cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саламин янындағы һуғыш
Тәүтарихы
Афинала власҡа Фемистокл килгән. Марафон һуғышы һәм Ксеркстың һөжүме араһындағы арауыҡты антиковед Суриков «Фемистокл дәүере» тип атай. Фарсылар Элладаны яулар өсөн ғәскәр йыйғанда, Афина сәйәсмәне ҡеүәтле флот барлыҡҡа килтереүгә булышлыҡ иткән. Афиналыларҙың Лавриондағы көмөш рудниктарҙан алынған килемде үҙ-ара бүлешеү йолаһы булған. Был рудниктарҙың хужаһы дәүләт булған. Тирандар ҡолағандан һуң дәүләт милке барлыҡ граждандарҙың милке тип һанала башлай. Әгәр бөтә дәүләт ихтыяждары ҡапланғандан һуң кассаларҙа ярайһы ҙур суммалар ҡалһа, был артып ҡалған сумма афинлылар араһында бүленгән. Фемистокл йыйылған аҡсаны караптар төҙөүгә йүнәлтергә тәҡдим итте. Тәҡдим аныҡ ҡына ҡабул ителмәне. Уны ҡабул иткәндә, һәр афиналы дәүләт биргән ҙур булмаһа ла, кәрәкле аҡсалата пособиеһынан мәхрүм ҡалған. Фарсылар менән һуғыш алып барыу өсөн караптар әҙерләгәндә, Фемистокл афинлыларҙың уның менән риза булмауын аңлаған, сөнки Марафон эргәһендә еңелгән ҙы етди ҡурҡыныс тип һанамай. Шуға күрә ул граждандаштарын, яңы караптар һәм ҡеүәтле флот Афинаға ҡаршы өҙлөкһөҙ һуғыш алып барған Эгина утрауына ҡаршы һуғышыр өсөн кәрәк, тип ышандыра. Тап ошо сәйәсәт һөҙөмтәлә Ксеркс армияһының емерелеүенә килтергән. Б. э. т. 481 йылда Ксеркс батша яулап алған илдәрҙән ҙур өлкәләр яһаған. Ксеркс илселәрҙе, Афины һәм Спартанан башҡа, «ер һәм һыу» талабы менән, күпселек грек ҡала-дәүләттәренә ебәрә. Б. э. т. 481 йылдың көҙө аҙағында Коринфта дөйөм грек йыйылышы үткәрелгән. Дөйөм ҡурҡыныс алдында уларҙың союзы төҙөлә һәм үҙ-ара һуғыштар туҡтатыла. Ярҙам һорап, Греция колонияларына илселәр ебәрелгән. Дөйөм грек конгресы ҡарарҙарын техник яҡтан үтәү боронғо гректарҙың тарҡаулығына, улар араһындағы дошманлыҡҡа һәм үҙ-ара һуғыштарға бәйле ауырғараҡ төшә. Б. э. т. 480 йылда Ксеркс ғәскәре Азиянан Европаға сыға башлай. Ксеркстың ҡоро ер ғәскәренән тыш, дәүләтенә ингән яр буйы һәм утрау халыҡтары менән йыһазландырылған ҡеүәтле флоты булған.
Б. э. т. 480 й. яҙы һәм йәйе дауамында фарсы армияһының Эгей диңгеҙе яры буйлап походы дауам итә. Спартан батшаһы Леонид I етәкселегендә грек отрядының Фарсы ғәскәренә Фермопил тарлауығына юлды кәртәләргә тырышыуы уңышһыҙлыҡ менән тамамланды. Фарсылар үҙәк Грецияға баҫып инә. Фарсы караптарын Артемисия мороно янында ҡаршы алған грек флоты көньяҡҡа сигенергә һәм Аттиканың көнбайыш ярына килеп баҫырға мәжбүр булған. Артемисий эргәһендәге һуғышта эллиндарға уңайлы һауа шарттары, Фемистоклдың хәрби хәйләләре һәм тар боғаҙҙар арҡаһында дошман флотын бер нисә көнгә тотҡарлап булған. Союздаштар фарсыларҙы юҡ итмәй һәм уларҙың артабан Афинаға барыуына юл ҡуймай. Ксеркс флоты бөтә грек флотын ҡыйрата алмай. Алыштың был осрағы бер яҡты ла ҡәнәғәтләндерә алмаған.
Шул уҡ ваҡытта, һуғыштың артабанғы барышы контексында, дошман караптары менән диңгеҙ һуғышының тәүге тәжрибәһе гректар өсөн үтә мөһим һәм кәрәк ине. Эллиндар, һан яғынан өҫтөнлөк итеүгә ҡарамаҫтан, дошманға ҡаршы тора алыуына инанған. Моряктарҙың күбеһе өсөн был беренсе алыш булды. Грек хәрби начальниктары дошман флотының көсһөҙ һәм көслө яҡтарын өйрәнә алған. Алынған тәжрибә уларға Саламин янындағы хәл иткес алышта кәрәк була.
Афинаны эвакуациялау. Фемистокл декреттары
Гректар Фермопилда еңелгәндән һуң, фарсыларға Афинаға һәм Пелопоннесҡа юл асыла. Пелопонесс ҡалалары яугирҙары ашығыс рәүештә Коринф муйынында йыйылып, уны нығыта башлаған. Артемисиянан союздаш караптар Саламин утрауына йөҙөп киткән. Фемистоклдың планы өлгөрә, һәм ул һөҙөмтәлә гректарҙың фарсыларҙы еңеүен тәьмин итә. Уны тормошҡа ашырыр өсөн, уға үҙенең бөтә хәйләһен һәм ораторлыҡ һәләтен күрһәтергә тура килгән.
Фарсыларҙың Аттика биләмәһенә инеүенән әҙ генә алдараҡ афиналылар илселәрен, артабанғы ваҡиғалар тураһында һорашыу маҡсатында, Дельфаға оракулға (күрәҙәсе) ебәргән. Крәҙәлек күңелһеҙ булған һәм тар-мар ителеүҙе вәғәҙә иткән. Был һүҙҙәрҙе ишеткәс, илселәрҙең кәйефе ҡырылған. Улар «алланың яҡлауын үтенеп» мөрәжәғәт итеүселәр сифатында оракулға ҡабат бара. Пифияның киләһе күрәҙәлеге әллә ни яҡшыраҡ булмай. Әммә күрәҙәсе һүҙҙәре һуңынан Фемистокл афиналыларҙы Афина эргәһендә урынлашҡан Саламин утрауына күсергә күндерер өсөн уңышлы файҙаланған : "Ағас стеналар ғына Зевес Триптогенееға үҙең һәм киләсәк быуыныңды ҡотҡарыуҙа еңелеүһеҙ тороу мөмкинлеген бирә."
"Хоҙай Утрауы, Саламин, үҙ ҡатындарыңдың улдарын харап итәһең."
Фемистокл халыҡ йыйылышында афиналыларҙы, «ағас стеналар» — афин караптары, тип ышандыра алған, ә «улдарының һәләк булыуы» фарсыларға ҡағыла, сөнки, юғиһә, оракул «илаһи» тип түгел, ә «бәхетһеҙ Саламин» тип әйтер ине. 1960 йылда Фемистоклдың декреттары яҙылған табличка табыла һәм баҫыла. Уның йөкмәткеһе антик классиктарҙың яҙмалары менән күбеһенсә тап килә. Унда бөтә ир-егеттәрҙе мобилизациялау, ҡатын-ҡыҙҙарҙы, ҡарттарҙы һәм балаларҙы Саламин һәм Трезен утрауына эвакуациялау, Афинанан ҡыуылған граждандарҙы дөйөм көрәшкә ҡайтарыу тураһында әйтелә.
