cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Перу
Халҡы
Этник- раса составы: метистар — 60,2 %, кечуа — 22,3 %, аҡ тәнлеләр — 5,9 %, афроперуандар — 3,6 %, аймара — 2,4 %, ҡалғандары (ерле Амазонка ҡәбиләләре, ашанинка, агуаруна, шипибо-конибо, япондар, ҡытайҙар) — 2,3 %.
Телдәр: рәсми — испан һәм кечуа теле, аймара һәм башҡа индей телдәре киң таралған.
Грамоталылыҡ — 95 %: ир-аттар араһында 97,4 % һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында 92,7 % (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса) Дини состав: католиктар — 76 %, протестанттар — 14,1 %, башҡалар — 4,8 %, билдәһеҙ һәм атеистар — 5,1 % (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Протестант төркөмдәр араһында — Алла Ассамблеяһы яҡлылар, адвентистар һәм баптистар.
Испания колониаль баҫып алыуҙар
XVI быуат аҙағында Перу испандарҙың ике ҡитғаның көнбайыш яры буйлап мең саҡрымға һуҙылған колониаль биләмәләренең бер өлөшөнә әүерелә. Колониаль империяның ике төп үҙәгенең береһенә (Мехико менән бер рәттән) әйләнгәндән һуң, Лима испан иммиграцияһы үҙәгенә әүерелә, әммә был аҙ һанлы була. Шул осорҙа Испаниянан ҡайтыусыларҙың күбеһе йә Лимала, йә башҡа яр буйындағы ҡалаларҙа төпләнә. Күскенселәрҙең күбеһе - испан ир-егеттәре  — испан телле креолдар һәм метистарҙың киң төркөмөнә башланғыс һалып, индей ҡатын-ҡыҙҙары менән тиҙ ҡушыла башлайҙар. Дөйөм алғанда, Урта диңгеҙ буйындағы Испания мәҙәниәте Перу ысынбарлығына ярайһы уҡ тура килә, һәм, индеецтар менән ҡайһы бер конфликттарға һәм европалылар тарафынан индерелгән ауырыуҙарға ҡарамаҫтан, ул Америка Ҡушма Штаттарында һәм Канадала урын алған кеүек тоталь коллапсҡа йәки төп халыҡтың геноцидына килтермәй. Перуҙың көнсығыш райондарында (сьерра) һәм ауылдарҙа Европа йоғонтоһо аҙ була, һәм уларҙа, испан теле киң таралыуға ҡарамаҫтан, индейҙарҙың йолалары һәм мәҙәниәте беҙҙең көндәргә тиклем тиерлек дауам итә.
Хәҙерге заман
Хәҙерге илдә халыҡ илдә ландшафт төркөмдәре һаны буйынса шартлы рәүештә өс өлөшкә бүленә. Айырыуса коста (Тымыҡ океан ярҙары) һәм сьерра (эргә-тирә тау үҙәндәре), иң аҙы - илдең көнсығышындағы Амазонка ауылдары төпләнгән. Халыҡтың күпселек өлөшө ҡатнаш сығышлы. Баш ҡалала һәм яр буйында, хәҙерге Перуҙың сәйәси һәм иҡтисади элитаһын тәшкил итеүсе, күбеһенсә Европа (башлыса испан, шулай уҡ француз, итальян һәм немец - һуңыраҡ булған иммигранттар) сығышлы (халыҡтың 10 %) халыҡтың күпмелер өлөшө йәшәй. Улар менән бер рәттән баш ҡалала илдең иҡтисади тормошонда мөһим роль уйнаған, башлыса япон һәм ҡытай сығышлы азиаттар төркөмө йәшәй. Перуҙың элекке президенты Альберто Фухимори ҙа сығышы буйынса япон булып тора. Халыҡтың күпселеге - косталар, католик динен тотоусы испан телле метистар. Илдең тауҙарында һәм көнсығышында, ил халҡының 52 % самаһын тәшкил иткән индей сығышлы кешеләр өҫтөнлөк итә.
Перуҙың иң эре ҡалалары
Ил халҡының яҡынса өстән бер өлөшө баш ҡаланың ун миллионлы Лима агломерацияһында йәшәй.
Мәҙәниәте
Испания колониялаштырыуына тиклем хәҙерге Перу территорияһында көршәк яһау, таш эшкәртеү, зәргәрлек, иләү һөнәрҙәрендә үҫешә.
Әҙәбиәт үҙ тамырҙары менән колумбияға тиклемге цивилизацияларҙың ауыҙ-тел ижады йолаларына барып тоташа. Перу әҙәбиәтенең сағыу вәкилдәре араһында Рикардо Пальма, Сиро Алегия, Хосе Мария Аргедас, Сесар Вальехо, Марио Варгас Льоса бар.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт IRTP телерадиокомпанияһы үҙ эсенә TV Perú, TV Perú Internacional телеканалдарын,  Radio Nacional del Perú (1925 йылда эшләй башлай), Radio La Crónica AM (1935 йылда эшләй башлай), Radio Filarmonía (1984 йылда эшләй башлай), Radio Internacional del Perú радиостанцияларын ала.
Рәсәй һәм Перу
2011 йылдың 21 июнендә ике ил араһында визаһыҙ режим индерелгән. Сикте үтеүгә хоҡуҡ биргән дипломатик, хеҙмәт һәм рәсми паспорттарҙан тыш, ғәмәлдәге паспорттарҙың хужалары булған Рәсәй Федерацияһы граждандары һәм Перу Республикаһы граждандары беренсе инеү көнөнән башлап һәр осор дауамында 180 көн эсендә сит дәүләткә 90 көнгә тиклем визаһыҙ инергә, сығырға, транзит менән барырға һәм килергә мөмкин. Бынан алда Перу властары ошо илгә туризм маҡсатында 90 көнгә килгән Рәсәй граждандары өсөн бер яҡлы визаһыҙ режим индерҙе.
Оло Рассоха (Лытва ҡушылдығы)
Оло Рассоха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лытва йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ольгинский (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Исак-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәммәттең рисаләте
Мөхәммәт, бине Ғәбдулла бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими () (محمد, undefined, (محمد‎‎), (20 (22) апрель 571 (570) ,  — , Мәҙинә) — исламдың бөтә төп ағымдарында Аллаһтың һуңғы Пәйғәмбәре тип танылған, дин, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, бер Аллаһлыҡ дине — Ислам динен иңдереүсе, Аллаһ ебәргән Изге Китап — Ҡөрьәнде кешеләргә еткереп, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөгән шәхес.
Тормош юлы
Мәккәлә абруйлы ҡорайыштар ҡәбиләһендә донъяға килеп, тормош рәүеше менән абруй яулап, әл-Әмин (اَلْأَمِينُ  — ышаныслы) титулына лайыҡ булған. Мосолмандар, исламдың төп изге китабы Ҡөрьән Кәрим Аллаһ тарафынан иңдерелгәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең исламды тергеҙергә ебәрелгәненә, ул Мөхәммәттән түгел, ә ысын, боҙолмаған монотеистик диндән — Әҙәм, Ибраһим, Муса, Ғайса һәм башҡа пәйғәмбәрҙәрҙән килгәненә ышана. Исламдағы рухи, социаль һәм сәйәси принциптарҙы Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡөрьән ярҙамында урынлаштыра, һәм улар ислам донъяһының нигеҙенә әүерелә.
