cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Урта палеолит дәүеренән алып балыҡты гарпун, һалдау, ҡармаҡ сыбығы һәм тәүтормош тоҙаҡтары ярҙамында тотоу тураһында ышаныслы археологик дәлилдәр бар. Балыҡ ҡармаҡтарының иң боронғолары 2016 йылда Японияның Окинава утрауында табылған. Яҡынса баһалауҙар буйынса, ҡармаҡтарҙың йәше 23 мең йыл һәм улар диңгеҙ моллюскылары ҡабырсаҡтарынан эшләнгән.
Кагальник (станция)
Станция эшмәкәрлеге
Кагальник станцияһы тимер юл вокзалы бинаһы менән йәнәш  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яугирҙәр һәйкәле урынлашҡан.
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Тәүге балыҡсылыҡ ауҙарының барлыҡҡа килеүе мезолит дәүеренә ҡарай. Гарпун менән балыҡ тотоу күпкә ябайыраҡ, сөнки гарпун осонда һөйәк ырғаҡтар булғанға күрә, балыҡ ысҡына алмай. Ау ярҙамында балыҡты байтаҡ күләмдә тотоу һәм запасҡа туплау мөмкинлеген барлыҡҡа килтерә. Төрлө халыҡтарҙың мифологияһында ау үреү ҡылыс һуғыу йәки карап төҙөү оҫталығына оҡшаш үҙенсәлекле сәнғәт булып тора.
Кагальник (станция)
Станциялар буйлап тимер юл бәйләнеше
Станция аша йөк поездары,  шул иҫәптән  Сальск — Батайск һәм Батайск — Сальск. йүнәлеше буйынса йыйылма поездар йөрөй.
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Донъяның төрлө төбәктәрендәге примитив ҡәбиләләрҙә йылға балығын үҫемлек ағыуы ярҙамында тотоу ысулын этнографтар күптән инде иҫбатлаған. Был ысул менән балыҡ тотоу өсөн тәүҙә бәләкәй йылға йәки шишмәне иң тар урындарҙа таш, ағас, сыбыҡ менән быуалар йәки үрелгән кәртәләр менән уратып алына. Һуңынан үҫемлектәрҙең тамырҙарын ваҡлайҙар йәки уларҙың һабағын, япраҡтарын теткеләйҙәр, шунан һуң уларҙы ағым буйлап өҫтәрәк һыуға ташлайҙар. Бер нисә минуттан ағыуланып, ҡорһағы менән өҫкә ҡалҡып сыҡҡан балыҡты йыялар.
Кагальник (станция)
Станциялар буйлап тимер юл бәйләнеше
Әлеге ваҡытта алыҫҡа йөрөүсе пассажир поездары йөрөмәй.
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Амазония индейҙары ошо маҡсатта ассака ҡыуағы һутын, брабаско ағасы тамырҙарын, тимбо лианаһы, лончокарпус үренделәрен, юкка һутын ҡулланған. Көньяҡ-Көнсығыш Азияла был маҡсатта кро һәм шань-яна үҫемлектәренең тамырҙарын, Океанияла — доррис, амониум япраҡтарын, барингтония емештәренең орлоғон ҡулланғандар. Үҙәк Азияның таулы райондарында урындағы халыҡ балыҡ тотоу өсөн джунгар һыйырғолағы (айыу ҡолағы) ҡулланған.
Кагальник (станция)
Станциялар буйлап тимер юл бәйләнеше
Кагальник станцияһы буйлап 6 ҡала яны пассажир поезы йөрөй, улар уны  Ростов-Главный, Сальск, Волгодонск, Куберле станциялары менән, шулай уҡ ике аралағы станциялар һәм ҡала яны хәрәкәте маршруты буйынса туҡталыу пункттары  менән тоташтыра.
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Был үҫемлектәр балыҡ өсөн ағыулы һәм уларҙың һуты кеше өсөн зарарһыҙ, шуға күрә бындай ысул менән тотолған балыҡты шунда уҡ аҙыҡ итеп ҡулланырға мөмкин.
Кагальник (станция)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Балыҡсылыҡ боронғо кешеләрҙә киң тарала, мөһимлеге буйынса емеш-еләк йыйыу һәм һунарҙан ҡала өсөнсө була. Күп кенә ҡәбиләләрҙә ул төп йәшәү сығанағы була (мәҫәлән, Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышындағы ҡайһы бер ҡәбиләләрендә). Балыҡ тотоу ғәҙәттә емеш-еләк йыйыу, һунарсылыҡ, игенселек менән бергә алып барылған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән ҡәбиләрҙең тормошонда артыҡ ҙур урын алып тормай. Традицион балыҡ тотоу формалары һәм ысулдары, ҡоралдар кеүек үк, төрлө булған һәм балыҡ тотоуҙың бөтә билдәле ысулдары тиерлек була: быуалар, ауҙар, кәрзиндәр, ҡармаҡтар, балыҡ тәгәрмәстәре һәм башҡалар. Күп кенә халыҡтарҙа алмашыу һәм сауҙа барлыҡҡа килгәс, балыҡсылыҡ кәсеп формаһын ала, ә хәҙер сәнәғәт характерында үҫә.
Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2000 йылда Боронғо Мысырҙа балыҡты кәмәләрҙән ҡармаҡлау тураһында тәүге дәлилдәр күренә.
Балыҡсылыҡ кәсебе
Ауыл хужалығының махсуслашыу типтары (игенселек, малсылыҡ һ.б.) үҫеше менән бер рәттән балыҡсылыҡ кәсебе лә үҫешә. Антреала (Корпилахти ауылы, Карелия, Рәсәй) табылған боронғо балыҡ ауҙарының береһе беҙҙең эраға тиклем 8540 йылдарға ҡарай.
Балыҡ һәм диңгеҙ продукттарын хәҙерге заман сәнәғәт (промысла) ысулы менән тотоу балыҡсылыҡ тип атала. Был балыҡ тотоу һәм эшкәртеүҙе, уны ташыуҙы үҙ эсенә алған ҡеүәтле тармаҡ. Балыҡсылыҡ кәсебе кеше эшмәкәрлегенең төп төрҙәренең береһе һанала, ул Ер халҡының байтаҡ өлөшөн туҡланыу продукттары менән тәьмин итә.
Балыҡсылыҡ кәсебенә техника һәм фәндең үҫеше һиҙелерлек йоғонто яһай. Эре һыуытҡыс судноларҙы, балыҡ-консерва йөҙөү базаларын файҙаланыу донъя океанының алыҫ райондарында кәсеп алып барырға мөмкинлек бирә; гидролокация, шулай уҡ махсус авиация разведкаһы ярҙамында балыҡ эркеүе табыла. Ошо уҡ гидролокацион ҡорамал ярҙамында һыу төбөндәге балыҡ тотоу ҡоралдарының торошо тикшерелә. Радионавигация элемтә системалары һауа торошона бәйлелекте кәметә. Яңы материалдар (синтетик сүстәр) ҡулланыу арҡаһында балыҡ тотоу кәрәк-яраҡтарының сифаты яҡшыра. Тармаҡты планлаштырыу фәнни нигеҙҙә алып барыла.
Кәсеп күҙлегенән ҡарағанда, сығарылған балыҡ диңгеҙ (һәр ваҡыт диңгеҙҙә йәшәүсе), үткәүелле (тормошоноң бер өлөшөн диңгеҙҙә үткәргән, ә бер өлөшөн йылғаларҙа үткәргән (йылғаларға ыуылдырыҡ сәсеү өсөн инә) һәм сөсө һыуҙағы (йылғаларҙа, күлдәрҙә һ. б. даими йәшәүсе) балыҡтарға бүленә. Иң мөһим кәсеп балыҡтары сельдь һымаҡтар (Clupeidae) һәм треска һымаҡтар (Gadidae) ғаиләһенә ҡарай. Карп (Cyprinidae), һөмбаштар (Salmonidae) һәм бикре балыҡтары (Acipenseridae) ғаиләһенә ҡараған балыҡтар бик әһәмиәтле түгел, әммә сауҙа әһәмиәтенә бик ҙур.
Ҡабул ителгән терминология
Терминологик йәһәттән мәғәнәһе буйынса яҡын булған «балыҡ тотоу», «балыҡсылыҡ» һәм «балыҡ аулау» һүҙҙәре ҡулланыу контексында айырыла. «Балыҡ тотоу» һүҙе башлыса көндәлек тормошта ҡулланыла һәм һыу ятҡылығынан балыҡтә аҙыҡ өсөн тотоуҙы йә күңел асыу маҡсатында ҡулланыуҙы аңлата. «Балыҡсылыҡ» — аныҡ билдәләмәләр алыу өсөн ҡулланылған фәнни термин. «Балыҡ аулау» — дөйөмләштерелгән йыйылма һүҙбәйләнеш, һүҙҙең киң мәғәнәһендә балыҡсылыҡты аңлата."Бөтә донъяла балыҡ тотоу тәбиғәттә ял итеүҙең бөтә төрҙәре араһында күмәк ял итеү характерына эйә.
Ватан әҙәбиәтендә «һәүәҫкәр балыҡсылыҡ» термины йышыраҡ осрай, сит ил авторҙары «рекреацион балыҡ тотоу» терминын ҡуллана. Рекреацион балыҡсылыҡ тип бындай балыҡ тотоу өсөн рөхсәт ителгән балыҡ тотоу ҡоралдары менән сығарылған балыҡ тотоуҙы күҙ уңында тоталар. «Рекреацион балыҡсылыҡ» термины һәүәҫкәр балыҡсыларҙың заманса талаптарына тулыһынса яуап бирә, тип иҫәпләйбеҙ. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Сит илдә
Ҡайһы бер илдәрҙә балыҡтар тонсоғоуҙан үлмәй, ә күпмелер ваҡыттан һуң кире һыуһаҡлағысҡа ебәрелә. Йыш ҡына йәрәхәттәрҙән тик балыҡтың иренендә йәки айғолаҡтарында ҡармаҡтан ҡалған тишектәр генә ҡала.
Балыҡ тоту һәүәҫкәр һәм спорт төрҙәренә бүленә. Балыҡ аулауҙан айырмалы рәүештә, балыҡ тотоу — күңел асыу, буш ваҡыт, ял итеү, туризм һәм спорт.
Ва-Нюр-Ёль
Ва-Нюр-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләймәнов Әғзәм Сибәғәт улы
Биографияһы
Әғзәм Сибәғәт улы Сөләймәнов Башҡортостандың хәҙерге Баймаҡ районы Ибраһим (икенсе исеме Күктүбә, хәҙерге ваҡытта бөткән ауыл) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 2-се гвардия кавалерия корпусы (командиры Л. М. Доватор) составына ингән 17-се гвардия кавалерия дивизияһында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. «Память народа» сайтында ошо уҡ дивизияның штабы уның аҙаҡҡы хеҙмәт итеү урыны итеп күрһәтелгән. 1944 йылдың 18 февралендә Белоруссиялағы Полесье өлкәһе Мозырь районында барған ҡаты яуҙарҙың береһендә (1944 йылдың ғинуар — февралендә дивизия Калинковичи — Мозырь һөжүм операцияһында ҡатнаша) һәләк була. Передрейка ауылында ерләнгән. Һуғышҡа тиклем өйләнә, ҡатыны Ғөбәйҙә торф сығарыу эштәрендә вафат булып ҡала, балалары булмай.
Хәтер
Сөләймәнов Әғзәм Сибәғәт улының исеме Башҡортстандың Баймаҡ районы хәтер китабына индерелгән.
Сығанаҡтар
ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 18002; Дело ист. информации: 113
Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Доватор Лев Михайлович
Дим ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Дим ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Көньяҡ ауыл Советы Дим ауыл Советына кире ҡайтарыла.
Городецкая (Кесе Кинель ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коура
Коура — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мунжа йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октябрьский (Ҡариҙел районы)
Октябрьский (Октябрьский) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 452377, ОКАТО коды — 80234840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәлмәнова Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы
Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы Сәлмәнова — композитор һәм педагог, танылған музыкаль династия вәкиле. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Ул 1957 йылдың 2 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы — билдәле композитор Рафиҡ Сәлмәнов йоғонтоһонда бала саҡтан уҡ музыка солғанышында үҫә. Өфө ҡалаһының 39-сы мәктәбендә уҡый. Нариман Сабитов исемендәге 1-се музыкаль мәктәптең фортепиано класында белем ала. Артабан Өфө сәнғәт училищеһында «Музыка тәғлимәте» йүнәлешендә уҡый. Факультатив рәүештә Морат Әхмәтов менән Лантуат Нгуендан композициянан дәрестәр ала. Музыкаль белемен Ҡорманғаҙы исемендәге Алма-Атылағы консерваторияның композиторҙар бүлегендә тәрәнәйтеп өйрәнә.
Диплом эше булып ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған дүрт бүлектән торған Концерт-симфонияны Ҡаҙаҡ республикаһының Дәүләт симфоник оркестры башҡара һәм ул музыкаль белгестәр тарафынан бик юғары баһа ала.
1983 йылда консерваторияла уҡыуҙы тамамлағас Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы Өфөгә ҡайта һәм хеҙмәт юлын 11-се музыкаль мәктәптең музыка уҡытыусыһы булып эшләй башалай. 1988 йылда композиторҙар Союзына инә. 1993-95 йылдарҙа «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының «Музыка» ижади берекмәһенең редакторы була һәм башҡорт композиторҙарын һәм улар яҙған әҫәрҙәрҙе популярлаштырыу, халыҡҡа танытыу буйынса ҙур эштәр башҡара. 1994 йылда Мөхәмәтғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейында, 2008 йылдан Фәрит Камаев исемендәге 2-се балалар сәнғәт мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләй.
Эшмәкәрлеге
Айһылыу Сәлмәнова ижадына заман композиция техникаһы ҡулланыу, романтик мотивтар, милли фольклорҙы урынлы ҡулланыу, сағыу импровизация стиле хас һәм унда төп урынды симфоник һәм инструменталь музыка биләй.
Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы бихисап симфоник әҫәрҙәр авторы: дүрт бүлектән торған ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған Концерт-симфония, Шамил Анаҡтың һүҙҙәренә яҙылған бас һәм симфоник оркестр өсөн тәғәйенләнгән «Ер яралары», Рәми Ғарипов шиғырҙары нигеҙендә өс бүлектән торған тауыш һәм симфоник оркестр өсөн «Рәми» вокаль-симфоник поэмалары, ҡурай, литавралар һәм камера оркестры өсөн «Ҡурай тураһында поэма», «Арҡайым» симфонияһы, Рафиҡ Сәлмәновтың «Китмәгеҙ, аҡҡоштар» йыры темаһына «Арнау» симфоник поэмаһы, ҡурай һәм башҡорт халыҡ инструменттары ансамбле өсөн лирик поэма, бихисап симфоник медитациялар һәм симфоник картиналар.
Вокаль-инструменталь һәм камера-вокал әҫәрҙәр композиторҙың ижадында ҙур урын биләй: уҡыу өсөн, ҡурай һәм бәләкәй симфоник оркестр өсөн «Мин ҡурай» поэторияһы, солистар, хор һәм симфоник оркестр өсөн Людмила Хабибрахманова һүҙҙәренә яҙылған «Был мөхәббәт донъяһы» ораторияһы, Рәүил Ниғмәтуллин шиғырҙарына тауыш һәм симфоник оркестр өсөн «Элегия», баритон, хор һәм симфоник оркестр өсөн Рәи ғарипов тәржемәһендә Ғүмәр Хәйәм робағиҙарына «Был көнгә шатлан» кантатаһы, шулай уҡ вокаль циклдар, романстар, йырҙар.
Композиторҙың фортепиано өсөн яҙылған вальстары, сюиталары, вариациялары, квартеттары, сонаталары, прелюдиялары һәм фугалары кеүек камера — инструменталь әҫәрҙәре киң билдәле.
Музыкаль сәнғәттең үҫешенә индергән оло ҡаҙаныштары өсөн композитор Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы Сәлмәнова «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән почетлы исемгә лайыҡ булды.
Һарай майҙаны (Кобрин)
Һарай майҙаны (Замкавая плошча) — Беларусь Республикаһы Кобрин ҡалаһының тарихи үҙәгенең майҙаны. Ул ҡаланың үҙәк майҙаны — Азатлыҡ майҙанынан- төньяҡта урынлашҡан.
Тарих һәм архитектура
Майҙан Кобрин ҡалаһының элекке административ үҙәге булған Түбәнге һарай районында XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә, әммә ул туҙғанлыҡтан юҡҡа сығарыла, ә һуңыраҡ һүтелә. XIX быуатта ул Сенная майҙаны тип атала һәм хәҙерге Безымянный тыҡрығы (элек Сенный тип аталған) уны Баҙар майҙаны менән тоташтыра. Ул ваҡытта майҙанда ҡаҙна урынлашҡан була. 1905 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1912) майҙанда банк бинаһы төҙөлә. 1921—1939 йылдарҙа Кобрин ҡалаһы Польша составында була, был майҙан Банк майҙаны тип атала. Кобрин СССР составына индерелгәндән һуң майҙан 11 Июль майҙаны тип атала (Минск поляктарҙан 1920 йылда азат ителеү хөрмәтенә). 1948 йылда Комсомол майҙаны тип үҙгәртелә. 1987 йылда, ҡаланың 700 йыллыҡ юбилейы байрамына, майҙанда һәйкәл ҡуйылған һәм 2003 йылдың июлендә уға хәҙерге исеме бирелә.
Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
Майҙан ансамбле Беларусь Республикаһы Кобрин ҡалаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән (коды — 112Е000383). Майҙандағы дәүләт һағы аҫтында торған йорттары — 1, 5, 14, 15.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Передрейка
Передрейка (Перадрэйка, 19 быуаттағы элекке исемдәре — Жорвонка, Кирванка, Kirvanka, Жирванка) — Беларусь Гомель өлкәһе Мозырь районы Осовцы ауыл Советы составындағы ауыл.
Урынлашыуы
Мозырь ҡалаһынан көнбайышҡа табан 38 км, Птичь тимер юл станцияһынан (Гомель — Лунинец линияһында) 14 км, Гомель ҡалаһынан 172 км алыҫлыҡта ята.
Транспорт селтәре
Транспорт бәйләнеше — ауыл-ара юл, һуңынан Гомель — Лунинец автомобиль юлы.
Тарихы
Яҙма сығанаҡтары буйынса XIX быуаттың аҙағынан алып (дөрөҫөрәге, 1870 йылдан һуң) Минск губернаһы Мозырь өйәҙе Слобода-Скрагал улусы ауылы булараҡ билдәле. 1866—1887 йылғы картала Жирванка тип исемләнә.
1897 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда һыу тирмәне булған.
1917 йылда ауылда мәктәп эшләп килгән, ул ялланған крәҫтиән йортонда урынлашҡан була.
1920-се йылдарҙа Мозырь округы Слобода районы Осовец ауыл советы составында була.
Варзокса
Варзокса — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халиҡов Миңнеғәли Миһран улы
Халиҡов Миңнеғәли Миһран улы (1904 йыл — ???) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Биографияһы
Халиҡов Миңнеғәли 1904 йылда Бәләкәй Илкәнәй ауылында тыуған (ауылдың хәҙерге исеме Бәләкәй Муса). Үҙенең хәрби хеҙмәт юлын ул 1920 йылдарҙа уҡ Мәләүез ғәҙәттән тыш хәлдәр отрядында башлаған. 1925 −1930 йылдарҙы баҫмасыларға ҡаршы көрәштә 82-се Ҡыҙыл байраҡлы атлылар полкы составында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышын хәрби кадр булараҡ ҡаршылай. Башҡорт атлы дивизияһын төҙөүҙә ҡатнаша. Иң тәүҙә атлылар разведкаһы, аҙаҡтан кавалерия эскадроны командиры була. Өлкән лейтенант Халиҡов М. М. был данлы дивизия сафында һуғыша. Уның хәрби юлы — 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының хәрби юлы, ул Башҡортостанда ойошторола һәм Берлин ҡалаһында һуғышты тамамлай.
Ҡарасай-балҡар теле
Ҡарасай-балҡар теле (Карача́ево-балка́рский, (ҡарасай, балҡар) теле (къарачай-малкъар тил, таулу тил) — Төньяҡ Кавказдағы төрки телле ҡарасайҙар һәм балҡарҙар ҡулланған тел.  Хәҙерге атамаһы 1950 йылдарҙа ҡабул ителә, элгәре тау-татар, тау төрки тип атала, сығатай теле тип тә йөрөтөлә.
Социолингвистик хәл торошо
2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, Рәсәй Федерацияһында 305 364 кеше балҡарса һөйләшә.
Ethnologue сайты мәғлүмәттәре буйынса донъяла балҡар теллеләр — 310 730. Рәсәйҙән ситтә ҡарасай-балҡар теле Төркиәлә таралған, ҡайһы бер европа илдәрендә, АҠШ-та таралған.
Ҡарасай-балҡар теле Ҡарасай-Черкес һәм Ҡабарҙы-Балҡар Республикаларында дәүләт телдәренең береһе булып тора. Беренсеһендә ул - ҡарасай  (карач.-балк. къарачай тил), икенсеһендә балҡар (карач.-балк. малкъар тил) тип атала.
Ҡарасай-балҡар телендә «Заман » һәм «Къарачай» гәзиттәре, «Минги тау» журналы , шулай уҡ балалар өсөн «Нюр» һәм «Илячин» баҫмалары нәшер ителә. Ҡөрьән ҡарасай-балҡар теленә тәржемә ителгән.
Яҙмаһы
1920-се йылдарға тиклем ғәрәп яҙма системаһы яраҡлаштырып ҡулланылған. Типография ысулы менән баҫтырып сығарылған ҡарасай-балҡар телендәге иң беренсе  табылған китап XIX быуат башына ҡарай.
Ҡарасай-балҡар әлифбаһын латин һәм рус хәрефтәре менән эшләргә ынтылыш 1880-се йылдарҙа башлана. 1924-1939: латиница нигеҙендәге орфография. 1939-ҙан — кириллица нигеҙендә алфавит.
Ҡарасай-балҡар әлифбаһы хәҙер кириллица нигеҙендә генә йөрөтөлә.
Сашин (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кочебай
Кочебай — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белая Калитва (станция)
Белая Калитва — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының ике аралыҡтағы тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһенең  Белая Калитва ҡалаһында урынлашҡан.
Белая Калитва станцияһы Ростов төбәгендә Рәсәй тимер юлдарының Төньяҡ-Кавказ тимер юлдары составына инә һәм Лихая-Волгоград электрлаштырылмаған тимер юлы һыҙығындағы тимер юлы станцияһы.
Эшмәкәрлеге
Белая Калитва станцияһы аша йөк поездары, алыҫ юлға йөрөү поездары һәм ҡала яны поездары йөрөй. Станцияла маневр эштәре, шулай уҡ поезд составтарын инеү урынына биреү өсөн эштәр башҡарыла.
Станция аша йөк поездары хәрәкәте 2ТЭ116 тепловоздары менән башҡарыла.
Белая Калитва станцияһында тимер юлы вокзалының ике ҡатлы бинаһы бар, унда билет һатыу кассалары, пассажирҙар өсөн көтөү залы, шулай уҡ станцияның тимер юлдары аша йәйәүлеләр өсөн ер өҫтө үтеү урыны бар.
Ҡала яны бәйләнеше
Белая Калитва станцияһы буйлап рельс автобустары РА-1 йәки РА-2 составтары менән ҡала  яны поездары йөрөй. Рельс автобустарының маршруты Лихая — Морозовская.
Алыҫ тимер юл бәйләнеше
2018 йылдың декабренә ҡарата станция аша алыҫ юлға. түбәндәге поездар йөрөй :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Гранная
Гранная — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кинель йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Машина тәржемәһе
Машина тәржемәһе — текстарҙы бер тәбиғи телдән икенсеһенә махсус компьютер программаһы ярҙамында тәржемә итеү (яҙып, телдән). Ошондай системаларҙы төҙөүгә бәйле ғилми тикшеренеүҙәр йүнәлеше лә шулай тип атала.
Автоматлаштырылған тәржемә
«Машина тәржемәһе» урынына ҡайһы берҙә автоматик тәржемә тигән фраза ҡулланыла. Әммә автоматлаштырылған тәржемә термины бөтөнләй башҡа мәғәнәгә эйә — программа тексты тәржемә итеүҙә бары тик кешегә ярҙам итә.
Бад-Лаузик
Бад-Лаузик (Bad Lausick) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8486 кеше йәшәй. Майҙаны — 69,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4651 һәм автомобиль коды MTL.
Машина тәржемәһе
Автоматлаштырылған тәржемә
ҡағиҙәләргә нигеҙләнгәне (rule-based),
статистик, йәки статистикаға нигеҙләнгәне (statistical-based),
яһалма нейронлы селтәрҙәрҙең NMT машина тәржемәһе.
Статистик машина тәржемәһе
Статистик машина тәржемәһе — машина тәржемәһе тел парҙарының ҙур күләмдәрен сағыштырыуға нигеҙләнә. Тел парҙары — бер телдә булған һөйләмдәрҙең икенсе телдә лә булыуы. Статистик машина тәржемәһе «үҙаллы белемен камиллашытыру» үҙенсәлеген эйә. Тел парҙары ни тиклем күберәк булһа һәм улар бер-береһенә ни тиклем нығыраҡ тап килһә, статистик машина тәржемәһенең һөҙөмтәһе лә шул тиклем яҡшыраҡ сифатлы була.
Машина тәржемәһенең тарихы
ЭВМ-ды тәржемә өсөн ҡулланыу фекере 1947 йылда, беренсе ЭВМ-дар барлыҡҡа килгәс тә, АҠШ-та әйтелә. Машина тәржемәһе халыҡҡа беренсе тапҡыр 1954 йылда күрһәтелә. Ул система үтә ябай булһа ла (250 һүҙ, 6 грамматик ҡағиҙә, бер нисә ябай фразаны тәржемә итеү), был эксперимент киң яңғыраш ала: Англияла, Болгарияла, ГДР-ҙа, Италияла, Ҡытайҙа, Францияла, ГФР-ҙа, Японияла һәм башҡа илдәрҙә тикшеренеүҙәр башлана; шул уҡ 1954 йылда СССР ҙа ҡушыла.
1960-сы йылдар уртаһына АҠШ-та русса-инглизсә тәржемәнең ике системаһы ғәмәли ҡулланыуға тәҡдим ителә:
Әммә бындай системаларҙы баһалау өсөн ойошторолған комиссия, машина тәржемәһенең ныҡ түбән сифатлы булыуы сәбәпле, уны ҡулланыу АҠШ шарттарында рентабелле түгел тип таба. Комиссия теоретик эшләнмәләрҙе туҡтатмаҫҡа, тәрәнәйтергә тәҡдим итә, ләкин уның һығымталары финанслауҙы кәметеүгә, хатта был тема буйынса эштәрҙе ябыуға килтерә.
Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер илдәрҙә тикшеренеүҙәр дауам итә, хисаплау техникаһының даими үҫеше быға этәргес бирә. Миникомпьютерҙарҙың һәм персональ компьютерҙарҙың барлыҡҡа килеүе, улар менән бергә ҡатмарлыраҡ һүҙлек системалары, эҙләгестәр һәм тәбиғи тел бирелмәләре менән эшләгән башҡа системалар барлыҡҡа килеүе эшмәкәрлекте яңы кимәлгә күтәрә. Халыҡ-ара бәйләнештәрҙең үҫеше лә бындай тәржемәгә ихтыяжды арттыра. 1980-се йылдарҙа тәржемә системаларын ҡулланыу ныҡлы киңәйә, был тема буйынса коммерция эшләнмәләре баҙары барлыҡҡа килә.
Варзуфка
Варзуфка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варзокса йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кочура
Кочура — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының һул ярына тамағынан 307 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мортазин Рәүеф Әхмәт улы
Мортазин Рәүеф Әхмәт улы (15 ғинуар 1910 йыл — 10 апрель 1994 йыл) — композитор, педагог, йәмәғәтсе. 1947—1951 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Мәҙәниәт министрлығының фольклор кабинеты мөдире, 1951—1957 йылдарҙа Башҡорт музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1940 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1966 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының идара рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1990). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955, 1971).
Биографияһы
Рәүеф Әхмәт улы Мортазин 1910 йылдың 15 ғинуарында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Темәс ауылында тыуа. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Өфө музыка техникумының оркестр бүлексәһенә уҡырға инә. Бер үк ваҡытта Башҡорт драма театры оркестрында торбала уйнай. Хеҙмәт юлын 1930 йылда Баймаҡ баҡыр иретеү заводының тынлы оркестры етәксеһе булараҡ башлай. 1934—1936 йылдарҙа Баймаҡ һәм Стәрлебаш колхоз-совхоз драма театрҙарының музыкаль етәксеһе булып эшләй. 1937—1941 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһының башҡорт бүлексәһендә профессорҙар Г. Литинский, Е. Месснер, И. Яцевичтарҙың композиция класында уҡый.
Һуғыштың тәүге көндәрендә үк фронтҡа китә. Мәскәү эргәһендәге һуғыштарҙа ҡатнаша, яралана. 1946 йылда демобилизацияланғандан һуң, Рәүеф Мортазин музыкаль белем алыуын дауам итә һәм ошо уҡ йылда профессор В. Белыйҙың композиция класы буйынса консерваторияны тамамлап сыға.
1947 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1947—1966 йылдарҙа Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары була, күп тапҡырҙар Рәсәй һәм Башҡортостан композиторҙар союздары идаралары составына һайлана. 1947 йылдан БАССР Мәҙәниәт министрлығының фольклор кабинеты мөдире, 1951—1957 Өфө музыка училищеһында торба класы уҡытыусыһы булып эшләй. Башҡорт халҡының йыр сәнғәтен һаҡлап ҡалыуға ҙур өлөш индерә. Рәүеф Мортазин 300-ҙән ашыу халыҡ йырын яҙып ала, байтағы уның эшкәртеүендә башҡарыла.
Башҡортостан мәҙәниәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө, әүҙем ижади эшмәкәрлеге өсөн ике «Почёт Билдәһе» ордены, «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Ижадсының хәрби наградалары ла бар: II дәрәжә Ватан һуғышы ордены 06.04.1985) һәм «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы.
Композитор 1994 йылдың 10 апрелендә Өфөлә вафат була.
Төп әҫәрҙәре
Опералар: Симфоник оркестр өсөн әҫәрҙәре: Камера-вокаль әҫәрҙәре: Камера-инструменталь әҫәрҙәре:
Перуджа
Перуджа (Perugia, Perusia) — Италияның Умбрия төбәгендәге тарихи баш ҡалаһы. Шул уҡ исемдәге провинцияның административ үҙәге. Ҡала бер нисә убала һуҙылып ята, унан Тибр йылғаһы үҙәненең һәм Тразимен күленең бик матур күренештәрен күрергә мөмкин.
Таганрог Авиация техникаһы музейы
Таганрог авиация техникаһы музейы — Рәсәйҙең Көньяғында берҙән-бер авиация техникаһы музейы.
Перуджа
Тарих
Ҡалаға нигеҙҙе һалыусылар умбрҙар була. Беренсе тапҡыр барлыҡҡа килеүе тарих биттәрендә 12 союздаш Этрурия ҡалаларының береһе булараҡ ҡалған. Б. э. тиклемге 310 йылда — римдең Перузия колонияһы. Б. э. т. 41-40 йылдарҙағы перузин һуғышы ваҡытында, Октавиан һәм Марк Антоний һуғышҡан саҡта, ҡала яндырыла. 592 йылда лангобард кенәзлегенең үҙәге була.
Таганрог Авиация техникаһы музейы
Тарихы
Таганрог авиация техникаһы музейына 1995 йыл дың мартында нигеҙ һалына. Ил хөкүмәте Европала ғәҙәти ҡораллы көстәрҙе сикләү тураһында килешеү төҙөгәс, хәрби авиация самолеттары һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Перуджа
Тарих
Урта быуаттарҙа Перуджа бик күп һуғыштарҙы үткәрә. Формаль ирекле булған ҡала папа яҡлы була (ҡарағыҙ гвельфтар). XIII быуат барышында папалар был ҡаланың стеналары артында үҙҙәренә ҡотолоу тапҡан; бында биш конклав үтә.
Таганрог Авиация техникаһы музейы
Тарихы
Таганрогта авиация техникаһын юҡ итеү базаһы төҙөлә. Уның баш инженеры подполковник Владимир Стоянов 4-се һауа армияһы командованиеһына һәр төр самолеттан, уларҙың двигателдәрен һәм борт системаларын алып, берәр дана һаҡлап ҡалыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Владимир Стояновтың идеяһы буйынса, һаҡланып ҡалған машиналарҙан Таганрогта авиация техникаһы музейы ойошторорға мөмкин була. 4-се һауа армияһы командиры Владимир Михайлов музей булдырыу идеяһын хуплай.
Перуджа
Тарих
Ренессанс дәүерендә ҡала рәссамдары менән дан тота, улар араһында Перуджино һәм Рафаэль Санти була.
Таганрог Авиация техникаһы музейы
Тарихы
Музей һаҡлаусыһы Владимир Стоянов илдең төрлө майҙандарында ташланған авиатехниканың шәхси фотокаталогын алып бара. Эшлектән сығып ятҡан экземплярҙарҙы музейға алыу өсөн йылдар буйына рөхсәт юлларға, граждан һәм хәрби чиновниктар менән хатлашыу һәм уларҙан яуап көтөү оҙаҡҡа һуҙыла.
Музей менән танышырға килеүселәргә теләһә ҡайһы экспонаттың кабинаһында ултырырға, самолет штурвалын тотоп ҡарарға мөмкин. Бик йыш балалар өсөн экскурсиялар үткәрелә.
Перуджа
Тарих
1540 йылда Пьерлуиджи Фарнезе Бальониҙағы хакимды еңә, артабан ҡала Папа өлкәһенә инә. 1797 йылдың февралендә француздар ҡыҫҡа ғына ваҡыт Перуджаны Тиберий республикаһының баш ҡалаһы итәләр. XIX быуатта ҡала бер нисә тапҡыр ер тетрәүҙән зыян күргән.
Таганрог Авиация техникаһы музейы
Тарихы
Музей һаҡлаусыһы ҡасан да булһа уның Ҡала авиация музейы статусын алыуына өмөтөн өҙмәй.
Перуджа
Тарих
Ҡаланың ҡурсалаусыһы итеп Перуджанан изге Констанция, Геркулафл (Ercolano di Perugia) һәм Лаврентий һанала.
Иҫтәлекле урындары
Ҡала үҙәге майҙаны булып 4 ноябрҙән алып Маджоре фонтаны тора (1275-78), ул төрлө мифологик темаларға рельефлап биҙәлгән. Майҙанға урта быуат ратушаһы ал яғы менән сығып тора (1293-97), хәҙер ул сәнғәт музейы өсөн яраҡлаштырылған, шулай уҡ изге Лаврентий соборы (1345—1430) бар, бында Дева Марияның никахлашҡан балдағы һаҡлана.
Таганрог Авиация техникаһы музейы
Самолеттар
2016 йылдың ноябрендә музейға УТИ МиГ-15-тең тергеҙелгән экземпляры тапшырыла. Уны реставрациялау менән Таганрогтың 325-се авиаремонт заводы шөғөлләнә. Элегрәк ул Ростовтың «Йәш осоусы» клубында була.
Корпорация
Корпора́ция (corpus — кәүҙә):
Перуджа
Иҫтәлекле урындары
Ҡала боронғо ҡорамдарға бик бай ҡала, ундағы сиркәүҙәр:
Корпорация
Тарихы
Үҙ аллы хоҡуҡ субъекты булараҡ юридик шәхес идеяһы тәү башлап Боронғо Римда тормошҡа ашырыла.
Перуджа
Иҫтәлекле урындары
Перуджа — донъяла иң бәләкәй бер ҡала, унда метро бар. Перуджиҙың миниметроһы 2008 йылдың ғинуарында төҙөлгән һәм уның бар оҙонлоғо 4 км тәшкил итә
Корпорация
Тарихы
Боронғо замандарҙа уҡ төрлө-төрлө шәхси корпорациялар була: дини маҡсаттарҙағы берлектәр (sodalitates, collegia sodalicia), төрлө һөнәрселәрҙең профессиональ берлектәре (pistorum, fabrorum һәм башҡалар). Шәхси корпорациялар Ун ике таблица закондарында (беҙҙең эраға тиклем 451—450 йылдар) телгә алына. Гайҙың шаһитлығы буйынса, улар collegia sodalicia (sodales) ағзаларына үҙҙәре өсөн ҡағиҙәләр һәм уставтар булдырырға рөхсәт иткән, тик был уставтарҙың законға ҡаршы килмәү шарты ғына ҡуйылған.
Перуджа
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Корпорация
Тарихы
Республика осоронда apparitorum корпорациялары (магистраттарҙағы түбәнге ҡатлам хеҙмәткәрҙәрҙеке), үҙ-ара ярҙам корпорациялары (ерләү — collegia funeraticia) һәм башҡалар барлыҡҡа килгән. Бындай корпорацияларҙың дөйөм мөлкәте — дөйөм кассаһы (arca communis) булған, әммә был мөлкәт юридик күҙлектән йә бөтә айырым ағзаларҙың билдәле өлөштәрҙәге мөлкәте тип (ширҡәт, societas ҡағиҙәһе буйынса), йә уларҙың береһенең — казначей булып торғанының мөлкәте тип ҡаралған. Рим корпорацияһы өсөнсө яҡтар менән үҙ аллы субъект булараҡ сығыш яһамай. Өсөнсө яҡтар тик айырым ағзалар менән генә эш итә.
Республиканың икенсе яртыһында корпорация мөлкәте бөтә ағзаларҙың дөйөм мөлкәте тип ҡарала башлай. Корпорацияға тотороҡлолоҡ бирер өсөн, уставҡа был мөлкәттең бүленмәүе принцибын индерергә рөхсәт ителә: айырым ағзалар үҙ өлөшөн талап итә алмай, бер ағзаларҙың китеүе, икенселәрҙең килеүе дөйөм мөлкәттә сағылмай. Ошолай итеп корпорация мөлкәтенең уның ағазаларынан айырымланыуы хасил ителә.
Империя башланыу мәленә юридик шәхестәр тип муниципиялар һәм шәхси корпорациялар таныла. Шулай итеп, Рим хоҡуҡиәте юридик шәхес идеяһын формалаштырып ҡына ҡалмай, уның ғәмәлләшеүен дә тормошҡа ашыра: юридик шәхестең физик шәхескә бойондороҡһоҙ булған хоҡуҡҡа һәләтлелеге төшөнсәһе эшләнә, юридик шәхестәрҙең төп типтары (корпорациялар һәм учреждениелар) барлыҡҡа килә.
Урта быуаттарҙа юридик шәхес (корпорация) власть (дәүләт йәки феодал) тарафынан ойошторолған фиктив хоҡуҡи шәхес (persona ficta) итеп ҡарала. Эшмәкәрлек алып барыуға хоҡуҡ махсус акт (мәҫәлән, хартия) менән раҫлана. Донъялағы иң боронғо корпорация — баҡыр руднигылыр тип иҫәпләнә, ул Швецияның Фалун ҡалаһында урынлашҡан, 1347 йылда король Магнус Эрикссондан устав алған.
АҠШ-та хәҙер асыҡ (public), квазиасыҡ (quasi-public), коммерция (private, business of profit-making) һәм коммерцияға ҡарамаған (Non-profit) корпорациялар айырыла.
Асыҡ корпорацияларға дәүләт һәм муниципаль органдар (ҡалалар, округтар, ауылдар) инә.
Бөтә ҡалған корпорациялар шәхси булып тора, йәғни уларҙы ойоштороуҙа дәүләт ҡатнашмай, улар граждандар тарафынан үҙҙәренең шәхси мәнфәғәттәрендә асыла.
Подлуб (Ҡариҙел районы)
Подлуб (Подлубово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 427 кеше. Почта индексы — 452364, ОКАТО коды — 80234864001.
Корпорация
Тарихы
Коммерция (эшҡыуарлыҡ) корпорациялары тауарҙар һәм хеҙмәттәр һатыуҙан килем алыу өсөн ойошторола.
Подлуб (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Корпорация
Тарихы
Коммерцияға ҡарамаған корпорациялар тип дини ойошмалар, белем биреү өлкәһендәге корпорациялар (мәктәптәр, колледждар, университеттар һ.б.), хәйриә фондтары һанала.
Хәҙерге заман континенталь хоҡуҡиәттә корпорация төшөнсәһе инглиз-саксон хоҡуҡиәттәге төшөнсәнән айырыла. Уға континенталь хоҡуҡ системаһына хас булған юридик конструкциялар, мәҫәлән, ширҡәттәр, дәүләт учреждениелары инә. Шул уҡ инглиз-саксон хоҡуҡиәтенә хас юридик шәхестәр (идара итеү эшмәкәрлеге менән булышҡан дәүләт органдары) индерелмәй.
Рәсәй Федерацияһының хоҡуҡ системаһы роман-герман хоҡуҡ ғаиләһенә ҡарай.
Ғәмәлдәге Рәсәй ҡануниәтендә юридик шәхес төшөнсәһе бирелә (РФ ГК-һының 48-се статьяһы 1-се өлөшө). Корпоратив һәм унитар юридик шәхестәргә, шулай уҡ коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға классификация яһала. Корпорацияның билдәләмәһе бирелә. РФ ГК-һында предприятие һәм ойошма төшөнсәләренә билдәләмә юҡ. Юридик шәхестәр өсөн ойоштороу-хоҡуҡи формаларҙың ябыҡ исемлеге тәҡдим ителә.
Корпорацияларҙың билдәләре (типик һыҙаттары)
Юридик шәхес булараҡ ойошторолған корпорацияларҙы төҙөүҙе, уларға идара итеүҙе һәм уларҙың операцияларын көйләгән закондар илдән илгә төрләнергә мөмкин, шуның өсөн корпорацияға универсаль юридик билдәләмә биреү мөмкин түгел. СНС-2008 корпорацияларҙың Милли хисаптар системаһы күҙлегенән айырыуса мөһим тип һаналған типик һыҙаттарына ентекле тасуирлама бирә.
Һатыу өсөн тауарҙар һәм хеҙмәттәр етештереү маҡсатында төҙөлгән корпорация уларҙы иҡтисади әһәмиәтле хаҡтар буйынса һата. Был корпорацияның баҙар етештереүсеһе булыуын аңлата.
Грачевка (Кутулук ҡушылдығы)
Грачевка  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кутулук йылғаһының һул ярына тамағынан 8,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Корпорация
Корпорацияларҙың билдәләре (типик һыҙаттары)
Корпорация үҙенең эш-ғәмәлдәре, йөкләмәләре һәм контракттары өсөн закон алдында тулыһынса яуаплы. Корпорация етештереү эшмәкәрлеге, килемдәре йәки активтары йәһәтенән ҡайһы илдең резиденты булһа, шул илдең һалым режимы субъекты булып тора.
Грачевка (Кутулук ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Корпорация
Корпорацияларҙың билдәләре (типик һыҙаттары)
Корпорацияның милке акционерҙар коллективыныҡы булып тора. Акционерҙарға дивиденд рәүешендә билдәле бер отчет осоро ағымында бүленә торған килем дәүмәле корпорация директорҙары тарафынан билдәләнә. Килем ғәҙәттә акционерҙарға акцияларының йә капиталда ҡатнашыуҙың башҡа төрҙәренең хаҡына йәки һанына нисбәтле бүленә. Бер үк корпорацияла төрлө хоҡуҡтар тәьмин итеүсе төрлө акциялар типтары була ала.
Грачевка (Кутулук ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корпорация
Корпорацияларҙың билдәләре (типик һыҙаттары)
Әгәр корпорация эшмәкәрлеген туҡтатһа йә ябылһа, акционерҙар бөтә активтар һатылып бөтөп, бурыстар түләнгәндән һуң ҡалған саф капитал хаҡында өлөшкә инергә хоҡуҡлы. Әгәр корпорация, бурыстары уның активтары хаҡынан артып китеп, банкрот тип иғлан ителһә, акционерҙар ҡалған бурыстарҙы түләргә тейешле түгел.
Корпорация эшмәкәрлегенә контроль акционерҙар тарафынан коллектив рәүештә тормошҡа ашырыла. Корпорацияның директорҙар советы була, ул корпорацияның сәйәсәте өсөн яуаплы һәм корпорацияның төп идарасыларын тәғәйенләй. Директорҙар советы ғәҙәттә акционерҙарҙың коллектив тауыш биреүе юлы менән тәғәйенләнә.
Ләкин ғәмәлдә айырым акционерҙар ҙурыраҡ йоғонто яһау мөмкинлегенә эйә һәм корпорацияның сәйәсәте һәм операциялары өҫтөнән акционерҙарға ҡарағанда ҙурыраҡ контролгә эйә.
Акционерҙарҙың тауыш биреү хоҡуғы тиң булмауы ихтимал. Ҡайһы бер тип акциялар тауыш биреү хоҡуғы йәһәтенән ҙурыраҡ көс тәьмин итә, икенселәре директорҙар советына тәғәйенләү хоҡуғы йә күпселек тауыштар менән үткән тәғәйенләүҙәргә вето һалыу хоҡуғы кеүек айырым хоҡуҡтар бирә. Бындай айырым хоҡуҡтар, хөкүмәт корпорацияның акционеры булған осраҡта, уның ҡулында булырға мөмкин.
Тауыш биреү хоҡуҡлы күп акционерҙарҙың уны ҡулланмауы ихтимал, шунлыҡтан акционерҙарҙың ойошҡан әҙселеге корпорация сәйәсәте һәм операцияларына контролде тормошҡа ашырыуы ихтимал.
Корпорацияға идара итеү моделдәре
Корпорацияға идара итеү системаһы компанияларҙың менеджерҙары менән хужалары араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләй, шулай уҡ мәнфәғәтле яҡтарҙың (компания акционерҙарының) маҡсаттарын яраштыра һәм шулай итеп компанияларҙың һөҙөмтәле эшен тәьмин итә. Корпорацияға идара итеүҙең төрлө моделдәре бар: инглиз-американ, немец (инсайдерлыҡ), япон моделдәре.
Инглиз-американ моделендә акционерҙарҙың мәнфәғәте күп һанлы ваҡ инвесторҙар тарафынан кәүҙәләндерелә, идаралыҡ корпорация менеджменты ҡулында була. Немец (инсайдерлыҡ) моделендә корпорация эшмәкәрлегендә мәнфәғәте булған бөтә яҡтар (акционерҙар, менеджерҙар, персонал, банктар, ижтимағи ойошмалар) ҡарарҙар ҡабул итеү барышында ҡатнашырға хоҡуҡлы.
Инглиз-американ һәм герман моделдәре — ике сикке вариант. Улар араһында күп һанлы милли формалар бар. Япон моделенә тулыһынса ябыҡлыҡ һәм банк контроленә нигеҙләнеү хас, был менеджерҙарға контроллек итеү проблемаһын кәметә. Идаралыҡтың ғаилә моделе донъяның бөтә илдәрендә таралған, был системала корпорацияға идара итеү яҡын туғандар (ғаилә) тарафынан тормошҡа ашырыла. Корпорацияларға идара итеүҙең Рәсәй моделендә милек хоҡуҡтарын һәм контролде бүлешеү принцибы танылмай.
Япон моделенә социаль бергәлек, берҙәмлек һәм корпоратив мәҙәниәт хас. Был моделдең төп элементы — персоналды ғүмерлеккә яллау принцибы.
Рәсәй хоҡуҡиәтендә
2014 йылдың 5 майында сыҡҡан № 99-ФЗ Федераль закон РФ Граждан кодексына «Корпоратив һәм унитар юридик шәхестәр» тигән 65.1-се статьяны индерә.
Был статьяның 1-се пунктына ярашлы, ойоштороусылары (ҡатнашыусылары) унда ҡатнашыу (ағза булыу) хоҡуғына эйә булған һәм юғары органды ойошторған юридик шәхестәр корпоратив юридик шәхестәр (корпорациялар) булып тора. Уларға түбәндәгеләр ҡарай:
Ойоштороусылары уларҙың ҡатнашыусыһына һәм ағзаһына әйләнмәгән юридик шәхестәр унитар юридик шәхес булып тора. Уларға түбәндәгеләр инә:
Һәйет
Һәйет (Саитово) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 307 кеше. Почта индексы — 453295, ОКАТО коды — 80254850002.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселек өлөшөн башҡорттар тәшкил итә (86 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Һәйет ауылы Юрматы улусына ҡараған. 1795 йылға 134 кеше 22 йортта йәшәгән. 64 йылдан һуң ихаталар һаны 75-кә, халыҡ 437 кешегә тиклем етә. 1920 йылда 570 кеше 122 йортта йәшәгән.
1842 йылда 278 кешегә ужым игене — 400, яҙғы иген 1304 бот сәселгән. Ауылда 870 ат, 940 һыйыр малы, 21 һарыҡ, 8 баш кәзә булған.
Һәйет ауылына (Федоровка районы) нигеҙ һалыусы тураһында документтар юҡ, әммә Нөгөш йылғаһы эргәһендә юҡҡа сыҡҡан ошо уҡ исемдәге ауылдың боронғо тарихы билдәле. Атап әйткәндә, 1737—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында әүҙем ҡатнашыусы Тамъян егете Сәйет Алдағолов нигеҙ һала. Ул 1740 йылда карателдәр тарафынан язаға тарттырыла. 1739 йылда был ауыл теркәлгән була. Бында Сәйеттең улы Мостафа йәшәй. Һуңынан Нөгөш йылғаһы буйында урынлашҡан был ауылдың Мостафа тип аталыуы тураһында өҙөк-өҙөк мәғлүмәттәр асыҡлана. Бында Е. И. Пугачёв полковнигы Ҡаскын Һамаров тыуған һәм йәшәгән. Ҡасҡын Һамаровтың исем-шәрифе 1761 йылдан уҡ билдәле. Ул ваҡытта Һамаров Тамьян олоҫонда йөҙ башы булып хеҙмәт итә һәм ырыуҙаштары припущинниктарға ерҙәрен ҡуртымға биргәндә уларҙың ышаныслы кешеһе булараҡ сығыш яһай. Ул Яйыҡ йылғаһы буйлап урынлашҡан Ырымбур сик буйы һыҙатында поход старшинаһы вазифаһында хеҙмәт итә. 1771—1773 йылдарҙа Ҡасҡын Һамаров Польшала Бар конфедераттарына ҡаршы 11 башҡорт старшинаһы менән бергә һуғыша һәм 3 меңлек ғәскәрҙең 10-сы башҡорт командаһы башлығы вазифаһын үтәй.
Эрдэнэт
Эрдэнэт (монг. Эрдэнэт - «ҡиммәтле») — Монголияла ҙурлығы буйынса икенсе ҡала, Селенга һәм Орхон йылғалары араһында урынлашҡан, тәү сиратта үҙәк ҡарамағындағы административ берәмек, ә 1992 йылдан Орхон аймағының үҙәге, уға ҡаланан тыш, бер генә сомон (ауыл районы) инә. Илдең төньяҡ өлөшөндә Орхон һәм Селенга йылғалары үҙәнендә урынлашҡан.
Географияһы
Илдең баш ҡалаһы Улан-Баторҙан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 340 саҡрым, Дархан ҡалаһынан көнбайыштараҡ 180 км, Булған аймағының үҙәгенән төньяҡҡа ҡарай 60 саҡрым, шулай уҡ Рәсәй дәүләт сигенән 140 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡалала тимер юл бәйләнеше бар, Эрдэнэт станцияһы төп Трансмонгол тимер юлы линияһындағы Салхит станцияһынан алып тимер юл тармағында һуңғыһы булып тора. Был станциянан Көнсығыш-Себер тимер юлының Наушки станцияһына йәки Эрэн-Хото ҡытай тимер юлдары станцияһына етергә була.
Тарихы
1972 йылда СССР һәм МХР араһында хөкүмәт-ара килешеүгә ярашлы, баҡыр-молибден «Эрдэнэтийн овоо» — «Хазина тауы» ятҡылыҡтарын үҙләштереү өсөн ойошторола.
1974 йылда КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары Л. И. Брежневтың Монголияға рәсми визиты ваҡытында «Эрдэнэт» тау комплексын төҙөү буйынса Хөкүмәт-ара килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Ҡаланың генераль планын тормошҡа ашырыу буйынса эштәрҙе Л.В.Вавакин етәкселеге аҫтында совет архитекторҙары башҡара.
1975 йылдың 11 декабрендә Монголия Халыҡ Республикаһының Бөйөк Халыҡ Хуралы Президиумы Указы менән Эрдэнэтҡа ҡала статусы бирелә.
1977 йылда тимер юлы төҙөлә. Ысынында 1978 йылдың мартында тимер юлы ҡаланың түгел, ә һаман комбинаттың ихтыяждарын хеҙмәтләндерә. Асылда был предприятиеның инә торған тармағы була. 1978 йылдың 14 декабрендә комбинаттың ваҡытынан алда асыу тантанаһы була, ул буш урында 4 йыл эсендә төҙөлә.
Климаты
Ҡалала (ҡырҡа-континенталь һыҙаттар менән) һыуыҡ ҡыш һәм һалҡынса йәй менән тау климаты. Яуым-төшөм, нигеҙҙә, йылдың йылы миҙгелендә була.
Иҡтисады
Эрдэнэт комбинаты
«Эрдэнэт» предприятиеһы ҡаланы булдырыусы предприятие булып тора, устав капиталының 51 проценты Монголияға, ә 49 проценты — Рәсәй Федерацияһына ҡарай. Эрдэнэт предприятиеһы йылына 26 миллион тонна мәғдән сығара (2007 йылға 25 млн тонна ) һәм унан 126 700 тонна баҡыр, 1954 тонна молибден етештерә. Предприятиеның Монголияның тулайым эске продуктында өлөшө 13,5 % тәшкил итә .Предприятиела 6 меңдән ашыу кеше эшләй. Асыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм Азияла иң ҙур тау-мәғдән компанияларының береһе.
Эрдэнэтийн- овоо ятҡылыҡтарында геологик тикшеренеүҙәр 1950 йылдар аҙағында башлана, ә предприятие 1974 йылда барлыҡҡа килә. Был ятҡылыҡтарҙа асыҡ ысул менән табылған мәғдәндән байыҡтырыу фабрикаһында баҡыр -молибден концентраты етештерелә. Эрдэнэтийн-овоо төп ятҡылыҡтарының 2060 йылға тиклем етерлек запастары бар тип һанала.
Предприятие комплексының 5 бүлексәһе, шулай уҡ 2007 йылдан ҡорос шарҙар етештереүсе «Эрдэнэт металл» компанияһы бар.
Эшселәр составы күп милләтле, монголдарҙан тыш бында Рәсәй, Ҡаҙағстан, Украина, Әрмәнстан, Үзбәкстан, Әзербайжан, Белоруссия, Ҡырғыҙстандан граждандар эшләй
Предприятие бер нисә тапҡыр абруйлы наградаларға эйә була, шул иҫәптән иң яҡшы хужалыҡ берәмеге тип атала һәм «Монголияның 100-ТОП компаниялары» конкурсында 1-се урынды яулай.
Компанияның штаб-фатиры А. Амар майҙанында урынлашҡан.