cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Билл менән Мелинда Гейтстар фонды
Тарихы
Фондҡа 1994 йылда нигеҙ һалына, ул башта Уильям Гейтс фонды тип атала (ингл.  William H. Gates Foundation ). 1999 йылда исеме Билл һәм Мелинда Гейтстар фонды тип алмаштырыла, ә 2000 йылда ул Гейтстың Мәғариф фонды менән ҡушыла (ингл.  Gates Learning Foundation  ). Фонд Сиэтл да урынлашҡан, 2011 йылдың 30 сентябренә ҡарамағында 33,5 миллиард доллар була. Үҙҙәренең хәйриәлек эшмәкәрлеге өсөн Билл менән Мелинда Гейтстар (шулай уҡ музыкант Боно ) 2005 йылда Time  журналы тарафынан йыл кешеләре тип таныла. 2010 йылдың июнендә Уоррен Баффет АҠШ тарихында иң ҙур иғәнә — 37 миллиард доллар күсерә.
Эшмәкәрлеге
Фондтың төп маҡсаты — һаулыҡ һаҡлау системаһына ярҙам итеү һәм уны яҡшыртыу, шулай уҡ фәҡир илдәрҙә аслыҡты бөтөрөү. Фонд ВИЧ/СПИД-ты һәм туберкулёз ды дауалау программаһына, маляри я менән көрәшкә, Һиндостан  һәм Африка балаларын иммунизациялау проекттарына һәм башҡаларға аҡса бирә.
Ҡушма Штаттарҙа Фондтың өҫтөнлөклө йүнәлеше — белем биреү системаһын камиллаштырыу программаһы. Мәҫәлән, 2009 йылда фонд АҠШ-та дистанциялы уҡытыу ысулдарын яҡшыртыуға, мультимедиалы уҡыу материалдарына, шулай уҡ интерактив уҡыу кластарына 12,9 миллион доллар бүлергә йыйыныуын белдерә. 2009 йылдың көҙөндә Фонд Украина ға дөйөм китапханаларҙы компьютерлаштырыуға 25 миллион доллар бүлә.
2009 йылдан башлап Билл Гейтс Билл һәм Мелинда Гейтстар фондының рәсми сайтында "Билл Гейтстың йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһе"н баҫтырып сығара, ул унда хәйриә ойошмаһының ҡаҙаныштары, киләсәккә пландары тураһында һөйләй.
Тәнҡит
2009 йылда абруйлы медицина журналы The Lancet Фондты тәнҡитләп сығыш яһай, уның һаулыҡ һаҡлауҙағы тормошсан ихтыяждарға иғтибар итмәүен, ойошма бүлгән аҡсалар нисек тотонолоуының асыҡ күренмәүен билдәләй. Фондтың ҡыҫҡа ваҡытлы киләсәккә йүнәлгәнлеге һәм фәҡир илдәрҙең Көнбайыш ярҙамына бойондороҡлолоғо артыуы ла тәнҡитләнә.
Фонд һалған аҡсаһынан мөмкин тиклем күберәк табыш килтерерлек активтарҙы инвестициялай, һөҙөмтәлә инвестицияланған компаниялар араһында Фонд фәҡирлеккә ҡаршы көрәшкән илдәрҙә фәҡирлекте арттырғаны өсөн тәнҡитләнгән компаниялар ҙа бар. Ундайҙарға тирә-яҡ мөхитте ныҡ бысратҡан һәм үҫеш кисереүсе илдәргә дарыу һатмаған компаниялар инә. Матбуғаттағы тәнҡиткә яуап итеп, Фонд 2007 йылда социаль яуаплылығын баһалау өсөн аудит үткәрәсәген иғлан итте. Ләкин һуңынан аудиттан баш тартты.
Покров сиркәүе (Константиновск)
Изге Мәрйәм Инә Покровы сиркәүе — Урыҫ Православие Сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡараған Константиновск ҡалаһы православие сиркәүе. Архитектор П. С. Студеникин проекты буйынса төҙөлгән.
Тарих
Сиркәүҙең тарихы 1708 йылда Бабская станицаһында ағастан Покров сиркәүе төҙөлөүҙән башлана. Сиркәүҙең төҙөлөүе ваҡыты тураһында аныҡ мәғлүмәттәр һаҡланмаған. 1773 йылдың 11 июлендә янғын сығыу арҡаһында сиркәү тулыһынса янған. Яңы сиркәү төҙөү 1779 йылдың 29 октябрендә тамамланған. 1861 йылда станицала яңы ағас сиркәү менән ҡыңғырауҙар манараһы яңы урында төҙөлгән. 1906 йылда Дон дини консисторияһы Протоиерейы Александр Поповҡа ауылда таштан яңы Покров сиркәүен төҙөргә рөхсәт һорап мөрәжәғәт иткәндәр. Ошо йылдың май айында яңы сиркәү проекты раҫланған. 1907-ың яҙында сиркәүҙе төҙөй башлағандар.
Сиркәүҙе архитектор Петр Семенович Студеникин проекты буйынса төҙөгәндәр. 1912 йылда сиркәү төҙөү тамамланған һәм уны изгеләндергәндәр. Сиркәү эсендә бик бай иконостас ҡуйылған, ул һоро һәм көрән мәрмәрҙән төрлө төҫтәге смальта менән биҙәлеп эшләнгән. 1930 йылда сиркәүҙе ашлыҡ һаҡлағысҡа әйләндергәндәр.
1942 йылда ҡаланы немец ғәсҡәрҙәре баҫып алған һәм улар сиркәү бинаһын ҡорал склады сифатында файҙаланғандар, Һуңынан сиркәүҙе мәхәллә кешеләренә ҡабаттан биргәндәр. 1945 йылдың 9 июнендә ауылда сиркәү йәмғиәте барлыҡҡа килгән. Сиркәү 60-сы йылдарға тиклем ҡасаба халҡын дини хеҙмәтләндергән. 1960-сы йылдар башында сиркәүҙә ремонт эштәре барған, бинаның интерьеры (иконалары һәм стеналағы һүрәттәре) реставрацияланған, бинаның башы яңынан ябылған. 80-се йылдар аҙағына тиклем бинала спорт мәктәбе урынлашҡан булған.
Архитектура
Константиновскиҙәге Покров сиркәүе кирбес стилендә төҙөлгән. Уны төҙөүҙә Возрождение дәүерендәге византия, итальян, Боронғо Русь архитектураһы элементтары ҡулланылған. Сиркәүҙе көнсығыштан көнбайышҡа һуҙып буй күсәрле итеп төҙөгәндәр. Сиркәүҙең көнсығышында миһрап ҡуйып, уның аш табыны бүлмәһен һәм ҡыңғырауҙар манараһын көнбайышҡа табан урынлаштырғандар.
Миһрап ярым түңәрәк урынына төп үҙәге рәт-рәт итеп ҡырҙары сығып торған һикәлтәле. Сиркәүҙең үҙәгенә төп миһрап һәм ике төкәтмә -ҡанат терәлеп тора. Аш бүлмәһе сиркәү бинаһы менән ике ҡатлы ҡыңғырауҙар манараһын тоташтырып тора.
Покров сиркәү кирбестән төҙөлгән, тышы штукатурланмаған. Был сиркәүҙең үҙенсәлекле сәнғәт элементы.
