cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты
Рейтингтары
2007 йылда университет мәғариф өлкәһендә милли проекты еңеүсеһе була һәм РФ Мәғариф һәм фән министрлығының педагогик һәм лингвистик вуздары араһындағы рәсми рейтингта 5-се урын биләйк, "Рәсәйҙең иң яҡшы йөҙ юғары уҡыу йорто"ноң береһе булып таныла, «Сифат тәьмин итеү өлкәһендә иң яҡшы эш өсөн» өлкә конкурсы дипломанты.
2016 йылда дәүләт вуздарының белем биреү сифатын бойондороҡһоҙ баһалау һөҙөмтәләре буйынса 67 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегенә инә.
Биналары
Уҡыу һигеҙ корпуста алып барыла.
Большеречье (Чека ҡушылдығы)
Большеречье  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Овраг Березовый (Чепурка ҡушылдығы)
овраг Берёзовый — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепурка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сулкан-Ега
Сулкан-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Таут-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шиштиә
Шиштиә (جشتية — жәштиә,  — жәштей; Чиштия) — суфый тәриҡәте.
Тарихы
Сүриә кешеһе Әбү Исхаҡ Шишт ҡаласығында нигеҙ һалған. X быуатта Афғанстан һәм Һиндостанда киң таралған. Дүрт төп суфый тәриҡәтенең беренсеһе булып (Шиштиә, Сүхрәүәрдиә, Ҡадириә, Нәҡшбәндиә) Афғанстанда һәм Көньяҡ Азияла төпләнә.
Башҡа суфый тәриҡәттәрендәге кеүек үк, рухи вариҫлыҡ теҙмәһе — силсилә уның иң яҡын кешеләренең береһе аша Мөхәммәт Пәйғәмбәргә барып тоташа .. Тәриҡәттең атамаһы сүриә суфыйҙары Әбү Исхаҡ Шами (шулай уҡ Әбү Исхаҡ Шами Шишти) йәшәү урыны менән бәйле (Афғанстандың көнбайышындағы Шишт ҡалаһы). Шишти тәриҡәтенең тәүге етәкселәре Шиштиҙә ерләнә.
Силсиләнең рухи вариҫтарының береһе булып Систанда тыуған хужа Мөғин әд-Дин Хәсән Шишти (Мөғинүддин Шишти) (1142—1236) тора. Яҡын Көнсығыш һәм Үҙәк Азия буйлап сәйәхәт иткәндән һуң ул Ажмерҙа урынлаша һәм тәриҡәт идеяларын Һиндостанда тарата.
Фәридуддин Мәғсүдтән һуң (1173 йәки 1175—1266) силсәләһе ике йүнәлештә үҫешә: Ғәләүеддин Сабир Кәлйәри (Шишти Сабри) һәм Низамеддин Әүлиә (Шишти Низами).
Башҡа суфый тәриҡәттәренән айырмалы рәүештә, Һиндостанда Шишти ағзалары көрән һәм ҡыҙыл-һары төҫтәр араһындағы кейем кейгән.
Йоғонтоһо
Был тәриҡәттең уҡыусыһы һинд музыканты һәм мистик Хәҙрәт Инайәт Хан (1882—1927) була, ул Көнбайышта «универсаль суфыйлыҡ» уҡытыусыһы була.
Рәмил
Рәмил — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки-мосолман халыҡтарында ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Рәмил башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, сихри көскә эйә булған, тылсымлы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы, Рәмил Йәнбәк (10 август 1952 йыл — 11 ғинуар 2017 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР Журналистар союзы (1979), Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), Шәһит Хоҙайбирҙин (2002), Зәйнәб Биишева (2006) һәм Фәтих Кәрим (2015 ) исемендәге премиялар лауреаты.
Рәмил Ҡол-Дәүләт, Дәүләтҡолов Рәмил Хөснөтдин улы (30 май 1958 йыл — 12 ғинуар 1998 йыл) — башҡорт шағиры, драматург. Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (1995).
Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы (25 сентябрь 1961 йыл) — музыкант. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы (30 март 1955 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы (2016), Физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1994). 2014—2019 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2018). Башҡортостан вуздарының ректорҙар советы рәйесе (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2010). Башҡортостан комсомолының фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1986). Вьетнамдың (2016) һәм Таджикстан Республикаһының (2016) Дуҫлыҡ ордендары кавалеры.
Хәкимов Рәмил Ғәрәф улы (13 июнь 1932 йыл — 29 июнь 1999 йыл) — Башҡортостандың рус телендә ижад иткән яҙыусыһы, публицист, тәржемәсе. 1964 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1976).
Туйсин Рәмил Париж улы (12 апрель 1972 йыл) — педагог һәм һәүәҫкәр йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).
Ғатауллин Рәмил Сөләймән улы (24 февраль 1969 йыл) — Рәсәй журналисы. «Постскриптум» программаһының махсус корреспонденты (ТВ Центр Москва). НТВ, Беренсе каналдың элекке хеҙмәткәре.
Исҡужин Рәмил Кәбир улы (5 март 1958 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Юридик фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы (25 апрель 1953 йыл — 8 апрель 2018 йыл) — төҙөүсе, 1995—2018 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» һәм «Нефтекама ҡалаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2013) маҡтау билдәләре эйәһе.
Маликов Рәмил Фәрүҡ улы (20 ғинуар 1951 йыл) − ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998). 1974 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан — Һөнәри белем биреү һәм мәғлүмәт технологиялары институтының Мәғлүмәт технологиялары үҙәге директоры, 2006—2015 йылдарҙа мәғлүмәт һәм полиграфия системалары һәм технологиялары кафедраһы мөдире.
Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы (10 сентябрь 1949 йыл — 12 апрель 2019 йыл) — фоторәссам, йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһының Фоторәссамдар союзы рәйесе, Рәсәй Фоторәссамдар союзы сәркәтибе, 2004 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2014). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2010).
Сурағолов Рәмил Мотаһар улы, Рәмил Чурағол, Рәмил Сурағол (16 август 1962 йыл) — шағир һәм композитор, меңдән ашыу йыр авторы, көйҙәр ҙә яҙа. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010); Башҡортостандың, Рәсәйҙең Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы (1996).
Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы (11 ноябрь 1954 йыл) — ғалим-математик, электрон техникаһы инженеры. 1977―1996 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1998), профессор. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).
Мәжитов Рәмил Ғиниәт улы (13 апрель 1957 йыл — 21 октябрь 2020 йыл) — дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре, ғалим-педагог, менеджер, сәйәсәт фәндәре кандидаты. 2019 йылдан Башҡортостан йәбештереү-монтаж һәм сәнәғәт етештереүе колледжы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
Мирсаев Рәмил Нурый улы (21 июнь 1950 йыл) — дәүләт хеҙмәте ветераны.
Ҡырым һәм шарап театры
Ҡырым һәм шарап театры (Театр вина и Крыма) — Ҡырым Республикаһы Ялта ҡалаһында 2011 йылдан алып эшләгән, Ҡырымда йөҙөм үҫтереү һәм шарап етештереү тарихына бағышланған музей.
Тарихы
Ялта шарап театры туристар өсөн үҙ ишектәрен 2011 йылдың 16 авгусында аса. Ҡала көнөнә тап килтерелгән тантанала ҡатнашыусылар иң яҡшы Ҡырым шараптарын ауыҙ итә, театр постановкалары ҡарай, шампан шешәһен асыу конкурсында ҡатнаша.
