cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Барбадос
Иҡтисады
2003 йылда Канада менән илгә 25 миллион Канада доллары күләмендә инвестициялар бүлеү тураһында килешеү төҙөлгәндән һуң, утрауҙа эшлекле бәйләнештәр һәм инвестицион ағымдар һиҙелерлек артты. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Торонтонан килгән Канада бизнесмены Юджин Мелник утрауҙың иң бай даими кешеһе булып һанала.
Иҡтисад нигеҙе — шәкәр ҡамышы үҫтереү һәм шәкәр экспорты, туризм.
Туристик мәғлүмәт
Бриджтаундың Грэнтли Адамс халыҡ-ара аэропорты (Grantley Adams, GAIA) Америка Ҡушма Штаттарынан, Кариб төбәге илдәренән һәм Европа аэропорттарынан тура рейстар ҡабул итә һәм көнсығыш Карибтарҙа төп тоташтырыусы урын булып тора. Әлеге ваҡытта аэропортта хеҙмәтләндереү сифатын яҡшыртыу һәм киңәйтеү буйынса эштәр алып барыла.
Утрауҙа халыҡ-ара класлы отелдәр урынлашҡан. Шулай уҡ ҙур булмаған ҡунаҡхананы йәки вилланы резервҡа ҡалдырырға була. Туристар араһында зәңгәрһыу кариб диңгеҙе һәм аҡ ҡомло пляждары булған утрауҙың көнбайыш һәм көньяҡ ярҙары айырыуса популяр. Көнсығыш атлантик яр буйында көслө тулҡынланыу күҙәтелә, һыу ҡайтҡанда ниндәйҙер дәрәжәлә хәүефлелек тыуҙырыуына ҡарамаҫтан, ул сёрфинг өсөн яҡшы шарттар тыуҙыра. «Soup Bowl» тип аталған урын ошо спорт төрөн яратыусылар өсөн бик популяр.
Пошлинаһыҙ сауҙа магазиндарына барыу ҙа туристар араһында ҙур танылыу менән файҙалана. Барбадоста Saint Lawrence Gap кеүек ҙур туристик райондарҙа төнгө тормош әйләнә. Башҡа төрлө күңел асыуҙар «Ҡырағай тәбиғәт ҡурсаулығы» (Wildlife Reserve) буйлап сәфәр ҡылыу, ювелир әйберҙәр һатып алыу, дайвинг, вертолётта экскурсия осоштары, гольф, фестивалдәр, мәмерйәләрҙе барып күреү, экзотик эсемлектәр һәм башҡалар ҡаралған.
Транспорты
Барбадоста йәмәғәт транспорты нигеҙе булып автобус бәйләнеше тора. Өс автобус системаһы аҙнаһына 7 көн (йәкшәмбе һирәгерәк) эшләй, юл хаҡы — 2.00 Барбадос доллары. Барбадос Транспорт Системаһының ҙур күк муниципаль автобустары менән бер рәттән ZR’s (произносится как «зэд-арс») тип йөрөтөлгән шәхси маршрут таксиҙары, шулай уҡ утрауҙағы барса әһәмиәткә эйә урындар буйлап йөрөүсе «minibuses» компанияһы автобус бәйләнеше лә асылған. Был микроавтобустар ҡайһы берҙә тулы булыуы мөмкин, ләкин ғәҙәттә сәйәхәт итеү өсөн иң ҡыҙыҡлы урындарҙы һайлайҙар. Был автобустар, ғәҙәттә, йә баш ҡала Бриджтаундан, йәиһә утрауҙың төньяғындағы Спейтстаун ҡалаһынан ҡуҙғала.
Халҡы
Барбадос халҡы 294 560 кеше тәшкил итә, халыҡтың үҫеше 0,23 % (2020 йыл мәғлүмәттәре) тәшкил итә. Халыҡтың 90 %-ҡа яҡыны (үҙен бэйджанс (Bajans) тип атаған) ҡара тәнле (афро-бэйджанс) кешеләр, күпселеге шәкәр ҡамышы плантацияларында эшләгән ҡолдарҙың тоҡомдары. Халыҡтың ҡалған өлөшө Европа төркөмөн (инглиз-бэйджанс), азиаттарҙы, һинди-бэйджансты һәм Яҡын Көнсығыштан (ғәрәп-бэйджанс) абруйлы мосолман төркөмөн, башлыса Сүриәнән һәм Ливандан күсеп килеүселәрҙең тоҡомдарын үҙ эсенә ала.
Башҡа милли төркөмдәр Америка Ҡушма Штаттарынан, Канаданан, Бөйөк Британиянан йәки Латин Америкаһындағы аҡса эшләргә килгән кешеләрҙе үҙ эсенә ала. Америка Ҡушма Штаттарынан ҡайтҡан барбадостарҙы «янк-бэйджанс» тип йөрөтәләр, был ҡайһы берәүҙәр өсөн кәмһетеүле тойола.
Барбадоста инглиз теле — рәсми тел, уның урындағы диалекты «бэйджан» (Bajan) тип атала.
Дине
Халыҡтың 75,6%-ы христиан динен тота. Англикан сиркәүе — 70 000 самаһы диндарҙы берләштереүсе Барбадостағы иң ҙур дини ойошма, шуларҙың 67%-ы әүҙем мәхәллә кешеләре булып тора. 16000 кешене берләштергән Етенсе көн адвентистары икенсе дини төркөм булып тора. Католицизм динен тотоусылар өсөнсө урында тора, уларға утрауҙа йәшәүсе 11 000 кеше инә. Шулай уҡ пятидесятниктар, методистар һәм баптистар бар. Индуизм һәм мосолман аҙсылыҡтары бар.
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһе
Милләттәр Берләшмәһенең башҡа илдәрендәге кеүек үк, Барбадос граждандарына медицина ярҙамын дәүләт финанслай. Медицина учреждениелары — Бриджтаундағы Королева Елизавета госпитале һәм ил биләмәһендәге 20-нән ашыу поликлиниканан тора.
Мәғарифы
Барбадос мәғарифы Британия моделе буйынса төҙөлгән. Мәғарифҡа сығымдар илдең йыллыҡ бюджетының 20%-ын тиерлек тәшкил итә. Белем кимәле 100 %-ҡа яҡын. Барбадоста 70-тән ашыу башланғыс мәктәп, 20-нән ашыу урта мәктәп, шулай уҡ бер нисә шәхси мәктәп эшләй. Юғары белем биреү учреждениелары: Барбадос Йәмәғәт колледжы, Самюэль Джекман Прескод исемендәге Политехник колледж, Вест-Һиндостан университетының Кэйв Хилл кампусы.
Мәҙәниәте һәм спорты
Вест-Һиндостандың башҡа утрауҙары менән сағыштырғанда Барбадоста күпселек йәһәттән инглиз мәҙәниәтенең йоғонтоһо бар. Милли спорт төрө — крикет быға асыҡ миҫал булып тора. Барбадостан крикеттың бер нисә билдәле уйынсыһы — Гарфилд Соберс (Garfield Sobers) һәм Фрэнк Уоррелл (Frank Worrell) сыҡты. 2007 йылда Барбадос крикет буйынса донъя чемпионатын үҙендә ҡабул итә. Шулай уҡ утрауҙа йыл һайын гольф буйынса Barbados Open ярыштар үткәрелә. 2006 йылда Барбадоста гольф буйынса WGC-World Cup донъя чемпионаты үтте.
