cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йылҡы малы төҫтәре
Аҡ төҫтәр
Сығып киттем яңғыҙ һунарға. («Аҡбуҙ менеп»). Аҡкүк. Аҡҡа күк төҫ күберәк ҡатнашҡан, ләкин аҡ өҫтөнлөк итә. Бындай аттарҙы буҙ тип тә булмай. Салауат Юлаевҡа арналған бихисап йырҙарҙың береһенән миҫал: Аҡкүк атын батыр йүгәнләй
Яуға китер мәле еткәндә.
Ала (пегий). Был да аҡ төҫтөң модификацияһы, йәғни өҫтөнлөклө аҡ төҫ менән бүтән төҫтәр аралашҡан була. Шуныһы: аралашыусы төҫтәр сикле. Күк ала, ҡола ала, ҡара ала, сик ала, ҡыҙыл ала була. Буҙ ала булмай, сөнки аҡ менән буҙ аҡбуҙҙы бирә. Шулай уҡ аҡ менән туры төҫ ҡатнашһа, ундай аттарҙы бүртә тип йөрөтәләр.
Ерән-һары төҫтәр
Ерән (рыжий). Был—иң популяр ат төҫтәренең береһелер, моғайын. Йырҙарҙа йыш ҡабатлана. «Гөлгизәр»ҙә: Көмөш кенә эйәр, буҫтау мендәр
Килешәлер ерән ҡашҡаға", —тип хозурланалар. «Туғанай»ҙа ерән аттың сыҙамлылығына түбәндәгесә һоҡланалар: Ерәнсәй ҙә атым елә, юрта
Ҡиблаларҙан сыҡҡан буранға. Ерән төҫтө аңлатып торорға кәрәкмәйҙер, шулай ҙа билдәләйек: ҡыҙыл менән һары ҡатыш, ҡыҙғылт һары. Ҡыҙыл өҫтөнлөк итһә, ҡан ерән була. "«Менгән генә атым, һай, ҡан ерән»,"—тиелә «Һалдат» йырында. Сағыу ерән, ҡола ерәндәр була. Ерән аттарҙың ялы, ҡойроғо сал төҫтә икән, уларҙы саптар тиҙәр. Башҡортхалҡының «Һанаҡа» йырында шундай юлдар бар: Аҡъял да ғына саптар, ай, атымды Әпсендәре юҡ тип үк һатмағыҙ. Башҡорттар атты ныҡ яратып, ҡайһы берҙәренең төҫтәренә иркәләү ялғауҙары ҡуша: турысай, көрәнсәй, ҡарасай… Һары, һарысай (соловая). Был төҫтәге аттар ҙа бик күркәм. Бал менән сағыштырып, башҡорт былай йырлаған: Уҫылыҡҡай буйын күп йөрөнөм Һары балауыҙҙай ат менән. («Уҫылы буйы»). Ҡыҙыл һары, аҡһыл һары, сей һары төҫтәгеләргә айыралар йылҡы малдарын, шулай ҙа дөйөм атамаһы йышыраҡ ҡулланыла: Һары атҡайым тотоп мин бәйләнем
Йәйрәп үҫкән оҙон сауылға.
Ҡола (буланый). Кәүҙәһе ҡыҙғылт-һары, ҡойроҡ-ялы ҡара ат
Ҡыҙыл, ҡара төҫтәр
Көрән, ҡыҙғылт-ҡара (бурый конь). Йылҡылдап торған көрән аттарҙы күҙ алдына килтерер өсөн миләүшә сәскәһенә, ҡыҙҙырылған ҡәһүәгә ҡарағыҙ. Был төҫтәге йылҡы малын да төҫтәре буйынса айыралар: һары көрән, сейә көрән, ҡыҙыл көрән, ҡара көрән. Әлбиттә, төп атамаһы менән күберәк йөрөй. Ҡыҙыл ғына күндән йүгән төйҙөм, Килешеп тора көрән атыма. Халыҡтыҡ эстетик зауығы ҡайһылай ҙа аҫыл сағылыш таба ошо бәләкәй генә миҫалда! Көрән атҡайымды бәйләп ҡуйҙым Күл буйҡайҙарына тирәккә, —тигән юлдар ҙа («Түңәрәк күл») үҙе бер матур картинаны күҙ алдына баҫтыра. Ҡыҙыл. Ҡан төҫөн берәүгә лә аңлатып тороу кәрәкмәйҙер. Аттарҙа уның да модификациялары бар: ҡара ҡыҙыл, ҡыҙыл һары, сейә ҡыҙыл, ләкин йырҙарҙа күберәк дөйөм атамаһында ҡулланыла: Ҡыҙыл ғына буйы йылҡыһы—
Ҡыҙыл ғына микән, күк микән? («Ғүмер»). Ҡара (вороной). Ай-һай ҙа матур, һоҡландырғыс бит ҡара аттар ҡарап тороуға! Уларҙың йылҡылдап торған тиреләрендә шәмәхә, ҡорос һәм бүтән төҫтәр ҙә сағылып китә. Шулай итеп, халыҡ ижадында йылҡы малының барлыҡ төҫтәре һәм төҫ үҙенсәлектәре үҙ атамалары менән сағылыш тапҡан.
Алмасыбар, ала, сыбар (пегий). Ала сыбар ат төҫө
Туры (гнедой). Ҡараһыу ҡыҙыл, ялы, ҡойроғо ҡара
Бүртә (караковый). Ҡара, туры
Николаев Василий Васильевич
Николаев Василий Васильевич (11 февраль 1939 йыл — 28 июнь 2007 йыл) — ғалим-инженер‑механик, сәнәғәт эшмәкәре. 1989—2002 йылдарҙа Ленин орденлы «Оренбургазпром» производство берекмәһененең начальнигы һәм генераль директоры. Сыуаш Республикаһының Милли фән һәм сәнғәт академияһының почётлы академигы (2001). Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), СССР‑ҙың почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989). Ике тапҡыр Сыуашстандың Дәүләт премияһы лауреаты (2001, 2006). Почёт ордены кавалеры (1996). Ауырғазы районының почётлы гражданы (2000).
Биографияһы
Василий Васильевич Николаев 1939 йылдың 11 февралендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Сыуаш-Ҡарамалы ауылында тыуған. 1953 йылда ете йыллыҡ мәктәпте, 1956 йылда — Биш ҡайын урта мәктәбен тамамлай. 1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1962—1967 йылдарҙа Өфө нефть институтының киске факультетында уҡый. 1962 йылдан алып 1976 йылға тиклем Салауат нефть химияһы комбинатында слесарь, инженер, лаборатория начальнигы, цех начальнигы булып эшләй.
1976—1978 йылдарҙа Бөтә союз «Оренбурггазпром» сәнәғәт берекмәһендә төҙөлөп ятҡан гелий заводында директор. 1978—1985 йылдарҙа гелий заводында баш инженер, директор, Бөтә союз «Оренбурггазпром» сәнәғәт берекмәһендә начальник урынбаҫары булып эшләй.
1986 йылда «Газпром» концернының «Оренбурггазпром» ВПО-һына баш инженер итеп тәғәйенләнә. 1991 йылда Ленин орденлы «Оренбургазпром» етештереү берекмәһенең генераль директоры вазифаһына раҫлана.
1985 йылда кандидатлыҡ, 1998 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, профессор (1996). Фәнни эштәре тәбиғи газдан гелий сығарыу проблемаларына, газ ҡатышмаларын мембраналы бүлеү, тәбиғи газ һәм конденсатын әҙерләү һәм эшкәртеү технологияһын камиллаштырыу, уны интенсификациялау, күп көкөртлө газ ятҡылыҡтарын һәм яңы ҡорамалдың үҙенсәлектәрен файҙаланыу һәм эшкәртеү проблемаларына арналған.
86 ғилми хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы. Уның етәкселегендә 2010 йылға тиклем осорҙа Ырымбур нефть-газ комплексын үҫтереүҙең генераль схемаһы эшләнә.
Уның ҡатнашлығында Ырымбур гелий заводы төҙөлә һәм сафҡа индерелә, шулай уҡ газ эшкәртеү заводының өсөнсө сираты, ҡыҫыусы компрессор станцияһы, Ырымбур өлкәһенең ойошмалары һәм халҡы өсөн Ҡаҙағстандың Ҡара сығанаҡ газ конденсаты ятҡылығынан 2000 км-ға яҡын газ торбаһы файҙаланыуға индерелә. Бындағы ятҡылыҡтан сыҡҡан газ конденсаты Ырымбурҙың газ эшкәртеү заводына ебәрелә. Һөҙөмтәлә, В. В. Николаев тырышлығы арҡаһында Ырымбур газ-химия комплексы продукцияһы Башҡортостан һәм Татарстан предприятиеларында эшәртелә башлай.
