cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дмитриева Татьяна Борисовна
Биографияһы
1981 йылда «Депрессия в прошлом» темаһына диссертация яҡлай, ә 1990 йылда — «Динамика психопатии (клиник варианттар, биологик механизмдар, терапевтик төҙәтеү принциптары)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1981 йылдан — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1983 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдан — институттың клиник бүлеге мөдире, 1989 йылдан 1990 йылға тиклем — Фән институты директоры урынбаҫары, 1990 йылдан 1996 йылға тиклем һәм 1998 йылдан 2010 йылға тиклем — В. П. Сербский исемендәге Социаль һәм суд психиатрияһы дәүләт ғилми үҙәге директоры. Институтта тәбиғәтте һаҡлау, сәнәғәт, этномәҙәни психиатрияның яңы йүнәлештәрен, ашығыс хәлдәрҙә медицина-психологик ярҙам ойоштороу, террористик акттар, балалар һәм үҫмерҙәр араһында ҡарауһыҙлыҡты һәм йортһоҙ ҡалыуҙы иҫкәртеүҙе һәм башҡа йүнәлештәрҙе эшләй.
Т.B Дмитриева етәкселегендә белгестәрҙе «суд психиатрия экспертизаһы» һөнәре һәм уға бәйле дисциплиналар буйынса уҡытыуҙың методик нигеҙе эшләнгән. Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Академик советының психиатрия бүлеге рәйесе, В. П. Сербский исемендәге СИСП Дәүләт ғилми-тикшеренеү үҙәге ҡарамағындағы диссертация советы рәйесе урынбаҫары була.
1992 йылдан 2010 йылға тиклем И. М. Сеченов .исемендәге Мәскәү медицина академияһының социаль-суд психиатрия бүлеген ойоштора һәм етәкләй.
1995 йылда Рәсәй психиатрҙары йәмғиәте рәйесе урынбаҫары булып тора.
1996-1998 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау министры. Татьяна Борисовна 2005 йыл ға тиклем Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтендә һаулыҡ һаҡлау һәм медицина фәнен үҫтереү концепцияларын үткәрә, төбәк сәйәсәтен төҙөй һәм илдә берҙәм һаулыҡ һаҡлау системаһына нигеҙ һала. Уның етәкселегелегендә һәм уның туранан-тура ҡатнашлығында илдең суд-психиатрия хеҙмәтенең яңы ойоштороу-закондар сығарыу нигеҙе булдырыла, психиатрия ярҙамының хоҡуҡи-этик нигеҙҙәре эшләнә. Һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһында шулай уҡ Сауҙа, иҡтисади, фәнни-техник хеҙмәттәшлек буйынса Рәсәй-Төркиә хөкүмәт-ара комиссияһы рәйестәше вазифаһын биләй. 1996 йылдан 2010 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы Именлек советының һаулыҡ һаҡлау комиссияһы рәйесе. 1998 йылда Рәсәй медицина йәмғиәте президенты итеп һайлана. 1997 йылдан — мөхбир ағзаһы, 1999 йылдан — Рәсәй медицина фәндәре академияһының (РАМС) тулы хоҡуҡлы ағзаһы, 2001 йылдан — РМФА Президиумы ағзаһы.
1999 йылда Дмитриева Дәүләт Думаһына һайлана, «Берҙәмлек һәм Ватан», партияһының Генераль советы ағзаһы була, ләкин артабан сәйәси карьераһынан баш тарта.
Дмитриева Рәсәй психиатрия журналының һәм «Clinical Trials of Clinical Prises of Edicine in Russia» журналының, «Наркомания өлкәһендә халыҡ-ара ғилми тикшеренеүҙәр журналының» баш мөхәррире, шулай уҡ бер нисә Рәсәй һәм сит ил журналдарының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы була. Т.B. Дмитриева мөхәррирлеге аҫтында социаль психиатрия буйынса беренсе көнкүреш ҡулланмаһы баҫылып сыға (2001; 2-се ред. — 2009).
Милли һәм халыҡ-ара конгрестарҙа һәм психиатрия һәм наркомания терапияһы буйынса конференцияларҙа, шул иҫәптән Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы, Евросоюз, Европа Советы, Бөтә донъя психиатрҙар конгресы һәм Бөтә донъя психиатрия ассоциацияһы үткәргән конференцияларҙа ҡатнаша.
2002 йылдан — Федерация Советының фән, мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау һәм экология буйынса комитетының психиатрия өлкәһендә закондар сығарыуҙы тәьмин итеү буйынса эшсе төркөм етәксеһе; Бәлиғ булмағандар мәсьәләләре буйынса Хөкүмәт комиссияһы ағзаһы.
2004 йылда Веницияла Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы Европа Һаулыҡ һаҡлау һәм үҫешкә инвестициялар үҙәгенең ғилми-консультатив советы ағзаһы итеп һайлана.
2005 йылдан: Наркотиктарҙы контролдә тотоу буйынса Халыҡ-ара совет ағзаһы, Рәсәй фармацевтика етештереүселәре ассоциацияһының попечителлек советын етәкләй, 2006 йылдан « Мәҙәни милекте һаҡлау» йәмәғәт фондының попечителлек советы рәйесе, Рәсәйҙең Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығының төп ирекле эксперт-психиатры.
2005 йыл да Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығының ҡулланыусылар ойошмаларын йәлеп итеп баш белгес-эксперты ҡарамағында психик сәләмәтлек буйынса Йәмәғәт советын булдыра. Татьяна Дмитриева 2010 йыл дың 1 март ында 59-сы йәшендә яман шештән вафат була,, 2010 йылдың 4 мартында Мәскәүҙә Троекуров зыяратының 1-се класында ерләнә.
Хеҙмәттәре
350 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 22 монография, 6 дәреслек, табиптар һәм психологтар өсөн 11 ҡулланма, 7 авторлыҡ танытмаһы һәм уйлап табыу авторы Ҡайһы бер эштәре:
Орлоҡ ҡуңыҙҙары
Орлоҡ ҡуңыҙы (Bruchidae Latreille, 1802; =Lariidae) — ҡаты ҡанатлылар (Coleoptera) ғаиләһендәге ҡуңыҙ; төньяҡ һалҡын илдәрҙән башҡа бөтә илдәрҙә осрай торған, ҡорттары ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙең ҡоротҡосо булған ваҡ ҡуңыҙҙар.
Ҡылыҡһырлама
Оҙонса, күкрәгенә табан йүнәлгән, башлы өҫкө кат ҡанаттары ҡыҫкараҡ түңәрәк ваҡ ҡуңыҙҙар. Личинкалары күбеһенсә ҡуҙаҡлы үҫемлек орлоҡтарында йәшәй. Донъя фаунаһында 1200-ләп, Рәсәй территорияһындә 100 -ҙән артыҡ төрө билдәле. Ҡуҙаҡлы культураларга бик ныҡ зыян килтереүсе борсаҡ ҡуңгыҙы (Bruchus pisorum) киң таралган (борсаҡты зарарлай). Орлоҡ ҡуңыҙҙары 4,5-5 мм оҙонлоҡта, ҡара төҫтә, һары һәм аҡ төксәле. Өҫкө ҡанаттарын артҡы яҡ өлөшөндә айырым тимгеләргә бүленгән аҡ төксәле ҡыйғас таҫмаһы бар; өҫкө ҡат ҡанат осонда ҡараһыу төҫтәге фонда кескенә генә 2-3 аҡһыл табы бар. Ҙур ҡуңыҙҙар сәскнең һеркәһе һ.б. өлөштәре менән туйына һәм уңышҡа зыян килтермәй. Инә ҡуңыҙ ҡамсыһыман 2 үҫентеле, 0,8 мм самаһы оҙонлоҡтағы, һары төҫтәге оҙонса түңәрәк күкәй һала. Личинкаһы 5-6 мм оҙонлоҡта, акһыл һары төҫтә, кескенә, эскә батҡан башы кәүҙәһенең ҡалынайған күкрәк өлөшөндә. Ҡаҙналыҡтары ҡыҙғылт көрән төҫтә, кәүҙәһе шәрә, фәҡәт күкрәгенең аҫкы өлөшө ҡыҫҡа төк менән ҡапланған.
