cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карл I (Австрия императоры)
Вафатынан һуң
2004 йылда лютеран, Католик сиркәүе тарафынан беатифициялана (дәрүиш рәтенә индерелә).
Ғаилә һәм вариҫтары
Карл I 1911 йылдан аҙаҡҡы Парма герцогы Роберт I ҡыҙы принцесса Цита Бурбон-Пармскаяға өйләнгән була. Ул иренең вафатынан һуң оҙаҡ йылдар йәшәй һәм 1989 йылда үлә. Уларҙың никахы күп балалы була: биш улдары һәм өс ҡыҙы тыуа, өлкән улдары Отто (1912—2011) австриялы император нәҫеленең башлығы (демократик — республика карашлы), Европарламенттың депутаты була.
Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы
Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы (23 май 1923 йыл — 30 сентябрь 2004 йыл) — башҡорт композиторы, йырсы (баритон) һәм режиссёр. 1978 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР-ының (1968) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Шамил Зөфәр улы Ҡолбарисов 1923 йылдың 23 майында  Өфө губернаһы Өфө кантонының Нөрлө ауылында (Башҡортостан Республикаһының Өфө районы) тыуа. 1945 йылда Башҡортостан музыка училищеһына инә һәм Н. А. Караулова класы буйынса 1948 йылда уҡып бөтә.
1952 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү  консерваторияһын вокал (педагогтар С. Н. Стрельцов, В. Ф. Карин), композиция (педагог Е. О. Месснер) специальностары буйынса тамамлай.
1952 йылдан  Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының  солисы һәм  режиссёры булып эшләй. Шамил Ҡолбарисов 50-нән ашыу опера партияһын башҡара. 1968 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһында солист һәм режиссёр, 1974 йылдан художество етәксеһе булып эшләй. Филармонияның 70-тән ашыу концерт программаһының режиссёры була. 1978—1989 йылдарҙа — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының музыкаль бүлек мөдире. 1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша.
Шамил Зөфәр улы — «Бер ҡабынһа ғишыҡ уты» (Ш. Бикҡол  һәм Ш. Ҡолбарисов либреттоһы, 1965 йыл ҡуйыла), «Гөлсибәрҙең һөйгәне» (Н. Асанбаев либреттоһы, 1983) тигән оперетталар, симфоник оркестр өсөн «Байрам увертюраһы» (1982), «Халыҡҡа дан» кантатаһы (1952), Ш. Бикҡол шиғырына «Урал» хор поэмаһы (1953), башҡорт шағирҙарының шиғырҙарына 100-ләгән йыр һәм романс,  Башҡортостандың театрҙарында ҡуйылған  40-тан ашыу спектакль музыкаһы авторы.
Ермолкин (Бәләбәй районы)
Ермолкин (Ермолкино) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 625 кеше. Почта индексы — 452022, ОКАТО коды — 80209807001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Замятин Евгений Иванович
Евгений Иванович Замятин (1 февраль 1884 йыл, Лебедянь, Тамбов губернаһы — 10 март 1937 йыл, Париж, Франция) — рус яҙыусыһы, тәнҡитсе һәм публицист.
Биографияһы
Атаһы — христиандарҙың православие дин әһеле, әсәһе — пианистка.
1893 — 1896 йылдарҙа Лебедянь гимназияһында, ә һуңынан Воронеж гимназияһында уҡый. 1902 йылда ул, гимназияны алтын миҙалға тамалап, Санкт-Петербургтың политехник институтының кораблдәр төҙөү факультетына уҡырға инә. "«Гимназияла уҡыған сағымда мин иншаларҙы гел бишкә яҙа инем, ләкин математика менән артыҡ дуҫ түгел инем. Үҙемдең алда торған ошо ҡаршылыҡты еңер өсөн мин математика менән бәйле факультетты — Петербург политехникумының кораблдәр төҙөү факультетын һайланым»" Дүрт йыл уҙғас, Замятин социал-демократ (большевик) булып, революцион студенттарҙың йыйылышында ҡатнаша. Ошо ваҡытта ул үҙенең буласаҡ ҡатыны- Усова Людмила Николаевнаны (1883—1965) осрата. 1905 йылдың йәйендә ул Мысырға барған сәйәхәтенән Одессаға кире ҡайтҡан сағында «Потемкин-Таврический» броненосецендағы восстаниеның шаһиты була. 1906 йылда Замятин ҡулға алына һәм Лебедянға һөргөнгә ҡайтарыла. Шул уҡ йылда ул легаль булмаған рәүештә, рөхсәтһеҙ Петербург бара һәм институтта уҡыуын тамамлай.
1908 йылда Ҡазанда Замятин партия ағзалығынан сыға һәм үҙенең тәүге «Один» исемле хикәйәһен яҙа. Ике йыл уҙғас, йәш автор кораблдәр төҙөү факультетында уҡыта, шул уҡ ваҡытта инженер булып эшләй һәм бер үк ваҡытта "Девушка " тигән хикәйәһен тамамлай. 1911 йылда Замятинды ҡалала рөхсәтһеҙ йәшәгән өсөн Петербургтан сығарып ебәрәләр. Евгений Иванович Лахтиҙа йәшәргә мәжбүр була, ул бында үҙенең «Уездное» повесын яҙа. Яҙыусының был әҫәре әҙәбиәт яратыусыларҙың иғтибарын үҙенә тарта. Был повесть тураһында А. М. Горький бик юғары фекерҙә була. Замятиндың « На куличках» повесы ла тәнҡитселәр тарафынан юғары баһалана.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Замятин һуғышҡа ҡаршы сығыш яһай, был авторҙың "На куличках "повесында үҙенең һүрәтләнешен тапҡан. 1914 йылда һуғышҡа ҡаршы сыҡҡанлығы арҡаһында Замятин, судҡа тартылып, Кемь ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә. 1916 йылдың мартында Замятин Англияның Ньюкасл, Глазго һәм Сандерленд верфтарында боҙватҡыстар төҙөү өсөн командировкаға ебәрелә. Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң «Ленин» исемен йөрөткән «Святой Александр Невский» боҙватҡысының төп проектлаусыһы Замятин була. Командировкала инглиздәрҙең тормошон сатиралы күрһәткән «Островитяне» (1917) повесын яҙа.
1917 йылдың сентябрь айында Замятин Рәсәйгә ҡайта. 1921 йылда йәш яҙыусыларҙың «Серапионовы братья» төркөмөн ойоштора. Уның ағзалары Михаил Зощенко, Константин Федин, Всеволод Иванов, Вениамин Каверин, Николай Тихонов һ. б.була.
Революциянан һуң уның элек баҫып сығарылыуҙан тыйылған повесы «На куличках» нәшер ителә.
1920 йылдарҙың башында Замятин «Беҙ» романын яҙа. Совет цензураһы был романда коммунистик төҙөлөштө мыҫҡыллап яҙған әҫәр тип, китапты баҫтырырға рөхсәт бирмәй. Авторҙың ризалығынан башҡа роман 1924 йылда инглиз телендә Нью-Йоркта, ә унан һуң чех телендә (1927), француз телендә (1929) баҫылып сыға. Шунан һуң Замятиндың әҫәрҙәрен СССР-ҙа баҫтырыуҙан туҡтайҙар. Ҡаты тәнҡит һәм эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгән Замятин 1929 йылда үҙенең Яҙыусылар союзынан сығыуы тураһында белдерә, ә 1931 йылдың июнендә, сит илгә сығырға рөхсәт һорап, И. В. Сталинға хат яҙа. Ул (Горькийҙың юллауы буйынса) үтенесенә ыңғай яуап ала һәм 1931 йылдың ноябрь айында башта — Ригаға күсеп китә, унан —Берлингә, ә 1932 йылдың февраль айында Парижға күсә. .
