cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урта Волга өлкәһе
Иҡтисады
Тик Ырымбур округында ғына файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу бара, унда хромлы мәғдән һәм магнезит табыла, никель, марганец, баҡыр һәм күмер разведкалау алып барыла. Соль-Илецкта тоҙ алыу буйынса предприятие эшләй. Металл эшкәртеү сәнәғәте насар үҫешкән була, элекке губерна үҙәктәрендә генә осрай: Һамар заводы (станоктар эшләү), Пенза заводы (ауыл хужалығы машиналары), Ырымбур (ылауҙар төҙөү) һәм Һамар штамплау фабрикаһы. Волга буйы ағас эшкәртеү производствоһы киң үҫешкән була..
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте он етештереү заводтарынан (башлыса Һамарҙа), май һығыу фабрикаларынан (Һамар, Ырымбур, Пенза, Саранск, Богатов) ғибәрәт. Ике сүпрә заводы (Һамар, Пенза) һәм биш һыра, шул иҫәптән ҙур Жигулевск заводы була.
Ауыр сәнәғәт предприятиелары өлөшө дөйөм етештерелгән продукцияның 15,5%-ын тәшкил итә. Еңел сәнәғәттә он етештереү алдынғы була, дөйөм етештерелгән продукцияның 53%-ын тәьмин итә, уның артынса тупаҫ буҫтау етештереү — 18,8 %.
Өлкә сәнәғәт сеймалы менән тигеҙ тәьмин ителмәгән. Ауыл хужалығы сеймалы, тармаҡ артта ҡалған булыуына ҡарамаҫтан, төбәк ихтыяжы өсөн тулыһынса етерлек булһа, туҡыу производствоһы тулыһынса тиерлек ситтән индерелгән сеймалда эшләй. Ағас эшкәртеү сәнәғәте урындағы сеймалды ла, шулай уҡ Волга үренән ағыҙып алып килтерелгән сеймалды ла ҡуллана. Төҙөлөш материалдары етештереү өсөн байтаҡ сеймал запастары булыуға ҡарамаҫтан, сәнәғәттең был тармағы бөтөнләй тиерлек үҫешмәгән.
1927—1928 йылдарҙа төбәктә сәнәғәт күбеһенсә утын яғыулығы ҡуллана (88,6 %), был төбәктең төньяҡ-көнбайыш округында урмандың күп булыуы һәм Волга үренән ағасты ағыҙыуҙың осһоҙлоғо менән бәйле була. Тағы ла энергияның 12%-ы торф яндырып алына. Перспективала Волга-Дон каналы асылғандан һуң Донбастан күмер индереүҙе арттырыу һәм урындағы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштерә башлау планлаштырыла.. Иң ылыҡтырғыс яғыулыҡ төрө сифатында урындағы яныусан һәүерташты файҙаланыу ҡарала. .
Тулом
Тулом (Тулома, Тулам, Тухана, Тулапиш) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 337 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чешмә
Чешмә (төр. Çeşme) — Төркиә тораҡ пункты,  Измирҙан  80 километр алыҫлыҡта көнбайышта, шул уҡ исемдәге ярымутрауҙа һәм  Хиос грек утрауы ҡаршыһында урынлашҡан.
Тарихы
1770 йылдың июнендәге Чесма диңгеҙ алышы менән билдәле, Рәсәй Урта диңгеҙ эскадраһы бында тупланған төрөк флотын юҡ итә. Был еңеү хөрмәтенә Рәсәйҙең бер нисә объекты «Чесма» тип атала, шул иҫәптән ғәҙәти булмаған архитектураһы менән данлыҡлы Чесма сиркәүе.
1922 йылда халыҡ һаны 17 мең кеше тәшкил итә, башлыса гректар.
Хәҙерге торошо
Чешмә — Эгей диңгеҙендәге курорттарҙың береһе. Чешмә Төркиәнең иң көнбайышында, Измир ҡалаһынан  80 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Бында термаль сығанаҡтары күп, уларҙың һыуы туранан-тура курорт ҡунаҡханаларына инә.
Чешмәлә иң популяр пляж — Алтынҡом, ҡаланың үҙенән 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Милли составы: гректар - 72 процент., төрөктәр - 28 процент.
Брюссель
Брюссе́ль (Brussel, Bruxelles ) — Бельгияның һәм Брюссель төбәгенең баш ҡалаһы. Брюсселдә Француз һәм Фламанд общиналары һәм Фландрия учреждениелары, Европа берләшмәһенең штаб-фатиры, НАТО офисы, Бенилюкс илдәре секретариаты урынлашҡан.
Брюссель ҡалаһын (коммунаһын) (нидерл. Ad Brussel, франц. Ville de Bruxelles, Bruxelles-ville) Брюссель баш ҡалаһы төбәге менән бутарға ярамай
Этимологияһы
794 йылдан һаҙлыҡтар араһында урынлашҡан тораҡ (Brocela) булараҡ телгә алына. Ошонан сығып топоним: Фламанд теленән brock — «һаҙлыҡ», sela— «торлаҡ», йәғни «һаҙлыҡ янындағы ауыл», Европа топонимияһында киң таралған. Хәҙерге француз һәм валлон — Bruxelles (Брюссель, иҫкергән версияһы — Брюксель), Фламанд — Brüssel (Брюссель). Урыҫ телле традицияла фламанд формаһы — «Брюссель» ҡабул ителә.
Брюссель: ҡала һәм округ
Башҡа 18 коммуна менән бергә Брюссель ҡалаһы Брюссель — баш ҡала төбәген барлыҡҡа килтерә, ул ғәмәлдә ике миллионға яҡын кеше йәшәгән берҙәм ҡала, Брюссель коммунаһында яҡынса 150 мең кеше. Ғәҙәттә, «Брюссель» исеме бөтә округҡа тарала.
Географияһы
Брюссель коммунаһы дөрөҫ булмаған өс өлөштән тора: киң Төньяҡ, тар Үҙәк һәм тағы ла — тарыраҡ Көньяҡ. Брюссель ҡалаһының төньяҡ өлөшөнә Лакен округы инә, унда шул исемдәге король резиденцияһы урынлашҡан. 1921 йылға тиклем Лакен үҙ аллы коммуна була. Ҡаланың тарихи ядроһы элекке һаҡ ҡоролмаһы урынына һалынған биш мөйөшлө бульварын барлыҡҡа килтерә. Көньяҡ протуберанец — Луиза авенюһы.
Климаты
Брюссель климаты — уртаса диңгеҙ климаты. Төньяҡ диңгеҙ өҫтөндә сағыштырмаса яҡынлыҡта барлыҡҡа килгән диңгеҙ һауа массалары көндәлек һәм йыллыҡ температураның ҙур булмаған амплитудаларына һәм юғары сағыштырмаса дымлылыҡҡа килтерә. Иң эҫе айҙар — июль һәм август, уртаса температураһы 17,0 °C, иң һалҡыны — ғинуар, уртаса минимумы 2,5 °C. Уртаса йыллыҡ температура — 9,7 °C. Бер йылда ҡояш нурҙары 1585 сәғәт балҡый.
Диңгеҙ климаты өсөн типик булған яуым-төшөм күп күҙәтелә. Мәҫәлән, Брюсселдә бер йылға 821 мм яуым-төшөм тура килә, күпселеге (79 мм-ға тиклем) — ноябрь һәм декабрь айҙарында.
Барлыҡҡа килеүе
Ҡаланың исеме боронғо голланд һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, bruoc «һаҙлыҡ» һәм sella «ҡасаба» һәм һүҙмә-һүҙ «һаҙлыҡтағы ауыл» тигәнде аңлата.
