cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Славян телдәре
Чанг, Кэткарт, Холл һәм Гарретт
2015 йылдың февралендә ғалимдар Уилл Чанг (Will Chang), Чундра Кэткарт (Chundra Cathcart), Дэвид Холл (David Hall) һәм Андрю Гарреттарҙың (Andrew Garrett) һинд-европа телдәре ғаиләһенең йәшен ҡурған гипотезаһына, 5500—6500 йыл элек йәғни б. э. т. 3500—4500 йылға тура килгәнен раҫлаусы «Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis» тип аталған ғилми хеҙмәте донъя күрә. Был хеҙмәттә һинд-европа ғаиләһенә ҡараған тере һәм үле телдәрҙән 200 һүҙ ҡаралған, һәм статистик моделләштереү ярҙамында был тел ғаиләһенең үрҙә килтерелгән айырымланыу датаһы билдәләнгән. Славян телдәре, был тикшеренеү һөҙөмтәһендә, хәҙерге заманға тиклем 1240 йыл элек, йәғни б. э. 710 йылында айырыла башлаған.
Касьян, Дыбо
2015 йылдың сентябрендә А. С. Касьян һәм Дыбо Анна Владимировна славян этногенезы буйынса дисциплинар-ара тикшеренеүҙәр сиктәрендә  «Глобальная лексикостатистическая база данных/Global Lexicostatistical Database» проекты стандарты буйынса йыйылған һәм заманса филогенетик алгоритмдар менән эшкәртелгән славян теленең Сводеш исемлегенә ингән иң сифатлы 110-һүҙҙәренә таянып төҙөлгән лексикостатистик классификацияһын яһаған и обработанных современными
Датаһы билдәләнгән тел ағасы славян төркөмөнөң структураһына традицион славистик ҡараш менән ярашлы. Ағас праславян теленең өс: көнбайыш, көнсығыыш һәм көньяҡ тармаҡтарына бүленеүен фаразлай. Бүленеш б. э. яҡынса 100 йыл менән билдәләнә, был археологтар раҫлауҙарына ла тура килә: б. э. 1-се мең йыллығы башында славян популяцияһы шаҡтай киң территорияны биләгән һәм етерлек бер бөтөндө тәшкил иткән. Артабан, б. э. V—VI быуаттарында, өс славян тармаҡ бер үк ваҡытта тиерлек сағыштырмаса вағыраҡ таксондарға бүленгән, был б. э. 1-се мең йыллығының икенсе яртыһында Көнсығыш Европа һәм Балкан буйлап славяндарҙың тиҙ таралыуына (Европаның славянлашыуы) тап килә.
Анализға, люблян койнеһы һәм әҙәби словен теле көньяҡ славян һәм көнбайыш славян лексик һыҙаттарының ҡатнашыуын күрһәткән (был словен теле, күрше серб-хорват диалекттары йоғонтоһона дусар ителгәнлектән, сығанаҡ көнбайыш славян атрибуциялы булыуын күрһәтә, тип фаразлана) словен теле индерелмәгән, ә словен диалекттары буйынса сифатлы сводеш исемлеге ул мәлгә йыйылмаған була. Лексик мәғлүмәттең етешмәүе һәм ышанысһыҙлығы арҡаһында ғилми хеҙмәттә боронғо новгород диалекты, полаб теле һәм ҡайһы бер башҡа славян идиомалары индерелмәгән.
Үҫеш тарихы
Һуңғараҡ артҡы аңҡау тартынҡыларының икенсе һәм өсөнсө палаталләшеүе үҫешкән, шуның һөҙөмтәһендә түбәндәге сиратлашыуҙар барлыҡҡа килгән — к/ц, г/дз (з), х/с (х). Исем килеш һәм һан менән үҙгәргән. Берлек һәм күплек һандарҙан башҡа икелек һаны (двойственное число) булған, словен һәм лужиц телдәренән башҡа, барлыҡ тиерлек славян телдәрендә был күренеш юҡҡа сыҡҡан, шулай ҙа дуалис рудименттары бөтә славян телдәрендә тиерлек һаҡлана.
Исем нигеҙҙәре аныҡлаусы функцияһын үтәгән күренеш булған. Һуңғы праславян осоронда алмаш сифаттары (местоименные прилагательные) барлыҡҡа килгән. Ҡылымдың инфинитив нигеҙе һәм хәҙерге заманы булған. Беренселәренән инфинитив, супин, аорист, имперфект, сифат ҡылым (причастие на -л), үткән заман төп йүнәлеш сифат ҡылымдары (причастия действительного залога прошедшего времени на -въ) һәм төшөм йүнәлеш сифат ҡылым (причастия страдательного залога на -н) барлыҡҡа килгән. Хәҙерге заман нигеҙенән хәҙерге заман, бойороҡ һөйкәлеше, хәҙерге заман төп йүнәлеш сифат ҡылымы (причастие действительного залога настоящего времени) барлыҡҡа килгән. Һуңғараҡ ҡайһы бер славян телдәрендә был нигеҙҙән имперфект (үткән замандың несовершенный видына тап килә) барлыҡҡа килә башлаған.
Праславян теле славяндарҙың дәүләткәсә тарихы, ҡәбилә-ырыу йәмғиәт ҡоролошо, осоронда ғәмәлдә булған. Иртә феодализм осоронда әһәмиәтле үҙгәрештәр барлыҡҡа килгән. XII—XIII быуаттарҙа славян телдәренең артабанғы бүленеше дауам иткән, праславян теленә хас үтә ҡыҫҡа һуҙынҡы өндәр (редуцированные Ъ һәм Ь) юҡҡа сыҡҡан. Бер осраҡта улар юғалған, икенсе осраҡта тулы берәмек һуҙынҡыларына әүерелгән. Һөҙөмтәлә славян телдәренең фонетик һәм морфологик төҙөлөшөндә, уларҙың лексик составында етди үҙгәрештәр барлыҡҡа килгән.
Фонетикаһы
Фонетика өлкәһендә славян телдәре араһында ҡайһы бер мөһим айырмалар бар.
Славян телдәренең күпселегендә һуҙынҡыларҙыү оҙонлоғо/ҡыҫҡалығы буйынса оппозиция юҡҡа сыҡҡан, шул уҡ ваҡытта чех һәм словак телдәрендә (төньяҡ морав һәм көнсығыш словак диалекттарын ҡвҫтырмағанда, штокав төркөмөнөң әҙәби нормаларында (серб, хорват, босний һәм черногор), шулай уҡ өлөшләтә словен телендә был айырмалар һаҡланған . Поляк һәм кашуб, лехит телдәрендә, башҡа славян телдәрендә юғалған танау һуҙынҡылары (танау һуҙынҡылары шулай уҡ хәҙер үле полаб теле фонетик системаһына хас булған) һаҡланған. Танау һуҙынҡылары болгар-македон һәм словен тел ареалдарында (шул телдәргә ярашлы периферия һөйләштәрендә хәҙерге көндәрҙә лә ҡайһы бер һүҙҙәрҙә назализация реликттары сағылыш таба) оҙайлы ваҡыт һаҡланған.
