cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ричард Нойтра
Биографияһы
Был йылдарҙа Нойтраның үҙенсәлекле стиле формалаша башлай, ул аныҡ геометрик пропорцияларҙы еңеллек һәм һауалылыҡ менән берләштереүгә нигеҙләнә, был көнбайыш яр буйы халҡының талаптарына тап килә. Уның ҡарашының айырыуса үҙенсәлеге булып клиенттарының ихтыяждарын теүәл үтәү тора, шул уҡ ваҡытта коллега-архитекторҙар заказсыларға резиденцияның художестволы ҡарашын көсләп һалырға тырыша. Проектлауҙы башлағанда, Нойтра тәү сиратта һәр ваҡыт үҙенең клиентының ихтыяждарын асыҡларға тырыша һәм шунан һуң ғына бинаға ниндәйҙер сәнғәт элементтарын өҫтәй, уны тирә-яҡ пейзаж менән сағыштыра. Бер нисә уңышлы проект тамамланғас, Лос-Анджелеста архитекторҙың тәүге уҡыусылары барлыҡҡа килә, уларҙың иң билдәлеләре — Грегори Эйн, Харвел Хамилтон Харрис һәм Рафаэль Сориано.
1970 йылда Германияла вафат була, үҙенән һуң «Тормош һәм форма» исемле китап-автобиографияһын ҡалдыра.
Немеш Надь Агнеш
Немеш Надь Агнеш (3 ғинуар 1922 йыл,  — 23 август 1991 йыл, ) — Венгрия шағиры.
Биографияһы
А́гнеш Не́меш Надь кальвинистар ғаиләһендә тыуған. 1944 йылда Будапешт университетын тамамлай, венгр һәм латин телдәрен, сәнғәт тарихын өйрәнә. Һуғыштан һуң «Яңы тыуған ай» «Новолунье» (Магда Сабо, Геза Отлик һ. б.) әҙәби журнал төркөмөнә ҡарай, Янош Пилинский менән дуҫлаша. 1948 йылда властар журналды япҡандан һуң (бары тик 1986 йылда ғына яңыртыла), ун йыл дауамында Немеш Надь фәҡәт тәржемәләрен генә баҫтырыра алған, педагогик журналда эшләй, мәктәптә әҙәбиәт уҡыта. 1944—1958 йылдарҙа Донъя халыҡтары илсеһе әҙәби тәнҡитсе Балаж Ленделдә кейәүҙә булған.
Танылыуы
Әҙиптең мираҫы ҙур булмаһа ла, тос йөкмәткеле, әһәмиәтле. Ул бик ҙур милли премияларға — Ференц Баумгартен (1946), Аттила Йожеф (1969), Лайош Кошут (1983) премияларына лайыҡ булды. Уның эсселары һәм шиғырҙары инглиз, немец, француз, испан, итальян һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.
Ҡарабаш килейек
Ҡарабаш килейек (черноголовая славка, Sylvia atricapilla)— турғай һымактар отрядендәге ҡошсоҡ.
Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». һайрауы яңғырауыҡлы һәм матур һыҙғырыуҙан, сырҡылдауҙан тора.
Йәшәү рәүеше
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа, ауыл, ҡалалағы ағастарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта, ҡайһы ваҡыт ағаста оялай. Ҡара-көрән таплы 4—5 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Йәнбикә
Йәнбикә — башҡорт ҡатын-ҡыҙы исеме. «Урал батыр» эпосында ул Урал менән Шүлгәндең әсәһе.
Атама тарихы
Башҡортостандағы бик күп топонимика, бигерәк тә йылғалар, «Урал батыр» эпосы геройҙары хөрмәтенә аталған. Шуға ла Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбикә йылғаһы булыуы, Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй. Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙ, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана» , — тип яҙа.
Андреевка (Бөрө районы)
Андреевка (Андреевка) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452473, ОКАТО коды — 80213819010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әл-Джумға сүрәһе
Әл-Джумға сүрәһе (سورة الصف, Йыйылыш ) — Ҡөрьән Кәримдең 62 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 14 аяттан тора.
Елбань (Бердь ҡушылдығы)
Елбань  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 232 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Троица (Ханты-Мансийск районы)
Троица — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 339 кеше йәшәй.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Дмитриевка (Даниловка ҡушылдығы)
Дмитриевка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Даниловка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абель Рудольф Иванович
Рудольф Иванович (Иоганнович) Абель (1900, Рига, 1955, Мәскәү) — совет тышҡы разведкаһы хеҙмәткәре, дәүләт именлеге подполковнигы. Уның исемен АҠШ-та фашланған совет разведкаһы резиденты Вильям Генрихович Фишер файҙалана.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
1900 йылдың 23 сентябрендә Ригала тыуған. Уның атаһы торбалар таҙартыусы була.
Балтика флотында хеҙмәттә
1917 йылғы революциянан һуң үҙ теләге менән Балтика флотына китә, артабанғы ике йылда хәрби транспорт судноларында кочегар булып хеҙмәт итә. 1918 йылдан Волга һәм Кама районында миноносецта хеҙмәт итә һәм бер нисә ҡаты алышта ҡатнаша. 1918 йылдан РКП(б) ағзаһы.
1920 йылдың ғинуарында Кронштадтта Балтика флоты янындағы радистар курсына уҡырға инә. 1921 йылда һөнәре буйынса, моряк-ирекле ирекмәндәрҙән ойошторолған отряд составында Алыҫ Көнсығышҡа йүнәлтелә. 1921 йылдың аҙағынан 1923 йылға тиклем Амур хәрби флотилияһында канонер кәмәләрендә хеҙмәт итә. 1923 йылда Петропавловск-Камчатский ҡалаһында хәрби контролер вазифаһын биләй, артабан Беринг утрауында радиостанция начальнигы була.
Разведка эшмәкәрлегенең башы
1924 йылда Рудольф Абель демобилизациялана. 1924 йылдан 1926 йылға тиклем Владивостокта Совет сауҙа флотында электрик һәм радист булып эшләй. Ошо осорҙан алып Абелдең разведка эшмәкәрлеге күҙәтелә: 1926—1927 йылдарҙа ул Шанхайҙа совет вәкиллеге коменданты була, ә 1927 йылда инде ОГПУ-ның ИНО хеҙмәткәре. 1927 йылдан 1929 йылға тиклем Пекинда СССР-ҙың тулы вәкиллеге эргәһендә радист булып хеҙмәт итә. СССР менән Ҡытай араһындағы мөнәсәбәттәр өҙөлгәндән һуң Мәскәүгә кире ҡайтарыла һәм сит илдәрҙә легаль булмаған разведка эшенә ебәрелә, унда уға инглиз, немец һәм француз телдәрен яҡшы белеү ярҙам итә.
