрҙә большевиктар фракцияһы менән Үҙәк Комитеттың берлектәге ултырышында күпселек тауыш менән Предпарламентҡа инергә ҡарар ителә. 23 сентябрҙә Үҙәк һайлау комиссияһы һәм өлкә советтары вәкилдәре Советтарҙың 2-се съезын үткәреүҙе 20 октябргә билдәләй. 25 сентябрҙә Петросовет президиумының яңы составы һайлана, уны Л. Д. Троцкий етәкләй.
Был ваҡытта большевиктар етәкселәре ихтилал тураһындағы мәсьәлә буйынса өс төп өлөшкә бүленә. Уларҙың бер өлөшө, шул иҫәптән Л. Б. Каменев менән Г. Е. Зиновьев, ихтилал идеялһына ҡаршы була, шул уҡ ваҡытта башҡалар, мәҫәлән, Л. Д. Троцкий, ихтилалды Советтарҙың үткәрергә ниәтләгән съезына тап килтерегә кәрәк тип иҫәпләй. Ленин ихтилалды кисекмәҫтән башлауҙы талап итә. Предпарламент ултырыштары башланғанға тиклем Үҙәк Комитет алдағы ҡарарын үҙгәртә һәм хәҙер уны бойкотлау өсөн сығыш яһай. 7 октябрҙә Предпарламенттың беренсе ултырышында Троцкий етәкселегендәге большевиктар фракцияһы ултырыш залын ташлап сығып китә. 10 (23) октябрҙә Петроградта РСДРП(б) Үҙәк комитетының ултырышы үтә, был юлы унда Ленин да ҡатнаша. Ҡыҙыу бәхәстәрҙән «Ағымдағы ваҡиғалар тураһында» резолюция ҡабул ителә, ул ихтилалды көн тәртибенә ҡуя. 16 (29) октябрҙә Үҙәк комитетының киңәйтелгән ултырышы үтә, уның эшендә райондар вәкилдәре ҡатнаша, раҫлаған ҡарар ҡабул ителә. Каменев менән Зиновьев ҡораллы ихтилалға ҡаршы булыуын дауам итә. Каменев үҙ позицияһын 18 октябрҙә М. Горькийҙың «Яңы тормош» гәзитендә баҫылған мәҡәләһендә белдерә.
5 октябрҙә Ваҡытлы хөкүмәт башлығы А. Ф. Керенский Хөкүмәттең Төньяҡ фронт комиссары Войтинскийға баш ҡаланан иң ышанысһыҙ частарҙы сығарып, уларҙы фронт частары менән алмаштырырға бойора. Шул көндө үк Петроград хәрби округы командующийы Г. П. Полковниковҡа ла тейешле бойороҡ бирелә. Әммә Төньяҡ фронты командующийы генерал Серемисов бындай инициативаға ҡаршы була һәм Войтинскийға «фронтта ундай частар етерлек» тип белдерә.
Был сара Петроград гарнизонында көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Күп частар, мәҫәлән, Егерҙар полкы, 2-се Балтик флот экипажы, һәм башҡалар, үҙ йыйылыштарында ғәскәрҙе сығарыуҙы күҙаллауға ҡаршы резолюция итә, Ваҡытлы хөкүмәткә ышанмаусанлыҡ белдерә һәм властарҙы Советтарға тапшырыуҙы талап итә. Төньяҡ фронттың армия һалдат комитеттары гарнизондың был позицияһына ҡаршы феекр белдерә, уларҙы «революцион бурыстарын үтәргә» саҡыра. Хөкүмәт гарнизондан делегаттар билдәләп, уларҙың фронттың армия комитеттары һәм командованиеһы менән кәңәшмәһен үткәреүҙе ойошторорға ҡарар итә. Кәңәшмә 17 октябрҙә Псковта үтә һәм фронтовик-һалдаттар вәкилдәре, гарнизон һалдаттары «тылда уңайлы йәшәй», тип ҡәнәғәтһеҙлек белдерә, уларға яуап итеп Петроград гарнизоны вәкилдәре «революция хаҡына ҙур ҡорбандар кисереүҙәрен» белдерә. Һөҙөмтәлә Петроград гарнизоны делегацияһы ниндәй ҙә булһа килешеүгә ҡул ҡуйыуҙан баш тарта.
Хәрби-революцион комитет
9 октябрҙә Петроград Советы башҡарма комитеты Петроградты хәрбиҙәрҙең һаҡлауы һәм гарнизон частарының хөкүмәттең ғәмәлдәренә ҡарата шиге тыуыу мәсьәләләрен ҡарай, сығыш яһаусыларҙың барыһы ла һалдаттарҙың хәүефләнеүе аҡланыу ихтималлығын таный. Меньшевиктар һәм эсерҙар оборона ойоштороу өсөн комитет ойошторорға тәҡдим итә, үҙ сиратында большевиктар «революцион оборона комитеты» ойоштороу һәм революцияны «хәрбиҙәрҙең һәм штаттағы корниловсыларҙың асыҡтан-асыҡ әҙерләнгән һөжүменән» яҡлау өсөн эшселәрҙе ҡҡоралландырыу тураһында резолюцияның үҙ вариантын тәҡдим итә. 12 октябрҙә Петроград Советы башҡарма комитеты ултырышында комитет ойоштороу тураһындағы мәсьәлә бер тауыштан хуплана. Ахыр сиктә нәҡ большевиктарҙың варианты 16 октябрҙә Петроград Советы пленумында рәсми рәүештә хуплана.
