cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҡболаҡ ҡасаба советы
Тарихы
2004 йылдың 2 сентябрендә Аҡболаҡ ҡасабаһының яңы статусы барлыҡҡа килә — ул ауыл советы биләмәһенең административ үҙәге итеп раҫлана. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән
Этимологияһы
Ул ваҡытта был төбәктә күпләп ҡаҙаҡтар йәшәгән, улар иһә атаманы дөрөҫ әйтә алмай, танымаҫлыҡ итеп боҙоп ьөтөргәндәр. Бер документта хатта Каризан тигән яҙма ла осрай. Хатта билдәле рус географы һәм сәйәхәтсеһе Петр Петрович Семёнов-Тян-Шанский Ак-булак (Карнизан) тип яҙып ҡалдырған.
Атаманы урындағы тәбиғәт үҙенсәлегенән, эргәлә аҡҡан йылға исеменән сығып, Аҡболаҡ тип үҙгәрткәндәр. Аҡболаҡ йылғаһы иһә үҙенең атамаһын һыуының төҫөнән алған, сөнки аҡбурлы тауҙарҙа баш алып, яҙғы ташҡындар ваҡытында аҡһылланып аға Рабочий поселок Акбулак — центр Акбулакского района — в прошлом имел и второе название, Карамзино. Жители Акбулака утверждают, что такое название дано потому, что в этих местах был когда-то. Он якобы следовал с купеческим караваном, который направлялся из Оренбурга в Хиву или Бухару. Приведённое толкование названия Карамзино, на наш взгляд, неверно. Николай Михайлович Карамзин никогда не был в этих местах. На месте Акбулака было запланировано строительство станции, в проекте получившей название Карамзино. Известно, что в то время, когда началось строительство железной дороги, в 1901 году, российская общественность отмечала две даты, связанные с Н. М. Карамзиным: первая — 135-летие со дня рождения, вторая — 75-летие со дня смерти. С целью увековечения памяти о выдающемся писателе и историке была названа по его фамилии — Карамзино — новая станция (варианты: Карамзинская, Карамзин), строительство которой началось в 1902 г. Название станции Карамзино некоторое время употреблялось. Среди местных жителей в то время преобладали казахи, которые сильно его искажали, иногда даже до неузнаваемости. В одном архивном документе нам встретилась такая запись: станция Карнизан (вместо станция Карамзин). Этот вариант названия находим даже в большом и серьёзном труде по географии Семёнова-Тянь-Шанского. Впоследствии рассматриваемое наименование вышло из употребления и было забыто. Утвердилось и широко распространилось название станции и посёлка при ней — Акбулак, данное по природным особенностям, а именно по речке Акбулак (Акбулачка), которая протекала поблизости. Слово Акбулак тюркское (казахское), в переводе на русский язык означает «белый источник, родник», потому что речка начинается севернее станции из родников и ручьёв, которые сбегают с белых меловых гор. Весной во время таяния снегов вода приобретает беловатый цвет - .
Әйткәндәй, был тарихи башҡорт ерҙәрендә атама башҡорт теленән сыҡҡан булыуы ла ихтимал, сөнки болаҡ һүҙе беҙҙә лә бар, бәләкәй йылға тигәнде аңлата.
Пуманке
Пуманке (Pumanque) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 747 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 440,9 км². Халыҡ һаны — 3286 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 7,45 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 99 км көньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 63 км көнбайышта урынлашҡан.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Хойтен
Хойтен (Heuthen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 763 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 410 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Ваткома
Ваткома — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Светча
Светча — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тихвинка йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаран разъезы
Ҡаран разъезы (Разъезда Каран) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 453851, ОКАТО коды — 80 241 850 007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Игнатенко Сергей Николаевич
Игнатенко Сергей Николаевич (3 ноябрь 1955 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2004).
Биографияһы
Игнатенко Сергей Николаевич 1955 йылдың 3 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1982 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының художество бүлеген тамамлай.
Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының дәүләт стипендиаты (2006).
Сергей Николаевич Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
1991 йылдан СССР (Рәсәй Федерацияһы) Рәссамдар союзы ағзаһы. «Март» ижади төркөмө ағзаһы (1989—1993).
Ҡатыны, Игнатенко Светлана Владиславовна (1956 йылда тыуған), — М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры урынбаҫары, Рәсәй рәссамдар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. «Бельские просторы» журналының редколлегия ағзаһы.
Игнатенко Сергей Николаевич — Башҡортостандың һынлы сәнғәттәге концептуаль йүнәлешенең сағыу вәкиле.
Рәссам әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), МРСИ (Джерси-Сити, АҠШ), Алла Булянская галереяһында (Мәскәү, Үҙәк рәссамдар йорто), «Academia» сәнғәт академияһында (Өфө, УГАЭС), «Сәнғәт» галереяһында (Өфө), «Мираҫ» галереяһында (Өфө), Нефтекама «Мираҫ» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһындағы Нефтекама ҡалаһы), «Янғантау» курорт ҡаласығында (Башҡортостан Республикаһының Салауат районы, «Янғантау» шифаханаһы) һаҡлана.
Эштәре
«Һунарсылар» (1987), «Инвалид (Тир)», (1988), «Марионеткалар» (1988), «Эт майҙансығы» (1989), «Дуҫтар» (1990), «Пир» (1990), «Человек в коконе» (1996), («Киске аш», 1993; «Поцелуй Иуды», (1994) һәм тәрегә ҡаҙаҡлау алдынан төндә Ғайсаның ғазаплы уйҙары («Гефсиманская ночь», 1994; «Гефсиманская ночь — II», 1998), «Фәрештә», 1992, һәм «пәйғәмбәр»- фәрештәләре («Зәңгәр фәрештә», 1993), «Ангелы в березовом лесу», 1999, «Душа отлетела», 1999, «Натюрморт с красным» (1997), «Натюрморт с розовым» (1998), «Натюрморт с белым» (2000), «Красное и чёрное» (2001), «Красный натюрморт» (2001), «Розовый натюрморт» (2001), «Белое, чёрное, серое» (2002), «Красное, белое, чёрное» (2003), «Деревенская церковь» (2007). «Портрет девушки в шляпе» (1994), «Портрет N в шляпе» (1995), «Портрет неизвестного в чёрном» (1996), «Стоящая женщина» (1997), «Флора» (1998), «Юноша с книгой» (2007), «Фрагмент» (2000, 2001, 2003, 2004) и «Калмычка» (2002). «Портрет Филонова», (1988).
Игнатенко — киң танылыу алған, шешәләр менән натюрморт авторы (уратып алған донъяның ыуалыусанлығы менән ассоциация).
Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
1977 йылдан алып Игнатенко республика, декада, зона, төбәк, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Тай-Ятҡан
Тай-Ятҡан — (Тееткан, Тесткан) - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
Йенни Эрпенбек
Биографияһы
Йенни Эрпенбек — физик, философ һәм яҙыусы Йон Эрпенбектың һәм ғәрәп теленән тәржемәсе Дорис Килиастың ҡыҙы, Берлинда тыуған. Олатаһы — Фриц Эрпенбек, өләсәһе Һедда Циннер. Олатай-өләсәһе 1941 йылдың октябренән 1943 йылға тиклем Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә эвакуацияла булған, атаһы Өфөлә донъяға килгән.
