cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Наҙы-Петровск
1812 йылдағы Ватан һуғышы
Наполеон менән һуғыш заводҡа хәрби ведомствоның ҙур ашығыс заказын үтәү талабын ҡуя. Заказдар шул тиклем ҙур була, Дәүләт советы 1810 йылдың ноябрендә үк «орудие һәм артиллерия снарядтарын етештереү саралары тураһындағы финанс министрының яҙма ғаризаһын һәм хәрби эштәр департаменты һәм дәүләт иҡтисады әҙерләгән положениены» ҡарап, «ҡаҙна заводтары, ғәмәлдәрен нисек кенә көсәйтеүгә ҡарамаҫтан, киләһе 1811 һәм артабанғы йылдарҙа орудие һәм снарядты талап ителгән күләмдә етештерә алмаясаҡ» тип таный. Быға тиклем ҡорал етештереү менән шөғөлләнмәгән шәхси заводтарға нарядтың байтаҡ өлөшөн йөкмәтергә тура килә. Заводсы Расторгуевтың Кәҫле, Ҡыштым һәм Наҙы-Петровск заводтары наряд ала. Ашығыс рәүештә етештереүҙе яйға һалырға, яңы ҡорамал һәм ҡулайламалар төҙөргә, эшселәрҙе өйрәтергә, башҡа предприятиеларға уҡырға ебәрергә тура килә. Тағы бер ҡыйын хәл күҙәтелә: ғәҙәти металл снаряд ҡойоуға яраҡлы булмай сыға. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡорал һәм боеприпастар етештереүгә тап килгән металл сорттарын сығарыу яйға һалына. Артиллерия снарядтарын эшкәртеү өсөн яңы машиналар барлыҡҡа килә.
Шәхси заводтарҙа снаряд етештереү өсөн яуаплылыҡ Тау идараһы шихтмейстеры Подоксеновҡа һалына, әҙер артиллерия снарядтарын армияға оҙатыу өсөн Наҙы-Петровск пристанына тапшырыусы итеп подпоручик Фан дер Венде тәғәйенләнә.
Наҙы-Петровск (тәүҙә — «Наҙы-Петровский заводы» ауылы) Красноуфимский өйәҙенең Наҙы-Петровск улусы үҙәге була.
Тәүҙә завод Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда, ә һуңынан Граждандар һуғышы йылдарында емерелә, уны тергеҙеү 1929 йылға тиклем дауам итә.
Совет осоронда
"Рәсәй эшсе-крәҫтиән хөкүмәтенең Башҡортостан хөкүмәте менән Башҡортостандың совет автономияһы тураһында Килешеүендә Бәләкәй Башҡортостандың кантоны үҙәге тип Билән ауылын күрһәткәндә, Пермь губернаһының Наҙы-Петровск заводы станцияһы булараҡ телгә алына.
1941 йылдың октябрендә Наҙы-Петровскиҙа 65-се айырым диңгеҙ уҡсылар бригадаһы ойошторола; 1942 йылдың октябренән 1943 йылдың июленә тиклем ҡалала 1-се Ростов артиллерия (Ростов һәм Белгород артиллерия) училищеһы дислокациялана; 3878-се хәрби эвакогоспиталь эшләй урынлашҡан.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында завод хәрби продукция сығара.
1944 йылдың 27 июнендә Наҙы-Петровск район әһәмиәтендәге ҡала статусын ала.
Иҡтисады
TDK-10.215, TDK-10.180, TDK-8.180, SMK-10.200, SMK-10.180 и SMK-5.66 башня крандарын сығарыусы «Ҡойоу-механик заводы» ЯСЙ-те ҡала ойоштороусы предприятие булып тора. Завод янында Наҙы йылғаһында завод быуаһы урынлашҡан.
Ҡалала Өфө йылғаһындағы Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан, һыу алғысы һәм бер нисә насос подстанцияһы — СПЭСВТВ (һыу менән тәьмин итеүҙең тышҡы тракты ҡоролмаларын эксплуатациялау буйынса махсуслаштырылған предприятие) булған, Екатеринбург ҡалаһына эсәр һыу һурҙырып ағыҙыу предприятиеһы эшләй.
Шулай уҡ ағас эшкәртеү сәнәғәте предприятиеһы эшләй. 2010 йылдар башында Суроям мәғдән ятҡылыҡтарын үҙләштерә башлау һәм Суроям тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөү планлаштырылһа ла, ҡатмарлы иҡтисади хәл менән бәйле, был проект билдәһеҙ ваҡытҡа кисектерелде. Предприятие ҡаланан бер нисәмә саҡрым көньяҡтараҡ ятҡан «Урайым» сәнәғәт майҙансығында (Урайым ҡасабаһы эргәһендә) төҙөлөргә тейеш.
Мәғарифы
Ҡалала биш муниципаль мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы, дүрт муниципаль дөйөм белем биреү мәктәбе, биш өҫтәмә белем биреү учреждениеһы: Уҡыусы йәштәр йорто, Йәш техниктар станцияһы, Йәш натуралистар станцияһы, Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Балалар сәнғәт мәктәбе эшләй. Юғары һәм урта махсус белем биреү учреждениелары: Кәҫле сәнәғәт-гуманитар техникумы Филиалы, Көньяҡ-Урал дәүләт университеты һәм Силәбе дәүләт университеты Филиалдары (Вәкиллекле).
Транспорты
Ҡалала тимер юл станцияһы һәм Бирҙәүеш станцияһы (Көньяҡ Урал тимер юлы ЮУЖД) — Дружинино ст.анцияһы (Свердловск тимер юлы СвЖД) йүнәлешендәге «Наҙы-Петровск» юл дистанцияһы урынлашҡан. Бирҙәүеш — Михайловский Завод поезы 2012 йылдың 5 сентябренән ғәмәлдән сығарылған.
Ҡала аша 75К-011 (Красноуфимск-Әртә-Наҙы-Петровск-Үрге Өпәле-Кәҫле) автомобиль юлы үтә. Шулай уҡ төбәк автомобиль юлы буйынса Ҡуҫа ҡалаһына һәм Яңы Балаҡатай ауылына тура бәйләнеш бар. Автостанция эшләй. Автобустар дүрт ҡала-ара йүнәлеш буйынса: Наҙы-Петровск-Екатеринбург (18.04.2017 йылдан ваҡытлыса ғәмәлдән сығарылған), Наҙы-Петровск-Силәбе (Үрге Өпәле, Кәҫле ҡалалары аша), Наҙы-Петровск-Мейәс (Үрге Өпәле, Кәҫле ҡалалары аша), Наҙы-Петровск-Первоуральск (Төлгәш ауылы, Михайловск, Түбәнге Һырға, Рәүҙе ҡалалары аша) йөрөй. Райондың ауыл тораҡ пункттарына тиклем ҡала яны маршруттары эшләй. Ҡалала, 1.01.2015 мәғлүмәттәре буйынса, 7 ҡала автобус маршруты иҫәпләнә, өҫтәп шуны әйтер кәрәк, ял көндәрендә ике — № 11,22 маршруттары ғына — «Майҙан-Тимер юл вокзалы» араһында йөрөй.
