cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Космогония мифтары
Принциптары һәм типологияһы
Барлыҡҡа килтереү процесына тыуҙырыусының үҙ башланғысы менән йәки ниндәйҙер үтенескә, ялбарыуға яуап сифатында яһалған ихтыяр акты етәкселек итә ала. Йыш ҡына, айырыуса архаик традицияларҙа, ижади акт хата йәки яңылышлыҡ сифатында эшләнә. Мәҫәлән, Австралия мифологияһында ике кеше һөңгөләрен ерҙән алырға онотҡан; уларҙан мөғжизәле ағастар үҫеп сыҡҡан. Апапокува-тупи-гуарни индейҙарының мифтары оло ағаһы ҡояш, ҡустыһы — айҙың хаталарын төҙәтеү маҡсатында донъяны барлыҡҡа килтереүе тураһында һөйләй. Булдырылған объекттарҙың «матди составы» ғәҙәттә кәүҙә өлөштәренән, теләһә ниндәй тыуҙырыусының һүҙе менән (донъяның аккад мифологияһында Тиамат тәненән барлыҡҡа килгән кеүек, үлгән гиганттың кәүҙәһенән барлыҡҡа килеүе); йәки хаоста ҡатнашҡан элементтарҙан тора. Һуңғы осраҡҡа, атап әйткәндә, Апсу һәм Тиамат тураһында аккад мифтары ҡарай. Шул уҡ төргә донъяның (йыш ҡына хаосҡа тиң) саф боронғо океан һыуҙарынан формалашыуының универсаль мотивы, донъяның күбек, ләм, батҡаҡ кеүек туҡымаларҙан барлыҡҡа килеүе ҡарай. Мәҫәлән, миштек индейҙарының мифтарында — тәбиғи саф океанда йөҙөп йөрөгән күбек һәм ләм, гавай мифында — батҡаҡ; гагара тураһындағы миф мотивы һ. б. бар. Ер, балсыҡ, туҙан кеүек материалдарҙан кеше булдырыуҙың киң таралыу алған мотивы яҡын. Йыһандың Ер-әсәнән барлыҡҡа килгән мотивы осрай. Греция мифтарында донъя йоҡлап ятҡан ерҙе хаостан күтәртеү һәм унан күк тыуыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән; Һиндостандың «Вишну-пурана»һы ерҙе ҡотҡарыу тураһында һөйләй.
Йыһандың формалашыуы йыш ҡына уның донъя йомортҡаһынан йәки уға оҡшаш объекттарҙан, мәҫәлән, ике ҡапҡаслы ҡабырсаҡтан, сәтләүек ҡабығынан үҫп сығыуы тасуирлана. Күп кенә мифтарҙа тыуҙырыусы донъяны төрлө көстәр ярҙамында барлыҡҡа килтерә. Улар донъяның дүрт яғы илаһтары булыуы мөмкин, мәҫәлән, виннебаго индейҙары йолаһында, донъя дүрт туған ярҙамында, Маршалл утрауҙары ҡәбиләләре традицияһында боронғо Лова тәбиғи океанын булдырған дүрт илаһ ярҙамында барлыҡҡа килә. Донъяны рухтар йәки ерҙе күтәреп торған гигант йылан ярҙамында барлыҡҡа килтереп була, ул, мәҫәлән, скандинавтарҙың донъяны уратҡан Ёрмунганды, дагомей мифтарында йәйғор йылан — Айдо-Хведо.
Барлыҡҡа килтереүҙең сикке дәүере — башы һәм аҙағы космогоник мифтарҙың башҡа типологик параметрҙары булып тора. Тыуҙырыу сылбыры ижадсынан башлана, януар йәки мәхлүк менән тамамлана; кеше уның һуңғы быуыны булып тора. Артабан мифик ваҡыт сигенә тиклем дауам иткән кеше һәм мәҙәни герой эше менән бәйле мифтарҙың башҡа серияһы башлана. Космогоник мифтарҙың өс төп параметры сигендә «Кемдер ниндәйҙер ысул менән нимәнелер барлыҡҡа килтергән» схемаһына тап килә.
Үҫеше
Юғары палеолит күҙаллауҙарында кешенең барлыҡҡа килеүе аныҡланмаған, тип һанала. Һунарсы-емеш-еләк йыйыусылар йәмғиәтен өйрәнеүсе филологтар һәм антропологтарға һыуға сумыусы тураһында миф билдәле — 15 мең йыл элек барлыҡҡа килгән һәм шул осорҙағы төньяҡ Евразия һәм Төньяҡ Америка халыҡтары араһында таралған ер һәм йән эйәләренең барлыҡҡа килеүе тураһында мифтар. Ошо мифҡа ярашлы, тәүҙә унда йәшәгән хайуандары менән (уларҙың төрҙәре төрлө халыҡтарҙа төрлөсә айырыла: өйрәктәр, аҡҡоштар, гагаралар, ондатралар, ҡондоҙҙар, ҡыҫалалар һәм башҡалар — бөтә был хайуандар ҙа сумыусылар) һыу ғына булған, улар араһында уңышлы һыуға сумыусы булған, ул бер тапҡыр тупраҡ услап сыҡҡан, шул тупраҡтан ҡоро ер барлыҡҡа килгән, һәм ҡоро ерҙә тереклек йәшәй башлаған.
Иҙелбаев Урал Мирас улы
Биографияһы
Урал Мирас улы Иҙелбаев 1972 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Сибай ҡалаһында ғалим Мирас Иҙелбаев һәм Башҡортостандың халыҡ шағиры Гөлфиә Юнысова ғаиләһендә тыуған.
1987—1990 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡый, артабан — Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай (1997; З. Ғ. Исмәғилев һәм Р. Р. Йыһанов класы).
1991 йылдан алып Башҡортостан телевидениеһы эргәһендәге «Аманат» музыкаль төркөмө артисы. ХХ быуаттың 90-сы йылдарында Урал Иҙелбаевтың «Аҡ йондоҙ» төркөмө ҙур популярлыҡ яулай. 1992 йылда — «Аҡ йондоҙ» ижад фирмаһы директоры, 2001—2007 йылдарҙа һәм 2014 йылдан башлап Башҡорт академия дәүләт драма театры нда музыка бүлеге мөдире булып эшләй.
2010—2012 йылдарҙа Стәрлетамаҡ башҡорт драма театр-студияһы етәксеһе.
Урал Иҙелбаев ижадына тәрән лириклыҡ, нескә хислелек, тулҡынландырғыс иманлылыҡ хас. Уның музыкаһы милли үҙенсәлекле, бер үк ваҡытта унда рок музыкаһына хас стилистик һыҙаттар бар. Композиторҙың ижадында вокаль музыка, драма спектаклдәренә музыка (150 нән ашыу) төп урынды алып тора: И. Х. Йомағоловтың «Нәркәс», М. Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш»,М. Кәримдең «Оҙон оҙаҡ бала саҡ» повесы буйынса Р. В. Исрафиловтың шул уҡ исемле спектакле, Т. Ғ.Миңнуллиндың «Яратыу гонаһмы?» спектакле, Т. Х. Ғариповаың «Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара юрға» мюзиклы (бөтәһе лә — Башҡорт драма театры сәхнәһендә), М. Кәримдең «Тоҡ эсендәге бесәй или башкирская пленница» (Милли йәштәр театры һәм башҡа спектаклдәр.
