cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Низямская Речка (Обь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лопси-Сос (Иоутынь ҡушылдығы)
Лопси-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иоутынь йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе
«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе — иҫке ҡала сиктәрен сағылдырған Таганрогтағы стела
Йөрәккүл (тау һырты)
Йөрәккүл — Көньяҡ Урал һырты, (Силәбе өлкәһе), яҡында ятҡан күл исеме манән аталған. Милли тәбиғәт парктар араһында «Йөрәккүл» «мең метр бейеклеккә эйәләр» рангыһында ҙур булмағандар иҫәбендә булһа ла, Көньяҡ Уралдың меңле һыртына ҡарай.
«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе
Тарихы
1770 йылдар башында Таганрогтың яңырыуы осоронда Троица ҡәлғәһенә алып барыусы юлда бәләкәй ҡарауыл будкаһы һәм шлагбаум ҡуйыла. Һалдаттар үтеп барыусылар өҫтөнән күҙәтеүҙәр алып барған, ә һуңыраҡ бында юл төҙөлөшөнә һәр тейәлгән ылауҙан һалым йыйыу ойошторолған. Ҡала шлагбаумы янында инеү майҙаны тип аталған майҙан барлыҡҡа килгән.
Йөрәккүл (тау һырты)
Һырттың оҙонлоғо 8 километр самаһы. Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 1175 метр.
«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе
Тарихы
Таш ҡала шлагбаумы Наполеон өҫтөнән еңеү хөрмәтенә төҙөлә һәм 1814 йылдың 27 сентябрендә асыла. Бер үк ваҡытта шлагбаум ҡала сиген аңлатҡан, ул XIX быуат аҙағына тиклем был урын аша үткән.
Йөрәккүл (тау һырты)
Һырттың иң көньяғында шулай уҡ бағаналар тип аталға бар. Был гигант остоҡтар төркөмө янында боронғо кешеләрҙең зыяраты табылған.
«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе
Тарихы
Был иртә классицизм стилендә башҡарылған һирәк инженер сәнғәте өлгөһө була. Проекттың авторы билдәһеҙ. Юлдың ике яғында ике бер иш бағана торған: нигеҙендә — ауыр квадрат таш тумба, унда кирбестән һалынған бейек дүрт ҡырлы штукатурланған һәм ағартылған пирамида, ул Рәсәй дәүләтенең символы— ике башлы бөркөт менән тамамланған ҙур баҡыр шар менән ослап ҡуйылған. Һәр пирамиданың фасады өлөшөндә 1808 йылда император Александр I ҡалаға бүләк иткән ҡала гербы беркетелгән.
Йөрәккүл (тау һырты)
Топонимдың килеп сығышы
Атамаһы Йөрәктау тигән башҡорт һүҙенән килеп сыҡҡан. Йөрәк йөрәк тигәнде аңлата. Рус ғалим-энциклопедисы Петер Паллас былай тип яҙған: «Улар араһындағы мөйөштә Оло Һатҡы буйлап үргә ҙур һәм киң йәйелгән Йөрәктауҙан айырылып сыҡҡан кеүек тойолған уртаса тау бар... Тимәк, Йөрәктау "йөрәк-тау" тигәнде аңлата, һәм, күрәһең, бөтөнләй ялтас һәм ташлы булған тупаҡ түбәнең юғары күтәрелеп тороуы сәбәпле исем бирелгән инде. Был тауҙа һанһыҙ күп йылғалар уға һыуын илткән һәм үҙенән Оло Һатҡыһы һыуын алған Йөрәккүл ята». Ваҡыт үтеү менән,  урыҫтар уны боҙоп һәм уларға башҡалар ҙа эйәреп, Зюрак-Куль, ә һуңынан инде  Зюраткуль тип йөрөтә башлағандар.
«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе
Тарихы
Йөҙ йылдан һуң ҡала властары обелисктарҙың капиталь ремонтын үткәрә: пирамиданы ослаған шарҙы һәм бөркөттәрҙе сисеп алалар һәм алтын төҫөндәге буяу менән буяйҙар, таш колонналарҙы цемент иретмә менән штукатурлайҙар. Совет осоронда, 1920 йылда, шлагбаум колонналарынан бөтә геральдика алына.
Йөрәккүл (тау һырты)
Ҡыҙыҡлы факттар
2011 йылда, һырттың көнсығыш битләүендә, 860 метр бейеклектә, боронғо геоглиф — гигант мышы һүрәте табылған.
25 сентябрь
25 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 268-се көнө (кәбисә йылында 269-сы). Йыл һуңына тиклем 97 көн ҡала.
«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе
Тарихы
Шлагбаумдың ике стелаһы 1969 йылға тиклем тороуын дауам итә. Транспорт хәрәкәтенә ҡамасаулай тигән һылтау менән 1969 йылдың 19 октябрендә стелалар төндә емерелә.
25 сентябрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе
Тарихы
1974 йылдың октябрендә Петр урамының мөйөшөндә һәм Дзержинский урамында реконструкцияланған сквер асыла. Ҡала шлагбаумы иҫтәлегенә бер стеланың кесерәйтелгән күсермәһе төҙөлә. Һаҡланып ҡалған фотоһүрәттәр буйынса уны архитектор Э. Е. Бронзова башҡара. Скверҙы төҙөкләндереүҙә һәм уны биҙәүҙә Таганрогта Орджоникидзе районының предприятиелары ҡатнаша. Стеланы ослаусы металл шарҙы «Ҡыҙыл гидропресс» заводы эшләй.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="1">
25 сентябрь
Төбәк байрамдары
}}
Медицина-гигиена терминдарының ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлеге
Медицина-гигиена терминдарының ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлеге — медицина һәм гигиена терминдарының ҡыҫҡаса һүҙлеге. Тәүге тапҡыр 1990 йылда Өфөлә "Башҡортостан китап нәшриәте"ндә донъя күрә. Төҙөүсеһе— медицина фәндәре кандидаты В. З.Ғүмәров.
Һүҙлектә 20 меңдән артыҡ медицина һәм гигиена буйынса рус телендәге терминдарҙың башҡортсаға тәржемәһе һәм уларға ҡыҫҡаса аңлатма бирелә.
Медицина буйынса башҡорт теле һүҙлеге тәүге тапҡыр 1935 йылда латин хәрефтәре менән нәшер ителә. Уның төҙөүсеһе— М. Н.Мөхәмәтов була (Мухамедов М. Н. и др. «Русско-латинско-башкирский словарь медицинских терминов», Уфа, 1935).
1981 йылда «Кеше анатомияһы һәм физиологияһы буйынса рус- башҡорт һүҙлеге» («Русско-башкирский словарь по анатомии и физиологии человека») баҫтырыла.