Барбадостың иң ҙур мәҙәни ваҡиғаһы — шәкәр ҡамышы уңышын йыйыуға бағышланған «Crop Over Festival» карнавалы. Фестиваль музыкаль конкурстарҙы һәм башҡа традицион күңел асыуҙарҙы үҙ эсенә ала. Ул июль башында башлана һәм августың тәүге дүшәмбеһендә Кадумент көнөнә (Kadooment Day) арналған ҙур парад менән тамамлана. Ғинуарҙа бында джаз фестивале уҙғарыла, унда донъяның төрлө мөйөштәренән танылған музыканттар йыйыла. Октябрҙә Барбадоста йәш джаз яратыусылар осраша. Майҙың һуңғы ике аҙнаһы кельт фестиваленә арнала — бөтә ерҙә лә шотландия һәм уэльс мотивтары яңғырай. Йырсы Рианна Барбадос мәҙәниәтенең рәсми илсеһе булып тора.
Музыкаһы
Барбадостың музыкаһына халыҡ һәм популяр музыканың үҙенсәлекле милли стилдәре, шул иҫәптән көнбайыш классик һәм дини музыка элементтары инә. Барбадос мәҙәниәте Африка һәм Британия элементтарының синкретик бәйләнешенән ғибәрәт, һәм утрау музыкаһы был тура килеүҙе йыр, инструмент, бейеү һәм эстетик принциптар типтары һәм стилдәре аша сағылдыра.
Барбадос халыҡ йолалары Landship хәрәкәтен — Британия флотына нигеҙләнгән рәсми булмаған сатирик ойошма, сәй йыйылыштары, тук төркөмдәре һәм бик күп традицион йыр-бейеүҙәрҙе үҙ эсенә ала. Барбадоста популяр стилдәргә калипсо, спуж, заманса фолк һәм донъя музыкаһы ҡарай. Барбадос, Гваделупа, Мартиника, Тринидад, Куба, Пуэрто-Рико һәм Виргин утрауҙары менән бер рәттән, Кариб джазының һирәк үҙәктәренең береһе булып тора.
Сәскәһе
Утрауҙа үҫкән ҡуҙаҡлыларҙың иң матур цезальпинияһы (Caesalpinia pulcherrima) — Барбадостың милли сәскәһе. Уны «Барбадостың ҡыҙыл ғорурлығы» тип йөрөтәләр.
Гербы
Ҡалҡанда ағас — һаҡаллы фикус төшөрөлгән. Был ағастың ергә тиклем төшкән ботаҡтары менән үрелгән һауа тамырҙары, бер фараз буйынса, утрауҙы тәүге асыусыларҙы — испандарҙы — уларҙы «барбудос» (һаҡаллы) тип атарға дәртләндерҙе. Һуңынан был атама бер аҙ үҙгәртелгән килеш утрауҙың үҙенә лә бирелгән. Гербта илдең күп төрлө тропик үҫемлектәрен шулай уҡ «Барбадостың ҡыҙыл ғорурлығы» исеме менән билдәле урындағы үҫемлектең ике сәскәһе кәүҙәләндерә. Утрауҙың хайуандар донъяһын һәм уны йыуыусы һыуҙарҙы дельфин һәм һоро баба ҡошо (пеликан) кеүек ҡалҡан тотоусылар кәүҙәләндерә. Элекке Британия биләмәләре геральдикаһы өсөн ҡалҡан өҫтөндәге рыцарь торҡаһы — ғәҙәти күренеш. Сәскә тажы һәм һап, герб ҡалҡаны һәм унда урынлашҡан орхидея төҫтәренә тап килгән һарғылт ҡыҙыл төҫтә. Гербты ослаусы ҡул йөҙәр йылдар дауамында үҫтереү Барбадостың мономәҙәни иҡтисадының нигеҙе булып торған ике шәкәр ҡамышы һабағын тотҡан. Девизы инглиз теленән тәржемә иткәндә «Ғорурлыҡ һәм эшһөйәрлек» тигәнде аңлата.
Ҡораллы көстәре
Хәрби бюджеты 13 млн доллар тәшкил итә (2001). Даими Ҡораллы көстәре сафында 610 кеше. Резервта — 430 кеше. Комплектлау: ирекле нигеҙҙә. Мобиль ресурстары 72,3 мең кеше, шул иҫәптән хәрби хеҙмәткә яраҡлы — 49 700.
Ҡоро ер ғәскәрҙәре: 500 кеше (Барбадос полкы, 1902 йылда ойошторолған, ике донъя һуғышында һәм 1983 йылда Гренаданы оккупациялауҙа ҡатнашҡан; хәҙерге ваҡытта штаб, махсус операциялар, техник ярҙам роталары тупланған).
Хәрби-һауа ғәскәрҙәре: юҡ.
Хәрби-диңгеҙ флоты: 110 кеше, 6 Пилотлы космик аппарат
Артамонов Владимир Иванович
Артамонов Владимир Иванович (20 ноябрь 1906 йыл — ) — Советтар Союзы Геройы, Халхин-Гол йылғаһындағы һуғыштарҙа 1-се армия төркөмөнөң 100-сө тиҙлекле бомбардировка бригадаһы 38-се бомбардировка авиацияһы полкының эскадрилья командиры вазифаһында һәм Бөйөк Ватан һуғышында 288-се һәм 209-сы бомбардировка авиация полктары командиры вазифаһында ҡатнаша. 1944 йылдан —Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының Хәрби-һауа көстәре генерал-инспекторының өлкән ярҙамсыһы, полковник.
Биографияһы
1906 йылдың 20 ноябрендә Требиятский ҡасабаһында, хәҙерге Силәбе өлкәһенең Нагайбакский районында тыуған. 1908 йылдан алып Башҡортостанда йәшәй: Әүжән ҡасабаһында, Үҙән ауылында, ә 1924 йылдан — Белорет ҡалаһында. рус. Урта белемле. 1930 йылдан башлап ВКП(б) ағзаһы. 1924—1928 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Тамъян-Ҡатай кантон комитетында (Белорет ҡалаһы) комсомол эшендә эшләй.
Ҡыҙыл армияға 1928 йылда Белорет ҡала район военкоматы саҡыра. Ҡарауыл ротаһында ҡыҙылармеец булып хеҙмәт итә, кесе авиация буйынса белгестәр мәктәбеендә уҡый. 1930 йылда Ленинград хәрби-һауа көстәренең хәрби-теоретик мәктәбен тамамлай. 1931 йылда — Борисоглебск хәрби лётчиктар мәктәбендә белем ала. Воронеж ҡалаһында бомбардировка авиацияһы часында лётчик-инструктор булып хеҙмәт итә, ә 1933 йылдан — ТБ-3 бомбардировщигы, авиация отряды, Байкал аръяғы хәрби округында авиация эскадрильяһы командиры.
«Советтар Союзы Геройы» исеме һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 160) капитан Владимир Иванович Артамоновҡа 1939 йылдың 17 ноябрендә, эскадрилья уңыштары һәм шәхси ҡаһарманлығы өсөн бирелә.
1940 йылда ҡыйыу офицер Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһы эргәһендәге армия команда составының белемен камиллаштырыу курсын тамамлай, һәм шул уҡ йылдың майынан Ҡыҙыл армия хәрби-һауа көстәре баш идаралығында өлкән инспектор булып хеҙмәт итә башлай.
Урта Ҡарамалы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ-ара сиғандар көнө
Байрам тарихы һәм үткәреү
«Халыҡ-ара сиғандар көнө» — сиғандар өсөн генә түгел, ә сиған мәҙәниәтен хөрмәт итеүселәр өсөн дә мөһим ваҡиға, сөнки был көндә бөтә донъяла төрлө концерттар, презентациялар, фестивалдәр уҙғарыла. Унда теләгән һәр кем сиған халҡының үҙенсәлекле фольклорына сумырға мөмкин.
Ҡайһы бер сиғандарҙың йолаһы бар: кисен «сиған көнө»ндә билдәле бер ваҡытта урамда ҡабыҙылған ут менән үтәләр.
