cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рус милли кейеме
Тегелгән һыҙаттар
Диуарҙарҙы теге оҙонлоғо өс бер тесьма вершок яртыһына тиклем булған йәки бер вершок һәм киңлеге. Ике яҡтан нашиваться улар кейем. Золотный бай туҡымаға тегеп кейгән. Теге үлән украшаться Тесьма рәүешендәге биҙәктәр, цветков һ.б.
Тегендәр күкрәктә билгә тиклем урынлашҡан. Ҡайһы бер костюмарҙа тегендәр бөтә уйым оҙонлоғо — итәгенә тиклем, һәм йырыҡтарҙа—ҡабырға уйымдары буйлап урынлашҡан. Тегендәр бер-береһенән тиң алыҫлыҡта йәки төркөмләп урынлашҡан.
Тегендәр төйөн рәүешендә— бауҙы остарында төйөн рәүешендә ҡалдырып айырым үреү алымы. XVII быуатта ҡыҙылбаш һыҙаттарын тегеү популяр була. Мәскәүҙә ҡыҙылбаш оҫталары: туҡыманан һыҙаттар тегеү оҫтаһы Мәмәдәли Анатов, алты иптәше менән ебәк һәм таҫма тегеү эше оҫтаһы Шебан Иванов йәшәй. Урыҫ оҫталарын өйрәтеп, Мәмәдәли Анатов 1662 йылдың майында Мәскәүҙән күсеп киткән.
Муйынса
Муйынса — атласҡа, бәрхәткә, парчаға ынйы йәки таштар тегелгән һәм кафтанға, тунға һ. б. беркетелгән ҡупшы яғаһы. Ҡайтармалы йәки ултырма яға.
Башҡа биҙәүестәр
Сикә алҡалары — баш кейеменә беркетелә торған биҙәүес (колты). Ҡоршау формаһындағы муйын гривнаһы.
Аксессуарҙар
Юғары ҡатлам ир-ат кейемендә бирсәткәләргә киң оҙон беләҙек (краги) өҫтәлгән. Бейәләйҙәрҙең бай нағышы булған. Бирсәткәләр (бармаҡ еңдәре (рукавки персчатые)) Рустә XVI быуатта барлыҡҡа килгән. Билбауға сумка-калита элеп ҡуйылған. Тантаналы осраҡта ҡулдарына таяҡ (посох) тотҡандар..Кейем тышынан киң ҡушаҡ йәки билбау менән билдәрен быуып бәйләгәндәр. XVII быуаттан башлап йыш ҡына козырь — бейек ултырма яға йөрөтөр булғандар.
Фляшкаларын (фляжка) тартмайылға йәки иңбаш ҡайышына (перевязь) тағып йөрөткәндәр. Фляжкала сәғәт тә ятыуы мөмкин булған. Тартмайыл —атлас һыҙатҡа тегелеп ҡуйылған алтын сынйыр.
Ҡатын-ҡыҙҙар ширинка — туҡыманың бөтә киңлеге буйынса ҡырҡып алынған яулыҡ, еңсәләр (тире муфталар) кейеп һәм бик күп ювелир биҙәүестәр тағып йөрөгән.
Дербент ханлығы
Дербент ханлығы — тарихи төньяҡ Ширван территорияһында урынлашҡан ханлыҡ, хәҙерге Дағстандың көньяҡ өлөшө. Боронғо Кавказ Албанияһының тарихи төньяҡ сиге. Ханлыҡтың баш ҡалаһы — Дербент.
Тарихы
XVIII быуат башында Дербент Сәфәүиҙәр дәүләте составында була. Был осорҙа Көнсығыш Кавказда шаһ хакимлығына ҡаршы ҙур ихтилалдар булған. Сәфәүиҙәр дәүләтендәге көрсөк менән Рәсәй һәм Ғосман империялары файҙалана. 1722 йылда император Пётр I етәкселегендәге рус армияһы фарсыларҙың Каспий диңгеҙе буйы биләмәләренә яу менән бара. Пётр I Дербентты биләгәндә, ҡаланың наибы Имам Кули хан була. Ул Рәсәй императорына ҡала ҡапҡаларынан асҡыс тапшыра. Пётр I Сенатҡа ошолай яҙа: «ошо ҡаланың наибы беҙҙе ҡаршы алды һәм ҡапҡаларҙан асҡыс алып килде. Был кешеләр беҙҙе ихлас ҡабул иттеләр һәм үҙҙебеҙҙекеләрҙе ҡамауҙан азат иткәндәй беҙгә шул тиклем ҡыуандылар». Император Имам Кулиға Дербент ханы титулын бирә һәм, уға генерал-майор чины менән бергә төбәк ғәскәре түрәһе итеп тәғәйенләй.
1723 йылдың сентябрендә Рәсәй һәм Фарсия араһында Петербург тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы фарсы шаһы Дербент һәм Баҡы ҡалалары менән бергә уға яҡын булған ерҙәрҙең Рәсәй империяһы составына инеүен таный. 1735 йылдың мартында Рәсәй һәм Фарсия араһында Гәнжә килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Дербент һәм Баҡы провинциялары менән бергә Фарсияға ҡайтарыла.
1747 йылда Надир шаһ вафат булғас, фарсыларҙың дәүләте тарҡалыуға дусар була — уның элекке провинцияларында (бәклербейлектәрҙә) ике тиҫтәнән ашыу ярым бойондороҡло ханлыҡтар һәм солтанлыҡтар, шул иҫәптән йәнә Дербент ханлығы барлыҡҡа килә. 1747 йылдан Дербентта хан титулы менән Имам Кулиның улы — Мөхәмәт-Хәсән (Мөхәмәт-Хөсәйен) хакимлыҡ итә.
1765 йылда Куба ханы Фатали хан Дербентты яулап ала һәм Дербент ханлығын үҙенең биләмәләренә ҡуша. Мөхәмәт-Хөсәйен хан Дербендиҙы һуҡырайталар һәм башта Куба ҡалаһында бикләп тотола, аҙаҡ Баҡыға күсерелә һәм бында үлә.
1802 йылда Хәсән хан вафат булғас Шәйех Әли хан йәнә Дербент биләмәләрен Куба ханлығына ҡуша.
1806 йылда ханлыҡ рус ғәскәрҙәре тарафынан яулап алына. 1813 йылғы Гөлистан тыныслыҡ килешеүенә ярашлы Иран элекке Дербент ханлығы биләмәләренең Рәсәй империяһы составына инеүен таный. Дербент ханлығынан тыш, Рәсәйгә Баҡы, Ҡарабах, Гәнжә, Ширван, Шәке, Куби, һәм шулай уҡ Талыш ханлыҡтары ҡушыла.
Территорияһы һәм халҡы
Дербент ханлығының территорияһы көньяҡҡа табан кайтаг уцмияның биләмәләренә ҡәҙәр, көнбайышта Бент-Табасаран һырты битләүҙәренә тиклем һәм Куби ханлығының төньяҡ-көнсығыш сиктәренә тиклем һуҙылған. Көнсығышта ярҙарын Каспий диңгеҙенең һыуҙары менән йыуылған. Ханлыҡ составында Дербент ҡалаһы һәм Улус магалы ауылдары булған.
Дербент ханлығының халҡы башлыса әзербайжандарҙан , һәм шулай уҡ лезгиндарҙан, башҡа Дағстан халыҡтарынан, йәһүдтәрҙән һ.б. торған.
Ибраһим Айҙағолов
Биографияһы
Ибраһим Айҙағолов (Ибраһим Айҙағол улы Мырҙаҡаев) Ырымбур губернаһы Бүләр улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Айман ауылында йәшәгән. Зауряд-хорунжий, старшина ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Ай-Хур-Юган
Ай-Хур-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хур-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 22км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Актай (Актай ҡушылдығы)
Кесе Актай — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы — Башҡортостан Республикаһының дәүләт унитар предприятеһы. Төбәктең иҡтисади, сәйәси, мәҙәни, фәнни һәм спорт яңылыҡтарын, республика халҡының рухи тормошон һәм көндәлек эшмәкәрлеген зәңгәр экрандарҙа яҡтыртыусы медиа-холдинг.