Медицина фәне башҡа фәндәр кеүек үк йылдам үҫешә, яңы медицина терминдары барлыҡҡа килә, ҡайһы берҙәре иҫкереп, ҡулланыштан төшөп ҡала, шуға күрә һүҙлектәрҙе яңыртыу ихтыяжы һәр саҡ һаҡланып килә.
Был Һүҙлек медицина хеҙмәткәрҙәре, журналистар, уҡытыусылар, студенттар һ.б. тәғәйенләнгән.
Әҙәбиәт
кн. изд-во, 1990.— 272 с. ISBN 5-295-00411-2
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы
Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы Ҡорбанғәлиев (шулай уҡ Ҡорманғәлиев, 1889—1972) — күренекле башҡорт дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.
Сығышы һәм үҫеш йылдары
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы 1889 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Мөхәмәт-Ҡолой улусының (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районының) Миҙиәк ауылында имам-хатип ғаиләһендә донъяға килә.
Мөхәмәтғәбделхәй сығышы менән дин әһелдәре Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленән була. Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡарт-ҡартатаһы Хәмит Бурһыҡаев (1737—?) ялан-ҡатай ҡәбиләһе башҡорттарынан һәм Силәбе өйәҙенең Исмәғил ауылында тәүге указлы мулла булған. Уның улдарының береһе Ҡорманғәле/Ҡорбанғәле (1780—?) исеменән нәҫел нигеҙләнгән. Ҡорбанғәленең улы һәм Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡартатаһы Ғабдулхәким (1809—1872) мулла һәм ишан була, 1860 йылда үҙ иҫәбенә Миҙиәк ауылы мәсете янында мәктәп аса. 1870 йылда үҙенең элекке уҡыусыһы Зәйнулла Рәсүлевтың йәдитселек элементтарын индереүҙе тәнҡитләп сыға.
Мөхәмәтғәбделхәйҙең атаһы Ҡорбанғәлиев Ғəбиҙулла Ғəбделхəким улы (21.11.1859—7.12.1919), суфыйсылыҡ əһеле, ишан, халыҡта «аҡһаҡ ишан» исеме аҫтында билдәле була. Троицк мəҙрəсəһен тамамлай. 1883 йылдан алып Миҙиəк ауылы мəсетенең имам-хатибы, ә шул уҡ йылда мәсет янындағы Миҙиəк мəҙрəсəһенə нигеҙ һала һəм уның мөҙəрисе булып китә. Ғəбиҙулла Ҡорбанғәлиевтың Мөхәмәтғәбделхәй, Мөхəмəтһарун, Ғабдулвәли, Мөхәмәт-Анһар, Зәҡүән һәм Ғабдулла исемле улдары булыуы билдәле. Ғəбиҙулла Ғəбделхəким улы монархия, дини мəғрифəтселек мəсьəлəлəрендə ҡəҙимселек яҡлы була. Башревком бойороғо буйынса улы Ғабдулвәли менән бергә ҡулға алына. Стəрлетамаҡ төрмəһенə ябыла, атыла.
Мөхәмәтғәбделхәй башланғыс белемде үҙенең атаһы уҡытҡан Миҙиəк мəҙрəсəһендә ала һәм шул мәҙрәсәлә мөғәлимлек итә. Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы була.
1915—1916 йылдарҙа Ырымбур мосолман диниә назараты рәйесе, мөфтөй Мөхәмәтсафа Баязитовтың сәркәтибе була. Мөхәмәтсафа Ғатаулла улы Мөхәмәтғәбделхәйҙе үҙенең вариҫы — Рәсәйҙең баш мөфтөйө итеп әҙерләй. 1916 йылда Санкт-Петербург мосолмандары округының етәксеһе вазифаһын башҡара башлай.
Милли хәрәкәттә
1917 йылдың майында Мәскәүҙә уҙғарылған I Бөтə Рəсəй мосолмандар съезында ҡатнаша. Башҡорт милли хəрəкəтенә ҡушыла, унда атаһы менән бергә Әхмәтзәки Вəлидовҡа оппозицияла тора. 1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбурҙа үткән I Башҡорт ҡоролтайында һәм шул уҡ йылдың 22—29 авгусында Өфөлә уҙған II Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Милли-территориаль автономия идеяларын ҡабул итмәй һәм башҡорттарҙың Рəсəй составындағы мəҙəни‑милли автономияһы өсөн сығыш яһай, ерҙе йəмəғəт милкенə əйлəндереүгə ҡаршы сыға, монархия яҡлы була. Әхмәтзәки Вəлиди буйынса, Мөхәмәтғәбделхәй милли хәрәкәттең программаһының үҙәк урынында дини мәнфәғәтәрҙе яҡлау булырға тейеш тип иҫбатлап ҡарай һәм Ҡорбанғәлиевтар ярҙамы менән Шәриф Манатов Башҡорт мәркәз шураһы рәйесе итеп һайлана.
Башҡортостан автономияһының Арғаяш кантонын ойоштороуҙа ҡатнаша. Шул кантон башҡорттарынан делегат булып 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Башҡортостандың автономиялы Диниə назаратын ойоштороуҙы яҡлап сыға. 1918 йылдың йәйендә Башҡорт ғәскәрен ойоштороуҙа ҡатнаша. Ҡорбанғәлиевтар ярҙамы менән 3-сө Башҡорт пехота полкы төҙөлгән. Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡустыһы Мөхəмəтһарун Ҡорбанғәлиев Башҡорт хəрби шураһы составына инә, 1-се батальон менән етәкселек итә. 1919 йылдың февралендә Башҡорт ғәскәрҙәренең һәм хөкүмәте Ҡыҙылдар яғына сығыуына ҡаршы була. Ҡорбанғәлиевтар йоғонтоһо арҡаһында 3-сө Башҡорт полкы Аҡтар хәрәкәтендә ҡала. Бөтә башҡорттар исеменән ул А. В. Колчактың хакимлығын яҡлау тураһында иғлан итә һәм Колчактың ғәскәрҙәренә ҡушылған башҡорт частарының етәкселәренең береһе була. Мөхәмәтғәбделхәйҙең атаһы үҙ иҫəбенə атлы полк («Мөхəммəт полкы») төҙөй, полк уның улы капитан Мөхəмəтһарун командалығы аҫтында һуғыша. Омск ҡалаһындағы Колчактың хәрби штабы янында хеҙмәт итә. Бер үк ваҡытта Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев «Ҡаһарман башҡорт» гәзитенең мөхəррире лә була.
Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев 1919 йылдың йәйендә Силәбелә йәнә бер башҡорттар ҡоролтайын ойоштороп маташа. Башҡорттарҙың рухи һәм дини берҙәмлеген һаҡлап ҡалыу өсөн Аҡтар хәрәкәтенең башлыҡтары, атап үткәндә генерал Владимир Каппель, барон Унгерн фон Штернберг, атаман Григорий Семёнов менән хеҙмәттәшлек итә. Йыл аҙағынан Колчак ғәскәрҙәре менән бергә көнсығышҡа сигенә, был ваҡиғаны Ғәлимйән Таған «башҡорт яугирҙәренең боҙло походы» тип исемләй. 1920 йылдың 14 мартында Чита ҡалаһында башҡорт аҡ ғәскәрҙәре етәкселәре Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Ғәлимйән Таған казак атаманы ''Г. М. Семенов'' менән осрашалар, ул айырым башҡорт ғәскәрҙәре төҙөүгә булышлыҡ итәсәген белдерә. Семенов ҡушыуы буйынса 1920 йылдың апрелендә Ҡытайҙың Харбин ҡалаһына бара, һәм ундағы мосолман халҡының «аҡтар» эшенә мөнәсәбәтен һәм уларҙы был эшкә йәлеп итеү ихтималлығын өйрәнеп ҡайта. 1920 йылдың июненəн Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Рəсəйҙең көнсығыш сиктəрендəге Башҡорттарҙың хəрби‑милли идаралығы рəйесе булып китә.
Япония һәм Маньчжурияла эмиграцияла
1920 йылдың нояберендә «Аҡтар»ҙың ғәскәрҙәре Чита ҡалаһын «ҡыҙылдар»ға тапшыра. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев ҡалған 2 мең башҡорттар менән Ҡытай сиген үтеп Маньчжурияға юллана. Атаман Семёнов бөтә хәрби частарҙы ла Приморьеға барырға өгөтләй, әммә 1920 йылдың 20 ноябрендә Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев башҡорттар башҡа Рәсәйҙәге һуғышта ҡатнашмаҫҡа тейеш тип иғлан итә. Маньчжурияла Мөхәмәтғәбделхәй дин өлкәһендә имам һәм мөҙәрис булараҡ эшмәкәрлек ҡыла, күскен башҡорттарҙы милли ғөрөф-ғәҙәтте тотоу һәм туған телдә уҡытыу өсөн туплай. Манчжурияла яйлап Японияның йоғонтоһо көсәйә. Харбин ҡалаһындағы япон консулы тәҡдиме буйынса, 1920 йылдың нояберендә полковник Бикмәев менән бергә Токио ҡалаһына килә. Бында улар башҡорт вәкилдәре Япония Хәрби көстәре Генераль штабында, Тышҡы эштәре министырлығында осрашыуҙар үткәрәләр. 1921 йылдың февралендә Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев бер нисә офицер (шул иҫәптән полковник Бикмәев, капитан Ғ. Таған, мулла М. Шәмиғолов) менән берлектә тағы ла Японияға бара. Ҡорбанғәлиевҡа Көньяҡ Маньжурия тимер юлдары идаралығында «мосолман эштәре буйынса эксперт» булып эшләргә тәҡдим ителә.
1923 йылда Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Японияға күсә, Токиола мосолман мәхәлләһен туплай һәм 1923—1938 йылдарҙа Токио ҡалаһы имамы була.
1932—1936 йылдарҙа Манчжоу-Го дәүләтендә (хәҙерге Манчжурияла) мосолмандар ойошмаһын нигеҙләй; ошо дәүләттәге Мукден ҡалаһында мәҙрәсә аса. «Япон Мөхбире» исемле журнал баҫтыра башлай, Алыҫ Көнсығышта беренсе тапҡыр Ҡөрьәнде баҫтыра.
Корея һәм Манчжурияның эре сауҙагәрҙәре менән тығыҙ мөнәсәбәттәр ҡора. Японияның осорҙағы сәйәси һәм ижтимағи етәкселәре (Японияның ғәскәри етәкселәре: Огасавара Наганари, Нанго Здиро; сәйәсмәндәр: граф Окума Сигэнобу, Тояма Мицуру) менән яҡындан таныш була. Японияның финанс олигархияларынан аҡса алып тора. 1938 йылдың 12 майында Токиола уның етәкселегендә төҙөлгән «Исламиә» мәсете асыла һәм Японияның беренсе мөфтөйө булып китә. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев исламдың Японияла урыны башҡа диндәр менән тиң булырға тейеш, тип эшмәкәрлек йөрөтә. Һөҙөмтәһендә, 1939 йылда илдең премьер-министры Киитиро Хиранума, ислам Японияла буддизм һәм христиан дине менән тиңдәш, тип белдерә.
Ул осорҙа Японияла торған мосолмандар илдең тышҡы сәйәсәтендә әүҙем ҡатнаша һәм тора-бара уның Азия илдәрендә үткәргән баҫҡынсылыҡ сәйәсәтенә йәлеп ителә. Әммә-ләкин Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевтың әүҙемлеге Японияның мосолмандарға ҡарата берҙәм сәйәсәтенә ҡаршы төшә, һәм илдең эске эштәр министрлығы уны «үҙ ирке менән» Манчжуриялағы Дайрен (Далянь) ҡалаһына күсергә мәжбүр итә һәм 1938—1945 йылдарҙа ҡала имамы була. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев буйынса һөргөндөң сәбәптәре булып, исламдың япондарҙың дини ҡараштары менән тап килмәүе, берҙәм аллаға ышаныу япон императорын хоҙай тип танымауы булған.
Ауыл биләмәһе
Ауыл биләмәһе — Рәсәйҙә муниципаль берәмектәрҙең бер төрө, ҡағиҙә булараҡ, дөйөм биләмәгә берләшкән бер нисә тораҡ пункта (ҡасаба, ауыл, станица, утар, ҡышлаҡ һ.б. тораҡ пунктар), уларҙа урындағы үҙидара халыҡтың үҙе тарафынан йәки вәкәләтле һайланма органдар аша ғәмәлгә ашырыла. Ауыл биләмәһе муниципаль район составына инә. Урындағы үҙидара органдары өсөн урындағы бюджетты формалаштырыу, муниципаль милек менән идара итеү, урындағы власть органдары структураһын үҙ аллы билдәләү, урындағы үҙидараны территориаль ойоштороу, йәмәғәт тәртибен һаҡлау һәм башҡалар конституцион гарантияланған вәкәләттәр булып ҡала.
Тасуирлама
Муниципаль берәмектәрҙең был тибы 2003 йылғы «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» законда ҡарала һәм муниципаль реформа барышында индерелә.
Ауыл биләмәһенең административ үҙәге — урындағы йолаларҙы һәм барлыҡҡа килгән социаль инфраструктураны иҫәпкә алып билдәләнә, Рәсәй Федерацияһы субъекты законына ярашлы ошо ауыл биләмәһенең вәкәләтле органы урынлашҡан торама пункт.