40 йәшендә Мөхәммәт Хира мәмерйәһендә тәүге үәхи ала, был Ҡөрьән иңеүҙең башы була, ул ғүмеренең аҙағына тиклем дауам итә; һәм мосолмандар фекеренсә, Аллаһ поттарға табыныуҙы бөтөрөү, Аллаһтың берлеген вәғәзләүен, исламға тиклемге Ғәрәбстанды тергеҙеүҙе бойороп, Мөхәммәткә рисаләт иңдергән. Яңы мосолмандарҙы эҙәрлекләү арҡаһында, Мөхәммәт һәм уның сәхәбәләрее Мәҙинәгә күсеп килә — Һижрәт ҡыла (Б. э. 622 йылы)].
Мөхәммәттең тормошонда боролош мәле булған был һижрәт ислам календарына баш һала. Мәҙинәлә Мөхәммәт мосолман календарыбулдыра, унда булған төрлө общиналар араһындағы хоҡуҡтарҙы һәм мөнәсәбәттәрҙе билдәләүсе Мәҙинә концепцияһы ҡабул итә, бойондороҡһоҙ өммәт туплай һәм беренсе ислам дәүләтен булдыра.|Мәккәләрҙең дошманлығы дауам итеүенә ҡарамаҫтан, Мөхәммәт үҙенең сәхәбәләре менән бергә 630 йылда Мәккәне үҙ контроле аҫтына ала]] һәм бөтә мәжүси боттарҙы юҡ итергә ҡуша   ислам хакимлығы аҫтында социаль һәм дини реформалар үткәрә. Ғәрәбстан ярымутрауындағы бөтә ҡәбиләләр тиерлек ислам ҡабул итә
Фёдоровка заказнигы
Тәбиғәт үҙенсәлектәре
Фёдоровка районы Фёдоровка ауылынан көньяҡ-көнсығышта 5 саҡрым алыҫлыҡта Ашҡаҙар йылғаһы бассейыны биләмәһендә урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Дөйөм майҙаны — 1,7 мең гектар, 99,8%-ын урман ҡаплаған. Рельефы тигеҙлектәрҙән, һөҙәк убаларҙан тора. Миләш, муйыл, балан, сөйәлле зелпе, ҡурай еләге, гөлйемеш һәм башҡа ваҡ ағаслыҡтарҙан торған ҡатнаш киң япраҡлы имән һәм йүкә урмандары, ҡырҡындыларҙа уҫаҡлыҡтар таралған.
Ҡурсаулыҡта 50-гә яҡын имеҙеүселәр һәм 120 төр ҡоштар осрай, шуларҙың 23-ө — һунар фаунаһы вәкилдәре.
Йәнлектәрҙән: аҡ ҡуян, бурһыҡ, йылға ҡондоҙо, ҡабан, ҡоралай, мышы, төлкө, үрғуяны, һеләүһен, урман эте, аҫ, бурһыҡ йәшәй.
Заказник хужалыҡ, фәнни һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә.
Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы
Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы (10 июнь 1924 йыл — 6 апрель 1987 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1954—1979 йылдарҙа Баймаҡ районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы һауынсыһы. РСФСР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1963). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы Фәйзуллина 1924 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Үрге Иҙрис ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
1941 йылда Баймаҡ районының «Беренсе май» колхозында эшләй башлай. 1942—1953 йылдарҙа Баймаҡ районының эзбиз карьерында забойсы, 1953—1955 йылдарҙа — Түбә руднигында урман ҡырҡыусы булып эшләй. 1955 йылдан — ошо уҡ районда «Ҡыҙыл Октябрь» колхозында һауынсы.
Гәүһәр Фәйзуллина һауынсы булып эшләү осоронда миллиондан ашыу килограмм һөт һауа. Үҙенең юғары һауымлы төркөмөн йәш һауынсыларға тапшырып, тәүгә быҙаулаған һыйырҙар төркөмөн йыя һәм тағы ла юғары һауымға өлгәшә. Уның төркөмөндәге һыйырҙарҙан уртаса һауым 1962 йылда 2895 килограмм, 1963 йылда — 3085 килограмм, 1964 йылда — 3102 килограмм, 1965 йылда — 3179 килограмм тәшкил итә. 1966 йылда үҙенә беркетелгән 22 баш һыйырҙың һәр береһенән 3057-шәр килограмм һөт ала, шул уҡ ваҡытта бер центнер продукцияның үҙҡиммәте пландағы менән сағыштырғанда 1 һум 90 тингә кәметелә.
1966 йылдың 22 мартында малсылыҡты үҫтереүҙә, һөт әҙерләү һәм етештереүҙе арттырыуҙа өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Г. С. Фәйзуллинаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1979 йылда пенсияға киткәнсе Гәүһәр Фәйзуллина Баймаҡ районының Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхозда ферма мөдире, һауынсы булып эшләй.
1987 йылдың 6 апрелендә үҙе йәшәгән Үрге Иҙрис ауылында вафат була.
Бөйөк депрессия
Бөйө́к депре́ссия (Great Depression) — Икенсе донъя һуғышына тиклем ун йылға һуҙылған донъя кимәлендәге иҡтисади рецессия. Бөйөк депрессия төрлө илдә төрлө ваҡытҡа тура килә. Күп илдәрҙә башлыса 1929 йыл тирәһендә башлана, 1930 йылдар аҙағында, 1940 йылдар башында тамамлана (иң көслө осоро 1929—1933 йылдарға тура килә ). Ул 20-се быуаттағы иң оҙон, донъя буйлап иң ныҡ таралған, иң тәрән депрессия була.
Рецессия Америка Ҡушма Штаттарында 1929 йылдың 24 октябрендә фонд биржаһында акция хаҡтарының ҡырҡа түбән төшөүенән башлана (был көн Ҡара шишәмбе исеме аҫтында билдәле), һәм тиҙ арала донъяның һәр иленә тиерлек тарала. Ул башлыса Көнбайыш Европаның үҫешкән илдәренә ҡағыла, сәнәғәт, ауыл хужалығы тауарҙарына хаҡтар ҡырҡа төшә, эшһеҙлек кимәле күпкә арта.
Ҡайһы бер илдәр 1930 йылдың урталарына аяҡҡа баҫа башлай, әммә күпселек илдәрҙә рецессия Икенсе донъя һуғышына тиклем дауам итә.
Бөйөк депрессияның башланыуы
1929 йылдың 29 октябрендә Америка Ҡушма Штаттарының Уолл-Стрит фонд биржаһында акциялар хаҡы ҡырҡа төшә, артабан был көндө Ҡара шишәмбе тип атайҙар. Тарихсылар йыш ҡына Бөйөк депрессияның башланыуын ошо ваҡиға менән бәйләй. Әммә күптәр быны кире ҡағып, фонд биржаһындағы хәлде Бөйөк депрессияның сәбәбе итеп түгел, ә һөҙөмтәһе итеп билдәләй.
