cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Боролса
Боролса (Бурульча, Burulça, Бурулча) — Ҡырымдағы йылға. Салғыр йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Йылғаның башы Тирке массивының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, Тимерсе йәйләү һәм Һыубатҡан йәйләү араһында урынлашҡан.
Боролсаның ҡушылдыҡтары — кесе Боролса, Партизанка, Һыуат.
Восточник
Восточник — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полдневая йылғаһының уң ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иоанн Богослов сиркәүе
Иоанн Богослов сиркәүе ― Ростов өлкәһе (Рәсәй Федерацияһы) Усть-Донецк районы Мостовой утарындағы православие ғибәҙәтханаһы. Волгодонск һәм Сельск епархияһы Усть-Донецкое благочиниеһына ҡарай. 1915 йылда төҙөлгән.
Тарих
Мостовой утарында 15 апрелдә сиркәү төҙөү өсөн урын изгеләндерелә. Станица казактары бының өсөн 40 500 һум аҡса йыйғандар. 1914 йылда сиркәү йортоноң башына тәреләр мендереп ҡуйғандар. Киләһе йылдың 9 октябрендә сиркәү изгеләндерелә һәм рәсми рәүештә Раздор благочиниеһына беркетелә. Сиркәүҙең эске биҙәү эштәре тағы бер нисә тиҫтә йылдар буйына бара һәм бары тик 1946 йылда тамам эшләнеп бөтә.
1930-сы йылда Мостовой ауыл советы сиркәүҙе ябыу тураһында ҡарар сығара. Был ҡарарҙы ауыл халҡы хупламағанлыҡтан, башта сиркәүҙе япһалар ҙа, уны ҡайтанан асырға мәжбүр булғандар. Ул арала 1938 йылда ғибәҙәтхана руханийы Николай Степанович Попов НКВД тарафынан ҡулға алына һәм бар мөлкәте тартып алынып, үҙе атып үлтерелә. Шул йылдарҙағы Икенсе бөтә донъя һуғышы һәм немец оккупацияһы ваҡытында сиркәү эшләүен дауам итә.
Һуғыш тамамланғандан һуң. фронтовик рәссам Иван Семенович Лагутин cиркәү стеналарына һүрәттәр яһау менән шөғөлләнә. Май айында 1947 йылдың март башында биҙәү эштәрен тамамлағас, ул фронтта алған яраларынан вафат була.
1963 йылда Никита Хрущев осорондағы дингә ҡаршы көрәш ваҡытында сиркәү ябыла, уның ҡыңғырауҙары ергә атып бәрелә, иконостасы ватыла һәм утҡа тотола. Шуға ҡарамаҫтан, урындағы халыҡ сиркәү реликвияларының бер өлөшөн үҙ йорттарында һаҡлап алып ҡала. Сиркәү йорто хакимиәт тарафынан ашлыҡ һаҡлағысҡа, һуңыраҡ химикаттар складына әүерелдерелә. Янғындан һуң сиркәүҙе бөтөнләй ташлайҙар.
1970 йылда Мостовой ауылы халҡы һәм күрше станица кешеләре Михаил Александрович Шолоховҡа хакимиәт хатаһын төҙәтеүҙә һәм сиркәүҙе яңынан тергеҙеүҙә ярзам һорап үтенес хаты яҙалар. Улар сиркәүҙең колхозға ла, ауыл кешеләренә лә зыянһыҙ икәнлеген аңлаталар һәм сиркәүҙең урындағы халыҡ өсөн иң изге әйбер икәнлеге тураһында яҙалар. Иоанн Богослов сиркәүен төҙөү өсөн халыҡ бер кемдән дә аҡса һорамай һәм үҙ көстәре менән, уның һаҡланып ҡалған әйберҙәрен кире сиркәүгә ҡайтарып, ғибәҙәтхананы аяҡҡа баҫтырырға теләүҙәре тураһында яҙалар. Әммә Шолохов, хатта М. И. Калининға таянып эш итһә лә ,сиркәүҙе ҡайтанан тергеҙҙерергә ҡулынан килмәй.
2000-се йылдарҙа сиркәү тергеҙелә башлай. Утар халҡы йыйған аҡсаға сиркәүҙең көмбәҙҙәре тимер менән ҡаплана, ҡыңғырау манараһы тергеҙелә, бина эсендә ремонт үткәрелә. 2013 йылда хоҙайға ышаныусылар өсөн сиркәү яңынан асыла. Унда төҙөкләндереү эштәре дауам итә, шулай уҡ йорт аҙ керемле ғаиләләргә ярҙам күрһәтә.
Ғатауллин
Ғатауллин — башҡорт фамилияһы. Ғатаулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындаай фамилиялы кешеләр бар.
Талалаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Талалаевка ауыл Советы — Стәрлетамаҡ районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 453155. ОКАТО коды — 80249884000. ИФНС коды — 0242. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы 2004 йылдың 16 декабренән ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ғатауллин
Атауллин тигән ҡыҫҡартылған вариантлы фамилия бар.
Талалаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
2008 йылда Подлесный ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Ауыл советы составында
2004 йылға Талалаевка ауыл Советы составына түбәндәге ауылдар инә: Талалаевка ауылы — административ үҙәк, Валентиновка, Ведерниковка, Спасский ауылдары (өҫтәмә 44ш);
Элегерәк түбәндәге бөтөрөлгән ауылдар ҙа Талалаевка ауыл Советы составына ингән була:
Белороевка ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 7 июлендәге 6-2/193-сө һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алыу ташлау тураһындағы» Указы)
Новотроицкий ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алыу ташлау тураһындағы» Указы)
2-се Яңы Ҡуғанаҡ ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге 6-2/273-сө һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алыу ташлау тураһындағы» Указы).
Леушин ауылы (1950-1960-сы йылдарҙа бөтөрөлә).
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар :
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
д) «Подлесный» атамаһын һаҡлап, Подлесный һәм Талалаевка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Подлесный ауылында урынлаштырырға.
Талалаевка ауыл Советының Валентиновка, Ведерниковка, Спасский ауылдарын Подлесный ауыл Советы территорияһы составына индерергә.
Подлесный ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Талалаевка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Йылға
Ҡуғанаҡ йылғаһы.
Географик урыны
2008 йылға Ҡуғанаҡ ауыл Советы, Подлесный ауыл Советы, Покровка ауыл Советы , Краснояр ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Автомобиль юлдары
Стәрлетамаҡ — Раевка
Танып һөйләше
Танып һөйләше — башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) диалекты һөйләштәренең береһе.
