cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Орлоҡ
Орлоҡтарҙың шытыуы
thumb|left| 300px|thumb|right| Бәбәге тере булған орлоҡтар ғына шыта һәм яны үҫемлеккә башланғыс бирә ала. Бәбәк ҡоротҡос бөжәктәр йәки үңәҙ бәшмәктәренең зарарлауынан, һаҡлаған саҡта ныҡ кибеүҙән йәки башҡа сәбәптәрҙән һәләк булыуы ихтимал. Ҡайһы саҡта бәбәк орлоҡтарҙың үтә оҙаҡ һаҡланыуынан да һәләк була. Бәбәктәре һәләк булған орлоҡ шытымһыҙға әйләнә, йәғни шытып сыға алмай. Орлоҡ шытып сығыуҙан элек бүртә. Орлоҡтоң эсенә ингән һыу уны бүрттерә. Шытымлы орлоҡтар ҙа, шытмай торғандары ла бүртә. Шытымһыҙ орлоҡтар бүртәләр ҙә серейҙәр, шыта торғандары — шыта. Мәҫәлән, фасоль орлоғо шытҡанда ҡабығы ярыла һәм бәбәк тамырсаһынан йәш тамыр үҫеп сыға. Ул бик тиҙ үҫә һәм тупраҡҡа нығына. Шунан һуң бәбәк һабаҡсаһы үҫә башлай, ул тупраҡ өҫтөнә орлоҡ өлөшө һәм бөрөсә ебәрә. Бөрөсәнән фасолдең япраҡтары менән ер өҫтө һабағы үҫеп китә. Борсаҡтың һәм ҡайһы бер башҡа үҫемлектәрҙең орлоҡ өлөшө тупраҡ аҫтында ҡала. Ер өҫтө үрендеһе бәбәк бөрөсәһенән үҫеп китә. Орлоҡтар ҡағыҙ пакеттарҙа, туҡыма тоҡтарҙа, иген келәттәрендә шытмайынса оҙаҡ һаҡлана ала. Ә ергә төшкән йәки еүеш сепрәкле, йә еүеш киптергес ҡағыҙлы тәрилкәгә һалынған орлоҡтар бик тиҙ бүртеп, шытып сығалар. Быға һеҙ орлоҡтарҙың шытыуын күҙәткәндә ышандығыҙ. Бәбәк үҫеп китһен өсөн ниндәй шарттар кәрәк һуң? Был һорауға яуап биреү өсөн тәжрибәләр ярҙам итер. Ике стаканға йәки ике бәләкәй быяла банкаға бер үк һанда шытымлы эре ҡыяр орлоғо, һоло, арыш йәки бойҙай бөртөктәрен һалығыҙ. Беренсе стакандағы орлоҡтарҙы ҡоро көйөнсә ҡалдырығыҙ, ә икенсеһенең төбөнә бер аҙ һыу ҡойоғоҙ. Ике стаканды ла быяла менән ябып, йылы урынға ҡуйығыҙ. 3—4 көндән һуң һыулы стакандағы орлоҡтар шытып сығыр, ә ҡоро стакандағы орлоҡтар үҙгәрешһеҙ ҡалыр. Орлоҡтарҙың шытып сығыуы өсөн һыу кәрәк, сөнки бәбәк туҡлыҡлы матдәләрҙе тикэрегән хәлдә генә үҙләштерә ала. Төрлө үҫемлек орлоҡтарының шытыуы өсөн һыу төрлө миҡдарҙа талап ителә. Мәҫәлән, борсаҡ орлоғо үҙ массаһынан бер ярым тапҡыр күберәк һыу һеңдерә. Шуға күрә борсаҡтың һәм ҡайһы бер башҡа йәшелсә үҫемлектәренең орлоҡтарын сәсер алдынан ебетәләр. Кукуруз орлоғона уның үҙ массаһының яртыһынан аҙыраҡ, ә тары кеүек ҡоролоҡҡа сыҙамлы ҡыяҡлы үҫемлектәргә сәселә торған орлоҡ массаһының сирек ауырлығы ҡәҙәр һыу кәрәк. Икенсе тәжрибәне үткәреү өсөн ике стаканға бер аҙ арыш йәки бойҙай орлоҡтарын һалайыҡ. Беренсе стаканға мөлдөрәмә тултырып һыу ҡояйыҡ. Икенсе стаканға һыуҙы орлоҡтар еүешләнерлек кенә һалайыҡ. Стакандарҙы быяла менән ҡаплап, йылы урынға ултыртайыҡ. 3—4 көндән һуң аҙ һыулы стакандағы орлоҡтар шытып сығыр. Тулы һыулы стакандағы орлоҡтар бүртер, әммә шытмай ғына серер. Сөнки һыу орлоҡтарға һулау өсөн кәрәк булған һауаны стакандан ҡыҫырыҡлап сығарған. һауа төрлө үҫемлектәрҙең орлоҡтарына төрлө миҡдарҙа кәрәк. Дөгө һәм ебәләй үләне орлоҡтары һыуҙа эрегән бик аҙ миҡдарҙағы һауа иҫәбенә хатта һыу аҫтында ла шыта. Күпселек сәскәле Үҫемлектәрҙең орлоҡтары һауаның күп булыуына мохтаж, улар һыу аҫтында шыта алмай.
Орлоҡтарҙың һулауы
Орлоҡҡа шытып сығыу өсөн һауа кәрәк. Шытыусы орлоҡтар кислородты йоталар һәм углекислый газ бүлеп сығаралар, йәғни һулайҙар. Был тәбиғи, сөнки үҫемлектәр — тере организмдар. Орлоҡтар көндөҙ ҙә, төнөн дә һулайҙар, һулаған ваҡытта йылылыҡ бүленеп сыға. Әгәр шыта башлаған орлоҡтар һалынған банканы бөтә яҡтан да мамыҡ йәки кейеҙ менән яҡшылап урап, уға термометр төшөрһәк, температураның күтәрелеүен еңел күрергә була. Орлоҡтар һулағанда бүленеп сыҡҡан йылылыҡ уларҙы йылыта. Шыта башлаған орлоҡтар һулағанда бигерәк тә күп йылылыҡ бүленеп сыға. Дымлы шытҡан орлоҡтар ҡоро шытмаған орлоҡтарға ҡарағанда көслөрәк һулайҙар. Ҡалын итеп өйөп һалынған дымлы орлоҡтар шыта һәм бик тиҙ ҡыҙа. Ундай орлоҡтарҙың бәбәктәре һәләк була. Орлоҡтар шытымһыҙға әйләнә. Бындай хәл булмаһын өсөн орлоҡтарҙы һаҡларға бары тик ҡоро килеш кенә урып-һуғып алалар һәм ҡоро, яҡшы елләтелә торған биналарҙа һаҡлайҙар. Орлоҡтарға һауа өҙлөкһөҙ килеп торорға тейеш. Был шыта башлаған орлоҡтарға ҡарағанда аҙыраҡ һулаған ҡоро орлоҡтар өсөн дә кәрәк. Хәҙерге заман иген һаҡлағыстарында (элеваторҙарҙа) орлоҡтарҙы һаҡлау өсөн бындай шарттар булдырыла.