Замятин француз гәзиттәре өсөн мәҡәләләр яҙа, уларҙың төп темаһы — хәҙерге заман рус прозаһының торошо һәм авангард сәнғәте. Ул хикәйәләр, киносценарийҙар яҙа, <span class="iw" data-title="Компанеец, Жак">Жак Компанез менән бергәләшеп [fr] Горькийҙың «На дне» пьесаһын экранлаштырыу өсөн сценарий яҙа. 1934 йылда —эмигрант булараҡ, был тарихта прецедентһыҙ хәл булһа ла — яңынан СССР Яҙыусылар союзына (үҙенең үтенесе буйынса һәм Сталиндың хуплауы арҡаһында) ҡабул ителә ). 1935 йылда совет яҙыусылары делегацияһының ағзаһы булараҡ, яҙыусыларҙың мәҙәниәтте яҡлаусы антифашистик Конгрессында ҡатнаша.
Тыуған илен ныҡ һағынған яҙыусы 1937 йылдың 10 мартында Парижда вафат була, Тье зыяратында ерләнә (дивизион 21, линия 5, ҡәбер 36).
«Беҙ» романы
Роман башында бер нумер (кешеләрҙе шулай атайҙар), инженер Д-503, ҙур ғорурлыҡ менән башында халыҡҡа шәфҡәт-миһырбанлыҡ күрһәтеүсе ҡеүәтле Етәксе торған ҡала-дәүләттең математика закондары буйынса ойошторолған тормошон маҡтай, Ул башҡаса йәшәү мөмкинлеген башына ла килтермәй. Бында кешеләр"Йәшел стена " менән уратылған ҡала эсендә быяла стеналы фатирҙарҙа йәшәй, уларҙың тормошо барыһына ла үтәләй ап-асыҡ. Улар "Дәүләт гәзитен"уҡыйҙар, «Бюро һаҡсылары» ҡулы аҫтында, миһырбанлы Етәксегә буйһоноп йәшәйҙәр. Ләкин I- 330 менән осрашҡандан һуң ,революцияны артабан дауам итеп,ҡалалағы тормошто үҙгәртергә теләүсе революционерҙар төркөмөнә инә.
Моғайын, Замятин 1916—1917 йылдарҙа Англияла булған сағында инглиз яҙыусылары Джордж Оруэлл («1984», публ. 1949) һәм Хаксли О («О дивный новый мир», 1932) антиутопия романдарын уҡығанлыҡтан, шуларға оҡшатып, үҙенең «Беҙ» тигән романын яҙғандыр. Быға бигерәк тә Р. Д. Бредбери («451° по Фаренгейту», 1953) [сығанағы түгел күрһәтелгән 473 көнө] китабының йоғонтоһо ҙур булған.
Башҡа әҫәрҙәре
1926 йылда Ленинградта БДТ-ла Н. Лесковтың «Левша» әҫәре буйынса «Блоха» пьесаһы ҡуйылды, МХАТ-2 шулай уҡ Замятиндың пьесалары ла ҡуйылды.
Замятиндың башҡа әҫәрҙәре, шул иҫәптән бер нисә пьесаһы, Совет власы тарафынан тыуған илендәге кешеләрҙең күҙенә күрһәтелмәне.
Сайлюгем (Ҡыҙыл-Шин ҡушылдығы)
Сайлюгем  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыҙыл-Шин (Бугузун) йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Любляница
Этимологияһы
Йылға исеменең килеп сығышында аныҡ аңлатма юҡ. Версияларҙың береһе буйынса йылға исеме немец теленән Laibach(«әкрен һыу») тигәнде аңлата, башҡа  фекерҙәр буйынса йылға исеме шәхси Любовид исеменән, йылға ярҙарында ауылдарға нигеҙ һалыусы кеше исеменән барлыҡҡа килгән. Ә инде баш ҡала Любляна атамаһы йылға исеменән сыҡҡан.
Характеристикаһы
Йылға үҙенең дауамында ете тапҡыр карст йырындарында юҡҡа сыға һәм ҡабаттан өҫкә сыға һәм шул уҡ ваҡытта исемен үҙгәртә. Үҙ ағымының башында ул Трбуховица (Trbuhovica) тип атала, һуңынан Обрх (Obrh), Стржень (Stržen), Рак (Rak), Пивка (Pivka), Уница (Unica) һәм тик Врхника ҡалаһынан түбәндә генә  Любляница исемен ала.
Йылғаның оҙонлоғо Врхника ҡалаһынан алып Сава йылғаһына ҡойған урынға тиклем 41 км. Бассейндың һыу йыйыу майҙаны 1890 км². Йылға киңлеге 25-30 м, максималь тәрәнлеге 12 м тиклем. . Ағымының яҡынса 20 км уның ер аҫты карст мәмерйәләре аша аға. Любляница һыу йыйыу сиктәрендә карст бифуркацияһы табыла, уларҙа һыу бер участканан бер үк ваҡытта  төрлө яҡҡа аға. Любляницала, уның Сава йылғаһына ҡойған урындан 10 км алыҫлыҡта Словенияның баш ҡалаһы Любляна урынлашҡан. Һыу сығымы 4,3 алып 132 м³/с тиклем үҙгәрә һәм уртаса 39 м³/с тәшкил итә.
Геологияһы
Йылға бассейнының ҙур өлөшө эзбизташ аҡбур һәм юра һәм триас доломиттары осороноң ҡеүәтле ҡатламынан тора. Шулай уҡ дүртенсел ултырмалары бар, уларҙың ҡеүәте Планин яланында 25 метрға етә, ә уртаса 5 метр тәшкил итә. . Бассейндың Врхникаға тиклем көньяҡ өлөшө динар карсттан тора, ул башлыса  эзбизташтан. Төньяҡ-көнбайышта Альп алды йәки доломиттан текә битләүҙәр менән карст өлкәһе урынлаша. Һыу йыйыуҙың ҙур өлөшө йырғыланған карст һыу алып килеүсе горизонттарҙан тора, ул ер аҫты һыуҙарының сығанаҡтары (Любляна һаҙлыҡтары) кеүек файҙаланылыусы ҙур булмаған һыу алып килеүсе горизонттар барлыҡҡа килтерә. Һыу йыйыу бассейнының төньяҡ өлөшө Сава йылға башынан алыҫ түгел урынлашҡан.
Климаты
Йылға бассейнында йылына ямғырлы 100-150 көн иҫәпләнә, ошо ваҡыт эсендә 1300 мм алып 3000 мм-ға тиклем яуым-төшөм яуа. Рекордлы тәүлек һаны 300 мм тәшкил итә. Оҙайлы ямғырҙарҙан һуң ҡышҡы һәм көҙгө ташҡын була. Яҙғы ташҡындар юғары таулы яйлаларҙа ҡар иреү арҡаһында була.
Археологик тикшеренеүҙәр
XIX быуат аҙағында Любляница йылғаһында Карел Дежман тарафынан водолаз археологик тикшеренеүҙәр башлана. Тимер ҡорал һәм бронза һауыттар табыла.
Иҫтәлекле урын
Любляница аша Аждаһа күпере үтә.
Вогулка (Няр ҡушылдығы)
Вогулка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Няр йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсмәкәй (Иглин районы)
Рәсмәкәй (Расмикеево) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 118 кеше. Почта индексы — 452426, ОКАТО коды — 80228840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Салауат Юлаев исемендәге 1292-й Башҡорт истребителдәр-танкыға ҡаршы артиллерия полкы —  Башҡорт АССР-ында   Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ойошторолған Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл (РККА) армия хәрби подразделениеһы.
