cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лесото
Иҡтисады
2019 йылда тышҡы сауҙа күләме экспорт буйынса 1,1 миллиард доллар (башлыса алмаз (41,9 процент) һәм текстиль продукция (48 процент) тәшкил итә; Импорт буйынса 1,53 миллиард доллар (яғыулыҡ, химикаттар, сеймал һәм еңел сәнәғәт өсөн ярымфабрикаттар, аҙыҡ-түлек, машиналар һәм ҡорамалдар). Төп тышҡы сауҙа партнеры — Көньяҡ Африка Республикаһы (уға импорттың 85 процентҡа тиклеме һәм экспорттың яҡынса 25 проценты тура килә)
Спорт
Лесото 1972 йылдан йәйге Олимпия уйындарында башлыса еңел атлетика ярыштарында ҡатнаша (команда 1976 йылғы Уйындарҙа ҡатнашмай), улар ҡатнашҡан ваҡытта Лесото спортсылары бер олимпия миҙалын да яулай алмай.
Лесото футбол ассоциацияһына 1932 йылда нигеҙ һалына һәм 1964 йылдан ФИФА ағзаһы булып тора. Үҙ тарихында футбол буйынса Лесото йыйылма командаһы бер тапҡыр ҙа донъя чемпионатына ла, Африка Милләттәр Кубогына ла үтә алмай.
Көньяҡ Африка Республикаһы йоғонтоһонда илдә регби ҙа үҫешә, ләкин аҙ финанслау арҡаһында үҫеш бик яй бара.
Мәғариф
Һуңғы иҫәпләүҙәр буйынса, Лесотола 15 йәштән өлкәнерәк халыҡтың 65 проценты грамоталы. Шулай итеп, Лесото Африкала грамоталылыҡ буйынса иң юғары күрһәткестәрҙең береһенә эйә, өлөшләтә Лесото үҙенең эске тулайым продуктының 12 проценттан ашыуын мәғарифҡа һала. Күпселек илдәрҙән айырмалы рәүештә, илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың грамоталылығы ирҙәргә ҡарағанда юғарыраҡ (64,5 %).
Баш ҡаланан 34 км алыҫлыҡтағы Рома ауылында Лесото милли университеты урынлашҡан.
Һаулыҡ һаҡлау
Балалар үлеме — 16,3 процент самаһы. Табиптар менән тәьмин ителеш: 100 000 кешегә 5 табип. 2014 йылда уртаса ғүмер оҙонлоғо 49,7 йәш тәшкил иткән.
Киң мәғлүмәт саралары
LBC (Lesotho Broadcasting Corporation) дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһы составына Лесото телевидениеһы, Лесото радиоһы һәм Ultimate Radio инә. Шулай уҡ M-net Lesoto телеканалы ла популяр.
Симониха (Кама ҡушылдығы)
Симониха  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Биржа
Би́ржа (beurs, Börse, bourse, bórsa, bolsa, exchange) — тауарҙарҙы, финанс инструменттарын һәм сит ил валюталарын күмәртәләп һатыу-алыуҙы ойоштороусо һәм даими эшләүсе баҙар. Беренсе тапҡыр тауар һәм валюта һатыу биржалары 15—16 быуаттарҙа Италияла (Венеция, Генуя, Флоренция) барлыҡҡа килә. 16 быуатта дәүләттең ҡиммәтле ҡағыҙҙары (бурыс йөкләмәләре) менән сауҙа итеү эштәре башлана. 1566 йылда Лондонда Король тауар һәм вексель биржаһы, 17 быуат аҙағында Лондон фонд биржаһы ойоша. Тауарҙар һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу буйынса хәҙерге көнгә тиклем эшләп килгән универсаль Амстердам биржаһы 17 быуат башында ойошторола. 1817 йылда АҠШ- та Нью-Йорк фонд биржаһы асыла.
Рәсәйҙә беренсе биржа Пётр I күрһәтмәһе буйынса 1703 йылда Санкт-Петербургта асыла, 18 быуат аҙағында Мәскәүҙә ойоша. 1914 йылда Рәсәйҙә 115 универсаль биржа иҫәпләнә. Ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән сауҙа итеү ысулы Халыҡ комиссарҙары советының 1917 йылғы 23 декабрь декреты менән бөтөрөлә. 1922—30 йылдарҙа биржалар баҙарҙы көйләүсе дәүләт органы сифатында эшләй. 1930 йылда СССР-да биржалар эшсәнлеге туҡтатыла. 1990 йылдар башында биржалар яңынан эшкә керешә. Тауар биржаһы — тауар баҙарында күпләп һатыу-алыуҙы ойоштороусы. Бында килешеү сроктары фонд биржаһына ҡарағанда оҙағыраҡ дауам итә (нигеҙҙә — 6-ҙан 24 айға тиклем). Иҡтисадтың монополиялаштырылыуы менән тауар биржаларының мөстәҡиллеге сикләнә (монополияләр, биржаларҙы ситләтеп, тауар менән күберәк үҙҙәре сауҙа итәләр). РФ-ҙа «Биржа тауарҙары һәм биржа сауҙаһы» тураһындағы закон 1992 йылдың 20 февралендә ҡабул ителә. 2007 йылда РФ нефть продукттары һәм газ менән һатыу итеүсе биржалар барлыҡҡа килә, уларҙа иҫәп-хисап һумдарҙа алып барыла. Фонд биржаһында акцияләрҙы, корпоратив облигациялар, опциондар, дәүләт заёмдары облигациялары һ.б. финанс инструменттарын һатыу-алыу ғәмәлгә ашырыла. Унда ҡиммәтле ҡағыҙҙар курсы формалаша. Эре акционерлыҡ компанияләрының акциялары Нью-Йорк һәм Лондон биржаларында. 2006 йылда Нью-Йорк биржаһында Рәсәйҙең 6, ә Лондон биржаһында 16 компанияһының ҡиммәтле ҡағыҙҙары урнынлаштырыла. Килешеүҙәр күләме артыуға карамаҫтан, фонд биржаларының роле сағыштырмаса кәмей, сөнки эре банкылар ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы уҙ клиенттарына һатыу һәм таратыу менән үҙҙәре шөғөлләнә. Сит ил валюталары һәм алтын менән һатыу итеүҙе лә банкылар үҙҙәре башҡара; элегерәк уларҙы ғәмәлгә ашыру өсөн фонд биржалары ҡаршыһында валюта биржалары ойошторолған.
Рәсәйҙә фонд биржаларының эшсәнлеге 1991 йылдың 28 декабрендә раҫланған «РСФСР-ҙа ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы сығарыу һәм әйләнешкә керетеү һәм фонд биржалары тураһындағы нигеҙләмә» менән көйләнә. 1996 йылда РФ-ҙың «Ҡиммәтле ҡағыҙҙар тураһында»ғы федераль законы ҡабул ителгәс, шуға тура килтереп, фонд биржаһы коммерцияһыҙ партнёрлык формаһында ойошторола.