Дөйөм буталсыҡлыҡ ваҡытында ғибәҙәтхананан изге йылан да, ҡиммәтле Афина эгидаһы ла юғалған. Фемистокл был ваҡиғаларҙы ла үҙ пландарын тормошҡа ашырыуҙа файҙаланған. Уның юғалыуын алиһәнең, ҡаланан сығып, афиналыларға диңгеҙгә сығыу юлын күрһәтеүе менән аңлата. Ошо затлы әйберҙе эҙләү һылтауы менән Фемистокл граждандарҙың әйберҙәрен темтергә һәм ҡаланан ҡасҡан кешеләрҙең аҡсаһын тартып алырға бойороҡ биргән. Был средстволар йәмәғәт ҡулланыуына күскән, һәм улар шуның эсенән карап экипаждарына эш хаҡы түләгән.
Грек лагеры
Плутарх гректарҙың һуғышҡа тиклем бер нисә көн ҡалғас икеләнеүен бик ентекләп тасуирлай. Флоттың баш начальнигы итеп спартанлы Еврибиад тәғәйенләнә. Ул пелопоннестарҙың ҡоро ер ғәскәре урынлашҡан Коринф муйынына йөҙөргә теләгән. Фемистокл тар боғаҙҙар Ксеркс флотының һан яғынан өҫтөнлөгөн кәметеүен аңлаған. Шуға күрә ул Еврибиад фекеренә ҡаршы сыҡҡан. Уларҙың бәхәсләшеүе ваҡытында һуңынан ҡанатлыға әйләнгән фразалар әйтелде : ''Еврибиад уға былай тигән: «Фемистокл, ярыштарҙа ваҡытынан алда ҡасҡан кешене туҡмайҙар». — "Эйе, — тине Фемистокл, — әммә артта ҡалғандарҙы ла венок менән ҡотламайҙар. Еврибиад, унға һуғыр өсөн, таяғын күтәрҙе, ә Фемистокл:  «Һуҡ, әммә тыңла», — тине. Фемистокл үҙенең элекке тәҡдимен ҡабатлай башлай, әммә кемдер, үҙ ҡалаһы булмаған кешегә ҡалалары булғандарҙы Ватанын яҙмыш ҡосағына ташларға күндерергә ярамай, тип әйтә. Шунан Фемистокл уға: «Ҡәбәхәт! Әлбиттә, беҙ, йәнһеҙ әйберҙәр арҡаһында ҡол булырға теләмәйенсә, өйҙәребеҙҙе һәм диуарҙарыбыҙҙы ҡалдырҙыҡ, ә беҙҙең ҡалабыҙ бар, Элладалағы бөтә ҡалаларҙан да ҙур ҡалабыҙ бар, — ике йөҙ триер, һәм әгәр ҡотолоуығыҙҙы эҙләһәгеҙ, һеҙгә ярҙам итер өсөн, бында торабыҙ. Әгәр икенсе тапҡыр китһәгеҙ һәм беҙгә хыянат итһәгеҙ, эллиндарҙан ҡайһылыр афиналылар ирекле ҡалаға ла, юғалтҡан ерҙәренән кәм түгел, ергә эйә булғанын белерҙәр».''
Фемистокл үҙенең дәлилдәре менән союз флотының китеүен бер нисә көнгә кисектерә алды. Әммә, дошман флоты Фалер гаванына килеп етеүгә һәм яр буйында күп һанлы фарсы ғәскәре барлыҡҡа килеүгә гректар ҡасырға булған. Эллиндарҙың урындың һәм тар боғаҙҙарҙың файҙаһын ҡулдан ысҡындырыу мөмкинлегенән ҡәнәғәт булмаған Фемистокл донъя тарихы өсөн бығаса булмаған хәйлә тәүәккәләй. Ул, милләте буйынса фарсы булған ышаныслы бер хеҙмәтсене, Сикиннды, Ксерксҡа хәбәр еткерергә ебәргән : "Афинаның хәрби начальнигы Фемистокл батша яғына сыға, беренсе булып уны, эллиндар ҡасырға йыйына, тип ышандыра һәм һәм уларға ҡасмаҫҡа, ә ҡоро ер ғәскәре булмағанлыҡтан сәбәләнеүҙәренән файҙаланып, диңгеҙ көстәрен юҡ итергә кәңәш итә."
Ксеркс лагеры. Һуғышҡа тиклем бер көн алда
Ксеркс хәрби совет саҡырырға һәм Грецияны артабан яулап алыу пландарын тикшерергә ҡушҡан. Башлыҡтарҙың күбеһе гректар менән Саламин янындағы тар боғаҙҙарҙа һуғышырға кәңәш бирә. Фарсы ғәскәрен оҙатып йөрөүсе батшабикә Артемисия I ғына һуғыштан баш тартырға кәңәш итә. Геродотҡа ярашлы, уның килтергән дәлилдәре Фемистокл һүҙҙәре менән бик оҡшаш булған. Ул Ксерксҡа, уның фекеренсә, грек флоты оҙаҡ ваҡыт ҡаршы тора алмаясаҡ һәм эллиндар тиҙҙән үҙҙәренең ҡалалары буйлап тараласаҡ, тип хәбәр итеүен һораған. Пелопоннес һәм Коринф муйынына үтеп инеү фарсылар армияһына бер һүҙһеҙ еңеү алып киләсәк : ''… караптарыңды ҡыҙған һәм һуғышҡа инмә. […] Ни өсөн һиңә бөтөнләй ҡурҡыныс һуғышҡа инергә? Афина һинең ҡул аҫтында түгелме ни, походҡа ла шуның өсөн сыҡтың бит? Һин башҡа Элладаның да хакимы түгелме ни? Һинең юлыңда бер кем дә тормай. Һиңә ҡаршы баш күтәреүселәр тейешле язаһын алды. Дошмандар менән эштең аҙағы ни менән бөтөрөн һиңә ысынлап та аңлатырға теләйем. Әгәр ҙә тиҙ генә диңгеҙ һуғышын башламаһаң, ә караптар менән якорҙа Аттикала ҡалһаң йә Пелопоннесҡа юл тотһаң, Пелопоннес кешеләре бында флот менән ҡалмаҫ; улар диңгеҙҙә Афина ере өсөн һуғышырға ла уйламаясаҡ. Киреһенсә, әгәр хәҙер һуғышырға ашҡынһаң, һинең флотыңдың юҡҡа сығыуы ҡоро ер ғәскәренең дә һәләк булыуына килтерер, тип хәүефләнәм.''
Эллиндарҙың ғәскәр башлыҡтары ҡыҙыу бәхәстәрен дауам иткән арала, вәхшиҙәр уларҙы уратып ала башлаған. Эгина менән бәхәсләшеү ваҡытында элек Афинанан ҡыуылған Аристид, фарсы ҡарауыл караптарын эҙәрлекләүҙән саҡ ҡасып, килеп еткән. Фемистокл менән низағтарын ситкә ҡуйып, ул уның етәкселегендә хеҙмәт итергә әҙер булыуын белдергән. Гректар үҙҙәрен уратып алғандарын аңлағас, һуғышҡа әҙерләнеүҙән башҡа бер ни ҙә ҡалмай.
Гоплиттар отряды башында Аристид боғаҙҙа урынлашҡан, артабанғы һуғышта мөһим стратегик әһәмиәткә эйә булған, бәләкәй Пситталея утрауына йүнәлтелә. Уны фарсы гарнизонынан таҙартҡандан һуң утрау гректар плацдармына әүерелә. Һуғыш барышында грек отряды батып барған караптарҙан ҡотҡарылған ҡырағайҙарҙы (варвары) юҡ итә йәки әсирлеккә ала.
Грек флоты
Төрлө антик сығанаҡтарҙа союз грек флоты караптарының дөйөм иҫәбе һиҙелерлек айырыла. Был ваҡиғанан һуң 100 йыл үткәс йәшәгән Платондың уҡыусыһы Гиперид иң аҙ һанды — 220 трирем — атай. . 700 караптың (шуларҙың 110-ы — афиналыларҙыҡы) күпселеге боронғо грек тарихсыһы Ктесийҙың "Фарсы тарихы"нда осрай. Ул оҙаҡ ваҡыт Әһәмәниҙәр дәүләтендә йәшәгән һәм фарсы архив документтарын файҙаланған.
