cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Черняк Инна Николаевна
Инна Николаевна Черняк (Інна Миколаївна Черняк; 28 март 1988 йыл) — украин самбисы һәм дзюдоисы, "Рио-де-Жанейро ҡалаһында үткән йәйге Паралимпия уйындары һәм Баку ҡалаһында үткән "Европа уйындары " чемпионы, Ҡаҙанда үткән йәйге Универсиаданың көмөш призеры.
Башҡорт милли кейеме
Кейем үҙенең төп тәғәйенләнешенән тыш үҙ-ара аралашыуҙы еңелләштергә тейеш булған. Кейемдә сағылған социаль айырма билдәләрен өс төргә бүлергә мөмкин: 1) йәш айырмаһы билдәләре; 2) ғаилә хәлен билдәләүсе кейем элементтары; 3) социаль дәрәжә билдәләре . XVII быуаттан башлап ҡына башҡорт милли костюмы тураһында яҙма сығанаҡтар билдәле. XVII—XVIII быуаттарҙа халҡыбыҙ күрше милләттәр менән тығыҙ мәҙәни бәйләнештә тормаған, шуға ла милли үҙенсәлектәр ҙә нығыраҡ һаҡланып килгән. Башҡорттар кейем өсөн күберәк киндерҙән, кесерткәндән һуғылған туҡыма, һарыҡ тиреһен йәнлек тиреләрен, кейеҙҙе, йөнде, мамыҡты файҙаланған. Башҡорттар сит илдәрҙән (Бөйөк ебәк юлы аша) килтерелгән ебәк, атлас, барса туҡымаларында ҡулланған, уларҙың өлгөләре боронғо ҡорғандарҙа ла табыла. Был туҡымалар ҡиммәт торған, шуға ла ебәк кейем — затлылыҡ билдәһе һаналған.
Черняк Инна Николаевна
Биографияһы
13 йәшендә апаһы Марина менән дзюдо буйынса күнекмәләр башлай. Ҡыҙҙарға дзюдо менән шөғөлләнергә уларҙың буласаҡ тренерҙары Андрей Бондарчук кәңәш итә.
Башҡорт милли кейеме
XIX быуатҡа тиклем башҡорттар сәкмән, елән, тун кейһә, был осорҙа билле бишмәт, кәзәкей, камзул һымаҡ кейемдәр киң тарала. Бигерәк тә ир-егеттәрҙең кейеме ҙур үҙгәреш кисерә. XIX быуат башындағы гравюраларҙа ир-егеттәр боронғо кейем кейһә, быуат аҙағындағы фотоларҙағы кейем айырмаһы күҙгә ташлана. Башҡорт кейемдәре, бигерәк тә, байрам өсөн кейемдәре бик күп төрлө. Көн торошона һәм миҙгеленә ҡарамай, эске кейем өҫтөнән ҡат-ҡат халат кейгәндәр.
Киң таралған оҙон кейемдәрҙән еләнде ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа кейгән. Еңле, эслекле кейем. Ирҙәр өсөн тура төшөрөп, ҡуйы төҫтәрҙәге мамыҡ, бәрхәт, ебәк, атлас туҡымаларҙан теккәндәр. Өҫтөнөн ҡыҙыл туҡыма тегеп еңенә, итәгенә, салғыйына биҙәк эшләгәндәр.
Черняк Инна Николаевна
Биографияһы
Йәйге 2013 — Универсиадала Инна самбола 52 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында Украина исеменән сығыш яһай һәм көмөш миҙал яулай. Украин ҡыҙы дүрт көрәш үткәрә. Башта ул Италиянан Роксана Галусты 14:1 иҫәбе менән еңә. Шунан һуң сирек финалда 9:1 иҫәбе менән Казахстандан килгән Эльза Абдеҡадированы еңә. Ярым финалда ул ҡытай ҡыҙы Фанфан Чень менән көрәшә һәм 7:0 иҫәбе менән уны ла еңә. Финалда Черняк рәсәйле Анна Коновалова менән ярыша, әммә был юлы көрәштәштән 0:2 иҫәбе менән еңелә.
Башҡорт милли кейеме
Ҡатын-ҡыҙ еләне билләп тегелгән, итәге ҡыйылып торған. Сағыу төҫтәге бәрхәттән, ебәктән, ҡара сатиндан теккәндәр. Еңенә, итәгенә, салғыйына ҡыҙыл, йәшел, күк төҫтә туҡымаларҙан семәрләп биҙәк һалғандар.Өсмөйөшләп яурынса тегеп, ҡабырсаҡ менән биҙәгәндәр. Өҫ кейеме кәзәкей(ир һәм ҡатын-ҡыҙҙар кейеме)—эслек, ең һәм төймәләр менән тығыҙ ҡаптырма менән семәрләп ҡуйып тегелә. Билле, итәге ҡыя. Ирҙәр өсөн тура яғалы, уйып яһалған кеҫәле, ҡуйы төҫтәге мамыҡ йәки йөн туҡыманан.
Кәзәкей — өҫ кейеме. Кәзә тиреһен эшкәртеп, йөнлө яғын эскә ҡаратып тегелгән, тыш яҡтан буҫтау менән ҡатланған билле костюм. Ул тиренән булғанға,йылы булған. Ҡышҡы һалҡындарҙа бишмәт эсенән кейелгән. Муйынды ҡаплағансы төймә менән ҡаптырып ҡуйылған.
Черняк Инна Николаевна
Биографияһы
2015 йылдың 1-се Европа уйындарында 57 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында күреү һәләте боҙолған спортсы ҡатын-ҡыҙҙар араһында еңде.
2016 йылдың 9 сентябрендә Инна Черняк Паралимпия уйындарында күрәү һәләте сикләнгән кешеләр араһындағы ярыштарҙа алтын миҙал яуланы. Финалға тиклем 57 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында украин ҡыҙынан Венгриянан Флора Бурани һәм Көньяҡ Кореянан Хану Сео Черняктан еңелделәр. Финалда уға  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. ҡаршы торҙо. Көрәш 20 секунд ҡына барҙы һәм Черняҡ ваҡытынан алда еңеү яуланы.
Башҡорт милли кейеме
Ундай кейем ҡатын-ҡыҙҙар өсөн дә, ирҙәр өсөн дә тегелгән. Ирҙәр өсөн кәзәкейҙе Ҡараңғы төҫтәге кизе-мамыҡ йәки буҫтау йөн туҡыма менән тышлағандар. Яғаһын тура итеп, ян-яҡтарынан кәҫә уйылған. Ҡышҡы кейем эсенән кейеүгә уңайлы булһын өсөн, яғаһыҙз ҙа итеп теккәндә
Кәзәкей беҙҙең милли кейемебеҙ, башҡорттар уны ике-ике ярым быуат буйы кейгән.
Кәзәкей башҡорт полктарында хәрби кейем булараҡ та ҡулланылған.
Ҡатын-ҡыҙ кейеме
Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме бәләкәй саҡтан уҡ ҡыҙ баланы, күҙ тейеүҙән һаҡларға тейеш булған. Шуның өсөн, кейемен тәңкә, суҡ, мәрйен менән биҙәгәндәр. Йәше лә тулмаған ҡыҙ балаларҙың да күлдәктәренә, баш кейемдәренә тәңкәләр тегелгән. Ҡыҙҙарҙың сәс биҙәүестәре бик күп төрлө булған, һәр яҡта үҙенсә аталған: елкәлек, елкәмес, арҡалыҡ, сәсмау, сәсҡап, сулпы һ.б. Ҡыҙҙар баштарына таҡыя, маңлайса, һарауыс, ҡалпаҡ тип аталған баш кейемдәре кейгән.