Ул эшләгән осорҙа Ырымбур янындағы Девятое января, Ростошь, Павловка ҡасабалары уңышлы төҙөлә. Бында йәшәгән газовиктар өсөн заманса инфраструктура булдырыла, урамдар һәм юлдар төҙөкләндерелә, спорт-һауыҡтырыу үҙәктәре, поликлиника, балалар баҡсаһы, мәктәп һәм башҡа учреждениелар барлыҡҡа килә.
Ул шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Сыуаш-Ҡарамалы ауылында православие ғибәҙәтханаһы, баҙар төҙөтә, мәҙәниәт йортон һәм урта мәктәпте киңәйтә, ауылға газ керетә, ауыл урамдарын төҙөкләндереп, асфальт һалдыра.
Николаев В. В. боронғо замандан алып бөгөнгөгә тиклемге сыуаш халҡы тарихы һәм мәҙәниәте тураһындағы әҙәбиәтте булдыра һәм баҫтырып сығара. Уның инициативаһы менән 2000 йылдарҙа К. В. Ивановтың тарихи-мәҙәни тикшеренеү фондын ойоштора һәм ғилми проекттарҙы тормошҡа ашырыуҙа финанс ярҙамы күрһәтелә.
2002 йылдан хаҡлы ялда. 2007 йылдың 28 июнендә Санкт-Петербургта вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.
Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы
Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы (10 ғинуар 1915 йыл — 5 октябрь 2004 йыл) — йырсы, режиссёр, педагог. 1939—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. 1969—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1965) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Ижады
Башҡорт опера һәм балет театрында эшләгән осорҙа ул илленән ашыу опера партияһын башҡара. Тәүге башҡорт операһы булған «Һаҡмар»ҙа (Мәсәлим Вәлиев) — Фәхри, Ерошка — А. П. Бородин «Кенәз Игорь», Арлекин — Р. Леонкавалло, «Паяцы», Бомелий — Н. А. Римский-Корсаков, «Батша кәләше», Юламан — Н. Чемберджи, «Ҡарлуғас», «Салауат Юлаев» — Заһир Исмәғилев, «Салауат», Ғәйнулла — З. Исмәғилев, «Ағиҙел тулҡындары» операларында ҡатнаша.
Режиссер булараҡ, Заһир Исмәғилевтың «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһын, «Шәүрә» операһын, үзбәк композиторы С. Юдаковтың «Мәйсәрәнең мутлыҡтары» комик операһын, П. Чайковскийҙың «Пиковая дама»һын, Ж. Бизеның «Кармен»ын, А. Бородиндың «Кенәз Игорь», Х. Әхмәтовтың «Замандаштар» операларын ҡуя.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Мәғәфүр Хисмәтуллинға 1949 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы», дүрт йылдан «БАССР-ҙың халыҡ артисы», тағы ике йылдан — Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендәге ҡаҙаныштарын иҫәпкә алып — «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы», 1965 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ артисы» тигән юғары исемдәр, ә 1969 йылда Салауат Юлаев исемендәге премия бирелә. Йырсы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән бүләкләнә.
Әҙәбиәт
Башҡорт телендә рус телендә
Казанцевский
Казанцевский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Ҡырһа ауыл биләмәһе составына инә.
Ауылға XX быуат башында Магнит ауылы тирмәһе дачаһында төҙөлгән Казанцев утары урынында нигеҙ һалынған. 1930 йылда А. С. Пушкин исемендәге колхоз барлыҡҡа килә..
Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 30 км.
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (84%), башҡорттар (14%).
Страсбург
Страсбург, йәки Страсбур   (Strasbourg , Strossburi , Straßburg ) — Францияның көнсығышындағы ҡала һәм коммуна, Эльзастың тарихи баш ҡалаһы һәм Түбәнге Рейн департаментының префектураһы. Гранд-Эст төбәгенә инә. Иль йылғаһы буйында, Франция һәм Германияның сиктәре үткән Рейн йылғаһының һул яҡ яры янында, немец ҡалаһы Кель ҡаршыһында урынлашҡан. Халыҡ һаны — 272 800 кеше (2004 йыл) тәшкил итә.
Әһәмиәте
Ҡала 1992 йылдан алып «Европаның парламент баш ҡалаһы» статусына эйә   , сөнки 1949 йылдан Европа советы һәм 1992 йылдан алып Европа парламенты ултырыштары урыны булып тора.
Страсбург төньяҡ-көнсығыш Францияның иҡтисади мөһим үҙәктәренең береһе булып тора, унда финанс һәм банк эшмәкәрлеге үҫешә, инженерия һәм медицина өлкәһендә инновациялар барлыҡҡа килә (мәҫәлән, киләһе быуын автомобилдәрен төҙөү).
Страсбург, Женева һәм Нью-Йорк кеүек, дәүләттең баш ҡалаһы статусына эйә булмаһа ла, халыҡ-ара ойошмаларҙың һәм күп милләтле конгресстарҙың үткәреү урыны булып тора. Милли театр һәм милли опера учреждениеларының булыуы ҡаланың бай мәҙәни тормошон раҫлай. Страсбург университетында донъяның йөҙҙән ашыу илдәренән студенттар уҡый.
Исеме
Ҡаланың исеме немец телендә «Штрассбург» (Straßburg) һүҙе «юл янында ҡәлғә» тигәнде аңлата. (Страс- (немец Штрассе Straße/Strasse) «урам» йәки «юл», ә -бург (француз -bourg, немец -burg) — «һарай, ҡәлғә, нығытма» тигәнде аңлата.
Ҡаланың боронғо исеме — Аргенторат (Argentoratum), бер версия буйынса, кельттар табынған аҡса алиһәһенең исеменән сыҡҡан, икенсе версия буйынса, «Аргенто» топонимының тамыры йылға башы, шишмә тигәнде аңлата Икенсе «рат» киҫәксәһе хәрби нығытма, ҡәлғә тигәнде аңлата. Был исем Рим империяһының төньяҡ сиктәрендәге ҡаланың тарихи хәленә тап килә. Һуңынан феодаль тарҡаулыҡ осоронда ҡала күперенең булыуы арҡаһында көнсығыш-көнбайыш күсәрҙә юл селтәренең үҙәге була, ул төньяҡ-көньяҡ күсәрҙә мөһим стратегик урынын юғалтып, бәләкәй герман дәүләттәрен берләштереүсе булып тора. VI быуаттан башлап ҡала ике «юл» һәм «ҡәлғә» немец һүҙҙәренән килеп сыҡҡан хәҙерге исемен йөрөтә башлай.
Географик урыны
Страсбург Францияның төньяҡ-көнсығыш төбәгендә Германия менән сиктәш булған Эльзастың баш ҡалаһы булараҡ, Көнбайыш Европаның географик үҙәгендә урынлашҡан. Страсбург ҡалаһы Штутгарт, Цюрих, Франкфурт-на-Майне ҡалаларынан 2-3 сәғәт юллыҡ алыҫлыҡта, Брюссель, Париж, Тулуза ҡалаларынан 5-6 сәғәт юллыҡ алыҫлыҡта урынлашҡан (тиҙ йөрөшлө ТGV Est поездар индереү менән Страсбургтан тимер юл буйлап барған ваҡыт ике тапҡырға ҡыҫҡара: Парижға тиклем — 2 сәғәткә, Штутгарт һәм Люксембургҡа тиклем — 1,5 сәғәткә). Эльзастың баш ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 140 м бейеклектә урынлашҡан һәм тигеҙ рельеф менән айырыла, шулай итеп, ҡала ситендә бейеклектәрҙең айырмаһы ҙур түгел, иң юғары нөктә туранан-тура соборға яҡын һәм Grand-Rue һәм Fossé-des-Tanneurs урамдары киҫелешендә урынлашҡан. Ҡала Иль йылғаһы буйында һәм Рейндың һул яҡ ярында урынлашҡан. Рейн менән Иль каналдар селтәре менән бәйләнгән. Страсбург Европала эсәр һыуҙың иң эре резервында ята (35 млрд м³ тирәһе). Киң йылға системаһы, шулай уҡ яҡын ер аҫты һыуҙары йыш ташҡындарҙың сәбәбе булып тора, шуға күрә ҡаланың күп кварталдарын төҙөгәндә биләмәләрҙе киптереү буйынса, мәҫәлән, каналдар системаһын, дренаж һалыу саралары үткәрелә.
