cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кулёмина Евдокия Андреевна
Биографияһы
1956 йылда Кулёмина кукуруз һәм шәкәр сөгөлдөрөн үҫтереү буйынса йәштәр звеноһын етәкләй. 1958 йылда звено юғары производство һөҙөмтәләренә өлгәшә, шуға күрә Ленин орденына тәҡдим ителә.
1959 йылда уңыш тағы ла һөҙөмтәлерәк була. Һәр гектарынан 120 центнер кукуруз, 350 центнер шәкәр сөгөлдөрө, 11 центнер етен йыйып алына.
СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 12 мартындағы Указы менән ауыл хужалығында юғары уңыштарға өлгәшкәне һәм уңыш йыйыуҙағы юғары күрһәткестәре өсөн Евдокия Андреевна Кулёминаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Ауыл хужалығында артабан да эшләүен дауам итә.
1962 йылдан 1967 йылға тиклем тракторсылар бригадаһында бригадир булып эшләй. 1974 йылға тиклем Кочкурово Ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе була. 1979 йылда баҡсасылыҡ бригадаһы бригадиры булып эшләй.
СССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың XXI и XXII съездары делегаты була.
Һуңғы ваҡытта тыуған колхозында профком рәйесе булып эшләй. Хаҡлы ялда булып, Кочурово ауылында Пресвятая Троица храмының старостаһы була.
Ворка
Ворка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ганеша
Ганеша — индуизм илаһтарының береһе. Шулай уҡ Ганапати, Винаяка, Пиллаяр һәм Бинаяк булараҡ мәғлүм. Уның һүрәтен Таиланд, Непал, Һиндостанда, Шри-Ланкала йыш күреп була.
Барлыҡ индуизм ағымдарында ла Ганешаға табыныу бар. Ганешаны киртәләрне юҡ итеүсе булараҡ хөрмәт итәләр. Шулай уҡ ул сәнғәттәр һәм фәндәр яҡлаусыһы һәм зирәклек Дэваһы (Илаһы). Ганеша тураһында төп тексттар Ганеша Пурана, Мудгала Пурана һәм Ганапати Атхарвавирша. Башлаулар Илаһы булараҡ уңа ритуалдар һәм церемонияләр башында ихтирам күрсәтәләр. Ганеша йыш сысҡанға, ертишкескә яки күсегә атланған итеп һүрәтләнә.
Балабан (ҡая)
Географик урыны
Балабан тауы Рәүҙе тау һырттарының бер өлөшө булып тора. "Полевской ҡалаһы о́кругы"  муниципаль берәмегенең  биләмәһендә урынлашҡан. Аҙау тауының иң бейек түбәһенән 14,5 саҡрым төньяҡтараҡ ята. 535,1 метр бейеклектәге тау тулыһынса урман менән ҡапланған. Урыны менән суҡайып торған ҡая ҡалдыҡтар осрай.
Тасуирлама
Урман менән ҡапланған бейек булмаған һөҙәк тау. Түбәһе урманлы ҡая киҫәктәре менән ҡапланған. Шунда уҡ түбәһендә иҫке ағас вышка тора, хәҙер ул насар торошта, баҫҡысы юҡ.
Урманлы битләүҙәре ҡуйы ҡатнаш урман менән ҡапланған. Әммә элек ағастары  ҡырҡылған урындарҙа   ҙур булмаған аҡландарҙы киренән ағастартар баҫа бара. Тау төньяҡ йүнәлештә һуҙылған. Көньяҡ битләүенән башҡа  тау битләүҙәре лә һөҙәк.
Көньяҡ битләүе  оҙонлоғо яҡынса 200 метр булған  20 метр бейеклектәге, ҡырҡҡан һымаҡ ҡаялар менән тамамлана. Ҡаялар араһында  береһе төп массивтан айырыла: ул  ҡатып ҡалған  йыртҡыс ҡошҡа оҡшаған. Башын уңға бороп аҫта барған юлсыларға текәлгән кеүек. Тауға яҡын ғына ерҙән  Кунгурка йылғаһы(Чусовая ҡушылдығы) башланғыс ала.
Тау башынан тирә яҡҡа күп саҡрымдарға  матур  күренеш асыла. Көньяҡта Аҙау тауының ҡуш түбәләре асыҡ  күренә. Тау итәгендә иҫке күтәреү механизмдарының ҡалдыҡтары һаҡланған.
Ловеч
Ловеч (иҫке. урыҫ. Ловча) (болг. Ловеч ) — үҙәк Болгарияның төньяҡ өлөшөндәге ҡала, Ловеч өлкәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Ловеч Болгарияның төньяғында Дунайҙың таулы тигеҙлеге сигендә һәм Балҡан тауҙары алдында, Софиянан көнбайышҡа ҡарай 150 км,  Трояндан төньяҡҡа  ҡарай  30 км һәм Плевендан көньяҡҡа  ҡарай 30 км  алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала Осым йылғаһының ике ярында ла ята. Ҡаланың көнсығыш өлөшөн 250 метрлыҡ яҫы таулыҡ уратып ала, уның иң юғары нөктәһе — Стратеш тауы. Ҡаланың көньяҡ-көнбайыш өлөшөн Хисаря һәм Баш Бунар ҡалҡыулыҡтары уратып алған. Төньяҡ-көнбайышта рельеф яйлап күрше Плевен өлкәһенең тигеҙлегенә күсә. Ловечтың диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 200 м тәшкил итә. Иң юғары нөктәһе —  Акбаир  убаһы,  уның бейеклеге  450 м.
Ловечта матур парктар  һәм ял итеү урындары  күп. Стратеш паркында бик күп сирень ҡыуаҡтары үҫә,  яҙ көнө уларҙың сәскә атыуын ҡаланың һәр нөктәһенән дә еңел күрергә була. Шуға күрә Ловечты йыш ҡына сирень ҡалаһы тип тә йөрөтәләр.
Боронғо тарихы
Ловеч — Болгарияның боронғо ҡалаларының береһе. Ҡаланың беренсе йәшәүселәре булып мельдтарҙың фракия ҡәбиләләре тора, улар беҙҙең эраға тиклемге 4-3 быуаттарҙа йәшәгән. Ловечтың тирә-яғында улар үҙҙәренең баш ҡалаһы — Мельтаға нигеҙ һалған.
Һуңыраҡ, Балҡанды  Рим империяһы баҫып алғас, хәҙерге ҡала менән йәнәш хәрби гарнизон Президиум  ойошторола, ул төп рим юлдарының береһендә мөһим стратегик урынды биләй.
Урта быуаттар
Элекке рим ҡәлғәһе Хисаряла 1187 йылда Болгария һәм Византия араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, һәм рәсми рәүештә Болгарияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. XII быуатта Ловеч  эре сауҙа үҙәге һәм Болгарияның иң билдәле ҡалаларының береһе була.
XIV быуат урталарында төрөк ябырылыуҙары. Ловечты ла урап үтмәй, оҙаҡ ваҡыт ҡаланың ҡалала төрөктәрҙең күсеп ултырыуы йәки болгар балаларын яңысар итеп алыу тураһында  тыйыу   буйынса айырым хоҡуҡтары булһа ла 1446 йылда иң һуңғы  булып Хисаря ҡәлғәһе баҫып алына,
Ғосман осоро
XVI—XVII быуаттарҙа Ловеч ҡабаттан Болгарияның  мөһим сауҙа үҙәге һәм иң бай ҡалаһы була, шуның өсөн уны 1520 йылда  Алтан Ловеч (Алтын Ловеч) тип атайҙар.