Составына ике һәм унан күберәк ауыл биләмәһе ингән ауыл биләмәһенең сиктәре, ҡағиҙә булараҡ, уның административ үҙәгенә тиклем йәйәүлеләр йөрөү өсөн һәм уның составына ингән бөтә тораҡ пункттарҙа йәшәүселәр өсөн эш көнө дауамында йөрөрлөк булыу иҫәпкә алып билдәләнә. Был халыҡтың тығыҙлығы түбән, алыҫ һәм барып етеүе ҡыйын булған биләмәләргә ҡағылмай.
Күсәгилешлелек
Ғәмәлдә термин совет һәм иртә совет осорондағы «ауыл советы» төшөнсәһен алмаштыра, шулай уҡ йыш ҡулланылған «ауыл советы» акронимы 1990 йылдарҙа «ауыл округы» термины менән алмаштырыла, ул 2006 йылдағы муниципаль реформаға тиклем ҡулланыла. Йыш ҡына ауыл биләмәһе совет осоро ауыл советына йәки Совет осорона тиклемге һәм советтан һуңғы осор улустарына тап килә, мәҫәлән, Псков өлкәһе Псков районының «Тямша улусы» ауыл биләмәһе. Хәҙер ҡайһы бер өлкәләрҙә «ауыл советы» һүҙе ауыл биләмәһе синонимы булараҡ һаҡлана йәки исемендә ҡулланыла, мәҫәлән, Түбәнге Новгород өлкәһенең Богородский районындағы Новинский ауыл биләмәһе.
Рәсәй буйынса дөйөм динамикаһы
Яңыртылған мәғлүмәттәр буйынса, 2021 йылдың 1 ғинуарына 16 248 ауыл биләмәһе иҫәпләнә.
Рәсәй Федерацияһы субъекттары буйынса
Бөтә муниципаль райондарҙы ҡала округтарына үҙгәртеү менән бәйле, 2020 йылға ауыл биләмәләре Калининград, Магадан, Мәскәү һәм Сахалин өлкәләрендә бөтөнләй юҡ. Шулай уҡ 2020 йылда Ставрополь крайының бөтә ауыл биләмәләре бөтөрөлә, ә 2021 йылда муниципаль райондарҙы муниципаль округтарға үҙгәртеү менән бәйле Удмуртияның ауыл биләмәләре бөтөрөлә.
Арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһы
Һөлдәнең арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһы — һығылмалы, эластик туҡыма.
Гистогенез
Һөлдә мускулатураһының үҫеш сығанағы булып тора миотом күҙәнәктәре — миобластар сығанаҡ булып тора. Уларҙың бер өлөшө үҙҙәре барлыҡҡа килгән урында махсуслашып (дифференция) .аутохтон мускулдарын барлыҡҡа килтерә.
Миотомдарҙың бер өлөшө мезенхимаға күсә. Был ваҡытҡа улар махсуслашып (детерминированы) өлгөргән була. Тышҡы ҡиәфәте менән мезенхиманың башҡа күҙәнәктәренән айырылып торалар. Уларҙың махсуслашыуы артабан тәндәге башҡа мускулдарҙың барлыҡҡа килеү урындарында дауам итә. Үҫеш барышында 2 төрлө күҙәнәктәр барлыҡҡа килә. Беренсе төр күҙәнәктәр ҡушылып симпласт — мускул көпшәһе (миотуба) барлыҡҡа килтерә.
Икенсе төркөм күҙәнәктәр һәм үҙаллы ҡала. Миосателлиттарға (миосателлитоцит) махсуслаша.
Беренсе төркөм күҙәнәктәрендә махсус органоидтар— миофибриллалар яйлап күҙәнәктең ҙур өлөшөн биләй (просвет миотуба). Күҙәнәк ядроһын ситкә табан ҡыҫырыҡлай.
Икенсе төркөм күҙәнәктәре үҙаллы ҡала һәм мускул көпшәләренең өҫтөндә урынлаша.
Төҙөлөшө
Мускул туҡымаһының структур берәмеге булып мускул сүстәре тора.
Мускул сүсе миосимпластан һәм миосателлитоциттан (күҙәнәк-сателлит) тора. Улар дөйөм базальн мембрана менән ҡапланған.
Мускул сүсенең ҡалынлығы 50-100 микрометр булып, оҙонлоғо бер нисә сантиметрҙан өлгәшергә мөмкин.
Һөлдә мускулдары һөйәктәргә ныҡ, һығылмалы тарамыштар ярҙамында беркетелгән була.
Миосимпласт төҙөлөшө
Миосимпласт күҙәнәктәрҙең ҡушылыу йыйылмаһынан ғибәрәт. Мускул сүстәрендә күҙәнәк периферияһы буйынса урынлашҡан бик күп ядролар бар (уларҙың һаны тиҫтә меңгә етергә мөмкин).
Ядро кеүек, мускул күҙәнәктәрен эше өсөн кәрәк булған башҡа органоидтар ҙа күҙәнәк ситендә урынлашалар: эндоплазма селтәре (саркоплазматик ретикулюм), митохондрия һәм башҡалар.
Симпластың үҙәк өлөшөн миофибриллалар биләй. Миофибрилланың структур берәмеге — саркомер.
Ул актин һәм миозит молекулаларынан тора. Тап уларҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүе мускул сүсенең ҡыҫҡарыуын һәм мускулдың оҙонлоғо үҙгәреүен тәьмин итә. Саркомер составына бик күп ярҙамсы аҡһымдар — титин, тропонин, тропомиозин һәм башҡалар инә.
Миосателлит төҙөлөшө
Миосателлиттар — бер ядролы күҙәнәктәр. Улар миосимпласт өҫтөндә урынлаша. Был күҙәнәктәр үтә махсуслашмаған була. Мускул туҡымаһының олон күҙәнәктәре (стволовые клетки) булып тора. Күҙәнәктәр зарарланғанда йәки оҙайлы көсөргәнешкә дусар ителгәндә миосимпластың үҫешен тәьмин итеп бүленә башлайҙар.
Мускулдарҙың эшләү механизмы
Һөлдә мускулдарының функциональ берәмеге булып-мотор (МБ) берәмеге тора. МБ-е эсенә мускул сүстәре һәм уларҙы иннервировацилаусы мотонейрон керә. Төрлө мускулдарҙа бер МБ-енә составындағы мускул сүстәре һаны төрлөсә була.
Мәҫәлән, бик нескә хәрәкәт ғәмәлдәре (бармаҡ йәки күҙ мускулдарында) контролләнгән һәм башҡарылған урындарҙа мотор берәмектәре ҙур түгел. Уларҙа сүстәр һаны 30-ҙан ашмай. Ә балтыр мускулында, нескә контроль кәрәкмәгән урында, МБ-дә мускул сүстәре 1000-дән ашыу иҫәпләнә.
