cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баҡай ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Волгин Вячеслав Петрович
Волгин Вячеслав Петрович (2 (14) июнь 1879 йыл,  Борщевка, Курск губернаһы, Рәсәй империяһы — 3 июль 1962 йыл, Мәскәү, РСФСР, СССР) — СССР тарихсыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Марксҡа тиклем осорҙа социалистик һәм коммунистик идеялар тарихы буйынса белгес. СССР Фәндәр академияһы академигы (01.02.1930), СССР Фәндәр академияһының вице-президенты (1942—1953).
1947—1951 йылдарҙа — РСФСР Юғары Советы депутаты. Француз йыллыҡ баҫмаһының баш мөхәррире (1958—1962).
Биографияһы
Волгин тураһындағы биографик материалдар бик аҙ. Тыуыу тураһында таныҡлыҡтың һаҡланып ҡалған күсермәһенә ярашлы, ул Курск губернаһының Рыльский өйәҙе Борщёвка ауылында иҫке стиль буйынса 11 июндә донъяға килгән (иҫке стиль буйынса 13-өндә суҡындырылған). Әсәһе Екатерина Николаевна ул тыуып өс аҙна үткәс вафат булған, уны өләсәһе Мария Николаевна үҙенең алпауыт усадьбаһында тәрбиәләгән.
Атаһы Пётр Николаевич — дворян, чиновник улы. Харьков дини семинарияһында, һуңынан Мәскәүҙә Петровский игенселек академияһында уҡыған. Атаһы Харьков университетының физика-математика факультетына уҡырға ингән. Ул Екатеринослав губернаһында «халыҡҡа инеү»ҙә ҡатнаша, шуның өсөн ҡулға алына һәм алдан тотҡонлоҡ йортонда була, 193-сө эш буйынса тикшереү аҫтында була. П. Н. Волгин, империяның баш ҡалаларында йәшәү хоҡуғынан мәхрүм ителә, полицияның күҙәтеүе аҫтында була.
Вячеслав Петрович Волгин Немиров гимназияһында ике йыл, һуңынан алты йыл буйына 2-се Кишинёв гимназияһында уҡый, уны 1897 йылда алтын миҙал менән тамамлай.
Мәскәү университетын тамамлаған (1908), унда 1897—1908 йылдарҙа тәнәфестәр менән, тәүҙә физика-математика, һуңынан тарих-филология факультетында уҡый. Диплом эшен Р.Ю. Виппер етәкселегендә башҡара. Уҡыуын тамамлағас, университет ҡарамағында ҡала.
1901 йылда РСДРП-ға инә, 1914 йылға тиклем  меньшевик була.
1914 йылдан Шанявский исемендәге университетта уҡыта. 1919—1930 йылдарҙа - Мәскәү университеты профессоры, 1921 йылдан — ижтимағи фәндәр факультеты деканы, 1919—1929 йылдарҙа — Дәүләт ғилми советы ағзаһы, РСФСР-ҙың Халыҡ мәғарифы комитетының Баш профессиональ-техник белем биреү комитеты рәйесе урынбаҫары (1921–1922).
1920 йылдан алып РКП (б)/ВКП (б)/КПСС ағзаһы.
1921—1925 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университеты ректоры. Университетты «советлаштырыу» һәм «пролетаризациялау» менән етәкселек итә. Вазифа биләүе арҡаһында бөтә кимәлдәрҙә лә юғары белем биреүҙе үҙгәртеп ҡороуҙа ҡатнашыу мөмкинлегенә эйә була: Мәғариф халыҡ комитетының төрлө органдарында проекттарҙы тикшереүҙән алып университет идараһы аша ҡарарҙарҙы тормошҡа ашырыуға тиклем. Ул юғары уҡыу йорттары өсөн төп документ - юғары мәктәп уставын әҙерләүҙә (һуңынан уны практикала ҡулланыуҙа) ҡатнаша. Өҫтәүенә, Волгиндың эшмәкәрлеген билдәләгәндә университеттың ауыр финанс-хужалыҡ хәлен иҫәпкә алмау мөмкин түгел, был уға, ректор һәм декан булараҡ, тормошҡа планлаштырылған күп нәмәне үткәрергә ҡамасаулай. .
1925–1930 йылдарҙа — МДУ этнология факультеты деканы
1930 йылдың 3 мартынан 1935 йылдың 20 ноябренә тиклем — даими секретарь, 1942 йылдың 8 майынан 1953 йылдың 26 октябренә тиклем — СССР Фәндәр академияһының вице-президенты.
Дели Университетынан тарих өлкәһендә Honoris causa (1947).
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Ҡатыны  — Евгения Васильевна Волгина (тыумыштан Романова, 1890-1992). Улы Юрий (1911) фронтҡа рядовой булып китә һәм 1941 йылдың октябрендә Наро-Фоминский эргәһендә хәбәрһеҙ юғала.
Сыгат-Ех
Сыгат-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сюмозерка
Сюмозерка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюма йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәсетле
Мәсетле, Мырҙалар, Мырҙалар Мәсетлеһе, Мырҙа—Мәсетле (Мечетлино) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Мәсетле ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 713 кеше булған. Почта индексы — 452482, ОКАТО коды — 80247840001.
Географик урыны
Мәсетле ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юлы станцияһынан төньяҡҡа табан 53 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Боронғо исеме Мырҙалар, Мырҙалар Мәсетлеһе, Мырҙа—Мәсетле. Мәсетле ауылы Мырҙалар атамаһы аҫтында тәүге тапҡыр 1672 йылда яһаҡ кенәгәһендә телгә алына. Мәсетле Мырҙалар ырыуының һәм шул уҡ исемдәге улустың төп ауылы, үҙәге, булараҡ танылған. Себер даруғаһы Мырҙалар улусындағы Мырҙалар ырыуы халҡы үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә законлы документын, Жалованная грамотаны, XVII быуаттың 1695 йылында алған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Мәсетлелә 1795 йылда 177 кеше йәшәгән. 1816 йылда — 342 кеше, 1834 йылда  428 кеше йәшәгән.
1816 йылда 53 хужалыҡтың 14-дә күп ҡатынлы ғаилә (ике ҡатынлы 13 ир, 4 ҡатынлы 1 ир) теркәлгән, был дөйөм күрһәткестән 26,4 % тәшкил иткән.
Тағы шундай мәғлүмәттәр бар: 1842 йылда ауылда йәшәгән 464 кешегә 113 сирек (1 сирек — 8 бот арышҡа тиң) ужым һәм 608 сирек яҙғы иген сәселгән. Шулай уҡ 18 сирек бәрәңге лә ултыртылған. Хужалыҡтарҙа 451 баш ат, 271 һыйыр, 235 һарыҡ, 76 кәзә булған. Умартасылыҡ менән шөғөлләнеүселәр ҙә теркәлгән — 7 умарта, 5 солоҡ. Ауылда мәсет төҙөлгән.
1859 йылдағы рәүиз материалы Мәсетлелә 548 кеше йәшәгәнен күрһәтә.
1865 йылда 83 хужалыҡта 587 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсетле ауылында улус идаралығы, мәсет, һыу тирмәне булған.
