cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарагеоргий
Ихтилалдан һуң
1812 йылда Рәсәй, Наполеон менән һуғышҡа инеп, йәһәт кенә Төркиә менән солох төҙөшә. 1813 йылда Ғосман империяһы Морава һәм Дрина үрендәге сербтар алған ерҙәргә килеп нығына. Ҡарагеоргий ихтилалсыларҙың башҡа юлбашсылары менән бергә 1813 йылдың 21 сентябрендә Австрияға ҡаса.
Бер аҙҙан Ҡарагеоргий Бессарабияға күсә, унда «Филики Этерия» (Φιλική Εταιρεία) тигән йәшерен грек йәмғиәте ағзалары менән таныша, был йәмғиәт гректарҙы, сербтарҙы һәм болгарҙарҙы ғосман хакимлығынан азат итеү маҡстатын ҡуя. Ҡарагеоргийға грек ихтилалы менән йәнәш яңы серб ихтилалын башларға тәҡдим ителә, ул шатланып риза була. 1817 йылда Ҡарагеоргий ихтилалға әҙерлекте башлар өсөн йәшерен рәүештә Сербияға килә. Ул Милош Обренович менән бергә хәрәкәт итеү тураһында һөйләшеп килешә. 1817 йылда 13 июлдән 14-енә ҡаршы төндә Смередевоға яҡын Радовань ауылы эргәһендә Ҡарагеоргий Милош Обреновичтың кешеләре тарафынан власть бүлешергә теләмәү арҡаһында мәкерле рәүештә үлтерелә. Шул осорҙан Ҡарагеоргиевичтар һәм Обреновичтар династиялары араһында власть өсөн көрәш башлана һәм ул 100 йылдан ашыу бара.
Ворскла
Ворскла (Ворскла, Ворскла) — Европалағы йылға, Днепрҙың һул ҡушылдығы. Ике дәүләт — Рәсәй Федерацияһы һәм Украина биләмәләре аша аға йәки уларҙың сигенән үтә. Оҙонлоғо — 464 километр.
Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы
Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы (4 апрель 1895 йыл — 27 ноябрь 1937 йыл) — Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы
Әхмәт Мөхтәр (Мөхтәрулла) улы Әсхәҙуллин 1895 йылдың 4 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Байғужа улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районының) Көйөк ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт.
15 йәшенән йәйен ауыл байҙарында эшләй, ә ҡыштарын Ишбулды ауылы йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсәлә белем ала. 1913 йылда атаһы рөхсәт бирмәһә лә Уҫы өйәҙенең Әргәж башланғыс училищеһында уҡый башлай.
1915 йылда хәрби хеҙмәткә алына, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылдың апрелендә Румыния фронтында уға полк муллаһы вазифаһы бирелә. Дивизиондың мосолман хәрби комитетына ағза итеп һайланып, Ҡазанға II Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнашыу өсөн юлға сыға, әммә юлда Октябрь революцияһы хаҡында ишеткәс, Өфөгә юллана. Бөрөгә килеп бында уҡытыусылар курсында уҡый башлай.
1918 йылдың февралендә Бөрөлә совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша, аҙаҡ Байғужаға улус башҡарма комитетын ойоштороуға ебәрелә, милиция начальнигы итеп тәғәйенләнә, хәрби дружинаға етәкселек итә. Граждандар һуғышында Азин отряды составында ҡатнаша. Бер аҙ ваҡыт тыуған ауылына ҡайтып уҡытыусы булып эшләй, 1919 йылдың февралендә Көнсығыш фронтының 2-се армияһы Азин дивизияһы составында йәнә һуғыштарҙа ҡатнаша.
13-сө лицей (Дондағы Ростов)
13-сө лицей — Дондағы ростовтың муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы. Мәктәп бинаһы 1892 йылда архитектор Н. Н. Дурбах проекты буйынса төҙөлә. Тәүҙә унда Дондағы Нахичевань ҡалаһының Екатерина ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы урынлаша. Мәктәп бинаһы урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
XIX быуат аҙағында Дондағы Нахичевандә ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына нигеҙ һалына. Уның ҡаланы нигеҙләүсе батшабикә Екатерина II хөрмәтенә Екатерина гимназияһы тип атала. Гимназия 1892 йылда архитектор Н. Н. Дурбах проекты буйынса төҙөлә. Башта ул ике ҡатлы була.
Екатерина исемендәге ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы элиталы уҡыу йорто тип һанала. Унда Аллаһы Тәғәлә ҡанундары, француз, урыҫ телдәре, география, тарих, ҡул эштәре, рәсем уҡытыла. Тәүҙә гимназияла уҡыу ваҡыты 8 йыл тәшкил итә, 1910 йылдан 9 йыл була.
1921 йылда гимназияла С. Д. Марков исемендәге Беренсе совет хеҙмәт мәктәбе асыла. 1930 йылда бында Карл Маркс исемендәге мәктәп була. 1943—1944 йылдарҙа мәктәп бинаһында госпиталь, ә 1947 йылға тиклем хәрби учреждениелар урынлаша. Һуңынан бина ремонтлана һәм 1952 йылда 13-сө мәктәп асыла.
Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы
Биографияһы
1929 йылдан Башҡорт АССР-ының финанс халыҡ комиссары, ә 1931 йылдан ер эштәре халыҡ комиссары вазифаларын башҡара. Шул уҡ ваҡытта Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең икенсе урынбаҫары вазифаһын биләй.
13-сө лицей (Дондағы Ростов)
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Өс ҡатлы кирбес бинаның ҡыйығы күп яҡлы. Фасадтары штукатурланған. Төп симметриялы фасадта өс ҙур ризалит сығып тора. Үҙәктә төп ишек урынлашҡан. Көнсығыш һәм көнбайыш фасадтар сығынты менән декорланған. Фасадтарҙың пилястралар, әүәләнгән һындар, геральдика, веноктар, картуш һәм медальондар менән биҙәлгән.
Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы
Биографияһы
1932 йылдан ВКП (б)-ның өлкә комитетының тәьминәт буйынса яуаплы сәркәтибе, бер үк ваҡытта өлкә комитеты ағзаһы булып тора. 1934 йылда шул уҡ комитеттың совет-сауҙа бүлеге етәксеһе итеп һайлана. 1935 йылдың 1 февралендә Башҡортостан халыҡ комиссарҙары советының Ер эштәре халыҡ комиссары итеп раҫлана.
1937 йылдың 14 авгусында ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 15 ноябрендә СССР Енәйәт кодексының 58-2, 58-8, 58-10 статьялары буйынса ғәйепләнеп иң юғары язаға хөкөм ителә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылда аҡлана.
13-сө лицей (Дондағы Ростов)
Билдәле уҡыусылары
1902—1903 йылдарҙа гимназияла яҙыусы М. С. Шагинян уҡый. 1986 йылда был хаҡта мәктәптең фасадына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла: «1902-1903 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында Мариэтта Сергеевна Шагинян — яҙыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Ленин, Дәүләт премиялары лауреаты (1888—1982 гг.) уҡый».
1904 йылда гимназияны Сабина Николаевна Шпильрейн (Шефтель) — Рәсәй һәм совет психоаналитигы, педагогы отличие менән тамамлай.
Печ университеты
Тарихы
Университет берҙәм мәғариф үҙәге булараҡ бер нисә тиҫтә йыл эшләй һәм XV быуат уртаһында ике юғары мәктәпкә — хоҡуҡ (юриспруденция) һәм теологияға бүленә. Ғосман империяһы осоронда университет ябыла. 1785 йылда император Иосиф II Король Академияһын Дьёрҙан Печкә күсерә. 1802 йылда император Франц II указына ярашлы Король Академияһы Дьёр ҡалаһына кире ҡайтарыла. 1833 йылда Печ ҡала сенаты эгидаһы аҫтында ҡала епискобы Печтә хоҡуҡ һәм фәлсәфә факультеттары менән Академия аса.
1912 йылда университет асыла һәм башта Пожонь (хәҙерге Братислава) ҡалаһында урынлаша. Беренсе донъя һуғышынан һуң 1921 йылда университет Печ ҡалаһына күсә һәм хәҙерге заманға тиклем эшләй.
1951 йылда университеттың медицина факультеты айырыла һәм 2000 йылға ҡәҙәр айырым уҡыу йорто була. 1982 йылда университетҡа Янус Паннониус исеме бирелә.
2000 йылдың 1 ғинуарында Янус Паннониус исемендәге университет, Медицина университеты һәм педагогия колледжы берҙәм Печ университетына берләшә.