Сиркәүҙең тәҙрәләре ярым түңәрәкләнеп тора һәм декоратив контр йөҙлөктәр менән биҙәлгән.
Сиркәүҙең көньяҡ һәм төньяҡ фасадтары ла шулай уҡ эшләнгән. Сиркәү башы һигеҙ мөйөшлө нигеҙҙә ятҡан бәләкәй баштар менән аркалалы билғауҙарға нығытылып һалынған һәм ослайып бөткән.
Башта йорт түбәһе йәшелгә буялған ҙур бер башлы, биш уртаса һәм өс бәләкәй ослайып торған тимер башлы, баштарында алтынға ялатылған тәреләр торған. Сиркәү хорына һәм ҡыңғырауҙар манараһына кереү өсөн аҡһыл-йәшел буяуға буялған махсус ағас баҫкыстар торған. Иҙәненә плитәләр һалынған.
Миһрап алдында мәрмәр иконастас торған. Ул төп өлөшөндә өс ҡат, ике яғында икешәр ҡаттан торған. 1965 йылда, сиркәү ябылғас, уның иконалары Ростов собор ғибәҙәтханаһына күсерелгән.
Хәҙерге ваҡытта Константиновскиҙың бер ҡатлы өйҙәре араһында сиркәү бейек булып күренеп тора.
Лебедев Порфирий Маркович
Лебедев Порфирий Маркович (16 февраль 1882 йыл — 3 декабрь 1974 йыл) — рәссам, башҡорт һынлы сәнғәт классиктарын әҙерләгән педагог, Башҡортостанда һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1944 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Порфирий Маркович Лебедев 1882 йылдың 16 февралендә Һамар губернаһы (Һарытау өлкәһе) Николаевск өйәҙенең Кармешки ауылында священник ғаиләһендә тыуған. Буласаҡ рәссамдың атаһы, Марк Семенович, Порфирий суҡындырылған Иоанно-Предтеченский соборында дьяк була, әммә һуңынан алкоголь менән мауығыуы арҡаһында урынынан алына. Аҡылына килеп, ғаилә башлығы ҡаланың мал һуйыу урынында иҫәп эше менән булып, аҡса эшләй. Әсәһе, Александра Ниловна, бер ваҡытта ла эшләмәгән, тик йорт хужалығын алып барған һәм балалар тәрбиәләгән. Балалар күп була. Порфирий Маркович ғаиләлә һигеҙенсе бала була.
Порфирийҙың һүрәт төшөрөүгә әүәҫлеге дини училищела барлыҡҡа килә, унда ата-әсәһе уны дин әһеленә уҡырға биргән булалар.
1905 йылда Порфирий Маркович Һамар дини семинарияһын, аҙаҡ Санкт-Петербургта шәхси һүрәт төшөрөү мәктәбен  (етәксеһе Я. С. Гольдблат), Санкт-Петербургта педагогия курстарын,  художество академияһын (етәксеһе А. В. Маковский, 1909) тамамлай.
1906 йылдан алып 1918 йылға тиклем, 1932 йылдан алып 1958 йылға тиклем осорҙарҙа Порфирий Лебедев Башҡортостанда йәшәй
1906—1910 йылдарҙа Благовещен Заводы ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Благовещен ҡалаһы) рәсемдән уҡыта, Уҡытыусылар семинарияһының изостудияһын етәкләй. 1910 йылдан алып Өфө ирҙәр гимназияһында график сәнғәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1912 йылда Германияла художество белеме мәсьәләләре буйынса 4-се Халыҡ-ара конгресс эшендә ҡатнаша. 1912 йылда ул Дрезденға бөтә донъя күргәҙмәһенә уҡыусыларының эштәрен алып килә. Ул шулай уҡ Новосибирскиҙа һүрәт төшөрөү, һынлы сәнғәт, балалар һәм өлкәндәр өсөн әүәләү студияһы ойоштора.
1912 йыл—1918 йыл йылда Өфө уҡытыусылар институтында һәм реаль училищела уҡыта. 1915 йылда Өфөлә изостудия ойоштора.
1920 йылдан 1932 йылға тиклем РСФСР-ҙың төрлө ҡалаларында, шул иҫәптән 1922 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй. Бында ул Свердлова Клавдия Тимофеевна саҡырыуы буйынса ВЦИК хеҙмәткәрҙәренең Кремль мәктәбендә рәсем төшөрөү дәрестәрен алып бара,  Ҡыҙыл профессура институтында уҡыта, «Мурзилка» журналы һәм «Пионерская правда» гәзите өсөн күңелле һүрәттәр төшөрә. Бынан тыш Порфирий Маркович етди картиналар яҙа, уларҙың авторҙары булараҡ, күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Ошо осорға Лебедевтың,  уҡыусылары менән этюдтарға сығып, эш һәм ял минуттарында эшләгән  күп жанр эштәре ҡарай.
1944 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
1944 йылдан 1957 йылға тиклем ул Өфөлә һәм Иглин районының Князево ауылында айырым режимда була, "Башрәссам" ширҡәтендә эшләй (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзының Художество фонды),  Өфө театр-художество училищеһында (1945—46), аҙыҡ-түлек сәнәғәте техникумында (1945—47), Өфө нефть институтында (1948) уҡыта. «Учебник по черчению для технических вузов» баҫма хеҙмәте бар (1956).
Лебедев дәрестәренән һынлы сәнғәткә үҙ юлын башҡорт рәссамдары Р. М. Нурмөхәмәтов, К. А. Головченко, С. А. Литвинов, Ю. А. Фуртат, Ғ. И. Мөхәмәтшин, Б. Ф. Домашников, А. А. Кузнецов һ. б. башлай.
1957, 1959 һәм 1971 йылдарҙа башҡорт рәссамдары төркөмө менән Лебедев Башҡортостан һәм  һәм Вологда өлкәһенә  ижади сәйәхәт ҡыла.
Шәхси күргәҙмәләре 1965 йыл һәм 1983 йылда Өфөлә, 1973 йылда Мәскәүҙә үтә. 1973 йылда 200-ҙән ашыу эшен (рәсемдәр, акварелдәр) Порфирий Маркович М. В. Нестеров исемендәге художество музейына бүләк итә. 1974 йылдың  3 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.
П. Лебедевтың картиналары Дәүләт Третьяков  галереяһында ("Новенькая в детдоме", 1933 й.), М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Мәскәүҙә Үҙәк Тарихи музейында, Дәүләт Революция музейында ("Ведут на разгрузку баржи - буржуазию", 1922), В. А. Гиляровский музейында һаҡлана.
Төп эштәре
П. Лебедевтың мираҫы бик бай. Төп эштәре:  "Башкирские праздники" серияһынан эштәре (х., м. 1970), "Ленин в Уфе" (х., м. 1960-е), "Башкирия и её герой Салават" (х., м. 1945), "Пейзажи Башкирии" (б., акв. 1958, 1965),   "Архитектурные мотивы Москвы" (б., акв., 1957-70) серияһынан эштәре.
Һылтанмалар
http://www.museum.ru/N23312
Казадаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Казадаевка ауыл Советы— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яңы Барятин ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кесе Рабог
Кесе Рабог — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Танып (мәғәнәләр)
Танып — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы
Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы (11 март 1923 йыл — 2007 йыл) — башҡорт шағиры, публицист. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2002).