Славян телдәренә тартынҡыларҙың палаталләшеүе — өндө әйткәндә телдең яҫы урта өлөшөнөң аңҡауға яҡынайыуы хас. Славян телдәренең бөтә тартынҡылары тиерлек ҡаты (палаталләшмәгән) йә йомшаҡ (палаталләшкән) була алған. Бер нисә депалаталләшеү процесы арҡаһында, чех-словак төркөмө телдәрендә тартынҡыларҙы ҡатылыҡ/йомшаҡлыҡ буйынса сағыштырыу байтаҡ сикләнгән (чех телендә t — t’, d — d’, n — n’ оппозицияһы, словак телендә — t — t’, d — d’, n — n’, l — l’ оппозиция һаҡланған, шуның менән бергә көнбайыш словак диалектында ассибиляция: t’, d’ һәм артабанғы ҡатыланыу, шулай уҡ l’ ҡатыланыуы эҙемтәһендә, ҡағиҙә булараҡ тик бер пар: n — n’ төшөнсәһе генә һаҡланған, ә ҡайһы бер көнбайыш словак һөйләштәрендә (поваж, трнав, загорский һөйләштәре) парлы йомшаҡ тартынҡылар бөтөнләй юҡ). Тартынҡыларҙың ҡатылыҡ/йомшаҡлыҡ буйынса оппозицияһы серб-хорват-словен һәм көнбайыш болгар-македон телдәре ареалдарында — иҫке парлы йомшаҡ тартынҡыларҙан тик n’ (< *nj), l’ (< *lj) ҡатыға әйләнмәгән (беренсе сиратта серб-хорват ареалында) формалашмаған.
Славян телдәрендә баҫым төрлөсә бойомға ашырыла. Күпселек славян телдәрендә (серб-хорват һәм словен телдәренән башҡа) политон праславян баҫымы динамик баҫымға алмашына. Праславян баҫымының ирекле, хәрәкәтсән характеры рус, украин, белорус һәм болгар телдәрендә, шулай уҡ кашуб теленең торлак һөйләшендә һәм төньяҡ кашуб диалектында (үле полаб телендә лә баҫым хәрәкәтсән булған) һаҡланған. Урта рус һөйләштәрендә (һәм, шуға ярашлы, рус әҙәби телендә), көньяҡ рус һөйләшендә (наречие), төньяҡ кашуб һөйләштәрендә, шулай уҡ белорус һәм болгар телдәрендә бындай типтағы баҫым баҫымһыҙ һуҙынҡыларҙың редукцияһын тыуҙырған. Ҡайһы бер телдәрҙә, тәү сиратта көнбайыш славяни телдәрендә, билдәле бер ижеккә йә тактлы төркөмгә генә төшә торған тәғәйенләнгән (фиксированный) баҫым формалашҡан. Поляк әҙәби телендә һәм поляк теленең күпселек диалекттарында, чех төньяҡ морав һәм көнсығыыш словак диалекттарында һәм кашуб теле көньяҡ кашуб диалектының көньяҡ-көнбайыш һөйләштәрендә, шулай уҡ лемков диалектында баҫым һуңғы ижектең алдындағыһына ҡуйыла. Чех һәм словак әҙәби телдәрендә һәм уларҙың күпселек а первый слог ударение диалекттарында, лужиц телдәрендә, көньяҡ кашуб диалектында, шулай уҡ кесе поляк диалектының гураль һөйләштәрендә баҫым беренсе ижеккә ҡуйыла. Македон телендә лә тәғәйенләнгән (фиксированный) баҫым — ул (акцент төркөмлө) һүҙ аҙағынан һанағанда өсөнсө ижектән дә арыраҡ ҡуйылмай. Словен һәм серб-хорват телдәрендә баҫым политонлы, төрлө урынлы йәки хәрәкәтсән, диалекттар буйынса һүҙ формаларында тоник характеристикалары һәм урынлашыуы төрлөсә. Үҙәк кашуб диалектында баҫым төрлө урынға ҡуйылыусан, әммә билдәле бер морфемаға нығытылған.
Көньяҡ-Көнсығыш Европа телдәре
Румын, албан һәм венгр телдәрендә ҡала тормошо, ауыл хужалығы, кәсептәр һәм сауҙа терминологияһында — оҙайлы дәүерҙәр дауамында сикләнгән мәҙәни контакттар ваҡытындағы төп мәҙәни яңылыҡтарҙа күрше славян телдәренең йоғонтоһо күренә. Был телдәрҙең һәр береһендә славян лексик үҙләштермәләре дөйөм һүҙлек запасының 15 %-н тәшкил итә. Шулай итеп, славян ҡәбиләләренең Балкан ярымутрауына күсенгән юлында боронғо иллирийҙар һәм валахтар йәшәгән территорияларҙан үткәне һәм улар менән аралашып йәшәгәнлеген фаразлана.
Герман телдәре
Макс Фасмер, славян этимологияһы өлкәһендәге белгес, прагерман телендә славян үҙләштермәләре булмаған, тип раҫлаған. Әммә башҡа герман телдәрендә (бәлки, шулай уҡ иртә) айырым славян үҙләштермәләре бар: нем. Grenze, нидер. grens һүҙҙәре «граница» дөйөм славян һүҙенән. Көнсығыш Германияла һәм Австрияла славян сығышлы топонимдар йыш ҡына осрай: атап әйткәндә, Шверин, Росток, Любек, Берлин, Дрезден, тарихи өлкә атамаһы (Померания). Инглиз һүҙе quark (сыр төрө һәм субатом өлөшсәһе) немец һүҙе Quark менән бәйле, был үҙ сиратында тварогъ тигән праславян һүҙенән. Герман топонимдарындағы -ау (-au) ялғауҙары славян сығышлы, һәм немец фамилиялары ла күпселек осраҡта германлаштырылған -ов (-ow) ялғаулы.
Скандинав телдәрендә лә (моғайын, скандинав-славян бәйләнештәренән килгән мираҫтыр), диңгеҙселек һәм сауҙа менән бәйле байтаҡ үҙләштермәләр бар, мәҫәлән: lodhia (ладья (судно), йөк судноһы), pråm (баржа, көнсығыш славян һүҙенән — pramŭ), torg (базар-баҙар, сауҙа майҙаны) , besman/bisman (безмен-бизмән), pitschaft (печать-мисәт), tolk (переводчик-тәржемәсе, боронғо славян һүҙе — tlŭkŭ ; һуңғыһы шулай уҡ урта түбәнге немец телендә таралған һ. б.
Башҡа телдәр
Бөгөнгө көндә бөтә хәҙерге заман телдәрендә лә славян сығышлы һүҙҙәр осрай. Нигеҙҙә улар богемизмдар (робот һәм пистолет), полонизмдар (вампир), русизмдар (водка, спутник). Славян булмаған телдәрҙә таралған ҡайһы бер славянизмдар, бер мәғәнәле этимологияға эйә түгел (мәҫәлән, (инглиз polje).
Элекке Советтар Союзының һәм ҡайһы бер күрше илдәрҙең (мәҫәлән, монгол теле) күпселек телдәре рус теле йоғонтоһонда, һәм был бигерәк тә лексика өлкәһендә асыҡ күренә.