Тай-Ятҡан
Географияһы
Йылға Үрге Туғыҙаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Йенни Эрпенбек
Биографияһы
Йенни Эрпенбек мәктәпте Берлинда тамамлай һәм 1985 йылда өлгөргәнлек аттестаты ала. Ике йыл китап төпләүсе, шунан төрлө театрҙарҙа реквизитор һәм гардероб хеҙмәткәре булып эшләп ала.
Тай-Ятҡан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Йенни Эрпенбек
Биографияһы
1988—1990 йылдарҙа Йенни Берлин университетында театр сәнғәтен өйрәнә, шунан Берлин музыка юғары мәктәбендә музыкаль режиссёр һөнәре ала. 1994 йылда күпмелер ваҡыт Грац опера театрында режиссёр ассистенты булып эшләй, 1997 йылда шул уҡ театрҙа үҙ аллы әҫәрҙәр ҡуя.
1998 йылдан Германия һәм Австрия театрҙарында эшләй.
Тай-Ятҡан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йенни Эрпенбек
Биографияһы
1990-сы йылдарҙа проза һәм драма әҫәрҙәре ижад итә башлай. Әҫәрҙәре донъяның төрлө телдәренә тәржемә ителгән.
Тай-Ятҡан
Этимологияһы
Үҙ тарихында Тай-Ятҡан йылғаһы атамаһв күп тапҡырҙар үҙгәреш кисергән. Шуға күрәлер, бәлки, уның атамаһын әлегә тиклем аңлата карталарҙа төрлөсә яҙалар.
Йенни Эрпенбек
Биографияһы
Йенни Эрпенбектың улы бар (2002 йылғы).
Дамир Джумһур
Дамир Джумһур — (Дамир Джумхур), (Damir Džumhur; 20 май 1992 йыл) — Босния тенниссыһы һәм киноактер; яңғыҙ разрядта Тенниссы-профессионалдар ассоциацияһының (ТПА) өс турниры еңеүсеһе.
Йенни Эрпенбек
Әҙәби ижады
Йенни Эрпенбек махсус методика буйынса яҙа. Мәҫәлән, тәүге новеллаһын яҙыр өсөн ул 27 йәшендә урта мәктәп уҡыусыһы булып китә. Быны бары мәктәп директоры ғына белә, ә «класташтары» бер ни һиҙмәй. «Ҡарт бала тураһындағы хикәйәт» (Geschichte vom alten Kind) 1999 йылда баҫылып сыға, һәм ул Германияның талантлы яҙыусыларының береһе тип таныла.
Дамир Джумһур
Спорт карьераһы
2008 йылда Дамир Джумһур юниорҙар араһында халыҡ-ара теннис турнирында сығыш яһай. Ул бер нисә титул яулауға өлгәшә һәм 2010 йылда донъя юниорҙар рейтингыһында 3-сө урынға етә. Уның иң ҙур уңышы — 2010 йылда Европа юниорҙар чемпионатында еңеүе, 2010 йылда Сингапурҙа йәйге Олимпия үҫмерҙәр уйындарында бронза миҙал алыуы, шулай уҡ 2010 йылғы Уимблдон турнирында сирекфиналға сығыуы.
2009 йылда ул (Futures ITF) турнирҙарында ҡатнаша, һәм әлеге ваҡытта парлы һәм яңғыҙ разрядта алты титулға эйә.
2010 йылда Джумһур Босния һәм Герцеговина йыйылма командаһы составында тәүге тапҡыр сығыш яһай һәм Эстонияға яңғыҙ разрядта ҡаршы уйнап, Дэвис кубогында хәл иткес матчта еңеү яулай.
Ул 2014 йылда Австралияның Теннис буйынса ир-ат яңғыҙ разряды асыҡ чемпионатында төп селтәргә күсә һәм шулай итеп тәүге тапҡыр Ҙур торҡа (шлем) турнирында ҡатнаша. Ул Босния һәм Герцеговинанан быға өлгәшкән беренсе уйынсы булып сыға. Был турнирҙа ул өсөнсө раундҡа тиклем етә.
Шулай уҡ Джумһур 2014 йылда Франция Теннис буйынса ир-ат яңғыҙ разряды асыҡ чемпионаты өсөн квалификация үтә, әммә тәүге турҙа уңышһыҙлыҡҡа тарый.
2016 йылда Рио-де-Жанейрола теннис буйынса Йәйге олимпия уйындарында ҡатнаша.
2018 йылда Австралияның Теннис буйынса ир-ат яңғыҙ разряды асыҡ чемпионатында Дамир Джумһур яңғыҙ разрядта өсөнсө әйләнәгә етә һәм үҙенең 2014 йылғы ҡаҙаныштарын ҡабатлай. Босниялы уйнсыға турнирҙың иң көслө спортсыһы Рафаэль Надаль кәртә булып сыға.
2018 йылдың февраль башында Монпельела Көньяҡ Францияның теннис буйынса асыҡ чемпионатында Дамир төп ике раундты утеп сыға һәм сирекфиналда уйнау хоҡуғын ала. Был стадияла ул француз Гаска Ришарҙан отола.
Марселдә үткәрелгән Теннис буйынса асыҡ чемпионатта ул сирекфиналға сыға, Томаш Бердыхтан беренсе сетта еңелгәндән һуң матчты ваҡытынан алда тамамлап ҡуя.
2018 йылғы Франция Теннис буйынса ир-ат яңғыҙ разряды асыҡ чемпионатында босниялы яҡшы күрһәткестәргә өлгәшеп, өсөнсө раундҡа етә.
Июндә Антальяла (Төркиә) өс сетта Адриан Маннариноны еңә.
Уимблдон турниры — 2018-ҙә икенсе әйләнәгә етә, әммә латыш Эрнест Гулбисутан биш сетлы ныҡышмал алышта еңелә.
Йенни Эрпенбек
Әҙәби ижады
Уның әҫәрҙәрендә ғаиләһенең оло быуындары кисергәндәр йоғонтоһо ла бар. Львов ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған өләсәһе Һедда Циннерҙың антисемитизм арҡаһында кисергәндәре лә әҫәрҙәрендә үрелеп бара.
Дамир Джумһур
Спорт карьераһы
АҠШ-тағы Асыҡ чемпионатта США тәүге әйләнәлә үк уны серб Душан Лайович еңеп сыға.