Еләҙекүл
Еләҙекүл (Зилязекулево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше. Почта индексы — 452995, ОКАТО коды — 80208819008.
Бестужев тоҡомло һыйыр малы
Бестужев тоҡомло һыйыр малы — 18-се быуат аҙағында — 19-сы быуат башында Сембер губернаһында (хәҙерге Ульянов өлкәһе) С.П. Бестужев тарафынан шортгор, голланд, симменталь һ.б. токомдарҙы ерле током менән ҡушылдырып, яңы тоҡом сығарыла. Эре, оҙонса буйлы, таҙа кәүҙәле, ныҡ һөйәкле мал. Бестужев тоҡомло һыйыр малы Башкортстанда, Татарстанда, Һамар һәм Ульянов өлкәләрендә күпләп аҫырала. Хайуандар асыҡ ҡыҙыл һәм ҡараһыу ҡыҙыдың төрлө төҫтәрендә. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшөндә, имсәк һәм маңғайында аҡ төҫтәге тамғалары осрай. Үгеҙҙәр 750-900, һыйырҙар 500-550 кг ауырлыҡта. 3000-4500 кг һөт һауып алына, һөттөң майлылығы - 3,8 - 4,1%. Тиҙ үҫеп етеүсе тоҡом. Һимертеү осоронда йәш үгеҙҙәр, 1 кг артымға 8 - 8,6 аҙыҡ берәмлеге сарыф итеп, тәүлеккә 700-850 г арта. Һуғым малының 60% ит алына. 1970-80 йылдарҙа ТР хужалыҡтарындағы барлыҡ малдың 29%ын бестужев токомло һыйыр малы тәшкил итә. 2000 йылдың 1 ғинуарына бестужев токомло һыйыр малы һаны 9,5 мең баш (2,6%). 2005-тән алып был тоҡом Татарстанда үрсетелмәй, уны яҡшыраҡ һаналған айршир һәм голштин тоҡомдары алмаштыра.
Еләҙекүл
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса татарҙар күпселекте (99 %) тәшкил итә.
Ауыл тарихы
1803—1811 йылдарҙа шул уҡ исемдәге күл эргәһендә Еләҙекүл ауылы барлыҡҡа килә. Уға Суртанлыкүл ауылы кешеләре нигеҙ һала, шуға күрә «Чуртанлы тож» тип тә йөрөтөлә. Бынан тыш, Ҡыр-унлар түбәһе башҡорттары тарафынан Еләҙекүл ауылы мишәрҙәренә («иптәштәре менән» Копкилде Таҡтамышевҡа) бирелгән яҙма буйынса, аҫабаларға 4 һыуһар түләү шарты менән, мишәрҙәрҙең яңы төркөмө килеп ултырған.
7 ревизия 114 кеше йәшәй тип күрһәтә, 8 ревизия ваҡытында 224 кеше иҫәпкә алынған. 10 ревизия 469 (78 йорт), 1905 йылдағы иҫәп алыу 727 мишәр (134 йорт) күрһәткән. 1920 йылда 152 йортта 736 кеше йәшәгән.
Башҡорт энциклопедияһы биргән мәғлүмәт буйынса, 2002 йылда ауылда төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана эшләй.
Палиндра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крепостной Йылайыр
Крепостной Йылайыр (Крепостной Зилаир) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 157 кеше. Почта индексы — 453677, ОКАТО коды — 80206828004.
Тарихы
XVIII быуаттың 50-се йылдарында ҡарауыл нығытмаһы булараҡ Ырымбур — Верхнеурал Ям юлындағы Урман Йылайыры — Темәс участкаһында һәм Преображенск һәм Кананикольск баҡыр иретеү заводтарын һаҡлау өсөн төҙөлгән. 300px|thum Атамаһы йылға һәм унда төҙөлгән нығытма исеменән алынған.
1931 йылда бында Түбә һәм Бүребай мәғдән идаралыҡтары өсөн нығытыу ағасын, пиломатериалдар әҙерләү өсөн урман участкаһы булдырыла.
1968 йылда сәнәғәт артеле нигеҙендә БАССР-ҙың еңел сәнәғәте министрлығының Баймаҡ урман сәнәғәт хужалығы (леспромхоз) ойошторола. 1996 йылда ағас материалдарын әҙерләү буйынса Баймаҡ машзаводының цехы асыла.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Йылайыр йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан.
Тончак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
8 февраль
8 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 39-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 326 көн ҡала (кәбисә йылында 327).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Вангыр
Вангыр — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 112 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әзим мәсете
Әжем мәсете (Алтынсы йәмиғ, Завод мәсете, Əcem məçete, Әҗе́м мәчете́) — Ҡазанда ағастан һалынған мәсет, дини архитектура ҡомартҡыһы. Милли романтизм йүнәлешендә эклектики формаһында 1887—1890 йылдарҙа, 1804 йылда төҙөлгән ағас мәсет урынына, төҙөлгән. Төҙөлөш сауҙагәр Әжимов Мортаза Мостафа улы аҡсаһына башҡарылған. Әжем мәсете — бер ҡатлы, ике заллы, 51 м манаралы йома мәсете.
Ялан-Шишмә ауыл Советы (Йәрмәкәй районы
Ялан-Шишмә ауыл Советы — Йәрмәкәй районы составында  2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452194. ОКАТО коды — 80225806000. Һыуыҡҡул ауыл Советы менән берләштерелә.
Кесе Шаудон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Ялан-Шишмә ауыл Советы (Йәрмәкәй районы
Ауыл Советы составы
Ялан-Шишмә ауылы— административ үҙәге, Райман ауылы.
Кесе Шаудон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялан-Шишмә ауыл Советы (Йәрмәкәй районы
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Һыуыҡҡул ауылында административ үҙәге менән, «Һыуыҡҡул» атамаһын һаҡлап, Һыуыҡҡул һәм Ялан-Шишмә ауыл Советтарын берләштерергә. Ялан-Шишмә ауыл Советының Ялан-Шишмә, Райман ауылдарын Һыуыҡҡул ауыл Советы составына индерергә. Һыуыҡҡул ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Ялан-Шишмә ауыл Советын алып ташларға.
Географик урыны
2008 год йылға Бәләбәй районы, Семен-Маҡар ауыл Советы, Йәрмәкәй ауыл Советы. Һыуыҡҡул ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Кутып-Ягун (Тром-Юган ҡушылдығы)
Кутып-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 480 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Агва
Агва (Агуа) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочи йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Алматы балалар тимер юлы
Алматы балалар тимер юлы — Алматы ҡалаһының Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркындағы аттракцион.1952 йылда балалар тимер юлы булараҡ асыла, 1999 йылда профиле аттракцион тип үҙгәртелә.