Орлоҡтарҙы сәсеү ваҡыты һәм уларҙы күмдереү тәрәнлеге
Орлоҡтарҙың шытып сығыуы өсөн кәрәкле шарттарҙы иҫәпкә алып, сәсеү ваҡытын билдәләйҙәр. Орлоөтарҙың шытып сығыуы өсөн һыу, һауа һәм йылы кәрәк. Быларҙың бөтәһен дә орлоҡтар үҙ ваҡытында сәскәндә генә ала. Иртә яҙ тупраҡта бик күп ямғыр һәм ҡар һыуы туплана, ләкин тупраҡ әле йылынып өлгөрмәй. Иртә яҙҙа тик һалҡынға сыҙамлы үҫемлектәрҙең (бойҙай, һоло, арпа, борсаҡ) орлоҡтарын ғына сәсәләр. Был үҫемлектәрҙең орлоҡтары түбән температурала һәм дым мул булғанда шытып сыға. Йылыны күп талап итеүсән үҫемлектәрҙең орлоғон тупраҡ "терлек кимәлдә йылынғас сәсергә тура килә. Шулай ҙа йылы яратыусан үҫемлектәрҙең (кукуруз, фасоль, ҡыяр, ҡабаҡ, ҡауын, томат) орлоҡтарын сәсеүҙе һуң¬латырға ярамай. Ҡояш көндән-көн нығыраҡ ҡыҙҙыра, һәм туп¬раҡ кипкәндән-кибә бара. Шуға күрә был үҫемлектәрҙең орлоҡтарын сәсеүҙе һуңлатыу уңышты кәметә. «Яҙғы бер көн — йыл аҫрай» тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр бит. Быны иҫәпкә алып, йылы яратыусан үҫемлектәрҙең орлоҡтарын мөмкин тиклем иртәрәк, тупраҡ 10—12° С-ҡа тиклем йылынғас та сәсергә кәрәк. һуң сәселгән орлоҡтар йылы, ләкин ҡоро тупраҡҡа эләгә, һәм улар оҙаҡ шытмай ятасаҡ, был иһә уңышты кәметәсәк. Орлоҡтарҙың үҙ ваҡытында сәселеп тә тупраҡҡа тәрән күмелмәй ҡалыуы мөмкин. Ул ваҡытта улар яҙғы ҡояштың эҫенурҙары аҫтында кибеп бөтәсәк. Әгәр ҙә тупраҡҡа артыҡ тәрән сәселһә, шытымдар насар буласаҡ.Бик тәрән күмдергәндә үҫенделәргә һауа етешмәй. йәш үҫенделәр өҫкә тишеп сыға алмай. Шуға орлоҡтарҙы тейешле тәрәнлектә генә сәсергә кәрәк.
Үрге Сямуньга
Үрге Сямуньга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нярый-Кы
Нярый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1077 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ Каролина
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Төньяҡ Каролина штатында 9 656 401 чел кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 69,22 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 10.
Майҙаны 139 509 кв.км, шуның 9,5 % һыу майҙаны.
Ай-Инг-Игый
Ай-Инг-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Инг-Игый йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һаҙ сәпсәүе
Һаҙ сәпсәүе, сыйырсыҡтан ҙурыраҡ (поручейник)(Tringa stagnatilis)
Бер аҙ һаралйынға оҡшаған һаҙ ҡошо. һырты көрәнһыу һоро. Яурындарына ҡарай эреләнә барған ҡара таптар менән ҡапланған. Ҡойроғоноң өҫ яғы, төбө һәм кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Муйыны, тү¬ше, ҡабырғалары ваҡ ҡына көрәнһыу төртөктәр менән сыбарланған, ҡойроғонда ла арҡыры һыҙыҡтар бар. Ҡанатының оҙон ҡауырһындары ҡара-көрән. Суҡышы ҡара, аяҡтары йәшкелт, һаралйындан оҙон аяҡтары һәм са¬ғыуыраҡ төҫө менән айырыла.
Йылға һәм күлдәрҙең батҡыллы, түңгәкле ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оя¬лай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаһы була.
Флорида
Флорида (Florida) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 22. 1845 йылдың 3 мартында төҙөлгән. Элек территория Флорида исеме менән йөрөгән. Алабама һәм Джорджия штаттар менән сиктәш. Штаттың ҡушаматы — Ҡояшлы штат.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Флорида штатында 19 057 542 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 111,9 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 4 Калифорния, Техас һәм Нью-Йорк штаттарынан һуң.
Майҙаны 170 304 кв.км, шуның 17,9 % һыу майҙаны.
Эре ҡалалар – Джэксонвилл (иң эре), Майами, Тампа, Орландо.
Испан Флоридаһы
Америкаға европалар килеү алдынан Флоридала тимукуа ( XVIII быуатта юҡҡа сыҡтылар), калуса һәм семинолы халыҡтары йәшәне. Испан конкистадоры Хуан Понсе де Леон, ярымутрауға 1513 йылда килеп, Флориданы испан короллеге ерҙәренә ҡушты һәм уға la tierra florida («сәскә атҡан ер») исемен бирҙе. 1564 йылда ярымутрауҙа беренсе ҡала - Сан-Августин (хәҙерге ваҡытта Сент-Огастин) һалына. 1763 йылдағы Париж тыныслык килешеүе буйынса Британия Флориданы Гаванаға алмаштырҙы.
Ләкин АҠШ Азатлыҡ һуғышынан һуң Флориданы Испанияға ҡайтарҙы.
1819 йылда Испания Флориданы АҠШ-ҡа һатты. 1845 йылда Флорида илдең 27 штаты тип булды.
Иҡтисад
Штаттын эске тулайым продукты $776,3 млрд. — илде 4-се күрһәткес. (август 2011 г.) Ошо Эске тулайым продукт Австралия Эске тулайым продукттына оҡшаш.
Флоридала цитрус емештәр үҫтерәләр(күбеһе апельсиндар, грейпфруттар).
Сабата
Сабата — башҡорт кейемендә йүкәнән үреп эшләнгән традицион аяҡ кейеме. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар сабаталары булған.
Эшләнеше
Сабатаны 7 йүкә таҫма алып башынан башлап тимер шөшлө һәм ҡалып ярҙамында үргәндәр. Ҡыя (табан өлөшөн) һәм тура (өҫ яғын) үреү ҡулланылған. Ике ҡатлап үрелгән (ҡайһы ваҡыт туҙ менән нығытылған) табаны күтәрмә хасил итеп, өҫкә ҡайтарылып ҡуйылған; башы трапеция формаһында булған. Шайтанашыҡтан йүкәнән эшләнгән ҡыҫҡа бау менән бәйләп ҡуйылған.