Брюсселгә нигеҙ һалыу ярайһы уҡ боронғо ваҡытҡа ҡарай. Легенда буйынса, Брюссель VI быуатта Изге Гагерик (йәки Сен-Герри) тарафынан нигеҙләнгән. Әммә Bruocsella ауылы тураһында беренсе тапҡыр Бөйөк Отто грамотаһында 996 йылда ғына телгә алына. 977 йылдан 979 йылға тиклем Карл I, Түбәнге Лотарингия герцогы, Сенна йылғаһы буйындағы утрауҙа ҡәлғә һәм сиркәү төҙөй, был ҡала үҫешенең беренсе аҙымы була. Собор Бельгия ҡурсалаусыһы Изге Гудулаға бағышлана. XI быуатта беренсе ҡала диуары төҙөлә.
Урта быуаттар
XII быуат башынан Брюссель Түбәнге Лотарингия һәм Брабант герцогтарының резиденцияһы була: 1361 йылда герцог Иоанн III ҡаланы киңәйтә һәм ҡоролмаларҙы нығыта. 1430 йылда герцог Филипп III Изге Бургундия Брабант герцоглығын мираҫ итеп ала һәм Брюсселде Бургундияның баш ҡалаһы итә. Был ваҡытта беренсе биналар ратуша һәм Гран-пласта төҙөлөштәре бара. Ҡалала иҡтисад сәскә ата, скульпторҙар, келәм эшләүселәр һәм ювелирҙар йәшәй. Шул иҫәптән рәссамдар Өлкән Питер Брюгель һәм Рогир ван дер Вейден Брюсселдә һыйыныу таба. 1477 йылда Филипптың ейәнсәре Мария Бургундская Изге Рим империяһының буласаҡ императоры Франц I-гә кейәүгә сыға, шуның арҡаһында Брабант Габсбургтар хакимлығы аҫтында күсә. Маргарет Австрийская ваҡытлыса үҙенең резиденцияһын Мехеленға күсерә, әммә 1531 йылдан һуң Брюссель ҡабаттан Бургундияның баш ҡалаһы була. Филипп II идара иткән осорҙа Карл V (Филипп II-нең атаһы) вафат булғандан һуң, хәҙерге Бельгияның ҙур өлөшө Көньяҡ Нидерланд биәлмәһенә инә. Филипп II ваҡытында испан хакимдарына ҡаршы ихтилал була. Испания короле герцог Альба идара иткән дәүерҙә протестанттар эҙәрлекләнә, 1568 йылдың июлендә Брюсселдә оппозиция лидерҙары — граф Эгмонт һәм граф Горн асыҡтан-асыҡ язалана. Сәйәси репрессиялар осоронда интеллектуаль элита ҡаланы ташлап китә башлай (башлыса Амстердамдан ҡаса), был, үҙ сиратында, Брюсселды иҡтисади көрсөккә килтерә.
Брюссель Утыҙ йыллыҡ һуғыштан һуң
1648 йылда һуғышты тамамлауға килтергән Вестфалия солоғо мәғлүмәттәре буйынса, Нидерландтың төньяҡ өлөшө бойондороҡһоҙ тип таныла, шул уҡ ваҡытта көньяҡ өлөшө, Брюссель менән бер рәттән, Испания хакимлығы аҫтында ҡала. XVII быуаттың икенсе яртыһында Людовик XIV осоронда Франция Европала өҫтөнлөклө урын алырға тырыша. Француз ғәскәрҙәре Эно һәм Көнбайыш Фландрияны баҫып ала.
1695 йылда Брюссель Гран-плас өс көн дауамында артиллерия снарядтары менән утҡа тотола һәм тулыһынса тиерлек емертелә. 1697 йылда Рейсвейк солохона ярашлы, француздар Бельгия территорияларын ташлап китергә тейеш була. Испания мираҫы өсөн һуғыш ваҡытында (1701—1714) Австриянан Габсбургтар вәкилдәре Көньяҡ Нидерландтың хакимлығын (бер үк ваҡытта Брюссель өҫтөнән) үҙ ҡулына ала. 1714 йылда Брюссел Раштад солохо буйынсаь Австрияға күсә.
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш
Католиктарҙың Францияға йүнәлеш тотҡан Көньяҡ Нидерланд либераль элитаһы, шулай уҡ католик руханиҙары лингвистик, мәҙәни һәм сәйәси дәүләт идараһы, мәғариф һәм иҡтисади үҫеш өлкәһендә үҙҙәрен протестант нидерланд телле Төньяҡ менән сағыштырғанда кәмһетелгән һәм ҡағынды тип һанаған. Күпмелер ваҡыттан һуң Бельгия революцияһы Бельгияның Нидерланд Короллегенән бүленеүенә һәм Бельгия Короллегенең барлыҡҡа килеүенә килтерә. Шул замандың иң ҡеүәтле державалары — Англия, Пруссия, Австрия һәм Рәсәй — низағты тыныс ҡына хәл итеү яҡлы була, һәм 1830 йылдағы Лондон конференцияһында яңы дәүләттең бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Брюссель короллектең баш ҡалаһы була, ә Леопольд I — конституцион монархия менән идара итеү формаһы булған Бельгияның беренсе короле.
Яңы ваҡыт
Дәүләттең баш ҡалаһы статусы һәм индустриализация (XIX быуат) дәүерендә Бельгия иҡтисадының күтәрелеүе арҡаһында, Брюссель көндән-көн мауыҡтырғыс урынға әйләнә бара. Халыҡ һаны Валлония һәм Франциянан килгән иммигранттар иҫәбенә йылдам үҫә. Ҡаланың тарихи үҙәге элекке ауыл коммуналары менән конгломератҡа берләшә, яңы кварталдар үҫә, Сенне торба эсенән аға башлай. Был ваҡытта монументаль Юстиция һарайы, Биржа, Король һарайы, Триумфаль арка һәм билдәле модерн стилендәге биналар (мәҫәлән, Виктор Орта биналары) төҙөлә.
1900 йылда диңгеҙ гаване төҙөлә һәм Рупель йылғаһына сығыусы каналды киңәйтеү һәм тәрәнәйтеү үткәрелә. 1910 йылда Брюсселдә бөтә донъя күргәҙмәһе үтә. Уның ҡайһы бер бүлектәре 1910 йылдың июлендәге ҙур янғын ваҡытында ныҡ зыян күрә, әммә киҫкен саралар арҡаһында күргәҙмәне тиҙ арала яҡшы формаға ҡайтарырға мөмкин була.
Бельгия ике донъя һуғышы ваҡытында Германияның агрессив сәйәсәте ҡорбаны булһа ла, Брюссель һиҙелерлек емертелеүгә дусар ителмәй. Шуның арҡаһында, Брюссель архитектураһы һәм урамдары 60-сы йылдарға тиклем (һәм өлөшләтә бөгөнгө көндә) ҡалаға нигеҙ һалынған ваҡыттағы кеүек ҡала. 1930-сы йылдарҙа уҡ ҡала үҙәге аша Төньяҡ һәм Үҙәк вокзалдар араһында тимер юл бәйләнеше үтә. Фламанд (голланд телле) һәм Валлон (француз телле) халҡы араһында күптәнге конфликт арҡаһында, 1932—1938 йылдарҙа Брюссель ике телле булып китә: урамдарҙың, йәмәғәт транспорты станцияларының һәм муниципалитеттарҙың исемдәре ике телдә ҡабатлана. Валлонияның үҫешкән осоронда ҡала французлаша, элек өҫтөнлөк иткән голланд теле артҡы планға күсә бара. Шулай уҡ архитектурала француз стиле өҫтөнлөк итә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Брюссель халыҡ-ара әһәмиәткә эйә була бара: 1958 йылда бында Европа иҡтисади берләшмәһе (Европа белегенән алдағыһы) ойошторола. Шул уҡ йылда Брюсселдә Бөтә донъя йәрминкәһе үтә, уның өсөн Атомиум төҙөлә. 1967 йылда НАТО Париждан Брюсселгә күсә.
