cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Топоринка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡаҙаҡ ырыуы
Ҡаҙаҡ ырыуы (ру) — ырыу тип исемләнгән билдәле бер төркөмгә ҡарауҙы белдересе термин. Уларҙа бөтәһенә лә уртаҡ хәрби оран — ұран була. Аҡһаҡалдар тарафынан идара ителә. Шулай уҡ һәр ырыуҙың үҙенә тәғәйен тамғаһы булған. 20-нән ашыу ҡәбилә, 200-ләп ырыу һәм меңләп ара бар.
Ҡаҙаҡ йолаһы буйынса, һәр ҡаҙаҡ үҙенең 7 ырыуына тиклемге ата-бабаһын, йәғни, ырыу генеалогияһын һәм үҙ затының шәжәрәһен белергә тейеш.
Һаны
Ауыл хужалығындағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1896—1911    (Асет Тимерғәлиевтың «Олоҫтар, өйәҙҙәр… Ҡаҙаҡтар: 1897—1915 йылдарҙа түбән ерҙәрҙә йәшәгән ҡаҙаҡтарҙың административ-территориаль бүленешенең һыҙма картаһы: этнологик- картографик тикшеренеүҙәр» китабы буйынса ):
Оло жуз: Урта жуз:
Кесе жуз:
Жуздарға инмәгәндәре:
Тамғалар һәм орандар
Ҡаҙаҡ тамғалары менән башҡорт тамғалары өлөшләтә тап килә — был ҡәрҙәш ҡыпсаҡ халыҡтарының ҡатмарлы этногенезы менән бәйле. Ҡайһы бер төрки ҡәбиләләрҙең бер нисә халыҡ этногенезында ҡатнашыуы ихтимал; мәҫәлән, табын ырыуҙары ҡаҙаҡтар составына ла, башҡорттар составына ла ҡушылған. Шул сәбәпле, был халыҡтарҙың тамғалары йә оҡшаш булырға, йә өлөшләтә тап килергә мөмкин.
Поржала
Поржала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухта йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кыдьма
Кыдьма — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Челас йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лыковтар (дәрүиштәр)
Лыковтар — 40 йылдан ашыу Көнбайыш Саяндың (Хакасия) Абакан һырты тауҙарында йәшәгән старообрядсылар ғаиләһе.
Ғаилә тарихы
1930-сы йылдарҙа бер нисә ғаилә, шул иҫәптән Лыковтар, Саян тайгаһына китәләр һәм күп йылдар тулы изоляцияла йәшәйҙәр. Улар уртаса старообрядсылар «часовенныйҙар» рәтенә ингән. Яҡынса 2013 йылда Агафья Лыкова Старообрядсылар урыҫ православие сиркәүенә яңынан ҡушыла.
1953 йылда хакас-урыҫ һүҙлегенең географик терминдар исемлегендә «Лыков иб» — Лыков заимкаһы (Таш.) телгә алына .Хәҙер был Хакасия ҡурсаулығындағы кластер участкаһы атамаһы.
1978 йылда осраҡлы рәүештә геологтар Лыковтарҙы Оло Абакан йылғаһын тикшергән саҡта табып алалар. Замана цивилизацияһы менән таныш булмаған дәрүиштәр ғаиләһенең тарихы ул ваҡыттағы совет матбуғатында ҙур резонанс ала.
Ғаилә составы
Дәрүишлектә Карп Осиповичтың һәм Акулина Карповнаның тыуған балалары:
Дәрүиш көнкүреше
Лыковтар Еринат йылғаһы ҡушылдығының ярында төҙөлгән өйҙә йәшәй.
Кейем тегеү өсөн тарма иләйҙәр һәм туҡыусылыҡ менән шөғөлләнәләр. Лыковтар ҡулдан туҡылған кейем кейәләр. Йәйен — ялан аяҡ, ҡышын — туҙҙан эшләнгән аяҡ кейеме кейәләр, һуңынан, тире эшкәртергә өйрәнгәс, уны тиренән тегәләр. Утты табып алыу өсөн кресало һәм саҡматаш ҡулланалар.
Цивилизация менән бәйләнештәре
Ғаиләгә билдәлелекте «Комсомольская правда» гәзитенә журналист Василий Песков яҙған мәҡәләләр алып килә, ул 1982 йылдан алып Лыковтарға барып йөрөй. Ошо сәфәрҙәр һөҙөмтәһендә В. Песков күп мәртәбә ҡайтанан баҫтырылған һәм бер нисә сит телендә сыҡҡан «Тайга тупигы» («Таежный тупик») исемле китап яҙа.
Медицина яғынан Лыковтар ғаиләһенә күҙәтеүҙәрҙе табип Игорь Павлович Назаров үткәрә. «Труд» гәзитендәге үҙенең мәҡәләһендә ул Дмитрий, Савин һәм Наталия тышҡы донъя менән бәйләнештәр булмауы арҡаһында иммунитеттың көсһөҙлөгө ҡаҡшауынан килеп киткән кешеләрҙән инфекция йоҡтороп үләләр (пневмония менән ауырыйҙар), тип яҙа. Агафьяның һәм Карптың ҡан анализы вирустарҙың күпселегенә антиматдәләр булмауын күрһәтә. Саян тайгаһына дәрүиштәргә сәйәхәттәре һәм уларҙың һаулығын күҙәтеүҙәре тураһында тәьҫораттарын Иорь Назаров «Тайга дәрүиштәре» китабында бәйән итә (китап «Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте Президиумы ҡарары буйынса 2010 йылда баҫтырып сығарыла).
Тыумыштан попһыҙлыҡта торған Агафья 2011 йылда Ырымбур сиркәүе өлкән священнигы Владимир Гошкодерея тарафынан Рәсәй православ старобрядсылар сиркәүенә ҡабул ителә. 2013 йылғы Раштыуа байрамына уға Мәскәү һәм бөтә Русь митрополиты Корнилийҙан бүләктәр менән посылка (китаптар һәм календарь) килә, ә 2014 йылдың апрелендә Агафьяға Митрополит шәхсән үҙе килә.
Агафья йәшәгән биләмәгә барып етеүе ауыр булыуына ҡарамаҫтан, уға даими рәүештә ҡурсаулыҡ инспекторҙары һәм геологтар барып торалар.
Һаҙан
Һаҙан атамаһы башҡорт телендә лә осрай, тимәк был балыҡ аш-һыуҙа ҡулланылған."Эре һарғылт тәңкәле, ҡылсыҡлы сөсө һыу балығы" тип аңлатма бирелә "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә
Гүзәл Ситдиҡованың «Башҡорт иле» тигән шиғырында шундай юлдар бар: «Ҡайҙа аҙан, һыуҙа һаҙан, усаҡтарҙа ҡайнай ҡаҙан — шунда башҡорт»
Тәтешле районы
Тәтешле районы (Татышлинский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. 1935 йылда ойошторолған. Административ үҙәге — Үрге Тәтешле ауылы. Районда 0 кеше йәшәй.
