cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ракша Юрий Михайлович
Биографияһы
Ғаиләһе: ҡатыны Ирина Евгеньевна, яҙыусы, һәм ҡыҙы Анна. Һеңлеһе — сәнғәт белгесе Сорокина Валентина Мефодьевна (Теребилова) (1940 й. р.), М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейының (Өфө) төп һаҡлаусы хеҙмәткәре.
Ижады
Иң билдәле картиналары: «Ҡиәмәт» (1968), «Тыл» (1970), «Ҡышҡы бәләкәй станция» (1968), «Умырзая» (1967—1969), «Минең әсәй», «Замандаштар», «Беҙҙең быраулау скфажинаһы», «Киләсәк тураһында һөйләшеү», «Минең Ирина», «Дауам», «Ер еләге аҡланы» (1977), «Яҙыусы Василий Шукшин» (1973), «Шағир Арсений Тарковский» (1978), «Тыуғандарға — йәшәү» ; «Куликово яланы» триптихы («Алышҡа фатиха», «Ополчениены оҙатыу», «Көтөлөү») (1980).
Күргәҙмәләре
Үҙе тере саҡта Юрий бер ниндәй ҙә шәхси күргәҙмәһе үткәрмәй. Барыһы ла ул үлгәндән һуң үткәрелә
Зиновьев Евгений Викторович
Зиновьев Евгений Викторович (Євген Вікторович Зінов'єв; 15 декабрь 1987 йыл) — Украинаның инвалид спортсыһы, футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры. Украинаның III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены кавалеры.
Биографияһы
Евгений Викторович Зиновьев 1987 йылдың 15 декабрендә тыуған.
Невинномысск
Невинномысск (Невинномысск) — Ставрополь крайындағы ҡала.
Оло Речка (Мунгата ҡушылдығы)
Оло Речка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мунгат йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Секинесь
Секинесь — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шешма йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәйнетдин
Зәйнетдин — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Зәйнетдин — ғәрәп телендә — биҙәк; дин биҙәге.
Билдәле кешеләр
Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы (11 март 1923 йыл — 2007 йыл) — башҡорт шағиры, публицист. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2002).
Фамилия
Зәйнетдинов Энгель Әхмәт улы (22 ноябрь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең нефтсе-геологы, ғалим, топ-менеджер, журналист. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1975). Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (2011). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1982). Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2018). «Башҡортостан нефте» исемле тарихи-иҡтисади йыйынтыҡтың тәүге төҙөүсеһе. Башҡортостанда нефть сығарыу тарихын өйрәнеүсе булараҡ билдәле (ҡара: Әҙәбиәт һәм библиография). Төп хеҙмәт урыны — «Башнефть» берекмәһе.
Светлана Зәйнетдинова (эст. Svetlana Zainetdinova; 19 октябрь 1962 йыл, Өфө) — СССР һәм Эстония шахматсыһы, шахмат буйынса Эстония чемпионы (1985), ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса ФИДЕ мастеры (2006), халыҡ-ара ИКЧФ мастеры (2009).
Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы (1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнгән
Шлотайм
Шлотайм (Schlotheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3953 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 243 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99994 һәм автомобиль коды — UH.
Оло Бугряница
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ясемин Адар
Ясемин Адар (6 декабрь 1991 йыл) — Төркиә спортсыһы, ирекле стилдә көрәшсе, 2017 йылда донъя чемпионы, өс тапҡыр Европа чемпионы (2016, 2017, 2018).
Спорт карьераһы
Алдан Ясемин Адар йәҙрә ташлау менән шөгөлләнә ине, әммә аҙаҡ Төркиәнең көрәш чемпионы Аслан Сейханлы уға иғтибар итә, шунан һуң Ясемин көрәш менән шөгөлләнә башланы. «Trakya Birlik SK» командаһы өсөн сығыш яһай.
2012 йылда Ясемин Адар Канадала үткән көрәш буйынса Донъя чемпионатында ҡатнаша, әммә миҙалдар яуламай. 2013 йылда Ясемин Адар Төркиәне Тбилисияла үткән Европа чемпионатында күрһәтә, әммә шулай уҡ пьедесталға күтәрелмәй. Шул уҡ йылда Мерсинала үткән Урта диңғеҙ уйындарында, Ясемин алтын миҙал яулай алмай. Шулай уҡ 2013 йылда Ясемин Адар Будапешта үткән Көрәш буйынса Донъя чемпионатында ҡатнаша,әммә бишенсе генә урын ала. 2014 йылда Ясемин Ташкентта үткән Донъя көрәш чемпионатындаа ҡатнаша, әммә шулай уҡ бер ниндәй ҙә миҙал яуламай.
2015 йылда Ясемин Баку ҡалаһында үткән Европа уйындарында ҡатнаша, Екатерина Букинаға еңелеп, финалға үтә алмай. Шунан өсөнсө урын өсөн матчта Светлана Саенкоға еңелә. 2015 йылда Ясемин Донъя чемпионатының сирек финалында еңелә.
2016 йылда Ясемин Адар Европа чемпионатында Стародубцева Аленаны еңеп алтын миҙал яулай. Төркиә вәкилдәренән Ясемин беренсе булып, ҡатын-ҡыҙҙар араһында көрәш буйынса Европа чемпионатында алтын миҙал яулай.
Үрге Этогол
Үрге Этогол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ырымбур дәүләт университеты
Ырымбур дәүләт университеты (тулы исеме  «Ырымбур дәүләт университеты» юғары професииональ белем биреү буйынса бюджет ҡарамағындағы федераль дәүләт белем биреү учреждениеһы  — Ырымбурҙың классик университеты. Ырымбур өлкәһенең алдынғы уҡыу йорто. Рәсәй классик университеттары һәм классик университеттарҙың уҡытыу-методик берләшмәһе . ағзаһы.
Тарих
1971 йылдың 1 ғинуарында Куйбышев политехник институтының (хәҙерге Һамар дәүләт техник университеты) Ырымбур филиалы Ырымбур политехник институты тип үҙгәртелә. Беренсе ректоры итеп Александр Адольфович Бурба тәғәйенләнә.
25 октябрь 1994 й. — Ырымбур политехник институты Ырымбур дәүләт техник университеты тип үҙгәртелә.