Ҡулланылышы
Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында сабатаны ағастан аҫлыҡ (күтәрмәле сабата) һалып эшләгәндәр. Төньяҡ райондарҙа, Пермь башҡорттарында, аяҡ тирәләй бау менән бәйләп ҡуйыла торған өҫкө яғы туҡыма сабата (бышымлы сабата) киң таралған. Сабата тула йә йөн ойоҡ, силғау, киндер ыштыр менән кейгәндәр. Сабата көндәлек аяҡ кейеме һаналған. Башҡортостандың төньяҡ райондарында XX быуат уртаһына тиклем булған. Көнсығыш Европаның күп халыҡтарында: Сыуаш милли кейеме, Рус милли кейеме һ. б. таралған була.
Төмән дәүләт мәҙәниәт институты
Төмән дәүләт мәҙәниәт институты (Төмән дәүләт мәҙәниәт, сәнғәт һәм социаль технологиялар академияһы) — Төмәндә урынлашҡан мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге юғары белем биреү учреждениеһы. Уҡыу йортоноң тулы атамаһы: «Төмән дәүләт мәҙәниәт институты» юғары дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы.
Карякин
Карякин (Карякино) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 130 кеше. Почта индексы — 452934, ОКАТО коды — 80237815008.
Төмән дәүләт мәҙәниәт институты
1991 йылда Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институтының Төмән филиалында булдырылған. Ойоштороусыһы: Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы.
Карякин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төмән дәүләт мәҙәниәт институты
Тарихы
1983 йылда Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институтының уҡыу-консультация филиалы ойошторола, 200 кеше ҡабул ителә. 1986 йылда һәйбәт үҫешкән уҡыу йортонда өс кафедра булдырыла: Ммҙәни-ағартыу эштәре, йәмәғәт фәндәре, китапхана ғилеме һәм библиография.
1991 йылдың 18 ғинуарында Силәбе институтының ғәмәлдәге филиалы базаһында Төмән дәүләт мәҙәниәт институты ойошторола.
2006 йылда Заболотный Евгений Борисович институт ректоры булып китә.
2007 йылда юғары уҡыу йорто академия статусын ала (ТГАКИ).
2008 йылда юғары уҡыу йорто урта һөнәри белем биреү программаларын алып барыуға лицензия ала. Төмән сәнғәт колледжы академия составына инә.
2009 йылдың 9 декабрендә Академия «Төмән дәүләт мәҙәниәт, сәнғәт һәм социаль технологиялар академияһы» итеп үҙгәртелә.
Заболотный Е. Б. ректор булып эшләгән осорҙа академия структураһына түбәндәгеләр инә:
2015 йылда Төмән архитектура, дизайн һәм визуаль сәнғәт институты һәм ТГАКИ музей технологиялары институты менән ҡушылдырыла. Архитектура, дизайн һәм визуаль сәнғәт институты 2010 йылда Урал дәүләт архитектура-художество академияһының Төмән филиалы һәм Төмән сәнғәт колледжының дизайн бүлеге (1974 йылда нигеҙ һалынған) нигеҙендә ойошторола. Хәҙер ул дизайн, визуаль сәнғәт һәм архитектура факультеты. .
2015 йылда юғары белем биреү академияһы үҙгәртеп ҡороу барышында Төмән дәүләт мәҙәниәт институтына үҙгәртелә. Академия составына ингән институттар факультеттар тип үҙгәртелә.
Факультеттар һәм уҡыу йорттары. Инфраструктураһы
Юғары уҡыу йорто ҡалала бер нисә бинала урынлашҡан, ятағы юҡ.
Саратка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тишке (күл)
Тишке (Тишки - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.
Географияһы
Географик координаттары: Оҙонлоғо: 61°40′26.72″E (61.67409), киңлеге: 55°29′32.71″N (55.49242).
Тасуирламаһы
Һыуы сөсө. Иң яҡын күлдәр: Аҡакүл, Ҡуржакүл, Һыуығаяҡ.
Ыуылдырыҡ сәскән ваҡытта тыйыу юҡ. Төрлө ваҡытта күлдә төрлө төр карп, 6 кг тиклем еткән аҡ амур, пелядь ебәрелгән булған. Был эш даими рәүештә бара
Этимологияһы
Урыҫ теленә башҡортса "тишек" тигән һүҙҙән килеп ингән тип һанай Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. Йәғни, һыу тормаған тишек күл. Ысынлап та, күл даими рәүештә һайығайып тора, был уларҙы туйындырған ер аҫты сығанаҡтарының һайығыуы менән бәйле. .
Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы
Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы (12 июль 1980 йыл) — актер, Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры артисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).
Кулакова Анна Ильинична
Кулакова Анна Ильинична (22 март 1929 йыл — 17 август 1992 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы машиналары эшләү алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).
Биографияһы
Анна Ильинична Кулакова 1929 йылдың 22 мартында Алтай крайында эшселәр ғаиләһендә тыуған.
Урта мәктәптең ете класын, артабан фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай, шунан һуң Алтай крайы заводында эшләй.
1971 йылда юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә ирешеү ярышының инициаторы булып сығыш яһай. Алынған йөкләмәләрен уңышлы үтәп, биш йыллыҡ заданиены 2 йыл да 9 ай эсендә башҡарып сыға һәм биш йыллыҡ аҙағына тиклем тағы өс йыллыҡ нормаға тиң продукция етештерә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән Анна Ильинична Кулакова «хеҙмәт батырлығы өсөн» Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы
Биографияһы
Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы 1980 йылдың 12 июлендә Башҡортостандың Салауат районы Лағыр ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө дәүләт сәнғәт академияһына уҡырға инә (1997), Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәрдүнә Ҡасимова төркөмөндә белем ала. Төркөм Сибай ҡалаһының «Сулпан» балалар театры өсөн махсус тупланған курс була. 2001 йылда юғары уҡыу йортоноң тетар бүлеген уңышлы тамамлап, хеҙмәт юлын Сибайҙа башлай. 2008 йылдан бөгөнгә тиклем Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры артисы.
Кулакова Анна Ильинична
Биографияһы
1988 йылда хаҡлы ялға китә.
Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Сибай башҡорт дәүләт драма театрының профсоюз ойошмаһы рәйесе.
Ғаиләһе
Өйләнгән, хәләл ефете менән ҡыҙ һәм ул үҫтерә.
Литосара
Литосара — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вонгуда йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Камалов Абдулхай Йәноҙаҡ улы
Камалов Абдулхай Йәноҙаҡ улы (15 ғинуар 1926 йыл — 23 июль 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «ll дәрәжә Ватан һуғышы», «lll дәрәжә Дан» ордендары, «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Кёнигсбергты алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары кавалеры.