Арғауыҙ
Арғауыҙ (Аргауз) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ладый-Яха
Ладый-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгапкай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы
Мәсғүт Ғ. (тулы исеме Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы; 22 июнь 1907, Өфө губернаһы, Өфө өйәҙе Нөрлө ауылы (Башҡортостан Республикаһының Өфө районы) — 1944 йылдың ғинуары, Өфө), шағир. Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1927 йылдан алып илдең төрлө предприятиеларында эшләй. 1937 йылдан башлап аҙнаһына бер тапҡыр татар телендә сыҡҡан «Сталинсы» (хәҙер Шишмә районы «Родник плюс» гәзите) гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй. Ошо гәзиттә Мостай Кәрим, Муса Ғәли, Ғабдулла Байбурин менән бер рәттән Ғалиуллин Мәсғүттең дә Мәсғүт Ғ. псевдонимы аҫтында тәүге шиғырҙары баҫыла.
Эльки (йылға)
Эльки (Río Elqui) — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенең төньяғында аҡҡан йылға.
Писко-Эльки ҡасабаһы эргәһендә, Турбио һәм Рио-Кларо йылғалары ҡушылып, Эльки йылғаһы барлыҡҡа килә. Йылға көнбайышҡа ағып, Ла-Серена ҡалаһы эргәһендә Тымыҡ океанға ҡоя. Викунья ҡалаһы эргәһендә йылға быуылған (Пукларо һыуһаҡлағысы).
Стәрлетамаҡ (станция)
Стәрлетамаҡ — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Куйбышев тимер юлы Башҡортостан төбәге тимер юл станцияһы. 1934 йылда нефть табыу районына Дим — Ишембай тармағы төҙөлөү менән бәйле асылған. 1936 йылда тармаҡ Куйбышев тимер юлы ҡарамағына бирелә.
Вокзал тураһында
Пассажирҙарға тимер юл транспорты менән файҙаланыу уңайлы булһын өсөн Стәрлетамаҡ вокзалында ҡоролмалар комплексы һәм йыһаздар булдырылған, улар иҫәбенә инәләр:
Вокзал бинаһы ике ҡатлы бинанан ғибәрәт, унда вестибюль, көтөү залы, балалар менән пассажирҙар өсөн көтөү залы, оҙайлы ял бүлмәһе, бөҙрәхана, турагентство, станция начальнигының ярҙамсы биналары урынлашҡан.
Беренсе ҡатында вестибюлдә ике билет кассаһы, вокзал начальнигының дежур ярҙамсыһы кабинеты, белешмәләр бюроһы тәҙрәһе, йөк һәм багажды тапшырыу һәм биреү өсөн бүлмә урынлашҡан. Залда пассажирҙар һәм ҡала яны поездарының расписаниеһы, тимер юл буйлап пассажирҙар һәм багаж ташыу ҡағиҙәләренән күсермә бар.
Вокзалдың беренсе ҡатындағы пассажирҙар көтөү залында ултырыу урындары менән дивандар, балалар мөйөшө урынлашҡан.
Ҡул йөгөн һаҡлау өсөн автоматик һаҡлау камералары, онотолған һәм табылған әйберҙәрҙе һаҡлау өсөн подвалда махсус бүлмә бар.
Вокзалдың икенсе ҡатында пассажирҙар өсөн оҙайлы ял бүлмәһе (һигеҙ урынлыҡ өс бүлмә), туалет бүлмәһе, пассажирҙарҙы теркәү бүлмәһе һәм вокзал начальнигы кабинеты урынлашҡан.
Беренсе юлдағы перрон оҙонлоғо 400 м, киңлеге 3-тән 7 метрға тиклем, дөйөм майҙаны 2200 м².
Ҡаршылыҡһыҙ мөхит
Рәсәй тимер юлы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең хәрәкәте сикләнгән халыҡ төркөмөн хеҙмәтләндереүҙе яҡшыртыу өсөн программалары сиктәрендә, Стәрлетамаҡ станцияһы вокзалында вокзалға еңел инеү һәм пассажирҙар платформаһына күтәрелеү өсөн пандустар ҡуйылған. Шулай уҡ 2-се билет кассаһы файҙаланыу уңайлы булһын өсөн түбән тәҙрә һәм һаңғырау-телһеҙҙәр өсөн индукциялы элмәк менән йыһазландырылған.
Ҡытай Халыҡ Республикаһы
Ҡытай, Ҡытай Халыҡ Республикаһы (ҠХР) (ҡытайса ғәҙәти 中國/中国，ябай 中华人民共和国) — Көнсығыш Азиялағы социалистик дәүләт. Халыҡ һаны буйынса (1,36 млрд-тан күберәк ) донъяла — беренсе, майҙаны буйынса Рәсәй менән Канаданан ҡала өсөнсө урында тора. Рәсми тел — ҡытай (путунхуа; Тайванда һәм Макаола — кантон) теле. Ил халҡының күпселеге — этник ҡытайҙар, үҙатама — хань.
Донъяла юғары бойондороҡһоҙ дәүләт (держава) булып иҫәпләнә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек советының даими ағзаһы. Ер шарында космосты яулау буйынса алдынғы илдәрҙең береһе, хәрби хеҙмәткәрҙәренең һаны буйынса донъялағы иң ҙур армияға һәм йәҙрә ҡоралына эйә. 2014 йылдың декабренән Эске тулайым продукт күләме буйынса донъяла беренсе урынға сыҡты. Ҡытай төрлө халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән БМО, АТЭС, G20, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, ШОС һәм БРИКС-тың ағзаһы булып тора.
1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан алып илде Комунистар партияһы етәкләй.
Ҡытай 14 ил менән сиктәш.
Ил атамаһының сығышы
Дөйөм таралған фараз буйынса, «Ҡытай» «Ҡатай» һүҙенән алынған тип иҫәпләнә. Уның сығышы үҙ сиратында кидань (китай) исемле манжур күсмә ҡәбиләләренә барып тоташа. 907 йылда улар Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала һәм унда үҙҙәренең Ляо дәүләтен ойоштора. XII—XIII быуаттарҙа уларҙың урынына башҡа күскенселәр — джурджендәр һәм монголдар килеп ултырһа ла, тәүге этноним Төньяҡ Ҡытай топонимы булып нығынып ҡала. Европа сәүҙәгәрҙәре, атап әйткәндә, Марко Поло, был исемдең «Катай» («Cathay») формаһын урта быуат Көнбайыш Европаһына алып ҡайта, һәм ул унда быға тиклем ҡулланылған латин теленән алынған «China» һүҙен ҡыҫырыҡлап сығара. Артабан был яңы исем славян телдәргә күсә һәм уларҙа «Китай» булып нығына. Көнбайышта «Катай» Ҡытайҙың шиғри исеме булараҡ ара-тирә хәҙер ҙә ҡулланыла.
Тарихы
Ҡытай мәҙәниәте — донъялағы иң боронғоларҙың береһе. Ғалимдәр билдәләүенсә, уның йәше биш мең йылға тиң, ә булған яҙма сығанаҡтар бары 3500 йылдан кәм булмаған осорҙо яҡтырта. Бер-береһен алмаштырған династиялар тарафынан тағы камилләштерелгән административ идара системаһының бик борондан килеүе ҡытай дәүләте өсөн һис шикһеҙ өҫтөнлөк тыуҙырған. Шуға ла уның иҡтисады артта ҡалған күршеләре-күсмә ҡәбиләләр һәм таулы халыҡтар менән сағыштырғанда ныҡ үҫкән ауыл хужалығына нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта конфуцианлыҡты дәүләт идеологияһы итеү һәм б. э. т. II быуатта берҙәм яҙма системаһы индереү ҡытай мәҙәниәтен тағы ла нығыта.