Бер үк мускулдың моторҙар берәмеге төрлөсә була ала. Ҡыҫҡарыу тиҙлегенә бәйле мотор берәмектәрен әкренгә (slow (S-МБ)) һәм тиҙгә (fast (F-МБ) бүләләр. Ә F-МБ-не, үҙ сиратында арыуға тотороҡло (fast-fatigue-resistant (FR-МБ)) һәм тиҙ арыусанға (fast-fatigable (FF-МБ)) бүлеп йөрөтәләр.
МБ-ҙы иннервирвациялаусы мотонейрондарҙы ла шулай уҡ төркөмләйҙәр. S-мотонейрон (S-МН), FF-мотонейрон (F-МН) һәм FR-мотонейрон (FR-МН) бүлеп йөрөтәләр.
S-МБ составында миоглобин аҡһымы миҡдары юғары. Ә миоглобин үҙенә кислородты бәйләргә (О2) һәләтле. Үҙҙәрендә күберәк Бындай (S-МБ) типтағы мотор берәмектәренә байыраҡ булған мускулдар ҡара-ҡыҙыл төҫтә була. Ҡыҙыл мускулдар кеше һынын тәьмин итеү функцияларын үтәй.
Бындай мускулдар тотороҡло була, тиҙ генә арып бармай. Ә инде, киреһенсә, функцияларын тиҙ генә тергеҙергә һәләтле.
Ҡыҙыл мускулдарҙың был һәләте уларҙың миоглобинға бай һәм бик күп митохондриялары булыуға бәйле. Ҡыҙыл мускулдарҙың МБ-рендә, ҡағиҙә булараҡ, мускул сүстәре бик күп.
FR-МБ мотор берәмектәренә эйә мускулдар бик арымай ғына тиҙ-тиҙ ҡыҫҡарыу һәләтлегенә эйә. FR-MБ сүстәре митохондрияларға бик бай. Фосфорлы окисланыу юлы менән кү итеп АТФ етештерә алалар. Ҡағиҙә булараҡ, FR-MБ -дә S-MБ-нә ҡарағанда сүстәр һаны кәмерәк була.
Функциялары
Һөлдә мускулдарыны ирекле хәрәкәт үтәү мөмкинлеген тәьмин итә. Ҡыҫҡарыусы мускулдар үҙҙәре беркетелгән һөйәк йәки тирегә тәъҫир итә.
Был урынды мускулдарҙың башланғыс урыны итеп ҡарайҙар. Мускулдарҙың хәрәкәткә килгән осо хәрәкәтсел нөктә (púnctum móbile) тип атала.
Ҡайһы бер осраҡта, үтәгән функцияларына ҡарап, punctum fixum punctum mobile булып сығыш яһарға мөмкин, һәм киреһенсә.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Ғилемханов Дамир Рәшит улы
Ғилемханов Дамир Рәшит улы (21 сентябрь 1999 йыл — 7 март 2022 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ефрейтор. Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022, үлгәндән һуң)
Биографияһы
Дамир Рәшит улы Ғилемханов 1999 йылдың 21 сентябрендә Ҡазанда тыуған. Әсәһе — Ленария, ашнаҡсы; атаһы — Рәшит, полицейский, Татарстан Республикаһы Эске эштәр министрлығында хеҙмәт иткән. Рузиля исемле өлкән апаһы бар.
2015 йылда Волга буйы (Приволжский) районы 42-се урта мәктәбенең туғыҙынсы класынан һуң Ҡазан политехник колледжына уҡырға инә, уны 2019 йылда «эске сантехника, кондиционер һәм елләтеү ҡоролмаларын монтажлау һәм файҙаланыу» һөнәре буйынса тамамлай.
2019 йылда армия хеҙмәтенә алына, шунан һуң контрактҡа күсә. Тәүҙә Алыҫ Көнсығышта, Хабаровскиҙа, һуңынан Ростов өлкәһендә хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — ефрейтор. 2022 йылдың февралендә Миллеровоға ебәрелә, унан Рәсәйҙең Украиналағы махсус операцияһында ҡатнаша. Хәрби хәрәкәттәр башланырҙан бер аҙ алда ялға өйөнә ҡайта, һуңғы тапҡыр март башында туғандарына шылтырата.
Рәсәй хәрби командованиеһы һәм рәсми кешеләре белдереүҙәре буйынса, Ғилемханов Дамир Исламов етәкселегендәге Т-72Б1 танкы слесарь-водителе һәм Иван Цевун менән пулеметсы була. 2022 йылдың 7 мартында Т-72Б1 бронетанк төркөмө составында Украинаның Северодонецк районы Золотое ҡалаһы янындағы нығытылған районға һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Исламов экипажы дүрт танкыны ҡыйрата, оҙайлы ут нөктәһен емерә, украин хәрбиҙәренең «10-ға яҡын кешеһен» юҡ итә. Алыш ваҡытында танк "молотов коктейлы менән яна, ләкин экипаж утты һүндерә һәм кире позицияға ҡайта. Һөҙөмтәлә Рәсәй танкыһын бишенсе украин танкыһы ҡыйрата, ә Ғилемханов, Исламов һәм Цевун һәләк була.
Ғилемханов менән Исламовҡа үлгәндән һуң «Рәсәй Геройы » исеме бирелә. Ғилемхановҡа 22 йәш була, өйләнмәгән. Ғилемхановтың үлеме рәсми рәүештә тик 15 апрелдә раҫлана Шул уҡ көндө Ҡазан танк училищеһы клубында (киләсәктә танк училищеһында уҡырға теләгән) хушлашыу тантанаһы үтә.
Хәтер
2022 йылда Ҡазандағы йорттарҙың береһендә Ғилемханов портреты төшөрөлгән мурал барлыҡҡа килә.
Ғилманов Фитрат Абдулла улы
Ғилманов Фитрат Абдулла улы (15 апрель 1921 йыл — 2015 йыл) — хәрби эшмәкәр. Генерал-майор (1971). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы (1941—1945).
Биографияһы
Фитрат Абдулла улы Ғилманов 1921 йылдың 15 апрелендә Автономиялы Башҡорт Республикаһының Тамьян-Ҡатай кантонындағы (хәҙер Башҡортостандың Әбйәлил районы) Рауил ауылында тыуған.