25 ғинуар 1996 й. — Ырымбур дәүләт техник университеты Ырымбур дәүләт университеты тип үҙгәртел.
2015 йылда университетҡа 1991 йылдан эшләғән Ырымбур дәүләт менеджмент институты ҡушыла (реорганизация процессы башланды).
Университетты Ырымбур өлкәһе губернаторҙары Елагин Владимир Васильевич һәм Берг Юрий Александрович, Станкин — Мәскәү Дәүләт Технологик Университеты Ректоры, Григорьев Сергей Николаевич һ.б. күренекле кешеләр тамамланы.
Университет өлкәлә генә түгел, ә күрше төбәктәрҙә филиал селтәрен үҫтерә. Шул иҫәптә Башҡортостан Республикаһында (Күмертауҙа һәм Өфөлә) филиалдары бар.
ОДУ-та уҡытҡан юғары белемден йүнәлештәре
Ырымбур университеты 23 йүнәлеш буйынса уҡыта (РФ Мәғариф һәм фән министрлығының 17.02.2011-тан 201 һанлы бойроғо буйынса дөйөм 28 йүнәлеш бар).
Койма (Имгыт ҡушылдығы)
Койма  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй һумы
Һум — Рәсәй Федерацияһының милли аҡсаһы.
Рәсәй һумы — Доллар курсы
Доллар курсы 2016 йыл башындағы максимумда 83,5913 һумға барып етһә, 2017 йылдың апрелендәге минимумда 55,8940 һумға тиклем төшә. Билдәле булыуынса, 2014 йыл аҙағында Үҙәк банк милли валютаның ирекле курсын иғлан иткәйне. Әммә ирекле курс шарттарында һумдың көсәйеүе сит ил валютаһындағы килемдәрҙе (нефть һәм газ экспортынан килгән долларҙарҙы) өлөшләтә юғалтыуға килтерҙе.
Һылтанмалар
<!--
Силәбе өлкәһенең юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары
Силәбе өлкәһенең юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары — Силәбе өлкәһе территорияһында йәшәүен туҡтатҡан тораҡ пункттар исемлеге.
Уларҙа йәшәгән халыҡ төрлө сәбәптәр арҡаһында был ауылдарҙы ҡалдырып киткән йәки ауылдар башҡа тораҡ пункттар составына индерелгән.
Исемлек ғәмәлдәге Административ-территориаль бүленешкә (АТД) ярашлы төҙөлгән.
Арка-Текуше-Яга
Арка-Текуше-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сими-Ёган йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Надеждин ауыл Советы (Иглин районы)
Надеждин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә[.
Старая (Тетвелька ҡушылдығы)
Старая — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тетвелька йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғазраил
Ғазраил (עזראל, عزرائيل, Азраил, Азраэль) —  йәһүд һәм ислам  традицияларында үлем фәрештәһе. Ул кешеләргә икенсе донъяға күсергә ярҙам итә.
Исламда
Ҡөрьәндә һәм сөннәттә Ғазраил исеме телгә алынмай, уның урынына Мәләк әл-мәүт (ملك الموت — үлем фәрештәһе) тигән төшөнсә ҡулланыла.
Үлем фәрештәһе - Аллаһҡа иң яҡын фәрештәләрҙең береһе. Аллаһтың бойороғо буйынса ул мәрхүмдәрҙең йәнен ала. Үлем фәрештәһе үҙ функцияһын үтәргә ярҙам иткән бик күп фәрештәләргә етәкселек итә. Хаҡ мосолмандарҙың йәнен — «Нәшитәт» тигән фәрештәләр, ә кафырҙарҙыҡын «Нәзиәт» тип аталған фәрештәләр ала.
Ҡиәмәт көнө алдынан, Исрафил фәрештә борғоһона икенсе тапҡыр өргәндән һуң, ҡайһы бер заттарҙан тыш, күктә һәм ерҙә йәшәүселәрҙең барыһы ла вафат булыр. Күпмелер ваҡыттан һуң был ҡалғандары ла үлер, ә һуңғыһы булып үлем фәрештәһе китер.
Әҙәбиәттә
Ғазраил йыш ҡына үлемдең шиғри кәүҙәләнеше булып тора. Был сифатта ул М. И. Цветаеваның "Азраил» тигән шиғырында, шулай уҡ Байрон, Лермонтов, Эдгар По ("Israfel") һәм башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәрендә күренә.
Краснов Михаил Леонидович
Михаил Леонидович Краснов ( — 13 декабрь 1987) — совет офтальмологы, медицина фәндәре докторы, профессор. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978) СССР Дәүләт премияһы лауреаты, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы Михаил Красновтың атаһы.
Биографияһы
Пенза губернаһының Спасск ҡалаһында (хәҙерге Пенза өлкәһе) тыуған.
1926 йылда 2-се Мәскәү медицина университетының медицина факультетын тамамлай. Күҙ ауырыуҙары клиникаһында ординатурала ҡалдырыла, М. И. Авербах етәкселеге аҫтында эшләй.
1931 йылда табиптарҙың белемен камиллаштырыу үҙәк институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһы ассистенты булып эшкә саҡырыла. Медицина оҫталығын камиллаштырыуҙың тәүге биш йылында М. Л. Краснов бер нисә ғилми хеҙмәт башҡара.
1936 йылда медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә. Фәнни һәм ғәмәли йәһәттән ҡыҙыҡлы «О влиянии на глаз некоторых специальных сталей и сплавов» хеҙмәте уның докторлыҡ диссертацияһы була, уны ул 1939 йылда яҡлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Краснов Мәскәүҙә Баш хәрби госпиталдә хеҙмәт итә. «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында совет медицинаһы тәжрибәһе» китабында баҫылған «Проникающие ранения глаз» хеҙмәтендә тупланған тәжрибәһен дөйөмләштерә.