Структураһы
Белгестәрҙе 10 факультеттарҙа әҙерләйҙәр:
Хань (халыҡ)
Хань (ҡытайса: 漢族, ябай: 汉族, пиньин телендә: hànzú, палл.: ханьцзу, шулай уҡ ғәҙәти (ҡытайса: 漢人, ябай: 汉人, пиньин телендә: hànrén, палл.: ханьжэнь или ха́ньцы; шулай уҡ дөйөм ҡытайҙар) — син-тибет тел ғаиләһенә ҡараған этник төркөм. Ер шарында йәшәүсе халыҡтар араһында һан яғынан беренсе урында тора (дөйөм халыҡтың 19 процентын тәшкил итә). Ҡытайҙың (92 %)  һәм ҠХР-ҙың махсус административ райондары булған Гонконгтың (95 %) менән Макаоның (96 %), шулай уҡ Ҡытай Республикаһы (98 %) менән Сингапурҙың (76,8 %) иң күп халҡы булып иҫәпләнә. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, урыҫ телендә һәм уның һүҙҙәрен үҙләштергән башҡа телдәрҙә «хань» атамаһы ҡытайҙарға ҡарата ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта «ҡытайҙар» тип Ҡытайҙың барлыҡ халҡы ла аталып йөрөтөлә.
Этимология
«Хань» һүҙенең башы Цин династияһына алмашҡа килгән һәм бөтөн Ҡытайҙы берләштергән Хань династияһынан килә. Үҙ сиратында был династия атамаһы Ҡытайҙың үҙәк өлөшөндәге Ханьшуй йылғаһының исеменән алынған: Хань династияһына нигеҙ һалыусылар нәҡ шунда йәшәгән.
Цин һәм Хань династиялары хакимлек иткән осорҙа Ҡытай биләмәләрендә көн күргән ҡәбиләләр үҙҙәрен берҙәм халыҡ итеп тоя башлай. Бынан тыш, Хань империяһы дәүере Боронғо Ҡытай мәҙәниәте (цивилизацияһы) үҫешенең иң юғары нөктәһе булып иҫәпләнә. Нәҡ ошо ваҡытта Ҡытайҙың йоғонтоһо (абруйы) Үҙәк һәм Төньяҡ Көнсығыш Азияға тарала, ә майҙан ҙурлығы һәм халыҡ һаны буйынса ул Рим империяһына тиңләшә.
«Ҡытай» һүҙенең килеп сығышы
«Ҡытай» һүҙе менән тәү башта бөгөнгө ҠХР-ҙың төньяҡ сиктәрендә йәшәгән күсмә монгол ҡәбиләләре вәкилдәрен — кидандарҙы — атап йөрөткәндәр. Нәҡ ошо атаманан урыҫсаға хәҙерге «ҡытай» һүҙе килеп ингән. Урыҫ һәм унан үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе ҡулланыусы башҡа телдәрҙә, шул иҫәптән башҡорт телендә лә «ҡытай» һәм уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән башҡа шул уҡ мәғәнәләге һүҙҙәр, мәҫәлән «нимес» һәм «немец» кеүек экзоэтноним — был исем менән аталған халыҡ үҙҙәренә ҡарата был һүҙҙе ҡулланмаһа ла, башҡалар уларҙы шул атама менән йөрөтә. Был ҡытайҙарҙың үҙ-үҙенә биргән «хань» исеме (эндоэтноним) менән тап килмәй. Шул уҡ ваҡытта махсус әҙәбиәттә мәғлүмәтте аныҡлау маҡсатында был дәүләт халҡына ҡарата нәҡ хань атамаһы ҡулланыла.
Сит илдәрҙә йәшәүселәр
Сит илдәрҙә яҡыса 35 миллион хань халҡы, шуларҙың 30 миллионы тиерлек — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла йәшәй. Тайвань илен иҫәпләмәйенсә, Сингапурҙа ханьдәрҙең иң ҙур общинаһы тупланған — 3,4 млн кеше, был ил халҡының 77 % тәшкил итә. Ханьдәрҙең оббщиналары шулай уҡ Таиландта, Индонезияла, Малайзияла, Вьетнамда һәм Филиппинда бар.
Обреновичтар
Хакимдар һәм хакимлыҡ итеү йылдары
Обреновичтарҙың кенәз династияһында ғәҙәти булмаған иҫәп теҙмәһе алып барыла: башҡа династияларҙағы кеүек кенәздәрҙең исемдәренә ҡарап түгел, ә  һәр кенәз Обреновичҡа үҙ тәртип һаны бирелә: 1842 йылда Обреновичтар илдән һөрөлә. Кенәз итеп был Александр Ҡарагеоргиевич иғлан ителә. 1858 йылда ҡабат серб тәхетенә ҡайтарылалар.
Һылтанмалар
ВТ-ЭСБЕ
Ниндзя
Дөйөм мәғлүмәт
Риүәйәттәргә ярашлы, ниндзялар ҡыйыу, ныҡлы әҙерлекле, бала саҡтан бик ҡатмарлы ниндзюцу сәнғәтенә өйрәнгән кешеләр булған. Тәү сиратта ниндзя мәғлүмәтте ҡулға төшөрә алырға, теләһә ниндәй әйберҙе ҡорал рәүешендә ҡуллана белергә, теләһә ниндәй ҡоралға ҡаршы торорға (шул иҫәптән ялан ҡул менән), ҡапыл килеп сығырға һәм һиҙҙермәй юҡ булырға, медицинаны белергә тейеш булған. Улар оҙаҡ ваҡыт һалам аша тын алып һыу аҫтында ултырған, ҡаялар буйлап үрмәләп йөрөгән, таныш булмаған ерҙә лә юл таба алған, яҡшы ишеткән, төнөн башҡаларға ҡарағанда һәйбәтерәк күргән һ. б.
Инициация, самурай ғаиләләрендә кеүек үк, 15 йәштә башҡарылған. Был йәштә ҡыҙ-егеттәр дзэн-буддизм һәм сянь-даосизмды өйрәнеүгә күскән. Ниндзяларҙың килеп сығышын ямабусиҙар менән бәйләйҙәр.
Сәйәси яҡтан ниндзялар феодаль мөнәсәбәттәрҙән ситтә торған, уларҙың йәмғиәттә урыны булмаған, әммә теләһә ниндәй урынды биләй алған. Боронғо ниндзялар бөтә ил буйынса таралған, ләкин төп үҙәктәре — Киотоның урманлы ерҙәре һәм Ига һәм Коканың таулы урындары булған. Ҡайһы саҡ ниндзя кландары хужаларын юғалтҡан самурайҙар (рониндар) менән тулыланған. XVII быуатта 70-ләгән ниндзя кланы иҫәпләнгән. Ига-рю һәм Кока-рю мәктәптәре иң ҡеүәтле һаналған. Ниндзялар тарих майҙанына X быуатта сыға, 1460—1600 йылдар уларҙың сәскә атыу осоро була. Феодаль тарҡаулыҡ һәм һуғыштар барышында ниндзя сәнғәтенә ихтыяж ҙур була.
Ниндзяларҙың һуғыш сәнғәте
Ниндзяларҙың айырым үҙенсәлекле ҡул һуғышы һәм төрлө ҡорал менән һуғыш системаһы булмаған, улар шул ваҡытта Японияла булған һуғыш сәнғәте стилдәрен өйрәнгән һәм үҙҙәренең мохтажлыҡтарына яраҡлаштырған. Ниндзя кландары ҡул һуғышы өсөн дзю-дзюцуның боронғо формаһын, ҡорал менән һуғышыу өсөн будоның тап килгән стилдәрен (кэндзюцу, бодзюцу, содзюцу, сюрикен-дзюцу һ.б.) ҡулланған. Самурай дзю-дзюцуһынан ниндзя сәнғәте күберәк һуғыу, быуып үлтереү, сикләнгән урында һуғышыу техникаһы, боҫҡондан, арттан, төнөн һөжүм итеү менән айырылып торған. Ниндзяға ҡасырға тура килһә, ул ике төрлө һуғыш алымы ҡулланған. Арттан баҫтырып килгән дошманының аяҡ аҫтына йығылған, тегеһе ниндзя аша осоп барып төшкән; әгәр дошман ҡабырғанан йүгереп килһә, ниндзя кинәт туҡтап уны үткәреп ебәргән дә арттан арҡаһына ҡылыс менән сапҡан.
Ниндзяның хәрби кейеме һәм ҡоралы
Ниндзялар бер ҡасан да кинолағы кеүек һылашып торған ҡара кейем кеймәгән. Уларҙың төнгө кейеме ҡыҙыл-көрән, аҡһыл-һоро, һары-көрән йәки ҡара һоро төҫлө булған. Был төҫтәр төн ҡараңғылығында күренмәҫкә мөмкинлек биргән, ә ҡап-ҡара кейем, киреһенсә, был шарттарҙа ныҡ күренеүсән. Бынан тыш, кейем киң булған. Ниндзяның ҡорамалына рокугу ингән (алты мотлаҡ әйбер): амигаса (үрелгән эшләпә), кагинава (ырғаҡлы арҡан), сэкихицу (грифель), якухин (дарыу-фәлән), цукэдакэ йәки утидакэ (көйрәгән күмер йөрөтөү өсөн һауыт), сандзяки-тэнугуи (таҫтамал). Был нәмәләрҙең күбеһе — утын киҫеүселәрҙең, һалдаттарҙың, крәҫтиәндәрҙең ғәҙәти әйберҙәре булған. Ҡалған кәрәк-яраҡ шарттарға ҡарап һайланған.
