cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Высоцк
Тарих
Һуң, йыл барышында 1710 йылда Төньяҡ һуғышы барышында Выборг шведтарҙан яулап алынғас, Выборг ҡултығының иң тар урынында (исеме шунан: trång — «тар», sund — «боғаҙ») батша Петр I әмере Тронгзунд нығытмалары төҙөлә.
1721 йылда Ништадт тыныслыҡ тураһындағы килешеүе буйынса бөтә Выборг яны Рәсәй империяһына күсә.
Бөйөк Финляндия кенәзлеге
19-сы быуатта Тронгзунд Бөйөк Финляндия кенәзлеге составында тора.
Тронгзунд административ рәүештәСтрандаский өйәҙе (Ranta härad, Rannan kihlakunta) Выборг губернаһына ҡарай.
ХХ быуат башында Тронгзунд Фин ҡултығындағы Бөйөк Петр исемендәге нығытмалар системаһына инә.
Финляндия
Бойондороҡһоҙ Финляндияла (1917—1940 йылдар буйына) Уурас (Uuras — «тырыш») тип аталған.
СССР
Совет-фин һуғышынан һуң Мәскәү килешеүе буйынса Выборг губернаһы СССР-ға тапшырыла. Шунда уҡ СССР алған территория бүленә, 1940 йылдың яҙында уның бер өлөшө— уның төньяҡ өлөшө Карел Автономиялы ССР-ына күсә, шул уҡ ваҡытта ул Карел-Фин ССР-ы тип үҙгәртелә. Июндә уның административ райондары ойошторола. Уурас Выборг районына ҡарай.
1944 йылдың ноябендә Карел-Фин ССР-ының Выборг районы Ленинград өлкәһенә күсә.
1940-сы йылдар аҙағында совет власы урыҫлаштырыу кампанияһы алып бара, был кампания барышында Карел муйындағы тораҡ пункттары биләмәләренә урыҫ исемдәрен ҡуша. 1948 йылдың ҡышында Уурас ҡасабаһында яңы исем ала — «Петроостров» тип атала, бының мотивы: «буйынса тарихи ваҡиғалар буйынса — Петр I Карел муйынын, шул иҫәптән Трангсундты шведтарҙан баҫып алғанлыҡтан» тип аңлатыла. Әммә 1948 йылдың июлендә был тораҡ пунктының атамаһы Тронсгунда районында геройҙарса һәләк булған Советтар Союзы Геройы Кузьма Демидович Высоцкий хөрмәтенә «Высоцк» тип атала  ). 1948 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән 1 октябрендә был үҙгәртеү раҫлана.
Рәсәй Федерацияһы
Высоцк — Рәсәйҙәге ҡала статуслы иң бәләкәй тораҡ пункттарының береһе (1115 кеше 2018 йылда), унан Чекалин һәм Иннополис ҡалалары ғына ҡалыша. Хәҙерге заманда ҡалала яңы спорткомплекс төҙөү тураһында план 2012 йылға ҡаралған.
Географияһы
Высоцкий утрауының төньяҡ өлөшөндә, Фин ҡултығында урынлашҡан.
Район үҙәге булған Выборг ҡалаһына тиклем Высоцк ҡалаһы араһында — 30 км алыҫлыҡ ята.
Высоцк порты
Бөтөн тарихы дауамында Тронгзунд — Уурас — Высоцк портлы ҡала, ул сауҙа һәм хәрби флот өсөн уңайлы һәм ышаныслы гавань.
Сейәтүккән
Сейәтүккән (Сэйэ-Туккэн) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы йылға.
Географияһы
Сейәтүккән йылғаһы Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Оло Сурай (Сурай) ауылынан йыраҡ түгел аҡҡан йылға.
Тарихы
Йылға тарихы административ-территориаль йәһәттән яҡындағы Оло Сурай (Сурай) ауылы тарихынан айырылғыһыҙ. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында булған был ауыл документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда (йәки 1795 йылда ) теркәлеп ҡалған.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә: Гидроним башҡорт телендәге сейә һәм түккән һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Оло Сурай ауылы янындағы үҙәндә ҡыр сейәһе ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, бер мәл был урында ҡурҡыштан кемдеңдер йыйған сейәһе түгелгән булған.
Ғайнан (исем)
Ғайнан — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Ғайнан ғәрәп һүҙе. Ысын, дөрөҫ, асыл, төп тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Ғайнан Хәйри, Хәйриев Ғайнан Хәйретдин улы (15 июнь 1903 йыл — 16 октябрь 1938 йыл) — башҡорт совет яҙыусыһы, шағир һәм журналист. Беренсе башҡорт романы "Боролош"тоң авторы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Пролетар яҙыусыларҙың I Бөтә Союз съезы делегаты. ХХ быуаттың 30-сы йылдарында комсомол органдары хеҙмәткәре.
Ғәйнан Әмири (Ғәйнан Ғимәзетдин улы Әмиров, 25 август 1911 йыл — 9 октябрь 1982 йыл) — башҡорт совет яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1942 йылдан — КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1969) һәм РСФСР-ҙың (1971) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Фамилияла
Ғәйнанов Дамир Әхнәф улы (4 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. 1978 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән иҡтисад һәм производствоға идара итеү, иҡтисади һәм социаль системаларҙа идара итеү кафедралары мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2002) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (2016).
Ғәйнанов Риф Фәтҡелбаян улы (14 май 1958 йыл — 14 ноябрь 2009 йыл) — Бөтә донъя һәм Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһын ойоштороусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры. ЮНЕСКОның милли спорт төрҙәре буйынса кәңәшсеһе.
Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы (24 октябрь 1927 йыл — 2012) — малсылыҡ тармағы алдынғыһы, һауынсы, «БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы»
Романовка (Мәләүез районы)
Романовка (Романовка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453865, ОКАТО коды — 80241865006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ямйылға
Ямйылға (Ям-Елга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыйҙыш йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһының инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Ям — Рәсәй империяһында почта йәки юлсы йөрөгән оло юлдағы ат алыштырыу урыны. Был һүҙ менән яһалған топонимдар Башҡортостанда байтаҡ осрай: Ям юлы — Йылайыр, Әбйәлил, Учалы райондарында; Ям йылғаһы (икенсе исеме Кәжән) — Учалы районында; Ямйылға — Баймаҡ районында; Ям — Ҡаратал күле — Шишмә районында; Ям ҡыуағы — Ауырғазы районында; Ям тауы — Ҡыйғы, Учалы райондарында; Ямъяҙы — Яңауыл районында
Кена
Кена (quena-quena) — асыҡ буйға һуҙылған флейта. Көньяҡ Америка (Перу, Боливия, Чили төньяғы, Аргентинаның төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайышы, Эквадор, Колумбия, Венесуэла, Гвиана) таулы райондарындағы индеецтарҙың традицион музыка ҡоралы.