Тарих
1924 йыл. Илдә Бөтә Союз дәүләт радио тапшырыуҙары башлана.
1927 йылдың 7 ноябрендә Башҡортостандың төрлө мөйөштәрендә: майҙандарҙа, клубтарҙа һәм китапханаларҙа репродукторҙарҙан башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Алло — алло! Өфө һөйләй!» тигән һүҙҙәр яңғырай. Был Өфө радиостанцияһын асыу көнө була. Шулай итеп, республика ҡалаларында һәм ауылдарында Өфөнән радиотапшырыуҙар тыңлау мөмкинлеге барлыҡҡа килә. Тәүге башҡорт радиотапшырыуҙар станцияһы 8 айға яҡын һынау үтә.
1928 йылдың 1 авгусынан Башҡорт АССР-ында радиотапшырыуҙар даими сыға башлай. Был көн Башҡортостан радиоһының тыуған көнө булып иҫәпләнә.
1 август 1928 йыл. Башҡорт АССР-ында даими радиотапшырыуҙар эфирға сыға башлай.
20 апрель 1931 йыл. СССР-ҙа тәүге һынау телевизион тапшырыу сыға.
1 март 1959 йыл. Башҡортостан телевидение студияһының даими тапшырыуҙары башлана.
1992 йыл. Тура эфирҙа тамашасылар ҡатнашлығында тәүге ток-шоу барлыҡҡа килә.
2001 йыл. Декабрҙә Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Ғ. Рәхимовтың «Башҡортостан юлдаш телекоммуникациялары» ААЙ ойоштороу тураһында" Указын тормошҡа ашырыу маҡсатында Башҡортостан Республикаһы «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы булдырыла.
26 август 2002 йыл. «БЮТ» республика юлдаш телевидение каналы тәүлегенә 18 сәғәт күрһәтә башлай.
2011 йыл. БЮТ яңы программалары, концепцияһы һәм алып барыусылары булған «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы» тип үҙгәртелә.
2023 йылдың февралендә "Башҡортостан" телерадиокомпанияһы хоҡуҡи-ойошма формаһын Дәүләт унитар предприятиеһынан Акционерҙар йәмғиәте формаһына күсерелде.
Тарка-Харвута
Тарка-Харвута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Харвута йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Николаевка (Миәкә районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 13 кеше булған. Почта индексы — 452096, ОКАТО коды — 80244845009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарка-Харвута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
РККА-лағы репрессиялар (1937—1938)
1937—1938 йылдарҙа РККА-лағы репрессиялар — РККА һәм РКВМФ команда һәм етәкселек составына ҡарата күләмле сәйәси репрессиялар («таҙартыуҙар»), уларҙы ҡайһы бер тикшеренеүселәр СССР-ҙағы Сталин шәхесе культының тура эҙемтәһе булған «Оло террор» сәйәсәтенең өлөшө, сағылышы тип билдәләйҙәр. Ысынында репрессиялар 1936 йылдың икенсе яртыһында башлана, әммә 1937 йылдың май-июнендә М. Н. Тухачевскийҙы һәм башҡа ете юғары дәрәжәләге хәрбиҙәрҙе ҡулға алғандан һәм хөкөм иткәндән һуң репресиялар ҡолас йәйеп үткәрелә; 1937—1938 йылдарға репрессияларҙың юғары нөктәһе тура килә, ә 1939—1941 йылдарҙа кинәт туҡтатылғандан һуң, улар күпкә әҙерәк интенсивлыҡ менән дауам ителә. Репрессиялар сәйәси мотивтар буйынса эштән бушатыуҙа, ҡулға алыуҙа һәм уйлап сығарылған эштәр буйынса хөкөм итеүҙә кәүҙәләнә.
РККА һәм РКВМФ-тың меңләгән командирҙары һәм яугирҙары законһыҙлыҡ һәм фальсификацияланған ғәйепләүҙер ҡорбандары булалар. Сәйәси репрессияларҙың төп һөжүме юғары звеноның команда составына тура килә: СССР оорона наркомы урынбаҫарҙарына, хәрби округтар (флоттар) ғәскәрҙәре командующийҙарына, уларҙың урынбаҫарҙарына, корпус, дивизия, бригада командирҙарына ҡаршы йүнәлтелә. Идаралыҡтар һәм штабтарҙың команда-етәкселек составы, хәрби-уҡыу йорттарының профессор-уҡытыусылар составы бик ҙур зыян күрә. Һуғыштан алдағы йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла сәйәси репрессияларҙың төп ҡорбандарын «хәрби-фашистик заговоры» һәм "уң троцкист ойошмалары"ның ағзалары тәшкил итә, уларҙың эштәрен СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарай. Кәрәкле күрһәтмәләр алыу өсөн ғәйепләнеүселәр мыҫҡыллауҙарға, туҡмауҙарға һәм язалауға дусар ителәләр. Тикшереү барышында «дошмандарға» һәм «шпиондарға» ҡарата «физик баҫым сараларын» ҡулланыу СССР-ҙың юғары партия һәм дәүләт етәкселеге тарафынан рөхсәт ителә. «Хәрби-фашистик заговорҙа» ҡатнашыуҙа ғәйепләнгән командирҙарҙың, начальниктарҙың һәм политработниктарҙың күпселеге юғары язаға — атып үлтереүгә хөкөм ителә. Шул уҡ көндө кисекмәҫтән хөкөм ителмәгән ҡайһы берҙәргә генә һуңынан был приговор холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагеры менән алмаштырыла.
1936 йыл
• 6 июль —8-се мехбригада командиры комдив Д. А. Шмидтты ҡулға алыу. • 7 июль —18-се ауыр авиабригада штабы начальнигыы майор Б. И. Кузьмичёвты ҡулға алыу. • 14 август — ЛВО ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары комкор В. М. Примаковты ҡулға алыу. • 15 август — 25-се уҡсылар дивизияһы командиры комбриг М. О. Зюкты ҡулға алыу. • 20 август — Бөйөк Британиялағы хәрби атташе комкор В. К. Путнаны ҡулға алыу. • 2 сентябрь —КВО армия инспекторы комкор С. А. Туровскийҙы ҡулға алыу. • 25 сентябрь — 97-се уҡсылар дивизияһы командиры һәм военкомы, комдив Ю. В. Саблинды ҡулға алыу. • 17 декабрь — 66-сы уҡсылар дивизияһы штабы начальнигы полковник И. Л. Карпелде ҡулға алыу.
1937 йыл
.
Эштән бушатыу тәртибе
РККА-нан комначсоставты эштән бушатыу СССР оборона халыҡ комиссариатының һәм хәрби округтарҙың шәхси составы буйынса бөойоҡтар аша башҡарыла. 1937 йылдың июнендә округтар һәм флоттарҙың хәоби советтарына полк командирына тиклем офицерҙарҙы эштән бушатыу хоҡуғы бирелә. 1937 йылдың 17 октябрендә хәрби советтар бындай хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителә, әммә хәрби округтар 1938 йылда ла эштәр бушатыуҙы башҡаралар. Мәҫәлән, 1938 йылдың 11 июленән 13 июлгә тиклем В. К. Блюхер 279 офицерҙы эштән бушатыу буйынса 12 бойороҡҡа ҡул ҡуя.