Йенни Эрпенбек
Әҙәби ижады
«Һуңғы көндәр» тигән романында егерменсе быуат фажиғәләрен бик уникаль рәүештә һүрәтләй ул. Тап шунда яҙыусы ғаиләһенең оло быуын вәкилдәре кисергәндәр киҫәк-киҫәк килеп инә. Төп героиняның хатта Башҡортостанға, Өфөгә килеп сығыуы — ошоға дәлил. Әҫәрҙең төп героиняһының исеме романдың аҙағына тиклем билдәһеҙ ҡала. Героиняның яҙмышын биш сиселешле итеп һүрәтләй ул:
Дамир Джумһур
Актерлыҡ карьераһы
Ул тәүге тапҡыр Грбавица фильмын төшөргәндә массовкала ҡатнаша (2006).
Йенни Эрпенбек
Әҙәби ижады
Эрпенбектың ижад үҙенсәлеге — ваҡыт төшөнсәһен концепциялар менән бирә белеүендә: уның ҡулында ваҡыт циклдарға бүленә, туҡтап та ҡала, тигеҙһеҙ бара — тиҙлектә лә, йүнәлештәрҙә лә
Дамир Джумһур
Актерлыҡ карьераһы
Немец режиссеры Рудольф Швайгерҙың Mörderischer Frieden  («Убийственный мир» — «Үлемесле донъя») фильмында беренсе мәртәбә төп ролдә уйнай — снайпер Дуркан ролен башҡара.
Тай-Ятҡан
Этимологияһы
Йылға телгә алынған беренсе документ - Редут ҡасабаһына нигеҙ һалыу тураһында указ (1903 йыл). Йылға унда "Тайатканъ» тип атала. Ә 1931 йылда инде йылға картала «Тееткан» булып киткән.
Хәҙерге карталарҙаа һәм атластарҙа ошондай исемдәрҙе осратырға мөмкин: Туеткан, Туэткан, Тееткан, Тесткан, Тусткан.
Тел белгестәре топонимдаың тәржемәһе буйынса ла бер фекерҙә түгел. Ҡайһы берәүҙәр йылғаның атамаһы төрки һүҙ "туекан" тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай, йәғни, «дөйә ҡаны». Был фараз үҙен аҡлай кеүек йылға һыуы йәйгеһен балсыҡлы яры арҡаһында ҡыҙғылт төҫ ала.
Ат ҡуҙғалағы
Ат ҡуҙғалағы Щаве́ль ко́нский, Rúmex confértus) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға етә. Май-июль айҙарында йәшел-һарғылт сәскә ата, емеше июль-августа өлгөрә. Ат ҡүҙғалағы ялан-туғайҙарҙа, йылға-күл буйҙарында, юл эргәһендә үҫә.
Тай-Ятҡан
Этимологияһы
Икенселәр атама башҡорт телендәге «тай» һәм «ятҡан» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип һанай.
Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Искаженный вариант первоначального башкирского топонима. В источниках — Тай-Яткан, в переводе — «место, где лежал жеребенок» (тай — «жеребенок», яткан — «лежать»). Появление названия связано с коневодческим бытом кочевого населения и вполне подходит для рек, побережья которых служили удобным пастбищем для лошадей."
Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы
Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы (24 декабрь 1921 йыл — 19 октябрь 2013 йыл) — уҡытыусы, журналист, хужалыҡ эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм шағир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2007). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Райондың почётлы гражданы (1995).
Биографияһы
Әхсән Сәлимгәрәй улы Сәлимов 1921 йылдың 24 декабрендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Иҫке Солтанбәк ауылында тыуған. 1940 йылда 1-се Дүртөйлө урта мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылда татар теле һәм әҙәбиәте буйынса тулы булмаған урта мәктәптәр өсөн уҡытыусылар әҙерләү курсы үтә һәм Имай-Утар ете йыллыҡ мәктәбендә эшләй башлай. Бер айҙан, 1940 йылдың октябрендә, армияға саҡырыла. Айырым мотопонтон батальонында Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә. 1943 йылдың аҙағында Алыҫ Көнсығыштан Көнбайыш фронтҡа оҙатыла. 1944 йылда авиация мәктәбе курсанты була, унда,Боғорослан ҡалаһында, Еңеү көнөн ҡаршылай. 1945 йылдың декабрендә демобилизациялана. 1946 йылдың мартында Яңы Ишмәт ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта башлай, бер йылдан Иҫке Сотанбәк мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. 1950 йылда —Таймырҙа урта мәктәбе директоры, 1954 йылда — 1-се Дүртөйлө урта мәктәбе директоры. 1960 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Әхсән Сәлимгәрәй улының хеҙмәт биографияһының күпселек өлөшө Дүртөйлө район гәзите менән бәйле. 1956 йылдан район гәзитенең яуаплы секретары, 1965 йылдан — мөхәррир урынбаҫары; 1977 йылдан Дүртөйлө һыра заводы директоры; 1982—1988 йылдарҙа Дүртөйлө быраулау эштәре идаралығы инженеры. 2013 йылдың 19 октябрендә вафат була, Дүртөйлө ҡалаһында ерләнгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Тыуған яҡты өйрәнеү буйынса ҙур материал туплай, архив документтарын өйрәнә. «Дүртөйлө ерендә» тигән китап оҙаҡ йылдар тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәһе булып тора. 2007 йылда тыуған яҡты өйрәнеү фәнен үҫтереүгә һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостан Республикаһының «Почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсе» исеме бирелә.
Бартак (Иртыш ҡушылдығы)
Бартак  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 517 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге һәм уға бәйле һәйкәлдәр комплексы
Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге һәм уға бәйле һәйкәлдәр төркөмө (Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments) — Рәсәйҙә (һәм СССР-ҙа) ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының беренсе объекты. Ул Бөтә донъя мираҫы һәйкәлдәре исемлегенә Бөтә донъя мираҫы комитетының 14-се сессияһында башҡа дүрт совет һәйкәле (Мәскәү Кремле һәм Ҡыҙыл майҙан, Изге София соборы һәм Киев-Печёра лавраһы, Кижи погосты, Ичан-Кала) менән бергә индерелә.
Әһәмиәте
«Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге» объекты ЮНЕСКО-ның территорияһында әүҙем хужалыҡ алып барылған һәм йөҙҙәрсә мең кеше йәшәгән ҙур мәҙәни-тәбиғи ландшафтҡа һәйкәл статусы биреүҙең тәүге тәжрибәләренең береһе була. Уға хатта Петербург үҙәге менән бәйләнеше булмаған да тиерлек, мәҫәлән, Ладогалағы боронғо Орехов ҡәлғәһе һәм Линдулов урманы инә. Ҡала яны зонаһы үҙ эсенә һарай-парк комплексын ғына түгел, тәбиғи ландшафтты һәм сәнәғәт һәйкәлдәрен (Сестрорецк ҡорал заводы) һ.б. ала. Хәҙерге ҡала ландшафтының шундай һуҙылған участкаларын консервациялау ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Быны Эльба аша яңы күпер төҙөгәндә шундай уҡ ландшафтлы исемлектән Эльба үҙәне менән Дрезденды (2009) алып ташлау ҙа раҫлай.