ХХ быуатҡа тиклем ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр кейеме башлыса биҙәлеше менән айырылған. Ҡатын-ҡыҙҙар күлдәк, киң ыштан, еңһеҙ ҡыҫҡа камзол йәки сапан(кәзәки) кейгәндәр. Байрамда ебәк йәки бәрхәт елән, бишмәт кейгәндәр. Ҡыш көнө тун, толоп, буҫтауҙан тегелгән сәкмән кейгәндәр.
Байрам өсөн дә елән менән тундары булған. Еләндәрен мәрйен, тәңкә, ынйы, аҡыҡ тегеп төҫлө биҙәктәр менән семәрләгәндәр. Ҡулдан һуғылған биҙәкле туҡыманан күлдәк, алъяпҡыс теккәндәр.
Иләнгән тиренән аяҡ кейемдәре (сарыҡ, башмаҡ, ҡата, калуш) кейгәндәр. Күпләп мал ҡөткәнлектән, тирегә ҡытлыҡ булмаған.Ҡатын-ҡыҙ аяҡ кейемдәренә төҫлө һыҙаттар тегеп сығылған, йөндән суҡтар эшләп ҡуйылған. Баш кейеме буйынса ҡатын-ҡыҙҙың йәше, ғаилә хәле тураһында белеп булған. Баш кейемен тәңкәләр, ҡабырсаҡтар, металл ҡалайҙар тегеп сағыу итеп биҙәгәндәр. Элек-электән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ир-егеттәр ҙә бүрек кейгән. Йәнлек тиреһенән дүрт ҡыя һәм ике ярым түңәрәктән йәки дүрт ҡыя һәм түңәрәк төп ҡырҡып алып теккәндәр. Ҡама, ҡондоҙ, һуҫар һәм башҡа тиреләр ҡулланылған. Байрам өсөн тегелгән бүреккә ҡондоҙ(ҡамсат бүрек) йәки ҡама тиреһенән (ҡама бүрек) тирәс ҡуйғандар. Бүректе таҫтар йәки яулыҡ өҫтөнән кейгәндәр.
Кейәүгә сыҡҡан ҡатындар ҡашмау кейгән. Өлкән йәштәге ҡатындар киндерҙән йәки ситсанан аҡ яулыҡ(таҫтар) ябынған. Бай ҡатындар өҫтәп бүрек кейгән, дебет шәл, яулыҡ ябынған. Аяҡтарына быйма, башмаҡ, тула ойоҡ, киндер ойоҡ, йөн ойоҡ кейгәндәр. Байрамда кейә торған ойоҡтарын төрлө төҫтәге һәм рәүештәге ҡорама тегеп биҙәгәндәр.
Йылыла — ҡалпаҡ, түбәтәй, таҡыя, яҙлы-көҙлө — көләпәрә һәм еңел бүрек, ә инде ҡышҡы һыуыҡта тире бүрек кейгән.
Ирҙәр кейеме
Ирҙәр күлдәк-ыштан, өҫ яҡҡа камзол, йәки сәкмән кейгән. Көньяҡ Урал яҡтарында ирҙәр күлдәгенең яғаһы булмаған. Муйын киҫемен иңербау менән бәйләп ҡуйғандар.
Ҡышҡыһын һарыҡ тиреһенән тегелгән тун һәм толоп кейгәндәр (билле тун, тире тун). Байрам өсөн күлдәктәренә семәр сиккәндәр. Кейемдәренең бер өҫтәмәһе булып билбау тора. Байрам өсөн ҡәмәр — матур ҡаптырмалы киң билбау булған. Ул биҙәкле буҫтауҙан, бәрхәттән, ебәктән тегелгән. Биҙәү өсөн аҡыҡ, ынйы, фирүзә таш, металл ҡалайҙар менән биҙәп, сигеп семәрләгәндәр. Елән, камзул өҫтөнән билбау быуғандар.
Өлкәндәрҙең түбәтәйе ҡараһыу төҫтәрҙән, йәштәр өсөн сағыу төҫтән тегелгән. Ебәк, йөн еп менән сигеп, мәрйен, ҡабырсаҡ, уҡа менән биҙәлгән. Йәнлек (һарыҡ, төлкө, бүре, һеләүһен) тиреһенән тегелгән бүрек, кәпәс кейгәндәр. Ситен ҡиммәтерәк тире менән ҡырпығандар.
Дала яҡтарында яурын һәм арҡаларына төшөп торған көләпәрә, ҡолаҡсын кейеп йөрөгәндәр. Улар кейеҙҙән, буҫтауҙан, тиренән теккәндәр. Ҡалпаҡтары кейеҙҙән булған. Итек тышынан калуш кейгәндәр. Мәсеткә, ҡунаҡҡа барғанда калушты сисеп ингәндәр. Ойоҡ кейәләр һәм өҫтөнән сылғау урайҙар.
Зиннуров Рафаил Нариман улы
Зиннуров Рафаил Нариман улы (26 июль 1953 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе, яҙыусы, скульптор. Юридик фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан Федерация Советы ағзаһы (2013—2018), Федерация Советының халыҡ-ара эштәр буйынса Комитеты ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1993).
Журналистар Союзы (1992), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (2004) һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдар Союзы (2006), этнологтар, антропологтар Ассоциацияһы ағзаһы.
Биографияһы
Рафаил Нариман улы Зиннуров 1953 йылдың 26 июлендә Башҡорт АССР-ының Оло-Теләк районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы) Түбәнге Ләмәҙ ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Каспнефтефлот» матросы булып башлай. 1972—1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1974—1976 йылдарҙа уҡытыусы булып эшләй.
1981 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетын «Юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай.
1981—1985 йылдарҙа Стәрлебаш районында прокуратура тәфтишсеһе, 1985—1991 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы прокуратураһының енәйәт тикшереү бүлеге өлкән тәфтишсеһе, прокуроры булып эшләй.
1991—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең сектор мөдире, Юғары Совет секретариаты бүлеге мөдире була.
1994—2002 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Прокурорының айырым йөкләмәләр буйынса өлкән ярҙамсыһы.
2002—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратында хоҡуҡи экспертиза һәм административ органдар бүлеге мөдире урынбаҫары була.
2010 йылдың 2 февралендә дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы Рәсәй юристар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе итеп һайлана.
2013 йылдың 8 сентябрендә Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайының V саҡырылыш республика парламенты депутаты итеп һайланған. 2013 йылдың 3 октябрендә Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы Р. Н. Зиннуровҡа Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органынан Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында сенатор вәкәләттәре бирә. Федерация Советының халыҡ-ара эштәр буйынса Комитеты ағзаһы булып тора.
2013 йылдың 20 декабрендә «Башкортостан яҡташлығы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе итеп һайлана.
2017 йылдың 11 июлендә Рәсәй халыҡтары Ассамблеяһы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана.
Ғаиләһе
Өйләнгән. Ҡыҙы һәм улы бар.
Фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге
Р. Н. Зиннуровтың фәнни хеҙмәттәре Рәсәй Федерацияһында хоҡуҡ һаҡлау органдары эшмәкәрлеген ойоштороуҙың концептуаль нигеҙҙәренә һәм фәнни-практик проблемаларына арналған. 85-тән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора.
