cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мифологияла һарыҡ
Фольклорҙа
Башҡорт халҡының эпик әҫәрҙәрендә һәм ғөрөф-ғәҙәттәрендә һарыҡ ҡурсалаусы һәм яҡшылыҡ ҡылыусы итеп күҙ алдына килтереүҙәр менән ассоциациялаша. Тәү сиратта һарыҡ — киләсәкте алдан күрә белеү, күрәҙәселек сифаттарына эйә булған хайуан итеп һүрәтләнә. Алдан күрә белеү,уй-фекерләү, күрәҙәселек һәләттәре «Булансы-Мәргән» әкиәтендә һәм «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында (Ғ. Сәләм варианты) асыҡ күренә. «Булансы-Мәргән» әкиәтендә рәхмәтле һарыҡ батырға өс йөн алырға тәҡдим итә, кәрәк саҡта яндырырға ҡуша. Булансы менән һеңлеһе ғәйәт ҙур таш араһында ҡалғас, батыр һарыҡ әйткәнсә йөндө яндыра. Уның эргәһенә һарыҡ башы тәгәрәй. Егет һарыҡтың башы менән ташҡа өс тапҡыр һуғып ала. Таш та, һарыҡ башы ла асыла, ағаһы менән һеңлеһе иреккә сыға. Шул рәүешле һарыҡ, үҙ-үҙен ҡорбан итеп, әкиәт персонаждарын һәләк булыуҙан ҡотҡара. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында: Ҡуҙыйкүрпәс көтөүсенең һүҙенә риза булып, ҡунырға калды, ти. Былар икәүләп һөйләшеп ултырған арала, бер ҡуй көтөүҙән айырылып сыҡты ла ҡайҙалыр сабып китте, ти. Куҙыйкүрпәс менән көтөүсе уның ҡайҙа китеүен белмәй ҙә ҡалдылар, ти. Был ҡуй Күсәр хандың саңдауына барып, баҡса аша Маянһылыу торған йорттоң тәҙрә алдына үтеп, телгә килде лә: һөйөнсө лә, Маян, һөйөнсө, Маян, Итәгең-еңең төйөнсө, Маян: Ҡуҙый ҙа Күрпәс килә лә ятыр, Ҡуҙый ҙа Күрпәс килә лә ятыр!..— тип һамаҡлай башланы, ти. Маянһылыу: «Әй, ҡороғор, нимә юҡты һөйләп йөрөйһөң, кит бынан!» — тип, ҡуйҙы ҡыуып ебәрҙе, ти. Ҡуй тағы ла әйләнеп килеп, шул уҡ һамағын ҡабатланы, ти: һөйөнсө лә, Маян, һөйөнсө, Маян, Итәгең-еңең төйөнсө, Маян: Ҡуҙый ҙа Күрпәс килә лә ятыр, Ҡуҙый ҙа Күрпәс килә лә ятыр!.. Маянһылыу тағы ла: «Юҡты һөйләп йөрөмә!» — тип, ҡуйҙы ҡыуып ебәрҙе, ти. Ҡуй өсөнсө тапкыр килеп, тағы ла ҡысҡырыбыраҡ һамаҡланы, ти: һөйөнсө лә, Маян, һөйөнсө, Маян, Итәгең-еңең төйөнсө, Ҡуҙый ҙа Күрпәс килә лә ятыр, Ҡуҙый ҙа Күрпәс килә лә ятыр!.. Маянһылыу бик асыуланып, йүгереп сыҡты ла: «Нимә юҡты һамаҡлап, яраға тоҙ һалып йөрөйһөң, бысаҡ ҡаҙалғыры!» — тип, бысағы менән һелтәнгәйне, бысаҡ ҡуйҙың осаһына тейеп, ярып ебәрҙе, ти. Бына шунан ҡуйҙарҙың осаһы ярыҡ булып ҡалған икән, ти. Башҡорттарҙың «Ҡурай» тураһында әкиәтенең төрлө варианттарында башына һарыҡ мөгөҙө үҫкән хан тураһында һөйләнелә. Хандың тышҡы ҡиәфәте донъяның күп төрлө халыҡтары мифологияһына хас булған ярым хайуандың, тотемик тәүтормош кешеләренең тышҡы ҡиәфәтен асыҡ сағылдыра.
Һарыҡ мөгөҙө менән батшаның булыуы, боронғо башҡорттар ярымтәкә ҡиәфәтендәге мифик йән эйәһен беренсе атай тип таныған, тигән фекергә килтерә.
Дини инаныуҙар
Башҡорттарҙың донъяға ҡарашында һарыҡ «байлыҡ», «именлек» төшөнсәләре менән ассоциацияланған. Боронғо башҡорттарҙың кеше менән һарыҡтың оҡшашлығы һәм туғанлығы, уларҙың берҙәм тотемик ата-бабаһынан килеп сығышы тураһында тотемик фекерләү рәүеше ырыу-ҡәбилә номенклатураһында ла һаҡланған. Мулла-ғәйнә ырыуы составында «ҡусҡар» ырыу бүленеше теркәлгән, балаҡатайҙарҙа — «бәрән» ырыу бүленеше (ике йыллыҡ һарыҡ, ярка), «тәкеш». Көнбайыш табындары составында «күрпәс табын» ырыуы бар ("күрпә"нән — яңы тыуған бәрәс). «Бәрәс» һәм «ҡара һарыҡ» ырыу бүленештәре бар. Антропонимдар: Аҡҡусҡар, Байғусҡар, Аҡҡуй («аҡ» + «ҡуй» — курдючный баран), Ҡуйкүрпәс («ҡуй»+«күрпәс»), Ҡуйһылыу («ҡуй»+«һылыу»), Ҡуҙы (ягненок-бәрәс), Күрпәс, Ҡуҙыйкүрпәс.
Боронғо башҡорттарҙың мифологияһында ла илаһи йәки күк һарыҡтары образы булғандыр. Бөгөн дә башҡорттарҙың йәнле һөйләү телмәрендә «Алланың ҡашҡа тәкәһе» образы һаҡланған. Нигеҙһеҙ рәүештә өҫтөнлөклө хәлгә ҡуйылған йәки лайыҡһыҙ рәүештә хеҙмәт итергә, башҡаларҙан юғарыраҡ булырға ынтылған кеше тураһында әйтелгән афоризм.