1940 йылдан НКВД-ның эске ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә: айырыуса мөһим сәнәғәт объекттарының һағы, диверсанттар менән көрәш буйынса функциялар башҡара; 1941 йылдың ноябренән — Калинин фронтында саперҙар взводында. 1942 йылдан — Ярославль өлкәһендә станковый пулеметсылар әҙерләү буйынса уҡытыу пунктында взвод командиры ярҙамсыһы. 1945 йылда С. М. Киров исемендәге НКВД эске сик буйы ғәскәрҙәренең хәрби училищеһына йүнәлтелә (Дзауджикау ҡалаһы). 1953 йылдан алып Эстония ССР-ында команда-штаб вазифаларында: командир ярҙамсыһы һәм полк штабы начальнигы. 1958 йылда полк командиры итеп тәғәйенләнә, 1967 йылдан — СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәр дивизияһы командиры. 1979 йылдан — отставкала.
НКВД ғәскәрҙәренең Һарытау хәрби училищеһын — 1945 йылда, К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһын 1953 йылда тамамлай.
Аҙаҡҡы ваҡыт Курск ҡалаһында йәшәгән.
Аҡ төлкө
Аҡ төлкө (Alopex lagopus) — эттәр ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлама
Төк япмаһының төҫө буйынса аҡ төлкө күк (йәйен һәм ҡышын күкһел һоро) һәм аҡ (йәйен һорғолт ҡуңыр, ҡышын аҡ) була. Йөнө ҡуйы һәм йомшаҡ. Кәүҙә оҙонлоғо 50—75 см, ҡойроғо 25—42 см, ауырлығы 7,5 кг тиклем. Кәүҙәһе оҙон, башы йомро, мороно ҡыҫҡа. Ҡолағы ҡыҫҡа, түңәрәк. Аяғы ҡыҫҡа, бармаҡта йөрөүсе. Ҡойроғо ҡабарынҡы. Моногам. Енси яҡтан 9—10 айҙа өлгөрә. 3—12 (21‑гә тиклем) көсөгө була. 8—10 йыл йәшәй. Тәүлек әйләнәһенә, ҡышын башлыса төндә, әүҙем.
Йәшәйеше
Евразия, Төньяҡ Америка тундраһы һәм урман‑тундраһында, Төньяҡ Боҙло океан утрауҙарында таралған. Ҡышын хайуандарҙың күпселек өлөшө урман‑тундраға һәм тайгаға күсә.
Ҡалҡыу урындарҙа тәрән өңдәрҙә йәшәй. Ҡиммәтле тиреле йәнлек. Башҡортостанда аҡ төлкө үрсетеү менән Иглин йәнлекселек хужалығында һәм шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙа шөғөлләнәләр.
Туҡланыуы
Нигеҙҙә, кимереүселәр, шулай уҡ ҡоштар һәм уларҙың йомортҡалары, балыҡ, умыртҡаһыҙҙар, емтек, емеш‑еләк, үлән менән туҡлана.
Кирин Иван Семёнович
Иван Семенович Кирин (26 ғинуар 1912—1974) — совет химигы, техник фәндәр кандидаты (1950).
1912 йылдың 26 ғинуарында Һамар губернаһының Кинель-Черкассы ауылында тыуған.
1938 йылда Ленинград дәүләт университетын тамамлай.
1938 йылдан алып 1948 йыл буйынса тәүҙә Дәүләт оптика институтында (ДОИ), һуңынан ғилми-тикшеренеү институты-13-тә эшләй, 1946 йылдан кесе ғилми хеҙмәткәр.
1958 йылдың октябренән 1948 йылдың декабренә тиклем КБ-11-ҙә ғилми хеҙмәткәр, лаборатория начальнигы, өлкән ғилми хеҙмәткәр,бүлек начальнигы вазифаһын башҡарыусы, бүлек начальнигы булып эшләй.
1958 йылдың декабрендә СССР Фәндәр академияһының Физика-техник институтының Ленинград филиалына (буласаҡ Ленинград ядро физикаһы институты, Орлова Роща, Гатчина янында) ебәрелә. Дөйөм радиохимия лабораторияһына етәкселек итә (1975 йылда лаборатория СССР Фәндәр академияһының Радий институтына тапшырыла.
1976 йылда затлы газдар берләшмәләрен синтезлағаны һәм физик-химик үҙенсәлектәрен тикшергәне өсөн СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» (27.04.46), «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (06.02.1954) миҙалдары, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (14.11.1956) менән бүләкләнә.
Ляба-Яха (Лабахэй-Яха ҡушылдығы)
Ляба-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лабахэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кешәнне
Кешәнне (Кшанны) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше.
Почта индексы — 453474, ОКАТО коды — 80205831003.
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1746 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса (1758 йылда теркәлгән) яһаҡлы татарҙар (һуңынан улар типтәрҙәр ҡатламына күскән) нигеҙ һала. Ауырғазы йылғаһы буйындағы 1-се Атйетәр ауылы Кешәнне тип атала. XX быуат башында ул 208 йорттан тора, унда 613 ир-ат һәм 629 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Улар — татарҙарҙан типтәрҙәр. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, мәҙрәсә, 2 һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (57 %), башҡорттар (42 %).
Ғафури ауыл Советы (Бүздәк районы)
Ғафури ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ғафури ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: «Ғафури ауылында административ үҙәге менән «Ғафури» атамаһын һаҡлап, Ғафури   һәм Ташлыкүл ауыл Советтарын берләштерергә».
Ташлыкүл ауыл советының Никольский, Ташлыкүл, Владимировка, Вознесенка ауылдарын Ғафури ауыл Советы составына индерергә.
Ауыл биләмәһе составы
Башҡортостан Республикаһының  2016 йылдың 23 майындағы 373-з һанлы Законына ярашлы Бүздәк совхозының Үҙәк бүлексәһе ҡасабаһы бөтөрөлә.
Батырҙар үлмәй (мемориаль комплекс)
«Батырҙар үлмәй» — Ростов өлкәһе Боковский районының Боковская станицаһындағы  мемориаль комплекс
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ростов өлкәһенең Боковский районы территорияһында  көсөргәнешле һуғыштар бара. Совет ғәскәрҙәре күп юғалтыуҙар кисерә, әммә улар бирешмәй, еңеү яулай. Боковский районындағы алыштар Сталинград һуғышына старт бирә. Бынан совет  ғәскәрҙәре дошманды  ҡыуа башлай.
Мемориаль комплекста Советтар Союзы батырҙарының бюстары ҡуйылған. Батырҙар араһында:
Я.П. Телеченко бюсы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора (халыҡ депутаттарының Ростов өлкә советы  Кесе советының  17.12.1992 йылдағы 325-се ҡарары).
Тасуирламаһы
Мемориал ҡалҡыулыҡта урынлашҡан бетон стенанан ғибәрәт. Стенала «Батырҙар үлмәй» тип яҙылған, өҫтә күләмле хәрефтәр менән  «1941—1945» тип яҙылған. Стена алдында постаменттарҙа батырҙарҙың бронза бюстары ҡуйылған. Комплекс янындағы биләмә төҙөкләндерелгән.