Биографияһы
Абдулхай Йәноҙаҡ улы Камалов Әбйәлил районы Һәйетҡол ауылында 1926 йылдың 15 ғинуарында тыуған. Балалыҡ йылдары Мишәр ауылында үтә. 1943 йылда 17 йәшендә генә һуғышҡа алына һәм Берлинғаса барып етә. Камалов Абдулхай Йәноҙаҡ улы һуғыштан һуң колхозда шофер, оҙаҡ йылдар гараж мөдире булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. 1999 йылдың 23 июлендә ҡаты ауырыуҙан мәрхүм була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Германияны еңгән өсөн» миҙалы
Нярыль-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Домбровка (Благовар районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алтынбаш
Алтынбаш (Solidágo, Золота́рник) — ойошма сәскәлеләр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, һирәгерәк ярымҡыуаҡтар ырыуы. 100-ләп төрҙө уҙ эсенә ала, башлыса, Төньяк Америкала, ҡайһы бер төрҙәре Европала, Азияла киң таралған. Яҡты урмандарҙа, ҡыуаҡ араларында, болондарҙа, һөҙәклектәрҙә һәм йылға буйҙарында үҫә. Канада алтынбашы (S.canadensis) декоратив маҡсаттарҙа үҫтерелә. 30-250 см оҙонлоҡтағы күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Тамырсаһы шыуышма. Һабағы тура, еңелсә ботаҡлы. Япраҡтары сиратлашҡан, ҡыяҡ-ланцет һамаҡ, өҫтәгеләре — ултырма, аҫтағылары — һаптарҙа. Сәскәләре ваҡ, алтын һыу һары төҫтә, күп һаплы кәрзиндәргә йыйылған, улар һабаҡ осонда оҙонса һепертке хасил итәләр. Емеше — бүрексәле орлоҡса. Июль — сентябрь айҙарында сәскә аталар. Орлоҡтарҙан һәм тамырсанан үрсей. Ҡоролоҡҡа һәм күләгәгә сыҙам үҫемлектәр.
Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы
Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы (28 декабрь 1915 йыл — 13 октябрь 1997 йыл) — башҡорт совет театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1954) артисы.
Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы Янбулатова 1915 йылдың 28 декабрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Баҡай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Үҫмер сағы хәҙерге Ҡариҙел районының Бәҙрәш ауылында үтә — ҡыҙ бер нисә йыл бында йәшәгән ағаһында тәрбиәләнә. Тәбиғәттән күп һәләттәргә эйә булған Рәғиҙә бик йәшләй үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә әүҙем ҡатнаша, һәм нәҡ ошо әүәҫлек уның артабанғы тормош юлына туранан-тура йоғонто яһай ҙа инде. 1932 йылда ул бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ Өфө ҡалаһындағы ул ваҡытта эшләп килгән Башҡорт сәнғәт техникумына уҡырға инә һәм уның актёр бүлеген легендар Хажи Бохарский класы буйынса 1935 йылда уңышлы тамамлап сыға. Ошо йылдан Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙының артабанғы бар тормошо һәм булмышы Башҡорт академия драма театры (хәҙер М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры) менән оҙаҡ йылдарға ныҡлы бәйләнә. Рәғиҙә Янбулатова 1997 йылдың 13 октябрендә Өфөлә вафат була.
Театр эшмәкәрлеге
Күренекле башҡорт драматургы Сәғит Мифтахов пьесаһы буйынса ҡуйылған «Һаҡмар» спектаклендә Айһылыу роленән башлап, үҙенсәлекле драма актрисаһы үҙенең дүрт тиҫтәгә яҡын ижади ғүмере барышында йөҙләгән һоҡланғыс образ тыуҙырҙы. Һәр артист өсөн мәжбүри булған ыңғай сифаттарҙы — тышҡы һылыулыҡ, юғары хистәргә бай күңел һәм матур ғына түгел, моңло ла тауышты — үҙендә туплауы, сәхнәлә ихласлығы һәм ябайлығы менән Рәғиҙә Янбулатова бер нисә быуын театр һөйөүселәренең ихлас күңелдән яратҡан артистарының береһенә әйләнде. Ул ғына түгел: һәр образды бары тик үҙенсә генә һынландырыу, уны тамашасы күңеленә барып етерлек итеп асып биреүгә бар тырышлыҡты һалыу шиғри хисле артисты бар ижад эшмәкәлеге барышында оҙатып килде. Нәтижәлә ысын мәғәнәәһендә тамашасы һөйөүен яулаған Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы 1949 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы» исеменә, тағы ла биш йылдан республиканың «халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булды. 1955 йылда илебеҙ баш ҡалаһы Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡортостан мәҙәниәте һәм сәнғәте декадаһынан һуң уға «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде. Башҡорт сәхнә сәнғәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө һәм ижади ҡаҙаныштары өсөн Рәғиҙә Янбулатова СССР миҙалдары менән дә бүләкләнде, күп тапҡырҙар төрлө кимәл етәкселәр ҡул ҡуйған Маҡтау ҡағыҙҙарына лайыҡ булды. Актрисаның түбәндәге ролдәре Башҡорт академия драма театры тарихында ныҡлы урын алған:
Әҙәби эшмәкәрлеге
Рәғиҙә Янбулатова тынғыһыҙ сәхнә эшмәкәрлеге менән бер рәттән йәшлек йылдарынан уҡ әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә. 1957 йылда «Елбәҙәк ҡарҙар» тип исемләнгән тәүге шиғри йыйынтығы донъя күргәндән һуң СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителгән нескә күңелле шағир артабан тағы ла бер нисә китабын нәшер итте, улар араһынан берәүһенә балалар өсөн яҙылған әҫәрҙәр тупланған. Үҙен сәхнәгә арнаған ижадсының шиғырҙары ла тәрән тойғоло, бай моң-аһәңле һәм нескә хисле булыуҙары менән йыр һүҙҙәренә тартымдар. Шуға ла уларға билдәле башҡорт композиторҙары Рәүеф Мортазин, Хөсәйен Әхмәтов, Таһир Кәримов һәм Бәхти Ғайсин бик күп көй яҙҙы, был йырҙар шунда уҡ тиерлек башҡарыусылар араһында ла, төрлө быуын тыңлаусыларҙа ла ҙур популярлыҡ яуланы.
Композитор Рәүеф Мортазин менән берлектә Һәҙиә Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы буйынса «Дауыл» тигән операға либретто яҙып бер ни тиклем тәжрибә туплаған Рәғиҙә Янбулатова артабан үҙ ҡәләмен драматургия өлкәһендә лә емешле генә һынап ҡараны. Уның башҡорт халыҡ ижадының бай һәм ҡабатланмаҫ өлгөләренә нигеҙләнеп яҙылған «Байрамбикә» пьесаһы Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры сәхнәһендә, «Ғашиҡтар төнө» комедияһы Өфөнөң Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайының халыҡ театры һәүәҫкәрҙәре тарафынан ҡуйылды. Үҙешмәкәр композитор Тәлғәт Шәриповтың был комедия нигеҙендә яҙылған опереттаһын Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры коллективы бик теләп сәхнәләштерҙе.
Киң ҡырлы талант эйәһе төрлө телдәрҙә ижад ителгән драма әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә итеүгә лә һиҙелерлек хеҙмәт һалды. Сит ил авторҙары Рабиндранат Тагор, Абдулла Каххар һәм П.Калдерон, күп милләтле элекке СССР әҙиптәре Сыңғыҙ Айтматов, Любимов, В. Гусев һәм Тоҡаев һәм башҡаларҙың пьесаларын башҡортсаға ауҙарҙы. Быларҙан тыш шағир бик күп рус йырҙары текстарын да башҡорт теленә тәржемәләне.
Өҫтәлмә мәғлүмәттәр
Рәғиҙә Янбулатованың тормош юлдашы — башҡорт сәнғәтенең мәшһүр вәкиле, театр һәм кино артисы, аҙаҡтан режиссёр һәм драматург булып танылған һәм 1955 йылда башҡортттар араһынан тәүгеләрҙән булып «СССР-ҙың халыҡ артисы» тигән юғары һәм хөрмәтле исемгә лайыҡ булған атаҡлы ир-уҙаман Арыҫлан Мөбәрәков (1908—1977). Улар Өфөнөң Коммунистик урамындағы 34/1 һанлы йортта йәшәне. Бөгөн унда мемориаль тактаташ ҡуйылған.
Ике сәхнә әһеленең ҡыҙы, образлы итеп әйткәндә, сәхнәлә тыуып-үҫкән Гөлли Арыҫлан ҡыҙы Мөбәрәкова ла республикабыҙҙың ғына түгел, бөтөн ил сәнғәтенең яҡты йондоҙона әүерелде: башҡарған сағыу ролдәре өсөн ул 1990 йылда атаһы кеүек «СССР-ҙың халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем менән бик тә нигеҙле баһаланды. Бында бер ҡыҙыҡлы фактҡа туҡталып китеү урынлы булыр: Арыҫлан Мөбәрәков республикала һәм башҡорттар араһында беренсе «СССР-ҙың халыҡ артисы» булһа, уның ҡыҙы — республикала был бейеклеккә күтәреүселәрҙең һуңғыһы, ил буйынса ла ошо маҡтаулы исемгә лайыҡ булыусы һуңғы сәхнә оҫталарының береһе булды. Гөлли Арыҫлан ҡыҙы был шөһрәтле исемде алып ике йыл да үтмәне, СССР тигән бөйөк ил тарҡалып, юҡҡа сыҡты. Унан алда ғына «халыҡ артисы» исемен киң билдәле бер нисә сәнғәт вәкиленә биреп өлгөрҙөләр. СССР-ҙың һуңғы (1991 йыл) «халыҡ артистары» — йырсы Алла Пугачева һәм актёр Олег Янковский.
Нью-Йорк (штат)
Нью-Йорк (штат) (New York) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 27. 1788 йылдың 26 июлендә төҙөлгән. Элек Нью-Йорк провинцияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Империя штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Нью-Йорк (штат) штатында 19 465 197 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 137,76 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 3.
Майҙаны 141 300 кв.км, шуның 13,46 % һыу майҙаны биләй.
Видзюр
Видзюр — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишемғолов Дамир Нуретдин улы
Ишемғолов Дамир Нуретдин улы (1 февраль 1943 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001).
Биографияһы
Дамир Нуретдин улы Ишемғолов 1943 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Бәләкәй Әбеш ауылында тыуған.
1975—1995 йыл эшләй. Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй, 1996 йылдан — Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Рәссамдың картиналары башҡорт ауылының көнкүрешенә, башҡорт фольклорына арналған: "Йәйге көн үҙәге " (1986), «Далала» (1990), «Бесән өҫтө» (1992), «Йәйге аш-һыу бүлмәһе» (1992), «Хәйерле кис, Фатима өләсәй» (1992), «Ғаилә» (2008), «Әбеш» (2012). Башлыса неопримитивизм стилендә эшләй.
Ишемғолов Дамир Нуретдин улы — 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының рәссамдар союзы ағзаһы, 1995 йылдан алып — «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Ул — «Һары бейә» («Желтая кобыла») художество төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе (1989).
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Силәбе өлкә картиналар галереяһында, Новосибирск дәүләт художество музейында, Марий Эл Республикаһының республика һынлы сәнғәт музейында (Йошкар-Ола), «Эстер» Галереяһында (Екатеринбург), Башҡортостан Республикаһы милли сәйәсәт һәм мәҙәниәт Министрлығы янындағы «Урал» ГНИ-да (Өфө), Туймазы тыуған яҡты өйрәнеү музейында (Туймазы ҡалаһы, Башҡортостан Республикаһы) һаҡлана.
Хеҙмәттәре
«Бушап ҡалған ауыл» (1977), «Бесән өҫтө» (1988), «Юғалған кәзәне эҙләү», «Корбан» (1991). «Тәүлек» («Сутки»), «Тышаулы ат» (1991), «Атай-әсәй иҫтәлегенә» (1993), «Реквием» (1994). «Шишмә» (2000), «Үҙ-үҙеңде яндырыу» («Аутодафе») (1995—1999), «Баҡсала (ҡоҙоҡ менән пейзаж)».
Натюрморт «Һары самауыр» (1999), "Кәрзиндәге сирень " (2012), «Тыуған йорт» (2012).
Күргәҙмәләре
Ишемғолов Дамир Нуретдин улы — 1986 йылдан алып художество күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.
Өфөлә шәхси күргәҙмә (1996).
Төньяҡ Двина каналы
Төньяҡ Двина канал — Рәсәйҙең Вологда өлкәһендәге канал, ул Төньяҡ Двина һыу системаһының өлөшө булып тора. Каналдың ҙур өлөшө «Рус Төньяғы» милли паркы аша үтә.
Канал XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем Волга менән Аҡ диңгеҙҙе тоташтырып торған берҙән-бер һыу юлы булған.
Каналдың дөйөм оҙонлоғо 127 километр тәшкил итә. Канал киңлеге 26 метрҙан 30 метр тиклем етә, тәрәнлеге 1,8 метр. . Канал составына инә:
Каналда алты шлюз һәм һигеҙ быуа бар. Камераларҙа һыу ауышлығы 1- 4 метрға тиклем, камералары ағастан.,.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҙур сәпсәү
Ҙур сәпсәү, күгәрсендән бәләкәйерәк (большой улит)(Tringa nebularia)
Суҡышының осо өҫкәрәк кәкрәйеп торған һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөй, һырт яғы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Түшенең ике яғында ҡара һыҙыҡтар бар. Тәтелдәүестән төҙ суҡышы, ә көгөрләүектән ҙурлығы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «түлүй-түлүй» йәки «крү-крү».
Ингемар Стенмарк
Ян И́нгемар Сте́нмарк (Jan Ingemar Stenmark, 18 март 1956 йыл, Юэшё, Стуруман коммунаһы, Швеция) — швед тау саңғысыһы, слаломда һәм гигант слаломда махсуслаша. Күп белгестәр һәм спортсылар тарафынан тау саңғыһы спорты тарихында техник дисциплиналар буйынса иң көслө белгес тип һанала.
