cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чопич Бранко
Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары
Гимназияны тамамлағандан һуң, Баня-Лука ҡалаһына уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға китә. Уны тыйылған әҙәбиәт уҡығаны өсөн дүртенсе курста уҡыуҙан ҡыуалар. Уҡыуын дауам итеү өсөн Бранко Сараевоға күсә, әммә унда ла һуңынан ҡыуыла. Артабан ул Карловацҡа бара, унда урындағы уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. Бынан һуң Белград университетының философия факультетына уҡырға инә.
Студент йылдарында әҫәрҙәрен баҫтырып сығара башлай. Беренсе баҫмаһы 1928 йылда «Венац» йәштәр журналында баҫылып сыға. 1929 йылдан башлап, мөхәррире Жика Миличевич булған «Политицтә» әүҙем рәүештә әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Унда, башлыса үҙенең «балалар мәнфәғәтендә сәйәсәт» даими колонкаһында, 126 материалын баҫтырып сығара. Уның мәҡәләләре тәнҡитселәр араһында ыңғай баһалама ала, һәм ул 1939 йылда Милан Ракич исемендәге премияға лайыҡ була.
1940 йылда университетты тамамлай.
Югославияның халыҡ-азатлыҡ армияһы
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Югославия операцияһын Бранко Чопич Югославия Короллеге армияһының студент батальонында Мариборҙа ҡаршылай. Дуҫтары менән бергә был көндәрҙә ул Мрконич-Града янында дошмандарға отпор бирергә маташа. Һуңынан армия таратыла, Чопич тыуған яғына ҡайта. Унда шунда уҡ халыҡ-азатлыҡ хәрәкәте партизандарына ҡушыла, һуғыш аҙағына тиклем улар менән ҡала, дуҫы Скендер Куленович менән бергә хәрби корреспондент булып эшләйҙәр. Һуғышта туплаған тәжрибә Чопичтың күп әҫәрҙәре өсөн мөһим нигеҙ булып тора
Һуғыштан һуңғы осор
Һуғыш тамамланғандан һуң, барлыҡ ғүмерен Бранко Чопич Белградта йәшәп үткәрә, Югославия һәм Европа буйынса күп сәйәхәт итә.
«Пионир» балалар гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй башлай, һуңынан профессиональ яҙыусылыҡ эшенә ваҡыт бүлә башлай. Уның әҫәрҙәре бер нисә тапҡыр экранға сығарыла
1950 йылда Чопич сатирик «Еретик мәҫәл» баҫтырып сығара, уны үҙенең сығышында Иосип Броз Тито ҡырҡа тәнҡитләй. Артабан уның сатира әҫәрҙәре яҙыусыны бер нисә тапҡыр ғәйеп ташлауға дусар итә.
1958 йылда «Не грусти, бронзовый страж» романы өсөн Чопич НИН (Недељне информативне новине) журналының абруйлы премияһына лайыҡ була
1965 йылдың 16 декабренән— Серб фән һәм сәнғәт академияһының әҙәбиәт һәм тел бүлеге ағза-корреспонденты, 1968 йылдың 7 мартынан — академик.
Һуңғы йылдары
Бранко Чопич һуңғы йылдарҙа үҙен яңғыҙ тоя, оҙайлы депрессияла була. Ошо кәйеф тәьҫире аҫтында 1984 йылдың 26 марты төнөндә, ул ваҡытта халыҡта Бранко күпере булараҡ билдәле булған — Бранко урамы буйлап, Сава йылғаһы аша һалынған туғанлыҡ һәм берҙәмлек Күперенән ташлана. Бранко Чопич үҙ-үҙен үлтергәндән һуң был исем өҫтәмә, ҡайғылы мәғәнә ала.
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы
Конституция Рәсәй конституцион ҡоролошоноң нигеҙҙәре, дәүләт ҡоролошон, властың вәкиллекле, башҡарма, суд органдарын һәм урындағы үҙидаралыҡ системаһын, кешенең һәм граждандың хоҡуҡтарын һәм иректәрен нығытҡан юғары юридик көскә эйә.
Чопич Бранко
Һуңғы йылдары
Белградта, Яңы зыяратта ерләнгән.
Лира
Лира (Лира) — яңы һүҙҙәр башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Чопич Бранко
Хәтер
Белградтағы (Король Милан урамы, 23-сө йорт), Бранко Чопич һуңғы йылдарҙа йәшәгән йортта, 2011 йылдың 10ғинуарында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Майҙаны 150 м² булған фатир, яҙыусының ҡатыны Богданка Илич-Чопич вафат булғандан һуң, йыһазы менән бергә Сербия фән һәм сәнғәт академияһына күсә. Әлеге ваҡытта Бранко Чопич фонды унда яҙыусының музей-фатирын булдырыу өсөн көрәшә.
Лира
Этимология
Исемдәре этимологияһы Лира билдәһеҙ  Р. Ә. Сөләймәнова, Т. Х. Күсимова (Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013., Кусимова Таңһылыу. Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991)
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы
Конституция тарихы
1990—1991 йылдарҙа  СССР тарҡала. Бөтә республикалар, шул иҫәптән РСФСР ҙа,  Дәүләт суверенитеты тураһында декларациялар ҡабул итә. Республиканың Халыҡ депутаттары съезы 1990 йылдың 12 июнендә РСФСР-ҙың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә. Унда ошо Декларацияла иғлан ителгән принциптар нигеҙендә,  власть тармаҡтарының хакимиәт даирәһен бүлешеү принцибын да индереп,  тәүләп РСФСР-ҙың яңы Конституцияһын эшләү бурысы ҡуйыла.
Чопич Бранко
Хәтер
Бранко Чопич һәйкәле уның тыуған ауылы Хашаниҙа, Баня-Лукала , Херцег-Новиҙа ҡуйылған
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы
Проектты эшләү
Ләкин халыҡ депутаттары араһында сәйәси көстәрҙең ҡатмарлы булыуы  яңы Конституция ҡабул итеүҙе һуҙҙыра. Эш, нигеҙҙә, РСФСР-ҙың ғәмәлдәге Конституцияһына күп һанлы үҙгәрештәр һәм түҙәтеүҙәр индереү юлы менән бара, шул сәбәпле ул ҡапма-ҡаршылыҡтар менән тулы була. Уның бер нормалары икенселәренә ҡаршы килә. Килешеп эшләмәгәнлектән властың закондар сығарыу һәм башҡарыу тармаҡтары араһында аяуһыҙ  низағлашыуҙар һәм бәрелештәр сығып тора.
1993 йылдың октябрендәге ваҡиғалар ҡаршы тороуҙың иң юғары нөктәһе була, был ваҡиғалар барышында  властарҙың ҡораллы бәрелеше Халыҡ депутаттары съезын һәм Юғары Советты таратыу менән тамамлана. Сәйәси һәм конституцион  кризис шарттарында яңы  Конституцияны ҡабул итеү йәмғиәтте тотороҡландырыу нигеҙе булырға тейеш була.
Яңы Конституцияның бер нисә проекты әҙерләнә. Уларҙың икеһе иң ҡулайы тип табыла: Һөҙөмтәлә Конституция кәңәшмәһенең проекты,  Конституция комиссияһы проектының күп кенә положениеларын да индереп, нигеҙ итеп алына һәм тулыһынса эшләп бөтөү өсөн Рәсәй Федерацияһы субъекттары, депутаттар, уларҙың фракциялары, белгестәр, эш төркөмдәре ҡарамағына тапшырыла. Байтаҡ шымартҡандан  һуң Конституцияның был проекты Президент тарафынан бөтә халыҡтың тауыш биреүенә сығарыла.