Симанов Александр Михайлович
Александр Михайлович Симанов (1 ноябрь 1918 йыл — 23 декабрь 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының 3-сө пулемёт взводы командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Ҡырым һәм шарап театры
Тарихы
Музейҙа Ҡырымда йөҙөм үҫтереү, шарап эшләү, шулай уҡ башҡа күп нәмәләр тураһында мәғлүмәт алырға мөмкин.
Симанов Александр Михайлович
Биографияһы
1918 йылдың 1 ноябрендә Успенское ауылында (хәҙер — Пенза өлкәһе Муҡша районы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 1944 йылдан — ВКП/КПСС ағзаһы. 7 класс тамамлай.
Ҡырым һәм шарап театры
Тарихы
Ул ҡаланың үҙәк өлөшөндә боронғо йортта урынлашҡан. Шарап театры бүлектәргә бүленгән бер нисә күргәҙмә залынан тора. Кинотеатры залында Ҡырым ҡунаҡтары шарап етештереүҙең тарихы һәм үҫеше, бөтөн донъяла танылыу алған брендтар тураһында фильм ҡарай.
Икенсе залда ҡунаҡтар төрлө шараптан ауыҙ итә, уларҙың тәмен һәм еҫен баһалай ала. Теләге булғандар шарап мөгәрәбенә төшә, һуңынан шарап магазинынан үҙенә оҡшаған сортты һатып алырға мөмкин.
Симанов Александр Михайлович
Биографияһы
1943 йылдың 24 сентябрендә 60-сы гвардия кавалерия полкы пулемёт взводы командиры гвардия лейтенанты Александр Симанов ҡулдан эшләнгән һалдарҙа Нивки ауылы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) Днепр аша сыға һәм йылғаның уң ярында алышҡа инә, уның һөҙөмтәһендә полк подразделениелары йылға аша сығыуға өлгәшә. 1943 йылдың 28 сентябрендә Брагин районындағы Вялье ауылы азат ителә һәм 60-сы гвардия кавалерия полкы Галки ауылы йүнәлешендә һөжүмен дауам итә. Әммә ошо ике ауыл араһында немецтарҙың нығытылған бейеклеге була, унан улар көслө пулемёт аҫтында тирәүяҡты тоталар, ә Галки ауылынан — артиллерия уты алға барырға ҡамасаулай. Бейеклекте һис шикһеҙ яуларға кәрәк була. Бында өлкән лейтенант П. И. Карцев етәкселегендә 4-се эскадрон һөжүм итә, әммә ул тиҙҙән атака ваҡытында һәләк була. Эскадрон менән етәкселекте үҙ өҫтөнә гвардия лейтенанты Симанов А. М. ала, ул бейеклекте урап үтергә һәм тылдан һөжүм итергә ҡарар итә. Кавалеристар ағаслыҡтан урау юл менән китә һәм буш урын табып, бейек үләндән шыуышып, бейеклеккә яҡынлашалар. Позицияларҙы һайлап, улар дошманды пулемёт утында тоталар. Бейеклек яулап алына, 4-се эскадронға галки ауылына юл асыла.
Ҡырым һәм шарап театры
Тарихы
Музейҙа шарап етештереүгә ҡағылышы булған 800-ҙән ашыу экспонат бар. Шулай уҡ бында Ҡырымда элек йәшәгән һәм хәҙерге рәссамдарҙың картиналары күргәҙмәһе менән танышырға була.
Симанов Александр Михайлович
Биографияһы
Һуғыштан һуң капитан Симанов А. М. — запасҡа китә. Пенза ҡалаһында йәшәй. Дизель заводында мастер булып эшләй.
1977 йылдың 23 декабрендә вафат була. Пенза ҡалаһының Яңы көнбайыш зыяратында ерләнә.
Хәтер
А. М. Симановтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
Ҡарткиҫәк ауылы топонимдары
Ҡарткиҫәк ауылы топонимдары — Башҡортостан Республикаһының Асҡын районындағы Ҡарткиҫәк ауылының топонимдары.
Тарихы
Асҡын районында Ҡарткиҫәк, Яңы Ҡарткиҫәк исемле ике ауыл бар. Телебеҙ һәм илебеҙ тарихын өйрәнеүселәргә ошо ауылдың тарихы ла, исеме лә ҡыҙыҡлы ғына мәғлүмәттәр бирә. Ауыл халҡы Ҡарткиҫәк тарихы тураһында түбәндәге риүәйәтте һөйләй: "Был ауыл төҙөлгәнгә өс йөҙ йылдар самаһы ваҡыт барҙыр. Ауыл урынында элек мариҙар ултырған булған. Бер ваҡыт Ҡарткиҫәк тигән бабай үҙенең 9 улы менән ошо яҡтарға килеп сыҡҡан. Улар Асҡыш йылғаһы буйын оҡшатҡан һәм ауыл төҙөп ебәргән. Аҙаҡтан Ҡарткиҫәк ауылына нәҫелдәре лә күсеп килгән. Ҡарткиҫәк бабай улдары йылғаның бер яғында өй һалған, һуңғараҡ килгәндәр йылғаның икенсе ярында урынлашҡан. Ҡарткиҫәктең улдары йәшәгән яҡты «Иҫке ауыл» тип йөрөткәндәр. Ҡарткиҫәкте Ҡубыяҙ улусына старшина итеп һайлағандан һуң, ул Ҡубыяҙға йәшәргә күсә, ә улдары атаһының ауылында ҡала.
Тарихи сығанаҡтарҙа Ҡарткиҫәк ауылының борон Һыу-Танып улусының Өфө-Танып, Байҡы түбәләренә ҡарағаны теркәлгән. Ауылда 1795 йылда 18 йорт булып, унда 299 кеше йәшәгән. XIX быуат уртаһында ауылдың административ-территориаль буйһоноуы үҙгәрә төшә. Ул саҡта Ҡарткиҫәктең аҫаба башҡорттары 10-сы Башҡорт кантонының 20-се йортона ҡараған булған. Ауылға аҫаба башҡорттар типтәрҙәрҙе лә, мишәрҙәрҙе лә йәшәтергә алмағандар. 1902 йылда Ҡарткиҫәктә Бөрө өйәҙе Ҡубыяҙ улусындағы Ҡарткиҫәк ауыл йәмғиәтенең үҙәге урынлашҡан. Унда 706 аҫаба башҡорт йәшәгән. Ҡарткиҫәк башҡорттарына 9 мең 287 дисәтинә ер тейгән. Ауылда ул саҡта мәсет, уҡыу йорто (училище), һыу тирмәне эшләгән. Халыҡ малсылыҡ менән дә, игенселек менән дә берҙәй үк тигеҙ шөғөлләнгән. Шулай ҙа сығанаҡтарҙа умартасылыҡтың ныҡ үҫешкән булыуын айырым билдәләгәндәре асыҡ һиҙелә.
Ауылдың исеменә килгәндә, уны тел һәм тарих, этнография материалдарына таянып аңлатырға кәрәк. Халыҡ араһында киң таралған легенда-риүәйәттәрҙә Ҡарткиҫәк атамаһы шул ауылға нигеҙ һалған кешенең исеменән алынған булырға тейеш, тип әйтелә. Ҡайһы бер информаторҙар ауыл исемен икенсе төрлөрәк аңлата, һуңғыһы буйынса «киҫәк» һүҙе «өлөш», «бүлек» тигәнде белдерә. Сөнки йылғаның бер яғы ауылға нигеҙ һалған «Ҡарттың бүлкәһе, пайы, ере, өлөшө» тигәнде белдерә. Беҙҙеңсә ошо һуңғы аңлатыу дөрөҫкә яҡын, әммә бөтөнләйгә дөрөҫ түгел. Был ауыл исеме, ысынлап та, ҡарт һәм киҫәк тигән һүҙҙәрҙән тора. Ҡарт һүҙе «бабай», «өлкән кеше», ҡарт русса «старик» тигән мәғәнәлә ҡулланылған булырға тейеш. Ә бына киҫәк һүҙе — Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш башҡорттары һөйләшенә хас лексик берәмек. Ул яҡта, бигерәк тә Пермь өлкәһендә йәшәгән ғәйнә башҡорттарында киҫәк, кесек һүҙҙәре «ырыу, нәҫел, зат, ара, аймаҡ, түбә» мәғәнәһендә ҡулланыла. Быны Пермь өлкәһе Барҙым районы Ҡайынауыл халҡы үҙҙәрен саҡайкисәк, таукисәк, турғайкисәк, әрәмәкисәк, юғарыкисәк тигән ара-аймаҡтарға бүлеп йөрөткәненән дә белеп була.