Ниндзяға әрәмәлектәрҙә йәки йорт эсендә һуғышырға тура килгән, шуға күрә уның ҡылысы 60 сантиметрҙан артмаған. Ҡынға бер нисә метрлыҡ арҡан таҡҡандар: ҡылыс аҫылмалы эскәмйә йә баҫҡыс ролен үтәй алған, аҙаҡ уны арҡан менән өҫкә тартып мендергәндәр. Әгәр кемделер бәйләргә кәрәк булһа, был арҡандың бер өлөшөн ҡырҡып алғандар. Ҡын ҡылыстан оҙонораҡ булған һәм ваҡ-төйәк кәрәк-яраҡ өсөн һауыт итеп тә ҡулланылған. Ҡылысты, ғәҙәттә, һул ҡабырғала йөрөткәндәр, тәкмәсеү йә шыуышыу өсөн эскә йәки арҡаға күсергәндәр. Башҡа ҡоралдары: сюрикен йәки сякен (ҡаҙалта ташлай торған йондоҙсоҡ рәүешендәге тимер пластина); кусаригама (тотҡосоноң осона сынйыр бәйләнгән ураҡ); фукия йәки фукибари (ағыулы энәләр менән атыу өсөн көпшә) һ.б.
Ҡыпсаҡтар
Ҡыпсаҡтар (половцы, половчанин) ; үҙатамалары — ҡыпсаҡтар (қыпчақлар 欽察) ; европа һәм византия сығанаҡтарында — ҡомандар (cumani, comani, греч. kο[ϒ]μάνοι), һуңыраҡ татарҙар (греч. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">τάταροι ) — күскенсе   төрки халыҡ, Ҡыпсаҡ далаһы йәки Дәште Ҡыпсаҡ тип билдәле тарихи төбәктә йәшәгән. Урыҫ сығанаҡтарына — сарочин йәки сарациндар, венгрия сығанаҡтарында — кундар.
XI быуат башында Иҙел аръяғынан ҡара диңгеҙ буйы далаларына ағыла, унан бәшнәктәр һәм торҡтарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. Шунан ҡыпсаҡтар Днепрҙы аша сыға һәм Дунайҙың түбәнге ағымына етә, шулай итеп, Дунайҙан алып Иртышҡа тиклем бөтә Бөйөк Даланы биләп йәшәй, шул замандан башлап көнсығыш сығанаҡтарында Дәште Ҡыпсаҡ (Ҡыпсаҡ далаһы) тип йөрөтөлә.
Алтын Урҙа (XIII быуат уртаһы) ҡыпсаҡтар аҙ һанлы монгол телле ҡәбиләләрҙе йота ассимилировали һәм уларҙы үҙ телдәренә күсерә. Һуңыраҡ ҡыпсаҡ теле хәҙерге ҡыпсаҡ төркөмө телдәре (башҡорт, татар, ҡырым татарҙар, ҡараим, ҡырымшаҡ, ҡарасай-балҡар, ҡумыҡ, нуғай, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, ҡарғкалпаҡ, сыбыр) нигеҙенә һалына.
Сығанаҡтар
Традицион ҡарашҡа   ярашлы, ҡыпсаҡтар, половецы йәки ҡомандар — бер халыҡтың исеме.
Икенсе фараз буйынса, ҡыпсаҡтар ике ҙур тармаҡтан : половцы-ҡыпсаҡ һәм кун-ҡыпсаҡтарҙан (туҡһабалар) торған; көнбайыш ҡыпсаҡтар торған тармаҡ — ҡыпсаҡтар-көнсығыш һәм саров — кун. Ю. А. Евстигнеев фаразы буйынса, ҡомандар, кундар һәм ҡыпсаҡтар (һарылар) төрлө халыҡ булғандар. Версия буйынса, С А. Плетнёва фаразы буйынса, ҡыпсаҡтар (шарҙар, половцы) һәм ҡомандар (Днепрҙан көнбайыштараҡ) төрлө халыҡтан булған.
Ҡомандар
Көнбайыш европа һәм византия сығанаҡтарында ҡыпсаҡтар ҡомандар (мәҫәлән, Анна Комнина Левунион янындағы алыш менән бәйле, ҡомандар һәм бәшнәктәр бер телдә һөйләшкән ) тип хәбәр итә. Плетнёва С. А ҡомандарҙы Дон, Донец һәм Аҙау диңгеҙенең төньяҡ яр буйына, таш балдбал һындар булмағанлыҡтан, Днепрҙан көнбайыштараҡ — һары ҡыпсаҡтар (половцы) йәйләгән урынға урынлаштыра.
Кундар
Кундар, һарылар һымаҡ, 1030-сы йылдарҙа, даими рәүештә ҡыпсаҡтарҙың көнсығыш күршеһе булып, күсмә ҡәбиләләрҙең "сылбыр миграцияһы"нда ҡатнаша. Дон туҡһаба ҡыпсаҡтары сығышы буйынса кундарға ҡараған булған тигән фараз бар.
XI—XIIIбыуаттарҙа кун исеме венгр эпизодик рәүештә венгр һәм урыҫ сығанаҡтарында ҡомандар менән бер рәттән ҡыпсаҡ, половцы һәм венгр ҡыпсаҡтары мәғәнәһендә осрай.
Иртә фаразы
Баштараҡ «половцы» этнонимы менән бәйле поле ялан (далала йәшәүселәр мәғәнәһендә) менән бәйле, тип фаразлайҙар. XVI быуатта беренсе булып бындай фекерҙе Сигизмунд Герберштейн әйтә. Был фекерҙе беренсе урыҫ тарихсылары ла хуплай. Мәҫәлән, XIX быуаттың башында А. М. Щекатов: «Половцы тигән исемде уларға, күсеп йөрөгән яландарын күҙ уңында тотоп, урыҫтар биргән, тип уйларға була» тигән.
Традицион фараз
Хәҙерге тарихнамәлә «половый» йәғни «һарғылт аҡ, һарғылт» һүҙенән «половцы» һүҙе таралған тигән аңлатма йәшәй. Был ҡарашты тәүге тапҡыр 1875 йылда А. Куник тәҡдим итте. Һалам н сиркәү- славян телендә булған «плава», ә һаламдан — «плавый», шуға ярашлы, половый, plavý һәм plowy һүҙҙәре хәҙерге рус, чех һәм поляк телдәрендә шул уҡ нимәне — һалам төҫөн аңлата. Ҡыпсаҡтарҙың славян атамаһы шул һүҙгә -цы/-чи ялғауын ҡушыуҙан килеп сыҡҡан. Ҡыпсаҡтар тураһындағы немец һәм әрмән сығанаҡтарында ла ҡайһы берҙә «аҡһыл һары, һалам кеүек һары төҫ» тигәнгә оҡшаған (фальба һәм хардеш) һүҙҙәр ҡулланыла. Половцыларҙы төрки телле ҡәбиләләр һары-ҡыпсаҡ (һары ҡыпсаҡтар) тип атаған. Шулай итеп, половцы— был этнонимдың славян теленә тәржемәһе. Д. А. Расовский «Ҡыпсаҡтарҙың килеп сығышы» (1935 йыл) тигән мәҡәләһендә, бәхәс тыуҙырҙы, был тәнҡитләүселәрҙә половцы һәм төркиҙәр ғөмүмән һары сәсле була алмай, тигән стереотип арҡаһында ҡыпсаҡтарҙың аҡ, һары сәсле булыу фаразы оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған бәхәс тыуҙырҙы, әммә һөҙөмтәлә ул ҡабул ителде.
Е. Ч. Скржинская фаразы
Е. Ч. Скржинский фекеренсә, «половьци» этнонимы половици һүҙенән килеп сыҡҡан. Днепр ҙың Киев ҡалаһы урынлашҡан уң ярында йәшәүселәр «теге яҡтағы» күскенселәрҙе— «оного полу» йәғни, башҡа ҡырҙан тип йөрөткән. һүҙе ҡулланы Өлкән извод Беренсе Новгород йылъяҙмаһында (1219 йылғы мәҡәләлә) шул уҡ «половици» һүҙе Волхов йылғаһының ҡапма-ҡаршы ярында йәшәгән новгородлыларға ҡарата ҡулланыла. Ҡаршы һүҙ Новгород йылъяҙмаларында «половицы» «йылғаның билдәле бер ярында йәшәүсе кешкләр» мәғәнәһендә осратҡанлыҡтан, ул һығымта яһай, «половьци» боронғо урыҫ йылъяҙмаларында — был куман, яландар урынлашҡан Ҡыпсаҡ далаһында йәғни Днепр йылғаһының һул ярында урынлашҡан ҡомандар тимәк. Әммә ҡыпсаҡтар фәҡәт һул ярҙа ғына урынлашҡан тп әйтеү дөрөҫ түгел, уларҙың йәйләүҙәре уң ярға ла (бигерәк тә рус кенәздәре менән килешеүҙәр төҙөгәндә, хатта йыш ҡына туғанлашҡан ваҡыттарҙа) күсеүе мөмкин булған. Новгород һүҙе «половици», новгород әйтелеше буйынса, «половичы», йәғни, ысынлап та, «йылғаның билдәле бер яғы буйлап йәшәүселәр» тип уҡыла. Бында һүҙ ниндәй «половьци» була ул. Бында омонимияның үҙенсәлекле сағылышы ғына: беренсе осраҡта тамыр полъ+овичи, икенсеһендә —половъ+ци (йәғни ҡыпсаҡтарҙы славянса билдәләү).