Халҡы
2011 йылда коммуна халҡы 272 222 кеше, 2012 йылда — 274 394 кеше , ә 2013 йылда —275 718 кеше тәшкил иткән .Халыҡ һаны динамикаһы  :
Иҡтисады
2010 йылдарҙа 189 412 эшкә яраҡлы йәштәге кешеләрҙән (15 йәштән 64 йәшкә тиклем) булған 127 824 иҡтисади яҡтан әүҙем, 61 588 — әүҙем булмаған (әүҙемлек күрһәткестәре 67,5 %, 1999 йылда — 64,5 %). 127 824 әүҙем эшкә яраҡлы әүҙем кешеләрҙән 106 934 кеше эшләгән. (54 244 ир-егет һәм 52 690 ҡатын-ҡыҙ), 20 890 кеше эшһеҙ иҫәпләнә (10 649 ир-егет һәм 10 241 ҡатын-ҡыҙҙар). 61 588 эшкә яраҡлы әүҙем булған граждандар араһынан 34 226 уҡыусы йәки студент, 9898 — хаҡлы ялда, ә тағы 17 464 — башҡа сәбәптәр арҡаһында әүҙем булмай.
Климаты
Страсбургтың климаты миҙгелдәргә ҡарап ҙур амплитуда менән континенталь. Ҡыш йыш ҡар менән һалҡын, ә йәй эҫе була. Ҡала ике тау (Вогездар һәм Шварцвальд) араһында урынлашҡан, был көслө елдәрҙән һаҡлай. Бынан тыш, Францияның башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда, Страсбургта көнбайыш елдәренән һаҡлаған тәбиғи кәртәләр арҡаһында (Вогездар) яуым-төшөм әҙ күҙәтелә. Йәй башында һәм аҙағында йәшенле ҡойма ямғырҙар йыш була. Елдең булмауы, йәйге эҫелек, шулай уҡ ҡаланың географик урыны һауала зарарлы матдәләрҙең миҡдары артыуына сәбәп була.
Тарихы
Страсбург тирә-яғына кешеләрҙең күсеп ултырыуы тураһында тәүге тарихи мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем 600 йылдарға ҡарай, археологик ҡаҙыныу эштәре ваҡытында неолит, бронза һәм тимер быуат осоро әйберҙәре күп табылған. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1300 йылда был урынға кельттарҙың ата-бабалары төпләнгән. Беҙҙең эраға тиклем өсөнсө быуат аҙағына Аргенторат исеме аҫтында кельттар ултырағы барлыҡҡа килә, унда баҙар һәм дини йолалар өсөн урын булған.
Страсбург тәүге тапҡыр I быуатта телгә алына, ул Аргенторат исеме аҫтында Рим империяһының сик буйы ҡалаларының береһе була.
357 йылда ҡаланың тирә яғында Аргенторат янында алыш бара, унда император Юлиан Отступник герман алеманндары ғәскәрен ҡыйрата.
451 йылда Аргенторат Атилла һундары һөжүменән һуң емерелә.
496 йылда Толбиак янындағы алышта герман франктарының алеманндар өҫтөнән тәүге еңеүенән һуң Аргенторат/Страсбург герман франктары короллегенең йоғонтоһо аҫтына эләгә. Хлодвиг I франктарының алеманндар менән өсөнсө алышынан һуң 506 йылда Страсбург янында Алеманн державаһы еңелә һәм 506—531 йылдарҙа уның биләмәләре алеманндар герцоглығы сифатында Франк короллегенә ҡушыла.
IV быуатҡа Страсбургта епископ кафедраһы булыуы тураһында беренсе дөрөҫ мәғлүмәттәр ҡарай. Епископтарҙың береһе, VII быуатта йәшәгән изге Арбогаст Страсбургский, ҡаланы ҡурсалаусы тип һаналған.
842 йылда Бөйөк Карлдың ейәне — Людовик II Немецкий һәм Карл II Лысый — билдәле Страсбург грамоталары — роман һәм theodiscus (боронғо үрге немец) телдәренең беренсе яҙма дәлилдәре менән алмашалар, шулай итеп үҙ-ара Каролингтар короллеген бүләләр.
870 йылда Мерсен килешеүенә ярашлы Людовик II Немецкий Эльзасты ала, ул хәҙер Швабия (Аллемания) герцоглығының төньяҡ өлөшө булараҡ герман милләтенең Изге Рим империяһы составына инә.
974 йылда ҡала властары ҡала менән идара итеүсе епископ етәкселегендә үҙенең тәңкәләрен һуғыу хоҡуғын ала.
1176 йылда кафедраль собор төҙөү башлана.
1201 йылдан Страсбург ҡулдарын йәйгән Богоматерь һүрәтендәге үҙенең мисәте менән файҙалана.
1262 йылда Гаусберген алышында епископ ғәскәрҙәрен ҡыйратып, власты үҙ ҡулына һөнәрселәр ала. Дворян ғаиләләре Цорн һәм Мюлленгейм араһындағы низағ менән файҙаланып, улар 1332 йылда ҡала советы ойоштора һәм үҙҙәренең ойошмаһынан башлыҡ — «аммейстер» һайлай.
1482 йылда Страсбург Конституцияһына үҙгәрештәр индерелә, улар Бөйөк француз революцияһына тиклем үҙгәрешһеҙ ҡала. 1518 йыл — Мартин Лютер идеяларын баҫтырып сығарғандан һуң Реформациялар башы. 1529 йылда эшевендар Йыйылышы Реформация өсөн тауыш бирә. Карл V бойороғо менән кафедраль соборҙа 1549 йылдан алып 1559 йылға тиклем 10 йыл срок менән католик ғибәҙәт тергеҙелә. 1604 йылда Гагенау килешеүенә ҡул ҡуйыла, шулай итеп епископтар һуғышы католиктарҙың вәкиле Карл Лотарингскийҙың еңеүе менән тамамлана.
1621 йылда Иоһанн Штурм тарафынан 1538 йылда ойошторолған протестанттар гимназияһы университет статусын ала.
1681 йылда Франция короле Людовик XIV армияһы Страсбург ҡалаһын ҡамай һәм ҡаланан король власын таныуҙы мәжбүр итә. Килешеү шарттары буйынса, ҡала халҡы Людовикҡа тоғролоҡҡа ант килтерә, әммә үҙҙәренең бер нисә хоҡуҡтарын һәм өҫтөнлөктәрен һаҡлап ҡала. Ошо ваҡыттан алып ҡала Франция яғына күсә, был 1697 йылғы Рисвикс тыныслығы менән беркетелә.
1721 йылда Шарль-Франсуа Аннонг Страсбург фаянс мануфактураһын аса. 1789 йылдың 21 июлендә Бастилияны алыу тураһында иғлан ителгәндән һуң ҡала ратушаһын талайҙар. 1790 йылда Страсбург ҡалаһының мэры Де Дитриш була. 1792 йылдың 26 апрелендә уның салонында Брогли майҙанында тәүге тапҡыр Марсельеза башҡарыла.
1870 йылда Страсбург ҡамалғандан һуң Пруссия алдында баш һала. 1871 йылда ҡала Эльзас-Лотарингия империяһы еренең баш ҡалаһы булып китә. 1918 йылдың 10 ноябренән алып 22 ноябренә тиклем Вильгельм II үҙенең хоҡуҡтарынан баш тартыу менән — генерал Гуро етәкселегендә француз ғәскәрҙәре килгән көн — Страсбургта власть эшселәр һәм һалдаттар советы ҡулында була (ҡара. Эльзас Совет Республикаһы).
1939 йылда һуғыш башланыу ихтималлығы менән бәйле Страсбург халҡын Францияның көньяҡ-көнбайышына эвакуациялайҙар. 1940 йылдың 18 июнендә немец ғәскәрҙәре Страсбургты баҫып ала. Эльзас аннексиялана. Ҡасаҡтар ҡайта. 1944 йылдың 23 ноябрендә Страсбург генерал Леклерк ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә.