Слаломда һәм гигант слаломда 1980 йылғы ике тапҡыр олимпия чемпионы. Итальян Густав Тёниҙан ҡала тау саңғыһы спортында өс Донъя кубогын (1975/76, 1976/77 һәм 1977/78) яулаған икенсе спортсы. Стенмарк йәнә алты тапҡыр Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә икенсе урынды ала. Әгәр Стенмарк сығыш яһаған йылдарҙа мәрәй һанауҙың хәҙерге системаһы ҡулланылған булһа, швед Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә тағы бер нисә еңеүгә иҫәп тота алған булыр ине.
1979 йылда Норвегияның Хольменколлен миҙалы тапшырыла.
Стенмарк Лапландта тыуған. Уға 4 йәш булғанда ғаиләһе Тернабюға күсә. 5 йәшендә саңғыға баҫа һәм 8 йәшендә тәүге милли ярышта еңеү яулай.
Рекордтары
Стенмарк тау саңғыһы ярыштарында бөтәһенә ҡарағанда ла күберәк еңеү яулай. Донъя кубогы этаптарында 86 тапҡыр еңә. Стенмарк шулай уҡ Донъя кубогы этаптарында иң яҡшы өсәү иҫәбенә инеү һаны буйынса ла (155 тапҡыр) алдынғы.
1976—1978 йылда өс тапҡыр Донъя кубогын яулай. 1977—1978 (7-нән 7) һәм 1978—1979 (10-дан 10) йылдарҙа гигант слалом буйынса Кубоктың бөтә этаптарында еңеүсе, ә 1979—1980 миҙгелендә Стенмарк 11 этаптың 10-ында еңә.
Донъя кубогы этабында икенсе урынды алыусының күрһәткесенән иң ҙур айырмаға өлгәшеү рекорды ла — Стенмарктыҡы. 1979 йылдың 4 февралендә гигант слаломда Яснала Стенмарк икенсе урынды алған Боян Крижайҙан 4,06 секундҡа етеҙерәк булып сыға.
Иррегуляр ғәскәрҙәр
Иррегуляр ғәскәрҙәр (һуңғы латинса irregularis — дөрөҫ түгел)  — ҡайһы бер дәүләттәрҙә ҡораллы көстәрҙең ҡәтғи ойошмаған, комплектлау, хәрби хеҙмәт үтеү, уҡытыу тәрбиә биреү даими булмаған, регуляр ғәскәрҙән кейеме менән ныҡ айырылып торған, ҡайһы берҙә үҙ-үҙҙәрен кейендереп, ҡоралландырып, аттар менән тәьмин иткән хәрби частары, берләшмәләре һәм берекмәләре атамаһы.
Даими ғәскәрҙәрҙән айырмалы булараҡ, хеҙмәтте һәр саҡ түгел, ә айырым осорҙа ғына алып баралар (Рәсәйҙә элек — казак, ҡалмыҡ, башҡорт-мишәр ғәскәре һәм башҡалар).
''Беренсе донъя һуғышынанһуң донъяның бөтә алдынғы дәүләттәрендә лә юҡҡа сығарыла. Быға тиклем улар Австро-Венгрияла (кроата, пандурҙар), Төркиәлә (башибузук, черкес, курдтар) булып килгән, ә XX быуат башында Англия, Франция колонияларында урындағы халыҡтарҙан ғәскәрҙәр ойошторолған.
Хәҙерге шарттарҙа уларҙың тарау-торау хәрби формированиеларҙан, халыҡ ополчениеһынан (халыҡ ғәскәре) һәм төрлө составлы һәм тәғәйенләнешле хәрбиләштергән отрядтарҙан тороуы мөмкин. Бынан тыш, бөгөн иррегуляр ғәскәркәрҙәргә дошмандың киң күләм зыян килтергән ҡорал ҡулланыуы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыу, аварияларҙа ҡотҡарыу, тергеҙеү эштәре алып барыу, хәрби хәл режимын тәьмин итеү, шулай уҡ оккупацияла ҡалған территорияларҙа көрәштә партизан алып барыу йөкмәтелеүе мөмкин
Рәсәйҙә
Рәсәй империяһы ҡораллы көстәренең ҡоро ер көстәре (хәрби көстәр) 1881 йылда :
Рәсәйҙә иррегуляр ғәскәрҙәр составы:
XVII быуат уртаһында һәр саҡ урыҫ армияһы походтарында һуңғараҡ казак ғәскәренә беркетелгән ҡалмыҡ атлылары булыуы күренә. Даими ҡораллы көстәр (XVIII быуат башында) төҙөлгәндән һуң иррегуляр ғәскәр атлы еңел кавалерия һәм казак ғәскәре — Дон, Ҡара диңгеҙ, Әстерхан, Яйыҡ һәм башҡа казак атамалары менән йәшәп килгән.XX быуат башында улар составына шулай уҡ дағстан һәм кубань милицияһы, Дағстан атлы полкы һәм Төркөстан атлы дивизионы инә.
Ай-Котун-Тур
Ай-Котун-Тур — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котун-Тур йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тирмән-Йылға быуаһы
Тирмән-Йылға быуаһы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһында Нефтсе микрорайонынан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан быуа. Шулай уҡ был быуа элекке «Нефтсе»(Нефтяник) совхозының быуаһы исем аҫтында билдәле.
Тирмән-Йылғаһы үҙәнендә Тирмән-йылға нефть ятҡылығы асылғас «Ишембайнефть» НГДУ-һы (Нефть-газ сығарыу идаралығы) ярҙамсы хужалыҡ итеп (Нефтяник) совхозын булдыра.
Тирмән-Йылға быуаһы 1977 йылда Ишембай ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларының эшен һәм совхоз хужалығы ихтыяждарын тәьмин итеү (малдарға һыу эсереү) өсөн файҙаланыу булдырыла. Быуа балыҡ тотоу өсөн дә файҙаланыла. Шулай уҡ эрозияға ҡаршы сараларҙың береһе лә булып тора.
Быуаның ярҙары тәпәш, ныҡ телгеләнмәгән. Яр ситтәрен болон үҫемлектәре биләй.
2017 йылдың 5 ноябрендә Блюмова А. В. һәм Комиссаров А. В. быуа һыуының ирригацион сифаттарын билдәләү өсөн химик анализ үткәрәләр. Һөҙөмтәһе түбәндәге таблицала: Кира буйынса дәүмәле =26,7 ; һыу сифаты яҡшы (1 класс).
Минераллашыу буйынса (Мо) = 652,6 һыу 2-се класҡа ҡарай. Эргәләге грунт һыуҙарының һәм тупраҡтың тоҙлолоғо арҡаһында ҡулланыу сикләнә.
KNA буйынса сода менән тоҙланыу хәүефе =0,7, йәғни 1-се класҡа ҡарай. Һуғарыу өсөн ҡулланырға һыу яраҡлы булып тора.
Натрий менән тоҙланыу кимәле = 1,2; 2 класҡа ҡарай, хәүеф ҙур түгел.
Икенсел тоҙланыу хәүефе түбән KSAR = 1,13, был күрһәткес буйынса 1-се классҡа ҡарай.
