cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Самсонов Владимир Парфеньевич
Биографияһы
1971 йылда Мәскәүҙә «Тонкая структура пространственно-временного распределения полярных сияний» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Самсонов Владимир — бер нисә ғилми уйлап табыу авторы, шуларҙың береһе СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәзмәһенең бронза миҙалы менән билдәләп үтелә. СССР Фәндәр академияһы Себер бүлеге Президиумы ҡарамағындағы космофизика һәм радиофизика  фәнни советы ағзаһы, поляр балҡышы һәм төнгө күк йөҙө яҡтылығы эшсе төркөмө һәм СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы Ведомство-ара Геофизика комитетының ионосфера секцияһы, геомагнетизм һәм аэрономия халыҡ-ара ассоциацияһының баҫып инеүҙәр зонаһы буйынса ағза булып тора. Уның етәкселегендә бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Ғилми эш менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — институттың партбюро секретары һәм рәйесе булып һайлана, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлеге яҡут филиалының профком һәм партком секретары урынбаҫары, Саха республикаһы Тыныслыҡты яҡлау комитеты була. Яҡутсан КПСС өлкә комитетының  һәм «Знание» йәмғиәтенең штаттан тыш лекторы була.
1989 йылдың 26 авгусында Якутскта вафат була.
Тэкотэдыль-Кы
Тэкотэдыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкодель-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маджапахит
Маджапахит империяһы (Majapahit) — Индонезияла 1293 — яҡынса 1520 йылдарҙа булған дәүләт. Утрау империяһының баш ҡалаһы Маджапахит (хәҙерге Тровулан) Ява утрауының көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Империяны Сингасари дәүләте принцы Виджая нигеҙләй. Был осорҙа урта быуат Индонезияһы иң юғары үҙәкләштерелеүгә ирешә.
Дәүләттең алтын быуаты
Сингасари дәүләте хакимы Кертанагара тарафынан мыҫҡылланған Хубилайҙың илселәре өсөн үс итеү маҡсатында 1292 йылда монгол-ҡытай ғәскәрҙәре Ява утрауына килеп төшә. Хубилай хан каратель экспедицияһын туплаған ваҡытта, Кертанагара баш күтәргән Кедири вассал кенәзлегенең хакимы Джайякатванг тарафынан үлтерелә. Джайякатванг дәүләттә власты яулап ала. Үлтерелгән Кертанагараның кейәүе Виджая монголдарҙың өҫтөнлөгөн таный һәм уларҙың ярҙамында Джайякатвангты тар-мар итә, ә һуңынан монголдарға ҡаршы ихтилал күтәрә һәм уларҙы утрауҙан ҡыуып сығара. Виджая яңы баш ҡала төҙөй һәм Маджапахит дәүләтенә нигеҙ һала. Яваның бигерәк тә иҡтисади ныҡ үҫешкән төбәктәренә (үҙәк, көнсығыш һәм төньяҡ) таянып, Маджапахит хакимы әкренләп тирә-яҡтағы утрауҙарҙы, архипелагтарҙы һәм феодаль дәүләттәрҙе ул ҡулы ағтында берләштерә башлай. Виджая Яваның күрше утрауҙарға йоғонтоһон нығыта һәм киңәйтә, сауҙа бәйләнештәрен нығыта. Виджая хакимлығы осоронда яңы короллек Бали, Мадура, Малайя һәм Танджунгпура өҫтөндә контроль урынлаштыра.
Әммә хакимға Яваның аҡһөйәктәре буйһонорға теләмәй. 1295 йылда уҡ Рангга Лаво ихтилал күтәрә, артабан Виджая осоронда Сора (1298—1300) баш күтәрә, Виджаяның улы Джаянагаре осоронда - Намби (1309—1316), ә ул вафат булғандан һуң Кути (1319) етәкселегендә ихтилалдар тоҡана. Дәүләтте үҙәкләштереү өсөн аяуһыҙ көрәш бара. Уның барышында талантлы дипломат һәм булдыҡлы сәйәсмән Гаджа Мада бигерәк тә танылыу ала. 1331 йылда ул баш министр (маджапахит) булып китә. Шул уҡ йылда аҡһөйәктәрҙең һуңғы ихтилалдары баҫтырыла, һәм Маджапахит ысын мәғнәһендә үҙәкләштерелгән дәүләт булып китә. Ер реформаһы уҙғарыла, уның һөҙөмтәһендә бөтә ерҙәр дәүләт милкенә күсә, крәҫтиәндәрҙең һалым эксплуатацияһы тәртипкә һалына, хеҙмәт итеүсе аҡһөйәктәргә ер биреү системаһы төҙөлә. Шулай уҡ яңы закондар теҙмәһе төҙөлә.
Бөтә Ява утрауы Маджапахит хакимы власы аҫтында берләшә. Һуңыраҡ империяға Мадура, Суматра, Сумбава, Сулавеси, Калимантан, Молукка утрауҙары һәм Малакка ярымутрауының иң үҫешкән райондары ҡушыла. Һөҙөмтәлә диндәрҙең ҡатышыуы була: шиваизм дине буддизм һәм урындағы ышаныуҙар менән йәнәш була, синкретик илаһ Шива-Будда юғары илаһ булып китә. Яулап алынған биләмәләрҙә Маджапахит императорҙары репрессиялар уҙғармай, тик даими рәүештә һалым түләүҙе талап итә. XIV быуат уртаһында король Хаям Вурук һәм уның беренсе кәңәшсеһе Гаджа Мада осорона Маджапахиттың алтын быуаты тура килә. Империя Ҡытай, Чампа, Камбоджа, Вьетнам һәм Таиланд менән дипломатик бәйләнеш булдырған.
Империяның тарҡалыуы
Әммә дәүләттең алтын быуаты бик тиҙ тамамлана. XV быуатта империя бөлгөнлөккә төшә башлай, Яваның төньяғында күп кенә ҡалалар бай һәм әһәмиәтле булып ныҡ ҙурая һәм күтәрелә башлай. Уларҙың наместниктары үҙ власы һәм байлығы менән файҙаланып йыш ҡына королгә буйһонорға баш тарта башлайҙар. Ваҡыт үтеү менән, ҡаланан тыш уға буйһонған бөтә регионды ла яулап алып наместник кенәз булып киткән. Яҡын Көнсығыш сауҙагәрҙәре аша утрауға Ислам дине үтеп инә, уны урындағы кенәздәр теләп ҡабул итәләр. Хәҙер уларҙың төп маҡсаты король менән үҙ бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш була. Был көрәштә Маджапахит еңелә һәм Яваның төньяғындағы бихисап мосолман кенәзлектәре айырым дәүләт булып китәләр.
Империяның көсһөҙләнеүе менән башҡа төбәктәрҙәге колонилар ҙа файҙалана. Маджапахит күп кенә утрауҙарҙа үҙ биләмәләрен, ә улар менән бергә сауҙа юлдары өҫтөнән контролде юғалта. Башлыса хаким буйһоныуынан сыҡҡан ҡалалар һәм кенәзлектәр араһында күп һанлы үҙ-ара һуғыштар башлана. 1451 йылда Виджаялар династияһы ил менән идара итеүҙе туҡтай. 1478 йылда бойондороҡһоҙ мосолман кенәзлектәре коалицияһы Маджапахиттың баш ҡалаһын баҫып ала. 1516 йылда Маджапахит дәүләте һуңғы тапҡыр йылъяҙмаларҙа телгә алына, һәм ғалимдар буйынса, ул яҡынса 1520 йылда тарҡала.