Географияһы
Башҡортостан Республикаһының төньяғында урынлашҡан. Төньяҡта — Пермь крайының Көйәҙе районы, көнсығышта — Башҡортостан Республикаһының Асҡын, көньяҡ‑көнсығышта — Балтас, көньяҡта — Борай, көнбайышта Яңауыл райондары менән сиктәш. Өфөнән 209 км, ә яҡындағы тимер юл станцияһы Көйәҙенән (Пермь крайы) 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Район Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә урынлашҡан. Климаты континенталь, дымлылығы етерлек дәрәжәлә. Райондың көнсығыш ситенән Йоҡ ҡушылдығы менән Тере Танып йылғаһы, ә төньяҡ-көнбайышта — Әри йылғаһы аға. Аҡһыл һоро урман тупрағында күпселек киң япраҡлы һәм ҡараңғы ылыҫлы урмандар үҫә, улар 51,6 мең га (район территорияһының 37 %) ерҙе биләй. Минераль ресурстарҙан нефть (Тәтешле, Йөгәмеш, Тепляк, Көйәҙе), кирбес балсығы (Ураҙгилде), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Уяҙыбаш) ятҡылыҡтары билдәле.
Тарихы
Райондың күпселек тораҡ пункттары башҡорт аҫаба ерҙәрендә, башлыса Ирәкте, өшләтә Урман-Гәрәй һәм Ҡыр-Танып улустарында барлыҡҡа килгән.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
<!-- 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башкиры — 60,1 %, удмурты — 21,5 %, татары — 14,9 %, русские — 1,9 %, марийцы — 1,3 %, лица других национальностей — 0,3 %.
Территориально-муниципальное устройство
В районе 75 населённых пунктов в составе 13 сельских поселений :
Список населённых пунктов района
-->
Иҡтисад
Район ауыл хужалығы йүнәлешле. ауыл хужалығы ерҙәренең Майҙаны 75,4 мең га (район территорияһының 54,7 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 60,9 мең га, сабынлыҡтар — 1,7, көтөүлектәр — 12,6 мең га Территорияһының 44,2 % һөрөлгән. Хужалыҡтарҙың төп йүнәлеше — мөгөҙлө эре мал үрсетеү, игенселек, сусҡасылыҡ һәм картуф үҫтереү. Үрге Тәтешлелә май яҙыу һәм кирбес заводтары, Түбәнге Тәтешлелә РТП бар. Районда урман хужалығының урман пункты, колхоз-ара ПМК эшләй. Нефть ятҡылыҡтарын «Краснохолмскнефть», Көйәҙе ятҡылығының Тәтешлеләге өлөшөн «Чернушканефть» (Пермь крайы) НГДУ-лары үҙләштерә.
Район территорияһынан Сурай—Иҫке Балтас—Көйәҙе автомобиль юлы үтә.
Районда 53 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 16 урта; 26 дөйөм китапхана, 51 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханалары эшләй. Татар телендә «Тәтешле хәбәрлере», урыҫ телендә «Татышлинский вестник», башҡорт телендә «Аҡ тирмә» һәм удмурт телендә «Ошмес» газеталары сығарыла.
Чиндат (Чет ҡушылдығы)
Чиндат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк Четь ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эстония тәбиғи фәндәр университеты
Эстония тәбиғи фәндәр университеты (Eesti Maaülikool, EMÜ) — Тарту ҡалаһында (Эстония) урынлашҡан университет, Эстониянең элеккеге ауыл хужалығы университеты, 1951 йылда балдыҡҡа килгән һәм 2005 йылдың ноябрендә үҙгәртелгән һәм реконструкцияланған.
Эстония тәбиғи фәндәр университеты, академик һәм тикшереү практикаһында кеше йәшәүе өсөн кәрәкле тәбиғәтте файҙаланыу, шулай уҡ тирә-яҡ мөхитте һәм тәбиғи мираҫты һаҡлауға өҫтөнлөк биреүсе Эстонияла берҙән-бер вуз булап тора. Эстония тәбиғи фәндәр университеты ауыл хужалығы, урман хужалығы, малсылыҡ, ветеринария, иҡтисад, аҙыҡ-түлек етештереү технологиялары һәм экологик хәүефһеҙлек үҙәге булып тора.
Университет Халаҡ-ара BOVA селтәре ағзаһы булып тора.
2009 йылда университетта 4704 студент белем алған. Университетта 983 кеше эшләй, шул иҫәптән 228 уҡытыусы һәм 159 фәнни хеҙмәткәр.
Университет ауыл һәм урман хужалығы өлкәһендәге 100 иң яҡшы университеттар иҫәбенә керә.
Тарихы
Университеттың тамырҙары ауыл һәм урман жужалығын өйрәнеүсе һәм тикшереүсе Тарту университетынан башлана. 1632 йылда университетты асыу тантанаһында Швед канцлеры һә университетҡа нигеҙ һалыусы Юхан Шютте «был ил крәҫтиәндәре лә белем байлығын алһын ине», тип белдерә. Ошо белдереүҙән һуң Эстонияла ауыл хужалығы буйынса белем биреү башлана.
Тарту университеты асылғандан һуң, 1802 йылда профессор Иоганна Вильгельм Краузе булышлығы менән ауыл хужалығы кафедраһы төҙөлә. Башта агрономия]ны [[философия факультетында, ә һуңынан физика һәм математика факультетында кҡыталар. Был уҡыу йорто  Европа] һәм [[Рәсәй империяһында яҡшы танылған була. 1919 йылда университет Эстон университеты булараҡ асылғас,  агрономия һәм урман факультеттарынан торған ауыл хужалығы факультетына нигеҙ һалына. Факультеттың тикшеренеү станцияларе һәм эксперименталь участоктары  була, унда студенттар ғәмәли тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә алған. Иҫке Тарту ветеринария институты нигеҙендә ветеринария фәндәре факультетына нигеҙ һалына. Был ике факультеттан 1951 йылда т яңы үҙаллы университет үҙәге, ә атап әйткәндә, Эстония ауыл хужалыгы академияһы тип үҙгәртелә.
Эстония ауыл хужалығы академияһы туранан-тура Советтар Союзы ауыл хужалығы министрлығына буйһона һәм ауыл хужалығының төрлө өлкәләре өсөн белгестәр әҙерләй. Был хәл 1980-сы йылдар аҙағына тиклем дауам итә.