Спектаклдәргә музыка
М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендәге спектаклдәрҙең музыкаль биҙәлеше һәм музыкаһы авторы
«Нәркәс» ( И. Йомағолов, реж. И.Ғиләжев, мелоромантик трагедия) «Оҙон-оҙон баласаҡ» (М.Кәрим, режиссёр Ф.Биксәнтаев, комедия) «Коҙаса» ( Б.Бикбай, З.Исмәғилев, режиссёр А. Абушахманов, музыкаль комедия) «Пролетая над гнездом кукушки» (К.Кизи, режиссёр А. Абушахманов, психологический триллер) «Снежная королева» (Г.-Х.Андерсен, режиссёр А. Абушахманов, сказка) «Грешно ли любить?» (Т.Миңнуллин, режиссёр А. Абушахманов, драма) «Маугли» (Р.Киплинг, режиссёр И.Ҡазаҡбаев, книга джунглей) «Буратино — remake» (А.Толстой, режиссёр А. Абушахманов, музыкальное приключение) «Ул бит кисә ине» (Н.Ғәйетбаев, режиссёр И.Валеев, комедия) «Аҡ пароход» (С.Айытматов, режиссёр Линас Мариус Зайкаускас, драма) «Мактымһылыу, Әбләй һәм Ҡара Юрга» (Т.Ғәрипова, режиссёр О.Ханов, мюзикл) «Камень одиночества» (А.Ғаязов, режиссёр О.Ханов, драма) «Каһым түрә» (Б.Бикбай, Х.Ирғәлин, режиссёр О.Ханов, драма) «Йүгер, Харис, йүгер» Э.Яһүҙин, режиссёр А.Амиров, комедия/ «Волшебник Изумрудного города» А.Волков, режиссёр Ильсур Ҡазаҡбаев, сказка «Йософ һәм Зөләйха» (Ҡолғәли, Ю.Сәфиуллин инсц., режиссёр Олег Ханов, музыкаль легенда)
Фильмдарға музыка
Урал Иҙелбаев — башҡорт шағирҙары шиғырҙарына вокаль симфоник циклы (1997), С. Т. Аксаковтың «Ал сәскә» («Аленький цветочек») әкиәте буйынса шул уҡ исемле мюзикл (2015), 30 ҙан ашыу нәфис, документаль һәм анимация фильмына, шул иҫәптән «Ауыл өҫтөндә йәйғор» (2000), «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» (2002), «Рәхмәт» (2007), «Елғыуар» («Ловец ветра»; 2010), «Ике лә генә егет…» (2015), «Аҡһаҡалдар менән әңгәмә: Мостай Кәрим» («Беседы с мудрецами: Мустай Карим»; 2004), «Ут һәм нур ҡалдырҙы…» («Огонь и свет оставил он…»; 2009) музыка авторы.
2018 йылдың 2 февралендә «Башкортостан» Дәүләт концерт залында композиторҙың юбилейы сиктәрендә «Урал легендалары» этник музыкаһы концерты булды. Программала Урал Иҙелбаевтың эшкәртеүендә иң билдәле башҡорт халыҡ йырҙары һәм бейеү композициялары башҡарылды, шулай уҡ авторҙың оригиналь музыкаһы.
Дүртөйлө
Дүртөйлө — ҡала. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында, Ағиҙел йылғаһының һул яғында, Өфө ҡалаһынан 123 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1964 йылдан ҡала тибындағы ҡасаба, 1989 йылдын республика әһәмиәтендәге ҡала. 2009 йылда 31,4 мең кеше йәшәгән.
Иҡтисады
Нефть сығарыу башланғанға тиклем, Дүртөйлө ауылында пристань, бер нисә ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеүсе (май заводы, элеватор һ.б.) предприятие булған. Дүртөйлөлә Илеш, Дүртөйлө, Саҡмағош райондары территорияһындағы нефть ятҡылыҡтарын файҙаланыусы «Саҡмағош нефть һәм газ табыу идаралығы» («Чекмагушевское НГДУ») урынлашҡан.
Тимер-бетон заводы, кирбес, нефть промыслыһы объекттарын хеҙмәтләндереүсе, һөт комбинаты, ит комбинаты эшләй.
Дүртөйлөнөң иҡтисади һәм социаль үҫешенә Ағиҙел йылғаһы аша төҙөлгән күпер ҙур йоғонто яһай. Дүртөйлө пристаны — тауар әйләнеше буйынса, Өфө һәм Бөрө пристандәренән ҡалышып, 3-сө урында.
Дүртөйлө — мөһим автомобиль юлдары төйөнө (Өфө — Ҡазан—Нефтекама—Дүртөйлө—Бүздәк).
Ҡалала 6 дөйөм урта белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 2 гимназия, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы, 3 китапхана, 4 дарыухана, нефтселәрҙең ял базаһы бар.
Түрешле ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Түрешле ауыл Советы— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Түрешле ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
1993 йылдың 19 октябрендә Түрешле ауыл Советы составынан Золотоношка ауыл Советы бүлеп сығарыла, ә 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡайтанан Түрешле ауыл Советына ҡушыла.
1. Стөрлетамаҡ районында Золоношка ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Золотоношка ауылында урынлаштырырға.
2.Золотоношка ауыл Советы составына Золотоношка ауылын индерергә, был ауылды Түрешле ауыл Советы составынан сығарырға.
3. Золотоношка һәм Түрешле ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын бнерләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
е) «Түрешле» атамаһын һаҡлап, Түрешле һәм Золотоношка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Түрешле ауылында урынлаштырырға.
Түрешле ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Золотоношка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Бүләк (Базытамаҡ ауыл Советы, Илеш районы)
Бүләк (Буляк) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452272, ОКАТО коды — 80230812002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дёма Леонид Васильевич
Биографияһы
Магнитогорск ҡалаһында фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай (39-сы ПУ-нан һуң, һуңыраҡ 97-се профессиональ-техник училище). Комбинатта пар энергияһын файҙаланыу цехында слесарь-электрик була. Бер үк ваҡытта Магнитогорск аэроклубын тамамлай, ә 1934 йылда летчик-инструкторҙарҙың Ҡазан мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем Силәбе аэроклубында инструктор булып эшләй.
Армияла — 1941 йылдың июленән. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. Капитан, 112-се гвардия истребителдәр авиаполкы 10-сы гвардия истребителдәр авиадивизияһы 10-сы истребитель авиакорпусының һауа-уҡсылар хеҙмәтенең командиры ярҙамсыһы
1941 йылдың октябрендә Л. В. Дема Көнбайыш фронтта һуғыша. Ул төнгө У-2 бомбардировщигы командиры итеп тәғәйенләнә. Был самолетта 95 хәрби осош яһай. Фашист ғәскәрҙәре тылына рейд яһаған Генерал П. А. Беловтың төркөмөнә боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек ташый. 38 яралы һалдат һәм командирҙы алып сыға. Дошман ғәскәрҙәрен һәм хәрби техникаһын бомбаға тотоу өсөн осоштар яһай. Әммә ул осоусы-истребитель булғас ҡына уның таланты бөтә ҡеүәтендә күренә.
1944 йылдың 1 июленә 273 хәрби осош яһай, 38 һауа һуғышында шәхсән 17дошман самолетын бәреп төшөрә. Ауыр яранан һуң, У-2 самолетына әйләнеп ҡайта, ә һуғыш аҙағында тағы истребитель була, ләкин хәрби иҫәпте инде арттыра алмай.
Һуғыштан һуң Магнитогорск аэропортында диспетчер булып эшләй. Халактыр авиаотряды командиры була (Петропавловск-Камчатский ҡалаһы).
2004 йылда вафат була. Уң яҡ яр буйы зыяратында ерләнгән.
Лемзер
Лемзер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кондас йылғаһының уң ярына тамағынан 1,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәсәлимов Нәғим Мәсәлим улы
Мәсәлимов Нәғим Мәсәлим улы(1904 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкының санитар-ездовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Нәғим Мәсәлим улы Мәсәлимов 1904 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Дәүләкән районы Имай-Ҡарамалы ауылында тыуған.1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Дәүләкән районының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы санчасында санитар-ездовой булып хеҙмәт итә.
