cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гөлистан тыныслыҡ килешеүе
Гөлистан тыныслыҡ килешеүе — — 1804—1813 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышы тамамлағандан һуң Рәсәй империяһы һәм Фарсыстан (Иран) араһындағы тыныслыҡ килешеүе. 1813 йылдың 12 (24) октябрендә Гөлистан ауылында (Карабах) ҡул ҡуйылған.
Загреб
Тарих
XVII быуат башында Градец һәм Каптол тулыһынса ҡушыла, ә Каптол епископлығының атамаһы Загреб архиепископлығы тип үҙгәртелә. 1669 йылда иезуиттар ҡалала тәүге гимназияға һәм академияға нигеҙ һалалар. Был дата Загреб университетытының нигеҙләнеү йылы тип иҫәпләнә. Тиҙҙән Загреб Сава буйы Хорватияһының иң ҙур ҡалаһына һәм илдең мәҙәни үҙәгенә әүерелә.
Гөлистан тыныслыҡ килешеүе
Килешеүгә Рәсәй империяһы исеменән генерал-лейтенант Н. Ф. Ртищев һәм Фарсыстан исеменән мирза (сит ил эштәре министры) Абул-Хәсән хан ҡул ҡуйған.
Загреб
Тарих
1851 йылда бан Йосип Елачич Каптол һәм Градец тораҡ пункттарын Загребҡа берләштерә. Шул уҡ ваҡытта берләшкән ҡаланың башлығы вазифаһы билдәләнә.
Гөлистан тыныслыҡ килешеүе
Тарихы
Инглиз-рус һуғышы тамамланғандан һуң һәм 1812 йылдың июлендә Рәсәй менән Британия империяһы араһында Эребрус килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң Фарсыстан шаһы һарайы ҡарамағындағы британ илсеһе һәм тулы хоҡуҡлы министры сэр Гор Оусли тура ҡапма-ҡаршы эш алған — Рәсәй менән Фарсыстан араһындағы һөйләшеүҙәрендә аралашсы булырға тейеш була. Ул Гөлистан килешеүенә «дөйөм» (Status quo ad praesentem) ҡул ҡуйыу идеяһын сығарған, ә бәхәсле территориялар мәсьәләләрен артабанғы комиссиялар сисһен өсөн ҡалдырылған, был артабан территориаль мәсьәлә буйынса Рәсәй һәм Фарсыстан араһында бер туҡтауһыҙ ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килеүенә килтергән.
Загреб
Тарих
Австро-Венгрия хакимлығы осоронда ҡала Аграм атамаһын йөрөтә.
1991 йылдың 25 июнендә Хорватия Республикаһы Саборы (парламенты) Хорватияны бойондороҡһоҙ дәүләт һәм Загребты уның баш ҡалаһы тип иғлан итә. 1995 йылдың майында Граждандар һуғышы осоронда Загреб ҡалаһы Серб Краина Республикаһының хәрбиҙәре тарафынан ракета утына тотола, һөҙөтәлә 7 кеше һәләк була һәм 175 кеше яралана и было ранено как минимум 175 человек.
Гөлистан тыныслыҡ килешеүе
Тарихы
Алдағы һөйләшеүҙәр 1813 йылдың йәйендә Тбилисила башлана. Аралашсы булып уларҙа Фарсыстанда инглиз илсеһе сэр Гор Оусли ҡатнашҡан.
Шарттары
Килешеүгә ярашлы Фарсыстан Рәйсә империяһына артабанғы өлкәләрҙең күсеүен таныған: Дағстан, Картли, Кахетия, Мегрелия, Имеретия, Гурия, Абхазия һәм хәҙерге Әзербайжандың өлөштәре  : Баҡы, Карабах, Гянджа, Ширван, Шеки, Дербент, Куба ханлыҡтары.
Эҙемтәләре
Рәсәйгә Кавказ аръяғының ҙур өлөшөн ҡушыу, бер яҡтан урындағы халыҡтарҙы фарсы һәм төрөк яулаусыларының ябрылыуҙарынан ҡотолдорған, әкренләп феодаль тарҡаулыҡты бөтөрөүгә юл асҡан, төбәктең иҡтисади үҫешен юғарыраҡ кимәлгә күтәрергә булышлыҡ иткән; икенсе яҡтан, Кавказ халыҡтары һәм рус хакимиәте менән урыҫ күскенселәре араһында дини һәм этник нигеҙҙә йыш ҡына ҡытыршылыҡтар барлыҡҡа килгән, был Рәсәйҙең ошо төбәгендә юғары тотороҡһоҙлоҡ тыуҙырған.
Туйдат
Туйдат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Еловая йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Гөлистан тыныслыҡ килешеүе
Эҙемтәләре
Фарсыстан Кавказ аръяғын юғалтыу менән риза булмаған. Британия империяһы ҡотортоуы менән, ул тиҙҙән Рәсәйгә ҡаршы яңы һуғыш башланған. Һуғыш Фарсыстандың еңелеүе һәм Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамланған.
Туйдат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Луда (Ағиҙел Сюзьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Салауатов Фәттәх Хәсән улы
Салауатов Фәттәх Хәсән улы (Салаватов Фаттах Хасанович 1903 йыл ― 23 май 1992 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. I (1987) һәм II (1968) дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Яраланыуы сәбәпле армиянан ҡайтҡас, 1943 йылдан Ерекле ауыл Советы рәйесе, 1947 йылдан «Яугилде» колхозы рәйесе, 1951—1959 йылдарҙаа шул уҡ райондың М.Гафури исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары булып эшләй. I (1987) һәм II (1968) дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Ветеран тыуған яғында ерләнгән.
Көҙән (Ишембай районы)
Көҙән (Кузяново) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 847 кеше. Почта индексы — 453234, ОКАТО коды — 80231840001.
Географик урыны
Өс йылға ағып үтә: Тысҡаҡйылға, Малыған, Шишмә.
Алыҫлығы:
Тарихы
Көҙән ауылына Тәлтим-Юрматы улусы Илсектимер түбәһе аҫаба башҡорттары нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улдары Сүрәк һәм Әйҙәк Көҙәновтар билдәле. Шулай уҡ Көҙәк булараҡ теркәлгән. 1758 йылда тәү башлап төпләнеүселәрҙән Сүрәк һәм Айҙаҡ Көҙәновтар аҫаба ерҙәрен заводҡа һатыуҙа ҡатнаша. Шунан бер йыл алда типтәр кешеләренә ер биргән булған. Шулай уҡ ауылға рөхсәтһеҙ, документһыҙ килеп ултырған килмешәктәр ҙә булған.
1783 йылда Көҙәндә 91 типтәр, 1795 йылда — 86 типтәр йәшәгән (55 йортта). 1859 йылда 115 ихатала типтәр булып киткән керҙәштәр (килмешәктәр) генә була, уларҙың һаны 585 кешегә етә, улар араһында аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан башҡорттар һәм типтәр булып киткән татарҙар ҙа була. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыуҙа башҡорт ауылы күрһәтелгән, сөнки ерһеҙ башҡорттар һан яғынан өҫтөнлөк иткән. 379 йортта 1858 кеше йәшәгән.