Яҙмаһы
Славян телдәре 860-сы йылдарҙа тәүге тапҡыр әҙәби эшкәртелгән. Славян яҙмаһын булдырыусылар — ағалы-энеле Кирилл һәм Мефодий. Улар Бөйөк Моравия ихтыяждары өсөн грек теленән славян теленә литкргик текстарҙы тәржемә иткән. Яңы әҙәби тел нигеҙендә көньяҡ македон (солун) диалекты ята, әммә Бөйөк Моравияла урындағы күп тел үҙенсәлектәрен үҙләштергән. Һуңыраҡ Болгарияла артабанғы үҫеш алған. Ғәҙәттә иҫке славян теле тип аталған был телдә Моравияла, Паннонияла, Болгарияла, Рустә, Сербияла бик бай үҙенсәлекле тәржемәүи әҙәбиәт булдырылған. Ике славян алфавиты: глаголица һәм кириллица булған. IX быуаттан славян текстары һаҡланмаған. Иң боронғолары X быуатҡа ҡарай: 943 йылғы Добруджан яҙыуы, 993 йылғы Самуил яҙыуы, 996 йылғы Варош яҙыуы һ. б. XI быуаттан башлап һаҡланған славян ҡомартҡылары күберәк.
Хәҙерге славян телдәре кириллица һәм латиница нигеҙле алфавиттарҙы ҡулланалар. Глаголица Черногория һәм Хорватияның бер нисә католик ғибәҙәттәрендә ҡулланыла. Боснияла күпмелер ваҡыт дауамында кириллица һәм латиница менән параллель рәүештә шулай уҡ ғәрәп алфавиты ҡулланылған.
Әҙәби телдәр
Феодализм осоронда славян әҙәби телдәренең, ҡағиҙә булараҡ, ҡәтғи нормалары булмаған. Ҡайһы саҡта Иногда функции литературного выполняли языки, отличные от местного разговорного (Рустә — сиркәү славян теле, Чехияла һәм Польшала — латин теле) урынддағы һөйләү теленән айырым телдәр әҙәби тел функцияларын үтәгән.
Рус әҙәби теле күп быуаттар дауамында ҡатмарлы эволюция кисергән. Ул үҙ эсенә халыҡ элементтарын һәм иҫке славян теле элементтарын алған, күп европа телдәренең йоғонтоһон кисергән.
XIV—XVI быуаттарҙа бик камиллашҡан Чехия әҙәби теле XVIII быуатта юғалған тиерлек. Ҡалаларҙа немец теле (прага немец теле) өҫтөнлөклө булған. Чехияла милли яңырыу осоронда был ваҡытта халыҡ теленән бик ныҡ алыҫлашып өлгөргән XVI быуат телен яһалма рәүештә тигеләй яңырттыла. Чех теленең XIX—XX быуаттарҙы үҙ эсенә алған тарихы иҫке китап һәм һөйләү телдәренең үҙ-ара тәьҫир итешеүен сағылдыра. Словак әҙәби теле башҡа тарихҡа эйә, ул халыҡ теле нигеҙендә үҫешкән. Сербияла XIX быуатҡа тиклем сиркәү-славян теле өҫтөнлөк иткән. XVIII бывуатта был телдең халыҡ теленә яҡынайыу процесы башланған. XIX быуат уртаһында Вук Стефанович Караджич үткәргән реформа һөҙөмтәһендәяңы әҙәби тел булдырылған. Македон теле XX быуат уртаһына тулыһынса формалаша.
«Ҙур» славян телдәренән башҡа ғәҙәттә милли әҙәби телдәр менән бер рәттән славян микротелдәре лә бар, улар сағыштырмаса ваҡ этник төркөмдәрҙе йәки хатта айырым әҙәби жанрҙарҙы хеҙмәтләндерә.
Ҡоро ер ғәскәрҙәре
Ҡоро ер ғәскәрҙәре — донъяның күп кенә дәүләттәренең хәрби-диңгеҙ флоты (көстәре) һәм хәрби-һауа көстәре (флоты) менән бер рәттән Ҡораллы көстәренең формированиелары (ВС).
Ғәҙәттә пехота, кавалерия, артиллерия, моторлаштырылған һәм механизацияланған подразделениеларҙан һәм частарҙан, берләшмәләрҙән һәм берекмәләрҙән тора. Шулай уҡ Ҡоро ер ғәскәрҙәре авиацияһы йәки Армия авиацияһы һәм һауа һөжүменә ҡаршы оборона (ПВО) ғәскәрҙәре тип исемләнгән үҙ авиация подразделениелары булырға мөмкин.,
Ҡоро ер ғәскәрҙәре — теләһә ниндәй дәүләттең иң күп һанлы ҡораллы көстәр төрө һәм тап улар өҫтөнә теләһә ниндәй ҡораллы конфликтта (һуғышта) төп йөкләнеш ята.
Ҡорал төрҙәре
Ҡоро ер ғәскәрҙәренә түбәндәге ҡорал төрҙәре инә:
Рәсәй ҡоро ер ғәскәрҙәре
Ҡоро ер ғәскәрҙәре (СВ) — Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре төрө, Дәүләт сиктәрен ҡаплау, агрессорҙың һөжүмдәрен кире ҡағыу, биләгән территорияны тотоп тороу, ғәскәрҙәр төркөмдәрен ҡыйратыу һәм дошмандың территорияһына эйә булыу өсөн тәғәйенләнгән.
Ҡоро ер ғәскәрҙәре көнө — хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең һәм Рәсәй ҡоро ер ғәскәрҙәренең граждан хеҙмәткәрҙәренең профессиональ байрамы. Был көн Рәсәйҙә йыл һайын 1 октябрҙә билдәләнә.
Совет осоро
Хеҙмәткәрҙәрҙең ҡораллы көстәре ойошмаһы — Советтар Союзының Эшсе-крәҫтиән ҡыҙыл армияһы була.
СССР Ҡораллы Көстәренең ҡоро ер ғәскәрҙәре
1946 йылда Ҡыҙыл Армияһы (РККА) Совет армияһы (СА) итеп, ә РККА-ның ҡоро ер ғәскәрҙәре СССР Ҡораллы Көстәре итеп үҙгәртелә (СВ ВС СССР, СВ СССР).
Ҡоро ер ғәскәрҙәре ғәскәр төрҙәренә бүленә (мотоуҡсылар ғәскәрҙәре, танк ғәскәрҙәре, һауа-десант ғәскәрҙәре, ракета ғәскәрҙәре һәм артиллерия, һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәре (ғәскәрҙәр төрҙәре), авиация армияһы, шулай уҡ махсус ғәскәрҙәрҙең частары һәм подразделениелары (инженер, элемтә бәйләнеше, радиотехник, химик, техник яҡтан тәьмин итеү, тыл һағы — махсус тәғәйенләнеш менән бутамаҫҡа (СпН)). Бынан тыш Ҡоро ер ғәскәрҙәрендә тылдың частары һәм учреждениелары булған.
СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәрен СССР-ҙың оборона министры булған башкомандующийы етәкләгән. Уға СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәренең идаралығы һәм Баш штабы буйһонған.
Штаб-фатиры — Мәскәү.
Ҡоро ер ғәскәрҙәре байрағы Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда 9 майҙа һәм 7 ноябрҙә ҡулланған. Почетлы ҡараул ротаһында СССР-ҙың ҡоро ер ғәскәрҙәрен билдәләү өсөн СССР гербы менән һәм байраҡтың ситтәрендәге орнаментлы байраҡ ҡулланылған. .