Дәүләт ҡоролошо
Ҡытай Халыҡ Республикаһы — унитар республика, демократик халыҡ диктатураһының социалистик дәүләте. Илдең төп ҡануны — 1982 йылда ҡабул ителгән конституция. Дәүләт власының юғары органы — 2979 депутаттан торған бер палаталы Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы (урыҫса Всекитайское собрание народных представителей — ВСНП). Ул халыҡ вәкилдәренең төбәк йыйылыштары тарафынан биш йыллыҡ срокка һайлана. Йыйылыш сессиялары йыл һайын саҡрыла. Сессиялар араһында Йыйылыш вәкәләтлектәрен уның Даими комитеты атҡара.
Һайлауҙарға бары тик Ҡытай коммунистар партияһы һәм Ҡытайҙың халыҡ сәйәси консультатив советына (урыҫса Народный политический консультативный совет Китая — НПКСК) ингән һәм «демократик» тип аталған һигеҙ сәйәси фирҡә депутаттары ғына үткәрелә. Гонкондағы КҠР-ҙың махсус администртив райондары биләмәләрендә һәм Макаола үҙҙәренең айырым закон сығарыу органдары бар.
Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы депутаттарның барыһы ла — коммунистар партияһы һәм демократтар блогы вәкидәре.
Дәүләт башлығы — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе (Си Дзиньпин (习近平). Ул ил етәкселәренең бишенсе быуын вәкиле.
Дәүләттең юғары башҡарма органы — ҠХР-ҙың Дәүләт советы (Үҙәк халыҡ хөкүмәте). Уның составы: премьер, уның урынбаҫарҙары, Дәүләт советы ағзалары, министрҙа, комитеттар рәйестәре, генераль ревтизор һәм яуаплы секретарь.
Юғары Халыҡ Суды — юғары суд инстанцияһы, ә халыҡ судтары — беренсе инстанция һәм кассация судтары булып иҫәпләнә. Юғары Халыҡ Прокуратураһы һәм уның урындағы органдары — прокурор күҙәтеүен (надзоры) тормошҡа ашыра.
Дәүләт власының урындағы органдары булып халыҡ вәкилдәре йыйылыштары, ә даими эшләүсе орган булып даими комитеттар һанала (улар волостарҙа юҡ). Урындағы халыҡ хөкүмәттәре башҡарыу-етәксе органдар булып иҫәпләнә.
Географик урыны
Ҡытай Көнсығыш Азияла урынлашҡан. Көнсығыштан уны Тымыҡ океандың көнбайыш диңгеҙҙәре йыуа. Төньяҡ-көнсығышта ул Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы һәм Рәсәй менән, төньяҡта — Монголия, төньяҡ-көнбайышта Рәсәй һәм Ҡаҙағстан, көнбайышта — Ҡырғыҙстан, Тажикстан һәм Афғанстан менән, көньяҡ-көнбайышта — Пакистан, Һиндостан, Непал һәм Бутан менән, көньяҡта — Мьянма, Лаос һәм Вьетнам менән сиктәш. Ил биләмәләре майҙаны 9,6 млн км². Был йәһәттән Ҡытай Азияла иң ҙур дәүләт булһа, Ер шарында, Рәсәй менән Канаданан ҡалып, өсөнсө урында тора. Ҡытайҙа бер дөйөм сәғәт бүлкәте билдәләнгән — UTC+8.
Ҡытайҙың диңгеҙ буйы ярҙары төньяҡта Төньяҡ Корея менән сиктән башланып, көньяҡта Вьетнамға тиклем һуҙыла һәм дөйөм оҙонлоғо 14 500 киомет тәшкил итә. Ил биләмәләрен Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе, Корея ҡултығы, Һары диңгеҙ Һәм Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе һыуҙары йыуа. Тайвань утрауы материктан Тайвань боғаҙы менән айырылған.
Рельефы
Ҡытайҙың ер өҫтө төҙөлөшө бик төрлө: бында бейек тауҙар ҙа, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар ҙа, сүллек һәм киң тигеҙлектәр ҙә бар. Рельеф буйынса ил биләмәләре өс эре төбәккә бүленеп тикшерелә:
Төньяҡта Пекиндан башлап көньяҡтағы Шанхайға тиклем йәйелеп ятҡан Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге, Хуанхэ йылғаһы һәм Янцзы дельтаһы диңгеҙ буйҙарында бергә ҡушыла. Ынйы йылғаһы (һәм уның төп ҡушылдығы Сидзяндең) бассейны Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Янцзы йылғаһы бассейнынан Нанлинг тауҙары һәм Уйишан тау һырттары менән айырылған (һуңғылар ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының Ҡытай буйынса исемлегенә индерелгән).
Көнбайыштан көнсығышҡа Ҡытайҙың ер йөҙө өс киртләс балыҡҡа килтерә. Уларҙың тәүгеһе диңгеҙ кимәленән 4000 метрҙан бейегерәк тауҙары булған Тибет ҡалҡыулығы. Бейеклектәре 1500 ҙән 3000 метрғаса булған Сычуань һәм Үҙәк Ҡытай тауҙары икенсе киртләсте хасил итә. Бында үҫемлектәр донъяһы ҡырҡа үҙгәрә: сағыштырмаса ҙур булмаған арауыҡта тәбиғәт зоналарынан бейек тауҙарҙағы һыуыҡ сүллектәрҙән башлап субтропик урманды осратырға мөмкин. Киртләстәрҙең өсөнсөһөнә диңгеҙ кимәленән 1500 метрҙан түбәнерәк ятҡан уңдырышлы тигеҙлектәр инә.
Климаты
Ҡытай климаты үҙенең төрлөлөгө менән айырыла: көньяҡ-көнсығышта ул субтропик булһа, илдең төньяҡ-көнбайышына ҡырҡа континенталь, сүллектәрҙәң ҡоро климаты хас. Көньяҡтағы яр буйҙарында һауа торошона океан һәм ҡоро ерҙең дымды төрлөсә тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән муссондар — йәйен диңгеҙҙән, ҡышын ҡоро ерҙән иҫкән елдәр тәьҫир тә. Нәтижәлә һауа һәм елдәр йәй көндәре үтә дымлы, ҡыштарын, киреһенсә, шаҡтай ҡоро була. Нәҡ ошо муссондарҙың килеп-китеүе юғары дәрәжәлә яуым-төшөм миҡдарын һәм уның ил буйынса бүленешен билдәләй ҙә инде. Ҡытай биләмәләренең күп өлөшө уртаса климат өлкәләренә тура килһә лә, географик киңлек, оҙонлоҡ һәм бейеклек буйынса ҙур айырымлыҡтар температура һәм һауа торошононоң төрлөлөгөн тыуҙыра. Илдең 2/3-нән күберәк өлөшөн тау һырттары, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар, сүллек һәм ярым сүллектәр алып тора. Халыҡтың яҡынса 90 % Ҡытайҙың ни бары 10 % майҙанын биләгән диңгеҙ буйы райондарында һәм Янцзы, Хуанхэ (Һары йылға — Жёлтая река) һәм Перл кеүек ҙур йылға үҙәндәрендә йәшәй. Ауыл хужалығы ерҙәрен оҙаҡ һәм көсөргәнешле эшкәртеү һөҙөтәһендә һәм тирә яҡ мөхитте сәнәғәт тармағы бысратыуы нәтижәһендә был биләмәләрҙең экологик хәле үтә ауыр.