Батырлығы
Нәғим Мәсәлим улы, гвардия ҡыҙылармеецы, Владимиро-Волынский янында барған һуғышта дошман уты аҫтында яраланған һалдаттарҙы санчасҡа күсерә, бынан тыш ул үҙенә беркетелгән аттарҙы яҡшы тәрбиәләй: улар һәр ваҡыт көр, ваҡытында ашата һәм таҙа тота. Бының өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Кордова хәлифәлеге
Ко́рдова хәлифәте — (خلافة قرطبة) — (миләди 929 йылға тиклем — Кордова әмирлеге) — урта быуаттарҙағы Пиреней ярымутрауындағы мосолман дәүләте, хәҙерге Испания һәм Португалия ерҙәрендә урынлашҡан булған (929—1031). Баш ҡалаһы — Кордова. Өмәүиҙәр тоҡомо Ғәбде әр-Рахман I тарафынан нигеҙләнгән, ул 756 йылда әмир титулы алған булған. 929 йылда Ғәбде әр-Рахман III үҙен хәлифә тип иғлан итә. Хәлифәлектең баш ҡалаһы булып Кóрдова ҡала.
X—XI быуат баштарында, бигерәк тә Ғәбде әр-Рахман III һәм уның улы әл-Хәкәм II (961—976) идара иткәндә дәүләттең иң сәскә атҡан осоро була. 1031 йылдан хәлифәт ваҡ ҡына әмирлектәргә бүленә, уларҙың әһәмиәтлеһе Гранада әмирлеге була, унда мосолманлыҡ хакимлығы 1492 йылға тиклем дауам итә.
Тарихынан
Иң сәскә атҡан сағында хәлифәт Европалағы иҡтисади яҡтан алға киткән ил булған. Ҡол хеҙмәте киң ҡулланылған. Мөһим урында тау сәнәғәте һәм суднолар төҙөү торған. X быуатта һалымды аҡсалата түләтә башлағас, крәҫтиәндәр ауыр хәлдә ҡалған.
Хәлифәттең дипломатик элемтәләре арта: Византияла (945,955), Германияла (955, 969) илселектәре булыуы билдәле. Ҡайһы бер Төньяҡ Африка кенәзлектәре менән сауҙа сюзеренитеты булдырыуға килтергән. Хәлифәттә төрлө диндәргә ирек ҡуйылған. Шуға күрә мәҙәниәт һәм фән дөйөм мәнфәғәттә үҫешкән. X быуатта Кордовала күпләп төҙөлөш барған. Әл-Хәкәм II китапханаһында 400 мең том китап булған.
Әл-Хәкәм II вафат булғас 976 хәлифәт ҡаҡшай башлай. Вариҫы булып ҡалған 10 йәшлек Хишам II (976—1008) ғәмәлдә исем өсөн генә хәлифә тип һанала.
Хакимиәткә әл-Мансур ултырып ала. XI быуатта хәлифәттә боларыштар башлана (1009—1031 йылдар арауығында 6 хәлифә алмаша). 1031 йылда һуңғы хәлифә Хишам III бәреп төшөрөлә һәм Кордованан ҡыуыла, ә хәлифәт ваҡ ҡына әмирлектәргә бүленә.
Трансформатор
Трансформатор (transformare — «әйләндереү, әүерелдереү») — ниндәй ҙә булһа магнит сымы ярҙамында ике йәки унан күберәк индуктив бәйләнгән электромагнит индукция ярҙамында йышлыҡтарҙы үҙгәртмәйенсә алмаш токтың бер йәки бер нисә системаһын (көсөргәнеш) бер нисә йәки башҡа системаға (көсөргәнеш) күсереүсе статик электромагнит ҡоролмаһы.
Трансформатор бер (автотрансформатор) йәки бер нисә айырым сымлы йә тора. Улар, ҡағиҙә булараҡ, ферромагнит йомшаҡ магнит материалынан эшләнгән магнит үткәргескә (сердечник) уралған дөйөм магнит ағымы менән берләштерелгән.
Тарихы
Трансформатор эшлү өсөн кәрәкле: металл булмаған, металл һәм магнит материалдарҙың үҙенсәлектәрен өйрәнеү, уларҙың теорияһын булдырыу талап ителә.
1831 йылда инглиз физигы Майкл Фарадей электр өлкәһендә төп тикшеренеүҙәр үткәргәндә электр трансформаторы эшмәкәрлеге нигеҙендә ятҡан электромагнит индукцияһы күренешен аса. 1831 йылдың 29 авгусында Фарадей үҙенең көндәлектәрендә тәжрибә барышын һүрәтләй. Уның барышында ул 15 һәм 2 см ҡалынлығындағы тимер ҡулсаға 15 һәм 18 см оҙонлоғондағы ике еҙ сым урай. Бер ураманы гальваник элементтар батареяһына тоташтырыуға, икенсе урамалағы гальвонометр үҙгәрә. Фарадей даими ток менән эшләгәнлектән, беренсе урамала ул максималь кимәлгә еткәс, икенсе урамала юғала һәм трансформация һөҙөмтәһен тергеҙеү өсөн батареяны һүндереп, ҡабаттан беренсе урамаға тоташтырырға кәрәк була.
Буласаҡ трансформаторҙың схематик һүрәтләнеше беренсе тапҡыр 1831 йылда М. Фарадей һәм Д. Генри эштәрендә барлыҡҡа килә. Әммә уларҙың береһе лә үҙенең приборында трансформаторҙың көсөргәнеш һәм ток үҙгәреше үҙенсәлеген, йәғни алмаш токтың трансформалашыуын билдәләмәй.
1848 йылда француз механигы Г. Румкорф махсус конструкциялы индукция катушкаһы уйлап таба. Ул трансформаторҙың иң беренсе өлгөһө булып тора.
Столетов Александр Григорьевич (Мәскәү университеты профессоры) был йүнәлештә тәүге аҙымдар яһай. Ул гистерезис элмәген таба һәм ферромагнетиктарҙың домен структураһын таба (1872 йыл).
1876 йылдың 30 ноябре — Павел Николаевич Яблочков патент алған көн беренсе алмаш ток трансформаторының тыуған көнө тип иҫәпләнә.
Төп принциптары
Трансформаторҙың эше төп принципҡа нигеҙләнә: Ҡайһы бер юғары йәки бик юғары йышлыҡтарҙа эшләүсе трансформаторҙарҙа магнитлы үткәргес булмауы ла мөмкин.
Көс трансформаторы
Алмаш токлы көс трансформаторы — электр энергияһын ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән электр селтәрҙәрендәге һәм ҡулайламаларындағы энергияны үҙгәртеү өсөн тәғәйенләнгән трансформатор. «Көс» һүҙе уның ҡеәүтен билдәләй.
Автотрансформатор
Автотрансформатор — трансформаторҙың беренсе һәм икенсе урамалар туранан-тура тоташтырылғанлыуы һөҙөмтәһендә электро магниты бәйләнеше генә түгел, электр бәйләнеше булған варианты.
Ток трансформаторы
Ток трансформаторы — беренсе урамаһы ток сығанағы менән туҡланған трансформатор.
Көсөргәнеш трансформаторы
Көсөргәнеш трансформаторы — көсөргәнеш сығанағынан туҡланыусы трансформатор.
Импульслы трансформатор
Импульслы трансформатор — импульс формаһының үҙгәреүе минималь булған, импульс оҙайлығы тиҫтәләрсә микросекундҡа еткән импульс сигналдарын үҙгәртеүсе трансфортматор.