2012 йылда Санкт-Петербург Хөкүмәте «2013-2018 йылдарға Санкт-Петербургтың тарихи үҙәгендә урынлашҡан „Конюшенная“ һәм „Төньяҡ Коломна — Яңы Голландия“ территорияларын һаҡлау һәм үҫтереү» маҡсатлы программаһын раҫлай.
Программа сиктәрендә тарихи үҙәктең ике биләмәһе бүленгән: «Конюшенная» һәм «Төньяҡ Коломна — Яңы Голландия».
Охта-үҙәге төҙөлөшө
Петербургта бейек Охта-үҙәк төҙөү планы ЮНЕСКО-ның ризаһыҙлығын тыуҙыра. 2007 йылдың июнендә Яңы Зеландияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитетының 31-се сессияһы үтә. Уның ҡарарында ҡатнашыусы илдең 2007 йылдың 18 ғинуарында һәм 2007 йылдың 5 мартында бирелгән «пландарҙың комитет талаптарына тура килмәүен һәм шулай уҡ бөтә объекттарҙың буфер зоналарының, шул иҫәптән Ленинград өлкәһен дә индереп, аныҡ сиктәре булмауын» билдәләй. Һәм Рәсәйҙең власть органдарына «эшкә ҡағылышлы барлыҡ материалдар һәм мәсьәләләр ҡаралып бөтмәйенсә һәм Бөтә донъя мираҫы объектына хәүеф яныуға төрлө яҡлап баһа бирелмәй тороп, проектты ғәмәлгә ашырыуҙы, шул иҫәптән эштәрҙе үткәреүгә рөхсәт биреүҙе лә индереп, туҡтатыуҙы» тәҡдим итә. 2010 йылдың декабрендә Охта-үҙәк проекты билдәһеҙ ваҡытҡа туҡтатыла.
Кондор осошо (йыр)
«Кондор осошо» (El Cóndor Pasa) — ошо уҡ исемле сарсуэланан йыр, Перу композиторы Даниэль Роблес 1913 йылда Анд халҡының традицион халыҡ көйҙәре мотивына ижад иткән.
1960-сы йылдарҙа Los Incas төркөмө «Кондор осошо» менән Парижда сығыш яһай, унда көйҙө Пол Саймон ишетеп ҡала һәм үҙенең һүҙҙәренә үҙ версияһын яҙа. Йыр Саймон һәм Гарфанкелдың 1970 йылда «Bridge Over Troubled Water» исемле альбомында сыҡҡандан һуң киң билдәле булып китә, альбомда көй «El condor pasa (Could If I)» исеме аҫтында сыға.
Пол Саймон йырҙың халыҡ йыры булыуында шикләнмәй, әммә альбом сыҡҡандан һуң Даниэль Роблестың улы атаһының йырға авторлыҡ хоҡуҡтарын иҫбатлай. «Кондор осошо» йырының варианттары төрлө телдәрҙә бар һәм төрлө төркөмдәр һәм башҡарыусылар репертуарына ингән. Шул иҫәптән, башҡорт ҡурайсылары репертуарында ла был көй лайыҡлы урын алған.
2004 йылда «Кондор осошо» йыры Перуның милли ҡаҙанышы һәм мәҙәни мираҫы тип таныла.
Ядро бүленеше
Ядро бүленеше — атом ядроһының ике (ҡайһы ваҡыт өс) яҡынса тигеҙ массалы ядроға бүленеү процесы,был ҡалған киҫәктәр ядро китектәре тип аталалар.
Бүленеү һөҙөмтәһендә башҡа китектәр ҙә барлыҡҡа килә ала: еңел ядролар (күбеһенсә альфа-киҫәксәләр), нейтрондар һәм гамма-кванттар (фотон).
Ядроның бүленеүе ядро реакторында һәм ядро ҡоралында энергия сығанағы була.
Тарих
Нильс Бор,Яков Френкель һәм Джоном Уилерҙың хеҙмәттәре буласаҡ асыштарға юл яра (теоретик моделдәр — ядроның тамсы моделе һәм  ҡушма ядро ).
1932 йылда Джеймс Чедвик нейтронды асҡандан һуң, нейтрондарҙың ядро менән тәьҫирләшеүе тикшерелә башлай. Шул уҡ йылды АҠШ-та Эрнест Лоуренс тәүге циклотронды эшләй, ә Англияла Джон Кокрофт һәм Эрнест Уолтон ядроны бүлә алырлыҡ беренсе протондар тиҙләткесенен төҙөй.
1934 йылда Ирен Кюри һәм Фредерик Жолио Кюри яһалма радиоактивлыҡты аса. Улар иң ауыр элемент- уранды ла тикшереп ҡарай.
1934 йылда Энрико Ферми хеҙмәткәрҙәре менән төрле элементтарҙы нейтрондар менән нурландыралар, ләкин бүленеү реакцияларын аңлата алмайҙар.
Бары тик 5 йыл үткәс, Германия ғалимдары 1939 йылда Отто Ган (Otto Hahn) һәм Фриц Штрассман ядроның бүленеү күренешен аса.
Был ғалимдар Парижда Ирен Кюри менән Павел Савичтың үткәргән тәжрибәләренең һөҙөмтәләрен тикшереп ҡарарға була ]. Уранды әкрен нейтрондар менән нурландырғас, немец физиктары радиоактив продукт ала, ул химик реакцияла   барий ултырмаһы бирә. Башта улар уны радийҙың изотобы тип уйлай( химик яҡтан барийға яҡын). Һуңыраҡ улар был элементтың барий түгел, ә уға оҡшаш сифаттарға эйә ауырыраҡ элемент икәнен аңлай. Был, «О доказательстве возникновения щёлочноземельных металлов при облучении урана нейтронами и их свойствах» мәҡәләһендә баҫылған гипотеза ,  революцион һығымтаға килтертә:   уран ядроһын  (Z=92) нейтрондар менән нурландырыу тәүге ядронан ике тапҡыр әҙерәк   массалы ядроны хасил итә  ( барий өсөн Z=56).
Оҙаҡламай Отто Фриш һәм Лиза Мейтнер уран ядроһының бүленеше процесына физика күҙлегенән сығып аңлатама бирә, был турала Фриш шунда уҡ Борға  хәбәр итә. Оҙаҡламай сыҡҡан мәҡәләлә Фриш  менән Мейтнер тәүләп    «бүленеш» («деление») терминын ҡуллана(fission), уны Фришҡа Америка ғалимы-биолог  Джеймс Арнольд беренсе булып тәҡдим иткән.
Ә Бор теоретик физика буйынса  Вашингтонда ( Колумбия округы)  1939 йылдың 26 ғинуарында  үткән конференцияла  уран ядроһының бүленеше тураһында хәбәр итә. Физиктар Борҙың доклады бөткәнен көтөп тормай бер бер артлы конференцияны ташлап сығып китә башлайҙар. Улар лабораторияларында был асышты тикшереп ҡарарға була.
1939 йылда Бор менән Уилер «Механизм деления ядер» мәҡәләһен яҙа, унда  ядро бүленеше механизмы ядроның тамсы моделенә нигеҙләнеп  аңлатыла. Был ядро бүленешен алдан уҡ белдерерлек модель уның механизмын аңлатҡас, тағы ла активыраҡ эшләй башлай.