1795 йылда 25 йортта 120 кеше йәшәгән, 1865 йылда 125 йортта — 735 кеше. Халыҡ малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, күн эше, кейеҙ баҫыу, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, тимерлек, 2 бакалея кибете, мөгәзәй булған. Шөғөлдәр араһында ылаусылыҡ, септә һуғыу, ҡап тегеү теркәлгән.
Ауыл бөгөн
Көҙән ауыл Советының үҙәге. Ауылда башҡорттар йәшәй (2002). Ике ҡатлы, 162 урынлыҡ урта дөйөм белем биреү мәктәбе, «Умырзая» балалар баҡсаһы һәм Иҫкесәк һәм Ҡыҙыл Октябрь ауылдарынан йөрөп уҡыусылар өсөн интернат (әлеге ваҡытта 12 бала унда тәрбиәләнә), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, спорт залы һәм китапханаһы булған ауыл Мәҙәниәт йорто, китапхана, Вәлиди Ә.-З. музейы, Ә.Ә.Вәлидовҡа һәйкәл, мәсет бар. Көҙән ауылында 4 шәхси пилорама эшләй. Ауыл эсәр һау менән тәьмин ителгән, газ үткән, АТС бар.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселек — башҡорттар (97 %).
Күренекле шәхестәре
XX быуат башында Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың бер туған ҡустыһы Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидовтың ҡыҙы.
Урамдары
Урам исеме :
Тумска
Тумска — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Усть-Реченская йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Луным
Луным — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мый йылғаһының уң ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Төньяҡ-Пльзень
Төньяҡ-Пльзень (Okres Plzeň-sever) — Чехия Республикаһы Пльзень крайындағы 7 райондың береһе булып тороусы ҡала-район. Административ үҙәге — Пльзень ҡалаһы (был ҡала район составына инмәй).
Төньяҡ-Пльзень ҡала-районының майҙаны — 1 286,79 квадрат километр. Халҡының һаны 74 856 кеше тәшкил итә. Был районда 98 муниципалитет иҫәпләнә, шуларҙың 10-ы ҡалала урынлашҡан.
Географияһы
Төньяҡ-Пльзень ҡалаһы Пльзень крайының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Край сиктәрендә көньяҡтан Пльзень ҡалаһы һәм Көньяҡ-Пльзень, көнсығыштан Рокицани, көнбайыштан Тахов райондары менән сиктәш тора. Төньяҡ-көнсығышта Урта Чехия крайының Раковник районы менән, төньяҡта Лоуниҙың Устецк районы; төньяҡ-көнбайышта Карловы Вары һәм Карловы Вары крайының Хеб районы менән сикләшә..
Райондың төньяғында ер соҡоуҙан барлыҡҡа килгән Одлезельск күле бар, ул 1872 йылда барлыҡҡа килгән.
Ҡалалары һәм халҡы
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 58,17 кеше/км²; райондың 41,46 % халҡы ҡалаларҙа йәшәй. Туғандаш ҡалаһы — Деггендорф.
Оло Балыҡлы
Оло Балыҡлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ашҡаҙар йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әл-Жәзәри
Әл-Жәзәри, Әбу Әл-Ғиз ибн Исмәғил Әл-Жәзәри (أَبُو اَلْعِزِ بْنُ إسْماعِيلِ بْنُ الرِّزاز الجزري, 1136 йылдар, Бөйөк Сәлжүк Дәүләте, Месопотамия, Жизрә — 1206 йыл, шунда уҡ) — Исламдың алтын быуатында ижад иткән күренекле уйлап табыусы-механик, математик, астроном. «Китаб фи мәғрифәи әл-хыял әл-һандаи» («Тапҡыр механик яйланмалар тураһында белемдәр китабы») исемле трактат яҙып, унда 50-гә яҡын механизмдың эшләнешен тасуирлай һәм уларҙы төҙөү буйынса кәңәштәрен яҙып ҡалдыра. Әл-Жәзәриҙе «Ислам донъяһының да Винчийы» тип атағандар.
Биографияһы
Тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙе яҙған әлеге трактатта теркәп ҡалдырған. Әл-Жәзәриҙең исеме Месопотамиялағы төбәк исеменән алынған. Төркиә Курдистаны үҙәге Диярбаҡыр Артыҡ бей вариҫтары һарайында баш инженер булып хемәт иткән.
"Тапҡыр механик яйланмалар тураһында белемдәр китабы" ул ваҡытта бик популяр булған, унан күпләп күсермәләр яҙып алғандар һәм Әл-Жәзәри үҙ ҡулдары менән эшләгән механизмдарҙы тасуирлаған. Уларҙың бер өлөшөн Әл-Жәзәри ағалы-энеле Бәну Мусаның — фонтан эшләү, Әл -Сағаниҙың — шәм сәғәттәре, Һибәталла ибн әл-Хөсәйендең музыкаль автомат булдырыуҙа эштәренә нигеҙләнеп камиллаштырған. Башҡа күп кенә механизмдары уникаль, шуғаса булған сығанаҡтарҙа телгә алынмаған булған.
Уйлап табыуҙары
Әл-Жәзәри беренсе астрономик иң ҙур ҡәлғә сәғәтен уйлап табыусы булараҡ билдәле. Хәҙерге заман ғалимдары күҙаллауынса, уның ул сәғәте беренсе «программалаштырылған компьютер» булараҡ баһалана. Дональд Раутледж Һилл һүҙҙәре буйынса, «Әл-Жәзәри иң ҡатмарлы сәғәтте тасуирлаған». Әл-Жәзәри (быуынлы вал) уйлап табыусы ла. Уның быуынлы валы беренсе мәртәбә әйләнеү хәрәкәтен алға ебәреү хәрәкәтенә үҙгәртә алған. Әл-Жәзәри фонтан, клапанлы насос (һыу тартыусы машина) һәм ( һыу сәғәте) лә уйлап тапҡан. Әл-Жәзәриҙе шулай уҡ роботтарҙың прообразын булдырыусы тип тә атайҙар: "Прообразами роботов были также механические фигуры, созданные арабским учёным и изобретателем Аль Джазари (1136—1206). Так, он создал лодку с четырьмя механическими музыкантами, которые играли на бубнах, арфе и флейте.Робот".
Күргәҙмә
2010 йылдың ғинуарында Британияның «1001 уйлап табыу: донъябыҙҙа мосолман мираҫын асабыҙ» күргәҙмәһендә Әл-Жәзәриҙең алты метрлы һыу сәғәте күсермәһе күрһәтелә, ул ваҡиғаның төп иҫтәлекле урынына әүерелә.
Рәсемдәре
Әл-Жәзәри китабына кәрәк рәсемдәрҙе үҙе төшөргән. Рәсемдәрендә уйлап тапҡан әсбаптарының күренешен һүрәтләгән йәки уларҙың эш итеү аңлатмаһын яҙып ҡалдырған.
Аракүл Шихандары
Аракүл Шихандары (Шихан) — Урта Уралдың иң көньяҡ һәм иң иң юғары (40 м күберәк) гранит ҡая массивтары.
Силәбе өлкәһендәге Үрге Өпәле ҡалаһы янында һәм Силач ҡасабаһы станцияһынан көнсығышҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Эргәлә тау араһындағы уйпатта Аракүл күле.
Аракүл Шиханы, ғәҙәттә Шихан тип кенә йөрөтөлә. «Шихан» топонимы төрки сығышлы — түбәһендә ҡаялар теҙелгән тауҙар. Аракүл тауы күлдең көньяҡ-көнбайышында ҡалҡып тора. Тауҙың бейеклеге диңгеҙ кимәленән — 563 метр, күл кимәленән — 262 метр.
Аракүл Шихандары мөһабәт. Таштарҙа ялғаш, бронза һәм тимер быуатында йәшәгән боронғо тораҡтарға оҡшаған. Был мөғжизә һыу һәм елдең меңйыллыҡтарға һуҙылған туҡтауһыҙ эше һөҙөмтәһе.
Аракүл Шихандары төньяҡтан көньяҡҡа 2 км-ҙан ашыуға һуҙылған ҡаялар сылбыры. Сынйырҙың максималь киңлеге 40-50 метр, ер өҫтөнән иң бейек урыны — 80 метрлыҡ Чемберлен түбәһе. Түбәнән барлығы 11 күл күренә. Аракүлгә ҡараған көнсығыш яғы үҙенең бар һуҙымында ер өҫтөнән яҡынса 30-40-60 метр бейеклектә. Бында ҡаяға үрмәләү буйынса ярыштар уҙғарыла). Көнбайыш битләүе күпкә түбәнерәк (15-20 м) һәм һөҙәгерәк.
Ҡаяларҙың исемдәре: Тауыҡ, Ташбаш, Ҡарсыҡ, Ус.
Шихандың тағы бер үҙенсәлеге — күп һанлы таш туҫтаҡтар. Йәй көндәре уларҙа хатта һыу инергә лә була. Был туҫтаҡтар боронғо ата-бабаларҙың гел бер урында усаҡ яғыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тип фаразлайҙар. Археологтар туҫтаҡтар эргәһендә күмер һәм көл тапҡан. Аракүлдән Шихандарға һумаҡ буйлап барыла.
2000-се йылдарҙа Е. В. Тидеман еиәкселегендә археологтар Аракүл һәм Аракүл Шихандарының тир-яғын тикшерә. Археологик разведка барышында боронғо кешеләрҙең тораҡтары, йәшәү урындары табылған. Был урында энеолиттан алып урта быуаттарға тиклемге ике йөҙгә яҡын ҡомартҡы табыла. Һунарсылар һәм балыҡсылар туҡталҡа һәм тораҡтары күл буйында күп. Наиболее интересны археологические памятники на Аракүл Шихандарында иртә тимер быуаты археологик ҡаҙылмалар табыла. Ата-бабалар ҡаяларҙа ғибәҙәт урындары булдырған.
Керамика, иретеү формаларынан һәм хайуан һөйәктәре фрагменттарынан тыш, ғалимдар культ һәйкәле — менгир (Урта Шихан V) тапҡан. Ул 1 метр бейеклектәге вертикаль торошло айырым таштан ғибәрәт, ҡая ҡырасынан көнсығышта урынлашҡан. Менгирҙы өҫтәмә рәүештә эшкәрткәндәре күренә: биле һәм тигеҙ аралы 4 киртеге бар. Ғалимдар менгир ниндәйҙер бер сикте күрһәткәндер тип иҫәпләй. Ғәҙәттә менгирҙар зыяраттар сигендә ҡуйыла торған булған.
2000 йылда ғалимдар В.Н. Широков һәм Г. В. Шаройкин менгирҙан 125 метр көньяҡҡараҡ Аракүл яҙыуы (писаница) тапты. Шуға тиклем боронғо ҡая яҙыуын бер кем дә шәйләмәгән. Шуныһы ҡыҙыҡ: бөтә урал яҙыуҙары ла йылға ярҙарында урынлашҡан. Был яҙыу һыуҙан байтаҡ ары урынлашҡан. Ике фигура: рәшәткәле билдә ҡалдығы (16x35 см) һәм антропоморф һын (15×35 см).
2006 йылда Аракүлгә спелеоархеолог В. И. Юрин килә, ҙур булмаған 11 мәмерйә объектын һәм 6 мегалиттарҙы хәтерләтеүсе объектты тасуирлай.
Ипкен буйлап түбәнгәрәк — Кесе Шихан. Бында ҙур таш туҫтаҡ иғтибрҙы йәлеп итә.
Л. П. Сабанеев Аракүл Шихандары тураһында (1874 й.): Трудно представить себе более величественный и вместе оригинальный вид, который открывается с высоты Аракульских утесов. Утесы эти — весьма замечательное явление в Уральских горах вообще, за исключением Дальнего Севера. Издали весьма напоминают огромные полуразвалившиеся каменные здания; но у подножия их сравнение это не совсем верно, так как они имеют более 20 сажен вышины. Вообще Аракульская гора — одна из наиболее любопытных и наиболее уединенных местностей Каслинского Урала: растительность здесь разнообразней, чем где-либо, чаще, чем другие местности, ее посещают медведи, рыси и прочие дикие звери; в последнее время здесь появились даже соболи, вероятно прикочевавшие из Верхотурского уезда, так как в Екатеринбургском Урале они уже давно сделались анахронизмом. В выступах этих отвесных скал гнездятся сокола, и не так давно на склоне горы в высеченной из камня пещере спасались каслинские кержаки, то есть раскольники.
Взобраться сюда стоит большого труда, и один неверный или скользкий шаг — и можно жестоко разбиться об острые выступы камней, действием воды и воздуха отделившихся от главной отвесной массы. Но на вершине все трудности невольно забываются, и никакое перо не в состоянии вполне изобразить тот великолепный вид, который открывается удивленному взору в ясное утро, когда в воздухе еще не парит и далекий горизонт только синеет, не теряясь в беловатых туманных очертаниях. Вверху тишина, изредка прерываемая пронзительным криком и свистом крыльев быстролетных стрижей, внизу беспокойно шмыгают взад и вперед сокола, неожиданно потревоженные со своих неприступных гнезд; в лесу у подножия утеса ясно слышны разнообразные голоса бесчисленных пташек, воркованье «микитанки» — витютня, чуфысканье и бормотанье тетерева; а с озера у подошвы горы доносится только какой-то неопределенный гул: это кричат невидимые утки, крохали, гагары и лебеди, кажущиеся отсюда едва заметными белыми точками. Екатеринбургтан — 140 километрҙа, Силәбенән — 130 километрҙа
Аракүл Шихандарына яҡын — Сейәлетау, Курочкин Лог, Иткүл, Олоташ тауы, Сәрмәсән карьерҙары.
Толваярви янында һуғыш
Толваярви янында һуғыш — 1939 йылдың 12 декабрендә фин ғәскәрҙәре һәм Ҡыҙыл армия араһында алыш. Был Финляндияның Ҡышҡы һуғыш осоронда тәүге ҙур еңеүе.
Тарих башы
30 ноябрҙә һуғыш иғлан ителгәндән һуң,  фин армияһының һан яғынан Ҡыҙыл армия өҫтөнлөклө булғанға күрә  Ладога күленән алдан планлаштырылған сигенеүҙе башлай. СССР-ҙың был юлһыҙ өлкәлә ҙур ғәскәр йәйелдереүе мөмкин түгел тип һанала, ләкин районға Суоярви һәм Толвоярви араһында бөтөн дивизия юллана. Ҡыҙыл армия IV Фин элемтә корпусы өсөн ҙур хәүеф тыуҙыра. Быға ҡаршы фин командованиеһы полковник Пааво Талвела етәкселегендә «Талвело төркөмөн» йыя.
Яҡтар
Фин яғынан:
Совет яғынан алышта комбриг Николай Беляев командованиеһы аҫтында 139-сы уҡсылар дивизияһы ҡатнаша, ул 718-се, 609-сы һәм 364-се уҡсылар полкынан тора.
План
Фин планы совет ғәскәрҙәре подразделениеларын Хирвасъярви һәм Толвоярви күлдәре араһында ҡамау була. Хирвасъярви күле янында алыш иртәнге сәғәт 8-ҙән башланырға тейеш була, ә икенсе һөжүм,  тәүгеһе һөҙөмтәһен килтергән сораҡта ғына башланырға тейеш була. Артабан план үҙгәрә һәм ике һөжүм дә сәғәт 8 -ҙә башланырға тейеш була.
Һуғыш
Ике батальондан торған ике төркөм тиҙҙән совет ҡаршылығына осрай. Улар 718 -се полк менән осраша, ул фин флангыһына һөжүм әҙерләүҙе ойоштора. Төшкә фин ғәскәрҙәре үҙ һыҙығына күсә. Төшкә фин ғәскәрҙәре үҙ линияһына китә. Был һөжүм уңышһыҙ булһа ла, ул 718-се полкҡа фин флангыһына һөжүм итергә һәм көстәрҙе көньяҡҡа ебәрергә ҡамасаулай. Икенсе фин батальоны юл буйлап һөжүм итергә әҙерләнә, әммә ул 609 -сы полктың һөжүме менән туҡтатыла. Финдар ситуация өҫтөнән контролде юғалтмай, шуға күрә, артиллерия ярҙамын алып, күлдәр араһында урынлашҡан ҡунаҡхана  йүнәлешендә һөжүмен дауам итә. Паяри ҡунаҡхана янында совет ғәскәрҙәрен ҡамау өсөн үҙенең резервтарын файҙаланырға ҡарар итә. Ахыр сиктә, ҡунаҡхана яулап алына, унда 609-сы уҡсылар полкының һәләк булған командиры  һәм бөтә докладтар табыла. Фин армияһы төндә күлдән сигенә. Иртән полковник Талвели тағы ла һөжүм итергә бойора. 139- сы дивизия ситкә алып ташлана һәм һуңыраҡ (20-22 декабрь)  Ягляярви эргәһендә юҡ ителә.
Йомғаҡтары
Фин юғалтыуҙары 100 кешенән ашыу була, 250 кеше яралана. Ҡыҙыл армия 1000 ашыу кешеһен, ике артиллерия батареяһы пушкаларын, 20-ләп танк һәм 60 пулеметын юғалта. Алыш фин армияһының әхлаҡи рух тәьмин итеү өсөн мөһим була.
Генерал Беляев икенсе көндө етәкселектән ситләтелә.
Лытка
Лытка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1656 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Кесе Мошля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лытка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Адыгейҙар
Адыгейҙар йәки адыги (адыгэ) — Рәсәй Көньяғы халыҡтарының береһе. Башлыса Адыгея, Краснодар крайы, Ҡабарҙы-Балҡар, Ҡарасай-Черкес Республикаһы, өлөшләтә АҠШ-та һәм Яҡын Көнсығышта йәшәйҙәр. Милли тел — адыги (черкес теле).
Һаны
Халыҡ иҫәбен алыу буйынса 2010 йылда райондар буйынса адыгейҙарҙың өлөшө:
Терминдың килеп сығышы һәм мәғәнәһе
1926 йылда СССР халыҡ иҫәбен алыуҙа этнолингвистик критерий ҡулланыла. Бөтә кабардылар (кабардала, хәҙерге Ҡарасай-Черкесия һәм Адыгеяла) кабардылар булараҡ теркәлгән, ә Кавказдағы башҡа черкес төркөмдәре черкестар тип теркәлгән.
1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа территориаль критерийға күсеү күҙәтелә. Ҡабарҙа халҡын ҡабардылар ғына тип яҙыла, шул уҡ ваҡытта Кавказдың ҡалған өлөшөндәге черкес халҡы (шул иҫәптән Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы территорияһында булмаған этник ҡабарҙылар ҙа) адыгей тип яҙыла. Был черкес этнонимының «адыгейҙар» рәүешендәге тәүге ҡиәфәте. 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа «адыгейҙар» һүҙе артабанғы халыҡ иҫәбен алыуға ҡарағанда черкес этностарының күпкә киңерәк өлөшөн аңлата.
Мәҫәлән, 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса адыгейҙар түбәндәгесә урынлаша: Адыгеяла — 109,7 мең; Краснодар крайы — 13,8 мең, Мәскәү — 0,6 мең, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы— 0,6 мең (2010).
Адыгейҙарҙың субэтносы (ҡәбиләләре)
Адыгэ дөйөм үҙатамаһынан тыш, һәр субэтностың исеме лә бар:
Адыгтар этнонимы
Кавказ һуғышы йылдарында Адыгеяға күп кенә ҡабарҙалар һәм башҡа адыгейҙар күсеп килә. Хәҙерге Адыгея территорияһында ғәҙәттә уларҙың барыһы ла адыгейҙар тип атала.
Адыгей автономияһын булдырыу тарихы
1922 йылдың 27 июлендә Краснодар ҡалаһында Черкесия (Адыгей) автономиялы районы ойошторола, ул территориаль яҡтан уның составына инмәй. 1922 йылдың 24 авгусынан 1928 йылдың 13 авгусына тиклем — Адыгея (Черкесск) автономиялы өлкәһе. 1924 йылдың 2 авгусынан 1934 йылдың 28 декабренә тиклем Төньяҡ Кавказ крайы составында, артабан 1937 йылдың 13 сентябренә тиклем — Аҙау-Ҡара диңгеҙ крайы. Краснодар крайы 1937 йылдың 13 сентябрендә барлыҡҡа килгәс, уның составына Адыгея автономиялы округы индерелә, 1990 йылға тиклем шунда була.
1936 йылдың 10 апрелендә Адыгея автономиялы округының административ үҙәге Майкоп ҡалаһына күсерелә, ул шулай уҡ автономлы округ составына индерелә. 1962 йылдың 28 апрелендә автономлы округҡа Краснодар крайының Тульский (хәҙер Майкопский) районы беркетелә.
1990 йылдың 5 октябрендә Адыгей АССР-ы иғлан ителә, шулай итеп ул Краснодар крайынан айырыла. 1991 йылдың 3 июлендә Рәсәй Федерацияһы Президенты АССР-ҙы Адыгея ССР-ына әйләндереү тураһындағы указға ҡул ҡуя. 1992 йылдың 24 мартынан — Адыгей Республикаһы.
Авакумов Василий Иосифович
Авакумов Василий Иосифович (19.03.1896-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының инженер хеҙмәте начальнигы, Ленинград (Санкт-Петербург) ҡалаһынан килгән. Капитан.
Биографияһы
Василий Иосифович Авакумов 1896 йылдың 19 мартында Санкт-Петербург ҡалаһында тыуған.
1918 йылдан бирле хәрби хеҙмәттә була.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының инженер хеҙмәте начальнигы.
Хәтер
Авакумов Василий Иосифовичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа ветерандар исемлегендә урын алған.
Морозов Борис Иванович
Борис Иванович Морозов (1590 — 1 ноябрҙә 1661) — рус бояры, үҙ ваҡытының иң эре ер биләүсеһе, батша Алексей Михайловичтың тәрбиәсеһе. Иван Васильевич Морозов менән Аграфена Елизаровна Сабурованың өлкән улы. 1648 йылдағы бола Тоҙ болаһын башлаусыларҙың төп ғәйеплеһе (был бола тоҙға хаҡтың саманан тыш бик юғары булғанлығы арҡаһында тоҡанған). Боланан һуң ул власта ҡала, әммә хәҙер инде элекке ролен уйнай алмай. Көнбайыш мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһынған, Морозов батшанан алдараҡ Петр I тарафынан урыҫ традицион йәшәү рәүешен үҙгәртеү яғында иң беренсе торған кеше.
Биографияһы
Морозов биографияһында ҡара таптар була: сәбәбе — 1648 йылдағы Тоҙ фетнәһе. Был ваҡытта Морозов бер нисә мөһим приказдарҙың (Оло Ҡаҙна, Һалым һәм дарыухана) начальнигы була. Ул казнокрад һәм взяточник боярҙарҙы ҡурсалай. Ҡаҙна килемен арттырыу маҡсатында, Морозов хеҙмәткәрҙәрҙең юғары эш хаҡын ҡыҫҡарта һәм тоҙға ситләтелгән һалым һала. Ул саҡта тоҙ төп консервант була һәм кешеләргә бик ныҡ кәрәк булған була. 1648 йылдың майында Мәскәүҙә, Псковта һәм Мәскәү дәүләтенең башҡа ҡалаларында Морозов һалымдары халыҡ сығыштары тыуҙыра. фетнә күтәреүселәр Морозовтың башын талап итә. Уның яҡын ярҙамсылары (окольничий П Т. Траханиотов һәм дьяк Назарий Чистой), шулай уҡ Земство приказы судьяһы Л С. Плещеев баш күтәреүсе халыҡ тарафынан язалап үлтерелә, ә Морозов үҙе, батша һарайына ҡасып, фетнәселәрҙән ҡотолоп ҡала.
Батша үҙенең уҡытыусыһын һарайынан ситкә сығарып ебәрергә мәжбүр була — Морозов Кирилло-Белозерский монастырына ебәрелә. Был, әлбиттә, батшаның үҙ тәрбиәсеһенә ҡарата мөнәсәбәтен үҙгәртә алмай
Морозов Мәскәүгә дүрт ай үткәс ҡайта.
Бында ҡайтҡандан һуң Морозов батшалыҡтың эске идаралығында рәсми рәүештә элекке хәленә ҡайта алмай, сөнки батша халыҡҡа биргән үҙ вәғәҙәһен үтәй.
Шул уҡ ваҡытта, 1649 йылда, Морозоа закондар йыйынтығын әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша, йыйынтыҡ XIX быуаттарға тиклем Рәсәйҙә ғәмәлдә тора.
Морозов һәр ваҡыт батша янында була. 1654 йылда Литва походында батша Морозовҡа юғары хәрби звание — дворовый воевода дәрәжәһен биреп,уны «батша полкының» начальнигы итеп ҡуя.
Морозов 1661 йылда вафат булғас, батша башҡалар менән бер рәттән үҙе шәхсән рәүештә мәрхүмгә һуңғы бурысын бирергә килә. Морозов Чудово монастырында ерләнгән, ҡәбере юғалған.
Мираҫы
Морозовтың вариҫтары булмай, үлгәндән һуң, уның барлыҡ мөлкәте ҡустыһы Глебҡа күсә, әммә ул да тиҙ арала вафат була. Бар мөлкәт Глеб вафатынан һуң уның сабый улына, йәғни ул үҫкәнгә тиклем, Глебтың ҡатыны — старообрядсы эшмәкәрлеге менән билдәлебоярыня Феодосия Морозова ҡулы аҫтында тора.
Тургун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Марткопи монастыры
Марткопи монастыры (მარტყოფის ღვთაების მონასტერი)- грузин православ монастыры, Марткопи ауылына яҡын, Тбилисиҙан  көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта  урынлашҡан. Монастырь тарихы VI быуатҡа барып тоташа, булған ҡоролмалары XVII-XIX быуаттарға ҡарай. Монастырь Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исмелегенә индерелгән.
Урынлашыуы
Монастырь комплексы Марткопи ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан  5 саҡрым, Тбилисиҙан яҡынса 25 саҡрым алыҫлыҡта  Яльно һыртының урманлы битләүендә урынлашҡан. Әлеге комплекс сиркәүҙең төп көмбәҙенән, манаранан монах Антон колоннаһынан һәм бер нисә ҡоролманан тора. .
XIX быуат уртаһында төп сиркәү урта быуат хараба бинаһын алмаштырыу өсөн тулыһынса яңынан төҙөлә. Төньяҡта 1699 йылда төҙөлгән манараһы күтәрелә. Артабан көнсығышҡа ҡарай 30 метр бейеклектәге башняһы тора. Ул монах Антон бағанаһы булараҡ билдәле, монахтың һуңғы 15 ғүмерендә сиркәү булып хеҙмәт иткән. Әлеге ҡоролма емерелгән урта быуат таш колонна урынында төҙөлгән
Тарихы
1265 йылда ҡаланы Алтын Урҙа хакимы Берк емергәндән һуң монастырь епископ Руставиҙың резиденцияһы була. 1395 йылда монастырь төрөк-монгол баҫып алыуынан зыян күрә. XVII быуат аҙағында монастырь яңыртыла. Ул "ҡәлғә кеүек" нығытыла, уның стенаһының оҙонлоғо 1400 метр була һәм йәйәнән атыу менән йыһазландырыла
1752 йылда Лесгияның мародер барымталарынан ҡурҡып, епископ Иосеб Джандиеришвили монастырҙы ҡалдырырға мәжбүр була һәм үҙенең резиденцияһын һәйбәт һаҡланған Марткопи ауылына тапшыра. 1823 йылда бина ер тетрәү һөҙөмтәһендә зыян күрә; көмбәҙе һәм көнсығыш диуары емерелә. XIX быуат француз тарихсыһы Мари-Фелиците Броссе монастырҙан тик стена ғына тороп ҡала тип билдәләй.
1918 йылдың 26 авгусында Марткопи монастырында бөтә Грузияның католик патриархы Кирион II үлтерелә, ул үҙенең хөжрәһендә атып үлтерелгән килеш табыла. Монастырь совет осоронда 1934 йылда ябылғанға тиклем әүҙем эшләй. Сиркәү бинаһы приют, һуңынан Тбилиси авиация заводының 31 хеҙмәткәре өсөн учреждение булып хеҙмәт итә. 1989 йылда монастырь Грузия Православие Сиркәүендә тергеҙелә.
Көньяҡ-Пльзень
Көньяҡ-Пльзень (Okres Plzeň-jih) — Чех Республикаһының Пльзень крайындағы 7 ҡала-райондың береһе. Административ үҙәге — Пльзень ҡалаһы (район составына инмәй). Майҙаны — 990,04 кв. км, халҡының һаны 61 923 кеше тәшкил итә. Районда 90 муниципалитет иҫәпләнә, шуларҙың 7-һе — ҡала муниципалитеты.
Географияһы
Район Пльзень крайының көнсығышында урынлашҡан. Ул Пльзен крайының Пльзень ҡалаһы, Төньяҡ-Пльзень, Клатови, Ракицани ҡалалары менән һәм Урта Чехия крайының Пршибрам һәм Көньяҡ Чехия крайының Страконице райондары менән сиктәш тора.
Ҡалалары һәм халҡы
2009 йыл мәғлүмәттәре буйынса Стари-Пльзенец ҡалаһы 2007 йылдан алып Пльзень ҡала-районының бер өлөшө булып тора, быға тиклем ул Ҡөньяҡ-Пльзень районы составында торған була. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 62,55 кеше/км²; райондың 47,06 % халҡы ҡалаларҙа йәшәй.
Кесе Чембар
Кесе Чембар — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чембар йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә — Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының дүртенсе миҙгеле. Даими беренселек 9 сентябрҙә үткән миҙгелдең финалсылары «Ағиҙел» һәм «Торнадо» хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм февралдә тамамлана. Шулай уҡ ҠҠХЛ чемпионы титулы өсөн плей-офф март һәм апрель айҙарында үтә. Ҡатнашҡан командалар составы лига нигеҙләнеүенән бер үк ҡала: турнирҙа Рәсәйҙең 6 ҡалаһынан 7 команда ҡатнаша.
Миҙгелдә йәштәр донъя чемпионатына (6—13 ғинуар), ҠҠХЛ йондоҙҙар уйынына (13 ғинуар), Ҡышҡы Универсиадаға (2—12 март), донъя чемпионатына (4—14 апрель) һәм Рәсәй йыйылма командаһының төрлө дуҫтарса осрашыуҙарына һәм турнирҙарына тәнәфес ҡаралған.
Өсөнсө ҠҠХЛ йондоҙҙар уйыны 2019 йылдың 13 ғинуарында Түбәнге Камала үтә. Көнбайыш командаһы был уйында Көнсығыш командаһын 4:2 иҫәбе менән ота. ҠҠХЛ даими чемпионатында Өфөнән «Ағиҙел» командаһы икенсе йыл рәттән беренсе була. ҠҠХЛ ике тапҡыр чемпионы Дмитровтан «Торнадо» плей-оффҡа эләкмәй ҡала. Красноярскиҙан «Бирюса» һәм Түбәнге Новгородтан «СКИФ» хоккей клубтары бронза миҙалдарҙы яулайҙар.
«Ағиҙел» хоккей клубы финалда Санкт-Петербургтан «Динамо» командаһын серияла 3-0 иҫәбе менән ота һәм икенсе тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. Миҙгелдең иң яҡшы уйынсыһы тип «Ағиҙел» ҡапҡасыһы Анна Пругова таныла.
Миҙгел араһы яңылыҡтары
2018 йылдың йәйендә Ухтанан «Арктик-Университет» хоккей клубы үҙенең исемен «Горный» тигәнгә үҙгәртә һәм 2018/19 йылдар миҙгеле барышында Санкт-Петербург ҡалаһына күсәсәк. Үҙенең өйҙәге уйындарын «Горный» хоккей клубы «Юбилейный» спорт комплексында үткәрәсәк.
Даими чемпионат
ҠҠХЛ даими чемпионаты 2018 йылдың 9 сентябрендә үткән миҙгелдең финалсылары Өфөнән «Ағиҙел» һәм Дмитров ҡалаһынан «Торнадо» хоккей клубтары уйын менән башлана һәм 22 февралдә тамамлана. Төп ваҡытта еңгән өсөн өс мәрәй, өҫтәмә ваҡытта йә буллиттар серияһында еңгән өсөн — ике, ә шунда отолған өсөн бер мәрәй бирелә.
ҠҠХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны
Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының йондоҙҙар уйыны өсөнсө йыл рәттән КХЛ хоккей йондоҙҙары аҙналығында үтә. 2019 йылдың 13 ғинуарында Түбәнге Камала ҠҠХЛ хоккейсыларынан торған Көнсығыш менән Көнбайыш командалары көстәрен һынайҙар. Көнсығыш командаһын Денис Афиногенов («Ағиҙел» баш тренеры) етәкләй, Көнбайыш командаһы Алексей Чистяков («Торнадо» баш тренеры) етәкселегендә уйнаясаҡ. 7 декабрҙә йондоҙҙар уйынында ҡатнашҡан уйынсылар билдәләнә. Аҙаҡтан Көнсығыш командаһында Полина Болгареваны Элина Митрофанова алмаштыра, ә Инна Дюбанок урынына Мария Печникова саҡырыу ала.
Йондоҙҙар уйынында икенсе тапҡыр Көнбайыш командаһы 4:2 иҫәбе менән көслөрәк булып сыға. Тәнәфестәрҙә үткән һығыу конкурсында Алена Миллс еңә, ә иң эффектлы буллиттарҙа Оксана Братищеваға етеүсе булмай. Анета Тейралова һәм Ольга Сосина уйындың иң яҡшы уйынсылары тип таныла. Был уйында ҡатнашҡан Мария Печникова һәм Николь Чупкова КХЛ оҫталыҡтар конкурсында ҡатнашырға саҡырыу ала.
* бында һәм артабан бар ерҙә лә Мәскәү ваҡыты буйынса уйындар башлана
Турнир таблицаһы
Яртыса ҡалын шрифты менән плей-офф ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Курсив менән плей-офф ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
Ҡапҡасылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны
Плей-офф
Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының плей-офф уйындарына даими миҙгел һөҙөмтәһе буйынса иң яҡшы дүрт команда үтә. Плей-офф ярымфиналдарҙан башлана, шунда беренсе урын алған команда дүртенсе менән, ә икенсе команда өсөнсөһө менән ике еңеүгә тиклем уйнайҙар. Шул парҙар еңеүселәре ҠҠХЛ финалына сыға һәм шунда өс еңеүгә тиклем серияла чемпионды билдәләйҙәр. Ярымфинал парҙарында тәүге уйын даими миҙгелдә түбәнерәк урын алған команда майҙанында үтә, ә икенсе һәм кәрәкһә өсөнсө уйындар икенсе команданың майҙанында уҙасаҡ.
Ярымфиналдар
1. «Ағиҙел» — 4. «СКИФ» 2-1 (1:2, 4:2, 4:3 ө.в.)
ҠҠХЛ финалы
1. «Ағиҙел» — 2. «Динамо» 3-0 (4:1, 2:1, 4:1)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Һөжүмселәр
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Һаҡсылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Әхмәтйәнов Дәүләтхан Әхмәтйән улы
Биографияһы
Әхмәтйәнов Дәүләтхан Әхмәтйән улы 1912 йылда Башҡорт АССР-ының Борай районы Азьяк (Азяк ) ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Борай район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се (16-сыгвардия) кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 22 сентябрендә яуҙа һәләк була. Украина ССР-ының Чернигов өлкәһе 1 Май ауылында ерләнгән <ref.
Тигва монастыры
Тигва монастыры (грузин: მონასტერი თიღვის) - Тигва ауылында урта быуат грузин православ сиркәүе Проне йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Монастырь бинаһы тәреһендә яҙыу менән көмбәҙ рәүешле конструкциянан ғибәрәт. Уға Грузияның батшаһы Давидтың ҡыҙы Тамара нигеҙ һала, ул 1152 йылғы грузин яҙмаһында телгә алына.
Тарихы
Тигва сиркәүе йылъяҙмала телгә алына һәм яҙмаларҙа уның төҙөлөшө 1152 йылға ҡарай. Уның ҡурсалаусыһы булып Давид Төҙөүсен ҡыҙы Тамара һәм тол королева Ширвана тора, ул һуңынан монахиня булып китә һәм 1161 йылда шунда вафат була. XVIII быуат башында Грузиялағы көрсөк монастырға ла йоғонто яһай: кенәз V Вахушти Грузин батшалығын һүрәтләгәндә, монастырҙы «көмбәҙле түшәм менән, матур төҙөлгән», әммә «дин әһелдәреһеҙ» тип яҙа. Вахушти осорондағы сиркәү тирәләй бер нисә өҫтәмә бинаны 1890 йылда үҙенең сәфәре ваҡытында графиня  Прасковья Уварова емереклектәр араһында таба  Уварованың визитынан һуң, сиркәү дин әһеле Зедгинидзе һәм кенәз Амиреджиби  һәм урындағы крәҫтиәндәр  тырышлығы менән  1890 йылда тергеҙелә.
Архитектураһы
Монастырь бинаһы ҡыҙғылт таш блоктарҙан төҙөлгән яҡшы һаҡланған көмбәҙле сиркәү. Көмбәҙе көнсығышта апсида  стеналарының мөйөштәренә һәм көнбайышта  ике бағанаға таяна. Хас һыҙаттар булып тора narthex һәм хор көнбайыштан. Төньяҡҡа, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай өс инеү урыны бар. , Төньяҡ ҡапҡала грузин яҙмаһы бар Интерьеры фрескалар менән биҙәлгән, әммә улар хәҙер саҡ-саҡ һиҙелә.
Сиркәүҙең төп бинаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Тамара өсөн төҙөлгән һарай булған. Ул сиркәү галереяһына төньяҡ стенаның көнбайыш өлөшөндә асыҡ ишек аша күпер менән тоташҡан.
Новиков Александр Васильевич (йырсы)
Новиков Александр Васильевич (31 октябрь 1953, Итуруп, Курил районы, Сахалин өлкәһе) — рәсәй шағиры, йырсы, композитор, ҡала романсы жанрында йырҙарҙың автор-башҡарыусыһы, Урал дәүләт эстрада театрының художество етәксеһе.
Александр Новиков ижади хеҙмәте осоронда өс йөҙҙән артыҡ йыр ижадиткән, улар араһында «Помнишь, девочка?..», «Вези меня, извозчик», «Шансоньетка», «Уличная красотка», «Город древний» йырҙары бар.
Әлеге ваҡытта уның дискографияһы 25-тән ашыу һанлы альбомдан, концерттарының 14 альбомынан, шулай уҡ 13 видеодисктан, бер нисә шиғырҙар йыйынтығы, йырҙар һәм «Записки уголовного барда» автобиографик китабынан тора.
Режиссер Кирилл Котельников менән берлектә «Настоящий» тигән автобиографик фильм төшөргән.
Новиков Александр дөйөм милли «Овация» премияһының «Городской романс» (1995) лауреаты, күп тапҡырҙар «Шансон года » премиялары лауреаты була (2002-2019 йылдар буйына). Ул Сергей Есенин исемендәге халыҡ-ара әҙәби премия лауреаты.
Концерт эшмәкәрлегенән һәм музыкаль ижадынан тыш, ул йәмғиәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — «400-летие Дома Романовых на Урале» фондын етәкләй, «Добрая сила» хәйриә фондын һәм  шулай уҡ  «Большой полёт» фондын етәкләй.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
1953 йылдың 31 октябрендә Курил архипелагының Итуруп утрауында ,Буревестник ҡасабаһында тыуған. Атаһы — хәрби летчик, әсәһе — хужабикә. Ул тыуғандың тәүге 2 йылында улар ғаиләһе Сахалинда йәшәй, һуңынан бер ни тиклем ваҡыт Вайнед латыш ҡасабаһында, һуңынан ун йыл дауамында Фрунзе ҡалаһында йәшәй һәм 1969 йылда Новиковтар Свердловск (хәҙерге Екатеринбург) ҡалаһына күсеп килә һәм әлеге көнгә тиклем шунда йәшәй һәм эшләүен дауам итә.
Мәктәптә насар уҡый, 4-5 класта уҡығанда пионерҙар сафынан сығарыла. Көнкүрештә буласаҡ музыкант асыҡтан-асыҡ антисоветчик була.
Бокс һәм самбо менән шөғөлләнә.
1967 йылда үҙенең 5 йырын башҡарған Владимир Высоцкий ҡатнашлығындағы «Вертикаль» фильмы йоғонтаһында музыка менән мауыға башлай. УПИ студенты булған саҡта ул институттың ВИА «Полимер» составында сығыш яһай. «The Beatles » йырҙарының береһен институт сараһында башҡарғаны өсөн ул институттан ҡыуыла.
1971 йылда ресторанда ойошторолған талаш арҡаһында беренсе тапҡып яуапҡа тартырыла, Новиков һәм уның иптәше ресторанға килгән бер кешенең официантҡа ҡарата физик көс ҡулланып, аҡса түләмәгәне өсөн уны аҡылға ултырталар: ул ир-ат үҙе дауаханаға эләгә, ә уның сәғәте официантҡа эләгә, Новиков һәм уның иптәше иҙәндә ятҡан теге ир кешенең кеҫәһенән сәғәтте алып официантҡа биргән булалар. Ошо талаш өсөн Новиковҡа шартлы рәүештә мотлаҡ хеҙмәткә йәлеп итеү менән (халыҡ араһында «химия») бер йыллыҡ срок бирелә, ошо «химия» ваҡытында Новиков Түбәнге Тагилда Көнкүреш йортон төҙөй.
1980 йылда Новиков «Рок-полигон» ижади төркөмөн төҙөй, үҙе был төркөмдөң солисы, гитарасыһы һәм йырҙар авторы сифатында сығыш яһай. Йырҙары рок-н-ролл, реггей һәм панк-рок, хард-рок һәм психоделик рок элементлы яңы тулҡын стилендә башҡарыла. Йырҙарҙың текстары филармоник рухы менән айырылып тора. Төркөм 1983 һәм 1984 йылда үҙ исеме аҫтында ике альбом яҙҙыра (СД рәсми баҫмаларында йыл 1981 тип яңылыш күрһәтелгән).
1981 йылда Новиков «Новик-рекордс» тауыш яҙыу студияһы ойоштора, унда Новиковтың альбомдары ғына яҙылып ҡалмай, ә ябайтаҡ свердловск музыканттарының  — киләсәктә «Чайф», «Агата Кристи », Nautilus Pompilius һәм башҡа төркөмдәрҙең дә альбомдары языла.