Полкты булдырыу
Салауат Юлаев исемендәге 1292-й Башҡорт истребителдәр-танкыға ҡаршы артиллерия полкы (ИПТАП) Башҡорт АССР-ның Көньяҡ — Урал хәрби округы командующийының 1943 йылдың 21 апрелендәге 00205 һанлы бойороғо нигеҙендә төҙөлә. Хәрби формированиеға Салауат Юлаев исеме бирелә.
Унан алдараҡ, 1943 йылдың 21 мартында,ВКП(б)-ның Башҡорт өлкә комитеты өлкә комитеты бюроһына республиканың кеше һәм матди ресурстарынан ирекле миномёт бригадаһын булдырырға тәҡдим итә. 1943 йылдың 23 апрелендә ошо башланғыс ВКП(б)-ның Башҡорт өлкә комитеты бюроһы һәм БАССР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы берлектәге ултырышында ҡарала, унда Салауат Юлаев исемендәге айырым Башҡорт истребителдәр танкыға ҡаршы артиллерия полкы булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Полкты ут тотоу ҡеүәтен көсәйтеү өсөн 16-сы Башҡорт гвардия кавалерия дивизияһына тапшырылыуын һорап СССР-ҙың оборона Халыҡ комиссарына мөрәжәғәт ителә. Башҡорт кавалерия дивизияһының штаттар структураһында истребителдәр танкыға ҡаршы артиллерия полкы ҡаралмауы сәбәпле ул уның составына тапшырылмай.
1943 йылдың 17 июлдән 17 ноябренә тиклем Салауат Юлаев исемендәге Башҡорт истребителдәр танкыға ҡаршы артиллерия полкы майор Кривенцов етәкселеге аҫтында Коломна өйрәнеү артиллерия лагере командующийы урынлашҡан Парфентьево ауылында фатирҙа тора. Бында полк уҡыуын һәм тулыландырыуын дауам итә.
Полктың хәрби  хәрәкәттәре
Ноябрь айында  1-се Украина фронты артиллерия командующийы ҡарамағына индерелә. 1943 йылдың 1 декабренән  1292-се ИПТАП хәрби хәрәкәттәр районына килеп сыға  һәм  60-сы армия артиллерия командующийының оператив етәкселеге аҫтында була.
Ҡотошов Наил Муллайән улы
Ҡотошов Наил Муллайән улыы (1926—2007) — дәүләт эшмәкәре, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Полктың хәрби  хәрәкәттәре
Полк Днепр йылғаһының уң ярындағы Украинаны (Правобережная Украина)  азат итеү   өсөн барған көрәштең беренсе этап барышында (Житомир - Бердичев операцияһы) ҡатнаша. 121-се Рыльск-Киев уҡсылар дивизияһын обороналау һыҙатында хәрәкәт иткән Салауат Юлаев исемендәге ИПТАП-тың 1943 йылдың 6 декабрендә беренсе алышы була, уның барышында полк  48 танк, 300 немец һалдатын һәм  офицерын юҡ итә. Шул уҡ ваҡытта полк үҙенең бөтә булған ҡоралын тиерлек юғалта,  19 танкыға ҡаршы пушка (ЗИС-3) һәм авторанспорттың 40 проценты сафтан сыға. 580 кешелек шәхси составынан 35 яугир яралана, 123 — хәбәрһеҙ юғала һәм 24 кеше, шул иҫәптән полк командирының  сәйәси яҡтан урынбаҫары майор И. А. Мигалов,   4-се батарея командиры, өлкән лейтенант А. А. Пилюгин,  6-сы батарея командиры, лейтенант М. С. Назаров һәм башҡалар һәләк була. Шуның өсөн  1-се Украина фронтының  артиллерия командующийының 1944 йылдың 6 ғинуарындағы 08 һанлы бойороғона ярашлы 1944 йылдың 10 ғинуарында подполковник И. Е. Локша етәкселегендәге 1292-се ИПТАП фронт районынан сығарыла һәм тулыландырыу өсөн Тамбов ҡалаһына ебәрелә
Ҡотошов Наил Муллайән улы
Биографияһы
1926 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Табанлыкүл ауылы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Бүздәк ауылында тыуған.
Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Полктың хәрби  хәрәкәттәре
1944 йылдың февраль айында Салауат Юлаев исемендәге полк  штат буйынса шәхси составы һанын тултыра, транспорт һәм ҡорал менән етерлек рәүештә тәьмин ителә. 1944 йылдың мартында полк Юғары командованиеһы Резервының 37-се айырым истребителдәр танкыға ҡаршы артиллерия бригадаһына инә һәм май айында бригада составында Житомир ҡалаһына барып етә. 1944 йылдың 16 июлендә  37-се ОИПТАБр составында Юғары баш командующий Резервынан ҡабаттан 1-се Украина фронтының артиллерия командующийы ҡарамағына инә. 17 июлдә полк 37-се ОИПТАБр составында гвардия подполковнигы И.Е. Локша етәкселегендә Лаврува районына ебәрелә һәм генерал М. Е. Катуков командованиеһы аҫтында  1-се Украина фронтының  1-се гвардия танк армияһы артиллерия командующийы оператив буйһоноуына инә. 1944 йылдың 25 июлендә С. Юлаев исемендәге полк 46-сы гвардия танк бригадаһы менән берлектә Сан йылғаһын (Родымно районында)  һуғышып аша сыға һәм дошмандың контратакаларын кире ҡағып, хәрәкәтләнмәле частарға йылға аша сығыуҙы  һәм артабан уларҙың Пшемысль ҡалаһы йүнәлешендә хәрәҡәт итеүен  тәьмин итә. Был районда полк 4 танкты, 2 САУ, 7 танкҡа ҡаршы орудиеһын, 8 пулемётты, 2 миномётлы батареяһын, 16 арбаны юҡ итә; 170 тиклем дошман ғәскәре һалдаты һәм офицеры үлтерелә һәм яралана. 1292-се ИПТАП яғынан юғалтыуҙар булмай.
Ҡотошов Наил Муллайән улы
Биографияһы
1949 йылда Өфө авиация институтын (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған.
Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Полктың хәрби  хәрәкәттәре
1944 йылдың 31 июленән 1 авгусына ҡараған төндә Копшевница районында  Салауат  Юлаев исемендәге полк  40-сы танк бригадаһы менән берлектә  һуғышып Висла йылғаһы аша сыға һәм бик ауыр алыштар алып бара. Висла плацдармы өсөн барған алыштарҙа 1944 йылдың 1-нән 4-се авгусҡа тиклем полк 2 һыу аша сығыу урынын (переправа) емерә, 2 үҙе йөрөй торған орудиены ҡыйрата;  2 күҙәтеү посы, 26 арба, 10 автомашина,   300 тиклем дошман һалдаты һәм офицеры яралана һәм үлтерелә. Полктың үҙенән  8 кеше һәләк була, ә техникала һәм ҡоралда юғалтыуҙар булмай. 1944 йылдың 3 авгусынан  4 авгусҡа ҡараған төндә   гвардия подполковнигы И.Е. Локша етәкселегендә 1292-се ИПТАП 8-се механизацияланған Карпаты янындағы корпусҡа (Прикарпатский корпус) буйһоноуға тапшырыла  һәм Богория, Опатув йүнәлешендә 19- сы гвардия механизацияланған бригада менән берлектә һөжүм алыштары алып бара. Был районда  3 танк, 12 автомашина, 6 танктарға ҡаршы  орудие,  8 пулемёт, 2 миномётлы батарея, 18 арба юҡ ителә; 150 тиклем дошман һалдаты һәм офицеры үлтерелә һәм яралана. 1292-се ИПТАП яғынан юғалтыуҙар булмай. Артабан полк 44-се танк бригадаһына буйһоноуға инә һәм 1944 йылдың 9 авгусында Лопота ауылы районында (Сандомирҙан төньяҡ - көнбайыш яғына ҡарай) дошмандың контрһөжүмен өс көн дауамында, 1944 йылдың   9 -11 авгусында,  кире ҡаға. Пехотаның ярҙамынан тыш 18 контратаканы кире ҡаға һәм алынған рубежды тотоп ҡала. Полк «фердинанд» тибындағы  5 үҙе йөрөй торған орудиеһын, 4 «пантера» танкын емерә, 8 Т-4 танкын, 5 миномётлы батареяһын, 2 күҙәтеү  пунктын ҡыйрата,  800 тиклем дошман һалдаты  һәм офицеры  үлтерелә һәм яралана. 1292-се ИПТАП яғынан 116 кеше һәләк була һәм яралана, 27 кеше хәбәрһеҙ юғала, 19 пушка, 11 автомашина юҡҡа сыға.
Ҡотошов Наил Муллайән улы
Биографияһы
Институтты тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводында эшләй. 1953 йылдан Илеш районының Йәркәй МТС-ында баш инженер, 1954 йылдан — директоры булып эшләй. 1961-66 йылдарҙа Туймазы район, ҡала КПСС комитетының 1-се секретары.
БАССР-ҙың көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү министры (1970—1987), Башҡорт АССР-ының Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары (1966—1970 һәм 1956—1961 йылдарҙа). Иҡтисад фәндәре кандидаты (1981). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). 4-11-се саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.
Мәскәү технология институтының Өфө филиалын булдырыу инициаторы һәм ойоштороусыһы (хәҙер УГАЭС), 1987—2007 йылдарҙа шунда эшләй, шул иҫәптән уҡытыусы булып.
Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Полктың хәрби  хәрәкәттәре
1945 йылдың 12 ғинуарында Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт истребителдәр-танкыға ҡаршы артиллерия полкы подполковник И. Е. Локша етәкселегендә  Сандомир плацдармында дошман ғәскәре оборонаны йырған саҡта артиллерия һөжүмендә ҡатнаша. Һуңынан  Хмельник, Енджеюв, Кружлев, Жутно, Радомско, Вжесня һәм башҡа ҡалаларҙы азат итеүҙә ҡатнаша. 1945 йылдың 19 ғинуарында С. Юлаев исемендәге полк яуҙар менән Германия сиген үтә һәм  7-се механизацияланған корпус менән берлектә Бреслау ҡалаһын ҡамай. 12 февралдә 7-се механизацияланған корпустың 26-сы механизацияланған бригадаһы менән бергә Кант ҡалаһын ала. Полк 2 үҙе йөрөй торған артиллерия королмаларын, 6 танкты юҡ итә,  200 тиклем дошман һалдаты  һәм офицеры  яралана һәм үлтерелә. 1292-се ИПТАП яғынан 1 кеше  һәләк була һәм  7  кеше яралана.
Ҡотошов Наил Муллайән улы
Биографияһы
80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Полктың хәрби  хәрәкәттәре
1945 йылдың  7 майында  Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт истребителдәр-танкыға ҡаршы артиллерия полкы подполковник Шиловский етәкселегендә   Штригау ҡалаһы районында 125-се уҡсылар дивизияһының һәм  26-сы танк полкының һөжүмендә  ярҙам итә. 8-се майҙан   10 майға тиклем полк Фрайбург, Вальденбург, Готессбург, Трутенау ҡалалары йүнәлешендә сигенгән дошманды эҙәрлекләүҙә ҡатнаша. Һуңынан Тейхау, Уллерендорф ауылдарын, Фрайбург Һәм Вальденбург ҡалаларын  баҫып ала. Полк 9 пулемёт, 2 үҙе йөрөй торған артиллерия  ҡоролмаларын, 12 танкҡа ҡаршы орудиелар һәм 70 йөк тейәлгән арба ҡыйрата. 1945 йылдың 13 майында  1292-се  ИПТАП Трутенау ҡалаһына (Чехословакия) ебәрелә. Был ваҡытта полктың шәхси составы  80 % тулыландырылған була һәм 100 % кимәлендә техникалы һәм ҡораллы була. Полк менән Г. М. Жиманский етәкселек итә.
Ҡотошов Наил Муллайән улы
Биографияһы
2007 йылдың 23 февралендә Өфөлә вафат була.
Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Полктың хәрби  хәрәкәттәре
Бөтә хәрби хәрәrәттәре дауамында Салауат Юлаев исемендәге полк тарафынан 79 танк (шул иҫәптән 4 "пантера"), 13 үҙе йөрөй торған орудие (шулар эсендә 5 "фердинанд"), 22 пулемёт, 4 күҙәтеү пункты, 25 автомашина, 151 арба юҡ ителә,  2  һыу аша сыға торған урын (переправа) емерелә, 2 мең дошман һалдаты һәм офицеры яралана һәм үлтерелә. 1292-се ИПТАП яуҙар менән  2 154 км үтә.
Ҡотошов Наил Муллайән улы
Библиография
Кутушев, Наиль Муллаянович. Совершенствование системы бытового обслуживания [Текст] / Н. М. Кутушев, Е. М. Резбаев; [ред. А. Д. Сизова]. — М. : Легпромбытиздат, 1985. — 128 с. — (Предприятие — самостоятельность и ответственность). — ISBN 5-КНМ-ССБО : 0.40 р.
Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Наградалары
Күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлығы өсөн 573 яугир дәүләт наградалары менән бүләкләнә.
Төбәк (археологик ҡомартҡы)
Төбәк — (Тюбяк) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Сурағол ауылынан йыраҡ түгел, уның көнбайыш ситендә Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан б.э.т. XVII—XV быуаттарға ҡараған, бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.
Табылдыҡтар
Боронғо торамалның ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән. 6 ҡаралты эҙе табылған, уларҙың иң ҙуры — ярым түңәрәк рәүешле нығытылған күп камералы торлаҡ.
Мәғдәнселек менән шөғөлләнеүҙәре дәлиле — усаҡ, мәғдән киҫәге, шлак, бронза эш ҡоралдары кеүек металл эшкәртеү эҙҙәре асыҡланған.
Башҡа ҡаралтылар тура мөйөшлө, каркас конструкциялы, усаҡтары, ҡоҙоҡтары бар. Һуңыраҡ барлыҡҡа килгән торама б.э.т. XV—XIV быуаттарға ҡарай. Усаҡтары, хужалыҡ соҡорҙары, ҡоҙоҡтары булған каркас‑бағана конструкциялы, тура мөйөшлө 3 ер өҫтө ҡаралтыһы ҡалдыҡтары өйрәнелгән.
Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар бер нисә мәҙәниәткә ҡарай: Абаш мәҙәниәте, Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Межа мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.
Бронза уҡ башағы, беҙ, муйынсаҡ бөртөгө, энә, бысаҡ; таш төйгөс, ҡайраҡ, һандал, ваҡлау плитаһы, ярғыс, һөйәк уҡ башағы, тишкес, гарпун, арҡыры балта, балсыҡ орсоҡбаш, тигель, шулай уҡ, фараз ителеүенсә, йылым батырғысы табылған.
Ҡомартҡы материалдары өлөшләтә Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан. Ҡалған өлөштәре Башҡорт дәүләт университеты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты фондтарында һаҡлана.
Асыш тарихы
Төбәк археологик ҡомартҡыһы 1955 йылда тарих фәндәре кандидаты, Таш быуат археологияһы үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, доцент Викторова Валентина Дометьяновна тарафынан асыла.
1982—83 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов тикшеренеү эштәре үткәрә.
1986— 91 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов һәм археолог, тарих фәндәре докторы, профессор Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы һ.б. тикшерә.
Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар
Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар (сосновые боры у устья реки Маты ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы биләмәһендә урынлашҡан ботаник дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Һаҡлау зонаһының майҙаны — 26,6 гектар.
Тасуирламаһы
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында»ғы ҡарарына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтарға ботаник дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.
Үҫемлектәр япмаһы булған киң япраҡлы-ҡарағай һәм киң япраҡлы-ҡайын-ҡарағай урмандары өҫтөнлөк итә. Икенсе яруста йыш ҡына йүкә осрай. Ҡарағайҙарының йәше — 100—150 йәш. Киң япраҡлы урмандар массивтары араһында үҫкән ошо интрозона ҡарағайлыҡтары — ҡасандыр Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының киңерәк таралған ҡарағай урмандарының һуңғы фрагменттары.
Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар тәбиғәт ҡорматҡыһы өс айырым массив булып урынлашҡан, реликт ҡарағай урмандары 6 өлөшөнән тора.
2-се ҡарағайлыҡ Баҡалы районы Яңы Троицкий ауылынан көньяҡ-көнығышҡа табан 3 километр алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң яҡ яр буйында урынлашҡан. Уның сиктәре:
3-сө ҡарағайлыҡ Баҡалы районы Киләй ауылынан көнсығышҡа табан 1,5 километр алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң яҡ яр буйында урынлашҡан. Уның сиктәре:
Хужалыҡта файҙаланыу режимын һәм территорияны зоналарға бүлеүҙе билдәләгән документтар: . Һаҡлау режимы Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең 11.04.2018 йылдың 11 апрелендәге 162-се ҡарары менән билдәләнгән. Ҡарағайлыҡтарҙа тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре:
Дилогия
Дилогия (грекса di — ике, logos — һүҙ) — ике киҫәктән торған эпик һәм драматик әҫәр. Һәр киҫәк сюжет, композиция, персонаждарҙы төркөмләү яғынан үҙенсә тамамланған була, билдәле бер дәрәжәлә үҙаллы роль уйнай. Ике киҫәкте берләштергән төп нигеҙ — әҙиптең маҡсаты, әйтергә теләгән ҡатмарлы фекерҙәре, әҫәренең идея-эстетик яңғырашы. Киҫәктәргә бүлеү тормошто этаплап тасуирлау өсөн ҡулай, һәр береһендә ҙур ижтимағи ваҡиға, мәсьәлә үҙәккә ҡуйыла. Башҡорт әҙәбиәтенән дилогияға Ғәли Ибраһимовтың уртаҡ образдары менән «Умырзая», «Ай битен йыуғанда» романдарын миҫал итеп килтерергә мөмкин. Драма әҫәрҙәренән Нәжип Асанбаевтың «Рәйсә», «Фәйзи», Азат Абдуллиндың «Ун өсөнсө председатель», «Һуңғы уҙаман» драмалары дилогияны тәшкил итә. Татар әҙәбиәтенән яҡташ яҙыусыбыҙ Мирсәй Әмирҙең «Ялантау кешеләре», «Саф күңел» романдары дилогия булараҡ ижад ителгән.
5 май
5 май — григориан стиле буйынса йылдың 125-се (кәбисә йылында 126-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 240 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Якла
Якла — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Якла йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вогулка (Яйва ҡушылдығы)
Вогулка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Балыҡ майы
Балыҡ (атап әйткәндә, тәрәс) майы — балыҡтан алына торған май — мәҫәлән, 1,3—2,2 кг тартҡан тәрәстең бауырынан етештерелә. Һалҡын һыулы донъя океанының диңгеҙҙәрендәге балыҡтарҙан — скумбриянан, сельдтән, башҡа һимеҙ балыҡтарҙан күпләп алына.
Етештереү
Тәрәс майын башлыса Норвегияла етештерәләр. XIX быуат уртаһында фармацевт Петер Мёллер (норв. Peter Möller, 1793—1869) Норвегияның көнбайышында йәшәгән һәм тәрәс балығы бауыры майын даими ҡулланған халыҡтың сәләмәтерәк булыуын асыҡлаған, ул балыҡ майы һата башлаған, шуға тиклем был май тире эшкәртеүгә тотонола торған булған.
Балыҡ майын юғары технологиялы сәнәғәт ысулы менән дә, айырым балыҡсы төркөмдәр иһә бик примитив ысулдар менән етештерә. Сәнәғәт ысулы тотоу менән үк тәрәсте таҙартып, бауырын алып етештерелеүе менән айырыла. Шәхси етештереүселәр балыҡты тотоп, мискәгә йыя бара ла, бер ни тиклем ваҡыттан ғына ярға сыға, шуға күрә балыҡ майының төҫө лә, тәме лә үҙгәргән булып сыға. Уны ҡыҙыл май тип атайҙар.
СССР-ҙа балыҡ майы
Совет ғалимдары аҙыҡта майҙар кислотаһы етмәү тураһында гипотеза иғлан итә, бынан һуң хөкүмәт илдә күләмле профилактик саралар ойоштора. Балыҡ майы балалар баҡсаларында, мәктәптәрҙә балаларға мотлаҡ бирелә башлай. Был 1970 йылдан диңгеҙ бысраныу сәбәпле тыйыу тураһында указ сыҡҡанға тиклем дауам итә. 1997 йылда указ ғәмәлдән сығарыла.
Медицинала
Балыҡ майының төп ҡиммәте — уларҙағы туйындырылмаған майҙар кислотаһы миҡдары (Омега-3) йөрәк сирҙәре аҙыуын тотҡарлай.
Катар
Ка́тар, Катар дәүләте (دولة قطر Да́влат Ка́тар) — Яҡын Көнсығышта Ғәрәбстан ярымутрауының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан дәүләт (әмирлек). Көньяҡтан Сәғүд Ғәрәбстаны менән сиктәш, башҡа яҡтан Фарсы ҡултығы һыуҙары менән йыуыла.
Катар – донъялағы иң бай илдәрҙең береһе, Халыҡ-ара валюта фонды тикшереүҙәре буйынса эске тулайым продукт күрһәткесе буйынса был ил лидерҙар рәтендә.
Тәбиғәте
Ил сүллектә урынлашҡан. Төньяғында һирәк кенә оазистары булған ҡомло тигеҙлек; урта өлөшөндә ташлы сүллек, тоҙло тупраҡлы урындары бар; көньяғын ҡом тауҙары биләп алған. Климат ҡоро континенталь тропик. Йәйен температура йыш ҡына 50 °C-ҡа күтәрелә. Ярымутрау һыуға бик ярлы. Даими йылғалар юҡ. Эсәр һыу диңгеҙ ҙыуын сөсөләндереү юлы менән алына. Ер аҫтындағы сөсө һыуҙар төньяҡ өлөшөндә ята. Хайуандар донъяһы бик ярлы, күберәк һөйрәлеүселәр һәм кимереүселәр.
Тарихы
VII быуаттан Ғәрәп хәлифәте бойондороҡлоғанда тора. XIII-XIV быуаттарҙа  Бахрейн әмирлеге бойондороҡлоғонда; XVI быуаттар — португалдар, һуңынан Ғосман империяһында. 1916—1971 йылдарҙа британ протекторатына бойһона. Катар «Аль-Джазира» телеканалы аша бөтө донъяла, “асыҡ” ғәрәп йәмғиәте булып, танылау ала. Аҡса берәмеге – Катар риалы. Милли байрамы – 18 декабрь (Бойондороҡһоҙлоҡ көнө). Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттә.
2003 йылдың 29 апрелендә ҡабул ителгән конституцияға ярашлы Катар дәүләте абсолют монархия булып тора.
Дәүләт ҡоролошо
2003 йылдың 29 апрелендә ҡабул ителгән конституцияға ярашлы Катар — абсолют монархия иле.
Әмир Хәмәд бин Хәлифә Әл Тани, тәхет вариҫы булараҡ, ҡан ҡойоуһыҙ түңкәрелеш һөҙөмтәһендә атаһы әмир Хәлифә бин Хәмәд Әл Таниҙы тәхетенән төшөрөп, 1995 йылдың 27 июненән дәүләт Башлығы булып тора.
Әмир премьер-министрҙы, Министрҙар Советы һәм Консультатив совет ағзаларын тәғәйенләй. Әмирҙең власы тик шәриғәт ҡанундары менән генә сикләнә.
Административное деление
Катар 8 муниципалитетҡа бүленгән (بلديات — баладийят).
Халҡы
2015 йылға халыҡтың 11,6 процентын катарҙар, 88,4 процентын иммигранттар тәшкил итә. Катарҙа шулай уҡ Пакистан (18 %), Һиндостан (18 %), Иран (10 %), башҡа илдәрҙән (14 %) килеп төпләнгән халыҡ та йәшәй. Рәсми теле — ғәрәп теле, инглиз теле лә киң таралған. Дәүләт дине — ислам сөнни йүнәлешендәгеләр, ирандар — шиғыйҙар. 2020 йылға: мосолмандар 65,2 %, индустар 15,9 %, христиандар 13,7 %, буддистар 3,8 %, йәһүдтәр 0,1 %, халыҡ диндәрен тотҡандар 0,1 %, башҡалар 1 %, атеистар 1 %.
2020 йылдың декабрендә Катарҙың халҡы кеше тәшкил итә. Ҡала халҡы — 99,3 % (2021 год). Халыҡтың төп өлөшө баш ҡала Доһала йәки уның тирәләй, ярымутрауҙың көнсығышында йәшәй. 2021 йылға тыуым коэффициенты суммаһы — ҡатын-ҡыҙҙар һанына 1,9 тыуым. Белем — 93,5 %; ир-егеттәр — 92,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 94,7 % (2017 йыл). Халыҡтың 15 йәшкә тиклемгеләре 12,84 %, 15 йәштән 65 йәшкә тиклемгеләре — 85,97 %, 65 йәштән өлкәндәре 1,19 % тәшкил итә. 2021 йылда тыуым 1000 кешегә 9,38 кеше, үлем 1000 кешегә 1,42, иммиграция 1000 кешегә 4,3 кеше, халыҡ һанының үҫеше 1,23 % тәшкил итә. Сабыйҙар үлеме 1000 яңы тыуған 1000 балаға 6,7 бала тәшкил итә. 2021 йылға халыҡтың ғүмер оҙонлоғо 79,58 йәш, ир-егеттәрҙә — 77,47 йәш, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙа — 81,74 йәш булыуы көтөлә. С 2020 йылға халыҡтың уртаса йәше — 33,7 йәш (ир-егеттәр — 35 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 28,2 йәш).
2017 йылға халыҡ һаны яҡынса 2,64 миллион кеше тәшкил итә, уларҙың 99,38 проценты ҡалала йәшәй (2,62 млн кеше тирәһе).
Иҡтисады
Нефть һәм газ запастары ҙур ғына булыуына бәйле Катар — донъяла бер кешегә иҫәпләгәндә иң юғары килем алыусы ил.
Нефть һәм газ сығарыу тулайым эске продукттың (ВВП) 50 проценттан ашыуын, экспорт хаҡының 85 процнгтын һәм дәүләт бюджетының 70 процентын бирә. Нефть һәм газ Катарҙы бер кешегә тулайым эске продукт буйынса донъяла иң алдынғы ил тип билдәләй.
Тулайым эске продукт (ВВП) структураһында сәнәғәт (75 %)алдынғы урында тора, ә хеҙмәтләндереү өлкәһе 25 %, ауыл хужалығы 0,1 % тәшкил итә.
Нефть эшкәртеү, нефть-химия, химия, металлургия сәнәғәттәре (Умм-Сәидтәге иң эре ҡорос иретеү комплексы сит илдән килтерелгән сырьела эшләй) ныҡ үҫешкән. Катарҙың төньяҡ өлөшөндә North, йәки Төньяҡ гигант нефть-газ конденсаты ятҡылығы урынлашҡан.
Ауыл хужалығы әллә ни үҫешмәгән, илдең аҙыҡ-түлеккә булған ихтыяжын ни бары 10 процентҡа ғына ҡаплата. Ер эшкәртеү эштәре оазистарҙа алып барыла (хөрмә пальмалары, йәшелсәләр һәм емеш-еләк үҫтереү). Күсмә һәм ярымкүсмә тормош алып барған ҡәбиләләр дөйәләр, һарыҡтар һәм кәзәләр үҫтереү менән мәшғүл.
2008 йылдағы экспорт — 55 млрд долл.: шыйығайтылған газ, нефть продукттары, ашламалар, ҡорос.
Төп һатып алыусылар — Япония 40,8 %, Көньяҡ Корея 16,3 %, Сингапур 11,8 %, Таиланд 4,6 %, Һиндостан 4,4 %.
2008 йылдағы импорт — 21,2 млрд долл.: машиналар һәм ҡорамалдар, транспорт саралары, аҙыҡ-түлек, химик продукттар.
Төп тәьмин итеүселәр — АҠШ 12,3 %, Германия 9,2 %, Италия 9,1 %, Япония 8,1 %, Франция 6,3 %.
Катарҙың банк системаһына 16 коммерция банкы инә (сит ил банкылары бүлексәләрен (филиалдарын) да индереп).
Американың Forbes баҫмаһы төҙөгән рейтингта (2012 год) Катар «бер кешегә уртаса килем» күрһәткесе буйынса беренсе урынды биләй, ул АҠШ-тың 88 222 долларын тәшкил итә.
Нефттән тыш Катар тәбиғи газдың ғәйәт ҙур запасына эйә. 1997 йылда диңгеҙҙә урынлашҡан донъялағы иң эре тәбиғи газ ятҡылыҡтарының береһе Төньяҡ (өлөшләтә Иран милке лә) ятҡылығы эшкәртелә башлай, унда донъялағы тәбиғи газ запастарының 15 проценты тупланған тип иҫбат ителгән.
Катар туризмды үҫтерә, илдә Туризм буйынса идаралыҡ булдырылған.
2021 йылдың марптынан хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме айына 1000 катар риалын ($274,65) тәшкил итә. Әгәр эш биреүсе работнигын торлаҡ һәм туҡланыу менән тәьмин итмәһә, уға өҫтәмә рәүештә йәшәү өсөн 500 катар риалын ($137,32) һәм туҡланыу өсөн 300 катар риалын ($82,39) түләй.
Ҡораллы көстәре
Һаны — 12 330 кеше (11 800 по JCSS)
Ҡоро ер көстәре
Дөйөм һаны — 8500 кеше. 1 полк Әмир гвардияһы (3 пехота батальоны), 1 бронетанк полкы (1 танк һәм 1 механизацияланған батальондар, 1 артиллерия дивизионы), 6 айырым батальон (1 танк, 1 махсус тәғәйенләнештәге (сокр. состава) һәм 4 мотопехота батальоны), 1 полк ялан артиллерияһы, 2 айырым артиллерия дивизионы (миномёт һәм танктарға ҡаршы), 1 зенит батареяһы.
Бронетехника :
Артиллерия:
Хәрби-һауа көстәре
Һаны — 2100 кеше. Составы: 1-се истребителдәр ҡанаты (7-се истребитель-бомбардировчиктар («Мираж-2000-5») һәм 11-се штурмлаусы («Альфа Джет» һәм «Хок») эскадрильялар); 2-се вертолёт ҡанаты (6-сы («Газель»), 8-се (караптарға ҡаршы, «Командо») һәм 9-сы («Командо») эскадрильялары); транспорт эскадрильяһы; һауа оборонаһы көстәре.
Хәрби-диңгеҙ көстәре
Һаны — 1730 кеше (1800 по JCSS и Jane’s)
Караптар составы:
Башҡа хәрби формированиялар: ҡораллы полиция — 8000 (БТР, вертолёттары, катерҙары бар; техника юғары һанап үтелгән)
АҠШ менән хеҙмәттәшлек
1992 йылдан алып Катар АҠШ менән хәрби өлкәлә тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Абу Наклах аэропортына яҡын урынлашҡан хәрби базаһында  дислокацияланған  АҠШ хәрби көстәренең Үҙәк командованияһы (АҠШ армияһының ошондай дүрт сит илдәге үҙәктәренең береһе).
Ислам террористик ойошмалары менән бәйләшентәре
Катар һуңғы йылдарҙа төрлө илдәрҙең эксперттары, киң мәғлүмәт саралары һәм сәйәси эшмәкәрҙәре тарафынан бер нисә тапҡыр     Аль-Каида, Братья-мусульмане, Талибан, ХАМАС, Ислам дәүләте һәм Джабхат Фатх аш-Шам кеүек исламдың сөнни йүнәлешендәге террористик ойошмалары террористарына ярҙам күрһәтеүҙә ғәйепләнә.
Катарҙағы дипломатик кризис
2017 йылдың 5 июнендә бер-бер артлы бер нисә ил — күршеләре Бахрейн, Сәғүд Ғәрәбстаны, шулай уҡ Мысыр, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Йемен, Ливия, Мавритания, Коморы, Мальдивы һәм Маврикия террористик ойошмалар (атап әйткәндә, «Фронт ан-Нусра») менән бәйләнештә булығаны, төбәк дәүләттәренең эске эштәренә тығылыуы һәм «Аль-Каида», «Братьев-мусульман» һәм «Ислам дәүләте» идеологияһын таратыуға бәйле Катар менән мөнәсәбәттәрен өҙөүҙәре тураһында иғлан итә. Иордания үҙенең Катарҙағы дипломатик вәкиллеген ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Сәғүд Ғәрәбстаны, Бахрейн һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре Катар подданныйҙарының 14 көн эсендә уларҙың дәүләте территорияһынан китеүен, һәм үҙҙәренең Катарҙағы подданныйҙарының да шул ваҡыт эсендә кире ҡайтыуын талап итә (ранее эти же страны кратковременно высылали катарских дипломатов в 2014 году). Бынан тыш күрше илдәр Катарға ҡарата тулы блокада булдыра. Шулай уҡ Йемендәге Граждандар һуғышында хуситтарға ҡаршы операцияла Катарҙың ҡатнашыуын юҡҡа сығара.
2017 йылдың 6 июнендә Катар күршеләрен диалогҡа саҡыра, Кувейт әмире аралашсы булараҡ сығыш яһай.
Мәғариф
Катарҙа 1952 йылда дәүләт мәғарифы системаһы булдырыла.
Дәүләт бик күп мәктәптәр, университеттар, колледждар һәм фәнни-тикшеренеү һәм уҡыу үҙәктәрен аса.
Мәҙәниәт
Катарҙағы ижтимағи тормош төп мәҙәни формалар буйынса үҫешә, катар мәжлестәрендә (йыйылыштарында) шиғыр һөйләү һәм тарих тураһында әңгәмәләр кеүек ысулдар ҡулланыла.
Бынан тыш Катарҙа ынйыға һунар традицияһын байрам итеү һәм музыка тыңлау бөгөнгө көндә лә бик популяр.
Катарҙың Аль Арда кеүек фольклор бейеүҙәре төрлө байрамдар һәм саралар мәлендә киң ҡулланыла.
Катарҙа борондан каллиграфия һәм архитектура һынлы сәнғәттең өҫтөнлөклө формалары булып тора. Әммә һуңғы ун йылда, Катар нәфис сәнғәт йәмғиәте булдырыуға бәйле, һынлы сәнғәттең үҫеше киңерәк ҡолас ала бара.
Катар музейҙары идаралығы мәҙәниә!тте үҫтереүҙә ҙур роль уйнай, Катарҙа музейҙар һәм галереялар бик күп, шул иҫәптән Ислам сәнғәте музейы һәм Матхаф ғәрәп хәҙерге заман сәнғәте музейы ла киң ҡолас йәйеп эшләй.
Катар 2011 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитетына ҡушыла һәм Эз-Зубара Бөтә донъя мираҫы объектын һаҡлаусы, археологик ҡаҙыныу эштәрен алып барыусы булып тора. Бынан тыш Катар урындағы һәм халыҡ-ара мәҙәни сараларҙы үткәрә һәм уларға аҡса бүлә.
Киң мәғлүмәт саралары
дәүләт телерадиокопанияһы (Qatar General Broadcasting and Television Corporation) телеканалын һәм  радио каналын үҙ эсенә ала. Шулай уҡ Доха ҡалаһында урынлашҡан бөтә ғәрәп донъъяһындағы иң эре Әл-Джазира мультимедия холдингы Катар әмире Хәмәд бин Хәлифә Әл Тани указы буйынса 1996 йылда булдырыла.
2013 йылдан Мысыр киң мәғлүмәт саралары өсөн Катарҙан тапшырыуҙар алып бурыуҙы сикләй.
Антонова Нина Васильевна
Антонова Нина Васильевна (2 декабрь 1935 йыл) — СССР һәм Украинаның кино актёры. Украина ССР-ының атҡаҙанған артисы (1980).
Биографияһы
1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ғаилә Мәскәүгә күсенә.
Октябрьскийҙә мәктәптә уҡығанда, мәҙәниәт йортындағы драма түңәрәгенә лә йөрөй. Вера Марецкая уйнаған фильмдәрҙе оҡшата. Мәскәүгә барғас, Б. В. Щукин исемендәге театр училищеһына уҡырға инә (Иосиф Матвей улы Рапопорт курсы). Һуңғы курста уҡығанда, Ялта киностудияһында Аркадий Гайдарҙың «Хәрби сер» (Военная тайна) китабы буйынса төшөрөлгән картинала пионервожатый Настя роленә саҡырыу ала. Киноға төшкәндә, үҙенең буласаҡ ирен — актёрҙар буйынса режиссёр ассистенты Анатолий Сергееевич Буковскийҙы (1925—2006) осрата, уға кейәүгә сыға.
Фильмографияһы
''
Эпштейн Леопольд Викторович
Леопо́льд Ви́кторович Эпште́йн (тыуған 5 апрель, 1949 йыл, Винницала) — американың рус телле шағиры һәм тәржемәсеһе.
Тормош юлы
Табип һәм инженер ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1971—1987 йылдарҙа Дондағы Ростовта һәм Новочеркасскиҙа йәшәй, программист, ғилми хеҙмәткәр, уҡытыусы, урам һепереүсе, кочегар булып эшләй.
Шиғырҙарын 1962 йылдан алып яҙа башлай. Ваҡыт-ваҡыт СССР-ҙа («Дон» журналында, «Поэзия» альманахында), бер тапҡыр «Континент» (1983) ;журналында Леонид Бородин(тәхәллүсе) аҫтында әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. 1987 йылдан алып АҠШ-та йәшәй һәм Бостонда программист булып эшләй. Биш шиғыр китабы авторы. «Азат ителгән Улисс» антологияһында, «Ваҡыт һәм беҙ» журналында һәм башҡаларҙа яҙған әҫәрҙәрен баҫтырып тора
Инглиз теленән рус теленә Шекспир, Байрон, Китс, Джойс әҫәрҙәрен һәм шулай уҡ грузин, ҡытай телдәренән әҫәрҙәр тәржемә итә.
Леопольд Эпштейн — тигеҙ интонациялы һәм нескә күҙәтеүҙәр менән яҙылған фәлсәфәүи-психологиялы лирика  оҫтаһы.
Тәнҡитселәр билдәләүе буйынса, «Леопольд Эпштейн — әсе пессимист һәм бер үк ваҡытта батыр һәм кешеләргә өмөт биреүсе шағир».
Карл XII
Карл XII (Karl XII; 27 июнь 1682 йыл, Тре-Крунур, Швеция — 11 декабрь 1718 йыл, Фредриксхальд, Норвегия) — 1697—1718 йылдарҙа Швеция короле, полководец, идара итеүенең күп өлөшөн Европалағы оҙайлы һуғыштарға бағышлай. Карл XII тәхеткә атаһы Карл XI үлгәс, 15 йәшендә ултыра һәм 3 йылдан һуң илде оҙаҡҡа ҡалдыра, Швецияны тулыһынса Төньяҡ Европала өҫтөнлөклө көс итеү маҡсатында 18 йылға һуҙылған күп һанлы хәрби кампанияларҙа ҡатнаша, әммә һөҙөмтәлә улар уны һәләкәткә һәм — иң мөһиме — Швецияның тар-мар ителеүенә, уның Балтикалағы биләмәләренең күп өлөшөнөң юғалыуына һәм уның икенсе дәрәжәләге хөкүмәткә әйләнеүенә килтерә.
Уның ныҡышлығы менән һоҡланған яңысарҙар, Карл XII «Тимер баш» тигән ҡушамат таға (Demirbaş).
Дания кампанияһы
Уның йәштәрсә мажаралы сәйәсәте 1700 йылдарҙа башҡа илдәргә Швед Балтикаһы янында хәрби хәрәкәттәр йәйелдереүенә сәбәп бирә. Польша менән Саксония, Дания менән Норвегия һәм Рәсәй Швецияға ҡаршы Төньяҡ һуғышы алдынан коалиция ойоштора. Әммә 18 йәшлек Карл XII үҙенең оло йәштәге монарх дошмандары фаразлауҙарына ҡарағанда һиҙгерерәк булып сыға.
Карлдың беренсе хәрби кампанияһы Данияға ҡаршы йүнәлтелә, ул саҡта Данияның короле ике туған ағаһы Фредерик IV Датский була, ул швед союздашы Фридрих IV Гольштейн-Готторпскийға (Карл XII апаһы Хедвиг-Софияға өйләнгән икенсе ағаһына) һөжүм яһай. Карл экспедиция корпусы менән көтмәгәндә Копенгаген эргәһенә килеп төшә, һәм Дания тыныслыҡ һорай, әммә Швецияның дәрәжәһен күтәреү Балтикала ике эре күршенең: Польша короле Август Икенсенең (ул Карл XII һәм Фредерик IV Карл Датскийҙың да ҡустыһы була, 1700 йылдың февраль айында ғәскәрҙәр Швед Балтикаһы буйындағы ҡәлғә-ҡала — Риганы ҡамайҙар, әммә Данияның тар-мар ителеүе тураһындағы хәбәр Август Икенсене сигенергә мәжбүр итә), һәм шулай уҡ рус батшаһы Петрҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра.
Нарва янында һуғыш
1700 йылдың йәйендә Швед Балтикаһы буйына бәреп инеп, Петр I командованиеһы аҫтында рус ғәскәрҙәре берҙәм гарнизон менән эргәләш торған Нарва һәм Иваногород ҡәлғәләрен ҡамай. Быға яуап итеп Данияны һуғыштан уңышлы сығарған Карлға эйәреүсе швед экспедиция корпусы диңгеҙ буйлап Пярнуға юнәлә һәм ҡамалыусыларға ярҙамға юллана. 30 ноябрҙә Карл Нарва янында Пётр I тарафынан фельдмаршал де Круа командованиеһына ҡалдырылған рус армияһына ҡәтғи һөжүм итә. Был ҡаты алышта рус ғәскәрҙәре швед армияһынан өс тапҡыр тиерлек өҫтөн була (шведтарҙың 37 пушкаһы менән 9-12 мең һалдатҡа ҡаршы 184 орудиеһы менән 32-35 мең рустар). Ҡар бураны ышығы аҫтында һөжүм итеп, шведтар Нарва стеналары алдында нәҙек һыҙыҡ булып урынлашҡан рус позицияларына бик яҡын киләләр һәм ҡыҫҡа ғына һөжүм яһап, бер нисә урында йырып инәләр. Ғәскәр башлығы де Круа һәм күп сит ил офицерҙары, үҙҙәренең һалдаттарынан туҡмалыуҙарынан ҡурҡып, шведтарға бирелә. Рус ғәскәрҙәренең үҙәк өлөшө уң яҡ флангҡа, берҙән-бер понтонлы күпергә тәртипһеҙ рәүештә сигенә башлай, күпер күп кешене күтәрмәй һәм емерелә, күбеһе һыуға бата. Преображенский полкы һәм башҡа полктар уң яҡ флангта шведтарҙың һөжүмен кире ҡаға ала, һул яҡ флангтағы пехота ла бирешмәй, алыш рус ғәскәрҙәренең тулыһынса тар-мар ителеүе сәбәпле капитуляцияһы менән тамамлана. Үлгәндәре һәм һыуға батҡандары менән юғалтыуҙар 7000 кеше тирәһе тәшкил итә (1247 яралы һәм 677 үлтерелегән шведтарҙыҡына ҡарата). Бөтә булған артиллерия юғала (179 пушка), 700 кеше, шул иҫәптән 56 офицер һәм 10 генерал әсирлеккә эләгә. Капитуляция шарттары буйынса (рустарҙың бер өлөшөнә, алыш ваҡытында әсирлеккә төшкәндәрҙән тыш, тик ҡоралһыҙ, байраҡһыҙ һәм ылауһыҙ сығыу өсөн рөхсәт ителә) шведтарға 20 мең мушкет һәм батша ҡаҙнаһынан 32 мең аҡса, шулай уҡ 210 байраҡ эләгә.
Польша кампанияһы
Артабан Карл XII армияһы Польшаға ҡаршы һуғыш аса, 1702 йылда Клишов янындағы алышта Август II һәм уның саксония армияһын тар-мар итә (Польша короле итеп һайланған Көслө Август, Саксонияның мираҫҡа ҡалған курфюрсты була. Август II польша тәхетенән бәреп төшөргәндән һуң, Карл II уны үҙенең ҡуйыласаҡ кешеһе Станислав Лещинский менән алмаштыра.