Маджапахит тарҡалғандан һуң күп тиҫтә йылдар дауамында Явала һәм яҡын-тирәләге утрауҙарҙа үҙ-ара һуғыштар бара. Һөҙөмтәлә бер нисә ҙур әһәмиәткә эйә булған Матарам, Тидор, Тернате, Баламбаган һәм Бантам солтанлыҡтары барлыҡҡа килә.
Иҡтисады
Империя сауҙа юлдарында урынлашҡан утрауҙарҙа йәшәгән. Уның йәшәйеше Ҡытай, Һиндостан һәм Яҡын Көнсығыш менән сауҙа мөнәсәбәттәре үҫешенә булышлыҡ иткән. Маджапахит транзит дәүләт һәм бер үк ваҡытта тауарҙар менән алмашыу урыны булып торған. Маджапахит үҙе баҙарҙа ҡиммәтле ағас тоҡомдарын, аҡ ҡурғаш, тәмләткестәр, дөгө, көнкүреш әйберҙәрен һ.б. һатҡан.
Мәҙәниәте
Маджапахитта һынлы сәнғәт һәм әҙәбиәт үҫешкән. XIV быуатта дәүләттә сәнғәт үҙенең иң юғары үҫеш нөктәһенә барып етә.
Империяла бер нисә талантлы шағирҙар йәшәүе билдәле, улар араһында Хаям Вурукҡа бағышланған «Негаракартагама» поэмаһы менән танылыу алған Прапанча һәм шулай уҡ билдәле шағир Тантулар була. Үҙ әҙәби әҫәр яҙыуҙан тыш, император һарайында санскриттан ява теленә тәржемә итеү хупланған. Шулай уҡ хроникалар (мәҫәлән XV быуат аҙағында яҙылған «Тумапе һәм Маджапахит батшалары китабы») төҙөү һәм яҙыу айырым үҫеш ала.
Рака-Вож
Рака-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кула йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Маджапахит
Мәҙәниәте
Театр сәнғәтен, музыка һәм бейеүҙәрҙе айырым билдәләр кәрәк. Явала «гамелан» тип аталған оркестр һәм бейеүҙәр барлыҡ байрамдарҙың атрибуты булып торған, ә император һарайындә һәр ваҡыт балет труппалары булған. Күләгәләр театры — «ваянг» та үҫешкән. Уның репертуары һинд эпосында нигеҙләнгән, фигуркалары буйвол тиреһенән яһалған. Архитектура һәм скульптура шулай уҡ бер ни тиклем уңыштарға ирешә.
Рака-Вож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Булунгу-Су
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нафиҡова Асия Заҡуан ҡыҙы
Нафиҡова Асия Закуан ҡыҙы (9 октябрь 1932 йыл — 4 февраль 1995 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1972) артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Биографияһы
Асия Заҡуан ҡыҙы Нафиҡова 1932 йыл Шишмә районы Ураҙбахты ауылында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһын тамамлағас, Башҡорт дәүләт филармонияһында конферансье булып эш башлай. Сираттағы концерттан һуң уға һәләтен театр сәхнәһендә һынап ҡарарға тәҡдим итәләр. Был 1956 йылда була. Шунан алып ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем Асия Нафиҡова яҙмышын театр менән бәйләй.
Ижади эшмәкәрлеге
«Эҙләнеү йылдары» (А. Арбузов) драмаһында — Галинаны, һуңынан «Муса» (Н. Иҫәнбәт) трагедияһында Муса Йәлилдең ҡатыны Әминә ролен ышанып тапшыраларйәш актрисаға. Һынатмай ул — спектаклдән спектаклгә һәләте асыла бара, сәнғәттә үҙ урыны төҫмөрләнә башлай. Һуңынан инде — Нурия («Әсәйемдең сал сәстәре», Ә. Мирзаһитов), Сания (Д. Исламовтың «Йомарт ер» романы буйынса В. Ғәлимовтың «Ҡуштирәк» инсценировкаһы), Ләйсән («Ауыл күренештәре», Ә. Мирзаһитов), Тамара («Атайыңдың ҡәҙерен бел», В. Лаврентьев) — ул кәүҙәләндергән героиняларҙың бер нисәүһе генә.
Асия Нафиҡова ижад иткән образдар галереяһында Н. Асанбаев драмаһы буйынса ҡуйылған «Фәйзи» спектаклендәге әҙәпһеҙ, ҡылансыҡ Зөһрә ролен театр белгестәре «ҙур оҫталыҡ менән башҡарылып, күптәргә фәһем, ғибрәт булырлыҡ теүәл образ» тип атаһа, М. Фәйзиҙең «Ғәлиәбаныу» драмаһындағы гүзәл, тормошсан Ғәлиәбаныуы (һуңынан Ғәлимәбаныуы) Ҡазан, Мәскәү, Ленинград тамашасыларын да таң ҡалдыра.
М. Кәримдең «Йырланмаған йыр» драмаһындағы Мәстүрә лә актрисаның етди ижад емештәренең береһе булараҡ һанала. Ә. Мирзаһитовтың «Әсәләр көтәләр улдарын» драмаһы буйынса ҡуйылған спектакль республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге премияһына лайыҡ була. Унда Асия Нафиҡова Шәфиғаны уйнай.
Карпенко-Карыйҙың «Бәхетһеҙ мөхәббәт» драмаһында ул уйнаған Варка, И. Абдуллиндың «Айһылыуҙың айлы кистәрендәге» Марфа, «Их, Өфө ҡыҙҙарында» Тамара, «Тиле йәшлектә» иһә Сәйҙәттәй, Л. Пиранделлоның «Лиола, йәки мут егетендә» Ҡупшыбикә, Ә. Атнабаевтың «Игеҙәктәрендә» Нәсимә, Л. Толстойҙың «Тере мәйетендә» Настасья Ивановна, М. Буранғоловтың «Башҡорт туйында» Йомабикә, Ф. Бурнаштың «Йәш йөрәктәрендә» Ғәлимә, Ф. Бүләковтың «Әбейҙәргә ни етмәйендә» Хәнә, М. Кәримдең «Киске табынында» Ҡорбанбикә — театр йылъяҙмаһына инеп ҡалған сағыу образдар.
Асия Нафиҡованың исеме бөгөн дә хеҙмәттәштәренең, уны хәтерләгән тамашасының теленән төшмәй, яҡты ла, һағышлы ла бер моң кеүек күңелдәренең иң түрендә һаҡлана.
Кара-Чумыш (йылға)
Кара-Чумыш — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3333/644 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бурнашети сиркәүе
Бурнашети сиркәүе -Грузияла төкәтмәле сиркәү, Ахалкалаки муниципалитетының Бурнашети ауылында урынлашҡан. Сиркәүҙең көньяҡ яҡтан парлы аркалар менән биҙәлгән ҡапҡалары бар. Архитектура-декоратив формалары һәм көнсығыш фасадында рельефы X быуаттан һуң түгел төҙөлгән. Сиркәүҙең диуарҙарында ике яҙыу һаҡланған. Береһе уның көньяҡ фасадта. Грузин урта быуат алфавиты менән яҙыуҙа сиркәү төҙөлөшөнөң Аллаһҡа доға формулаһы яҙылған. Икенсе яҙыу сиркәү эсендә төньяҡ диуарҙа тора. Тыш яҡта сиркәү аркалы ҡапҡаларға эйә. Көньяҡ фасадта ҡояш сәғәте урынлашҡан, унан әле тик фрагменттар ғына ҡалған. Хәйер, ҡояш сәғәттәре бер нисә Грузия сиркәүҙәренең көньяҡ фасадтарында ҡалған. Улар араһында Гелати һәм Икорти ҡорамдары бар.
Бурнашети сиркәүе 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы Грузияның дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә
Йүрмә
Йүрмә — башҡорт халҡының милли ризығы.