1991 йылда Эстония үҙҙалылыҡ алғандан һуң, Эстония ауыл хужалығы университеты Академия тип үҙгәртелә. Уҡыу йорто ауыл хужалығында һәм урман хужалығында булған талаптарына ярашлы рестеруктуризация үтә (колхоз һәм совхоздар бөтөрөлә). Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, ландшафт архитектураһы, ауыл хужалығы продукцияһын етештереү һәм һатыу, ландшафтты һаҡлау, ғәмәли гидробиология, тирә-яҡ мөхит иҡтисады һәм тәбиғәть ресурстары менән идара итеү кеүек яңы белгестәр әҙерләнде.
2004 йыл аҙағына тиклем университетта алты факультет (агрономия, ауыл хужалығы машиналары төҙөлөшөе, иҡтисади һәм социаль фәндәр, урман хужалығы, ауыл инженерияһы һәм ветеринария) һәм һигеҙ институт (Эстония агробиоүҙәге, EVIKA үҫемлектәр биотехнологияһының Эстония фәнни-тикшеренеү институты, Урман фәнни-тикшеренеү институты, Хайуандар тураһында фән институты, Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау институты, Эксперименталь биология институты, Зоология һәм ботаника институты һәм Полли Баҡсасылыҡ институты) була.
Шуға ҡарамаҫтан, уҡыу йорто тотороҡло хәлдә булмай. 2004 йылда Эстония Европа Союзына ингәс, яраҡлашыу өсөн Эстония тәбиғи фәндәр университеты тип исемен алыштыра.
Паника (Дон ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Альфахор
Альфахор (alfajor [alfaˈxor],ғәрәп: الفاخر) — традицион кондитер изделиеһы, уны Испанияның ҡайһы бер өлкәләрендә һәм Латин Америкаһы илдәрендә, шул иҫәптән Көньяҡ Америка, Үҙәк Америка һәм Мексиканы ла индереп, табырға мөмкин. Төп өлөшө ике ҡатламдан: араһына һөт карамеле йәки шәкәр пудраһы менән ҡапланған джем һалынған түңәрәк татлы печеньенан тора. Альфахорҙың күбеһендә — ике ҡатлам печенье һәм улар араһына һалынған эслек.
Лоймаа
Лоймаа (Loimaa) — Финляндияның Исконная провинцияһындағы ҡалаһы һәм коммунаһы. Көнбайыш Финляндия губернаһында урынлашҡан.
Альфахор
Төрҙәре
Альфахорҙың тағы ла бер популяр (хәйер, йыш ҡулланылмаһа ла) ингредиенты — аҡ йәки ҡара шоколад менән ҡаплатылыуы (альфахорҙарҙың күбеһе «ҡара» һәм «аҡ» төрҙә һатыла). Тағы бер төрө «de Alfajor nieve» тип атала, быныһы шоколад урынына «ҡар» менән ҡаплана (йомортҡа ағы һәм шәкәр ҡатышмаһынан барлыҡҡа килә). Перуан альфахорҙары шәкәр пудраһы менән ҡаплана, ә печеньелар араһына blanco manjar (аҡ тәмләткес) һалына. Альфахор, ғәҙәттә алюминь фольгаға төрөп һатыла. Мексикала альфахор - кокостан әҙерләнгән өс төҫлө тәм-том. Никарагуала альфахорҙың Канар утрауҙарында таралғаны өҫтөнлөк ала. Был тәм-том төрлө ҡуҙаҡлыларҙың онона какао һәм меласса ҡушып әҙерләнә һәм пластикҡа йәки майлы ҡағыҙға төрөлә.
Лоймаа
Географияһы
Лоймаа ҡалаһы Финляндияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Турку ҡалаһынан 65 километр төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Административ яҡтан Көньяҡ-Көнбайыш Финляндия (Varsinais-Suomi) провинцияһында тора.
Альфахор
Төрҙәре
Альфахорҙарҙың башҡа төрҙәре ингредиенттары (мәҫәлән, арахис ҡушып) һәм эслектәре менән генә айырыла
Лоймаа
Географияһы
Шулай уҡ ҡалаға районды уратып алған ауылдар ҡарай. Лоймааның дөйөм майҙаны 852 км² тәшкил итә. Халыҡ һаны — 16 761 кеше (31 августа 2013 йыл). Халыҡ тығыҙлығы 19,76 кеше/км².
Лоймаа ҡала биләмәләре аша Лоймийоки йылғаһы аға, ул Кокемяенйокиҙың Ботнический ҡултығына ҡоя.
Альфахор
Төрҙәре
Испанияның Кадис провинцияһында бөтөнләй икенсе төрлө кондитер изделиеһы альфахор тип атала. Улар он, бал, миндаль һәм бер нисә тәмләткес, мәҫәлән, дәрсен ҡушып әҙерләнә. Йышыраҡ Раштыуа байрамында һатыла.
Лоймаа
Тарих
Лоймаа XIV быуатта барлыҡҡа килгән ауыл. 1439 йылда тәүге тапҡыр яҙмаларҙа телгә алынған. Урта быуаттарҙа Сатакунт төбәгенә ҡараған. XХ быуат башында ауыл хужалығы халыҡтың төп шөғөлө була.
1914 йылдан алып төбәктә Lehti Loimaan гәзите сыға, 2012 йылда уның тиражы 8 472 дана тәшкил итә.
Лоймаа 1969 йылда ҡала статусын ала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Саҡша
Саҡша — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиҙәле йылғаһының уң ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арика (өлкә)
Арика (Arica y Parinacota) — Чилиҙың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 4 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.
Майҙаны — 16 873,3 км². Халыҡ һаны — 189 692 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 11,24 кеше/км².
Административ үҙәге — Арика.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Тарих
2007 йылда Тарапака өлкәһенән сығарылған.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 4 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.
Иҡтисад
Өлкәнең иҡтисады файҙалы ҡаҙылмалар табышында һәм балыҡ сәнәғәтендә төпләнгән.
XIX быуаттың аҙағында өлкәнең иң төп экспорт тауары селитра була.
Балыҡсылыҡ өлкә һәм дәүләт Килеменең төп сығанағы булып тора.
Яуым-төшөмө әҙ булыуына күрә, бында ауыл хужалығы һәм малсылыҡ бик үҫешмәгән. Шулай ҙа, йылғалар буйында зәйтүн, манго һәм цитрус үҫемлектәр үҫтерәләр.
Малсылыҡ хужалығында күбеһенсә лама аҫырайҙар.
Төбәк (Кәҫле районы)
Төбәк — Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл. Төбәк ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Арика (өлкә)
Иҡтисад
Өлкәнән Чили менән Боливияны һәм Перу менән Бразилияны тоташтырған тимер юл үтә.
Төбәк (Кәҫле районы)
Географик урыны
Төбәк ауылы Синара йылғаһы ярында урынлашҡан. Ауылдың көнсығыш яғында Екатеринбург-Силәбе (Екатеринбург яғына тармаҡлана) трассаһы үтә.