Ғөрөф-ғәҙәтәр һәм йолалар
Оло быуын башҡорттары хәтерендә уңдырышлылыҡ символы, һарыҡты изгеләндереү идеяларына нигеҙләнгән инаныуҙар тере: «Туйға быуаҙ һарыҡ бирҙем, йыл тәүлегенә килен буйға ҡалыр» (бер йыл дауамында килен ауырға ҡалыр). Бында боронғо һынамыш бар, уға ярашлы бүләк ителгән быуаҙ һарыҡ йәш ҡатынды әсәлек бәхете менән тәьмин итә.
Боронғо башҡорттарҙың һарыҡ тураһындағы тотемик ҡараш эҙемтәләре туй йолаһында һаҡланған. Мәҫәлән, туйҙа ҡатнашыусыларҙы һыйлар өсөн кейәүҙең ата-әсәһе тарафынан һарыҡты һуйыуға алып килеү «һөйһөн килеү» йәки «мөхәббәт аҙығы килтереү» тип атала.
Ғәйнә башҡорттарының йәрәбә һалыу менән бәйле күрәҙәлектәре киң таралған була. Яҙын, апрель башында, ҡыҙҙар төндә мал һарайында һарыҡ тотҡан. Әгәр ҙә ҡарт һарыҡ тотһаң, ҡарт кейәүгә сығаһың, йәште тотһаң — йәшкә, ҡара һарыҡ — ҡуңғырт кешегә, аҡ һарыҡ — аҡ йөҙлө кешегә кейәүгә сығаһың, тип юрала.
Хәйбулла, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районында һарыҡ һөйәктәре (ашыҡ) менән бәйле йола киң таралған. Һарыҡ «ашыҡтары» («сөкәлсәйҙәрен») ҡыҙҙар бер рәткә ҡуя һәм һәр береһенә йолала ҡатнашыусының исемен биреп, эткә өндәшәләр. Эттең беренсе булып ниндәй һөйәк эләктергәнен белеп, ҡыҙҙарҙың кемеһе бөтәһенән дә алдараҡ кейәүгә сығасағын хәл итәләр.
Һарыҡ кеше яҡлаусыһы ролендә һәм ғаилә ағзаларының береһен көткән ҡатмарлы тормош шарттарында (һуғышҡа, алыҫ юлға оҙатыу һ.б.) берәй йорт хайуанын («мал инселәү») бағышлау йолаһында сығыш яһай. Әгәр бынан һуң проблема имен генә хәл ителһә, бағышланған хайуан ҡорбанға килтерелгән.
Ҡорбан һарығы 6-8 айҙан өлкән һәм 2-3 йәшкә тиклем, һимеҙ, тән өлөштәре зыян күрмәгән, бер ниндәй кәмселектәре лә булырға тейеш түгел.
Аллаға улын ҡорбан итергә әҙерләнгән Ибраһимға күктән ошо мәлдә Аллаһы Тәғәлә ергә бер һарыҡ (ҡусҡар) төшөргән. Шулай итеп, буласаҡ пәйғәмбәр Исмәғилдең ғүмере ҡотҡарылған.
Им-томдар
Һарыҡ йөрәге ултыртыу йолаһы. Ҡот ҡойоп та, тауыҡ ултыртып та ҡото осҡан кеше ипкә килмәһә: «Бынып ҡото ныҡ осҡан, йөрәге урынынан тайған», — тип,- уға йөрәҡ ултырталар, һарыҡты сала һалып, күкрәген ярып, туҡтап, та өлгөрмәгән йөрәген ала һалалар ҙа ҡото осҡан кешене*, салтгатан һалып ҡуйып, йөрәге тәңгәленә ултырталар, һарыҡ йөрәге шиңгэнсе ултырырға тейеш Бала оҙаҡ ваҡыт башын тота алмаған осраҡта ла башҡорттар һарыҡ ярҙамына мөрәжәғәт иткән: ошондай шарттарҙа ата-әсәһе ҡорбанға һарыҡ килтергән.
Һары име. Һарыға им итеп әүәле аш-һыу менән ауырыуға һарыҡ бете ашатҡандар. Бүҫерҙе туҡтатыу өсөн һарыҡ майы эсергәндәр.
Балалар уйыны
Башҡорт мифологияһында кешенең һарыҡ төрөн ҡабул итеү һәләтлеге тураһында фекер йөрөтөү ауаздары уйындарҙа ла һиҙелә. Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш, үҙәк һәм көнбайыш райондарында таралған «Һуҡыр тәкә» балалар уйынында ла ошоға оҡшаш мотив бар: уйында ҡатнашыусыларҙың береһе бармағын ҡоромға буяй һәм йоҙроҡҡа ҡыҫа. Уйнаусылар, сиратлап бер бармаҡты асып, "һуҡыр тәкәне"т һайлай. Уны күҙен яулыҡ менән бәйләйҙәр, шунан һуң ул балалар тота башлай. Кем беренсе тотола, шул киләһе «һуҡыр тәкә» була.
Айзенах
Айзенах (Eisenach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 42777 кеше йәшәй. Майҙаны — 103,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99817 һәм автомобиль коды — EA.
Кесе Манья
Кесе Манья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 515 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Константин Леселидзе һәйкәле (Тбилиси)
Константин Леселидзе һәйкәле (კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი) — Тбилисиҙа, Иҫке ҡала тарихи районында Леселидзе скверында тора. Совет хәрби эшмәкәре, генерал-полковник Константин Николаевич Леселидзе (1903—1944) иҫтәлегенә ҡуйылған.
Тарихы
1947 йылда Константин Леселидзе исемендәге урамда (хәҙерге исеме үҙгәртелгән) ҡуйылған. Скульптор — Яков Николадзе.
Һылтанмалар
[http://kartli.info/?p=2643 Памятник К. Н. Леселидзе]
Памятник Константину Леселидзе
Monument to the general K. Leselidze (Tbilisi, Georgia) / ლესელიძის ძეგლი, თბილისი
კოტე აფხაზის ქუჩაზე მდებარე ბაღი
საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა
კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი
Iverieli ფოტოები ციფრული ფოტომატიანე ეროვნული ფოტომატიანე
Памятник генерал-полковнику Леселидзе
იაკობ ნიკოლაძე — შემოქმედება; Iakob Nikoladse — Art " კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი — იაკობ ნიკოლაძე
Якаб-Хедь
Якаб-Хедь (Якабхедь; Jakab-hegy — «Иаков тауы») — Көньяҡ Венгрияның Мечек һыртының көнбайышындағы иң бейек тауы. Бейеклеге 602 м.
