cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Случевский Измаил Фёдорович
Биографияһы
1925 йылыдың 1 октябрендә Измаил Фёдорович И. М. Балинский исемендәге психиатрия дауаханаһында эшләй башлай. Был дауаханала психиатрия кафедраһы мөдире Пётр Александрович Останков Измаил Фёдоровичҡ өсөн уҡытыусы ғәна булмай, хатта атаһын да алмаштыра.
П. А. Останков психиатрия кафедраһында студенттарҙың фәнни йәмғиәтен ойоштороусы була, был эште алып барыуҙы ул Измаил Фёдорович Случевскийға тапшыра. Был йәмғиәттә шөғөлләнгән П. А. Останковтың студенттары һуңыраҡ ҙур ғалим- психиатрҙар булып китә.
П. А. Останковтан тыш Измаил Случевскийҙың ғалим булараҡ формалашыуында И. П. Павлов һәм В. М. Бехтерев ҙур роль уйнай. Институттың икенсе курсынан башлап, Измаил Фёдорович В. М. Бехтеревтың «рефлексология» буйынса лекцияларын тыңлай, уның менән фәнни тикшеренеүҙәр мәсьәләре буйынса аралаша ала. 1926 йылда 1-се Ленинград медицина институтын тамамлағандан һуң, Измаил Случевский психиатрия кафедраһының штаттағы аспиранты була, шунан клиник кафедраларҙа аспирантуралар ябылыу сәбәпле, психиатрия клиникаһында практикант булып ҡала. 1927 йылдың көҙөнән профессор П. А. Останковта психиатрия кафедраһының штаттан тыш ассистенты итеп һайлана.
1928—1931 йылдарҙа Случевский "Павлов шаршамбылары"нда ҡатнаша. Бер үк ваҡытта Ленинград һәм Ленинград өлкәһе психиатрия дуаханаларында (Балинский исемендәге, Форель исемендәге, Колмовскаялағы, 2-се психиатрия дауаханаһында, П. П. Кащенко исемендәге дауаханала) эшләй, ҡаланың бер нисә районында район психиатры һәм район наркологы вазифаларын башҡара. 1926 йылдан Ленинград мәжбүри дауалау психиатрия дауаханаһы суд-психиатрия экспертизаһы консультанты булып хеҙмәт итә. Измаил Фёдорович өсөн психитария эш енә түгел уның яратҡан шөғөлөнә, уның яҙмышын билдәләгән йүнәлешкә әйләнә.
Фәнни йәмғиәттең эшен етәкләгән осорҙа Случевский үҙенең буласаҡ ҡатыны Любовь Борисовна Мартынованы (1902 — 18.11.1935) осрата. Любовь Борисовна Мартынова Ырымбур һәм Пенза губерналарында йәшәгән дворян Мартыновтар (М. Ю. Лермонтов менән бәйле тарихтан билдәле) нәҫеленән була. Любовь Борисовнаның атаһы— Борис Сергеевич Петербург университеты профессоры була,әсәһе бала тапҡанда үлеп ҡала. Любаны тыуғандан алып, өсләһәе менән олатаһы ҡарап үҫтерә, уларҙы ҡыҙ үҙ ата-әсәһе кеүек итеп күрә, атаһы Борис Сергеевичты ла ярата.
Измаил Фёдорович менән Любовь Борисовна 1930 йылда өйләнешә, егеттең әсәһе менән һеңлеһенә уның кәләше оҡшамай. 1931 йылдың 20 авгусында уларҙың улдары тыуа, олатаһы хөрмәтенә уны Фёдор тип атайҙар.
1909 йылда асылған дауахана үҙ дәүере өсөн алдынғы учреждение була. Ауырыуҙар өсөн яҡшы шарттар булдырыла, уларҙы бик һәйбәт ашаталар. 1913 йылда Петербург земствоһын өлгөлө дауахана булдырған өсөн алтын миҙал менән бүләкләйҙәр.
Дауаханала билдәле психиатрҙар— табиптар һәм ғалимдар И. Е. Кашкаров, А. С. Чистович һәм башҡалар эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, немец ғәскәре Ленинградты алырға ынтылғанда, оккупанттар дауаханалағы 900 пациентты, яралы 400 әсир ҡыҙыл армеецты һәм бер нисә табипты юҡ итә. Дауаханала немецтар үҙ яралылары өсөн госпиталь булдыра.
Случевскийҙар эшләгн осорҙа П. П. Кащенко исемендәге 4-се Ленинград Психиатрия дауаханаһында ҙур фәнни һәм тикшеренеү эштәре бара. Был йылдарҙа совет психиатрияһы нигеҙе һалына. Измаил Федорович дауахана нигеҙендә фәнни-тикшеренеү институтын булдырыуҙы юллай. Бында «Труды Ленинградской психиатрической больницы им. П. П. Кащенко» йыйынтыҡтары сыға башлай, И. Ф. Случевский ғалимдар араһында билдәлелек яулай [2].
1935 йылдың 18 ноябрендә Любовь Борисовна Случевская үпкә туберкулезынан вафат була.
Измаил Фёдорович, ауырлыҡтарға ҡарамай, улын яңғыҙы тәрбиәләй, башҡаса ул өйләнмәй.
1935 йылда И. Ф. Случевскийға барлыҡ фәнни эштәрен барлап, медицина фәндәре кандидаты фәнни дәрәжәһе бирелә [7].
Өфөлә эшмәкәрлеге
1937 йылда Измаил Федорович Башҡорт дәүләт медицина институтының   психиатрия кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, бында ул 1946 йылға тиклем эшләй. Кафедра Башҡортостан республика психиатрия  дауаханаһы нигеҙендә булдырыла, 1969  йылда Стәрлетамаҡ психоневрология интернаты асылғанға тиклем ул республикала берҙән-бер ошондай дауахана була. Өфөлә Случевскийға фәнни эштәр менән генә түгел, ойоштороу эштәре менән дә шөғөлләнергә тура килә. Быналарҙы ремонтлау, сирлеләрҙе дауалау өсөн кәрәкле бөтә шарттарҙы ла булдырыу кеүек эштәр ҙә уның өҫтөндә була. Измаил Фёдорович берҙәм коллектив  туплай ала, яңы бүлек аса, лаборатория булдырып, унда фәнни тикшеренеүҙәр башлай. И. Ф. Случевскийҙың Өфөлә клиник ординатураға алған тәүге табибы-  Ғайсина Мәрфуға Нури ҡыҙы,  бер нисә йылдан М.Ғайсина  Башҡорт АССР-ының  баш психиатры, профессор булып китә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Случевскийға сирлеләрҙе дауалау менән генә шөғөлләнергә тура килмәй. Уның етәкселегендә дауахана хеҙмәткәрәҙре һәм сирлеләр ҡышҡылыҡҡа утын әҙерләй, иген һәм йәшелсәләр үҫтерә. Дауаханала армия өсөн кейем тегеү һәм йүнәтү оҫтаханаһы булдырыла. Ҡышҡыһын хеҙмәткәрҙәр сирлеләр менән бергә вагондар бушата, тимер юлды ҡарҙан таҙарта. Ошондай тырышлыҡ һөҙөмтәһендә ҡышын дауаханала йылы була, ә сирлеләр ас ҡалмай.