1949 йылда ҡала Европа Советы урыны булып һайлана.
1979 йылда Страсбургта Луиза Вайс рәйеслеге аҫтында беренсе Европа парламентының сессияһы үтә, шулай уҡ Европарламентҡа дөйөм тауыш биреү юлы менән һайлауҙар үткәрелә.
1992 йылда юғарылағы Эдинбург осрашыуында Европа парламенты резиденцияһын Страсбургта урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә, һөҙөмтәлә ултырыштар залы менән яңы бина төҙөү башлана, ул 1998 йылда тамамлана.
2006—2007 йылдарҙа TGV селтәрҙәре линияһына ҡушылыу сиктәрендә — Страсбург тимер юл вокзалының күләмле реконструкцияһы һәм XIX быуат бинаһының быяла көмбәҙен төҙөү өҫтөндә эштәр алып барыла.
Мәҙәниәт
Германиянан Францияға даими рәүештә күсеүҙәр Эльзасҡа, һәм, айырым алғанда Страсбургҡа ҙур йоғонто яһай, хәҙер ҡала ике мәҙәниәт: француз һәм немец мәҙәниәтенең буталыш емеше булып тора. Һәр ваҡыт үҙәгендә Эльзас булған сираттағы һуғыштан һуң, төбәк тергеҙелгән, бөгөн ул Францияла иҡтисади яҡтан иң үҫешкән төбәктәрҙең береһенә әүерелгән.
Страсбург ҡалаһында ARTE француз-немец телеканалының төп офисы урынлашҡан, тапшырыуҙары, башлыса, сәнғәт һәм мәҙәниәткә арналған<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">['' <span style="" title="не указан источник на утверждение (12 декабря 2018)">сығанаҡ? '' <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">].
Иҫтәлекле урындары
«Оло утрау» (Гранд-Иль, Grande Ile) тип аталған Страсбургтың үҙәк өлөшө, Иль йылға тармағы менән сикләнгән, үҙенең ҡабатланмаҫ архитектура ҡиәфәте арҡаһында ЮНЕСКО тарафынан Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Бөтә донъя мәҙәни мираҫ исемлегенә ҡаланың бөтә үҙәге индерелгән булыуы менән Франция өсөн был беренсе осраҡ (1988 йыл).
Страсбург соборы
Страсбург соборы гот сәнғәте шедевры тип һанала. Бинаның беренсе нигеҙ ташы 1015 йылда һалына, ә хәҙерге ҡиәфәтен ул 1439 йылда ала. 142 м бейеклектәге күркәм һәм еңел осло ҡыйығы арҡаһында, собор XIX быуатҡа тиклем христиан сиркәүенең иң бейеге тип иҫәпләнә. Соборҙың фасадын йөҙләгән скульптуралар биҙәй, интерьерында XII—XIV быуат витраждары йәлеп итә, монументаль орган һәм астрономик сәғәт механизмдары 1842 йыл менән даталана.
1777 йылда Денис Фонвизин, Страсбург аша үтеп барышлай, урындағы соборға хайран ҡалған: «Ҡала ҙур, йорттар төрмәгә оҡшаған, ә урамдар шул тиклем тар, хатта шундағы гонаһлылар ҡояш нурын да күрмәй. Бүтәндәре араһында Страсбургта манара иғтибарға лайыҡ, Бөйөк Иванға был инде тиң түгел. Уның бейеклеге ҡот осмалы, ул үтәнән-үтә тишекле, шуға күрә теләһә ҡайһы минутта емерелергә торған һымаҡ»
Каммерцель йорто
Каммерцель йорто (Maison Kammerzell), фахверк архитектураһы ынйыһы, күп йылдар сауҙагәрҙәргә хеҙмәт иткән, улар XV быуатта таш цоколь ҡатының аркадалары аҫтында бәләкәй магазиндар тотҡан. Өҫкө ҡаттың семәрле фахверк стеналары 1589 йылға ҡарай. Каммерцель йорто ҡаланың иң үҙәгендә, собор майҙанында урынлашҡан. Хәҙер өҫкө ҡаттарҙа ҙур булмаған ҡунаҡхана, ә цоколь ҡатында ресторан урынлашҡан.
Ябыҡ күперҙәр
Ябыҡ күперҙәр (Ponts couverts) — Иль йылғаһы тармағын һаҡлаусы башнялар менән күперҙәр ҡаланың тарихи нығытмалары өлөшө. XIII быуатта төҙөлгән күперҙәр күп быуаттар дауамында үҙгәртеп ҡороуҙарға дусар була. Башта улар ныҡлы ағас ҡыйыҡ менән ҡапланған булған, уларҙың исемдәре лә шунан барлыҡҡа килгән, әммә 1784 йылда ҡыйығы һүтелә, сөнки ул уҡ ваҡытҡа ҡоролмалар үҙенең тулыһынса оборона әһәмиәтен юғалта. Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер күперҙәр яңынан төҙөлгән (яңынан тулыһынса 1865 йылда төҙөлгән), ике үҙәк башня нигеҙендә бастион тибындағы нығытмалар менән уратылған. Ябыҡ күперҙәрҙең күренеше — ҡалала иң иҫтә ҡалырлыҡтарының береһе; Страсбург соборы менән бер рәттән был фотографтарҙың яратҡан сюжеты. Ябыҡ күперҙәр һәм улар артында урынлашҡан ҡала үҙәгенең матур күренеше «дамбе Вобана» тип аталған панорама майҙансығынан асыла.
Раштыуа баҙары
Декабрҙә Страсбургта Францияла боронғо һәм Европала иң боронғо раштыуа баҙары үтә, (уның дүр йөҙ йылдан ашыу тарихы бар). Ошо сәбәп буйынса Страсбургты «Раштыуаның баш ҡалаһы» тип атайҙар (Capitale de Noël). Баҙар Клебер һәм Брольи майҙанында, шулай уҡ Нотр-Дам соборы алдында урынлашҡан, һәм йыл һайын донъяның төрлө илдәренән ике миллион самаһы кешене йәлеп итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Карнаухова-Хәсәнова Эльмира Рәмил ҡыҙы
Карнаухова-Хәсәнова Эльмира Рәмил ҡыҙы (10 июль 1985 йыл) — Рәсәй шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында гроссмейстер (2007), Башҡортостандан шахмат буйынса икенсе гроссмейстер (беренсеһе — Денис Хисмәтуллин).
Биографияһы
Эльмира Рәмил ҡыҙы Карнаухова (Хәсәнова) 1985 йылдың 10 июлендә Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 4,5 йәшлек сағында шахмат уйнай башлай. Ҡыҙының һәләтен үҫтереүгә әсәһе бар яҡлап ярҙам итә.
Demofest
Demofest — йыл һайын уткәрелгән музыкаль фестиваль, Кастел ҡәлғәһендә, Баня-лука ҡалаһында, Серб республикаһында үтә. 2008 йылдан алып һәр июлдә элекке Югославия илдәренән йәш һәм бойондороҡһоҙ төркөмдәр ҡатнашыуында даими уҙғарыла. Хәҙерге ваҡытта Көньяҡ-Көнсығыш Европа территорияһында иң ҙур бойондороҡһоҙ музыка фестивале һәм региондың иң ҙур бушлай фестивале булып тора.
«Демофест» ярыш һәм ярыш булмаған программаларҙан тора. Ярыш өлөшө Босния һәм Герцеговина, Словения, Хорватия, Сербия, Черногория, Македония илдәренән бойондороҡһоҙ төркөмдәр өсөн асыҡ. Ярыш булмаған өлөшөндә урындағы популяр коллективтар йәки бөтә донъяға танылыуға өлгәшкән сит ил коллективтары сығыш яһай, мәҫәлән: Guano Apes, Kosheen, Stereo 's MC', Kelis, Тәм Lovin' Criminals, Triggerfinger, Dub Asian Foundation, Кирил Джайковски, Kolektiv Dubioza, Majke, pop Psihomodo, Urban Damir, 'S R. S. A., Partibrejkers. Фестиваль форматында жанрҙың ҡаты сикләүҙәре юҡ, сығыш яһаусылар араһында рок, поп, пан, метал, хип-хоп, регги һәм һ.б. жанр вәкилдәре осрай.