Зарары
Ҡуңыҙҙар һалам эҫкерттәрендә, үҫемлек ҡалдыҡтары араһында, ағас ҡайырҙары аҫтында, ашлыҡ амбарҙарында, борсаҡ өйөмдәрендә ҡышлай. Борсаҡ ҡуңыҙы орлоҡто боҙа: үҫеш дәүерендә личинка орлыктың туҡлыклы өлөшөн, йәғни эсен ашап бөтөрә, орлоҡ шытыу һәләтен юғалта, бынан тыш, личинка экскременттарында кеше һәм хайуандар сәламәтлегенә зыян килтерә торған алкалоид контаридин бар, шуға күрә зарарланған орлоҡто аҙык булараҡ ҡулланырға ла, хайуандарға ашатырға ла ярамай.
Салауат районы
Салауат районы (Салаватский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1935 йылда Малаяҙ районы булараҡ ойошторолған, 1943 йылда хәҙерге исеме бирелә. Майҙаны — 2182 км². Район үҙәге — Малаяҙ ауылы Өфөгә 183 км, яҡындағы Кропачево тимер юл станцияһына (Силәбе өлкәһе) 29 км. Халҡы 2010 йыл — 27,8 мең кеше (1970 йыл — 32,9; 1979 йыл — 28,8; 1989 йыл — 26,9 мең; 1995 йыл 27,3 мең кеше). Халыҡтың тығыҙлығы — 1 км²-ға 12 кеше, шул иҫәптән ауыл ерендә — 11 кеше. Районда 64 ауыл бар, шуларҙың иң күп халыҡ йәшәгәндәре: Малаяҙ (3,8 мең), Мөрсәлим (2,4 мең — 1989 йыл), Арҡауыл (1,3 мең), Лаҡлы (1,2 мең). Күпселекте башҡорттар, татарҙар, урыҫтар тәшкил итә.
Географияһы
Райондың төп биләмәләре Йүрүҙән, Әй йылғалары һыу айырғыстарына тура килә. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө буйлап Уралдың көнбайыш итәгенең алдынғы һырттары һуҙылған (Башташ, Һилейә һырттары). Көньяҡ-көнбайышта Ҡаратау һырты, ә төньяҡ-көнбайышта Өфө яҫы таулығы ята. Ер өҫтөнөң уртаса бейеклеге 370 метр булған Янғантау, Күҫәләр көкөртлө-водород сығанағы, Ҡорғаҙаҡ шишмәһе, Лаҡлы мәмерйәһе тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән.
Ҡаҙылма байлыҡтарҙан: боксит ятҡылығы (Новое, Әй), эзбизташ (Мөрсәлим, Сыбаркүл, яҙғы йорт), цемент балсығы (Ягодный), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Лағыр), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Яланкүл), агрономик руда (Миәшәгәр, Покров). Ҙур булмаған торф һаҙлыҡтары (Миәшәгәр, Аҡшишмә, Лағыр һ.б.) 600 га майҙанды биләй.
Климаты уртаса һалҡынса, вегетация осоро ҡыҫҡа һәм дымлы. Еңелсә көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡара-һоро урман һәм уңдырышлығын юғалта барған ҡара урман тупрағы таралған. Урмандар майҙаны 63,9 мең га (район биләмәһенең 31,6 проценты), үҙағастың дөйөм запасы 9 млн м³ самаһы (шул иҫәптән ҡайын — 4,5; уҫаҡ — 1,8; ҡарағай — 1,1; йүкә — 0,8 млн м³). Ауыл хужалығы ерҙәре 107,9 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 66,9, көтөүлектәр — 26,6 һәм сабынлыҡтар — 14,3 мең га тәшкил итә.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 66,6 %, татарҙар — 22,4 %, урыҫтар — 10 %, башҡа — 1 %.
Район исеме һаҡланып ҡалыуы
1950-се йылдар уртаһында Салауат Юлаев был районда түгел, ә Нуриман районының Тәкәй ауылында тыуған тигән фараздар ишетелә башлай. Бәхәстәр ҡуйыра башлағас, мәсьәләне КПСС Өлкә Комитетында ҡарарға хәл итәләр. Был ултырышҡа ул саҡта  Салауат районы КПСС район комитетының беренсе секретары булып эшләгән Барый Абдрахман улы Абдрахманов   Салауаттың биографияһын да, төбәк тарихын да яҡшы белгән, восстание үткән ерҙәрҙең картаһын төшөргән ифрат мәғлүмәтле Хәйрулла Дилмөхәмәт улы Ҡолмөхәмәтов менән бара. Нуримандан иһә алтмыштан ашыу кеше килгән була.
Башта тарих буйынса фән докторҙары, кандидаттар телмәр тота, Нуриман районы вәкилдәре һөйләй. Улар Салауат Юлаев Нуриман районында тыуған тип иҫбатлай. Хәйрулла Ҡолмөхәмәтов иһә, әҙерләгән карталарын элеп ҡуйып, сәғәт ярымдан ашыу һөйләй. Һүҙен туҡтатҡас та әле нуримандар һорауҙар бирә торғас, йәнә бер сәғәт ваҡыт үтеп китә. Сығыш инандырырлыҡ була. Өлкә Комитет башҡаса бындай бәхәстәр ҡуҙғатмаҫҡа тигән ҡарар сығара. Шул рәүешле башҡорт ҡаһарманының тыуған ауылы тулыһынса иҫбатлана һәм райондың исеме һаҡланып ҡала
Иҡтисад
Район малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, «Ҡорғаҙаҡ» минераль һыуын һауыттарға тултырыусы «Полипресс-»Ҡорғаҙаҡ" заводы, урман хужалығы предприятиелары эшләй.
Транспорт
Район территорияһы аша Өфө — Силәбе тимер юлы һәм Кропачево — Малаяҙ — Мәсәғүт — Красноуфимск автомобиль юлдары үтә.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 18 урта, музыка мәктәбе, ПУ, 25 дөйөм китапхана, 48 клуб, Район үҙәк һәм 4 ауыл участка дауаханаһы бар. Салауат Юлаев музейы (Малаяҙ ауылы), Башҡортостандың халыҡ шағиры Р.Ғариповтың мемориаль музейы (Арҡауыл ауылы), Янғантау курорты эшләй.
Кос-Ю
Кос-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стәрлебаш районы
Стәрлебаш районы (Стерлибашевский район) – Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге – Стәрлебаш ауылы.
Этимологияһы
1930 йылда кантон системаһын район системаһына күскән саҡта райондарҙың исеме район үҙәгенән алынған. Стәрлебаш районының атамаһы район үҙәге Стәрлебаш ауылына бәйле. Стәрлебаш ауылы үҙ сиратында Стәрле йылғаһынан алынған.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Чебула (йылға)
Чебула — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/266 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бисениек Анастасия Александровна
Анастасия Александровна Бисениек (ҡыҙ фамилияһы Финогенова; 1899, Дно — 1943, Заполянье ауылыЛенинград өлкәһе ) — немец оккупацияһы осоронда хәрәкәт итеп, тимер юл транспортында диверсия ойошторған, концлагерь әсирҙәрен ҡасырып сығарған, оккупацияланған ҡалала агитация эшен алып барған Дно йәшерен ойошмаһы ҡатнашыусыһы һәм ғәмәлдәге етәксеһе. 1965 йылда Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була (үлгәндән һуң).
