cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хоҙай
Примечание 2. Слово бог в значении одного из множества богов или в переносном значении пишется со строчной буквы. Напр.: бог Аполлон, бог войны, боги Олимпа.
Примечание 3. Слова апостол, пророк, святой, преподобный, мученик, блаженный и т. п. перед собственными именами пишутся со строчной буквы. Напр.: апостол Павел, преподобный Сергий Радонежский, мученик Ириней, святой Василий Великий, блаженная Ксения Петербургская, но: Пресвятая Богородица, Пресвятая Троица. —   — теистик һәм деистик тәғлимәттәрҙә ҡөҙрәтле, мөғжизәле иң юғары высшее существо заттың исеме. Монотеистик ибраһими диндәрҙә Абсолюттың аҡылға һыймаҫлыҡ, ғәмәли тәжрибәнән ситтә булған, башҡа үҙенә оҡшаған һис нәмә лә булмаған шәхестең танытмаһы. Политеистик диндәрҙә аллалар күп һанлы була, һәр күренештең, һәр әйберҙең үҙ аллаһы бар.
Политеистик диндәрҙә алла исемдәре
Боронғо Ҡытай, Корея, Япония, Һиндостан һәм Боронғо Көнсығыш политеистик диндәрҙә бер нисә алла бар. Улар араһында берәүһе ҡөҙрәтлерәк төп алла була. Мәҫәлән, боронғо вавилондарҙа Мардук, гректарҙа Зевс, славян халыҡтарында Перун.
Индуст диндәрендә иң сағыу, иң мөһим алла юҡ, улар араһында икенсе дәрәжәле өрәт, ҡот, иблистар бар.
Монотеистик алла исемдәре
Төрлө мәҙәниәт, төрлө халыҡтар алланы үҙенсә атай. Ҡайһы берҙәре: Иегова, Саваоф, Яхве, Иисус Христос, Аллаһ, Шива, Брахма, Вишну һ.б.
Ислам
Исламда Аллаһ (الله) табыныу хөрмәтенә лайыҡ булған ислам коцепцияһына күрһәтеп торған күплек һаны булмаған зат. Исламда кеше менән Аллаһ араһында әхлаҡи күренештәр һәм образдар менән аңлатып бирә алмаҫлыҡ айырма һәм ара бар Исламда Аллаһтың булмышын һәм сифатын билдәләгән 99 исеме бар тип әйтелә.
Индуизм
Санскрит телендәге Ишвара һүҙе Берҙән-бер Алланы һүрәтләгән термин булып тора. Ишвараны интуст пантеонындағы күп һанлы девалар менән бутарға ярамай. Ведыларҙа уларҙың һаны 33 миллионға етә тип әйтелә. Индуизмда девалар — кешеләрҙән өҫтөнөрәк булған күктә осоп йөрөүсе ярым аллалар (алиһәләр).
Христианлыҡ
Христиан динендә өс аллалыҡ (троица) тураһында ғибрәт бар. Христиандарҙа алла берҙән-бер, шул ук ваҡытта берҙән-бер алла өс алланан тора: Алла-Ата, Алла-Ул (Иисус Христос) һәм Алла-Изге Рух. Аҡылға һыймаҫлыҡ троицаны дини руханиҙәр «Алланың серен танып белеп булмай» тип аңлаталар.
Аллаға ышаныуҙың таралышы
2005 Adherents.com сайт мәғлүмәттәре буйынса, Ерҙәге кешеләрҙең диндәргә мөнәсәбәте түбәндәгесә: кешеләрҙең 33 проценты үҙҙәрен христианенә, 21 проценты ислам диненә, 0,22 проценты — иудаизмға, 14 проценты — индуизмға, 6 % — буддистарға, 6 % традицион ҡытай диндәренә, 6 % башҡа дин тотоусыларға, 16 % дингә ҡарамаған кешеләр тип һанай. Adherents.com сайты дини демография өлкәһендә махсуслашҡан, был иҫәпләүҙәр Британ энциклопедияһы һәм World Christian Encyclopedia (инлизсә) русса 2001 йылдан) мәғлүмәттәренә нигеҙләнгән[70].
Алланың йәшәйеше тураһындағы һорау
Алланың барлығын өлөшләтә булһа ла иҫбатлар өсөн эмпирик күҙәтеүҙәргә һәм логикаға нигеҙләнгән дәлилдәр килтереү Алланың йәшәйешен иҫбатлау тип атау ҡабул ителгән. Уларҙы дүрт ҙур төркөмгә — метафизик, эмпирик, логик һәм субъективтарға бүлергә мөмкин.
Фәнни күҙлектән ҡарағанда, Алланың барлығы тураһындағы гипотеза (һәм уға бәйле йән, рух, ожмах, тамуҡ һ.б. төшөнсәләр) Поппер критерийына яуап бирмәй, сөнки уны фәнни ысул юҡ һәм менән тикшереү мөмкинлеге күҙалланмай. Һөҙөмтәлә уның барлыҡҡа килеүе тураһындағы бөтә уй-фекерҙәр ҙә ҡәтғи фәнни булып тормай.
Чуваковка
Чуваковка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Йоҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ковтозлей
Ковтозлей — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сарка йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еремйә
Еремйә (Зиримзи) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 196 кеше. Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға 1811 йыл һәм 1815 йылдар араһында Бөрө өйәҙенең Ирәкте улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала.
Бөрө өйәҙенең Ирәкте улусы ерҙәрен генераль ыҙанлауҙан һуң барлыҡҡа килгән яңы ауылдарҙан шул уҡ исемдәге йылғала Еремйә ауылы бар. 1811 һәм 1815 йылдар арауығында нигеҙ һалынған. Сөнки 1816 йылда ғына ревизия материалдарына эләгә. Ул саҡта Еремйә ауылында 8 йортта 29 ир-егет һәм 26 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Барыһы ла аҫаба башҡорттары. 18 йылдан һуң ирҙәр 8 кешегә, ҡатын-ҡыҙҙар 10-гә арта. 1850 йылда 12 йортта 96 аҫаба башҡорт йәшәгән. 1859 йылғы ревизия 19 йортта 115 башҡорт булыуын күрһәткән. 1870 йылда 20 йорт-хужылыҡта 111 кеше йәшәгән. Мишәрҙәр тип иҫәпкә алынған. 1920 йылғы иҫәп алыу ваҡытында 317 башҡорт (68 йорт) иҫәпкә алынған.
Еремйәндең хужалығы тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр бар. 1842 йылда 73 кешегә 6,7 бот иген сәселгән (бөтәһе 168 бот ужым һәм 320 бот яҙғы иген). 15 йорттоң һәр береһенә 2,3-әр ат тура килгән, һыйырҙар - 2,6-шар, һарыҡ-2,7-шәр һәм кәзәләр - 2,1-шәр.
Үрге Маншыр ауыл Советы (Илеш районы)
Үрге Маншыр ауыл Советы — Илеш районында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452282. ОКАТО коды — 80230820000. Иғмәт ауыл Советы менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Үрге Маншыр ауылы — административ үҙәге, Буләк ауылы
Географик урыны
2008 йылға Саҡмағош һәм Дүртөйлө райондары, Иғмәт ауыл Советы,   Рсай ауыл Советы, Сүлте  ауыл Советы, Бишҡурай ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Ҡолсом
Ҡолсом (Кульчумово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡолсом ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың ҡара ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Ҡыпсаҡ кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы составында була.
Левонька
Левонька — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юхоть йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сугмутен-Ях (Куль-Еган ҡушылдығы)
Сугмутен-Ях  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аляев Юрий Геннадьевич
Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университетының Почетлы урология кафедраһы мөдире (Сеченов университеты). Рәсәй урологтары йәмғиәтенең рәйесе, «Урология» журналының баш мөхәррире, диссертация советы рәйесе (0208.040.11).
Иҫ киткес хирург, 1973 йылда Рәсәйҙә бөйөргә торакоабдоминаль инеү юлы таба һәм ҡулланыуға индерә, беренсе булып бөйөрҙә яман шеш булғанда, контралатераль органы һау пациентҡа органды һаҡлаусы операциялар ҡуллана башлай, 2009 йылдан башлап Рәсәйҙә беренсе булып бөйөргә операция ваҡытында 30-технологиялар эшләй һәм индерә, бөйөр резекциялары төрҙәре классификацияһын булдыра.
Тоҙлоуба
Тоҙлоуба (Тузлубино) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 245 кеше. Почта индексы — 452980, ОКАТО коды — 80208816005.
Аляев Юрий Геннадьевич
Һәләтле педагог — студенттарға даими лекциялар уҡый, белемде камиллаштырыу маҡсатында уҡыу буйынса әүҙем эш алып бара, модулле уҡытыу инициаторы һәм ойоштороусыһы, Рәсәй «Урология» клиник тәҡдимдәр авторы.
Тоҙлоуба
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аляев Юрий Геннадьевич
Биографияһы
1942 йылдың 24 мартында Пенза өлкәһендә тыуған.
1965 йылда Башҡортостан медицина институтын отличие менән тамамлай, артабан, 1965 йылдан 1967 йылға тиклем Стәрлетамаҡ ҡала дауаханаһында хирург булып эшләй.
1973 йылда — Ю. А. Пытель етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, темаһы: «Бөйөрҙәрендә яман шеш булған ауырыуҙарҙа оператив инеү юлын топографо-анатомик һәм клиник баһалау», аҙаҡ Мәскәүҙә 20-се ҡала клиник дауаханаһында ике йыл ординатор булып эшләй.
1989 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, темаһы: «Расширенные, комбинированные и органосохраняющие операции у больных раком почки».
1991 йылда И. М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһының урология кафедраһы профессоры исеме бирелә.
1998 йылда урология кафедраһы мөдире вазифаһында Ю. А. Пытелде алмаштыра.
2014 йылдан Рәсәй фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
2019 йылда Европа урологтар ассоциацияһының Генераль ассамблеяһы ҡарары буйынса Европа урологтар ассоциацияһының Почетлы ағзаһы исеменә лайыҡ була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Урология өлкәләрендә белгес.
Беренселәрҙән булып һәм урологтарҙан берҙән-бер 62 ауыр хәлдәге ауырыуға барооперация бүлмәһендә операция яһай (2-4 атмосфера баҫымы шарттарында).
1483-тән ашыу ғилми баҫма авторы, улар араһында 61 баҫма, 14 монография, 42 китап һәм уҡыу-методик ҡулланма, медицина юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн 5 дәреслек «Урология» һәм «Иллюстрированный практикум по урологии», 20 патент. 11 уйлап табыу, шулай уҡ «Способ обезболивания при эмболизации почечной артерии» рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.
Коптел
Коптел — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 316 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крутой йырыны (Хопер ҡушылдығы)
Крутой йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 745 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этҡол ауыл советы (Ишембай районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
Элегерәк ауыл советы составына Күңелле Ялан фермаһы ҡасабаһы ла (1961 йылда бөтөрөлә) ингән була.
Джвари монастыры
Джва́ри (ჯვარი, һүҙмә-һүҙ тәржемәлә «тәре») — Грузиялағы VII быуаттың беренсе яртыһына ҡараған монастырь һәм ҡорам. Кура һәм Арагва йылғалары ҡушылған урындағы тау башында, Мцхетанан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан. 1994 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән, был йәһәттән Джвари Грузиялағы беренсе тарихи ҡомартҡы.
Ҡыҫҡаса тарихы
545 йылға «тәре» тауында бәләкәй генә ҡорам торған була, беҙҙең көндәргә уның емереклектәре генә килеп еткән. Тетраконх формаһындағы (22 метрға 18,4 метр) ҙурыраҡ сиркәү сәнғәт белгесе, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы Георгий Николаевич Чубинашвили (1885—1973) билдәләүенсә, 586/7 менән 604/5 йылдар арауығында төҙөлә. Әрмән тикшереүселәре традиция буйынса был ваҡытҡа дәғүә белдереп, ҡаршы сыға, улар Джвари өсөн VI быуат аҙағында төҙөлгән әрмән ҡорамдары өлгө булған тип иҫәпләй; Мәҫәлән, П. М. Мурадян Джвариҙың төҙөлөүен 605—642 йылдарға ҡайтарып ҡалдыра
Ҡаялы массив түбәлә урын алған сиркәү уға үҙенсәлекле бер бөтөнлөк һәм тамамланғанлыҡ биреп тороу менән бергә яҡын тирә-яҡ өсөн тәбиғи үҙәк итеп тә ҡабул ителә. Монастырь дәүмәлдәренең ҡая бейеклегенә ҡарата нисбәте 1:7 булыуы ҡорамдың урындағы ландшафт менән берҙәмлеген айырыуса ныҡлы итеп күрһәтә. Ҡоролманың үҙенсәлекле формаһы ул заман грузин оҫталарының оҙайлы эҙләнеү һөҙөмтәһе тип айырым билдәләргә кәрәк, сөнки улар, тура дүртмөйөшлө базилика формаһынан баш тартып, берҙәм эске арауыҡлы үҙәк тәреле ҡорамдың үҙенсәлекле төрөн һайлаған. Шуға оҡшаш эҙләнеүҙәрҙе шулай уҡ Грузияның көнсығышындағы Кахетия тарихи өлкәһендәге Дзвели-Гавази ҡорамында һәм илдең көньяғында урынлашҡан Ниноцминда ҡалаһындағы кафедраль собор ҡорамында күрергә була.
Гүзәл архитектура ҡомартҡыһын ижад итеүсенең шәхесе тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә һаҡланмаған. Ҡайһы бер хәҙерге заман тикшеренеүҙәрендә уның исем-шәрифе Микел Тхели булған тигән фаразлауҙарҙы осратырға мөмкин. Шул уҡ ваҡытта Джварины төҙөүсе әрмән милләтле архитектор Тодосак булыуы ла бик мөмкин, сөнки уның Гори ҡалаһынан 10 саҡрымда ятҡан Атен ауылындағы Сион монастыры Джвари ҡорамының ныҡ яҡын күсермәһе булып һанала.
Джвари күршеләге Зедазени монастыры менән билдәле рус шағиры Михаил Юрьевич Лермонтовтың «Мцыри» поэмаһында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар булған урын тип иҫәпләнә. СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы Валерия Анатольевна Алфееваның улына арналған повесы «Джвари» тип исемләнгән.
Кәлтә
Кәлтә (Кальтовка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 714 кеше. Почта индексы — 452416, ОКАТО коды — 80228825001.
Колоярка
Колоярка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/585 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чебоксар
Чебоксар (Шупашкар, Шовакшэҥер, Шывашар) — Рәсәйҙәге Сыуаш Республикаһының баш ҡалаһы. Волга буйының эре административ, сәнәғәт, сауҙа, фәнни-мәғариф һәм мәҙәни үҙәге.
Чулпаныш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәүәлиев Рауил Рәшит улы
Шәүәлиев Рауил Рәшит улы (3 февраль 1958 йыл)— ғалим-хи­рург, медицина фәндәре докторы (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһының «Алтын скальпель» наградаһы лауреаты.
Биографияһы
Рауил Рәшит улы Шәүәлиев 1958 йылдың 3 февралендә БАССР-ҙың Бүздәк районы Табанлыкүл ауылында тыуған (хәҙерге ошо уҡ райондың Бүздәк ауылы).
Башҡорт дәүләт медицина институтын 1981 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының 3-сы һанлы дауаханаһында хирург булып эшләй башлай.
1986 йылдан Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығында эшләй. 1994 йылдан алып баш белгес, 1995 йылдан министр ярҙамсыһы булып эшләй.
1997 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2002 йылдан хирургик ауырыуҙар кафедраһы доценты ғилми исеме бирелә. 2005 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2000 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетының клиникаһында хирургия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, ул етәкләгән булек ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдары ауырыуҙарына экстрен һәм планлы медицина ярҙамы күрһәтә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Шәүәлиев Рауил Рәшит улының фәнни эшмәкәрлеге дөйөм һәм ҡорһаҡ ағзалары хирургияһы мәсьәләләренә, ҡорһаҡ ярыһының йәбешмә ауырыуын иҫкәртеүгә арналған. Уның ҡатнашлығында трансплан­тацион сандыр герниопластикаһы алымы, ашҡаҙан‑эсәк юлын иртә ҡуйылған дауамлы һәм үҙ аллы электростимуллаштырыу ысулы, бүҫер булғанда ҡорһаҡ ярыһы эсендә йәбешеп үҫеүҙе клиникала тикшереү, дауалау һәм иҫкәртеү алгоритмы эшләнә һәм ғәмәлгә ашырыла.
300‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу, 4 уҡытыу-методик әсбаб авторы.
Диднаури
Диднаури - (грузинса დიდნაური) - Грузиялағы һуңғы бронза /иртә тимер быуаттарына ҡараған археологик ҡомартҡы, Шираки тигеҙлегендә урынлашҡан. Грузияның Милли мәҙәни мираҫты һаҡлау агентлығы уны Көньяҡ Кавказдағы әлегәсә табылған "боронғо кеше йәшәгән иң ҙур тораҡ" тип билдәләгән. Объект Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Тасуирламаһы
Диднаури төбәге 2014 йылда Ширак уйһыулығының көнбайыш өлөшөндәге һөрөнтө ерҙәрҙә спутник һүрәттәре ярҙамында табыла. Әҙерлек ҡаҙыу эштәре барғанда ҙур тораҡ харабалары табыла. Уны ғалимдар беҙҙең эраға тиклемге 12 - 9 быуаттарға ҡарай тип билдәләй
Тораҡ оҙонлоғо 1,5 км, киңлеге 7 м диуар менән уратып алынған булған. Ул бүрәнә һәм балсыҡтан һалынған. "Ҙурлығы менән дә, дизайны менән дә уникаль диуар" тип тасуирлай уны археолог Константин Пицхелаури. Көтөлмәгән тәбиғәт ғәрәсәте, ер тетрәүҙән һаҡланыу өсөн һалынған булғандыр.
Шулай уҡ йөҙ метрлыҡ туннелдәр табыла, улар һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланылған булғандыр тип фараз ителә.
Сейсмик мониторинг үҙәге мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, Диднаури б.э.т. IX быуатта көслө ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелгән тигән һығымта яһалған.
Габриэль Нарутовичтың үлтерелеүе
Габриэль Нарутович - Польша бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң беренсе президент, 1922 йылдың 16 декабрендә, президент вазифаһындағы бишенсе көнөндә үлтерелә. Сәнғәттәрҙе дәртләндереү йәмғиәте күргәҙмәһе барышында рәссам Элигиуш Невядомский тарафынан үлемесле яра ала.
Президент Габриэль Нарутович сәнғәттәрҙе дәртләндереү йәмғиәте салонын асыу тантанаһында ҡатнаша. Экскурсия барышында 1-се күргәҙмә залында Невядомский яҡын арауыҡтан револьверҙан өс тапҡыр Нарутовичҡа ата.
Ҡаршылыҡ күрһәтмәгән үлтереүсе ҡулға алына һәм судҡа тарттырыла. 1922 йылдың 30 декабрендә ул республика президентын үлтергән өсөн үлем язаһына хөкөм ителә. 1923 йылдың 31 ғинуарында Элигиуш Невядомский суд ҡарарына ярашлы атып үлтерелә.
Габриэль Нарутовичты Польша республикаһы президенты вазифаһына һайлау
1918 йылда Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Польша бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Президент вазифаһына биш кандидат тәҡдим ителә:
1922 йылдың 9 декабрендә Польша республикаһы президенты вазифаһына Габриэль Нарутович һайлана, ул Милли йыйылыш депутаттарының һәм сенаторҙарының 555 тауышынан 289 тауыш йыя. Һайлауҙарҙың аҙаҡҡы турында Нарутович 56 % тауыш йыя, шул уҡ ваҡытта Замойский уңдар партияһы тауыштары ярҙамында ғына — 44 % тауыш йыя.
Һайлауҙарҙың һөҙөмтәләре билдәләнгәс үк, киске сәғәт 8 тирәһендә. премьер-министр Юлиан Новак, Сейм маршалы Мацей Ратай һәм Сенат маршалы Войцех Тромптшиньский Брюль һарайында булған Нарутовичҡа, Йыйылыш һайлауы тураһында хәбәр итеү һәм уның ризалығын алыу өсөн, баралар. Нарутович Милли йыйылыштың ихтыярына буйһоноу уның гражданлыҡ бурысы булыуын һәм илдәге юғары вазифаға һайланыуын ҡабул итеүе тураһында белдерә.
Һайлауҙарҙан һуңғы сәйәси атмосфера
Габриэль Нарутович — профессор, инженер, Сеймдағы (Польша парламенты) һул төркөмө лидерҙарының береһе. 1922 йылдың мартында поляк конституцияһы ҡабул ителгәндән 1922 йылдың ноябрендә президент һайлауҙарын үткәргәндән һуң 1922 йылдың декабрендә Нарутович Польша президенты итеп һайлана. Уң төркөмөнән эндек-милләтселәр уның кандидатураһын ҡабул итмәйҙәр, бер нисә протест акциялары булып үтә. нарутовичҡа ҡаршы агрессив уң һәм антисемит пропагандаһы үткәрелә, Нарутовичтың үлтерелеүе әлеге пропаганданың ахырғы нөктәһе була (матбуғатта уны атеист, масон һәм йәһүд тип нарыҡлайҙар).
Варшавала Нарутовичтың һайлауҙарҙа еңеүе тураһындағы хәбәр йәшен тиҙлегендә тарала. . Уң ойошмалар Милли йыйылыштың ҡарары менән риза булмайҙар. Бинанан сығыу урында тауыш биреүҙә ҡатнашҡан депутаттарҙы һәм сенаторҙарҙы демонстрация ҡаршы ала, унда ҡатнашыусылар (башлыса студенттар һәм мәктәп уҡыусылары) һайлау һөҙөмтәләре менән ҡәнәғәтһеҙлеген белдерәләр.
Протест белдереүселәр, «Долой нарутиовичты!» тип ҡысҡырып, марш менән Новый свят урамынан генерал Юзеф Халлерҙың йортона тиклем үтәләр Генерал Халлер балконға сыға һәм халыҡ алдында телмәр тота.
Ватандаштар һәм ҡорал буйынса иптәштәр! Һеҙ... үҙ күкрәгегеҙ менән Речь Посполитаяның сиктәрен, Варшава шлагбаумдарын ҡапланығыҙ. Үҙ ғәмәлдәрегеҙ менән һеҙ бер нәмәгә генә ынтылдығыҙ: Польшаға. Бөйөк Польшаға, бойондороҡһоҙ Польшаға. Бөгөнгө көндә һеҙ көрәшкән Польша ҡыйратылған. Һеҙҙең реакция — халыҡ асыуының күрһәткесе, һеҙ — уның рупоры һәм ул арта һәм тулҡын кеүек күтәрелә бара
Галереяға барыуы һәм һәләк булыуы
Кардинал Каковский йортонан сыҡҡандан һуң президент Габриэль Нарутович галереяға тиклем канцелярия башлығы Станислав Царь менән бергә автомобилдә бара. Президент Новый Свят урамы буйлап бара, галереяға тиклем барыһы нисә минут юлда була. Президент бик яҡшы кәйефтә була, урамда йөрөүселәр ҙә уны тыныс рәүештә сәләмләйҙәр.
12 сәғәт 10 минутта автомобиль галерея бинаһы алдында туҡтай. Бинаға ингән урында уны дипломатик протоколы начальнигы Стефан Пжежджьецкий (Przeździecki Stefan) ҡаршы ала. Йәмғиәт рәйесе президентҡа визиты рәхмәтен белдерә һәм бина эсенә әйҙәй. Галереяла йыйылған халыҡ уны алҡышлап, «виват!» тип ҡаршы ала.
Күргәҙмә залына барышлай президент күргәҙмәне ойоштороусы рәссамдар төркөмөн сәләмләй, һәр береһе менән ҡул ҡыҫыша. 12 сәғәт 12 минутта күргәҙмәнең беренсе этажына инә. Бронислав Копчинский портетын ҡараған саҡта президент янына Польшалағы Англия илсеһе Уильям Гринферр Макс Мюллер ҡатыны менән киләләр. Ҡатыны: «Президент әфәнде, Һеҙҙе ҡотларға рөхсәт итегеҙ» («Permettez-moi Monsieur le Président de Vous fèliciter»), ти, был һүҙҙәргә президент: «Дөрөҫөрәге, ҡайғымды уртаҡлашырға» («Oh, plutôt faire les condoléances»), тип яуап бирә.
Президенттың портреттар галереяһына килеп инеүе ундағы тамашасыларҙың ҡыҙыҡһыныуын уята.
Президент Теодор Жёмка портреты алдында туҡтаған мәлдә револьверҙан өс атыу тауышы ишетелә. Йыйылған халыҡ көслө тулҡынланыу кисерә.
Президент сайҡала башлай һәм кинәт иҙәнгә ауа. Шағирә Казимера Иллакович уның башын тотоп тора. Премьер-министр табипты саҡыра. Осраҡлы рәүештә яҡында булған табип Снегоцкий ярҙамға ашыға, әммә үпкәләргә ҡан һауыуын, тын ҡыҫылыуын һәм йөрәктең туҡтауын билдәләп өлгөрә, һәм президент вафат була.
Был ваҡытта президентты үлтереүсе, ҡулында һәләк булған Нарутовичҡа төбәлгән испан револьверын тотоп, тыныс рәүештә тора. Был кеше Элигиуш Невядомский була. Иҫенә килгән йәмғиәт вице-президенты Эдвард Окунь һәм президенттың бер адъютанты үлтереүсене тотоп алалар. «Башҡаса атмайым» («Nie będę więcej strzelać»), — тигән һүҙҙәр менән Невядомский бер ҡаршылыҡһыҙ ҡоралын бирә.
Рәссам Ян Скотницкий хәтерләүенсә, бер аҙҙан премьер галереяны ташлап сыға. Был ваҡытта Өс тәре майҙанында Нарутовичты яҡлау демонстрацияһында үлтерелгән эшсе кәүҙәһе менән хушлашыу тантанаһы барған. Майҙанда бер нисә мең кеше йыйылған, әгәр халыҡҡа президенттың үлтерелеүе тураһында хәбәр барып етһә, хәлдәр бик ҡатмарланыр ине. кеше, әгәр ҙә уның президенты тураһында яңылыҡтар үлтереүгә тиклем еткән, был дикий реакция тыуҙырыуы мөмкин.
Шуға күрә кисекмәҫтән ишектәрҙе ябырға һәм бер кемде лә сығармаҫҡа ҡушыла. Сейм маршалы Мацей Ратайға йомошсо ебәрелә, конституция буйынса, уул президентты алмаштырырға тейеш була. Шуға ҡарамаҫтан, Ратай, президенттың вафаты тураһында рәсми рәүештә иғлан иткәндән һуң ғына, вәкәләттәрҙе үҙ өҫтөнә ҡабул итә алған.
Эҙемтәләре
Невядомский милли-демократик партияһның уң ҡанаты менән бәйле була. Судта ул, Юзеф Пилсудскийҙы үлтерергә планштырыуы, әммә һөҙөмтәлә уның союздашы Нарутовичты үлтереүе тураһында белдерә һәм был аҙымын «милләт өсөн көрәш» тип нарыҡлай.
Үлтереүсе үлемгә хөкөм ителә, хөкөм ҡарары Александров цитаделендә 31 ғинуарҙа үтәләь. Уң ҡанаттың бер өлөшө невядомскийҙы герой тип иғлан итә. Уң ҡанаттың милли матбуғаты һәм тарихсылар хәҙерге ваҡытта ла Невядомскийҙы ыңғай баһалайҙар, уның «героик ҡараштары», «изге инаныуҙары», «патриотик буры» тураһында яҙалар. Бер нисә ай дауамында уның ҡәбере милләтселәрҙең инаныу урынына әйләнә, Варашлаала өс йөҙҙән ашыу сабый суҡындырған саҡта Элигиуш исемен ала.
Икенсе поляк республикаһы президентын үлтереү һәм уға ҡаршы асыулы агитация ул ваҡыттағы Польшала демократик механизмдарының бушаҡлығын күрһәтә.
Нарутовичтың үлтерелеүе бик күп эштәрҙең төп темаһы һәм илһам сығанағы булып тора. 1977 йылда Польшала «Президент үлеме» (Śmierć prezydenta) фильмы сыға, режиссеры — Ежи Кавалерович. Поляк рәссамы Вильгельм Сасналь 2003 йылда «Нарутович» исеме аҫтында картина ижад итә.
Түңәрәк башня (Выборг)
Түңәрәк башня (Pyöreä torni, Runda tornet) — таштан артиллерия башняһы, урта быуат Выборг ҡәлғәһенең  һаҡланып ҡалған ике хәрби  башняның береһе. 1547—1550 йылда инженер-фортификатор Ханн (Ганс) Берген төҙөгән.
Габриэль Нарутовичтың үлтерелеүе
Әҙәбиәт
Инглиз телендә:
Поляк телендә:
Түңәрәк башня (Выборг)
Төҙөлөшө
1470 йылдарҙа, Выборг замогынан көнсығышҡа ҡарай ярымутрауҙа ҡалҡып сыҡҡан ҡала, яҡынса 2 км оҙонлоҡтағы таш диуар менән уратып алына. Диуары ун башняны үҙ эсенә ала. Биш башняның береһе көнсығыш яҡта Мал ҡыуы ҡапҡаһы тип атала, шуға күрә  Карьяпортти (Скотопрогонный) атамаһын ала. Әммә артиллерия һәм ҡәлғәләр менән көрәш ысулдарын камиллаштырыу, оборонаны күсәйтеүҙе талап итә — Густав Ваза бойороғо  тәпәш  көслө башня-рондель (башняларҙың был тибы һуңғы готик фортификацияһы өсөн хас була) төҙөлә. Планында башня бер аҙ йомортҡа рәүешендәге формала һәм көнсығыш яҡтан  4 метр, көнбайыш яҡтан  яҡынса 3 м ҡалынлығындағы стеналары менән  21 метр  диаметрҙа була. Түңәрәк башняны 2-2,5 м ҡалынлыктағы эске юл менән ике таш диуарҙан торған Мал ҡыуыу галереяһы тоташтыра (шундай оборона үҙәге барбакан тип атала).
1564 йылда король Эрик XIV бойороғо буйынса   бастион ҡәлғә төҙөлә башлай. Ғәҙәти булмаған мөйөш бастиондары өсөн ҡәлғә Мөгөҙлө исемен ала. Түңәрәк башня яңы оборона системаһына инә. Күрше Мал ҡыуыу башняһының рәсми булмаған атамаһы Тәкә төрмәһе тип атала (ҡарауһыҙ малдарҙы власть вәкиләдер башняға бикләп ҡуя һәм ҡала халҡына штрафын түләгәндән һуң ғына кире ҡайтарыла).
Хәрби тәғәйенләнешен юғалтыуы
1609 йылда был башняла король Карл IX вәкилдәре һәм батша Василий Шуйскийҙың хәрби ярҙам тураһында «Выборг килешеүенә», уға ярашлы Швеция Рәсәйгә поляктар менән һуғышта ярҙам итергә йөкләмә ала(Корела ҡәлғә һенә алмашҡа).
1710 йылда Выборг башняһын рус армияһы алғандан һуң, Петербург тип аталған ҡәлғә оборона тылында була һәм яйлап үҙенең хәрби әһәмиәтен юғалта. Уны арсенал кеүек ҡуллана башлайҙар ; бынан тыш, ул килеүселәрҙән пошлина йыя.
1861 йылда ҡәлғә диуарҙары һәм бастиондар яңы ҡала төҙөлөшө плану буйынса ҡаҙыла, Тңүәрәк башня Баҙар майҙаны ситендә ҡала. Төрлө ваҡытта башня келәт, шартлатҡыс матдәләр һаҡлағыс һәм хатта төрмә булып та ҡулланыла. Рәсми рәүештә ҡәлғә Петровская тип атала, ләкин икенсе «Йыуан Катерина» исеме лә билдәлелек ала. Уны күп тапҡыр  һүтергә тәҡдим итәләр, ләкин ул саҡтағы баш архитектор Уно Ульберг тырышлығы менән бина йәмәғәт тәғәйенләнешендәге бина итеп ҡулайлаштырыла, шул иҫәптән Техник клуб ултырыштары өсөн дә ҡулланыла, унда Выборгтың техник интеллигенцияһы йыйыла.
Беренсе ҡатында вестибюль һәм ярҙамсы биналар, икенсе ҡатта ултырыштар  өсөн Көмөш зал (сүкеп эшләнгән  яҡтыртҡыстар һәм  көмөш ялатылған  люстралар), китапхана залы һәм кесе Ренессанс залы урынлаша. Өсөнсө ҡатында ҙур Ренессанс залы —  «Түңәрәк башня» ресторанының тарихи темаларға һүрәттәр менән биҙәлгән төп залы урынлаша. Баҫҡыстары, диуарҙары һәм түшәмдәре Валаам утрыуынан килтерелгән ҡарағай ағастарынан панелдәр менән көпләнгән. Килеүселәрҙе барокко дәүерендәге костюмдарҙа официанттар хеҙмәтләндерә
Совет-фин һуғышы  (1939—1944) эҙемтәһендә башня тәғәйенләнеше тағы үҙгәрә. 1940 йылда, Выборгтың СССР составына күсеүенән һуң, совет власы башня бинаһын  тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырырға ҡарар ҡабул итә, әммә киләһе йылда, Бөйөк Ватан һуғышы барышында Выборгҡа ҡайтыусы фин хәрбиҙәре, Түңәрәк башняла ялан кухняһы ойоштора. Ҡайһы берҙә башняла бинаһыҙ ҡалған Выборг муниципалитеты йыйылыш үткәрә
Хәҙерге заман
Һуғыштан һуңғы ваҡытта башняла аптека  ойошторола. Һуңынан Түңәрәк башня йәмәғәт туҡланыуы тресына тапшырыла. Архитектор-рәссам В.В. Дмитриев 1972 йылда реставрация проектын әҙерләй, ул  рус телендә тасуирланған Ренессанс залының диуар рәсемдәрен яңынан тергеҙеүҙе  үҙ эсенә алған реставрация проекты эшләнә, һәм 1976 йылдан башняла  кафе-ресторан асыла. Өсөнсө ҡатта ресторан залыҡала, ә икенсе ҡатта банкет залы урынлаша (китапхананы һәм Көмөш залды тергеҙеү реставрация проектында ҡаралмай).
«Түңәрәк башня» рестораны әлеге ваҡытҡа тиклем эшләй.
Кос-Вож (Елц ҡушылдығы)
Кос-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Берсуат торамаһы
Берсуат торамаһы — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Наследницкий ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡтың аҙағы — II мең йыллыҡтың башына ҡараған Һынташты мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Берсуат торамаһы Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Наследницкий ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Берсуат йылғаһының (Тубыл йылғаһы бассейны) һул ярында урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Берсуат майҙаны 30 мең м², 140 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Тораманың киңлеге 13—14 м дәүмәлле һаҡ системаһы бар, ул 2 ҡат диуарҙан һәм уратып ҡаҙылған соҡорҙан тора. Соҡорҙоң тәрәнлеге 1—1,3 м, киңлеге 3,5 м, ул диуарҙан бер ни тиклем алыҫлыҡта ҡаҙылған һәм шулай уҡ һаҙлыҡлы ерҙе киптереү канауы сифатында файҙаланылған.
Тышҡы һаҡ диуары эскеһенә биш радиаль диуар менән тоташҡан, йәғни эске диуарҙың тыш яғы буйлап үткәрелгән тар ғына коридор ярҙамында бер-береһенә бәйләнгән. Һаҡ диуарҙарының эске яғына трапеция йәки тура мөйөш рәүешендә төҙөлгән торлаҡтарҙың тығыҙ рәттәре килеп тоташҡан. Торлаҡтарҙың оҙонлоғо 8—15 м, киңлеге 7—8 м. Тышҡы әйләнәлә — 54, эскеһендә 13 торлаҡ булғанлығы асыҡланған. Торлаҡтарҙың нигеҙ соҡоро үҙәккә табан тәрәнәйә төшкән.
Ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәләре буйынса һаҡ диуарҙары һәм торлаҡ конструкциялары нигеҙен балсыҡ цоколь һәм бағаналарҙан төҙөлгән каркас тәшкил итә тигән фекер тыуа. Ҡайһы бер торлаҡтарҙың һаҡ диуары аша һалынған тар ғына ишеге булған.
Торлаҡтар янында хужалыҡ соҡорҙары, балсыҡ көмбәҙле ҡоҙоҡтар, төтөн сығыу юлы (иҙәнгә беркетелгән) булған көнкүреш усаҡтары һәм бәләкәй генә мәғдән иретеү мейестәре урынлашҡан. Торамала бронза бысаҡтар, сым, балыҡ ҡармаҡтары, беҙ, таш эш ҡоралдары, керамика, мәғдән шлагы табылған.
Берсуат материалдары Силәбе өлкәһенең Арҡайым ҡурсаулығының тарихи-мәҙәни фондтарында һаҡлана.
Асыш тарихы
Берсуат 1996 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, Силәбе дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы "Арҡайым"дың фән буйынса директор урынбаҫары, профессор Г. Б. Зданович, археолог, тарих фәндәре кандидат Т. С. Малютина, инженер-геолог Батанина Ия Михайловна тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
Райман (Ырымбур өлкәһе)
Райман (Райманово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Оло Эйек йылғаһы Һаҡмарға ҡушылған урында урынлашҡан.
Тарихы
Райман (Айыу) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Ауылдың икенсе атамаһы үҫәргән башҡорттарының айыу араһына бәйле. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Ҡыпсаҡ кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы составында була.
Сукур-Яун
Сукур-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/304 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 173 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солоновка (Чистюнька ҡушылдығы)
Солоновка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чистюнька йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ломиха
Ломиха — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сутка йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тбилиси һыуһаҡлағысы
Тбилиси һыуһаҡлағысы (თბილისის წყალსაცავი) — Тбилисиҙың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һыуһаҡлағыс. 1952 йылда өс әсе тоҙло күлде Иори йылғаһы һыуҙары менән тоташтырып булдырылған. Оҙонлоғо — 9 км, ә киңлеге — 3 км. Максималь тәрәнлеге — 45 м, уртаса тәрәнлеге 26,6 метрға етә. Һыуһаҡлағыс яҙын һыуҙы туплай, ә йәйен һәм көҙөн был һыу интенсив рәүештә файҙаланыла, Шуға ла миҙгеленә ҡарап һыу тәрәнлеге 7-10 метр тирәһе тәшкил итә.
Тбилиси һыуһаҡлағысы олиготроф типҡа ҡарай, әммә һуңғы осорҙа йылдың йылы ваҡытында  эвтрофикация күренеше күҙәтелә.
Һыуһаҡлағыс Самгор һуғарыу системаһына инә. Уның ярҙары рекреацион маҡсаттарҙа киң ҡулланыла. Һыуһаҡлағыстың төньяҡ -көнбайыш өлөшөнә яҡын Тэвз районы урынлашҡан, йәнәшәлә генә — Тбилисиҙың милли паркы.
Сулак һыуһаҡлағысы
Һыу өҫтө майҙаны — 20 км², күләме — 0,115 км³. Һыуһаҡлағыс оҙонлоғо 150 км, иң ҙур киңлеге 0,2 км, уртаса киңлеге 133 м, максималь тәрәнлеге 9 м, уртаса тәрәнлеге 5,7 м, яр буйы оҙонлоғо 345 км.
Һыуһаҡлағыс аша 1967—1972 йылдарҙа төҙөлгән Е. Е. Алексеевский исемендәге Һарытау һуғарыу-һыу үткәреү каналы үтә. Һыуһаҡлағыстың (йылғаның) режимына ҡоролоҡло континенталь климат ҙур тәьҫир яһай. Сулак һыуһаҡлағысын тулыландырыу урындағы ағып төшкән һыу һәм Һарытау каналының үҙағышлы өлөшө менән килтерелгән Волга һыуы иҫәбенә бара. Һарытау каналы Һарытау һыуһаҡлағысынан Балаково ҡалаһы янында башлана, Балаково районы ерҙәре буйлап үтә һәм Сулак һыуһаҡлағысына ҡоя.
Каналдың был 42 км оҙонлоҡтағы үҙағышлы өлөшө Уң яр буйы тип атала. Артабан Сулак һыуһаҡлағысынан каналдың 35 км оҙонлоҡтағы Һул яҡ яр буйы башлана, ул артабан үҙенең юлын Волга аръяғы далалары буйлап дауам итә. Һыуһаҡлағыста һыуҙың иң түбән кимәле ғәҙәттә август-сентябрь айҙарына тура килә. Ҡышҡы осорҙа һыу кимәленең үҙгәреше һиҙелерлек түгел. Көҙ сентябрь уртаһында башлана һәм ноябрь башына тиклем дауам итә. Һыуһаҡлағыста боҙ туңыуҙың уртаса оҙайлылығы 120-150 көн. Боҙҙоң иң ҙур ҡалынлығы февраль-март айҙарында күҙәтелә һәм 80-100 см тәшкил итә. Һыу ятҡылығы апрелдең беренсе декадаһы башында асыла. Боҙ китеү оҙайлылығы — иң күбе 14 көн (Пугачев ҡалаһы), башлыса 1 көндән 8 көнгә тиклем. Яҙғы ташҡын боҙ торғанда ҡайһы берҙә йылға асылыуҙан күп алда башлана. Ташҡындың уртаса оҙайлылығы ай самаһы.
Ихтиофауна (йыл миҙгеленә бәйле рәүештә) 8 ғаиләгә ҡараған 25-30 төрҙән тора. Күпселеген һаҙандар ғаиләһе (ҡорман, сабаҡ, опто, ажау, ҡарабалыҡ, алтын табан балыҡ, көмөш табан балыҡ, аҡ сабаҡ һәм башҡалар) һәм алабуғалар ғаиләһе (һыла, алабуға, шырт балыҡ) тәшкил итә, ҡалған ғаиләләрҙең (суртан һымаҡтар, йәйен һымаҡтар, үгеҙбалыҡ һымаҡтар, эт балығы, энәбалыҡ һымаҡтар, сельдтар ғаиләһе) һәр береһенән 1-2 төр бар.
Сулак һыуһаҡлағысы балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеү һәм селбәрәләрҙең көрәйеү урыны https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=2410.
Һылтанмалар
https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=2410
Шәрмәйет
Шәрмәйет — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тунтор йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Криуша (Майна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Непал
Непа́л, Непал Федератив Демократик Республикаһы (नेपाल ) — Көньяҡ Азияла Һималайҙағы дәүләт. Һиндостан һәм Ҡытай менән сиктәш. Баш ҡалаһы — Катманду ҡалаһы.
Этимологияһы
«Непал» топонимының килеп сығышының бер нисә версияһы бар. Уларҙың береһе буйынса, ул санскрит нигеҙҙәренән — нип («тау итәгендә») һәм алай («торлаҡ», «кеше йәшәгән урын») килеп сыҡҡан, йәғни, «тау итәгендә йәшәү» — был атама илдең географик шарттарына тап килә. Икенсе версия буйынса, «Непал» һүҙе тибет "ниампал"дан («изге ер») килеп сыға, был 2500 йылдан ашыу элек Непалда Будда тип танылған Сиддхартха Гаутаманың тыуыуы менән бәйле булыуы ихтимал.
География
Непал Республикаһы Азияла төньяҡ киңлектең 26° һәм 30° көнсығыш оҙонлоҡтоң 80° һәм 88° урынлашҡан.
Непал донъяның иң күп халыҡлы ике иле — Ҡытай һәм Һиндостан араһында урынлашҡан.
Төньяҡта ҠХР-ҙың автоном районы − Тибет, көньяҡ сиге көнбайыштан көнсығышҡа тиклем Һиндостандың Уттаранчал, Уттар-Прадеш, Биһар, Көнбайыш Бенгал һәм Сикким менән сиктәш.
Төньяҡтан Непалды 8000 метрҙын бейегерәк булған бер нисә түбәһе булған Ҙур Һималай һырты уратып алған. Улар араһында иң билдәлеһе, Ер шарында иң бейек тау − Эверест (8848 м).
Непалда иң түбән урын диңгеҙ кимәленән 70 м бейеклектә урынлашҡан. Илдең 40 % территорияһы 3000 метрҙан бейегерәк кимәлдә урынлашҡан. Шулай итеп, Непал донъялағы иң таулы ил.
Непалдың рельефы
Илдең етенән алты өлөшөн Гималай тау системаһы һырттары биләй.
Көньяҡ сик буйлап диңгеҙ кимәленән 200—250 м бейеклектә тар (20 — 40 км) һыҙат булып терай һуҙыла.
Төньяҡтан терай Сивалик тип аталған соҡорло убалы һырт менән ябылған. Был Гималай тауҙары итәге (диңгеҙ кимәленән 500—700 м бейеклектә), Гималай тау системаһының түбәнге баҫҡысы.
Артабан төньяҡта Гималай тауҙарының урта һикәлтәһе — Махабхарат тау һырты, йәки бейеклеге 3000 метрға һәм киңлеге 16 км-ға еткән Бәләкәй Гималай тауҙары урынлашҡан.
Махабхарат һәм Төп Гималай һырты араһында — түбән урын — эске урта өлкә (Мидленд, йәки Пахар-Кханда) урынлашҡан. Киңлеге яҡынса 25 км, бейеклеге — 600—2000 м.
Илдә 1300-ҙән ашыу тау түбәһе ҡар менән ҡапланған. Бында донъяла бейеклеге 8 000 метрҙан ашыу булған 14 түбәнән 8-е урынлашҡан. Улар араһында Непалдың иң бейек нөктәһе — Ҡытай сигендәге Сагарматха тауы.
Непалда бик йыш ер тетрәүҙәр була. Емергес ер тетрәүҙәрҙең һуңғы серияһы 2015 йылда була һәм меңдәрсә ҡорбандарға килтерә.
Непалдың көнсығыш өлөшөндәге Төп Гималай һыртының ҡырласы Ҡытай менән дәүләт сиге булып тора.
Халыҡ һаны
Непалдар :
Этнография
Непал халыҡтары башлыса ҡытай-тибет (тибет-бирма төркөмө) һәм һинд-европа тел ғаиләләре телдәрен йөрөтөүсе булып тора.
Күп кенә милләттәр ҡасаҡтар, яулап алыусылар йәки күскенселәр булып тора. Мәҫәлән, бахун халҡы 1300 йылдар тирәһендә мосолмандарҙың баҫып инеүенән көньяҡтан Непалға ҡаса, ә шерп халҡы яҡынса 500 йыл элек монголдарҙан төньяҡтан ҡаса.
Ҡайһы бер этник төркөмдәрҙең, мәҫәлән, невари йәки тхарулар, килеп сығышы аныҡ билдәле түгел.
Бынан тыш, гурунг, шерп, лимбу һәм раи кеүек халыҡтарҙы ла телгә алырға кәрәк.
Административ бүленеше
2018 йылдан алып Непал 7 провинция һәм 77 райондан тора.
Иҡтисады
Непал — донъялағы иң ярлы һәм үҫешмәгән илдәрҙең береһе. Йән башына эске тулайым продукт (2009 йылда) — 1,2 мең доллар (Халыҡ-ара валюта фонды версияһы буйынса, донъяла 159-сы урын). Эшһеҙлек кимәле — 46 % (2008 йылда).
Иҡтисадтың төп тармағы — ауыл хужалығы (эшселәрҙең 76 проценты, тулайым продукттың 35 проценты) — дөгө, кукуруз, иген, шәкәр ҡамышы, джут, тамыраҙыҡтар етештерелә. Буйволдар ит һәм һөт өсөн үрсетелә.
Сәнәғәт (хеҙмәткәрҙәрҙең 6 проценты, ЭТП-ның 16 проценты) — ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү (джут, шәкәр, тәмәке, иген), келәм, кирбес етештереү.
Хеҙмәтләндереү өлкәһе — хеҙмәткәрҙәрҙең 18 проценты, ЭТП-ның 49 проценты.
Валюта керемдәренең төп сығанағы — сит ил туризмы.
Тышҡы сауҙа
Тышҡы сауҙа тулыһынса тиерлек Һиндостанға йүнәлтелгән. Бынан тыш, Катмандуның Нью-Делиға бәйлелеге арта ғына барған: әгәр 2005 йылда Һиндостанға Непал экспортының 53,7 % һәм Гималай иле импортының 47,7 % тура килһә, 2011 йылда был күрһәткестәр ярашлы рәүештә 66,4 % һәм 65,2 % тәшкил итә. Экспорт (804 миллион доллар (2017 йылда)) — текстиль һәм туҡыу тауарҙары, шул иҫәптән кейем — 317 миллион доллар, аҙыҡ-түлек, шул иҫәптән емеш-еләк һуттары — 138 миллион доллар, ауыл хужалығы сеймалы (сәй, сәтләүек, тәмләткестәр) — 95 млн доллар, металдан изделиелар — яҡынса 70 млн доллар.
Импорт (9,56 миллиард доллар (2017)) — нефть продукттары, сәнәғәт тауарҙары, машиналар һәм ҡорамалдар, транспорт саралары, металл ярым фабрикаттары, алтын, электроника, медикаменттар.
Төп тәьмин итеүселәр — Һиндостан (63 %), Ҡытай (12 %), Германия (2 %).