cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сан-Паулу
Метро һәм ҡала яны тимер юлдары
7. 7 Линия — рубин: элек Сан-Паулу тимер юлдары составына ингән, ҡала үҙәгендәге Луз станцияһын Франсиску-Морату ҡалаһы менән тоташтыра, Сан-Паулу ҡалаһының төньяҡ-көнсығыш райондарын киҫеп үтә. Линияның тағы бер участкаһы Жундиаи ҡалаһына барып тоташа. Был иң оҙон CPTM линияһы. 8. 8 Линия — гәүһәр: элек Сорокабан тимер юлдары составына ингән, Жулиу Престис станцияһын Сан-Паулу райондарын киҫеп үткән Итапеви ҡалаһы менән тоташтыра. Линияны оҙайтыуҙа Сан-Рок янындағы Амадор Буэна станцияһына тиклем тағы 4 станция бар. 9. Линия 9 — зөбәржәт: шулай уҡ элекке Сорокабан тимер юлының бер өлөшө, был линия Берләшкән Милләттәр проспекты буйлап Озаску ҡалаһына тиклем һуҙыла, 5-се метро линияһына тиклем сиселешле станциялары бар. 10. 10-сы линия — нефрит: элек Сан-Паулу тимер юлдарының көньяҡ өлөшө, хәҙер АВС өлкәһенә метро линияһының 7-се линияһының дауамы. 11. 11 Линия — мәрйен: ҡаланың көнсығыш район дары аша Гуаянасис районына тиклем бара, һәм уның дауамы Можи-дас-Крузистағы университет кампусына күсә. 12. 12 Линия — сапфир: ҡаланың төньяҡ-көнсығыш райондарын Браз станцияһынан Итакечетоуба ҡалаһына тиклем киҫеп үтә.
Автобус һәм троллейбус
Автобус селтәре Сан-Паулу йәмәғәт транспортының нигеҙе булып тора; дәүләт һәм шәхси компаниялар хеҙмәтләндерә, Busscar фирмаһының яҡынса 17 000 автобусы бар. Busscar — ҡалала троллейбустар һәм автобустар етештереүсе берҙән-бер компания булып тора; компанияла шулай уҡ 210-ға яҡын троллейбус бар, улар үҙҙәре хеҙмәтләндергән ҡала районына ҡарап буяла (мәҫәлән, асыҡ йәшел — көнбайыш район, ҡара-күк — төньяҡ). Ҡалала башлыса Маркополо Турино (Marcopolo Tourino) троллейбустарының моделдәре эшләй.
Һуңғы йылдарҙа ҡалала рәсми булмаған шәхси маршрут таксиҙары йыш була, әммә хәҙер уларҙың барыһы ла рәсми рәүештә рәсми рәүештә теркәлгән; рәсми төҫкә буялған һәм рәсми транспорт системаһы составына индерелде.
Сан-Паулу ҡалаһында автобус хәрәкәте бының өсөн тәғәйенләнгән үҙәктәрҙән контролдә тотола, күп кенә заманса технологиялар ҡулланыла, мәҫәлән, компьютер симуляцияһы, автобустарҙың торошон күҙәтеү өсөн глобаль позициялау системаһын һәм юл хаҡын электрон йыйыу системаларын ҡулланыу. Ҡалала шулай уҡ водород двигателдәре менән эшләүсе экологик яҡтан таҙа автобустар йөрөй, бигерәк тә тығыҙ линияларҙа.
Еңеү паркы (Ишембай)
Еңеү Паркы — Ишембай ҡалаһындағы Мәҙәниәт һәм ял паркы. 1960 йылда асылған.
Сан-Паулу
Автобус һәм троллейбус
Ҡалала шулай уҡ бер нисә эре автовокзал бар, атап әйткәндә, Tieté терминалы ҙурлығы буйынса донъяла икенсе автовокзал булып һанала. Унан автобустар илдең күпселек штаттарында, төньяҡ төбәктәренән башҡа, 565 ҡаланы, хатта Уругвай, Парагвай, Аргентина, Чили һәм Боливия кеүек башҡа илдәрҙе хеҙмәтләндерә. Айырым линиялар ҡала аэропорттарына бара.
Еңеү паркы (Ишембай)
Парк Революция, Гагарин, Салауат Юлаев һәм Социалистик урамдары сатында урынлашҡан.
Сан-Паулу
Вертолеттар
Сан-Паулу шулай уҡ йән башы тура килгән вертолеттар менән билдәле. Ҡалала 400-гә яҡын вертолет оса, улар йылына яҡынса 70 мең осош башҡара Уларҙы хеҙмәтләндереү өсөн ҡалала йөҙгә яҡын ултырыу урыны бар, был ҡаланың бай халҡына юлдарҙа йыш ҡына юл хәрәкәте проблемаларын булдырмаҫҡа мөмкинлек бирә Ҡаланың күп кенә компанияларының үҙ вертолеттары бар, икенселәре уларҙы ваҡытлыса ҡуртымға ала, ә башҡалары авиатакси хеҙмәте менән файҙалана.
Туризм
Сан-Паулу үҙенең төнгө тормошо менән дан тота. Белешмәләрҙә 13 000 ресторан, төрлө стилдә биҙәлгән 15 000 бар һәм төнгө клуб бар, унда урындағы халыҡ һәм килеүселәр ваҡыт үткәрә.
Еңеү паркы (Ишембай)
Тарихы
Ишембай электр селтәрҙәре тырышлығы менән 1960 йылда Еңеү паркына нигеҙ һалына. Уның тәүге атамаһы — КПСС-тың XXII съезы исемендәге сквер.
2010 йылда капиталь реконструкция үткәрелә. Парк биләмәһе тейешле тәртипкә килтерелә һәм матурлатыла: Бөйөк Еңеүгә арнап ҡуйылған обелиск яңыртыла, юл буйҙарына сәскәләр ултыртыла, балалар уйнаһын өсөн ике майҙансыҡ булдырыла, парктың кәртәләре яңыртыла, парк эсендә ял итеп йөрөй торған һуҡмаҡтарға алсфальт түшәлә, инеү ҡапҡалары ла яңыртыла, йәш ағастар ултыртыла.
Сан-Паулу
Туризм
Башҡа туристик урындар — Rua Oscar Freire [ингл.] сауҙа урамы һәм бик күп архитектура һәйкәлдәре, шул иҫәптән ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан Изге Бенедикт монастыры.
Сан-Паулу ҡалаһында тире һатыу 2014 йылда тыйыла Тире изделиелары менән сауҙа итеү тыйыла.
Еңеү паркы (Ишембай)
Тарихы
Быларҙан тыш Ишембай еренән фронтҡа киткән яугирҙар исем-фамилиялары соҡоп яҙылған таҡтаташтар ҡуйыла (исемлек яҙылған таҡтаташтар ҡапҡанан алып обелискыға тиклем барып етә), Бөйөк Еңеүҙе яулау өсөн тылда фиҙакәр эшләгән артелдәр атамалары яҙылған Стела ла үҙ урынын ала. Был эштәр өсөн 2 миллион һумдан ашыу аҡса сарыф ителә.
2016 йылда обелиск урынына фронттың ғәрәсәтле юлдарын үткән ябай һалдатҡа һәйкәл ҡуйыла. Ә йәйәүлеләр йөрөгән һуҡмаҡ буйлап «Бресты оброналау», «Мәскәү өсөн һуғыш», «Ленинград блокадаһы», «Сталинград һуғышы», «Курск һуғышы» һәм башҡа Бөйөк Ватан һуғышы темаһына арналған стелалар ҡуйыла.