Бала сағы, ғаиләһе, Петроград тормошо
Анастасия 1899 йылда Александр Павлович Финогенов Дно станцияһында стрелканы күсереүсе стрелочник һәм поездарҙы тағыусы сцепщик һәм уның ҡатыны Гликерия Степановна ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Финогеновтар ғаиләһендә 8 бала: 4 ул (Александр Василий, Сергей менән Павел) һәм 4 ҡыҙ (Анастасия, Евгения, Елизавета, Клавдия) булған. Анастасияның атаһы Александр 1914 йылда батша армияһы сафына саҡыртылған бер нисә йылдан, демобилизациянан һуң, Дноға инвалид булып әйләнеп ҡайта. Яҡшы итек йүнәтеү оҫтаһы тигән репутация яулай.
Башланғыс белем алғандан һуң, Анастасия бер ни тиклем тимер юл станцияһында эшләй, ә 1914 йылда армияға китер алдынан атаһы уны туғандары аша Петроградта тегеү фабрикаһына эшкә урынлаштыра. 1917 йылда, Октябрь революцияһынан һуң бер нисә көн үткәс, уның ғүмерендә фажиғәле хәл була — төнгө патрулдә йөрөгәндә уның Петроградта эшләгәндә танышҡан һәм оҙаҡ йылдар большевистик йәшерен эш алып барған һөйгәне Борис үлтерелә.
Балалары һәм Латвиялағы тормошо
1919 йылда Анастасия Дноға ҡайта һәм тимер юл эргәһендәге мәктәп яны интернатына эшкә урынлаша. ҡайтып анастасия төбөндә тимер юл эшкә урынлашып, 1921 йылда ҡасаҡ латыш Фёдор Бисениекка кейәүгә сыға һәм уның фамилияһын ала, тиҙҙән уларҙың Юрий исемле улы тыуа. 1922 йылда Фёдор Латвияға ҡайтыу рөхсәте ала, унда уның ғаиләһе ҡалған була, Анастасияны иҫкәртеп тормайса ул иленә ҡайтып китә. Был турала белмәгән Анастасия сабыйы менән ирен эҙләп бара,һәм Латвия сиген рөхсәтһеҙ сығып, 10 йыл дауамында түбән квалификациялы эштәрҙә йөрөй, тағы ла бер улы, Константин, тыуа.
Тыуған иленә ҡайтыуы һәм ҡулға алыныуы
Туғандары һәм таныштары аша ярҙам һорап М. И. Калининға мөрәжәғәт итә, һәм 1932 йылда Советтар Союзына ҡайтыу мөмкинлеге ала. Ике улы менән Дноға ҡайта, тимер юл селтәре узел тауар станцияһында үлсәүсе весовщик, һуңынан — булып эшләй. Яҙыусы-документалист Н. В Масолов әйтеүенсә, Анастасия 1937 йылда, моғайын, берәрһе яла яғып, Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты органдары уны ҡулға ала, бер ни тиклем ваҡыт үткәс азат ителә; Псков өлкәһенең Хәтер китабына һылтаныусы «СССР-ҙың сәйәси террор ҡорбандары» проекты мәғлүмәттәре буйынса, ул 1938 йылдың 6 июнендә ҡулға алына, ә 27 октябрҙә Ленинград өлкәһе УНКВД-һы тарафынан РСФСР Енәйәт кодексының 58-9-11 статьяһы буйынса 10 йылға иркенән мәхрүм ителгән; 1939 йылдың 18 сентябрендә эш туҡтатыла, һуңынан ул аҡлана. Азат ителгәндән һуң Анастасия станцияға эшкә ҡайта һәм уҡ ваҡытта Дно район башҡарма комитетының элекке рәйесе, ә һуңынан партизандар отряды командиры булған Василий Иванович Зиновьев менән таныша.
Дно ҡалаһы һәм уның тирә-яғында йәшерен эш ойоштороу
1941 йылдың 18 июлендә В. И. Зиновьев һәм ВКП(б) район комитеты сәркәтибе булып эшләүсе М. И. Тимохин, обороналаныусы 22-се уҡсылар корпусының сигенеүен һәм немец ғәскәрҙәренең һөжүм итерен алдан һиҙеп, партизан отряды ойошторорға ҡарар итә (артабан ул тип атала, Зиновьев уның командиры, Тимохин — комиссары, ә Анастасияның өлкән улы Юрий — партизан отряды яугире һәм элемтәсеһе була). Ҡаланан китер алдынан улар Анастасия Бисениек менән осраша, уға ҡалала немец оккупацияһы менән көрәшеү маҡсатында ҡалыусы совет патриоттары төркөмөндә өлкән вазифаһын үтәүҙе, ҡалалағы һәм тимер юл селтәрендәге хәлде күҙәтеү, партизан-элемтәселәр менән бәйләнеш (уларҙы урмандан әленән-әле ебәрергә вәғәҙә итәләр) ойоштороуҙо, итексе атаһы фатирында конспиратив осрашыуҙар (уның йортона аяҡ кейемен ремонтлауға мохтаж кеше һәр ваҡыт күп килгән, һәм уларға осраҡлы кеше килеүе шик тыуҙырмаған), ҡалала тороп ҡалған халыҡ араһынан яңы подпольщиктар йәлеп итеү вербовка мөмкинлеген — Ленинград яғына поездар хәрәкәтен тотҡарлауҙы (Ленинградҡа һөжүмдән ҡурҡып, совет командованиеһы партизан берләшмәләре алдына немец ғәскәрҙәренең транспорт коммуникацияларына тарҡаулыҡ индереү дезорганизовать бурысы ҡуйыла, айырым алғанда —Балтик буйынан килгән юлдарҙа һәм Дно бер юл селтәрендә) тәҡдим итәләр.. Йәшерен эшләгәндә, Анастасия һәм уның туғандары ленинград блокадниктарына теләктәшлек белдерәләр сочувствие һәм үҙҙәренең эшмәкәрлеге аша ленинградлыларҙың хәлен еңеләйтеүҙәре менән ғорурланалар, 1943 йылдың февралендә Ленинград блокадаһы ҡулсаһы өҙөлөүгә шатланалар.
Анастасия, тылға эвакуацияланыу мөмкинлегенән баш тартып, Зиновьевтың тәҡдимен ҡабул итә һәм кесе улы Константин менән ҡалала тороп ҡала. Ҡаланы икенсе көндө үк, 19 июлдә, немец ғәскәре оккупациялай. Анастасия элекке паровоз депоһына тәүге тапҡыр барыуында осраҡлы ғына оккупацион хакимиәте менән хеҙмәттәшлек итеүсе элекке аҡ гвардия офицеры Ризо (һуңынан ул бургомистр итеп тәғәйенләнә) менән осраша; Анастасия совет власына үпкә тота, гитлерсылар менән хеҙмәттәшлек итеүгә еңел ризалашырға тейеш, тип иҫәпләп, ул оккупацион хакимиәт менән хеҙмәттәшлек тәҡдим итә. Анастасия был тәҡдим менән килешкән булып ҡылана.
1941 йылдың авгусынан башлап оккупацион властар рөхсәте менән ҡалала йәкшәмбе баҙарҙары ойошторола. Баҙар көндәренең береһендә Анастасияның Лукомо ауылында уҡытыусы булып эшләүсе апаһы Евгения атаһы йортона самолёттан ырғытылған совет агитация листовкаларын алып килә. Анастасия апаһы һәм уның мөмкинлектәре тураһында хәбәр апаһына Лукомо ауылы эргәһендәге хәрби частарҙың күсенеп йөрөүен күҙәтеүҙе һәм мөмкин булған һайын хәбәр итеүен үтенә, ә листовкаларҙы икенсе көндө оккупацион хакимиәт паровоз һәм вагон ремонтлау эштәренә мәжбүри йәлеп ителгән паровоз депоһы эшселәре араһында тарата ; Артабан Евгения Анастасияға листовкалар һәм немец частарының күсеа йөрөүе тураһында һәм Лукомо районында партизан хәрәкәте тураһында мәғлүмәт килтерә. Анастасия депола бер генә түгел, бер нисә тапҡыр совет листовкаларын, шулай уҡ йәшерен баҫылған һәм транспорт эшенә аяҡ салыуға саботировать тығындар һәм һәләкәттәр ойоштороуға, тимер юлдарын һәм хәрәкәтләнмәле подвижной составтарҙы ватыуға өндәүсе «Дновец» гәзитенең тираждарын тарата.
Анастасия ике йәш ярҙамсы комсомол ҡыҙҙы — Нина Зинаида Егорова һәм Нина Карабановны йәшерен эшкә йәлеп итә. Зина Егоров, һуғышҡа тиклем хәрби складта телефонистка булып эшләгән, ә һуғыш ваҡытында — немец аэродромынндағы ашханала официант булып эшләй һәм лётчиктар һәм техник персонал менән аралашҡан, Мәскәүҙән килгән Совинформбюро сводкаларын яҙыуҙы ойоштора, ә артабан — Ҡыҙыл Армия разведчиктары менән бәйләнеш урынлаштыра һәм уларға авиация часы штабын шартлатыуҙы ойоштороуҙа ярҙам итә. Унынсы класс уҡыусыһы Нина Карабанова хәрби часта йыйыштырыусы булып эшкә урынлаша һәм питомникта уңыш йыйыуға йәлеп ителеүе менән файҙаланып, совет хәрби әсирҙәре менән бәйләнеш урынлаштыра, уларға ризыҡ, граждандар кейем-һалымы, медикаменттар, листовкалар ташый; ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән хәрби әсирҙең береһенә Анастасия Нина аша, карта һәм компас тапшыра, һәм был бер нисә хәрби әсиргә ҡасыу мөмкинлеген бирә; һуңынан Нина Скугры ҡасабаһы подпольщиктары менән бәйләнеш булдыра, ундағы хәрби әсирҙәрҙең партизан отрядына ҡасыуын ойошторалар.
Ауыл уҡытыусыһы Е. И. Иванова аша Бисениек ысынбарлыҡта партизан контроле аҫтында булған Ботаног ауылы йәшерен ойошмаһы менән бәйләнеш булдыра. 1942 йылда һуғышҡа тиклем машинист булып эшләгән һәм әсирлектән ҡасҡан партизан разведчигы Дмитрий Яковлев, бер ыңғай ата-әсәһен дә күреп китеү ниәте менән, Бисениек йортона йәшерен осрашыуға явка килә, әммә ялған документтар тураһында ҡайғыртмаған булып сыға, тикшереү ваҡытында уны ниндәйҙер бер исемлек фигуранты булараҡ, немец полицайы таный һәм уны ҡулға ала. Яковлевты ҡулға алыу Анастасияны хафаға һала; Евгения апаһы уға ҡаланан бергә китергә тәҡдим итә, ләкин туғандарын һәм кем менән асыҡтан-асыҡ аралашҡан, гитлерсылар шул кешеләрҙе тотҡон итерен аңлағанға күрә, Анастасия баш тарта. Тиҙҙән Анастасия һәм Евгенияны һорау алыуға саҡыралар, һуңынан уларҙы туҡмалған Яковлевҡа күрһәтәләр, әммә апалы-һеңлелене белмәйем ти; ҡатындарҙы тиҙҙән иреккә ебәрәләр, ә ирҙе атып үлтерәләр.
Анастасияның кесе улы Константин хәтерләүенсә, 1943 йылдың 4 ғинуарында Анастасия уның ҡаланан 5-6 километр алыҫлыҡтағы тимер юл күперенә саңғыла барып килеүен һәм күперҙе һаҡлаусы немец орудиеларының һанын һәм урынын белеүен үтенә; заданиены үтәгәндә, уны немец һалдаты күреп ҡала һәм автоматтан ата башлай, егет зыян күрмәй, әммә пуля бер саңғыны яра. Бер нисә көн үткәс, был орудиеларҙы десантсылар юҡ итә, ә Анастасия, өлкән улы Юрий һәләк булғандыр, тип шикләнеп, Константинды бүтән разведкаға ебәрмәҫкә вәғәҙә бирә.
Зиновьев партизан отряды менән бәйләнеш
Анастасияға В. И. Зиновьев партизан отрядынан беренсе ебәрелгән элемтәсе улы Юрий була, һәм ул әсәһенә Дно районының көньяҡ-көнбайыш ситендә Белое күле янында урынлашҡан отрядтың күсеү хәрәкәттәре переходы тураһында һөйләй. Ул үҙ сиратында улына оккупацияланған ҡалала, комендатура, һаҡлау ротаһы ваҡытлыса аэродром һәм замаскированный немец орудиелары (бер нисә көндән һуң уларҙы совет бомбардировщиктары юҡ итә), депола ремонт эштәре барышы, шулай уҡ оккупацион хакимиәт менән хеҙмәттәшлек итеүсе ҡала кешеләре хаҡында ҡыҫтырып, ни хәлдәр булғанын үҙе нимә белә, шуның хаҡында һөйләй. Һуңынан Зиновьев партизан отрядының башҡа элемтәселәре лә связной (ул райондан киткәндә, юлдарҙа күп кенә серию диверсиялар ойоштороп, һуңынан Н. Г. Васильев командалыҡ иткән 2-се Ленинград партизан бригадаһына ҡушыла) бәйләнеш өсөн, Анастасияға совет гәзиттәрен, агитация листовкаларын, төрлө йомош поручение тапшырып һәм унан оккупацияланған ҡала тураһында төрлө мәғлүмәт белер өсөн, Дноға килгән.
2 октябрҙә Вязье — Бакач линии Новосокольники — Дно (Дно станцияһынан көньяҡҡараҡ) участкаһында Зиновьев партизан отряды ике паровозы һәм платформаһына танктар һәм орудиелар тейәлгән эшелон шартлатыу (эшелондың хәрәкәте һәм мәжбүри туҡтап тороуы тураһында оператив мәғлүмәт билдәһеҙ информаторҙан алыусы Анастасия Бисениек элемтәсеһе аша Зиновьевҡа тапшырылған) кеүек оло диверсия ойоштора. Был тимер юл бәйләнешенең оҙайлы эшләмәй тороуына һәм дошмандың Испан һәм 227-се пехота дивизияларының тотҡарлай. Ноябрь башында Бисениек Зиновьевҡа дошмандарҙың хәрби техника тейәлгән ҙур эшелонды оҙатырға әҙерләүҙәре һәм көслө һаҡ аҫтына ҡуйғандарын хәбәр итә; төндә Бакач станцияһы янында ҡуш паровоз тартҡан һәм көслө һаҡ аҫтында оҙатылған эшелонды 5 кешенән торған диверсия төркөмө (уның составына Анастасияның өлкән улы Юрий ҙа ингән) шартлата, диверсия үтәгәндән һуң, улар отряд урынлашҡан урынға имен-аман ҡайтып етә.
1941/42 йылдарҙағы ҡыш башланыуға оккупацион властар станцияны, депо оҫтаханаларын һәм хәрби эшелондарҙы һаҡлауҙы көсәйтеү буйынса бер нисә сара ойоштора, һәм тимер юлдарҙа диверсия һаны кәмерәк була бара, ә 1942 йылдың ғинуарында Анастасия бәйләнеш тотҡан «Берҙәм» партизан отрядынан хәүефле хәбәр килә: Холм ҡалаһында 1942 йылдың ғинуар һуғыштарының береһендә Торопецкий-Холм операцияһы, барышында, 2-се Ленинград партизан бригадаһы 3-сө удар армия менән берлектә ҡаланы немец оккупацияһынан азат итеү бурысын үтәү барышында отряд командиры һәләк В. И. Зиновьев (һуңыраҡ, 1944 йылда, үлгәндән һуң уға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә) Һәләк була. Анастасияның улы Юрий етди яралана, һәм иптәше Александр Иванов ут зонаһынан сығара, һуңғараҡ Юрий «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Тимер юлда диверсия ойоштороу
1941 йылдың декабрендә, әлегә тиклем 95-се партизан отряды составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашып йөрөүсе, ҡалала билдәле булған өс машинист Ф. Н. Давыдов, В. Э. Капустин и С. А. Скриповский Дноға махсус задание менән ҡайта. Эштәр менән етәкселек иткән немец белгесе Мюллерға депола яҡшы аҡса түләнгән эш табыу мөрәжәғәт менән килә, һәм тиҙҙән эшкә алыналар. Капустин Бисениекка шртлатҡыс табыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Икенсе көндө Анастасия баҙар янында йөрөүсе ныҡ эскән булып ҡыланған Капустинға йәбешкәк состав менән буялған һәм өҫтөнән күмер саңы һибелгән картуф һалынған ҡап тапшыра. 1942 йылдың ғинуар көндәренең береһендә, Бисениек биргән шартлатҡыс йәшертеп хәрби эшелон паровозы мейесенә топка һалына һәм хәрби эшелондың ҡыйралышына килтерә. Немец эксперттары шартлау сәбәптәрен асыҡлай, ә паровоз депоһына ГФП (немец хәрби полиция) агенттары ебәрелә, әммә машинистар төркөмө, баш остарында ҡылыс уйнаһа ла, эшмәкәрлектәрен дауам итә, икенсе ҡыйралыш ойоштора. Киләһе көнгә машинистарҙы ҡулға алалар, һәм 1942 йылдың февралендә уларҙы атып үлтерәләр; Анастасия машинистарҙың үлемен ауыр кисерә.
Капустин төркөмө ойошторған һәләкәттән һуң күпмелер ваҡытҡа тимер юл селтәрендә диверсиялар туҡтап тора ваҡытта, ә немецтарға шикле тойолған бөтә машинистар һәм эшселәр ҙә депонан эштән сығарыла. Шул саҡта Анастасия көҙҙән үк бәйләнеш тотһа ла, бер ниндәй ҙә йөкләмә бирмәгән оло йәштәге машинист И. В. Филюхинды эшкә йәлеп итергә була. тағы Юл йөрөү эйә һәм ҡамасауҙарға буйынса Филюхин гитлерсыларҙың айырым ышанысын яулағанлыҡтан, юлдарҙа тотҡарлыҡһыҙ йөрөү хоҡуғына эйә була. Анастасия 23 февраль иртәһендә депоға, Филюхинға, көмөшкә шешәһенә оҡшатып төрөлгән быйма эсенә йәшерелгән шартлатҡыс ҡулайламаны килтерә. 2 көндән депола ремонтланған паровоз Сольцыстанцияһында шартлай һәм күп хәрби техника юҡҡа сыға. Бер аҙна үтеүгә Бисениек һәм Филюхин Дноның үҙендә шартлатыу ойоштора, аҙаҡтан — диверсия ойошторорға, тимер юлдың төрлө йүнәлештәрендә немецтарҙың бер-нисә эшелоны ҡыйратыла ; Филюхин Анастасия биргән паровоз миналарын таныш машинистар ярҙамында һалдыра һәм шул уҡ ваҡытта шартлауҙарҙарҙы ҡаланан йырағыраҡ һәм үҙ ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалырлыҡ итеп ойоштороуҙы тәҡдим итә.
Тәүге тапҡыр ҡулға алыныуы
1943 йылдың йәйендә Анастасия Бисениек көтмәгәндә ГФП агентары тарафынан ҡулға алына. Немец йәшерен полицияһының уға ҡарата енәйәти дәлиле булмай, тәфтишсе уны немец контрразведкаһы менән хеҙмәттәшлек итергә күндерергә тырыша. Ул, ауырыу ата-әсәһенә һылтанып, хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тарта; күпмелер ваҡытҡа тәфтишсе уның менән бик ҡыҙыҡһынмай, ләкин төрмәнән сығармай. Ҡулға алғандан һуң бер ай үтеүгә Анастасияны нисек көтмәгәндә ҡулға алған булһалар, шулай уҡ көтмәгәндә иреккә сығаралар ; һуңынан асыҡланыуынса, был алым зондерштаб Р резиденты булып эшләгән Борис Врангелдың тәҡдиме буйынса ҡулланылған, ул абвергруппа начальнигына Анастасияны сығарған кеше булып, уның артынан күҙәтеү ойошторорға һәм кемдәр менән бәйләнештә тороуын асыҡларға кәңәш иткән була. Үҙенең артынан күҙәтәсәктәрен аңлаһа ла, Анастасия Филюхин менән осрашырға була, ләкин осрашҡанда Филюхин шулай уҡ эҙәрлекләнеүен белдерә (2 айҙан Филюхинды ҡулға алалар һәм, бер ниндәй ҙә ғәйеп тапмағанлыҡтан, концлагерға ебәрәләр; һуғыштан һуң ул Дноға ҡайта, тиҙҙән, йәшерен эшмәкәрлеген бер кемгә лә һөйләп өлгөрмәйсә, вафат була). Өйгә ҡайтҡас, атаһы Анастасияға Скугрыла бер төркөм хәрби әсирҙе ҡасырырға теләгән йәшерен ойошма ағзаларын күпләп ҡулға алыуҙар тураһында, һәм был хәл Днола тотолған агент «Анатолий» (һуңынан партизандар уны атып үлтерә), Василий Лубков һәм Дусхальда Эрманды һатҡандан һуң башлана. Дусхальда Эрман ҡулға алына һәм тиҙҙән атып үлтерелә, Василий Лубков Заполянский үлем лагерына ебәрелә.
Икенсе тапҡыр ҡулға алыныуы
Үҙ хәленең мөшкөллөгөн аңлаған һәм яңынан ҡулға алырҙарын һиҙенгән Анастасия, бер нигә лә ҡарамай, диверсия эшмәкәрлеген әүҙемләштергән ленинград партизандарына тере ҡалған подпольщиктар менән һаҡланып ҡалған бәйләнешәрен тапшырырға ҡарар итә, һәм, төндә ҡаланан китеп, өс тәүлек буйы тирә-яҡ ауылдар буйлап йөрөп, кәрәкле кешеләрҙе таба. Өйгә ҡайтҡас, Анастасия таныштарынан ата-әсәһен һәм улы Константинды ҡулға алыуҙары тураһында ишетә. Өлкән улы Юрийҙың үлгәнен (1942 йылда партизандар лагерында ял ваҡытында бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була) күңеле менән һиҙеп һәм кесе улы Константиндың ғүмере өсөн борсолоп, Анастасия ҡаланы йәшерен ташлап китеү фекеренән баш тарта һәм өйөнә ҡайта, бында уны боҫҡон көткән була; ул шунда уҡ ҡулға алына, ә ата-әсәһен һәм улын сығаралар (атаһы тиҙҙән сирләп китә һәм вафат була).
1943 йылдың авгусында Анастасияны Порховҡа ебәрәләр, унда СД бүлеге контрразведчиктары фон Фогель,Тродлер Тимман һәм Михельсон уны хеҙмәттәшлек итеүгә күндерергә һәм ҡалған подпольщиктартарҙы һатырға мәжбүр итергә тырыша. Тәфтишсе Тимман уны электрошок менән язалай; ул бер нисә тапҡыр аңын юғалта, әммә һөйләүҙән баш тарта. Күпмелер ваҡыт үтеүгә оберштурмфюрер Тродлер уға ҡарата яңы "йәшәргә ҙур ынтылыш язаһы"н «пытка жаждой жизни» ҡулланып ҡарарға була; уның мәғәнәһе шунда: «әгәр ғазаплы язанан һуң, тотҡонға иректә булыу, паркта йөрөү, яҡшы итеп ашап-эсеү, мөмкинлеген бирһәң, ул ҡаушай, тубыҡлана». Август төндәренең береһендә Тродлер Анастасияны Порхов ҡалаһы сигендәге боронғо ҡәлғә емереклектәренә алып сыға һәм уға ял итеп йөрөү һәм Шелонь йылғаһы буйында ултырыу мөмкинлеген бирә. Әммә шунан һуң да ул гитлерсылар менән хеҙмәттәшлек итеүҙән тупаҫ формала баш тарта.
Заполянский үлем лагеры
Тродлер менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартҡандан һуң, ул Анастасияны «һыңаргүҙ иблискә» «одноглазый дьявол» — Порховтан йыраҡ булмаған коменданты һыңар күҙле унтерштурмфюрер Гембек булған Заполянский лагерына оҙатырға бойора. Заполянский лагерында немец властары менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартҡан подпольщиктар, партизандар һәм әсирҙәр язаларға дусар ителгән, һәм 10 ай эшмәкәрлеге дәүерендә өс меңдән ашыу кеше һәләк ителгән була. Анастасия башҡа әсирҙәргә төрлөсә ярҙам итергә тырыша һәм уларҙың хөрмәте менән файҙалана. Әсирлеккә эләккән партизан Василий Лубковтың (һуңынан лагерҙан ҡаса, әммә юлда һәләк була) иренең хәлен белергә килеүсе ҡатыны Александра Лубкова аша Анастасия туғандарына үҙенең ҡайҙа икәнен белдереп хәбәр ебәрә.
1943 йылдың 13 октябрендә Анастасияны лагерь коменданты Гембек күрһәтмәһе буйынса атып үлтерәләр. 1943 йылдың ноябрендә (Дно тимер юл селтәрен 2-се Балтик буйы һәм Ленинград фронты, ғәскәрҙәре тарафынан азат итеүгә 3 ай ҡалғас) Ҡыҙыл Армияның һөжүмен алдан күреп, оккупацион властар, 10 ай эсендә үлтерелгәндәрҙең мәйеттәрен күмдереп һәм яндырып, Заполянский лагерын юҡ итергә тырышты.
Хәтер
Дно тимер юл станцияһында постаментҡа мемориаль гранит таҡтаташҡа яҙып ҡуйылған: «Бында, Дно станцияһында, ҡалала ваҡытлыса немец-фашист оккупацияһы хөкөм һөргәндә, йәшерен ойошма ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы Анастасия Александровна Бисениек эшләгән. Ҡыйыу патриотка 1943 йылдың октябрендә фашист йәлләттәре тарафынан йыртҡыстарса язаланып үлтерелгән. Тыуған илебеҙ азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн ғүмерен биргән геройҙарға мәңгелек дан». Дно локомотивный депоһы музейында Дно йәшерен ойошмаһы тарихына арналған экспозиция булдырылған. Дно ҡалаһының үҙәк урамдарының береһенә Бисениек исеме бирелгән.
1980-се йылдарҙа Анастасия Бисениек яҙмышы менән ленинград яҙыусы-документалисы Николай Виссарионович Масолов ҡыҙыҡһына, һәм уның туғандары, дно йәшерен ойошмаһы ҡатнашыусылары һәм партизан отрядтары районында хәрәкәт итеүселәр менән осрашып, уның тормошо һәм көрәшен ентекле тасуирлай.
Жюль Верн
Жюль Габриэ́ль Верн (Jules Gabriel Verne; 8 февраль 1828 — 24 март 1905) — француз географы һәм яҙыусыһы, мажаралы әҙәбиәт классигы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Франция география йәмғиәте ағзаһы. ЮНЕСКОның статистик мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, әҫәрҙәренең тәржемә ителеү күләме буйынса Жюль Верн, инглиз яҙыусыһы Агата Кристинан ғына ҡалышып, донъяла икенсе урынды алып тора.
Ғаиләһе
Жюль Габриэль Верн 1828 йылдың 8 февралендә Францияла иң ҙурҙарҙың береһе булған Нант ҡалаһында адвокат ғаиләһендә тыуған. Атаһы Пьер Верн (1798—1871) сығышы менән юристар ғаиләһенән, әсәһе — Софи-Нанина-Анриетта Аллот де ла Фюи (1801—1887) нәҫел тамырҙары менән Шотландиянан. Жюль Верн — ғаиләләге биш баланың тәүгеһе, унан һуң ҡустыһы Поль (1829) һәм өс һеңлеһе — Анна (1836), Матильда (1839) һәм Мари (1842) тыуған.
Жюль Верндың ҡатыны Онорина (русса — «Печальная», башҡортса — ҡайғылы, һағышлы, моң-зарлы) де Виан (ҡыҙ сағында — Морель). Онорина тәүге никахынан ике бала менән тол ҡалған була. Жюль Верн уны тәүге тапҡыр 1856 йылдың 20 майында Амьен ҡалаһында дуҫының туйында осрата. 1857 йылдың 10 ғинуарында улар өйләнешә, һәм Верн ҡатынын үҙе инде бер нисә йыл йәшәгән Парижға күсереп алып китә. Дүрт йылдан һуң (3 март 1861) уларҙың берҙән-бер улдары Мишель тыуа (1925 йылда үлә). Жюль Верн үҙе был көндө Скандинавияла сәйәхәттә булып ҡала. Яҙыусының улы, үҫеп еткәс, кинематография өлкәһендә эшләй һәм атаһының бер-нисә әҫәре буйынса фильм төшөрә: Ейәне — Жан-Жюль Верн (1892—1980), олатаһының тормошо һәм ижады тураһында монография авторы, уның өҫтөндә 40 йылға яҡын эшләй. 1973 йылда Францияла донъя күргән был хеҙмәт, руссаға 1978 йылда тәржемә ителеп, «Прогресс» нәшриәтендә баҫылып сыға. Ейәнсәре Жан Верн ( 1962 т.) — билдәле опера йырсыһы (тенор). Нәҡ ул күп йылдар буйы ғаилә мифы булып һаналған «Париж XX быуатта» («Париж в XX веке») романының ҡулъяҙмаһын таба.
Уҡыуы һәм ижады
Верн, адвокат улы булараҡ, Парижда юриспруденция өйрәнә, әммә әҙәбиәткә һөйөү уны бөтөнләй икенсе шөғөлгә этәрә. 1850 йылда уның «Һыныҡ һаламсыҡтар» («Сломанные соломинки») пьесаһы Александр Дюманың «Тарихи театры»нда («Исторический театр» Александра Дюма) ҙур уңыш менән сәхнәләштерелә. 1852—1854 йылдарҙа Верн «Лирик театр» директорының секретары, артабан биржала аралашсы (маклер) булып эшләй, бер үк ваҡытта комедиялар, либреттолар һәм хикәйәләр яҙа.
