cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кесе Кондома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Байльроде
Байльроде (Beilrode) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 4488 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 82 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 4886 һәм автомобиль коды TO.
Мәсәғүт ауыл Советы (Яңауыл районы)
Административ үҙәге — Мәсәғүт ауылы.
Тарихы
Мәсәғүт ауыл советы яҡынса 1922 йылда барлыҡҡа килә. Ауыл советының тәүге рәйестәре Әминов Мирғәли, Ғатауллин Хәтип, Камалов Хәмит, Сәлихов Ғәфүр, Ғәлимов Мөхәмәтнур була.
1957 йылдан 1971 йылға тиклем – Ғәҙиәтов Әхмәтзыя.
1971 йылдан 1990 йылға тиклем – Нуров Айрат Биҙән улы, ул 1975 йылда ауыл Советының яңы бинаһын төҙөтә.
1991 йылдан 1992 йылға тиклем – Әхрәров Рази Мазһар улы
1992 йылдан 1998 йылға тиклем – Әхмәтнуров Вәсим Ҡасим улы.
1998 йылдан 2012 йылға тиклем – Мөфтәхов Фәнәүи Лутфи улы.
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.
Үҫәргән тәуарихы
«Үҫәргән тәуарихы» — башҡорт тарихи-әҙәби әҫәр.
Тасуирлама
«Үҫәргән тәуарихы» башҡорт тарихи-әҙәби әҫәренең ғәрәп графикаһында ҡулдан яҙылған ике исемлеге һаҡланып ҡалған. Әҫәрҙең авторы билдәһеҙ.
«Үҫәргән тәуарихы» тулыһынса хәҙерге графикаға күсерелгән, 2015 йылға ҡарата баҫтырылып сығарылмаған.
Тәүге ҡулъяҙма
Күләме — 69 ҡулдан яҙылған бит.
XIX быуат аҙағында әҫәрҙең төп нөсхәһе Байыш ауылында йәшәүсе Муса мулла ҡулында була. Һуңынан ҡулъяҙма Өмбәт ауылынан булған Әхмәтшәриф Абдуллинға һатыла, тулыһынса күсереп яҙғандан һуң Ә. Абдуллин ҡулъяҙманы Ғибәт улына ҡалдыра. 1954 йылда ҡомартҡы КПСС-тың Абҙан район комитеты инструкторы Н. Т. Хәсәновҡа тапшырыла. 1955 йылда Хәсәнов ҡулъяҙманы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хезмәткәре Б. Ғ. Кәлимуллинға бирә. 1956 йылдан әҫәрҙең ҡулъяҙмаһы башлап Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгендәге һирәк китаптар бүлегендә һаҡлана.
Тарихсы һәм этнограф Рәил Ғүмәр улы Кузеев "Үҫәргән тәуарихы"ның тарих фәне өсөн оло ҡомартҡы булыуын билдәләй, шулай уҡ әҫәр бик боронғо сығанаҡтарға нигеҙләнгән, тип һанай.
Структура һәм тематика яғынан Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиҙың «Тәуарихи Булғарийа» әҫәре менән оҡшашлығы бар. Хөсәйенов Ғ. Б. фекеренсә, әҫәргә эшкәртелгән һәм ҡыҫҡартылған «Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе» ингән. Әҫәрҙә ҡайһы бер урта быуаттарҙағы яҙма сығанаҡтарға һылтанма бирелә, шул иҫәптән ҡайһы бер әҫәрҙәр, шул иҫәптән Рабгузиҙың «Китаб-и Йыһаннамә», («Ғаләм тураһында китап»), «Ҡиссас әл-әнбиә» («Пәйғәмбәрҙәр тарихы») һәм башҡалар. М. Нәҙерғолов М. Х. фекере буйынса, "Үҫәргән тәуарихы"нда аноним рәүештә «Сыңғыҙханнамә» ҡулланылған.
Әҫәр «донъя тарихын» бәйән итеү менән башлана. Хикәйәләү бөтә ерҙе өс улы — Сәм, Хәм һәм Йәфеҫ — араһында бүлгән пәйғәмбәр Нух исеменән башлана.
Артабан әҫәрҙә башҡорттар һәм Нуғай Урҙаһыһы араһындағы мөнәсәбәттәр яҡтыртыла. Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенә ҡушылыу тарихы күрһәтелә: 1564 йылда дүрт башҡорт ҡәбиләләре (үҫәргән, ҡыпсаҡ, бөрйән һәм тамъян) илселәрен батша Иван Васильевич ҡабул итә. Илселәр батшаға Бучай ханды һәм Аҡтулаш бейҙе тотоп бирәләр. Һөйләшеүҙәр барышында башҡорттар урыҫ батшаһының подданыйҙары булырға ризалыҡ бирәләр. Батшаның вәғәҙәһен илселәр ошо рәүештә еткерәләр: ''«беҙҙең башҡорт халҡына ғазап-михнәттәр күрһәтмәҫкә вәғәҙә итте. Указлы грамотаны төҙҙөләр һәм унда айырым беҙҙең ерҙәр һәм динебеҙ тураһында яҙылды, беҙгә һүҙ бирҙеләр һәм ант иттеләр: ислам динен тотоусы башҡорттарҙы бер ҡасан да башҡа дингә көсләмәҫкә, һәм, беҙ, башҡорттар, тоғро хеҙмәт итергә тейешбеҙ, тип яҙылды. Ошо үҙ-ара һөйләшелгән шарттарға һылтанып, бер-беребеҙгә ҡул ҡуйышып, Ҡаҙан ҡалаһында беҙҙең грамотаны китапҡа яҙҙырҙылар. Ошо уҡ китапҡа яҙҙырылған указлы грамота әле лә беҙҙең ҡулда»''.
Әҫәрҙә Өфө ҡәлғәһен төҙөү тарихы һүрәтләнә, башҡорттарҙың Азов походында һәм Төньяҡ һуғышта ҡатнашыуы тураһында бәйән ителә (атап әйткәндә, Рига походы хаҡында). Әҫәрҙә башҡорт ерҙәренең бүлеп алыныуы менән бәйле ваҡиғалар сағылдырыла һәм дүрт башҡорт ҡҡәбиләләре (бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян, үҫәргән) аҫаба ерҙәренең сиктәрен теүәл билдәләнеүе менән тамамлана.
Пәйғәмбәр Иҙрис тураһында ҡисса килтерелә. Артабан генеалогик схема рәүешендә башҡа мосолман пәйғәмбәрҙәренең һәм изгеләрҙең исемдәре атала, шул уҡ ваҡытта уларҙың күпселеге мифтар, риүәйәттәр һәм легендалар аша хикәйәт текстары менән оҙатыла. Әлеге схемаға параллель рәүештә боронғо хандарҙың һәм бейҙәрҙең шәжәрәләре (шул иҫәптән Туктамыш хан, Тура хан, Үрмәмбәт ибн Исмәғил, Сурабан бей һәм башҡаларҙың шәжәрәләре) шулай уҡ текст менән оҙатылып барыла, әммә уларҙа донъяуи характерҙағы сығанаҡтар мәғлүмәттәре өҫтөнлөк ала, уларҙың Башҡортостанда хакимлыҡ иткән осорҙағы эре тарихи ваҡиғалар тасуирлана. Мәҫәлән, Тура хан тураһында, уның ставкаһы Ағиҙел йылғаһындағы Торатау тауы итәгендә урынлашҡан һәм ул башҡорттарҙың сикләнмәгән хакимиәтле ханы булған, тип яҙыла. Шулай уҡ бында уның улы Күсем хан хакимлығы осоронда башҡорт һәм нуғай ерҙәре араһындағы килешеү буйынса сик Һамар йылғаһы буйлап үтә һәм башҡорттар һәм нуғайҙар Ураҡ Мамай власҡа килгәнгә тиклем татыулыҡта көн итә. Үрмәмбәт ибн Исмәғил Урыҫ бейҙән һуң хаким булып китә, Яр Арыҫлан ғәскәре менән һуғыша һәм Һаҡмар йылғаһы (Каҫмарт йылғаһы тамағы эргәһендә) улар араһында ҙур алыш була, уның барышында Үрмәмбәт һәләк була, тип яҙыла. Һуғыш һөҙөмтәһендә башҡорттар еңәләр һәм ошонда йәшәргә ҡалалар. Башҡорт хандарының һәм бейҙәренең шәжәрәһе башҡорт бейе Ҡаҙаҡһал исеме менән тамамлана.
Икенсе ҡулъяҙма
Икенсе исемлек академикҒ. Б. Хөсәйеновтың шәхси коллекцияһында һаҡлана. Күләме — ҡулдан яҙылған 98 бит.
Ҡулъяҙманың башы Бүребай ауылында йәшәгән Хәкимйән Мөхәмәтхөсәйен улы Туғыҙбаев тарафынан төҙөлгән, уны ул 1923 йылда Мөхәмәткәрим Өфөлө шәжәрәһенән күсереп алған.
Бында ла әҫәр бөтә донъя һыу баҫыуын, пәйғәмбәр Нухты һәм уның улдарын иҫкә алыуҙан башлана. Артабан ҡайһы бер төрки ҡәбиләләр, Мөйтән бей һәм уның Сыңғыҙхан менән мөнәсбәттәре, Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуы һәм башҡорт ерҙәрен бүлгеләү тураһында бәйән ителә. Шулай уҡ айырым бүлектә Иҙрис пәйғәмбәр тураһында ҡисса килтерелә, ә һуңғараҡ параллель рәүештә — ике генеалогия, шул уҡ ваҡытта был исемдәрҙең күбеһе мифтар, легендалар һәм риүәйәттәр формалағы хикәйәләү текстары менән оҙатыла.
Зәйнулла Рәсүлевтың шәжәрәһе һәм уның атаһы Хәбибулла тураһында ҡайһы бер мәғлүмәт килтерелгән. Шулай уҡ шәжәрәлә Алдар Иҫәкәевтың исеме телгә алына: «Христос Раштыуанын алып 1735 йылда, һижрәттән алып 1142 йылда Алдар-бей, Таймаҫ бей менән бергә, илсе булараҡ 1-се Жуз ханы ҡаҙаҡ Абулхәйерҙе барып күрә; Рәсәй батшаһы исеменән ҡаҙаҡ халҡына рәсәй подданыйлығын ҡабул итеүҙе тәҡдим итә».
Ҡулъяҙманың икенсе бүлегендә шулай уҡ яҙма сығанаҡтарҙан һәм башҡорт фольклорынан алынған легендалар һәм риүәйәттәр хикәйәләү текстары менән аралашҡан шәжәрә лә бар. Ҡулъяҙма Үҫәргән ҡәбиләһенең Мәмбәт ырыуының тарихын тасуирлау менән тамамлана.
Миллерово (станция)
Миллерово — Ростов өлкәһе Миллерово ҡалаһындағы Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Мәскәү — Дондағы Ростов  һыҙығындағы тимер юлы станцияһы. Станция участка станцияһы статусына эйә.
Тарихы
Ҡалала тимер юлы станцияһы  XIX быуаттың икенсе яртыһында  барлыҡҡа килә, 1870 йылда юл Мәскәүгә  тиклем оҙайтыла. Ҡала аша электрлаштырылған тимер юлы магистрале үтә, ул илдең үҙәген   Көньяҡ һәм Төньяҡ-Кавказ федераль округтары менән бәйләй.
Трасса Украина территорияһы участкаһын урап  үтә : Журавка—Миллерово (122,5 км), ул дәүләт сигенән магистралде күсерергә мөмкинлек бирә.
2017 йылда электрлаштырылған ике юллы Миллерово—Журавка  линияһы сафҡа индерелә, унан аша   даими пассажирҙар һәм йөк хәрәкәте тормошҡа ашырыла.
Станция буйлап хәрәкәте
Миллерово станцияһы аша йөк поездары хәрәкәте, маневр эштәре, төрлө тейәү һәм ҡабул итеү эштәре башҡарыла.
Вежаю (Коин ҡушылдығы)
Вежаю  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коин йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Миллерово (станция)
Станция буйлап хәрәкәте
Миллерово станцияһы аша поездарҙың алыҫ йөрөү хәрәкәте һәм ҡала яны бәйләнеше башҡарыла.
Вежаю (Коин ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ерекле (Оло Кинел ҡушылдығы)
Ерекле  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кинел йылғаһының һул ярына тамағынан 302 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Теш
Кесе Теш — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/585/73/24 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баязит Мәҡсүтов
Баязит Мәҡсүтов (Баязит Максютов; тыуған һәм үлгән йылы билдәһеҙ) — Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Иҫәт провинцияһы Һалйот улусы старшинаһы.
Биографияһы
Баязит Мәҡсүтов хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының Баязит ауылында тыуа.
Батша иҙеүенә ҡаршы баш күтәргән башҡорт отряды командиры һәм 1773 йылда Иҫәт провинцияһында баш күтәреүселәр хәрәкәте етәкселәренең береһе була. 1773—1774 йылдың ҡышында башҡа башҡорт старшиналары менән берлектә Силәбе ҡәлғәһе районында халыҡты ихтилалға ылыҡтырыу, фураж һәм аҙыҡ-түлек туплау, юлдарҙы һаҡлау менән шөғөлләнә. Батша ғәскәрҙәре менән барған һуғыштарҙа әүҙем ҡатнаша.
1774 йылдың йәйендә Е. И. Пугачев ҡаҙаҡтарҙың Урта йөҙ хакимы Әбләй хан менән бәйләнеш урынлаштырырға теләй. Маҡсаты — Рәсәй батшаһы ғәскәрҙәренә ҡаршы бергәләп һуғышыу. Пугачев бер-бер артлы өс делегация ебәрә. Һалйот улусы старшинаһы Баязит Мәҡсүтов һәм Терҫәт олоҫонан йөҙ башы Ҡалмаҡаев та 20 кешенән торған өсөнсө делегация составына инә. 1775 йылда ихтилал баҫтырылғандан һуң Баязит Мәҡсүтов, Мәхмүт Ҡалмаҡаев менән бергә ҡорал һалыуҙан баш тарта. 1776 йылда уны эҙәрлекләү башлана. Халҡының азатлығы өсөн ҡулына ҡорал алырға мәжбүр булған башҡорт батыры Баязит Мәҡсүтовтың артабанғы яҙмышы билдәле түгел. Әммә туған халҡы уны бер ҡасан да онотмай, уның исемен, ҡылған эштәре тураһындағы хәбәрҙе күңел түрендә һаҡлай.
Калинин ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы билдәләнелгән.