Тарихы
Төбәк ауылына 1705 йылға тиклем мишәрҙәр нигеҙ һалған. Халҡы — урындағы аҡ казактар дозорында йөрөгән, Асман ауылынан (хәҙерге Ҡоншаҡ районы Усман ауылы) Эткүл ауылына (хәҙерге Эткүл ауылы) тиклем юлды ҡарауыллағандар. Ул осорҙа батша хакимиәте Уй сик буйы линияһын һаҡлау өсөн мишәрҙәрҙе йәлеп иткән. Хеҙмәт урынына яҡын төпләнергә теләп, улар 1743 йылдан башлап яйлап Учалы күле районына күскән һәм унда күпселеге хәҙергә тиклем һаҡланып ҡалған 13 яңы биләмә ойошторған.
Ҡазан һәм Себер тау заводтары начальнигы Василий Татищев ҡулында булған Яйыҡ ведомствоһының башҡорт торлаҡтары Урал нығытмалары ланд-картаһында был ауыл — «Тюббук» тип билдәләнгән; ә йәнәшенә дата ҡуйылған — 1735 йыл. Шулай уҡ ауылдың тыуған көнө тип, мишәрҙәр рәсми рәүештә ер алған ваҡытты — 1744 йылдың 31 мартын күрһәтәләр.
XX быуат башында ауыл эшсәндәренең төп шөғөлө игенселек була.
Топонимикаһы
Төбәк исеме иҫке башҡорт телендә — алыҫ, алыҫ ерҙәрҙә тигәнде аңлата.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ауыл исеме тураһында ошоларҙы яҙа: {|
Богослов сиркәүе
1823 йылда Төбәккә тәүгеләрҙән булып килгән Никифор Клеопин йылға буйындағы ҡалҡыулыҡҡа тәхетле изге Апостол һәм Евангелист Иоанн Богословҡа инселәп ағас сиркәү төҙөтә, әммә 1827 йылда йәшен һуғып ғибәҙәтхана яна. Таш храмды иң 1827 йылда шул уҡ урында сауҙагәр Ярцевтың аҡсаһына классик барокко архитектураһы һыҙаттары булған таш сиркәү төҙөй. 1853 йылда был ҡорам йылы һәм һалҡынға бүленә. Йылы ҡорамда тәхет Богоявление Господняға хөрмәтенә тәғәйенләнә. Ул осорҙа урындағы алпауыт И. Я. Кавшевич-Матусевичтың аҡсаһына таш менән кәртәләнгән була. XX быуат башына причт 1 руханиҙан һәм 1 псаломщиктан торған. 1933 йылда һуңғы ғибәҙәт үткәрелә, ә артабан яңы власть вәкилдәре күмәк халыҡ алдында тәреләрҙе бысып ырғыта һәм сиркәү көмбәҙен һүтә.
Мәктәп
1888 йылда грамота мәктәбе ойошторола.
Баландин (Башҡортостан)
Баландино — Башҡортостан Республикаһының (Рәсәй) Әлшәй районы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауыл Советы составындағы ауыл. 2016 йылдың 24 декабрендә ойошторола.
Географияһы
Ауыл Йылға йылғаһының уң яры буйлап, район үҙәге Раевка ауылынан һәм тимер юл станцияһы Раевканан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Яҡын тораҡ пункттар: Отрада — 2 км, Ҡыпсаҡ-Асҡар — 4 км, Һарыш — 7 км, Яңы Ҡыпсаҡ — 7 км, Михайловка — 7 км, Әбдрәшит — 8 км
Тарихы
Беренсе тапҡыр «Өфө губернаһының 1901 йылға улустар һәм ауылдар алфавиты»нда Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Әлшәй волосы ауылы булараҡ телгә алына. Унда 24 хужалыҡ, 100 ир кеше иҫәпләнә, милектәге ерҙәре 1258 гектар тәшкил итә. «Өфө губернаһының 1906 йылға бөтә тораҡ пункттарының тулы исемлеге алфавиты»нда инде ауылда 23 хужалыҡ һәм 178 кеше иҫәпләнә. 1917 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм ер иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса Баландинда 39 хужалыҡ иҫәпләнә, ялланған эшселәр менән 328 кеше йәшәй.
1960-сы йылдар башында күршеләге Отрада ауылын яҡын-тирәләге ауыл халҡын күсереү иҫәбенә эреләтеү башлана. Чапаево ауылындағы мәктәп Отрада ауылына күсереп төҙөлә. Ауыл халҡы әкренләп ауылды ташлап китә башлай.
Чапаево ауылы Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһында» 6-2/396 номерлы указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөлә.
Ауыл 2016 йылдың 24 декабрендә Баландин исеме аҫтында яңынан барлыҡҡа килә.
Инфраструктураһы
Ауыл электрлаштырылған, эргәһенән Отрада— Ҡыпсаҡ-Асҡар автомобиль юлы үтә, ул Стәрлетамаҡ — Раевка төбәк автомобиль юлы менән тоташҡан.
Мянття
Мянття (Mänttä) — 1922 йылда нигеҙләнгән ҡала. Финляндия дәләтенең Пирканмаа провинцияһындағы ғәмәлдән сығарылған ҡалаһы (2009 йыл, 1 ғинуарҙа).
Мянття ҡалаһының халыҡ һаны Вилппула общинаһы менән 2009 йылдың 1 ғинуарында дөйөм муниципалитетҡа берләштерелгәненә тиклем 6 341 кеше тәшкил иткән (2008 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре һөҙөмтәләре буйынса). Финляндияның Мянття ҡалаһының дөйөм майҙаны 85,86 квадрат километр тәшкил иткән, шул иҫәптән уның һыу өҫтө майҙаны 21,78 квадрат километрға тигеҙ. Был Мянття ҡалаһының территорияһында йәшәгән халыҡтың бер квадрат километрға тығыҙлығы 98,95 кеше тәшкил итә. Сәғәт бүлкәте UTS +2, йәй UTS +3.
2009 йылдың 1 ғинуарынан Вилппула общинаһы менән берләштереп ойошторолған дөйөм муниципалитет булып тора.
Клайнеберсдорф (Тюрингия)
Клайнеберсдорф (Тюрингия) (Kleinebersdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 186 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Ит турағыс
Ит турағыс — ит фаршы һәм башҡа төр аҙыҡ-түлекте ваҡлап турау өсөн механик йәки электромеханик ҡулайлама. Шулай уҡ туҡмас эшләү өсөн ҡулланыла, спагетти, печенье, йомшаҡ емеш-еләк һәм йәшелсә һуты әҙерләүҙә ҡулланыла. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ҡулланылған шуға оҡшаш ҡоролма өйрөлсөк тип атала.
Ит турағысты XIX быуатта барон Карл Дрез уйлап таба.