Хәрби тәғәйенләнеше һәм мөмкинлектәре
Ҡоро ер ғәскәрҙәре Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең хәрби составы буйынса иң күп һанлы ғәскәрҙәре. Улар дошман ғәскәрҙәре төркөмдәрен ҡыйратыу, дошман территорияһын тартып алыу һәм территорияларға, райондарға һәм рубеждарға хужа булыу, дошмандың баҫып инеүен һәм уның эре һауа десанттарын кире ҡағыу өсөн тәғәйенләнгән.
Структураһы һәм етәкселеге
Ҡоро ер ғәскәрҙәренең баш командующийы (2014 йылдан алып) — генерал-полковник Олег Леонидович Салюк.
Ҡоро ер ғәскәрҙәренә махсус ғәскәрҙәр төрө һәм службалар инә: Ойоштороу яғынан ҡоро ер ғәскәрҙәре взводтар, роталар, батальондар, полктар, бригадалар һәм дивизияларҙан тора, артабан улар армия йәки корпус идаралығына, йәки туранан-тура ғәскәрҙәрҙең округына һәм төркөмөнә буйһоналар. 2008 йылдың башына ҡоро ер ғәскәрҙәре 9 дөйөм ғәскәри армия, дөйөм һаны яҡынса 300 000 кеше булған 1 армия корпусынан тора.
ҠХР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәре
НОАК ҡоро ер ғәскәрҙәре (СВ) ҡораллы көстәрҙең иң күп һанлы төрө булып тора. Стратегик ракета ғәскәрҙәре, хәрби-һауа һәм хәрби — диңгеҙ көстәре менән бергә улар Ҡытайҙың халыҡ-азатлыҡ армияһы (НОАКА) тәшкил итә. Ҡоро ер ғәскәрҙәренең һаны яҡынса 2 300 000 кеше (НОАК-тың дөйөм һаны яҡынса 3 млн).
АҠШ-тың ҡоро ер ғәскәрҙәре— АҠШ Армияһы
АҠШ армияһы ҡоро ерҙә хәрби ғәмәлдәрен алып барыу өсөн тәғәйенләнгән ҡоро ер көстәре (ғәскәрҙәре) була. Шул уҡ ваҡытта армия ойоштороу яғынан Һауа-диңгеҙ көстәренән (ВМС) һәм Хәрби-һауа көстәренән (ВВС), диңгеҙ пехотаһы корпусынан, транспорт корпусынан, Милли гвардиянан, Яр буйы һағынан, хәрби полицияһынан айырыла. АҠШ Ҡораллы көстәренең составына инә һәм уның төрө булып тора.
Һан (мәғәнәләр)
Һан ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
Украин теле
Украин теле́ (українська мова) — украин халҡының милли теле, Украинаныӊ дәүләт теле. Һиндевропа тел ғаиләһенә керә. Славян телдәренең көнсығыш төркөмөнә ҡарай. Имләһе – кирил алфавиты.
Мәзит
Мәзит (Мазитово) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл. ОКАТО коды — 80226822003.
Тарихы
Ауылға 18 быуат аҙағында Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусының Абҙан һәм Этҡол ауылдары башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. 1866 йылда 30 йортта 163 кеше йәшәгән. Малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Географик урыны
Ауыл Оло Өҫкәлек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 297 кеше; 1920 йылда 400 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 269 кеше иҫәпләнгән. .
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).
Медвежья (Сангилька ҡушылдығы)
Медвежья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 269 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Надежкин Станислав Наумович
Надежкин Станислав Наумович (4 ноябрь 1940 йыл — 26 апрель 2020 йыл) — ғалим-агроном. 1968—2013 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1989 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1983—2012 йылдарҙа аҙыҡ етештереү кафедраһы мөдире. Халыҡ-ара аграр белем академияһы академигы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1995), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).
Медвежья (Сангилька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Надежкин Станислав Наумович
Биографияһы
Надежкин Станислав Наумович — 1940 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Бүздәк игенселек совхозы бүлексәһе хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Комсомол ауылында тыуған. 1964 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын Миловка уҡытыу-тәжрибә хужалығының орлоҡсолоҡ буйынса агроном булып башлай. 1968—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында : 1981—1989 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1983—2012 йылдарҙа аҙыҡ етештереү кафедраһы мөдире вазифаларын башҡара. Станислав Наумович күп йылдар агрономия факультетының методик комиссияһына етәкселек итә. Мал аҙығы етештереү мәсьәләләренә арналған зона семинарҙарында, район конференцияларында күп тапҡырҙар сығыш яһай. Фән үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың ғилми тикшеренеүҙәре тәбиғи һәм культуралы аҙыҡ биләмәләрен ҡулланып мал аҙыҡтары етештереүҙең конвейер системаһын булдырыуға, мал аҙығы культураларын интродукциялау, мал аҙығы культураларын (амарант, балтырған, көнсығыш кәзә үләне, топинсолнечник һ.б.) үҫтереүҙең заманса технологиялары менән бәйле. 260-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы. — Конвейерное производство кормов в Башкортостане. Өфө, 1999; — Бобовые травы в севообороте. Өфө, 2002 (авторҙаш); — Клевер луговой. Өфө, 2006 (авторҙаш). Ауыл хужалығы тармағының юғары квалификациялы белгестәрен һәм ғалимдарын әҙерләгән, хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт аграр университетында уның уҡыусылары : И. Ю. Кузнецов, Э. Р. Дауытов, М. Ю. Саттаров, А. В. Вәлитовтар эшләйҙәр.
Прелая (Үрге Шарда ҡушылдығы)
Прелая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Прелая Үрге Шарда йылғаһына уның тамағынан 48 км өҫтәрәк уң яғынан килеп ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө
Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө:
Малиновка (Ейәнсура районы)
Малиновка (Малиновка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226805001.
Нэдаолву-Яха
Нэдаолву-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөрйән урман хужалығы
Бөрйән урман хужалығы — урманды һаҡлау ойошмаһы. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы хужалыҡ.
Тарихы
Бөрйән урман хужалығы 1929 йылда Бөрйән урман сәнәғәте хужалығының прораб участкаһы булараҡ ойошторола. 1936 йылда Бөрйән урман хужалығы итеп үҙгәртелә. Уның составына Нөгөш (91159 га), Ҡана тамағы һәм Ағиҙел (64491 га) дачалары һәм урындағы әһәмиәткә эйә булған ерҙәр (136600 га) инә. Ҡана тамағы һәм Ағиҙел дачаларынан Ағиҙел һәм Бетерә урмансылыҡтары ойошторола.
Бөрйән урман хужалығы урмандарҙы янғындан һәм урман ҡағиҙәһен боҙоусыларҙан һаҡлай. 1956 йылда Көньяҡ Үҙән урман хужалығына, ә 1963 йылда Бөрйән урман сәнәғәте хужалығына ҡушыла. 1965 йылда киренән тергеҙелә.
Директорҙары
1987 йылда юғары етештереү күрһәткестәре өсөн социалистик ярышта күсмә Ҡыҙыл байраҡ мәңгелек һаҡлауға тапшырыла.
1-се Грязнушка
1-се Грязнушка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1559 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сергеевка (Стәрлебаш районы)
Сергеевка (Сергеевка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 453184, ОКАТО коды — 80248830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Байдәүләт
Кесе Байдәүләт (Малое Байдавлетово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453382, ОКАТО коды — 80226837006.
Абинск
Аби́нск — Рәсәйҙең көньяғында, Краснодар крайында урынлашҡан ҡала. Абинск муниципаль районының административ үҙәге һәм уның эсендә Абинск ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә.