1953 йылда сығарылған законға ярашлы, иҫке йорттарҙы һүтеүгә киткән сығымдарҙы дәүләт түләй, был ҡаланың тышҡы ҡиәфәтенә кире йоғонто яһай: күп һанлы иҫке йорттар һәм кварталдар нигеҙһеҙ рәүештә һүтелә, ә бушаған биләмәләрҙә бейек йорттар төҙөлә. Ҡайһы бер архитекторҙар, Брюссель һуғыштарҙан бигерәк, 1960-сы йылдарҙағы модернизациялауҙан күберәк зыян күргән, тип иҫәпләй. Тарихи кварталдарҙы күпләп һүтеү менән барған бындай модернизация «брюсселизация» тип атала. Бынан тыш, яңы Брюсселгә хас үҙенсәлек булып геттоның барлыҡҡа килеүе һәм ярлы иммигрант ғаиләләрҙең элек бай мәҙәни традициялар менән айырылып торған үҙәк кварталдарында йәшәүе тора.
2016 йылдың 22 мартында Брюсселдә террорсы акттары була.
Халҡы
Брюссель халҡының үҙгәрештәр динамикаһы ecodata (неопра.) Брюссель ҡалаһында 179 277 кеше йәшәй (2018 йыл) һәм халҡының тығыҙлығы км²-ға 5497 кеше тәшкил итә.
Брюссель баш ҡала төбәгенең башҡа 18 коммунаһы менән бергә, агломерация 1 830 000 кеше йәшәгән иң ҙур (шуның менән бергә иң күп халыҡ йәшәгән) Бенилюкс ҡалаһын барлыҡҡа килтерә.
Демографик мәғлүмәттәр
XX быуат башындағы урбанизация осоронда Брюссель халҡы бик тиҙ арта: бер быуатта халыҡ һаны ике тапҡырға арта — 1830 йылда 98 000 кешенән 1930 йылда 200 433 кешегә тиклем. Иң юғары халыҡ һаны 1930 йылда булған, шул ваҡыттан алып ҡала халҡы кәмей, ә һуңғы 30 йылда ҙур булмаған тирбәлеүҙәр менән 140 000 кеше кимәлендә тора.
2007 йылда тыуым коэффициенты 17,4, үлем коэффициенты 8,8 тәшкил итә. Шулай итеп, халыҡтың тәбиғи артыуы + 8,6 тәшкил итә, ә дөйөм + 17,1. Был Европа өсөн ярайһы уҡ юғары күрһәткес булып тора.
Ҡала халҡының енси составы бер кимәлдә — Брюсселдә — 50,18 % ир һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың 49,82 % -ы йәшәй. Брюссель халҡының яртыһы (51,6 %) кейәүҙә булмаған йәки өйләнмәгән.
Этник составы
Евросоюз, НАТО һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙың Брюсселдә урынлашыуы арҡаһында, ҡаланың дүрттән бер өлөшөнән ашыуы (27,1 %) сит ил кешеләре. Ҡалаға Бельгияның башҡа төбәктәренән дә, сит илдәрҙән дә халыҡтың күпләп иммиграцияһы арҡаһында Брюсселдә халыҡтың төп бүленеше этник яҫылыҡта түгел, ә тел өлкәһендә бара. Бөтә халыҡ шартлы рәүештә франкофондарға, нидерландфондарға һәм аллофондарға бүленә, күпселеге француз телле мөхиттең ассимиляцияһына дусар була.
Телдәре
Брюссель баш ҡала округы — илдәге берҙән-бер ике телле төбәк. Француз һәм нидерланд телдәре хакимиәт органдарында рәсми рәүештә тиң хоҡуҡлы тип таныла. Бынан тыш, баш ҡалала һәм уға яҡын ятҡан төбәктәрҙә күптән түгел иммигранттарҙың башҡа бик күп телдәре лә киң таралған. Ҡала халҡының күпселеге (2006 йылда үткәрелгән һорау алыуҙар буйынса 56 %) француз телен туған тел тип һанай, яҡынса 7 % — һолланд телен, ҡалған 37 проценты ситуацияға, учреждениеға, кварталға һ. б. ҡарап ике һәм унан да күберәк телдә һөйләшә. Лингва-франка (туған теле башҡа булған кешеләр араһында аралашыу өсөн системалы ҡулланылған тел йәки диалект) ролен француз теле башҡара, ҡала халҡының яҡынса 96 проценты ошо телдә һөйләшә.
Дин
Брюсселдә йәшәүселәрҙең күпселеге католик һәм протестантлыҡ динен, шулай уҡ иудаизм һәм ислам динен тота.
Брюсселдә бик күп ғибәҙәт ҡоролмалары урынлашҡан: католик (Брюссель соборы, Нотр-Дам-де-Лакен, Изге Әлисә сиркәүе, Изге Тереза Авильская сиркәүе һәм башҡалар) һәм протестант (Изге Андрей сиркәүе, Августин сиркәүе, Изге Троица соборы). Йәмиғ мәсете һәм православие динендәге сиркәүҙәре бар: Изге Әйүп ғазап сигеүсе сиркәүе, Изге дауалаусы Пантелеймон ғибәҙәтханаһы һәм Изге Николай Чудотворец (Мөғжизә тыуҙырыусы).
Иҡтисады
Брюссель — илдәге иң ҙур иҡтисади үҙәк. Бельгияның баш ҡалаһының иҡтисади үҫешенә үҙәк географик урыны, бында Европа Союзы һәм НАТО кеүек халыҡ-ара ойошмалар урынлашыуы булышлыҡ итә. Йән башына тулайым эске продукт (€59 400) буйынса Брюссель Европа ҡалалары араһында Люксембургтан һәм Үҙәк Лондондан ҡала өсөнсө урында тора. Иң ҙур табышты гастрономия (2007 йылдың апрелендә ҡалала 2000-дән ашыу ресторан булған) һәм иҡтисадтың өсөнсөл секторы алып килә. Бынан тыш, сәнәғәт ҡорамалдары етештереүсе машиналар эшләү йүнәлештәре үҫешкән. Ҡалала күп һанлы кредит һәм финанс ойошмалары урынлашҡан.
Автомобиль транспорты
Брюсселдә илдең күп һанлы автомобиль элемтәһе линиялары ҡушыла. Автомагистраль селтәре үҙенең структураһы буйынса француз юл селтәренә оҡшаш: Париждың Периферик бульвары кеүек, Брюсселдә R0 ҡулса автомагистрале бар, уға төрлө яҡтан юлдар ҡушыла. Бөтә автомобиль юлдары селтәре яҡшы яҡтыртылған.
Ҙур киҫелештәрҙә транспорт саралары күп йыйылыу сәбәпле, юлдарҙың байтаҡ өлөшө ер аҫтына күсерелә. Әйтәйек, ер аҫтында тура участкалар ғына түгел, айырсалар, хатта светофорҙар ҙа йәшерелгән. Туннелдәрҙең береһе ҡаланың көнсығыш өлөшөндәге шоссенан Европа берлеге учреждениелары урынлашҡан кварталға туранан-тура алып бара.
Авиатранспорт
Брюссель ике халыҡ-ара аэропортты хеҙмәтләндерә:
Диңгеҙ транспорты
Йыллыҡ әйләнеше 7,85 миллион тонна булған Брюссель порты Бельгияла иң эреләрҙең береһе булып тора. Брюссель—Шельдт каналы уны Шельдт йылғаһы һәм шулай итеп, Антверпен порты һәм Төньяҡ диңгеҙ менән тоташтыра. Валлония менән Шарлеру — Брюссель каналы тоташа.
