cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк Төрөк һуғышы
Мостафа II солтандың походтары
1697 йылғы кампания ваҡытында, 10 августа, солтан Мостафа армияһы менән Белградҡа яҡынлаша. Ул ваҡытта тоташ кампанияның маҡсаттарына ҡарата етди ҡаршылыҡтар килеп тыуған: бер төркөм вәкилдәре Трансильванияла позицияларҙы нығытырға кәрәк, икенселәре Дунай буйлап өҫкә күтәрелергә һәм Петроварадинға һөжүм итергә кәрәк тип иҫәпләгән. Һөҙөмтәлә «трансильвания» ҡарашы еңгән. Ғосман армияһы ҙур юғалтыуҙарһыҙ өс йылғаны аша сыға, Тиса йылғаһында Австрия көстәрен тар-мар итә һәм, унда урынлашҡан гарнизонды ҡалдырырға теләмәү сәбәпле, Тигель ҡәлғәһен ер менән тигеҙләгән. Ләкин 11 сентябрҙә, солтан Мостафа үҙе Тисаның көнсығыш ярына сығып еткәс, Евгений Савойский Төркиә армияһына тылдан һөжүм иткән һәм Зенте янындағы алышта еңгән.
Карловицкий тыныслыҡ килешеүе
1697 йылда Аугсбург лигаһының һуғышы тамамланды, һәм Габсбургтарға Ғосман империяһына ҡаршы бөтә көсөн һалырға бер ни ҙә ҡамасауламай. Әммә Изге лига ағзалары шуны аңлаған: Испанияның балаһыҙ короле Карл II бына-бына үләсәк, ә был, үҙ сиратында, Габсбургтарҙы Франция менән һуғышҡа сығарасаҡ, шуға күрә ике яҡ та тыныс һөйләшеүҙәр аша үткән. Һөйләшеүҙәр алып барылыуға ҡарамаҫтан, 1698 йылда хәрби хәрәкәттәр дауам итә: ҡырым татарҙары Австрия позицияларын баҫыу теләге менән көсөргәнгән һәм Польшаға һөжүм иткән.
Башта төрөктәр Изге лиганың бөтә ағзалары менән түгел, ә Австрия менән генә татыулыҡ урынлаштырырға йыйынған, ләкин инглиз илсеһе тәьҫирендә ундай теләгенән баш тартҡан. Һөҙөмтәлә 1699 йылдың 26 ғинуарында Карловицкий тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. Уның шарттарына ярашлы, Ғосман империяһы Европа биләмәләренең байтаҡ өлөшөнән мәңгелеккә мәхрүм ителә. Австрияға төрөктәр Венгрия һәм Трансильвияны (Банаттан тыш), Речь Посполитаяға — уның Молдавия кенәзлеге эшенә ҡыҫылмаҫҡа вәғәҙәһен алып, Венецияға — Пелопоненстағы биләмәләрен һәм Далмациялағы терәк пункттарға юл аса, Рәсәй менән ике йыллыҡ килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Юғалтыуҙар
Империя армияһының алыштарҙа һәм ҡамауҙарҙа еңелгәндә юғалтыуҙары :
Аҡ шыршы
Аҡ шыршы  — ҡарағай һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 50 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда себер Аҡ шыршыһы үҫә. Ағиҙел—Кама йылғалары араһында, Өфө яйлаһында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә һәм көнбайыш битләүендә шыршы һәм киң япраҡлы ағас төрҙәре менән ҡомло балсыҡлы тупраҡта үҫә.
Ҡулланылышы
Төҙөлөштә, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәтендә һәм муз. ҡоралдары эшләү өсөн файҙаланыла. Сайырынан А.ш. бәлзәме (медицинала һәм оптик микроскопияла ҡулланыла), йәш ботаҡтарынан Аҡ шыршы майы алына. Декоратив үҫемлек, ҡалала үҫә алмай. Интродуценттар араһында бәлзәм аҡ шыршы айырыуса сыҙамлы.
Әзербайжандың энергетикаһы
2015 йылда илдә бөтә төр энергия ҡулланыу нефть эквивалентында 14,5 миллион тонна тәшкил итә. 2016 йылда ла ошо күләм һаҡлана. Был дәүмәл түбәндәгеләрҙән тора: нефть эквивалентында нефть энергияһы — 4,5 миллион тонна, газ энергияһы — 9,6 миллион, гидроэнергия — 0,4 миллион  тонна.
Нефть
Әзербайжан ҙур нефть запастарына эйә. Төбәктә нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү XIX быуат уртаһында уҡ башлана. 2015 йыл башына билдәле нефть ятҡылыҡтарының дөйөм күләме 7 миллиард  баррелгә етә. Уртаса көндәлек нефть сығарыу күләме 1998 йылда — 194 мең баррель, 2004 йылда — 318 мең баррель, 2015 йылда 860 мең баррель самаһы була.
1994 йылда, “Быуат контракты”на ҡул ҡуйылғас, Әзербайжан нефтенең разведкаланған запастары 511 миллион тонна тәшкил итә. 1996 йылда нефть запастары рәсми сығанаҡтар тарафынан 1,2 миллиард баррель тиелә. 2006 йыл аҙағына был күрһәткес 7 миллиард баррелгә етә, 2016 йыл аҙағына иһә запастар 7 миллиард баррель тип ныҡлы баһалана. 2016 йылға Әзербайжандың дөйөм нефть запастары донъялағы запастарҙың 0,4 процентын тәшкил итә.
2014 йылда Әзербайжан Дәүләт нефть компанияһының беренсе вице-президенты  Әзери-Чираг-Гүнешли блогында нефть запасын баһалаған саҡта запастың 2 миллиард тонна тәшкил итеүен әйтә, шуның 1,2 миллиард тоннаһы сығарып була торған нефть тип иҫәпләнә. 2018 йылда нефть запастарын һанағас, ул был дәүмәлде — 1,5 миллиард тонна тип, ә прогнозланған запастарҙың  2 миллиард  тонна самаһы булыуын белдерә.
Нефть етештереү 2010 йылға тиклем үҫә, көнөнә 1023 мең баррель сығарыла (йылына 50,8 миллион тонна). 2010 йылдан етештереү күләме кәмей, 2016 йылда көнөнә 826 мең баррелгә ҡала (йылына 41 миллион тонна), был — донъяла етештерелгәндең 0,9 проценты. Ҡулланыу, киреһенсә, 2010 йылға тиклем кәмей — көнөнә 71 мең баррель (йылына 3,2 миллион тонна). 2010 йылдан башлап ҡулланыу арта, 2014 йылдан 2016 йылға тиклем көнөнә 99 мең баррель кимәлендә һаҡлана (йылына 4,6 миллион  тонна), был донъялағы дөйөм  нефть  ҡулланыу күләменең  0,1 процентын тәшкил итә.