Тасуирламаһы
Ҡоралдың оғонлоғо — 25-70 см. Тишектәрҙең һаны — 5-6 (һирәгерәк 8) һәм артҡы яғында — баш бармаҡ өсөн бер тишек. Тауыш рәтендә — хроматик ике октава.
Кечуа, аймара һәм метис халыҡтарында пентатоник көйҙәрҙе башҡарыу өсөн ҡулланыла. Кенда башлыса ир-егеттәр уйнай: яңғыҙ (соло) йәки ансамблдә. Мәҫәлән, ике кена менән бомбо йәки каха барабаны оҙатыуында кена-кена вайно, байлесито, карнавалито, качарпари, куэка, такуирари һәм башҡа бейеүҙәрҙе башҡаралар Шулай өс кендан торған ансамбль йыш күҙәтелә (пусифиа йәки мукулулос).
Артюхов Александр Викторович
Артюхов Александр Викторович (20 июль 1970 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2015 йылдан «Берләштерелгән двигателдәр эшләү корпорацияһы» акционер берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө, 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2009). Почёт ордены кавалеры (2013).
Биографияһы
Александр Викторович Артюхо́в 1970 йылдың 20 июлендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Уральск ҡалаһында тыуған.
1988—1990 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1996 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын «машиналар эшләүҙә иҡтисад, ойоштороу һәм механизация» һөнәре буйынса, 1998 йылда — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын «финанс менеджменты» һөнәре буйынса тамамлай.
Һөнәри эшмәкәрлеге
1993 йылдан 2005 йылға тиклем — «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционер йәмғиәте генераль директорының иҡтисади мәсьәләләр буйынса урынбаҫары — финанс бүлеге начальнигы.
2005—2006 йылдар — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең башҡарыусы директоры;
2006—2011 йылдар — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең генераль директоры;
2011—2015 йылдар — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең идара итеүсе директоры;
Берекмә етәксеһе
Александр Артюхов етәкселек иткән «УМПО» Асыҡ акционер йәмғиәте — «Берләштерелгән двигателдәр төҙөү корпорацияһы» акционер берекмәһе структураһына ингән иң уңышлы эшләүсе предприятиеларҙың береһе. 2010 йылдан башлап һуңғы биш йыл эсендә берекмәнең тауар продукцияһын етештереү күләмдәре икеләтә арта. 2014 йылда етештереү күләме, 2013 йыл менән сағыштырғанда, 7,1 млрд һумға артып, 42 млрд. 870 млн һум тәшкил итә (НДС-һыҙ), 2013 йылға ҡарата тауар продукцияһын сығарыуҙың үҫеш темпы — 110,6 %. Компания һигеҙ йыл рәттән корпорация предприятиелары араһында һатыуҙан алынған аҡса күләме буйынса 1-се урында бара. 2014 йылда был күрһәткес 48 млрд. 974 млн һум тәшкил итә. Етештереүҙең дөйөм күләмендә Дәүләт оборона заказының өлөшө 2013 йылдағы 36,2 проценттан 2014 йыл йомғаҡтары буйынса 42,5 процентҡа барып етә.
Ғаиләһе: өс ҡыҙы һәм улы бар.
Хорнзёммерн
Хорнзёммерн (Hornsommern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 140 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 282 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
Гремиха (Шексна ҡушылдығы)
Гремиха (Питинка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Попов Василий Дмитриевич
Попов Василий Дмитриевич  (28 декабрь 1921 йыл — 16 март 1997 йыл) — ғалим-философ, социолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1994 йылдарҙа Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1981), профессор (1985). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966). 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры (1943).
Биографияһы
Василий Дмитриевич Попов 1921 йылдың 28 декабрендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республиканың Бишбүләк районы) Пчельник ауылында тыуған. 1955 йылда К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлаған.
1941 йылдың июнендә Ҡыҙыл Армия сафына алына һәм һауа күҙәтеү, иҫкәртеү һәм элемтә бәйләнеше мәктәбенә ебәрелә. 6-сы айырым һауа-десант бригадаһы составында Брянск фронтарында хәрби операцияларҙа ҡатнаша, 1943 йылдың майында яралана. 1944 йылдың июненән ― Карелия фронтының 9-сы удар армияһының 99-сы уҡсылар дивизияһының 227-се полктың санинструкторы. 1944 йылдың июлендә Свирь йылғаһындағы алышта тағы яралана.
1953—1972 йылдарҙа Өфө № 99 мәктәбе уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, директоры.
1972—1994 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында: өлкән уҡытыусы, доцент, ғилми коммунизм, социология һәм политология кафедраһы профессоры, 1991—1997 йылдарҙа профессор-консультант. 1982-1983 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире. 1997 йылдың 16 мартында Өфөлә вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
1980 йылда философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын яҡлай. Ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — мәғариф социологияһы, социаль педагогика. Дөйөм мотлаҡ урта белем, ижтимағи фәндәрҙе уҡытыуҙа берҙәмлек һәм күсәгилешлелек проблемаларын, тәрбиәүи процестың эффектлығын, юғары мәктәп реформаһын һәм уны тормошҡа ашырыуҙың төп йүнәлештәрен тикшергән. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Һылтанмалар
.
Оло Коптанка
Оло Коптанка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урна йылғаһының һул ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙан дәүләт энергетика университеты
Ҡаҙан дәүләт энергетика университеты — Казанский государственный энергетический университет — Волга буйы төбәгендә энергетика өлкәһендә белем биреүсе берҙән-бер профилле юғары уҡыу йорто. Университет энергетика өлкәһендә белгестәр әҙерләү, шулай уҡ кадрҙарҙы ҡайтанан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү менән шөғөлләнә.
Тарихы
Мәскәү энергетика институтының Ҡазан филиалы булараҡ 1968 йылда барлыҡҡа килә. Ҡазан энергетика институтына университет дәрәжәһе 2000 йылда бирелә.
Университет Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙең энергосистемалары өсөн белгестәр әҙерләй. Хәҙерге көндө уҡыу йортонда Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән, БДБ, Азия һәм Африка илдәренән 10 меңдән студент һәм аспирант белем ала.
Университет белеме биреү буйынса эшмәкәрлеген өс формала тормошҡа ашыра: көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп (киске) һәм ситтән тороп уҡыу.
Уҡыу йортоноң уҡытыусы-профессорҙар составы 535 фәнни хеҙмәткәрҙән (уларҙың 304-е — фән кандидаттары, 66-һы — фән докторҙары) ғибәрәт.
Университетта белем биреүсе мөғәллимдәрҙең 24 % — фән докторы һәм профессор, 84 % — төрлө дәрәжәләге ғалим. Университет ғалимдары араһында Рәсәй Фәндәр Академияһы һәм Татарстан республикаһы, Удмурт республикаһы Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденттары бар.