Таралыу ареалы
Танып һөйләше Башҡортостан Республикаһының Балтас, Бөрө, Бора й, Мишк ә, Тәтешле территорияларында, шулай уҡ өлөшләтә Асҡын һәм Дүртөйлө райондарында таралған. Ирәкте, ҡаңлы, таҙлар һәм танып ырыуы башҡорттары танып һөйләшендә аралаша.
Өйрәнеү тарихы һәм төркөмләү (классификация)
1933 йылда ғалимдар Яңауыл районы (Башҡортостандың хәҙерге  — Яңауыл һәм Тәтешле райондары), ә 1934 йыда — Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районы (хәҙерге — Башҡортостан Республикаһының Асҡын һәм Ҡариҙел райондары) тораҡ пункттарында диалектологик материал йыйып анализлаған. Был мәғлүмәт урындағы һөйләштәрҙе башҡорт һөйләше тип аныҡларға ярҙам иткән. 1940 йылда диалектологтар конференцияһында башҡорт теленең өс диалект ы бар тигән фараз тәҡдим ителгән
1954 йылда Башҡорт АССР-ы Асҡын, Балтас, Борай һәм Яңауыл райондарына Т. Ғ. Байышев етәкселегендәге фәнни экспедиция ойошторолған. Был экспедиция материалдары телсе-ғалим Т. Ғ. Байышевтың «Башҡорт  диалекттарының әҙәби телгә мөнәсәбәте»  монографияһында файҙаланылған һәм унда төньяҡ-көнбайыш тел  ареалы ике зонаға бүленгән:
1960—1980 йылдарҙа төньяҡ-көнсығыш башҡорттарҙың йәнле һөйләү телен өйрәнеү һөҙөмтәһе булып, «Башҡорт һөйләштәре һүҙлеге. Көнбайыш диалект»  һәм телсе-ғалим С. Ф. Миржанова ның «Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалект диалекты»  монографияһы донъя күрә. 2008 йылда диалектолог 3. Ф. Зәйнәшева «Башҡорт теле танып һөйләшенең тел үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлап, танып һөйләшенең, икенсе ҡыпсаҡлашыу кисермәгәнлеген һәм шуның арҡаһында бик күп архаик формаларҙы һаҡлап ҡалғанлығын дәлилләп, боронғо башҡорт теленән баш алыуын раҫлаған, шулай уҡ был һөйләш башҡорт теле көнсығыш диалектының әй һөйләше  һәм көньяҡ диалектының дим һөйләше менән тығыҙ бәйләнгән.
Фонетикаһы
Танып һөйләшенең билдәләүсе үҙенсәлеге булып: Шулай уҡ, һөйләштә дөйөм төрки [с] һәм Ч|[ч] өндәрен спорадик файҙаланғанда, үҙенсәлекле [с’] өнө ҡулланыла: диал. ө[с’] — әҙәби ө[с] (три), диал. [с’]ит — әҙәби [с]ит (чужой), диал. [с’]ә[с’]еү — әҙәби [с]ә[с]еү (посев) һ.б.
Һөйләштә Ҙ|[ҙ] тартынҡыһын әйтеү билдәләнгән: диал. а[ҙ]ау теш — әҙәби а[ҙ]ау теш (коренной зуб), диал. тәр[ҙ]ә — әҙәби тә[ҙ]рә (окно) һ.б.
Грамматикаһы
Һөйләштә килеш ялғауҙарын ҡулланыуҙа әҙәби телдән ҡайһы бер айырымлыҡтар күҙәтелә. Танып һөйләшендә исемдәр яһалышы һүҙ яһаусы аффикстар күплеге менән ҡылыҡһырлана, шулар араһында продуктлылығы менән айырылғаны: ''-лык/-лек, -нык/-нек, -дык/-дек, -тык/-тек аффикстары. Ә -шык/-чек'' аффиксы продуктив түгел һәм физик етешһеҙлекте аңлатҡан мәғәнәгә эйә исем һәм сифат барлыҡҡа килтерә. .
Лексикаһы
Башҡорт теленең танып һөйләшендә нигеҙҙә хәҙерге әҙәби тел менән дөйөм һүҙҙәр ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта һөйләш байтаҡ  лексик, семантик диалектизмдарға һәм үҙләштерелгән лексикаға (ғәрәп, рус, фарсы һ.б. телдәрҙән) эйә.
Танып һөйләше лексиканың бөтөн ҡатламдары кимәлендә южного диалекта башҡорт теленең көньяҡ диалекты һөйләштәренә бәйләнгән.
Вотская
Вотская — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старая Вятка ҡылымығының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крутая (Оло Якшанга ҡушылдығы)
Крутая  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Якшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вочка (Молома ҡушылдығы)
Вочка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кузюк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вохомка
Вохомка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паломица йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Кугунер
Кугунер — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вахтан йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Вохомка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кугунер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куляна
Куляна — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Какша йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғиниәтулла Ҡапҡаев
Ғиниәтулла Ҡапҡаев (14 сентябрь 1856 йыл — 21 март 1930 йыл) — ислам дине әһеле һәм йәмәғәтсе
Биографияһы
Ғиниәтулла Ҡапҡаев 1856 йылдың 14 сентябрендә Пенза губернаһы Саранск өйәҙе Ғайса ауылында, хәҙерге Мордовия Республикаһы Кадошкино районы Оло Ялан (Большая Поляна) татар ауылында тыуған.
1893—1917 йылдарҙа Өфөлә Ырымбур Диниә назаратында ҡазый булып хеҙмәт итә. Был вазифала Диниә назараты ағзаларының эшмәкәрлеген контролдә тотоу һәм эш башҡарыу менән шөғөлләнә.
1906 йылдың 15 февралендә Өфөлә уҙғарылған һәм хәрби имамдар мәсьәләһенә бағышланған Ырымбур Диниә назараты кәңәшмәһендә ҡатнаша.
Ғиниәтулла Ҡапҡаев 1914 йылда Санкт-Петербургта асылған «Сырател-Мөстәҡим» («Хаҡ юл») Бөтә Рәсәй мосолмандар союзын нигеҙләүселәрҙең береһе. Был ойошма исламды өйрәнеү, мосолман мәғарифын һәм хәйриәне үҫтереү маҡсатында ойошторолған.
1917 йылдың мартында Өфө губерна комитеты Президиумы ҡарарына буйынса хоҡуҡты яҡлаусы структуралар күҙәтеүе аҫтына алына.
1920-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назаратының ҡазыйы була. Үҙенең мәҡәләләрен Диниә назаратының «Дианат» журналында баҫтыра.
Кука (Оло Какша ҡушылдығы)
Кука  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Какша йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беренсе синыф уҡыусыһына һәйкәл (Дондағы Ростов)
Беренсе синыф уҡыусыһына һәйкәл — Дондағы Ростовтың Ленин районында Горький урамы, 115 адресы буйынса 36-сы гимназияның ихатаһында урынлашҡан бронза монумент.
Тарихы
Монумент төҙөү инициативаһы Дондағы Ростовтың Ленин районы башлығы Сергей Сухариевтан сыға. Үҙенең интервьюһы ваҡытында ул, скульптураның ниндәйҙер кимәлдә «Малай һәм ҡыйыҡта йәшәүсе Карлсона» тураһындағы тарихтағы Малай персонажын күҙ алдына баҫтырырға тейешлеген белдерә.
Ҡала властары 7-9-сы синыф уҡыусылары араһында иң яҡшы һәйкәл эскизына конкурс үткәрергә ҡарар итә. Тиҫтәләгән эскиз эшләнә, шулар араһынан еңеүсе билдәләнә. Ул ошо уҡ гимназияның 9-сы «В» синыфы уҡыусыһы Анна Николаева була. Һәйкәл төҙөү өсөн аҡсаны бағыусылар бирә, ә скульптор итеп Дмитрий Лындин һайлана.
Ул скульптураны уҡыусының ҡәләм менән төшөргән эскизы буйынса эшләй. Һәйкәлде эшләүгә ярты йыл самаһы ваҡыт китә, һуңынан ул Дондағы Ростов оҫтаханаларының береһендә ҡойола. 2011 йылдың 1 сентябрендә — Белем көнөндә 36-сы гимназияның ихатаһында һәйкәл асыла. Тантанала ҡала мэры Анатолий Чернышев үҙе ҡатнаша.
Һүрәтләнеше
Һәйкәл бер бронзанан эшләгән, уның бейеклеге яҡынса 2 метр, ауырлығы — ярты тонна. Монументта мәктәп формаһы кейгән йылмайыусан малай һүрәтләнә. Ул глобус өҫтөндә, ҡулына китап тотоп ултыра. Скульптор әйтеүенсә, монумент үҙенә беренсе синыф уҡыусыһының барлыҡ сифаттарын туплаған: ул ҙур ҡыҙыҡһыныу менән уҡый, онотолоп шаярырға ла ярата.
Выдрица (Шубрюг ҡушылдығы)
Выдрица  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шубрюг йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кружилинский утары
Кружилинский — Рәсәйҙәге Ростов өлкәһенең Шолохов районындағы утар, Кружилинский ауыл биләмәһенең административ үҙәге, яҙыусы Михаил Александрович Шолоховтың тыуған ере. 2009 йылдың 1 ғинуары мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны 1322 кеше.
Географияһы
Район үҙәгенә саҡлы ара — 33 км.
Тарихы
1749 йыл тирәһендә барлыҡҡа килгән Кружилин утарына нигеҙ һалыусы тураһында ике фараз бар. Беренсеһе буйынса – йөҙ башы Григорий Кружилин, икенсеһенә ярашлы – ағалы-энеле Григорий, Захар, Иван, Иона, Пётр, Савва Кружилиндар, Иван Лиховидов һәм Иван Четвериков. 1820 йылда утарҙа - 20, ә быуат һуңына 200 хужалыҡ була. Октябрь революцияһы алдынан йәмғиәт тарафынан һайланған атаман утарҙың булған, уның халҡы Вёшенская станицаһы Троицк сиркәүенә доға атҡарырға йөрөгән (прихожандар). 1881 йылдың 3 майында Кружилин, Каргин-Кружилин, Максаев утарҙары, Ясеновка ҡасабаһы вәкилдәре Дон һәм Новочеркасск архиепискобына Каргин-Кружилин утарында яңы сиркәү төҙөү ихтыяжлығы буйынса юллама яҙf. Төҙөлөшкә рөхсәт бирелгәс, сиркәү төҙөү 1885 йылда тамамланf һәм.
һәм Николайға  нарыҡланған ағас сиркәү таш  тора, бер тәхете, 12 ҡыңғырауы һәм ағас ҡоймаһы була. Сиркәү утар үҙәгендәге майҙанда, бай казактарҙың ихаталары эргәһендә урынлаша. 1904 йылдан унда сиркәү яны мәктәбе эшләй.
Лабжоровица
Лабжоровица — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюрюг йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гараница
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡондорса буйындағы яу
Туҡтамыштың хан тәхетенә ултырыуы
Жуси улусының иң ҡеүәтле хандарының береһе Үзбәк хан вафатынан һуң (1342 йыл) илдәге ҡаты тәртип үҙ-ара низағтар арҡаһында ҡакшай башлай. Урҙа үҙаллы кенәзлектәргә тарҡала башлай, ә бер-береһенә ҡаршы көрәш менән мәшғүл булған хандар яулап алынған халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡты бөтөнләй юғалта, күрше дәүләттәргә генә түгел, үҙ биләмәләрендә булған йоғонтоһонан да мәхрүм ҡала.
Ул арала тәхет өсөн көрәш майҙанында йәш, һәләтле жуси нәҫеле вариҫы Туҡтамыш ҡалҡып сыға. 1376 йылда ул үҙ ғүмерен һаҡлап ҡалыр өсөн Аҡ Урҙанан Сәмәрҡәндкә, Мәүереннаһр дәүләтенең әле йәш, әммә ҡеүәтле әмире Аҡһаҡ Тимерҙең ҡанаты аҫтына килеп һыйына. Күрше Урҙаның көсәйеүе Мәүереннаһр файҙаһына түгеллеген алдан һиҙемләп, Аҡ Урҙала үҙ кешеһен ҡуйып, үҙ йоғонтоһон көсәйтергә була, Тимер әмир Туҡтамышты бик ололап ҡабул итә. Ырыҫ хан менән улдарына ҡаршы көрәштә бөтә кәрәк-яраҡтар менән йыһазлай, ғәскәр менән тәьмин итә. Нәҡ Тимерҙең ярҙамы менән Туҡтамыш, өс уңышһыҙ походтан һуң, ниһайәт дүртенсеһендә еңеп сығып, 1377 йылда үҙен Аҡ Урҙаның ханы тип иғлан итә. 1380 йылда Мамай мырҙаға яу менән барып, тулыһынса тар-мар итә һәм Алтын Урҙаның ханына әүерелә. Шулай итеп, Туҡтамыш хан үҙенең ҡулы аҫтында боронғо бабаһы Жуси ерҙәрен ҡайтанан берләштереүгә ирешә.
1380—1385 йылдарҙа Туҡтамыш хан иленең сәйәси һәм иҡтисади мәсьәләләрен хәл итеү менән була, реформалар үткәрә. Ахырҙа ул Алтын Урҙаның элекке ҡеүәтен һәм йоғонтоһон ҡайтарыуға ирешә.
Үҙенең уңыштары өсөн Туҡтамыш иң беренсе нәүбәттә Аҡһаҡ Тимергә бурыслы була. Башта Туҡтамыш, кәңәшселәре һүҙҙәренә ҡолаҡ һалып, үҙенең ҡурсалаусыһына тоғро ҡала. Ҡеүәте үҫә төшөү менән, Туҡтамыш Аҡһаҡ Тимерҙән бойондороҡлолоғонан арынырға ынтыла.
Туҡтамыш хан менән Аҡһаҡ Тимерҙең араһы киҫкенләшеүе
1385 йылда Туҡтамыш иғтибарын мөһим сауҙа юлы үткән Иран һәм Әзербайжан ерҙәренә йүнәлтә. Был ерҙәрҙә Мәүереннаһр дәүләте әмире лә 1380 йылдан уҡ баҫып алыу походтарын алып бара. Тимерҙе Әзербайжанға индермәҫ өсөн, Туҡтамыш 1385 йылда унда ғәскәр ебәрә, Тәбризде ала һәм, илде талап, ҙур улъялар менән кире боролоп ҡайтып китә. Исфахан һәм Ширазда яуҙар алып барыу менән мәшғүл булған Тимер йыһангир Туҡтамышҡа ҡаршы сыға алмай. 1386 йылда Тимер Грузияны яулап алып, Урҙа ханының Иранға үтер юлын ҡамай.
1387 йылдың көҙөндә, Тимерҙең Ширазда ҡупҡан боланы баҫтырыу менән булыуынан файҙаланып, Моғолстан әмире Ҡәмәр-әд-дин менән берлектә Туҡтамыш Тимер Йыһангирҙең үҙ биләмәләре — сығатай ерҙәренә баҫып инә. Тимер ғәскәре менән алһыҙ-ялһыҙ сабып, 1388 йылдың башына ҡайтып етә. Был ваҡытта Хәрәзм Урҙа ханының ҡулында, ә Бохара ҡамалған була. Тимер йыһангир көтөлмәгән һөжүме менән Туҡтамыш ғәскәрҙәрен үҙ далаларына кире боролорға мәжбүр итә. Туҡтамыштың Мәүереннаһрҙы талауына яуап итеп, Тимер 1387 йылда Хәрәзм улусын ҡыйрата.
1388—1389 йылғы ҡыш тамамланыр-тамамланмаҫ Туҡтамыш ҙур ғәскәр менән йәнә Тимерҙең биләмәләренә ябырыла. «Ул бөтә улусынан урыҫтар, черкестар, болғарҙар, ҡыпсаҡтарҙан, Ҡырым, Ҡаф һәм Азак аландарынан, башҡорттарҙан һәм мокшиҙарҙан торған оло ғәскәр — иҫәпһеҙ-һанһыҙ, ағас япраҡтары һәм ямғыр тамсылары һанынан ҙурыраҡ сиреү йыя». Йыһангир ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙе ҡабалан йыйып, дошманына ҡаршы ҡуҙғала. Туҡтамыштың ғәскәре ҙурыраҡ, әммә Аҡһаҡ Тимер оҫтараҡ була — Урҙа ғәскәрен сигенергә мәжбүр итә. Был алыш һөҙөмтәһендә Хәрәзм сүллеккә әйләнә, Туҡтамыш Сығнаҡ ҡалаһынан яҙа.
Туҡтамыш ханға ҡаршы фетнә
Тышҡы сәйәсәттәге уңышһыҙлыҡтар, әлбиттә, Туҡтамыштың абруйын бик ныҡ ҡаҡшата. Уғландар һәм бейҙәр араһында ул алып барған сәйәсәт менән ҡәнәғәтһеҙҙәр төркөмө бермә-бер арта һәм әүҙемләшә. 1387 йылғы Тимергә ҡаршы уңышһыҙ походтан һуң Тимер-Мәликтең улы Тимер-Ҡотлоҡ Туҡтамыш ханға ҡаршы фетнә күтәрә. Туҡтамыш хан Тимер-Ҡотлоҡто үлтермәк була, әммә, һуңғыһы ҡасып, Аҡһаҡ Тимер янына һыйына. Был фетнәне ойоштороуҙа тәжрибәле һәм хәйләкәр Аҡ Маңғыт бейе Иҙеүкәй уғата мөһим роль уйнай, ул да, фетнәлә ҡатнашҡан Көнсө уғлан да Тимер-Ҡотлоҡ артынса Сәмәрҡәндкә ҡаса. 1393 йылда Туҡтамыштың Бөйөк Литва кенәзе Ягайлоға яҙған ярлығында былай тиелә: уғландар ханға ҡаршы йәшерен берләшә, Тимер менән бәйләнешкә керә, улар Иҙеүкәй кенәзде Тимерҙең һарайына ебәреп, һуңғыһын Туҡтамыш менән һуғышҡа ҡоторта.
Һуғышҡа әҙерлек
Йыһангир был походҡа айырыуса ныҡлы һәм оҙайлы әҙерләнә. Бараһы юлды планлаштырғанда, ул алдан күҙаллау маһирлығын күрһәтә. Мәүереннаһрҙан Алтын Урҙаның үҙәк биләмәләренә табан Арал диңгеҙен көнбайыштан йәки көнсығыштан урап үтергә кәрәк була. Көнбайыштан барған хәлдә, юл Хәрәзм ерҙәре аша үтә — был юл ҡыҫҡараҡ, әммә Аҡһаҡ Тимерҙең һуңғы походтарынан һуң ул ерҙәр ҡыйралған хәлдә була әле, бынан тыш, Арал диңгеҙенән ары ҡоро далалар аша барып, арыған хәлдә, дошман менән алышҡа инергә тура килә. Көҙҙән үк ғәскәрҙе хәҙерге Ташкент йә Отрар янында йыйып, шунда ҡышлап, көнсығыштан киткән хәлдә, юл оҙонораҡ була һәм тағы ла далалар аша үтеп, ғәскәр хәлһеҙләнәсәк. Ахырҙа йыһангир Урҙа ерҙәренә табан иң оҙон, әммә ғәскәре өсөн уңайлыраҡ булған өсөнсө юлды һайлай — башта ул туп-тура төньяҡҡа, Тубыл йылғаһына табан китергә тейеш, ул осраҡта даланы ҡабаланмай, дошман күҙенә күренмәй үтергә мөмкин була. Тубыл буйында аттарҙы ашатып, ғәскәрҙе ял иттереп алғандан һуң, ул Урҙаға йылдамыраҡ бара ала.
Шулай итеп, Тимер ғәскәренең бараһы юлын алдан билдәләй, ул ғына ла түгел, ошо юлда алдан сәсеүҙәр сәсеп ҡуйырға бойора. Яугирҙәре быға тиклем булмағанса ныҡ йыһазландырыла, һәр кем түләнергә тейеш аҡсаны алдан ала. Шәрәф-әд-дин Йезди үҙенең «Зәфәрнамә»һендә («Еңеүҙәр китабы») яҙыуынса, «Дәшт-и-ҡыпсаҡҡа сәфәр сығырға йыйынып, Тимер үҙенең империяһы төбәктәренән ғәскәр табырға табышсыларын юлландыра: һәр өлкәнән һәм ҡәбиләнән атлылар һәм йәйәүлеләр, төркиҙәр һәм тажиктар йыллыҡ аҙыҡ мөлкәттәре менән килергә тейеш. Шулай ҡарар ҡылынды: һәр кешелә дүрт төр ҡорал әҙер торһон — ян, 30 уҡ, тоҡсайлы ян ҡулсаны һәм ҡалҡан; һәр 10 кешегә — 1 сатыр, 2 көрәк, 1 кәтмән, 1 ураҡ, 1 бысҡы, 1 балта, 1 беҙ, 100 энә, ярты ман (ман — 20 кг) амбар үлсәмендәге бау-шыу, 1 ныҡ тире һәм 1 оло ҡаҙан булһын һәм йәмғеһен һәр урында, талап ителгән һайын, сығарып күрһәтһендәр. Быларҙан тыш, бөйөктәрҙән бөйөк фарман бирелде: Ташкенттан сәфәр сыҡҡандан һуң һәр кеше айына 1 ман амбар үлсәмле он ашаһын һәм бер кем дә икмәк тә, көлсә лә, туҡмас та бешермәһен, ә өйрә менән генә туҡланһын.»
Юлға сығыр алдынан Тимер Йыһангир ғәскәрен тағы бер байҡап сыға. Икенсе көн, 1391 йылдың 19 ғинуарында ғәскәр ҡуҙғала. Жуси улусының географияһын да, ҡәбиләләрен һәм илдең стратегик объекттарын да бик яҡшы белгән Иҙеүкәй мырҙа ла ғәскәргә юл күрһәтеүсе булараҡ ҡушыла.
Поход башы
1391 йылдың башында Туҡтамыш хан Аҡһаҡ Тимергә солох тәҡдиме менән илселәрен ебәрә. 21 февралдә йыһангир ҡоролтай йыйып, үҙенең уғландары һәм әмирҙәре менән кәңәшләшкәс, илселәрҙе үҙе менән бергә алып, һәр төмәнгә шул илселәрҙән берәр кешене юл күрһәтеүсе итеп беркетеп, яуға сыға.
Шулай итеп, Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәре хәҙерге Ташкент тирәһенән ҡуҙғалып, Күк Урҙаның Сауран, Ҡарасуҡ, Яҫы ҡалалары аша үтә, артабан хәҙерге Ҡаҙағстан буйлап аҡҡан Һарыһыу (Сарысу) буйлап бара. «Шул төндә Йеҙекәй-үзбәктең ике нөгәре ҡасты һәм далалар, сүлдәр аша Туҡтамыш-ханға китте». Тап бына шулар була ла инде Туҡтамыш ханға Аҡһаҡ Тимерҙең ябырылыуы тураһында тәүге хәбәр биреүселәр. Шунан һуң ғына Алтын Урҙала ашығыс мобилизация башлана. Туҡтамыш хан Тимер һөжүмен иң яҡын һәм тура юлдан көткәнлектән, Урҙаның төп хәрби көстәре Волганың уң яры яғында ҡала.
Ул арала Олотау тауҙарын (Ұлытау) уң яҡта ҡалдырып, Тимерҙең ғәскәре Иланчуҡ (Ұлы Жыланшық) йылғаһына сыға. Олотауҙың Алтыншокы (Алтыншоқы) тауы буйындағы ташта, хәҙерге Ҡаҙағстанда XX быуаттың 30-сы йылдарында табылған, Эрмитажда һаҡланған ташта уйылған: «Торан солтаны Тимер ике йөҙ меңлек ғәскәре менән Туҡтамын хандың ҡанын көҫәп юлға сыға». Бында Аҡһаҡ Тимер ғәскәренә бер ни тиклем артабан ял бирә лә, Тубыл йылғаһына табан йүнәлә.
Был юл бик ауырға төшә. Сикһеҙ далаларҙы үтеп, Туҡтамыш күсеп йөрөгән урындарға еткәнсе, өс ай ваҡыт үтә. Был ваҡытта ғәскәр аҙығын бик һаҡсыл тотона.
Туҡтамыштың эҙенә төшөү бик үк еңелдән булмай. Бер нисә төркөм унлаған километрға китеп, тирә-яҡты ҡапшап сыға, әммә Туҡтамыш һыуға төшкәндәй юҡ була. Аттар ҡырыла, яугирҙарҙың аҙығы наҡыҫлана башлай, ғәскәрҙең һуғышҡа дәрте һиҙелерлек кәмей, Тимергә дошманын йәһәтерәк ҡыуып тотоп, яу башларға кәрәк була. Ахырҙа, йыһангир бер нисә «тел» эләктереп, улар аша Туҡтамышҡа сығыуға өлгәшә.
Аҡһаҡ Тимер, телдәр биргән мәғлүмәткә таянып, ғәскәрен Яйыҡ йылғаһына табан йүнәлтә. Уның һиҙемләүенсә, Туҡтамыш хандың ғәскәре уларҙы Ҡрыҡ-күл тигән урындағы кисеүҙә (хәҙерге Ырымбур өлкәһе, Беляевка районы, Бурансы ауылы эргәһендәге Ҡоро-күл ) аңдып тора. Тимер иһә, быны аңлап, йылғаны шул кисеүҙән үрҙәрәк аша үтә. Быға әҙер булмаған Туҡтамыш хан ғәскәре менән сигенергә мәжбүр була. Сигенгәндә, дошманының күҙенә салынмаҫ өсөн, шәрә далаларҙы урап үтеп, ғәскәрен урманлы урындарҙан, төньяҡ-көнбайышҡа, Болғар ерҙәренә табан алып китә. Туҡтамыш хан Сәмәрҡәнд ғәскәрҙәре дала буйлап оҙайлы юлда, аҙыҡ етмәүҙән хәлһеҙләнеренә иҫәп тотоп, уларҙы, яуға инмәйенсә, иле буйлап оҙағыраҡ йөрөтөп, арытып алдырырға ниәтләй. Туҡтамыш хан дошманының үҙе күҙаллағандан күпкә көслөрәк һәм әҙерлерәк икәнлеген аңғармай әле.
Тимер, Алтын Урҙаның сигенгән ғәскәрен ҡыуалап, Һаҡмар, Һамар һәм Суҡ йылғаларының осрашҡан урыны аша үтә. Ике сиреүҙең араһы яҡынайғандан-яҡыная, ҙур булмаған бәрелештәр йышая бара. Хәл иткес алыш көнө алыҫ түгелен ике яҡ та һиҙемләй. Ниһайәт, Һамар йылғаһынан төньяҡтараҡ аҡҡан Ҡондорса йылғаһы буйында Туҡтамыш хан дошманы менән осрашырға була. Волга буйы ерҙәрендә бығаса тарихта булмаған ваҡиға — ике яҡтың да көстәрен һанағанда, ярты миллионға яҡын халыҡ йыйыла.
Ғәскәрҙәрҙең ҙурлығы һәм төҙөлөшө
Ике ғәскәр ҙә ул осор иҫәбе менән ғәйәт ҙур була. Яуҙы өйрәнгән ҡайһы бер тарихсылар Аҡһаҡ Тимер ғәскәрендә ике йөҙ яугир ҡатнашҡан тип раҫлай, бәғзеләре өс йөҙ мең кеше тигән һан килтерә. Тимерҙең ғәскәре 7 өлөшкә бүленеп, 2-һе резервта ғәскәр башлығы әмере буйынса үҙәккә йәки флангҡа ярҙамға килергә әҙер була. Тимерҙең йәйәүле ғәскәрҙәре окоптар һәм ҙур ҡалҡандар менән һаҡланған була. Үҙәктә Сөләймәншаһ мырҙа етәкселеге аҫтында бер ҡул (корпус), артта Мөхәммәт солтан етәкселеге аҫтында тағы бер ҡул, уның янында шәхсән Тимерҙең етәкселеге аҫтындағы 20 ҡошан урынлаша. Уң яҡ флангта Мираншаһ мырҙа ҡулы, уның янында — әмир Сәйфетдин-хажи башлығындағы ҡул урынлаша. Һул яҡ флангта мырҙа Үмәршәйх башлығында бер ҡул, уның янында Бирҙебәк-и-Сарбуға һәм Ходадат Хөсәйен башлығында йәнә бер ҡул урынлаша.
Шулай ҙа Туҡтамыш ғәскәре тағы ла ҙурыраҡ була. Шәрәф-әд-дин үҙенең «Зәфәрнамә»һендә: «Ике яҡтың да ғәскәрҙәре бер-береһенә ҡаршы хәрби һыҙыҡтарын сығарғанда, дошман ғәскәрҙәре ике флангта ла, уңда һәм һулда, бер нисә ҡошанға был яҡтың (Тимер ғәскәренең) ғәскәренән ҙурыраҡ була», — тип яҙа. Туҡтамыш яғында шулай уҡ Алтын Урҙа подданыйҙары — башҡорттар, болғарҙар, мокшалар, урыҫтар һәм черкестар булғандар.
Яу барышы
Алыштың иң ҡыҙған мәлендә Сәмәрҡәнд әмире ейәне Әбүбәкер мырҙаға үҙенең яугирҙары менән ашарға әҙерләргә бойора. Урҙа ғәскәрҙәре алдында бөтә ғәскәр юрамал туҡтап, һый-ниғмәткә бирелә. Шәрәф-әд-дин Йәзди былай тип яҙып ҡалдыра: «Яулаусы Тимер, үҙенең әһәмиәте һәм бөйөклөгө йоғонтоһо аҫтында һәм үҙенең ҡыйыулығы һәм батырлығы менән, бөтә ғәскәргә палаткалар асырға бойора. Быны күреп, Туҡтамыш еңеүсе ғәскәрҙең тулы һынса үҙен ҡулында тотоуына һәм ғәҙәттән тыш ҡыйыулығына һәм дошман ғәскәренә ҡарата тулы ғәмһеҙлегенә хайран ҡала».
Туҡтамыш хан ғәскәрҙәрендә, Аҡһаҡ Тимер күҙаллағанса, тарҡалыш башлана. Берҙән, Мәскәү кенәзе Василий I алышта ҡатнашыуҙан бөтөнләй баш тарта. Унан, оппозицияла булған мырҙалар һәм бейҙәр нәк ошо яуҙа баштарын күтәрә. Тәүгеләрҙән булып Бикбулат уғлан үҙенең яугирҙарын алып, артабан Иҙеүкәй мырҙа тырышлығы менән манғыттар ҙа яу яланын ташлап китә башлай. Бындай тарҡалыш Урҙа ғәскәрҙәренең хәрби кәйефенә кире тәьҫир итмәй ҡалмай.
Шулай итеп, Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәре контрһөжүм менән ябырыла. Ни сәбәп менәндер, Алтын Урҙаның байраҡсыһы байрағын ҡулынан төшөрә. Туҡтамыштың ғәскәре быны юлбашсылары үлгән йә үлемесле яраланған булыуы тураһында хәбәр, тип ҡабул итә һәм ҡасыу яғын ҡарай. Бәғзе тарихсылар Аҡһаҡ Тимер дошман байраҡсыһын кәрәк ваҡытта байраҡты төшөрөргә алдан күндергән була, тип тә раҫлай.
Флангтарҙан һөжүм итеп, Тимер Урҙа ғәскәрҙәрен 200 саҡрымға алып ташлай һәм Волга буйҙарына тиклем ҡыуып бара. Туҡтамыш хан ярға ҡыҫырыҡлана. Алыш ғәйәт ҡаты бара, бығаса булмаған ҡан түгелеш өс көн дауам итә. Сәмәрҡәнд ғәскәрҙәре баҫып алып бара, әммә Урҙаның яугирҙары ныҡлы ҡаршы тора. Туҡтамыштың үҙенә әсирлеккә төшөү хәүефе янай башлай, һәм ул урманға ҡасып юғалырға мәжбүр була.
Яуҙан һуң
Был оло яу һөҙөмтәҙендә Алтын Урҙа йөҙ меңгә яҡын кешеһен юғалта. Әлбиттә, Тимерҙең юғалтыуҙары ла ҡәҙимге була. М. Г. Сәфәрғәлиев, Фрао Мауро төҙөгән картала 18 төмән башлығы ҡәбере булыуына таянып, Аҡһаҡ Тимерҙең юғалтыуҙары шулай уҡ йөҙ меңгә барып етә, тип иҫәпләй.
26 көн йыһингирҙең яугирҙары еңеүен билдәләй, ваҡытын бөткөһөҙ мәжлестәрҙә үткәрә. Еңеүселәр Волга буйы халҡын талауға керешә. Отрядтар бар тарафтарҙан аттар, дөйәләр, һыйыр, һарыҡ көтөүҙәрен ҡыуып килтерә, ауылдарҙан ҡыҙ-егеттәрҙе ҡоллоҡҡа йыя. Шәрәф-әд-дин яҙмалары буйынса, «Тимер лағырына шул тиклем күп һәм хуриәләргә тиң һылыу ҡыҙҙар, сибәр үҫмер-егеттәр ҡыуып килтерелде ки, шәхсәнә Тимерҙең үҙе өсөн генә һайлап алынғандары ла биш меңдән артыҡ ине».
Дошманын ул артабан эҙәрлекләмәй һәм ғәскәре менән кире Сәмәрҡәндкә юлланып, сәфәр башынан 11 ай үтеүгә иленә ҡайтып инә. Тимер сиреүе үҙ иленә ҡайтышлай ҙа талауын туҡтатмай. Л. Н. Гумилев яҙыуынса, Тимергә еңеү ҡиммәткә төшә. Был уның уңышын дауам итмәй, Волга аша үтмәй, тырым-тырағай ҡасышҡан ҡыҙҙарҙы һәм малды йыйыу менән сикләнеүенән күренә.
Туҡтамыш Волга аръяғында юҡ була, ҡайһы берҙәр уны Литва короленә барып һыйынған, тип иҫәпләй. Бер ни тиклем ваҡыт уның тураһында бер ни ҙә ишетелмәй. Күп тә үтмәй, Туҡтамыш хакимлығын тергеҙеп, тағы ла Аҡһаҡ Тимергә ҡаршы ҙур сиреү йыя. 1395 йылда Урҙа һәм Мәүереннаһр ғәскәрҙәре Терек буйында тағы ла ҡан ҡойошлораҡ яуҙа бәрелешә. Бында еңелеү һәм артабанғы бихисап Алтын Урҙа ҡалаларын юҡ итеү Туҡтамыштың хакимлығының һәм Алтын Урҙаның ахырын билдәләй. Алтын Урҙа XV быуаттың тәүге яртыһында Оло Урҙа, Нуғай Урҙаһы, Ҡазан, Себер, Ҡырым, Әстерхан, Ҡаҙаҡ, Үзбәк ханлыҡтарына бүленә. Нуғай Урҙаһы, Ҡаҙан һәм Себер ханлыҡтарының сиктәре — Башҡортостан ерҙәрен бүлгеләп үтә.
Алыш тураһында хәтер
Ҡондорса яуы башҡорт фольклорының бер нисә ҡомартҡыһында сағыла. «Һуңғы Һартай» хикәйәтендә һарт ырыуының, Туҡтамыш сиреүендә түгел, ә үҙ алдына тыуған илен ҡурғап, Тимер менән иң һуңғы кешеһе ҡалғанса һуғышыуы, иҫән ҡалған ҡарт ырыу башының тыуған ил ҡазаһы һәм яуҙа үлгән ырыуҙаштары өсөн һаман туҡтамай дошмандан үс алып йөрөүе хаҡында бәйән ителә.Риүәйәт буйынса, һуғышта һәләк булған Ялыҡ бейҙең улдары — ике батыр хөрмәтенә Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.
«Иҙеүкәй менән Мораҙым» тарихи ҡобайырында башҡорт халҡының татар-монгол иҙеүенән ҡотолоу өсөн көрәше сағылдырыла. Был көрәш Алтын Урҙа хакимдарының үҙ-ара низағтарын һүрәтләү ерлегендә бирелә, Туҡтамыш хан менән Иҙеүкәйҙең үҙ-ара ыҙғыштары үҙәктә тора, яуыз һәм мәкерле хан менән халыҡ мәнфәғәтен яҡлаған ғәҙел башҡорт батырының көрәше рәүешле һүрәтләнә.
«Учалы» атамаһының сығышы тураһында легендар риүәйәт — Аҡһаҡ Тимергә бер ауылда башҡорттар ҡыҙ бирмәй, уныһы үс итеп шул тирәләге бөтә башҡорт ырыуҙарын туҙҙырып, халыҡты бөлдөрөүе тураһында, юлбаҫарҙарҙың буйһондоролған ерҙәрҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙы көслөк менән әсирлеккә алыу күренеше бер ни тиклем идеаллаштырылған формала сағылыш тапҡан. Ә аҙаҡ инде, риүәйәт буйынса, бындағы халыҡ «үс алды» тигән, Учалы һүҙе ана шунан ҡалған.
Һуғыштың башҡорт әҙәбиәтендә сағылышына килгәндә, Әхиәр Хәким үҙенең «Думбыра сыңы» тарихи романында Ҡондорса буйындағы яуҙы «Иҙеүкәй менән Мораҙым» ҡобайырына таянып тасуирлай. Сығанаҡта был ваҡиға тураһында һүҙ араһында ғына иҫкә алынһа, романда иһә көслө динамизм, эске экспрессия менән һуғарылған һуғыш күренеше һүрәтләнә.
Бөгөнгө көндә Һамар тарихты өйрәнеү музейы һәм хәрби-тарихи клубтар ярҙамы менән йыл һайын алыш урырында тарихи инсценировка ҡуйыла.
Миңлебаева Наилә Мәсғүт ҡыҙы
Миңлебаева Наилә Мәсғүт ҡыҙы (7 февраль 1947 йыл) — комсомол һәм партия органдары, дәүләт хеҙмәте ветераны. 1968 йылдан комсомол эшендә, шул иҫәптән 1971 йылдан — ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Совет район комитетының беренсе секретары, 1973 йылдан — ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитеты секретары; 1977 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1988 йылдан — яуаплы ойоштороусыһы; 1990 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының яуаплы хеҙмәткәре, 1996—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт, мәшғүллек һәм халыҡты социаль яҡлау министры урынбаҫары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).