Лопси-Сос (Лопси-Я ҡушылдығы)
Лопси-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лопси-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әс-Сәҡийә мәсете
Әс-Сәҡийә мәсете (مسجد السقيا;Мечеть ас-Сакийя) — Мәҙинә ҡалаһы мәсете, Сәғүд Ғәрәбстаны.
Валльхаузен (Хельме)
Валльхаузен (Хельме) (Wallhausen (Helme)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2643 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 138 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Әс-Сәҡийә мәсете
Тарихы
Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәр иҫән саҡта, Бәҙер һуғышында еңгәндән һуң төҙөлгән булған. Хәҙистә һуғышҡа китер алдынан Пәйғәмбәрҙең Суҡйә янында урынлашҡан ҡоҙоҡ һыуы менән тәһәрәтләнеүе яҙылған. Мәсет төҙөлгән урында Пәйғәмбәргә Әл-Әнфәл сүрәһе иңгән. Шулай уҡ был мәсеттә Ғаббас бин Ғабдул Мотталип үтенесе буйынса Ғүмәр ибн әл-Хәттаб беренсе тапҡыр Истиҡлаа намаҙын үткәргән (ямғыр саҡырыу намаҙы)
Тасуирламаһы
Әс-Сәҡийә мәсете Анбарияның хәҙерге тимер юл вокзалында урынлашҡан. Был ҙур булмаған мәсеттең өс көмбәҙе бар. Мәсеттең киңлеге 56 метр. Унда өмәүиҙәрҙең архитектура стиле элементтары бар. Мәсет король Фәхд ибн Ғабдулла-Әзиз әл Сәғүд идара иткән ваҡытта реконструкциялана.
Таҡмаҡ (Дәүләкән районы)
Таҡмаҡ, Туҡмаҡ (Такмак) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453413, ОКАТО коды — 80222849003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Низямская Речка (Потымец ҡушылдығы)
Оло Низямская Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Потымец йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)
Ҡыҙылъяр (Красная Горка) — Башҡортостан Республикаһының Нуриман районындағы ауыл; Райондың һәм Ҡыҙылъяр ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны — 4280 кеше булған. коды — 80245815001.
Географияһы
Ҡариҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Социаль-мәҙәни өлкә
Ҡыҙылъяр урта мәктәбе, музыка мәктәбе, балалар баҡсаһы, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, үҙәк район дауаханаһы, китапхана, балалар китапханаһы, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, мәҙәниәт йорто бар, мәҙәниәт йортонда өс үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы эшләй. Ауылда ике мәсет бар.
Ляба-Яха (Пяседай-Яха ҡушылдығы)
Ляба-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пяседай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы
Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы (Шакиров Магнавий Мавлиевич; 19 март 1942 йыл — 16 ноябрь 2006 йыл) — ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, агроном. 1979 йылдан КПСС-тың Мишкә район комитетының икенсе секретары, 1985 йылдан халыҡ депутаттарының Борай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1989 йылдан КПСС-тың Борай район комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан халыҡ депутаттарының Борай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2000 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2000).
Биографияһы
Мәғнәүи Мәүли улы Шакиров 1942 йылдың 19 мартында Башҡорт АССР-ының Борай районы Иҫке Бикмәт ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1965 йылда М. Горький исемендәге Ҡазан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, 1985 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен бөткән.
Хеҙмәт юлын 1959 йылда — Үзбәк ССР-ы Ҡашҡадаръя өлкәһенең Ҡаршы ҡалаһында Үзбәк ССР-ы Икмәк продукттары министрлығы базаһының төҙөлөш бригадаһында эшсе булып башлай.
1960—1965 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһындағы М. Горький исемендәге ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый.
Юғари һөнәри белем алғандан һуң, 1965—1973 йылдарҙа Яңауыл районы «Беүә» совхозында һәм Мишкә районыны «Рәфәнде» совхозында, артабан Мишкә районы ауыл хужалығы идаралығында баш агроном булып эшләй.
1973—1979 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мишкә районы Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә.
1979 йылдан КПСС-тың Мишкә район комитетының икенсе секретары.
1985—1989 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Борай районы Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан башҡарма комитет рәйесе — район хакимиәте башлығы.
Артабан Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының Вәкилдәр Палатаһына Борай районы буйынса 41-се Борай һайлау округынан һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайына Борай районы буйынса 40-сы Борай һайлау округынан депутат итеп һайлана.
1994 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
2000 йылда Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнә
Хеҙмәт ветераны 2006 йылдың 16 ноябрендә Борай ауылында вафат була.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Коростелин Сергей Илларионович
Коростелин Сергей Илларионович (21 сентябрь 1906 йыл − ?) — комсомол органдары эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, капитан. 1937 йылдың октябренән 1938 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сергей Илларионович Коростелин 1906 йылдың 21 сентябрендә Тамбов губернаһы Лебедянь өйәҙе Васильевка ауылында тыуған.
Милләте урыҫ. Башланғыс белемле.
1929 йылда Коммунистар партияһы сафына инә. Әүҙем, ныҡыш егет комсомол эшенең төрлө этаптарын үтә. 1926—1928 йылдарҙа егерме йәшлек Сергей Коростелин Йәш пионерҙар бюроһы рәйесе булып эшләй, һуңынан ВЛКСМ-дың Лебедянск район комитетының секретары итеп һайлана. 1932—1935 йылдарҙа — Мәскәү аппарат заводының ВКП(б) ячейкаһы секретары, артабан Дәүләкән МТС-ы политбүлек начальнигының партия-мәҙәни эше буйынса урынбаҫары вазифаһын биләй.
1935 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының политик уҡыу секторы, эшсе йәштәр бүлеге мөдире, 1937 йылдың октябренән 1938 йылдың ғинуарына тиклем — беренсе секретары.
1938 йылдың 11 июлендә нахаҡ ошаҡ буйынса ҡулға алына. Ҡулға алынған ваҡытта Өфө моторҙар эшләү заводында партком секретары була. Коростелин Сергей Илларионович 58-10, 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнә һәм 10 йылға иректән мәхрүм ителә.
1939 йылдың 22 сентябрендә реабилитациялана.
Музейный комплекс «Дорога памяти» сайты мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Сергей Коростелин 1942 йылдың 25 апрелендә Өфө ҡалаһының Жданов район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Ленинград, Карел һәм Балтик буйы фронтарында һуғыша, башта өлкән лейтенант, артабан капитан була. Ҡаһарманлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Совет Заполярьеһын обороналаған өсөн» һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
Сергей Коростелиндың артабанғы яҙмышы тураһында башҡа мәғлүмәт юҡ.