Тәбиғи газ
Һуңғы ваҡытта тәбиғи газ сығарыу ил энергетикаһында мөһим урын алып тора, сөнки Баҡының ҡайһы бер нефть ятҡылыҡтары ярлыланған.
Рәсәй сығанаҡтары буйынса, 2011 йылға тиклем Әзербайжанда, Каспий бассейнында, газ запастары 0,9 триллион кубометр күләмендә баһалана. Әммә Европа белгестәре газ запастарын 1,3 триллион кубометр тип баһалай һәм 3 триллион кубометр тип прогнозлай.
2012 йылдың 12 июнендә Дәүләт нефть компанияһының беренсе вице-президенты Хошбахт Юсифзаде тәбиғи газдың  иҫбатланған запастары нефть эквивалентында 10 млрд тонна булыуын белдерә, ә прогнозланған запастар 6 триллион кубометр тип баһалана. Нефть тикшеренеүҙәре үҙәге рәйесе Илһам Шабан билдәләүенсә, тәбиғи газ запастары кәм тигәндә тағы 60 йылға етәсәк.
BP статистикаһы буйынса, Әзербайжандағы тәбиғи газ запастары 2006 йылда 0,9 триллион кубометр була, ә 2016 йылда 1,1 триллион кубометрға етә; был дәүмәл донъялағы тәбиғи газ запастарының 0,6 процентын тәшкил итә.
2016 йыл башына билдәле газ ятҡылыҡтарының раҫланған күләме 2,5 триллион кубометр була.
Тәбиғи газ етештереү даими арта. 2007 йылда  11 млрд кубометр  газ сығарыла.
2011 йылда 17,66 млрд кубометр тәбиғи газ сығарыла, 2015 йылда — 29,74 млрд кубометр.
2016 йылда етештереү 17,5 млрд кубометр (нефть эквивалентында 15,7 миллион тонна) сығарыла. 2005 йылдан 2015 йылға тиклем етештереү үҫеше  13,2 процент тәшкил итә.
Электр
2014 йылда етештерелгән электрҙың дөйөм күләме яҡынса 24,73 миллиард киловатт-сәғәт була. Шуның 21,4 миллиардын  йылылыҡ электростанцииялары биргән. Йылылыҡ электр станцияларының иң ҙурҙары — Әзербайжан ГРЭС-ы, ул Мингечевир   эргәһендә урынлашҡан (2100 МВт) һәм Ширван ГРЭС-ы (1100 МВт).
Әзербайжанда электр етештереү 2006 йылдан 2010 йылға тиклем кәмей. 2010 йылда етештереү яңынан үҫә башлай, үҫеш әле лә дауам итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Бохара ханлығы
Бохара ханлығы (Buxoro xonligi, بوخارا خانلیگی;  — үзбәк Үҙәге Бохара булған дәүләт, 1500 йылдан 1785 йылға тиклем хәҙерге Үзбәкстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Ҡаҙағстан, Афғанстан, Ҡырғыҙстан, Иран, Ҡытай ерҙәрендә урынлашҡан булған.
Тарихы
Бохара тарихы ике өлөштән тора: боронғо йәки Трансоксания тарихы (Мәүерәннәһр, «мәүерә-үн-нәһр» — ғәрәпсә йылға аръяғы) һәм яңы, йәғни Бохара ханлығы осоро.
Бохара ханлығының барлыҡҡа килеүе
Бохара ханлығының барлыҡҡа килеүен хакимлыҡҡа 1500 йылда Шәйбәниҙәр династияһы килеү менән бәйләйҙәр, Шәйбәни-хан үҙенең дәүләтенә Аҡһаҡ Тимер тоҡомдарынан ҡалған Мәүерәннәһр һәм Бөйөк Хөрәсәнде ҡушҡан булған. Әммә ысынында уның дәүләтенең баш ҡалаһы булып Сәмәрҡәнд ҡалған. Хакимлыҡҡа уның туғаны Үбәйдулла хан килгәс кенә, 1533 йылда, баш ҡала Бохараға күсерелә. XVI быуаттың икенсе сирегенән дәүләт Бохара ханлығы тип атала башлай.
Шәйбәниҙәр династияһы (1500—1601)
Шәйбәниҙәр (1500—1599) һәм уларҙы дауам иткән Әштәрханиҙар (1601—1756) осоронда Бохара ханлығы тормошо берсә һуғыштар, берсә тыныслыҡ хөкөм һөргән осор була, Бохараы хакимдары Персия һәм Хорезм менән һуғыштар алып бара.
Шәйбәниҙәр династияһына нигеҙ һалған Мөхәммәд Шәйбәни (1451—1510) үҙенә тоғро ғәскәре менән 1499 йылда Мәүерәннәһргә табан яу тоторға сыға һәм Аҡһаҡ Тимер үлгәндән һуң уның таралып төшкән дәүләтен яулап ала. Шәйбәни хан Мәүерәннәһрҙә нигеҙләнгән дәүләтте шибәни әҙәбиәтсеһе Зәйн әд-Дин Васифи «үзбәк дәүләте» тип атай. 1510 Шәйбәни хан Мерв янында фарсы шаһы Исмаилом I Сефеви тарафынан үлтерелә.
Уның туғаны Үбәйдулла хан 1533 йылда дәүләтенең баш ҡалаһын Бохараға күсерә. Шул ваҡытта Шәйбәниҙәр дәүләте Бохара ханлығы тип атала. Шәйбәнигә эйәреп килгән күсмән дәшт-и-ҡыпсаҡ ырыуҙары Мәүерәннәһрҙә ултыраҡ тормошло кешеләрҙе таба һәм ундағы төрлө атамалы халыҡҡа, еңеүсе булараҡ, үзбәк тигән үҙ атамаһын бирә (төркисәнән «үҙ-үҙемә бәк» тип тәржемә ителә тип аңлаталар). Төрки сығатай теле ҡыпсаҡ һҡләштәре менән бутала.
Лопси-Я-Сунт
Лопси-Я-Сунт — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Бохара ханлығы
Шәйбәниҙәр династияһы (1500—1601)
Шәйбәниҙәр үҙҙәрен Аҡһаҡ Тимерҙең ҡануни вариҫтары тип һанай һәм даими рәүештә Сефевиҙәр менән Хөрәсән һәи Герат өсөн һуғыш алып бара. Абдулла-хан II осоронда хан хакимлығы көсәйә. Абдулла хан II үлгәс һәм улы Әбделмөмин хан үлтерелгәс, Шәйбәниҙәр династияһы киҫелә. Пирмөхәммәд хан II Шәйбәниҙәрҙән һуңғы хан була, уға дәүләттең бәләкәй генә киҫәге тороп ҡала; 1601 йылда ул үҙ-ара һуғыш ваҡытында һәләк була.