Киң мәғлүмәт саралары
Ҡалала «Наҙы-Петровск хәбәрҙәре» гәзите сығарыла. Һәр йома һайын Силәбе «ОТВ» телевидениеһы каналында «Наҙы-Петровск контуры» урындағы яңылыҡтар сығарылышы була. Шулай уҡ ҡалала 101,1 мгц йышлыҡтарында «Радио Дача» һәм «Радио ОТВ» радиостанциялары сигналдары, Яңы Бүре тораҡ пунктынан сигнал ҡабул ителә.
Латипов Урал Рамдраҡ улы
Латипов Урал Рамдраҡ улы (Урал Рамдракавіч Латыпаў ; 28 февраль 1951 йыл) — юрист, хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Полковник (1991). Белоруссияның дәүләт һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2021).
Биографияһы
Оттавкалағы полковник.
Елисеев Сергей Иванович
Елисеев Сергей Иванович (3 ноябрь 1875 йыл, Өфө (Симферополь) — 19 октябрь 1937 йыл, Томск) — баһадир спортсы, рустарҙан беренсе донъя чемпионы (1899).
Латипов Урал Рамдраҡ улы
Өҫтәмә мәғлүмәт
Инглиз һәм француз телдәрендә яҡшы һөйләшә.
Елисеев Сергей Иванович
Билдәле рус баһадиры Клементий Булдың остазы.
Латипов Урал Рамдраҡ улы
Ғаиләһе
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.
Елисеев Сергей Иванович
Биографияһы
«Томск А-нан Я-ға тиклем. Ҡаланың ҡыҫҡа энциклопедияһы»нда Сергей Елисеев Симферополдә тыуған тип раҫлана, әммә башҡа сығанаҡтар тыуған урынын Өфө тип күрһәтә.
Атаһы, Иван Григорьевич, һөнәре буйынса ашнаҡсы, баһадир була. Улдары — өлкәне Сергей менән кесеһе Александр Өфөнөң тимер юл оҫтаханаларында слесарь булып эшләй.
1898 йылда Сергей Елисеев ағаһы Александр менән бергә Өфөнән Петербургҡа кусенә. 1898 йылдың апрелендә Сергей Петербургта Рәсәй чемпионатында ҡатнашып, унда икенсе урын яулай (беренсе урында — Георг Гаккеншмидт) һәм ике донъя рекорды ҡуя: 28,8 һәм 32,8 килограмлыҡ герҙәр менән «разводка» эшләй һәм ҡулын ике яҡҡа айырып 60,8 килограмлыҡ герҙе күтәреп тора.
1899 йылдың февралендә Елисеев Миланға бара. Унда иң көслө кеше исемен алыу өсөн ер шарының баһадирҙары йыйыла. Сығыштар донъяға билдәле «Ла Скала» опера театры сәхнәһендә бара. 23 йәшендә Сергей Елисеев йыл, алыҫ Өфөнән ябай эшсе егет, донъя чемпионы һәм рекордсыһы була.
Рәсәйҙә Елисеевтың иҫ киткес сығышы тураһында хәбәр киң ижтимағи резонанс тыуҙыра. Халыҡтың физик үҫешен баш күҙәтеүсе үҙе батша исеменә Өфө ҡалаһынан С. Елисеевты Ватанға һәм батшаға өлгөлө хеҙмәте өсөн бүләкләү тураһында реляция яҙа.
Ике тапҡыр — 1899 һәм 1900 йылдарҙа Елисеев, ул заман өсөн иҫ киткес һөҙөмтәләр күрһәтеп, Рәсәй чемпионы титулын яулай. Ике ҡулында ул 145 килограмм күтәрә, 160,2 килограммды этә. 1903 йылда Сергей Елисеев донъя чемпионатында ҡатнашыу өсөн Парижға юллана. Һәм тағы ла Рәсәйҙе данлай.
Рәсәйҙә 1905 йылғы революцион ваҡиғалар көтөлә. Сергей Елисеев әүҙем революционер була, был хаҡта батша һағы ла белә. Ул «Атлет» ҡушаматы менән үтә. 1905 йылдың июнендә ул листовкалар алып китеп барған була. Уға ҡарагруһсылар ябырылып, башын тишәләр. Ул илле көн йәшәү менән үлем араһында була, ә һауыҡҡас, жандармдар уны төрмәгә яба, ә һуңынан Яҡутстанға һөргөнгә ебәрә.
Октябрь революцияһынан һуң, 1919 йылда, Елисеев ғаиләһе менән — Төмәнгә, ә 1925 йылда Томскиға күсенә, бухгалтер булып эшләй (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — йөк ташый, һуңынан — Томск медицина һәм технология институттарында ауыр атлетика уҡытыусыһы була, Томск ҡала баҡсаһында үҙенең номерҙары менән сығыш яһай).
1937 йылдың сентябрендә «Рәсәйҙе ҡотҡарыусылар союзы» ағзаһы булараҡ НКВД органдары тарафынан ҡулға алына һәм атып үлтерелә. Һуңынан аҡлана.
Ҡыҙыҡлы факттар
Яҙмыш келәмдә Елисеевты бөйөк һәм еңелмәҫ Иван Поддубный менән осраштыра— спорт ярышында ике донъя чемпионы осраша: береһе гер спорты буйынса, икенсеһе — көрәш. Алыш Томскиҙа үтә. «Спорт» журналында был үҙенсәлекле осрашыу ошолай һүрәтләнә :
Бөгөн Томск өлкәһендә, ҡасандыр Елисеев эшләгән Технология институтында (хәҙер Томск политехник университеты), С. И. Елисеев иҫтәлегенә йыл һайын гер спорты буйынса турнирҙың үткәрелә.
Швед шырпыһы (фильм)
«Шве́д шырпыһы» — совет нәфис фильмы, «Мосфильм» киностудияһында 1954 йылда режиссёр Константин Юдин тарафынан шул исемдәге А. П. Чехов хикәйәһе буйынса төшөрөлгән.
Сюжет
Өйәҙ ҡалаһында урындағы алпауыт Кляузовтың үлтерелеүе тураһында хәбәр тарала. Эшһеҙлектән аптырап ултырған тикшереүсе Чубиков һәм уның ярҙамсыһы Дюковский был енәйәт эшен тикшерә башлай һәм тиҙҙән алпауыттың теп-тере булыуын һәм пристав ҡатыны менән уларҙың мунсаһында бер аҙна буйы кәйеф-сафа ҡороп ятыуҙарын асыҡлай, алпауыттың ғүмеренә береһе лә ҡул һалырға әҙерләнмәгән булып сыға.
Березин Владимир Александрович
Березин Владимир Александрович  (3 апрель 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәй дикторы, актер, тележурналист, теле- һәм радиотапшырыуҙар алып барыусы. Кремлдә, мэрияла концерт һәм рәсми сараларҙы, шулай уҡ күп фестивалдәрҙе, телевизион тапшырыуҙарҙы һәм шоуҙарҙы алып барыусы. «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Александрович Березин 1957 йылдың 3 апрелендә Орёл ҡалаһында тыуған.
Атаһы Кавказ мосолманы, чечен, өс ҡатыны булған. Әммә Березин уның менән йәшәмәгәнлектән, фамилияһын әсәһе яғынан ала.
Орел мәҙәниәт колледжында режиссура факультетында, ә һуңыраҡ Урал дәүләт университетының журналистика факультетында уҡый.