Ҡаңны-Төркәй ауыл Советы (Бүздәк районы)
Ҡаңны-Төркәй ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —Ҡаңны-Төркәй ауылы
Тарихы
Ҡаңны-Төркәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Лопси-Я (Вор-Я ҡушылдығы)
Лопси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Көньяҡ Буг
Көньяҡ Буг (Південний Буг) — Украинаның көньяҡ-көнбайышындағы йылға; Хмельницкий өлкәһе (122 км), Винница өлкәһе (324 км), Кировоград өлкәһе (70 км) һәм Одесса (40 км; Кировоград өлкәһе сиге буйлап), һәм шулай уҡ Николаев (250 км) өлкәләре биләмәләрендә. Оҙонлоғо — 806 (лиманға саҡлы 792—806) км, площадь бассейны майҙаны 63 700 км².
Лопси-Я (Вор-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Көньяҡ Буг
Ҡара диңгеҙ бассейнындағы ҙур йылғалар рәтенә инә; Украинаның ҙур йылғалары араһындағы тулыһынса тыуған ерҙәр территорияһынан аҡҡан берҙән-бер ҙур йылға Көньяҡ Буг Волочиск районындағы Подольенан, (Волочисскиҙан көнсығышҡа һәм Хмельницкий ҡалаһынан 90 километрға көнбайышҡараҡ Волынь-Подольск ҡалҡыулығы һаҙлыҡтарынан, Волынь ҡалҡыулығы менән Подольск ҡалҡыулығы араһында, Толтры тар тауҙар теҙмәһенең көнсығыш (төньяҡ-көнсығыш) һөҙәк ипкененән (пасма) (Тернопольскиҙыҡылар, Подволочисскиҙыҡылар) — Медоборы ҡурсаулығынан баш ала.
Лопси-Я (Вор-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көньяҡ Буг
Атамаһы
В. В. Лобода үҙенең һүҙлегендә боронғо гректарға был йылғалар Гипанис, Ипанис тигән атамалар аша, йылъяҙмаларҙа — Богъ, Бъоугъ булараҡ билдәле булған. Төгәл мәғәнәһе билдәле түгел. Поляк тел белгесе Тадеуш Лер-Сплавинский был атаманы балт-славян телдәре менән бәйләй: Bog («ағым») йәки bougb («тайпылам, бөгөләм»). Француз гидрографы Жан Жак Элизе Реклю уны Бог һүҙе менән бәйләй. Ян Михал Розвадовский һәм Макс Фасмер (М. Фасмер. Рус теленең этимологик һүҙлеге) гидронимды Bach, bah («шишмә») һүҙенә тип аңлаталар.
Йәшәү хоҡуғына эйә тағы ла бер фараз бар: атама боронғо анттарҙың юлбашсыһы — Бож (Боз, Бус) (IV быуат) исеме менән бәйләнгән; «Игорь полкы тураһында һүҙ»ҙә («Слове о полку Игореве») иҫкә алына.
Йылға бассейнының рельефы, гидрографияһы
Авратын ҡалҡыулығы — Сармат диңгеҙе төбөнөң һәм ярының барьерлы рифтәре, шунан йылға көнсығышҡа, Винницаға табан, аға, һәм уның янында ағымын көньяҡ-көнсығышҡараҡ бора ла Буг лиманына ҡоя; артабан Днепр йылғаһы менән Днепр лиманын барлыҡҡа килтерә Днепр-Буг лиманы (боронғо Ольвий ҡалаһы ҡаҙылдыҡтары янында), һәм артабан — Ҡара диңгеҙгә.
Үрге ағымында (Иква тамағына саҡлы) асыҡ һаҙлы урындан, түбән ярҙар эсендә аға (үҙән киңлеге 600—1200 м) һәм тигеҙлек йылғаһы тип атала [уртаса тайпылышы 0,37 м/км]. Аҫтараҡ, урта ағымында — тәрән үҙәнлектә ярҙары бейегәйә, үҙән 200—600 метрға тиклем тарая, был ерҙә өҫкә кристалл тоҡомдар (гранит, гнейс) сыға, Буг йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтарының үҙәндәре тар, текә ипкенле, һыу юлында (йырҙаһында) тупһалар, шулай уҡ тәгәрләктәр, шәп ағымдар (быстрины) осрай — Печера ауылы эргәһендә «Буг тупһалары» (Печераныҡы) һ.б., шулай уҡ Осерёдок — (тармаҡ-воложкалы) утрауҙар; урта тайпылышы 0,46 м/км. Гранит тәрәнерәк ятҡан участкаларҙа (кристалл тоҡомдар ҡалын ултырма тоҡомдар менән ҡапланған ерҙәрҙә), йылға ағымы тынысыраҡ (Гнивань-Тывров участкаһында — 0,2 м/с, Ладыжиндан түбәнгәрәк 0,5 м/с), йылғасыҡтар үҙәндәре киң террасалы. Урта ағымында Буг тулҡынлы лёсс уйһыулығын һыҙатландыра (абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 200—362 м) Подольский ҡалҡыулығы һәм Днепр буйы ҡалҡыулыҡтары араһынан (Буг-Днестр һәм Днепр-Буг һыу айырғысы) аға һәм киң үҙән (дол) үҙән буйы (подол), ысынбарлыҡта, Подолия (һәм Подольск ҡалҡыулығы) көнбайышҡа табаныраҡ, Көньяҡ Буг һәм Днестр бассейндары араһынан аға; шулай уҡ Көньяҡ Буг өс тарихи биләмәләр аша аға — Подолье, Брацлавщина (тарихи өлкә) {Винница урман-дала өлкәһе — Подольск Побужьеһы} һәм Побужье (тарихи өлкә) (тар мәғәнәлә; киң мәғәнәлә Побужье — был Көньяҡ Бугтың бөтөн бассейны)].
Иң ҙур һыу тупһалары — Мигей тупһалары, Богданов тупһалары, Буг Гарды, Александровка ауылы янында һ.б. [Төп тупһалар Винницынан Бугское (Арбузин районы) араһындағы участкала Александровка ҡасабаһына (Вознесенский район) саҡлы урынлашҡан)] Уртаса тайпылыш 0,92 м/км. Александровканан түбәнгәрәк Ҡара диңгеҙ буйы сиктәрендә йылға үҙәне һәм һыу юлы киңәйә. Николаев янында һыу юлы киңлеге 2 километрға етә, ағым ғәмәлдә туҡтағандай була. Ингул гирлаһынан түбәнгәрәк сөңгөллө лиман башлана — йылға үҙәненең һыу баҫҡан тамағы, был ғәжәйеп һыу ятыуы (плёс) селтәрен барлыҡҡа килтерә.