Эсәктән йүрмә
Һарыҡтың 500 грамм ас һәм 300 грамм туҡ эсәге, 50-100 грамм туң май, 100—200 грамм кесерткән япрағы алына. Яҡшылап йыуылған эсәкте бүрттереп алғас, сөм һауытҡа һөҙөп, ипләп кенә сәс ишеләй үрәбеҙ. Табала йәки ҡаҙанда туң май иретеп, үрелгән эсәк­тәрҙе ваҡланған кесерткән ҡушып ҡу­рабыҙ. Ул ҡурҙаҡ кеүек әҙерләнә. Ара­һына туралған һуған һалып ебәрергә лә мөмкин. Ике яғын да тигеҙләп ҡур­ғас, яҫы тәрилкәгә йәки батмусҡа тө­шөрөп, өҫтөн яңы өҙөп алынған кесерткән япраҡтары менән биҙәйбеҙ.
Балыҡ менән тауыҡ итенән йүрмә
Бешереү өсөн 1 тауыҡ, 1 килограмм таҙартылған балыҡ, 3 баш һуған, 1 йомортҡа, 1-2 ҡалаҡ манный ярмаһы, 6-7 бөртөк борсаҡлы ҡара борос, 5 теш һарымһаҡ, 2-3 лавр япрағы, 3-4 зәғәфрән орлоғо, 2-3 керән япрағы, йєшел һуған, 1 стакан ваҡланған шәфәри талап ителә.
Йүрмә өсөн тауыҡ һурпаһы әҙерләү
Йәш, майһыҙ тауыҡ түшкәһе 1,5 литр һыуҙа ҡайнатыла, 1 баш һуған һалына. Тәүҙә шәп, унан талғын, ә артабан яй ғына утта, һурпа 1 литр ҡалғансы, ҡайнатырға. Тауыҡты һөҙөр­гә, һуғанды ташларға. Һөҙлөгөн йыйып алырға, һурпаны һөҙөргә. Әҙер һурпа­ны тондорорға ҡуйып торабыҙ. Ул үтә күренмәле булырға тейеш.
Йүрмә өсөн балыҡ һурпаһы әҙерләү
Эре ҡылсыҡлы, тәңкәле, ҡыҙыл йәки аҡ итләс балыҡ (ҡыҙыл балыҡ, бәрҙе, йылға алабуғаһы һ.б.) алына. Балыҡты 6-7 сантиметр ҡалынлыҡ­тағы киҫәктәргә бүлгеләп, 2 баш һуған һалып, тоҙло һыуҙа ҡайнатырға. Балыҡ һурпаһы яҡынса 0,5-0,6 литр булырға тейеш. 15-20 минут ҡайнатҡандан һуң, балыҡты һөҙөп, ҡылсыҡтары­нан таҙартырға. Балыҡ һурпаһы һыуынмаҫ борон өҫтөнә әкрен генә тауыҡ һурпаһы ҡоябыҙ. Ҡушылған һурпа талғын утҡа ҡуйыла.
Ғәҡәбә
Ғәкәбә (Акаба, العقبة, Әл-Ғәкәбә) — Иорданиялағы ҡала, уның берҙән-бер диңгеҙ порты, шулай уҡ берҙән-бер диңгеҙ курорты. Ҡыҙыл диңгеҙҙә Ғәкәбә ҡултығының төньяҡ яры буйында, Израилдең Эйлат ҡалаһы менән йәнәш урынлашҡан. Порт фосфаттар һәм ираҡ нефтен сығарыуға махсуслашҡан.
Курорты
Ғәкәбә яры буйының оҙонлоғо — 27 километр. Унда күп ҡунаҡханалар һәм ресторандар урынлашҡан. Ҡала эсендә бушлай пляждар бар. Бында температура ҡышын 22 °C  түбән төшмәй. Ҡыҙыл диңгеҙҙең һыу аҫты донъяһының байлығы арҡаһында ҡала һыу аҫты йөҙөүе һәүәҫкәрҙәре өсөн популяр урын булып тора. Дайвинг өсөн Ғәкәбәла инфраструктура ныҡ үҫешкән.
Эйлаттағы кеүек үк, бында ла һыу аҫты аквариумы бар, әммә ул бер ни тиклем ябайыраҡ. Дөйөм алғанда, күңел асыу индустрияһы бар, Иорданияның башҡа ҡалаларынан айырмалы рәүештә курорт дини ислам йоғонтоһонан күпкә азат — ҡатын-ҡыҙҙар  ябайыраҡ кейенә ала. Бынан тыш, Ғәкәбә, Эйлат кеүек үк, пошлинаһыҙ сауҙа зонаһы тип иғлан ителгән, был шопингты үҫтереүгә булышлыҡ итә: шуның өсөн  Ғәкәбәға  «Иорданияның иҡтисади үпкәһе» тигән исем тағылған.
Тарихы
Ҡала ерлегендә тәүге ауыл яҡынса 6 мең йыл элек барлыҡҡа килгән.
Борон ҡала Элат  (Elath) исемен йөрөтә, унда  эдомиттар (Edomite) халҡы, һуңынан набатеилар йәшәгән, эре коммерция үҙәге  булған. Һуңынан Аэлан (Aelana) йәки Аил (Aila) исеме аҫтында Рим империяһына  ингән. Һуңғараҡ византиялыларға, тәре йөрөтөүселәргә ҡараған,   ғәрәп хәлифәлегенә, Ғосман империяһына ингән. Мәккәгә хажға юлланыусыларҙың юлында мөһим үҙәк булған
Иҡтисады
1980 йылдарҙа Ираҡтан нефть үткәргестәр төҙөү арҡаһында ҡала һәм  порт  көслө үҫеш кисерә.
2001 йылда туризм, хеҙмәт күрһәтеү секторын һәм сәнәғәтте үҫтереү маҡсатында Ғәкәбәла махсус иҡтисади зона (ASEZ) ойошторола.
Транспорты
Ғәкәбәла Иорданияның берҙән-бер диңгеҙ порты бар. Arab Bridge Maritime компанияһы Ғәкәбә һәм мысыр ҡалалары Таба һәм Нувейба менән паром бәйләнеше ойоштора.
Рания әл-Абдулла
Рания әл-Абдалла (رانيا العبدالله, Rania Al-Abdullah, тыуғандағы исеме Рания Файсал әл-Яссин, رانيا فيصل الياسين; 31 август 1970, Әл-Күвәйт) — Иордания королева8ы, король Абдулла II-нең ҡатыны.
Ғәҡәбә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Рания әл-Абдулла
Биографияһы
Әл-Күвәйт (Күвейт) ҡалаһында, сығышы менән Тулҡарм ҡалаһының (Иордан йылғаһының көнбайыш яры, 1948—1967 йылдарҙа Иордания территорияһы) урта буржуазияға ҡараған фәләстиндәре ғаиләһендә тыуған. Рания, педиатр ҡыҙы, мәктәптә һәм университетта уңышлы уҡый. Сит ил уҡыу йорттарында белем алыуын дауам итә: Кувейтта New English School мәктәбендә уҡый, һуңынан Мысыр башҡалаһы Ҡаһирәлә Америка университетында (American University in Cairo) эшлекле етәкселек итеү буйынса диплом ала.
Туҡһанынсы йылдар башында, Кувейтты Ираҡ баҫҡынсыларынан азат иткәндән һуң фәләстиндәрҙе илбаҫарҙар менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләгәс, Ранияның ғаиләһе Күвейттан Иорданияға ҡасырға мәжбүр була
Иорданияның Apple вәкиллегендә етәксе вазифаға тәғәйенләүҙән баш тартҡандан һуң, Рания Амманда король Абдалланың апаһы һәм кейәүе ҡарамағындағы Citibank вәкиллегенә күсә, унда 1993 йылдың яҙында принц менән таныша. 1993 йылдың 10 июнендә пар туй үткәрә. Рания, король Хөсәйендең вафат булыуына бәйле өс айлыҡ рәсми матәмдән һуң, королева титулын ала. Атаһының икенсе ҡатыны, принцесса Мунаның улы Абдулла тәхет вариҫы тип иғлан ителә.
Йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәрлеге
Үҙе 1995 йылда ойошторған, хөкүмәткә ҡарамаған ойошма — Иордания фонды башлығы булараҡ, Королева ҡатын-ҡыҙҙарға илдең иҡтисади тормошонда ҡатнашырға һәм яңы компаниялар асырға ярҙам итә.
Рания ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлап сығыш яһай, балалар менән ҡаты мөғәмәлә итеүгә ҡаршы көрәш буйынса масштаблы кампанияның инициаторы була, ошондай мөғәмәлә ҡорбандары өсөн тәүге үҙәк ойоштора һәм дәүләт органдарының ғаиләләрҙе яҡлау менән шөғөлләнгән урындағы ойошмалар менән үҙ-ара эш итеүен яҡшыртыуға булышлыҡ итә. Рания халыҡ-ара сәйәсәттә әүҙем ҡатнаша, фәләстин йәмғиәтен яҡлай.
Королева — Эксетер университетының Почетлы хоҡуҡ докторы (Бөйөк британия, 2001) — «хәҙерге донъяла ҡатын-ҡыҙҙың ролен күтәреү эшендәге ҡаҙаныштары һәм евро-ғәрәп мөнәсәбәттәрен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн». Йыл һайын үткәрелгән «Сүл кубогы» халыҡ-ара йүгерек-марафонсылар ярыштарына (Wadi Rom сүллегендә үткәрелә, Иордания), хайуандарҙы һаҡлау өлкәһендәге бер нисә проектҡа патронатлыҡ итә.
Имиджы
Рания йыш ҡына үҙенең гардеробында традицион ғәрәп костюмын һәм көнбайыш стилендәге кейемде берләштерә. Королеваның иң яратҡан дизайнерҙары — Эли Сааб һәм Армани. 2003 йылда Британия журналы «Hello!» һорау алыуы һөҙөмтәләре буйынса «Донъя элегантлығы королеваһы-2003» тип атала.
Ҡыҙыҡлы факттар
- Саф алтындан эшләнгән, гәүһәр һәм топаздар менән биҙәлгән туфли кейергә ярата (парҙың ауырлығы 400 грамм самаһы)
- Королева Рания илдең ҡораллы көстәре полковнигы маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Бер үк ваҡытта уның ире, король Абдалла, Ранияны хәрбиҙәргә һәм уларҙың ғаиләләренә ярҙам итеү йәмғиәте башлығы итеп тәғәйенләй.
- 2008 йылдың 30 декабрендә Королева Рания король Хөсәйен исемендәге дауаханала донорлыҡ пунктына бара һәм «Ҡойолған ҡурғаш» Израиль операцияһы ваҡытында зыян күргән Газ секторының яралы халҡы өсөн ҡан тапшыра.
- 2013 йылдың ноябрендә королева Рания edX мәғариф ойошмаһы менән Edraak — ғәрәп телендә киң онлайн-курстарҙың беренсе платформаһын булдырыу тураһында килешеү төҙөй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Мирзаһитов Әсхәт Мәсғүт улы
Мирзаһитов Әсхәт Мәсғүт улы (13 октябрь 1928 йыл — 24 ноябрь 1989 йыл) — башҡорт драматургы, актёр, режиссёр һәм тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. 1973—1988 йылдарҙа БАССР Яҙыусылар союзы идараһы председателе, 1976—1988 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзы секретары. Башҡорт АССР-ының IХ, Х һәм ХI саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм Юғары Совет рәйесе. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1978) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1984) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (1976) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1969) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Әсхәт (Әсғәт) Мәсғүт улы Мирзаһитов 1928 йылдың 13 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Бикмәт ауылыңда тыуған.
1948 йылда Өфө театр училищеһын тамамлай һәм республиканың колхоз-совхоз театрҙарында актёр, режиссёр, директор булып эшләй.
1953 йылдан «Ҡыҙыл таң» газетаһының, «Ағиҙел» журналының әҙәби хеҙмәткәре, Башҡорт дәүләт академия театрының әҙәби бүлек мөдире була.
1953 йылдан КПСС ағзаһы, 1957 йылдан профессиональ яҙыусы, һуңғараҡ КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитеты ағзаһы, БАССР Юғары Советы депутаты.
Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге уңышлы хеҙмәттәре өсөн ул ике тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнде. Башҡортостандың — Салауат Юлаев исемендәге дәүләт һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияларына лайыҡ булды.
Рассоха-Она
Рассоха-Она — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Она йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Янардағ (тау)
Янардағ (Yanar Dağ, янар тау) — тәбиғи мәңгелек ут, Әзербайжандағы бер уба итәгенән боронғо замандарҙан алып янып тора. Ун метр тирәһендәге оҙонлоҡтағы һыҙаттан бер метр тирәһенә күтәрелеп ялҡын сығып тора. Янардағ — Баҡы ҡалаһынан йыраҡ түгел, 25 км самаһы алыҫлыҡта Каспий диңгеҙе менән Апшерон ярымутрауы (әз. Абшерон) йүнәлешендәге эзбизташлы уба. Бөгөн донъяла газдың тәбиғи рәүештә сығып янып торған һирәк урындарҙың береһе, уларҙың күбеһе Әзербайжанда. Янардағтың мәңгелек уты Апшерон ярымутарауы ере аҫтындағы газ ятҡылығынан сығып яна. Ул боронғо замандарҙа уҡ яна башлаған. Был хаҡта Марко Поло һәм Александр Дюма мәғлүмәт ҡалдырған. Ҡараңғы ваҡытта ул алыҫтан балҡып күренеп тора. Ямғыр, ҡар яуғанда ла, көслө елдән дә һүнмәй. Бында Ирандан һәм Һиндостандан утҡа табыныусылар (зороастризм) килеүсән.
Янардағтан алыҫ түгел утҡа табыныусыларҙың боронғо ҡәлғәһе лә бар. Унда ла тәбиғи рәүештә ут сығып тора, утты бик матурлап таштар һалып эшләгәндәр.
Башҡортостанда ла янар тау — Янғантау бар. Уның боронғонан ҡайнарлығы кәмей бара тиҙәр. Шифалы быуы кешеләргә дауа бирә, шуға күрә унда шифахана төҙөлгән.
Тэмпатый-Кы
Тэмпатый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 830 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күлтәгин
Күлтәгин (бор. төрк. ‏𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤‎‎, Kül Tigin Khan İnançu Apa Tarkan, 闕特勒; 4 март 684— 27 февраль 731) — Икенсе көнсығыш төрки ҡағанатының сәйәси һәм хәрби эшмәкәре, хакимдаш Билге ҡағандың хакимдашы, Ҡотлоғ-Илтериш ҡағандың улы.
Биографияһы
Күлтәгин Үҙәк Азияла төркиҙәргә гегемония тәьмин итеүсе бик күп хәрби походтарҙа ҡатнашыусы батыр яугир булараҡ дан тота.
710 йылда Тонйоҡуҡ һәм тБилге ҡаған Могилян менән бергә, йәнәсәй ҡырғыҙҙарын тар-мар итеп, төрки армияһы менән Хакасияға бәреп инә.