Биографияһы
Зәйнетдин (Зәйни) Фәсхетдин улы Рафиҡов Рафиҡов 1923 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Дәүләтҡол ауылында тыуған. 1940—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1946 йылдың көҙөндә Зәйни Рафиҡов тыуған яҡтарына ҡайта. 1949 йылдың көҙөндә яңынан Совет Армияһы сафына саҡырыла. Ул отставкалағы полковник.
Уның «Һалдат уйҙары», «Йондоҙло кешеләр» тигән шиғри йыйынтыҡтары һәм публицистик китаптары бар. 1994 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
Һеңрән (мәғәнәләр)
Һеңрән — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
Кейековтар
Кейековтар — дворяндар нәҫеле. Уҫы даруғаһы Ирәкте улусының Иҫке Соҡор ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районы) башҡорттарынан.
Кейековтарҙың башҡорт нәҫеле 1802 йылдағы Ырымбур губернаһы нәҫел китабына яҙылған.
Дөйөм характеристика
Башҡорт нәҫеле Кейековтарҙың нигеҙләүсеһе Шәрип Кейеков — прапорщик (1776), тархан. Баяр конфедераттарына ҡаршы походында, Пугачевтың Крәҫтиән һуғышын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. 1797 йылға тиклем Ғәйнә һәм Ирәкте волостарының старшинаһы, шул уҡ ваҡытта 1750—1797 йылдарҙа — Уҫы даруғаһында баш старшинаһы була. Көмөш һәм ҙур алтын миҙалдары менән бүләкләнә, һуңғыһының ал яғында императрица профиле төшөрөлгән һәм «Башкирский главный старшина Шариф Кийков жалован сей медалью за верность, за храбрость, за его службу. 1774 г.» тип яҙылған. Шәриф Кейековтың улдары араһында билдәлеләре: Абдулла Шәриповтың 7 улы араһынан иң билдәлеләре: Ниғмәтулла Кейековтың 10 улы араһынан иң билдәлеләре: Төхвәтулла Абдулловтың улдарынан Ғибәтулла (1790—1847), Мөхәммәтғәли (1793—1823), Нәсибулла (1798—?) билдәле.
Ғәбделсәлих Кейековтың алты улы араһынан иң билдәлеләре: Мөхәмәтғәли Ғәбделсәлих улының улы:
Кесе Пурга (йылға)
Кесе Пурга  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пурга йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыпсаҡ (мәғәнәләр)
Ҡыпсаҡ — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
Уран
Уран — күп мәғәнәле термин.
Кесе Сесиль
Кесе Сесиль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Апиология
Апиология ( «бал ҡорто» һәм λόγος — өйрәнәм)— балҡорттарын өйрәнеүсе фән.
Максимовка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Максимовский сельсовет — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге
Административ үҙәге — Максимовка ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Лоскутов Виктор Георгиевич
Биографияһы
Виктор Георгиевич Лоскутов 1923 йылдың 27 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл ҡасабаһында тыуған.
1941 йылда Башҡорт АССР-ы Яңауыл районы хәрби комиссариаты тарафынан Хәрби-диңгеҙ флоты сафына саҡырыла. 1944 йыл Хәрби-диңгеҙ авиация училищеһын тамамлай.
1944 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. Ҡара диңгеҙ һәм Ҡыҙыл Байраҡлы Балтика флотында һуғыша. 1945 йылда совет-япон һуғышында дошман объекттарын бомбаға тотоуҙа батырлыҡ күрһәтә.
1952 йылда Лоскутов Виктор Георгиевич СССР Хәрби-диңгеҙ флоты авиацияһының Юғары офицерҙар осоу-тактик курстарын тамамлай. Хеҙмәтен команда итеү вазифаларында үтә.
Батырлығы
«1945 йылда совет-япон һуғышында ҡатнаша. 34-се яҡындан бомбаға тотоусы авиция полкы летчигы (һөжүм итеүсе бомардировщиктарҙың 10-сы авиация дивизияһы, Тымыҡ океан флотының хәрби-һауа көстәре), комсомол ағзаһы лейтенант Лоскутов Виктор 1 транспортты батыра, бронепоезды, күперҙе, Расин портындағы (Корея Халыҡ-демократик Республикаһы) складтарҙы юҡ итә».
Физик антропология
Физик йәки биологик антрополо́гия (ἀνθρωπολογία, — кеше) — кешенең һәм расаның эволюцияһы, физик ойошоуы тураһында тәбиғәт белеме тармағы.
Кесе Сыз
Кесе Сыз — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Демьянов Лаз
Демьянов Лаз ыҙаны (Дем'янів ЛазЛаз Дем’янів) — НКВД органдары тарафынан тотҡондарҙы күпләп атыу урыны. Иван-Франковск (Украина) тирәһендә урынлашҡан. Атыуҙар 1941 йылдың июнь аҙағында, нацист Германияһы ғәскәрҙәре Украинаны оккупациялау алдынан, башҡарыла. «Мемориал» активистары мәғлүмәттәре буйынса, барлығы, 600-гә яҡын кеше алып киленгән һәм атып үлтерелгән
Наумовка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Наумовка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Наумовка ауылы.
Тарихы
2004 йылда Наумовка ауыл Советы территорияһының бер өлөшө Ишембай ҡалаһы составына тапшырыла.
Ауыл биләмәһе составында
=
Башҡорт ихтилалы (1681—1684)
1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы  (Сәйет яуы) — 17 быуаттың икенсе яртыһындағы иң эре ихтилалдарҙың береһе.
Ихтилал сәбәптәре
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын боҙоу, Өфө өйәҙе хакимиәтенең башбаштаҡлығы, һалым һәм йөкләмәләрҙең артыуы, батша хөкүмәтенең мосолмандарҙы көсләп христианлаштырыүға ынтылышы һөҙөмтәһендә тыуа, йәки 1681 йылдың 16 майындаға указ сәйәсәтенә яуал була.
Ихтилал урыны
Ихтилалдың сиктәре көнсығыш яғы Иҫәт йылғаһының урта өлөшө, көнбайыштан Волгаға тиклем, көньяҡтан Яйыҡ йылғаһының өҫкө өлөшө һәм төньяҡтан Чусыу йылғаһы.
Хәрби көрәш барышы
Баш күтәргән башҡорттарҙың етәксеһе мосолман дин әһеле Сәйет батыр булған. Тәүге һөжүмде баш күтәреүселәр 1681 йылдың йәйендә Ноғай һәм Себер даруғаларында башлай. 1681 йылдың йәйендә баш күтәреүселәр отрядтәргә берләшә башлай.
Июнь башындак Ыҡ йылғаһында ҙур алыш була, Унда Сеит яралана. Һуғыш ике яҡ өсөн дә уңыш менән тамамланмай, Сеит яралана.
1682 йылдың яҙында көрәш киң ҡолас ала: Ҡазан даруғаһы ихтилалсылары Кама аръяғы ҡәлғәләренә ябырыла, Уса даруғаһында төп һөжүм Көңгөр һәм башҡорт ерҙәрендә Строгановтар нигеҙләгән ҡәлғә һәм ауылдарға йүнәлтелгән. Апрель башында баш күтәреүселәр отряды Минзәлә, Зәй һәм башҡа ҡәлғәләргә ябырыла. Улар Камаға тиклем барып еткән. Башҡорт ерҙәрендә һалынған монастырҙарға һәм сиркәүҙергә, алпауыт һәм һарай ауылдырына үрт һалған.