Хатта 1929 йылдағы Уолл-Стрит ваҡиғаһынан һуң да күпмелер ваҡыт иҡтисади хәлдең яйланыуына ышаныс һаҡлана. Фонд биржаларының эшмәкәрлеге 1930 йылдарҙың башында тергеҙелә һәм 1929 йылдың апреле кимәленә әйләнеп ҡайта, был 1929 йылдың сентябре кимәленән 30 процентҡа тиерлек ҡайтыш була. Килемдәрен акцияларҙа тотҡан кешеләр байтаҡ аҡса юғалта. Улар артынса банктар юҡҡа сыға башлай — уларҙан аҡса алып тороп акция һатып алыусылар бурыстарын ҡайтара алмай. Бынан тыш, банктарҙың ябылыуынан ҡурҡҡан халыҡ депозиттарҙа һаҡлаған аҡсаларын кире ала башлай, был банктарҙың артабан юҡҡа сығыуына килтерә. Банктарҙың ярҙамынан яҙған ойошмалар ябыла, кешеләр күпләп эшһеҙ ҡала башлай. Халыҡтың һатып алыу мөмкилеге ҡырҡа кәмей, ауыл хужалығы, сәнәғәт тауарҙары һәм башҡа төр тауарҙарға хаҡтар төшә. 1930 йылдың аҙағынан иҡтисади хәл туҡтауһыҙ насарая, был 1933 йылдың мартына тиклем дауам итә.
Сәбәбтәре
Рецессия — баҙарға сығарылған тауарҙар һәм уларҙы һатып алыу күләме араһында булған тигеҙһеҙлек арҡаһында ғәҙәттә була торған хәл. Башлыса тыныс һәм ҡыҫҡа үтеүсән рецессияның ни сәбәптән тәрән һәм оҙайлы депрессияға әйләнеүе ҡыҙыҡһыныу һәм бәхәстәр нигеҙе булып тора. Был депрессияның башланыу сәбәптәрен эҙләү буласаҡ депрессияларҙы нисек булдырмаҫҡа тигән һорау менән тығыҙ бәйле. Төп һорауҙарҙың береһе — депрессия башланыныуына нығыраҡ ирекле баҙар сәйәсәтеме, әллә банктар һәм аҡса әйләнешен дәүләт ҡарамағына алыу өсөн үткәрелгән саралар йоғонто яһағанмы? Дәүләттең иҡтисад үҫешендә роле ҙур булыуына ышаныусылар ирекле баҙарҙы, ә ирекле баҙарға ышаныусылар хакимиәтте ғәйепле итеп күрә.
Йәшәп килгән теориялар өс төп төргә бүленә ала. Беренсеһе — монетаристар, улар улар Бөйөк депрессия ғәҙәти рецессия булараҡ башлана, әммә яңылыш монетар сәйәсәт арҡаһында ҡулланыуҙа булған аҡса күләме кәмей һәм был рецессияның тәрәнәйенеүенә килтерә, тип иҫәпләй. Был ҡараш буйынса, әгәр Американың Федераль резерв системаһы ваҡытында банктарға ярҙам күрһәтһә, улар күпләп банкротҡа әйләнеүҙән туҡтар ине.
Икенсе төркөмдә Кейнсиан теорияһы айырыуса мөһим. Был теория буйынса, сәнәғәт үҫешкән һайын, баҙарҙа яңы тауарҙар арта бара, әммә халыҡтың һатып алыу мөмкиллеке үҙгәрмәй, был дефляцияға — хаҡтарҙың төшөүенә килтерә. Һөҙөмтәлә, банктар һәм сәнәғәт ойошмалары юҡҡа сыға, иҡтисад үҫеше туҡтай. Был төркөмгә шулай уҡ донъя баҙары тарҡалыуын, инвестицияларҙың кәрәк кимәлдән артыуын, банкирҙарҙың спекулятив сәйәсәт алып барыуын, хакимиәт башлыҡтарының белдекһеҙлеген төп сәбәп итеп күреүселәр керә.
Ахырҙа, был ике теорияның аңлатмаһын тулыһынса ҡабул итмәгән йә иһә бөтөнләй кире ҡаҡҡан төрлө теориялар йәшәп килә. Мәҫәлән, яңы классик макроэкономистар дәүләттең иҡтисадты үҙ ҡарамағы аҫтына алыуы баҙарҙың ирекле үҫешенә ҡамасаулай, был депрессияның оҙаҡҡа һуҙылыуына килтерә, ә профсоюздар барлыҡҡа килеүе эшһеҙлек үҫешенә булышлыҡ итә, тип иҫәпләй. Марксистар көрсөк башланыуында капиталистик ҡоролоштоң үҙен ғәйепләй.
Алтын стандарт
Ул ваҡытта әйләнештәге аҡса күләме алтын запастарына бәйле була, был монетар система Алтын стандарт тип атала. Аҡса күләмен арттырыу өсөн, депрессияға ҡаршы сара итеп Алтын стандарттан баш тарталар. Төрлө ил төрлө ваҡытта был монетар системаны ҡулланыуҙан туҡтай, һәм төрлө илгә был төрлөсә йоғонто яһай.
1931 йылда Бөйөк Британия иң тәүге булып Алтын стандарттан баш тарта. Шул уҡ йылда Япония, Скандинавия, башҡа илдәр — улар араһында Италия, АҠШ — 1932, 1933 йылдарҙа баш тарта. Ә Франция башлығында Польша, Бельгия һәм Швейцария 1935—1936 йылдарға тиклем стандартты һаҡлап килә, был илдәрҙе «алтын блок» тип атайҙар.
Артабанғы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, ни тиклем теге йәки был ил иртәрәк Алтын стандартты ҡулланыуҙан туҡтаған, шул тиклем ул депрессиянан иртәрәк сыҡҡан. Мәҫәлән, Бөйөк Британия һәм Скандинавия, 1931 йылда стандарттан баш тартып, Бельгия һәм Франциянан күпкә иртәрәк депрессиянан сыға башлаған. Ҡытай һымаҡ көмөш стандарт тотҡан илдәрҙе депрессия бөтөнләй ҡағылмай тиерлек.
АҠШ
АҠШ-та рецессия 1929 йылдың авгусында уҡ башлана. Сәнәғәт тауарҙарына хаҡтар 1930 йылдан 80 процентҡа, ауыл хужалығы тауарҙарына — 53 процентҡа төшә. Президент Герберт Гувер депрессияға ҡаршы төрлө программаларҙы ғәмәлгә керетә башлай, әммә уларҙың барыһы ла тиерлек уңышһыҙлыҡа килтерә. 1930 йылдың июнендә Конгресс Смут-Хоули тариф актын раҫлай, был акт буйынса ситтән индерелгән тауарҙарға тариф күтәрелә. Был акттың төп маҡсаты — сит ил тауарҙарҙың хаҡын күтәреп, Америкала етештерелгән тауарҙар һатыу күләмен арттырыу була. Быға яуап итеп, бүтән илдәр Америка тауарҙарына тарифты күтәрә, был донъя баҙарын ҡаҡшатып, депрессияның көсәйеүенә килтерә.
1933 йылдың башына эшһеҙлек 25 процентҡа барып етә, өс йыл эсендә 13 миллиондан артыҡ кеше эшһеҙ ҡала. Сәнәғәт һәм ауыл хужалығы тауарҙарына хаҡтар ҡырҡа кәмей, 5000-дән артыҡ банк тарҡала, ә депозитта аҡса һаҡлаусылар 2 миллиард доллар аҡса юғалта. Был кешеләрҙең банктарға ышанысын юғалта, улар тиҙ арала аҡсаларын кире ала башлай. Тере ҡалған банктар иһә бурысҡа биреүҙе туҡтатып, аҡсаларын һаҡлап ҡалырға тырыша. Шулай итеп, банк системаһы бөтөнләй эшләүҙән туҡтай.
