cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы
Биографияһы
Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы Солтанғәлиев 1892 йылдың 13 июлендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы) Ҡырмыҫҡалы ауылында тыуған.
Уның атаһы Хәйҙәрғәли — рус теле уҡытыусыһы. Ғаиләләрендә ун ике бала була. Мирсәйет бала саҡтан бик зирәк, белемгә ынтылыусан булып үҫә. 1911 йылда Ҡазанда татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ өйәҙенең Иҫке Атйетәр, Шәрип ауылдарында уҡыта.
1913 йылда Баҡыла ҡыҙ балалар гимназияһында уҡыта. Бында ул шулай уҡ китапханасы булып эшләй, матбуғатта сығыш яһай.
1917 йылдың майында Солтанғәлиев Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй мосолмандар съезы һәм съезд һайлаған Бөтә Рәсәй мосолман Советы эшендә ҡатнаша. Июль айында Ҡазанға ҡайта, Мулланур Вәхитов менән берлектә Петроградта Мосолман социалистик комитетын (МСК) ойоштороуҙа ҡатнаша, башҡарма комитеты секретары. 1917 йылда РСДРП(б) сафтарына инә.
1917 йылдан Халыҡ комиссариатының милләттәр буйынса (Наркомнац) мосолман секцияһы етәксеһе, уның сәркәтибе — Мостафа Субхи (төрөк революционеры, Төркиә Коммунистик партияһына нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе). 1917 йылдан алып Ҡаҙан губерна революцион штабы, Көнсығыш фронттың Икенсе армияһы Реввоенсоветы ағзаһы, Ҡаҙан губернаһының аҙыҡ-түлек комиссары. 1918 йылдың майында Татар-Башҡорт Совет Республикаһын ойоштороу буйынса съезды әҙерләүҙә ҡатнаша, Иҙел — Урал штаты идеяһына ҡаршы була. Үҙәк мосолман хәрби коллегияһы рәйесе, 1918—1920 йылдарҙа РСФСР-ҙың милләттәр эштәре буйынса Халыҡ комиссариаты (1919) янындағы Үҙәк мосолман хәрби коллегияһының рәйесе. 1919 йылдың февралендә милләттәр эштәре буйынса Халыҡ комиссариаты вәкиле булараҡ Башҡорт корпусының РККА яғына сығыу шарттары тураһында Башҡорт хөкүмәте менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. 1919 йылдың 10 июлендә Башҡорт республикаһына ҡаршы агитацияны туҡтатыу һәм татар хәрби частары тарафынан башҡорт халҡына ҡарата репрессияға юл ҡуймау тураһында 10-сы һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя. Большевиктарҙың милли дәүләт ҡоролошо өлкәһендәге сәйәсәте менән риза булмай, автономиялы республикаларҙың статусын күтәреү яҡлы була.
Тарихсы Т. Б. Быков фекеренсә, М. Х. Солтанғәлиев Ҡырымда ҡыҙыл террорҙы туҡтатыуға ҙур өлөш индерә. 1921 йылдың 21 мартында РКП(б)-ның X съезын үткәргән саҡта татар лидерын Совет Рәсәйенең момсолман төбәктәренән килгән башҡа лидерҙары менән осраштырмаҫ өсөн Мәскәүҙән сығарып ебәреү яғы ҡарала. Ул Ҡырымға большевистик һәм милли эштәрҙе рәткә һалыу өсөн йүнәлтелә. Ҡырымдағы ай ярым ваҡыт арауығында Солтанғәлиев хәл торошона төшөнә, РКП (б) Ҡырым обкомының эшен яйға һала һәм «Ҡырымдағы хәлдәр тураһында» исемле дөрөҫлөктө асҡан доклад әҙерләй. Докладта ул, айырып алғанда, ошолай яҙа: Первой и очень крупной ошибкой в этом отношении явилось слишком широкое применение в Крыму красного террора. По отзывам самих крымских работников, число расстрелянных врангелевских офицеров достигает во всем Крыму от 20 до 25 тысяч. Указывают, что в одном лишь Симферополе расстреляно до 12 000. Народная молва превозносит эту цифру для всего Крыма до 70 000… Самое скверное, что было в этом терроре, так это то, что среди расстрелянных попадало очень много рабочих элементов и лиц, отставших от Врангеля с искренним и твёрдым решением честно служить Советской власти…
1919—1921 йылдарҙа РКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Көнсығыш халыҡтары коммунистик ойошмаларының Үҙәк бюроһы рәйесе. РСФСР-ҙың милләттәр эштәре буйынса Халыҡ комиссариаты коллегияһының ағзаһы (1920—1923). Рәсәй мосолман коммунистик партияһына нигеҙ һалыусы һәм етәксеһе. Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең Коммунистик Университетында белем биргән.
1923 йылда ҡулға алына, ВКП(б) сафтарынан сығарыла. Иреккә сыҡҡандан һуң СССР кооперацияһы системаһында эшләй. 1928 йылда Солтанғәлиев ҡабаттан ҡулға алына, контрреволюцион ойошма булдырыуҙа ғәйепләнә, атып үлтереүгә хөкөм ителә, әммә һуңынан яза ун йыллыҡ лагерҙар менән алмаштырыла. 1934 йылда уны азат итәләр. Һөргөндә Һарытауҙа йәшәй. 1937 йылда тағы ҡулға алына. 1940 йылда атып үлтерелә. 1990 йылда үлгәндән һуң аҡлана.
Солтанғәлиев эше (солтанғәлиевщина)
Солтанғәлиевтың исеме оҙаҡ йылдар дауамында тыйылған була. Хатта уның туғандары ла уның «милләтселектә» ғәйепләнеүенән башҡа бер нәмә белмәгән. 1990 йылдарҙан алып Рәсәйҙә Солтанғәлиевтың тормошон һәм ижади мираҫын етди өйрәнеү процесы башлана. Конференциялар уҙғарыла (Ҡазанда, Ҡырмыҫҡалыла), уның ғаиләһе тураһында мәғлүмәттәр туплана, туғандары менән бәйләнештәр булдырыла, Солтанғәлиевтың «Һайланма хеҙмәттәре» донъя күрә (Ҡазан, 1998 йыл). М. Х. Солтанғәлиев 1917 йылдағы Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы дәүеренең эре сәйәси эшмәкәре, таланлы публицист, әҙәбиәтсе, донъя кимәлендәге аҡыл эйәһе булған. Мәскәүҙә 1923 йылдағы РКП Үҙәк комитетының Солтанғәлиев эше буйынса кәңәшмә материалдары нәшер ителә. Был документтар 1992 йылға тиклем «совершенно секретно» грифы торған документтар араһында булған. Яңы мәғлүмәттәр — большевиктарҙың 1917—1922 йылдарҙағы күп кенә принциптарынан һәм директиваларынан тайпылыу менән бәйле СССР-ҙағы милли сәйәсәттең бөтөнләй яңы этабын кәүҙәлендерә. Солтанғәлиевщина исеме аҫтында күп кенә билдәле шәхестәр, Совет власына тоғро хеҙмәт иткән башҡорттар һәм татарҙар нахаҡтан ғәйепләнеп, репрессия ҡорбаны булалар.