716 йылда түңкәрелешкә юл ҡуймай һәм ағаһы Могилянды (Билге ҡаған) төрки тәхетенә ултырта.
Уның хөрмәтенә ҙур ерләү комплексы төҙөлә, һәйкәлдең мөһим өлөшөн ҡыйратылған дошмандарының таш һындары (балбал) тәшкил итә.
Күлтәгингә эпитафия — VIII быуат төрки рун яҙмаһы ҡомартҡыһы — 1889 йылда Н. М. Ядринцев тарафынан хәҙерге Монголияның Кошо-Цайдам төбәгендә, Кокшин-Орхон йылғаһы буйында табыла. Яҙмалар 1893 йылда Дания ғалимы профессор Вильгельм Томсен тарафынан шифрланған. Һәйкәл ҡиммәтле тарихи мәғлүмәттәр һәм бай лингвистик материа туплаған.
Әҙәбиәт
<div class="tright" style="transform:rotate(270deg);-ms-transform:rotate(270deg);-moz-transform:rotate(270deg);-webkit-transform:rotate(270deg);-o-transform:rotate(270deg);margin:calc((280px - 175px)/2) calc((175px - 280px)/2);clear:none">
Сальвадор әҙәбиәте
Сальвадор әҙәбиәте (Literatura de El Salvador) — Сальвадор авторҙары тарафынан ижад ителгән испан телендәге әҙәбиәт. XVI быуатта хәҙерге Сальвадор территорияһын испан колониялаштырыуы башланғас барлыҡҡа килә, әммә XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем донъяла билдәле булмай. Латин Америкаһы әҙәбиәте үҫешендә ҡатнашҡан Сальвадор мәҙәниәтенең мөһим өлөшө булып тора.
Колониаль осор
Колониаль осорҙа Мехиколағы һәм Лималағы вице-короллектәрҙең һарайҙарында урындағы донъяуи әҙәбиәт традициялары күренә башлай. Ләкин хәҙерге Сальвадор территорияһында ундай мәҙәни үҙәктәр булмай. Халыҡтың испандарҙан һәм зыялы креолдарҙан торған өлөшө генә грамоталы була. Әҙәби үҫешкә осраҡлылыҡ хас була. Бындай үҫештең миҫалы итеп  дон Хуан де Местансаның ижадын килтерергә мөмкин, сығышы менән ул Андалусиянан була һәм  1585—1589 йылдарҙа Сонсонате ҡалаһы башлығы вазифаһын башҡара.
Педро Эскаланте-Арсе менән Карлос Велис тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, колониаль осорҙа урындағы театр ныҡлы ғына үҫеш кисерә. Театрлаштырылған тамашалар байрамдарҙа төп күңел асыу сараһы була һәм дини йә кәмит төҫөндә үтә.
Дини әҙәбиәт
Колониаль осорҙа дини әҙәбиәт үҫеше өсөн мөмкинлектәр ҙурыраҡ була. Сальвадорҙа иезуит Хуан-Антонио Ариас дини әҙәбит вәкиле булып таныла. Ул Санта-Ана ҡалаһында тыуып үҫә  һәм  бер нисә трактат, шул иҫәптән «Беренсе Илаһи Яҡтылыҡтың серле шәүләһе» һәм «Сабый Иисус» әҫәрҙәренең авторы булараҡ билдәлелек ала. Сальвадорҙан башҡа дини яҙыусылар иҫәбенә иезуит Бартоломе Каньяс, Сан-Сальвадорҙа тыуған францискан Диего Хосе Фуэнте, Сонсонате сығышлы монах Хуан Диас инә.
XVIII быуат аҙағы — XIX быуаттың беренсе яртыһы
Мәғрифәтселек фекерҙәре таралыуы Үҙәк Америкала колониаль режим ҡолауына булышлыҡ итә. Урындағы университеттар бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш үҙәгенә әйләнә. Территорияларҙы колония булыуҙан туҡтатыу һәм ҡоллоҡто бөтөрөү өсөн сығыш яһаған билдәле ораторҙарҙың, мәҫәлән, руханиҙар Мануэль Агилар (1750—1819), Хосе Симеон Каньяс (1767—1838), Исидро Менендестың (1795—1858) вәғәздәре ҙур әһәмиәткә эйә була.
Был осорҙағы Сальвадор әҙәбиәтенә   билдәһеҙ авторҙарҙың памфлеттары, шулай уҡ  күренекле граждандарҙың данлы эштәрен маҡтаған поэтик һәм  прозаик әҫәрҙәр хас. Улар араһында Франсиско Диастың (1812—1845) «Морасан фажиғәһе» (1894)  һәм Мигель Альварес Кастроның (1795—1858)  «Граждан Хосе Сесилио дель Вальеға» одаһы (1827) бар.
XIX быуаттың икенсе яртыһы
XIX быуаттың икенсе яртыһында сальвадорҙарҙың үҙен ошо милләт вәкиле тип тойоуы һәм таныуы милли әҙәбиәт үҫешенә башланғыс һала. национальной литературы. 1841 йылда Сальвадор университетына нигеҙ һалына. 1870 йылда Сан-Сальвадорҙа  Милли китапхана асыла. 1876 йылда Сальвадор тел академияһы барлыҡҡа килә. Сальвадорҙа белем биреүҙе үҫтереүгә колумбиялы Франсиско Антонио Гамбоа ҙур өлөш индерә.
Үҙаллылыҡ алған илдә мәҙәни ҡатламды хасил итеүгә ҙур әһәмиәт бирелә. Был өлкәлә 1878 йылда нигеҙләнгән «Ла-Хувентуд» ғилми йәмғиәте төп ойошмаларҙың береһенә әүерелә. Ул осорҙоң мөһим әҙәби әҫәрҙәре ғилми характерҙа була. Табип һәм антрополог Давид Хоакин Гусмандың һәм тарихсы, географ Сантьяго Барберенаның хеҙмәттәре айырыуса киң билдәлелек ала.
Модернизм
Урындағы әҙәбиәттә модернизмдың барлыҡҡа иклеүе уның  «Ла-Хувентуд» журналы биттәрендә романтизм менән бәхәсенә барып тоташа, унда Испания сығышлы Сальвадор кешеһе  Фернандо Веларденың поэзияһы тәнҡитләнә. Шуға ҡарамаҫтан, Сальвадор әҙәбиәтендә романтизм яҡлы һәләтле ижадсылар әҙ булмай,  мәҫәлән, Хуан Хосе Каньяс (милли гимн авторы), Рафаэль Кабрера, Долорес Ариас, Антонио Гевара-Вальдес һәм Исаак Руис Араухо.
Уларға йәш модернизмсылар — ул саҡта Сан-Сальвадорҙа йәшәгән билдәле Никарагуа шағиры Рубен Дарио, Сальвадор шағиры Франсиско Гавидия —ҡаршы сыға. Улар икеһе лә «парнассылар» шиғриәте менән мауыға, уны испан теленә тәржемә итләр. Сальвадор әҙәбиәтендә көнбайыш традицияларының өҫтөнлөк итеүе яҡлы булған Франсиско Гавидия шул уҡ ваҡытта милли традицияларҙы белеү һәм һаҡлауҙың мөһимлеген дә билдәләй. Модернизм яҡлы Сальвадор авторҙары араһында йәнә Висенте Акоста, Хосе Хуан Берналь, Каликсто Веладо һәм Виктор Херес була.
Костумбризм
XX быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында Сальвадор әҙәбиәтендә модернизм өҫтөнлөгө дауам итә. Шуның менән йәнәш башҡа ағымдар ҙа, мәҫәлән, костумбризм яйлап танылыу ала бара. Сальвадор әҙәбиәтендә уға Хосе Мария Перальта Лагос башланғыс һала. Был ағымдың башҡа авторҙары — Франсиско Эррера-Веладо һәм Альберто Ривас-Бонилья.