Ауыл биләмәһенең составы
2015 йылда Томаш ауылы барлыҡҡа килә.
Сиҙәш (Ҡариҙел районы)
Сиҙәш (Седяш) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 301 кеше. Почта индексы — 452365, ОКАТО коды — 80234884008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Скоморохов Николай Михайлович
Скоморохов Николай Михайлович (19 май 1920 йыл — 14 октябрь 1994 йыл, Монино) — Бөйөк ватан һуғышының совет осоусы-истребителе, авиация маршалы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы (1971),,. СССР Юғары Советының 6-8-се саҡырылыш депутаты (1962—1974).
Биографияһы
Скоморохов Николай Михайлович 1920 йылдың 19 майында Һарытау губернаһы Лапоть ауылында (хәҙер — Һарытау өлкәһе Красноармейск районы Белогорское ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса — урыҫ.
1930 йылдан Әстерханда йәшәй. 1935 йылға тиклем урта мәктәптә уҡый, һуңынан ФЗУ мәктәбен тамамлай, III Интернационал исемендәге заводта токарь һәм слесарь булып эшләй, китапхана техникумын тамамлай. 1939 йылдан техникумда һәм аэроклубта уҡый.
1940 йылдың декабрендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияға китә. 1942 йылдың мартынан Батайск хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай.
Ҡатыны — Мария, ҡыҙы — Светлана.
Бөйөк Ватан һуғышы осоро
Скоморохов 1942 йылдың декабрендә рядовой осоусы булып һуғыша башлай, Адлер аэродромынан оса. 1943 йылдың ғинуарында беренсе еңеүен яулай. Кавказ аръяғы, Төньяҡ Кавказ, Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украина фронттарында 5-се һәм 17-се һауа армияһы составында һуғыша. Кавказды обороналауҙа һәм азат итеүҙә, Украинаны, Молдованы, Румынияны, Болгарияны, Югославияны, Венгрияны, Чехословакияны азат итеүҙә, дошманды Австрия территорияһында тар-мар итеүҙә ҡатнаша.
Мастакол
Мастакол — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Банневиц
Банневиц (Bannewitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 10703 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 221 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 1728 һәм автомобиль коды DW.
Яңы Уртауыл ауыл Советы (Яңауыл районы)
Яңы Уртауыл ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Яңы Уртауыл ауыл Советы көньяҡтан Шүдек ауыл Советы, өлөшләтә Айбүләк ауыл Советы, көнбайышта Вояҙы ауыл Советы, көнсығышта Истәк ауыл Советы, төньяҡта Пермь өлкәһе менән сиктәш.
Административ үҙәге —  Яңы Артауыл ауылы
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з Законы менән билдәләнә.
Аслаев Сәғит Төхвәт улы
Аслаев Сәғит Төхвәт улы (1 ноябрь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй тренеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003 йылдан Башҡорт дәүләт университетының спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007). Профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡортостандың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).
Биографияһы
Сәғит Төхвәт улы Аслаев 1954 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында тыуған. Атаһы — Аслаев Төхвәт Хәлим улы (1922—1995), педагог-методист, башҡорт теле белгесе.
1988 йылда СССР-ҙың бокс буйынса йыйылма командаһына тренер итеп тәғәйенләнә. 1992—1996 йылдарҙа ла Рәсәй йыйылма командаһында. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһының баш тренеры булып эшләй.
2001 йылдан Сәғит Төхвәт улы Башҡорт дәүләт университетының физик тәрбиә һәм спорт кафедраһы мөдире вазифаһын биләй, ә 2003 йылда БДУ-ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.
2007 йылда «Интерактив белем биреү процесында физик культура уҡытыусыларында педагогик аралашыу оҫталығын формалаштырыу» темаһына диссертация яҡлай һәм «педагогия фәндәре кандидаты» дәрәжәһен яулай.
Тренерлыҡ һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге йылдарында Сәғит Төхвәт улы халыҡ-ара класлы спорт мастерҙарын, шулай уҡ 50-нән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙарын әҙерләй, улар араһында:
Кармалка (Оло Боғорослан ҡушылдығы)
Кармалка  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло оғорослан йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Топонимикаһы
Эрзян һүҙҙәре «кары», «карасть» — «соҡорға», «соҡолған». Эзбизташ (ҡабырсаҡташ) — органик, һирәгерәк хемоген сығышлы, 100 % ултырма кальций карбонатлы төрлө дәүмәлдәге кальцит кристалдарынан торған тау тоҡомо. Эзбизташ составына ингән матдәләр, аҙ миҡдарҙа булһа ла, һыуҙа иреү һәм шулай уҡ яйлап ҡына углекислый газға тарҡалыу һәләтенә эйә. Тәүге аталған процесс — карст мәмерйәләрен барлыҡҡа килтереүсе мөһим фактор. Ташты эшкәрткәндә йомшағы тороп ҡала, һуңынан ул һыу менән йыуыла һәм убылған урындар — уйым (эрзян карасть) барлыҡҡа килә.
Шулай итеп, Кармала эрзян сығышлы һүҙ. Был — йылға эзбизташ тоҡомдарын иретеп, үҙенә юл ярған, һүҙмә-һүҙ үҙенең йырҙаһын соҡоп булдырған тигәнде аңлата.
Һәм рус теленән үҙләштерелгән -ка өлөшө ҡушылған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһы башынан Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәңреселек
тәңреселек йәки тәңризм — неологизм, евразия далаларының Төрки-Монгол күскенселәренең исламға һәм буддасылыҡҡа тиклем йәшәгән осоронда аилаһилаштырылған күк йөҙө — Тәңре культы булған төшөнсә, шулай уҡ Морат-Аджи кеүек фольк-тарих эшмәкәрҙәре хуплаған тәге заманса йүнәлештәренең береһе. Ҡаҙаҡ әҙәбиәтендә «тәңризм» термины ҡабул ителгән (С. Аҡатай).
Тарихы
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр (А. Кодар), тәңреселектә ике модус: халыҡсан һәм император модусы булған тип фаразлана. Әгәр Күк йөҙө культы менән бәйле халыҡ ышаныуҙары быуаттар төпкөлөнә барып тоташһа, Төрки ҡағанаты дәүерендә монотеистик империя стадияһы формалашҡан.
Космологияһы
Н. Г. Әйүпов тәңреселектең хөрәфәти текстары булмаған һәм ул ауыҙ-тел традицияларына нигеҙләнгән тип иҫәпләй. Тәңреселектә, Тәңренән тыш, ер алиһәһе Һомай культы, шулай уҡ ер аҫты донъяһы хакимы мөгөҙлө ҡарт Ирлек тураһында билдәле булған.
Культы
Әйүпов тәңреселектең « түгел», ә характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала, һәм уның сығанаҡ принциптары түбәндәгеләр ти:
Л. Н. Гумилёв фараздарында Тәңре культы
Л. Н. Гумилев «Боронғо төркиҙәр» китабында «Күк культы — Тәңре — шулай уҡ орхон яҙмаларында
ла теркәлгән». тип күрһәтә. Үҙенең башҡа «Каспий тирәләй мең йыллыҡ. Евразия ойкуменаһының 1500 йыл эсендәген тарихи-этнологик тикшереү — б. э. т. III быуатынан б. э. XII быуатына тиклем» тип аталған башҡа бер эшендә ул шулай уҡ «Тәңрене — Зәңгәр күк йөҙөн хөрмәтләү» ҡыпсаҡтар өсөн «тәүтормош дине» һәм «бөтә евразия далаларында» дөйөм тип атай һәм «Уйлап сығарылған батшалыҡты эҙләү („Иоанн пресвитер дәүләте“ тураһында легенда)» китабында, тип һыҙыҡ өҫтөнә монгол дәүерендә Сыңғыҙ дәүерендәге монголдар нигеҙендә Мәңгелек күкте хөрмәтләү хөрмәтләү ятҡан монотеистик дин тотҡан, тип һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Яңы тәңреселек
Археолог, этнолог һәм антрополог В. А. Шнирельман, хәҙерге заман мосолман донъяһында христиандар араһында барлыҡҡа килгән яңы мәжүсилек хәрәкәттәренән аҙыраҡ булыуына ҡарамаҫтан, шул уҡ ваҡытта «төрки халыҡтар араһында ла ҡайһы бер урындарҙа берҙәм ысын төрки динен — тәңреселекте „тергеҙеү“ ынтылыштары күҙәтелә» тип билдәләне. Быға миҫал сифатында ул 1997 йылдың көҙөндә Ҡаҙан ҡалаһында Татар йәмәғәт үҙәгенең элекке лидеры З. Х. Әһлиуллин етәкләгән тәңреселек хәрәкәте барлыҡҡа килеүен әйтеп үтә. Шнирельман «бындай хәрәкәттең етди перспективалары булыуында» шикләнә, сөнки «төрки ареалында яңы мәжүсилек тенденциялары көсһөҙлөгөнөң аңлайышлы сәбәптәренең береһе булып шундай факт тора, унда православиеның урыҫлаштырыу тенденцияларына ҡаршы тороу өсөн яңы дин төҙөү ихтыяжы юҡ», сөнки «унда был функцияны үҙ өҫтөнә исламуңышлы йөкләй» тигән фекер әйткән. Бынан тыш ул татарҙарҙың килеп сығыуы фаразында «исламды ҙы һәм „булғар“ донъяға ҡарашының тәңреселек нигеҙен һыҙыҡ өҫтөнә алыу» ынтылышын күрә, һәм шулай уҡ, «урыҫ неомәжүсиләренең һәм күрше иҙел буйы халыҡтарының неомәжүсилек хәрәкәттәре эстафетаһын күтәреп алып, ул үҙенең тарафдаштарына неомәжүсилек төшөнсәләрен һеңдерергә маташа» ти, Татарстандағы булғарлыҡ (неоваис) хәрәкәте лидеры, «Болғар әл-Йәҙит» ҡазан мәҙәни-тарихи клубы рәйесе Ф. Г-Х. Нуретдинов эшмәкәрлегенә иғтибар итеп. Шулай уҡ Шнирельман Нуретдинов «ты „тәңре билдәһе“ тип иғлан итә» тип яҙа.
Ҡалмыҡстандағы тәңреселек идеологтарының береһе Б. А. Захаров тәңреселек буддизм менән тығыҙ бәйләнгән тип иҫәпләй: «ҡалмыҡтарҙың күпселеге бер үк ваҡытта буддист та, тәңрегә табыныусы ла булып тора».
Тарихи сығанаҡтарҙа раҫлауҙар булмаһа ла, неомәжүсилеккә хас, тәңреселек бик күп мең йылдар элек барлыҡҡа килгән, йәки бөтөн билдәле булған тарихи белемгә һәм фәнни күҙаллауҙарға ҡаршы килеүсе донъялағы иң боронғо дин, булған тигән белдереүҙәр популяр була бара (Р. Н. Безертинов).
тәңреселеккә хас әүҙемлек, ныҡышмалылыҡ, бер-береңә ярҙамсыл булыу кеүек һыҙаттар һыҙыҡ өҫтөнә алына : «Тәңре ярҙам ғына итмәй, әммә әүҙемлек тә талап итә» (Р. Н. Безертинов).
тәңреселектең неомәжүсилек символдары христианство һәм ислам (бигерәк тә уның суфыйсылыҡ фаразы) кеүек монотеистик диндәр менән оҡшаш булыуы мөмкин. Ҡайһы берҙә Тәңре Алла Атай һм Алла менән тиңләштерелә, йәндең үлемһеҙлеге мөмкин тиелә. Ҡырғыҙстандың һәм Ҡаҙағстандың уҡыу әҙәбиәтендә тәңреселек милли һәм дөйөм төрки йолалары менән тығыҙ бәйләнештә бирелгән.
2003 йылда в Бишкәктә тәңреселек буйынса конференция үтә. 2014 йылда А. Усупбаев етәкселегендәге инициатив төркөм тәңреселекте Ҡырғыҙстандың дине тип танытыу ниәтен белдерә.
2004 йылдан Болгарияла «Тәңре яугирҙары» тигән хәрәкәт бар, һәм, IX быуатта христианлыҡты ҡабул иткәнгә тиклем, тәңреселек болғарҙарҙың ысын дине булған тип ҡабул итә һәм уны тергеҙеүҙе үҙенең маҡсаты итеп ҡуйған.
тәңреселек Яҡутстанда неомәжүсилек хәрәкәтен аяҡҡа баҫтырыуға йоғонто яһаған, һәм унда уны етәкләгән филология фәндәре кандидаты Л. А. Афанасьев яңыртылған тәңреселек диненә өйрәтеүсе «Айыы» («Творение») китабын яҙған. Шул уҡ ваҡытта Афанасьев, яҡуттар, ерҙәге иң боронғо динде, тәңреселекте, саф көйөнсә һаҡлап ҡала алған һайланған халыҡ тигәнгә ышана. Бынан тыш Яҡутстанда тәңреселек үҙенән үҙе төрки донъяны яҡуттар (саха) менән бәйләүсе бер быуын тип ҡарала.
Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы
Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы (21 февраль 1948 йыл) — яҙыусы. 1991 йылдан — СССР һәм Рәсәй Әҙәбиәт фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры. 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Марс Әһлиулла улы Әхмәтшин 1948 йылдың 21 февралендә Башҡорт АССР‑ының Миәкә районы Сафар ауылында тыуған.
1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1970 йылдан алып «Башҡортостан пионеры» гәзитендә бүлек мөдире, яуаплы секретарь булып эшләй.
1980 йылдан башлап — «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррир урынбаҫары.
1986 йылдан — БАССР‑ҙың телевидение һәм радио тапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында баш мөхәррир.
1991 йылдан — Халыҡ-ара Әҙәбиәт фонды ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Әҙәбиәт фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры.
Әҫәрҙәрендә этнопедагогика һәм төрлө быуын кешеләренең үҙ‑ара мөнәсәбәте проблемалары ҙур урын тота. Балалар өсөн яҙылған «Беҙ осрашырбыҙ, Ринго!» (1990), йәштәр тормошона арналған «Юлыма сыҡ, Гөлсирә!» (1993), «Янғын» (1999) повестар һәм хикәйәләр йыйынтыҡтарында хәҙерге заман проблемалары яҡтыртыла. Мәскәүҙә урыҫ телендә «Падение» тигән китабы сыға. , ,
Ижады
Әҙәби ижады ХХ быуаттың 90-сы йылдарында башлана. Ошо йылдарҙа ул балалар һәм үҫмерҙәр өсөн мауыҡтырғыс, үҙенсәлекле хикәйәләр яҙа, сабыйҙар өсөн әкиәттәр ижад итә. Уның әҫәрҙәре балалар күңелендә изгелек, намыҫлылыҡ, эскерһеҙлек, фиҙаҡәрлек тойғоларын үҫтереү теләге менән һуғарылған.
Ижадында төрлө быуын кешеләренең үҙ-ара мөнәсәбәте ҙур урын биләй. Өлкәндәр өсөн повестарҙа һәм хикәйәләрҙә мөһим әхлаҡи-этик проблемаларҙы күтәрә, сәләмәт әхлаҡ тормош, быуаттар төпкөлөнән килгән рухи ҡиммәттәр ҡарашынан бөгөнгө күренештәрен дөрөҫ һүрәтләй. Әҫәрҙәрҙә шулай уҡ хәҙерге йәштәр проблемаларын күрһәтә, йәштәрҙе борсоған темалар хаҡында уйлана.
Үрге Видзъю
Үрге Видзъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 398 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Костиндың май һығыу заводы
Костиндың май һығыу заводы — XIX быуат аҙағы-XX быуат башында Дондағы Ростов ҡалаһында Суворов урамы, 25 адресы буйынса урынлашҡан предприятие. Завод сауҙагәр Ефим Яковлевич Костиндың милке була.
Тарихы
XIX быуат аҙағы-XX быуат башында Суворов урамындағы 25-се йорттоң адресы икенсе була — Кесе Баҡса урамы, 33. Уның билдәле булған беренсе эйәһе сауҙагәр Пахомов була. 1880-се йылдарҙа был бинаны сауҙагәр Костин арендалай һәм 1887 йылда унда кондитер фабрикаһы аса. 1895 йылда ул ҡала думаһына үҙе ҡуртымға алған бинала пар менән май һығыу заводы асырға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә. 1897 йылдың ноябрендә уның һорауы предприятиенең әйләнә-тирәләге мөхиткә зарары минималь булырға тейеш тигән шарт менән ҡәнәғәтләндерелә. 1912 йылдың декабрендә «Приазовский край» гәзитенең битендә заводтың эшләй башлауы тураһында мәғлүмәт баҫылып сыға. Был мәҡәләлә май һығыу заводының эше барыбер әйләнә-тирәләге мөхиткә тиҫкәре тәьҫир яһай тигән белдереү була. Был махсус комиссияның тикшеренеү эше үткәреүенә сәбәп була. Комиссия предприятие ҡулланған технология һәм ысулдар ҡаланы бысрата тигән һығымтаға килә.
Заводтың хужаһы Костин булһа ла, өй Пахомовтарҙың вариҫтарының милке була. Аҙағыраҡ Пахомовтар йортто Костиндарҙың ғаиләһенә һата. Сауҙагәр Костиндың ҡатыны Домна Ивановна, ул көнбағыш майы етештергән предприятиегә ире менән милектәш була. Заводтың штаты 23 кешенән тора. Етәксеһе сауҙагәрҙең улы Степан Ефимович Костин. Предприятиенең етештергән тауары ҡалала халыҡтың ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Беренсе бөтә донъя һуғышы йылдарында Костиндың заводы майҙы башҡа етештереүселәрҙән күпкә кәмерәк хаҡ менән һата. Билдәле бер шарттарҙа ул ваҡытлыса монополист булып китә һәм һатыуға шарттар ҡуя — Ростов гражданины икәнен раҫлаусы документы булмаһа, майҙы 800 граммдан артыҡ бирмәҫкә. Етештереү эшмәкәрлегенән тыш, Ефим Костин ҡала думаһының гласныйы була, был вазифаға уны ҡабат-ҡабат һайлайҙар. Сауҙагәр Костиндың милкендә шулай уҡ Иҫке баҙарҙа карамелдәр һәм керәндилдәр менән һатыу иткән кибет, һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған табыш йорто була.
1917 йылдан һуң Свирскийҙәрҙең милке булып китә, аҙаҡ предприятие национализациялана һәм 8-се һанлы май һығыу заводы тип йөрөтөлә. Уны «Донснабторг» Дон пайсылар ширҡәте арендалай. Завод XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем эшләй. XXI быуатта был йортта ҡунаҡхана урынлашҡан.
Һүрәтләү
Йорттоң үҙенсәлекле фасады һаҡланмаған. Ҡайһы бер элементтары ғына тороп ҡалған, айырып әйткәндә, икенсе ҡаттағы тәҙрә уйымдары.
Ғилми йәмғиәт
Ғилми йәмғиәт — академик фән ғалимдарын, фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнгән белгестәрҙе берләштереүсе һәм уларҙың эшмкәрлегенә булышлыҡ итеүсе ирекле ойошма. Ғилми йәмғиәттәрҙә ағзалыҡ бөтәһе өсөн дә асыҡ йәки үҙ квалификацияһын раҫлаған кешеләр өсөн генә сикләнгән булыуы ихтимал. Ғилми йәмғиәт ағзаһы булыу хоҡуғы ҡайһы бер осраҡта һайлау аша ғына бирелә.
Тасуирламаһы
Ғилми йәмғиәттәрҙең күпселеге коммерцияға ҡарамаған ойошмалар булып тора. Уларҙың эшмәкәрлеге, ҡағиҙә булараҡ, фәнни тикшеренеүҙәрҙең, аҫмаларҙың яңы һөҙөмтәләрен күрһәтеү һәм тикшереү өсөн даими конференциялар үткәреү йәки билдәле бер фәнни дисциплинала ғилми журналдарҙы нәшер итеү менән бәйле. Ҡайһы бер фәнни ойошмалар үҙ ағзаларының дәүләт йәки дәүләт-ара мәнфәғәтендәге эшмәкәрлеген көйләүсе һөнәри ойошма булараҡ эшләй. Фәнни академияларҙан айырмалы рәүештә, Ғилми йәмғиәттәр табиптарҙы, сәйәхәтселәрҙе, яҙыусыларҙы һәм башҡа гуманитар фән вәкилдәрен берләштереүсе, үҙ вәкәләттәре буйынса фәнде популярлаштырыусы берекмәләр булып тора.
Иң боронғо ғилми йәмғиәттәр, атап әйткәндә, Sodalitas Litterarum Vistulana (яҡынса 1488 йылда асылған); Дея Линчеяның Милли академияһы (1603 йылда асылған), Француз академияһы (1635 йылда асылған), Леопольдина (1652 йылда асылған), Лондон король йәмғиәте (1660 йылда асылған).
Ғилми йәмғиәттәр дөйөм мәнфәғәттән сығып төҙөлгән, мәҫәлән, Америка фән үҫешенә булышлыҡ итеү ассоциацияһы, йәки билдәле бер фән өсөн үҙенсәлекле, мәҫәлән Modern Language Association, Башҡортостан Республикаһының медицина ғилми йәмғиәттәре, йәки айырым тикшеренеүҙәр өлкәһе өсөн үҙенсәлекле, мәҫәлән, Лондондың Король энтомология йәмғиәте, булыуы мөмкин.
Ҡайһы бер йәмғиәттәр билдәле бер тема йәки фән менән шөғөләнгәндәргә ағзалыҡты иғәнә түләгән осраҡта ғына тәҡдим итә.
Ғилми-техник йәмғиәттәр
Башҡортостанда 20 быуат уртаһында СССР-ҙы ғилми-техник йәмғиәттәренең Башҡортостан өлкә бүлексәләре ойошторола. 1974 йылда улар Башҡорт АССР‑ның Ғилми һәм инженер йәмғиәттәре союзына берләштерелә. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Ғилми һәм инженер ойошмалары союзы тип атала.
Иҫке Сытырман
Иҫке Сытырман (Старый Четырман) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. Бала Сытырман ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 291 кеше. Почта индексы — 453295, ОКАТО коды — 80254805006.
Тарихы
1794 йылда үткәрелгән V Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында Иҫке Сытырман ауылындағы 55 ихатала 280 кеше йәшәүе теркәлә. 1859 йылда ауылда 100 ихата була һәм уларҙа 284 ир-егет һәм 334 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1920 йылда совет осоронда үткәрелгән тәүге халыҡ иҫәбен алыу материалдарында ихаталар һанының үҙгәрмәүе күренә, әммә халыҡ һаны 417 кешегә тиклем кәмей (200 ир-егет һәм 217 ҡатын-ҡыҙ).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте йорто (Таганрог)
Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте йорто— Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге ике ҡатлы йорт. Таганрогтың архитектура ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта унда 2-cе ҡала поликлиникаһы урынлашҡан.
Тарих
Был Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы 104-се йорт, элекке 90-сы һәм 92-се йорттарҙы тоташтырып эшләнгән. Бина ХIХ быуаттың икенсе яртыһында грек коммерсанты Алексопуло аҡсаһына төҙөлгән.
1817—1837 йылдарҙа сауҙагәр Захаровтың милке булһа, 1937—1887 йылдарҙа шулай уҡ саүҙагәр Аделаиде Алексопуло хужа була, 1890—1898 йылдарҙа Мальтиада Алексопулоға ҡала. Унан йортто Эпоминонд Алафузов һатып алған.
1880 йылдарҙа бында 5-се запастағы артиллерия бригадаһының лазареты урынлаша.
Йорт хужаһы Э. Н. Алафузов 1902 йылда йортто Таганрог Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенә амбулаторияға һәм дауаханаға бүләк итә. Ул бының өсөн 2-се дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. Дауахананы 1904 йылдың 14 майында изгеләндергәндәр.
XX быуаттың 20-cе йылдарында бинала беренсе үҙәк поликлиникаһы упынлаша. Һуңыраҡ бинаның төньяҡ-көнсығыш фасадында төкәтмә яңы корпус төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң көньяҡ-көнсығыш фасадҡа кирбес төкәтмә өҫтәлә.
XX быуаттың икенсе яртыһында бинала 3-cө ҡала дауаханаһының бүлексәһе эшләй, ул 2003 йылда һаулыҡ һаҡлау муниципаль "2-се ҡала поликлиникаһы " учреждениеһына әүерелә.
Архитектура үҙенсәлектәре
«Ҡыҙыл Тәре» йәмғиәтенең ике ҡатлы йорто кирбестән классицизм стилендә төҙөлгән. Фасадтан алға сығып торған өсмөйөшлө фронтонлы портикты дорик колонналар күтәреп торалар. Бинаның кәрнизе дентикулалар менән биҙәлгән. Өй алдында колонналы көмбәҙле ҡапҡа. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йорттоң алды өлөшләтә яңынан һалынған, уның ике яғына төкәтмә эшләнгән. Хәҙер, йортҡа өҫтән ҡараһаң, ул һаплы сүкешкә оҡшап тора.
Бинаның арҙаҡлы хужалары
Ҡаланың почётлы гражданы Мальтиад Алексопуло.
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта йорт ремонтланған, тышҡы яҡтан ҡыҙыл буяу менән булған, колонналары — аҡ буяулы, йорт ҡапҡаһы һүтелгән, ишек алдындағы йорт төҙөлөп бөткән.
Электр тиҫкәрелек
Электр тиҫкәрелек (χ) ( Электроотрицательность; сағыштырма электр тиҫкәрелеге) —  атомдың фундаменталь химик үҙсәнлеге, молекулала атомдың дөйөм электрон парҙарын үҙенә күсереү һәләтенең миҡдар характеристикаһы, .йәғни  бер элемент атомдарының икенсе элемент  атомдарынан үҙҙәренә  электрондар тартып алыу үҙсәнлеге. Электр тиҫкәрелеге юғары дәрәжәһе галогендарҙа һәм көслө окисланыусыларҙа (p-элементтары,F, O, N, C ), ә иң түбәне — актив  металдарҙа (Na, K, Cs төркөмөнөң с-элементтары)
Тасуирламаһы
Атомдарҙың электр тиҫкәрелеге тураһындағы хәҙерге төшөнсәне Америка химигы Л. Паулинг индерә. Ул электр тиҫкәрлек төшөнсәһен А-В (А, В) гетероатомик бәйләнеш энергияһы ниндәй ҙә булһа химик элементтарҙың символы булып тороуын аңлатыу өсөн ҡуллана, дөйөм алғанда, А-А һәм В-Б гомоатомик бәйләнештәренең уртаса геометрик ҡиммәтенән ҙурыраҡ.
Хәҙерге ваҡытта атомдарҙың электр тиҫкәрлеген билдәләүҙең төрлө ысулдары бар, уларҙың һөҙөмтәләре, сағыштырмаса ҙур булмаған айырмаларҙан тыш, бер-береһенә ярайһы уҡ тап килә һәм һәр хәлдә эске яҡтан тап килә. Үрҙә тасуирланған Малликан шкалаһынан тыш, электронегативлыҡтың 20-нән ашыу шкалаһы бар (уларҙың ҡиммәттәрен иҫәпләү матдәләрҙең төрлө үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән), улар араһында Л. Паулинг шкалаһы (ябай матдәләрҙән ҡатмарлы матдә барлыҡҡа килеүҙә бәйләүсе энергия нигеҙендә), Олред—Рохов шкалаһы (тышҡы электрон буйынса электростатик көс нигеҙендә), Оганов шкалаһы һ. б.  2021 йылда Оганов тәҡдим иткән формула молекуланың ҡабатлаусы компонент булараҡ ионлы тотороҡланыуын иҫәпкә ала һәм электр тиҫкәрелектең  ҙур булмаған айырмаларында ла, шулай уҡ ҙур айырмаларҙа ла ҙурыраҡ теүәллек менән иҫәпләү мөмкинлеген бирә. . 2022 йылда Нанькай университетынан Сяо Донг, Оганов һәм башҡалар химик элементтар өсөн электр тиҫкәрелекте юғары баҫым аҫтында иҫәпләп сығарғандар: 500 мең атм, 2 миллион атм. һәм 5 миллион атм. Ҡәтғи әйткәндә, элементҡа даими электр тиҫкәрелек бирелмәй. Атомд ың электр тиҫкәрелеге күп факторҙарға, атап әйткәндә, атомдың валентлыҡ торошона, формаль окисланыу торошона, ҡушылыу төрөнә, координация һанына, молекуляр системала атом мөхитен тәшкил иткән лигандар ҙың тәбиғәтенә һәм башҡаларға бәйле .Һуңғы ваҡытта электр тиҫкәрелеген  билдәләү өсөн йышыраҡ бәйләнеш барлыҡҡа килеүҙә ҡатнашҡан атом орбитале тибына һәм уның электрон күсеүенә  бәйле орбиталь электр тиҫкәрелек  ҡулланыла, йәғни атом орбитаһын бүленмәгән электрон пар биләй. Ләкин электр тиҫкәрелеген  интерпретациялауҙа һәм билдәләүҙә  ҡыйынлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, ул молекуляр системала бәйләнештәрҙең характерын, шул иҫәптән бәйләүсе энергия, электрон зарядының бүленеүе һәм ионлыҡ (полярлыҡ) дәрәжәһе, даими көс һәм башҡаларҙы индереп,   сифатлы тасуирлау һәм күҙаллау өсөн кәрәк булып ҡала.
Каменка ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Каменка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе.
Электр тиҫкәрелек
Тасуирламаһы
Квант химияһының йылдам үҫеше осоронда молекуляр ҡатламдарҙы тасуирлау сараһы булараҡ (XX  быуаттың уртаһы һәм икенсе яртыһы) Л. Полингтың алымы уңышлы була, ул башҡа тикшеренеүҙәр менән бер рәттән электр тиҫкәрелегенең үҙ шкалаһын индерә, унда «стандарт» элементтарҙан иң ҙур электр тиҫкәрелек фтор элементында: ул 4-кә тигеҙ , ә минималь — франций.
Бәйләнештең ионлылыҡ дәрәжәһе, йәғни электр тиҫкәрелекле  атом  валентлыҡ электрондарҙы  үҙенә  тулыһынса "тартып ала", был теорияла шулай билдәләнә:
Каменка ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы билдәләнелгән.
Электр тиҫкәрелек
Тасуирламаһы
бында  — электр тиҫкәрелеге атомдарының бәйләнештәре булдырыусы айырма.
Органик берләшмәләр өсөн молекула атомдары араһында электр тиҫкәрелекте ҡайтанан  бүлеүгә  нигеҙеҙләнгән Сандерсон ысулын үҙгәртеү ҙә бик емешле була.
Сиҙәш-Ногай
Сиҙәш (Седяш-Нагаево) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 89 кеше. Почта индексы — 452365, ОКАТО коды — 80234884008.
Электр тиҫкәрелек
Атомдарҙың электр тиҫкәрелегенең практик масштабы
m и n унда — һанда p һәм s -   элктрондарҙың  валентлыҡ  атом  тышсаһында.
Сиҙәш-Ногай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Электр тиҫкәрелек
Атомдарҙың электр тиҫкәрелегенең практик масштабы
Луо һәм Бенсон χ ЛБ  (атомдарҙың электр тиҫкәрелеге ) ҡиммәте өсөн теүәлерәк «ковалентлы потенциал» исемен тәҡдим итә. Электр тиҫкәрелеге ғәмәли масштабын үҫтереү барышында Луо һәм Бенсон шкалаһы   d- и f элементтарының  электр тиҫкәрелеге  менән тулыландырыла, бының өсөн иҫәпләү контроленә икегә тигеҙ  тышҡы электрондар һаны индерелә. Таблицала атомдарҙың электр тиҫкәрелеге ҡиммәттәре ғәмәли масштабта χ* һәм уларҙың ковалент радиустарының  р (Å) ҡиммәттәре бирелә: Ғәмәли  χ* шкалала   атомдарҙың  электр тиҫкәрелеге  һәм уларҙың  ковалент  r, (Å) радиустары Таблицала бирелгән йыйылма, χ* ҡиммәте электр тиҫкәрелеге ғәмәли масштабының мөһим үҙенсәлеген күрһәтә: χ*(H) =2,7 металдар (M) һәм металл булмағандар араһындағы аныҡ сикте билдәләй[N]: χ (M) <  χ*H]. Иҫкәрмә булып һуңғы күсмә  металдар (Sn, Bi, Po) тора, шул уҡ ваҡытта электр тиҫкәрелек ҡиммәттәре, металдарҙан тыш водородтың түбән электр  тиҫкәрелеге,  күпселек (B, Si, Ge, As, Sb, Sb, Te) һәм Парр-Пирсон шкалаһы буйынса хатта углерод, фосфор, көкөрт, селен, иод..
Водородтың ғәмәли масштабтағы айырым торошо водородтың электр тиҫкәрлеге элементтарҙың электр тиҫкәрелеге  «үлсәме» тип ҡарарға нигеҙ бирә, был χ*χ (X) /χ *(H) нисбәте тип билдәләнгән үлсәмһеҙ ғәмәли шкалаға күсеү мөмкинлеген бирә.*(X)/ χ*(Н).
Абрамчук Владимир Павлович
Абрамчук Владимир Павлович (22 ғинуар 1945 йыл, Новосибирск — 19 апрель 2019 йыл, Межгорье) — СССР һәм Рәсәй инженеры һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының беренсе—өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1989) һәм Почёт (2000) ордендары кавалеры.
Ли Бо
Ли Бо (хәҙерге әйтелеше Ли Бай) йәки Ли Тай-бо (李白; 李太白; 701—762/763 г.) — Тан династияһы осорондағы Ҡытай шағиры. Шиғриәттең үлемһеҙ генийы (詩仙, тәржемә варианттары — «илаһи шағир», «бөйөк шағир») исемдәре менән дә билдәле. Ли Бо Ҡытай әҙәбиәтенең иң арҙаҡлы әҙиптәренең береһе. Ә донъя шиғриәтендә ул Данте һәм Петрарка, Низами һәм Фирҙәүси, Пушкин һәм Шекспир менән бер кимәлдә торған оло шағир булып һанала. Уның ижади мираҫында 1100-гә яҡын әҫәр булһа, уларҙың 900-гә яҡыны — шиғыр.
Ата-әсәһе
1930 йылдарҙан әҙәбиәт тарихсылары Ли Бо бай саүҙагәр ғаиләһендә тыуған тип һанаһа ла, күптәр был фекерҙе яҡламай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр билдәләүенсә, шағирҙың атаһы хеҙмәткә әллә ни тартылмаған. Уның сауҙа менән ҡасандыр мәжбүри шөғөлләнеүе мөмкин. Шул уҡ ваҡытта, үҙ-үҙенә бикләнеп булһа ла, әммә мәшәҡәтһеҙ тормошта оло йәшкә тиклем ғүмер итеүе уның мал-мөлкәтле һәм хәлле булыуын дәлилләй. Тарихта ул Ли Кэ исеме менән билдәле. Уның исем-шәрифендәге «кэ» киҫәксәһе, тәү сиратта, «килмешәк, илгиҙәр, мосафир; күскенсе; ҡунаҡ» тип тәржемәләнә, (русса «пришелец, странник; переселенец; гость»), шулай уҡ «саүҙагәр», тауарҙар алып килгән «сауҙа ҡунағы» мәғәнәһен дә бирергә мөмкин (русса «купец», «торговый гость», который привозит товары).
Абрамчук Владимир Павлович
Биографияһы
Владимир Павлович Абрамчук 1945 йылдың 22 ғинуарында Новосибирск ҡалаһында тыуа.
Ли Бо
Ата-әсәһе
Шағирҙың әсәһе хаҡындағы мәғлүмәт тағы ла наҡыҫыраҡ: уның исеме лә, фамилияһы ла билдәһеҙ. Бары тик уның сығышы менән танғуттарға яҡын торған цян ҡәбиләһенән тигән нигеҙле фаразлау ғына бар. Был ырыуҙаштар Ли ғаиләһе көнбайыш төбәктән күсеп килгән Шу ҡалаһында йәшәгән булған. Күҙаллауҙарса, Ли Боның үҫмер йылдары нәҡ ошо мөхиттә уҙа, һәм был уның артабанғы булмышына, донъяны образлы таныуына һәм хисле тәбиғәтенә нигеҙ була.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Шағирҙың ҡайһы төбәктә тыуғанлығы тураһында ла күп кенә юрауҙар бар. Тикшеренеүселәрҙең бер өлөшө ул элекке Төркөстандың (Төрки ҡағанлығының) бер өлкәһендә, хәҙерге Ҡырғыҙстандың төньяғындағы Чуй өлкәһенең административ үҙәге булған Тоҡмаҡ ҡалаһы янында тыуғанлығын әйтә. Икенселәр иһә уның тыуған ере тип Үҙәк Ҡытайҙың төньяғындағы Ганьсу провинцияһын атай, сөнки уның ата-бабаларының нәҡ шунан икәне билдәле. Ли Боға биш йәш булғанда, уларҙың ғаиләһе Цинляньсянға күсенә (Ҡытайҙың көньяҡ-көнбайышындағы Сычуань провинцияһының хәҙерге Цзянъю ҡалаһы). Бында ғаилә батшалыҡ итеүсе «Ли» йортоноң фамилияһын ала. Ли Бо ниндәйҙер рәсми дәүләт мәктәбендә уҡымай, ә өйҙә белем ала. Ун йәшендә шиғырҙар яҙа башлай. Уның ирек һөйөүсән һәм буйһонмаҫ холҡо йәшлек йылдарында уҡ беленә: ун һигеҙе тулғас, Чэнду ҡалаһы янындағы Миншань тауҙарына китә һәм унда даосизм остазы Дун Яньцзы ҡулы аҫтында шөғөлләнә башлай. Был уның феодаль дәүләттең конфуцианлыҡҡа нигеҙләнгән тәртипкә һалынған һәм ҡанунлаштырылған рәсми тормошонан ҡасыуы була: ул дәүер зыялыларының (интеллигенция вәкилдәренең) күпселеге илдәге дәүләт тормошонда ҡатнашыу йәһәтенән үҙҙәренә бирелгән мөмкинлек менән файҙалана һәм түрә (чиновник) вазифаларына имтихан тапшыра.
Абрамчук Владимир Павлович
Биографияһы
1968 йылда тимер юл инженеры — төҙөүсө һөнәре буйынса Новосибирск тимер юл транспорты инженерҙары институтын тамамлай. Артабан Әрмәнстанда эшләй, ә 1979 йылдан алып Байкал—Амур магистрале төҙөлөшөндә тоннель отряды начальнигы вазифаһын биләй.
Ли Бо
Ил гиҙеүҙәре
Бер нисә йыл «тәбиғилекте» һәм У-вэй тәғлимәтен өйрәнгән Ли Бо өйәҙҙәге юғары түрә һәм ғалим Су Тиндан хакимлыҡ вазифаларының береһенә саҡырыу ала, әммә унан баш тарта һәм ил гиҙергә сығып китә.
Сәйәхәт йылдарын тыуған провинцияһында уҙғара. Тәбиғәт хозурлығы шағирҙы әсир итә, һәм ул әле лә күптәр һоҡланған күп кенә әҫәрҙәрен ижад итә: «Песня о луне в горах Эмей», «Навещаю отшельника на горе Дайтянь, но не застаю его», «Одиноко сижу в горах Цзинтиншань» һәм башҡалар. Сычуань провинцияһының хозур тәбиғәте менән тулыһынса ләззәтләнгәндән һуң, егерме биш йәшлек Ли Бо Ҡытай буйлап сәйәхәткә юллана.
Абрамчук Владимир Павлович
Биографияһы
1981 йылдан башлап 30‑сы төҙөлөш идаралығының (Межгорье ҡалаһы) баш инженеры, 1988 йылдан начальнигы булып эшләй.
Абрамчук ҡарамағы аҫтында ташлы тупраҡтарҙа ҙур тороҡло ер аҫты ҡоролмаларын тиҙ төҙөүҙең яңы технологиялары эштә ҡулланыла башлана.
Ли Бо
Ил гиҙеүҙәре
Үҙенең 27 йәшен Ли Бо Хубэй провинцияһында ҡаршылай. Бында ул элекке император министрының ейәнсәренә өйләнә, улар Аньду тауҙарында йәшәй, балалары тыуа. Шулай ҙа ғаилә лә уны тотоп тора алмай, һәм Ли Бо тағы ла сәфәргә сығып китә. Шацюға барғас, шағир дуҫтары менән бергә «Бамбук үҙәненән алты бойомһоҙ» (русса «Шестеро беспечных из бамбуковой долины») тигән төркөм ойоштора. Йәштәр бер ҡайҙа ла эшләмәй, тормоштан рәхәтлек алып, үҙ күңелдәрен күреп, Цзулай тауҙарында ғүмер кисерә: шарап эсә, шиғырҙар яҙа һәм тәбиғәт менән һоҡлана. Үҙҙәрен хөр фекерле һәм үҙ һүҙле итеп тотоуҙары асыл һөйәк ир-аттарҙың конфуциан образына, әлбиттә, бер нисек тә тап килмәй.
Абрамчук Владимир Павлович
Биографияһы
Башҡортостандың Күгәрсен районындағы Йомағужа һыуһаҡлағысын, Өфөлә автоюлдар тоннелен, магистраль газ торбаларын һәм башҡаларҙы төҙөүҙә ҙур өлөш индерә.
Ли Бо
Ил гиҙеүҙәре
Ил гиҙеү йылдарында Ли Бо йәмғиәттең бар ҡатламдарына ҡараған төрлө һөнәр һәм төрлө яҙмышлы һәм характерлы кешеләр менән осрашып аралаша. Уларҙың күптәренә, образдарын үҙ әҫәрҙәрендә мәңгелеккә сағылдырып, үлемһеҙлек бүләк итә. Халыҡ араһында йөрөгөн хәбәрҙәр буйынса, Ли Бо көсһөҙҙәр һәм ҡыйырһытылғандарҙы ҡурсалай, ярҙамсыл һәм кеше хәленә инеүсән, башҡаларҙың аһ-зарын аңлаусы була.
Абрамчук Владимир Павлович
Биографияһы
1989 йылда СССР Министрҙар Советы премияһына һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.
Владимир Павлович актив ғилми һәм йәмғиәт эшен алып бара. «Рәсәй Федерацияһы транспорт Академияһының транспорт докторы» ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Халыҡ-ара ғилми академияның мөхбир ағзаһы була, Тау ғилеме академияһы ағзаһы. БР Дәүләт Йыйылышының 1—3‑сө саҡырылыш депутаты, ә 2009 йылдан — Межгорье ҡала Советы рәйесе була.
Ер аҫтында төҙөү мәсьәләләре буйынса 11 монография һәм 30-ҙан ашыу баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәр авторы.
2019 йылдың 19 апрелендә Владимир Абрамчук вафат була.
Муниципаль район (Рәсәй)
Рәсәйҙә муниципаль район — бер нисә ҡала, ауыл биләмәһе һәм ауыл-ара территорияларҙы, дөйөм территория менән берләштергән муниципаль берәмек төрҙәренең береһе, урындағы үҙидара органдары формаһы.