cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Купырка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Исток (Шуделька ҡушылдығы)
Исток  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуделька йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәүбә сүрәһе
Әт-Тәүбә(ғәр.سورة التوبة — сүрәтүт-тәүбә) — Ҡөрьәндең туғыҙынсы сүрәһе. Мәҙинәлә һижрәттең туғыҙынсы йылында инә. Аяттар һаны — 129.
Эстәлеге
Сүрәнең башында Аллаһының мөшриҡтәргә ҡатнашы юҡ икәнлеге әйтелә. Сүрәлә һуғыштар тыйылған 4 хәрам ай, мөшриҡтәр менән төҙөгән килешеүҙе үтәү кәрәклеге тураһында һөйләнелә. Сүрәлә Аллаһыға яҡынайыуҙың төп шарты — Уға һис шикһеҙ ышаныу икәнлеге әйтелә. Әгәр ҙә мосолмандар ысын күңелдән Аллаһыға һәм Уның Рәсүленә бирелмәһә һәм Аллаһы һәм Уның Рәсүле бөтөн нәмәнән һәм бөтөнөһөнән ҡәҙерлерәк булмаһа, Иман бөтөн түгел.
Аллаһы тәкәбберлек һәм маҡтансыҡлыҡтың еңеүҙе сигендереүҙәрен әйтә (Хунәйн һуғышының һөҙөмтәһе — бының асыҡ миҫалы). Был сүрәлә Аллаһы мөшриҡтәргә Харам мәсетенә инеүҙе тыя, сөнки улар нәжес, таҙа түгелдәр.
Сүрә, һуғышҡа кәрәк булһа, кисекмәҫтән унда китергә кәрәклеген әйтә. Шулай уҡ был сүрәлә ниндәй ҙә булһа сәбәпле йыһатта ҡатнаша алмағандар, өйҙә ҡалыусылар һәм һуғышҡа саҡырыу яңғырағанда, ике йөҙлөләрҙең фетнә сығарыуы тураһында һөйләнелә. Аллаһы шулай уҡ бында ике йөҙлөләрҙең мосолмандарға тыныслыҡ һәм һуғыш ваҡытындағы мөғәмәләһе тураһында әйтелә. Монафиҡтарҙың ике йөҙлөлөгө өсөн яза тураһында ла әйтелгән. Мөхәммәт(СҒС) улар өсөн ғәфү һораһа ла, ғәфү ҡабул ителмәйәсәк. .
Йыһатта ҡатнашмау өсөн төплө сәбәптәр һаналып кителә. Шунда уҡ Мәҙинә ҡалаһы янында йәшәүсе ғәрәптәр тураһында, уларҙың исламды ике йөҙлөлөк менән ҡабул итеүҙәре, һуғышҡа бармау өсөн төрлө сәбәптәр эҙләүҙәре бәйән ителә.
Сүрәлә шулай уҡ кешеләрҙең хәле, уларҙың Аллаһыға ҡарашы, монафиҡтарҙың исламға зыян итеү маҡсатында төҙөлгән мәсет тасуирлана. Ысын күңелдән иман килтереүселәр, һуғышта сәбәпһеҙ ҡатнашмаусылар һәм уларҙың тәүбәһе, Аллаһы Тәғәләнең уларҙың тәүбәләрен ҡабул итеүе тураһында әйтелә.
Транскрипцияһы
128-129. Ләҡад джәә`әкүм расүүлүм мин әңфүсикүм ғәзиизүн ғәләйһи мәә ғәниттүм хәриисун ғәләйкүм билмүьминиинә ра`үүфүр-рахиим. Фә`иң тәүәлләү фәҡульхәсбийә-ллааһу ләә иләәһә илләә һүүә ғәләйһи тәүәккәлтү үә һүүә раббүлғәршилғәзыиим.
Эрнст Тельман
Эрнст Те́льман (Ernst Thälmann; 16 апрель, 1886 йыл,  — 18 август, 1944 йыл) — немец коммунистары юлбашсыһы. Германия рейхстагы депутаты (1925—1933). Гитлерға һәм уның партияһына ҡаршы иң аяуһыҙ көрәшсе. Национал-социалистар власҡа килгәс, ҡулға алына һәм 11 йыл төрмәлә ултыра. Бухенвальд концентрацион лагеренда нацистар тарафынан үлтерелә.
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышында Көнбайыш фронтта артиллерияла наводчик булып хеҙмәт итә,ике тапҡыр йәрәхәтләнә. Сомма, Эна, Камбр янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Һуғыштағы батырлығы өсөн Икенсе класлы Тимер тәре, Ганза тәреһе менән һәм йәрәхәтләнгән өсөн билдә менән бүләкләнгән.
1917 йыл аҙағында Германия бойондороҡһоҙ социал-демократтар партияһына инә. 1919 йылда был партияның Гамбург ҡала ойошмаһы етәксеһе була стал главой гамбургской городской организации партии. 1920 йылда ойошманы коммунистар партияһына ҡуша. 1922 йылдан Германия компартияһы Үҙәк комитеты ағзаһы. 1923 йылда уңышһыҙ тамамланған Гамбургтағы эшселәр восстаниеһың башында тора.
1924 йылда Германия компартияһының Үҙәк комитеты рәйесе. 1925 йылда рейхстагҡа депутат булып һайлана (1933 йылғаса депутат булып ҡала). Германия коммунистар партияһының хәрби ойошмаһын — Рот Фронтты етәкләй (символы- өҫкә күтәрелгән йоҙороҡ).
1933 йылдың 27 февраль рейхстагта янғын сыға, нацистар был енәйәтте коммунистарға япһара, Германияла коммунистарҙы ҡулға ала башлайҙар. 1933 йылдың 3 мартында Тельманды ҡулға алалар һәм ул Гитлерҙың бойороғо буйынса төрмәлә камерала бер яңғыҙы ултыра. Тельман өҫтәнән суд булмай (болгар коммунисы Георгий Димитров өҫтөнән булған, нацистар өсөн уңышһыҙ тамамланған Лейпциг процесынан һуң нацистар үҙ дошмандарына асыҡ суд ойоштормайҙар).
1944 йылдың авгусында совет ғәскәрҙәре Германияның һуғышҡа тиклем булған сигенә еткәс, Германияла Гитлерға ҡаршы эске хәрәкәт көсәйә. Тельманды Бухенвальд концлагеренә алып киләләр. Фашистик Германияның етәкселәре һуғыштан һуң Тельман һис шикһеҙ Германияла етәксе булып ҡаласағынан ҡурҡа, шуға уны Гитлер менән Гиммлерҙың күрһәтмәһе буйынса 1944 йылдың 18 авгусында атып үлтерәләр һәм крематорийҙа яндыралар ."« Әгәр эшселәр синыфы эше өсөн көрәш- минең тормошом мәғәнәһе тип әйтһәм, һеҙ мине аңламаҫһығыҙҙыр…» (Эрнст Тельман)." Һуғыш аҙағында Тельмандың ҡатыны менән ҡыҙы ла концлагерға ебәрелә, ләкин улар иҫән ҡала.
Советтар Союзында һәм ГДР-ҙа Эрнст Тельман тураһында яҡшы иҫтәлектәр һаҡлана. Уның исеме урамдарға, караптарға бирелә. 1920-1950-се йылдарҙа немец коммунистарының исемдәре бик күп балаларға ҡушыла (Эрнст,Тельман, Клара, Роза һ.б.).
Тельмандың СССР етәкселәренә төрмәнән яҙған хаттары
РФ Президенты архивында Эрнст Тельмандың Ганновер төрмәһендә ултырғанда (1939—1944) йәшерен яҙылған хаттары һаҡлана. Уларҙы Тельмандың ҡатыны йәшерен рәүештә СССР етәкселәренә ебәрә. 1941 йылдан һуң яҙылған хаттарының ҡайһы берҙәре, «Тельмандың васыяты», тип йөрөтөлгәне һуңыраҡ табылған һәм ГДР-ҙа 1950-се йылдарҙа баҫтырып сығарылған. Тельмандың Совет етәкселегенә яҙған ҡайһы бер хаттары өлөшлөтә генә баҫтырыла, 1990-се йылдарҙа СССР таралғандан һуң беренсе тапҡыр тулыһынса донъя күрә.
Ҡарамалы (Шишмә районы)
Ҡарамалы (Карамалы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 452151, ОКАТО коды — 80257855002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Карым
Карым — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 16 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628230, ОКАТО коды — 71116912002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
26 август
26 август — григориан стиле буйынса йылдың 238-се (кәбисә йылында 239-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 127 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Аҡтамаҡ сарлаҡ
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Йоплашып (парлашып) йәки күмәкләшеп йылға һәм күл өҫтөндә осоп йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө һорғолт ҡара, ҡанат аҫты һоро. Тамағы, сикәләре, ҡойроҡ аҫты аҡ. Суҡышы көрәнһыу ҡыҙыл, аяҡтары ҡыҙғылт ҡара. Ҡойроғо айырсалы. Ҡара сарлаҡтан тамағы һәм сикәләре аҡ булыуы менән айырыла.
Йәшәү рәүеше
Ҡуйы үлән һәм ҡамыш баҫҡан күлдәр, йылғалар, ҡылалар, һаҙлыҡтарҙә йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Көрән таплы 2-3 бөртөк йәшкелт һоро йомортҡаһы була.
Мокрая Тростянка йырыны
Мокрая Тростянка йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чернава йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Ырғыҙ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ясьва
Ясьва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ереклетамаҡ
Ереклетамаҡ (Зириклытамак) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 452045, ОКАТО коды — 80212840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шкуратова Зинаида Фёдоровна
Биографияһы
Зинаида Федоровна Шкуратова 1924 йылдың 28 ғинуарында Куйбышев өлкәһенең Кинель ҡалаһында тыуған. 13-сө мәктәптә белем ала. Комсомолға ингәс, 1940 йылдың ҡышҡы каникулында санитар поездда башҡа ҡыҙҙар менән бергә Выборг эргәһенә совет-фин һуғышында яраланған яугирҙарҙы госпиталгә оҙатып барыу өсөн һуғыш яланына ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Зинаидаға 17 йәш була һәм ул үҙ теләге менән район военкоматына барып, Куйбышев ҡалаһына шәфҡәт туташтары әҙерләү тиҙләтелгән курстарына 4,5 айға уҡырға ебәрелә. Зина Шкуратова госпиталдәрҙә медицина практикаһын «Михаил Ломоносов» теплоход-госпиталендә үтә. Медицина шәфҡәт туташтары курсын тамамлағандан һуң фронтҡа ебәрелә. 1943 йылдың ғинуарында ант ҡабул итә һәм 69-сы армияның уҡсылар батальоны менән бергә Харьков янына ебәрелә. Харьков янында ҡаты, ҡан ҡойғос һуғыштар бара, нескә генә Зинаида яу яланынан ут һәм снарядтар ямғыры аҫтынан ярылған яугирҙәрҙе алып сыға, улар: а медицина ярҙамы күрһәтә. Зинаида Федоровна Калинин, Воронеж, Көньяҡ-Көнбайыш, Үҙәк һәм 1-се Белоруссия фронттары алыш алып барған урындарҙа медсестра була. Курск һуғышы тамамланып барғандағы бер алышта яу яланында яралыны бәйләгән ваҡытта яҡында ғына немец снаряд ярылып, контузия ала. Ялан госпиталендә оҙаҡ дауаланғандан һуң фронтта 3-сө армияның медицина ротаһы составында була, Украинаны азат итеүҙә ҡатнаша. Еңнүҙе Берлинда ҡаршылай, Рейхстаг стенаһына: «Волганан старшина Шкуратова» тип яҙып ҡалдыра.
Старшина Зинаида Федоровна Шкуратова яу яланынан 120-нән ашыу яралыны алып сыға, Ҡыҙыл Армияның 3 меңдән ашыу һалдат һәм офицерына медицина ярҙамы күрһәтә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Германияла хеҙмәт итә, алты йыл Магдебургтың совет һалдаттары һәм офицерҙары дауаланған1408-се армия госпиталендә эшләй. Һуңынан тыуған ҡалаһы Куйбышев ҡа ҡайта, фельдшер-акушерҙар мәктәбен тамамлап, оҙаҡ йылдар Красноглинск районында төрлө медицина учреждениеларында эшләй. Һуңынан 10 йыл самаһы ведомствонан тыш һаҡта хеҙмәт итә, Зинаида Федоровна хаҡлы ялға милиция сержанты дәрәжәһендә китә.
Әл-Кәүҫар сүрәһе
Әл-Кәүҫар (Муллыҡ) сүрәһе — Ҡөрьәндәге 108-се сүрә, 3/4 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.
Шкуратова Зинаида Фёдоровна
Биографияһы
Бер нисә йыл элек Зинаида Федоровна шундай йөкмәткеле рәхмәт хаты ала: «Мин һеҙ 1943 йылда Харьков өсөн барған алыштарҙан алып сыҡҡан яралы капитан Леонид Михайлович Селяковтың ейәне. Рәхмәт. Павел». Капитаны Леонид Михайлович Селяков Зинаида Федоровнаға арнап шиғыр яҙа.
2019 йылда Зинаида Федоровна Шкуратованы 95 йәше менән Рәсәй Президенты Владимир Владимирович Путин ҡотлай.
Әл-Кәүҫар сүрәһе
Риүәйәте
Ғас бине Ваил Пәйғәбәр с.ғ.с. менән Бәни Сәһем ишек төбөндә һөйләшеп торған. Унан Пәйғәмбәр Мәсет Харамдан сығып киткән. Ғас эскә кергән. Эстә ҡөрәйештең олуғтары ултырған, улар бынан: «Кем менән һөйләштең?» — тип һораған. Ул: «Әбтәр менән», — тип яуап биргән. Ғәрәп халҡында ир балаһы булмаған кешене «әбтәр», йәғни, нәҫеле киҫелгән кеше тип һанай торған булғандар. Ғастың был һүҙҙәре Пәйғәмбәргә ишетелгәс, ул бик ҡайғырған. Аллаһы тәғәлә уны шатландырыр өсөн әлеге сүрәне иңдергән.
Ғәрәпсәһе, транскрипцияһы, башҡорт телендә тәфсире
<font size='5'> بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمـَنِ الرَّحِيم <font size='5'> 108:1 بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ <font size='5'> 108:2 فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ <font size='5'> 108:3 إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ
Петропавловка (йылға)
Петропавловка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотой Китат йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Озеров Лев Адольфович
Озеров Лев Адольфович (ысын фамилияһы — Гольдберг ; 23 август 1914 йыл—18 март 1996 йыл) — урыҫ совет шағиры һәм тәржемәсеһе, тәнҡитсе, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы. Литва ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1980).
Башта үҙ исеме Лев Гольдберг, шулай уҡ Лев Берг һәм ''Л. Корнев'' әҙәби псевдонимдары аҫтында баҫыла.
Биографияһы
Лев Адольфович Озеров 1914 йылдың 23 авгусында ҡалаһы Киевта фармацевтар Адольф (Айзик) Григорьевич һәм Софья Григорьевна Гольдбергтар ғаиләһендә тыуған. Башта — Златоуст, ә һуңынан Тарасов урымында йәшәй. 25-се мәктәптә уҡый. 1934 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә. Мәскәү философия, әҙәбиәт һәм тарих институтын (1939) һәм уның аспирантураһын (1941) уңышлы тамамлап, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Бөйөк Ватан һуғышында хәрби журналист булараҡ ҡатнаша. 1943 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем Әҙәбиәт институтында уҡыта, әҙәби тәржемә кафедраһы профессоры (1979 йылдан),.
Тәүге шиғырҙары 1932 йылда нәшер ителә, беренсе китабы 1940 йылда сыға. Барыһы 20-нән ашыу шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителгән. Бик күп шиғри тәржемәләр башҡара, башлыса украин (Т. Г. Шевченко һәм башҡалар), литва (К. Борут, А Т. Венцлов, Э. Межелайтис һәм башҡалар), идиш (С. З. Галкин һәм башҡа) һәм СССР-ҙың башҡа халыҡтар телендә.
Литва ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1980), «Арион» журналы премияһы лауреаты (1994).
1996 йылдың 18 мартында вафат була. Мәскәүҙә Головин зыяратында ерләнгән.
Коир
Коир — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эвелина Самуэльссон
Эвелина Луиза Самуэльссон (Evelina Louise Samuelsson; 14 март 1984 йыл) — швед хоккейсыһы, һул һөжүм итеүсе позицияһында уйнай. 1999 йылдан 2005 йылға тиклем АИК клубы өсөн уйнай. 2016/17 миҙгелендә «Ханинг Анкорс» команда сығыш яһай. Швеция милли йыйылма командаһы уйынсыһы, 72 халыҡ-ара уйындарҙа уйнай. 2002 йылдарҙағы Ҡышҡы олимпия уйындары һәм 2005 йылғы шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаттарының бронза призеры. Швеция чемпионаттарының күп тапҡыр призеры. Карьераһын сандырын йәрәхәтләүе арҡаһында тамамлай.
Биографияһы
Эвелина Самуэльссон Стокгольмдың  Мерста ленаһында тыуған. Хоккей менән Стокгольмдан ситтә урынлашҡан «Арланда» командаһында малайҙар менән бергә шөғөлләнә башлай. Самуэльссон ҡыҙҙарҙан беренсе булып,  командаға һайлап алына. Һуңғараҡ ул АИК ҡатын-ҡыҙҙар клубында сығыш яһай башлай. Самуэльссон 15 йәшендә «Арланда» үҫмерҙәр командаһының капитаны булып тәғәйенләнә. Тренер Ханс Андерссон Самуэльссондың юғары психологик тотороҡлоғон билдәләй. АИК составында Эвелина Швеция чемпионатында өс тапҡыр финалда уйнай, уйындар барыһы ла «Мелархёйден/Бреденг» командаһының еңеүе менән тамамлана. 16 йәшендә ул беренсе тапҡыр Швеция йыйылма командаһында сығыш яһай. Эвелина Миссиссогала 2000 йылғы донъя чемпионатында ҡатнаша. 5 турнир уйындарында уйнай, һөҙөмтәләре булмай. Киләһе донъя беренселегендә Эвелина Швеция йыйылма командаһы иң яҡшы ассистенты һәм бомбардиры була. 2001/02 миҙгелендә үҙенең беренсе Олимпиадаһында сығыш яһарға әҙерләнә. 17 йәшлек Самуэльссон йыйылма командаһы составына инә. Ул ҡапҡасы Мартин Ким менән бергә милли  турнирҙа команданың уңышында  хәл иткес роль уйнай. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың шайба менән хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһына ҡаршы 3-сө урын өсөн матчта Эвелина ике шайба индерә, икенсе шайбаһы Швеция йыйылма командаһына Олимпиаданың бронза миҙалын килтерә.
Олимпия уйындарынан һуң 2002 йылда Самуэльссондың сандыр менән проблемалары башлана. Ғәмәлдә ул 2002/03 миҙгелендә Швеция йыйылма командаһы өсөн уйнай алмай. Миҙгел тамаманғандан һуң Эвелина карьераһын бер йылға туҡтатып тора. 2004/05 миҙгелендә күнекмәләрен яңырта. Швеция чемпионатының финал раунында АИК-тың иң яҡшы бомбардиры була. Ҡабаттан илдең йыйылма командаһына саҡырыу ала. Эвелина 2005 донъя чемпионатында уйнай, унда һөҙөмтәлелек күрһәтә алмай. Турнир тамамланғандан һуң үҙ карьераһын йәрәхәттә арҡаһында тамамлай. 12 йыл үткәс, 2017 йылда ул карьераһын яңыртырға ҡарар итә. Самуэльссон Швеция чемпионатының беренсе дивизионынан төп милли лигаға сығыуға квалификация турнирында уйнау өсөн  «Ханинг Анкорс» командаһына ҡушыла. Турнирҙың 7 уйынында бер һөҙөмтәле тапшырыу менән билдәләнә, турнирҙы «Ханинге» һуңғы урында тамамлай. 2006/07 йылдар миҙгеленән һуң Самуэльссон башҡаса хоккей матчтарында ҡатнашмай.
Уйын стиле
Самуэльссон етеҙлек, техниклыҡ һәм теүәллек менән айырыла. Белгестәр фекеренсә, ул ҙур булмаған габаритын яңшы шыуыу кимәле менән компенсациялай. Өҫтәүенә Эвелина майҙанда бергә-бер алыштан ситкә китмәй. Самуэльссон уйындар һәм күнекмәләр ваҡытында юғары концентрация менән эш итә.
Ҡурай (Оло Өйҙөрәк ҡушылдығы)
Ҡурай  (Курай) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Өйҙөрәк йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исток Каря Оло
Исток Каря Оло — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 2467 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Старый Катыш
Старый Катыш — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 34 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628210, ОКАТО коды — 71116651003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Зоология
Зооло́гия (ζῷον, грекса зоон — хайуандар +  — тәғлимәт) — хайуандар донъяһы тураһындағы фән.
Зоология хайуандарҙы, уларҙың күп төрлөлөгөн (систематика), төҙөлөшөн (морфология һәм анатомия), ҡылыҡтарын (этология), тереклек үҙенсәлектәрен (физиология), үрсеүен һәм үҫешен (эмбриология), килеп сығыуын (филогенез), таралыуын (зоогеграфия) һәм тирә-йүндәге мөхит менән бәйләнештәрен (экология), шулай уҡ, хайуандарҙың тәбиғәттәге һәм кеше тормошондағы әһәмиәтен өйрәнә. Зоология фәне башҡа бик күп биология буйынса фәндәр, медицина, ветеринария, ауыл хужалығы, кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм хайуандарҙы һаҡлау кеүек өлкәләр бәйле һәм берлектә үҫешә.
Зоология фәненең бүлектәре
Зоология фәнен ике бүлеккә айырып өйрәнәләр: умыртҡаһыҙҙар һәм умыртҡалылар зоологияһы.
Зоология буйынса конгрестар
Зоология буйынса иң беренсе халыҡ-ара конгресс 1889 йылда Париж ҡалаһында (Франция), икенсеһе 1892 йылда Рәсәйҙә үтә. Ә 1963 йылда Вашингтонда үткән конгреста 60 илдән 2500 вәкил ҡатнаша.
Әҙәбиәт
Төркөм:Хайуандар
Вальтерсхаузен
Вальтерсхаузен (Waltershausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10668 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
Алабаш ҡурҙай
Алабаш ҡурҙай (вертлявая камышовка, Acrocephalus paludicola)— ҡамыш, япраҡ араларында осоп йөрөй торған теремек ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара һәм ерән таплы һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы көрәнһыу аҡ. Түбәһе уртаһынан һары һыҙыҡ үтә, уның ике яғында киң генә ҡара таптар бар. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары ап-аҡ. Сыбар турғайҙан сыбар һырты һәм түбәһенән үткән һары һыҙыҡ менән айырыла.
Тауышы
Тауышы киҫкен генә:"ткк-ткк" йәки"тррр-тррр" Һайрауы тоноҡ ҡына тырылдауҙан тора.
Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана
Йәшәү рәүеше
Һыу буйҙарындағы ҡамыштарҙа, шырлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ҡамыш йәки үлән һабаҡтарына оя яһай. Ҡыҙғылт һәм һоро таптар менән сыбарланған 5-6 аҡ йомортҡаһы була.
Почитанка
Почитанка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яяөзенінің уң ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Оло Ҡалмаҡ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы  инешенән башлап Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Өҫтәмә бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Почитанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡбаш сыпҡай
Аҡбаш сыпҡай (сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ), (Серощёкая пога́нка)), (Podiceps grisegena)  сыпҡай һымаҡтар (Поганкообразные, Podicipediformes) отрядының сыпҡайҙар ғаиләһенә ҡараған һыу ҡошо. Төньяҡ ярымшарҙа, күберәген урман зонаһында таралған, әммә шулай уҡ төньяҡ ҡыуаҡлыҡлы тундраларға һәм көньяҡ сүлдәргә тиклем үтеп инә. Күҙгә ташланып бармаған ҡош яңғыҙ, йә булмаһа пар менән осрай, оя ҡорған осорҙа бәләкәй һирәк төркөм барлыҡҡа килтерә. Ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары әрәмәлегендә оя ҡора. Күп ваҡытын һыу өҫтөндәге ҡамышлыҡта, күрәнлектә үткәрә. Хәүеф тыуғанда үлән араһында боҫоп ҡалырға тырыша йәки, сумып, алыҫлаша. Үрсеү миҙгеле арауыҡлы, ареалдың көньяҡ өлөшөндә — апрелдән июлгә тиклем, төньяҡ өлөшөндә — майҙан августҡа ҡәҙәр. Ғәҙәттә, 3-4 аҡ йомортҡаһы була. Күсер ҡош. Ҡышты диңгеҙҙең литораль өлөшөндә үткәрә. Диңгеҙҙә көслө тулҡынланыу булмағанда сағыштырмаса һай урындарҙа, йәки туңмаған күлдәрҙә аҙыҡ таба.
Оялау осорондағы туҡланыу характеры яҡын ҡәрҙәше урҙандың йәнәш булыуына ҡарап үҙгәрә: уларҙың йәшәү ареалы киҫешкәндә, уның аҙығын умыртҡаһыҙҙар ҙар тәшкил итә. Икенсе яҡтан, төп аҙығы балыҡ булған күршеһе булмаған ерҙәрҙә (ә ул Европа ның төньяҡ-көнбайышы һәм Төньяҡ Америка), нигеҙҙә рационы балыҡ тан тора.
Рәсәй ҙә аҡбаш сыпҡай — һирәк осраған ояласы төр, һәм шуға күрә Федерацияһының бер нисә субъектында Ҡыҙыл китабына индерелгән, шул иҫәптән Мәскәү һәм Ленинград өлкәләрендә. Ҡош  шулай уҡ Беларусь Республикаһы ның Ҡыҙыл китабы һағы аҫтында.
Ҡылыҡһырлама
Аҡбаш сыпҡайҙы уртаса ҙурлыҡтағы өйрәктәр менән сағыштырырға мөмкин, мәҫәлән, ҡашҡа өйрәк йәки ҡылғойроҡ менән. Аҡбаш сыпҡай сыпҡайҙар ғаиләһенең эре вәкиле, ҙурлығы буйынса бер аҙыраҡ Евразия урҙанынан ҡалыша, ә Төньяҡ Америка һәм Кларк сыпҡайҙарынан бәләкәйерәк. Урҙан менән сағыштырғанда уның муйыны йыуан, ауыр һәм ҡыҫҡа, елкәһендә йыш ҡына ҡыҫҡа, туранан-тура киҫелгән өлпө үҫешкән, ҡош ҡуҙғыған саҡта ул яҡшы күҙгә ташлана. Өлкән ҡоштоң тән оҙонлоғо, ҡанат  йәйеме, ауырлығы . Суҡышы тура, оҙон, һары төплө тоноҡ төҫтә, ҡышҡыһын бигерәк тә тоноҡ. Ҡауырһын төҫтәрендә енси диморфизм сағылмаған, әммә ата һәм инә ҡоштарҙың ҙурлыҡтарында айырма күренә: ата ҡош ҙурыраҡ. Ҡарығыу осоронда ике заттың да түбә һәм елкә өлөшөндә күҙҙәренә ҡәҙәр етеп торған ҡара башлыҡ, ул сикәләренең көл төҫө менән контраст. Башындағы ҡара һәм аҡ төҫтәге ҡауырһындарының аныҡ сиктәре бар, был сик буйлап аҡһыл ҡайма үтә. Күкрәгенең өҫтө һәм муйынының алғы өлөшө ерәнһыу-көрән; күкрәгенең ҡалған өлөшө, шулай уҡ ҡорһағы һоро таплы көлһыу-аҡ. Муйынының артҡы өлөшө, арҡаһы, яурындары, ҡанаттарын көпләүсе ҡауырһындар ҡара-ҡуңыр. Беренсел елпеүес һәм ҡрйроҡ ҡауырһындары шундай уҡ төҫтә (ҡойроғонда аҡ төҫ ҡушылған), икенсел елпеүестәр һәм ҡанаттарҙың аҫҡы яҡтары аҡ. Күҙҙәренең төҫлө шекәрәһе ҡыҙғылт-көрән. Тышҡы яҡтан аяҡтары ҡара-һоро, эске яҡтан - йәшкелт һары ..
Ҡыш ҡош ҡауырһындарының сағыу төҫөн һәм төҫтәр араһындағы аныҡ сиктәрҙе юғалта, башҡа сыпҡайҙарға ҡарағанда күркһеҙерәккә әүерелә. Елкәһендәге биҙәүсе ҡауырһындар юҡҡа сыға, муйыныдағы һәм түшендәге ерән төҫ уңып бөтә. Ҡара башлыҡ көрәнһыу-һороға әйләнә, сикәләрендәге һоро төҫ менән сиктәре йыуыла. Муйыны алдан  һәм ян-яҡтан аҡһыл йәки аҡһыл-һоро, ә арттан - ҡара-һоро төҫтә. Йәй аҡбаш сыпҡайҙы еңел айырып булһа, ҡышын уны башҡа ҡәрҙәштәре менән еңел бутарға мөмкин. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ һыҙат булмай, бының менән ул урҙандан айырыла.
Мамыҡлы ҡошсоҡтоң өҫкө яғы ҡарағусҡыл-көрән, хатта ҡара тиерлек, ә аҫҡы өлөшө һорғолт-аҡ. Башының ике яҡ ҡырында аҡ буй һыҙаттар, муйынының алды һәм ҡыры аҡ буй һүрәтле.Суҡышы һары. Көҙ себештең мамығы тәүге ҡауырһынға алмашына (оялағы кейем): ул өлкән ҡоштоң ҡышҡы кейеме менән оҡшаш, тик башындағы буйлы һүрәте, муйынының алды һәм ҡырыйҙары ҡыҙғылт-ҡара, суҡышында һары төҫтөң күп булыуы менән айырыла.
Аҡбаш сыпҡай  ер өҫтөнән, ғәҙәттә, 20—30 м бейеклектә оса. Бик тиҙ һәм тура һыҙыҡ буйынса оса, әммә кәрәк саҡта  ҡош манёвр яһай ала. Һауала оҙон муйынын алға һуҙа,  ә аяҡтарын — киреһенсә артҡа, хатта улар ҡыҫҡа ҡойроғо ситенә сығып торалар, былай килеш ҡош оҙонораҡ булып күренә. Сағыштырмаса ҡыҫҡа ҡанаттары, уларҙың алғы ситендә бер-береһе менән тоташмаған ике тап күренә,  уларҙың береһе  "көҙгө" булараҡ билдәле (урҙанда был таптар ҡушылған). Ғөмүмән, ҡанаттарының майҙаны ҙур булмауы уға урынынан йәки ҡоро ерҙән осоп китергә мөмкинлек бирмәй ; һыуҙан осоп һауаға күтәрелер алдынан, һыуҙа ҡанаттарын йәйеп оҙайлы йүгереү яһай. Бүтән төр сыпҡайҙар кеүек үк аҡбаш сыпҡай ҙа яҡшы йөҙә һәм сума. Ынтылышлы хәрәкәткә бармаҡтарындағы ярылары ярҙамында этелеп өлгә, әйләнмәле — тәпәйҙәре күсәрен бороу менән; бик ҡыҫҡа ҡойроҡ был маҡсатта ҡулланылмай. Аҡбаш сыпҡай һыу аҫтында 50-60 м араны 3 м/с тиҙлек менән йөҙөп үтә ала. Күп кенә һыу ҡоштары кеүек, уға ҡоро ер буйлап йөрөүе ауыр, сөнки ҡыҫҡа тәпәйҙәре кәүҙәһенең ауырлыҡ үҙәгенән күпкә артта урынлашҡандар.
Тауышы
Тауышы яҙғыһын яңғырауыҡлы ғына. Ҡарығыу осорҙа иң шаулы сыпҡайҙарҙың береһе, әммә башҡа ваҡытта  ғаиләнең бүтән вәкилдәре кеүек үк тауышһыҙ. Ҡош уйын ваҡытында  тирбәлеүсе сыңғырлау сығара: «иһа-һа-һай-ҡр-ҡыр». Орнитолог Вадим Рябицев фекере буйынса, бер үк ваҡытта ат кешнәүен, сусҡа хорҡолдауын, сусҡа бәрәсенең сыйылдауын ишетергә мөмкин. Сыңғырлау тауышын  һыу үҫемлектәре араһында йәшеренгән яңғыҙ ҡош йәки икеһе лә көндәҙ йә ҡараңғыла сығара. Башҡа ваҡытта аҡбаш сыпҡай башҡа төр тауыш та бирә: тауыҡ ҡытҡылдауы, ыҫылдау, зыңлау, ырылдау кеүек: «кейк-кейк». Атап әйткәндә, ҡуҙғыған ҡош ҡарлыҡҡан тауыш бирә.
Төләү
Өлкән ҡоштоң төләүе йылына ике тапҡыр үтә — өлөшләтә үрсеү башланғанға тиклем һәм тулыһынса ул тамамлағандан һуң. Декабрь — май айҙарында япма ҡауырһындар, шулай уҡ ҡанаттың эске икенсел елпеү һәм япма ҡауырһындары алмашына. Июлдән сентябргә ҡауырһындар тулыһынса алмашына, һөҙөмтәлә ҡарығыу осоро ҡауырһындары ҡышҡыларына әүерелә. Сентябрҙән ғинуар аҙағына ҡәҙәр ағымдағы йылда тыуған ҡоштарҙың баш, муйын, арҡа һәм өлөшләтә ҡабырға, күкрәктең өҫкө өлөшө ҡауырһындары алмашына.
Таралыуы
Оялау ареалы Евразия ла һәм Төньяҡ Америка ла оялау өлкәһе бер нисә участканан тора. Лапландия, Яҡутстан, Чукотка һәм Аляска тундра һыҙатынан,  Каспий, Арал яны һәм Аризона сүлдәренә тиклемге төрлө климат зоналарында оя ҡора.
Халыҡ-ара ойошма International BirdLife баһаһы буйынса, төньяҡ төрсәнең тиҫтәгә яҡын пар төркөмөнөң оялары Бөйөк Британия, Франция, Нидерланд, Чехия, Словакия, Хорватия, Словения, Македония ерҙәрендә билдәләнгән. Ике йөҙгә яҡын пар Венгриял а, Болгария ла, Литва ла, Беларусияла, ике йөҙҙән меңгә тиклем пар — Эстония ла, Швеция ла, Румыния ла һәм Төркиә лә оя ҡора. Байтаҡ күп, 1000-дән ашыу пар популяцияһы Германия, Дания, Финляндия, Латвия, Польша, Украина һәм Рәсәй (12 - 25 мең пар) территорияларында оялай. Оялау ареалының төньяҡ сиге Финляндия ла 650т.к. буйлап,  Рәсәй ҙең төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә Кандалакша һәм Архангельск иҙың тирә-яғы буйлап үтә. Көнсығыш сиге көньяҡтараҡ  Кама түбәне киңлеге, Өфө үҙәндәре һәм  Тубыл тамағы, тағы ла көнсығыштараҡ 610т.к. буйлап үтә. Ҡөньяҡ сиге Франция ның уртаһына, Югославия ның элекке республикалары, Болгария ға, Төркиә гә,  Амударъя ның түбәнге ағымына,  Һырдаръя ның  урта ағымына һәм Ысыҡ-Күл гә тиклемге биләмәләрҙә ята.
Көнсығыш төрсәнең (holboellii) оялау ареалы өлөшләтә Көнсығыш Себер, өлөшләтә Төньяҡ Америка ның төньяҡ-көнбайыш өлөшө һанала. Рәсәй сиктәрендә был төрсә материкта түбәнге Вилюй үҙәндәрендә, түбәнге Витим һәм Байкал дан көнсығыштараҡ, шулай уҡ Сахалин да һәм төньяҡ  Курил утрауҙарында оя ҡора. Шулай уҡ был төрсә Япония утрауы Хоккайдо ла оялай. Оялау ареалының төньяҡ сиге Чукотка, Яҡутстан ҡыуаҡлы тундраһы биләмәләрендә ята. Көньяҡ сиге Рәсәй сигенән ситкә сығып көньяҡтараҡ Маньчжурияны үҙ эсенә ала. Аҡбаш сыпҡай Америка ла Канада ның көнбайыш һәм үҙәк өлкәләрендә, Канада менән сиктәш штаттарҙан көнсығышҡараҡ Миннесотаға тиклемге биләмәләрҙә оялай.
Ҡышлау урындары
Күсер ҡоштар. Әгәр бала сығарыуы һәр ваҡыт сөсө һыу ятҡылыҡтары менән бәйле булһа, аҡбаш сыпҡайҙар  башҡа ваҡыттарын тик диңгеҙҙә, балыҡ өйөрө һыу өҫтөнә яҡын булған ҡултыҡтарҙа,   эстуарийҙарҙа, утрауҙар янындағы һайлыҡтарҙа үткәрәләр. Ҡөнбайыш төрсәгә ингән ҡоштар Атлантик океан яр буйҙарына — уларҙың ҙур өлөшө Төньяҡ һәм Балтик диңгеҙҙәренәсә, әҙерәк өлөшө Урта диңгеҙ, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәренәсә үтеп инә. Ҡоштарҙың бер аҙы туңмаусы Женева күлендә һәм Ысыҡ-күл дә ҡышлай. Көнсығыш Себер популяцияһы Япон һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙҙәрендә, Америка сыпҡайҙары— Тымыҡ океан ярҙары буйында (көньяҡ Аляскала, Британия Колумбияһында, уларҙың бер аҙы көньяҡтараҡ Калифорния ға тиклем) һәм Атлантик ( Ньюфаундленд һәм Лабрадор ҙан алып  көньяҡта Флорида ға тиклем) океан ярҙары буйында ҡышлай. Ҙур булмаған һанлы сыпҡайҙар материк эсендә ҡала. Улар туңмаусы Бөйөк күлдәр ярҙарында тупланалар. Һирәк осраҡта Израиль, Афғанстан, Пакистан һәм Һиндостан биләмәләрендә ҡышлауҙарының һирәк осраҡтары билдәле. [[Файл:Lütt-Witt Moor-2.jpg|thumb|right|Аҡбаш сыпҡайҙың оя ҡоған ғәҙәти биотобы
Йәшәү урындары
Аҡбаш сыпҡай бала сығарған ваҡытта йәшерен тормош алып бара һәм шул сәбәпле ул төпләнгән һыу ятҡылығы ҡамыш, екән һәм башҡа үҫемлектәргә бай, шулай уҡ урманлы күләгәле ярҙар буйы(тундра һыҙаттарында — ҡыуаҡлыҡ). Йәй торғон йәки әҙ ағымлы сөсө һыу ятҡылыҡтары уның төйәге — ҙур булмаған күл, быуа, һаҙлыҡ, майҙаны 3 гектар ҙан   һәм һыу тәрәнлеге — 2 метрҙан ашмаған ҙур йылғаларҙың тымыҡ ҡултыҡтары. Номинатив төрсәләргә ҡараған ҡоштар күләгәле ҡуйы булмаған ҡамышлыҡ араһында көн үткәрәләр,  йыш ҡына улар хаҡында тауыштары буйынса ғына белергә мөмкин. Киреһенсә, көнсығыш төрсә оя урынын һайлауҙа үтә һаҡ түгел, Төньяҡ Америкала йыш ҡына асыҡ күлдәрҙә төпләнә. Осоп үткәндә һәм ҡышлауҙа аҡбаш сыпҡай төбө ҡомло-ташлы һәм диңгеҙ ылымыҡтарына бай, ҡалынлығы 15 м тәшкил иткән һыу ятҡылыҡтарын өҫтөн күрә.
Туҡланыуы
Йәйге осорҙа туҡланған аҙығының нигеҙен умыртҡаһыҙҙар, шул иҫәптән имаго, ҡарышлауыҡтар, һыу бөжәктәре (һыу ҡуңыҙҙар ы һәм ҡандалалар, энәғараҡ, серәкәй ҡарышлауыҡтары), моллюскалар, үрмәкселәр тәшкил итә.
Башҡа ҡәрҙәш төрҙәренән айырмалы рәүештә, ашҡаҙандарында ҡайһы саҡта осоусы бөжәктәрҙе табалар — ҙур энәғараҡты һәм ҡамҡаны. Балыҡ аҡбаш сыпҡайҙың рационында, башҡа сыпҡайҙарҙан айырмалы рәүештә, ҙур булмаған өлөш биләй — шул сәбәпле балыҡ запасы әҙ булған һыу ятҡылыҡтарында ла төпләнәләр. Әммә айырым осраҡта, миҙгелле күренеш булараҡ, күрше булып урҙан ояламаған осраҡта балыҡ уның туҡланыуында ҙур роль уйнай. Шулай итеп, Нидерландтың Эйсселмер күлендә сыпҡай аҙығының күп өлөшөн диңгеҙ сабағының, ҡормандың, йылға сабағының, йылға алабуғаһының селбәрәләре тәшкил итә. Шундай уҡ хәл Төньяҡ Америкала, урҙан бөтөнләй булмаған урындарҙа: мәҫәлән, Канадалағы Альберта биҫтәһе күлдәрендә уның төп аҙығы балыҡ. Орнитологтар билдәләүенсә, был ике төрҙөң оялау ареалдары киҫешмәгән урындарҙа, аҡбаш сыпҡай балыҡ тотоуға нығыроҡ яраҡлашҡан, уның суҡышы оҙон һәм тар, мускулдары яҡшы үҙешкән һәм шыумалаҡ балыҡты яҡшыраҡ эләктерә ала. Урыны менән ҡоштар күл тәлмәрйенен һәм уның сүмешбаштарын, һыу селәүҙәрен ашайҙар. Йәйге осорҙа икенсе төр аҙыҡ һайлауҙарына ҡарамаҫтан, ҡыш диңгеҙҙә тик балыҡ аулайҙар.
Аҙығының 10-15 % үҫемлектәрҙән тора, әммә тәрлә төбәктәрҙә уларҙың составында  айырма ҙур була: мәҫәлән,  Ҡалмыҡтағы Маныч йылғаһында уның төп үҫемлек аҙығын йөҙөүсе һыу ебәгенең вегетатив өлөштәре тәшкил итә, ә Краснодар крайы Челбас йылғаһында  — хара ылымыҡтары Chara fragilis. Бынан тыш, билдәле булыуынса, аҡбаш сыпҡай үҙенең бик күп ҡауырһынын йота. Был оло ҡошҡа ғына ҡағылмай, сөнки себештәре лә моронлап сыҡҡандың беренсе көнөнән үк аҙыҡ менән бергә мамыҡтарын йоталар. Ул ашҡаҙанда кейеҙ массаны барлыҡҡа килтерә.
Аҙыҡ табыуы
Белгестәр аҙыҡ табыу ысулын өс төргә бүләләр: ҡорбанын сумғанда эләктереп ала, һыуға башын һәм муйынын тығып суҡып ала, һыу өҫтөндә үләндәрҙе сүпләй. Һуңғы осраҡ, ғәҙәттә, һыу өҫтө үҫемлектәре булғанда ғына ҡулланыла. Күҙҙәренән суҡышының түбәнге яртыһына тиклем һыҙат һуҙылған, уның буйынса, күрәһең,  ҡош ҡорбанына табан йүнәлеште билдәләй. Аҙыҡҡа ҡытлыҡ ваҡытында ҡоштар баҫып ултырған йомортҡаларын ташлап китергә, йәки һуңғы сыҡҡан себештәрен аҙыҡтан мәхрүм итеп, уларҙы һәләкәткә килтерергә мөмкиндәр.
Үрсеүе
Аҡбаш сыпҡай, күрәһең, ике йәшендә енси өлгөрә. Оя янында урҙандан бер аҙ һуңыраҡ, һыу ятҡылыҡтары тулыһынса боҙҙан әрселгәс, күренә башлай — Рәсәйҙең көньяҡ ареалында марттың икенсе йәки өсөнсө декадаһында, төньяҡ өлөшөндә — апрель аҙағында — май уртаһында. Туптар барлыҡҡа килтермәйҙәр, ҡош яңғыҙ зат йәки пар менән ҡайта. Оя өсөн, ҡағиҙә булараҡ, үҙемлек баҫҡан һәм уртаса ҙурлыҡтағы һыу ятҡылыҡтары йәки йылға ҡултыҡтары һайланыла. Шулай уҡ, алыштырғыһыҙ шарттарҙың береһе  - үткән йылдан ҡалған үҫемлек ҡалдыҡтарының  булыуы. Әммә ирекле коридор яһап,  ҡамыш баштарының өлөшләтә сабылыуы оя төҙөү өсөн өҫтәмә стимул  булып тора. Моногам ҡош; парҙар бер миҙгелгә апрель, май айҙарында осоп килгән мәлдә йәки туранан-тура оялау биләмәһендә формалаша. Уйындар һыу өҫтөндә парҙың ике ағзаһының көслө ҡысҡырыуынан һәм башҡа ҡатмарлы элементтарҙан тора. Уйындар оҙайлы ваҡыт дауам итергә мөмкин һәм һәр ваҡытта аҙғы ҡарығыу менән тамамланмай.
Үрсеү миҙгелдәрендә аҡбаш сыпҡайҙар — ҡәтғи территориаль  ҡоштар,  аҙыҡ һәм оя биләмәләрен һаҡлайҙар. Сит ҡош килеп ингәндә, хужа ҡоштар янаған һын алалар: был ваҡытта баш яурынға тартыла, ауыш йәки горизонталь урынлашҡан суҡышы  ҡайһы берҙә һыуға ҡағыла, арҡа һәм ҡанат ҡаурыйҙары үрә тора. Ваҡыты менән суҡышын күтәрә биреп,  муйынын һуҙа һәм ҡош дошманға табан ынтыла.
Йәшәүе
Үҫемлектәргә бай күлдәрҙә, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы һыу өҫтөндә, ҡамыш, үлән араларында була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Тиреһе өсөн аулайҙар.
Фрида Свенссон (еңел атлет)
Оса Фрида Юханссон Свенссон (Åsa Frida Johansson-Svensson; ) — швед еңел атлеты, ҡаршылыҡтар менән йүгереү буйынса белгес. 1990 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Швеция йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, милли әһәмиәттәге беренселектәрендә күп тапҡыр еңеүсе һәм приздар яулаусы, Барселонала Йәйге олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1988 йыл миҙгелендә халыҡ-ара кимәлдә беренсе тапҡыр үҙен күрһәтә, ул Швеция милли йыйылма командаһы составында сығыш яһай һәм Садбэриҙа юниорҙарҙың донъя беренселегендә сығыш яһай, унда 400 метрға  ҡаршылыҡтар менән йүгереүҙә дүртенсе була.
1989 йылда Вараждинда Европа юниорҙар беренселегендә шул уҡ дисциплинала ярым финал стадияһына етә.
1991 йылдан башлап өлкән спортсылар араһында сығыш яһай, атап әйткәндә, Токиола үткән 1991 йылғы еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша — ҡаршылыҡтар менән  400 метрға  йүгереүҙә  ярым финалда туҡталып ҡала, шул уҡ ваҡытта был дисциплинала (55,36) үҙенең  шәхси рекордын ҡуя.
Уңышлы сығыш яһауҙары арҡаһында 1992 йылда Барселонала олимпия уйындарында ил өсөн сығыш яһау хоҡуғына эйә була. 400 метрға барьерҙар менән йүгереү программаһында алдағ ыквалификациялы этапты уңышлы үтә, ә ярым финал йүгереүендә  55,8 һөҙөмтә менән етенсе булып килә һәм финалға сыҡмай.
Барселона олимпиадаһынан һуң Свенссонғәмәлдәге спортсы булып ҡала һәм эре халыҡ-ара старттарҙа ҡатнашыуын дауам итә. 1993 йылда ул Штутгартта донъя чемпионатында уңышлы сығыш яһай һәм 400 метрға барьер менән йүгереүҙә шулай ҙа финалға барып етә.
1998 йылда Будапешт ҡалаһында Европа чемпионатында чемпион була.
1999 йылда Севильела донъя чемпионатында ҡатнаша, әммә бында алдағы квалификация этабында туҡтап ҡала.
2000 йылғы спорт миҙгел бөтөү менән карьераһын тамамлай.
Спорт менән шөғөлләнеүҙән тыш үҙен йырсы булараҡ күрһәтә, 1993 йылда Melodifestivalen музыка конкурсында бэк-вокалда Эрика Юханссон һәм Мария Акрака менән бергә Ник Боргендың  «We Are All the Winners»  йырын башҡара. Һөҙөмтәлә йырсы икенсе урынды биләй.
Билдәле швед тенниссыһы Юнасс Свенссонда кейәүҙә.
Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы
Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы  (20 ноябрь 1911 йыл, Үрге Ҡоҙаш ауылы, Бөрө өйәҙе, Өфө губернаһы — 25 ноябрь 1996 йыл, Үрге Ҡоҙаш ауылы, Тәтешле районы) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1911 йылдың 20 ноябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Үрге Ҡоҙаш ауылында тыуған.
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.
Әзербайжан театры
Тарихы
Әзербайжан театр сәнғәтенең нигеҙендә боронғо халыҡ байрамдары һәм бейеүҙәре ята. Әзербайжан халыҡ ижадының күп кенә төрҙәрендә — уйындарҙа («гизлянпач» — йәшенмәк, «кесалдыгач» — поло уйыны), уйын йырҙарында («кэпэнэк» — күбәләк «бэновшэ» — фиалкалар йыры), туй йолаларында («нишан» — никах туйы, «дуахгапма» — кәләштең битен асыу, «той» — туй), календарь байрамдарҙа («науруз» — яҙ килеүе, «кэв-сэдж» — ҡышҡа әҙерлек) театр элементтары күп.
Театр тамашаларының иң тәүге формаларына ир-егеттәрҙең коллектив «Ялла» бейеүе, скоморохтар, кяндирбаз (канатта йөрөүселәр), мухрадуз һәм мухребаздар, дәрүиштәр, йылан арбаусыларҙың сығыштары ҡарай. «Салғы-салғы», «Гаравелли», «Сәлим Шаһ», «Кечал бәһлеүән» («Ялтыр башлы баһадир»), « Джейран-ханым», «Марал уйыны», «Кафтаркос» («Гиена»), «хан-хан» («Әмир — судья»), «Тапдыг чабан», «Тенбель гардаш» («Ялҡау ҡусты») кеүек киң билдәле халыҡ театры өлгөләре Әзербайжан халыҡ театры үҫешендә мөһим роль уйнай. «Келәм араһы» ҡурсаҡ театры Әзербайжан театр мәҙәниәтенең иң боронғо төрөнә ҡарай..
Урта быуаттарҙа дини-мистик театр киң таралыу ала. Мөхәррәм айында үткәрелгән «Шабих» йолаһы тап шундай тамашаларға ҡарай.
Клеменс Хольцмайстер
Клеменс Хольцмайстер (Clemens Holzmeister, 1886 йыл — 1983 йыл) — Австрия архитекторы, Австрияла, Германияла, Төркиәлә һәм Бразилияла эшләй.
Әзербайжан театры
Әзербайжан милли театрының барлыҡҡа килеүе. XIX быуат аҙағы—XX быуат башы
Әзербайжан милли театры XIX быуаттың икенсе яртыһында беренсе әзербайжан драматургы, күренекле аҡыл эйәһе һәм философ Мирза Фатали Ахундовтың комедиялары нигеҙендә барлыҡҡа килә. Әзербайжан телендә тәүге профессиональ театр спектакле 1873 йылдың 10 (23) мартында ҡуйыла. Реаль училище педагогы Гасанбек Меликов-Зардаби һәм училище уҡыусыһы Наджафкулибәк Вәзиров спектакль ҡуйыуҙың инициаторы була. Баҡы йәмәғәт йыйылышы сәхнәһендә реаль училище уҡыусылары М. Ф. Ахундовтың «Ленкоран ханлығы вәзире» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклдә уйнай. 1873 йылдың 17 апрелендә Баҡы йәмәғәт йыйылышының шул уҡ залында икенсе спектакль — М. Ф. Ахундовтың «Гаджи Ҡара» («Һаран кеше мажаралары») комедияһы сәхнәләштерелә. Тәүге тамашаларҙан һуң профессиональ театр ойоштороу туҡталып ҡала, бер ни тиклем ваҡыт Баҡыла спектаклдәр ҡуйылмай. Зардаби «Экинчи» гәзитен ойоштороу менән мәшғүл була, ә Наджафбәк Вәзиров Рәсәйгә уҡырға китә. Шуша ҡалаһында 1881 йылда реаль мәктәбен, ә 1894 йылда — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн башланғыс мәктәп асыу, шулай уҡ музыка белгесе Харрат Гулуның музыка мәктәбендә эшләй башлауы һәм уға йәш йырсыларҙы йәлеп итеүе урындағы интеллигенцияла театрға ихтыяж тыуҙыра. Мәҫәлән, 1892 йылдан Шушала йәйге каникул көндәрендә йәш уҡытыусылар һәүәҫкәрҙәр спектаклдәрен ойоштороу менән шөғөлләнә башлай. Тәүге йылдарҙа репертуаҙа, нигеҙҙә, М. Ф. Фатали әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуйыла.
Клеменс Хольцмайстер
Биографияһы
Хольцмайстер Клеменс 1886 йылдың 27 мартында Фульпмес коммунаһында күп балалы ғаиләлә тыуған.
Әзербайжан театры
Әзербайжан милли театрының барлыҡҡа килеүе. XIX быуат аҙағы—XX быуат башы
17 августа 1884 йылдың 17 авгусында «Яңы күҙәтеү» гәзите Шушаның һәүәҫкәр театралдарының хәйриә маҡсатында өсөнсө тапҡыр туған телдә спектакль ҡуйыуы тураһында яҙып сыға. Театр һөйөүселәр һанының арта барыуы һөҙөмтәһендә йәш драматургтар барлыҡҡа килә. 1890-сы йылдарҙа Шуша ҡалаһының урыҫ
Клеменс Хольцмайстер
Биографияһы
Инсбрукта Реаль һәм католик мәктәбендә уҡый. Артабан уҡыуын Вена технология университетындп дауам итә, шунда 1919 йылда архитектура буйынса доктор дәрәжәһен ала.
Әзербайжан театры
Әзербайжан милли театрының барлыҡҡа килеүе. XIX быуат аҙағы—XX быуат башы
-татар мәктәбенең туған тел фәне уҡытыусыһы Г. Вәзиров йәш уҡытыусыларҙың үҙешмәкәр түңәрәгендә әүҙем ҡатнаша. 1892 йылда М. Ф, Ахундов пьесалары менән бер рәттән һәүәҫкәр артистар Г. Вәзировтың «Өйләнеү — уйын эш түгел» пьесаһын сәхнәләштерә. Фанатик рәүештә дингә ышанғандарҙың ғауға ҡуптарыуы арҡаһында спектаклде тулыһында ҡуйыу мөмкин булмай, хатта һәүәҫкәр артистарға артҡы ишектән сығып ҡасырға тура килә. Әҙәбиәт менән театрҙы шайтан уйыны тип иҫәпләгән мосолман руханиҙары спектаклдәр ҡуйыуға төрлөсә ҡамасаулай. Шуға ҡарамаҫтан Шушаның алдынғы ҡарашлы интеллигенцияһы яңынан-яңы спектаклдәр әҙерләй башлай. 1894 йылдың йәйендә йәш уҡытыусылар көсө менән хәйриә маҡсатында бер-бер артлы өс спектакль ҡуйыла: «Ҡара Гаджи», «Мусье Жордан, ботаник һәм дәрүиш, Мастали-шаһ, танылған сихырсы», «Юлбаҫарҙы еңеүсе айыу». 1895 йылда ошо уҡ актёрҙар, ниһайәт, «Өйләнеү — уйын эш түгел» пьесаһын тулыһынса сәхнәләштереүгә өлгәшә. Спектаклдең уңышлы ҡуйылыуы хаҡында «Тарджумән» гәзите лә яҙып сыға. 1896 йылда Шуша ҡалаһында А. Ахвердовтың «Туҙҙырылған оя» трагедияһы сәхнәләштерелә. Автор үҙе үк спектаклдең режиссёры була. 1904 йылда театр яратыусылар У. Шекспирҙың"Отеллоһын" ҡуйыуға өлгәшә. Г. Вәзиров трагедияның тәржемәсеһе лә, шулай уҡ Отелло ролен башҡарыусы ла була. Мәскәүҙең «Көн яңылыҡтары» гәзите был спектакль тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа: "Спектакль тамашасыға бик ныҡ тәьҫир итте, хатта сәхнәлә Дездемонаның үлемен сағылдырған күренеш мәлендә улар күҙ йәштәрен тыя алманы. Нисек кенә Спектакль тамамланыу менән тамашасылар «Отеллоның» тәржемәһен һатып алырға ашыҡты. Антракт ваҡытында тамашасылар пьесаны тәржемәләүсене сәләмләп, үҙҙәренең ихтирамын белдерҙе."XIX быуат аҙағына әзербайжан телендәге спектакллдәр Нух, Гәнжә, Шәмәхә, Нахичевань һәм башҡа провинциаль ҡалаларҙа ҡуйыла. Ахундовтың драматургия мәктәбе идеяларын дауам иткән Наджаф-бәк һәм Гашим-бәк Вәзировтар, Нариман Нариман, Абдуррахим-бәк Ахвердиев, Джәлил Мамедкулизаде, Сөләймән Сана Ахундовтар театр тамашаларын ойошторусылар була. 1888 йылда Баҡы ҡалаһында Ғәбиб-бәк Мәхмүдбәков, С. М. Ганизаде һәм н. Наримановтарҙың әүҙем ҡатнашлығында, театр труппаһын ойоштора. 1897 йылда «Мосолман драма труппаһы» тип аталған беренсе профессиональ коллектив ойошторола. Революцияға тиклем Әзербайжан театрының репертуары әзербайжан драматургтары (М. Ф. Фатали, Н. һәм Ғ. Вәзировтар, Н. Нариманов, А Ахвердиев, Дж. Мамедкулизаде һ. б.), шулай уҡ урыҫ (Н. В. Гоголь, И. С. Тургенев, Л. Н. Толстой) һәм көнбайыш Европа классиктарының (У. Шекспир, Ф. Шиллер, Ж. Б Мольер) әҫәрҙәре нигеҙендә төҙөлә. Ойошторолоуының тәүге йылдарынан уҡ әзербайжан театры мәғрифәтселек һәм демократия идеяларын таратыусы үҙәккә әйләнә. Н. Вәзировтың «Фахретдин ҡайғыһы», «Ямғырҙан ҡойон аҫтына», А. Ахвердиевтың «Туҙҙырылған оя», «Бәхетһеҙ егет», «Мөхәммәд-шаһ Каджар аға», "Тылсымсы пәрей ", Н. Наримановтың «Наҙанлыҡ» һәм «Надир-шаһ» пьесаларында феодаль йәмғиәттең ғөрөф-ғәҙәттәре, алпауыт-капиталистик ҡоролоштоң иҙеүе һәм залимлығы, дини фанатизм һәм һәр бер яңылыҡты юҡҡа сығарырға тырышыу фашлана.
Клеменс Хольцмайстер
Биографияһы
Университетты тамамлағандан һуң Инсбруктағы Дәүләт сауҙа мәктәбенә йүнәлтелә. 1924 йылда Австрия сәнғәт академияһының архитектура бүлеге етәксеһе (профессор) булып китә. 1926 йылда Зальцбургта Фестиваль театрын реконструкциялау менән шөғөлләнә, һуңынан бер нисә йыл дауамында Анкарала хөкүмәт биналарын төҙөй. 1928—1933 йылдарҙа Дюссельдорф сәнғәт академияһы оҫтаханаһы директоры була.
1931 йылда Австрия сәнғәт академияһы директоры итеп тәғәйенләнә һәм ошо вазифаны 1938 йылғы аншлюсҡа тиклем биләй. Һуңынан ул Төркиәгә күсеп китә, бында бик күп биналар проектлай һәм төҙөй. 1939 йылда ярты йыл Бразилияла үткәрә, унда Хольцмайстерҙың атаһы эмигрант булараҡ 30 йыл тиерлек йәшәгән. 1940 йылдан 1949 йылға тиклем Истанбул Техник университетында уҡыта. Йыш ҡына Австрияға килеп йөрөй һәм 1954 йылда Венаға бөтөнләй күсеп ҡайта. Был осорҙа Венала бик күп йәмәғәт биналар һәм сиркәүҙәр, бик күп һәйкәлдәр ижад итә.
Әзербайжан театры
Әзербайжан милли театрының барлыҡҡа килеүе. XIX быуат аҙағы—XX быуат башы
1905—1907&nbsp;йй. Урыҫ революцияһы шауҡымында яңы театр труппалары, театр «ширҡәттәре» барлыҡҡа килә. Нефть сығарылған райондарҙа драматик түңәрәктәр менән бер рәттән «Текамюл» эшселәр гәзите йәнәшендә эшсе тамашасыларҙы хнҙмәтләндереү өсөн «Гамийет» тип аталған махсус труппа булдырыла. Труппаның спектаклдәре сауҙа рәттәренең «Гранвио» салонында ҡуйыла.