Географияһы
Якаб-Хедь тауы Печ ҡалаһының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ул Урта дунай уйһыулығы өҫтөнән ҡалҡып күренә. Аяҙ көндө Якаб-Хедь тауынан Көнсығыш Мечектың 682 метр тәшкил иткән иң бейек Зенгё нөктәһен күрергә була.
Геологияһы
Тау палеозой эраһында барлыҡҡа килгән һәм пермь ҡомлоғонан ойошҡан. Эрозия тәьҫире һөҙөмтәһендә бер нисә ҡая ҡоролмаһы барлыҡҡа килгән, атап әйткәндә, «Бабаш Серкёвек» («Кешегә оҡшаған таштар рәте») һәм «Жонгоркё» («Жонгор ташы»).
Якаб-Хедтә Венгрияның берҙән-бер ҙур урана ятҡылығы урынлашҡан. Уны сығарыу Совет Социалистик Республикалар Союзы ярҙамында 1950-се йылдарҙа башланған. Таҙартылған уран использовался 1982 йылдан Пакш АЭС-ын (атом электростанцияһын) эксплуатациялау өсөн файҙаланылған. Һалҡын һуғыштың тамамланыу осоронда уран сығарыуҙың ҡиммәткә төшөүе һәм хаҡтарҙың арзанайыуы арҡаһында 1990-сы йылдарҙа шахталар ябылған.
Тарихы
Борон замандарҙан уҡ тауҙа кешеләр йәшәгән. Тимер быуаты осоронда тауҙа Гальштат культураһы һәм кельттарҙың мөһим оппидумы һәм сәйәси үҙәгенә әйләнгән ҙур форт ҡоролған. Римлеләр баҫып алғандан һуң, форт ташландыҡ хәлгә килгән, ләкин уның ҡәлғә нығытмалары ҡалдыҡтары әлегә тиклем беленеп тора.
Елена Ильина
Елена Ильина (ысын исеме — Лия Яковлевна Прейс, ҡыҙ фамилияһы Маршак; 29 июнь 1901 йыл — 2 ноябрь 1964 йыл) — рус совет яҙыусыһы.
Биографияһы
Елена Ильина 1901 йылдың 29 июнендә Воронеж губернаһының Острогожск ҡалаһында тыуа. Рус совет балалар шағиры Самуил Яковлевич Маршактың һеңлеһе. 1926 йылда Ленинград сәнғәт тарихы институтын тамамлай. Сталин репрессияһы йылдарында Е. Ильина «халыҡ дошмандары» исемлегенә эләгә һәм ҡулға алынып төрмәгә ябыла, лагергә оҙатыла. Тотҡонлоҡта үткән йылдары уның һаулығын ҡаҡшата. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфөлә йәшәп, ижад итә. Елена Ильина 1964 йылдың 2 ноябрендә вафат була һәм Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ире — билдәле тарихсы Прейс Илья Исаакович ҡәбере янында ерләнә.
Васильковка (Вятка ҡушылдығы)
Васильковка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 862 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Елена Ильина
Ижады
Елена Ильина 1925 йылда «Новый Робинзон» («Яңы Робинзон») журналында тәүге хикәйәһен баҫтыра. Шул уҡ йылда «Сафсата» («Турусы на колесах») исемле тәүге китабы донъя күрә. Артабан «Еж», «Чиж», «Костер», «Пионер», «Мурзилка» һәм башҡа журналдарҙа яҙыша. «Айыу тауы» (1936), «Сик аша сығыу» (1936), «Егерме өсөнсө пассажир» (1936), «Дүртенсе бейеклек» (Гуля Королеваның ҡаһарманлығы тураһында, 1945), балалар өсөн «Арыу-талыуҙы белмәҫ юлсы. Карл Маркстың балалыҡ һәм үҫмер йылдары» исемле документаль повестың, «Идара йорто етәксеһе мисәте» (1927), шулай уҡ «Дүрт май» (1941) документаль хикәйәләр йыйынтығы авторы. Елена Ильина кесе һәм урта йәштәге балалар өсөн күп хикәйәләр, әкиәттәр, шиғырҙар ижад итә. Улар «Ике балалар йорто»(1928), «Ҡырҡ ҡарға» (1930), «Беҙҙең поезд» (1930), «Катяның тыуған көнө булды» (1963), «Тауыш һәм әкрен тауыш», «Йомшаҡ йөнлө ҡунаҡ», «Тып-тып» исемле йыйынтыҡтарында донъя күрә. Е. Ильина бер нисә тел белә, һәм ул яҙыусы-тәржемәсе булараҡ та таныла: сит ил яҙыусыларының әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итә. Хәҙерге көндә Елена Ильинаның күп әҫәрҙәре һирәк осрай торған библиографик әҫәрҙәр рәтендә, уларҙың күбеһен Санкт-Петербургтағы Рәсәй милли китапханаһынан табып уҡырға мөмкин.
Васильковка (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Елена Ильина
Ижадында Башҡортостан
Елена Ильина Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә йәшәгән сағында, 1943 йылда, башҡорт шағирҙары Баязит Бикбай, Сәләх Кулибай, Рәшит Ниғмәти, Ғәлимов Сәләм, Ғариф Ғүмәр, Сәйфи Ҡудаш һәм башҡа башҡорт шағирҙарының поэтик әҙәрҙәрен руссаға тәржемә итеп «С отвагой в сердце» тигән йыйынтыҡҡа туплап нәшер итте.
