cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жилина
Жилина (Žilina, венгр. Zsolna, нем. Sillein , Żylina) — Словакияның төньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Кисуца һәм Райчанка  йылғаларының  Ваг йылғаһына ҡойған урында урынлашҡан, Жилина крайының үҙәге. Халҡы һаны яҡынса 86 мең кеше тәшкил итә.
Университет, Kia Motors Slovakia  автомобилдәр төҙөү заводы бар
Будатин замогы, Мариин майҙаны ансамбле, күп һанлы костёлдар һәм һарайҙар һаҡланған.
Тарихы
V быуатта төбәктә славяндар йәшәгән. Беренсе славян ҡаласығы Жилина биләмәһендә IX быуат менән даталана. Ҡала беренсе тапҡыр 1297 йылда телгә алына, 1327 йыл ҡала хоҡуҡтарын ала.
XIII быуат аҙағында Жилина ҙур янғындан зыян күрә, ҡалаға немец колонистары килә, улар уны төҙөкләндерә башлай. 1381 йылда Венгрия короле ҡалаға словактарҙың  ялыуына яуап итеп, ҡала мэрияһына словактарҙы һәм немецтарҙы сиратлап һайлау ҡағиҙәләрен нығытыусы  хоҡуҡтар бирә.
XV быуатта ҡала ныҡ үҫешә башлай. XVI—XVII быуаттарҙа Жилина Венгрияла реформация үҙәге була. XVIII быуатта ҡалала янғындар һәм эпидемиялар башлана, ҡала ныҡ зыян күрә.XIX быуаттың икенсе яртыһында ҡала үҫешә башлай, бында бик күп завод һәм фабрикалар төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында ҡала 1945 йылдың 30 апрелендә Моравия-Остравия операцияһы барышында 4-се Украина фронты ғәскәрҙәре составындағы полковник В.Е. Васильевтың 138-се уҡсылар дивизияһы, генерал-лейтенант Н.В. Медведевтың 17-се гвардия уҡсылар корпусы, полковник Селнер Ярославтың 3-сө айырым чехословак пехота бригадаһы,  бригада генералы Клапалек   Карелдың 1-се Чехословакия армия корпусы, полковник В.Ф. Мироновтың артиллерия бригадаһы азат итә
Бөгөн Жилина ҡалаһы ҙурлығы буйынса Словакияла бишенсе булып тора, университет ҡалаһы (1953 йыл). 1960 йылда Жилин университетына нигеҙ һалына. Боронғо ҡала үҙәге 1990 йылда тергеҙелә. 2006 йылда Kia Slovakia  Motors заводы эш башлай.
Географияһы
Жилина 49° төньяҡ киңлектә,  18° көнсығыш оҙонлоҡта,   диңгеҙ кимәленән 345 м бейеклектә, таулы урында урынлашҡан.
Климаты
Ҡала климаты сағыштырмаса йылы йәйе һәм һалҡын ҡышы менән дымлы континенталь. Июнь айында яуым-төшөм күберәк, февралдә— әҙерәк. Йәй июндән авгусҡа тиклем 3 ай самаһына һуҙыла, ҡыш — декабрҙә февралгә тиклем. Иң яҡты оҙон көн июнь–июлдә (16 сәғәт), иң ҡыҫҡа ваҡыт — декабрь (8 сәғәт).
Халҡы
Жилина ҡалаһының халҡы һаны.
Транспорты
Жилинала транспорт автобус һәм троллейбустарҙан ғибәрәт. 1994 йылда Жилинала троллейбус хәрәкәте асыла.
Спорты
Ҡала Цоргонь-Лигала сығыш яһаусы «Жилина» футбол клубы бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дон балыҡ ҡурсаулығы
Дон балыҡ ҡурсаулығы (рәсми атамаһы — Донда балыҡ тотоу бөтөнләй тыйылған урын) — Дон дельтаһында урынлашҡан һаҡланыусы тәбиғәт объекты.
Тарихы
Ҡиммәтле кәсеп балыҡтарына ыуылдырыҡ сәсеү өсөн Елизаветинская станицаһына һәм йылға буйлап үрҙәрәк урынлашҡан башҡа казак ауылдарына тиклем үрләргә мөмкинлек биреү өсөн эшләнә.
Был дельтаның түбәнге өлөшөндә йәшәүсе ситтән килеүсе балыҡсыларҙың мәнфәғәтенә ҡаршы килә. Бынан тыш, ҡарар балыҡтар фаунаһын һаҡлау буйынса саралар билдәләй.
Донда балыҡ тотоу бөтөнләй тыйылған урын ойоштороу Аҙау диңгеҙенең балыҡ популяцияһын тергеҙеү кеүек мөһим бурыстың үтәлеүенә лә булышлыҡ итә. Дон дельтаһында балыҡтың ҡиммәтле төрҙәрен тотоусыларҙы туплау һәм уларҙы һаҡлау өсөн шарттар тыуа. Ҡурсаулыҡтың балыҡ хужалығындағы әһәмиәтле ролен һуңғараҡ Рәсәй империяһы тикшеренеүселәре лә, шулай уҡ совет ғалимдары ла дөрөҫләнеләр, шул арҡала ҡурсаулыҡ оҙаҡ ваҡыт йәшәй.
Донда Цимлянск ГЭС-ын төҙөгәс уның роле тағы ла арта.
Географияһы
Ҡурсаулыҡ дельтаның аҫҡы яртыһында һәм уға сиктәш Таганрог ҡултығы акваторияһында урынлашҡан.
Диңгеҙ буйлап сик Приморка ауылының көнсығыш сигенән Павел-Очаков морононоң төньяҡ өлөшөнә үтеп китә.
Ҡоро ерҙән сик, Приморка ауылынан Таганрог ҡултығының төньяҡ яр буйы буйлап, Үле Донец йылғаһының уң яры буйлап Хапры тимер юл станцияһына тиклем бара.
Артабан тура Бубнов йырынына тиклем (Дугино хуторы менән йәнәш), унан һуң Бубнов йырынының һул яры буйлап Кабачный йырыны айырылып киткән ергә тиклем дауам итә.
Унан һуң Кабачный йырынының уң яҡ яры буйлап, Оло Кутерьма йылғаһындағы тамағына килә.
Ул ерҙән сик тура Оло Кутерьма йылғаһының һул ярына күсә һәм «Казачка» тигән йылым менән балыҡ тотоу урынынан 400 метр алыҫлыҡта урынлашҡан билдәгә килә.
Оло Кутерьма йылғаһының һул яғынан унан Каланча йылғаһы айырылып киткән ергә тиклем дауам итә.
Унан һуң, тура Донск хуторының көньяҡ-көнбайыш сигенән Песчаный боғаҙының уң өлөшөнә килеп, көньяҡҡа — Песчаный боғаҙының һул яғына сыға.
70-се йылдарҙа ҡурсаулыҡ яҡынса 68 мең га майҙан биләгән. Шуның диңгеҙҙәге өлөшө 40 мең гектарҙан саҡ ҡына әҙерәк, ә йырын һәм ҡултыҡтарҙың дөйөм оҙонлоғо 400 км-ға етә. Ҡурсаулыҡтың сиктәре бер нисә тапҡыр үҙгәрә, башлыса биләмәһенең ҙурайыуы иҫәбенә.