Ҡытайҙың иң төньяҡ провинцияһы Хэйлунцзян Рәсәйҙең Владивосток һәм Хабаровск ҡалаларыныҡына оҡшаш уртаса климатта булһа, көньяҡтағы Хайнань утрауы — Тропик климат зонаһында ята. Был ике төбәктең һауа температураһы араһындағы айырма ҡыштары бик ҙур булһа ла, йәйен аҙая төшә. Мәҫәлән, Хэйлунцзяндың төньяғында ҡышҡы һыуыҡ −38 °C етеүе мөмкин. Ғинуарҙың уртаса температураһы −16 °C тирәһе булһа, июлдеке +20 °C. Гуандун провинцияһының көньяғында уртаса температура ғинуарҙа 10 °C, июлдә 28 °C.
Яуым-төшөм миҡдарындағы айырма температураға ҡарағанда ла күберәк: Циньлин тауҙарының көньяҡ биттәрендә яуған ямғырҙарҙың күбе йәйге муссонға тура килә. Төньяҡҡа һәм көнбайышҡа табан яуым-төшөм аҙая. Илдең төньяҡ-көнбайыш райондары — иң ҡоро һанала, нәҡ бында урынлашҡан Такла-Макан, Гоби һәм Ордос) сүллектәрендә ямғыр бөтөнләй юҡ дәрәжәлә.
Ҡытайҙың көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре йылыына биш тапҡыр тиерлек емергес диңгеҙ ҡойоно (тайфундан), шулай уҡ һыу баҫыуҙан, муссондан, цунами һәм ҡоролоҡтан ҡаза күрә. Илдең төньяҡ райондарына һәр яҙ һары туҙан дауылдары ябырыла — улар төньяҡ сүлдәрҙә барлыҡҡа килеп, елдәр менән Корея һәм Япония тарафтарына йүнәлә.
Административ-территориаль бүленеше
Ҡытай 22 провинцияға бүленгән, Тайвань 23-сө итеп иҫәптә йөрөтөлә. Шулай уҡ аҙ һанлы милләттәр йәшәгән биш автономиялы район һәм үҙәк бойһоноуындағы һәм үҙ биләмәләренә эйә дүрт ҡала бар.
Халҡы
Ҡытайҙа үҙ мәҙәниәте, йолаһы, кейемдәре, күп осраҡта айырым теле булған бер нисә тиҫтә милләт халҡы йәшәй, шуларҙың 56-һы рәсми танылыу алған. Шулай ҙа уларҙың барыһы бергә илдә йәшәүселәрҙең ни бары 7 процентҡа яҡынын ғына тәшкил итә. Төп халыҡ — үҙҙәрен хань тип атаусы ҡытайҙар. 2000 йылдың ноябрендә үткәрелгән иҫәп алыу буйынса улар абсолют күпселек йәғни 1 137 386 112 кеше. 2010 йылғы VI иҫәп алыу буйынса, континентта йәшәүселәрҙең һаны 1 млрд 339 млн 724 мең 852 кеше. Был шарттарҙа Ҡытай Коммунистар партияһы ғаиләне планлаштырыу буйынса ҡатғи сәйәсәт алып бара. Был бигерәк тә эшсе ҡулдар талап ителгән ауыл ерендә ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Ирҙәрҙең ҡатын-ҡыҙҙар менән нисбәте — 106,74:100 (сағыштырыу өсөн донъя буйынса 101,44:100). Дөйөм алғанда, ҡатын-ҡыҙҙарҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо ирҙәргә ҡарағанда күберәк, бөтә илдә ул 71 йәшкә тиң.
Ҡалала йәшәүселәр тәүге тапҡыр 2011 йылда бар халыҡтың 51,27 процентын тәшкил итте.
Башҡортостан Республикаһы менән хеҙмәттәшлек
Һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәр раҫлауынса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Башҡортостандың сауҙа партнерҙары араһында бишенсе урынды алып тора. Мәҫәлән, 2014 йылда республиканың Ҡытай менән тышҡы сауҙа әйләнеше 685,1 миллион доллар тәшкил иткән, ошо сумманың 79 проценты (541,5 миллион доллар) экспорт тауарҙарына тура килә. Башҡортостандан Ҡытайға турбореактив двигателдәр, нефть һәм нефть продукцияһы, химия сәнәғәте продукцияһы, вертолеттар, көкөрт, бал һәм башҡа тауарҙар оҙатыла. Ә Ҡытайҙан насостар, электр ҡорамалдары, пластмасса әйберҙәр, торбалар, консерваланған йәшелсә һәм еләк-емеш, аяҡ кейемдәре һәм башҡа продукция килтерелә. Башҡортостан Хөкүмәте менән Хэйлунцзян, Ляонин һәм Цзянси провинциялары хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек тураһында бер нисә килешеү төҙөлгән.
2015 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһы һәм Хэйлунцзян провинцияһының ҙурлығы һәм бар яҡтан әһәмиәт-мөһимлеге менән икенсе ҡалаһы булған Цицикар араһында туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырылды.
Лохома
Лохома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 664 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәрижиҙәр
Хәүәриждәр, Хәрижиҙәр (-әл-хәүәриж; айырылып сығыусылар, фетнәселәр; хариджиты) — шулай уҡ ғилми әҙәбиәттә хәүәриж атамаһы ҡулланыла, был ғәрәп телендәге төп нөсхәгә иң яҡын әйтелеш — үҙ атамаһы әш-Шүрат ( — үҙгәреүсән).
Тарихы
Беренсе фетнә (656—661) барышында барлыҡҡа килгән ислам дини-сәйәси ағымы. Башта «хәрижиҙәр» исемен хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талип яҡлылар ала, әммә 657 йылда Сиффин һуғышының һөҙөмтәһеҙ тамамланыуынан һуң хәлифәлеккә төп дәғүә итеүсе Мүәвиә ибн Әбү Суфыянға ҡаршы третей суды үткәрергә ҡарар итеүенә ризаһыҙлыҡ белдереп, баш күтәрәләр. Уларса, бәндәләрҙе тик Аллаһ ҡына хөкөм итә ала.
Али бер йылдан һуң Нахраван янындағы һуғышта фетнәселәрҙе тар-мар итә, әммә ағым артабан да эшмәкәрлеген туҡтатмай, һәм 661 йылда хәҙрәте Алиҙы Абдрахман ибн Мүлжәм үлтерә. Уны хәрәкәткә эйәреүселәрҙең береһе тип һанайҙар.
Этимологияһы
«Әл-хәүәриж» термины" термины беренсе фетнәлә (мосолман граждандар һуғышы) дүртенсе хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талип армияһын ташлап киткән кешеләр төркөмөн билдәләү өсөн экзоним булараҡ ҡулланыла.
Ғәрәп һүҙе «الفوارج» «ташлап китеүселәр, фетнәселәр» тигәнде аңлата. Күплектә был термин «әл-хәүәриж» тип яңғырай, әммә әҙәбиәттә «хәрижиҙәр» тигән исем нығынған. Төркөмдөң үҙ атамаһы «әш-Шүрат», йәғни «үҙгәреүсән».
Сығанаҡтар
Беҙҙең көндәргә тиклем хәрижиҙәрҙең үҙҙәре хаҡында бәйән иткән боронғо сығанаҡтар килеп етмәгән тиерлек. Хаҡ хәлифәт осоро документтары бик әҙ һаҡланған. Был осорҙоң һәм артабанғы Өмәүиҙәр хәлифәлеге хакимлығы осороноң һаҡланып ҡалған документтары һәм хеҙмәттәре, башлыса өсөнсө, Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге йылдарында яҙылған.
Хәрижи булмаған сығанаҡтар ике категорияға бүленә — тарихи эштәр (хроника) һәм мөртәтлек буйынса хеҙмәттәр.
