cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы
канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Хайбулла Ашкадар тандары Асия Гайнуллина”1990-2022гг.
3.     "Ашкадар Тандары - 2006". Первый фестиваль. Гала-концерт. Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г.
4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.
5.     "Ашкадар тандары-2008". Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. https://youtu.be/tbc3SWZCfjo Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20).
6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. https://youtu.be/7GvLI_CKD-0   Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин...
7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. https://youtu.be/jvYCO0hVAmE    "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин... Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков.
8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13).
10.      “Орнамент”. Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. https://youtu.be/psCo_0RDRcA   Сарвар Сурина, 2023.
Ершовка (Тым ҡушылдығы)
Ершовка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡабатлау
Ҡабатлау — төп бинар математик ғәмәлдәрҙең береһе. (Ике аргументтың (ҡабатлашыусыларҙың ) арифметик ғәмәле, һөҙөмтәлә яңы һан (ҡабатландыҡ) килеп сыға. Мәҫәлән, натураль һандар өсөн:.
Дөйөм күренештә ошолай яҙырға мөмкин: \Pi(a, b)=c. Йәғни һәр (a,b) элементтар парына a һәм b-ның ҡабатландығы тип аталған c=a \cdot b элементы ярашлы ҡуйыла.
Яҙмала ғәҙәттә «» — ҡабатлау тамғаларының береһе менән тамғалана, мәҫәлән: Ҡабатлау рациональ һандар, ысын һандар, комплекслы һандар һәм башҡа математик, физик һәм абстракт дәүмәлдәр өсөн дә билдәләнергә мөмкин.
Ҡабатлау ғәмәленең бер нисә мөһим үҙсәнлеге бар: Һүрәттә ҡабатлау ғәмәле аша алмаларҙы иҫәпләү күрһәтелгән, 5-шәр алманан өс төркөм, һөҙөмтәлә 15 алма килеп сыға:
Ысын һандар күмәклегендә ҡабатлау функцияһының ҡиммәттәр күмәклеге графикта координаталар башы аша үткән һәм ике яҡтан парабола рәүешендә бөгөлгән йөҙ күренешендә.
Яҙыу формалары һәм терминология
Ҡабатлау аргументтар араһында «» ҡабатлау тамғаларын ҡулланып яҙыла, яҙыуҙың был формаһы инфикслы нотация тип атала. Был контекста ҡабатлау тамғаһы бинар була. Ҡабатлау тамғаһының, «плюс» тип аталған ҡушыу тамғаһы кеүек махсус исеме юҡ.
Рәсәйҙең математика дәреслектәрендә нигеҙҙә өҫкәрәк күтәрелгән нөктә тамғаһы (∙) ҡулланыла. Йондоҙсоҡ (∗) компьютер нотацияһында ҡулланыла. Һөҙөмтә тигеҙлек тамғаһы «=» ҡулланып яҙыла, мәҫәлән: Йыш ҡына математик аңлатмаларҙа ҡабатлау тамғаһы төшөрөп ҡалдырыла. Мәҫәлән, урынына y = 6x + 3z тип яҙыла. Символды яңылыш аңлау (идентификациялау) булмаһын өсөн, аңлатманы иғтибар менән тикшерергә кәрәк.
Үҙсәнлектәре
һандар күмәклектәрендә ҡабатлау ғәмәле түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә:
күмәклектәрендә бирелгән һандарҙы ҡабатлау шул уҡ күмәклеккә ингән һанды (ҡабатландыҡ) бирә, тимәк ҡабатлау ғәмәле йомоҡ ғәмәлдәргә инә (һөҙөмтәне был һандар күмәклегенән сығармаған ғәмәлдәргә), йәғни һандар күмәклектәре ҡабатлау ғәмәленә ҡарата  төҙөй.
Дөйөм алгебра телендә юғарыла һанап кителгән ҡабатлау үҙсәнлектәр ҡабатлау ғәмәленә ҡарата  булыуы тураһында һөйләй.
Математик аңлатмаларҙа ҡабатлау ғәмәле ҡушыу һәм алыу ғәмәлдәренә ҡарата юғарыраҡ өҫтөнлөккә эйә, йәғни уларҙан алдараҡ башҡарыла.
Ҡабатлау ғәмәлен башҡарыу
Ҡабатлау ғәмәлен ингән урында ҡабатланыусы һәм ҡабатлаусы һәм бер сыҡҡан урыны — ҡабатландыҡ булған ниндәйҙер «ҡара йәшник» итеп күҙ алдына килтерергә мөмкин:
Ике һанды ҡабатлау ғәмәлен практик башҡарғанда уны ябайыраҡ ғәмәлдәр эҙмә-эҙлелегенә ҡайтарып ҡалдырырға кәрә: «ябай ҡабатлау», ҡушыу, сағыштырыу һ.б. Бының өсөн төрлө ҡабатлау ысулдары эшләнгән, мәҫәлән һандар, кәсерҙәр, векторҙар һ.б.. Натураль һандар күмәклегендә хәҙерге ваҡытта разрядлап ҡабатлау алгоритмы ҡулланыла. Шуның менән бергә ҡабатлауҙы итеп ҡарарға кәрәк (ғәмәлдән айырмалы рәүештә).
Ике һанды разрядлап ҡабатлау процедураһының өлгө алгоритмы Күренеүенсә, процедура ҡатмарлы ғына, сағыштырмаса күп һандағы аҙымдарҙан тора һәм ҙур һандарҙы ҡабатлау оҙаҡ ваҡыт алырға мөмкин. «Ябай ҡабатлау» — был контекста бер үк разрядлы һандарҙы ҡабатлау ғәмәлен аңлата, ул еңел генә ҡушыу ғәмәленә ҡайтарып ҡалдырылырға мөмкин. Ҡушыу ғәмәленең гипероператоры булып тора:
бында:  — b элементты эҙмә-эҙлекле ҡушыу.
унарлы иҫәпләү системаһында ҡабатлау өсөн таблица
Был процедура натураль һәм бөтөн һандарҙы (тамғаһын иҫәпкә алып) ҡабатлауға ҡулланыла. Башҡа һандар өсөн ҡатмарлыраҡ алгоритмдар ҡулланыла.
Натураль һандар
Натураль һандарҙың сикле күмәклектәрҙең эквивалентлылыҡ класы булараҡ билдәләмәһен файҙаланабыҙ \mathbb{N}. Биекциялар барлыҡҡа килтергән C, A, B сикле күмәклектәренең эквивалентлылыҡ кластарын йәйәләр ярҙамында тамғалайбыҙ:. Ул саҡта «ҡабатлау» арифметик ғәмәле түбәндәгесә билдәләнә: бында: күмәклектәрҙе тура ҡабатлау — C — элементтары булып бөтә мөмкин булған  өсөн (a,b) тәртипкә һалынған парҙар торған күмәклек. Был ғәмәл кластарҙа корректлы индерелгән, йәғни кластарҙың элементтарын һайлап алыуға бәйле түгел, һәм индуктив билдәләмә менән тап килә.
A сикле күмәклеген N_a киҫегенә сағылдырыуҙы күмәклегенең элементтарын нумерлау тип аңлап була. Был нумерлау процессын «ИҪӘП» тип атайҙар. Шулай итеп, «иҫәп» — ул натураль һандар рәте күмәклеге һәм киҫеге элементтары араһында үҙ-ара бер мәғәнәле ярашлылыҡ урынлаштырыу ул.