Этнографик һәм антропологик тикшеренеүҙәр нигеҙендә Р. Н. Зиннуров XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорт ихтилалдары (Салауат Юлаев, Ҡараһаҡал, Бепени Торопбердин, һары мәргән, Сәйет батыр, алдар батыр, Батырша, Кинзя Арыҫланов, Ҡәнзәфәр Усаев, Каранай Моратов) һәм XVII—XIX быуаттарҙағы индеецтар һуғыштары ҡатнашсылары һәм етәкселәренең; кенәз Александр Невскийҙың; Ҡытай геройы, данлыҡлы флотсы Чжэн Чэнгундың; Ҡаҙағстан милли геройы Тауке-хандың; үзбәк дәүләтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе Шейбани-хандың тажик дәүләтенә нигеҙ һалыусы Исмаил Сомониҙың; КАР-ның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшсеһе Нельсон Манделаның; Бразилия милли геройы Тирадентистың; Мәскәүгә барған башҡорт илселәренең береһе Тәтегәс-Бейҙең; Башҡортостандың беренсе прокуроры Иван Герасимовтың; башҡорт милли хәрәкәте лидеры Зәки Вәлидиҙең (авторҙаш); Саха халҡының милли геройы — Манчаараның; Корея бойондороҡһоҙлоғон яҡлаусы адмирал — Ли Сун Синдың скульптура портреттарын; Һиндостандың милли геройы Лакшми Байҙың портретын һ. б. ижад итә. Шәхси күргәҙмәләре: Өфө (1998, 1999, 2001, 2002, 2004, 2011, 2015); Мәскәү (2015, 2017); Якутск (2017).
Әҙәби әҫәрҙәре «Шонкар», «Бельские просторы» журналдарында һәм башҡа ҡайһы бер баҫмаларҙа баҫыла.
Рәсәй таможня академияһы
Тарихы
1991 йылдың 25 октябрендә Рәсәй Федерацияһының дәүләт таможня комитеты ойошторола. Профессиональ кадрҙар әҙерләү өсөн 1993 йылдың 22 сентябрендә Министрҙар Советының 940-сы менән Рәсәй таможня академияһы ойошторола, ул федераль дәүләт учреждениеһы статусын ала. Беренсе уҡыу йылы 1994 йылдың 2 октябрендә башлана, академияны философия фәндәре докторы, таможня хеҙмәте генерал-полковнигы Николай Блинов етәкләй.
2006—2015 йылдарҙа академия башлығы булып элек Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын етәкләгән запастағы генерал-полковник Виктор Чечеватов тора.
2015 йылдың 16 апрелендә Рәсәй таможня академияһы начальнигы вазифаһына иҡтисад фәндәре докторы, профессор, генерал-майор Владимир Мантус тәғәйенләнә<.
Структураһы
Рәсәй таможня академияһы структураһын өс факультет (таможня эше, иҡтисад һәм юридик), шулай уҡ өс институт (дистанцион уҡытыу, квалификация күтәреү һәм белемде арттырыу, ғилми-тикшеренеү, хоҡуҡ эшмәкәрлеге институттары). Уҡыу процесын 24 кафедрала ойоштора.
Рәсәй таможня академияһында юғары белем биреүҙең күп кимәлле системаһы бар: бакалавриат — 4 йыл, специалитет — 5 йыл, магистратура — 2 йыл, аспирантура — 3-4 йыл (уҡытыу йүнәлешенә бәйле). Бакалавриат йүнәлеше: «Иҡтисад», «Менеджмент», «Юриспруденция»; специалитеттыҡы: «Таможня эше»; магистратура: «Юриспруденция», «Иҡтисад», «Менеджмент»; аспирантура — «Иҡтисад», «Юриспруденция», «Информатика һәм иҫәпләү техникаһы», «Сәйәси фәндәр һәм төбәкте өйрәнеү», «Тарих фәне һәм археология».
Рәсәй таможня академияһында көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп, ситтән тороп уҡыу формаһы тормошҡа ашырыла.
Филиалдары
Рәсәй таможня академияһының өс филиалы бар:
Морозов Александр Иванович
Морозов Александр Иванович (1835-1904) — Рәсәй империяһының жанрҙар төшөрөүсе рәссамы, Император сәнғәт академияһы академигы, «бунт четырнадцати» болаһында ҡатнашыусы, Санкт-Петербург рәссамдары артелен ойоштороусыларҙың береһе.
Рәсәй таможня академияһы
Эмблемаһы
Рәсәй Федераль таможня хеҙмәтенең 2006 йылдың 21 ноябрендәге1194 һанлы бойороғо менән Рәсәй таможня академияһының эмблемаһы раҫлана. Ул дүртмөйөшлө геральдик ҡалҡандан ғибәрәт. Уның аҫ яғы фтгуралы йәйә рәүешендә эшләнгән; ҡалҡан йоҡа алтынлатылған ҡайма менән ике өлөшкә бүленгән. Ҡалҡан майҙанының өстән бер өлөшөн алып торған өҫкө яғында факел һәм алтын төҫтәге кадуцей, улар бер-береһенә арҡыры һалынған. Аҫҡы өлөшөндә — Рәсәй таможня академияһының бәләкәйләтелгән эмблемаһы. Ҡалҡан Рәсәй Федерацияһы дәүләт гербы сәмреҡошоноң алтын фонында һүрәтләнгән, лавр ботағы менән ситләнгән. Ботаҡтар нәҙек алтын ҡаймалы сағыу йәшел төҫтәге таҫма менән үрелгән. Таҫмала Рәсәй таможня академияһының тулы һәм ҡыҫҡартылған атамаһы алтынлатып яҙылған.
Морозов Александр Иванович
Биографияһы
Морозов Александр Иванович — портреттар һәм халыҡ көнкүрешен төшөрөүсе рәссам. Ул Санкт-Петербургта 1835 йылда тыуған. Уҡыу Император сәнғәт академияһында уҡыған (1852-1863). Тарихи һынлы сәнғәткә Т. А. Марков класында белем алған. Сәнғәт академияһында уҡыу дауамында күп тапҡырҙар академияның наградаларына лайыҡ була: ике бәләкәй көмөш (1857) һәм ҙур көмөш миҙал (1858), бәләкәй алтын миҙал (1861) менән «Отдых на сенокосе» картинаһы өсөн бүләкләнгән. Академик курсты 1-се дәрәжә класлы рәссам исеме менән тамамлаған (1863), ҡатнашыусылар «Бунт четырнадцати» болаһында ҡатнашыусы.
Рәсәй таможня академияһы
Форма кейеме
Рәсәй Федерацияһының 273-ФЗ «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында» федераль законының 38-се статьяһының 1-се һәм Рәсәй таможня хеҙмәтенең 2103 йылдың 6 авгусындағы 1459-сы бойороғо менән Рәсәй таможня академияһы студенттары өсөн махсус кейем формаһы ҡабул ителгән.
Морозов Александр Иванович
Биографияһы
Морозов Александр Иванович академик исемен 1864 йылда «Выход из церкви, в провинции»  картинаһы өсөн ала.
Бынан һуңғы, иң уңышлы һәм танылған жанрлы әҫәрҙәре булып «Сельская бесплатная школа» (1872) һәм «После пожара» (1888) картиналары һанала.
Санкт-Петербург ҡалаһының академик күргәҙмәләрендә рәссамдың майлы буяуҙар һәм акварель менән яҙылған ҡайһы бер портреттары күп һанлы тамашасыларҙың иғтибарын үҙҙәренә ныҡ йәлеп итеп тора (мәҫәлән, йәш граф Апраксиндың һәм Корнилович ханым портреттары). Шулай у3 А. А. Морозов бумалаһы аҫтынан бик күп сиркәү темаһына яҙылған картиналар ҙа сыға. Бер ваҡыт А. А. Морозов Сәнғәтте дәртләндереү йәмғиәтендә рәсем дәрестәре лә бирә.