Инаныстары
Хәрижиҙәрҙең дини ҡараштары нигеҙҙә сөнниҙәр ҡараштары менән тап килә. Әммә хәрижиҙәр тәүге ике хәлифәне генә — Әбү Бәкерҙе һәм Ғүмәр ибн әл-Хаттабты законлы тип таный, Усман ибн Әффан, Али ибн Әбү Талип һәм башҡалар (Өмәүиҙәр, Ғәббәсиҙәр һ. б.) уларса законлы түгел.
Дини тәғлимәттең төп пункты — өммәт эсендә бөтә мосолмандарҙың (ғәрәптәрҙең һәм ғәрәп булмағандарҙың) тигеҙлеген таныу була. Хәлифәлеккә ҡараш йәһәтенән, хәлифә һайлап ҡуйылырға һәм тик башҡарма власҡа эйә булырға, ә суд һәм закондар сығарыу власы советта (шурала) булырға тейеш, тип иҫәпләйҙәр. Хәлифәләрҙең күп булырға тейешлеген вәғәзләйҙәр.
Бәләкәй һәм ҙур гонаһтар тураһында күҙаллауҙар эшләйҙәр. Улар фекеренсә, ҙур гонаһ ҡылған мосолман исламдан сығарыла һәм кафырҙарға тиңләштерелә. Шулай уҡ хәрижиҙәр ислам дине тәғлимәтенә сауаплы ғәмәлдәр ҡылынмаған динлелектең файҙаһыҙлығы тураһындағы постулат индерә.
Артабанғы үҫеше
Хәҙерге ваҡытта ибәдиҙәр («уртаса» хәрижиҙәр) Оман халҡының күпселеген тәшкил итә.
Редекин
Редекин (Redekin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 680 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39319 һәм автомобиль коды — JL.
Эвендар
Эве́ндар (, боронғоса ламуттар) — Себерҙәге тунгус-маньчжур халҡы, эвенктарға туғандаш халыҡ.
Таралып ултырыуы һәм һаны
Дөйөм һаны — 20 мең тирәһе кеше. Күберәк Рәсәйҙең көнсығышында йәшәйҙәр.
2002 йылғы халыҡтың иҫәбен алыу буйынса Саха Республикаһында — 11 657 эвен, Магадан өлкәһендә — 2527, Камчатка крайында — 1779 (шулар эсенән, Коряк автономиялы округында — 751), Чукот автономиялы округы — 1407, Хабаровск крайында — 1272 эвен йәшәй.
1930—1934 йылдрарҙа Алыҫ Көнсығышта (СССР) Охотск-Эвен милли округында йәшәп килгән.
=== Тораҡтарҙа эвендарҙың иҫәбе (2002 йыл) ===
Саха Республикаһы:
Магадан өлкәһе:
Камчатка крайы:
Чукот автономиялы округы:
Хабаровск крайы:
Тел
Эвен теле алтайҙар ғаиләһенән тунгус-маньчжур төркөменә ҡарай. Тиҫтәгә яҡын һөйләш төрө бар. Улар өс төркөмгә берләшә — көнсығыш, урта һәм көнбайыш.
52,5 % эвендар урыҫ телендә иркен һөйләшә. 27,4%-ы туған теле тип һанай. Әммә күпселеге саха теленә күскән.
17 быуаттан урыҫтарҙың көслө баҫымына эләгәләр. XX быуаттың 20-се йылдарынан күселеге ултыраҡ тормошҡа күсә. Дөйөм алғанда ике теллелек (билингвизм) урынлаша.
1932 йылға тиклем үҙ яҙмалары булмай. Ҡайһы бер тикшереүселәр эвен телендәге айырым текстарҙы яҙыу өсөн урыҫ алфавитын файҙаланалар (мәҫәлән, 1925 йылғы ламут — урыҫ һүҙлеге).
1932 йылда Себер халыҡтарының телен һәм яҙмаһын үҫтереү буйынса I Бөтә Рәсәй конференцияһы үтә. Унда латынь алфавиты нигеҙендә эвен яҙмаһын булдырыу ҡарар ителә.
1990 йылдарҙан алып эвенктарҙың телен һәм мәҙәниәтен үҫтереү буйынса сәйәсәт ныҡ әүҙемләште. Эвен телендә радио тапшырыуҙар алып барыла. Гәзиттәр сығарыла. Әҙәбиәт булдырыла, тәржемәләр эшләнә. Мәктәптәрҙә, педучилищеларҙа, ВУЗ-дарҙа эвен теле уҡытыла.
Мәктәп тәрҙә дәрестәрҙең төп милләт телендә (титуль милләт) телендә алып барылыуы, интернаттарҙа ятып уҡыу зарурлығы эвен телен юғалыуға дусар итә. Аралашыуҙа саха һәм урыҫ телдәренең өҫтөнлөк итеүе, хатта өй шарттарында ла эвен теленең юҡҡа сығыуына алып бара.
Эвендарҙың дине һәм йолалары
Эвендар Төньяҡ халыҡтары араһында иң ныҡ христианлаштырылғаны булып тора. Улар миссионерлыҡ эштәренең иң әүҙем барған урынына тура килгәндәр. Эвендарҙың биләмәләрендә бик күп эре һәм ваҡ сиркәүҙәр төҙөлгән.
ХIХ быуаттың 50-се йылдарында протоиерей С. Попов эвен телендә ғибәҙәт ҡылыу өсөн доғалар яҙа, дини юҫыҡта Евангелие менән «Тунгус әлифбаһы» төҙөй.
1925 йылда Ольск волосында эвендар съезы үтә. Унда «Олуға священник һорап мөрәжәғәт итәләр, бала тыуһа нисекисем бирергә, суҡындырырға белеп булмай тип зарланалар».
XVII—XVIII быуаттарҙа мәрхүмдәрҙе миҙгелгә бәйле иң һәйбәт кейемен кейҙергәндәр. Ағас ялғаш эсенә һалып, ағас йәки бағана баштарына ҡуйғандар. Бер нисә боланды салып, ҡаны менән ялғашты һәм ағастарҙы буяғандар. Мәрхүмдең тирмәһен, кәрәк — яраҡ йыһазын ағас төбөндә ҡалдырғандар. И. А. Худяков мәғлүмәттәре буйынса, индигир ламуттары мәрхүмдрҙең башын көнбайышҡа ҡаратып ерләгәндәр. Сөнки, улар мәрхүм тороп «көнсығышҡа китә» тип ышанғандар.
Томпон эвендары (В. А. Туголуков яҙмалары) мәрхүмдәрҙе йөйһөҙ кейем менән ерләгәндәр. Бындай кейемдә йән тәндән айырылып, «сәйәхәткә сығып китеүе» еңелерәк була тип ышанғандар.
Эвен ауыҙ — тел ижадында әкиәттәр, риүәйәттәр, эпик йырҙар ҙур урын алып тора. Әкиәттәрҙең күбеһе ҡоштарға, хайуандарға арналған һәм эвенектарҙың әкиәттәренә ауаздаштар.
Әкиәттәр, риүәйәттәр, батырҙарға арналған йырҙар көйләп һөйләнә. Шулай уҡ, ирҙәрҙе көрәштә еңгән батыр ҡатын-ҡыҙҙар тураһында ла көйлө йырҙары бар. Эпик әҫәрҙе башҡарыуҙары үҙе бер хикмәт:һөйләгәндә һәр һүрәтләнгән ҡатнашыусы телмәрен үҙенә генә хас үҙенсәлекле көйө менән тапшыралар.
Халыҡтың милли сәнғәтендә күренекле урын алып торған, «hээдьэ» тип аталған күмәк бейеүе бар. Ул дини йолаларға нигеҙләнгән бейеү. Ул яҙғыһын һәм йәйгеһен, йыл һайын үткәрелә торған осрашыуҙарҙа башҡарылған. Бейеү берҙәмлек хисен үҫтергән, аҡыл -фекер береклеге һеңдергән, ауырлыҡ-һынауҙарҙы күмәкләп еңеүгә, изгелеккә ышаныу тойғоһо һалған.
Үҙ телендә ижад итеүсе эвен яҙыусылары, шағирҙары бар. (Н. С. Тарабукин, А. А. Черканов и др.). Эвендарҙың ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары, милли байрамдары тергеҙелә (Эвинэк, Уркачак, Болансы байрамы).
Милли кейем
Эвен милли кейем тулайым алғанда, тунгус кейеменә оҡшаш. Оҡшашлыҡ ирҙәрҙең кәсеп өсөн ҡулланылған кейемдәрендә күренә. Был йөйһөҙ тегелә торған палеоазиат кейем төрө.
Эвендарҙа ҡатын-ҡыҙ кейеме бик матур итеп, зауыҡ менән биҙәлә. Шуға ла, уларҙың кейемен палеоазиат ҡатын-ҡыҙҙары бик яратып ҡулланғандар. Кейем тгеү өсөн диүгеҙ хайуандарының тиреләре ҡулланылған.
Баш кейемдәре ка-нор тип атала. Башҡа тығыҙ ғына ятып тора. Мәрйен менән сигеп эшләнә. Ҡышҡыһын уның өҫтөнөн йөн кәпәс кейәләр. Ҡатын-ҡыҙҙыр ҙа яулыҡ ябыныу ҙа осрай.
Аҙыҡ
Туҡланыу нигеҙендә хужалыҡ итеү төрҙәре ята. Аҙыҡтары башлыса болан итенән тора. Шулай ҙа, ҡырағай хайуандарҙың итенә өҫтҫнлөк бирәләр. Уны үҙенсәлекле ысул ҡыҙҙырып бешерәләр. Аҙыҡтарының төрө балыҡтарҙың төрлө төрөн ҡулланыу иҫәбенә байытыла. Уны күп итеп ҡулланалар һәм күп төрлө аш төрҙәре әҙерләйҙәр. Һөт аҙыҡтары ла киң ҡулланыла. Һатыуҙағы сәйҙән тыш, үҙҙәре әҙерләгән үлән сәйе эсәләр. Уны әлморондың сәскәһенән, япраҡтарынан һәм емештәренән әҙерләйҙәр. Шулай уҡ, боланут япраҡтарынан да эшләп алалар.
Охот диңгеҙе ярында йәшәүсе эвендар (үҙ атама — мэ-нэ, «ултыраҡ») балыҡсылыҡ, һунар һәм тюлень тотоу, екке эттәр үрсетә. Яр буйы эвендары үрләүсе һөмбаш балыҡтарын (лососёвых пород), йылға үрҙәрендә һәм урта ағымында кунжа, еҙмыйыҡ (голец), бәрҙе (хариус) тоталар. Төп ҡорамал — ҡармаҡ. Ау һәм йылым ХХ быуаттың 20-се йылдарынан ҡулланыла башлай.
Балыҡты һаҡлыҡ өсөн күпләп тоҙлайҙар, киптерәләр, ҡаҡлайҙар. Уны сей килеш тә, туңдырып та ашайҙар. Һыуҙа соҡоп эшләнгән кәмәләрҙә йөрөйҙәр. Уны күрше халыҡтарҙан һатып алалар.
Йәмғиәт ҡоророшо
Нигеҙендә ырыу ҡоролошо ята. ХVIII быуатта ҡан туғандарҙан һәм күршеләрҙән торған ырыуҙар ойоша. Хужалыҡты ойоштороуҙа, алып барыуҙа, яһаҡ түләүҙә һ. б. эштәрҙә төп ихтисади берәмек булып ошо берекмәләр тора.
Ырыу эсендәге милли йолалар үҙ-ара ярҙам ойоштороу, табыш бүлешеү («нимат» йолаһы), мохтаждарҙы ҡурсыу, никахҡа кереү (экзогамия), бергәләп ғибәҙәт ҡылыу кеүек һәм башҡа йәмғиәт тормошон көйләүсе сараларҙы үҙ эсенә ала. Эске төҙөлөшөндә һәр кемдең дәрәжәһе йәшенә ҡарап билдәләнә.
Эвендарҙың үҙенсәлекле һыҙаттарының береһе — балаларына йомшаҡ кәрәк — яраҡ әсәйҙең «күҙҙәре» һәм атайҙың «йәне». Уларҙа балаларға яза биреү юҡ. Кунаҡ өйҙәге балалар менән күрешеп сыға, хатта әле атлай башламағандары менән дә.
Исем биреү өсөн баланың «ләпелдәй» башлағанын еөткәндәр. Был юл менән балаға йәне күскән («яңынан тыуған») туғанын асыҡларға тырышҡандар. Был исем өйҙәгеләр тарафынан ғына ҡулланылған. 3—5 йәш араһында баланы суҡындырып, православие буйынса исем бирелә. Рәсми рәүештә ошо исем менән йөрөй, ә өйҙә йола буйынсағы исеме менән йөрөй.
Йәмғиәт тормошона әҙерләү (енескә бәйле) ололар эшмәкәрлегенә нигеҙләнгән уйындар аша атҡарыла. 7—8 йәшкә тиклем балалар тормошо өй менән бәйле. Унан һ малайҙарҙы һунарға, мал көтөүгә йәлеп итә башлайҙар. 14—15 йәштән улар үҙаллы һунар итә алалар.
Никахҡа 16—17 йәштәрҙә керәләр. Унан йәшерәк никахтар ҙа булғылай.
Ата-әсәһе булмаһа, баланы туған дары тәрбиәгә ала. Эвендарҙа был вазифа әсәй яғынан ир туғанына йөкмәтелә(авункулат йолаһы).
Өйләнгәндә мотлаҡ ҡалым түләү ҡаралған. Ғәҙәттә, ҡалымды боландар менән түләйҙәр.
Ғаилә эсендә асыҡ ҡына хеҙмәт бүленеше булып, хәл-торошонда ҡарар ҡабул итеүҙә ир менән ҡатындың хоҡуғы тигеҙлек күҙәтелә. Эвен йәмғиәтендә ҡатын-ҡыҙҙың дәрәжәһе бик юғары.
Шулай ҙа, тормоштары патриархаль нигеҙҙә ҡорола. Төп хужа ир кеше. Ғаилә ихдисады, мөлкәт ир ҡарамағында.
Ырыу башлығы ысын мәғәнәһендә йәмәғәт тормошонда һәм хужалыҡ алып барыуҙа төп ойоштороусы, етәксе булып тора.
Шаманлыҡ
Эвендарҙың ҡараштары буйынса, шаман йола башҡарған ваҡытта урта донъянан өҫкә ( Орто-Дойду), Илаһ Айыы янына күтәрелә.
Шаман тарафынан башҡарылған уникаль, үҙенсәлекле бер алмашыу тураһында шаһитнәмә һүрәтләп ҡалдырылған: сир тыуҙырыусы яман рухты түбәнге донъяға кире ҡайтарыуы һәм сирле кешенең тереләр янына ҡайтарып алыуы тураһында.
Йолалар башҡарыуҙың сағыу үҙенсәлеге бар. Эвендар төрлө ҡоштар тауышын һүҙҙәргә оҡшатып тауыштар сығаралар. Унан тыш, айырым мәғәнәһе булмаған тауыштар сығаралар: хэруллу, хэруллу, хэруллу, дергэл-дергэл-дергэл (монг. dergel sara «тулы ай») һ. б.