Лопси-Я-Сунт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Бохара ханлығы
Шәйбәниҙәр династияһы (1500—1601)
Шәйбәниҙәрҙән иң күренеклеһе һәм данлыһы — Абдулла хан II, ул үҙ халҡының бәхете өсөн күп эшләй. Ҡырҡ йыллап хакимлыҡ иткән осорҙа ул бик күп уҡыу йорттары астыра, мәсеттәр хамамдар, каруанһарайҙар һәм күперҙәр төҙөтә, ханлыҡ төп ҡалаларында баҡсалар үҫтертә, почта булдыра, ер эшенә, сауҙаға, фәнгә ылыҡтыра. Абдулла хан исеме әле лә Бохарала маҡтап телгә алына; Шәйбәниҙәр осоронда дингә иғтибар арта, дин ғилемдәре Бохара мәҙрәсәләрендә беренсе урынға сыға.
Лопси-Я-Сунт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бохара ханлығы
Әштәрхәниҙәр династияһы (1601—1756)
Әштәрхәниҙәр (Джәниҙәр) — ханов Бохара хандары династияһы (1601—1753), Джучи йортонан әстрхан хандары тоҡомонан. Бохара ханлығына Шәйбәниҙәрҙән һуң килә. Иң билдәле Әштәрхәни — Имамҡули хан (1611—1642), ул идара иткәндә Сәмәрҡәнд губернаторы Ялаңтүш баһадур Регистан архитектура комплексын төҙөтә. Бохара ханлығы һуңғы Әштәрхәни Үбәдулла-хан II (1701—1711) һәм Әбел-Фәйез хан (1711—1747) осоронда ҡаҡшай. XVIII быуаттың тәүге яртыһында Бохара ханлығы бөлгөнлөккә төшә. Һөҙөмтәлә Бохараға манғыттар династияһы килә.
Манғыттар династияһы (1756—1920)
Әштәрхәниҙәрҙе манғыт династияһы алмаштыра (әсәй яҡлап Сыңғыҙхан улы Джучи туғаны), улар Рәсәйҙәге революцияға тиклем Бохарала хакимлыҡ итә.
Манғыт аристократияһының Бохараском ханлығына көс йыя башлауы XVII быуатҡа тура килә. Әммә ғәмәлдә 1712 йылда манғыт Хоҙаяр бейҙе аталыҡ вазифаһына ҡуйыу уларҙың ҡеүәтен арттыра. Уның улы Мөхәммәд Хәким-бей диванбәге вазифаһына Әбүлфәйез хан осоронда килә. 1715—1716 йылдарҙа Хоҙаяр бей вазифаһынан төшөрөлә. 1719—1720 йылдарҙа уны төшөргән Ибраһим бей Бохаранан ҡасып киткәс, Хоҙаяр бейгә хакимлыҡҡа ҡайтырға рөхсәт итәләр. Уның ҡарамағына Ҡаршы ҡалаһын бирәләр. 1721 йылда улы Хәким бейҙе аталыҡ итеп ҡуялар.
Персия башлығы Нәдир шаһ Мәүерәннәһргә 1740 йылда һөжүм итергә килгәс, Мөхәммәд Хәким унфң менән һөйләшеп, дәүләтен һуғыштан һаҡлап ҡала. Уның биш улы була. Өсөнсө улы Мөхәммәд Рәхимбей Нәдир шаһҡа ҡушылып яуҙарында ҡатнаша.
1747 йылда хан үлтерелгәс, бар хакимлыҡ Мөхәммәд Рахимбей ҡулына күсә. Мөхәммәд Рәхимбей Әбүлфәйез хандың ҡыҙына өйләнә. Рәхимбей хан осоронда Бохара ханлығына Бохара, Сәмәрҡәнд, Миянкәл], Кермине, Ҡаршы, Гузар, Атамурат, Чарджоу,Шахрисабз ҡалалары инә. Гиссар менән Ташкент үҙаллы биләмәләр булып ҡала. Мөхәммәд Рахимхан Сыңғыҙхан тоҡомо булмаһа ла, ҡатынҡы сәйәсәте, яҡшы ойоштора белеүе менән хатта хан титулына эйә булыуға өлгәшә.
Рәхим бей 1758 йылда үлгәс, манғыттар ағаһы Даниялбейҙе хакимлыҡҡа ултырталар (1758—1785). В1784 йылда Бохарала халыҡ уға ҡаршы баш күтәрә, һәм ул үҙе урынына улы Шаһморатты ҡуя (1785—1800). Шаһморат эшен ике ришүәтсе түрә — Дәүләт-ҡушбеги менән Низамуддин ҡазыйҡалонды һарай кешеләре күҙе алдында язалатыуҙан башлай. Шунан Шаһморат Бохара кешеләренә тантаналы рәүештә ҡайһы бер һалымдан азат иткән тархан грамотаһы тапшыра. Бының урынына ул һуғыш була ҡалһа ғәскәр тоторға юллыҡ түләтеү менән алмаштыра.
Хакимлыҡты ҡулына алғас, Шаһморат хан титулынан баш тарта, әмир булып ҡала. Шул рәүешле Бохара ханлығы Бохара әмирлегенә әйләнә.
Бохара ханлығы менән Рәсәй мөнәсәбәттәре
Рәсәйҙең Бохара менән тәүге борондан, монголдарға тиклем үк башланған булған. Тик ул осор тураһында мәғлүмәттәр бик наҡыҫ һәмтулы фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирмәй.
XVI быуат уртаһында Бохара ханлығына Мәскәү вәкиле Антони Дженкинсон килә.
1620 йылда Бохарала Рәсәйҙән Иван Хохлов булып китә.
Алексей Михайлович батша тарафынан 1675 йылда Бохараға ебәрелгән тәүге илселек Василий Александров Даудов, әстрханлы Мәхмәт Йосоп Ҡасимов, илселек приказы подьячийы Никифор Венюков һәм Ҡазандан подьячий Иван Шапкиндан торған була.
1717 йылда Рәсәйгә Бохара илсеһе Ҡулый тупсы башы ебәрелә.
Бөйөк Пётр Урта Азия менән араларҙы бик нығытырға теләй, 1719 йылда Бохараға Флорио Беневенины Аму-Дарья йылғаһында сауҙа юлы асыу тураһында һөйләшергә ебәрә.
1858 йылдың көҙөндә Бохарала Н. П. Игнатьев етәкселегендә Рәсәй делегацияһы булып китә. Бохара әмиренең ҡабул итеүе мораль яҡтан отошло була — ул Үҙәк Азияла Рәсәй империяһының абруйын күтәреп ебәрә. Был илселәр төркөмө һуңғыһы була. Артабан инде Рәсәй империяһы Азия төпкөлөнә ғәскәр ебәрә башлай.