Совет осоронда сиктәре, 1976 йылда ҡул ҡуйылған Аҙау диңгеҙе бассейнында балыҡ тотоу ҡағиҙәләре менән нығытылып ҡуйыла.
Фауна
Дон ҡурсаулығында көҙ һәм ҡыш осоронда һыла, ҡорман һәм башҡа кәсеп балыҡтарының ҙур популяцияһы туплана.
Яҙ улар кәрәкле шарттар тыуыу менән ыуылдырыҡ сәсеү өсөн Дон ыуылдырыҡ сәсеү урынына күсәләр.
Ҡурсаулыҡтың яр зонаһы, уның йырын һәм ҡултыҡтары һыла, ҡорман һәм һаҙандың үрсеү урыны булып тора.
Бынан тыш ҡурсаулыҡта селбәрәләр туҡлана, атап әйткәндә Дон ыуылдырыҡ сәсеү урынынан сыҡҡас тормош циклының башланғыс этабында.
Балыҡтар фаунаһынан тыш ҡурсаулыҡта ҡиммәтле һәм һирәк осрай торған һыу һәм һаҙлыҡ ҡоштары оя ҡоралар:өйрәктәр, ҡашҡабаш (таҙбаш), ала ҡаҙ (серый гусь), аҡҡоштар, колпица, каравайка һәм башҡа төрҙәре.
Шулай уҡ ҡурсаулыҡ территорияһында ҡыр сусҡалары һәм мышылар йәшәй.
Хоҡуҡ статусы
33-сө Федераль законға ярашлы (№ 33-ФЗ 14.03.95), Донда балыҡ тотоу бөтөнләй тыйылған урын(ДЗРП).
Статусы буйынса айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһенә иҫәбенә инмәй.
Балыҡ ҡурсаулығы статусы профилле башҡарма органдарҙың (Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек Министерлығының балыҡсылыҡ буйынса Департаментының 1996 йыл 1 июль бойороғо) законлы акттары менән нығытыла.
Рәсәй Федерацияһының балыҡсылыҡ буйынса комитетының 139-сы һанлы бойороғо (01.07.94) («Аҙау диңгеҙе бассейнында балыҡ тотоу ҡағиҙәләре») һәм Украинаның Балыҡсылыҡ хужалығы Министерствоһының 177-се һанлы (19.10.95) бойороғо буйынса, ҡурсаулыҡта йыл әйләнәһенә кәсеп тыйыла.
Ибраһим Әбүләйеш
Ибраһим Әбүләйеш ( إبراهيم أبو العيش, Ibrahim Abouleish; 23 март 1937 йыл — 15 июнь 2017 йыл) — Мысыр химигы, эшҡыуары һәм менеджеры, үҙе асҡан һәм етәкселек иткән «Секем» (ингл. SEKEM) холдингы аша социаль эшҡыуарлыҡ принциптарын тормошҡа ашыра.
2003 йылда «Дөрөҫ йәшәү рәүеше өсөн» премияһына лайыҡ булған.
Биографияһы
Ибраһим Әбүләйеш 1937 йылдың 23 мартында Мысырҙың Мәштүл-әс-Суҡ тигән ҡалаһында (Шәрҡиә моһафазаһы) тыуған.
1956 йылдан Австриялағы Грац университетында химия һәм медицина өйрәнә, 1969 йылда фармакология өлкәһендә докторлыҡ дәрәжәһе ала.
1960 йылда өйләнә; ике ҡыҙы тыуа.
Австрияла фармацевтик тикшеренеүҙәр тармағында етәксе вазифаларҙа эшләй.
1977 йылда Мысырға сәфәре ваҡытында ватанының ауыр хәлдә булыуын күрә — илде иҡтисад көрсөгө, мәғарифтың артта ҡалғанлығы, халыҡ һанының үтә күплеге, тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы кеүек ауыр проблемалар баҫҡан.
Тыуған иленең мөшкөл хәле уға бик көслө тәьҫир яһай һәм ул, Австрияла 20 йыл йәшәгәндән һуң, ғаиләһе менән Мысырға ҡайтып төпләнә.
1977 йылда Ибраһим Әбүләйеш «Секем» (ингл. SEKEM) социаль венчурлыҡ предприятиеһын аса, уның маҡсаты «ерҙе һәм кешеләрҙе һауыҡтырыу» була.
«Секем» тигән беренсе ауыл хужалығы предприятиеһы Ҡаһирәнән төньяҡ-көнсығышта 70 акр сүл ерендә ойошторола.
Күп йылдарға һуҙылған эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә Әбүләйеш асҡан һәм етәкселек иткән холдинг тәбиғи продукттар һәм шифалы үҫемлектәрҙән эшләнгән дарыуҙар баҙарында лидерға әүерелә. Компания ауыл хужалығын алып барыуҙың биодинамик ысулдарын файҙаланыу яҡлы. Ауыл хужалығы культураларына, айырыуса мамыҡҡа, зарар килтереүсе ҡоротҡостар менән көрәштең экологик нигеҙләнгән сараларын ҡулланыуҙы пропагандалай.
Ибраһим Әбүләйеш Мысырҙа ғына түгел, донъяла күренекле социаль эшҡыуар булыраҡ танылыу яулай — ул белем биреү программалары эшләй, мәктәптәр, медицина үҙәге, Ҡулланма сәнғәттәр һәм фәндәр академияһы, шәхси университет аса.
2003 йылда «XXI быуат моделе эшләнмәһе» һәм «һөйөү иҡтисады» ярҙамында иҡтисади уңышлылыҡ һәм йәмғиәттең социаль һәм мәҙәни үҫеше интеграцияһы моделе эшләнмәһе өсөн «Дөрөҫ йәшәү рәүеше өсөн» премияһына лайыҡ була.
Шәхси тормошо
Өйләнгән, Хелми (Helmy, 1961) һәм Мона (Mona, 1963) исемле ике ҡыҙы бар.
Бурны ауыл Советы (Бөрө районы)
Бурны ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-З һанлы «Башҡортостан Республикаһында административ-территориаль ҡоролоштоң үҙгәрештәре, муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм үҙгәртеп ҡоролоуы тураһындағы» Законы, статья 1. «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п.133: 133. «Бурны ауыл Советы» атамаһын һаҡлап, Бөрө районының Бурны һәм Пономарёвка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Иҫке Бурны ауылында урынлаштырырға. Пономаревка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.
Шалым
Шалым — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/585/306 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы
Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы (1 июль 1957 йыл) — ғалим-агроном, юрист, яҙыусы, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Рәсәй Тәбиғи белем академияһы академигы (2013), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), профессор (2013), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2019 ҡабул ителгән, 2023 йылда ағзалыҡтан сығарылған). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы (2012), Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы эксперты (2020), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты ярҙамсыһы (2020).
Биографияһы
Архангель районының Аҙау урта мәктәбен 1974 йылда тамалағандан һуң Аксён ауыл хужалығы техникумына «Агрономия» һөнәре буйынса уҡырға инә. Техникумды тамамлап өлгөрмәй, хәрби хеҙмәткә алына.