Иретеп йәбештерү трансформаторы
Иретеп йәбештереү трансформаторы — иретеп йәбештереүҙең төрлө төрҙәре өсөн тәғәйенләнгән трансформатор.
Бүлеү трансформаторы
Бүлеү трансформаторы — беренсе ураманың икенсеһе менән электр менән бәйләнмәгән трансформатор.
Өфө ҡалаһының 48-се башҡорт лицейы
48-се башҡорт лицейы — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.
Мәктәп 1997 йылда асыла.
Скобелевка
Скобелевка (Скобелевка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 114 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819017.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шевцова Любовь Григорьевна
Шевцова Любовь Григорьевна (8 сентябрь 1924 йыл, Донецк өлкәһе, Изварино — 9 февраль 1943 йыл, Ворошиловград өлкәһе, Ровеньки) — комсомолка, Краснодон ҡалаһы һәм Ворошиловоград (хәҙер Луганск өлкәһе) территорияһында эшләгән «Йәш гвардия» йәшерен антифашистик ойошманың штаб ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Любо́вь Григо́рьевна Шевцо́ва Краснодон районының Изварино ҡасабаһында тыуған.
1927 йылда Шевцовтар ғаиләһе Краснодонға күсеп килә. Атаһы — Григорий Ильич, әсәһе — Ефросинья Мироновна, Люба — уларҙың берҙән-бер ҡыҙы.
Сергей Тюленин менән бер класта уҡыған. Шат күңеле ҡыҙ була, спорт ярыштарында еңә, үҙешмәкәр сәнғәт сығыштарында, юннаттар түңәрәгенә йөрөй, актриса булырға хыяллана.
Һуғыштың тәүге айҙарында Люба Шевцова шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай, Краснодон госпиталендә эшләй.
1942 гйылдың февралендә Любовь Шевцова ВЛКСМ сафына ҡабул ителә. 1942 йылдың апрелендә Краснодон комсомолы райкомы тәҡдиме менән ҡыҙ Ворошиловград партизандар һәм подпольщиктар әҙерләү мәктәбенең курсанты, бында радист һөнәренә эйә була.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1942 йылдың йәйендә Шевцова оккупацияланған Ворошиловградта хәрәкәт иткән бер йәшерен төркөмөндә элемтәсе итеп ҡалдырыла. Ул подпольщиктар йыйған разведка мәғлүмәтен Үҙәккә ебәрергә бурыслы була. Август уртаһында йәшерен ойошманың бер ағзаһының явка фатиры беленеүе һөҙөмтәһендә Шевцоваға ҡулға алыныу ҡурҡынысы янай. Төркөм етәксеһе менән бәйләнеште ялғарға маташыу гел уңышһыҙлыҡҡа осрағанлыҡтан, Люба Краснодонға ҡайтып китергә мәжбүр була. Бында йәштәрҙең йәшерен ойошмаһы менән бәйләнеш урынлаштыра, «Йәш гвардия» ойошмаһында әүҙем ҡатнаша, һуңғараҡ уның штаб ағзаһы була.
Любовь Шевцова листовкалар тарата, разведкаға йөрөй, медикаменттар таба. Сергей Тюленин һәм Виктор Лукьянченко менән 1942 йылдың декабрендә хеҙмәт биржаһын яндырыуҙа ҡатнаша, шунан һуң әйләнеп килеп, клубта тамаша ҡараусы немец офицерҙары биржалағы янғынды һиҙеп ҡалмаһын тип, уларға йырлай. Йәш гвардиясыларҙың ҡыйыу операцияһы Краснодон районының ике меңгә яҡын егет һәм ҡыҙын Германияға алып китеүҙән ҡотҡара. Штаб заданиеһы буйынса Люба партизандар менән бәйләнеш булдырыу маҡсатында Ворошиловград, Каменск һ. б. тораҡ пункттарына бара.
Улюта (Урсул ҡушылдығы)
Улюта  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Шевцова Любовь Григорьевна
Биографияһы
Көтмәгәндә йәшерен төркөмдән бер кеше, антифашистик ҡарашлы тип, ҡулға алына, әммә уның совет разведкаһы менән бәйләнешен дәлилләрлек мәғлүмәт булмағанлыҡтан, СД рөхсәте менән иреккә сығарыла. Әммә был ағзаның һаҡһыҙлығы Шевцованың эшен ҡатмарлаштыра. 1942 йылдың сентябрендә Шевцова туҡтаған фатирға немецтар килә һәм уның ҡайҙа йәшәгәнлеге менгән ҡыҙыҡһына. Был ваҡытта Люба үҙенең Краснодондағы туғандарына килгән була. Ворошиловградта сағында немецтар килеүен белә һәм ҡаланан китә. Ворошиловградҡа килеү ҡурҡыныс була барһа ла, төркөм етәксеһе менән бәйләнеш эҙләп, ҡалаға тағы бер нисә тапҡыр килә ул. Ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, рацияны үҙе менән Краснодонға алып китергә маташа. Төркөм етәксеһе менән бәйләнеш булдыра алмай. Шевцованың төркөм етәксеһенә нота ҡағыҙы киҫәгенә ҡәләм менән яҙылған запискаһы ла һаҡланған. Шевцова былай тип яҙған:"«…Һеҙҙең хәл насар булғанын аңлағас, хәлегеҙҙе белешергә килгәйнем? Әгәр һеҙгә йәшәүе ҡыйынлашһа, беҙгә килеп йәшәгеҙ, беҙҙә байтаҡҡа яҡшыраҡ, минең рөхсәттән башҡа, бер ни ҙә эшләмәгеҙ.Бәлки, бирнәлегемде яйлап ташып алырмын. Әгәр миңә килергә булһағыҙ, адресым. Краснодон ҡалаһы, Чкалов урамы, 27-се йорт»."Шевцова был ваҡытта төркөм етәксеһе уның рацияһын юҡ иткәнен белмәгән. 1943 гйылдың 8 ғинуарында Любовь Шевцованы Краснодон полицияһы ҡулға ала.
Улюта (Урсул ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шевцова Любовь Григорьевна
Биографияһы
Гитлерсылар уны, совет радисткаһы, тип күптәнән эҙләгән була, шуның өсөн, унан шифр һәм явкаларҙы белеү ниәте менән, подпольщицаны бигерәк оҙаҡ һәм ҡаты язалайҙар. Дошман барыбер бер ниндәй ҙә мәғлүмәт ала алмай. 1943 йылдың 31 ғинуарында Люба Шевцованы, Дмитрий Огурцов, Семён Остапенко һәм Виктор Субботин менән бергә, көслө һаҡ аҫтында Ровеньки ҡалаһындағы округ жандармерияһына алып киләләр 9 февралдә, язалау һәм мәсхәрәләүҙәрҙән һуң, ҡала ситендәге Гремучий лес тигән төбәктә атып үлтерәләр.
Улюта (Урсул ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шевцова Любовь Григорьевна
Биографияһы
Любовь Шевцова Ровеньки ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан «Йәш гвардия» исемендәге скверҙың нацизм ҡорбандары туғандаш ҡәберлегенә ерләнгән.
Әсебар заказнигы
«Әсебар» заказнигы ( «Асебар», заказник) —   Башҡортостан Республикаһы  Бөрйән районының Әсебар урмансылыҡ хужалығы биләмәһендә һунар йәнлектәре (марал, мышы) һәм һирәк осраған хайуан төрҙәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола.
Категорияһы:дәүләт тәбиғәт зоология заказнигы. Барлыҡҡа килеүе:Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының №189 ҡарары менән  2001 йылдың 6 августында   хайуандар донъяһын һаҡлау маҡсатында төҙөлгән.