Ҡоролошо
Классик ит турағыс түбәндәге өлөштәрҙән тора:
Ит йәки башҡа продукт ит ҡабул иткес аша шнек конвейерына эләгә, уның ярҙамында рәшәткәгә һырыҡтырыла, һуңынан рәшәткә өҫтөнән шыуып торған бысаҡ ярҙамында киҫелә. Ҡул ит турағысының ит ҡабул иткесендә ҡабырғалар бар, улар ярҙамында ҙур ит киҫәген шнектан үткәреү өсөн бәләкәйерәк киҫәктәр ҡырҡып алына. Блендерҙан айырмалы рәүештә, ит турағыста продукттар туҡтауһыҙ ваҡлана: продукт ит ҡабул итеү ҡулайламаһына һалына һәм рәшәткә аша сыға.
Ит турағысты хәрәкәткә килтергәндә, тотҡаға ярайһы уҡ күп көс һалына, тимәк, ҡулайламаны өҫтәлгә ныҡлап беркетеү талап ителә. Шуға күрә ҡул ит турағыстары ҡыҫтырғыс (струбцина) менән йыһазландырыла. Электр приводлы ит турағыстарға ҡыҫтырғыс талап ителмәй, өҫтәлгә йәки иҙәнгә нығытырлыҡ итеп эшләнә. Көнкүреш электр ит турағыстарында ит ҡабул иткестәр тарыраҡ һәм оҙонораҡ тамаҡлы, һәм бармаҡтар шнекка эләкмәһен өсөн йыйылмаға эткес инә. Көнкүрештә ҡулланылған электр ит турау өсөн итте ит ҡабул итеү өлөшөнә тапшырыр алдынан ит киҫәген вағыраҡ ҡырҡыу яҡшыраҡ.
Ит турағыс кухня комбайндары составында өҫтәмә ҡорамалдар рәүешендә лә булыуы мөмкин. Шулай уҡ корпусында ҡырҡыу тибындағы юғары әйләнешле бысаҡ ҡанатына оҡшаған башҡа конструкциялы электр ит турағыстары ҡул блендерының өҫтәмә насадкаһы рәүешендә булыуы мөмкин.
Башҡорттарҙа ит эшкәртеү
Башҡорт халҡы борондан йылҡы ите ашап көн күргән. Эре мөгөҙлө (Һыйыр), ваҡ мал (һарыҡ, кәзә) аҫыраған. Ит турағыс аппараттары булмағанлыҡтан, бишбармаҡҡа итте уртаса дәүмәлдә турап һалғандар. Ҙур бәлештәр эшләгәндә, итте мөмкин тиклем вағыраҡ киҫәктәргә бүлгәндәр. Ҡаҙылыҡ итен буйға киҫеп, төрлө тәмләткестәр һибеп, эсәк эсенә тултырғандар. Ҡаҙылыҡты бешергәндән һуң, өлөштәргә бүлеп һыйланғандар. Ит турағыстар менән файҙалана башлағас, ваҡ бәлештәр, билмәндәр, кәтлиттәр бешерергә өйрәнгәндәр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ваган
Фарш (эслек)
Кухня комбайны
Һылтанмалар
История мясорубки
7 необычных фактов об обычной мясорубке
История изобретения мясорубки
Пюль-Кы (Худосей ҡушылдығы)
Пюль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новосёлов Виктор Фёдорович
Новосёлов Виктор Фёдорович (2 март 1929 йыл) — инженер механик. Техник фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Рәсәй Федерацияһының (1979), БАССР-ҙың (1973) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1979).
Биографияһы
Виктор Фёдорович Новосёлов 1929 йылдың 2 мартында Урал өлкәһе Новосёлов ауылында тыуған. 1953 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлай. 1956 йылдан алып Өфө нефть институтында эшләй: 1962—1964 йылдарҙа нефть механикаһы факультеты деканы, 1963—1993 йылдарҙа нефтте һәм газды ташыу һәм һаҡлау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1956—1958 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү Ғилми-тикшеренеү институтында лаборатория етәксеhе вазифаһын биләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Транспортирование вязких нефтей и нефтепродуктов по трубопроводам. М., 1973 (авторҙаш); Последовательная перекачка нефтей и нефтепродуктов по магистральным трубопроводам. М., 1976 (авторҙаш);
Типовые расчёты при проектировании и эксплуатации нефтебаз и нефтепроводов. Уфа, 2002 (авторҙаш).
Шушнур
Шушнур (Шушнур) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. Шушнур ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 471 кеше. Почта индексы — 452943, ОКАТО коды — 80237865001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Шушнур ауыл Советы үҙәге. Район үҙәге Краснокама ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 44 саҡрым һәм Нефтекама тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 37 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға 1742—1755 йылдарҙа Ҡазан даруғаһы Гәрә улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һала .Шушунур ауылы Красильниковтың 1755 йылғы картаһында күрһәтелгән. Ауылдың исеме бер нисә мәғәнә менән фаразлана. Шушнур мариса «өлгөргән баҫыу»ҙы аңлата. Легендалар буйынса ауыл тәүҙә Шушмундыр тип аталған йәки йылғаның һул яры. Шушнур мари һүҙе "сузло"нан (сабата үреү өсөн ҡулланылған беҙ) барлыҡҡа килгән легенда киң таралған. Риүәйәт буйынса бында ҡайҙандыр бер мари килеп сыға, ҡыуыш ҡороп ҡышларға ҡала. Оҙаҡҡа һуҙылған һыуыҡ буранлы көндәрҙән һуң, уның үле кәүҙәһен табалар, эргәһендә сабата үреү ҡоралы — беҙ ятҡан. Аҙаҡ ошо урында барлыҡҡа килгән ауылды мариҙар Сузло тип исемләгәндәр, ә Кумдыр йылғаһының һул яғында нигеҙләгән ауылды Шушнур тип атағандар. Ауылды икегә бүлеп аҡҡан йылға кескәй бер шишмәгә әйләнгән. Оло быуын һаман да ауылды Сузло тип йөрөтә.
Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, 1784 йылда ауылда — 26, 1795 йылда — 35, 1816 йылда — 176 мари ир-ат йәшәгән. 1895 йылда 446 кеше йәшәгән. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу 138 йортто һәм 679 кешене теркәгән, үҙ ваҡытында ауыл ҙур тораҡ пункты булып иҫәпләнгән. 1895 йылда уның часовняһы, мәктәбе, иген һыҙыртҡысы һәм бакалея кибете була.
1930‑сы йылдарҙа Шушнурға XVIII быуатта нигеҙләнгән Шөшлөндөр ауылы ҡушылған.
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү бар.
Мөхәмәтйәнов Искәндәр Илгиз улы
Мөхәмәтйәнов Искәндәр Илгиз улы (05.05.2009) — Бөтә донъя башҡорттары ҡорлтайы ҡарамындағы "Балалар башҡорттары ҡорлтайы" булдырыусыһы
Биографияһы
Башланғыс белемде Мөхәммәт Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейы нда ала ,аҙаҡ Дим биҫтәһенең Рауил Бикбаев исемендәге 102-се башҡорт гимназияһының 5,6 кластарында уҡый.Бөгөн Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты нда "Шайморатов" класында белем ала. “ТЭФИ-Төбәк” Бөтә Рәсәй телевизион конкурсының “Нәфис телевизион фильм/сериал” номинацияһы еңеүсеһе булған “Юғалсыҡтар иле” фильм-әкиәтендә төп ролдәрҙең береһен башҡара.Бәләкәй сағынан район, ҡала, республика кимәлендә үткән сараларҙа әүҙем ҡатнашып, призлы урындар яулай, күп һанлы грамота, дипломдар менән бүләкләнгән. 2019 йылда "Һаумы, һаумы, әкиәт” Бөтә донъя халыҡтары әкиәттәрен йәш башҡарыусылар конкурсында гран-при яулай.Ағымдағы йылда “Гагарин” республика олимпиадаһында ҡатнашып, туған телдән 3-сө урынға лайыҡ була.Рәсәй,Башҡортостан кимәлендәге балалар форумдары,съездары ҡатнашыусыһы. Класташтары уны класс старостаһы итеп һайлай, шулай уҡ мәктәптең үҙидара советында тырышып эшләй.
“Тамыр” вокаль ансамбленең йәш артистары: “Телем – минең яҡын дуҫым, ул йөрәгемдә йәшәй”, – тип йырлаған кеүек, Искәндәр ҙә туған теле өсөн борсола, уның киләсәген ҡайғырта. Шуға ла туған тел менән бәйле күп проекттарҙа әүҙем ҡатнаша:
Хаттуса
Хаттуса (хетта.:, Ḫa-at-tu-ša; төр. Hattuşaş , Хаттушаш) — боронғо Хетт батшалығының баш ҡалаһы. Ҡаласыҡ үҙәк Аанатолияла Ҡыҙылырмаҡ йылғаһынан алыҫ түгел хәҙерге төрөк ауылы Боғазкале (төр.  Boğazkale, алда аталған Богазкей) янында, Анкаранан көнсығышҡараҡ 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡаласыҡ 1834 йылда, ҡаҙыныу эштәре алып барғанда табылған, ҡаҙыу эштәре  1906 йылдан алып барыла. 1986 йылда Хаттуса табылдыҡтары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Урынлашыуы һәм ландшафты
Хаттуса Үҙәк Анатолияның төньяҡ өлөшөндә, Боғазҡале ауылы янында хәҙерге Анкаранан 150 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Борон был урындарҙа һыу тирмәндәренең барлығы теркәлһә лә, хәҙер был ярайһы ҡырыҫ  климаты  менән ҡоро  таулы ер. Ҡыш оҙон һәм һалҡын, йәй сағыштырмаса ҡыҫҡа, тик  эҫе. Ҡыҙыныу урындарында үҫемлектәр ярлы, ағастар юҡ тиерлек,  ландшафтында  урындың  бик ҡатмарлы рельефы менән тау далаһы өҫтөнлөк итә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 1050 м. Шуға ҡарамаҫтан, тупраҡ уңдырышлы. Хаттусала ете эсәр һыу сығанағы бар. Ҡаялы һырттар һәм яһалма ҡәлғә ҡоролмалары, шулай уҡ көнсығыштан һәм төньяҡтан текә ярҙар ҡаланы яҡын барғыһыҙ итә.
Боғазкаленың тирә-яғындағы ҡаҙыу эштәренең дөйөм майҙаны яҡынса 160 гектар була һәм бер нисә участкаға бүленә. Үҙәктә— Бююккалдың ике ҡаяһы (төр.  Büyükkale, «ҙур ҡәлғә»), уларҙан 500 м төньяҡҡа ҡарай Бююккаяның «Ҙур ҡаяһы»  (төр.  Büyükkaya ). Бююккалдан көнсығышҡа ҡарай сағыштырмаса тигеҙ майҙансыҡта «Түбәнге ҡала» — хетт баш ҡалаһының иң боронғо  өлөшө урынлашҡан. Бююккаленан көньяҡҡа ҡарай «Үрге ҡала» — баш ҡаланың нығытмаһы урынлашҡан. Тирә -яҡтарында ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтар бар, ҡаланың көньяҡ ситен хетт дәүләтенең һуңғы быуаттарында төҙөлгән элекке оборона валының ҡалдығы Еркапы (Yerkapı) убаһы билдәләй.
Хаттуса Ҡыҙылырмаҡтан көнсығыштараҡ (уның хет исеме — Marashantiya), йылға үҙәне ҡырҡа боролған урында урынлашҡан. Борон бында үҙәк Каппадокиянан Ҡара диңгеҙгә сауҙа юлы үткән. Шуға ҡарамаҫтан, Хаттуса баш ҡала булараҡ, көньяҡтараҡ урынлашҡан боронғо хетт мәҙәниәте үҙәгенән  айырым торған, һәм дәүләттең төньяҡ ситтәренә яҡын урынлашҡан. Хетт дәүләтенең ныҡ үҫешкән ваҡытында, ул көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай ҙурая. Ҡала шулай уҡ каски халҡының һөжүм итеү объекты була.
Хәмитов
Хәмитов — фамилия.
Ханова Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы
Ханова Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы (30 июль 1956 йыл) — журналистика ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Биографияһы
Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы Ханова 1956 йылдың 30 июлендә Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Йыланыш ауылында тыуған.
1973 йылда Өфөлә 1-се республика интернат-мәктәбендә урта белем ала.
1978 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлеген тамамлай, «филолог», «рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы», «башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәренә эйә була.
1978 йылдан «Ленинсы» республика гәзитендә тәржемәсе булып эшләй башлай. Артабан «Йәшлек» гәзите мөхәрририәтендә сәйәсәт бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.
Һуңынан Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә сәйәси әҙәбиәт бүлеге мөдире вазифаһын үтәй.
2009 йылдан «Йүрүҙән» гәзитендә социаль-иҡтисад бүлеге мөдире булып эшләй.
Порженка
Порженка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кен күле-Кена йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кыма
Кыма — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 315 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 219 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы
Биографияһы
1919—1920 йылдарҙа — Ырымбурҙа Төркөстан фронтының сәйәси бүлеге оркестры капельмейстеры.
1930—1931 йылдарҙа Ҡаҙанда драма театры оркестрында скрипкасы була.
1932 йылдан алып вафатына тиклем Өфөлә йәшәй, музыка бүлеге менән етәкселек итә һәм Башҡорт драма театрында оркестр дирижеры була.
Ижади эшмәкәрлеге
Мәсәлим Вәлиев беренсе башҡорт профессиональ хор, симфоник һәм опера музыкаһы авторы.
Улар араһында иң билдәлеләре — «Һаҡмар» («Айһылыу», Н. И. Пейко менән авторлыҡта, тәүге тапҡыр 1941 йылда ҡуйыла) һәм «Шәүрә» (Баязит Бикбай либреттоһы буйынса, тәүге тапҡыр 1946 йылда ҡуйыла) опералары, «Башҡорт увертюраһы» (1940) һәм «Легенда» (1948) симфониялары, «Салауат» (1945) һәм «Бейеү» (1952) сюиталары, ҡыллы квартет (1954), фортепиано, скрипки һәм виолончель өсөн пьесалар.
Вәлеев «Ҡара йөҙҙәр» (Мәжит Ғафури), «Салауат» (Баязит Бикбай) әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған драма спектаклдәренә көйҙәр яҙа.
Шулай уҡ ул башҡорт һәм татар шағирҙары шиғырҙарына 50-нан ашыу хор һәм йырҙар авторы. Улар араһында иң популярҙары — «Гөлдәр баҡсаһында» (Мәжит Ғафури һүҙҙәре) «Аҡ ҡайын» (Әхмәт Йәрикәй һүҙҙәре), «Матур Өфө ҡалаhы» Ҡадир Даян), «Fәлимә йыры» Ғәйнан Әмири) һәм башҡа йырҙар.
Никандрова Анна Алексеевна
Анна Алексеевна Никандрова (13 октябрь 1921 — 23 июнь 1944) —  88-се  уҡсылар полкының 426 -сы уҡсылар дивизияһы комсоргы (31-се армия, 3-сө  Белорус фронты), өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945 йылдың 24 мартында, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Анна Алексеевна Никандрова 1921 йылдың 13 октябрендә Барашкино (Липно губернаһы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса — урыҫ. 8 класты һәм китапхана курстарын тамамлағандан һуң, китапханала,  шунан һуң комсомолдың Красногород район комитетында эшләй
Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың сентябренән ҡатнаша. Һуғыш башында сандружинник булып эшләй, эвакуацияланған яралыларға ярҙам итә, госпиталдә эшләй. 1942 йылда ВКП(б.) сафына инә.
Кесе лейтенанттар курсын тамамлағандан һуң, Анна Никандрованы 426-сы уҡсылар полкының (88-се уҡсы дивизиялар, 31-се армия, 3-сө Белоруссия фронты) комсоргы итеп тәғәйенләйҙәр. 1944 йылдың 23 июнендә Кираево тимер юлы станцияһы районында (Белоруссияның Витебск өлкәһе Дубровно районы) өлкән лейтенант Никандрова  беренсе булып  танкыға ҡаршы соҡорҙар аша, артынан үҙенең ротаһы яугирҙәрен эйәртеп  штурмға  ташлана. Ошо уҡ көндә ул дошмандың пулемёт дзотын ҡаплағанда һәләк була. Дубровно ҡалаһында (Белоруссияның Витебск өлкәһе) туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Ҡәберенә һәйкәл ҡуйыла.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указы менән  командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн өлкән лейтенант Анна Алексеевна Никандроваға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы тигән юғары исем бирелә.
Фузеев Борис Дмитриевич
Фузеев Борис Дмитриевич (26 март 1923 йыл — 21 сентябрь 1997 йыл) — рәссәм, скульптор. БАССР-ҙың халыҡ рәссәмы (1974). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Борис Дмитриевич Фузеев 1923 йылдың 26 мартында хәҙерге Ырымбур өлкәһе Абдулла ҡалаһында тыуған. Planned
Ижади эшмәкәрлеге
Planned
Күргәҙмәләре
Planned
1-се Барҙыбаш
1-се Барҙыбаш (Барҙабаш, Бардабаш ) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл, Бисер ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618156, ОКАТО коды — 57204813002.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 18 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 261 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 129 ир һәм 132 ҡатын-ҡыҙ.
Чиндат (йылға)
Чиндат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1765 исемһеҙ йылғаның һул урында 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Троицк (Благовар районы)
Троицк (Троицк) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше. Почта индексы — 452748, ОКАТО коды — 80214840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Папоротка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Васильев Тимофей Васильевич
Васильев Тимофей Васильевич (19 февраль 1897 йыл, Тавла ауылы Мариинск өйәҙе Томск губернаһы — 31 июль 1939 йыл, Мәскәү) — мордва (эрзә) юрисы, Мордва суд системаһына нигеҙ һалыусы, халыҡ-ара юрист, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр. 1917 йылғы Октябрь революцияһында ҡатнашыусы.
Папоротка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Васильев Тимофей Васильевич
Биографик мәғлүмәттәр
Эрзә иммигранттары ғаиләһендә тыуған. Бала сағынан шахтала эшләй. Белемгә һәм грамоталылыҡҡа, тыумыштан килгән һәләткә ынтылғанлыҡтан, урындағы мировой судья малайҙы писарь вазифаһына ала.
Революция һәм Граждандар һуғышы йылдарында Омск ҡалаһында беренсе совет халыҡ судьяһы була, Омск һәм Тарала беренсе революцион трибунал ойоштора, артабан халыҡ судьяларының губерна советы рәйесе итеп һайлана. 1918 йылда Омскты колчактар баҫып алғас, судья партизандар хәрәкәтендә ҡатнаша, штаб начальнигы була. 1920 йылдан 1923 йылға тиклем Васильев Йәнәсәй юстиция департаментында эшләй, һуңынан Алыҫ Көнсығыш Республикаһының Төп хәрби-сәйәси училищеһында батальон менән командалыҡ итә.
1924 йылдан 1928 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетында совет хоҡуҡ факультетының иҡтисади-юридик кафедраһында уҡый.
1926 йылдың ғинуарында Башҡортостан Республикаһы прокуроры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 1927 йылда баш ҡалаға ҡайтҡас, Мәскәү губерна һаҡсылар колледжында эшләй.
1929 йылдың 5 декабренән Васильев Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетының ойоштороу бүлегенә индерелә, Совет төҙөлөшө һәм хоҡуҡ институтында эшләй.
Тимофей Васильев һәм мордва мәсьәләһе
Васильев Мәскәүҙә уҡыған сағында мордва йәштәренең студент түңәрәктәрендә әүҙем ҡатнаша, ВКП(б) үҙәк комитетының мордва секцияһы органы - «Якстере Теште» («ҡыҙыл йондоҙ») гәзите мөхәррире була, Бөтә Рәсәй ҮБК-ның милләттәр бүлегенә инструктор итеп эшкә саҡырыла. 1924-1925 йылдарҙа Васильевтың шәхси ярҙамы менән Мордва автономияһы проекттары әҙерләнә. ҮВасильевтың автономияны формалаштырыуға сиктән тыш ашҡыныуы хатта үҙәк контроль комиссияһы партлегияһы пленумының «алға йүгереү» һәм «партнерлыҡ» тигән ҡарары менән дә хөкөм ителә. Урындағы чиновниктар араһында автономия идеяһы ҡайһы берҙә һаңғырау ҡаршылыҡ менән осраша.