Президент Гувер һәм Конгресс тимер юлдары, финанс институттарға, артабан ауыл хужалыҡтарына, йәмәғәт эштәренә ярҙам күрһәтеү өсөн Финанс тергеҙеү корпорацияһы булдыра, яңы өйҙәр төҙөүгә булышлыҡ итеү өсөн Федераль торлаҡ банкы актын ҡабул итә. Әммә иҡтисад күрһәткестәре кәмегәндән-кәмей бара, хаҡтар төшөүен дауам итә, эш менән тәьмин итеү насарая, был сәйәси үҙгәрешкә килтерә, — 1932 йылда президентлыҡ Франклин Рузвельт ҡулына күсә.
Рузвельт Яңы курс тип аталған реформалар теҙмәһен башлай. 1933 йылда ҡабул ителгән Ҡиммәтле ҡағыҙҙар акты ҡиммәтле ҡағыҙҙар әйләнешен төрлө яҡлап контроль аҫтына ала. Гласс-Стигалл законы һәм Федераль депозиттар страховкалау корпорацияһы банк депозиттарын страховкалауҙы үҙ өҫтөнә ала.
Шул ваҡытта барлыҡҡа килгән Милли тергеҙеү админстрацияһының законлы булыуы әлегәсә бәхәсле булып килә. Ул Америка иҡтисадына күп ҡәтғи үҙгәрештәр индерә, дәүләт ролен күп өлкәлә ҙурайта. Милли тергеҙеү администрацияһы аша «ғәҙел конкуренция» программаһы үткәрелә. Был программа буйынса бер категориялағы эшселәргә бер үк эш хаҡы, шулай уҡ минималь эш хаҡының күләме билдәләнә. Әммә 1935 йылда АҠШ-тың Юғары суды ҡарары менән, Конституцияға ярашһыҙ тип иҫәпләнеп, Милли тергеҙеү администрацияһы тарҡатыла. 1933 йылда Ауыл хужалығы тауарҙарына хаҡтарҙы яйға һалыу акты ҡабул ителә. Был акт буйынса хаҡтарҙы күтәреү өсөн сәсеү майҙандары, мал иҫәбе кәметелә.
Был реформалар, ярҙам һәм тергеҙеү саралары менән бергә Беренсе яңы йүнәлеште тәшкил итә. 1935 йылда Икенсе яңы йүнәлеш эш менән тәьмин итеү, Милли эшлекле мөнәсәбәттәр буйынса идаралыҡ аша профсоюздар үҫешенә булышлыҡ итеү программаларын да үҙ эсенә ала.
Эшһеҙлек айырыуса автомобиль сәнәғәте үҫешкән Детройтта ауыр кисерелә. 1932 йылда бында Генри Фордтың шәхси һаҡлау хеҙмәте һәм полиция эшһеҙ ҡалған завод хеҙмәткәрҙәре үткәргән аслыҡ маршына ҡаршы ут аса. Биш кеше һәләк була, тиҫтәләп кеше йәрәхәтләнә, маршта ҡатнашыусылар репрессияларға дусар була. .
1937 йылдың июнендә Рузвельт хакимиәте федераль бюджетты ҡайтанан тулыландырыу өсөн сарыф итеүҙе кәметә һәм һалымдарҙы арттыра. Һөҙөмтәлә, 1938 йылдың аҙағынаса тиерлек Америка иҡтисады кире түбән төшә башлай. Сәнәғәт тауарҙары етештереү һаны биш ай эсендә 30 процентҡа тиерлек, киң ҡулланыу тауарҙары етештереү һаны унан да нығыраҡ кәмей. Эшһеҙлек кимәле 1938 йылға 19 % тәшкил итеп, 5 миллиондан 12 миллионға тиклем күтәрелә. 1938 йылдың майына хаҡтар күтәрелә, эш менән тәьмин итеү яҡшыра, 1938 йылдың июненән сәнәғәт тауарҙары етештереү үҫә башлай.
Бөйөк Британия
1930 йылдың аҙағына Бөйөк Британияла эшһеҙлек 1 миллиондан 2,5 миллионға тиклем арта, экспорт 50 процентҡа кәмей. Ҡайһы бер төньяҡ ҡалаларҙа эшһеҙлек 70 процентҡа тиклем барып етә. Эшһеҙ ҡалған халыҡ 1920—1930 йылдар дауамында аслыҡ марштары ойоштора, был марштарҙың иң ҙуры 1932 йылдың сентябре-октябрендә Милли аслыҡ маршы исеме аҫтында үтә.
Тәү осорҙа хакимиәттә көрсөктән сығыу юлдарына ҡағылышлы берҙәм йүнәлеш булмай. Һайлау ваҡытындағы вәғәҙәләрҙе тотоу өсөн, эшһеҙҙәр һәм аҙ мөлкәтле халыҡ мөлкәтлеләргә һалым арттырыу ярҙамында тәьмин ителә. Был аҙаҡҡыларҙың ҡаршылығына килтерә. Һөҙөмтәлә төрлө һалымдар арттырылып, социаль өлкәлә эшләүселәргә, дәүләт эшмәкәрҙәренә эш хаҡы түләү, эшһеҙлек буйынса пособиелар түләүҙәр ҡырҡа кәметелә.
Депрессиянан сығыу өсөн иң мөһим аҙым 1931 йылда яһала — Британия Алтын стандарттан баш тарта. Был фунттың девальвацияһына килтерә. Бөйөк Британия артынса Скандинавия, Голландия, Португалия, Аргентина, Бразилия һәм башҡа илдәр, Британияның колониялары Алтын стандарттан баш тартырға мәжбүр була. Шулай итеп, Англия тауарҙары донъя баҙарында хаҡы түбәнәйеүе арҡаһында үтемлерәк була башлай.
Ошо һәм бүтән көрсөккә ҡаршы саралар ярҙамында 1933 йылдың аҙағына Англия депрессиянан сыға. 1934 йылда уҡ бюджет сәйәсәте яйлана, эш хаҡтары арта, эшһеҙлек буйынса пособиелар түләнә башлай, һалымдар кәметелә.
Франция
Францияға иҡтисади көрсөк һуңыраҡ ҡағыла, әммә оҙайлыраҡ һәм тәрәнерәк бара. Төрлө сәйәси көстәр араһында барған ныҡлы көрәш депрессияға ҡаршы көрәш үҙенсәлектәренә һәм көрсөктөң оҙаҡ дауам итеүенә йоғонто яһай.
1934 йылдың февралдендә фашистар хәрәкәте социалистар һәм коммунистар тарафынан баҫыла. Был Милли фронтҡа берләшкән социалистар һәм коммунистарҙың йоғонтоһо көсәйеүенә, хакимиәттең абруйы төшөүенә килтерә. 1936 йылдың 4 июлендә Милли фронттың беренсе хакимиәте булдырыла, 7 июлдә эшҡыуарҙар менән эш хаҡын күтәреү, профсоюздарҙы законлы тип таныу тураһында килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса шулай уҡ аҙнаһына 40 эш сәғәте булдырылырға, түләүле ял бирелергә тейеш була. Был Милли фронтты яҡлап эшсе хәрәкәтенең көсәйеүенә килтерә.
