cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алёна Мун
Алёна Мун, тулы исеме Алёна Мунтяну (Aliona Munteanu, 25 май 1989 йыл, Молдавия, Кишинёв) — молдаван йырсыһы, 2013 йылда «Евровидение» йыр конкурсында «O mie» йыры менән Молдавия исеменән сығыш яһаусы.
Карьераһы
2010 йылда Алёна Мун «Йондоҙҙар Фабрикаһы 2» милли музыкаль шоуында ҡатнаша һәм 3-сө урын ала. «Йондоҙҙар Фабрикаһы 2» -ла ҡатнашҡандан һуң «Thumbs Up» төркөмөн булдырҙы. 2012 йылда ул Баку ҡалаһында «Евровидение — 2012» Паша Парфенийҙың бек-вокалисткаһы булараҡ сығыш яһағайны. Паша Парфений был конкурста «Lautar» йыры менән 11 урын алды.
Евровидение — 2013
2013 йылдың 14 майында Мальмёла «Евровидение»ның беренсе ярым финалында Украина, Ирландия, Рәсәй, Белоруссия, Литва, Эстония, Нидерланд, Бельгия һәм Дания илдәре вәкилдәре менән бер рәттән конкурстың финалына сыға.
Конкурстың финалында 2013 йылдың 18 майында Алёна Мун 3 һаны аҫтында Литва ҡатнашыусыһынан һуң сығыш яһаны. Һөҙөмтәлә, Алёна 11 урын биләне (шул уҡ урынды 2012 йылда Молдова вәкиле Алёнаның продюсеры, композитор һәм пианист Паша Парфений ҙә биләгән ине).
Ҡыҙыҡлы факттар
Жюри «Евровидение — 2013» конкурсында Молдова вәкиленең исемен әйтеп өлгөрмәй, йырсыны плагиатта ғәйепләнеләр. Баҡтиһәң, Алёнаның кейеме американ йырсыһы Кэрри Андервудтың «Грэмми» церемонияһы ваҡытында төрлө төҫкә инеп емелдәгән күлдәген бик ныҡ хәтерләткән икән.
Оло Күҙйылға
Оло Күҙйылға (Большая Кузъелга) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостандың Белорет районы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Инйәргә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Вадываш
Оло Вадываш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тулпан йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гридов Григорий Борисович
Григорий Борисович Гридов (ысын фамилияһы Давидо́вич ; 1899 —1941) — рус совет йырҙар яҙыусы шағиры һәм балалар өсөн яҙыусы шағир.
Тормош юлы
Григорий Давидо́вич 1899 йылдың 8 сентябрендә Николаев ҡалаһында тыуа. Реаль училищела уҡығанда шиғырҙар яҙа башлай. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында уларҙың ғаиләһе Дондағы Ростовҡа күсә. 1920 йылда Ҡыҙыл армияға китә, театр инструкторы булып хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң Дон халыҡ хужалығы институтында, артабан Төньяҡ Кавказ университетында уҡый.
1930-сы йылдарҙа Г. Гридов-Давидович байтаҡ йырҙарҙың һәм романстарҙың тексын яҙа. Уның шиғырҙарына яҙылған иң билдәле йырҙар — «Стаканчики гранёные», «Так мало дней прошло» (Борис Прозоровский музыкаһы), «Эх, Андрюша, нам ли быть в печали?», «Встречи» (Илья Жак музыкаһы), «Мама», «Ах, Одесса, жемчужина у моря…» (варианты «Дядя Ваня, хороший и пригожий…», Модест Табачников музыкаһы), «Пусть пурга», «Родная сторона», «И не раз, и не два» (Борис Фоминмузыкаһы), «Иду по знакомой дорожке» (Александр Владимирцов музыкаһы), «Мы поём» (Семён Заславский музыкаһы), «Обидно, досадно», «Нет счастья без страданий», «Вы ушли, всё разбив, так нежданно» (Михаил Бессмертный музыкаһы), «Арарат» (Борис Аветисовмузыкаһы), «Хочу в Москву мою родную» (халыҡ көйө). Уның йырҙарын башҡарыусылар — Изабелла Юрьева, Пётр Лещенко, Клавдия Шульженко.
Бер нисә йырҙар йыйынтығы, эстрада куплеттары, балалар өсөн шиғырҙар, Владимир Ленский менән берлектә өс шаршаулы «Коломбина» опереттаһына либретто яҙа.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Г. Б. Гридов-Давидович һаулығы буйынса армия хеҙмәтенән азат ителә, «Молот» гәзитендә уның «Поднимайся, великий народ!», «Песня ополченцев» шиғырҙары, Горький исемендәге театрҙа күрһәтелгән «Фельдмаршал Кутузов» спектакле өсөн «И не раз, и не два!» йыры баҫыла. 1941 йылдың сентябрендә ул 19-й армияның «К победе!» хәрби гәзите редакцияһы составына инә һәм Ростов яҙыусылары һәм журналистары, шул иҫәптән Михаил Штительман һәм Григорий Кац менән бергә фронтҡа китә. 19-я армия ҡамауға эләккәс, 3-сө ранг интенданты Гридов-Давидович Вязьма янындағы һуғыштарҙың береһендә һәләк була.
Ҡатыны — Ольга Прокофьевна Гридова.
Кесе Пекшела
Кесе Пёкшела — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 444 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Копейкина
Копейкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мин-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зарипов Рәил Моталлап улы
Биографияһы
Зарипов Рәил Моталлап улы 1946 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Әбйәлил районы Таштимер ауылында тыуған. 1967 йылда Магнитогорск педагогия институтын «Математика» һөнәре буйынса тамамлай. СССР Фәннәр академияһының Ҡазан физика-техник институтының"Механика деформируемого твердого тела" һөнәре буйынса көндөҙгө аспирантурага ингәнгә тиклем, Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Силәбе өлкәһендә һәм БАССР-ҙың Әбйәлил районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, шул уҡ институттың аспирантураһында ҡалдырыла, унда 1978 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1971 йылдан алып Ҡазан физика-техник институтында, 1979 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетында юғары математика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй.
Зарипов Р. М. 2007 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетының «Математика» кафедраһы профессоры итеп һайлана.
100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 4 монография авторы.
Ул РФ мәғариф һәм фән министрлығы, БР ФА (техник фәндәр булеге) программалары, шулай ук РФА гранттары буйынса тикшеренеүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша. Өфө дәүләт нефть техник университеты янындағы Д.212.289.04 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса совет ағзаһы булып тора.
Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Халыҡтар дуҫлығы ордены.
Ғаиләһе
Ҡатыны менән ике бала тәрбиәләп үҫтерә.
Ҡамышүҙәк (йылға)
Ҡамышүҙәк  — (Камыш-Узяк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы биләмәләрендә аға. Йылға Быҙаулыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002837
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200283
— Бассейн коды — 12.01.00.003
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Тарҡаҙы
Тарҡаҙы (Тарказы) — Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 731 кеше булған. Почта индексы — 452185, ОКАТО коды — 80225837001.