1976—1978 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Отделение командиры, взвод командиры урынбаҫары вазифаларын башҡара. Топогеодезист хәрби һөнәренең беренсе класс (I) һәм оҫта (М) квалификацияһын яҡлай, старшина хәрби дәрәжәһе бирелә.
1990 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен «политолог, юғары уҡыу йорттары уҡытыусыһы, совет һәм партия эше белгесе», 2000 йылда — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын «юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай.
1990 йылда Силәбе өлкәһендә Сыбаркүл дивизияһының зенит-ракета полкы командиры урынбаҫары вазифаһында стажировка үтә. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре капитаны званиеһы бирелә.
2005—2010 йылдарҙа БР Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында «Бойондороҡһоҙ бизнес-баһалау», «Кризис менән идара итеү», Башҡорт дәүләт аграр университетында «Ер кадастры инженеры» һөнәрҙәрен ала.
2002—2012 йылдарҙа «Башҡортостан» автономлы учреждениеһының коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ ағзаһы була. РФ комбинаттары, заводтары, холдингылары, колхоздары, совхоздары, МУП-тары һәм дәүләт унитар предприятиелары, Силәбе, Ырымбур, Свердловск һәм Киров өлкәләрендә ауыл хужалығы производство кооперативтары һәм агрофирмалары кеүек 100-ҙән ашыу предприятиела көрсөккә ҡаршы идара итеү процедураһын үткәрә.
2016 йылдан Рәсәй Федерацияның хеҙмәт ветераны.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
В. И. Вернадский һәм Н. И. Вавилов исемендәге миҙалдар, Рәсәй һәм Башҡортостандың сәйәси партиялары һәм йәмәғәт ойошмалары билдәләре һәм миҙалдары.
КПСС Үҙәк комитетының Почет грамотаһы, КПРФ Үҙәк комитетының Почет грамотаһы, ВЛКСМ Үҙәк комитетының Почет билдәһе, РФ Ауыл хужалығы министрлығының Почет грамотаһы, Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты, БР Мәғариф министрлығының Рәхмәт хаты, Башҡортостанстаттың Рәхмәт хаты һәм Башҡортостан республика агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзы комитетының Рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән.
Ғ.Х.Япаровҡа Башҡортостан Республикаһында көрсөккә ҡаршы идара итеүҙе үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн республиканың көрсөккә ҡаршы идара итеүселәренең үҙ-үҙен көйләүсе ойошмаһының Почет грамотаһы, республиканың, күрше өлкәләрҙең унға яҡын район Советы һәм хакимиәттәренең Маҡтау грамоталары һәм Рәхмәт хаттары, шулай уҡ республика министрлыҡтары, ведомстволары, предприятиелары һәм ойошмаларының 60-тан ашыу Почет грамотаһы һәм рәхмәт хаттары тапшырыла.
Горелая (Виледь ҡушылдығы)
Горелая  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Ласынтау ауыл Советы (Бөрө районы)
Үрге Ласынтау ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль берәмек
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Немков йырыны
Немков йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хлебная йылғаһының һул ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Городишна (Виледь ҡушылдығы)
Городишна  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шушлеп
Шушлеп — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кинерка йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киң мәғлүмәт саралары
Киң мәғлүмәт саралары (СМИ, йәғни киң коммуникация саралары, СМК) — техник саралар ярҙамында мәғлүмәте киң ҡатламға таратыу органдары системаһы; киң аудиторияға көндәлек мәғлүмәт йыйыу, эшкәртеү һәм таратыу тәжрибәһен билдәләү сараһы.
Рәсәй Федерацияһының хоҡуҡи документтарында «киң мәғлүмәт сараһы» тигәндә ваҡытлы матбуғат баҫмаһы, Интернет селтәрҙәрендәге баҫма, телеканал, радиоканалы, телепрограмма, радиопрограмма, видеопрограмма, кинохроника программаһы һәм даими атама аҫтында киң мәғлүмәт таратыуҙың башҡа баҫма формаһы атала.
Рус теленә «киң мәғлүмәт сараһы» термины уҙған быуаттың 70-се йылдарында француз теленән килеп инә. Француз теленән иһә ул 60-сы йылдар аҙғында уҡ ҡулланылыштан төшөп ҡала. Шулай итеп, үҙ илендә анахронизмға әйләнгән термин Советтар Союзында КПСС Үҙәк комитетының Пропаганда бүлеге ярҙамы менән яңылыҡ булып китә.
Ғәмәлдә урыҫсалағы «СМИ» термины матбуғат, радио һәм телевидениеның бер йүнәлештә («өҫтән-аҫҡа») авторитар йоғонто яһауын аңлата һәм төп йүнәлеше барлыҡ аралашыусыларҙың да бер үк ваҡытта яуап биреү мөмкинлеген күҙаллаған электрон аралашыу саралары үҫешенә тап килмәй.
«Массмедиа» термины инглиз теленән турана-тура күсермә (калька) һәм «киң аралашыу һәм бәйләнеш (коммуникация) саралары» (СМК) тигәнде аңлата һәм урыҫ теленә 60-сы йылдарҙа индерелә.
Типология
СМИ (СМК) билдәләре буйынса төрҙәргә бүленә.
Киң мәғлүмәт саралары — таралып урынлашҡан аудиториялар араһында ошо йәмғиәттең рухи ҡиммәттәрен раҫлау, кешеләрҙең баһалауына, фекерҙәренә һәм тәртибенә идеологик, сәйәси, иҡтисади йәки ойоштороу йоғонтоһо яһау маҡсаттарында мәғлүмәттәрҙе системалы рәүештә таратыу саралары: ваҡытлы матбуғат, электрон гәзит һәм журналдар, радиотапшырыу һәм телевизион тапшырыу, мәғлүмәт агентлыҡтары, кино, тауыш һәм видеояҙма. Киң мәғлүмәт сараларын характеры (балалар, йәштәр, ҡатын-ҡыҙҙар, ир-егеттәр) һәм аудиторияны йәлеп итеүе, тематикаһы (ижтимағи-сәйәси, мәғлүмәти, махсус һ.б.), функцияһы, даими ҡабатланыуы, тиражы һ.б. буйынса айырым йөрөтәләр.
Таралыу төбәктәре
Киң мәғлүмәт саралары был төр буйынса теге йәки был дәүләттең административ-территориаль ҡоролошона ярашлы вертикаль юҫыҡта бүленеп йөрөтөлә. Бында аныҡ матбуғат сараһының сығыу урыны түгел, ә ул хеҙмәтләндергән территория төп күрһәткес булып тора. Артабан был төр тағы ла түбәндәгеләргә бүленә:
Аудиторияға баҫма һәм аудиовизуаль СМИ-лар араһында башҡаларына ҡарағанда үҙ төбәгенең киң мәғлүмәт сараларына өҫтөнлөк биреү хас. Был — урындағы редакцияларҙың халыҡтың ихтыяжын тулыраҡ аңлап, хаҡтарҙы ла уйлап ҡуйыуына бәйле.