Үҙатамаһы
«Ҡыпсаҡ» (qïvçaq) һүҙе, qïv (бәхет; уңыш) тамырынан һәм çaq (нигеҙгә яҡын булған) аффиксынан торһа ла, боронғо төрки теленә тәржемә иткәндә бәхетһеҙ злосчастный тигәнде аңлата, һәм был «уңышлы, бәхеткә әүәҫ» тигән мәғәнә бирергә тейеш, ә qïvsïz (бәхетһеҙ) һәм çaq (мәл, ваҡыт) һүҙҙәренән килеп сығырға тейеш түгел.
Икенсе фараз буйынса, 'ҡыпсаҡ' этнонимы, тимәк — 'сактарҙың өлөшө', 'кескәй сактар'.
Этногенезы
Ҡыпсаҡтарҙы б. э. т. I быуатта һунндар тарафынан баҫып алынған динлиндәрҙең вариҫтары тип һанаған тикшеренеүселәр б. э. т. 201 йылда ҡулланылған «кюеше» йәки «цзюеше» ҡыпсаҡтарҙы беренсе иҫкә алыу тип ҡабул ителә, уларҙың вариҫтары тип һанай, ләкин С. Г. Кляшторный фекере буйынса, был фараз фонетик яҡтан аҡланмай.
Рәшит әт-Диндең "Йылъяҙмалар йыйынтығы"нда Джами ата-Тавариха ҡыпсаҡтарҙың килеп сығышы тураһында генеалогик риүәйәттәр һаҡланған. Уғыҙ-хан хаҡындағы риүәйәт буйынса, «Ҡыпсаҡ» тип исем бирелгән мифик малай, уғыҙҙарҙың итбараҡ ҡәбилһенә яһаған уңышһыҙ походы ваҡытында ҡыуышта тыуа Рәшит әд-Дин шулай уҡ ҡыпсаҡтар 24 уғыҙ ҡәбиләһенең береһе булған тип әйтә.
Ҡыпсаҡтарҙың ата-бабалары — си́рҙар (ҡытай сығанаҡтарында са́рҙар, ша́рҙар) сюеяньто) IV—VII быуаттарҙа монгол Алтайы һәм көнсығыш Тянь-Шань. араһындағы далаларҙа күсенеп йөрөгән. 15 уйғыр ҡәбиләһе араһында исемләнә. 630 йылда уларҙың дәүләте барлыҡҡа килә. «Ҡыпсаҡ» тигән исем менән аныҡ ҡына һәм, бәлки, был осраҡта этнонимды иң тәүге менән нығытып ҡуйыу менән беҙ, Рамстед Үҙәк Монголиялағы Селенга йылғаһынан көньяҡтараҡ 1909 йылда тапҡан таш стелалағы яҙыуҙан уҡып беләбеҙ. исемде алыусы Әҙәбиәттә был эпитафия «Селенга ташы» тип атала. Унда ырылып яҙылған һүҙҙәр монгол далаларында Көнсығыш-төрки ҡағанлығына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Билге ҡаған ерләнгән комплекстың бер өлөшө булып тора. Стеланың төньяғынан дүртенсе юлында: «Төрки ҡыпсаҡтар беҙҙең өҫтән 50 йыл хакимлыҡ икән саҡта…» тип яҙылған . Һуңынан VII быуат уртаһында ҡағанат башҡа ҡәбиләләр һәм ҡытайҙар тарафынан юҡ ителгән. Сирҙар юғары ҡатламының байтаҡ өлөшөн уйғырҙар юҡ иткән, һәм ҡәбиләнең ҡалған өлөшө Иртыштың үрге ағымына һәм Көнсығыш Ҡаҙағстан далаларына күсенә, сирҙар үҙатамаларын «ҡыпсаҡ» («бәхетһеҙ злосчастный») тип үҙгәртә.
Тарихы
Уйғырҙар Көнсығыш төрки ҡағанатын (744 йыл) тар-мар иткәндән һуң, ҡыпсаҡтар, көнсығышта ҡыймаҡтар, көньяҡта уғыҙ һәм көнбайышта хазарҙар менән сиктәш булып, хәҙерге Ҡаҙағстандың төньяҡ-көнбайышы биләмәләрендәге Ҡыймаҡ ҡағаналығы составына ҡушыла.
IX быуатта беренсе тапҡыр мосолман географтары, атап әйткәндә, ибн Хордадбәк тарафынан, яҙып алына: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> «Төрки туғыҙуғыҙҙар иле — бөтә төрки илдәр араһында иң ҙуры. Улар ас-Син, ат-Туббат һәм ҡарлуҡтар менән сиктәш. [Һуңынан] мускусҡа эйә ҡыймаҡтар, уғыҙҙар, чигилдар, түргәштәр, азкишилар, ҡыпсаҡтар, ҡырғыҙҙар, йылғаның икенсе яғында [ көн күреүсе] ҡарлуҡтар һәм халаждар».<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Ибн Хордадбех. Книга путей и стран // Пер. с араб., коммент., исслед., указ. и карты Н. Велихановой; АН АзССР, Институт востоковедения. — Баку: Элм, 1986., с.66 IX быуат уртаһына ҡыймаҡтарҙан өҫтөнлөк урынлаштырыуға ирешкән, ҡимаҡтар, X быуат уртаһына уларҙы йотҡан.
Таганрог циркы
Таганрог циркы бинаһы 1880 йылдың башында Таганрогта цирк сәнғәте төрҙәрен күрһәтеү өсөн төҙөлгән. Уны цирк артистары — ағалы-ҡустылы Труцциҙар төҙөгән.
Ҡыпсаҡтар
Тарихы
XI быуат башында ҡыпсаҡтар Һырдаръяның түбән ағымынан уғыҙҙарҙы ҡыҫырыҡлап сығара һәм уларҙы Урта Азияға һәм Төньяҡ ҡара диңгеҙ буйы далаларына күсергә мәжбүр итеп, Хорезмдың төньяҡ-көнсығыш сигенә килеп терәлә. XI быуат уртаһына Етеһыуҙ ан тыш,Ҡаҙағстандың, бөтә ҙур биләмәләре тиерлек ҡып саҡтарға буйһона. Уларҙың көнсығыш сиге Иртыш йылғаһына, көнбайыш биләмәләре Иҙел гә тоташа, көньяҡта —Талас йылғаһы районына етә, төньяҡ сиге булып Көнбайыш Себер урмандары хеҙмәт итә.
Таганрог циркы
Тарих
Труцци ғаиләһе цирк сәнғәте менән Мәскәүҙә шөғөлләнә, әммә император Александр II үлгәнлектән илдә матәм иғлан ителгәс, уларҙың эшмәкәрлеге перспективалы һәм рентабелле булыуҙан туҡтай. Ғаилә башлығы Максимилиан Труцци хәҙер ғаиләһе менән гастролдәрҙе көньяҡ провинцияларында үткәрергә була, һәм ул ысынлап та дөрөҫ уйлай: — Дондағы Ростовта уның труппаһы ҙур уңышҡа ирешә. Уның ике улы булған — Жижетто һәм Рудольф, улар Таганрог ҡалаһында цирк ойоштороу өсөн эшкә күсеп килә. 1881 йылда улар ҡала ағас стационар циркын төҙөй һәм унда сығыш яһай башлай. Максимилиан Труцци үлгәндән һуң уның балаларының һәр береһе айырым цирк ойоштора. Уларҙың әсәһе — Луиза, Максимилиан ҡатыны, шулай уҡ Таганрогта йәшәй.
Ҡыпсаҡтар
Ҡыпсаҡтар һәм Русь
XI быуаттың икенсе яртыһынан монгол-татар ябырылыуына тиклем ҡыпсаҡтар даими рәүештә көньяҡ Рускә һөжүм иткән. Улар ерҙәрҙе бөлгөнлөккә төшөргән, мал-мөлкәтте талаған, кешеләрҙе әсирлеккә алған. Ҡыпсаҡтар тиҙ һәм көтмәгәндә һөжүм яһаған; уларҙы кире ҡағырға тырышты һәм, далаларына ҡайтандан һуң, урыҫ кенәздәре уларҙан әсирҙәрҙе һәм малды тартып алырға тырышҡан. Уларҙан күпселек осраҡта Переяслав, Киев һәм Рязань кенәзлектәре, Поросье һәм Северский ерҙәре яфа сиккән. Ҡайһы берҙә Русь үҙҙәренең әсирҙәрен ҡыпсаҡтарҙан һатып алған.
Таганрог циркы
Тарих
1898 йылдың сентябрендә Таганрог ҡалаһында артист А. Л. Дуров сығыш яһай, ә 1909 йылда Ж. А. Труцциҙың гастролдәре Мәскәүҙә үтә.