Биографияһы
Наилә Мәсғүт ҡыҙы Миңлебаева 1947 йылдың 7 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1968-1977 йылдарҙа комсомол эшендә. 1972 йылда Мәскәү туҡыу һәм еңел сәнәғәт институтын ситтән тороп тамамлай. 1963 йылдан Өфө «Мир» тегеү фирмаһы тегенсеһе, мастер. 1968 йылдан ВЛКСМ комитеты секретары. 1971 йылдан Өфө ҡалаһы Совет районы комитетының беренсе секретары. 1973 йылдан — ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитеты секретары. 1977 йылдан еңел, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм сауҙа бүлеге инструкторы. 1988 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында партия һәм кадрҙар эше бүлегенең яуаплы ойоштороусыһы. 1990 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының сауҙа, кооперация һәм хеҙмәтләндереү идаралығының баш белгесе. 1991 йылдан Өфө кизе-мамыҡ комбинатының баш иҡтисадсыһы, 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советының сәнәғәт министры урынбаҫары. 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының еңел сәнәғәт, түләүле хеҙмәттәр һәм эшҡыуарлыҡ бүлеге мөдире, 1996—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы халҡын хеҙмәт, мәшғүллек һәм социаль яҡлау министры урынбаҫары булып эшләй. 2006—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ветерандар советы рәйесе.
Лаптюжка
Лаптюжка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 748 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өфө фонтандары
Барлығы Өфөлә егерменән артыҡ һыу ҡоролмалары бар. Фонтандар осоро, ғәҙәттә, 1 майҙан асыла. Конгресс-холл янындағы фонтан бер көн алда эшләй башлай. Асыу тантанаһында ижад коллективтары һәм солистар сығыш яһай, балалар һәм йәш үҫмерҙәр өсөн уйын программаһы ҡаралған.
Фонтандар иртәнге туғыҙҙан төнгө 12 тиклем эшләй. Һыу ҡала һыу үткәргесенән килә һәм көн һайын яңыртыла. Уға махсус реактивтар ҡушыла.
Орджоникидзе исемендәге Мәҙәниәт һарайы янындағы фонтан
Өфө фонтандарының иң беренсеһе. 1956 йылда 6 метрлыҡ түңәрәк формала төҙөлгән. 1970-се йылдар аҙағындаы реконструкциянан һуң алдыр дүртмөйөшлөгә әйләнә һәм 10 метрға тиклем һуҙыла, төбөндә ете кит һүрәте төшөрөлә.
2015 йылда ҡабаттан реконструкция үткәрелә, лазер яҡтыртҡыс һәм музыкаль биҙәү ҡуйыла.
Конгресс-холл эргәһендәге фонтан
Конгресс-холл янындағы фонтан 2007 йылда төҙөлә. Салауат Юлаев исемендәге майҙандағы аллея уртаһында урынлашҡан, ике кесе архитектура формаһынан тора. Аллеяның үрге яғында — дурт метр диаметрлыҡ түңәрәк алдыр, унда 17 фонтан насадкаһы урынлашҡан.
Комплекстың түбәнге яғы 18 метр диаметрлы алдырҙан, уға төшкән бер нисә тупһалы һәм өс күперле декоратив шарлауыҡ урын алған. Унда 800 кубометр һыу әйләнә һәм тағы 200 торбаларҙа аға. Йөҙҙәрсә сығанаҡ, һикәлтәләр һәм ағым ҡурай тажын барлыҡҡа килтерә. Фонтан менән идара итеү үҙәге һыу аҫтында 6 метр тәрәнлектә урынлашҡан. Автоматик рәүештә ҡабына һәм һүнә, баҫым электроника ярҙамында көйләнә. Был Башҡортостандағы яҡтырҡыслы берҙән-бер фонтан комплексы.
«Искра» кинотеатры янындағы «Ҡурайлы малай»
«Ҡурайлы малай» — иң билдәле Өфө фонтандарының береһе. 1974 йылда асылған. Авторы — Мәскәү скульпторы Маргарита Соловьева-Ефимова. Ысынында «Яҙ йыры» тип атала.
Каруанһарай янындағы фонтан
1998 йылда асылған. Гранит алдырҙарының майҙаны 180 квадрат метр булһа, сәғәтенә 280 кубометр һыу үткәргән. Проектын Сергей Голдобин оҫтаханаһы архитекторҙары эшләгән. 2015 йылда майҙанды реконструкциялағанда емерелгән.
Ҡала мәҙәниәт һарайы янындағы «Бейеүсе торналар» фонтаны
Оҙаҡ ваҡыт Һарайҙың йөҙө була. Әммә бер нисә йыл инде реконструкцияға ябылған. Үҙгәрештәр яҡтыртҡыс, заманса һыуҙы таҙалау системаһы, эргәһендә ике этажлы ресторан төҙөүгә ҡаралған. Ремонт эштәре 2007 йылда уҡ башланһа ла, әлегә осо-ҡырыйы күренмәй.
Ленин исемендәге парк фонтандары
Ленин исемендәге паркта Төньяҡ һәм Көньяҡ фонтандар бар.
Хөкүмәт йорто янындағы фонтан
2009 йылда төҙөлгән.
Ябай халыҡ өсөн тик 2010 йылдың июленән асыҡ.
«Уфа Арена» алдындағы фонтан
Фонтан комплексы 2012 йылдың 30 авгусында эшләй башлай.
Бер стилдә эшләнгән ике алдырға һыуҙы 22 форсунка бирә. Махсус таймер фонтанды ҡабыҙа һәм һүндерә.
«Ете ҡыҙ»
Фонтанды асыу тантанаһы 2015 йылдың 30 июнендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры һәм Каруанһарай сауҙа комплексы араһындағы «Театр» скверында үтә. Тантанала Йәштәр симфоник оркестры, Фәйзи Ғәскәров исемендәге Халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡатнашты. Башҡорт эпосы һәм бейеүен тасуирлаған скульптура композицияһы ла ошо уҡ исемде йөрөтә.
Алдыр диаметры — 18 метр. Авторы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы, скульптор Хәниф Хәбибрахманов.
Гнилуха (Вятка ҡушылдығы)
Гнилуха  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 596 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Леком
Леком — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 674 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Литовка (Луптюг ҡушылдығы)
Литовка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Луптюг йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Говоруха (Молома ҡушылдығы)
Говоруха  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горельница
Горельница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.