Рәсәй Конституцияһы авторҙарының береһе, РФА Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының баш ғилми хеҙмәткәре Виктор Шейнис фекеренсә, конституцияның «президент проекты» өс кеше — Сергей Сергеевич Алексеев, Анатолий Александрович Собчак һәм Сергей Михайлович Шахрай етәкселегендә эшләнгән,  улар процестың башында торған,  Конституция кәңәшмәһенда бөтәһе  800-ҙән ашыу кеше ҡатнашҡан, төрлө юристар эшләгән. Сергей Шахрай конституцияның төп ике авторын билдәләй — үҙен һәм Сергей Алексеевты . Дөйөм эш һөҙөмтәһендә Рәсәй Конституцияһының яңы берҙәм проекты килтереп сығарыла, артабан ул Рәсәй Президенты тарафынан бөтә халыҡтың тауыш биреүенә сығарыла  (ғәмәлдә — референдумға) һәм 1993 йылдың 12 декабрендә үткән тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй Федерацияһының ғәмәлдәге  Конституцияһына әүерелә.
Ҡабул итеү (1993)
1993 йылдың 15 октябрендә Президент Борис Ельцин Рәсәй Конституцияһы проекты буйынса бөтә халыҡ тауыш биреүе тураһында Указға ҡул ҡуя һәм «1993 йылдың 12 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проекты буйынса бөтә халыҡ тауыш биреүе тураһында положение»ны раҫлай. Положенияға ярашлы, Конституцияны ҡабул итеү өсөн һайлауҙа ҡатнашҡан һайлаусыларҙың күпселеге (теркәлгән һайлаусыларҙың яртыһынан ашыуы тауыш биреүҙә ҡатнашыуы шарты менән) тауыш бирһә, ул ҡабул ителгән тип иҫәпләнелә. «Бөтә халыҡ тауыш биреүе» термины («референдум»  түгел) РСФСР-ҙың референдум тураһындағы ғәмәлдә булған Законындағы 9-сы статьяһы положениеһын урап үтеү өсөн кәрәк була, ә уға ярашлы, референдумды тик Халыҡ депутаттары съезы йә РФ Юғары советы ғына тәғәйенләй ала , әммә был Закондың 1-се статьяһында был ике термин да тиң тип билдәләнгән.
Тауыш биреү 1993 йылдың 12 декабрендә үтә. Конституцияны ҡабул итеү өсөн 58,43 процент тауыш бирә, ҡаршылар 41,57 процент була. Яңы Конституция ҡабул ителә һәм 1993 йылдың 25 декабрендә «Российская газета»ла баҫылып сығыу менән кәөсөнә инә.
Структураһы
Рәсәйҙең ғәмәлдәге Конституцияһы Преамбуланан һәм ике киҫәктән тора. Преамбулала белдерелеүенсә, Рәсәй халҡы ошо Конституцияны ҡабул итә; демократик һәм гуманистик ҡиммәттәр нығытыла; хәҙерге донъяла Рәсәйҙең урыны билдәләнә. Беренсе киҫәк 9 бүлекте эсенә ала һәм 137 статьянан тора, улар Рәсәй Федерацияһында сәйәси, ижтимағи, хоҡуҡи, иҡтисади, социаль системаларҙың нигеҙҙәрен, шәхестең төп хоҡуҡтарын һәм иректәрен, Рәсәй Федерацияһының федератив ҡоролошон, асыҡ власть органдарының  статусын, шулай уҡ  Конституцияны ҡайтанан ҡарау һәм уға төҙәтеүҙәр индереү  тәртибен нығыта. Икенсе киҫәге йомғаҡлау һәм күсеү положениеларын билдәләй һәм конституцион-хоҡуҡи нормалар күсәгилешлелегенең һәм тотороҡлолоғоноң нигеҙе булып хеҙмәт итә.
Рәсәй Конституцияһының структураһы түбәндәгесә:
Миңнуллин Роберт Мөғәллим улы
Миңнуллин Роберт Мөғәллим улы (1 август 1948 йыл — 27 март 2020 йыл) – шағир, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы депутаты. 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстандың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Х. К. Андерсен исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың Ғабдулла Туҡай (1998) һәм Муса Йәлил (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ А. Алиш (1997), Ф. Кәрим (2002), Г. Локке (2007), Н. Нәжми (2011), Ҡ. Насыри (2011) исемендәре әҙәби премиялар лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2013).
Биографияһы
Роберт Мөғәллим улы Миңнуллин 1948 йылдың 1 авгусында Башҡортостандың Илеш районындағы Нәжәде ауылында тыуа. Бер йылдан һуң уларҙың ғаиләһе Ҡыпсаҡ ауылына күсеп килә. Атаһы Мөғәллим унда бер нисә йыл эшләгәндән һуң үҙенең тыуған ауылы Шәммәткә ҡайтып төпләнә. Шунда башланғыс мәктәптә уҡый. Бишенсе кластан алып Аҡкүҙ ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә йөрөп уҡый. Мәктәпте тамамлағандан һуң Өфөгә барып сауҙа-кулинария училищеһына уҡырға инә. Бер нисә айҙан тыуған ауылына ҡайтып китапханала, артабан колхозда эшләй. Икенсе йылды район үҙәгендә — Үрге Йәркәй мәктәбендә уҡып ала. Урта мәктәпте Ҡарабаш ауылында тамамлай.
Мәктәптән һуң ике йыл Илеш районының «Маяҡ» район гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып хеҙмәт юлын дауам итә. Ижад менән ныҡлап шөғөлләнеүе лә шул йылдарға тура килә. Мәктәптә уҡығанда уҡ «Башҡортостан пионеры» журналында, «Маяҡ» гәзитендә беренсе шиғырҙарын баҫтырған Роберт әҙәбиәт менән ысынлап ҡыҙыҡһына башлай. Гәзиткә мәҡәләләр яҙыу менән бер рәттән шиғырҙар ҙа яҙа. Улар бер-бер артлы «Маяҡ», «Ленинсы», «Ҡыҙыл таң» гәзиттәрендә баҫыла.
Ҡазан дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлегендә уҡып йөрөгән сағында уҡ Роберт Миңнуллин талантлы йәш шағир булып таныла. «Татарстан йәштәре», «Социалистик Татарстан» газеталарында, «Ҡазан уттары» журналында, «Иҙел» альманахында шиғырҙары күренә башлай.
Университетты тамамлағандан һуң Роберт Миңнуллин «Йәш ленинсы» гәзитендә эшләй башлай, балалар донъяһы менән яҡындан таныша. Һәм, лирик шиғырҙар менән бер рәттән, балалар өсөн дә беренсе шиғырҙарын яҙып ҡарай.
Ун йыл дауамында Татарстан телевидениеһында «Шиғри тәлгәштәр» исемле тапшырыуҙар циклы ойоштора. «Аҡбай цирк ҡарай» (1978), «Ете ағай тай егә» (1980), «Айға остоҡ» (1982) исемле балалар китаптары һәм телевидениенан әҙәбиәтте әүҙем пропагандалағаны өсөн 1982 йылда шағир Татар АССР-ының Муса Йәлил исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Роберт Миңнуллиндың өлкәндәр өсөн дә, балалар өсөн дә китаптары етерлек, уның шиғырҙарына яҙылған йырҙар ҙа байтаҡ.
Әҙиптең балаларға атап яҙған бер генә китабы ла йәмәғәтселек иғтибарынан ситтә ҡалмай. Мәҫәлән, «Беҙҙең ауыл зоопаркы» (1988), «Энекәш кәрәк миңә» (1990) исемле китаптары Татарстан республикаһы конкурстарында беренсе урындарҙы яулай. «Донъялағы иң ҙур алма» (1992) исемле китабы өсөн шағир халыҡ-ара әҙәби бүләккә — Г.-Х.Андерсен исемендәге Почетлы Дипломға лайыҡ булды. Исеме атаҡлы әкиәтсенең Почетлы исемлегенә индерелгән.
Роберт Мөғәллим улы Миңнуллин ҡаты ауырыуҙан һуң 2020 йылдың 27 мартында Ҡазан ҡалаһында вафат булды.
Дышаленкова Римма Андрияновна
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Римма Андрияновна Дышаленкова (ҡыҙ фамилияһы Черепанова) 1942 йылдың 11 ғинуарында Дыуан ауылында (Дыуан районы, Башҡортостан) хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Буласаҡ шағирәнең ата-әсәһе Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәләк булған, был ғаиләлә 7 ҡыҙ ҡала. Йәтимлек шағир ижадында йыш осраған тема.