Үҙенең тәүге ойоштороу кәңәшмәһен ВРК бары тик 20 октябрҙә үткәрә, 5 кешегәг бюро һайлай, уға өс большевик (В. А. Антонов-Овсеенко, Н. П. Подвойский һәм А. Д. Садовый) һәм ике һул эсер (П. Е. Лазимир һәм Н. Г. Сухарьков) инә. Бюроһы етәксеһе булып формаль рәүештә Лазимир тора, әммә төп ҡарарҙы большевиктарҙың вәкилдәре ҡабул итә. ВРК-ны төҙөү 21 октябрҙә тамамлана, уның составына бер нисә тиҫтә кеше, большевиктар, һул эсерҙар һәм анархистар инә. Меньшевиктар баштан уҡ ВРК-ға инеүҙән баш тарта. Шулай уҡ комитет составына Петроград Советы вәкилдәре, крәҫтиән депутаттары советы, Центробалт, армияның өлкә башҡарма комитеты, флот һәм Финляндияла эшселәре, фабрика-завод комитеттары һәм профсоюздары вәкилдәре керә. ВРК Петроград советы урынлашҡан бинала — Смольный институтында ултыра.
Башта Үҙәк комитет ихтилалды әҙерләүҙә етәксе ролен Подвойский менән В. И. Невский етәкләгән РСДРП(б)-ның Петроград комитеты Хәрби ойошмаһына бирергә булһа, ВРК ойошторолғас, уға бирә. Хәрби ойошма ВРК ҡарарҙарына буйһонорға тейеш була. Ғәмәлдә был орган ҡораллы ихтилалды әҙерләүҙе көйләй, хәрби сығыштарҙы тәьмин итә.
Ихтилал һөҙөмтәләре
26 октябрҙәге ихтилалдың еңеүе һөҙөмтһендә Петроградта власть Петроград хәрби-революцион комитетҡа (Петроград ҡала думаһы эшләүен дауам итһә лә) күсә. Эшсе һәм һалдат депутаттары советының II съезы>нда властың эшсе, һалдат һәм крәҫтиән Советтарына күсеүе иғлан ителә, ә 27 октябрҙә яңы Рәсәй хөкүмәте — Ленин етәкселегендә Халыҡ комиссарҙары советы ойошторола, уның составына большевиктар ғына инә. Әммә был мәлдә Совет хөкүмәте дәүләт территорияһын тулыһынса контролләймәй һәм «контрреволюцион» көстәрҙең ҡаршылығы дауам итә.
Кокша (Иртыш ҡушылдығы)
Кокша  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1263 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суд
Классификациялау
Судтарҙың үҙенә башҡа төрө — конституцион суд, уларҙың төп функцияһы булып конституцион контроль тора. Ҡайһы бер илдәрҙә конституцион суд контролдең айырым урын тоҡан органы тип һанала һәм суд системаһына инмәй.
Ҡайһы бер илдәрҙә шулай уҡ дини судтар бар, мәҫәлән, шәриғәт суды һәм ғәҙәт-йола (адат) судтары.
Рәсәйҙең суд системаһы
Рәсәй Федерацияһы суд системаһына ошо кимәл судтар инә:
Рәсәй Федерацияһының суд системаһын өс звено судтары тәшкил итә:
Тарихтан
Советтар Союзында дәүләт суд органдарына өҫтәмә булараҡ иптәштәр судтары булдырылған. Улар йәмғиәткә зыян килтерә торған хоҡуҡ боҙоуҙарҙы һәм тәртипһеҙлектәрҙе киҫәтеү өсөн ойошторолғанн. Саҡырып һөйләшеү, йәмәғәт йоғонтоһо яһау юлы менән эш иткән, тәрбиәүи сара булараҡ ҡулланылған.
Малинов Яр
Малинов Яр — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усердец йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тихая Сосна. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәбағыш
Шәбағыш (Шабагиш) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 571 кеше. Почта индексы — 453367, ОКАТО коды — 80239860001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 45 %, татарҙар 49 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Шәбағыш ауылы 1928 йылда барлыҡҡа килгән. Стәрлетамаҡ өйәҙенең Оло Аллағыуат ауылынан Көйөргәҙе еренә халыҡты күсереүҙе Сиражетдинов Хәсән, Мираҫов Нурмөхәмәт, Юлдашев Ғәбделлатип ойоштора.
1928 йылдың яҙында 18 ғаилә яңы урынға күсә һәм Шәбағыш ауылына нигеҙ һала.
Ауылдың исемен берәүҙәр тиҙ ағымлы йылға (шәп-ағыш) менән бәйләй, икенселәр коллективлаштырыуҙың ҡыҙыу ваҡиғалары менән бәйләй, өсөнсөләр, исеме ҡуйы урман (шәп ағаслыҡ) һүҙенән алынған, тип иҫәпләй.