Хакимдар исемлеге
Шәйбәниҙәр династияһы
Әштәрхәниҙәр династияһы
Манғыттар династияһы
Енгас
Енгас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паденьга йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәпәй-Ҡобау ауыл Советы (Бүздәк районы)
Кәпәй-Ҡобау ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Кәпәй-Ҡобау ауылы
Тарихы
Кәпәй-Ҡобау ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мадага-Яха
Мадага-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡа (йылға)
Аҡа — йылға, Ыйыҡ йылғаһының (Әй йылғаһы ҡушылдығы) уң ҡушылдығы.
Свердловск өлкәһенең Берёзовка ауылының көньяҡ-көнсығышҡа табан 3 км алыҫлыҡта башлана. Көнсығыштан көнбайышҡа табан Свердловск өлкәһе һәм Башҡортостандың Мәсетле районы биләмәләренән (Төлгәш һәм Һазбек йылғалары араһы) аға, Свердловск өлкәһе Бағыш ауылы янында көньяҡҡа борола. Ыйыҡ йылғаһы (тамағынан 7 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 99 км, бассейн майҙаны 1074 км2. Башҡортостан биләмәһендә оҙонлоғо яҡынса 16 км. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Йылға тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 8,85 м3/с. Бассейн Йүрүҙән-Әй тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Ландшафтар һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙан тора, ҡара тупраҡта ҡоро болондар осрай. Бассейндың 25%‑ын урман ҡаплаған.
Оло Атлым
Оло Атлым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 946 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 141 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иманғол Абрамов
Иманғол Абрамов (?) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышыында ҡатнашҡан. Пугачёв полковнигы.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1774 йылдың ғинуарынан алып Иманғол Абрамов отряды Пермь провинцияһы территорияһында һуғыша. Мартта Салауат Юлаев етәкселегендәге отрядтар составында Красноуфимск ҡәлғәһе һәм Себер даруғаһының Һыҙғы улусы (хәҙер — Свердловск өлкәһе Красноуфимск районы Урта Боғалыш) Боғалыш ауылы янында подполковник А. В. Папава етәкселек иткән хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
Май айында шул уҡ даруға территорияһында хәрәкәт итә. Октябрь айында Өфө йылғаһының үрге ағымында Илсеғол Этҡолов һәм Салауат Юлаев менән берлектә баш күтәреүселәрҙең Екатеринбург ҡалаһына һөжүменә әҙерләүгә етәкселек иткән. 1774 йылды декабрь аҙағында Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында тотолған, һуңынан иреккә сығарылған. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ
Кесе Вануйта
Кесе Вануйта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Волохов Фёдор Сергеевич
Волохов Фёдор Сергеевич (7 июль 1912 йыл, Оло Троицк ауылы, Яңы Оскол өйәҙе, Курск губернаһы — 19 декабрь 1990 йыл, Воронеж) — урыҫ совет яҙыусыһы, драматург, журналист.
Биографияһы
Волохов Федор Сергеевич 1912 йылдың 7 июлендә Курск губернаһының Яңы Оскол өйәҙе Оло Троицк ауылында (хәҙерге Белгород өлкәһе Шебекин районы территорияһында) фельдшер ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлай. Һуңынан Воронеж дәүләт ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына уҡырға инә, уны 1935 йылда тамамлай.
Институттан һуң Волохов агроном булып Себергә эшкә бара, унда тупраҡ карталарын төҙөй. Бер нисә йылдан Воронежға кире ҡайта. Әҫәрҙәре 1936 йылда «Коммуна» гәзитендә хикәйәләре баҫыла башлай. 1941 йылда Воронеж ҡалаһында «Саған япраҡтары» исемле хикәйәләр йыйынтығын сығара. Яҙыусының хикәйәһенә рецензиянан:«С тех пор жанр рассказа, — говорится в биобиблиографическом справочнике „Воронежские писатели“ (1980 г.), — становится характерным для его творчества. Тематический диапазон волоховских произведений довольно широк. Действие рассказов развертывается в колхозном селе, в заводских цехах, в семейно-бытовой сфере. Героям Федора Волохова, нашим современникам, свойственны активное отношение к жизни, высокий нравственный потенциал». Они жили «по законам добра и красоты» <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> «Шул ваҡыттан алып хикәйәнең жанры — уның ижадына хас, тип яҙылған „Воронеж яҙыусылары“ биобиблиографик белешмәлә (1980). Волохов әҫәрҙәренең тематик диапазоны ярайһы уҡ киң. Хикәйәләр колхоз ауылында, завод оҫтаханаларында, ғаилә һәм көнкүреш өлкәһендә бара. Федор Волохов геройҙары, замандаштарыбыҙ, тормошҡа әүҙем ҡараш, юғары әхлаҡи потенциал менән ҡылыҡһырлана». Улар «изгелек һәм матурлыҡ ҡанундары буйынса» йәшәй.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— 1938 йылда Волоховты «Йәш коммунар» гәзите редакцияһына бүлек мөдире вазифаһына саҡыралар. Шул саҡта уҡ, 1938 йылда, «Әҙәби Воронеж» альманахының өсөнсө һанында уның тәүге художестволы әҫәрҙәренең береһе — «Дауаханала» хикәйәһе барлыҡҡа килә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ҡыҙыл Армия сафына мобилизациялана, Воронеждан алып Венаға тиклемге юлды үтә. Хәрби наградалар менән бүләкләнә. 1948 йылда ғына демобилизациялана.
1956 йылда Волохов В. К. Карпов менән авторҙашлыҡта Петр Беренсе дәүерендә рус флотының тәүге караптарын төҙөү тураһында «Воронежда» тарихи повестар китабын сығара. Волохов шулай уҡ «Сал үҫмер» романы, «Беҙ артабан барабыҙ», «Йәшлегебеҙ таңында», «Һандуғастар, һандуғастар», «Балта һәм тәре» пьесалары авторы була. Яҙыусылар эшмәкәрлеге менән бер рәттән публицистика һәм журналистика менән дә шөғөлләнә, тиҫтә ярым йыл Фёдор Волохов «Подъём» журналының баш мөхәррире була. Федор Сергеевич Волохов Үҙәк Черноземьела әҙәби процесты ойоштороусы әҙәбиәтселәр рәтенә ҡарай.
1990 йылдың 19 декабрендә Воронежда вафат була.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="1">
Сосновка ауыл Советы
Сосновка ауыл Советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1532 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1520 кеше. Административ үҙәк — Сосновка.
Ауыл биләмәһе башлығы — Әбсәләмов Мансур Мәһәҙей улы Эштәр идарасыһы — Нәҙершина Рәмзиә Лотфулла ҡыҙы.