Мәктәптән һуң Мәскәүгә «артисҡа уҡырға» бара, әммә актёр факультетына уҡырға инә алмай. 1961 йылда кейәүгә сыға, ә 1962 йылда «силикаттар технологы» һөнәре буйынса тау-керамика техникумын тамамлай, Магнитогорск ҡалаһына күсеп килә. Шул уҡ йылдың 30 сентябрендә уның һуңынан авиаинженер булып киткән улы Артур тыуа.
Шағир «Вступление» шиғырында үҙенең тормошоноң эшсе осоро тураһында һөйләй: Судьбы неясное начало сравнимо с обжигом в печах. Я жизнь в Магнитке начинала на сортировке кирпича:.
Металлургия комбинатында кирбесте сорттарға айырыусы булыуҙан тыш, шағирға «Магнитогорскстройпуть» тресында арматурасы, шулай уҡ цемент заводында эшләргә тура килә. «Минең бөтә әҙәби практикам эштән буш ваҡытта үтә», — тип билдәләй шағир.
Әҙәби карьераһы башы
Беренсе шиғырҙары 1965 йылда «Магнитогорский рабочий» гәзитендә донъя күрә. 60-сы йылдар башынан Магнитогорск ҡалаһында әҙәби берекмәнең эшендә ҡатнаша башлай, унда Н. Кондратковская, С. Мелешин, В. Машковцев шағирәнең остаздары булалар. Дышаленкованы шағир Б. Ручьёв менән ихлас дуҫлыҡ бәйләй, ул уның тәҡдиме буйынса Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына ситтән тороп уҡырға инә. Уны 1974 йылда тамамлай. 1979 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Шағир һөнәрен ул йылдарҙа тележурналист һөнәре менән бергә алып бара. 1973— 1983 йылдарҙа ул Магнитогорск телевидениеһендә сәнәғәт мөхәррире булып эшләй, унда предприятие тормошо хаҡында етди репортаждар менән бер рәттән, цехтың ҡыҙыҡлы кешеләре тураһында «Цеху нужны чудаки» исемле тапшырыуҙар циклы әҙерләй. 1984 — 1986 йылдарҙа Магнитогорск тау-металлургия институтының (хәҙер техник университет) телетапшырыуҙар мөхәррире булып эшләй.
1980-се — 90-сы йылдар ижады
1985 йылда Көньяҡ Урал китап нәшриәтендә (Силәбе) «Уральская кадриль» икенсе шиғырҙар йыйынтығы сыға. 1989 йылда Дышаленкованың «Чудесный самолёт. Разговор с очень взрослым сыном» исемле беренсе балалар китабы донъя күрә.
1994 йылда Магнитогорск металлургия комбинатының генераль директоры А. Стариков саҡырыуы буйынса Дышаленкова Римма Магнитогорск ҡалаһына ҡайта һәм ғүмеренең һуңғы көндәренәсә бында йәшәй. 1996 йылда Рәсәй Яҙыусылар союзына инә, 1998 йылда уның Силәбе өлкәһе бүлексәһе идараһы рәйестәше була.
Дышаленкова 90-сы йылдарҙа дин һәм мәҙәниәт тарихына, шулай уҡ уларҙың хәҙерге заман менән бәйләнешенә күберәк иғтибар бүлә башлай. Традицион дини тәғлимәт менән бер рәттән, уның иғтибарын Ҡытай фәлсәфәһе, пифагорсылар, боронғо арийҙәр йәлеп итә. Уҙған быуат дини классиктарының хеҙмәттәрен һәм фәлсәфәләрен өйрәнеп, үҙенең табышы менән Урал гәзите һәм журнал уҡыусылары, шулай уҡ студенттар менән (ул бер нисә йыл дауамында Магнитогорск дәүләт консерваторияһында «Мировая художественная культура» предметын уҡыта) уртаҡлаша.
Дышаленкова Арҡайым — Магнитогорскиҙән алыҫ булмаған тарихи ҡомартҡы менән беренсе булып ҡыҙыҡһына башлаған Урал яҙыусыларының береһе. 90-сы йылдар уртаһында «Время Александра Заплатина» документаль очерктар серияһын яҙа.
Һуңыраҡ ижады
2001 йылда Магнитогорск матбуғат йорто Дышаленкованың иң күләмле китабын — 300-битлек «Прощальное слово о знахаре» баҫып сығара. Был китабы өсөн 2004 йылдың ноябрь айында, Ханты-Мансийск ҡалаһында Урал яҙыусыларының әҙәби конференцияһында, шағирә Д. Н. Мамин-Сибиряк исемендәге премияға лайыҡ була. 2006 йылда Магнитогорск нәшриәт йортонда «Ангел времени» шиғыр һәм проза әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға.
2001 йылда шағир Магнитогорск дәүләт университеты үткәргән VI «Ручьёв уҡыуҙары» редколлегия ағзаһы, 2007 йылдан — Магнитогорскиҙә нәшер ителгән «Западно-Восточный Альянс» журналының мөхәрририәт советы ағзаһы була.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Римма Дышаленкова үҙенең иртә ижадында Урал яҙыусылары П. Бажов һәм Б. Ручьёв һалған традицияларҙы үҫтерә— уның әҫәрҙәрендә Уралдың матурлығы һәм оҫталарының хеҙмәт батырлығы данлана. Һуңғы йылдарҙа шағирә үткән быуаттарҙың дини традицияларын һәм хәҙерге көнкүреш деталдәрен берләштерергә тырышҡан, үҙе «мистик публицистика» тип атаған жанрҙа әүҙем эшләй. Римма Дышаленкованың әҫәрҙәре «Молодая гвардия», «Урал», «Уральский следопыт», «Огонёк» журналдарында, «Круг зари», «Рабочее созвездие» коллектив йыйынтыҡтарҙа, совет Урал поэзияһы антологияһында, гәзиттәрҙә баҫылып сыға.
Дышаленкова Урал нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан күп кенә китаптарҙың мөхәррире, шулай уҡ бик күп теле — һәм радиотапшырыуҙар сценарийҙары авторы булып тора. Уның сценарийы буйынса урындағы кинематографистар бер нисә фәнни-популяр фильмдар төшөрә, уларҙың икәүһе — «Золотые числа Пифагора» һәм «Цивилизация Мухаметзяна Хакимова» — төбәк документаль кино фестивалендә юғары наградалар яулай. Урал композиторҙары Дышаленкованың бер нисә шиғырын көйгә һалған.
Спартак тыҡрығы (Таганрог)
Географияһы
Спартак тыҡрығы ҡаланың үҙәк, тарихи өлөшөндә, Петр урамы һәм Октябрь урамы араһында урынлашҡан. Спартак тыҡрығындағы сквер Герой подпольщиктар скверы исемен йөрөтә.
Тарих
Тыҡрыҡ элек Кампенгаузен исемен йөрөткән. Таганрог ҡалаһы башлығы хөрмәтенә сквер башта Балтазар Балтазарович Кампенгаузен исемен йөрөтә (1805—1809).
Спартак тыҡрығының Фрунзе һәм Октябрь урамдары араһындағы өлөшө совет осоронда Комсомол майҙаны тип атала. Тап Спартак тыҡрығы территорияһында һәләк булған геройҙарҙың батырлығын мәңгеләштереү өсөн һәйкәл ҡуйыла. Тәүҙә һәйкәл урынына мемориаль плита һалынған була.
Орловка (Ростов өлкәһе)
Отрада ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Район үҙәге Азов ҡалаһынан 50 км (юлдар буйлап) көньяҡтараҡ урынлашҡан. Уның янында Краснодар крайы сиге үтә.
Транспорт
Ҡасабала Төньяҡ-Кавказ тимер юлының (код ЕСР 515373).Орловка (1418 км) туҡталыш пункты бар.
Белавин утары
Белавин — Ростов өлкәһенең Белавин утары.