Ауылдың XIX быуат аҙағындағы хәлен бер статистик йыйынтыҡта былай тасуирлағандар: Мырҙалар ауылы (Мәсетле) — тау итәгендә бүлеп бирелгән ерҙең көньяҡ сигендә урынлашҡан. Ауыл эргәһенән Йүрүҙән йылғаһы аға. Халҡы: 103 йортта 184 рәүиз йәне. Ере тораҡ эргәһендә бер урында. Һөрөнтө ерҙәр ҡалҡыулыҡлы урында урынлашҡан. Боронғо замандарҙан бирле һөрөлгән. Тупрағы — кәүшәк ҡара тупраҡ. Хужалығы тәртипһеҙ ҡоролған. Арыш, һоло, бойҙай сәсәләр. Ашламалар ҡулланыла. Көнгөр һәм ябай һабан менән һөрәләр. Ауылда 3 ашлыҡ һуҡҡыс һәм 3 елгәргес бар. Өй хужалыҡтарында йәшелсә баҡсалары таралған. Хужалыҡтар малсылыҡ менән көн күрә; башҡорт тоҡомло ваҡ мал көҙөн баҫыу һәм туғайҙарҙа көтөлә. Көтөүлектәре ауыл эргәһендәге таулыҡтарҙа. Йүрүҙән йылғаһында малдарға һыу эсереү урыны бар, икенсеһе — ҡалҡыулыҡтар араһында. Бесән әҙерләйҙәр. Һөрөнтө ерҙәрҙе һәм сабынлыҡтарҙы бөтә ауыл менән йә айырым хужалар ҡуртымға бирә. Ауылда 1 бакалея кибете бар.{{oq|ru| «Селение Мурзалар (Мечетлина тожъ) — уподошвы горы, у южного края надела. При селении протекает р. Юрюзань. Население: башкиры-вотчинникив в числе 103 дворов и 184 ревизских душ. Земля в одномъ месте при селении. Пашня расположена на холмистой местности. Распахана с незапамятныхъ временъ. Почва — рыхлый чернозем. Хозяйство безсистемное. Сеют: рожь, овес, пшеницу. Удобрение практикуется. Пашут кунгурскими и простыми башкирскими сабанами. В селении 3 молотилки и 3 веялки. Огороды разводят для домашнего хозяйства. Скотоводство хозяйственное; скот мелкой башкирской породы; пасется по полям и лугам осенью. Выгон присельный, по возвышенной равнине. Водопой в р. Юрюзань, второй — по холмистой местности. Сеном обходятся. Аренда: существует сдача пашни и покоса как всем селением, так и отдельными домохозяевами. В селении 1 бакалейная лавка.» .{{конец цитаты}}
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге көндәге үҫеше
1906 йылда ауылда мәсет, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған. 1920 йылда Мәсетлелә 679 кеше йәшәгән. XX быуаттың 1930-сы йылдарынан Мәсетле ауылының хәҙерге исеме нығынған. Әлеге ваҡытта Мәсетле төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Мәсетле ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Мәсетле е — Ер йөҙөндәге тормош эволюцияһының иртә пермь этабындағы пермь системаһының (290—285 миллион йыл элек) әртә һәм көңгөр ярустары интервалын биләгән фоссилияларҙан торған бай комплекслы халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған төп геологик объект. Ултырмаларҙа фораминиферҙар (фузулинид), аммоноидеялар, конодонттар, остракодтар, брахиоподтар, балыҡтар, каламиттар, эзбизташ ылымыҡтарҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтары бар. Әртә-көнгөр йәшендәге ылымыҡтарҙың һирәк ҡалынлыҡтағы ҡомло-балсыҡлы һыҙаты аша кәүҙәләнә. Геологик өҫкә сығыу оҙонлоғо — 750 метрға, бейеклеге 100 метрға тиклем.
Мәсетле киҫелеше Халыҡ-ара стратиграфик шкаланың көңгөр ярусының аҫҡы сиге глобаль стратотибы («алтын ҡаҙаҡтар») кандидаты булып тора. Әртә һәм көңгөр ярустары араһындағы сиктәр Neostreptognathodus pnevi Kozur et Movshovitsch конодонттар барлыҡҡа килеүе буйынса билдәләнә. Глобаль корреляция өсөн Мәсетле киҫелешендә күп һанлы аммоноидеяларҙың (әртә ярусы ултырмаларында — Uraloceras fedorowi, көңгөр тоҡомдарында — Clausiuraloceras ырыуы вәкилдәре) булыуы мөһим.
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Аҙаш ауылдар
Дыуан-Мәсетле — Мәсетле районындағы ауыл. Ауыл Советы үҙәге.
Грибоедов каналы
Грибоедов каналы (1923 йылға тиклем — Екатерина каналы) — Санкт-Петербургта,  башланғысын Марс яланындағы Мойка йылғаһынан алып Кесе Калинкин күпере янындағы Фонтанка йылғаһына ҡойған канал. Каналдың оҙонлоғо — 5 км, киңлеге — 32 метр, тәрәнлеге — 3,5 м тиклем, урта һыу сығымы — 3,1—3,4 м³/с тәшкил итә. Топонимы шулай уҡ Грибоедов каналы яры буйы булараҡ ҡулланыла.
Тарихы
1735 йылда Вознесенский проспекты үҙәге буйлап ағастан Вознесенский күпере төҙөлә.
Кривуша йылғаһы буйында 1737 йылда төҙөлөштәр башлана, бында диңгеҙ ведомствоһы хеҙмәткәрҙәренә ер участкалары бирелә башлай. Башта уң ярында төҙөлә. Хужа бурысына ярҙарҙы тәртипкә килтереү, уны ағас менән нығытыу инә. Йорттар төҙөү өсөн ағас йылға үҙәне буйынын ҡырҡылған, әммә батша указы менән имәнде, саған һәм йүкәне бында ҡырҡыу тыйылған. Әгәр ағастар төҙөлөш урынында булһа, уларҙы баҡсаларға күсереп ултыртырға тейеш булғандар.
1739 йылда Кривуша йылғаһы башы Мойка менән берләштерелә. 1764—1790 йылдарҙа төбө тәрәнәйтелә, ярҙары нығытыла һәм  гранит яр буйҙары ҡорола  (төҙөүселәр — инженер И. М. Голенищев-Кутузов, И. Н. Борисов, Ф. В. Баур, К. Ф. Модер).
1923 йылдың 6 октябрендә канал  яр буйындағы йорттарҙың береһендә йәшәүсе рус драматургы һәм дипломаты Александр Сергеевич Грибоедов хөрмәтенә уның исеме менән  үҙгәртелә һәм   Яҙыусы  Грибоедов  каналы, ә 1931 йылдан башлап — Грибоедов каналы тип атала.
Канал уның төҙөкләндереүе менән шөғөлләнгән инженер К. Д. Грибоедов исеме менән бәйле, ә уның аҙашы-драматургтың фамилияһы менән бәйле түгел тигән легенда бар. Легенда топономика буйынса белгестәр тарафынан кире ҡағыла.
2016 йылдың 10 сентябренән яр буйы урамының таҡ һаны яғынан Ҡазан майҙанынан алып Гривцов тыҡрығына тиклем бер яҡлы хәрәкәт индерелә.
Географик мәғлүмәттәр
Каналдың оҙонлоғо 5 км, киңлеге — 32 метр, тәрәнлеге — 3,5 м, һыуҙың уртаса сығым — 3,1—3,4 м³/с тәшкил итә. Петербургтың башҡа ҡылымыҡтарынан канал үҙенең тар һәм бормалы булыуы менән айырыла.
Садиҡова Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы
Садиҡова Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы (14 август 1919 йыл — 20 сентябрь 1985 йыл) — СССР ғалим-археологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, комсомол органдары хеҙмәткәре. Тарих фәндәре кандидаты (1965). Хәҙерге заман Башҡортостан археологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан беренсе профессиональ археолог.
Төп тикшеренеү йүнәлеше — Көньяҡ Уралдың сармат мәҙәниәте. Бер нисә археологик ҡомартҡыны аса: Иҫке Муса ҡурғандары, Убалар , Шәкетау тауының көнсығыш битләүендә Шаһ-Тау ; Иҫке Ҡыйышҡы ҡурғандарын өйрәнә. Тиҫтәләгән ғилми хеҙмәт авторы.