Баш күтәреүселәрҙең күп һанлы отрядтәре Өфө, Красный Яр, Ловашное, көнбайышта Пьяный Бор, Ҡаракүлде һәм башҡа ауылдарҙы ҡамап ала. Май айында ихтилал бөтә крайҙы солғап ала.
Көс ҡулланып ихтилалды баҫтырыу уңышһыҙ булғас, хөкүмәт башҡорттарҙы көсләп христиан диненә күсереүҙән баш тарҡан, ихтилалсыларға ярлыҡау һәм башҡа төрлө «мәрхәмәт» вәғәҙә иткән. Көсөк Юлаев етәкселегендәге баш күтәреүселәр көрәште туҡтата һәм «булышсылар менән» хөкүмәткә мөрәжәғәт итә, ә Сәйет торған икенсе төркөм властар менән килешеүге риза булмаған һәм көрәште дауам иткән. Ихтилалсылар ярҙам һорап ҡалмыҡ Айыуҡай тайшаға мөрәжәғәт итә.
1682 йылдың июлендә ҡалмыҡ отрядтәре Башҡортостанға килеп етә. Ихтилал яңынан күтәрелә. Башҡорттар һәм ҡалмыҡтар Өфө һәм Минзәләне ҡамап ала, башҡорт ерҙәрендә төҙөлгән ҡәлғәләргә һөжүм итә.
Борсоуға ҡалған властар баш күтәреүселәргә ҡаршы дворян Ф.Волков етәкселегендәге ике мең кешелек отряд ебәргән. 1682 йылдың август аҙағында — сентябрь башында Яйыҡ йылғаһының үрге ағымында ҡаты алыш барған. Халыҡ хәрәкәтенең әүҙемләшеүе, ҡалмыҡ отрядтәренең ҡатнашыуы властарҙың хәлен ҡатмарлыштырған. Урындағы хакимиәттең баш күтәреүселәрҙе ҡыйратырлыҡ көсө булмаған. Башҡорттар һәм ҡалмыҡтар араһындағы союзды боҙоу өсөн хөкүмәт Айыуҡай тайша менән һөйләшеүҙәр башлай һәм 1683 йылдың башында ҡалмыҡтарҙы көрәштән ситләтеү мораҙына ирешә.
Әммә көрәш дауам итә: 1683 йылдың яҙ-йәй айҙарында ихтилалсылар Кама аръяғындағы ҡәлғәләргә һөжүм итә, Вознесение монастырын яндыралар, Солевар, Минзәлә ҡалаларын ҡамап алалар. Ихтилалды баҫтырыу өсөн Ю. С. Урусов етәкселегендәге ғәскәр туплана.
Ихтилал һөҙөмтәләре
Башҡорттарға яңы ташламалар яһарға вәғәҙә иткәндәр. 1682 йылдың октябрендә сыҡҡан батша грамотаһында хөкүмәт башҡорт ерҙәрен тартып алыу сәйәсәтен рәсми рәүештә ғәйепләп сыҡҡан. Ихтилалсыларҙың баҫымы Рәсәй хөкүмәтен башҡорт ерҙәрен баҫып алыуҙан һәм көсләп христианлаштырыуҙан баш тартырға, аҫаба хоҡуҡтарын танырға мәжбүр иткән
Арахнология
Арахноло́гия (ἀράχνη «үрмәксе» и  — «өйрәнәм») — зоологияның үрмәксе һымаҡтарҙы өйрәнеүсе бүлеге.
Боронғо грек мифында Арахна исемле иләүсе ҡыҙҙы Афина алиһәһе үрмәксегә әйләндерә. Арахнология исеме артабан шунан аланған.
Кесе Ясног-Ю
Кесе Ясног-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ясног-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Бикҡолов Шәриф Сәғәҙәтулла улы
Бикҡолов Шәриф Сәғҙәтулла улы, Шәриф Бикҡол (28 май 1924 йыл — 3 сентябрь 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1980) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1969). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Шәриф Сәғҙәтулла улы Бикҡолов 1924 йылдың 28 майында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы) Ҡарлыман ауылында тыуған.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, 1937 йылда Дәүләкән педагогия училищеһына уҡырға инә һәм 1940 йылда тамамлай. Артабан уҡытыусы, совхозда партия ойошмаһы секретары булып эшләй.
Гельминтология
Гельминтология — паразит селәүҙәрҙе (гельминттарҙы), улар тыуҙырған ауырыуҙарҙы һәм көрәшеү юлдарын өйрәнеүсе фән
Кеше, хайуан һәм үҫемлектәрҙә гельминтоз ауырыуын тыуҙырыусы паразит селәүҙәрҙе өйрәнә. Гельмитология зоология, медицина һәм ветеринария менән бәйле.
Герпетология
Герпетоло́гия (ἑρπετόν герпетон — һөйрәлеүселәр, йылан һәм өйрәнәм) — ер-һыу хайуандары н (амфибияларҙы) һәм һөйрәлеүселәрҙе (рептилияларҙы) өйрәнеүсе фән.
Ер-һыу хайуандарын өйренеүсе фәнде ҡайһы саҡта батрахология (βάτραχος — тәлмәрйен) тип атайҙар.
Йыландар тураһында фән серпентология (serpens— йылан; serpentology, ophiologie, ὄφις — йылан) тип атала.
Ғәмәлдәге төрки телдәр
Ғәмәлдәге төрки телдәр (дөйөм төрки) — төрки тармағының (булғар төркөмөнән башҡа) дөйөмләштерелгән атамаһы. Шулай уҡ стандарт төрки телдәр тигән аңлатма ҡулланыла. Әммә был осраҡта уларҙы әҙәби телдәр менән бутарға ярамай.
Составы
Ғәмәлдәге төрки телдәр түбәндәгеләргә бүленә:
Тарҡалыуы
Яңы тикшеренеүҙәргә буйынса ысын төрки телдәр б. э. т. II быуатта тарҡалған
Классификация мәсьәләләре
Н. А. Баскаков һәм А.&nbsp;Н.&nbsp;Самойлович төркөмләүҙәре дөйөм ҡабул ителгән
А. Баскаков классификацияһы («көнбайыш һун» һәм «көнсығыш һун»ға бүлеү), әммә генеалогик түгел (мәҫәлән, болғарҙарҙы көнбайыш төрки теленә индереү, ҡарлуҡ һәм ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ телдәре буйынса аныҡ позиция булмау). А. Н. Самойлович классификацияһында фонетик принциптар өҫтөнлөк итә, ротацизм йәки зетацизм һәм ламбдаизм йәки сигматизм билдәләре буйынса ысынлап релевант бүленештән һуң, Самойлович буйынса икенсе пратөрки -d- сағылышы — әлеге ваҡытта әһәмиәте шик аҫтына ҡуйылған критерий.
Элек популяр булған һығымталар хәҙер инде дөйөм тип һаналмай:
Тау-алтай (үҙәк-көнсығыш) төркөмө проблемалы һәм шартлы таксон булып торалыр, моғайын, сөнки уның ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ өлөшө ҡыпсаҡ берләшмәһе менән ярайһы уҡ оҡшашлыҡ таба. А. Н. Самойлович ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ һәм тубалар (уның — ҡуманды) А. ҡыпсаҡ булараҡ билдәләй, ҡалған тау-алтай телдәрен ҡарлуҡтар менән берләштерә.