Добаткин Владимир Иванович
Добаткин Владимир Иванович (1915 — 1999) — СССР һәм Рәсәй металлургы. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Ленин премияһы һәм өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты
Биографияһы
Добаткин Владимир Иванович 1915 йылдың 10 (23 февралендә)   Бетино ауылында тыуған (хәҙер Рязань өлкәһе).
1941 йылда Төҫлө металдар һәм алтын дәүләт университетын тамамлай; 1941—1958 йылдарҙа 95-се заводта    (Үрге-Салдинский металлургия производство берекмәһе): өлкән инженер, баш металлург урынбаҫары, баш металлург булып эшләй; 1956 йылда техник фәндәр докторы. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Строение слитков деформируемых алюминиевых сплавов и его влияние на свойства изделий»; профессор; 1958—1961 йылдарҙа авиация материалдарының Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре; 1961—1987 йылдарҙа Еңел иретмәләрҙең Бөтә Рәсәй институты начальнигы урынбаҫары;  1979  йылда  СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы
1999 йылдың 9 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнә
Фәнни эшмәкәрлеге
В. И. Добаткиндың төп эштәре өҙлөкһөҙ ҡойоу, металдарҙы өйрәнеүсе  фәнгә  еңел иретмәләрҙе термик эшкәртеүгә арналған. Ул иретмәләрҙе кристаллаштырыуҙың ҡайһы бер законлылыҡтарын  билдәләй, алюминий һәм титан иретмәләренән деформацияланған ярымфабрикаттаҙны нығытыуҙың  мөһим механизмдарының береһе — структур (субзерен) нығытыуҙы аса һәм һүрәтләй. Уның етәкселегендә бер нисә эре етештереү мәсьәләһе хәл ителә: эре габаритлы титан ҡойолмаларын сәнәғәтле етештереү технологияһы эшләнә һәм ойошторола; киң фюзеляжлы самолеттарҙың яңы быуыны өсө ҙур габаритлы ҡушылмаларҙы ҡойоу  һәм юғары ныҡлыҡтағы  алюминий иретмәләренән ярымфабрикаттар алыу буйынса сәнәғәтле технология эшләнә; юғары ныҡлыҡтағы алюминий иретмәләрҙең конструкцион ныҡлығы арта
В. И. Добаткин —металдарҙың вакуумлы иретмә технологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Уның етәкселегендә СССР-ҙа беренсе тапҡыр ҡаты профилдәр, нәҙек торбалар һәм эре штамповкалар яһау үҙләштерелә.
Ҡорамша
Ҡорамша (Курамшина) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Һырғайҙы йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡорамша (Ташауыл) — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Сороки ҡәлғәһе
Сороки ҡәлғәһе — Сороки ҡалаһындағы XV быуатта төҙөлгән молдаван ҡәлғәһе. Реконструкциянан һуң 2015 йылдың 16 майында асылды.
Урынлашҡан ере
Сороки ҡәлғәһен Стефан III Бөйөк XV быуаттың аҙаҡҡы сирегендә төҙөй. Урындағы риүәйәт буйынса господарь ҡәлғәне төҙөү срогын (ваҡытын) билдәләй, шуның өсөн ҡәлғәнең исеме лә Сороки. 1499 йылда Ҡәлғәнең беренсе пыркэлабы Косте документаль рәүештә телгә алынған. Ҡәлғә Днестр аша сығып Молдоваға ябырылған йыртҡыс татар ғәскәрҙәренә ҡаршы һаҡланыу нығытмаһы булараҡ төҙөлә. Сороки башҡа нығытмалар, мәҫәлән, Сучава, Четатя йәки Хотин һымаҡ ҙур, ике ҡат диуарлы нығытма булмаған, ә бәләкәй генә, тик татарҙарҙан стражниктарҙың йәшенә торған урыны булған.
Ҡайһы бер тарихсылар, шул иҫәптән, Дмитрий Кантемир, Константин Стамати, Замфир Арборе һәм Николае Йорга Сороки ҡәлғәһе элекке Ольхония генуэз факторияһы урынында төҙөлгән, бында Подолиянан алып киленгән тауарҙар һаҡланған тип һанайҙар. Ольхония Четатя Албэнан Сучаваға алып барған юлда нығытылған ауыл булғандыр, моғайын. Әммә хәҙерге моментта был гипотезаны дөрөҫләгән археологик дәлилдәр юҡ.
Археологик тикшеренеүҙәр ваҡытында ҡала эргәһендә Кукутень-Триполь мәҙәниәтенә, бронза быуатына, иртә тимер дәүере һ.б., урта быуат осорона тиклем торлаҡ эҙҙәрен таптылар, әммә боронғо Ольхония колонияһының (беҙҙең быуатҡа тиклем 500 йыл тирәһе) эҙҙәре табылманы. Шулай уҡ Саркус дактарының боронғо ҡәлғәһенең эҙҙәре лә (Саргидава, Крахита йәки Крахидава тип тә әйтәләр) табылманы. Элекке замандарҙағы тарихсылар фекеренсә, улар ошо зонала булғандар.
XVII быуаттың аҙағында, ҡәлғәлә 2000 поляк һалдаттары гарнизоны торған саҡта, бер нисә үҙгәреш булдырылған. Диуарҙарға тағы ла дары һаҡлау өсөн 13 бина төкәтелә, ә улар өҫтөндә — йәшәү өсөн бүлмәләр эшләнә. Сығынты араларында интервалдар ябылған булған һәм тик еңел ҡорал өсөн генә тишектәр ҡалдырылған. Поляк һалдаттары өсөн казармалар ҡәлғәнән тыш яҡта төҙөлгән һәм бөтә майҙан соҡорҙар менән уратылған булған.
Сороки ҡәлғәһе Молдованың иң көнсығыш нөктәһе булараҡ үҙ тарихы дауамында иң ҡот осҡос ябырылыуҙар аренаһы булып килә. Нәҡ ошонда, уның диуарҙары төбөндә, иң ҡаты бәрелештәр урыны булған.
Ҡәлғә архитектураһы
Ҡәлғә түңәрәк формалы, эске ишегалды диаметры — 30,5 м. Ҡәлғәнең биш манараһы — дүрт түңәрәк һәм ишек өҫтөндә бер дүрт мөйөшлө -бер-береһенән тиң алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡәлғә диуарҙары 30,5 м ҡалынлыҡта, бейеклеге — 21 м, аҫ яҡта тишектәр ҡаты породаларға тиклем, тағы ла таулыҡҡҡа 7 м тәрәнәйтелеп эшләнгән. Ҡәлғәнең өҫкө өлөшөндә, 4 метрға диуарҙар өҫтөнән ҡалҡҡан манаралар булған урында ут тишектәре (бойницалар) бар. Ҡәлғҡәнең эске диуарҙары өс рәт ағастан эшләнгән галереялар менән уратылып алынған. Уларҙы ҡәлғәне һаҡлаусылар өсөн тәғәйенләнгән терәткес (консоль) урҙалар тотоп тора. Днестр яғынан дүрт мөйөшлө манара аркаһы аша ҡәлғәгә инеү урыны ике бик ауыр ҡапҡалар менән ябылған, ҡапҡа алдында рәшәткә булған. Инеү урыны аҫтында, баҙҙа, ике «ҡапҡан» ҡуйылған. Ишек өҫтөндә беренсе галереяға алып сыҡҡан ҡәлғә ғибәҙәтханаһы (часовня) урынлашҡан. Ғибәҙәтхананың молдаван готикаһы стилендә орнамент менән биҙәлгән ослайып торған аркаһы булған. Манара бүлмәләренә тик ағас галереялар аша ғына инеп булған, улар бер-береһе менән тышҡы баҫҡыстар аша бәйләнгән. Диуарҙарҙың сығынтыларында, өлөшләтә уларҙың ҡалынлығында, оборона ҡоралдары һаҡланған. Ҡәлғәнең үҙәгендә ҡоҙоҡ ҡаҙылған булған.
