cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алатау (шифахана)
Архитектураһы
Төп корпустың аҫҡы ҡаттарының төҙөлөш схемаһы кәрәҙ системаһына нигеҙләнә – киҫешкән тимер-бетон аркалар планында ул өҫкө ҡаттар өсөн терәк булып хеҙмәт итә
Шифахана алдындағы биләмә бер нисә функциональ зонаға бүленә: төньяҡтан колонналар теҙмәһе менән тотоашҡан майҙан — партер, спорт зонаһы, тымыс һәм әүҙем ял итеү зоналары. Төп корпус төҙөлөшө яғынан антисейсмик бүлкәттәргә бүленгән.
Тарихи һәм мәҙәни һәйкәл
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһы әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙың яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта ошо сәбәп менән  алдағы ҡарарҙар үҙ көсөн юғалтҡан тип таныла. Был ҡарарҙа Алматы әһәмиәтендәге Алатау шифаханаһы ҡомартҡы статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлана торған зона сиктәре раҫлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Рамсар конвенцияһы
Рамсар конвенцияһы, йәки Һыу-һаҙлыҡ биләмәләре тураһында Конвенция (Convention on Wetlands), тулы исеме: Һыу ҡоштары (The Convention on Wetlands of International Importance, especially as Waterfowl Habitat) йәшәгән Халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған һыу-һаҙлыҡ биләмәләре тураһында Конвенция 1971 йылдың 2 февралендә Рамсар (Иран) ҡалаһында ҡабул ителә. Һуңынан 1987 йылда Канадалағы Реджайн, Саскачеванда килешеүсе яҡтар тарафынан ҡабул ителгән Реджайн төҙәтмәләре индерелә.
Конвенция экосистемаларҙың йәки хабитаттарҙың бер төрөнә тулыһынса арналған беренсе глобаль халыҡ — ара килешеү булып тора (хабитаттар ингл. habitat, ниндәй ҙә булһа билдәле биологик төрҙөң йәки төрҙәрҙең тәбиғи йәшәү мөхитен аңлата). Хабитаттарҙың миҫалы булып урмандар, ер аҫты мәмерйәләре, сөсө күлдәр һәм йылғалар һ. б.). Һыу-һаҙлыҡ ерҙәре ҡоро ер һәм һыу системалары араһында аралыҡтағы урынды биләй.
Һыу-һаҙлыҡлы ерҙәр — һаҙлыҡ райондары (атап әйткәндә, уйһыу-фендар ), торфлы ерҙәр йәки һыу ятҡылыҡтары тәбиғи йәки яһалма, даими йәки ваҡытлыса, торғон йәки ағын, сөсө, тоҙлораҡ йәки тоҙло, шул иҫәптән, һыу күтәрелгәндә тәрәнлеге алты метрҙан артмаған диңгеҙ акваториялары, ә һыу ҡоштары тигәндә экологик яҡтан һыу-һаҙлыҡлы ерҙәр менән бәйле ҡоштар аңлашыла (Конвенцияның 1-се статьяһы).
2018 йылдың 16 майына ҡарата был конвенцияла ҡатнашыусылар 170 дәүләттән килгән, уларҙың территорияһында дөйөм майҙаны 228,9 млн булған халыҡ-ара әһәмиәттәге 2307 һыу-һаҙлыҡ биләмәһе урынлашҡан га.
Грузияның һыу-һаҙлыҡлы ерҙәре
Грузия Рамсар конвенцияһына 1996 йылда ҡушылған. Илдә халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләре статусы бирелгән территориялар бүленгән:
Рәсәйҙең һыу-һаҙлыҡлы ерҙәре
Советтар Союзында Рамсар конвенцияһы 1977 йылда көсөнә инә. 1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Ҡарары менән Рәсәйҙең халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләренә 35 объект индерелә. , шул иҫәптән: Селенгалар (Байкал, Бурятия) йылға дельтаһы миграция һәм «оялар ҡорған» ваҡытында ҡоштарҙың ҙур туҡталыш пункттарының береһе булып тора.
Рәсәй Балтикаһында өс һыу-һаҙлыҡлы ер («Берёзовые острова», «Лебяжье» (Выборг районы) һәм «Кургальский ярымутрауы»), улар Фин ҡултығының көнсығыш өлөшөндәге яр буйы райондарында урынлашҡан, һәм һәр яҙ 20-30 мең аҡҡош, шулай уҡ башҡа күсмә ҡоштар тап ошо ярҙарҙа туҡтай.
Камчаткала (Коряк автономиялы округы) дүрт Рамсар биләмәһе: «Парапольский дол», «Карагинский утрауы», «Утхолок» һәм «Морошечная йылғаһы» булдырыла. Көнбайыш Себерҙә Обь — «Үрге Двуобье» йылғаһының ҙур һыубаҫар туғай участкаһы — ҡоштарҙың миграцияһында мөһим роль уйнаусы һыу-һаҙлыҡ биләмәләренә индерелгән. 1996 йылдың мартында Брисбен (Австралия) ҡалаһында Рамсар конвенцияһында ҡатнашыусы илдәрҙең сираттағы конференцияһында Морошечная йылғаһы эстуарийы өҫтәмә рәүештә көйөлдөләр һ. б. өсөн халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған территориялар исемлегенә индерелә. Бынан тыш Рәсәй Федерацияһының алты һаҡланған биләмәһе Арктикала урынлашҡан.
«Водно-болотные угодья России, рекомендованные для внесения в список водно-болотных угодий, охраняемых Рамсарской конвенцией» ("Рәсәйҙең Рамсар конвенцияһы тарафынан һаҡланған һыу-һаҙлыҡ биләмәләре исемлегенә индереү өсөн тәҡдим ителгән һыу-һаҙлыҡ ерҙәре"нә) түбәндәгеләр: Волга-Аҡтүбә һыубаҫар туғайы, Печора дельтаһы, Канин ярымутрауы, Лена йылғаһы дельтаһы, Колгуев утрауы, Вайгач утрауы, Пясины йылғаһы дельтаһы һәм эргә-тирәләге утрауҙар, Түбәнге Таймыр, Ленинград, Малиновский, Врангель утрауы һәм башҡалар йылғаларының түбәнге ағымы инә.
Ҡырымда 6 һыу-һаҙлыҡлы ер: Каркинит теле һәм Джарылгач ҡултыҡтары, Үҙәк Сиваш һәм Көнсығыш Сиваш, Ҡарадағ һәм Ҡаҙантип морондарындағы акваль-ҡаялы комплекстары, шулай уҡ Опук морононоң акваль-яр буйы комплексы инә.
Украинаның һыу-һаҙлыҡлы ерҙәре
Украина территорияһында Рамсар конвенцияһына ярашлы һаҡланған территориялар исемлегенә дөйөм майҙаны 744 мең гектар булған 33 һыу-һаҙлыҡ биләмәһе инә.
Пеленга
Пеленга — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лунка йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уинстон Черчилль
Сэр Уи́нстон Леона́рд Спе́нсер-Че́рчилль (Sir Winston Leonard Spencer-Churchill, ; 1874 йылдың 30 ноябре, Бленһайм һарайы, Бөйөк Британия — 1965 йылдың 24 ғинуары, Лондон) — Британияның хөкүмәт һәм сәйәсәт эшмәкәре, 1940—1945 һәм 1951—1955 йылдарҙа Бөйөк Британияның премьер-министры; хәрби хеҙмәткәр, журналист, яҙыусы, Британ академияһының почётлы ағзаһы (1952), Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (1953).
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Уинстон Черчилль 1874 йылдың 30 ноябрендә Марлборо герцогтарының ғаилә имениеһы булған Бленһайм һарайында тыуа. Черчиллдың атаһы, лорд Рэндольф Генри Спенсер Черчилль билдәле сәйәсмән, Консерватив партияһынан Община палатаһы ағзаһы була, ҡаҙна канцлеры вазифаһын биләй. Әсәһе — Рэндольф Черчилль, ҡыҙ сағында Дженни Джером (ингл. Jennie Jerome), бай американ бизнесмынының ҡыҙы. Сәйәси карьера менән мауыҡҡан атаһы менән әсәһе улына бик аҙ иғтибар бүләләр. 1875 йылдан алып уны бала ҡараусы (няня) Элизабет Энн Эверест (Elizabeth Anne Everest) хәстәрләй. Ул Уинстонды бик ныҡ ярата һәм Черчилль өсөн иң яҡын кешеләрҙең береһе булып ҡала.
Черчиллгә һигеҙ йәш тулғас, уны Сент-Джордж әҙерлек мәктәбенә бирәләр. Мәктәптә тән язаһы ҡулланыла, тиктормаҫ Уинстон йыш ҡына язаға дусар ителә. 1884 йылдың көҙөндә Черчилль ныҡ ауырып китә. Ғаилә табибы Робсон Руздың тәҡдиме буйынса уны Брайтон мәктәбенә күсерәләр, унда Руз үҙе баланың һаулығын күҙәтә. Яңы мәктәпкә күскәндән һуң, уҡыуы буйынса уңыштары бигүк шәп булмай, әммә тәртип буйынса аттетацияла ошолай яҙыу була:
1886 йылда ул үпкә шеше менән яфалана. Һаулығының насар булыуы, академик уңыштарҙың шикле булыуы һәм тәртипһеҙлеге ата-әсәһен уны Марлборо ғаиләһенең ир-егеттәре уҡыған Итон колледжына түгел, ә шулай уҡ абруйлы, әммә тәртипкә бик ҙур иғтибар бүлмәгән Хэрроу колледжына бирәләр. 1889 йылда «армия класына» күсерелә, унда дөйөм белем биреү предметтарын уҡытыуҙан тыш, студенттар хәрби карьераға әҙерләнә. Мәктәпте бөтә фәндәр буйынса имтихан тапшырыуға өлгәшкән 12 уҡыусы араһында тамамлай, бигерәк тә тарихты өйрәнеүҙә уңыштар ҡаҙана. Харроуҙа фехтование менән шөғөлләнә һәм ҙур уңышҡа өлгәшә, 1892 йылда мәктәп чемпионы була.
1893 йылдың 28 июнендә Черчилль Бөйөк Британияның иң абруйлы хәрби мәктәптәренең береһе булған Сандхёрстағы Король хәрби училищеһында имтихан тапшыра. Баһалары түбән булғанға (102-нән 92-се һөҙөмтә), кавалерия курсанты булып китә һәм иң абруйлы пехота класына күсә, сөнки иң яҡшы һөҙөмтә күрһәткән бер нисә абитуриент уҡырға инеүҙән баш тарта. 1893 йылдың сентябренән 1894 йылдың декабренә тиклем Сандхёрстта уҡый, уны 130 кешенән тоған сығарылыштан егерменсе булып тамамлай (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 150-нән 8-се булып ).). 1895 йылдың 20 февралендә Уинстон Черчиллгә икенсе лейтенант чины бирелә. Шул уҡ йылда ул ике ауыр юғалтыу кисерә: ғинуарҙа атаһы, ә июль айында перитониттан — уның һөйөклө няняһы вафат була.
Армияла хеҙмәте һәм тәүге әҙәби тәжрибәһе
Чин алғандан һуң, Черчилль Король Ғали йәнәптәренең 4-се Гусар полкына алына, әммә хәрби хеҙмәт уны ылыҡтырмай: «Ни тиклем оҙағыраҡ хеҙмәт итһәм, хеҙмәт итеү миңә нығыраҡ оҡшай бара, әммә шул уҡ ваҡытта был һөнәр минең өсөн түгел икәненә инана барам», — тип яҙа ул әсәһенә (1895 йылдың 16 августы).
1895 йылда Леди Рэндольфтың киң бәйләнештәре ярҙамында, Черчилль, урындағы халыҡтың испандарға ҡаршы ихтилалын яҡтыртыу өсөн, «Daily Graphy» гәзитенең хәрби хәбәрсеһе сифатында Кубаға ебәрелә, әммә ошо уҡ ваҡытта ғәмәлдәге хеҙмәттә иҫәптә тора. Бында ул тәүге тапҡыр ут аҫтына эләгә. Гәзиттә уның биш мәҡәләһе, ҡайһы берҙәре «Нью-Йорк Таймс» гәзитендә лә, баҫылып сыға. Мәҡәләләр ыңғай ҡабул ителә, ә гонорары Черчилль өсөн бик ҙур сумма булып күренә. Испания хөкүмәте уға Ҡыҙыл Тәре миҙалын тапшыра, һәм был Черчиллгә ҡамасау итә, сөнки был британ матбуғаты хәбәрсеһенең нейтраль булыуына шик тыуҙыра. Наградаһынан һәм әҙәби данынан тыш, Кубала ул ғүмерлек ике ғәҙәткә өйрәнә: куба сигараларын тартыу һәм төштән һуң сиестаны тотоу — ял итеү. Англияға ҡайтып барғанда, Черчилль беренсе тапҡыр Америка Ҡушма Штаттарында була.
1896 йылдың октябрендә полк Британия колонияһы — Һиндостанға йүнәлә, унда полк Бангалорҙа урынлаша. Черчилль университет белеме етмәүен ҡапларға тырышып, күп уҡый һәм поло буйынса полктың иң яҡшы уйынсыларының береһе була. Хеҙмәттәштәренең хәтирәләре буйынса, ул офицерлыҡ бурыстарын намыҫлы башҡара һәм күп ваҡытын гусарҙар һәм сержанттар менән күнекмәләргә бағышлай, әммә хеҙмәт тәртибе уны мауыҡтырмай, ошо арауыҡта ул ике тапҡыр Англияға ялға барып килә (шул иҫәптән королева Виктория хакимлығының 60 йыллығына арналған тантанаһына), Һиндостанға сәйәхәт ҡыла, Калькутта һәм Хәйҙәрабадҡа бара.
1897 йылдың көҙөндә, үҙенең шәхси бәйләнештәрен һәм әсәһенең мөмкинлектәрен файҙаланып, илдең төньяҡ-көнбайышындағы пуштун ҡәбиләләренең ихтилалын баҫтырыуға йүнәлтелгән экспедиция корпусына эләгеүгә өлгәшә. Был кампания Кубаныҡынан күпкә аяуһыҙыраҡ һәм хәүефлерәк булып сыға. Операция барышында Черчилль йыш ҡына кәрәкмәгән осраҡта яһалма ҡыйыулыҡ (кәпрәнеү) күрһәтә. Әсәһенә яҙған хаттан өҙөк: « Мин был донъяла бар нәмәнән дә артығыраҡ ҡыйыу кеше абруйына ынтылам».
Малакандтан ҡайтҡас, Черчилль, Судандағы мәхдистәр ихтилалын баҫтырыуҙы яҡтыртыу маҡсатында, Төньяҡ Африкаға ебәреүҙе юллай башлай. Сираттағы журналистик сәфәргә сығыу теләген командование аңларға теләмәнлектән, туранан-тура премьер-министрға, лорд Солсбериға мөрәжәғәт итә, сәйәхәттең мотивтары булып тарихи мәлде яҡтыртыу теләге генә түгел, ә китапты баҫтырыуҙан финанс льготаларына өмөт итеүен йәшермәй, дөрөҫөн әйтә. Һөҙөмтәлә хәрби ведомство уның үтенесен ҡабул итә һәм штаттан тыш лейтенант вазифаһына алына, тәғәйенләү тураһындағы бойороҡта яраланыу йәки үлем осрағында хәрби министрлығы фондынан матди ярҙамға дәғүә итә алмаясағы махсус билдләнә.
Омдурман алышында Черчилль Британия армияһының һуңғы кавалерия һөжүмендә ҡатнаша. Әлеге эпизодты ошолай тасуирлай: Мин юртыуға күстем һәм дошманға ҡаршы саптым, пистолеттан уларҙың битенә атып, бер нисәүһен үлтерҙем — өсәүһен һис шикһеҙ, икәүһен әйтә алмайым, һәм тағы ла берәүҙе — раҫлау ҡыйын.
Үҙенең репортаждарында британ ғәскәрҙәре командующийын, үҙенең буласаҡ коллегаһын, генерал Китченерҙы тотҡондарға һәм яралыларға ҡарата тупаҫ мөғәмәлә иткәне һәм урындағы ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, атап әйткәндә, төп дошманы ҡәбер ташын хөрмәт итмәгәне өсөн тәнҡитләй. «Ул бөйөк генерал, әммә бер кем дә уны бөйөк джентльмен булманы тип әйтмәгән», — ти Черчилль уның тураһында шәхси әңгәмәлә, әммә был ҡылыҡһырлама тиҙ тарала билдәлелек ала.
Кампания тамамланғандан һуң, Черчилль Һиндостанға ҡайта һәм поло буйынса дөйөм милли турнирҙа ҡатнаша. Англияла ҡыҫҡа туҡталыш ваҡытында бер нисә тапҡыр консерватив митингыларҙа сығыш яһай. Ныҡышмалы матчта еңеп, турнир тамамланғандан һуң, 1899 йылдың мартында отставкаға китә.
Сәйәсәттә дебюты
Отставкаға киткән мәлгә Черчилль айырым даирәләрҙә журналист булараҡ билдәлелек ала, ә уның Судан кампанияһы тураһындағы «Йылғалағы һуғыш» исемле китабы (The River War) бестселлер булып китә.
1899 йылдың июлендә Олдем ҡалаһы Консерватив партияһынан Парламентҡа һайланыу тәҡдимен ала. Общиналар палатаһына урын алырға тырышыу Черчилль өсөн уңышһыҙ була, әммә бында Черчиллдең ғәйебе булмай: округта нонконформистар өҫтөнлөк ала һәм һайлаусылар консерваторҙар башланғысы менән ҡабул ителгән Сиркәү десятинаһы тураһындағы закон менән ҡәнәғәт булмай. Һайлау алды кампания барышында Черчилль закон менән риза булмауын белдерә, әммә был аҙым уға ярҙам итмәй, һәм ике мандат та либералдарға күсә.
Инглиз-бур һуғышы
1899 йылдың көҙөнә Бур республикалары менән мөнәсәбәттәр ҡырҡа насарая, сентябрҙә Трансваль һәм Ерән Республикаһы британ алтын рудниктарында инглиз эшселәренә тауыш биреү хоҡуғы биреү тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаҡҡас, һуғыштың һис шикһеҙ башланыуы билдәләнә.
18 сентябрҙә Daily Mail хужалары Черчилльға Кариб республикаһына хәрби хәбәрсе сифатында барырға тәҡдим итә. Бер ниндәй яуап бирмәйенсә, ул был хаҡта «Morning Post» гәзите мөхәрриренә хәбәр итә, Черчилль Судан кампанияһы барышында ошо гәзит өсөн эшләй, уға ай һайын 250 франк тәшкил иткән эш хаҡы һәм бөтә сығымдар өсөн компенсация тәҡдим итәләр. Был бик ҙур сумма була (хәҙерге эквивалентта яҡынса 8 000 фунт стерлинг), һәм Черчилль шунда уҡ ризалаша. . Ул Англиянан 14 октябрҙә, һуғыш башланғандан һуң ике көн үткәс, китә.
15 ноябрҙә Черчилль бронепоезда рекогносцировка рейдына китә. Был бронепоезд менән капитан Холдейн (ингл. Haldane) етәкселек итә, Черчилль Холдейн менән Малакандала танышҡан була. Тиҙҙән бронепоезд бур артиллерияһы уты аҫтына эләгә. Ҙур тиҙлектә сигенгән состав таштар өйөмөнә барып терәлә. Ремонт платформаһы һәм ике броневагон рельстарҙан төшә, берҙән-бер хәрби ҡорал сафтан сығарыла. Черчилль юл таҙартыу менән булыша, шаһиттар раҫлауынса, ул ут аҫтында үҙен бик ҡыйыу тота, әммә юл таҙартылғандан һуң рельста тороп ҡалған вагон да снаряд менән сафтан сығарылған булыуы билдәләнә. Холдейн, ауыр яралыларҙы паровозға тейәп, тылға ебәрергә мәжбүр була. Барыһы 50 инглиз кешеһе күп тапҡыр өҫтөнлөклө дошман алдында тороп ҡала. Тиҙҙән Холдейн һалдаттары менән әсирлеккә алына. Черчилль ҡасырға маташа, әммә уны бур кавалеристары тотоп ала һәм хәрби әсирҙәр лагерына урынлаштыралар. 12 декабрҙә Черчилль лагерҙан ҡаса. Уның менән бергә ҡасҡан Хальдан менән сержант майор Бруки ҡойма аша сығып өлгөрмәйҙәр, Черчилль уларҙы стенаның ҡапма-ҡаршы яғындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа бер аҙ көтөп тора. Һуңынан уны иптәштәрен ташлап китеүҙә ғәйепләйҙәр, әммә быға дәлилдәр юҡ, һәм 1912 йылда ул «Blackwoods Magazine» журналын яла яғыуҙа ғәйепләп судҡа бирә, баҫма кире ҡағыуҙы баҫтырып сығарырға һәм судҡа тиклем ғәфү үтенергә мәжбүр була. Йөк поезында Уитбанкҡа барып етә, унда бер нисә көн шахтала йәшеренә, ә артабан уға инглиз тау инженеры Даниэль Дьюснэп ярҙам итә. Черчиллде ҡулға алған өсөн бурҙар 25 фунт стерлинг күләмендәге премия булдыра.
Әсирлектән ҡасыу уны билдәле итә, уға парламентҡа дәғүә итеү буйынса бер нисә тәҡдим килә, әммә ул ғәмәлдәге армияла ҡалыуҙы һайлай, еңел кавалерияла лейтенант вазифаһын түләүһеҙ башҡарырға ризалаша, шул уҡ ваҡытта Morning Post-нең махсус хәбәрсеһе булып эшләүен дауам итә. Ул күп кенә алыштарҙа ҡатнаша. Батырлығы өсөн генерал Гамильтон уны Виктория тәреһенә тәҡдим итә, әммә Черчилль был награданы ала алмай, сөнки был ваҡытта ул инде отставкаға китә.
Беренсе донъя һуғышына тиклемге сәйәси карьераһы
1900 йылды июлендә Черчилль Англияға әйләнеп ҡайта һәм ҡабаттан Олдэмдан (Ланкашир)үҙ кандидатураһын тәҡдим итә. Либералдар кандидатынан ул 222 тауышҡа күберәк тауыш йыя һәм 26 йәшендә тәүге тапҡыр Общиналар палатаһы ағзаһы булып китә. Консерватьорҙар был һайлауҙарҙа өҫтөнлөк алалар һәм етәксе партияға әүереләләр. Шул уҡ йылда ул үҙенең берҙән — берҙән-бер ҙур әҙәби әҫәрен — «Саврола» романын баҫтыра. Черчиллдең күп кенә биографтары романдың төп геройында ул үҙен һүрәтләгән, тип һанайҙар.
1901 йылдың 18 февралендә ул Общиналар палатында үҙенең тәүге телмәрен тота — Көньяҡ африканы һуғыштан һуңғы тәртипкә килтереү тураһында. Ул еңелгән бурҙарға шәфҡәтлелек күрһәтергә, «уларға еңелеү менән ризалашырға ярҙам итергә» саҡыра. Телмәр көслө тәьҫораттар ҡалдыра, һәм күп кенә сәйәсмәндәр «әгәр мин бур булһам, яу яланында һуғышыр инем тип өмөтләнәм» тигән фразаһын күп тапҡырҙар ҡуллана.
13 майҙа көтмәгәндә һуғыш министры Бродрик тәҡдим иткән армияға сығымдарҙы арттырыу проектына ҡырҡа тәнҡит менән сыға. Ғәҙәти булмаған нәмә — үҙ партияһы ойошторған кабинетты тәнҡитләү генә түгел, ә Черчилль телмәр тексын «Morning Post» гәзитенә алдан уҡ ебәрә. 1902—1903 йылдарҙа бер нисә тапҡыр ирекле сауҙа мәсьәләләре буйынса ризаһыҙлыҡ белдерә (Черчилль игенгә импорт пошлиналарын индереүгә ҡаршы була) һәм колониаль сәйәсәт алып барыуҙа ризаһыҙлыҡ белдерә. 1904 йылдың 31 майында Черчилль Либераль партияға күсә.
1905 йылдың 12 декабрендә Уинстон Черчилль Кэмпбелл-Баннерман хөкүмәтендә колониялар буйынса дәүләт секретары урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, ошо сифатта ул еңелгән бур республикалары өсөн конституция әҙерләү менән шөғөлләнә.
Бер үк ваҡытта көлкөлө һәм үҙенсәлекле хәл итеү юлы табылды. Адмиралтейство алты карап талап итә ине, иҡтисадсылар дүрт карап тәҡдим итте, ахыр сиктә һигеҙ карап тураһында килешелде.
Черчилль Асквит кабинеты үткәргән социаль реформалар яҡлы була, ә 1908 йылда минималь эш хаҡы тураһындағы закондың инициаторы була. Күпселек тарафынан ҡабул ителгән закон Англияла тәүге тапҡыр эш ваҡыты һәм эш хаҡы стандарттарын билдәләй.
Эске эштәр министры
1911 йылдың йәйендә диңгеҙселәр һәм порт хеҙмәткәрҙәре забастовкаһы башлана. Август айында Ливерпулдә боларыштар башлана. 14 августа Черчилль бойороғо буйынса ҡалаға килгән «Антрим» хәрби карабы диңгеҙселәре халыҡҡа ут аса һәм 8 кешене яралай. 15-ендә ул һөжүм итеүсе докерҙар етәкселәре менән осрашып, Лондондағы хәлде бөтөрөүгә өлгәшә, әммә 19 августа тимер юлсылар забастовкаға ҡушылыу менән янай. Забастовкалар һәм сыуалыштар арҡаһында фалиж һуҡҡан ҡалаларҙа аҙыҡ-түлек етешмәүе, боларыштар хәүефе янаған мәлдә Черчилль 50 мең һалдатты йыя һәм армияны тик урындағы граждандар властары үтенесе буйынса ғына индереү тураһындағы положениены юҡҡа сығара. 20 авгусҡа Ллойд Джордж аралашсылығы арҡаһында дөйөм забастовка ҡурҡынысы янамай. Черчилль Ллойд Джордж менән телефон аша һөйләшкәндә: «Был хаҡта ҙур үкенес менән белдем. Артабан да уларға эләктергәндә яҡшыраҡ булыр ине».
Шул уҡ ваҡытта Германия менән мөнәсәбәттәрҙең насарайыуы Черчиллде тышҡы сәйәсәт мәсьәләләре менән шөғөлләнергә этәрә. Хәрби эксперттарҙан алынған идеяларҙан һәм мәғлүмәттәрҙән Черчилль «континенталь проблеманың хәрби аспекттары» тураһында меморандум төҙөй һәм премьер-министрға тапшыра. Был документ Черчилльдең һис шикһеҙ уңышы була. Черчилль, бик ябай хәрби белемгә эйә булыуға ҡарамаҫтан, бик тиҙ арала һәм профессиональ рәүештә бер нисә мөһим хәрби мәсьәләне хәл итеүгә өлгәшә. 1911 йылды октябрендә премьер-министр Асквит Черчилльгә Адмиралтействоның Беренсе лорды вазифаһын тәҡдим итә, һәм 23 октябрҙә ул рәсми рәүештә әлеге вазифаға тәғәйенләнә.
Адмиралтействоның Беренсе лорды
Эске эштәр министрлығы иң мөһим өс дәүләт учреждениеһының береһе һаналғанға күрә, формаль рәүештә Адмиралтействоға күсеү түбәнәйеү була. Шуға ҡарамаҫтан Черчилль икеләнмәйенсә Асквиттың тәҡдимен ҡабул итә, Британ геосәйәсәтенең һәр саҡ мөһим ҡоралдарының береһе булған Хәрби-диңгеҙ флоты был осорҙа үҙ тарихында иң ҙур яңырыуҙарҙың береһен кисерә.
Диңгеҙ ҡоралланыу ярышы оҙаҡ ваҡыт эсендә тәүге тапҡыр Британия флотының өҫтөнлөгөнә традицион дәғүәселәр Германия һәм Франция ғына түгел, АҠШ янай башлаған хәл тыуҙыра.
Хәрби-диңгеҙ сығымдары Британия бюджетына тотонолған иң ҙур сығымдар статьяһы була. Черчилльгә реформалар үткәреү, шул уҡ ваҡытта сығымдарҙың һөҙөмтәлелеген күтәреү бурысы йөкмәтелә. Ул башлаған үҙгәрештәр бик күләмле була: хәрби-диңгеҙ флотының төп штабы ойошторола, диңгеҙ авиацияһы булдырыла, хәрби караптарҙың яңы төрҙәре проектлана һәм һалына. Әйтәйек, тәүге пландарға ярашлы, 1912 йылда караптар төҙөү программаһы «Айрон Дьюк» тибындағы 4 камиллаштырылған хәрби карап булырға тейеш була. Әммә адмиралтействоның яңы Беренсе Лорды, бындай орудиеларҙы төҙөү буйынса проект эштәре әле тамамланмаһа ла, 15 дюймлыҡ төп калибрлы проектты ҡайтанан эшкәртергә бойора. Һөҙөмтәлә «Куин Элизабет» тибындағы бик уңышлы хәрби караптар булдырыла, улар 1948 йылға тиклем Король хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә.
Хәрби-диңгеҙ флотын күмерҙән шыйыҡ яғыулыҡҡа күсереү мөһим ҡарарҙарҙың береһе була. Асыҡтан-асыҡ өҫтөнлөктәренә ҡарамаҫтан, күмергә бай Британияның нефть запасы бөтөнләй булмай. Флотты нефткә күсереү мөмкинлеге булһын өсөн Черчилль Англия-Иран нефть компанияһы акцияларының 51 процентын алыу өсөн 2,2 миллион фунт стерлинг бүлеү инициативаһы менән сығыш яһай. Был ҡарар ҙур сәйәси эҙемтәләргә килтерә — Фарсы ҡултығы төбәге Бөйөк Британия өсөн стратегик мәнфәғәттәр зонаһына әүерелә.
Беренсе донъя һуғышы
Бөйөк Британия рәсми рәүештә Беренсе донъя һуғышына 1914 йылдың 3 авгусында инә, әммә 28 июлдә Австро-Венгрия Сербияға һуғыш иғлан иткән көндө Черчилль флотҡа Англия ярҙарында хәрби позицияларға күсергә бойора.
5 октябрҙә Черчилль Антверпенға килә һәм шәхсән үҙе ҡаланы обороналау менән етәкселек итә, Бельгия хөкүмәте ҡаланы немецтарға тапшырырға тәҡдим итә. бөтә тырышлыҡтарға ҡарамаҫтан, 10 октябрҙә ҡаланы ҡалдырырға тура килә, 2500 һалдат һәләк була. Черчилль ресурстарҙы һәм ғүмерҙәрҙе әрәм итеүҙә ғәйепләнә, әммә күптәр Антверпенды яҡлау Кале менән Дункеркты тоторға ярҙам итә, тип билдәләй.
«Ҡоро ер караптары комиссияһы» рәйесе булараҡ Черчилль беренсе танкыларҙы эшләүҙә һәм танк ғәскәрҙәрен төҙөүҙә ҡатнаша.
1915 йылда союздаш ғәскәрҙәр өсөн һәләкәтле тамамланған һәм хөкүмәт кризисы тыуҙырған «Дарданеллес» операцияһын башлап ебәреүселәрҙең береһе була. Һәләкәт өсөн яуаплылыҡты Черчилль үҙ өҫтөнә ала, һәм яңы коалицион хөкүмәт төҙөлгәс, консерваторҙар уның адмиралтействоның беренсе лорды вазифаһынан отставкаға китеүен талап итәләр. Бер нисә ай дауамында Ланкастер герцоглығы канцлеры вазифаһын биләй, ә 15 ноябрҙә отставкаға китә һәм Көнбайыш фронтҡа юллана, унда подполковник званиеһында Шотландия Король Фузилерҙарының 6-сы батальоны менән командалыҡ итә. 1916 йылдың майында командованиены тапшыра һәм, ниһайәт, Англияға ҡайта. 1917 йылдың июлендә — ҡорал министры, ә 1919 йылдың ғинуарында хәрби министр һәм авиация министры итеп тәғәйенләнә.
Черчилль Рәсәй интервенцияһы яҡлыларҙың һәм төп инициаторҙарҙың береһе була. Интервенция премьер-министр ярҙамы менән файҙаланмаһа ла, Черчилль британ ғәскәрҙәрен Рәсәйҙән сығарыуҙы 1920 йылға тиклем кисектереп тороуға өлгәшә.
Консерватив партияға кире ҡайтыу
1921 йылда Черчилль Колониялар эштәре буйынса министр итеп тәғәйенләнә. Әлеге сифатта ул Инглиз — ирланд килешеүенә ҡул ҡуя, килешеүгә ярашлы Ирланд Ирекле дәүләт төҙөлә. Сентябрҙә консерваторҙар хөкүмәт коалицияһынан сығалар, һәм 1922 йылғы һайлауҙарҙа Черчилль Либераль партиянан депутатлыҡҡа һайланаһәм Данди округында уңышһыҙлыҡҡа тарый. Шулай уҡ 1923 йылда парламентҡа ла үтә алмай, бынан һуң бойондороҡһоҙ кандидат булараҡ һайлауҙа, башта Вестминстер округынан (уңышһыҙ) ҡатнаша, һәм тик 1924 йылда Общиналар палатаһында үҙ урынын ҡайтарыуға өлгәшә.Киләһе йылда ул рәсми рәүештә Консерватив партияға ҡушыла. Күпмелер ваҡыттан һуң ул уны ташлап китә.
Каҙнасылыҡ канцлеры
1924 йылда Черчилль көтмәгәндә Стэнли Болдуин хөкүмәтендә дәүләт кимәлендә икенсе урын — Ҡаҙнасылыҡ канцлеры — вазифаһына тәғәйенләнә. Был вазифалала, финанс мәсьәләләренә ынтылышы ла, уларҙы ныҡышмалы рәүештә өйрәнеү теләге булмаған килеш, Черчилль Британия иҡтисадын Алтын стандартҡа һәм фунт стерлингтың һуғышҡа тиклемге кимәлгә күтәрелеүе менән шөғөлләнә. Хөкүмәттең ғәмәлдәре дефляцияға, Британия экспорт тауарҙарының үҙҡиммәтен арттырыуға, сәнәғәтселәр тарафынан эш хаҡына тейешле тупланмаларҙы индереүгә, иҡтисади рецессияға, күпләп эшһеҙлеккә һәм һөҙөмтәлә 1926 йылдағы дөйөм забастовкаға килтерә.
Сәйәси изоляция
1929 йылғы һайлауҙарҙа консерваторҙар еңелгәндән һуң Черчилль, сауҙа тарифтары һәм Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо буйынса консерватив лидерҙар менән аңлашылмаусанлыҡтар арҡаһында, партияның етәксе органдарына һайланырға ынтылмай. 1931 йылда Рамсей Макдональд коалицион хөкүмәт төҙөгәс, Черчилль хөкүмәткә саҡырылыу алмай.
Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа Чемберлен хөкүмәтен Адольф Гитлер сәйәсәтенә ҡарата саманан тыш йомшаҡлыҡта ғәйепләй.
Хөкүмәткә кире ҡайтыу
1939 йылдың 1 сентябрендә Германия Польшаға баҫып инә һәм Икенсе донъя һуғышы башлана. 3 сентябрҙә иртәнге сәғәт 11-ҙә — Бөйөк Британия, ә 10 көн эсендә бөтә Британия берләшмәһе рәсми рәүештә һуғышҡа инә. Шул уҡ көндө Уинстон Черчилль Хәрби советында тауыш биреү хоҡуғы менән адмиралтействоның беренсе лорд вазифаһына тәғәйенләнә. Польша армияһы тар-мар ителгәндән һәм Польшаны яулап алғандан һуң әүҙем хәрби хәрәкәттәр булмауға ҡарамаҫтан, «сәйер һуғыш» тип аталған хәрби хәрәкәттәр шунда уҡ тиерлек әүҙем фазаға күсә.
Премьер-министр
Күп кенә тарихсылар һәм замандаштар Черчилль һуғышты еңеүгә тиклем дауам итергә тәүәккәллеге өсөн юғары баһа бирәләр, шул уҡ ваҡытта уның кабинетының ҡайһы бер ағзалары, шул иҫәптән сит ил эштәре министры лорд Галифакс, Германия менән килешеүҙәр төҙөргә тырышыу яҡлы булалар. 13 майҙа премьер-министр сифатында үҙенең тәүге телмәрендә Черчилль шулай тип әйтә:
Британдарға ҡан, тырыш хеҙмәт, күҙ йәштәре һәм тирҙән башҡа тәҡдим итерлек бер нәмәм дә юҡ.
Яҡупова Венера Ғабдулла ҡыҙы
Яҡупова Венера Ғабдулла ҡыҙы (6 июль1959 йыл, СССР, РСФСР, ТАССР, Йәшел Үҙән районы, Ҡыҙыл Яр) — журналист, «Казанские ведомости» гәзитенең баш мөхәррире (1995 йылдан). ТР журналистар союзы президиумы ағзаһы. ТР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Татарстан журналистарының Хөсәйен Ямашев исемендәге Республика бүләгенә эйә (1990). РФ һәм Татарстан журналистар, Татарстан Яҙыусылар (2002 йылдан) һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Яҡупова Венера Ғабдулла ҡыҙы 1959 йылдың 6 июлендә Татарстан Республикаһының Йәшел Үҙән районы Ҡыҙыл Яр ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған. Атаһы Ғабдулла Низаметдин улы, Васильево урман комбинаты преслаусыһы; әсәһе Сания Фарса ҡыҙы Мөхәмәтшина. Ҡыҙ туғаны Дания. Бала сағы Йәшел Үҙән районының Васильево биҫтәһендә үтә. 1976 йылда Васильево ауылында урта мәктәпте, 1981 йылда Ҡазан дәүләт университетының тарих-филология факультетының журналистика бүлеген, 1986 йылда ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары комсомол мәктәбен тамамлаған. Юғары халыҡ-ара коммерция мәктәбе (Франция), Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты һәм Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институтының «Эшлекле идара итеү оҫтаһы» программаһын үҙләштерә (2004).
Ижады
1990 йылдарҙа, йәмғиәттә милли үҙаң үҫкән осорҙа, үҙен көслө публицист итеп таныта. Мәҡәләләре «Идел», «Ялкын» журналдарында, «Татарстан яшьләре», «Известия Татарстана» гәзиттәрендә баҫыла. Татар халҡының суверенитеты өсөн көрәше, Ҡырым татарҙарын тыуған илдәренә кире ҡайтарыу кәрәклеге тураһында очерктары менән таныла.
2000 йылда Татарстандың яңы тарихы һәм татар халҡы тураһында  «Суверенитет турында йөз хатирә» («100 историй о суверенитете», Казань: Идеал-Пресс, 2000, ISBN 5-85247-125-9 ) исемле беренсе китабы донъя күрә һәм йәмәғәтселектә ҙур резонанс тыуҙыра.
«Кырым татарлары, яки Сталиннан сәлам!» («Крымские татары, или Привет от Сталина!», 2009, тикшеренеүҙең темаһы — Үҙгәртеп ҡороу йылдарында Ҡырым татарҙарының тарихи ватанына драматик әйләнеп ҡайтыуы), «Россия журналистикаһының яхшылығы һәм яуызлыгы» (Россия медиабаҙары цивилизациялы итеп ойоштороу мәсьәләләре өйрәнелә) исемле китаптар авторы. «Казанда Балачак музее» (татарстанлыларҙы XX быуат һәм XXI быуат башында ниндәй уйындар һәм ниндәй уйынсыҡ менән уйнауы тураһында әйтә), «Берлинга кадәр юл күрсәткече. Сугышның гаилә ядкәрләре турында искиткеч тарихлар» китаптарының авторы-төҙөүсеһе.
Рәсәй Элемтә министрлығы ҡарамағындағы Төбәк баҫма мәғлүмәт саралары буйынса эксперт советының һәм әҙәбиәткә уҡыуға ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙы үҫтереү буйынса эшсе төркөм рәйесе.
Флаг
Флаг (vlag ) — дөрөҫ геометрик (йышыраҡ тура дүртмөйөшлө) формалағы туҡыма, махсус төҫ-биҙәктәре була.
Байраҡ — ул бер даналы, ә флаг — күпләп етештерелгән әйбер. Дәүләт флагы дәүләт символдарының береһе булып тора. Дәүләт флагынан тыш, күп дәүләттәрҙә хәрби-диңгеҙ һәм сауҙа (коммерция) флагтары була. Ғәҙәттә, флаг махсус мачтаға — флагштокҡа күтәрелә. Флагтарҙы өйрәнеү менән вексиллология (vexillum — «байраҡ», «флаг») шөғөлләнә.
Рәсәйҙең Хәрби-диңгеҙ флагы булып Андрей флагы һанала, шул уҡ ваҡытта сауҙа флагы (гражданлыҡ судноларындағы флаг) итеп дәүләт флагы ҡулланыла. Ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, АҠШ-та, был маҡсаттарҙың өсөһөндә лә бер флаг ҡулланыла.
Дәүләттәрҙең генә түгел, уларҙың айырым төбәктәре һәм ҡалаларының да; шулай уҡ халыҡ-ара ойошмаларҙың (мәҫәлән, БМО флагы), коммерция компаниялары, диаспоралар һәм милли хәрәкәттәр, ижтимағи хәрәкәттәр (мәҫәлән, пацифистар флагы), хатта спорт командаларының да флагы була.
Бынан тыш, сигнал флагтары флотта караптар араһында хәбәрләшеү өсөн ҡулланыла. Реклама һәм биҙәү маҡсатында флаглы композициялар ҡулланыла.
Тарихы
Беренсе билдәле вексиллоидтар һәм байраҡтар хәрби һәм церемония билдәһе булып хеҙмәт итә. Әммә XII быуатҡа улар хакимдарҙы һәм уларҙың биләмәләрен билдәләү өсөн хеҙмәт итә башлай, ә диңгеҙҙә караптарҙың һәм судноларҙың ҡайһы дәүләттеке икәнен аңлата.
Ҡытай
Ҡытайҙа ебәк туҡыма уйлап табылғас, туҡыманан тегелгән байраҡтар ҡулланыла башлай. Еңел һәм ныҡлы туҡыма байраҡты вексиллоидҡа ҡарағанда ҡулда тотоп йөрөү бик уңайлы булып сыға. Байраҡтар алыҫтан күренә. Ҡытайҙан туҡыма байраҡтар ҡулланыу Монголияға, Һиндостанға һәм Фарсияға күсә һәм, ниһайәт, Римда, башҡа Европа илдәренә барып етә.
Япония
Һуғышыусы провинциялар дәүерендә бер береһе менән көнәркәшлек иткән хәрби феодалдар хата-дзируси тибындағы флагтар ҡуллана, ләкин сасимоно һәм нобори типтарын тәүгеләрҙән булып ҡулланыуға индерә.
Япон геральдикаһы бик ҡатмарлы система хасил итә, уны европалар ауыр аңлай. Мәҫәлән, хәрби барон (даймё) Арим Тоёудзиҙың (1570—1642) бөтә флагтары ҡара-аҡ төҫтә була, бөтә ҡабарынҡы тамғалары алтынһыу лак менән ҡапланған була. Асигаруҙар, йәки Аримдың рядовой пехотасылары, яу ҡорал-ҡорамалдарының артына ҡуш флаг беркетә; уның сапҡындары сығып килгән ҡояш нурҙары рәүешендә ҡабарынҡы билдә йөрөтә; уның самурайҙары ҡабарынҡы ярымай рәүешендәге сасимоно йөрөтә; Аримдың «бәләкәй штандарты» өсъяпраҡ рәүешендә була. «Ҙур штандартта» мон йәки ырыу тамғаһы төшөрөлә, улар Аримдың ярҙамсылары һәм яугирҙары йөрөткән набори флагтарында ла ҡабатлана.
Хәҙерге флагтар
XVII быуатта герблы байраҡтар файҙаланыу осоро тамамлана. Ҡайһы бер илдәрҙең, шул иҫәптән Бөйөк Британияның, монархтары герблы флагтарынан баш тартмай.
Нидерланд революцион Принсфлагы («принц флагы») тәүге хәҙерге заман флагы тип иҫәпләнә. Ул геральдик һындар урынына ябай буйҙар менән биҙәлә. Рәсәйҙә, Төньяҡ Америка, Франция, Италияла буйлы флагтар барлыҡҡа килә, Бөйөк Британияла һәм Скандинавия илдәрендә тәреле флагтар ҡабул ителә. Бик ябай композиция формалары һәм бик ябай эмблемалар ҡулланыла. Биш ҡанатлы йондоҙ эмблемаһы, азатлыҡ һәм бойондороҡһоҙлоҡ символы булараҡ, иң популяр булып китә.
Корнелиус Данкертс сама менән 1700 йылда беренсе хәрби-диңгеҙ флагтары таблицаһын төҙөй. Жак ван ден Киб иһә «Дәүләттәр диңгеҙҙә күтәргән флагтар һәм байраҡтар тураһында белем» тигән китап яҙа.
Төлөк (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Төлөк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''Тюлюк, поселок, речка, правый приток Юрюзани, бассейн Уфы, Катав-Ивановский район Старинное поселение, известное со второй половины ХVIII в. Основано горнозаводскими крестьянами как выселок из Юрюзанского завода. Возможно, из башкирского тулюк — «кров», «жилье», или от распространенного в прошлом тюркского мужского имени Тюляк, Туляк, в значении «долгожданный»'' тип яҙа.
Орлова Вера Марковна
Орлова Вера Марковна (25 май 1918 йыл — 16 сентябрь 1993 йыл) — СССР-ҙың театр һәм кино актеры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1960).
Биографияһы
1945 йылда киноға төшә башлай. Уның кинематографияла беренсе рәсми сығышы «Близнецы» комедияһында була, ул унда Карасева Лиза ролен уйнай, фильмда шулай уҡ уның башҡарыуында йыр яңғырай. Был картинанан һуң шунда уҡ уға ҙур танылыу килә. Актриса бөтәһе 30 фильмында төшә. Иван Бровкин тураһында дилогиянан һөйкөмлө Полина һәм үҙ-үҙен аямаған Вера Петровна айырыуса тамашасы һөйөүен яулайҙар («Дон- Кихот балалары»).
1980-се йылдар уртаһынан ҡаты ауырыуы арҡаһында сәхнәгә һирәк сыға башлай, уға йөрөүе ауырлаша. Ленкомда уның 75 йәшен тантаналы байрам иткәндән һуң 3 ай үткәс — 1993 йылдың 16 сентябрендә вафат була. Мәскәүҙә Яңы Дон зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1954)
— РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1960)
— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
— Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981)
Маризь Кемаль
Маризь Кемаль (ысын исеме Раиса Степановна Кемайкина; 13 август 1950 йыл) — эрзә шағиры, яҙыусы. 1996 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
1965 йылда тыуған ауылы мәктәбендә һигеҙ класс тамамлағандан һуң ике йыл Большемаресевский мәктәбендә уҡый. Огарёв исемендәге Мордовия университетының филология факультетын тамамлай, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы квалификацияһын ала.
1972 йылдан 1975 йылға саҡлы тыуған ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Рус әҙәбиәте буйынса сәғәттәр етмәгәнлектән, йәш уҡытыусыға өҫтәмә рәүештә немец һәм эрзә телдәрен уҡытыуҙы тәҡдим итәләр. Башта ул уҡытыу туған телен уҡытыуҙан баш тартып та маташа — уның һөнәре түгел, әммә урыҫлашҡан ҡыҙ һуңғараҡ туған теленең матурлығын һәм халыҡ ауыҙ-тел ижадының иҫ киткес байлығын, уның рухи көсөн аңлай.
1975 йылдың йәйендә Саранскиға күсеп килә һәм ике йыл дауамында «Эрзянь правда» гәзите хәбәрсеһе була. Хеҙмәт юлын корректор вазифаһынан башлай. Был вазифала Раиса Кемайкина эрзә грамотаһын тулыһынса үҙләштерә, һәм уны Г. П. Ласкин етәкселегендәге мәҙәниәт бүлегенә күсерәләр. Тағы бер йылдан Н. М. Симдянов етәкселегендәге партия тормошо бүлегенә күсерелә.
1980 йылда тәүге шиғырҙары баҫыла. Артабан А. С. Пушкин исемендәге Мордва республика китапханаһында ете йыл ярым эшләй.
1985 йылдан 1988 йылға саҡлы — «Сятко» журналында шиғриәт бүлеге мөдире, 1989 йылдан «Чилисема» эрзә балалар журналының яуаплы була.
Хеҙмәттәре
"Сятко"ның 1980 йылдың август айындағы һанында «Эйкакшчинь лавсь» («Бала саҡ сәңгелдәге») шиғыры баҫылған. Шул уҡ ваҡытта йәш яҙыусыларҙың йыл һайын була торған семинарында ҡатнашҡан. «Сятко» журналы уның шиғырҙарын баҫыуын дауам иткән.
1987 йылда дүрт авторҙың «Маней васолкст» тигән дөйөм йыйынтығы баҫылып сыға, һәм унда шағирәнең ҙур шиғырҙар шәлкеме ингән. 1988 йылда Мордва китап нәшриәте уның бала сағы һәм үҫмер йылдары тәьҫораттары һөҙөмтәһе булып торған «Лавсь» («Сәңгелдәк»)тигән тәүге йыйынтығын сығара.
Икенсе йыйынтығы, «Штатол» («Шәм», 1994), шағирәнең боронғо эрзә халҡының тормош, мөхәббәт, яҙмыш тураһында һәм авторҙың был халыҡтың бер киҫәге булараҡ мәнәсәбәте булғанлығы тураһында фәлсәфәүи уйланыуҙарынан ғибәрәт. Бында лирик һәм публицистик характерҙағы лирик шиғырҙары, шулай уҡ, милли ысынбарлыҡты тойоуы үҫешкән һәм өлгөрөп еткән шәхес булыуын сағылдырған «Мон — эрзән!» («Мин — эрзә ҡыҙы!») поэмаһы ингән.
Күп йылдар дауамында эрзәләрҙең фольклорын, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү һөҙөмтәһе булып ул төҙөгән эрзә халҡынан сыҡҡан билдәле һәм күренекле кешеләре тураһында «Евксонь кужо» («Әкиәт аҡланы») әкиәттәр китабы һәм «Сынь ульнесть эрзят» («Улар эрзә булғандар») очерктар йыйынтығы тора.
1998 йылда уның шиғырҙары «Ниле ават — ниле морот» («Четыре женщины — четыре песни» Таллин) йыйынтығында сыҡҡан.
Ҡаҙаныштары
Маризь Кемаль йәмәғәт эшмәкәрлегенә лә күп ваҡытын һәм көсөн бирә. 1989 йылда ул «Масторава» мәҙәни-ағартыу йәмғиәтен төҙөү инициаторҙарының береһе һәм уның беренсе секретары була, 1993 йылдың декабренән 1997 йылға саҡлы — «Эрзява» ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтен ойоштороусы, «Ламзурь» үҙешмәкәр фольклор-этнографик ансамбленә нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе.
Публицистика ҙур иғтибар бүлә, мәҙәниәт, дин, эрзә халҡы традициялары тураһында проблемалы мәҡәләләр яҙа, «Сятко», «Чилисема» журналдарында, «Эрзянь Мастор» гәзитендә баҫыла
Һессен
Һессен (Hessen []), ( — Германияның үҙәк өлөшөндәге ер. Баш ҡалаһы — Висбаден.
Географик урыны
Һессен ере Германияның үҙәгендә урынлашҡан һәм Төньяҡ Рейн-Вестфалия (сик оҙонлоғо — 269 330 метр), Түбәнге Саксония (167 013 метр), Тюрингия (269 647 метр), Бавария (261 881 метр), Баден-Вюртемберг (176 540 метр), Рейнланд-Пфальц (266 325 метр) ерҙәре менән сиктәш. Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 1410,736 километр.
Йылғалары
Һессендың төньяғы һәм көнсығышы ерҙең төньяҡ-көнсығыш сигендә башланыусы Везер бассейны ҡарамағында. Уны барлыҡҡа килтереүсе Фульда һәм Верра инештәре, бергә ҡушылғанға тиклем, Һессен аша 215 һәм 95 км дауамында аҡҡан. Биләмәнең башҡа өлөшө ерҙе Рейнланд-Пфальцтан көньяҡ-көнбайыштан 107 км дауамында сикләүсе Рейн йылғаһы бассейнына ҡарай. Һессен яғынан Рейндың мөһим ҡушылдыҡтары — Майн һәм Лана, шулай уҡ көньяҡ сиктәге ҡыҫҡа Неккар йылғаһы.
Күлдәре
һессенда эре тәбиғи һыу ятҡылыҡтары юҡ. Был Ерҙең иң ҙур дүрт һыуһаҡлағысы: Эдер күле, Һессендың иң эре һыу ятҡылығы, Аффольдернер күле, Димель күле, Твисте күле төньяҡ-көнбайыш Һессендың Вальдек-Франкенберг районында урынлашҡан. Көнсығыш һессен районы Майн-Кинцигтағы Кинциг-Штау һәм көнбайыш һессен районы Лан-Диллдәге Аарталь һыуһаҡлағыстары киң билдәле.
Һессеның карьерҙарҙан барлыҡҡа килгән иң ҙур күлдәренә Швальм-Эдер районындағы Боркенер күле Верра-Майснер районындағы Верратталь, һәм Оффенбах районындағы Лангенер, көньяҡ Һессендың иң ҙур күле, ҡарай.
Тарихы
Һессен исеме (латинса Hassia) боронғо герман ҡәбиләһе хаттанан килеп сыҡҡан.
Сәйәсәте
Гессен — Германия Федератив Республикаһының өлөшләтә суверенитетҡа эйә булған субъекты, демократик парламент республикаһы. Бында халыҡ власы органдары аша идара итеүсе халыҡ власть сығанағы булып тора, тәү сиратта — ландтаг, шулай уҡ, конституцияла билдәләнгәнсә, мәҫәлән, ер хөкүмәте, Һессен ере дәүләт суды. Халыҡ демократик үҙидараһы власть органдарына һайлау һәм референдумдар аша тормошҡа ашырыла. Теләһә ниндәй формала Диктатура тыйыла.
Закон сығарыу органы — Һессен ландтагты (Hessischer Landtag), башҡарма органды — Һессен министр-президенты (Hessischer Ministerpräsident) һәм Һессен ландтагы тәғәйенләгән министрҙарҙан торған Һессен ер хөкүмәтен (Hessische Landesregierung Hessische Landesregierung ) халыҡ һайлай. Конституцион күҙәтеү органы — Һессен еренең дәүләт Ер суды (Staatsgerichtshof des Landes Hessen) юғары суд инстанцияһы — Майндағы Франкфурттың Юғары ер суды (Oberlandesgericht Frankfurt am Main), административ юстицияның юғары суд инстанцияһы — Һессен административ суды (Hessischer Verwaltungsgerichtshof).
Һессен ландтагы — ерҙең бөтә граждандарының һайлап ҡуйылған вәкиллеге. Был ерҙең бөтә дәүләт власы ҡараған Һессен еренең юғары власть органы. Ландтаг биш йылға һайлана, ошо мөҙҙәт үтеүгә үҙтаралыш кисерә.
2018 йылғы һайлауҙарҙа ХДС 40, Йәшелдәр-29, СДПГ-29, Альтернатива-19, СВДП-6, Һулдар −5 урын ала.
Административ бүленеше
1981 йылдан Һессен өс административ округҡа (Regierungsbezirk): Дармштадт, Кассель һәм Гиссен бүленгән. Административ округтарға, үҙ сиратында, 21 ер районы (Landkreis) һәм 5 райондан тыш (райондарға тиңләштерелгән) ҡалалар (Kreisfreie Stadt) инә. Улар 426 общинаны (Gemeinde) (Kreisfreie Stadt) үҙ эсенә ала, эре ҡалалар урындағы округтарға (Ortsbezirk) бүленә.
Райондар һәм райондан тыш ҡалалар
Райондар һәм райондарға тиңләштерелгән ҡалалар административ округтарға бүленгән (йәйәләр эсендә автономер билдәләре бирелә):
Дармштадт административ округы:
Гиссен административ округы:
Кассель административ округы:
Дәүләт власының урындағы органдары
Райондың вәкәләтле органы — крейстаг (Kreistag), пропорциональ система буйынса һайланған исемлектәр халҡы менән ябып, крейстаг депутаттан тора (Kreistagsabgeordneter), мөхит үҙе крейстаг һайланған рәйесе (kreistagsvorsitzender), башҡарма органы районында — район комитеты (Kreisausschuss), крейстаг һайлана, ландрат тора (Landrat) һәм ольдермен (Beigeordneter).
Ҡала вәкиллекле органдары — ҡала вәкилдәре йыйылышы (Stadtverordnetenversammlung), пропорциональ система буйынса һайланған исемлектәр халҡы менән ябылған, ҡала вәкилдәренән торған (Stadtverordneter), үҙҙәре араһынан ҡала һайланған старостаһы вәкил (Stadtverordnetenvorsteher), башҡарма органы ҡала магистраты (Magistrat), обер тора-бургомистры (Oberbürgermeister) һәм штадтратов (Stadtrat).
Вәкиллекле органдары — вәкиллеге община (Gemeindevertretung), пропорциональ система буйынса һайланған исемлектәр халҡы менән ябып, община вәкилдәренән торған (Gemeindevertreter), мөхит үҙе вәкиллеге рәйесе итеп һайланды община (der Vorsitzender Gemeindevertretung), башҡарма органы — идара итеүсе община (Gemeindevorstand), торған (Bürgermeister) һәм олдермен (Beigeordneter).
Ажу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вадсё (аэропорт)
Вадсё аэропорты (норв.Vadsø lufthavn;) — Норвегияла Финмарк фюлькеһының Вадсё коммунаһында урынлашҡан төбәк аэропорт. Дәүләт компанияһы   идаралығы аҫтында. Аэропорт 997Х30 м ҙурлығындағы бер асфальт осоу-ултырыу һыҙатына эйә, ул  08/26 курсы буйынса урынлашҡан. Dash 8-100 самолеттарын ҡулланған Wideroe авиакомпанияһы хеҙмәтләндерә.
Тарихы
1938 йылда Wideroe Вадсёнан  яр буйы буйлап Тронхеймға тиклем гидросамолетта осоуҙарҙы башлай. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында маршрут ябыла, тик 1946 йылда Junkers Ju 52 ҡулланып   (DNL)  уны хеҙмәтләндерә башлағас, ҡабаттан яңыртыла. Вадсёла һыу аэродромы ябай була, ул осоу зонаһынан һәм ҡалҡыуыстан тора, пассажирҙар самолетҡа кәмәлә илтеп ҡуйыла. 1954 йылдан маршрут  Wideroe компанияһына күсә, ул    De Havilland  Canada DHC 3 Otter ҡуллана башлай.
1966 йылда Финнмаркта, шул иҫәптән Вадсёла ҙур булмаған аэродромдар төҙөүҙе өйрәнеү  өсөн  округ комитеты төҙөлә. Граждандар авиацияһы хакимиәте аэропорттың ике урынлашыу урынын ҡарай: ҡала үҙәгенән төньяҡҡараҡ Фоссемюренда  һәм Кибюла, ҡаланан көнсығышҡа ҡарай  4 км алыҫлыҡта. Икенсе вариант өҫтөнөрәк булып һайлана. Төбәк аэропорты 1974 йылдың 1 авгусында асыла, уның хужаһы һәм операторы Вадсё муниципалитеты була. Осоуға хоҡуҡты Widerøe компанияһы ала, осоштарҙы De Havilland  Canada DHC 3 Otter самолеттары башҡара. Аэропорт бинаһы 30 кешегә иҫәпләнгән пассажир терминалын  һәм диспетчер вышкаһын үҙ эсенә ала. 1984 йылда Dash 7 самолеттарын ҡабул итеү өсөн  350 м² майҙан менән терминалдың яңы бинаһы 1000 м²  ангар менән төҙөлә.
1997 йылдың 1 ғинуарынан Вадсе муниципалитеты менән 4,1 миллион норвегия кронаһына алмашып аэропорттың хужаһы һәм  операторы     дәүләт компанияһы тора. 2007 йылда навигация саралары һәм осоу-ултырыу һыҙаттары камиллаштырыла.
Инфраструктураһы
Терминал бинаһы сәғәтенә 170 пассажирҙы үткәреү һәләтенә эйә һәм бер үк ваҡытта Dash 8-самолетын эшкәртә ала. 997 Х 30 м ҙурлығындағы осоу-ултырыу һыҙаты 08/26 курсы буйынса урынлашҡан. Аэропорт диңгеҙ кимәленән  38,7 м  бейеклектә урынлашҡан. Перронда Dash 8-100 класлы ике самолет өсөн тораҡ бар.
2018 йылда аэропорт 100 395 пассажирҙы хеҙмәтләндергән, 6556 осоу/ултырыу башҡарылған
Авиакомпания һәм йүнәлештәр
авиакомпанияһы даими рейстар яһай. 2019 йылдың февраленә ҡарата аэропорт түбәндәге   йүнәлештәр буйынса рейстарҙы хеҙмәтләндерә :
Транспорт бәйләнеше
Аэропорт Кибю ауылында, Вадсё үҙәгенән көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Паркинг, автомобиль прокаты һәм такси хеҙмәте бар.
Хубэй провинцияһы музейы
Хубэй провинцияһы музейы (湖北省博物馆) — Ҡытайҙың тыуған яҡты өйрәнеү музейҙарының иң билдәле һәм иң эреләренең береһе булып торған музейы. Улар Ухань ҡалаһында күленең көнбайыш ярында урынлашҡан. Музейҙа милли мәҙәни һәм тарихи әһәмиәткә эйә булған күп һанлы экспонаттар һаҡлана.
Тарих
Хубэй провинцияһы тыуған яҡты өйрәнеү музейына 1953 йылда нигеҙ һалына һәм шул уҡ йылдың 16 мартында рәсми рәүештә асыла. Музей йылына уртаса 1 992 500 кеше ҡабул итә.
Тасуирлама
Хубэй провинцияһының музейы өс өлөшкә бүленгән: Ҡыңғырау саңы күргәҙмә залы, Чу мәҙәниәте һәм күргәҙмә-экспозиция бинаһы күргәҙмә залы. Һуңғы өлөшө әлеге ваҡытта төҙөлөү стадияһында.
Ҡыңғырау саңы күргәҙмә залында «Кенәз Цзэн кәшәнәһе» урынлаштырылған, уның ҡомартҡылары араһында ҙур булмаған Цзэн кенәзлегендә Ҡытайҙың Халыҡ-азатлыҡ армияһы һалдаттарының 1977 йылда Хубэй провинцияһында табып алған мәркиз И ҡәберенән сығарылған реликвиялар коллекцияһы күрһәтеүгә ҡуйылған. Ҡыңғырау залы экспонаттары араһында беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған бамбуктан эшләнелгән ҡағыҙ төргәктәр, ҡыйбат металдан яһалған, семәр менән өҫта һырлап биҙәкләнгән урналар һәм башҡа экспонаттар бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">