Яңы классификацияларҙан иң билдәлеләре — М. Т. Дьячок, О. А. Мудрак һәм А. В. Дыбо классификациялары.
М. Т. Дьячок бөтә төркиҙәрҙе болғар, яҡут, саян (уның номенклатураһында: тывалар) һәм көнбайышҡа (ҡалғандары) айыра. Шул уҡ ваҡытта болғарҙарҙы ул боронғо тип һанамай.
О. А. Мудрак классификацияһы, бер яҡтан, даими аныҡланып тора, икенсе яҡтан, төркиҙәрҙе көнсығыш төрки (себер) һәм көнбайыш төрки (стандарт төрки) төркөмдәренә бүлеүен һаҡлау яғынан консерватив. Себер телдәре яҡут һәм саян телдәренә, бер яҡтан — хакас һәм тау-алтай телдәренә (улар иҫәбендә ҡырғыҙ), икенсе яҡтан, көнбайыш төркиҙәрҙеке ҡарлуҡ, ҡыпсаҡ һәм уғыҙ телдәренә, шул уҡ ваҡытта рун яҙмалары, ҡараханид, боронғо уйғыр һәм хәләж телдәренә айырып йөрөтөлә. Шулай итеп, ҡалған консерватив классификация боронғо төрки яҙма ҡомартҡыларын бер төркөмгә бәйләүе менән айырылып тора. Тубалар теле көньяҡ алтай теленә ҡарай. Уның классификацияһында ҡайһы бер идиомалар, мәҫәлән, теркәлеп ҡуйылмағанлыҡтан фуюй-ҡырғыҙ теле, ҡайһы бер уғыҙ һәм ҡыпсаҡ теле юҡ. Авторҙың телдән хәбәр итеүенсә, түбәнге чулым диалекты себер-татар ареалына ҡарай.
А. В. Дыбоның классификацияһы ла даими аныҡлана, О. А. Мудрак классификацияһынан ҡырҡа айырыла. Йөкмәткеһе М. Т. Дьячок классификацияһына яҡынса тап килә. Түбәндәге мәлдәр принципиаль һанала:
Классификацияның тәүге варианты — глоттохронологик ағасында «редакцияланған исемлектәр буйынса» боронғолоҡ ағасында (Э. Р. Тенишев, А. В. Дыбоның баҫмаһы (ред.). Төрки телдәрҙең сағыштырма-тарихи грамматикаһы. Ғәмәли тел-нигеҙ. Тел мәғлүмәттәре буйынса практик этнос донъяһының картинаһы. М., 2006):
Артабанғы вариантта (А. В. Дыбоның баҫмаһы). Иртә төркиҙәрҙең лингвистик бәйләнештәре. Лекция фонды. Пратөрки осоро. М., 2007:
Нигеҙҙә, авторҙың телдән әйткән һүҙҙәренән алынған артабанғы аныҡлауҙар түбәндәгесә:
Иоанн Кронштадтский сиркәүе (Дондағы Ростов)
Изге   ғәҙел  Иоанн Кронштадтский сиркәүе — Дондағы Ростов ҡалаһында Изге Иоанн Кронштадтский хөрмәтенә төҙөлгән православие сиркәүе. Мәскәү Патриархаты  Ростов һәм Новочеркасск епархияһына  ҡарай. 2010 йылда  Генрих Васильевич Иванов проекты буйынса төҙөлгән.
Тарих
Йорт изге ғәҙел  Иоанн Кронштадтскийҙың хөрмәтенә Ростов һәм Новочеркасск епархияһы студенттар сиркәүе. Йорттоң тарихы 1992 йылда башланған. Ростов Дәүләт Аралашыу Юлдары университетында 29 сентябрҙә йорт сиркәүе асылған. 1993 йылдың 1 сентябрендә бында беренсе тапҡыр ғибәҙәт ҡылыу үткәрелгән. Киләһе йылдың  12 июлендә  Ростов һәм Новочеркасск епискобы Пантелеимон сиркәү төҙөлә торған урынды изгеләндергән, ә 26 июлдә төҙөлөш эштәре башланып киткән. Беренсе илаһи дини  литургия 1994 йылдың  3 июнендә үткәрелгән. Бер аҙҙан   Иоанн Кронштадтский яңы ғибәҙәтханаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителгән. Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Патриархы Алексий II 1999 йылда  университетҡа килгән  һәм  Халыҡ ополчениеһы майҙанында сиркәү төҙөлә торған урында беренсе нигеҙ  ташын һалған. 2004 йылда сиркәү көмбәҙенең тәреләре ҡуйылған. Был сиркәүҙә  йәкшәмбе мәктәбе эшләй. 2005 йылдың 14 мартында мәхәллә ғибәҙәт ҡылыуҙары  Изге Петр һәм Павел апостолдар хөрмәтенә төҙөлгән сиркәү төкәтмәһе-ҡанаты буласаҡ ғибәҙәтхананың ярым подвалына күсерелгән. Сиркәү Ростовтағы византия стилендәге сиркәүҙәрҙән айырмалы рәүештә классик стилдә төҙөлгән.
Кесе Ырым
Кесе Ырым — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ырым йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петр һәм Павел сиркәүе (Старочеркасск)
Изге апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе— Старочеркасск станицаһындағы (Совет урамы, 27-се йорт) Изге апостолдар Петр һәм Павел хөрмәтенә ҡуйылған өс бүлекле православие сиркәүе.
Черкасскиҙағы бәләкәй генә Петр һәм Павел сиркәүе сиркәүе 1692 йылда тарихҡа ингән. 1744 йылдағы ҡалалағы янғындан һуң император Елизавета Петровна 1749 йылда урындағы атаман Данил Ефремовҡа яңы ғибәҙәтхана төҙөү өсөн ун ташсы һәм штукатур ебәргән. Улар бик тиҙ арала сиркәү төҙөүҙе башҡарып сыҡҡан. 1751 йылда Иоанн Яугир хөрмәтенә сиркәүҙә тәүге ғибәҙәт ҡылыу үткәрелгән.
Совет осоронда сиркәү ябылған һәм ныҡ ҡаҡшаған. 1970-се йылдарҙа бинаның торошо бик мөшкөл хәлдә булған: сиркәүҙең көмбәҙе һәм ҡанаты бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан, ә ҡыңғырауҙар манараһы һүтелгән. 1975 йылда Петр һәм Павел сиркәүен аяҡҡа баҫтырыу башланған, әммә финанслау етерлек булмағанлыҡтан, төҙөлөш туҡталып ҡалған. 2004 йылда өлкә хакимиәте биргән аҡсаға сиркәүҙе тергеҙеү эштәре йәнләнгән. 2008 йылға ҡарата инде биҙәү эштәренең ҙур өлөшө эшләнеп бөткән.
Был эшләүсе сиркәү Бында Старочеркасск музей-ҡурсалау хеҙмәткәрҙәре туристар өсөн экскурсиялар ойошторалар. .
Райман
Райман — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.