Әммә социалдарҙың был сәйәсәте арҡаһында капитал илдән ситкә сыға башлай, һөҙөмтәлә етештереү кимәле артабан нығыраҡ кәмей. Социалистар Милли фронт программаһының талаптарын йомшартырға мәжбүр була. Көрсөккә ҡаршы сараларҙың эҙмә-эҙлекһеҙ булыуы Милли фронт эсендә тарҡалыуға килтерә, программа үҙе лә үҙгәреш кисерә. 1938 йылдың апрелендә ойошторолған Эдуард Даадье хакимиәте Милли фронт программаһынан тулыһынса баш тарта.
Германия
Германияның Беренсе донъя һуғышында еңелеүе, уның һуғыштан һуң иҡтисади йәһәттән көсһөҙ булыуы, депрессияның был илдә тәрәнерәк һәм оҙайлыраҡ барыуына килтерә. Иҡтисади көрсөк бында 1929 йылдың башында уҡ башлана. Һуғыш ваҡытындағы сығымдарҙы ҡаплау өсөн Германия Версаль килешеүе буйынса ҙур күләмдә аҡса түләргә тейеш була. Был мәсьәләне хәл итер өсөн хөкүмәт ҙур күләмдә аҡса баҫып сығара башлай, был гиперинфляцияға килтерә. Германияны һуғыштан һуң тергеҙеү өсөн бирелгән бурыстарҙы сит илдәр 1929 йылдың ноябрендә кире ҡайтарырға мәжбүр итә. Донъя баҙарының ҡаҡшауы был ауыр хәлдән сығыу юлын бөтөнләй киҫә. Ойошмалар күпләп юҡҡа сыға, кешеләр эшһеҙ ҡала башлай. 1932 йылда көрсөк иң түбән нөктәгә етә, 68 мең ойошма тарҡала, банк сфераһы ҡыйрала, эшһеҙлек 8 миллион кешегә тиклем барып етә. Вермар республикаһының көрсөккә ҡаршы тора алмауы, социаль ҡаршылыҡтарҙың киҫкенләшеүе, бүтән ил башлыҡтарының Германияның эске хәленә ғәмһеҙлеге 1933 йылда власҡа национал-социалистар килеүенә булышлыҡ итә. Артабан был режим фашизм исеме ала.
Национал-социалистарҙың илде көрсөктән сығарыу саралары киҫкен алып барыла, иҡтисадты үҫеш юлына баҫтырыуҙан тыш, юғалтылған ерҙәрҙе, донъя баҙарында үҙ урынын ҡайтарыуҙы, илдең сиктәрен артабан киңәйтеү, бөтә донъяны буйһондороуҙы маҡсат итеп ҡуя. Был йүнәлеш илде көрсөктән сығарыу ысулдарын билдәләй, улар араһында иң мөһиме — милли хужалыҡты милитарлаштырыу булып тора. Ҡабул ителгән закондар теҙмәһе сәнәғәт хужалыҡтарының күбеһен дәүләт идараһы аҫтында тоторға мөмкинлек бирә. Етештерелә торған тауарҙарҙың төрө, күләме, хаҡы һымаҡ төп иҡтисади һорауҙар хәҙер дәүләт тарафынан билдәләнә. 1936 йылда бөтә Германия иҡтисадын хәрби юлға баҫтырыу планын бойомға ашырыу буйынса идаралыҡ булдырыла.
Гитлерҙың власҡа килеүенә эшһеҙлек 30 процент тәшкил итә. Эшһеҙлекте кәметеү өсөн халыҡ хәрби етештереү өлкәһенә ылыҡтырыла, эшһеҙҙәрҙең күп өлөшө хәрби сафҡа саҡырыла. Милли хеҙмәтте ойоштороу тураһында закон мәжбүри хеҙмәт булдырыуға булышлыҡ итә. Профсоюздар юҡҡа сыға, эшселәрҙең хоҡуғы тулыһынса юҡ ителә, эшселәр күпме сәғәт эшләргә ҡушалар, шунса эшләргә тейеш булалар.
Был йүнәлеш Германия өсөн файҙалы булып сыға һәм ул 1934 йыл эсендә көрсөктән сығып, тиҙ арала үҫеш юлына баҫа. 1935 йылдан иҡтисадты хәрби йүнәлешкә баҫтырыу бигерәк тә ҙур көс менән алып барыла. Химия, авиация, металлургия өлкәләренә тулыһынса һуғышҡа әҙерлек мәсьәләләре йөкмәтелә.
Италия
Италияла көрсөк фашизм режимы булдырылыуына килтерә. Көрсөккә ҡаршы көрәшеү һылтауы менән, фашист хакимиәте төп иҡтисади тармаҡтарҙы үҙ ҡарамағына ала. Илдең иҡтисадында монополия көсәйә, был урта һәм ваҡ эшҡыуарҙға кире йоғонто яһай, күп ойошмалар эре конкуренттар ҡыҫымы аҫтында юҡҡа сыға, килемһеҙ ҡалған эшҡыуарҙар эре ойошмаларға йәки дәүләткә эшкә барырға мәжбүр була. Иҡтисадты централләштереү бюрократияның һәм коррупцияның үҫешенә килтерә.
Монополия һәм сәнәғәт үҫеше арҡаһында Италияның премьер-министры Муссолини тышҡы сәйәсәтте үҙгәрә, ул баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Бүтән Көнбайыш илдәре был сәйәсәткә ҡаршылыҡ күрһәтеүҙәрен аңлап, Муссолини үҙенә союздаштар эҙләй башлай. 1935 йылда ул беренсегә Германия менән берҙәмләшеү теләген белдерә. Шул уҡ ваҡытта ул Төньяҡ Африкала һуғыш башлауға әҙерләнә. 1939 йылдың майында Италия һәм Германия араһында рәсми килешеү төҙөлә.
Советтар Союзы
Капилистик илдәр менән бәйләнеш тотмағанға күрә, Бөйөк депрессия Советтар Союзына аҙ ҡағыла. Уңышлы үҫешкән илгә хатта эшсе ҡулдар етешмәй. Советтарҙын Нью-Йорктағы сауҙа ойошмаһы 6 000 эш урыны тураһында иғлан бирә һәм яуап итеп 100 000-дән ашыу ғариза ала. Шулай итеп, Бөйөк депрессияның Советтарға ҡағылмауы Марксизм теорияһын хуплаусы бер миҫалға әйләнә, көрсөктән зарар күргән илдәрҙә социализм һәм коммунизм агитацияһының көсәйеүенә килтерә. Көнбайыш интеллигенция Советтар Союзына ҡарашын ыңғай яҡҡа үҙгәртә. Америка президенты Рузвельт Советтар менән иҡтисади бәйләнештәр булдырыуға аҙым яһай. Шулай итеп, көрсөк һөҙөмтәһендә СССР донъя сәйәсәтендә ныҡлы урын яулай.
Сәйәси һөҙөмтәһе
Депрессия күп сәйәси үҙгәрештәр килтерә. Рузвельт АҠШ-та Кейнсиан ҡағиҙәләрен ғәмәлгә керетә, был милли иҡтисадта дәүләттең ролен көстәйтә. Бөйөк депрессия Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң Европа илдәрендә социал-демократия һәм планлы иҡтисад урынлашыуының төп сәбәбе булып тора. Ахырҙа, депрессия Германия башлығында төрлө илдәрҙә фашизм режимы урынлашып, Икенсе донъя һуғышы башланыуына килтерә.