Ҡулланыш
Ядро бүленеше —ғәйәт ҡеүәтле энергия сығанағы, уны кешелек 50 йылдан ашыу ҡуллана. Бүленештең ҡайһы бер шарттарҙа сылбырлы реакция рәүешендә барыуы идара ителгән сылбырлы реакцияны төрлө маҡсаттарҙа ҡулланған ядро реакторҙарын һәм идара ителмәгән сылбырлы реакцияны ҡулланған ядеро ҡоралын булдырыуға килтерә. Термоядро ҡоралы менән бер рәттән ядро ҡоралы- иң емергес көскә эйә ҡорал.
Атом энергияһын ҡулланыу өлкәһендә иң ҙур халыҡ-ара ойошмалар- Атом энергияһы буйынса халыҡ-ара агенство (МАГАТЭ) һәм Атом станциялары операторҙары халыҡ-ара ассоциацияһы (ВАО АЭС).
Рош һа-Шана
Рош һа-Шана́ '''≈Йыл башы — йәһүдиләрҙең Яңы йыл байрамы. 1 һәм 2 тишрей көндәрҙә байрам ителә.
Тоғыҙаҡ (Уй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Йозеф Стефан
Йозеф Стефан (Joseph Stefan, 24 март 1835 йыл — 7 ғинуар 1893 йыл) — Австрия физигы һәм математигы. Австрия фәндәр академияһы ағзаһы (1865).
Биографияһы
Стефан Санкт-Пёльтен ҡалаһында этник словендар ғаиләһендә тыуған. Клагенфуртта гимназия тамамлай һәм бенедиктылар орденына инеү тураһында уйлана башлай, әммә физика һәм математика менән шөғөлләнергә була һәм Вена университетына уҡырға инә. Университетты 1857 йылда тамамлай. Һуңынан университетта уҡыта (1863 йылдан алып юғары математика һәм физика кафедраһы профессоры), Эксперименталь физика институты директоры була (1866 йылдан), университет ректоры (1876—1877), Австрия фәндәр академияһы вице-президенты.
1893 йылдың 7 ғинуарында Вена ҡалаһында вафат була.
Стефан исемен Словенияла иң эре тикшеренеү институты йөрөтә.
1970 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Йозеф Стефан исемен Айҙың артҡы яғындағы кратерға ҡуша.
Фәнни эшмәкәрлеге
Физиканың төрлө өлкәләрендәге эштәре менән — газдарҙың кинетик теорияһы, йылылыҡ нурланышы теорияһы, оптика, акустика, электромагнетизм һ. б. — билдәле Диффузия һәм газдарҙың йылылыҡ үткәреүсәнлеген өйрәнгән, йылылыҡ үткәреүсәнлегенең коэффициентарын тапҡан. 1879 йылда платин сымының төрлө температураларҙа йылы биреүен ул абсолют температураның дүртенсе күләмдәге энергияһын пропорциональ таратҡанын үлсәү юлы менән билдәләне. Ошо ҡанунилыҡтан файҙаланып, ул беренсе мәртәбә Ҡояштың йөҙө температураһына (6000 градус тирәһе) ышаныслы баһалама бирә. Стефан-Больцман законы булараҡ билдәле булған был закондың теоретик нигеҙләүе 1884 йылда Стефандың уҡыусыһы Людвиг Больцман тарафынан бирелә.
Математикала Стефандың мәсьәләһе һәм айырым сығарылмаларлы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһындағы Стефандың сиге хәрәкәт итеүсән кире мәсьәләһе билдәле.
Северная Рассоха (Безмошица ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ситек
Ситек — башҡорт халыҡ аяҡ кейеме төрө. Ул йоҡа күндән тегелгән, ҡуңысы оҙон, үксәһеҙ итеп тегелгән. Йышыраҡ сәхтиән күндән тегелгән. Ситекте дин әһелдәре, намаҙ уҡыусылар иң йыш ҡулланған, сөнки уға мәсех ҡылырға мөмкин булған. Ситекте ғәҙәттә күн ҡата, һуңғараҡ калуш эсенән кейгәндәр һәм ул бысранмаған. Уны йоҡа күндән, оҙон ҡуныслы, үксәһеҙ итеп теккәндәр. Ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа кейгән.
Башҡорттар өй эсенә урамда йөрөй торған аяҡ кейеме менән инмәгән, ситек иһә өй эсендә кейеү өсөн ҡулланылған, ә урамға сыҡҡанда ҡата, калуш эсенән кейгәндәр. Ситек татар халҡында һәм Урта Азия халыҡтарында осрай.
Башҡорт телендә осраған ситек атамалары
Сафьян, йәки сәхтиән — кәзә, һарыҡ тиреһенән бик йомшаҡ, төрлө төҫтә итеп эшләнгән йоҡа күн. Ҡузырлы ситектәр — биҙәк яһап тегелгән, сәмсәле ситектәр — ҡусҡарлап биҙәкләп сигелгән ситектәр.
Ситек һүҙе - ботаникала
Башҡортостанда кәкүк ситеге тип аталған сәскә үҫә. Уның беҙҙә 4 төрө бар: күпкәк кәкүк ситеге, таплы кәкүк ситеге, ысын кәкүк ситеге, эресәскә кәкүк ситеге.
Плечев Владимир Вячеславович
Плечев Владимир Вячеславович  (18 сентябрь 1949 йыл) — ғалим-хирург. 1976 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. Афған һуғышы һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). Рәсәй Пластик абдоминаль хирургия федераль үҙәге етәксеһе. Башҡортостан йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының баш кардио-ангиохирургы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). Рәсәй Федерацияһының (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) лауреаты.
Биографияһы
Владимир Вячеславович Плечев 1949 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ның Өфө ҡалаһында табиптар ғаиләһендә тыуа.
Атаһы Вячеслав Георгиевич Плечев (1923—1998) Златоустта тыуған. К. Е. Ворошилов исемендәге Беренсе Чкалов хәрби авиация лётчиктар училищеһын тамамлаған. Бөйөк Ватан һуғышы башында Көньяҡ фронттың контрразведка десант ротаһына ебәрелә. Фронт һыҙығы аръяғында бер нисә тапҡыр була, 3 пуля һәм 21 ярсыҡ яраһы ала. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградланған. 1951 йылға тиклем инвалидлыҡта була, әммә сәләмәтлеген ҡайтарыуға өлгәшә — бөтәһенән элек, спорт менән шөғөлләнеү арҡаһында. Һуғыштан һуң еңел атлетика буйынса спорт мастеры, өс ҡатлы һикереү буйынса Рәсәй «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк Советының чемпионы. 1950 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай. Инвалидлығы ябылғас, ҡабат армияға алына — был юлы инде офицер-хирург булараҡ. Сталинградта хеҙмәт итә, 1957 йылда Өфөгә әйләнеп ҡайта. Медицина хеҙмәте подполковнигы була. Күп профилле 2-се ҡала дауаханаһына етәкселек итә. Баш табип булараҡ, БАССР-ҙа беренсе булып балалар хирургияһы бүлексәһен аса, бүлексә мөдире, буласаҡ профессор М. Ғ.Мәүлитова менән республикала балалар хирургияһын ойошторалар. Атаһы Владимир Вячеславовичта уңғанлыҡ һәм спорт яратыу тәрбиәләй, тормошҡа ҡарашын формалаштыра.