Педро I
Педро I (Pedro I; 12 октябрь 1798 йыл, Лиссабон — 24 сентябрь 1834 йыл, шунда уҡ) — Бразилия империяһы императоры (12 октябрь 1822—7 апрель 1831) һәм регенты (7 сентябрь 1822—12 октябрь 1822). 1826 йылдың 10 мартынан алып 1828 йылдың 3 мартына тиклем Педро IV (Pedro IV) исеме аҫтында Португалия короле (үҙенең ҡыҙы Мария янында регент — 1828 йылдың 3 мартынан алып 3 июлгә тиклем һәм 1830 йылдың 15 мартынан алып 1834 йылдың 20 сентябренә тиклем), атаһы Жуан VI вафат булғас тәхетте ҡыҙы Мария II тапшыра.
Биографияһы
Педро I 1798 йылдың 12 октябрендә Португалияның баш ҡалаһы Лиссабонда тыуған. Атаһы — Португалия короле Жуан VI, әсәһе — Испания инфантаһы Карлота Жоакина булған. Тыуғандағы исеме — Педро ди Алкантара Франсишко Антонио Жуан Карлуш Шавьер де Паула Мигел Рафаэл Жоаким Жозе Гонзага Пашкоал Киприано Серафим де Браганса һәм Бурбон (Pedro de Alcântara Francisco António João Carlos Xavier de Paula Miguel Rafael Joaquim José Gonzaga Pascoal Cipriano Serafim de Bragança e Bourbon).
1808 йылда атаһы король Жуан VI менән бергә француз ғәскәрҙәренән Бразилияға ҡасалар. 1820 йылда Испанияла һәм Португалиялағы революцияларҙан һуң, бөтә Латин Америкаһындағы һымаҡ Бразилияла сыуалыштар башлана. Офицерҙар һәм Рио-де-Жанейро халҡы араһында бойондороҡһоҙлоҡ яҡлылары күп була. Педро уларҙың пландарына булышлыҡ итә, һәм улар уның йөҙөндә үҙенең лидерын күргәндәр. 1821 йылда Жуан VI колониялар менән идара итергә улын ҡалдырып Европаға ҡайта. 1822 йылдың февралендә Педро кәңәшмә йыя һәм уға Бразилия өсөн конституция төҙөргә бойора. Июндә ул Ойоштороусы йыйылышты йыя һәм бразилиялыларға иреккә сығырға өгөтләй. Октябрҙә Рио-де-Жанейро халҡы уны император тип иғлан итәләр. 1823 йылдың аҙағына ҡарай яңы император хакимлығын Бразилияның барлыҡ провинциялары таный. 1825 йылда король Жуан Бразилияның бойондороҡһоҙлығын таный. Бынан алып Педроның холҡо үҙгәрә, император депутат палатаһын иҫәпләшмәй үҙ ҡарашы менән министрҙарҙы тәғәйенләй һәм алмаштыра, абсолют монарх һымаҡ идара итә. Республикасылар хәрәкәтен баҫтыра, инглиз капиталы индереүенә булышлыҡ күрһәтә.
1826 йылда Португалия короле Жуан вафат булғас, Педро һәм уның ҡустыһы Мигел тәхет өсөн көрәш башлайҙар. Тик 1834 йылда власть тулыһынса Педроға күсә һәм ул ҡыҙы Марияны Португалия королеваһы, ә үҙен регент тип иғлан итә.
1830 йылдың 24 сентябрендә Изге апостол Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнә.
Бразилияның бойондороҡһоҙлоҡ яҡлылары Педроның Португалия тәхете өсөн көрәштәренә шик менән ҡарағандар һәм ике ил яңынан берләшеүенән ҡурҡандар. 1830 йылда Минас-Жераис провинцияһында ихтилал тоҡана, ул артабан баш ҡалаға барып етә. 1831 йылдың 7 апрелендә Педро үҙенең тәхетен кесе йәштәге улы Педро II тапшырырға мәжбүр була. Ул Европаға китә, һуғыштар уның һаулығын ҡаҡшата һәм Педро 1834 йылдың 24 сентябрендә туберкулёздан вафат була.
Композиторҙар Маркуш Португал, Жозе Маурисио Нуньес Гарсия һәм Сигизмунд фон Нейком йоғонтоһонда Педро буш ваҡытында музыка яҙа. Әҫәрҙәре араһында солистар, хор һәм оркестр өсөн «Credo», «Te Deum» увертюраһы, күп кенә марштар, һәм тағы ла Педро хакимлығы осоронда дәүләт статусын алған «Бразилия бойондороҡһоҙлоҡ гимны» бар.
Шәхси тормошо
1817 йылда Педро Австрия императоры Франц II ҡыҙы Мария Леопольдинаға (1797—1826) өйләнә. Уларҙың ете балалары донъяға килә, шуларҙан иҫән ҡалғандары:
Карцинология
Ҡыҫала һымаҡтар — быуынтыҡ аяҡлыларҙың ҙур һәм мөһим төркөмө, шуға күрә ҡыҫала һымаҡтарҙы зоологтар һәм экологтарҙын шаҡтай күп өлөшө шөғөлләнә.
ДНК
ДНК (тереяҙма, дезоксирибонуклеи́н кислотаһы) — ике сынйырҙан торған биополимер. Һәр сынйыр — регуляр булмаған полинуклеотид булып тора.
Төп функцияһы:бөтә тереклектең генетик мәғлүмәтен һаҡлау, ғәмәлгә ашырыу  һәм нәҫелдән нәҫелгә тапшырыу.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Мономерҙары дүрт төр дезоксирибонуклетид: цитозин, тимин, аденин, гуанин.
Тупланыу урындары:эукариоттарҙа күҙәнәк ядроһында (төп өлөшө), митохондрияларҙа һәм пластидтарҙа; прокариоттарҙың цитоплазмаһында.
Химик тәбиғәте  буйынса ДНК оҙон полимер молекула була. Эҙмә-эҙ тоташҡан нуклеотидтарҙан тора.
Теҙмәләге нуклотидтар араһындағы бәйләнеште  береһенең  дезоксирибозаһы  менән икенсеһенең  фосфор кислотаһы ҡалдығы  төҙөй.
Был поляр булмаған ковалент бәйләнеш (фосфодиэфирлы бәйләнеш) бик ныҡ була.Тиҙ генә ысҡынып, емерелеп бармай.
Дезоксирибонуклеин кислотаһына ҡылыҡһырлама
Бөтә күҙәнәктәрҙә лә — хайуандарҙа ла, үҫемлектәрҙә лә — нәҫел информацияһын һаҡлау роле ДНК-ға ҡайтып ҡала.
ДНК молекулаһы спираль яһап береһе икенсеһе тирәләй үрелгән ике сынйырҙан тора.
ДНК-ның бындай спирале ҙур түгел, 2 нм тирәһе. Оҙонлоҡҡа ул унар мең тапҡыр ҙурыраҡ — ул йөҙәр мен нанометрға етә.
Ә бит иң эре аҡһым молекулаһының һуҙылған килеш оҙонлоғо 100—200 нм-ҙан ашмай. Шулай итеп, ДНК молекулаһы буйына бер-бер артлы меңәрләгән аҡһым молекулаһы тығыҙлап һалынырға мөмкин.
ДНК-ның һәрсынйыры нуклеотидтарҙан торған мономерҙарҙан яһалған полимерҙы тәшкил итә. Нуклеотид өс матдә ҡалдығының химик берләшмәһенән: азотлы нигеҙҙән, углеводтан (моносахаридтан-дезоксирибозанан) һәм фосфор кислотаһынан тора.