1945 йылдан алып 40 йыл дауамында табиптарҙың белемен камиллаштырыу үҙәк институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһы мөдире. 1956 йылда Мәскәү офтальмологтар ғилми йәмғиәте рәйесе була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1978 йылдың 15 сентябрендәге указы менән халыҡ һаулығын һаҡлауҙы үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле фәнни-педагогик эшмәкәрлеге һәм тыуыуына һикһән йыл тулыу айҡанлы Краснов Михаил Леонидовичҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Михаил Леонидович күҙҙәрҙең ҡан тамырҙары патологияһы проблемаһын уңышлы өйрәнә. Гипертония ауырыуы осрағында күҙ төбөн өйрәнеү ысулын эшләй. М. Л. Краснов авторҙаш һәм титул мөхәррире булған «Күҙ хирургияһы буйынса белешмә» (1976) практик табиптар тарафынан юғары баһалана.
М. Л. Красновтың фәнни мираҫына 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография инә. Күп кенә хеҙмәттәре тыныс ваҡытта һәм һуғыш ваҡытында күҙ йәрәхәттәре проблемаһына арналған, шулай уҡ төрлө химиотерапвтик сараларҙың күҙгә йоғонтоһон өйрәнә, офтальмология практикаһына антибиотиктар һәм сульфаниламидтар индереү инициаторы була. Уның «Анестезиология в офтальмологии» (1959), «Офтальмология амбулаторного врача» (1969), «Диагностические ошибки в офтальмологии» (1978) монографиялары беҙҙең көндәргә тиклем әһәмиәтен юғалтмаған.
Ҡаҙағстандағы болгарҙар
Ҡаҙағстандағы болгарҙар (болг. Българи Казахстан, Қазақстандағы болгарлар) — Ҡаҙағстандағы аҙ һанлы милли аҙсылыҡтарының береһе. 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Ҡаҙағстанда 6 915 кеше үҙҙәрен болгар тип атаған.
Тарихы
Ҡаҙағстандағы Болгария илселеге менән бәйләнештәр булдырған Болгар мәҙәни үҙәге эшләп килә. Болғар диаспораһының Ҡаҙағстанда төпләнеүенең 100-йыллығына Болгарка ауылында яңы мәктәп асыла. Байрам сараларында 15 өлкә этник-мәҙәни берекмәләре вәкилдәре ҡатнаша.
Павлодар радиоһында «Български хоризонти» тапшырыуы алып барыла. Болгар телен һәм традицияларын һаҡлап ҡалыу өсөн Павлодар өлкә департаменты ярҙамында «Обичам България» уҡыу әҫбабы сығарыла. Ҡаҙағстанда «Мартенец» һәм «Вяра» фольклор ансамблдәре, «Роксолана» этник мода театры, аҡһаҡалдар Советы һәм «Славяндар» йәштәр берекмәһе эшләп килә. Диаспора тарафынан йәштәрҙе тарихи тыуған яҡта юғары уҡыу йорттарында уҡытыу маҡсатында саралар күрелә.
Халыҡ иҫәбен алыу
Ошо йылдар эсендә республика әһәмиәтендәге ҡала һәм өлкәләр буйынса халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы болғар халҡының һаны һәм өлөшө:
Иҫке Аҡҡолай
Иҫке Аҡҡолай (Староаккулаево) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 232 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202822004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 97 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Аҡҡолай ауылына башҡорт ихтилалы (1735—1740) йылдарында хөкүмәткә тоғро хеҙмәт иткән сотник Аҡҡолай Бикташев етәкселегендә яйыҡ-ҫыбы-меңдәр тарафынан нигеҙ һалына. Ул Ташлы ауылында йәшәгән. Нисек кенә булмаһын, 1745 йылда Ҡармыш мулла, Иҙрис Минәшев (дөрөҫөрәге Муашев), Сураҡай Төркәев һәм Аҡҡолай Бикташев Ташлы ауылына ҡараған. Шунан һуң улустың аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн сыуаш крәҫтиәндәренә биреү тураһындағы документта 1770 йылда ошо ер килешеүендә ҡатнашыусылар итеп Аҡҡолай ауылы кешеләре, атап әйткәндә, тәүге төпләнеүсенең улы Бәхтегәрәй Аҡҡолаев, Сураш Аҡысев, ә Сураҡай ауылынан сотник Иҙрис Мыуашев күрһәтелә. Шулай итеп, 1745 һәм 1770 йылдар араһында Аҡҡолай ауылы барлыҡҡа килә.
1795 йылда 28 йортта 88 ир-егет һәм 80 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. 1816 йылда 194 башҡорт булһа, 1834 йылда — 306, 1859 йылда — 392, 1870 йылда — 292, Иҫке Аҡҡолайҙа — 329.
Суздальцев Виктор Иванович
Суздальцев Виктор Иванович (20 ғинуар 1940 йыл) — рәссам. 1989 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған рәссамы.
Биографияһы
Виктор Иванович Суздальцев 1940 йылдың 20 ғинуарында РСФСР-ҙың Ырымбур өлкәһе Хәлил районының Хәлил ауылында тыуған.
1964 йылда К. А. Савицкий исемендәге Пенза художество училищеһын (педагогтары Ю. К. Бельдюсов, В. М. Валукин) тамамлай. 1964—1969 йылдарҙа 2‑се Өфө педагогия училищеһында рәсем сәнғәте һәм композиция буйынса уҡыта. Уҡыусылары араһында Башҡортостандың халыҡ рәссамы С. Б. Краснов, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы Р. Ә. Сәлимгәрәев бар. 1969—1990 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Суздальцев Виктор Ивановичтың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Сыуаш художество музейында (Чебоксар), Төмән һынлы сәнғәт музейында, Ҡурған өлкәһе художество музейында, Ирбит һынлы сәнғәт музейында (Рәсәй Федерацияһының Свердловск өлкәһе), Ливан Милли музейында, С. Т. Аксаковтың мемориал йорт-музейында (Ѳфѳ), Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Күргәҙмәләр
1958 йылдан алып — республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Күмертау (1957), Өфө (1965, 1985, 1992—93, 1998—2000, 2003—07, 2010, 2015), Бәләбәй (2000), Нефтекама (2001), Салауат (2002), Ҡурған (2004) һәм башҡа ҡалаларҙа үтә.
Персональ күргәҙмәһе Өфөлә 2015 йылда, рәссамдың 75 йәшлек юбилейына арнап үткәрелә.