Сан-Паулу
Юғары уҡыу йорттары
Ҡалала бер нисә юғары уҡыу йорто һәм түбәнге кимәлдәге юғары уҡыу йорттары бар, атап әйткәндә, уларҙың иң ҙурҙары:
Фән
Сан-Паулу — Латин Америкаһының иң эре фәнни-тикшеренеү һәм яңы технологик эшләнмәләр үҙәктәренең береһе, XXI быуат башында шәхси компанияларҙың был маҡсат3а сығымдары арта. Ҡаланың ғилми-тикшеренеү учреждениеларын булдырыуҙы йәлеп итеүгә билдәле юғары уҡыу йорттарының һәм йәмәғәт лабораторияларының булыуы булышлыҡ итә, улар тикшеренеүҙәр өсөн кәрәкле инфраструктураның булыуын һәм квалификациялы хеҙмәткәрҙәрҙең булыу-булмауын тәьмин итә. Ғилми-тикшеренеү учреждениеларының булыуына шулай уҡ дәүләт власының тикшеренеүҙәргә ҙур аҡса бүлеүе лә булышлыҡ итә, тәү сиратта Сан-Паулу тикшеренеү ярҙамы фонды аша (Fundação de Amparo à Pesquisa do Estado de São Paulo — Fapesp) — илдең иң эре фәнни нигеҙҙәренең береһе.
Баш ҡаланың төп ғилми учреждениелары булып тора.:
Әҙәбиәт
Сан-Паулу ҡалаһында XVI быуат башында нигеҙ һалынған Бразилия биләмәһендәге тәүге иезуит миссиялары урынлашҡан. Иезуиттар Португалия тажына яңы асылған ил, унда йәшәүселәр, уларҙың шиғриәте һәм музыкаһы тураһында бик күп сығыштар яҙа. Улар араһында Пиратининг колонияһында йәки уның янында йәшәгән Мануэль да Нобрега һәм Жозе де Аншиет әҫәрҙәре лә була. Улар ярҙамында тупи телендә күп кенә әҫәрҙәр, атап әйткәндә, был телдең лексикон һәм грамматика дәреслектәре яҙып алынған.
1922 йылда үҙәге Сан-Паулу ҡалаһында урынлашҡан Бразилия модернистик хәрәкәте төрлө юлдар менән мәҙәни бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшергә маташа. Бразилия башҡа Латин Америка илдәре кеүек үк үҫеш баҫҡыстарын үтә, әммә уның сәйәси һәм мәҙәни бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшеүе ауырыраҡ була. Бразилияның беренсе императоры Педро I португал батша династияһы ағзаһы була, ә Бразилия 1889 йылға тиклем империя хакимлығы аҫтында ҡала. Португал мәҙәниәте менән бәйләнештәре арҡаһында Бразилия яҙыусылары Бразилияның тәбиғәтен һәм күп милләтле характерын бик аҙ һүрәтләй.
Элекке ҡолдарҙың күп булыуы мәҙәниәткә үҙенсәлекле Африка характерын бирә, ә Европаның төрлө мөйөштәренән килгән иммигранттарҙың эҙмә-эҙлекле тулҡындары илгә үҙенең әҙәби стилен һәм үҙаңын булдырырға булышлыҡ итә. Бразилия әҙәбиәтендә классик модернистар булып Мариу де Андраде һәм Освальд де Андраде кеүек яҙыусылар тора. Мариу де Андраде Бразилияның мәҙәни хәрәкәтен Paulicéia desvairada (1922) и Macunaíma (1928), кеүек әҫәрҙәрендә нигеҙләй, унда модернизм элементтары менән бразилия фольклоры һәм милли герой булдырырға тырышыу киң сағылыу ала. Освальд де Андраденың шиғриәте һәм уның алдынғы прозаһының — атап әйткәндә, Serafim Ponte Grande (1933) романы һәм провокацион манифестары — шулай уҡ ҡала әҙәбиәтендә традицион әҫәрҙәрҙән ситләшеүҙе билдәләй.
Музыка
Ҡала күп музыкаль фестивалдәр һәм төрлө стилдәрҙе кәүҙәләндереүсе танылған музыканттар менән билдәле.
Сан-Паулу радио дәүере башында билдәле йырсы һәм композитор Адониран Барбоза самба стилендә популярлыҡ яулай. 1912 йылда Валиньюста тыуған, Сан-Паулу ҡалаһының иң ярлы ҡатламдары араһында, атап әйткәндә, Бейшада (Бела-Виста) һәм Браз райондарынан килгән итальян иммигранттары һәм ярлы халыҡ араһында ҙур популярлыҡ яулай. Традицион стилдә башҡарыусы Demônios da Garoa төркөмө әле лә ҡалала популяр булған уның йырҙарын башҡара.
1960 йылдар аҙағынан «Os Mutantes» психоделик рок-төркөмө бөтә ил буйынса танылыу ала. Төркөмдөң уңышын йыш ҡына тропикалия стилдәге башҡа музыканттар менән бәйләйҙәр, әммә уларҙың билдәле бер һыҙаттары һәм үҙ идеялары була. Йыш ҡына уларҙы кейемдә һәм тәртип стилендә «Паулист» тип ҡарайҙар. 1972 йылда яңғыҙ йырсы Рита Лее яңғыҙ йыр карьераһын башлағанға тиклем, Os Mutantes биш альбом сығара. 1990 йылдан төркөм сит илдәрҙә билдәлелек ала (легенда буйынса, Калифорнияла бразилия студенты төркөмдөң яҙмалары менән винил пластинкаһынн онота, ул күршеләренә оҡшай, һөҙөмтәлә төркөм АҠШ-та популярлаша башлай). 2000 йылда Шон Леннон дизайны менән Technicollor төркөмөнөң инглиз телендәге CD-дискыһы сығарыла. 1980-се йылдарҙа, иҡтисади рецессия осоронда, панк һәм гараж стилдәре музыкаһы ҡалала популярлыҡ яулай, был ғәҙәттә эшһеҙлектең артыуы һәм йәштәрҙең иҡтисади мөмкинлектәре булмауы менән бәйле. Барҙарҙың һәм клубтарҙың рок-төркөмдәренә үҙ ваҡытын көткән эшһеҙ музыканттар менән күпләп йыйыла. Был ваҡытта Ira! һәм Titãs кеүек төркөмдәр популярлыҡ яулай. 11990-сы йылдарҙа DJ Marky, DJ Patife, XRS, Drumagick һәм Фернанда Порту кеүек башҡарыусылары менән билдәле Drum & bass төп музыкаль стиль булып китә. Шулай уҡ ҡалала ҙур металл, мәҫәлән Angra, Antidemon, Torture Squad, Korzus һәм Dr. Sin кеүек күп төркөмдәр барлыҡҡа килә.
Сан-Паулу ҡалаһында классик музыка ла һәр ваҡыт популяр булып ҡала. Ҡалала әле лә Бразилияның бик күп билдәле классик композиторҙары эшләй, мәҫәлән, ҡалала тыуған Амарал Виейра, Освальду Ласерда һәм Эдсон Зампронья. Сан-Паулу ҡалаһында ике билдәле опера театры бар: Сан-Паулу муниципаль театры һәм Сан-Педро театрҙары, ҡайһы бер опера постановкалары Кредикард-Холл кеүек залдарҙа үтә. Урындағы баритон Паулу Сзот 2008 йылда Саут-Пасифик мюзиклындағы роле өсөн «Тони» халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. Шулай уҡ Сан-Паулу штатының симфоник оркестры Латин Америкаһында һәм донъяла иң билдәлеләрҙең береһе һанала.