Эштән бушатыу күләме
РККА-нан бушатылғандар һаны буйынса мәғлүмәттәр РККА УКНС статистик белешмәләрендә бар, улар менән хәҙерге ваҡытта тарихсыларҙың күпселеге ҡуллана: 1940 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитетына ебәрелгән а Е. А. Щаденко справкаһы, унда РККА-нан бушатылған һаны тураһында мәғлүмәт тупланған (Хәрби-һауа көстәренән тыш) (уға Уколов һәм Ивкин һылтаналар, Мельтюхов<, Сувениров, Печёнкин, Черушев, Лазарев); ҡайһы бер УКНС статистик документтарын Черушев 1998 йылда баҫтыра (уларға Сувениров, Черушев, Мильбах һылтаналар; «1937 һәм 1938 йылдарҙа хәрби дәрәжәләре буйынса бушатылған комначсоставы һаны тураһында белешмә» (уға Печёнкин, Черушев һылтаналар). Бынан тыш, Комал һәм Сувениров РККА-нан бушатылған ВВС офицерҙары тураһында мәғлүмәттәр бирә. РКВМФ-тан бушатыуҙар тураһында мәғлүмәттәр Близниченко һәм Мильбах эштәрендә бар.
Махсус бүлектәр
1934-38 йылдарҙа хәрби контрразведка Маусус Бүлек булараҡ (1936 декабренән — 5-се) СССР НКВД Баш дәүләт хәүефһеҙлеге идаралығы (ГУГБ) составына инә. 1938 йылдың мартында ГУГБ бөтөрөлгәс, 5-се Бүлек базаһында СССР НКВД-ның 2-се Идаралығы (махсус бүлектәрҙең) булдырыла. 1938 йылдың сентәбрендә үк нарком урынбаҫары Л. П. Берияның башланғысы менән сираттағы үҙгәртеп ҡороу барышында ГУГБ ҡабаттан тергеҙелә, ә 2-се Идаралыҡ уның составына 4-се (Махсус) Бүлек булараҡ инә. Үҙәк органдары ҡарамағында РККА, РККФ, НКВД ғәскәрҙәре буйһоноуында махсус бүлектәр торалар.
НКВД махсус бүлеге начальнигы, урынбаҫары һәм оперуполномоченныйҙар функцияларына инә:
Ҡулға алыу санкцияһы тәртибе һәм практикаһы
Ҡулға алыуҙарҙы НКВД хеҙмәткәрҙәре, тәү нәүбәттә, Махсус Бүлек хеҙмәткәрҙәре, башҡара. СССР Халыҡ Комисарҙары Советының һәм ВКП(б) Үҙә Комитетының 1935 йылдың 17 июнендәге «Ҡулға алыу тәртибе тураһында» 1232/191-се ҡарарына ярашлы КВД органдары бөтә эштәр буйынса прокурор менәнкилешергә тейеш була. Шул уҡ ҡарарға ярашлы 1935 йылдың 3 февралендәге НКО бойороғо һәм1935 йылдың 22 сентябрендәге «РККА команда һәм етәкселек составының хеҙмәт үтеүе тураһында положение» буйынса взвод командирынан алып бөтә командирҙарҙы һәм начальниктарҙы ҡулға алыуҙар НКВД органдары тарафынан тик оборона наркомы рөхсәтенән башҡарыла.
Ҡулға алыу буйынса килешеү өсөн НКВД (К. Е. Ворошилов) һәм РКВМФ (П. А. Смирнов, М. П. Фриновский) оборона наркомдарына «белешмә» әҙерләнә. Сувениров, Рәсәй дәүләт хәрби архивында Ворошилов адресына бер йәки бер нисә офицерҙы ҡулға алыуҙы санкциялау буйынса бер нисә томлыҡ белешмәләр ята, тип хәбәр итә, әммә теүәл һанын әйтмәй. 1937 йылдың декабрендәге бер документта бер И. М. Леплевский ебәргән справкалар буйынса ғына Ворошилов 142 офицерҙың ҡулға алыуын рөхсәт иткән. Ворошиловтың санкцияһы буйынса ҡулға алынғандар араһында: корпус комиссарҙары Н. А. Савко һәм М. Л. Хорош, комдивтар П. П. Григорьев һәм М. А. Демичев, комбригтар Г. А. Капцевич һәм К. И. Соколов-Стахов һәм башҡалар; Сувениров фекеренсә, РККА-ла күпселек ҡулға алыуҙы тап Ворошилов санкциялаған. Ворошиловтың ҡулға алыуға рөхсәт бирмәгән бер нисә осраҡ билдәле. Бындай осраҡтар ҡағиҙәнән тыш булыуын һыҙыҡ аҫтына алып, Сувениров бындай ете осраҡты теркәй; улар араһында — полковник Р. Я. Малиновский. Ҡулға алыу рөхсәтен шулай уҡ Ворошиловтың урынбаҫарҙары Гамарник, Мехлис һәм Щаденко биргән. Мәҫәлән, 1936 йылдың 8 июлендә үк Гамарник ике батальон комиссарын ҡулға алыуҙы санкциялай, ә Щаденко 1938 йылдың уртаһында — политруктан полк комиссарына тиклем 18 политхеҙмәткәргә санкция бирә. С июня по октябрь 1937 йылдың июненән алып октябргә тиклем офицерҙарҙы ҡулға алыу хоҡуғы хәрби округтарға һәм флоттарға бирелә, әммә был юҫыҡта статистик мәғлүмәттәр юҡ. Округ етәкселәре 1938 йылда ла ҡулға алыуҙы дауам итәләр. Мәҫәлән, Блюхер полковник [А. П. Карновты ҡулға алырға рөхсәт бирә. Бынан тыш, офицерҙарҙы хеҙмәттән бушатҡандан һуң ҡулға алыу өсөн наркомдан йәки РККА-ның берәй функционерынан рөхсәт алыу талап ителмәй. Щаденко баһаһы буйынса, НКВД РККА-нан сығарылған яҡынса 5 мең офицерҙы ҡулға алған.
Прокурорҙарҙың ҡулға алыуҙы санкциялауы буйынса мәғлүмәт юҡ тиерлек. Прокурорҙарҙың башҡа төрлө ғәмәлдәре билдәле. Атап әйткәндә, Кавказ хәрби округы прокуроры вазифаһын биләгән хәрби юрист Я. М. Шахтэн комдив |С. И. Венцов-Кранцты ҡулға алыуҙы санкциялай. Военная прокуратура ТОФ санкционировала аресты 145 военнослужащих. Ҡайһы бер хәрбиҙәр бөтөнләй прокурор санкцияһыҙ ҡулға алына. Улар араһында 2-се ранг армия комиссары [А. С. Булин, корпус комиссары Т. К. Говорухин һәм башҡалар. По данным Мильбаха, более 2/3 военнослужащих ТОФ были арестованы без санкций прокурора.
Ҡулға алыуҙар күләме
Тарихсылар, 1937—1938 йылдарҙа ҡулға алынған РККА офицерҙарының теүәл һаны билдәһеҙ, тип. Мильбах Ленинград хәрби округы һәм ОКДВА миҫалында документтарҙа ҡулға алынған офицерҙарҙың һаны кәметелгән, тип дәлилләй.