2008—2015 йылдарҙа, фестивалдә 3000 ашыу бойондороҡһоҙ төркөм ҡатнашҡан, 61 коллектив конкурс программаһынан тыш сығыш яһаған. Фестивалдең бөтә сараларына бушлай инеү ҡаралған,һуңғы йылдарҙа, йыл һайын 40 меңдән ашыу кеше килә.
2013 йылда Demofest ЮНЕСКОның элекке Югославия илдәре араһында мәҙәни яҡынайыуға булышлыҡ иткән һәм илдәр араһында бәйләнештәр урынлаштырыу проекттарының исемлегенә ингән. Фестиваль күп кенә халыҡ-ара институттар һәм власть структуралары менән бәйләнеш булдырған ,төбәк һәм сит ил матбуғатында уның эшмәкәрлеге ентекле яҡтыртыла : The Guardian, Vice, MTV һ.б. 2011 йылда Zduhač znači avantura тигән нәфис фильм төшөрөлгән, сюжет үҙәгендә — бер нисә персонаждың «Демофест»ҡа барыуы.
Фестиваль концепцияһы
Фестивалдең конкурс программаһында, ҙур компаниялар менән контрактары булмаған, бойондороҡһоҙ төркөмдәргә генә ҡатнашыу рөхсәт ителә. Ғәҙәттә, яҙ башында тәүге заявкаларҙы ҡабул ителә башлай, ойоштороусыларға музыканттар үҙ ижадының демояҙмаларын һәм тейеле мәғлүмәти анкеталарын ебәрәләр, ике ай дауамында жюри фестиваль сәхнәһендә ярышта ҡатнашасаҡ 30-40 претендентты һайлап ала. Беренсе ике көндә квалификацион концерттар үтә, шул концертар йомғаҡтары буйынса 10-лап ҡатнашыусы финалға һайлаылна. Төркөмдәрҙең сығыштарын абруйлы музыкантар, журналистар, продюсерҙар һәм музыка тәнҡитселәренән торған махсус жюри баһалай. Төрлө ваҡыттарҙа Рамбо Амадеус, Эльвир Лакович, Влатко Стефановски, Марко Шелич, Милорад Милинкович, Пётр Янатович, Бранимир Локнер жюри ағзаһы булараҡ билдәле булғандар.
Еңеүсе команда профессиональ студияла тауыш яҙҙырыу, сифатлы видеоклип һәм альбом сығарыу менән бүләкләнә. Икенсе урын һәм өсөнсө урын алған коллективтар аҡсалата бүләктәрҙән тыш, төрлө сәхнә ҡорамалдарына ла лайыҡ булалар. Бер нисә махсус приздар ҡаралаған, мәҫәлән, фестивалдең иң яҡшы басисы ҡулдан эшләнгән бас-гитара менән бүләкләнә, иң яҡшы барабансы һуҡма ҡоролмал элементтары ала.
2011 йылдан башлап, «Демофест» өс көн дауамында үтә. Хедлайнерҙар, ғәҙәттә, конкурс программаһы тамамланғандан һуң, фестивалдең аҙағында сығыш яһайҙар. Музыкаттарҙан башҡа, фестивалдә йәштәр мәҙәниәтенең башҡа вәкилдәре лә була, граффити, комикстарҙың авторҙары, фото һәм нәфис күргәҙмәләр ойошторола, кинофильмдар күрһәтелә, китаптар презентациялары, семинарҙар, лекциялар, оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә.
Юрн-Юш-Ай-Юган
Юрн-Юш-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 500 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы
Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы (18 апрель 1944 йыл — 18 февраль 1993 йыл) — кинорежиссёр, 1991—1993 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһының художество етәксеһе.
Биографияһы
Малик Нәсих улы Яҡшымбәтов 1944 йылдың 18 апрелендә Кемерово ҡалаһында тыуған. Уның атаһы 1944 йылда Кемерово өлкәһенә һөргөнгә ебәрелгән була Кемерово ҡалаһында уның улы Мәлик тыуа.
1969—1985 йылдарҙа «Ҡаҙаҡфильм» студияһында эшләй. 1985—1990 йылдарҙа «Ҡаҙаҡтелефильм» студияһында эшләй. Был йылдарҙа 20-гә яҡын документаль һәм документаль-публицистик фильмдар төшөрә. 1991 йылда яңы асылған «Башҡортостан» киностудияһына художество етәксеһе итеп эшкә саҡырыла. Өфөлә эшләгән ике йыл ваҡыт эсендә бер нисә документаль һәм документаль-публицистик фильм төшөрөп өлгөрә.
Малик Яҡшымбәтов 1993 йылдың 18 февралендә көтмәгәндә вафат була. Данлыҡлы шәхес ата-бабаларының төйәге — Түңгәүер ырыуы ере Әбйәлил районы Асҡар ауылы зыяратында ерләнә.
Ҡытай әҙәбиәте
Ҡытай әҙәбиәте — ҡытай телендәге әҙәбиәт.
Көнбайыш Европаның Яңы Осор әҙәбиәтенән айырмалы рәүештә, Ҡытайҙа әҙәби текст тарихнамә һәм әхлаҡи-фәлсәфәүи йүнәлештәге әҙәбиәт менән сағыштырғанда, икенсел урынды биләгән, һәм был конфуциан идеологияһы хакимлығы менән туранан-тура бәйле булыуы менән аңлатыла.
Боронғо эпик характерҙағы ауыҙ-тел ижады өлгөләрендә мифологик сығанаҡтың юҡлығы һәм мифологик күҙаллауҙарҙың тарҡаулығы күренә. Уларҙы тамырҙан ҡоротоуҙа шулай уҡ конфуциан идеалогияһының ҡатнашлығы бар тип фараз ителә, уларҙың ҡасандыр булғанлығына Ҡытайҙа йәшәүсе аҙ һанлы милләттәрҙең фольклоры ишара яһай.
Ҡытай әҙәбиәте жанрҙары иерархияһының иң үҙенсәлекле айырмаһы булып драманың сағыштырмаса түбәнгерәк баҫҡыста урынлашыуы һәм уның ярайһы уҡ һуң барлыҡҡа килеүе тора. Европа традициялары менән сағыштырғанда, мемуар һәм эпистоляр жанрҙар бөтөнләй тиерлек үҫешмәгән булып сыға, шул уҡ ваҡытта, уларҙың урынын «яҙма» тип аталып йөрөтөлгән, бар яҡтан да эссеға яҡын торған бицзи кеүек жанр биләй.
Боронғо яҙма ҡомартҡылар
Эпиграфик сығанаҡтарҙан тыш, классик әҙәбиәттә килеп сығыштары тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт булмаған ҡайһы бер һәйкәлдәр ҙә телгә алына: ҡара Сань фэнь, У дянь 三墳五典.
Классик осор әҙәбиәте
Боронғо Ҡытай әҙәбиәте тарихында Цинь династияһына нигеҙ һалыныуҙың һигеҙенсе йылы мөһим сик булып тора: был Цинь Шихуандиҙың дәүләт биләмәһендә китаптар әйләнешен тыйыу тураһындағы указ сыҡҡан дата.
Ул ваҡытҡа танылған әҙәби ҡомартҡылар рәтенә ингәндәре түбәндәгеләр: Көнбайыш Чжоу осоро Яҙ менән Көҙ һәм Көрәшеүсе Батшалыҡтар осоро Цинь династияһы ҡолағандан һуң, конфуцианлыҡ дәүләт идеологияһы статусын ала башлай, конфуциан ҡанундары формалаша. Беҙҙең эраға тиклемге 26 йыл боролош датаһы тип һанала, тап ошо ваҡытта император Чэн (Зап. Хань) дәүләттә булған барлыҡ яҙма ҡомартҡыларҙы йыйып алыу тураһында фарман бирә. Тәртипкә килтереү һәм каталогизация буйынса эште Лю Сян, Лю Син һәм Ян Сюн башҡаралар.
Был осор әҫәрҙәренең, шулай уҡ уларҙың айырым бүлектәренең әлеге ҡабул ителгән исемдәре, авторҙар ҡушҡан булыуҙан бигерәк, мөхәррирҙәр эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе булыуы ихтимал. Империяға тиклемге осор әҙәбиәте ысынбарлығы авторҙары өсөн иң күп цитаталанған сығанаҡтарҙы шиға (мәдхиәләр, шиғырҙар, йырҙар), шуға (китаптар, документтар) бүлеп ҡарау мөһим булған.