Ҡаҙан дәүләт энергетика университеты нигеҙендә йылылыҡ һәм электр энергияһы, электротехника һәм электроника, тирә-мөхитте һаҡлау, тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу мәсьәләләрен хәл итеү буйынса ғилми-тикшеренеү эшсәнлеге алып барыла. Әлеге тикшеренеүҙәрҙе ғәмәлгә ашырыу буйынса Ҡазан энергетика университеты Рәсәйҙә иң яҡшы уҡыу йорттары араһында тора.
Университеттың халыҡ-ара хеҙмәттәшлеге бер нисә төрлө йүнәлеш буйынса алып барыла. Ҡазан дәүләт энергетика университетында кадрҙарҙы яңынан әҙерләү һәм өҫтәмә белем биреү буйынса 3 халыҡ-ара фәнни-ғәмәли лаборатория эшләй. Улар эре халыҡ-ара компаниялар менән бергәлектә ойошторолған: DANFOSS (Дания), Siemens, Шнейдер Электрик.
Юғары уҡыу йортонда физкультура һәм спорт менән шөғөлләнеү, сәләмәтләндереү дәрестәре алып барыу өсөн барлыҡ мөмкинлектәр лә тормошта барлыҡҡа килгән. 2009 йылдан бирле спорт-һауыҡтырыу лагеры базаһында Татарстан республикаһы, Удмурт республикаһы йыл һайын юғары уҡыу йорттары спорт лагерҙары араһында спартакиада ойошторола. Шулай уҡ университет студенттары ҡала, республика һәм Рәсәй күләмендәге ярыштарҙа, эстафеталарҙа, Рәсәйҙең энергетика юғары уҡыу йорттары спартакиадаһында актив ҡатнаша.
2015 йылда Мәғариф һәм фән министрлығы 2014 йыл йомғаҡтары буйынса биш юғары уҡыу йортон тамамлаусыларҙың 100 процент эшкә урынлашыуын телгә ала. Улар — Мәскәү физика-техник институты, Академик С. П. Королев исемендәге Һамар дәүләт академия университеты, Ҡазан дәүләт энергетика университеты, Смоленск дәүләт физик культура, спорт һәм туризм академияһы, Брянск дәүләт ауыл хужалығы академияһы.
2011 йылдан университет Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы статусын ала һәм белем биреү эшмәкәрлеге хоҡуғына мөҙҙәтһеҙ лицензияға эйә була.
Университет заманса мәғлүмәт-иҫәпләү селтәре менән йыһазландырылған, ул уҡытыу процесы һәм ғилми тикшеренеүҙәр өсөн файҙаланыла. Вузда китаптар, уҡытыу-методик әҙәбиәт, журналдар сығарыу менән шөғөлләнгән үҙ нәшриәт-полиграфия комплексы бар ((«Вестник Казанского государственного энергетического университета» "Известия высших учебных заведений. Проблемы энергетики" ). Шулай уҡ студенттар һәм аспиранттар профкомы студенттарҙың үҙ гәзитен сығара(«Вестник общественности», «ITEm»), ИЭЭ деканаты («Молния»). . ҠДЭУ китапханаһы бер нисә уҡыу залына һәм энергетика өлкәһендә әҙәбиәт фондының иң тулы фондына эйә.
Көҫәпҡол Азатбаев
Көҫәпҡол Азатбаев (Азятев, Азятов, Азатеев) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында баш күтәреүселәр отряды командиры.
Көҫәпҡол ауылы уның исеме менән атала (хәҙер Ишембай ҡалаһы составында).
Юрматы ырыуының Аҙнай түбәһенән. Көҫәпҡол ауылының Рәүиз мәғлүмәттәрендә Көҫәпҡолдоң артабанғы нәҫелдәре күрһәтелгән: йорт старшинаһы Өмөтбай Көҫәпҡолов (1764—1831), поход старшинаһы Ишбулды Көҫәпҡолов (1768—1819), зауряд-есаул Ишкенә Көҫәпҡолов (1777—1831), Мерәҫ Көҫәпҡолов (1788 й.т.), Кинйәбулат Көҫәпҡолов (1796—1827).
Көҫәпҡол Азатбаев 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышы ваҡиғаларында әүҙем ҡатнаша.
Старшина һәм уның яугирҙәре — юрматылар пугачевсыларға ҡаршы һуғышыу өсөн ебәрелеүе билдәле.
Был турала тикшеренеүсе И. М. Гвоздикова, Өфө провинциаль канцелярияһының 1773 йылдың 31 октябрендә П. М. Богданов тарафынан яҙылған хәбәренә таянып, яҙа (сығанаҡ — РГАДА Ф. 1100. Д. 3. Л. 146):
«1300 башҡорт һәм мишәрҙең секунд-майор Н. Головтың пушкалар һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары менән Бердаға табан юл алған 300 крәҫтиәнгә ҡаршы һуғышыу кәрәклеге тураһындағы приказына буйһонмауы баш күтәреүселәр яғына сығыуҙың сағыу миҫалы булып тора. Осиновка ауылы янында (Воскресенский заводы янында) был „боланы“ Юрматы старшиналары Көҫәпҡол Азатев һәм Һайран Сәйетовтарҙың командалары башлап ебәрә, һәм улар боласылар яғына сығыуҙарын крәҫтиәндәрҙең арбаларында ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларҙың булыуы менән аңлата. Ә ике көндән һуң был старшиналарҙың командалары Стәрлетамаҡ отрядтарынан беренселәрҙән булып Пугачев яғына сыға» (Гвоздикова И. М. Салават Юлаев. Исследование документальных источников. — 3-е изд., перераб. и доп.-Уфа: Китап, 2004. Стр. 135.).
Юрматыларҙың старшинаһы Александр Сергеевич Пушкиндың «Истории Пугачева» әҫәрендә лә атап үтелә («подкомандующие твои», «прочие башкирские старшины»)
1774 йылдың майында Ҡаранай Моратов менән бергә Стәрлетамаҡ пристанен ҡамауҙа тота, талай һәм яндыра. Артабан Ҡаранай Моратов һәм Мораҙым Абдрахманов менән бергәләп Өфөгә барырға йыйына.
1790 йылда старшина булып хеҙмәт итә.