Этимологияһы
Атамаһы Абин йылғаһының гидронимынан килә, ул, үҙ сиратында, боронғо черкес этнонимы абиндан килеп сыҡҡан. Гидронимдың тағы бер аңлатмаһы бар — абазин теленән абна — «урман» тигәнде аңлата.
Географияһы
Кубань-Аҙау буйы тигеҙлегенең көньяҡ өлөшөндә, Абин йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡала аша "Краснодар — Новороссийск" шоссеһы үтә. Краснодар ҡалаһына тиклем — 80 км, Крымскиға тиклем — 12 км. Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Абинск тимер юлы станцияһы бар.
Абинск ҡалаһының климаты уртаса континенталь. Абинскиҙа йәй башы майҙың 1-се декадаһына тура килә. Йәй һауаның уртаса температураһы +25 °C етә, иң эҫе айҙарҙа +35 °C тиклем күтәрелә. Ҡышын йыш епшек көндәр күҙәтелә. Абинскиҙа ҡыш декабрҙең һуңғы биш көнөндә килә. Көҙгө айҙарҙа Абинскиҙа йыш ҡына юғары температура күҙәтелә — +30 °C тиклем, был курорт миҙгеленең оҙайлығын кәмендә 8 айға тиклем еткерә. Йылына 650 мм-ға тиклем яуым-төшөм яуа.
Тарихы
1834 йылда натухайҙар ауылы урынында генерал-лейтенант А. А. Веляминов Абинск нығытмаһын (Абинск ҡәлғәһе) төҙөй.
1862 йылдың май аҙағында Натухай округында Аҙау һәм Кубань казак ғәскәрҙәре көстәре менән П. Д. Бабич етәкселегендәге Адагум отряды ҡатнашлығында 11 яңы станица төҙөлә башлай. Уларҙың яртыһы элекке нығытмалар Варениковская, Гостагаевская, Раевская, Новороссийская, Неберджаевская, Крымская урындарында төҙөлгән.
Абинская станицаһына 1863 йылда аҙау казактары нигеҙ һала. Бында декабристар А. А. Бестужев-Марлинский, А. И. Одоевский, П. А. Катенин һөргөндә булалар. Кубань өлкәһенең Темрюк бүлегенә кергән була.
1918 йылдың 10 ғинуарында митингтан һуң большевиктар Абинскиҙа хәрби-революцион комитет ойоштора. 6 айҙан һуң ҡаланы аҡ гвардиясылар ала. 1920 йылда большевиктар яңынан Абинская станицаһын үҙ контроле аҫтына ала.
1962 йылдың 7 декабрендә станица эшселәр ҡасабаһы статусын һәм Абинский исемен ала, 1963 йылдың 23 октябрендә ҡасаба район буйһоноуындағы ҡала статусын һәм Абинск исемен ала.
Халҡы
1908 йылда Абинская станицаһында 1369 йорт хужалығы була, унда 13 345 кеше йәшәй
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:
Мәғариф
Ахтыр техник училище Профи Альянс
Анапа сәнәғәт колледжы филиалы
Иржа (Липовка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Теблешка
Теблешка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дрезна йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Элленберг (Альтмарк)
Элленберг (Альтмарк) (Ellenberg (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 428 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Елма (Вишера ҡушылдығы)
Елма  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
14 февраль
14 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 45-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 320 көн ҡала (кәбисә йылында 321).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Галогендар
Физик үҙенсәлектәре
Тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамайҙар; хлор, бром, иод, фтор төрлө минералдар (бромаргирит, иодаргирит, криолит, сильвин һ.б.), нефть ятҡылыҡтары һыуҙары, диңгеҙ һыуы һ.б. составына инә; фтор шулай уҡ тере организмдарҙың туҡымаларында (күбеһенсә һөйәк туҡымаһында) бар.
Химик үҙенсәлектәре
Ғәҙәти шарттарҙа фтор һәм хлор — газ, бром — шыйыҡса, астат һәм иод — ҡаты матдәләр; астат — радиоактив элемент, тотороҡло изотоптары юҡ. Бөтә галогендар ҙа һыуҙа (фторҙан башҡалары, ул һыуҙы окислай), бром, иод ш. уҡ спиртта, хлороформда эрей. Көслө окисландырыусылар, химик элементтар (тоҙ кислотаһы) һәм органик берләшмәләрҙең (галоген‑углеводородтар, фторорганик берләшмәләр, хлорорганик берләшмәләр) күбеһе менән тәьҫир итешәләр. Күреү ағзаларының һәм тын юлдарының лайлалы тиресәһен ярһыталар; бромдың ПДК-һы 2 мг/м³, иодтың — 1 мг/м³, фторҙың — 0,15 мг/м³, хлорҙың — 0,003 мг/м³. Организмда иодтың етешмәүе йәки артыҡ булыуы ҡалҡан биҙе ауырыуҙарына килтерә (ҡара: Боғаҡ). Фтор һәм хлорҙы — электролизлап, иод һәм бромды — уларҙың тоҙҙарын окислап, астатты ядро реакциялары ярҙамында алалар.
Файҙаланыу
Галогендарҙы һәм уларҙың берләшмәләрен органик синтезлауҙа, аналитик реагенттар, хладондар, дезинфекциялау саралары һ.б. сифатында файҙаланалар. Башҡортостанда хлор һәм фтор алыу өсөн байтаҡ сеймал запастары бар (Таш тоҙ, Флюорит). 20 быуаттың 40-сы йылдары уртаһында Өфөнөң «Уфахимпром» һәм 60‑сы йылдарҙа Стәрлетамаҡтың «Каустик» химия заводтарында хлор етештереү үҙләштерелә.
Карпова Надежда Алексеевна
Карпова Надежда Алексеевна (9 март 1995 йыл, Ярославль) — Рәсәй футболсыһы, испан клубы «Эспаньолдың» һәм Рәсәй йыйылма командаһының һөжүм итеүсеһе. «Уларҙы Месси һайлаған» исемлегенә индерелгән берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.
Клуб
Ярославль ҡалаһының 13-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, тәүге тренеры Николай Владимирович Фадеенко.
2016 йылдың 27 майында Рәсәй чемпионатының 2-се турында «Кубаночка»ға ҡаршы уйында ҡаршы яҡҡа 4 гол индерә (5:2), шулай итеп, үҙ карьераһында тәүге покер яһай. Һигеҙ гол индереп, чемпионат йомғаҡтары буйынса иң яҡшы бомбардир булып таныла.
20 сентябрҙә, ике йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуйып, рәсми рәүештә «Валенсия»ға күсә. 2017 йылдың 30 октябрендә Испания чемпионатында, алмашҡа сыҡҡандан һуң 4 минут үткәс, «Атлетико» ҡапҡаһына беренсе голын индерә. 2017 йылдың 9 ноябрендә испан Примераһының 9-сы турының иң яҡшы уйынсыһы булып таныла.
2018 йылдың декабрь аҙағында «Валенсия» һәм Карпованың үҙ-ара килешеүе буйынса килешеүҙе өҙөү тураһында ҡарар ителә.
2019 йылдың 4 ғинуарында Карпованың испан «Севилья»һы составында уйнаясағы билдәле була.
2020 йылдың 23 июнендә Карпова "Севилья"нан ирекле агент хоҡуғында китә. 2019/20 йылдар миҙгелендә, был клуб өсөн 20 матчта ҡатнашып, 6 гол индерә.