Театрҙар
Бразилияла тәүге театр постановкаһы Сан-Паулу ҡалаһында булған, тип иҫәпләнә. Ҡалаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған португал иезуиты Жозе-ди-Анчьета үҙе индеецтар миссияларында ҡуйылған ҡыҫҡа пьесалар яҙа. Әммә иезуит миссиялары ябылғандан һуң ҡала театр һәм дөйөм мәҙәни әһәмиәтен юғалта. XX быуат башында ғына бында, тәү сиратта, Европанан килгән иммигранттар тарафынан, дәүләткә ҡәһүә плантациялары килтергән байлыҡ арҡаһында яңы театр постановкалары ҡуйыла башлай. Ул арала илдә билдәле театрҙар эшләй, атап әйткәндә, Педро II Рибейран-Претуға труппалар саҡыра, Манаус һәм Рио-де-Жанейрола театрҙар эшләй. Әммә Сан-Паулу ҡалаһы авангард хәрәкәте ваҡытында ғына мәҙәни әһәмиәткә эйә була башлай. Нәҡ ошонда Бразилия комедия театры (Teatro Brasileiro de Comédia, TBC) сығыш яһай башлай. 60-сы йылдарҙа илдең иң билдәле постановкаларын ике төркөм ҡуя, шуларҙың береһе Сан-Паулу ҡалаһындағы Театр Арена була. Был театр 1948 йылда Альфредо Мескита нигеҙ һалған драма мәктәбенең (Escola de Arte Dramática) студент театры булараҡ эшләй башлай. 1958 йылда төркөм Джанфрансеско Гуарньериҙың «Eles não usam black tie» («Улар ҡара галстук таҡмай») пьесаһы менән сығыш яһай. Был тарихта ялланған эшселәр тураһында яҙылған тәүге Бразилияның үҙенең драмаһы була.
1964 йылдағы түңкәрелештән һуң театр постановкалары Бразилия тарихына йүнәлтелә башлай. «Арена» театры хәрби хөкүмәт цензураһына ҡаршы көрәш майҙансығына әүерелә. Ул ваҡытта Офисин театры мөһим роль уйнай башлай һәм тап ошонда тропикалия хәрәкәте башлана. Унда ҡуйылған пьесаларҙың күбеһе тарихи ваҡиғалар тураһында һөйләй, мәҫәлән, «O Rei da Vela», «Galileu Galilei» (1968), «Na Sela das Cidades» (1969) и «Gracias Señor» (1972).
Хәҙер ҡалала төрлө жанрҙарҙа пьесалар ҡуйыла, тиҫтәләгән театр эшләй, унда классик музыка, балет һәм авангард пьесалары ҡарап кинәнергә мөмкин.
Музейҙар
Бразилия тарихында, сәйәсәтендә һәм иҡтисадында ҙур әһәмиәткә эйә булғанлыҡтан, Сан-Паулу асыҡ һауалағы ғәйәт ҙур музей булып тора, уның күп райондары һәм биналары тарихи әһәмиәткә эйә. Әммә ҡалала бик күп билдәле музейҙар һәм сәнғәт галереялары бар, унда күп һанлы сәнғәт жанрҙары өлгөләре, атап әйткәндә, дини һәм хәҙерге заман сәнғәте өлгөләре, фәнни, сәйәси, дини әһәмиәткә эйә йыйынтыҡтар һәм башҡалар ҡуйылған. Уларҙың иң билдәлеләре:
Социаль һәм мәҙәни ваҡиғалар һәм художестволы акциялар
Ҡалала бик күп иҡтисади һәм мәҙәни саралар үткәрелә, уларҙың теҙмәһен күрһәткән махсус журналдар һәм сайттар бар, мәҫәлән, «Сан-Паулу мәҙәни календары» (порт. Agenda de são paulo Cultural ).
Халыҡ-ара сәнғәт биеннале
Сан-Паулу ҡалаһындағы сәнғәт биенналеһы 1951 йылдан алып ике йылға бер үткәрелә, ул, бразилиялыларҙы сит ил сәнғәте менән таныштырыу маҡсатында, Венеция биенналеһы өлгөһө буйынса төҙөлә; сара хәҙер Бразилия һәм башҡа мәҙәниәттәр араһында мәҙәни диалогҡа һиҙелерлек булышлыҡ итә. 2004 йылда 26-сы биенналела яҡынса 2 миллион кеше ҡатнаша.
Гейҙар парады
Сан-Паулуҙа гейҙарҙың донъялағы иң ҙур парадтары үтә. Тәүге тапҡыр 1997 йылда ойошторола, унда 3 миллиондан алып 5 миллионға тиклем кеше ҡатнаша. Парадтың төп өлөшө Авенида Паулиста урамында үтә, халыҡ художество музейына йыйыла һәм проспект буйлап бер нисә сәғәт йөрөй.
Мода аҙналығы
Донъяла төп мода аҙналығының береһе (Лондон, Нью-Йорк, Милан һәм Париж менән бергә) — Сан-Паулу мода аҙналығы (SPFW), ул Ибирапуэра паркында үтә. Был сараға 1996 йылда Morumbi Fashion Brasil исеме аҫтында нигеҙ һалына һәм Латин Америкаһының мода донъяһында иң ҙур ваҡиға булып тора. 2001 йылда хәҙерге исеме бирелә. Бразилия мода индустрияһы был ваҡиғаға ҙур иғтибар бүлә, бында донъяның иң яҡшы топ-моделдәре сығыш яһай
SPFW бразилиялыларҙы мода донъяһы менән таныштырыу маҡсатында ойошторола, һәм хәҙер китаптар, кулинария аш-һыуы һәм башҡаларҙы өҫтәп, бик популяр сараға әүерелә. 2007 йылда сараның төп темаһы булып тирә-яҡ мөхит темаһы тора.
Ғайса хаҡына марш
2006 йылда, рәсми иҫәпләүҙәр буйынса, маршта яҡынса 3 миллион кеше ҡатнаша. Маршҡа Сан-Паулу ҡалаһына Бразилияның бөтә төбәктәренән инжилсылар килә, унда христиан музыкаль коллективтары сығыш яһай, ә һуңғы маршта 30-ҙан ашыу төркөм сығыш яһай.
Электрон сәнғәт фестивале
Ике йылға бер «Videobrasil» мәҙәни берекмәһе «Халыҡ-ара электрон сәнғәт фестивален» үткәрә, Сан-Паулу ҡалаһына бөтә донъя рәссамдарын йәлеп итә. Фестиваль барышында күргәҙмәләр, мәҙәни экранизациялар, атап әйткәндә, интернет һәм CD-сәнғәт үткәрелә. Сәнғәт күргәҙмәләре, дебаттар һәм осрашыуҙар яңы идеяларҙы пропагандалай, Бразилияла хәҙерге заман сәнғәтенең яңы йүнәлештәрен тәҡдим итә. Фестиваль барышында тармаҡтың күренекле оҫталарының эштәре ҡуйылған. Был сарала Рафаэль Франса һәм Ольар Элетронико кеүек Бразилия пионерҙары, шулай уҡ халыҡ-ара ҡунаҡтар сығыш яһай. Һәр сараның төп темаһы бар.
Спорт
Бразилияның башҡа ҡалаларындағы кеүек, Сан-Паулу ҡалаһындағы футбол — иң популяр спорт төрө. Ҡаланың иң билдәле командалары — Сан-Паулу, Коринтианс һәм Палмейрас. Шулай уҡ ҡалала тағы ла өс аҙ билдәле команда, шулай уҡ күрше Сантос ҡалаһында «Сантос» уйнай.
Пакаэмбу стадионы киң билдәле, унда йыш ҡына билдәле Пеле — «Бразилия футболы короле» сығыш яһай. Бынан тыш, ҡалала донъялағы иң ҙур стадион — «Морумби» клубы бар, ул 150 000 тамашасыны һыйҙыра ("Маракана"нан һуң икенсе күрһәткес) һәм «Сан-Паулу» стадионы. Сан-Паулу биҫтәһендәге Жозе Карлуса Пасе исемендәге автодромындағы «Интерлагос» трассаһына мотоспорт һөйөүселәр ҙур иғтибар бүлә. Интерлагос трассаһы 1939—1940 йылдарҙа төҙөлә, 1990 йылда тулыһынса реконструкциялана. Тректың ҡыҙыҡлы үҙенсәлеге булып трасса буйлап ҡапма-ҡаршы хәрәкәт тора. 2009 йылға тиклем Бразилия Гран-приһы ғәҙәттә Формула-1 класында автоуҙыш буйынса донъя чемпионатын тамамлай.
Ҡалала Анемби Морумби университеты урынлашҡан, ул уйын дизайны буйынса дипломдар биргән беренсе Бразилия университеты.
Ҡала проблемалары
XX быуат башынан Сан-Паулу Бразилияның иҡтисади үҙәге була. Бөтә донъя һуғыштары һәм Бөйөк депрессия арҡаһында АҠШ-ҡа һәм Европаға ҡәһүә биреү күләме һиҙелерлек кәмей, шуға ла ҡәһүә магнаттары сәнәғәткә аҡса һала башлай. Һөҙөмтәлә Сан-Паулу илдең иң мөһим сәнәғәт үҙәге булып китә.
Күп һанлы яңы эш урындарының барлыҡҡа килеүе илдең башҡа төбәктәренән, бигерәк тә төньяҡ дәүләттәрҙән иммигранттарҙың көслө ағымына булышлыҡ итә. 1880 йылда яҡынса 32 000 кеше йәшәгән ҡаланан, Сан-Паулу 1900 йылда 250 000, 1940 йылда 1800 000, 1960 йылда 4750 000 һәм 1980 йылда 8700 000 кеше йәшәгән ҡалаға әйләнә.
Ошондай тиҙ үҫеш ҡалала бик күп проблемалар тыуҙыра.
Торлаҡҡа ҡытлыҡ һәм ҡаланың үҙәк райондарынан халыҡтың китеүе
2000—2004 йылдар араһында IBGE, SEADE һәм башҡа ойошмалар үткәргән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, муниципалитетта яҡынса 800 000 торлаҡ берәмеге етешмәй, был 3 миллион кеше йәшәгән ҡаланың торлаҡ фондына тап килә: был һан емерек (ярлы) өйҙәр (фавелалар) һәм күп фатирлы йорттарҙың халыҡ һанына тап килә. Был дефицит илдә торлаҡ дефицитының яҡынса 10 процентын тәшкил итә (8 миллион торлаҡ берәмеге тип баһалана ). 2006 йылда муниципалитеттың яҡынса 1523 км² майҙанынан 31 км² 2000-дән ашыу емерек (ярлы) өйҙәр биләй. .
IBGE һәм SEADE мәғлүмәттәренән күренеүенсә, торлаҡҡа ҡытлыҡ менән бер рәттән, ҡаланың үҙәк традицион райондарынан һәм уның көньяҡ-көнсығыш райондарынан халыҡтың ситкә китеүе йылына 5 процентҡа етә.
Арауыҡ һәм социаль сегрегация
Сан-Паулу ҡалаһы шулай уҡ киңлек һәм социаль сегрегация менән яфалана, был мәсьәләне хәл итеү белгестәр араһында даими бәхәс темаһы булып ҡала. Ҡаланың күп кенә демография тикшеренеүселәре билдәләүенсә, Пиньейрус, Тите һәм Тамандуатеи йылғалары араһындағы райондар, уларға префектура планлаштырыу йәһәтенән ҙур иғтибар бүлгән һәм инвестицияларҙың күпселегенә йүнәлгән райондар хәҙерге ваҡытта ҡалала иң яҡшы социаль күрһәткестәргә эйә булған райондар булып тора. Әлеге ваҡытта был райондарҙа, инфраструктура һәм социаль хеҙмәтләндереү системаһы үҫешкән булһа ла, ҡалала халыҡ тығыҙлығы иң әҙ. Ибирапуэра, Кампу-Белу, Вила-Нова-Консейсан, Вила-Олимпия кеүек райондарҙа ғына халыҡ һаны һиҙелерлек артҡан. Башҡа райондарҙа йәшәү өсөн аҡса түләй алмаған ярлы халыҡ, инфраструктуранан мәхрүм ҡалып, ҡала ситендә төпләнергә мәжбүр була. Шуны ла билдәләп китергә кәрәк: хатта был йылғалар менән сиктәш райондарҙа ла социаль өҙөклөктәр участкалары бар. Бындайҙарға Элиополис фавелаһы ҡарай. Бынан тыш, шулай уҡ йылғаларҙан ситтә лә үҫешкән: Морриби, Жардин-Аналия-Франко, Татуапе һәм Серра-да-Кантарейра кеүек райондар бар. Социаль сегрегацияны өлөшләтә аңлатҡан үҙәк-периферия сегрегацияһынан тыш, Морумби кеүек райондарҙа ла һиҙелерлек бүленеш бар, унда абруйлы райондар һәм фавелалар йәнәш йәшәй. Был күренеш ҡаланы планлаштырыу тарихындағы айырым бер мәлдәр арҡаһында барлыҡҡа килә: һуңғыһы Беррини проспектын эшлекле районға әйләндереү була. Был үҙгәртеп ҡороуҙың бер үҙенсәлеге шунда: Пинхейрус йылғаһы янындағы ерҙең таҙа булмауы арҡаһында Беррини проспектының майҙаны бик аҙ халыҡлы булған. Шуның арҡаһында халыҡ йылғанан алыҫыраҡ, Бруклин районында төпләнеүҙе өҫтөн күрә. Беррини проспекты районына халыҡтың күсеп ултырыуы офис биналарын төҙөүгә ҙур инвестициялар һалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, был райондың тышҡы ҡиәфәтен һиҙелерлек үҙгәртә. Һуңғы ике тиҫтә йылда тартымһыҙ райондарҙың яңырыу, йәки джентрификация, осраҡтары йышая бара, бигерәк тә Жозе Серра һәм Жилберту Кассаб идара иткән осорҙа күҙәтелә. Нова-Луз районын үҙгәртеп ҡороу миҫал булып тора.
Ҡаланың үҙәк райондарының бөлгөнлөккә төшөүе арҡаһында ҡала райондарын деурбанизациялау, ҡайтанан тигеҙләү һәм йәнләндереү процестары башлана. Үҙәк эргәһендә урынлашҡан һәм инфраструктураһы булмаған Капан-Редонда кеүек райондар тарихи яҡтан ярлыларҙы йәлеп итә, әммә хәҙер ҙур иҡтисади күтәрелеш кисерә. Хәҙер улар сауҙаға һәм инфраструктураға инвестициялау үҙәгенә әүерелде.
Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, 1970-се йылдарҙағы ҙур иҡтисади күтәрелеш («иҡтисади мөғжизә» булараҡ билдәле) ҡалаға, күбеһенсә Төньяҡ-Көнсығыштан, яңы мигранттар йәлеп итә; был сегрегация проблемаларын бер аҙ еңеләйтә.
Транспорт проблемалары
Сан-Паулу ҡалаһы халҡының яҡынса 6 миллион автомобиле бар. Һөҙөмтәлә ҡалала йыш ҡына юл тығындары пик сәғәттәрҙә бик йыш барлыҡҡа килә. 1996 йылдан алып префектура транспорт шарттарын яҡшыртыу, атап әйткәндә, юлдарҙы төҙөкләндереү, ҡала үҙәгендә булған туҡталҡалар һанын сикләү һәм йөк машиналарын ҡала буйлап йөрөргә мәжбүр итеү буйынса саралар үткәрә. Әммә тығындар ҙур проблема булып ҡала, 2008 йылдың мартында рекордлы 266 километр оҙонлоғонда тығын теркәлә.
Бөгөнгө көндә транспорт шарттарын яҡшыртыу маҡсатында хөкүмәт CPTM ҡала яны поездарын һәм метрополитен системаһын үҫтереүгә, автобус маршруттарын асыуға, Маржиналь-Тиете һәм Маржиналь-Пиньейрус автомобиль юлдарын киңәйтеүгә, ҡулсалы юл төҙөүгә һәм юлда үтеү хаҡы түләү индереүгә ҙур инвестициялар һала.
Енәйәтселек
Ҡалала енәйәтселек һәм көс ҡулланыу кимәле бик юғары булып ҡала, бигерәк тә периферия райондарында һәм күрше муниципалитеттарҙа. Әммә ҡаланың ҙурлығын һәм матбуғатта яҡтыртылыуын иҫәпкә алғанда, көс ҡулланыуҙы баһалау күп осраҡта арттырып үтәлә. Әйтәйек, Сан-Паулу Бразилияның иң криминаль ҡалалары исемлегендә 493-сө урында тора. Штаттарҙың баш ҡалаһы араһында, 2006 йылға ҡарата, ул, иң криминаль Боа-Виста, Палмас һәм Натал ҡалаларынан ғына ҡалышып, дүртенсе булып тора. Шулай уҡ ҡалала йән башына үлтереүҙәр һаны (йылына 100 мең кешегә 23,7) Ресифе (90,9), Куритиба (49,3), Белу-Оризонти (49, 2) һәм Рио-де-Жанейро (37,7) кеүек эре ҡалаларға ҡарағанда кәмерәк Өҫтәүенә, һуңғы 8 йылда енәйәтселек индекстары өҙлөкһөҙ кәмеүен дауам итә. Шулай итеп, 2007 йылда кеше үлтереү осраҡтары 1999 йыл менән сағыштырғанда 63 процентҡа кәмегән.
Ҡара баҙар һәм пират продукцияһы менән сауҙа
Сан-Паулу ҡалаһы контрабанда, пират һәм ялған продукция менән сауҙа итеү үҙәге булараҡ билдәле, бигерәк тә ҡала үҙәгендәге бер нисә районда, мәҫәлән, 25 Март урамы, Санта-Ифижения урамы һәм метро станциялары янындағы райондарҙа. Бында программа тәьминәтенең, фильмдарҙың һәм альбомдарҙың пират версияларын CD һәм DVD-дискта һатып алырға мөмкин, йәки төрлө аксессуарҙар һәм кейем-һалым әйберҙәре, мәҫәлән, сумкалар һәм футболкалар, улар билдәле халыҡ-ара компанияларҙың ялған продукцияһы булып тора. Әммә һуңғы йылдарҙа пират продукция менән сауҙа итеү кәмей башлай.
Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы
Ҡалала һауаның бысраныуы тәү сиратта ҡалала автомобилдәр күп булыуы арҡаһында ҙур проблема булып тора.
Ҡала шулай уҡ һыу сығанаҡтары, атап әйткәндә, уның төп йылғалары — Тиете һәм Пиньейрас бысраныуы менән яфалана. Әле Тиета йылғаһы буйында таҙартыу программаһы бара, ул бер нисә йыл дауам итә. Һыу сифаты насар булыуҙан тыш, һуңғы тиҫтә йылдарҙа урбанизация процесы киң проблемалар тыуҙыра, бигерәк тә үҙәк һәм яңы райондарҙа йәшәүселәргә ҡаланан ситтәге сығанаҡтарҙан һыу алыу ауырға тура килә. Бынан тыш, был райондарҙа йәмәғәт транспортында шәхси транспорт өҫтөнлөк итә, был тирә-яҡ мөхиттең бысраныу кимәлен арттырыуға килтерә. . Ҡаланы һәм бөтә агломерацияны һыу менән тәьмин итеү проблемаһы муниципаль хөкүмәт мәшәҡәттәренең мөһим проблемаһы булып тора: Сан-Паулуҙың тирә-яҡ райондарында ҙур һыу сығанаҡтары юҡ, был уны алыҫ өлкәләрҙән килтереү талап ителә. Бигерәк тә ҡала киңәйгәнлектән һыуҙың бысраныу проблемаһы бик киҫкен, был иһә перифериялағы ярлы райондарҙы тәьмин итеүҙә ауырлыҡ өҫтәй.
Гютерглюк
Гютерглюк (Güterglück) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 735 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Хэхе-Яха
Хэхе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Атом массаһы
Атом массаһы — атомдың массаһы. Халыҡ-ара берәмектәр системаһында килограмм ҡулланыла, ғәҙәттә, системанан тыш массаның атом берәмеген ҡулланыла.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Атом дың фундаменталь үҙенсәлектәренең береһе булып уның массаһы тора. Атомдың абсолют массаһы бик бәләкәй. Мәҫәлән, водород атомының массаһы яҡынса. Шуға күрә химияла (башлыса практик маҡсаттар өсөн) сағыштырмаса (шартлы) дәүмәлде файҙаланыу күпкә уңайлыраҡ, уны сағыштырма атом массаһы йәки атом массаһы тип атайҙар.
Атом һәм молекуляр массаларҙы үлсәү берәмеге сифатында киң таралған 12C углерод изотобы нейтраль атом массаһының 1⁄12 өлөшө ҡабул ителә. Был системнан тыш масса үлсәү берәмеге массаның атом берәмемеге (а. ) или дальтон (яҙылышы: Да; берәмек Дж. Дальтон хөрмәтенә аталған).
Изотоптың атом массаһы һәм уның атом массаһы һаны араһындағы айырма массаның артыҡлығы тип атала (ғәҙәттә уны МэВ-ла сағылдыралар). Ул ыңғай һәм кире булыуы мөмкин; уның барлыҡҡа килеү сәбәбе - йәҙрәләрҙең элемтә энергияһының протон һәм нейтрондар һанына һыҙыҡлы булмаған бәйләнеше, шулай уҡ протон һәм нейтон массаларының айырмаһы тора.
Химик элементтың атом массаһы (шулай уҡ уртаса атом массаһын, шулай уҡ стандарт атом массаһының) тәбиғәттә булған был химик элементтың тотороҡло һәм тотороҡһоҙ изотоптарының уртаса атом ауырлығын алғандар. Нәҡ ошо атом массаһы Д. И. Менделеевтың периодик таблицаһында сағыла, стоихиометрик иҫәпләүҙәрҙә ҡулланыла. Изотоп нисбәте боҙолған элементтың атом массаһы (мәҫәлән, изотоп менән байытылған) стандарт массанан айырыла. Моноизотоп элементтары өсөн (мәҫәлән, йод, алтын һ. б.) элементтың атом массаһы тәбиғи ҡатнашмала сағылдырылған берҙән-бер изотоптың атом массаһы менән тап килә. Тәбиғәттә булмаған химик элементтар (синтетик химик элементтар), мәҫәлән, технеций, кюрий һ. б. өсөн элементтың атом массаһы шартлы рәүештә был элементтың билдәле изотоптарының иң тотороҡло массаһы менән күрһәтелгән; периодик таблицала бындай ҡиммәттәр ғәҙәттә квадрат йәйәләрҙә күрһәтелә.
Ағымдағы мәлдә үлсәнә торған атом массаларының иң аныҡ ҡиммәттәрен даими рәүештә, бер нисә йылға бер тапҡыр ИЮПАК эгидаһы аҫтында сыҡҡан Atomic Mass Evaluation (AME) баҫмаһында табырға мөмкин. 2022 йылға һуңғы баҫма булып AME2020 тора.
Сағыштырма атом массаһы
Сағыштырма атом массаһы (иҫке атамаһы - атом ауырлығы) —массаның атом берәмектәрендә сағылыш тапҡан атом массаһының ҡиммәте бирелгән элементтағы атом массаһының 12С углерод изотопының нейтраль атом массаһының 1⁄12 өлөшөнә нисбәте тип билдәләнә. Аныҡлауҙан күренеүенсә, сағыштырма атом массаһы үлсәмһеҙ дәүмәл булып тора.
Молекуляр (моляр) масса
Химик берләшмәнең молекуляр массаһы тип уның элементтарын тәшкил иткән элементтарҙың атом массаларының суммаһы атала, улар берләшмәһенең химик формулаһы буйынса элементтарҙың стехиометрик коэффициенттарына ҡабатлана. Ҡәтғи әйткәндә, молекуланың массаһы уны ойоштороусы атомдар массаһынан молекуланың бәйләүсе энергияһына тиң дәүмәлгә кәмерәк (өҫтә ҡарағыҙ). Әммә был масса дефекты молекула массаһынан 9-10 тәртипкә айырылһа, уны иғтибарһыҙ ҡалдырырға мөмкин.
Моль (һәм Авогадро һанын) билдәләү матдәнең бер моль массаһы (моляр массаһы) граммдарҙа күрһәтелгән был матдәнең атом (йәки молекуляр) массаһына һан яғынан тигеҙ булһын өсөн һайлана. Мәҫәлән, тимерҙең атом массаһы 55,847 а. е. м. Тимәк, тимерҙең бер моль (йәғни тимер атомдары һаны, Авогадро һанына тигеҙ, ≈6,022⋅1023), йәғни массаһы 55,847 г.
Атомдар һәм молекулалар массаһын туранан-тура сағыштырыу һәм үлсәү масса-спектрометрик ысулдар ярҙамында башҡарыла.
Тарихы
Тәүҙә атом массаларын иҫәпләгәндә (XIX быуат башынан, Дж. Дальтон тәҡдиме буйынса; ҡара: Дальтондың Атомистик теорияһы) масса берәмеге [сағыштырмаса] водород атомы массаһы иң еңел элемент булараҡ ҡабул иткәндәр. Әммә күпселек элементтарҙың атом массалары кислород берләшмәләре составы нигеҙендә билдәләнгәнлектән, кислородтың атом массаһына ҡарата ғәмәлдәге иҫәпләүҙәр башҡарыла, улар 16-ға тиң тип фараз ителә; кислород һәм водород атом массалары араһындағы нисбәт 16: 1 тип иҫәпләнгән. Артабан теүәлерәк үлсәүҙәр күрһәтеүенсә, был нисбәт 15,874 : 1 йәки, эквивалентлы рәүештә, 16: 1.0079. Кислородтың атом массаһының үҙгәреүе күпселек элементтарҙың атом массаларын үҙгәртеүгә килтерер ине. Шуға күрә кислородҡа 16 атом массаһын ҡалдырырға, водородтың атом массаһын 1,0079-ға тиң итеп алырға ҡарар ителә.
Шулай итеп, атом массаһы берәмеге кислород атомы массаһының 1⁄16 өлөшө ҡабул ителә, ул кислород берәмеге тип ала. Артабан тәбиғи кислородтың изотоптар ҡатнашмаһынан тороуы асыҡлана, шуға күрә кислород массаһы кислородтың тәбиғи изотоптары атомдары массаһының уртаса ҡиммәтен билдәләйҙәр (кислород-16, кислород-17 һәм кислород-18), был атом берәмектәре арҡаһында тотороҡһоҙ булып сыға. Һөҙөмтәлә атом массаларының химик һәм физик шкалалары формалаша. Атом массаларының ике шкалаһы булыуы ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра. Физик һәм химик шкалалар буйынса иҫәпләнгән күп кенә константаларҙың дәүмәле төрлө була. Был яраҡһыҙ хәл кислород массаһы урынына атом массаларының углерод шкалаһын ҡабул итергә мәжбүр итә.
Сағыштырмаса атом массаларының берҙәм масштабы һәм атом массаһының яңы берәмеге Халыҡ-ара физиктар конгресы (1960) тарафынан ҡабул ителә һәм халыҡ-ара химиктар конгресы тарафынан (1961; 1-се Халыҡ-ара химиктар съезынан һуң 100 йыл үткәс) тарафынан берләштерелә. Кислород химик берәмеге атом массаһының 0,999957 яңы углерод берәмегенә тиң. Хәҙерге масштабта кислород һәм водородтың сағыштырма атом массалары — 15,9994: 1.0079.. Атом массаһының яңы берәмеге химик элементтың атом массаһының уртаса ҡиммәтенә түгел, ә үҙенсәлекле изотопҡа бәйләнгәнлектән, тәбиғи изотоп вариациялар был агрегаттың ҡабатланыуына йоғонто яһамай ҡалмай.
Хулим-Я (Пупу-Я ҡушылдығы)
Хулим-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пупу-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Верхнеурал
Верхнеурал Cиләбе өлкәһендә ҡала, Верхнеурал районы үҙәге. Яйыҡ ярында урынлашҡан.
Тарих
1781—1919 йылдарҙа Верхнеурал өйәҙе үҙәге. 1735 йылда нигеҙ һалына.
19 быуаттың 60-сы йылдарынан алып Ырымбур казак ғәскәренең 2-се хәрби бүлеге үҙәге була.
1786 йылда 300 хужалыҡ, шул иҫәптән хәрби хеҙмәткәрҙәргә һәм отставкалағы чиндарға ҡараған — 280, мещан һәм сауҙагәрҙәргә ҡараған 4 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1811 йылда 700 кеше йәшәгән, 1897 йылда — 11103 кеше (башҡорттар — 212, мордвалар — 296, татарҙар — 948, урыҫтар — 9471).
Халҡы малсылыҡ, игенселек, сауҙа, һөнәрселек менән шөғөлләнгән.
19 быуат аҙағында 18 һөнәрселек предприятиеһы булған.
Йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән. 1866 йылда мәхәллә училищеһы, дауахана, мәсет, 3 сиркәү эшләгән.
1918 йылдың яҙында — 1919 йылдың йәйендә ҡала бер нисә тапҡыр казактар, партизандар, РККА частары ҡулына күсә. 1919 йылдан алып Силәбе губернаһы составында.
Верхнеурал ҡәлғәһе тарихы
Верхнеурал ҡәлғәһе 1735 йылда Таймаҫ Шәимов булышлығында И. К. Кирилов тарафынан Яйыҡ йылғаһы үрге ағымында Себер даруғаһы Ҡара-Табын олоҫы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ырымбур сик һыҙығының хәрби-нығытмалы торамаһы булараҡ нигеҙ һалына. Яйыҡ йылғаһының исеме менән аталған. 18 быуаттың 40‑сы йылдары башына тиклем — Үрге Яйыҡ пристане, 1775 йылға тиклем Үрге Яйыҡ ҡәлғәһе исеме менән билдәле була. Халҡы башлыса малсылыҡ, игенселек, ваҡ һөнәрселек менән шөғөлләнгән. 50‑се йылдарҙа Верхнеурал ҡәлғәһе аша Екатеринбург — Ырымбур оло юлы үтә. Гарнизон пехота һәм 2 драгун ротаһынан торған. 200‑гә яҡын хужалыҡ, 2 сиркәү булған. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) барышында 1773 йылдың декабрендә ҡәлғәгә баш күтәреүселәр һөжүм итә, 1774 йылда хөкүмәт ғәскәрҙәре тупланыу үҙәктәренең береһе була. Өфө наместниклығын ойоштороу тураһындағы 1781 йылғы указы буйынса, өйәҙ ҡалаһы статусын ала һәм Верхнеурал өйәҙенең үҙәгенә әүерелә.
Жиганов Виктор Викторович
Жиганов Виктор Викторович (18 февраль 1964 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы аҡзаһы. Өфө ҡалаһының Киров районы 26-сы Фрунзе һайлау округынан 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Жиганов Виктор Викторович 1964 йылдың 18 февралендә Мәскәү ҡалаһында   тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле —  1986 йылда  Өфө авиация институтын  тамамлаған. Эшһөйәр, тырыш егетте уҡып бөткәс институтты эшкә ҡалдыралар. Хеҙмәт юлын 1986 йылда үҙе уҡығын Өфө авиация институтында ВЛКСМ комитетының секретарь урынбаҫары булып башлай. Эшенә тоғро егет партия һәм дәүләт эше буйынса өҫкә үрмәләй. 1987—1991 йылдарҙа Башҡортостан өлкә комитетының комсомол инструкторы, республика йәштәр үҙегенең директоры булып эшләй. 1991 йылдан «Выбор» инновация һәм яңы алымдарҙы индереү берекмәһеның директоры итеп тәғәйенләнә. Өфө ҡалаһының Киров районы 26-сы Фрунзе һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы ағзаһы. Өйләнгән.
Непрейка
Непрейка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1203/187 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Левитан Исаак Ильич
Левитан Исаак Ильич (15 октябрь 1860 йыл йәки 30 август 1860 йыл — 4 август 1900 йыл) — урыҫ рәссамы, пейзажсы. Император художество академияһы академигы (1898).