Елена Ильина шиғриәтендә башҡорт һуғышсыһының конкрет образын тыуҙырыуға иреште: «Йөҙҙән берәү» балладаһында автор үҙәккә майор Ғәли Нафиҡов образын ҡуя һәм уны психологик яҡтан тәрән һүрәтләп бирә. Гуля Королеваның ҡаһарманлығына арналған «Дүртенсе бейеклек» повесында башҡорт һуғышсыһы Ҡадир Хәбибуллин образы индивидуаль һыҙаттары менән асыҡ кәүҙәләндерелә. Ул һуғыш осоронда рус әҙәбиәтендә башҡорт көрәшсеһенең милли характер сифаттары менән бирелгән иң уңышлы образдарҙың береһен тәшкил итә. Хәбибуллиндың дошманға нәфрәт көсө һәм тыуған ил хаҡына батырҙарса көрәшергә әҙерлек тойғоһо ла, яу яланында фашистар менән бәрелеше лә, төрлө милләт һуғышсылары менән туғандарса мөнәсәбәттәре лә киң сағылыш таба. Ҡадирҙың илбаҫарҙар менән осрашмаҫ борон әйткән: «Күҙҙәребеҙ яҡты ер йөҙөн күреп туйғансы һуғышырбыҙ», — тигән һүҙҙәре артабан герой тарафынан ысынлап та бойомға ашырыла. Елена Ильина үҙ геройын башҡорт халҡының ҡаһарманлыҡ һәм илһөйәрлек традицияларына тоғро итеп күрһәтә. Фашистарҙы туҡмай-туҡмай Берлингә барып етәсәгенә ышанысы тураһында һөйләгәндә Ҡадир ҡасандыр олаталарының, Наполеон ғәскәрҙәрен туҡмап, Парижға барып етеүҙәрен иҫенә төшөрә.
Елена Ильинаның йәш быуынды рухи-эстетик, илһөйәрлек рухында тәрбиәләүҙә ғайәт ҙур әһәмиәткә эйә был повесы рус телендә күп тапҡырҙар баҫылды. Ул башҡорт яҙыусыһы Мөхөтдин Тажи тәржемәһендә 1952 йылда башҡорт телендә лә донъя күрҙе.
Хальмер-Яха (Няхар-Вангут-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няхар-Вангута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Неньга (Емба ҡушылдығы)
Неньга  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емба йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барҙы һырты
Барҙы һырты —  Урта Уралдағы   тау һырты, Рәсәйҙең Свердловск һәм Силәбе өлкә ләре биләмәләрендә   урынлашҡан.
Географик урыны
Һырт төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 70 км-ға һуҙылған. Уртаса бейеклеге 450-500 метр тәшкил итә. Иң бейек урыны Һеңрән тауы ( Зюрян ) — 681. м.
Һырт эффузияларҙан, кремнийлы һәүерташтарҙан, ордовик һәм силур йәшендәге  кварцлы ҡомташтарҙан тора.
Һырттың төньяҡ осонда — Түбәнге Серге ҡалаһы,  көньяҡ осонда Нязепетровск ҡалаһы урынлашҡан.
Һырттағы түбәләр
Төньяҡтан көньяҡҡа:
Свердловск өлкәһендә:
-Орлов тауы (диңгеҙ кимәленән 468,9 метр) — (ориентир — Түбәнге Серге ҡалаһы). Барҙы һыртының төньяҡ осо булып тора. Барҙым (тауҙы көнсығышынан һәм төньяғынан урап үтә һәм  төньяҡ-көнбайыш итәгендә  Серге йылғаһына уң яҡ ярына барып ҡушыла )  менән Серге (тауҙы көнбайышынан һәм төньяғынан  урап үтә) йылғалары  араһында урынлашҡан. Шулай уҡ, тауҙа Орлов упҡыны бар.Карст ҡатламдары ашалыуҙан барлыҡҡа килгән был мөгәрә төбөндә уникаль тәбиғи  боҙлоҡ ята.
- Ханжин түбәһе(490,6);
-Төшкө (Полуденный) Барҙым түбәһе (602,7);
-Баранов түбәһе (536,4);
Силәбе өлкәһендә:
-неподписанный бейеклеге командаһы'' (669,8);
-Һеңрән (Зюрян) тауы — 681,2;  ориентир —  Арыҫлан ҡасабаһы. Барҙы һыртының иң юғары  түбәһе ;
-Сламь түбәһе — 644,6;   ориентир —  Арыҫлан  ҡасабаһы. Был түбәнән Рассыпная йылғаһының ҡушылдығы Табуска  башланғыс ала;
Акем
Акем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каракол йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хасырей-Ты-Вис
Хасырей-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Усаөзенінің һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петрушино балкаһы
Петрушино балкаһы (Үлем балкаһы булараҡ та билдәле, Todesschlucht) ― Таганрогтың ситендә, 1941―1943 йылдарҙа ҡаланы нацистар баҫып алған осорҙа, 7000 тирәһе совет кешеһе үлтерелгән.
Урынлашыуы
Петрушино ― Аҙау диңгеҙенең Таганрог ҡултығы яр буйында урынлашҡан йоҡа ҡомло морон. Таганрогтың көньяҡ-көнбайыш ситендә урынлашҡан.
Петрушино балкаһында XX быуат башында кирбес заводы эргәһендә барлыҡҡа килгән балсыҡлы карьер бар. Карьерҙан алыҫ түгел Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы урынлашҡан.
Таганрогтың баҫып алыныуы
1941 йылдың 17 октябрендә «Викинг» 5-се СС танк дивизияһы һәм 1-се танк армияһының 1-се СС танк дивизияһы «Лейбштандарт СС Адольф Гитлер» Таганрог ҡалаһына яҡынлаша. Бер нисә танк диңгеҙ портына йырып сыҡҡас, «Кренкель» һәм «Ростов-Дон» канонеркаларына ут аса, был ваҡытта һуңғы транспорт карабы ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы эвакуациялаған була.
1941 йылдың 22 октябрендә Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәре ҡаланан сигенә.
Айнзацкоманда 10a ҡаланы баҫып алғандың беренсе көнөнән алып даими рәүештә Таганрог халҡы геноциды үткәрә. Бик күп халыҡ (ҡарттар, ҡатын-ҡыҙҙар, коммунистар, комсомолдар, сиғандар, йәһүдтәр һәм Таганрог подпольеһы һуғышсыларына булышлыҡ итеүҙә шикләнгән бөтә кешеләр) Таганрогтағы Владимир майҙанынан Петрушино ауылына (Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплекс эргәһендә) оҙатыла, унда уларҙы Петрушино балкаһында аталар (Todesschlucht).