Дауахана һәм кафедра коллективы һуғыш алдынан һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа эпилепсияны дауалауҙа, ә һуғыш осоронда— хәрби экспертиза, баш мейеһе йәрәхәттәре, һуғыш ваҡытындағы нервы һәм психик сирҙәр өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшә, дауаханала яңы, тиҙерәк файҙа килтерә торған методтар тәҡдим ителә, мәҫәлән, баш йәрәхәттәре алғандарҙың телмәр, ишетеү һәләтен тиҙ тергеҙеү өсөн ҡулланылған ысул ябай була һәм бик тиҙ кеше мейеһенең был функцияларын ҡайтанан тергеҙә. Был методты тиҙ арала фронтта ҡуллана башлайҙар (венаға киң таралған матдә ебәрелә). Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Өфө невропатология һәм психиатрия буйынса илдәге иң көслө фәнни үҙәктәрҙең береһенә әүерелә, бында башҡа ҙур ҡалаларҙан һәм баш ҡаланан фәнни хеҙмәткәрҙәр эвакуациялана. 1944 йылда ҙур уңыштарға өлгәшкән психиатрия дауаханаһы коллективын БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Почет грамотаһы менән бүләкләй. Баш табип профессор И. Ф. Случевский, баш табип урынбаҫары Е. Н. Короткова «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы» исеменә лайыҡ була.
1944 йылда И. Ф. Случевскийға РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы исеме бирелә. Башҡорт дәүләт медицина институты Ғилми Советы Измаил Фёдоровичты  СССР Медицина фәндәр академияһының  (АМН СССР) мөхбир ағзаһы дәрәжәһенә тәҡдим итә  [2].
Мәскәүҙә һәм Ленинградта
1946—1947 йылдарҙа Измаил Фёдорович Мәскәүҙә СССР МФА (АМН) эксперименталь психиатрия һәм психоздар терапияһы клиникаһының етәксеһе булып эшләй. Институттың етәксеһе билдәле ғалим В. А. Гиляровский була. Институт хеҙмәткәрҙәре, шул иҫәптән, Измаил Фёдорович, һуғыш осоронда тупланған тәжрибәне өйрәнә. Бер үк ваҡытта Случевский СССР МФА клиникаһында экспертиза һәм консультация секторы мөдире була. Профессор Мәскәүҙәге уңыштарына ҡарамай, Ленинградҡа ҡайтырға хәл итә, Мәскәүҙә иң ҙур ҡыйынлыҡ- фатир булмай, уға көн дә эшкә Мәскәү янындағы ҡаланан йөрөргә тура.
1947 И. Ф. Случевский Ленинградҡа ҡайта, ГИДУВ-та психиатрия кафедраһын, һуңыраҡ Хәрби -Медицина академияһында психиатрия кафедраһын етәкләй. 1950 йылдан бер үк ваҡытта суд психиатрияһы кафедраһы профессоры ла була.
Ленинградҡа күскәндән һуң Измаил Федорович әсәһе һәс һеңлеһе менән Сестрорецк ҡалаһында йәшәй, 1960 йылдан Выборг яғында.
Профессор И. Ф. Случевский 11 доктор, 43 медицина фәндәре кандидатын әҙерләгән.
Ауыр сирле булыуына ҡарамаҫтан, ғүмеренең аҙағынаса эшләй, мәҡәләләр редакторлай, рецензиялар яҙа.
Бүләктәре
1961 йыл- Ленина ордены, 1943 йыл— «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы» «За победу над Германияны еңгән өсөн», «Бөйөк Ватан осоронда фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары
Ғаиләһе
Атаһы- Федор Измаилович Случевский (юрист), әсәһе- Мария Захаровна Деменко. Ҡатыны- Любовь Борисовна Мартынова (1903—1935) — табип- психиатр.
Улы-Федор Измайлович Случевский (1931—1993) — табип-психиатр, Ленинград санитария һәм гигиена медицина институтында психиатрия кафедраһы мөдире була.
Ейәнсәре- Софья Федоровна Случевская (16.11.1972-31.08.2015) — кандидат медицин фәндәре кандидаты, И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университетының психиатрия һәм наркология кафедраһы ассистенты, Гериатрия үҙәгенең психиатрия бүлеген ойоштороусыларҙың береһе, 1999 йылдан «Альцгеймер ассоциацияһы» Президенты; репрессияларҙан зыян күргәндәр өсөн Реабилитация үҙәген ойоштороусыларҙың береһе, уның медицина буйынса директоры була (2000) [8].
Сығанаҡтар
1. И. Е. Иванченко. Родов связующая нить: хроника русских семей в документах, фотографиях, дневниках, воспоминаниях и в эпистолярном наследии. Санкт-Петербург : Алетейя : Историческая книга, 2011.
2. Шамрей В. К., Чудиновских А. Г., Случевская С. Ф. «Измаил Федорович Случевский. К 100-летию со дня рождения». СПб, 2003.
3. Газета «Голос Крыма» от 14 января 1911 г.
4. Н. В. Благово Школа на Васильевском острове. Часть I. СПб, Анатолия. 2013.
5. Адресный справочник «Весь Петербург» 1915 г. С.606
6. «Ленинградская правда» от 20 ноября 1935 года.