Тарих
Белавин утарына 1810 йылда нигеҙ һалынған.
2013 йылдың июнендә Боковская станицаһы — Белавин утары — Дубовский утары автомобиль юлының 9-cы километрындағы күпер реконструкциялана. Дөйөм ҡулланылыштағы автомобиль юлдарындағы ремонт эштәрен ЯАО «СПП» алып бара. Был эш иҫке күперҙе демонтажлауҙан башлана, объект тулыһынса 2013 йылдың декабрь башында әҙер булырға тейеш.
Телугу теле
Те́лугу теле (తెలుగు) — дравид телдәренең береһе. Андхра-Прадеш һәм Телингана исемле Һиндостан штаттарында таралған, бында ул официаль статусҡа эйә, шулай уҡ телугу халҡы күпселекте тәшкил иткән илдәрҙә — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Африка һәм Яҡын Көнсығыш илдәрендә, Фиджи һәм Маврикий утрауҙарында.
Белавин утары
Тарих
2014 йылдың 24 авгусында утар үҙенең 204 йыллығын билдәләй. Ауыл мәҙәниәт йорто эргәһендәге территорияла был уңай менән күңелле байрам ойошторола.
Телугу теле
Тарих
Телугу — иҫке яҙыу теле; уның иң бороңғо һәйкәлдәре  беҙҙең быуатҡа тиклем V Iбыуат аҙағы —  VII быуат башында билдәләнә. Телугу телендә әҙәбиәт, башҡа дравидия телдәренә ҡарағанда, һуңыраҡ формалаша. Телугу әҙәбиәтенең йолаһының башын(джайни әҙәбиәтенең иң иртә һәйкәлдәре IX—XI быуатта Андхрала индуизм ҡабул иткәндән һуң бөтөрөлә) XI (Нанная Бхатта) һәм XIII быуатта (Тикканга, Ерапрагада) ижад итеүсе шағирҙар һала; улар телугу теленә классик боронғо һинди эпосы  Махабхаратаны әйләндерә (был эш һөҙөмтәһе Андхра Махабхарата исемен ала, бында Андхра — телугула һөйләшкән халыҡ  һәм улар йәшәгән ил исеме; ара- тирә был термин  телугу теленең тағы бер исеме булараҡ ҡулланыла.. Оригиналь әҫәрҙәре  XIV быутта барлыҡҡа килә, ә әҙәби теленең ҡәғиҙәләре санскрит и пракрит, санскританы мираҫ итеп алған,урта һинди әҙәби телдәре йоғонтоһонда XV—XVI быуаттарҙа формалаша.
Белавин утары
Тарих
2015 йылда Ростов өлкәһе Боков районында 1940-сы йылдарҙа һәләк булған һалдаттар иҫтәлегенә «Геройҙар үлмәй» мемориаль комплексы асыла. Был ваҡиға Белавин утары территорияһында табылған совет һалдаттарының һөйәктәрен ҡабаттан ерләү менән бәйле була.
Географияһы
Диңгеҙ кимәленән 108 метр бейеклектә урынлашҡан.
Телугу теле
Тарих
Башҡа иҫке яҙыу дравидия телдәрендә һымаҡ уҡ, телугула классик әҙәби һәм һөйләү теле ныҡ айырыла. Ләкин бхати хәрәкәтенең дингә өндәүселәр шиғриәтендә (XII—XIII быуаттарында, ә һуңынан XV быуатында) һөйләү теле ҡулланылған, ә XIX быутта юлбашсыһы  яҙыусы Г. Аппарао булған хәрәкәт барлыҡҡа килә. Был хәрәкәт үҙенең маҡсаты итеп яңы, һөйләү теленә  яҡын булған, әҙәби тел булдырыруҙы ҡуйалар. XX быуатта яңы әҙәби тел нәфис әҙәбиәттә һәм киң мәғләмәт сараларында алдынғы позициялар ала. 1968 йылдан алып телугу академияһы эшләп килә, ул яңы әҙәби телдең грамматикаһын эшләү вазифаһын ала («вьявахарика»); иҫке әҙәби тел  («грантхика») тик сикләнгән өлкәләрҙә, атап әйткәндә- шиғриәттә һаҡлана
Белавин утары
Урам
Утарҙа өс урам бар — Йылға аръяғы, Үҙәк һәм Дала урамдары.
Телугу теле
Тарих
Шабдачинтамани телугуның беренсе грамматикаһын («Талисман слов»)  Наннайа Бхатта XI быуатында төҙөй; хәҙерге ваҡытта телугуны өйрәнеү XIX быуатта башлана (Ч. П. Браун грамматикаһы һәм башҡа эштәре). 1832 йылда балалар өсөн үҙ эсенә телугуның яҙыуы һәм фонологияһы тураһында төп мәғлүмәт алған  Педда балашикша энциклопедияһы төҙөлә. Европа ғалимдарынан башҡа, телугу һинди ғалимдары менән дә Хайдарабад, Тирупати и Вишакхапаттанам ҡалаларының университеттарында өйрәнелә.
Белавин утары
Инфраструктураһы
«Белавин» ауыл хужалығы предприятиеһы кооперативы бар.
Телугу теле
Тел төҙөлөшө
СтруктураҺы буйынса телугу «дөйөмдравидия стандартына» яҡын. Фонетик яҡтан каннада теле менән оҡшаш (бороңғо заманда уларҙын оҡшашлыҡтары тағы ла күберәк булған). Морфологияһында телугу өсөн ҡатын-ҡыҙҙар заты формалары юҡлығы характерлы  (берлек һанында ир-ат заты һәм ир-ат заты булмаған заттарҙы айыралар, күплектә — исемдәрҙе атар өсөн «эпицен» һәм башҡа төрлө исемдәр өсөн урта зат.); бының менән телугу төньяҡ дравидия телдәре менән оҡшаш — курух һәм малто. Инде бороңғо телугула, башҡа дравидия телдәре менән сағыштығанда килеш системаһы ябайлаштырыла (уртаса алты килешкә ҡаршы дүрт килеш). Алмаш подсистемаһында, дравидия телдәренең күбеһендә һымыҡ, инклюзив («беҙ һеҙҙең менән») һәм эксклюзив («беҙ һеҙҙән башҡа») күплектең беренсе бите формалары айырыла. В изъявительном һәйкәлешенең позитив затында бер- береһенә ҡаршы ике ваҡыт формаһы ҡуйылған - хәҙерге - киләсәк ваҡыт һәм ябай үткән ваҡыт.; һәйкәлештәр һаны (изъявительное, повелительное, потенциальное и условное), киреһенсә, башҡа күп дравидия телдәренә ҡарағанда кп төрлөрәк. Синтаксис  дравидия телдәренә хас.
Белавин утары
Инфраструктураһы
Ауыл мәҙәниәт йорто һәм китапхана бар.
Телугу теле
Яҙыу
Телугу ижек алфавит яҙыуы ҡулланыла.
Боғорослан операцияһы
Боғорослан операцияһы (бөгөлмә операцияһы) (28 апрель — 13 май 1919) —  Һамар губернаһының Бөгөлмә һәм Боғорослан өйәҙҙәрен яулап алыу буйынса  РККА Көнсығыш фронтының хәрби операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең ҡушма өлөшө.
М. В. Фрунзе  туранан-тура үҙе командующий булған РККА-ның Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмөнөң 1-се, Төркөстан һәм 5-се армиялары ғәскәрҙәре үткәрә.
Төп ударҙы  Төркөстан армияһы   Быҙаулыҡ тирәһенән эшләй. Ҡыҙыу һөжүм йүнәлешендә бик тиҙ хәрәкәт итеп, ҡыҙыл ғәскәрҙәр Көнбайыш армияһы тылдарына барып сыға. Камау ҡурҡынысын һиҙеп, дошман үҙенең контрһөжүмен туҡтатырға мәжбүр була һәм ашығыс рәүештә  ғәскәрҙәрен Бөгөлмә яғына  алып китә.