Урынлашыуы:Әсебар урмансылыҡ хужалығы биләмәһенең (39492 га) ерен биләй. Ағиҙел дең ҡушылдығы—Бетерә йылғаһы бассейнында, Яңы Усман ауылынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта, Йылайыр яйлаһы ның төньяғында урынлашҡан.
Майҙаны: 7 мең 687 гектар
Маҡсаты: һунар йәнлектәре марал, мышы һәм һирәк осраған хайуан төрҙәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола.
Рельефы: тигеҙ, уба һәм арҡаларҙан тора.
Үҫемлектәр донъяһы
Бейек булмаған тауҙарҙы ҡарағайлыҡтар һәм ҡайын урмандары биләй, көнбайышҡа табан улар япраҡлы ағастар менән ҡатнаша.Биләмәһәенең 95,0%‑ын урман ҡаплаған. Күпселек өлөшөн икенсел ҡайын, ҡайын‑уҫаҡ урмандары биләй. Ҡарт, йәштәре 80—100 йылдан ашыу булған ҡарағай һәм ҡарағай‑ҡарағас урмандары һаҡланған. Тигеҙлектәрҙә – туғайҙар, ә битләүҙәрҙә урыны менән далалар осрай. Заказник буйлап Үҙән йылғаһының ҡушылдығы булған Бетерә йылғаһы һәм Әсебар шишмәһе аға. Уның үҙәнендә тәбиғи тоҙло тупраҡ бар.
Үҫемлектәр донъяһы бай. Бында үҫем­лектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: ҡаурый ҡылған, Литвинов торна борсағы, ысын кәкүк ситеге һ.б. Ҡылғандың һәм кәкүк ситегенең бер нисә төрө үҫә. Тәбиғәтте һаҡлау, фәнни тикшеренеүҙәр һәм ресурс йәһәтенән тыйыулыҡтың әһәмиәте ҙур.
Хайуандар донъяһы
Һунар-кәсеп хайуандары бай һәм күп төрлө. Тоҙло тупраҡтарҙа һәм ҡышҡы туплауҙарҙа тояҡлы хайуандар йыйыла.
Аҡ ҡуян, бурһыҡ, бүре, мышы, тейен, урман көҙәне, һары шәшке, һеләүһен, һоро айыу, һыуһар, әлгәнйәк, ҡор, ҡурпысыҡ, сел, һуйыр һәм башҡалар тереклек итә.
Фаунала һирәк төрҙәр бихисап. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына ингән бөркөт, ваҡ һайыҫҡан, көсөгән, кәлмәргән, өкө, сапсан, һоро өкө, һөҙһөт, шоңҡар, ябалаҡ һәм башҡа йыртҡыс ҡоштар, европа бәрҙеһе, зөгәй, йылға бағыры, ҡыҙыл балыҡ, марал, европа шәшкеһе, ҡама һәм бүтән хайуандар осрай.
Айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләре эшенең норматив хоҡуҡи нигеҙе
Об утверждении положений об особо охраняемых природных территориях в Республике Башкортостан О государственном природном заказнике республиканского значения "Асебар" по охране животного мира О государственных природных зоологических заказниках республиканского значения Об утверждении положений о государственных природных зоологических заказниках республиканского значения О внесении изменений в некоторые Постановления Кабинета Министров Республики Башкортостан и Правительства Республики Башкортостан об особо охраняемых природных территориях О внесении изменений в некоторые решения Правительства Республики Башкортостан О ВНЕСЕНИИ ИЗМЕНЕНИЙ В НЕКОТОРЫЕ РЕШЕНИЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН О ВНЕСЕНИИ ИЗМЕНЕНИЙ В НЕКОТОРЫЕ РЕШЕНИЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН О ВНЕСЕНИИ ИЗМЕНЕНИЙ В НЕКОТОРЫЕ РЕШЕНИЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
Радиоактив тарҡалыу
Радиоактив тарҡалыу (radius «нур» һәм āctīvus «тәьҫирле») — тотороҡһоҙ атом ядролары (нуклидтар) составының йә эске төҙөлөшөнөң элементар киҫәксәләр, гамма-кванттар һәм/йәки ядро өлөшсәләрен бүлеп сығарыу юлы менән көтмәгәндә үҙгәреүе. Радиоактив тарҡалыуҙы — радиоактивлыҡ тип, ә нуклидтарҙы радиоактив нуклид (радионуклидтар) тип тә йөрөтәләр. Радиоактив ядролары булған матдәләрҙе лә радиоактив матдә тиҙәр.
Теория
Тәбиғи радиоактивлыҡ — тәбиғәттә осраусан атом ядроларының үҙенән-үҙе тарҡалыуы.
Яһалма радиоактивлыҡ — ядро реакциялары аша яһалма юл менән алынған атом ядроларының үҙенән-үҙе тарҡалыуы.
Альфа-киҫәксәләр бүленеү менән барған тарҡалыу альфа-тарҡалыу тип атала; бета-киҫәксәләр бүленеү менән барған тарҡалыу бета-тарҡалыу тип атала (хәҙер бета-тарҡалыуҙың бета-киҫәксәләр бүлмәйенсә барған төрҙәре лә билдәле, әммә бета-тарҡалыу һәр ваҡыт нейтринолар йә антинейтринолар бүлеп сығарыу менән оҙатыла). «Гамма-тарҡалыу» термины һирәк ҡулланыла; ядроның гамма-кванттар бүлеп сығарыуын ғәҙәттә изомерлы күсеш тип йөрөтәләр. Гамма-нурланыш йыш ҡына тарҡалыуҙың беренсе баҫҡыста ярһыу хәлдәге бүлендек ядро барлыҡҡа килеү һәм һуңынан уның гамма-кванттар сығарып төп хәлгә күсеүе менән барған типтарына хас.
Радиоактив ядролар бүлеп сығарған α-киҫәксәләрҙең һәм γ-кванттарҙың энергетик спектрҙары өҙөк-өҙөклө («дискрет»), ә β-киҫәксәләрҙең спектры өҙөкһөҙ, тоташ.
Хәҙерге ваҡытта, альфа-, бета- һәм гамма-тарҡалыуҙарҙан тыш, нейтрон, протон (шулай уҡ ике протон) бүлеү менән барған тарҡалыуҙар, кластерлы радиоактивлыҡ, спонтан бүленеш булыуы билдәле. Электрон эләктереү, позитронлы тарҡалыу (йәки β±тарҡалыу), шулай уҡ икеләтелгән бета-тарҡалыу (һәм уның төрҙәре) ғәҙәттә бета-тарҡалыуҙың типтары тип һанала.
Ҡайһы бер изотоптар тарҡалыуҙың бер юлы ике йә унан да күберәк төрөнә дусар була ала. Мәҫәлән, висмут-212 64 процент ихтималлыҡ менән таллий-208-гә (альфа-тарҡалыу ярҙамында) һәм 36 процент ихтималлыҡ менән полоний-212-гә (бета-тарҡалыу ярҙамында) тарҡала.
Радиоактив тарҡалыу һөҙөмтәһендә хасил булған бүлендек ядро ҡайһы берҙә шулай уҡ радиоактив булып сыға һәм бер ни тиклем ваҡыттан тағы тарҡала. Радиоактив тарҡалыу тотороҡло, йәғни радиоактив булмаған ядро барлыҡҡа килгәнсе бара. Бындай тарҡалыуҙар теҙмәһе — тарҡалыуҙар сынйыры, ә уның барышында барлыҡҡа килгән нуклидтар теҙмәһе радиоактив рәт тип атала. Атап әйткәндә, уран-238, уран-235 һәм торий-232-нән башланған радиоактив рәттәр өсөн, һәр ҡайһыһына ярашлы, ҡурғаш-206, ҡурғаш-207 һәм ҡурғаш-208 ахырғы (тотороҡло) нуклид булып тора.
Масса һаны A
A
бер төрлө булған ядролар (изобарҙар) бета-тарҡалыу юлы менән бер-береһенә күсә ала. Һәр изобар сынйырында 1-ҙән 3-кә тиклем бета-тотороҡло нуклид була (улар бета-тарҡалыуға дусар була алмай, ләкин радиоактив тарҡалыуҙың башҡа төрҙәренә ҡарата мотлаҡ тотороҡло булмай). Изобар сынйырҙағы башҡа ядролар бета-тотороҡһоҙ; эҙмә-эҙле барған бета-минус- йәки бета-плюс-тарҡалыуҙар юлы менән улар иң яҡындағы бета-тотороҡло нуклидҡа әүерелә. Изобар сынйырҙа ике бета-тотороҡло нуклид араһында булған ядролар β−-тарҡалыу ҙа, β+-тарҡалыу ҙа (йәки электрон эләктереү) кисерә ала. Мәҫәлән, тәбиғәттә осраусан калий-40 радионуклиды күршеләге бета-тотороҡло аргон-40 һәм кальций-40 ядроларына тарҡалырға һәләтле:
Тәбиғи элементтарҙың радиоактивлығы
Эксперименттар юлы менән билдәләнеүенсә, тәртип һаны 82-нән юғарыраҡ булған бөтә химик элементтар (йәғни висмуттан башлап) радиоактив булып тора, йәғни тотороҡло изотоптарға эйә түгел.
Еңелерәк элементтарҙың барыһы ла, тотороҡло изотоптарҙан тыш, ярымтарҡалыуҙың төрлө мөҙҙәтенә эйә, был мөҙҙәт наносекундтың бер өлөшөндәй ҡыҫҡа ғына ла, Ғаләмдең барлыҡҡа килгәндән алып бөтә ғүмере оҙонлоғонан күп тапҡырҙарға артығыраҡ та булырға мөмкин. Мәҫәлән, теллур-128 өйрәнелгән бөтә радионуклидтар араһында үлсәнгән иң оҙон ярымтарҡалыу мөҙҙәтенә эйә, ул ~2,2·1024 йылға тиң.
Висмуттан еңелерәк элементтар араһында тотороҡһоҙлоҡ буйынса прометий менән технеций ғына дөйөм ҡағиҙәгә буйһонмай, уларҙың геологик дәүерҙәргә ҡарата оҙаҡ йәшәүсән изотоптары юҡ. Технецийҙың иң оҙаҡ йәшәүсән изотобы — технеций-98 — 4,2 миллион йыл самаһы, ә прометийҙың иң оҙаҡ йәшәүсән изотобы — прометий-145 — 17,5 йыл оҙайлыҡтағы ярымтарҡалыу мөҙҙәтенә эйә. Шунлыҡтан технеций менән прометийҙың изотоптары Ер шары барлыҡҡа килгән мәлдән ер ҡабығында һаҡланмаған һәм яһалма юл менән алынған.
Ер йәшенә тиң йә унан да артығыраҡ ярымтарҡалыу мөҙҙәтенә эйә радиоактив изотоптар аҙ түгел, радиоактив булыуҙарына ҡарамаҫтан, был изотоптар элементтарҙың тәбиғи изотоплы ҡатнашмаһында һаҡланған. Мәҫәлән, калий-40, рений-187, рубидий-87, теллур-128 һәм башҡалар шундайҙарға инә.
Оҙаҡ йәшәүсән изотоптарҙың ҡайһы берҙәре тау минералдарының, тоҡомдарының һәм метеориттарҙың кристаллашыу ваҡытының абсолют геологик датаһын билдәләү өсөн мөһим.
Асыу тарихы
Радиоактивлыҡ 1896 йылда француз физигы А. Беккерель тарафынан асыла. Ул люминесценцияның күптән түгел асылған рентген нурҙары менән бәйләнешен өйрәнә.
Артабан Беккерель урандың башҡа берләшмәләрен һәм минералдарын (шул иҫәптән фосфоресценцияланмағанын да), шулай уҡ металлик уранды ла һынай. Пластинкаға. Тоҙ менән пластинка араһына металл арҡысаҡ ҡуйғас, Беккерель пластинкала арҡысаҡтың көсһөҙ генә һыҙаттарын күрә. Шул саҡта үтә күренмәүсән предметтар аша үтә торған, әммә рентген нуры булмаған яңы нурҙар асылыуы аңлашыла.
Беккерель асыҡлауынса, нурланыштың көсө препаратта урандың миҡдарына ғына бәйле була һәм уның ниндәй берләшмәләргә инеүенә бөтөнләй ҡарамай. Шулай итеп, был үҙенсәлек берләшмәләргә түгел, ә химик элементҡа — уранға хас булып сыға.
Беккерель асышын ғалим хеҙмәттәштәре менән уртаҡлаша. 1898 йылда Мария Кюри һәм Пьер Кюри торийҙың радиоактивлығын асыҡлай, унан һуң радиоактив полоний менән торий элементтарын аса.
Беккерель үҙен ҡыҙыҡһындырған люминофорҙарға әйләнеп ҡайта. Дөрөҫ, ул радиоактивлыҡҡа ҡағылышлы тағы бер ҙур асыш яһап өлгөрә. Бер заман лекция һөйләргә әҙерләнгән Беккерелгә радиоактив матдә кәрәк була, уны Кюриҙарҙан ала ла пробирканы жилетының кеҫәһенә һала. Лекцияһы тамам булғас, радиоактив препаратты хужаларына ҡайтара, ә икенсе көндө жилет кеҫәһе тапҡырында тәнендә пробирка рәүешендәге ҡыҙыл тап күрә. Беккерель был хаҡта Пьер Кюриға һөйләй, ә теге үҙендә тәжрибә үткәрә: радий һалынған пробирканы ун сәғәт буйы беләгенә ҡуша бәйләп йөрөтә. Бер нисә көндән уның дә тиреһендә ҡыҙыл тап пәйҙә була, шунан ул шешкә әйләнә, ике ай буйы йүнәлмәй яфалай. Шулай итеп, беренсе тапҡыр радиоактивлыҡтың биологик тәьҫире асыла.
Әммә был осраҡтан һуң да ирле-ҡатынлы Кюриҙар ҡаһармандарса үҙ эшен дауам итә. Мария Кюри нур ауырынан вафат була (шулай ҙа 66 йәшкә етә).
1955 йылда Мария Кюри ҡулланған дәфтәрҙәр тикшерелә. Дәфтәрҙәргә яҙған сағында инеп ҡалған радиоактив бысраҡ әле булһа нурланыш бүлә. Дәфтәр биттәренең береһендә Пьер Кюри бармағының радиоактив эҙе һаҡланған.
Радиоактив тарҡалыу законы
Радиоактив тарҡалыу законы — Фредерик Содди һәм Эрнест Резерфорд тарафынан 1930 йылда эксперименттар юлы менән асылған һәм формулаға һалынған закон. Закондың хәҙерге формулировкаһы: был t
t
ваҡыт интервалы эсендә ирекле бер матдәлә тарҡалыуҙар һанының ошо типтағы ҡулланылған өлгөләге радиоактив атомдар һанына (N
) нисбәтле булыуын аңлата.
Был математик аңлатмала λ — тарҡалыуҙың даими дәүмәле, ул радиоактив тарҡалыуҙың ваҡыт берәмеге эсендәге ихтималлығын һүрәтләй һәм с−1үлсәмлелегенә эйә. Минус билдәһе ваҡыт үткән һайын радиоактив ядролар һанының кәмей барыуын күрһәтә. Закон радиоактив ядроларҙың бер-береһенә һәм ваҡытҡа бәйһеҙ тарҡалыуын сағылдыра.
Был закон төп радиоактивлыҡ законы тип иҫәпләнә, уның бер нисә мөһим эҙемтәһе сығарылған, был эҙемтәләр араһында тарҡалыу тасуирламаһы формулировкалары — атом йәшәүенең уртаса дауамлылығы һәм ярымтарҡалыу мөҙҙәте.
Радиоактив ядро тарҡалыу константаһы күп осраҡта тирә-яҡ мөхит шарттарына (температура, баҫым, матдәнең химик составы һ.б.) бәйле түгел. Мәҫәлән, ҡаты тритий T2 бер нисә кельвинлы температурала газ рәүешендәге тритий бүлмә температураһында йә меңдәрсә кельвинлы температурала тарҡалған тиҙлек менән тарҡала; T2 молекулаһы составындағы тритий тритийланған валин составындағы тиҙлек менән тарҡала. Лаборатор шарттарҙа тарҡалыу константаһының көсһөҙ генә үҙгәрештәре тик электрон эләктереү осрағына ғына хас — лабораторияла мөмкин булған температура һәм баҫым, шулай уҡ химик составтың үҙгәреүе ядро тирәһендәге электрон болоттоң тығыҙлығын бер аҙ ғына үҙгәртергә һәләтле, был тарҡалыу тиҙлегенең проценттың бер өлөшөнә генә кәмеүенә килтерә. Әммә лабораторияла өлгәшеп булмаған (атомдың юғары ионлашыусанлығы, электрондарҙың юғары тығыҙлығы, нейтриноларҙың юғары химик потенциалы, көслө магнит яландары), ләкин, әйтәйек, йондоҙҙарҙың ядроларында тормошҡа ашҡан тарҡалыуҙың башҡа типтары шулай уҡ үҙ ихтималлығын үҙгәртергә һәләтле.
Радиоактив тарҡалыу константаһының даимилығы төрлө тәбиғи һәм яһалма объекттарҙың йәшен уларҙың составындағы радиоактив ядроларҙың тарҡалыуына һәм тарҡалыу продукттарының йыйылыуына ҡарап билдәләргә мөмкинлек бирә. Даталарҙы радиоизотоп аша билдәләүҙең төрлө ысулдары эшләнгән, улар объекттарҙың йәшен бер нисәнән миллиардтарса йылға тиклемге арауыҡта билдәләргә мөмкинлек бирә; был ысулдар араһында иң билдәлеләре — радиоуглерод ысулы, уран-ҡурғаш ысулы, уран-гелий ысулы, калий-аргон ысулы һәм башҡалар.
Радиоактив тарҡалыу ваҡытында бүленеп сыҡҡан киҫәксәләрҙең төрҙәре
Эрнест Резерфорд эксперименттар юлы менән уран тоҙҙарының өс типтағы нур бүлеп сығарғанын асыҡлай (1899), был нурҙар магнит яланында төрлөсә ауыша:
Тарҡалыусы ядроның электрон тышлығы менән үҙ-ара тәьҫир итешкән сағында электрон тышлыҡтан киҫәксәләр (рентген фотондары, Оже-электрондар, конверсиялы электрондар) бүленеүе ихтимал. Нурланыштың тәүге ике тибы электрон тышлыҡта вакансия барлыҡҡа килеп (атап әйткәндә, электрон эләктереү осрағында һәм конверсиялы электрон менән нурланып изомер күсеш барғанда), артабан был вакансияның каскадлы тултырылыуы ваҡытында хасил була. Конверсиялы электрон эске конверсиялы изомер күсеш барышында, ядроның кимәлдәре араһында күскән саҡта, бүленгән энергия гамма-квант тарафынан алып кителмәйенсә тышлыҡтағы электрондарҙың береһенә тапшырылған ваҡытта бүленеп сыға.
Спонтан бүленгәндә ядро ике (һирәгерәк өс) сағыштырмаса еңел ядроға — бүленеү ярсыҡтарына — һәм бер нисә нейтронға тарҡала. Кластерлы тарҡалыу (ул бүленеү менән альфа-тарҡалыу араһындағы процесс булып тора) ваҡытында ауыр төп ядро тарафынан сағыштырмаса еңел ядро сығарып ебәрелә (14C, 16O һ.б.).
Протонлы (ике протонлы) һәм нейтронлы тарҡалыу ваҡытында ядро ярашлы рәүештә протондар һәм нейтрондар сығара.
Альфа-тарҡалыу
Альфа-тарҡалыу тип атом ядроның үҙенән-үҙе бүлендек ядроға һәм α-киҫәксәгә (4He атомының ядроһы) тарҡалыуын атайҙар.
Альфа-тарҡалыу, ҡағиҙә булараҡ, масса һаны А ≥ 140 тәшкил иткән (хәйер, был ҡағиҙәгә инмәгән бер нисә осраҡ бар) ауыр ядроларҙа бара. Ауыр ядролар эсендә ядро көстәренең туйыныу үҙенсәлеге иҫәбенә айырымланған α-киҫәксәләр барлыҡҡа килә, улар ике протондан һәм ике нейтрондан тора. Барлыҡҡа килгән α-киҫәксә ядро протондарынан этәрелеүҙең кулон көстәре тәьҫиренә айырым протондарға ҡарағанда нығыраҡ бирелә. Бер үк ваҡытта α-киҫәксә ядро нуклондарына башҡа нуклондар менән сағыштырғанда көсһөҙөрәк тартыу көсөнә дусар була. Барлыҡҡа килгән альфа-киҫәксә ядроның сигендә эскә табан һуғыла, әммә уны еңеп, тышҡа сығып осоуы ла ихтимал.
α-тарҡалыу осрағына Соддиҙың тайпылыш ҡағиҙәһе: Миҫал (уран-238-ҙең торий-234-кә альфа-тарҡалыуы): α-тарҡалыу һөҙөмтәһендә атом Менделеев таблицаһының башына табан ике шаҡмаҡҡа алғараҡ күсә (йәғни Z
Z
ядроһының заряды 2-гә кәмей), бүлендек ядроның масса һаны 4-кә кәмей.
Бета-минус-тарҡалыу
Беккерель β-нурҙарҙың электрондар ағымы булыуын иҫбатлай. Бета-тарҡалыу — ул көсһөҙ тәьҫир итешеүҙең күрһәткесе.
Бета-тарҡалыу (анығыраҡ итеп әйткәндә, бета-минус-тарҡалыу, β−-тарҡалыу) — ул ядронан электрон һәм электрон антинейтриноһы сығыуы менән оҙатылған радиоактив тарҡалыу. Бета-тарҡалыу нуклон эсендәге процесс булып тора. Бета-минус-тарҡалыу ядро нейтрондарының береһендәге d-кварктарҙың береһенең u-кваркҡа әүерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә; шуның менән бергә нейтрондың, электрон менән антинейтриноны сығарып, протонға әйләнеүе бара: Ирекле нейтрондар шулай уҡ β−-тарҡалыуға дусар була һәм протонға, электронға һәм антинейтриноға әүерелә.
β−-тарҡалыу өсөн Соддиҙың тайпылыш ҡағиҙәһе: Миҫал (тритийҙың гелий-3-кә бета-тарҡалыуы): β−-тарҡалыуҙан һуң элемент Менделеев таблицаһының аҙағына табан 1 шаҡмаҡҡа күсә (ядро заряды бер берәмеккә арта), ә ядроның масса һаны үҙгәрешһеҙ ҡала.
Позитронлы тарҡалыу һәм электрон эләктереү
Бета-тарҡалыуҙың башҡа типтары ла бар. Позитронлы тарҡалыуҙа (бета-плюс-тарҡалыуҙа) ядро позитрон менән электрон нейтриноһын бүлеп сығара. β+-тарҡалыу ваҡытында ядро заряды бер берәмеккә кәмей (ядро Менделеев таблицаһының башына табан бер шаҡмаҡҡа алға шыла), йәғни ядро протондарының береһе, позитрон һәм нейтрино бүлеп сығарып, нейтронға әүерелә. Позитронлы тарҡалыу һәр ваҡыт көнәркәш процесс булып торған электрон эләктереү менән бергә бара, был процеста ядро атом тышлығынан электронды эләктереп ала һәм нейтрино бүлеп сығара, был ваҡытта ядро заряды шулай уҡ бер берәмеккә бәләкәйләнә. Ләкин киреһе дөрөҫ түгел: электрон эләктергән (ε-эләктереү) күп нуклидтар өсөн позитронлы тарҡалыу энергия һаҡланыу законы менән тыйыла. ε-эләктереү ваҡытында атомдың электрон тышлыҡтарының ҡайһыһынан (K, L, M,…) электрон эләктерелеүенә бәйле, процесс К-эләктереү, L-эләктереү, M-эләктереү, … һ. б. тип атала; улар бөтәһе лә көнәркәш (йәғни ярышташ, көндәш) булып тора, әммә К-эләктереү иң ихтималы һанала, сөнки ядро эргәһендә К-тышлыҡ электрондарының тупланышы ситтәрәк торғандарҙыҡынан байтаҡҡа юғары. Электрон эләктергәндән һуң электрон тышлыҡта барлыҡҡа килгән буш урынды юғарыраҡ тышлыҡтан күскән электрон биләй. Был процесс каскадлы булырға мөмкин, а энергия рентген фотондары һәм/йәки Оже-электрондар ярҙамында алып кителә.
Икеләтелгән бета-тарҡалыу
Икеләтелгән бета-тарҡалыу радиоактив тарҡалыуҙың билдәле булған бөтә типтары араһында иң һирәк осрағаны булып тора, әлеге мәлгә ул тик ун бер нуклид өсөн генә табылған, уларҙың һәр береһе өсөн тарҡалыу мөҙҙәте 1019йылдан ашыу булып тора.
Йәнә нейтриноһыҙ икеләтелгән бета-тарҡалыу алдан әйтелгән, әммә әлегә асылмаған.
Бета-тарҡалыуҙың дөйөм үҙенсәлектәре
Бета-тарҡалыуҙың бөтә типтары ядроның масса һанын һаҡлай, сөнки теләһә ниндәй бета-тарҡалыуҙа ла ядролағы нуклондарҙың дөйөм һаны үҙгәрешһеҙ ҡала, тик бер йә ике нейтрон ғына протонға әйләнә (йә киреһенсә).
Гамма-тарҡалыу (изомерлы күсеш)
Бөтә ядролар ҙа тиерлек, төп квант хәленән тыш, ҙурыраҡ энергиялы ярһыу хәлдәрҙең дискрет тупланмаһына эйә. Ярһыу хәлдәр ядро реакциялары ваҡытында йә башҡа ядролар радиоактив тарҡалғанда хасил була ала. Ярһыу хәлдәрҙең күпселеге бик ҡыҫҡа ғүмерле була (наносекундтан кәмерәк). Әммә оҙағыраҡ йәшәй торғандары ла (микросекундтар, тәүлектәр йә йылдар буйы) була, улар изомер тип йөрөтөлә, хәйер, улар менән ҡыҫҡа ғүмерлеләр араһындағы сик бик шартлы. Ядроларҙың изомер хәлдәре, ҡағиҙә булараҡ, төп хәлгә тарҡала. Уның барышында бер йәки бер нисә гамма-квант бүленә; ядроның ярһыуы атом тышлығынан конверсиялы электрондарҙың осоп сығыуы менән дә баҫыла ала. Изомер хәлдәр шулай уҡ ҡәҙимге бета- һәм альфа-тарҡалыу юлы менән дә тарҡалырға мөмкин.
Чехословакия
Чехословакия шулай уҡ Чех-Словак Республикаһы (Československo, Česko-Slovensko) — 1918 йылдан 1993 йылға тиклем йәшәгән Үҙәк Европа
дәүләте. 1938 — 1945 йылдарҙа Чехословакия территорияһында Германияның Богемия Протектораты һәм Моравия, Словакия була, Суетка өлкәһе — Германияға, Көньяҡ Словакия менән Карпат эргәһе Русе — Венгрияға, Тишин Силезияһы — Польшаға (1939 йылдан — Германияға) ҡушыла. Икенсе донъя һуғышынан һуң ГДР, ГФР Польша Халыҡ Республикаһы, Австрия Республикаһы, Венгрия Халыҡ Республикаһы һәм СССР менән сиктәш.
Дәүләт ҡоролошо
Ойошторолоуынан алып 1969 йылға тиклем Чехословакия унитар дәүләт була, 1948 йылдан башлап — Словакия автономияһы менән унитар дәүләт, 1969 йылдан — Чехия һәм Словакия дәүләттәренән торған федератив дәүләт.
Үҙ тарихында Чехословакияның өс конституцияһы булған: Чехословак Республикаһының 1920 йылда Милли Йыйылышы ҡабул иткән Конституцион Хартияһы (Ústavní listina Československé republiky), 1948 йылда Милли Ойоштороу Йыйылышы (Ústavodárné Národní shromáždění republiky Československé) ҡабул иткән Чехословакия Республикаһы Конституцияһы (Ústava Československé republiky), 1960 йылда Милли Йыйылыш ҡабул иткән Чехословакия Социалистик Республикаһы Конституцияһы (Ústava Československé socialistické republiky).
Дәүләт башлығы — президент (Prezident), Милли Йыйылыш тарафынан 7 йылға (1960 йылдан — 5 йылға) һайлана. Вәкиллекле ғәмәлдәр башҡара, Милли Йыйылышты (1960 йылға тиклем) тарҡата алған. Милли Йыйылыш алдында яуаплы булған, ә 1960 йылдан сәйәси яуаплылыҡ йөкмәтелгән.
Закон сығарыу органы — Чехословакия Республикаһының Чехославакия Республикаһының Милли Йыйылышы (чеш. Národní shromáždění Republiky československé, текст. Národné zhromaždenie), халыҡ тарафынан партия исемлектәре буйынса күп мандатлы һайлау округтары буйынса 6 йылға (1960 йылдан — 4 йылға, 1972 йылдан — 5 йылға), 1954 йылдан бер мандатлы округтар буйынса һайлана. 1948 йылда Сенаттан (Senát) һәм Депутаттар Палатаһынан (Poslanecká sněmovna) тора; беренсе Милли Йыйылыш һайланғанға тиклем уның функцияларын Революцион Милли Йыйылыш (Revoluční národní shromáždění) башҡара. Был 1945—1946 йылдарҙа уның функцияларын — Чехословакия Республикаһының Ваҡытлы Милли Йыйылышы (Prozatímní Národní shromáždění republiky Československé), 1945 йылдан — Чех Халыҡ Советы (Česká národní rada), 1969 йылдан Чехословакия Социалистик Республикаһының Федераль Йыйылышы (чеш. Federální shromáždění Československé socialistické republiky, текст. 'Халыҡтың zhromaždenie Československej socialistickej republiky) үтәй, Милләттәр (Sněmovna národů) һәм Халыҡ Палаталарынан (Sněmovna lidu'') тора. Милли Йыйылышҡа 300 депутат(Poslanci) инә, улар үҙ составынан Милли Йыйылыш Президиумы(Předsednictvo Národního shromáždění), Рәйес (Předsedu Národního shromáždění), Рәйес урынбаҫарҙары (místopředsedů) һәм 24 ағза һайлай.