Хлор миҡдары буйынса CI=0,6, күрһәткес буйынса һыу 1-се класҡа ҡарай. Хлор менән тоҙланып ҡурҡынысы юҡ.
Магний миҡдары буйынса KMg = 0,60; һыу сифаты 3 -сө класс. Магний миҡдары буйынса хәүеф кимәле. Алынған мәғлүмәттәр буйынса һығымта эшләргә мөмкин:Тирмән-Йылға быуаһы һыуы сифаты буйынса 2 класҡа тура тилә.
Һыу ауыл хужалығы продукцияның, ер өҫтө һәм грунт һыуҙарының сифатын төшөрмәй.Әммә дренаж етешмәгәндә тупраҡтың тоҙланыуы, ауыл хужалығы продукцияның уңышы 5-10 %-ҡа кәмеүе мөмкин.
Быуаның һүрәтләмәһе
оҙонлоғо — 700 м ,
киңлеге — 300 м,
көҙгөһөнең майҙаны — 0,17 км2
күләме — 500-520 мең м3.
Зарипов Рәдиф Рәлиф улы
Зарипов Рәдиф Рәлиф улы (26 август 1983 йыл) — эстрада йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).
Биографияһы
Зарипов Рәдиф Рәлиф улы 1983 йылдың 26 авгусында Башҡортостандың Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуа. Малаяҙ урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә уҡырға инә, Башҡортостандың халыҡ артисы Флүрә Ноғоманова класында белем ала. Училищенан һуң (2004) Өфө дәүләт сәнғәт институтының тетар факультетында уҡый. Хеҙмәт юлын «Каруанһарай» эстрада-фольклор төркөмөндә башлай. Башҡортостан юлдаш телевидениеһында барған «Гәлсәр һандуғас» конкурсында ҡатнашыуы уға популярлыҡ килтерә. Рәдиф Рәлиф улы үҙе лә көйҙәр яҙа.
Ғаиләһе
Өйләнгән, хәләл ефете Земфира Байбулдина менән ике ҡыҙ, бер ул тәрбиәләйҙәр.
Галин Лев Александрович
Галин Лев Александрович (15 (28 сентябрь) 1912 йыл, Богородск Горький өлкәһе — 16 декабрь 1981 йыл, Мәскәү) — совет ғалим-механигы, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1953).
Биографияһы
Күн заводы инженеры ғаиләһендә тыуған. Пролетар ғаиләһенән булмау сәбәпле юғары уҡыу йортона уҡырға инә алмай. Мәскәү күн сәнәғәте институтында ситтән тороп уҡый. 1939 йылда институтты «еңел сәнәғәт предприятиеларының механик һәм энергетика хужалығы» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай, «аяҡ кейеме етештереү» буйынса махсуслаша. Уҡыған йылдарында китапханасы булып эшләй (1931—1939). 1937—1940 йылдарҙа — күн сәнәғәте Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының кесе ғилми хеҙмәткәре.
Студент ваҡытында уҡ һығылмалыҡ теорияһы мәсьәләләрен хәл итеү менән шөғөлләнә. 1939 йылда «Прикладная математика и механика» журналында беренсе фәнни мәҡәләһен баҫтыра.
Фәнни өлкәлә тәүге уңыштары уға СССР Фәндәр академияһының механика институты аспирантураһына уҡырға инергә мөмкинлек бирә, уны «Методы решения смешанных задач теории упругости и задач упруго-пластического кручения стержней полигонального сечения» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлап уңышлы тамамлай (1942), С. Г. Михлин ғилми етәксеһе була. Һуңыраҡ СССР Фәндәр академияһының механика институты докторантураһында уҡый (1942—1946). Н. Е. Кочин һәм Н. И. Мусхелишвили уҡыусыһы.
1941 йылдың ноябрь — декабрь айҙарында Мәскәүгә ингән ерҙә оборона ҡоролмалары төҙөүҙә ҡатнаша. 1942—1944 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының механика институты менән бергә Ҡазанда эвакуацияла була.
1946 йылдан — СССР Фәндәр академияһының механика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, шунда уҡ бүлек мөдире (1950—1952, 1961—1965). Фән докторы (1947). Урта машиналар төҙөү министрлығының п/я 975 предприятиеһында ныҡлыҡ бүлеге начальнигы (1952—1960). Ядро ҡоралы төҙөү эштәрендә ҡатнаша.
1965 йылдан — СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институтында, үҙле һығылмалы һәм дисперслы мөхиттәр механикаһы бүлеге мөдире.
1956 йылдан Мәскәү университеты профессоры, механика-математика факультетының һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһында уҡыта (1955—1981). Үҙле һығылмалылыҡ теорияһының контакт мәсьәләләре буйынса ғилми йүнәлеште етәкләй һәм үҫтерә. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында — И. Г. Горячева.
Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса СССР Милли комитетының Тәүге составына инә (1956).
Төп хеҙмәттәре һығылмалыҡ теорияһы, һығылмалы-пластик мәсьәләләрҙе хәл итеү буйынса, шулай уҡ газ динамикаһы, шыйыҡлыҡтарҙы фильтрлау теорияһы, кавитация буйынса тикшеренеүҙәргә ҡағылышлы. Ул Г. П. Черепанов менән бергә артыҡ көс һалынған юғары ныҡлыҡтағы мурт материалдарҙа, тау тоҡомдарында үҙенән-үҙе емерелеү теорияһын тәҡдим итә. Ундай төрҙәге емерелеү тулҡыны детонацион тулҡынға оҡшаш: уның таралыуының үҙенән үҙе өҙөлмәй дауам итеү режимы потенциаль һығылмалы энергияның кинетик энергияға күсеүе арҡаһында тормошҡа ашырыла.
«Прикладная математика и механика» журналының баш мөхәррире (1959—1981), журналдың яуаплы секретары (1950—1959).
Туңып үлә. Кунцево зыяратында ерләнгән, 10-сы участка (яңы территория).
Айбүләк
Айбүләк (Айбуляк, икенсе атамаһы Уҡашйылға) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 285 кеше. Почта индексы — 452823, ОКАТО коды — 80259815005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Яңауыл — Нефтекама юлында урынлашҡан. Расстояние до:
Тарихы
1733 йылғы килешеүгә ярашлы Уҫы даруғаһы Уран улусы башҡорттарының Уҡаш тип аталған аҫаба ерҙәренә яһаҡлы татарҙарҙы ҡабул итеү тураһындағы килешеүгә ярашлы нигеҙ һалына. 1748 йылда бында 65 ир-ат теркәлгән. 1795 йылда V ревизияла яһаҡлы татарҙарҙан 96 ир-ат һәм 107 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. .
1834 йылда 60 йорт хужалығында 348 кеше йәшәгән (184 ир-ат һәм 164 ҡатын-ҡыҙ). 1842 йылда ауыл ҡарамағында 11 десәтинә усадьба ер, 694 дисәтинә һөрөнтө ер, 20 дисәтинә бесәнлек һәм 2 дисәтинә урман булған. Ауыл халҡы 180 ат, 226 һыйыр, 100 һарыҡ, 150 кәзә тотҡан. X ревизия 1859 йылда 100 хужалыҡта 517 типтәр һәм 1 хужалыҡта 6 башҡорт булыуын күрһәтә.