Ҡыпсаҡтар
Ҡыпсаҡтар һәм Русь
Уларҙың урыҫ сиктәрендә күренеүе 1055 йылға ҡарай. Ҡыпсаҡ ханы Болуш урҙаһы менән Переяслав кенәзлеге сиктәренә инә һәм башында Всеволод Ярославович торған переяслав дружинаһы менән күҙгә-күҙ осраша. Осрашыу тыныс үтә — бүләк бирешкәндән һуң, яҡтар үҙ сиктәренә таралыша. Был осорҙа ҡыпсаҡтар, башҡа дала халыҡтары менән һуғышҡанлыҡтан, рус кенәзлектәре менән ҡаршылыҡҡа килергә тырышмағандар. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт үтеүгә хәл үҙгәрә: йыл 1061 йылда Всеволод Ярославович Исҡал хандан еңелеүгә тарый, Переяслав ере бөлөүгә дусар була. 1068 йылдың сентябрь айында ҡыпсаҡтар булып Альт йылға буйындағы алыштарҙа Ярославичтар ғәскәрен ҡыйрата һәм сик буйы ерҙәре туҙҙырыла. Бынан һуң ҡыпсаҡтарҙың урыҫ ерҙәренә хәрби походтары (йыш ҡына берәй урыҫ кенәзе менән союздаш булып) даими төҫ ала. 1078 йылда ҡыпсаҡтар Нежатина Нива алышында ҡатнаша, унда Киев кенәзе Изяслав Ярославич һәләк була.
Таганрог циркы
Тарих
1917 йылда Таганрог циркында артист А. И. Маслюков эшләй. Ул артистарҙың был осорҙа аҡсаһыҙ йәшәүе тураһында иҫләй. Цирк артистарын хлебопекарня хужаһы Юргенсон бурысҡа туйындыра, сөнки ул цирк сәнғәтен бик ныҡ яратҡан була. Һуңынан ул имкмәк бешереү эшен ташлап цирк артистары менән бергә Керчь ҡалаһына китә.
Ҡыпсаҡтар
Ҡыпсаҡтар һәм Русь
1093 йылда ҡыпсаҡтар Стугна йылғаһы буйындағы һуғышта Святополк Изяславич Киевлы, Владимир Всеволодович Мономах һәм Ростислав Всеволодович Переяславль кенәздәренең берләшкән ғәскәрҙәре өҫтөнән еңеү яулай. Бынан һуң ҡыпсаҡтар Олег Святославовичҡа чернигов мираҫы өсөн көрәшендә ярҙам итәләр, шул иҫәптән мәжбүр була 1094 йылда Владимир Мономах Черниговты ҡалдырырға мәжбүр ителә, әммә 1096 йылда ҡыпсаҡтар урыҫтарҙан тәүге емергес еңелеүгә дусар ителә, Туғарҡан хан һәләк була.
Таганрог циркы
Тарих
1920 йылда Таганрог ҡалаһына француз цирк артисы Буль килә: уның сығыштары ҙур популярлыҡ менән файҙалана. 1926 йылда ҡалала цирк артисы Анатолий Анатольевич Дуров сығыш яһай. 1929 йылда, уның һәләк булыуынан бер йыл үткәс, ҡала властары Труцци циркына РСФСР атҡаҙанған артисы Анатолий Анатолиевич Дуровтың исемен бирергә ҡарар итә. Цирк бинаһын ремонтлауға уның вариҫтары 2 мең һумдан ашыу аҡса иғәнә итә. Һуңынан Таганрог циркы һәр ваҡыт артист Дуровтар сәнғәте менән бәйле була. 1936 һәм 1938 йылдарҙа уның туғаны Владимир Григорьевич Дуров бында сығыш яһай. 1943 йылдың тап ул оккупациянан һуңғы Таганрогты тергеҙергә 16 мең һум аҡса иғәнә итеп бирә. 1950 йылда ағас цирк бинаһы файҙаланыуға яраҡһыҙға әйләнә. Был ваҡытта ҡалала М. А. Беликов етәкселегендә 9-сы цирк-шапито эшләй башлай. Ҡала хакимиәте йәйге полустационар цирк төҙөргә ҡарар итә. Тамаша залын ойоштороу өсөн йыйылма конструкциялар ҡулланалар, улар цирк башҡа ҡалаларҙа сығыш яһағанда һүтелеп күсерелеп йөрөтөлгән. 1967 йылдың май айында цирк етәкселеге алышына һәм М. С. Левин директор була. 1967—1988 йылдарҙа цирк тамашаһы апрель, май, октябрь һәм ноябрь айҙарында үткәрелә. 1987 йыл Таганрог ҡалаһына немец циркы гастролгә килә, ә 1988 йылда— Чехословакиянан. 1996 йылдың июнендә бында Тереза Васильевна Дурова сығыш яһай. 1990 йылда Союзгосцирк Таганрогтағы циркты реконструкциялау планын ҡора һәм ул план тормошҡа ашырыла — йәйге күсмә цирк йәйге стационар циркка әйләнә. 1993 йылда реконструкциялау тамамлана, май айынан алып август бөткәнсе цирк эшләп тора.
Ҡыпсаҡтар
Ҡыпсаҡтар һәм Русь
1099 йылда Давыд Игоревич Вяр йылғаһында, Перемышлдән (Пшемысль) алыҫ түгел, ҡыпсаҡ хандары Боняктар ярҙамы менән король улы Кальман (урыҫ йылъяҙмаларында — Коломан) етәкләгән венгр ғәскәрен тар-мар итә. Русь үҙенең көньяҡ сиктәрен обороналау өсөн нығытмалар ойоштора һәм сиктәренә ҡара клобуктар исеме аҫтында билдәле булған союздаш тыныс төркиҙәргә ауылдар төҙөп ултырырға рөхсәт иткән. Киев кенәзлеге биләмәләренең көньяҡ сигендәге ҡара клобук тораҡтарының үҙәге Поросьела булған. Ҡара клобуктар Киев кенәздәренең мөһим хәрби көсө булған, улар бөтә ҡораллы сығыштарында тиерлек ҡатнашҡан.
Ҡайһы саҡта урыҫтар ҡыпсаҡтар менән һөжүм һуғыштарын алып барған, тәрән походтар ойошторған. Әгәр бындай саралар дөйөм урыҫ сараларына әүерелһә (тәүге тапҡыр Святополк менән Мономах, артабан Изяслав Мстиславич, Мстислав Изяславич, Святослав Всеволодович, Роман Мстиславич дәүерендә), улар мотлаҡ уңышлы тамамланған. Айырылып һөжүм итеүҙең уңышһыҙ миҫалы булып 1185 йылда «Игорь полкы тураһында һүҙ» әҫәренең геройы Игорь Святославич ғәмәлен атап була.
Владимир Мономахтың вафатынан һуң (1125 йыл) ҡыпсаҡтар ҡабаттан урыҫ кенәздәренең үҙ-ара көрәшендә әүҙем ҡатнаша, ҡағиҙә булараҡ, суздальский һәм северскийҙар яғында волындарға ҡаршы, 1169 һәм 1203 йылдарҙа Киев ҡалаһын талауҙа ҡатнашҡан. Артабан дөйөм ҡыҫҡа мөҙҙәтле тыныс һыйышып йәшәү һәм ҡыпсаҡ юғары ҡатламының өлөшләтә христианлаштырылыу осоро булған. Тарихсы һәм этнолог Л. Н. Гумилёв ҡыпсаҡтар украиндарҙың. этногенезында ҡатнашҡан тип фаразлаған.
Ҡыпсаҡтар һәм Византия
1091 йылда ҡыпсаҡтар рус кенәзе Василько Ростиславич менән бергә Византияның бәшнәктәр менән һуғышында ярҙам күрһәтә һәм Лебурн янындағы алышта улар, шул иҫәптән әсирҙәр ҙә, юҡ ителә. Әммә 1092 йылда ҡыпсаҡтар византия самозванецы Лжедиоген яҡлы сығыш яһай һәм Византия территорияһына баҫып инә. 1095 йылда ҡыпсаҡ ғәскәре емергес еңелеүгә дусар ителә, ялған исемдә йөрөүсе самозванец үҙе византия ғәскәрҙәре тарафынан әсирлеккә алына һәм ҡыпсаҡтар йәйләүҙәренә кире ҡайтырға мәжбүр була.
Ҡыпсаҡтар һәм Икенсе Болгар батшалығы
Ҡыпсаҡтар Икенсе Болгар батшалығына әһәмиәтле йоғонто яһаған һәм икенсе батшалыҡ барлыҡҡа килеү осорона болгарҙарҙың ышаныслы союздашы булған. Ҡыпсаҡтар Асень болгар батшалары династияһының иң билдәле һуғыштарында ҡатнашҡан, икенсе болгар батшалығының иң яҡшы йылдарында союздаш булғандар һәм Урта быуаттарҙа болғар ассимиляцияһына дусар ителгән халыҡтарҙың береһе булып тора.