Сороки ҡәлғәһенең ҙурлығы һәм формаһы урта быуаттарҙағы Молдованың оборона системаһындағы урынын һәм барлыҡҡа килеүен аңлар өсөн бик мөһим. был ҡәлғә — итальян яңырыу дәүере ҡаҙаныштарының замандашы һәм ул төньяҡ Италия ҡәлғәләренә оҡшаған (айырыуса Капрарол замогы менән оҡшашлығы күҙгә ташлана), әммә уларҙы айырған элементтар ҙә бихисап. Эске диаметры бары тик 100 аҙымға тиң булған Сороки ҡәлғәһен Европа архитектураһының һоҡланғыс ҡаҙаныштары рәтенә индерергә була, сөнки төҙөү сәнғәтендә ул ваҡыттағы оҫталарҙың тәжрибәһенә дәлил булып тора.
Тарихы
Сороки ҡәлғәһе урта быуат Молдоваһының оборона төҙ сәнғәтенең уникаль ҡомартҡыһы булып тора. Молдаван господары Петр Рарештың Трансильванияға Бистрица магистрынна 1543 йылдың 23 апрелендә яҙылған хаты таш ҡәлғәнең төҙөү ваҡытын билдәләүгә ныҡлы аргумент булып тора, сөнки был хатта Петр Рареш Сорокиҙа нығытмалар төҙөү өсөн оҫталар һәм уларҙың ярҙамсыларын ебәрергә үтенә. Хәҙерге ваҡытта беҙ күҙәткән таш ҡәлғә Яков оҫта етәкселеге аҫтында Трансильваниянан килгән ташсылар төркөмө тарафынан төҙөлгән, сөнки оҫта үҙе ҡәлғә эсендә «был замокты Яков төҙҙө», тип яҙып ҡалдырған.
Таш ҡәлғә төҙөлгәнгә тиклем был урында ағастан һәм ерҙән нығытма торған. Был боронғо нығытма тураһында 1499 йылда телгә алына, әммә ул унан да алдараҡ төҙөлгән тигән фекер ҙә бар. Ҡәлғәлә үткәрелгән археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында ағас нығытманың ҡалдыҡтары табылған.
Дорогино (Өфө районы)
Дорогино (Дорогино) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 225 кеше. Почта индексы — 450069, ОКАТО коды — 80252825006.
Сороки ҡәлғәһе
Ҡыҙыҡлы факттар
Сороки ҡәлғәһе 20 лей номиналындағы ҡағыҙ купюраның арт яғында, шулай уҡ молдаван шәхес таныҡлығының артҡы планында һүрәтләнгән.
Дорогино (Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лемья (Коса ҡушылдығы)
Лемья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Тагылдат
Тагылдат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Еловая йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шүлейә
Шүлейә — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фольклорҙа
Шүлейә йылғаһы тураһында Дүртөйлө районының Йәрмиә ауылында һуғыш ваҡытында сығарылған таҡмаҡ:
Тышы ҡылҡа, эсе шулпа -
Йәрмиә халыҡтары
Калаис (Ворона ҡушылдығы)
Калаис  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы
Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы (1 ғинуар 1906 йыл  — 1973 йыл ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, подполковник. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби комиссары. Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943) кавалеры.
Биографияһы
Мөбәрәк Йыһанша улы Назыров 1906 йылда Рәсәй Федерацияһының Киров өлкәһе Тат-Верх-Гоньба ауылында тыуған. Томск тау институтында (1929-31), Мәскәү Көнсығыш илдәрен өйрәнеү фәне институтында уҡый (1932—1933). 1927 йылдан алып ВЛКСМ-дың округ комитеты Томск ҡала мәғариф бүлеге инструкторы. 1931 йылдан — Томск уҡыу комбинаты директоры, 1933 йылдан — Дүртөйлө машина-трактор станцияһында сәйәси бүлеге начальнигы урынбаҫары, Приютово МТС-ы сәйәси бүлеге начальнигы. 1935 йылдан — ВКП(б)-ының Ҡырмыҫҡалы райкомының 2-се, артабан 1-се секретары, 1938 йылдан БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы кадрҙар бүлеге мөдире, 1940—1941 йылдарҙа — ВКП(б)-ының Баймаҡ райкомының 1-се секретары.
Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хәрби комиссар булып хеҙмәт итә. Полковник М. М. Шайморатов менән бергә дивизия байрағын ҡабул итә. 112-се Башҡорт кавдивизияһы менән хәрби юлын 1943 йылдың 15 ғинуарында тамамлай
Һуғыштан һуң, 1945—1952 йылдарҙа, БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы мәҙәни-ағартыу учреждениелары эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы, 1960‑1971 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Геология институтының Башҡорт филиалы директоры урынбаҫары.
Мөбәрәк Назыровтың ейәнсәре Светлана Игнатенко хәтирәләренән:
Лағыр мәктәбенең крайҙы өйрәнеү музейы
Лағыр мәктәбенең крайҙы өйрәнеү музейы — Салауат районы Лағыр ауылының Лағыр урта мәктәбендә урынлашҡан мәктәп крайҙы өйрәнеү музейы. «Янғантау» геопаркы маршрутына инә.
Тарихы
Лағыр музейы тарихы уҙған быуаттың 80-се йылдарынан башлана. Ул иҫке мәктәп бинаһында урынлаша. Етәксеһе Мәүлиә Яруллина була. Материалдар йыйыуға Мәүлизә Байрамова, Резеда Ғөбәйҙуллина ҙур өлөш индерә. 2001 йылда яңы мәктәп төҙөлгәс, музей уның беренсе ҡатында урынлаша. Тупланған материалдар системаға һалынып, «Башҡорт көнкүреше», «Ауылдың билдәле кешеләре», «Хеҙмәт ветерандары», «Мәктәп тарихы», «Совхоз тарихы», «Ауылыьбыҙ Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында» бүлектәре буйынса урынлаштырылған. Бөгөн музейҙың төп фондында — 330, фәнни-ярҙамсы фондта 120 экспонат бар. Төп фондта яугир-ветерандарҙың шәхси әйберҙәре, көнкүреш әйберҙәре, археологик ҡаҙылмалар, кейем-һалым, фотолар һәм башҡалар бар. Музейҙа край этнографияһы, боронғо донъя, мәктәп тарихы, колхоз, совхоз тарихы, абруйлы яҡташтарыбыҙ, уларҙың исеме үлемһеҙ, яугир-интернационалистар темалары буйынса экскурсиялар ойошторола. Райондың Салауат Юлаев һәм башҡа мәктәп музейҙары менән бәйләнеш булдырылған. 2012—2013 уҡыу йылында музейҙа ремонт эшләнә, заманса мебель алына. 2019 йылдан музей «Янғантау» геопаркы маршрутына индерелгән.
Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы
Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы (Кадыргулов Мухамет Нургалеевич) (10 март 1919 — 16 октябрь 1998) — ҡурайсы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.