Ҡайһы бер төрки халыҡтарынан үзбәктәрҙә һәм ҡаҙаҡтарҙа кисәк һүҙенең «ырыу, зат, нәҫел» мәғәнәһендә ҡулланылғаны билдәле. Мәҫәлән, үзбәктәрҙә моллакесек, мирзакесек тигән аймаҡ, ҡаҙаҡтарҙа ҡаракисәк тигән ырыу бар. Р. Ғ. Кузеевтың буйынса, кесек тигән һүҙҙең «ырыу, нәҫел» мәғәнәһендә ҡулланылыуы ҡырғыҙ теленә лә хас икәнлеге күренә.
Аҙаҡтан килгән 6 нәҫел йылғаның ҡаршы ярына йорт һалған. Тәү башлап килгән яҡ «иҫке ауыл» тип йөрөтөлгән. Унда ултырған нәҫелде Ҡарт нәҫеле, Карт ырыуы,Ҡарткиҫәк тип йөрөтә башлағандар. Шул һуңғы исем нәҫел исеме ауыл атамаһы булып ҡулланылған да инде.
Тимәк, Ҡарткиҫәк «Ҡарт нәҫеле» тигән мәғәнәне аңлата. Ауылда 5 киҫәк бар, уларҙың һәр береһе тиерлек үҙ милкенә айырым тамға һалыр булған. Ауылда яҙып алынған тамғалар уларҙың төрлө сығышлы булыуына ишара яһай. Әммә ҡайһы тамғаның ниндәй киҫәккә(аймаҡҡа, нәҫелгә) ҡарағаны әлегә билдәле түгел.
Ауылдың исеменә бәйле легенда
Ҡарткиҫәк ауылы исеменә бәйле киләһе легенда Мәүлимйән Нурғәле улы Нурғәлиевтан хат яҙышыу ваҡытында алынды. Ул Ҡарткиҫәк ауылында тыуып үҫкән, элекке уҡытыусы, отставкалағы майор, тыуған яҡты өйрәнеүсе, Өфө ҡалаһында йәшәне.
Беренсе булып үҙ ғаиләһе менән бер Ҡарт күсеп килгән. Уның ике улы һәм бер ҡыҙы булған. Мөмкин ҡәҙәр күберәк ер алып ҡалыу нейәте менән Ҡарт үҙенең балаларын башта төрлө урындарға урынлаштырған. Өлкән улы тау артындағы күл янына ултырған, был күл әле лә Усманкүл тип атала. Кесе улы Үтәкәйҙе Ҡарт ауылдың көньяҡ-көнбайыш яғындағы күл янына урынлаштыра. Был күл Үтәкәйкүл тип атала. Ҡыҙы Мәрйәм, үҙенең ғаиләһе менән, ауылдың төньяғындағы күл ситенә төпләнгән. Был күлде Мәрйәмкүл тип атайҙар.
Ҡарт үҙе Ашҡыш йылғаһы буйына, шишмә (тоҙло шишмә) янына ултырған. Башҡа күсеп килеүселәр ҙә уның йәнәшәһенән урын алған. Шулай итеп, ауыл барлыҡҡа килгән. Был урын хәҙер Иҫке ауыл тип атап йөрөтөлә. Ауыл исеме Ҡарткиҫәк — был ергә беренсе күсеп килгән Ҡарттың ҡушаматы менән бәйле. Уны ололап Ҡарт тип кенә йөрөткәндәрҙер. Ул ер алып, тормош хәлен нығытҡас, балаларын үҙ янынараҡ ала, һәр береһе үҙ йортон һала.
Пума Пунку
Пума Пунку (Puma Punku — «Пума ҡапҡаһы») — ҡоролмаларҙың мегалитик ритуал  комплексы, унан билдәлерәк мегалитик  комплекс   Боливияла Титикака күленең көнсығыш яры буйындағы  Ла-Пастан  72 км алыҫлыҡта ятҡан Тиуанако эргәһендә  урынлашҡан.
Ҡарткиҫәк ауылы топонимдары
Топонимик атамаларҙы лексик яҡтан төркөмләү
а) төҫтәре буйынса: Ҡыҙыл күл, Ҡыҙыл эйәк күле, Ҡыҙылъяр, Ҡараяр. б) географик атаманың эмоциональ баһалау характеристикаһы: Саф шишмә, Һыуыҡ шишмә, Татлы шишмә, Яманһаҙ, Яман күл, Сибәр ҡайынлыҡ,Тоҙло шишмә. в) географик обьекттарҙың ниндәй урында, ҡайҙа урынлашҡандарын, уларҙың ҡасан барлыҡҡа килеүен белдергән топонимдар: Тәүге күл, Ҡыятау, Ямашаръяҡ, Айыс (Айыш) түбәһе.
Күпселек башҡорт ауылдарының, йәйләүҙәрҙең исемдәре башҡорт теленең дөйөм һүҙлек составына ингән башҡорт һүҙҙәренән, шулай уҡ башҡорт исемдәренән, йәғни башлап килеп ултырыусыларҙың исемдәренән яһалған. Шулай итеп, ысынлап та, топонимдарҙың атамалары барлыҡҡа килгәндә, теләһә ҡайһы һүҙ ҡулланылмай, һәр береһенең мәғәнәһе бар, барлыҡҡа килеү өсөн нимәлер, ниндәйҙер ваҡиға сәбәпсе булып тора. Һәр бер топоним кеше эшмәкәрлеген, үҫемлектәр, хайуандар донъяһын, ерҙең географик үҙенсәлектәрен күрһәтә.
Пума Пунку
Тарихы һәм йәше
Документаль сығанаҡтарҙа комплекс беренсе тапҡыр испан конкистадоры Педро Сьеса де Леон тарафынан  1549 йылда  телгә  алына. Пума Пунку беҙҙең эраның VI быуатында төҙөлә. Инкалар өсөн был ҡала донъя яралыуының мөһим урыны булып иҫәпләнгән.