1784 —  тарихта ҡаланың иң ауыр йылы, ул төрөк армияһы тарафынан тулыһынса  тиерлек яндырыла һәм  емерелә. Шул саҡта 20000 ҡала халҡынан тик 4600 ғына тере ҡала.
1810 йылдың (иҫке ст.) 17 октябрендә  1806—1812 йылғы Рус-төрөк һуғышында  Н.М. Каменсийҙың Дунай армияһы генерал М.С. Воронцовтың отряды Ловечты ала. Бынан һуң төрөктәр ҡабаттан ҡаланы биләй һәм Ғосман-бейҙың 15 меңлек армияһы менән нығына. Н. Каменский генерал-майор Сен-При отрядына ҡабаттан Ловечты яуларғы бойороҡ бирә, был эш 1811  31 ғинуарында .башҡарыла. Операция бөйөк вәзир  Әхмәт-бейгә көнбайыш Болгарияға һөжүм башлауға  ҡамасаулай. Ловчаны алған генерал Михаил Воронцов, полковник Константин Полторацкий, подполковник Осип Второв, кенәз Федор Гагарин һәм башҡа рус хәрбиҙәре бүләкләнә. Рустар шул уҡ 1811 йылда Дунайға юллана һәм төрөктәр ҡаланы талай.
Ғосман империяһы хакимлығына ҡаршы революция ойошмалары  булдырыу ваҡытында,  Ловеч Йәшерен революция комитеты исеме аҫтында Василь Левскиның Эске революцион ойошмаһы операцияларының үҙәге була. Левски аҙаҡ Ловеч эргәһендәге ауылда тотола һәм һуңыраҡ Софияла аҫып үлтерелә. Ҡаланың иҫке өлөшөндә Василь Левски музейы урынлашҡан.
1877 йылдың 22 авгусында Ловечта азат итеү
1877—1878 йылдарҙа Рус-төрөк һуғышында рус армияһы ҡаланы ике тапҡыр азат итә: 1877 йылдың  5 июлендә (иҫке ст.) һәм 1877 йылдың 22 авгусында 1877 йылдың 5 июлендә Жеребков  полкы отряды ҡаланы биләй. Ваҡытлы идаралыҡ ойошторола. Подполковник Баклановтың әҙ һанлы гарнизонының һәм 23-сө казактар полкы йөҙөнөң   бергә бары тик ике орудиеһы ғына  була. 1877 йылдың 15 июлендә Ғосман-паша ебәргән 4000 кеше  пехота составында алты орудиеһы менән ҡоралланған   Рифат-пашаның отряды  Ловечты  биләй. Бынан һуң ҡаланың һәм уның эргә тирәһендәге 1500 кешеһе төрөктәрҙең ятағанынан  һәләк була. Рифат- паша Киримзитепдә (хәҙер Стратеш) бөтөн бер нығытма системаһы төҙөй. 17 августа генерал-майор А.К. Имеретинский (Багратион) етәкләгән рустарҙың эре көстәре Ловечҡа йүнәлә. Дошман нығытмаһын иҫәпкә алғанда, яҡынса 20 мең кешенән һәм 98 орудиенан торған рус ғәскәренең өҫтөнлөгө ҙур булмай. Дошмандың Рифат-паша етәкселегендә заманса уҡсылар һәм артиллерия менән ҡоралланған 15 меңлек гарнизоны була. 22 авгусында һөжүм ике колонна менән үткәрелә: һул колоннала  генерал М.Д. Скобелев һәм уң колоннала генерал В.М. Добровольский. Төрөк позицияларын төп һөжүмде башта 5000 һалдат, һуңынан 9000 һалдат менән Скобелев ойоштора. Төрөктәр 5200 кешеһен юғалтып, Ловченан  ҡыҫырыҡлап сығарыла. Рустарҙың юғалтыуы 1500 кеше тәшкил итә. Яуҙа бик күп болгарҙар һәләк була. Бөтә Калуга һәм Либава полктарының батальондары «1877 йылдың  22 авгусында Ловчаны алған өсөн» тигән яҙыу менән Георгий байраҡтары менән бүләкләнә. Ловечты азат итеү хөрмәтенә төҙөлгән һәйкәлдәр һаны, аҡ һәм Шуйский полкы батальонының һәләк булған батырҙарына арналған ҡара һәйкәлдәрҙе индереп, 13-кә етә (икеһе лә Стратеш тауында) , бер нисә мәрмәр һәйкәл Ҡазан полкы яугирҙәренең туғандаш ҡәберлегендә, биш һәйкәл Сыр-Пазар үҙәгендә һәм Изге Троица сиркәүенең ихатаһында II-се Псков пехота полкы командиры полковник Кусовҡа  һәйкәл. Уларҙы изгеләштереү   1879 йылдың 3 сентябрендә үткәрелә.
1983 йылда Варош кварталы (архитектура тарихи һәм тарихи ҡурсаулыҡ зонаһы) тергеҙелә
1985 йылда Ловеч халҡы 49 мең кеше тәшкил итә, ҡала электротехник, ағас эшкәртеү, туҡыу,  һәм күн емеш консервалау сәнәғәте үҙәге булып тора.
Сәйәси хәле
Ловеч общинаһының кметы (мэры) — Минчо Стойков Казанджиев (Болгар социалистик партияһынан (БСП)) һайлау һөҙөмтәләре буйынса община идаралығына һайланған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Окун-Еган
Окун-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 317 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ырымбур өйәҙе
Ырымбур өйәҙе, 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.
Административ уҙәге — Ырымбур ҡалаһы.
Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы составында. Административ уҙәге — Ырымбур ҡалаһы. 1919 йылда 9 улус Ете ырыу кантоны, 5 улус — Ҡыпсаҡ кантоны, 1 улус Туҡ-Соран кантоны — АСБР составына инә. Өйәҙ 1928 йылда бөтөрөлә, территорияһы Үрге Урал өлкәһе составына инә.
География
XVIII быуат аҙағында өйәҙе төньяҡ‑көнбайышта — Боғорослан һәм Бәләбәй өйәҙҙәренә, төньяҡта — Стәрлетамаҡ өйәҙенә, көнсығышта — Урта жузда, көньяҡта — Кесе жузда, көнбайышта — Быҙаулыҡ өйәҙенә менән сиктәш була. Майҙаны — 32 691,1 верста² (1897), 30 551 км² (1926).
Халҡы
XVIII быуат аҙағында 58 325 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 19 048), 1897 йылда — 555 653 (башҡорттар — 56 576, йәһүдтәр — 1 218, мордвалар — 26 180, татарҙар — 47 989, типтәрҙәр — 2 656, урыҫтар — 380 094, украиндар — 29 942, немецтар — 4 884 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 370 968 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 74376, дворяндар — 6963 һәм башҡа; мосолмандар — 108 472, православие динендәгеләр — 439 895 (шул иҫәптән 17 720 старообрядсы) һәм башҡа.
Иҡтисад
Халыҡтың төп өлөшө игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. XX быуатта башында суйыниретеү заводы, 5 шарапҡыуыу заводы, 2 һыра ҡайнатыу, 10 кирбес һуғыу, 10 тире иләү заводы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Өйәҙҙә 7 ҙур йәрминкәләр үткәрелгән. 1877 йылда өйәҙ аша Ырымбур тимер юлы (Ырымбур — Батраки участкаһы), 1913 йылда Троицк тимер юлы (Ырымбур — Орск) үтә. 122 мәсет, 97 сиркәү һәм 4 часовня (1866) иҫәпләнгән.