Ямалетдинов Мәүлит Байгилде улы
Мәүлит Ямалетдин, Ямалетдинов Мәүлитбай Байгилде улы (5 март 1947 йыл — 8 ноябрь 2020 йыл) — уҡытыусы, шағир, яҙыусы, тәржемәсе, ҡурайсы һәм йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Республика үҙешмәкәр сәнғәт смотры дипломанты (Өфө, 1977). Муса Мортазин исемендәге (1991), Фәтих Кәрим исемендәге (2007), Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2009) һәм Мөхәмәтша Буранғолов исемендәге (2017) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Мәүлит Байгилде улы Ямалетдинов 1947 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Аһылай ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Тыуыу тураһындағы таныҡлығы 5 март менән алынған.
Күрше Ҡаҙаҡҡол ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ике йыл урындағы «Байрамғол» совхозында эшләй. 1964—1968 йылдарҙа Өфө музыка-педагогия училищеһында уҡый.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Баймаҡ ҡалаһындағы мәктәп-интернатта музыка уҡытыусыһы булып башлай. Артабан, Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Сибай ҡалаһы мәктәп-интернатында йыр һәм музыканан уҡыта, Иҫке Сибай балалар музыка мәктәбенең директоры була. 1977—84 йылдарҙа Учалы районы Уральск ҡасабаһында (хәҙер ауыл) музыка мәктәбе директоры була.
1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1987 йылда Мәскәүҙә Юғары әҙәби курстарҙы, 2001 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Учалы яҙыусылар ойошмаһында яуаплы сәркәтип була, Учалы районында милли-ижтимағи ойошманы етәкләй. «Ватандаш», «Ағиҙел» журналдарында хеҙмәт һала, артабан тағы ла Учалы ҡалаһындағы яҙыусылар ойошмаһы рәйесе булып эшләй.
Мәүлит Ямалетдинов 2020 йылдың 8 ноябрендә вафат булды.
Әҙәби ижады
Мәүлит Ямалетдин әҙәбиәткә XX быуаттың 70-се йылдарында килә. Уның тәүге ижад емештәре «Йәш көстәр» альманахы биттәрендә донъя күрә.
Баймырҙа (исем)
Баймырҙа — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Башҡорт, фарсы телдәрендә — бай + мырҙа, изге мырҙа. Бай һүҙе (боронғо төрки телдән) мал-мөлкәтле, хужа, әфәнде, юғары дәрәжәле кеше, изге мәғәнәләрен белдерә. Мырҙа — түрә, батша балаһы, аҡ һөйәк; ҡусты. .
Билдәле шәхестәр
Баймырҙа Бикҡужин (Биккузин Баймурза) (? — 26 апрель 1945 йыл ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҡылыссыһы.
Фамилиялар
Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы (1913—1948) — лётчик, гвардия майоры (1943), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Баймырҙин Хәмит Хәйервара улы (1955 т.) — педагогия фәндәре докторы, профессор.
Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы (1953 т.) — педагогия фәндәре докторы, профессор.
Баймырҙин Ринат Мәрғиз улы — артист. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2017).
Топонимикала
Баймырҙа (Баймурзино) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Баймырҙа(Баймурзино) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
Баймырҙа (Баймурзино) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
Баймырҙа (Баймурзина) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Октябрьский ҡала округы биләмәһенә ҡараған ауыл.
Баймырҙа (Баймурзино) — бөткән ауыл. 2005 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Ишмөхәмәт ауыл Советы составында булған.
Баймырҙа ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Белгород дәүләт технология университеты
'''В.Г. Шухов исемендәге Белгород дәүләт технология университеты (В.Г.Шухов исемендәге БДТУ)''' —  Белгородта  юғары уҡыу йорто. Төҙөлөш индустрияһы һәм төҙөлөш комплексы өсөн белгестәр әҙерләй. 2017 йылдың апрелендә  төбәк терәк университеттарҙың береһенә әүерелә.
Тарихы
1954 йылда СССР Министрҙар Советының ҡарары буйынса Белгород дәүләт төҙөлөш материалдары технология институты (БТИСМ) булараҡ төҙөлә.
1994 йылдың апрелендә институт Белгород дәүләт технология академияһы тип үҙгәртеп ҡорола.
2000 йылға инженер кадрҙарын әҙерләү 20 һөнәр һәм белгеслек буйынса 8 факультетта алып барыла, юғары уҡыу йортонда 10 000 самаһы студент белем ала, академия халыҡ-ара аккредитацияланған юғары уҡыу йорттары реестрына индерелә
2003 йылдың мартында юғары уҡыу йорто университет статусын ала. Ошо уҡ йылда университетҡа Владимир Григорьевич Шухов исеме бирелә
Күренекле ғалимға һәйкәл 2001 йылда юғары уҡыу йортоноң үҙәк майҙанында ҡуйыла. Уның авторҙары - скульптор А. Шишков һәм архитектор В. Перцев.