Көҫәпҡол Азатбаевтың исеме 1771 йылғы архив документында атап үтелә. 1771 йылдың 21 сентябре. Өфө өйәҙе, Нуғай даруғаһы, Юрматы улусы, старшина Көҫәпҡол Азатбаев командаһы башҡорттары: элекке сотник Илдаш Буриев, ябай башҡорттар Ирмәк Ҡаракөсөков, Тләүембәт Алдаҡаев, Ҡотлосура Абдуллиндар Юрматы улусының бөтә аҫаба башҡорттарынан, беҙҙән һәм Илдаштан башҡа, бөтәһе 148 кешенең дөйөм килешеүе һәм үҙҙәренең ихтыяры һәм тамғаларын ҡуйып беҙгә аҫаба ерҙәрен бирҙе, был хаҡта Ырымбур губерна канцелярияһында 16 сентябрҙә яҙылды. Был яҙма Өфө өйәҙе, Ҡаҙан даруғаһының сотник Аҙнағол Мәмәтҡолов, Шығай ауылынан Әшир Үтәгәнов, старшина Бәшир Дауытов, Мөслим Ғәббәсов командаһының яһаҡ татарҙарына тапшырылды; шул уҡ даруғанан Һеңрән улусы, старшина Балтаҡайға, иптәштәре менән Мәүлүш Рәжәповҡа, беҙ, аҫаба башҡорттар, уларға, татарҙар Аширға, Мөслимгә һәм Мәүлүшкә, балалар, яҡын һәм алыҫ туғандар менән кәңәшләшкәндән һуң, беҙгә бирелгән аҫаба ерҙәребеҙҙе тапшырҙыҡ, тип тамғаларын ҡуйҙы. Ағиҙелдең һул яҡ яры буйлап, әлеге ваҡытта был ерҙәр янынан Ырымбур-Өфө юлы үтә. (Уфимская провинциальная канцелярия, д. № 294, Записные книги пригорода Каракулина 1753 г., л. 1-2, цитируется по книге: Материалы по истории Башкирской АССР: Экономические и социальные отношения в Башкирии и управление Оренбургским краем в 50-70 -х годах XVIII в. / Н. Ф. Демидова [гл. сост.]; под ред. А. Н. Усманова. М.: Изд-во АН СССР, 1956. Т. 4, Ч. 1. Стр.358-360).
беренсе тапҡыр Көҫәпҡол Азатбаев исеме менән аталған Көҫәпҡол ауылы тураһындағы мәғлүмәт 1776 йылда яҙылған. Был ауыл Юрматы улусының Аҙнай түбәһенә ҡарай, йәғни ауыл Юрматы ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан.
1796 йылда Көҫәпҡол Азатбаевтың Кинзябулат исемле улы тыуа.
Көҫәпҡол Азатбаевтың артабанғы яҙмышы билдәле түгел.
Әҙәбиәт
КУСЯПКУЛ АЗЯТЕВ//
Сенька-Яга
Сенька-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярбияга йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Смердомка
Смердомка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Даугавпилс төрмәһе
Даугавпилс төрмәһе (лат. Daugavpils cietums ),  — ябай һөйләү телендә «Аҡ аҡҡош» (лат. Baltais gulbis ) — Латвияла төрмә, Даугавпилс ҡалаһының  үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Даугавпилс, 18 ноябрь урамы, 66. адресы буйынса урынлашҡан. Урындағы әһәмиәткә эйә булған архитектура ҡомартҡыһы, дәүләт яҡлауы аҫтында.
Тарихы
Төрмә 1863 йылда ҡала ситендә төҙөлгән. Башта төрмә бинаһының фасады  ҡыҙыл төҫтә була,  һәм «Ҡыҙыл йорт» булараҡ билдәле була. Төрмә архивы документтарына ярашлы, төрмә бинаһының архитекторы булып уның беренсе  тотҡоно тора. Хәҙер төрмә ағартылған баструктан ғиәбәрәт, тотош стена менән кәртәләнгән, мөйөштәрендә вышкалары бар. Төрмә бинаһын аҡ аҡҡош ҡиәфәтендәге флюгер ослап ҡуя. Аҡ стеналары һәм аҡ аҡҡош ҡиәфәтендәге флюгеры төрмәгә исем бирә лә инде.
XX быуаттың икенсе яртыһында  «Аҡ  аҡҡош»  холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениеһы базаһында көнкүреш радиоаппаратуралары  етештереү менән шөғөлләнгән  ОЦ-78/3 Даугавпилс предприятиеһы ойошторола. 1960 йылдарҙа был предприятиела  «Рига» репродукторы РТВ-61 «Вента» һәм РТВ-64 «Рига» репродукторҙары эшләп сығара
Урынлашыуы
Төрмәнең тәҙрәләре ҡаланың төп урамдарының береһенә — 18 ноябрь урамына сыға (18. iela novembra, ул. 18. новембр). Төрмә эргәһендә «Даугавпилс локомотивтар ремонтлау заводы» акционерҙар йәмғиәте һәм Балтика халыҡ-ара академияһы урынлашҡан.
2006 йылдың октәбрендә Даугавпилста төрмәне ҡаланың үҙәк өлөшөнән күсереүҙе  талап итеп ҡаршылыҡ акциялары үтә. 2008 йылдың февралендә юстиция министры Гайдис  Берзиньш  күсереү мөмкинлеге тураһында иғлан итә.
Хәҙерге торошо
«Аҡ аҡҡош» — вышкаларҙа һаҡсылар булмаған Латвияла берҙән-бер төрмә. Ҡораллы һаҡсыларҙан тыш, тотҡондарҙы күҙәтеү электрон ҡорамалдар ярҙамында тормошҡа ашырыла.
«Аҡ аҡҡош» төрмәһендә теҙмәсән үлтереүсе Каспар Петров ғүмерлеккә төрмәгә ултыра, ул 38  оло йәштәге ҡатын-ҡыҙҙы үлтереүҙә ғәйепләнә, шуларҙың 13  суд тарафынан  иҫбатлана.
2008 йылда «Аҡ аҡҡош» төрмәһе администарция  тарафынан төрмәләр өсөн сығымдарҙы ҡыҫҡартыу маҡсатында  Грив төрмәһе менән берләштерелә (шулай уҡ Даугавпилста урынлашҡан). Берләштерелгән төрмә яңы исем ала — Даугавгривас (лат. Daugavgrīvas cietums, Даугавгрив төрмәһе).
Ғәйнә
Ғәйнә — төньяҡ башҡорттары ҡәбиләһе. Иң боронғо һәм күп һанлы ҡәбиләләр иҫәбендә булған. Ырыуҙың составы: тол-ғәйнә, тор-ғәйнә, бисер-ғәйнә, мул-ғәйнә. Әлеге ваҡытта ғәйнәләр Башҡортостандың Асҡын, Әлшәй һәм Тәтешле, Пермь крайының Барҙы, Көйәҙе һәм Пермь райондарында йәшәй. Барҙы районының Тол йылғаһы буйында, мәҫәлән, халыҡтың иҫәбен 1979 йылда алғанда 49 мең башҡорт йәшәүе асыҡланды.