Һуғыш осорондағы эшмәкәрлеге
Һуғыштың тәүге көндәрендә, 1941 йылдың июлендә, СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты бойороғо менән НКВД ҡарамағында Махсус төркөм булдырыла, Төркөмгә немец-фашист ғәскәрҙәре тылында разведка-диверсия эшен һәм партизан һуғышын ойоштороу йөкмәтелә. Бының өсөн уға НКВД ғәскәре структураһына ингән Махсус төркөм ғәскәре беркетелә. Эске эштәр Наркомы ҡарамағындағы Махсус төркөм дәүләт хәүефһеҙлегенең 1-се идаралығы (разведка) базаһында ойошторола, уға Беренсе идаралыҡ начальнигы урынбаҫары Павел Судоплатов етәкселек итә. 1941 йылдың 3 октябрендә Махсус төркөм СССР НКВД-һының 2-се бүлек (фронт аръяғындағы эш) тип үҙгәртелә: дошман тылында разведка, диверсиялар һәм террор. Эш йүнәлештәре начальниктары итеп Серебрянский Я. И., Маклярский, М. Б. Маклярский, В. А. Дроздов, А. Э. Тимашков, Г. И. Мордвинов тәғәйенләнә.
Квалификациялы кадрҙарға ҡәтғи ихтыяж кисергән Судоплатов һәм Эйтингон Берияға элекке разведка һәм дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәрен төрмәнән азат итеү һәм хеҙмәткә ҡайтарыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә.
Мәҫәлән, 1941 йылда Абель ҡабаттан НКВД-НКГБ хеҙмәткәре булып китә. Бөйөк Ватан һуғышы Абель талантына ҡулланылыш таба. Ул дошман тылында эшләү өсөн диверсия разведка төркөмдәрен әҙерләй, бер нисә тапҡыр үҙе, фронт һыҙығы аша сығып, разведка эштәрен башҡара. 1941 йылдың көҙөндә Абель һәм Фишер фронт һыҙығы тирәһендә эшләй, партизан отрядтары өсөн радистар әҙерләй. Артабан икеһе лә Бөтә Союз радистар мәктәбендә (Денежный переулок, 9/6) эшләй. 1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың ғинуарына тиклем Абель, разведка төркөмөнөң оперуполномоченныйы булараҡ, Төп Кавказ һыртында оборона эштәрен алып барыу өсөн яуаплы була.
1946 йылдың 27 сентябрендә отставкаға сыға.
1955 йылдың 17 декабрендә Мәскәүҙә ҡапыл вафат була һәм Введенский зыяратында ерләнә (27 участка)
Наградалары
Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм разведфронттағы ҡаҙаныштары өсөн билдәләнгән күп һанлы миҙалдар, шулай уҡ «НКВД-ның атҡаҙанған хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнә.
Зәйтүнә
Зәйтүнә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Зәйтүнә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе мәңге йәшел тигәнде аңлата. Зәйтүн ағасы, зәйтүн гөлө атамаһынан алынған.
Билдәле шәхестәр
Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы Насретдинова (14 август 1923 йыл — 1 октябрь 2009 йыл) — башҡорт балет артисы, педагог. СССР-ҙың (1955) һәм РСФСР-ҙың (1954) халыҡ, БАССР-ҙың атҡаҙанған (1946) артисы. Октябрь Революцияһы (1976), «Почёт Билдәһе» (1946) ордендары кавалеры.
Зәйтүнә Ислам ҡыҙы Бикбулатова (28 май 1908 йыл — 23 февраль 1992 йыл) — башҡорт театр актёры. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1928—1992 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. СССР‑ҙың (1973) һәм РСФСР‑ҙың (1955) халыҡ, РСФСР‑ҙың (1947) һәм Башҡорт АССР‑ының (1944) атҡаҙанған артисы. РСФСР‑ҙың К. С. Станиславский исемендәге (1967), БАССР-ҙың Салауат Юлаев исемендәге (1976) дәүләт премиялары лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1958), «Почёт Билдәһе» (1968) ордендары кавалеры.
Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы Шәрипова (10 июнь 1948 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
Зәйтүнә Зариф ҡыҙы Илбаева (23 февраль 1906 йыл — 5 октябрь 1983 йыл) — йырсы (лирик сопрано), педагог. 1938 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1952 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, 1955 йылдан — солисы, 1961—1966 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. 1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1942). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. (1955).
Зәйтүнә Сабир ҡыҙы Ғәзизова (26 февраль 1937 йыл) — опера йырсыһы, 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986).
Зәйтүнә Рәхмәтулла ҡыҙы Әлибаева (1922 йыл — 9 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, ПВО часе элемтәсеһе.
Зәйтүнә Һәйбән ҡыҙы Йәнбарисова (25 декабрь 1931 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы Дударева (24 октябрь 1954 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты һәм Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).
Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы Ханова (30 июль 1956 йыл) — журналистика ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы Ғилемханова (Малюта) (14 август, 1922 йыл — 2015 йыл) — гвардия сержанты, приборсы, зенитсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы Ниғәмәтйәнова (ижади псевдонимы З. Әйле; 10 апрель 1971 йыл) — журналист. 2010 йылдан «Киске Өфө» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. 2015 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018).
Зәйтүнә әүлиә — Зәйтүнә Һиҙиәтова (Ғабдуллина) күренекле дин әһеле, Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе Ғабдулла Сәйеди ишандың ейәнсәре.
Насирова Зәйтүнә Зиннәт ҡыҙы (1947), Өфө медицина колледжы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Бесконечная
Бесконечная — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Грубышка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пурим
150px|thumb|Һоменташ-тар, традицион Пурим ашы Пури́м ( — йәрәбәләр; берлек һанында, аккадса pūru һүҙенә яҡын) − йәһүд байрамы. Адар айының 14 көнөндә байрам ителә.
Тарихы
Пурим байрамы Фарсы Империяһында йәшәгән йәһүҙиләрҙең үлтереүҙән ҡотолоу иҫтәлегенә байрам ителә. Традиция буйынса йәһүҙиләрҙе үлтереү батшаһына уның фавориты Һаман тәҡдим иткән, тип иҫәпләй.
Куталь-Кыке
Куталь-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сыпаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Биргит Нильссон
Би́ргит Ни́льсон, шулай уҡ Ни́льссон (Märta Birgit Nilsson; 17 май 1918 йыл — 25 декабрь 2005 йыл) — швед опера йырсыһы (драматик сопрано).
Биографияһы
1946 йылда Стокгольмдә Король операһында Карл Мария фон Веберҙың «Ирекле уҡсы» («Вольный стрелок») операһында Агата дебют партияһын башҡара.
1948 йылда Германияла һәм Италияла сығыш яһай. Әммә 1951 йылға ҡәҙәр уның төп сығыш яһау урыны Стокгольм булып тора, бында ул төрлө партиялар башҡара: Донна Анна («Дон Жуан» В. Моцарт), Леди Макбет һәм Аида (шул уҡ исемдәге Дж. Верди опералары), Лиза («Пиковая дама» П. И. Чайковский), Һағыш (Дж. Пуччини), Сента һәм Зиглинда («Летучий голландец» һәм «Валькирия» Вагнер). 1951 йылда Глайндборн фестивалендә Моцарттың «Идоменей» операһында Электра партияһын башҡарып ҙур уңыш яулай.