Ҡарткиҫәк ауылы топонимдары
Ер-һыу атамаларына бәйле легендалар
Әтәсле күл. Был күл элек бик тәрән һәм ҙур булған. Ауылдан йыраҡ түгел Ашҡыш йылғаһының һул яғында урынлашҡан. Был хәл революция йылдарында була. Власҡа ҡыҙылдар килгәс, байҙарға тығыҙлыҡ керә. Байҙар ҡурҡыуҙарынан бөтә байлыҡтарын ошо күлгә йәшерәләр. Ваҡыт үтеү менән был күлдән әтәс ҡыскырған тауыштар ишетелә башлаған. Ауылдан йыраҡ булмаған был күлгә, әтәс алтын-көмөштәр күреп эйәләшеп алған була. Ошо күлгә кешеләр әтәс килгәнен күрәләр һәм был күлде Әтәсле күл тип йөрөтә башлайҙар. Кәмәле күл. 1 вариант. Был күл ауылдың көнсығыш яғында урман эсендә урынлашҡан. Шул күлдә бер бай үҙенең ғаиләһе менән кәмәлә йөрөргә яратҡан. Бай булғанға күрә ярлы халыҡ уны яратмаған. Уны һигеҙ кеше(ярлылар) күҙәтеп тороп үлтерергә булғандар. Сөнки был бай үҙе лә ярлыларҙы яратмаған, гел уларҙан көлгән. Уның ярға йөҙөп килгәнен көтөп алғас, байҙы туҡмап үлтерәләр. Ә байҙың кәмәһе яр буйында тороп ҡала. Һәм был кәмә оҙаҡ йылдар яр буйында тора. Ошонан һуң ата-бабаларыбыҙ был күлде Кәмәле күл тип йөрөтә башлайҙар. 2 вариант. Был күл Упҡанкүл һәм Ҡарткиҫәк ауылдары араһында урынлашҡан. Ул күл убылып барлыҡҡа килгән. Кәмәле күл бер ҡайҙа ла аҡмай, тик йотҡолоҡтарҙан ер аҫтына инеп китә. Элгәре был күлдә кәмәгә оҡшаған күтер йөҙөп йөрөгән. Шуға ла уны кешеләр Кәмәле күл тип атаған. Хәҙерге ваҡытта күтер яр ҡырыйына йәбешеп ҡалған.
Упҡын күле. Был күл урынында элек ҙур тупыл ағасы үҫкән. Ошо ерҙә бер бабай бесән сапҡан. Бер ваҡыт ул бесән эшләгән ер дөбөрҙәй башлаған. Уның тәүҙә аты ысҡынып сапҡан.Үҙе лә йыраҡ китә алмаған, боролоп ҡараһа,ҙур булып ер упҡан. Ул ауылға йүгереп ҡайтып халыҡҡа: Упты, упты! -тип ҡысҡырған. Халыҡ килеп ҡараһа, убылған ер һыу менән тулып,ҙур күл барлыҡҡа килгән. Шунан бирле барлыҡҡа килгән күлде Упҡын күле тип атап йөрөтә башлағандар. Мәрйәм күле. 1 вариант. Беҙҙең ауылдан 3-4 саҡрым йыраҡлыҡта Мәрйәм күл тигән урын бар. Матур ҡыуаҡлыҡтар, еләк-емешкә бай урын ул. Бесәнлектәре лә күп уның.Шул күлдең тарихын оло кешеләр былай һөйләгәндәр: -Бер ҡарттың бер нисә улы араһында, Мәрйәм исемле ҡыҙы булған. Ул ҡыҙ шундай уңған, шундай булдыҡлы, бик сибәр булған. Көндәрҙән бер көндө Мәрйәм бер ярлы егеткә ғашиҡ булған.Ҡыҙҙың ата-әсәһе был ярлы егет менән осрашырға рөхсәт итмәгән. Егет һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ менән көн күргән. Мәрйәм егеттең һунарға киткәнен белеп ҡала һәм ата-әсәһенән ҡасып, егет артынан урманға китә.Оҙаҡ урманда егетен эҙләй, йөрөй торғас аҙаша, ҡараңғыға ҡала. Урман аша сыҡҡанда күлгә батып үлә.Ошо ваҡиғанан һуң был күлде Мәрйәм күле тип йөрөтәләр.
Ольденбургский дачаһы (Ташлы утрау)
Ольденбургский дачаһы (икенсе исеме — Долгоруков дачаһы; Санкт-Петербург, Кесе Невка яр буйы, 11) — Ташлы утрауҙың иң мөһим ҡоролмаларының береһе, урыҫ классицизмы дәүеренең ағас архитектура һәйкәле, 1831—1833 йылдарҙа архитектор С. Л. Шустов тарафынан төҙөлгән.
Шәмиғолова Алһыу Самат ҡыҙы
Биографияһы
Алһыу Самат ҡыҙы Шәмиғолова (Сабитова) 1985 йылдың 6 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 2002 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбен, 2007 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтының биология факультетын тамамлай.
Пума Пунку
Тарихы һәм йәше
Пума Пунку асылған мәлдән алып комплекстың йәшен билдәләү иң мөһим тикшеренеү предметы булып ҡала. Бының менән, башлыса, Анд мәҙәниәте тикшеренеүселәре Бингемтон университетынан Уильям Х.Исбел һәм А. Вранич шөғөлләнә. Пума Пункуның аҫҡы ҡатламы өйөмөнөң радиоуглерод анализы өс төҙөлөш этаптарының беренсеһендә эш башланышы б.э. 536—600 йылдарында була. Әйткәндәй, был ҡатлам Плейстонцен ҡатламдарына һалынған. Вранич ҡаҙыныуҙары Тихуанако/Пумпунку районында инкалар алдынан килгән башҡа мәҙәниәттең юҡлығына күрһәтә.
Шәмиғолова Алһыу Самат ҡыҙы
Биографияһы
2011 йылдан — Башҡортостан ҡурсаулығының экологик аң-белем таратыу эшмәкәрлеге бүлеге методисы, 2015 йылдан эш башҡарыусыһы. 2020 йылдан — район мәғариф идаралығының әйҙәүсе белгесе. 2013 йылда фән кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Пума Пунку
Дөйөм мәғлүмәттәр
Пума емереклектәре Апакананы хәтерләткән ҡалҡыулыҡта урынлашҡан, һәм, бәлки, яһалма өйөлгән. Уба түбәһендә  — соҡор, уны Артур Познанский  ҡасандыр яһалма һыу ятҡылығы булған тип һанай.
Ольденбургский дачаһы (Ташлы утрау)
Дача һарай шталмейстеры кенәз В. В. Долгоруковтың участкаһында төҙөлә һәм, 1833 йылда төҙөлөш тамамланғандан һуң, принц Петр Георгиевич Ольденбургскийға һатыла.
Ҡарткиҫәк ауылы топонимдары
Ер-һыу атамаларына бәйле легендалар
2 вариант. Бик күп йылдар элек Ҡарткиҫәк ауылында бик сибәр, аҡыллы ҡыҙ йәшәгән. Уның исеме Мәрйәм була. Бер көндө уны ҡыҙҙар еләк йыйырға саҡыралар. Көн бик эҫе була. Улар йырлай-йырлай еләк йыялар. Улар еләк йыйған ерҙән йыраҡ түгел ҙур тәрән күл була. Ҡыҙҙар эҫелектән һыу инергә булалар. Тик Мәрйәмдең генә ни өсөндөр һыу инәһе килмәй. Шул арала бәләкәй бер ҡыҙ сисенеп һыуға һикерә һәм бата башлай. Ул ярҙам һорап ҡысҡыра. Мәрйәм күп уйлап тормай, ҡыҙҙы ҡотҡарырға һыуға һикерә. Ҡыҙҙар нисек кенә тырышһалар ҙа сыға алмайҙар, күлгә батып үләләр. Шул ваҡыттан бирле күлде Мәрйәм күле тип атап йөрөтә башлайҙар.
Пума Пунку
Дөйөм мәғлүмәттәр
Комплекс мегалитик блоктар менән көпләнгән балсыҡ өйөмдән ғибәрәт. Уның күләме төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 167,36 м, көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай 116,7 м тәшкил итә. Төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш мөйөштәрендә киңлеге 27,6 метр  һәм оҙонлоғо 20 м булған тура мөйөшлө өҫтәмә күләмдәр бар. Өйөмдән түбәндә тура мөйөшлө эске ихата бар, стеналары һәм өҫтө шулай уҡ мегалиттарҙан тора.
