cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яҡын Көнсығыш тарихы
Боронғо Мысыр
Боронғо Мысыр (грек. һәм лат.Aegyptus), үҙаталышы Та-кемет, Та-мери, Та-уи һ.б. (мысыр текстанының транслитерацияһы Мысыр теле  tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), Ке́ми (копт. Kὴμε) — төньяҡ-көнсығыш Африкалағы Нил йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан боронғо донъяның әһәмиәтле цивилизацияһы булған тарихи региондың һәм Боронғо Мысыр мәҙәниәтенең атамаһы. Боронғо Мысыр тарихы яҡынса 40 быуатты үҙ эсенә ала, һәм тикшеренеүселәр уны династияға тиклемге заман (финалға ҡарай яҙма иҫтәлектәргә тиклемге осорҙағы Мысыр, ул осор тураһында ҡыҫҡаса обзор мәҡәләлә килтерелә), династия осоро (мысыр цивилизацияһының 27 быуатты эсенә алған төп этабы), Эллин осорондағы Мысыр (Птолемейҙар династияһы власы аҫтындағы грек-македон мәҙәниәте менән синтезы) һәм Рим осоро Мысыры, Рим империяһының иң мөһим провинцияларының береһе булараҡ, Боронғо Рим дәүләте составындағы осор, тип бүлеп йөрөтәләр.
Финикия
'''
Финики́я (грек. Φοίνικες}}, фойникес, «пурпур - ҡуйы ҡыҙыл төҫ иле») — үҙәге хәҙерге Ливанға тап килгән, Урта диңгеҙҙең көнсығыш яры буйындағы боронғо дәүләт. Финикияның иң төньяҡ сиге Оронт йылғаһы тамағы, ә көньяҡ сиге — Кармель тауы. Көньяҡта Финикия Израиль батшалығы менән, ә Көнсығышта һәм Төньяҡта — Сүриә менән сиктәш булған. Геродот буйынса, Финикия Посидийҙан Израиль батшалығына саҡлы йәйрәп ятҡан. Селевкидтар заманында — Орфосиянан (Нар-Берида тамағы) Нар-Зерк тамағына саҡлы. Һуңғараҡ йәшәгән географтарҙан берәүҙәре (мәҫәлән, Страбон) Пелусийға тиклемге тотош яр буйын Финикияға индерә, икенселәре — уның көньяҡ сиген Фәләстан Кесарияһы йәки Кармелда, тиҙәр. Римдәге провинцияларға һуңғы бүлеү Дамаскҡа тиклемге һыҙаттағы эске өлкәләрҙе лә Финикияға ҡаратҡан, ә аҙағыраҡ Яр буйы Финикияһын Ливан Финикияһынан айыра башлағандар. Юстиниан заманында хатта Пальмира ла (Сүриә) Ливан Финикияһына индерелгән.
Был илдең халҡы, финикийлылар, үҫешкән һөнәрселеге, диңгеҙ сауҙаһы һәм бай мәҙәниәте булған ҡеүәтле цивилизация барлыҡҡа килтергән. Финикия яҙмаһы тарихта иң беренсе булып нығытылған фонетик яҙма системаһы өлгөһө. Финикия цивилизацияһының иң юғары үҫеш осоро, сәскә атыуы б.э.т. 1200 йылдан — б.э. 800 йылына тура килгән.
Ассирия империяһы
Асси́рия — (аккад теле Aššur, ғәр.|أشور йәһүд теле |אַשּׁוּר , арамей теле|ܐܬܘܪ , ассир. диалекты: Atur'') — хәҙерге Ирак территорияһындағы, Төньяҡ Боронғо Месопотамиялағы боронғо дәүләт. Ассирия империяһы, ике мең йылға яҡын арауыҡта, б.э.т. XXIV быуаттан б.э.т. VII быуатта (б.э.т. 609 йыл тирәһе), Мидия һәм Вавилон тарафынан юҡҡа сығарылғанға тиклем, тарихта булған.
II меңйыллыҡ башынан яҡынса б.э.т. 612 йылға тиклем йәшәгән, баш ҡалаһы Ниневия (хәҙерге Мосулдың ҡала яны) булған ассириялыларҙың дәүләте, Мидия һәм Вавилондың берләшкән ғәскәҙәре тарафынан баҫып алынған һәм емертелгән. Тағы ла Ашшур, Калах һәм Дур-Шаррукин («Саргон һарайы») Ассирияның эре ҡалалары булған. Ассирия батшалары тулы власты бөтөнләй тиерлек үҙ ҡулдарына алған булғандар — бер үк ваҡытта юғары ҡанбаба, хәрби юлбашсы, күпмелер ваҡыт хатта казначей (дәүләт аҡсаһын һаҡлаусы) вазифаһын да биләгәндәр. Батша кәңәшселәре булып хәрби начальниктар (мотлаҡ армияла хеҙмәт иткән һәм батшаға яһаҡ түләгән провинция идарасылары) ғына эшләгән. Игенселек, ер эшкәртеү, менән ҡолдар һәм буйһонған хеҙмәтселәр шөғөлләнгән.
Саргонидтар династияһы осоронда (б.э.т. VIII—VII быуаттар) Ассирия үҙенең ҡеүәтенең иң юғары нөктәһенә еткән булған. Саргон II, яңы династияға нигеҙ һалыусы, Израиль батшалығын баҫып алған һәм уның халҡын күсереп ултыртҡан, хетт ҡәлғәләрен емергән һәм батшалығының сиктәрн Мысырға саҡлы киңәйткән. Уның улы Сеннаһериб баш күтәргән Вавилон ҡалаһын (б.э.т. 689 й.) ер менән тигеҙләгән, тулыһынса юҡ иткән ҡанһыҙ хаким булып тарихҡа инеп ҡалған. Ул Ниневия ҡалаһын, иҫ киткес ҡабарынҡы ҡупшыландырып төҙөткән һәм үҙ дәүләтенең баш ҡалаһы тип иғлан иткән.
Яңы Вавилон империяһы
Яңы Вавилон йәиһә Икенсе Вавилон батшалығы — Месопотамияла б.э.т. 626 йылдан б.э.т. 539 йылға тиклем йәшәп килгән тарихи дәүләт.
Б.э.т. 626 й. тиклем Вавилон төньяҡ күршеһе Ассирия власы аҫтында булған. Әммә халдей ҡәбиләһенән булған ассирия наместнигы Набопаласар Ассириянан бүленеп сығырға һәм үҙ аллы хаким булырға теләгән. Башта ул Вавилондың төньяҡ өлөшөн буйһондорған. Тик б.э.т. 615 йылына ғына ул вавилон ерҙәренең күпселеген, шулар араһында эре ҡалалар Өрөктө һәм Ниппурҙы баҫып алған. Набопаласар Мидия хакимы Киаксар менән Ассирияның бөлөүенә һәм ассирия территорияһының бүленеүенә килтергән. Артабанғы яңы вавилон батшаһы Навуходоносор II заманында Мысыр менән уңышлы һуғыштар алып барылған (Сүриәнең һәм Палестинының күпселек өлөшө, шулай уҡ тотош Финикия баҫып алынған). Иудей хакимлыҡ иткән заманда ул яңы вавилон дәүләтенең провинцияһы булған. Ике тапҡыр, б.э.т. 597 һәм б.э.т. 586 йылдарҙа, Иудей территорияһын буйһондорорға тура килгән (һуңғыһында Иерусалим ҡолатылған).