Ҡыпсаҡтар Болгарияла беренсе тапҡыр 1186 йылда, телгә алына батша Иван Асень I ҡыпсаҡтарҙан торған ҙур ярҙамсы армияһы менән көтмәгәндә Дунайҙы кисеп сығып, император Исаак II Ангелдың болғар ихтилалын баҫтырыуына ҡамасаулай. 1190 йылда Исаак II Ангел ҡамауҙа ҡалған болғарҙарға ҡыпсаҡтарҙың ярҙамға килеүенә ҡамасаулау маҡсатында махсус флот ебәрә. Әммә Дунай блокадаһы өҙөлгән һәм ҡыпсаҡтар Дунайҙы аша сыҡҡан тигән имеш-мимештәр византиялыларҙы ҡаушата паника һәм император ғәскәрҙәренең артабанғы еңелеүенә килтерә. Асень һәм Пётр батшаларының ҡустыһы — Калоян хакимлығы ваҡытында, болғарҙарҙың союздашы булған ҡыпсаҡтар уның подданныйҙарына әйләнә, дәүләттә юғары вазифа биләгән, идара итеүҙә ҡатнашҡан. Калояндың ҡатыны ҡыпсаҡ ханы ҡыҙы булған, ә уның ағаһы ҡыпсаҡ Манастр болғар полководецы, Калояндың иң яҡын көрәштәштәренең береһе булған. Әммә Солунды ҡамау барышында Калояндың көтөлмәгән үлеме Манастрҙың аҫтырын эше тип тә фаразлана.
1204 йылда венгр короле Имре папа Иннокентий III-гә Калоян батша уға ҡаршы «мәжүси армия» йәғни ҡыпсаҡтарҙы файҙаланғанын ошаҡлай.
Шулай уҡ ҡыпсаҡтар атаҡлы Андрианополь эргәһендәге алышта IV Тәре походын тар-мар итеүҙә һәм Латин империяһы императорын әсирлеккә алыуҙа ла ҡатнашты һәм хәл иткес роль уйнаны Был алыштарҙа ҡыпсаҡ атлылары хәл иткес роль уйнай: ике көн рәттән ике әүрәткес манёвр яһап, ҡыпсаҡтар эҙәрлекләүгә граф Луи де Блуаның ауыр кавалерияһын, ә уның артынан бөтә рыцарь атлыларын әлеп иткән. Ҡыпсаҡтар, уларҙы әүрәтеп. болғарҙар боҫҡонда көткән урынға алып килә. Бөтә рыцарь ғәскәре шулай һәләк була.
1230 йылда иң һуңғы мәлдә ҡыпсаҡтар болгарҙар өсөн билдәле Клокотница янында һуғышы барышында Иван Асень II-нең ҙур булмаған армияһына ярҙамға килеп өлгөрә. Шулай итеп, улар тағы үҙ исемен тарихта ҡалдыра, сөнки Иван Асень II үҙенең ғәскәренән бер нисә тапҡырға күп булған эпир армияһын ҡыйрата, императорын — деспот Эпирҙы, Феодор Комнинды, бөтә ғаиләһе менән әсирлеккә ала.
Ҡыпсаҡтар һәм Хорезм
Емектәрҙең ҡышҡы йәйләүҙәре (идентификация мәсьәләһе асыҡ ҡала, Ҡыймаҡтар мәҡәләһен ентекләберәк ҡара) Һырдаръяның түбәнге ағымында һәм Арал буйында, Сығнаҡ ҡалаһы торған Хорезм сиктәрендә, Иртышта наймандар менән сиктәш, ҡаңлылар күсеп йөрөгән ерҙә урынлашҡан була. XII быуаттың ңикенсе яртыһында хорезмшаһ Аладддин Текеш ҡаңлы ҡәбиләһенән Теркен-хатынға өйләнә. Шул сәбәпле ҡаңлыларҙың бер өлөшө Хорезмға күскән, ҡыпсаҡ юғары ҡатламы Хорезм хакимиәтендә күренекле урын биләй: мәҫәлән, Теркен-хатундың ағаһы Ҡайыр-хан XIII быуат башында Отрарҙа наместник була. Яҡынса шул уҡ ваҡытта емектәрҙең бер өлөшөн хорезмшаһтар үҙҙәренең ерҙәренә ултырта. Урта Азияны монголдарҙың баҫып алыуы формаль рәүештә Ҡайыр-хандың монгол илселеген язалауынан башлана (1218).
Ҡыпсаҡтар һәм монголдар
1222—1223 йылдарҙа ҡыпсаҡтар аландарға монголдарға ҡаршы торорға ярҙам итә, ләкин монголдарҙың мөрәжәғәтенән һәм уларҙан йолом алғандан һуң үҙҙәренең союздаштарын ҡалдыра. Һуңғараҡ ҡыпсаҡтар башта Донда монгол ғәскәренән, аҙаҡ уларҙан ярҙам һораған урыҫ кенәздәре менән берлектә (ҡара: Калка йылғаһындағы алыш) тар-мар ителә. 1229 йылда ҡыпсаҡтар Уралда Европаға яңы походын ойошторған монголдар тарафынан ҡыйратыла.
Беренсел мәғлүмәт сығанаҡтарға таянып, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фараздары буйынса, монголдар, мәҫәлән, ә тертробичтарҙан (дурут) айырмалы рәүештә, төрки сығышлы түгел, монгол сығышлы (татарҙарҙан) булған Дон буйҙарында күсенеп йөрөгән ҡеүәтле ҡыпсаҡ ҡәбиләләренең береһе — туҡһабалар, менән союздаш мөнәсәбәттәр урынлаштыра алған.
Батыйҙың 1236—1242 йылдарҙағы европа походынан һуң, ҡыпсаҡтар үҙ аллы сәйәси берәмек булыуҙан туҡтай кеүек, ләкин Алтын Урҙа төрки халҡының төп массивын тәшкил иткән һәм шулай уҡ башҡорт, балҡар, татар, ғағауз, ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, ҡарасай, ҡырғыҙ, ҡырым татарҙары, ҡумыҡ, нуғай, үзбәк, сыбыр этностарының формалашыуына үҙ өлөшөн индергән. Уларҙың бер өлөшө Кавказ аръяғына, бер өлөшө Рускә, өсөнсөләре Балҡан ярымутрауына (Болгария) һәм Византияға (Фракияға һәм Кесе Азияға) күсеп китә. Ниһайәт, ҡыпсаҡтарҙың бер өлөшө, мысыр ғәскәренә хеҙмәткә ялланып, Мысырға күсә; ҡайһы бер мысыр солтандары ҡыпсаҡ сығышлы (мәҫәлән, солтан Бейбарс I) була. Ҡыпсаҡтарҙы элек-электән бик йыш ялланған хәрби частар итеп файҙаланғандар. Был ҡыпсаҡтарҙың бик шәп һыбайлы, мәргән уҡсы, батыр һәм тәртипле яугир булыуы менән бәйле. Уларҙы шәхси гвардиясылар итеп ҡулланыуҙың миҫалы сифатында мәмлүктәрҙе атарға була. Был боронғо замандарҙа барлыҡҡа килгән ғәмәл, Әһәмәниҙәр, Аршакидтар, Сәсәниҙәр үҙҙәренең ауыр кавалеристарын Бөйөк Даланың скиф, сармат, соғҙи һәм башҡа ҡәбиләләренән йыя торған булған.
Ҡыпсаҡтар һәм Грузия
Грузияла ҡыпсаҡтар хакимдарҙың үҙ-ара низағтарында ҡатнаша. XIV быуат башына уларҙың грузия хакимдарының эске феодал һуғыштарында ҡатнашыуы тураһында ҡыпсаҡтар тураһында яҙма сығанаҡтарында һуңғы тапҡыр телгә алына. Был осорҙан бирле ҡыпсаҡтар башҡаса грузин сығанаҡтарында телгә алынмай, күрәһең, улар Кавказ аръяғында этник яҡтан грузин һәм башҡа халыҡтар менән ҡушылып бөтәләр.
Ҡыпсаҡтар һәм Венгрия
Венгр короле Бела IV ҡабул половцев килә Котян хан (Мстислав Мстиславич Галицкийҙың ҡайныһы) етәкселегендә килгән ҡыпсаҡтарҙы ҡабул итә; венгрия тәхетенең вариҫы Иштван Котяндың ҡыҙы Елизаветаға өйләнә. Ҡыпсаҡтар Венгрияла күренекле урын биләй, ҡыпсаҡтар, мәҫәлән, улар короллек сиктәрен һаҡлай, әммә монголдарҙың баҫып инеүе алдынан венгрия юғары ҡатламы (1241) Котян ханды һәм уның улдарын үлтерә, ә ҡыпсаҡтар Болгарияға китә. Ҡомандар тураһында "Краков компилятивный анналдар"ында Лешек кенәз менән бергә краков рыцарҙарын еңде тигән һуңғы мәғлүмәт бар
Антропологияһы
Рәсәй суд-медицина экспертизаһы,үҙәгенең шәхесте суд-медицина идентификациялау бүлеге мөдире профессор Виктор Звягин, әсәһе ҡыпсаҡ ҡыҙы булған владимир-суздаль кенәзе Андрей Боголюбскийҙың (XII быуат), ҡалдыҡтарын яңы технологиялар ярҙамында өйрәнеп, шундай һығымтаға килә :
«Проф. М. М. Герасимов (1949 йыл) тураһында Андрей Боголюбскийҙың тышҡы ҡиәфәтендә монголоид үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән визуаль краниологик анализ мәғлүмәттәре субъектив, хәҙерге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләрҙе менән дәлилләнмәй. Һығымта: тикшерергә килтерелгән баш һөйәге ысынлап та урта-европа антропологик тибы вәкилдәренә хас европеоид раса ҡиәфәтле ир-аттыҡы».
Әл-Ғүмәри (XIV быуат) һүҙҙәренсә, Ҡыпсаҡ далаһын баҫып алған монгол дар һәм ҡыпсаҡтар тәү ҡарауға һәм төрлө расаға ҡараған, һуңынан ҡатнаш никахтар һөҙөмтәһендә монголдар ҡыпсаҡ һыҙаттарын ҡабул итә. Ҡыпсаҡтарҙың тышҡы ҡиәфәтен һүрәтләгәндә иң мөһиме уларҙың һары сәсле һәм ерән булыуы тора. Атап әйткәндә, ҡыпсаҡтар — зәңгәр күҙле һәм «ҡыҙыл» (башҡа тәржемәләр буйынса — ерән) сәсле тип абсолют бойондороҡһоҙ ҡытай сығанағы телгә алыуын билдәләргә кәрәк.
Әммә, күпселек совет ғалимдарының фекере буйынса, төрки телле ҡыймаҡ-ҡыпсаҡ ҡәбиләләрҙең төп массаһы-ҡара сәсле һәм ҡуңыр күҙле монгол ҡатышҡан була
Палеогенетикаһы
Ҡыпсаҡтарҙа Y-хромосомалы G2a-PH1780 һәм С2-Y11990 гаплотөркөмө билдәләнгән.
Ҡаҙаҡтар араһында — ҡыпшаҡ, башҡорттар араһында — ҡыпсаҡ, ҡырғыҙҙар араһында ҡырғыз-ҡыпсаҡ, алтайҙар араһында — алтай-ҡыпсаҡ, үзбәк араһында — фирғәнә ҡыпсаҡтары, башҡа ҡыпсаҡ-үзбәктәр. Шулай уҡ ҡарағалпаҡ араһында ҡыпшаҡ ырыуы бар. Осрашыу ырыуы ҡәбиләһе булып халыҡтар итәбеҙ Афғанстанда Чараймак халҡының Таймани ҡәбиләһе составында ҡыпсаҡ ырыуы осрай. Тоҡсоба — Кесе жуздың Байбакты ырыуына ҡараған тармаҡ.
Ҡәбиләләре
Ан-Нувайриға ярашлы, ырыуы ҡыпсаҡтырҙың ҡәбиләләре күп төрлө була. XIII быуатта токсоба, йет, бурджоглы, бурлы, кангуоглы (кангароглы), андоглы, дурут, карабароглы, джузан, карабирикля, котян ҡәбиләләре. Ибн Хәлдүн дә яҙылыштарында бик аҙ ғына төҙәтмәләр менән, ун бер ҡәбилә ти. Улар түбәндәгесә атаған: токсоба, сета, буржоглы, эльбури, канаарлы, оглы, дурут, калабаал, джерсан, карабирикля һәм кунун.
Урыҫ йылъяҙмаларында XI—XII быуаттарҙа ҡыпсаҡтар түбәндәге төркөмдәргә бүленә: Днепрҙан көнбайыштараҡ лукоморҙар һәм бурчевичтар (буржоглы тура килә либо эльбори, ольберам ) восточнее Днепра (1193 год), читеевичей, шулай уҡ бурнович, токсобич, колобич, тертробич (дурут), улашевич һәм тарголовцев(1185), көнсығышта волга ямяковский йемектарға тап килә ) ).
Археология мәғлүмәттәре буйынса, һары ҡыпсаҡтар билдәһе булған таш балбалдар Северской Донец йылғаһының урта һәм түбәнге ағымында һәм Аҙау буйында урынлашҡан, был ҡыпсаҡтарҙың лукоморьелағы күсенеп йөрөү үҙәктәре (Молочная йылғаһы) һәм бурчевичтар (Северской Донец ҡушылдығы Волчья йылғаһы) (токсобичтарҙың Донец һәм Дон араһындағы йәйләүҙәренә теймәйсә). Шулай уҡ төбәктең көнбайышында ҡомандар, көнсығышында кундар күсенеп йәшәгән.
Сергей Григорьевич Кляшторный тәҡдим иткән таш балбалдары булған төбәкте 5 территориаль төркөмгә бүлеү днепр (ҡырым төркөмсәһе менән); унан көнбайышҡа — дунай (балҡан төркөмсәһе менән), көнсығышҡа — дон (кавказ алды төркөмсәһе менән), артабан ҡаҙағстан-урал буйы (саксин төркөмсәһен индереп) һәм алтай-себер төркөмдәренә ҡарай.
Социаль-сәйәси ойошма
Урҙаларҙың башында хан торған. Традиция буйынса исемдәргә «„кан“ йәки „хан“» (Туғарҡан, Шарукан) өҫтәлгән. Ябай яугирҙәрҙән торған курендарҙа башлыҡтар торған, уларҙың исемдәре «опа», «ике», «епа» тип тамамланған. Урыҫ йылъяҙмаларында теркәлгән башҡа социаль категориялар «колодник» һәм «челядь». Шулай уҡ «чага» — ҡатын-ҡыҙ-хеҙмәтселәр булған. Колодниктар хәрби әсирҙәр, ҡыпсаҡтарҙың йорт ҡолдары һәм социаль баҫҡыстың иң түбән кимәлендә торған. Курендарға ҡараған ҙур ғаилә — «ҡош» башлыҡтары «кошевой» тип аталған. Курендар ғаилә-ауылдарҙан, йәки, урыҫса, «ҡош» (төркисә «кош», «кошу» — кочевье, кочевать), үҙ сиратында тора, 2-3 быуын ғаилә вәкилдәре һәм хеҙмәтселәрҙән (хәрби әсирҙәр, бөлгөнлөккә төшкән туғандары, ырыуҙаштары) торған. Яңауыл һан параметрҙары буйынса ҡалышмаған бай курененә мөмкин түгел. XII быуатта ауыл ҡыпсаҡ йәмғиәтенең төп ячейкаһы була. Ауылдар кошевойҙар съезда рында башлыҡҡа («кошевой»)ға иң абруйлы һәм көслө ғаиләгә (шулай уҡ куренға) власть тапшырыу юлы менән урҙаға ойошҡан.
Ҡыпсаҡтарҙа типик хәрби-демократик ҡоролош булған. Ҡыпсаҡ халҡы етәксеһе исемен йөрөткән бер нисә ырыуға бүленгән: Вобургевич, Улашевич, Бостеева, Чаргова чади. Был ырыуҙар ҙур ҡәбилә союздарына берләшкән, ә үҙәк булып примитив ҡышлау-ҡалалар хеҙмәт иткән. XI быуат аҙағына тарҡау күскенсе урҙаларҙың айырым ҡәбилә берләшмәләренә тупланыуы тамамлана. Һәр урҙа һәм уға ингән вағыраҡ тармаҡтар — курендар ҡышлау, йәйләү һәм күсенеү маршруттары булған ер участкаһына эйә була. Курененә нисә ҡәрҙәш ғаилә берләштереп тора. Этник составы буйынса ҡарарға мөмкин курененә ҡыпсаҡтар ғына түгел, ә күрше халыҡтар (мәҫәлән, болгарҙар). Илбаҫарҙарына башлығы булған хан, бер үк ваҡытта торорға һәм билдәле бер йола буйынса курененә башлығы. С Плетневый фекере буйынса, ғәҙәти кешеләр түгел, унда 40 000 ашыу суммаға (шул уҡ ваҡытта, русь кенәзлектәрен халыҡ һаны буйынса уртаса ҡалаларҙа, Рязань мәҫәлән, 100 000 самаһы кеше йәшәй). XII быуат беренсе яртыһында яҡынса 12-15 ҡыпсаҡ урҙаһы булған. Баҫҡынсылыҡ һөҙөмтәһендә табылған байлыҡты поход менән етәкселек иткән юғары ҡатлам үҙләштергән. Ябай һуғышсыларға табыштың бик бәләкәй өлөшө генә бирелгән. Уңышһыҙлыҡҡа осраған (неудачный поход, падёж скота) ябай оющина кешеләре бөлгөнлөккә төшкән һәм аристократтарға буйһонған. Шулай итеп, ҡыпсаҡтарҙа көслө иҡтисади айырымланыу рҡаһында үҙҙәренең феодал юғары ҡатламы барлыҡҡа килгән. Күп көтөүҙәое булмаған ябай көтөүселәр, ҡағиҙә булараҡ, аристократтарҙан иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡта ҡалған: тыуымдың яртыһын ҡайтарып биреү шарты менән, уларға «көтөр өсөн» мал биреп торғандар.
Ҡыпсаҡ ҡалалары
Ҡыпсаҡтар күсмә-малсы ғына түгел, ә ҡала халҡы ла булған. Уларҙың урынлашыуына биләмәһендә бер нисә ҡала: Сығнаҡ, Джент, Барчынлыкәнт — Һырдаръяла, Каңлыкәнт — Ырғыҙҙа, Саҡсын — Волганың түбәнге ағымында, Шаруҡан — хәҙерге Харьков янында.
Рус кенәздәре һәм ҡыпсаҡ хандары араһында династик союздар
XII быуатта шағир Низами ҡыпсаҡтар таш балбалдарға иғәнә һалған, табынған тип яҙған. 1253 йылда Рим папаһы илсеһе Вильгельм де Рубрук, ҡыпсаҡ далаһынан үтеп барышлай, ҡыпсаҡтарҙың ҙур ҡалҡыулыҡтарға тупраҡ өйөмдәре яһап, уларға йөҙҙәре менән көнсығышҡа ҡаратып, ҡулдарына һауыт тотоп торған һындар эшләгәнен күҙәттем тип яҙған.
Петров йорто (Дондағы Ростов)
Петров йорто ( Домбровский йорто) — Дондағы Ростов ҡалаһы, Пушкин урамы, 115-се һанлы йорт. ХIХ быуат аҙағында Ростов архитекторы Николай Александрович Дорошенко проекты буйынса төҙөлгән. Йортта 1959 йылда Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы урынлаша. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарих
Йорт XIХ быуат аҙағында төҙөлгән. Йорттоң беренсе хужаһы А. А. Домбровский була, ул йортон тиҙ арала һатып ебәрә. Билдәле булыуынса, йорт 1898 йылда Владикавказ тимер юл идаралығына ҡарай.
ХIХ быуат аҙағында Владикавказ тимер юл идаралығы тимер юл өсөн ер алыу тураһында бик оҙайлы суд процессы алып бара. участкаһы һатып алыу менән бәйле. Шул саҡта юл етәксеһе был эштә еңеп сыҡҡан адвокатҡа Домбровский йорто бүләккә биреләсәк тип иғлан итә. Тимер юл мәнфәғәтен яҡларға Ростов адвокаты Аполлон Петрович Петров тотона һәм ул был процеста бик отошло еңеп сыға. Шуның һөҙөмтәһендә ул Владикавказ тимер юл идаралығының юрисконсульты итеп тәғәйенләнә һәм бүләккә Домбровский йортон ала.
Архитектура
Петров йорто эклектика рухында төҙөлгән, уны биҙәүҙә барокко, классицизм һәм ренессанс мотивтары бергә ҡушылған. Төп (көньяҡ) фасад Пушкин урамына сыға, ул асимметрик композициялы. Төп ҡаттағы тәҙрәләр арһындағы стеналар композит ордерлы колонналар менән биҙәлгән. Тәҙрә уйымдары ярым циркуль формаһында һәм йоҙаҡ таштар менән тамалана. Архивольттар кариатидаларға таянған. Ҡунаҡ күтәрмәһе өҫтөндә геральдик тамға тора. Тәҙрә өҫтөндәге фриздар һылап эшләнгән элементтар : ҡатын-ҡыҙ башы, грифондар, үҫемлек биҙәктәре һәм картушалар менән биҙәлгән. Балюстрадала балясиналар һәм тумбалар рәт-рәт итеп теҙелгән.
Пушкин урамынан йорт таш нигеҙгә баҫтырылған биҙәкле тимепҙән сүкеп эшләнгән ҡойма менән бүленеп айырылған. Төньяҡ фасад яғында хужалыҡ ҡаралтыһы тора. Элек участкала ат һәм мал һарайы торған.
Мәрмәр баҫҡыслы ҡунаҡ вестибюле янында ике ҡат бейеклегендәге төп залдар урынлашҡан. Стеналар коринф пилястрҙары менән биҙәлгән, ишектәр архивольттар менән билдәләнгән, йор түшәме гипс менән һылап биҙәлгән. Тәүҙә цоколь ҡатында аш-һыу бүлмәһе, ҡаҙанлыҡ, хеҙмәтселәр бүлмәләре урынлашҡан булған. Ашамлыҡтар юғары ҡатҡа махсус эскалатор ярҙамында бирелгән.
Үзбәк хан мәсете
Үзбәк хан мәсете (Özbek Han camisi, Озьбек Хан джамиси) — Ҡырымдағы Иҫке Ҡырым ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы. Ярымутрауҙа һаҡланып ҡалған мәсеттәрҙән иң боронғоһо.
Тарихы
XIII−XIV быуаттарҙа Ҡырым, йәғни Солхат ҡалаһы Алтын Урҙа административ бермәгенең үҙәге булып тора. Уның буйынса бөтә ярымутрауҙы атай башлайҙар. Был бай сауҙа ҡалаһы була.
1314 йылда Алтын Урҙа хакимы Үзбәк хан осоронда, Солхатта мәсеткә нигеҙ һалына. Бай ҡатын Инжебәк-ханым инициативаһы буйынса 1332 йылда мәсет ҡарамағында мәҙрәсәгә нигеҙ һалына. Хәҙерге көндә мәҙрәсә хараба хәленә килгән, ә мәсет бинаһы тулыһынса һаҡланған.
Мәсеттең формаһы ябай, тура мөйөшлө, ҡыйығы ике яҡлы. Бер манараһы бар. Портал һәм миһраб семәр һәм яҙыуҙар менән биҙәкләнгән, уларҙа төҙөлөү датаһы күрһәтелгән. Хәҙерге ваҡытта ла мәсет эшләй, бында даими рәүештә туристтар килә.
Коменский университеты
Братиславалағы Коменский исемендәге университет (Univerzita Komenského v Bratislave Universitas Comeniana Bratislavensis) — Словакияның иң ҙур университеты. Донъяла билдәлелек алған чех педагогы Ян Амос Коменский исемен йөрәтә.
Тарихы
Университет 1919 йылда Чехословакия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Прагалағы Карл университеты ярҙамында асыла, һөҙөмтәлә байтаҡ ваҡыт профессор һәм уҡытыусылар составының күп өлөшө чехтарҙан тора.
1939—1954 йылдарҙа Словак университеты тип атала.
Башта университетта тик бер генә медицина факультеты була, ә 1921 йылда фәлсәфә һәм юридик, артабанғы йылдарҙа түбәндәге яңы факультеттар асыла:
Хәҙерге ваҡытта университеттың 13 факультетында 30 меңгә яҡын студент белем ала. Уҡыу йорто ҡарамағында ботаника баҡсаһы бар.
Билдәле тамамлаусылар
Университеттың юридик факультетында берҙәм Чехословакияның ике билдәле эшмәкәрҙәре (Александр Дубчек һәм Густав Гусак), бойондороҡһоҙ Словакияның бер президенты (Иван Гашпарович) һәм өс премьер-министры (Владимир Мечьяр, Йозеф Моравчик, Роберт Фицо) уҡыған. Шулай уҡ университетты билдәле хоҡуҡ белгесе Петер Благо һәм шағир Штефан Жары тамамлаған.
Чернышев ҡомлоҡтары
Чернышев ҡомлоҡтары ― айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. Чир һәм Березянки йылғалары һыуайырғысының көньяҡ-көнбайыш битләүендә ята. Ростов өлкәһе Обливский районының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ҙур булмаған урмандан ғибәрәт. 1977 йылда барлыҡҡа килгән.
Дала экосистемаһы
Чернышев ҡомлоҡтары ― төбәк кимәлендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы. Статусы ― ботаника буйынса заказник.
Тәбиғәтте һаҡлау, ҡомлоҡтарҙы нығытыу, һыу кимәлен һаҡлау юҫығынан әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Урындағы һәм ҡырҙан килгән халыҡ өсөн ял итеү урыны ла булып тора.
Бында ауыр хеҙмәт көнөнән һуң көс йыйып, һаулыҡтарын тергеҙеп ҡайталар. Әммә йыш ҡына булып торған янғындар тәбиғәт ҡомартҡыһына хәүеф янап тора.
Тарихы
Ростов өлкәһендә ҙур майҙандарҙы тап ҡомло тупраҡ биләп тора. XIX―XX быуат башында хужалыҡ эшмәкәрлеге, ер ресурстарын көслө файҙаланыу нәтижәһендә ҡайһы бер райондарҙы хәрәкәтсән ҡомлоҡ баҫып алған.
Улар ауылдарҙы, утарҙарҙы, баҫыуҙарҙы, һөрөнтө ерҙәрҙе, көтөүлектәрҙе күмеп эшлектән сығарған.
1906 йылда Чирский ҡомлоҡтарында Чернышев урмансылыҡ хужалығы ойошторола. Уның алдында ҡомлоҡтын күсеүен туҡтатыу бурысы ҡуйыла. Ағастарҙы ултыртыу өсөн ауыл хужалағы эштәрен алып барыу мөмкин булмаған, сәсеүлек һәм көтөү ерҙәренә бармаған урындар һайлап алына.