Ойоштороусы
Рәсәй ҡануниәте киң мәғлүмәт сараларын ойоштороуға физик һәм юридик шәхестәргә рөхсәт бирә. Илдә СМИ теркәлеү аша ойошторола. Бындай тәртип буйынса хөкүмәт органдары СМК ойоштороу тураһында ғариза ҡабул итә һәм уны иҫәпкә ҡуя. Билдәле радиойышлыҡ спектрын файҙаланыусы аудиовизуаль СМИ-ларға тапшырыуҙарға лицензия алырға ла кәрәк.
Легаллек
Киң мәғлүмәт сараһы менән ғәмәлдәге ҡануниәт араһындағы мөнәсәбәттәр уның рөхсәт ителгән (законға ярашлы теркәү үтеүе һәм нәшриәт йәки тапшырыуҙар әҙерләүгә лицензияһы булыуы), квазилегаль (закон тарафынан тыйылмаған да, рөхсәт тә ителмәгән), рөхсәтһеҙ (закон тарафынан тыйылған) булыуы билдәләй. Киң мәғлүмәт сараларының азатлығын яуыз ниәттә файҙаланған осраҡта, уның эшмәкәрлеге туҡтатылыуы мөмкин. Ҡайһы бер осраҡта СМК-ларға, әгәр уларҙың тиражы бер меңдән кәм булһа, теркәү кәрәк түгел.
Сифатлылыҡ
Киң мәғлүмәт сараларының эш сифаты иғтибар үҙәгендә булырға тейешлегенә көнбайыш теорияһы хас, әммә РФ теоретиктары өсөн дә сифат проблемаһы ҙур әһәмиәткә эйә. Быға бәйле фекерҙәр матбуғатының яңылыҡтар матбуғатынан айырылыуы тураһында һүҙ йөрөтәләр. Был ҡылыҡһырлауҙар бер нисә фактор — стиль һәм биҙәү спецификаһы, проблематика һәм аудитория, тиражлау һәм таратыу менән билдәләнелә. Был йәһәттән «сифатлы» СМК-лар дәлилдәрҙең ышаныслылығы, әйтелгән фекерҙәрҙең аналитикаһы, үлсәнелгәнлеге, мәҡәләләрҙең баһаламаһы һәм тыныс тонда яҙылыуынан сығып билдәләнелә. Киң күләмле СМК-лар нигеҙҙә мәғлүмәттәрҙең күңел асыу функцияһына йүнәлтелә һәм сенсация характерындағы материалдарға, һүрәтләү сараларына ҙур иғтибар бирә. «Сифат» күрһәткесе аҫтында һөнәри оҫталыҡ дәрәжәһе күҙалланмай: киң күләмле матбуғатта ла стандарттар бик юғары булыуы ихтимал, әммә улар сифатлы СМК кимәлендәге кеүек түгел. Рәсәй журналистикаһына ла, башҡа илдәр журналистикаһы кеүек үк ҡатнаш йоғонто хас: бер баҫмала сифатлы һәм популяр СМК-лар ға хас специфика ла бар.
Нәшриәт характеристикалары
Был осраҡта төп күрһәткес булып СМК-ның даимилығы, таралыуы, тиражы, уның форматы, күләме тураһында мәғлүмәт тора. Даимилыҡ буйынса көндәлек, аҙналыҡ, айлыҡ, квартлаға бер сыҡҡан баҫмаларҙы айырырға мөмкин.
СМК системаһы
Киң мәғлүмәт сараларының барлыҡ аныҡ төрҙәре бергә тупланып берҙәм система барлыҡҡа килтерә. Структура буйынса ҡарағанда, улар өс төп төркөмгә бүленә:
Шулай уҡ Интернеттың роле һәм статусы тураһында ла мәсьәлә күтәрелә. Был йәһәттән төрлө фекерҙәр йөрөй: киберкиңлектә ҡайһы берҙә журналистика СМК билдәләренә тап килә тип ҡарала, ҡайһы бер осраҡта — тап килмәй тип. Тикшеренеүселәр ҡайһы бер факторҙарға, шул иҫәптән Инетрнетты киң мәғлүмәт сараларына индереүсе ҡануниәт юҡлығына, шулай уҡ СМК-ның селтәр версияһының консервативлығына иғтибар йүнәлтә: уҡыусыларҙың киң мәғлүмәт саралары менән мөнәсәбәте бигүк үҙгәрмәй, бары тик мәғлүмәт алыу ысулдары ғына камиллаша. Рәсәйҙә Интернет айырым СМК тип ҡаралмай, ә быға тиклем булған мәғлүмәт мөхитенең бер төрө тип баһалана һәм уның менән һәр кем, шул иҫәптән киң мәғлүмәт саралары редакциялары ла файҙаланырға тейеш[5].
Интернет-СМК
Интернет барлыҡҡа килеп таралыу менән киң мәғлүмәт сараһы кеүек файҙаланыла башлай. Традицион киң мәғлүмәт һәм аралашыу саралары уның сиктәрендә эшләй, интернет-СМК-лар барлыҡҡа килә һәм тиҙ арала популярлыҡ яулай. Барлыҡ СМК-лар ҙа тиерлек Интернетта үҙҙәренең сайтына эйә. Уларҙың күптәрендә даими яңыртылып торған мәғлүмәт донъя күрә: ҡағиҙә булараҡ, улар материалдарҙың интернет-версияһы була, ҡайһы бер ваҡытта һуңыраҡ донъя күрә, ҡайһы берҙә материалдарға йәки архивҡа инеү түләүле. Интернет-радио һәм интернет-телевидение ла етеҙ темптар менән үҫешә.
Ғәҙәттә, интернет-СМК-ларға килем рекламанан килә, шул уҡ ваҡытта улар теге йәки был ойошманың тапшырыуҙар органы булараҡ, ойошма тарафынан финансланыуы йәки бағымсылыҡ ярҙамы алыуы мөмкин. Интернет-СМК үҫеше һөҙөмтәһендә баҫма матбуғатты алдырыусылар һаны йылдан-йыл кәмей. 2009 йылда АҠШ-та үткәрелгән йәмғиәт фекерен алыу һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, 18 — 35 йәштәге кешеләрҙең 19 проценты ғына баҫма матбуғатты ҡараштырғылай. Гәзит-журнал уҡыусыларҙың уртаса йәше — 55 йәш. 1989—2009 йылдарҙа көн һайын сыҡҡан гәзеттәрҙең дөйөм тиражы 62 миллиондан 49 миллионға тиклем кәмегән[6].
Йәмғиәткә йоғонтоһо
Халыҡ аңына йоғонто яһау «Agenda-setting» теорияһы
Рәсәй
Рәсәйҙәге медиа-индустрия баҙары структураһы картаһы (инфографика) Рәсәй Федерацияһының «Киң мәғлүмәт саралары тураһында» 1991 йылдың 27 декабрендәге № 2124-1 Законы «киң мәғлүмәт сараларын» (СМИ, СМК) ваҡытлы матбуғат баҫмаһы, радио-, теле- һәм видеопрограммалар, кинохроника программалары, киң мәғлүмәт таратыуҙың башҡа формалары, тип аңлата. Киң мәғлүмәт тигәндә закон сығарыусы «сикләнмәгән халыҡҡа тәғәйенләнгән баҫма, аудио-, аудиовизуаль һәм башҡа мәғлүмәттәр һәм материалдар»ҙы күҙаллай. СМК-лар түбәндәге билдәләргә эйә:
Рәсәй Федерацияһының «Киң мәғлүмәт саралары тураһында» Законына ярашлы, киң мәғлүмәт сараһы (СМК) — ваҡытлы баҫма матбуғат (гәзит, журнал, альманах, бюллетень, даими атамаһы, сығыу һаны булған һәм йылына кәм тигәндә бер тапҡыр донъя күргән башҡа баҫма), радио-/теле-/видеопрограмма, кинохроника программаһы, мәғлүмәтте башҡа ысул менән даими таратыу кеүек сараларҙың тупланмаһы. СМК-ға стена гәзиттәре, аҙ тиражлы баҫмалар, китапханалар инмәй.
Телевидение 23 дөйөм Рәсәй каналынан, 117 юлдаш һәм кабель телеканалдарынан, Рәсәйҙән ситтә тапшырыуҙар әҙерләп күрһәткән 15 телеканалдан, 180 төбәк телеканалына һәм 30 самаһы бәләкәй ҡала һәм ауылдар каналынан тора. Телканалдарҙың дөйөм һаны яҡынса 330.
Баҫма матбуғат — Рәсәйҙә иң киң таралған мәғлүмәт сараһы төрө. 2009 йыл башына Рәсәй Федерацияһында 27425 гәзит һәм аҙналыҡ баҫма, 20 433 журнал, 787 альманах, 1297 тупланма, 1519 бюллетень, магнитлы ҡулланмала 214 баҫма теркәлә. Көндәлек милли гәзиттәрҙең дөйөм аудиторияһы, 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 6522,2 мең кешегә, дөйөм милли аҙналыҡ һәм эшлекле йөкмәткеле гәзиттәрҙеке — 14019,2 мең кешегә етә. Был ҡала халҡының 11,3 һәм 24,2 процентын алып тора. 2008 йыл һуңына журналдарҙың дөйөм аудиторияһы 36,2 миллион кеше тәшкил итә. ВЦИОМ һәм ФОМ мәғлүмәттәре ваҡыты-ваҡыты менән Рәсәйҙә журналдарҙы халыҡтың 62 проценты уҡый, тигән һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Кино- һәм телегидтар (28,5 процент), ҡатын-ҡыҙҙар һәм мода (28,1 процент) баҫмалары ҙур популярлыҡ менән файҙаланыла.
Ҡаҙағстан
Ҡаҙағстан Республикаһының Мәҙәниәт һәм мәғлүмәт министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 2006 йылдың беренсе кварталы һуңында республикала даими рәүештә 2246 ваҡытлы баҫма матбуғат, шул иҫәптән 1593 гәзит һәм 650 журнал  нәшер ителә. Уларҙың яртыһын тиерлек мәғлүмәт СМК-лары алып тора. Ижтимағи-сәйәси йүнәлешлеләренең өлөшө - 16, фәнни баҫмаларҙыҡы – 9, реклама баҫмаларыныҡы – 10,5, балалар, йәштәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм дини баҫмаларҙыҡы барыһы бергә 4 процент. 2012 йылда 2514 гәзит һәм журнал нәшер ителә, 238 электрон СМК, шул иҫәптән 100 телеканал һәм радиостанция, 7893 интернет-сайт иҫәпләнә.
Беларусь
Беларусь Республикаһы ҡануниәтенә ярашлы, киң мәғлүмәт сараһы –матбуғатты, теле- һәм радиопрограммалар тапшырыуҙары, интернет глобаль компьютер селтәрен файҙаланып, ваҡытлы киң мәғлүмәт таратыу формаһы ул. Беларустә, Мәғлүмәт министрлығы[11] мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылдың 1 июненә ҡарата 1301 ваҡытлы баҫма матбуғат, шул иҫәптән 655 гәзит, 600 журнал, 36 бюллетень, 9 каталог, 1 альманах донъя күрә. Теркәлеү үткән баҫмаларҙың 70 проценты тиерлек дәүләттеке түгел. Матбуғат белорус, рус, немец, инглиз, украин, поляк һәм башҡа Европа телдәрендә нәшер ителә. Иң ҙур тиражлы баҫма булып “Совет Белорусе” гәзите тора. Ул аҙнаһына 5 тапҡыр, 400,6 мең тираж менән сыға (2013 йылға ҡарата). Шулай уҡ Белорустә 9 мәғлүмәт агентлығы, 59 теле- һәм 156 радиотапшырыуҙар программаһы бар.
АҠШ
АҠШ СМК-һы юғары кимәлдә монополиялаштырылған булыуы менән айырыла. Уҙған йөҙ йыллыҡ аҙағында унда мәғлүмәт таратыуҙың 11 сығанағы өҫтөнлөк итә: өс телеселтәр (АВС, CBS, NBC), өс популяр журнал («Тайм», «Ньюсуик», «Ю. С. Ньюс энд уорлд рипорт»), өс гәзит («Нью-Йорк Таймс», «Вашингтон Пост» «Уолл-стрит-джорнел»), ике мәғлүмәт агентлығы («Ассошиэйтед Пресс» һәм «Юнайтед Пресс Интернейшнл»). Беренсе донъя һуғышы ваҡытында АҠШ конгресы шпионлыҡ эшмәкәрлеге (1917) һәм  баш күтәреүгә саҡырыу ҡотоҡосолоғо (1918) тураһында акттарҙы хуплай. Был акттар АҠШ хөкүмәте сәйәсәтен тәнҡитләүсе йәки уның дошмандарын яҡлаусы мәҡәләләр баҫтырыуҙы ҡануниәткә ҡаршы килеү тип иғлан итә. Хәҙер шулай уҡ сит ил хәрби операцияларын яҡтыртыу  контролләнә. 2008 йылдан АҠШ-та Интернет көндәлек гәзиттәргә ҡарағанда мөһимерәк мәғлүмәт сығанағы булып һанала. Сөнки донъяуи финанс көрсөгө ҡайһы бер гәзиттәрҙе онлайн версияға күсергә мәжбүр итә. Шулай уҡ телевидение иң популяр мәғлүмәт сығанағы булып ҡала. Социологик һорау алыуҙа ҡатнашыусыларҙың 70 проценты яңылыҡтар менән телевидение аша танышыуын белдерә. ЮСИА (USIA) мәғлүмәт агентлығы 1953 йылдан хөкүмәттең башҡарма власы сиктәрендә Американың тышҡы сәйәсәтен яҡлау һәм йәмғиәт дипломатияһын үткәреү өсөн сит ил эштәренең бойондороҡһоҙ агентлығы булараҡ эшләй. Әлеге ваҡытта АҠШ-тың сит илгә дәүләт тапшырыуҙары системаһы биш мәғлүмәт хеҙмәтен берләштерә. Уларҙың өсөһө Voice of America, Office of Cuba Broadcasting (Radio and TV Marti) федераль программалар статусына эйә, ә Radio Free Europe/Radio Liberty һәм  Radio Free Asia шәхси коммерция булмаған корпорация булып тора. Уларҙа дөйөм алғанда 3,3 мең хеҙмәткәр иҫәпләнә.
Башҡортостанда киң мәғлүмәт саралары
Башҡортостанда киң мәғлүмәт сараларының бөтә төрҙәре лә бар, уларҙың эшмәкәрлектәре Рәсәй Федерацияһының «Киң мәғлүмәт саралары тураһында законы» (1991), Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының бүтән хоҡуҡи норматив акттары тарафынан көйләнә. Киң мәғлүмәт саралары системаһында ойоштороу функциялары менән Матбуғат һәм киң коммуникациялар буйынса федераль агентлыҡ (Роспечать), Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы шөғөлләнә. Киң мәғлүмәт саралары эшмәкәрлеге республиканың мөһим ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни ваҡиғаларҙы, иҡтисади һәм социаль үҫеште мәғлүмәт аша яҡтыртыуға йүнәлтелгән. Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы, Башҡортостандың Телерадиотапшырыуҙар ассоциацияһы (2005 йылдан алып эшләй). Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт саралары башҡорт, урыҫ һәм Башҡортостан халыҡтарының башҡа телдәрендә лә донъя күрә.
Брайтенбрунн (Мәғдән тауҙары)
Брайтенбрунн (Мәғдән тауҙары) (Breitenbrunn/Erzgeb.) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5935 кеше йәшәй. Майҙаны — 60,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 550–950 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8359 һәм автомобиль коды ASZ.
Исмәғилев Тимур Александрович
Исмәғилев Тимур Александрович (27 февраль 1982 йыл) — Рәсәйҙең хәҙерге заман композиторы, пианист, аранжировкалар яһаусы.
Биографияһы
Тимур Александрович Исмәғилев 1982 йылдың 27 февралендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Бала сағында өйҙә булған бөтә музыка ҡоралдарын да: фортепиано, баян, тальян, Һарытау гармунын үҙләштерә. 11 йәшенән музыка яҙа башлай, 1995—2000 йылдарҙа Рөстәм Сабитов етәкселегендә композиция менән шөғөлләнә. Өфө дәүләт сәнғәт институты ҡарамағындағы махсус урта музыка мәктәп-лицейын фортепиано класы буйынса профессор Л. И. Алексеевала тамамлай. 2005 йылда Мәскәү консерваторияһының композиция класын профессор А. В. Чайковский етәкселегендә тамамлай, 2008 йылда — аспирантурала уҡып бөтә (етәксеһе — А. В. Чайковский, ғилми етәксеһе — профессор, сәнғәт фәндәре доктор С. И. Савенко). Аспирантлыҡ фәнни эшенең темаһы — «DSCH. Монограмма тураһындағы монография эскизы» («DSCH. Эскиз монографии о монограмме»).
2004—2006 йылдарҙа В. В. Шахиджанян сайтында «Йәш композитор көндәлеген» алып бара; уның «клавиатурала СОЛО» компьютер программаһына музыка ижад итә (фортепиано өсөн 100 пьеса) һәм студияла яҙҙыра. 2004 йылдың декабренән — Светлана Безроднаяның Рәсәй дәүләт академия камера «Вивальди-оркестрының» аранжировщигы. 2006 йылда Святослав Рихтерҙың мемориал сайтын төҙөй.
Заманса академик һәм импровизацион музыка концерттарын ойоштороусыларының береһе. Дмитрий Бавильскийҙың «Талап ителгәнгә ҡәҙәр. Хәҙерге заман композиторҙары менән әңгәмә» китабына индерелгән әңгәмәселәрҙең береһе.
Әҫәрҙәре
Оркестр өсөн әҫәрҙәр
Виолончель һәм оркестр өсөн Концерт, ор. 17 (2004-05)
Ҡыллы оркестр өсөн Элегия, ор. 40 (2011, 2017). Михаил Туриковҡа арнала.
Сопрано һәм фортепиано өсөн Япон шағирҙарының дүрт шиғыры, ор. 7 (1998). Р. Н. Сабитовҡа арнала.
Мостай Кәримдән, ирҙәр тауышы һәм фортепиано өсөн диптих, ор. 9 (1999). Павел Волонихинға арнала.
«Бер картина тарихы», Аркадий Аверченконың ошо уҡ исемдәге хикәйәһе буйынса ир-ат тауышы өсөн, виолончель, рояль, препарировланған рояль һәм магнитофон өсөн моносвистакль, ор. 11 (2001)
«121», Дмитрий Пригов тексына ирҙәр тауышы һәм фортепиано өсөн вокал циклы, ор. 15 (2003)
Хафиздан, сопрано һәм фортепиано өсөн вокал циклы, ор. 26 (2011). Екатерина Юдинаға арнала.
Өс эпиграмма ир-аттың түбән тауышы һәм фортепиано өсөн, ор. 41 (1999, 2017)
Ҡыллы квартет өсөн Триптих, ор. 4 (1996)
Альфред Шниткеға эпитафия. Ҡыллы квартет, фортепиано һәм челеста өсөн, ор. 6 (1998, икенсе редакция — 2014)
Скрипка һәм орган өсөн Хәсрәтле музыка, ор. 8 (1999). «Минең олатайым, Абдрафик Закир улы Исмәғилев иҫтәлегенә».
Ҡыллы квартет, ор. 14 (2002-03, икенсе редакция — 2006)
Фортепиано һәм скрипка өсөн Фантазия, ор. 16 (2003-04)
EDES…: флейта, кларнет, скрипка, виолончель һәм препарированланған рояль өсөн, ор. 20 (2007)
Палестина йәмғиәтенең сиркәүе (Таганрог)
Тарих
Православие Палестина йәмғиәте Император вәкиллеге 1882 йылда ойошторолған. Уның уставының бурыстары булып православныйҙарға Изге ергә хаж ҡылыуға ярҙам итеү, Палестинаны, Көнсығышты фәнни өйрәнеү һәм Яҡын Көнсығыш халыҡтары менән хеҙмәттәшлек итеү торған.
Исмәғилев Тимур Александрович
Әҫәрҙәре
Оҙон көй: аккордеон (йәки баян), флейта, кларнет, торба, скрипка, альт, виолончель һәм контрабас өсөн, ор. 21 (2008)
Палестина йәмғиәтенең сиркәүе (Таганрог)
Тарих
Православие Палестина йәмғиәте Император вәкиллеге Таганрогта 1882  йылда ойошторолған. Уның башында адмиралтействоның генерал-майоры композитор П. И. Чайковскийҙың ҡустыһы — Ипполит Ильич Чайковский (1843—1927) торған. Йәмғиәт хаж ҡылыусыларға ярҙам күрһәткән. Сәфәр ҡылыусылар Изге Ергә һәм Изге Афон тауына Таганрогтан пароходта ебәрелгән. Пароход киткәнде көткән кешеләргә ҡайҙалыр йәшәп торорға урын кәрәк булған. Палестина йәмғиәте ағзаһы Погребенко тәҡдиме буйынса Таганрогта йәшәгән Варвара Андреевна Ищенко үҙенең йортон хажға барыусылар өсөн приют итеп йәмғиәткә бүләк иткән. Йәмғиәт Варвара Андреевнаның бүләген ныҡ шатланып алған, уны Йәмғиәттең Почетлы ағзаһы итеп ҡабул иткәндәр. Тик приютты икенсе урында асҡандар. Приютта Варвара Андреевнаға бүлмә биргәндәр, уны вафат булғансы хөрмәтләп ҡарағандар. Бының өсөн материаль сығымдар уның йортонан килгән керемдәр иҫәбенән барған. И. И. Чайковский ҡала думаһына сиркәү һәм ғибәҙәт ҡылырға килгән кешеләр өсөн приют төҙөү өсөн ер һорап мөрәжәғәт иткән. Был маҡсатта ҡала Думаһы 1888 йылдың 22 мартында Воронцов ауышлығында 293 кв сажин ер бүлгән. Ҡалала аҡса йыйғандар һәм шул уҡ йылда сәфәр ҡылыусылар өсөн бер ҡатлы йорт һалғандар.
Яңы приютта бер юлы 20 хажға барыусыларға бушлай медицина ярҙамы күрһәтергә һәм йәшәтергә мөмкин булған. Приютта ирҙәр өсөн ун, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ун кешелек бүлмәләр булған. Сиркәүҙе биҙәү өсөн рәссам И. Т. Айвазовский үҙенең «Хождение по водам» картинаһын бүләк иткән (хәҙерге ваҡытта был картина Санкт-Петербургтағы Дәүләт дин тарихы музейында һаҡлана). Рәссамға был бүләге өсөн бөйөк кенәз Сергей Александрович үҙ рәхмәтен белдергән. Есаул Т. К. Волгиндың тол ҡалған сауҙагәр ҡатыны сиркәүгә Хоҙай Әсәһенең һәм Ҡотҡарыусының иконаһын, Инжил, тәре һәм төтөн төтәтеү һауытын хәйер итеп биргән.
Исмәғилев Тимур Александрович
Әҫәрҙәре
Ике ҡаралама һәм йыр: виолончель солоһы өсөн, ор. 22 (2010). Золтан Алмашиға бағышлана.
Палестина йәмғиәтенең сиркәүе (Таганрог)
Тарих
1890 йылда приют бик матур хәлгә килтерелгән. Ул ваҡытҡа унда яҡынса 40 кеше йәшәй һәм дауалана алған. Сиркәү янында баҡса ҡорғандар. Сиркәүҙә акафист менән аш бүлмәһе асылған. 1894 йылда И. И. Чайковский ҡаланан киткәс, приютты рухани Иаков Дусыев етәкләгән. 1890-сы йылдарҙа Палестина йәмғиәтенең Таганрог бүлеге рәйесе А. Н. Миллер булған.
Исмәғилев Тимур Александрович
Әҫәрҙәре
Новелла: альт солоһы өсөн, ор. 23 (2010).
Палестина йәмғиәтенең сиркәүе (Таганрог)
Тарих
Совет власы йылдарында приют ябылған, уның бинаһын торлаҡ йортҡа әйләндергәндәр. Һуңғараҡ уның урынында биш ҡатлы торлаҡ йорт төҙөгәндәр.
Исмәғилев Тимур Александрович
Әҫәрҙәре
Киске музыка: флейта, скрипка, альт һәм виолончель өсөн, ор. 24 (2010)
Диалог: соло скрипка өсөн, ор. 27 (2011). Михаил Туриковҡа арнала.
Ауыл көйе: баян йәки аккордеон өсөн, ор. 30 (2013). «Минең өләсәйем иҫтәлегенә».
Трио: скрипка, виолончель һәм фортепиано өсөн, ор. 31 (2013)
Баҫҡыс: контрабас солоһы өсөн, ор. 35 (2014)
Соната: скрипка һәм фортепиано өсөн, ор. 36 (2015)
Алты ҡулға өс пьеса: фортепиано өсөн, ор. 37: «Марш», «Ноктюрн», «Токката» (2010-16). «Әсәйемә».
Күгәрсен тарихы: флейта солоһы өсөн, ор. 39 (2016). Ян Крулға бағышлана.
Халыҡ рухындағы сюита, op. 1: «Азамат» (башҡорт халыҡ йырҙын эшкәртеү, ирекле), «Бейеү», «Бишек йыры», «Марш» (1995-96). Р. Н. Сабитовҡа арнала.
Халыҡ темаһына вариациялар, op. 2 (1995-96). Л. И. Алексееваға арнала.
Полифоник эскиздар, op. 3 (1996)
Партита-приношение, ор. 10, ете өлөштән: Инеш, Соната, Интермеццо, Sinfonia, Ludus mortis, VI, Пассакалия (2000).
Джон Кейджҡа бағышлауҙар, ор. 12 (2001)
24 инеш, ор. 18 (2005-10). Михаил Туриковҡа арнала.
Блюз тонындағы дәфтәр, ор. 19 (2005-06). Сергей Булавинға бағышлана.
«Йәшен» (Рәшит Назаров шиғыры буйынса), ор. 25 (2011). Илдар Харисовҡа арнала.
Рудик өсөн бишек йыры, ор. 29 (2012)
Axis, ор. 32 (2012-13)
Үҙгәртеүҙәр, ор. 33 (2013)
7, ор. 34 (2014)
Транскрипциялары
Төрлө составтағы 600-ләп транскрипция, аранжировка һәм оркестровка авторы. Был жанрҙағы мөһим хеҙмәттәре:
Калинники ауыл Советы (Бөрө районы)
Калинники ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль административ-территориаль берәмек.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Орешников йырыны
Орешников йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кинель йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Броды районы
Броды районы (Бродівський район) — Львов өлкәһендәге район. Район үҙәге — Броды ҡала тибындағы ҡасабаһы.
2019 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 58 009 кеше йәшәй.
Өрөмсө
Өрөмсө - донъялағы диңгеҙҙән иң алыҫ ятҡан ҙур ҡала. Ул Тянь-Шань тауҙарының төньяҡ итәктәрендә урынлашҡан. Сәнәғәттә нефть сығарыу, шулай уҡ текстиль, металлургия  тармаҡтары өҫтөнлөк итә. Өрөмсөлә Ҡытайҙың иң эре ел энергияһы үҙәге урынлашҡан. Ҡала Алматы — Пекин тимер юлында урынлашҡан.
Тарихы һәм топонимикаһы
Ҡала атамаларының күплеге, беренсе сиратта, уның тарихы, мәҙәниәте, төбәктең дини һәм этник хәл торошо менән аңлатыла (Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы).
Төбәккә үтеп ингәндән һуң, X быуат аҙағы — XI быуат башында Ҡытай йоғонтоһо көсәйә, ә һуңынан XVIII быуат башына ғына көсәйә башлай. Шулай итеп, 1763 йылда, Ҡытай биләмәләренең формаль сиктәре хәҙерге КҠаҙағстан территорияларына еткәс, ҙурайып киткән Дихуа ҡалаһы  («ағарыу» тигән мәғәнәлә), ә 1854 йылдың 1 февралендә ҡала үҙенең хәҙерге ҡытай - Уйғыр атамаһын  ала. Район үҙәге баш ҡалаһы статусы ҡалаға 1884 йылда бирелә.