Төп эштәре
«Ирәмәл», «Ҡыш. Урал», «Ҡыш», «Бәҫ», «Урал ҡаласығы», « Өҫән», «Сал Урал», «Йылы иртә», «Вероника», «Айыу ҡурайы», «Тау шишмәһе», «Калиновка ауылы болондары», «Башҡорт семәре», «Сал Урал», «Егерь усадьбаһы», «Мораҙымдың көҙгө биҙәктәре» картиналары һәм башҡалар.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2011)
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001)
Һылтанмалар
http://uraloved.ru/foto-urala/suzdalcev
http://artnow.ru/ru/gallery/3/4304/picture/0/0.html
http://www.shrb.ru/painting/suzdaltsev.htm
}
Картины художника Суздаельцева Виктора Ивановича
Шмёльн
Шмёльн (Schmolln) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11879 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Оло Исток
Оло Исток — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нижа йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Таловка (Талановка ҡушылдығы)
Оло Таловка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талановка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һаба
Һаба  — йылҡының кәүҙә өлөшө тиреһенән ыҫлап эшләнгән ҡымыҙ бешеү һауыты. Бәләкәйерәк дәүмәллеһе турһыҡ тип атала, ул ваҡ мал тиреһенән эшләнә. Ғәҙәттә юлға сыҡҡанда ҡымыҙҙы, айранды йә һыуҙы турһыҡҡа ҡойоп алғандар. Урыҫ халҡында ул «бурдюк» тип атала һәм шулай уҡ шыйыҡ эсемлектәр һаҡлау, йөрөтөү өсөн ҡулланылған. Һаба Шәреҡтә, Себер һәм Урта Азия халыҡтарында киң таралған булған.
Һаба һәм турһыҡ өсөн малдың тиреһен муйын уйымы аша ғына һыҙырып алалар. Артабан уның йөнлө өлөшө эскә ҡалдырыла, ә тыш яғынан тоҙға ҡатырыла. Эсенә ыҫмала һөртөлә. Муйын, бот уйымдары бәйләп ҡуйыла, бер бот урыны һауытҡа эсемлек ҡойорға ҡалдырыла.
Ныҡлы, йыртылып бармаған ҙур һабаларҙы буйвол йә үгеҙ тиреләренән дә эшләгәндәр. Турһыҡтар өсөн кәзә, һарыҡ, бәрәс тиреләре лә ҡулланылған. Борон бигерәк тә Азия илдәрендә шыйыҡлыҡ һаҡлау өсөн берҙән-бер һауыт булһа, мискә эшләү киң тарала башлағас, ул ҡулланыштан төшөп ҡала бара. Турһыҡ еңел булыуы, урынды әҙ алыуы арҡаһында ылауҙа йөрөтөү өсөн яйлы. Уның менән май ҙа, шарап та, хатта нефть тә ташығандар.
Турһыҡтарҙы шулай уҡ май бешеү, сыр эшләү өсөн да файҙаланғандар.
Хәрби хужалыҡта ла һаба, турһыҡтар күпер булмаған ерҙәрҙә тиҙ генә аръяҡҡа сығыу өсөн һәм һал һаллау өсөн тотонолған. Бер-береһенә бәйләп, уларҙан ныҡлы понтон күперҙәр яһағандар, шәреҡтә алып барылған һуғыштарҙа Рәсәй ғәскәрҙәре шул рәүешле һалдаттарҙы һәм хатта артиллерия ҡоралдарын да икенсе ярға сығарған.
Һаба йыйыу
Һаба йыйыу уйыны туйҙың дөйөм өлөшө тамамланғас, тороп ҡалған ҡымыҙҙы, аҙыҡ-түлекте йыйып аулаҡ ойоштороу. Уны ҡыҙ яғынан килгән йәш ҡоҙалар ойошторған.
Хәтижә әс-Сәләми
Хәтижә әс-Сәләми (خديجة السلامي, 1966 йыл) — Йәмән кинематографисы (режиссёр, продюсер, сценарист һәм тауыш операторы), дипломатик хеҙмәткәр һәм йәмәғәт эшмәкәре. Йәмәндә беренсе кинопродюсер-ҡатын-ҡыҙ һәм режиссёр-ҡатын-ҡыҙ.
Биографияһы һәм карьераһы
Ғаилә ярҙамына, әсәһенә (яңғыҙ тағы бер нисә бала тәрбиәләүсе) таяна алыу мөмкинлегенә  эйә булмаған ҡыҙ,  аҡса эшләү өсөн эш эҙләй. Танышы тәҡдиме буйынса, урындағы студияға инеп ҡарай, унда балалар телепрограммаһы өсөн йәш алып барыусы кәрәк була. Кастингта еңеп сығып, Хәтижә 1977 йылдан 1982  йылға тиклем иртәнге уҡыуын көндөҙгө һәм киске телевидениелағы эше менән бергә алып бара, тәүҙә балалар секторында, ә һуңынан  яңылыҡтар секторында эшләй
Йәмәнгә диплом менән ҡайтып, Хәтижә ғаиләһе менән оҙаҡ аңлашмаусанлыҡ арҡаһында шул уҡ йылда Францияға китә, унда 1987—1988 йылдарҙа Йәмән илселегендә йәмәғәт менән бәйләнештәр буйынса хеҙмәткәр булып эшләй. Һуңыраҡ Вашингтондың Америка университетында икенсе баҫҡыслы юғары белем ала. Уның кино- һәм телепроизводство буйынса сәнғәттәр магистры дәрәжәһенә эше булып «Йәмәндә ҡатын-ҡыҙҙар» документаль фильмы тора, уны төшөрөүҙө ул бер үк ваҡытта режиссёр ҙа, оператор ҙа һәм монтажлаусы ла булып сығыш яһай.
1990 йылда америка журналисы Чарльз Хутҡа менән Францияға ҡайтып, уға кейәүгә сыға, Францияла Хәтижә Radio Orient-Paris, ә1993 йылдан гәзит журналистикаһында эшләй. 1994 йылдан Йәмәндең Франциялағы илселегендә пресс-атташе һәм мәҙәниәт буйынса атташе вазифаһында, шулай уҡ илселек ҡарамағында информацион үҙәктең башлығы сифатында эшен дауам итә. .
Дипломатик эшмәкәрлеге менән бер рәттән кинематография эшен дауам итә, Франция һәм төрлө АҠШ университеттары һәм телеканалдары өсөн бер нисә документаль һәм яҡтыртыу фильмдары төшөрә Уның күп эштәре  ҡатын-ҡыҙҙарҙың ислам йәмғиәтендәге хәле менән бәйле. 2012 йылда кино һәм момсолман ҡатын-ҡыҙҙары хәрәкәтен документлаштырыу эшенә теңкәлеү өсөн  дипломатик эштән китә.
Бер нисә фестивалдә жюри ағзаһы була.
2013 йылда ире ярҙамы менән үҙенең  The Tears of Sheba исеме аҫтында автобиографияһын баҫтырып сығара
Үҙенең дипломатик һәм ижади эшмәкәрлеге өсөн бер нисә рәт бүләктәргә лайыҡ була, атап әйткәндә:
Фильмографияһы
Фильм, иртә йәштән кейәүгә бирелгән, ирен үлтереүҙә ғәйепләнеп, үлем язаһына хөкөм ителгән, балаһын күкрәк һөтөнән ашатҡанға тиклем кисектерелгән ҡатын-ҡыҙҙың реаль эштәренә нигеҙләнгән. Хәтижә әс-Сәләми Әминә яҙмышы тураһында фильм төшөрөп кенә ҡалмай, шулай уҡ Йәмән президенты Әли Салехтан уның өсөн ярлыҡау һорай
Мәләүез (станция)
Мәләүез— Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһенә ҡараған тимер юл станцияһы. Мәләүез ҡалаһында урынлашҡан. 1948 йылда Аллағыуат-Төйләгән юлы төҙөлөшө ваҡытында асылған.
Урыны һәм инфраструктураһы
Өфө- Ырымбур тимер юлын төҙөүҙе Бөйөк Ватан һуғышына тиклем планлаштыралар, ләкин төҙөлөш һуғыштан һуң ғына башлана. 1948 йылда Аллағыуат- Төйлөгән тимер юл тармағы төҙөлөшө ваҡытында тимер юл Мәләүез аша үтә.
Станциянан 2,0 км тирәһе көнбайыштараҡ Өфө - Ырымбур федераль юлы үтә.
Вокзал бинаһы ҙур түгел, 07:30 (МСК) алып 18 сәғәт 30 минутҡа тиклем касса эшләй. Станцияла Күмертау- Стәрлетамаҡ, Стәрлетамаҡ-Күмертау ҡала яны поездары туҡтай. Алыҫ араға йөрөгән Өфө-Ташкент поезы үтә.
Яңы поезд йөрөй башлаясаҡ
2021 йылдың 2 апреленән Башҡортостанда яңы «Орлан» ҡала яны поезы йөрөй башлаясаҡ. Ул Өфө – Стәрлетамаҡ – Салауат – Мәләүез– Күмертау маршруты буйынса ике вагонлы РА-З «Орлан»  инновацион рельс автобусы йөрөйәсәк. Транспортты тикшереү ваҡытында был араны үтеү ваҡыты ике тапҡырға ҡыҫҡара һәм 3 сәғәт 50 минут тәшкил итә.
Был проектты торомшҡа ашырыу буйынса эштәр 2020 йылдың декабренән башланған.
Тимер юлсылар юлдағы ваҡытты 3сәғәт 20 минутҡа тиклем ҡыҫҡартырға ниәтләй.
Станцияла үтәлгән коммерция операциялары
Станцияларҙың асыҡ майҙансыҡтарында һаҡларға рөхсәт ителгән йөктәрҙе вагондар менән ҡабул итеү һәм тапшырыу;
станция яны юлдарында һәм дөйөм файҙаланыуға тәғәйенләнмәгән урындарҙа йөктәрҙе ҡабул итеү (вагондар менән, ваҡлап, вагондарға тултырып тейәп);
юлдарҙа 3,3 (5) һәм 5 (6) т брутто ауырлыҡтағы универсаль контейнерҙарҙа килгән юлдарҙа йөктәр ҡабул итеү һәм тапшырыу;
бөтә пассажир поездарына ла билет һатыу.
Абдулла (Мәсетле районы)
Абдулла (Абдуллино) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы ауыл. Абдулла ауыл Советы үҙәге. Почта индексы — 452555, ОКАТО коды — 80242801001.
Мәләүез (станция)
Станцияла үтәлгән коммерция операциялары
Багажды ҡабул итеү һәм кире биреү.
Абдулла (Мәсетле районы)
Дөйөм мәғлүмәт
Район үҙәгенән төньяҡ‑көнбайышҡа 25 км һәм Красноуфимск тимер юл станцияһына (Свердловск өлкәһе) көньяҡҡа табан 91 км алыҫлыҡта Әй йылғаһы буйында урынлашҡан. Халҡы: 1906 й. — 1268 кеше; 1920 — 1535; 1939 — 964; 1959 — 884; 1989 — 495; 2002 — 553; 2010 — 510 кеше. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Мәләүез (станция)
Тарихтан
«Мәләүез тимер-бетон конструкциялар заводы» («Мелеузовский завод ЖБК») транспорт юлдары өсөн кәрәкле әйберҙәр сығарыу буйынса махсуслашҡан. Ул тимер юлдарын электрификациялау өсөн контакт селтәре һәм автоблоклау бағаналары эшләү буйынса илдә тәүге өс предприятие иҫәбендә йөрөй. Завод тарихы 1955 йылда башлана, тап шул йылда буласаҡ завод урынына эшселәр килә. Завод юҡҡа ғына был бәләкәй генә эшселәр ҡасабаһында төҙөлмәгән. 1948 йылда Мәләүез аша тимер юл үтә. Берҙән был илдең башҡа өлкәләре менән бәйләнеш булдыра. Икенсенән геологтар был төбәктә инерт материалдар запасының күп булыуын ышаныслы итеп дәлилләй ала. Аллағыуат-Төйлөгән юлын төҙөү барышында төҙөлөш материалдары, айырыуса балласт күп кәрәк була. Шуға күрә тимер юл барышында уҡ Мәләүез янындағы карьерға табан тимер юл тармағы һуҙыла, бынан кәрәкле төҙөлөш материалдары тимер юл төҙөлөшөндә күпләп ҡулланыла.