Тикшереү методтары
«Физик баҫым ысулдарын» ҡулланыуҙы рөхсәт иткән документ әлегә тиклем табылмаған. Был ысулдарҙы СССР-ҙың сәйәси етәкселеге рөхсәт итеүен дәлилләгәнике документ ғына табыла: «халыҡ дошмандарына» ҡарата физик тәьҫир ҡулланыу буйынса Сталиндың обком, крайком секретарҙарына һәм НКВД-УНКВД етәксәләгенә 1939 йылдың 10 ғинуарындағы шифротелеграммаһы һәм 1957 йылдың КПСС Үҙәк Комитетының июнь пленумы стенограммаһы. Тәүге документта: «физик тәьҫирҙе ҡулланыу НКВД практикаһына 1937 йылда ВКП(б Үҙәк Комитеты рөхсәте индерелә», әйтергә кәрәк, «ҡағиҙәнән тыш, һәм тик һорау алыуҙарҙың гуманлы ысулын файҙаланып, заговорсыларҙың исемдәрен тупаҫ рәүештә асмаған, айҙар дауамында күрһәтмәләр бирмәгән, иректә ҡалған заговорсыларҙы фашларға бирмәҫкә тырышҡан халыҡ дошмандарына ҡарата ғына ҡулланырға» ҡулланырға рөхсәт ителә, һәм артабан ысынбарлыҡта физик тәьҫир итеү ысулы Заковский, Литвинов, Успенский һәм башҡа ҡәбәхәттәр арҡаһында хурланғанға ҡарамаҫтан, "ВКП Үҙәк Комитеты «күрәләтә һәм ҡоралһыҙланмаған халыҡ дошмандарына ҡарата тулыһынса дөрөҫ һәм маҡсатҡа тап килгән ысул булараҡ мотлаҡ ҡулланырға тейеш» тип һанай. Икенсе документты Сувениров ентекле рәүештә тикшерә һәм, физик тәьҫир итеү ысулын ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡабул итмәгән, ә ВКП (б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡабул иткән, тигән һығымта яһай. Каганович һәм Молотов һүҙҙәренсә, документ « Сталин ҡулы» менән яҙыла, ә уға Политбюроның бөтә ағзалары ҡул ҡуялар. Шул уҡ ваҡытта Сувениров, был ҡарар Ворошиловтың ҡатнашлығынан тыш ҡабул ителә, тип фаразлай.
НКВД хеҙмәткәрҙәре практикаһында был ысулды ҡулланыу бик күп төрлө сығанаҡтар менән дәлилләнә. Бындай ысулдарҙы үҙенә һәм башҡаларға ҡарата ҡулланыуы тураһында ҡулға алынғандар үҙҙәре дәлилләй: комбриг С. Ф. Гулин 1939 йылдың 15 июнендәге суд барышында, тәүге таныу күрһәтмәләрен туҡмауҙан һуң бирҙем, тип белдерә; 15 йылға холоҡ төҙәтеү лагерҙарына хөкөм ителгән бригада комиссары А. К. Скороходов лагерҙан бер нисә тапҡыр тикшереү ваҡытында туҡмалыуы тураһында хәбәр итә; 1937 йылда хәрби юрист Л. Я. Плавнек менән бер камерала тотолған бригада комиссары И. А. Кузин Ворошиловҡа, Плавнекты «4 көн дауамында туҡманылар» тип яҙа. Информация о применении «Физик тәьҫир ысулдарын» ҡулланыу буйынса мәғлүмәттәр НКВД хеҙмәткәрҙәренән дә килә. 1939—1940 йылдарҙа уларҙың күбеһе хөкөм ителә, шул иҫәптән, тикшереү эштәрен уйлап сығарыу өсөнө, һәм суд ултырыштарында күбеһе ҡулға алынғандарҙы туҡмауҙа үҙ ғәйебен таный. Шулай, КБФ махсус бүлеге хеҙмәткәрҙәре Бабич һәм Фурсик 2-се ранг флагманы Г. Г. Виноградскийға ҡарата физик тәьҫир ысулдарын ҡулланыуҙы таныйҙар, 1938 йылдың ноябрендә ҡулға алынған СССР НКВД ГУГБ-ның 4-се Махсус бүлеге начальнигы комбриг Н. Н. Фёдоров шундай ысулдарҙы 1-се ранг командармы Н. Н. Федькоға ҡарата ҡулланғанын таный. НКВД хеҙмәткәрҙәре физик тәьҫир итеү ысулдарын ҡулланыуҙы тикшереү йәки суд барышынан тыш таныйҙар. Мәҫәлән, 1955 йылда хәрби прокуратура хеҙмәткәрҙәре тарафынан үткәрелгән өҫтәмә тикшереү ваҡытында НКВД ГУГБ-ның махсус бүлегенең элекке тәфтишсеһе полковник В. М. Казакевич, бик тотанаҡлы рәүештә булһа ла, «тәүге допростарҙа…Грязновты бер нисә тапҡыр һуҡтым» тип таный, ә Байкал аръяғы хәрби округы НКВД ГУГБ-ның Махсус бүлеге тәфтишсеһе дәүләт хәүефһеҙлеге лейтенанты В. Н. Розанов комкор Н. В. Лисовскийҙың ялыуына яуап итеп, 1939 йылда яҙған аңлатмала: «Лисовскийҙан оперуполномоченныйҙар Васюк һәм Першин тарафынан бер туҡтауһыҙ 4—5 тәүлек дауамында һорауҙар алынды, ул аяҡ өҫтө торҙо, уны битенә һуҡтылар һәм башҡалар» тип күрһәтә.Был ысулдың реаль ҡулланыу масштабтары билдәләнмәгән. Әммә хатта тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, уларҙың байтаҡ булыуы, күренеп тора. Сувениров төрлө документтарға нигеҙләнеп,, что «физик тәьҫир ысуладыран» Советтар Союзының 3 Маршалы, 1-се ранг ике командарм, бер 1-се ранг флот флагманы, бер 1-се ранг армия комиссары, ике 2-се ранг командармы, бер 2-го ранг армия комиссары, 11 комкор, 6 корпус комиссары, бер корвоенинженер, бер корвоенюрист, 24 комдив, өс 2-се ранг флагманы, 7 дивизион комиссары, бер дивизия хәрби юристы, 25 комбриг, 8 бригада комиссары, 3 бригада инженеры, 5 бригада хәрби юристы, бер 1-се ранг капитаны, ә шулай уҡ тағы 43 өлкән, урта һәм кесе командирҙар һәм начальниктар дусар ителгән, тип дәлилләй. Автор билдәләүенсә, мәғлүмәттәр теүәл түгел. Башҡа ҡулға алынғандарға физик тәьҫир ысулдарын ҡулланыу мәғлүмәттәре бар. Улар Сувениров исемлегендә юҡ. Мәҫәлән, комбриг М. С. Медянскийға ҡарата физик тәьҫир ысулдарын ҡулланыу һөҙөмтәһендә уның ҡабырғаһы һына. Мильбах Тымыҡ океан флоты НКВД ГУГБ-ның Махсус бүлегенең 86 хеҙмәткәренән 41 кеше ҡулға алынғандарҙы туҡмау менән шөғөлләнеүе тураһында мәғүмәттәр килтерә.
Суд
Шулай уҡ офицерҙаҙың төрлө енәйәттәр өсөн хөкөм ителеүен дә иҫтә тоторға кәрәк. А. Т. Уколов һәм В. И. Ивкин РККА -ның суд органдары мәғлүмәттәре нигеҙендә, 1937—1939 йылдарҙа енәйәттәр өсөн яҡынса 8 624 человека кеше хөкөм ителгән, әммә енәйәт йәки әхлаҡи енәйәт өсөн хөкөм ителгәндәрҙе репрессияланғандар иҫәбенә индерергә ярамағанлығын билдәләйҙәр.
Дәрәжәләр буйынса персональ статистика
О. Ф. Сувениров иҫәпләүе нигеҙендә РККА юғары комсоставының репрессияланған вәкилдәре һаны :
Замандаштар репрессиялар тураһында
Л. Д. Троцкий шулай уҡ репрессиялар масштабына үҙ баһаһын бирә. Атап әйткәндә, 1939 йылдың 13 мартында ул: «Сталин команда составының иң яҡшы ҡатламын юҡҡа сығарҙы, атып үлтерҙе, ҡыҫырыҡлап сығарҙы, яҡынса 30 000 офицерҙы һөргөнгә оҙатты»
Ҡыҙыл Армияның командирҙар кадрҙарының 80 % юҡҡа сығарылған. Ҡыҙыл армия етәкселекһеҙ ҡалды, бер ҡасан да булмағансы көсһөҙләнде, бына минең ҡарарымдың төп факторы. Кадрҙар ҡабаттан үҫешмәгән килмәгән саҡта һуғышҡа инер кәрәк.