Сосновка ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
453539, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Сосновка ауылы, Үҙәк урам, 6.
Состав
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Сосновка ауыл советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге. Йәмғиһе — 1532.
Тарихи белешмә
XX быуаттын утыҙынсы йылдарында Сосновка ауылы урынында «ЗАК йорто» торған - тотҡондар йорто. Репрессияға әләккән ғаиләләр алты йортта йәшәй. Был «Нура» лагерының өҫтәмә хужалығы була.
Репрессия тотҡондары «Нура» лагеры өсөн сусҡалар ашата, емеш-еләк үҫтерә, һыйыр һәм ҡуяндар аҫрай. 1933 йылда игенселек хужалығы менән шөғөлләнә башлағас, Белорет металлургия комбинаты транспорты йәлеп ителә. Ферма тирәләй утарҙар барлыҡҡа килә: Иҫке Йәтвә утары, Рысыҡай ауылы. Һуңынан ферманан «Нура» ауыл хужалығы артеле ойошторола. 1933 йылдан 1945 йылға тиклем өс артель барлыҡҡа килә: Рысыҡай ауылында — «Урал», Новобельск ауылында — «Ҡыҙыл йондоҙ», Сосновка ауылында — «Нура». Өс артелдең халҡы Ломовка ауыл советына ҡарай. Ә Хөсәйен ауылының «Йондоҙ», Үткәл ауылының «Яңы юл», «Башҡортостанға 10 йыл» артелдәренең халҡы Шығай ауыл советына керә. Хужалыҡтарҙы эреләтеү процессы барышында 1950 йылда тәүге өс артель ҡушылып «Молотов» артеленә әйләнә(үҙәге — Сосновка ҡасабаһы). Һуңғы өс артелдең бергә ҡушылыу арҡаһында Шығай ауылында үҙәкләштерелгән «Маленков» артеле барлыҡҡа килә.
Маленков һәм Молотов артелдәрен бергәләштереү процессы һөҙөмтәһендә «Заря» колхозы барлыҡҡа килә. Бынан тыш 1960 йылда Николаевский артеле лә «Заря» колхозы составына керә. Ауыл хужылығы артелдәрен эреләтеү барышында 1960 йылда Сосновка ҡасабаһында Сосновка ауыл советы ойошторола һәм Шығай ауыл советы Сосновка ауыл советы составына керә.
1972 йылда Сосновка ауыл советының үҙгәреп ҡоролоу арҡаһында ике ауыл советына бүленә: Сосновка ауыл советы һәм Шығай ауыл советы. Сосновка ауыл советы составына киләһе ауылдар керә: Сосновка ҡасабаһы, Рысыҡай ауылы, Сланцы ауылы, Арский ташы туристик базаһы, Новобельск ауылы.
Ҡыҫҡа белешмә
1992 йылдың 17 марты — Сосновка халыҡ депуттарының ауыл Советы, ауыл советы президиумы һәм БАССР Белорет районының ауыл хакимиәте.
1995 йылдың 05 марты — Сосновка ауыл депутаттары советы һәм Башҡортостан Республикаһы Белорет районының ауыл хакимиәте.
2003 йылдың 21 марты — Сосновка ауыл советы — Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Сосновка ауыл советынын муниципаль берәмегенә әйләнә. 2004 йылда Новобельск ауылы Шығай ауыл советы составына керә.
2006 йылдың 01 ғинуары — Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Сосновка ауыл советы ауыл биләмәһе.
Голубцы
Голубцы — кѳнсығыш европа аш-һыуы. Уға оҡшаш, итле йәки йәшәлсәле фаршҡа бешерелгән дѳгѳ йәки ҡарабойҙай ҡушып һәм уны кәбеҫтәгә йәки виноград япрағына тѳрѳп бешерелгән ризыҡтар Азия һәм Яҡын Кѳнсығыш аш-һыуында ла бар. Был ризыҡты тѳрлѳ эслек менән бешерәләр. Кѳнсығыш-Европа голубцыһына оҡшаған ризыҡ Әзербайжанда, Балҡанда, Ҡаҙағстанда, Молдавияла, Тѳркиәлә һәм Урта Азия илдәрендә киң таралған. Голубцыны тѳрѳү — күп тырышлыҡ талап итә. Бынан тыш, ялҡау голубцы тип аталған, тиҙ әҙерләнгән, еңел вариант та бар. Голубцыны кәстрүлдә, ҡаҙанда, духовкала бешерәләр. Ялҡау голубцыны әҙерләүҙең бер нисә рецебы бар. Уларҙың тѳп айырмаһы әҙер булған блюдоның консистенцияһында.
Исеменең тарихы
«Голубец (архитектура)» һүҙе бүрәнәле йәки ҡәбергә ҡуйылған ике яҡлы ҡыйыҡлы һәм тәреле ҡоролма йәки ике яҡ ҡыйыҡлы ағас тәре тигәнде аңлата. Ошондай уҡ исем менән рус халыҡ бейеүе лә бар. «Голубцы» блюдоһы күптән түгел, ул ваҡытта модалы һаналған француз аш-һыуы йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән тип һанала. Ул саҡта табынға бөтәүләй ҡыҙҙырылған күгәрсен ите бирелгән була. Рәсәйҙә был блюдо шулай тип атала ла — «голуби» (күгәрсендәр). Яҡынса шул ваҡыттараҡ табынға итле фаршты кәбеҫтәгә урап, «алдаҡсы күгәрсендәр» ҙә бирә башлайҙар. Шулай уҡ, «голубцы» блюдоһының исеме серб теленән сумар (клёцки) тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тигән фекер ҙә бар.
Голубцы Украинала
Карпатта голубцыны традицион рәүештә кукуруз ярмаһынан, Полтава өлкәһендә ҡарабойҙай һәм иреткән туң майҙан ҡалған һыҙлыҡ менән әҙерләйҙәр. Украинала был блюдоны яңы ғына түгел, тоҙланған кәбеҫтә япрағынан да бешерәләр, яҙғыһын йәш сөгөлдәр япрағына ла урайҙар. Көнбайыш Укринала кәбеҫтә япрағын бер нисә өлөшкә бүлеп, ҙур булмаған бәләкәй генә голубцылар әҙерләйҙәр. Ә бына көньяҡ һәм көнсығышта уны бөтөн япраҡтан ҙур итеп эшләйҙәр. Бындай ҙур голубцылар һутлыраҡ булып һанала. Карпат аръяғында Сочельник байрамына голубцыны тоҙланған кәбеҫтә япрағынан бешерәләр һәм унда дөгө һәм бәшмәк эслеге һалалар. Львовта ҡырғыс аша үткәрелгән картуф һәм соус менән эшләнгән голубцы милли блюдо тип һанала.