Абдулла (Мәсетле районы)
Тарихы
Ауылға 17 быуат аҙағында Себер даруғаһы Ҡошсо олоҫы Ҡошсо ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылға нигеҙ һалыусы Абдулла исемен йөрөтә. 1690 йылда беренсе тапҡыр телгә алына. 1759, 1776, 1782 йылғы керҙәшлек килешеүҙәр буйынса яһаҡ түләүсе татарҙар килеп төпләнә. Уларҙың бер өлөшө артабан типтәр ҡатламына күсә.
Мәләүез (станция)
Алыҫ араға йөрөгән поездар
Өфө — Ташкент;
Ҡала яны поездары
Стәрлетамаҡ — Күмертау ;
Абдулла (Мәсетле районы)
Тарихы
1795 йылда 70 йортта 343 кеше йәшәгән. 1865 й. ике Абдулла ауылы теркәлгән: береһендә 73 йортта 478 кеше йәшәгән (малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, арба һәм сана яһау менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище булған), икенсеһендә 72 йортта — 409 кеше (игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище, 4 ат тирмәне булған). 1906 йыл беренсе ауылда 171 йортта 690 кеше йәшәгән, мәсет, 2 бакалея кибете теркәлгән; икенсеһендә 106 йортта — 578 кеше, мәсет, мәктәп, тимерлек, мөгәзәй иҫәпкә алынған. 20 быуаттың 20‑се йылдарында алып был ике ауыл бергә иҫәпләнә. Абдулла янында Абдулла ҡаласығы урынлашҡан. З.Ғ.Әйүпова ошо ауылда тыуған
Мәләүез (станция)
Яҡындағы транспорт узелдары
Мәләүез автовокзалы ~ 0 км
Абдулла (Мәсетле районы)
Урамдар
Урам исеме :
Мәләүез (станция)
Яҡындағы транспорт узелдары
Ҡаран тимер юл станцияһы ~ 4 км
Рассвет автобус туҡталышы ~ 4 км
Самойловка баҡсалар автобус туҡталышы ~ 5 км
Һылтанмалар
Мелеуз-вокзал Мәләүез вокзалындағы табло
Сульча (Оло Каменка ҡушылдығы)
Сульча (Карамыш) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Каменка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Волчиха (Савиха ҡушылдығы)
Волчиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Савиха йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡармасан ауыл Cоветы (Өфө районы)
Ҡармасан ауыл Cоветы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡармасан ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Арка-Ченчера-Яха
Арка-Ченчера-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ченчера-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркөм күрһәтмәһе
Төркөм күрһәтмәһе (теүәлерәк әйткәндә, һыҙыҡлы төркөм күрһәтмәһе) — бирелгән төркөмдөң векторлы арауыҡтың әйләндерелмәле һыҙыҡлы үҙгәртеүҙәр төркөмөнә гомоморфизмы.
Билдәләмә
G — бирелгән төркөм һәм W — векторлы арауыҡ булһын, ти. Ул саҡта G төркөмө күрһәтмәһе — һәр g\in G элементына әйләндерелмәле һыҙыҡлы үҙгәртеүҙе ярашлы ҡуйған сағылыш ул, шуның менән бергә түбәндәге үҙсәнлектәр үтәлә
Математиканың төркөм күрһәтмәләрен өйрәнгән бүлеге күрһәтмәләр теорияһы (төркөмдәрҙе) тип атала. Күрһәтмәне — төркөмдө матрицалар ярҙамында йәки һыҙыҡлы арауыҡтарҙы үҙгәртеүҙәр аша яҙыу тип аңларға мөмкин. Төркөмдәр күрһәтмәһен ҡулланыуҙың мәғәнәһе шунда, төркөмдәр теорияһы мәсьәләләре һыҙыҡлы алгебраның асыҡ күренеп торған мәсьәләләренә ҡайтып ҡалалар. Күрһәтмәләр теорияһының алгебраның һәм математиканың башҡа бүлектәренең төрлө мәсьәләләрендә ҙур роле ошоноң менән аңлатыла. мәҫәлән, S_n симметрик төркөмдөң һәм A_n үҙгәреүсән тамғалы төркөмдөң бер үлсәмле күрһәтмәһе 4-тән ҙурыраҡ дәрәжәле алгебраик тигеҙләмәнең радикалдарҙа хәл итеү мөмкин түгеллеген иҫбат иткәндә ҙур роль уйнайҙар. Квант механикаһында (уларҙа векторлы арауыҡ — Гильберт арауығы) төркөмдәрҙең (беренсе сиратта, Лоренц төркөмөнөң) сикһеҙ үлсәмле күрһәтмәләре ҙур роль уйнай.
Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр
Киңерәк мәғәнәлә, төркөмдөң күрһәтмәһе аҫтында, төркөмдөң ниндәйҙер X күмәклегенең бөтә әйләндерелмәле үҙгәртеүҙәре төркөмөнә гомоморфизмын аңларға мөмкин. Мәҫәлән:
Оло Камзас
Оло Камзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кваркен районы
Кваркен райо́ны — Ырымбур өлкәһе районы. Өлкәнең көнсығышында урынлашҡан. Башҡортостан дың Баймаҡ районы һәм Ҡаҙағстан менән сиктәш.
Тарих
Ырымбур өлкәһе Кваркен районы үҙәге Кваркен ауылы Финляндияны һәм Швецияны бүлгән Балтик диңгеҙендәге Норра-Кваркен боғаҙы (Norra Kvarken, Merenkurkku) буйынса бирелде. 1808—1809 йылдағы Рус-швед һуғышы буйынса Рәсәй империяһына Финляндия индерелде.
Корайзы
Корайзы — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тегус йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ағасаҡ
Ағасаҡ, Ағарсаҡ, Ағасъяңаҡ — шәп ағымлы йылға балығы.
Ҡылыҡһырлама
Ағасаҡ оҙонса балыҡ, ауыҙы ҙур, әммә әммә йыртҡыстарға хас булған ҡаҙыҡ тештәре юҡ. Һаҙан балыҡтарыныҡы кеүек йотҡолоҡ тештәре генә бар, аҫҡы яңағы ҡалҡып сығып тора, ә үҙенең суҡағы менән өҫкө яңағы күҙлегенә терәлгән. Томшоғона яҡын торған псыҡ төҫлө күҙҙәре сағыштырмаса бик үк ҙур түгел. Ян-яҡтары көмөштәй аҡ, ҡараһыу осло арҡаһы менән ҡойроҡ йөҙгөстәре төҫлө була. Буйы 80 см. Иң эреләре 12 кг-ға етә. Һыуҙың өҫкө ҡатламдарында йөрөй, төнгөлөккә генә ул төпкөл урынға китә.
Үрсеүе
Ыуылдырыҡ сәскән мәле апрель-май айҙарына тура килә.
Йәшәү рәүеше
Оҙон кәүҙәһе орсоҡ һымаҡ булғанға күрә, ағымлы һыуҙа, буҫағалы һәм һай урындарҙы кисергә, оҙағыраҡ йөҙөргә мөмкинлек бирә. Ҡорбанын ҡыуып барғанда һыу өҫтөнә сығып, шапылдатып ала.
Туҡланыуы
Башлыса селәүсендәр, ваҡ ҡыҫыла һымаҡтар, бөжәктәр менән туҡлана. Әммә ҙурая килә йыртҡысҡа әүерелә, ваҡ балыҡтар, селбәрәләр менән туҡлана, шулай уҡ күбәләктәр, ҡуңғыҙҙар, энәғараҡтарҙы ла аулай.
Аҙанғол (Мәсетле районы)
Аҙанғол (Азангулово) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы ауыл. Яңы Мишәр ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 452566, ОКАТО коды — 80242835002.
Урамдар
Урам исеме :
И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһы
'''И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһы''' — Санкт-Петербургская государственная медицинская академия имени И. И. Мечникова — Санкт-Петербургта 1907 йылда нигеҙләнгән юғары уҡыу йорто, ул 2011 йылда Санкт-Петербург медицина дипломдан һуң белем биреү академияһы менән берләшеү нигеҙендә яңы юғары уҡыу йорто — И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты булдырылғанға тиклем эшләп килгән.
Тулы атамаһы: ''«И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһы» дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы''.
Тарихы
1920 йылда Петроград дәүләт университетының 1907 йылда В. М. Бехтерев ойошторған Психоневрология институтының белем биреү подразделениеһы булараҡ танытҡан 2-се медицина факультеты үҙ аллы вузға үҙгәртелә — Дәүләт медицина белемдәре институты (ДМБИ) булып китә.
Институттың беренсе ректоры Людвиг Мартынович Пуусепп була 1930 йылда институт 2-се Ленинград медицина институты (2-се ЛМИ) тип үҙгәртелә, һуңғараҡ унда санитария-гигиена факультеты ойошторола. 1930 йылда 2-се ЛМИ менән медицина юғары уҡыу йорто — И. И. Мечников исемендәге хәстәхана берләшә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында институтта 2222-се госпиталь эшләй, уҡытыу һәм фронт өсөн табиптар әҙерләп сығарыу дауам итә.
1947 йылда институт яңынан Ленинград санитария-гигиена медицина институты итеп үҙгәртелә (ЛСГМИ, көнкүрештә «Сангиг»).
1994 йылда институт академия статусы ала.
1995 йылда академияға ғалимдың 150 йыллығы айҡанлы И. И. Мечников исеме бирелә.
2011 йылда академия йәшәүҙән туҡтай, яңы барлыҡҡа килгән И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университетының ҡушма өлөшө булып китә.
Таратылыу
Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығының 2011 йылдың 23 июндәге 609-сы бойороғона ярашлы, академияны Медицина дипломдан һуң белем биреү академияһы (МАПО) менән ҡушҡандан һуң, И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты итеп үҙгәртеп ҡорола. Бер академиянан берләшкән учреждениеға — Нобель лауреаты Илья Ильич Мечниковтың исеме, икенсеһенә — ректор күсә.
Һәйкәлдәр һәм биналар
Биналарҙың күп өлөшө 1910-дан 1917 йылға тиклем арауыҡты үҙ эсенә ала. Бөйөк Петр госпитале биналары комплексы 1910—1914 йылдарҙа барлыҡҡа килә, уның архитекторҙары Л. А. Ильин, А. И. Клейн, А. В. Розенберг. Академияның төп клиник базаһы булып Санкт-Петербургҡа нигеҙ һалыныуға 200 йыл тулыуға айҡанлы төҙөлгән 2000 койкалыҡ Бөйөк Петр исемендәге госпиталь тора. Ул 50 бинанан торған һәм майҙаны 35 000 квадрат метрлыҡ парк биләмәһендә урынлашҡан архитектура-тарихи комплекс.
Университет территорияһында И. И. Мечников һәйкәле (1936 йылдың 30 июнендә асылған, скульпторы Л. В. Шервуд) һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған студенттарға һәм хеҙмәткәрҙәренә һәйкәл ҡуйылған (1985 йылда асылған, архитекторы Я. Н. Лукин, скульпторы Н. А. Алиев).
Оло Кия
Оло Кия (Арко-Сёде) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грот урамы
Рус дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, урыҫ Брайл әлифбаһын төҙөүсе һәм Рәсәйҙә һуҡырҙар өсөн мәктәп селтәрҙәре ойоштороусы Грот Константин Карлович (1814—1897) хөрмәтенә аталған.
Тарихы
1849 йылдан Песочная урамының бер өлөшө булһа, хәҙер Профессор Попов урамы булып тора. 1903 йылдан Песочная урамы көнбайышҡа табан оҙонайтыла, һәм урам 1903 йылдың 12 июненән Грот урамы үҙ исемен ала, шуның менән бәйле был урамда алтынсы йортта Константин Гроттың һуҡырҙар өсөн мәктәбе асыла. Ул саҡта Грот урамы Ҡомло яр урамынан Карповка йылғаһына тиклем һуҙылған була. 1950-се йылдар аҙағына урамдың оҙонлоғо хәҙерге сиктәрҙә ҡыҫҡартыла.
Шмалькальден
Шмалькальден (Schmalkalden) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 19978 кеше йәшәй. Майҙаны — 72,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 295 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98574 һәм автомобиль коды — SM.
Миңлеғәле Ғөбәйҙуллин музейы
Миңлеғәле Ғөбәйҙуллин музейы — музей. Советтар Союзы Геройы Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы хөрмәтенә Башҡортостандың Миәкә районы Өршәкбаш-Ҡарамалы ауылында 1965 йылда асылған. 1991—2006 йылдарҙа Милли музей филиалы, 2010 йылдан алып Үҙәк мәҙәниәт һарайы (Ҡырғыҙ-Миәкә ауылы) составындағы муниципаль музей. Экспозицияһы 1982 йылда асыла. Музейҙың дөйөм майҙаны — 118 кв. м.
Тарихы
Хәрби-патриотик журналында (1965, 5-се һан) Н. В. Борисовтың «Память о героических подвигах остается в веках» исемле мәҡәләһе донъя күрә. Александр Матросовтың (Шәкирйән Мөхәмәтйәнов) батырлығын ҡабатлаған геройҙар исемелегендә Миңлеғәли Ғөбәйҙуллиндың да исеме була. Геройҙың һәләк булыуынан һуң егерме йыл үтеүгә уның хәрби тормошо тураһында күп нәмә билдәһеҙ була. Уның батырлығын асҡан берҙән-бер документ — майор Пеньковтың хаты, уны ул М. Ғөбәйҙуллиндың ата-әсәһенә 1944 йылдың майында ебәрә, әммә был хатта ҡасан, нисек батырлығын күрһәткән, ҡайҙа ерләнгән икәне яҙылмаған була. 1959 йылда Берислав һәм Херсон тирәһендәге алыштарҙа ҡатнашыусылары хәтирәләрәен йыйып маташалар, әммә был хәтирәләр төрлөсә була. 1965 йылда СССР Оборона министры Д. Ф. Устинов үҙенең докладында Миңлеғәли Ғөбәйҙуллиндың исемен телгә ала: "«Ватан бер ҡасан да дошман ДЗОТы амбразураһын үҙ күкрәге менән ҡаплаған Башҡортостан комсомолы тәрбиәләнеүселәре гвардия рядовойы А. Матросовтың һәм гвардия лейтенанты М. Ғөбәйҙуллиндың үлемһеҙ батырлығын онотмаясаҡ»."
Советтар Союзы Геройы Миңлеғәли Хәбибулла улы Ғөбәйҙуллиндың музейы 1965 йылда Башҡортостандың Миәкә районы Өршәкбаш-Ҡарамалы ауылында булдырыла. Музей татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Ф. Ғ. Фәсхетдинова башланғысы менән ойошторола. Музейҙы булдырыуҙа бөтә мәктәп ҡатнаша, әммә айырыуса ҙур өлөштө уҡытыусылар Рамаҙанов Г. Х., Рамаҙанова Р. Х., Шәрипова Х., Баһауетдинова Ф. С., Ҡотлоярова З. М., Фәхретдинов М. К., Рауилов А. Ш., Аҡтуганова М. С. индерә.
Музейҙың дөйөм майҙаны — 118 кв. м. Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин залының икенсе бүлегендә М. И. Абдуллиндың, И. В. Максимчаның һәм районда тыуған башҡа һуғыш ветерандарының тормошо һәм батырлығы тураһындағы фотодокументтар, материалдар ҡуйылған. Был залда М. Ғөбәйҙуллиндың бала сағы, уның туғандары, мәктәп йылдары, үлемһеҙ батырлығы тураһында белеп була. Бында уның шәхси әйберҙәре һаҡлана: тыуыу тураһында танытма, уның ҡулдары менән эшлнгән фото өсөн рама, уның гармуны, фронттан килгән хаты, мәктәптә ултырған партаһы, класташтарының һәм уҡытыусыларының фотолары, Герой исеме бирелеүе тураһындағы Грамота, часть командиры Н. Н. Пеньковтың геройҙың ата-әсәһенә уның батырлығын һүрәтләп яҙған хаты. Музейға килеүселәр «Ғөбәйҙуллиндың һуңғы алышы» диорамаһы янында туҡтала. Диорамала 109-сы дивизияның 309-сы гвардия уҡсылар полкы һалдаттары алышының иң ҡыҙған мәле күрһәтелгән. Миңлеғәли Ғөбәйҙуллиндың һуңғы алашы Украина еренде Херсон өлкәһе Дудчаны аулы тирәһендә була.
Стендтарҙа — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҡташтар фотолары, һуғыш ваҡытында һәләк булғандарҙың һәм тыл хеҙмәтсәндәре исемлеге, витриналарҙа һуғыш йылдары документтары, фронт хаттары күрһәтелгән. Ошо уҡ залда Афған һәм Чечен хәрби ғәмәлдәрендә ҡатнашҡан яугирҙар мөйөшө булдырылған. Музейҙа Чечен Республикаһында һәләк булған десантсы Аҡтуғанов Динар Нуриәхәмәт улының десантсы формаһы, хәрби билеты, паспорты, аттестаты, грамоталары, хаттары, Батырлыҡ ордены һаҡлана. Йыл һайын музейға яҡынса 2000 кеше килә. Музей фонды 475 берәмек тәшкил итә. Музейҙа класс сәғәттәре, тематик кисәләр, әңгәмәләр, осрашыуҙар үтә. Шулай уҡ район халҡы фондты тулыландырыу буйынса әүҙем ҡатнаша. 2015 йылдың май айында Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин музейы үҙенең 50-йыллығын билдәләне. Юбилей байрам саралары «Музей-2015 төнө — Еңеү яҙы» Республика музей патриотик акцияһы сиктәрендә уҙғарылды. Программала телевидениеһе фондынан алынған М. Ғөбәйҙуллин тураһындағы «Үлемһеҙлек көнө» (1974) фильмы күрһәтелде, шулай уҡ шиғырҙар һәм иншалар конкурсы еңеүселәре тәбрикләнде.
Музей ҡаҙаныштары
2000 йыл
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 55-йыллығына арналған республика музейҙары конкурсында — Башҡортостан Республикаһы Ветерандар советының Почет грамотаһы; 2009 йыл
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65-йыллығына арналған республика музейҙары конкурсына — «Муниципаль музейҙар» номинацияһында 1-се дәрәжә Дипломы. 2015 йыл