Тарихы
Төньяҡ башҡорттарының тарихын яҡшы белгән титуляр советник Н. Попов ғәйнәләрҙең Болғар өлкәһендә йәшәгән тархандарҙан сығыуын раҫлай. Әйткәндәй, ырыуҙың тархандарҙан килеп сығыуы хаҡындағы атама бер башҡорт халҡы өсөн генә хас түгел, ул башҡа халыҡтарға ла ҡағыла. Ғәйнәләрҙең сығышы хаҡында профессор Р. Ғ. Кузеевтың ҡарашы иғтибарға лайыҡ. Уның фекеренсә, тархан этнонимы Дунай болгарҙары — венгрҙар — Волга буйҙары болғарҙары — башҡорттар бәйләнешен аңлата. Был берләшмәләр араһында бәйләнеш күптән йәшәгән. Волга буйынан был этноним көнсығышҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа таралған. Күсеп килгән болғарҙар араһында хәҙерге Башҡортостан ерендә тархан ғәйнәләр ҙә булған. Юрматы, йәнәй һәм башҡа ырыуҙар менән бергә тархан ғәйнәләр боронғо башҡорт этносының үҙәген тәшкил иткән. Ғәйнәләр үҙҙәренен боронғо иле — Болғар өлкәһен ташлап киткән. Сығанаҡтар буйынса, Кама буйында башҡорттар XIII—XIV быуаттарҙа барлыҡҡа килә. Ләкин XII быуатта уҡ ғәйнәләрҙең Көньяҡ Уралға күсеүе күрһәтелгән. Башҡортостанға ғәйнәләр Танып йылғаһы буйлап төшкән. Артабан ҡатайҙар һәм ҡыпсаҡтарҙың төньяҡ-көнсығышҡа күпләп күсеүе арҡаһында ғәйнәләр төньяҡҡараҡ киткән. Ошо мәлдә ғәйнә ҡәбиләһенең ҡыпсаҡтар менән ныҡ аралашыуы булған.
Тормош-көнкүреше
Башҡорттар игенселектән башҡа малсылыҡ, ағас әҙерләү, һунарсылыҡ һәм умартасылыҡ менән дә шөғөлләнгән. Н. Попов ғәйнәләрҙең көнкүреше хаҡында ентекләп яҙып ҡалдырған. Башҡорттар, ти ул, малдарын ҡыш мәлендә үҙ йортонда тота, шулай ҙа игенселек — уларҙың йәшәүенең төп сығанағы. Улар ер эшкәртеү өсөн һуҡа, тырма, ураҡ һәм салғы ҡулланған. Йәйге осорҙа ғәйнәләр төп йәшәгән урынынан алыҫ түгел йәйләүҙәргә күсә торған булған. Бында инде торлаҡты ваҡытлыса ғына иҙәнһеҙ, тәҙрәһеҙ, түбә таҡтаһыҙ төҙөгәндәр.
Архив сығанаҡтары ер участкаларының күләме хаҡында ла фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирә. Байтаҡ ҡына ауылдарҙа (Ишмән, Барҙы, Ҡыҙылъяр, Шлыҡ, Иҫке Ашап, Танып) ни бары берәр дисәтинә иген сәсһәләр, башҡа ауылдарҙа ике-өс дисәтинә, ә бына Ишем ауылында 12,7 дисәтинә сәскәндәр.
Игенселектең алға китеүе арҡаһында уны эшкәртеү ҙә ярайһы уҡ яҡшы үҫеш алған. Бында тирмәндәр бик күп булған, һәр ауылдың үҙенең, ҡайһы берҙәренең икешәр-өсәр тирмәне булған. 189 йорттан торған Үдик (Елпачиха) ауылында Әмзе йылғаһында өс тирмән булған. Тирмән өсөн йылға һәм быуалар бик оҫта файҙаланылған.
Ғәйнәләрҙең малсылығы хаҡында ла документтар байтаҡ мәғлүмәттәр килтерә. Уҫы өйәҙе хужалыҡтары буйынса фекер йөрөткәндә ҡайһы бер ауылдарҙа һәр ихатаға бер-ике һыйыр малы, ҡайһыларында 3—4, бер нисәһендә бишәр баш тура килеүе хаҡында әйтелә, һәр ихатала 1—2 ат, бынан тыш, һәр ғаиләнең һарыҡ-кәзәһе булған. Документтар буйынса фекер йөрөткәндә, һыйыр малдары төп урынды биләгән, артабан — йылҡы һәм һарыҡ-кәзә. Малсылыҡта ошондай структура — бөтә урында ла бер сама тиерлек.
Ғәйнәләрҙең хужалығында ағас эше байтаҡ урынды биләгән. Улар төҙөлөш өсөн ағас киҫкән, һал ағыҙған, йүкә әҙерләгән, ыҫмала һәм дегет ҡайнатҡан. Пермь өйәҙендә документтар буйынса, бер йылда нисә күнәк дегет ҡайнатылыуы, купме тал ҡайырыһы, күпме һала-баш һалыныуы хаҡында мәғлүмәттәр бирелгән. Улар металлургия заводтарында үҙләштерелгән.
Ғәйнәләр умартасылыҡ менән дә ихлас шөғөлләнгән. Бигерәк тә тәүге осорҙа солоҡсолоҡ киң таралған булған. Ләкин артабан экономик яктан файҙалыраҡ ысулға күскәндәр — рамлы умарталарҙа күс тоторға өйрәнгәндәр. Бында йәшәгән халыҡтың көнкүреше һәм мәҙәниәте лә үҙгәреп ҡоролған. Игенселек уларҙың эшмәкәрлегенә төп йүнәлеш биргән. Малсылыҡтан игенселеккә күсеү уларҙың көнкүрешен үҙгәрткән. Хәҙер башҡорт ауылдары урыҫ ауылдарынан бер ни менән дә айырылмай башлаған. Йорттар, элекке кеүек, ойҡашып түгел, ә туп-тура урамдар булып урынлаштырыла, урыҫ мейесе менән йылытыла башлай.
Скандинавия ярымутрауы
Скандинавия ярымутрауы — Европа ның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан иң ҙур ярымутрау. Ярымутрау ҙың оҙонлоғо яҡынса 1900 км, киңлеге - 800 км, майҙаны - 800 мең км самаһы.
Ярымутрауҙа Швеция ның бөтә материк өлөшө, Норвегия ның бөтөн материк өлөшө тиерлек,  Финляндия ның  төньяҡ-көнбайышы, шулай уҡ Скандинавия ның ҙур өлөшө урынлашҡан.
Географияһы
Ярымутрау бер нисә диңгеҙ менән йыуыла: Төньяҡта Баренц, көнбайышта Норвег, көньяғында  Төньяҡ  диңгеҙ ҙәре, көньяғынан һәм көнсығыштан  Балтик  диңгеҙе менән  сиктәш. Ярымутрауҙың  көнсығыш (матди) сиге итеп  шартлы рәүештә Ботника ҡултығының төньяҡ ярынан  Варангер-фьордҡа ҡарай һыҙатты алалар. Скандинавия ярымутрауының көнсығыш дауамы булып Кольский ярымутрауы тора.
Төньяҡ һәм көнбайыш яр линиялары фьордтар менән ныҡ телгеләнгән. Яр буйлап ярымутрауҙан ҡатмарлы боғаҙ ҙар системаһы менән айырылған  бик күп утрауҙар һәм архипелагогтар урынлашҡан.
