cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бангкок
Топонимикаһы
Тай уҡыусылары баш ҡаланың рәсми исемен ятлайҙар, әммә, шул уҡ ваҡытта, бик һирәктәр ҡаланың тулы атамаһына аңлатма бирә ала, сөнки тулы исемдәге күп кенә һүҙҙәр иҫкергән һәм көндәлек ҡулланышта хәҙерге ваҡытта файҙаланмай. Баш ҡаланың тулы рәсми исемен хәтерләгән тайҙарҙың күбеһе «Крунг Тхеп Маханакхон» (กรุงเทพมหานคร, 1989 год), авторы — Асании-Васан Чотикул (อัสนี-วสันต์ โชติกุล) йыры ярҙамында иҫләй.
Хәҙерге инглиз теленә эшләнгән тәржемә (инглиз теленән — урыҫ, артабан башҡорт тәржемәһе эшләнгән) тулы түгел. Тәржемәлә тай оригиналының боронғолоғо һәм мәғәнәһен биреү ауырлығы арҡаһында тотош строфалар юҡҡа сыҡҡан. Тай телендә һөйләшкән күп кенә кеше атама мәғәнәһен аңлап етмәй. Бангкоктың тантаналы атамаһы боронғо хикәйәт рәүешендәге туғыҙ строфалы шиғырҙан ғибәрәт.
Тарихы
Тәүҙә Бангкок ҙур булмаған сауҙа үҙәгенән һәм порттан ғибәрәт булған, ул ваҡытта Банг Макок (Makok Bang) тигән исем йөрөткән — ҡара емеш («bang» — йылға буйында урынлашҡан ауыл һәм «makok» — ҡара емеш) үҫкән урын. Банг Макок ул ваҡыттағы Таиланд баш ҡалаһы — Аютия ҡалаһын — хеҙмәтләндергән. Дөрөҫөрәге, әлеге фрукттың исеме макок (มะกอก), уның ағастары Ват Макок ғибәҙәтханаһы территорияһында үҫкән (хәҙерге Ват Арун), һәм Ват Макок тай теленән һүҙмә-һүҙ ҡара емеш ауылы тип тәржемә ителә.
1767 йылда Аютия бирмандар тарафынан ҡыйратыла, һәм баш ҡала ваҡытлыса Тхонбуриға, Чаупхрай йылғаһының көнбайыш ярына, күсерелә. Бангкок ошо ҡаланың бер өлөшөн тәшкил итә. 1782 йылда король Рама I баш ҡаланы көнсығыш ярға күсерә. Тайҙар үҙ баш ҡалаһын Крунг Тхеп тип атауға ҡарамаҫтан, сит ил кешеләренә ул элекке Бангкок исеме аҫтында билдәле була. Хәҙерге көндә элекке исеме тураһында Бангкок Ной һәм Бангкок Яй каналдарының исемдәре һөйләй. 1932 йылда Бангкок һәм Тхонбури араһында күпер төҙөлә, ә 1971 йылда Тхонбури район булараҡ ҡалаға ҡушыла.
Хакимиәте
Таиландта бөтәһе 77 провинция, шулар араһында тик Бангкок һәм Районгта халыҡ губернаторҙарын үҙҙәре һайлаған, ҡалған 75 провоинцияла губернаторҙар тәғәйенләнә. Әммә 2014 йылғы түңкәрелештән һуң губернатор һайлауҙары бөтөрөлә. Бангкоктың әлеге губернаторы генерал Асвин Кванмынг 2016 йылдың 26 октябрендә хәрби хөкүмәт тарафынан тәғәйенләнә. Уға тиклемге губернатор — Сукхумбханда Парибатер — һуңғы һайлап ҡуйылған губернатор булып һанала.
Бангкок ҡалаһы бик тиҙ үҫешә һәм күрше Нонтхабури, Самут Пракан һәм Ратхум Тхани провинциялар биләмәләренә барып сыға. Бангкоктың хәҙерге сиктәре 1972 йылда, Бангкок провинцияһы менән Тонбури провинцияһы берләшкәндән һуң, раҫлана.
Ҡала мисәтендә мифик йән эйәһе Айраватаға атланып болоттар араһынан китеп барған Индра илаһи һүрәтләнгән. Ҡайһы берҙә был йән эйәһе өс башлы филгә оҡшатып һүрәтләнә. Бер ҡулында Индра йәшен тотҡан — Аллаһ ҡоролоҡто ҡыуған ҡорал. Мисәт өсөн сюжет рәссам Принц Нарис төшөргән картинанан алынған. Бенджамин фикусы ағасы — Бангкок символы.
Бангкок 50 районға («кхет» (เขท) бүленә йәки уларҙы башҡа провинцияларҙа «ампхы» (อำเภอ)) тип атайҙар, улар үҙ сиратында 154 "кхвэнг"ка (แขวง) бүленә.
Климаты
Бангкок климаты тропик, саванна, субэкваториаль. Йыл әйләнәһенә эҫе, һиҙелерлек температура тирбәлештәре юҡ (апрель — май айҙары декабрь-ғинуарға ҡарағанда эҫерәк). Ямғырҙар миҙгеле (май — октябь) һәм ҡоро миҙгел (ноябрь уртаһы — апрель аҙағы) ныҡ айырыла. Ҡоро миҙгелдә яуым-төшөм сағыштырмаса һирәк, сентябрҙә яуым-төшөм нормаһы яҡынса 350 мм тәшкил итә. Йылына яуым-төшөм 1500 мм тиерлек тәшкил итә.
Парктар һәм йәшел зоналар
Бангкокта бер нисә парк бар. Йәшел зоналарҙың дөйөм майҙаны бер кешегә уртаса 11,8 м² тәшкил итә. Йәшел зоналар ҡаланың көнсығыш һәм көнбайыш остарында яҡынса 700 м² рис баҫыуҙарын һәм баҡсаларын үҙ эсенә ала. Был зоналар ташҡынды туҡтатыу маҡсатында хеҙмәт итәләр. Шулай уҡ Самутпракан провинцияһында Чаупхрай йылғаһы быуаһында 20 м² майҙанлыҡ Бангкачао ҡурсаулығы бар.
Бангкок ҡалаһындағы иң эре парктар араһына Люмпини паркы инә, уның майҙаны 57, 6 га, ҡаланың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан Suanluang Rama IX паркы (80 га майҙаны) һәм шулай уҡ төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Чатучак — Сирикит — Вачирабенчатхат парктары комплексы, дөйөм 92 гектар майҙаны бар.
Иҡтисады
Бангкок — Таиландтың иҡтисади үҙәге һәм порты. Таиланд фонд биржаһы ла Бангкокта урынлашҡан. Килемдең төп сығанаҡтары — дөгө һәм балыҡ продукттары экспорты, электрон компоненттарын етештереү, автомобилдәр эшләү, нефть эшкәртеү, суднолар төҙөү. Туризм өлөшө — 10 процент тирәһе.
Mastercard рейтингы
Mastercard компанияһы күп йылдар дауамында эре донъя ҡалаларындағы туристик әүҙемлек тикшеренеүҙәрен үткәрә һәм төрлө мәғлүмәттәр нигеҙендә ҡалалар популярлығы буйынса (ҡалала бер төнгә йоҡларға ҡалған сит ил туристары иҫәпләнә) Global Destination Cities Index төҙөй. Бангкок әлеге исемлектә бер нисә йыл рәттән беренсе урынды ала: 2012 (15,82 млн турист), 2013 (17,47 млн турист), 2015 (19,59 млн турист), 2016 (19,41 млн турист) һәм 2017 (20,05 млн турист). 2017 йылда Лондон(19, 83 млн турист) һәм Париж (17, 44 млн турист) Бангкоктан һуң икенсе һәм өсөнсө урынды биләй. 2018 йылға туристик ағымының үҫеше 9,6 % күҙаллана.
Үрге Һөйән
Үрге Һөйән (Верхний Суян) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452379, ОКАТО коды — 80234824002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бангкок
Иҫтәлекле урындар
1900 метр оҙонлоғондағы диуар менән дүрт яҡтан уратылған иҫ китмәле элекке Ҙур һарай король резиденцияһы утрау үҙәге булып тора. Һарай территорияһында Ват Пхра Кео (Зөбәржәт) урынлашҡан, ул Таиландта изге урын тип һанала. Ҡытай керамикаһы, бронза һәм тимерҙән орнаменттар, төрлө төҫтәге витраждар, фрескалар, статуялар — былар барыһы ла туристарҙы бында ылыҡтыра. Ошонда уҡ король пантеоны урынлашҡан, бында натураль бейеклектә Чакри династияһы королдәренең һигеҙ һыны ҡоролған.
Гөмбәт
Гөмбәт (Гумбетово) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453280, ОКАТО коды — 80254816003.
Бангкок
Иҫтәлекле урындар
Ват-Ратчанадда ғибәҙәтханаһында Бангкокта берҙән-бер будда архитектураһы стилендәге бина бар. Шулай уҡ Чаупхрай йылғаһының ҡапма-ҡаршы ярында Ват Арун (иртәнге шәфәҡ храмы) ғибәҙәтханаһы урынлашҡан.
Гөмбәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бангкок
Иҫтәлекле урындар
Бангкокта «Чайна-таун» исеме аҫтында ҙур ҡытай баҙары һәм 450 кешлек планетарий бар.
Һыу транспорты
Ҡала аша ҙур йылға ағыуы, ә шулай уҡ ҡала урынлашҡан урыны һаҙлыҡлы, үтә ныҡ еүеш булғанға күрә тышҡы һәм эске бәйләнеш өсөн һыу транспорты киң ҡулланыла. Ҡатмарлы каналдар системаһы («клонг») ҡалаға тағы бер атама — «Көнсығыш Венеция» атамаһын биреүгә булышлыҡ итә. Әлеге каналдарҙы XIX быуат уртаһында тай королдәренең береһе ҡаҙҙыра. Ул ваҡытта кәмә ҡала буйлап йөрөү өсөн берҙән-бер ысул була. Әлеге ваҡытта каналдарҙың күбеһе ябылған, бөтә ерҙә ғәҙәти автомобиль хәрәкәте менән урамдар тулы. Шулай ҙа ҡайһы бер каналдар һаҡланып ҡалған — йылға буйҙарында һаман да кеше йәшәй, баҙарҙар ойошторола. Ҡала һыу транспорты Чаупхрай йылғаһы буйлап йөрөгән бер нисә йылға трамвай маршрутын үҙ эсенә ала, шулай уҡ ярҙарын тоташтырыусы бер нисә паром үткәүеле бар. Йылға буйында шулай уҡ таксиҙа йөрөү ойошторолған, ул транспорт һәм туристик әһәмиәткә эйә, башлыса Таиланд өсөн ғәҙәти булған «оҙон ҡойроҡ»-кәмәләр йөрөй. Бангкок каналдары буйлап ҙур һыйҙырышлы тиҙ йөрөшлө маршруттар һалына. Сәйәхәт хаҡы (10-20 батов), кесе хәрәкәт интервалдары (5 минут тирәһе) тығындарҙы булдырмауға булышлыҡ итә.
Ахыркапы маяғы
Ахыркапы маяғы (Ahırkapı Feneri) — ғәмәлдәге тарихи маяҡ, Сарайбурну морононда, Истанбулдың Европа ярында, Фәтих районының Ахыркапы кварталында урынлашҡан. Ахыркапы маяғын Азия ярында урынлашҡан Кадыкей Инчибурну маяғы менән тоташтырған тура һыҙыҡ Истанбул портының көньяҡ сиген аңлата. Маяҡтар араһы яҡынса 2.8 км.
Бангкок
Автобус бәйләнеше
Ер өҫтө ҡала транспорты башлыса автобустар ярҙамында башҡарыла. Төрлө тарифлы автобустарҙың бер нисә категорияһы бар: ғәҙәти (асыла торған тәҙрәләре менән), кондиционерлы, пассажирҙар ағымы түбән булған маршруттарҙы хеҙмәтләндереү өсөн «мини-бастар» һәм «микро-бастар». Маршруттар селтәре ярайһы уҡ тығыҙ (бөтәһе 400-ҙән ашыу маршрут), төп йүнәлештәр буйынса хәрәкәт интервалы — яҡынса 10-15 минут. Ҡала аэропорттарын Бангкоктың бөтә төп райондары менән тоташтырыусы экспресс-автобустар системаһы айырым телгә алырлыҡ. Автобустар иртәнге 5 -тән киске 11 сәғәткә тиклем йөрөй. Ҡайһы бер маршруттар тәүлек әйләнәһенә йөрөтөлә. Транспорт министрлығына буйһонған БМТА 1976 йылдың 19 октябрендә ойошторола һәм Бангкокта йәмәғәт транспорты һәм яҡындағы тораҡ пункттар менән бәйләнеш өсөн яуаплы. 2017 йылға ҡарата 14104 транспорт төрө йөрөй. Кондиционерһыҙ автобустарҙа йөрөү хаҡы бер сәфәргә 6,5 баттан алып 8,5 батҡа тиклем тәшкил итә. Автобус кондиционерлы булһа, юл алыҫлығына ҡарап билет хаҡы 10-дан 23 батҡа тиклем. Шулай уҡ проездной билеттар ҙа бар: бер аҙнаға (200 бат), бер айға (800 бат). Ҡайһы бер категориялар пассажирҙары өсөн ташламалар бар. Шулай уҡ ҡалала тиҙ йөрөшлө автобус линияһы бар, бер йөрөү өсөн хаҡы — 15 ба.
Ахыркапы маяғы
Тарихы
Фараз буйынса, маяҡтың барлыҡҡа килеүенә уның эргәһендәге карап һәләкәте сәбәпсе була. 1755 йылда Мысырға йүнәлгән сауҙагәр карабы Кумпкапа яры янында төндә, насар һауа шарттары арҡаһында ҡомға терәлә. Карап һәләкәте тураһында ишетеп, ғосман солтаны Ғосман III моряктарҙы ҡотҡара. Был һыуҙа хәүефһеҙ йөҙөүҙе тәьмин итеү өсөн, солтан бойороғо буйынса, капудан - паша ҡала диуарында бейеклеге 40 метр булған Ахыркапы маяғын төҙөтә. Маяҡ аҡ башня формаһында була һәм зәйтүн майында эшләй.
Бангкок
Рельслы транспорт
1999 йылда Skytrain метрополитены эстакадаһының ике линияһы (рәсми исеме БТС) асыла. Хәрәкәт итеү составы, ҡорамалдар һәм депо Siemens AG компанияһы тарафынан ҡуйылған һәм техник яҡтан элек булдырылған Ванкувер Skytrain системаһына оҡшаш. Сухумвит линияһының оҙонлоғо 16,8 км, юл ваҡыты — 27 минут; Силом линияһы — 6,3 км, юл ваҡыты — 12 минут. Хәрәкәт итеү составында өс вагонлы 35 поезд тәшкил итә, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 65 м. Поездарҙың хәрәкәте автоматик. Юл хаҡы алыҫлыҡҡа бәйле, һәм 15 баттан алып 40 батҡа тиклем тәшкил итә. 120 бат хаҡына көндөҙгө билеттар бар. Шулай уҡ бер нисә сәфәргә билет һатып алырға мөмкин. 2004 йылдың 3 июлендә Таиланд короле һәм башҡа юғары вазифалы кешеләре ҡатнашлығында ҡаланың көнсығыш өлөшө аша үткән һәм Бангкоктың үҙәгендә урынлашҡан Хуа-Ламфонг тимер юл вокзалы менән төньяҡ тимер юл вокзалын тоташтырыусы беренсе ер аҫты метро линияһы (рәсми исеме MRT) сафҡа инә. Линияның оҙонлоғо 21 километр, 18 туҡталышы бар. БТС-ҡа килгәндә, Siemens компанияһы хәрәкәт итеүсе составты, ҡорамалдарҙы һәм деполарҙы тәьмин итә, уға $2,75 млрд күсерелә. БТС-ҡа оҡшаш хәрәкәт итеү составы 19 өс вагонлыҡ поездан тора. Юл хаҡы алыҫлыҡҡа бәйле һәм 14 баттан алып 36 батҡа тиклем тәшкил итә.
2010 йылда Суварнабхум аэропортына тиклем яңы тиҙ йөрөшлө ер өҫтө тимер юлы сафҡа индерелә. Перспективала Дон Мыанг аэропортына линия үҫеше планлаштырыла.
Ахыркапы маяғы
Архитектураһы
1857 йылда төҙөлгән маяҡ беҙҙең көнгә тиклем үҙгәрешһеҙ тиерлек килеп еткән. Маяҡ 89 м бейеклектәге, уртаһында ҡара горизонталь һыҙаты булған, конус формаһындағы аҡ башнянан ғибәрәт. Яҡтылыҡ 118 метр бейеклектә урынлашҡан. Башта маяҡ кәрәсин менән эшләй, һуңынан уны карбид лампаһына күсерәләр. Әлеге ваҡытта маяҡ электр ҡулланып эшләй. Маяҡ фонарҙарының биш йөҙ миллиметрлы көҙгөлө линзалары бар, лампаларының ҡеүәте 1000 ватт. Ғәҙәти режимда маяҡ һәр 6 секунд һайын 30 саҡрым алыҫлыҡта күренгән емелдәүсе сигналдар бирә. Томан ваҡытында сигнал һәр 20 секунд һайын бирелә.
Бангкок
Рельслы транспорт
Ҡала үҙәген аэропорттар менән тоташтырыусы тиҙ йөрөшлө линияның был проекты исемлектә икенсе булып тора. Унан алдағы Hopewell Holdings Ltd (Хопвел) проекты (Bangkok Elevated Road and Train System (BERTS)) финанс көрсөгө арҡаһында банкротлыҡҡа тарый. Төҙөлөш эштәре туҡтатыла, ә алдан ҡуйылған бетон терәүҙәр урындағы халыҡта «Хоупхендж» (Hopehenge, «hope» — өмөт) йәки Стоунһендж ҡушаматы аҫтында билдәлелек ала. Sarl яңы линияһын төҙөү барышында терәүҙәрҙең бер өлөшө алып ташлана.
Ахыркапы маяғы
Архитектураһы
Ахыркапы маяғы Төркиәлә «TUR-056» коды аҫтындағы маяҡтар исемлегенә индерелгән, һәм TC1ALH радиосигналдары бар. Маяк Яр ҡотҡарыу һәм хәүефһеҙлек идараһы ҡарамағында(төр. Kıyı Müdürlüğü Emniyeti Genel ).
Бангкок
Такси
Ҡалала бик күп такси йөрөй (башлыса яңы кондиционерлы сағыу биҙәкле «седандар»). Такси өсөн түләү счетчик ярҙамында башҡарыла, ә хаҡтар донъяла иң түбәндәрҙең береһе тип һанала (уртаса 100 бат, туристик үҙәктән Суварнабхум аэропортына тиклем 250 бат тирәһе). Шулай уҡ моторикшалар (тук-туки) һәм мототаксиҙары киң таралған.
Ҡала урамдарына транспорт бик күп, тығындар менән көрәшеү өсөн етерлек кимәлдә тиҙ йөрөшлө ер өҫтө магистралдәре һәм Бөйөк Бангкок тирәләй өлөшләтә тамамланған ҡулса юлы төҙөлә. Ҡағиҙә булараҡ, был магистралдәр (express way) түләүле.
Тимер юл бәйләнеше
Ҡалала дүрт төрлө яҡҡа айырылған тимер юлын ике тимер юлы вокзалы хеҙмәтләндерә.
Поезда йөрөгән пассажирҙарҙың күбеһе сәфәрҙе Хуа-Ламфонг станцияһынан башлай (Hua Lamphong). Бынан поезд төрлө тарафтарға китә: көньяҡҡа табан — Малакка ярамутрауындағы ҡалаларға; төньяҡа табан — Чиангмайға; төньяҡ-көнсығышҡа табан — Кхонкэн һәм Нонгкхайға. Көнбайыш йүнәлешен Нам Ток станцияһына тиклем (Канчанабури провинцияһы, шул иҫәптән киң билдәле Квай йылғаһы аша күпер) Тхонбури (Thonburi) станцияһы хеҙмәтләндерә.
Таиландта тимер юлдары тар колеялы (киңлеге 1000 мм, башҡа илдәрҙәге кеүек). Линиялар, баш ҡала тирәһенән тыш, башлыса бер яҡлы. Тай тимер юлдарында хәрәкәт сағыштырмаса ҙур түгел, йыш ҡына һуңлауҙар булып тора.
Автобус бәйләнеше
Бангкоктан автобус ярҙамында теләһә ниндәй ҡалаға йәки провинцияға барыуы еңел. Ҡаланың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан Сай Тай Май (Mai Sai Tai) көньяҡ автовокзалынан көнбайышҡа йәки көньяҡ-көнбайышҡа табан барған автобустар китә. Көньяҡ-көнсығышҡа барыу өсөн Эккамай (Ekkamai) автовокзалынан китеү уңайлыраҡ. Төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан Мочит (Mo Chit) төньяҡ автовокзалынан автобустар китә.
Авиация транспорты
Иҫке Бангкок халыҡ-ара аэропорты (йышыраҡ «Дон Мыанг» тип атала) ябылғанға тиклем Көньяҡ-Көнсығыш Азияның иң тығыҙ аэропорты була — ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм ҡала биналары менән уратып алынған. Яңы Суварнабхум аэропорты 2022 йылда төҙөлә башлай, 2006 йылдың 28 сентябрендә асыла. Бөтә халыҡ-ара һәм өлөшләтә милли трафик яңы аэропортҡа күсерелә. BKK халыҡ-ара коды — яңы аэропортҡа, яңы IATA коды Мыанг Дон аэропортына бирелә. Әлеге ваҡытта Дон Мыанг аэропорты Thai AirAsia, Nok Air һәм башҡалар кеүек бюджет компанияларҙың эске һәм халыҡ-ара рейстарын хеҙмәтләндерә. Дон Мыанг аэропорты ошо уҡ исемле тимер юлы станцияһы менән тоташтырылған, уның аша поездар төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа китә.
Яңы Суварнабхум халыҡ-ара аэропорты (SBIA, Suvarnabhumi, สุวรรณภูมิ — Алтын ер) 2006 йылдың 28 сентябренән эшләй башлай, хәҙерге көндә донъяла иң эре аэропорттарҙың береһе тип таныла. Суварнабхум халыҡ-ара һәм урындағы терминалдарға бүленеше булмауы менән уңайлы. Яңы аэропорт бөтә планлы һәм чартер рейстарын ҡабул итә. Аэропорттан автобус менән Бангкокҡа һәм күрше төбәктәргә (Паттайя, Чантабури, Ко Чан, Нонг Чай, Араньяпратет) барырға мөмкин.
Мәғарифы
Бангкок ҡалаһында бер нисә юғары уҡыу йорто бар, шул иҫәптән Чулалонгкор Король университеты, Махидон Университеты (Mahidol University), Stamford International University,, Webster Университетының академик үҙәге, Asian University , Касетсарт университеты, Тхаммасат университеты, Идара итеү университеты, Бангкок университеты, Дхуракитбандит университеты, Касем Бандит университеты, Король Мангкут Ламкрабанг исемендәге технологиялар институты, Король Мангкут Төньяҡ Бангкок исемендәге технологиялар институты, Король Мангкут Тхонбури исемендәге технологиялар институты, Рачамангала технологиялар университеты, Маханакорн технологиялар университеты, Сиама университеты, Силпакорн университеты, Сринакхаринвирот университеты, Срипатхум университеты, Сент Джонс университеты һәм Рамкхамхенг сауҙа-сәнәғәт палатаһы университеты.
Ағымдағы проблемалар
Газ менән бысраныу бөгөнгө Бангкоктың төп проблемаларының береһе булып тора, ғәйепте тәү сиратта даими юл тығындарынан күрәләр. Күптән түгел сафҡа ингән ер өҫтө тиҙ йөрөшлө юл хәлде бер аҙ яҡшырта.
Авторлыҡ хоҡуғын боҙоу продукцияһын һатыу (нигеҙҙә пограммалы продукттар, уйындар, CD һәм DVD музыкаль фильмдар) Бангкокта һәм, ғөмүмән, Таиландта киң таралған. Легаль булмаған күсермәләрҙе Пантип Плазала (Plaza Pantip) һатып алып була. Пиратлыҡ менән ҡаты көрәш алып барыуға ҡарамаҫтан, ул элеккесә сәскә ата һәм легаль булмаған етештереүселәргә ҙур килем алып килә. BSA кеүек ойошмаларҙың ныҡышмалы һәм оҙайлы баҫымы арҡаһында Тай хөкүмәте легаль булмаған күсермәләр менән шөғөлләнгән граждандарға ҡарата етди саралар күрә башлай. Әммә Таиланд халҡы һәм туристар элеккесә пират күсермәләрен һатып алыуҙы өҫтөн күрә.
Донъя океаны кимәле арта барыу сәбәпле бер нисә тиҫтә йылдан ҡаланың һыу аҫтында ҡалыу хәүефе бар. Бейек йорттар ауырлығы аҫтында һәм күп миллионлы халыҡтың йәшәүе һөҙөмтәһендә тупраҡ йылына 1,5-5,3 см кәмей бара.
Очаков
Очаков (Очаків) — Украинаның Николаев өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Очаков районының административ үҙәге.
Көсөгән ауыл Советы (Миәкә районы)
Көсөгән ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Көсөгән ауылы.
Тарихы
Көсөгән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Самаҙы
Самаҙы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өҫкәлек йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы
Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы (7 ноябрь 1887 йыл — 17 ғинуар 1921 йыл) — хәрби эшмәкәр. Беренсе донъя һуғышында, Рәсәйҙә Граждандар һуғышында һәм Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы Унасов 1887 йылдың 7 ноябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Байыш ауылында тыуған.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан.
1918—1919 йылдарҙа Башҡорт ғәскәрендә каптенармус дәрәжәһендә хеҙмәт иткән.
1920 йылда Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе була. Июль-август айҙарында Хажиәхмәт Унасов большевиктарға ҡаршы ҡораллы отряд ойоштора, ул сентябрҙә башҡа баш күтәреүселәр менән бергә Башҡорт Ҡыҙыл Армияһына берләштерелә. Башҡорт Ҡыҙыл Армияһы командующийы итеп Ф. Б. Мәғәсүмов, ә 1-се дивизия начальнигы итеп Х. Ғ. Унасов һайлана. Уның дивизияһы һаны 3 мең кешегә етә. Ноябрь айында властарҙың баш күтәреүселәр менән һөйләшеүе барышында ҡорал һалыуҙан баш тартып, арҡаҙаштары Мәғәсүмов һәм Зәйнуллин менән бергә Бөрйән-Түңгәүер кантонында ҡораллы көрәште дауам итә.
Декабрҙә С. Ш. Мырҙабулатов һәм башҡалар аралашлығында Хажиәхмәт Унасов һәм совет власы араһында ихтилалды туҡтатыу, уның отрядындағы бөтә командирҙарҙың Стәрлетамаҡҡа килеүе тураһында килешеү төҙөлә. Темәстә Ш. А. Хоҙайбирҙин, Унасов һәм баш күтәреүселәр ҡатнашлығында митинг ойошторола, унда Унасов Хажиәхмәт тағы ла бер тапҡыр баш күтәреүселәрҙең талаптарын әйтеп ишеттерә: 1921 йылдың 16 ғинуарында комиссар Чирков командаһы баш күтәреүселәр отряды командирҙары менән Стәрлетамаҡҡа китә. Темәстән сыҡҡандан һуң, комиссар Чирков бойороғо буйынса, ҡыҙылармеецтар уларҙы атып үлтерәләр. 17 ғинуарҙа С. Ш. Мырҙабулатов, Г. И. Симонов һәм Х. Г. Унасов Стәрлетамаҡҡа сыға, ләкин үҙенең командирҙары кеүек үк, Х. Г. Унасов та эске һаҡ ғәскәрҙәренең 68-се бригадаһы командиры Г. И. Симоновтың йәшерен бойороғо буйынса үлтерелә
Дедов (Фёдоровка районы)
Дедов (Дедово) — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә 328 кеше йәшәгән. ОКАТО коды — 80254820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Татарка (Кума ҡушылдығы)
Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 508 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кожай-Семёновка ауыл Советы (Миәкә районы)
Административ үҙәге —  Кожай-Семёновка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Юлдыбай
Юлдыбай — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ассель йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горный (Ҡариҙел районы)
Горный (Горное) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 452366, ОКАТО коды — 80234880003.
Архангел Михаилдың ғибәҙәтханаһы (Вёшенская)
Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Шолохов районы, Вешенская станицаһы, Подтелков урамы, 63.
Горный (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Архангел Михаилдың ғибәҙәтханаһы (Вёшенская)
Тарих
Архангел Михаил ғибәҙәтханаһы Вешенская станицаһының үҙәгендә урынлашҡан. Ул XVIII быуаттың уртаһында төҙөлгән. 1786 йылда йорт изгеләндерелгән. Сиркәүҙә 1744 йылда сыҡҡан Евангелие, гелән ҡулланылған 1701 йылда сыҡҡан Евангелие, «Триодь Цветная» 1695 йылғы, 1707 йылдың аңлатмалы Евангелиеһы һәм көмөш потир (христиан динен үтәү өсөн ҡулланылған һауыт) менән 1777 йылдың приборы бар. Йортта ике тәхет бар: уларҙың икенсеһе апостол һәм евангелист Иоанн Богослов хөрмәтенә эшләнгән.
1937 йылда станицала Троицкий сиркәүе емертелгән, Изге-Михайло-Архангельский сиркәүен ашлыҡ һаҡлағыс итеп файҙалана башлағандар. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында сиркәүгә бомба төшөп, йорт бик ныҡ зыянланған. Немец самолеты ташлаған бомба, миһрап (алтарь) менән сиркәү манараһын ватып, сиркәү эсендә һаҡланған ашлыҡ өҫтөнә төшөп, шартламайса ҡалған.
Станица хужалары бер нисә тапҡыр сиркәүҙе шартлатырға маташҡандар, бары тик Михаил Шолоховтың тырышлығы арҡаһында ғына ул һаҡланып ҡалған.
1990 йылда сиркәүҙең өлкән руханийы (священник) итеп отец Владимир тәғәйенләнгән.
1991 йылда сиркәү яңыртып төҙөлә башлаған, йорттоң төп көмбәҙенең ҡыйығы ябылған, 1992−1995 йылдарҙа миһрап тергеҙелгән.
Хәҙерге ваҡытта был эшләүсе сиркәү, унда йәкшәмбе мәктәбе бар. Сиркәүҙең руханийы — Владимир Александрович Поляков. Ғибәҙәтхана янында Михаил Шолоховҡа һәйкәл (бюст) ҡуйылған.
Энтони Хопкинс
Сэр Филип Энтони Хопкинс (Philip Anthony Hopkins; тыуған: 31 декабрь, 1937, Порт-Толбот, Уэльс, Бөйөк Британия) — Бөйөк Британия һәм Американың театр һәм кино актеры, режиссер, композитор. Кинематография образы буйынса «Бәрәстәрҙең өндөшмәүе», «Ганнибал» һәм «Ҡыҙыл аждаһа» фильмдарындағы танылған кеше үлтереүсе-каннибал доктор Ганнибал Лектер образын тыуҙырыусы.
Хопкинстың билдәле актерлыҡ эштәре араһында «Ҡышҡы арыҫлан», «Тылсым», «Кеше-фил», «Брэм Стокер дракулаһы», «Көндөң ҡалған өлөшө», «Күләгәләр иле», «Көҙ риүәйәттәре», «Никсон», «Амистад», «Зорро битлеге», «Таныш булығыҙ, Джо Блэк», «Ной», «Иң етеҙ „Индиан“» кеүек һәм башҡа фильмдар бар.
2000 йылда Америка гражданлығын алып, АҠШ-та йәшәй. 2003 йылда Голливудтың Дан аллеяһына Энтони Хопкинстың йондоҙо ҡуйыла, 2008 йылдан Британия кино һәм телевидение сәнғәте академияһы ағзаһы.
Бала сағы
Энтони Хопкинс Уэльстың көньяғында Порт-Толботтан алыҫ булмаған Маргам биҫтәһендә Ричард Артур Хопкинс (Richard Arthur Hopkins) һәм уның ҡатыны Мюриэл Энндең (Muriel Anne) валлий ғаиләһендә тыуа.
1949 йылда ата-әсәһенең талабы буйынса ул Понтипулдағы Jones' West Monmouth Boys' School мәктәбенә уҡырға инә. Биш семестр уҡығандан һуң Хопкинс күсеп Cowbridge Grammar School (Вейл-оф-Гламорган, көньяҡ Уэльс) мәктәбенә күсә. Малай дислексия сиренән яфалана һәм ғәҙәти мәктәптә уҡый алмай. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, йәш Энтони мәктәптә белем алыуға ҡарағанда үҙен сәнғәткә, атап әйткәндә, һынлы сәнғәткә йәки фортепианола уйнауға өйрәнеүгә арнарға теләй.
Актер һөнәрен һайлауҙа 15 йәшендә 1960 йылдарҙа Голливуд йондоҙо булған Ричард Бёртон менән осрашыу Хопкинс яҙмышына хәл иткес йоғонто яһай. Һөҙөмтәлә Энтони Хопкинс документтарын Кардиффтағы Уэльс король музыка һәм драма колледжына тапшыра, уны 1957 йылда тамамлай. Ике йыл армияла хеҙмәт иткәндән һуң, 1959 йылда ул Лондонға күсенә һәм уҡыуын Король драма сәнғәте академияһында дауам итә.
Карьераһы
1965 йылда Энтони Хопкинс бер ни тиклем ваҡыт театрҙа эшләй, шунан Лоренс Оливьеның саҡырыуы буйынса Король милли театры труппаһына күсә. Хопкинс Оливьеның дублеры була, Август Стриндбергтың «Үлем бейеүе» спектакле барышында Оливье аппендицит менән дауаханаға оҙатыла, уның роленә Хопкинсты ҡуялар. 1970 йыл аҙағынаса театр труппаһы ағзаһы була. Артабан ул АҠШ-ҡа күсенә һәм кино, телевидениела төшә башлай.
1968 йылда Джеймс Голдмендың шул исемдәге пьесаһы буйынса ҡуйылған «Ҡышҡы арыҫлан» фильмындағы роле кинолағы тәүге ҙур эше була, унда Хопкинс «Арыҫлан йөрәкле» Ричардты уйнай. 1970—1980 йылдарҙа башлыса телефильмдарҙа төшә. 1972 йылда "Һуғыш һәм солох"тоң инглиз телеверсияһында Пьер Безуховты уйнай, «Иң яҡшы актер» категорияһында BAFTA-ның бүләгенә лайыҡ була (тағы ла ике бүләге: «Бәрәстәрҙең өндәшмаүе» һәм «Күләгә илендә» фильмдары өсөн).
Энтони Хопкинс — ике тапҡыр «Эмми» лауреаты: Бруно Гауптмандың биографик роле («Линдбергты урлау тураһындағы эш», 1976) һәм Гитлер роле өсөн («Бункер», 1981).
1992 йылда "Бәрәстәрҙең өндөшмәүе"ндә маньяк-үлтереүсе Ганнибал Лектер роле өсөн «Оскар»ға лайыҡ була. Ике йылдан һуң «Көн аҙағы» мелодрамаһындағы идеаль британ дворецкийы Стивенс роле өсөн ошо уҡ премияға тәҡдим ителә.
Ҙур ҡаҙаныштары өсөн махсус бүләктәргә лайыҡ була — «Алтын глобус» («Сесиль Б. Милль премияһы», 2006) һәм BAFTA («Британия» премияһы, 1995; Fellowship Award, 2008).
Хопкинстың режиссерлыҡ эштәре — 1996 йылда «Август» (Антон Чеховтың «Ваня Ағай») әҫәре мотивтары буйынса, һәм 2007 йылда «Өйөрмә» фильмдары.
1987 йылда Хопкинс королева Елизаветанан Британия империяһы ордены Командоры исемен ала, ә 1993 йылда уға үҙ исеме алдынан «сэр» атамаһын ҡулланыу хоҡуғын биргән рыцарь-бакалавр титулы бирелә. Шулай итеп, Хопкинстың сәнғәттәге ғәйәт ҙур ҡаҙаныштары һәм бөтә донъяға Бөйөк Британияны популярлаштырыуы юғары баһаға лайыҡ була..
Шәхси тормошо
Тәүге ҡатыны Петронелла Баркерҙан (1966 йылдан 1972 йылғаса рәсми никахта) ҡыҙы Эбигейл ( 1968 йылда тыуған) бар. Был никахын ул бик үк уңышлы тип иҫәпләмәй, шулай уҡ кеше алдында ҡыҙы тураһында ла һөйләп бармай.
Әлеге ваҡытта Хопкинс өсөнсө тапҡыр сығышы менән Колумбиянан булған Стелла Аррояваға ( 1956 йылда тыуған) өйләнгән. Улар Лос-Анджелеста антикварҙар магазинында таныша һәм 2004 йылда өйләнешә. Стелла Хопкинстың автобиографик «Өйөрмә» фильмында сопродюсер һәм уның партнеры була.
Терез
Терез — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Леушинский Туман күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Ғарифуллин Артур Сирен улы
Биографияһы
Ғарифуллин Артур Сирен улы 1986 йылдың 24 мартында Германия Демократик Республикаһы Магдебург ҡалаһында тыуған. Атаһы Совет армияһында хәрби хеҙмәт иткән. Ата-әсәләре сығышы менән Ҡыҙылъяр ауылынан (хәҙерге Татарстандың Баулы районы).
1989 йылда уның ғаиләһе Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһына күсә, бында ул 10-сы һанлы урта мәктәптә башланғыс белем ала. Үҫмер сағында грек-рим көрәше менән мауыға һәм 2001 йылда спорт мастерына кандидат званиеһын ала.
Октябрьский ҡалаһында Ислам институты ҡарамағында дини белем ала башлай, артабан 2003 йылда Төркиәгә Истанбулға уҡырға йүнәлтелә.
2007 йылда уҡыуҙы тамамлап Рәсәйгә ҡайта һәм аттестация үтеп, Өфөлә Рәсәй ислам университетының 3-сө курсына уҡырға инә,һәм уны 2011 йылда уңышлы тамамлай. Шулай уҡ 2007 йылда Мәскәү юриспруденция институтына уҡырға инә һәм уны 2013 йылда тамамлай.
2009 йыл башында Рәсәй Баш мөфтөйө приказы буйынса Өфөлә Ләлә-Тюльпан йәмиғ мәсетенең имам-хатибы итеп тәғәйенләнә. Бер йыл үткәс, бер үк ваҡытта Рәсәй ислам университетында уҡыта башлай. 2011 йылда Рәсәй ислам университетының теология-педагогика факультеты деканы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 2014 йылдың майына ҡәҙәр үтәй.
2013 йыл аҙағында Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының магистратураһына уҡырға инә һәм 2016 йылда уны персоналдың профессиональ үҫеше менән идара итеү технологы һөнәре буйынса тамамлай.
2014 йылдың майында Рәсәй Баш мөфтөйө приказы менән Алыҫ Көнсығышта Баш мөфтөйҙөң тулы хоҡуҡлы вәкиле итеп тәғәйенләнгән.
2015 йылдың майынан — Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты составындағы Алыҫ Көнсығыш мосолмандары Диниә назараты рәйесе.
Хабаровск крайы Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.
Ғаиләһе
Өйләнгән, өс ул тәрбиәләй.
Денис
Денис (Денискино) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 637 кеше. Почта индексы — 453282, ОКАТО коды — 80254825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һылтанмалар
Денискино
Ер төҙөлөшө
Ер химик йәки реологик үҙенсәлектәре буйынса айырылған бер нисә тышлыҡтан торған, яҡынса шар формаһындағы объект (экваториаль диаметры, ә поляр диаметры яҡынса  ). Ерҙең уртаһында радиусы яҡынса булған эске йәҙрә урынлашҡан, ул башлыса тимер һәм никелдән тора. Артабан, башлыса тимерҙән торған, ҡалынлығы яҡынса самаһы булған тышҡы йәҙрә. Уның өҫтөндә силикаттарҙан һәм оксидтарҙан торған 2900 км мантия ята, унан да юғарыраҡ — ярайһы уҡ йоҡа ҡаты ер ҡабығы. Шулай уҡ силикаттарҙан һәм оксидтарҙан тора, әммә мантия тоҡомдарында осрамаған элементтар менән байытылған. Ерҙең эске төҙөлөшө тураһындағы төшөнсәләр топографик, батиметрик һәм гравиметрик мәғлүмәттәргә, вулкан әүҙемлеге һөҙөмтәһендә өҫкә күтәрелгән яланғас тау тоҡомдарын күҙәтеүгә, Ер аша үткән сейсмик тулҡындарҙы анализлауға, тәрән баҫым һәм юғары температура ла ҡаты кристаллик есемдәрҙе күҙәтеүгә нигеҙләнә.
Фараздар
Ерҙең гравитация көсө уның массаһын иҫәпләү, шулай уҡ планета күләмен һәм уның уртаса тығыҙлығын баһалау өсөн ҡулланыла ала. Астрономдар шулай уҡ Ерҙең массаһын уның орбитаһы һәм яҡындағы планета есемдәренә йоғонтоһо буйынса иҫәпләй ала. Ерҙең ҡаты өлөшөн, һыу ятҡылыҡтарын һәм атмосфераны тикшереү тау тоҡомдарының билдәле бер тәрәнлектә массаһын, күләмен һәм тығыҙлығын баһаларға мөмкинлек бирә, шуға күрә ҡалған масса тәрәнерәк ҡатламдарҙа булырға тейеш.
Төҙөлөшө
Ер аҫты төҙөлөшөн механик (атап әйткәндә, реологик) йәки химик үҙенсәлектәре буйынса ҡатламдарға бүлергә мөмкин. Механик үҙенсәлектәре буйынса литосфера, астеносфера, мезосфера, тышҡы йәҙрә һәм эске йәҙрә айырыла. Химик үҙенсәлектәре буйынса Ерҙе ер ҡабығына, өҫкө мантияға, аҫҡы мантияға, тышҡы йәҙрә һәм эске йәҙәгә бүлергә мөмкин. [[Файл:Slice_earth.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Slice_earth.svg/300px-Slice_earth.svg.png|справа|мини|300x300пкс|Ерҙең эске төҙөлөшөнөң схема һүрәте: 1 континенталь ҡабыҡ; 2 океан ҡабығы; 3 өҫкө мантия; 4 аҫҡы мантия; 5 тышҡы йәҙрә; 6 эске йәҙрә, Мохоровичич өҫлөгө; Гутенберг сиге; Леманн-Буллендың ярылыуы
]] Ерҙең геологик ҡатламдары түбәндәге тәрәнлектә ята: Ер ҡатламдары ер тетрәүҙән барлыҡҡа килгән сейсмик тулҡындарҙың таралыу ваҡытын үлсәү юлы менән билдәләнә. Йәҙрә арҡыры тулҡындарҙы (поперечные волны) үткәрмәй, тулҡындарҙың таралыу тиҙлеге төрлө ҡатламдарҙа төрлөсә була. Төрлө ҡатламдарҙа сейсмик тулҡындар тиҙлеге Снелл законы менән билдәләнә.
Йәҙрә
Ерҙең уртаса тығыҙлығы 5515 кг/м3. Ер өҫтөндәге матдәнең уртаса тығылығы ни бары 3000 кг/м3, шулай булғас тығыҙ матдәләр Ерҙең йәҙрәһендә бар тигән һығымта яһарға тейешбеҙ. Йәҙрәнең юғары тығыҙлығын тағы бер иҫбатлау сейсмологик мәғлүмәттәргә нигеҙләнгән. Матдәнең баҫым менән тығыҙланыуын да иҫәпкә алырға кәрәк. Лаборатор тикшеренеүҙәрҙә матдәләр тығыҙлығының атомдарҙы тығыҙыраҡ төрөү юлы менән үҙгәреүе тураһында һығымта яһалған мәғлүмәттәр бар, мәҫәлән, 1 миллион атмосферала тимер яҡынса 30 процентҡа тығыҙлана. "...Өҫкө мантияның ер өҫтөндәге тығыҙлығы 3,2 г/см3 ҡиммәтенән башлап тығыҙлығы әкренләп арта бара, сөнки уның матдәһе ҡыҫыла... Түбәнге мантияла материяның кристалл төҙөлөшөндә һиҙелерлек үҙгәреүҙәр бөтөнләй булмай, сөнки был геосфералағы бөтә оксид атомдары тығыҙ хәлдә һәм мантия матдәһенең ҡыҫылыуы атомдарҙың ҡыҫылыуы арҡаһында ғына мөмкин».
Сейсмик үлсәүҙәр күрһәтеүенсә, эске ҡаты йәҙрәнең радиусы ~1220 км һәм радиусы ~3400 км булған шыйыҡ тышҡы йәҙрә бар.
Мантия
Ер мантияһы 2890 км тәрәнлеккә тиклем һуҙыла, был Ерҙең иң ҡалын ҡатламы. Түбәнге мантияның баҫымы яҡынса ГПа (1,4·106 ) тәшкил итә. Мантияның өҫкө ҡабығы тимер һәм магнийға бай силикат тоҡомдарҙан тора. Мантияла юғары температура силикат материалды тектоник плиталарҙағың һығылмалығыконвекция арҡаһында мантияға өҫкә сығырға мөмкинселек бирә. Матдәнең иреүе һәм үҙлеге (вязкость) мантияның баҫымына һәм химик үҙгәрештәренә бәйле. Мантия үҙлеге (вязкость) тәрәнлегенә ҡарап 1021 — 1024 Па·с. Сағыштырыу өсөн һыу үҙлеге 10−3 Па·с, ҡом — 107 Па·с.
Ер ҡабығы
Ер ҡабығының ҡалынлығы ер өҫтөнән тәрәнлеге 5 километрҙан 70 километрға тиклем. Океан ҡабығының иң нескә өлөштәре, океан бассейндары нигеҙендә ята (5—10 км), тығыҙ базальт кеүек тимер-магний силикат тоҡомдарынан тора.
Ер ҡабығынан аҫтараҡ мантия урынлашҡан, ул составы һәм физик үҙенсәлектәре менән айырыла, ул тығыҙ, башлыса эреүсән элементтарҙан тора.
Альтернатив тарихи үҫеш концепцияһы
1692 йылда Эдмунд Галлей (Лондон король йәмғиәтенең Философия хеҙмәттәрендә баҫылып сыҡҡан мәҡәләһендә) 500 миль ҡалынлыҡтағы ҡыуыш корпустан торған, эске йәҙрә тирәләй ике эске концентрик тышлыҡтан торған, Вен, Марс һәм Меркурий планеталарының диаметрына тап килгән Ер тураһындағы идеяны тәҡдим итә. Геофизика, геодезия, астрономия һәм химия тарафынан алынған фәнни мәғлүмәттәр XIX быуатта уҡ (ә өлөшләтә XVIII быуатта) Ерҙең ҡыуыш булыуы гипотезаһын тулыһынса кире ҡаға.
Яман (Ташлы ҡушылдығы)
Яман  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ташла йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ленин һәйкәле (1935, Таганрог)
Һәйкәл
Скульпторы — Якерсон Давид Аронович. Һәйкәл броневик фрагменты күренешендә эшләнгән бейек бетон постаменттан һәм унда баҫып торған кешеләр төркөмөнән тора. Уртала — Владимир Ильич Ленин, эргәһендә — һалдат, эшсе һәм эшсе ҡатын фигуралары (ҡатындың фигураһы — революционер М. Питеринаның скульптура портреты). Ерҙә, монумент алдында, уның ике яғында тағы ла ике скульптура: осоусының һәм танкистың скульптуралары тора.
Тарихы
Ленин һәйкәле 1935 йылда Ихтилал майҙанында, тимер юл вокзалы бинаһы алдында ҡуйылған һәм асылған. 1941 йылдың көҙөндә, Таганрог немец ғәскәрҙәре тарафынан оккупацияланған осорҙа, һәйкәлде немец власы юҡ итә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа емертелгән һәйкәл урынында йәйге кафе төҙөйҙәр. Әлеге көндә унда «Баттерфиш» балыҡ рестораны урынлашҡан.
Бөйҙө ауыл Советы (Учалы районы)
Бөйҙө ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Бөйҙө ауылы.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 1998 йылда ойошторолған.
Тарихы
1998 йылдың декабрендә Учалы ҡалаһы составында ойошторола.
Статья 2. Башҡортостан Республикаһының Учалы ҡалаһы Бөйҙө ауыл Советы сиктәрен килтерелгән схематик карта буйынса билдәләргә. 2000 йылда ҡаланан районға бирелә, бының менән Учалы районы биләмәһенең майҙаны арттырыла һәм Учалы ҡалаһы биләмәһенең майҙаны кәметелә.
Статья 2. Башҡортостан Республикаһының Учалы ҡалаһы һәм Учалы районы сиктәрен  килтерелгән схематик карта буйынса билдәләргә.
Илсеғол ауыл Советы (Учалы районы)
Илсеғол ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Илсеғол ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Монасипов Рөстәм Әнүәр улы
Монасипов Рөстәм Әнүәр улы (6 июнь 1960 йыл) — ғалим-электрон техникаһы инженеры, педагог. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).
Биографияһы
Рөстәм Әнүәр улы Монасипов 1960 йылдың 6 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1982 — Өфө авиация институтын (УАИ, хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты, УГАТУ) тамамлаған. Электрон техникаһы инженеры һөнәренә эйә.
Хеҙмәт юлы
1982 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Шул йылдарҙан алып бөгөнгәсә төрлө вазифалар башҡарҙы: инженер, аспирант, ассистент, өлкән преподаватель, доцент, техник кибернетика кафедраһы профессоры.
2014 йылдан мехатрон станок системалары кафедраһы мөдире.
2015 йылда Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының Аттестация комиссияһының 2015 йылдың 6 апрелендә ҡабул ителгән ҡарары (73-сө һанлы протокол) менән Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры вазифаһына кандидат итеп күрһәтелде.
Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006).
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре ― ҡатмарлы техник системалар менән автоматик һәм автомататлаштырылған объекттар менән идара итеү, техник системаларҙың математик моделләштерелеүе, яһалма интеллект һәм ҡарарҙар ҡабул итеү, мәғлүмәт эшкәртеү, мехатроника һәм робототехника, газ-турбиналы авиацион көс силовые һәм энергетик ҡоролмалар, нефть-газ табыу тармағының технологик объекттары.
Монасипов Рөстәм Әнүәр улы БР Фәндәр Академияһының техник системаларҙа мәғлүмәти технологияһы һәм идара итеү проблемалары ғилми советы составына инә.
Математика, физика һәм машиналарҙы өйрәнеү бүлегендә шөғөлләнә. Бүлек эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: инновацион мәғлүмәт һәм телекоммуникация технологиялары, ҡатмарлы техник объекттар системаларына контроль һәм идара итеү, производство һәм технологик процестарҙы автоматлаштырыу.
Башҡортостан Республикаһының машиналар төҙөү сәнәғәтендә конструкциялар, материалдар һәм инновация технология процестары. Яңы булдырылған конструкцион һәм функциональ материалдарҙың физика-механик үҙенсәлектәре һәм ҡулланыу эксплуатационные характеристикаһының физика-математик нигеҙҙәре һәм технологияһы. Шыйыҡса һәм ҡаты матдә механикаһының ғәмәли-ҡулланма прикладные бурыстары, технологияларын асыу разработка.
Хәҙерге заман инновация технологияларында методов комплекслы анализ һәм математик физика методтарын ҡулланыу.
Бүлек Рәсәй Фәндәр Академияһы һәм Рәсәй Академияһының Өфө Фәнни Үҙәгенең ғилми-тикшеренеү институттары һәм профиль институттары коллективтарының: ИФМК, ИПСМ, ИМ с ВЦ, ИМех һәм БР-ның төп юғары уҡыу йорттарының: БашГУ, УГАТУ, УГНТУ, БГПУ, БГМУ, шулай уҡ: «БР Стратегик тикшеренеүҙәр институты» Дәүләт автономлы фәнни учреждениеһы эшмәкәрлеген координциялай.
200 фәнни хеҙмәт һәм 33 уйлап сығарыу авторы.
Милуоки
Милуоки (ингл. Milwaukee ) — АҠШ-тың төньяҡтағы ҡалаһы, Висконсин штатында шул уҡ исемле округтың административ үҙәге. Мичиган күле буйындағы порт. 600 мең кешеһе менән (2015 йыл), Висконсенда халыҡ һаны буйынса беренсе урынды, АҠШ-та 22-се урынды  биләй.
Географияһы
Милуоки Мичиган күленең көнбайыш ярында, Меномони, Кинникиник һәм Милуоки йылғаларының ҡушылған урынында урынлашҡан.
Тарихы
Мичигандың көнбайыш яры буйҙарында фокс, маскутен, потаватоми һ.б. индеец ҡәбиләләре йәшәгән. XVII быуатта был яҡтарға француз миссионерҙары килә башлай. Индеецтарҙың бер телендә Милуоки «яҡшы ерҙәр, һыу йыйыу урыны» тигәнде аңлата.
Беренсе аҡ тәнле кеше, 1795 йылда хәҙерге Милуоки  территорияһында сауҙаға  нигеҙ һалыусы, Канаданан француз Жак Вио була. XIX быуат урталарында ҡалаға беренсе нигеҙ һалыусыларҙың береһе Вионың кейүе Лоран Соломон Жюно була.
1912 йылда был ҡалаға АҠШ-тың 26-сы президенты Теодор Рузвельт килә, һәм бында тап 14 октябрҙә  Джон Шрэнк уның ғүмеренә ҡул һуҙа.
Спорты
Милуокила өс профессиональ команда бар: «Милуоки Бакс» (ингл. Bucks Milwaukee ) — профессиональ баскетбол командаһы,  Милли баскетбол ассоциацияһы ағзаһы. «Милуоки Брюэрс» командаһы (ингл. Brewers Milwaukee )  Баш бейсбол лигаһының ағзаһы булып тора. «Милуоки Эдмиралс» - АХЛ-да сығыш яһаусы хоккей клубы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дәүләт (Ҡариҙел районы)
Дәүләт (Давлятовка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 27 кеше булған. Почта индексы — 452385, ОКАТО коды — 80234832007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әзербайжан Милли Советы
Әзербайжан Милли Советы (Azərbaycan Milli Şurası, آذربایجان میللی شوراسی), шулай уҡ Кавказ аръяғы мосолмандарының Ваҡытлы Милли Советы йәки Милли Әзербайжан Советы булараҡ та билдәле — Кавказ аръяғы сеймының элекке мосолман ағзаларының  1918 йыл 27 май үткән ғәҙәттән тыш ултырышында ойошторолған партия-ара сәйәси орган. Әзербайжан Милли Советында төп урынды ул саҡта «Мусават» партияһы биләй. Иртәгәһенә, 28 майҙа Милли Совет Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул итә.
Советты ойоштороу
1918 йылдың 27 майында Тифлиста Кавказ аръяғы сеймының элекке мосолман ағзалары ғәҙәттән тыш ултырыш үткәрә. 4-се Дәүләт Думаһының элекке ағзаһы һәм Кавказ аръяғы сеймының элекке ағзаһы Мамед Юсуф Джафаров — ултырыштың рәйесе, Сеймдың элекке ағзаһы Рәхим-бәк Вәкилов секретары була.
Докладты тыңлағандан һуң йыйылыш Кавказ аръяғы сеймының 1918 йылдың 26 майында үҙ-үҙен таратыуына бәйле килеп тыуған сәйәси хәлгә мөнәсәбәт мәсьәләһенә күсә. Мәсьәлә буйынса оҙаҡ ҡына фекер алышҡандан һуң, йыйылыш яңы ғына тарҡалған Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһының барлыҡ мираҫын бүлешкәндә бөтә мосолмандар исеменән сығыш яһараға тейешле орган булдырыу кәрәклегенә иғтибар йүнәлтә һәм үҙен, кооптация хоҡуғы менән мосолмандарҙың Ваҡытлы Милли Советы тип иғлан итеп,  Көнсығыш Кавказ аръяғына идаралыҡты үҙ ҡулына алыу тураһында бер тауыштан ҡарар сығара. Кооптация хоҡуғына 14 кеше ыңғай, 10 кеше кире тауыш бирә.
Артабан Милли Советтың президиумы һайлана. «Мусават» партияһы рәйес итеп Мамед Әмин Расулзадәне күрһәтә. Уның кандидатураһы, «Иттихад» Рәсәй мосолмандары партияһынан башҡа, бөтәһе тарафынан хуплана. Ябыҡ баллотировка менән, күпселек тауышты (22) алып, Расулзадә Милли Советтың рәйесе итеп һайлана. Ябыҡ баллотировка менән рәйестең урынбаҫарҙары: 1-се — Гасан-бәк Агаев, 2-се — Мир Гидаят Сәидов, секретарҙар: 1-се — Мостафа Мәхмүдов һәм 2-се Рәхим-бәк Вәкилов һайлана. Башҡарма комитет рәйесе итеп партияһыҙ Фатали-хан Хойский һайлана.
Гвоздикова Инга Михайловна
Гвоздикова Инга Михайловна (16 август 1937 йыл) — ғалим-тарихсы. 1971—2013 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2000).
Рәсәй фәндәр академияһы (РФА) Археология комиссияһының Көньҡ Урал бүлексәһе ғилми сәркәтибе. XVIII быуаттың 2-се яртыһы — XIX  быуаттың 1-се яртыһында Башҡортостандың социаль-иҡтисади үҫеше, 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы,  Салауат Юлаев тың тормошо һәм эшмәкәрлеге,  Ырымбур казак ғәскәре һәм Урал казак ғәскәре тарихы буйынса 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. .  Салауат Юлаев ордены кавалеры (2000).
Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)
Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Мәнәүезтамаҡ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Янташ
Янташ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иняк йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илсе ауыл Советы (Учалы районы)
Илсе ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.