7. И. Е. Иванченко. Голоса нашей памяти. Издательско-полиграфический центр Санкт-Петербургского политехнического университета, СПб, 2017 г., с.34 8. Использованы материалы статьи М. Т. Валиева (Санкт-Петербург) и И. Е. Иванченко (Нарва). «М. Т. Валиев, И. Е. Иванченко. Биографическая страничка: Измаил Фёдорович Случевский URL: http://www.kmay.ru/sample_pers.phtml?n=2880 (дата обращения 15.11.2019)»
Әҙәбиәт
1. Шамрей В. К. Измаил Федорович Случевский. К 100-летию со дня рождения / В. К. Шамрей, А. Г. Чудиновских, С. Ф. Случевская. — СПб.: «Образование-Культура», 2003. — 192 с.
2. Творческий путь Измаила Федоровича Случевского // Проблемы психиатрии. Юбилейный сборник, посвященный 60-летию со дня рождения профессора И. Ф. Случевского. — Л.: «Медицина», 1964. — С. 3-8
3. Проблемы психиатрии. Сборник научных трудов посвящен светлой памяти профессора И. Ф. Случевского. — вып. 2. — Л.: ГИДУВ., 1967—416 с.
4. Измаил Федорович Случевский. Некролог // Журнал невропатологии и психиатрии им. С. С. Корсакова. — 1966. — том. 66, вып. 11. — С. 1740.
5. Иванченко И. Е. Родов связующая нить. Хроника русских семей в документах, фотографиях, дневниках, воспоминаниях и в эпистолярном наследии. — СПб.: Алетейя, 2011. — 640 с.
6. Кофман И. С. Измаил Федорович Случевский (биографическая справка)/ И. С. Кофман, В. А. Некрасов // Санкт-Петербургская психиатрическая больница св. Николая Чудотворца. К 140-летию. Том I. История. — СПб: "Издательско-полиграфическая компания «Коста», 2012. — С. 562.
Фазлыев Рәбис Тимерхан улы
Фазлыев Рәбис Тимерхан улы (19 апрель 1937 йыл — 19 апрель 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1980). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1990), Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Биографияһы
Рәбис Тимерхан улы Фазлыев 1937 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Шаран районы Ерекле ауылында тыуған.
1959 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын Бөгөлмә ҡалаһында Татарстан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтында башлай.
1961 йылға тиклем инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1964—67 йылдарҙа сектор етәксеһе булып эшләй.
1971 йылдан сектор мөдире, 1975 йылдан лаборатория мөдире вазифаһында эшләй.
2006 йылдың 5 октябрендә Татарстандың фәнни-тикшеренеү һәм проект институтында (ТатНИПИнефть) «Күп көбәкле горизонталь скважиналарҙа шыйыҡлыҡ ағымы үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2010 йылда Әлмәт нефть институтында уҡыта башлай.
1967—1971 йылдарҙа һәм 1981—1986 йылдарҙа Алжирҙа эшләй.
Фазлыев Рәбис Тимерхан улы 2012 йылдың 19 апрелендә ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә бәйле. Уның етәкселегендә майҙанға, сығанаҡҡа һәм һайланған урынға һыу ебәреү системаларын ҡулланып ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү процесын, сеймал сығарыу скважиналарына һыу ебәреү динамикаһын гидродинамик иҫәпләү үткәрелә, күп забойлы горизонталь скважиналарҙы файҙаланыу һөҙөмтәлелеге һәм башҡалар тикшерелә.
150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Куш-Вож (Кесе Роговая ҡушылдығы)
Куш-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рам (Корожечна ҡушылдығы)
Рам  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корожечна йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарҙағош
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Н. Г. Чернышевский һәйкәле (Санкт-Петербург)
'''Н. Г. Чернышевский һәйкәле''' — скульптуралы монумент, ул Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы Чернышевский майҙанында 1947 йылда ҡуйылған. Скульпьуралы монумент скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлев проекты буйынса эшләнгән. һәйкәл рус яҙыусыһы һәм философы, революционер-демократ Н. Г. Чернышевскийға арналған. Был һәйкәл Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә булып тора.
Ҡарҙағош
Ауыл тарихы
1925 йылда иҫәпкә алынған ауылдар: Ауыҡ-Бүләк (40 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Байҡыбаш (18 хужалыҡта урыҫтар менән башҡорттар йәшәй), Ҡарман (30 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Ҡарҙағош (20 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), 1-се Яңауыл (25 хужалыҡтар тора, башҡорттар йәшәй), 2-се Еремйәбаш (29 хужалыҡтан тора, башҡорттар йәшәй)
Н. Г. Чернышевский һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарих
СССР-ҙың Ленинград ҡалаһында ялҡынлы революционер-демократ, философ һәм яҙыусы Николай Гаврилович Чернышевскийға һәйкәл ҡуйыу планы Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем үк барлыҡҡа килә. 1938 йылда һәйкәл проектына конкурс иғлан ителә, уның һөҙөмтәләре буйынса беренсе премияға скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлев проекты лайыҡ була. Н. Г. Чернышевский һәйкәле 1941 йылдың башында «Монументскульптура» заводында ҡойола. Шул уҡ ваҡытта һәйкәлде ҡуйыу өсөн Ленинград ҡалаһы майҙанында котлован соҡоу башлана, һәйкәл постаменты өсөн гранит блоктар ташып килтерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланып китеү һәйкәлде ҡуйырға ҡамасаулыҡ яһай. Һуғыш барышында постамент өсөн килтерелгән гранит блоктар ДОТ-тар ҡороу өсөн ҡулланыла. Н. Г. Чернышевскийға һәйкәл урынлаштырыу тураһында ҡарар 1945 йылдың июнендә властар тарафынан ҡабаттан ҡуҙғатыла. Һәйкәл буласаҡ урынға яңынан гранит таштар килтерелә. «Монументскульптура» заводында һәйкәл өсөн 4 торшер һәм яҙмаларының литеры ҡойола. 1947 йылдың 2 февралендә Ленинград ҡалаһында ялҡынлы революционер-демократ һәм философф, яҙыусы Н. Г. Чернышевскийға һәйкәл асыу тантанаһы уҙғарыла. 1948 йылда Мәскәү проспектында яҙыусының һәйкәле ҡуйылған майҙан Чернышевский исеме менән атала.
Тасуирлама
Тура дүртмөйөшлө һикәлтәле шымартылмаған алһыу гангут гранитынан эшләнгән постаментҡа бронза хәрефтәр менән яҙылған яҙма беркетелгән: «Н. Г. Чернышевский / 1828—1889». Постамент өс тупһалы гранит стилобатта ята.