Һандарҙы тамғалауҙың позицион систмаһында натураль һандарҙы ҡабатлау өсөн разрядтар буйынса ҡабатлау алгоритмы ҡулланыла. Әгәр ике шундай a һәм b натураль һандары бирелһә: бында ; n — һанының цифрҙары һаны; k — разрядтың (позицияның) тәртип номеры, ; P — иҫәпләү системаһының нигеҙе; \{P \} конкрет иҫәпләү системаһының һан тамғалары (цифрҙары) күмәклеге:, , ; ул саҡта: разрядтар буйынса ҡабатлап, n аралағы һөҙөмтәләрҙе табабыҙ:
бында: r — күсереү ҡиммәте, mod — бүлгәндән ҡалдыҡты табыу функцияһы, div — тулы булмаған бүлендекте табыу функцияһы.
Шунан табылған n аралағы һөҙөмтәләрҙе ҡушабыҙ:
Шулай итеп ҡабатлау ғәмәле бер разрядлы һандарҙы, кәрәк булғанда күсереүҙе эшләп, эҙмә-эҙ ябай ҡабатлау процедураһына ҡайтып ҡала, ул таблица методы йәки эҙмә-эҙ ҡушыу юлы менән башҡарыла. Һәм артабан ҡушыуға.
Теләһә ниндәй позицион иҫәпләү системаһында һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр шул уҡ унарлы системалағы ҡағиҙәләр буйынса башҡарыла, сөнки улар бөтәһе лә ярашлы күпбыуындар өҫтөндә ғәмәлдәр башҡарыу ҡағиҙәләренә нигеҙләнгән. Шуның менән бергә бирелгән P иҫәпләү системаһы нигеҙенә ярашлы ҡабатлау таблицаһын файҙаланырға кәрәк.
Икеле, унарлы һәм ун алтылы иҫәпләү системаларында ҡабатлау миҫалы, уңайлы булһын өсөн һандар бер-береһенең аҫтына разрядтарына ярашлы яҙылған, күсеү өҫтән яҙыла:
Бөтөн һандар
Бөтөн һандар күмәклеге — натураль һандар күмәклеген \mathbb{N} -n күренешендәге тиҫкәре һандарҙы өҫтәп табылған киңәйеүе. Бөтөн һандар күмәклеге \mathbb{Z}. тип тамғалана. Бөтөн һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр натураль һандар өҫтөндәге ярашлы ғәмәлдәрҙең өҙлөкһөҙ дауамы һымаҡ билдәләнә. Натураль һандарҙан айырмаһы шунда, һанлы тура һыҙыҡта тиҫкәре һандар ҡапма-ҡаршы яҡҡа йүнәлгән, был ҡабатлау процедураһын бер аҙ үҙгәртә. Һандарҙың үҙ-ара йүнәлешен иҫәпкә алырға кәрәк, бында бер нисә осраҡ булырға мөмкин:
Бында һәм артабан шулай уҡ разрядтар буйынса ҡабатлау алгоритмы ҡулланыла. Мәҫәлән, аңлатмаһын ҡарайыҡ; -6 һәм 4 һандарының тамғаһы төрлө булғанлыҡтан, минус тамғаһын йәйә тышына сығарабыҙ:, артабан иҫәпләп яуапты табабыҙ: -24.
Рациональ һандар
Рациональ һандар күмәклеге \mathbb{Q} менән тамғалана (quotient «бүлендек» һүҙенән) һәм ошо күренештә яҙылырға мөмкин:
ғәҙәттәге (йәки ябай) кәсерҙәр күренешендәге рациональ һандарҙы ҡабатлау өсөн, кәсерҙең числителдәрен һәм знаменателдәрен бер-береһенә ҡабатларға кәрәк.
Әгәр ике шундай a һәм b рациональ һандары бирелһә, бында: (кәсерҙәр ҡыҫҡармай торған), ул саҡта :
Ҡабатлауға миҫал: Рациональ һандар өҫтөндә «ҡабатлау» арифметик ғәмәле йомоҡ ғәмәлдәргә инә.
Ысын һандар
Сикһеҙ унарлы кәсер рәүешендә күрһәтелгән ысын һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр рациональ һандар өҫтөндәге ярашлы ғәмәлдәрҙең өҙлөкһөҙ дауамы һымаҡ билдәләнә.
Әгәр ярашлы рәүештә рациональ һандарҙың Коши шартын ҡәнәғәтләндереүсе фундаменталь эҙмә-эҙлектәре менән билдәләнгән, сикһеҙ унарлы кәсер рәүешендә күрһәтелгән, һәм  тип тамғаланған ике ысын һан бирелһә: ул саҡта уларҙың ҡабатландығы тип \{a_n\} һәм \{b_n\} эҙмә-эҙлектәренең ҡабатландығы менән билдәләнгән һаны атала: ысын һан, түбәндәге шартты ҡәнәғәтләндерә: Шулай итеп ике \alpha һәм \beta ысын һандарының ҡабатландығы булып, бер яҡтан бөтә a' \cdot b' күренешендәге ҡабатландыҡтар һәм икенсе яҡтан бөтә a \cdot b күренешендәге ҡабатландыҡтар араһында тороусы \gamma ысын һаны тора.
Практикала, ике \alpha һәм \beta һандарын ҡабатлау өсөн, уларҙы талап ителгән аныҡлыҡ менән алынған яҡыса рациональ һандар a һәм b менән алмаштырырға кәрәк. Һандарҙың ҡабатландығының яҡынса ҡиммәте итеп күрһәтелгән рациональ һандарҙың ҡабатландығы алына a \cdot b. Шуның менән бергә, алынған рациональ һандар \alpha һәм \beta һандарына ҡайһы яҡтан (кәме менән йәки артығы менән) яҡынайыуы мөһим түгел. Ҡабатлау разряды буйынса ҡабатлау алгоритмы буйынса башҡарыла.
Яҡынса һандар ҡабатландығының абсолют хатаһы:, һандың абсолют хатаһы был һандың һуңғы тамғаһының яртыһына тигеҙ итеп алына. Ҡабатландыҡтың сағыштырма хатаһы аргументтарҙың сағыштырма хаталары суммаһына тигеҙ:. Табылған һөҙөмтәне беренсе дөрөҫ мәғәнәле цифрға тиклем түңәрәкләйҙәр, яҡынса һандың мәғәнәле цифры, әгәр һандың абсолют хатаһы был цифрға ярашлы разряд берәмегенең яртыһынан артмаһа, дөрөҫ цифр була.
Өтөрҙән һуң өсөнсө тамғаға тиклем аныҡлыҡ менән ҡабатлауға миҫал:
График
Ысын һандар \mathbb{R} күмәклегендә ҡабатлау функцияһының ҡиммәттәре өлкәһе графикта координаталар башы аша үтеүсе һәм ике яҡтан өҫкә һәм аҫҡа парабола рәүешендә бөгөлгән йөҙ рәүешендә. булғанлыҡтан, ҡабатлау функцияһының ҡиммәттәре өлкәһе был күмәклектәр өсөн дә ошо яҫылыҡта ятасаҡ.
Комплекслы һандар
Комплекслы һандар күмәклеге арифметик ғәмәлдәр менән ялан булып тора һәм ғәҙәттә \mathbb{C} символы менән тамғалана.
Алгебраик күренештә яҙылған ике комплекслы һандың ҡабатландығы тип түбәндәге комплекслы һан атала: бында:, i — уйланма берәмек.
Тригонометрик күренештә яҙылған ике комплекслы һанды ҡабатлау өсөн, уларҙың модулдәрен ҡабатларға, ә аргументтарҙы ҡушырға кәрәк:
бында: комплекслы һандың модуле һәм аргументы.
Күрһәтмә күренештәге комплекслы һанын  комплекслы һанына ҡабатлау, a һанына ярашлы  вектоҙы Arg(b) мөйөшөнә бороуға һәм уның оҙонлоғон |b| тапҡыр үҙгәртеүгә ҡайтып ҡала. Күрһәтмә күренештәге комплекслы һандарҙың ҡабатландығы өсөн түбәндәге тигеҙлек дөрөҫ:
бында:  — e һаны.
Экспоненциаль яҙыу
Экспоненциаль яҙыуҙа һандар күренешендә яҙылалар, бында x — һандың мантиссаһы, P^{n} — характеристикаһы, P — иҫәпләү системаһының нигеҙе, n \in \Z. Экспоненциаль күренештә яҙылған ике һанды ҡабатлау өсөн уларҙың мантиссаларын һәм характеристикаларын ҡабатларға кәрәк:
Мәҫәлән:
Ирекле һандарҙы ҡабатлау
Төрлө күмәклектәргә ингән һандарҙы ҡабатлағанда ҡабатлаусы һәм ҡабатланыусы бик үк тиң хоҡуҡлы булмағанын иҫәпкә алырға кәрәк: мәҫәлән  — рациональ һан биш тапҡыр алына, бөтәһе лә яҡшы. Был осраҡта һандың төрөн үҙгәртеүҙе башҡарырға кәрәк (әгәр конкрет мәсьәләлә бындай мөмкинлек булһа). Бының өсөн бәләкәйерәк ҡеүәтле күмәклектән алынған һан ҙурыраҡ ҡеүәтле күмәклектән алынған һан яғына киңәйтелә. Йәғни натураль һандар рациональ һандарҙың аҫкүмәклеге булыуы мнән файҙаланып, расширяем 5 натураль һанын рациональ һанға тиклем киңәйтәбеҙ 5,0 һәм ике рациональ һанды ҡабатлайбыҙ:. Ошоға оҡшаш рәүештә, булыуынан файҙаланып, төрлө күмәклектән булған һандарҙы бер береһенә ҡабатларға мөмкин.
Физик дәүмәлдәрҙе ҡабатлау
Физик дәүмәлдәрҙең үлсәү берәмектәренең билдәле атамалары бар: (L) оҙонлоҡ өсөн — метр (м), (T) ваҡыт өсөн — секунд (с), (M) масса өсөн — грамм (г) һ.б. Шуға күрә теге йәки был дәүмәлдәрҙең ҡабатландығы ябай ғына һан түгел, ә исемле һан. Исем, ҡабатлау операцияһында тиң хоҡуҡлы ҡатнашыусы, үҙаллы объект. Физик дәүмәлдәр өҫтөндә ҡабатлау ғәмәлен башҡарғанда, һан өлөштәре кеүек уларҙың исемдәре лә ҡабатлана. Үлсәмле физик дәүмәлдәрҙән тыш үлсәмһеҙ (миҡдарлы) дәүмәлдәр ҙә бар, улар формаль рәүештә һанлы күсәрҙең элементтары булып торалар, йәғни билдәле бер физик күренештәргә бәйләнмәгән һандар («штуктарҙа», «тапҡырҙарҙа» һ.б. үлсәнәләр). При умножении чисел представляющих собой Физик дәүмәлде күрһәтеүсе һандарҙы үлсәмһеҙ дәүмәлгә ҡабатлағанда, ҡабатланыусы һан дәүмәле буйынса ҡабатлаусы тапҡыр арта һәм үлсәү берәмеген һаҡлай. Мәҫәлән, әгәр 5-метрлыҡ рейкаларҙы 3 штук миҡдарында алһаҡ, ҡабатлау һөҙөмтәһендә рейкаларҙың дөйөм оҙонлоғо 15 метр булыуын табабыҙ:
Төрлө төрҙәге физик дәүмәлдәрҙе ҡабатлауҙы, беҙ ҡабатлаған дәүмәлдәрҙән принципиаль рәүештә айырылып торған, яңы физик дәүмәлдәрҙе табыу тип ҡарарға кәрәк. Әгәр ундай ҡабатландыҡты булдырыу физик мөмкин булһа, мәҫәлән, эште, тиҙлекте йәки башҡа дәүмәлдәрҙе тапҡанда, был дәүмәл баштағы дәүмәлдәрҙән айырмалы күмәклек төҙөй. Был осраҡта дәүмәлдәрҙең композицияһына яңы тамғалау бирелә (яңы термин), мәҫәлән: тығыҙлыҡ, тиҙләнеш, ҡеүәт һәм башҡалар.
Мәҫәлән, әгәр бер физик процессҡа тап килгән V = 4 м/с тиҙлекте T = 2 с ваҡытҡа ҡабатлаһаҡ, ошо уҡ физик процессҡа тап килеүсе исемле һан (физик дәүмәл) килеп сыға, ул «оҙонлоҡ» тип атала һәм метрҙарҙа үлсәнә: L = 8 м.
Комментарийҙар
<references group="К"/>
Көтөүсе (хикәйә)
«Көтөүсе» ― урыҫ совет яҙыусыһы Михаил Александрович Шолоховтың 1925 йылда яҙылған хикәйәһе.
Баҫмалары
«Көтөүсе» хикәйәһе беренсе тапҡыр нда 1925 йылдың 5 февралендә сыҡҡан 2-се һанында баҫыла. (М. 1926) һәм 1931 йылда ндә сыҡҡан  автор йыйынтыҡтарына инә.
"Крәҫтиән йәштәре журналы"ның элекке баш мөхәррире Николай Тришин былай тип хәтерләй: {{Цитата|Был бик күптәнге хәл... 1925 йылдың ғинуары ине. Был көндәрҙә миңә бер егерме йәшлек "һуҡанан сыҡҡан егеттең" ― ул саҡта крәҫтиән йәштәр тураһында {{comment|кинәйәләп|фигурально}} шулай тиҙәр ине - иҫ киткес әҙәби биографияһы башланыуы шаһиты булырға тура килде. 1926 йылдың ғинуары көндәренең береһендә беҙҙең Воздвижениелағы {{comment|«Крәҫтиән гәзите»|«Крестьянская газета»}}нең редакция бүлмәһендә, ғәҙәттәгесә ығы-зығылы, тығыҙ, төтөнлө ине. Мыйыҡһыҙ бик күп төрлө авторҙар тәҙрә тупһаһында һәм өҫтәлдәрҙә ултырған, бәхәсләшә, ҡысҡырып шиғыр һәм хикәйләр уҡый ― «Крәҫтиән йәштәре журналы»ның «сираттағы, февраль һанын сығарырға әҙерләй инек... Шул саҡта һалдат шинеле, папахаһын ҡыя һалып кейгән бик йәш уртаса буйлы егет килеп инде. Ул хушлашып сығып киткәс, йәш ауыл хәбәрселәре бүлеге мөдире Вася Ҡудашев ул ҡалдырған «Көтөүсе» хикәйәһен күрһәтеп: - Уҡы. Минеңсә, бик шәп!- тине.» ...
Сюжеты
«Көтөүсе» хикәйәһе үҙәгендә етемдәр, далала быҙауҙар көтөргә «мир» яллаған станица комсомолецы Григорий Фролов һәм уның бер туған апаһы Дунятканың яҙмышы тора. Герой «беҙҙең республика менән идара итеү өсөн» ҡалала уҡыу тураһында хыяллана. Ул ерҙе яңынан бүлеү менән бәйле ғәҙелһеҙлеккә бик киҫкен үҙ ҡарашын белдерә («…ярлы кешегә һәйбәт һыҙат эләгеү менән, ерҙе ҡабаттан бүлә башлайҙар»), ул округ гәзитенә һүрәтләмә яҙа, әҫәр аҙағында станица рәйесе, урындағы байҙың кейәүе ҡулынан һәләк була. Дунятка, ағаһының хыялын хәтерендә тотоп, ҡалаға уҡырға китә.
Ҡарғын станицаһы
Яҙыусы Георгий Яковлевич Сивоволов хәбәр итеүенсә, хикәйәлә Ҡарғын станицаһы һәм уның эргә-тирәһе һүрәтләнә:
Баһаламалар
Әҫәргә ҡарата тәүге баһалама "Крәҫтиән йәштәре журналы"нда баҫылған:
Л. И. Щеблыкина әҫәрҙәге романтизм элементтары тураһында былай тип яҙа:
Персонаждар
Артёмыч бабай ― утарҙа йәшәүсе кеше, үлгән быҙауҙарҙың береһенең хужаһы.
Адаптациялар
1957 йылда «Мосфильм» киностудияһында Михаил Шолоховтың «Көтөүсе» хикәйәһе буйынса шул уҡ исем аҫтында ҡыҫҡа метражлы нәфис фильм төшөрөлә. Г. Л. Рошаль етәкселегендә, режиссёр-ҡуйыусы һәм сценарист И. Л. Бабич. Венецияла үткән документаль, фәнни-популяр һәм ҡыҫҡа метражлы 9-сы нең «Хикәйәләүҙең һалмаҡлығы һәм драматик характеры, юғары нәфис художество сифаты өсөн» махсус дипломына лайыҡ була (1958).
Лу Синь
Лу Синь (,  исемен диалектҡа ярашлы уҡыу — Синь; 25 сентябрь 1881 йыл — 19 октябрь 1936 йыл), төп исеме Чжоу Шужэнь (周树人) — Ҡытай Халыҡ Республикаһы яҙыусыһы, XX быуаттың тәүге яртыһы әҙәбиәтенә һәм Ҡытайҙағы ижтимағи-сәйәси фекер үҙешенә ҙур йоғонто яһаусы. Хәҙерге заман ҡытай әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы тип һанала. Иң билдәле әҫәрҙәре: «», «». Неоконфуцианлыҡҡа нигеҙ һалыусы Чжоу Дуньяның 32-се быуын вариҫыref>清光绪三年修木活字本《越城周氏支谱》，上海图书馆.
Тормошо
Чжэцзян провинцаһияның Шаосин ҡалаһында тыуған. Тыуған саҡтағы исеме Чжоу Чжаншоу булған, һуңынан уны Чжоу Юцай тип үҙгәртә, ахыр сиктә ул үҙен Чжоу Шужэнь (樹人) тип йөрөтә башлай.
Атаһының хроник туберкулез менән яфаланыуы һәм ошо ауырыу арҡаһында бик иртә вафат булыуы Лу Синде медицинаны өйрәнеүгә этәрә. Традицион ҡытай медицинаһын ҡулланған бик күп шарлатандарҙың атаһына бер нисек тә ярҙам итмәүен күреп, Лу Синь уның буйынса эшләүҙән баш тарта. Шуға күрә ул 1904 йылда Японияның Сэндай ҡалаһына барып уҡырға һәм көнбайыш медицинаһы буйынса ғилми дәрәжәгә эйә булырға ҡарар итә. .
Белеме
1898—1899 йылдарҙа Лу Синь Цзяннань хәрби-диңгеҙ академияһында (江南水師學堂) белем ала, артабан Цзяннань хәрби академияһының (江南陸師學堂)Тау эше һәм тимер юлдар мәктәбенә (礦路學堂) күсерелә. Бында ул беренсе тапҡыр көнбайыш белеме һәм фәне менән таныша, немец һәм инглиз телдәрен үҙләштерә, сит телдәрҙә фәнни һәм әҙәби китаптар уҡый.
1902 йылда хөкүмәттең стипендиаль программаһы буйынса Лу Синь Япония империяһына ебәрелә. Кобун институтына — Япония университетына уҡырға инеүсе ҡытай студенттары өсөн әҙерлек мәктәбендә уҡый. Унда уҡыған мәлендә, ул классик ҡытай телендә яҙылған үҙенең тәүге эссеһын ижад итә, джиу-джитс менән шөғөлләнә.
1903 йылда ул Ҡытайға әйләнеп ҡайта һәм алдан килешелгәнгә ярашлы, бер ниндәй белеме булмаған ҡыҙ менән никахлаша, ҡатынының ғаиләһе әллә ни билдәле ҡатлам кешеләренән иҫәпләнмәй. Ихтимал, Лу Синь уның менән никахҡа инмәгән дә булыр ине, әммә ул ғүмер буйы уның матди хәлен ҡайғыртып йәшәй.
Сэндай
Лу Синь 1904 йылда Сэндай медицина академияһына уҡырға инә һәм беренсе сит ил студенты булып китә. Үҙенең уҡытыусыһы һәм остазы — Фудзино Гэнкуро менән бик яҡшы мөнәсәбәттә була; Лу Синь был кешегә ҡарата хөрмәтен үҙенең «Фудзино әфәнде» тигән эссеһында, «Эңерҙә өҙөлгән таңғы сәскәләр» исемле мемуарында күрһәтә (Фудзино иһә уға булған ихтирамын эссела сағылдыра, был эссе 1937 йылда Лу Синға некролог рәүешендә яҙыла).
Әммә 1906 йылдың мартында Лу Синь, көтөлмәгәнсә уҡыуын туҡтатып, колледжды ташлап ҡуя. Үҙенең танылған «Ҡоралға» (呐喊，һүҙмә-һүҙ — «оран») тип аталған йыйынтығының баш һүҙендә ул академияны ташлап китеүенең сәбәптәрен аңлата. Бер ваҡыт, дәрестәрҙән һуң, япон уҡытыусыларының береһе 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашҡан ҡытай шымсыларын язалау тураһындағы слайдттарҙы күрһәтә. Слайдта ул ҡасандыр шымсылыҡта ғәйепләнгән дуҫтарының береһен күрә. Ул үлем язаһына хөкөм ителгән була. Ә ҡалған дуҫтары был язаны уны йәлләгәндән түгел, ә ни бары тамаша күрер өсөн генә киләләләр. Лу Синь уларҙың вайымһыҙлығына хайран ҡала, һәм ул ватандаштарының тән сирҙәренән бигерәк, йән ауырыуҙарын дауаларға кәрәк, тигән ҡарарға килә.
1906 йылда ул Токиоға күсеп килә, бында ул филолог Чжан Тайянь йоғонтоһона эләгә, һәм үҙенең шулай уҡ стипендиат булған ҡастыһы менән бергә көнсығыш европа һәм рус хикәйләренең ҡайһы берҙәренә тәржемәләр эшләйҙәр. Токиола ул тағы 3 йыл үткәрә, вэньяне телендә фән тарихы, ҡытай һәм европа әҙәбиәте, ҡытай йәмғиәте, Ҡытайҙағы үҙгәртеүҙәр һәм дин буйынса эсселар серияһын яҙа һәм төрлө илдәрҙең әҙәби әҫәрҙәрен ҡытай теленә тәржемә итә.
Карьераһы
Ҡытайға ҡайтҡас, Лу Синь Чжэцзянь урта мәктәбендә уҡыта башлай, ә был мәктәп һуңынан билдәле Ханчжоу Юғары мәктәбенә (浙江省杭州高级中学) нигеҙ һалыусы булараҡ таныла, артабан Шаосин ҡалаһындағы Көнбайыш Ҡытай мәктәбендә эшләп ала. Ә республика ойошторолғас, Пекинда мәғариф министры булып тәғәйенләнә. Күпмелер ваҡыттан һуң ул Пекин университетында һәм Пекиндың ҡатын-ҡыҙҙар педагогия колледжында уҡыта, ошо уҡ ваҡытта яҙыша ла башлай. 1918 йылдың майында Лу Синь беренсе тапҡыр үҙенең ҡушаматын ҡуллана, ул быны байхуа телендә яҙылған бәләкәй хикәйәһен «Аҡылдан яҙғандың көндәлеген <sup id="cxmwSQ" tabindex="0">[en] » (Куанжэнь Жицзи 狂人日記) — хәрби памфлетты баҫтырғанда яҙа. Ул элекке Ҡытайҙағы ҡатлам-ырыу мөнәсәбәттәренең һәм феодаль этик нормаларҙың етешһеҙлектәрен асып һала. Матбуғатта донъя күргән хикәйә уны үҙ заманының иң күренекле яҙыусыһана әйләндерә.
Икенсе бер билдәле хикәйһе, «» (А Q Чжэнчжуань, 阿Q正傳), 1921 — 1922 йылдарҙа баҫыла. Һуңғараҡ был хикәйә авторҙың иң танылған әҫәренә әйләнә. Был ике хикәйә лә аҙаҡ «Ҡоралға» (呐喊) йыйынтығына индерелә, ул 1923 йылда нәшер ителә.
Лу Синдең хеҙмәттәре 1919 йылда антиимпериалистик характерҙағы «4 май хәрәкәте» барлыҡҡа килеүенә ҙур йоғонто яһай.
Лу Синь марксизм менән ҡыҙыҡһына һәм һул мөнәсәбәттәге «Яңы йәштәр» (新青年, Синь циннянь) һәм «Үҫентеләр» (萌芽, Мэн я) кеүек ҡытай журналдарының мөхәррире була. 1930 году Лу Синь «Һул яҙыусылар лигаһын» (Халыҡ-ара революцион яҙыусылар берләшмәһенең секцияһы) ойоштора һәм етәкләй. Был лига Ҡытайҙың ул осорҙағы иң әүҙем һәм ихтирамлы әҙиптәрен берләштерә. Уның ҡараштарына фрейдизм һәм дарвинизм ҙур йоғонто яһай. Ҡытай аҡыл эйәләренән ул Лао-Цзы һәм Мо-цзыны хөрмәт итә. Конфуцианлыҡҡа һәм Чжуан-цзының пессимистик-релятивистик фәлсәфәһенә ҡарата кире мөнәсәбәттә була.
1925 йылдың аҙағында Лу Синь үҙ әҫәрҙәрен матбуғатта баҫтырыуын туҡтатһа ла, 1927 йылда Пекиндан Шанхайға күскәндән һуң, әүҙем рәүештә рус әҙәбиәтен тәржемә итә башлай (бигерәк тә Гоголь менән һоҡлана һәм уның «Үле йәндәр» әҫәрен ҡытай теленә тәржемә итә). Шулай уҡ ҙур булмаған, әммә әсе телле сатирик эсселар яҙыуын дауам итә, һәм улар Лу Синдең шәхси айырмалыҡ билдәһенә әйләнеп, башлап яҙыусыларға юл күрһәтеүсе булып һанала. Төньяҡ-көнсығыш Ҡытай яҙыусыһы Сяо Хунға файҙалы кәңәштәрен еткерә, ә уның 1935 йылда нәшер ителгән «Шэнсычан» повесына баш һүҙҙе Лу Синь үҙе яҙа.
1929 йылда Лу Синдең «А-Кейҙың ысын тарихы» тигән китабы сыға (шулай уҡ авторҙың башҡа хикәйләре лә индерелгән). Рус теленә билдәле шәрҡиәтсе Борис Васильев тәржемә итә.
Үҙенең һул ҡараштары һәм Ҡытай Республикаһының барлыҡҡа килеү тарихындағы роле өсөн ул1980 йылға тиклем Тайвандә тыйылған була.
Ул Ҡытайҙа эсперантоны индереү өсөн кәрәшкән тәүге иң әүҙемдәрҙең береһе була.
Һуңғы көндәре
1936 йылда Лу Синдең үпкәһен етди рәүештә туберкулёз ялмай, шуның өҫтәүенә, ул атаҡлы тәмәкесе лә була. Шул уҡ йылдың мартында уның хәле ауырлаша, биҙгәк ауырыуы йонсота, астма өйәнәге асыла. Июнь — август айҙарында уның хәле тағы ла насарая. Ғүмеренең һуңғы көндәрендә, хәле әҙ генә булһа ла яҡшырған саҡта, ул ике эссе — «Үлем» һәм «Был да йәшәү» әҫәрҙәрен яҙа. Вафатынан бер нисә көн элек кенә Лу Синь Нобель комитеты вәкилдәренән премия алыуға ғариза яҙыу тәҡдимен ала, әммә үлемесле сир менән яфаланған яҙыусы халыҡ-ара наградалар менән ҡыҙыҡһынмай һәм делегацияның был тәҡдименән баш тарта. 8 октябрь көнө табип уның хәлен еңеләйтеү өсөн укол ҡаҙай, киләһе тәүлекте ҡатыны уның янында үткәрә. 19 октябрҙә таңғы сәғәт 5:11-ҙә яҙыусы вафат була.
Лу Синдең кәүҙәһе Шанхайҙа, үҙенең исемендәге парк мавзолейында урынлашҡан. Ҡәбер ташында каллиграфик яҙыу бар, уны Мао Цзэдун эшләттерә: ул Лу Синь ижадын бик яратҡан була. Уның ижадына шулай уҡ Хо Ши Мин һәм Ким Ир Сен дә бик ҙур ихтирам менән ҡарай. Лу Синь, коммунистик идеяялар яҡлы булһа ла (1935 һәм 1936 йылдарҙа Төньяҡ-көнбайыш походындағы уңыштары менән коммунистарға ҡотлау ебәрә) ул Ҡытай Коммунистар партияһы сафына инмәй, ләкин үлгәндән һуң компарияға ҡабул ителә.
Плиталар тектоникаһы
Плиталар тектоникаһы (йәки плейт-тектоника) — хәҙерге литосфера төҙөлөшө һәм хәрәкәт итеше тураһында фәнни ҡарашҡа ярашлы ер ҡабығы сағыштырмаса бөтөн блоктарҙан- литосфера плиталарынан тора, улар һәр саҡ хәркәттә. Киңәйеү зонаһында (срединно-океанических хребтах и континентальных рифтах) спрединг арҡаһында (seafloor spreading — растекание морского дна) яңы океан ҡатламы барлыҡҡа килә, ә иҫке ҡатлам субдукция зонаһында йотола. Плиталар тектоникаһы теорияһы ер тетрәү һәм вулкан эшмәкәрлеген һәм плиталар сигенә яҡыныраҡ урында тауҙар хасил булыуын аңлата.
Теория тарихынан
Тәү башлап, ер ҡабағы блоктарының күсеп йөрөүе тураһындағы фекерҙе континенттар дрейфы теорияһында Альфред Вегенер 1920-се йылдарҙа әйтә. Башта был теорияны ҡабул итергә теләмәйҙәр. Ерҙең ҡаты ҡабығының хәрәкәте тураһында фекерҙе («мобилизм») 1960-се йылдарҙа иҫкә төшөрәләр, был ваҡытта океан төбө рельефы һәм геологияһын тикшереп, океан ҡабағының киңәйеүе (спрединг) һәм бер ҡабаҡтың икенсе ҡабаҡ аҫтына инеп китеүе (субдукция) тураһында мәғлүмәт алына. Был ҡарашты элекке материктар дрейфы тураһында теория менән ҡушҡас, хәҙерге плиталар тектоникаһы теорияһы барлыҡҡа килә, бер аҙҙан ул ер тураһындағы фән концепцияһына әйләнә.
Плиталар тектоникаһында төп урынды геодинамик торош, билдәле нисбәттәге плиталарҙан торған үҙенсәлекле геологик структура төшөнсәһе алып тора. Бер үк геодинамик торошта бер иш тектоник, магматик, сейсмик һәм геохимик процесстар бара.
Хәҙер плиталар тектоникаһы плиталар тиҙлеген интерферометрия методы менән алыҫтағы квазарҙарҙан килгән яҡтылыҡ һәм спутниктағы навигация системалары аша туран-тура үлсәүҙәр менән дәлилләнгән (GPS). Күп йылдар дауамында барған тикшеренеүҙәр плиталар тектоникаһы теорияһының төп фекерҙәрен дәлилләй.
Континенттар коллизияһы
Континент (ҡотоп) плиталарының бәрелешеүе эҙемтәһе- ер ҡабығының бөгәрләнеүе һәм тау һырттары барлыҡҡа  килеүе. Коллизия миҫалы булып, Альп-Гималай тау бүлкәте (пояс) тора, ул  Тетис  океанының ябылыуы һәм Евразия плитаһы менән   Һиндостан  һәм Африка плитаһының бәрелешеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Шул сәбәпле, ер ҡабығының ҡеүәте арта, Гималай тауҙары аҫтында ул 70 км. Был бик ныҡлы структура түгел, ул өҫкө һәм тектоник эррозия тәьҫирендә емерелә бара. Көсәйгән ҡеүәтле ер ҡабығында метаморфизмланған ултырма тау тоҡомдарынан һәм  магманан гранитты иретеү  бара. Иң ҙур батолит, мәҫәлән, Ангара-Витим һәм Зерендин батолиты, шулай хасил булған.
Плиталар тектоникаһының бөгөнгө хәле
Үткән бер нисә тиҫтә йыл эсендә плиталар тектоникаһы үҙенең төп хәлен үҙгәртте. Ул хәҙер ошо хәлдә тип әйтергә була:
Ерҙең бер береһенән ныҡ айырылып торған ике төрлө ҡабығы бар — ҡотоптар ( иң бороғо -континенттар ) һәм океан  ҡабығы ( барлыҡҡа килеүенә 200 миллион йылдан артыҡ түгел). Ҡайһы бер литосфера плиталары океан ҡабығынан тора ( мәҫәлән, иң эре Тымыҡ океан плитаһы), ҡалғандары океан ҡабығына йәбешкән континенталь ҡабыҡ болгынан тора.
Ер  өҫтөнөң 90 %  хәҙерге заманда 8 эре литосфера плиталарынан ғибәрәт :
Уртаса ҙурлыҡтағы плиталарҙан Ғәрәбстан плитаһын, Кокос плитаһын һәм  Хуан де Фука  плитаһын, Тымыҡ океан төбөнөң күп өлөшөн тәшкил иткән, ләкин субдукция зонаһында Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка аҫтында юҡҡа сыҡҡан ҙур   Фаралон  плитаһы ҡалдығын  иҫкә алып китергә була.
Плиталар тектоникаһы Ерҙә ҡасан башланған
Континенттар ҡабығының тәүге блоктары, кратондар, Ерҙә архей осоронда яралған, шул уҡ дәүерҙә уларҙың горизонталь хәрәкәте башланған. Тик хәҙерге осорҙағы плиталар тектоникаһы билдәләренең тулы комплекс механизмының  эшмәкәрлеге протерозой осоронда ғына башланған. Ошо дәүергәсә бәлки мантияның икенсе төрлө  массаны күсереү структураһы булғандыр, унда  нығынған конвектив ағымдар түгел, ә турбулентлы конвекция һәм плюмдар   ҙур роль уйнағандыр.
Әүәле планетаның үҙәгенән йылы күберәк сыҡҡан, шуға ҡабыҡ йоҡараҡ  булғас, нескәрәк ҡабыҡ аҫтындағы  баҫым түбәнерәк  булған. Ҡабыҡ аҫтында баҫым түбәнерәк, температура юғарырыраҡ булғанда  мантияның   конвекциия ағымының ҡуйылығы  әлегегә ҡарағанда әҙерәк булған. Шуға күрә, бөгөнгөгә ҡарағанда шыйығыраҡ  мантия  ағымы өҫтөндә ағыусы ҡабыҡта  тик сағыштырмаса һығылмалы деформациялар барлыҡҡа килгән. Ҡабыҡта бөгөнгөгә ҡарағанда шыйығыраҡ ағым барлыҡҡа килтергән мехник көсөргәнеш ҡабыҡ тоҡомдарының ныҡлыҡ сиген үтеп сығыу өсөн етмәгән. Бәлки шуға күрә һуңғыраҡ дәүерҙә  башланған  тектоник әүҙемлек  булмағандыр.
Байымов Илсур Әхтәр улы
Байымов Илсур Әхтәр улы (14 апрель 1974 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).
Биографияһы
Илсур Әхтәр улы Байымов 1974 йылдың 14 апрелендә Баймаҡ районы Сәксәй ауылында тыуған. 1991 йылда Башҡорт интернат-мәктәбен тамамлай. Мәктәп йылдарында уҡ ҡурайҙа уйнарға өйрәнә (уҡытыусыһы Әхиәт Ғәйетбаев). 1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай, ошо уҡ йылда ул академтеатрға эшкә саҡырыла. 1998-2000 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында конференсье, концерттарҙы алып барыусы булып эшләй.
Театрҙағы ролдәре
"Маҡтымһылыу, Әбләй һәм ҡара юрға) — Әй яусыһы
«Бирнәһеҙ ҡыҙ» — Гаврило
«Аҡ пароход» — автолавка шоферы, ир-егет, ҡатын-ҡыҙ, аҡын, яугир ролдәре.
«Бер мәл санаторийҙа» — Хәсән, 1-се бабай
«Нәркәс» — Байназар
«Әхмәтзәки Вәлиди Туған» — : Фазулла
«Серле көршәк» — Хасбулат, Алихан батша
«Мулла» — Әмир
«Кәкүк ояһы» — 2-се санитар
«Ҡоҙаса» — Мөхәмәтша мулла
«Әбейүшкә@тущка.ру» — Әхмәҙей
«Итекле бесәй» — Король
«Зөбәржәт ҡала тылсымсыһы» — Кеше ашаусы
«Антигона» — Гемон
Оло Наяҙы
Оло Наяҙы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Байымов Илсур Әхтәр улы
Театрҙағы ролдәре
«Шәүрәкәй» — Малыбай
Оло Наяҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Байымов Илсур Әхтәр улы
Театрҙағы ролдәре
«Баллы, тирәкле балтирәк» — Ҡарт
Оло Наяҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Байымов Илсур Әхтәр улы
Театрҙағы ролдәре
«Мин — Марат» — Марат Ғәли улы
«Рөстәмдең сере»- Бабай
«Гөлбостан»- Юламан
«Урал батыр» — Үгеҙ
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009)
Һылтанмалар
Байымов Илсур Әхтәр улы
Бөйҙө
Бөйҙө (Буйда) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Ахун ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 764 кеше. Почта индексы — 453703, ОКАТО коды — 80253816001.
Бангладеш тарихы
Яҡынса дүрт-өс мең йыл элек хәҙерге Бангладеш территорияһында дравид, тибет-бирма һәм австроазиат халыҡ һаны йәшәй.
Байымов Илсур Әхтәр улы
Һылтанмалар
[https://vk.com/club161106045 Беҙ Баймаҡтар бит әле сайтынан. 21 апрель 2018 йыл. Байымов Илсур Әхтәр улы]
Бөйҙө
Географик урыны
Район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа 14 км һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 21 км алыҫлыҡта Бөйҙө йылғаһы (Уй йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Бангладеш тарихы
Цивилизация башы
Бангладеш биләмәләрендә беренсе дәүләт берәмектәре беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡта барлыҡҡа килә. Уларҙың береһе Ванга дәүләте була, илдең атамаһы шунан килеп сыға. «Бангла» йәки «Бенгал» һүҙенең аныҡ сығышы билдәһеҙ, әммә уның «Банг» — беҙҙең эраға тиклем 1000 йылдар элек крайҙа барлыҡҡа килгән дравидтар ҡәбиләһенән мираҫ итеп алынған. Беҙҙең эраға тиклем VII быуатта Гангаридай короллеге формалаша, һуңыраҡ уны Бихар дәүләте алмаштыра.
Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡтың икенсе яртыһында был территория һинд Магадха, Нанда, Маурья һәм Шунга империялары составына индерелә. Һуңыраҡ, беҙҙең эраға тиклем III һәм VII быуат осорҙарында Бенгал Гупта һәм Харш империяһының бер өлөшө булып китә. Улар тарҡалғандан һуң хәҙерге Бангладеш өлкәләре һәм көнбайышта ятҡан, ете йөҙ йыл Гауда, Пала һәм Сена (I мең йыллыҡтың икенсе яртыһында бында Саматата һәм Харикела дәүләттәре йәшәй) династиялары бер-бер артлы хакимлыҡ иткән Бенгал иртә феодал дәүләте территориялары тәшкил итә.
Егерме биш йыл самаһы йәшәгән Гауда дәүләтен хакимд Шашанка ойоштора. Ул Бангладеш тарихында беренсе бойондороҡһоҙ король тип һанала. Анархия осоронан һуң төбәк дүрт йөҙ быуат дауамында, ҙур булмаған Сена индуистар династияһы идара иткән осорҙо ла индереп, Пала династияһы хакимлыҡ итә, улар тарихҡа буддизмды яҡлаусылар булып инә.
Ислам осоро
Ислам Бенгал төбәгенә XII быуатта ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм суфый-мессионерҙар аша инә, һуңынан мосолмандарҙың яулап алыуы исламды киңерәк таратыуға ярҙам итә.
Бөйҙө
Тарихы
1920 йылда Бөйҙө — Иверск алтын табыу приискыһы.
Бангладеш тарихы
Ислам осоро
XII быуат һуңында Сена дәүләте бер нисә ҙур булмаған феодал кенәзлектәргә тарҡала, был уларҙы Дели солтанлығы ғәскәрҙәренең яулап алыуын еңеләйтә. Был яулап алыу ҙа шулай уҡ халыҡтың байтаҡ өлөшөн Ислам диненә баҫтырыу менән бергә бара. Афған полководецы Бәхтиәр Хилджи Сена династияһынна булған хаким Лакшман ғәскәрен ҡыйратып, 1204 йылда Бенгал төбәгенең ҙур өлкәләрен яулап ала. Шул ваҡыттан алып төбәк бер нисә йөҙ йыл дауамында урындағы династиялар тарафынан идара ителә. XIV быуат уртаһында Бенгалияла идара иткән Дели солтанлығы наместниктары нигеҙҙә бойондороҡһоҙ батшаларға, солтандарға һәи феодалдарға әүерелә, улар бойондороҡһоҙ хакимдар идара йылға, Бөйөк Могол Әкбәр, һәм Дакка таарфынан яулап алынып, уның империяһының административ үҙәгенә әйләнгәнгә тиклем идара итә.
Колониаль осор
XVIII быуат башында Бенгалия бер аҙ бойондороҡһоҙ дәүләт булып ала, әмәм тиҙҙән ул колонизация ҡорбанына әүерелә. XV быуат аҙағында төбәккә Европа сауҙагәрҙәре үтеп инә башлай. XVIII быуат уртаһына инглиздәрҙең киң территориаль экспансияһы башлана, Плесси янындағы алыштан һуң (1757) улар Бенгалияны Британ Ост-Һинд компанияһы контролендә тота. 1857 йылдағы Сипайҙар ихтилалы власты вице-король етәкселегендәге Британия тажына тапшырыуға килтерә. Колониаль хакимлыҡ осоронда Һиндостан ярымутрауы бер нисә тапҡыр аслыҡҡа (яһалма аслыҡҡа ла), шул иҫәптән өс миллионға яҡын кеше һәләк булған 1943 йылғы Бөйөк Бенгал Аслығына, дусар ителә.
Бөйҙө
Тарихы
1939 йылда Бөйҙө приискы ҡасабаһы булараҡ теркәлгән.
Бангладеш тарихы
Британия Һиндостанын бүлгәндән һуң
1947 йылға тиклем Бангладеш биләмәһе Британия Һиндостанысоставында Бөйөк Британия колонияһы була. 1905—1911 йылдар осоронда бер нисә тапҡыр Бенгал төбәген көнсығыш зонала Дакка ҡалаһы баш ҡала булған ике өлкәгә бүлеү ынтылышы яһала. Һиндостанды ике дәүләткә бүлеү барышында 1947 йылда Бенгал төбәге дини билдә буйынса бүленә. Уның көнбайыш өлөшө Һиндостанға күсә, ә көнсығыш өлөшө, хәҙерге Бангладеш, Пакистанға, баш ҡалаһы Дакка булған Көнсығыш Бенгалия (һуңғараҡ Көнсығыш Пакистан тип үҙгәртелә) провинцияһы итеп ҡушыла.
1950 йылда көнсығыш Бенгалияла ер реформаһы үтә, улар һөҙөмтәһендә заминдар феодаль системаһы юҡҡа сығарыла. Әммә, илдең көнсығышының иҡтисади һәм демографик ҡеүәтенә ҡарамаҫтан, Пакистандың хөкүмәт һәм көс ведомстволарында көнбайыш өлөштән сығыусылар өҫтөнлөк итә. Көнбайыш Пакистандан айырылғанлыҡ (1 600 км самаһы), шулай уҡ дәүләттең ике өлөшөндәге этник, тел, сәйәси һәм иҡтисади айырмалыҡтар 1956 йылда Көнсығыш Бенгалияның атамаһын Көнсығыш Пакистанға үҙгәрткән милли-азатлыҡ хәрәкәтенең үҫешенә килтерә. 1952 йылда Бенгаль теле статусы өсөн хәрәкәттең тыуыуы Пакистандың ике өлкәһе араһында беренсе етди тартҡылаш билдәһе була. Иҡтисад һәм мәҙәниәт өлкәһендәге ҡәнәғәтһеҙлек артабнғы тиҫтә йыл дауам итә, уның һөҙөмтәһендә «Авами Лиг» (Азатлыҡ лигаһы) һул сәйәси партия барлыҡҡа килә һәм ул автономия өсөн сығыш яһаған бенгал телле халыҡтан тора. 1966 йылда партияһы лидеры Шәйех Муджибур Рахман ҡулға алына, ул бары тик 1969 йылда, йәмәғәт фекере йоғонтоһонда ғына иреккә сығарыла.
1970 йылда Көнсығыш Пакистан ярына көслө циклон ябырыла һәм ярты миллиондан ашыу кеше һәләк була. Пакистандың үҙәк хөкүмәте стихия эҙемтәләрен бөтөрөүҙә әллә ни әүҙемлек күрһәтмәй һәм урындағы халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Бангладешта азатлыҡ өсөн һуғыш
1970 йылдың декабрендә һайлауҙарҙа Көнсығыш Пакистанда «Авами Лиг» еңеү яулай, әммә Пакистан хөкүмәте уға власть биреүҙән баш тарта. Һөйләшеүҙәр, компромисс табылмағанлыҡтан, уңышһыҙлыҡҡа осрай. Дөйөм баш күтәреүҙәргә һәм киң күләмле акцияларға яуап итеп, 1971 йылдың 25 мартында Пакистан хөкүмәте Азатлыҡ лигаһын таратырға, рахманды ҡулға алырға бойороҡ бирә һәм Көнсығыш Пакистанда хәрби режим индерә. Көнсығыш Пакистан территорияһын ҡораллы тартып алыу буйынса «Фара» операцияһы башлана.
Көнбайыш Пакистандың ҡанлы һуғыш алып барыу күп ҡорбандарға килтерә. Төп сәп булып Көнсығыш Пакистандың зыялылары, индустар һәм Һиндостанда территорияһында һыйыныу табырға теләгән тиҫтәләрсә миллион ҡасаҡ тора. Ультра уң исламсылар төркөмдәре Бангладештың бойондороҡһоҙлоғо өсөн сығыш яһаусы һул зыялыларҙы күпләп юҡ итә. Хәрбиҙәрҙең Дакка университетына рейды ваҡытында тиҫтәләрсә уҡытыусы үлтерелә һәм йәҙҙәрсә студенты юғала, ә Бангладеш азат ителерҙән ике көн алда, 1971 йылдың 14 декабрендә, 200 бенгал зыялыһы өйҙәренән урлана һәм язалана. Хәрбиҙәр кәмендә 200 мең ҡатын-ҡыҙҙы көсләй. Һуғыш барышында һәләк булғандар һаны өс йөҙ меңгдән өс миллионға тиклем тип баһалана.
Көнсығыш Пакистан территорияһының бойондороҡһоҙлоғо тураһында 1971 йылдың 26 мартында иғлан ителә, был азатлыҡ һуғышына килтерә. «Авами Лиг» партияһы лидерҙары Һиндостандың Калькутта «ҡыуылған хөкүмәт» ойоштора. Ҡабаттан барлыҡҡа килгән хөкүмәт 1971 йылдың 14 апрелендә Кустия округының Мужиб Нагар ҡалаһында ант ҡабул итә, беренсе премьер-министр Әхмәт Тажетдин була.
Һиндостан ярҙамындағы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн Пакистан армияһына ҡаршы ҡораллы алыш туғыҙ ай дауам итә. Мукти-бахини партизан формированиелары һәм Бангладештың регуляр хәрби көстәре хәрби хәрәкәттәр алып барғанда Һиндостандан ярҙам ала. Был альянс 1971 йылдың 16 декабрендә Көнбайыш Пакистан армияһын еңә, 90 000-дән ашыу һалдат һәм офицерҙы әсирлеккә ала. Шул уҡ көндө, 1971 йылдың 16 декабрендә Бангладеш халыҡ республикаһы дәүләте ойошторолоуы тураһында иғлан ителә. Хәҙер 26 март (Бойондороҡһоҙлоҡ көнө) һәм 16 декабрь (Еңеү көнө) дәүләттең милли байрамы булып тора. 1972 йылда конституция ҡабул ителә.
Бөйҙө
Тарихы
1943 йылда алып Бәләкәй Учалы ҡасаба советы составындағы Бөйҙө ҡасабаһы.
1963—2000 йылдарҙа Учалы ҡасабаһы составындағы ауыл.
2000 йылдың ноябренә тиклем Учалы ҡалаһы составына инә; «Бөйҙө ауыл советын Учалы ҡалаһынан Башҡортостан Республикаһының Учалы районына тапшырыу тураһында» 95-се БР Законына ярашлы, Учалы районына күсерелә.
Рәсемдәр
thumb|center|600px|Бөйҙө ҡасабаһы Старатель урамы панорамаһы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (87 %).
Инфраструктура
Иҡтисады нигеҙе — Бөйҙө приискыһы, алтын, гранит табыу.
Урта дөйөм белем биреү мәктәбе, мәҙәниәт йорто, ауыл китапханаһы, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункт эшләй.
Транспорты
Ауылда автотранспорт бар. «Бөйҙө-1», «Бөйҙө-2» йәмәғәт транспорты туҡталыштары.
Сириус
Сириус (Sirius. Sirius), шулай уҡ α Оло Эт (α Canis Majoris. α Canis Majoris ) — Оло Эт йондоҙлоғоноң йондоҙо. Төп эҙмә-эҙлелектәге йондоҙ, A1 спектраль класына ҡарай. Төнгө күк йөҙөндәге иң сағыу йондоҙ; уның яҡтылығы Ҡояш яҡтылығынан 25 тапҡырға көслөрәк, шул уҡ ваҡытта йондоҙҙар донъяһында рекордлы урынды биләп тормай. Ерҙең теләһә ниндәй төбәгенән уны күҙәтеп була, тик төньяҡ өлкәләрҙән генә ул күренмәй. Сириустың сағыу яҡтылығы уның Ергә сағыштырмаса яҡын урынлашыуы менән аңлатыла. Ҡояш системаһынан 8,6 нурланыш йылы алыҫлығында урынлашҡан һәм Ергә иң яҡын йондоҙҙарҙың береһе булып тора.
1844 йылда Фридрих Бессель Сириус икеләтә йондоҙ булып тора тип фаразлай. 1862 йылда Альван Кларк та шундай фекергә килә, Сириус B тип аталған йондоҙ-компаньонды таба; ошо мәлдән алып тәүҙә күренгән йондоҙҙо ҡайһы берҙә Сириус А тип атайҙар. Ике йондоҙ яҡынса 20 а. е. арауығында (яҡынса 50 йылға тиң) уртаҡ үҙәк-масса тирәләй әйләнә. Маут-Вильсон обсерваторияһында эшләгән астрономдар 1915 йылда Сириус В-ның аҡ кәрлә йондоҙ булыуын асыҡлай (ул беренсе булып табылған аҡ кәрлә йондоҙ). Бынан күренеүенсә, Сириус B элек Сириус А-нан байтаҡҡа ауырыраҡ булғандыр, әммә ул эволюция процесында төп эҙмә-эҙлелекте ташлап китә (Алголь парадоксы).
Сириус системаһының йәше, хәҙерге тикшеренеүҙәр буйынса, яҡынса 230 млн йыл тәшкил итә (баһалар 200 миллион йылдан 300 млн йылға тиклем). Башта Сириус системаһы В спектр класының ике аҡ-зәңгәр йондоҙонан тора: Сириус A массаһы 2 М, Сириус B-ныҡы — 5 М. Яҡынса 120 млн йыл элек ҙур Сириус В яна һәм ҡыҙыл гигантҡа әйләнә, һуңынан тышҡы көмбәҙен ташлай һәм аҡ кәрлә хәленә күсә, әле лә ул шул хәлендә. Әлеге ваҡытта Сириус B-ның массаһы 1,02 М һәм иң ауыр билдәле аҡ кәрләләрҙең береһе булып тора (типик аҡ кәрләләренең массаһы 0,5 М).