4 майҙа Боғорослан, 13 майҙа — Бөгөлмә яулап алына.
Массауи мәҙәниәттә
Ваҡиғалар Алдан - Семеновтың "Ҡыҙылдар һәм аҡтар" романында тасуиралана.
Тюгаев Прокофий Фёдорович
Тюгаев Прокофий Фёдорович (6 октябрь 1931 йыл — 2 март 2011 йыл) — инженер-технолог, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1977—1994 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһендә генераль директоры. Башҡорт АССР-ының XI һәм XII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1991), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1985), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2010).
Биографияһы
Прокофий Фёдорович Тюгаев 1931 йылдың 6 октябрендә Ульяновск өлкәһенең Кузоватов районы Кузоватово ауылында тыуған.
1951 йылда Сызрань нефть техникумын тамамлағандан һуң, Салауат ҡалаһындағы 18-се нефть химияһы комбинатына эшкә ебәрелә. Бында стажер, оператор, катализатор фабрикаһының объекттарын төҙөү буйынса өлкән оператор, смена начальнигы булып эшләй.
1954 йылдан 1956 йылға тиклем Совет Армияһында хеҙмәт итә. Армиянан һуң өлкән оператор вазифаһында Яңы Ишембай нефть эшкәртеү заводында производстволарҙы ебәреүҙә ҡатнаша.
Прокофий Фёдорович Өфө нефть институтының Салауат филиалын «нефть һәм газ технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Инженер-технолог квалификацияһын ала.
Артабан пенсияға тиклем П. Ф. Тюгаев «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһендә эшләй: установка начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, карбамид заводы директоры, Салауат нефть эшкәртеү комбинатының баш технологы, баш инженер була. 1977 йылдан 1994 йылға тиклем «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең генераль директоры.
Тюгаев генераль директор булып эшләгән ваҡытта предприятие даими ҙурая — фталь ангидриды һәм пластификаторҙар, этилен әсемәһе, аммиак — АМ-76 етештереү, производствоның икенсе сират бутил спирттары, этилен-пропилен ЭП-300, химия заводында пластификаторҙарҙың яңы етештереүе, ырымбур газ конденсаттарын эшкәртеү буйынса ҡоролмалар һәм нефть эшкәртеү заводында һыу таҙартҡыс һәм реформинг ҡоролмалары—эре тоннажлы етештереүҙәр сафҡа индерелә.
Лисовский Николай Николаевич
Лисовский Николай Николаевич (7 апрель 1932 йыл — 17 сентябрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй геолог-нефтсеһе, «Башнефть» берекмәһенең 1973—1980 йылдарҙағы баш геологы, Башҡортостандың бер нисә нефть ятҡылығын асыусы. СССР Нефть сәнәғәте министрлығының почётлы нефтсеһе һәм премия лауреаты, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Төмән өлкәһенең почётлы нефтсеһе, Рәсәйҙең почётлы гражданы, академик Губкин исемендәге премия лауреаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Тюгаев Прокофий Фёдорович
Биографияһы
Уның етәкселеге аҫтында продукцияның сифатын күтәреү һәм технологияларҙы яҡшыртыу маҡсатында висбрекинг ҡоролмаларының реконструкциялау, майлы спирттар, ЭЛОУ АВТ-4 ҡоролмаларын етештереү башҡарыла. Таҙартҡыс ҡоролмаларҙың һәм башҡа тәбиғәт һаҡлау объекттарын реконструкциялау буйынса ҙур эштәр үткәрелә.
Лисовский Николай Николаевич
Биографияһы
Николай Николаевич Лисовский 1932 йылдың 7 апрелендә Киев өлкәһенең Иванковский районы Хочева ауылында тыуған. 1955 йылда Львов Политехник институтының таусы инженер-геолог бүлеген тамамлай. Хеҙмәт юлын Башҡортостанда башлай. 9-сы нефтеразведкала техник-геолог була. 1956 йылдан 10-сы нефтеразведкала өлкән геолог булып эшләй. Тап ошо осорҙа үҙенең тәүге асышын яһай. Ташлы-Һарытау нефть ятҡылығын аса. Уны нефть һәм газ ятҡылыҡтарын иҫәпләү партияһына етәксе итеп тәғәйенләйҙәр. Унан «Башзападнефтеразведка» тресында геологик бүлектең етәксеһе итеп үрләтәләр. 1967 йылдан ошо трестың баш геологы вазифаһын биләй. 1972 йылдан Николай Николаевич «Башнефть» берекмәһендә баш геолог итеп тәғәйенләнә. Элекке нефть ятҡылыҡтарын рациональ файҙаланыу һәм яңы ятҡылыҡтарҙы тиҙләтеп ҡулланышҡа индереү һөҙөмтәһендә 10 йыл буйы нефть табыу күләмен 40 млн тонна кимәлендә тотоуға өлгәшәләр. Шул уҡ ваҡытта, Лисовский девон нефть ятҡылыҡтары эҙләүҙең яңы методикаһын эшләй. Башҡортостанда Сергеев-Демин, Өршәк бөгөлөштәрен карталап, ҡеүәтле Дим, Өршәк, Раевка, Сатай нефть ятҡылыҡтарын асалар. 1980 йылда СССР Нефть сәнәғәте министрлығында баш геологик идара етәксеһе итеп тәғәйенләнә. СССР Нефть сәнәғәте Министрлығы коллегияһы ағзаһы итеп һайлана.
Тюгаев Прокофий Фёдорович
Биографияһы
Ҡулланыла торған химик технологияларҙың һәм эшләп сығарылыусы продукцияның исемлеген киңәйтеү менән бәйле 1980 йылда предприятие «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһе тип үҙгәртелә.
Лисовский Николай Николаевич
Биографияһы
1992—1997 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығында нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса идаралыҡ етәксеһе вазифаһын башҡара. 1985—2009 йылдарҙа нефть һәм нефтьгаз ятҡылыҡтарын эшкә индереү буйынса Үҙәк комиссия етәкселәренең береһе була. Николай Лисовский 17 сентябрендә 2009 йылдың 17 сентябрендә 78 йәшендә Мәскәүҙә вафат була.
Тюгаев Прокофий Фёдорович
Биографияһы
Тюгаев етәкләгән предприятие, ҡаланы булдырыусы предприятие булараҡ, 1983 йылдан 1986 йылдарға тиклем яҡынса 50 мең квадрат метр торлаҡ төҙөй. 1983 йылда социаль-мәҙәни көнкүреш объекттарын һәм торлаҡты хужалыҡ ысулы менән төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. «Йәштәр торлаҡ комплексы» хәрәкәте барлыҡҡа килә. Шәхси төҙөлөштәр башлана. Ҡасаба-спутник төрөндәге (Юлдаш, Желанный) күләмле төҙөлөш йәйелдереү планлаштырыла. Ер бүлеп биреү (бартер килешеүе) мәсьәләләре был проектта Прокофий Федоровичтың ҡатнашлығы арҡаһында хәл ителә.
Уның ҡатнашлығында 20-се медик-санитар частә хирургия бүлегенең өҫтәмә корпусы төҙөлә, «Маяҡ» шифахана-профилакторийының реконструкцияһы үткәрелә, Ялтала һәм Красноусолда шифахана корпустары төҙөлә, Нөгөш ҡасабаһында шифахана-профилакторийҙың яңы бинаһы, балалар баҡсаһы һәм «Ағиҙел» турбазаһында ашхана, заманса балалар поликлиникаһы төҙөлә, яңы «Нефтехимик» микрорайоны булдырыла, Салауат музыка колледжы төҙөлә.
Прокофий Фёдорович Тюгаев 70-80 йылдарҙа күп тапҡыр хеҙмәтсәндәр депутаттарының Салауат ҡала Советы депутаты итеп һайлана, БАССР Юғары Советының ике саҡырылыш депутаты, КПСС-тың ҡала комитеты бюроһы һәм ҡала комитеты ағзаһы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһына кандидат була.