1980 йылда уҡ Березин Свердловск телевидениеһында дикторҙар бүлеген етәкләй. Ул был урында 10 йыл ҡала. Әйткәндәй, был осраҡлы ғына була тиерлек — Борис Ельцин урындағы телевидениела Березинды күреп ҡала, ул уны Свердловскиға үҙенә саҡыра. Ә инде унда Останкино етәкселеге уға иғтибар итә, һәм Березин Мәскәүҙә була.
1990 йылдар башында Владимир Березин Үҙәк телевидениела эшләй. Диктор ҡатнашлығындағы проекттар араһында — «Доброе утро» программаһы, шулай уҡ балалар өсөн «Спокойной ночи, малыши!» тапшырыуы.
1991 йылдағы бик драматик ваҡиғаларҙан һуң Березин «Время» программаһының алып барыусыһы булып сыға.
Артабан Березин РТР каналына күсә, тиҙҙән унда каналдың баш дикторы вазифаһын ала. РТР-ҙа диктор бүлеге ябылғандан һуң (1996) Березин «Мой XX век», «Площадь звёзд» телевизион тапшырыуҙарын, шулай уҡ шул уҡ телеканалда «Славянский базар в Витебске» фестивалдәрен алып бара. 1998 йылда ҡыҫҡа ваҡытҡа РТР-ҙа диктор бүлеге тергеҙелә, уның етәксеһе Березин була.
Мәскәү өлкәһе губернаторы С. К. Шойгуның вазифаһына кереү тантанаһын үткәреүсе (2012).
2021 йылдың ғинуарынан «Москва Доверие» каналында «Киноның мистик серҙәре» документаль программаһын алып бара.
Мәскәү өлкәһе буйынса Рәсәй Эске эштәр министрлығы баш идаралығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы.
Танылыуы
- «Шәхси батырлығы өсөн» ордены (17 ғинуар 1994 йыл) — ғүмеренә хәүеф янаған шарттарҙа һөнәри бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм фиҙакәрлеге өсөн. - Рәсәй Федерацияһының милли сәнғәтенә индергән өлөшө өсөн Милли гуманитар академияның почетлы академигы итеп һайлана
Сикүл
Сикүл (Сикул) — Башҡортостандың Ишембай районындағы бәләкәй йылғаһы, Ағиҙелдең уң ҡушылдығы.
Этимологияһы
Сикүл - уны уратып алған тауҙарҙан ағып төшкән шишмәләрҙән хасил булған бәләкәй күлдән ағып сыҡҡан бәләкәй генә йылға. Төрлө яҡтан ағып төшкән һыу ятҡылығын халыҡ "Сей күл" тип атаған, әкренләп был исем "Сикүл" булып киткән. Йылғаның оҙонлоғо яҡынса 5 километр. Әллә ни ҙур булмаған Богдановка ауылынан көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта башлана. Көнбайышҡа табан аға, урта ағымының һул ярында дача тотоусылар ҡасабаһы ята. Ишембай ҡалаһы һәм Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы сиге йылғаның түбәнге ағымынан үтә.
Ишембай ҡалаһының төньяҡ өлөшөндә ятҡан Бурводстрой ҡасабаһы (һулда) һәм Яр-Биш ҡаҙаҡ (уңда) араһында уң яҡ ярҙан Ағиҙелгә барып ҡоя.
Бурводстрой урамы буйынса һәм Ишембай — Стәрлетамаҡ автомобиль юлында йылға аша күпер һалынған. Шишмәлә бәләкәй быуалар ҙа бар.
Троя һуғышы
Троя һуғышы — Гомер эпосы ижад ителгәнгә тиклем үк уның хаҡында грек халҡы араһында риүәйәттәр таралған һуғыш.
Троя һуғышы ваҡиғаларының иң ентекле тасуирланышы ике поэмала — «Илиадала» һәм «Одиссеяла» һаҡланған: Троя геройҙары һәм Троя һуғышы ваҡиғалары башлыса тап ошо поэмалар арҡаһында дан ала. Һуғыш башланыуҙың сәбәбе итеп Гомер квази-тарихи фактты — Еленаны урлауҙы күрһәтә.
Троя һуғышы, күпселек тишеренеүселәр фекеренсә, б. э. т. XIII—XII быуаттарҙа була. Бәғзе ғалимдар был һуғышты уйҙырма тип атай.
Һуғыш алдынан
Боронғо грек эпосына ярашлы, герой Пелейҙың һәм нереида Фетиданың туйына, саҡырыу алмаған низағ алиһәһе Эриданан тыш, Олимптың бар аллалары килә. Эрида был туйға «Иң һылыуға» тигән яҙыу менән Гесперидаларҙың алтын алмаһын ырғытып китә. Был исем өсөн Гера, Афина һәм Афродита араһында бәхәс сыға. Улар Зевстан ҡарар көтә, әммә ул береһенә лә өҫтөнлөк биргеһе килмәй, сөнки иң гүзәле тип ул Афродитаны һанай, ләкин Гера уның ҡатыны, ә Афина ҡыҙы була. Шуға ул бәхәсте хәл итеүҙе Парисҡа бирә.
Парис өҫтөнлөктө мөхәббәт алиһәһенә биргән, сөнки Афродита уға донъялағы иң матур ҡатын-ҡыҙҙың — Менелай батшаның ҡатыны Еленаның һөйөүен вәғәҙә итә. Парис Спартаға Ферекл төҙөгән карапта китә. Менелай ҡунаҡты асыҡ йөҙ менән ҡаршылай, әммә олатаһы Катрейҙы ерләү өсөн Критҡа китергә мәжбүр була. Афродита Еленаны Парисҡа ғашиҡ итә һәм улар Менелайҙың байлығын, Эфра һәм Климена исемле ҡол ҡыҙҙарҙы алып Троянан ҡаса.
Һуғышҡа барыһы ла теләп бармаған. Одиссей, аҡылдан яҙғанға һалышып, ситтә ҡалырға маташа, әммә Паламед уның ялғанын аса. Кипр батшаһы Кинир гректарға ҡушылмай. Пемандр һәм Тевтис походта ҡатнашмай. Фетида улын Скирос утрауының батшаһы Ликомедта йәшереп ҡарай, әммә Одиссей уны таба һәм Ахилл теләп яуға ҡушыла. Ликомедтың ҡыҙы Деидамия Ахиллға Неоптелем исемле ул таба.
100 000 һуғышсынан һәм 1186 караптан торған ғәскәр Авлид гаванендә (Беотияла, Эвбея менән Грецияның ҡитға өлөшөн айырып торған боғаҙҙа) йыйыла.
Бында ҡорбан салған ваҡытта миһрап аҫтынан йылан шыуышып сыға һәм, һигеҙ турғай балаһы менән инә турғайҙы ашағас, ташҡа әйләнә. Ғәскәрҙәге күрәҙәселәрҙең береһе Калхант был хәлде һуғыш туғыҙ йыл барасаҡ һәм унынсы йылға Трояны алыу менән тамамланасаҡ, тип юраған.
Һуғыштың башы
Гректар караптарҙа Азияға етәләр. Улар яңылыш ярға төшәләр, шунан уларҙы дауыл Авлидаға алып китә, Артемидаға Агамемнондың ҡыҙы Ифигенияны ҡорбан иткәс кенә икенсе тапҡыр Трояға китәләр.
Гректор Тенедос утрауына туҡтайҙар, Ахилл утрауҙың батшаһы Тенесты үлтерә. Гректар үҙ аллаларына ҡорбан килтергәндә Филоктетты йылан саға. Уны утрауҙа ҡалдыралар. Ахилл Кикнды үлтергәс кенә гректар Троада ярына сыға алалар. Ярға аяҡ баҫҡан тәүге ахейҙарҙың береһе Протесилайҙы Гектор үлтерә.
Грек ғәскәре Троя тигеҙлегендә лагерь булып урынлашҡас, Одиссей менән Менелай Еленаны ҡайтарыу һәм эште килешеү менән тамамлау маҡсатында ҡалаға бара. Әммә, Еленаның теләгенә һәм Антенорҙың кәңәшенә ҡарамаҫтан, трояндар Еленаны биреүҙән баш тарта. Гектор етәкселек иткән трояндар ғәскәре гректарҙыҡынан кәмерәк була һәм, көслө, күп һанлы яуҙаштары (Эней, Главк һ. б.) булһа ла, Ахиллестан ҡурҡып, хәл иткес һуғышҡа инмәйҙәр.
Ахиллес Троил һәм Полидорҙы үлтерә, Ликаонды әсирлеккә ала.
Икенсе яҡтан, ахейҙар яҡшы нығытылған һәм һаҡланылған ҡаланы ала алмайҙар, тирә-яҡты аҙыҡ-түлек эҙләп бөлгөнлөккә төшөрәләр, Ахиллес етәкселегендә күрше ҡалаларға һөжүм итәләр.
Ахиллес Лесбосты, Фиваны баҫып ала. Әсирлеккә төшкән ҡыҙҙар араһында Текмесса, Хрисеида, Брисеида билдәле.
Паламед Энотроптар ярҙамында грек ғәскәрен аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү әмәлен таба, әммә Одиссей, үс алырға теләп, уны мәкерле рәүештә һәләк итә.
«Илиада» ваҡиғалары
Күрәҙәсе әйткән 10-сы йыл килеп етә, уның ваҡиғалары «Илиада»ла һүрәтләнә. Аполлон жрецы Хрис гректарҙың лагерына килә, уларға әсирлеккә төшөп, Агамемнонда ҡол булған ҡыҙы Хрисеиданы түләү өсөн биреүҙәрен һорай. Уның үтенесе тупаҫ рәүештә кире ҡағылғас, ул Аполлонға үс алыуын һорап ялбара һәм алла гректарға үләт ебәрә. Ахилл гректарҙы йыйылышҡа саҡыра, унда Калхант был бәләнән ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы — Аполлон жрицаһын атаһына түләүһеҙ-ниһеҙ биреп ҡотолоуҙа икәнен әйтә. Агамемнон дөйөм талапҡа буйһона, ләкин был юғалтыуын ҡаплау өсөн Ахиллестан яратҡан ҡол ҡыҙы Брисеиданы тартып ала. Асыуланып, Ахилл үҙенең сатырына китә һәм әсәһе Фетида аша Зевстың гректарға еңеү бирмәүен һорай.
Трояндар һуғышҡа сыға; Агамемнон һуғыш өсөн киләһе көндө билдәләй.
Ғәскәрҙәр ҡара-ҡаршы теҙелә, әммә һуғыш урынына низағты Парис менән Менелайҙың алышы хәл итһен, тип килешәләр, еңеүсе Еленаны ла, Менелайҙан урланған байлыҡты ла алырға тейеш була. Парис еңелә, Афродитаның ҡыҫылыуы арҡаһында ғына үлемдән ҡала.
Агамемнон төҙөлгән килешеүҙә ныҡ тороу яғында була, әммә троян Пандар Менелайға уҡтан атып солохто боҙа һәм тәүге асыҡ һуғыш башлана. Агенор Элефенорҙы үлтерә.
Афина тарафынан ҡурсаланған Диомед батырлыҡтар күрһәтә, хатта Афродита менән Аресты ла яралай. Менелай Пилеменды, ә Сарпедон Родостың батшаһы Тлеполемды үлтерә. Главк менән алышҡа инергә уйлаған Диомед уның күптәнге ҡунағы һәм дуҫы икәнен таный, ҡоралдары менән алмашып, яугирҙар үҙ лагерҙарына ҡайта.
Һуғыш яңынан башлана, әммә Зевс аллаларға унда ҡатнашырға рөхсәт итмәй, һуғыш гректарҙың еңелеүе менән тамамланырға тейеш, тип билдәләй.
Киләһе төндә Агамемнон ҡасыу тураһында уйлай башлай, әммә Нестор уға Ахилл менән ярашырға кәңәш итә, ләкин герой уларҙы кире ҡаға. Одиссей менән Диомед разведкаға сыға, троян шымсыһы Долонды әсирлеккә төшөрәләр, Трояға ярҙамға килгән Фракия батшаһы Ресты үлтерәләр.
Иртәгәһенә Агамемнон трояндарҙы ҡәлғә диуарына ҡыҫырыҡлай, ләкин ул үҙе, Диомед, Одиссей һәм башҡа батырҙар яраланып һуғыштан сығырға мәжбүр булалар. Ахейҙар лагерь диуарҙары эсенә йәшенә, трояндар унда һөжүм итә. Гректарҙың батырҙарса һуғышыуына ҡарамаҫтан, Гектор ҡапҡаны емергәс, трояндар лагерға бәреп инә.
Тағы бер тапҡыр грек батырҙары, бигерәк тә ике Аякс һәм Идоменей, Посейдон ярҙамында, трояндарҙы уңышлы ҡыҫырыҡлай, Идоменей Асийҙы үлтерә, Аякс Теламонид Гекторҙы ергә ауҙара, әммә ул оҙаҡламай, Аполлон биргән көс менән, тағы яу яланында пәйҙә була. Троян Деифоб Аскалафты, Гектор Амфимахты, ә Полидамант Профоенорҙы үлтерә. Посейдон гректарҙы ярҙамһыҙ ҡалдырырға мәжбүр була, улар караптарына сигенә, трояндар һөжүм итә: Агенор Клонийҙы, Эней Медонтты үлтерә.
Алғы карапҡа ут ҡапҡас, Ахилл, яратҡан дуҫы һәм яуҙашы Патроклдың үтенесе буйынса, уға үҙенең ҡорал-ярағын биреп яуға оҙата. Трояндар, улар алдында Ахилл тип уйлап, ҡасалар, Патрокл уларҙы ҡала диуарына тиклем эҙәрлекләй, күп трояндарҙы, шул иҫәптән Пирехм һәм Сарпедонды үлтерә. Ниһайәт, Гектор, Аполлон ярҙамында, Патроклдың үҙен үлтерә. Ахилдың ҡоралы еңеүсегә эләгә. Патроклдың тәне өсөн алышта Аякс Теламонид Гиппофойҙы һәм Форкийҙы, ә Менелай Евфорбты үлтерә. Схедий Гектор ҡулынан һәләк була.
Ахилл шәхси ҡайғыһынан төшөнкөлөккә бирелә, асыуланыуына үкенә, Агамемнон менән яраша, һәм иртәгәһенә, Фетиданың үтенесе буйынса Гефест тарафынан эшләнгән яңы һуғыш кейемендә алышҡа сыға, күп трояндарҙы, шул иҫәптән Астропейҙы һәм ҡаланы һаҡлаусыларҙың төп өмөтө Гекторҙы үлтерә.
Патроклды ерләйҙәр,уның хөрмәтенә уйындар ойошторалар, Приамға Гекторҙың тәнен ҡайтарып бирәләр, уны ерләү өсөн 12 көнлөк солох иғлан итәләр. Ошоноң менән «Илиада»ның йөкмәткеһенә ингән ваҡиғалар тамамлана.
Һуғыштың аҙаҡҡы өлөшө
Гекторҙың үлеменән һуң трояндарға ярҙамға амазонкалар килә, оҙаҡламай алышта уларҙың батшабикәһе Пенфесилея Подаркты үлтерә, әммә үҙе Ахилл ҡулынан һәләк була.
Шунан трояндарға эфиоптар ярҙамға килә. Уларҙың батшаһы Мемнон ҡыйыу һуғыша, Ахилдың дуҫы Антилохты үлтерә. Ахилл дуҫы өсөн үс алып, Мемнонды үлтерә.
Ахилл менән Одиссей араһында низағ сыға, Одиссей Трояны батырлыҡ ярҙамында түгел, ә хәйлә менән генә алып була, ти. Оҙаҡламай Ахилл Парис атҡан уҡтан һәләк була. Ахилды ерләгәндән һуң Фетида улының ҡоралдарын иң лайыҡлы грек батырына бирергә тәҡдим итә. Иң лайыҡлы тип Одиссей табыла, ә Аякс Теламонид, уны һайламауҙары менән кәмһенеп, үҙ-үҙенә ҡул һала.
Ахейҙар ғәскәрендә әсир рәүешендә йәшәүсе Приам улы Гелен Трояны алыу Гераклдың уҡтары килтерелһә һәм Скирос утрауынан Ахилдың улы килһә генә мөмкин буласаҡ, тип әйтә. Махсус ебәрелгән вәкилдәр Лемнос утрауынан уҡ-йәйә менән Филоктетты, Скирос утрауынан Неоптолемды килтерә.
Мисиянан трояндарға ярҙамға Еврипил килә, һуғышта Махаонды һәм Пенелейҙы үлтерә, үҙе Неоптолем ҡулынан һәләк була.
Филоктет Паристы үлемесле яралай. Паристың беренсе ҡатыны Энона уны дауалауҙан баш тарта һәм Парис үлә. Уның ҡустыһы Деифоб Еленаны ҡатынлыҡҡа ала.
Диомед һәм Одиссейҙың Афина ғибәҙәтханаһынан Палладиумды (ҡурсалаусы изге Афина һынын) урлауы ла ҡаланы алырға ярҙам итмәгәс, ахейҙар хәйләгә бара. Афина кәңәше буйынса, Панопейҙың улы Эпей ифрат ҙур ағас ат эшләй, уның эсенә Одиссей етәкселегендә иң ҡыйыу гректар йәшенә; ҡалған гректар лагерҙы яндыра һәм караптарға тейәлеп Троада ярынан китә, әммә Тенедос утрауының артына якорь ташлай. Трояндар ҡаланан сыға һәм ағас атты күрә. Юрамал әсирлеккә бирелгән Одиссейҙың ике туған ҡустыһы Синон трояндарға уны ҡорбан килтерергә иткән гректарҙан ҡасыуын, ағас аттың Палладиумды урлаған өсөн Афинаны мәрхәмәтләндереү өсөн төҙөлгәнен һөйләй. Атты юҡ итеү Трояға һәләкәт килтерәсәк, ә ҡаланың акрополенә индергәндә Азия Европа менән көрәштә еңеп сығасаҡ, тип тә өҫтәй. Атты юҡ итергә өндәгән, уға һөңгө ырғытҡан күрәҙәсе Лаооконды йыландар быуып үлтерә, трояндар быны Синондың һүҙенең хаҡлығы итеп ҡабул итә: ҡала ҡапҡалары ат өсөн тар булып сыға, трояндар диуарҙың бер өлөшөн емерәләр һәм атты акрополгә индереп, уны Афинаға бағышлайҙар. Төнөн Синон атта йәшенгән гректарҙы сығара, һуғышсылар ут менән грек флотына хәйләле пландың уңышлы килеп сығыуы хаҡында сигнал бирәләр.
Грек флоты кире килә һәм Трояны баҫып ала; ҡала халҡының күпмелер өлөшө ҡырыла, ҡалғандары ҡол ителә, ҡаланы емерәләр һәм яндыралар. Менелай Деифобты үлтерә һәм Еленаны азат итә. Неоптолем Агенорҙы, Политты һәм Приамдың үҙен үлтерә. Диомед Коребты үлтерә. Гекторҙың улы Астианактты еңеүселәр башнянан ташлай.
Һуғыштан һуң
Батша йортонан тик Гелен, Кассандра, Навпрестидалар, Гекторҙың ҡатыны Андромаха, Эней, Анхиз, Асканий иҫән ҡала (Приамдың икенсе ҡатыны Гекуба оҙаҡламай үлә). Акамант һәм Демофонт өләсәләре Эфраны әсирлектән ҡотҡара. Лаодиканы ер йота. Поликсенаны Ахилдың ҡәберендә ҡорбан килтерәләр.
Нестор һәм уның улдары Фрасимед, Диомед, Сфенел, Поликсен, Леит, Евмел, Неоптолем, Филоктет, Мерион һәм Идоменей имен-аман өйҙәренә ҡайтып етә. Менелай һәм Одиссей күп йылдар буйы төрлө ерҙәр һәм диңгеҙҙәр аша сәйәхәт итеп кенә ҡайтып етәләр, Аякс Оилид, Мегес, Профой диңгеҙ сәйәхәтендә үлә, Агамемнон өйөнә ҡайтып етеү менән үлә. Калхант, Подалирий, Амфилох, Леонтей, Полипет Кесе Азияла, Гуней һәм Еврипил (Евемондың улы) Ливияла, Тевкр Теламонид, Агапенор, Фидипп Кипрҙа ҡалаларға нигеҙ һала.
Троя һуғышы хаҡында грек мифтарынан алынған хикәйәттәрҙең төп йөкмәткеһе шундай.
Мртьян
Мртьян — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/Еділ/1804/693/229/67/8 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нюдюко-Пендмаяга
Нюдюко-Пендмаяга (Нюдюко-Пэндма-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тршинец металлургия заводы
Тршинец металлургия заводы' (TŽ)'' (Třinecké železárny, Huta trzyniecka) ― сортлы ҡорос прокат етештереүсе завод. Чехияның Моравия-Силезия крайы Тршинец ҡалаһында урынлашҡан. Завод етештергән продукция Чехияла етештерелгән сортлы ҡорос прокатының өстән бер өлөшөнән ашыуын тәшкил итә (йыл һайын яҡынса 2,5 миллион тонна). Үҙ етештерә башлау ваҡытынан заводта барлығы 150 миллион тоннанан ашыу ҡорос сығарылған. Moravia Steel чех компанияһы TŽ компанияһының милли капиталды контролдә тотҡан төп акционеры булып тора.
Тарих
1920 йылда Тешин Силезияһы бүленә, был Чехословакияның иң мөһим сәнәғәт үҙәктәренең береһе була. TŽ 1946 йылда националләштерелә. Коммунистик дәүерҙә уны үҫтереү дауам итә, сөнки ауыр сәнәғәт иң мөһим әһәмиәткә эйә була. Был эре металлургия комбинаты әлегә тиклем районға һәм Тржинец ҡалаһының тирә-яғына ҙур йоғонто яһай, уларға характер бирә, демографияны һәм ҡалаларҙа һауаның бысраныуына йоғонто яһай, 1989 йылда коммунистик режим ҡолағандан һуң был һиҙелерлек кәмегән.
Бөгөн
Завод райондың төп эш сығанағы булып тора: 2005 йылда унда 5519 хеҙмәткәр эшләй. Традиция буйынса даими эшләүсе хеҙмәткәрҙәр һаны кәмей, 1998 йылда уларҙың һаны 9276 була, ә коммунистар дәүерендә 15 000 ашыу кеше эшләгән була. TŽ -та ысынбарлыҡта эшләгән кешеләр һаны бер аҙ юғары, сөнки байтаҡ кеше заводтың бүлендек предприятиеларында эшләй, йә булмаһа сезонлы эш менән булыша. Завод компанияһы урындағы Оцеларжи хоккей командаһының төп бағыусыһы.
2012 йылдың 1 ғинуарынан алып Ян Чудек Тршинец металлургия заводы рәйесе вазифаһын биләй.
Иҙел (исем)
Иҙел — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Иҙел исеме бар.
Этимология
Иҙел — йылға исеменән алынған ир-ат исеме. Ҙур йылға тигәнде аңлата. Иҙел йылғаһы буйында тыуғанын билдәләп ҡушылған исем (боронғо йола буйынса, бала ҡайҙа тыуһа, шул ерҙең, һыуҙың атамаһын исем итеп ҡушҡандар).
Билдәле кешеләр
Агишев Иҙел Миһран улы (4 февраль 1928 йыл — ?) — башҡорт телсеһе, лексиколог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
Нурғәлин Иҙел Зиннур улы (1988 йыл) — баянсы, йырсы. Заһир Исмәғилов исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлаған. Стәрлетамаҡ ҡалаһында аккомпаниаторҙарҙың Республика конкурсы лауреаты (2006 йыл). «Гәлсәр һандуғас» телевизион конкурсында үҙе ижад иткән «Рәхмәт йыры» менән еңеү яулай (2008 йыл). Башлыса үҙе ижад иткән йырҙарҙы башҡара.
Ауылдар
Иҙел (Белорет районы) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауылы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҙел — Ағиҙел, Кама һәм Волга йылғаларының боронғо атамаһы. Урта быуаттарҙа Иҙелдең (йәғни хәҙерге Волганың) башы Ағиҙел менән Ҡариҙел йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан тип иҫәпләнгән.
Иҙел (мифология) — Урал батыр эпосындағы персонаж.
«Иҙел башы» — Белорет районы һәм Белорет ҡалаһының Сабир Шәрипов исемендәге «Иҙел башы» яҙыусылар ойошмаһы.
«Иҙел» халыҡ-ара башҡорт һәм татар йыры фестиваль-конкурсы бар.
Иҙел-тауэр — Өфөнөң Октябрь проспектында төҙөлгән 31 ҡатлы, бейек йорт. Уның бейеклеге 99,9 метр. Бейеклеге буйынса Уралсиб банкыһынан ҡала икенсе бина (әммә ҡоролма түгел) булып һанала. Бинаның ҡушма атамаһының тәүге өлөшө башҡорт телендә йылғаны аңлатҡан иҙел һүҙе.
Ҡыҙыл Гвардия районы (Ырымбур өлкәһе)
Ҡыҙыл Гвардия райо́ны (Красногвардейский район) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге район.
Географияһы
Ҡыҙыл Гвардия районы Ырымбур өлкәһенең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһенең Матвеевка, Пономаревка, Александровка, Новосергиевка, Сорочинск һәм Грачёвка райондары менән сиктәш. Территорияһы майҙаны — 2891 км². Район төньяҡтан көньяҡҡа — 68,3 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан 66,1 километрға һуҙылған.
Тарихы
1924 йылда район территорияһы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Бәләбәй кантоны (элекке Туҡ-Соран кантоны) составынан сығарыла. Ҡыҙыл Гвардия районы Ырымбур өлкәһендә иң йәш райондарҙан иҫәпләнә. 1966 йылдың 30 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы, Сорочинский район составынан сығарылып, ойошторола. Райондың күпселек өлөшө 1917 йылдың ноябренән алып 1924 йылдың октябренә тиклем Кесе Башҡортостандың Туҡ-Соран кантоны составына ингән була.
Был ерҙәрҙә башта башҡорттар хужа була, әммә коммерсант, Беренсе Гильдия сауҙагәре Иван Михайлович Плешанов (Ростовтан) һәм Икенсе Гильдия сауҙагәре Фёдор Фёдорович Красиков (Быҙаулыҡтан) бик бәләкәй хаҡҡа башҡорттарҙан ҡайһы бер биләмәләрҙе һатып алалар. Һатып алған ерҙең дөйөм хаҡы 644417 һумға төшә. Һуңғараҡ Слободчиковтан һәм башҡа ер хужаларынан ерҙәр һатып алына.
1890 йылда Таврия губернаһы Бердянка өйәҙенән Гальбштадт һәм Гнаденфельд ауыл общиналарының ер комиссияһы И. И. Плешановтан һәм Ф. Ф. Красиковтан 16 ҡасаба төҙөү өсөн (Яңы Һамар) 20388 дисәтинә ер һатып алалар, бер дисәтинә ер өсөн 30 һәм 32 һум түләнә. Иң һуңғы хаҡы: бер дисәтинә өсөн 34 һум була
2005 йылдың 9 мартында Ырымбур өлкәһенең 1901/343-III-ОЗ-сө законына ярашлы район составында 16 муниципаль берәмек ойошторола һәм уларҙың сиктәре билдәләнә.
Халҡы
Ырымбур өлкәһендә Ҡыҙыл Гвардия районы (Ҡыуандыҡ һәм Александровка райондары менән) башҡорттарҙың тығыҙ йәшәгән урыны булып тора. Башҡорттар күпләп йәшәгән тораҡ пункттар (2002, %-тарҙа): Бәхтийәр (95), Иҫке Юлдаш (90), Кесе Юлдаш (93), Ҡолман (88), Плешаново (34), Пролетарка (57), Пушкинский (66), Түбәнге Ильяс (99), Урта Ильяс (91), Үрге Ильяс (92), Юлтый (96), Юринский (84), Яйыҡ (94), Яңы Юлдаш (94) һ.б.