Репрессиялар һөҙөмтәләре баһалары
«Берия иптәш үҙенең докладында Кавказ аръяғы хәрби округы частарына дөрөҫ баһа бирҙе. РККА һәм Кавказ аръяғы хәрби округы частары тыуған ил хыянатсыларын, һатлыҡ йәндәрҙе, ҡоторған эттәрҙе үҙ сафтарынан төбө-тамыры менән сығарып ташланылар һәм юҡ иттеләр, шуның менән үҙ ҡеүәтен арттырҙылар, Ленин-Сталин партияһы, Сталин Үҙәк Комитеты янында тупландылар тағы ла тығыҙыраҡ тупландылар (аплодисменттар).»
Сталин иптәш һуғыш алдынан хәрби кадрҙарҙы туҡмауҙа һәм армияның һуғышҡа һәләтлеге ҡаҡшауында ифрат ныҡ ғәйепле.
Германия ҡапыл һөжүм итеү һәм бөтә Европа сәнәғәтен тиерлек үҙенә буйһондороу арҡаһында бик йылдам алға бара, тип иҫәпләнә ине. Әлбиттә, был дөрөҫ. Әммә мине элекке хәүефтәрем сығарымдан сығара ине: һуғыш башланғанға тиклем үк шунынса тәжрибәле командирҙарҙы юғалтып, нисек һуғышырбыҙ һуң? Беҙҙең уңышһыҙлыҡтарҙың төп сәбәбе тураһында һөйләшмәһәк тә йәки 1937—1938 йылдарҙа, армияны «хыянатсыларҙан» таҙартып, уның ҡеүәтен арттырҙыҡ тип уйлаһаҡ та, ошолар инеиклем как же мы будем воевать, лишившись стольких опытных командиров ещё до войны? Это, несомненно, была, по меньшей мере, одна из главных әлбиттә, төп сәбәбе ошо икәнен белә инек
Термин мәсьәләһе
Тағы ла бер хәл ителмәгән мәсьәлә — репрессияланған хәрбиҙәрҙең ҡайһы төркөмөдәрен тикшереү. Тарихсыларҙың күпселеге репрессияларҙы офицерҙарға ҡарата ғына тикшерә. Уларҙан айырмалы рәүештә, Сувениров тикшеренеү сиктәренә кесе начсоставты, ҡыҙылармеецтарҙы һәм ҡыҙыл флотсыларҙы индерергә кәрәк, тип һанай.
Проблеманың хронологик сиктәре лә төрлө эштәрҙә төрлөсә алына. Сувениров ошо осорҙо 1920-се йылдарҙың уртаһынан 1941 йылға тиклем ҡарай; автор, репрессиялар 1936 йылдан алып әүҙемләшә, тип билдәләй. Черушевтың бер нисә китабында 1935—1941 йылдар осорондағы репрессиялар тураһында мәғлүмәттәр бар. Мильбах, ҡайһы бер округтарҙа һәм флотта репрессиялар 1935—1936 йылдарҙа башланған, тип иҫәпләй; уның эштәрендә айырым аспекттар буйынса тикшеренеүҙәр 1939—1941 йылдарға тиклем алып барыла. Ошо уҡ вағытта авторҙар, 1937—1938 йылдарға репрессияларҙың юғары нөктәһе тура килә, тип килешәләр; монографиялар исемдәрендә лә ошондай хронологик сиктәр йыш күҙәтелә.
Ғалимдар тикшергән иң мөһим проблемалар: СССР Ҡораллы көстәренең һуғышҡа һәләтлегенә репрессиялапрҙың йоғонтоһо ; причины репрессий; репрессиялар сәбәптәре; репрессиялар масштабтары[41][125][126][127][128][106]; кем һәм нисек репрессияларҙы башҡарған ; Ҡораллы көстәрҙә реаль заговорҙың булыу-булмауы һәм репрессияларҙың кәрәклеге; выдвиженцтар сифаттары.
Тарихи сығанаҡтарҙы өйрәнеү фәне
СССР-ҙа 1980-сы йылдарҙың аҙағына тиклем РККА-лағы репрессиялар темаһы бик аҙ яҡтыртыла. Репрессиялар үткәрелеүе тураһында айырым эштәр була, ҡайһы бер репрессияланғандарҙың исемдәре атала. СССР-ҙа 1960-сы йылдар башында репрессияға эләккән иң билдәле хәрби етәкселәре — В. К. Блюхер, М. Н. Тухачевский, И. Э. Якир, И. П. Уборевич һәм тағы ла бер нисә кешегә бағышланған хеҙмәттәр баҫтырыла. Был эштәрҙә репрессиялар барышының айырым факттары бирелә, әммә, дөйөм алғанда, ҡыҙыл Армиялағы репрессиялар темаһы ентекләп тикшерелмәй. 1980-сы йылдары аҙағына тиклем проблеманы тикшергән сит ил авторҙары араһынан үҙ ваҡыты өсөн мөһим һаналған Р. Ковест Ю. А. Геллер һәм В. Н. Рапопорттың эштәре телгә алына, Әммә хәҙерге тарихнамәлә улар тәнҡиткә дусар булдылар, сөнки авторҙарҙың ҡул аҫтында етди сығанаҡтар булмауы арҡаһында бик күп хаталар, етешһеҙлектәр ебәрелгән. 1980-се йылдар аҙағында — 1990-сы йылдарҙың беренсе яртыһында бик күп мәҡәләләр һәм китаптар баҫтырыла, уларҙа репрессиялар проблемаһы күпкә ентекләберәк тикшерелә. Был эштәр араһында В. Д. Данилов, Н. М. Якупов, Ф. Б. Комал, А. Т. Уколов һәм В. И. Ивкин, В. А. Бобренев һәм Л. М. Заика, Д. А. Волкогонов, О. Ф. Сувенировтың эштәре[прим. 4]. Уколов һәм Ивкин[108], Бобренев һәм Заика һәм Сувенировтың фәнни табыштары хәҙерге тарихнамәлә ҡулланыла; шул уҡ ваҡытта әлеге эштәрҙәге һығымталарҙың бер өлөшө тәнҡиткә дусар ителде. Волкогонов тема буйынса бик мөһим сығанаҡтарҙы табыу һәм нәшер итеү буйынса эштәре маҡтауға лайыҡ. Әммә М. И. Мельтюховтың 1997 йылда тарихи сығанаҡтарҙы өйрәнеү фәне буйынса мәҡәләләрендә проблеманы тикшеренеүҙәге проблемалар асыҡлана: бер нисә бик мөһим проблемалар (шул иҫәптән репрессияларҙың Ҡыҙыл Армияға йоғонтоһо мәсьәләһе) һаман хәл ителмәгән,ҡайһы бер проблемалар хатта билдәләмәгәндәр, сығанаҡтар базаһы сикләнгән көйөнсә ҡала килә.
Яңы тарихнамә осоро 1998 йылда Сувенировтың «Трагедия РККА 1937—1938» исемле монографияһы сығыуынан башлана. Был эштә автор 1937—1941 йылдарҙа «меңләгән РККА яугирҙары үткән үлем юлдарының» төп этаптарын тикшерә: «ҡулға алыу, алдан тикшереү, суд комедияһы, соңҡаға пуля». Ошо күҙлектән ғалим юғары власть органдарының һәм НКВД-ының репрессив эшмәкәрлеген, НКВД менән Ҡыҙыл Армия политоргандарының һәм прокуратураның үҙ-ара бәйләнештәрен, суд һәм судтан тыш репресив практикаһын тикшерә; хеҙмәтенең аҙаҡҡы главаһы РККА-ның һуғышҡа һәләтлегенә репрессияларҙың йоғонтоһона бағышлана Был хеҙмәт әлегә тиклем актуаль булып ҡала, башҡа тикшеренеүселәр уны фундаменталь, фәнни һәм етди булараҡ баһалай. Шул уҡ ваҡытта был эш тәнҡитләнә. А. В. Короленков «бигүк ышаныслы булмаған мемуар шаһитлығына иғтибар биреүҙә» һәм «сит ил әҙәбиәте менән танышыуҙы». хеҙмәттең етешһеҙлектәре тип һанай. Ҡайһы бер авторҙар Сувениров репрессияларҙың сәбәптәрен аса алманы, тип иҫәпләй. А. А. Смирнов репрессиялар һөҙөмтәләре буйынса тикшеренеүҙәрҙе тәнҡитләй, сөнки РККА-лағы «репрессияға тиклемге» һәм «репрессиянан һуңғы» хәл тикшерелмәгән.