Тиҙҙән йырсы ныҡлап Вагнер опералары партияларына ҙур иғтибар бүлә. 1953 йылда Стокгольмдә «Тангейзер» операһында Елизавета һәм «Тристан һәм Изольда» операһында Изольда партияларын башҡара, ә 1954—1955 йылдарҙа Мюнхенда «Нибелунг йөҙөгө» операһында Брунгильда ролендә ҙур уңыш менән сығыш яһай. 1954 йылдан Вена дәүләт операһында, 1954—1967 йылдарҙа Байрет фестивалендә ҡатнаша.
Рихард Штраустың «Саломея» операһында Саломея һәм «Электра» операһында Электра партияларын, Джузеппе Вердиҙың «Аида» операһында Аида һәм «Макбет» операһында Леди Макбет ролдәрен һ.б. башҡара. Уның иң ҙур ҡаҙаныштарына Джакомо Пуччининың «Турандот» операһында төп партияһы менән сығыш яһау керә. Был партия тәүге тапҡыр 1958 йылда Ла Скалала йырлана һәм артабан бөтә донъя буйлап триумф менән күп мәртәбә башҡарыла.
Биргит Нильссон Америка Ҡушма Штаттарында (1956 йылдан), Лондонда (1957 йылдан), Мәскәүҙә (1964 йылда), Осакала (1967 йылда), Парижда (1968 йылда), Буэнос-Айреста (1971 һәм 1979 йылдарҙа) һ. б. сығыш яһай.
Йырсы операнан тыш һирәгерәк концерттарҙа ла сығыш яһай, унда шул иҫәптән Ян Сибелиустың һәм Вильгельм Стенхаммарҙың йырҙарын һәм романстарын швед телдә башҡара. 1978 йылда ҙур концерт турнеһын ойоштора. 1984 йылда публика алдында сығыштарын туҡтата. Аҙаҡ Швецияның көньяғындағы туған Сконе ленына (провинцияһына) йәшәргә ҡайта. 1996 йылда Метрополитен-операла Джеймса Ливайндың юбилей кисәһендә Вагнерҙың «Валькирия» операһынан  "Hojotoho"  йырлап, йырсы  ҡабаттан тауышының көсөн һәм асыҡлығын күрһәтә.
1960 йылда Швеция музыкаль академияһы ағзаһы була, шул уҡ йылда «Litteris et artibus» ордены менән бүләкләнә. 1981 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһына тәүге тапҡыр Швеция хөкүмәтенең «Illis quorum meruere labores» миҙалы менән бүләкләнә. 1992 йылда Сибелиус исемендәге академияһының почётлы докторы (Хельсинки) итеп һайлана. «Gramophone» журналының Дан залына индерелгән.
Круглов Григорий Михайлович
Круглов Григорий Михайлович (8 август 1927 йыл — 26 август 2018 йыл ) — совет рәссамы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (1996), БАССР‑ҙың атҡаҙанған рәссамы (1990). СССР-ҙың рәссамдар союзы ағзаһы (1968). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Круглов Григорий Михайлович 1927 йылдың 8 авгусында Татар АССР-ының Алексеевское районы Сакон ауылында тыуған.
Махсус белемгә эйә түгел. 9 йыл мәктәптә уҡыған осорҙа, Пионерҙар йортона йөрөп сәнғәт студияһында шөғөлләнә. Хеҙмәт иткән осорҙа Алыҫ Көнсығыш хәрби округының һынлы сәнғәт студияһында шөғөлләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Маньчжурия һәм Кореяның азат итеп, Япония менән һуғышта ҡатнаша. 1-се Алыҫ Көнсығыш фронтының 18-се запас уҡсылар полкы элемтә батальонының радист-уҡсыһы булып хеҙмәт итә.
8 сентябрь
8 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 251-се (кәбисә йылында 252-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 114 көн ҡала.
Круглов Григорий Михайлович
Биографияһы
1950 йылдан алып Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
8 сентябрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Пьер де Кубертен
Пьер де Фреди́, барон де Куберте́н (Pierre de Frédy, baron de Coubertin) (1 ғинуар 1863, Париж — 2 сентябрь 1937, Женева) — француз спорт һәм йәмәғәт эшмәкәре, тарихсы, педагог, әҙәбиәтсе; барон. Хәҙерге Олимпия уйындарын ойоштороу инициаторы (1896 йылдан башлап үткәреләләр). Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты (1896—1916, 1919-25).
8 сентябрь
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Круглов Григорий Михайлович
Биографияһы
1951—1985 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй, бер үк ваҡытта рәссам-педагог Владимир Степанович Сарапулов етәкселеге аҫтында һынлы сәнғәт студияһында шөғөлләнә.
Пьер де Кубертен
Олимпия уйындары
Кубертен спортты таратыу өсөн халыҡ-ара ярыштар үткәреү идеяһы тураһында күп уйлана. Олимпияла археологик ҡаҙыныуҙар барышындағы асыштарға бәйле йәмғиәттә Антик олимпия уйындарына ҡыҙыҡһыныу артҡанын күреп, Кубертен Олимпия уйындарын тергеҙеү проектын төҙөй һәм 1892 йылдың 25 ноябрендә Париждың бөтә донъяға билдәле университеты Сорбоннала «Олимпизмды тергеҙеү» тигән доклад менән сығыш яһай. Шунда ул Рәсәй генералы А. Д. Бутовский менән таныша. Генерал менән фекерҙәш булып сығалар, ул да спорттың йәштәрҙе тәрбиәләүҙәге әһәмиәтен юғары баһалай, Олимпия уйындарын тергеҙеү фекерен дә ҡайнар хуплай.
Круглов Григорий Михайлович
Биографияһы
1953 йылдан башлап сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Картиналары Башҡорт дәүләт художество музейы, Хәрби дан музейы, эске эштәр министрлығы музейы, Рәсәй һәм сит илдәр музейҙары һәм шәхси тупланмалар коллекцияларында һаҡлана.
Пьер де Кубертен
Олимпия уйындары
Уйындар 1896 йылдың йәйендә үтә һәм ҙур уңыш ҡаҙана. Уйындар тамамланғас, Кубертен Халыҡ-ара Олимпия комитеты президентының бушаған вазифаһын биләй.
Артабан Олимпия хәрәкәтенә етди ауырлыҡтар менән осрашырға тура килә, сөнки киләһе Уйындар — 1900 йылғы Париж һәм 1904 йылғы Сент-Луис Олимпиадалары — улар менән бер үк ваҡытта үткән Бөтә донъя күргәҙмәһе ерлегендә ҙур иғтибар яулай алмай. 1906 йылда хәл үҙгәрә, сөнки Афинала аралыҡ уйындары үткәрелә һәм Олимпия уйындары иң мөһим спорт ваҡиғаһына әүерелә.
Круглов Григорий Михайлович
Күргәҙмәләре
Өфөләге шәхси күргәҙмәләре (1961, 1993, 1999, 2003, 2004).
Пьер де Кубертен
Олимпия уйындары
1912 йылғы Стокгольм уйындарына Пьер де Кубертен яңы спорт дисциплинаһын — заманса бишбәйгене барлыҡҡа килтерә.
1912—1948 йылдарҙа Олимпия уйындарында Сәнғәт конкурстары үткәрелә, улар программаға Пьер де Кубертен тәҡдиме буйынса индерелә. 1912 йылда, псевдоним аҫтында Стокгольмдағы V Олимпия уйындарының Сәнғәт конкурсында ҡатнашып, Пьер де Кубертен «Спортҡа мәҙхиә» өсөн (әҙәбиәт номинацияһында) алтын миҙал яулай.
Круглов Григорий Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (1996)
БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1990).
Пьер де Кубертен
Олимпия уйындары
1916 йылда, Беренсе донъя һуғышы ҡыҙған мәлдә, Кубертен мундир кейә лә фронтҡа юллана, унда Француз армияһына барып ҡушыла. Бындай шарттарҙа ул Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты вазифаһында ҡалыуҙы мөмкин түгел тип һанай. Кубертен вәкәләттәрҙе комитет ағзаларының береһе, нейтраль Швейцария вәкиле Годфруа де Блонеға тапшырыуҙы талап итә. Һуғыштан һуң бер йыл үткәс, 1919 йылда, Кубертен яңынан Халыҡ-ара олимпия комитетына етәксе була. Париждағы 1924 йылғы Олимпия уйындарынан һуң Кубертен Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты вазифаһынан китә. Бельгиялы Анри де Байе-Латур яңы етәксе итеп ҡуйыла.
Сталагнат
Сталагнат йәки сталактон  — карст мәмерйәләрендә тамсы һарҡындыһынан хасил булған һемоген ултырмалар. Бағана рәүешле сталагнаттар сталактиттар һәм сталагмиттар берләшмәләренән барлыҡҡа килә.
Пьер де Кубертен
Скауттар хәрәкәте
1911 йылда Францияла ике дин-ара скаут ойошмаһы ойошторола, береһенең — Éclaireurs Français (EF) тигәненең — ойоштороусыһы Пьер де Кубертен була. Икенсеһен (Éclaireurs de France) Николя Бенуа нигеҙләй. Һуңыраҡ был ойошмалар берләшә.
Круглов Григорий Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
Пьер де Кубертен
Шәхси тормошо
Пьер де Кубертен 1895 йылда ғаилә дуҫтарының ҡыҙы Мари Ротанға өйләнә. Баш балалары Жак аҡылға зәғиф була, ә ҡыҙҙары Рене нервы ауырыуы менән яфалана. Кубертендың балалары нәҫел ебен дауам итә алмай. Кубертендың ағай-энеһе араһында ул яҡын күргән икәүһе Беренсе донъя һуғышында һәләк була. Кубертендың ҡатыны 1963 йылда 101 йәштә вафат була.
Сталагнат
Башҡортостанда
Башҡортостан мәмерйәләрендә сталактиттар, сталагмиттар һәм уларҙың ҡушылыуынан хасил булған сталагнаттар ҙа осрай. Бигерәк тә республиканың Белорет районында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә булған Ҡыҙылъяр мәмерйәһендә улар күп. Был тау ҡыуышы Уралдың — иң ҙур, Башҡортостан Республикаһының иң оҙон мәмерйәһе, боронғо протозерой ҡатламдарында барлыҡҡа килгән.
Круглов Григорий Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Японияны еңгән өсөн» (1946), «Кореяның азат иткән өсөн» (1946), «Совет Армияһы һәм Флотына 30 йыл» (1948), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә егерме йыл» (1965), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә утыҙ йыл» (1975), «СССР ҡораллы көстәренә 60 йыл» (1978), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә ҡырҡ йыл» (1985), «Хеҙмәт ветераны» (1987), «СССР ҡораллы көстәренә 70 йыл» (1988), «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә илле йыл», Г. Жуков миҙалдары (1995), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә алтмыш йыл» (2005), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә алтмыш биш йыл» (2010) миҙалдары.
Пьер де Кубертен
Тәнҡит
Кубертен тәнҡит утына йыш тотола. Уны Олимпия уйындарын дөрөҫ аңламауҙа, уларҙы үтә профессионаллаштырыуҙа һәм романтиклаштырыуҙа ғәйепләйҙәр. Кубертендың, Олимпиадалар тыныслыҡты һаҡлауға булышлыҡ итә, тигән фекере лә тәнҡитләнә. Бынан тыш, тикшеренеүселәр һәр төрлө олимпия мәсьәләләрен хәл итеүҙә ул үҙ ролен үтә ҡабартҡан тип иҫәпләй.
Пьер де Кубертен миҙалы
Пьер де Кубертен миҙалы Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан Олимпия уйындары ваҡытында рухҡа тоғролоҡ, намыҫлы ғәҙеллек һәм киң күңеллелек («Fair Play») өсөн тапшырыла.
Круглов Григорий Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының почет грамотаһы (1962).
Пьер де Кубертен
Пьер де Кубертен миҙалы
Күп спортсылар һәм тамашасылар тарафынан был награда алтын олимпия миҙалына ҡарағанда ла мөһимерәк тип таныла. Халыҡ-ара олимпия комитеты ла Пьер де Кубертен миҙалы тапшырыуҙы спортсы өсөн иң ҙур хөрмәт тип атай.
Круглов Григорий Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Ауыл өҫтөнән мәҙәни шефлыҡ алдынғыһы» (1972).
Пьер де Кубертен
Хеҙмәттәре
Кубертен хеҙмәттәренең дөйөм күләме 12 меңдән ашыу баҫма бит тәшкил итә (30 китап, 50 брошюра, 1200-ҙән ашыу мәҡәлә). Кубертендың айырыуса ҙур хеҙмәттәре: рус телендә:
Наин-Шара
Наин-Шара — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лиман Антокур йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 116 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чипурная Ледовица
Чипурная Ледовица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ледовица йылғаһының һул ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Әл-Мунафиҡун сүрәһе
Әл-Мунафиҡун сүрәһе (سورة الجمعة, Ике йөҙлөләр ) — Ҡөрьән Кәримдең 63 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 11 аяттан тора.