Көндәлек тормош-көнкүреш тураһындағы әҙәбиәттең популярлығы журналистика үҫешенең бер сәбәбе була. Ҡайһы бер яҙыусылар яҙыусылыҡ һәм журналислыҡ эшмәкәрлеген бергә алып бара. Әҙәбиәттә сәйәси эссе тигән жанр бик тарала. Альберто Масферрер был жанрҙың билдәле оҫтаһы була, уның эсселары, сәйәси йөкмәткеһенә ҡарамаҫтан, сағыу художестволылыҡҡа ла эйә.
Сальвадо әҙәбиәтендәге эстетик проблемалар көслө идеологик йоғонто баҫымына дусар була. Ул саҡтағы Сальвадорҙың иң танылған яҙыусыһы —  Артуро Амброджи. Уның 1917 йылда сыҡҡан «Тропиктар китабы» уҡыусылар араһында ҙур уңыш ҡаҙана. Үҙенең ижадында яҙыусы тыуған Сальвадорының традицияларына һәм әҙәби тел менән урындағы  диалект ҡушылмаһына таяна.
Диалект һөйләштәре костумбристар әҫәрҙәрендә йыш ҡулланыла, был уларҙа ерле колорит өҫтәй. Әммә диалеккты аҙ грамоталылыҡ билдәһе тип ҡараған уларҙан айырмалы,  Артуро Амброджи әҫәрҙәренлә халыҡ һөйләшенең әҙәби мөмкинлектәре күрһәтелә һәм халыҡ мәҙниәтенә өҫтөнлөк биреү раҫлана. Диалект Альфредо Эспиноның лирик поэзияһында ла шиғри яңғыраш ала.
Антимодернизм
Сальвадор йәмғиәтендә 1920-се йылдар аҙағы—1930-сы йылдар башындағы социаль һәм сәйәси тулҡынланыуҙар урындағы әҙәбиәткә лә йоғонто яһай. Әҙәбиәтселәрҙең бер өлөшө милли иҡтисадты үҫтереүгә, уның сит ил агенттарынан бойондороҡһоҙлоғона йүнәлтелгән реформалар өсөн хәрәкәт яҡлы була. Уларҙың кандидаты һайлауҙа еңһә лә, хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә ҡолатыла.
Сальвадор яҙыусылары көнбайыш модернизмына алмаш эҙләй. Модернистар хәҙерге буржуазияның рухи әшәкелеген һәм ҡомһоҙлоғон тәнҡитләй, ләкин был буржуазиянан матди булышлыҡ алған сәнғәтте тәнҡитләүгә бармайҙар. Яҙыусыларҙың яңы быуыны  модернизм принциптарынан баш тарта. Альтернатива эҙләү сальвадор әҙәбиәтселәренең күбеһен азиатса мистицизм, ерле америка халыҡтарының мәҙәниәте, примитивизм менән мауығыуға килтерә. Теософия киң тарала, уның идеялары ҡайһы бер яҙыусыларҙың ижадына йоғонто яһай, улар араһында — Альберто Герра-Тригерос, Луис-Сальвадор Саласар-Арруэ, Клаудия Ларс, Серафин Квитеньо, Рауль Контрерас, Мигель Анхель Эспино, Кино Касо, Хуан Фелипе Торуньо, Лилиан Серпас. Был яҙыусыларҙың ижадына ысынбарлыҡтан алыҫлашыу,  мистицизм һәм эстетизм менән ауығыу хас.
Уларҙың ҡайһы берҙәре телде һәм шиғриәт темаларын аңлауҙы тамырҙан үҙгәртеү өсөн сығыш яһай. Поэзияға ирекле шиғыр һәм һөйләш телмәрен индерәләр, ошо сәбәптән шиғырҙарын үҙҙәренә ҡаршы сығыусылар «вульгар поэзия» тип атай. Икенселәр, модернизмдан баш тартып, классик поэтик форманың лиризмына тоғро ҡала. Антимодернизм Сальвадор яҙыусыларының артабанғы быуынына, Педро Жоффруа Ривас, Освальдо Эскобар-Веладо һәм Роке Дальтон ижадына йоғонто яһай.
Популизм һәм антиавторитаризм
1930-сы йылдар башында сальвадор әҙәбиәтендә Сальвадор Саласар-Арруэ әҫәрҙәре популярлыҡ яулай, был автор «тылсымлы реализм»дың элгәре булып тора һәм әҫәрҙәрен   Саларруэ тигән псевдоним аҫтында баҫтыра. Уның әҫәрҙәрендә әҙәби тел менән халыҡ һөйләше тулыһынса берләшеп бөтә. Уның диалектҡа нигеҙләнеп яҙылған «Балсыҡ әкиәттәр»е (1933) сальвадорҙарҙың милли утопия рухындағы примитив тормошон һүрәтләй.
Был тоҡом яҙыусылары илдә 1931 йылда урынлашҡан хәрби диктатура менән тура бәйләнештә булмаһа ла, мәғрифәтсел идеалды инҡар иткән милли мәҙәниәт концепцияһы яңы тәртипте урынлаштырырға ярҙамлаша. Традицион крәҫтиән тормошон, уның тәбиғәт менән бәйләнешен идеаллаштырыу  авторитаризм менән популизмдың берләшеүенә килтерә.
1940-сы йылдарҙа яҙыусыларҙың яңы төркөмө үҫеп сыға, улар иҫәбенә Педро Жоффруа Ривас, Уго Линдо, Хосе Мария Мендес, Матильде Элена Лопес, Хоакин Эрнандес, Хулио Фернандес Фаусто, Освальдо Эскобар-Веладо, Луис Гальегос-Вальдес, Антонио Гамеро, Рикардо Тригерос-де-Леон һәм Педро Квитено инә. Педро Жоффруа Ривас авангардизм яҡлы була һәм Сальвадорҙың төп халыҡтарының традицияларын һәм халыҡ телен ҡотҡарып ҡалыуҙа ҙур роль уйнай. Освальдо Эскобаро-Веладо поэзияһына экзистенциализм һәм социаль ғәҙелһеҙлекте фашлау хас. Хосе Мария Мендес һәм Уго Линдо үҙ ижадында «тылсымлы реализм» традицияларын дауам итә. Был быуын яҙыусыларының күп әҫәрҙәре диктатураны ҡолатҡан демократик хәрәкәткә ҙур этәргес бирә. Властар менән хеҙмәттәшлек иткән авторҙар ҙа була, улар — Рикардо Тригерос-де-Леон, Альфредо Бетанкур, Мерседес Дуранд.
Яңы хәрби диктатура ваҡытында илдә әҙәби эшмәкәрлек бөлә. Сальвадорҙа 1980 йылда башланған граждандар һуғышы барғанда яңы яҙыусылар үҫеп сыға. «Шибальбаның әҙәби түңәрәге» шулай барлыҡҡа килә. Уның ағзаларының күбеһе Сальвадор университетынан була. Төркөм  Сальвадор әҙәбиәте тарихында иң билдәле төркөм була һәм  граждандар һуғышынан иң ҙур зыян кисергәне лә ул була. Уның бер нисә ағзаһы үлтерелә йә әҫәрҙәре арҡаһында төрмәгә ябыла. Иҫән ҡалғандары әле яҙыусылыҡ һәм журналистик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Был быуын яҙыусылары иҫәбенә Амилькар Колочо, Мануэль Баррера, Отониэль Гевара, Луис Альваренья, Сильвия Элена Регаладо, Антонио Каскин, Дагоберто Сеговия, Хорхе Варгас-Мендеса, Альваро Дарио Лара, Эва Ортис, Аркимидес Крус, Эрнесто Дерас, Нора Мендес, Мигель Уэсо-Мишко, Рафаэль Менхивар-Очоя, Роберто Армихо инә.