Бер нисә тикшеренеү хеҙмәте һуғыштан алда һәм һуғыш осоронда репрессияланған офицерҙарға алмашҡа килгән офицерҙар сифаты мәсьәләһенә бағышлана. Ю. Ю. Юмашеваның хеҙмәте Бөйөк Ватан һуғышы полководецтарына арналған, улар араһына ул оборона наркомдарын, Генштаб начальниктарын, стратегик йүнәлештәр штабтары начальниктарын һәм командующийҙарын, фронт штабтары командующийҙарын һәм начальниктарын, дөйөм ғәскәри, һөжүм, һауа һәм танк армиялары командующийҙарын, ПВО фронттары командующийҙарын, флоттар командующийҙарын индерә; эштә киләһе характеристикалар ҡарала: йәше, социаль сығышы, «НКВД тикшереү аҫтында» булыуы, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытныда әсирҙә йәки ҡамауҙа булыуы, белеме, хеҙмәт тәжрибәһе һәм Бөйөк Ватан һуғыш башланыуға хәрби тәжрибәһе, партияла тороуы. Г. И. Герасимов репрессияларҙың Ҡыҙыл Армия кадрҙарына йоғонтоһон баһалау маҡсатында «уларҙың хәл-торошон сағылдырған төп параметрҙар динамикаһын» тикшерә һәм шундай һығымта яһай: репрессиялар хәрби кадрҙар торошона һиҙелерлек йоғонто яһамай. Короленков уның һығымталарын бәхәсһеҙ түгел, тип һанай ; Мильбах, Герасимовтың иҫәп-хисабын шик аҫтына ҡуймауға ҡарамаҫтан, уның һығымталарына тәнҡит күҙлегенән ҡарай ; А. Смирнов Герасимовты «юл һалыусы» тип исемләй.А. А. Печёнкин 1935—1945 йылдарҙағы РККА юғары комначсоставының эволюцияһын киләһе күрһәтмәләр буйынса тикшерә: сығышы, йәше, белеме, партиялылығы, командир стажы һәм хәрби тәжрибәһе.
РККА элитаһына ҡарата репрессияларға айырыуса иғтибар биреүенә ҡарамаҫтан, Н. С. Черушевтың тикшеренеү эштәре төрлө проблемаларға арналған,. Уның эштәре ике яҡлы ҡылыҡһырлана: бер яҡтан, 1939—1941 йылдарҙағы «кесе реабилитацияһын» тикшереү, репрессияланғандарҙың эштәрен өйрәнеү һәм уларҙың алып барыу процесын буйынса тикшеренеүҙәре ыңғай баһалана ; сикенсе яҡтан, тәнҡит тә бар — Короленков, Черушевтың күп кенә фекерҙәре «Брежнев заманы кимәлендә ҡалған»ref name="АВК155"/>, тип һанай, ҡайһы бер авторҙар  Черушев үҙенең эштәрендә репрессияларҙың сәбәптәрен асыҡламаған, тип иҫәпләй.
В. С. Мильбахтың эштәре РККА һәм РКВМФ-ның айырым берләшмәләрендәге (округтарҙа, флоттарҙа һәм флотилияларҙа) репрессияларҙы тикшереүгә арналған, улар башлыса бер схема буйынса төҙөлгән. Уларҙа хәрби идаралығына ҡараған өс структураның — команда (командующий, хәрби совет), сәйәси (сәйәси органдар, юридик (прокуратура, суд һәм судтан тыш органдар) — репрессиялар барышына роле һәм йоғонтоһо тикшерелә, ә шулай уҡ төбәктәрҙәге НКВД органдарына (һәр структураға бер монография главаһы арналған) бағышланған; һәр монографияла репрессияларҙың РККА-ның һуғышҡа һәләтлегенә йоғонтоһо ҡарала, бының өсөн автор уның бөтә компоненттарын өйрәнә: шәхси составтың комплектлығы, техника һәм ҡоралдың торошо, ойоштороу кимәле, ғәскәрҙәрҙең/көстәрҙең хәрби әҙерлеге, ойошҡанлығы һәм хәрби дисциплинаһы, шәхси составтың әхләҡи-хәрби торошо[{sfn|Мильбах|2013|с=141|name="МТОФ141"}}. Хәҙерге заманда Мильбахтың Байкал аръяғы хәрби округы (ЗабВО), айырым Ҡыҙыл гвардия Алыҫ Көнсығыш армияһы (ОКДВА), Тымыҡ океан флоты (ТОФ), Ленинград хәрби флоты (ЛВО) буйынса монографиялары нәшер ителгән . Был эштәрҙе С. Е. Лазарев бик юғары баһалай. А. Смирнов, Мильбах ОКДВА-ның һуғышҡа һәләтлегенә репрессияларҙың йоғонтоһон тулыһынса асыҡламаған, тип һанай, сөнки репрессияларға тиклемге һәм репрессияларҙан һуңғы кимәл буйынса сағыштырыу эшләнмәгән. А. А. Гуляевтың мәҡәләһе Киев хәрби округындағы репрессилар проблемаһына — ундағы округ хәрби советының роленә арналған.
С. Т. Минаковтың иғтибар үҙәгендә — 1920 — 1930-сы йылдарҙағы совет хәрби элитаһының сәйәси роле мәсьәләһе. Үҙенең аҙаҡҡы монографияһында ул РККА — ла ысынлап та заговор булған тигән һығымтаға килә, заговорҙың тәү сираттағы бурысы — Сталиндың армияла сәйәси йоғонтоһон көсһөҙләндереү маҡсатында оборона наркомы К. Е. Ворошиловты вазифаһынан төшөрөү. Уның һығымталары менән ҡайһы бер тикшереүселәр риза түгел, шул уҡ ваҡытта ентекле тәнҡит тә юҡ. С. Е. Лазарев, РККА-ла реаль заговоры булыуын иҫбатлаған башҡа авторҙарҙан айырмалы рәүештә, Минаков «ярайһы уҡ күп ышанырлыҡ сығанаҡтар килтерә», тип билдәләй.
А. А. Смирнов фекеренсә, «РККА-ны репрессиялар көсһөҙләндерә» тигән тезис иҫбатланмаған, сөнки тарихсылар араһынан бер кем дә РККА-ның хәрби әҙерлеге буйынса «репрессияларға тиклемге» һәм «репрессияларҙан һуңғы» кимәлен тикшермәгән. Үҙ эшендә Смирнов ошо маҡсатты ала, Киев хәрби округ (КВО), Белоруссия хәрби округы (БВО) һәм ОДКВА (Хәрби-һауа ғәскәрҙәренән тыш) тикшеренеү предметына әүерелә. Һөҙөмтәлә автор, репрессиялар барышында РККА — ла «командирҙар, штабтар һәм ғәскәрҙерҙең хәрби әҙерлеге» насараймай, ә «элекке ғәйәт насар кимәлдә булып ҡала». Мильбах Смирновтың метологик алымдар тәнҡит утына тота, сөнки, уның фекеренсә, йәнәһе, Смирнов «хәрби әҙерлек кимәле» термины аҫтында «һуғышҡа һәләтлектең ҡайһы бер компоненттарын» күҙ уңында тота, шул уҡ ваҡытта айырым мөһим күрһәткестәрҙе инҡар итә.