Бөтә органик донъяның ДНК-һы дүрт төр нуклеотидтың берләшмәһенән барлыҡҡа килгән. Бөтә дүрт нуклеотидтың да углеводы һәм фосфор кислотаһы бер төрлө.
Нуклеотидтар тик азотлы нигеҙҙәре буйынса ғына айырыла.
Шуға ярашлы уларҙы: азот нигеҙле аденинлы нуклеотид (ҡыҫҡаса А), гуанинлы нуклеотид (Г), тиминлы нуклеотид (Т) һәм цитозинлы нуклеотид (Ц) тип атайҙар. Ҙурлыҡтары буйынса А Г-ға, Т Ц-ға тигеҙ, А менән Г-ның дәүмәле Т менән Ц-ға ҡарағанда ҙурыраҡ.
ДНК сынйырында нуклеотидтар бер нуклеотидтың углеводы һәм күрше нуклеотидтың фосфор кислотаһы аша тоташа. Улар ныҡлы ковалент бәйләнеш менән тоташҡан.
Шулай итеп, ДНК-ның һәр сынйыры полинуклеотидты тәшкил итә. Был — нуклеотидтарҙың билдәле бер ҡәтғи тәртиптә урынлашҡан оҙон сынйыры. ДНК-ың сынйырҙары азотлы нигеҙҙәре аша «тоташып» икеләтә спираль барлыҡҡа килтерә. Был нигеҙҙәр бер-береһенә водородлы бәйләнеш барлыҡҡа килерлек дәрәжәлә бик ныҡ яҡын килә.
Тоташыусы нуклеотидтарҙың урынлашыуында мөһим законлылыҡ бар: бер сынйырҙағы А ҡаршыһына һәр ваҡыт икенсе сынйырҙа Т тура килә, ә бер сынйырҙағы Г ҡаршыһына һәр ваҡыт Ц тура килә.
Нуклеотидтар тик шундай тәртиптә урынлашҡанда ғына икеләтә спиралдең бөтә оҙонлоғо буйынса сынйырҙар араһында бер тигеҙ алыҫлыҡ булдырыла.
Бер-береһенә ҡаршы урынлашҡан нигеҙҙәр араһында водородлы бәйләнештәрҙең иң күп һанының барлыҡҡа килеүе тәьмин ителә (Г менән Ц араһында өс водородлы бәйләнеш һәм А менән Т араһында ике водородлы бәйләнеш). Бындай тап килеүҙәрҙең һәр береһендә ике нуклеотид та бер-береһен тулыландырып торған кеүек була. «Тулыландырыу» һүҙе латин телендә «комплемент» тип атала.
Шуға күрә Г өсөн Ц, ә Т өсөн А комплементтар булып тора. Әгәр ДНК-ның бер сынйырының ниндәйҙер өлөшөндә А, Г, Ц, Т, А, Ц, Ц бер-бер артлы килһә, икенсе сынйырҙың ҡаршы өлөшөндә уларға комплементар булған Т, Ц, Г, А, Т, Г, Г урынлаша.
Шулай итеп, бер сынйырҙа нуклеотидтарҙың урынлашыу тәртибе билдәле булһа, комплементар принцип буйынса икенсе сынйырҙа ниндәй нуклеотидтар урынлашасағы шунда уҡ асыҡлана.
Күп һандағы водородлы бәйләнештәр ДНК сынйырҙарын ныҡлы тоташтыра, был молекулаға тотороҡлолоҡ бирә һәм шул уҡ ваҡытта уның хәрәкәтсәнлеген һаҡлай: дезоксирибонуклеаза ферменты тәьҫирендә ул еңел тағатыла.
ДНК күҙәнәктең ядроһында, шулай уҡ митохондрияларында, хлоропластарында урынлашҡан. Ядрола ДНК хромосомалар составына инә, унда аҡһымдар менән берләшмә хәлендә тора.
Эукариоттар (хайуандар, үҫемлектәр һәм бәшмәктәр) күҙәнәктәрендә ДНК-ның күҙәнәк үҙәктәрендәге хромосомалар составында була, һәм шулай уҡ күҙәнәк эсендәге органоидта (митохондрияларҙа һәм пластидтарҙа) бар.
Прокариот организмдарҙа ДНК молекулаһы цитоплазмала урынлашҡан һәм  аҡһымдар менән бәйләнмәгән.Ул таяҡ  йәки ҡулса формаһында була.
ДНК-ың Уотсон-Крик буйынса моделы
XX быуаттың 50-се йылдарына тиклем ДНК-ың төҙөлөшө һәм нәҫел мәғлүмәтенең нисек тапшырылыуы билдәле булмай.
ДНК-ың икеләтә сынйырҙан торған моделы 1953 йылда Френсис Крик һәм Джеймс Уотсон тарафынан тәҡдим ителә. Улар был асышҡа Морис Уилкинс һәм Розалинд Франклин тарафынан яһалған рентгеноструктур тикшеренеү һәм «Чаргафф ҡағиҙәһе» нигеҙендә өлгәшәләр.
«Чаргафф ҡағиҙәһе» буйынса ДНК молекулаһында пурин һәм пиримидин нигеҙле нуклеотидтар нисбәте 1:1.
Һуңғараҡ ДНК-ың Уотсон-Крик моделы иҫбатлана. 1962 йылда шул асыш өсөн Фрэнсис Крик, Джеймс Уотсон һәм Морис Уилкинсҡа физиология йәки медицина буйынса Нобель премияһы бирелә (уларҙың асышына мәрхүмә Розалинд Франклиндың рентгенограммалары ярҙам иткән, ләкин мәрхүмдәргә премия бирмәйҙар).
Моделдың төп һыҙаттары
2. Һәр нуклеотид спиралдың үҙәк күсәренә перпендикуляр булған яҫылыҡта урынлашҡан.
3. Ике сынйырҙы бер-береһе менән ҡара-ҡаршы урынлашҡан азотлы нигеҙҙәр (парҙар) бәйләй.
4. Азотлы нигеҙҙәрҙең парлашыуы ҡәтғи үҙенсәлекле: парҙағы нуклеотидтарҙың углевод компоненттары араһы теүәл — 1,1 нм.
5. Пурин нигеҙ пиримидин нигеҙ менән генә парлаша ала. Шулай итеп, мөмкин булған парҙар: АТ һәм ГЦ.Аденин һәм тимин араһында ике водородлы бәйләнеш, гуанин һәм цитозин араһында өс водорородлы бәйләнеш барлыҡҡа килә.
6. Бер сынйырҙағы нуклеотидтар теҙмәһе икенсе сынйырҙағы теҙмәгә ҡәтғи комплементар.
Бисә
Бисә, Бейсә — Ирҙең ғаилә иптәше; ҡатын, йәмәғәт, иш. Дәрәжәле ҡатын-ҡыҙ мәғәнәһен аңлатҡан, төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған төшөнсә. Бей ҡатыны тигәнде аңлата. Башҡорттарҙа йышыраҡ бисә һүҙе ҡулланыла. Шулай уҡ матур, тоғро ҡатын тигән аңлатма ла бар. Ҡатын-ҡыҙҙың кешеклек алдындағы төп бурысы булып кейәүгә сығыу, ир ҡатыны булыу, бала табыу тора. Шул сәбәпле бисә һүҙен ир ҡатыны булған, дәрәжә алған ҡатын-ҡыҙға ғына әйтәләр.