Биографияһы
Мөхәмәт Нурғәле улы Ҡәҙерғолов 1919 йылдың 10 мартында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Темәс ауылында донъяға килгән (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы).
Армия хеҙмәтенә алынғанға тиклем Баймаҡ районының «Ударник» колхозында бухгалтер булып эшләй. 1939 йылда хеҙмәткә алына әммә, унан ҡайтып өлгөрмәй, һуғыш башлана. 225-се (95-й) Полтава уҡсы гвардия дивизияһы сафтарында Ватанды фашистарҙан һаҡлап, көрәшә.
1945 йылда сержант дәрәжәһендә ғәскәр сафынан сығарыла. Һуғыштан яраланып, инвалид булып ҡайта. 1946 йылда Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылына ҡайтып, төпләнә.
Һуғыштан һуң 1946 йылдан алып почта, дәүләт страховкалау инспекцияһы хеҙмәткәре булып эшләй.
Иҫке Собханғол ауылында 1969 йылда балалар музыка мәктәбе асыла. 1970 йылда ҡурай класы ойошторола һәм Мөхәмәт Нурғәле улын балалар музыка мәктәбендә уҡытырға саҡыралар. Шул йылда уҡ ул ҡурайсылар ансамблен дә ойоштора.
1973 йылдан — район мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе, 1974 йылдан уның директоры.
1946 йылда уҡ Мөхәмәт Нурғәле улы Иҫке Собханғол ауылында «Мәсемташ» ансамбле ойоштороп ебәрә һәм 1980 йылға тиклем уның етәксеһе, ойоштороусыһы була. Был хаҡта «Башҡортостан» республика гәзите 2016 йылда Башҡортостан­дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙ­мәт­кәре Мөхәмәт Ҡәҙерғоловтың иҫ­тәлегенә һәм райондың мәшһүр «Мәсемташ» халыҡ ансамбленә 70 йыл тулыу уңайынан үткәрелгән Ҡурай байрамы тураһындағы мәҡәләлә бына нимә яҙа: "Тәүге ҡурай­сылар Зәкир Ғәбитов (Ғәлиәкбәр ауылынан), Әхмәтгәрәй Уразаев, Фәруҡ Маликов, Мөжәүир Сәйетбатталов, Ишбулды һәм Әхмәт Ҡотлобаевтар була. 1967 йылда коллективҡа «халыҡ ансамбле» исеме бирелә. «Мәсем­таш» менән йөҙгә яҡын кешенең яҙмышы бәйле".
1998 йылдың 16 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында вафат булған һәм шунда ерләнгән.
Ижады
Ҡәҙерғолов башҡорт моңдарын  нәфислек, виртуозлыҡ, музыка орнаментикаһын оҫта ҡулланып башҡарыуы менән танылыу яулаған. Ул Башҡортостандың Урал аръяғы ҡурай уйнау классик традицияларын дауам иткән.
Репертуарында 200-ҙән ашыу башҡорт халыҡ йыры һәм инструменталь көйҙәр, шул иҫәптән, “Алты егет”, “Ашҡаҙар”, “Бейеш”, “Буранбай”, “Ғилмияза”, “Ильяс”, “Урал”, “Шәүрә” кеүек башҡорт мәҙәниәтенең алтын хазинаһына ингән көйҙәрҙе башҡарған.
Иҫтәлеге
2010 йылдан алып Бөрйән районында Мөхәммәт Ҡәҙерғолов исемендәге призға ҡурайсылар конкурсы үткәрелә.
Кинйәкәй (Ишембай районы)
Кинйәкәй (Кинзекеево) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 261 кеше. Почта индексы — 453227, ОКАТО коды — 80 231 870 003.
Географик урыны
Ауыл территорияһында ике Ямамбуййылға һәм Әсейылға йылғалары ҡушыла.
Алыҫлығы:
Тарихы
Ауыл Нуғай даруғаһының Юрматы олоҫо башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалынған. Кинйәкәй ауылы 1761 йылдан билдәле. Ауылға нигеҙ һалған Кинйәкәй Һөйөндөков исемен йөрөтә.
1761 йылда завод хужаларына юрматы башҡорттары ерҙәрен һатыу тураһында документта ауылдар һәм аҫаба башҡорттар исемләп атала, улар араһында Кинйәкәй ауылы һәм уға нигеҙ һалған Кинйәкәй Һөйөндөков та иҫкә алына. 1742—1823 йылдарҙа бында уның улы Туйыш йәшәгән.
XVIII быуатта Кинйәкәү тигән башҡорт ауылы яндырыла һәм уның урынында казактар Петровский ауылына нигеҙ һала. Тик был Кинйәкәй түгел, ә Кинйәкәү тигән ауыл булған, урыҫтар ул атамалар араһындағы айырманы белмәй. Шуға ҡайһы ваҡыт тыуған яҡты өйәрәнеүселәр хата һығымталар яһай. Петровскийҙы башҡорттар ҡайһы ваҡыт әүәлгесә «Кинйәкәү» тип атай (мәҫәлән, Н.Мусин «Мәңгелек урман» романында). XVIII быуатта кинйәкәйҙәр Ербашты (Юргашка) йылғаһы буйындағы ерҙәрен алпауыт ҡатыны А. О. Скворцоваға һатҡан, был урынға ул крепостной крәҫтиәндәр күсереп килтергән. Шулай итеп, Скворчиха (Ҡолан) ауылы барлыҡҡа килгән.
Кинйәкәйҙәр малсылыҡ, умартасылыҡ (163 умарта һәм 14 солоҡ) менән шөғөлләнгән, бер аҙ ер эшкәрткән, ылауға йөрөгән, сана һәм арба яһаған. 1839 йылда бында 45 йортта 325 кеше йәшәгән, ауылда 560 ат, 400 һыйыр, 145 һарыҡ, 66 кәзә аҫыралған. 3 йылдан һуң бында 344 бот ужым һәм 1390 бот ярауай иген сәелгәне билдәле. Кинйәкәйҙә ике һыу тирмәне, мәсет, мәктәп булған. 1906 йылда мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, 8 һыу тирмәне, мануфактура кибете, икмәк һаҡлай торған мөгәзей була.
Кинйәкәйҙәр Көҫәпҡол Әзәтов командаһында Польша конфедераттарына ҡаршы һуғышта (1771-1773) ҡатнаша.
1795 йылда 22 йортта 222 кеше, 1865 йылда 85 йортта — 457 кеше, 1850 йылда — 428, 1920 йылда — 672 кеше йәшәгән, йорттар һаны — 22, 42, 130.
1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан Кинйәғол Алдаҡаев «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән.
1930 йылда иҫке мәсет бинаһында клуб асыла. 2002 йылда ауыл мәҙәниәт йорто итеп үҙгәртелә, әлеге ваҡытта реконструкцияланған бинала эшләй. 2002 йылдан мәҙәниәт йорто мөдире булып В. И. Йомағолова эшләй.
Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана, «Межрегионбизнес-Агро» ЯСЙ-һы бар.
Кинйәкәй мәктәбе тарихынан
1933 йылда Кинйәкәйҙә башланғыс мәктәп асыла, 1940 йылда ул ете йыллыҡ мәктәп, 1965 йылда һигеҙ йыллыҡ мәктәп итеп үҙгәртелә. 2012 йылдан Кинйәбулат урта мәктәбе филиалы, 2013 йылдан — башланғыс мәктәп. 2004—2013 йылдарҙа Алаҡай башланғыс мәктәбе уның филалы булараҡ эшләй.