Проблеманы тикшереүгә башҡа тарихсылар ҙа үҙ өлөшөн индерә: С. С. Близниченко (РККА-ның Хәрби-диңгеҙ көстәре/ВМС һәм РКВМФ-лағы репрессиялар), Ю. З. Кантор (Тухачевскийҙың эше), Л. Самуэльсон һәм В. Н. Хаустов (Сталиндың һәм НКВД-ының репрессияларҙағы роле), Ф. Н. Подустов (Томск артиллерия училищеһындағы репрессиялар). М. И. Мельтюхов, А. В. Короленков, М. Г. Степанов пробема буйынса тарихнамә эштәре менән шөғөлләнәләр.
Шлеберода
Шлеберода (Schleberoda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 184 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 161 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһе
Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһе — Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһында (хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы) эшләүсе мәҙрәсә. Мәҙрәсә бинаһы Совет урамы, 80 йортта урынлашҡан. Тарихи бина 19 быуаттың 2‑се яртыһында төҙөлөп бөтә, архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Тарихы
Дәүләттеке булмаған дини ини юғары уҡыу йорто 19 быуаттың тәүге яртыһында мосолман сауҙагәрҙәре хәйриә аҡсаһына төҙөлә башлай, Ырымбур мосолман диниә назаратының   Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсете ҡарамағында була. Уҡытыу-тәрбиә эше менән мәҙрәсә мөҙәрисе, мәсеттең имам‑хатибы етәкселек итә. Урта баҫҡыс мәҙрәсәнең өлкән, уртансы кластарын тамамлаған һәм ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырған ир-егеттәр ҡабул ителгән. Уҡыу бушлай ойошторола. Уҡыу мәҙҙәте – 6—11 йыл. Уҡытыу яңы ысул буйынса алып барыла. Уҡыу программаһына ғәрәп теле, ислам нигеҙҙәре, Ҡөрьән тәфсире, хәҙистәрҙе өйрәнеү, логика (мантыҡ), фикһ, Рәсәй тарихы, урыҫ теле, әҙәбиәт, тәбиғәтте өйрәнеү, арефмитика һ.б. инә. Мәҙрәсәнең 5 сауҙа кибете булған, уны сауҙагәр Г.Мәжитов бүләк иткән.
Йөрәккүл (милли парк)
«Йөрәккүл» милли паркы — Зюраткуль — Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы Һатҡы ҡалаһынан 30 км көньяҡта, Силәбе ҡалаһынан 200 км көнбайыштараҡ урынлашҡан милли парк. 1993 йылдың 3 ноябрендә ойошторолған. Дөйөм майҙаны — 88 249 гектар, төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 49 км, көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 28 км.
Башҡорт һүҙе Йөрәккүлдән алынған. Был ерҙәрҙә оло Табын ырыуының Ҡыуаҡан тармағы башҡорттары һәм был ырыуҙың кескәй ярсығы булған Һатҡы башҡорттары йәшәгән. Рус ғалимы Петер Симон: «Оло Һатҡы йылғаһынан көньяҡта урынлашҡан Йөрәктау үҙенең исемен юғарыға үркәсләнеп торған яланғас һәм ташлы тупаҡ түбәһенән алғандыр. Йәнәшәлә Йөрәктауҙан айырылып сыҡҡан уртаса дәүмәлдәге Һатҡытау. Һатҡытау башында бик күп шишмә-сығанаҡтар һыуҙарын ҡойған Йөрәккүл ята. Ошо күлдән Оло Һатҡы йылғаһы ағып сыға». Ваҡыт үтеү менән (урыҫ телендә боҙоп әйтеү сәбәплелер) Йөрәккүл.
Парк түбәндәге төп бурыстарҙы үтәй: эталонлы һәм  уникаль тәбиғәт комплекстарын, тарих, мәҙәниәт, археологик һәм башҡа мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау; экологик яҡтан халыҡты ағартыу эшмәкәрлеге; рекреацион файҙаланыу шарттарында тәбиғәтте һаҡлауҙың фәнни ысулдарын эшләү һәм индереү; экологик мониторинг; боҙолған тәбиғи һәм тарихи-мәҙәни комплекстарҙы тергеҙеү; яйға һалынған туризм һәм ял өсөн шарттар булдырыу.
Милли парк Рәсәй Федерацияһы Тәбиғи ресурстар һәм экология министрлығы ҡарамағында.
Киреева (Обь ҡушылдығы)
Киреева  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2745 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Йөрәккүл (милли парк)
Географияһы
Парк территорияһында Йөрәккүл  һыуһаҡлағысы — Көньяҡ Уралдың (диңгеҙ кимәленән 724 метр) көнбайыш битләүендәге берҙән-бер тау күле һәм бик күп тау һырттары, шул иҫәптән Йөрәккүл  (оҙонлоғо 8 км, бейеклеге 1175,2 м), Нөргөш (1406 м бейеклектә) урынлашҡан.
Киреева (Обь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Йөрәккүл (милли парк)
Географияһы
«Йөрәккүл» паркы ике тәбиғәт зонаһы — тайга һәм урман-дала — сигендә урынлашҡанлығы флора һәм фауна байлығын билдәләй.
Киреева (Обь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йөрәккүл (милли парк)
Иҫтәлекле урындар
Парк составына бейек тау башындағы Йөрәккүл һыуһаҡлағысы, Ҡалғазы һәм Берәҙәк йылғалары, Йөрәккүл Бағаналары тигән ҡаялар, Ҡарамалы сауҡалығы кеүек тәбиғәт һәйкәлдәре инә. Парктың  күп һанлы иҫтәлекле урындары: Нөргөш һырты түбәһендәге 9 км² майҙанды биләгән тау-тундра яйлаһы, Кесе Һатҡы йылғаһының башындағы Фонтан артезиан сығанағы, Өрөңгә һәм Лукаш (Ноҡаш) һырттарындағы реликт, Нөргөш һәм Ноҡаш һырттарындағы реликт шыршы урманы, Виноградов утары ндағы  Берәҙәк йылғаһындағы «Тараҡ» , Кесе Һатҡы йылғаһының үрге ағымындағы һуған аҡланы, күл быуаһы, Магнитка ҡасабаһындағы күлдән ГЭС бинаһына тиклем 9 км оҙонлоғондағы деривационный (йүнәлтеүсе) канал, Кесе Москаль тау һыртында диңгеҙ кимәленән 850 м бейеклектә үҫкән реликт урман-дала үҫемлектәре, Долгий ельник моронондағы торф һаҙлыҡтары, Йөрәккүл тау һырттарындағы Айыу ҡаялары.
Үҫемлектәр донъяһы
Территорияла шыршы һәм аҡ шыршы, шулай уҡ ҡайын урмандары өҫтөнлөк итә. Флораның байлығын үҫемлектәрҙең 653 төрө, шул иҫәптән себер һәм европа (себер аҡ шыршыһы, европа шыршыһы һ. б.) төрҙәренең булыуы иҫбатлай. Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына парктың 70 һирәк осрай торған үҫемлеге,  уларҙың араһында: башмачок настоящий, башмачок крупноцветковый, надбородник безлистный, ятрышник мужской, урал, үпкә  лобарияһы индерелгән.
Территорияның 90 %-н ҡара ылыҫлы тайга биләй, әммә айырым участкаларҙа ҡайын осрай.