2010 йылдан Прокофий Фёдорович Тюгаев — Салауат ҡалаһының почётлы гражданы. 2011 йылдың 2 мартында Салауатта вафат була. Мәскәүҙә ерләнгән.
Серб Республикаһы географияһы
Серб Республикаһы, география яғынан ҡарағанда, Балҡан ярымутрауының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Серб Республикаһының майҙаны 24 641 квадрат  километр тәшкил итә. Ул төньяҡ киңлегенең 42°° 33 ‘ һәм 45°° 16 ‘ һәм көнсығыш оҙонлоғоноң 16°°11 ‘ һәм 19 °° 37 ‘ биләй. Серб Республикаһы ике тәбиғи-географик һәм ижтимағи-иҡтисади  - Паннонский һәм Урта диңгеҙ райондарының тоташҡан ерендә урынлашҡан һәм уның диңгеҙгә сығыу урыны юҡ.
Сиктәре
Серб Республикаһы сиктәре халыҡ-ара танылыу алған һәм Серб Республикаһын күрше илдәрҙән — Сербиянан, Хорватиянан һәм Черногориянан, шулай уҡ Босния һәм Герцеговина — БиГ Федерацияһы башҡа энтитеттан айыра. Серб Республикаһы сиктәре оҙонлоғо 2170 километр тәшкил итә, һәм шуның 1080 саҡрымы БиГ Федерацияһы. сигенә ҡарай. Уларҙың икеһе лә этник, тарихи һәм тәбиғи-географик  факторҙарҙы иҫәпкә алмайынса һәм Дейтон килешеүе моментына булған хәрби-сәйәси ситуациянан сығып билдәләнгән.
Иҫәпләүҙәргә ярашлы, әгәр Серб Республикаһы территорияһы тупланған  түңәрәк тип күрһәтелгән булһа, уларҙың сик оҙонлоғо  561 км. тәшкил иткән булыр ине.
Тауҙары
Серб Республикаһы территорияһының  геоморфологияһы төрлө формаларҙа күҙ алдына баҫа. Уның төньяҡ өлөшө, кайнозой ҡатламдарынан торған паннон буйы таулы урыны, аҡрынлап Серб Республикаһының иң уңдырышлы өлөшө булған аллювиаль тигеҙлектәргә һәм йылға террасаларына түбәнәйеп төшә. Республиканың көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында таулы урын-ер аҡрынлап  Герцеговинаның бейек тауҙарына әйләнә.
Гидрографияһы
Серб Республикаһы байтаҡ һыу ресурстары, шул иҫәптән грунт һыуҙары запасына эйә. Серб Республикаһында минерал һыуға бай күп һанлы сығанаҡтар һәм ҡойолар урынлашҡан.
Йылғалары
Республиканың күп йылғаларында эре шарлауыҡтар бар һәм улар байтаҡ  гидроэнергетик  потенциалға эйә. Шулай уҡ улар, бигерәк тә таҙа һыулы тау йылғалары, рекреацион  потенциалға эйә.
Серб Республикаһының иң эре йылғалары булып Дрина (305 км.), Сава (202 км.) һәм  Врбас (117 км.). һанала. Улар Ҡара диңгеҙ йылға бассейнына ҡарай. Көнсығыш Герцеговиналағы Чемерно артылышынан көньяҡтағы йылғалар (Требишница, Неретва) Адриатика бассейнына ҡарай. Серб Республикаһының икенсе ҙур йылғаһы - Босна.
Күлдәре
Серб Республикаһының иң эре күле -  Билеч күле (майҙаны 27 064 км²), ул шулай уҡ Балҡандағы иң ҙур яһалма күл дә. Башҡа яһалма күлдәр — Перучацкое (12 401 км²), Зворничское (8876 км²), Вишеградское (8900 км²) һәм Бочацкое (2300 км²). Зеленогора тауында урынлашҡан иң ҙур тәбиғи күл — Штиринское (майҙаны 0,129 км²). Ҡалған тәбиғи күлдәр — Котланичское (0,044 км²), Улошское (0,043 км²), Донье-Баре (0,021 км²) һәм Орловачское (0,021 км²).
Серб Республикаһы күлдәрҙе дәүләт яҡлауына алынған. Сербия күлдәре статусы һыу ресурстары тураһындағы Закон менән билдәләнгән. Ауыл хужалығы, урман һәм һыу ресурстары министрлығына ҡараған һыу ресурстары буйынса Дирекция күлдәрҙе һаҡлау мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
Климаты
Климатик зоналар Герцеговинаның көньяғындағы урта диңгеҙ климатынан  алып Республиканың төньяғындағы континенталь климатта сағыла. Серб Республикаһы территорияһындағы климат күп тәбиғи факторҙар һәм был регионда һауа массаларының дөйөм циркуляцияһы ҡанундары менән билдәләнә. Серб Республикаһы территорияһында өс климатик тип күрһәтелә:
Астана циркы
«Астана циркы» — Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы Астанала урынлашҡан цирк учреждениеһы. Ҡаҙағстандың төп 3 цирктарының берһе, элекке СССР территорияһында иң яңы цирктарының береһе. 2005 йылдан эшләй. Яңы ҡаланың үҙәгендә Кабанбай-батыр проспектында урынлашҡан.
Тарихы
2001 йылдың декабрендә Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы тарафынан Ишем йылғаһының һул яҡ яр буйында Яңы ҡала төҙөү генераль планы ҡабул ителгәндән һуң, цирк төҙөү башлана. Астананың Хакимиәт планлаштырыу һәм төҙөлөштө үҫтереү департаменты заказы буйынса, «Керуенстрой» төҙөлөш компанияһы беренсе подрядсы була, ә 2002 йылда яңы подрядсы — «Концерн „Найза-Курылыс“» ҡуйыла.
«Баш ҡала циркы» төҙөлә барған предприятиеһының директоры итеп Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ артисы Б. Жумагулов тәғәйенләнгән. 2003 йылда «Баш ҡала циркы» предприятиеһының дирекцияһы һәм хакимиәте булдырыла. 2005 йылдың 1 ғинуарынан финанслау башлана.
Төҙөлөш барашында һәм артабан был комплекс эшләү ваҡытында уға президент Н. Ә. Назарбаев, премьер-министр Д. К. Әхмәтов, президент хакимиәте башлығы А. Джаксыбеков, Астана акимы (мэры) У. Е. Шукеев бер нисә тапҡыр киләләр.
Архитектураһы
«Осоусы тәрилкә» формаһындағы уникаль бина, проекттың төп авторы һәм архитекторы Толеген Абдильда етәкселегендәге Алматы ҡалаһының «Казгипрогор» ижади коллективы тарафынан эшләнә. 13 метрлыҡ классик диаметрлы арена 2000 кеше һыйҙырышлы тамашасылар залы менән уратып алынған. Айырым рәүештә 36 урынға VIP-ложа төҙөлгән.
Цирк бинаһына терәтеп административ-хужалыҡ блок төҙөлгән, бында цир хакимиәте, артист бүләмәләре, тренировка манежы, хайуандар өсөн вольерҙар, оҫтаханалар һәм башҡа ҡушымта помещениелар урынлашҡан. Шулай уҡ 4 ҡатлы ҡунаҡхана блогы бар, бында 113 кешегә урын, шул иҫәптән люкс һәм ике урынлы номерҙар, кафе һәм бар урынлашҡан. Ҡунаҡхананың һәр бер номеры «ҡыш-йәй» һауаны кондиционерлау системаһы, көнкүреш уңайлыҡтар менән йыһазландырылған.
Коллективы
Астана ҡалаһының мәҙәниәт идаралығының структура подразделениеһы булараҡ «Баш ҡала циркы» предприятиеһы мәҙәни-массауи саралар менән халыҡты киңерәк йәлеп итеү өсөн артабанғы үҫеш буйынса программаны тормошҡа ашыра. Был яңы шоу, мобиль гастроль төркөмдәрен ойоштороу, билдәле оҫталарҙы саҡырыу.