Дихуа районы (迪化专区) ҠХР-ға ҡушылғандан һуң махсус ойошторола. 1953 йылдың 20 ноябрендә район һәм уның өйәҙ үҙәге рәсми рәүештә Өрөмсө (乌鲁木齐专区) районы һәм ҡалаһы тип үҙгәртелә. 1954 йылдың 8 июлендә Өрөмсө һәм Мицюань өйәҙҙәрен Чанцзи-Хуэй автономиялы округы итеп ойошторалар. 1959 йылда Өрөмсө өйәҙе Чанцзи-Хуэй автоном өлкәһе составынан алынып, Өрөмсө ҡала хакимиәте юрисдикцияһына тапшырыла.
1992 йылда теракт булып, ҡалала 3 кеше һәләк була. 1997 йылда Өрөмсөлә өс ҡала автобусы шартлай, 9 кеше һәләк була.
2007 йылда Өрөмсө өлкәһе ҡала һәм Мицюань (米泉市) ҡала өйәҙе, Чанцзи-Хуэй автоном өлкәһе яңы административ берәмеккә — Өрөмсө  ҡала Мидунына берләштерелгән була.
Географияһы
Өрөмсөнөң географик урыны ғәҙәти түгел һәм Гиннестың рекордтар китабында теркәлгән: был донъяла диңгеҙҙән иң йыраҡ урынлашҡан бик ҙур ҡала. Өрөмсөгә тиклем Донъя океанының иң яҡын яры 2500 км (1400 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан.
Мәжит Ғафури музейы (Еҙем-Ҡаран ауылы)
Мәжит Ғафури музейы — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылындағы Мәжит Ғафури музейы.
Мәжит Ғафуриҙың йорт-музейы Башҡортостандың беренсе халыҡ шағирының тыуған ауылы Еҙем-Ҡаранда урынлашҡан.
1930 йылдың 20 авгусынан 1940 йылдың 23 ноябренә тиклем Красноусольский районы тип йөрөтөлгән. Халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриға 60 йәш тулыу айҡанлы уның тыуған районын Ғафури районы тип атау тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Музейҙың булдырылыуы
Буласаҡ шағир һәм яҙыусының формалашыуы тап ошо ауыл менән бәйле. Нурғәни хәлфәнең күп балалы ғаиләһендә китап һүҙе ҙур әһәмиәткә эйә, белемгә ынтылыу тәбиғи күренеш булған.
Мәжит Ғафури атаһының башланғыс мәктәбендә атаһына белем биреү эшендә ярҙам иткән. Урта мосолман белемен билдәле Үтәк мәҙрәсәһендә алған.
Музей экспонаттары
Мәжит Ғафури йорт-музейы өс залдан тора.
«Шағирҙың бала сағы һәм йәшлеге» тип аталған 1-се залы Ғафуриҙың Шәжәрәһе, XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы Еҙем-Ҡаран ауылы тарихы ураһында һөйләй.
Музейҙың 3-сө залы Беренсе донъя һуғышы буйынса мәғлүмәт бирә, XIX быуат аҙағы — XX быуат башы әҙәбиәте, Мәжит Ғафуриҙың тәүге әҙәби ижад өлгөләре, уның шиғырҙары һәм китаптары урын алған. Шунда уҡ шағирҙың ғаиләһе, ҡатыны, улдары, яҙыусы һәм шағир дуҫтары, замандаштары менән төшкән фотографиялары ҡуйылған, шулай уҡ «Ҡара йөҙҙәр» спектакле афишалары урын алған.
Музейҙа Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Гафуриҙың тормошо һәм ижады менән танышырға мөмкин. Сөнки уның шиғриәтендә ошо замандың бөтә ысынбарлығы, шул осорҙоң бөтә мөһим ваҡиғалары сағылған. Һәм әҫәрҙәрендә гражданин һәм көрәшсе тауышы ишетелә.
Музейҙа М.Ғафуриҙың ата-әсәһе йорто йыһаздары бар.
Дзёля-Ю (Ёлва ҡушылдығы)
Дзёля-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сәскәләр күпере
«Сәскәләр күпере» (Podul de Flori) — Румыния-СССР дәүләт сигендә, Прут йылғаһы яр буйында булған ике сараның атамаһы. Был саралар барышында Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тәүге тапҡыр СССР-Румыния сиге аша шәхестәрҙе аныҡлаусы документтарҙы күрһәтмәйенсә үтергә мөмкин булған. Акциялар уҙғарыу барышында Прут йылғаһының ике яҡ ярынан һыуға сәскәләр ташланған, һәм был ике ваҡиғаға исем биргән.
Беренсе «Сәскәләр күпере»
Беренсе акция 1990 йылдың 6 майында урындағы ваҡыт буйынса 13:00 алып 19:00 сәғәткә тиклем булған. Беренсе «Сәскәләр күпере» барышында Румыния граждандарына Прут йылғаһы аша Молдавия ССР-ы яғына бер ниндәй документтарҙы күрһәтсәйенсә сығырға рөхсәт бирелгән. Прут йылғаһы буйлап 700 километрға һуҙылған сиктә уның аша сығыу өсөн 8 пункттар йыһазландырылған: Мойкань-Перерыта, Стынка-Костешты, Яссы-Унгень, Унгень-Унгень күпере, Албица-Леушень, Фэлчиу-Циганка, Оанча-Кагул, Галац-Джурджулешты.
Акцияла яҡынса 1,2 миллион кеше ҡатнашҡан. Шаһиттар был ваҡиғаны Берлин диуары ҡолауы менән сағыштырғандар, был күп ғаиләләргә ҡушылырға мөмкинлек биргән — Прут йылғаһын «һыулы Берлин диуары» тип атағандар. Унгень тирәһендә яҡынса 250 мең кеше сик аша үткән.
Демонстрацияны Донъяла румындарҙың берҙәмлеге өсөн мәҙәни союзы, Бухарест — Кишинёв мәҙәни йәмғиәте һәм Молдованың Халыҡ фронты ойошторған. Иртәнсәк үк Румынияның яр буйында меңләгән граждандар килеп сыҡҡан улар сәскәләр тотоп килгән һәм уларҙы йылғаға ебәргәндәр. Тиҙҙән һыуға ташланған сәскәләр символик һуҡмаҡты тәшкил иткән. Көндөң уртаһында священниктар төркөмө Te Deum сиркәү гимнын башҡарған, бынан һуң оҙайлы осорҙан һуң тәүге тапҡыр Прут йылғаһының ике яғындала ҡыңҡырау сыңы яңғыраған. Йылғаға йәнә сәскәләр ташланған һәм граждандар күпер аша йүнәлеп туғандары һәм яҡындары менән осрашҡандар. Киске сәғәт алтыға тиклем байрам саралары һәм уйындар дауам иткән.
Икенсе «Сәскәләр күпере»
Ошондай өрҙәге икенсе акция 1991 йылдың 16 июнендә булған. Был ваҡытта Молдавия ССР-ы халҡы Румыния сиген документтар күрһәтмәйенсә үтә алғандар. Rompres мәғлүмәттәре буйынса, 150 меңдән ашыу Бессарабия халҡы Скулень янында сикте үткән һәм Яссы жудецына килгән. Сик аша үткәндәр араһында Кишинёвтың мэры Николай Костин етәкселегендә Молдавия парламентының делегацияһы булған. Галац ҡалаһында Успение Богородицы сиркәүе алдында Румыния менән Молдавияның берҙәмлеген символлаштырылған тәре урынлаштырылған.