Ташлытамаҡ
Ташлытамаҡ (Ташлытамак) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 113 кеше. Почта индексы — 453425, ОКАТО коды — 80222816010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Лиур-Яга
Кесе Лиур-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лиур-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Зәбур
Зәбур - (Псалти́рь, Псалты́рь) - ( ψαλτήριον, псалтерий тигән музыка ҡоралы атамаһынан — Иҫке Ғәһедтең Библия китабы. Зәбур  150 йәки 151 псаломдан  — мәдхиәнән тора, улар тормоштоң төрлө һынауҙары ваҡытында диндарҙарҙың илаһи кисерештәрен сағылдыра.Иҫке йәһүд теленән тәржемә ителгән.  Библияла Зәбур  Иов Китабынан һуң һәм Сөләймән (Исламда - пәйғәмбәр) Риүәйәттәре Китабы  алдынан тора. Күпмелер милли   Библияларҙа Зәбур китабы «Псаломдар» тип атала, мәҫәлән, Ψαλμοί, Psalms.
Кесе Лиур-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Зәбур
Йәһүдиҙәрҙә был китап תהלים (тəhилим, «маҡтауҙар») тип атала.
Кесе Лиур-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәбур
Зәбурҙың («Псалтирь») нәсраниҙар ғибәҙәте ваҡытында ҡулланыла торған айырым баҫмалары ла Псалтирь тип атала.
Зәбур тураһында Ислам
Забур Аллаһы тәғәләнең Тәураттан һуң ебәргән икенсе Китабы. Ислам ғөләмәләренең күбеһе Зәбур тип Псалтирҙе атай. Зәбур күләме буйынса Илаһи Китаптарҙың иң бәләкәйе. Таурат менән Ҡөрьәндән айырмалы, Зәбурҙа яңы дини күрһәтмәләр юҡ. Дауыт Пәйғәмбәр Муса тәғлимәтенә таяна, ә Зәбур Муса пәйғәмбәр шәриғәтен артабан да нығытыуға хеҙмәт итергә тейеш булған. Мәдхиәләр (псаломдар) Зәбурҙа шиғри тел менән бирелгән һәм уға тәрән мәғәнәле һүҙҙәр, тәҡдимдәр һәм нәсихәттәр ингән.
Псаломдар (мәдхиәләр) нумерацияһы
Тексты псаломдарға бүлеү ( нумерация ла) Библияның йәһүди ( масорет) телендәге боронғо грек телендәгенән айырыла.
Псаломдар (мәдхиәләр) сәнғәттә һәм әҙәбиәттә
Һанс Кристиан Андерсендың "Кейек аҡҡоштар" тигән әкиәтендә ошондай эпизод бар
Әҙәбиәт
Исчерпывающую библиографию русских исследований, толкований и переводов Псалтири см. в книге:
Ҡыҙыл Бәрйәү
Ҡыҙыл Бәрйәү (Кызыл-Баржау) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Луи-Арпын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зап. Поча
'''Зап. Поча''' — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаран ауыл Советы (Бүздәк районы)
Ҡаран ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡаран ауылы
Тарихы
Ҡаран ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кесе Лядгей-Яха
Кесе Лядгей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лядгей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Демкер
Демкер (Demker) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 368 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Оло Моим
Оло Моим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡбүләкарҡа
Аҡбүләкарҡа — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
Аҡбулат (исем)
Аҡбулат — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исем бар.
Этимологияһы
Аҡбулат башҡорт һәм фарсы аҡ һәм булат һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем. Балаға изгелекле, саф, ҡорос һымаҡ ныҡ булһын тип ҡушҡандар.
Фамилияла
Аҡбулатов Ғәфүр (? — 1662 йыл) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы (1 февраль 1960 йыл) — яҙыусы, журналист. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар (1999) һәм Яҙыусылар (1995) союздары ағзаһы, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).
Ауылдар
Аҡбулат (Бөрйән районы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
Аҡбулат (Фёдоровка районы) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
Аҡбулат (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Яңы Аҡбулат — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
Халыҡ ижадында
Аҡбулат — «Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән» әкиәтендәге герой.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡбулат мәмерйәһе (Сказка) — Рәсәй Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы «Алтын Солоҡ» заказнигы. биләмәһенә ҡараған мәмерйә. Шүлгән мәмерйәһенән түбәнгә ҡарай 2,5 км түбәндәрәк, Аҡбулат ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 200 м тирәһе алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһы үҙәненең уң ярында урынлашҡан.
Шелфорд монастыры
Тарих
Ньюстед монастыры Изге Мария хөрмәтенә һалынған. Яҡынса 1163 йылда Англия короле Генрих II тарафынан Томас Бекетты үлтергәндән һуң түләнгән епитимия сифатында төҙөлә. Ньюстед млонастыры бер ваҡытта ла аббатлыҡ булып тормаған. Монастырь 13-сө быуатта артабан үҫешә, 15-се быуатта киңәйтелә, уға Дортуар, Ҙур зал һәм приор йорто өҫтәлә. Был монастырь 13 монах йәшәрлек итеп төҙөлөүгә ҡарамаҫтан, монастырь таратылғансы унда гелән 12 монах йәшәгән. Яҡытирә ауыл кешеләре монастырға хәйер биргән, улар араһында абруйлы кешеләр ҙә булған. Монастырь янында күл булған, ул 18-се быуат аҙағында ер менән күмелгән. Монастырь таратылған саҡтағы кафедра шул күлгә ташланған була, һуңынан уны балыҡсылар күл һыуынан ау менән һөйрәп сығарған. 1805 йылда монастырь архидиакон Кэй тарафынан Саутэлл сиркәүенә тапшырыла. Архидиакон бында үҙенең вафатына тиклем йәшәгән.
Ньюстед монастыры руханиҙары Юстас, 1 216 йыл Ричард, 1 216 Роберт, 1 234 Уильям (келарь), 1 241 Уильям, 1 267 Джон де Лексентон, 1288 Ришар де Аллам, 1 288 Ришар де Гранж, 1 293 Уильям де Тюргартон, 1 324 Хью де Коленгхам, 1 349 Уильям де Коленгхам, 1356 Джон де Вилесторп, 1366 Уильям де Аллертон, 1 366 Джон де Юккналл, 1 406 Уильям Бэкьюелл, 1 417 Томас Карлетон, 1424 Роберт Кутуолф, 1424 Уильям Мистертон, 1 455 Джон Дархэм, 1 461 Томас Ганторп, 1 467 Уильям Сэндэйл, 1 504 Джон Блэйк, 1 526
Монахтар общинаһы таратылғандан һуң, монастырь территорияһы Майкл Стэнхоупҡа (үлгән 1552 йылда) тапшырыла һәм яҡынса 1600 йылда Шелфорд поместьеһы (ингл.   Shelford Manor ) тип йөрөтөлә башлай. Англиялағы граждандар һуғышы барышында Шелфорд усадьбаһы яндырыла. Хәҙерге ваҡытта был Граждандар һуғышының тарихи реконструкцияһы йәй көндәрендә Шелфордҡа килеүселәргә һәм ауыл халҡына күрһәтелә. Элекке монастырь урынында сиркәү һәм кемпинг, ресторан, паб урынлашҡан. Ауыл диңгеҙ кимәленән бик аҙ ғына юғары ятыуға ҡарамаҫтан, уға яҙғы ташҡын ваҡытында һыу баҫыу янамай. Шелфорд халҡы ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.