Цирк штаты 320 кешенән тора: шуларҙың 66 кешеһе хакимиәт һәм дирекцияла эшләй. Цирк труппаһы цирк сәнғәтенең атҡаҙанған оҫталарын, фестиваль һәм конкурстар лауреаттарын да, шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһында төрлө приздар менән бүләкләнгән йәш артистарҙы ла үҙ эсенә ала. Циркта яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән — Ҡытай Халыҡ Республикаһынан, Рәсәй Федерацияһынан, Ҡырғыҙстандан, Үзбәкстандан билдәле артистар һәм менеджерҙар эшләй. Улар араһында Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ артисы дрессировщик Салмор Урманбетов; уның улы һәм вариҫы Ҡаҙағстан йәштәре берләшмәһе лауреаты Чингиз Урманбетов; Ҡытай арыҫландар дрессировщигы Хан Тачо; Ҡытай гимнастика уҡытыусыһы Цай Шуцы; Рәсәй Федацияһының халыҡ артисы ҡуйыусы режиссёр Леонид Карпенко. Йәш артистар «Цирк сәнғәте» номинацияһындағы лауреаттар иҫәбенән Астана, Алматы, Шымкент, Ҡарағанды, Ҡустанай һәм ҡалаларҙан алына.
Ижади коллективтар менән хеҙмттәшлек сиктәрендә, цирк артистары гастролдәр менән Рәсәйҙә, Үзбәкстанда, Ҡырғыҙстанда, Төркиәлә, Ҡытайҙа, Төркмәнстанда, Грузияла, Катарҙа, Иранда, Японияла һәм башҡа илдәрҙә була.
Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы
Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы (1949—?) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһына килә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында тел бүлегендә эшләй.
1993 йылда «Башҡорт телендә күп мәғәнәле һүҙҙәр проблемаһы һәм уларҙы һүҙлектә сағылдырыу» («Проблема многозначности в башкирском языке и её лексикографическая разработка») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Башҡортса-русса һәм русса-башҡортса һүҙлектәренең авторҙашы. Ҡулланылышының күп өлкәләре өсөн — сауҙа эше, мәҙәниәт, медицина, педагогика һәм психология терминдары, урамдар исеме буйынса һүҙлектәр төҙөү эше менән шөғөлләнә.
Байдичэн
Тарихы
Беҙҙең эраның I быуатында Көнбайыш Хань династияһының хакимлыҡ итеүе осоронда Байдичэн урыны үҙ атамаһын ала. Риүәйәттәргә ярашлы, амбициоз юлбашсы Гунсунь Шу был урында үҙенең төшөндә ҙур аҡ аждаһаны (драконды) күрә. Был төштө ул Күк йөҙөнөң фәтихә биреүе һымаҡ тәфсир итә һәм үҙен яңы император итеп иғлан итә, ә ошо урынға Аҡ императорҙың ҡалаһы тип исем бирә. Әммә Гунсунь Шу тиҙҙән Гуан У-ди (Лю Сю) тарафынан үлтерелә, ул һуңыраҡ Көнсығыш Хань династияһының нигеҙләүсеһе булып китә. Император-юлбашсы иҫтәлеге хаҡына төбәк халҡы бында ғибәҙәтхана төҙөйҙәр һәм уны Аҡ император ғибәҙәтханаһы тип атайҙар.
Беҙҙең эраның 220 йылында Байдичэнда Өс батшалыҡ дәүерендәге Шу хакимы Лю Бэй үҙенең үлеме алдынан тәхеттән баш тарта һәм уны вариҫына тапшыра, ә вариҫы эргәһендә талантлы беренсе министр Чжугэ Лянды ҡалдыра. Риүәйәт буйынса беренсе министр Чжугэ Лян ошо урындан йондоҙҙарҙың хәрәкәтен күҙәткән һәм Ҡытайҙы берләштерергә ниәтләй.
Байдичэн замогының төп ҡаралтылары XVII быуатта төҙөлә. Унан алда
Основные строения замка были построены в XVII веке. Башта Байдичэн замок һәм ғибәҙәтхана комплексы Янцзы йылғаһының төньяҡ яр буйындағы ярымутрауҙа урынлашҡан, әммә «Өс тарлауыҡ» быуаһы һәм электростанцияһы төҙөлгәндән һуң, был урында утрау барлыҡҡа килә, ул материк менән Янцзы йылғаһы аша һалынған күпер ярҙамында тоташа.
Байдичэн замок һәм ғибәҙәтхана комплексы шулай уҡ «шағирҙар ҡалаһы» булараҡ билдәле, сөнки күп кенә ҡытай шағирҙары — Ли Бо, Бо Цзюйи, Лю Юйси, Су Ши, Хуан Тинцзянь, Фань Чэнда, Лу Ю һәм башҡалар Байдичэнға арнап шиғырҙар ижад итә, ә Ду Фу хатта бында күмпелер ваҡыт йәшәп өлгөрә.
Аҡ император ҡалаһы шулай уҡ Суй, Юань, Мин һәм Цинь династиялары хакимлыҡ итеү осорона ҡараған етмеш дүрт таш скрижалдәрҙең һаҡлау урыны булып тора, уларҙа шиғырҙар, эссе, йырҙар, һүрәттәр һәм каллиграфия уйылып яҙылған.
Байдичэн замок һәм ғибәҙәтхана комплексы Чунцин ҡалаһының туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. 2006 йылда Байдичэн замок һәм ғибәҙәтхана комплексы 6-692 һаны аҫтында Ҡытай Халыҡ Республикаһының ҡомартҡылары исемлегенә индерелә.
Дяоюй ҡәлғәһе
Дяоюй ҡәлғәһе — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Чунцин ҡалаһының Хэчуань ҡала әһәмиәтендәге районында «Чунцинда Цзиньюньшань тауы» милли паркы территорияһында урынлашҡан Дяоюй тауындағы ҡәлғә. Ҡәлғәнең майҙаны 2,94 км2, ул Цзялинцзян, Фуцзян һәм Цюйцзян йылғалары ҡушылған урындан йыраҡ булмаған ярымутрауҙы биләй. Архитектор Ю. Цзян тарафынан XII—XIII быуаттарҙа төҙөлә. XIII быуатта монголдар яуы заманында ҡәлғә утыҙ йыл ашыу дауам иткән ҡамауҙа ла бирелмәүе менән танылыу ала. 1996 йылдан Ҡытай Халыҡ Республикаһының һаҡланыусы ҡомартҡылары исемлегенә керә.
Тарихы
Ҡәлғәнең атамаһы артабанғы риүәйәткә бәйле. Урындағы тауҙа һыу ташҡан осорҙа күп кешеләр ҡотҡарыу урынын таба. Улар араһында аслыҡ башлана, шул ваҡытта күк йөҙөнән бер әүлиә төшә һәм улар өсөн балыҡтар тотоп бирә. Мөғжизәле ҡотҡарылыу иҫтәлегенә кешеләр был тауҙы «Балыҡсы» йәғни Дяоюй, ә бында төҙөлгән фортификацион ҡоролманы «Балыҡсы ҡәлғәһе», йәки Дяоюйченг тип атайҙар.
XIII быуатта Дяоюй ҡәлғәһенең стеналары янында киң билдәле алыш була, ҡәлғә шуның менән Ҡытай тарихында танылыу ала. 1235 йылддан Сун ҡытай империяһы биләмәләренә монголдар һөжүм итә башлай, ә 1257 йылдан Мүнкә хан ҙур масштаблы һуғыш асып ебәрә. Мункә хан үҙенең ғәскәрен хәҙерге Сычуань провинцияһы территорияҙына алып килә. 1259 йылдың февралендә монгол армияһы Дяоюй ҡәлғәһен ҡамауға ала, әммә уны бер нисектә яулай алмай. Мүнкә хан үҙе ҡәлғәне ҡамау ваҡытта 1259 йылдың авгусында вафат була. Тарихсылар фекере буйынса, хандың үлеме монголдарҙың төньяҡ Африканы яулап алыуҙан ҡотҡара.