Күмәк үлтереүҙәр
Таганрогта күмәк үлтереүҙәр «йәһүд мәсьәләһе буйынса һуңғы ҡарарҙы» тормошҡа ашырыуға ярашлы башлана. 1941 йылдың 22 октябрендә оккупация хаҡимиәте, бөтә йәһүдтәр ҙә Давид йондоҙо йөрөтөргә һәм тамғаны гарнизон комендатураһында теркәтергә тейеш тигән ҡарар сығара. Уның артынса комендант Альберти ҡул ҡуйған Таганрогтың йәһүд халҡына мөрәжәғәте сыға. «Мөрәжәғәт» бөтә йәһүдтәрҙе 1941 йылдың 29 октябрендә сәғәт 8:00 ҙә Владимир майҙанында йыйылырға саҡыра, майҙандан улар геттоға илтеп ҡуйылырға тейеш булалар. Альберти был сараны, урындағы халыҡ араһында антисемитизмдың артыу ихтималлығы бар, немец полицияһы һәм гестапо, әгәр йәһүд халҡы ҡаланың айырым районында тупланһа, еңелерәк идара итеүгә өлгәшер ине тип аңлата : «Был сараны тормошҡа ашырыу өсөн ике енестәге һәм төрлө йәштәге бөтә йәһүдтәр, шулай уҡ йәһүд менән йәһүд булмағандың ҡатнаш никахынан тыуған балалар, 1941 йылдың 29 октябрендә шаршамбы көнө иртәнге сәғәт 8-ҙә Таганрог ҡалаһының Владимир майҙанында йыйылырға тейеш. Бөтә йәһүдтәр үҙҙәре менән документтарын алырға һәм йыйылыу пунктында быға тиклем үҙҙәре биләгән фатирҙарҙың асҡысын тапшырырға, ә асҡыстарға фатир хужаһының исем-фамилияһы, аныҡ адресы яҙылған ҡатырға ярлыҡ бау менән беркетелергә тейеш була. Йәһүдтәргә үҙҙәре менән ҡиммәтле әйберҙәрен, аҡсаларын алырға тәҡдим ителә; теләк буйынса яңы йәшәү урынында төпләнеү өсөн кәрәк булған әйберҙәрҙән ҡул багажы алырға рөхсәт ителә. Фатирҙа ҡалған әйберҙәрҙе алып барыу тураһында өҫтәлмә күрһәтмә биреләсәк. Был ҡарарҙы ҡаршылыҡһыҙ тормошҡа ашырыу — йәһүд халҡының үҙенең мәнфәғәтендә. Уға ҡаршы килеүсе һәр кеше һәм шуның менән бәйле йәһүд аҡһаҡалдар ҡоро сығарған күрһәтмәләргә ҡаршы килеүселәр эҙемтә өсөн яуаплылыҡты үҙҙәре өҫтөнә алалар»
1941 йылдың 29 октябрендә Таганрог ҡалаһының бөтә йәһүдтәре (2500 самаһы кеше), Владимир майҙанында урынлашҡан 27-се мәктәп бинаһында алдан теркәү үткәндән һуң, Владимир майҙанында йыйыла. Ошонан һуң уларҙы йөк машиналарында Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплекс эргәһендәге балкаға килтерәләр. Бында уларҙы Шуцманшафттың коллаборационистары (һатлыҡ йәндәре) атып үлтерә. Был эш айнзатцгруппа D башлығы Отто Олендорф күҙәтеүе аҫтында башҡарыла. Ул осорҙа Таганрогта йәшәгән бөтә йәһүд балаларынан тик 14-йәшлек малай Володя Кобрин ғына, Таганрогтың бер нисә кешеһе ярҙамында, иң беренсе сиратта Покровская Анна Михайловна арҡаһында, үлемдән ҡотолоп ҡала. Покровская Анна Михайловнаға 1996 йылдың 19 июлендә Израилдың Рәсәйҙәге илсеһе профессор Ализа Шенхар донъя халыҡтары изгеһе (праведник) исеме бирә.
1943 йылдың 21 авгусында, Таганрогты Ҡыҙыл армия азат итерҙән бер аҙна алда, 80 кеше (эшселәр, ҡатын-ҡыҙҙар, йәштәр) Таганрог ҡултығының Петрушино мороно яр буйында атып үлтерелә.
Ваҡиғаны тикшереү
Таганрогты азат иткәндән һуң, 1943 йылдың 1 сентябрендә Петрушино балкаһында атып үлтерелгәндәрҙең туғандар ҡәберлеген күмәк кеше ҡарауы үткәрелә. Коммунистәр партияһының Таганрог ҡала комитеты сәркәтибе Александр Зобов йыйылған халыҡ алдында телмәр менән сығыш яһай. Медицина комиссияһы өҫкө ҡаттағы 31 мәйеттең эксгумацияһын рөхсәт итә.
Хәтер
1945 йылдың авгусында Балкалағы туғандар ҡәберлегендә ябай ғына обелиск ҡуйыла. Ҙур мемориаль комплекс проекты өҫтөндә эш 1965 йылда башлана. 1967 йылдың май―июлендә, Дондағы Ростов архитекторҙары эшләгән мемориаль комплекстың проекты Таганрог мәҙәниәт йортонда тамашасылар иғтибарына тәҡдим ителә. Проект яҡшы мөнәсәбәт күрһәтеп ҡабул ителһә лә, тормошҡа ашырылмай. Сираттағы проектты архитектор Владимир Павлович Грачёв тәҡдим итә, ул инде 1973 йылда Ҡыҙыл армияның Таганрогты азат итеүенең 40-йыллығына ҡарата өлөшләтә тормошҡа ашырыла. Стеланың бейеклеге 18 метр тәшкил итә. Был композицияның беренсе исеме ― «Ҡорбандар», ләкин бер ни тиклем фекер алышыуҙан һуң исеме «Көрәшселәр» тип үҙгәртелә.
Йыл һайын 30-сы августа, Таганрогты азат иткән көндә, урындағы үҙидара, вазифалы кешеләр һәм эшселәр, һуғыш ветерандары, фашист оккупацияһын кисергән кешеләр, уҡыусылар, руханиҙар делегацияһы тантаналы саралар үткән комплексҡа бара.
Әҙәбиәттә
Үлем Балкаһында булған ваҡиғалар совет яҙыусыһы Гофман Генрих Борисовичтың «Таганрог геройҙары» романында һүрәтләнә.
Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы
Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы (5 июнь 1949 йыл — 20 ғинуар 2009 йыл) — театр һәм кино актёры, режиссёр, педагог, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1991).