Балалар тимер юлы
1952 йылдың йәйендә тимер юл пионерҙар һәм комсомол йәштәр инициативаһы буйынса ҡала үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында төҙөлә башлай. Уны «Кесе Турксиб тимер юлдары» тип йөрөтәләр. Был юл шул уҡ йылдың 13 сентябрендә асыла. УлҠаҙағстандың Целиноград ҡалаһында Кесе целина балалар тимер юлынан һуң төҙөлгән икенсе тимер юл
Тимер юл рельстары араһы киңлеге 750 мм-ға тиң, тимер юл — оҙонлоғо 1,24 км ҡулсалы юл. Бындағы Павлик Морозов исемендәге станцияла ағас платформа һәм пассажир павильоны төҙөлгән.
1958 йылда юл идаралығында яңы бинаһы, ә ҡулсаның көньяғында ике юллы (двухпутный) Комсомол станцияһы төҙөлә.
1991 йылда Павлик Морозов исемендәге станция реконструкциялана. Ағас платформа тимер-бетонға алмаштырыла.
1993 йылда балалар тимер юлының бөтә элемтә саралары реконструкциялауға дусар була, идаралыҡ менән Комсомол һәм Павлик Морозов станциялары араһында телефон бәйләнеше булдырыла, дежур пост ойошторола. Шул уҡ йылда Павлик Морозов станцияһының исеме «Достык», ә Комсомол станцияһыныҡы — Жастар («Йәштәр») тип үҙгәртелә.
1997 йылдың 13 ғинуарында финанс ауырлығы кисергән Алматы тимер юлдары идаралығы күрһәтмәһе буйынса балалар тимер юлы Горький исемендәге паркҡа тапшырыла. Был ваҡытта парктың үҙе лә аҡсаһыҙлыҡ кисергән була.
Хәрәкәт итеү паркы
1952 йылда хәрәкәт паркы ике ағас вагондан һәм 63/65 тибындағы паровоздан тора.
1958 йылда хәрәкәт итеү составы тулыһынса яңыртыла. Тимер юлда өс металл Рafawag хәрәкәтсән вагоны һәм ТУ2 тепловозы булдырыла.
1985 йылда Рafawag вагондары илдә сығарылған ПВ40 (ПВ51) вагондарына алмаштырыла.
1986 йылда ТУ2-124 ғәмәлдән сығарыла һәм Балалар тимер юлы идаралығы бинаһы янындағы постаментҡа ҡуйыла. Уға алмашҡа яңы ТУ7А-2921 тепловозы алына.
1997 йылда тепловоз талана, вагондар тәгәрмәстәренән төшөрөлә һәм сауҙа павильондары сифатында ҡулланыла.
Аттракцион
1999 йылда Горький паркы Балалар тимер юлы менән бергә шәхси милеккә күсә һәм уның биләмәһендә «Аҡ Бобек» балалар күңел асыу паркы ойошторола. Тимер юлы тергеҙелә — юлдың бер станцияһы һәм юл ремонтлана, хәрәкәт яңынан башлана.
Парк хакимиәте тарафынан дизель двигателле паровоз һәм Аtlantic Рacific Тrain 2-2-0, SBF Group VISA итальян вагонеткалары һатып алына. Балалар ойошмаһы тимер юлда йөрөүҙе ойоштороуҙан тоташ туҡтатыла. Жастар станцияһында яһалма туннель төҙөлә, поезды уның аша үткән саҡта автоматик рәүештә механизацияланған ҡурсаҡтар ҡурҡыныс музыка аҫтында ҡаршылай.
2001 йылдың август аҙағында Достыҡ станцияһы вокзалы бинаһы янып юҡҡа сыға.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Тәгеш
Оло Тәгеш (Большое Таскино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Һаҡҡол ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ҡалды күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
Оло Тәгеш (Тәгеш) ауылы 1742 йылда нигеҙләнгән тигән мәғлүмәттәр бар. Оло Тәгеш ауылында Ғәлимов Сәләм башҡорт халҡының «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосын үҙенең әсәһенән яҙып алған.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (72 %) йәшәй.
Хөсәйенов Әхмәт Ғәли улы
Әхмәт Мөхәмәтғәле улы Хөсәйенов (1838 — 10 декабрь 1906) — 1-се гильдия сауҙагәре (1898), меценат.
Биографияһы
Әхмәт Мөхәмәтғәле улы Хөсәйенов 1838 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Сәйет посадында тыуған.
1873 йылдан алып Ырымбур ҡалаһында йәшәй. Бында 1885 йылда эсәк йыуыусы предприятие аса.
Уның хәйриә аҡсаһына башҡорт һәм татар халыҡтарының күренекле белем биреү үҙәге «Хөсәйениә» мәҙрәсәһе һәм мәсет төҙөлгән.
Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы
Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы (10 ғинуар 1961 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре. 2001—2009 йылдарҙа Стәрлетамаҡ йөк автотранспорт предприятиеһы директоры, 2009—2010 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хәкимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының почётлы автотранспортсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре.
Соснова (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Вань-Ю
Вань-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Макариха йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трунок
Трунок — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кутып-Яорты
Кутып-Яорты — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лагрн-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пахна
Пахна — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Которосль йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Беспалова Мария Александровна
Беспалова Мария Александровна  — Рәсәй еңел атлеты, сүкеш ырғытыусы. Еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, 2000 һәм 2010 йылдарҙа милли әһәмиәтендәге беренселек еңеүсеһе һәм призеры, Лондон Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Санкт-Петербург һәм Мәскәү өлкәһе ҡалалары исеменән сығыш яһай. Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорты мастеры. Хәҙер уның һөҙөмтәләре допинг арҡаһында ғәмәлдән сығарылған.
Старая Сөн
Старая Сөн — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Беспалова Мария Александровна
Биографияһы
Мария Александровна Беспалова 1986 йылдың 21 майында Ленинградта тыуған.
Старая Сөн
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Беспалова Мария Александровна
Биографияһы
Еңел атлетика менән Санкт-Петербург Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә тренерҙар Ю. Я Баландин, А В. Волков, И. Г. Водолага, Н. Н. Белобородовтар етәкселеге аҫтында шөғөлләнә.
Старая Сөн
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беспалова Мария Александровна
Биографияһы
Тәүге тапҡыр 2003 йыл миҙгелендә халыҡ-ара аренала сүкеш ырғытыуҙа үҙе тураһында белдерә, Рәсәй йыйылма командаһы составына индерелә һәи Шербруктағы үҫмерҙәр донъя беренселегендә ҡатнашып, унан көмөш миҙал алып ҡайта.
2004 йылда Гроссетолағы юниорҙар донъя беренселегендә ҡатнаша, әммә алдан квалификация этабында еңә алмай.
Старая Сөн
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Ҡыя йорттар (Алматы)
«Ҡыя йорттар» — Алматының Панфилов — Ҡорманғаҙы — Абылай хан — Шевченко урамдары квадратындағы торлаҡ йорттар.
Беспалова Мария Александровна
Биографияһы
2009 йылда Адлерҙа үткәрелгән Рәсәй Ҡышҡы оҙон ырғытыу буйынса чемпионатында еңеүсе була һәм 2009 йылда Чебоксарҙа Йәйге Рәсәй чемпионатында бронза призеры була.
Ҡыя йорттар (Алматы)
Төҙөү
Ҡаланың көнсығыш һәм көнбайышындағы Ҡаскелен, Красноармейская, Артиллерия һәм Лагерь урамдары квадраты араһындағы микрорайон Петр Мартынович Вильгельмзон проекты буйынса 1934—1937 йылдарҙа кварталды үрге һәм түбәнгегә бүлеп төҙөлә. Микрорайондың «Белгестәр йорто» тип аталған 11 ҡатлы ике корпусына күренекле фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре, күренекле дәүләт чиновниктары күсә, уларҙың күпселеге — хәҙерге иҫәпләүҙәр буйынса 109 кеше — 1937-38 йылдарҙа репрессияланған булған. Тәүге микрорайондың үҙенсәлеге булып йорттарҙың урам фронтондарына ҡарата мөйөшләп урынлаштырыу була, шунлыҡтан квартал «Ҡыя йорттар» исемен ала. Торлаҡ йорттар «Алтын квадрат» тип йөрөтөлгән урында тора.
Һүтеү
2001 йылда йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡыя йорттарҙы архитектура мираҫы исемлегенә индереү үтенесе менән Президентҡа мөрәжәғәт итә. Йорттарҙы һүтеү тураһындағы ҡарарҙы Алматы хәкиме Виктор Храпунов сығара.
2004 йылда микрорайонды һаҡлау һәм биналар комплексы объекттарын дәүләт һаҡлауы аҫтына ҡуйыуҙы булдырыу йәмәғәт ойошмаһы барлыҡҡа килә, улар шулай уҡ ҡаланың тарихи объекттарын да дәүләт һаҡлауы аҫтына ҡуйыуҙы талап итә.
Беспалова Мария Александровна
Биографияһы
2012 йылда Чебоксарҙа Рәсәй чемпионатында сүкеш ырғытыуҙа йәнә бронза миҙал яулай. Чемпионат һөҙөмтәләре буйынса Лондон Олимпия уйындарында ил намыҫын һаҡлау хоҡуғына эйә була — финалда 71,13 метр һөҙөмтәһе менән 11-се урынды биләй.
Ҡыя йорттар (Алматы)
Һүтеү
Оҙайлы суд тикшереүҙәренән һуң, 2007 йылда булған бөтә йорттар һүтелә.
Беспалова Мария Александровна
Биографияһы
Лондон олимпиадаһында ҡатнашҡандан һуң, Беспалова Рәсәй йыйылма командаһы составында ҡала һәм еңел атлетика буйынса эре халыҡ-ара ярыштарында ҡатнашыуын дауам итә. Мәҫәлән, 2013 йылда ул Ҡазан универсиадаһында сығыш яһай, 69,20 метр һөҙөмтәһе менән ярышта дүртенсе урын яулай.
Ҡыя йорттар (Алматы)
Хәҙерге торошо
Буш урындағы участкалар 2009 йылда ҡуртымға тапшырыла, әммә финанс мәсьәләләре арҡаһында ер участкалары йәмәғәт ҡулланылыуында ҡала.
Беспалова Мария Александровна
Биографияһы
2014 йылда Ҡазанда үткән Рәсәй чемпионатында көмөш призер була.
Ҡыя йорттар (Алматы)
Хәҙерге торошо
2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Алматы ҡалаһында конструктивизм стилендәге бер «ҡыя йорт» һаҡланып ҡала. Ул 1935 йылда төҙөлгән һәм торлаҡ йорт булмаған. Ул Бөгенбай батыр урамы (Киров) һәм Досмөхәмәдов (Мичурин) урамдары мөйөшөндә урынлашҡан һәм спорт мәктәпбенә ҡарай.
Билдәле кешеләре
«Ҡыя йортта» Ҡаҙаҡ ССР-ының билдәле сәнғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре йәшәгән. Улар араһында Байсәитова Күләш, Әхмәт Жубанов, Иван Панфилов, Си Синхай, Евгений Брусиловский һәм башҡа күптәр.
Беспалова Мария Александровна
Биографияһы
2015 йылдың ноябрендә Бөтә Рәсәй Федерацияһының Антидопинг комиссияһы Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһынан алынған документтар нигеҙендә сүкеш ырғытыусы Мария Беспалованы дүрт йылға дисквалификациялай — уның һынау ҡанында дегидрохлорметилтестостерон анаболик стероид эҙҙәре табылған.
Ҡыя йорттар (Алматы)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Беспалова Мария Александровна
Биографияһы
2017 йылдың 30 мартында Лондонда допингҡа алынған һынау ҡайтанан үткәрелгәндән һуң, Халыҡ-ара олимпия комитеты Беспалованың был уйындағы һөҙөмтәһен ғәмәлдән сығара.
2019 йылдың 1 февралендә,билдәле булыуынса, Спорт арбитраж суды Макларен доклады һәм шаһит Родченков Григорий таныҡлауы буйынса 12 рәсәй атлеты антидопинг ҡағиҙәләрен боҙоуҙа ғәйепле тип таныла. Улар араһында сүкеш ырғытыусы Мария Беспалова ла була. Һөҙөмтәлә уның 2012 йылдың 17 июленән алып 2015 йылдың 26 октябренә тиклем һөҙөмтәләре ғәмәлдән сығарыла.
Либерия
Либерия (инг. Liberia, ), рәсми исеме -  Либерия Республикаһы (инг. Republic of Liberia) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. Көнбайышта Сьерра-Леоне, төньяҡта Гвинея, көнсығышта Кот-д’Ивуар менән сиктәш. Баш ҡалаһы Монровия.
Рәсми тел — инглиз. Аҡса берәмеге — либерия доллары.
Ил 1980 йылдың 12 апрелендә дәүләт түңкәрелешен, сержант Сэмюэль Доуҙың 1980-1989 йылдарҙағы хәрби диктатураһы осорон кисерә һәм был осорҙан һуң ике граждандар һуғышы була: 1989-1996 һәм 1999-2003 йылдарҙа, улар тиҫтәләрсә мең кешенең ғүмерен алып китә һәм ил иҡтисадына катастрофик йоғонто яһай.
Либерия Көнбайыш Африканың иң ярлы иле һәм был күрһәткес буйынса донъяла өсөнсө урында. Бынан тыш, Либерияла эшһеҙлек кимәле халыҡтың 85% тәшкил итә. Бындай эшһеҙлек кимәле донъяла иң юғарыларҙың береһе булып тора.
Этимологияһы
1822 йылда АҠШ, Африкала һатып алынған ерҙәрҙә, колонияға нигеҙ һала, колонияла ирекле тыуған һәм азат ителгән афроамерикандар дәүләте төҙөй һәм 1824 йылда уны "Либерия" (liber. liber ̊-ирекле, бойондороҡһоҙ тип атай). 1847 йылда Либерия Республикаһы иғлан ителә.
Ерле ҡәбиләләр 1200-1800
Антропологик һәм археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Либерия территорияһында кәм тигәндә XII быуаттан кешеләр йәшәгән.
Менде телендә һөйләшкән халыҡтар көнбайышҡа табан хәрәкәт итә, был ҙур булмаған урындағы этник төркөмдәрҙе көньяҡҡа Атлантик океан яғына күсергә мәжбүр итә. Деи, басса, кру, гола һәм кисси күскенселәр иҫәбендә була. Был ағымы 1375 йылда Малика империяһының һәм 1591 йылда Сонгай империяһының тарҡалыуы менән көсәйә. Бынан тыш, эске төбәктәр сүллеккә дусар була, һәм уларҙың халҡы дымлыраҡ яр буйы райондарына күсергә мәжбүр була. Был күскенселәр мамыҡ иләү, туҡыу, суйын иретеү, дөгө һәм сорго үҫтереү, Мали һәм Сонгай империяларынан социаль-сәйәси институттар алып килә.
Төбәкте мане ҡәбиләләре (Мали империяһының элекке яугирҙәре) баҫып алғандан һуң, ваи халҡы Гранд-Кейп-Маунт төбәгенә күсеп китә. Ваи Мали империяһының бер өлөшө була, әммә XIV быуатта империя тарҡалғас, яр буйы райондарына күсенергә мәжбүр булалар. Халыҡтар үҙ территорияһына ваи вәкилдәренең ағымына ҡаршы була. Альянс мане һәм уларҙың алға барыуын туҡтата, әммә ваи Гранд-Кейп-Маунт өлкәһендә ҡала (хәҙерге ваҡытта унда Робертспорт ҡалаһы урынлашҡан).
Литораль зона халҡы каноэлар төҙөй һәм Көнбайыш Африканың башҡа халҡы менән Йәшел морононан алып хәҙерге Гана территорияһына тиклем сауҙа итә. Һуңыраҡ европа сауҙагәрҙәре урындағы халыҡ менән сауҙа итә башлай, уларҙы каноэ менән карап бортына күтәрә. Тәүҙә европалылар менән тауарҙар менән генә алмашалар, әммә һуңыраҡ улар Африка ҡолдар менән сауҙа итеүҙә әүҙем ҡатнашалар.
Кру үҙ биләмәләрен плантацияларҙа һәм төҙөлөштә түләүле эшселәр сифатында ҡалдыра. Уларҙың ҡайһы берҙәре хатта Суэц һәм Панама каналдарын төҙөүҙә эшләй.
Төбәктә икенсе ҙур этник төркөм гребо була. Манены еңеү һөҙөмтәһендә гребо яр буйының күсергә мәжбүр була, һуңыраҡ был төбәк Либерияға тип атала.
1461 йылдан XVII быуат аҙағына тиклем португал, голланд һәм британ сауҙагәрҙәре хәҙерге Либерия территорияһында сауҙа итә. Португалдар был төбәкте, Мелегет боросының бөртөктәре күп булғанлыҡтан, Costa da Pimenta (Боросло Яр) тип атаған.
Аҡш-тан күсеп килеүселәр
1824 йылда был колония Либерия исемен ала, уның конституцияһы ҡабул ителә. 1828 йылда күскенселәр хәҙерге Либерияның бөтә яр буйҙарын (оҙонлоғо 500 км самаһы) баҫып ала, шулай уҡ хәҙерге Сьерра-Леон һәм Кот-д́Ивуара яр буйҙарының бер өлөшөн биләй.
1847 йылдың 26 июлендә америка күскенселәре Либерия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Күскенселәр ата-бабалары ҡоллоҡ ҡа алынған ҡитға ны «вәғәҙә ителгән ер» тип ҡабул итә, әммә Африка общинаһына инергә ынтылмайҙар. Африкаға килгәс, үҙҙәрен американдар тип атайҙа, шулай уҡ күрше Сьерра-Леоне лалағы, Британия колониаль властары ла уларҙы американдар тип һаналған. Уларҙың дәүләт символдары (флаг, девиз һәм мисәт), шулай уҡ идара итеүҙең һайланған формаһы америка-либерия үткәнен сағылдырған.
Америка-либерийҙарҙың дине, йолалары һәм социомәҙәни стандарттары һуғышҡа тиклемге Америка Көньяғы традицияларына нигеҙләнгән. Американдарҙың яр буйы һәм төпкөлдәр араһындағы үҙ-ара ышанмаусанлығы һәм дошманлыҡ илдең бөтә тарихы дауамында дауам иткән америка-либерия әҙселегенең урындағы ҡара тәнлеләрҙән өҫтөнлөк алырға тырышҡан (ярайһы уҡ уңышлы), урындағы ҡара тәнлеләрҙе улар варварҙар һәм түбән сортлы кешеләр тип һанаған.
Либерияға нигеҙ һалыу Американың шәхси төркөмдәре, башлыса Америка колонизация йәмғиәте тарафынан бағышлана, ил шулай уҡ АҠШ хөкүмәтенән рәсми булмаған ярҙам ала. Либерия хөкүмәте америка хөкүмәте кеүек моделләштерелә, формаһы буйынса демократик була, әммә һәр ваҡыт түгел. 1877 йылдан һуң Ысын вигтар партияһы илдә власты монополиялай, һәм был партия ағзаларына бөтә мөһим вазифалар тапшырыла.
Либерия властары алдында барлыҡҡа килгән өс проблема: күрше колониаль державалар, Британия һәм Франция менән территориаль конфликттар, күскенселәр һәм урындағы халыҡ араһындағы хәрби ғәмәлдәр, һәм финанс етешһеҙлек ҡурҡынысы, илдең суверенитетын шик аҫтына ҡуя. Либерия Африканың колониаль бүленеше ваҡытында үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала, әммә XIX быуат аҙағында XX быуат башында Британия һәм Франция тарафынан аннексияланған территорияның байтаҡ өлөшөн юғалта. 1911 йылда Либерияның британ һәм француз колониялары менән сиктәре рәсми рәүештә Мано һәм Кавалли йылғалары буйлап билдәләнә. XIX быуат аҙағында иҡтисади үҫеш либерия тауарҙары өсөн һатыу баҙарҙары булмау һәм бер нисә займ буйынса бурыс йөкләмәләре арҡаһында тотҡарлана.
Беренсе донъя һуғышы башында Либерия үҙенең нейтралитеты тураһында иғлан итә, 1914 йылда Либерияның тышҡы сауҙа әйләнешенең яртыһынан ашыуы тура килгән Германия менән сауҙа мөнәсәбәттәрен һаҡлап ҡалырға иҫәп тота. Әммә Антанта илдәре тарафынан диңгеҙ сауҙа юлдарын блокадалау Либерияны был мөһим сауҙа партнерынан мәхрүм итә. Сәнәғәт тауарҙарын индереү тулыһынса тиерлек туҡтатыла, аҙыҡ-түлек менән етди ҡыйынлыҡтар тыуа.
XX быуат уртаһындағы мөһим ваҡиғалар
1926 йылда Америка корпорациялары Либерияға 5 миллион долларлыҡ ҙур кредит бирә.
1930-сы йылдарҙа Либерияны ҡолдар менән сауҙа итеүҙә ғәйепләйҙәр, шуға күрә Либерия территорияһында Экваториаль Гвинеяла һәм Габон плантациялары өсөн эшсе көстәрҙе вербовкалау ҡарала; эшкә ялланған хеҙмәткәрҙәр ҡаты мөғәмәләгә дусар була һәм ҡол хәлендә була. Был ғәйепләүҙәр арҡаһында ул саҡтағы президент Чарльз Кинг отставкаға китергә мәжбүр була, хатта Бөйөк Британия Либерия өҫтөнән опека урынлаштырыу мәсьәләһен ҡуя. Милләттәр лига һы комиссияһы ғәйепләүҙәрҙең төп пункттарын раҫлай.
Икенсе донъя һуғышы башланғандан һуң Либерия тағы ла нейтралитет иғлан итә, әммә уның территорияһы Америка ғәскәрҙәрен Төньяҡ Африкаға күсереү өсөн ҡулланыла. 1944 йылда Либерия рәсми рәүештә Германияға һуғыш иғлан итә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң АҠШ Либерияға кредиттар бирә, һәм тиҙҙән Либерия каучук һәм тимер мәғдәне эре экспортлаусыға әйләнә. 1971 йылда был вазифала биш срок тотҡан президент Уильям Табмены вафат була,уның урынын элек вице-президент булған Уильям Толберт биләй. Элгәренең тышҡы сәйәсәтен дауам итеп, Толберт АҠШ менән тығыҙ бәйләнештә тора, шул уҡ ваҡытта Африка эштәрендә Либерияның ролен арттырырға тырыша, апартеидҡа ҡаршы сыға, бер үк ваҡытта социалистик илдәр менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшырта. Уның иҡтисади реформалары ниндәйҙер ыңғай һөҙөмтә бирә, әммә коррупция һәм насар идара итеү уларҙы ҡаплай. 1970-се йылдарҙа Толбертҡа сәйәси оппозиция көсәйә, иҡтисади хәлдең насарайыуы социаль көсөргәнешлектең көсәйеүенә килтерә. Хаҡтар күтәрелә, һәм был күп һанлы «дөгө сыуалыштарына» килтерә. Уларҙың иң ҙуры 1979 йылдың апрелендә була, президент Толберт сыуалыштар ваҡытында халыҡҡа ут асыу тураһында бойороҡ бирә, һөҙөмтәлә сыуалыштар һәм дөйөм забастовкалар башлана.
Географияһы һәм ресурстары
Либерия Көнбайыш Африкала Атлантик океан яры буйында урынлашҡан. Төньяҡта өс дәүләт менән сиктәш: Гвинея (563 км), төньяҡ-көнбайышта Сьерра-Леоне (306 км) һәм көнсығышта Кот-д'Ивуар (716 км). Яр һыҙығы 579 км тәшкил итә.
Территорияның күп өлөшөн бейек булмаған тауҙар менән яр буйы тигеҙлектәре, иң бейек нөктәһе Маунт-Вутеве тауының бейеклеге 1380 м. Урмандар территорияның 18 процентын биләй.
Файҙалы ҡаҙылмалар
Илдең ер аҫты тимер мәғдәне, алмас, алтын запастарына бай.
Эске йылғалары
Төп йылғалары — Мано, Лоффа, Сент-Пол.
Флораһы Һәм Фаунаһы
Үҫемлектәр донъяһы
Территорияның өстән бер өлөшө (көньяҡ-көнбайыш) урман (пальма, гевея, ҡиммәтле тропик тоҡомло ағастар) менән ҡапланған; көнсығышта акация һәм баобаб саванналары үҫә.
Хайуандар донъяһы
Либерияның хайуандар донъяһы Көнбайыш Африкаға хас, сөнки яр буйындағы тропик урмандар бар (улар, мәҫәлән, Сенегал йәки Нигерҙағыға ҡарағанда күпкә ҙурыраҡ). Бында Африка урман филдәре, кәрлә бегемоттар, көнбайыш шимпанзе, фламинго, крокодилдар һәм башҡалар тереклек итә.
Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы
Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы (Кашапова) (22 май 1947 йыл, ТАССР, Мамадыш районы, Арташ) — яҙыусы һәм журналист. 1993 йылдан Азатлыҡ Радиоһына Мәскәү татарҙары тормошонан хәбәрҙәр ебәреп тора. 1998 йылдан «Татар-информ» мәғлүмәт агентлығының Мәскәүҙәге хәбәрсеһе. 1993 йылдан Мәскәү «Татар зыялылары клубы»н (рәсми исеме — «Клуб интеллектуал») ойоштороусы. 1995 йылдан Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
Биографияһы
Нәзифә Харис ҡыҙы Кәримова 1947 йылдың 22 майында Татарстан Республикаһы Мамадыш районының Арташ ауылында тыуған. Урта Кирмән мәктәбен тамамлағас, Алабуға ҡалаһында Татарстан  республика мәҙәни-ағартыу техникумын (2013 йылдан Алабуға мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы) тамамлай. «Мәҙәни-ағартыу эше белгесе» дипломы менән Минзәлә районы Мәҙәниәт йортона методист итеп ебәрелә, һуңыраҡ әлеге мәҙәниәт йортоноң директоры булып эшләй. 1969 йылдан Бөтә союз ижади эстрада сәнғәте оҫтаханаһында (ВТМЭИ, Мәскәү) уҡый. Башҡорт дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлаған (1978).
Ижады
Бер нисә хикәйәһе Ҡазанда русса «Запах мята» (1976) йыйынтығында донъя күрә. Балалар әҙәбиәте өлкәһендә эшләй. Хикәйәләре, әкиәттәре тупланған «Җәнлекләр кайта» китабы 1986 йылда баҫыла. «Өермә» йыйынтығына (1992) «Карурманнан чыккан юлчылар» повесы индерелгән. 2003 йылда Мәскәүҙә («Ҡарурмандан сыҡҡан юлсылар»), 2004 йылда Ҡазанда («Сагынасыңмы, дип сорыйлар») үҙ йыйынтыҡтары баҫылып сыға. 2017 йылда «Йолдыз ява» (Т.: Татмедиа. ISBN 978-5-85247-910-5) китабы донъя күрә. Драматургия өлкәһендә лә ҡәләмен һынап ҡарай: Саллы татар театрында «Үп мине, Зәйтүнә!» пьесаһы ҡуйылған. Н. Кәримова тәржемәһендә төрөк яҙыусыһы Азиз Нәсиндың «Эт койрыгы»   (1991) хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә. Нәзифә Кәримова шиғырҙарына йырҙар яҙылған : «Бер күрешү үзе бер гомер», «Без татарлар», «Без уяндык», «Соңлады язлар», «Алтыны»  һ. б.
Ғаиләһе
Ире — яҙыусы, тәржемәсе Илгиз Мостафа улы Кәримов. Балалары: ҡыҙы Айгөл, улы Нияз.
Мальч-Ахка
Мальч-Ахка (Мелчу-Аьхка) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тайсун-Эн-Ахки йылғаһының уң ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Францияла ислам
[[Файл:Islam_in_Europe-2010.svg|мини|Төрлө илдә мосолмандар өлөшө
]] Францияла ислам (Islam en France Islam en France ) — Франция территорияһында ислам дине. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Франция халҡының (65 129 мең кеше) 8,8%-ы (5 720 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (2020). Ислам — Францияның дин тотоусылар һаны һәм әһәмиәте буйынса икенсе урындағы һәм үҫеш темптары буйынса беренсе урындағы дин. Францияла Мәғрибтән (Төньяҡ Африка) сыҡҡандар мосолмандарҙың 82%-ын (Алжирҙан 43,2 %, Марокконан 27,5 % һәм Тунистан 11,4 %) тәшкил итә. Илдә Сахаранан (9,3 %) һәм Төркиәнән (8,6 %) һ. б. илдәрҙән дә мосолмандар бар.
Францияла ислам тарихы
Франция территорияһына Ислам Әл-Әндәлүстән (Испаниянан) 717 йылда килә. 888—972-се йылдарҙа Францияның көньяғында Йәләл әл-Һилал әмирлеге барлыҡҡа килә. Франксинеттың сәскә атыуы 952—960-сы йылдарға тура килә, мосолмандар  <span title="инглиз телендә" class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; margin-left:0.2em; color:#888;">)   һәм Швейцарияға, Марсель, Ницца һәм Греноблдә тиклем сауҙа юлдарын (шул иҫәптән   <span title="инглиз телендә" class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; margin-left:0.2em; color:#888;">)   үткелен) контролдә тота. Был осорҙа  <span title="инглиз телендә" class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; margin-left:0.2em; color:#888;">)   халҡы һәм Мәғриб илдәре араһында барлыҡҡа килгән сауҙа һәм социаль-иҡтисади элемтәләр һуңғараҡ Алжир, Тунис һәм Мароккола Франция хакимлығын нығытыу өсөн кәрәк була.
Артабан оҙаҡ ваҡыт Францияла мосолмандар булмай тип әйтергә мөмкин. XIX быуатта — XX быуат башында Францияға шаҡтай ғына мосолман халҡы булған территориялар — Алжир, Тунис, Марокко территориялары ҡушылған. Беренсе бөтә донъя һуғышы йылдарында, илде яҡлашыр өсөн Төньяҡ Африканан сығыусыларҙы күпләп йыйғас, мосолмандар Францияның үҙ территорияһына ағыла башлай. Уларҙың ҡайһы берҙәре солох иғлан ителгәндән һуң Францияла ҡала. 1926 йылда Беренсе бөтә донъя һуғышында һәләк булған мосолман һалдаттар иҫтәлегенә Париж йәмиғ мәсете асыла
2015 йылдың ғинуарында Парижда Charlie Hebdo (Шарли Эбдо) француз сатирик аҙналығы редакцияһы офисына террорсылар һөжүм итә. Шуның арҡаһында 12 кеше һәләк була, 11 кеше яралана. 9 ғинуарҙа махсус операция барышында француз спецназы террорсылыҡ актын башҡарыуҙа шикләнелеүселәр — ағалы-энеле Сәйед һәм Шәриф Куаши (Chérif et Saïd Kouach) юҡ ителә.
Мәсеттәр
Франция Мосолмандар шураһы башлығы Дәлил Әбү Бәкер мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2015 йыл башына Францияла 2 200 мәсет эшләгән. Уның фекеренсә, мәсеттәр һаны Францияның яҡынса 7 миллион мосолмандың рухи ихтыяждарын ҡәнәғәтләндермәй. Шуға бәйле рәүештә, мосолмандар шураһы Францияла мәсеттәрҙең һанын арттырыуҙы талап итә .Әлеге талапты дәүләт институттарының реформалары өсөн яуаплы министр Тьерри Мандо һәм Франция епископтары советы хуплай. Үҙ сиратында, «Милли фронт» ультрауң партияһы вице-президенты Флориан Филиппо Францияла мосолмандарҙың дини ҡоролмалары етерлек күләмдә булыуын белдерә, мәсеттәрҙең экстремизм сығанағы булыуын әйтә.
Дин һәм донъяуи йәмғиәт
XX быуаттың 80-се йылдарынан башлап Францияла иммигранттар һәм уларҙың балалары яғынан ислам диненең күләмле сағылыштары арта бара. Был бигерәк тә мәктәптәрҙә асыҡ күренә, унда мосолман ҡыҙҙары традицион мосолман яулыҡтары — хижаб ябынып йөрөй. Әле 1989 йылда Париж мәктәптәренең береһендә ике 14 йәшлек ҡыҙ хижабтарын, уҡыу йорто уставы талап иткәнсә, донъяуи кейемгә алыштырыуҙан баш тартҡан. Шунан бирле уларға меңәрләгән эйәреүселәр барлыҡҡа килә, уларҙың күбеһе үҙҙәренең дини ҡараштары хаҡына, ғөмүмән, донъяуи белем алыуҙан баш тарта.
2003 йылдың июлендә дин һәм дәүләттең үҙ-ара мөнәсәбәттәре мәсьәләләре буйынса хөкүмәт комиссияһы ойошторола. «Ҡатын-ҡыҙҙы хоҡуҡһыҙлауҙың визуаль символы» тигән киң кампания башлана. Мөслимәләр ябай һайлау алдында ҡала: йә дини талапты үтәмәҫкә, йә уҡыуҙы туҡтатып торорға.
2010 йылдың 14 сентябрендә Франция Сенаты тарафынан битте ҡаплап йөрөү тураһында «Йәмәғәт киңлегендә шәхесте йәшереүҙе тыйыусы Закон» (Loi interdisant la dissimulation du visage dans l'espace public Loi interdisant la dissimulation du visage dans l’espace public ) ҡабул ителә. Закон нигеҙендә, Франция граждандарына халыҡ күп йөрөй торған урындарҙа (урам, магазин, музей, йәмәғәт транспорты һәм парк кеүек асыҡ урындарҙа) аңлы рәүештә баш кейеме менән йәки битлек кейеп битте ябыу (ҡаплау) тыйыла. Әлеге закон Францияға килгән сит ил туристарына ла ҡағыла. 2010 йылдың 7 октябрендә Франция Конституция советы законды Конституцияға тура килә тип таныған, ул "Journal Officiel"да баҫылғандан һуң 6 ай уҙғас, үҙ көсөнә кергән.
2011 йылдың 16 сентябрендә Францияла урамдарҙа намаҙ уҡыуҙы тыйыу тураһында ҡанун ҡабул ителгән.
Франциялағы мосолмандарҙың ҙур йәмәғәт ойошмаһы
2003 йылда Франция мосолман дин эштәре буйынса совет ойошторола, унда 2013 йылғы һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса Марокко мосолмандары өҫтөнлөк итә, әммә совет башлығы булып Париж йәмиғ мәсете имамы тора. 2006 йылда Марокко ярҙамында Франция мосолмандар берләшмәһе төҙөлә. Ике ойошма ла бер-береһе менән бәйле.
Францияла исламды сит илдәр финанслауы
Франциялағы мосолман йәмғиәттәре сит илдән күпмелер финанслау ала. Өҫтәүенә, икенсе ил хакимиәттәре араһында йыш ҡына мосолман учреждениеларына ярҙам итеү хоҡуғы өсөн «көндәшлек» күҙәтелә. Мәҫәлән, 1982 йылдан Париж йәмиғ мәсете рәсми рәүештә Алжир хакимиәтенән ярҙам ала. Бынан тыш, Алжир Турҙа һәм Тулузала мәсеттәр төҙөү өсөн аҡса бүлеп биргән, Марсель мәсетенә ярҙам иткән, шулай уҡ француз имамдары әҙерләүгә түләгән. Марокко короле Мөхәммәд VI Блуала, Страсбургта һәм Сент-Этьенда мәсет төҙөп бөтөрөүгә аҡса бүлеп биргән.
Протестар
2004 йылдың ғинуарында Францияла мосолмандарҙың йәмғиәттең донъяуи булыуы тураһында закон ҡабул ителеүгә ҡаршы күмәк сығыштары үтә. Закон дәүләт мәктәптәрендә уларҙың дини ихтыяжын символлаштырған кейем-һалым кейемдәрен тыйырға тейеш була. Мосолмандарҙың демонстрацияларына Франция сикхтары ҡушыла, улар шулай уҡ дини хис-тойғолары мыҫҡылланыла, тип иҫәпләй.
2004 йылдың 15 мартында Франция йәмғиәтенең донъяуи характеры тураһында закон ҡабул ителә. Закон нигеҙендә, дәүләт учреждениеларында һәм мәктәптәрҙә дингә мөнәсәбәте күрһәтеүсе теләһә ниндәй билдә — оло тәре, хижаб, салма, йәһүд ир-аты киптары йәки сикх салмаһы менән йөрөү тыйыла. Йәмәғәт һорауламаларынан күренгәнсә, законды Франция халҡының өстән ике өлөшө хуплаған.
Француз хөкүмәте һәм парламентына ҡаршы көрәште дауам итеп, ислам активистары уны Европа дәрәжәһенә сығаралар. 2004 йылдың июлендә Лондонда 14 илдән 250 делегат ҡатнашлығында халыҡ-ара конференция уҙа, унда Европарламентта мосолмандар мәнфәғәттәрен лоббилаштырыу буйынса сәйәси кампания башлап ебәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Францияла ҡабул ителгән дини символдарҙы йөрөтөүҙе тыйыуҙы, башҡалар менән бер рәттән, Лондон мэры Кен Ливингстон да ғәйепләй, ул яңы закон дини түҙмәүсәнлек яғына аҙым тип һанай.
2004 йылдың 20 авгусында «Ираҡта Ислам армияһы» тарафынан ике француз журналисы ҡулға алына. Ихтилалсылар аманаттарға алмашҡа ҡабул ителгән ҡанунды ғәмәлдән сығарыуҙы талап итә
Алатау (шифахана)
«Алатау» дауалау-һауыҡтырыу комплексы — Алматы ҡалаһында (Ҡаҙағстан) һауыҡтырыу, дауалау-профилактика комплексы.
Тарихы
Шифахана комплексы 1986 йылда төҙөлгән. Проект авторҙары Г. Ю. Ратушный, Т.Е. Ералиев, О.Н..Балыкбаев, Г. Д. Джубангалиев, Г. И. В. Сидоров. Проект өҫтөндә шулай уҡ инженер-конструкторҙар  Е.М. Еркенов, Ж.С. Сыздыҡов, В. Я Маркус, М.В Ким эшләй. Башта комплекс территорияһы 36 гектар тәшкил иткән.
Бальнеологик шифахана ҙур курорт комплексы,  бер нисә объекттан тора. Ҡаршы килеүселәрҙе төп корпусҡа ҡарай асыҡ колонналар теҙмәһе ҡаршы ала, уның төп бөгөлөшө төньяҡтан зоналарға бүленгән аралыҡты тоташтыра, унда спорт майҙансыҡтары, матур быуаға алып сығыусы ял итеү аллеялары урынлашҡан
1999 йылда шифахана базаһында «Алматы — минең тәүге мөхәббәтем» тигән беренсе ретро-фестиваль үтә. Шифахана 1999—2009 һәм 2017 йылдарҙа сара үткәреү урыны була
2017 йылда шифахана беренсе капиталь ремонт һәм медицина ҡорамалдарын яңыртыу өсөн реконструкцияға ябыла. Алматы тарихи һәм мәҙәни объектының тарихи ҡиәфәтен һаҡлау айырым һыҙыҡ өҫтөнә алынған. Реставрациянан һуң асыу 2020 йылда ҡаралған
Архитектураһы
Шифахана бинаһы постмодернизм стилендә төҙөлгән. Бина оҙонлоғо буйынса һуҙылған көньяҡ фасадҡа эйә, ял итеүселәрҙең лоджиялары  горизонталь рәүештә тигеҙ урынлашҡан. Комплекс фасадының архитектураһы бинаның күләмле структураһын тәбиғи рәүештә дауам итә. Комплексты биҙәүҙә ҡиммәтле ағас тоҡомдары, гранит һәм мәрмәр кеүек тәбиғи материалдар ҡулланыла. Фундаменты тимер-бетон свайҙарҙан торған свая майҙандан ғибәрәт.