1243 йылдан 1279 йылға ҡәҙәр Дяоюй ҡәлғәһе ике йөҙҙән ашыу тапҡыр ҡамауға алына, әммә һәр ваҡыт ул ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә. Мүнкә хан вафат булғандан һуң, Хубилай хан Монгол империяһының хакимы булып китә, ул 1279 йылда Ҡытайҙы яулап алыуҙа тамамлай һәм Юань империяһына нигеҙ һала. Дяоюй ҡәлғәһе гарнизоны ҡәлғәнең үҙенә лә, уны һаҡлаусыларға зыян күрһәтелмәйәсәк тигән шарттарҙа ғына яңы династия императорҙарының власын танырға риза була. Был шарттар үтәлә, һәм әле лә был ҡәлғә Ҡытайҙа монголдар яуына тиклемге һаҡланып ҡалған берҙән-бер һаҡланып ҡалған фортификацион ҡоролма булып ҡала.
Дяоюй ҡәлғәһе территорияһында, хәрби-оборона ҡоролмаларынан башҡа, тәбиғи-архитектура ландшавтары һәм дини архитектура ҡомартҡылары урынлашҡан.
Дацзу ҡая рельефтары
Дацзу — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Чунцин ҡалаһының Дацзу районында Бэйшань, Баодиншань, Наньшань, Шичжуаншань һәм Шимэньшань тауҙарында урынлашҡан һәм VII—X ҡараған боронғо ҡая рельефтары комплексы. Был комплекс 75 һаҡланыусы участоктарҙан тора. Дөйөм алғанда бында буддизм, конфуциан, даосизм һәм донъяуи тематикаларға ҡараған 50000-дән кәм булмаған һәйкәл иҫәпләнә, уларҙа яҙыуҙар һәм эпиграфтар булараҡ 100000-ән ашыу иероглифтар уйылып яҙылған. Улар араһында иң билдәле скульптура — «Нирвана Шакьямуни», ул 31 метр оҙонлоғондағы Будданы бер яғында йоҡлап ятҡан килеш һүрәтләй.
1961 йылда Бэйшань һәм Баодиншань тауҙарындағы боронғо ҡая рельефтары комплексы 1-45 һәм 1-46 һандары аҫтында Ҡытай Халыҡ Республикаһының ҡомартҡылары исемлегенә индерелә. 1999 йылда Дацзу ғибәҙәтханалар һәм мәмерйәләр комплексы «буддизм, даосизм һәм конфуцианлыҡтың ҡабатланмаҫ гармоник синтезын тормошҡа ашырыу» булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары исемлегенә индерелә.
Тарихы
Дацзу өйәҙе VII быуатта уҡ ташты ҡырҡыу һәм һырлау кәсептәре төбәге булараҡ танылыу ала. Дацзу ҡая рельефтарынан иң боронғолары 650 йылда яһалған тип билдәләнә һәм Тан династияһы хакимлыҡ итә башлау осорона тура килә. Әммә һәйкәлдәрҙең күпләп яһалыуы X быуаттан XII быуатҡа ҡәҙәр дауам итә.
IX быуат аҙағында уҡ Чанчжоу ҡалаһының башлығы Вэй Цзюньцзин, тәүгеләрҙән булып таш буйынса оҫталарға Бэйшань тауында рельефтар яһарға заказдар бирә. Уның миҫалы буйынса башҡалар ҙа эйәрә. Тан династияһы хакимлыҡ итеү осоро, Биш династия хакимлыҡ итеү осоро һәм Ун батшалыҡ дәүере (907—965) дауамында тауҙарҙа рельефтар төбәктәге дворяндар, монахтар һәм монахиняларҙан тыш, ябай кешеләрең заказдары буйынса ла яһалған. XII быуатта Сун династияһы хакимлыҡ итеү осоронда, тантрик буддизмы яҡлы булған монах Чжао Чжифэн, Баодиншань тауында ҡатмарлы скульптуралар һәм рельефтар яһау өҫтөндә эш башлай һәм үҙ ғүмеренең 70 йылын уларҙы эшләүгә бағышлай.
Үҙәк договор ойошмаһы
СЕНТО (CENTO, CenTO, Cento) — Үҙәк договор ойошмаһы (The Central Treaty Organization, The Baghdad Pact, Merkezi Antlaşma Teşkilatı, Bağdat Paktı,, حلف بغداد), Бағдад  пакты (Бағдад договоры) тип тә йөрөтөлә, Яҡын һәм Урта Көнсығышта  Бөйөк Британия, АҠШ, Төркиә инициативаһы менән төҙөлгән һәм  1955–1979 йылдарҙа йәшәгән хәрби-сәйәси төркөм.
Бағдад пактын төҙөү
Икенсе донъя һуғышы  тамамланғас, АҠШ менән Бөйөк Британия Яҡын Көнсығыш Антантаһын тергеҙеү планы менән яна. Был ойошма 1938—1948 йылдарҙа 1937 йылғы Саадабад пакты нигеҙендә эш иткән була һәм   Афғанстанды, Ираҡты, Иранды,  Төркиәне берләштерә. Әммә төрлө милләтле (төрөктәр, фарсылар, ғәрәптәр, пуштундар) илдәрҙән торғанға күрә ул ныҡлы булмай. Шуға АҠШ Ираҡ менән башҡа ғәрәп илдәренән яңы Яҡын Көнсығыш берләшмәһе төҙөргә ҡарар итә. Ләкин Беренсе Ғәрәп-Израиль һуғышы ғәрәптәр менән америкалыларҙың араһын боҙа. Шул арҡала элекке берләшмәгә ингән Төркиә,  Ираҡ, Иран, Афғанстан илдәренән генә торған форматты ҡулланырға булалар, ҡайһы бер сәбәптәр буйынса  Афғанстан урынына яңыраҡ суверенитет алған Пакистанды индерәләр. Бағдад пактына ҡул ҡуйғанға тиклем үк Төркиә менән Пакистан  1954 йылдың февралендә үҙ-ара файҙалы хеҙмәттәшлек тураһында договор  (пакт) төҙөй. СЕНТО  1955 йылдың 24 февралендә Бағдадта   Ираҡ менән Төркиә араһында хәрби пакт төҙөгән мәлдән эш итә башлай. Уға 4 апрелдә  Бөйөк Британия, 23 сентябрҙә  Пакистан, 3 ноябрҙә Иран ҡушыла. СЕНТО Көньяҡ-Көнбайыш Азия һәм  Һинд океаны төбәге өсөн хәрби блок  итеп күҙаллана, ул СЕАТО-ға (1956—1977 йылдар) — Көньяҡ-Көнсығыш  Азия һәм Тымыҡ океан төбәге хәрби блогына — оҡшатып төҙөлә. Әммә 1959 йылда Ираҡ берләшмәнән сыға, шулай итеп, СЕНТО   Ғәрәп донъяһы вәкилен юғалта. Шул уҡ йылды АҠШ Иран, Пакистан һәм Төркиә менән тура йәки ситләтелгән  «коммунистик агрессияға» ҡаршы хеҙмәттәшлек тураһында ике яҡлы килешеүҙәргә ҡул ҡуя. Был килешеүҙәр  СЕНТО-ның советтарҙы яҡлаған, көнбайышҡа ҡаршы  булған һәм башҡа  «емерткес» көстәр менән көрәш эшмәкәрлегендә йүнәлеш биреүсе булып  тора. СЕНТО-ла ҡатнашыусылар  хәрби-диңгеҙ, хәрби-һауа һәм ҡоро ер  манёврҙарын даими үткәрә.
СЕНТО-ның составы
Рәсми рәүештә СЕНТО-ға инәләр:
АҠШ, формаль яҡтан СЕНТО ағзаһы булмаһа ла,  1956—1957 йылдарҙан  '' уның төп комитеттарына инә. ''Бөйөк Британия һәм Төркиә (АҠШ менән берлектә) көнбайыштың төп хәрби-сәйәси блогы — НАТО-ның да ағзаһы булып тора.
СЕНТО-ның структураһы
СЕНТО-ның генераль секретарҙары исемлеге: