cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Антанта
Тарихы
Антанта менән «Өсәү берлеге»нең   бер-береһенә ҡаршы тороуы Беренсе донъя һуғышы башланыуға сәбәпсе була. Һуғышта Антантаға һәм уның союздаштарына Үҙәк державалар блогы ҡаршы тора. Германия был блокта төп урынды биләй.
Германияға ҡаршы коалицияның тулы составы
Ҡайһы бер дәүләттәр Үҙәк  державаларға һуғыш иғлан итмәй,  дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙөү менән сикләнә.
1919 йылда Германияны еңгәндән һуң Антантаның Юғары  советы  ғәмәлдә  «донъя хөкүмәте» функцияларын башҡара,   һуғыштан һуң яңы тәртипте урынлаштырыу менән шөғөлләнә, ләкин Антантаның  Рәсәйгә һәм  Төркиәгә ҡағылышлы сәйәсәтенең уңышһыҙлыҡҡа тарыуы уның ҡөҙрәтенең сикләнгәнлеген күрһәтә. Ойошманы еңеүсе дәүләттәрҙең байтаҡ мәсьәләләр буйынса бер-береһе менән уртаҡ фекергә килә алмауы эстән ашай. «Донъя хөкүмәте» сифатында эшмәкәрлек йәйелдергән Антанта Милләттәр Лигаһын ойошторғас та юҡҡа сыға.
Антантаның Рәсәйгә интервенцияһы
Рәсәйҙәге Октябрь  революцияһы уның Антанта буйынса берлектәштәре тарафынан һәләкәт тип ҡабул ителә. Бөйөк Британия, Франция һәм Италия, Рәсәйҙәге власты Германия яҡлы партия ҡулына төшөргән тип һанап, яңы режимдың дошманы булған көстәрҙе яҡларға һүҙ ҡуйыша.
22 декабрҙә Парижда Антанта илдәре вәкилдәренең конференцияһы  Украинаның, казак өлкәләренең, Себерҙең, Кавказдың һәм Финляндияның большевиктарға ҡаршы  хөкүмәттәре менән бәйләнеш булдырырға һәм  уларға кредиттар бирергә кәрәк тип таба. 1917 йылдың  23 декабрендә Рәсәйҙә яуаплылыҡ өлкәләрен бүлешеү тураһында Англия  менән Франция араһында килешеү төҙөлә:  Бөйөк Британия зонаһына — Кавказ һәм казак өлкәләре, Франция зонаһына  Бессарабия, Украина һәм Ҡырым инә; Себер менән Алыҫ Көнсығыш  АҠШ һәм Японияның яуаплылыҡ зонаһына тапшырыла.
1918 йылдың 3 мартында  Брест солохо төҙөлә. Антанта был килешеүҙе танымауы тураһында белдерә, әммә Совет власына ҡаршы һуғышҡа инергә ашыҡмай, уның менән һөйләшеүҙәр алып барырға тырыша. 6 мартта бәләкәй генә инглиз десанты, ике рота морпех,  Рәсәйгә союздаштары ебәргән бик ҙур хәрби йөктө немецтарҙан һаҡлау өсөн Мурманскиға төшә, әммә  Совет  власына ҡаршы бер ниндәй дошмансыл хәрәкәттәр  эшләмәй  (30 июнгә тиклем ). Ике япон  гражданынынң үлтерелеүенә яуап итеп, 5 апрелдә япондарҙың ике ротаһы һәм британдарҙың ярты ротаһы  Владивостокҡа төшә, ике аҙнанан улар караптарына ҡайтарыла.
Антанта илдәре менән большевиктар араһындағы мөнәсәбәттәр  1918 йылдың майында киҫкенләшә. Германия Совет  Рәсәйенән  Брест солохо шарттарын теүәл үтәүҙе, атап әйткәндә,  Антанта илдәренең һәм уның союздаштарының совет территорияһында булған бөтә хәрбиҙәрен ҡоралһыҙландырыуҙы һәм концлагерҙарға ябыуҙы талап итә. Был  чехословак корпусының баш күтәреүенә,  1918 йылдың авгусында Архангельскиға инглиздәрҙең 2 меңлек десанты төшөрөлөүгә һәм   япондарҙың Приморьеға һәм Забайкальеға йүнәлеүенә сәбәп була.
1918 йылдың ноябрендә Германия еңелгәндән һуң,  Антанта Ҡара диңгеҙ буйындағы рус ҡалаларын — Одессаны, Севастополде, Николаевты, шулай уҡ Кавказ аръяғын алырға тырышып ҡарай. Әммә Антанта ғәскәрҙәренең күпселек өлөшө Һуғышҡа инеп тә тормайынса  1919 йылдың  апрелендә   Одессанан һәм Ҡырымдан эвакуациялана.
Алыҫ Көнсығышта   Япония, үҙ мәнфәғәттәрен күҙәтеп, әүҙем эш итә, әммә америкалылар тарафынан тотҡарлана. Англия  1919 йылдың яҙында  Грузия, Әрмәнстан һәм Әзербайжан хөкүмәттәре саҡырыуы буйынса ғәскәрҙәрен Кавказ аръяғына төшөрә.
Аҡтар хәрәкәтенә матди  ярҙам  Германияның еңелеүен рәсмиләштергән  Версаль солохон төҙөгәнгә тиклем дауам итә. Шунан һуң көнбайыш союздаштарҙың аҡтар хәрәкәтенә ярҙамы  яйлап туҡтатыла.
Совет тарих фәнендә Антантаның Рәсәйгә интервенцияһы   Совет Рәсәйенә ҡаршы йүнәлтелгән һөжүм тип ҡарала.
Ғөҙөр
Ғөҙөр — Исламда кешенең аҡларлыҡ, иҫәпкә алырлыҡ сәбәбе булыу
Ауырыу намаҙ ҡалдырыуға сәбәп түгел икәне билдәле. Мосолман ауырыуы арҡаһында һушын, хәтерен юғалтыу йә аҡылдан яҙыу сәбәпле генә намаҙ үтәмәүе мөмкин. Ауырыған башҡа барлыҡ осраҡтарҙа ла мосолман фарыз намаҙын уҡырға тырышырға тейеш. Түшәктән тора алмағанда, хатта тәһәрәт ала алмағанда ла намаҙ мотлаҡ ғибәҙәт. Ятып ҡына тора алғанда башы менән генә хәрәкәттәр эшләп намаҙ уҡыла; тәһәрәтләнә алмаһа, ятҡан ерҙән тәйәммүм алып ҡына (мәҫәлән, өй ҡабырғаһына ҡулын һуғып) уҡырға мөмкин.
Әгәр кешенең бер намаҙ уҡыған аралыҡта берәй бүлендеһе сығып торһа, был кеше ғөҙөрлө һанала, ә үҙен «мәғҙур» тип атайҙар. Был хәл ауырыу арҡаһында танауҙан йәки башҡа ағзанан ҡанмы, эренме сығып торғанда була. Шулай уҡ тамсылап ҡына бәүел, һүл, арт юлдан боҙоҡ һауа сығып тороуы ла һәм башҡалар ғөҙөр һанала.