Бөйөк депрессия әҙәбиәттә
Финанс һәм эмоциональ йәрәхәт алған кешеләрҙең көрсөктән һуң үҙҙәре йәшәгән донъяға ҡарашы үҙгәрә, был Бөйөк депрессияға ҡағылышлы әҙәби әҫәрҙәрҙә сағыла. Иң билдәле һәм баһалауға лайыҡ әҫәрҙәрҙең береһе — Джон Стейнбектың «Асыу тәлгәштәре» романы — Нобель премияһы һәм Пулитцер премияһына лайыҡ була. Стейнбектың «Сысҡандар һәм кешеләр» романында ла Бөйөк депрессия осоро һүрәтләнә. Режиссер Рон Ховардтың «Нокдаун» исемле фильмы — Бөйөк депрессия ваҡытында йәшәгән боксер тураһында.
Сафар ауыл Советы (Шишмә районы)
Сафар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйәя.
Люйка
Люйка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Петьялка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тразовка
Тразовка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сарка йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
925-се артиллерия полкы
925-се артиллерия полкы — Бөйөк Ватан һуғышында СССР Ҡораллы Көстәренең РККА часы.
Тарихы
1941 йылда 361-се уҡсылар дивизияһы (1 формированиела) составында ойошторола.
Ойоштороу ваҡытындағы хәрби һәм һан составы
1941 йылдың сентябрь аҙағында полк шәхси состав менән тулыландырыла. 361-се уҡсылар дивизияһы (1-се формированиела )ның частары Өфө ҡалаһында һәм уның тирәһендәге пункттарҙа: Шишмә, Сәфәр, Булгаково һәм Нижегородкала урынлашалар. Дивизияның рядовой составы башлыса Башҡортостандың төп халҡы иҫәбенән торҙо...Бүздәк районы Боғаҙынан колхозсы —  925-се  артиллерия полкының наводчигы.
Кесе командирҙар составы шулай уҡ запастан саҡырылды. Шулай, Дыуандан эшсе сержант Петр Верзаков 925-се артиллерия полкының орудиеһы командиры итеп тәғәйенләнде.
Роталар политруктары, батальондар һәм дивизиондар военкомдары, частарҙың партбюро секретарҙары вазифаларына запастағы партия, совет, профсоюз хеҙмәткәрҙәре саҡырылды. Мәҫәлән, 925-се артиллерия полкының 1-се дивизионы военкомы итеп Т. Б. Билалов тәғәйенләнде Бөйөк Ватан һуғышында ғәмәлдәге армияла — 1941 йылдың 22 мартынан алып 1942 йылдың 24 мартына тиклем.
Полк 1941 йылдың 22 мартынан 361-се уҡсылар дивизияһы (1 формированиела) составында, полк составында ике дивизион булған.
1942 йылдың 24 мартында 47 гвардия артиллерия полкы итеп үҙгәртелә.
Ҡайтарыуһыҙ юғалтыуҙар тураһында донесениеларҙа
39 армия штабы тарафынан 21-се гвардия уҡсылар дивизияһы шәхси составының 1941 йылдың 26 декабренән алып 1942 йылдың 1 майына тиклем 2725 кеше ингән ҡайтарыуһыҙ юғалтыуҙар исемлеге. Шәхси состав юғалтыуҙар Үҙәк бюроһына ебәрелгән21-се гвардия уҡсылар дивизияһы шәхси составының ведомостҡа ярашлы ҡайтарыуһыҙ юғалтыуҙары:.
Һылтанмалар
<references group="ссылка" />
Ишморат (Ҡыуандыҡ)
Ишморат (Ишмуратово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡалаһы составындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Ҡороған йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ишморат (Ҡасанай, Ҡыпсаҡ) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Риүәйәт буйынса, Ишморат, Һарыбай, Иҙелбай һәм Рысай ауылдары Дим йылғаһы бассейнынан килгән башҡорттар тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә. Аҙаҡ Ҡыуандыҡ ҡалаһына ҡушыла.
Исмәғилев Абдулла Ғиниәт улы
Исмәғилев Абдулла Ғиниәт улы (10 март 1929 йыл — 21 декабрь 2010 йыл) — журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966—1986 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының VII—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1966 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1966). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Биографияһы
1952 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын, 1957 йылда Орск педагогия институтын, 1965 йылда — Мәскәү ҡалаһындағы КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Йәмәғәт фәндәре Академияһын тамамлай. Академияла тарих фәндәре докторы Борис Михайлович Морозов етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Абдулла Исмәғилев 1953 йылдан — Өмбәт урта мәктәбе директоры. 1955 йылдан — Абзан районында, һуңынан Ейәнсура районы партия комитетында бүлек мөдире, 1957 йылдан — Ейәнсура район партия комитеты секретары, 1966 йылдан алып 1986 йылға саҡлы — «Совет Башҡортостаны» (хәҙер «Башҡортостан») гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1966 — 1969 йылдарҙа БАССР Журналистар союзы рәйесе вазифаһын башҡара.
Башҡорт АССР-ының 7-11 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1999 — 2000 йылдарҙа — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары. 1990 — 1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында КПСС тарихы буйынса лекциялар уҡый.
2010 йылдың 21 декабрендә Өфөлә вафат була.
Ғаиләһе
Ҡатыны Фәүзиә Зәкәрйә ҡыҙы Һарығолова, ҡыҙҙары Зөһрә һәм Гөлфара.
Иҫке Ҡайпан
Иҫке Ҡайпан (Старокайпаново) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 357 кеше. Почта индексы — 452839, ОКАТО коды — 80250820003.
Түбәнге Ҡараһыу
Түбәнге Ҡараһыу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Иҫке Ҡайпан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Түбәнге Ҡараһыу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Иҫке Ҡайпан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (95 %).
Түбәнге Ҡараһыу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Ҡайпан
Тарихы
1758 йылда Ҡайпан исемле ике ауыл бар: Иҫке һәм Яңы Ҡайпан. 1795 йылда өс ауылдың бөтәһе лә 5 ревизияла теркәлгән. Ул саҡта ауылдың төп ауыл Иҫке ҡҠайпан тип аталыуы билдәле. Иҫке Ҡайпанда 38 йортта 55 ир-ат һәм 50 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Бында Өфө провинция канцелярияһының 1747 йылдың 24 июнендәге указы нишгеҙендә типтәрҙәр ҙә килеп төпләнгән. Бөтәһе 1834 йылға 4 ир-егет һәм 2 ҡатын-ҡыҙ булған. Артабан был ауылдағы типтәрҙәр Яңы һәм Бүлеғарт Ҡайпан ауылына күсеү сәбәпле иҫәпкә алынмаған. 1834 йылда Иҫке Кәйпанда 30 йортта 10-сы кантон составында 113 башҡорт һәм 1-се кантонға буйһонған 164 башҡорт йәшәгән.
1850 йылда 60 ихата, 346 кеше булған. 10 ревизия буйынса 8 йортта 430 кеше йәшәгән. Бөтәһе лә - аҫаба. 1870 йыл «мишәр» ауылы типкүрһәтә, ә унда бер мишәр ҙә юҡ. Бөтәһе 84 йортта 420 кеше иҫәпләнгән. 1920 йылда 765 башҡорт һәм уларҙың 154 йорто иҫәпкә алынған.
Ҡайпандарҙың хужалығы тураһында бер нисә һан. 1842 йылда башҡорттар (277 кеше) 960 бот ужым һәм 1176 бот яҙғы иген сәскән, был бер кешегә 7,7 бот тәшкил итә. Ревизия үткәреү йылында билдәләнгән ҡайпандар башлыса игенселек менән шөғөлләнә. Һәр йортҡа 3,8 йылҡы тура килгән, һыйырҙар - 4,6-шар, һарыҡ - 2,7-шәр, кәзәләр - 1,0-шәр.