Төҫ
Инеш
Субъектив үҙләшерелгән төҫ нурланышын күреү, уның спектырына, кешенең психофизиолик торошона (уға фон яҡтылығы/төҫө, төҫ температураһы, күреү адаптацияһы тәьҫир итә), һәм үҙенә генә хас булған күҙҙең һыҙатына (дальтонизм) буйһона. Төҫтәр түбәндәгесә айырыла:
Төҫтө үҙләштереү физиологияһы
Төҫтөң тойғоһы мейелә төҫ һушлы күҙәнәктәрен — кеше йә хайуандың күҙ сетчаткаһы рецепторҙарын (колбаларҙы) — ҡуҙғатҡанда йәки туҡтағанда барлыҡҡа килә. Кешелә һәм приматтарҙа колбаларҙың спектраль хислелеге менән айырылған өс төрө була: ρ (шартлыса «ҡыҙыл»), γ (шартлыса «йәшел») и β (шартлыса «күк»). Колбаларҙың яҡтылыҡ хислеге түбән, шунлыҡтан яҡшы төҫтө үҙләштерер өсөн етерлек яҡтыртыу йәки баҙыҡлыҡ кәрәк. Төҫ рецепторҙары иң күбеһе сетчатканың үҙәк өлөшөндә була.
Һәр бер кешенең төҫ хислеге был өс төҫ хислектәре суммаһы менән күрһәтелә. Һөйрәлеүселәр, ҡоштар һәм ҡайһы бер балыҡтарҙың киңерәк оптик нурланышы була.
Спектр төҫө һәм төп төҫтәр
Тәүге тапҡыр өҙлөкһөҙ спектырҙы ете төҫкә Исаак Ньютон бүлгән. Был бүлеү шартлы һәм күбеһенсә осраҡлы рәүештә. Ньютон Европа нумерологияһы тәьҫире аҫтында булған һәм октавалағы ете нотаға оҡшата (сағыштырығыҙ: ете металл, ете планета һ. б.). ХХ быуатта Освальд Вирт «октавалы» система тәҡдим итә (2 йәшел — һалҡын, диңгеҙ һәм йылы, үлән' төҫтәрен индергән), әммә ул киң таралыу ала алмаған.
Бөйөк Британияла ҡыҙыл, һары һәм күк төҫтәре оҙаҡ «төп төҫтәр» булып торғандар, тик 1860 йылда Джеймс Максвелл RGB (ҡыҙыл, йәшел, күк) адитив системаһын индерә. Хәҙерге заманда был системаға ҙур өҫтөнлөк бирелә.
Рәссамдар «төп төҫтәр» тип ҡыҙыл, һары һәм күк төҫтәрҙе алғандар, сөнки һарыны башҡа төҫтәрҙе ҡушып барлыҡҡа килтереп булмай.
1931 йылда CIE төҫ XYZ системаһы төҙөй, ул шулай уҡ «нормаль төҫ системаһы» аҫтында билдәле.
1951 йылда Энди Мюллер субтрактив CMYK системаһын тәҡдим итә (күк-йәшел, пурпур, һары, ҡара), ул полиграфия һәм төҫлө фотографияла киң таралыу таба.
Төп һәм өҫтәмә төҫтәр
RGB системаһында (ҡыҙыл—йәшел—күк) төҫтәр 12 төп тонға бүленәләр: 3 төп төҫ, 3 өҫтәмә, һәм тағы ла 6 аралыҡ тондар.
Киләһе таблицала төп төҫтәр ҡыҙыл, һары һәм күк булған (RYB) төҫ түңәрәгенең 12 төҫө күрһәтелгән. Бында төҫтәр төп (беренсе тәртиптәге төҫтәр), составлы (икенсе тәртиптәге төҫтәр) һәм ҡатмарлы (өсөнсө тәртиптәге төҫтәр).
Сағыулыҡ
Бер үк спектрҙың төҫөнә ҡараған бер үк ҡуйылыҡтағы төҫмөрҙәр бер береһенән сағыулыҡ дәрәжәһе менән айырылыуы мөмкин. Мәҫәлән, асыҡлыҡ кәмегәндә күк төҫ яйлап ҡара төҫкә яҡынлаша.
Һәр бер төҫ сағыулыҡ максималь кәмегәндә ҡара төҫкә әүерелә. Башҡа төҫтөң ҡылыҡһырламары һымаҡ, баҙыҡлыҡ күбеһенсә субъектив сәбәптәргә бәйләнгән, улар үҙләштереү психологияһына шартлы.
Асыҡлыҡ
Асыҡлыҡ төшөнсәһе аныҡ төҫкә түгел, ә спектрҙың төҫмөрөнә, тонына ҡарай. Төрлө тонлы булған төҫтәр башҡа бер үк ҡылыҡһырламалар булғанда, беҙгә төрлө асыҡлыҡ менән күренә. Иң асыҡ төҫ булып һары тон үҙе торһа, иң ҡараһы — күк йәки күк-шәмәхә.
Ҡуйылыҡ
Ҡуйылыҡ — хроматик төҫтөң уға асыҡлыҡ буйынса тигеҙ булған ахроматик төҫтән айырылыу дәрәжәһе, төҫтөң «тәрәнлеге». Бер тондың ике төҫмөрҙәре тоноҡлоҡ дәрәжәһе менән айырылыуы мөмкин. Ҡуйылыҡ кәмегәндә һәр бер хроматик төҫ буҙ төҫкә яҡынлаша.
Төҫ тоны
Төҫ тоны — төҫтөң спектарҙа урынлашыуы өсөн яуап биргән ҡылыҡһырлама: һәр бер хроматик төҫ бер ниндәй спектраль төҫкә ҡарарға мөмкин. Бер үк спектрҙа урынлашҡан төҫмөрҙәр (әммә, мәҫәлән, ҡуйылыҡ һәм асыҡлыҡ менән айырылған) бер үк тонға ҡарайҙар. Тонды үҙгәрткәндә, мәҫәлән, күк төҫтән спектрҙың йәшел яғына — ул зәңгәргә алышына, ә тиҫкәрегә үҙгәрткәндә — шәмәхә төҫөнә инә.
Ҡайһы берҙә тондың үҙгәртеүен төҫтөң «йылылығы» менән нисбәтләнә. Ҡыҙыл, ҡыҙғылт-һары һәм һары төҫмөрҙәре ут рәүешендә күҙ алдына килтерелгәс, уларҙы йылы тондар тип атайҙар, ә зәңгәр, күк һәм шәмәхә, һыу һәм боҙ менән сағыштырып — һыуыҡ тондар тип атайҙар. Бында төҫтөң «йылылығын» билдәләү субъектив (шәхси өҫтөнлөктәр, күҙәтеүсенең торошо, адаптация һәм башҡалар) йәки объектив (төҫтөң фоны булыуы һәм башҡалар) психик һәм физиологик факторҙарға бәйләнеүен иҫәпкә алырға кәрәк.
Шул уҡ ваҡытта төҫ температураһы төшөнсәһен — ҡайһы бер яҡтылыҡ сығанаҡтарының ҡылыҡһырланмаһын төҫтөң «йылылығын» субъектив тойоуҙан айырырға кәрәк. Йылылыҡ нурланышы төҫө температура күтәрелгән саҡта «йылы төҫмөрҙәр» аша үтә: ҡыҙылдан һары аша аҡҡа табан, әммә максималь төҫ температураһына циан төҫө эйә була.
Төҫтөң һәм спектраль төҫтөң бәйләнеше
Төрлө тармаҡтарҙа файҙаланырға уңайлы булған бер нисә төҫ шкалаһы бар. Төҫтө үлсәр өсөн колориметр һәм спектрофотометр ҡулланалар. Ғәмәлдә сәнәғәт етештереүендә, полиграфияла Төҫтөр атласы менән ҡулланалар.
Төҫтәрҙе ҡулланыу
Төҫ кешенең иғтибары менән идара итеү сараһы булып киң ҡулланыла. Ҡайһы бер эргәләштереүҙәр бик уңайлы (мәҫәлән, күк + һары), ә ҡайһылары — улай уҡ түгел (мәҫәлән, ҡыҙыл + йәшел). Колористика — төҫтәрҙе эргәләштереү сәнғәте булып тора.
Актинидия
Актини́дия (Actinidia ακτινιδιον — нур) —ағас һамаҡ лиана. Япраҡтары тулы, сиратлашып үҫкән. Сәскәләре аҡ төҫтә, берәм-берәм йә иһә бер бәйләмгә йыйылған. Емештәре - күп орлоҡло йәшел еләкләр. Тамыры яҡшы үҫкән, суҡлы, тирәнгә китмәй. Актинидияның 27 төрө билдәле. Лиануның ҡайыры ҡоңғорт төҫтә була. Япраҡтары ике яҡлап теш һамаҡ киртләсләнгән, йәй көнө сыбарлана. Май аҙағында сәскә ата.
Ике өйлө үҫемлек. Ҡышҡы һыуаҡтарға бик сыҙам. Емештәре оҙонса түңәрәк, йәшкелт-һары төҫтә, 3-4 г ауырлыҡта; һыуһыл, хуш эҫле, С витаминына бай (500-800 мг%). Составында 5-10% шәкәр, 0,8-2,5% органик кислоталар, 0,7-0,8% пектин бар. Емештәре яңы өлгөргән килеш тә, эшкәртелеп тә (ҡайнатма, һут, компот) файҙаланыла. Бер лиананан 2-3 кг, ә бер ҡыуаҡтан 10-15 кг уңыш алына. Актинидия тупраҡ һәм һауа дымлы булғанда яҡшы үҫә, ләкин аҡмай торған тымыҙыҡ һыуҙы яратмай. Актинидия өсөн көпшәк, уңдырышлы, серемәгә бай тупраҡ кәрәк, орлоҡ һәм һабаҡсаларҙан үрсетәләр. Ҡыуаҡты бина-ҡоролмаларҙың көньяғына ултыртыу һәйбәт. Ике йыллыҡ үҫенте. Үҫәнтеләрҙе яҙ көнө, бөрөләре асылғансы күсереп ултырталар, 8-10 ике енесле үҫемлеккә бер ата сәскәле үҫемлек, бер-береһенән 1,5-2 м ара ҡалдырып ултвртыла. Актинидия 3-4 йылдан һуң, ә орлоҡ өсөн 5-6 йылдан һуң емеш бирә башлай.
Босния һәм Герцеговина
Босния һәм Герцеговина — Европалағы дәүләт. Халҡы — 3 511 372 кеше (30 июнь 2016). Майҙаны — 51,2 мең км². Төньяҡта, көнбайышта һәм көньяҡта — Хорватия, көнсығышта — Сербия, көньяҡ-көнсығышта Черногория менән сиктәш. Көньяҡ-көнбайышта Адриатик диңгеҙгә сығыу урыны бар (яр буйы һыҙаты яҡынса 20 км). Дәүләт телдәре: босний, серб һәм хорват. Баш ҡалаһы — Сараево ҡалаһы.
Парламент республикаһы, Босния һәм Герцеговина Федерацияһынан, Серб Республикаһынан һәм Брчко округынан тора. 1992 йылдан — БМО ағзаһы. 2016 йылдың февралендә ил Европа берлегенә инеү өсөн ғариза бирә.
2010 йылда Босния һәм Герцеговина НАТО-ға инеү буйынса ғәмәлдәр планын алды.
Югославия составында булған саҡта Босния һәм Герцеговина иң ярлы республика була, хәҙер — Европалағы бик юғары эшһеҙлек кимәле менән иң ярлы илдәрҙең береһе. Төп тышҡы сауҙа партнерҙары — Евросоюз илдәре. Аҡса берәмеге — конверсиялана торған марка.
Босния дәүләте X—XI быуаттарҙа барлыҡҡа килә. Ил хакимдары католицизм динендә булалар, халыҡтың киң ҡатламдары Босния сиркәүе юлында булалар XIV быуатта Сербия һәм Хорватия ерҙәрен ҡушып алғас, Босния бик ҙур территорияға эйә була. 1463 йылда илде төрөктәр баҫып ала, Ғосман империяһы дәүерендә халыҡтың күпселек өлөшө ислам динен ҡабул итә. 1878—1918 йылдарҙа — Австро-Венгрия, 1918—1992 — Югославия составында. Босния һуғышы тамамланғандан һуң, 1995 йылғы Дейтон килешеүе буйынса, хәҙерге атамаһына һәм конституцион ҡоролошона эйә була.
Этимиология
Илдең исеме тарихи өлкәләрҙе билдәләүсе һүҙҙәрҙән тора: Босния һәм Герцеговина. Аббревиатурҙа - БиГ ҡулланыла. Константин Барянородтың "Империя менән идара итеү тураһында"ғы тарихи документта ("Босона") исемле Босния тәүгә тапҡыр телгә алына. "Босния" топонимы славян сығышлы тип фараз ителә ; Босна йылғаһы ярҙарында Босния дәүләте барлыҡҡа килгән. Герцеговинаның исеме венгрсә herceg - "воевода" тигәнде аңлата. Тарихи яҡтан 1448 йылда воевода йәки герцог исемен алған Степан Вукчичем менән бәйле. ' Изге Саввтар уны шунан һуң урта быуат өлкәһе Хум биләүе Герцегова тип йөрөтә башлаған. Төрөк хакимлығы заманында Герцеговина исеме Хум (тур. Hersek Sancaдж) ерҙәренә беркетелә. 1833 йылда Герцеговина Босниялағы сыуалыш ваҡығаларынан һуң (18) үҙ аллы административ берәмеккә бүленгән. 1878 йылда Берлин трататына ярашлы Босния һәм Герцеговина Австро-Венгрияға бойһона һәм 1908 йылда Австрияның һәм Венгрияның идаралығы аҫтында империя составына инә. 1910 йылда Босния һәм Герцеговина конституцияһы ҡабул ителә. Австро-Венгрия тарафынан Боснияны аннексиялау Босния кризисына сәбәпсе була.
Югославия тарҡалғандан һуң, 1992-1997 йылдарҙа дәүләттең рәсми атамаһы "Босния һәм Герцеговина Республикаһы" тип атала. 1995 йылғы Дейтон килешеүенән һәм яңы конституцияны ҡабул иткәндән һуң рәсми исем "Босния һәм Герцеговина" тип үҙгәртелде.
Босния һәм Герцеговина XII быуатҡа тиклем
Босния һәм Герцеговина ерендә палеолит осоронда неандертальдар йәшәгән. Бронза быуатта иллирий ҡәюәиләләре күсеп ултыра. Б.Э.Т IV быуатта кельт ҡәбиләләре килеп күп һанлы иллирай ҡәбиләләре менән ҡушыла. I быуаттан алып — Боронғо Рим хакимлығы аҫтында: Үрге, Түбәнге Паннония һәм Далмация провинциялары составында. VI быуаттан - Византия составында. VI-VII быуаттарҙа сербтар килеп ултыра. Босния ҡәбилә булараҡ X быуатта телгә алына.
Жәрири мәҙһәб
Жәрири мәҙһәб (المذهب الجريري‎, йәки жәририә (جريرية; Джарири́тский мазха́б) — сөнни исламда иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең береһе (мәҙһәб). IX быуатта нигеҙләнгән һәм X быуатта йәшәүҙән туҡтаған.
Лысукан-Се
Лысукан-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Жәрири мәҙһәб
Тарихы
Мәҙһәбтең нигеҙ һалыусыһы-эпоним билдәле мосолман дин белгесе — фаҡиһ Ибн Жәрир әт-Тәбәри (839—923). Тәбәристандан (хәҙ. Иран) сыҡҡан фарсы кешеһе. Шулай уҡ Ибн Жәрир хәҙистәрҙе (ғилм әл-хәҙис) һәм ислам хоҡуғын (фиҡһ) яҡшы белгән.
Әт-Тәбәри мәҙһәбе хоҡуҡи мәсьәләләрҙә оҙаҡ ваҡыт әш-Шәфиғиҙең эйәрсене була, ул шәфиғи мәктәбенән бик аҙ айырыла һәм күп кенә мөһим аспекттары ошо мәҙһәбтән алынған.
Лысукан-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Жәрири мәҙһәб
Тарихы
Йәш сағында Әхмәт ибн Хәнбәлдә уҡырға теләп, Бағдадҡа сәйәхәт ҡылған (ләкин уның иҫән сағына өлгөрмәгән), һуңынан ҡат-ҡат хәнбәлиҙәр менән киҫкен бәхәскә ингән , ә шәкерттәре хәнбәли мәҙһәбенә ҡаршы булған. Әт-Тәбәри менән хәнбәлиҙәр араһындағы дошманлыҡ шул ҡәҙәр ныҡ киҫкенләшә, хатта ул 923 йылда мәрхүм булғас, йыназаны өҙөүгә юл ҡуймаҫ өсөн, йәшерен рәүештә төндә ерләнелә.
Лысукан-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жәрири мәҙһәб
Тарихы
Уның бөтә шәкерттәре таянған жәрири мәҙһәб буйынса төп хеҙмәт булып әт-Тәбәриҙың «Шәриғәт ҡағиҙәләре тураһында гүзәл телмәрҙәр» тигән китабы тора («لطيف القول في أحكام شرائع الإسلام»).
Жәрири мәҙһәб X быуатта йәшәүҙән туҡтай.
Ҙур Суҡаяш
Ҙур Суҡаяш (Зур Сукаеш, Большой Сухояш) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Суҡаяш йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1742 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 тирмән, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.
1928 йылда ауыл кешеләре Ҡурай-Йылға ауылына нигеҙ һала.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1859 йылда ауылда 896 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорттар иҫәпләнгән.
Ильяпель
Ильяпель (Illapel) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Чоапа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 21 826 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 2629 км². Халыҡ һаны — 30 355 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 11,91 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 205 саҡрым (193 км) көньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Административ бүленеш
Коммуна 12 райондан тора:
Дмитриевка (Стәрлебаш районы)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453171, ОКАТО коды — 80248840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Ҡыҙамаш
Оло Ҡыҙамаш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Көрәк йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
23 март
23 март — григориан стиле буйынса йылдың 82-се (кәбисә йылында 83-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 283 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Сосновка (Баймаҡ районы)
Сосновка (Сосновка) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 539 кеше. Почта индексы — 453654, ОКАТО коды — 80206813006.
Исеменең килеп сығышы
Ырымбур өлкәһенең Кваркен районы Сосновка ауылы йылъяҙмаһынан Сосновка йылғаһының башҡортса атамаһы Ҡарағайлы үҙәк булыуы билдәле. «Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Түңгәүер улусының аҫаба башҡорттарының улустың Савельевка, Әҙеһәмов, Алексеевка, Сосновка һәм Яңы Кура дөйөм хужалыҡ итеү участкаһына ҡарата планында …» (1887 г.) Сосновка йылғаһы «Ҡарағай-Йылға» булараҡ билдәләнгән.
Географик урыны
Тигеҙлектә урынлашҡан. Ауыл эргәһенән Сибай-Аҡъяр маршруты буйынса юл үтә.
Тарихы
1916 йылда Әбдрәхмән ауылы халҡынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1929 йылда БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы Йылайыр игенселек совхозының Сосновка бүлексәһе булараҡ Ҡарағай туғай башҡорт утары нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр тораҡ пунктының атамаһы 1929 йылда Башҡорт республикаһының Йылайыр кантоны Хәйбулла улусы Вәлит ауылынан Фәхретдин Ғөбайҙуллин күсеүе менән бәйле телгә алына.
Ауылда төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса бөрйән ырыуы башҡорттар (96 %) йәшәй.
Ауыл активы
— Йылайыр ауыл советы 8-cе округы (Октябрь, Комсомол, Покровка, Сосновка, Урал ауылдары буйынса) депутаттары — Ольга Федоровна Кузьминова, Рәшиҙә Хәдис ҡыҙы Раҡаева — Ауыл старостаһы Илдар Хәләф улы Ғөбәйҙуллин — КФХ етәксеһе Айрат Алик улы Шәрәфетдинов — Башланғыс кластары мәктәбе мөдире Зәйтүнә Таһир ҡыҙы Рәхмәтуллинауҡытыусыһы — «Ләйсән» балалар баҡсаһы мөдире Дильбәр Нәбиулла ҡыҙы Ғөбәйҙуллина — Китапхана («Баймаҡ ауыл-ара китапханалар үҙәге» филиалы) мөдире Зилә Хәлил ҡыҙы Намаҙҡаева — Ауыл мәҙәниәт йорто (Баймаҡ «Халыҡ ижады үҙәге» филиалы) мөдире Фәниә Нурғәли ҡыҙы Түләбаева — Элемтә бәйләнеше бүлексәһе мөдире Ғәлиә Ринат ҡыҙы Ишбулдина — Фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире Гөлдәр Хәләф ҡыҙы Ғөбәйҙуллина — Мәсеттең имам-хатыбы Ильдар Хәләф улы Ғөбәйҙуллин
Альгенштедт
Альгенштедт (Algenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 216 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 38 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Унитар дәүләт
Унитар дәүләт (unitas «берҙәмлек») — дәүләт ҡоролошо формаһы, уның составында суверенитет элементтары булған бер ниндәй ҙә дәүләт формированиелары юҡ, ә уны үҙ эсенә алған административ-территориаль берәмектәр (өлкәләр, территориялар, округтар, провинциялар һ. б.) берҙәм үҙәк власть органдарына буйһона.
Унитар дәүләт территорияһында, ҡағиҙә булараҡ, берҙәм конституция һәм берҙәм закондар сығарыу, суд, аҡса-кредит һәм һалым системалары бар. Донъяның күпселек дәүләттәре унитар дәүләт ҡоролошо формаһына эйә.
Үҙәкләштереү нигеҙендә
Унитар дәүләттәр араһында үҙәкләштереү нигеҙендә түбәндәге дәүләт төрҙәре бүленә:
Автономия нигеҙендә
Унитар дәүләттәр составына автономиялар булыуы менән дә бүленә.:
Копкес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аюрведа
Аюрве́да (आयुर्वेदः от санскр. आयु «āyu» и वेद «veda» — «ғүмер белеме », «ғүмер фәне», йәки «оҙон ғүмерлелек ғилеме»)  — Һиндостан халыҡ медицинаһы  традицион системаһы. Аюрведа «Атхарваведа»ның өҫтәлмә өлөшө (Упаведа)  булып иҫәпләнә һәм  санкхья  индуизм философия системаһына нигеҙләнгән.
Лабораторияларҙа тикшереүҙәр аюрведала ҡулланылған ҡайһы бер матдәләрҙән файҙалы препараттар эшләп була икәнен күрһәтһә лә, әлеге ваҡытта ҡулланылғандарының    файҙаһы бар икәне иҫбатланмаған. Аюрведа  ялған фән (псевдонаука) тип иҫәпләнә. Ҡайһы бер ғалимдар уны протофән (фән булдырылғансы тупланған белем) йәки  парафән (фәнгә оҡшаған ғилем) тип иҫәпләй. 2008 йылда  үткәрелгән  тикшеренеүҙәр  АҠШ һәм Һиндостанда сығарылған, Интернет аша һатылған  аюрведа препараттарының  21 %   составында  кеше организмы өсөн хәүфле  миҡдарҙа ауыр металдар (ҡурғаш, терегөмөш  һәм  мышаяҡ) бар икәнен күрһәтә.
Ведизм сығанаҡтары
Тәүге медицина һәм үҫемлектәрҙең файҙалы сифаттары тураһында Ведаларҙа (боронғо философик текстар),  бигерәк тә Атхарваведа»ла яҙыла. Атхарваведа —тәүге медицинаға бәйле  тәүге  һинд  яҙмаһы. Ул сирҙең сәбәбе итеп тере агенттарҙы атай: мәҫәлән, ятудханья, крими һәм дурнама. Атхарвандар уларҙы эҙләп таба һәм дарыу ярҙамында, сирҙе еңер өсөн уларҙы үлтерә. Пурана осорондағы ( б.э. 3-12 быуаттар) тригумораль теорияға ҡарағанда был көтөлмәгәнсә алғараҡ киткән ҡараш. Атхарваведа фекерҙәренең ҡайһы берҙәре Пурана осоронда  ҡалған булған. Был Сушрутаның медицина буйынса трактатында («Гаруда-пурана», карма канда) күренә. Атхарва теорияһына эйәреп, Пурана  яҙмалары микробтар махау ауырыуын (проказа) тыуҙыра тип  иҫбатлай. Шул уҡ бүлектә Сушрута паразит селәүсендәр (гельминттар) күп сирҙәрҙең сәбәпсеһе ти. Был ике фекер Атхарваведа-самхиттарға хәтле бара. Гимндарҙың (йырҙар) береһе махау ауырыуын (проказа) һүрәтләй һәм  уларҙы дауалау өсөн раджани аушадхи  ҡулланырға кәрәк тип өйрәтә. Аушадхи  ҡара һабаҡлы, ҡара  таплы үҫемлек тип һүрәтләнә, был антибиотик   сифаттарына эйә булған мүк (лишайник)  булырға тейеш. Шулай итеп, Атхарваведа  антибиотиктар ҡулланыу тураһында тәүге яҙма тиергә була. Бынан тыш, Атхарваведала кеше скелеты ентекләп тасуирлана
Яджур-веда ла кеше тәнендәге дүрт һут иҫкә алына.
Буддизм сығанаҡтары
Тәүге медицина буйынса айырым фәнни хеҙмәттәр  1500  йыл тирәһендә яҙылған. Яҙмаларҙың күбеһе һәм уларҙың авторҙары тураһында мәғлүмәт бөгөнгө көнгәсә һаҡланмаған. Ләкин медицина буйынса яҙмалар  нисек күп булғаны тураһында беҙ күп томлы Тибеттағы буддистар  әҫәрҙәре йыйынтығында һаҡланып ҡалған ҡулъяҙмалар һәм китаптар буйынса беләбеҙ.
Классик сығанаҡтар
Исемлектәге өс хеҙмәт аюрведа буйынса булдырылған бөтә хеҙмәттәр тупланмаһы, ул «Брихат-трайю» тип атала. Бынан тыш  боронғо медицина династияларына ҡараған Дридхабала, Чакрапанадатта, Нагарджуна, Арунадатта, Хемадри  һәм башҡа авторҙарҙың хеҙмәттәре. Аюрведа буйынса белем 1000  йыл тирәһендә тулыһынса  тупланып бөткән тип иҫәпләнә.
Аюрведаның килеп сығыуы тураһында легенда
Легенда буйынса Аюрведа - ете аҡыл эйәһенә ете мең йыл элек Ғаләм тураһында бирелгән төплө белем. Ведаларҙа илаһ Брахма медицина буйынса белемде  демиургтарҙың илаһы Дакшаға биргән тиелгән. Дакша үҙ сиратында  белемде игеҙәк илаһ Ашвиндарға биргән, ә улар «бөйөк табаибтар» булып киткән  һәм һуңыраҡ  Индраға биргән. Индра белемде үҙ уҡыусыларына, ете һинд аҡыл эйәһенең береһе булған Бхарадваджаға тапшырған.
Легенда буйынса аюрведаны булдырыусы
Легендар аюрведаны булдырыусы тип   Дханвантари  атала,  илаһ Вишнуҙың аватары,  ул  «Бхагавата-пурана»  һәм  Ведаларҙа иҫкә алына. Индуизмдағы Дханвантари культы  һаулыҡ һорау доғаларына бәйле. Ул хирургия, үләндәр менән дауалау, куркуманың зарарһыҙландырыу (антисептик)  сифаты , тоҙҙоң яраларҙы уңалта алыуы  тураһындағы белемгә эйә булған тип иҫәпләйҙәр.
Сир менән идара итеү
Боронғо һинд медицинаһында ике төрлө дауалау ысулы бар: шамана и шодхана. Тәүгеһе- ауырыуҙың хәлен еңеләйтеү, паллиатив метод. Shamana ысулдары сирҙең  барышын һәм симптомдарын  бер аҙ еңеләйтә. Shodhana –  юҡҡа сығарыу,  уның ысулдары сирҙең төп сәбәбен юҡҡа сығарырға тырышыуҙан тора (доши). Шамананан һуң сир ҡотороп китеүе бар, ә  Шодханан һуң бындай хәл булмай. Аюрведала фармакология принциптары башҡа медицина системаларынан  айырылып тора.Дарыуҙарҙың күбеһе үләндән эшләнә.
Тәм тәьҫире
Боронғо һинд медицинаһы  ашамлыҡтар һәм үләндәрҙәң тәме физиологик эффект бирә тип иҫәпләй һәм улар сирҙе диагностикалау системаһында ҡулланыла. Сеймалды эшкәртер алдынан  ҡайнатып алғандан һуң (вываривание) (Vipaka)  тәм нығыраҡ һиҙелә. Сирҙәрҙе дауалағанда диета бик ҙур роль уйнай.
Тән таҙартыу һәм массаж
Доштар (организмдағы төрлө типтағы энегрия) балансы боҙолғанда биш төрлө процедура, йәки таҙартыу  ысулы ҡулланалар. Улар тураһында боронғо һинд медицинаһы яҙмаларында  яҙылған, улар ҡайһы бер сирҙәргә   ҡаршы  һәм  организмды  даими сезонлы таҙартыу  өсөн ҡулланыла. Был биш процедура панчакарма («панча-карма» — «пять действий») тип атала. Панчакарма курсы ғәҙәттә ҡыҫҡа сроклы диета менән ашау, массаж, дарыу үләндәрен ҡулланыуҙан тора. Эсте йомшартыу, ванналар, тирләткес процедуралар, дауалаусы матдәләр һалынған  клизмалар,  танау ҡыуышлығын таҙартыу, ҡан алдырыу кеүек процедуралар ҙа ҡулланыла.
Кесе Рассоха (Лапа ҡушылдығы)
Кесе Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапа йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Аюрведа
Тән таҙартыу һәм массаж
Традицион һинд медицинаһында массаж да ҙур урын алып тора. Ул сирленең хәлен яҡшырта, йәки кешене йәшәртеү көсөнә эйә тип иҫәпләнә.Бигерәк тә төрлө хуш еҫле майҙар менән эшләнгән массаж - абхйанга киң ҡулланыла.
Кесе Рассоха (Лапа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Аюрведа
Аюрведаның башҡа илдәр медицина үҫешенә йоғонтоһо
Донъялағы иң боронғо медицина системаларының береһе булған Аюрведа ғәрәп һәм Европа медицинаһы үҫешенә көслө йоғонто яһай. Боронғо заманда уҡ диңгеҙ һәм ҡоро юл аша сауҙагәрҙәр Парфия,  Урта диңгеҙ, Каспий, Ҡара диңгеҙ буйындағы илдәргә , Көньяҡ Себергә, Ҡытайға Һиндостан үҫемлектәрен алып килә. Башлыса улар нард, мускус, сандал, корица, алоэ һәм башҡа  үҫемлектәр һәм  хуш еҫле  нәмәләр һата. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта яҙылған «Аштанга Хридая самхита»  Чжуд Ши Тибет медицинаһы трактаты яҙыла. Тибет өлкәһенә аюрведа б.э.VII  быуаттан үтеп инә башлай,  был осорҙа Тибет башлығы Сонгцен Гампоның шәхси табибы булып Бхарадваджа мәктәбе вәкиле хеҙмәт итә
Ғәббәсиҙәр хәлифәте сәскә атҡан осорҙа  Бағдадта  Һиндостандан бик күп табип эшләй,  уларҙың ҡайһы берҙәре хәлиф һарайында бик ҙур хөрмәт ҡаҙана. Математика, медицина, шулай уҡ фармакология һәм  аюверда буйынса текстар (улар араһында Сушрута Самхита) Бағдадта беҙҙең эраның беренсе мең йыллығы аҙағында ғәрәп теленә тәржемә ителә.
Фарсы фәйләсүфе һәм табибы Әбүғәлисина (Ибн-Сина) ғәрәпсәгә тәржемә ителгән һинд трактатын («Аштанкар») үҙенең «Табиблыҡ фәне ҡануны»н(«Канон врачебной науки») яҙғанда ҡулланған тип иҫәпләнә. Әбүғәлисина (Ибн-Сина) яҙмаларын Европа алхимиктары ҡулланған, уларҙың хеҙмәттәре Европала медицина һәм химия үҫешенә  бик ҙур йоғонто яһай.
Курга (Сулать ҡушылдығы)
Курга  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сулать йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Оло Валай
Оло Валай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уҫман-Ташлы
Уҫман-Ташлы (Усман-Ташлы) — Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 541 кеше булған. Почта индексы — 452195, ОКАТО коды — 80225840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мысыр
Мысыр (шулай уҡ Египет, ғәрәп телендә مصر‎‎ Миср/Miṣr [misˤɾ], мысыр ғәрәп телендә مصر Маср/Maṣr [ˈmɑsˤɾ], урыҫ телендә Египет), рәсми исеме — Мысыр ғәрәп республикаһы, — Африканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм Азиялағы Синай ярымутрауында урынлашҡан ил, Синай ярымутрауы ярҙамында Африканан көньяҡ-көнбайыш Азияға оҙон күпер яһап тора. Майҙаны — 1 001 450 кв. км. Мысыр төньяҡтан Урта диңгеҙ, төньяҡ-көнсығыштан Ғәззә Секторы һәм Израиль менән, көнсығыштан Ҡыҙыл диңгеҙ, көньяҡтан Судан һәм көнбайыштан Ливия менән сикләнгән. Баш ҡалаһы — Ҡаһирә.
Мысырҙа 80 миллиондан ашыу кеше йәшәй; уларҙың күпселеге Нил буйында, бик аҙ өлөшө сүллектәрҙә йәшәй.
Мысыр үҙенең боронғо цивилизацияһы һәм донъяляғы иң билдәле һәйкәлдәре, шулар араһында Гизалағы пирамидалар һәм Ҙур Сфинкс менән танылған. Көньяҡтағы Луксор ҡалаһын «асыҡ һауалағы иң оло музей» тип атайҙар — бында Карнак һарайы, Батшалар үҙәне һымаҡ бик күп боронғо архитектура һәйкәлдәре урынлашҡан.
Боронғо Мысыр
Беренсе үҙгәреш дәүере 150 йыл дауамында бара, был ваҡытта Боронғо Мысыр сәйәси тотороҡһоҙлоҡ хәлендә була. Әммә беҙҙең эраға тиклемге 2040 йылдан башланған Урта батшалыҡ осоронда идаралыҡ нығынып, Боронғо Мысыр ҡайтанан үҫеш юлына баҫа. Илгә беренсе сит ил династияһы — гискос исемле семит ҡәбиләһе килеүе Икенсе үҙгәреш дәүеренә башланғыс булып тора. Гискос баҫҡынсылары беҙҙең эраға тиклемге 1650 йылдар тирәһендә Түбәнге Мысырҙың күпселек өлөшөн хакимлыҡ аҫтында тота һәм Аварис исемле яңы баш ҡалаға нигеҙ һала. Яхмос I етәкселек иткән Үрге Мысыр ғәскәре уларҙы илдән ҡыҫырыҡлап сығара. Яхмос I ун һигеҙенсе династияға башланғыс бирә һәм баш ҡаланы Мемфистан Үрге Мысырҙағы Фива ҡалаһына күсерә.
Беҙҙең эраға тиклемге 1550—1070 йылдарҙа Яңы батшалыҡ дәүере дауам итә. Был дәүерҙә Мысырҙың ҡеүәте үҫә, биләмәләре баҫып алыу сәйәсәте арҡаһында киңәйә. Яңы батшалыҡ ваҡытында хаким иткән фирғәүендәрҙең исеме тарихҡа айырыуса билдәле. Ошо осорҙа иң уңышлы фирғәүен-ҡатын — Хатшепсут Мысыр тәхетендә ултыра. Аменхотеп IV үҙенең хакимлығы осоронда Мысырҙа берҙәм дин урынлаштырыуға аҙым яһай — Атон динен Мысырҙың төп дине тип иғлан итә. Әммә был реформа ҡапма-ҡаршы фекерҙәр тыуҙырып, Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмеүенә килтерә. Рамсес II-нең 66 йылға һуҙылған хакимлығы ваҡыты — Мысырҙың сәйәси һәм иҡтисади үҫеше ваҡыты булараҡ билдәле.
Әммә был дәүерҙең аҙаҡҡы йылдарында Мысыр дәүләтенең ҡеүәте кәмей бара. Илгә Ливия, Ассирия баҫып инә башлай.
Фарсы, грек һәм римлыларҙың баҫып алыуы
Фирғәүендәр дәүерендә утыҙынсы династия — Мысырҙың иң һуңғы хаким иткән үҙ династияһы була. Беҙҙең эраға тиклемге 343 йылда, һуңғы урындағы фирғәүен Нектанеб II яуҙа еңелгәндән һуң, илде фарсылар баҫып ала. Әммә б.э.т. 332 йылда Мысырҙы Искәндәр Зөлҡәрнәй яулай һәм Македонияның биләмәләренә ҡуша, Искәндәриә ҡалаһын нигеҙләп, Мысырҙың баш ҡалаһын шунда күсерә. Искәндәрҙең ғәскәр башлығы Птолемей I Сотер яңы Птолемей династияһын нигеҙләй, Мысырҙа эллинистик дәүер башлана.
Птолемей династияһынан һуңғы фирғәүен Клеопатра VII, Римдың хакимы Юлий Цезарҙы, уның үлеменән һуң Марк Антонийҙы арбап, үҙенең тәхеттәге урынын нығытыуға ирешә. Әммә, Марк Антоний менән берлектә Октавиан Авгусҡа ҡаршы яуҙа еңелгәс, үҙен-үҙе йыландан саҡтырып үлтерә. Бынан һуң Мысыр дүрт быуат дауамына Рим ҡулына күсә.
Беҙҙең эраның беренсе быуатында апостол Марк тарафынан Мысырҙа христиан дине тарала. Диоклетиан һәм Галерий хакимлығы ваҡытында христиандарҙы эҙәрлекләү көсәйә, был монахтар хәрәкәте үҫешенә килтерә. Артабан Мысырҙа рәсми христиан диненән айырылып, урындағы дини йүнәлеш — копт христиан дине барлыҡҡа килә, 451 йылда Мысыр копт сиркәүе ойошторола. Рим империяһы тарҡалғандан һуң, Мысыр Византия составына керә, Мысырҙа Византия дәүере башлана.
Ғәрәп һәм төрөктәрҙең баҫып алыуы
616 йылда Мысырға фарсылар баҫып ингәндән һуң, Византия ғәскәре илде кире үҙенә ҡайтарыуға ирешә. Әммә был ваҡытта ҡеүәтле мосолман иле — Ғәрәп хәлифәте баҫып алыу сәйәсәтен алып бара. 639 йылда улар Мысырҙы баҫып алып, үҙ биләмәләренә ҡуша. Илдә исламдың сөнни йүнәлеше тарала башлай, Византия тарафынан ҡыҫырыҡланған мысырлылар быға артыҡ ҡаршылашмай. Киләһе алты быуат дауамында Мысыр Ғәрәп хәлифәтенә буйһона. 972 йылда Ҡаһирә ҡалаһы төҙөлөп, был ваҡытта Мысырҙы үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Фатимиҙар хәлифәтенең баш ҡалаһына әйләнә. 1171 йылда Сәләхетдин Фатимиҙарҙы ҡолатып, хакимлыҡты үҙ ҡулына ала, Әйүбиҙәр династияһын нигеҙләй. Был династия Мысыр менән 1520 йылға тиклем етәкселек итә, әммә 1520 йылда төрөк, черкес ҡолдарынан торған хәрби каста — мәмлүктәр — хәлифте тәхеттән ҡолатып, власты үҙ ҡулына ала, Мәмлүк солтанаты барлыҡҡа килә. 1260 йылда Байбарс етәкселеге аҫтында мәмлүктәр монгол ғәскәренә ҡаршы тороп, ғәскәрҙең илде баҫып алыуына юл ҡуймауға ирешә.
1517 йылда ғосман төрөктәре мәмлүк ғәскәрен ҡыйратҡандан һуң, Мысырҙы Ғосман империяһы ғәскәре баҫып ала. Мысыр Ғосман империяһының өлөшөнә әйләнә, ил менән ғосман солтаны тарафынан тәғәйенләнгән паша идаралыҡ итә. Әммә 17-се быуат аҙағына мәмлүк бейҙәре, рәсми рәүештә Ғосман империяһына буйһонһа ла, ғәмәлдә ил менән етәкселекте үҙ ҡулына алыуға ирешә.
Хәҙерге тарих
1798 йылда Наполеон Бонапарт етәкселегендә француз ғәскәре Мысырҙы баҫып ала. Был кампанияның маҡсаты — Һиндостан өсөн Бөйөк Британия менән көрәш ваҡытында уңайлы плацдарм булдырыу була. Әммә төрөк, мәмлүк, британ көстәре 1801 йылда француздарҙы илдән ҡыуа. Бынан һуң илдә дүрт йыл дауамына анархия урынлаша, төрөктәр, мәмлүктәр һәм албандар хакимлыҡ өсөн көрәшә. Был тәртипһеҙлек ваҡытында ғосман солтаны тарафынан француздарға ҡаршы ебәрелгән албан полкы командиры Мөхәммәт Али төп фигура булараҡ ҡалҡып сыға, 1805 йылда Истанбул солтаны уны үҙенең Мысырҙағы пашаһы итеп тәғәйенләй. Ысынбарлыҡта иһә Мөхәммәт Али — амбициялы һәм булдыҡлы юлбашсы — етәкселекте тулыһынса үҙ ҡулына ала, Мысыр менән етәкселек иткән яңы династияға башланғыс бирә. Был династия башта үҙаллы, һуңынан Британияның баҫымы аҫтында 1952 йылғы революцияға тиклем Мысыр менән хакимлыҡ итә.
Мөхәммәт Али мәмлүктәрҙең ерен миллиләштереп, Мысырҙа етештерелгән тауарҙарҙың күпселегенә дәүләт монополияһын урынлаштыра. Ошо ваҡытта ул мамыҡ үҫтереү күләмен ҡырҡа арттыра, — АҠШ-та барған Граждандар һуғышы арҡаһында мамыҡтың хаҡы бик юғары була, — был Мысыр иҡтисадының үҫешенә булышлыҡ итә.
Беренсе төрөк-мысыр һуғышы (1831—1833)
Бынан тыш, Мөхәммәт Али баҫып алыу сәйәсәтен башлай. 1820 йылда ул Суданға баҫып инә, 1833 йылда Сүриәне яулай, шулай уҡ Ғәрәп ярымутрауын һәм Анатолияны үҙ биләмәләренә ҡуша.
1833 йылда Мөхәмәд Әли Паша, Мысыр батшаһы Истанбулы баҫты. Николай I ярҙамы менән төрөк султаны һуғышта еңде.
Икенсе төрөк-мысыр һуғышы
Әммә 1841 йылда Европа илдәре һәм Ғосман империяһы, уның үҫә барған ҡеүәтенән ҡурҡып, ғәскәрен баҫтырыр өсөн берләшә, һөҙөмтәлә Мөхәммәт Али яулап алынған илдәрҙең күпселек өлөшөнән ғәскәрен сығарырға мәжбүр була, әммә Суданды үҙ хакимлығы аҫтында ҡалдыра.
Мөхәммәт Али вариҫтары артабан идара итеү
Европаның ил хакимиәтен баҫып алыуы менән ризаһыҙлыҡ арҡаһында, 1879 йылда милли-азатлыҡ хәрәкәте башлана. Был хәрәкәт 1881 йылда ихтилалға әүерелә, һөҙөмтәлә хөкүмәт таратылып, яңы милли хөкүмәт йыйыла, был хөкүмәттә ихтилалдың етәксеһе Араби-паша хәрби министр урынын биләй. Артабан Араби-паша идаралыҡты тулыһынса үҙ ҡулына ала. Үҙәренең Мысырҙа йоғонтоһон юғалтҡан Бөйөк Британия һәм Франция 1882 йылдың июлендә Искәндәриәне утҡа тота. Бынан һуң Араби-паша ғәскәр йыя, әммә Тель Әл-Кәбир ҡалаһы янында британ ғәскәрҙәре уны ҡыйрата. Һөҙөмтәлә, Исмаилдың улы Тәүфиҡ хөкүмәт башына ултыра, тик ғәмәлдә идаралыҡ тулыһынса британдар ҡулында була. 1914 йылда иһә Мысыр рәсми рәүештә Бөйөк Британияның протекторатына әүерелә.
1882 йылдан 1902 йылға тиклем үҙаллылыҡ яулау өсөн милли хәрәкәттәр ойошторола. Ошо осорҙа беренсе сәйәси фирҡәләр барлыҡҡа килә. Беренсе донъя һуғышынан һуң Саад Заглюль һәм уның Вафд фирҡәһе, закондар сығарыу ассамблеяһында күпселекте яулап, милли хәрәкәтте етәкләй. 1919 йылдың 8 мартында британдар Саадты һәм уның иптәштәрен Мальтаға һөргәс, илдә беренсе революция башлана. Мысырлыларҙың даими күтәрелештәре арҡаһында 1922 йылдың 22 февралендә Бөйөк Британия Мысырҙың үҙаллылығын иғлан итергә мәжбүр була.
1923 йылда Мысырҙың яңы хакимиәте парламентар системаға нигеҙләнгән яңы конституция төҙөп, ғәмәлгә керетә. 1924 йылда Саад Заглюль Мысырҙың премьер-министры итеп һайлана. 1936 йылда Британия һәм Мысыр араһында килешеү төҙөлә.
Әммә хакимиәт Британияның туҡтауһыҙ ҡыҫылышы арҡаһында тотороҡһоҙ хәлдә була. Был 1952 йылда революция башланып, монархияның ҡолауына һәм парламент тарҡалыуына килтерә. Хәрби офицерҙарҙан торған «Азат офицерҙар» төркөмө Мысыр короле Фарукты улы Фуад файҙаһына тәхеттән бар тартырға мәжбүр итә.
1953 йылдың 18 июнендә Мысыр республикаһы иғлан ителә, генерал Мөхәммәт Нәғиб республиканың беренсе президенты вазифаһын биләй. 1954 йылда Ғәмәл Әбдел Насер — 1952 йылғы хәрәкәтте башлаусы офицер — уны вазифаһын ҡалдырырға мәжбүр итә һәм һуңынан уны өй арестына ала. 1956 йылдың июнендә Насер президент вазифаһына һайлана.
1967 йылғы Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль Синай ярымутрауын баҫып ала. Бынан һуң өс йыл үткәс, Насер үлеп китә һәм президент вазифаһы Әнүәр Сәдатҡа ҡала. Сәдат Әбдел Насер сәйәсәтен ҡырҡа үҙгәртә һәм Һалҡын һуғыш ваҡытында Советтар Союзы ярҙамынан баш тартып, Ҡушма Штаттар менән яҡынлаша башлай. 1972 йылда ул Совет хәрби кәңәшселәрен илдән ҡыуа. 1974 йылда Сәдат сит ил һәм Мысыр шәхси инвесторҙарын йәлеп итер өсөн Инфитах («асыҡ ишек») исемле иҡтисади реформалар башлай. 1973 йылда Мысыр Сүриә менән берлектә Израилдең Синай ярымутрауын һәм Голан бейеклеген баҫып алған көстәренә көтөлмәгәндә һөжүм итеп, Октябрь һуғышын башлай. Сәдат Синай ярымутрауының ҡайһы бер өлөшөн хәрби көс менән, ҡалған өлөшөн дипломатик килешеү ярҙамында кире ҡайтарырға өмөтләнә. Был конфликтҡа бер-береһенә ҡаршы торған ике донъя титаны — АҠШ менән Советтар Союзы ҡыҫыла. БМО-ның утты туҡтатыу тураһында икенсе резолюцияһынан һуң хәрби хәрәкәттәр тамамлана.
1977 йылда Сәдат Израилгә тарихи визит яһай. Һөҙөмтәлә, 1979 йылда тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, был килешеү буйынса Израиль Синай ярымутрауындағы ғәскәрен тулыһынса сығарырға ризалыҡ белдерә. Сәдаттың Иерусалимға визиты Мысырҙың бүтән ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәтен боҙа, Мысыр Ғәрәп берлегенән сығарыла.
2011 йылдың 25 ғинуарынан 30 йыл дауамында президент вазифаһын биләгән Хөсни Мөбәрәк һәм уның режимына ҡаршы Мысыр ҡалаларының урамдарында демонстрациялар башлана. Урамға сығыусылар, президенттың отставкаһынан тыш, эшһеҙлек мәсьәләһен хәл итеүҙе, минималь эш хаҡы күләмен күтәреүҙе талап итә һәм аҙыҡ-түлеккә хаҡтар күтәрелеүгә, түбән тормош кимәленә ҡаршы сығыш яһай. Һөҙөмтәлә, 2011 йылдың 11 февралендә Хөсни Мөбәрәк, ил менән идара итеүҙе Юғары хәрби көстәр советына ҡалдырып, президент вазифаһынан китә.
Дәүләт ҡоролошо
1953 йылдың 18 июненән Мысыр — республика. Дәүләт башлығы — президент. Президент алты йылға һайлана. 1980 йылда ҡабул ителгән закон буйынса, президент сикһеҙ мәртәбә үҙенең урынына ҡабаттан һайлана ала. Мысырҙың хөкүмәт башлығы — премьер-министр. Юғары закондар сығарыу органы — 454 урындан торған бер палаталы Милли йыйын. Йыйындың күпселеген Милли-демократик фирҡә тәшкил итә.
Сит илдәр менән мөнәсәбәте
Мысырҙа йәшәүсе кешеләр һаны, бындағы тарихи ваҡиғалар, илдең хәрби ҡеүәте, килешеү оҫталығы, географик урыны буйынса өҫтөнлөгө арҡаһында Мысырҙың Африкала һәм Яҡын Көнсығышта сәйәси йоғонто бик киң. Ҡаһирә ҡалаһының дини һәм рухи институттары урындағы ижтимағи һәм мәҙәни үҫештең үҙәге булып тора.
Ғәрәп берлегенең үҙәге Ҡаһирәлә урынлашҡан, берлектең генераль секретары вазифаһын шулай уҡ ғәҙәттә мысырлылар биләй. 1978 йылда Ғәрәп берлеге ҡыҫҡа ваҡытҡа, Мысырҙың Израиль менән тыныслыҡ килешеүе төҙөүенән һуң, Тунисҡа күсә, әммә 1989 йылда кире ҡайта.