Биографияһы
Хамит Мөхәмәҙи улы Шәмсетдинов 1949 йылдың 5 июнендә Үзбәк ССР-ының Фирғәнә өлкәһе Куйбышев районындағы Риштанда тыуған. Бер нисә йылдан ғаилә тыуған яҡтарына ҡайтып, Әлшәй районы Ҡармыш ауылында төпләнә. Буласаҡ актёр Раевкала һигеҙенсе синыфты тамамлай, ошо уҡ райондың «Еңеү» колхозында төрлө эштәрҙә эшләй. Салауат индустрия техникумына инә, унан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Тырыш егетте ауыл хужалығы институтына уҡырға инергә өгөтлөйҙәр, әммә ул, яҙмыш ҡушыуы буйынса, бер үк ваҡытта ике институтҡа имтихан тота. Ауыл хужалығы институтында уҡый башлағандан һуң, уны Өфө сәнғәт институты ректоры Заһир Исмәғилев саҡыртып ала һәм өмөтлө, буйсан, гармунсы, бөтә яҡтан артист булырлыҡ егетте сәнғәт юлына өндәй (1972—1977; Л. В.Вәлиев, Ф.Ҡ.Ҡасимова курсы). 1973—1985 йылдарҙа һәм 1989—2008 йылдарҙа Башҡорт академия драма театры актёры, 1985—1989 йылдарҙа «Аҡбуҙат» ипподромының «Ижади үҙәк» ПБ режиссёры.
Иң баштан уҡ Хәмит Шәмсетдинов киң ижади мөмкинлектәргә эйә булған артист булып таныла. Классик һәм заманса спектаклдәрҙә героик һәм характерлы ролдәрҙе берҙәй уңышлы башҡара.
Театрҙа уйнаған ролдәре
«Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» — Шәһиҙулла (М. Кәрим); «Ай тотолған төндә» — Дәрүиш (М.Кәрим); «Башҡорт туйы» — Үтәғол (М.Буранғолов); "Рәйсә+Фәйзи — Фәйзи (Н. Асанбаев); «Бибинур, ах, Бибинур!» — Семен (Ф.Бүләков); «Аттила» — Башҡортхан (Ғ. Шафиҡов); «Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — Муров (А.Островский); «Әкәмәтле һөйөү» — Рикардо (Лопе де Вега); «Һуңғы ғәйнә» — Таймаҫ (А. Иҙелбаев); «Йәрең көнләп, серең һөйләп…» — Исидоро (К.Гольдони); «Мәһәре-байҙан» — Әджиәмит (Ю. Болат); «Башмағым» — Кәримбай (Х.Ибраһимов) ; «Йырланмаған йыр» — Вәзир (М.Кәрим; дебют, 1973); «Кәкүк ояһы» — Бромден (К.Кизи); «Ҡыҙыл паша» — Әхмәт (Н. Асанбаев).
Режиссерлыҡ постановкалары
Уның кинематографиялағы ролдәре («Алтын ат һыбайлыһы» («Всадник на золотом коне»), «Емельян Пугачев», «Возвращение чувств» һәм «Муса Мортазин» шулай уҡ Башҡортостан һәм Рәсәй кино сәнғәтенең алтын фондына ингән.
Талантлы актёр һәм режиссёр булараҡ, ул бөтә ғүмерен Башҡортостандың сәнғәтенә һәм мәҙәниәтенә башғышланы. Сағыу ижади шәхес һәм иҫ киткес кеше — Хәмит Мөхәмәҙиә улы Шәмсетдинов тураһында яҡты иҫтәлек мәңгегә беҙҙең йөрәктәрҙә һаҡланыр. Некрологҡа Республика Президенты Мортаза Рәхимов, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы рәйесе Константин Толкачев, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең премьер-министры Раил Сарбаев һәм башҡа рәсми кешеләр ҡул ҡуйған.
Һылтанмалар
•
• [http://bash.bashdram.ru/pomnim-pochitaem/sh%D3%99msetdinov-x%D3%99mit-m%D3%A9x%D3%99m%D3%99%D2%99i-uly-1949-2009-2.html Динара Кәримова. Хәтерләйбеҙ, хөрмәт итәбеҙ]
Ҡушкүл (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ҡушкүл (Кушкуль) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 75 кеше. Почта индексы — 453004, ОКАТО коды — 80235805003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бокастова Мария Алексеевна
Бокастова Мария Алексеевна (1930 йыл 29 сентябрь — 2019 йыл 26 сентябрь) — Медногорск «Уралэлектромотор» электротехник заводында цех бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Биографияһы
1930 йылдың 29 сентябрендә Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районының Яңы Соҡулаҡ ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1943 йылда атаһы фронтта һәләк була.
Һигеҙ класты тамамлағас комсомол путевкаһы буйынса Медногорск заводы «Уралэлектромотор» ҡарамағындағы һөнәрселек училищеһына уҡырға инә.
1948 йылдан — заводта электр сымы сырмаусы, ә 1953 йылдан — һөнәрселек училищеһында производствоға өйрәтеү мастеры.
1959 йылда яңынан «Уралэлектромотор» заводы цехына күсә һәм бригадир итеп тәғәйенләнә.
Етенсе биш йыллыҡта (1959—1965 йылдарҙа) уның бригадаһы 11 йыллыҡ норманы үтәй, бының өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.
Туғыҙынсы биш йыллыҡты (1966—1970 йылдар), иң мөһим һәм күп хеҙмәт талап иткән операцияларҙың береһен башҡарып, 3,5 йыл эсендә үтәй.
1976 йылдың 10 мартында, СССР Юғары Советы Президиумының указы менән Бокастова Мария Алексеевнаға, туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын үтәгәндә өлгәшкән ҙур производство уңыштары өсөн Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ырымбур өлкәһенең Медногорск ҡалаһында йәшәй. 1979 йылда уға «Медногорсктың почетлы гражданы» исеме бирелә.
2013 йылдан алып — Ырымбур өлкәһе губернаторы эргәһендә аҡһаҡалдар советы ағзаһы.
КПСС-тың XXV съезы делегаты (1976).
Медногорскта 2019 йылдың 26 сентябрендә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976)
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (1976)
- Ленин ордены (1966)
- Ленин ордены (1976)
- Миҙалдар
- «Туғыҙынсы биш йыллыҡ ударнигы» тамғаһы (1970)
- «Социалистик ярыш еңеүсеһе» тамғаһы (өс тапҡыр: 1973, 1976, 1977)
Ҡарағаййорт
Ҡарағаййорт (Карагай-Юрт) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 453540, ОКАТО коды — 80211822009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Нясьма
Кесе Нясьма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Нясьма йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Эберсрода
Эберсрода (Ebersroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 183 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
Кесе Нясьма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Кизьма
Түбәнге Кизьма — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сить йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мелек-Нюр-Соим
Мелек-Нюр-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Евыр-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юламан Ҡушаев
Юламан Ҡушаев  (яҡынса 1729 — 1774 йылдар) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында генерал дәрәжәһендә ҡатнашыусы.