Тимер юл транспорты
Брюсселдәге иң ҙур станциялар — Төньяҡ, Үҙәк һәм Көньяҡ — Төньяҡ-Көньяҡ туннеле менән тоташа. Халыҡ-ара поездар ғәҙәттә Көньяҡ вокзалға килә, унда Париж, Амстердам, Кельн (Thalys, TGV, ICE поездары) һәм Лондон (Eurostar) менән бәйләнеш бар. Брюссель— Люксембург станцияһы башта Европа берлеге ойошмалары биналары бәйләнеше өсөн тәғәйенләнгән була, әммә һуңғы ваҡытта ябай граждандар тарафынан йышыраҡ ҡулланыла.
Ҡалала йәмәғәт транспорты
Йәмәғәт транспорты селтәре метрополитендың дүрт, метро алды өс (ер аҫты трамвай линиялары), 18 трамвай линияларынан һәм 50 автобус маршрутынан тора. Барлыҡ станция һәм туҡталыштар француз һәм нидерланд телдәрендә булған исем йөрөтә. Брюсселдә йәмәғәт транспорты операторы — STIB/MIVB.
Метро системаһы дүрт линиянан тора (1, 2, 5 һәм 6). Станциялар араһындағы уртаса алыҫлыҡ — 650 метр. 1-се һәм 5-се линиялар көнсығыштан көнбайышҡа табан һуҙыла һәм ҡала үҙәгендә уртаҡ участкаға бар. 2-се линия түңәрәк, биш мөйөш рәүешендә, Брюссель тарихи үҙәгенең үҙенсәлектәрен ҡабатлай.
Йәмәғәт транспорты 0.30 сәғәткә тиклем эшләй, төнгө маршруттар (N71 автобус линияһынан тыш) ял көндәрендә генә ғәмәлдә була, уларға билет көндөҙгөгә ҡарағанда күпкә ҡиммәтерәк. Брюсселдә таксиҙа йөрөү хаҡы ярайһы уҡ юғары.
Брюссель биҫтәләре менән NMBS/SNCB поездары, күп һанлы STIB/MIVB, De Lijn TEC автобус маршруттары һәм 4, 19, 97, 44, 39-сы STIB/MIVB трамвай маршруттары тоташтыра. Тимер юл хәрәкәтен яҡшыртыу маҡсатында 2004 йылда Reseau Express Régional/Gewestelijk ExpressNet ҡала яны экспресс-поездар селтәрен үҙгәртеп төҙөү тураһында ҡарар сығарыла. Селтәр 2012 йылда сафҡа инергә тейеш ине, әммә күп һанлы тотҡарлыҡтар арҡаһында был осор 2017 йылда кисектерелә.
Солоная (Старый Дон ҡушылдығы)
Солоная  — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старый Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гехофен
Гехофен (Gehofen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 699 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6571 һәм автомобиль коды — KYF.
Кон-Сэр-Кикя
Кон-Сэр-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Боровушка (Тяжин ҡушылдығы)
Боровушка (Боровская) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тяжин йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарабаш тебейек
Ҡарабаш тебейек (Черноголовая гаичка(Poecile palustris) — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе етеҙ ҡошсоҡ, һырты көрәнһыу һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ. Ҡорһағы һоро, Түбәһе, елкәһе һәм тамағы ҡара. Тебейеккә оҡшаған, ҡырҙа уларҙы айырып та булмай. Түбәһе ҡара төҫтә булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тижж-тижж». Моңло итеп һыҙ¬ғыра: «түй-түүүй-түүүй».
Йәшәү рәүеше
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оя¬лай. Ҡыҙғылт һипкелле 6—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Бердюжиха ( Елбань ҡушылдығы)
Бердюжиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елбань йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡурған йәмиғ мәсете
Йәмиғ мәсет — Ҡурған ҡалаһындағы йәмиғ мәсет, 2000 йылда төҙөлә башлай. Ҡурған йәмиғ мәсете ҡаланың үҙәк өлөшөндә, Себер урамында, Тубыл йылғаһының яр буйында урынлашҡан. Сауҙагәр Амрофзан Ғәлиевтың йортонда урынлашҡан мәсет емерелгәндән һуң берҙән-бер мәсет бинаһы.
Тарихы
Ҡурғанда ислам тарихы ҡатмарлы характерҙа. Беренсе булып мәсет Ғәлиев Амрофзан йортонда 1910 йылдың 11 мартында асыла, 1912 йылдың октябрендә имам булып Мөхәммәтнәжиб Хәбибуллин тәғәйенләнә. Совет осоронда мәсет, башҡа дини учреждениелар кеүек, бөтөрөлә. Башта татар-башҡорт мәктәбенә әйләндерелә, ә 1941 йылда ябыла (Ҡурған өлкәһенең промкооперация идаралығы бинаһы итеп файҙаланыла).
Төҙөү
2000 йылда Ҡурған мосолман ойошмаһын Салауат Сәфәров етәкләй. 2000 йылдың 15 июлендә Ҡурғандың Йәштәр скверында мәсеттең яңы бинаһына фундамент һалына. Мәсет асылғандан һуң 800-гә тиклем диндарҙарҙы ҡабул итә аласаҡ тип планлаштырыла. 2000 йылдың авгусында Сәфәров автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Мосолмандар йәмғиәтенең яңы башлығы итеп уның урынбаҫары Рафаил Ғәлиуллин һайлана. Ул аҙаҡ, 2001 йылда, Рәсәйҙең Азия өлөшө мосолмандарының дини идаралығы (ДУМАЧР) составында Ҡурған өлкәһе Ҡаҙыят мосолмандар идаралығы башлығы итеп һайлана. Ул ваҡытта идаралыҡ төбәктә берҙән-бер үҙәкләштерелгән структура була.
Мәсет проектын «Ҡурғангражданпроект» институты белгестәре әҙерләй. Улар мәсет архитектураһы менән танышыу өсөн ике тапҡыр Төмән өлкәһенә баралар һәм улар нигеҙендә йәмиғ мәсет проектын эшләйҙәр. Төҙөлөш урындағы мосолмандарҙың хәйриә иғәнәләре фонды иҫәбенә алып барыла.
2008 йылда цоколь ҡатында йома-намаҙҙары үткәрелә башлай.
Карев Дмитрий Степанович
Дмитрий Степанович Карев (14 ноябрь  1905  йыл — 31 декабрь 1977 йыл) — юрист, енәйәт һәм халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса белгес;  совет хоҡуғының Мәскәү институтын тамамлай (1931); юридик фәндәр докторы (1951), профессор (1951) һәм МДУ юридик факультетында енәйәт процесы  кафедраһы мөдире (1953—1978), юридик факультет деканы (1956—1965); 1960 йылда  хоҡуҡи белемдәрҙең Мәскәү ҡала халыҡ университетының  ректоры; РСФСР -ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Дмитрий Карев 1905 йылдың 14 ноябрендә Рәсәй империяһының  Тамбов губернаһында тыуған;  Мәскәү индустриаль педагогия институтында уҡый. 1931 йылда совет хоҡуғының Мәскәү хоҡуҡ институтында юғары белем ала  (башҡа мәғлүмәттәр буйынса  Хәрби-юридик академияһын тамамлай). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Икенсе донъя һуғышы башланыу алдынан «Организация суда эксплуататорских государств»  темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — 1939 йылда юридик фәндәр кандидаты була.
Карев СССР Генераль прокуратураһында прокурор булып эшләй: ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул 1947 йылда СССР Генераль прокуроры ярҙамсыһы булып тора. 1945 йылдан 1946  йылға тиклем баш ғәйепләүсе ярҙамсыһы була. Германияла процесстар тамамланғандан һуң, 1949 йылда  Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында эшләй башлай. 1951 йылда «Военные суды и военная прокуратура темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. Шул уҡ йылда ул Мәскәү дәүләт университетының профессоры була, енәйәт процесы кафедраһында эшләй; ике йылдан һуң енәйәт процесы кафедраһы мөдире була — был урында 1978 йылға тиклем ҡала
Эштәре
Карев Дмитрий енәйәт һәм халыҡ-ара хоҡуҡ  буйынса совет белгесе; СССР закондар сығарыу эшмәкәрлегендә  енәйәт-процессуаль закондарҙы һәм айырым совет республикаларының  енәйәт-процессуаль кодекстары нормаларын эшләүҙә ҡатнаша  (СССР составына ингән һигеҙ республиканың Юғары Советы почет грамоталары менән бүләкләнә). Суд эштәрен алып барыу һәм судҡа ҡағылышлы йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы :
Әз-Зүхруф
Әз-Зухруф сүрәһе (الزخرف, Биҙәктәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 43 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 89 аяттан тора.
Ҡабаева Алина Марат ҡыҙы
Ҡабаева Алина Марат ҡыҙы (12 май 1983 йыл) — Рәсәй спортсыһы (художестволы гимнастика), сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, менеджер. 2014 йылдың сентябренән алып — «Милли Медиа Төркөмө» холдингының директорҙар советы рәйесе. 2016 йылдан «Спорт-Экспресс» ябык акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советын етәкләй.
Биографияһы
Өс йәш ярымдан нәфис гимнастика менән шөғөлләнә башлай. Беренсе аҙымдарын «Хеҙмәт резервтары» спорт йәмғиәтендә яһай. Әсәһе Любовь Михайловна фигуралы шыуыу йәки нәфис гимнастика буйынса етди әҙерлек үтеүен теләй. Эҫе Үзбәкстанда фигуралы шыуыу менән шөғөлләнеү мөмкинлеге булмай, шуға күрә Алина художестволы гимнастика менән шөғөлләнә башлай. Беренсе тренерҙары А. Малкина һәм Э. Тарасова була. 11 йәшлек сағында спорт һәләттәрен артабан да үҫтереү маҡсатында әсәһе менән Ташкенттан Мәскәүгә күсенәләр. Маҡсаттары Ирина Винерға күнекмәләргә йөрөү. Яңы остазы Алинаға ябығыу шарты ҡуя (гимнастика үлсәмдәре буйынса ул һимереүгә әүәҫ булған).
1995 йылдан алып Мәскәүҙә Ирина Винерға күнекмәләргә йөрөй башлай. 1996 йылда Рәсәй йыйылма командаһына инә.
Уралым (йыр)
Уралым (йыр) (урыҫ. «Мой Урал») — шағир-импровизатор, башҡорт батыры Салауат Юлаевтың шиғырына композитор Заһир Исмәғилев яҙған йыр.
Тарихы
1880 йылда урыҫ яҙыусыһы һәм этнографы Нефёдов Ф. Д., «Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр» тип аталған тарихи очеркын баҫтырып сығарып, Рәсәй империяһында киң танылыу ала. Башҡорт батырының тормошо һәм көрәше яҡтыртылған публицистик әҫәрҙә Салауат Юлаевтың «Уралым» (русск. «Мой Урал») шиғыр‑мәдхиәһенең тексы ла баҫтырыла. Уны ул пейзаж лирикаһы тип атай, сөнки автор тыуған яғы Уралдың, уның урмандары һәм болондарының, йылғалары һәм үҙәндәренең матурлығын маҡтай һәм данлай. 40 юлдан торған шиғри әҫәр ҡобайыр стилендә яҙылған була.
Төрлө йылдарҙа Башҡортостандың халыҡ сәсәне, фольклорсы, драматург Мөхәмәтша Буранғолов, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, тарихсы, фольклорсы Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәти «Мой Урал» ҡобайырын башҡорт теленә тәржемә итә. СССР шағиры, тәржемәсе Турганов Б. А. Салауат Юлаевтың 8 шиғырын урыҫ теленә тәржемә итә, улар араһында батырҙың «Мой Урал» ҡобайыры ла бар.
Уралым (йыр)
Салауат Юлаев һүҙҙәре. ''З. Исмәғилев музыкаһы''.
Ай, Уралым, Уралым, Күгәреп ятҡан Уралым! Нурға сумған түбәһе — Күккә ашҡан Уралым! Һине маҡтай йырҙарым. Ай, Уралым, Уралым,
Һылыу ҙа һылыу Уралым! Һүҙем бөтһә телемдә, Йырым бөтмәҫ, Уралым! Маҡтап ҡурай уйнаһам, Бөтмәй ҙә торған көй булыр. Данлап йырҙар йырлаһам, Бөтмәй ҙә торған йыр булыр. Ай, Уралым, Уралым!
Туҡаевтар
Туҡаевтар — дин әһелдәре һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре.
Вәкилдәре
Туҡай Ҡорманаев (1707—?), 1747 нсе йылда Казан губернаһының Арча даругаһында урынашҡан Салауыч ауылындан Сәғит биҫтәһенә күсә, ундан һуң 1765 нсе йылда Стәрлебаш ауылына күсеп килә, уның улдары:
Биктимер Туҡаевтың улдары:
Ниғмәтулла Туҡаевтың улдары:
Уларҙың улдары:
Туҡаевтарҙан башҡа билдәле вәкилдәр:
Хомутовка (Бишбүләк районы)
Хомутовка (Хомутовка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 245 кеше. Почта индексы — 452059, ОКАТО коды — 80212816007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көйәҙе (ҡасаба)
Көйәҙе — Пермь крайының көньяғында урынлашҡан ҡасаба, Көйәҙе районы административ үҙәге.
Топонимикаһы
Ҡасаба үҙенең исемен Көйәҙе ауылы атамаһынан алған. Бер фараз буйынса, был ауылға 1812 йылғы һуғыштан ҡасҡан дезертирҙар нигеҙ һалған.
Икенсе фараз буйынса, был урынға 1816 йылда Вятка крәҫтиәндәре, барлығы 60 кеше, килеп ултырған. Ҡаҙна палатаһы рөхсәте менән рәсми ҡарарға таянып, ауыл барлыҡҡа килгән.
«Көйәҙе» тигән географик атама башҡорттарҙың боронғо Уҡъяҙы ырыуынан килә тигән фараз да бар.
«Ҡойо» башҡортса "ҡойо" (колодец). Уйһыу һәм һаҙлама урын, моғайын, шундай атамаға алып килгәндер. Көнбайыш башҡорттары диалектында ҡойоло тигән һүҙ ҡойоҙо тип әйтелә, тип фекер йөрөтөлә. Шулай уҡ, ҡуй йәки һарыҡ-кәзә утлай торған үләнле урын атамаһы тип тә фаразлап була.
Тарихы
1926 йылда РСФСР-ҙың Урал өлкәһе Сарапул округы Көйәҙе ауыл советына ҡараған станция ҡасабаһы Көйәҙела 50 хужалыҡта 167 жителей (82 ир-ат, 85 ҡатын-ҡыҙ) (барыһы ла тиерлек — урыҫтар), почта-телеграф-телефон станцияһы, кооператив булған. 1926–1927 йылдарҙа яңы тимер юл вокзалы бинаһы төҙөлә.
1930-сы йылдарҙа ҡасаба шәп үҫкән, 1931 йылдан Көйәҙе районы үҙәгенә әйләнә. Ун йыллыҡ башында «Ҡыҙыл байраҡ» исемле инвалидтарҙың хеҙмәт артеле, май заводы, промкомбинат, пожарный часть, фотография, бөҙрәхана барлыҡҡа килә, 1932 йылда яңы китапхана бинаһы асыла. 1935–1937 йылдарҙа Красный (хәҙер Комсомол) урамында дауахана, шулай уҡ 1937 йылда башланғыс мәктәптең ике ҡатлы бинаһы төҙөлә. 1931 йылдан район гәзите (хәҙер — «Көйәҙе хәбәрсеһе») баҫыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Көйәҙе ҡасабаһында госпиталь һәм осоусылар (пилот) мәктәбе урынлашҡан.
1957 йылдан Көйәҙе — ҡала тибындағы ҡасаба. 1960 йылға тиклем кирбес заводы булған. 1962 йылда һыра-консерва заводы төҙөлә башлай, 1963 йылда май заводы асыла. 1970—1980-се йылдарға ҡасаба Пермь өлкәһенең көньяғында ҙур хакимиәт үҙәгенә әүерелә. Ул осорҙа ҙур торлаҡ һәм инфраструктура төҙөлөшө алып барыла, ҙур предприятиелар: район-ара «Сельхозтехника» берекмәһе, леспромхоз, ит комбинаты, колхоз-ара лесхоз, аҙыҡ-түлек комбинаты, нефтебаза, май заводы, ПМК, «Пермсельхозмонтаж», СУ–4, ХРПУ, Сельхозхимия, район-ара база, һыра-консерва заводы, ДРСУ һ. б. эшләй.
1994 йылдан Көйәҙе — ауыл тораҡ пункты (ҡасаба). 2001 йылда крайҙы өйрәнеү музейы асыла.
Дин
Успения Пресвятой Богородицы православие сиркәүе (2009 йылда асыла), мәсет (2004 йылда асыла).
Урта Баланда
Урта Баланда — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баланда №829 йылғаһының һул ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
СССР Дәүләт именлеге комитеты
Совет Социалистик Республикалар Союзының Дәүләт именлеге комитеты (рәсми аббр.: КГБ СССР) — дәүләт именлеген тәьмин итеү өлкәһендә СССР дәүләт идаралығының 1954—1991 йыл дарҙа эшләгән үҙәк союз-республика органы.
Урта Баланда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
СССР Дәүләт именлеге комитеты
1990 йылдың 14 мартына тиклем туранан-тура КПСС Үҙәк Комитеты етәкселеге һәм контроле аҫтында эшләй.
Урта Баланда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
СССР Дәүләт именлеге комитеты
1991 йылдың 3 декабренән Вадим Бакатин етәкселегендә СССР-ҙың республика-ара именлек хеҙмәте итеп үҙгәртелә.
Функциялары
КПСС Үҙәк Комитетын (1990 йылдың 14 мартына тиклем) һәм СССР-ҙың юғары дәүләт власы һәм идара органдарын илдең дәүләт именлегенә һәм оборонаһына, Советтар Союзындағы социаль-иҡтисади хәлгә, совет дәүләтенең һәм Коммунистар партияһының тышҡы сәйәси һәм тышҡы иҡтисади эшмәкәрлегенә ҡағылған мәғлүмәт менән тәьмин итеү шулай уҡ КГБ бурыстары була.
КГБ системаһына СССР-ҙың союздаш республикалары биләмәләрендәге ун дүрт республика дәүләт именлеге комитеты; автономиялы республикаларҙа, крайҙарҙа, өлкәләрҙә, айырым ҡалаларҙа һәм райондарҙа, хәрби округтарҙа, армия, флот һәм СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә, транспорттағы дәүләт именлегенең урындағы органдары; сик буйы ғәскәрҙәре; хөкүмәт элемтәһе ғәскәрҙәре; хәрби контрразведка органдары; уҡыу йорттары һәм ғилми-тикшеренеү учреждениелары; шулай уҡ күп кенә совет учреждениелары, ойошмалары һәм предприятиеларындағы "Беренсе бүлек"тәр инә. Төрлө йылдарҙа КГБ дәүләт идаралығының үҙәк органдары системаһында төрлө рәсми исемдәргә һәм статусҡа эйә була:
КГБ-ны ойоштороу
«Оператив-чекист идаралыҡтарын һәм бүлектәрен» СССР Эске эштәр министрлығы составынан үҙ аллы ведомствоға бүлеү башланғысы ул саҡтағы эске эштәр министры Сергей Никифорович Кругловтыҡы тип һанала. 1954 йылдың 4 февралендә ул ошондай яҙма тәҡдим менән КПСС Үҙәк Комитетына рәсми мөрәжәғәт итә. Был мәсьәлә КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының 1954 йылдың 8 февралендәге ултырышында тикшерелә һәм тулыһынса хуплана. С. Круглов тәҡдим иткән «СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге эштәре буйынса комитет» атамаһынан «эштәре буйынса» тигән ике генә һүҙ алып ташлана.
Бер айҙан һуң СССР Юғары Советы Президиумының 1954 йыл дың 13 март Указы менән СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты ойошторола. Яңы комитет составына СССР Эске эштәр министрлығынан бүленеп сыҡҡан дәүләт именлеген тәьмин итеү мәсьәләләре менән шөғөлләнгән идаралыҡтар, хеҙмәттәр һәм бүлектәр инә. Комитет рәйесе итеп СССР эске эштәр министрының элекке беренсе урынбаҫары генерал-полковник Иван Александрович Серов тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың 26 апрелендә КГБ рәйесе СССР Министрҙар Советы составына индерелә.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: яңы КГБ быға тиклем булған СССР Дәүләт именлеге министрлығы һәм СССР Эске эштәр министрлығы кеүек дәүләт идаралығының үҙәк органы сифатында түгел, ә бары тик СССР Хөкүмәте ҡарамағындағы ведомство статусында ғына барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, дәүләт идараһы органдары иерархияһында КГБ статусын түбәнәйтеү илдең юғары партия һәм дәүләт етәкселегенең, именлек органдары эшмәкәрлеген тулыһынса коммунистар партияһы аппаратына бойһондороп, уларҙы үҙаллылыҡтан мәхрүм итергә ынтылыуы сәбәпсе була. Шуға ҡарамаҫтан, КГБ рәйестәре вазифаға ил хөкүмәте ҡарамағындағы ведомство етәкселәре өсөн ул саҡта ҡабул ителгән тәртип буйынса СССР Министрҙар Советы акттары менән түгел, ә СССР Юғары Советы Президиумы Указдары менән тәғәйенләнә.
1950-се йылдар
Ойошторолғандан һуң уҡ КГБ ҙур структур үҙгәртеп ҡороуға һәм хеҙмәткәрҙәрен ҡыҫҡартыуға дусар ителә – был Иосиф Сталиндың үлеменән һуң йәмғиәттәге  һәм дәүләттәге сталинизмдан арыныу процесы менән бәйле була. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт архивының йәшерен грифынан асылған документтарынан күренеүенсә, 1950-се йылдар аҙағына  КГБ-ның шәхси составы 1954 йыл менән сағыштырғанда 50 проценттан ашыуға кәмей. 3,5 меңдән ашыу ҡала һәм район аппараты бөтөрөлә, ҡайһы бер оператив һәм тәфтиш подразделениелары берләштерелә, тәфтиш бүлектәре һәм оператив подразделениеларҙағы тәфтиш бүлексәләре бөтөрөлә һәм берҙәм тәфтиш аппараттарына берләштерелә. Особый отделдарҙың һәм транспорттағы КГБ органдарының структураһы һиҙелерлек ябайлаштырыла. 1955 йылда өҫтәмә рәүештә 7,5 меңдән ашыу хеҙмәткәр ҡыҫҡартыла, бер уҡ ваҡытта 8 меңгә яҡын КГБ офицеры граждан хеҙмәткәр итеп күсерелә.
1956 йылда КГБ хеҙмәткәрҙәре Венгриялағы ихтилалды баҫтырыуҙаы һәм унда ҡатнашыусыларҙы эҙәрлекләүҙә әүҙем ҡатнаша. КГБ рәйесе И. А. Серов Генштаб начальнигы урынбаҫары Михаил Сергеевич Малинин менән Венгрияла килеп тыуған хәлгә баһа биреү өсөн КПСС Үҙәк Комитеты  етәкселәре менән берлектә Будапештҡа юллана. Планын СССР Оборона министрлығы әҙерләгән «Өйөрмә» операцияһы барышында КГБ хеҙмәткәрҙәре тарафынан Венгрияның оборона министры генерал-лейтенант Пал Малетер ҡулға алына. Был Венгрия хәрби етәкселеген нейтралләштерергә һәм совет артиллерия, танк һәм пехота подразделениеларының фетнәне тиҙ баҫтырыуҙа һәм Венгрияла СССР-ға лояль режимды тергеҙеүҙә уңышын тәьмин итергә мөмкинлек бирә. Ихтилал баҫтырылғандан һуң тәүге көндәрҙә КГБ хеҙмәткәрҙәре ярҙамында Венгрияның махсус хеҙмәттәре 5 меңгә яҡын венгрҙы — Венгрия партиялары активистарын, хәрбиҙәрҙе һәм студенттарҙы ҡулға ала, уларҙың 846-һы СССР төрмәләренә оҙатыла. Ҡайһы бер мәғлүмәтәр буйынса, ҡулға алынғандарҙың 350-гә яҡыны һуңғараҡ язалап үлтерелә, улар араһында Венгрияның премьер-министры Имре Надь та була. Ихтилалды баҫтырыу буйынса операцияла ҡатнашҡаны өсөн КГБ рәйесе И. А. Серов 1-се дәрәжә Кутузов ордены менән бүләкләнә. Ихтилалды баҫтырыуҙа СССР-ҙың Венгриялағы илсеһе  Юрий Владимирович  Андроповтың әүҙем ролен айырым билдәләргә кәрәк. Был тәжрибәнең уға һуңыраҡ, 1968 йылда КГБ рәйесе вазифаһында Чехословакиялағы «Дунай» операцияһында  совет дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәрҙәре менән етәкселек иткәндә ярҙамы тейә.
И. А. Серовтың СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Баш разведка идаралығы начальнигы вазифаһына күсерелеүенән һуң, 1958 йылдың 25 декабрендә КПСС Үҙәк Комитетының союздаш республикалар буйынса партия органдары бүлегенең элекке мөдире Шелепин Александр Николаевич КГБ рәйесе итеп тәғәйенләнә. Комитет аппараты структураһын ябайлаштырыу һәм хеҙмәткәрҙәр һанын ҡыҫҡартыу маҡсатында ул кардиналь үҙгәртеп ҡороуҙар серияһы үткәрә.
1959 йылдың 9 апрелендә, КГБ ойошторолғандан һуң биш йыл үткәс, ҡаты йәшеренлек шарттарында «СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты һәм уның урындарҙағы органдары тураһында положение» раҫлана. Унда Дәүләт именлеге комитетының СССР Хөкүмәте ҡарамағындағы һәм министрлыҡ хоҡуҡтарына эйә булған ведомство статусы нығытыла, шулай уҡ КГБ-ның КПСС Үҙәк Комитеты Президиумына һәм СССР Министрҙар Советына бойһоноуы билдәләнә.
«Әүҙем ғәмәлдәр» үткәреү өлкәһендә КГБ үҙенән алда эшләгән — СССР Именлек министрлығының Павел Анатольевич Судоплатов етәкселегендәге сит илдәрҙә диверсия эштәре буйынса 1-се Бюро һәм СССР территорияһында махсус заданиелар үтәү буйынса Виктор Александрович Дроздов етәкселегендәге 2-се Бюро — практикаһын дауам итә. Был капиталистик илдәр эшмәкәрҙәре, айырыуса хәүефле сит ил разведчиктары, советтарға ҡаршы эмигрант ойошмалары етәкселәре һәм Тыуған ил хыянатсылары араһынан партия органдары һәм совет махсус хеҙмәттәре тарафынан Советтар Союзының иң әүҙем һәм яуыз дошмандары булараҡ билдәләнгәндәргә ҡарата ил эсендә һәм сит илдәр территорияһында шәхси террор акттары ойоштороуҙы үҙ эсенә ала. Бындай операциялар үткәреү КГБ-ның Беренсе баш идаралығына йөкмәтелә. Мәҫәлән, 1959 йылдың октябрендә КГБ агенты Богдан Сташинский тарафынан Мюнхенда Украина милләтселәре ойошмаһы (ОУН, бандеровсылар хәрәкәте) лидеры Степан Бандера үлтерелә. ОУН-дың икенсе лидеры — Лев Ребет шундай уҡ яҙмышҡа дусар була. Бынан алдараҡ, 1957 йылда элекке совет разведчигы Николай Хохловты юҡ итергә маташыу була. Ул Рәсәй солидаристары Халыҡ-хеҙмәт союзы (НТС) лидерҙарҙың береһен — Георгий Околовичты үлтереүҙе планлаштырыу тураһында асыҡ ғариза менән сығыш яһағандан һуң Көнбайыштан ҡайтмай. Хохлов радиоактив изотоп (таллий йә полоний) ярҙамында ағыулана, әммә иҫән ҡала.
1960-сы йылдар
1961 йылдың декабрендә, КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары Н. С. Хрущев башланғысы менән А. Н. Шелепин партия эшенә - КПСС Үҙәк Комитеты секретары вазифаһына күсерелә. КГБ етәкселеген Шелепиндың ВЛКСМ Үҙәк Комитетындағы хеҙмәттәше Владимир Ефимович Семичастный ҡабул итә. . Семичастный именлек органдарында үҙенә тиклем башланған структур үҙгәртеп ҡороу сәйәсәтен дауам итә.
Эске именлек һәм контрразведканың баш идаралығына (КГБ-ның Икенсе баш идаралығы) 4-се, 5-се һәм 6-сы идаралыҡтар ҡушыла. Дипломатик корпусты һаҡлау һәм тышҡы күҙәтеү менән шөғөлләнгән 7-се идаралыҡҡа 2-се баш идаралыҡтың ошо функциялы подразделениелары күсә. 3-сө баш идаралыҡ идаралыҡ статусына тиклем кәметелә. Союздаш һәм автономиялы республикаларҙың, край һәм өлкәләрҙең КГБ органдарында шундай уҡ структур үҙгәрештәр үткәрелә. 1967 йылда ҡала һәм райондарҙағы КГБ уполномоченныйҙары аппараттар КГБ—УКГБ—ОКГБ-ның ҡала һәм район бүлектәре һәм бүлексәләре итеп үҙгәртелә Күп һанлы структур звеноларҙың ҡыҫҡартылыуы һөҙөмтәһендә Дәүләт именлеге Комитеты аппараты оперативлығы күтәрелә. стал более оперативным, бер үк ваҡытта КГБ-ның яңы рәйесе Юрий Владимирович  Андропов башланғысында диссиденттар менән көрәшеү өсөн  ойошторолған яңы Бишенсе идаралыҡ  именлек органдарын артабанғы ике тиҫтә йылда совет ҡоролошо дошмандары менән көрәшеү өсөн тулы әҙерлекле  итә.
1962 йылдың йәйендә КГБ органдары Новочеркасск электровоздар эшләү заводы эшселәренең забастовкаһын баҫтырыу операцияһына йәлеп ителә. Булған мәғлүмәттәр буйынса, дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәре забастовщиктарҙы атыуҙа шәхсән ҡатнашмай, әммә «сыуалышты башлаусылар» артынан күҙәтеүҙә һәм уларҙы ҡулға алыуҙа әүҙем роль уйнай. Забастовка активистары КГБ-ның штаттағы хеҙмәткәрҙәре һәм йәшерен агенттары төшөргән фотографиялар ярҙамында асыҡлана һәм, бандитлыҡта, күп халыҡ ҡатнашлығында сыуалыштар ойоштороуҙа һәм совет власын ҡолатырға маташыуҙа ғәйепләнеп, суд хөкүменә тарттырыла. Забастовканы ойоштороусыларҙан ете кеше үлем язаһына хөкөм ителә һәм атыла, ҡалғандары оҙаҡ ваҡытҡа ҡаты режимлы колонияға ултыртыла.
1968 йылда КГБ органдары Чехословакия территорияһында илдең сәйәси етәкселеген алмаштырыу һәм Чехословакияла СССР-ға лояль режим булдырыу маҡсатында үткәрелгән «Дунай» операцияһында ҡатнаша. КГБ хеҙмәткәрҙәренең бурысы совет десантсыларына һәм урындағы дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәрҙәренә Чехословакия коммунистар партияһы һәм ил хөкүмәте етәкселәрен ҡулға алыуҙа һәм уларҙы СССР-ға оҙатыуҙа ярҙам күрһәтеүгә ҡайтып ҡала. Операция башланғандан һуң бер нисә көн үткәс, 1968 йылдың 25 авгусында Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында бер төркөм диссиденттар тарафынан Чехословакияға совет ғәскәрҙәренең һәм Варшава килешеүе ҡораллы көстәренең баҫып инеүенә ҡаршы протест демонстрацияһы үткәрә. Демонстрацияла ҡатнашыусыларҙы милиция һәм КГБ хеҙмәткәрҙәре ҡулға ала һәм «тәртип боҙоусы төркөм эштәрен ойоштороуҙа һәм уларҙа әүҙем ҡатнашыуҙа», совет йәмәғәт һәм дәүләт ҡоролошон хурлаусы һәм уға яла яғыусы уйҙырмалар таратыуҙа ғәйепләнә һәм судҡа бирелә. Демонстрацияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе төрлө сроктарға төрмәгә ябыла һәм "илдең алыҫ райондарына һөргөнгә ебәрелә, ә Наталья Евгеньевна Горбаневская һәм Виктор Исаакович Файнбергтың суд эштәре буйынса медицина һығымталары уйлап сығарыла, һәм был ғәйепләнеүселәр аҡылға зәғиф тип танылып, махсус типтағы психиатрия дауаханаһына мәжбүри дауаланыуға ебәрелә.
1970—1980-се йылдар
1967—1982 йылдарҙа Ю. В. Андропов етәкселек иткән дәүләт именлеге органдары дәүләт һәм йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләренә контролде һиҙелерлек нығыта һәм киңәйтә. Партия номенклатураһында ла уларҙың сәйәси йоғонтоһо көсәйә (Ю. В. Андропов КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы, артабан партия Үҙәк Комитеты секретары итеп һайлана һәм һуңынан иң юғары партия вазифаһын биләй — КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары була), КГБ-ның дәүләт идараһы органдары системаһында позицияһы күтәрелә — 1978 йылдың 5 июлендә СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы ведомствонан СССР дәүләт идаралығының дәүләт комитеты хоҡуҡтарына эйә булған үҙәк органы итеп, ә уның атамаһы СССР Дәүләт именлеге комитеты итеп үҙгәртелә. Әйткәндәй, был үҙгәреш именлек органдарының дөйөм системаһы һәм структураһына туранан-тура бер нисек тә ҡағылмай.
СССР-ҙа советтарға ҡаршы күренештәр менән көрәш
КГБ-ның 1970-1980-се йылдарҙағы эшмәкәрлегенә илдә барған социаль-иҡтисади процестар һәм СССР-ҙың тышҡы сәйәсәтендәге үҙгәрештәр һиҙелерлек йоғонто яһай. Был осорҙа КГБ үҙ көстәрен милләтселек, урындағы һәм сит илдәрҙәге советтарға ҡаршы күренештәр менән көрәшкә туплай. Ил эсендә дәүләт именлеге органдары диссиденттар менән көрәште көсәйтә; әммә һөргәнгә ебәреү һәм һаҡ аҫтына алыу менән бәйле ғәмәлдәр нескәрәккә әйләнә. Диссиденттарға ҡарата психологик баҫым сараларын, шул иҫәптән йәшерен күҙәтеү, йәмәғәт фекере ярҙамында баҫым яһау, һөнәри үҫеште тотҡарлау, профилактик әңгәмә-һөйләшеүҙәр, СССР-ҙан ҡыуып сығарыу, психиатрия клиникаларына мәжбүри дауалауға һалыу, сәйәси суд процестары үткәреү, дискредитация, төрлө провокациялар ойоштороу һәм ҡурҡытыуҙы ҡулланыу көсәйә. СССР-ҙың, союздаш республикаларҙың баш ҡалаларында сәйәси яҡтан ышанысһыҙ граждандарҙың йәшәүен тыйыу ғәмәлгә инә — уны халыҡ телендә «101-се километрға ҡыуыу» тип йөрөтәләр. Тәү сиратта йәмғиәттәге статусын һәм халыҡ-ара абруйын файҙаланып совет дәүләтенә зыян килтерерлек ижади интеллигенция вәкилдәре — әҙәбиәт, сәнғәт һәм фән әһелдәре КГБ-ның даими иғтибар үҙәгендә була.
КГБ-ның был йүнәлештәге эшмәкәрлеге совет яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты Александр Солженицынды эҙәрлекләү миҫалында асыҡ күренә. 1973 йылдың йәйендә КГБ хеҙмәткәрҙәре яҙыусының ярҙамсыларының береһе Е. Воронянскаяны ҡулға ала һәм һорау алыу барышында уны Солженицындың «Гулаг архипелагы» әҫәренең бер дана ҡулъяҙмаһының һаҡланыу урынын асырға мәжбүр итә. Ҡатын өйөнә ҡайта ла аҫылына. Ошо хәлде белгәс, Солженицын "Архипелаг"ты Көнбайышта баҫтыра башларға күрһәтмә бирә. Совет матбуғатында яҙыусыны СССР-ҙың дәүләт һәм йәмәғәт ҡоролошона яла яғыуҙа ғәйепләгән ҡеүәтле пропаганда кампанияһы йәйелдерелә. Яҙыусының «Раковый корпус» повесын СССР-ҙа рәсми баҫтырып сығарыуҙа ярҙам вәғәҙәһенә алмашҡа КГБ-ның Солженицынды сит илдә "Архипелаг"ты баҫтырыуҙан баш тартырға элекке ҡатыны аша өгөтләргә маташыуы уңышһыҙ була, һәм әҫәрҙең беренсе томы 1973 йылдың декабрендә Парижда баҫылып сыға. 1974 йылдың ғинуарында Солженицын ҡулға алына, Тыуған илгә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ул совет гражданлығынан мәхрүм ителә һәм СССР-ҙан ситкә ҡыуыла. Яҙыусыны депортациялау инициаторы Андропов була. Уның фекере Солженицындың «советтарға ҡаршы эшмәкәрлегенә сик ҡуйыу» сараһын һайлаған КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышында өҫтөнлөк ала. Яҙыусыны илдән ҡыуғандан һуң КГБ һәм шәхсән Андропов Солженицынды дискредитациялау кампанияһын һәм, Андропов һүҙҙәренсә, «Көнбайыш реакцион даирәләренең социалистик берләшмә илдәренә ҡаршы идеологик диверсияла әүҙем ҡулланылыуын фашлау»ҙы дауам итә.