Гара-Аузу-Су
Гара-Аузу-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чегем 1-се йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡатай районы (Ҡурған өлкәһе)
Ҡатай районы (Катайский район) — Рәсәй ФедерацияһыныңҠурған өлкәһендәге административ-территориаль берәмек (район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район).
Момбойвис
Момбойвис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Урер-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Ҡатай районы (Ҡурған өлкәһе)
Административ үҙәге — Ҡатай ҡалаһы.
Момбойвис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡатай районы (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
ВЦИК-тың 1923 йылдағы 3 ноябрь һәм 12 ноябрь ҡарарҙары нигеҙендә Урал өлкәһенең Шадрин округы составында Ҡатай районы барлыҡҡа килгән. Үҙәге итеп Ҡатай ауылы билдәләнгән. Уға Екатеринбург губернаһының Шадринск өйәҙенән Никитин, Песков, Петропавловск улустары һәм өлөшләтә Шутинск өйәҙенең Шутинск улусы ингән. Район составына 16 ауыл Советы инә.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 12 ғинуарындағы Указы менән Ҡатай ҡалаһы үҙәге итеп билдәләнгән Ҡатай районы төҙөлгән. Район составына Далматовск ауыл районынан күсерелгән 15 ауыл Советы инә.
Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендәге 419-сы һанлы Законы нигеҙендә районға муниципаль район статусы бирелә. Район территорияһында 16 муниципаль берәмек: 1 ҡала һәм 15 ауыл биләмәһе (ауыл Советы) ойошторолған.
Халҡы
Ҡала шарттарында (Ҡатай ҡалаһы) район халҡының 59,2%-ы йәшәй.
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса: урыҫтар — 91,8 %, ҡаҙаҡтар — 2,4 %, удмурттар — 1,7 %
Тораҡ пункттар
Ҡатай районында 49 тораҡ пункт бар.
Кармак (Томь-Чумыш ҡушылдығы)
Кармак — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сказкин Сергей Данилович
Сергей Данилович Сказкин (7 октябрь (19) 1890 йыл, Новочеркасск — 14 апрель 1973 йыл, Мәскәү) СССР-ҙың ғалим-тарихсыһы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958, 1943 йылдан ағзаһы), СССР Педагогия фәндәре академияһының тулы ағзаһы (1968; RSFSR педагогика фәндәре академияһы 1947 йылдан). Тарих фәндәре докторы (1935, «Австро-Россия-Германия Союзы тарҡалыуы» монографияһы буйынса), Мәскәү дәүләт университетының тарих факультеты профессоры, 1940—1943 йылдарҙа уның деканы, 1949 йылдан Мәскәү дәүләт университетының урта быуат тарихы кафедраһы мөдире.
Сталин премияһы лауреаты (1942). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1970).
Биографияһы
Сергей Данилович Сказкин хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Энеһе Федор (1900—1968) үҫемлек физиологы, СССР Педагогия фәндәре академияһы академика.
Сказкин Дон Кадет корпусын тамамлаған, унда 1901—1908 йылдарҙа уҡыған, һуңынан Мәскәүгә күсенгән һәм 1909 йылда Мәскәү университетының тарих һәм филология факультетына уҡырға инә, һәм уны 1915 йылда тамамлай. Уның уҡытыусылары араһында танылған ғалимдар, академиктар Р. Ю. Виппер һәм Д. М. Петрушевский, профессор А. Н. Савин була. Диплом эше өсөн ул Бөйөк университет премияһына лайыҡ була.
Ул профессорлыҡҡа әҙерләнеү өсөн Дөйөм тарих бүлегендә ҡалдырыла. Шул уҡ ваҡытта, 1916—1922 ул йылдарҙа кыҙҙар гимназияһында һәм В. И. Ленин (Загорск) исемендәге 96-сы хеҙмәт мәктәбендә (Мәскәү) эшләй. 1917—1919 йылдарҙа ул магистр имтихандарын тапшыра һәм 1919 йылдың көҙөндә инеш лекцияны уҡығандан һуң юғары уҡыу йортонда уҡытыу хокуғына эйә була.
1920 йылдан бирле ул ваҡытта Мәскәү дәүләт университетының социаль фәндәр факультетында уҡыта, 1924 йылдан, этнология факультеты доценты, 1934 йылдан доцент, 1935 йылдан тарих факультетының Урта быуаттар тарихы кафедраһы профессоры, 1949 йылдан Мәскәү дәүләт университеты урта быуаттар тарихы факультеты мөдире була.
Шул уҡ ваҡытта, 1920 йылдарҙа ул Түбәнге Новгород университетында һәм Тверь педагогия институтында эшләй; 1930 йылдарҙа — МИФЛИ Мәскәү һәм ҡала педагогия институтында, 1925—1961 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты янындағы Юғары партия мәктәбендә һәм Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһында эшләй.
Ул Мәскәү дәүләт университетындағы эшен РАНИОН Тарих институтында (1922—1927) һәм СССР Фәндәр академияһының Тарих институтында тикшереү эшмәкәрлеге менән берләштерә, 1936 йылдан (7?) Ул өлкән тәфтишсе була, 1946 (8?) — 1949. Директор урынбаҫары; 1962 йылдан ул урта быуаттар тарихы секторын етәкләй, һәм 1968 йылда институт бүленгәндән һуң — СССР Фәндәр академияһының Дөйөм тарих институтында шул уҡ секторҙы етәкләй.
1942 йылдан, редакция ағзаһы, 1959 йылдан — «Средние века» ваҡытлы коллекцияһының башҡарыусы мөхәррире. Бер нисә журналдың редакция советы ағзаһы: «Преподавание истории в школе» (1946—1959 йылдарҙа, башҡарыусы редактор ), «Вопросы истории» (1955 йылдан ),.
Тормош иптәше Вера Владимировна Сказкина. Уның үгәй улы Николай фронтҡа үҙ ирке менән китә, армияла хеҙмәт итеп, МГБ мәктәбен тамамлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
С. Д. Сказкин 200-ҙән артыҡ китап баҫтырған. Уларҙың иң мөһим эштәре Көнбайыш Европаның урта быуат тарихы проблемаларына арналған (аграр мөнәсәбәттәр, крәҫтәиндәр тарихы, бигерәк тә XVI—XVIII быуаттарҙа Францияла; еретик хәрәкәттәр; абсолютизм ; Яңырыу һ.б.)). Уның шулай уҡ Көнбайыш Европа илдәренең яңы тарихы һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр тарихы буйынса әҫәрҙәре бар.
«История дипломатиии» (т. 1, 1941; 2-е изд. 1959) коллектив хеҙмәттә бүлектәр авторы (1 том, 1941; 2-се баҫма 1959), «Всемирная история» (т. 3-4, 1957—1958), «История Франции» (т. 1, 1972); Ҙур совет энциклопедияһында бер нисә мәҡәләһе бар. Өс томлыҡ коллектив «История крестьянства в Европе в средние века» хеҙмәтенең баш мөхәррире.
«История средних веков» (т. 1-2, 1952-54; 2-се баҫма 1977) университет дәреслеге авторҙарының һәм редакторҙарының береһе, был урта һәм юғары мәктәптәр өсөн күп антологиялар туплаусы (О. Л. Вайнштейн менән бергә), Н. П. Гратсианский һ.б.). С. Д. Сказкин мөхәррирлеге аҫтында «Настольная книга атеиста» (1968) донъя күрә.