Скульптураның бейеклеге 3,8 метр тәшкил итә, постаменттың бейеклеге — 2,25 метр.
Синяевка
Синяевка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 960 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бугульдинка
Бугульдинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/9/3/63    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һөрөү
Һөрөү (ер һөрөү йәки ер эшкәртеү ысулы) — һабан ярҙамында ерҙе (тупраҡты ) эшкәртеү.
Ҡатламды ҡырҡыу, ваҡлау, йомшартыу һәм әйләндереүҙе тәьмин итә. Һөрөү киләһе төрҙәргә бүленә :
20 сантиметр тәрәнлеккә һөрөү нормаль тип һанала, башҡаса - тәрән йәки һай. Һөрөү тәрәнлеген һәм йүнәлешен, үҫемлектең ихтыяжынан, тупраҡтың ҡыйланыу кимәленән, ҡоротҡостар һәм ауырыуҙар булыуынан, ҡар тотоу кәрәклегенән, ағым һыуҙар тупланыуҙан һәм ел эрозияһынан һаҡлауныуҙан сығып, агроном хәл итә. Сәсеү әйләнеше шарттарында тәрәнлекте сиратлаштырыу һәм тәрәнлек ҡоролмаһы менән һөрөү  ҡатҡыланған ер ҡатламы булдырмаҫҡа мөмкинлек бирә. Ҡайһы бер осраҡта альтернатив рәүештә чизель-культиватор ярҙамында  тупраҡты әйләндермәй һөрөү ысулы  ҡулланыла.
Варцихе
Варцихе - (Vartsikhe, ვარციხე) - Грузияның Имеретия төбәгендәге ауыл.
Колхида милли паркы
Колхида милли паркы (კოლხეთის ეროვნული პარკი) — Грузияның милли паркы, илдең көнбайышында Колхида уйһыулығында урынлашҡан. Парк Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйы райондарын һәм Палеостоми күле бассейнын үҙ эсенә ала. 1998 йылда булдырылған, Колхида ҡурсаулығы ла парк биләмәһенә инә.
Варцихе
Географияһы
Варцихе Грузияның көнбайыш өлөшөндә Багдати муниципалитеты биләмәһендә, Имеретия уйһыулығында урынлашҡан. Ул Риони һәм Ханицкали йылғалары ҡушылған урында, Багдати ҡалаһының төньяҡ-көнбайышындараҡ, яҡынса 17 км алыҫлыҡта ята.Элгәре Кутаиси губернияһына һәм өйәҙенә ингән булған
Этимологияһы
Көньяҡ Римдә ауылдың Родополис атамаһы менән йөрөгәне билдәле. Родополис - грек телендә "раузалар ҡалаһы" тигәнде аңлата. Грузин телендәге Варцихе тигән атама ла "Раузалар ҡәлғәһе" тигәнде аңлата.
Колхида милли паркы
Географияһы
Парк составына Колхида һаҙлығы ла инә, ул — 10 миллион йыл элек Евразияла хөкөм һөргән реликт тропик һәм субтропик экосистема ҡалдығы. Палеостоми күле — 3 метрға тиклемге тәрәнлектәге ҡултыҡ, ул Ҡара диңгеҙҙән ҡом өйөмдәре һәм тоҙһоҙ һыулы Пичори йылғаһы менән айырылып тора.
Варцихе
Тарихы
Боронғо тарихы буйынса Варцихе Родополис ҡалаһы булараҡ Көньяҡ Римдә һуңғы антик осорҙа барлыҡҡа килгән. Көнсығыш Рим менән сәсәниҙәр араһында 6-сы быуатта был ҡала өсөн низағ барған. Асыҡ үҙәндә тороуы уны яулап алыусылар алдында хәрби йәһәттән ҡурсыуһыҙ иткән. Фарсы һөжүменән ҡурҡып, ҡала халҡы үҙе ҡәлғәне емергән. 541-562 йылдарҙағы Лазице һуғышында фарсылар ҡаланы алып, гарнизон ҡалдырған.
Колхида милли паркы
Флораһы
Колхида милли паркындағы үҫемлектәр төрлөлөгө уның биләмәһендә өс төрлө экосистема булыуға бәйле: һаҙлыҡтар, ҡом өйөмдәре һәмһыу ятҡылыҡтары. Барлыҡҡа килеүендәге үҙенсәлегенә бәйле паркта Грузияның башҡа урындарында осрамаған ағастар һәм үҫемлектәр бар. Уларға өс төрҙәге торф мүге, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, төклө күрән ҡарай. Дымлы урманда ерек, лапина, имеретин имәне, хартвис имәне, колхида сырмауығы, ҡом өйөмдәрендә — һырғанаҡ осрай.
Варцихе
Тарихы
557 йылда 2000 кавалеристан торған рим ғәскәре ҡалаға ҡаршылыҡһыҙ баҫып инә, сөнки фарсы гарнизоны ла, ҡала халҡы ла унан ситкә сыҡҡан була. Фарсы ғәскәрен табып, римлеләр тар-мар итә, ә урындағы халыҡтан ҡаршы сыҡмау билдәһе итеп аманат алалар.
15-се быуаттан 19-сы быуат башына тиклем Варцихе  Имеретия батшалығының бер ҡәлғәһе булып торған.
Колхида милли паркы
Фаунаһы
Милли парктың хайуандар донъяһы ла уникаль һәм күп төрлө. Парк көньяҡтан төньяҡҡа, йәки киреһенсә осоусы ҡоштар өсөн ял итеү урын ла булып тора. Парктың үҙендә вальдшнеп, кроншнеп, бүрекле чернеть, аҡ маңлайлы ҡаҙ, аҡҡош-кликун, ышылдаҡ аҡҡош, бөҙрә пеликан, ҙур подорлик, колхида фазаны көн итә. Һөтимәрҙәрҙән сүл бүреһе, ҡабан, ҡоралай, ҡама йәшәй. Һөйрәлеүселәрҙән бһаҙ ташбаҡаһы, һыу кеҫәрткеһе, һыу туҙбаш йыланы, каспий сыбар йыланы бар. Паркта ағас тәлмәрйенен дә осратырға була. Һөтимәрҙәрҙең 16 төрө парк өсөн эндемик булып тора, улар түбәндәгеләр: көнсығыш европа терпеһе, кавказ һуҡыр сысҡаны һәм ярғанаттарҙың бер нисә төрө.
Варцихе
Тарихы
1810 йылдың 6 мартында Имеретияға рус ғәскәрҙәре инә һәм төбәк Рәсәйгә ҡушыла.
Колхида милли паркы
Фаунаһы
Палеастоми күлендә балыҡтың 88 төрөнөң булыуы теркәлгән. Улар араһында түбәндәгеләр ҙә бар: уҡморон, көмрө балыҡ, сельдь, кефаль, суртан, скумбрия. Диңгеҙ һөтимәрҙәренән бында афалиндарҙы, ябай дельфинды һәм диңгеҙ сусҡаһын осратырға була.
Варцихе
Тарихы
1900 йылдар башында эшҡыуар Анановтар ғаиләһе Варцихела коньяҡ етештерә башлай һәм ул һаманға тиклем сығарыла. 1860 йылда төҙөлгән Ананов йортона совет дәүерендә балалар баҡсаһын урынлаштырыла, ә һуңынан ҡунаҡханаға әйләндерелә
Колхида милли паркы
Фаунаһы
«Грузияның Ҡыҙыл китабына» паркта йәшәгән хайуандарҙың 6 төрө индерелгән.
Варцихе
Мираҫы
Емерелгән Варцихе ҡәлғәһе Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән. Археологик йәһәттән ул В. Джапаридзе етәкселегендә 1970-се йылдарҙа тикшерелгән. Ер өҫтөндәге нығытмалар Имеретия батшалығы осорона, ә уға яҡын урындарҙағы табыштар, бигерәк тә Гиоргобиани убаһындағылары, һуңғы антик осорона ҡарағаны асыҡланған.
Варцихе урмандары Аджамети ҡурсаулығына инә, ул башта 1946 йылда һирәк осрай торған реликт ағастарҙы һаҡлар өсөн ойошторолған булған
Коммунар (Иглин районы)
Коммунар (Коммунар) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452416, ОКАТО коды — 80228825006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Беләү (ауыл)
Беләү (Блява) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Беләү йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 28 % тәшкил итә.
Кобалаури күпере
Варжаули (Варьяули) күпере - (Bridge Varjanauli) - Тамар күпере, Кобалаури күпере тип тә йөрөтөлә - Грузияның Аджария төбәгендәге  боронғо күпер
Географияһы
Кобалаури күпере илдең баш ҡалаһы Тбилисиҙан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аджарияның Кобулети районы Варжаули ауылы эргәһендә һалынған. Кинтриша тарлауығында һалынған һәм шул исемдәге ҡурсаулыҡ биләмәһенә инә ..
Тасуирламаһы
Күпер Кинтриша ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан һәм Аджарияның 25 боронғо аркалы күперенең береһе. Ул яҡшы һаҡланған Беслети, Кобалаури, Махо, Мирвети, Махунцети, Цониариси, Агари, Чвани, Дандало, Фуртио күперҙәре менән бер исемлектә. Был күперҙәр башлыса боронғо сауҙа каруандары юлдарында һалынған, төбәктәге эске һәм тышҡы бәйләнештәрҙе лә тәьмин иткән.
Варьяули күперенең аҫҡы яғы ярымтүңәрәк һыҙатланышлы. Ул тупаҫ итеп юнылған таш блоктарҙан эшләнгән. Күпер тороҡтары ике яҡтағы ла ҡаяларға терәтеп һалынған.
Таштар айырым йышып һалынһа ла, бер бөтөн монолит кеүек тойола, һәм тотош конструкции бик ҡупшы күренә.
Күперҙең тороҡтар араһындағы дөйөм оҙонлоғо 14,6 м, уның аша үтә торған юлы – 28,1 м; урта тоштағы киңлеге – 2,6 м, тороҡтары янында – 3,5 м, һыу кимәленән аркаға тиклем – 7,9 м, арканың һыртына тиклем - 8,6 м. Арка формаһы уйымдары дәүмәлдәре: 0,36 х 42 м һәм 0,38 х 0,32 м.
2008 йылда күперҙә консервация эштәре үткәрелгән.
Кесе Кша
Кесе Кша — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кша йылғаһының һул ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡурай (Ҡыҙыл-Таш ҡушылдығы)
Ҡурай  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыҙыл-Таш йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең төп павильоны
1954 йылда Г. В. Щуко һәм Е. А. Столяров проекты буйынса төҙөлә. 1939 йылдағы Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә төп павильон «Таш сәскә» һәм «СССР халыҡтары дуҫлығы» фонтандары араһындағы майҙанда урынлаша. Павильондың шпиль менән бергә бейеклеге — 90 метр.
Төп павильон 1939 йылда
Күргәҙмәнең инеш павильоны булараҡ, Төп павильон социализм иленең йәмәғәт һәм дәүләт ҡоролошо, хужалығы, мәҙәниәте, көнкүреше өлкәһендә еңеүен сағылдырыуға йүнәлтелгән була. Сағыу художестволы образдар ярҙамында ул, нисек большевиктар иҫке, ярлы батша заманы ауылын сәскә атыусы совет ауылына әйләндергәнен, ауыл хужалығы, уны социалистик нигеҙҙә үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә, ниндәй ҡаҙаныштарға өлгәшкәнен демонстрациялай.
Павильонда биш иркен зал була. Уларҙа күп һанлы матур картиналар, панорамалар, скульптуралар һәм фотографиялар ҡуйылған була. Был сәнғәт әҫәрҙәре, натураль экспонаттар, диаграммалар, килтерелгән һандар һәм текстар, иң яҡшы совхоздар, МТС һәм колхоздар, ауыл хужалығының айырым алдынғы-стахановсылары тураһында һөйләп, совет ҡоролошон пропагандалай.
Төп павильон 1954 йылда
Иҫке Төп павильон реконструкцияланнған Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенең яңы киңәйтелгән архитектура-стилистик композицияһына ярашлы булмау менән бәйле, ағас бинаны һүтергә һәм яңы павильон төҙөргә ҡарар ителә. Иҫке павильон урынында майҙансыҡ һәм «Таш сәскә» фонтаны партерының бер өлөшө барлыҡҡа килә.
Яңы бина Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенә ҡушылған территорияла ҡорола һәм колхоздар майҙаны ансамбленең яңы архитектура доминантаһы кеүек күтәрелә.
Төп инеү урынынан Төп павильонға 14 суйын фонтан аллеяһы алып бара. Павильон урыҫ классик архитектураһы традицияларында эшләнә һәм Санкт-Петербургтағы Төп Адмиралтейство бинаһының үҙәк башняһы менән оҡшаш. Авторҙар Советтар Һарайы архитектура принциптарын ҡулланалар — алыҫ нөктәләрҙән ҡабул итеүгә иҫәпләнгән пропорция, элементтарының лаконизмы, шулай уҡ композицияның баҫҡыслы булыуы. Гигант баҫҡыстың һикәлтәләрен хәтерләткән киртләстәре менән павильон, өҫкә күтәрелеп, йондоҙ беркетелгән алтын ялатылған шпиль менән барып бөтә.
Бөгөнгө көндә Төп павильон алдында торған «В. И. Ленин» скульптураһы, Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе-54 асылғанда, 1962 йыға тиклем уңда торған «И. В. Сталин» скульптураһы менән парлашып тора.
Элекке павильондағы кеүек, унда СССР гербы һәм, 1954 йылда булған 16 союздаш республиканың гербы менән 16 медальон ҡуйыла.
1964 йылда павильонға «Үҙәк» исеме бирелә.
Павильон интерьеры
Беренсе зал Октябрь революцияһына арналған. Уның артынса ҙур Сталин конституцияһы залы килә, СССР гимнының беренсе куплетынан өҙөк менән биҙәлгән ҙур көмбәҙ уның биҙәге булып тора. Хеҙмәт, ял итеү, һайлау һәм белем алыу темаһына дүрт фреска, М. Г. Манизер ижад иткән бәхетле совет кешеләре скульптуралары менән бергә, дөйөм картина тыуҙыралар. Киләһе «донъя залы» император һарайы залы менән оҡшашлыҡ үткәрә. «Фән залында» ауыл хужалығы өлкәһендәге күренекле ғалимдар күрһәтелә.
2014 йылдың сентябрендә цоколь ҡатында эштәр ваҡытында А. М. Герасимовтың «Колхозсылар һәм ударниктарҙың II съезы» картинаһы табыла. Майлы живопись техникаһында эшләнгән масштаблы полотно реставрациялау өсөн икенсе бинаға күсерелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡолғона ауыл Советы (Ишембай районы)
Ҡолғана ауыл Советы — Башҡортостандың Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Административ үҙәге — Ҡолғона ауылы.
Власть
Ауыл советы хакимиәте Ҡолғона ауылы, Мәктәп урамы, 19а адресы буйынса урынлашҡан.
Кывтан
Кывтан — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 279 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Тлунг-Ягун (Котлунг-Ягун ҡушылдығы)
Тлунг-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котлунг-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Танып (Барҙы районы)
Танып — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Сәрәш ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618163, ОКАТО коды — 57204000055.
Бекетов ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Бекетов ауыл Советы  — Ҡырмыҫҡалы районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек  һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453006. ОКАТО коды — 80235810000. Подлуб ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Бекетов ауылы — административ үҙәк, Һыуыҡшишмә, Вязовка, Ракитовка, Һараһаҙ ауылдары
1986 йылда   Соловьевка ҡасабаһы сығарыла (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 24 майындағы  «Иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы алып ташлау тураһындағы» 6-2/185 һанлы указы )
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы, ст.1 белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 28) Ҡырмыҫҡалы районы буйынса:
а) Подлуб ауылында административ үҙәге менән, «Подлуб» атамаһын һаҡлап, Подлуб һәм Бекетов ауыл Советтарын берләштерергә. Бекетов ауыл Советының Бекетов, Һыуыҡшишмә, Вязовка, Ракитовка, Һарыһаҙ ауылдарын Подлуб ауыл Советы составына индерергә.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Бекетов ауыл Советын алып ташларға.
Географик урыны
2008 йылға  муниципаль берәмектәр менән сиктәш: («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Соколка (Камзолка ҡушылдығы)
Соколка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камзолка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөгөлмә (Зәй ҡушылдығы)
Бөгөлмә  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2933 йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәхрезада
Шәһреза́да (Шәхереза́да, Шәхрезада, Шихираза́да, Шахраза́да; фарсы شهرزاد‎) — «Мең дә бер кисә» әкиәт циклының төп персонажы, «Шәһрийәр батша һәм уның ҡустыһы тураһында хикәйә» тип аталған тәүге һәм һуңғы «Шәһрийәр батша һәм Шәхрезада тураһында хикәйә» әкиәттәрендә ҡатнаша.
Шәхрезада образы
Персонаждың тәүге тапҡыр яҙма телгә алыныуы X быуат аҙағында Ибн ән-Нәдим дың «Китаб аль-фихрист» (Китаб аль-фихрист) (индексында) теркәлгән.
Шәһрезада — батша вәзиренең өлкән ҡыҙы, иҫ киткес матур һәм бик аҡыллы ҡыҙ. Ул үҙ теләге менән халыҡты Шәһрийәрҙең уңышһыҙ никахы эҙемтәләренән азат итергә теләй. Батша, ҡатынының хыянатынан һуң, бөтә ҡатын-ҡыҙҙар ҙа аҙғын, тип уйлай. Әммә Шәхрийәргә ҡатын-ҡыҙҙар енси мөнәсәбәткә инеү өсөн генә кәрәк була башлай. Ул һәр төн һайын үҙе янына ғиффәтле ҡыҙ саҡыра һәм уны иртәнсәк үлтерә. Сираттағы ҡорбан ҡыҙ сифатында батша һарайына һорап инеп, Шәһрезада үҙенең телгә оҫталығын ҡуллана, һәр төн һайын иртәнгә тиклем батшаға әкиәттәр һөйләй. Һәр саҡ таң атып килгәндә генә һөйләүен иң ҡыҙыҡлы урында өҙә, ә Шәхрийәр, әкиәттең нисек тамамланыуын ишетергә теләп, Шәһрезаданы икенсе төнгә тиклем үлтермәй тора. Әммә хәйләкәр Шәһрезада, бер әкиәтте тамамлағас, шунда уҡ икенсеһен башлай һәм уныһын да таң атҡансы һөйләп бөтөрмәй. Шул рәүешле ул мең дә бер төн дауамында бер туҡтауһыҙ, әкиәттәре бөткәнсе һөйләй. Әммә был ваҡыт эсендә Шәһрийәр Шәһрезадаға ғашиҡ була һәм, ҡатын-ҡыҙҙарҙы күпләп юҡ итеүҙе туҡтатып, уға уға өйләнә.
Тусыбай
Тусыбай (Тучубаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 381 кеше. Почта индексы — 452985, ОКАТО коды — 80208840001. Ауылға нигеҙҙе 1722 йылда Таҙлар (Таҙ) ырыуы башҡорттары һалған.
Тарихы
Тусыбай ауылы (исеме боҙолған, дөрөҫө: Туйсыбай) 1722 йылда Таҙлар улусы башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә нигеҙләнгән. . Ауылға уға нигеҙ һалған Туйсыбай исемле кеше исеме бирелгән. Тикшеренеүселәр фекеренсә, яңы ауылға Иҫке Таҙлар ауылы (хәҙерге Борай районы) башҡорттары нигеҙ һалған, сөнки уның икенсе исеме — Иҫке Таҙлар. (57-се бит) Ярайһы ҙур Таҙ ҡәбиләһе XIII быуатта Каспий ерҙәрендә Эмба һәм Яйыҡ (Урал) йылғалары араһында күсеп йөрөй. Таҙ халҡының Уралға күсенеүе хандарҙың үҙ-ара низағтарына бәйле. Таҙҙарҙың бер нисә төркөмө Табын, Үҫәргән, Бөрйән һәм башҡа ҡайһы бер ҡәбиләләргә ҡушыла. Һуңыраҡ Таҙ халҡы көнсығышҡа (Уралға йүнәлә, заводтар төҙөлә башлағас, көнбайышҡараҡ күсенә) һәм көнбайыш (Тере Танып йылғаһы буйына йүнәлә) төркөмдәргә бүленә. Танып буйындағы Таҙҙар табындар һәм әйлеләр менән туғанлыҡ бәйләнештәрен һаҡлай. XVI быуатта Ирәкте башҡорттары Танып буйы Таҙ ырыуы аҫаба ерҙәренә индерелә. Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы Ирәкте ауылдары — Сурапан, Түбәнге Ҡанһөйәр, Текән һәм Түбәнге Һикеяҙ ауылдары. (19-сы бит)
Балтас районындағы Таҙлар ырыуы (улусы) ауылдары: Иҫке Ҡарғалы, Һәйтәк, Тусыбай.
1834 йылда ауылда 147 башҡорт һәм 250 типтәр була. 1859 йылда ауылда 241 башҡорт (49 йорт)һәм 435 типтар (75 йорт) теркәлгән. Аҫаба башҡорттар: Әхмәҙи Хөснөтдинов, Ҡорбанғәли Ғәбиҙуллин, Миңлебай Тимербаев, Батырша Вәлишин, Әхтәм Ҡолоев, Гөзәйер Айытҡолов, Ғәләетдин Мифтахетдинов, Шәһиморат Сәлимов. Уларҙың тамғалары ла һаҡланып ҡалған.
1843 йылда 147 башҡорт 144 бот ҡышлау һәм яҙғы һабан иген сәсә. Башҡорттар башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән: йылҡы, һыйыр, ваҡ мал (78 һарыҡ, 59 кәзә) тотҡандар. Ауылда тирмән булған.
1920 йылда бында 1019 кеше йәшәгән (197 йорт).
Хәҙер Тусыбайҙа урта мәктәп (бина 1981—1983 йылдарҙа төҙөлгән), фельдшер-акушерлыҡ пункты, ауыл мәҙәниәт йорто (бина 1974 йылда төҙөлгән), китапхана (1931 йылдан алып эшләй), балалар баҡсаһы, магазиндар бар. Ауылда мәсет асылған.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
Бөтә башҡорттар кеүек үк, Тусыбай башҡорттары ла хәрби ҡатламға ингән (10-сы башҡорт кантоны).
«… поступился я, Кульметь, ему, Мурзаметю, вотчиною деда своего Якшиметя Янгильдина…» Ҡолмәттең олтаһы- Яҡшымәт Йәнгилдин. Уларҙың ерҙәре әлеге Тәтешле районы Иҫке Ҡайпан (Будум, ары Тол йылғаларына тиклем), Кәлтәү ауылдарынан ары булған тигән мәғлүмәттәр архив документтарында осрай. Таҙ ырыуының ҡайһы бер ерҙәренә Ирәкте ырыуы башҡорттары индерелеүе тураһындағы яҙмаларға был һис ҡаршы килмәй. Балтас районындағы Ирәкте ауылдары Текән, Сурапан, Түбәнге Һикеяҙ, Түбәнге Ҡанһөйәр Тәтешле районыныдағы Аҡсәйет, Иҫке Соҡор, Иҫке Күрҙем, Яңғыҙнарат һ.б. Таҙ ырыуы ауылдары араһында ултыра.
Ауыл атамаһы килеп сығышы тураһында «ауылға башы таҙ булған кеше башлап килеп ултырған да, ауыл исеме шунан килеп сыҡҡан», тигән фараз бер ниндәй сығанаҡ менән дә иҫбатланмай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдар
Колхоз урамы
Мәктәп урамы
Билдәле шәхестәр
Алик Харис улы Лоҡманов- композитор, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре
А. С. Пушкин һәйкәле (Пушкин, Октябрь бульвары)
Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле — скульптуралы монумент. Был монумент Рәсәйҙең Пушкин ҡалаһында, Санкт-Петербург яғынан килгәндәге юлдың Мысыр ҡапҡаһы ҡаршыһында, Октябрь бульвары һәм Һарай урамы киҫелешендә урынлашҡан. Һәйкәлде скульптор Л. А. Бернштам 1912 йылда эшләгән, һәйкәл хәҙерге урынына 1938 йылда күсереп ҡуйылған. Һәйкәл мәҙәни мираҫ объекты.
Тарих
Документтарҙан билдәле булыуынса, был скульптура 1924 йылда әле Детский ауылында (элекке Царский ауылында) батша павильонында торған була. Шул ваҡытта һәйкәлде Царское Село лицейының элекке бинаһының (хәҙер ул торлаҡ йорт итеп файҙаланылған була) вестибюленә күсерергә булалар.
1937 йылдағы А. С. Пушкин юбилейына әҙерлек сиктәрендә һарай-музейҙарҙың һаҡсыһы, архитектор В. И. Яковлев, скульптураны, лицей бинаһынан тышҡа сығарып, Мысыр ҡапҡаһы ҡаршыһына ҡуйырға тәҡдим итә. Ул үҙе Мысыр ҡапҡаһы янындағы майҙанды реконструкциялау проектын булдыра һәм һәйкәлдең архитектура өлөшөн башҡарып сыға. 1938 йылдың июлендә һәйкәл ҡуйыласаҡ майҙанды реконструкциялау буйынса эштәр тамамлана.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәйкәл етди зыян күрә. Немец һалдаттары һәйкәлде пистолеттан атыу өсөн уны сәп сифатында ҡулланған булғандар. Һәйкәл 1949 йылда яңынан тергеҙелә, 142 пуля тишектәре бөтөрөлә.
Тасуирлама
Скульптор А. С. Пушкинды илһамланып торған мәлдә һүрәтләгән. Шағир Нева йылғаһы яр буйының парапетына терһәге менән терәлеп тора, шағирҙың аяҡтары бик матур итеп ҡаушарылған. Уның моңһоу ҡарашы бик алыҫҡа төбәлгән.
Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе
Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе — Гомель һарай-парк ансамбле составында сиркәү-кәшәнә.
Тарихы
1903 йылда Паскевич Федор Иванович (1823—1903) шулай уҡ сиркәү-кәшәнәлә ерләнә.
Сиркәү- кәшәнә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  зыян күрә, әммә  1968—1975 йылдарҙа тергеҙелә. 2008—2016 йылдарҙа сиркәүҙә реставрация үткәрелә. Хәҙер был архитектура ҡомартҡыһы — Румянцев-Паскевичтарҙың һарай-парк комплексының өлөшө.
Архитектураһы
Кәшәнә әкиәттәге бәләкәй замокты хәтерләтә. Әммә архитектор, күләме бәләкәй булыуға ҡарамаҫтан, ҡоролманың тулы композицияһына өлгәшкән. Сиркәү планы — 30 м²  майҙан менән квадрат, композицияһы биш башлы сатырлы сиркәү рухында төҙөлгән. Көньяҡ фасадында баҫҡыс һәм аркалы портал менән инеү урыны төҙөлгән. Керамик колонналар, скульптура кокошниктары, түңәрәк биҙәктәр, кәрниз билбауҙары, алтын ялатылған көмбәҙҙәре һәм төҫлө керамикалар юғары   кимәлдә башҡарылған. Фасадтарға үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән майолик плиткалар матурлыҡ бирә. Декорҙы рәссам С.Садиков етәкселегендә урындағы оҫталар эшләгән.
Кәшәнә
Ҡәберҙәр менән кәшәнә ер аҫтында урынлашҡан, инеү урыны павильонда күпмелер арауыҡта урынлашҡан. Төрбәлә ырыуҙың һигеҙ вәкиле ерләнгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кузнецов Николай Тимофеевич
Кузнецов Николай Тимофеевич (25 сентябрь 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй химик, химия фәндәре докторы (1976), профессор (1980), органик булмаған материалдарҙың физика химияһы һәм технологияһы буйынса  Рәсәй Фәндәр академияһының  тулы хоҡуҡлы ағзаһы, (1994 йылдан; 1987  йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты).
Биографияһы
Төп эштәре химия һәм органик булмаған гидридтар технологияһына, координация берләшмәләренә һәм органик булмаған материалдарға  арналған.
1996—2006 йылдарҙа «Координационная химия» журналының баш мөхәррире, 1988 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — «Журнал неорганической химии» журналының  баш мөхәррире.
Улы А.Н. Кузнецов —химик, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1973 йылда тыуған).
Наградалары
Фән һәм техника өлкәһендә  «Химия карборанов и полиэдрических боранов» эштәр циклы өсөн   Рәсәй Федерацияһының  Дәүләт премияһы  лауреаты (1996), фән һәм техника өлкәһендә РФ хөкүмәте премиялары (2002), мәғариф өлкәһендә РФ президенты премияһы (2005) , «Координационные соединения кластерных анионов бора» эштәр циклы өсөн Л.А. Чугаев исемендәге премиялары (2006). РФ юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2001). М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нескә химия технологиялары институтының һәм  Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия һәм технология университетының почетлы профессоры, Ростов дәүләт университетының почётлы докторы.
2010 йылда «Авиакосмик, лазер техникаһы, водород энергетикаһы һәм ҡулланыуҙың башҡа өлкәләрендә  яңы органик булмаған конструкцион һәм фунциональ  материалдар булдырыуҙа уңыштары өсөн» Н.С. Курнаков исемендәге алтын миҙал менән бүләкләнә.
Попова Надежда Васильевна
Наде́жда (Анастаси́я) Васи́льевна Попо́ва [1] (1921 йылдың 17 декабре — 2013 йылдың 6 июле) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, 2-се Белорус фронты 4-се Һауа армияһы,46-сы гвардия ҡатын-ҡыҙҙар төнгө бомбардировка полкы эскадрилья командиры урынбаҫары, Советтар Союзы Геройы (1945), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983), отставкалағы гвардия полковнигы.
Биографияһы
1939 йылда, хәрби лётчик булыу теләге менән, Мәскәүгә килә, һәм шунда легендар лётчик, Советтар Союзы Геройы, Полина Осипенко менән таныша, һәм ул Надежда Попованы ОСОАВИАХИМ-дың Херсон авиация мәктәбенә ебәреү буйынса ярҙам итә. Уны тамамлағас, буласаҡ 1940 йылда Донецк хәрби авиация летчиктар училищеһында уҡыуын дауам итә һәм лётчик-штурман дипломын ала. Аэроклуб инструкторы сифатында хеҙмәт итеү дәүерендә 15-әр кешенән торған 2 төркөм лётчиктар осоусылар әҙерләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, хәрби авиация училищеһын башланғыс уҡытыу инструкторы Надежда Попова уҡыу йорто менән Үзбәкстандың Сәмәрҡәнд өлкәһе Каттакурган ҡалаһына эвакуацияланған. Унда фронт авиацияһы өсөн лётчик-истребителдәр әҙерләй, һәм фронтҡа алыу үтенесе менән ғаризалар яҙа.