Голубцы Белоруссияла
Фаршҡа дөгө урынына арпа ярмаһы ҡушыла. Элегерәк, яҙғыһын голубцы әҙерләү өсөн йәш керән япрағын файҙаланғандар. Белоруссияла иҙелгән картуфтан бешерелгән голубцы популяр һанала.
Ҡушкүл (Нуриман районы)
Ҡушкүл (Кушкулево) — Башҡортостан Республикаһының Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 62 кеше. Почта индексы — 452443, ОКАТО коды — 80245805006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мимоза Кусари Лила
Мимоза Кусари-Лила (Mimoza Kusari-Lila; 16 октябрь 1975 йыл) — косово-албан дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Яңы Косово Алъянсы ағзаһы (AKR).
Биографияһы
1975 йылдың 16 октябрендә Косовоның көньяҡ-көнбайышындағы Джяковица ҡалаһында тғаиләһындә тыуған: атаһы табип-пульмонолог булған, әсәһе — мәктәптә албан теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Бер ни тиклем ваҡыт уларҙың ғаиләһе Косоволағы Печ ҡалаһында йәшәй, һуңынан 1980 йылдар уртаһында яңынан Джяковицаға ҡайталар.
«Хадждар Даши» гимназияһын тамамлағас, Приштина университетының (1999 йылда уның эшмәкәрлеге туҡтатыла) иҡтисад факультетына уҡырға инә, унда «Менеджмент һәм мәғлүмәт системаһы» һөнәрен үҙләштерә, шул уҡ ваҡытта уҡыуына түләү өсөн эшләп тә йөрөй.
Америкала ул лидерлыҡ һәләттәрен күрһәтеп, студенттар берләшмәләрен ойоштора һәм уларҙың эшендә әүҙем ҡатнаша. Дюкейн университетының (Association of Business Women of Duquesne University) Эшлекле ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһына нигеҙ һала, уның беренсе президенты була һәм Вашингтондың барлыҡҡа килеүенең Халыҡ-ара аҙналығы байрамында дәүләт сәркәтибе Мадлен Олбрайт саҡырыуы буйынса килеп, Көнсығыш Европа илдәренән Браун Рон Стипендияһын алыусы өс стипендиат иҫәбенә инеүгә өлгәшә. Уҡыуын тамамлағандан һуң, ул Питтсбург ҡалаһында Corporation Bayer корпорацияһының һатыу бүлеге стажеры сифатында эшләй
2001 йылда Косово ҡайтҡас, Мимоза Кусари Лила Бөтә донъя банкыһынан Косово эшҡыуарҙарына ярҙам итеүсе USAID проектында эшләй. Уның лидерлыҡ сифаттары һәм идара итеү тәжрибәһе Косоволағы Америка Университетын — хәҙерге ваҡытта алдынғы юғары уҡыу йорттарының береһен булдырыуға мөмкинлек бирә. 2003 йылда, уға матбуғат сәркәтибе һәм Косовоның ул ваҡыттағы премьер-министры Байрам Роджелдең сәйәси кәңәшсеһе вазифаһын тәҡдим иткәс, ул дәүләт хеҙмәтенә күсә һәм был урынды биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 2004 йыл аҙағында Лила Арбенға кейәүгә сығыу һәм һуңынан улы тыуыу айҡанлы сәйәсәттән ваҡытлыса ситләшеп тора. Кейәүгә сыҡҡас, ул үҙ фамилияһына иренекен дә өҫтәй һәм ҡуш фамилияны артабанғы эшмәкәрлегендә лә файҙалана
Ул Энергетика һәм күмер сәнәғәте министрлығында Энергетика департаменты директоры вазифаһында үҙ эшмәкәрлеген яңырта, һуңыраҡ — 2006—2009 йылдарҙа Косоволағы Америка сауҙа палатаһында башҡарма директор сифатында эшләй. 2009 йылда Вашингтондағы Джордтаун университетының дүрт айлыҡ Фулбрайт тикшеренеү программаһында ҡатнаша. Ошо уҡ йылда ул АКР партияһынан Джяковица ҡала мэры вазифаһына үҙ кандидатураһын тәҡдим итә, әммә һайлауҙа еңеүгә өлгәшә алмай. 2011 йылдың февралендә Косовоның премьер-министры урынбаҫары, сәнәғәт һәм сауҙа министры итеп тәғәйенләнә, был вазифаларҙа 2013 йылдың 2 октябренә тиклем эшләй, һуңынан Джяковица ҡалаһының мэры вазифаһына һайлау кампанияһында икенсе тапҡыр ҡатнашыу өсөн, хөкүмәт эшенән тулыһынса китә. Был юлы, һайлауҙың икенсе турында еңеп сығып, Мимоза Кусари Лила Косово тарихында беренсе мэр-ҡатын-ҡыҙ була, 2013 йылдың ноябренән алып был вазифаны башҡара.
Кейәүҙә, ике балаһы бар.
Лосха
Лосха — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 383 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ташлы-Шәрип
Ташлы-Шәрип (Ташлы-Шарипово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 344 кеше.
Енчуга
Енчуга (Евчуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кочкурга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ташлы-Шәрип
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Енчуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ираклион
Ираклион (Гераклион) (грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Ηράκλειον  ) — Грецияла,  Крит утрауындағы ҡала. Крит периферияһының һәм Ираклион общинаһының (дим) административ үҙәге. Ҡаланың башҡа  тарихи исемдәре: Хандак, Мегало-Кастро, Кандия, Хандакас, Гераклея. Батыр Геракл хөрмәтенә аталған.
Тарихы
Ҡала ҙур булмаған элекке гавань урынында, Крит диңгеҙе яры буйында  порт булып иҫәпләнгән урында, Кносс ҡалаһынан алыҫ түгел —   миной цивилизацияһы үҙәгендә төҙөлгән: Страбон үҙенең «Географияһында » (I быуат)  Ираклионды (, йәғни  Геракл ҡалаһын) Кносстың диңгеҙ порты булараҡ  (Страб., 10.4.7) телгә ала, әммә легендар батша Минос порт булараҡ   Амнис   ҡаласығын ҡуллана тип өҫтәп ҡуя. Археологик табылдыҡтар Страбондың Ираклионы хәҙерге ҡаланың элгәр булыуын ышаныслы раҫламай.
Һуңыраҡ ғәрәптәр., Крит утрауҙарын 824 йылда баҫып алғас, был урынды нығытылған  Хандак фортына әйләндерә, уны 140 йыл дауамында тотоп тора. Ҡаланы һаҡлау өсөн ғәрәптәр ҡеүәтле диуарҙар төҙөй һәм уларҙы тәрән йырын менән уратып ала (һәм шунан ҡалған исем, ғәрәпсә артмаһа «йырын»).
961 йылда ҡаланы Византия полководецы Никифор Фока  һигеҙ айлыҡ көсөргәнешле ҡамауҙан һуң яулап ала. Хандак талана һәм емерелә; 300 караптарҙа уның байлығын Византияға сығаралар. Аҙаҡ ҡаланы Ҙур Ҡәлғә тигәнде аңлатҡан Мегало-Кастро исеме аҫтында тергеҙәләр.
Яҡынса 250 йыл үткәс тәре йөрөтөүселәр яны Византияны ҡыйрата, һәм Критты 1204 йылда венециялыларға һата. Фетнәләр ваҡытында ҡала диңгеҙ юлбаҫарҙары ҡулына эләгә, әммә 1211 йылда Венеция республикаһы үҙенең бында хакимлығын ҡуя. Венеция хакимлығы дауамында ҡала Кандия исемен ала, исем  бөтә утрауға нығына. Ошо дәүерҙә ҡала ныҡ үҫешә, венециялылар уны яңы, бик ҡеүәтле диуарҙар менән уратып ала, күп мөһабәт биналар, фонтандар, майҙандар, һәйкәлдәр, сиркәүҙәр төҙөй.
Константинополде төрөктәр 1453 йылда баҫып алғандан һуң уның халҡы христиан Кандияһына күсеп китә, был мәҙәни үҫешенә этәргес бирә. 1541 йылда Фоделе ауылы янында бөйөк рәссам Доменико Теотокопулос (күберәк Эль Греко  исеме аҫтында билдәле) тыуа, ул  тәүге  рәсем сәнғәте дәрестәрен Кандия монастырында ала. 1462 йылда венециялылар яңы һаҡлау диуары төҙөргә ҡарар итә, төҙөлөш йөҙ йылға һуҙыла. Ҡаланың 14 йәштән алып 60 йәшкә тиклем һәр кешеһе ҡәлғә төҙөү буйынса  йыл һайын бер аҙнаға был эшкә ылыҡтырыла. Диуар периметрында 4,5 км, ә йыуанлығы ҡайһы бер урындарҙа ун метрға етә.
1645 йылда төрөктәр ҡала өсөн һуғыш башлай, ул 24 йылға һуҙыла. 1667 йылдың майында төрөк армияһы бөйөк вәзир Әхмәт Кёпрюль етәкселегендә Кандияны ҡамарға тотона. 28 ай ҡамауы ваҡытында төрөктәр 108 мең кешеһен, венециялылар 29 мең кешеһен юғалта. 1669 йылдың сентябрь айында венеция хәрби етәксеһе Морозини Франческо  ҡаланы  тыныс эвакуациялау тураһында һөйләшеп, ҡәлғәне бирә.
Төрөктәр ҡаланы Хандакас тип үҙгәртә.  XIX быуат башында Хандакас үҙенең яңы тарихи исемен ала — Гераклея, һуңынан Ираклион тип атала. Уның халҡы баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ярҙам иткәне өсөн ҡурҡыныс ҡырылыуға дусар була (1828 һәм 1897). 1898 йылда Крит европа державалары протектораты ярҙамында  бойондороҡһоҙлоҡ яулай, ә 1913 йылда  1912—1913 йылдарҙағы  Балкан һуғышынан һуң  утрау Грецияға ҡушыла.
Ираклион халҡы, крит ҡалалары Хания һәм Ретимнон халҡы кеүек,  1941 йылдың майында Крит өсөн көрәштә һәм артабанғы 1941—1944 йылдарҙа грек Ҡаршылығында үҙенең ҡатнашлығы менән дан ала.
1971 йылдан ҡала Криттың административ үҙәге була
Климаты
Климаты — урта диңгеҙ. Ҡаланың утрауҙағы торошо температура тирбәлеүен йомшартырға мөмкинлек бирә, шуға күрә башҡа ҡалаларға ҡарағанда йәй һалҡынса, ә ҡыш йылыраҡ.
Ираклиондың община берлеге
Ираклион община берлегенә 11 тораҡ пункт инә. Майҙаны 52 444 квадрат километр тәшкил итә.
Халҡы
2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халҡы  тәшкил итә.
Транспорты
Ираклионды «Никос Казандзакис»  аэропорты хеҙмәтләндерә
Билдәле шәхестәре
Эль Греконан тыш Ираклион башҡа шәхестәре менән билдәле:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы
Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы (16 март 1968 йыл) — рәссәм, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2011). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Биографияһы
Йәлил Әхмәт улы Сөләймәнов 1968 йылдың 16 мартында БАССР-ҙың Бөрйән районы Нәби ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы — башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, филология фәндәре докторы (1991), профессор Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы.
1995 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлай (педагогтары М. А. Назаров, Н. Л. Пеганов, Э. М. Сәйетов).
1996—1999 йылдарҙа ӨДСИ эргәһендәге Рәсәй сәнғәт академияһында аспирантурала уҡый. Ижади оҫтаханала стажировканы Рәсәй сәнғәт академияһы академигы Әхмәт Лотфуллин етәкселегендә үтә.
Кесе Кара
Кесе Кара — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 257 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы
Биографияһы
Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
Кесе Кара
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
Ижады башҡорт халҡының тарихи тамырҙарын һәм рухи нигеҙҙәрен асыҡлауға йүнәлтелгән.
Кесе Кара
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
Авторҙың фәлсәфәүи ҡарашы жанрлы эпик эштәрендә асыҡ сағыла ("Кешеләр һәм тауҙар'', 1997; «Тотем»', 1999; «Таррикат», 2000 сериялары).
Уларҙа Йәлил Әхмәт улы символдар һәм дөйөмләштереүҙәр телен ҡуллана.
Пейзаждары («Көҙгө урман». 1997), башҡорт риүәйәттәре һәм мифтары темаһына картиналары ("Ҡурай тураһында легенда', 1998; «Үгеҙ менән көрәш». 2005) рәссамдың боронғо донъяны тойоуын күрһәтә.
«Оҫтаханала»' эштәре циклы рәссамдың яҙмышы тураһында уйланыуҙарын һәм ижади эҙләнеүҙәрен сағылдыра.
1991 йылдан республика, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил кимәлендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Өфөлә 1991, 1997, 2006 йылдарҙа шәхси күргәҙмәләре менән сығыш яһай.
«Сәнғәттә тарих»' («История в искусстве»'; 1999), Салауат Юлаевҡа һәм уның көрәштәштәренә арналған иң яҡшы һынлы сәнғәт әҫәренә республика конкурстарында (2004) ҡатнаша. Икеһе конкурс та Өфөлә үтә.
1999 йылда Өфөлә үткән «Сәнғәттә тарих» республика күргәҙмә конкурсында «Һынлы сәнғәт» номинацияһы дипломанты була. Беренсе дәрәжә Дипломға лайыҡ була һәм беренсе премия менән бүләкләнә.
2015 йылда Өфөлә «Атайсал — ата-бабаларыбыҙ төйәге» исеме аҫтында Әмир Мәжитов менән берлектә күргәҙмә ойоштора.
Рәссамдың ошо уҡ исемдәге шәхси күргәҙмәһе 2020 йылдың мартынан М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында үтә.
Эштәре БДХМ, «Урал»', Магнитогорск, Яр Саллы ҡала галереялары (Һынлы сәнғәт галереялары) коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә (Англия, Германия, США, Югославия) шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Оло Лахсын
Оло Лахсын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 645 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лоуси-Я
Лоуси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәләкәй Ивановка (Ауырғазы районы)
Бәләкәй Ивановка (Малая Ивановка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453499, ОКАТО коды — 80205828003.
2007 йылдың 10 сентяберенә тиклем рәсми исеме 84-се км тимер юл барагы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, ҡайтанан теркәлеүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы 211-з һанлы Законы менән Нуғаҙаҡ ауыл Советының 84 километрлыҡ тимер юл Барагы ҡасабаһы - ауыл тибын билдәләгән ауыл категорияһына индерелә.
2007 йылдың 10 сентябрендә 84 километрлыҡ тимер юл Барагы ауылы Бәләкәй Ивановка тип үҙгәртелә.
2005 йылдан хәҙерге статусын ала, 2007 йылдан алып хәҙерге исемен йөрөтә.
Ерасовка
Ерасовка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кипленьга йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхөтдинов Иршат Закир улы
Мөхөтдинов Иршат Закир улы (16 февраль 1929 йыл — 11 август 2008 йыл) — совет татар эпидемиологы, Медицина фәндәре кандидаты (1966), доцент, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1974), Татар АССР-ының һаулыҡ һаҡлау министры (1964—1984), Ҡазан эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты директоры (1986—1989).
Биографияһы
1929 йылдың 6 февралендә РСФСР-ҙың Татар АССР-ы Ҡазан ҡалаһында тыуған.
1953 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтын тамамлай, шунан һуң Ҡазан эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының кесе ғилми хеҙмәткәре булып эшләй башлай.
1956 йылда Татар АССР-ының баш дәүләт санитар табибы һәм Республика санитар-эпидемиология станцияһының баш табибы итеп тәғәйенләнә. 1964 йылдан 1984 йылға тиклем Мөхөтдинов ТАССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын биләй. Был вазифала уның эшлекле һәм кешелек сифаттары — ҙур һөҙөмтәлелек, мәсьәләләрҙе профессиональ хәл итеү, бирелгән эш өсөн юғары яуаплылыҡ асыҡлана. 1960 йылдан 1980-се йылдарға тиклем Мөхөтдинов һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыу эшенә ҙур өлөш индерә, мәҫәлән, 1977 йылда Республика балалар клиник дауаханаһы, 1982 йылда Республика клиник дауаханаһы, Яр Саллы ҡалаһында күп профилле дауахана төҙөлә. Уның ярҙамында ҙур ауылдарҙа — участка, район үҙәктәрендә үҙәк район дауаханалары асыла.
Мөхөтдинов ҡорһаҡ тифын, эсәк инфекцияларын иҫкәртеү һәм эпидемиология буйынса эштәр авторы. 1967—1985 йылдарҙа Татар АССР-ның Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 2008 йылдың 11 авгусында Ҡаҙан ҡалаһында вафат була.
БАЛ Башҡортостан авиалиниялары
БАЛ Башҡортостан авиалиниялары — баш офисы Өфө аэропортында урынлашҡан авиакомпания. Ул региональ һәм чартер рейстарҙа Өфөнән Европаға, Азияға һәм Төньяҡ Африкаға йөк һәм пассажирҙар ташыуға махсуслаша. Компания 1991 йылда төҙөлә һәм 2007 йылда бөтөрөлә.
Тарих
Авиалиния Аэрофлот дивизионы булараҡ ойошторола һәм формаль рәүештә Һамарҙағы Аэроволганың өлөшө була. Таралған ваҡытта 1,513 хеҙмәткәр эшләй. 2006 йылдың ноябрендә ТУ-154 самолётын Иранда тикшергәндән һуң был агенетлыҡ хәүефһеҙлек даирәһендә ҡағиҙәләр үтәлгән тип ҡарар итә һәм осош дауам ителә.
Тәғәйенләнеш пункттары
2005 йылдың ғинуарына ҡарата БАЛ Башҡортостан авиалиниялары түбәндәге хеҙмәттәрҙе күрһәтә. Башҡортостан авиалиниялары, шулай уҡ Шарм-Эль-Шейх, Хургада, Ҡаһирә, Тунис һәм Барселонаға чартер рейстарын башҡара.
Флот
2006 йылдың авгусына ҡарата, Башҡортостан авиалинияларында түбәндәге маркаларҙағы 21 самолет иҫәпләнә:
Авариялар һәм инцеденттар
Башҡортостан авиалинияларының 2937 рейсы (2002) Мәскәүҙән (Рәсәй) Барселонаға (Испания) чартер рейсын башҡара. ТУ-154 самолеты Көньяҡ Германия өҫтөнән осоп барғанда, Боинг-757 самолеты менән бәрелешә. Һәләкәттә Боингтың 2 летчигы һәм Тупелевта урындағы ЮНЕСКО комитеты Испанияның Коста Доадо регионына ял итергә барған 69 бала һәләк була.
Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы
Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы (2 февраль 1919 йыл — 21 август 1991 йыл) — журналист. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, капитан, 2-се разрядлы хәрби тәржемәсе. Ҡыуатовтар нәҫеленән.
Биографияһы
Тыуған ауылы мәктәбендә уҡый.
1939 йылдың 19 сентябрендә Ейәнсура район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Хеҙмәт иткән урындары: Балтиҡ буйы хәрби округы 25 армия составындағы 19-сы айырым ракета бригадаһы, һуңынан — 1-се Алыҫ Көнсығыш фронты составындағы 25-се армия 110-сы нығытылған районында 1945 йылдың апреленән авгусына тиклем Япония милитаристарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.
Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен 1956 йылда тамамлай.
1938 йылдан «Ударсы» (хәҙер «Ейәнсура таңдары (гәзит)») гәзите хеҙмәткәре.
1947 йылдың 12 июнендә хәрби хеҙмәтен тамамлай.
1947 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1950—1953 йылдарҙа сектор мөдире.
1956 йылдан алып Башҡортостан китап нәшриәтенең баш мөхәррире, 1963 йылдан — директоры.
1971—1986 йылдарҙа Республика китапхана коллекторы директоры.
Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы
Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы (13 июль 1892 йыл — 28 ғинуар 1940 йыл) — революционер һәм сәйәси эшмәкәр. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.