. <span name="История">
Углеводтар
Углерод, кислород һәм водородтан торған тереклек өсөн кәрәкле органик берләшмәләрҙең күп һәм киң таралған төркөмө. Был органик матдәләр класы атамаһы «углерод гидраты» исеменән килеп сыҡҡан. Бындай атаманы 1844 йылда Карл Шмид тәҡдим иткән. Ул ваҡытта билдәле булған углеводтарҙың составы, йәғни брутто-формулаһы Cx(H2O)y формулаһына тап килгән.
Шуға күрә, углеводтар шартлы рәүештә һыу менән углерод берләшмәһе тип ҡаралған.
Углеводтарҙың классификацияһы
Углеводтар — ҡатмарлы органик берләшмәләр, улар составына углерод, кислород һәм водород атомдары инә.
Ҡатмарлы углеводтар мономерҙар ролен уйнаған моносахаридтарҙан торған полимерҙар.
1)Моносахаридтар — артабан ябайыраҡтарына тарҡатып булмай торған углеводтар (глюкоза, фруктоза, рибоза).
2) Олигосахаридытар — 2-10 тирәһе моносахаридтар берләшеүҙән барлыҡҡа килгән углеводтар (ике моносахаридтан — дисахарид, өсәүҙән — трисахарид һәм башҡалар)
Моносахаридтар
Моносахаридтар ҡатнаш функциялы матдәләр. Уларҙың альдегид йәки кетон һәм гидроксиль төркөмдәре була. Шуға ла, тәбиғәте буйынса улар альдегидоспирт (альдоза) йәки кетоноспирт (кетоза).
Составындағы углород атомдарының һаны (С) буйынса моносахаридтарҙың төркөмдәре: С3 − триозалар: C3H6O3−глицеральдегид, ПВК (пировиноград кислотаһы).
С4 − тетрозалар: С4Н804 − эритроза.
С5 − пентозалар: C5H10O5 − рибоза (РНК составына инә), C5H10O4 − дезоксирибоза (ДНК составына инә).
С6 − гексозалар: С6Н12O6 − глюкоза (виноград шәкәре), фруктоза (емеш шәкәре), галактоза (һөт шәкәре составына инә) − төп энергия сығанаҡтары, ди- һәм полисахаридтарҙың мономерҙары.
С7 — гептозалар : С7Н14О7 һәм башҡалар (9-ға тиклем)
Моносахаридтар араһында иң мөһимдәре гексозалар һәм пентозалар.
Дисахаридтар
Дисахаридтар ике моносахарид молекулаһының гликозид бәйләнеше аша берләшеүе һөҙөмтәһендә хасил була. Общая формула дисахаридов, как правило, C12H22O11.
Полисахаридтар
Полисахаридтар — юғары молекуляр төҙөлөшлө углеводтар. Бик күп һандағы гликозид бәйләнештәре аша бәйләнгән моносахарид молекулаларынан торған биополимерҙар. Полисахаридтарҙың молекулалары һыҙыҡ һымаҡ сылбыр йәки тармаҡтарҙан торған сылбыр структруралы булалар.
Гидролиз һөҙөмтәһендә моносахаридтарға һәм олигосахаридтарға тарҡалалар. Йәнле тәбиғәттә резерв (крахмал, гликоген), структур (целлюлоза, хитин) һәм башҡа функциялар үтәйҙәр.
Полисахаридтарҙың үҙсәнлектәре мономерҙарҙыҡынан ҡырҡа айырыла. Сөнки, был матдәнең составына ғына түгел, ә төҙөлөшөнә лә бәйләнгән. Улар быть аморф тәбиҫәтле булырға мөмкиндәр.Һыуға эремәйҙәр.
Әгәр полисахарид бер төрлө моносахарид ҡалдыҡтарынан торһа, уны гомополисахарид йәки гомогликан тип атайҙар. Төрлө моносахарид ҡалдыҡтарынан төҙөлгәндәре гетерополисахарид йәки гетерогликан тип атала.
Тәбиғи полисахаридтар күбеһе ошондай формулалы моносахаридтарҙан төҙөлгән: (CH2O)n һәм n ≥3 (мәҫәлән, глюкоза, фруктоза һәм глицеральдегид.
Полисахаридовтарҙың дөйөм формулаһы — Cx(H2O)y. Х-ың ҡиммәте, ғәҙәттә, 200—2500 тирәһе.
Күбеһенең мономерҙары гексозалар. Был осраҡта полисахаридтың формулаһы: (C6H10O5)n һәм 40≤n≤3000.
Полисахарид тип ундан ашыу моносахарид ҡалдыҡтарынан торған полимерҙы атайҙар. Әммә полисахаридтар һәм олигосахаридтар араһында ҡырҡа айырма юҡ.
Полисахаридтар тере организмдарҙа структур функция үтәйҙәр. Йәки резерв матдә булып торалар.Үҫемлектәрҙең запас матдәһе крахмал йәки инулин. Хайуандарҙың организмында, бәшмәктәрҙә бындай функцияны глюкозаның тармаҡлы полимеры — гликоген үтәй.
Целлюлоза менән хитин — структур полисахаридтар. Целлюлоза үҫемлек күҙәнәгенең тышсаһын төҙөй.
Целлюлоза ҡағыҙ эшләүҙә, туҡымалар етештереүҙә сеймал булып тора. Хитин быуынтығаяҡлыларҙың һөлдәһе булып хеҙмәт итә. Бәшмәктәрҙең күҙәнәк тышсаһын төҙөй.
Углеводтарҙың биологик роле
Углеводтар органик берләшмәләрҙең киң класы. Барлыҡ үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында тере организмдарҙың күҙәнәктәре һәм туҡымаларының айырылғыһыҙ компоненты булып тора.
Хайуан күҙәнәктәрендә углеводтар күп түгел (ҡоро матдә массаһының 2-3 % тирәһе). Бауырҙың һәм мускулдарҙың күҙәнәктәрендә улар күберәк (5 %-ҡа тиклем). Үҫемлек күҙәнәктәре углеводтарға бик бай. Уларҙың ҡоро массаһының 80%-ын тәшкил итә. Киптерелгән япраҡтарҙа, орлоҡтарҙа, емештәрҙә, картуф бүлбеләрендә 70 % тирәһе.
Емештәрҙең һәм еләктәрҙең, шулай уҡ балдың татлы тәме уларҙың составында глюкоза менән фруктозаның булыуына бәйле. Рибоза менән дизоксирибоза нуклеин кислоталары һәм АТФ составына инә.
Ди- һәм трисахаридтар, моносахаридтар кеүек үк, һыуҙа һәйбәт эрей, тәме татлы. Мономерҙар һаны үҫкән һайын, полисахаридтарҙың эреүсәнлеге кәмей бара, татлы тәме юғала.
Дисахаридтарҙан иң мөһимдәре сөгөлдөр (йәки шәкәр ҡамышы) һәм һөт шәкәре, полисахаридтарҙан үҫемлектәрҙә крахмал, клетчатка (целлюлоза),хайуандарҙа гликоген  киң таралған.
Үҙағас— тулыһынса тип әйтерлек целлюлоза. Был полисахаридтарҙың мономеры булып глюкоза тора.
Углеводтар күҙәнәктәрҙә активлыҡтың төрлө формаларын башҡарыр өсөн энергия сығанағы ролен үтәй. Күҙәнәк эшмәкәрлеге: хәрәкәт, секреция, биосинтез, яҡтыртыу һәм башҡалар өсөн энергия талап ителә.
Структуралары буйынса ҡатмарлы, энергияға бай углеводтар күҙәнәктә аҙаҡҡаса тарҡалыуға дусар ителә һәм һөҙөмтәлә ябай, энергияға ярлы булған берләшмәләр— углерод оксиды (IV) һәм һыу (СО2 һәм Н2О) тороп ҡала. Был процесс һөҙөмтәһендә энергия бүленеп сыға. 1 г углевод тарҡалғанда 17,6 кДж энергия бүленеп сыға.
Массаһы буйынса Ерҙәге барлыҡ органик матдәләрҙең төп өлөшөн тәшкил итә. Үҫемлектәрҙә барған фотосинтез процессы бөтә тере организмдар өсөн углевод сығанағы булып тора.
Иҫкәрмәләр
[
Монархия
Монархия (monarchia от μοναρχία «единовластие» < μόνος «яңғыҙ, бер бөтөн» + ἀρχή «власть, хакимлыҡ») — дәүләт башлығы тейешле исем йөрөткән монарх (батша, батша, император, солтан, әмир, фирғәүен һ. б.) булған дәүләт ҡоролошо формаһы. Монархтың сикләнмәгән вәкәләтлек мөҙҙәте бар, шул уҡ ваҡытта уның хоҡуҡтары конституция йәки парламент менән сикләнеүе мөмкин. Эш буйынса монархтарҙың власы абсолюттан алып тик формальға тиклем үҙгәреп тора. Ҡағиҙә булараҡ, дәүләт башлығының монархия аҫтындағы вазифаһы мираҫ итеп алына. Хәҙерге заманда иң киң таралған парламент монархияһы — монарх власы формаль булған, ә ғәмәлдә дәүләт менән парламент идара итә.
Монархияның классик формаһының (абсолютизм) төп һыҙаттары:
Йыш ҡына монархия тип һаналған дәүләттәр үрҙә һаналған һыҙаттарға тура килмәй. Өҫтәүенә, ҡайһы бер осраҡтарҙа монархия менән республика араһындағы сикте теүәл билдәләүе ҡыйын. Рим да, мәҫәлән, Принсипат осоронда һайланма монархия булған. Речь Посполитая, монархия булып, элеккесә үҙенең республика институттарын һаҡлап ҡала. Европа императоры, башта республика ғәҙәттән тыш магистратураһы була, ә «Речь Посполитая » атамаһы һүҙмә-һүҙ «республика» тип тәржемә ителә.
Монархия теорияһы
Монархия монархизм күҙлегенән ҡарағанда Юғары власть принцибы булып тора, ул Алла ихтыяры монархының үтәлеүенә нигеҙләнгән һәм ошонан үҙ власын ала. Монарх, был төшөнсә буйынса, Власты Алланан ала. Шуның нигеҙендә монархистар монархия ны республика нан айыралар (унда юғары дәүләт власы кешегә консенсус — дөйөм һайлауҙар һөҙөмтәһендә бирелә) һәм аристократиянан (унда юғары власть йәмғиәттең иң аҫыл вәкилдәре аҙсылығына ҡарай). . Монархист өсөн монарх тәү сиратта юридик түгел, ә әхлаҡи абруй булып тора. Шуға ярашлы, монархия идара итеүҙең «Аллаға ярайһы ғына» формаһы тип һанала, шул уҡ ваҡытта республиканы йыш ҡына «шайтан уйҙырмаһы» тип һанайҙар. "Күк ерҙән һис шикһеҙ яҡшыраҡ, ә күк ерҙән яҡшыраҡ булғанға күрә, һис шикһеҙ, ерҙәге иң яҡшыларҙы, алланы күреүсе Мусаға әйтелгәнсә, күк образында урынлаштырылған тип танырға кәрәк: «виждь, да сотвориши вся по образу показанному тебе на горе», йәғни Алла Ерҙә батшаны раҫлай; ул ерҙә нәҫелдән килгән батша урынлаштыра (Изге Филарет Москва).
.
Хәҙерге заман монархия дәүләте
Исемлектә 2020 йылғы монархиялар. Айырым исемлекте доминиондар — монархиялар — элекке инглиз колониялары күрһәтелә, уларҙа дәүләт башлығы — Бөйөк Британия королеваһы (короле).
граница|50x50пкс Милләттәр берләшмәһе
Милләттәр берләшмәһе башлығы посты титул түгел һәм нәҫел буйынса күсмәй. Хөкүмәт башлығы булып бөйөк британия монархы алышанғандан һуң, берләшмә дәүләт-ағзаларының яңы ойошмаһының формаль башлығы тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Берләшмә Короллектәре
Берләшмә короллектәре (доминион тип элек тип аталған) монархы дәүләт башлығы булып тора, Бөйөк британия генерал-губернатор тәҡдим иткән.
Юханна Хагстрём
Юханна Хагстрем (Johanna Hagström; 27 март 1998, Фальчепинг, Швеция) — швед саңғысыһы, спринтерҙар ярышы менән шөғөлләнеүсе.
Карьераһы
Донъя Кубогы ярыштары сиктәрендә Юханна 2017 йылдың ғинуарында дебют яһай — 10 километрға ирекле стиль менән ярышҡанда Ульрисехамндағы йорт ярышында ул бары тик 59-сы урында ғына була. Спортсы үҙенең тәүге кубок мәрәйҙәрен 2018/2019 йыл миҙгелендә Италияның Конь тигән урынында йыя — беренсе тапҡыр спринт финал ярыштарына эләгеп, ул өсөнсө булып финишҡа килә.
Аҡбалыҡ
Аҡбалыҡ(Stenodus leucichthys) — алабалыҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ (Stenodus leucichthys).
Каспий диңгеҙе бассейнында йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 110 см, ауырлығы 20 кг тиклем. Ҡабырғалары аҡ, көмөш төҫлө, тимгелдәре юҡ, тәңкәләре эре. Ауыҙы ҙур, яңаҡ һөйәктәрендә, төрәне һәм телендә ваҡ ҡына тештәре бар. Үткенсе балыҡ. Енси яҡтан 5—7 йылда өлгөрә. Ғүмерендә 1—2 тапҡыр сентябрҙән ноябргәсә ыуылдырыҡ сәсә (2—3 йыл аша). Үрсеү өсөн Волга, Кама йылғалары, ҡайһы ваҡыт Урал йылғаһы инә. Үрсемлелеге — 250 меңдән ашыу һыу төбөнә сәселгән насар йәбешеүсән ыуылдырыҡ. Ыуылдырыҡ сәскәндән һуң оло балыҡтар диңгеҙгә ҡайта. Сельдь, диңгеҙ сабағы селбәрәләре, атерина һәм ташбаштар м—н туҡлана. Ыуылдырыҡ сәсергә юлланғанда ашамай. Ҡиммәтле кәсеп балығы. 20 б. 50—се йылдар аҙағына тиклем Өфө йылғаһы үрсеү урындарының береһе була, әммә ыуылдырыҡ сәсеү өсөн миграция юлдарын ябыу (Волгала гидроузел төҙөү), балыҡтың респ. ихтиофаунаһынан юғалыуына килтерә. Башҡортостанда А. яһалма үрсетеү менән 1908—57 йй. Өфө дәүләт балыҡсылыҡ заводы шөғөлләнә. РФ—тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Кесе Хуута-Яха
Кесе Хуута-Яха (Нюдя-Харвота-Яха) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заячья (Кокшеньга ҡушылдығы)
Заячья — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абсолют монархия
Абсолют монархия (absolutus — тулы, шартһыҙ) — дәүләттең тулы власы (закон сығарыу, башҡарыу, суд, ҡайһы саҡта дини) бер кеше ҡулында булған монархияла идара итеү формаһы. Монархия — диктатура һәм республиканан алда килгән идара итеү формаһы. Монархияны XVIII быуатҡа тиклем барлыҡҡа килгән барлыҡ дәүләт тә кисерә.
Килем ауыл Советы (Бүздәк районы)
Килем ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Абсолют монархия
Үҙенсәлектәре
Абсолют монархияла власть үҙәктә туплана, бюрократия аппараты, даими армия, полиция, социаль ҡатлам тармаҡтары үҫешә. Көнбайыш Европала абсолют монархияның иң көслө сағы XVII—XVIII быуатҡа тура килә. Рәсәйҙә абсолютизм XVIII—XX быуат башына тура килә.
Килем ауыл Советы (Бүздәк районы)
Административ үҙәге — Килем ауылы
Ярославль
Ярославль (Ярославль) — Волга йылғаһы ярында урынлашҡан, Ярославль өлкәһенең административ үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Абсолют монархия
Хәҙерге заман
Хәҙерге заманда бер ниндәй шартһыҙ 6 дәүләтте абсолют монархия тип атап була: Бруней, Сәғүд Ғәрәбстаны, Оман, Ҡатар һәм Ватикан.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — 7 абсолют монархиянан торған федератив дәүләт.
Килем ауыл Советы (Бүздәк районы)
Ауыл биләмәһе составы
1980 йылда ауыл советынан Урал ауылы төшөрөп ҡалдырыла.
Абсолют монархия
Хәҙерге заман
Ватикан хәҙерге замандағы берҙән-бер теократик монархия.
Monarchie
Яуымбай (исем)
Яуымбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Яуымбай башҡорт исеме — яуын + бай (Бөрйән районында ауыл исемендә һаҡланған) Яуымбай исеменән Яуымбаев фамилияһы барлыҡҡа килгән. Көнсығыш сығышлы күпселек исемдәре кеүек, Яуымбай исемендә ҡатмарлы нигеҙ бар. Уның беренсе өлөшө боронғо төрки телендәге яуми һүҙенә барып тоташа. Ғәҙәттә, был компонентты көндөҙ тыуған малайға ҡушҡандар. Исеменең икенсе өлөшө «бай», йәғни «хужа, абруйлы кеше, әфәнде» тигән төрки һүҙенәнә барып тоташа. Шулай итеп, был исемде «көнөнөң хужаһы» булараҡ тәржемә итеү варианттарының береһе яңғырай.
Билдәле кешеләр
Яуымбай Ҡушъетәров — 18 быуыт уртаһында Бөрйән районының Яуымбай ауылына нигеҙ һалған Әбделмәмбәт ауылы кешеһе
Ауылдар
Яуымбай (Яумбаево) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. .
Кесе Яуымбай (Малая Яумбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.
Оло Яуымбай (Большая Яумбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.
Әҙәбиәт
Рядовой Яуымбаев — Рамаҙан Өмөтбаевтың «Атлы башҡорт» повесындағы образ. Яуымбай  — Ноғман Мусиндың «Йыртҡыс тиреһе» повесындағы төп образдарҙың береһе.
Һауа (персонаж)
Һауа (חַוָּה, бор. йәһ. әйтелеше: хawwͻ:h, хәҙерге йәһ. әйтелеше: Хава — һүҙмә-һүҙ «тормош биреүсе», Εὔα, урыҫ. Ева) ибраһими диндәрҙә — бөтә кешеләрҙең тәүинәһе, беренсе ҡатын-ҡыҙ, Әҙәмдең үҙ ҡабырғаһынан хасил ителгән ҡатыны, Ҡабилдың (урыҫ. Каин), Һабилдың (урыҫ. Авель) һәм Шеҫтең (урыҫ. Сиф) әсәһе.
Этимологияһы
Традицион этимология буйынса Һауа (Хавва) һүҙе хай («тормош») тигән йәһүд һүҙенә барып тоташа. Хәҙерге тикшеренеүселәр финики телендәге хвт" һәм арами телендәге Хевъя (икеһе лә — «йылан», йәки йыланға оҡшаш алиһә) бәйләнеше булыу ихтималлығын да күҙҙә тота.
Һауаны хасил итеү
Библияның Башланмыш китабында Донъя һәм кеше яратылыу тураһында ике хикәйә бар. Беренсеһе буйынса кешелектең тәүатаһы менән тәүәсәһе булған ир менән ҡатын донъя яратылғандың алтынсы көнөндә «Алла рәүеше буйынса» бар ителгән һәм уларға бөтә ерҙә, бөтә тереклек өҫтөнән хакимлыҡ итеү бирелгән.
Икенсеһенә ярашлы, Алла әҙәмде «балсыҡтан» (әҙәмдән) әүәләгән, танауына тын өргән һәм Йәннәт баҡсаһына ебәргән. Һуңыраҡ Алла Әҙәмде йоҡлатҡан да, бер ҡабырғаһын алып, шунан Һауаны яралтҡан, ул беренсе кешенең ҡатыны булған.
Йәһүд традицияһында
Махпела мәғәрәһе (מְעָרַת הַמַּכְפֵּלָה, Ме‘ара́т а-махпэла́ — һүҙмә-һүҙ «Ике яҡлы мәғәрә»; الحرم الإبراهيمي‎, Хара́м-әл-Ибраһи́ми) — Хеврондың боронғо өлөшөндә ата-бабалар кәшәнәһе. Йәһүд традицияһында был мәмерйә Әҙәм менән Һауа, Ибраһим менән Сарра, Исхаҡ менән Рабиға, Яҡуп менән Лиә ерләнгән урын тип һанала.
Мосолман традицияһында
Һауаның ҡәбере (ғәр.مقبرة أمنا حواء — Мукбарат умна Һауа) — мосолман традицияһы буйынса, тәүинәбеҙ Һауа ерләнгән урын. Джиддә ҡалаһында урынлашҡан. Риүәйәт буйынса, гонаһ ҡылғандан һуң Һауа Джиддә йәки Мәккә тирәһенә эләккән. Ғәрәп һәм көнбайыш тарихсылары Джиддә ҡалаһы диуары буйындағы ҡәберҙе Һауа ҡәбере тип һүрәтләй.
Ҡөрьәндә Әҙәмдең ҡатыны исемләп аталмай, ул Әҙәмдең ҡатыны сифатында ғына телгә алына. Уның Һауа тигән исемен тик хәҙистәрҙә осратырға була. Ҡөрьәндә Әҙәм менән Һауаның балалары тураһында ла, Әҙәмдең нисә йәшкә тиклем йәшәгәне тураһында ла бер ни ҙә юҡ.
Әҙәм менән Һауа тураһындағы тарихтар хәҙистәрҙә һәм башҡа дини китаптарҙа хикәйәләнә. Татар яҙыусыһы һәм ғалимы Фәрит Яхин «Пәйгамбәрләр тарихы» тигән китабында Әҙәм менән Һауаға тотош туғыҙ битте арнаған, тәүге әҙәмдең нисек яратылыуы, уларҙың нисек гонаһ ҡылыуы, ҡайҙа ҡыуылыуы (Әҙәм — Һиндостанға, Һауа — Ғәрәп ярымутрауына), ҡабат осрашыуҙары, бергә йәшәүҙәре, балалары һәм вафаттары тураһында һөйләй.
Лунх-Веш-Соим
Лунх-Веш-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шоган-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һауа (персонаж)
Мосолман традицияһында
Хәҙистәрҙә әйтелеүенсә, Һауа 20 тапҡыр бала тапҡан, һуңғыһынан башҡа һәр осраҡта балалары игеҙ булған. Иң һуңғы тапҡыр бушанғанда ир бала тыуҙырған. Тимәк, Һауа йәмғеһе 39 бала тапҡан.
Лунх-Веш-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һауа (персонаж)
Мосолман традицияһында
Һауа һүҙе «йәшәү сығанағы» тигән мәғәнәне бирә. Исламда шулай уҡ был һүҙҙең ҡоңғорт ҡыҙғылт-ерән төҫтө белдереүе тураһындағы версия ла бар. Ҡөрьәндәге Һауа образы артабан донъяла ҡатын-ҡыҙҙың урыны тураһындағы фекерләшеүҙәргә нигеҙ бирә. Хәҙистәрҙең береһендә, мәҫәлән, былай тиелә: «''Ҡатын-ҡыҙҙарға яҡшы мөғәмәләлә булығыҙ, ҡатын-ҡыҙ ҡабырғанан яһалғанлыҡтан, ә ҡабырғаның өҫкө яғы — иң бөгөлөп торған урыны, уны төҙәйтергә тырышһағыҙ, ул һыныр; ә уны нисек бар шулай ҡалдырһағыҙ, ул бөгөлгән көйө торор. Шуға күрә ҡатын-ҡыҙҙарға яҡшы мөғәмәләлә булығыҙ''».
Лунх-Веш-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һауа (персонаж)
Антропогенезда
Антропогенез терминологияһында митохондриялы Һауа — гипотезаланған ҡатын-ҡыҙ индивиды, уның митохондриаль ДНК-һы был төр ҡатын-ҡыҙҙарының бөтәһендә лә бар. Был уның кешелектең берҙән-бер «тәүинәһе» булғанын аңлатмай (уның менән бергә башҡа ҡатын-ҡыҙҙар ҙа йәшәгән һәм кешелек генофондына үҙ өлөшөн индергән). Хәҙерге заман кешеләренең бөтәһенең митохондриаль Һауаһы яҡынса 140—280 мең йыл элек йәшәгән.
Астрономияла
1876 йылда асылған Һауа (164) астероидына Һауа исеме бирелгән.
Майҙандар
Майҙан  — ике үлсәмле (яҫы йәки бөгөлгән) геометрик фигураның, был фигураның үлсәмен күрһәтеүсе, һанлы характеристикаһы. Тарихи майҙанды иҫәпләү квадратура тип атала. Майҙаны булған фигура, квадратланыусы тип атала. Ябай фигуралар өсөн майҙандың аныҡ ҡиммәте был төшөнсәгә ҡуйылған мөһим талаптарҙан килеп сыға (аҫтараҡ ҡарағыҙ). Бер үк майҙанлы фигуралар тигеҙ ҙурлыҡта тип аталалар. Геометрик фигураларҙың майҙанын иҫәпләүҙең дөйөм ысулын интеграль иҫәпләү бирҙе. Геометрик объекттарҙың киңерәк класы өсөн ҡулай булған күмәклек үлсәме теорияһы майҙан төшөнсәһенең дөйөмләштерелеүе булып тора.
Майҙандың ҡиммәтен яҡынса иҫәпләү өсөн практикалапалетка йәки махсус үлсәү приборы — планиметр ҡулланалар.
Майҙан төшөнсәһенең билдәләмәһе
Майҙан — түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә булған функция : Майҙандың был билдәләмәһенән уның бер төрлөлөгө килеп сыға, йәғни фигураның бер өлөшөнөң майҙаны бөтә фигураның майҙанынан бәләкәй.
Иң башта майҙандың билдәләмәһе күпмөйөштәр өсөн бирелә, аҙаҡ ул квадратланыусы фигураларға киңәйтелә. Квадратланыусы тип, күпмөйөшкә ҡамап булған һәм уға күпмөйөштө ҡамап булған фигура атала, шуның менән бергә, ике күпмөйөштөң дә майҙандары ирекле бик бәләкәй дәүмәлгә айырылалар. Бындай фигуралар шулай уҡ Жордан буйынса үлсәнмәле тип аталалар. Яҫылыҡта бөтөн һандағы берәмек квадраттарҙан тормаған фигуралар өсөн, майҙан сикләмәле күсеү ярҙамында табыла; был осраҡта, фигура үҙе лә, шулай уҡ уның сиге лә өлөшләтә-шыма булыуы талап ителә. Квадратланмаусы яҫы фигуралар була. Юғарыла тәҡдим ителгән майҙандың аксиоматик билдәләмәһен яҫы фигуралар осрағында ғәҙәттә конструктив билдәләмә менән тулылындыралар, унда асылда палетка ярҙамында майҙанды иҫәпләү башҡарыла. Шуның менән бергә, теүәлерәк иҫәпләүҙәр өсөн, артабанғы аҙымда яғының оҙонлоғо алдағы палетканың яғынан ун тапҡыр бәләкәйерәк булған палетканы ҡулланалар.
Квадратланыусы яҫы фигураның майҙаны бар һәм ул берҙән бер. Дөйөм күмәклектәргә киңәйтелгән майҙан төшөнсәһе, үлсәм теорияһы шөғөлләнгән Лебег буйынса үлсәнмәле күмәклектәр төшөнсәһенә килтерә. Артабан майҙан үҙсәнлектәре уның берҙән берлеген тәьмин итмәгән дөйөмөрәк кластар барлыҡҡа килә.
Дөйөм мәғәнәлә майҙан төшөнсәһе аҫтында n-үлсәмле (Евклид йәки Риман) арауығында k-үлсәмле йөҙҙөң һанлы характеристикаһын аңлайҙар, айырым осраҡта, өс үлсәмле арауыҡта ике үлсәмле йөҙҙөң характеристикаһы.
Яҫы фигураның майҙаны
Практикала йыш ҡына өлөшләтә-шыма сикле фигураның майҙанын табырға тура килә. Математик анализ бындай мәсьәләләрҙе сисеүҙең универсаль ысулын тәҡдим итә.
Декарт координаталары
[a, b] интервалында өҙлөкһөҙ функцияның графигы һәм горизонталь күсәр менән сикләнгән майҙан был функциянан аныҡ интеграл булараҡ иҫәпләнергә мөмкин: [a, b] интервалында ике  өҙлөкһөҙ функциялары графиктары араһындағы майҙан был функцияларҙан аныҡ интегралдар айырмаһы булараҡ табыла:
Поляр координаталар
Поляр координаталарҙа: r=r(\theta) функцияһының графигы һәм нурҙары менән сикләнгән майҙан түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә:
Йөҙҙөң майҙаны
Өс үлсәмле арауыҡта өлөшләтә-шыма йөҙҙөң майҙанын табыу өсөн һәр нөктәлә тейеүсе яҫылыҡтарға ортогональ проекцияларҙы ҡулланалар, шунан һуң сикләмәле күсеү башҡарыла. Һөҙөмтәлә,  вектор-функцияһы менән бирелгән A ҡалтайған йөҙөнөң майҙаны икеләтә интеграл менән бирелә : Шул уҡ координаталарҙа: Бында.