Сығышы
Исаак Ильич Левитан 1860 йылдың 15 октябрендә (йәки 30 авгусында) Август губернаһы Мариампольск өйәҙе Кибарты посадында ярлы йәһүд ғаиләһендә тыуған. Тыуған көнө рәсми 18 (30 август) 1860 йыл тип иҫәпләнә. Атаһы Илья (Эльяшив-Лейб) Абрамович Левитан (1827—1877) Литвалағы хәҙерге Кедайняй ҡалаһында йәһүд һәм шотланд общиналарының бергә йәшәгән раввиндар ғаиләһенән. Үҙ аллы француз һәм немец телдәрен үҙләштерә. Ковнола был телдәрҙе уҡыта, һуңынан француз компанияһы етәкләгән тимер юл күперен төҙөгәндә тәржемәсе булып эшләй.
2010 йылдың ноябрендә Исаак Левитан ғаиләһенең архив яҙмалары табыла. Документтарҙа рәссамдың олатаһы Абрам, олатаһы Левитан Лейб Абрамович (1791—1841 йй.) тип яҙыла.
Исаактан тыш ғаиләлә тағы өс бала үҫә: ағаһы Авель Лейб (һуңыраҡ Адольф исемен ала), апалары Тереза (1856 йылда тыуған) һәм Михле (1859 тыуған).
Үҫмер йылдары
1877 йылдың 3 февралендә атаһы тифтан вафат була. Ғаилә матди мохтажлыҡ кисерә. Левитан ул ваҡытта рәссам Василий Перовтың дүртенсе «натура» класында уҡый. Перовтың дуҫы Алексей Саврасов Левитанға иғтибар итә һәм уны үҙенең пейзаж класына ала. 1877 йылдың мартында Левитандың күргәҙмәгә ҡуйылған ике эше матбуғатта билдәләнә, ун алты йәшлек рәссам «уҡыуын дауам итеү мөмкинлеге өсөн» ҙур булмаған көмөш миҙал һәм 220 һум аҡса ала.
«Левитанға еңел бирелде, шуға ҡарамаҫтан, ул ныҡышмалы, түҙемле эшләне» — ти рәссам Михаил Нестеров. 1879 йылда, Александр Соловьевтың батша Александр II үлтерергә маташыуҙан һуң, йәһүдтәргә «Рәсәй баш ҡалаһында» йәшәүҙе тыйыу тураһында ҡарар сығарыла. 18 йәшлек Левитан Мәскәүҙән ҡыуыла, артабанғы ике йыл дауамында ағаһы, һеңлеһе һәм кейәүе менән бергә Мәскәү янындағы Салтыковкала (Балашиха янында) ҙур булмаған дачала төпләнә. «Вечер после дождя» (1879, шәхси коллекция) картинаһын һатыуҙан йыйылған аҡсаға Левитан бер йылдан Ҙур Лубянкала йыһазландырылған бүлмәне ҡуртымға ала. . 1880—1884 йылдарҙың йәйге айҙарында Останкинола натуранан картиналар яҙа. Был ваҡытта „Имән сауҡалыҡ“, „Көҙ“ (1880, Түбәнге Новгород художество музейы), „Имән“ (1880, Третьяков галереяһы), „Ҡарағайҙар“ (1880, шәхси коллекция), „Полустанок“ (1880 й., Плёстағы И. Левитандың Йорт-музейы). Звенигород эргәһендәге Саввин слободаһында рәссам „Һуңғы ҡар. Саввин слободаһы“ (1884, Третьяков галереяһы), „Күпер. Саввин слободаһы“ (1884, Третьяков галереяһы) пейзаждарын ижад итә.
''»«Талантлы йәһүд малайы башҡа уҡытыусыларҙың асыуын килтергән. Уларҙың фекеренсә, йәһүдтәр урыҫ пейзажына ҡағылырға тейеш булмаған. Был төп рус рәссамдарының эше ине»,'' — тип яҙа Константин Паустовский.
Рәссам булараҡ нығыныуы
Левитан Мәскәү һынлы сәнғәт һәм скульптура училищеһынан дипломһыҙ сыға.
1885 йылдың апрелендә ул Бабкиндан алыҫ түгел Максимовка ауылында төпләнә. Бабкинда күрше Киселёвтар имениеһында Чеховтар ҡунаҡта була. Дипломат П. Д. Киселёвтың ҡустыһы А. С. Киселёв шул урындарҙа земство начальнигы булып хеҙмәт итә; уның ҡатыны — В. П. Бегичевтың ҡыҙы Мария Владимировна. Левитан А. П. Чехов менән таныша, дуҫлығы ғүмер буйы дауам итә.
1880 йылдар уртаһында рәссамдың финанс хәле яҡшыра. Ләкин ас бала саҡ, тынғыһыҙ тормош, көсөргәнешле хеҙмәт уның һаулығына йоғонто яһай — йөрәк сире ҡырҡа насарая. 1886 йылда Ҡырымға бара, һаулығын бер аҙ нығыта. Ҡырымдан ҡайтҡас, Левитан илле пейзаж күргәҙмәһе ойоштора. 1880 йылдар аҙағы — 1890 йылдар башында Левитан рәссам-архитектор А. О. Гунсттың һынлы сәнғәт мәктәбендә пейзаж класын етәкләй.
Рәссам 1887 йылда үҙенең күптәнге хыялын тормошҡа ашыра: ул Волгаға китә. Волга менән тәүге осрашыу рәссамды тәьҫирләндермәй. Йонсоу һауа торошонда йылға уға «һағышлы һәм үле» кеүек тойола.
Киләһе йылда тағы Волгаға барырға ҡарар итә. 1888 йылдың яҙында Левитан рәссамдар Алексей Степанов һәм Софья Кувшинникова менән Ока буйлап Түбәнге Новгородҡа һәм артабан Волга буйлап пароходта йөрөй. Сәйәхәт ваҡытында улар көтмәгәндә үҙҙәре өсөн бәләкәй тыныс Плёс ҡалаһының иҫ китмәле матурлығын аса. Күпмелер ваҡыт шунда ҡалырға һәм йәшәргә ҡарар итәләр. Һөҙөмтәлә Левитан Плёста (1888—1890) өс үтә һөҙөмтәле йәйге миҙгел үткәрә.
Плёстан Левитан Костромаға, Кинешмаға, Юрьевецҡа сәйәхәт ҡыла. Плёста өс йыл эшләү дәүерендә уға киң танылыу килтергән 200-гә яҡын картина яҙа. Плёс пейзажсылар араһында популяр булып китә. «Над вечным покоем» картинаһы рус темаһына яҙылған бөтә картиналарҙың «иң руссаһы» тигән фекер бар. 1889 йыл аҙағында һәм 1890 йыл башында Левитан Көнбайыш Европаға беренсе сәйәхәт ҡыла: Франция һәм Италияға бара. Парижда үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә киң тәҡдим ителгән заманса һынлы сәнғәт менән таныша.
1891 йылдың мартында Передвижниктар сәнғәте күргәҙмәләре ойошмаһына инә. Һынлы сәнғәт менән мауыҡҡан һәм Левитан менән дуҫ булған Мәскәү меценаты Сергей Морозов рәссамға Трехсвятител тыҡрығында бик уңайлы оҫтахана бирә.
1892 йылдың яҙына Левитан «Көҙ» картинаһын тамамлай һәм уны XX Передвижниктар күргәҙмәһенә «У омута», «Йәй» һәм «Октябрь» картиналары менән бергә сығара.
1892 йылда Левитан, «йәһүд дине кешеһе» булараҡ, Мәскәүҙән китергә мәжбүр була һәм күпмелер ваҡыт Тверь һәм Владимир провинцияларында йәшәй. Һуңынан, дуҫтары тырышлығы менән, рәссамға кире ҡайтырға рөхсәт ителә. Был осорға уның «Владимирка» (1892) картинаһы инә, унда хөкөм ителеүселәрҙе Себергә ҡыуған юл һүрәтләнә. 1892—1893 йылдарҙа Трехсвятител тыҡрығындағы оҫтаханала Серов Левитандың билдәле портретын яҙа.
Валентин Серов И.Левитандың портретын яҙа.
1895 йылда рәссам Австрия һәм Франция буйлап сәйәхәт ҡыла. 1895 йылдың март уртаһында Горкаға килә. Тап шул ваҡытта ул бер нисә сеанста Турханов йортонан данлыҡлы «Март» картинаһын яҙа.
1895 йылдың авгусында — «Ненюфары», ә көҙөн усадьбанан ярты саҡрымдағы Съеже йылғаһы буйында «Алтын көҙ» картинаһын яҙа. 1895 йылда «Свежий ветер Волги» картинаһын күсереп яҙа.
«Март», «Алтын көҙ», «Ненюфары» һәм башҡа картиналарын П. & nbsp;М. & nbsp;Третьяков һатып ала.
1896 йылда Одессала Исаак Левитан, Виктор Симов һәм Александр Поповтың берлектәге күргәҙмәһе үтә.
Левитан бер нисә аҙна Финляндияға китә, унда «Крепость. Финляндия» картиналарын яҙа. Финляндия" (Савонлинналағы Олавинлинна ҡәлғәһе), «Скалы, Финляндия», «Море. Финляндия», «Пунка-Харью. Финляндия» (шәхси коллекцияла). 1897 йылда рәссам «Остатки былого. Сумерки. Финляндия» картиналарын тамамлай.
1898 йылда Левитанға пейзаж һынлы сәнғәт академигы исеме бирелә. Үҙе уҡыған училищела уҡыта башлай. Рәссам «Пейзаждар йорто»н — бөтә Рәсәй пейзаж рәссамдары эшләй алған ҙур оҫтахана төҙөргә хыяллана.
Шәкерттәрҙең береһе былай тип хәтерләй: ''«Левитандың беҙгә, шәкерттәргә, тәьҫире бик көслө ине. Был уның рәссам булараҡ абруйына ғына түгел, ә Левитандың төрлө яҡлап белемле кеше булыуына ла бәйле… Левитан һәр беребеҙгә рәссам булараҡ ижади ҡарай белә ине; уның төҙәтмәһе аҫтында этюд, картиналар үҙ картиналарында тыуған тәбиғәтенең мөйөштәре һәр саҡ яңыса йәнләндерелә, уға тиклем бер кем дә күрмәй, аса алмай»''. 1899 йылдың ҡышында табиптар Левитанды Ялтаға ебәрә. Ялта ярҙам итмәй. Левитан Мәскәүгә ҡайта. Йәй буйы Париждағы Бөтә донъя күргәҙмәһенең Рәсәй бүлегендә рәссамдың картиналары ҡуйыла.
22 июль (4 август), 1900 йылдың 8 сәғәт 35 минутта, Исаак Левитан вафат була. Уның оҫтаханаһында яҙылып бөтмәгән 40-ҡа яҡын картинаһы һәм 300-гә яҡын эскизы ҡала. Уның һуңғы «Күл» картинаһы ла тамамланмай ҡала.
Исаак Левитан 1900 йылдың 25 июлендә иҫке йәһүд зыяратында ерләнгән, Дорогомиловский зыяраты менән йәнәш. Ерләүҙә рәссамдар Валентин Серов (сит илдән ерләүгә ҡайта), Аполлинарий Васнецов, Константин Коровин, Илья Острохов, Николай Касаткин, Леонид Пастернак, В. В. Переплетчиков, Константин Юон, Витольд Бялыницкий-Бируля, сәнғәт белгесе П. Д. Эттингер; шулай уҡ уҡыусылары, таныштары һәм рәссам талантын һөйөүселәр ҡатнаша.
1901 йылда Санкт-Петербургта һәм Мәскәүҙә Левитан әҫәрҙәренең (үлгәндән һуң) күргәҙмәһе үтә. Быға тиклем күргәҙмәгә ҡуйылған әҫәрҙәренән тыш, унда тәүге тапҡыр ҡайһы бер әҫәрҙәре ҡуйыла, улар араһында — яҙылып бөтмәгән «Күл» картинаһы (1899—1900) була.
1902 йылда Авель Левитан туғаны ҡәберенә һәйкәл ҡуя.
1941 йылдың 22 апрелендә Исаак Левитандың көлө Новодевичье зыяратына күсерелә. Исаак Левитандың ҡәбере дуҫтары Чехов менән Нестеров ҡәберҙәренә йәнәш тора.
Күргәҙмәләр
1894 — Лондон. Ике эше менән Бөтә донъя күргәҙмәһе ҡатнаша.
1896 — Одесса. И. И. Левитан, В. А. Симов һәм А. А. Поповтың картиналары һәм акварелдәре күргәҙмәһе.
1901 — Мәскәү. Үлгәндән һуң академик И. И. Левитан әҫәрҙәре күргәҙмәһе.
1901 — С.-Петербургта. Академик И.Левитандың үлгәндән һуң күргәҙмәһе.
1903 — Одесса. И. Левитандың этюд һәм картиналар күргәҙмәһе.
1938 — Мәскәүҙә, ГТГ. И. Левитан күргәҙмәһе.
1939 — Ленинградта. ГРМ. И. Левитан күргәҙмәһе.
2010—2011 — Мәскәү. ГТГ. Исаак Левитан. Тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы. 20-гә яҡын музейҙың 300-гә яҡын эше, шулай уҡ шәхси коллекциялары бар. «Третьяков галереяһы» журналының айырым һаны әҙерләнгән.
Хәтер
Левитан исеме бирелгән урамдар Мәскәү ҙә, Ломоносовта (Санкт-Петербург), Тверь, Калининград та, Тель-Авив та, Киев та, Одесса ла, Алматы ла бар.
Израилдә Левитан әҫәрҙәре күп һаҡланған, уларҙың барлығы СССР-ҙа, ә һуңынан Рәсәйҙә оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ була.
2017 йылда «Аэрофлот» авиакомпанияһы Исаак Ильич Левитан хөрмәтенә Airbus A320-214 самолетын (теркәү номеры ВП-БФЕ) тип атай.
Түрбейек
Түрбейек (Турбек) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 187 кеше. Почта индексы — 452306, ОКАТО коды — 80224834010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чан-Ях
Чан-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ковенская йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Примеров Борис Терентьевич
Примеров Борис Терентьевич (1 июль 1938 йыл — 5 май 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры.
Биографияһы
Борис Терентьевич Примеров Ростов өлкәһе Матвей Ҡурғаны ауылында тыуған. Атаһы — дон казагы, кадет корпусында уҡыған, Октябрь революцияһынан һуң Ҡыҙыл Армияла офицер була, һуңғараҡ партия сафынан һәм армиянан сығарыла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Һуғыштан һуң уларҙың ғаиләһе Мечётинская станицаһына күсә. Ғаилә башлығы колхозға эшкә инә.
«Синевой разбуженное слово» (1964), «Некошеный дождь» (1967), «Румянец года» (1971), «Весенний гость», «Наедине с родимым небом» (оба — 1972), «Талая заря» (1974) шиғри йыйынтыҡтарҙың авторы.
Надежда Васильевна Кондаковаға өйләнә.
1992 йылда Ельцинға ҡаршы торған оппозицияға инә, төрлө митингтарҙа ҡатнаша. Ельциндың хәрби көс ҡулланып Юғары Советты таратҡан сағында Рәсәй парламентын яҡлаусылар яғында була. Таныштары әйтеүе буйынса, Примеров был хәрәкәттең юҡҡа сығыуына бик ныҡ ҡайғыра.
1995 йылдың 5 майында Переделкинолағы үҙ дачаһында «Три дороги на Руси: я выбираю смерть. Меня позвала Юлия Владимировна Друнина… Неохота жить с подонками: Лужковым и Ельциным… Опомнись, народ, и свергни клику… такого не было и не будет на белом свете» тигән һуңғы хат ҡалдыра һәм аҫылынып үлә.
Переделкино зыяратында ерләнгән.
Замандаштарының фекере
При­ме­ров был один из тех ред­ких лю­дей, ко­го Бог по­це­ло­вал на твор­че­ст­во.