Башланғыс Урта быуаттар
Лю Се буйынса (5-6 быуаттар.), «әҙәбиәттең берҙән-бер тәғәйенләнеше — ул ҡанундарҙың тармағы булыу» (唯文章之用,實經典枝條 — 文心雕龍).
Китап ҡанундары
Ҡанундарҙың барлыҡҡа килеүе Хань ваҡытына ҡайтып ҡала. Башланғыс текстарҙы өйрәнеү аңлатма биреүҙе һәм мөхәриррләүҙе талап итә. Тикшеренеүселәр һаҡланып ҡалған документтарҙың стилистик төрлөлөлөгөнә һәм уларҙа күҙгә ташланып торған категорияларына иғтибар бүләләр:
Шиғриәт
Шицзиндан ҡала, үҙенең әһәмиәте яғынан, тәүге шиғри йыйынтыҡтарҙың береһе булып Вэньсюань 文選 һанала. Ҡәҙимге белем алыу өлкәһендә шиғри текстар төҙөү мотлаҡ элемент иҫәпләнгән, был күренеш империянан һуңғы дәүерҙә имтихан системаһын догмалаштырыу арҡаһында барлыҡҡан килгән. Күпселек осраҡта, Цао Цао һәм В Аньши ише танылған дәүләт эшмәкәрҙәре шағир булғандар.
Чжигуай
«Ғәҙәти булмаған нәмә тураһындағы яҙмалар» 志怪 — урта быуаттарҙың үҙенсәлекле жанры, ул Хань династияһында киң таралыш тапҡан була. Танды (618) үҙләштереүгә нигеҙ һалған осорҙа 64 тулы йәки өлөшләтә текстар һаҡланған, 4000-дән ашыуы йөкмәткегә тап килгән сюжет менән тулыландырылған.
Драма
Конфуциан мөхитендә иң түбән тип иҫәпләнгән театраль күренештәр Ҡытайҙа тамаша булараҡ киң таралыш таба. Ҡытай, монгол ғәскәрҙәре ярҙамы менән донъяға күләгә театрын бүләк итә (танылыу алыуына ҡарамаҫтан, хәҙерге көнгә тиклем әҙәбиәттең мөһим өлөшө булараҡ ҡабул ителмәй), ә асылда, Ҡытайҙа, бары тик монголдарҙың юань династияһы ваҡытында цзацзюй сәскә ата, йәки юань драмаһы «ҡатнаш тамашалар» булараҡ танылыу ала. Конфуциан системаһының көсһөҙләнә барған мәлендә драма төп әҙәби мираҫ булып һанала, һәм шул замандарҙан драма ҡытай әҙәби мираҫы составында ныҡлы урын ала.
Ҡытай әҙәбиәтендә ҡанундар «көньяҡ» пьесаларының ҡайһы берҙәренең, Ҡытайҙың көньяҡ төбәктәренең урта быуаттар драма мираҫы исемлегенә инә.
Хәҙерге театраль мәктәптәр: пекин операһы, шанхай опера һ. б. юань драмаларының тура вариҫы булып тора, ул шулай уҡ донъя кинематографияһына ла ҙур йоғонто яһай: һуғыш сәнғәте тураһындағы фильмдарҙа был сәнғәт тәү нәүбәттә, «опера» мәктәптәрендә сынығыу үткән актерҙар тарафынан башҡарылды.
Новелла
«Ҡытайҙың тәүге хикәйәһенең» яҡынса өлгөһө тип Г. Крил (G. Creel Herrlee, 1905—1994) «Шаншу»ҙан «Цзинь тэн» китабын атаған.
Дин. ТаН, Мин: бәләкәй категорияларҙың ҡалалар жанры (сяошо)
Библиографик система
«Ханьшу» (111 б. э. т), чжу вэнь трактаты 藝文志 — Ҡытайҙың иң тәүге һаҡланғып ҡалған библиографияһы. Әлеге көндә юғалған тип иҫәпләгән «Ци люэ» zh:七略 (Хань династияһында яҙылған) трактатына таяна. Чжу вэнь  6 тип китапты (конфуциан классиктары 六藝, философтары 諸子, шиғриәте 詩賦, хәрби трактаттары 兵書 иҫәп-хисабы 數術, оккультизмы 方技), улар 38 категорияға бүленә һәм 596 авторҙың 13 269 әҫәренең исеменә ебәрелә, уларҙың күбеһе әлеге телгә алыу арҡаһында ғына билдәле. И чжу вэнь ҡиммәте шул ҡәҙәрем арта, «Ханьшу»ҙан һуң килгән династия тарихында ентекле материалдар юҡ, ә «Вэйша» (6.) һәм «Цзиньши» (7.) библиографик каталогтарында улар һаҡланмаған.
«Цзин цзи чжи» 經籍志 (4-се өлөшө) китабындағы «Суй китабы» (636) классификацияның яңы системаһын булдыра, ул 4 тип менән генә сикләнә: классик 經, тарихи史, философик 子, һәм йыйылыштар 集 [будда һәм даос юҫығындағы].
Классик әҙәбиәт
Беренсе бүлеккә (цзин), йәғни классик йәки төп китаптарға (цзин — туҡыманың «нигеҙе»), ҡабул ителгән 13 классик китаптарҙан тыш, ҡайһы бер Лексикон һүҙлектәр ҙә(иероглифик һүҙлек) инә.
Тарихи әҫәрҙәр
Ҡытай әҙәбиәтенең икенсе бүлегенә — тарихи әҫәрҙәр (шин) һәм «тарихи тәнҡит» буйынса әҫәрҙәр (ши пин) ҡарай, әммә улар иҫәбенә ысын тарих, ҡануниәт, география буйынса әҫәрҙәр, хатта китапхана каталогтары һәм күҙәтеү әҙәбиәттәре индерелмәй. Боронғо тарихи яҙмаларға миҫал итеп, беҙҙең быуатҡа тиклемге 91 йылдар тирәһендә Сыма Цянь (司馬遷) төҙөгән «Тарихи яҙмалар»ҙан (史記,Ши цзи) үҫеш алған Династия тарихының 24 китабын килтерергә була. "Тарих"тарҙың прототибы булып Конфуций төҙөгән Лу яҙмышының йылъяҙмаһы тора, ул Чуньцю (13 классик китаптың 4-сеһе) тип аталған һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалмаған, әммә уға аңлатманың өс төрө һаҡланған. Йылъяҙма жанрына шулай уҡ «Өс энциклопедия» (Саньтун) тип аталып йөрөтөлгәндәре лә ҡарай: Тундянь — «ҡануниәт йәки хөкүмәт энциклопедияһы», ул тан ғалимы Ду Ю тарафынан төҙөлгән, Тунчжи — "күҙәтеүҙәр йәки тарихи энциклопедия ", уны Сун дәүерендә (1161 й.) сун кешеһе Цяо Чжэн булдырған, һәм «Вэньсянь-тункао» — Юань династияһы заманында Ма Дуаньлинь төҙөгән «документаль йәки әҙәби энциклопедия».
Философия буйынса әҫәрҙәр
Ҡытай әҙәбиәтенең өсөнсө бүлегендә — философия буйынса әҫәрҙәр— философия, дин, фән, сәнғәт һәм башҡалар буйынса әҫәрҙәр урынлашҡан.
Был бүлектәге әҫәрҙәргә миҫал итеп, бер үк мәктәпкә ҡарамаған һәм характерҙары аныҡ булмаған философтарҙың әҫәрҙәрен килтерергә мөмкин. Улар рәтенә Мо-цзы йәки Ди Мо (Р. тиклемге Х быуаттың V—IV быуаттары), Ян-цзы йәки Ян Чжу (IV быуат), Сөн-цзы йәки Сюнь Куан (III быуат), Шэнь-цзы йәки Шэнь Дао һ.б. инә.
Нәфис һүҙ
Ҡытай әҙәбиәтенең дүртенсе бүлеге — нәфис һүҙ. Был бүлеккә ҡараған әҫәрҙәргә ижектәрҙең үҙенсәлекле күркәмлек менән яҙылғандары ҡарай. Әйткәндәй, шиғриәт һәм нәфис әҙәбиәттән тыш, һәм әлеге бүлектә китаптарға баш һүҙҙәр, указдар, докладтар, докторлыҡ имтиханына ҡарата яҙылған әҫәрҙәр, буддизм буйынса һәм хатта, мосолманлыҡ буйынса әҫәрҙәр осрай. Был ҡытай яҙма теленең йәнле һөйләү теленә ҡарағанда күпкә байыраҡ булыуы менән аңлатыла, һәм бары тик яҙма телдә генә иң юғары нәфислеккә өлгәшеп була, тип иҫәпләнгән менән аңлатыла.