Тәһәрәт боҙолоу
Ғөҙөрлө кешеләргә төрлө еңеллек ҡаралған. Ул тәһәрәт алып нәүбәттәге намаҙын, башҡа осраҡтарҙа тәһәрәт боҙола тип һаналған сәбәптәр булһа ла, уҡып бөтөрә. Ауырыу менән бәйле булмаған сәбәптәр генә тәһәрәтте боҙа тип һанала. Ошо уҡ тәһәрәт менән ул сөннәт намаҙҙарын тамамлағансы уҡый ала. Әммә фарыҙ намаҙ ваҡыты килеп еткәс, ул тәһәрәтен яңыртырға тейеш.
Черный Тырым
Чёрный Тырым — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тырым йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
СССР-ҙың 1924 йылғы Конституцияһы
СССР-ҙың 1924 йылғы Конституцияһы — Совет Социалистик Республикалар Союзының төп законы; 1924 йылдың ғинуарында СССР Советтарының Икенсе съезында раҫланған.
1924 йылғы Конституцияһында нығытылған совет власы һәм пролетариат диктатураһы нигеҙендәге дәүләт ҡоролошо Советтар Союзының күп милләтле үҙенсәлеген сағылдыра.
Конституцияның ҡабул ителеүе сит ил державаларҙың СССР-ҙы таныуға булышлыҡ итә.
Кәрәк булған саҡта Конституция тексына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индерелә. 1936 йылда СССР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә.
Ҡабул итеү тарихы
1922 йылдың декабрендә СССР Советтарының Беренсе съезында Декларация һәм СССР-ҙы булдырыу тураһында килешеү раҫлана. Килешеүгә дүрт республика ҡул ҡуя: Рәсәй, Украина, Белоруссия, Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы (уның составында Грузия, Әрмәнстан, Әзербайжан). Был мәлгә һәр республиканың үҙ конституцияһы була. Съезд Бөтә Союз конституцияһын әҙерләү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1923 йылдың 10 ғинуарында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы буласаҡ конституцияны әҙерләү өсөн 6 комиссия булдыра: 26—27 июндә Конституция проекты РКП(б) Пленумы тарафынан тикшерелә, тулыландырыла һәм хуплана. 6 июлдә СССР Үҙәк башҡарма комитетының II сессияһы СССР Конституцияһы проектын хуплай һәм «Совет Социалистик Республикалары Союзы Конституцияһын ғәмәлгә индереү тураһында» ҡарарын ҡабул итә. 1924 йылдың 31 ғинуарында Конституция бер тауыштан Советтарҙың Икенсе съезы тарафынан ҡабул ителә.
СССР-ҙың булдырылыуы тураһында килешеү
1924 йылғы Конституция редакцияһында Килешеү үҙ эсенә 11 глава ала:
1924 йылғы Конституцияның төп положениелары
Беренсе Союз Конституцияһы ҡарамағында булғандарҙың тулы исемлеген бирҙе. Конституция буйынса, Союздың махсус ҡарамағына индерелгән була: Конституцияны раҫлау һәм төп нигеҙҙәрен үҙгәртеү СССР-ҙың Советтары Съезының айырата ҡарамағында була. Союздаш республикаларҙың СССР-ҙан сығыу хоҡуғы һаҡланып ҡала, территорияһы тик уның ризалығы менән генә үҙгәртелә ала. Берҙәм союздаш гражданлығы булдырыла.
СССР-ҙың юғары органы итеп СССР Советтарының Съезы иғлан ителә, ул ҡала Советтарынан һәм Советтарҙың губерна съездарынан һайлана. Шул уҡ ваҡытта съезд делегаттарын туранан-тура һайланмау системаһы билдәләнә.
Съездар араһындағы осорҙа юғары власть органы булып СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (ЦИК) тора, ул Союз советынан (съезд республика вәкилдәренән халыҡ иҫәбенә ҡарата пропорциональ рәүештә һайлай) һәм Милләттәр советынан тора (автономиялы һәм союздаш республикалар вәкилдәренән тора).
СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының сессиялар араһындағы осорҙа уның Президиумы (палаталарҙың берлектәге ултырышында һайлана) юғары ҡануниәт органы була, ул союздаш республикалар советтарының съездары ҡарарҙарын туҡтатып торорға һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советының, СССР наркоматтарының, союздаш республикаларҙың Үҙәк башҡарма комитеттары һәм Халыҡ комиссарҙары советтары ҡарарҙарын юҡҡа сығара алған.
СССР-ҙың ойошторолоу барышында союздаш республикаларҙың статусының үҙгәрелеүе уларҙың федератив союздың өлөштәре булып китеүенән һәм союз власы һәм идара итеү органдарының ҡарамағына эләгеүенән күренеп тора. Республика органдарының юрисдикцияһы Союздың айырата ҡарамағында булмаған сфераларҙа ғына рөхсәт ителә. Республикалар мәнфәғәттәре союз органдарының структураларында уларҙың вәкилдәре аша күрһәтелә (СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы, Милләттәр советы).
Конституция буйынса үҙәк периферияны контролдә тотоу өсөн бик ҙур вәкәләттәр ала. Конституция үҙ алдына — «йөкмәткеһе буйынса пролетар һәм формаһы буйынса милли» яңы сәйәси мәҙәниәтте булдырыуҙы маҡсат итеп ҡуя, һәм дөйөм берләшкән коммунистик пландарҙың һәм милли традицияларҙың компромисынан ғибәрәт була.
Ғатаулла (исем)
Ғатаулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғатаулла исеме бар.
Билдәле кешеләр
Ғатаулла Әбделмаликов, Ғатаулла Әбделмалик улы Әлибаев (Ғатаулла ишан; 1836—1914) — башҡорт дин әһеле, ишан. Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы.
Абдуллин Ғатаулла Хәйрулла улы (рус. Абдуллин Гатаулла Хайруллович) (15 октябрь 1915 - 13 август 1993) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындағы 60-сы кавалерия полкында һуғышҡан. Гвардия ҡыҙылармеецы. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улы (рус. Абдуллин Гатаулла Халиуллович) (15 июль 1913 — 1 февраль 1988) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабының ат йөрөтөүсеһе (коновод). Рядовой ҡыҙылармеец. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Ғатаулла Алтынғужин (?—1865) — башҡорт дин әһеле. Каруанһарай мәсете имам-хатибы (1846—1865).
Фамилия
Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы, Рөстәм Нурыев (2 август 1963 йыл) — иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре, сәсән, йәмәғәт эшмәкәре һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе (2005). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (2018)[1]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003), Статистика отличнигы (2010). Башҡорт Википедияһы ирекмәне (2005) һәм хакимы (2006), «Башҡортостан викимедиасылары» төркөмө ағзаһы (2015). «Викимедиа РУ» Рәсәй йәмғиәт ойошмаһынының «Вики-премия» лауреаты (2014, 2018). «Мәсетле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019).
Мөтиғулла Ғатауллин (Мөтиғулла Ғатай, 1875—1936) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1924—1936).
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы (10 август 1928 йыл — 26 апрель 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-хирургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1995), медицина фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың (1991) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995) һәм һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2002), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
Ғатауллин Урал Миңлезар улы (11 апрель 1970 йыл), телеоператор. 1992 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы юлдаш телевидениеһының оператор ассистенты, телеоператоры, 2013 йылдан — баш телеоператоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014).
Ғатауллин Ринат Фазлетдин улы (14 июнь 1953 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (2002), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы 12-се саҡырылышы һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының 1-се саҡырылыш депутаты.
Ғатауллин Рәмил Сөләймән улы (24 февраль 1969 йыл) — Рәсәй журналисы. «Постскриптум» программаһының махсус корреспонденты (ТВ Центр Москва). НТВ, Беренсе каналдың элекке хеҙмәткәре.
Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы (3 март 1959 йыл) — ғалим-химик. 1987 йылдан Өфөләге Органик химия институты хеҙмәткәре, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006).
Ғатауллин Ғәли Шәйслам улы (1948 йылдың 6 июле, Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Таулар ауылы) — башҡорт яҙыусыһы.
Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы (15 март 1909 йыл —?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының ойоштороу-план бүлегендә ат ҡараусыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Ғатауллин Рауил Ғибат улы (29 июнь 1947 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғатаулла мулла мәсете - (рус. Мечеть Гатауллы муллы, Троицкиҙың алтынсы йәмиғ мәсете ) — Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһындағы таш мәсет.
Ҡотлозаман Ҡотлоҡәҙимов
Ҡотлозаман Ҡотлоҡәҙимов (1791—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 4-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Ганимед (юлдаш)
. Орбитаһын яҡынса ете көн эсендә үтеп, Ганимед Юпитерҙың башҡа ике юлдашы — Европа һәм Ио менән 1:2:4 орбиталь резонансында ҡатнаша.
Ганимед яҡынса тигеҙ өлөштәрҙә силикат тоҡомдары һәм һыу боҙонан тора. Ул — тимергә бай шыйыҡ үҙәкле тулыһынса айырым есем. Яҡынса 200 км тирәһе тәрәнлектә ҡатламдары араһында шыйыҡ һыулы океандың булыуы ихтимал. Ганимедтың өҫтөндә ике төрлө ландшафт күҙәтелә. Өҫкө яҫылығының өстән бер өлөшө һыу аҫты кратерҙары менән сыбарланған ҡарараҡ төҫтә. Уларҙың йәше дүрт миллиард йылға тиклем барып етә. Ҡалған майҙанында бураҙналар һәм тау һырттары менән ҡапланған йәшерәк өлкәләр ята. Әлегә асыҡ төҫтәге өлкәләр геологияһының ҡатмарлы булыуының сәбәптәре аҙағына тиклем асыҡланмаған. Бәлки, был күренеш тектоник әүҙемлек менән бәйлелер тигән фараз бар.
Ганимед — Ҡояш системаһында үҙ магнитосфераһы булған берҙән-бер юлдаш. Моғайын, уны шыйыҡ үҙәгендәге конвекция барлыҡҡа килтерәлер. Ганимедтың ҙур булмаған магнитосфераһы Юпитерҙың байтаҡҡа ҙур магнитосфераһы эсенә алынған һәм уның көс линияларын бер аҙ ғына деформациялай. Юлдаштың нәҙек кенә атмосфераһы бар, уның составына кислородтың O (атомар кислород), O2 (кислород) һәм, бәлки, O3 (озон) кеүек аллотроп модификациялары инә. Атмосферала атомар водород (H) бик аҙ. Ганимедта ионосфераның булыу-булмауы билдәһеҙ.
Ганимедты Галилео Галилей 1610 йылдың 7 ғинуарында аса. Оҙаҡламай Симон Марий был юлдашты шарап өләшеүсе хөрмәтенә Ганимед тип атарға тәҡдим итә. Беренсе тапҡыр Ганимедты «Пионер-10» йыһан аппараты 1973 йылда тикшерә. «Вояжер» программаһы аппараттары 1979 йылда ентеклерәк тикшеренеүҙәр үткәрә. 1995 йылдан башлап Юпитер системаһын өйрәнгән «Галилео» йыһан аппараты Ганимедтың аҫҡы ҡатында ер аҫты океаны һәм магнит яланы булыуын асыҡлай. 2012 йылда Европа космос агентлығы Юпитерҙың боҙ юлдаштары — JUICE-ны тикшеренеү өсөн яңы программаны хуплай; уны 2022 йылда ебәреү планлаштырыла, ә Юпитер системаһына ул 2030 йылда барып етәсәк.
Асыу тарихы һәм атамаһы
Ганимедты Галилео Галилей 1610 йылдың 7 ғинуарында үҙенең тарихта беренсе тапҡыр уйлап тапҡан телескобы ярҙамында аса. Ул көндө Галилей Юпитер тирәләй 3 «йондоҙ» күрә: Ганимед, Каллисто һәм тағы бер «йондоҙҙо». Һуңынан был «йондоҙ» Юпитерҙың ике юлдашы — Европа һәм Ио булып сыға (тик киләһе төндә генә был ике юлдаш араһындағы ара уларҙы айрым күрерлек булып арта). Галилео 15 ғинуарҙа бөтә был объекттарҙың ысынында иһә Юпитер тирәләй орбита буйлап хәрәкәт иткән күк есемдәре булыуына инана. Галилей үҙе асҡан дүрт юлдашты «Медичи планеталары» тип атай һәм уларға тәртип номерҙарын ҡуя.
Француз астрономы Никола-Клод Фабри де Пейреск йондоҙҙарға Медичи ғаиләһенең дүрт ағзаһының исемдәрен бирергә тәҡдим итә, ләкин был тәҡдим ҡабул ителмәй. Ганимедты 1609 йылдан алып күҙәткән, әммә был туралағы мәғлүмәтте ваҡытында баҫтырып сығармаған немец астрономы Симон Марий ҙа Юпитерҙың был юлдашын асыусы булараҡ дәғүә итә. Симон Марий 1614 йылда Иоһанн Кепплер артынса Юпитерҙың юлдаштарынаЗевстың яҡындарының (шул иҫәптән Ганимедтың) исемен биреүҙе тәҡдим итә: Әммә «Ганимед» атамаһы, ғәмәлдә, ХХ быуат урталарына тиклем тип әйтерлек ҡулланылмай. Тәүге астрономик әҙәбиәттә Ганимед (Галилео индергән система буйынса) Юпитер III йәки «Юпитерҙың өсөнсө юлдашы» булараҡ атала.
Ҡытай яҙмаларындағы астрономик мәғлүмәттәр буйынса беҙҙең эраға тиклем 365 йылда Гань Дэ ябай күҙ менән Юпитерҙың юлдашын күрә (ул, моғайын, Ганимед булғандыр).
Килеп сығышы һәм эволюцияһы
Ганимед үҙәге формалашҡандан һуң аккреция һәм бүлгеләнеү осоронда тупланған йылылыҡты һаҡлап ҡала. Үҙәк, үҙенсәлекле йылылыҡ батареяһы һымаҡ, боҙ мантияға (япмаға) әкренләп кенә йылыһын биреп тора. Мантия, үҙ сиратында, конвекция ярҙамында йылылыҡты өҫкә сығара. Үҙәктә радиоактив элементтарҙың тарҡалыуы, есемде йылытыуын дауам итеп, артабан бүлгеләнеүҙе ҡуҙғытып тора: шулай итеп, тимер һәм тимер сульфидынан эске үҙәк (ядро) һәм силикат мантия барлыҡҡа килә. Бына шулай Ганимед тулыһынса айырым есемгә әйләнә. Сағыштырыу өсөн: радиоактив йылытыу бүлгеләнмәгән Каллистоның эсендәге боҙҙарҙа конвекция барлыҡҡа килтерә, ә был уны эффектив рәүештә һыуыта һәм боҙҙарҙың уғата ҙур масштабтарҙа иреүен булдырмай һәм тиҙ арала формалашыуына булышлыҡ итә. Каллистолағы конвекция таштарҙың боҙҙарҙан өлөшләтә айырылыуын ғына тәьмин итә. Әлеге ваҡытта Ганимед әкренләп һыуына бара. Үҙәктән килгән йылы һәм силикат мантияһы юлдаш эсендәге океанды һаҡлай, ә тимерҙән һәм тимер сульфидынан (II) торған шыйыҡ үҙәктең (ядро) әкренләп һыуыныуы конвекция барлыҡҡа килтерә һәм магнит ҡырының һаҡланыуына булышлыҡ итә. Ганимед эсенән килгән йылылыҡ ағымы, моғайын, Каллистоныҡына ҡарағанда ҡеүәтлерәктер.
Орбитаһы һәм әйләнеүе
Ганимед Юпитерҙан 1 070 400 километр алыҫлыҡта урынлашҡан, ул Галилей юлдаштары араһында алыҫлыҡ буйынса өсөнсө урынды биләй. Юпитер тирәләй тулы әйләнеш яһау өсөн уға ете көн дә өс сәғәт талап ителә. Билдәле юлдаштарҙың күбеһе кеүек үк, Ганимедтың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе Юпитер тирәләй әйләнеүгә синхронлашҡан, һәм ул планетаға һәр ваҡыт бер яғы менән генә боролғон. Уның орбитаһы Юпитер экваторына ҡарата бер аҙ ғына ауышҡан һәм эксцентриситетҡа эйә, улар быуаттар дауамында Ҡояш һәм планеталар тайпылыштарына бәйле йыш ҡына үҙгәреп тора. Эксцентриситет 0,0009—0,0022 диапазонында, ә ауышлығы — 0,05°-0,32° диапазонында үҙгәрә. Был орбиталь тирбәлеүҙәр әйләнеү күсәре ауышлығын 0-дән 0,33 градусҡа тиклем үҙгәрергә мәжбүр итә. Ганимед Европа һәм Ио менән орбиталь резонанста тирбәлә: Ганимед планета тирәләй бер тапҡыр әйләнеп сыҡҡан арала Европа ике тапҡыр, ә Ио дүрт тапҡыр әйләнә. Ио перицентрҙа, ә Европа апоцентрҙа булған мәлдә Ио менән Европа бер-береһенә ныҡ яҡыная. Европа үҙенең перицентрында саҡта ғына Ганимед менән яҡыная. Шулай итеп, был өс юлдашты бер һыҙатҡа теҙеп булмай. Бына ошондай резонанс Лаплас резонансы тип атала.
Хәҙерге заман Лаплас резонансы Ганимед орбитаһының эксцентриситетын арттырырға һәләтле түгел. Әлеге мәлдә эксцентриситет 0,0013 самаһы тәшкил итә, бәлки, үткән дәүерҙәрҙәге резонанс иҫәбенә ошолай артҡандыр ул. Әммә әлеге ваҡытта артмауы шундай һорау тыуҙыра: Ганимед эсендә барған көс энергияһы диссипацияһы ни эшләп уның эксцентриситетын нулгә төшөрмәгән. Бәлки, эксцентриситеттың һуңғы артыуы күптән түгел — бер нисә йөҙ миллион йыл элек кенә булғандыр. Ганимед орбитаһы эксцентриситеты сағыштырмаса түбән (уртаса 0,0015) булғанға, был юлдаштың йылытыу көсө әллә ни юғары түгел. Ләкин, Ганимед элек, бәлки, бер йәки бер нисә тапҡыр Лаплас резонансына оҡшаш һәм орбита эксцентриситетын 0,01—0,02-гә тиклем күтәрергә һәләтле резонанс аша үткәндер. Был, һис шикһеҙ, Ганимедта көс йылытыуын арттырыуы ихтимал һәм тигеҙ булмаған ландшафт булдырған тектоник әүҙемлектең сәбәбе булғандыр.
Үлсәме
Ганимед — Ҡояш системаһында иң ҙур һәм иң ауыр юлдаш. Уның диаметры (5268 км) Ер диаметрының 41 процентын тәшкил итә, Сатурн юлдашы Титандың (ҙурлығы буйынса икенсе) диаметрынан 2 процентҡа, Меркурий диаметрынан 8 процентҡа, Каллисто диаметрынан 9 процентҡа, Ионыҡынан — 45 % һәм Ай диаметрынан 51 процентҡа ҙурыраҡ. Уның массаһы Титандыҡынан 10 процентҡа, Каллистоныҡынан 38 процентҡа, Ионыҡынан 66 процентҡа һәм Ай массаһынан 2,02 тапҡырға ҙурыраҡ
Составы
Ганимедтың уртаса тығыҙлығы 1,936 г/см3 тәшкил итә. Ул тау тоҡомдары һәм туңған һыуҙан тора. Боҙҙоң өлөшө — 46-50 %, был Каллистолағына ҡарағанда бер ни тиклем түбән. Боҙҙа аммиак кеүек тиҙ осоусан ҡайһы бер газдарҙың да булыуы ихтимал. Ганимедтағы тау тоҡомдарының составы аныҡ билдәле түгел, моғайын, ул L һәм LL төркөмөнә ҡараған ябай хондриттарға яҡын торалыр. Ганимедта тимер массаһы менән кремний нисбәте 1,05—1,27-гә тигеҙ (сағыштырыу өсөн, Ҡояшта ул 1,8-гә тигеҙ).
Ганимедтың өҫтө асимметрик. Юлдаштың орбитаһы буйлап хәрәкәте яғына боролған алдынғы ярымшары асыҡ төҫтә, артҡы өлөшө ҡарараҡ төҫтә. Европа юлдашында ла шундай уҡ күренеш, ә бына Каллистола — киреһенсә. Ганимедтың алғы ярымшарында, бәлки, көкөрт диоксиды күберәктер. Углекислый газ ике ярымшарҙа ла бер төрлө, әммә полюстары эргәһендә бөтөнләй газ юҡ. Ганимедтағы удар кратерҙар ҙа (берәүһенән башҡалары) углекислый газ менән байытылмаған, был мәғлүмәт тә уның Каллистонан айырылып тороуын раҫлай. Углекислый газдың Ганимедтағы ер аҫты запастары, моғайын, элегерәк замандарҙа сығып бөткәндер.
Эске төҙөлөшө
Ганимед өс ҡатламдан тороуы ихтимал: ирегән тимер йәки тимер сульфиды йәҙрәһенән, силикат мантиянан һәм ҡалынлығы 900—950 километрға еткән тышҡы боҙ ҡатламынан (мантияһынан). Был мәғлүмәттәрҙе «Галилео» йыһан аппараты Ганимед тирәләй осоп үткәндә туплай. Артабанғы тикшеренеүҙәр Ганимедтың аныҡ ҡатламдарға бүленеүен раҫлай. Ирегән тимергә бай йәҙрәһенең булыуы Ганимед тирәләй магнит ҡырының булыуын аңлата, был мәғлүмәтте лә «Галилео» алып ҡайта. Ирегән тимерҙә барған конвекция магнит ҡырының килеп сығышын аңлата.
Өҫтө
Ганимедтың өҫтө ике типтағы участкаларҙан тора: бик боронғо кратерҙар менән тулы ҡара өлкәләрҙән һәм бураҙналар һәм канауҙар менән ҡапланған бер нисә асыҡ төҫтәге йәш өлкәнән (әммә барыбер боронғо). Ҡара участкалар юлдаш майҙанының яҡынса өстән бер өлөшөн биләй һәм балсыҡ һәм органик матдәләрҙән тора.
Южноуральск
Южноуральск — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендәге ҡалаһы(1963 йылдан алып). Ҡала Уйылға йылғаһы буйында, Силәбенән 88 саҡрым алыҫлыҡта һәм Силәбе — Троицк тимер юл линияһы буйында торған Түбәнге Уйылға тимер юл станцияһынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Этимологияһы
1948 йылда Көньяҡ Урал ҡала электр станцияһы төҙөлә (1963 йылдан алып — Южноуральский ҡалаһы). Южноуральск тип яҙылышы СССР Юғары Советы-ҙың тарафынан билдәләнгән, карталарҙа һәм әҙәбиәттә һаҡлана.
Тарихы
Түбәнге Уйылға бастругы йылғаһының түбәнге ағымында 1745 йылда Ырымбур губернаһының беренсе губернаторы Неплюев Иван Иванович бойороғо менән казактар тарафынан һалынған. Тышҡы сиктән йыраҡлығына ҡарамаҫтан, Түбәнге Уйылға нығытмаһы Силәбе һәм Троицк нығытмалары араһындағы ике арала пост пункты булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә була. Тап бына шул юлдан аҙыҡ-түлек, металл, ҡорал һәм башҡа бик күп кәрәк-яраҡтар алып килгәндәр. 1773-1775 йылдарҙа Емельян Пугачев етәкселегендәге күтәрелешкә ярҙам иткәне өсөн, Түбәнге Уйылға гарнизоны тарҡатыла, ул нығытма статусын юғалта һәм рәсми рәүештә биҫтә тип атала башлай.
1776 йылда Түбәнге Уйылға биҫтәһенә улус идаралығы күсерелә. Император Николай I-нең 1843 йылдың 4 майындаға дәүләт хәрби формированиеларға мохтаж булыу сәбәпле крәҫтиәндәрҙе казак сословиеһына индереүе сәбәпле, биҫтә Ырымбур ғәскәрҙәренең 3-сө Троицк бүлеге станицаһы статусын ала. 1924 йылдың май айында станица Уйылға ауылына үҙгәртелә, Троицк өлкәһе составында Уйылға районы төҙөлә. 1939 йылда райондың административ үҙәге станция яны ҡасабаһы Уйылға ҡасабаһына күсерелгән.
1963 йылдың 1 февралендә ҡасаба Южноуральск ҡалаһы статусын ала. 2005 йылдан — ҡала округы.
Тасуирламаһы
Ҡала Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүендә Силәбенән көньяҡҡа табан урынлашҡан. 110,57 км² майҙанды биләй. Ҡаланың оҙонлоғо — яҡынса 5 км, киңлеге 4,3 км тәшкил итә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге яҡынса 238 метр. Төньяҡтан Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысы урынлашҡан, ә ҡаланың көнбайыш сиге буйынса Уйылға йылғаһы аға, ул ҡала гидросистемаһының һыу ҡабул итеү бүлектәренең береһе булып тора. Ҡала ҡатнаш урмандар (ҡайын, ҡарағай, уҫаҡ) менән уратып алынған.
Климаты уртаса континенталь. Ҡыш, ҡағиҙә булараҡ, һалҡын, 40-50 көн дауамында ҡаты һыуыҡтар күҙәтелә, буран сыға. Тупраҡтың туңыу тәрәнлеге 110—150 сантиметр тәшкил итә. Ҡар аҙ яуған ҡыштарҙа 170—250 см-ға етә. Йәй эҫе, йышыраҡ ҡоро. Ғинуарҙың уртаса температураһы −15-17 °C, июлдә +16-18 °C. 1952 йылдың 29 июлендә Южноуральскиҙа Силәбе өлкәһе буйынса абсолют максималь температура — +42,0 °C булған. Уртаса йыллыҡ температура — +0,3-тән +2,8ºС-ҡа тиклем. Бер йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 410—450 миллиметр, ҡышҡы осорҙа башлыса ҡар рәүешендә яуа. Елдең уртаса тиҙлеге секундына 3-4 метр; буран (ҡышын) һәм йәшен ваҡытында (йәй) елдең секундына 16-28 метрға тиклем көсәйеүе күҙәтелә.
Халҡы
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Южноуральскиҙа 38652 кеше йәшәгән, 12 мең ғаилә булған, балалар 7,2 мең. 24,6 мең кеше эшкә яраҡлы йәштә. Халҡының тығыҙлығы 1 км2-ға 369 самаһы кеше тәшкил итә.
2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса
Садко
Садко (Бай ҡунаҡ) — новгород былиналары циклы геройы; Тик Олонец губернаһында теркәлгән туғыҙ билдәле версияның икәүһе генә тулы (сәсәндәр (сказитель) — Андрей Сорокин һәм Василий Щеголёнок).
Исеме
Үҙенсәлекле текстарҙа Садко исеме төньяҡ урыҫ һөйләшендә -ко суффиксы булған бөтә һүҙҙәрҙә хас булған парадигма буйынса үҙгәрә:
Совет практикаһында урыҫ телендә Садко исемен үҙгәрмәйенсә ҡулланыу өҫтөнлөк итә.
Былинаның варианттары
Андрей Сорокиндан яҙып алынған вариант буйынса, Садко тәүҙә ярлы көснәсе (гусляр) булған. Ул мәжлестәрҙә уйнап аҡса тапҡан. Бер ваҡыт Садко туғыҙ көн рәттән бер табынға ла саҡырылмай. Шунан ул Илмән күле янына барып уйнай башлай. Көтмәгәндә күлдән диңгеҙ батшаһы үҙе күренде, ул көснәсенең уйнауы менән «йыуаныс алыуы» һәм уны бүләкләргә теләүен әйтә. Диңгеҙ батшаһының өгөт-нәсихәтен алғас, Садко Новгородҡа юл тота һәм өс бай сауҙагәр менән Илмән күлендә бик һоҡланғыс «алтын ҡауырһынлы балыҡ» бар, тип бәхәсләшә Садко. бәхәстә еңә һәм һатыу итеп байый башлай. Бер тапҡыр мәжлестә Садко Новгородтағы бөтә тауарҙы һатып алам тип маҡтана; Ысынлап та, ике көн рәттән Садко бөтә тауарҙы һатып ала, әммә өсөнсө көндә, Мәскәүҙән тауарҙар килтерелгәс, Садко «бөтә донъянан» тауарҙарҙы һатып алмаясағын әйтә.: Не я, видно, купец богат новгородский — Побогаче меня славный Новгород!
Бынан һуң Садко 30 карапҡа тауар тейәгән дә диңгеҙ аръяғына һатыу итергә киткән. Ҡайтып килгәндә көтмәгәндә дауыл сыға һәм караптар диңгеҙ уртаһында туҡтай. Садко диңгеҙ батшаһының яһаҡ талап итеүен аңлай һәм диңгеҙгә мискә-мискә алтын-көмөш, ынйы ырғыта, ләкин юҡҡа ғына. Диңгеҙ батшаһы тере ҡорбан талап итеүен төшөнә. Йәрәбә Садкоға төшә. Ул үҙе менән көснәһен ала һәм үҙен имән таҡтала диңгеҙгә төшөрөргә ҡуша. Шунан һуң караптар урынынан ҡуҙғала ала. Садко таҡтала йоҡлап китә. Диңгеҙ батшаһы һарайында уяна. Тегеһе Садконан көснәлә уйнауын талап итә. Диңгеҙ батшаһы бейергә тотона, һөҙөмтәлә диңгеҙҙә тулҡындар барлыҡҡа килә, караптар бата башлай, күп кеше һәләк була. Изге Микола Можайскский (Николай Чудотворец), һыуҙа йөрөүселәрҙе һаҡлаусы, Садконы диңгеҙ батшаһы менән нисек мөғәмәлә итергә өйрәтә. Садко бирелгән күрһәтмәләргә ярашлы эш итә: тәүҙә ул, көснә ҡылдарын өҙөп, уйынды туҡтата, ә Диңгеҙ батшаһы Садконан диңгеҙ ҡыҙына өйләнеүен талап иткәс, 900 дәғүәсе араһынан иң һуңғыһын — «Чернавушка исемле ҡыҙҙы» һайлай. Туйҙан һуң Садко йәш ҡатыны менән «яҡынлыҡ ҡылмай»; йоҡоһонан уянғанда ул инде ерҙә — Новгород эргәһендәге Чернава йылғаһының текә ярында була. Шул уҡ ваҡытта ул Волхов буйлап үҙенң караптарын күрә. Садко ҡотолоу хөрмәтенә Микола Можайскийға сиркәү төҙөй һәм диңгеҙгә бер ҡасан да сыҡмай.
Шулай уҡ ҡайһы бер варианттарҙа Садко диңгеҙ батшаһының батшабикә менән, Рәсәйҙә алтын йәки булат ҡиммәтерәкме, тигән бәхәсен булат файҙаһына хәл итә; икенсе вариантта Поддон батшабикәһе ярҙам итә.
Кирша Данилов йыйынтығында Садко ике йырҙа (№ 28 и № 47) телгә алына.
Тәүгеһе ғәҙәти булмаған версия бирә: Садко бында гусляр йәки Новгород кешеһе түгел, ә Волганан килгән егет; ул Илмән күленә уның Волга апаһынан сәләм еткерә. Илмән рәхмәт йөҙөнан егеткә байытырға ярҙам итә: күпләп тотолған Балыҡтары аҡсаға әйләнә. Шунан Садко байрам ойоштора һәм новгородтар менән бәхәс башлай: ул өс көн рәттән Новгородта һатыуға ҡуйылған барлыҡ тауарҙарҙы ла һатып аласаҡмын, тип белдерә. Кирша Даниловтың версияһында Садко еңә: ул ысынлап та бөтә тауарҙарҙы, шул иҫәптән ватыҡ көршәктәрҙе лә, һатып ала.
Кирша Данилов йыйынтығындағы Садко хаҡындағы икенсе йыр уның һыу аҫты батшалығындағы мажараларына бағышланған.
Ҡабан
Ҡаба́н (Sus scrofa), йәки ҡырағай сусҡа — ҡуш тояҡлылар отрядынан сусҡалар ғаиләһенә ҡараған һөтимәр хайуан; Европала, Азияла һәм Африкала йәшәй торған ҡырағай сусҡа. Ҡабан йорт сусҡаһының ата-бабаһы булып тора. Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осрай. Үҫемлек бүлбеләре, тамыры, сәтләүеге һәм төрлө ваҡ хайуандар, бөжәктәр, селәүсендәр менән туҡлана. Төнгө ваҡытта күберәк актив. Күберәк осраҡта өйөр, көтөү менән йәшәйҙәр. Ҡасырыу ваҡыты ноябрь-ғинуар айҙары. Йөклөлөк 114-140 көн. Күп өсраҡта 4-6 бала килтерә, һирәгерәк 10-14 бала була. thumb|300px|left|
Ленин-Бүләк
Ленин-Бүләк (Ленин-Буляк) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452967, ОКАТО коды — 80218825005.
Сүтрә
Сүтрә (سترة; Сутра) - намаҙ уҡығанда алдан үтеүсенән кәртәләнер өсөн ҡулланылған нәмә.
Ҡулланыу
Ситтән ҡарағанда сүтрә табыныу объекты кеүек күренеүе мөмкин. Сүтрә намаҙ ҡылғанда мотлаҡ предмет түгел, ә доға ҡылған кешеләрҙе үтеп барыусыларҙан ҡурсалау өсөн хеҙмәт итә. Хәнәфи мәҙһәбтә намаҙ ҡылыусы алдында кеше үтһә лә намаҙ ғәмәлдә тип иҫәпләнелә.
Сүтрә сифатында таяҡ, эйәр, стена, бағана файҙаланыла ала. Был маҡсатта ҡәбер таштарын һ. б. файҙаланыу тыйыла
Алабуға (Тубыл ҡушылдығы)
Алабуға — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 882 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш. Уй (йылға) Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Ярсидейяга
Кесе Ярсидейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы
Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы (15 май 1953 йыл) — башҡорт театр һәм кино актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981), Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) халыҡ артисы.
Валченка
Валченка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соминское куле (Соминки йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корлейс Эргард Иванович
Эргард Иванович Корлейс (04.01.1870, Рославль ҡалаһы, Смоленск губернаһы, Рәсәй империяһы — 13.08.1927, Воскресенский ауылы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Мәләүез районы),  Башҡорт АССР-ы) — табип-хирург. Воскресенский ауылындағы суйын (1897 йылға тиклем баҡыр) иретеү заводы дауаханаһы табибы. Тарту университетының медицина факультетын тамамлаған.
Настасова
Настасова — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Корлейс Эргард Иванович
Биографияһы
1896—1900 йылдарҙа Тарту (Юрьев) университеты хирургия клиникаһында профессор В. Кох ҡулы аҫтында специализация үтә, Петербургта Евангельский һәм Обухов дауаханаларында хирургия бүлектәрендә эшләй. 1900—1901 йылдарҙа хирург булараҡ Ҡытай походында ҡатнаша. Билдәле булыуынса, 1900 йылда сит илдәрҙең Ҡытайҙа хужа булыуҙарына ҡаршы халыҡ күтәрлеше башлана, ул тарихта « боксёрҙар болаһы» тип атала. Рәсәй, Англия, Германия һәм Япония ғәсҡәрҙәре был боланы баҫтыра.
Настасова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корлейс Эргард Иванович
Биографияһы
1902 йылда Воскресенский заводы хужаһы Васиий Пашков саҡырыуы буйынса, Корлейс Воскресенский ауылына килә. Өфө губернаторының Стәрлетамаҡ өйәҙ исправнигына 1902 йылдың 28 авгусында яҙған хатында былай тиелгән:
«С соизволения Августейшей Покровительницы Российского Общества Красного Креста Государыни Императрицы Марии Фёдоровны Главное Управление Общества представило право ношения Высочайше установленного 24 июня 1899 года Знака Красного Креста заводскому врачу в с. Воскресенском, Стерлитамакском уезде Эргарду Корлейсу за его участие в деятельности Общества Красного Креста по оказанию помощи раненым и больным на Дальнем Востоке…».
1908 йылдың 7 октябренән 1912 йылдың майына тиклем Э. И. Корлейс сит илдә дәүләт эштәре буйынса командировкала була. Был командировка Корлейстың (Рәсәйҙә рангтар табеле һаҡланып килә) чин буйынса үҫеүенә йоғонто яһай.
1914 йылдың 14 ноябренән 1918 майына тиклем Беренсе донъя һуғышында өлкән табип, Рәсәй Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте алдынғы отряды сифатында ҡатнаша.
1918—1921 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла Дондағы Ростовта хирург, Краснодарҙа, Новороссийскийҙа, Одессала баш табип була. Һуңынан демоблизацияланып, «даими йәшәгән еренә, Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Воскресенский заводына ҡайтарыла».
Восресенский эҙәрмәндәре Мәскәүҙә доктор Корлейстың 1923 йылғы ҡыҙы Елена Эргардовнаны тапҡан. Ул — табип-психоневролог, медицина институтын тамамлағас, 1947—1950 йылдарҙа Воскресенскийҙа врач булып эшләп киткән. Уның ҡыҙы Анна Юрьевна ла табип. Эргард Ивановичтың икенсе ҡыҙы — Ольга Эргардовна (1924 йылда тыуған) ла табип, медицина фәндәре кандидаты, доцент. Улар Воскресенский музейына аталарының шәхси әйберҙәрен биргән. Ул әйберҙәр араһында — ҡағыҙ киҫеү өсөн фил һөйәгенән эшләнгән бысаҡ, шырпы өсөн көмөш ҡумта, аталарының фотопортреты һәм башҡа нәмәләр бар.
Табиптың ҡайһы бер туғандары Францияла йәшәй. Улар Эргард Ивановичтың ҡатыны Анна Константиновна Корлейс һәм уның һеңлеләре Эрна менән Эмма тураһында материалдар тупларға ярҙам итә.
Анна Константиновна,ҡыҙ фамилияһы Амелунг, 1890 йылда Саратов губернаһында тыуған. Ул Ҡырым һуғышы ваҡытындағы (1853—1856) Севастополь обороналаһы геройы хәрби инженер Юлиус Карлович Амелунг ҡыҙы, әсәһе яғынан адмирал Моластар нәҫеленән. Уның әсәһе Елена Павловна — тулы исеме Хелена Нарцисса Генриетта Анна Амелунг (Молас). Еленаның туғаны Михаил Павлович Молас Порт-Артурҙа «Петропавловск» броненосецы шартлағанда һәләк булған. Ҡыҙҙары Нина менән Лукия Амелунг революция йылдарында Францияға китә.
1914 йылда Петербургта Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсын тамамлаған, гинеколог. 1914 йылда үҙе теләп фронтаҡа китә, "Рус уҡытыусылары исемендәге күсмә отряд"тың кесе табибы була. Изге Георгий медалдәре (4 һәм 3 дәрәжәле), Ҡыҙыл Тәре билдәһе менән бүләкләнгән. 1920-се йылдарҙа Воскресенский ауылында йәшәгән. Һуңынан Мәскәүгә күсеп китә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 −1945 йылдарҙа яңынан Воскресенскийға килә. Мәскәүҙә Ваганьково зыяратында ерләгән.
Е.Баранова — М. В. Нестеров исемендәге Башҡортостан дәүләт художество галереяһының Воскресенский филиалы хеҙмәткәре табип Корлейс тураһында материалдарҙы ентекләп йыйып барыусыларҙың береһе. Воскресенский дауаханаһының элекке хеҙмәткәре Николай Иванович Елистратов музейға Корлейс ғаиләһенең ҡиммәтле фотографияларын тапшыра. Уларҙы дауахана мейестәренең береһендә осраҡлы рәүештә генә табып алыуҙары тураһында һөйләй.
Бүләктәре
Батша Эргард Ивановичтың ғәсҡәргә Ҡытай походы ваҡытында медицина ярҙамы күрһәтеүен баһалап (1900—1901 йй.), Ҡыҙыл Тәре Билдәһе менән бүләкләй.
Бынан тыш Беренсе донъя һуғышы осорондағы хеҙмәттәре өсөн ул ордендар менән бүләкләнә.
1915 йыл — 2 дәрәжәләге Изге Анна; 4 дәрәжәләге Изге Владимир; 2 дәрәжәләге Изге Станислав 1918 йыл — 3 дәрәжәләге Изге Анна;
Уға Һуғыш осоронда зыян күргәндәр комитетының рәхмәт ҡағыҙы бирелә(1915 й.).
Былар барыһы ла «яралылырҙы һуғыш барышында ҡараған өсөн, тырыш фиҙакәр хеҙмәт һәм һуғыш хәрәкәттәре барышындағы хеҙмәттәре өсөн» бирелгән наградаларҙан тыш.
Хәтер
Доктор Корлейс 1927 йылдың 13 авгусында Воскресенский ауылында вафат була. ул көндө табип көндәгесә дауахана эштәре менән була, дауаханаға ремонт яһатыр өсөн эштәрҙең сметаһын төҙөй. Табиптың вафаты ауыл халҡы өсөн көтөлмәгән хәл була.
Эргард Ивановичты ерләгә бөтә ауыл килә. «Похороны были 16 августа, в 3 часа дня. К этому времени прибыли представители Стерлитамакского КИКа (Кантонного исполнительного комитета), отдела здравоохранения, профсоюзных организаций из ближайших волостей, — тип яҙа 1927 йылда был ваҡиғаның шаһиты булған ауыл корреспонденты — Толпы крестьян полонили улицу. Картина была потрясающая, плакали крестьяне, крестьянки, ибо нет человека, который бы не обращался за помощью к покойному. Под двукратный прощальный салют территориальной роты гроб oпустили в могилу».
Разин Альберт Алексеевич
Альберт Алексеевич Разин (12 июнь 1940 йыл — 10 сентябрь 2019 йыл, Ижевск, Рәсәй) — СССР, Рәсәй һәм Удмурт Республикаһының йәмәғәт һәм дин эшмәкәре. Удмурт Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты, доцент. Удмуртстан Ғалимдары союзында эшләй.
2019 йылдың 10 сентябрендә Удмурт Республикаһы парламенты бинаһы алдында Рәсәйҙәге тел сәйәсәтенә — удмурт телен йөрөтөүселәрҙең һаны кәмеүенә килтерәсәк милли телдәрҙе ирекле уҡыу тураһындағы закон проектына ҡаршы булып, үҙ-үҙен яндыра<span class="ts-Переход noprint" title="#Акт самосожжения">[⇨].
Биографияһы
1940 йылдың 12 июнендә Удмуртстандың Алнаш районы Кузюм ауылында тыуа. Игеҙәк туғаны — Рево Алексеевич Разин. Әсәһе Ирина Ивановна Разина 1989 йылда вафат була. 1962 йылда «химия һәм биология уҡытыусыһы» һөнәре буйынса Удмурт дәүләт педагогия институтын таммалай. Удмурт дәүләт университетының (УдДУ) милли мөнәсәбәттәр лабораторияһын ойоштороусыларҙың береһе. 1996 йылда икенсе никахҡа инә. Ҡатыны — Юлия Разина (1966 йылдың 11 июнендә тыуған), яҙыусы һәм шағир, филология фәндәре кандидаты. Үгәй ҡыҙы Софи Разина (1991 йылғы). Философия фәндәре кандидаты, диссертация темаһы — «Ауыл хеҙмәтсәненең шәхесе формалашыуы проблемалары». Доцент.
Йәмәғәт һәм дини эшмәкәрлеге
1990 йылдар башынан Разин удмурт неомәжүсилек хәрәкәтенең күренекле эшмәкәре булып китә, изге урмандарҙа табыныу ойоштора һәм ҡатнаша, үҙен «боронғо туно йолаһы шаманы» тип атай. Ижевскиҙың Козье паркында хайуандарҙы ҡорбан килтереп, удмурт мәжүсилек йолаларын тергеҙә, неомәжүсилекте пропагандалау өсөн «Дэмэн» удмурт мәҙәниәте йәмғиәтен ойоштора. Удмурттарҙы мәжүсилек лине тамырҙарына ҡайтырға саҡыра. Разин «Удмурт Кенеш» удмурт хәрәкәте активисы була, балаларҙың мәктәптә удмурт телен мотлаҡ уҡыуы өсөн сығыш яһай һәм Дәүләт Советына «Удмурт этносы юҡҡа сыға» тип аталған мөрәжәғәт әҙерләй, удмурт телен йөрөтөүселәр һанын кәметеүгә килтерәсәк милли телдәрҙе ирекле уҡытыу тураһындағы закон проектын ҡабул итеүгә ҡаршы булырға өндәй. Разин, милли телде һәм милли мәҙәниәтте юғалтыу дөйөм социологик мәғәнәлә регресс булып тора, «эрозияға, социаль бәйләнештәрҙең ябайлаштырылыуына, мәҙәниәттең тарҡалыуына, кешенең деградацияланыуына килтерә», тип раҫлай. Рәсәй халыҡтарының ассимиляцияланыуына ҡаршы сығыш яһай, уларҙың әҙәби рус телендә түгел, «ябай канцелярия телендә» һөйләшәсәгенә хәүефләнә. Удмурттарҙы Арҡайымды төҙөүсе, хтта Геродот тарафынан аримасп тип аталған «арий ҡәбиләләре вариҫтары» тип иҫәпләй. Удмурттарҙың барлыҡҡа килеүен зороастризмға нигеҙ һалыусы ҡанбаба Заратуштраға һәм татар шағиры Ғабдулла Туҡайға, шулай уҡ удмурттарҙың ата-бабаларының «үҙенсәлекле цивилизация тыуҙырыуы», ерҙәргә эйә булыуы, малсылыҡ, металл эшкәртеү менән шөғөлләнеүе, «Ҡытай, Һиндостан, Персия» менән сауҙа итеүе менән бәйләй.
Үҙен яндырыуы
2019 йылдың 10 сентябрендә Ижевскиҙа Альберт Разин Рәсәйҙең тел сәйәсәтенә ҡаршы булып, Удмурт Республикаһының Дәүләт Советы бинаһы алдында үҙен яндыра. Ул ҡулына Дағстан шағиры Рәсүл Ғамзатов шиғырынан алынған: «Иртәгәнән телем юҡҡа сыҡһа, мин бөгөндән әҙер үлергә», — тигән юлдар яҙылған плакат тотоп тора. Альберт Разиндың тәне 100 процент бешә, ул ауыл хәлдә дауаханаға оҙатыла һәм бер нисә сәғәттән һуң вафат була.
Бискай ҡултығы
Биска́йский зали́в (golfo de Vizcaya, golfe de Gascogne, Bizkaiko Golkoa,  golfo de Biscaia,  golf de Gasconha,  Pleg-mor Gwaskogn) — Испания һәм Франция яр буйҙарын йыуыусы Атлантик океан ҡултығы.
География
Атамаһы басктарҙың Бискайя провинцияһынан барлыҡҡа килә. Испанияла был ҡултыҡты Кантабрия диңгеҙе (Mar Cantábrico) тип атайҙар һәм тик уның Басктар Иленең ярҙарын йыуған көнсығыш өлөшө генә Бискай ҡултығы тип атала.
Франция яр буйының төньяҡ өлөшө ҡаялы һәм бында бер нисә утрауҙар бар: Бель-Иль, Нуармутье, Ре, Олерон, Экс. Көньяҡҡа ҡарай яр буйы тигеҙләнә бара, уның өлөштәре Көмөш яры һәм Басктар яры тип атала. Пиреней ярымутрауы яр буйында Кантабрия тауҙары күтәрелә, һәм ҡултыҡ ярҙары йәнә ҡаялы була башлай
Ҡойоусы йылғалар: Гаронна һәм Дордонь (Жиронда эстуарийын барлыҡҡа килтерәләр), Луара, Адур, Бидасоа.
Февралдә ҡултыҡтың төньяҡ өлөшөндә һыуҙың температураһы 5—6°С, көньяҡта — 12—13 °C тәшкил итә; августта һыу төньяҡта 10 °C-тан көньяҡта 20—22 °C-ҡа тиклем йылый. Тоҙлолоғо яҡынса 35 ‰.
Штормдар, бигерәктә ҡышҡы осорҙа, йыш күҙәтелә. Ел тиҙлеге 113 км/сәғ ашыуы мөмкин.
Хужалыҡта әһәмиәте
Курорттар: Ла Боль, Биарриц һәм Сен-Жан-де-Люз.
Ягум-Ях
Ягум-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарыйылға (Һаҡмар ҡушылдығы)
Һарыйылға (Салыръелга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостандың Көйөргәҙе һәм Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ райондары биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы. Кесе Көйөргәҙе йылғаһына уң яғынан (тамағынан 18 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км тәшкил итә.
Көйөргәҙе районында Төкән ауылы тирәһендә аға (һылт.)
Этимологияһы
Һарыйылға атамаһы һары һәм йылға һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. 1798—1800 йылдарҙағы Ырымбур губернаһы карталарында Кесе Көйөргәҙе йылғаһының ике ҡушылдығы күрһәтелгән, икеһе лә Һарыйылға атамаһы менән. Уларҙың береһендә йылғаның боронғо яҙылышы теркәлгән — Сарык-елга. Ошонда уҡ Старая Сары-елга йылғаһы күрһәтелгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006978
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200697
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Ғәрәп Берлеге
Бурысы
Берлек уға ингән илдәрҙең  Бөйөк Британия, Франция, Израиль  һәм башҡа илдәр яғынан янаған хәрби хәүефкә ҡаршы тороуҙы тәьмин итеү өсөн ойошторола.
Төҙөлөшө
Берлеккә берләштерелгән   командование һәм Ғ. Ә.Насер йөҙөндә юғары  баш командующий етәкселек итә. Ҡатнашҡан илдәрҙең һәр береһе үҙенең ҡораллы көстәрен берлектең берләштерелгән командованиеһы ҡарамағына тапшыра.