Көнсығыш һәм Көньяҡ ярҙары тәпәш һәм һөҙәк. Йыш ҡына ваҡ бухталар менән бүлгеләнгән. Яр эргәләрен бик күп ваҡ утрауҙар һәм һыу аҫты ҡаялары  - шхерҙар  биләп алған һәм  .суднолар хәрәкәтенә ҡамасау булып торалар.
Көнбайыш һәм төньяҡ райондарын Скандинавия тауҙары биләй. Ярымутрауҙың иң юғары нөктәһе - Гальхёпигген тауы (норв.Galdhiggen). Бейеклеге —2469 метр.
Тауҙарға көнсығышынан  бик бейек булмаған, киң  (800 метрға тиклем)  Норланд  яҫытаулығы килеп терәлә һәм баҫҡысланып  Ботника ҡултығына ҡарай түбәнәйә. Көньяҡта яҫы таулыҡ боҙлоҡ ҡалдыҡтары менән ныҡ сүпләнгән  Урта швед уйһыулығына күсә. Тағы ла көньяҡтараҡ  бейеклеге  377 метрға тиклем еткән  көмбәҙ  формаһындағы Смоланд ҡалҡыулығы ята.
Европа материгы боҙлоғының  үҙәге булған ярымутрауҙа  боҙлоҡ  ҡеүәте  урыны менән 1500 метрҙан  ашып киткән.
Һуңғы боҙлоҡ япмаһы Стокгольм районында - 10 мең йыл самаһы, ә Ботния ҡултығы ның төньяҡ яр буйында 7-8 мең йыл элек булған. Боронғо тектоник структуралар һәм уларҙың магматик интрузиялары менән файҙалы ҡаҙылмаларҙың төп ятҡылыҡтары: тимер мәғдәне (Кируз, Елливаре, Кирс, Гренгесберг), баҡыр, титан, ҡара ҡурғаш  бәйле. Төньяҡ диңгеҙенең ярымутрауға килеп терәлгән шельф өлөшөндә  нефть ятҡылыҡтары бар (Экофиск һәм башҡалар).
Климат
Атлантик океан яғынан килгән дымлы һауа массаһына ҡарата барьер ролен уйнаған Скандинавия  тауҙары ның урынлашыуы, шулай уҡ ярымутрауҙың күп өлөшө меридиональ йүнәлештә ятыуы, бындағы  климатты  бик төрлө итә.
Көнбайышта, әүҙем циклон циркуляциялы һәм йылы  төньяҡ-Атлантик ағым тәьҫиренә күрә, ҡышҡыһын   йомшаҡ диңгеҙ климаты ( ғинуарҙың уртаса  температураһы  төньяҡта -4 С-тан көньяҡта 2 °С) хөкөм һөрә. Ә йәйгеһен һалҡынса ( уртаса температура  июлдә төньяҡта  —  8 °С һәм көньяғында 14 °С -ҡа тиклем),  йыл эсендә сағыштырмаса тигеҙ   бүленгән  һәм көслө  яуым-төшөм күҙәтелә  (йылына 1000—3000 мм тирәһе).
Скандинавия тауҙарының өҫкө бүлкәтендә уртаса температура ғинуарҙа -16 °С, июлдә 6-нан  8 °С-гә тиклем тирбәлә. 5000 км² самаһы ер  боҙлоҡ  менән,  шулай уҡ тау-үҙәнле  боҙ ҡоршауы менән ҡапланған.
Ярымутрауҙың көнсығыш өлөшөндә уртаса климаттан яйлап континенталь йүнәлешкә күсә. Уртаса температура ғинуарҙа төньяҡта -15 °С-тан көньяҡта -3 °С градусҡа тиклем һалҡынлыҡта тирбәлә, ә июль айында төньяҡта 10 °С градустан көньяҡта 17°С   тирәһе. Яуым-төшөм йылына 300-800 миллиметр тирәһендә тирбәлә. Әммә быуға әйләнеү мөсһөҙ булғанлыҡтан,  дымлылыҡ бар ерҙә лә  етерлек йәки артығы менән .Шуға ярымутрауҙың күп кенә ерҙәре һаҙлыҡлы.
Ярымутрау йылғаларҙың селтәре бик ҡуйы. Йылғалар башлыса бик ҡыҫҡа, күп һыулы, ташҡынлы, ярһыулы. Шуға Көнбайыш Европала иң ҙур гидроэнергия запастарына эйә.
Иң ҙур йылғалары: Гломма, Кларэльвен-Гёта-Эльв, Турнеэльвен, Далэльвен.
Флора һәм фауна
Скандинавия ярымутрауының яҡынса 43 % майҙанын урмандар тәшкил итә. Көлһыу һәм торфлы-һаҙлыҡлы тупраҡтарҙа ҡарағай һәм шыршынан торған тайга урмандары (ярымутрауҙың көнсығыш райондарына айырыуса хас) өҫтөнлөк итә. Көнбайышта ҙур майҙандарҙы һаҙ арсаһы һәм торфлыҡтар алып тора. Серемтәле көлһыу һәм урман тупраҡтары өҫтөнлөк иткән көньяҡты ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандар биләй. иң төньяҡ сиге - тундра.
Тауҙарҙың өҫкө бүлкәтендә тау тундраһы урын алған.
Хайуандар донъяһына күбеһенсә урман төрҙәре хас. Төлкө, ҡуян, мышы, тундрала - леммингтар тереклек итә. Шулай уҡ ҡырағай кроликтар ҙа осрай. Төньяҡты болан дар үҙ иткән. Яр буйы ҡаяларын һәм утрауҙарҙы   ҡош баҙарҙары биләй.
Яр буйы һыулыҡтары балыҡҡа бай: (треска, сельд, макрель, бағыр, сёмга һәм башҡалар) бара.
Алдар (исем)
Этимология
Алдар — башҡорт теленә монгол теленән ингән, «данлы» тигән мәғәнәне аңлата. Шулай уҡ «алдаҡсы» мәғәнәһендә лә алыныу төрө бар.
Билдәле кешеләр
Алдар (Алдар Иҫәкәев, Алдар Иҫәнгилдин; билдәһеҙ — 18 май 1740 йыл) — башҡорт тарханы, 1695—1696 йылдарҙа Ҡырым һәм Азов походтарында ҡатнашып батша Пётр I ҡулынан дәүләт наградаһы һәм грамота алған яугир, Ҡаҙағстанды Рәсәйгә ҡушыуҙа илгә ҙур хеҙмәт күрһәтеүсе күп телдәр белеүсе дипломат, илсе.