Нәбиуллин Рәфил Рауил улы
Нәбиуллин Рәфил Рауил улы (23 ғинуар 1952 йыл — 18 сентябрь 2002 йыл) — актёр, педагог. 1973—2002 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2000), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.
Биографияһы
Рәфил Рауил улы Нәбиуллин 1952 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Илеш районының Иҫке Хажи ауылында тыуған.
Бер аҙҙан уларҙың ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.
Сәхнә менән бала сағынан уҡ ҡыҙыҡһына: 19-сы мәктәптә уҡығанда, Пионерҙар йортонда Валентина Тараканова етәкселегендәге балалар драма түңәрәгенә йөрөй башлай. Урта мәктәпте тамамлағас, Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетына килә. Унан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килгәс (1973 йыл), тәүге көндәрҙән үк үҙен талантлы, талапсан актёр итеп күрһәтә. Репертуарында драма комедия менән үрелеп бара: "Медея"ла (Еврипид) — Ясон, «Ҡыҙ урлау»ҙа (М. Кәрим) — Шәрәй, «Аҫылйәр»ҙә (М. Фәйзи) — Ғәбдрәшит, "Йәрем минең, Алиһәм"дә (Р. Байбулатов) — Адам Федорович, «Әкәмәтле һөйөү»ҙә (Лопе де Вега) — Рикардо, «Аты барҙың — дәрте бар»ҙа (Н. Ғәйетбай) — Ҡотлобай, "Әйҙәгеҙ, танышайыҡ"та (Г. Әхмәтҡужина) — Самат һәм башҡалар.
Рәфил Нәбиуллин 2002 йылдың 18 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ся (династия)
Ся (夏朝, пиньинь xià cháo) — боронғо Ҡытайҙа б. э. т. 2070 йылдан б. э. т. 1765 йылға ҡәҙәр хакимлыҡ итеүсе легендар династия. Башҡа версия буйынса, династияның хакимлыҡ итеү осоро б. э. т. 2700 йылға ҡарай. Ҡытай археологтары йыш ҡына Ся династияһын Эрлитоу археологик мәҙәниәте менән бәйләй. Ся менән тура килтерелгән территорияла Көнсығыш Чжоу осоронда Цзинь батшалығы урынлашҡан.
Мифик тәүтарих
Ҡытай мифологик-тарихи традицияһына ярашлы, Ҡытай дәүләтселегенең нигеҙләүсеһе Һары Император — Хуан-ди була, ул беҙҙең эраға тиклем XXVII быуатта ҡатмарлы көрәштән һуң айырым ҡәбиләләрҙең юлбашсыларын үҙенә буйһондора һәм Куньлунь тауҙарында (Хуанхэ йылғаһы бассейынан көнбайышҡа табан) үҙ дәүләтен төҙөй.
Тыныслыҡ урынлаштырып, Хуан-ди илаһтарға ҡорбан килтерә, чиновник-идарасыларҙы тәғәйенләй һәм илдә тәүге ҡанундарҙы индерә. Хуан-диҙың 25 улы була, шуларҙың ун дүрте билдәле ҡытай ҡәбиләләренең башлап ебәреүселәре булып китә. Хуан-динан (б. э. т. 2698 — б. э. т. 2597) тәхет Шао-хаоға, һуңынан — Чжунь-сюйға, шунан Ди-Куға, артабан — Ди-чжиға һәм аҙаҡ Яоға күсә. Император Яо игелекле һәм аҡыллы хакимдың иң юғары миҫалы тиерлек була. Император Яо илде берләштерә һәм уны гармония хәленә еткерә, кешеләр араһында татыулыҡ урынлаштыра, тәртипте һәм йылды дөрөҫ хисаплауҙы күҙәтеү өсөн булдыҡлы ярҙамсыларҙы тәғәйенләй. Яо үҙенең вариҫы итеп игелекле Шунде (б. э. т. 2256 — б. э. т. 2205) һайлай. Император Шунь хакимлыҡ итеү осоронда ил 12 өлкәгә бүленә һәм бөтә урында ул индергән ҡанундар урынлаштырыла.
Бөйөк Юй һәм Ся дәүләтен нигеҙләү
Шундән власть Хуан-ди нәҫеленә ҡараған Юйға күскән, ул сығышы менән Ся ырыуынан булған. Юй тәүге Ся ҡытай династияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Был династияның ун ете хакимы өс ярым быуаттан ашыу хакимлыҡ итә.
Әҙәбиәттә Ся дәүеренең төрлө тасуирламалары осрай, улар араһында иң иртә һәм тулы яҙылған булып «Ши цзи» иҫәпләнә.
Ся хакимдары исемлеге
Хәҙерге тарихсыларҙың ҡайһылары Ся дәүере ваҡиғаларын легендар тип иҫәпләй. Был мәсьәлә хәҙерге заманда ла бәхәсле һәм сиселмәгән булып ҡала. Шулай ҙа был дәүергә ҡараған бер ниндәй ҙә яҙма ҡомартҡылар әлеге ваҡытта табылмаған.
Династия тарихына хәҙерге ҡараштар
Хәҙерге заман ҡытай ғалимдары Хуанхэ ҡушылдығы Лохэ йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан (хәҙерге Ҡытайҙың Хэнань провинцияһы территорияһы) һәм беҙҙең эраға тиклем XVII—XVI быуаттарға ҡараған Эрлитоу-3 археологик мәҙәниәтен Ся династияһы менән тап килтереү яҡлы.
Улар Ся-Шан-Чжоу хронологик пректы (夏商周断代工程; 1996-2000) эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә ошондай һығымтаға килә. Был ҡараш барлыҡ белгестәр тарафынан, бигерәктә Ҡытайҙан ситтә йәшәгәндәренән, ҡабул ителмәгән.
География
Хәҙерге Эрлитоу һәм боронғо Ци батшалығы, Ся династияһының вариҫы буларыҡ хәҙерге Хэнань провинцияһы биләмәһендә урынлашҡан булған.
Хенералифе
Хенералифе (Generalife, Jannat al-'Arif — «архитектор баҡсаһы») — Гранадаға XIII—XIV быуаттарҙа идара иткән Насри династияһы әмирҙәренең элекке ҡала ситендәге резиденцияһы.
Тарихы
Хенералифе баҡсалары Серро-дель-Соль убаһында урынлашҡан; бер аҙ көнбайыштараҡ урынлашҡан Әл-Хәмрә ҡәлғәһе һәм ҡаланың урта быуат өлөшөн барлыҡҡа килтереүсе Әл-Байсин торлаҡ районы менән бергә Хенералифе «урта быуат осорондағы король ғәрәп резиденцияларының баһалап бөткөһөҙ миҫалы» булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән
Тасуирламаһы
Һарай һәм баҡсалар Мөхәммәт III (1302—1309) хакимлығы осоронда төҙөлгән һәм солтан Измаил I (1313—1324) осоронан һуң яңынан биҙәлгән. Комплекс үҙ эсенә Патио-де-ла-Асекианы ала (Patio de la Acequia — йылға ихатаһы), унда сәскә түтәлдәре, фонтандар, колоннадалар һәм павильондар, шулай уҡ Хардин-да-ла-Солтан (Jardín de la Sultana — солтан баҡсаһы) менән уратып алынған оҙон бассейн урынлашҡан, икенсе исеме — «кипарис ихатаһы». Солтан баҡсаһы Мосолман Испанияһының иң яҡшы һаҡланған баҡсаһы тип һанала. Бынан тыш, Хенералифе баҡсаһы — һаҡланып ҡалған иң боронғо мавр баҡсаһы.