Әрлән (Яңауыл районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Луптега
Луптега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мошенское күле - Моша йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арнем
Арнем (Arnhem, МФА : ) — Нидерландтың общинаһы һәм ҡалаһы, илдең көнбайышында, Рейн йылғаһы ярында урынлашҡан Гелдерланд провинцияның административ үҙәге.
Ойошманың структураһы
Арнем общинаһы Арнем ҡалаһынан, уның түбәндәге биҫтәләренән һәм ҡасабаларынан тора:
Тарих
Арнем 893 йылда беренсе тапҡыр Arnoldi Oppidium Villa исеме аҫтында телгә алына. 1233 йылда II Оттон, Зютфендан Гелдерн графы, Арнем ҡалаһына ҡала хоҡуҡтары бирә һәм ошо йыл ҡаланың нигеҙләнеү йылы тип иҫәпләнә.
1443 йылда Арнем Ганза союзына инә. 1473 йылда уны Бургундия герцогы Карл I Лысый баҫып ала.
Франция 1672—1674 һәм 1795—1813 йылдарҙа Арнем ҡалаһын баҫып ала. XIX быуат башында ҡаланы киңәйтеү маҡсатында уның элекке нығытмалары тулыһынса тиерлек емертелә, ҡаланан өсөн киңәйтергә мөмкин.
XIX быуатта ҡала матур тәбиғәтле модалы курорт ҡалаһына әүерелә. Бында, Гаагалағы кеүек үк, океан артынан бай «шәкәр барондары» йәки плантаторҙары килә.
1944 йылдың сентябрендәге «Market Garden» хәрби операцияһы ваҡытында ҡалаға эре инглиз-америка десанты төшөрөлә һәм Голланд операцияһы барышында ҡала ҡаты һуғыш барған урынға әйләнә.
Айдахо
Айдахо (State of Idaho) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 14. 1890 йылдың 3 июлендә төҙөлгән. Элек Айова территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Аҫыл-таш штат.
Арнем
Спорт
Ҡалала профессиональ футбол клубы «Витесс» урынлашҡан, ул үҙ уйындарын «Гелред» стадионында үткәрә, стадион 32,5 мең тамашасыны һыйҙыра.
Айдахо
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Айдахо штатында 1 584 985 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 7,3 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 39.
Майҙаны 216 632 кв.км, шуның 0,98 % һыу майҙаны.
Арнем
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡурпысыҡ
Ҡурпысыҡ, урман өйрәге (Вальдшнеп, ) — Европаның һәм Азияның еүеш урмандарында йәшәй, бөжәктәр менән аҙыҡлана торған, һунар өсөн мөһим булған күсмә ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы күгәрсендәй. Күберәк ерҙән йөрөүсе оҙон суҡышлы бик һаҡ ҡош. Аҙыҡ эҙләргә башлыса эңерҙә генә сыға. Көтмәгәндә, аяҡ аҫтынан осоп китә һәм тура өҫкә күтәрелеп, шунан ғына алға оса, был ваҡытта тамаҡ ҡырғандағы һымаҡ тауыш сығара. Бик сыбар ҡош. Дөйөм төҫө һарғылт ерән. Башына, һыртына һәм ҡанаттарына ҡара таптар һибелгән, кәүҙәһенең аҫ яғы нәҙек ҡара-көрән һыҙатлы. Ҙур ҡара күҙе елкәһенә яҡын урынлашҡан, һаралйын һәм зырҡыуыттан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. right|thumb|250px|Төп ризыҡтары — [[селәүсендәр]]
Тауышы
Төрлө киҫкен генә тауыштар сығара: «ҡатх», «турх», «тахҡ» йәки «сип».
Йәшәү рәүеше
Еүеш һәм йомшаҡ тупраҡлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса ямғыр селәүсене, ҡайһы ваҡыт төрлө бөжәктәр, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә, үлән төптәрендә, тамыр араларында оялай. Ваҡ ҡына ҡыҙыл төртөклө 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Илмән күле
Илмән күле (Ильме́нское озеро (Ильме́нь)) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһы янындағы күле.
Географияһы
Илмән күле Көньяҡ Уралдағы Илмән һыртының көньяҡ осонда Мейәс ҡалаһы янында, Илмән ҡурсаулығы эргәһендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән — 331 м. Күлдең көньяғында Транссебер магистраленең Көньяҡ Урал тимер юлы Мейәс станцияһы, төньяҡ һәм көнсығыш яры буйлап Мейәс — Сыбаркүл автомобиль юлы һәм Өфө — Силәбе   тимер юлы үтә. Силәбегә тиклем – 80 км, Өфөгә – 270 км, Мейәскә – 5 км ара.
Тасуирламаһы
Һыу ятҡылығы төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙыла, оҙонса түңәрәккә яҡын рәүешле. Майҙаны — 4,76 км².
Юлдарҙан ары көнсығыш яры хужалыҡ эшмәкәрлеге өсөн ҡулланылмай, сөнки Илмән ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан. Көньяҡ яры Һаҙлыҡлы.
Яр буйына табан төбө ылымыҡлы, ҡуйы булып һыу үҫемлектәре баҫҡан.
Хайуандар донъяһы уникаль. Бында ғалимдар энәғараҡтың һирәк осраған төрҙәрен тапҡан, урындағы һунарсылар һәм балыҡсылар йәмғиәте ағзалары өлкәнең Ҡыҙыл китабына индерелгән йылға ҡамаһы осрауын теркәгән.
Күлде өлөшсә дамба менән уратҡандар, күлдән ағып сыҡҡан һыу Мейәс йылғаһына ҡоя ..
Үҫемлектәр
Үҫемлектәр (lat.Plantae, Vegetabilia) — биологик батшалыҡ, күп күҙәнәкле организмдарҙың төп төркөмө. Уға 350 меңдән артыҡ организм, шул иҫәптән ылымыҡтар, мүктәр, ҡаҙаяҡтар, ҡырҡбыуындар, көкөрт үләндәре (плаун), яланғас һәм ябыҡ орлоҡло сәскәле үҫемлектәр инә. Үҫемлектәрҙе ботаника фәне өйрәнә.
Илмән күле
Этимологияһы
Күлгә атама төп Урал һыртынан 40 км көнсығышҡараҡ һуҙылған Илмән тау һырты исеменән бирелгән. ул. Илмән күле ҡәҙимдән Ильмень, Эльмень тип аталып килгән (1736, 1742 йылдағы карталар); Петр Симон Паллас уны Именкуль тип атаған (башҡортса синонимы — «хәүефһеҙ күл»).
Үҫемлектәр
Органик донъяла урыны
Органик донъя эсендә Вирустар, Прокариоттар, Бәшмәктәр, Үҫемлектәр, Хайуандар батшалыҡтарын бүлеп йөрөтәләр(төркөмләү буйынса бер аҙ айырмаһы булған икенсе төрлө ҡараштар ҙа бар). Бәшмәктәр, үҫемлектәр менән хайуандар эукариоттар булып торалар.
Архей эраһы (3800—2500 млн йыл элек)
Палеонтологик табылдыҡтырға ҡарағанда, тере йән эйәләренең батшалыҡтарға бүленеүе 3 млрд йыл элек башланған. Фотосинтезлаусы бактериялар (хәҙерге улар ҡыҙыл бактериялар, йәшел бактериялар һәм цианобактериялар уларҙың вәкилдәре). Шулай итеп, мезоархей осоронда (2800—3200 млн йыл элек цинобактериялар булған.
Илмән күле
Этимологияһы
Шул уҡ ваҡытта Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡорттарҙың тотемы - имән ағасынан килеп сыҡҡандыр тип фаразлай.
Үҫемлектәр
Протерозой эраһы (2500—570 млн йыл элек)
Эукариотик фотоавтотроф организмдарҙың (үҫемлектәрҙең) нисек барлыҡҡа килеүен аңлатҡан берҙәм теория юҡ. Симбиогенез теорияһы эукариотик фотоавтотроф организмдарҙың (үҫемлектәрҙең) барлыҡҡа килеүен гетеротроф күҙәнәктең фотофтор тибындағы туҡланыуға күсеүе менән аңлата. Фотосинтезлаусы бактериялар артабан хлоропластҡа әүерелгән. Ошо теорияға ярашлы, аэроб бактерияларҙа митохондрия барлыҡҡа килгән. Шулай итеп һыу үҫентәлере — беренсе үҫемлектәр барлыҡҡа килгән. Протерозой эраһында бер күҙәнекле һәм колониаль зәңгәрйәшел һыу үҫентеләре, ҡыҙыл һәм йәшел бактериялар барлыҡҡа килә.
Палеозой эраһы (570—230 млн йыл элек)
Силур осоро аҙағында (405—440 млн йыл элек) Ерҙә Скандинав, Тянь-Шань тауҙарын барлыҡҡа килтереүсе, күпселек диңгеҙҙәре ҡоротоусы тау барлыҡҡа килтереүсе процестар башлана. Нәтижәлә цианобактериялар ҡоро ерҙә тупраҡ субстрактын барлыҡҡа килтерә, ҡайһы бер һыу үҫентәләре ҡоро ергә тереклек итә башлай. Беренсе юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр — риниофиттар барлыҡҡа килә. Риниофиттар төҙөлөшө ҡатлам, механик, фотосинтезлаусы туҡымалар булыуы менән айырылп тора. Һыу мөхите һауа мөхитенән айырылыуы ошо һөҙөмтәләргә килтерә. Айырым алғанда;
Куксония иң боронғо ҡоро ер үҫемлеге булып тора. Куксония 1937 йылда Шотландияның силур ҡомлоғонда табылан (йәше 415 млн йыл тирәһе).
Үҫемлектәр батшалығы ике ваҡ батшалыҡҡа бүленә:
1. Түбән төҙөлөшле үҫемлектәр: ылымыҡтар инә (35 мең төр тирәһе)
Төп билдәләре:бер күҙәнәкле, өйкөм(колония), күп күҙәнәкле еп, ҡатлам фиғылында(таллом); туҡыма һәм ағзаларға махсуслашмаған; үрсеүе споралар ярҙамында(енси булмаған юл) һәм гаметалар ярҙамында (енси юл); төп йәшәү урындары-һыу мөхите.
2. Юғары төҙөлөшле үҫемлектәр. Төп билдәләре: туҡыма(япҡыс, яһағыс, механик, үткәргес, төп туҡымалар) һәм вегетатив һәм репродуктив (үрсеү)ағзаларына махсуслашыу; йәшәү циклында енси һәм енси булмаған быуындары алмашына; төп йәшәү урындары-ҡоро ер мөхите.
2.1.Юғары төҙөлөшле споралылар: (мүк һымаҡтар) һәм көпшәле споралылар(көкөрт үләндәре, ҡырҡбыуындар, ҡаҙыяҡтар);
2.2. Юғары төҙөлөшле орлоҡлолар:яланғас орлоҡлолар һәм ябыҡ орлоҡлолар(сәскәле үҫемлектәр)
Әһәмиәте
Ерҙәге тереклектең йәшәүе үҫемлектәрһеҙ мөмкин түгел. Барлыҡ организмдарҙан тик үҫемлектәр генә (шулай уҡ,бактерияларҙың бер аҙ өлөшө) ҡояш энергияһын органик булмаған матдәләрҙән органик матдәләр етештереүгә тотоноп, тәндәрендә энергия туплай ала. Атмосферанан CO2 йотоп һәм O2 бүлеп, Ерҙең атмосфераһын көйләй. Тереклекте һулыш өсөн кәрәк булған O2 менән тәьмин итә. Үҫемлектәр — гетеротроф организмдар, шулай уҡ кеше өсөн дә аҙыҡ сылбырының төп быуыны булып тора. Дала, туғай, урман һәм башҡа экосистемалар төҙөп, Ерҙең иҫ китмәле,ҡабатланмаҫ, үҙенсәлекле бер ландшафтын, бөтә батшалыҡ вәкилдәре өсөн экологик нишаларҙың бөтмәҫ-төкәнмәҫ төрлөлөген хасил итә. Уларҙың туранан-тура эшмәкәрлеге менән генә тупраҡ яһала.
Үҫемлектәрҙе культуралаштырыу
Кеше тарафынан 100 ботаник ырыуға ҡараған 2000 төр тирәһе үҫемлек культуралаштырылған. Күпселеге Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренә тура килә. Хәҙерге ваҡытта был Ираҡ, Иран, Иордания, Израиль һәм Фәләстан Дәүләте биләмәләренә тура килә. Боронғо игенселәр вегетатив юл менән үрсетеү(клонлаштырыу)һәм туған-ара ҡауыштырыу (инбридинга) ысулын яҡшы белгәндәр. Мәҫәлән, картуф һәм емеш ағастары клонлаштырыуға миҫал булып торалар. Аҙыҡ аша алынған туҡлыҡлы матдәләр углеводҡа һәм аҡһымға бай (бойҙай, арпа)уҫемлектәргә тура килә. Шулай ҙа, был үҫемлектәрҙә аминокислоталары төрө тулы түгел(лизин, метионин). Был ҡыяҡлыларға өҫтәмә итеп, боронғо игенселәр ҡуҙаҡлы үҫемлектәр ҙә үҫтергәндәр — борсаҡ, яҫмыҡ, кәрешкә. Арыш барынан да аҙағыраҡ культуралаштырылған. Үҙ-үҙенән һеркәләнеүсе етен орлоҡтарында майҙың микдары бик юғары булыуы аҙыҡ аша алына торған туҡлыҡлы матдәләрҙе тулыландырып та ҡуйған(май, аҡһым, углевод).
Был үҫемлектәр ҡулға эйәләштереү үҙәктәренән тарала барып, бөтә донъяға халҡы өсөн аҙыҡ сығанағына әйләнгәндәр. Күп үҫемлектәр Көньяҡ-Көнсығыш Азияла(үҙ-үҙенән һеркәләнесе мамыҡ, дөгө,сорго, арахис) культураға индерелгәндәр.
Хәҙерге ваҡытта таралған үҫемлек культуралары
Иң беренсе урында икмәк культуралары (бойҙай, дөгө,кукуруз, тары, сорго, арпа, арыш,һоло)һәм төрлө ярма культуралары тора. Уртаса климат шарттарында -картуф, көньяҡ өлкәләрҙә — батат, ямс, ока, таро һәм башҡалар киң таралыу алған.др. Күпләп аҡһымдарға бай ҡуҙаҡлы (фасоль, борсаҡ, нут, кәрешкә һ.б.), шәкәр биреүсе(шәкәр сөгөлдөрө, шәкәр ҡамышы) үҫемлектәр, күп төрлө май (көнбағыш, арахис, зәйтүн һ.б.), емеш, еләк, йәшелсә һәм башҡа культуралы үҫемлектәр үҫтерелә.. Йәмғиәтте — чая, кофе, какао, виноград һәм тәмәкеһеҙ күҙ алдына килтереүе бик ҡыйын .Малсылыҡ ҡырағай һәм сәсеп үҫтергән мал аҙығы культураларына нигеҙләнеп кенә йәшәй ала. Еңел сәнәғәт Мамыҡ, етен, киндер, рами, джут, кенаф, сизаль һәм бик күп башҡа сүсле үҫемлектәр кешене кейем-һалым һәм техник туҡымалар менән тәьмин итә.
Ағас эшкәртеү сәнәғәте[үҙгәртергә
Йыл һайын төҙөлөш материалы, целлюлоза һ.б бик күп ағас ҡырҡыла. Йыл һайын төҙөлөш материалы, целлюлоза алыу өсөн һәм башҡа маҡсаттарҙа бик күп урман ҡырҡыла.
Энергетика
Ташкүмер, һоро күмер, торф — боронғо үҫемлектәр тарафынан туплап алып ҡалынған ҡояш энергияһының һаҡламы ул.
Медицина һәм химия
Халыҡ хужалығы, медицина, фармокопея, етештереү сәнәғәтенең төрлө өлкәләре өсөн дә бөтмәҫ-төкәнмәҫ сеймал сығанағы булып торалар. Уларҙан дарыуҙар, препараттар, витаминдар, тәбиғи каучук, ҡиммәтле ыҫмалалар, ҡабыҡ һуты, эфир майҙары, буяғыс матдәләр, лак һ.б. бик күп хужалыҡ өсөн кәрәк булған продукттар алалар.
Экология
Төп статья: Үҫемлектәр экологияһы Үҫемлектәр япмаһы атмосфераны кислород  менән тәъмин итә һәм экосистемалар өсөн  органик материал, энергия сығанағы булып тора.Фотосинтез хәҙерге атмосферала кислород, углекислый газ һәм башҡа һауа компоненттарының нисбәтен бер кимәлдә торорлыҡ итеп көйләй. Бик әҙҙәренән башҡа(анаэробтар) бөтә организмдар ҙа аэробтар, йәғни,кислородҡа мохтаждар. Экосистемаларҙың барыһында ла тиерлек үҫемлектәр аҙыҡ сылбырының нигеҙен тәшкил итәләр.Ҡоро ер үҫемлектәре һыу һәм башҡа биохимик циклдарҙың мөһим компоненты булып тора.Ҡайһы берҙәре азот үҙләштереү бактериялары аша  биосферала  азот әйләнешендә ҡатнашалар.Үҫемлек тамырҙары тупраҡ яһалыуҙа ҡатнаша, уны эрозиянан һаҡлай.
Үҙ-ара экологик бәйләнештәр
Хайуандар менән үҫемлектәр араһында тығыҙ үҙ-ара бәйләнештәр йәшәй. Күп кенә бөжәктәр сәскәле үҫемлектәр өсөн һеркәләндереүсе булып торалар. Бындай « хеҙмәттәре» өсөн үҫемлектәр бөжәктәрҙе өсөн туҡлыҡлы аҙыҡ: нектар һәм һеркәләр менән тәъмин итәләр. Емештәре менән туҡланыусы хайуандар тиҙәктәре менән бергә орлоҡтарҙы тараталар. Бик күп үҫемлектәр менән бәшмәктәр араһында симбиоз мөнәсәбәттәре урынлашҡан (микориза). Бәшмәктәр үҫемлектәргә тупраҡтан һыу һәм минераль матдәләрҙе алырға ярҙам итһә, үҫемлектәр уларҙы органик матдәләр менән тәъмин итә. Шулай уҡ, эндофиттар — үҫемлек эсендә тереклек итеп, хужа-организмдың үҫешенә булышлыҡ итеүсе симбиотик бәшмәктәр ҙә була.
Паразитлыҡ
Паразит үҫемлектәр түбән төҙөлөшлө, шулай уҡ, юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр араһында ла осрай. Улар ауыл хужалығына ҙур ғына зыян килтерәләр.
Йыртҡыс үҫемлектәр
Йыртҡыс үҫемлектәрҙең 500 -ҙән ашыуыраҡ төрө билдәле. Ундай үҫемлектәр, ғәҙәттә, минераль тоҙҙарға, туҡлыҡлы матдәләргә ярлы булған тупраҡта үҫә. "Йыртҡыслыҡтары " тупраҡта азот етмәүгә бәйле. Шуға ла, йыртҡыс үҫемлектәр етмәгән азотты бөжәктәрҙең һәм башҡа хайуандарҙың тәненән алалар.
Уларҙың ҡорбанын аулау өсөн махсус яйланмалары була. Рәсәйҙә урмандарында иң билдәлеһе — Ысыҡ үләне, йәки Росянка круглолистная (Drosera rotundifolia).Был үҫемлектең япраҡ ситтәрендә ысыҡҡа оҡшаған йәбешкәк матдә бүленеп сыға. Шул «ысыҡ»ҡа ымһынып ултырған бөжәк йәбешһә, ысҡына алмай. Ҡорбан "ысыҡ"тың аш һеңдереү һуттары тарафынан һеңдереүгә дусар ителә.
Тағы ла, киң билдәле йыртҡыс үҫемлектәр булып венерина мухоловка, дарлингтония, жирянка, росолист тора.
Сальвиния
Сальвиния — йөҙөүсе ҡаҙаяҡтар ырыуына, сальвиния һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Үҫемлектәр
Төп үҙсәнлектәре
Зиготанан орлоҡ бәбәге (буласаҡ үҫемлек) һәм триплоид күҙәнәктән эндосперм (бәбәк өсөн туҡлыҡлы матдәләр) барлыҡҡа килә.
Сальвиния
Таралышы
Яҡынса 10 төрө билдәле, башлыса тропик Америкала һәм Африкала, шулай уҡ Төньяҡ Америкала һәм Евразияла таралған. Башҡортостанда, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында йөҙөүсән сальвиния үҫә.
Ботаник яҙма
Тамыры булмаған бер йыллыҡ һыу ҡаҙаяғы. Һабағы епкә оҡшаған, тармаҡлы, киңлеге 1 см тиклем, оҙонлоғо 5—10 см. Япрағы суҡтарҙа 3-әр, шуларҙың 2‑һе — йөҙөүсән, бөтөн, йомортҡа һымаҡ түңәрәк йәки йомро пластинкалы; өҫкө яҡтан ҡыя рәттәргә урынлашҡан ҙур булмаған имсәләре, аҫтан көрән төҫтәге төктәре бар. Өсөнсө һыу аҫты япрағы нигеҙенә тиклем тиерлек күп һанлы епкә оҡшаған тамыр кеүек ҡуйы ҡаты төктәр менән ҡапланған өлөштәргә теленгән. Макроспорангиялары (һәр береһе 1 макроспора менән) һәм микроспорангиялары (микроспораһы 64-кә тиклем) булған шар рәүешле сорустары (спорангиялар төркөмө) һыу аҫты япраҡтарының ҡыҫҡа һаптарында урынлашҡан. Сорустар көҙ көнө өлгөрә һәм һыу төбөнә китә, яҙын, яңы үҫемлектәр барлыҡҡа килтереп, шытып сыға. Декоратив үҫемлек, аквариумдарҙа һәм парк һыу ятҡылыҡтарында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Үҫемлектәр
Төп үҙсәнлектәре
Орлоҡтың бөтә үҫеше емшән эсендә, аҙаҡ өлгөргәнсе емеш эсендә (емеш эргәлеге һаҡлай) бара.
Емеш бары сәскәле үҫемлектәрҙә генә була. Ошо үҙенсәлеге сәскәле үҫемлектәрҙе барыһынан да отошлораҡ итә. Сәскәле үҫемлектәр башҡа төр үҫемлектәрҙән сәскәләре булыуы һәм емеш барлыҡҡа килтереүе менән айырыла.
6.Сәскәле үҫемлектәрҙең киң таралыуына орлоҡтарының бик күп төрлө яйланмалары булышлыҡ итә. Орлоҡтарын ел (өлтөктәре, ҡанаттары ярҙамында), һыу (сыланмай, еңел, емеш эсендә һауа), хайуандар (һутлы итләсе, туҡлыҡлы матдәләре өсөн; ырғаҡтар ярҙамында, йәбешкәк), кеше тарата.
7.Шулай уҡ, вегетарив юл менән үрсеү ныҡ үҫешкән (тамырһабаҡ, һуғанбаш, бүлбеләр, үренде, япраҡ, тамыр, бөрөләр һәм башҡа ысулдар).
Сәскәле үҫемлектәр ғәжәп күп төрлө. Быны төшөнөү өсөн уларҙы үҙ сиратында тағы ла төркөмдәргә бүләләр.
Сәскәле үҫемлектәрҙең 250 меңгә яҡын төрө билдәле. Шулай уҡ, әлеге көнгә хәтле яңынан-яңы төрҙәрен таба торалар. Төҙөлөштәре буйынса ырыуға берләштерәләр.
Оҡшаш ырыуҙар ғаиләгә инә. Мәҫәлән: бойҙай ырыуы, арыш ырыуы, арпа ырыуы һәм уларға оҡшаш башҡа ырыуҙар, ҡыяҡлылар ғаиләһенә инә. Ә ғаиләнең һәр береһен үҫемлектәрҙең ниндәй ҙә булһа бер класына индерәләр: бер өлөшлөләр йәки ике өлөшлөләр класына.
Яланғас орлоҡлолар
Яланғас орлоҡлолар (Gymnospérmae) — орлоҡло үҫемлектәр төркөмө. 370 млн йыл тирәһе элек, палеозойҙың девон дәүерендә орлоҡло ҡаҙыяҡтарҙан барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләйҙәр.
«Яланғас орлоҡлолар» төшөнсәһен беренсе тапҡыр урыҫ ботанигы Бекетов Андрей Николаевич ҡуллана. Ошо атама менән Бекетов А. Н. был төркөмдөң төп үҙенсәлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала: ябыҡ орлоҡлоларҙан айырмалы, яланғас орлоҡлоларҙың орлоҡ бөрөһөн һәм унан үҫешкән орлоғон һаҡлап тороусы көп юҡ. Уларҙың бер йәки бер нисә орлоҡ бөрөһө тубырсыҡ ҡабыҡтары ҡуйынында ултыра. Ҡайһы берҙәрендә был ҡабыҡ та булмай.
Яланғас орлоҡлолар төркөмөндәге күп үҫемлектәр үлеп бөткән. Хәҙерге көнгә тиклем килеп еткәндәре 1100 тирәһе төр.
Бикбулатова Фәриҙә Ғариф ҡыҙы
Биографияһы
Фәриҙә Ғариф ҡыҙы Бикбулатова Башҡортостандың Шишмә районы Сафар ауылында 1925 йылда крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1-се класҡа уҡырға 1932 йылда бара. Сәфәр урта мәктәбен 1942 йылда тамамлай. Етем үҫә: атаһы 1932 йылда, әсәһе 1942 йылда үләләр. Өфөгә пединститутына 1942 йылда уҡырға инә һәм 1946 йылда тамамлай. Баймаҡ районына эшкә ебәрелә. 1946—1948 йылдарҙа 2-се Түбә мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, ә 1948—1964 йылдарҙа директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары була. 1964 йылда Сибай педагогия училещеһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
• Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы
• Почет Билдәһе ордены кавалеры
Ильинка (Благовар районы)
Ильинка (Ильинка) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452730, ОКАТО коды — 80214810003.
Седова Галина Георгиевна
Седова Галина Георгиевна (2 май 1924 йыл) — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Сикитем
Сикитем — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының уң ярына тамағынан 394 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Седова Галина Георгиевна
Биографияһы
Галина Георгиевна Седова 1924 йылдың 2 майында Удмурт АССР-ының Сарапул ҡалаһында тыуған.
Сикитем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Седова Галина Георгиевна
Биографияһы
1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Г. Г. Седов исемендәге Ижевск дәүләт медицина институтында уҡыуын хәрби госпиталдә эшләүе менән бергә алып бара, шулай уҡ уңыш йыйыу осоронда баҫыуҙа ла эшләргә тура килә уға.
1947 йылда Ижевск дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Пычас районы һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире, Сарапул ҡалаһының 3-сө ҡала хәстәханаһы поликлиникаһы һәм терапевтик бүлеге мөдире һәм баш табибы булып эшләй. 1960 йылдан 1982 йылға тиклем — Сарапул электрогенераторҙар заводының медицина-санитария часының баш табибы булып эшләй, бер үк ваҡытта терапевтик бүлектең ординаторы вазифаһын да башҡара.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 июль Указы менән Г. Г. Седова Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Ҡаланың дауалау-профилактика учреждениелары араһында барған социалистик ярышта электрогенераторҙар заводы медсанчасы даими рәүештә беренсе урындар яулай. Удмуртия Һаулыҡ һаҡлау минстрлығы 1978 йылдың эш йомғаҡтары буйынса был медсанчасты республиканың иң яҡшы дауалау-профилактика учреждениеһы тип таный.
СССР Юғары Советы Президиумының 1978 йылдың 23 октябрь Указы менән «халыҡ һаулыҡ һаҡлауын үҫтереүҙәге ҙур уңыштары өсөн» Галина Георгиевна Седова «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Төп эшмәкәрлегенән тыш Г. Г. Седова КПСС-тың Сарапул ҡала комитеты ағзаһы һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының ҡала Советы депутаты була.
1982 йылдан — хаҡлы ялда. Сарапулда йәшәй.
Олочай-Кы
Олочай-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1341 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таҙ батыр
Таҙ батыр — башҡорт фольклорының персонажы, Башҡорт халыҡ әкиәттәре геройы.
Яҙылыу тарихы
Әкиәттең бер варианты 1951 йылдың 27 ноябрендә К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты студенткаһы Фәриҙә Ишбулатова 41 йәшлек Ишбулатова Ғәзиҙәнән фольклор экспедицияһы барышында яҙып алынған. Яҙылыу урыны: БАССР-ҙың Абҙан районы (хәҙерге ваҡытта юҡ; хәҙер Ейәнсура районы составына ингән), Мырҙабулат ауылы (хәҙерге көндә ауыл юҡ, Абҙан ауылыны ҡушылған. «Башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһының фольклор архивының 3-сө томы»нда нәшер ителгән. (Башҡортостандың төрлө райондары буйлап фольклор экспедицияларының төрлө йылдарҙа тупланған материалдары). Бынан тыш “Таҙ батыр”, “Таҙ менән Һалмауыр”, “Аҡыллы бесәй менән Таҙ” кеүек варианттары билдәле.
Тасүирлама
Башҡорт халыҡ әкиәттәре геройы йыш ҡына әбей менән бабайҙың яңғыҙ улы йә булмаһа өс улдың иң кесеһе була. Йыш ҡына был геройҙың исеме Таҙ батыр исеме була. Был әкиәттең әхләҡк шунда: йыш ҡына кесе ул үҙенең ағалары тарафынан йәберләнә, рәнйетелә, төрлө ауырлыҡтар алдына ҡуйыла, әммә күп ваҡыт ул еңеүсе булып ҡала, ағаларына тейешле һабаҡ ала.
Күпселек әкиәттәрҙә Таҙ изге күңелле, яҡшы ниәттәр менән йәшәгән һантый итеп һүрәтләнә. Әкиәттәрҙә йышҡына яңылыш берәй нәмә эшләй — туңған ҡарсыҡ икән тип, түмәрҙе кейендерә; атҡа тоҙло һыу эсерәм тип, йылғаға тоҙ һала һәм башҡалар. Әкиәттәрҙә ағалары иҫәр тип һанаған Таҙ батыр ысынында зирәк, изге кеше булып сыға һәм үҙ маҡсатҡа ирешә. Әкиәттең йөкмәткеһенә ҡарап, йә тере һыу таба, йә батша кейәүе булып китә, йә булмаһа сит илдең сибәр батшабикәһенә өйләнә.
Таҙ батырға оҡшаған персонаждар башҡа төрки телле халыҡтар фольклорында ла бар.
Вулыдз
Вулыдз — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ёртом йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Лунк-Ях
Ай-Лунк-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лунк-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кауерн
Кауерн (Kauern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 445 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7554 һәм автомобиль коды — GRZ.
Кадышева Надежда Никитична
Кадышева Надежда Никитична (Кадышень Надя; 1 июнь 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы, эрзя сығышлы «Алтын балдаҡ» халыҡ музыкаһы ансамбле солисы. Бөгөлмәнең почётлы гражданы. Рәсәйҙең халыҡ артисы (1999), Мордовияның халыҡ, Татарстандың атҡаҙанған артисы.
Биографияһы
Надежда Никитична Кадышева 1959 йылдың 1 июнендә (икенсе сығанаҡтар буйынса, 19 майҙа) Татар АССР-ы, Лениногорск районының Горки ауылында тыуған, артабан уларҙың ғаиләһе Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе һәм Татарстан киҫешкән урында урынлашҡан Клявлин районының Иҫке Маклауш ауылына күсеп килә.
Атаһы — Никита Михайлович (1923—1974), тимер юлында мастер булып эшләгән. Әсәһе — Анна Андреевна Кадышева (1927—1970) — хужабикә. Надежда дүрт ҡыҙҙың өсөнсөһө була (Вера, Мария, Надежда һәм Любовь).
Йырсының бала сағы һәм йәшлеге еңелдән булмай. Әсәһе 43 йәшкә лә етмәй үлеп китә. Надежданың үҙенә лә ҡурҡыныс янай — унда яман шеш табыла. Ул ике йыл түш рагынан үлемен көтә. Ләкин операция ваҡытында диагноз раҫланмай. Табиптар уны үтә ҡурҡыныс тахикардиянан алып ҡала, медиктар ниндәйҙер ҡөҙрәт менән инфарктты кисектерә.
Надеждаға 10 йәш сағына, атаһы тағы берҙе өйләнә. Өйгә үҙ балалары менән үгәй әсә килә, һәм ҡыҙҙарҙың тормошо насар яҡҡа үҙгәрә. Өлкән апаһы Вера ҡалаға сығып китә һәм заводҡа эшкә урынлаша; Марияны төньяҡта йәшәгән туғандарына ебәрәләр; Надежда менән Любовь Бөгөлмә интернат-мәктәбенә урынлаштырыла. Атаһы хаттарында ҡыҙҙарына «һеҙ» тип өндәшә һәм үгәй әсәйҙән йәшереп кенә аҡса ла ебәрештерә. Бер нисә йылдан ул да үлеп ҡала.
Училищеның өсөнсө курсында уҡығанында уҡ, Кадышева Москонцерт янындағы яңынан тергеҙелгән «Россияночка» профессиональ квартетында сығыш яһай башлай. Квартет репертуары халыҡ йырҙарынан тора, ләкин эстрада йырҙарын башҡарыусылар конкурсына әҙерләнгәндә, Кадышеваға соло партияһын башҡарыу өсөн, композитор Монасыповтың «Оса ине аҡ ҡоштар…» йырын һайлайҙар. Ансамбль сығыштары һәр ваҡыт уңыш менән оҙатыла.
Йырсы Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһы студенттар йәшәгән ятаҡта көн итә һәм ошонда үҙенең буласаҡ тормош иптәше — Костюк Александр Григорьевич менән таныша, ул Гнесинка студенты була. Александр менән бергә булыу өсөн, Надежда Кадышева Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһына профессор Нина Константиновна Мешко класына күсә. 1983 йылда Александр, институтты тамамлағас, Надеждаға үҙенең туғандары менән танышып ҡайтырға һәм өйләнешергә тәҡдим яһай. Бер йылдан улдары Григорий тыуа. Әлеге көндә ул ата-әсәһе менән берлектә, концерт директоры вазифаһында эшләй. 1992 йылда Кадышева һәм Костюк христиандарҙың төп ғибәҙәтханаһы булған Сан-Францискола никахлашалар.
Надежд Кадышевының шөғөлө — картина коллекцияһы йыйыу.
Ҡыҙыҡлы хәҡиҡәт
2005 йылдың 28 июнендә НК "ЮКОС"тың элекке етәкселәренә сығарылған хөкөм ҡарары менән бәйле мәҙәниәт, фән эшмәкәрҙәренең, йәмәғәтселек вәкилдәренең мөрәжәғәтендә Надежда Кадышеваның да ҡултамғаһы килеп сыға. Әммә 2011 йылдың 9 февралендә ул ҡултамғанан баш тарта.
Надежда Кадышева һәм «Алтын балдаҡ» ансамбле
Алтын балдаҡ — 1988 йылда барлыҡҡа килгән Рәсәйҙең халыҡ музыкаһы эстрада ансамбле.
1988 йылда Александр Костюк «Алтын балдаҡ» халыҡ музыкаһы ансамблен төҙөй, ул башта сит илдәр буйлап йыш ҡына гастролдәрҙә йөрөй һәм унда бик популяр була, ә Рәсәйҙә Германия һәм Япониянан килтерелгән яҙмалар буйынса ғына улар тураһында хәбәрҙәр булалар. Надежда Кадышева ансамбль солисына әйләнә. 1993 йылда «Союз» студияһында ансамблгә хеҙмәттәшлек тәҡдим итә, ошонан һуң ансамбль Рәсәйҙә лә танылыу яулай. Әлеге көндә Надежда Кадышева ансамбль менән Рәсәй буйлап та гастролдәрҙә йөрөй, сит илдәрҙә лә йыш ҡына сығыш яһай.
Рәсәй йырсыһы Надежда Кадышеваның дискографияһы үҙ эсенә 20-нән ашыу студия альбомын, шулай уҡ концерт яҙмаларын һәм йыйынтыҡтар индерә. Күп йырҙары буйынса видеоклиптар төшөрөлә. Надежда Кадышева күп кенә хиттарҙың башҡарыусыһы һанала. Мәҫәлән: «Аға шишмә», «Ауыл юлы», «Ҡар оса ла оса», «Мин сихырсы түгел», «Кит, ҡайғы», «Был йәй ниңә кәрәк?», «Ах, яҙмышым минең, яҙмышым», «Аҙашҡан бәхет», «Киң йылға».
А. Костюктың П. Черняев һүҙҙәренә яҙған «Аға шишмә» йыры бөтә халыҡтың һөйөүен яулаған хитҡа әүерелде. Александр Костюк халыҡ яратып өлгөргән күп кенә йырҙарҙың авторы ла. Мәҫәлән: «Киң йылға», «Бөтәһе лә ҡасандыр булды», «Мөхәббәткә килеү» һәм «Ҡасан да булһа» (Е. Муравьёв һүҙҙәре); «Илай ямғыр» (В. Степанов һүҙҙәре) һәм «Бүләк ит, ҡайынҡай» (А. Стефанов һүҙҙәре).
Рәсәй йырсыһы Надежда Кадышеваның «Алтын балдаҡ» менән берлектә сығарылған ижади мираҫы егерменән ашыу студия альбомын үҙ эсенә ала: «Баланҡай»; «Алтын балдаҡ»; «Ғәйеплеме ни мин?» (1995); «Аға шишмә» (1995); «Моңһоу ел» (1995); «Кит, ҡайғы» (1997); «һөйкөмлө баҫыу» (1998); «Илай ямғыр» (2003); «Тыуған көнөң менән» (2004); «Киң йылға» (2004); «Минең һөйөү» (2006); «Яңынан рухланабыҙ» (2008); «Тағы ла һөйөү» (2009); «Ханымҡай» (2010); «Тағы ла һөйөү (яңынан баҫтырылған)» (2011), «Күк урталай» (2012) — концерт яҙмалары һәм йырҙар тупланмаһы, уларҙың ҡайһы берҙәре буйынса видеоклип төшөрөлгән Бөтә альбомдар ҙа «Алтын балдаҡ» ансамбле менән берлектә сығарылған.
Надежда Кадышева гардеробында яҡынса 100-ләп сәхнә костюмы:
«Минең костюмдарым һәр саҡ матур һәм бай. Был минең стилем. Ирем, беҙ мотлаҡ музей асырға тейешбеҙ, ти. Ләкин мин көндәлек тормошта ябай ғына кейенәм».
Быстрый Ерик
Быстрый Ерик — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лиска йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һарыбейә
Һарыбейә — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл биләмәһе территорияһында урынлашҡан. 1930-сы йылдар башында барлыҡҡа килгән, 1980-се йылдарҙа ауылдар исемлегенән алынған.
Тарихы
Баймаҡ районында алтын сығарыу буйынса старатель эштәре XIX башында уҡ ойошторола, айырыуса Беренсе донъя һуғышы алдынан, сөнки был осорҙа район территорияһы инглиз компанияһы концессияһына бирелә. Ҡиммәтле мәғдәнде эшкәртеү буйынса эштәр бигерәк тә XX быуаттың 20-30-сы йылдарында алып барыла. Ятҡылыҡтапрҙа запастар кәмеү сәбәпле улар бер-бер артлы ябылалар. Рудниктарҙың күпселеге Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәм һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа ябыла. 1967 йылда Түбә руднигында (аҙаҡҡы рудник) эштәр туҡтатыла. Һарыбейә ауылы 1930-сы йылдар башында Түбә руднигы идаралығының ағас эшкәртеү пункттарының береһе була. 1950-се йылдарҙың башынан 2-се Этҡол ауыл Советы хакимиәте ҡарамағына күсә. 1980-се йылдарҙа ауыл ғәмәлдән сыға.
Быстрый Ерик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һарыбейә
Географияһы
Һарыбейә ауылы Көньяҡ Уралдың төп һыу айырғыс тау һыртында, ҡуйы урман эсендә, Ҡана (Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан — 55 км, 2-се Этҡол ауылынан 15 км алыҫлыҡта ятҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 700 метр.
Быстрый Ерик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарыбейә
Халҡы
1940 йылда ауылда 352 кеше йәшәгәне билдәле, шул иҫәптән, 174 ир-егет, 178 ҡатын-ҡыҙ. Аҙаҡҡы ваҡыт ауылға күпләп урыҫтар, башлыса Йылайыр районынан, төпләнә.
Билдәле кешеләре
Рудниктың гөрләп торған сағында алдынғы стахановсылар тип эшселәр Мөхәмәтҡолов Сәғәдәт, Сырлыбаев Сәйфулла, Яҡупов Баязит, Әхмәтов Миңдеғәле, Заманов Сәхи, Заманов Нәбиулла, Ибраһимов Сөләймән иҫәпләнгән.
Ҡаймаҫты
Ҡаймаҫты — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Арша йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зырҡыуыт
Зырҡыуыт, зырҡыуат (Дупель, Gallinago media)— һәр ике ярымшарҙа йәшәй һәм аулана торған күсмә көйөлдө ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Күберәк ерҙән йөрөүсе оҙон суҡышлы бик һаҡ ҡош. Түбәндән генә оса. Осҡанда ҡойроҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар күренә. Дөйөм төҫө ерәнһыу көрән. Башынан ике киң ҡара һыҙыҡ үтә. һырты һәм кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры ҡара һыҙыҡтар менән ҡапланған. Суҡышының төбө йәшкелт, осо ҡара, аяҡтары һорғолт ҡыҙыл, һаралйындан сыбар ҡорһағы һәм бәләкәйерәк кәүҙәһе менән айырыла.
Тауышы
Осҡандағы тауышы: «үәт-үәт-үәт», яҙғыһын ата ҡоштар йылға сылтырауына оҡшаған тауыш сығаралар.
Йәшәү рәүеше
Еүеш болонда, аҡландарҙа йәшәй. Ямғыр селәүсене, йәш үлән, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡа һала. Ите өсөн аулайҙар.
Кесе Богтеньга
Кесе Богтеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтомица йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡытай календары
Ҡытай календары ике төр календары менән күрһәтелгән: ҡояш (ауыл хужалығы) һәм ҡояш-ай. Һуңғыһы ике вариантта билдәле: бигерәк тә Көнсығыш Азияла популяр булған Ся календары (夏, Ся династияһы исеме буйынса аталған) — йылды яҙ миҙгеле буйынса һанай; һәм шулай уҡ Чжуань календары (顓頊曆, Цинь династияһын нигеҙләүсе Чжуань-сюй исеме буйынса аталған) — йылды көҙ миҙгеле буйынса һанай.
Хәҙерге Ҡытайҙа шулай уҡ ҡулланышҡа григориан календары индерелгән, әммә ай календары, элекке замандағы һымаҡ, бөтә урындарҙа ла традицион байрамдарҙың ваҡытын билдәләү өсөн ҡулланыла: «Яҙ байрамы» (Ҡытай Яңы йылы), Көҙ уртаһы байрамы һәм башҡаларҙы, шулай уҡ теге йәки был ауыл хужалығы эш төрҙәрен башлау ваҡытын билдәләү өсөн файҙаланыла. Ай календары буйынса «Яҙ байрамы» (Яңы йыл) үҙгәреүсән һәм йыл һайын «Тәүге яңы ай» көнөнә тура килә. Яңы йылдың килеп етеүе тип ҡышҡы ҡояш торошонан (21—22 декабрь) һуң, 1645 йылдан 2644 йылға ҡәҙәр 21 ғинуарҙан иртәрәк һәм 21 февралдән һуң булмаған икенсе яңы ай һанала (мәҫәлән, 4713 ҡыҙыл маймыл йылы 2016 йылдың 8 февраленән 2017 йылдың 27 ғинуарына тиклем дауам итә). Ся календарына ярашлы, «Яҙ башланыу» йыл һайын 4, 5 йәки 6 февралгә тап килә.
Ся календарын мантик маҡсаттарҙа ла, мәҫәлән, никах тантанаһын уҙғарыуҙың, учреждениеларҙы асыуҙың һ.б. иң уңайлы көнөн һайлауҙа, шәхсән «яҙмыш картаһын» (мин шу 命书) иҫәпләүҙә ҡулланалар.