Ольденбургский дачаһы (Ташлы утрау)
1830 йылдар аҙағында — 1840 йылдар башында архитектор А. И. Штакеншнейдер бинаның бер өлөшөн үҙгәртеп ҡора һәм интерьерҙы ҡабаттан биҙәй. Шулай уҡ уның проекты буйынса, Кесе Невка яры яғынан ҡойма булдырыла (1836 йылда) һәм персонал, принцтың шәхси һағы өсөн ҡыҙыл кирбестән флигель төҙөлә.
Ҡарткиҫәк ауылы топонимдары
Ер-һыу атамаларына бәйле легендалар
Мырай күле. Был күл Ҡарткиҫәк менән Тегермән ауылы араһында урынлашҡан. Был ерҙәр бесәнгә, еләк-емешкә бик бай булған. Күл урман уртаһында урынлашҡан. Ошо күл тирәһендәге ерҙәрҙе Мырай исемле бабайға бүлеп биргәндәр. Ул был ерҙәрҙә утын киҫкән, бесән сапҡан, еләк-емеш йыйған. Ошо ерҙәр менән көн күргән. Шуға күрә был күлде Мырай күле тип йөрөткәндәр. Ошо күлдән һыу эскәндә йығылып төшөп үлгән тигән легенда ла халыҡ араһында йөрөй. Күл бөгөн дә бар.
Пума Пунку
Дөйөм мәғлүмәттәр
Пума Пункуның көнсығыш ситендә «Литица платформаһы» тип аталған терраса урынлашҡан. Уның күләме — 6,75 метрға 38,72 м. Платформа составына Пума Пунку һәм Тиуанакоҙа табылған иң ҙур таш блок инә. Ҡыҙыл ҡомташтан монолит плитаның күләме 7,81 м  оҙонлоҡта,  5,17 метр киңлектә, һәм уртаса, 1,07 метр ҡалынлыҡта. Ауырлығы — 131 тонна самаһы.
Ольденбургский дачаһы (Ташлы утрау)
1928 йылда Ольденбургский дачаһы фатир итеп үҙгәртелә, һөҙөмтәлә интерьер биҙәлешенең күп өлөшө юҡҡа сыға. 1930 йылда янғындан дачаның көмбәҙе зыян күрә, 1936—1937 йылда ул ҡабаттан тергеҙелә. 1978 йылда ятаҡ итеп файҙаланылған бинала тағы янғын сыға, уның көмбәҙе, үҙәк өлөшө яна. 1982 йылда бина тулыһынса һүтеп алына һәм икенсе материалдан, ағас менән көпләп, ҡабаттан тергеҙелә башлай. 1989 йылда эш тамамлана.
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты (ДГУНХ) —Дағстандағы юғары уҡыу йорто, халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтары буйынса белгестәр әҙерләй.
Энәғараҡтар
Энәғараҡтар (Odonata) — йыртҡыстар отряды нан булған яҡшы осоусы бөжәк. Башы ла күҙҙәре лә ҙур. Яңаҡтарында мыйыҡтары бар. Дүрт үтә күренмәле ҡанаттары ҡуйы ептәр селтәре менән тоташҡан. Ҡорһағы оҙонса. Энәғараҡтарҙы өйрәнеү энтомология бүлеге, одонатология тип атала. 5600 ашыу төрө билдәле.(февраль 2008 йыл) ), Күпселеге тропикла һәм дымлы субтропикала үрсей. Рәсәйҙә энәғараҡтар бөтә биләмәлә таралған.), фауна иҫәпләүе буйынса 150 төр иҫәпләнә .
Пума Пунку
Дөйөм мәғлүмәттәр
Пума Пунку өйөмө башлыса балсыҡтан тора, ә ситтәре йылға ҡомо һәм һуйырташтар менән тултырылған. Археологик тикшеренеүҙәр комплекстың өс этапта төҙөлөүен билдәләй.
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты
Университеттың 6 факультетында 10 меңдән ашыу студент уҡый. Уҡытыусылар составында 850-нән ашыу кеше иҫәпләнә, шуларҙың 42-һе фән докторы, 478 — фән кандидаты.
Пума Пунку
Дөйөм мәғлүмәттәр
Пума Пунку үҫеш осоронда һоҡландырғыс   мөғжизә булған тип иҫәпләйҙәр. Әммә был комплекстың башланғыс әһәмиәте һәм роле бер яҡтан тарихи яҙма сығанаҡтарҙың булмауы һәм ваҡыт үтеү менән емерелеүе арҡаһында, икенсе яҡтан юлдар төҙөлөшөндә ваҡ таш етештереү өсөн таш блоктарҙы вәхшиҙәрсә емереү арҡаһында яҡынса.
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты
Тарихы
Университет 1991 йылдың 19 февралендә Дағстан АССР-ы Министрҙар Советының 19-сы ҡарары менән үҫешә барған баҙар иҡтисады өсөн кадрҙар базаһы әҙерләү маҡсаты менән асыла.
Пума Пунку
Дөйөм мәғлүмәттәр
Шулай уҡ XX быуаттың 50-се йылдарында Пума Пунку тирә-яғындағы ҡаҙыныуҙарҙа шундай Урынһыҙ артефакт, шумер һырҙауына оҡшаш яҙыу менән керамик туҫтаҡ кеүек— Фуэнте Магна (Fuente Magna) табыла. Хәҙерге ваҡытта ул Ла-Паста (Боливия) Аҫыл металдар музейында һаҡлана (Museo de Metales Preciosos)
Энәғараҡтар
Классификация
Энәғараҡтарҙы өс аҫҡы отрядҡа бүлеп йөрөтәләр: тигеҙ ҡанатлыларға (Zygoptera), төрлө ҡанатлылар (Anisoptera) һәм Anisozygoptera (2 хәҙерге төрҙәре Японияла, Һиндостанда).
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты
Тарихы
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты — перспективалы юғары уҡыу йорто.
Пума Пунку
Дөйөм мәғлүмәттәр
Магнитометрия, электр үткәреүсәнлек һәм сейсмик разведка ысулдарын ҡулланыуҙар комплекстан бер километр радиуста ер аҫтында йәшеренгән төрлө ҡоролмаларҙың, күперҙәрҙең һәм хатта һыу үткәргестәрҙең ҡалдыҡтары барлығын билдәләргә мөмкинлек бирә.
Оло Щелиха
Оло Щелиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Энәғараҡтар
Яҙма
Осҡан ваҡытта энәғараҡтар артҡы һәм алғы ҡанаттарын сиратлаштырып елпей алалар. Улар ошо рәүешле төрлө хәрәкәттәр яһай, йә тиҙлектәрен арттыра. Тигеҙ ҡанатлы энәғараҡтарҙың артҡы һәм алғы ҡанаттары бер тигеҙ тиерлек, улар ҡыҫҡа. Осмаған саҡта өҫкә күтәрелеп бер-береһенә ҡыҫылып тора. Төрлө оҙонлоҡтағы энәғараҡтарҙың ҡанаттары формаһы менән алғылары артҡыларынан айырыла. Осмаған саҡта ҡанаттары ян-яҡҡа ҡарап торалар.
Ольденбургский дачаһы (Ташлы утрау)
2017 йылда дача һәм уның эргәһендәге баҡсаны хосусилаштырыу күҙаллана.