1870 йылда — Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең 3-сө станицаһы Айбүләков ауылында 95 йорт хужалығы һәм 542 кеше (271 ир-ат һәм 271 ҡатын-ҡыҙ, 530 типтәр һәм 12 башҡорт) булған. Ауылда мәсет булған, шәмбе баҙарҙары (25 магазин булған) үткән, декабрь башында йәрминкәләр үткән. Халыҡ ауыл хужалығы һәм урман хужалығы менән шөғөлләнгән. .
1896 йылда Бөрө өйәҙе IV станицаһының Байғужа улусында — 147 йорт хужалығы, 889 кеше (463 ир-ат, 426 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән. Мәсет, баҙар рәттәре (49 шәмбе магазины, баҙар) һәм тағы ла бер нисә магазин һәм учреждение күрһәтелгән. 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда барлығы 858 кеше йәшәй (424 ир-ат һәм 434 инә зат), шуларҙың 800-е динлеләр.
1906 йылда 896 кеше иҫәпләнә, мәсет, урыҫ-татар земство мәктәбе, шарап магазины, һыра йорто һәм 5 бакалея була; йәрминкәләр үтә.
1920 йылда рәсми мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ ауылда 233 йортта 1171 кеше (570 ир-ат, 601 ҡатын-ҡыҙ) булған йорт хужалығы иҫәбе буйынса — 1101 типтәр, 39 урыҫ, 17 башҡорт һәм 4 татар, шулай уҡ 233 хужалыҡта 2 эшсе иҫәпләнгән.
1926 йылда ауыл Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл улусына ҡарай.
1939 йылда ауыл халҡы 776 кеше тәшкил итә, 1959 йылда — 684 кеше.
1982 йылда халыҡ һаны яҡынса 350 кеше тәшкил итә.
1989 йылда 273 кеше (116 ир-ат, 157 ҡатын-ҡыҙ).
2002 йылда 246 кеше (113 ир-ат, 133 ҡатын-ҡыҙ), башҡорттар (58 %) һәм татарҙар (39 %).
2008 йылда ауыл бөтөрөлгән Айбуләк ауыл советынан Байғужа ауыл советына күсерелә.
2010 йылда 285 кеше (140 ир-ат, 145 ҡатын-ҡыҙ)
Ауыл клубы, ФАП, мәсет, почта бүлексәһе бар.
Каммерфорст (Тюрингия)
Каммерфорст (Тюрингия) (Kammerforst (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 858 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 271 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
Нярыль-Кы
Нярыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тотыдэотта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сахарная (Тюхтет ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәзидиҙәр
Йәзидиҙәр (Язидиты) — хәрижиҙәрҙең иң сикке фирҡәһе.
Тарихы
Нигеҙ һалыусыһы — Йәзид ибн Ғәнис Әл-Хәрижи. Йәзид ибн Ғәнис хаҡ юлда тип юл башындағы мөхәккимиҙәрҙең әзрәҡиҙәргә тиклемен (ибәдиҙәрҙән башҡа) генә таный.
Үҙенсәлектәре
Ислам дине белгестәре был сектаны исламдан сыҡҡан тип иҫәпләй, сөнки йәзидиҙәр, уларҙың сектаһына нигеҙ һалыусы артынса, Аллаһ пәйғәмбәрҙе фарсыларға ебәрәсәк һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр шәриғәтен ғәмәлдән сығарасаҡ тип белдерә.
Салдыс
Салдыс — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Белорет районы буйлап Инйәр һәм Ҡатаҫҡын (Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 21 км, киңлеге 3—4 км, абсолют бейеклеге 790 м (Сухаров тауы). Бейеклектәре 580—790 м булған яҡынса 7 түбәһе бар (Салдыс, Имәнле тауҙары).
Рельефы тәпәш таулы, йылға үҙәндәре һәм уйһыулыҡтар м‑н йырғыланған; көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, төньяҡ‑көнсығыш һәм көнсығышта — текә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, аргиллиттарынан, конгломерат, гравелит һәм доломит ҡатламдарынан тора. Тау итәгендә Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары Бардин, Категан, Ҡатаҫҡын, Салдыс, Ямашты һ.б. йылғалары башлана.
Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: ҡара ылыҫлы шыршы һәм аҡ шыршы урмандары тундра, көрән урман, болон‑тау тупраҡтарындағы тау тундралы һәм бейек үләндәр үҫкән тау болонло һирәк урмандар м‑н алмашына. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.
Топонимика
Һырттың атамаһы боронғо башҡорт телендәге «Салды» — йәғни, таш һүҙенән алынған тип бәйән ителә.
Муса Мортазин музейы
Муса Мортазин музейы — музей. Башҡортостандың Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылында урынлашҡан. 1991 йылда М. Л. Мортазиндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы ойошторола. 1993—2005 йылдарҙа — Милли музей филиалы, 2006 йылдан алып — үҙаллы статуста.
Тарихы
Муса Мортазин музейы Башҡортостандың Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылында элекке «Озерный» совхозы хеҙмәткәрҙәре тарафынан бүләк ителгән ағас йортта урынлашҡан. Мемориаль музей башҡорт халҡының арҙаҡлы улы, Граждандар һуғышының күренекле хәрби начальнигы, комбриг, ике хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Башҡорт Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе, Ҡыҙыл Армия Генштабы хеҙмәткәре Муса Лот улы Мортазиндың тормошо һәм эшмәкәрлегенә арналған.
Геройҙың тыуған ауылында мемориаль музей асыу тураһында ҡарар 1988 йылдың 2 июнендә Көсөк-Маяҡ ауылының халыҡ йыйылышында ҡабул ителә, шул уҡ йылдың 13 июнендә Учалы район халыҡ депутаттары Советы үҙенең 6-159-сы ҡарарына ярашлы йәмғиәт башланғысы менән М. Л. Мортазин музейын булдырыу тураһында иғлан итә.
1990 йылда батырҙың 100-йыллығына ағас бина төҙөлә һәм 1991 йылдың 13 октябрендә музей тантаналы рәүештә асыла. Асыу тантанаһына бөтә республиканан почетлы ҡунаҡтар (яҙыусылар, тарихсылар, рәссамдар, артистар) һәм Муса Мортазиндың тормош юлы менән ҡыҙыҡһыныусылар йыйыла. Магнитогорск ҡалаһынан Муса Мортазиндың кесе ҡыҙы Нәилә Мортазина саҡырыла.
Музей асылыуға Көсөк-Маяҡ ауылында ҙур эштәр башҡарыла: мәктәп һәм клубҡа капиталь ремонт үткәрелә, урамға — асфальт, ваҡ таштан автоюл һалына һәм Учалы ҡалаһына тиклем маршрут автобусы йөрөтөлә башлай.