«Ғәҙәти булмаған сәйәхәттәр» («Необыкновенные путешествия») циклы
1863 йылда Жюль Верн Пьер-Жюль Этцельдең «Белем һәм ял өсөн журнал»ында «Ғәҙәти булмаған сәйәхәттәр» («Необыкновенные путешествия») циклының беренсе романын баҫтыра. «Һауа шарында биш аҙна» тип аталған был әҫәр рус телендә 1864 йылда М. А. Головачёв тарафынан «''Воздушное путешествие через Африку. Составленное по запискам доктора Фергюссона Юлием Верн''» исеме менән нәшер ителә. Романдың уңышы яҙыусыға яңы ҡомар өҫтәй. Ул киләсәктә лә шул уҡ юҫыҡта ижад итергә ҡарар ҡыла: геройҙарының романтик мажараларын үҙ хыялы тыуҙырған кеше ышанмаҫлыҡ, шулай ҙа ентекле уйланылған фәнни «мөғжзәләр»ҙе оҫта һүрәтләү аша хикәйәләү. Ниәтен тормошҡа ашырып, әҙип башланған циклын яңы романдар менән тулыландыра:
Жюль Верндың ижади мираҫы: Жюль Верн әҫәрҙәре ғилми эҙләнеүҙәр романтикаһы, алға китештең ыңғай нәтижәләренә ышаныс һәм кешенең аҡыл көсөнә һоҡланыу менән һуғарылған. Әҙип халыҡтарҙың милли азатлығы өсөн көрәшен дә теләктәшлек тойғолары аша һүрәтләй.
Яҙыусының романдарында уҡыусылар техниканы, сәйәхәттәрҙе һоҡланып тасуирлау менән бергә шулай уҡ оло йөрәкле, намыҫлы һәм выжданлы геройҙарҙың сағыу һәм йәнле образдарын да (капитан Гаттерас, капитан Грант, капитан Немо), һөйкөмлө сәйер ғалимдарҙы ла (профессор Лиденброк, доктор Клоубонни, кузен Бенедикт, географ Жак Паганель, астроном Пальмирен Розет) осрата.
Ғүмер һуңындағы ижады
Әҙиптең ижадының һуңғы йылдарында яҙған әҫәрҙәрендә фән ҡаҙаныштарын енәйәтсел маҡсатта ҡулланыу һәм файҙаланыу айҡанлы ҡурҡыу хистәре уяна: Даими алға китешкә ныҡлы ышаныу алдағы билдәһеҙлекте шомло һәм хафалы көтөү менән алмашына. Әммә был әҫәрҙәр яҙыусының тәүге ижад емештәре кеүек ҙур уңышҡа өлгәшә алмай.
Жюль Верн үҙенән һуң күп ҡулъяҙмалар ҡалдыра, уларҙы нәшер итеү әлегә тиклем дауам итә. Мәҫәлән, 1863 йылда ижад ителгән «Париж XX быуатта» романы бары тик 1994 йылда ғына донъя күрә.
Яҙыусы-сәйәхәтсе
Жюль Верн яҙышып ҡына ултырмаған, донъя буйлап, шул иҫәптән үҙенең өс яхтаһында («Сен-Мишель I», «Сен-Мишель II» һәм «Сен-Мишель III») күп сәйәхәт иткән. 1859 йылда ул Англия һәм Шотландияға барһа, 1861 йылда Скандинавияға сәйәхәт ҡыла.
1867 йылда «Грейт-Истерн» параходында Верн Америка Ҡушма Штаттарына трансатлантик круиз яһай, Нью-Йоркта һәм Ниагара шарлауығында була.
1878 йылда «Сен-Мишель III» яхтаһында Жюль Верн Урта диңгеҙ буйлап ҙур сәйәхәт яһай, Лиссабон һәм Танжер ҡалаларында туҡтала, Гибралтар һәм Алжирға барып етә. 1879 йылда «Сен-Мишель III» яхтаһында ул тағы ла Англия менән Шотландияға юллана. 1881 йылда үҙенең яхтаһында Нидерланд, Германия һәм Данияға бара, Санкт-Петербургҡа етеү ниәтенә көслө диңге дауылы (шторм) ҡамасаулай.
1884 йылда «Сен-Мишеле III» яхтаһында Жюль Верн Алжир, Мальта утрауы, Италия һәм Урта диңгеҙ ярҙарындағы башҡа дәүләттәр буйлап һуңғы ҙур сәйәхәтендә була. Уларҙың күбеһенән ҡалған тәьҫораттар яҙыусының «Ғәҙәти булмаған сәйәхәттәр» («Необыкновенные путешествия») циклына ингән — «Йөҙөүсе ҡала» («Плавающий город», 1870), «Ҡара Һиндостан» («Чёрная Индия», 1877), «Йәшел нур» («Зелёный луч», 1882), «9672-се лотерея билеты» («Лотерейный билет № 9672», 1886) һәм башҡа романдарында сағылыш таба.
Аҙаҡҡы 20 йылы
09 психик ауырыу туғаны Гастон Верн (ҡустыһы Польдың улы), револьверҙан атып, яҙыусының балтырын ауыр яралай. Уға сәйәхәттәрҙе бөтөнләй оноторға тура килә.
1892 йылда әҙип «Почётлы легион» ордены (Орден «Почётного легиона») менән бүләкләнә.
Вафатынан алдараҡ Жюль Верн һуҡырая һәм әҫәрҙәрен һөйләп яҙҙыра.
Яҙыусы 1905 йылдың 24 мартында 78-се йәшендә илдең төньяғында урынлашҡан Амьен ҡалаһында шәкәр ауырыуынан үлә. Унан һуң ҡалған 20 меңдән күберәк дәфтәрҙән торған картотекала кешелектең барлыҡ белем өлкәләре буйынса мәғлүмәт тупланғаны асыҡлана.
Жюль Верндың ҡәберенә ҡуйылған һәйкәлдә «Үлемһеҙлеккә һәм мәңгелек йәшлеккә» («К бессмертию и вечной юности») тигән һүҙҙәр яҙылған.
Экранлаштырылған әҫәрҙәре
Жюль Верн романдары буйынса күп илдәрҙә һәм төрлө йылдарҙа төшөрөлгән фильмдар һәр ерҙә ҙур уңыш яуланы:
СССР-ҙа төшөрөлгән фильмдар
Советтар Союзында Жюль Верн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән фильмдар:
Правая Янг-Яха
'''Прав. Янг-Яха''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Янг-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Жюль Верн
СССР-ҙа төшөрөлгән фильмдар
Яҙыусы әҫәрҙәренең 200-ҙән артыҡ экранлаштырылған варианты бар.
Правая Янг-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Сорум-Юган
Ай-Сорум-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беренсе Май урамы (Салауат)
Беренсе Май урамы (Первомайский) — Башҡортостан Республикаһында Салауат   ҡалаһының үҙәк  һәм төп урамы, ҡаланың иң тәүге урамдарының береһе..
История
1950 йылдарҙа  Салауат ҡалаһының  төҙөлөшө тап ошо Беренсе Май урамынан  башланып китә. Беренсе Май урамынан ҡалаға ингән ерҙә атта һүрәтләнгән Салауат Юлаевҡа стела тора.
Урам башлыса ике ҡатлы йорттар кирбес менән төҙөлгән. 1950-се йылдар башында башлыса барактар төҙөлгән. Һуңынан улар һүтелгән һәм уларҙың урынында заманса туғыҙ ҡатлы йорттар төҙөлгән.