ДНК
Моделдың төп һыҙаттары
7. ДНК молекулаһының диаметры 2 нм.
8.Сылбырҙа нуклеотидтарҙың азотлы нигеҙҙәре араһы — 0,34 нм. 10 нуклеотид спиралдең бер боролошон яһай. Шулуй итеп, спиралдең боролоштары араһы —3,4 нм.
Бисә
Миҫалдар:
ДНК
Моделдың төп һыҙаттары
9. А—Т парының молекуляр массаһы — 617 дальтон, Г—Ц парыныҡы — 618 дальтон.
ДНК молекулаһының был варианты В-форма тип атала һәм күпселекте тәшкил итә.Әммә һуңғы йылдарҙа А-,С-,Z-формалары барлығы ла асылған. .
ДНК молекулаһының төҙөлөш кимәлдәре
1.Спираль формаһында төрөлгән полинуклеотид сынйыр - беренсел төҙөлөш кимәле булып тора. Йәғни, сынйырҙағы 3’,5’-фосфодиэфир бәйләнештәр яһап тоташҡан нуклеотидтар теҙмәһендәге эҙммә-эҙлелек һәм дөйөм һаны ҙың. Шулай итеп һәр сынйырҙың бер осо — 3’-ос (дезоксирибоза) һәм икенсеһе  5’-ос(фосфатный) булып тора.Уларҙың генетик мәғлүмәткә эйә өлөштәре  структур гендар тип атала. 2.Ике сынйырлы спираль молекула – икенсел төҙөлөш кимәле булып тора. Сынйырҙар бер-береһенә — антипараллель. Уларҙы комплементар азотлы нигеҙҙәрараһында барлыҡҡа килгән водород бәйләнештәре тотоп тора. Һәр спираль боролошон 10 нуклеотид төҙөй һәм оҙонлнғо  3,4 нм булып тора. Был төҙөлөш кимәлен Ван-дер-Ваальсов көстәре тотоп тора. Шулай уҡ, электростатик тәьҫирләшеү икенсел төҙөлөш кимәленә  тотороҡло булырға булышлыҡ итә.Был бәйләнештәр гистондарҙың ыңғай зарядлы  һәм ДНК сынйырының тиҫкәре зарядлы өлөштәре араһында барлыҡҡа килә.
3.Өсөнсөл төҙөлөш кимәле —  ДНК молекулаһының гистон аҡһымдары менән уратылып, ҡат-ҡат төрөлөп нуклеосомалар тип аталған урындар барлыҡҡа килтереүе  (суперспирализация). Гистондарҙың 5 төрө асыҡланған: Н1, Н2А, Н2В, Н3, Н4.
4.Нуклеосомаларҙың хроматин яһап төрөлөүе – дүртенсел төҙөлөш кимәле булып тора. Шуға ла, бик оҙон ДНК молекулалары ла (бер нисә  сантиметр) бер нисә нанометр ҙурлыҡта ғына була. Был турала мәғлүмәттәр ошо сайтта: SYL.ru: https://www.syl.ru/article/174075/new_stroenie-dnk-osobennosti-shema-kakoe-stroenie-imeet-molekula-dnk
ДНК-ың функциялары
Төп функциялары: 1.Нәҫел мәғлүмәтен һаҡлау. Аҡһым молекуһындағы аминокислоталар эҙмә-эҙлелелеге ДНК молекулаһындағы нуклеотид ҡалдыҡтары теҙмәһендә кодланған.Унда, шулай уҡ, организмдың бөтә билдәләре һәм үҙенсәлектәре лә кодланған. Бер ДНК молекулаһындағы ғына ла мәғлүмәт 1000 китапҡа торошлоҡ итә. Ә шул мәғлүмәтте кодлау өсөн ДНК молекулаһына 4 кенә хәреф тә (нуклеодидтар) еткән. 2.ДНК нәҫел мәғлүмәтен быуындан быуынға күсерергә һәләтле. Был уның икеләтелә алыу һәләтлегенә (репликация) бәйле. Бының өсөн ДНК-ың ике комплементар сынйыры айырыла һәм һәр береһе  комплементарлыҡ принцибына ярашлы, нуклеотидтарҙан  яңы сынйыр йыйып ала. ДНК ярҙамында аҡһымдарҙың, фермент һәм гормондарҙың биосинтезы башҡарыла ( https://www.syl.ru/article/174075/new_stroenie-dnk-osobennosti-shema-kakoe-stroenie-imeet-molekula-dnk).
ДНК молекулаһының үҙсәнлектәре
1.Тотороҡлолоҡ (Стабильность). Гликозид, водородлы һәм фосфодиэфир бәйләнештәр, шулай уҡ, репарация механизмы булыуы һәр төрлө зарарҙарҙан (индуцир һәм спонтан) тотороҡло һаҡлай. 2.Репликацияға һәләтлек. Был механизм соматик күҙәнәктәрҙә  хромосомаларҙың һанын даими һаҡларға мөмкинлек бирә. 3. Генетик код булыуы. ДНК молекулаһындағы мәғлүмәтте трансляция һәм транскрипция  механизмы ярҙамында  тормошҡа ашырыу һәләтлеге.
4. Гендарҙың рекомбинацияһына һәләтлеге. Үҙ-ара эләгешеп (сцеплены) килгән гендарҙың рекомбинацияһына арҡаһында уларҙың яңы комбинациялары барлыҡҡа килә (кроссинговер). Шулай итеп, ДНК молекулаларының организмда, дөйөм алғанда йәнле тәбиғәттә әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ ғәйәт ҙур. Кешенең һәр күҙәнәгендәге  46 ДНК молекулаһының дөйөм оҙонлоғо 2 м тирәһе.Уларҙағы нуклеотидтар парының иҫәбе   3,2 млрд ( https://www.syl.ru/article/174075/new_stroenie-dnk-osobennosti-shema-kakoe-stroenie-imeet-molekula-dnk)
Йомағужин Фитрат Ғилмитдин улы
Йомағужин Фитрат Ғилметдин улы (14 июнь 1963 йыл) — ғалим-биолог. 2005—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының Урал аръяғы филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008 йылдан директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2013 йылдан филиал директоры; 2016 йылдан Шүлгәнташ дәүләт ҡурсаулығының баш ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2014), профессор (2015).
Биографияһы
Фитрат Ғилметдин улы Йомағужин 1963 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй ауылында тыуа. Үҙ ауылында башланғыс синыфты тамамлағас, уҡыуын Иҫке Собханғол урта мәктәбендә дауам итә һәм 1980 йылда тамамлай. Саңғыла йүгереү буйынса бер нисә тапҡыр район чемпионы була.
1981—1983 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1984 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә һәм 1989 йылда юғары уҡыу йортон «Биолог. Биология һәм химия уҡытыусыһы» квалификацияһы буйынса уңышлы тамамлай. Уҡыу ваҡытында ҡышҡы күпбәйге, саңғыла йүгереү буйынса спорт мастерлығына кандидат нормативы үтәй. Төҙөлөш отрядтары составында эшләй, «Дуҫлыҡ» һәм «Башҡортостан» интернациональ төҙөлөш отрядтары ағзаһы була.