20 бюыуат башында уҡ мәсет иҫәпкә алынған.
Наливкин Василий Дмитриевич
Биографияһы
Василий Дмитриевич Наливкин 1915 йылдың 17 (30) апрелендә Петроградта геолог Д. В. Наливкин һәм Анна Козьминична Зворыкина (Владимир Козьмич Зворыкиндың апаһы) ғаиләһендә тыуған. Тәүге биш йылда ғаилә Муром ҡалаһында йәшәй.
1938 йылда Ленинградта Тау институтын тамамлай
1943 йылда кандидатлыҡ, ә 1950 йылда — докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай, эштәрендә Башҡортостанда нефть ятҡылыҡтары булыуын нигеҙләй. (Кыҙылбай, Усть-Әй һ. б.).
Урал экспедицияһының баш геолог булып эшләй (1942—1950), Волга-Урал провинцияһы һәм Көнбайыш Себер (1950—1965) секторы мөдире, фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (1969—1991), Бөтә Союз нефть геологик-разведка институтының (ВНИГРИ) дирекцияһы ҡарамағында советник (1991—2000), «Геотектоника» журналы мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы була.
Наливкиндың ғилми йүнәлештәре: нефть һәм газ ятҡылыҡтарының законлылығы, нефть һәм газ ятҡылыҡтарын формалаштыру.
Ул Көнбайыш Себер нефть-газ сығарыу бассейнының перспективалы булыуын дәлилләй, Иҙел-Урал өлкәһенең геологияһын һәм нефть-газ перспективаларын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. СССР (1961) һәм СССР (1965) Европа өлөшөндәге литологик-палеографик карталарының атластарын төҙөүҙә ҡатнаша.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1991), ул Башҡортостан Фәндәр академияһының Ер тураһында фәндәр бүлексәһендә тора.
2000 йылдың 5 ноябрендә Санкт-Петербургта вафат була, Комаров зыяратында ерләнгән
Библиография
В. Наливкин — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 11 монографияһы бар, улар араһында:
Атешга (Тбилиси)
Атешга (ათეშგა) — Тбилисиҙа, тарихи Иҫке ҡала районында,  Клдисубани кварталында урынлашҡан дини ҡоролма (Гоми  урамы, 3).
Милли әһәмиәткә эйә булған архитектура ҡомартҡыһы (2017). Донъяның иң төньяғындағы һәм Грузияла утҡа табынғандарҙың берҙән-бер ҡорамы.
Атамаһы фарсы телендәге Атеш һәм кяде һүҙҙәренең ҡушылыуынан  барлыҡҡа килгән — «ут ҡорамы».
Әлеге ваҡытта уға барыуы ауыр, бинаға үтеү юлы торлаҡ йорттар аша.
Тарихы
Элек-электән был урында утҡа табыныусыларҙың ҡорамы булған тип иҫәпләнә. V—VII быуаттарҙа, фарсы хакимлығы ваҡытында төҙөлөүе ихтимал. 1720 йылдарҙа бында мәсет  төҙөлгән булған,  тиҙҙән, 1735 йылда, төрөктәрҙе ҡыуып ебәргәс, ул  емерелә.
Хужалыҡ ҡаралтылары булараҡ ҡулланыла.
Хәҙерге ваҡытта емереклектәр торошонда
2007 йылда Норвегияның мәҙәни мираҫы идаралығы тарафынан бинаны консервациялау эштәрен финанслау башҡарыла, пластик ҡыйыҡ төҙөлә.
Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы
Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы (5 ноябрь 1898 йыл — 5 сентябрь 1943 йыл) — СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби эшмәкәре. Уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Биографияһы
Нәжип Шәңгәрәй улы Хәмитов Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Олокүл ауылында 1898 йылдың 5 ноябрендә тыуған.
Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышы
1917 йылдың июлендә Рәсәй империяһы армияһы сафына алына һәм Вольскиҙа урынлашҡан 245-се запас полкка ебәрелә. Бында уҡыуҙы декабрҙә тамамлағандан һуң, Өфөләге запас Мосолман пехота полкына кесе унтер-офицер итеп ебәрелә. 1918 йылдың июнендә армиянан демобилизациялана, әммә шул уҡ йылдың июлендә А. В. Колчак армияһына мобилизациялана, 16-сы Татар полкының (3-сө армия) сапёр командаһына рядовой итеп йүнәлтелә. 1919 йылдың майынан Тайга станцияһы районындағы йыйылма госпиталдә өс айлыҡ фельдшер курсында уҡый.
1919 йылдың декабрендә РККА сафына инә, госпиталдән һуң староста итеп тәғәйенләнә Томск хәрби госпиталенең һаҡсыһы надзиратель итеп, 1920 йылдың авгусында — Ҡазанда урынлашҡан Татар полкы составында взвод командиры вазифаһына, ә шул уҡ йылдың декабрь айында — 6-сы запас полкы составына взвод командиры вазифаһына тәғәйенләнә.
Ике һуғыш аралығында
1921 йылдың ғинуарында Ҡазанда урынлашҡан Юғары хәрби мәктәпкә уҡырға ебәрелә, уны тамамлағандан һуң, шул уҡ йылдың октябрендә госпиталдә дауалана, һауыҡҡандан һуң Одесса губерна ғәҙәттән тыш комиссияһына йүнәлтмә ала, һәм унда Айырым тәғәйенләнешле частең (ЧОН) 6-сы айырым батальонында рота командиры һәм батальон командиры ярҙамсыһы булып, Вознесенкиҙағы ошондай уҡ айырым ротаның взвод командиры һәм ЧОН-дың Берёзовка ҡалаһында урынлашҡан 2-се айырым батальонында взвод командиры булып хеҙмәт итә. 1924 йылдың июлендә Н. Ш. Хәмитов Ананьев ҡалаһында урынлашҡан 283-сө уҡсылар полкына (Украина хәрби округы, 95-се уҡсы дивизияһы) йүнәлтелә, унда рота командиры ярҙамсыһы, взвод һәм рота командиры вазифаһында хеҙмәт итә. 1930 йылдың майында 95-се артиллерия полкы составындағы рота командиры вазифаһына тәғәйенләнә, әммә шул уҡ йылдың авгусында 283-сө уҡсы полкына кире ҡайта, һәм унда рота командиры, батальон штаб начальнигы һәм полк штабы начальнигы ярҙамсыһы вазифаларында хеҙмәт итә.
1930 йылдың 5 ноябрендә «Выстрел» атыу-тактика курстарына уҡырға ебәрелә һәм уны 1931 йылдың 3 июлендә тамамлай.