Йыйылма командала
2012 йылдың 20 октябрендә Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы составында Европа чемпионатының 19 йәшкә тиклем ҡыҙҙар араһында һайлап алыу матчында Әзербайжан уйынсыларына ҡаршы уйнап, 2 гол индерә (5:0).
2016 йылдың 2 июнендә Европа чемпионатының һайлап алыу раундында, Төркиә йыйылма командаһына ҡаршы уйнап, беренсе тапҡыр Рәсәй йыйылма командаһы составында уйнай һәм матчтың 64-се минутында һәм 47-се гол тапшырыуы һөҙөмтәһендә 2 гол (2:0) авторы була. 6 июндә йыйылма команда өсөн икенсе матчта Хорватия йыйылма командаһы ҡапҡаһына икенсе голын индерә(3:0).
Зигмунд Фрейд
Зи́гмунд Фрейд (Sigmund Freud, МФА : ; тулы исеме Сигизмунд Шломо Фрейд, Sigismund Schlomo Freud; 6 май 1856 йыл, Фрайберг, Австрия империяһы — 23 сентябрь 1939 йыл, Лондон) — Австрия психологы, психиатр һәм невролог.
Зигмунд Фрейд психоанализға нигеҙ һалыусы тип һанала, ул XX быуатта. психологияға, медицинаға, социологияға, антропологияға, әҙәбиәткә һәм сәнғәткә һиҙелерлек йоғонто яһаған Уның теориялары менән ҡыҙыҡһыныу бөгөн дә һис кәмемәй.
Фрейд ҡаҙаныштарынан иң мөһимдәре — психиканың өс компонентлы моделдән тороуын асыу, шәхестең психосексуаль үҫешендә специфик фазаларҙы билдәләү, эдип комплексы теорияһын булдырыу, психикала һаҡлағыс механизмдар булыуын табыу, «аңһыҙҙан» төшөнсәһен психика менән бәйләү, трансфер һәм контр-трансферҙы асыу, ирекле ассоциациялар ысулын һәм төш юрауҙы{/9 } терапевтик методикаларҙа ҡулланыу.
Фрейдтың психологияға йоғонтоһо бәхәсһеҙ булһа ла, күп тикшеренеүселәр уның хеҙмәттәрен аҡыллы алдаҡсылыҡ тип һанай.
Минолга
Минолга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Зигмунд Фрейд
Үҙ ғүмерендә Фрейд бик күп фәнни хеҙмәттәр яҙған — тулы йыйынтығы 24 том тәшкил итә. Медицина докторы, профессор, Кларк университетының хоҡуҡ буйынса почётлы докторы, членом Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы, Гёте премияһын алған, Француз психоаналитик йәмғиәтенең и Британия психологик йәмғиәтенең, Америка психоаналитика ассоциацияһының почётлы ағзаһы.
Минолга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зигмунд Фрейд
Бала сағы һәм йәшлеге
Зигмунд Фрейд 1856 йылдың 6 майында Моравиялағы Фрайберг ҡалаһында тыуған (ул саҡта Австрияға ингән). Ул тыуған урам— Шлоссерграссе — хәҙер уның исемен йөрөтә. Исемен олатаһы иҫтәлегенә ҡушҡандар. Ата-әсәһе Германиянан сыҡҡан йәһүдтәр. Фрайбергта Зигмундҡа 3 йәш тулғанса йәшәйҙәр, 1859 йылда Үҙәк Европала индустриаль революция арҡаһында атаһы фәҡирлеккә төшә.
Ғаилә Лейпцигҡа күсеп бер йыл йәшәгәс, Венаға китә. Зигмунд күсенеп йөрөүҙе ауыр кисерә, сөнки атаһының тәүге ҡатынынан ағаһы Филипп менән бик дуҫ булалар. . Йәмғиәттең иң түбән ҡатламдары араһында йәшәп, бер аҙ эштәре юлға һалынғас, арыуыраҡ төбәккә урынлашалар. Әммә артыҡ мантып та китә алмайҙар. Зигмунд шул ваҡыттарҙа әҙәбиәт менән мауыға башлай. .
Өйҙәге әҙерлеге һәм тәбиғи һәләттәре Зигмунд Фрейдҡа 9 йәшендә, тейешле ваҡыттан бер йыл алға, гимназияға инергә мөмкинлек бирә. 8 баланан бер Зигмундҡа кәрәсин лампа һәм хатта айырым бүлмә биреп ҡуялар, башҡалар уға ҡамасауламаҫҡа тейеш була Егет әҙәбиәт һәм философия менән мауыға — Шекспирҙы, Кантты, Гегелде, Шопенгауэрҙы, Ницшены уҡый, немец телен камил белә, грек телен һәм латынь өйрәнә, француз, инглиз, испан һәм итальян телдәрендә иркен һөйләшә.
Гимназияны бик уңышлы тамамлап, Зигмунд ниндәй һөнәр һайлауҙы хәл итә алмай бер була— антисемит кәйефтәр ҙә йоғонто яһай, йәһүдтәргә коммерция, сәнәғәт, юриспруденция һәм медицина рөхсәт ителә. Гётеның «Тәбиғәт» тигән эссеһын уҡығанды ишетеп әҫәрләнеп, Зигмунд медицина факультетын һайлай. Медицинаны яратмаһа ла ошо һөнәрҙе һайлап, ул бер ваҡытта ла үҙен ысын врач тип һанамаған
Һөнәри үҫеш
190px Фрейд тыуған йорт (Пршибор, Моравия, Чехия)
175px Фрейд әсәһе Амалия (1872) менән 1873 йылда 17 йәшлек Зигмунд Фрейд Вена университетының медицина факультетына уҡырға инә. Милләтенә бәйле ҡыйырһытыуҙарға ла осрай. Ул бындай күренештәргә бирешмәҫкә өйрәнә, рухын нығыта.
Анатомияны һәм химияны өйрәнә, әммә физиолог һәм психолог,. лекцияларын яратып тыңлай.
1881 йылда Фрейд имтихандарын бик уңышлы тапшырып, доктор ғилми дәрәжәһен ала,әммә Брюкке ҡулы аҫтында эшләүен дауам итә, сөнки ғилми эш менән шөғөлләнергә өмөт тота. . Әммә уҡытыусыһы уға икенсе эш һайларға кәңәш итә, сөнки уның фәҡирлеген белә. Фрейд уны тыңлай. Етмәһә, шул ваҡытта Марта исемле ҡыҙға ғашиҡ була. Ҡыҙ бай йәһүд ғаиләһенән була.
137px 160px Фрейдҡа йоғонто яһаған уҡытыусылар — (һулда) һәм (уңда)
Төрлө дауаханаларҙа, төрлө ауырыуҙар менән эшләй.
Кокаинды өйрәнеүе
1884 йылда Фрейд кокаин тураһында яҙмаларға осрай. Уның имештер файҙаһы булғанлығын һынап ҡарар өсөн үҙе лә, ҡатыны ла кокаин ҡулланалар. Ауыртыуҙы баҫа, ҡеүәт өҫтәй тип бик маҡтап яҙып сыға. Хатта дуҫын шуның менән дауалап маташа. Әммә Европала бик ҡурҡыныс эҙемтәләре барлығын белеп ҡалып, шау-шыу күтәрәләр.
Әммә Фрейд кокаинды хирургик операцияларҙа ауыртыуҙы баҫа торған матдә итеп ҡулланыуҙы дауам итә. Мәҡәләләр баҫтыра. 1887 йылда фән тулыһынса кокаиндың зарарын фаш итә. Фрейд үҙе был ваҡытҡа кокаинға өйрәнгән була, уның ауыр эҙемтәләрен кисерә. Уның үҙе тирәһендәгеләрҙе лә кокаинға өйрәтеүен нәфрәт менән яҙалар.
Психоанализдың барлыҡҡа килеүе
1885 йылда Фрейд Парижға врач-психиатр Жан Шаркола белемен камиллаштырырға барырға ҡарар итә. Ул конкурстан уҙыуға өлгәшә.
Шарко истерияны өйрәнә һәм дауалай. Парижда Фрейд невропатологияны мауығып өйрәнә.
13 сентябрҙә Фрейд Марта Бернейға өйләнә, уларҙың 6 балаһы тыуа — Матильда (1887—1978), Мартин (1889—1969), Оливер (1891—1969), (1892—1966), Софи (1893—1920) һәм Анна (1895—1982). }
179px Д-р. Йозеф Брейер, способствовавший зарождению психоанализа
Фәндәге ҡаҙаныштары
Фрейд ҡаҙаныштарының иң мөһимдәре — психиканың өс компонентлы моделдән тороуын асыу, шәхестең психосексуаль үҫешендә специфик фазаларҙы билдәләү, эдип комплексы теорияһын булдырыу, психикала һаҡлағыс механизмдар булыуын табыу, «аңһыҙҙан» төшөнсәһен психика менән бәйләү, трансфер һәм контр-трансферҙы асыу, ирекле ассоциациялар ысулын һәм төш юрауҙы терапевтик методикаларҙа ҡулланыу.
Фрейд мәктәп йылдарында уҡ физиология һәм психология фәндәре менән ҡыҙыҡһына. Беренсе ғилми хеҙмәттәрен хайуандар физиологияһы лабораторияһында эшләгәндә үк яҙа башлай. Психология фәненә күсеүе һәм ошо фән яҫылығында концепциялар төҙөүө ҡайһы бер ғалимдарҙың нерв ауырыуҙарың (невроздарҙы) гипноз ысулы менән дауалау тәжрибәһенә нигеҙләнгән була. Фрейд төрлө психоздарҙы дауалағанда индивидтың уҙған ғүмерөндә булған конфликттарға бәйләп эш итергә кәрәклеген иҫбатлай. Кешенең төш күреү кеүек күренештәрен дә ул уларға тиклем булған конфликттар нәтижәһе тип ҡарай. Фрейд, кеше аңының ике ҡаттан торғанлығына иғтибар итеп, уның төп, хәл иткес хеҙмәтен аң төпкөл аң (подсоз- нательное) ҡатына тағарға тырыша. Фрейдтың теорияһы буйынса, кеше үзенең танып белеү процессында предмет һәм күренештәрҙең аҫылын, төшөнөүҙә өҫтөнлөктө аңлы рәүештә эш итеүгә түгел, бәлки стихиялы рәүештә, төпкөл аңдың «ҡушыуы» буйынса эш итеүгә бирә.
Фрейд тәғлимәттәрендә ҙур урын сексуаль факторға бирелә. Уның ҡарашы буйынса, кешенең барлыҡ эштәренең нигеҙен сексуаль дәрт, сексуаль теләк тәшкил итә. Һәм, Фрейдса, кеше был нәмәне үҙе һиҙмәй генә йәшәргә лә мөмкин (тимәк, Фрейдтның «асышына» ышанырға ғына кәрәк). Фрейд кешенең сексуаль теләгенең айырым бер өлкәлә (әйтәйек, сәйәсәттә, сәнғәттә, әхләктә) уның конкрет эшсәнлеккә әүерелеүен сублимация тип атай. Фрейд үҙенең теорияһын күп төрлө яңы терминдар, төшөнсәләр ҡулланыу юлы менән иҫбатларға тырыша. Уның хеҙмәттәрендә ҙур урын либидо төшөнсәһенә бирелә. Был төшөнсә яңынан ана шул енси (сексуаль) теләкте атау өсөн ҡулланыла. «Эдип комплексы» (Эдипов комплекс)төшөнсәһе кешеләрҙең, әйтәйек, тыумыштан ук үҙҙәренең ата-әсәләренә ҡарата енси теләк менән «йәшәүҙәрен» аңлатырға тейеш була. "Гомумән, Фрейд медицина фәненә ҙур яңылыҡ һәм, үҙенә күрә, асыш алып килә.
Фрейдизм — психоанализ нигеҙендә кешеләрҙе дауалау, уларҙы психик ауырыуҙарҙан ы ысулдарын туплаған табиби йүнәлеш. Ләкин Фрейд, философ булараҡ, ошо фән тарихына буталсыҡ, эске ҡаршылыҡлы уйҙырмаларға ҡоролған теория авторы булып кереп ҡала.
Әҙәбиәт һәм кинематограф
Фрейд бер нисә мәртәбә әҙәби әҫәрҙәрҙә телгә алына. Ғалим булараҡ Ирвинг Стоундың «Страсти ума» (1971),Эдгар Доктороуһың  «Рэгтайм» (1975),  Д. М. Томастың «Белый отель» (1981), Ирвин Яломаның «Когда Ницше плакал» (1992), «Убийство по Фрейду» (2006), Джед Рубенфельда ның «Маленькая книга» (2008),  Селден Эдвардстың «Венский треугольник» (2009). З. Фрейд һәм уныү теорияһы рәсәй һәм АҠШ яҙыусыһы Владимир Набоковҡа ҙур йоғонто яһай. Набоковтың бик күр романдырында психоанализды нигеҙләүсенең әоҡонтоһо һиҙелә, миҫал өсөн «Лолита» романында инцест күренеше фрейд аңлатмаһында бирелә .
«Лолита»нан башҡа Набоковтың башҡа әҫәрҙәрендә лә психоанализ эҙҙәре сағылыш таба. Миҫал өсөн, The Talking Cure: Literary Representations of Psychoanalysis китабының авторы инглиз теле профессоры Джеффри Берман (Jeffrey Berman), «яҙыусының артынан эйәреп йөрөүсө күләгә кеүек, Фрейд Нобоков тормошонда төп урынды алып тора» тип яҙа .
Фрейд бер нисә тапҡыр драматик әҫәрҙәрҙеү геройына әйленә, миҫал өсөн «Истерия» (1993) (Терри Джонсон), «Лечения беседой» (2002)(Кристофер Хэмптон), «Дикобраза» (2008) (Мерин), «Последний сеанс Фрейд» (2009) (Гермайн Марк). Ғалим бик күп телесериалдар һәм кинофильмдар персонажына әйләнә, IMDb каталогы буйынса тулы исемлегендә 71 картина.
Музейҙар һәм һәйкәлдәр
210px «Төш күреүгә аңлатма биреү» (2000 йыл) 100 йыллыҡҡа иҫтәлекле аҡса
Шул исемдәге купюра Фрейд ҫтәлегенә Лондонда, Венала һәйкәлдәр ҡуйылған. Австрияла уның портретые аҡсаға куялар. Фрейд иҫтәлеген һаҡлаған бер нисә музей бар. Санкт-Петербургта төш күреү музейы 1999 йылда асыла «Төш күреүгә аңлатма биреү» китабының 100 йыллығына асыла. Зигмуна Фрейдтың төп музейы Венала эшләй. Музейҙа ҡалимдың ҡулъяҙмалары, китапханаһы һаҡлана .
Прелка
Прелка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ура йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярғайыш
Ярғайыш Дергаиш — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гөбөрлө йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғалата башняһы
Ғалата башняһы (төрөк.Galata KulesiGalata Kulesi, ,  Christea Turris ( Христос башняһы — латинса)}) — Истанбулдың Европа өлөшөндә Ғалата районындағы бейек ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Ҡала үҙәгендәге бөтә ерҙән тиерлек күренеп тора. Башняның бейеклеге — 61 метр, диаметры — 9 метр, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 140 метр. Башня ҡала символдарының береһе булып һанала.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ  был тирәлә башня булғанлығы билдәле. Генуялылар был төбәкте  византийҙарҙан талап ала ла ошонда колония нигеҙләй, 1341 йылда уның тирәләй оборона диуарҙары күтәрә башлай. 1348—1349 йылдарҙа ҡалҡыулыҡ башына беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән башняны ултыртып ҡуя. Ул саҡта ҡоролма «Иисус башняһы» тип атала һәм диңгеҙселәр, сауҙагәрҙәр өсөн ориентир була. Оборона диуарҙарының һәм йырындарының ҡайһы бер өлөштәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Үҙенең ысын исемен башня Ғосман империяһы осоронда ала. Солтан Мәхмәт, көмбәҙҙе алып ташлатып, башняны  6,8 метрға тәпәшәйтә. Солтан Морат III  идара иткәндә (1574—1595) башня обсерватория сифатында файҙаланыла. 1632 йылда башня тарихта беренсе осоштарҙың таяныу нөктәһе булып хеҙмәт итә. Раҫланыуынса, Һезарфен Әхмәт Челеби тигән ғалим ҡулдан эшләнгән ҡанаттарҙы тағып башнянан һикерә һәм,  Босфор аша осоп үтеп, ҡаланың Азия өлөшөнә уңышлы ғына барып төшә. Бының өсөн ул солтан тарафынан бүләкләнә, ә һуңынан Алжирға һөрөлә.
1791 йылда башня реконструкциялана, бейеклеге 45 метр тәшкил итә. 1832 йылғы реконструкция өҫкө яғына ҡағыла: күҙәтеү майҙансығы барлыҡҡа килә. Унда тәүлек әйләнәһенә көн-төн күҙәтеү алып барған ҡарауыл ҡаланың Алтын Мөгөҙҙөң төньяғындағы өлөшөндә янғын-фәлән сыҡмағанмы, тәртипһеҙлектәр башланмаймы икәнен ҡарап тора.
1875 йылда башняның тышҡы йөҙө әлеге күренешенә яҡынлаша. 1964—1967 йылдарҙа башня реставрациялана, конус рәүешендәге көмбәҙ эшләнә. Һуңыраҡ башняға лифт ҡуялар.
Әлеге ваҡытта башняның өҫкө яғында ресторан, төнгө клуб һәм күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан. Музей объекты булып тора.
Тклапи
Тклапи (ტყლაპი) — ткемали сливаһының киптерелгән иҙмәһе. Ҡайһы саҡта «әсе лаваш» тип тә атала һәм ткемалинан ғына түгел, төрлө сливанан, терндан, мушмелдан да әҙерләнә.
Әҙерләү
Ткемали сливаһын талғын утта, емеш һөйәгенән һәм ҡабығынан ныҡлап айырылғансы бешерәләр. Һуңынан килеп сыҡҡан массаны тишекле сүмес аша үткәрәләр. Иҙмәне бер туҡтауһыҙ болғап тороп, яндырмай ғына ҡайнау хәленә еткерәләр. Һыуынған иҙмәне 2-3 миллиметр ҡалынлығында таҡтаға йәки ниндәйҙер туҡымаға йәйәләр һәм күләгәлә, яҡшы елләгән урында, 25 °C-тан да түбән булмаған температурала киптерәләр. Кипкән корж йәйелгән таҡтанан яҡшы айырыла башлағас, уны әйләндереп һалалар һәм тағы ла берәй аҙна дауамында тоталар. Әҙер тлап корждарын торбаларға төрөп йәки тигеҙләп өйөп һаҡлайҙар. Был осраҡта уға бойҙай йәки боронғо ғәҙәт буйынса пшати оно һибәләр. Тклап бешергәндән ҡалған һыуҙан квацарахи эсемлеге әҙерләйҙәр. Квацарахи — ҡыҙыл сливаның ҡуйыртылған һуты.
Ҡулланыу
Оҙаҡ ваҡыт һаҡланырға мөмкин. Һуңынан, кәрәк булған ваҡытта, был корждарҙы үҙеңә кәрәккәнсә һындырып алырға һәм күп булмаған йылы һурпала йәки башҡа төрлө шыйыҡсала ебетеп, килеп сыҡҡан ҡатышманан блюдо әҙерләргә мөмкин. Грузин аш-һыуында харчо әҙерләүҙә мөһим компонент булараҡ файҙаланыла. Бынан тыш, салаттар һәм итле блюдоларға тәмләткес итеп тә ҡулланырға мөмкин. Тклапиға тышҡы күренеше һәм үҙенсәлеге буйынса ҡайын еләгенән әҙерләнгән продукт — левишник оҡшаған. Ул Урта Волга буйында, Татарстан, Мордовия, Марий Эл республикаларында әҙерләнә һәм файҙаланыла.
Шәрипов Тәлғәт Муса улы
Биографияһы
Тәлғәт Муса улы Шәрипов 1928 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (Хәҙер Саҡмағош районы) Имәнлеҡул ауылында тыуған. Күп балалы ғаиләлә уҫә.
Уның ҡустыһы Рәшит Муса улы Шәрипов — оҙаҡ йылдар заводта эшләп, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән исемгә лайыҡ була.
1974—1975 йылдарҙа Өфө сәнғәт институтында белем ала.
Ижади эшмәкәрлеге
А.Игебаев шиғырына “Берҙән берем — ғәзиз ерем”, Ғ.Й.Рамаҙанов шиғырына “Имәндәр шаулай”, Ф.Ә.Әсәнов шиғырына “Янғантау баҫҡыстары”, Н.Иҙелбай шиғырына “Тыуған ауылым” һәм башҡа йырҙары халыҡ йырҙары кеүек таралып, телдән төшмәй һаҡланып килә.
Хеҙмәттәре
1975 йылдан альбомдары сыға башлай: Бөтәһе 5 альбом авторы.
Уильям Хогарт
Уильям Хогарт (William Hogarth; йыл, Лондон —  йыл,  шунда уҡ) — инглиз рәссамы, һынлы сәнғәттең  милли мәктәбенә нигеҙ һалыусы һәм уның вәкиле, иллюстратор, сатирик гравюралар авторы, һынлы сәнғәттә һәм графикала жанрҙар асыусы.
Мәғрифәтселек философтары идеялары йоғонтоһон кисергән рәссам күп кенә әҫәрҙәрен кешелә художестволы ижад ярҙамында әхлаҡи башланғыс тәрбиәләү һәм боҙоҡлоҡтарҙы юҡҡа сығарыу мәсьәләләренә буйһондора.