1984 йылда Новиков рок-музыканан ҡырҡа баш тарта һәм 3 майҙа «Вези меня, извозчик» альбомын яҙҙыра. Уны яҙҙырыуҙа «Рок-полигон» музыканттары, шул иҫәптән Алексей Хоменко һәм Владимир Елизаровтар ҡатнаша. Был альбом һатыуҙа бөтә альбомдар араһында рекорд ҡуя һәм масштаблы таратыла.
Ҡулға алыныу
Новиков 1984 йылдың 5 октябрендә ҡулға алына, ә 1985 йылда Свердловск судының хөкөм ҡарары буйынса 10 йылға азатлығынан мәхрүм ителә — РСФСР ЕК-ның 93-1 статьяһы буйынса.Рәсми рәүештә — фальсификат электр музыкаһы аппаратураҙын әҙерләү һәм һатыуға бәйле эшмәкәрлек бөсөн. Әммә Новиков үҙе биргән интервьюһында былай тип әйтә: «Вези меня, извозчик» альбомын экспертлаусы комиссия уның һәр бер йырын ныҡлап тикшергәндән һуң: «үрҙә күрһәтелгән йырҙар авторы психиатрия йәки төрмә изоляцияһына мохтаж»- тип билдәләй Экспертиза композитор Евгений Родыгин, СССР Яҙыусылар Союзы ағзаһы һәм "Урал" журналы мәхәррирлек комитеты ағзаһы Очеретин Вадим, шулай уҡ СССР Мәҙәниәт министрлығының вәкиле Олюнин Виктор Николаевич тарафынан үткәрелә.
Лагерҙа Новиков үҙенең бик күп шиғырҙарын яҙа, улар араһында «Верстачная лирикаһы», ««Я выхлопотал боль и соль себе на раны…», «Гитара и шарманка», «Мы с тобой увидимся не скоро…», «Цыганка», «Четыре зуба», «Жена», «Ночь навылет звездой протаранена…» һәм башҡалар бар Шулай уҡ изолятор камераһында, Новиков «Комарилья» пьеса-басняһын яҙа, унда автор шаян формала судтың бөтә картинаһын тыуҙыра, ә йәнлек битлектәре аҫтында шағир «эшендә» ҡатнашҡан реаль кешеләрҙе күрһәтә.
Азатлыҡҡа сығыу һәм артабанғы ваҡиғалар
1990 йылдың 27 февралендәге РСФСР Юғары Советы Указына ярашлы Новиков азат ителә, ә 1992 йылда Рәсәй Юғары суды хөкөм ҡарарын енәйәт составы булмауы арҡаһында ғәмәлдән сығара.
Свердловскиға ҡайтҡандың икенсе көнөндә үк йырсы-автор музыка студияһына килә һәм лагерҙа ултырғанда яҙған йырҙарын яҙҙыра башлай. Ошо эшенең һөҙөмтәһе булып өс аҙна эсендә яҙылған «В Екатеринбурге» һәм «Ожерелье Магадана» альбомдары тора. Азатлыҡҡа сыҡҡандан һуңҢ Новиков үҙенең беренсе концерттарын Верх-Нейвинский (Свердловск өлкәһе) ҡасабаһының мәҙәниәт йортонда, ә 25-27 майҙа «ҙур концерт»ын Свердловскиҙың Спорт һарайында үҙенең аккомпаниаторлыҡ иткән төркөмө менән берлектә бирә.
Новиков үҙенең тәүге гонорар аҡсаларының ҙур өлөшөн эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген үҫтереү һәм хәйриә өсөн тота. Мәҫәлән, Театр эстрадаһындағы концерттарының береһендә булған бөтә аҡсаны Новиков Екатеринбургтың Храм на Крови сиркәүен төҙөүгә бирә. Инде 90-сы йылдар аҙағында, шулай уҡ уның менән бергә эшләгән урал оҫтаһы Николай Пятков менән берлектә 7 ҡыңғырау макетын эшләй һәм уларҙы үҙ аҡсаларына ҡойҙора. Барлыҡ ҡыңғырауҙарҙың да тышында батша ғаиләһенең бөтә ағзаларының барельефы һәм һәр береһенең исеме бар: шуларҙың иң ҙуры «Николай II», иң бәләкәйе — «Цесаревич Алексей» тип атала. Һуңынан сиркәүҙең күләме бик ҙур булып, был ҡыңғырауҙар уның өсөн бәләкәй булғанлыҡтан, Новиков уларҙы батша ғаиләһе ағзаларының кәүҙәләре ташланған Ганина Ямалағы ирҙәр монастырына тапшыра.
90-сы йылдарҙа Новиков Екатеринбургта төрлө ваҡытта бер нисә магазиндың колхоздың, БҒӘ -ға йөк ташыған компанияның, авиакомпанияның, дефибрер таштар заводының хужаһы була (донъя буйынса бындай ике завод барлығы Екатеринбург һәм Канадала була).
1991 йылдың август айында ГКЧП-ға ҡаршы сыға.
1993 йылда йырсы Наталья Штурмдың продюсеры була. Новиков уның менән 4 йыл хеҙмәттәшлек итеү дәүерендә ике альбом өсөн материал яҙа, шул иҫәптән Натальяның төп хиты «Мәктәп романы» өсөн.
Бизнес менән бер рәттән, Новиков хәйриәлек эшмәкәрлеге һәм продюсерлыҡ менән шөғөлләнә, үҙенең ҡайһы бер яңы йырҙарына клиптар төшөрөп һәм уларҙың ҡайһы берҙәрен яҙҙырыуҙы дауам итә. 1993 йылда Новиков режиссёр Кирилл Котельников менән бергә «Шансоньетка» йырына уникаль клип төшөрә, унда реаль һүрәт төшөрөү менән бергә, өҫтәүенә, компьютер технологиялары ҡулланыла. Рәсәй телевидениеһы каналдарында был клип бик оҙаҡ ваҡыт бик әүҙем күрһәтелә.
Шуға ҡарамаҫтан, шул уҡ ваҡытта Новиков бик киҫкен тәнҡит менән шоу-бизнесҡа ҡаршы сығыш яһай. Ул рәсәй эстрадаһының деградацияға бирелеүен, башҡарыусылыҡ оҫталығының түбәнәйеүен ныҡ тәнҡитләй. Бының арҡаһында йырсы тыйылған йәшерен артистар исемлегенә индерелә, әммә был уның шәхесе менән ябай граждандар яғынан ҡыҙыҡһыныуҙы бары тик арттыра ғына бирә.
1994 йылда Кирилл Котельников менән берлектә «Boney M.» төркөмө һәм уға нигеҙ һалыусы Фрэнк Фарианин тураһында «О, этот Фариан!» («Oh, this Farian!») документаль фильмын Люксембург менән Германияла төшөрә, унда уникаль архив материалдары, Фариандың уникаль интервьюһы һәм уның шәхси архивынан материалдар индерелә. Әммә Рәсәй телевидениеһы буйынса был фильм крһәтелмәй.
1998 йылдың 24 ғинуарында Новиков «Олимпия» спорткомплексында Владимир Высоцкийҙың 60-йыллығына арналған гала-концертта ҡатнаша. Өс тиҫтә артистар араһында — бары тик Новиков ҡына Высоцкийҙың ике йырын: «Песня про стукача» и «Большой Каретный» ҙы башҡара.