Яуҙа ҡатнашҡан Эсхил «Персы» трагедияһында 310 карап хаҡында яҙа. Геродоттың "Тарих"ында эллин флоты составы ентекле һүрәтләнә. Улар араһында фарсылар менән һуғышҡа ингән ҡала караптары ла, шулай уҡ фарсылар контроле аҫтындағы утрауҙарҙан Ксерксҡа ярҙамға ебәрелгән, әммә гректар яғына күскән триремалар ҙа бар ине. Былар иҫәбенә Аристидтың һуғышҡа бер көн ҡалғас гректарға алып барған карабы йәки караптары инмәй. В это число не входит корабль или корабли, с которыми Аристид прибыл к грекам за день до битвы.
Ксеркс флоты
Ктесий 1000-дән ашыу караплы флот хаҡында, ә һуғышта ҡатнашҡан Эсхил 1207 карап тураһында яҙа, шуларҙың 207-һе «айырыуса тиҙ йөрөшлө» карап тураһында яҙа. Хәҙерге тикшеренеүселәр диңгеҙ һуғышында ҡатнашҡан Ксеркс флотында 500—800 карап булған тип баһалай. Ысынбарлыҡтағы һанына ҡарамаҫтан, фарсылар һан яғынан өҫтөнлөккә эйә булған.
Грек һәм фарсы флоттарын сағыштырыу
Фарсыларҙың бер үк ваҡытта Саламин боғаҙҙарын ҡамарлыҡ һәм ҡоро ер десантын Пелопоннесҡа төшөрөрлөк байтаҡ караптары булған. Әммә улар хәл иткес көрәшкә әҙерләнгән, һәм, улар уйлауынса, был һуғыш грек флотын тулыһынса юҡ итергә тейеш булған.
Ксеркс флоты һан яғынан өҫтөнлөклө булыуҙан тыш, тәжрибәлерәк моряктарҙан да торған. Фарсы флоты составына боронғо донъяның иң тәжрибәле финикий моряктары караптары индерелгән. Финикий караптарынан айырмалы рәүештә, афиналыларҙың караптары яңыраҡ, б. э. т. 490—480 йылдар араһында, төҙөлә. Шуға ярашлы, грек суднолары экипаждарының тейешле тәжрибәһе һәм әҙерлеге булмай. Ул осорҙағы диңгеҙ алыштарында судноның морононда урынлашҡан таран менән дошман судноһын емереү алымы ҡулланылған. Судноның һаҡланмаған ҡабырғаһы ватылыу капитандан һәм ишкәкселәрҙән тейешле күнекмәләр талап иткән.
Саламин янындағы грек караптары ауырыраҡ һәм дошман караптары менән сағыштырғанда аҙ манёврлы булған тип билдәләй Геродот. Хәҙерге тикшеренеүселәр быны бер нисә фактор: триремала кәм тигәндә 20 ауыр ҡораллы гоплиттың (2 тоннанан да кәм булмаған) булыуы, шулай уҡ конструкциялағы айырмалар менән аңлата. Грек флотының аҙ манёврлылығы асыҡ диңгеҙҙә фарсылар өсөн отошло булыр ине. Ә тар боғаҙҙар шарттарында эллин триремаларының ауырыраҡ булыуы уларҙы тотороҡлораҡ, шулай уҡ төйгөскә (таран) бирешмәүсәнерәк итә.
Хәҙерге тарихсылар һуғыш башланыр алдынан Фемистокл әйткән дәлилдәр менән килешә. Асыҡ диңгеҙҙә фарсылар суднолар һаны, шулай уҡ экипаждың хәрби хәрәкәттәргә әҙерлеге буйынса ла ҙур өҫтөнлөккә эйә булған. Гректар өсөн хәл иткес диңгеҙ еңеүенең берҙән-бер мөмкинлеге — дошман һаны күплеге һәм гректарҙың мөмкинлеге айырмаһын тигеҙләгән тар арауыҡта алыш булған. Материк менән Саламин араһындағы боғаҙға инеү фарсыларҙы өҫтөнлөктән мәхрүм иткән. Саламин янындағы һуғыш башы фарсылар өсөн артабанғы һуғыш барышын билдәләүсе хәл иткес стратегик хатаға әйләнә.
Яҡтарҙың диспозицияһы
Геродотҡа ярашлы, союздаштар флотында афиналылар һул флангта, спартандар — уңда (Диодор уң флангты мегарҙарға һәм эгиндарға бирә), башҡа эллин караптары — уртала урынлашҡан. Боғаҙҙарҙың тар булыуын иҫәпкә алып, союз караптары кәм тигәндә ике һыҙыҡта урынлашырға тейеш булған. Фарсылар алдағы һуғышҡа бер көн ҡалғас боғаҙҙарҙан сығыуҙы бикләгән. Геродот төн уртаһында уҡ Мунихия боғаҙы менән Пситталей утрауы араһы ҡырағайҙар (варвар) караптары менән тулыуы хаҡында яҙа. Фарсылар, һуғышты таң атҡас башларға планлаштырып, үҙ караптарын ҡултыҡҡа төндә үк индереүе ихтимал. Эсхил буйынса, фарсы флоты өс һыҙатҡа теҙелгән. Афиналыларға ҡаршы — финикийҙар, ә спартандар ҡаршыһына ионлылар караптары теҙелгән. Диодор, Ксеркс һуғыш башланыр алдынан Саламин утрауы менән материк араһында ҡапма-ҡаршы боғаҙҙы бикләү маҡсатында Мысыр флотын ебәрҙе, тип яҙа. Фарсыларҙың был манёвры гректарға хәл иткес алыш тағырға һәм бөтә союз флотын юҡ итергә, шулай уҡ боғаҙҙарҙа эллиндарҙы бикләп ҡуйырға теләүен белдереп, дөрөҫ күренгәндәй. Шуны ла әйтеп үтергә кәрәк: Геродот, һуғыш һәм унан алдағы ваҡиғаларҙы тасуирлағанда, мысырҙар тураһында әйтмәй.
Алыш
Б. э. т. 480 йылдың 28 сентябрендә иртән фарсы флоты һөжүм башлай. Фемистоклдың ҡыҫҡа телмәренән һуң караптар диңгеҙгә сыға.
«Персы» трагедияһында һуғышта ҡатнашыусы Эсхил гректар уны йырлап алышҡа ингән пеан (гимн) һүҙҙәрен килтерә : "Алға, Эллада улдары! Тыуған илегеҙҙе, ҡатындарығыҙҙы ҡотҡарығыҙ, Балаларҙы, атай ҡорамдары илаһтарын, Ата-баба ҡәберҙәрен: барыһы өсөн хәҙер алыш бара"
Фарсы флоты тар боғаҙҙарға килеп ингәс, уның сафтары боҙолған. Эллиндар алдыҡ сигенгән булып ҡыланғандар, шунан кире боролалар, дошмандың тағы ла боҙола төшкән сафтарына һөжүм итә. Алыштың артабанғы барышы схематик рәүештә бирелгән. Үҙенең «Персы» трагедияһында һуғышта ҡатнашыусы Эсхил да, Геродот та дөйөм буталсыҡлыҡ тураһында һөйләй. Атап әйткәндә, ул Артемисия I батшабикәһенең карабы менән киләһе эпизодты килтерә. Бер нисә Эллин судноһында араһында ҡотолғоһоҙ хәлдә ҡалғас, экстраординар аҙымға барырға була. Ул капитанға фарсыларға союздаш карапҡа һөжүм итергә бойора. Аттика триеры начальнигы, Геродот яҙыуынса, йә Артемисия карабын эллин карабы тип ҡабул иткән, йә уның карабы ҡырағайҙарҙы (варвар) ташлап сыҡҡан һәм эллиндар яғына күскән, тип уйлаған һәм эҙәрлекләүҙе туҡтатҡан.