Алда́р Ба́тор улы Цыденжа́пов (4 август 1991—2010 йылдың 28 сентябре) — Рәсәй Тымыҡ океан флотында матрос, хәрби хеҙмәт үтәү ваҡытында һәләк булғаны өсөн эсминец «Тиҙ». ҙур хәрби карапта үҙ ғүмеренең хаҡы менән авария булдырмай, карапты һәм 348 кешене һәләкәттән ҡотҡара. Рәсәй Федерацияһы Геройы (16 ноябрь 2010 йыл, үлгәндән һуң).
Ауылдар
Алдар — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
Алдар — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
Иҫке Алдар — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
Яңы Алдар — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алдар менән Зөһрә — башҡорт эпосы (хикәйәт), халыҡ ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы.
Алдар («алдаҡсы» һүҙенән) — башҡорт фольклоры персонажы, көнкүреш әкиәттәре геройы.
Мусин Сәфәр Ғайсар улы
Мусин Сәфәр Ғайсар улы (5 ноябрь 1948 йыл) — төҙөүсе. 1965—2007 йылдарҙа Салауат ҡалаһының «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Фёдоровка районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1965 йылда Салауат ҡалаһындағы 27-се һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң «Салауатстрой» тресының 3-сө төҙөлөш идаралығында балта оҫтаһы булып башлай. 1971 йылдан «Салауатстрой» тресында ташсылар бригадаһы бригадиры булып эшләй. 1995 йылдан — «Салауатстрой» тресы" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә төҙөлөш-монтаж эштәре мастеры.
Көҙ
Көҙ — йыл миҙгеле, айырым бер билдәләр (астрономик, календарь, климатик, фенологик һ.б.) буйынса билдәләнә. Астрономияла төньяҡ ярымшарҙа көҙгә көҙгө көн тигеҙләгәндән (22—23 сентябрь) ҡышҡы ҡояш торошона (21—22 декабрь) хәтле булған ваҡыт арауығы иҫәпләнә.
Мәғлүмәт
1 сентябрҙән 30 ноябргә тиклемге осор календарь көҙ тип һанала. Климатик сезон булараҡ, йәйҙән ҡышҡа күсеү ваҡытын тәшкил итә һәм температураның түбән төшүе буйынса характерлана. Көҙ башы тип һалҡын булмаған осорҙоң тамамланыуы йәки һауаның уртаса тәүлеклек температраһы 10 °C аша уҙыу (15—20 сентябргә туры килә) датаһы алына. Климатик Көҙҙөң тамамлануы һауаның уртаса тәүлеклек температураһы 0 °C аша (24 октябрь–2 ноябрь) уҙыу датаһы йәки ҡар ҡапламы барлыҡҡа килү (20—31 октябрь) менән билдәләнә. Шул рәүешсә, Урал биләмәһендә көҙгө осор уртаса 1,5 ай дауам итә.
Әҙәбиәттә
«Көҙ» Константин Бальмонт.
1913 йылда Дауыт Юлтый тәржемә иткән :
Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү
Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү, шулай уҡ Хиросима ҡорбандарын хәтерләп сеңләү, Кшиштоф Пендерецкийҙың 52 ҡыллы инструмент өсөн әҫәре (1960).
Формаль рәүештә әҫәр, әҫәрҙең исеме музыка ижад ителгәндән һуң барлыҡҡа килһә лә, Хиросиманы атом бомбаһына тотоу ҡорбандары иҫтәлегенә арналған.
Музыка теле
«Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү» — К. Пендерецкийҙың авангард осоро ижадында үҙәк әҫәрҙәренең береһе. Әҫәр 52 ҡыллы инструменттан торған камера оркестры өсөн яҙылған, әммә айырым музыка ҡоралдарының тауышы өндәрҙең дөйөм массаһында айырылмай. «Сеңләү»ҙең ғәҙәттәге мәғәнәһендә көйө лә, гармонияһы ла, ла юҡ. Тауыштар сонорика комплексында, кластерҙа ҡушыла. Композитор такт һыҙығын юҡҡа сығара, музыкаль әҫәр бүлектәре оҙайлығы секундтарҙа билдәләнә.
Пендерецкий ҡыллы инструменттарҙа уйнауҙың яңы алымын уйлап таба: музыканттар аҫлыҡ артында уйнайҙар, инструменттарҙың корпусы буйынса һыҙғыс ағасы менән туҡылдаталар.
Әҫәрҙең музыкаһын яҙыу өсөн композитор үҙенсәлекле график ысулы ҡуллана.
Пендерецкийҙың артабанғы әҫәрҙәрҙең береһе — 48 ҡыллы инструмент өсөн «Полиморфия» — «Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү»ҙе тыңлаған кешеләрҙең энцефалограммаларын музыкаль сағылдырыуҙан ғибәрәт.
Яҙмалар һәм башҡарыу
СССР-ҙа әҫәр тәүге тапҡыр 1966 йылда башҡарыла.
Был әҫәрҙе яҙыуҙы тормошҡа ашырҙылар: Антоний Вит, Шимон Кавалла , Бруно Мадерна , Кшиштоф Пендерецкий.
«Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү» музыкаһы Стэнли Кубриктың «Сияние», Уильям Фридкиндың «Изгоняющий дьявола» һәм Альфонсо Куарондың «Дитя человеческое», шулай уҡ «Твин Пикс» сериалының 3 миҙгеле 8 һәм 11 серияларында ка инә.
Хоттельштедт
Хоттельштедт — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 5,55 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Яндырка (Аршаглы-Аят ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йомаҡай
Йомаҡай (Юмакаево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 205 кеше. Почта индексы — 452964, ОКАТО коды — 80218816011.
Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейы
Тарихы
1938 йылдың 30 майында Даугавпилс Дәүләт тарихи музейының  бүлексәһен рәсми асыу тантанаһы бул, директор  вазифаһын О. Калейс башҡара. Тәүге йылдарҙа музей экспозицияһы килеүселәрҙе Двиете йылғаһы ярҙарынан һәм Луванс күленән археологик табылдыҡтар менән,  шулай уҡ Ерсик һәм Дигнай ҡаласыҡтарының ҡаҙылмалары менән таныштыра. Шулай уҡ керамика һәм костюмдар тәҡдим ителә.
Экспозициялары
Әлеге ваҡытта музей фондында яҡынса 90 мең предмет иҫәпләнә. «Даугавпилс крайының  тарихы һәм мәҙәниәте» экспозицияһы б.э. тиклем IX мең йыллыҡтан алып 1940 йылға тиклем крайҙың тарихы тураһында һөйләй. 2008 йылда музейҙың 70 йыллығын байрам итеүгә Даугавпилстың совет осорона бағышланған экспозиция асыла. Унда емерелгән ҡаланың фотоһүрәттәре һәм кесерәйтелгән паровоз моделе тәҡдим ителә. 1999 йылда «Беҙҙең яҡтың тәбиғәте» экспозицияһы асыла, унда хайуандар (мумияландырылған) һәм тирә-яҡ биләмәләрҙә осратырға мөмкин булған күп һанлы  бөжәктәрҙе күрергә була. Бынан тыш, музейҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән үҫемлектәр бар. Музей залдарының береһендә Динабург ҡәлғәһенең макеты бар. Шулай уҡ был залда 1980  йылдарҙа ҡаҙыу  эштәре үткәргән мәлдә табылған кеше һөлдәһен күрергә мөмкин. Музейҙа мәктәп ҡала уҡыусылары араһында уҙғарылған конкурстар йыш булып тора. «Музей ихатаһында» саралар ваҡытында ҙур булмаған сәхнә урынлаштырыла, эскәмйәләр ҡуйыла һәм төрлө спектаклдәр, йәрминкәләр үткәрелә.
