cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәхимов Рәйес Сәйетғәле улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Рәйес Сәйетғәле улы Рәхимовтың фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре төрлө тупраҡ-климат зоналарында ер эшкәртеү ысулдарын нигеҙләү, ер эшкәртеү һәм сәсеү машиналарын автоматлаштырылған проектлау системаларын булдырыу өсөн конструктив схемаларҙы һәм параметрҙарҙы, һыҙма-техник документацияны һәм математик моделдәрҙе эшләү һәм һәм нигеҙләү; тупраҡ эшкәртеү тәрәнлеген автоматик көйләү һәм контролләү системаларын булдырыу һәм камиллаштырыу. Рәхимов ҡатнашлығында 57 төр тупраҡты төп һәм өҫтәлмә эшкәртеү машиналары эшләнгән. Уның асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының һәм БДБ илдәренең предприятиеларына индерелә. Ул шулай уҡ Силәбе өлкәһенең төрлө зоналарында тупраҡтың бысраныу һәм насарайыуы мониторингы буйынса фәнни етәксе булып тора.
Рәйес Сәйетғәле улы Рәхимов докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса ике махсус совет ағзаһы. Уның етәкселеге аҫтында 3 кеше докторлыҡ диссертацияһы, 14 кеше кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм уларҙың фәнни тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһе производствоға индерелә. Рәхимов 1995 йылдан аграр белем биреү Академияһы академигы һәм 2001 йылдан Халыҡ-ара аграр белем биреү Академияһы академигы. 250 фәнни хеҙмәт, 9 монография авторы, уйлап табыуға һәм файҙалы моделгә 7 авторлыҡ танытмаһына һәм 40-тан артыҡ патентҡа эйә.
Фәнни баҫмалары
Монографиялары:
Мәҡәләләре:
Асыв-Вож (Воль ҡушылдығы)
Асыв-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воль йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кесе Петряк (Васюган ҡушылдығы)
Кесе Петряк  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 875 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асыв-Вож (Кулом-Ю ҡушылдығы)
Асыв-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кулом-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асыв-Вож (Уюб ҡушылдығы)
Асыв-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уюб йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Петряк (йылға)
Кесе Петряк  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Петряк йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нойзальца-Шпремберг
Нойзальца-Шпремберг (Neusalza-Spremberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3624 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 325 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2742 һәм автомобиль коды ZI.
Бәширов Зыя Әхмәт улы
Бәширов Зыя Әхмәт улы (26 сентябрь (8 октябрь) 1910 йыл — 28 декабрь 1976 йыл, Силәбе) — сәйәси эшмәкәр, пропагандист, отставкалағы полковник.
Биографияһы
Зыя Әхмәт улы Бәширов Өфө губернаһы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) Һарайлы ауылында 1910 йылдың 26 сентябрендә (8 октябрь) тыуған.
1920-се йылдарҙың уртаһына тиклем батрак хеҙмәтендә йөрөгән.
1928—1931 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Оло Тәләк улус башҡарма комитеты секретары һәм ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитеты секретары.
1936 йылда Мәскәү план-иҡтисад институтын тамамлағандан һуң, Якутск ҡалаһына эшкә йүнәлтмә ала. Унда финанс бүлегендә өлкән экономист, сауҙа предприятиеһында баш бухгалтер, һуңғараҡ — Яҡут АССР-ының ҡулланыусылар союзында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Ҡыҙыл Армия сафында: курсант, сәйәси бүлектең өлкән инструкторы, частың сәйәси етәксеһе урынбаҫары (замполит), Байкал аръяғы һәм Алыҫ Көнсығыш фронттары составындағы 10-сы айырым армияның сәйәси бүлек инструкторы һәм инспекторы.
1956 йылдан Силәбе өлкәһендә урынлашҡан 32138-се ғәскәри частың сәйәси бүлек начальнигы. 1964 йылдан полковник дәрәжәһендә отставкаға сыға.
1968 йылдан Силәбе политехник институтында эшләй.
1973 йылдың апреленән «Белем» («Знание») Бөтә Союз йәмғиәтенең (хәҙер Урал-Себер Белем йорто) Фәнни-техник пропаганда йорто директоры. Был учреждениеның барлыҡҡа килеүенә, махсуслашыуына һәм ил эсендә иң яҡшы өҫтәмә белем биреү үҙәгенә әйләндереүгә күп өлөш индерҙе.
Бер нисә тапҡыр Силәбе эшсе депутаттарының ҡала һәм өлкә Советына депутат итеп һайланды.
КПСС-тың Силәбе өлкә комитеты ағзаһы булды.
Афимья
Афимья — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Самлат
Кесе Самлат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Самлат йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нойкина
Нойкина (Neukyhna) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2377 кеше йәшәй. Майҙаны — 40,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4509 һәм автомобиль коды DZ.
Бадь-Ёль
Бадь-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мангушная
Мангушная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 800 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нойкирич
Нойкирич (Neukieritzsch) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5639 кеше йәшәй. Майҙаны — 50,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 143 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4575 һәм автомобиль коды L (элек: BNA).
КесеУшал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк Кир II
Бөйөк Кир II (Куруш) — фарсы батшаһы, '''б. э. т. 559 — б. э. т. 530''' йылдарҙа хакимлыҡ итә, Әһәмәниҙәр династияһынан. Камбиз I-нең һәм, бәлки, Мидия батшаһы Астиагтың Мандана исемле ҡыҙының улы. Әһәмәниҙәр державаһына нигеҙ һалыусы.
Кирҙың бала сағы һәм йәшлек йылдары
Кирҙың тыуыу датаһы теүәл билдәләнмәгән. б. э. т. 600 йылдан 590 йылдар арауығында тыуған тип иҫәпләнә. Уның бала сағы һәм үҫмер йылдары тик легендалар аша ғына таныш. Тик уларҙың һәр береһе башҡаларына ҡаршы килә. Грек тарихсыһы Ксенофонт б. э. т. V быуатта уҡ шулай тип яҙып ҡалдырған.
Геродоттың яҙмаларына ышанһаҡ, Кирҙың әсәһе мидия батшаһы Астиага (Иштувегу) ҡыҙы Мандана, күрәҙәселәр әйтеүе буйынса, ул донъя башлығы буласаҡ малай табырға тейеш була. Шуға күрә лә Астиаг был хәлде булдырмаҫ өсөн, уны мидия кешеһенә бирмәйенсә, бер фарсыға кейәүгә бирә. Шулай ҙа бәләләрҙән ҡасыу өсөн, ауырлы ҡыҙын ул үҙенә саҡыра. Ир бала тыуғас, уны юҡҡа сығарырға теләй. Ул был эште сановнигы Гарпагҡа үтәргә ҡуша. Ә Гаопаг уны үлтермәй, Астиагтың ҡолдарының береһенә, бер көтөүсегә бирә һәм баланы тау башына йыртҡыстар күп булған ергә ташларға ҡуша. Көтөүсе уны үҙенең өйөнә алып ҡайта, сөнки уның ҡатыны үле бала тыуҙырған булған. Атай-әсәй булараҡ, улар батша балаһын тәрбиәләргә, ә үлгән бала мәйетен тау башына алып менеп ташларға килешәләр. Батша балаһының һәйбәт кейемдәрен кейендереп, тауға ташлайҙар. Шунан һуң улар Гарпагҡа барыһы ла эшләнде тип еткерәләр. Гарпаг үҙенең ышаныслы кешеләрен тауға ебәрә һәм бала мәйетен ерләргә ҡуша. Ышаныслы кешеләре шулай эшләйҙәр. Гарпаг быға ышана. Шулай итеп Кирҙың бала сағы батша ҡолдары араһында үтә.
Малайға ун йәш тулғанда, малайҙар менән һуғыш уйыны уйнаған саҡта батша булып һайлана. Тик быға мидияның бик билдәле кешеһенең улы риза булмай. Кир уны туҡмап яза бирә. Туҡмалған баланың атаһы Астиагҡа уның улын ҡол балалары туҡмай, тип ошаҡлай. Бала Астиагҡа хөкөм ҡарары алыр өсөн килтерелә. Астиаг майлайҙы күргәс, был балала үҙенең нәҫеленә оҡшаш яҡтарын таба. Баланың ата-әсәһен ҡурҡытып дөрөҫлөктө әйттерәләр. Гарпаг ҡаты хөкөмгә тарттырыла: уға төшкө ашҡа Кир менән йәштәш булған балаһының ите бирелә. Аҙаҡ Астиаг тағы ла күрәҙәселәргә мөрәжәғәт итә. Күрәҙәселәр алдан әйткән юрау булған инде. Уны балалар донъя батшаһы итеп һайлағандар, элекке юраусылар ошоно ҡабатлағандыр, тиҙәр. Астиаг быға ышана һәм баланы фарсы иленә, ата-әсәһенә кире ебәртә.
Кир — фарсы ҡәбиләләре юлбашсыһы
Геродот, Кирҙың хакимлығы 29 йыл тәшкил итә, тип раҫлай һәм беҙҙең эраға тиклемге 559 йылда (башҡа яҙыусылар шулай уҡ Кир тәхеткә 55-се олимпиаданың беренсе йылында, йәғни беҙҙең эраға тиклем 560—559 йылдарҙа ултырҙы, тип һанай) Кир ултыраҡ тормош алып барған фарсы ҡәбиләләренең башлығы булып китә. Был ҡәбиләләрҙә төп урынды Әһәмәниҙәр ырыуы вәкилдәре пасаргадтар тәшкил итә, уларҙан тыш союзға марафийҙар һәм маслийҙар инә. Улар бөтәһе лә мидий батшаһына буйһона. Ул саҡта Фарсы дәүләте үҙәге Пасаргады ҡалаһы тирәләй урынлаша. Кирҙың хакимлығының тәүге осоронда был ҡала бик әүҙем үҫешә һәм Фарсы дәүләтенең баш ҡалаһы була. Фарсы далаларында һәм ҡалаларында йәшәгән киртийҙар, мардтар, сагартийҙар һәм ҡайһы бер башҡа күсмә ҡәбиләләр, ә шулай уҡ ултыраҡ ҡәбиләләр (карманийҙар, панфиалейҙар һәм деруштар) һуңғараҡ, Мидия менән һуғыштан һуң, Кир тарафынан баҫып алыналар.
Мидияға ҡаршы ихтилал башы
Беҙҙең эраға тиклемге 553 йылда Кир Мидия батшаһы Астиагка ҡаршы сыға. Геродот һәм Ктесий фарсыларҙың мидиялылар менән һуғышын ихтилал тип исемләйҙәр. Геродот фекеренсә, ике батшалыҡ араһындағы һуғыштың сәбәбе булып Гарпагтың Астиагҡа ҡаршы фетнәһе тора. Ул үҙ яғына Астиагтың ҡаты хакимлығына риза булмаған кешеләрҙе йәлеп итә, ә һуңынан Кирҙы ихтилал башларға күндерә.
Ризаһыҙлыҡтан һәм хыянаттан тыш, Мидияның ҡолатылыуы династия көрсөгөнә бәйле: Астиагтың вариҫы булмай. Ктесий батшаның кейәүе Спитамды вариҫ тип исемләй. Мидия өсөн ҡаты алыш бара. Ктесий Астиагтың еңеүҙәре тураһында бәйән итһә, Геродот, һәр хәлдә, уның батырлығын таный: Астиаг ҡарттарҙы ҡоралландырып, шәхсән үҙе уларҙы алышҡа әйҙәй.
Баш күтәреүселәрҙең еңеүе
Грек һәм вавилон сығанаҡтары, Кирҙың Мидияға ҡаршы ихтилалы өс йыл дауам итә, тигән фекергә килә. 6 йылғы Набонид хроникаһы (б. э. т. 550 йыл) хәбәр итә: ''«Ул (Астиаг) үҙенең ғәскәрен туплай һәм Аншан батшаһы Кирға, уны еңер өсөн, ҡаршы сыға. Астиагка ҡаршы уның ғәскәре баш күтәрә һәм уның үҙен әсирлеккә алып, Кирға тапшыра. Кир уның баш ҡалаһы Экабатанаға китә. Экабатана иленең көмөшөн, алтынын, башҡа төрлө хазиналарын улар талап бөтәләр, һәм Кир уларҙы Аншанға алып китә…»'' Шулай итеп, Астиагтың Кир менән һуғышы өс йыл дауам итеүе һәм фарсылар файҙаһына бары тик хыянат аша ғына тамамланыуы аңлашыла, өҫтәүенә, Астиаг һөжүм хәлендә була.
Кир — Мидия батшаһы
Кир Мидияның баш ҡалаһы Экбатананы баҫып ала һәм, Мидия батшаларының рәсми титулын алып, үҙен Фарсияның һәм Мидияның батшаһы тип иғлан итә. Әсирлеккә алынған Астиагка Кир мөрхәмәтлек күрһәтә, һәм хатта. Ктесий фекеренсә, уны Баркания наместнигы итеп тәғәйенләй (бәлки, Гирканиялыр)һәм уның ҡыҙына өйләнә (әлеге версия буйынса Кир Астиаг ҡыҙының улы түгел, ә ире) Шул уҡ Ктесий һүҙҙәренән, Астиагтың фекерҙәштәренән бер Спитама — заколы вариҫ һәм Кирҙың конкуренты(1) — һәләк була, юғиһә түңкәрелеш династияның алмашыныуы ғына була.
Әһәминиҙәр дәүерендә лә мидиялар фарсылар менән бер рәттән һаналалар. Экбатана баш ҡала булып ҡала. Бында батша йәйге осоҙо үткәрә.Быларҙың барыһы ла Фарсияны тирә-яҡ халыҡтар күҙлегенән Мидияның дауамы тип ҡарауға килтерә. Кирҙың Астиаг менән туғанлыҡ ептәре бәйләүе хаҡында, Геродоттан башҡа, башҡа тарихсылар ҙа телгә ала (Юстин 1, Ксенофонт 1, Элиан 1). Мидиянан фарсылар күп йәһәттән Aссирия системаһына ҡайтып ҡалған идара итеү системаһын үҙләштерә.
Лидияны баҫып алыу
Б. э. т. 547 йылда Киликия үҙ ирке менән Кир яғына күсә һәм уға хәрби ярҙам күрһәтә. Бының өсөн Кир уға бер ҡасан да сатраптар ебәрмәй, ә урындағы хакимдарҙы власта ҡалдыра, улар уға яһаҡ түләргә һәм кәрәк булһа, армия төҙөргә тейеш була.
Шулай итеп, Кир Яҡын Көнсығыштың Кесе Азияла гегемонияға дәғүә иткән иң ҡеүәтле дәүләттәренең береһе булған Лидия батшалығы сиктәренә яҡынлаша. Геродот фекеренсә, һуғышты башларға Лидия батшаһы Крез ниәт итә. Б. э. т. 547 йылда лидийҙар Каппадокияға баҫып инәләр, быға тиклем ул мидийҙар хакимлығы аҫтында булған һәм фарсыларҙың һуңғыһын еңгәндән һуң, улар йоғонтоһо аҫтына эәләгәләр. Кир шулай уҡ үҙенең армияһын шул халыҡтар вәкилдәренән тулыландырып, уның территорияһы аша үтә. Кир яғына сығыу өндәүе менән Иония һәм Эолис ҡалаларына илселәр ебәрелә. Әммә Кесе Азия гректары Кирға ҡушылырға ашыҡмай.
Птерия ҡалаһы янында ҡанлы алыш була, әммә ул һөҙөмтәһеҙ тамамлана, һәм ике яҡ та яңы алышҡа барырға ашыҡмайй. Крейс баш ҡалаһы Сардҡа сигенә һәм һуғышҡа ентеклерәк әҙерләнергә һәм үҙенең союздаштары Мысырҙан, Спартанан һәм Вавилондан һөҙөмтәлерәк ярҙам алырға тырышырға ҡарар итә. Әммә дәғүәсеһенең ҡылыҡтарын һәм ниәттәрен белеп ҡалған Кир Сардҡа табан ашыға. Сард халҡы өсөн был һөжүм бөтөнләй көтөлмәгән хәл була һәм һөжүм тураһында фарсылар ҡала диуарына килеп еткәс кенә белеп ҡала. Крёз үҙенең армияһын Кирға ҡаршы сығара. Кир булған дөйәләрҙе ғәскәр алдына ҡуйҙырта, дөйә өҫтөндә уҡсылар ултыра. Һуңынан ошо хәрби мәкерлекте күп кенә хәрби башлыҡтар ҡуллана. Лидия ғәскәрендәге аттар, таныш булмаған дөйә еҫенән һәм уларҙың үҙҙәрен күргәс, кире яҡҡа сабалар. Әммә лидия һыбайлылары аттарынантөшә һалып, йәйәүле килеш һуғыша башлайҙар, шулай ҙа Кир ғәскәре баҫымынан Сардҡа сигенәләр һәм акрополдә бикләнәләр. 14 көнлөк ҡамауҙан һуң фарсылар акрополде баҫып алалар, әсирлеккә төшкән Крез Киргә алып киләләр.
Грек авторҙарының фекере буйынса, Кир Крезды ярлыҡай=1269019585#086 Геродот. История. КнигаI «Клио», § 86]. Был ысынбарлыҡҡа тура килә, сөнки Кир башҡа әсирлеккә эләккән батшаларға ла мәрхәмәтлелек күрһәтә. Согласно Геродотҡа ярашлы, Сардты фарсыларр б.э.т. 547 йылдың октябре һәм декабре араһында яулап алына.
Крезды еңгәндән һуң яр буйындағы Иония һәм Эолида ҡалалары Кирға илселәр ебәрә. Улар фарсыларға буйһонорға ризалығын белдерәләр. Әммә Кир, үҙ ваҡытында уларҙы үҙенә ҡушылырға саҡырғанын һәм уларҙың баш тартҡанын иҫтәренә төшөрә, ә хәҙер Лидияның яҙмышы хәл ителгәс, ул үҙе уларға ниндәй шарттарҙа буйһонорға кәрәклеген күрһәтәсәк, тип белдерә. бының тураһында белгәс, Кесе Азия гректары ҡалаларын нығыта башлайҙар һәм, ярҙам һорап, Спартаға илселәрен ебәрәләр. Бер Милет кенә үҙ теләге менән фарсыларға буйһона һәм Кир уның менән элекке шарттарҙағы килешеүгә ҡул ҡуя.
Вулкан (мифология)
Вулкан (Vulcanus йәки Volcanus ) боронғо Рим мифологияһында — емергес һәм таҙартыу уты илаһы. Тәүҙә ул күк уттары, атап әйткәндә, йәшен өсөн дә яуап биргән, шулай уҡ Ҡояш менән тиңләштерелгән. Һуңғараҡ был вазифа Юпитерға һәм Солға күсә. Ут ҡулланыусы һөнәрҙәр үҫешеү менән, Вулкан тимерселәр һәм ҡойоусылар ҡурсалаусыһы була һәм шуның менән бәйле, боронғо грек мифологияһындағы уға тиңләштерелгән персонаж Гефестҡа оҡшай башлай. Рим форумында Вулканға бағышланған миһрап — Вулканал булған. Рим батшалығы осоронда был урында йыйылыштар үткән. Ут илаһы Ғибәҙәтханаһы ҡаланан ситкә сығарыла.
Этимологияһы
Исеменең килеп сығышы билдәһеҙ. Боронғо Рим ғалим-энциклопедисы Марк Теренций Варрон ул йәшенгә (fulgur) ҡағылышлы латин һүҙҙәре менән бәйле тип раҫлай, ул, үҙ сиратында, ут (ignis) менән бәйле. Ошо уҡ версияны Британия филологы У. У. Скит та хуплай.
1842 йылда итальян филологы һәм археологы «Вулкан» һүҙе миной цивилизацияһының тәбиғәт һәм ер аҫты донъяһы илаһы Велханос исеменән килеп сығыуы тураһында фараз яһай. Жерар Капдевиль фекеренсә, Криттан Велхан этруск Велхансының прообразына әүерелә, ул үҙ сиратында, Рим Вулканына әйләнә.
Функциялары
Ут аллаһы Вулкан тураһындағы күҙаллау — боронғо Рим мифологияһында иң боронғоларҙың береһе. Антиклыҡты өйрәнеүселәр хатта уны юғары илаһ Юпитерҙың культы менән сағыштырғанда ла боронғораҡ тип иҫәпләйҙәр. Ут бер үк ваҡытта шәфҡәтле лә, емереүсе лә була алған. Ут эргәһендәге кеше йылына, шулай уҡ ризыҡ әҙерләй алған. Италияла йәшәгән боронғо ҡәбиләләр фекере буйынса, илаһтың ризаһыҙлығы осрағында ут контроль аҫтынан сыҡҡан һәм юлдағы бар нәмәне юҡ иткән.
Италиктарҙың дини инаныуҙарының башланғыс этаптарында Вулкан ерҙәге ут өсөн генә түгел, күктәге ут өсөн дә яуап бирә. Йәшендәр уның ҡарамағында булған, ә ул үҙе Ҡояшҡа тиңләштерелгән. Һуңынан был функциялар Ҡояш аллаһы Солға һәм Юпитерға күсә.
Утты файҙаланыуҙы күҙ уңында тотҡан һөнәрҙәр үҫеше менән Вулкан иретеүселәрҙең, ҡойоусыларҙың һәм тимерселәрҙең ҡурсалаусыһы була, Mulciber — «иретеүсе» эпитеты ала. Һөҙөмтәлә ул боронғо грек мифологияһындағы персонажға — үҙенә тиңләштрелгән Гефестҡа оҡшай башлай.
III быуатта, Рим империяһындағы киң көрсөк фонында, тормош шарттарының үҙгәреүе һәм киң таралған көнсығыш культы йоғонтоһо һөҙөмтәһендә,.римлеләрҙең дини инаныуҙары үҙгәрә. Вулканға тылсымлы функцияларҙы ҡайтарып ҡалдыра башлайҙар; уға яҙмыш ҡушҡанды ун йылға кисектереп тороу һәләте бирелә. Бында аллаларҙың тәбиғи булмаған эштәр ҡылыу ғына түгел, ваҡытты үҙгәртеү һәләте тураһындағы инаныуҙар сағыла. Мавр Сервия Гонорат комментарийҙарына ярашлы, Вулкан кеше ырыуының башлығы булып таныла башлай. Ҡояш культы таралыу фонында ут һәм «уның менән бәйле юғары илаһи башланғыс булараҡ, донъя элементтары араһында беренсе урынды биләгән Вулкан айырыуса ҙур хөрмәт ҡаҙана».
Хөрмәтләү
Риүәйәт буйынса, Вулкан культы Римгә сабиндар һәм уларҙың бөйөк батшаһы Тит Таций тарафынан, Ромул ҡала төҙөгәндән һуң күп тә үтмәй, үҙе тере саҡта килтерелә. Ут илаһы Вулканды ҡойоусылар айырыуса хөрмәт иткәндәр, улар уны пенаттар (үҙ ғаиләһен һәм усағын һаҡлаусы һәм яҡлаусы илаһтар) менән берләштергәндәр.
Вулкан хөрмәтенә трофей ҡоралын яндырыу тәжрибәһе булған.
Ҡорбан салыу, ут аллаһы хөрмәтенә үткәрелгән байрамдарҙың дөрөҫ үтәлеүен күҙәтеү өсөн дәүләт кимәлендә ун ике бәләкәй фламиндарҙың береһе яуаплы була.
Миһраб һәм ғибәҙәтханалар
Рим форумында Капитолий убаһы итәгендә Вулканға бағышланған миһраб һәм кипарислы терраса, Вулканал урынлашҡан. Риүәйәттәр Буйынса, улар Ромул осоронда уҡ төҙөлгән. Вулканал, боронғо римляндар аңлауынса, ҡаланың иң изге урындарының береһе булған. Рим батшалығының башланғыс осоронда ул Рим хакимдары йыйылыштар үткәргән урын булып хеҙмәт иткән.
Риүәйәт буйынса Ромул төҙөгән Вулкан ғибәҙәтханаһы померийҙан ситкә Марс яланына сығарылған. Плутарх килтергән версияларҙың береһендә, римлеләр ут аллаһын уның хөрмәтенә ҡорам менән хөрмәт итһәләр ҙә, ғибәҙәтхананы символик рәүештә ҡала диуарҙарынан ситкә алып сығалар, сөнки ҡала йыш ҡына янғындан зыян күрә, тиелә.
Римдән башҡа Вулканға ғибәҙәтханалар һәм изге урындарҙы Рим империяһының башҡа ҡалаларында ла төҙөгәндәр.
Байрамдар
Вулкан фестивале, Вулканалия, йыл һайын 23 август көнө, йәйге эҫе көндәр арҡаһында келәттәр һәм ашлыҡтар яныу хәүефе иң ҙур булғанда билдәләнә. Фестиваль ваҡытында илаһты ололау өсөн яғылған усаҡтарға, ҡорбан итеп һәм кеше ғүмере өсөн йолом итеп, тере балыҡ йәки бәләкәй йәнлектәрҙе ташлағандар, был Вулкан культының кеше ҡорбандары менән беренсел бәйләнеше булыуын раҫлай, тип фараз ителә.
Вулканалияларҙан тыш, уға тубилустрийҙар  — тынлы инструменттар менән бәйле байрам бағышлағандар, тынлы инструменттар башҡа металл предметтар кеүек үк, Вулкан ҡурсалауында булған сәнғәт менән бәйле. Шулай уҡ Тибр балыҡсылары үҙҙәренең байрамында, 7 июнь көнө, уға ҡорбан килтергәндәр.
Мифтары
Вулкан тураһындағы ҡараштар уның культы йәшәгән меңәр йылдар дауамында һиҙелерлек үҙгәрә. Әгәр ҙә тәүҙә ул төп илаһтарҙың береһе булһа, ваҡыт үтеү менән уның роле һиҙелерлек кәмей. Индигитаменттарҙа — боронғо Рим һәм боронғо грек дини инаныуҙары ҡушылғанға тиклем яҙылған һәм антик яҙыусылар цитаталары буйынса билдәле Рим понтификтарының изге китаптарында — емешле ер алиһәһе Майя Вулкандың ҡатыны булған.
Вулкандың балалары
Пренестегә нигеҙ һалыусы легендар Цекул антик сығанаҡтарҙа Вулкандың улы булып сығыш яһай. Усаҡта донъяға килгән бала үҙ исемен латин телендәге caeculto caeculto («күреү һәләте насар») һүҙенән ала, сөнки төтөн баланың күҙҙәренә зыян килтерә. Цекула үҫеп еткәс, күрше ҡәбиләләрҙе үҙе янына йыйып, уның етәкселегендә яңы урынға күсергә өгөтләй башлай. Вулкан, уның илаһи сығышын раҫлау өсөн, йыйылған кешеләрҙе ут ҡулсаһы менән уратып ала.
Вулкандың тағы бер улы итеп ҡайһы бер антик сығанаҡтар Римдың алтынсы батшаһы Сервий Туллийҙы күрһәтә. Риүәйәт буйынса, уның әсәһе Окрисия Луций Тарквиний Приски батшаның ҡатыны Танаквилгә ҡоллоҡҡа эләгә. Илаһ миһрабына шарап һалыу йолаһын үтәгәндә Вулкан матур ҡол ҡыҙға ғашиҡ була һәм Окрисияны яулап ала. Ошо бәйләнештән буласаҡ Рим батшаһы Сервий Туллий тыуа.
Вулкан оҫтаханалары
Боронғо римлеләрҙең ышаныуҙарына ярашлы, ут илаһы Вулкандың оҫтаханалары тауҙар аҫтындағы ер аҫтында тәрәндә урынлаша. Унда айырыуса көсөргәнешле эшләгәндә, төтөн һәм ут тышҡа сыға алған. Бындай тауҙарҙы вулкандар тип атайҙар. Был һүҙ башҡа телдәргә лә күскән һәм бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған.
Вергилийҙың «Энеида»һында Вулькано утрауындағы оҫтахананың тасуирламаһы бар, унда Вулкан циклоптар ярҙамы менән ҡатыны Венераның һорауы буйынса Энейға хәрби кейемдәр сүкеп яһай.
Вулкан сәнғәттә
XV—XVIII быуаттарҙа Европа һынлы сәнғәтендә Гефест тураһындағы боронғо грек мифтарынан билдәле бер күренештәрҙе һүрәтләгән сюжеттар бик популяр була; шул уҡ ваҡытта ул Вулкан тип атала. «Венера Вулкан тимерлегендә» (Джулио Романо, Франческо Пармиджанино, Джорджо Вазари, Якопо Пальма Младший, Питер Рубенс, Антонис ван Дейк, Антуан Куапель, Франсуа Буше һәм башҡаларҙың картиналары), «Вулкан тимерлеге» (Франческо Приматиччо, Пьетро да Кортон, Франческо Бассано, Тициана, Диего Веласкес, Лука Джордано, Джованни Баттиста Тьеполо һәм башҡаларҙың картиналары), «Вулкан эләктергән Марс һәм Венера» (Тинторетто, Xубрехт Гольциус, Рембрандт, Лука Джордано, Франсуа Буше һәм башҡаларҙың картиналары), «Фетида Вулкан янында» (Рубенс, Мартен ван Хемскерк картиналары) һәм башҡалар.
Вулкан скульптураһы Американың Алабама штатындағы Бирмингем ҡалаһында ҡуйылған.
Вулкан тәңкәләрҙә
Вулкан, тимерсе илаһы булараҡ, аҡса һуғыу ҡурсалаусыһы була, әммә уның һүрәте тәңкәләргә бик һирәк урынлаштырыла. Тәүге тапҡыр ул додранста — беҙҙең эраға тиклем II быуаттағы 3⁄4 асс, шулай уҡ беҙҙең эраға тиклем 102 йылғы денарийҙа күренә. Император дәүерендә Вулкан беҙҙең эраның 68-69 йылдарындағы граждандар һуғышы осоро тәңкәләрндә осрай.
Римдә һуғылған тәңкәләрҙә Вулкан яңынан 1700 йылдан һуң барлыҡҡа килә. 1954—1995 йылдарҙағы акмониталдан 50 лир реверсында эшләп ултырыусы Вулканды урынлаштыралар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Нойкирх (Каменц)
Нойкирх (Каменц) (Neukirch) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1708 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1936 һәм автомобиль коды BZ.
Ремезов Семён Ульянович
Семен Ульянович Ремезов (1642, Тобольск, рус батшалығы — 1721 һуң, шунда уҡ) — урыҫ энциклопедисы, Себер картографы, архитектор, тарихсы.
Бадь-Ю
Бадь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Ремезов Семён Ульянович
Себерҙең һыҙма китабы
Ҡулъяҙма «Чертёжная книга Сибири» (1699—1701) — XVII быуаттың географик асыштары һөҙөмтәләрен дөйөмләштергән беренсе рус географик атласы. 1695 йылда С. Ремезов Мәскәүгә килгән Себер картаһы күсермәһенән бер нисә оригиналь һыҙымдар яһай. 1696—1697 йылдарҙа Тобольск, Иркутск һәм башҡа ҡалаларҙа Себерҙең төрлө өлөштәренең һыҙымдары төҙөлгән. Көнбайыш Себер һыҙымдарын һәм себер йылғалары атласын Ремезов үҙе төҙөгән. 1699—1701 йылдарҙа ул шулай уҡ өс улы менән «Чертёжная книга Сибири» йыйынтығын төҙөгән, ул инеш һүҙҙән һәм 23 зур форматлы картанан торған, Себер һәм уның бөтә территорияһының мәғлүмәттәрен ентекләп теркәгән. Китаптағы карталар градусһыҙ һәм, хәҙергәненән айырмалы, төньяҡ менән көньяҡтың урындары алмашҡан булған.
2003 йыл аҙағында С. Ремезовтың «Чертёжная книга Сибири» әҙер була.
Бадь-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы
Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы (24 октябрь 1948 йыл — 23 сентябрь 1998 йыл) — уҡытыусы, совет органдары хеҙмәткәре, Үрге Өпәле ҡалаһының почётлы гражданы (1998, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Римма Мирас ҡыҙы Мөнирова 1948 йылдың 24 октябрендә Татар АССР-ы Аҡтаныш районының Аҡкүҙ ауылында тыуған. 1966 йылда Полдневая урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1972—1977 йылдарҙа Силәбе дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡый, бер үк ваҡытта 1966 йылдан рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1984 йылда халыҡ депутаттарының Этҡол ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. Был яуаплы вазифала ул Этҡол ауыл Советы тораҡ пункттары — Дауыт, Ключи (1996 йылда Снежинск ҡалаһына ҡушыла) Этҡол ауылдарының иҡтисади, мәҙәни һәм социаль үҫеше өсөн күп эшләй. Теләһә ниндәй рангтағы етәкселәрҙең күңел асҡысын таба белде, уға Екатеринбург, Полевский, Снежинск ҡалалары ярҙам итте. Ул етәкселек иткән осорҙа мәктәптәр, клуб төҙөлә; тиҫтәләгән километр юлға асфальт түшәлә, 1985 йылда Этҡол ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яҡташтарға һәйкәл ҡуйыла. Үрге Өпәлегә уҡыусыларҙың экскурсияларын, Этҡол халҡының байрамдарға, күргәҙмәләргә, спектаклдәргә барыуҙарын ойошторҙо. Мөнирова ауыл хакимиәте биләмәһендә башҡорттарҙың милли култураны тергеҙеүҙә булышлыҡ итә: Этҡол күле ярҙары янында археологик ҡаҙыныу эштәре алып барыуҙа ярҙам күрһәртә; башҡорт халҡының ғөрөф-ғәҙәттәре һәм ауыл тарихы менән бәйле материалдар йыя.
Римма Мирас ҡыҙы Мөнирова 1998 йылдың 23 сентябрендә юл-транспорт фажиғәһендә һәләк була.
Хәтер
2004 йылдың июлендә Этҡол ауылында Римма Мөнирова йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Мартыновка (йылға)
Мартыновка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/307 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 90 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бадь-Ю-Шор
Бадь-Ю-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Видз-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Махня
Махня — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/402    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 211 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнекәев Рафаэль Ғизетдин улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлеге ҡалҡан биҙе ауырыуҙары этиологияһын, шәкәр диабеты, балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең енси үҫеше боҙолоуын өйрәнеүгә арналған. Балаларҙа эндокрин ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау ысулдары һәм Башҡортостан шифаханаларының (шул иҫәптән Красноусольск һәм Салют) терапевтик факторҙарын ҡулланып уларҙы реабилитациялау буйынса тәҡдимдәр эшләнә һәм медицина практикаһына индерелә. 100-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 1993 йылдың 10 ғинуарында Өфөлә вафат була.
Нойкирх (Лужица)
Нойкирх (Лужица) (Neukirch/Lausitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5236 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 325 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1904 һәм автомобиль коды BZ.
ICQ
ICQ (ингл.  I seek You  — «мин һине эҙләйем») — Интернет селтәренең етеҙ хәбәрләшеү буйынса үҙәкләштерелгән хеҙмәте, әлеге ваҡытта Mail.ru Group инвестициялау фондының милке булып тора. ICQ хеҙмәте OSCAR протоколын ҡуллана. Мессенджер серверға тоташтырыла. Сервер аша башҡа клиенттарҙы эҙләп табыу һәм бәйләнешкә инеү тормошҡа ашырыла. Ә хәбәрләшеү сервер аша ла, унһыҙ ҙа бара ала. Күп һанлы клиент үтенестәрен хеҙмәтләндереүсе ҡеүәтле селтәр системаларының күпселеге кеүек үк, был сервер ҙа берҙән-бер түгел.
Эш итеү дәүерендә ICQ бик күп клиенттар сығара һәм күп үҙгәрештәр кисерә. 2013 йылдың сентябренә Рәсәйҙә ICQ’ның айлыҡ дөйөм аудиторияһы 7,9 миллион тәшкил итә (донъяла — 12,3 миллион), 2014 йыл аҙағына: Рәсәйҙә — 6,7 млн, донъяла — 11 млн.
Иҫәп яҙмаһы
Хеҙмәттән файҙаланыу өсөн клиенттың интерфейсы йә интернет-портал аша иҫәп яҙмаһын теркәргә кәрәк. Файҙаланыусыларҙы таныу өсөн хеҙмәт UIN-ды (Universal Identification Number) — һәр иҫәп яҙмаһы өсөн уникаль булған, 5 — 9 ғәрәп һанынан торған номерҙы ҡуллана. J2ME өсөн мобиль клиенттың һуңғы версияһында кеҫә телефоны номеры буйынса инеү мөмкинлеге булдырылды.
2011 йылдың көҙөндә ICQ мөһим үҙгәрешкә дусар булды: хәҙер ICQ хеҙмәте бер үк иҫәп яҙмаһы менән күп һанлы тоташыу мөмкинлегенә эйә.
Хеҙмәт һәр иҫәп яҙмаһы өсөн түбәндәге мәғлүмәттәрҙе һаҡлай: Хәбәрҙәр тарихы серверҙарҙа һаҡланмай, тик программа-клиент тарафынан файҙаланыусының ҡорамалында ғына һаҡлана һәм уның интерфейсы аша ғына уға инеү мөмкин.
Башҡа файҙаланыусының UIN- ын белһәң, уның менән хәбәрләшергә, уны контакттар исемлегенә өҫтәргә мөмкин. Файҙаланыусыларҙы эҙләү өсөн системала эске эҙләү функцияһы бар.
Аккаунтты юйҙырыу мөмкинлеге
Тәүҙә бындай мөмкинлек була, ләкин 2002 йылғы үҙгәртеп ҡороуҙан һуң аккаунтты (UIN) юйҙырыу мөмкинлеге бөтә. Бының һөҙөмтәһендә «өрәктәр» — системала теркәлгән, ләкин ҡулланылмаған аккаунттар күбәйә. Әле иҫәп яҙмаһын юйҙырыу мөмкинлеге тағы булдырылған һәм ул ICQ-ның рәсми сайтында тора.
Булыу статусы
Һәр иҫәп яҙмаһына ҡарата селтәрҙә булыу-булмау статусы тоҡандырыла. Төп статустар теҙмәһе бар.
Файҙаланыусы системала бөтөнләй булмаһа (танылмаһа), уға «Селтәрҙә түгел» йәки «Оффлайн» (Offline) тигән статус бирелә; әгәр ул селтәрҙә булһа (танылһа), уның статусы «Селтәрҙә» йәки «Онлайн» (Online) була. Тағы бер нисә статус бар: Ҡағиҙә булараҡ, был статустарға (Away һәм N/A) автоматик күсеүҙе клиент көйләүҙәрендә һүндереп ҡуйырға була.
Шулай уҡ «Әңгәмәләшеүгә ирекле (Free for chat)», «Бимазаламаҫҡа» (Do not disturb) һәм «Буш түгел» (Occupied) статустары бар.
Бынан тыш, файҙаланыусы иҫәп яҙмаһы өсөн «күренмәү режимы» (invisible) ҡуя ала. Был режимда башҡа файҙаланыусыларға «селтәрҙә түгел» статусы күренә, бары тик күренеү исемлегенә индерелгән файҙаланыусыларға ғына селтәрҙә барлыҡ күренә.
Контакттар исемлеге
ICQ 2001 сыҡҡансы контакттар исемлеге клиент яғында һаҡлана ине. ICQ 2001-ҙән башлап файҙаланыусының контакттары серверҙа ята, был иҫәп яҙмаңа төрлө ҡоролманан ингәндә контакттарҙы ҡабат-ҡабат өҫтәп тороу ихтыяжынан ҡотҡарҙы. Исемлектәге контакттар төркөмдәргә бүленә, файҙаланыусы уларҙың исемдәрен һәм һанын үҙгәртә ала.
Контактты өҫтәгәндә танылыу — булыу-булмау статусын күреүгә һәм файлдар ебәреүгә рөхсәт талап ителеүе мөмкин.
Исемлеккә иң күбе 1000 контакт индерелергә мөмкин.
Шәхси исемлектәр
Йәшеренлек кимәлен тәьмин итеү өсөн ICQ-ла бер нисә төрлө исемлек була ала:
Файлдар ебәреү
ICQ-ла файлдар Peer-to-peer технологияһы буйынса ебәрелә, йәғни ике компьютер үҙ-ара тоташҡан булһа, сервер ҡатнашлығынан тыш та тапшырыла. Файлдар уларҙы алыусы «Селтәрҙә» статуслы булһа ғына тапшырыла ала. Был ысул шуның менән хәүефле: ебәреүсе алыусының IP-һын белеүе (йәки киреһенсә) йә уға зарарлы программа тәьминәте ебәреүе ихтимал. ICQ 5-тән башлап файлдарҙы ICQ серверы аша ебәреү мөмкинлеге тыуҙы.
Тарихы
Программа тәьминәте башта түләүһеҙ таратыла.
Файҙаланыусылар һаны ҙур тиҙлек менән арта. Mirabilis иһә IM-ды айырым файҙаланыусыларға ғына түгел, корпоратив клиенттарға ла тәҡдим итә.
1998 йылда компанияны Американың AOL корпорацияһы 407 млн долларға һатып ала һәм ул Time Warner — ICQ, Incorporated өлөшө итеп үҙгәртелә.
2010 йылдың апрелендә биләүселәренең береһе Алишер Усманов булған Digital Sky Technologies (DST) инвестициялау фонды ICQ етеҙ хәбәрләшеү сервисын 187,5 миллион долларға һатып алыу тураһында AOL менән килешеү төҙөй. DST үҙгәртеп ҡоролғандан һуң 2010 йылдың сентябрендә ICQ Mail.Ru Group составына инә.
Милляк-Саим
Милляк-Саим — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елле-Кагал йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нойкирхен (Плайсе)
Нойкирхен (Плайсе) (Neukirchen/Plei?e) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4217 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8459 һәм автомобиль коды Z.
The Economist
The Economist («Эко́номист») — инглиз телле аҙнаһына бер сыға торған яңылыҡтар  журналы (баҫма үҙен гәзит тип йөрөтә). Британ медиакомпанияһы The Economist Groupтыҡы.
Бөйөк Британия ла 1843 йылдан бирле нәшер ителә. 2012 йылда тиражы 1 600 000 дананан артты, яртыһынан ашыуы Төньяҡ Америка ла һатылды. Глобаль йүнәлешлелеге арҡаһында The Economist саф инглиз баҫмаһы ғына итеп һаналмай.
Журналдың төп темалары — сәйәси ваҡиғалар, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр, финанс, иҡтисад һәм эшлекле яңылыҡтар, шулай уҡ фән һәм мәҙәниәт. Журнал редакцияһы классик либерализм ҡараштарында тора.
1928 йылдан компания акцияларының яртыһы  Financial Times гәзитенеке булып тора, ә икенсе яртыһы бойондороҡһоҙ инвесторҙар ҡулында, улар араһында компания хеҙмәткәрҙәре һәм журнал хәбәрселәре күп.
Мәхмүт сәсән
Мәхмүт сәсән (XVII—XVIII быуаттар араһы. Уның ниндәй йылдарҙа йәшәүе хаҡында аныҡ ҡына мәғлүмәт юҡ) — башҡорт сәсәне, ҡурайсы һәм әкиәтсе. Халыҡ хәтерендә тос йөкмәткеле йомаҡ-ҡобайырҙары менән һаҡланып ҡалған.
Тормош юлы
Мәхмүт сәсән Башҡортостандың хәҙерге Учалы районының Әүеш күле буйында тыуған һәм Яугүл йәйләүендә үҫкән. Бай булыуына ҡарамаҫтан, улын йылҡы, ә ике ҡыҙынан һарыҡ көтөүенә көтөүсе итеп ебәрә.
Тирә-йүндә Мәхмүт бәләкәйҙән оҫта ҡурайсы, әкиәтсе булып таныла. Үҫә төшкәс, сәсән булараҡ ғәм халыҡ алдында үҙенең йомаҡ-ҡобайырҙары менән сығыш яһай башлай. Старшина мисәтен ҡулына алғас, атаһы, түрәлеген ҡотлатыу өсөн, оло мәжлес йыя. Шул йыйында ғәҙәттәгесә ҡурайсылар, йырсылар, сәсәндәр бәйгеһе лә үткәрелә. Мәхмүт шундағы сәсәндәр бәйгеһендә беҙҙең заманға килеп еткән «Ҡурғаштан да тосораҡ» тип аталған йомаҡ-ҡобайыры менән сығыш яһай һәм үҙе үк был йомаҡҡа түбәндәгесә яуап бирә:
Ҡурғаштан да тосораҡ,
Ҡараңғы төндән дөмөрәк,
Ҡара төҫтән сөмөрәк,
Ил өҫтөндә бей булыр,
Тау-таш күрмәҫ аяғын
Өҫтәндә йөрөгәс, ил күрер.
Тура әйтелгән ошо һүҙҙәре өсөн атаһы Мәхмүтте Себергә каторгаға оҙата.
Ижадын ябай халыҡты яҡлауға йүнәлткән Мәхмүт сәсәнде халыҡ, әллә нисә быуат үтеүгә ҡарамаҫтан, һаман да онотмай. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, ул Ҡараһаҡал, Батырша ихтилалдарында ҡатнаша.
Мостная
Мостная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 533 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Бадья (Вочь ҡушылдығы)
Бадья  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Мостная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бадья (Вочь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нойкирхен (Мәғдән тауҙары)
Нойкирхен (Мәғдән тауҙары) (Neukirchen/Erzgeb.) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6982 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9221 һәм автомобиль коды STL.
Никольск йәрминкәһе (Таганрог)
Никольск йәрминкәһе — XIX быуатта Рәсәйҙә, Таганрогта яҙғы осорҙа йыл һайын үткәрелгән сауҙа йәрминкәһе.
Тарихы
XIX быуаттың беренсе яртыһында Никольск йәрминкәһе ҡаланың һәм Таганрогтың сауҙа тормошоноң мөһим ваҡиғаһы була. Йәрминкәне асыу йыл һайын 9 майҙа, әлеге ваҡытта ҡала стадионы һәм вокзал яны майҙаны урынлашҡан биләмәлә үтә. Майҙан, элек унда үткәрелгән сауҙа саралары айҡанлы, Йәрминкә майҙаны тип атала. Йәрминкә майҙаны Таганрогта XIX быуат башында Никольск, Успенск (уны асыу 15 авгусҡа тура килә) һәм Михайловск йәрминкәләрен үткәреү урыны булып барлыҡҡа килә. 1834 йылғы генераль план буйынса сауҙа майҙаны ҡала һыҙатынан ситтә урынлашырға тейеш була. Башта уны, сит илдән индерелгән тауарҙарҙы гавандән килтереүҙе, шулай уҡ Рәсәйҙең төньяҡ һәм көнбайыш ҡалаларынан тауарҙарҙы килтереү юлын еңеләйтер өсөн, Чехов урамында төҙөргә ҡарар итәләр.
Никольск йәрминкәһе коммерция операциялары һәм халыҡтың күңел асыу үҙәге була. 1854 йылда Никольск йәрминкәһенә 334 000 һумлыҡ тауар килтерелеүе билдәле. Йәрминкә барған ваҡытта бәүелсәктәр һәм каруселдәр эшләй, йәрминкәлә күңел асыуҙарға махсуслашҡан оркестр килә. Ләкин ваҡыт үтеү менән йәрминкәләр яйлап ҡала тормошонда мөһим роль уйнамай башлай.
Моховая (Махня ҡушылдығы)
Моховая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Махня йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәҙиә мәҙрәсәһе
«Әхмәҙиә» мәҙрәсәһе — Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лаҡлы ауылында XIX—XX быуаттың тәүге ун йыллығында эшләгән урта уҡыу йорто.
Бөйөк Константин I
Фла́вий Вале́рий Авре́лий Константи́н, Константи́н I, Бөйөк Константи́н  (Flavius Valerius Aurelius Constantinus; 27 февраль 272, Ниш (Наисс), Мёзия — 22 май 337, Никомедия) — рим императоры.
Әхмәҙиә мәҙрәсәһе
Тарихы
ХХ быуат башында мәҙрәсә бер нисә йортта урынлаша: ике залда мәсет, бер нисә уҡыу йорто, пансионат, аш бүлмәһе һәм башҡа ярҙамсы хужалыҡ бүлмәләре була.
Документтар Лаҡлы мәҙрәсәһенең бөтә Златоуст өйәҙе башҡорттарын хеҙмәтләндереүен раҫлай. Бында Нәсибаш, Түбәнге Ҡыйғы, 2-се Әйле, Балаҡатай, Оло Ҡошсо улустары, Тырнаҡлы улусының күпселек өлөштәре ингән. Дыуан-Мәсетле, Мырҙалар һәм Тырнаҡлы улусының өс ауылы — Арый ауылы мәҙрәсәһенә ҡарай.
Бөйөк Константин I
Рим императоры итеп 306 йылда атаһы Констанций Хлорҙың вафатынан һуң, ғәскәр тарафынан август итеп тәғәйенләнә. 312 йылда Мульвий күпере янындағы алышта Максенцийҙы һәм 324 йылда Лицинийҙы еңгәненән һуң, Рим дәүләтенең берҙән-бер тулы хоҡуҡлы хакимы була; христианлыҡты өҫтөнлөклө дин яһай, 330 йылда дәүләттең баш ҡалаһын Византийға күсерә һәм уны Яңы Рим тип, һуңғараҡ үҙенең хөрмәтенә Константинополь тип үҙгәртә, яңы дәүләт ҡоролошо барлыҡҡа килтерә. Рим империяһында доминат системаһы булдырыу, йәки императорҙың сикләнмәгән власын урынлаштырыу Константин I исеме менән бәйле. Монарх быға тиклем күрелмәгән хөрмәттәр менән файҙалана башлай. Константин ҡайһы бер христиан сиркәүҙәре тарафынан апостолдарға тиң изге булараҡ ҡабул ителә (Святой Равноапостольный царь Константин). Шул уҡ ваҡытта Рим-католик сиркәүе уның исемен үҙенең изгеләр исемлегенә оҙаҡ ваҡыт индермәй , Брест унияһынан һуң Константин исеме Католик сиркәүҙең изгеләр исемлегенә индерелә, ул хәҙерге ваҡытта көнсығыш ғөрөф-ғәҙәттәрен ҡулланған ҡорамдарҙа 21 майҙа йәки 3 июндә апостолдар йөҙөнә тиң хөрмәт ителә иҫтәлеге 21 май йәки 3 июнь.