Союздаш караптар, фарсыларҙы юҡ итеп, уларҙы ҡасыуға йүнәлткән ваҡытта, эгиндар Сарон ҡултығына сығыу урынын биләгән һәм ҡасып китеүселәрҙе юҡ иткән. Фарсылар емергес еңелә. Алыш барышында Ксеркстың ағаһы Ариабигн һәләк була. Яуҙан һуң икенсе йылға, Геродотҡа ярашлы, фарсылар 1200 түгел, ә 300 карапҡа эйә булыуы юғалтыуҙар дәүмәле тураһында һөйләй. Немец адмиралы Альфред Штенцелдең «История войн на море» («Диңгеҙҙә һуғыштар тарихы») хеҙмәтендә фарсылар — 200-гә яҡын, ә гректар 40 карап юғалтҡан.
Алыштан һуң
Геродот буйынса, Ксеркс, грек караптары Геллеспонтҡа йөҙөп китер һәм уның юлын тотҡарлар, тип ҡурҡҡан. Плутарх буйынса, һуғыштан һуң грек ғәскәре башлыҡтары араһында кәңәшмә үткәрелгән. Фемистокл «Азияны Европала баҫып алыу өсөн» Геллеспонттағы күперҙәрҙе емерергә тәҡдим иткән. Аристид уға ризалығын белдерә : ''Хәҙер беҙ ләззәткә тоғро ҡырағайҙар (варвар) менән һуғыштыҡ; әгәр беҙ уны Элладала бикләһәк һәм үҙ власыбыҙ аҫтында ошондай көсө булған кешене ҡурҡыу тойғоһо менән һуңғы сиккә еткерһәк, ул бүтәнсә алтын балдахин аҫтында ултырмаясаҡ һәм һуғышҡа тыныс ҡарамаясаҡ, ә хәүеф аҫтында ла һуңғы сиккә еткәнсе барлыҡ хәрәкәттәрҙә лә ҡатнашасаҡ, етешһеҙлектәрен төҙәтәсәк һәм ғөмүмән барыһын да ҡотҡарыу өсөн иң яҡшы саралар күрәсәк. Шуға күрә, Фемистокл, — тип өҫтәне ул, — беҙгә булған күперҙе емерергә кәрәкмәй, мөмкин булһа, икенсеһен төҙөп, уны Европанан тиҙерәк сығарып ташларға кәрәк.''
Фемистокл Аристид менән ризалашҡан, һәм Ксерксты Грециянан тиҙерәк ҡыуып сығарыу өсөн сираттағы хәйлә ҡорған. Ул шымсы аша батшаға гректарҙың күперҙәрҙе емерергә йыйыныуы тураһында хәбәр ебәргән. Ксеркс ҡурҡышынан ашығыс сигенә башланы. Ул исем өсөн ул Саламинға понтон күпер төҙөй башларға бойора, һәм уны гректар, бер ҙә ауырһынмай, шунда уҡ тиерлек емерә. Азиянан айырылыуҙан ҡурҡыу тойғоһонан тыш, хәҙерге тарихсылар батшаның кисекмәҫтән тыуған иленә ҡайтыуын талап иткән тағы бер сәбәпте билдәләй. Фарсы флотының ҙур еңелеүе тураһындағы хәбәр Фарсы дәүләтендә сыуалыш тыуҙырыу ихтималлығы тыуған. Ил эсендә батша булмауы Әһәмәниҙәр империяһы яулаған халыҡтарҙың ҙур ихтилалға күтәрелеү ихтималлығы менән янаған.
Грек-фарсы һуғышының артабанғы барышы өсөн алыштың әһәмиәте
Саламин янындағы һуғыш грек-фарсы һуғышында һынылыш осоро була. Ксеркс һәм фарсы ғәскәренең бер өлөшө Греция территорияһынан ҡасҡандан һуң, Элладаны яулап алыу ҡурҡынысына юл ҡуймаған. Әһәмәниҙәр империяһы ғәскәренең дәрәжәһенә һәм әхлаҡи торошона (матди юғалтыуҙар тураһында әйтеп тораһы ла түгел) баҫым яһалған. Әммә был еңеүҙән һуң да гректарҙы яулап алыу ҡурҡынысы ҡала. Ксеркстың баш ғәскәр башлыҡтарының береһе Мардоний батшаны ҡоро ер ғәскәренең бер өлөшөн ҡалдырырға күндерә. Үҙҙәрен еңеүсе тип һанаған гректарҙың береһе лә фарсыларҙан ҡурҡып арҡаһында, караптарҙан ярға төшөп китә алмаясағына баҫым яһаған. Полководец шулай уҡ фарсыларҙың диңгеҙ көстәре менән түгел, ә ҡоро ер көсө менән көслө булыуы хаҡында иҫкәрткән. Мардонийҙы Артемисия батшабикә лә хуплаған.
Платеялағы һәм Микалдағы һуғыштарҙа артабанғы еңеүҙәрҙән һуң гректар тулы масштаблы һөжүм итеүсе хәрби хәрәкәттәргә күсә ала. Фарсы флотын тар-мар итеү уларға эллиндар йәшәгән Эгей диңгеҙе утрауҙарын һәм Кесе Азияның көнбайыш ярындағы полистарҙы азат итә башларға мөмкинлек бирә. Фемистокл булдырған ҡеүәтле флот Афинаға Беренсе афина диңгеҙ союзын (Делос союзын) ойошторорға мөмкинлек бирә, унда өҫтөнлөк итеүен б. э. т. 431 й. Пелопоннес һуғышы башланыуға тиклем үҫә барған байлығын һәм йоғонтоһон билдәләй.
Шул уҡ йылда (ә Геродот буйынса һәм шул уҡ көндө) ), Саламин янындағы һуғыш та, Гимер янындағы һуғышта бер яҡтан — Сиракуз менән Агридженто көнбайыш Греция колониялары, икенсе яҡтан карфагендар араһында бара. Ул Карфагендың Сицилияны һәм унда урынлашҡан эллин полистарын яулап алыуға юл ҡуймай.
Саламин янындағы һуғыш сәнғәттә
Һуғышта ҡатнашҡан Эсхил «Персы» трагедияһында Эсхил Саламин янындағы һуғышты ентекләп һүрәтләй.
Танылған немец рәссамы Вильгельм фон Каульбах 1868 йылда «Саламин янындағы һуғыш» картинаһын яҙа.
Саламин янындағы һуғышҡа һәм боронғо Греция полководецы Фемистоклға бер нисә тарихи роман, атап әйткәндә, Л. Воронкованың «Герой Саламина» әҫәре һәм В. П. Поротниковтың «Фемистокл»ы арналған.
Саламин янындағы алыш (боҙоп күрһәтелһә лә) «300 спартанцев: Расцвет империи» нәфис фильмының финалы булып тора.
Зимняя Речка
Зимняя Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Седь-Ю
Седь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Искәндәров Марсель Бәғҙәт улы
Искәндәров Марсель Бәғҙәт улы (1 ғинуар 1961 йыл — 2004 йыл) — журналист, яҙыусы. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1985—1997 йылдарҙа хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре, 1997—2004 йылдарҙа «Аманат» журналының әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөхәррире.
Ижады
Марсель Искәндәр мәктәптә, училищела, университетта уҡыған ваҡытта хикәйәләр, мәҡәләләр яҙа. Өфөлә уҡыған, эшләгән сағында проза менән ныҡлап шөғөлләнә башлай, шуның һөҙөмтәһе булараҡ уның «Ҡомаҡтар» исемле роман һәм «Юл сатында» исемле хикәйәләр йыйынтыҡтары донъя күрә. Был әҫәрҙәрендә уның геройҙары үҙҙәренең яҡты хыялдары өсөн көрәшеп, әхлаҡ һынауҙары аша үтә, көслө рухлы кешеләрҙең яҙмыш ауырлыҡтарына бирешмәүҙәрен күрһәтә. Автор шулай уҡ милли рух өсөн көрәшергә кәрәклеген һүрәтләй. Марсель Искәндәров күренекле яҙыусы Ғәли Ибраһимовтың «Кинйә» романын уҡыусыларға еткереүҙә ҙур тырышлыҡ һала.
Чириковтың табыш йорто (Дондағы Ростов)
Чириковтың табыш йорто — Дондағы Ростовтың Будённый проспектында (46-сы йорт) урынлашҡан бина. Йорт 1913 йылда архитектор Эберг Леонид Фёдорович проекты буйынса эклектика стилендә төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта бинаны Дондағы Ростовтың эске эштәр Идаралығы биләй. Чириковтың табыш йорто регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Таганрог проспектындағы (хәҙерге Будённый) табыш йорто XX быуат башында кондитер фабрикаһы хужаһы, ҡала идараһы ағзаһы һәм ҡала үҙ-ара кредит Ойошмаһы советы рәйесе Владимир Кириллович Чириков заказы буйынса төҙөлә. Бинаның проект авторы ростов архитекторы Эберг Леонид Фёдорович була, ул үҙе үк төҙөлөш менән етәкселек итә. 1912 йылда төҙөлөш аҙағына ҡарай Чириков төҙөлөш майҙанына килә, шул килеүендә фасадҡа ике колонна ҡуйыуҙы талап итә. Архитектор колонналар ҡуйыуға ҡаршы төшә, сөнки бинаның композицияһы Ренессанс эпохаһы архитектура принциптарына нигеҙләнгән була. Быға яуап итеп Чириков: «Ә аҡсаны һиңә кем түләй — Ренессансмы әллә минме? ..»,- тип белдерә. Эберг бер нимә тип тә уға ҡаршы әйтә алмай һәм кронштейндарҙа ике колонна ҡуйырға мәжбүр була.
Биш ҡатлы, фасады штукатуркаланған кирбес бина ҙур архитектура объекты, күп яҡлы ҡыйыҡлы, өҫкө ҡатта кәрниз өҫтөндә биҙәкле бер төр аркалар теҙмәһе менән осланған ҙур арка тоташтырған ике тура дүртмөйөшлө эркеры бар. Мөһабәт һәм гармониялы нисбәтле күркәм деталдәр, кәрниздәрҙең биҙәлеше һәм орнаменттар менән һырланышы, икешәрләнгән тәҙрәләр өҫтөндә урынлашҡан медальондар һәм эмблемалар — былар бөтәһе лә бинаны уны уратып алған башҡа биналарҙан айырып тора, Ростовтың боронғо үҙәгенең йөҙөн билдәләүсе айырып алғыһыҙ элементы булып тора.
Рим цифрҙары менән яҙылған төҙөлөш йылы «MCMXIV» ―1914 һәм ике антик стилдәге скульптура фронтонда тик 1917 йылға тиклем генә тора, Октябрь революцияһынан һуң юғала. «Приазовский край» гәзите 1913 йылда Чириковтың табыш йортон Ростовтың баҡшҡа йорттары араһында ҙурлығы һәм архитектураһы буйынса иң күренеклеләрҙең береһе тип атай.
Табыш йорто бинаһы һыу менән йылытыу, электр яҡтылығы, телефон, подвалды ҡаттар һәм өй ҡыйығындағы йәйге баҡсаһы булған ресторан менән тоташтырыусы лифт менән ҡорамалландырылған. Беренсе ҡатта магазиндар урынлаша. Беренсе ҡаттағы бүлмәләрҙе магазиндар ҡуртымға алалар. Табыш йортонда фатирҙар 4, 5, 6 һәм 7 бүлмәнән торалар. Өй ҡыйығында баҡса эшләнгән. Бинала лифт ҡуйылған.
Табыш йорто «Приазовский край» гәзитендә рекламалана һәм лайыҡлы рәүештә уңыш менән файҙалана. Табыш йортоноң хәлле фатирсылары араһында Владимир Кириллович Чириковтың бер туған ағайы Сергей Кириллович тә була.
Граждандар һуғышы осоронда был йортта Деникиндың аҡ армияһының яралы һалдаттары өсөн госпиталь урынлаша. Совет власы нығынғандан һуң йортто национализациялай, беренсе ҡаттағы магазиндарҙы һаҡлап ҡалдыра. 1920-йылдар башында йорт янғындан ныҡ зыян күрә. Янғынды Чириков йортоноң подвалында туҡыма склады булған контора хеҙмәткәрҙәре ойошторған тигән фекер бар, сөнки көтөлгән ревизия бик ҙур күләмдә тауарҙар етешмәүен һәм башҡа мутлыҡтарҙы фаш итергә мөмкин була. Ләкин янғын шул тиклем көслө була, бөтә өйҙө солғап ала, уны һүндереү ҡыйын була. Бина өҫкө ҡаттарға тиклем янып бөтә. Буш һәм ташландыҡ хәлдә ул бер нисә йыл тора. Тик 1927 йылда урындағы властәр уны тергеҙергә тотона. Бинаның фасады тәүге ҡиәфәтендә тиерлек тергеҙелә, әммә элекке табыш йортоноң интерьерҙәренән бер ни ҙә ҡалмай.
1929 йылдың апрелендә эштәр тамамланғандан һуң элекке Чириковтың табыш йортонда ҡала Советы урынлаша.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, ҡаланың үҙәген йыш бомбаға тотоуҙарына ҡарамаҫтан, бина емерелеүгә дусар булмай. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң бинала Главсевкавстрой урынлаша. 2000-се йылдарҙа бинаны Дондағы Ростовтың эске эштәр Идаралығы, ә хәҙер — Ленин районы полицияһының эске эштәр бүлеге биләй.
Игол (йылға)
Игол  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Асес-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Засольная (Асес-Еган ҡушылдығы)
Засольная  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Асес-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Седью (Пескиша ҡушылдығы)
Седью  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пескиша йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крейг Килбургер
Крейг Килбургер (Craig Kielburger; (Thornhill), Торнхилл, Канада) — 1982 йылда, 17 декабрҙә Торнхилл Канадала тыуған) — канада социаль эшҡыуары, менеджер, йәмәғәт эшмәкәре, публицист, балалар хоҡуғы өсөн көрәшеүсе, ағаһы Марк Килбургер менән бергә, Балаларға азатлыҡ ойошмаһына һәм Me to We нигеҙ һалыусы һәм етәксеһе (Free the Children).
Биография
Крейг Килбургер 1982 йылдың 17 декабрендә Торнхиллдә тыуа(Thornhill; Онтарио, Канада).
Шунда уҡ Bishop Scalabrini Catholic School католиктар мәктәбендә уҡый.
1995 йылдың апрелендә, Крейг Торонто Стар гәзитендә комикстар ҡарап ултырғанда, Крейг Килбург Пакистандан ун ике йәшлек Икбаль Масих исемле малай тураһындағы мәҡәләгә тап була. Ул дүрт йәшендә ҡоллоҡҡа һатылған була, унан ҡасып, үҙенең тарыхын донъяға еткерә. Шуның арҡаһында, Икбаль Масих күптә үтмәй аңлашылмаған сәбәптәр арҡаһында үлтерелә.
Крейгты йәштәше менән булған хәл аптырауға һала һәм ул кеше хоҡуҡтары тураһында күберәк белергә теләй. Килбургер ата-әсәһен көньяҡ-көнсығыш Азияға, дуҫы Алан Рахман канада хоҡуҡ һаҡлаусыһының ғаиләһе менән бергә ебәреүен һорай (Alam Rahman), ул унда үҙ күҙҙәре менән балаларҙың эшләгәндәрен күрергә теләй.
Өйөнә ҡайтҡас, үҙенең классташтарын балалар ойошмаһы төҙөргә өгөтләй, һыңыраҡ ул ойошма бөтә донъяға билдәле «Балаларға азатлыҡ» ойошмаһына әүерелә (Free the Children).
«Балаларға азатлыҡ» ойошмаһының маҡсатын билдәләй: «Балаларҙы ярлылыҡтан ҡорҡарырға. Ҡоллоҡтан ҡотҡарырға. Балаларға үҙҙәренең тормошон үҙгәртә алыуҙарын аңлатырға».
Тәүге уңыштарҙан һуң, уңышһыҙлыҡтар башлана.
Шул ваҡытта ағаһы Марк Килбургер Гарвардта уҡып йөрөгән була, әммә ҡустыһының башланғыстарын хуплап уға ярҙамға килә һәм ойошмаға нигеҙ һалыусы булып сығыш яһай.
1999 йылда Крейгка 16 йәш булғанда, «Балаларға азатлыҡ» тигән китап сығара.
Крейг Килбургер Торонто университетында белем ала.
2008 йылда Крейг ағаһы Марк менән бергә Me to We ойошмаһын төҙөйҙәр, уның эшмәкәрлеге социаль әһәмиәтле проекттары тормошҡа ашырырға һәм экологик таҙа аҙыҡ-түлекте пропагандалау була. Me to We килемдең яртыһын «Балаларға азатлыҡ» ойошмаһына ярҙамға ебәрәләр, икенсе өлөшөн компанияны үҫтереүгә йүнәлтәләр.
2009 йылда Крейг Йорк университетының Шулиха бизнес Мәктәбендә (Schulich School of Business) һәм Төньяҡ-Көнбайыш университетының Келлогг менеджмент мәктәбендә (Kellogg School of Management) ике программа буйынса уҡып, МВА дәрәжәһен ала.
2009 йылдан 2012 йылға тиклем Крейг Килбургер Канада скаут хәрәкәтенең идара итеүсе ағзаһы була Scouts Canada.
Крейг Килбургер бер нисә гәзиттең мәҡәләләр яҙыусыһы.
Награда һәм премиялары
2010 йылдың 20 февралендә Канаданың генерал-губернаторы Крейг Килбургерҙы Канада ордены менән бүләкләй — Канаданың юғары дәүләт дәрәжәһен ала.
Крейг Королева Елизаветта II Бриллиант юбилей медален ала.
Крейг Килбургер 13 университеттың хөрмәтле докторы, шул иҫәптән: Альберт, Гуэлф , Йорк, Карлтон , Ниписсинского, Торонто һәм башҡалар.
2012 йылдың 9 октәбрендә Крейг Килбургер хөрмәтенә Craig Kielburger Secondary School мәктәбенә уның исеме бирелә Милтон (Онтарио, Канада).
Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы
Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы (3 апрель 1914 йыл — 25 декабрь 1982 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, 1951—1962 йылдарҙа Министрҙар Советы Рәйесе. СССР-ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың 1‑се, 3-сө, 4-се, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1957), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1966) ордены кавалеры.
Биографияһы
Вәли Ғәбей улы Нәбиуллин 1914 йылдың 3 апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) Иҫке Күсәрбай ауылында тыуған.
ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған (Мәскәү, 1949).
1933 йылдан хужалыҡ эшендә, 1938 йылда — ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитетында (1940 йылдан башлап 1‑се секретарь), 1939—1947 йылдарҙа БАССР Юғары Советы рәйесе, 1943 йылда — ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының малсылыҡ бүлеге мөдире, 1945—1946 йылдарҙа БАССР‑ҙың игенселек халыҡ комиссары урынбаҫары, малсылыҡ министры. 1949 йылдан башлап БАССР‑ҙың ауыл хужалығы министры, 1951 йылдан — БАССР Министрҙар Советы Рәйесе.
1962—1971 йылдарҙа «Башлес» ағас әҙерләү комбинаты начальнигы булып эшләй.
СССР-ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың 1‑се, 3-сө, 4-се, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә — Юғары хоккей лигаһының алтынсы беренселеге. Миҙгел 2015 йылдың 8 сентябрендә «Торос» һәм «Ижсталь» хоккей клубтары араһында «Асыш кубогы» өсөн уйын менән башланды. Осрашыу 2:4 иҫәбе менән «Ижсталь» файҙаһына тамамланды.
«Рус классикаһы» уйынында «Буран» командаһы ТХК-ны өҫтәмә ваҡытта 2:1 иҫәбе менән еңә. Даими чемпионатты Тверь ҡалаһының ТХК командаһы 103 мәрәй йыйып еңә. Миҙгел 2016 йылдың апрель айында Братина кубогы өсөн финал уйындарында «Нефтяник» (Әлмәт) хоккей клубының «Ижсталь» (Ижевск) командаһын серияла 4:1 иҫәбе еңеү менән тамамлана.
Ике миҙгел араһы яңылыҡтары
«Казцинк-Торпедо» хоккей клубы исемен «Торпедо»ға алмаштырҙы, ә «СКА-Карелия» командаһы Санкт-Петербург ҡалаһына күсә һәм «СКА-Нева» тип исемен үҙгәртә.
Лиганан сыҡҡандар
Миҙгел башланыр алдынан «Кубань» һәм «Липецк» командалары финанс мәсьәләренә сәбәпле лига составынан сыҡты.
Даими чемпионат
Миҙгелдә 26 команда ҡатнашасаҡ. Улар бер-береһе менән икешәр (бер — өйҙә, бер — ҡунаҡта) тапҡыр осрашасаҡ. Тимәк бөтә командалар ҙа 50 уйын үткәрәсәк. Еңгән өсөн команда өс мәрәй ала, ике мәрәй өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңеү өсөн бирелә, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңелгәндәргә бер мәрәй бирәләр, ә төп ваҡытта еңелеү өсөн бер-нимә лә бирелмәй. Кем даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса күберәк мәрәй йыя, шул даими чемпионат чемпионы титулын ала.
Асыш кубогы
Даими миҙгел «Асыш кубогы» өсөн уйын менән 8 сентябрҙә Нефтекама ҡалаһының Боҙ һарайында башланды. Уйынды ҡарарға Юғары хоккей лигаһы һәм Башҡортостан хоккей клубтарының төп бағыусыһы «Башнефть» йәмғиәте етәкселеге менән бер рәттән донъяла танылған легендар хоккейсылар Борис Михайлов, Владимир Петров һәм Сергей Гимаев килгәйне. Үткән миҙгел финалсылары «Торос» һәм «Ижсталь» хоккей клубтарының көсөргәнешле осрашыуында күрше республика хоккейсылары 4:2 иҫәбе менән еңеү яуланы. Шулай итеп, «Асыш кубогы»н «Ижсталь» командаһы яуланы.
Рус классикаһы
Был асыҡ һауала үткән уйында ТХК һәм «Буран» хоккей клубтары Тверь ҡалаһында осраша.
Плей-офф
Братина кубогы өсөн плей-офф ярыштарында даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса тәүге 16 команда ҡатнаша. Бөтә раундта серия дүрт еңеүгә тиклем дауам итә. Төп ваҡыт тигеҙ иҫәпкә бөтһә, өҫтәмә ваҡыт тәүге кереткән шайбаға тиклем бара.
1/8 финал
1. ТХК — 16. «Челмет» 4:3 (2:3 ө.в, 3:1, 1:4, 1:0 ө.в, 5:4, 2:4, 3:2)
3. «Торос» — 14. «Спутник» 4:3 (3:0, 3:0, 2:4, 1:4, 2:1, 2:3, 4:2)
4. «Нефтяник» — 13. «Саров» 4:0 (3:1, 3:1, 2:0, 5:1)
5. «Буран» — 12. «Динамо» 3:4 (5:4 ө.в., 5:4 ө.в., 3:2, 1:2, 2:3, 2:3 ө.в., 1:3)
7. «СКА-Нева» — 10. «Ижсталь» 1:4 (3:0, 1:4, 4:6, 1:3, 2:4)
8. «Һарыарҡа» — 9. «Торпедо» 4:2 (1:2, 2:3, 5:3, 2:1 ө.в., 4:1, 1:2 ө.в.)
Сирекфиналдар
1. ТХК — 12. «Динамо» 4:1 (2:1, 3:2 ө.в., 1:3, 1:0, 2:1)
2. «Рязань» — 10. «Ижсталь» 1:4 (1:2, 0:3, 0:3, 2:1, 1:3)
3. «Торос» — 8. «Һарыарҡа» 2:4 (1:2, 4:1, 1:3, 2:1, 1:2, 2:3 ө.в.)
4. «Нефтяник» — 6. «Ермак» 4:1 (3:1, 1:3, 2:0, 4:3 ө.в., 4:1)
Ярымфиналдар
1. ТХК — 10. «Ижсталь» 2:4 (1:2 ө.в., 5:1, 2:5, 2:3 ө.в., 2:1 ө.в., 0:2)
4. «Нефтяник» — 8. «Һарыарҡа» 4:0 (3:2, 2:0, 2:1 ө.в., 3:2 ө.в.)
Братина кубогы финалы
4. «Нефтяник» — 10. «Ижсталь» 4:1 (4:1, 4:2, 2:3, 3:2, 4:1)
Беренсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
ЮХЛ бүләктәрен тапшырыу церемонияһы
Юғары хоккей лигаһының миҙгеле тамамланғас бүләктәр тапшырыу церемонияһы 2016 йылдың 27 май көнөндә өсөнсө тапҡыр Геленджик ҡалаһының «Кемпински» отелендә үтә.
Алтынбаев Рәнис Рәйес улы
Алтынбаев Рәнис Рәйес улы (18 август 1976 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, ҡурайсы-педагог, йырсы. 2011—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).
Биографияһы
Рәнис Рәйес улы Алтынбаев 1976 йылдың 18 авгусында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Белорет районы Инйәр эшселәр ҡасабаһында (2004 йылдың 17 декабренән Инйәр ауылы) тыуған.
1994 −1995 уҡыу йылында ошо уҡ райондың Шығай ауылы мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләй.
1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә һәм уны «ҡурай класы уҡытыусыһы» һәм «халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле етәксеһе» һөнәрҙәре буйынса 2000 йылда тамамлай.
2007 йылда Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры итеп тәғәйенләнә.
2011 йылдың июненән Рәнис Алтынбаев Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм 2022 йылдың 15 февраленә тиклем ошо вазифала эшләй. Артабан Өфөләге «Торатау» конгресс-холының директор урынбаҫары.
2019 йылдың мартында Рәнис Алтынбаевҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Ғилми эшмәкәрлеге
2013 йылда Ҡазан ҡалаһында ҡатай башҡорттары ижадын өйрәнеүгә арналаған «Фольклор башкир-катайцев (эпическое, лирическое и обрядовое творчество)» тигән темаға диссертация яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Рәнис Алтынбаев — әүҙем йәмәғәтсе. 2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнаша. 2010 йылда III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты итеп һайлана.
Ижади эшмәкәрлеге
Шағир, йырҙар ижад итеүсе һәм һәүәҫкәр йырсы булараҡ, Рәнис Алтынбаев һуңғы йылдарҙа төрлө быуын тамашасылары араһында киң билдәлелек яулай бара.
Башҡорт этикеты
Башҡорт этикеты — башҡорттарҙа үҙ-ара аралашыуҙың йола рәүешен алған ғәҙәти ҡалыптары.
Башҡорт этник этикеты башҡорт халҡының матди йәшәү шарттары һәм рухи мәҙәниәте йоғонтоһо аҫтында формалашҡан һәм башҡа халыҡтар менән аралашыуҙың йоғонтоһон да  кисергән.
XIX быуатта Л. фон-Берхгольц башҡорттарға хас психологик һыҙаттарҙы һүрәтләгән: «Улар тоҡанып барыусан, әммә яуыз түгел…» Башҡорт «үҙенә иғтибар иткәнде, үҙен йә атын, ҡыйыулығын, таһыллығын маҡтағанды ярата. Башҡорт тәкәббер, үҙенә иғтибар итмәһәләр, бигерәк тә хөрмәт күрһәтелмәһә, үпкәләп бара…». Ошондай һыҙаттар, шулай уҡ сит йоғонто аҫтына эләгеү, ҡуҙғыусанлыҡ, тура һүҙлелек, башҡаларҙың эш-ғәмәлдәренә сабыр мөнәсәбәт, түҙемлелек әле лә бар.
Тасуирлама
Башҡорт этник этикетына хас төп төшөнсә — «тыйнаҡлыҡ». «Тыйнаҡлыҡ» һүҙе менән билдәләнгән мәғәнәләр күп: баҫалҡылыҡ, тотанаҡлылыҡ, өҫ-баштың бөхтәлеге, йыйнаҡлығы, тейешенсә атлап йөрөү (бик шәп тә түгел, бик яй ҙа түгел); тауыш тембры, юғарылығы; ултырғандағы поза һ.б.
Аралашҡанда кешенең йәшен иҫәпкә алыу башҡорт этикетының үҙенсәлеге һанала. Башҡорт этикеты өлкәндәргә хөрмәтле мөнәсәбәт талап итә.
Башҡорт этник этикетында ғаилә-никах мөнәсәбәттәренә, ата-әсә менән балалар, ир менән ҡатын, балаларға, ҡунаҡтарға мөнәсәбәткә ҡағылған нормалар күп. Тәртип нормалары тыйыуҙар рәүешендә булған һәм уларҙы боҙған өсөн Хоҙай язаһы вәғәҙә ителгән. Әҙәп нормаларына ярашлы, ир менән ҡатын сит кешеләр йә өлкәндәр алдында бер-береһе менән һөйләшмәгән, бер-береһенә исеме менән өндәшмәгән. Ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙҙар «беҙҙеке», бала тыуғандан һуң  — «атаһы», «хужам», өлкән йәштәге ҡатындар «бабай» тигән һүҙҙәрҙе ҡулланған.
Кеше алдында хис-тойғолар күрһәтеү хупланмаған. Ҡатын кешегә башҡалар алдында ирен әрләү, унан көлөү тыйылған. Шулай уҡ уға ир-аттың, хатта балаларҙың  юлын ҡыйыу, ялан баш йөрөү ярамаған. Ирҙәр ҡатын-ҡыҙҙарҙы хөрмәт итергә, әрләшмәҫкә, тиргәмәҫкә тейеш булған.
Башҡорт әҙәп нормалары туй йолаларына ла (кәләштең кейәү йортона килеүе, тупһаны аша атлап үтеү, бүләктәр бирешеү, өй эйәләрен ризалатыу, ҡыҙҙарҙың баш кейемен ҡатындарҙыҡына алмаштырыу, билбау тағыу һ.б.) ҡағыла.
Cусҡа, йыртҡыс хайуандар һәм ҡоштар (ыласын, төйлөгән, һөҙһөт) итен, йылан һәм тәлмәрйен, аҡҡош һәм торна итен, тәңкәһеҙ балыҡты ашарға ярамау  дини тыйыуҙар менән бәйле булған. Шулай уҡ малдың ҡалҡан биҙен, арҡа мейеһен, талағын ашау тыйылған.
Башҡорттарҙың табын этикеты ҡунаҡҡа хөрмәт күрһәтергә ҡуша, ниндәй аҙыҡты ҡайһы ҡул менән, күпме ашарға,  беренсе булып ашай башлау һәм ашауҙы нисек тамамлау ҡағиҙәләрен һүрәтләй.
Башҡорттарҙың телмәр этикеты
Башҡорттарҙың телмәр этикеты — үҙ-ара гармониялы, конфликтһыҙ аралашыуға йүнәлтелгән милли үҙенсәлекле аралашыу-телмәр системаһы.
Дөйөм белешмәләр
Үҙ-ара аңлашыуға өлгәшелһен һәм әңгәмә уңышлы барһын өсөн башҡорттарҙа аралашыу ҡағиҙәләренә айырым иғтибар бирелә. Башҡорттар аралашҡан саҡта ҡулланған телмәр этикеты төрө түбәндәге шарттарға бәйле һайлана: Башҡорттарҙың ҡунаҡсыллығын сағылдырған һыҙаттар: хужа ҡунаҡтарҙы ишек алдына сығып ҡаршы ала, арттарынан сығып оҙатып ҡала. Өйгә ингән ҡунаҡты: «Түргә үтегеҙ», тип түргә саҡыра. Ҡунаҡты һыйлағанда һүҙ менән албырғатмауҙы хуп күрә: «Ҡунаҡтарҙың алдына аш ҡуй; ауыҙын-ҡулын буш ҡуй». Табынға ултырыуҙан баш тартҡан ҡунаҡҡа:  «Аштан оло булып булмай», тиҙәр. Башҡорттарҙа әңгәмә ултырған килеш алып барыла, аяғөҫтө һөйләшеү әҙәпһеҙлек һанала. Эшкә күсер алдынан сәләмәтлек, хәл-әхүәл, ғаилә хәлдәре тураһында һорашыла, һауа торошо, таныш-белеш, яңылыҡтар, сәйәсәт тураһында бер аҙ һөйләшелә. Әңгәмә аҙағында йомоштоң асылына күселә. Ҡайтыр алдынан әңгәмәләшеүселәр һый-хөрмәт (һөйләшеү ғәҙәттә сәй артында бара), алсаҡлыҡ өсөн рәхмәт әйтә, бер-береһенә һаулыҡ-сәләмәтлек, именлек теләйҙәр, һөйләшкәндә оҡшамаған ере булһа тип, ғәфү үтенәләр. «Аяҡ-ҡулдарығыҙ һыҙлауһыҙ булһын», «иҫән-һау булығыҙ, бай булығыҙ», «өҫтәлдәрегеҙ мул ризыҡтан һығылып торһан, күңелдәрегеҙ гел асыҡ, йөҙҙәрегеҙ алсаҡ булһын» тигән теләктәр әйтешәләр.
Телмәрҙән тыш, этикеттың  ым-ишаралы төрө лә ҡулланыла: баш эйеү, баш ҡағыу, ҡул ҡыҫышыу. Башҡорттарҙа сәләмләшеүҙең төп төрө булып бер йә ике ҡуллап күрешеү, оҙаҡ осрашмаған ҡәрҙәштәрҙең ҡосаҡлашыуы тора.
Башҡорттарҙың телмәр  этикеты, ситуацияға ҡарап, төрлө һыҙаттарға эйә була.
Мөрәжәғәт итеү
Башҡорттар йола буйынса әңгәмәсеһенә Һеҙ тип өндәшмәгән, хатта таныш булмаған кешегә лә Һеҙ тип өндәшеү хас булмаған, был ситтән үҙләштерелгән ғәҙәт булып тора.
Әңгәмәсегә өндәшеү  һүҙе һөйләмдең башында, уртаһында, аҙағында тора ала  (Апай, беҙҙең халыҡ әрләп, ҡурҡытып һөйләшкәнде күтәрмәй).
Рәсми мөрәжәғәт итеү формаһы тип өс бүлекле  антропонимик модель «исем+атаһының исеме+фамилияһы» ҡабул ителгән (Фәлән Фәләнович Фәләнов йәки Фәлән Фәлән улы Фәләнов).
Туғандарға исеме менән түгел, туғанлыҡ термины менән өндәшәләр. Үҙенән кесерәктәргә — ҡустым, энем, кесе ҡыҙ туғандарға — һеңлем, hылыу, өлкәндәргә ағай, апай тиҙәр. Атаһынан һәм әсәһенән өлкән туғандарға инәй, әбей; бабай, олатай тиелә. Ата-әсәһенең ата-әсәһенә олатай, ҡартатай, өләсәй, нәнәй тиҙәр.
Сәләмләү
Аралашыу күп осраҡта «Сәләм бирҙек»; «Сәләм!» тип сәләмләшеүҙән башлана. Өлкән йәштәге йә динле башҡорттар иҫкесә Әссәләмәғәләйкүм! Үәғәлләйкем әссәләм! тип күрешә. Һаумыhығыҙ! Иҫәнмеһегеҙ! Иҫәндәрмеһегеҙ! Шәпмеһегеҙ! Хәйерле көн! Хәйерле иртә! Хәйерле кис! тип ҡул бирешеп күрешеү киң таралған.
Ҡул бирешеп күрешеү айырыуса хөрмәт билдәһе тип һанала. Өлкән кешеләргә һыңар ҡул ғына биреү ихтирамһыҙлыҡ билдәһе тип һанала.
Ҡалаларҙа таныштар менән иҫәнләшеү ҡабул ителмәһә, ауылдарҙа башҡорттар бөтәһенән дә, шул иҫәптән таныш түгел кешеләрҙән дә һаулыҡ һорашып үтә.
Комплимент
Комплимент формаһы шарттарға, әңгәмәсенең социаль әһәмиәтенә, аралашыу урыны һәм ваҡытына ҡарап һайлана. Әңгәмәселәр араһындағы социаль һәм психологик арауыҡ та иҫәпкә алына.
Тышҡы ҡиәфәткә (Алпамыша батыр кеуек булып киткәнһең бит), йәшкә (Усманов ағай, йәшәреп бараһың, ахыры, танымай торам), мораль сифаттарға ("Ҡалай яҡшы кешеһең әле, Дәүриә  апай), аҡылға (Һай, аҡыллы баш) һ. б. ҡарап әйтелгән комплименттар була.
Хушлашыу
Хушлашыу формаһы ситуацияға, үҙ-ара мөнәсәбәттәргә ҡарап, рәсми, рәсми булмаған һәм нейтраль төрҙәргә бүленә.
Хушлашыу парлы формула буйынса бара: Һay бул! — Һay бул!, Хуш — Хуш бул!. Бер яҡ теләктәр әйтһә, ҡаршы яҡ та уларға мөнәсәбәтен белдерергә тейеш.
Хушлашыр алдынан китергә йыйынған кеше әңгәмәсеһенә, берәй һылтау табып, айырылышырға кәрәклеккә ишара яһай (Һуң булып киткән икән; Ҡайтыр ваҡыт та еткән икән; Мин ҡайтайымдыр инде). Айырылышыу айҡанлы үкенес белдерелә (Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡайтырға кәрәк шул, былай ҙа һуңға ҡалып киттем), рәхмәт әйтелә (Һый-хөрмәтегеҙ өсөн рәхмәт, бик тәмле булды; ҡайтырға кәрәк шул, миңә ваҡыт бүлгәнегеҙ өсөн рәхмәт). Хушлашыу аҙағында бер-береһенә һаулыҡ-именлек теләшәләр.
Сығып барғанда әйтелә торған һүҙҙәр: Хуш! Хушығыҙ! Һау булығыҙ! .
Ғәфү үтенеү
Башҡорттарҙа ғәфү үтенеү формаһын һайлау аралашыуҙа ҡатнашыусыларҙың статусына, эш шарттарына, килтерелгән зыяндың күләменә бәйле. Ғәфү үтенеү һүҙҙәре: «ғәфү», «тәүбә», «кисер», «ярлыҡа», «рәнйемә». Нейтраль формалы  ғәфү ит(-ereҙ) тигән фраза йышыраҡ ҡулланыла. Ғәфү үтенеү 2-се затта бойороҡ һөйкәлешендә торған ҡылым менән белдерелә: ғәфү ит(-егеҙ), кисер(-егеҙ), асыуланма(-ғыҙ), рәнйемә(-геҙ).
Ҡайһы берҙә ғәфү үтенеү һүҙ башлар алдынан йә берәйһенең иғтибарын йәлеп итеү маҡсатында әйтелә.