2006 йылда университетта 5 диссертация советы, шул иҫәптән 3 докторлыҡ советы эшләй, аспирантурала 400-гә яҡын аспирант һәм дәғүәсе белем ала. Уҡытыуҙы 100-ҙән ашыу фән докторы һәм профессор, 350 фән кандидаты һәм доцент алып бара. Вуздың ғилми тикшеренеүҙәренең 75 проценттан ашыуы төҙөлөш тармағы заказдары буйынса башҡарыла
2017 йылға, юғары уҡыу йорто Рәсәйҙең 33 терәк университеты иҫәбенә инә, уның ғилми-белем биреү инновация комплексы Белгород яңы мәғлүмәт технологиялары үҙәген, Бизнес-инкубатор, "Энергияны һаҡлау" инженерҙар үҙәге, "БДТУ-сертис" һынау үҙәге, "Технолог" уҡыу-ғилми-етештереү комплексы, студенттарҙың  конструкторҙар-технология бюроһын һ.б. үҙ эсенә ала.
Уны 2017 йылдың декабрендә университетта вуз-ара «Терәк университеты – төбәктәрҙең драйверҙарын үҫтереү» формуы үтә
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлеге
1993 йылдан алып юғары уҡыу йорто сит илдәр өсөн милли кадрҙар әҙерләүҙе алып бара
2018 йылда университетта 110-дан ашыу халыҡ-ара килешеү эшләй, донъяның 67 иленән 1800-ҙән ашыу сит ил студенты уҡый, 2019 йылда - 71 дәүләттән ике меңдән ашыу уҡый
Сербия, Франция, Германия, Чехия, Италия, Марокко, Мысыр, Уганда һәм башҡа илдәрҙең юғары уҡыу йорттары менән берлектәге академик, ғилми һәм мәҙәни проекттар тормошҡа ашырылаБергәләп тормошҡа ашырырға, академик, юғары уҡыу йорттарының ғилми һәм мәҙәни проекттар менән Сербия, Франция, Германия, Чехия, Италия, Марокконан, Мысыр, уганда һәм башҡа илдәрҙә.
2014 йылдан Ҡытай вуздары менән хеҙмәттәшлек үҫешә. Тяньцзинь сит телдәр университеты, Харбин политехник университеты, Шаньдунь дәүләт идара итеү университеты һәм башҡа вуздар менән килешеүҙәр төҙөлә
Университет 2017 һәм 2019 йылдарҙа уҙған халыҡ дипломатияһы халыҡ-ара форумдарын үткәреү урыны була. "Эшлекле партнерлыҡты үҫтереүҙә сығарылыш уҡыусыларының роле" икенсе форумы эшендә илселәр, дипломаттар, донъяның 30 иленән ғалимдар, Рәсәйҙең ҙур юғары уҡыу йорттары етәкселәре, власть һәм бизнес вәкилдәре ҡатнаша
2008 йылда сит ил студенттары, аспиранттары һәм уҡытыусылары өсөн йәйге рус теле мәктәбе эшләй башланы. Йыл һайын Франция, Сербия, Италия, Испания, Польша, АҠШ һәм башҡа дәүләттәрҙең 100-ҙән ашыу гражданы рус телен өйрәнеү һәм Рәсәй мәҙәниәте менән танышыу өсөн В.Г. Шухов исемендәге Белгород дәүләт технология университетына килә
Немец һәм француз телдәренең Ресурс үҙәге (2007), Сербия үҙәге (2016) булдырылған. 300-ҙән ашыу кеше - уҡытыусылар һәм студенттар - йыл һайын академия мобиллеге программаларында, сит ил вуздары менән икеләтә дипломдарға ҡатнаша.
2015 йылдан университет базаһында архитектура, скульптура һәм һынлы сәнғәт буйынса халыҡ-ара пленэрҙар үтә, унда Рәсәй һәм сит ил оҫталары ҡатнаша. Пленэрҙар ваҡытында ижад ителгән скульптура композициялары вуз биләмәһендә һәм Белгород өлкәһенең мәҙәни-тарихи урындарында ҡуйыла
В.Г. Шухов исемендәге Белгород дәүләт технология университеты биләмәһендә "Дуҫлыҡ аллеяһына"  нигеҙ һалынған. Йола буйынса, сит ил ҡунаҡтары ағастарҙы емешле хеҙмәттәшлек һәм ихлас аралашыу символы булараҡ ултырта
Рейтингтары
2013 йыл аҙағында Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Грузия, Латвия, Литва һәм Эстония илдәренең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары рейтингы йомғаҡтары буйынса, В.Г. Шухов исемендәге Белгород дәүләт технология университеты лидерҙар иҫәбенә, шулай уҡ Рәсәйҙең «Топ-35» юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә. Был рейтингта 700-ҙән ашыу юғары уҡыу йорто ҡатнаша
2013 йылда үткәрелгән БРИКС илдәренең халыҡ-ара рейтингында университет ТОП-150-гә инә һәм Рәсәй вуздары араһында 35-се урынды биләй.
2015 йыл башында Европа ғилми-сәнәғәт палатаһы Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттарының "ARES-2014" рейтингын баҫып сығарҙы, унда В.Г. Шухов исемендәге Белгород дәүләт технология университеты 50-се урынды биләй.
Әхмәтзәки Вәлиди Туған
Әхмәтзәки Вәлиди Туған, Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов (Ahmed Zeki Velidi Togan, 10 (22) декабрь 1890 йыл — 26 июль 1970 йыл) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, Фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967).
Сығышы һәм ғаиләһе
Әхмәтзәки Вәлиди 1890 йылдың 10 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Илсек-Тимер улусының, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының Көҙән ауылында тыуған.
Әхмәтзәки сығышы менән дин эшмәкәрҙәре Вәлидовтар — Суҡлыҡай ырыуы башҡорттары нәҫеленән була. Әхмәтзәки Вәлиди үҙе иҫкә алғандарҙан билдәле иң элекке ата-бабалары Иштуған булған. Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт тарихи архивында һаҡланған мәғлүммәттәр буйынса, беҙгә уның ҡарт-ҡарт-ҡартатаһының Тайып Иштуған (1750—1837) һәм ҡарт-ҡарт-өләсәһе Гөләндән Мортазина булыуы билдәле, улар икеһе лә типтәр ҡатламынан сыҡҡандар тип яҙылған. Тайыптың өс улы булыуы билдәле — Әйүп, Хәлит һәм Вәлит (Әхмәтзәкиҙең ҡарт-ҡартатаһы). Вәлиттең өс ҡатыны һәм ун бер улы булыуы билдәле, улар араһында Әхмәтзәкиҙең ҡартатаһы — Әхмәтйән дә була. Документтар буйынса Әхмәтйән Вәлидовтың башҡорт булыуы һәм уның ҡатыны Мөхөбъямал Уйылданова булыуы билдәле. Әхмәтзәкиҙең атаһы — Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы (19.07.1860, Көҙән ауылы — 20.07.1937, Өфө ҡалаһы) — имам-хатип, мөҙәрис. Милләте буйынса башҡорт. Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһен тамамлай. Көҙән ауылының 2-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы була. 1890-се йылдар башында мәсет янында мәҙрәсә аса, унда 200-гә яҡын шәкерт белем ала. Зәйнулла Рәсүлевтың мөриды була, унан 1907 йылда шәйех дәрәжәһен ала. 1937 йылдың 15 июлендә ҡулға алына һәм 20 июлендә атыла. Әхмәтзәкиҙең әсәһе — Өммөлхаят Мөхәммәткафи ҡыҙы Вәлидова (1873—1946) Көҙән ауылы мәҙрәсәһенең ҡыҙҙар синыфтарында мөғәллимә булған. Үтәк мәҙрәсәһен тамамлаған. Ғәрәп, фарсы һәм төрки телдәрен белгән.
«Иҫтәлектәрендә» Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең ырыуы Суҡлы-ҡай булыуын яҙа һәм һәр ваҡыт башҡортлоғон һыҙыҡ өҫтөнә ала. VII Бөтә Рәсәй Советтар съезының (1919) анкетаһында ла Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең милләте башҡорт булыуын күрһәткән.
Әхмәтзәки Вәлидинең ике ҡатыны булған. Тәүге ҡатыны Әбйәлил ауылында тыуған Зәйнулла Рәсүлевтың ейәнсәре — Нәфисә Хажимөхәммәт ҡыҙы Яҡшымбәтова менән 1919 йылдың авгусында никахлаша. Уларҙың Ырыҫмөхәммәт исемле улдары 1920 йылда Хиуала бер йәшлек сағында тапма ауырыуынан вафат була. Вәлиди эмиграцияға киткәндән һуң, Нәфисә Хажимөхәммәт ҡыҙы ауырыу сәбәпле СССР-ҙа тороп ҡала. Икенсе ҡатыны Нәзмиә Туған (Унгар) менән 1940 йылда никахлаша. Уларҙың ике балалары була — ҡыҙы Иҫәнбикә (1940 йылғы, тарихсы, фәлсәфә докторы (1973), профессор (1995)) һәм улы Сүбиҙәй (1943 йылғы, тарихсы, фәлсәфә докторы (1972), профессор (1986)).
Үҫеш йылдары
1898—1902 йылдарҙа Әхмәтзәки Вәлиди Көҙән ауылы мәҙрәсәһендә башланғыс синыфтарҙа атаһы Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы Вәлидовтан һабаҡ ала, ә әсәһе Өммөлхаяттан фарсы телен өйрәнә.
1902—1908 йылдарҙа Үтәк ауылында бабаһы (әсәһенең ағаһы) Хәбибназар Мөхәммәткафи улы Һатлыҡов (1862—1921) мәҙрәсәһендә белем алыуын дауам итә. 1908—1909 йылдарҙа Ҡазанда «Ҡасимиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1909—1911 йылдарҙа — шул уҡ мәҙрәсәлә төрөк тарихы һәм ғәрәп әҙәбиәте тарихын уҡыта. Шул уҡ ваҡытта 1910 йылдан алып Ҡазан университетында В. А. Богородский һəм Н. Ф. Катановтың тарих һəм лингвистика буйынса лекцияларын тыңлай.
1912 йылда Ҡазандағы «Милләт» типографияһында уның «Төрк вә татар тарихы» исемле тәүге ҙур хеҙмәте баҫылып сыға. Тәүҙә автор уны «Төрк тарихы» тип атай, әммә Ғ. Ғ. Ибраһимов һәм баҫып сығарыусылар икенсе исем тәҡдим итәләр: «Татар тарихы», «Төрк-татарҙар тарихы». Ләкин Вәлиди уларҙы үҙ итмәй һәм һөҙөмтәлә компромисс вариантҡа киләләр — «Төрк һәм татар тарихы». Структураһы менән Морат Рәмзинең «Тәлфик әл-әхбәр...» тулыһынса тиерлек тап килә.
1913 йылда Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана һәм шул уҡ йылды профессор Н. Ф. Катанов тәҡдиме буйынса Төркөстандың Фирғәнә өлкәһенә ғилми командировкаға ебәрелә. Ә 1914 йылда академик В. В. Бартольд тәҡдиме буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан шундай уҡ маҡсат менән Бохара ханлығына командировкаға бара һәм шул уҡ йылды Санкт-Петербургта Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә Төркөстанға ғилми сәйәхәттәре тураһында доклад менән сығыш яһай.
1914—1915 йылдарҙа Өфөлә «Ғосмания» мәҙрәсәһендә төрөк тарихын һәм әҙәбиәтен уҡыта. 1915 йылда Рәсәй империяһының Дәүләт Думаһының мосолмандар фракцияһына Өфө губернаһы мосолмандарынан вәкил итеп һайланып, Петроградҡа бара һәм унда ул консультант эшен башҡара. 1916 йылда мосолман фракцияһы эргəһендə сəйəси эшмəкəрлеген башлай.
Милли хәрәкәттә
1917 йылда социал-революционерҙар (эсерҙар) партияһына инә. Шул уҡ йылдың март — апрелендә Рəсəй мосолмандарының ваҡытлы үҙəк бюроһы ағзаһы була, 1917 йылдың апрелендә Ташкент ҡалаһында Мосолман советын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм унда шул уҡ йылдың майында Мәскәүҙә уҙғарылған I Бөтə Рəсəй мосолман съезына Төркөстандан делегат итеп һайлана. Был съезда Әхмәтзәки Вәлиди Рəсəйҙең федератив республикаһының ҡоролошо һəм мосолман халыҡтарының милли-территориаль автономияһы идеяһын яҡлап сыға һәм Бөтə Рəсəй мосолман шураһының башҡарма комитеты һәм Башҡорт өлкә бюроһы ағзаһы булып китә. «Башҡорт» гәзитенең тәүге һанында Вәлидиҙең Башҡортостан үҙаллығы тураһында мәҡәләһе баҫылып сыға.
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбурҙа үткән I Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша һәм унда президиумы ағзаһы һәм Башҡорт мәркәз шураһы рəйесе урынбаҫары итеп һайлана. Дəүлəт ҡоролошо (милли-территориаль автономия нигеҙендə) һəм «Ер мәсьәләләре» буйынса докладтар менән сығыш яһай. Икенсе докладында, ул XVII—XX быуаттар араһында юғалтылған башҡорт ерҙəрен ҡайтарып биреү зарурлығын билдəлəп үтә. 1917 йылдың 22—29 авгусында Өфөлә уҙған II Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Бында ул «Оло Башҡортостандың», «Бәләкәй Башҡортостандың» һəм «Көнсығыш Рəсəйҙең Мосолман автономлы дəүлəттəре федерацияһының» карталарын төҙөй. Башҡорт хөкүмәте төҙөлгәс, Вәлидигә Хәрби һәм эске эштәр бүлектәре тапшырыла.
1917 йылдың ноябрендә Өфө губернаһының федералист башҡорттар исемлеге буйынса Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына делегат итеп һайлана. Башҡорт мəркəз шураһының беренсе фармандарын төҙөүҙə һәм уларға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша. Был фармандарҙа башҡорттарҙың сəйəси көрəштə позицияһы һəм федератив Рəсəй составында Башҡортостан автономияһы иғлан ителә. 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша һәм унда президиумы рәйесе һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы итеп һайлана, Башҡорт хөкүмәте рəйесе урынбаҫары һəм Хəрби бүлек мөдире итеп раҫлана.
1918 йылдың ғинуарында Эске Рəсəй һəм Себер төрки-татар мосолмандарының милли йыйылышы депутаты булараҡ, «берҙəм төрки-татар миллəте» идеяһын тəнҡитләй һәм «Урал-Волга штаты»н ойоштороуға ҡаршы сыға. Ырымбур казак ғəскəре хөкүмəте менән хеҙмəттəшлек итеүҙə ғəйеплəнеп, Ырымбур губерна хəрби-революцион комитеты рəйесе С. М. Цвиллинг бойороғо буйынса 1918 йылдың февралендә большевиктар тарафынан Башҡорт хөкүмәте ағзалары, шул иҫәптән Әхмәтзәки Вәлиди, ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. 1918 йылдың апрелендә Ырымбур казактарының һәм Әмир Ҡарамышев етәкселегендәге башҡорт отрядтарының һөжүме ваҡытында Башҡорт хөкүмәте ағзалары төрмәнән сығарыла.