Хайуандар донъяһы
«Йөрәккүл» дең хайуандар донъяһы 214 төрҙән, шул иҫәптән 40 төр һөтимәрҙән: йыртҡыстар — 14 (айыу, бүре, төлкө, һыуһар, һ.б.), тояҡлылар — 3 (мышы, илек, һирәгерәк ҡабан), ҡуянға оҡшағандар — 2 тора. Фауна составында шулай уҡ балыҡтар — 17 (ҡорман, алабуға, бәрҙе, шамбы, суртан һ. б.), ер-һыу хайуандары — 3, һөйрәлеүселәр — 6, ҡоштар — 145. Хайуандарҙың һирәк төрҙәре осрай: европа шәшкеһе, бөркөт, сапсан, ябалаҡ, европа бәрҙеһе, мнемозин һәм ябай аполлон бар. Был төрҙәр Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Археология
Күл буйында табылған боронғо палеолит дәүере кешеләренең: мезолит — 12 мең йыл, неолит — 6-3 мең йыл элек 12 торағы табылған. Төҙөмдәрҙең өлөштәре, эшләнмәләр таш балталар, бронза башаҡтар,, һ.б. һаҡланған. Һатҡы крайҙы өйрәнеү музейының был осорға бағышланған экспозицияһында ҡаҙылмаларҙың күп кенә әйберҙәре күрһәтелгән.
Шулай уҡ, күптән түгел ер өҫтөндә 218 х 195 метр үлсәмендәге мышы рәүешендәге геоглиф табылды. Һүрәттең фаразланған йәше — яҡынса 8000 йыл. .
Туристик объекттар
Төп туристик объекттарға 5 тау һырты һәм бейек тау башындағы күл ҡарай. Йөрәккүл тау һырты итәгендә  уңайлы «экологик һуҡмаҡ» һалынған.
Базариха
Базариха — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бурһыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдрахман (Ауырғазы районы)
Абдрахман (Абдрахманово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. Туҡай ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше. Почта индексы — 453489, ОКАТО коды — 80205852002.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з һанлы Законына ярашлы алды, 1-се статья: 6. тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… а) Туҡай ауыл Советында Абдрахман ауылы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — татарҙар (60 %), башҡорттар (40 %).
Ревизия материалдары
1850 йылда Абдрахман ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостан Милли архивында һаҡлана.
Ур һуғышы
Ур һуғышы (Мәҙинәне Ҡамау ) — 627 йылдың 31 мартында башланған һәм ике аҙна самаһы дауам иткән Бәнү ән-Нәҙир, ҡорайыштар һәм Ғатафан ҡәбиләһенең Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе һәм уның көрәштәштәрен еңергә маташып, Мәҙинәгә һөжүм итеүе. Исламда был һуғыштың тамамланыуы мосолмандарға Аллаһ рәхмәтенең бер сағылышы тип һанала.
Алыш барышы
Был 20-24 көн барған оборона һуғышы булған, уны мосолмандар Йәсрибтә (хәҙерге Мәҙинә) дошман ҡәбиләләрҙең һөжүменә яуап итеп алып барған. Берләшкән көстәр һаны алты йөҙ ат һәм бер нисә дөйә менән яҡынса 10 000 кеше тип баһалана, ә мосолман яҡлаусылары иҫәбе 3 000 кеше тәшкил итә.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр быны белгәс, Мәҙинәне уратып ур ҡаҙҙырырға ҡарар итә. Ул үҙе лә ур ҡаҙыуҙа ҡатнаша. Мосолмандарҙың ораны « Ха, мим! (улар еңмәйәсәк)» була
Яҡшы ойошторолған һаҡ, дошмандарҙың рухы ҡаҡшауы һәм насар һауа торошо ҡамауҙың еңелеүенә килтерә.
"Инаныс һуғышы"нда мосолмандар бер аҙ юғалтыу кисереп, үҙ дошмандарын тактик юл менән еңә. Мосолмандарҙы еңергә маташыу уңышһыҙ тамамлана, һәм төбәктә ислам нығына. Бынан һуң мосолмандар армияһы Бәнү Ҡурайза ҡәбиләһен ҡамай, уларҙы ҡулға ала.
Еңелеү мәккәләрҙең сауҙаһының ҙур өлөшөн һәм абруйын юғалтыуына килтергән.
Ур һуғышы тураһында Ҡөрьән
Сүрәләр «Ғаафир» (40), «Фусыиләт» (41), «Әш-Шүүра» (42), «Әл-Духаан» (44), «Әл-Джәәҫиә» (45), «Әл-Әхҡааф» (46)
Әл-Әхзәб сүрәһе (фирҡәләр): 10-11 аяттар:
Томас Манн
Па́уль То́мас Манн (Paul Thomas Mann, 6 июнь 1875 йыл, Любек — 12 август 1955 йыл, Цюрих) — немец яҙыусыһы, эссе һәм эпик романдар оҫтаһы, әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты (1929), Генрих Манндың ҡустыһы, Клаус Манн, Голо Манн һәм Эрика Манндың атаһы.
Сығышы һәм йәшлек йылдары
Пауль Томас Манн,1875 йылдың 6 июнендә Германияның төньяғындағы Любек ҡалаһында сауҙәгәр, ҡала сенаты ағзаһы Томас Йоханн Генрих Манн (1840—1891) ғаиләһендә тыуған. Был ғаиләнән күп билдәле яҙыусылар сыҡҡан, ләкин Томас Манн улар араһында иң күренеклеһе. Томастың әсәһе Юлия Манн (ҡыҙ фамилияһы Сильва-Брунс) (1851—1923) Бразилия кешеләре ғаиләһенән. Томас ишле ғаиләлә үҫә, уның ағаһы- билдәле яҙыусы Генрих Манн (1871—1950), ҡустыһы -Виктор (1890—1949) ике һеңлеһе- Юлия (1877—1927, үҙ- үҙен һәләк итә) һәм Карла (1881—1910, үҙ- үҙен һәләк итә) була. Бай ғаиләлә балалар бер ниндәй ауырлыҡ күрмәй, етеш тормошта үҫә.
1891 йылда аталары рактан үлеп китә. Аталарының васыяты буйынса ғаилә фирмаһы, Любектағы йорт һатыла, балаларға әсәләре менән һатҡан әйберҙәрҙең процентына йәшәргә ҡала.
Ижад башы
Аталары 1891 йылда үлеп, ғаилә фирмаһын һатҡандан һуң, ғаилә Мюнхенға күсенә, Томас был ҡалала (бик аҙға ғына ситкә китештерә) 1933 йылға тиклем йәшәй. 1890-сы йылдар уртаһында Томас менән Генрих бер аҙға Италияға китә. Любектә саҡта уҡ Манн үҙен әҙәбиәттә һынап ҡарай, әҙәби-философик «Яҙғы йәшен» журналын сығара, уның редакторы була, һуңыраҡ ағаһы Генрих Манн сығарған «Двадцатый век» журналы өсөн мәҡәләләр яҙа. Италиянан ҡайтҡас, Манн 1898—1899 йылдарҙа популяр «Симплициссимус» исемле немец сатира журналы редакторы булып эшләй, бер йыл хәрби хеҙмәттә була һәм тәүге новеллаларын баҫтыра.
1901 йылда тәүге, «Будденброктар» («Будденброки»Buddenbrooks), романы сыҡҡас, Томас Манн билдәле яҙыусы булып китә. Был романда Манн үҙ ғаиләһе тарихына нигеҙләнеп, Любектағы сауҙагәрҙәр ғаиләһенең бөлөү һәм тарҡалыу тарихын һүрәтләй. Был ғаиләнең һәр бер яңы быуыны бюргерҙар өсөн кәрәкле һаҡсыллыҡ,тырышлыҡ һәм эшкә бирелгәнлек кеүек һыҙаттарҙы юғалта бара. Улар ысын тормоштан дингә, философия, музыка, хилаф эштәр донъяһына китә бара. Быларҙың һөҙөмтәһе- был ғаилә вәкилдәре яйлап сауҙа эшенә ҡыҙыҡһыныуҙы һәм Будденброктар өсөн ғорурлыҡ тойғоһон юғалта бара. Был ғына түгел, улар тормоштоң мәғәнәһен һәм йәшәү көсөн юғалта. Был нәҫелдең һуңғы быуын вәкилдәренең үлеме лә мәғәнәһеҙ һәм ҡурҡыныс була.