Мәктәп директорҙары: Ю. Г. Дауытов (1933—1941), Х. М. Таһиров, З. З. Исмәғилев, С. Х. Макарский (1965), Ғ.М.Моғаттаров (1969—1971), В. А. Хисаметдинова, А. С. Зулькарнаев, С. А. Камалова (1988 йылдан), З. Г. Кинйәбаева (1997), С. Ф. Ишкинина (2011—2013).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Башҡорттар йәшәй (2002).
Урамдары
Урам исеме :
Рытов Сергей Михайлович
Сергей Рытов Михайлович (20 июнь(3 июль) 1908 йыл, Харьков — 22 октябрь 1996, Мәскәү) — совет ғалимы, радиофизика өлкәһендә белгес. 1968 йылдың 26 ноябренән СССР Фәндәр академияһының дөйөм физика һәм астрономия (радиотехника һәм электроника) бүлеге буйынса ағза-корреспонденты. (1991 йылдан РФА-ның ағза — корреспонденты).
Биографияһы
Харьковта йәһүд ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе никахҡа инер алдынан лютеранлыҡты ҡабул итәләр. Атаһы, Рытов Михаил Михайлович, коммерция белеме алған, «Блок» фирмаһында, һуңыраҡ Рәсәйҙе шариклы подшипниктар менән тәьмин итеүсе SKF швед фирмаһында идарасы булып эшләй. Сергей бала сағында полиомиелит менән ауырый, сатан булып ҡала. Уға ике йәш булғанда ғаилә Мәскәүгә күсенә, унда 1916 йылда, ата-әсәһе айырылыша. Атаһы яңы ғаилә ҡора. Өлкән ҡыҙы Нина атаһы менән тороп ҡала, ә Сергей әсәһе Евгения Владимировна (Розалия Евсеевна) Волькензон менән йәшәй, ул 1916—1917 йылдарҙа Е. Б. Вахтангов студияһында актриса булып эшләй.
1916 йылда Мәскәүҙә уҡый башлай. 1918—1920 йылдарҙа атаһы менән Одессала (унда атаһының әсәһе һәм ағайы — присяжный поверенный Владимир Моисеевич Рытов йәшәй) һәм 1920—1922 йылдарҙа әсәйе менән Харьковта йәшәй. Иртә етем ҡала (1922 йылда атаһы вафат була, әсәһе 1924 йылда). Медицина нәшриәтендә мөхәррир булып эшләгән 28 йәшлек ике туған апайы Рахиль Моисеевна Брейнин уны үҙ ҡарамағына ала. 1925 йылда 10-сы Мәскәү мәктәбен тамамлағандан һуң 1-се Мәскәү дәүләт университетына уҡырға ебәрәләр. 1930 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай, МДУ янындағы физика ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға инә. Мәскәү дәүләт университетында (1930—1932 йй., 1934-1938йй), шулай уҡ ГИФТИ-ла (1932—1934 йй, 1945—1947 йылдар) һәм МФТИ-ла (1947—1978 йй.) физика һәм математиканы уҡыта. 1933 йылда академик Л. И. Мандельштам етәкселегендә аспирантураны «тирбәлеүҙәр теорияһы» һөнәре буйынса тамамлай.
1934—1958 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Физика институтының (ФИАН) оптик лабораторияһында эшләй. 1935 йылда ультратауыш тулҡындарында яҡтылыҡтың тарҡалыуын тикшерә башлай. 1937 йылда бер төрлө булмаған мөхиттә тулҡындар төҙөлөшөн анализлауҙың һөҙөмтәле ысулын (Рытов методы) — тулҡындарҙың таралыуын өйрәнеүҙең ҡеүәтле ҡоралын тәҡдим итә. 1938 йылда тирбәлеүҙәр теорияһы үҫешенә ҙур йоғонто яһаған «Модулированные колебания и волны» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1958 йылда С. M. Рытов академик А. Л. Минц саҡырыуы буйынса СССР Фәндәр академияһының РТИ радиофизик лабораторияһын етәкләй (1980-се йылдарҙан — теоретик бүлек мөдире). Уның эштәре ер өҫтөндә радио мәғлүмәт комплекстарын эшләү һәм булдырыу менән бәйле принципиаль физик мәсьәләләрҙе өйрәнеүгә ҡағыла: атмосфера төрлөлөгөнөң алыҫ араға тәьҫир итеүсе радиолокаторҙар характеристикаһына йоғонтоһон өйрәнеү, аҙ тауышлы параметрик көсәйткестәр эшләү һәм булдырыу, радиолокация сигналдарын эшкәртеүҙең акусто-оптик ысулдарын эшләү, алыҫ араға тәьҫир итеүсе радиолокация мәнфәғәтендә ионосфераны ракеталар һәм Ерҙең яһалма юлдаштары ярҙамында өйрәнеү. Дон зыяратында ерләнгән.
Фәнни өлөшө
С. М. Рытов фундаменталь өлөш индергән өлкәләрҙе шартлы рәүештә өс ҙур төркөмгә бүлергә мөмкин.:
С. M. Рытов молекуляр яҡтылыҡтың таралыуының дөйөм феноменологик теорияһын эшләй, ул Мандельштам-Бриллюэн спектрын һәм деполяризацияланған нурланышты, шулай уҡ энтропия тирбәлеүе арҡаһында таралыу спектрын анализлауҙы үҙ эсенә ала. Күп һанлы тәжрибәләр менән раҫланған был теория дөйөм танылыу ала. Үҙенең эштәрендә электромагнит тулҡындарҙың кире дилектрик даимилы ҡатламдан сағылышы мәсьәләһен ҡәтғи хәл итә, анисотропик мөхиттәрҙә электромагнит тулҡындар таралыу ваҡытында Пойнтинг векторы, төркөм тиҙлеге векторы һәм энергетик тығыҙлыҡ араһындағы бәйләнеште тикшерә.
Ул электродинамикала йылылыҡ флуктуацияһы теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Ул үҫтергән радиофизик мәсьәләләрҙе анализлауҙың ҡайһы бер ысулдары шул тиклем йыш ҡулланыла, хатта уларҙы «халыҡтыҡы» тип ҡабул итәләр.
С. M. Рытов — популяр физика дәреслектәренең айырым бүлектәре авторы. Рәсәйҙә уның «Введение в статистическую радиофизику» дәреслеге яҡшы билдәле. Монографияның ҡайтанан ҡаралған баҫмаһы сит илдә 4 томда баҫылып сыға һәм лайыҡлы танылыу ала. Шулай, 2021 йылдың октябренә, Google Scholar сайты мәғлүмәттәре буйынса, баҫманан 1468 тапҡыр өҙөмтә килтерелгән.
Профессор Рытов үҙенең уҡытыусыһы, урыҫ ғалимы Л. И. Мандельштамм традицияларын дауам итә һәм яйлап үҙенең фәнни мәктәбен булдыра. Был йәһәттән уға билдәле Мәскәү профессорҙары Татарский В. И., Левин М. Л., Кравцов Ю. А. һәм радиофизика буйынса Бөтә Мәскәү семинарының башҡа ҡатнашыусылары ярҙам итә. Семинарҙа Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтының планлаштырылған эше генә түгел, шулай уҡ физиктарҙың ҙур иғтибарын йәлеп иткән, башланғыс дөйөм физик тикшеренеүҙәр ҡарала. С. M. Рытов шәхесенең сағыулығы уға фәндә үҙ юлын эҙләгән талантлы йәш ғалимдарҙы йәлеп итә. Физиктар Кравцов Ю. А., Яковлев В. П., Муратов Р. З., З. И. Фейзулин, В. В. Караваева, В. В. Сазонов, С. П. Ефимов, А.B Шмелев, В. Г. Полевой, С. В. Бирюков, Л. А. Апресян уның мәктәбенән сыҡҡандар.
Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы
Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы (САДРИЕВ Вафа Мухаметалиевич 1906 йыл — декабрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылда яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районы Атамкүл ауылында тыуа. 1941 йылда Йәрмәкәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы кавалерисы булып хеҙмәт итә Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 1942 йылдың декабрендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала
Ғаиләһе
Ҡатыны Баҙыгөлъямал, улы Айрат.
Гимнасиарх
Гимнасиарх (gymnasiarchus, от грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">γυμνασίαρχος ) — боронғо Грецияла вазифалы кеше, төрлө урындарҙа һәм төрлө дәүерҙә уның дәрәжәһе һәм вазифаһы төрлөсә була. Был термин грек γυμνάσιον (гимнасий) + ἄρχειν (архонт) һүҙенән алынған.
Боронғо Афинала беҙҙең эраға тиклем V һәм IV быуаттарҙа һәр йыл һайын һәр филдан факелдар тотоп йүгереү ярыштарын ойоштороу буйынса сығымдарҙы ҡаплатыу өсөн гимнасиарх һайлана. (Лампадефорий). Ярышта ҡатнашыусыларҙы өйрәтеү менән бәйле бөтә сығымдарҙы ҡаплатыу вазифа бурысы тип иҫәпләнелә, Афина халҡы хәлле яҡташтарынан талап иткән был бурыс дәүләт вазифаларының иң ҡиммәтлеһе була. гимнасиархтың билдәле бер хоҡуҡтары ла булғандыр, әммә был хаҡта мәғлүмәт һаҡланмаған.
Македонский власы урынлаштырылғандан һуң Афинала үҙгәрештәр була. Йыл һайын һайланған гимнасиарх гимнасийҙа дөйөм тәртипте күҙәтә, ә ҡайһы берҙә, учреждениены тотоу өсөн йәмәғәт аҡсалары бүленмәгәнлектән, сығымдарҙы үҙ кеҫәһенән ҡаплата.
Сәйҙә Арифова
Биографияһы
1916 йылдың 13 февралендә Таврия губернаһы, Баҡсаһарай ҡалаһында тыуған. 1932 йылда, 16 йәшендә, тыуған ҡалаһында балалар баҡсаһы (хәҙерге «Сейәкәй» «Вишенка» баҡсаһы) астырыуға өлгәшә һәм уның беренсе етәксеһе була.
Бөйөк Ватан һуғышы
Немец һәм румын ғәсғәрҙәре баҫып алынған Ҡырымда йәшәгән йәһүдтәрҙе, ҡараимдарҙы, тау йәһүдтәрен ҡырып бөтөрөргә план ҡоралар.
Ҡаһарманлығы
Фашист оккупацияһы осоронда Сәйҙә балалар баҡсаһында эшләй. Фашистар йәһүд балаларын медицина һынауҙарына ебәрмәксе булалар. Сәйҙә йәһүд сабыйҙарын ҡотҡарыр өсөн, ҡала ЗАГС архивы янғын ваҡытында юҡҡа сығыуын файҙаланып, балалар баҡсаһындағы йәһүд балаларына татар исемдәре бирә, уларҙы тиҙ арала ҡырым татарҙарынса һөйләшергә, доға ҡылырға өйрәтә. Шулай итеп, Яков Шварцман, Моисей Ховайло, Мордхай Зенгин, Капустинский, Неметов, Салиев, Ховаджи, Кипеджи һәм башҡа бик күп йәһүд һәм ҡатнаш ғаиләләрҙең балалары үлемдән йолоп ҡалына.
1943 йылдың сентябрендә фашисттар 2 йәштән 15 йәшкә тиклемге 73 баланы (күпселеге йәһүд балалары) йыялар. Уларҙың маҡсаты — әлеге балаларҙы «тере ҡалҡан» итеп ҡулланыу була. Һәм ысынлап та, 1943 йылдың сентябрендә Керчтән Севастополгә барыусы немец хәрби караптарының өҫкө палубаларында 73 йәһүд балаһы урынлаштырыла. Каруанды «оҙатыусы» совет хәрби летчиктары әлеге караптарҙы бомбаға тоторға ҡыймайынса, кире борола. Әлеге факт Л. И. Брежнев исеменән яҙылған «Бәләкәй ер» китабында (1978) телгә алына.
1943 йылдың урталарында, әлеге йәһүд балаларын ҡотҡарыуҙы ойоштороу өсөн, Ҡырым партизан хәрәкәтенең Көньяҡ берләшмәһе командиры Сәлимов С. Арифова менән бәйләнешкә сыға. С. Арифова балалар баҡсаһына төнгө ҡарауылсы булып урынлаша. 1943 йыл аҙағында фашистар балаларҙы Германияға ебәрергә планлаштыра, Баҡсаһарай табибәһе Хәнифә (вариант: Мәҡбүлә) Фәйзуллаева балаларҙа тиф ауырыуы башланыу тураһында белешмә яҙып бирә. Немецтар балалар баҡсаһын Баҡсаһарайҙан 3 км йыраҡлыҡтағы Саласыҡ ауылындағы Исмәғил Ғаспыралы утарына күсерергә ҡарар итә. 1944 йылдың 23 февралендә Сәйҙә балаларҙы И. Ғаспыралы утарына күсерә. 1944 йылдың 13 апрелендә тауҙарҙан төшкән партизандар бер тәүлек эсендә Баҡсаһарайҙы һәм уның тирә-яғын фашистарҙан азат итә. Балалар ҡотҡарыла.
Партизандар килеүгә бер нисә көн ҡала, кемдер Сәйҙәне немецтарға һата. Апайы Фатима, дуҫ ҡыҙы Мария Путилина-Попова менән С. Арифованы нацистар ҡулға ала һәм атырға хөкөм итә. Ҡыҙҙы гестапола ике аҙна язалайҙар, туҡмай-туҡмай ҡабырғаларын һындырып бөтөрәләр. Тамуҡ язаларына ла түҙгән татар ҡыҙы румын ғәскәре капелланы (муллаһы), ҡырым татары булған капитан Исмаил Салиев ярҙамы менән гестапонан ҡаса ала.
Һөргөндә
1944 йылдың 18 майында Сәмәрҡәнд өлкәһе Ургут районына һөрөлә. Һөргөнгә китер алдынан, НКВД офицерына йәһүд балаларының йәшерелгән метрикаларын биреп, уларҙы, ҡырым татары һаналып, һөргөнгә һөрөлөүҙән коткарып ҡала. Сәйҙәне 1944 йылда Ҡырымдан һөргән ваҡытта, балалар: «Беҙҙең Сәйҙә әсәйебеҙҙе бирегеҙ!» — тип машина артынан сабалар. Ләкин Сәйҙәнең ҡаһарманлығына ҡарамаҫтан, ул һөргөнгә, Үзбәкстанға ебәрелә.
Тик 1990-сы йылдарҙа Сәйҙә Мәскәү өлкәһе Реутов ҡалаһына, унан Ватанына ҡайта ала. Өлкән йәштә Ҡырымға әйләнеп ҡайтҡас, «Жди меня» телетапшырыуы аша үҙе ҡотҡарған балаларҙы эҙләтеп ҡарай.
Лиз (Кама ҡушылдығы)
Лиз  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1222 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.