Атаһы яҡлап олатаһы Георгий Александрович Плечев домналарҙы ремонтлауҙа ташсы булып хеҙмәт юлын башлай, шунан Златоустта «Уралдомнаремонт» тресы подразделениеһы етәксеһе була. Хеҙмәте дәүләт наградалары менән билдәләнә, шул иҫәптән домналарҙы ҡыҙыу көйө ремонтлау өсөн махсус составты эшләгән өсөн бүләкләнә. Өләсәһе Ольга Павловна Гордеева тегенсе була.
Әсәһе яҡлап олатаһы Наум Григорьевич Лазарев (1957 йылда вафат була) — юрист һәм иҡтисадсы, өләсәһе Евгения Викторовна Елыкова рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була. Ғаилә Уралдағы төрлө ҡалаларҙа йәшәй, 1932 йылда Өфөлә төпләнә.
Владимир Вячеславовичтың һеңлеһе Татьяна Вячеславовна Моругова (1953 йылғы) — эндокринолог, ғалим һәм клиницист. Медицина фәндәре докторы, профессор, Башҡорт дәүләт медицина университетының эндокринология кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының баш эндокринологы, Башҡортостан Республикаһы Эндокринологтар ассоциацияһы рәйесе.
Фәндәге уҡытыусылары
Фәндәге тәүге уҡытыусыһы тип В. В. Плечев әсәһен һанай. Д. Н. Лазарева уның хатта студенттарҙың фәнни конференцияларына әҙерләгән тезистарын да 8—10-ар тапҡыр ҡабатлап яҙҙырыр була. Башта был хәлгә ризаһыҙлыҡ белдерһә лә, Владимир тиҙҙән яҙған һайын эше яҡшыраҡ була барғанын күрә. Шунан Дина Наумовна улына үҙ уҡыусыларының кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларының бүлектәрен тикшерергә бирә башлай. 4—6-сы курстар студенты булған В. Плечев ҡәләм менән үҙ төҙәтеүҙәрен индерә, ә профессор әсәһе маҡтап былай ти: «Бына күрәһеңме! Һин яйлап ҡына фәнгә яҡынлашаһың».
В. В. Плечевтың хирург һәм ғалим булараҡ үҫешендә Башҡорт дәүләт медицина институтының госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире (1966—1993), медицина фәндәре докторы, профессор Н. Ғ. Ғатауллин ҙур роль уйнай. Ул Владимир Вячеславовичтың кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе, докторлыҡ диссертацияһының ғилми консультанты була.
Профессор Н. Ғ. Ғатауллин киң профессиональ ҡарашлы һәм клиник практикала һәм фәндә киләсәкте күрә белгән универсаль, «поливалентлы» хирург була. Улар бергәләп — Ғатауллин башлай, Плечев дауам итә — хирургияның төрлө тармағында бер нисә махсуслашҡан үҙәк булдыра. В. В. Плечев остазы етәкселегендә алған әҙерлектең көтөлгән һөҙөмтәһе була был. «Поливалентлы» хирургияның юғары мәктәбен В. В. Плечев академик В. С. Савельев клиникаһында ла үтә. Унда профессор дәрәжәһенә дәғүә иткән белгес бөтә ағзаларға ла операция яһай алырға тейеш була.
Бөтә специализациялар буйынса В. В. Плечев лекциялар ҙа тыңлай, операциялар ҙа яһай, һуңынан Өфөгә төрлө методикалар алып ҡайта.
Клиник, ойоштороу, ғилми һәм педагогик эшмәкәрлеге
В. В. Плечев — хирургия һәм йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы буйынса юғары квалификация категориялы табип. Күп йылдар буйы Башҡортостандың төрлө райондарында (Борай, Дүртөйлө, Илеш, Ҡырмыҫҡалы, Миәкә) хирургия эше буйынса куратор була. Санавиация программаһы буйынса тиҫтәләрсә тапҡыр ауыр сирлеләр эргәһенә оса һәм кисектергеһеҙ хирургик ярҙам күрһәтә. Йылына 2000-ләп ауырыуға консультация үткәрә.
Профессор В. В. Плечевтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙар даирәһе: реконструктив һәм пластик абдоминаль хирургия, хирургик инфекция, йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы. Ул диагностика, дауалау һәм дарыу препараттары буйынса ғәмәли медицина өсөн кәрәкле яңы ысулдар өҫтөндә эшләүҙән туҡтамай.
1990-сы йылдарҙа Мәскәүҙең төп клиникалары белгестәре менән В. В. Плечев һәм хеҙмәткәрҙәре хирургияла антибиотиктар менән дауалауҙа яңы, имплантациялы ысул таба — бактерияларға ҡаршы тәьҫиргә эйә булған «Абактолат» оригиналь тегеү материалын эшләй. Уны клиникала ҡулланыуға индереү операциянан һуң эренле шешле ҡатмарлашыуҙарҙы күпкә кәметә.
В. В. Плечев тәҡдиме менән һәм ҡатнашлығында Башҡорт дәүләт медицина университеты һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы иммунологтары менән берлектә «Иммурег» тигән яңы иммуностимулятор эшләнә һәм хирургияға индерелә, ул иммунитетты дәртләндереү генә түгел, антиоксидант һәм репаратив, шулай уҡ кардио- һәм гепатопротектор йоғонтоһона ла эйә була.
Проректор булғанда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтендә һәм Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығында Өфөнөң 6-сы ҡала клиник дауаханаһы базаһында БДМУ-ның күп профилле клиникаһын асыу кәрәклеген нигеҙләй. Башҡорт дәүләт медицина университетының госпиталь хирургияһы клиникаһы студенттарҙы ошо уҡыу курсы буйынса уҡытыуҙа төп базаға әүерелә, бында республиканың һәм башҡа төбәктәрҙең һаулыҡ һаҡлау учреждениеларына ҡулланыуға индерелгән яңы медицина технологиялары эшләнә.
В. В. Плечев етәкселек иткән госпиталь хирургияһы клиникаһында Башҡортостан һәм Рәсәй халҡына дауалау-диагноз ҡуйыу ярҙамы күрһәтеү буйынса махсуслашҡан үҙәктәр эшләй: Республика йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы үҙәге, Рәсәй Пластик абдоминаль хирургия федераль үҙәге, Ҡорһағында йәбешмә сире булған ауырыуҙарҙы дауалау һәм реабилитациялау буйынса республика үҙәге, Эндоваскуляр хирургия үҙәге, Эстетик флебология үҙәге, Торакаль йәрәхәттәр буйынса махсуслашҡан ҡала үҙәге.
Профессор В. В. Плечев етәкселегендәге клиник подразделениеларҙа эш хәҙерге заман донъя медицина технологиялары кимәлендә, юғары сифатты тәьмин итеп, халыҡҡа киң медицина ярҙамы күрһәтеп алып барыла. Мәҫәлән, А. Н. Бакулев исемендәге НЦССХ мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда Өфөләге Республика кардиология диспансеры үткәргән саралар: коронар шунтлау — 1078 ауырыуға (Рәсәйҙең бөтә клиникалары араһында 9-сы урын), транслюминаль коронар ангиопластика — 1498 ауырыуға (13-сө урын), йөрәк клапандары боҙоғон төҙәтеү — 302 протезлау һәм 124 реконструкциялау (8-се), электрокардиостимуляторҙар ҡуйыу — 837 (9-сы), яһалма ҡан әйләнешле операциялар — 1634 (8-се). Техник яҡтан ҡатмарлы күп операцияны В. В. Плечев Башҡортостанда беренсе булып яһай. Шулар араһында — аортокоронар шунтлау, йоҡо артериялары пластикаһы, аортаның үрге бүлеген протезлау, аяҡ гангренаһы булғанда артерия һәм веналарҙың ҡан ағышын күсереү һ.б.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге йылдарында профессор В. В. Плечев тарафынан 22 медицина фәндәре докторы һәм 54 фән кандидаты әҙерләнгән. Уның уҡыусылары араһында — фән докторҙары һәм профессорҙар А. М. Авзалетдинов, Р. И. Ишбулдин, В. Ш. Ишмәтов, П. Г. Корнилаев, Р. З. Латипов, В. А. Сурков, Р. Г. Фәтихов, Р. Р. Шәүәлиев, В. М. Юнысов.
В. В. Плечев — Рәсәй Федерацияһы Ангиологтар һәм йөрәк-ҡан тамырҙары хирургтары ассоциацияһы һәм Башҡортостан Респубикаһы Хирургтар ассоциацияһы президиумдары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының баш кардио-ангиохирургы. Башҡорт дәүләт медицина университетының диссертация советы һәм Башҡорт дәүләт медицина университетының хирургия буйынса проблемалар комиссияһы ағзаһы. «Сколково» инновациялар үҙәге резиденты. 2016 йылдан — «Сколково» инновациялар үҙәгенең хирургик тегеү материалдары проекты ғилми етәксеһе.
Иң билдәле ғилми хеҙмәттәре
Профессор В. В. Плечев — 55 монография авторы (шул иҫәптән авторҙаш), уйлап табыуҙарға 144 Рәсәй Федерацияһы патенты алған, 1080-дән ашыу мәҡәлә һәм тезистар яҙған. В. В. Плечевтың айырыуса билдәле хеҙмәттәре араһында түбәндәгеләр бар:
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Профессор В. В. Плечев — медицина хеҙмәте полковнигы, биш хәрби наградаһы бар.
Ғаиләһе, ялы
В. В. Плечев өйләнгән. Ҡатыны Елена Владимировна Елова — фармацевтика фәндәре кандидаты, 10 патент авторы. Дарыу формалары технологияһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын тамамлап килә.
Владимир Вячеславовичтың ғаиләһендә өс бала бар. Өлкән ҡыҙы Дина Владимировна Плечева (1980 йылғы) — хирург. Эстетик флебология үҙәге — Н. И. Пирогов исемендәге Милли медик-хирургик үҙәк филиалы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Хирургияла идара ителеүсе регенерация проблемаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҙып бөтөп килә.
2000 йылда Владимир Вячеславовичтың игеҙәк балалары тыуа — улы Вячеслав һәм ҡыҙы Владислава. Карате менән шөғөлләнәләр. Йәш сағында Владимир Плечев саңғы спорты менән шөғөлләнә, уҡыусылар араһында БАССР чемпионатында еңә; 9-сы класта I спорт разрядын үтәй. Институтта гимнастика менән шөғөлләнә башлай һәм гимнастика күпбәйгеһе буйынса II разряд ала. Шунан самбо менән мауыға; республикалағы был көрәш төрө буйынса тәүге мастерҙарҙың береһе — Владимир Артамонович Нестеровта шөғөлләнә, спорт мастеры нормативын үтәй. Профессор В. В. Плечев — һунарсы, балыҡсы. Өйҙә сағында фортепианола, саксофонда уйнарға әүәҫ.
Халыҡ-ара шахмат федерацияһы
Халыҡ-ара шахмат федерацияһы (ФИДЕ, Fédération Internationale des Échecs, FIDE) — донъяның милли шахмат федерацияларын берләштергән халыҡ-ара спорт ойошмаһы. Ул шахматты популярлаштырыу, төрлө халыҡ-ара ярыштар, шул иҫәптән, донъя чемпионатын үткәреү менән шөғөлләнә. 1924 йылдың 20 июлендә Парижда ойошторола.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Федерацияның үҙ флагы һәм гимны бар. ФИДЕ девизы — «беҙ — бер ғаилә» (Gens una sumus). ФИДЕ штаб-фатиры Грецияның баш ҡалаһы Афинала урынлашҡан. 1980 йылдан — ЮНЕСКО ағзаһы.
ФИДЕ-ға шулай уҡ ҡайһы бер башҡа халыҡ-ара шахмат ойошмалары ла ҡушылған — хат алышыу аша халыҡ-ара шахмат уйындары федерацияһы (ИКЧФ), күҙҙәре күрмәгәндәрҙең халыҡ-ара шахматсылар ассоциацияһы (ИБЧА), халыҡ-ара шахмат матбуғаты ассоциацияһы (АИП), шахмат композицияһы буйынса ФИДЕ-ның даими комиссияһы һәм башҡалар. Федерация шахмат уйынының халыҡ-ара ҡағиҙәләренең билдәләй, халыҡ-ара спорт һәм судьялар исемен индерә, был исемдәр йыл һайын иң айырылып торған шахматсыларға һәм судьяларға бирелә. ФИДЕ-ның рәсми рейтинг бите баҫтырылып сығарыла (айына бер тапҡыр яңыртыла).
ФИДЕ президенттары исемлеге
6 вице-президенттың береһе беренсе була, ҡалғандары Азиянан, Төньяҡ һәм Көньяҡ Американан, Африканан, Европан вәкилдәр.
Кирсан Илюмжинов 2010 йылдың 29 сентябрендә генераль ассамблеяһы ултырышы 2010 йылдың 29 сентябрендә конгресс барышында фиде вазифаһына һайлана ханты-Мансийск.