Оло Щелиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Энәғараҡтар
Яҙма
Кәүҙә оҙонлоғо 7 см-ға етә, ҡанат ҡоласы 10 см ҡәҙәр, төҫө ҡыҙыл көрән. Күҙҙәре ҙур, ялтырап тора, баш артында тоташалар. Аҡмай торған һыулыҡтарҙа янында йәшәйҙәр. Бер көсәйеп, бер әкренләп, тиҙ осалар. Йыртҡыстар. Энәғарағы бөжәктәр менән туҡлана, ҡорбанын осҡчканда тота. Инә заттар йоморҡаларҙы һыуға, һыу үҫентеләре туҡымаларына, һирәк кенә дымлы яр буйы тупрағына һала. Личинкалары үҫемлектәр менән ҡапланған аҡмай торған йәки аҡрын аҡҡан һыуҙа үҫә; сүмесбаштарға һәм балыҡ маймыстарына һөжүм итәләр.
Ҡанаттарының оҙонлоҡтары 10—94 мм, ҡорһағы 14—120 мм. Максималь осоу тиҙлеге сәғәтенә 50 км-ғаса етергә мөмкин. Ҡанаттарының алғы өлөшөндә, осо яғында, ҡалынайыуы беленә. Ул — птеростигма, бар булған һелкенеүҙәрҙе баҫа, сөнки ныҡ елпенеүҙән, тиҙлекте арттырыуҙан ҡанаттарға зыян килергә мөмкин. .
Туҡланыуы
left|thumb|200px|Энәғараҡтар Африкалаthumb Өлкән энәғараҡтар бөжәктәр менән туҡдана, улар ҡорбандарын осҡан саҡта тота. Серәкәйҙәр, ләпәкәйҙәр, башҡа зарарлы бөжәктәргә һөжүм итә. Энәғараҡтарҙың эре личинкалары балыҡ ыуылдырыҡтары менән туҡланып, зыян килтерә. Шулай уҡ йорт ҡоштарына протогонимоз тигән зарарлы ауырыу йоҡторорға мөмкин.
Күҙҙәре һәм күреүе
thumb|200px|Энәғараҡтың[[күп күҙәнәкле күҙҙәре|left]] Башҡа күп кенә бөжәктәрҙеке шикелле, энәғараҡтарҙың ҡүҙҙәре лә күп күҙәнәкле (фасеточные). Энәғараҡтың һәр күҙе 30 000 айырым күҙәнәктәрҙән(бәләкәс кенә күҙҙәр) тора. Күҙҙәренең аҫҡы өлөшө төҫтәрҙе айырһа, өҫкө яғы предметтың формаһын ғына күрә. Күҙҙәренең үҙенсәлеге бар: улар иефраҡыҙыл төҫтәрҙе күрә ала, һәм температураһына ҡарап, предметтарҙы һәм хайуандарҙы айыра. Был уларға аҙыҡ табыуҙа ныҡ ярҙам итә.
Үрсеүе һәм үҫеше
thumb|200px|right| Үҫеп еткән энәғараҡ уҡра тиреһенән сыға left|thumb|200px|Уҡранан сыҡҡан энәғараҡ. Уның әлегә тиреһе бик йоҡа, сөнки үҫешеп өлгөрмәгән Энәғараҡтар осҡан саҡта аталана. Йомортҡаларын һыуға йәки һыу үҫемлектәре өҫтөнә һала. Бик һирәк осраҡта дымлы ергә лә һалалар. Аталанған осорҙа, күп кенә инә энәғараҡтар, ата бөжәк ҡиәфәтенә күсә, сөнки ул аталаныуҙан туҡтаә, һәм башҡаса ата энәғараҡтарҙы үҙенә ылыҡтырыу ваҡыты сыға. Һәм ул йомортҡа һалырға керешә. . Ҡурсаҡтары һыуҙа үҫешә һәм айғолаҡтары менән һулайҙар. Айғолаҡтары тигеҙ ҡанатлыларҙың ҡойроҡ осонда булһа, тигеҙ булмаған ҡанатлыларҙа туры эсәктә урынлашҡан.
Энәғараҡтар ҡурсаҡтары ла шулай уҡ йыртҡыстар. Улар һыуҙа йәшәгән бөжәктәрҙең ҡурсаҡтарын ашай. Ҡайһы саҡта сүмесбаштарға, балыҡ селбәрәләренә ла һөжүм итә. Үҫешенең аҙағында һыуҙан сыға һәм үҫемлектәргә, ҡоро ергә йәбешеп ҡала. Һуңғы төләүе һыу ятҡылыҡтары эргәһендәге ҡоро ерҙә үтә.
Энәғараҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре һыу ятҡылыҡтарынан алыҫтарға ла осоп китә. Дүрт төҫтәге энәғараҡтар күмәкләп күсенгән саҡта ун километрҙарғаса һуҙылған һыҙат барлыҡҡа килтерә.
Пума Пунку
Пума Пунку төҙөлөшө технологияһы үҙенсәлектәре
Юғарыла күрһәтелгәнсә, Пума Пункуның иң ҙур таш монолиты булып ҡыҙыл ҡомташ блок тора, уның ауырлығы яҡынса 131 тонна һәм күләме 7,81 м х 5,17 м х 1,07 м. Күләме буйынса икенсе блоктың ауырлығы 85,2 тонна һәм күләме 7,9 м х 2,5 м х 1,86 м. Ике монолит та «Литица платформаһы» составына инә. Пума Пунку таш һалыуҙары һәм таштарҙың тирә-яҡ сығанаҡтары өлгөһөнөң ентекле петрографик һәм химик тикшеренеүҙәр ҡыҙыл блоктар 10 км алыҫлыҡтағы карьерҙан, ә бәләкәйерәк андезит блоктар яҡынса  90 км алыҫлыҡтан килтерелгән тип билдәләй. Таштарҙың карьерҙарҙан килтерелеүе тасуирлаған бер нисә рәт теориялар бар, әммә уларҙың береһе лә киң танылған тип һаналмай. Иң ныҡлы теорияларҙың береһендә күп кешеләрҙең барлығы һәм яһалма ауыш яҫылыҡтар менән берлектә лама тиреһенән арҡандар ҡулланылыуы тураһында фаразлана.
Комплекстың таш блоктары цемент иретмәһен ҡулланмайынса ғына формаһы һәм сифаты буйынса өҫ яғы үҙ-ара ялғарлыҡ итеп эшкәртелә, ул үҙенә күрә   Лего элементтары була.
Бәйләнешеүҙең теүәл башҡарылыуы һыҙма геометрия өлөшөндә едти белемде һәм таш эшкәртеүҙә хәҙер юғалған технологияларға эйә булыуҙы раҫлай. Күп блоктарҙың ярығына хатта ҡырыныу лезвиеһы ла инмәй.
Пума Пунку блоктары араһында бер-береһен алмаштырыусы төр элементтарҙың байтаҡ һаны бар. Был, күрәһең, уларҙың күпләп етешетереү эҙемтәһе була һәм технология яғынан урындағы халыҡты күп быуаттар уҙып китә. Беҙҙең ваҡытта ҡаҙып алынған һәм Пума Пункуның рәт булып урынлашҡан блоктары хәҙерге заводтарҙың тимер-бетон конструкцияларының әҙер продукция келәттәрен ныҡ хәтерләтә. Тик заводта изделиеларҙы бетондан ҡоялар, ә Пума Пунку таштарын ҡаты хәлдә эшкәрткәндәр һәм хатта уларҙа ҡатмарлы формалағы төпкөл тишек башҡарғандар.
Пума Пунку комплексының ышаныслы нигеҙен төҙөү өсөн төҙөүселәр котловандар ҡаҙған, уны ҡом һәм ваҡ таш ҡатламдары менән  тултырған. Бындай ҡатламдар мегалитик ҡоролманың идеаль нигеҙе булып тора. Комплексты төҙөүселәр шулай уҡ иригацион системаһының эшмәкәрлеген һәм йыуынты һыуҙарҙы түгеү мәсьәләләрен эффектлы хәл итә.
