cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ожа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ойунский Платон Алексеевич
Платон Ойунский (Платон Алексеевич Слепцов; 11 ноябрь 1893 йыл — 31 октябрь 1939 йыл) — саха совет яҙыусыһы, ғалим-филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре, саха совет әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
1914 йылда Яҡут уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә, уны 1917 йылда тамамлай. 1917—1918 йылдарҙа Томск уҡытыусылар институтында белем ала.
1918 йылдың мартынан — КПСС ағзаһы. 1921 йылда — Якутия губревкомы рәйесе, 1922 йылда — Совранком рәйесе, 1923 йылда — Яҡут АССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе. 1928—1931 йылдарҙа — Яҡут мәғариф һәм һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1935 йылда уның башланғысы буйынса Яҡут АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағында Тел һәм мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институты ойошторола, уның тәүге директоры итеп Платон Ойунский тәғәйенләнә. Ошо уҡ йылда Милләттәр институтында (Мәскәү) лингвистик фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. СССР Яҙыусылар союзы идаралығы ағзаһы (1934—1938) СССР Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты.
Тәүге шиғырын 1917 йылда баҫтыра. 1919 йылда ул ваҡытта Яҡутстанда киң билдәлелек алған «Син биир буолбаат?» (Барыбер түгелме?) шиғырын ижад итә. Уның хикәйәләре, повестары, драмалары саха халҡы әҙәбиәтенең алтын фондына ингән. Этнограф булараҡ ул «Дьулуруйара Ньургун Боотур» (Нюргун Ботур Йылдам) һәм «Куо Туналыйбыт Туйаарым ньуурдааха» (Матур Туйарым Куо) исемле яҡут олонхо эпостарын нәшергә әҙерләй. Саха телендә силлаб-тоник шиғырын ҡулланыуын дәлилләй. Саха теленә урыҫ һәм донъя классикаһын тәржемә итә.
1938 йылдың 3 февралендә НКВД органдары тарафынан СССР Юғары Советының 1-се сессияһынан ҡайтып килгән саҡта, Иркутск ҡалаһында, ҡулға алына. Уға «буржуаз-милләтсел контрреволюцион ойошма менән етәкселек итеү» ғәйебе тағыла.
1939 йылдың 31 октябрендә Саха төрмә дауаханаһында вафат була. 1955 йылдың 15 октябрендә тулыһынса аҡлана.
Хәтер
- 1993 йылда Саха (Якутия) Республикаһы Президенты Указына ярашлы әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн П. А. Ойунский исемендәге Дәүләт премияһы булдырыла.
- Якутск ҡалаһының үҙәк майҙанында Ойунскийға һәйкәл ҡуйылған.
Библиографияһы
Урыҫ телендә :
Слоним ратушаһы
Слоним ратушаһы (Слонімская ратуша) — барокко архитектура ҡомартҡыһы, Белоруссияның Гродно өлкәһе Слоним ҡалаһында урынлашҡан. Адресы: Совет урамы, 6-сы йорт. Бина ҡала үҙәгендә XVIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Элекке ратуша бинаһы Беларусь Республикаһының республмка әһәмиәтендәге Дүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән.
Тарих
Ратуша XVIII быуаттың икенсе яртыһында кирбестән төҙөлгән. Ғәҙәттәге бина Баҙар майҙаны менән бәйле, ул майҙанды көньяҡ-көнсығыштан ябып тора. Ратуша бинаһы архитектураһында барокко һыҙаттары һаҡланып ҡалған.
Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң был бинала ҡала башҡарма комитеты урынлашҡан. Әлеге ваҡытта Слоним үҙәк район китапханаһы урынлашҡан.
Архитектура
Слоним ратушаһы ике ҡатлы бинанан ғибәрәт, ул тура мөйөшлө, ике яҡлы ҡыйыҡлы. Ярҙамсы корпустары менән бергә ул йомоҡ каре формаһында төҙөлгән. Бинаның манаралары юҡ, ул ҡәтғи симметриялы (магистрат символы булған традицион манараһыҙ). Фасад һығылмалы: пилястрҙар, филенка, уйымдар менән биҙәлгән. Планлаштырыуы коридор-анфиладлы типта, уның ике ҡаты араһында баҫҡыс, баҫҡысы -үҙәк вестибюлдә урынлашҡан. Бинала магистрат ағзалары өсөн бүлмәләрҙән һәм ултырыштар залынан тыш суд бүлмәһе, гауптвахта, архив бүлмәләре бар.
Фоменков Михаил Петрович
Фоменков Михаил Петрович (5 ноябрь 1924 йыл—22 ғинуар 2004 йыл) — хор дирижёры, педагог. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978). Профессор (1988). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР‑ҙың (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Михаил Петрович Фоменков 1924 йылдың 5 ноябрендә Өфөлә тыуа. 1948 йылда Өфө музыка училищеһын (О.М.Райцын класы), 1954 йылда Мәскәүҙә Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын (В.П.Мухина, О.Ф.Шиманский кластары) һәм  һәм П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһында аспирантура тамамлай.
1941 йылдан алып Эске эштәр ХК клубы (Өфө), 1942 йылда Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамбле, 1946 йылдан башлап Стәрлетамаҡ физик культура техникумы концертмейстеры. 1948—64 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында, 1961—68 йылдарҙа Өфөлә Дәүләт музыка-педагогия институтының уҡыу-консультация пунктында уҡыта. 1968—70 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының хор менән дирижёрлыҡ итеү һәм халыҡ инструменттары кафедра мөдире.
Һөнәри музыкаль эшмәкәрлектең күп өлкәләрендә тәүге асыусы була. Ул Балалар музыка мәктәбендә һәм Өфө сәнғәт училищеһында баян класы буйынса беренсе уҡытыусы, Өфө сәнғәт институтында яңы ғына асылған уҡыу һәм ғилми эштә беренсе проректор, берләштерелгән хор менән дирижёрлыҡ итеү һәм халыҡ инструменттары кафедраһының беренсе мөдире, төрлө һөнәр студенттары хорының беренсе дирижёр-хормейстеры, Башҡортостандың башҡарыу белгеслеге һәм бер нисә фәнни-ағартыу һәм халыҡ монографияһы буйынса беренсе фән һәм халыҡ ғилеме авторы була.
1968—2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Өфө дәүләт сәнғәт академияһында: хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире (1968—70, 1990—95), проректор (1968—70, 1992—95). 1970—73 йылдарҙа Әстерхан консерваторияһының вокаль‑хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире. 1959—71 йылдарҙа БАССР‑ҙың Хор йәмғиәте рәйесе. Фоменков етәкләгән ижади коллективтар (2‑се педагогия училищеһы хоры һәм профсоюздарҙың хор капеллаһы) Башҡортостанда тәүгеләрҙән булып Г.В.Свиридовтың “Патетик оратория” (“Патетическая оратория”), В.П.Стародубровскийҙың “Йырым минең Башҡортостан тураһында” (“О Башкирии песнь моя”) ораторияларын, З.Ғ.Исмәғилев, Н.Ғ.Сабитовтың хор әҫәрҙәрен башҡара. Ульяновск (1968) һәм Ленинград (1969) ҡалаларында БАССР мәҙәниәте көндәрендә ҡатнаша (баш хормейстер һәм дирижёр).
Уҡыусылары араһында Э.Х.Ғәйфуллина, З.Х.Ғөбәйҙуллина, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре В.И.Тарасов, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Н.Л.Горюшкина һәм М.Ғ. Солтанова, БАССР‑ҙың — Л.Ғ. Төхвәтуллина, БР‑ҙың — Ә.Р.Белогонова, Р.А.Воронина һ.б.
Бик күп башҡорт халыҡ йырҙары эшкәртмәләре авторы. Башҡортостанда музыка мәҙәниәте үҫешенең тарихы тураһында бик күп мәҡәлә-очерктар авторы. Башҡорт композиторҙарының хор әҫәрҙәренең дүрт йыйынтығын төҙөүсе-мөхәррир.
1958—1978 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй Хор йәмғиәте Идараһы Президиумы ағзаһы, 1958—1970 йылдарҙа БАССР Хор йәмғиәте рәйесе булып эшләй. Музыкаль тыуған яҡты өйрәнеү мәсьәләләрендә М.П. Фоменковтың роле ҙур.
2004 йылдың 22 ғинуарында Өфөлә вафат була.
Хеҙмәттәре
Башкирская народная песня. Уфа, 1976; Очерки истории развития хорового искусства Башкортостана. Уфа, 2001; Воспоминания о шаляпинском зале. Уфа, 2003.
Бәб (шиғыйлыҡ)
Бәб (باب — «ҡапҡа»; фарсыларға һәм төркиҙәргә инеп киткән; Баб) — шиғыйҙарҙа рухи дәрәжә, ғәҙәттән тыш белем эйәһе титулы, «Белем ҡалаһы» хәҙисенә ҡайтып ҡала : Мин [Мөхәммәт пәйғәмбәр] — белем ҡалаһы, ә Али [имам] — уның ҡапҡаһы
Мәғәнәһе
Төрлө ваҡытта һәм шиғыйлыҡтың төрлө тармаҡтарында термин яҡын, әммә айырылып торған мәғәнәләргә эйә булған:
Ҡолтай
Ҡолтай (Култаево) — Түбәнге Мол (Кама ҡушылдығы) һәм Сарабаиха (Түбәнге Мол ҡушылдығы) йылғаларында урынлашҡан ғәйнә башҡорттары ауылы, Пермь крайы Пермь районының Ҡолтай ауыл биләмәһе үҙәге.
Тарихы
Ҡолтай ауылы тураһында мәғлүмәт 1623—1624 йылғы яҙма сығанаҡтарҙа Польская булараҡ осрай. 1647 йылда ауылда йәшәүселәрҙең фамилияһы буйынса Усольцево ауылы һәм Ҡолтай яланы тип йөрөтөлә. 1870 йылда ауылға әйләндерелә. 1662—1664 йылдарҙа Башҡорт ихтилалдары осоронда биләмәгә «татарҙар» һөжүм итә һәм бер нисә ғаиләне тулыһынса һуйып сыға. Пугачев бунты осоронда, 1773 йылдың 29 декабрендә Ҡолтай ауылы баш күтәреүселәр ҡулында була, отставкалағы һалдат Андрей Бырылов пугачевсыларҙа агитатор булып йөрөй, һуңынан хөкүмәт ғәскәрҙәре яҡлылар ҡулына әсирлеккә эләгеп, һәләк була.
1816 йылда Ҡолтай ауылында — 229, 1834 йылда 576 башҡорт йәшәй. Ауылдың мәсете, үҙ тирмәне була. Ғәйнә улусы башҡорттарының ерҙәрен яйлап тоҙ сәнәғәтселәре Строгановтар баҫып ала башлай. Шуға күрә башҡорттар йылға тамағына табан күсенеп, яңы Ҡолтай ауылына (Башҡултай) нигеҙ һала. Бында ла уларҙы тыныслыҡта ҡалдырмағас, Ҡолтайҙың улы Шиғыр Ҡолтаев Мәскәүгә Федор батшаға барып, ергә һаҡ грамотаһы алып ҡайта. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң Строгановтар тағы ла ғәйнә башҡорттарын ҡыҫырыҡлай башлай һәм улар көньяҡҡараҡ күсенергә мәжбүр була. Шиғыр Ҡолтаевтың улы Тасим Мәмәтов Ҡуян йәки Тасим ауылына нигеҙ һала. 1701 йылда ул ғәйнә башҡорттарының ергә хоҡуғын раҫлаған грамота алып ҡайта.
1929 йылдың 25 ноябрендә Сталин исемендәге колхоз ойошторола, ул 1934 йылдың 10 февралендә тарҡатыла һәм 1950 йылдың 30 июнендә ҡабаттан эреләтелә.
1961 йылдың ноябренән «Россия» колхозы эшләй, ул 1967 йылдың 25 майында Ленин ордены менән бүләкләнә. Уҙған быуаттың 60-сы йылдарынан алып ауылда яңы йорттар төҙөлә, һуңғы йылдарҙа коттедж тибындағы торлаҡҡа өҫтөнлөк бирелә.
Ҡолтай 1924 йылдың 27 декабренән Ҡолтай районы үҙәге була, шул ваҡыттан 2006 йылға тиклем Ҡолтай ауыл Советы үҙәге булып та тора.
Иҫтәлекле урындары
Ҡолтай I һәм II биләмәләре, Ҡолтай III һәм IV ауылы археологик ҡомартҡылары.
1727 йыл
1727 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Никольск (Благовещен районы)
Никольск (Никольское) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453447, ОКАТО коды — 80215825006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡоро Чеварда
Ҡоро Чеварда — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Чеварда йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Костин (Яңауыл районы)
Костин (Костино) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 158 кеше. Почта индексы — 452825, ОКАТО коды — 80259870004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вакач-Шар
Вакач-Шар — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кюдорф
Кюдорф (Kuhdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 74 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7980 һәм автомобиль коды — GRZ.
1728 йыл
1728 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Суринамда ислам
Суринамда ислам динен ил халҡының яҡынса 13,9%-ы тота.
Тарихы
Легенда буйынса Суринамға XVI быуатта европа колонизаторҙары тарафынан килтерелгән ҡол-африкалылар беренсе мосолман була, һуңынан улар христианлыҡ.диненә әйләндерелгән. Әммә Суринамда мосолмандар тик 1873 йылда ғына барлыҡҡа килгән тигән раҫланған факт бар. Улар Һиндостан, Пакистан һәм Афғанстандан Суринамға эшкә саҡырылып килтерелгән ялланған эшселәр була. 1890 йылда Ява утрауынан индонезия мосолмандарының миграцияһы башлана. Шулай уҡ афро-мосолман общинаһы барлыҡҡа килә һәм үҫешә. XX быуатта Суринамға башлыса Яҡын Көнсығыштан: Сүриә, Ливан һәм Фәләстиндән аҙ һанлы иммигранттар килә.
Халыҡ һаны һәм таралыуы
Мосолмандар Суринамда дин тотоусылар һаны буйынса өсөнсө урында тора. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса 2012 йылда Суринамдың мосолман халҡы ил халҡының 13,9 % -ын тәшкл итә, был көньяҡ америка континентында мосолмандарҙың иң юғары проценты булып тора. Ошондай уҡ һан Pew Research Center отчётында ла бар. Мосолмандарҙың күпселеге Азия — Хәнәфи мәҙһәбе сөнниҙәре, шулай уҡ аҙ һанлы шиғыйҙар һәм ахмәдилек динлеләре. Суринамдың Әхмәҙи общинаһына Кейзерстрат мәсете ҡарай.
Суринам мосолмандары әүҙем гражданлыҡ позицияһында тора, улар Суринамдың Ислам ассоциацияһын булдырған, шулай уҡ мосолмандар бер нисә сәйәси партияла, мәҫәлән, Суринамдың прогрессив реформа партияһында күрһәтелгәндәр.
Ҡыҙыҡлы факттар
Тик Суринам (1996 йылдан) һәм Гайана (1998 йылдан), ике ил, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка илдәренән Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ағза-дәүләте булып тора.
Суринамда 1946 йылда ойошторолған беренсе партия — Мосолман партияһы. Башҡа ике партия менән берләшеп 1949 йыл улар Суринамдың Прогрессив реформа партияһын ойоштора.
Быстрый Куль-Еган
Быстрый Куль-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Минчимкина йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пшеничнюк Анатолий Харитонович
Биографияһы
Анатолий Харитонович Пшеничнюк 1936 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Боҙаяҙ районы Литенка ауылында (1970-се йылдарҙа бөткән, ерҙәре хәҙер Әлшәй районына ҡарай) тыуған.
Фәнни хеҙмәттәре Көньяҡ Уралдың иртә тимер быуатына, Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә, Савромат мәҙәниәтенә, Сармат мәҙәниәтенә һәм башҡаларға арналған.
Байтаҡ археологик ҡомартҡылар, шул иҫәптән Бикеш ҡурғандарын, Шипов археологик комплексын, Әлмөхәмәт ҡурғандарын аса һәм өйрәнә. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Ичаня
Ичаня — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/81/60 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1729 йыл
1729 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Мандаринка (ҡош)
Ҡылыҡһырлама
Мандаринка — ҙур булмаған, 0,4—0,7 кг ауырлыҡтағы өйрәк. Ата ҡоштоң ҡауышыу осоронда биҙәлеше төҫлө ҡауырыйҙар менән айырылып тора. Ата ҡоштоң башында бүреге бар һәм инә ҡоштар асыҡ төҫтере менән айырылып тора. Ҡоштоң башҡа исемдәре лә бар — «мандарин өйрәге» йәки «ҡытай өйрәге».
Таралыуы
Мандаринка Көнсығыш Азияла таралған. Рәсәйҙә мандаринка Амур өлкәһендә, Сахалин өлкәһендә, Хабаровск өлкәһендә һәм Приморье крайында оялай. Ҡытай һәм Японияла оялай.
Тереклек итеү рәүеше
Өйрәк урманлы тау йылғаларында, йылға буйындағы урмандарҙа тереклек итә. Мандаринка яҡшы йөҙә, һыу өҫтөндә ҡойроғон бер аҙ өҫкә күтереп ултыра. Һирәк сума. Етеҙ оса, ҡайһы саҡта тура өҫкә күтәрелә. Башҡа өйрәктәрҙән айырмалы булараҡ мандаринкана ағас ботағанда ҡунғанын йәки ҡаяла ултырғанын күрергә мөмкин. Мандаринка Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына керетелгән, һунар тыйылған. Декоратив ҡош булараҡ парктарҙа үрсетәләр.
Туҡланыуы
Үҫемлек емештәре, сәтләүек һәм һыу үҫентеләре менән туҡлана. Шулай уҡ моллюскалар, селәүсендәр һем балыҡ ыуылдарағы менән туҡлана.
Кивач (ҡурсаулыҡ)
Кивач (Kivaččun luonnonpuisto, Kivatsun luonnonpuisto) — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, объекты булып шул уҡ исемле шарлауыҡ тора.
Ҡурсаулыҡ Карелия Республикаһының Кондопож районы территорияһында урынлашҡан.
Тарихы
Кивач — Рәсәйҙәге иң боронғо ҡурсаулыҡ, 1931 йылдың  11 июнендә   СССР  Фәндәр академияһы эргәһендәге рус төньяғының тәбиғәтен һаҡлау  һәм хужалыҡтың  ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеү өсөн ойошторолған. Һуғыштан һуңғы йылдарҙан алып әлегә тиклем ҡурсаулыҡ тәбиғәтте һаҡлау ғына түгел, ғилми-тикшеренеү һәм экологик-аң-белем таратыу бурыстарын үтәй. Бында Карелияның тәбиғәт комплекстарын өйрәнеү буйынса эштәр даими алып барыла. Майҙаны 10 930 гектар. Ҡурсаулыҡ тирәләй дөйөм майҙаны 6 213 гектар булған һаҡлау зонаһы булдырылған.
Флора һәм фаунаһы
Климаты оҙайлы, ҡышын һалҡынса һәм ҡыҫҡа йәй  менән характерлана. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы - 2,4 °C. Һалҡындар булмаған осор оҙайлығы 104-тән 153 көнгә тиклем тәшкил итә. Вегетация осоро оҙайлығы - 90 көн
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 216 ҡош төрө теркәлгән. Уның территорияһында 569-ға яҡын көпшәле үҫемлектәр осрай. Ҡурсаулыҡ фаунаһында 47 төр һөтимәрҙәр бар. Уларҙан 3 төр һөйрәлеүселәр һәм 5 ер-һыу хайуан төрө бар. Ҡурсаулыҡ территорияһында даими 18 төр балыҡ тереклек иткәне билдәле. Фауна төрҙәре тайга төрҙәре өҫтөнлөк итә, һәм ситендә  урман ертишкесен, бүҙәнәне, ҡыр тауығын, тартайҙы, торомтайҙы, һарығошто, тәлмәрйен һәм башҡаларҙы осратырға мөмкин.
Килеү
Туристарҙың ойошҡан төркөмдәренә Европала билдәле Кивач шарлауығы һәм башҡа маршруттарға барырға рөхсәт ителде. Йыл һайын ҡурсаулыҡта йөҙҙән ашыу кеше була. Йыл һайын ҡурсаулыҡта йөҙ  меңдән ашыу  кеше була. Ҡурсаулыҡ территорияһына һәм  «Кивач » шарлауығына инеү  — билеттар буйынса. Ҡурсаулыҡта антропоген факторҙың йоғонтоһон, шул иҫәптән сикләнгән һәм контролдә тотоусы туризмдың, тәбиғәт комплекстарының йоғонтоһон өйрәнәләр, был йоғонтоноң көсһөҙләнеүе буйынса саралар әҙерләнә.
Валявин Геннадий Георгиевич
Валявин Геннадий Георгиевич (25 декабрь 1938 йыл — 16 октябрь 2017 йыл) — инженер-технолог. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1979).
Биографияһы
Геннадий Георгиевич Валявин 1938 йыл дың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Йылайыр ауылында тыуа. 1966 йылда Өфө нефть институтының технология факультетын тамамлай.
1966 йылда нефть химияһы эшкәртеү проблемалары институтында (ИПНХП) эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1976 йылдан лаборатория мөдире. 1978—1987 һәм 1994—2000 йылдарҙа бүлек мөдире, 1987—1994 директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.
2000 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты нефть һәм газ технологияһы кафедраһының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.
1986 йылда «техник фәндәр докторы» ғилми исеменә дәғүә итеп, «Закономерности физико-химических явлений в нефтяных дисперсных системах и схемы глубокой переработки нефти на базе термических процессов» темаһына диссертация яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге төрлө нефть сеймалының термик әүерелештәре кинетикаһын һәм механизмын, юғары температураға еткерелгән нефть системаларының физик-химик механикаһын өйрәнеүгә арналған. Валявин ҡатнашлығында анизотропик структуралы коксты сәнәғәттә етештереү технологияһы эшләнгән, ул Яңы Өфө һәм Красноводск (Төркмәнстан) НЭЗ‑дарында индерелгән; 21 яйлатып кокслаштырыу ҡоролмаһы төҙөлгән һәм үҙгәртеп ҡоролған (Ангарск, Атырау, Баҡы, Фирғәнә һ.б. ҡалалар), БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендәге нефть эшкәртеү заводтарында термик крекинг һәм висбрекинг процестары индерелгән
Валявин етәкселегендә Рәсәй Федерацияһында тәүге тапҡыр нефть эшкәртеү тәрәнлеген 95 %‑ҡа еткергән яйлатып кокслаштырыу технологияһы эшләнгән һәм «Уфанефтехим» ААЙ‑нда индерелгән.
350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 85 уйлап табыу авторы.
СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1979).
Тор (Нөгөш ҡушылдығы)
Тор — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостандың Ишембай, Мәләүез райондары биләмәләрендә аға. Йылғаның оҙонлоғо — 54 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 445км².
Географияһы
Баш-Алатау һыртының көнбайыш битләүендә, Артмаҡ тауынан 4 км төньяҡтараҡ баш ала. Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км алыҫлыҡта барып ҡоя.
Йылға буйында Воскресенское һәм Верхотор урынлашҡан.
Тарихы
XVIII быуат аҙағында йылғаның үрге ағымында бер нисә торама һәм Воскресенка баҡыр иретеү заводынан (хәҙерге Верхотор) торған урыҫ колонияһы барлыҡҡа килгән. Йылғала быуалар төҙөлгән, хәҙер Верхотор менән Воскресенскийҙа һыуһаҡлағыстар, Кузнецовский утары янында быуаһы бар.
Этимологияһы
Удмуртия топоним белгесе Калинина Л. И. йылғаның исемен, ихтимал, хант телендәге сор (күл) тигән һүҙҙән килеп сыҡҡандыр, тип яҙа. Мәгәр башҡорт ғалимдары этимологияһы асыҡ түгел тигән һығымта яһай.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры ҡарап мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округы, йылға бассейны — Кама, бәлкәй йылға бассейны — Ағиҙел, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы башынан Арский ташы һыу үлсәү посына тиклем
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан алып алыҫлығы)
Осту-Чул
Осту-Чул (Остучул) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Систых-Чул йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сурабая
Сураба́я (Surabaya) — ҙурлығы буйынса Индонезияның икенсе ҡалаһы, Көнсығыш Ява провинцияһының административ үҙәге. Илдең төп порттарының береһе, мөһим иҡтисади һәм инфрастуктура үҙәге. Ява утрауы көнсығыш өлөшөнөң төньяҡ яры буйында, Мас йылғаһы Мадура боғаҙына ҡойған урында урынлашҡан.
Халҡы
2008 йыл аҙағына ҡарай Сурабаяла яҡынса 3,3 млн кеше йәшәгән. Ҡала халҡының 80%-ты — ява халҡы тәшкил итә, ҡалғандары — мадурҙар (яҡынса 7 %), ҡытайҙар (яҡынса 7 %) һ.б.
Ҡала халҡының барлығы тиерлек индонезия телендә ирекле һөйләшә, әммә көнкүрештә ява теленең төбәк диалекты киң ҡулланыла.
Сурабая халҡының 90%-тан ашыуы — мосолмандар. Шулай уҡ христиан (католиктар һәм протестанттар), буддизм, индуизм дин вәкилдәре бар. Сурабая ҡалаһында Индонезиялағы берҙән-бер синагога урынлашҡан, әммә хәҙерге ваҡытта йәһүдтәрҙең һаны тик бер нисә кеше генә тәшкил итә.
Тарих
Маджапахит дәүләтен нигеҙләүсе Радэн Виджаи ғәскәренең монгол ханы Хубилайҙың отрядтарын еңгән көн — 1293 йылдың 31 майы — рәсми рәүештә ҡалаға нигеҙ һалынған көн тип иҫәпләнә.
Маджапахит ҡулъяҙмаларында, баҫҡынсыларҙы диңгеҙҙән яғынан һөжүм итеүсе акула (көнсығыш ява диалектында «sura»), ә ерҙәрен һаҡлаусы Ява халҡын крокодил (көнсығыш ява диалектында «baya») менән сағыштырғандар. Һөҙөмтәлә һуғыш яланы янында урынлашҡан порт торамаһы артынан Сурабая атамаһы нығына, ә алышҡа әҙерләнгән ике йәнлектең һүрәте һуңыраҡ ҡала гербын биҙәй.
XIII—XIV быуаттарҙа Сурабая ҡалаһы Маджапахита дәүләтенең төп порты, һәм шул уҡ ваҡытта Ява урауына исламдың һәм сит ил мәҙәни йоғонтоһо кереү үҙәге булып тора. XIV быуат уртаһында Маджапахита тарҡалғас, бойондороҡһоҙ солтанлыҡ барлыҡҡа килгән, 1530 йылда күрше Демак солтанлығы тарафынан баҫып алынған. XIV быуат аҙағында суверенитетын тергеҙә, ә 1625 йылда Матарам дәүләте тарафынан яулап алына.
XVII—XVIII быуаттарҙа Малай архипелагының ҙур өлөшөн әкренләп үҙенә буйһондороусы Нидерланд Ост-Һинд компанияһының йоғонтоһо Сурабаяла таралыу ала. 1743 йылдың 11 ноябрендә компания, Матарам хакимы Хаменгку Бувоно II менән килешеү төҙөп, рәсми рәүештә ҡаланы үҙенең контроле аҫтына күсерә.
Голландия колониаль хакимиәте осоронда порт, иҡтисади һәм административ үҙәк булараҡ Сурабаяның әһәмиәте үҫә бара. XX быуат башында ҡала сиктәрендә ҙур хәрби-диңгеҙ базаһы төҙөлә.
1917 йылда ҡала гарнизоны һалдаттары һәм портҡа теркәлгән караптар матростары араһында Социаль-демократик союзы етәкселегендә ихтилал күтәрелә. Ихтилал колониаль властар тарафынан ҡаты баҫтырыла.
1942 йылда, Нидерланд Ост-Һиндостаны территорияһы кеүек, Сурабая ҡалаһын Япония хәрби көстәре баҫып ала. 1944 йылдың аҙағында япон оккупация хакимиәте яғынан контроль кәмей барған һайын, ҡалала әүҙем милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрлеге әүҙемләшә. 1945 йылдың 25 октябрендә Сурабаяла, Бөйөк Британия ғәскәрҙәре килеп төшөүгә тиклем үк, ҡала тулыһынса тиерлек яңы иғлан ителгән Индонезия Республикаһы власын таныған төбәк ополчениеһы тарафынан контролдә тотолған.
Индонезия хәрби формированиелары ҡорал һалырға ҡаршы булғас, британ экспедицион корпус менән низағ килеп сыға. Был низағ тулы масштаблы хәрби хәрәкәттәргә әүерелә, инглиздәр Сурабаяны 10 көн буйы штурмлауы — уның кульминацияһы була. Һөҙөмтәлә ҡаланың күп өлөшө емерелә, төрлө фекерҙәр буйынса ҡала халҡының 20 меңгә тиклем кешеһе һәләк була. Штурмды башлау көнө — 1945 йылдың 10 ноябре — Индонезияла төп дәүләт байрамдарының береһе — Ҡаһармандар көнө булараҡ билдәләнә.
Индонезияла колониаль хакимиәтте тергеҙергә тырышып, голландтар ваҡытлыса Сурабаяны яулап ала, әммә 1949 йылғы килешеүгә ярашлы, ҡала, элекке Нидерланд Ост-Һиндостанының күп өлөшө һымаҡ, бойондороҡһоҙ Индонезия составына керә.
Иҡтисад
Сурабая — әһәмиәте буйынса Джакартанан һуң Индонезияның икенсе индустриаль һәм эш үҙәге. Бында машина төҙөү, туҡыма етештереү, нефть эшкәртеү һәм химия сәнәғәтенең эре предприятиелары урынлашҡан. Хеҙмәтләндереү өлкәһе һәм банк секторы үҫешкән. 1989—2007 йылдарҙа ҡалала Сурабая фонд биржаһы эшләгән.
Хәрби әһәмиәте
Индонезия бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Голландия колониаторҙары тарафынан төҙөлгән хәрби-диңгеҙ инфраструктураһы әүҙем файҙаланыла һәм үҫтерелә. 1950-се йылдар аҙағында Уджунг хәрби порты Индонезия Республикаһы менән Нидерланд араһындағы Көнбайыш Яңы Гвинея өсөн бәхәсте көс ҡулланып сисеүҙә төп терәк пункт була. Айырым әйткәндә, Сурабаяла Советтар Союзы тарафынан ебәрелгән караптар, һыу аҫты кәмәләре һәм хәрби техника йыйыла, шулай уҡ бында вице-адмирал Г. К. Чернобай етәкселегендә совет хәрби кәңәшселәрҙең һәм белгестәрҙең күп өлөшө урынлаша.
Хәҙерге ваҡытта Сурабаяла Индонезия Республикаһы Көнсығыш флотының штабы һәм иң эре базаһы, шулай уҡ хәрби-диңгеҙ көстәренең төп уҡыу йорто — Хәрби-диңгеҙ академияһы урынлашҡан.
Транспорт һәм инфраструктура
Сурабаяның Танджунг Перак диңгеҙ порты йөк әйләнеше күләме буйынса Индонезияла икенсе урынды биләй (Джакартаның Танджунг Приок диңгеҙ портынан һуң).
Ҡаланан 20 км көньяҡтараҡ халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. Сурабаяла бер нисә тимер юл станциялары бар, автомобиль юлдары үҫешкән. Бунгурасих автобус терминалы — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла иң эреһе тип иҫәпләнә.
Мәғариф, мәҙәниәт, спорт
Ҡалала дүрт дәүләт һәм егерменән ашыу шәхси юғары уҡыу йорттары (иң ҙурыһы — Айрланг дәүләт университеты), бер нисә музей, театр бар. 2010 йылда рәсми рәүештә Бунг Томо исемеле ҡала стадионы асыла. Песербая төбәк футбол командаһы — Индонезияла иң көслө клубы, күп тапҡыр милли чемпионатта еңеү яулай.
Әбдиев Ринат Ғәзизйән улы
Әбдиев Ринат Ғәзизйән улы (28 август 1956 йыл) — ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1997). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987).
Биографияһы
Ринат Ғәзизйән улы Әбдиев 1956 йылдың 28 авгусында БАССР‑ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында тыуған. 1982 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлай. 1982 йылдан Өфө нефть институтында эшләй, технологик машиналар һәм ҡорамалдар кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ер һәм тәбиғәт ресурстары тураһындағы фәндәр кафедраһы рәйесе. 2006 йылдан алып Ырымбур университетының Өфө филиалы директоры урынбаҫары. 2011 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетының технологик машиналар һәм ҡорамалдар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2017 йылдан алып уҡытыу‑ғилми үҙәге директоры.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — нефть химияһы аппараты инженерияһы проблемалары. Хеҙмәттәре ҡаты есемде деформациялау механикаһына, нефть химияһы производствоһы ҡорамалдарының төп өлөштәрен етештереүҙең яңы технологик процестарын эшләүгә һәм булғандарын камиллаштырыуға арналған. Уның тарафынан эшләнгән штамплауҙың термик циклдарын көйләү ысулы менән һауыт төптәрен әҙерләүҙең технологик процесы Рәсәй Федерацияһында беренсе тапҡыр АSME халыҡ-ара стандарт талаптарына яуап биргән тимер юл цистерналарын етештереүҙе ойоштороу мөмкинлеген бирә. Уйлап табыуға ете авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты бар. 112 баҫма, шул иҫәптән өс монография авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987).
Вангурей-Яга
Вангурей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямантау
Ямантау — Башҡортостанда тау массивы.
Төньяҡ-көнбатышҡа һуҙылған, киңлеге — 3 км, оҙонлоғо — 5 км. Тау түбәләре — Оло Ямантау (1640 м) һәм Кесе Ямантау (1510 м). «Оло Ямантау» Көньяҡ Уралдың иң бейек нөктәһе. Башҡортостандың Белорет районы Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.
Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 700—1100 мм. Ҡар ҡатламы 80—100 см һәм уртаса 180-ҙән 205 көнгә тиклем ята. Ландшафттың юғарыла биллелеге билдәләнә. Ғинуарҙа уртаса температура −14—17 °C, июлдә +9—16 °C.
Тау итәгендә Межгорье ҡалаһы (ябыҡ административ-территориальберәмек) урынлашҡан, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса эре масштаблы серле ер аҫты төҙөлөшө башҡарыла. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, был ракета осороу шахтаһы, башҡалары буйынса — VIP-бункер. Халыҡта «Путин бункеры» тип атала.
Топонимика
Башҡорттар йыш осраҡта географик объект исемдәренә ғәмәли мәғәнә һалған. «Яман тау» исеме, бәлки, көтөү көтөргә мөмкинлек бирмәгән һаҙлы һәм ваҡ ташлы тау бите булғанға көндәлек тормошҡа кереп ҡалғандыр. Шулай уҡ урындағы башҡорттар араһында, тау башына менгән ваҡытта аттар үлә, тигән ышаныс йәшәй. Ниһайәт, тау битендә йәшәгән күп һанлы айыуҙар булыуы мөһим ысынбарлыҡ.
П. И. Рычков үҙенең «Ырымбур топографияһы»нда былай тип яҙа: "Ноғай даругаһындағы Яман Тау, йәғни әшәке тау, уҫал тауҙа һәр ваҡыт ҡарҙар ята…"
Квадрат километр
Квадрат километр (km2, км2) — халыҡ-ара системалағы майҙан үлсәү берәмеге. Бер квадрат километр — 1 километр яҡлы квадраттың майҙаны. Квадрат километр түбәндәгеләргә тиң була:
Башҡа берәмектәр квадрат километр аша түбәндәгесә сағылдырыла:
Декан (яҫы таулыҡ)
Декан, йәки  Декан яҫы таулығы (दक्खिन, Даккхин ; Deccan Plateau, от दक्षिणदक्षिण дакшин — «көньяҡ») — Һиндостан ярымутрауының эске өлөшөндә урынлашҡан яҫы таулыҡ. Төньяғынан Нармада, көньяғында — Кавери йылғалары менән сикләнгән.
Яҡынса 1 млн квадрат километр майҙанды биләй. Битләүе башлыса көнсығышҡа табан нығыраҡ эйелгән. Шуға ла күпселек йылғалар көнсығышҡа аға һәм Бенгал ҡултығына ҡоя.
Төньяҡҡа ҡарай Һинд—Ганг тигеҙлеге урынлашҡан. Яҫы таулыҡтың көнбайыш ҡырынан Көнбайыш Гат тауҙары үтә. Улар көньяҡ өлөшөндә Малабар ярын, ә көнсығыш ҡырыйы менән Көнсығыш Гаттарҙы сикләп тора. Ә Көнсығыш Гаттар үҙҙәре яҫы таулыҡтан Коромандель ярын айыра.
Геология
Тауҙар — бик боронғо һүнгән вулкан кратерҙары булып тора. Башлыса мезозой һәм палеогон-неогон йәшендәге тигеҙләнгән өҫлөктәрҙән ғибәрәт. Төньяҡ-көнбайышында һикәлтәле структур-денудацион рельеф. Геология күҙлегенән ҡарағанда, яҫы таулыҡ Һинд платформаһының бер өлөшө булып тора.
Дөйөм алғанда, архей һәм протерозой осоро гнейстарынан, гранит интрузиялы кристаллы кварциттарҙан һәм һәүерташтарҙан (сланец) ғибәрәт. Шулай уҡ төньяҡ-көнбайышы 1500—1800 м тирәһе ҡалынлығында юғары аҡбур һәм эоцен йәшендәге базальт ҡатламлы урындар (трапп) осрай. Уларҙың яҡынса майҙаны 520 мең км².
Яҫы таулыҡта баҡыр, тимер, марганец, вольфрам, алтын мәғдәне, таш күмер ятҡылыҡтары асылған, һәм улар эшкәртелә. 6000000 йыл элек булған вулкан урғылыуҙары һөҙөмтәһендә базальт плато — Декан трапптары барлыҡҡа килгән. Уларҙан һикәлтәле базальтлы йылға үҙәндәре киткән.
Климаты
Көньяҡ Азияла иң уңайлы климат — субэкваториаль муссонлыһы. Яуым-төшөмдең иң ҙур күләме йәйгә тура килә (йыллыҡ миҡдары: ел ҡағып торған битләүҙәрҙә 2500-3000 мм, үҙәктә 500—700 мм). Май — иң йылы ай (уртаса температура 29 — 32 °С), ғинуар — иң һыуығы (21 — 24 °С).
Ҙур йылғалары: Нармада, Маханади, Годавари, Кришна, Кавери.
Әбделсәлих Ишмөхәмәтов
Әбделсәлих Ишмөхәмәтов (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Декан (яҫы таулыҡ)
Климаты
Тупрағы ныҡ уңдырышлы. Трапптарҙа (магма ятҡан урындар)тропик ҡара тупраҡ (регура). Ә күпселеге ҡыҙыл латерит, ҡыҙыл-көрән тупраҡ.
Ландшафт япраҡ ҡойоусы муссон урмандарҙан, ҡоро саванна, һирәк урманлыҡтар һәм яланғасланған саванналарҙан(көнбайыш өлөшө) тора. Урмандары тик, сал, тимер ағасы, бамбуктарҙан тора. Яҫы таулыҡ биләмәләренең күп өлөшө ауыл хужалығында ҡулланыла (60 процентын һөрөнтө ерҙәр биләй).
Әбделсәлих Ишмөхәмәтов
Биографияһы
Әбделсәлих Ишмөхәмәтов (Әбделсәлих Ишмөхмәт улы Сурағолов) Ырымбур губернаһы Бүләкәй-Көҙәй улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Күл ауылында йәшәгән. Сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Юозайтис Арвидас Ионович
Арвидас Ионович Юозайтис (18 апрель 1956 йыл) — СССР йөҙөүсеһе, Олимпия уйындарының бронза призеры. Әлеге ваҡытта билдәле литва яҙыусыһы һәм философы.
Карьераһы
Монреаль ҡалаһындағы Олимпиадала, британлы Дэвид Вилкидан һәм американ Джон Хенкендан ҡалышып, брасс стиле менән 100 метрлыҡ дистанцияла бронза миҙалын яулай. 200 метрлыҡ дистанцияла ул 6-сы була, ә 4×100 метрлыҡ ҡатнаш эстафетала 5-се урынды биләй.
Карьераһын тамамланғандан һуң
1980 йылда Арвидас Вильнюс университетын тамамлай. 1986 йылда философия докторы дәрәжәһенә лайыҡ була. Һуңыраҡ альма-матерҙа экзистенциализм философияһын уҡыта. Литва СССР-ы фәндәр академияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре вазифаһын биләй.
1988—1990 йылдарҙа Литва ССР-ының СССР составынан сығыу процесын етәкләгән «Саюдис» хәрәкәте ойоштороусыларының һәм лидерҙарының береһе. 2004 йылданалып 2009 йылға тиклем Калининградта Литваның Генераль консуллығы атташеһы булып хеҙмәт итә. 2009—2012 йылдарҙа Ригала йәшәй. Әлеге ваҡытта — Литва олимпия комитетының вице-президенты.
Мағазов Риза Шәйехйән улы
Мағазов Риза Шәйехйән улы (10 март 1932 йыл — 30 декабрь 2022 йыл) — ғалим-микробиолог. 1978 йылдан Өфө вакциналар һәм сывороткалар ғилми-тикшеренеү институты директоры, 1988—1995 йылдарҙа «Иммунопрепарат» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры, 1991—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Медицина фәндәре бүлексәһенең академик‑секретары, 1996—2008 йылдарҙа Рәсәй Медицина фәндәр академиияһының Башҡортостан ғилми үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), Сыуаш Республикаһы Фәндәр Академиияһының почётлы академигы (1994), медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1980), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1960). Ҡол Ғәли исемендәге халыҡ-ара премия (2001) һәм СССР Министрҙар Советы премияһы (1985) лауреаты, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Риза Шәйехйән улы Мағазов 1932 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Яңы Ишле ауылында тыуған. Атаһы Шәйехйән Сәбәхетдин улы Мағазов уҡытыусы булып эшләгән. Әсәһе — Әминә Муллахмәт ҡыҙы. Ғаиләләрендә һигеҙ бала булған. Ризаның өлкән ағаһы — Азат, отставкалағы полковник, билдәле яҙыусы. 1938 йылда атаһы Сулпан башланғыс мәктәбенең директоры итеп тәғәйенләнгән, һәм Риза ошо мәктәптә уҡый башлаған. Һуғыш ваҡытында атаһы һәм өлкән ағаһы фронтҡа киткән. Риза өйҙә өлкәне булып ҡалған.
1955 йылда Башҡортостан дәүләт медицина институтын тамамлаған, уҡытыусы Әнүзә Мөғәллим ҡыҙына өйләнгән.
Миәкә районында Риза Шәйехйән улы окулист, хирург булып эшләгән. Артабан ул — Миәкә районының баш врачы, Әлшәй районының баш врачы.
Риза Шәйехйән улы Мағазов 13 йыл дауамында Башҡортостандың төп больницаһын — Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһын етәкләгән. 1976 йылда Риза Шәйехйән улы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған.
1978 йылда ул И. И. Мечников исемендәге Өфө вакциналар һәм сывороткалар фәнни-тикшеренеү институтының (НИИ) директоры. Риза Мағазов кандидатлыҡ, һуңынан докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: сәбәбе шартлы патоген микробтар булған сирҙәрҙе билдәләү (диагностика), дауалау һәм профилактикалау маҡсатында яңы препараттар уйлап сығарыу, прививкаланған организмдың торошон баһалау методтарын һәм вакцина препараттарының эффектлылығын өйрәнеү. Коллективтың ҙур хеҙмәте Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән билдәләнгән.
Р. Ш. Мағазов уйлап тапҡан вакцина препараттары: Өфө, Пермь һәм Томск Фәнни-тикшеренеү институттары ВС етештергән сорбирланған оптималь балансланған полианатоксин; шартлы патоген бактериялар һәм бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәк вирусын профилактикалаусы ассоциацияланған препарат.
Р. Ш. Мағазов Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһын ойоштороусыларҙың береһе.
1991 йылдан Риза Шәйехйән улы — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының медицина фәндәре бүлексәһе академик-секретары.
Ғаиләһе: ҡатыны Мағазова Әнүзә Мөғәллим ҡыҙы. Улы, ике ҡыҙы, ейәндәре һәм ейәнсәрҙәре.
Ғалим 2022 йылдың 30 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Уҡыусылары
Р. Ш. Мағазовтың уҡыусылары араһында биш фән докторы һәм һигеҙ фән кандидаты.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Мағазов — Сыуаш милли академияһының Почётлы академигы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған врачы. Риза Мағазов Рәсәй Федерацияһының Министрҙар Советы премияһы лауреаты. Ул 150-нән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы, күп монографияларҙың, уйлап сығарыуҙар танытмалар авторы. Микробиология, аллергология һәм иммунология, медицина һәм биология фәндәре буйынса Берләштерелгән ғилми диссертацион советтың рәйесе. Рәсәй медицина фәндәре академияһының Башҡорт фәнни үҙәген уңышлы етәкләгән.
Р. Ш. Мағазов — СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985), Ҡол Ғәли исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2001), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986), «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары менән наградланған.
Унда, йыраҡ
Унда, йыраҡ (сербсә Tamo, daleko/Тамо, далеко) — Беренсе бөтә донъя һүғышы ваҡытындағы серб патриотик йыры.
Йыр һүҙҙәре
Йыр һүҙҙәре күп версия ла бар, сөнки йыр авторы белмәгән.
Беренсе весия
{| width="100%"
Кирил әлифбаһы (Вуковица)
Тамо далеко, далеко од мора,
Тамо је село моје, тамо је Србија.
Тамо далеко, где цвета лимун жут,
Тамо је српској војсци једини био пут.
Тамо далеко где цвета бели крин,
Тамо су животе дали заједно отац и син.
Тамо ми икона оста, и моја крсна слава.
Тамо где Тимок, поздравља Вељков град,
Тамо ми спалише цркву, у којој венчах се млад.
Без отаџбине, на Крфу живех ја,
Али сам поносно клиц’о, живела Србија!
Латин әлифбаһы (Гаевица)
Tamo daleko, daleko od mora,
Tamo je selo moje, tamo je Srbija.
Tamo daleko, gde cveta limun žut,
Tamo je srpskoj vojsci jedini bio put.
Башҡортостан АЭС-ы
Башҡортостан атом электр станцияһы (Башҡортостан АЭС-ы) — төҙөлөп бөтмәгән атом электр станцияһы; Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында, Ағиҙел менән Кама йылғалары ҡушылған урында, Ағиҙел ҡалаһы янында урынлашҡан. 1990 йылда Чернобыль фажиғәһенән һуң башланған йәмәғәтселек хәрәкәте илдә төҙөлөп ятҡан барлыҡ атом электр станцияларын яптырыуҙы талап итә; ошоға сәбәпле бирешеп, Башҡортостан АЭС-ы төҙөлөшө туҡтатыла. Уның бындай яҙмышы шулай уҡ төҙөлөш алып барылған Татарстан һәм Ҡырым АЭС-тарыныҡы менән уртаҡ була.
Унда, йыраҡ
Латин әлифбаһы (Гаевица)
Tamo su živote dali zajedno otac i sin.
Башҡортостан АЭС-ы
Төҙөлөш барышы
1960-сы йылдарҙың аҙағында СССР-ҙа бөтә илдең һәм уның айырым төбәктәрендә яғыулыҡ һәм энергия сығанаҡтарының етешлеге тикшерелә. 10-15 йылдан илдең Европа өлөшөндә АЭСтарҙа етештерелгән энергияһына мохтажлыҡ бик ныҡ арта, тип табыла. Ошо йәһәттән СССР-ҙың Европа өлөшөнән тыш Уралда ла, шул иҫәптән Башҡортостанда ла, АЭС төҙөрлөк ер эҙләй башлайҙар.
Окуневский Яков Леонтьевич
Окуневский Яков Леонтьевич (24 ноябрь 1877 йыл — 23 ноябрь 1940 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР ғалим-медигы, эпидемиолог һәм гигиенасы, һаулыҡ һаҡлауҙы һәм медицина фәнен ойоштороусы, медицина докторы (1917), медицина фәндәре докторы (1936), профессор (1931), дивизия табибы (1940). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1937).
Биографияһы
Яков Леонтьевич Окуневский 1921 йылдың 25 мартында Херсон губернаһының Ананьенский өйәҙе Трихатки ауылында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1904 йылда ғәмәлдәге армияға ебәрелә, 5-се Люблин полкы составында кесе хәрби табип вазифаһына Рус-япон һуғышында ҡатнаша. 1905 йылдан Одесса хәрби округының хәрби госпиталендә хәрби табип булып эшләй. 1912—1914 йылдарҙа Император медицина-хирургия академияһы янында санитар эште камиллаштырыу буйынса курста уҡый, профессор В. А. Левашевтың уҡыусыһы.
1914 йылдан Император медицина-хирургия академияһында — С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында гигиена кафедраһы ассистенты, 1917 йылдан — дөйөм гигиена кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, 1924—1940 йылдарҙа — эпидемиология һәм микробиология кафедраһы буйынса дезинфекция курсын ойоштороусы һәм етәксеһе һәм был академияның дезинфекция кафедраһы мөдире вазифаһында педагогик эшмәкәрлек алып бара. Бер үк ваҡытта 1921 −1925 йылдарҙа Ленинград технология институтында профессор һәм дөйөм һәм һөнәри гигиена кафедраһы мөдире вазифаһында педагогик эшмәкәрлек алып бара. 1936 йылдың 11 апрелендә Я. Л. Окуневскийға СССР оборона халыҡ комиссариаты бойороғо менән бригада табибы хәрби званиеһы бирелә, ә 1940 йылдың 13 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән дивизия табибы исеме бирелә.
Урология өлкәһендә ҡаҙаныштары
Я. Л. Окуневскийҙың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге дезинфекция, дезинсекция һәм дератизация (шул иҫәптән ғәскәрҙәрҙә) өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле. Ул Дезинфекцион-ремонт бригадаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уның беренсе ғилми етәксеһе булып тора. Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының медицина хеҙмәте өсөн аппаратура һәм дезинфекция камералары эшләү буйынса комиссия рәйесе, Ғилми-тикшеренеү һынау санитар институтының, РККА Санитар идаралығының, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының санитар бүлегенең дезинфекция һәм санитария мәсьәләләре буйынса консультанты.
1917 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәгә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай, 1920 йылда уға медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе бирелә, 1936 йылда Я. Л. Окуневскийға хеҙмәттәре йыйылмаһы буйынса медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. 1931 йылда Я. Л. Окуневскийға профессор ғилми дәрәжәһе бирелә. Я Л. Окуневский йөҙ егерменән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән биш монография авторы булып тора.
1940 йылдың 23 ноябрендә Ленинградта вафат була, Богословский зыяратында ерләнгән.
Башҡортостан АЭС-ы
Төҙөлөш барышы
Буласаҡ АЭС һалыу урынына бик ҡаты талаптар ҡуйыла. Иң мөһиме, был урында ышаныслы һым арзан һыу сығанағы булырға тейеш була; ошо сәбәптән күл-йылға ярындағы урындар һайлап алына. АЭС-ты урынлаштырыр төбәктәр шулай уҡ геология, юлдар барлығы, ерле халыҡ һаны, ғәҙәттә өргән елдәр йүнәлеше һ.б. иҫәпкә алына. Ошо талаптырҙың барыһына ла Башҡорт АССР-ының Краснокама районындағы майҙан тап килә; ошо урында АЭС һәм уны хеҙмәтләндереүсеэшселәр ҡалаһы һалына.