Биографияһы
Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы Садиҡова 1919 йылдың 14 авгусында Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Шәрип-Мәмәк ауылында тыуған.
1940 йылда атаһы вафат булғандан һуң, 1941—1942 йылдар осоронда уҡыуын Учалы районының Ильин алтын приискыһында тарих һәм география уҡытыусыһы булып эшләү менән бергә алып барырға мәжбүр була. 1942—1943 йылдарҙа Өфө судноларэшләү заводы ҡарамағындағы 3-сҡ ФЗО-ла тәрбиәсе булып эшләй.
1943—1945 йылдарҙа 10-сы һөнәрселек училищеһының комсоргы. 1945 йылдан КПСС ағзаһы. 1945—1947 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Жданов районы комитетының икенсе секретары. 1947—1948 йылдарҙа Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының КПСС тарихы, философия һәм политэкономия кабинеты мөдире, ә 1948—1952 йылдарҙа — тарих кафедраһы ассистенты.
Археология
Уҡыуын тамамлағандан һуң Өфөгә ҡайта СССР Фәндәр академияһы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Башҡортостан филиалында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһын (1957—1963 йылдар) эш башлай.
1962—1963 йылдарҙа М. Х. Садиҡова Федоровка, Стәрлебаш, Баймаҡ, Хәйбулла һәм Әбйәлил райондарында разведка эштәре үткәрә, уның һөҙөмтәһе булып Башҡортостандың Урал аръяғында Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан бронза быуаттың алты тораҡ һәйкәле: Аҡназар һәм Оло Әбеш тораҡтары, Оло Арыҫланғол биләмәһе (Хәйбулла районы), Буранбай һәм Муллаҡай тораҡтары, шулай уҡ Сыңғыҙ палеолит торағы (Баймаҡ районы) асыла.
М. Х. Садиҡованың бигерәк тә Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Ҡыйышҡы ҡурған ҡәберлектәрендәге ҡаҙыныуҙары айырым иғтибарға лайыҡ. Был һәйкәлде тикшеренеүҙәрҙе Башҡортостан территорияһында иртә күсенеүселәрҙең мәҙәниәтен төрлө яҡлап фәнни өйрәнеүҙең башы тип хаҡлы рәүештә атарға мөмкин. Уның тәҡдим иткән һәйкәлде этномәҙәни һәм хронологик интерпретация хәҙер ҙә кире ҡағылмай.
1963 йылда Темәс ауылы эргәһендәге ҡурғандарҙы асы һәм тикшерә. Һуңынан был эште Н. А. Мәжитов менән М. И. Рәжәпов дауам итә.
1963 йылда институттан китергә мәжбүр була. 1963—1967 йылдарҙа — эшһеҙ.
Эштән ебәреүгә нигеҙ булып, уның йәнәһе лә, эшен башҡара алмауы сәбәпле институттың килешеүен оҙайтмаҫҡа ҡарар итеүе тора. Йәшерен тауыш биреүҙә 8 кеше — ыңғай, 6 кеше ҡаршы була.
Республиканың партия етәкселәре исеменә һәм институт директоры исеменә яҙҡан ғаризаһында Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы фәнни эштәренең тотҡарланыуына 1959 йылда — улы, 1961 йылда ҡыҙы тыуыуы һәм уларҙың ҡаты сирләүе тураһында яҙа. Бер нисә йыл Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы Садиҡова һөнәре буйынса эшкә урынлаша алмай, ғаилә бары тик тормош иптәшенең эш хаҡына ғына йәшәй.
1965 йылда Мәскәүҙә Рәсәй Фәндәр академияһының Археология институтында А. П. Смирнов етәкселегендә «Башҡортостан территорияһында сарматтар» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1967 йылда Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улының һәм СССР Фәндәр академияһы Археология институтының скиф-сармат археологияһы секторы мөдире Смирнов Алексей Петрович һәм Смирнов Константин Федорович юллауы буйынса, тарих фәндәре кандидаты М. Х. Садиҡованы СССР Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына өлкән лаборант вазифаһына эшкә алалар.
1970 йылда, тормош иптәше вафат булғандан һуң, матди ауырлыҡтар арҡаһында М. Х. Садиҡова фәнни эшмәкәрлеген ҡалдырып, Башҡорт дәүләт медицина университетының философия кафедраһы доценты вазифаһына күсә һәм унда 1974 йылға, пенсияға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Хеҙмәттәре
''Махмуда Хисаевна подготовила к изданию книгу, но издать не смогла. Она до сих пор лежит в архиве. Печатать её сегодня нет смысла — археология шагнула далеко вперёд''
Талтма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пузовца
Пузовца — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әфлисун
Әфлисун, әфлисун ағасы емеше (Citrus sinensis, Апельсин)  — һутлы емеш, мандарин менән помело гибриды; цитрус үҫемлектәргә ҡараған оҙонсараҡ япраҡлы мәңге йәшел көньяҡ ағасы һәм уның ҡыҙғылт һары һутлы емеше.
Тәү булып Европаға португалия диңгеҙ сәйәхәтселәре тарафынан алып килтерелә. Әфлисун ағасы бик тиҙ рәүештә Европала тарала.
Томбита-Яха
Томбита-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хиос һарығы
Хиос тоҡомо — ул һөтлө ҡалын ҡойлоҡло тоҡомло һарыҡ. Әлеге ваҡытта хиос һарығы, Хиос грек утрауҙарында сығарылған тигән киң таралған фекер йәшәй, кивирджик һәм даглич тоҡомо менән туғанлығы тураһында ла фекер бар.
Тоҡом характеристикаһы
Хиос һарыҡтарын айырып торған һыҙат — уның ҡолағында, танауында, ҡорһаҡ, аяҡтары һәм күҙ тирәләй ҡара йәки көрән тамғаһы бар.
Хиос һарығы тыуғанда уртаса ауырлығы 3,6 — 3,9 килограмм була. Өлкән һарыҡтарҙың инәләре 48-ҙән 70 килограмм, ә аталары 66 — 91 килограмм тарта.
Ата һәм инә һарыҡтар мөгөҙлө була, әммә мөгөҙһөҙ инә һарыҡтар ҙа осрай.
Имеҙеү осоронда (уртаса алғанда, 210 көн) хиос һарығы 120 кг-нан 272 кг тиклем һөт бирә. Һөт фет, бацос, манури сырҙарын әҙерләү өсөн ҡулланыла.
1989 йылдан 2007 йылға тиклем донъя буйынса хиос һарығының һаны 16 000 алып 51 860 тиклем арта.
Хиос һарығын үрсетеүсе фермалар
А. И. Геласакис 2010—2012 йылдарҙа Грецияла хиос һарығын үрсетеү буйынса уртаса күрһәткестәр эшләй. Үрҙәге тикшеренеүгә ярашлы, һарыҡ көтөүе уртаса 314 баштан тора (210 инә һарыҡ, 16 ата һәм 88 бәрәс), ә утраса һөт һауымы имеҙеү осоронда — 276,6 ± 55,6 кг / имеҙеү осоронда (лактация оҙайлығы менән). Һарыҡтың уртаса үрсеүсәнлеге — 2,1 ± 0,3. Бәрәсте 6-8 аҙна эсендә үҫтереү киң таралған, артабан һарыҡтарҙы 7 ай дауамында һауалар.
Ошо факттар нигеҙендә Грецияла хиос һарыҡтарын үрсетеүсе фермаларҙа тикшеренеү эштәре үткәрелә. Тикшеренеү барышында фермсаларҙың дүрт категорияһы асыҡлана:
Анцио
Анцио (Anzio) — ҡала-порт, Италияның Тиррен диңгеҙе өсмөйөшөндә урынлашҡан. Анцио ҡалаһы Лацио төбәгендәге Рома провинцияһында тора.
Халыҡ һаны — 52 865 кеше (30.04.2009 й.). Анцио ҡалаһы 43,43 км² майҙанды биләй. Почта индексы — 00042. Телефон коды — 06.
Тарих
Анциум (Antium) йәки Анций Римдан боронғораҡ вольсктарҙың нығытылған ҡалаһы. Риүәйәт буйынса, ҡалаға нигеҙҙе тылсымсы Цирцеяның һәм Одиссейҙың улы Антей һалған. Рим империяһы ваҡытында Анциум менән Помпей римлеләрҙең бай виллалары һаны буйынса ярышҡан. Император һарайы диңгеҙ ярында торған, унда Калигула һәм Нерон тыуған. Һарайҙағы археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында бында бик күп антик сәнғәт шедеврҙары табылған, мәҫәлән, «көрәшсе Боргез көрәшсеһе» һәм «Аполлон Бельведерский». 59 йылда Нерон бында сауҙа портына нигеҙ һала. Шулай уҡ империя дәүерендә бында Эскулап һәм Фортуна ғибәҙәтханалары төҙөлгән. VI быуатҡа тиклем ҡала шул уҡ исемле епархияның үҙәге була. Ул, сарациндар баҫҡандан һуң, йәшәүҙән туҡтай.
Сарациндар ҡаланы емергәндән һуң, ҡала биләмәһе ташлана, ҡала көнсығышҡа табан — хәҙерге Неттуноға шыла. Яңырыу дәүерендә Анцио эргәһендә Альдобрандини (Фраскати) һәм Боргезе ғаиләләренең виллалары төҙөлә. Яҡынса 1479 йылда Анциолағы Нерон һарайы емереклектәрендә Аполлон статуяһы табыла. Был статуя, 1506 йылда папа Юлий II бойороғо буйынса Ватикандың Бельведер баҡсаһына ҡуйыла. Папа Иннокентий XII 1698 йылда археологик зонанан көнсығышҡа табан яңы порт төҙөй башлай. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Римды алыу маҡсаты менән был портҡа союздаштар төшөрөлә (ҡарағыҙ: Анцио-Неттун операцияһы).
Демография
Халыҡ динамикаһы:
Сабитов
Сабитов — башҡорт фамилияһы.
Сөғд теле
Сөғд теле (сөғд. sγwδy’n’k, sγwδy’w, забони суғдӣ) — хәҙерге Тажикстан һәм Үзбәкстан территорияһында, Зеравшан йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан Сөғд батшалығында, шулай уҡ «Бөйөк ебәк юлы» буйындағы күп һанлы сөғд колонияларының һөйләшеү теле булған иран телдәре көнсығыш иран төркөмсәһенә ҡараған үле тел. Яҙма ҡомартҡыларҙың күбеһе Ҡытай Халыҡ Республикаһының Шеңжан-Уйғыр автономиялы районындағы Турфанда, Ганьсу ҡытай провинцияһындағы Дуньхуанда һәм Тажикстандың Муг ҡәлғәһендә табылған.
Тажикстанда Яғноб йылғаһы үҙәнендә йәшәгән халыҡ һөйләшкән яғноб теле согдий теленең дауамы булып тора һәм уның диалекттарының береһенә барып тоташа.
Тарихы
Сөғд теле, башҡа төньяҡ-көнсығыш иран телдәре: хорезм һәм скиф-сармат телдәре менән, бер уртаҡ тәү телгә ҡарай. XIX быуат аҙағында Андреас Фридрих Карл Турфан оазисында табылған манихей әҫәрҙәре буйынса телде тәүге тапҡыр идентификациялаған.
Сөғд халҡы б. э. т. II—I мең йыллыҡ башында Зарафшан йылғаһы үҙәненә күсеп килә. Яулау һуғыштарынан һуң сөғдлеләр тыныс территориаль экспансияға күсә, б. э. III быуатында Бөйөк ебәк юлы буйында, Көнбайыш Ҡытай һәм Монголия оазистарында, сауҙа тораҡтары булдыра. Б. э. V быуатында сөғд телен һөйләшеүселәр Фирғәнә Үҙәнендәге Шаш (Чач) оазисына һәм Етеһыу биләмәләренә килеп төпләнә.
Ғәрәп яулап алыуҙарына тиклем, сөғд сауҙагәрҙәре даими рәүештә Ҡытайҙа һәм Етеһыуҙа өҙлөкһөҙ йәшәгәнлектән, сөғд теле Зарафшан үҙәненән алып биләмәләрҙә өҫтөнлөклө булған. Әүҙем сөғд сауҙаһы арҡаһында үҙәк Азия төбәгендә сөғд теле лингва франка хеҙмәтен үтәгән. Сөғд телендә дини әҙәбиәт әүҙем үҫешкән, манихей, будда һәм христиан текстары булдырылған һәм тәржемәләнгән. Үҙҙәренең яҙмаһы булдырылғанға тиклем, Уйғыр ҡағанлығында сөғд теле әҙәби тел булараҡ ҡулланылған.
Иртә урта быуаттарҙа сөғдтәр сөғд, фарсы һәм парфян телдәре араһындағы айырманы аңлағандар, һәм шуның өсөн сөғд-фарсы-парфян һүҙлектәре төҙөлгән.
Сөғд һәм төрөк телдәре бер-береһен үҙ-ара байытҡан. Муг документтарындағы сөғд текстарында төрөк теле үҙләштермәләре осрай. Мәҫәлән, «yttuku» — «посылать», «посольство», «bediz» — «резьба, орнамент» һ.б. Шунда уҡ «sozum» — «мой приказ» тигән саф төрөк һүҙе уҡыла.
VIII быуатта Урта Азияны ғәрәптәр яулағандан һуң, сөғд мәҙәниәте бөлгөнлөк кисерә, ә сөғд телен фарсы теле ҡыҫырыҡлай. X быуатҡа Сөғд халҡының күпселеге фарсы телендә аралашҡан, әммә X быуатта Шәмсетдин әл-Мөҡәддәси: «Зарафшан үҙәнендә сөғд һөйләштәре барлығына шаһитлыҡ итәм» тип яҙған. Ҡырғыҙстан территорияһында X—XI быуаттарға ҡараған сөғд яҙыуҙары табылған. XII быуатҡа төрөк телдәре бөтөнләй сөғд телен ҡыҫырыҡлап сығарған.
Сөғд теле Согдиананың рәсми теле булған, Тажикстандың Сөғд өлкәһе Айни районы составындағы Дар-Дар ауылынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан Муг ҡәлғәһендә табылған «Сөғд донъяуи текстары» (Иҫке хаттар) — батша Деваштичтың рәсми документтары һәм хаттары йыйылмаһы шуны раҫлай. Сөғд будда текстарын һәм Сөғд манихей текстары яҙғанда ҡулланылған әҙәби тел эпиграфик ҡомартҡылар, «Иҫке хаттар» һәм сөғд христиан (мәсих) текстары яҙылған тел йәнле һөйләү теленән бер ни тиклем айырылған.
Нәжд
Нәждең сиктәре
Урта быуаттағы ислам географтары Хижәз менән Нәжд араһындағы сиктәрҙе аныҡ ҡына билдәләү өсөн байтаҡ ваҡыттарын сарыф итә, уларҙың дөйөм фекере шундай: Нәждең көнбайыш сиге көнбайыштағы тау һырттары һәм ултырма ҡатламдары көнсығышҡа табан һөҙәкләнә барған урындан, ә көнсығыш сиге хәҙерге Эр-Рияд ҡалаһынан яҡынса 100 км көнсығышҡа табан Дәхнә сүллеге тип танылған тар ҡыҙыл ҡом дюналары һыҙаты буйлап үтә. Руб-әл-Хәлиҙең бихисап эре ҡом дюналары диңгеҙе һәр ваҡыт Нәждең көньяҡ сиге тип иҫәпләнә, көньяҡ сигендә ҡороған Ранье, Татлит һәм Биша йылғаларының улаҡтары урынлашҡан.
Сөғд теле
Тарихы
Сөғд теленең Бохара һөйләше Сәмәрҡәнд сөғд теленән айырылған.
Нәжд
Нәждең сиктәре
Нәждең төньяҡ сиге һәр ваҡыт үҙгәртеп торған, шуға ла урта быуат географтары уға иғтибарҙы бик аҙ бүлә. Иртә ислам быуатында Нәжд, Ғәрәбстан һәм Месопотамия араһындағы сиктә, Евфратҡа тиклем йәйрәп ята, тип иҫәпләнелә. Шуға ҡарамаҫтан, Сүриә һәм Ираҡ сүллектәренә яҡын ятҡан төбәктәр Нәждең ҡалған өлөшөнән Нефуд оло сүллеге менән айырылып ята һәм эске Ғәрәбстанға ҡарағанда тулыһынса тиерлек Ираҡ һәм Сүриә менән тығыҙыраҡ бәйләнештә булған бәҙәүи ҡәбиләләре тарафынан биләп алына. Шуның өсөн аҙағыраҡ «Нәжд» термины Нефуд сүллеге тәбиғи сиге булған Нәжд яйлаһына ҡарата ғына ҡулланыла башлай.
Сөғд теле
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта Яғноб йылғаһы үҙәнендә сөғд теле диалекттарының береһе тип һаналған яғноб телендә һөйләшкән ҙур булмаған анклав йәшәй.
Нәжд
Топографияһы
Нәжд — 762 метрҙан 1525 метрға тиклем бейеклектәре булған яйла, ул көнбайыштан көнсығышҡа тәпәшәйә бара. Көнсығыш өлөшөндәге оазистарында тораҡ пункттары урынлашҡан, ә ҡалған өлөшөндә күсмә бәҙәүиҙәр үҙ йолалары буйынса йәшәй. Хаилдән әллә ни алыҫ булмаған игеҙәк тауҙар Аджа менән Сальма һәм үҙәктә төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылып ятҡан Тувайк һырты топографик йәһәттән иҫтәлекле урын булып тора. Күп һанлы ҡороған йылға улаҡтары (вади) ята: Эр-Рияд янында Хәнифә, көньяҡта Наам, төньяҡта Әл-Ҡасим провинцияһында Эр-Румма, Нәждең көньяғында Әд-Давасир һәм башҡалар. Күпселек ауылдар һәм тораҡ пункттары ҡоро сүллек климаты шарттарында үтә ҡиммәтле ямғыр һыуҙарын йыйырға һәләтле ҡороған йылға улаҡтары тирәләй ултырған. Башҡа ауылдар оазистарҙа урынлашҡан. Нәжд бер нисә районға бүленә, уларҙың һәр береһендә йәшәгән халыҡтың телдәре лә, йолалары ла бер ни тиклем айырыла — һәр береһенең үҙ диалекты һәм йолалары бар. Эр-Рияд урынлашҡан Әл-Арид иң ҙур райондарҙың береһе. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстанында Нәжд өс административ районға бүленгән: Хаил, Әл-Ҡасим һәм Эр-Рияд, уларҙың дөйөм майҙаны 554 000 км².
Сөғд теле
Яҙмаһы
Сөғд текстарын яҙҙырыу өсөн арамей яҙмаһынан эшләнгән үҙенең консонант яҙмаһы ҡулланылған. Христиан текстары бик күп осраҡта — сөғд фонетикаһына яраҡлаштырылған сүриә яҙмаһы варианты, ә манихей текстары арамей прототибына, йәки «милли» сөғд яҙмаһына барып тоташҡан пальмир яҙмаһының яңыртылған варианты менән яҙылған.
Үҙенә яҡын булған пехлеви яҙыуындағы Pahlavi scripts кеүек, сөғд яҙыуында ла гетерография киң ҡулланылған. Яҙмала һуҙынҡыларҙың бер мәғәнәле кәүҙәләнеше булмай, шуға күрә текстарҙы тартынҡылар эҙмә-эҙлелеге буйынса ҡарау ҡабул ителгән: мәҫәлән, көнбайыш Тажикстанда Муг тауында табылған никах килешеүенән ҡатын-ҡыҙ яңғыҙлыҡ исеме δγwtγnch (Дгудгонч тип уҡыу ҡабул ителгән). Шулай итеп, сөғд һүҙҙәренең фонетик йөҙөн тергеҙеү ҡыйын; күп осраҡтарҙа ғәрәп, ҡытай һәм башҡа сығанаҡтарҙағы глоссалар (йышыраҡ яңғыҙлыҡ исемдәр), шулай уҡ яғноб һәм башҡа иран телдәре материалдары ярҙам итә.
Сөғд яҙмаһы туранан-тура иҫке уйғыр яҙмаһының элгәреһе булып тора, уға, үҙ сиратында, элеккесә Эске Монголияла (ҠХР-ның автономлы районы) монгол һәм эвенк телдәрен яҙҙырыу өсөн ҡулланылған иҫке монгол яҙыуы, һәм, ахыр килеп, маньчжур яҙмаһы барып тоташа.
Сөғд яҙмаһы өлгөһө (транслитерацияла баш хәрефле арамей гетерограммалары)
Транслитерация: MN sγwδy-k MLK’ δy-w’šty-c ’t x’xsrc xwβw ’pšwnw δrwth γ-rβ nm’cyw
Һүҙмә-һүҙ тәржемә: От согдийского царя Деваштича хахсарскому правителю Афшуну (желаю хорошего) здоровья (и) много приветствий…
Фонетикаһы һәм фонологияһы
Сөғд теле үле телдәргә ҡарағанлыҡтан, сөғд теленең фонетикаһы буйынса мәғлүмәттәр яҡынса ғына билдәле.
Һуҙынҡылар
Сөғд телендә һуҙынҡыларҙың оҙонлоҡ буйынса оппозицияһы йәшәп килә — оҙон (ā, ē, ū и ō) һәм ҡыҫҡа (а, е, u, o) һуҙынҡылар айырыла. Һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалығы йәки оҙонлоғо тамырҙың ритмик үҙенсәлектәрен билдәләй, улар, үҙ сиратында, тамырҙың морфологик характеристикаһын билдәләй.
Согдий вокализмын реконструкциялауҙың төп проблемаһы — сөғд яҙмаһының консонант тәбиғәте: яҙыуҙа мотлаҡ оҙон һуҙынҡылар ғына һүрәтләнә, ҡыҫҡа һуҙынҡылар иһә даими билдәләнмәй йәки ғөмүмән билдәләнмәй. Һуҙынҡыларҙы билдәләү өсөн, семит телдәренә (иврит, арамей, ғәрәп) оҡшатып, матрес лекционис (matres lectionis) — тартынҡылар һуҙынҡылар мәғәнәһендә, өҫтәүенә ни бары өс хәреф ҡулланылған: йод (латин y хәрефе аша бирелә), вав (w) и алаф ('). Шулай итеп, төрлө өндәр бер үк тамға менән билдәләнгән: шулай итеп, ē, e, ī һәм i y менән билдәләнә, а ō, o, ū һәм u w менән билдәләнә.
[ɨ] (айн хәрефе менән билдәләнә) [sp], [st], [sn] тартынҡылар берләшмәләре алдындағы позицияла ғына барлыҡҡа килә.
шва ҡыҫҡа һуҙынҡыларының редукцияһы һөҙөмтәһендә [a], [e] һәм [u] баҫымһыҙ позицияла барлыҡҡа килә.
Дифтонгтар
Сөғд телендә икенсел [āi] һәм [āu] оҙайлы дифтонгтары булған. Боронғо иран дифтонгтары *ai һәм *au — [ē] һәм [ō] өндәренә әүерелгәндәр.
Дифтонгтың икенсе ағзаһы сифатында Анусвара (назальный призвук) [ṃ] сығыш яһай алған. Боронғо ғалимдарҙың ҡайһы берҙәре, [ər], [ur], [ir] ҡыҫҡа дифтонгылар төҙөп, шундай уҡ сифатта [r] сығыш яһай алған, тип иҫәпләй.
Ижек
Ижектең типик структураһы: CCVCC, мәҫәлән škwrΘ [škōrΘ] (трудный), әммә башҡа төрлө схемалар ҙа (CVC, CV, VC, CCV, VCC, CCCV, VCCC) булыуы мөмкин. Ижектең башында ла, аҙағында ла өс тартынҡынан торған консонант кластер төшөп ҡала.
Баҫым
Сөғд телендә баҫым ирекле, һуҙынҡылар һанына ғына бәйле, ул оҙон һуҙынҡылы беренсе ижеккә төшә. Һүҙҙәрҙең тамырында оҙон һуҙынҡы булмаһа, баҫым ялғауға (флексия) күсә.
Бөтә баҫымһыҙ ҡыҫҡа һуҙынҡылар, [o] өнөнән башҡа, [ə]-гә тиклем редукциялана.
«Ауыр» һәм «еңел» нигеҙҙәр
Сөғд телендәге һүҙҙәрҙең тамырҙары ике категорияға бүленә: составында бер оҙон һуҙынҡы йәки дифтонг булған бөтә тамырҙар ҙа баҫымлы һәм «ауыр» тип атала; тик ҡыҫҡа һуҙынҡыларҙан торған тамырҙар баҫымһыҙ һәм «еңел» тип атала.
«Еңел» һәм «ауыр» нигеҙҙәр ритмик закон йоғонтоһонда ята: «ауыр» нигеҙҙәр баҫымды үҙенә тарта, шуның иҫәбенә ялғауҙар, редукцияға бирелеү һөҙөмтәһендә үҙгәрә, ә «еңел» нигеҙҙәр менән улай булмай. Ошоноң арҡаһында «еңел» һәм «ауыр» нигеҙле һүҙҙәр килеш һәм зат менән төрлөсә үҙгәрә: мәҫәлән, «ауыр» нигеҙле исемдәрҙең редукцияға бирелгән ялғауҙары беленмәй башлай (айырылыуҙан туҡтай?), һәм был исемдәрҙең, алты килешле «еңел» нигеҙле һүҙҙәрҙән айырмалы, бары өс кенә килеш формаһы бар.
Морфологияһы
Сөғд теле, синтетик һәм агглютинатив телдәр һыҙаттарын берләштереп, ҡатнаш типтағы телдәр иҫәбенә инә.
Килеш менән үҙгәреш
Сөғд телендә исемдәрҙең род категорияһы: мужской, женский һәм средний род булған, средний род юҡҡа сыға барған, һәм һүҙҙәр яйлап мужской һәм женский родҡа күсә барған.
«Еңел» һәм ауыр «нигеҙҙәрҙең» килеш менән үҙгәреше принципиаль айырыла. Әгәр «еңел» нигеҙҙәрҙең 6 килеше булһа, «ауыр» нигеҙлеләрҙең, һуҙынҡы флексияларҙың редукцияһы арҡаһында, ни бары өс килеш. u и на -ya «еңел» нигеҙлеләр башҡа «еңел» нигеҙлеләргә ҡарағанда килеш менән бер ни ҡәҙәр башҡараҡ үҙгәргән. "Ритмик закон"дың ғәмәлдә булыуына ҡарамаҫтан, сөғд телендә «ауыр» нигеҙҙәр флексияларын «еңел» өлгөһө буйынса төҙөү тенденцияһы булған.
Һан категорияһы күплек һәм берлек һандарынан тора. Бөтә родтарҙың да күплек формалары бер иш булған үҙгәргән.
«Ауыр» нигеҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше
«Ауыр» нигеҙле исемдәрҙең мужской һәм средний родта килеш менән үҙгәреүе айырылмай.
Сифат
Сифаттар исемдәр кеүек килеш менән үҙгәргән. Күпселек сифаттарҙың нигеҙе женский родта -č ялғауын ала, мәҫәлән, «смешанный» сифаты: мужской род (masc.) — pətristē, ләкин женский род (fem.) — pətrisč.
Зат алмаштары
Сөғд телендә тик беренсе һәм икенсе зат алмаштары була, өсөнсө зат урынына, боронғо грек һәм иҫке славян телдәренә оҡшатып, күрһәтеүсе алмаш ҡулланылған.
Күрһәтеүсе алмаштар
Сөғд телендә күрһәтеүсе алмаштарҙың ике тибы: көслө дейксис һәм көсһөҙ дейксис менән, беренселәре 3-сө зат зат алмаштары һәм артиклдәр сифатында, икенселәре — күрһәтеүсе алмаштар сифатында ҡулланылған.
Сөғд теленең күрһәтеүсе алмаштары, һөйләшкәндән объектҡа тиклем арауыҡҡа ҡарап, өс класҡа бүленә: проксималь (яҡын ара), медиаль (уртаса ара) һәм дисталь (ҙур ара), система әрмән һәм грузин телдәрҙекенә оҡшаш.
Ҡылым
Башҡа һинд-иран телдәрендәге кеүек, ҡылым ике нигеҙгә, хәҙерге һәм үткән заман нигеҙенә эйә, һуңғылары өҫтәлгән аугментлы хәҙерге заман нигеҙҙәре булып тора. Ритмик нигеҙҙәре, исем нигеҙҙәренә оҡшатып, еңел һәм ауыр төрҙәргә бүленә.
Башҡа һинд-иран телдәрендәге кеүек, ҡылымдың ике: хәҙерге һәм үткән заман нигеҙе бар, мәҫәлән, «делать» kun- ҡылымы əkt-? үткән заман нигеҙен тәшкил итә, шулай итеп, я делаю (azu) kunam, ә «я сделал» — (azu) əktu кеүек яңғырай. Шулай уҡ ҡайһы бер ҡылымдар имперфекттың айырым нигеҙенә эйә.
Исем нигеҙҙәр кеүек үк, ритмик нигеҙҙәр еңел һәм ауыр төрҙәргә бүленә.
Ҡылымдың зат формалары һан (берлек һәм күплек) һәм зат (беренсе, икенсе, өсөнсө) категорияларына эйә.
Заман
Сөғд телендә хәҙерге, үткән, киләсәк заман һәм перфект формалары булған.
Хәҙерге заман
Хәҙерге замандың хәбәр һөйкәлеше хәҙерге заман нигеҙенә хәҙерге заман зат алмашын ҡушыу ысулы менән яһалған. Берлектәге 1-се зат «слушать» (patγōš-) ҡылымы презенста patγōšam, берлек 2-се затта patγōš һ. б. була.
Хәҙерге замандың зат ялғауҙары
Имперфект
Имперфект имперфекттың зат ялғауын имперфект нигеҙенә ҡушып яһалған, әгәр ҡылымдың имперфект нигеҙе булмаһа, ялғау хәҙерге заман нигеҙенә ҡушылған. Әйтәйек, берлектә 1-се зат «слушать» (patγōš-) ҡылымы имперфектта — patγōšu, берлектәге 2-се затта — patγōši һ.б. буласаҡ.
Имперфекттың зат ялғауҙары
Үткән заман
Ҡылымдың үткән заманы үткән замандың таҙа нигеҙе һәм ярҙамсы ҡылымдың зат формаһы ярҙамында барлыҡҡа килә. Күсемле ҡылымдарҙа — «быть» as-, күсемһеҙ ҡылымдарҙа «иметь» δar- ҡылымы ҡулланылған.
Вид (лингвистика)
Сөғд телендә ҡылымдар совершенный һәм несовершенный видҡа эйә (камил һәм камил булмаған төр?)
Зат формаһы булмаған ҡылымдар
Сөғд телендә зат формаһы булмаған (нефинитная форма) ҡылымдарға: хәҙерге һәм үткән заман сифат ҡылымдары (причастие), хәҙерге һәм үткән заман инфинитивтары, герундий һәм ҡылым сығышлы сифат (отглагольное прилагательное) ҡарай.
Үткән заман инфинитивы
Үткән заман инфинитивы үткән заман нигеҙе + -e ялғауы йәки ялғауһыҙ, мәҫәлән βaγt-e («давать», βaxš- хәҙерге заман нигеҙе) һәм γōβāt («хвалить», γōβ- хәҙерге заман нигеҙе).
Хәҙерге заман инфинитивы
Хәҙерге заман инфинитивы христиан, будда һәм манихей текстарында төрлөсә яһала (миҫал сифатында wēn «видеть» нигеҙле ҡылым ҡулланыла:
Тел материалы сығанаҡтары
Сөғд телендә яҙылған күп текстар, башлыса манихей трактаттары, әммә христиан (несториан) һәм будда дини әҫәрҙәре, шулай уҡ хужалыҡ-административ документтар («Муг тауынан хаттар») килеп еткән.
Рәсәйҙә сөғд теленекенә оҡшаған гидронимдар
Рәсәйҙәге Тулун, Куйтун һәм Нижнеудин райондарының төньяғында һәм Иркутск өлкәһенең Братский районы территорияһында (Ия һәм Уда йылғалары бассейнында) об элементтары (мәҫәлән, «Обь» йылғаһының атамаһы, был һүҙ иран телдәрендә һыу тигәнде аңлата) булған боронғо Иран гидронимдары таралған. А. П. Окладников фекеренсә, Орхон төркиҙәре һәм уйғырҙары дәүерендә иран телле халыҡтың көнсығышҡа Ангара бассейнына (ҡушылдығы Унга йылғаһы) тиклем таралыуы мөмкин. Бындай гидронимдар шулай уҡ Тажикстандағы Пяндж йылғаһы бассейнында осрай.
Алдя-Теодорович Ион
Биографияһы
Алдя-Теодорович Ион 1954 йылдың 7 апрелендә Молдавия ССР-ының Леово ҡалаһында тыуған.
1981 йылда Г. Музическу исемендәге Кишинев дәүләт консерваторияһын (композитор П. Б. Ривилис класы) тамамлай.
1992 йылдың 30 октябрендә Ион һәм уның ҡатыны Дойна Бухарестан 49 км алыҫлыҡта (Румыния, Яломица жудецы, Кошерены) автофажиғәлә һәләк була — улар ултырып Кишиневҡа китеп барған машина ағасҡа бәрелә. Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнгәндәр.
Мәҫәле ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Мәҫәле ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге. Ауырғазы районы
Тарихы
Согласно «Башҡортостан республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ырғыҙлы мәктәбе
Ырғыҙлы мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ырғыҙлы ауыл Советы биләмәһенә ҡараған Ырғыҙлы ауылындағы уҡыу йорто.
Тарихы
Ирғыҙлы ауылында беренсе мәктәпкә 1911 йылда нигеҙ һалына, уҡыу осоро — 2 йыл. Унда яҡын-тирәләге ауылдарҙан һәм утарҙарҙан балалар ҙа уҡыған. Тәүге уҡытыусылары — С. П. Морозов, Мочалов, Рассадников, П. Н. Якушин. 1934 йылдан алып башланғыс, 1952 й. — тулы булмаған урта (ете йыллыҡ, 1959 й. — һигеҙ йыллыҡ) мәктәп. 1968 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә.
Ырғыҙлы мәктәбе ихатаһында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға обелиск асылған.
Етәкселәре
1983-1990 йылдарҙа Тимер урта мәктәбендә белем ала. 1990-1991 йылдарҙа Иҫке Собханғол мәктәбендә белем ала. 1992-1994 йылдарҙа Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернатында белем ала. 1994-1999 БДУ Сибай филиалында уҡый. 1999 - 2006 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта белем биреү мәктәбендә инглиз теленән уҡыта. 2006-2015 йылдарҙа Ҡотан дөйөм белем биреү мәктәбендә эшләй.2015 йылдан Ырғыҙлы дөйөм белем биреү мәктәбендә эшләй.
Матис каналы
Матис каналы — Санкт-Петербургтың Красносельский районындағы канал. Көньяҡ-Көнбайышта урынлашҡан. Төҙөлөп ятҡан «Балтик ынйылары» биләмәһе аша аға һәм  Дудергоф каналына ҡоя.
Тарихы
Атамаһы — шкипер Христиан Матис  исеменән сыҡҡан. Уны Петербургтағы оҡшаш башҡа исемдәр  менән сағыштырырға мөмкин — Матис утрауы  һәм   Матис күпере
Матис каналының ярында  2000 йылдар башында   «Балтиец» яхт-клубы булған, уны территорияла төҙөлөштәр менән бәйле Фин ҡултығына яҡын күсерәләр.
Географик мәғлүмәттәре
Дөйөм оҙонлоғо — 1430 метр, киңлеге — 17 метр (башы) 220 метрға тиклем (тамағы), тәрәнлеге — 1,5 метр самаһы. Ҡушылдығы - Сосновка (Миткази)
Иҫтәлекле урындары
Матис каналы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сөн-Юган
Сөн-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 460 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пумина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гөлөк
Гөлөк (Гулюково) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 181 кеше. Почта индексы — 452307, ОКАТО коды — 80224831002.
Тарихы
Гөлөк ауылына нигеҙҙе Күсем Гөлөкөв (1747 - 1822 йй.) һала. Ауыл 1795 һәм 1783 йылдар араһында барлыҡҡа килгән булырға тейеш. XVIII быуат аҙағында Гөлөктәге 3 ихатала 26 башҡорт, 4 ихатала 23 типтәр теркәлә. Типтәрҙәрҙе аҫабалар 1784 йылда килешеү нигеҙендә ауылдарына индерә. Мишәрҙәр 1820 йылдан алып был ауылда йәшәй, улар хәҙерге Балтас районының Мөллө ауылынан күсенеп килә. 1834 йылда Гөлөктә 27 башҡорт, 42 типтәр, 57 мишәр йәшәй. 1859 йылғы X рәүиздә 46 аҫаба һәм 194 керҙәш (Припущенниктар) теркәлә. 1920 йылда ауылда йәшәгән 560 кешенең барыһы ла үҙҙәрен башҡорт тип таный.
Насир әд-Дин Туси
Насир әд-Дин Әбү Джафар Мөхәммәт ибн Мөхәммәт Туси (перс. محمد بن محمد بن الحسن الطوسی,, 18 февралдә 1201 — , 26 июнь 1274) — XIII быуатта фарсы    , механигы һәм ы, Камал әд-Дин ибн Юныстың уҡыусыһы, төрлө яҡлы ғалим, философия, география, музыка, оптика, медицина, минералогия буйынса әҫәрҙәр авторы. Грек фәндәре белгесе, Евклид, Архимед, Автолик, Феодосий, Менелая, Аполлоний, Аристарх, Гипсикл, Птолемей хеҙмәттәрен аңлатма биргән.
Талья (йылға)
Талья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/351/287/448/103 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Насир әд-Дин Туси
Насыр әд-дин ат-Тусиҙың 150-гә яҡын трактаты һәм хаттары булыуы билдәле, шуларҙың егерме бише фарсы телендә, ә ҡалғандары — ғәрәп телендә яҙылған. Хатта геомантия буйынса трактаты бар, уларҙы Туси, ғәрәп, фарсы һәм төрки телдәрен яҡшы белеүен күрһәтеү маҡсатында, ошо өс телдә яҙа. Тусиҙың грек телен дә белеүе билдәләнә.
Талья (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Гөлөк
Тарихы
1843 йылда 20 ихаталағы 126 кешенең усадьба өсөн 40 дисәтинә, сәсеү өсөн 150 дисәтинә, сабынлыҡтар өсөн 100 дисәтинә ере була. Урмандары 80 дисәтинә ерҙе биләп тора. Улар 91 ат, 102 һыйыр, 300 һарыҡ, 165 кәзә аҫырай. 1843 йылда 27 башҡортҡа 120 бот ужым, 184 бот яҙғы иген сәселә, Үҙҙәренең тирмәне була.
Насир әд-Дин Туси
Биографияһы
Насир әд-Дин Туси Ирандың төньяҡ-көнсығышында 1201 йылда Хөрәсән өлкәһенең Тус ҡалаһында тыуа. Бик йәшләй генә шунда уҡ уҡый башлай, Ҡөрьәнде, хәҙистәр, шиғый юриспруденцияһын, логика, философия, математика, медицинаны һәм астрономияны өйрәнә. Һуңғараҡ Мосулда булып Камал әд-Дин ибн Юныста математика һәм астрономия буйынса уҡыуын дауам итә.
Гөлөк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Насир әд-Дин Туси
Математика
Тусиҙың математика буйынса хеҙмәттәре араһында «дүрт яклылыҡ тураһында трактат» (башҡа тәржемәһе — «дүрт ҡырлылыҡ тураһында трактат»). Трактат әт-Туси Аламутта йәшәгән сағында ғәрәпсә, Марағала (1260) бер аҙ ҡыҫҡартылып яҙыла. Әт-Туси әл-Бируниҙың «Астрономия фәне китабын…» был тема буйынса унан ал эшләгән ғилми хеҙмәт тип таный. Ғилми трактатта ас-Саларҙың ошо уҡ һорауы буйынса трактаты ла тәнҡитләп иҫкә алына. Әт-Тусиҙың ғилми хеҙмәте Региомонтанға (1436—1476) артабан ғилми эшмәкәрлек алып барыу өсөн нигеҙ булып тора, сөнки тригонометрия тарихында яңы этаптың башланыуы тап Региомонтан исеме менән бәйле.
Ғәмәлдә әт-Тусиҙың ғилми ҡаҙаныштары ярҙамында тригонометрия, астрономиянан айырылып, айырым фән булып ҡала.
Әт-Туси параллель һыҙыҡтар тураһындағы тәғлимәт буйынса ла бер нисә хеҙмәт яҙа. Беренсенән, был теория әт-Тусиҙың «Евклид иншалары» тигән хеҙмәтенә тикшерелә. Әт-Тусиҙың "Параллель һыҙыҡтар буйынса шикте бөтөрөүсе трактат"ында унан алда параллель һыҙыҡтар буйынса Ибн әл-Хайсам, Ғүмәр Хәйям һәм Әл-Джаухари тарафынан тәҡдим ителгән теориялар тәнҡитләнә.
Әт-Туси, Архимедҡа эйәреп, үҙенең хеҙмәттәрендә шар һәм түңәрәк цилиндр һәм конус кеүек фигураларҙы билдәләгәндә хәрәкәт ҡуллана.
Әт-Туси шулай уҡ Архимедтың «Шар һәм цилиндр тураһында»ғы хеҙмәтенә аңлатма бирә.
Әт-Тусиҙың леммаһын аш-Ширази, Ибн аш-Шатир һәм башҡа ғалимдар, шулай уҡ Коперник та ҡуллана.
«Таҡта һәм туҙан ярҙамы менән арифметика буйынса йыйынтыҡ» (1265) тигән хеҙмәтендә әт-Туси миҫалында теләһә ниндәй дәрәжәләге тамырҙы сығарыу ысулын ентекле тасуирлап яҙа.
Механика
Насир әд-Дин әт-Тусиҙың механикалағы ғилми ҡаҙаныштары иң тәүге сиратта кинематикаға бәйле. Механиканың был бүлегенә әт-Туси үҙенең Туси леммаһы тип аталған эше менән инеп ҡала.
Әт-Тусиҙың леммаһы аш-Ширази, Ибн аш-Шатир һ. б., ә һуңынан Коперник кеүек ғиалимдар тарафынан ҡулланыла
Астрономия
1259 йылда әт-Туси Тебриз (Ереван) эргәһендә ул ваҡытта донъялағы иң ҙур Марагин обсерваторияһына нигеҙ һала. Әт-Туси Хуләгү алдына обсерватория төҙөү тураһындағы мәсьәләне ҡуйғас, Хуләгү, был сығымдарҙы үтә ҙур булыуына һылтанып, баш тартырға ниәтләй. Шул саҡта әт-Туси төнөн тау түбәһенән еҙ тасты шыуҙырып төшөрөп ебәрергә тәҡдим итә. Тас, әлбиттә, даһыр-доһор итеп, шау-шыу менән аҫҡа төшә, хатта ғәскәрҙә паника тыуа. Бына шул саҡ әт-Туси: «Беҙ был ғауғаның сәбәбен беләбеҙ, ә башҡалар белмәй, шуға ла улар тулҡынлана. Әгәр беҙ күктәге күренештәрҙең сәбәптәрен белһәк, ерҙә тыныс йәшәйәсәкбеҙ», — тип аңлата. Ошо һүҙҙәрҙән һуң Хуләгү әт-Тусиға обсерватория төҙөүгә 20 мең динар бирергә ҡуша. Әт-Туси үтенесе буйынса Хуләгү үҙҙәренең ғәскәренә әсир булып төшкән бер ғалимды ла үлтермәйенсә, Марагуға килтерергә ҡуша. Бынан тыш монгол яугирҙәре һуғыштар барышында ҡулдарына килеп эләккән ғилми ҡулъяҙмаларҙы һәм астрономия приборҙарын да Марагулағы обсерватерияға килтереп тапшырыр була.
Марагу астрономдары 1259 йылдан 1271 йылға тиклем, йәғни 12 йыл эсендә, «Ильхан таблицаларын» («Зидж Ильхани») төҙөй. Был зиждә Ҡояш һәм планеталар торошон иҫәпләп сығарыу өсөн таблицалар бирелә, йәғни йондоҙҙар каталогы барлыҡҡа килә. Бынан тыш 1' интервалы менән тәүге синустар һәм тангенстарҙың алты урынлы таблицалары ла төҙөлә. Йондоҙҙарҙы күҙәтеү нигеҙендә әт-Туси көн менән төндөң тигеҙләнеш дәүмәлен дә (51,4") аныҡ иҫәпләп сығара.