Пума Пункуның мәҙәни һәм рухи әһәмиәте
Комплекс төҙөлөшө ваҡытындағы яҙма сығанаҡтар булмағанлыҡтан, уның баштағы мәҙәни һәм рухи әһәмиәте тураһында тик тойорға ғына мөмкин. Ошо юҫыҡта, Пума Пунку һәм Тиуанако өлкәһе анд донъяһының үҙенә күрә хаж ҡылыусыларҙы йәлеп иткән дини үҙәге булған. Пума Пунку һәм Тиуанаконы уратып алған урындағы ҡаҙыныуҙар был урында бер ниндәй ҙә мәҙәни ҡатламдың булмауын раҫлай. Йәғни бында даими ултыраҡтың эҙҙәре табылмай.
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты
Тарихы
Бында Дағстан һәм Рәсәйҙең төрлө мөйөштәренән һәм сит илдәрҙән 10 меңгә яҡын студент уҡый. 700 яҡын уҡытыусы белем бирә.
Студенттар артабан ДГУНХ аспирантураһында иҡтисад өйрәнеүен дауам итә. Аспиранттар сит илдәрҙә стажировка үтә, конференция һәм симпозиумдарҙа ҡатнаша, фәнни эштәрен баҫтыра.
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университетын асҡандан бирле, тиҫтә ярым йылдан ашыу, ректор булып Ғамид Әхмәдович Бучаев эшләне. Уның етәкселегендә университет матди-техник базаһын һиҙелерлек арттырҙы һәм Дағстан юғары уҡыу йорттары араһында алдынғы тип һанала.
2008 йылда яңы ректор — Яхья Ғамидович Бучаев һайланды.
Факультеттары
— Мәғлүмәти технологиялар һәм идара итеү
— Сит телдәр
— Бухгалтер иҫәье, анализ һәм аудит
— Финанс-иҡтисад
— Төҙөлөш
— Һалым
— Ерҙе файҙаланыу (Землеустроительный)
— Бизнес-колледж
— Төҙөлөш колледжы
Үҙәктәре
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университетында 30-ҙан артыҡ фәнни-белем биреү үҙәктәре эшләй.
— Ярҙам үҙәге
— ЮНИСЕФ Тыныслыҡ һәм Толерантлыҡ үҙәге
— Юридик ярҙам үҙәге
Шулай уҡ Блогерҙар мәктәбе, Проектлау мәктәбе, Эшҡыуарлыҡ мәктәбе эшләй.
Һылтанмалар
-Университет менән танышыу
-Официальный сайт ДГУНХ
-Абитуриенттарға
Сумтын-Юган
Сумтын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 1-се йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Улыбердь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Табарц (Тюрингия урман)
Табарц (Тюрингенский лес) (Tabarz/Thur. Wald) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4031 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 400–440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99891 һәм автомобиль коды — GTH.
Бөгөлмә
Бөгөлмә (Бугульминка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 131 кеше. Почта индексы — 452133, ОКАТО коды — 80202813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нигер (йылға)
Ни́гер (Niger, Niger , Niger, Ọya) — Көнбайыш Африкалағы иң мөһим йылға. Оҙонлоғо 4180 км, бассейны майҙаны 2 117 700 км², Африкала параметрҙары буйынса Нил һәм Конгонан ҡала өсөнсө урында тора.
Этимология
Атаманың нисек килеп сыҡҡаны теүәл билдәле түгел. Тикшеренеүселәр араһында ла ошо юҫыҡта бәхәстәр бара. «Негр» һүҙе генә билдәле. Бәлки терминды европалылар индергәндер тигән фараздар бар. Сөнки уға тамырҙаш милләт исеме бар. Улар тарихи тамырҙаш исемдәр иҫәпләнә.
Фараздарҙан иң популяры туареги телендәге nehier-ren — ағын йылға, йылға. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса тамырын «егерев н’егерев» һүҙҙәренә лә бәйләйҙәр. Ул да тамашек телендә оло йылға тигән мәғәнәлә. Яр буйында йәшәгән башҡа халыҡтар ҙа Нигер тип атап йөрөткән.
латин һүҙе «niger»ҙан алынған тигән гипотезалар ҙа бар. Ул ҡара тигән мәғәнә бирә. Яр буйында йәшәгән ерле халыҡ йылғаны төрлөсә атай: Джолиба (мандинго телендә — «оло йылға»), Мэйо, Эгхирреу, Изо, Кворра (Куарра, Ковара), Баки-н-руу һәм башҡа телдәрҙә лә барыһы ла йылға мәғәнәһен бирә
Гидрографияһы
Йылға башы Гвинеяның көньяҡ-көнсығышында Леон-Либерия ҡалҡыулығында урынлашҡан. Үрге ағымында йылға Джолиба́ тип атала. Йылға төньяҡ-көнсығышҡа аға, Мали менән сикте киҫеп үтә. Үрге һәм түбәнге ағымында Нигер һикәлтәле, башлыса тар үҙәндә аға. Урта ағымында Нигер тигеҙлек йылғаһына хас һыҙатлы. Гвинеяның Курус ҡалаһынан Малиҙың баш ҡалаһы Бамакоға тиклем, шулай уҡ Серу ҡалаһынан түбәнерәк Нигер киң үҙәндә аға һәм суднолар йөрөрлөк. Малиҙың Ке-Масина ҡалаһынан түбәнерәк Нигер, эске дельта булдырып, бер нисә тармаҡҡа бүленә. Эске дельта районында Нигер үҙәне ныҡ һаҙлыҡланған. Элегерәк был урында ул тымыҡ күлгә ҡойған. Томбукту районында күп һанлы тармаҡтар бер үҙәнгә берләшә. Аҙаҡ йылға көнсығышҡа ҡарай Сахараның көньяк сиге буйлап 300 км дауамында аға. Бурем ҡаласығы янында Нигер көньяҡ-көнсығышҡа борола һәм тамағына тиклем киң үҙән буйлап аға, унда суднолар йөрөрлөк. Йылға Нигер территорияһы буйлап аға, унда йылғаларҙың ҡасандыр Нигерға ҡойған күп һанлы ҡоро үҙәндәре (вади) урынлашҡан, Бенин сиге буйлап, аҙаҡ Нигерия аша аға һәм Гвинея ҡултығына ҡоя, унда 24 мең км² майҙанлы ҙур Нигер дельтаһын хасил итә. Нун — дельтаның иң оҙон тармағы, әммә суднолар йөрөү өсөн тәрәнерәк Форкадос тармағы ҡулланыла.
Нигерҙың төп ҡушылдыҡтары: Мило, Бани (уң); Сокото, Кадуна һәм Бенуэ (һул).
Нигер сағыштырмаса «таҙа» йылға, Нил менән сағыштырғанда уның һыуының болғансыҡлығы ун тапҡырға аҙ. Был Нигерҙың үрге ағымы ҡаялы ерҙән үтеүе һәм ләмдең күп булмауы менән бәйле. Нил кеүек үк, Нигер йыл һайын таша. Был сентябрҙә башлана, иң ҙур ташҡын ноябргә тура килә, ә май айында тамамлана.
Йылғаның ғәҙәти булмаған үҙенсәлеге уның эске дельта тип аталған урыны, ул буйға һуҙылған үҙән ауышлығының ныҡ кәмегән урынында барлыҡҡа килгән. Урын үҙәнле күп тармаҡ өлкәһенән, ваҡыт-ваҡыты менән һыу баҫҡан һыу-һаҙлыҡлы урындарҙан һәм Бельгия ҙурлығындағы күлдәрҙән ғибәрәт. Оҙонлоғо 425 км, киңлеге 87 км. Миҙгелле ташҡындар эске дельтаны балыҡсылыҡ һәм ауыл хужалығы өсөн саманан тыш уңайлы яһай.
Нигер парланыу һәм фильтрация арҡаһында, Сегу менән Томбуктэске дельта участкаһында үҙ сығымдарының яҡынса өстән ике өлөшөн юғалта. Хатта Мопти ҡалаһы янындағы дельтаға ҡойған Бани йылғаһының һыуҙары ла был юғалтыуҙы ҡаплай алмай. Уртаса юғалтыуҙар 31 км³/йыл баһалана (уларҙың күләме йылдан йыл айырыла). Эске дельтанан һуң Нигерға күп ҡушылдыҡтар ҡоя, әммә парланыуҙан булған юғалтыуҙар элеккесә ҙур булып ҡала. Нигерияға Йола районында килгән һыу күләме 1980 йылдар алдынан 25 км³/йыл баһаланған, һәм һикһәненсе йылдар дауамында 13,5 км³/йыл булған. Нигерҙың иң мөһим ҡушылдығы Бенуэ Локоджа районында ҡушыла. Нигерияла ҡушылдыҡтар күләме, ил терриорияһына ингәндә, Нигерҙың үҙ күләменә ҡарағанда алты тапҡыр ҙурыраҡ. Дельтаға Нигерҙың сығымдары 177 км³/йыл арта (1980 йылдарҙа тиклем мәғлүмәттәр буйынса, һикһәненсе йылдар дауамында — 147,3 км³/йыл.
Гидрология режимы
Нигер йәйге муссон ямғырҙары һыуы менән туҡлана. Үрге ағымында һыу ташыу июндә башлана һәм Бамако янында сентябрь — октябрь айҙарында максимумына етә. Түбәнге ағымында һыу июндә урындағы ямғырҙарҙан күтәрелә, иң көслө ташҡын сентябрҙә була. Нигер һыуының уртаса сығымы тамағында 8630 м³/с, йыллыҡ аҡмаһы 378 км³, ә һыу ташҡан ваҡытта сығымы 30—35 мең м³/с етеүе ихтимал.
Нигерҙың һыу режимы Африканың субэкваториаль киңлектәренә тап килә һәм Судан төрөнә ҡарай. Был төрҙәге йылғалар башлыса ямғыр һыуҙары менән туҡлана һәм киҫкен миҙгелле сығым һәм аҡма менән характерлана (ғәҙәттә иң күп һыу йәй аҙағында һәм көҙгөлөк, иң әҙ һыу — ҡышын һәм яҙын). Нигер режимының иң төп үҙенсәлектәре уның үрге һәм түбәнге ағымдары яуым-төшөмдәргә бай өлкәләрҙә урынлашыуы менән бәйле, ә урта ағым бассейнына көслө ҡоролоҡ һәм көслө парланыу хас.
40 йыллыҡ (1952 йылдан 1992 йылға тиклем) күҙәтеүҙәр эсендә алынған мәғлүмәттәргә ярашлы, Маланвиль гидрометрик станцияһы районында (Бениндың төньяғында урынлашҡан, яҡынса, Нигер тамағынан ағым буйлап өҫкә ҡарай 1100 км алыҫлыҡта), һыуҙың уртаса сығымы яҡынса 1053 м³/с тиң, иң юғары сығымы — 2726 м³/с, иң аҙ сығымы — 18 м³/с.
Тарихы
XIX быуатта Нигер йылғаһының урта ағымының үрге өлөшөндә, Томбукту янында, француздар төпләнә. Сауҙа бынан көнбайышҡа, йәғни Сенегал йылғаһының түбәнге ағымына йүнәлтелә. Шул уҡ ваҡытта Нигерҙың түбәнге ағымында күптән Европа сауҙа факториялары була — XIX быуаттың 80-се йылдарында инглиздәр француз факторияларын һатып ала.
1946 йылдың 24 октябрендә өс француз, Жан Сови, Пьер Понти һәм кинорежиссёр Жан Руш, бөтәһе лә Африка француз колонияларында хеҙмәт итеүселәр, йылғаның бөтә оҙонлоғо буйлап сәйәхәт итергә ҡарар итә. Улар юлды Нигерҙың Кисидугу районында (Гвинея-Бисау) иң башынан башлай, башта йәйәү китәләр, сөнки шарттар һал ҡулланыуға мөмкинлек бирмәй. Һуңынан улар, йылға киңәйә һәм тәрәнәйә барған һайын, сәйәхәтте төрлө йөҙөү сараларында башҡара. Пьер Понти сәйәхәтте Ниамейҙа туҡтата, ә ҡалған икеһе 1947 йылдың 25 мартында океанға барып сыға. Үҙҙәренең юлын улар 16 миллиметрлыҡ камераға төшөрә, ошо төшөрөүҙәрҙән Жан Руш ике этнографик документаль фильм монтажлай: «Au pays des mages noirs» һәм «La chasse à l’hippopotame». Фильм Руштың «Le Niger En Pirogue» (1954), шулай уҡ «Descente du Niger» китаптарына (2001) иллюстрация кеүек хеҙмәт итә. Пьер Понти шулай уҡ баҫма машинкала яҙып, сәйәхәт барышында гәзиткә мәҡәләләр ебәрә.
2005 йылда Норвегия сәйәхәтсеһе Хельге Хьелланд Нигерҙың бөтә оҙонлоғо буйлап тағы бер экспедиция ойоштора, үҙенең юлын 2005 йылда Гвинея-Бисауҙа башлай. Ул үҙенең сәйәхәте тураһында документаль фильм төшөрә, уны «Кошмарное путешествие» тип атай («The Cruellest Journey»).
Йылға бөгөлө
Эре йылғалар араһында Нигер үҙәне ғәҙәти булмаған формаға эйә. Уның бумерангҡа оҡшаған йүнәлеше ике мең йылға яҡын Европа географтарын башын бутай. Нигерҙың башы Атлантик океандан 240 саҡрым алыҫлыҡта ғына урынлашҡан, әммә йылға кире йүнәлештә, Сахараға, юл аса, шунан һуң боронғо Томбукту ҡалаһы эргәһендә ҡырҡа уңға борола һәм Гвинея ҡултығына тиклем көньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Боронғо римлеләр, мәҫәлән, Өлкән Плиний, Томубукту янындағы йылғаны Нилдың өлөшө тигән, Ибн Баттута ла ошо фекер яҡлы булған. Тәүге Европа тикшеренеүселәре иһә, үрге Нигер көнбайышҡа ҡарай аға һәм Сенегал йылғаһы менән тоташа, тип һанаған.
Бындай ғәҙәти булмаған йүнәлеш борон ике йылға бер йылғаға берләшеүе арҡаһында килеп сыҡҡандар, моғайын. Томбуктунан көнбайыштараҡ башланған Үрге Нигер, хәҙер булмаған күлгә ҡойоп, хәҙерге йылғаның яҡынса бөгөлө урынында тамамлана, шул уҡ ваҡытта Нигерҙың түбәнге ағымы шул уҡ күл янында ҡалҡыулыҡтарҙан башлана һәм көньяҡҡа Гвинея ҡултығына аға. Б. э. т. 4000—1000 йылдарҙа Сахара йәйелә барған һайын, ике йылға ла йүнәлешен үҙгәрткән һәм бер-береһенең ағымын эләктереп алыу һөҙөмтәһендә бер йылға булып ҡушылып аға башлаған.