Сәйфи Ҡудаш
Сәйфи Ҡудаш; Ҡудашев Сәйфетдин Фәттәхетдин улы (21 сентябрь 1894 йыл — 29 июнь 1993 йыл ) — шағир, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының II—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1943—1948 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1964). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). Башҡорт АССР‑ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985). Ленин (1955), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1943, 1954, 1971), Халыҡтар Дуҫлығы (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сәйфетдин Фәттәхетдин улы Ҡудашев (әҙәби псевдонимы Сәйфи Ҡудаш) 1894 йылдың 21 сентябрендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Келәш ауылында тыуған.
1913 йылда тыуған ауылындағы мәҙрәсәне тамамлағас, белемен арттырыу өсөн аҡса эшләп табыу маҡсатында тәүге сәйәхәткә ҡаҙаҡ далаларына, Ҡустанайға юл тота. Ул саҡта бер ниндәй самолет та, машиналар ҙа булмағанға күрә, дала буйлап йәйәү атлай. Төндәрен ҡуналҡала, ауылдарҙа үткәрә.
Ике йыл буйы ҡаҙаҡ телен, фольклорын өйрәнә, күп йырҙар, аҡындар һөйләгән тарихтарҙы тыңлай. Унда тәүге тапҡыр әҙәбиәттә үҙ көсөн һынап ҡарай. Ҡустанайҙа бөйөк Туҡайҙың вафаты тураһында ишетеп, уның тураһында тәүге шиғырын яҙа. Данлыҡлы "Ғәлиә мәҙрәсәһе"ндә уҡығыһы килә, сөнки унда дини белем менән бер рәттән донъяуи белем дә бирәләр. Ошо бәхеткә бәхеткә өлгәшкәс, ҡаҙаҡ Бәйембәт Майлин, Шәйехзада Бабич, Хәсән Туфан менән дуҫлаша. Тәүге тапҡыр Мәжит Ғафури, Сәғит Рәмиевты күрә. Октябрь революцияһынан һуң ауылда мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1925 йылда ғына Өфөгә күсә.
«Башҡортостан» редакцияһында, һуңынан "Яңы ауыл"да эшләй. Ошо ваҡытта Мәжит Ғафури менән яҡындан дуҫлаша. Мәжит Ғафури үпкә туберкулезы менән сирләгәс, Башҡорт хөкүмәте шағир тере саҡта уның алты том әҫәрҙәрен сығарыуҙы тиҙләтергә ҡарар итә. Ғафуриҙың теләге буйынса был яуаплы эште Сәғит Ағишҡа һәм Булат Ишемғоловҡа йөкмәтәләр. «Етегән» тигән йәшерен ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләп, партиянан сығаралар, «Октябрь» журналы мөхәррире булып эшләп йөрөгәнендә эштән ҡыуалар һәм ҡулға алыуҙан ҡурсалап, Ҡыйғы районына ебәрәләр.
Сәйфи Ҡудаш Ҡыйғы район гәзитен ойоштороуҙа төп роль уйнай. Ҡыйғыла эшләгәнендә (1930—1931) баҫмала йыш сығыш яһай, ҙур әҫәр өсөн материалдар йыя, һәм уның шиғыр менән яҙылған «Ҡушҡайын» романы донъя күрә. Унда коллективлаштырыу, колхоздарҙы нығытыу тураһында һөйләнелә.
Һуңынан шағир Өфөгә әйләнеп ҡайта, ләкин эш бирмәйҙәр. ВКП(б) Үҙәк Комитетына партия сафына ҡайтарыуҙарын һорап апелляция яҙа — 1927 йылдан кире ҡайтаралар.
Башҡорт әҙәбиәте аҡһаҡалының 80-дән ашыу исем менән китаптары сыға. Улар күп телдәргә тәржемә ителгән.
1964 йылда Сәйфи Ҡудашҡа «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелә, ә 1985 йылда «Шиғырҙар һәм поэмалар» китабы өсөн Салауат Юлаев исемендәге премияға лайыҡ була.
Китаптары
Балалар өсөн:
Тизива
Тизива — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тульчын районы
Тульчын районы (Тульчинський район) — Украинаның Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Тульчын ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 54 727 кеше йәшәй.
Хаммерштедт
Хаммерштедт (Hammerstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 168 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 278 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
Кесе Харута
Кесе Харута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 321 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Левочка
Левочка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобожа йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөркөт (Уй ҡушылдығы)
Беркут — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тршинец (хоккей клубы)
"Оцеларжи Тршинец " (Oceláři Třinec, урыҫ. Сталелитейщик) — Тршинец ҡалаһының хоккей клубы, Чехияның экстра лигаһында сығыш яһай. 2010/11 йылдар миҙгелендә команда Экстралигала үҙ тарихында беренсе тапҡыр еңеүсе була, ә 2018/19 йылдар миҙгелендә — икенсе урынды яулай.
Тарих
ХШайбалы хоккей Тршинецҡа ҡыш 1929-30 йылдарҙың ҡышында килә, хоккейсылар башта боҙо туңған быуала уйнай башлай. Клубҡа нигеҙ «SK Třinec» тип һалына, ул шулай уҡ «SK Železárny Třinec», «KS Zaolzik», «SK Železárny Třinec», «TŽ VŘSR Třinec», «TŽ Třinec» һәм «HC Železárny Třinec» исемдәрен йөрөтә, ағымдағы исемен 1999 йылда ала.
Тик 1967 йылда ғына клубтың беренсе хоккей стадионы барлыҡҡа килә, ә 1976 йылда ул ҡыйыҡ менән ябыла. 1979 йылда команда беренсе тапҡыр икенсе дивизионда уйнай һәм башҡа командаларға конкурент булып тора.
1995 йылда, команда өсөн яңы стадион төҙөлөүгә 11 йыл үткәндән һуң, Тршинец клубы командаһы Чехияның юғары лигаһына инә. 1998 йылда клуб экстралиганың финалына сыға.
Нюдюко-Харицей-Яга
Нюдюко-Харицей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ежи Кулей
Ежи Здислав Кулей (Jerzy Zdzisław Kulej; 19 октябрь 1940 йыл, Ченстохова, Польша — 13 июль 2012 йыл, Варшава, Польша) — поляк боксеры, ике тапҡыр олимпия чемпионы (1964, 1968).
Спорт карьераһы
1963—1964 йылдарҙа Европа кубогы финалисы, 1-се ярымурта ауырлыҡта 8 тапҡыр Польша чемпионы (63,5 кг тиклем). Бөтәһе 348 көрәш үткәрә, уларҙың 317-дә еңә, 23 алышта еңелә һәм 8 алыш бер яҡтың да отмауы менән бөтә.
1963 йылда Мәскәүҙә үткән Европа чемпионатында спортсы тәүге ҙур уңышҡа ҡаҙана, финалда мәрәйҙәр буйынса беренсе ярымурта ауырлыҡта совет боксеры Алоиз Туминьшты еңә (63,5 кг). Токиола йәйге Олимпия уйындарында, СССР вәкиле Евгений Фроловты еңеп, (1964) алтын миҙал яулай. 1965 йылда Берлинда дат боксеры Пребен Расмуссенды еңеп, Европа чемпионы титулын яулай. 1967 йылда Римда, совет боксеры Валерий Фроловтан ҡалышып, көмөш миҙал яулай, Мехикола йәйге уйындарҙа (1968) үҙенең икенсе олимпия алтынын яулай, ныҡышмалы финалда кубалы Рекейферос Энрикены еңә. Был тарихта олимпия алтынын берәүҙән артыҡ яулаған өсөнсө боксер була.
Рингта сығыштарын тамамлағандан һуң тренерлыҡ эшенә күсә. 2001—2005 йылдарҙа — демократик һул көстәр союзынан поляк Сеймы ағзаһы
Нотиха
Нотиха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Королевский Алексей Григорьевич
Королевский Алексей Григорьевич (13 сентябрь 1941 йыл — 18 август 2013 йыл) — Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы.
Биографияһы
Алексей Григорьевич Королевский 1963 йылда Свердловск сәнғәт-педагогия училищеһын (И. Д. Шадр исемендәге Екатеринбург һынлы сәнғәт училищеһы) тамамлай.
Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. График. 1970 йылдан алып рәссамдар союзы ағзаһы. 1976 йылдан Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы идараһы ағзаһы.
1964 йылдан алып республика, Бөтә Рәсәй, Бөтә союз, зона, төбәк, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Венгрия республикаһы милли музейында (Будапешт), Башҡортостан Республикаһы Милли музейында (Өфө) һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Тозепка
Тозепка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1402 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ходата
Кесе Ходата — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 399 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айыу ҡолағы
Айыу ҡолағы, һыйырҡойроҡ (Коровя́к, Verbáscum — сираж һымаҡтар ғаиләһенән ике йыллыҡ һары суҡ сәскәле, алмаш япраҡлы үлән үҫемлек. Июнь-август айҙарында һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Биологик яҙма
thumb|left|[[Диаграмма цветка коровяка ]]
Ике йыллыҡ йәки күп йыллыҡ үҫемлек. Бик һирәк бер йыллыҡ та була. Бейеклеге 0,5-3 метр. Ярм ҡыуаҡ фориаһында ла үҫә ала. Япраҡтары алмаш япраҡлы, әйләнмә рәүештә урынлашҡан. , йөнтәҫ, ҡайһы бер япраҡтары шыма ла була. Сәскәләре биш таж япрағы бар, һары төҫтә, шулай уҡ һарғыҙылдары, ҡара-көрәндәре, зәңгәрҙәре, көл төҫлөләре, аҡтары ла осрай. ла осрай.
Емеше — шар формаһында, шулай уҡ оҙонса формала мке өлөшлө ҡап, ҡап эсендә бик күп ваҡ ҡына орлоҡтар биш рәт булып теҙелгән.
Таралыуы
уртаса климаттың Евразия, Төньяҡ Африка өлөшөндә таралған, һәм шулай уҡ Төньяҡ Америкаға ла күсеп барып үҫкән. Рәсәҙең — европа өлөшөндә, [[Кавказда таралған. Ташлы ҡаялы тауҙарҙа, далаларҙа, ҡоро туғайҙарҙа, ҡомло урындарҙа, юл буйҙарында, урман ситтәрендә, ҡомло ерҙә, тау биттәрендә, торлаҡ, юл буйҙарында үҫә. Евразияла, Төньяҡ Африкала уртаса климат зонаһында таралған. Төньяҡ Америкаға күсерелгән. Башҡортотсанда Асҡын районында күпләп осрай.
Халыҡ мидицинаһында
Айыу ҡолағы сәскәһенән әҙерләнгән төнөтмәне тын алыу юлдары, үпкә шешкәндә, үпкә туберкулезы, ашҡаҙан-эсәк сирҙәре былғанда, ҡакырыҡтың сығыуын еңеләйтеү маҡсатында, эс ҡатыу менән яфаланғанда ҡулланалар.
Башҡорт АССР-ының иҡтисады
Башҡорт АССР-ының иҡтисады — СССР-ҙың Урал иҡтисади төбәгенә ингән Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының  (БАССР) иҡтисады, Өфө, Салауат—Стәрлетамаҡ кеүек эре иҡтисади төйөндәрҙе үҙ эсенә ала. БАССР иҡтисады төбәктәр буйынса төрлө үҙенсәлектәргә эйә була: Урта Ағиҙел буйы  — БАССР-ҙың  иҡтисади йәҙрәһе, халҡының яртыһы, иҡтисад производствоһының 4/5 өлөшө, ауыл хужалығының ҙур өлөшө ошонда тупланған. Урта Ағиҙел буйында эшкәртеү сәнәғәте өҫтөнлөк итә; ауыл хужалығы юғары  интенсивлыҡ менән айырылып тора; транспорт селтәре нығыраҡ үҫешкән. БАССР-ҙың  Көнбайыш төбәгендә  нефть сығарыу һәм бойҙай игеү-малсылыҡ йүнәлешле ауыл хужалығы өҫтөнлөк итә, ауыл еренә юғары халыҡ тығыҙлығы хас. БАССР-ҙың Төньяҡ төбәге  — ауыл хужалығы, урман сәнәғәте һәм нефть сығарыу төбәге. БАССР-ҙың Таулы төбәге  — тау заводтары сәнәғәте,  таулы һыҙаттың төньяғында эре ағас эшкәртеү предприятиелары, игенселек һәм малсылыҡ тармаҡтары булған әҙ халыҡлы төбәк.
Хәрби коммунизм (1919—1921)
БАССР-ҙа «хәрби  коммунизм»  Башҡортостанды иҡтисади кризистан сығарыуға йүнәлтелә. Идара итеүҙең хәрби-приказ биреү системаһы урынлаштырыла, эре һәм уртаса сәнәғәт национализациялана, хосуси сауҙа бөтөрөлә, продразверстка, ҡала менән ауыл араһында туранан-тура аҙыҡ-түлек алмашыу, аҙыҡ-түлекте дәүләт бүлеүе  (карточкалар системаһы), дөйөм хеҙмәт бурысы, хеҙмәткә түләүҙә тигеҙләү  принцибы индерелә.
1918—1921 йылдарҙа Продразвёрстка крәҫтиәндәрҙең бөтә артҡан игенен (шәхси һәм хужалыҡ ихтыяждарына ҡаралған норманан артығын) һәм башҡа продуктыһын нығытылған хаҡ буйынса дәүләткә мотлаҡ тапшырыуын күҙҙә тота. Уны Аҙыҡ-түлек халыҡ комиссариаты органдары,  продотрядтар урындарҙағы ярлылар комитеттары һәм Советтар менән бергә үткәрә. БАССР-ҙа волость башҡарма комитеттарына һәм ауыл Советтарына аҙыҡ-түлек йыйыу буйынса  ультиматив талаптар ҡуйыла, ауылдарға эске һаҡ отрядтары ебәрелә; иген һатыу тыйыла. Башревком  граждандар һуғышы барғанда халҡы бер ниһеҙ ҡалған республикала Продразверстканы үткәрттермәҫкә тырышып ҡарай. 1919—1921 йылдарҙа БАССР-ҙа 29 миллион бот самаһы иген һәм башҡа күп аҙыҡ реквизитлана.
БАССР-ҙа хәрби  коммунизм сәйәсәте халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра. 1920 йылда  крәҫтиәндәрҙең «Ҡара бөркөт» тип аталған ихтилалы тоҡана. 1921 йылда етәкселек тарафынан  «хәрби коммунизм»дың ҡулайһыҙлығы таныла һәм  яңы иҡтисади сәйәсәт индерелә.