Биографияһы
Юламан Ҡушаев — Себер даруғаһы башҡорто, Ырымбур губернаһы Иҫәт провинцияһы Ҡара-Табын улусы старшинаһы, рус армияһы офицеры.
1773 йылдың декабрь айында, Иҫәт провинцияһындағы хәрәкәт менән етәкселек итеп, Башҡорт ихтилалында ҡатнаша.
1774 йылдың ғинуар—февраль айҙарында, И. Н. Грязнов менән берлектә, Силәбе ҡәлғәһен ҡамау һәм алыуҙа ҡатнаша.
Е. И. Пугачевтың Баш ғәскәрҙәре составында 1774 йылда И. И. Михельсон командованиеһы аҫтындағы хөкүмәт ғәсғәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Атап әйткәндә: 1774 йылдың июль аҙағында Баҙарғол Юнаев менән бергә полковник Е. А. Ступишин хәрби ғәскәрененең Урал аръяғы буйлап хәрәкәтенә ҡаршылыҡ күрһәтә.
1774 йылдың 22 ноябрендә карателдәр тарафынан ҡулға алына һәм Силәбе ҡәлғәһенә килтерелеп, подполковник И. Л. Тимашевҡа тапшырыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Хальмер-Яха (Тирва-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тирвы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айзенберг (Тюрингия)
Айзенберг (Тюрингия) (Eisenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11154 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7607 һәм автомобиль коды — SHK.
Хата-Арка-Вож
Хата-Арка-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хата-Арка-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Векшеедиха
Векшеедиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мытец йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
QS EECA University Rankings
QS EECA University Rankings — Европаның һәм Үҙәк Азияның үҫешеүсе илдәренең («emerging and central Asia Europe») юғары уҡыу йорттары рейтингы. Йыллыҡ рейтингты Quacquarelli Symonds (QS) инглиз агентлығы төҙөй.
Методологияһы
Юғары уҡыу йорттары артабан күрһәтелгән 9 йомғаҡлау күрһәткесен барлыҡҡа килтергән 10 фактор буйынса баһалана. Һәр фактор дөйөм һөҙөмтәгә билдәле бер өлөш индерә. Йомғаҡлау күрһәткестәренә академик репутация (Academic reputation) — 30 процент; эш репутацияһы (Employer reputation) — 20 процент; уҡытыусылар һәм уҡыусылар нисбәте (Faculty/student ratio) — 10 процент; уҡытыусыларҙың тикшеренеү һөҙөмтәлелеге (elsevier Scopus мәғлүмәттәре нигеҙендә), (Papers per faculty) — 10 процент; халыҡ-ара фәнни-тикшеренеү хеҙмәттәшлеге (International research network) — 10 процент; интернеттағы активлыҡ (Web impact) — 5 процент, хеҙмәткәрҙәр — фән докторҙары (ғилми дәрәжәгә эйә) өлөшө, (Staff with a PhD) — 5 процент; юғары уҡыу йорто хеҙмәткәрҙәренең мәҡәләләренә һылтаныу кимәле (Scopus мәғлүмәт базаһы), (Citations per paper) — 5 процент; сит ил уҡытыусылары (2,5 процент) һәм сит ил студенттары (2,5 процент) һаны (International faculty and international students).
Йомғаҡлау мәғлүмәттәре таблицаға индеерлә һәм вуздарҙы сағыштырыу өсөн ҡулланыусы тарафынан һәр күрһәткес буйынса айырып ҡаралырға мөмкин.
Рейтингта Рәсәй вуздары
QS EECA University Rankings 2020 рейтингында (2019 йылда төҙөлгән), Рәсәйҙән 105 юғары уҡыу йорто (354 юғары уҡыу йортонан) күрһәтелгән. Был төбәктә яҡшы дәғүәселек булыуы тураһында һөйләй.
Топ-10 исемлегенә дүрт Рәсәй университеты инә: М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (1-се урын), Санкт-Петербург дәүләт университеты (2-се урын), Новосибирск дәүләт университеты (3-сө урын) һәм Томск дәүләт университеты (8-се урын).
Беннекенштайн (Гарц)
Беннекенштайн (Гарц) (Benneckenstein (Harz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2234 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 526 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38877 һәм автомобиль коды — HZ.
Страхов Иван Владимирович
Страхов Иван Владимирович (1905―1985) ― СССР психологы, психология фәндәре докторы, профессор. К. А. Федин исемендәге Һарытау педагогия институтының психология кафедраһына нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Иван Владимирович Страхов 1905 йылдың 6 (19) сентябрендә Ярославль губернаһының Ильинское ауылында тыуған.
1927 йылда Ярославль педагогия институтының филология факультетын тамамлай. 1927 йылда Мәскәү эксперименталь психология институтының аспирантураһына уҡырға инә, унда уның ғилми етәксеһе профессор Н.К. Корнилов була. Аспирантураны тамамлағандан һуң, 1930 йылда Иркутск педагогия институтының психология кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.
1934 йылда Белоруссияға күсенә, унда Гомель педагогия институтының психология кафедраһы мөдире булып эшләй. 1935 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.
1937 йылда К. А. Федин исемендәге Һарытау педагогия институтының психология кафедраһын ойоштора һәм уның мөдире була, ҡырҡ йылдан ашыу ошо вазифала хеҙмәт итә.
1941 йылдың апрелендә Мәскәү дәүләт педагогия институтында «Эмоциональные компоненты характера школьников в связи с общей характерологией» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
Һуғыш йылдарында Һарытауҙың төрлө юғары уҡыу йорттарында һәм ошо ҡалаға эвакуацияланған Ленинград университетында ла уҡыта.
1958 йылдан 1975 йылға тиклем СССР психологтары йәмғиәтенең Һарытау бүлексәһен етәкләй.
1985 йылдың 20 ноябрендә Һарытауҙа вафат була.
Фәнгә индергән өлөшө
Ижад психологияһы проблемаларын, характер һәм иғтибар психологияһын, мәктәп дәресе психологияһын, юғары мәктәп психологияһын тикшерә. 250 яҡын ғилми хеҙмәт яҙған, шул иҫәптән 53 айырым баҫма авторы.