50-60-сы йылдарҙа Комсомол майҙанынан Ленин майҙанына тиклем урамдың бер өлөшө «брод» (Американың   Бродвейынан алынған) тип аталып йөрөтөлә. Элек кистәрен был урамда ҡаланың  йәштәре  йыйылышып үҙ-ара танышҡан. Әлеге ваҡытта урамдың был өлөшө тротуар плиткаһы менән түшәлгән.
50-70 йылдарҙа урамдың үҙәк өлөшөндә күп һанлы эскәмйәләр менән йәйәү йөрөү өлөшө була.
Ағастарын алмаштырғандан (тирәктәр урынына йүкәләр  ултыртыла) һәм һыу үткәргес  торбалар  һалғандан һуң йәйәү йөрөү өлөшө юҡҡа сыға. Ә урамдың һул яғы йәйәү  йөрөү өсөн ҡулайлаштырыла.
2013 йылда Салауат телекомпанияһы Беренсе май урамы тураһында документаль фильм төшөрөп эфирға сығарған.
Трасса
Беренсе Май урамы Ленин майҙанынан башлана (Гагарин урамы) һәм Нуриманов урамында тамамлана. Матросов бульварын, Горький, Богдан Хмельницкий, Төҙөүселәр, Төньяҡ урамдарын, Комсомольск майҙанын киҫеп үтә, аҙаҡ ҡаланан сыҡҡан ерҙә  Нуриманов урамы менән киҫешеп тамамланып ҡуя.
Транспорт
Беренсе Май урамы буйынса йөрөгән  № 1375-се автоколоннаның  автобус һәм маршрут таксиҙары  һәм башҡа коммерция транспорты :
Һылтанмалар
Һайлау Гәзите
Дриска
Дриска — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Табола йылғаһының һул ярына тамағынан 8,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салауат музыка колледжы
Тарихы
Колледж 1961 йылда музыка училищеһы булараҡ ҡаланың Хмельницкий урамындағы 40-сы ике ҡатлы торлаҡ йортта асыла, ҙур булмаған бинаның яртыһы уҡытыусыларға ятаҡ итеп бирелә.
Сергей Шелыгин урыҫ һәм башҡорт фольклоры, мәҙәни-ағартыу эштәре һәм музыка педагогикаһы бүлектәре аса. Ул уникаль ваҡиғаға — хор дирижерҙары конкурсына нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы булып тора, башта конкурс республика статусына эйә була, ә аҙаҡ Бөтә Рәсәй конкурсына әйләнә.
Әлеге ваҡытта училищела директор булып Алапаева Лилия Камиловна эшләй.
Училищела бер нисә хор коллективы, 2004 йылда «халыҡ» исеме алған фольклор ансамблдәре эшләй; башҡорт һәм урыҫ халыҡ инструменттары оркестрҙары, тынлы инструменттар, скрипкасылар һәм ҡурайсылар ансамблдәре, симфоник оркестр бар. Колледж уҡыусылары һәм уҡытыусылары Салауат ҡалаһында һәм республикала йылына 120-гә тиклем концерт бирә.
Училище бинаһының архитектураһы үҙенсәлекле. Уның икенсе ҡатына киң баҫҡыс илтә. уның ишек. Бинаның өҫкө һәм артҡы өлөшөн барельефтар биҙәй.
Училище директорҙары
Төрлө йылдарҙа Салауат музыка училищеһының директорҙары булдылар:
Һөнәрҙәр
Колледж көндөҙгө бүлектә түбәндәге һөнәрҙәр буйынса белгестәр әҙерләй:
Ҡыҙыҡлы факттар
Колледжда ҙур концерт залы, спорт залы, уҡыу залы, китапхана, медицина кабинеты, музыка информатикаһы буйынса дәрестәр үткәреү өсөн компьютер класы, тауыш яҙҙырыу студияһы бар.
Колледжының концерт залы бинаһында музыкаль конкурстар, концерттар ойошторола, Рәсәйҙең күренекле музыканттары мастер-кластар бирә, йыл һайын академик хор дирижерҙары конкурсы үткәрелә.
2011 йылдың яҙына колледж үҙенең ярты быуатлыҡ юбилейын билдәләй.
Колледжда «Муза-Mid» журналы нәшер ителә.
2014 йылдың октябрендә Салауат музыка колледжы базаһында йәш таланттар өсөн В. Т. Спиваков исемендәге музыка мәктәбе асыла. Мәктәп дирижер Владимир Спиваков патронаты аҫтында эшләй.
Гельман Полина Владимировна
Гельман Полина Владимировна (24 октябрь 1919 йыл — 29 ноябрь 2005 йыл) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы (2-се Белорус фронты, 4-се һауа армияһы, 325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы) авиация эскадрильяһының элемтә начальнигы, гвардия өлкән лейтенанты. 860 хәрби осош яһаған. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Полина Владимировна Гельман 1919 йылдың 24 октябрендә Бердичев ҡалаһында (хәҙерге Украинаның Житомир өлкәһе) йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы петлюровсылар ҡулынан һәләк булғандан һуң, Елена Львовна Гельман әсәһе менән Гомель ҡалаһына күсә.
Гомелдә мәктәп һәм Мәскәү дәүләт университеты тарих факультетының 3-сө курсын тамамлай.
1941 йылдың октябренән Ҡыҙыл Армия сафында. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбендә штурмандар курсын тамамлай. 1942 йылдың майынан ғәмәлдәге армияла. 1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиаполкының авиация эскадрильяһы элемтә начальнигы (2-се Белорус фронты, 4-се һауа армияһы, 325-се гвардия төнгө бомбардировка авиадивизияһы) гвардия өлкән лейтенанты П. В. Гельман 1945 йылдың майына, ПО-2 самолёты штурманы булараҡ, дошман позицияларын, кисеүҙәрҙе, йылға аша сығыу ҡоролмаларын, һуғыш ҡоралдары һәм төрлө мөлкәте һаҡланған келәттәрен, аэродромдарын, бомбаға тотоу маҡсатында 860 осош яһай. Немец-фашист илбаҫарҙары өҫтөнә 113 тонна бомба ырғыта; хәрби заданиены үтәп, 1300 сәғәт оса; 164 бомба һөжүме яһай, шул иҫәптән Ҡырымдағы дошман позицияларын бомбаға тота; Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре Нарев йылғаһын аша сыҡҡанда, Остроленка һәм Сероцк ҡалалары районында гитлерсылар оборонаһын бомбаға тота. Дошман урынлашҡан ерҙәрҙә 142 янғын сығара. Эльтиген тораҡ пунктында (хәҙерге Рәсәй, Ҡырым Республикаһы Керчь герой-ҡалаһы) урынлашҡан десантсыларға аҙыҡ-түлек, кейем-һалым, медикаменттар килтерә.
Һуғышты Эльбала тамамлай. Берлин өҫтөндә һуңғы осоштарын яһай.
1946 йылдың 15 майында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн гвардия өлкән лейтенанты Гельман Полина Владимировнаға, «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 8962) һәм Ленин ордены тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1951 йылда П. В. Гельман Сит ил телдәре хәрби институты тамамлай. 1951—1955 йылдарҙа эшләй. Мәскәү финанс институты ҡарамағындағы хәрби факультетта (хәҙер Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы финанс университеты) эшләй. .
1957 йылдан гвардия майоры Гельман — отставкала.
Кубала Плайя-Хирон районында йәйелдерелгән ваҡиғаларҙан һуң, унда тәржемәсе һәм тыныслыҡ илсеһе сифатында эшләй.
Совет делегацияһы составында Израиль дәүләтенә бара. «СССР—Уругвай» Йәмғиәтенең идара ағзаһы була.