2007 йылдан йыл һайын  май айында «Музейҙар төнө» акцияһы уҙғарыла.
Туристик информация үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейына  яҡынса  кеше килгән.
Жилая Мушня
Жилая Мушня — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Сеньяга
Сеньяга (Сенг, Сенг-Яга, Каменка) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муса Ғәли
Муса Ғәли (псевдоним, төп исеме — Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев; 15 октябрь 1923 йыл — 15 ғинуар 2004 йыл) — башҡорт шағиры, драматург һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), Халыҡтар Дуҫлығы (1993) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев 1923 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ы Өфө кантоны Иҫке Муса ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Атаһынан бик йәшләй етем ҡала. Олатаһы йортонда тәрбиәләнеп үҫә. Ете йыллыҡ мәктәптән һуң, бер йыл Өфөлә, медицина училищеһында уҡый.
1939-1942 йылдарҙа Дәүләкән башҡорт педагогия училищеһында уҡый.
1948—1952 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт бүлегендә уҡый.
1952—1959 йылдарҙа шағир «Пионер» журналы редакцияһында әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. Һуңыраҡ — Башҡортостан Яҙыусылар союзында әҙәби косультант булып эшләй.
1963—1965 йылдарҙа Мәскәүҙә Юғары әҙәби курстарҙа уҡый.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Үҙенең күп яҡлы ижадын шағир һәр саҡ йәмәғәт эше менән әүҙем берләштерә. Оҙаҡ йылдар Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы, «Ағиҙел» һәм «Уральсий следопыт» журналдары мөхәрририәттәре, РСФСР Яҙыусылар союзының художестволы тәржемә буйынса комиссияһы, СССР Яҙыусылар союзының әзербайжан әҙәбиәте буйынса комиссияһы ағзаһы була.
Муса Ғәли йәш әҙәбиәтселәрҙе тәрбиәләү буйынса әүҙем эш алып бара. Күп илдәрҙә башҡорт әҙәбиәтен лайыҡлы күрһәтә.
Ижады
Шағирҙың тәүге шиғырҙары 1940 йылда «Йәш төҙөүсе» һәм Дәүләкәндәге «Колхозсы» район гәзитендә баҫылып сыға. Беренсе китабы «Яҡты көн» тип атала һәм 1953 йылда донъя күрә. Үҙенең 40-ҡа яҡын йыйынтығы, шул иҫәптән Мәскәүҙә сыҡҡан 15 китабы менән шағир бөтә Союз укыусылары араһында танылыу тапты. Быларға өҫтәп уның үзбәк, украин һәм татар телдәрендә сыҡҡан китаптарын да әйтеп була.
Муса Ғәли тәржемә өлкәһендә әүҙем эшләй. Уның А. С. Пушкиндың «Царское село иҫтәлектәре», В. Шекспирҙың «Макбет», үзбәк яҙыусыһы Әсхәт Мохтарҙың «Ҡарағалпаҡ ҡиссаһы» тигән тәржемәләре китап уҡыусыларға яҡшы таныш.
Шағир бер үк ваҡытта балалар өсөн дә поэма һәм шиғырҙар ижад итә, башҡорт балалар шиғриәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.
Муса Ғәли күп шаршаулы ике драма әҫәре яҙҙы. Улар Сибай дәүләт башҡорт театрында ҡуйылды. «Тауҙар төш күрә», «Аҙымдар» повестарын ижад итте. Публицист һәм талапсан әҙәби тәнҡитсе булараҡ та матбуғатта әүҙем сығыш яһаны. Ул башҡорт публицистикаһында юлъяҙма жанрын үҫтереүгә һиҙелерлек өлөш индерҙе. Әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре, ижади портреттары «Гөлдәр һәм йондоҙҙар» тигән китабына тупланып донъя күрҙе.
Шағир тормошо һәм ижады тураһында әҙәби тәнҡит
«Иң тәүҙә Муса Ғәлиҙең кешелек сифаттарын күҙ алдына килтерергә тырышам. Баҡһаң, ярайһы уҡ ауыр эш икән был. Инсандың һәр ҡайһыһы йомаҡ. Ә ысын шағир бер-ике һүҙ менән генә баһалар зат түгел инде ул. Миңә Муса Ғәлиҙең төрлө ваҡыттарын күҙәтергә тура килгәне бар. Бәләкәс кенә ҡыуаныстан да атҡа менгәндәй һөйөнгән, тиреһе ҡалын кеше ҡул һелтәп уҙырҙай үткенсе күңелһеҙлектән донъяһы емерелгән һымаҡ көйөнгән саҡтарын, илһамланып йырлаған, йыр йә Ҡөрьән сүрәләре уҡыған, телмәр тотҡан мәлдәрен... Бер ҡараһаң, ул көләс йөҙлө, йор һүҙле егет ҡиәфәтендә. Ауырыу-сырхауҙары онотолған, иңбашына аҫыл ҡош ҡунған. Икенсе күргәнеңдә, күҙҙәрендә тәрән эске һыҙланыу, бар булмышында үшәнлек, төшөнкөлөк ишараһы. Ләкин күп тә үтмәй, ул баҫымсыҡ тәбиғәтле, олпат уҙаман, ихлас әңгәмәләш. Икеләнмәйенсә әйтә алам: Муса Ғәли - беҙҙең иң уҡымышлы.» Әхиәр Хәким.
Һылтанмалар
Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә
Винная (Һамар ҡушылдығы)
Винная — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Винная йылғаһы Һамар йылғаһының һул ярына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 28 км, бассейны майҙаны — 228 км².
Географияһы
Билдәле географ Паллас үҙенең «Путешествие по разным провинциям Российского государства» китабында, Винная йылғаһы һаҙлыҡлы, урыны менән тәрән күләүектәрҙән тора, ә уның ярҙарын ҡамыш баҫҡан, уны мал яратып ашай, тип телгә ала.
Йылға аша Көньяҡ-Урал магистраленең Ырымбур бүлексәһе тимер юл тармағы үтә. Винная йылғаһы аша беренсе тимер юл күпере 1875 йылда, икенсеһе 1961 йылда төҙөлә. 2004 йылда ике күпер ҙә яңыһы менән алмаштырыла.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшанка ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007386.
— Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды —112100738