Кесе Палькина
Кесе Палькина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Палькина йылғаһының уң ярына тамағынан 5,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мелексим
Мелексим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Игорская Обь ҡылымығының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ак-Карасу
Ак-Карасу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Абай йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дауытов Искәндәр Садиҡ улы
Дауытов Искәндәр Садиҡ улы (2 сентябрь 1923 йыл — 26 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, Башҡорт атлы дивизияһы пулеметсыһы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Искәндәр Садиҡ улы Дауытов 1923 йылдың 2 сентябрендә Омск өлкәһенең Исилкүл ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса сыбыр. 1927 йылда Дауытовтар ғаиләһе Омск өлкәһенән Ҡаҙағстандың Петропавловск ҡалаһына күсенә.
Искәндәр Дауытов ундағы мәктәптәрҙең береһендә ете класты, ит комбинаты ҡарамағындағы ФЗУ мәктәбен тамамлай.
1940—1942 йылдарҙа Петропавловск ауыл хужалығы техникумында уҡый, ике курсты тамамлай һәм артабан ит комбинатында мастер булып эшләй.
1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1943 йылдың майынан фронттағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 61-се армияның 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында (элекке 112-се Башҡорт атлы дивизияһы) 58-се гвардия полкында пулеметсыһы була.
1943 йылдың 26 сентябрендә Украинаның Чернигов өлкәһе Репкин районы Неданчичи ауылы янында Днепр йылғаһын аша сыҡҡанда ҡаһарманлыҡ күрһәтә: беренсе булып йылғаны кисә һәм пулеметтан күп фашистарҙы ҡырып, үҙе лә һәләк була.
Ошо батырлығы өсөн Искәндәр Дауытовҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
БлагоБутик
«БлагоБутик» — Мәскәү хәйриә магазины, килеме ауырыу балалар өсөн «Подари жизнь» һәм «Вера» фондтарына ебәрелә Магазин өсөн билдәле актёрҙар, музыканттар һәм дизайнерҙар үҙҙәренең кейемдәрен бирәләр.
Үҙенсәлеге
2012 йылда билдәһеҙ эшҡыуар тарафынан, «БлагоБутик» хәйриә магазины асыла, тәүҙән үк «Подари жизнь» һәм «Вера» фондтарына ярҙам итә башлай. Рәсәйҙә оҡшаш магазиндар яңыраҡ ҡына барлыҡҡа килә башланылар, беренсеһе 2010 йылда барлыҡҡа килә, ә шул уҡ ваҡытта үҫешкән илдәрҙә улар күптән бар. Был магазиндар классик секонд-хендҡа оҡшамағандар, сөнки улар социаль эшҡыуарлыҡ моделен ҡулланалар. Һатыуҙан килгән аҡса административ сығымдарҙы ҡаплауҙа китә, әммә күберәк өлөшө хәйриә ойошмаларына китә. «БлагоБутика» ике эре Рәсәй фондтарына ярҙам итә, магазиндың идара итеүсеһе Елена Таланина һүҙҙәренсә, килемдең 50 % күберәк өлөшө күсерелеп барасаҡ.
Магазин күберәк танылған бренд әйберҙәрен ҡабул итә. Магазинға танылған кешеләр үҙҙәренең әйберҙәрен бирәләр, улар араһында: Сулпан Хаматова, Дина Корзун, Индеборга Дапкунайте, Геннадий Хазанов, Лия Ахеджакова, Алёна Бабенко, Татьяна Арно, Софико Шеварнадзе, Тина Канделаки, Максим Рапопорт, Даша Гаузер, Лада Калинина, Макс Черницов, Елена Железнякова һәм башҡалар бар.
Хата-Арка-Яга
Хата-Арка-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хата-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Печеньга (Кубена ҡушылдығы)
Түбәнге Печеньга  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фенол
Фенол (гидроксибензол, иҫкесә <span title="карбо́ловая кислота́"><span style="font-family: Palatino Linotype, FreeSerif, Royal Times New Roman, Royal Arial, Code2000, Arno Pro, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, XSerif Unicode, serif;">карбол кислотаһы , химик формулаһы — C6H6O йәки C6H5OH) — фенолдар класын етәкләүсе органик берләшмә.
Ғәҙәти шарттарҙа фенол — төҫһөҙ энәгә оҡшаш кристаллдар, һауала алһыу, үҙенә генә хас еҫле. Ағыулы, көслө ирритант.
Фенол тоҙҙары һәм эфирҙары фенолаттар тип атала.
Тарихы
Фенол 1834 йылда Фридилий Фердинанд Рунге тарафынан табыла, ул уны таш күмер ыҫмалаһынан (таҙа булмаған хәлдә) сығара. Рунге фенолға «Karbolsäure» (күмер-май кислотаһы, карбол кислотаһы) тип исем ҡуша. Таш күмер ыҫмалаһы нефтехимия сәнәғәте үҫешкәнгә тиклем фенол алыуҙың төп сығанағы булып ҡала. 1841 йылда француз химигы Огюст Лоран фенолды таҙа килеш ала.
1836 йылда Огюст Лоран бензол өсөн «фон» тигән исем уйлап таба, был «фенол» һәм «фенил» һүҙҙәренең тамыры. 1843 йылда француз химигы Шарль Герхардт «фенол» тип исем бирә. .
Антисептик фенол үҙенсәлектәрен сэр ҡуллана Джозеф Листер (1827—1912) антисептик хирургияла ҡуллана.. Йәрәхәттәр үҙҙәре ентекле таҙарырға тейеш, тип иҫәпләй Листер. Шунан ул яраларын, үҙе әйткәнсә, фенол йә «карбол кислотаһы» менән ҡапланған сепрәк киҫәге менән ҡаплай. Фенолдың даими йоғонтоһонда тиренең ҡуҙғыуы, һөҙөмтәлә, асептик ысулдар хирургияға индерелә.
Химик үҙсәнлектәре
Ароматик ҡулса һәм гидроксил төркөм булыу арҡаһында фенол спирттарға ла, ароматик углеводородтарға ла хас химик үҙенсәлектәр күрһәтә.
Гидроксил төркөм буйынса:
Фенол-шул тиклем көсһөҙ кислота, хатта күмер кислотаһы уны феноляттарҙан ҡыҫырыҡлап сығара:
Феноляттар көслө кислоталар тәьҫирендә, мәҫәлән, көкөрт кислотаһы тәьҫирендә нығыраҡ тарҡала:
Металл натрий менән реакцияға инә: