cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жуков Георгий Константинович
Киев махсус хәрби округы  һәм  1940 йылғы «Бессарабия  походы»
Тарихсы |Мельтюхов М.И   фекеренсә,  унда   Румыния менән  бәйле  хәрби  операциялар  тураһында һүҙ бара. .
Унда ошонда һүҙҙәр ҙә була:
1940 йылдың 20 июнендә,  22.40   сәғәттә      РККА   Генштабы    етәксеһе   Одесса    хәрби    округы ғәскәрҙәре   командующийенә  фарман  бирә : «21 июнь, сәғәт  10-00 –дан  Киев махсус хәрби округы     ғәскәрҙәре  Командующийы    армия генералы  Жуковҡа   буйһонаһығыҙ».
27 июнь көнө, көн тамаланыуға   Көньяҡ фронттың барлыҡ   ғәскәре тиерлек   (командующий — армия генералы   Г. К. Жуков, Хәрби совет  ағзаһы  —2-го ранг  армия  комиссары В. Н. Борисов,   штаб   етәксеһе — генерал-лейтенант Н. Ф. Ватутин)   тупланыу урынына килеп етеп урынлашалар.
Көньяҡ фронтҡа   32  уҡсы, 2 мотоуҡсы, 6 кавалерия   дивизияһы, 11 танк,    3 авиадесант   бригада, 14 корпус   артиллерия  полкы,  16   РГК артиллерия  полкы    һәм     4    ҡеүәтле   керә.
1940  йылдың   июне   аҙағына,   совет-румын   сигендә    Румыния     яғынан  20 пехота, 3 кавалерия   дивизияһы    һәм   2     тау  пехотаһы   бригадаһы  туплана. Секиряндан   Валя-Вишеуляй      һыҙаты  буйлап  3-сө    армия    (штаб — Роман):  тау  пехотаһы   корпустары (1-се,    4-я  се  тау  пехотаһы   бригадалары),    8-се    һәм    10-сы    армия   корпустары   (5-се,    6-сы,    7-се   8-се,   29-сы,   34-се,    35-се  пехота     һәм    2-я кавалерия  дивизияһы )   урынлаша. Днестр   йылғаһы  буйлап   Секиряндан    Ҡара   диңгеҙгә тиклем   4-й армия (штаб — Текуч):  1-се , 3-сө,    4-се   һәм     11-се    армия   корпустары    (2-се,   11-се  , 12-се  , 13-  сы , 14-се,    15-се,   21-се,   25-се,   27-се, 31-се,   32-се,   33-сө,   37-се   пехота,    3-сө,    4-се    кавалерия   дивизиялары )  урынлаша.
1-се төркөм  армияға  инеүсе    был   ике   армия       Румынияның  ҡоро  ер  ғәскәрҙәренең    60 % -ын  тәшкил  итә   һәм   450 мең  кешене  үҙ    эсенә    ала.
''27 июнь, 10.30 сәғәт тә   Риббентроп  Бухаресттағы  илсеһенә     инструкция ебәрә. Уның аша    Румынияның  сит  ил эштәре   министрына   ошондай йөкмәткеле    хәбәр  еткерә	 : «Совет хөкүмәте   румын  хөкүмәтенән   СССР- ға   үҙ   ирке менән  Бессарабия   һәм   Буковинаның төньяҡ өлөшөн  биреүен  талап итә икәнлеген  белдерҙе. Румыния   менән   Советтар   Союзы   араһында   һуғыш   башланып китмәһен  өсөн    румын   хөкүмәтенә     совет   хөкүмәтенең  талабын үтәргә  кәңәш  итәбеҙ »''
1940 йылдың   28 июнендә   Румын  хөкүмәте  Германия,   Италия    һәм   Балкан  Антантаһы   буйынса  союздаштары    менән  ҡат-ҡат  кәңәшләшкәндән һуң,   CCCР-ҙың  ультиматумын   ҡабул итә.
Шул көндә үк, сәғәт    11-ҙә    Жуков  фронт  ғәскәрҙәренә  № А00149   менән    директива    ебәрә :
1940 йылдың    28 июнендә, 14-00    сәғәттә    совет ғәскәрҙәре   Буковина  менән    Бессарабияны   биләү  өсөн  сик  аша  сығалар. Көньяҡ фронт Командующийе   Г.К Жуковтың  № А0060  номерлы  директиваһында   билдәләп үтелә : " Бессарабияны  биләгәндә  румын  ғәскәрҙәренең   артынан  ҡалмай   барырға. Бессарабияның  бөтә  гарнизондарында  ла   өлгөлө  тәртип   урынлаштытырға. Ҡарауыл  урынлаштырырға   һәм    румын  ғәскәрҙәренән, дәүләт  учреждениеларынан,   помещиктарҙан  ҡалған   бөтә    мөлкәтте    һаҡҡа алырға.
Юлдарҙы, күперҙәрҙе    төҙәтеү  саралары  күрергә. Һуғышсыларҙың тышҡы  ҡиәфәтенә  ныҡ иғтибир бирергә. Барыһы ла ҡырынған,   йыуынған,  таҙа  кейемдәрҙә  һәм  каскаларҙа   булырға тейеш. Хөрт кейемлеләрен  тылда  ҡалдырырға,    Буковина  менән    Бессарабияға  сығармаҫҡа. "''
1940 йылдың   3 июлендә    Кишиневтың       Собор   майҙанында    совет ғәскәрҙәренең  парады  үтә. Парад  менән    генерал-лейтенант В. И. Болдин   етәкселек  итә. Көньяҡ фронт Командующийе   Г.К Жуков     парадты   ҡабул  итә. Ошоның  менән   Совет-румын  сиге   « ябыла».
«Көньяҡ фронт ғәскәрҙәре    тыныс   юл  менән    үҙҙәренең    хөкүмәт     алдындағы    бурысын   хәл итә алдылар. Бессарабия  менән    Буковинаны    СССР –ға   ҡайтарып   алдылар …  Сик  ышаныслы  тәъмин ителгән. Төп көстәр биләгән   райондарҙа   ғәҙәти  хәрби  уҡыуҙарға   тотондолар »
1941 йылда ғинуарҙағы  оператив  -  стратегик  уйындар.     РККА     Генштабы  етәксеһе
1941 йылдың ғинуарында   Жуков  картала   ике яҡлы  оператив  -  стратегик  уйындарҙа  ҡатнаша. Башта бер  яҡлы  ғына   уйын ҡаралған була. Төньяҡ-көнбайыш  йүнәлештә    « Нығытылған районды     өҙөп  фронттың   һөжүм   итеүе »  тигән  тема буйынса.1940 йылдың    17—19 ноябренә   тәғәйенләнә.
Был уйындар   юғары   етәкселеккә   фронт  һәм  армия  операцияларын  планлаштырыу,   ойоштороу  һәм  етәкселек  итеү   практикаһы    бирергә тейеш була. «Фронт һәм   армияның   һөжүм  операциялары  үткәреү  нигеҙҙәрен  ентекләп өйрәнеү »   күҙәллана. Прибалтикала  хәрби  хәрәкәттәр  театрын    һәм  көнсығыш  Пруссияны  өйрәнеү,  оборона тотоу  нигеҙҙәрен  менән танышыу   маҡсат  итеп ҡуйыла.
Әммә уйындарҙы үткәреү   ваҡыты  РККА –ның  юғары етәкселегенең  декабрь кәңәшмәһе  тамамланыу   осорона   бәйле  үҙгәртелә. Шулай  уҡ,  уйындарҙың   ҡоласы ла киңәйә: төньяҡ-көнбайыш   йүнәлешкә өҫтәп көньяҡ-көнбайыш    йүнәлеш  тә алына..
Ике уйын да  өс этапта  үтә. Һәр береһендә  алынған   заданиегә  бәйле  ҡарар  ҡабул ителә. Килгән директивалар,  хәрби  фармандар, оператив   мәғлүмәт  һәм   башҡа   документтар   буйынса  үтәлеш  яҙып  барыла. Өсөнсө  этаптан   һуң     хәл-торошҡа ҡарап   ҡарар ҡабул ителеү менән уйын  тамалана.
2— 6 ғинуарҙағы беренсе уйында   Жуков  Көнсығыш  Пруссиянан  һәм   Польшанан һөжүм  итеүсе    «Көнбайыштар менән етәкселек итә».
«Көнсығыштарҙың »  төньяҡ-көнбайыш   фронты  (Д. Г. Павлов)    1 августа   «Көнбайыштар»ҙы   туҡтатып   һөжүмгә  күсә.
Ҡуйылған бурысты үтәп, 1941 йылдың     3 сентябренә    Висла йылғаһының түбәнге ағымына   сығырға   маҡсат итә. «Көнсығыштар»  уйын шарттары буйынса   бер ярым тапҡыр  тиерлек  күберәк  көскә эйә булалар  ( танктары  өс  тапҡырға тиерлек күп  ).
Тәүге көндәрҙә Павловтың  ғәскәрҙәре   Неманды  кисеп сығып , Сувалкин    суҡағын ( ««Көнбайыштар»ҙың  ҙур ғына  төркөмен » ҡамап  ала )   яулап  ала.
Жуков етәкләгән  фронттың   һул яғынан     йырып  үтәләр. Барлыҡҡа  килгән    йырын  аша   атлы   һәм механизмдар   менән    ҡоралланған  армия  үтеп инеп,  13 августа  СССР-ҙың   дәүләт  сиктәренән көнбайышҡараҡ 110—120 км ғына ҡала районға килеп сығалар.
Яуап итеп,  Жуков   контрударға  күсә һәм   «Көнсығыштарҙы»   ҡамауға  ала. «Көнсығыштар »  еңелә. Шуның менән  уйын  тамамлана. .
8—11 ғинуарҙағы   икенсе  уйында    Жуков    «Көнсығыштар » менән етәкселек итә. Украина  һәм  Бессарабиянан  килеүсе   «Көнбайыштар»ҙың,   «Көньяҡ -көнбайыштар»    һәм  «Көньяҡтар»ҙың    агрессияһына ҡаршы  тора.
Икенсе уйын    «Көнсығыштар »ҙың   Будапешҡа бәреп инеп,  Балатон   күленә   йырып инергә,   Дунай аша  сығырға тигән  ҡарар  менән   тамамлана.
1941 йылдың  14 ғинуарына  ВКП(б) ҮК  Политбюроһы ҡарары менән   армия   генералы   Жуков Кирилл  Афанасьевич  Мерецков   урынына   РККА-ның    Генераль   штабы етәксеһе итеп  тәғәйенләнә. Был вазифала 1941 йылдың июленә  тиклем  тора.
РККА-ның  Генераль   штабы   етәксеһе булараҡ   эшмәкәрлеге тураһында   хәрби  тарихсыларҙың  һәм  аналитиктарҙың   фекере    бер  төрлө  генә  түгел. Уны уңышлы тип һанап булмай.
2-се кавбригада  етәксеһе  Жуковтың   белем кимәлен  һәм  характерын    иҫәпкә алып,   буласаҡ  маршал Константин Рокоссовский   (1930 йылда  7-се   Һамар  кавалерия дивизияһы менән   етәкселек иткән була),  1930 йылдың   8 ноябрендә   уға төҙөлгән  аттестацияла ошолай тип яҙа :
Георгий Константинович үҙе лә һуңғараҡ былай тип яҙа:
Шулай уҡ,  һуғыш алдынан оборона   Наркоматында  һәм  Генштабта етәкселектең  йыш  алмашынып тороуы  сифатлы итеп план ҡороуға һәм  тәжрибәле  профессионалдар командаһы туплауға  булышлыҡ итә алманы.
1941 йылдың май — июне
1941йылдың февраль  — июль    айҙарында     Генштаб   етәксеһе    һәм   СССР-ҙың  оборона   наркомы  урынбаҫары  урынын биләп, Жуков    « Германия   һәм  уның    союзниктары   менән  һуғыш булған осраҡта   Советтар Союзының   стратегик  көстәрен  йәйелдереү  планы буйынса   күҙаллау»  тигән  документты  төҙөүҙә ҡатнаша. План 1941йылдың  15 майынан һуңыраҡ ваҡытҡа  ҡарай.
Был документта  шулай тип  әйтелгән  юлдар ҙа  бар:
Фронт ғәскәрҙәре алдынан ҡуйылған  бурыстар һанап сығылғандан һуң   тәҡдим ителә:
Оборона наркомы Тимошенко  һәм    Генштаб   етәксәһе  Жуков  тарафынан    документтың  йөкмәткеһе    Сталинға  еткерелә. Һәм  совет  армияларының   ҡыҙыу  һөжүме тәҡдим ителә:
Катовицала   көньяҡ   Польша аша    (Висланы урта ағымында  кисеп сығып)    Берлинға  боролорға   (әгәр ҙә төп  немец  төркөмдәре   Берлинға сигенһә );
Йәки  Балтик  диңгеҙе  йүнәлешендә ,  әгәр ҙә  төп немец  көстәре  сигенмәһә  һәм   Польша   менән  Көнсығыш Пруссияны тотоп торорға тырышһалар;.
«1941 йыл — һабаҡтар һәм   һығымталар  » ( Воениздат — 1992.)  тигән  тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә,   Генераль   штаб   ҡулында   агрессияны кире ҡағыу буйынса   ике  вариант   план булған.
Икеһе лә  « Германия   һәм  уның    союзниктары   менән  һуғыш булған осраҡта  Советтар Союзының   стратегик  көстәрен  йәйелдереү  планы буйынса   күҙаллау» тигән дөйөм  документ  нигеҙендә  1940   йылдың  көҙөнә  эшләнгән.
Шул варианттарҙың береһе ( «Көньяҡ»)  һуғышҡа әҙерләнеү булған да.
Мәскәү  хәрби   округының   1941 йылдағы   командуюшийе   генерал   Тюленев   иҫтәлектәре  буйынса ,  1941 йылдың    21 июненә   ҡарай  кискә , Жуков   округтарға  шылтырата. Германия менән уның союзниктары   яҡын көндәрҙә һөжүм  итергә мөмкин  тип командуюшийҙәрен  иҫкәртеп сыға.
1941йылдың   21 июнендә  Кремлдәге  ( 20:50 -  22:20) кәңәшмәлә    Жуков   һәм  Тимошенко   Сталинға  проект  тәҡдим  итәләр (Директива № 1).
Жуков әйтеүенсә,   көсөргәнешле  фекер алышыуҙан һуң  Сталинды  ышандыра  алалар;
Директива № 1 көнбайыш округ  ғәскәрҙәре  командующийҙары   тарафынан   һуғыш башланыр алдынан бер нисә сәғәт элек кенә  ҡабул ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында РККА (июнь-июль 1941 й.) Генераль штабы  етәксеһе вазифаһын биләй.
Төп командование Ставкаһы ағзаһы (1941 й. 23 июненән), Юғары  командование Ставкаһы ағзаһы ( 1941 й. 10 июленән ), Юғары Төп командование Ставкаһы ағзаһы (1941 й. 8 авгусынан), Ленинград фронты  командующийы( 14 сентябрҙән),Көнбайыш  фронт командующийы  ( 10 октябрҙән) була.
Резерв фронты, Ленинград фронты, Көнбайыш фронт (шул уҡ ваҡытта Көнбайыш йүнәлештең  главкомы), 1-се Украин  һәм  1-се  Белорус фронттары менән  етәкселек итә.
1941 йыл
1941 йылдың 22 июненән, Жуков оборона Наркомының  № 2 ( 07:15)  һәм  № 3 ( 23:50) Директиваларын  ( Тимошенко һәм  Жуковтың ҡултамғаһы  менән) әҙерләй.
Уларҙа "барлыҡ көстәр һәм  саралар  менән дошманға  ябырылып" вермахтың атакаһын кире ҡағырға тигән фарман яҙылған була, тик үҙҙәренә сик аша үтеү тыйыла( (Директива № 2)).
«Немец ғәскәрҙәренә ҡаршы хәл иткес һөжүмгә күсергә» бойорола (Директива № 3).
Бер аҙҙан үҙ-ара бәйләнеш өҙөлә. Ғәскәр тәртипһеҙ рәүештә сигенә башлай. 23-28 июнь араларында контрудар күрһәтергә тырышыу көткән өмөттәрҙе аҡламай. Дөйөм оператив хәлде яҡшырта алмай.
23 июндән Жуков Көняьҡ-Көнбайыш фронтҡа  Төп командующий вәкиле итеп ебәрелә. Һуғыш алдынан ҡабул ителгән план буйынса дошман ғәскәрен уратып алып юҡ итеү ҡаралған була. Дошман хәрәкәтен бер аҙ тотҡарлай алһа ла,   РККА бронетехника яғынан өҫтөнлөген файҙалана алмай. Бөтә техникаһын  тулыһынса юғалтып еңелә. Ҡоралланыу һәм көс буйынса ныҡ ҡалышҡан Көнбайыш һәм Төньяҡ-Көнбайыш фронттар контрудар мәлендә етди юғалтыуҙарға дусар була.
1941 йылдың июлендә бер-бер артлы дусар булған ҡыйралыштарҙан һуң, Ҡыҙыл армия Смоленск ҡалаһын ҡалдырып(28 июль 1941 йыл) сигенергә мәжбүр була.
1941 йылдың 29 июлендә Сталин Жуковты  Генштаб Етәксеһе вазифаһынан бушата. Резерв фронт командующийы итеп тәғәйенләй.
Был вазифала   Георгий Константинович Смоленск алышын дауам итә.24-се һәм  43-сө  армиялар көсө менән (1941)|Ельнин һөжүм итеү   операцияһын  ойоштора. Был операция һөҙөмтәһендә фронт һыҙығынан эскә инеп киткән 8 немец дивизияһын "ҡырҡып" уратып алырға,  юҡ итергә тейеш булалар.
Әммә 6-нан 7 сентябргә ҡарай төндә, ҡойма ямғырҙар аҫтында, немецтар моҡсайҙан сығып өлгәрә. Шулай ҙа, был РККА-ың һуғыш барышындағы тәүге уңышлы операцияһы була.
Ельнин операцияһынан һуң (1941 йылдың 11 сентябрендәге фарман) Жуков Ленинград фронтына командующий  итеп тәғәйенләнә.
Ленинградты дошман баҫып алыуҙан һаҡларға, немецтар ҡала тирәләй оборона һыҙаты булдырмаҫ элек ҡулсаны оҙөргә тигән бурыс ҡуйыла. Кулик Григорий Иванович етәкселек иткән ғәскәр   Жуков яғына йырып сығырға  теейеш була.
Жуков ҡарамағына фронттың көньяҡ өлөшөндә, 25 км киңлегендәге һыҙатта тупланған 42-се   һәм 55-я се  армиялар бирелә. Балтик флотының барлыҡ артиллерияһы, 125 мең   моряк, халыҡ   ополчениеһынан төҙөлгән 10 дивизия тапшырыла.
Кулик 54-се айырым армия көсө менән Мга станцияһы районы аша Ленинградҡа  йырып инергә тейеш була. Жуков тарафынан бирелгән көстәр етерлек булмауы сәбәпле «операция килеп сыҡмай.
Хәрби яҡтан, стратегик перспектива яғынан, сәйәси йәһәттән ҡарағанда Германия өсөн  был эре сәнәғәт үҙәге булған  Ленинградты баҫып алыу йәки блокадаға алыу  ғына түгел. Бынан тыш, иң мөһиме, ҡалаға төньяҡтан  һөжүм итеүсе фин ғәскәрҙәре менән ҡушылыу.Шулай уҡ, Ленинградты юғалтыу Балтик флотын һуңғы терәк пунктынан яҙҙырыр, уны  аяныс хәлдә ҡалдырыр ине.».
21 августа, ҡоро ер көстәре етәкселегенең тәҡдимдәрен ситкә һуғып, Гитлер яҡын араларҙа хәл итергә тейеш бурыстарҙы билдәләй:
Хәл-тороштар бик ҡатмарлы шарттарҙа ғәскәрҙең үҙ көсөнә, мөмкинлектәренә ышанысын һүндермәү өсөн Жуков  ҡырҡа саралар күрергә мәжбүр була. Жуков
17 сентябрҙә он отдаёт суровый приказ военным советам 42-се  һәм 55-се  армияларҙың хәрби етәкселегенә ҡәтғи фарман бирә :үҙ белдеге менән позицияһын ҡалдырған  командир, политработник һәм һуғышсыларҙы атырға и бойцов, оставивших рубеж обороны без приказа.
22 сентябрҙә 8-се армияға  ебәрелгән шифротелеграммала , армия етәкселегенә һуғышсылар « алыштарҙа шәхсән үҙҙәренә лә » ҡатнашырға  һәм   Петергофты үҙ белдеге менән ҡалдырған командирҙарҙы ,  «ҡурҡаҡ  һәм һатлыҡ йән »дәр булараҡ бер һүҙһеҙ атырға тип белдерә.
Тик ҡаты фармандар ғына маҡсатҡа өлгәшергә мөмкинлек биргән тип уйлау мәғәнәһеҙлек булыр ине. Тәүлектәр буйына карталар өҫтөндә ентекле эшләү, ғәскәр буйлап йөрөп тороп хәл-тороштарҙы асыҡлау, дөрөҫ итеп оператив-тактик  план төҙөү, көстәрҙе  кәрәкле урынға ҡуя белеү, блокада шарттарында  тәьминән мәсъәләләрен хәл итеү, дошмандың көсөн дөрөҫ баһалау, Ставка һәм  Ленинград етәкселеге  менән бәйләнеште тотоу - Жуковтың  иң кәрәкле сифаттары. .
Армия генералы Жуков  етәкселегендә  1941 йылдың 14 сентябренән  6 октябргә тиклем Ленинградский фронты ғәскәрҙәре   Балтик флот  менән бергәләп ҡалала оборона тоттолар.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында немец ғәскәрҙәре тәүгә һөжүмдән туҡтап, оҙайлы ҡамау позицияһына күсергә мәжбүр булды. Вермахҡтың Ленинградты алыу, финндар менән ҡушылыу планы килеп сыҡмай.
Йәһәт кенә Ленинградты баҫып алыу планының килеп сыҡмауы совет етәкселеге өсөн хәрби-стратегик яҡтан бик тә әһәмиәтле ваҡиға була.
Ленинград янында кәпсәлеп ҡалыу, вермахҡа «Төньяҡ» армиялары төркөмен  мәскәү йүнәлешенә борорға мөмкинлек бирмәй. Был йүнәлештә һуғыштар алып барған «Үҙәк»  армиялары төркөменә  4-се  танк төркөменең ҡалдыҡтары ғына килеп ҡушыла (ә унда баштағы  көстәрҙең яртыһы ғына ҡалған була, етмәһә  Ленинград янында ике дивизияны ҡалдырып китергә мәжбүр булалар (12-се һәм 8-се танк дивизиялары).
Ленинград янындағы фронт хәлдәре тотороҡланыу менән Жуковты   совет-герман фронтының үҙәк йүнәлешенә саҡыртып алалар.
Бында октябрь башында  Резерв,  Көнбайыш  һәм Брянск  фронттарының  төп көстәре  немецтар тарафынан уратып алынып, юҡ ителгән була. (16-сы ,19-сы 20-се армиялар,  Көнбайыш фронттың  Болдина  төркөмө   ғәскәрҙәре,  Резерв фронтының 24-се, 32-се армиялары  һәм башҡалар ). 12 октябрҙә немецтәр  -  Калуганы,  15 октябрҙә  — Калининды,  18 октябрҙә   Можайск менән   Малоярославецты  баҫып алалар.
1941 йылда  октябрҙың икенсе  яртыһы  һәм ноябрь буйына  Жуков етәкселегендә Көнбайыш фронт  дошмандың хәлен алыу өсөн әүҙем  көрәш  башлай. Шул уҡ ваҡытта һөжүмгә әҙерлек алып бара. Беҙҙең ғәскәрҙәр Волоколамск, Можайск, Малоярославец, Калуга  эргәһенән көнсығыштараҡ, тулыланып, ҡоралланып  алда торған дошман төркөмдәренә ҡаршы һөжүмгә әҙерләнде
1941 йылдың  5  декабренән   6  декабргә  ҡарай  төндә   Көнбайыш  фронттың  уң  ҡанаты  Клинск-Солнечногорск    һөжүмен башлай. Уға  Конев Иван Степанович  етәкселегендәге Калинин фронтының    һул ҡанаты  ярҙам итә.
Көнбайыш  фронт ғәскәрҙәре һәм  башҡа фронттар бергәләшеп  Мәскәү  янында  һөжүмгә күсә  (5 декабрь 1941 — 7   ғинуар 1942 йй.).
Алыш һөҙөмтәһендә генерал-фельдмаршала  фон Бок  етәкселегендәге «Үҙәк»  армиялары төркөмө    һиҙелерлек  юғалтыуҙар кисерә.
Совет ғәскәрҙәрендә юғалтыуҙан 372   мең  тәшкил итә  (операция башынан алып  37 %   -ҡа кәмей).
Был һөжүм һөҙөмтәһендә дошмандың Мәскәүҙе тиҙ генә баҫып алыу планы емерелә. Фронт һыҙығы Мәскәү янынан 100—250 км-ға   арыраҡ  күсә. Шулай итеп, Икенсе донъя һуғышы барышында     вермахт   тәүгә   ҙур  юғалтыуҙарға дусар  була.
Был гитлерға ҡаршы коалиция халыҡтарын рухи яҡтан  бик ныҡ күтәреп  ебәрә.
1942 йыл
1941 йылдың  декабрендә Мәскәү янындағы   байтаҡ ҡына  уңыштар  Ҡыҙыл Армияға бөтә фронт буйынса  әүҙем итеп һөжүмгә күсергә  мөмкинлек бирә.
Әммә 1942  йылдың ғинуарына    уҡ  был һөжүм  баҫыла башлай. Берҙән, немец ғәскәрҙәренең көслө   ҡаршылығына осрайҙар. Икенсенән, Ҡыҙыл армия тәъминәттәге  өҙөклөктәр, һуғыш ҡоралдары етешмәүҙән, көстәрҙе артыҡ баһалауҙан ныҡ юғалтыуҙарға осрай.
Ржев-Вязем операцииһы һөҙөмтәһендә   юғалтыуҙар  башланғыс көстең   73,3 % -на  барып  етеп,   776 889  кеше  тәшкил итә. .
1942 йылдың йәйендәге  Ржев-Сычев операцияһы барышында дошман позицияларын  һаҡлап алып ҡала.
Совет ғәскәрҙәре бары  30−40 км-ға ғына алға күсә ала. Был операция көтөлгән һөҙөмтәне бирмәй. Совет-герман фронтының көньяҡ өлөшөнән дошманды ҡыуып сығарыу килеп сыҡмай.
Ә шулай ҙа, «Үҙәк » армиялары төркөменән дивизияларын  Сталинград фронтына  ташларға  форсат бирмәй.
Үлеләр яралылар менән 193 683  кешегә барып етеп,  ғәскәрҙәренең  56,1 %  -ын юғалталар. sfn|Кривошеев, Андроников, Буриков и др.|1993|c=225}}.
Ул операция барышында  фронт командующийы   Жуков Ставка вәкиле булып, Сталинград  йүнәлешендә була.
Әммә Көнбайыш  (командующий  Конев  Иван Степанович) и  һәм Калинин (командующий  Пуркаев   Максим Алексеевич)  фронттарының  хәрәкәттәрен координациялау   уның яуаплылығында була.
Бына нисек баһалай был һөжүмде  немец генералы  фон Типпельскирх:
Операция һөҙөмтәһендә вермахтың  9-сы  армияһын  уратып алып, юҡ итергә тейеш булһалар ҙа, был бурыс үтәлмәй ҡала.
Совет ғәскәрҙәре 25  көн эсендә  215   мең  кешеһен,1315 танк   һәм  артиллерияһын  юғалта. Юғалтыуҙар көнөнә уртаса  8666 кеше  һәм  52,6  танк тәшкил итә.
Был  Сталинград йүнәлешендәге юғалтыуҙан  күпкә юғарыраҡ килеп сыға. (6466 кеше  һәм   38,9 танк ).
Шул уҡ ваҡытта,  Ҡыҙыл армияның   Ржев  районындағы   һөжүме совет-герман фронтының  үҙәк йүнәлешенән  көньяҡҡа  көстәрҙе ташларға ирек бирмәй. Кире осраҡта Сталинград  өсөн алыштың  һөҙөмтәһе  нисек булырын   әйтеүе бик  ҡыйын.
"«Марс» операцияһы хәрби техника һәм   оператив  оҫталыҡ   үҫешендә барлыҡҡа килгән   позицион  кризистың сағыу миҫалы булып тора. Беренсе бөтә донъя һуғышында танктар фронтты өҙөүҙең  бик уңышлы  инструменты булып торһа,  Икенсе бөтә донъя һуғышында иһә үҙҙәре  яңы һуғыш ҡоралдарының ҡорбанына әүереләләр.  Танктарға  ҡаршы  пушкалар  пулемёттар пехотаны нисек ҡырһа, шул уҡ тиҙлек менән танктарҙы  эшлектән сығаралар. 1942  йылдың көҙөнә   танктарға ҡаршы  бронялы пушкалар  сыға башлай"
Сентябрҙың (1942 й.) тәүге яртыһында Жуков Ставка  вәкиле булып,  Дон   менән Волга   араһында Сталинград фронт  армияларының  хәрби хәрәкәттәрен  координациялай.
Оператив эшмәкәрлектән тыш, Жуков  Василевский   менән   1942  йылда    Сталинград янында  немец ғәскәрҙәрен ҡыйратыу   буйынса «Уран»   хәрби  стратегик  операция  план  төҙөйҙәр ( Мемуар, А.  М.  Василевский  ). Мемуар буйынса,  план аҫтында  Жуков,  Василевский, И. В. Сталин  ҡултамғаһы   тора (  әммә  әлегәсә был план бер тапҡыр ҙа баҫмаға сығарылмаған).
1943 йыл
«Искра»нан һуң Жуков  С. К. Тимошенко етәкселек иткән  «Полярная Звезда» операцияһын әҙерләүҙә ҡатнаша. Маҡсат:«Север» армиялары төркөментар-мар итеп,  Ленинград  өлкәһен дошмандан таҙартыу  һәм  Прибалтикала һөжүм башлау өсөн шарттар тыуҙырыу.
1943 йылдың 18  ғинуарында  Жуковҡа Советтар Союзы маршалы  исеме бирелә. 17 марттан алып Жуков Курск дуғаһының  Белгород  йүнәлешендә  була.
Соммаруга Симонетта
Симонетта Соммаруг (Simonetta Sommaruga; 1960 йылдың 14 майында тыуған, Цуг, Швейцария) — Швейцария социал-демократик сәйәсмәне, Швейцария Федераль советы ағзаһы, 2010 йылдың 1 ноябренән Юстиция һәм полиция департаменты башлығы. 2014 йылда Швейцарияның вице-президенты итеп һайлана. Киләһе йылда 2015 йылға Швейцария президенты булып һайлана һәм президент вазифаһын башҡара. Симонетта Соммаруг президент саҡта Швейцария ВЭФ хөкүмәттәре һөҙөмтәлелеге рейтингында тәүге ун эсендә була. 2018 йылдың декабрь башында икенсе тапҡыр илдең вице-президенты була. 2019 йылдың беренсе көнөндә вазифаһына инә. 2020 йылдың тәүге көнөндә икенсе тапҡыр ил президенты вазифаһын башҡара башлай, үҙенең президентлыҡ вәкәләттәрен Швейцарияның тирә-яҡ мөхит, транспорт, элемтә һәм энергетика министры вазифаһы менән бергә башҡара.
Карьераһы
1993 — 1999 йылдарҙа Швейцария ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау фонды (Stiftung für Konsumentenschutz) директоры булып эшләү уның сәйәси карьераһы өсөн башланғыс нөктә булып тора. Әлеге ваҡытта ул ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау хәйриә фонды (Swissaid) президенты булып тора.
Соммаруга сәйәси эшмәкәрлеген 1981—1990 йылдарҙа Берндың Ҙур советында социал-демократтар вәкиле булып башлай. 1998—2005 йылдарҙа Кеница муниципаль советында граждандар оборонаһы һәм янғындан һаҡлау департаментын етәкләй. 1999—2003 йылдарҙа ул Милли совет ағзаһы була, ә 2003 йылдан 2010 йылға тиклем кантондар Советы ағзаһы.
2010 йылдың 22 сентябренән Федераль советҡа (Швейцария хөкүмәте) Мориц Лойенбергер урынына һайлана, унда Юстиция һәм полиция департаментын етәкләй. 2013 йылдың аҙағында 2014 йылға Швейцария вице-президенты итеп һайлана. Был вазифаһына ул 1 ғинуарҙа аяҡ баҫа. 2014 йылдың аҙағында 2015 йылға Швейцария президенты булып һайлана.
2018 йылдың декабрь башында икенсе тапҡыр илдең вице-президенты итеп һайлана. 2019 йылдың 1 ғинуарында был вазифаһына инә. Ошо уҡ көндән ул башҡа транспорт, коммуникация һәм тирә-яҡ мөхит министрлығын етәкләй. 2019 йылдың декабрь уртаһында уны икенсе тапҡыр илдең президенты итеп һайлайҙар.
9 ғинуарҙа ул ил президенты булараҡ III ҡышҡы үҫмерҙәр Олимпия уйындарын аса.
Ғаиләһе
Симонетта Соммаруганың ире яҙыусы. Ул элекке МККК президенты алыҫ туғаны. Карьераны һайлаған, балалары юҡ.
Индуизм
Индуи́зм — Һинд диндәренең иң таралғаны, йыш ҡына дини традицияларҙың йыйылмаһы һәм Һиндостан субконтинентында барлыҡҡа килгән фәлсәфә мәктәбе тип атайҙар. Санскриттә индуизмдың тарихи исеме — сана́тана-дха́рма (सनातन धर्म, ), «мәңгелек дин», «мәңгелек юл» йәки «мәңгелек ҡанун» тигәнде аңлата.
Большая советская энциклопедия биргән мәғлүмәт буйынса «Һиндостан Конституцияһы» буддизм, джайнизм һәм сикхизм индуизмдың өлөштәре булып тора тип иҫәпләй, әммә фәнни әҙәбиәттә уларҙы айырым дин тип иҫәпләйҙәр.
Индуизм тамарҙары менән Ведий цивилизацияһына барып тоташа, шуға күрә боронғо дин тип иҫәпләйҙәр. Ибраһими диндәрҙән айырмалы буларҡ, индуизмды нигеҙләүсе, дөйөм табыныу системаһы һәм дөйөм доктрина юҡ. Индуизм монотеизм, политеизм, панентеизм, пантеизм, монизм һәм хатта атеизмға нигеҙләнгән төрлө дини традициялар, фәлсәфәүи системалар һәм дини ҡараштарҙы берләштерә. Дхарма, карма, сансара, мокша һәм йога индуизмдың ғәҙәттәге күренештәре булып тора. Индуизмда бик күп изге яҙмалар бар, улар ике категорияға бүленә: шрути һәм смрити. Веды, Упанишады, Пураны, «Рамаяна», «Махабхарата», «Бхагавад-гита» һәм Агамы индуизмдың иң мөһим дини яҙмалары.
Индуизм — христианлыҡ һәм исламдан һуң ышаныусылар һаны буйынса сөнсө дин булып тора. Индуизм диненә 1 млрд кеше ышана, уларҙың 950 млн Һиндостан һәм Непалда йәшәй. Индуизмға ышанған башҡа кешәләр Бангладеш, Шри-Ланка, Пакистан, [Индонезия]], Малайзия, Сингапур, Маврикий, Фиджи, Суринам, Гайана, Тринидад и Тобаго, Бөйөк Британия, Канада һәм АҠШта йәшәй.
XX быуаттың икенсе яртыһында индуизм Һиндостандың милли сиктәре аша бөтә донъяға тарала. Карма, йога һәм вегетарианлыҡ идеялары киң тарала һәм ғәҙәти күренешкә әйләнә. Индуизмдың ҡайһы бер ҡараштары һәм ғәмәлдәре тәнҡитләнә. Иң күп ғәйепләнгәндәре – тол ҡалаған ҡатындарҙың үҙ-үҙҙәрен яндырыу ритуалы Сати, шәхесте ниндәй кастала булыуына ҡарап айырған Варны ғәмәле.
Этимология
«Индуизм» термины санскрит телендә фарси вариантындағы Синдху (Һинд) йылғаһы исеменән килеп сыҡҡаан. Фарси телендә Һинд йылғаһы аръяғында йәшәүселәрҙе шулай атағандар. Ғәрәп телендә «аль-хинд» термины хәҙерге замандала Һиндостанда йәшәүселәрҙе аңлата. .
Дини ышаныуҙар
Индуизм өсөн, үҙәк урында алып торған, дөйөм төп йүнәлеште билдәләп булмай, шулай ҙа бөтә индуизм өсөн типик ғәмәлдәрҙе билдәләп үтеп була.
Ожмах һәм тамуҡ төшөнсәләре
Индуизмда ожмах һәм тамуҡ төшөнсәләре Пуран әҙәбиәтендә һүрәтленә. Унда иҫәбе-хисабы булмаған ожмах һәм тамуҡ локаһы (планетаһы) булыуы һүрәтләнгән, үлгән кешеләрҙе ҡылған эштәре изге йәки гонаһлы булыуына ҡарап баһалау йәки яза биреү көтә. Тамуҡҡа эләккән йәнде пинда (ҡорбанға килтерелгән һыу һәм аҙыҡ) ярҙамында кире саҡырып алып була. Был йоланы балалары һәм ейәндәре башҡарырға тейеш. Ожмах һәм тамуҡ планетаһында бер ни тиклем ваҡыт булғас, йән төлө материаль элементтар аша (Ер, һыу, һауа, ут, эфир) үтә һәм 8 400 000 кәүҙәнең береһе булып яңынан тыуырға мөмкинлек ала.
Ҡара Ҡуйһыу
Ҡара Ҡуйһыу (Ойс-ор, Тлейсерух; Кара Койсу) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Авар Ҡуйһыуы йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1870 йыл
1870 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Кесе Берәҙәк
Кесе Берәҙәк — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берәҙәк йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фёдор Достоевский һәйкәле (Люблино)
Фёдор Достоевский һәйкәле  —  рус әҙәбиәте классигы Федор Достоевский һәйкәле. Яҙыусы Люблино ҡалаһында, Дурасов һарайынан алыҫ түгел ерҙә 1866 йылда йәшәгән. Һәйкәл 1148-се мәктәп ихатаһында урынлашҡан,  мәктәп уның исемен йөрөтә. 2007 йылдың 10 ноябрендә монументты асыу тантанаһы  үтә, монументтың әҙерләүгә ете йыл ваҡыт киткән. Проект авторы — скульптор Шишков Евгений Петрович.
Навигация
Навигация — бер урындан икенсе урынға судноның йәки машинаның хәрәкәтен күҙәтеү һәм контролдә тотоу процесына йүнәлтелгән өйрәнеү өлкәһе. Навигация өлкәһе дүрт дөйөм категорияны үҙ эсенә ала: ер навигацияһы, диңгеҙ навигацияһы، аэронавтика навигацияһы һәм йыһан навигацияһы.
Ул шулай уҡ навигаторҙар навигация эштәрен башҡарыу өсөн ҡулланған махсуслаштырылған белем өсөн ҡулланылған термин. Бөтә навигация техникаһы навигаторҙың урынын билдәле урындар йәки паттерндар менән сағыштырып билдәләй.
Навигация, киң мәғәнәлә, урынды һәм йүнәлеште билдәләй. Был мәғәнәлә навигация ориентирлашыуҙы һәм йәйәүлеләр навигацияһын үҙ эсенә ала.
Тарихы
Урта быуаттарҙа Европала навигация ете механик сәнғәттең бер өлөшө тип һаналған, был сәнғәттең береһе лә асыҡ океан буйлап оҙайлы сәйәхәттәр өсөн ҡулланылмаған. Полинезия навигацияһы, моғайын, асыҡ океан навигацияһының иң тәүге формаһы булғандыр; хәтер һәм күҙәтеүгә нигеҙләнгән Маршалл утрауҙары картаһы төшөрөлгән. Тәүге Тымыҡ океан полинезиялары йондоҙҙарҙың хәрәкәтен, һауа торошон, ҡайһы бер ҡырағай йәнлектәрҙең торошон, йәки тулҡындарҙың ҙурлығын бер утрауҙан икенсеһенә юл табыу өсөн ҡулланған.
Урта быуаттарҙа диңгеҙҙә ориентлашыу өсөн тәүге тапҡыр астролябия ҡулланыла. Ер астролабтары Эллинизм осоронда уйлап сығарылған һәм Антиклыҡта һәм Исламдың алтын быуатында ҡулланлған. Был турала 1295 йылда астроном Рамон Луллдың яҙмаһы бар. Был навигация приборы камиллаштырылған һәм португалдарға яңы асыштар яһарға ярҙам иткән. Диңгеҙ астролябияһын эшләү һәм ҡулланыуҙың иң тәүге тасуирламаһын испан космографы Мартин Кортес де Альбакарҙың Arte de Navegar (Навигация сәнғәте) китабында 1551 йылда уҡ яҙып ҡалдырған. Был прибор Мысыр пирамидаларын төҙөүҙә ҡулланылған архипендандалум принцибына нигеҙләнгән.
Донъя тирәләй беренсе сәйәхәтте 1522 йылда Магеллан-Элькано экспедицияһы башҡара, был экспедиция португал тикшеренеүсеһе Фердинанд Магеллан етәкселегендә була.1521 йылда ул Филиппинда вафат булғандан һуң экспедицияны испан сәйәхәтсеһе Хуан Себастьян Элькано тамамлап ҡуя. Ете караптан торған флот 1519 йылда Испанияның Санлукар-де-Баррамеда портынан сығып китә, Атлантик океан аша бер нисә туҡталыш эшләп Көньяҡ Американың көньяҡ өлөшөнә барып сыға. Ҡайһы бер караптар юғалып ҡала, әммә ҡалған флот Тымыҡ океан буйлап навигацияны дауам итеп бер нисә асыш яһай, шул иҫәптән Гуам һәм Филиппин утрауҙары асыла. Элькано етәкселегендәге "Виктория" карабы Һинд океаны аша һәм Африка яр буйҙары буйлап төньяҡҡа табан хәрәкәт итә, ниһайәт, 1522 йылда, өс йыл үткәс, Испанияға әйләнеп ҡайта. Тринидад карабы Америкаға кире диңгеҙ юлын эҙләп, Филиппиндан көнсығышҡа табан юллана, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Тымыҡ океан аша көнсығышҡа табан барған юл ҡырҡ йылдан һуң ғына асыла.
Этимология
Навигация термины 1530-сы йылдарҙа, латин телендәге navigationem (nom. navigatio) һүҙенән килеп сыҡҡан. Navigare "йөҙөү, диңгеҙ буйлап йөрөү, карап менән идара итеү" тигәнде аңлата, navis "корабль" һәм agere  "идара итеү" тигәнде аңлата.
Навигация ысулдары
Хәҙерге навигацияның күпселеге башлыса спутниктарҙан мәғлүмәтте электрон юл менән ҡабул итеп позицияны билдәләй. Хәҙерге заман техникаларының күпселеге позиция линияларын йәки LOP-ты табыуға таяна.
Позиция линияһы ике төрлө нәмәгә таяна, йә карталағы һыҙыҡ, йә күҙәтеүсе менән объект араһындағы һыҙыҡ. Азимут - объектҡа йүнәлеш үлсәме. Әгәр навигатор ысын тормоштағы йүнәлеште үлсәһә, мөйөш диңгеҙ картаһында төшөрөлә, һәм навигатор картала был йүнәлеш һыҙығында урынлаштырыла.
Азимуттан тыш, навигаторҙар йыш ҡына объектҡа тиклем алыҫлыҡты үлсәй. Картала алыҫлыҡ түңәрәк йәки дуға итеп төшөрөлә. Түңәрәк, дуғалар һәм позицияларҙың гиперболалары йыш ҡына позициялар линияһы тип атала.
Әгәр навигаторҙа ике һыҙыҡты һүрәтләһә, улар киҫешкән урында позицияла булырға тейеш.
Әгәр бер генә линия булһа, позиция урыны иҫәпләп сығарыла.
Линиялар (йәки түңәрәктәр) төрлө сығанаҡтарҙан алына:
Бөгөн һирәк ҡулланылған ҡайһы бер ысулдар бар, мәҫәлән, күҙәтеүсе менән маяҡҡа тиклем географик диапазонды иҫәпләү өсөн "яҡтылыҡ " ҡулланыла.
Тарих үҙгәргән һайын навигация ысулдары ла алышына. Һәр яңы ысул сәйәхәтсенең һәләтен арттыра. Навигаторҙар иң яңы ысулдарҙы ҡулланырға тейеш. Таблицала навигацияның ҡайһы бер төрҙәре һүрәтләнгән.
Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы
Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы (23 февраль 1922 йыл — 24 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ тоҫҡаусыһы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Абдулла Хәбибулла (Хәби) улы Вәлиев 1922 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) Баҡай ауылында тыуған. Милләте татар. Башланғыс белемле, колхозда эшләгән. 1941 йылдың сентябрь айында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың ғинуарынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың июленән Үҙәк фронттың 60-сы армияһында 280-се уҡсылар дивизияһы 1031-се полкының 1-се уҡсылар батальонында һуғыша. Курск дуғаһында һәм Днепр өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 13 июлендә Курск өлкәһенең Троснянский районы биләмәләрендәге алышта Абдулла Вәлиев хеҙмәт иткән взвод дошмандың өс атакаһын кире ҡаға. Һан яғынан өҫтөн булыуға ҡарамаҫтан, немец подразделениелары, 300 һалдатын һәм өс офицерын юғалтһа ла, бейеклекте ала алмай. Яуҙа Вәлиев ике тапҡыр яралана, ләкин ярҙам килгәнгә тиклем һуғыш яланын ташлап китмәй. Артабанғы һуғыштарҙа ул дүрт пулемёт һәм 17 дошман һалдатын юҡ итә. 24-нән 25 сентябрь төнөнә Вәлиев төркөм составында Украина ССР-ы Чернигов өлкәһенең Рыбный Промысел ауылы янында Днепр аша сыға. Төркөм плацдармды яулап ала һәм, дошмандың 12 контратакаһын кире ҡағып, 42 сәғәт дауамында уны тотоп тора. Был алышта Вәлиев ике пулемёт һәм туғыҙ немец һалдатын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 октябрь Указы ҡыҙылармеец Абдулла Вәлиевҡа, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исем бирелә.
1944 йылдың 24 ғинуарында яуҙа һәләк була, Ленинград өлкәһенең Гатчинский районы Туганицы ауылында ерләнә.
Хәтер
Баҡай ауылында Вәлиевкә һәйкәл ҡуйылған, урындағы мәктәпкә уның исеме бирелгән.
Никитина Татьяна Антоновна
Никитина Татьяна Антоновна (1926 — 2018) — совет механизаторы һәм ауыл хужалығы производствоһы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
1939 йылда башланғыс белем алғандан һуң, Воронеж өлкәһенең Россошь районы Копенкино ауылында Копенкин исемендәге совхозда ябай колхозсы булып эшләй башлай. 1942 йылдан башлап Бөйөк Ватан һуғышы осоронда «Райновский» совхозында тракторсы һәм комбайнсы булып эшләй.
1945 йылдан алып 1970 йылдарға тиклем Т. А. Никитина алдынғы механизатор була, күп тапҡыр план бурыстарын һәм социалистик йөкләмәләрен арттырып үтәй.
1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «хеҙмәттә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн» Никитина Татьяна Антоновна Октябрь Революцияһы орденына лайыҡ була.
1973 йылдың 11 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «Бөтә Союз социалистик ярышында өлгәшкән ҙур уңыштары, 1973 йылда иген һәм игенселектең башҡа продукттарын етештереүҙе һәм дәүләткә һатыуҙы арттырыу буйынса ҡабул иткән йөкләмәләрен үтәгәндә күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн» Никитина Татьяна Антоновнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
КПСС-тың XXV (1976) һәм (1981) XXVI съезы делегаты.
1982 йылдан — хаҡлы ялда.
Воронеж өлкәһенең Россошь ҡалаһында йәшәй. 2018 йылдың 9 ноябрендә вафат була.
Бүләктәре
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (11.12.1973)
- Ленин ордены (11.12.1973)
- Октябрь Революцияһы ордены (8.04.1971)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (15.12.1972)
Исеме
- Россошь районының почетлы гражданы (1997)
Сәфәр намаҙы
Сәфәр намаҙы— сәфәргә сыға торған кешенең намаҙы. Юлын уңышлы, хәйерле, хәүефһеҙ булһын тип, Аллаһтан үтенер өсөн уҡый.
Ата-бабаларыбыҙ, берәй сәфәргә сығыр алдынан, иң элек мәсеткә барған. Атын еккән килеш, мәсеткә барып, мәсеттә ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы уҡыған.
Әлбиттә, сәфәр намаҙын өйҙә уҡырға ла мөмкин.
Сәфәр намаҙының маҡсаты шунда: сәфәргә сыға торған кеше юлын уңышлы, хәйерле, хәүефһеҙ булһын тип, Аллаһтан үтенер өсөн уҡый.
Тәүҙә намаҙын уҡый ҙа унан теләген әйтә.
Ни өсөн намаҙ уҡырға тейеш кеше? Сөнки намаҙ ваҡытында кеше Аллаһҡа иң яҡын була.
Ата-бабаларыбыҙ, сәфәрҙән ҡайтҡас, иң элек мәсеткә барған һәм ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы уҡыған. Был иһә — мосолмандарҙың күркәм ғәҙәте. Әле лә мосолмандар ошо матур ғәҙәтте дауам итә, әлхәмдү лиллаһи!
Кәримов Хәбир Хәйбулла улы
Кәримов Хәбир Хәйбулла улы (1 июнь 1942 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. 1971—2002 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы 3-сө урта мәктәбе һәм гимназияһы директоры. Башҡорт АССР-ының (1991) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1983), 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2001), Мәләүез ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Хәбир Хәйбулла улы Кәримов 1942 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы Түбәнге Таш ауылында тыуған.
1965—1971 йылдарҙа Мәләүез районы Нөгөш урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы.
1971 йылдың авгусынан 2002 йылдың авгусынаса Мәләүез ҡалаһынынң 3-сө урта мәктәбе (1998 йылдың февраленән — гимназия) директоры. Ошо айҙа хаҡлы ялға сыға, шулай булыуға ҡармаҫтан 2018 йылдың 31 майына тиклем педагогик эшмәкәрлеген дауам итә.
Гаити Республикаһы
Гайти, тулы рәсми формаһы — Гайти Республикаһы ((гаити креоль Repiblik Ayiti [ɣepibˈlik ajiti], франц. République d’Haïti [ʁe.py.bˈlik de’a.iti])) — Гаити утрауының көнбайыш өлөшөндәге һәм ҡайһы бер яр буйы утрауҙарында урынлашҡан ил. Гаитиҙың баш ҡалаһы — Порт-о-Пренс. Утрауҙың Көнсығыш яртыһын Доминикан республикаһы биләй.
Ил халҡы 10 033 000 кеше тәшкил итә (2009 йыл, шуларҙың яҡынса 1 миллионы сит илдә — башлыса АҠШ-та йәшәй).
Гаити республикаһы Франциянан бойондороҡһоҙлоҡто 2004 йылда гаити революцияһынан һуң ала һәм бойондороҡһоҙлоҡто алған 2-се (АҠШ-нан һуң) дәүләт булып тора. Был ил АҠШ-та француз теле өҫтөнлөк иткән берҙән-бер, ул тел дәүләт теле булған 2 илдең (тағын Канада) береһе. Гаити — Америка Ҡушма Штаттарының иң ярлы дәүләте, һәр ваҡыт та дәүләт түңкәрелештәре, аслыҡтар һәм тәбиғәт ҡазаларынан яфалана.
Күрше Доминикан Республикаһы иҡтисады Гаити иҡтисадынан 574 процентҡа тиерлек ҙурыраҡ. 2022 йылда Гаитиҙа йән башына ЭТП (номиналь) 1673 доллар тәшкил итә, ә Доминикан Республикаһында — 10 573 доллар, йән башына ЭТП буйынса Гаитиҙа — 3166 доллар, ә Доминикан Республикаһында — 24 120 доллар.
Географияһы
Гаити Республикаһы Гаити утрауының көнбайыш өлөшөн, шулай уҡ уның эргәһендәге бер нисә утрауҙы биләй, уларҙың иң ҙуры — Тортю (Гаити утрауынан төньяҡтараҡ), Гонав (Гонав ҡултығында) һәм Ваш (Гаити утрауынан көньяҡтараҡ). Ярҙары төньяҡта — Атлантик океан, көньяҡта Кариб диңгеҙе менән йыуыла. Гаити — Кубанан һәм Доминикан Республикаһынан һуң Кариб диңгеҙендә майҙаны буйынса өсөнсө ил. Гаити Республикаһы менән 360 саҡрым дауамында сиктәш. Республиканың Ҙур Антиль утрауҙарында оҙонлоғо буйынса икенсе (Кубанан һуң) яр линияһы бар (1171 км).
Рельефы и гидрографияһы
Көнсығыштан көнбайышҡа табан илде ныҡ йырғыланған тау һырттары киҫеп үтә, улар тар яр буйы тигеҙлектәре менән уратып алынған.
Илдең төньяҡ өлөшөн Төньяҡ һырт һәм Төньяҡ тигеҙлек биләй. Тәүгеһе, Кордильер-Сентраль һыртының дауамы булараҡ, илдең көнсығыш сигенән башлана һәм төньяҡ-көнбайышҡа, төньяҡ-көнбайыш ярымутрауға һуҙыла. Төньяҡ һырттан төньяҡҡа табан Атлантик океан буйлап киң булмаған Төньяҡ тигеҙлек урынлашҡан. Илдең үҙәк өлөшөндә — ике тигеҙлек һәм ике тау сылбыры. Төньяҡ һырттан көньяҡтараҡ, Гуаямук йылғаһының ике яры буйлап, көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан Яйла-Сантраль яҫы таулығы һуҙылған. Яйланан көньяҡ-көнбайышҡа табан — Монтань-Нуар тауҙары, ул төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Төньяҡ һырт менән тоташҡан.
Гаити Республикаһының көньяғында — Кюль-де-Сак уйпатлығы һәм көньяҡ ярымутрау тауҙары. Ла-Сель һыртының иң юғары нөктәһе — Ла-Сель түбәһе (2680 метр).
Гаити Республикаһының төп йылғаһы — Артибонит. Доминикан Республикаһының көнбайыш өлөшөндә башлана. Күп өлөшө Гаити Республикаһы территорияһы аша аға һәм Гонав ҡултығына ҡоя. Артибонит Гаити утрауының иң оҙон йылғаһы ла булып тора. Йылға үҙәне — иген культураларын үҫтереүҙең төп районы.
Тупрағы көрән-ҡыҙыл һәм таулы-ҡыҙыл ферралитизацияланған (тимер оксидтарға бай).
Тарихы
Гаити 1996 йылдың 2 июненән Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттә тора.
Сәйсәте
Төп мәҡәлә:Гаитиҙың дәүләт ҡоролошо
Сәйәси система
1987 йылдың 29 мартында ҡабул ителгән Конституцияға ярашлы, илдә кәм тигәндә биш йыл йәшәгән 35 йәштән кәм булмаған Гаити гражданины президент итеп һайлана ала. Президент туранан-тура дөйөм йәшерен тауыш биреү юлы менән биш йылға һайлана. Икенсе мөҙҙәткә ул биш йылдан һуң ғына ҡабаттан һайлана ала, өсөнсө мөҙҙәткә һайлау мөмкинлеге юҡ. Әгәр һайлау ваҡытында кандидаттарҙың береһе лә абсолют күпселек тауыш йыя алмаһа (50 % плюс бер), икенсе тур үткәрелә, унда күпселек тауыш йыйған ике кандидат ҡатнаша.
Президент — илдең ҡораллы көстәренең баш командующийы, һөйләшеүҙәр алып бара һәм халыҡ-ара килешеүҙәр төҙөй, закондар иғлан итә, премьер-министр кандидатураһын тәҡдим итә. Дәүләт башлығының бөтә ҡарарҙары Милли йыйылыш (Парламент) тарафынан раҫланырға тейеш. Президент хөкүмәт менән берлектә башҡарма власты тормошҡа ашыра.
Административ бүленеше
Гаити 10 департаментҡа бүленә. Департаменттар 41 округҡа һәм 133 коммунаға бүленә.
Иҡтисады
Гаити — артта ҡалған аграр дәүләт. Планетаның көнбайыш ярымшарындағы иҡтисади яҡтан иң ярлы ил һәм донъяның иң үҫешмәгән илдәренең береһе. 2009 йылда йән башына ЭТП — 1317 доллар. (Донъяла 203-сө урын). Утрауҙағы дәүләттәр араһында Гаити Республикаһы донъяла иң ярлыларҙың береһе булып тора. Йән башына эске тулайым продукт буйынса — 1673 доллар (номинал), йән башына эске тулайым продукт буйынса — 3166 доллар (Коморҙан һуң 2-се, иң түбәне, 2022 йыл) ; (Кирибати, Соломон Утрауҙары һәм Вануатуҙан ҡала иң түбәне, 2022 йыл).
БМО 2019 йылдың мартындағы докладында «Гаити халҡының йәшәү шарттары тағы ла насарая бара» тип билдәләй. Бөтә ил буйынса 5,5 % һәм 27 % кеше ғәҙәттән тыш һәм аҙыҡ-түлек көрсөгө кисерә; 2,26 миллион кеше «аҙыҡ-түлек менән хәүефһеҙ һәм гуманитар ярҙамға мохтаж» тип классификациялана. Ярлылыҡ сигенән түбән — халыҡтың 60 проценты (2003).
Тышҡы бурысы — 8 миллиард АҠШ доллары (2021 йыл йомғаҡтары буйынса).