Дүрмән
Дүрмән (Дюрменево) — Башҡортостан Республикаһының Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 325 кеше була. Почта индексы — 452648, ОКАТО коды — 80258875002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Платон
Платон (Πλάτων) (б.э.тиклем 423-424-347 йылдар тирәһе) — Боронғо Греция фәйләсүфе. Идеализм йүнәлеше вәкиле. Европа идеализмына нигеҙ һалған боронғо грек философы.
Ни өсөн ул бөтә донъя философияһы өсөн олуғ һәм әһәмиәтле һуң. Платон, үҙ заманындағы башҡа философтар кеүек үк, бөтә хеҙмәте менән кешеләрҙе объектив рәүештә белемгә, донъяның диалектик закондарын танып белеүгә, өҙлөкһөҙ эҙләнеүҙәргә саҡырған. Философия фәнендә ул, нигеҙе хаталы булыуға ҡарамаҫтан, билдәле бер системаға һалынған ижади мираҫ ҡалдырған. Уның хеҙмәттәре философия тарихында тулы бер осор тәшкил итә һәм ул һис шикһеҙ кешелек мәҙәниәтен (бигерәк тә философияны) үҫтереү, яңы фекерҙәргә байытыу өсөн ҙур, этәргес роль уйнаған.
Кешелек тарихында иң мөһим һәм абруйлы шәхестәрҙең береһе[3] һәм үҙенең уҡытыусыһы Сократ һәм уның иң билдәле уҡыусыһы Аристотель менән бер рәттән боронғо грек һәм көнбайыш фәлсәфәһе тарихында төп фигура булып тора. Платон шулай уҡ йыш ҡына көнбайыш диненә һәм рухиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булараҡ та ҡабул ителә. Плотин һәм Порфирий кеүек фәйләсуфтарҙың неоплатонизмы христианлыҡҡа Августин кеүек сиркәү аталары аша көслө йоғонто яһай. Альфред Норт Уайтхед ҡасандыр былай тип билдәләй: «Европа фәлсәфәүи традицияһына хас булған иң ышаныслы дөйөм характеристика — ул Платонға иҫкәрмәләр серияһы».
Биографияһы
Ул боронғо Афинала грек аристократы Аристон ғаиләһендә Афина менән Спарта һуғышы (Пелопоннес һуғышы) барған дәүерҙә тыуған. Боронғо Элладала ҡабул ителгәнсә, уның тыуған көнө тип 7 таргелион (21 май) иҫәпләнә.Был байрам көн- боронғо грек мифы буйынса Делос утрауында был көндө эллиндарҙың иң яратҡан илаһтарының береһе Аполлон тыуған. Диоген (Лаэрттан) фекеренсә, Платондың үҙ исеме — Аристокл (др.-греч. Ἀριστοκλῆς; «иң шәп дан»). Платон ҡушаматы уға (грекса «plato» — киң) мәктәптә уҡығанда бирелгән. Уға был ҡушамат киң яуырынлы булғаны өсөн гимнастика уҡытыусыһы тарафынан, йәки бик аҡыллы булғаны өсөн бирелгән тигән мәғлүмәттәр осрай. Платон Афина йәмғиәте юғары ҡатлам кешеләренең балалары өсөн асылған мәктәптә уҡый. Унда грамматика, музыка, риторика, һынлы сәнғәт, гимнастика һәм башҡа шундай фәндәр буйынса дәрестәр була.
Платондың ғүмерендә иң мөһим ваҡиға тип уның Сократ менән осрашуы һанала. Ул саҡта Платонға 20 йәш кенә тулған була, һәм ул үҙенең оло йәштәге уҡытыусыһының һәр әйткән һүҙен, һөйләмен үҙләштерергә тырыша. Ул был бурысты бик яҡшы үтәп сыға. Сократ үлгәс (илаһтарҙы хөрмәтләмәгән, йолаларҙы үтәмәгәнгә һ.б. Афина суды ҡарары буйынса ул ағыу эсә), бер нисә йылға Афинанан китеп тора, төрлө илдәрҙә була, ундағы ғалимдар, уларҙың ғилми тәғлимәттәре менән таныша. Афинаға ҡайткас, Платон мәктәп ойоштора һәм уға (ошо ерҙә йәшәгән Академ исемле геройға бәйләп) Академия атамаһын бирә. Ошо мәктәптә Платон үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәттәрен ижад итә, шәкерттәрен тәрбиәләй. Уҡытыу эшенә Платон 40 йыллап ғүмерен бирә. Ул 80 йәштә, һис көтмәгәндә, бер мәжлестә ултырғанда вафат була. Үлеменең сәбәбе мәжлескә бәйле булмаған, әлбиттә. Платондың ашау-эсеү мәсьәләһендә ғәйәт тәртипле, тыйнаҡ булғаны, уның аскеттарса йәшәү рәүеше алып барғаны мәғлүм.
Ижади мираҫы хронологияһы
Платон үҙенең донъяға ҡарашы буйынса объектив идеалист була. Уның һәм уның тураһындағы ҡайһы бер хеҙмәттәр (бигерәк тә биографик материалдар) юғалған булһа ла, ижади мираҫының шаҡтай өлөшө беҙҙең осорғаса һаҡланып ҡалған. Платондың ижад юлын бер нисә осорға бүлеп ҡарарға мөмкин.
- Башланғыс осор (б.э.т. IV быуаттың 90-сы йылдарына тиклем). Был осорҙа Платон, күберәк Сократ йоғонтоһона бирелеп, әхләки проблемалар йүнәлеше менән шөғөлләнә. Ҡайһы бер мөһим төшөнсәләргә анализ яһай.
- Күсеү осорона (80-се йылдар) субстанциаль ысынбарлыҡ дәрәжәһендә бирелгән идея концепцияһын дәлилләү хас. Был осорҙа Платон ҡайһы бер башҡа фәлсәфәүи тәғлимәттәрҙе лә тәнҡитләй. Мәҫәлән, софисттар фәлсәфәһен, Гераклит һәм Пифагор тәғлимәттәрен, ә социаль философия ҡалыбында ул тарҡалыу процессын кисерә башлаған демократия принциптарын тәнҡиткә дусар итә, аристократия принциптарын иһә күккә сөйә. - Етлегеү осоро (70—60 -сы йылар) өсөн характерлы күренеш — ул да булһа мөстәҡил һәм субстанциаль ысынбарлыҡ юғарылығында бәйләнгән идеялар тураһындағы тәғлимәтте дәлилләргә ынтылыу. Платонса, был идеялар материаль ысынбарлыҡты ла билдәләй. Үҙенең ошо йүнәлештәге фекерҙәрен иҫбатлауҙа Платон сикләнгән эмпиризмдың кәмселектәренә таянып эш итергә тырыша. Шуның өҫтөнә бер аҙ абстракт (адресһыҙ) тәнҡитләү менән дә мауығып китә. Был осор өсөн бөйөк ғалимдың мифология сиренә, урыны-урыны менән мистикаға бирелеп китеүе лә хас.
- Һуңғы осор (50-се йылдар) Платондың дәүләт философияһына мөрәжәғәт итеүе менән характерлана.
Платон онтологияһы
Ҡыҫҡаһы, Платон философияһында ҙур урынды өс онтологик субстанция («бер бөтөн», «аҡыл» һәм «йән») тураһында тәғлимәт ала (онтология- учение о бытии, субстанция- то, что существует само по себе). Был тәғлимәт русса «учение о триаде» тип атала. Платонса, булыуҙың нигеҙен «бер бөтөн» тәшкил итә. «Бер бөтөн» өлөштәргә бүленмәй, уның сиктәре лә юҡ. Уны «бер ни түгел» тип тә әйтеп булмай, сөнки «бер ни» тигән һүҙҙе ҡулланыу ул үҙе үк «бер бөтөн» тураһында «нимәлер» әйтеү булыр ине… Ләкин шулай ҙа, Платонса, «бер бөтөн» ул — булыуҙың нигеҙе. «Аҡыл» — өс субстанцияның икенсеһе, тип ҡарала. Ул — "бер бөтөн"дөң сағылышы. Аҡыл материаль ысынбарлыҡтан ирекле, азат, уға бәйләнмәгән. «Аҡыл», Платонса, әйберҙәрҙең асылы. Ләкин ул — «саф», әйберҙәр менән бәйләнештә түгел. Ул — барлыҡ әйберҙәрҙең дөйөмләштерелгән асылы. Аҡыл ул — йәшәү, ләкин уның (йәшәүҙең) дөйөмләштерелгән формаһы. Аҡылдың иң дөйөмләштерелгән йыйылмаһы ғаләм (космос) рәүешендә сағыла. Күренеүенсә, Платон "аҡыл"ды (ә ул, беҙҙең ҡарашта, кешегә хас булған иң ҙур һәм мөһим үҙенсәлек) кешенән айырып ҡарай. Ул — абстракция һәм уның ана шул элегерәк ҡаралған абстракт "бер бөтөн"дән әллә ни айырмаһы юҡ.
Йән тураһында тәғлимәт
Платон фекере буйынса, субстанцияның өсөнсөһө — йән. Уның «вазифаһы» — юғарыла ҡаралған «аҡыл» менән тәндең үҙенә күрә бер синтезы, йыйылмаһы. Йән һәр әйберҙә бар, хатта ғаләмдә лә. Һәм ошо йәндең сағылышы, Платон фекеренсә, әлбиттә, һәр индивидта. Тән ул йән менән бергә. Үлеү — тәндең башҡа төрлө торошҡа ғына күсеүе. Ләкин тәндең «башҡа торошо» шулай уҡ үлеүгә дусар. Ә бына йән — үлемһеҙ (бында логик ҡаршылыҡ: Платон йән менән тәнде айырылғыһыҙ тип ҡарай, шулай булғас, тән дә, йән кеуек үк, үлемһеҙ тип ҡаралырға тейеш ине. Йә булмаһа, киреһенсә. Йән дә, тән дә — икеһе лә — мәңге түгел, үлә).
Идея һәм материя
Платон тәғлимәттәренең үҙәген һәм төп фекерен идея менән материя араһындағы мөнәсәбәт тәшкил итә. Уныңса, идея — беренсел, ә материя — икенсел. Йәғни материя идеяның тоноҡ күренеше генә. Платонса, материяның һис ниндәй рәүеше,формаһы (ғәрәпсә шәкел) лә юҡ. Булған хәлдә лә ул идеянан бер нимә лә ала алмаҫ ине («алһа ул идеянан килгән шәкелде боҙор ғына ине»). Идеяның беренсел һәм хәл иткес ролдә алыныуы Платондың гносеологияһында (танып белеү теорияһындә) ла сағыла. Уныңса, һәр әйберҙең нигеҙен идея тәшкил итә. Әгәр ҙә кешеләр нимәнелер танып белеүгә ирешәләр икән, улар ошо идеяны танып белеүгә ирешкән булалар. Ғөмүмән, Платондың «идея» тураһындағы фекерҙәре (улар менән килешеп булмаһа ла) иғтибарға лайыҡ. Платон — фәнгә «идея» һәм «идеаль» терминдарын керетеүе менән ҙур ихтирам ҡаҙанған ғалим. Дөрөҫ, Платонса, идеялар донъяла иң беренсел, иң башланғыс ролде үтәүсе ҡимммәт булып сыға. Шул уҡ вакытта реаль предметтар һәм күренештәр бер ниндәй ҙә иғтибарға лайыҡ түгел. Был яҡтан ҡарағанда, Платондың материя менән идея араһындағы мөнәсәбәтте сағыштырыу тураһындағы фекерҙәре ҡыҙыҡлы.
Платон диалектикаһы
Платон үҙенең тәғлимәттәрендә диалектикаға ла (билдәле, уны әлеге идея концепцияһына яраштырып) урын бирә. Шулай ҙа Платондың танып белеү, диалектика, онтология теориялары, бер-береһе менән бәйләнешле булһа ла, һаман да бер яҫылыҡта — үҙе тарафынан уйлап сығарылған һәм уны сикләнмәгән көскә әүерелдергән идеяға ғына ҡайтып кала. Платондың идеалистик фекерҙәре үҙе хеҙмәт ҡуйған барлыҡ гуманитар фәндәр өлкәһендә лә урын таба. Этикала ул өс төрлө игелекте (благо) атай: аҡыл, батырлыҡ һәм айыҡ ажарлыҡ. Улар барыһы бергә ғәҙеллек тип аталған игелекте тәшкил итәләр.
Сәйәси хоҡуҡ өлкәһендә эшмәкәрлеге
Платон дәүләттең килеп сығыуы тураһында ла иғтибарға лайык фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж, ти ул. Был, әлбиттә, материализм уҡ түгел, шулай ҙа идеализмдың да иң сик варианты түгел. Платон дәүләт менән идара итеүҙә өс форманы атай: монархия, аристократия һәм демократия. Ошо өс форманың һәр ҡайһыһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хаҡимлығы. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркөм) кешенең хаҡимлығы. Уның варианттары: яҡшы һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хаҡимлығы. Демократия — күптәрҙең хаҡимлығы.
Сәнғәт һәм гүзәллек тураһында
Платон сәнғәткә, уның күп төрлө үҙенсәлегенә бер төрлө ҡалыптар ҡуйырға ынтылыуы менән айырылып тора. Мәҫәлән, ул «идеаль дәүләт» мәнфәғәтенә «тап килмәгән» әҫәрҙәрҙе ситкә этәрә. Ундайҙар рәтенә ул Гомер әҫәрҙәрен, гөмүмән мифтарҙы, шулай уҡ халыҡ ижадын индерә. Ә музыкала, уныңса, ҡайғылы моңдар, шулай уҡ «еңел» төрҙәр ҙә булырға тейеш түгел. Музыка ҡоралдарынан ук фәҡәт лираны һәм цитраны (ҡыллы музыка ҡоралын) ғына таный. Ә флейтаны «әҫәрләндереүсе», кәрәкмәй торған ҡорал тип һанай. Платон грек мифологияһын ғөмүмән инҡар итә. Дөрөҫ, Платон — үҙенең беренсе ижад осоронда мифология сире менән дә ауырып алған шәхес. Ләкин мифологиянан ул уның илаһтарын ғына ҡабул итә, ә кеше сифаттарына эйә булған геройҙарҙы танырға теләмәй, улар ҡылған ғәмәлдәрҙең йәштәргә тиҫкәре йоғонтоһо булырға мөмкин, тигән фекерҙә тора. Күренеүенсә, Платон ҡалдырған ижади мираҫ бай ҙа, ҡаршылыҡлы ла, урыны менән хатта килешмәҫлек тә.
Платондың сәйәсәт һәм хоҡуҡ тәғлимәте
Платондың төп сәйәси әҫәрҙәре- «Дәүләт», «Закондар» трактаттары һәм «Сәйәсмән» (Политик) диалогы.
«Дәүләт»- Платондың иң билдәле диалогы. Ул ысынлап та йәшәп килгән бихисап дәүләт формаларына сәйәси утопияны ҡапма-ҡаршы ҡуйып һүрәтләй.
"Дәүләт"тәге сәйәси идеялар
Дәүләттең килеп сығышы дөрөҫлөккә яҡын итеп һүрәтләнә: хеҙмәт бүленеше кешеләр араһында алмашыуҙы барлыҡҡа килтерә, ә алмашыу бергә йәшәгәндә уңайлы була. Платон утопияһы нигеҙендә хеҙмәт бүленеше тураһындағы фекер ята.
«Закондар»ҙа сәйәси идеялар
Һуңыраҡ «Закондар»ҙа Платон башҡа утопияны һәм башҡа дәүләт ҡоролошон— аристократик республика йәки аристократик монархияны һүрәтләйәсәк.
- 4 класс (милек цензына ҡарамай),
- 5040 граждан һәм бик ҡатмарлы идара итеү системаһы.
- шәхси милек, аҡса, бөтә ҡатламдарға ла ғаилә төҙөү рөхсәт ителә.
- йәмғиәттәге бөтә мөнәсәбәттәрҙе лә тейешле ҡағиҙәләргә буйһондороп тотоусы дәүләт контроле көсәйеүе.
Платон аристократик идара итеүҙең ике төр дәүләт ҡоролошон айырып күрһәтә:
— бөтәһе менән дә хакимдар идара итә,
— барыһы ла закондарға буйһона.
Суд (хөкөм итеү) системаһы закондар һағында тора. Ысын суд эшмәкәрлеге булмаһа, дәүләт тә булмай.
Әгәр ҙә хаким итеүселәр араһында берәйһе айырылып сыҡһа, аристократик дәүләт монархияға әүрелә ала (царская власть).
Әгәр бер нисә хаким булһа, дәүләтреспублика (аристократтар идара иткән) була.
«Закондар»ҙа бирелгән төп хоҡуҡи фекер: бер гражданин бәхете мөһим булмағас, полис бәхете өсөн айырым кешегә ҡарата физик көс ҡулланырға ярай. Шулай итеп, Платон дәүеренән алып, санкция (сара ҡулланыу) позитив закондың (дәүләт булдырған) айырылғыһыҙ билдәһенә әүерелә.
«Сәйәсмән» диалогы
«Сәйәсмән» (Πολιτικός) —Платондың ижадының һуңғы осорона ҡараған диалогы; «Софист» диалогының дауамы тип иҫәпләргә була.
Диалогта ҡатнашалар: Сократ менән Феодор Кирендан, икеһе лә тик диалогта ҡатнашыусыларҙы тәҡдим итәләр, үҙҙәре бер нисә генә һөйләм әйтеп үтә. Диалогта төп ҡатнашыусылар — йәш Сократ һәм сит ил кешеһе, Элеянан килгән ҡунаҡ.
Диалогтың композицияһы
Лосев Алексей Фёдорович буйынса
— Инеш һүҙ (257a — 267c).
— Был тышҡы бүленештең бигерәк ҙур берләшмә икәнен таныу, сөнки батша башҡаларҙан юғарыраҡ тип күҙаллана һәм айырым бер кеше заты булып тора (267с — 269с).
— Ысын батшаны билдәләр, асыҡлар өсөн кәрәк булған ғаләмдәге боролоштар тураһында тәғлимәт (269с — 274d).
— Космология буйынса ысын сәйәсмән тураһында тәғлимәт өсөн һығымталар һәм алдағы әңгәмәнең һөҙөмтәләрен кире ҡарау (274d — 292с)
— Улар өсөн закондарға ҡәтғи буйһоноу кәрәк булған, бик камил булмаған, башҡаларға оҡшарға тырышҡан хакимлыҡ формалары тураһында тәғлимәт(297с — 303d).
— Сәйәсәтте риториканан, хәрби эш һәм хөкөм итеүҙән айырыу һәм батша үреүе (царское плетение- аҡыллы һәм көслө кешеләрҙән дәүләт туҡымаһын булдырыу) тураһында тәғлимәт (303d — 311с).
Рус теленә тәржемә иткәндәрҙән — Шейнман-Топштейн Сесиль Яковлевна.
Әхлаҡи ҡараштары
Платон философияһының башынан аҙағына тиклем әхлаҡ мәсьәләре ҡарала. Уның диалогтарында ошондай һорауҙар ҡуҙғатыла: иң юғары байлыҡ (мәнфәғәт) тәбиғәте, уны кеше тәртибе һынланышында, йәмғиәт тормошонда ғәмәлгә ашырыу.
Платондың донъяға әхлаҡи ҡарашы "эскерһеҙ эвдемонизм"дан (Протагор) абсолют әхлаҡ («Горгий» диалогы) идеяһына тиклем үҫешә. «Горгий», «Теэтет», «Федон», «Республика» диалогтарында Платон этикаһы аскетик йүнәлеш ала: ул йәндең таҙарыуын, донъяуи ләззәттәрҙән, хис-тойғоларға бай йәмғиәт тормошонан арыныуҙы талап итә.
Кешенең маҡсаты— тәртипһеҙлек-боланан (камил булмаған хис-тойғоло донъянан) айырылып, юғарыға күтәрелеү һәм бар күңелдән бер ниндәй яуыз нимәгә ҡағылмай торған Илаһҡа оҡшарға тырышыу («Теэтет»); йәнде тәндән азат итеү, уны үҙеңә, үҙеңдең эске фекерләү донъяңа йүнәлтеү, мәңгелек һәм хәҡиҡәт менән генә эш итеү («Федон»). Платонға «Филеб» менән «Закондар» диалогтарында аңлатылған татыулаштырыусы эвдемоник позиция ла хас.
Платондың бөтә хеҙмәттәрендә лә эрос бар икәне, юғары матурлыҡтың идеалына һәм йәшәйештең мәңгелек тулылығына етергә тырышыу фаразлана.
Кеше
Кешенең асылын Платон уның тыуған саҡта тәненә инеп урынлашҡан мәңгелек һәм үлемһеҙ йәнендә күрә. Ул (тимәк кеше лә) белемде үҙләштерә ала. Платон быны дөйөм кеше затының хайуандарҙан айырмаһы тип иҫәпләгән. Ә төр (айырым) кимәлендә кеше хайуандан үҙенең тышҡы үҙенсәлектәре менән айырылып тора. Был үҙенсәлектәр нигеҙендә Платон иң тәүге кеше асылы билдәләнештәренең береһен аныҡ итеп әйтеп бирә :
Әлбиттә, Платон хайуандар менән кешене тулыһынса ҡапма-ҡаршы ҡуймай. Кешенең йәне үлемһеҙ, ә тәне мәңгелек булмағанлыҡтан, кеше ике бер -береһенә ҡапма-ҡаршы башланғыстан тора (дуализм). Бер легенда буйынса, Диоген (Синоптан) Платондың « Кеше- ике аяҡлы, ҡанатһыҙ хайуан», тигән билдәләмәһен ишеткәс, тауыҡты йолҡоп, мәктәпкә алып килгән дә : « Бына Платондың кешеһе!» тигән. Быға ҡаршы Платон үҙенең билдәләмәһенә «…һәм киң тырнаҡлы» тигәнде өҫтәргә мәжбүр булған.
Текстар
Платон үҙ ҡулы менән яҙған текстар беҙҙең заманға тиклем килеп етмәгән. Оксиринхта Мысыр папирустарында яҙылған, б.э.тиклем 200 йылдарҙағы тип һаналған бер нисә диалогтың өҙөктәре иң бороғолары тип һанала. Һаҡланып ҡалған иң тулы текстар X быуатҡа ҡарай.
VI быуатта уның хеҙмәттәре әрмән теленә тәржемә ителгән. XII быуатҡа тиклем платондың берҙән-бер латин теленә тәржемә ителгән хеҙмәте- «Тимей», уны IV Халкидий тәржемә иткән. Иртә урта быуаттарҙа (5-11-се быуаттар)Платон тәғлимәттәре тураһында мәғлүмәттәрҙе тәүсығанаҡтан эҙләмәй, Платон идеяларын дини һәм өлөшләтә мистик идеялар менәнбәйләгән неоплатониктар хеҙмәттәренән эҙләйҙәр.
XII быуат уртаһында Платондың "Тимей"ын өйрәнеү менән шөғөлләнгән «Шартр мәктәбе» хәрәкәте барлыҡҡа килә. Шул уҡ XII быуатта «Менон» һәм «Федон» диалогтарын латин теленә тәржемә итә.
XV быуат уртаһында Марсилио Фичино философтың бөтә хеҙмәттәрен дә латин теленә тәржемә иткәндән һуң, Платон мираҫы Европаның ижтимағи һәм фәнни тормошона тулыһынса кире ҡайта.
Сасхори
Сасхори Ничбисистскали ҡасабаһы ҡушыла тарлауығы был ҙур булмаған ҡала муниципалитеты Мцхета булған Грузия. Был өлкәлә районда традицион өлөшө булып тора Эрцо-Тианеть.
Халыҡ
2014 йылда халыҡ һаны 332 тәшкил итә.
Елбаш
Елбаш — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баженов (Бөрө районы)
Баженов (Баженово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 569 кеше. Почта индексы — 452461, ОКАТО коды — 80213807003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һоро килейек
һоро килейек, шәгүрәкәй (Серая славка, Sylvia communis— турғай һымактар отрядендәге ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Кәүҙәһенең һырт яғы һорғолт көрән, түбәһе һоро. Яурындарында ерән ҡауырһындар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. Башҡа киле-йектәрҙән яурындарындағы ерән ҡауырһындары менән айырыла.
Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». Сырҡылдап һайрауын яҡынса: «Шәгүрәкәй, килеп кит, килеп кит»,— тигәнгә оҡшаталар.
Йәшәү рәүеше
Асыҡ ерҙәге ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, көҙгөһөн еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта оялай. Ҡара-көрән таплы аҡ йәки йәшкелт йомортҡалары, ғәҙәттә, 5 бөртөк була.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Ҡоштар Төркөм:Башҡортостан ҡоштары Төркөм:Турғайҙар Төркөм:Евразия ҡоштары Төркөм:Африка ҡоштары
Хадаханэ Мария Андреевна
Хадаханэ Мария Андреевна (6 июнь 1933 йыл) — прозаик, тәржемәсе, әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе, филология фәндәре кандидаты. СССР Журналистар союзы, (1962), СССР Яҙыусылар союзы (1968), Бөтә Союз театрҙар йәмғиәте ағзаһы. Тыва АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1967), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Хадаханэ Мария Андреевна 1933 йылдың 6 июнендә Иркутск өлкәһенең Бохан ауылында тыуа Ҡыҙылдың 1-се, 3-сө мәктәптәрендә уҡый. 1955 йылда Иркутск дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай. 1955—1968 йылдарҙа Тыва ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр, уҡытыусы, Ҡыҙыл дәүләт педагогия институтында урыҫ әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй. 1966 йылда СССР Фәндәр академияһының М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында «Тыва прозаһының барлыҡҡа килеүе» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. .
Ижады
«Тыва проза» (1968), «Әҙәби Тыва» (1986), «Тува мәҙәниәте очерктары» (2008) монографияларын нәшер итә. Авторҙашлыҡта «Тыва совет литератураның допчу төөгүзү» («Краткая история тувинской советской литературы», 1975) хеҙмәтен яҙа.
«Тыва халыҡ әкиәттәре» (1958), «Ҡояш янындағы ҡая» (1961), «Тува мәҡәлдәре һәм әйтемдәре» (1966), «А. Пальмбах — яҙыусы һәм кеше» (1967), «Тыва халыҡ әкиәте» (1967), «Тыва әкиәттәре» (1970), «Тыва театры кешеләре» (1971), «ч Чоннуң ечень— Халыҡ аҡылы» (1976), «Тыва халыҡ әкиәте» (1984), "Тыва әкиәттәре « (2000), „Кеше хаҡына“ (2005), „Цирк артисы“ (2006) китаптарын туплаусы.
М. Хадаханэ тиҫтәләгән ғилми һәм әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре яҙа, Тыва яҙыусылары О. Саган-оол, С, Сюрюн-оол, М. Олчей-оол, Н. Ооржак, М. Кожелдей, Б. Ондар һ. б. әҫәрҙәрен руссаға тәржемә итә.
„Ғүмер йылғаһы“ повесын яҙа (2003).