Бәлки, был ниндәйҙер таныш булмаған телдән алынған һүҙҙәрҙер йәки йола тексындағы мәғәнәле һүҙҙәрҙе (Себерҙең бар халыҡтарында шамандар тексында сит телдәрҙән нимәнелер ҡулланыуы күҙәтелә) имитациялау булып торалыр.
Крымская Вера Петровна
Крымская Вера Петровна (11 март (23 март) 1896 йыл — 29 сентябрь 1963 йыл) — СССР-ҙың ғалим-методисы, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1947), РСФСР педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1950); педагогия фәндәре кандидаты.
Мәктәптә урыҫ телен уҡытыу методикаһы буйынса 20-нән ашыу хеҙмәт һәм өс монография авторы.
Биографияһы
Вера Петровна Крымская 1896 йылдың 11 мартында (яңы стиль буйынса 23 мартта) Киев ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Могилёвта үҫә һәм уҡый, бында 1914 йылда гимназияны тамамлай. 14 йәшенән репетиторлыҡ менән шөғөлләнә, уҡытыусы булырға хыяллана. 1916 йылда Уҡытыусылар институтын тамамлай. Кейәүгә сыҡҡас, 1916 йылдан алып 1930 йылға тиклем ғаиләһе менән Рудня ҡалаһында йәшәй. 1933 йылда уларҙың ғаиләһе Златоуст ҡалаһына күсә. Вера Петровна 1933—1937 йылдарҙа белем алыуын Пермь дәүләт педагогия институтында дауам итә һәм 1936 йылда Свердловск ҡалаһына күсә.
Свердловскиҙа урта мәктәптә эшләй башлай, бында урыҫ теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен алып бара. 1938 йылдан башлап ғүмеренең аҙағына тиклем Свердловск дәүләт педагогия институтында уҡыта. 1952 йылда Мәскәүҙә, РСФСР педагогия фәндәре академияһының уҡытыу алымдары ғилми-тикшеренеү институтында, «Работа по русскому языку в 10 классе средней школы на материале программы произведений по литературе» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
В. П. Крымская шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — Свердловск ҡала советы депутаты (1947) һәм РСФСР Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1951, 1955).
1963 йылдың 29 сентябрендә Свердловск ҡалаһында вафат була. Широкая Речка зыяратында ерләнгән.
Ковшевка
Ковшевка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пукша йылғаһының һул ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кол-Еган
Кол-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паня ҡылымығының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ерәнағас
Ерәнағас — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Таналыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002851
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200285
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Оло Паймары
Оло Паймары — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутим йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кац Григорий Михайлович
Григорий Михайлович Кац (1907, Дондағы Ростов — 1941, Вязьма янында) — рус совет шағиры, драматург, журналист һәм тәржемәсе.
1924 йылда әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Ростов радиоһының беренсе мөхөррире, ә 1920-се йылдарҙа — Рәсәй пролетар яҙыусылары ассоциацияһына ҡараған Ростов һәм Төньяҡ Кавказ ойошмаларының етәксеһе. Шағир Вениамин Жактың дуҫы. 1934 йылда Беренсе Бөтә Союз совет яҙыусылар съезының делегаты була. Ростов ҡалаһы баҫмаларында һәм «Октябрь», «Красная новь», «Молодая гвардия» үҙәк журналдарында әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.
Уның беренсе шиғырҙар китабы «Распахнувшийся мир» 1928 йылда баҫыла, артабан тағы ла бер нисә шиғырҙар йыйынтығы һәм очерктар китабы нәшер ителә. «Азов-Ҡара диңгеҙ яҙыусылары альманахы» редакцияһының ағзаһы була(1935—1937). Адығей шағиры Ахмед Хатковтың «Мужество» (Ростов-на-Дону: Ростиздат, 1938) китабын рус теленә тәржемә итеп сығара. 1941 йылда Михаил Штительман һәм Григорий Кац «Твой добрый друг» пьесаһын баҫтырып сығара. Был пьеса буйынса Ленин комсомолы театрында спектакль ҡуйыла.
Бөйөк Ватан һуғышының башында уҡ ул үҙе теләп фронтҡа китә, 1941 йылдың көҙөндә 19-й армияның «К победе!» хәрби гәзитенең редакцияһы составына политрук итеп ебәрелә. Уның менән бергә был армияла байтаҡ Ростов яҙыусылары һәм журналистары, шул иҫәптән Михаил Штительман һәм Григорий Гридов була. 1941 йылдың октябрендә 19-сы армия ҡамауҙа ҡала. Вязьма янында барған ҡаты һуғыштарҙың береһендә ул һәләк була.
Штеменко Сергей Матвеевич
Сергей Матвеевич Штеме́нко (станицаһы Урюпинский Дон өлкәһе, Рәсәй империяһы — 23 апрель 1976; Мәскәү, РСФСР, СССР) совет хәрби эшмәкәре, СССР Ҡораллы Көстәренең генераль штабы начальнигы (1948—1952), СССР Ҡораллы Көстәре Генераль Штабы Баш разведка идаралығы начальнигы (1956—1957), армия генералы.
Йәшлек йылдары, һуғышҡа тиклемге хәрби хеҙмәте
Урюпинскийстаницаһында ярлы казак ғаиләһендә тыуған. Ысын фамилияһы — Штеменков, 1916 йылда документ алғанда әсәһенең талабы буйынса Штеменкоға үҙгәртелә. Шунда уҡ 1924 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбен тамамлай. 1924 йылда эш эҙләп Мәскәүгә китә, Үҙәк телеграф бинаһы төҙөлөшөндә ҡара эшсе булып эш башлай.
1926 йылдың октябрендә Ҡыҙыл армия сафтарына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Л. Б. Красин исемендәге Мәскәү артиллерия мәктәбендә уҡый. 1927 йылдың сентябрендә Севастополь зенит артиллерияһы мәктәбенә күсә һәм уҡыу йортон 1930 йылда отличие менән тамамлай. Һуңынан РККА-ның механизациялау һәм моторизациялау хәрби академияһын (1937), РККА Генераль штабы академияһын (1940) тамамлай.
1930—1933 йылдарҙа — Севастополдә Украина хәрби округының 121-се зенит-артиллерия полкында хеҙмәт итә: разведка взводы командиры, 1931 йылдан — артиллерия батареяһы командиры, 1932 йылдан — айырым артиллерия дивизионы штабы начальнигы, 1933 йылдан — полк штабы начальнигының беренсе ярҙамсыһы. 1930 йылда ВКП(б) сафына инә.
Академияны тамамлағандан һуң, 1937 йылдың декабренән — Киев айырым хәрби округындағы Баш Командование Резерваның 5-се танк бригадаһында айырым уҡыу танк батальоны командиры. 1938 йылдың авгусында РККА-ның Генераль штабы академияһына уҡырға ебәрелә. Майор.
1939 йылда РККА-ның Генераль штабы Академияһы тыңлаусылары составында Көнбайыш Украинаға походта — Киев айырым хәрби округы штабында (Украин фронтының ялан идараһы округы идараһынан бүленгәндән һуң — фронт штабында), округтың бронетанк ғәскәрҙәре начальнигы Я. Н. Федоренко ҡарамағында ҡатнаша. Совет-фин һуғышында — Генераль штабтың оператив идаралығын көсәйтеүгә йүнәлтелгән һәм бер үк ваҡытта Генштабтағы дежурлыҡ академияһында оператив эш тәжрибәһе алған Генераль штаб Академияһы тыңлаусыларының ҙур төркөмө иҫәбендә.
1940 йылдың көҙөндә РККА-ның Генераль штабы Академияһында дәүләт имтихандарын тапшырғандан һуң, Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре Генераль штабы Баш оператив идаралығына — Яҡын Көнсығыш бүлеге начальнигының өлкән ярҙамсыһы вазифаһында. Подполковник.