Майҙандар теорияһы
Майҙандар теорияһы өлөшләтә-шыма батырылмалы k-үлсәмле майҙан билдәләмәһен дөйөмөрәк арауыҡтарға таратыу менән бәйле дөйөмләштереүҙәрҙе өйрәнеү менән шөғөлләнә. f өлөшләтә-шыма батырылыу өсөн майҙанды юғарыла күрһәтелгән ысулға оҡшаш рәүештә иҫәпләйҙәр, шуның менән бергә майҙандың ыңғайлыҡ, аддитивлыҡ, нормалаштырылғанлыҡ кеүек, шулай уҡ бер нисә яңы үҙсәнлектәре һаҡлана.
Боронғо урыҫ берәмектәре
Налогтарҙы иҫәпләгәндә ер үлсәме булып выть, һуҡа, урыу хеҙмәт иткән, уларҙың үлсәме ерҙең сифатына һәм хужаһының социаль хәленә бәйле булған: коробья, арҡан, жеребья һәм башҡалар.
Яҫы фигуралар майҙаны
Оҙаҡ йылдар майҙан билдәләмә талап итмәүсе төп төшөнсә булып һаналған. Математиктарҙың төп маҡсаты булып майҙанды иҫәпләү торған, шуның менән бергә майҙандың төп үҙсәнлектәре билдәле булған. Боронғо Египетта тура дүртмөйөштәрҙең, тура мөйөшлө өсмөйөштәрҙең һәм трапецияларҙың майҙандарын иҫәпләүҙең теүәл ҡағиҙәләре ҡулланылған, ирекле дүртмөйөштөң майҙаны ҡаршы ятыусы яҡтары парҙарының ярым суммалары ҡабатландығы итеп яҡынса иҫәпләнгән. Бындай яҡынса формуланы ҡулланыу шуның менән бәйле булған, майҙанын табырға кәрәк булған участкалар нигеҙҙә тура дүртмөйөшкә яҡын була, һәм был осраҡта яңылышлыҡ бик бәләкәй була. Математика тарихсыһы А. П. Юшкевич, күп египетлылар яҡынса формула ҡулланғандарын белмәгән булырға ла мөмкин тип фаразлай. Ринд папирусындағы 50-се мәсьәләлә түңәрәктең майҙанын иҫәпләү формулаһы бар, унда түңәрәктең майҙаны яғы түңәрәк диаметрының 8/9 өлөшөнә тигеҙ булған квадраттың майҙанына тигеҙ тип иҫәпләнә. Шундай уҡ формулалар менән Вавилонда ла ҡулланғандар, әммә түңәрәктең майҙаны өсөн яҡынса иҫәпләү бик теүәл булмаған. Бынан тыш, вавилонлылар яғы бер берәмеккә тигеҙ булған төҙөк биш-, алты- һәм етемөйөштөң майҙанын яҡынса иҫәпләй алғандар. Алтмышарлы иҫәпләү системаһында уларға ярашлы рәүештә 1,40, 2,37,20 и 3,41 һандары ярашлы булған.
Майҙанды иҫәпләүҙең төп ысулы булып, майҙаны бирелгән күпмөйөшлө фигураның майҙанына тигеҙ булған квадрат төҙөү торған, атап әйткәндә, Евклидтың «Башланғыстарының» тура һыҙыҡлы фигураларҙың планиметрияһына бағышланған I китабында, өсмөйөш, нигеҙе һәм бейеклеге уныҡына тигеҙ булған тура дүртмөйөштөң яртыһы менән тигеҙ ҙурлыҡта тип иҫбат ителә. Ике тигеҙ өлөштәрҙән торған фигуралар тигеҙ ҙурлыҡта булыуына нигеҙләнгән тарҡатыу ысулы, параллелограмдарҙың һәм теләһә ниндәй күпмөйөштәрҙең майҙандарын иҫәпләргә мөмкинлек биргән.
Артабанғы аҙым булып түңәрәктең, түңәрәк секторының, соҡорҙарҙың һәм башҡа фигураларҙың майҙанын иҫәпләү торған. Был осраҡта иҫәпләүҙең нигеҙен күпмөйөштәр менән файҙаланып бөтөү ысулы тәшкил иткән, сикләмәләр теорияһы шунан баш алған да инде. Ысул, әкренләп ҙурая барғанда бөтә талап ителгән майҙанды «файҙаланып (тултырып) бөткән» майҙандар эҙмә-эҙлелеген төҙөүҙән тора. Үҙенең исемен XVII быуатта ғына алған файҙаланып бөтөү ысулы, Евдокс — Архимедтың өҙлөкһөҙлөк аксиомаһына нигеҙләнгән һәм Евдокс Книдскийҙыҡы тип иҫәпләнә, ул ошо ысул ярҙамында, түңәрәктәрҙең майҙандарының сағыштырмаһы уларҙың диаметрҙарының сағыштырмаһына тигеҙ булыуын күрһәткән. Ысул Евклидтың «Башланғыстар»ында һүрәтләнә: Евдокстың аксиомаһы V китапта әйтеп бирелә, ә файҙаланып бөтөү ысулы үҙе һәм уға нигеҙләнгән нисбәттәр — XII китапта. Архимед ысулды ҡулланыуҙа үтә камиллыҡҡа өлгәшә, ул был ысул ярҙамында парабола сегментының майҙанын һәм башҡа майҙандарҙы иҫәпләгән. Архимедтың «О спиралях» хеҙмәтендә төрлө спиралдәр уралмаларының майҙандарына һәм уларҙың сағыштырмаларына ҡағылышлы күп раҫлауҙар бар. Талап ителгән майҙанды йәки күләмде табыу өсөн ҡамалған һәм ҡамаусы фигураларҙың майҙандарын һәм күләмдәрен файҙаланыу Архимедтың идеяһы булып тора.
Һиндостанлылар башта дүртмөйөштәрҙе иҫәпләү өсөн шул уҡ египетлылар һәм гректар файҙаланған формуланы ҡулланалар. Брахмагупта дүртмөйөш майҙанын иҫәпләү өсөн, әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөш өсөн дөрөҫ булған, уның ярым периметры аша күрһәтелгән формуланы ҡулланған. Майҙанды иҫәпләү формулалары ғәҙәттә иҫбат ителмәгәндәр, ләкин асыҡ күренеп торған һүрәттәрҙә күрһәтелгәндәр. Брахмагупта формулаһы өсмөйөш майҙаны өсөн Герон формулаһының аналогы булып тора, был формуланы ул үҙенең «Метрика»һында килтерә.