Навуходоносорҙан һуң күпмелер ваҡыт дауамында барған һарай түңкәрелештәре һөҙөмтәһендә власҡа Набонид килгән. Набонид хакимлығы башында Әһәмәниҙәр империяһы көслөләнгән. Вавилон батшаһы Лидия һәм Мысыр менән берлектә Кир II-гә ҡаршы һуғышып маташҡан. Б.э.т. 539 й. Вавилонды фарсылар баҫып алған һәм ул Әһәмәниҙәр империяһына ингән. Яңы Вавилон державаһының ҡолатылыуында Вавилондың ризаһыҙлыҡ белдергән халҡы, бигерәк тә, буйһондоролған иудейҙар ҙур роль уйнаған. Шул ваҡытта Вавилон дәүләт булараҡ юҡҡа сыҡҡан.
Фарсы империяһы
Вавилон сығанаҡтары (Кирҙың манифесы, Вавилондың ҡолатылыуы тураһында хроника) Кир II хакимлығы дәүерендә булған ваҡиғаларҙы сағылдырған. Иң боронғо тәүсығанаҡ булып Кирҙың Пасаргадтағы яҙыуҙары һанала. Дарий I батшаның Бехистун яҙыуы — иң күләмлеһе һәм ҡиммәтлеһе. Персеполь, Сузы, Ван күле янындағы, Мысырҙағы Суэц эргәһендәге һарайҙар стенаһында, Нәҡш-һәм-Рөстәмдәге Дарий I-нең ҡая ҡәберлегендә тағы ла башҡа яҙыуҙар бар. Ғәҙәттә Ахеменидтар яҙыуы өс телдә: боронғо фарсы, элам һәм вавилон телдәрендә яҙылған. 1933—1934 йй. Персеполдә меңләгән балсыҡ табличканан торған архив табылды. Архивта табылған документтарҙың күпселеге элам телендә, тағы ла Әһәмәниҙәр осоронда халыҡ-ара тел булып һаналған арамей телендәгеләре лә бар. Элефантин папирустары Мысырҙағы Әһәмәниҙәрҙең хәрби колониялары тураһында һөйләгән ҡыҙыҡлы документ булып тора.
Грек тарихсылары фарсылар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт ҡалдырған. Геродоттың, рәсми фарсы сығанаҡтарына, грек-фарсы һуғыштарында ҡатнашусылар һәм фарсылар үҙҙәре һөйләгәндәргә таянып яҙған, хеҙмәттәре — иң әһәмиәтлеһе. Дәүләттең төрлө өлкәләрен тасуирлаған һәм шул өлкәләрҙең этнографик һәм географик мәғлүмәтен еткергән Ксенофонт яҙмалары шулай уҡ үтә ҡиммәтле.
Македония империяһы
Филипптың улы башҡ., Бөйөк Александр III -  (б.э.т. 356 — б.э.т. 323 йй.) идара иткәндә, Македон батшалығы сиктәрен, грек н ғына түгел, бөтөн Әһәмәниҙәр Фарсы империяһын, Фарсы осорондағы Боронғо Мысырҙы һәм өлөшләтә Һиндостанды ҡушып, иге-сиге булмаған оло  империя барлыҡҡа килтергән. Әйткәндәй, Александр Македонскийҙың космополитик империяһын батшалыҡ тип атау урынлы ла түгел, сөнки Македонский үлеү менән, империя оҙаҡ йәшәмәй, уның хәрби етәкселәре — диадохтары биләмәләрҙе бүлешеп алған. Македония һәм Греция Антигонидтар династияһына нигеҙ һалған Антигон исемле хәрби начальниктың батшалығы булып киткән.
Византия
Византи́я импе́рияһы, Византи́я, Көнсығыш Рим империяһы (395 —1453) — император Бөйөк Феодосий I үлгәндән һуң, Рим империяһы 395 йылда Көнбайыш һәм Көнсығышҡа ахырғы бүленгәндән һуң һикһән йыл да үтмәй, Византияны, тарихтың тиҫтәләгән быуаттары — Һуңғы Антиклыҡ һәм Урта быуат- дауамында, Боронғо Римдең тарихи, мәҙәни һәм цивилизацион вариҫы итеп ҡалдырып, Көнбайыш Рим империяһы дәүләт булыуҙан туҡтай.
Көнсығыш Рим империяһын, ул ҡолатылыу менән, үҙ хеҙмәттәрендә көнбайыш Европа ғалимдары «Византия» тигән атама менән йөрөтә башлайҙар. Ул Константинополдең тәүге атамаһы — Византийҙан. Рим императоры Бөйөк Константин I, Византий атамаһын үҙгәртеп, уға «Яңы Рим» тигән рәсми исем биреп, 330 йылда Рим империяһының баш ҡалаһын бында күсерә. Византийҙар үҙҙәрен римляндар тип, грек телендә - «ромейҙар», тип атағандар. Үҙенең державаһын — «Рим („Ромей“) империяһы» (урта грек (византий) телендә — Βασιλεία Ῥωμαίων, Basileía Romaíon) йәки ҡыҫҡаса «Романия» (Ῥωμανία, Romania) тип атай. Уның оҙон тарихи осороноң күп өлөшөндә, Көнбайыш сығанаҡтар Византияны, VII быуаттан унда грек теле өҫтөнлөк алғанға, халҡы һәм мәҙәниәте эллинләшкән булғанға, «гректар империяһы» тип йөрөткәндәр.
— йәшел төҫ менән билдәләнгән. Күк төҫ менән Византияның максималь биләмәләре күрһәтелгән (император Юстиниан I дәүере, б. э. яҡынса 550 йылы). Ҡыҙыл төҫ - Көнсығыш һәм Көнбайыш Рим империяларының бүленеш һыҙығы (б. э. 395 йылы) 330 йылда рим императоры Бөйөк Константин   Византий ҡалаһының исемен, «Яңы Рим» тип үҙгәртеп (Константинополь — рәсми булмаған атамаһы) баш ҡала, тип иғлан иткән.
Яңы баш ҡала Ҡара диңгеҙ аша Урта диңгеҙгә икмәк ташыу өсөн мөһим булған сауҙа юлында урынлашҡан. Римдә даими рәүештә тәхеткә дәғүәләшеүсе претенденттар табылып торған. Үҙенең көнәркәштәрен йонсотҡос граждандар һуғыштарында еңеп, Константин тәүҙән үк тик үҙенә генә буйһонған баш ҡала булдырырға теләгән. Был маҡсатҡа идея һынылышы хеҙмәт итергә тейеш булғандыр: Римдә күптән түгел эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгән христианлыҡ Константин I идара иткәндә рәсми дин итеп иғлан ителгән. Амвросий Медиоланский һәм Феодосий I тырышлығы менән Константинополь христиан империяһының баш ҡалаһына әйләнгән.
Рим империяһы Көнсығыш һәм Көнбайышҡа 395 йылда Бөйөк Феодосий I үлгәндән һуң аҙаҡҡы тапҡыр бүленгән. Дөйөм дәүләт латин теле булһа ла, беренсе быуаттарҙа Византияның Көнбайыш Рим империяһыһынан төп айырмаһы булып уның территорияһында грек (эллинистик) мәҙәниәтенең өҫтөнлөк алыуы тора. Айырмалар көсәйгән, һәм ике йөҙйыллыҡ дауамындағы үҫешендә дәүләт аҡрынлап үҙенең индивидуаль төҫөн алған.
Ғәрәп хәлифәте
Хәлифәттең тәү ядроһы булып VII быуатта Хижазда (Көнбайыш Ғәрәпстан) Мөхәммәт пәйғәмбәр төҙөгән мосолман общинаһы — өммәт торған. Мосолман яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә Ғәрәп ярымутрауын, Ираҡты, Иранды, Ҡаф тауы артының күп өлөшөн (айырым алғанда Әрмән ҡалҡыулығын, Каспий территорияһын, Колхида уйһыулығын, шулай уҡ Тбилиси райондарын), Урта Азияны, Сүриәне, Фәләстанды, Мысырҙы, Төньяҡ Африканы, Пиреней ярымутрауының күпселеген, Синдты үҙ эсенә алған сикһеҙ ҙур дәүләт төҙөлгән.
Хәлифәлек (ғәр.|خليفة}} — Khalīfah — «вариҫ», «вәкил») — хәлифә титулын ғына түгел, Мөхәммәттән һуң уның «хәлифәләре» (наместниктары) етәкселегендәге ғәрәп яулап алыусылары тарафынан төҙөлгән сикһеҙ ҙур дәүләт исемен дә аңлата.
Ғәрәп хәлифәте эпохаһын, унан һуң да бер нисә быуаттар дауамында сәскә атҡан дөйөм ислам фәнен һәм мәҙәниәтен көнбайыш тарихнамәһе Исламдың алтын быуаты тип атаған.
Тәре походтары
Беренсе тәре походы тамамланғас, Левант территорияһында дүрт христиан дәүләтенә нигеҙ һалынған.
Монголдарҙың Яҡын Көнсығышҡа походы
1251 йылда Монгол дәүләтенең ҡағаны тип иғлан ителгән Сыңғыҙ хандың ейәне Мүнкә Сун империяһына һәм Яҡын Көнсығыштың буйһондоролмаған халыҡтарына ҡаршы һуғыштарҙы дауам итергә ҡарар иткән. Яҡын Көнсығышҡа походтың бер һылтауы булып Мункэға Казвин һәм Фарсыстандың тау районы халҡының, имеш, исмаилиттар һәм низариттар (Көнбайышта ассасиндар, ә Көнсығышта мульхидтар, мөртәттәр тип йөрөтөлгәндәр) зыян килтерәләр тигән ошағы торған. Рәшид әд-Дин яҙғанса, «мөртәттәргә ғәҙел хөкөм эҙләгәндәр, ҡағандың бөйөк ҡарарына яҙмыштарын тапшырғастын, Мәнгү ҡаған үгеҙ йылында (б.э. 1253 йылы) тажиктар өлкәһенә үҙенең [кесе] туғаны Хулагу-ханды ебәрә». Төньяҡ Иранда ғәскәре менән торған монгол начальнигы Байжу ла исмаилиттарға һәм бағдад хәлифәһенә шикәйәтен белдергән. Мункэ Хулагуға исмаилиттарҙың тауҙағы ҡәлғәләрен емерергә, лурҙарҙы һәм ҡурдтарҙы буйһондорорға, әгәр баш бирмәһә, Бағдад хәлифенең дә биләмәләрен баҫып алырға бойорған.
Хәҙерге заман тикшеренеүселәре Хулагу ғәскәренең һанын хәрби начальниктар һаны буйынса билдәләргә тырышалар — 15-17 хәрби етәксе, тимәкселәр. Һәр Төмән башы (хәрби звание) 10 мең яугир менән етәкселек иткән тип алғанда, монгол ғәскәрендә 150—170 мең кеше булған тиергә ҡала. Әммә һәр төмән тик теоретик ҡарағанда ғына 10 мең яугирҙан торған; реаль һан кәмерәк булып сыға.
Ғосман империяһы
Ғосма́н импе́рияһы (төрөк теле|دولت عالیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye}} ), шулай уҡ Оттома́н империяһы, Оттома́н По́ртаһы йәки ябай тел менән әйткәндә, По́рта  — төньяҡ-көнбайыш Кесе Азияла, Анатолияла, Ғосман I дәүерендәге төрөк ҡәбиләләре 1299 йылда төҙөгән дәүләт. 1453 йылда Константинополдең ҡолатылыуынан һуң Ғосман дәүләте империя тип атала башлаған. Хәҙерге Төркиәнең мөһим характеристикаһы булып төрөк дәүләтселеге үҫешендәге тарихи ваҡиға - Константинополдең ҡолатылыуы һәм 1453 йылдағы еңеүҙән һуң Ғосман империяһының Европала ныҡлап аяҡҡа баҫыуы тора. Империя 1590 йылда үҙенең иң юғары күтәрелешенә өлгәшкән. Уның биләмәләренә Европаның, Азия һәм Африканың бер өлөшө ингән. Ғосман империяһының хакимлығы 623 йыл дауам иткән, инглиз тарихсыһы Эдвард Гиббон мәғлүмәттәре буйынса «Христос Тыуғандан һуң 1299 йылдың 27 июлендә Ғосман I Никомедиия территроияһына баҫып инде...». Был Ғосман империяһына нигеҙ һалынған дата 1299 йылдан 1922 йылдың 1 ноябренә, монархия юҡҡа сығарылғанға, саҡлы.
XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһының иң йоғонтоло идараһы Күркәм Сөләймән дәүеренә тап килгән. Ғосман империяһы был периодта күп милләтле, күп телле Изге Рим империиһы - Венның ситтәге өлкәләренән, төньяҡта Венгрия Короллеге һәм Речь Посполитаянан, төньяҡта Йеменгә һәм Эритреяға, көнбайышта Алжирҙан көнсығышта Әзербайжанға тиклемге илдәрҙе берләштергән иң ҡеүәтле дәүләттең береһе булған. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның күп өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында булған. XVII быуат башында империя 32 провинцийянан һәм ҡайһылары баҫып алынған һәм бәғзеләренә автономия бирелгән күп төрлө вассал дәүләттәрҙән торған. Күпмелер ваҡыт Ғосман империяһы Ғосман Солтаны һәм Хәлифәһенә тоғролоҡ килешеүе ярҙамында алыҫ территорияларға ла эйә булған (мәҫәлән, Ғосмандарҙың Ачехҡа экспедицияһынан һуң) йәки 1585 йылда Лансароте утрауын ваҡытлыса баҫып алыу).
Империяның баш ҡалаһы - Константинополь (Стамбул) булған. Империя Урта диңгеҙ буйы бассейнындағы территорияларҙы контролдә тотҡан. Ғосман империяһы 6 быуат дауамында Европа менән Көнсығыш илдәрен бәйләүсе быуын булып торған.
Яңы ғосманлылар
Яңы ғосманлылар (төрөк Yeni Osmanlılar}}) — көнбайыш аҡыл эйәләре, айырып әйткәндә, Монтескье һәм Жан-Жак Руссо һәм шулай уҡ Бөйөк француз революцияһы идеялары йоғонтоһонда 1865 йылда барлыҡҡа килгән милләтселек рухы менән һуғарылған ғосман интеллигенцияһының йәшерен ойошмаһы. Хәрәкәттең башында Ибраһим Шинаси, Зия Паша, Намыҡ Кәмәл]], Әүни Паша һәм элекке вәзир Мостафа Фазыл торған.
Социаль яҡтан ҡарағанда, йәш ғосманлылар тәнзимәт реформаларынан һуң килгән дәүләт хеҙмәткәрҙәре (чиноничество) вәкилдәре булған. Улар бюрократик абсолютизмға ҡаршы булған һәм демократик ҡарарҙар өмөт иткән. Яңы ғосмандарҙың береһе, Намыҡ Кәмәл, төрөк теленә Тыуған ил (төрөк. vatan) һәм хөрриәт (азатлыҡ) төшөнсәһен индергән (төрөк.  hürriyet).
«Мөхбир» журналы - яңы ғосман хәрәкәтенең баҫма органы.
1867 йылда ойошма тыйылған һәм уның ағзалары илдән китергә мәжбүр булған. Парижда Мостафа Фазыл яңы ғосман ойошмаһына нигеҙ һалған.
Ғосман империяһының тарҡалыуына ҡаршы булған ғосман хәрәкәтенең еңелеүе интеллигенцияны башҡа сәйәси концепциялар эҙләүгә, айырып әйткәндә, йәш төрөктәр хәрәкәтен ойоштороуға килтерә.
Йәш төрөктәр
XIX быуат аҙағында «яңы ғосманлылар»ҙың сәйәси вариҫтары булып йәш төрөктәр алға сыға. Комитеттың формаль булмаған лидеры фәйләсуф Абдулла Жәүәт, әммә ул сәйәсәткә ҡыҫылмаған, нигеҙҙә ағартыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән. «Йәш төрөктөр» араһында йәш офицерҙарҙан торған радикаль төркөм (ҡанат) барлыҡҡа килгән. Ул төркөм башында Әнүәр паша, Мәхмәд Тәлғәт паша һәм Әхмәд Жәмәл паша торған.
XX быуат башындағы балҡан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәте көсәйеүе һәм бының менән бәйле Көнсығыш проблемаһы киҫкенләшеүе, Көнсығышта Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдарҙағы революция тәьҫирендә «Азияның уяныуы» Төркиәлә революцион ситуацияның өлгөрөүенә килтергән.
Ғосман империяһының тарҡалыуы
Ғосман империяһының тарҡалыуы (1918 йылдың 30 октябре — 1922 йылдың 1 ноябре) — Беренсе донъя һуғышында Ғосман империяһының еңелеүе, унан да алда башланған тарҡалыуы һөҙөмтәһендә, төрөк солтаны ҡул аҫтында булған территориялар һәм халыҡтарҙың ҙур конгломераты бер нисә яңы дәүләт һәм территорияға бүленеүе.
Ираҡ һәм Фәләстан Британияның мандатлығына күскән, һәм улар Фәйсалды, Хөсәйен шәрифтең улын, Ираҡ короле итеп ҡуйған. Фәләстан ике өлөшкә бүленгән: көнсығышы Трансиордания тип аталған, тәхеткә Хөсәйендең икенсе улы - Абдалла килгән. Фәләстандың көнбайыш өлөшө британия идаралығына тапшырылған, һәм йәһүд халҡы, британия ҡурсалауына таянып, башта үҙенең һанын арттырыу мөмкинлеген алған. Ғәрәп ярымутрауының ҙур өлөшө британияның союздашы — Ибн Сәғүд ҡулы аҫтында булған, һәм 1932 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны барлыҡҡа килгән.
Ғәрәп яҙы
Ғәрәп яҙы (ғәр.|الربيع العربي тип киң мәғлүмәт саралары, уларға эйәреп, сәйәсмәндәр Ғәрәп донъяһында 2010 йылдың 18 декабрендә башланған демонстрациялар, путчтарҙы һәм уларға бәйле ваҡиғаларҙы атаны. Туниста  (2010—2011) булды, Мысырҙағы революция (2011) һәм Йемендәге революция (2011-2012) ; Ливияла Граждандар һуғышы (режимдың ҡолатылыуына килтерә) һәм шулай уҡ Сүриәлә Граждандар һуғышы (әле һаман дауам итә); Бахрейндағы сыуалыш (2011) ; Алжирҙағы сыуалыш йәки күмәк кешенең ризаһыҙлығы (2010—2011) , Ираҡтағы сыуалыш (2011) , Иорданиялағы сыуалыш (2011) , Марокколағы һәм Омандағы сыуалыш (2011) ; Кувейттағы уртаса протестар , Ливандағы , Мавританиялағы, Сәғүд Ғәрәбстанындағы (2011) , Судандағы , Джибутилағы һәм Көнбайыш Сахаралағы . 2011 йылдың майындағы Израиль сигендәге бәрелештәр шулай уҡ Ғәрәп яҙы ваҡиғалары тәьҫиренән килеп сыҡҡан.
Протестар барышында оҙайлы кампанияларҙа осрай торған граждандар ҡаршы тороуының дөйөм методтары: күмәк эшсенең ойошҡан рәүештә эш ташлауы (забастовкалар), демонстрациялар, күмәк кешенең йөрөшө һәм митингтар, шулай уҡ аралашыуҙы ойоштороуҙа социаль медианы һәм дәүләт репрессиялары ҡулланыу мөмкинлеге тураһында мәғлүмәт биреү һәм интернет-цензура файҙаланыла. Властар күп кенә демонстрацияларға , шулай уҡ хөкүмәткә ҡаршы тороусыларға ла һәм контр-демонстранттарға ла ҡаршы көс ҡулланды. Ғәрәп донъяһы демонстранттарының төп лозунгыһы «Халыҡ режимдың ҡолатылыуын теләй» (الشعب يريد إسقاط النظام, «аш-Ша`б йурид искат ан-низам» ).
Мексика
Мексика (México ), рәсми исеме — Мексика Ҡушма Штаттары' (Estados Unidos Mexicanos) — Төньяҡ Америкалағы дәүләт. Ул төньяҡта АҠШ менән һәм төньяҡ-көнсығышта — Белиз һәм Гватемала менән сиктәш. Көнбайыш яғы Калифорния ҡултығы һәм Тымыҡ океаны, кәнсығыш яғы Атлантик океан һыуҙары һәм көнбайыш яғы Мексика ҡултығы һәм Кариб диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Донъяла испан телле иң ҙур ил.
Этимологияһы
Ил исеменең килеп сығышы тураһында, шул иҫәптән топонимия риүәйәттәренә нигеҙләнгән, бер нисә фараз бар. Бер риүәйәткә ярашлы, һуғыш аллаһы һәм илде ҡурсалаусы Уицилопочтлиҙың йәшерен «Мецтли» йәки «Меши» исеме булған. Был осраҡта «Мексика» топонимы «Меши урыны» йәки «һуғыш урыны» тигәнде аңлата.
Икенсе фараз Мексика атамаһы mētztli («ай») һәм xīctli («кендек») ацтек һүҙҙәренең ҡушылыуы нигеҙендә барлыҡҡа килгән һәм, шулай итеп, «Ай үҙәгендә урын» тигәнде аңлата, был Теночтитландың күсмә мәғәнәлә Тескоко күленең уртаһында урынлашыуын аңлата.
Тағы бер фараз буйынса, илдең атамаһы агава алиһәһе Мектли исеменән сыҡҡан.
Һуңғы ике версияны Америка телсеһе Фрэнсис Карттунен инҡар итә. Уның фекере буйынса «Mēxihco» һүҙенең аҙаҡҡы формаһы һуҙынҡыларҙың оҙонлоғо буйынса фараз ителгән ике компоненттан айырыла. XVI быуаттың испан миссионеры һәм телсеһе Бернардино де Саагун үҙенең хеҙмәттәрендә ацтек телдәренең топонимияһы мистика менән тулы тип билдәләй, һәм, үҙ сиратында, мистик интерпретацияһын бирә: Мексика донъя үҙәге тигәнде аңлатыуы мөмкин һәм күп әҫәрҙәрҙә ул Анаукты («донъя» йәки «диңгеҙҙәр менән уратып алынған ер») — башлыса, Мендос кодексы һүрәттәрендә, киҫеп үткән һыу ағымдарының ағып төшкән урыны кеүек күрһәтелә.
Климаты
Мексики климаты тропик һәм субтропик. Яуым-төшөмдәр кимәле йылына 300—600 мм һәм унан әҙерәк тәшкил итә. Таулыҡтың көньяҡ өлөшөндәге күп тораҡ өлкәләрендә, шул иҫәптән Мехикола һәм Гвадалахарҙа уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 600—1000 мм. Диңгеҙ кимәленән 2500 м бейеклектә урынлашҡан 24-се параллелдән төньяҡтараҡ өлкәләрҙә ҡышын температура +2 °C алып һәм йәйен +15 °C тиклем күтәрелә; шул уҡ ваҡытта яр буйында көньяҡҡа ҡарай температура даими һәм +20 °C түбән төшмәй. Уртаса йыллыҡ температура яр буйы тигеҙлектәрендә һәм Юкатан ярымутрауында +24 °C алып +28 °C тиклем тәшкил итә.
Рельефы
Мексика төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай ике тау һырты: Көнсығыш Сьерра-Мадре һәм Көнбайыш Сьерра-Мадре - менән киҫелгән, улар Төньяҡ Американың Ҡаялы тауҙары дауамы булып тора. Көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай илдең үҙәгендә Трансмексика вулканлы бүлкәт үтә, ул шулай уҡ Сьерра-Невада кеүек билдәле. Дүртенсе тау һырты Көньяҡ Сьерра-Мадре Мичоакан һәм Оахака штаттараы араһында урынлаша. Шулай итеп, үҙәк Мексиканың күп өлөшө һәм төньяҡ территориялар ҙур бейеклектәрҙә урынлаша. Иң бейек тауҙар Трансмексика вулканлы бүлкәттә: Орисаба (5700 м), Попокатепетль (5462 м), Истаксиуатль (5286 м) һәм Невадо-де-Толука (4577 м) түбәләрендә урынлашҡан. Өс эре Толука-де-Лердо, Мехико һәм Пуэбла-де-Сарагоса ҡала агломерациялары ошо дүрт бейеклек араһындағы үҙәндәрҙә урынлашҡан.
Тарихы
Кешенең Мексика территорияһында йәшәүе тураһында мәғлүмәттәр беҙҙең эраның кәм тигәндә XX мең йыллығына ҡарай. Б.э. I мең йыллығы уртаһында Үҙәк һәм Көньяҡ Мексикала ултыраҡ мәҙәниәт барлыҡҡа килә. Б.э. тиклем XII—V быуаттарҙа Мексика территорияһында ольмектар мәҙәниәте үҫешә, ул һуңғы классик цивилизацияларҙың формалашыуына байтаҡ йоғонто яһай. Был цивилизацияларҙың үҫеше б.э. IV—IX быуаттарына тура килә; былар теотиуакандар, сапотектар, тотонактар, тольтектар, майя мәҙәниәте була. Майя ҡаҙаныштарына иероглифик яҙыу, үҫешкән архитектура һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте, математика һәм астрономияла киң белемдәр, теүәл календарь инә. XII быуатта Үҙәк Мексикала ацтектар барлыҡҡа килә; унда йәшәгән ҡәбиләләрҙе буйһондороп, улар ҡеүәтле империя төҙөй.
1517 йылдан Мексиканы европалылар тарафынан маҡсатлы тикшереү һәм баҫып алыу башлана. Испандар Мексика ҡултығы ярҙарына өс экспедиция ебәрә. Беренсеһен 1517 йылда Франсиско Эрнандес де Кордоба, икенсеһен 1518 йылда — Хуан де Грихалья һәм өсөнсөһөн 1519 йылда — ацтектар империяһын яулаусы Эрнан Кортес етәкләй. 1522 йылда испан императоры Карл V генерал-капитан Кортесты баҫып алған ерҙәренә губернатор итеп тәғәйенләй, 100 000 индей йәшәгән 64 750 км² майҙан ер бирә. 1528 йылда Кортес хакимлығы сикләнә, Мексикаға аудиенсия — туранан-тура королгә буйһонған административ-суд коллегияһы ебәрелә. 1535 йылда Мексика яңы төҙөлгән Яңы Испания вице-короллеге составына инә. 1521 йылдан 1821 йылға тиклем Мексика Испанияның колониаль биләмәһе булып ҡала. Уның хужалығы ерле халыҡтан тартып алған ерҙәрҙә һәм рудниктарҙа эшләргә мәжбүр булған индейҙарҙы эксплуатациялауға нигеҙләнә. Яңы Испания иҡтисады метрополия мәнфәғәттәренә буйһона, уның мөһим тармағы булып киммәтле металл сығарыу тора.
Бер яҡтан дискриминация һәм сәйәси хоҡуҡһыҙлыҡ арҡаһында халыҡтың төрлө ҡатламдарының ризаһыҙлығы һәм икенсе яҡтан Европа континентындағы ваҡиғалар, Төньяҡ Америкала инглиз колонияларының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше, Латин Америкаһына прогрессив идеяларҙың үтеп инеү 1810 йылғы крәҫтиән баш күтәреүҙәренең сәбәпсеһе булып тора, улар Мексиканы ун йыллыҡ бойондороҡһоҙлоҡ һуғышына алып килә. Баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары араһында руханиҙар Мигель Идальго-и-Костилья һәм Хосе Мария Морелос айырылып тора — икеһе лә ҡулға алына һәм язалап үлтерелә. Һуғыш аҙағында азатлыҡ хәрәкәтен Агустин де Иту́рбиде етәкләй.
1835 йылда Мексиканың Техас штаты бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш башлай. 1836 йылда мексикандар тарафынан еңелгән алышта Техас Республикаһы айырылып сығыуға ирешә һәм тиҙҙән (1845 йылда) АҠШ составына инә.
1841—1848 йылдарҙа Юкатан ярымутрауында Юкатан Республикаһы була, ул Мексиканан айырылып сығыуын иғлан итә. 1845 йылда Калифорнияла ихтилал ҡабынып китә, баш күтәреүселәр үҙ хөкүмәтенең Калифорния Республикаһын төҙөүҙе иғлан итә.
1846 йылдың яҙында Мексика территорияһына АҠШ ғәскәрҙәре баҫып инә. 1847 йылдың американдар киң өлкәне һәм баш ҡала — Мехиконы баҫып ала. 1848 йылдың 2 февралендә Гуадалупе-Идальго килешеүе һуғышты туҡтата. АҠШ-ҡа Үрге Калифорния, Яңы Мексика, башҡа штаттарҙың ер өлөштәре китә; был Мексиканың бөтә майҙанының яртыһынан күберәк өлөшөн тәшкил итә.
1854—1860 йылдарҙа буржуаз революция һәм Мексика консерваторҙары менән Бенито Хуарес башлығында либералдар араһында граждандар һуғышы үтә. Конфликт һуңғыларының еңеүе менән тамамлана.
1861 йылда Бөйөк Британия, Франция һәм Испания, Мексика консерваторҙары ярҙамында, Мексикала интервенцияны ҡабул итә. 1862 йылда уларҙың коалицияһы тарҡала, әммә Мексикала Франция ғәскәрҙәре ҡала. Уның армияһы бер нисә штатты биләй һәм Мехикоға инә. Ил монарх Максимилиан I башлығында империя тип иғлан ителә. Баҫып алыусыларҙы мексикандарҙың аҙ өлөшө хуплағанлыҡтан, 1867 йылда Наполеон III, Европаға амбициоз пландар ҡороп һәм АҠШ-тың ҡыҫылыуынан ҡурҡып, Мексиканан француз ғәскәрҙәрен сығара. 1867 йылда Максимилиан I көстәре тар-мар ителә, ә үҙе хөкөм ителә һәм атып үлтерелә.
1934 йылда Ласаро Ка́рденас президент була, ул сит ил нефть компанияларына ҡараған милекте национализациялау буйынса билдәле. 1940 йылдарҙа иҡтисади күтәрелеш башлана, ул нефткә хаҡтар артыу менән бәйле 1980 йылдар көрсөгө арҡаһында тамамлана. 1980 йылдар уртаһында ил неолибераль реформаларға күсә. 1994 йылда неолиберализмға ҡаршы сығыусы сапатистарҙың ихтилалы башлана. Һөҙөмтәлә инвесторҙар тотороҡло булмаған төбәктә аҡса һалыуға һаҡ менән ҡарай башлай, был шул уҡ йылда яңы финанс-иҡтисади көрсөккә алып килә.
2000 йылда Мексикала һайлауҙар үтә, ул Институт-революцион партияһының күп йыллыҡ гегемонияһына нөктә ҡуя, еңеүҙе Милли эш итеү партияһының вәкиле Висенте Фокс яулай. Әммә 2012 йылдың 1 июлендә илдең президенты булып ҡабаттан Институт-революцион партияһынан кандидат — Энрике Пенья Ньето һайлана, ул вазифаһына 2012 йылдың 1 декабрендә инә.
2000 йылдарҙан Мексикала наркокартелдәр менән илдең рәсми властары араһында ҡораллы бәрелештәр көсәйә.
Иҡтисады
Мексика — индустриаль-аграр ил, Америкала иҡтисади үҫешкән илдәрҙең береһе. Нефть, газ, (Америкала иң төп урынды алып тора), тимер мәғдәне, көкөрт, ҡурғаш һәм графит сығарыла. Мексика — донъяла плавик шпаты етештереү һәм экспортлау буйынса донъяла иң алдынғыларҙың береһе. Эшкәртеү сәнәғәтендә бигерәк тә ҡара һәм төҫлө металлургия, машиналар төҙөү, химия һәәм нефть химияһы, кизе-мамыҡ, тәм-том тармаҡтары ныҡ үҫешкән. Нефть эшкәртеү етерлек үҫешмәгән; донъяла иң алдынғы нефть экспортлаусы булып торһа ла, Мексика нефть продукттарын импортлай.
Ауыл хужалығында үҫемлекселек өҫтөнлөк итә: кукуруз, бойҙай, соя, дөгө, борсаҡ, мамыҡ үләне, кофе, емеш-еләк, помидор. Урман әҙерләү үҫешкән.
Тышҡы сауҙа
Мексика 1994—2008 йылдарҙа ойошторолған ирекле сауҙа итеүҙең Төньяҡ Америка зонаһына инә. Һөҙөмтәлә, 1993—2013 йылдар өсөн Мексика экспорты АҠШ-та 49,5 млрд долларҙан алып 277,7 млрд доллаға тиклем, ә Канадаға 3,3 млрд доллаҙан 25,5 млрд долларға тиклем үҫә. Импорт хаҡы был осор өсөн АҠШ-тан 50,8 млрд долларҙан алып 216,3 млрд долларға тиклем, ә Канаданан 0,8 млрд долларҙан 5,4 млрд долларға тиклем.
Экспорт (357 млрд доллар (2011 йылда)): электрон йыһаздар, автомобилдәр һәм улар өсөн деталдәр, нефть һәм нефть продукттары, алтын һәм металдар.
Төп һатып алыусылары — АҠШ (71 %), Канада (6,5 %), Ҡытай (2,1 %), Колумбия (1,7 %), Германия (1,6 %).
Импорт (280 млрд доллар (2011 йылда)): сәнәғәт ҡоролмалары, автомобилдәр һәм улар өсөн деталдәр, авиация техникаһы, электрон йыһаздар.
Төп тәьмин итеүселәре — АҠШ (57 %), Канада (9 %), Ҡытай (4,9 %), Германия (2,6 %), Бразилия (2,3 %).
Наркобизнес
Мексикала наркотиктар етештереү һәм һатыу үҫешкән. Ил АҠШ-ҡа наркотиктар ебәреүҙең төп транзит үҙәге булып тора. Мексика наркокартелдәре бер нисә тиҫтә йыл бар. 198 йылдарға тиклем Мексиканың роле наркотиктарҙы Колумбиянан Төньяҡ Америкаға транзиты ине, әммә әкренләп үҙ етештереүе лә киңәйә башлай. Мексика наркокартелдәре 1990 йылдарҙа Колумбия наркокартелдәренең тарҡалыуынан һуң көсәйә. Наркокартелдәргә уларҙың эшмәкәрлегенжә Мексиканың күп дәүләт структуралары ярҙам итә. Рәсми властар менән конфликттарҙа наркокартелдәр яғында полициялар ғына түгел, шулай уҡ армия офицерҙары ла ҡатнаша.
Наркобизнес структураһы буйынса Мексика Анд өсмөйөшөндәге илдәрҙән һиҙелерлек айырыла. Ул Латин Америкаһында үҫемлек наркотиктарҙы дөйөм етештереү буйынса дүртенсе урында тора һәм синтетик наркотиктар етештергән башҡа илдәрҙе күпкә уҙып китә. Колумбия менән бер рәттән әфиүн мәген үҫтереү һәм героин етештереү буйынса төбәктә алдынғы урындарҙа тора.
Хәҙерге ваҡытта Мексика АҠШ-ты каннабис, кокаин һәм метамфетамин менән төп сит ил тәьмин итеүсеһе булып тора, ә Мексика наркокартелдәре АҠШ-та наркотиктарҙың законһыҙ күмәртәләп һатыу баҙарында өҫтөнлөк итә.
Халҡы
Халыҡ һаны — 121,7 млн кеше (2015-се йылдың июленә ҡарата баһа, донъяла 11-се урын).
Халыҡтың артымы — 1,1 % (эммиграция кимәле — 0,4 %, фертиллек (дөйөм урсемлелек коэффициенты) — ҡатын-ҡыҙға 2,3 тыуым).
Ғүмерҙең уртаса оҙайлығы (оҙонлоғо):
Халыҡтың йәш буйынса бүленеше (2010 й.):
Этник һәм раса буйынса бүленеше:
Яҙа һәм уҡый белеү кимәле (дилнәклек):
Ҡала халҡының өлөшө — 77 % (2008 й.).
Президент
2006 йылдың 10 июлендә Мексикала сираттағы президент һайлауҙары уҙҙы. Милли хәрәкәттең етәксе партияһынан 14 981 268 тауыш йыйып (35,88 %), кандидат Фелипе Кальдерон еңеп сыға. Уның төп дәғүәсеһе, оппозицион революцион-демократик партия лидеры Андрес Мануэль Лопес РАДОР өсөн 14 745 262 һайлаусы тауыш бирә (35,31 %).
2006 йылдың сентябрендә Мексиканың Федераль һайлау трибуналы Фелипе Кальдеронды һайланған президент дип таный. Яңы президент 2006 йылдың 1 декабрендә алты йылға үҙ вазифаһына инә.
2012 йылдың 1 июлендә сираттағы Мексика президенты һайлауҙары була, унда Энрике Пенья Ньето еңеү яулай. (2012 йылдың 1 декабрендә үҙ вазифаһына инә).
2018 йылдың 1 июлендә һайлауҙарҙа Мексика президенты итеп «Беҙ бергә тарих яһайбвҙ» (ингл.) коалицияһынан Андрес Мануэль Лопес Обрадор һайлана (вазифаға 2018 йылдың 1 декабрендә инә).
Парламент
Ике палаталы Конгресс — Сенат (128 урын, 6-йыллыҡ ваҡытҡа һайлана) һәм Депутаттар палатаһы (500 урын, 3-йыллыҡ срокҡа һайлана).
Ясавэй-Яха (Се-Яха ҡушылдығы)
Ясавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 11 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 163 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кока (Уса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Карныш
Оло Карныш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кипшенг йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Посыръя
Посыръя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байхлинген
Байхлинген (Beichlingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 564 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99625 һәм автомобиль коды — SOM.
Ишихеу
Ишихеу — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нальчик йылғаһының уң ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Холуница
Кесе Холуница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наивно? Очень
'''ООО «Наивно? Очень»''' — социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге проект, Рәсәй шәхси компанияһы, Психоневротикаһы боҙолған кешеләр эшләгән сувенирҙар һатыу менән шөғөлләнә. 2011 йылда Мәскәүҙә билдәле актриса Нелли Уварова нигеҙ һала.
Тарихы
Компания № 21 Мәскәү техник колледжы базаһында барлыҡҡа килә. 2011 йылда «Наивно? Очень» яуаплылығы сикләнгән ойошма тип теркәйҙәр.
2014 йылда компания «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар Фонды ойошторған бөтә Рәсәй конкурсында еңә һәм проценһыҙ бурысҡа өс йыл срок менән 4 млн 136 мең һум күләмендә бурысҡа аҡса ала. Ошо уҡ йылда компания етештергән әйберҙәр, Вагит Аликперов ойошторған «Больше, чем покупка» хәйриә сиктәрендә, бер нисә «Лукойл» заправкалау станцияһында һатыла.
А. Пушкин исемендәге Евпатория театры
'''А. C. Пу́шкин исемендәге Евпатория театры''' — ҡала театры, Евпаторияла 1910 йылда ҡала архитекторы Адам Генрих һәм ирекле архитектор Павел Сеферов проекты буйынса төҙөлгән.
Оло Щемиловка
Оло Щемиловка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
А. Пушкин исемендәге Евпатория театры
Театр тарихы
Театр 1910 йылдың 20 апрелендә асыла. Театр сәхнәһендә беренсе булып Михаил Глинканың «Иван Сусанин» операһы ҡуйыла. Спектаклдә Петербургтан махсус саҡырылған Мария театры артистары уйнай.
Оло Щемиловка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
А. Пушкин исемендәге Евпатория театры
Театр тарихы
1937 йылға тиклем ҡала театры исемен йөрөтә, ә Александр Пушкиндың вафат булыуының йөҙ йыллығы көнөндә шағир хөрмәтенә исеме үҙгәртелә. Театр бер нисә йыл элек яңынан тергеҙелә. Тамаша залында урындар һаны партер урындарын арттырыу һәм ложаларҙы кәметеү иҫәбенә 900 урынға тиклем киңәйтелә, ҡыйыҡ ремонтлана, әммә шул уҡ ваҡытта бинаның фасады үҙгәрешһеҙ ҡала тиерлек.
Оло Щемиловка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
А. Пушкин исемендәге Евпатория театры
Театр тарихы
Төрлө ваҡыттарҙа театрҙа Евгений Вахтангов, Мария Савина, Константин Станиславский, Леонид Собинов, шулай уҡ Антонина Нежданова, Фёдор Шаляпин һәм Александр Вертинский сығыш яһай.
Архитектураһы
Театр бинаһын төҙөү һәм проектын эшләү өсөн урындағы архитекторҙар Адам Генрих һәм Павел Сефёров эшкә саҡырылалар. Граждан инженеры А. Л. Генрих (моғайын, Петербург граждандар инженеры институтын тамамлаған) шул ваҡытта бик популяр стиль «модерн» яҡлы була, ә Мәскәү һынлы сәнғәт, һәйкәл ҡойоу һәм архитектура училищеһының архитектура бүлеген тамамлаған П. Я. Сеферов урыҫ классицизмы традицияларын дауам иткән академик мәктәп вәкиле була. Шуға ҡарамаҫтан, архитекторҙар тәбиғи рәүештә бер-береһен тулыландырыуға өлгәшәләр, һөҙөмтәлә бина нәфислеге буйынса Одессалағы театр менән сағыштырыла. Башта театрҙа ложалар һәм 750 тамашасы урыны йыһазландырыла. Ремонттан һуң тамаша залы 900 урынға тиклем киңәйтелә. Ҡала театры Евпаторияның иң маиур биҙәге булып тора. Театр яңы ҡалала урынлашҡан, Одесса театрынан ҡала Рәсәйҙең көньяғында иң матур театрҙарҙың береһе булып тора. Ул яңыртылған грек стилендә төҙөлгән һәм бик һәйбәт тәьҫир ҡалдыра. Театрҙың эске өлөшө шулай уҡ матур, 750 урынға иҫәпләнгән. Террасаларынан диңгеҙгә матур күренеш асыла. Бөтә ҡулайламалары булған ҙур сәхнә бөтә  йыһазландырылмалы пьесаларҙы, хатта феерияларҙы ҡуйырға мөмкинлек бирә.
Театр тирәләй Дуванов скверы ҡоролған.
Сезынг-Юган
Сезынг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Питляр ([[Обь ҡушылдығы)|Питляр]] йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стив Джобс
Стивен Пол Джобс (Steven Paul Jobs, 24 февраль 1955 йыл — 5 октябрь 2011 йыл) — Apple Computer, Inc. ойоштороусыларының береһе. Үлергә биш аҙна ҡалғансы Apple Inc.генераль директоры вазифаһын башҡара. Компьютер индустрияһы лидерҙарының береһе һанала. Next Computer һәм Pixar Studios Animation, компанияларына нигеҙ һалыусы һәм директорҙар советы рәйесе була. Яман шеш ауырыуы асыҡланғандан һуң ете йыл үткәс, 56 йәшендә вафат була.
Һыбыҙғы (хикәйә)
Һыбыҙғы — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 29 авгусында «Новое время» гәзитенең 4130-сы һанында «Ан. Чехов» ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
«Һыбыҙғы» хикәйәһе 1888 йылда А. Ф. Маркс сығарған «Рассказы» йыйынтығына индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә венгр, словак, француз һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Тәнҡитсе И. Л. Леонтьев хикәйә менән бик ныҡ һоҡлана, үҙенең яҙылмай ҡалған бер хикәйәһен иҫкә алып: «...Әгәр Чехов яҙһа, унан бына тигән «Ведьма» һәм «Свирель» хикәйәләре кеүек нәфис гәүһәр килеп сыҡҡан булыр ине» - ти.
К. К. Арсеньев «Һыбыҙғы» («Свирель») хикәйәһен Чехов әҫәрҙәре араһындағы  «яҡшы» хикәйәләр иҫәбенә индерә.
П. Краснов «Свирель» тураһында былай тип яҙа: «Йәмғиәттәге әҙәпһеҙлек дөйөм урыҫ хәйерселеге, уның юҡҡа сығыуы менән тәрәнәйә. «Һыбыҙғы (Свирель)» хикәйәһендәге Лука Бедный беҙҙе тирә -яҡты урап алған ысынбарлыҡтың вағайыуына ышаныуын белдерә». Хикәйә тураһындағы фекерҙәрен тәнҡитсе А. А. Александров, Г. Качерец, Е. Ляцкий һәм башҡалар ҙа яҙа.
Сюжет
Бер ваҡыт Дементьев утарының приказчигы Мелитон Шишкин этен эйәртеп урманда һунар иткән. Ул урман ситенә сыҡҡанда һыбыҙғыла уйнаған көтөүсе Лука Бедныйҙы осрата. Көтөүсе менән приказчик һауа торошо тураһында, элек һунарға йөрөгәндәре тураһында иҫтәренә төшөрөп һөйләшеп торалар. Уларҙың уйынса, хәҙер бөтә нимә лә насарыраҡ — балыҡ та элеккесә шәп түгел, йыртҡыс хайуандар, һунар ҡоштары ла юҡҡа сыҡҡан тигәндәй, йылғалар ҙа һайыҡҡан, урмандар ҙа ҡырҡылып бөтөп бара. Уларҙың икеһе лә ярлы йәшәй. Приказчик ғаиләһендә һигеҙ бала, ҡатыны һәм әсәһе бар, ә эш хаҡы айына бары ун һум ғына. Ярлылыҡтан уның ҡатыны «шайтанға оҡшаған», ә үҙе эсә башлаған. Приказчикҡа көтөүсе : «Йәл, туған! Эй, хоҙайым, шул тиклем йәл! Ер, урман, күк йөҙө… төрлө йән эйәһе — барыһы ла бит тормош өсөн барлыҡҡа килгән, ҡулайланған, барыһы ла аҡыл менән барлыҡҡа килтерелгән. Ә шуларҙың барыһы ла бер тин көмөш тә тормай. Ә иң йәл булғаны-кеше».
Ямғыр яуа башлағас, әңгәмәселәр һаубуллаша һәм приказчик үҙ юлы менән китә. Китеп барған сағында Мелитон Шишкин көтөүсенең һыбыҙғыла күкте, ерҙе, ҡояшты, урманды һәм үҙенең этен йәлләп һаман уйнағанын ишетеп бара.
Романовка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Я-Седа-Яха
Я-Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нурма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Похманка
Похманка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Я-Седа-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Похманка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Тишерек
Кесе Тишерек — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тишерек йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Каюг
Оло Каюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шелюг йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Чудовая
Кесе Чудовая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чудовая йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты
Төп тарихы
1937 йылдың 26 сентябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары һәм СССР НКВД-һы бойороғо менән Ленинград ҡалаһында Дәүләт именлеге баш идаралығы системаһында дәүләт именлеген органдары өсөн оператив хеҙмәткәрҙәр әҙерләү буйынса СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге баш идаралығында (ГУГБ) Ленинград махсус мәктәбе ойошторола. 1942 йылдан алып Бөйөк Ватан һуғышы һәм Ленинград блокадаһы осоронда мәктәптең төп уҡытыусылар составы СССР НКВД-һы ГУГБ-ның махсус подразделениелары өсөн кадрҙарҙы һәм Ленинград фронтындағы «Смерш» контрразведка баш идаралығы хәрби контрразведканың оператив хеҙмәткәрҙәрен өйрәтеүгә иғтибар йүнәлтә.
1946 йылдан Ленинград махсус мәктәбендә, 1946 йылдан — Дәүләт именлеге министрлығында дәүләт именлегенең территориаль органдары хеҙмәткәрҙәре уҡый. 1952 йылда СССР Дәүләт именлеге министрлығы бойороғо буйынса Ленинград махсус мәктәбе Дәүләт именлеге министрлығының 401-се мәктәбе тип алата, 1953 йылдан — СССР Эске эштәр министрлығы, 1954 йылдан — СССР Министрҙар советы ҡарамағындағы КГБ тип атала.
Кове Даур Вадимович
Кове Даур Вадимович (Даур Вадим-иҧа Ақаҩба; 15 март 1979 йыл) — Абхазия Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы; Республиканың Министрҙар кабинеты аппараты начальнигы (2010); Абхазияның сит ил эштәре министры (2016).
Биографияһы
Даур Вадимович Кове 1979 йылдың 15 мартында Сухум ҡалаһында тыуа.
1995 йылда Башҡортостан Республикаһында Абхазия вәкиллеге башлығы референты вазифаһына алына.
2000 йылда Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм Абхазия Республикаһы Президенты указы менән Башҡортостан Республикаһында Абхазия Республикаһы вәкиллеге башлығы вазифаһына тәғәйенләнә.
2005 йылда Абхазия Республикаһының Сит ил эштәре министрлығына халыҡ-ара бүлек начальнигы вазифаһына ҡабул ителә.
2006 йылда Абхазия Республикаһы сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.
Социология проблемалары һәм ҡасаҡтар мәсьәләләре буйынса төрлө конференцияларҙа ҡатнаша. Сочи килешеүе сиктәрендә ҡасаҡтарҙы ҡайтарыу мәсьәләләре һәм Грузин-абхаз Координация советы сиктәрендә эстә күсеп йөрөүселәр һәм ҡасаҡтар проблемалары буйынса эшсе төркөмдәр составында ҡатнаша.