Әҙәбиәттең был төрө «классик» Ши цзиндан (诗经) башланғыс ала. Бүлеккә, әлбиттә, беренсе шағир Цюй Юань (屈原) әҫәрҙәре лә ҡарай, шағирҙың йәшәгән йылдарында тәүге яҙма традициялар нығына. Был төргә ҡараған әҫәр өлгөләре тупланған тәүге күренекле хрестоматия булып Вэньсюань (文選) һанала.
Китапхана һәләкәттәре
Ҡытай тарихнамәһе әҙәби традицияларҙа ҙур юғалтыуҙар килтергән ваҡиғаларҙы билдәләү өсөн махсус термин уйлап сығара,: шу э. Ню Хун（545-610), ошоға оҡшаш тәүге биш һәләкәтте Суй династияһы тарихнамәсеһе .классификациялаған Унан тыш, тарихсыларҙың билдәләүенсә, Циндың (Сяньян) баш ҡалаһы булған Сян Юемды 206 йылда баҫып алғанда, яҙмаларҙан күренеүенсә, империя китапханаһындағы янғын бер нисә ай буйы туҡтамаған
Шулай уҡ ҡара zh:中國藏書史
Әҙәби инквизиция
''Ҡарарға. тема буйынса төп мәҡәлә''
Витязь (компания)
«Витязь» машиналар эшләү компанияһы» — юғары үтеү һәләтле транспорт саралары эшләү заводы («Витязь» сауҙа маркаһы), Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында урынлашҡан. Предприятие шулай уҡ ҡала автобустары һәм троллейбустар өсөн юғары класлы мостар, һыу йылытыу ҡаҙандары ла эшләп сығара.
Тарихы
Заводҡа 1977 йылдың 20 майында нигеҙ һалына, 1981 йылдың октябрендә беренсе изделие эшләнә.
1994 йылда ике звенолы сылбырлы «Витязь» транспортерҙары фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһына лайыҡ була (РФ Президентының 1994 йылдың 10 июнендәге 1187 һанлы «1994 йылда фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияларын биреү тураһында»ғы Указы ).
Бүләкләнеүселәр араһында Савельев Владимир Иванович, «Витязь» төркөмөнә ҡараған транспортерҙарҙың беренсе генераль конструкторы ла бар. Ике звенолы транспортерҙар идеяһын биреүсе һәм уны тормошҡа ашырыусы баш конструктор Осколков Константин Владимирович яңы техника эшләгәне өсөн 1981 йылда Ленин орденына лайыҡ була.
2005 йылда ИЗТМ «Витязь» машиналар эшләү компанияһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәте милкенә күсә.
2008 йылда завод «Силәбе трактор заводы — Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт аша «Уралвагонзавод» бронялы танктар холдингына инә.
Тарҡан
Һүсәметтин Тарҡан Теветоғлу (Hüsamettin Tarkan Tevetoğlu Hüsamettin Tarkan Tevetoğlu; 17 октябрь 1972 йыл, Альцай, Рейнланд-Пфальц, Германия), бөтә донъяла Тарҡан булараҡ киң билдәлелек алған — төрөк йырсыһы, үҙ йырҙарын башҡарыусы һәм продюсер. Төркиәлә концерттары ваҡытында үҙенең шоуҙары менән илгә көслө йоғонто яһағаны арҡаһында «Поп-Музыка Принцы» тип йөрөтәләр. Тарҡан бер нисә платина альбом сығарған, улар 19 миллионлап данала  һатылған. 1997 йылда асылған  «HITT Music»  музыка компанияһының хужаһы. Тарҡан — инглиз телендә бер йыр ҙа йырламайынса Европала билдәлелек алған берҙән-бер артист. Тарҡан шулай уҡ Төркиәләге «The World Music Award» премияһына лайыҡ булған берҙән-бер башҡарыусы булып тора.
«Rhapsody» музыка порталы Тарҡанды уның «Şımarık» тигән йыры менән Европа поп-музыкаһы тарихында төп йырсы  тип таныған .
Бала сағы
Тарҡан Германияның Альцай ҡалаһында Али менән Неше Теветоғлуҙар ғаиләһендә тыуа. Уға исемде 60-сы йылдарҙа Төркиәлә киң билдәле булған юмористик китаптың геройы хөрмәтенә бирәләр. 2009 йылда Тарҡанға төрки халыҡтарының мифик батыры хөрмәтенә исем ҡушылғаны билдәле була. Тарҡан — уның икенсе исеме, ә беренсеһе Һүсәметтин (төрөк. Hüsamettin) «үткер ҡылыс»  тигән мәғәнәгә эйә.
Ата-әсәһе милләте буйынса төрөктәр, Германияға иҡтисади кризистан һуң күсеп китәләр. Атаһы яҡлап  Тарҡандың туғандары — хәрби, мәҫәлән, олатаһы — Рус-төрөк һуғышы батыры. Тарҡандың әсәһенең беренсе иренән тыуған ата башҡа, инә бер Аднан ағаһы, Гюлай һәм Нурай апалары бар. Үҙ туғандары — ағаһы Хакан һәм һеңлеһе Хандан. Тарҡанға 13 йәш булғанда, ғаилә Төркиәгә ҡайтырға була. 1995 йылда Тарҡандың атаһы 49 йәшендә инфаркттан мәрхүм була. Тарҡандың әсәһе өсөнсө тапҡыр кейәүгә бара, был ире архитектор Сейхун Ҡаһраман була.
Музыкаль карьераһының башы
Төркиәгә ҡайтҡас, Тарҡан Ҡарамүрселе ҡалаһында музыкаға өйрәнә башлай, артабан Истанбул музыка академияһына китә. Истанбулда аҡсаһы ла, таныштары ла булмай, туйҙарҙа йырсы булып йәшәрлек аҡса эшләп йөрөй. Бер тапҡыр Германияға барғанында Тарҡан «İstanbul Plak» лейблының хужаһы Мәхмәт Соютоулу менән таныша. Һуңынан ул Тарҡандың 1992 йылда сыҡҡан «Yine Sensiz» тигән дебют альбомын продюсерлай. Альбомды яҙҙырғанда Тарҡан ул саҡта бер кемгә билдәле булмаған композитор — Озан Чолаҡолу менән таныша һәм әлеге ваҡытта ла уның менән эшләй. Альбом төрөк йәштәре араһында бик уңышлы була, сөнки Тарҡан традицион төрөк музыкаһына көнбайыш ноталары ҡушып ебәрә.
1994 йылда «Aacayipsin» тигән икенсе альбомы сыға. Был ваҡытта Тарҡан  композитор Сезен Аҡсу менән хеҙмәттәшлек итә башлай, ул альбом өсөн ике йыр яҙа. Был ике йырҙың береһе һуңынан «Şıkıdım» тигән Европа синглына ингән «Hepsi Senin Mi?» тигән йыр була. Ошо уҡ йылды  Тарҡан Нью-Йоркта уҡыуын дауам итеү һәм инглиз телен өйрәнеү өсөн АҠШ-ҡа китә. Шунда   «Dön Bebeğim» тигән йырға клип төшөрөлә. Америкала Тарҡан Әхмәт Эртүгүнде осрата, ул «Atlantic Records»  тигән американ лейблын нигеҙләгән була һәм Тарҡандың инглиз телле йырҙарына продюсерлыҡ итергә теләк белдерә. Тарҡандың беренсе инглиз телле альбомы Әхмәттең вафатынан һуң,  2006 йылда, сығарыла.
Европалағы уңышы
1997 йылда Тарҡан «Ölürüm Sana» тигән өсөнсө альбомын һәм «Şımarık» синглын сығара, ул Төркиәлә бик үтемле була. Европала сингл ике йылдан «Şıkıdım» менән бергә сыға. Йырҙар уңыш ҡаҙанғанлыҡтан Европала «Tarkan» тигән йыйынтыҡ донъя күрә. Шул уҡ йылды Тарҡан һатылған альбомдар өсөн  «World Music Awards» наградаһына лайыҡ була. Унан һуң «Bu Gece» синглы сыға.