Файҙаланып бөтөү ысулы тик XVII быуатта ғына үҫеш ала һәм дөйөмләштерелә. 1604 йылда Валерио «Есемдәрҙең ауырлыҡ үҙәге тураһында өс китап» хеҙмәтендә, параллелограмдарҙан төҙөлгән ҡамалған һәм ҡамаусы фигуралар майҙандары араһындағы айырманы бирелгән теләһә ниндәй майҙандан бәләкәй итеп була тигән теореманы киң ҡуллана. Астрономик иҫәпләүҙәр өсөн эллипстың майҙанын иҫәпләй белергә кәрәк булған Кеплер етди алға китеш яһай. Кеплер майҙанды «һыҙыҡтар суммаһы» итеп ҡарай, һәм эллипсты бер градус аҙым менән һыҙып сығып,, булыуын күрһәтә. Кавальери, «бүленмәүселәр ысулы» тип аталған оҡшаш ысулды нигеҙләп, яҫы фигураларҙың майҙандарын, фигураны параллель тура һыҙыҡтар менән киҫеүҙе ҡулланып сағыштырған. Яҫы фигураларҙың майҙандарын табыу өсөн алынманы ҡулланыу универсаль ысул булып тора. Алынма ярҙамында Кавальери принцибы иҫбатлана, уның буйынса, әгәр ике яҫы фигураның һәр береһен бирелгән тура һыҙыҡҡа параллель тура һыҙыҡ менән киҫкәндә, бер үк оҙонлоҡтағы киҫектәр килеп сыҡһа, был ике яҫы фигураның майҙандары тигеҙ була. Был принцип интеграль иҫәпләү формалашыуҙан күп алда билдәле була.
Йөҙҙөң майҙаны
Кәкре йөҙҙәрҙең майҙанын иҫәпләү менән Архимед шөғөлләнә, атап әйткәндә шарҙың йөҙөнөң майҙанын иҫәпләй. Дөйөм осраҡта йөҙҙөң майҙанын табыу өсөн йәйелмә менән дә (сфера өсөн яраҡһыҙ), күпҡырлы йөҙҙөр менән яҡынайтыуҙы ла, йәғни файҙаланып бөтөү ысулының аналогы, файҙаланып булмай. Һуңғыһын Шварц күрһәтә, ул цилиндрҙың эргә йөҙө өсөн төрлө һөҙөмтәләргә килтергән (Шварц итеге тип аталған) эҙмә-эҙлелек төҙөй.
Майҙанды иҫәпләүҙең дөйөм ысулын XIX—XX быуаттар араһында Минковский тәҡдим итә, ул һәр йөҙ өсөн йоҡа даими ҡалынлыҡтағы «ҡаплап алған ҡатлам» төҙөй, ул саҡта йөҙҙөң майҙаны яҡынса был ҡатламдың күләменең уның ҡалынлығына бүлендегенә тигеҙ була. Ҡалынлығы нулгә ынтылғанда сикләмәгә күсеү майҙандың теүәл ҡиммәтен бирә. Ләкин, Минковский буйынса майҙан өсөн аддитивлыҡ үҙсәнлеге һәр саҡ үтәлмәй. Был билдәләмәне дөйөмләштереү Минковский буйынса һыҙыҡ төшөнсәһенә һәм башҡаларға килтерә.
Милли ботаника баҡсаһы (Латвия)
Милли ботаника баҡса (Nacionālais botāniskais dārzs) — Латвия ның Саласпилс ҡалаһында урынлашҡан ботаник баҡса. Балтик буйы илдәрендә иң эре баҡсаларҙың береһе булып тора.
Тарихы
Ботаника баҡсаһына нигеҙ 1836 йылда һалына. Анна Гертруда Верман тарафынан Дессау ҡалаһынан саҡырылған немец баҡсасыһы Кристиан Вильгельм Шох Ригала баҡсасылыҡ фирмаһына нигеҙ һала. Был баҡсаның питомнигы ҡала ситендә (хәҙерге Ганибудамбис урамы) урынлашҡан булған. Аҙаҡ питомник ныҡ ҙурайғас, 1898 йылда уны Саласпилс ҡалаһына күсерергә ҡарар ителә. Икенсе донъя һуғышына тиклем питомник бөтә Балтик буйында иң ҙуры булған..
1947 йылда ул Баҡсасылыҡ һынау станцияһы итеп үҙгәртелә. Латыш ғалимдары инициативаһы менән 1956 йылдың 1 сентябренән тупланған коллекцияларға (2000-дән ашыу төр һәм сорт) һәм баҡсасылыҡтың бай традицияларына нигеҙләнеп был урында Латвия ССР-ы Фәндәр академияһының ботаника баҡсаһы нигеҙләнә. 1968 йылда баҡсаға ғилми-тикшеренеү институты статусы бирелә.
Латвияның дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң, 1992 йылда Ботаника баҡсаһына Милли ботаника баҡсаһы статусы бирелә. Шулай итеп, ул дәүләт әһәмиәтендәге мәғариф, мәҙәни һәм фәнни объект тип таныла.
2015 йылдың 23 апрелендә Латвия президенты Андрис Берзиньш һәм мөхитте һаҡлау һәм төбәктәр үҫеше министры Каспарс Герхардс (lv) ҡатнашлығында Ботаника баҡсаһы эргәһендә тантаналы рәүештә 3300 м² майҙанлы яңы оранжерея асыла. Унда 2000-дән ашыу экзотик үҫемлектәр, шулай уҡ ҡиммәтле бүлмә һәм теплица үҫемлектәр коллекцияһы урын алған.
Тасуирлама
Ботаника баҡсаһын нигеҙләгәндә уның төп бурыстары билдәләнә: ботаника өлкәһендә фәнни тикшеренеү эштәре, декоратив баҡсасылыҡ, йәшелләндереү, интродукция, үҫемлектәр генетикаһы һәм селекцияһы, шулай уҡ уларҙы популярлаштырыу.
Баҡсаның дөйөм майҙаны әлеге ваҡытта 129 гектар тәшкил итә. Бында 14.000-дән ашыу үҫемлек төрө һәм сорттары, шул иҫәптән 5000-гә яҡын ағас төрө һәм 1400 самаһы теплица үҫемлектәре бар. Бынан тыш, баҡсаның мөһим ғилми тәғәйенләнеше бар. Ул шулай уҡ ҡала халҡының популяр ял итеү урыны булып тора.
Оло Пидым
Оло Пидым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нягинь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әзербайжан ашуғтары сәнғәте
2009 йылlf Абу-Дабиҙа (БҒӘ) рухи мираҫты һаҡлау буйынса ЮНЕСКО комитетының дүртенсе сессияһында әзербайжан ашуғтары сәнғәте ЮНЕСКО-ның мәҙәни мираҫы репрезентатив исемлегенә индерелә.
Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы
Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы (10 март 1949 йыл)  — архитектор. 1997 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2002). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).
Әзербайжан ашуғтары сәнғәте
Ирекле ашуғтар ижады бик киң һәм төрлө йөкмәткеһе менән айырылып тора. Был сәнғәте үҙ эсенә халыҡтарҙың азатлыҡ һәм батырлығын маҡтаусы, шулай уҡ дуҫлыҡҡа һәм мөхәббәткә дан йырлаусы сатирик һәм юмористик йырҙар, эпик дастандарҙы ала. Ашуғ сәнғәте синтетик сәнғәт булып тора, ашуғ үҙе шиғыр яҙа, музыка ижад итә, сазда уйнай һәм үҙе бейей ҙә. Йыш ҡына ашуғ йырын балабанда уйнаусы һәм тынлы инструменттар ансамбле оҙата, әммә ашуғтың төп музыкаль инструменты булып саз тора.
Уртатау
Уртатау (Уртатау) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше. Почта индексы — 453406, ОКАТО коды — 80222843005.