1928 йылда Мордва округ судының беренсе рәйесе итеп Тимофей Васильев тәғәйенләнә. Мордовия суд учреждениеларында ҡатнашыуы менән фундаменталь сәйәсәт алып барыла — суд власы ерле халыҡтарҙың этник төркөмө теленә тәржемә ителә башлай.
1931 йылда Васильевтың «Мордовия» китабы баҫылып сыға, уның күп йыллыҡ уйланыуҙары һөҙөмтәһе, ул бөгөнгө көндә лә актуаллеген юғалтмай. Был китап мордва идеяһын нигеҙләүҙең бер төрө булып тора, тикшеренеүсегә тыуған ер тураһында бығаса күрелмәгән факттар тупланмаһы: физик-географик шарттар, Мордовия халҡы, тарихтың ҡатмарлы биттәре, иҡтисади һәм мәҙәни төҙөлөш, Мордва автономияһында фундаменталь (тамыр йәйеү) процестарын сағылдырыу.
Сауҙа вәкиллеге
Бөйөк Британияла йәш совет адвокаты юристар һәм эшлекле даирәләр араһында лайыҡлы абруй ҡаҙана.Ҡыҙыҡлы фекер тураһында Васильевтың юридик практикаһынан беләбеҙ. Бер ваҡыт суд ҡарары менән риза булмаған инглиз фирмаһы вәкиле СССР-ҙа бөтә судьялар ҙа итекселәрҙән сыҡһа, совет юристарының ҡарарын етди һәм нигеҙле тип танырға ярамағанлығын белдерҙе.
Судья Васильевтың компетенцияһына шикләнергә нигеҙ юҡлығын, үҙ иленең мәнфәғәттәрен лайыҡлы сағылдырыуын асыҡланы.
Васильевтың уңышын совет сауҙаһынан Британия бюджетына һалым түләүҙе һиҙелерлек кәметеү (яҡынса миллион фунт стерлинг) тип һанарға була. Был хеҙмәте өсөн Васильев 1937 йылдың ноябрендә махсус наградаға тапшырыла.
Васильев эшенең фабрикацияһы
Англияла булған сағында уҡ Васильев мордва эшендә ҡатнашыуын ҡалдырмай. Ситтән тороп Мордовия үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы итеп һайлана, был хаҡта ул даими рәүештә Британия матбуғатында хәбәр итә.
Мордва яҡлы позицияһы арҡаһында Тимофей Васильев НКВД хеҙмәткәрҙәрен ныҡлы күҙәтелә башлай. Ағалы-ҡустылы Анатолий һәм Владимир Рябовтың, Тимофей Васильевичтың ҡатынының ҡустылары ҡулға алыныуы Васильевтың хәлен ҡатмарлаштыра. 1937 йылдың ноябрендә Васильев ғаиләһе менән СССР-ға кире ҡайтарыла, ә 1938 йылдың 8 февралендә — ҡулға алына. Ул заман рухында абсурд ғәйепләүҙәрҙә ғәйепләнә: «Мордва уң буржуаз-милләтсел террористик блогында» ҡатнашыу, Мордовияның Финляндияға ҡушылыуына әҙерлек, тышҡы разведка өсөн эшләү, Сталинды үлтерергә маташыуҙы әҙерләү. 1939 йылдың 31 июлендә атып үлтерелә. Мәскәүҙең Дон зыяратында ерләнгән.
1956 йылдың 22 авгусында үлгәндән һуң аҡлана.
Сығанаҡ
''Т. В. Васильев әҫәрҙәре''
''Т. В. Васильева тураһында''
Һилаяҙ
Сәлейәз — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олөйөр йылғаһының уң яры тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәмерйә сиркәүҙәре (Иваново)
Ивановола мәмерйә сиркәүҙәре (Ивановски скални църкви, Ивановски манастир) — ҡаяларҙа уйып эшләнгән  сиркәүҙәр, хөжрәләр  комплексы. Русе ҡалаһынан (Болгария) 21 км көньяҡтараҡ урынлашҡан, Иваново ауылы менән йәнәш, Русенский Лом йылғаһының каньонынан  32 метр бейеклектә ята. 1979 йылда комплекс  ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Тарихы
Комплекста монахтар XIII быуатта күсеп ултыра башлай. Монастырҙың иң үҫешкән ваҡытында унда 40-ҡа  яҡын сиркәү һәм яҡынса 300 һөжрә иҫәпләнә. XVII быуаттан һуң монастырҙа кеше йәшәмәй һәм ҡоролмаларының күп өлөшө  бөлгөнлөккә төшә.
Мәмерйә сиркәүҙәренән иң һаҡланғандары:
Фрескалар
Комплекстың биш сиркәүендә XIII—XIV быуат фрескалары һаҡланған, улар урта быуат болгар стенаға рәсем төшөрөү сәнғәтенең уникаль өлгөһө булып тора. Фрескаларҙа антик йоғонто һиҙелерлек — әүәләү биҙәктәре, колонналарҙың, кариатидаларҙың шәрәм һүрәттәре бар.
Кутаиси
Кутаиси (ქუთაისი, боронғо исемдәре: აია, ქუთაია, ქოითაია, ქოთიაიონი, ქვათათისი — Айа, Кутайа, Койтайа, Котиаион, Кутатисиум, Рәсәй Империяһы составында Кутаис) — көнбайыш Грузиялағы ҡала. 2012 йылдан — Грузияның парламент баш ҡалаһы.
Риони йылғаһының ике ярында, диңгеҙҙән 125—300 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланан 22 км алыҫлыҡта Копитнари аэропорты урынлашҡан. Тбилисиға тиклем тимер юлы, шулай уҡ автомагистраль буйынса 220 км тәшкил итә, Потиғаса — 100, Батумиғаса 150 км.
Атамаһы грузин ქვა — таш һүҙенән килеп сыҡҡан, сөнки боронғо ваҡытта Риони йылғаһының бары тик төньяҡ — ташлы өлөшөндә генә халыҡ йәшәгән.
Кутаисиҙы май һәм розалар ҡалаһы — სავარდო და სამაისო — тип йөрөтәләр.
2 майҙа, хәҙер йөҙ йылдан ашыу инде кутаисоба, Ҡала көнө, билдәләнелә.
Тарихы
Археологик ҡаҙылмалар күрһәтеүенсә, Кутаисиға беҙҙең эраға тиклем 6-5-се быуаттарҙа нигеҙ һалына. Уның документаль тарихы беҙҙең эраның III быуатынан башлана, ул Аполлоний Родосскийҙың «Аргонавтика»һында һүрәтләнә «2-се китап, 398—402» :