2000 йылда Тарҡандың «Şıkıdım» һәм «Şımarık» тигән йырҙарҙың авторы Сезен Аҡсу менән аралары боҙола. Контрактты өҙгәндән һуң Сезен авторлыҡ хоҡуғын төрлө башҡарыусыларға һата башлай, улар йырҙың каверҙарын эшләй. Мәҫәлән, Холли Валанс — «Kiss Kiss», ә Филипп Киркоров «Ой, Мама Шика Дам» йыры итеп йырлай.
Армия
Тарҡанға 1995 йылда бирелгән ғәскәри бурысын үтәүҙе кисектереү 1998 йылда тамамлана, һәм 1999 йылда ул армияға саҡырыу ала. Ошо сәбәпле ул Европала  «Tarkan» тигән йыйынтығын сығарғандан һуң Төркиәгә ҡайтмаҫҡа була. Был матбуғатта ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, ә Төркиә парламенты Тарҡанды төрөк гражданлығынан мәхрүм итеү ихтималлығын да  ҡарай. . 1999 йылдың август аҙағында Измитта ер тетрәгәндән һуң ҡаза күргәндәр фондына 16 мең доллар түләгәндәргә хәрби хеҙмәт мөҙҙәтен 28 көнгә ҡалдырыу тураһында закон сығарыла . Бынан файҙаланып, Тарҡан 2000 йылда Төркиәгә ҡайта һәм 28 көнгә ғәскәри хеҙмәткә барып ҡайта. Армияға китер алдынан Тарҡан Истанбулда хәйриә концерты бирә.
«Karma»
2001 йылда Тарҡан Төркиәлә «Pepsi» компанияһының йөҙө була. Ошо уҡ ваҡытта «Karma» альбомы һәм «Kuzu-Kuzu» менән «Hüp» тигән ике синглы сыға. Альбом Төркиәлә лә, Европала ла сыға. Рәсәйҙә Тарҡан шулай уҡ популяр йырсыға әүерелә. Европала альбом 1 миллион дана тираж менән һатыла. Был альбом элеккеләренән ныҡ айырыла. Музыкаль стиле менән бергә  Тарҡандың тышҡы ҡиәфәте лә үҙгәрә. Ул сәсен оҙон итеп үҫтереп, тар салбар һәм иҙеүе ысҡындырылған күлдәк менән майка кейә. Был тенденцияны Төркиәнең күп  егеттәре эләктереп ала. . Вудсток фестивалендә Тарҡан халыҡ-ара бәйләнештәр буйынса менеджеры буласаҡ Майкл Лангты осрата, уның фекеренсә, ''«Тарҡан —  бына тигән артист һәм был уңышы әле башланғыс ҡына. Ул биш йылдан да йондоҙ буласаҡ һәм юғалмаясаҡ. Юҡ, ул йондоҙ булып ҡаласаҡ .»''
2001 йылда «Тарҡан — йондоҙ күренеше» (төрөк.  Tarkan – Yıldız Olgusu) тигән китап һатыуға сыға, ләкин авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙа тип, суд ҡарары менән һатыуҙан алына [./Таркан#cite_note-15]. «Hüp» тигән йырына төшөрөлгән клип арҡаһында тағы бер янъял ҡуба, был клиптағы үбешеүҙе тамашасылар порнография тип баһалай. Ләкин клипҡа тыйыу һалынмай, һәм ул Төркиәнең  «Kral» музыкаль каналының премияһына дәғүәләшеүгә тәҡдим ителә.
«Pepsi» компанияһының йөҙөнә әйләнгәндән һуң Тарҡан 2002 йылғы донъя чемпионатында төрөк йыйылма командаһының рәсми тылсымы ителә,  был ваҡиғаға ҡарата  яҙған «Bir Ölürüz Yolunda» йыры көйәрмәндәр өсөн гимнға әүерелә.
Dudu
2003 йылдың йәйендә Таҡан «Dudu» тигән мини-альбомын сығара, был үҙенең «HITT Music» тигән хосуси  лейблында сыҡҡан тәүге эше була. Альбом Төркиәлә 1 миллион дана һатыла, ә Рәсәйҙә «Dudu» йыры «Йыл йыры» тип табыла. Ошо уҡ йылды Тарҡан «Tarkan» тигән атамалы үҙ хушбуйын сығара.
Музыкаль стиле менән бергә йырсының йөҙ-ҡиәфәте йәнә үҙгәреш кисерә. Хәҙер ул ҡыҫҡа сәсле, кейеме лә ябайыраҡ, был тышҡы күренеш һәм гламур уның музыкаһын һатыу ысулы түгеллеген билдәләй  — «Минең ни тиклем ылыҡтырғыс күренеүем йә бейеүем мөһим түгел бит, мин эшләгән музыка мөһим .»
Инглиз телле альбом
Инглиз телендә альбом сығарыу фекере Тарҡанға 1995 йылда уҡ, Әхмәт Эртүгүн менән осрашҡас та килә, ләкин элекке продюсеры менән көйлөлөк булмағанға эш кисектерелә. 2005 йылдың  октябрендә Тарҡан, ниһайәт, «Bounce» тип аталған беренсе инглизсә синглын яҙҙыра. Ә «Come Closer» альбомы ярты йылдан «Universal Music» лейблында сығарыла. Альбомды яҙҙырырға Тарҡанға бик күп билдәле йырсылар менән эшләгән авторҙар ярҙамлаша. Августа «Start To Fire» тигән икенсе синглы сыға. Көҙ Тарҡан Европа турнеһына китә. Альбом продюсерҙар иҫәп тотҡан кимәлдә уңышлы булмай, ә Төркиәлә 110 мең дана ғына һатыла .
«Metamorfoz»
2007 йылда төрөк телендә «Metamorfoz» альбомы сыға. Ул тәүге ике аҙна эсендә 300 мең дана һатыла. Дүрт йырға клиптар төшөрөлә. Альбомға ҡарата тәнҡитселәрҙең фекере төрлө була, берәүҙәр Тарҡан әүәлге хәленә ҡайтҡан ти, икенселәр — киреһенсә. 2008 йылда бынан алдағы альбом йырҙарының ремиксы — «Metamorfoz Remixes» донъя күрә.
Шәхси тормошо
Төрөк матбуғатында, йәнәһе, Тарҡандың үҙен гей тип таныған интервьюлары баҫыла. Ләкин төрлө телешоуҙарҙа ул быны инҡар итә. Ете йыл буйы ул  Билге Озтүрк (Bilge Öztürk) менән осраша, әммә 2008 йылда айырылышалар. Тарҡан әйтеүенсә, ул үҙенән ауырға ҡалған ҡыҙға ғына өйләнәсәк. 2016 йылдың 29 апрелендә  Тарҡан  30 йәшлек Пынар Дилеккә өйләнә, быға тиклем дә уның менән  5 йыл бергә булалар. Истанбулда ранчоһы бар, унда ағастар үҫтерә, йәнлектәр тота . Нью-Йоркта 5 млн долларлыҡ фатиры бар.
Наркотиктар
2010 йылдың 26 февралендә Тарҡан Төркиәнең билдәле музыканты Омерли виллаһында Истанбул наркополицияһы тарафынан тотола, унда тағы ун кеше була. Бөтәһен дә полиция бүлексәһенә алып китәләр, медицина тикшереүе үткәрәләр һәм һорау алалар. Тарҡан төрөк полицияһының наркотиктарҙың законһыҙ әйләнеше менән көрәш сиктәрендәге операцияһы  барышында тотола. Тарҡанға бер йылдан ике йылға тиклем иректән мәхрүм ителеү янай, ул «наркотиктарҙы ҡулланыуҙа, һатып алыуҙа, һаҡлауҙа һәм һатыуҙа» ғәйепләнә. Истанбул прокуратураһының ғәйепләү һығымтаһында ошо хаҡта әйтелә. Тарҡандың виллаһында 12,5 грамм нәшә табыла. Һорау алғанда Тарҡан, йәнәһе, алты йыл элек наркотик ҡуллана башлағанын һәм хәҙер дауаланырға теләүен белдерә. Ләкин был хәбәр ялған булып сыға. Ҡулға алып өс көн тотҡандан һуң йырсыны иреккә сығаралар. Шунда уҡ уның адвокаты Тарҡандың виллаһында кокаин табылыуы тураһындағы раҫлауҙы кире ҡаға .
Юн-Яха (Хальмер-Яха ҡушылдығы)
Юн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.