1934 йылдың майынан Ҡаҙанда урынлашҡан 212-се уҡсылар полкының (71-се уҡсылар дивизияһы) штаб начальнигы вазифаһын башҡарыусы, һуңынан — Алабуғала 213-сө уҡсылар полкының штаб начальнигы, ә сентябрҙән — 6-сы уҡсылар дивизияһының 258-се уҡсылар полкының штаб начальнигы. 1939 йылдың сентябрендә 209-сы запас уҡсылар полкы командиры итеп тәғәйенләнә, 1940 йылдың сентябрендә — 18-се запас уҡсылар дивизияһының 90-сы запас уҡсылар полкы командиры вазифаһына, ә ноябрҙә — Волга буйы хәрби округының 18-се запас уҡсылар бригадаһының 578-се резерв уҡсылар полкы командиры вазифаһына тәғәйенләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш башланыу менән Нәжип Хәмитов Волга буйы хәрби округының 422-се уҡсылар дивизияһына штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә, октябрҙә — 72-се запастағы уҡсылар полкы командиры вазифаһында, 1942 йылдың февраленән — 397-се уҡсылар дивизияһы (Төньяҡ-Көнбайыш фронты, 1-се удар армия) штаб начальнигы вазифаһында Демянский һөжүм операциялары барышында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1942 йылдың декабрендә К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһының ҡыҫҡа сроклы хәрби курстарын тамамлағандан һуң, 1943 йылдың майында Н. Ш. Хәмитов генерал-майор дәрәжәһендә 69-сы уҡсылар корпусының штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың 1—30 30 июлендә Люберцы ҡалаһында (Мәскәү өлкәһе) формалашҡан был корпустың командиры вазифаһын башҡара. Август башынан корпус Смоленск һөжүм операцияһында ҡатнаша, һәм был һуғышта, Ельня ҡалаһын азат иткәндә, генерал-майор Нәжип Шәңгәрәй улы Хәмитов батырҙарса һәләк була.
Ельня ҡаланың үҙәк паркында генерал-майор Нәжип Шәңгәрәй улы Хәмитовҡа һәйкәл ҡуйылған.
Зинина Клавдия Васильевна
Зинина Клавдия Васильевна (11 декабрь 1929 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Клавдия Васильевна Зинина (ҡыҙ фамилияһы Болдырева) 1929 йылдың 11 декабрендә Пенза өлкәһе Никольское ауылында тыуған. Биш йәштән әсәһеҙ ҡалған.
Шигоны ауылында алтынсы синыфты тамамлай. Ун дүрт йәштән Куйбышев өлкәһенең (хәҙерге Һамар өлкәһе) Шигор районының «Пионер» совхозында эшләй башлай. Башта алмаш эшсе, һуңынан сусҡа ҡараусы буа. Механизация юҡлыҡтан, сускаларҙы һәм уларҙың бәрәстәрен ашатыу, таҙартыу ҡулдан башҡарыла. 1960-сы йылдан Клавдия Васильевна тулыһынса сусҡа һимертеү эшенә күсә. 1962 йылда ул эшләгән совхоз ҡул хеҙмәтен талап иткән эштәрҙе механизациялау процессына күскәс, сусҡа һимертеү аҙбары тулыһынса реконструкциялана. Клавдия ире менән шунда эшләй. Был хаҡта төбәк гәзите былай тип яҙа: «Улар, биш мең сусҡаны һимертеп, дәүләткә тапшырған иттең ауырлығы 4638 центнер булды. Был аҙмы, әллә күпме? Сағыштырыу өсөн башҡа һандарға мөрәжәғәт итәйек. Хужалыҡ үткән йылда 9,760 центнер, шул иҫәптән 6 мең центнер сусҡа ите тапшырҙы. Тапшырылған продукцияның яртыһы улар ҡулынан үтте.» мяса, в том числе 6 тысяч центнеров свинины. Выходит, что половина сданной продукции прошла через их руки»''. 8-се биш йыллыҡта (1966-1970) Клавдия Васильевна 21 мең 546 сусҡа һимертә, дөйөм ауырлығы 21 мең 796 центнер тәшкил итә. СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән Зинина Клавдия Васильевна Ленин ордены һәм «Ураҡ менән Сүкеш» алтын миҙалы менән наградлана, ауыл хужалығын үҫтереүҙә һәм малсылыҡ продукцияһын һатыуҙа биш йллыҡ планды тормошҡа ашырыуҙа ирешкән уңыштары өсөн ул «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.
К. В. Зинина СССР Халыҡ Ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, «Малсылыҡта РСФСР социалистик ярыш отличнигы» почётлы исеме бирелә.
«Пионер» совхозында утыҙ йыл эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Һамар өлкәһе Шигор районы Яңы Белоключье ауылында, артабан Шигон ауылында йәшәй. Герой ҡатын ауылдаштары араһында абруйлы кеше. Уны йыш ҡына йәштәр менән осрашыуға саҡыралар, осрашыуҙарҙа ул үҙенең хеҙмәт йыодары тураһында һөйләй.
Шигон районы вәкилдәре йыйылышында Зинина Клавдия Васильеваға «Шигон муниципаль районының почетлы гражданины» тигән исем бирергә ҡарар ителә.
Кесе Кейнъю
Кесе Кейнъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Афанасьев биҫтәһе
Афанасьев биҫтәһе — Рәсәй Федерацияһының Псков өлкәһендәге Себежский районының ауылы. Себежский ауыл биләмәһе составына ҡарай.
Географияһы
Биҫтә Псков өлкәһе төбәгенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Себезский районының төньяғында,Усадища һәм Агурьяново ауылдары янындағы урманлы ерҙәрендә урынлашҡан, ғәмәлдә берҙәм биләмә булып тора.
Биҫтәлә урам селтәре үҫешмәгән, сөнки бында бик аҙ кеше йәшәй.
Тарих
1802—1924 йылдарҙа Афанасьев биҫтәһенә Псков губернаһы Опочецкий өйәҙенең Афанасьево-Слободский улусы ингән.
1867 йылда биҫтәлә сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған, 1879 йылда ул земство мәктәбе тип үҙгәртелгән. Был мәктәп дин әһеле Александр Велейскийҙың ерҙәрендә торған.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941—1944 йылдарҙа,Псков өлкәһе Себеж районының Афанасьев биҫтәһе Гитлер Германияһының немец-фашист ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында торған була.
1995 йылға тиклем Афанасьев биҫтәһе Псков өлкәһенең Томсинский ауыл советына инә. Псков өлкә советы депутатары йыйылышының 1995 йылдың 26 ғинуарындағы ҡарарына ярашлы Псков өлкәһендәге барлыҡ ауыл советтары ла улус тип атала һәм ауылдары Томсинский улусының өлөшөнә әйләнә.
2010 йылда Томсинский улусы, Афанасьев биҫтәһе һәм башҡа тораҡ пункттары менән бергә, яңы ойошторолған «Себежский ауыл биләмәһе» муниципаль берәмеге составына индерелә.
Халыҡ
Афанасьев биҫтәһендә әлеге ваҡытта 24 кеше йәшәй.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың төп структураһын урыҫтар тәшкил итә, бындағы 24 кешенең 96%-ы урыҫтар 2.
Инфраструктураһы
Биҫтәләге кешеләр шәхси ярҙамсы хужалыҡта хеҙмәт итә.
Афанасьев биҫтәһенең көньяҡ-көнсығыш ситендә артефакттар урынлашҡан (0,01 г.) — бында XIV—XVI быуаттың таш тәреләре бар («Кадастр. Псков өлкәһенең күренекле тәбиғи һәм тарихи-мәҙәни объекттары». Псков, С. М. Киров исемендәге Псков дәүләт педагогия институты. 1997 йыл).
Ауылдың көньяҡ ситендә хәрбиҙәр ҡәберлеге урынлашҡан, унда 1 хәрби хеҙмәткәр, 10 ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә ҡатнашыусы: 6-һы билдәле, 4-һе билдәһеҙ кеше ерләнгән.