cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алмас (минерал)
Буяуы
Сортлаусы кешенең күҙенә буяуҙың һары төҫмөрөнөң һәм кристалл люминесценцияһының зәңгәр төҫмөрөнөң берләштерелгән тәьҫирен иҫәпкә алыр кәрәк. Шунан сығып беренсе төҫтәге алмастарҙы уларҙан юғары төҫтәге гәүһәрҙәр сығарырлыҡмы әллә ҡайһыларынан сыҡмаҫмы тигәнгә бүлеп ҡарар кәрәк. Дөйөм һандан кристалдарҙы инеү контролендә ялтырауығы булмаған алмастар алына һәм 70 %-тан ашыуы үткәрелә. Был алмастар 1 һәм 2 төҫтәге гәүһәр ала торған сығанаҡ итеп ҡаралыуы мөмкин. Улар дөйөм һандан 1—3 % тәшкил итә.
Ҡайһы бер төҫлө гәүһәрҙәр миҫалдары:
Алмастың имитацияларҙан айырмаһы
Алмас күп кенә төҫһөҙ минералдар — үҙенең имитацияһы итеп ҡулланылған кварц, топаз, циркон менән оҡшаш. Ҡатылығы менән айырылып тора — тәбиғи материалдарҙан иң ҡатыһы (Моос шкалаһы буйынса — 10), оптик үҙенсәлектәре менән, рентген нурҙарына үтә күренмәлелеге, рентген, катод, ультрафиолет нурҙарына люминесценцияһы менән аңлатыла ныҡлығы.
Донъяла алмастар табыу
Алмас — һирәк, әммә шуның менән бергә етерлек таралған минерал. Алмастарҙың сәнәғәт ятҡылыҡтары, Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла билдәле. Алмастарҙың бер нисә ятҡылығы билдәле. Бер нисә мең йыл элек алмастар сәнәғәт масштабында ишелмә йәки бөртөклө (россыпной) ятҡылыҡтарҙан табылған. XIX быуат аҙағына, алмас тупланған кимберлит торбалар асылғандан һуң ғына, алмастар йылға ултырмаларында барлыҡҡа килмәгәне асыҡланған.
Алмастарҙың килеп сығышы һәм йәше тураһында әлегә тиклем аныҡ фәнни мәғлүмәт юҡ. Ғалимдар төрлө фаразлау төҙөйҙәр — магманан, мантиянан, метеориттан, флюидтан, хатта бер нисә экзотик теория ла бар. Күпселеге магма һәм мантия теорияһына, ҙур баҫым аҫтында углерод атомдары (ҡағиҙә булараҡ, 50,000 атмосфералы) һәм ҙур тәрәнлектә (яҡынса 200 км) кубик кристалл рәшәткә — тәбиғи алмас формалаштыра. «Шартлау торбаһы» формалашҡан ваҡытта таштар өҫкә вулкан магмаһы менән сығарылалыр тигән фараз бар.
Алмастарҙың йәше 100 миллиондан алып 2,5 миллиард йәшкә тиклем булыуы мөмкин.
Ихтимал, ҡояшҡа тиклем сығышлы, ерҙеке түгел, метеорит алмастары билдәле. Алмастар шулай уҡ ҙур метеорит төшкән саҡта һуғылыу метаморфизмы арҡаһында барлыҡҡа килгәндер тигән фараз бар, мәҫәлән, Себерҙең төньяғында Попигай (кратер) астроблемаһы.
Импактный алмастар ҙа, метаморфик алмастар ҙа ҡайһы берҙә ҙур запаслы һәм юғары концентрациялы бик масштаблы ятҡылыҡтар барлыҡҡа килтерә. Әммә бындай типағы ятҡылыҡтарҙа алмастар бик ваҡ, һәм сәнәғәт ҡиммәтенә эйә түгел.
Алмастарҙы табыу һәм алмас ятҡылыҡтары
Алмастарҙың сәнәғәт ятҡылыҡтары боронғо кратондарға ярашлы булған кимберлит һәм лампроит торбаларҙа табыла. Шундай типтағы төп ятҡылыҡтар Африкала, Рәсәйҙә, Австралияла һәм Канадала бар.
Башҡаларынан алдараҡ алмас ятҡылыҡтары Һиндостанда, Декан яҫы таулығыныың көнсығышында билдәле була; был ятҡылыҡтар XIX быуат аҙағына уҡ ныҡ ярлыланған була.
1727 йылда бик бай ятҡылыҡтар Бразилияла, бигерәк тә Минас-Жерайс провинцияһында, Теюке йәки Диамантина янында, шулай уҡ Баия провинцияһындағы Ла-Хападала урынлашҡан.
1867 йылдан Көньяҡ Африкала бай алмас ятҡылыҡтары — «Кап» алмастары асылды. Алмастар хәҙерге заман Кимберли ҡалаһында кимберлит атамаһын алған нигеҙ ултырмаларында табылған. 1871 йылдың 16 июлендә алмас эҙләүселәр компанияһы ағалы-энеле Де Бирстарҙың фермаһында урынлаша. Ағалы-энеле был икәү төбәктә башланған алмас ығы-зығыһы йылдары башланғанда 50 фунт стерлингҡа һатып алған була, һәм һатҡан. Кимберли районында алмас табыуҙың иң төп объекты килеп тулған старателдәр (XIX быуат аҙағына 50 мең кеше) тарафынан ҡул көсө менән ҡаҙылған «Ҙур тишек» («Big Hole») була. Көн һайын 30 меңгә яҡыыын алмас эҙләүсе бында көн дә төн дә хеҙмәт түккән.
1871—1914 йылдарҙан улар яҡынса 2,722 тонна алмас (14,5 миллион карат) таба, карьерҙы эшкәртеү процесында 22,5 млн тонна грунт сығара. Һуңғараҡ Кимберлиҙан төньяҡҡараҡ — Трансваалдә, Витватерсранд һырты районында яңы алмас торбалары табыла.
2006 йылда донъяла 176 млн карат алмас табыла. Һуңғы йылдарҙа тармаҡта табыу түбәнәйеүе теркәлгән.
Кимберлий процесы материалдарына ярашлы, 2015 йылда донъяла алмас табыу 127,4 млн карат тәшкил итте, 13,9 млрд доллар (караттың уртаса хаҡы — яҡынса 109$). Лидер илдәрҙә алмас табыу (хаҡтар буйынса) :
Кимберлий процесы (КП) мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда алмастарҙы донъяуи табыу 148,4 млн карат тәшкил итте, хаҡы — 14,47 млрд АҠШ доллары (табылған алмастарҙың уртаса хаҡы — каратына 97 АҠШ доллары). Өс компания — De Beers, АЛРОСА һәм Rio Tinto бөтәһе бергә донъя күләмендә 2017 йылда алмастар табыуҙың 70%-ын контролдә тота. Табылған алмастарҙың хаҡы буйынса лидер булып көньяҡ африка De Beers компанияһы — $5,8 млрд йәки 2017 йылғы донъяуи табыуҙың яҡынса 37%-ы, һан яғынан лидер булып рәсәй АЛРОСА-һы тора — күрһәткесе 39,6 млн карат.
Ғәмәлдәге ятҡылыҡтарҙың ҡеүәте, уларҙың табыу дәрәжәәһе, һәм көтөлгән яңы рудниктарҙы эксплуатацияға индереү мөмкинлегенең уртаса һәм оҙайлы перспективаһында донъя баҙарында алмасҡа һорауҙың тәҡдимдән юғарыраҡ булыуы күҙәтеләсәк.
Рәсәйҙә алмастар табыу тарихы
Бисерский приискыһында граф Полье алтын ҡомон йыуғандан һуң тороп ҡалған тупаҫ шлихтарҙы яңынан йыуырға ҡуша. Бисерский суйын иретеү һәм тимер эшләү заводы графиня Варвара Петровн Полье мөлкәте, Пермь губернаһында Камаға ҡойоусы Койва ҡушылдығы Бисер йылғаһы буйында… Бик шәп приискыларҙың береһе, Адольфовский тигәне лә бар… Был прииск 1829 йылдың май айында асылды.
Уралда артабанғы 28 йыл эҙләнеүҙәр барышында дөйөм ауырлығы 60 каратҡа тиң 131 алмас табыла. Себерҙәге беренсе алмас шулай уҡ Енисейск ҡалаһынан алыҫ түгел 1897 йылдың ноябрендә Мельничная йылғаһындағы шлихт йыуылғанда табыла. Алмас размеры 2⁄3 карат була. Ул саҡта табылған алмастың бәләкәй булыуы һәм ятҡылыҡты үҙләштерерлек аҡса бүленмәгәлектән разведка эшләнмәй. 1948 йылда Себерҙә тағы алмас табылған.
Рәсәйҙә алмас эҙләү быуат ярым тиерлек дауамында барған, һәм фәҡәт 1950-се йылдар уртаһында Яҡутстанда бик бай нигеҙ алмас ятҡылығы табыла. 1954 йылдың 21 авгусында Наталия Николаевна Сарсадских геологик партияһынан геолог Лариса Попугаева Көньяҡ Африканан ситтә беренсе кимберлит торбаһын таба. Кимберлит торбаның исеме символик яңғырай — «Зарница».
Артабан «Мир» кимберлит торбаһы, Бөйөк Ватан һуғышынан һуң, был атама ла символик мәғәнәгә эйә. «Удачная» торбаһы табыла. Шундай асыштар СССР территорияһында алмас етештереү сәнәғәтен башлау мөмкинлеген бирҙе. Хәҙерге көндә Рәсәйҙә табылған алмастарҙың ҙур өлөшө яҡут тау-байыҡтырыу комбинаттарына тура килә. Бынан тыш, ҙур алмас ятҡылыҡтары Пермь крайы территорияһындағы Красновишерский районында, Архангельск өлкәһендә: Приморский районы территорияһындағы Ломоносов исемендәге ятҡылыҡ, Мезенский районы территорияһында Верхотин ҡасабаһындағы Владимир Гриб исемендәге ятҡылыҡ.
2012 йылдың сентябрендә киң мәғлүмәт саралары ғалимдар Красноярск крайы һәм Саха-Яҡутстан сигендә урынлашҡан Попигай кратерында эшләгән Һирәк осрай торған (уникальный) импакт сығышлы техник алмастар ятҡылығы буйынса мәғлүмәттең йәшерен серен асты тип яҙҙы. Рәсәй Фәндәр Академияһының Себер Бүлеге В. С. Соболев исемендәге геология һәм минералогия институты директоры Николай Похиленко раҫлауынса, был ятҡылыҡта триллиондарса каратҡа тиң алмас запасы бар.
Синтезланған (дөйөмләштерелгән) алмаздар
Яһалма рәүештә үҫтерелгән алмастар составы һәм структураһы буйынса тәбиғи алмастарға оҡшағанлыҡтан (кристаллик рәшәткәгә йыйылған углерод атомдары тәбиғи, йәғни синтетик материалдарҙан тормай), ғәҙәттәге «синтетические» алмастар тигән термин бик нәзәкәтле түгел.
Тәүшарттары һәм беренсе уҡталыуҙар
1694 йылда итальян ғалимдары Джон Аверани һәм К.-А. Тарджони бер нисә ваҡ алмасты иретеп бер ҙур алмас алырға маташҡанда, көслө йылытҡанда алмас күмер кеүек янғанын асыҡлаған. 1772 йылда Антуан Лавуазье алмас янған саҡта углерод диоксиды барлыҡҡа килгәнен асыҡлаған. 1814 йылда Гемфри Дэви һәм Майкл Фарадей алмас күмер менән графиттың химик туғаны икәнен тулыһынса раҫлай.
1879 йылда шотланд химигы Джеймс Хэнней һелтеле металдарҙың органик берләшмәләр менән үҙ-ара тәьҫир итешеүендә графит ҡауаҡтары формаһында улерод бүленеүен күрә һәм, юғары баҫым аҫтында шуға оҡшаш реакциялар үткәргәндә, углерод алмас формаһында кристаллаша алыу мөмкинлегенә эйә булғанын аңлай. Күп кенә тәжрибәләрҙән һуң, в которых смесь Парафин, һөйәк майы (костяное масло) һәм литий ҡатнашмаһын үтә ныҡ ҡыҙҙырылған ҡурғаш ялатып паятланған ҡорос торбала оҙайлы ваҡыт тотҡандан һуң, ул бер нисә кристалл ала, һәм бойондороҡһоҙ тикшеренеү үткәргәндән һуң, алмас тип танылған. Алмас шундай түбән баҫым һәм температурала барлыҡҡа килә алмай тип ышанған фән донъяһы уның асышын танырға ашыҡмай. 1943 йылда, рентген анализы ҡулланып, Хэнней өлгөләрен яңынан тикшергәндән һуң, аынған анализдарҙың ысыынлап та алмас икәне дәлилләнә, әммә анализ үткәргән профессор Лонсдейл Кэтлин тағы ла Хэнней эксперименттары мистификация ғына ти.
Синтезлау
1939 йылда графит-алмаз тигеҙләнеш һыҙығының термодинамик самаһын (расчёт) беренсе булып совет физигы Лейпунский Овсей Ильич иҫәпләп сығарҙы, һәм был юғары баҫым аппараттарында (АВД) графит-металл ҡушылмаһынан алмас синтезлауға нигеҙ булды. Бындай яһалма алмас алыу 1953 йылда беренсе тапҡыр АСЕА фирмаһы лабораторияһында (Швеция), аҙағыраҡ 1954 йылда «Дженерал Электрик» америка фирмаһында һәм 1960 йылда — СССР Фәндәр Акаемияһы Юғары баҫым физикаһы институтында (ИФВД) Верещагин Леонид Фёдорович етәкселегендәге төркөм тарафынан тормошҡа ашырыла. Был метод бөтә донъяла әлегә тиклем ҡулланыла.
1961 йылда, алмастарҙы синтезлау Юғары баҫым физикаһы институтында (ИФВД) алмастарҙы синтезлауҙа алынған фәнни һөҙөмтәләргә нигеҙләнеп, Бакуль Валентин Николаевич Киевта ҡаты иретмә һәм алмас инструмент ЦКТБ-һында беренсе 2000 карат яһалма алмастар сығарыуҙы ойоштороҙо; 1963 йылдан уларҙы сериялы етештереү яйға һалынды.
Графит → алмас туранан-тура фаза күсеүе графиттың һуғыу адиабатаһы хас булған һынған урынына һуғыу-тулҡын тейәүе теркәп ҡуйылған. 1961 йылда һуғыу-тулҡын тейәү методы менән шартлау энергияһын ҡулланып (СССР-ҙа был метод 1975 йылда Украина Фәндәр Академияһының үтә ҡаты материалдар институтында һынау үткән) «DuPont» фирмаһының алмас (100 мкм-ға тиклем дәүмәлле) алыу тураһындағы тәүге баҫма донъя күрә  ). Шулай уҡ ҡайһы бер шартлатҡыстарҙы, мәҫәлән, тринитротолуол/троти́лды кире кислород балансы менән шартлатҡанда, детонацион тейәү методы менән алмас алыу технологияһы билдәле, был осраҡта алмастар туранан-тура шартлау продукттарынан барлыҡҡа килә. Был алмас алыуҙың иң арзан алымы, әммә «детонацион алмастар» бик ваҡ (1 мкм-дан кәмерәк) һәм фәҡәт абразивтарға һәм өрҙөрөүгә (напыление) генә яраҡлы.
Хәҙерге осорҙа абразив материалдарға ихтыяжды ҡәнәғәтләндерерлек синтезланған алмастарҙы етештереүсе эре сәнәғәт производстволары бар. Синтезлау өсөн бер нисә ысул ҡулланыла. Уның береһе пресс ҡоролмалары тыуҙырған юғары баҫым һәм ҡаты иретмәле АВД ярҙамында металл (иретеүсе) — углерод (графит) системаһы. Алмастар металл-графит шихтаһының углеродтың металда үтә ныҡ туйындырылған иретмәһе баҫым аҫтында һыуытҡанда кристаллаша. Шул рәүешле синтезланған алмастарҙы металл матрицаны эшкәртеү өсөн әҙерләнгән ҡатнашма (шихта) ойошҡаҡтары кислота ҡушылмаһында иретелеп айырыла. Был технология буйынса техник маҡсаттар өсөн төрлө ярмалылыҡта (зернистость) алмас онтағы (порошок), шулай уҡ зәргәр (ювелир) сифатлы монокристалдар алына.
Газ фазаһы һәм плазмаһынан алмас алыу хәҙерге заман ысулы нигеҙендә СССР Фәндәр Академияһының Физик химия институты ғилми хеҙмәткәрҙәре (Дерягин Борис Владимирович, Федосеев Д. В., Спицын Б. В.) коллективының пионер хеҙмәттәре ята, улар 95 % водородтан һәм 5 % углеродлы газдан (пропан, ацетилен), шулай уҡ алмас үҙе (ҡара: CVD-процесс) барлыҡҡа килгән киртләстә (подложка) тупланған юғары йышлыҡтағы плазманан торған газ мөхитен ҡулланалар. 700…850 °C газ температураһы баҫым аҫтында атмосфера газынан 30 тапҡырға кәмерәк. Синтезлау технологияһына бәйле, алмастарҙың киртләстә (подложкала) үҫеш тиҙлеге 7-нән 180 мкм/ч тиклем. Шул уҡ ваҡытта алмас металл йәки керамик киртләстә (подложка) дөйөм алғанда углеродтың алмас түгел (sp3), ә графит формаһын (sp2) тотороҡландырыу шарты булғанда ултыра. Алмастың тотороҡланыуы беренсе сиратта киртләс (подложка) өҫтөндәге процестарҙың кинетикаһы менән аңлатыла. Алмас ултырырлыҡ кәрәкле шарт булып, киртләстең тотороҡло карбидтар булдырыу мөмкинлеге (шул иҫәптән алмастың температура ултырмаларында: 700 °C менән 900 °C араһында) тора. Мәҫәлән, алмас ултырмаһы Si, W, Cr киртләстәрҙә (подложкаларҙа) һәм (туранан-тура, йә фәҡәт аралыҡтағы ҡатламдарҙа) Fe, Co, Ni булыуы мөмкин.
Ҡулланылышы
Ҡырланған алмас (гәүһәр) инде күп быуаттар иң популяр һәм ҡиммәтле аҫыл таш булып иҫәпләнә. Күпселек осраҡта алмас хаҡы уны табыусылар монополияһынан түгел, ә ҡырлаусылар һәм гәүһәр менән сауҙа итеүселәр өҫтөнлөгө менән бәйле. Бөтә алмас табыусы компаниялар һәм илдәр 2016 йылда 12,4 миллиард долларлыҡ алмас тапҡан, шул уҡ ваҡытта 2016 йылда донъяла алмас экспорты 116 миллиард доллар тәшкил иткән. Йәғни алмас табыусылар алмас баҙарының 10 % килеменә эйә, ә килемдең 90 %-ынан ҡырлаусылар һәм алмас сауҙагәрҙәре файҙа ала. Донъяла алмас табыуҙың 20 %-ына эйә «Де Бирс» фирмаһы (донъяла 2 урында) Ботсвана, Көньяҡ Африка Республикаһы, Намибия һәм Танзания ятҡылыҡтарын эшкәртә. Рәсәйҙең генә түгел, ә Ангола, Ботсвана (ГРР), Зимбабве (ГРР) ятҡылыҡтарын үҙләштереүсе АЛРОСА өлөшөнә табыштың 28 %-ы (донъяла 1 урын) тура килә. Австралия-канада компанияһы Rio Tinto — 13 %, Dominion Diamond (Канада) — 6 %, Petra Diamonds (ЮАР, Танзания, Ботсвана (ГРР)) — 3 %. Бөтә башҡа компаниялар 29 % килем ала. Тәбиғи алмастарҙың күпселек өлөшө (хаҡы буйынса) гәүһәр етештереү өсөн ҡулланыла.
Алмастың сиктән тыш ныҡлығы сәнәғәттә үҙ ҡулланышын тапҡан: уны бысаҡтар, бырау, ҡырҡҡыс һәм шуға оҡшаш эшләнмәләр яһағанда ҡулланалар. Сәнәғәттә алмас ҡулланыу ихтыяжы яһалма алмастар етештереүҙе киңәйтеүҙе талап итә. Һуңғы ваҡытта мәсьәлә кластерлы һәм алмас плёнкаларҙы ионн-плазма ярҙамында ҡырҡҡыс йөҙҙәргә өрҙөрөү иҫәбенә хәл ителә. Алмас порошогы (тәбиғи алмасты эшкәрткәндә һәм яһалма алмас эшләгәндә алынған ҡалдыҡтар) ҡырҡҡыс һәм үткерләү дисктары, түңәрәктәре һ. б. әҙерләү өсөн абразив булараҡ ҡулланыла.
Шулай уҡ квантлы компьютерҙарҙа, сәғәт һәм ядро сәнәғәтендә ҡулланыла.
2004 йылда Рәсәй Фәндәр Академияһының Л. Ф. Верещагин исемендәге Юғары баҫым физикаһы институты беренсе тапҡыр 2-5 К температураһында ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлеккә эйә алмас синтезланы  (Ҡатнаштырыу (легирлау) дәрәжәһенә бәйле (полупроводники) . Алынған алмас көслө бор элементы менән көслө ҡатнаштырылған (легированный)  поликристалл өлгөнән ғибәрәт булған, һуңғараҡ Японияла 4-12 К температураһында ла ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлек торошона күсеүсе алмас плёнкалары алғандар . Әлегә алмастың ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлеге фәҡәт фәнни ҡараштан ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Алмастарҙы ҡырлау
Ҡырланған алмас гәүһәр тип атала.
Ҡырлауҙың төп типтары: Гәүһәрҙе ҡырлау формаһы алмастың сығанаҡ кристалы формаһына бәйле. Максималь хаҡ торорлоҡ гәүһәр алыр өсөн, ҡырлаусылар эшкәрткәндә алмасты минималь дәрәжәлә тотонорға тырыша. Алмас кристалының формаһына бәйле, эшкәрткәндә уның массаһының 55—70 %-ы юғала.
Эшкәртеү технологияһына ҡарата, алмас сеймалын шартлы рәүештә өс ҙур төркөмгә бүлергә була:
Гәүһәр ҡырлауҙың төп үҙәктәре: Һиндостан, башлыса 0,30 каратка тиклемге ваҡ гәүһәрҙәргә махсуслашҡан; Израиль, күләме 0,30 караттан артығыраҡ гәүһәрҙәрҙе ҡырлай; Ҡытай, Рәсәй, Украина, Таиланд, Бельгия, АҠШ, әйтер кәрәк, АҠШ-та фәҡәт эре һәм юғары сифатлы гәүһәр генә етештерә, Ҡытай һәм Таиланд — ваҡ гәүһәр, Рәсәй һәм Бельгия — уртаса һәм эре гәүһәрҙәр етештерә. Бындай махсуслашыу ҡырлаусылар хеҙмәтенә түләүҙең айырымланыуы һөҙөмтәһендә формалашҡан.
Дедеркей
Дедеркей — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киселевская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярославль йәмиғ мәсете
Ярославль йәмиғ мәсете — Ярославль мосолмандары ғибәҙәтханаһы. Ярославль ҡалаһында Еңеү урамында урынлашҡан. Мәсеттә намаҙҙар, йома намаҙы, тәрәүих уҡытыла.
Урманка (Соб ҡушылдығы)
Урманка, Орманка, Армянка (Урманка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 8 километр.
Крячевка
Крячевка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Борисово күле    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәҡиев Әғлә Рахман улы
Наҡыев Әғләм Рахман улы (11 июль 1908 йыл — 4 июнь 1976 йыл) — Башҡортостан һөт һәм сусҡасылыҡ совхоздары тресының баш агрономы, директор урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының бишенсе саҡырылыш депутаты (1959—1963).
Биографияһы
Наҡыев Әғләм Рахман улы 1908 йылдың 11 июлендә Ниғмәтулла ауылында тыуған. Белеме — юғары, 1932 йылда Ҡаҙан дәүләт ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1932 йылда Башҡорт АССР-ы игенселек Халыҡ комиссариатының техник культуралар буйынса агрономы булып эшләй башлай. 1932—1935 йылдарҙа бүлексә агрономы, агроном-плановик, Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йылайыр игенселек совхозының өлкән агрономы булып эшләй.
1935—1936 йылдарҙа Ленинградта совхоз агрономдарының квалификация күтәреү курстарында уҡый.
1936—1939 йылдарҙа —Башҡорт АССР-ы Благовар районының БашЦИК исемендәге игенселек совхозы өлкән агрономы,1939-1945 йылдарҙа — Әбйәлил районының «Ҡыҙыл Башҡортостан» игенселек совхозы өлкән агрономы, 1945—1946 йылдарҙа — Башҡортостан совхоздар тресының өлкән агрономы, 1946—1952 йылдарҙа — Башҡортостан һөт һәм сусҡасылыҡ совхоздары тресының баш агрономы, директор урынбаҫары.
1952 йылда Ә. Р. Наҡыев Баймаҡ районының Йылайыр игенселек совхозы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның совхоз етәксеһе булып эшләү осоронда хужалыҡ 15 миллион 300 мең һум саф табыш ала. Алдағы йылдар менән сағыштырғанда, икмәк етештереү 3,5 тапҡыр, ит етештереү — 3,5 тапҡыр, һөт етештереү — 13,5 тапҡыр, йөн етештереү — 2 тапҡыр арта. Совхоз 7000 гектарҙан ашыу сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштерә.
Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергәндә айырым ҡаҙаныштары, 1956 йылда уңыш йыйыу һәм икмәк әҙерләүҙе уңышлы үткәргәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында Ә. Р. Наҡыевҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1964 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ауыл хужалығы бүлеге инструкторы булып эшләй, пенсияла «Скотопром» Башҡортостан тресы кадрҙар бүлегендә хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының бишенсе саҡырылыш депутаты (1959—1963).
Наҡыев Әғләм Рахман улы 1976 йылдың 4 июнендә вафат була.
Гинзбург Лидия Яковлевна
Гинзбург Лидия Яковлевна (18 март 1902 йыл — 17 июль 1990 йыл) — СССР-ҙың әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, мемуарсы, (1957). СССР дәүләт премияһы лауреаты (1988).
Биографияһы һәм ижады
Лидия Яковлевна Гинзбург 1902 йылдың 18 мартында Одессала инженер Яков Моисеевич Гинзбург һәм Рахиля (Раиса) Давидовна Гинзбург (ҡыҙ фамилияһы Гольденберг) ғаиләһендә тыуған; 1867—1942) . Бала сағында Люся исемен йөрөтә. Режиссёр Виктор Яковлевич Типоттың апаһы. 1909 йылдың декабрендә атаһы мәрхүм булғас ағаһы — инженер-химик Гинзбург Марк Моисеевич ғаиләһендә йәшәй һәм тәрбиәләнә (?-1934).
Ленинградта сәнғәттәр тарихы институтының һүҙ факультетын тамамлай (1926), унда 1922 йылдан Борис Эйхенбаумдың уҡыусыһы була.
1935 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1940 йылда Ленинград дәүләт университетында «Творческий путь Лермонтова» монографияһы нигеҙендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ленинград блокадаһын кисерә, әсәһен юғалта, ул 1942 йылда дистрофиянан вафат була. Ҡала радиокомитетында штатлы мөхәррир булып эшләй. Карелия-Фин университетының әҙәбиәт кафедраһы доценты (1947—1950).
1957 йылда «„Былое и думы“ Герцена» монографияһы сыға, ул ғалимдың докторлыҡ диссертацияһы нигеҙе була. «О лирике» (1964) һәм «О психологической прозе» (1971) китаптары әҙәбиәт ғилеменә байтаҡ өлөш индерә.
Шәхсән Ахматова, Маяковский, Шкловский, Эйхенбаум, Тынянов, Н. Я Мандельштамды белә һәм улар тураһында хәтирәләр ҡалдыра. Бенедиктов, Вяземский, Веневитинов һ. б. тураһында күп хеҙмәттәр авторы.
Гинзбургтың 1920—1980 йылдарҙағы мемуаристикаһы һәм ҡуйын дәфтәре тик Үҙгәртеп ҡороу осоронда ғына нәшер ителә башлай һәм әлегә тиклем тулыһынса баҫтырып сығарылмаған. Уның Н.Мандельштам, Н. Ильина, Б. Бухштаб менән хатлашыуҙары өлөшләтә баҫылып сыҡҡан.
Туғаны — яҙыусы Наталья Соколова.
Китаптары
«Записки блокадного человека» китабы инглиз, француз, испан, немец, нидерланд, швед телдәрендә баҫылып сыҡҡан.
Юлтимер
Юлтимер (Юльтимировка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 274 кеше. Почта индексы — 452660, ОКАТО коды — 80207819005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
А. С. Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)
Скульптор шағирҙы плащ ябынған, оҙон сюртукта   аяғүрә баҫып торған килеш һүрәтләй. Башы уйсан аҫҡа эйелгән, әйтерһең, ул яңы әҫәре өҫтөндә уйлана. Уң ҡулын сюртукҡа һалған,  артҡа ҡайырған һул ҡулында  — эшләпә.
Төҙөлөү тарихы
1860 йылда Батша ауылы лицейының сығарылыш уҡыусылары инициативаһы буйынса Мәскәүҙә Пушкин һәйкәле өсөн  аҡса йыйыу башлана. 30 мең һум тирәһе аҡса йыйыла. 1870 йылда лицей уҡыусыһы Яков Карлович Грот инициативаһы менән яңы яҙылыу уҙғарыла һәм яҡынса 160 575 һум аҡса йыйыуға өлгәшелә
1875 йылда Пушкин һәйкәленә асыҡ конкурс һөҙөмтәләре буйынса беренсе премияны А.М. Опекушин ала. Төҙөү-монтаж эштәре өсөн Александр Михайлович Опекушин архитектор Иван Семенович Богомоловты саҡыра. Һәйкәл ҡороу буйынса махсус комиссияны П.Г. Ольденбургский етәкләй. .
Артабанғы биш йыл статуя моделен эшләүгә, Петербургта бронза ҡойоу заводында ҡойоуға, ҡыҙғылт граниттан пьедестал әҙерләүгә һәм монтажлауға китә. 1879 йылдың 19 октябрендә һәйкәлде асыу планлаштырыла (Лицей йыллығына), ләкин  мөйөш монолиттарының береһенең зыян күреүе арҡаһында уны ике яңыһы менә алмаштыралар, был  тотҡарлыҡҡа килтерә.
1880 йылдың яҙына һәйкәл буйынса эш тамамлана. Һәйкәлде асыу тантанаһы 1880 йылдың 26 майында тәғәйенләнә (шағирҙың тыуған көнөндә); ләкин был дата  императрица Мария Александровнаның матәме менән кисектерелә. 1880 йылдың 6 июнендә Мәскәү халҡы Тверь бульвары янына  һәйкәлде асыу тантанаһына йыйыла. Шул уҡ көндө Мәскәү университетында тантаналы йыйылышы үтә, унда Пушкиндың ижады һәм уның рус мәҙәниәтендәге урыны тураһында Н.С. Тихонравов һәм В.О. Ключевский  телмәр менән сығыш яһай. Өс көн дауамында Дворяндар йыйылышы залында төрлө байрам саралары үтә, йыйылыусылар алдында Тургенев, Ф.М. Достоевский, И.С. Аксаков һәм башҡа мәҙәниәт эшмәкәрҙәре сығыш яһай. Башта һәйкәл Тверь бульвары башында, Страстной монастырына ҡарай ҡуйыла. 1950 йылда монумент Тверь урамының  (ул саҡта Горький урамы) икенсе яғына, һүтеп алынған монастырь урынына  180 градусҡа бороп ҡуйыла.
Пьедесталдағы яҙыуҙар
1936 йылда шағирҙың үлеүенә 100 йыллыҡ уңайынан шиғырҙың тексын оригиналы менән алмаштырырға ҡарар ителә. Шул уҡ ваҡытта:
Пьедесталдың артҡы яғындағы текст иҫке орфографияла үҙгәрешһеҙ ҡала: «Сооруженъ въ 1880 году».
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кесе Пизь
Кесе Пизь — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пизь йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Евфрат
Евфра́т (Fırat, Фырат ; الفرات, Эль-Фурат ; Եփրատ Ep'rat, Firat) — Көньяҡ-Көнбайыш Азиялағы йылға. Төркиә, Сүриә һәм Ираҡ илдәре аша аға.
География
Оҙонлоғо — 2700 км (ҡушылдығы Морат менән бергә — 3065 км), бассейн майҙаны — 673 мең км².
Хит ҡалаһы (Ираҡ) янында уртаса һыу сығымы — 840 м³/сек., максималь һыу сығымы — 3—4 мең м³/сек., минималь һыу сығымы — 180 м³/сек.; йыллыҡ һыу сығымы — 26,4 км³.
Түбәнге ағымында Евфрат Тигр йылғаһы менән ҡушылып, Фарсы ҡултығына ҡойған Шатт-эл-Ғәрәп йылғаһын барлыҡҡа килтерә.
Төп ҡушылдыҡтары — Хабур (һул), Белих, Тохма һәм Гёксу (барыһы ла уң).
Этимология
Йылғаның атмаһы арамей теленән һүҙмә-һуҙ тәржемә иткәндә «татлы һыу» тип аңлатыла.
Минһажетдинова Лира Нәбиулла ҡыҙы
Минһажетдинова Лира Нәбиулла ҡыҙы (23 август 1935 йыл) — ғалим-терапевт, кардиолог, йәмәғәтсе. 1967 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1984—1998 йылдарҙа Кардиологтарҙың Башҡортостан йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995), Рәсәйҙең почётлы кардиологы (2007).
Биографияһы
Лира Нәбиулла ҡыҙы Минһажетдинова 1935 йылдың 23 авгусында Ҡазан ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған. Тереғоловтар нәҫеленән. Урта мәктәпте Өфө ҡалаһында тамамлап, Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә, уны отличие менән 1960 йылда тамамлай. Республика клиник больницаһында табип-терапевт булып эшләй. 1967 йылда аспирантураны ваҡытынан алда тамамлай, «Эпидемиология ишемической болезни сердца организованного населения г. Уфы» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. С 1967 йылдан алып эск ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы ассистенты, 1979 йылда госпиталь терапияһы кафедраһына доценты булып күсә. 1982 йылда «Артериальная гипертензия, выявление, профилактика и лечение среди рабочих и служащих промышленных предприятий г. Уфы» темаһына Мәскәүҙә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1983—2002 йылдарҙа — 1-се госпиталь терапия кафедраһы мөдире. 2002 йылда — ошо уҡ кафедра һәм ИПО терапияһы мөдире.
Уның етәкселегендә 40-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 5 докторлыҡ диссертация яҡлана. Тикшеренеүҙәр материалдары буйынса күп кенә халыҡ-ара конференцияларҙа, кардиологик конгрестарында, Рәсәй, республика конференцияларында сығыш яһай. Аспиранттар Мәскәүҙә үткән кардиология конгресстарында 1−2-се урындар алалар (Пушкарева А. Э., Камалетдинова Г. Я., Насибуллин Т. С.). 10 йыл дауамында Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы эргәһендә «Здоровье населения РБ, вопросы профилактики» проблемаһы буйынса фәнни эш алып бара. Ошо ваҡыт арауығында 20 монография, 600 мәҡәлә баҫтырыла, шул иҫәптән 65 мәҡәлә үҙәк матбуғатта, 6 мәҡәлә — сит ил журналдарында. 2 уйлап табыу авторы. Берлинда үткәрелгән Бөтә донъя кардиологтар конгресында, Швециялала, Австрияла, Төркиәлә Европа конгрестарында ҡатнаша. Бөтә Рәсәй кардиологтар йәмғиәте идаралығы, Артериаль гипертония лигаһы ағзаһы, ҡала һаулыҡ һаҡлау аттестацион комиссия ағзаһы. Кардиологтарҙың Башҡ‑н йәмғиәте рәйесе (1984—1998).
Төп баҫмалары (РФ УМО грифы ҡуйылған дәреслектәр, уҡыу әсбаптары)
1. Вопросы диагностики в клинике внутренних болезней (учебное пособие с грифом УМО Министерства образования РФ) Уфа, 2004.-310 с.
2. Вопросы диагностики в клинике внутренних болезней издание 3-е переработанное и дополненное (учебное пособие с грифом УМО Министерства образования РФ) Уфа, 2006. — 465 с.
3. Вопросы диагностики в клинике внутренних болезней издание 5-е переработанное и дополненное (учебное пособие с грифом УМО Министерства образования РФ) Уфа, 2009.- 852 с.
4. Неотложные состояния в клинике внутренних болезней (учебное пособие с грифом УМО Министерства образования РФ)
Харчунчай
Харчунчай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кули (Виралю) йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солтанов Ринат Ишбулды улы
Солтанов Ринат Ишбулды улы (9 май 1954 йыл — 22 май 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-философы, ислам һәм философия тарихы, дин өйрәнеү ғилеме һәм этика буйынса белгес; сәйәсмән Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1992). «Философский энциклопедический словарь» авторҙарының береһе. Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының II-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999). «Яблоко-Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһының Үҙәк советы рәйесе.
Биографияһы
Ринат (Ренат) Ишбулды улы Солтанов 1954 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сибай ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының ҡалаһы) хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт.
1971 йылда мәктәпте алтын миҙалға тамамлай. 1976 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының философия факультетында «философ, философия уҡытыусыһы» һөнәре буйынса юғары белем ала. Университетта уҡығанда философия тарихы һәм этика кафедраһында махсуслашыу үтә
1976—1978 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында ассистент һәм 1982—1989 йылдарҙа — ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент була.
1978—1981 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты философия факультетының аспирантураһында уҡый.
1984 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында философия фәндәре докторы, профессор Гусейнов Абдусәләм Абдулкәрим улы етәкселегендә «Роль дискуссий о свободе воли в оформлении теологической этики мутазилитов (VIII—IX вв.)» темаһына «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (специальность 09.00.05 — марксистик-ленинсы этика)
1990—1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Философия институтында докторантурала уҡый. Рәсәй фәндәр академияһы институтының Көнсығыш философияһы үҙәге әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәре була.
1992 йылда «профессор» исеме бирелә.
1993 йылда Рәсәй фәндәр академияһы институтында «Становление арабомусульманской этической мысли (VII—XII вв.)» темаһына «философия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (специальность 09.00.03 — философия тарихы). Рәсми оппоненттары — философия фәндәре докторы, профессор Игнатенко Александр Александрович, философия фәндәре докторы, профессор Кирабаев Нур Серикович һәм философия фәндәре докторы, профессор Тавризян Гаянэ Михайловна. Етәксе ойошма — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (сит ил философияһы тарихы кафедраһы).
1995—1996 йылдарҙа «ЯБЛоко-Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһының иҡдисади һәм сәйәси тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре.
1996 йылдың 31 ғинуарынан 1997 йылдың 5 февраленә хәтле  — Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе һәм ватандаштар менән бәйләнеш эштәре буйынса комитет ағзаһы, 1997 йылдың 6 февраленән  — Милләттәр эштәре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
1999 йылдың 6 февраленән 1999 йылдың 19 февраленә тиклем бер ниндәй ҙә депутаттар берләшмәһендә тормай. 1999 йылдың 20 февраленән — «Рәсәй региондары» депутаттар группаһы ағзаһы.
Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенең Парламент-ара ассамблеяһы мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм мәғлүмәт мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы (мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм мәғлүмәт мәсьәләләре.
Кеше хоҡуҡтары буйынса Өфө тикшеренеү үҙәге Советы рәйесе.
Ҡатыны менән айырылышҡан, улы бар.
50-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.
Ринат Солтанов 2021 йылдың 22 майында ҡаты ауырыуҙан Мәскәү ҡалаһында вафат булды, 26 майҙа Яңы Мәскәүҙәге Львов зыяратынды ерләнде.
Неминка
Неминка (Немінка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ильинцы районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 16 километр. Бассейн майҙаны — 65,4 км².
Һарыһыу (Төй ҡушылдығы)
Һарыһыу — Сарс - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Һарыһыу Пермь крайы, Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының һул ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 135 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы
Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы (24 декабрь 1924 йыл — 25 ноябрь 2000 йыл) — башҡорт тел белгесе, төркиәтсе, филология фәндәре докторы (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
Биографияһы
Сәриә Фазулла ҡыҙы Миржанова 1924 йылдың 24 декабрендә БАССР-ҙың Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы) Мирйән Ҡусҡары ауылында тыуып үҫә. Атаһы 1937 йылдың 3 авгусында Енәйәт кодексының 58-8, 58-10 статьялары буйынса ҡулға алына, 1937 йылдың 27 декабрендә атып үлтерелә. Тик 1956 йылдың 30 декабрендә генә аҡланыла. Сәриә 1941 йылда Асҡар урта мәктәбенең 8-се класын тик бишлегә генә бөтөргәс, Темәс башҡорт педагогия училищеһына уҡырға инә, 1943 йылда педагогия училищеһын тамамлай. Артабан Магнитогорск уҡытыусылар институтына уҡырға инә.
1948 йылда, уҡытыусылар институтын бөтөргәс, Асҡар урта мәктәбендә рус телен уҡыта. 1948 йылда Магнитогорск уҡытыусылар институтының рус теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлай. 1956 йылда Сәриә Фазулла ҡыҙы К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлай. 1955—1994 йылдарҙа ул СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында тел бүлеге хеҙмәткәре булып эш башлай һәм ғүмеренең аҙағына тиклем шунда халҡына хеҙмәт итә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Сәриә Миржанова башҡорт тел ғилемендә үҙен башҡорт диалектологияһы, шулай уҡ лексикографияһы өлкәһендә төплө белгес итеп күрһәтте. Уның 40-тан ашыу ғилми хеҙмәте донъя күрҙе. Сәриә Фазулла ҡыҙы шулай уҡ 3 томлыҡ "Башҡорт һөйләштәре һүҙлеге"н, башҡортса-русса, русса-башҡортса һәм башҡа һүҙлектәр төҙөүҙә ҡатнашты. Диалектолог булараҡ, телдәрҙең бер-береһенә йоғонтоһон халыҡ-һөйләү телмәре, әҙәби тел һәм диалекттар кимәлендә ғилми яҡтан төплө өйрәнде. Сәриә Фазулла ҡыҙы фольклористика өлкәһендә лә эшләне, башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен йыйыу, яҙып алыу буйынса күп эштәр башҡарҙы.
Оло Ниедь-Ю
Оло Ниёдь-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гана Поницкая
Поницкая Гана (Hana Ponická;, Галич — , Банск-Бистрица) — словак яҙыусыһы, публицист, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре, диссидент.
Биографияһы
Гана Поницкая 1922 йылда тыуған. 1944 йылғы Ссловак милли ихтилалы ҡатнашыусыһы. 1948—1950 йылдарҙа ире, шағир Штефан Жары менән бергә Римда йәшәй. Тыуған иленә ҡайтҡандан һуң Smena na nedeľu әҙәби журналдың мөхәррире булып эшләй.
1956—1977 йылдарҙа — Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1968 йылда Чехословакияға Варшава килешеүе  ғәскәрҙәренең баҫып инеүенә ҡаршы протестары өсөн эшенән бушатыла. 1972 йылда Smena гәзите редакцияһынан да сығаралар.
1977 йылда Гана Поницкая ЧССР Яҙыусылар союзы съезында хәҙерге мәҙәниәт  сәйәсәтен тәнҡитләп сығыш яһауҙы планлаштыра, әммә уға сығыш яһарға рөхсәт итмәйҙәр, әммә уның доклады протоколға индерелә. Был осорҙан Поницкаяны Яҙыусылар союзынан сығаралар. Поницкаяның әҫәрҙәрен баҫтырып сығарыу тыйыла.
Чехословакияның әҙәби андеграунды вәкиле.
1977 йылда  Вацлав Гавел һәм башҡа чехословак  интеллектуалдары менән  «<a href="./Хартияһы-77" rel="mw:WikiLink">Хартия-77</a>»   кеше хоҡуҡтары манифесына ҡул ҡуя.
1989 йылға тиклем — әүҙем диссидент, Гана Поницкая текстары самиздатта һәм сит илдәрҙә сыға,  «Азат Европа» радиоһында уҡыла. 1989 йылдың август айында Гана Поницкая Чехословакияға совет баҫып инеүенең йыллығына митинг ойоштороуы өсөн ҡулға алына, әммә  «бәрхәт революция» тарафынан ноябрҙә азат ителә.
1990 йылда — Христиан-демократик хәрәкәткә (KDH) нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Гана Поницкая 2007 йылда вафат була. Галичта, тыуған ауылында ерләнгән.
Һайланған библиография
Гана Поницкая — уҡыусы балалар һәм өлкәндәр өсөн хикәйәләр һәм повесть, киносценарийҙар авторы. Словак теленә Италия, Франция, Венгрия һәм Германия яҙыусыларының бер нисә әҙәби әҫәрҙәрен тәржемә иткән.
Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы
Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы (2 май 1918 йыл — 25 ноябрь 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Айырым элемтә ротаһының телефонсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант (1944). Хәрби элемтә училищеһын тамалағандан һуң - өлкән лейтенант (1945). Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Мәктәптең 7 синыфын, уҡытыусылар әҙерләү курстарын тамамлай. «Урал» колхозында эшләй, артабан Айтуған башланғыс мәктәбендә уҡыта.
1938 йылдың октябренән Ҡыҙыл Армияла. 1941 йылдың июненән Эске эштәр халыҡ комиссариатының 142-се полкында элемтә отделеениеһы командиры була. 1942 йылдың ғинуарынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында хеҙмәт итә.
1943 йылдың 26 сентябрендә 3-сө Украина фронты 46-сы армия 31-се уҡсылар дивизияһы 1449-сы айырым элемтә ротаһының телефон бүлеге командиры өлкән сержант Абдулла Әхмәтов ике яугир менән бергә Днепропетровск өлкәһе Верхнеднепровск районы Сошиновка ауылы тирәһендә тәүгеләрҙән булып Днепр йылғаһы аша сыға һәм бер үк ваҡытта 1,5 км оҙонлоғондағы (шул иҫәптән 600 метры һыу буйлап) парлы кабель һуҙа. 248-се уҡсылар полкы дивизия командирының күҙәтеү пунктына элемтә биреп, алыш менән идара итеүгә мөмкинлек бирә. Алыш барышында Әхмәтов, контузия алыуына ҡарамаҫтан, кабелдәрҙең 40-ҡа яҡын өҙөлөүен ялғай. Күрһәткән батырлығы өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февралдәге Указына ярашлы, «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1945 йылда Киев элемтә хәрби училищеһын тамамлай. 1945 йылдың сентябренән — запаста.
Өфө юғары партия мәктәбен тамамлай, Башҡорт АССР-ының Социаль тәьминәт министрлығында инспектор булып эшләй.
Вероника Новаковская-Жемняк
Верони́ка Новако́вская-Жемняк (Weronika Nowakowska; 7 июль 1986 йыл, Клодзко, Польша) — Польша биатлонсыһы. 2015 йылғы донъя чемпионатының көмөш һәм бронза миҙалдарын яулаусы.
Спорт карьераһы
2010, 2014 һәм 2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша, биатлон буйынса донъя һәм Европа чемпионаттарында, Ҡышҡы Универсиадала ҡатнаша.
Когу-Игль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дефань
Дефань — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шапсуго йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кулига (Кеда ҡушылдығы)
Кулига  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеда йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ләлә-Тюльпан
Ләлә-Тюльпан — Өфө ҡалаһында урынлашҡан ислам мәҙәни-белем биреү үҙәге. 1998 йылдың 7 апрелендә асылған.
Мәсеттә 300 кешелек ғибәҙәт ҡылыу залы, 200 кешелек балкон, 100 шәкерт өсөн уҡыу бүлмәләре, 60 урынлыҡ дөйөмятаҡ, ашхана һәм конференц-зал бар. Барлығы, мәсет 1000 мәхәллә кешеһенә иҫәпләнгән. Манара бейеклеге 53 м. Был күрһәткес буйынса мәсет, Ҡол Шәриф (57 м) һәм Чечня йөрәге (62 м) мәсеттәренән ҡалышып, Рәсәйҙә 3-сө урында тора.
Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы
Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы (22 апрель 1935 йыл) — РСФСР-ҙың (1987) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы Һөйөндөкова 1935 йылда Ырымбур өлкәһендә тыуған.
1960—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһының хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире булып эшләгән.
Төп эшенән тыш 17 йыл Өфө ҡалаһы Киров районының Китап һөйөүселәр йәмғиәте етәксеһе лә була һәм әүҙем эшмәкәрлеге өсөн Бөтә Рәсәй Китап һөйөүселәр йәмғиәтенең «Иң яҡшы китап һөйөүсе» билдәһе менән бүләкләнә.
Фәрит Бикбулатов менән берлектә Н. К. Крупская исемендәге республика китапханаһының 50 йыллығына бағышланған документаль телефильм төшөрөүҙе ойоштора. Р. Х. Тимерғәлина менән берлектә «Кире ҡайтарылған китаптар» («Возвращенные книги») тигән библиографик күрһәткесте мөхәррирләүҙә ҡатнаша Дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт теле уҡытыусылары һәм уҡыусылары өсөн ҡулланма итеп «Көнкүреш әйберҙәре» тигән һүҙлек-белешмә төҙөй Шулай уҡ 1919—1959 йылдарҙа «Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары араһында эшмәкәрлек» тигән документтар йыйынтығы әҙерләй.
25 йылдан ашыу Өфө китапхана техникумы уҡыусылары, Ҡазан, Куйбышев, Силәбе һәм Пермь мәҙәниәт институтында студенттары өсөн практика үткәрә.
Белемен камиллаштырыуға ҙур иғтибар бирә, ғилми эшкә тотоноп, кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләү өсөн имтихандар ҙа тапшыра, тик был хыялы тормошҡа ашмай ҡала.
Фәнүзә Һөйөндөкова ғүмере буйы хәҙерге Зәки Вәлиди исемендәге республика Милли китапханаһында эшләгән
Сәләй
Сәләй (Селяева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡамышлы ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Үҙйылға (Мейәс ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Сәләй (Ҡушай) — табын башҡорттарының ауылы. Ауылдың атамаһы Сәләй Юлдашевҡа бәйле (1811 йылда уға 72 йәш булған)
Хедчарчай
Хедчарчай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цамтичай йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы
Биографияһы
Вәсилә Әхәт ҡыҙы Яңыбаева 1962 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Һарғая ауылында тыуған.