1918 йылдың июненән алып 1919 йылдың февраленә тиклем Башҡорт хəрби шураһы рəйесе, Башҡорт ғәскәре командующийы була. Башҡорт хөкүмəтенең Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты (КОМУЧ) һəм Ваҡытлы Себер хөкүмəте менән үҙ-ара бəйлəнешен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1918 йылдың сентябрендә Өфөлә уҙғарылған Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша, унда Өфө директорияһы исеме аҫтында билдәле булған Бөтә Рәсәй хөкүмәте ойошторола. 1918 йылдың ноябрендә А. В. Колчактың хəрби диктатураһын урынлаштырыуға һəм уның унитар Рəсəйҙе тергеҙеүгə, өлкə хөкүмəттəрен һəм милли ҡораллы формированиеларҙы бөтөрөүгə йүнəлтелгəн курсына ҡаршы сыға. Башҡортостан автономияһының РСФСР составына инеүе тураһында В. И. Ленин һəм И. В. Сталин менән һөйлəшеүҙəрҙе ойоштора. 1919 йылдың февралендә Әхмәтзәки Вәлиди Башҡорт ғəскəрҙəренең Ҡыҙыл Армия яғына сығыуына етəкселек итə һәм 1‑се Бөтə башҡорт хəрби съезында ойошторолған Башҡортостан хəрби-революцион комитетының Рəйес урынбаҫары һəм республикаһының Хəрби эштəре буйынса халыҡ комиссары итеп һайлана. 1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү» тексын төҙөүҙə ҡатнаша һәм Мәскәүҙә В. И. Ленин һәм И. В. Сталин менән осраша.
1919 йылдың апреленән алып Башҡорт АССР-ының Хəрби комиссары итеп тәғәйенләнә. Яҙын-көҙөн Һамар, Саранск һəм Стәрлетамаҡ ҡалаларында Ҡыҙыл Армияла башҡорт ғəскəри частарын ойоштороу менән шөғөллəнə. «Ирек» башҡорт социал партияһын төҙөүҙә ҡатнаша. 1919—1920 йылдарының ҡышында Башҡортостан хəрби-революцион комитеты менән РКП(б)‑ның Башҡортостан өлкə комитеты араһындағы бәхәс арҡаһында автономияла килеп тыуған сəйəси көрсөк ваҡытында Мəскəүҙə була, бында Әхмәтзәки Вәлиди Татар-Башҡорт Совет Республикаһын тергеҙеү идеяһына ҡаршы сыға, В. И. Ленинға Ҡырғыҙ-Башҡорт Совет Республикаһы проектын тəҡдим итə.
Ғинуар конфликтынан һуң, 1920 йылдың февралендә Башҡортостан хəрби-революцион комитеты рəйесе итеп тəғəйенлəнə. 1920 йылдың 10 марты төнөндә Башревком рәйесе Әхмәтзәки Вәлиди йортона ҡораллы һөжүм яһала, әммә атышыу барышында һаҡсылар һөжүмде кире ҡаға. Шул уҡ йылдың апрелендә Бөтə Рəсəй ғəҙəттəн тыш комиссияһы рəйесе Ф. Э. Дзержинский талабы буйынса Мəскəүгə РКП(б)-ның Үҙәк комитетына саҡырыла. 1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа хөкүмәт ағзалары менән берлектә отставкаға китә.
Эмиграцияла
1923 йылдың 21 февралендә көрәштәше Абдулҡадир Инан менән бергә Ашхабад ҡалаһынан Иранға юллана. Шул уҡ йылдың марттында Мәшһәд ҡалаһында СССР консуллығында яҡташы дипломат Кәрим Хәкимов менән осраша, ҡала китапханаһында урта быуаттағы ғәрәп сәйәхәтселәре Ибн Фаҙлан һәм Әбү Дулаф, географ Ибн әл-Фаҡиһ ҡулъяҙмаларына юлыға. Апрелдә — Афғанстанға бара, уның етәксеһе Аманулла хан үтенесе буйынса мәғариф һәм ғилми тәшкиләт мәсьәләләренә бәйләнешле рапорт яҙа, Ҡабул университетын ойоштороу проектын төҙөй; сентябрҙә — Һиндостанға юл тота.
1923 йылдың ноябрендә тәүге тапҡыр Төркиәгə килә, шул уҡ йылдың декабрендә — Францияла була һәм Парижда шәрҡиәтсе француз ғалимдары (Поль Пеллио, Габриэль Фрад, Е. Блоше һәм башҡалар) менән осраша. 1924 йылдың февраленән башлап Германияла йəшəй һәм Берлинда күп кенә ғалимдар (Э. Захау, Т. Нельдеке, А. Мордман, Ф. Мюллер, Фон Ленок, И. Маркверт һәм башҡалар) менән таныша.
1925 йылдың июнендә Төркиə гражданлығын ҡабул итә һәм Анкарала Төркиə Мəғариф министрлығында авторлыҡ һәм тәржемәләр комитетында эшлəй башлай. 1925 йылдың 31 июлендә Вәлидиҙы Төркиә республикаһы Президенты Мостафа Кәмал Ататөрк ҡабул итә.
1927 йылда «Яңы Төркөстан» исемле журнал ойоштора. 1927—1932 йылдарҙа Истанбул университетында уҡыта, башта әҙәбиәт факультетында тарих буйынса дәрестәр бирә. Профессор исемен ала. Ғилми мәсьәләләрҙә Ататөрк доктринаһы менән риза булмау сәбәпле 1932 йылдың 8 июлендә Төркиәнән сығып китергә мәжбүр була.
1932—1935 йылдарҙа Австрияла Вена университетында уҡый, докторлыҡ диссертацияһын әҙерләй. 1934 йылда Истанбулда «Ҡомға күмелгән ун ете ҡала һәм Саҙри Маҡсуди бей» исемле китабы сыға. 1935 йылдың 7 июлендә Вена университеты ғилми советында «Ибн Фаҙландың юл яҙмалары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1935 йылғы Төркиәнең фамилиялар тураһындағы яңы законына ярашлы үҙенә псевдоним-фамилия итеп Туғанды ала, был уның ата-бабаларының береһе Иштуғандың ҡыҫҡартылған варианты була.
1935—1937 йылдарҙа Әхмәтзәки Вәлиди Германияның Бонн, 1938—1939 йылдарҙа Гёттинген университеттарында ислам тарихы буйынса профессорлыҡ итә. 1937 йылда Фин-уғыр йəмғиəте (Финляндия), 1938 йылдан алып Көнсығыш илдəрен өйрəнеү буйынса немец йəмғиəте ағзалары була. 1923 йылда Мәшһәд ҡалаһы китапханаһының ҡулъяҙмалары араһында табылған Ибн Фаҙландың «Сəйəхəтнамə»һен, немец теленә тәржемә итеп һәм уға аңлатмалар биреп, 1939 йылда Лейпциг ҡалаһында баҫтырып сығара.
1939—1944 һəм 1948—1970 йылдарҙа Истанбул университетында уҡыта. 1940 йылда «Бөгөнгө Төркөстан һәм уның яҡын тарихы» (төрөк телендә), «Бируниҙың донъяға ҡарашы» (инглиз телендә) донъя күрә. 1944 йылдың 15 майында Төркиә хөкүмәте уны пантөркилек эшмәкәрлегендә ғәйепләй һәм 10 йылға төрмәгә яба. Әммә хәрби-кассацион суд был хөкөмдө үҙгәртә, һәм 17 айҙан һуң Вәлиди төрмәнән азат ителә.
1953 йылда Әхмәтзәки Вәлиди Истанбул университетында Ислам тикшеренеүҙәре институтын ойоштороуға ирешә һәм ғүмеренең аҙағына тиклем уның етәксеһе була. 1954 йылда Бөйөк Британияның Манчестер университетының арҙаҡлы профессоры итеп һайлана. ''И. Хаммер-Пуршталь исемендәге Австрия фəнни йəмғиəте'' ағзаһы була. 1957 йылда Америка Ҡушма Штаттарында лекциялар уҡый. Шул уҡ йылда Төрөк шəрҡиəтселəре ассоциацияһына нигеҙ һала.
1958 йылда Иран, Һиндостан һәм Пакистанға сәйәхәт ҡыла. Һиндостан милли конгрессы етәксеһе Джавахарлал Неру, Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүи менән осраша. Иран Мəғариф министрлығының 1‑се дəрəжə алтын миҙалы менән бүлəклəнә.
Бәләкәй Аҡҡолай
Бәләкәй Аҡҡолай (Малоаккулаево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 138 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202822002.
Әхмәтзәки Вәлиди Туған
Эмиграцияла
1968—1970 йылдарҙа «Уғыҙ дастаны» китабы өҫтөндә эшләй, ә 1969 йылда Истанбулда «Хәтирәләр» китабы баҫылып сыға.
Әхмәтзәки Вәлиди Туған 1970 йылдың 26 июлендә Төркиәнең Истанбул ҡалаһында вафат була. 28 июлдә Ҡаражаәхмәт зыяратында ерләнә. Һуңыраҡ ғаилә кәшәнәһенең таҡтаташына шундай һүҙҙәр яҙыла: «Kөҙән башҡорто Әхмәтша улы ординар профессор доктор Әхмәтзәки Вәлиди Туған рухына фатиха 1890—1970» («Kuzenli Başkurt ili Ahmetşah oglu Ord. Prof. Dr. A. Zeki Velidi Togan’m Ruhuna Fatiha 1890—1970»).
Бәләкәй Аҡҡолай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әхмәтзәки Вәлиди Туған
Ғилми эшмәкәрлеге
400‑ҙəн ашыу фəнни хеҙмəт авторы, шул иҫәптән «Төркиҙəрҙең дөйөм тарихына инеш» (1946), «Тарихи тикшеренеү методологияһы» (1950) һәм башҡалар. 1969 йылда Истанбулда «Хəтирəлəр» (рус телендə 1994 йылда, 1997 йылда һəм 1998 йылда, башҡорт телендə 1996 йылда баҫылып сыға). Был хеҙмəт ХХ быуаттың 1‑се сирегендə Рəсəй империяһы һəм СССР-ҙың мосолман халыҡтарының милли-азатлыҡ хəрəкəте, Башҡортостан автономияһы төҙөү тарихтары буйынса ҡиммəтле сығанаҡ булып тора.
Кынок
Кынок — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.