ФИДЕ ағзалары
Үҙ илдәренең шахматсыларын күрһәтә алған һәм эшмәкәрлеге ФИДЕ уставына ҡаршы килмәгән бөтә милли шахмат федерациялары ла ФИДЕ ағзаһы була ала. Бөтә милли федерациялар ҙа — ФИДЕ ағзалары тиң хоҡуҡлылар. Үҙ эшмәкәрлегендә ФИДЕ демократик принциптарға таянып эш итә; сәйәси, милли, раса, дини һәм социаль мотивтар буйынса дискриминацияға ҡаршы сыға (мәҫәлән, ЮАР-ҙың шахмат федерацияһы үҙ ваҡытында ФИДЕ ағзалығынан апартеида сәйәсәтен үткәргәне өсөн сығарыла, ә 1996 йылдан ФИДЕ уларға үҙенең халыҡ-ара турнирҙарында ҡатнашырға рөхсәтен бирҙе ).
СССР — 1947 йылдан ФИДЕ ағзаһы. Совет шахматсыларының ФИДЕ составына инеүе шахмат донъяһында уның абруйын үҫтереүгә булышлыҡ итә.1960 йылдар уртаһында ФИДЕ ҡайһы бер Азия, Африка һәм Латин Америкаһы илдәре иҫәбенә күпкә ҙурая.
Милли федерациялар — ФИДЕ ағзалары региональ билдәләре буйынса 23 зонаға бүленә, һәр зона үҙенең президенынт һайлай, ул ФИДЕ-ла үҙ зонаһының мәнфәғәтен яҡлай.
Әлеге ваҡытта ФИДЕ составына 173 илдең федерацияһы инә. Ҡайһы бер милли федерациялар ағзалыҡ иғәнәләрен түләй алмағанлаҡтан йәки уларҙың тарҡалыуы арҡаһында, исемлек үҙгәреп тора.
Түбәндәге таблицала зонанан һуң, йәйә эсендә, зоналағы илдәр һаны күрһәтелгән, ә артабан — илдең ФИДЕ составына ингән йылы
1914—1946 йылдар
1914 йылдың апрелендә Санкт-Петербургта халыҡ-ара шахмат федерацияһын булдырыуға тәүге ынтылыш яһала. 1914 йылдың июлендә Мангеймда үткән халыҡ-ара шахмат турнирында икенсе тапҡыр ынтылыш яһап ҡарайҙар.1920 йылда Гетеборгтағы турнирҙа ла тағы ла бер тапҡыр халыҡ-ара федерацияһын ойошторорға уйлайҙар. Донъя чемпионаттын үткәреү ҡағиҙәләрен шахматсылар үҙҙәре эшләргә тырыша. 1922 йылда донъя чемпионы Хосе Рауль Капабланка «Лондон ҡағиҙәләрен» тәҡдим итә: бер-бер артлы 6 партияла беренсе булып еңеү яулаған уйынсы чемпион була, уйын ваҡыты 5 сәғәт менән сикләнә; ваҡытҡа ла лимит индерелә — 40 йөрөшкә 2,5 сәғәт, чемпион, билдәле шахмат оҫтаһынан саҡырыу алғандан һуң, яулаған исемен бер йыл буйы һаҡлай алырға тейеш, бәйге датаһын чемпион үҙе билдәләй; әгәр ҙә приздар фонды 10 000 долларҙан кәмерәк икән, чемпион саҡырыуҙы ҡабул итмәҫкә тейеш. Шул уҡ ваҡытта, приздар фондының 20 % титулын эйәһенә бирелә, ә ҡалған сумманың 60 % ярышта еңеп сыҡҡанға, ә 40 % — еңелеүсегә. Алехин, Боголюбов, Реть, Рубинштейн, Тартаковер һәм Видмар был тәҡдимгә тиҙ үк ҡул ҡуя. Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә был ҡағиҙә буйынса үткәрелгән берҙән-бер матч 1927 йылда Алехиндың Капабланкаға ҡаршы уйнаған матчы була.
1922 йылда Рәсәйҙең шахмат оҫтаһы Евгений Зноский-Боровский, Лондондағы халыҡ-ара турнирҙа ҡатнашып, 1924 йылда Париждағы VIII Олимпия уйындары ваҡытында турнир үткәреләсәге һәм уны француздарҙың Шахмат федерацияһы ойошторасағы тураһында иғлан итә.
ФИДЕ 20 июлендә 1924 йылдың 20 июлендә Парижда (һигеҙенсе йәйге олимпия уйындары ваҡытында) П. Винсент (Франция), Л. Рис (Бөйөк Британия) һәм А. Рюэб (Нидерланд) инициативаһы буйынса булдырыла.. ФИДЕ Аргентинала, Бельгияла, Бөйөк Британияла, Венгрияла, Испанияла, Италияла, Канадала, Нидерландта, Польшала, Румынияла, Францияла, Чехословакияла, Швейцарияла, Югославияла — бөтәһе 14 илдә бар.
Барлыҡҡа килгәненең тәүге йылдарында ФИДЕ әллә ни йоғонто яһау көсөнә эйә булмай һәм уның финансланыуы ла насар торошта була. ФИДЕ өсөн «Лондон ҡағиҙәләре» бик ҡулай булып күренә, әммә 10 000 доллар булған приздар фонды улар өсөн үтәй алмаҫлыҡ була. Ҡағиҙәләрҙе ҡайтанан ҡарау өсөн Капабланка саҡыртыла. ФИДЕ-ның Будапешт ҡалаһында 1926 йылда үткән өсөнсө конгресында Шахмат олимпиадаһын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Әммә саҡырыу ҡағыҙҙары һуң ебәрелгәнлектән, турнирҙа ни бары 4 ил генә ҡатнаша. Һөҙөмтәлә был ярыштарҙы Кесе олимпиада тип атайҙар. Венгрия еңеүсе була, унан һуңғы урындарҙы Югославия, Румыния һәм Германия бүлешә. 1927 йылда, үҙенең Лондонда үткән 4-се конгресы ваҡытында, ФИДЕ Беренсе Шахмат Олимпиадаһын ойоштора һәм үткәрә. Турнирҙың рәсми исеме — «Милләт турниры» йәки «Донъяның команда беренселеге», ләкин «Шахмат олимпиадаһы» тигән исеме үтә лә популяр булып китә. Тәүге 16 команда ҡатнашҡан Шахмат олимпиадаһының еңеүсеһе исемен Венгрия ала.
1928 йылда Эйваны еңгәненән һуң,ФИДЕ Боголюбовты «ФИДЕ чемпионы» тип иғлан итә. Ғәмәлдәге донъя чемпионы Алехин ФИДЕ Конгресында булып китә һәм донъя чемпионы исеменә үтәсәк матчтарҙы ФИДЕ эгидаһы аҫтында үткәреүгә ризалығын бирә. Капабланка менән үткән ниндәй ҙә булһа бәйге, 1927 йылда Буэнос-Айрестағы бәйге кеүек үк, шул уҡ шарттарҙа, йәғни приздар фондының 10 000 доллар булыуын талап иткәненсә, үткәрелә алыр ине. ФИДЕ был тәҡдимде ҡабул итә һәм киләсәктә үткәреләсәк матчтар өсөн Лондон Ҡағиҙәләрен үҙгәртеү буйынса комиссия ойоштора.