cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яуызлыҡ
Алланы аҡлау
Теодицея Аллаһы тәғәлә кәсебе менән бәйле: христианлыҡта һәр кешегә ҡарата Алланың үҙ фекере бар, тип фараз ителә, әммә кеше үҙе һайларға ирекле.
Европа секуляризацияһы һәм яуызлыҡ төшөнсәһенең үҙгәреше
Урта быуаттар аҙағынан башлап Европала дини тормоштоң кеше йәшәйешен айырым һәм үҙаллы өлкәгә айырыу процесы көсәйә. Бөтә Европала XVII быуат аҙағына секуляризация процестары, христианлыҡты донъяуи тормоштан ғәмәлдә айырыу тамамлана. Секуляризациялау ижтимағи социаль процестары менән бер үк ваҡытта яуызлыҡ тәбиғәте тураһындағы яңы күҙаллауҙар барлыҡҡа килә һәм рәсмиләштерелә. Яралтыусы Аллаһ урынына донъяла хәрәкәт итә һәм донъя менән фәнни һәм техник прогресс, кешенең әүҙемлеге, шәхси ҡыҙыҡһыныусанлығы етәкселек итә. Аллаһ кешенең көндәлек тормошонан юҡҡа сыға, ә фәлсәфәлә уның урынына «фәйләсуфтар аллаһы» (Паскаль аңлатмаһы буйынса) һәм Тәүэтәргес Алла (Ньютон, Бэкон) килә.
Төшөнсә булараҡ Яуызлыҡ үҙенең берҙәм йөкмәткеһен, актуаллеген юғалта һәм кеше эшмәкәрлегенең төрлө өлкәләре буйынса тарала. Яуызлыҡ ҡурҡыныс хөкөм тигән христиан һәм үҙенең ваҡытлыса, тарихи, әммә ғаләм мәғәнәһен юғалта.
Шуға ярашлы, хәҙер яуызлыҡ кеше әүҙемлегенә, мөмкин булған оптималь социаль ойошманы тип, прогресҡа ҡамасаулаусы, шәхси мәнфәғәттәргә һәм интим ихтыяждарға аяҡ салыусы тип ҡарала.
Яманлыҡҡа тураһында төшөнсә булараҡ ҡарағанда, аңлайышһыҙ тәбиғи осраҡлыҡ, афәт, кеше затының ҡотолғоһоҙ көйһөҙлөгө, социаль ҡабул ителерлек норманан физиологик, психик, социаль һ. б. тайпылыш эҙемтәләре тураһында боронғонан ҡалған күҙаллауҙарға кире ҡайтыу була.
XX быуатта этик кризис
XIX быуат аҙағына — XX быуат башына европа мәҙәниәтендә дөйөм мәҙәни, сәйәси һәм социаль көрсөк менән бер рәттән изгелек һәм яуызлыҡтыҡты айырыу нигеҙе булған әхлаҡи көрсөк өлгөрә. Әммә йөкмәткеһе буйынса бөлдөрөлгән Яҡшылыҡ һәм Яуызлыҡ төшөнсәләренән кешеләр урынлаштыра алмаған шәхси тормошонда ла, дәүләттең социаль һәм сәйәси ҡоролошо сиктәрендә лә баш тартыу ҙа  килеп сыҡмай.
Кешеләргә файҙалы йәки зыянлы ҡарашынан сығып, этика менән әхлаҡты нигеҙләүгә йүнәлтелгән утилитар этикалар булдырырға тырышыу көсәйә. Этика тураһында кеше ҡиммәттәре ижады емеше тигән төшөнсә (Ницше) тарала. Рәхәтлектең антитезаһы яуызлыҡ түгел, ләкин рәхәтлек тә мәғлүмәтһеҙлек тә түгел тигән көнсығыш фәлсәфәһе һәм тәжрибәһе. Бер үк ваҡытта төрлө ҡараш яҡлыларҙы үҙ-ара тәнҡитләү арта.
XIX быуат аҙағы — XX  быуат башындағы художество мәҙәниәтендә донъяны фажиғәле ҡабул итеүгә художестволы кире ҡайтыуға (Ницше, Достоевский)тырыша, һәм бер үк ваҡытта һәм «имморалистик» тип аталыусы (ҡәһәрләнгән шағирҙар, Уайльд) художество күренештәре барлыҡҡа килә. Ғәйәт ҙур художество тырышлығы төрлө мәҙәниәттәр һәм мәҙәниәт элементтары (мәҫәлән, Вагнер) синтезына өлгәшеүгә йүнәлтелә, һәм бер үк ваҡытта кеше тарҡалыуының (мәҫәлән, Золя) масштаблы художестволы картиналары күрһәтелә.
Яуызлыҡ һәм яҡшылыҡ төшөнсәләре, үҙенең берҙәм йөкмәткеһен юғалтып, йәшәүен дауам итә.
Зарарлы бәйлелек (аддикция)
Адди́кция (addiction — бәйлелек, зарарлы ғәҙәт), киң мәғәнәлә — билдәле бер даирәлә кешегә йоғонто яһай торған бәйләнсек ихтыяж. Термин йыш ҡына дарыуға бәйлелек, наркомания кеүек күренештәр өсөн ҡулланыла, хәҙерге көндә химик булмаған бәйлелек өсөн дә ҡулланыла, мәҫәлән интернетҡа бәйлелек, компьютер уйындарына бәйлелек, шопоголизм, психоген артыҡ ашау, фанатизм, порнографияға бәйлелек һәм башҡалар  Медицина мәғәнәһендә, аддиктивлыҡ — пациент өсөн ғәҙәти графикты боҙоусы билдәле бер эштәрҙе ҡабатлауҙың талап ителеүе, асыҡтан-асыҡ физиологик һәм психологик тайпылыштар, тривиаль булмаған тәртип һәм психиканың үҙенсәлекле боҙолоуы менән оҙатыла. .
Үҙ ихтыярынан тыш ят һәм еңел генә ҡотола алмаҫлыҡ ғәҙәттәрҙе үҙләштереү; шәхес был ғәҙәттәрҙең насар икәнлеген аңлай һәм хатта уларға ҡаршы уңышһыҙ көрәшә лә.
Термин тарихы
Тәүҙә дарыу препараты ҡулланыуға бәйле фармакология термины булараҡ файҙаланыла. Дарыуҙарҙы (легаль йәки легаль булмаған наркотикты) етерлек күләмдә ҡулланыуҙы күҙ уңында тота ине. Бындай бәйлелеккә нигеҙләнгән аддиктив тәртип («наркотизм») девиант тип баһалана һәм ауырыу булараҡ аддицияға ҡаршы ҡуйыла. Дөйөм алғанда, аддикция шартлы рәүештә физик бәйлелек синдромына һәм психологик үҙ-үҙеңде тотоу синдромына бүленә. Әлеге ваҡытта ошондай аддиктив ҡаҡшауҙарҙың асылына ҡараш үҙгәрҙе. «Наркотизм» башҡа тәртипһеҙ аддиктив ҡаҡшауҙар менән бер рәттән берҙәм феномен, психопатологик асылға дөйөм ҡараш кеүек ҡабул ителә башлай. .
Психологияла үҙ-үҙеңде тотоу аддикцияһы, шәхес аңының билдәле бер эшмәкәрлеккә бәйле торошо, был бәйлелекте үҙ алдына еңеп сыға алмау хәле тип билдәләнә.
Классификацияһы
Аддикцияның төрлө авторҙары обсессив-компульсив ҡаҡшауҙарға, продуктив спектр боҙолоуҙарына ҡарай , (ғәҙәттә көтөлмәгәндә башлана, ҡыҫҡа ваҡыт дауам итә һәм ҡапыл туҡтай, был ҡаҡшау транзитор йәки тиҙ үтеүсән тип атала) һ.б. менән сағыштырыла. Ҡайһы бер авторҙар тарафынан бер-береһе менән дә, башҡа психик ҡаҡшауҙар менән дә тотороҡло (60 % -ҡа тиклем) аддиктив ҡаҡшау (коморбидность), шулай уҡ башҡа психик ҡаҡшау (аффектив, обсессив-компульсив һ.б.) күҙәтелә. Коморбидлыҡ — бер пациентта берҙәм патогенетик механизм менән бәйләнгән йәки ваҡыт буйынса тура килгән ике йәки унан күберәк ауырыуҙарҙың, синдромдарҙың йәки психик ҡаҡшауҙарҙың булыуы. .
Дөйөм алғанда, аддикцияларҙы шартлы рәүештә «химик» (субстанцион) — шулай уҡ физик буйһоноусанлыҡҡа һәм тәртип (субстанцион булмаған), психик бойондороҡһоҙлоҡ тип аталғандарға бүлергә мөмкин.
Психологияла тәртип аддикцияһы — билдәле бер эшмәкәрлеккә әүәҫлеге, уны үҙ аллы туҡтата алмауы менән ҡылыҡһырланған аң торошо.
Күренеште өйрәнеү
Кешенең аддиктив тотошо, үҙенең аң торошон үҙгәртеп, ысынбарлыҡ тормоштан китергә ынтылышы менән бәйле. Был күренеште өйрәнеү менән аддиктология, клиник психология һәм социология шөғөлләнә. .
Йәмғиәт тарафынан ҡабул итерлек аддикция формалары бар : рухи ғәмәлдәр, медитация, ғашиҡ булыу, ижад, трудоголизм, интернет-бәйлелек, шопоголизм, экстремаль спорт, артыҡ ашау, шулай уҡ социаль яҡтан хәүефле: токсикомания, наркотиктарға бәйлелек, клептомания (урлашырға ынтылдыра торған психик ауырыу) һәм башҡалар. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аддикция аңлы рәүештә үҫешергә мөмкин (мәҫәлән, интеллектуаль һәләтле үҫмерҙәрҙә когнитив аддикция факторҙары өйрәнелә. ).
Мәғлүмәт йәмғиәте үҫеше һәм мәғлүмәткә бәйле традицион ауырыуҙарҙың үҫеүе менән, яңы аддикциялар барлыҡҡа килде — телевидениеға патологик бәйлелек , социаль селтәрҙәрҙән, интернет-бәйлелек; компьютер уйындарына бәйлелек, интернет бәйлелеге арҡаһында барлыҡҡа килеүсе үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙар (суицид) , интернет-бәйлелек; компьютер уйындарына бәйлелек һәм башҡалар.
Биологик нигеҙҙәре
Тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, аддикция өсөн яуап бирә торған билдәле бер биологик механизмдар бар. Әммә был өлкә бәхәстәр тыуҙырыусы булып ҡала. «Социогенетизм йәки биогенетизм» дискуссияһында әйтелгәнсә, тыумыштан килгән сифаттарҙың биологик тәбиғәте ҡарарҙар ҡабул итеүгә һәм ғәмәлдәргә йоғонто яһарға мөмкин. Генетикаға, ДНК-ға, психик тайпылыштарға ҡараған ҡайһы бер факторҙар һиҙҙермәй тороп, билдәле бер ваҡытта килеп сығыуы мөмкин .Шул уҡ ваҡытта мөхит йоғонтоһо лп булыуы ихтимал.
Аддикцияның биологик механизмында баш мейеһенең ҡайһы бер участкалары ҡатнашыуы мөмкин. Иң иғтибарға лайығы — Nucleus acumbensта дофамин сығарыу механизмы, ул күп кенә наркотик матдәләр ҡулланғанда килеп сыға, был бәйлелекте нығыта. Дофамин барлыҡҡа килеүе, мәҫәлән, тәбиғи туйыныу йәки сексҡа хас стимул биреүсе процесс кеүек күренеш булып тора. Наркотиктар ҙа шундай уҡ тәьҫир бирә. Айырым алғанда, ҡайһы бер наркотиктар баш мейеһендә дофамин эшләп сығарыуҙы һәм бушатыуҙы 5-10 тапҡырға арттыра, был уларҙы ҡуллана торған кешеләргә яһалма рәүештә рәхәтлек хисе алырға мөмкинлек бирә.
Кизляр коньяк заводы
Кизляр коньяк заводы —Дағстандың Кизляр ҡалаһында урынлашҡан Рәсәй көслө спиртлы эсемлектәр етештереүсе заводы. Рәсәйҙең иң эре биш коньяк етештереүсеһе иҫәбендә тора.
Рәсәй империяһы
XVII быуаттың икенсе яртыһында Кизляр иҡтисадының виноградсылыҡ һәм шарап тармағындағы төп үҙәге була. Кизлярҙа коньяҡ етештереү сәнәғәте үҫешенә этәргес булып. 1884 йылда ҡабул ителгән «О фруктовом и виноградо-водочном производстве» законы тора.1880 йылда грузин эшҡыуары Сараджишвили Давид (Сараджиев) Измир мещандары Арещев һәм Боровтан шарап ҡыуыу цехтарын һатып ала һәм Кизлярҙа коньяк заводы аса. Сараджишвили Рәсәй империяһында Кавказ имәне мискәләрендә йөҙөм спиртын тотоп Кавказда коньяк ҡоя башлаған. 1885 йыл заводҡа нигеҙ һалыу датаһы булып һанала, шул йылда Кизлярҙан Мәскәүгә 236 биҙрә коньяк ебәрелә. Киләһе йылда ошо уҡ йүнәлештә инде 906 биҙрә коньяк ебәрелә. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Д. С. Васильев тап ошо йылды коньяк заводына нигеҙ һалыу йылы тип иҫәпләй.
Беренсе донъя һуғышы башланғас илдә ҡоро законды ғәмәлгә инә һәм коньяк етештереү туҡтатыла.
СССР
Заводты тергеҙеү эше 1930 йылда башланып китә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Кизляр фронт яны зонаһына ингәнлектән коньяк етештереүҙе туҡтатырға ҡарар ҡабул ителә, ә бөтә спирт Әрмәнстандан алып киленә. Коньяк заводы 1946 йылдың ғинуарында «Росглаввино» сифатында тергеҙелә. Исеменә ҡарамаҫтан, квалификациялы белгестәр етмәүе менән бәйле, завод шарап етештереү менән генә шөғөлләнә. Иң беренсе «Двин» (1945 й.), «Ереван» (1947 й.) әрмән коньягын Кизляр спиртынан ҡоялар. 1940-сы йылдар аҙағында заводта реконструкция башлана, 1955 йылда ул тамамлана. Беренсе маркалы 6-7 йәшлек коньяк сығарыла башлай. 1955 йылда дүрт спирт һаҡлағыс төҙөлә. 1966 йылда купаж цехтары, механика оҫтаханалары, бондарь цехтары, коньяк ялы цехы, гидро күтәргес, ике келәт, коллекция һәм дегустация бүлмәһе йыһазландырыла. Завод территорияһы тулыһынса асфальт менән ҡаплана. Шул уҡ ваҡытта меңдән ашыу ағас һәм ҡыуаҡ ултыртыла.
Дағстанға Кизляр ҡушылыуына 40 йыллыҡ менән бәйле 1957 йылда «Юбилейный Дагстанский» коньягы, ике йылдан һуң «Кизляр» коньягы сығарыла.
1959 йылда заводтың бөтә хеҙмәткәрҙәре торлаҡ менән тәьмин ителә.
1980 йылда заводтың логотибы булып П. И. Багратион портреты тора, ә полководецтың бюсы заводтың ихатаһында ҡуйыла. Грузия шарапсылары бындай инициативаларға ҡаршы сығыш яһай, әммә һуңғараҡ, СССР үҙәк комиссия ултырышында Петр Багратиондың Кизлярҙа тыуып үҫкәнлеге тураһында документтар булыуы раҫлана. Завод етештергән алкоголь продукцияһының яртыһы совет осоронда экспортҡа, башлыса Көнбайыш европа илдәренә сығарыла.
Алкоголгә ҡаршы кампания ваҡытында, 1985 йылда, заводта спиртлы эсемлек етештереү туҡтатыла. Бигерәк тә ныҡ зыянды коньяк булдырыу өсөн үҫтерелгән Терек ал сорты кисерә. 400 мең 40 градуслы коньяк бутылкаларын юҡҡа сығарыу талап ителә. Әммә, Владимир Григорьянц, ул саҡтағы завод директоры, бойороҡто үтәүҙән баш тарта. Завод ваҡытлыса йөҙөм һуты етештереүгә күсә, аҙаҡ тағы кире иҫерткес эсемлектәр етештереүгә ҡайта.
Рәсәй
1990 йылда завод «Дагвино» ҡуртым предприятиеһына әйләнә. Алкоголь етештереү өсөн сеймал етмәү бәйле, ул Испаниянан йөҙөм һатып ала башлай, шулай уҡ уңыш күп булған йылдарҙа Ставрополь һәм Краснодар крайынан да ала. 1998 йылда завод үҙ «коньяк» продукцияһын етештереү өсөн француз сертификатын ала, завод экспортҡа элек үҙ эсемлеген бренд сифатында сығарған булһа ла. Чечен конфликты ваҡытында, 1998 йылда, завод директоры Владимир Григорьянц һәм уның ҡатыны урланып, һигеҙ ай дауамында чечен әсирлегендә була. Һөҙөмтәлә «иреккә» ул коллектив һәм туғандарының аҡса түләүе арҡаһында сығарыла. Бер йылдан һуң Григорьянц завод менән етәкселек итеүгә кире ҡайтарыла. 2001 йылда завод хеҙмәткәрҙәре өсөн 70 фатирлы йорт төҙөлә. 2005 йылда заводҡа 120 йыл тулыуға арнап, уның территорияһында заводты нигеҙләүсе Давид Сараджишвилиға һәйкәл ҡуйыла.
2008 йылда завод директоры Евгений Дружинин була. Предприятие уның етәкселеге аҫтында етештереү күләмен арттыра һәм заводта модернизация үткәрә, Дағстан бюджеттың төп доноры булып китә. Шулай уҡ 2008 йылда завод Кремлгә коньяк килтереүселәр гильдияһы ағзаһы була.
2014 йылдың 29 ғинуарында заводта баш директоры вазифаһы ойошторола, был вазифаға Саадулаев Магомед тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта ул Дербент бызырлаусы шарап заводы директоры ла булып тора. Элекке директор Дружинин Евгений башҡарыусы директор булып ҡала. 2014 йылдың 28 авгусында Рәсәй премьер-министры Дмитрий Медведев бойороғо менән Кизляр коньяк заводы федераль милеккә тапшырыла һәм Росалкогольрегулирование ойошмаһына ҡарай.
2015 йылдың йәйендә коньяк етештереү заводы етәкселеге коньяк етештереүселәр союзын ойоштороуҙың инициаторы була, унда Мәскәү «КиН» шарап--коньяк заводы һәм «Альянс-1892» шарап-коньяк заводы инә.
2015 йылдың 1 сентябрендә ФГУП « Кизляр коньяк заводы» акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Энергия
Энергия (ἐνέργεια — хәрәкәт, эшмәкәрлек, көс, ҡеүәт) — төрлө хәрәкәт формаларын һәм материяның тәьҫир итешеүен, материяның бер форманан икенсе формаға күсеүен үлсәй торған скаляр физик дәүмәл; есемдең йәки есемдәр системаһының эш башҡарыу һәләтлелеген характерлаусы дәүмәл ; Материяның төп үҙенсәлектәренең береһе: уның төрлө физик процестарҙа (йылылыҡ, яҡтылыҡ, электр, ядро тарҡалышы, гравитация һ.б.) сағылған хәрәкәтенең дөйөм дәүмәле. Әгәр система йомоҡ булһа, ваҡыт үтеү менән системаның энергияһы һаҡлана. Был раҫлау энергияның һаҡланыу законы тип атала.
Энергия  өс аддитив хәрәкәт интегралынан тора (хәрәкәт ваҡытында һаҡлана торған дәүмәлдәр: энергия, импульс, импульс моменты).
«Энергия» терминын беренсе мәртәбә Аристотель  «Физика» трактанында ҡулланған, тик ул ваҡытта был термин кеше эшмәкәрлеге өсөн генә ҡулланылған.
Ҡулланыу тамғалары
Ғәҙәттә энергия Е  билдәһе менән   (лат. energīa хәрәкәт, эшмәкәрлек, көс, ҡеүәте) билдәләнә.
Эске энергия  U  символы менән билдәләйҙәр (килеп сығышы билдәле түгел).
Айырым осраҡтарҙа  эш башҡарыу һәләтен күрһәтеү өсөн W  (work эштәр, хеҙмәттәр) символы ҡулланыла.
Төшөнсә тарихы
"Энергия" термины energeia һүҙенән килеп сыҡҡан. Был терминды беренсе мәртәбә Аристотель ҡулланған. 1686 һәм 1695 йылдарҙа Лейбниц «тере көс» (vis viva) төшөнсәһен керетә. Ул быны объекттың массының һәм тиҙлек квадратының ҡабатландығы тип билдәләй (хәҙерге терминологияла был кинетик энергия тип атала, тик икегә ҡабатлайҙар). Бынан тыш Лейбниц дөйөм «тере көс»төң һаҡланғанын белгән. Ышҡылыу көсөнә сарыф ителгән «тере көс» атомдарға күсә тип аңлатҡан.
Маркиза дю Шатль Эмили  Физика дәреслеге тигән китабында (Institutions de Physique, 1740), Лейбниц идеяһы менән  Виллен Гравезандтың практик күҙәтеүҙәрен берләштерә.
1807 йылда Томас Юнг «тере көс» төшөнсәһе урынына хәҙерге төшөнсәләге «энергия» терминын ҡуллана. 1829 йылда  Гаспар-Гюстав Кориолис эш менән кинетик энергия араһында бәйләнеш булыуын аса. 1851 йылда Уильям Томсон «кинетик энергия» терминын ҡуллана, 1853 йылда Уильям Ренкин  «потенциаль энергия» төшөнсәһен керетә.
Энергия субстанциямы, әллә тик физик дәүмәл генәме тигән бәхәс бер нисә йыл бара.
Пар двигателдәренең үҫеше инженер һәм етештереүсәләрҙән механик һәм термик КПД формулаларын асыуҙы талап итә. Инженерҙар (Сади Карно), физиктар (Джеймс Джоуль, Эмиль Клапейрон һәм Герман Гельмгольц), математиктар эш башҡарыу һәләтен энергия менән бәйләй.
Йылылыҡтың эшкә әүерелеүе термодинамиканың тәүге ике законында асыҡ күрһәтелә. Энергия тураһында фән биоэнергия, термодинамика, термоэкономика (англ. thermoeconomics)  кеүек төрлө тармаҡтарға бүленә. Параллель рәүештә энтропия (файҙалы энергия миҡдары), ҡеүәт (ваҡыт берәмегендә энергия миҡдары) кеүек төшөнсәләр барлыҡҡа килә. Һуңғы ике быуатта энергия һүҙе фәнни булмаған һәм популяр әҙәбиәттә киң ҡулланыла.
Уильям Томсон энергия тураһындағы белемде термодинамика менән бәйләй, был химия фәне үҫешенә булышлыҡ итә.
Рудольф Клаузиус, Джозайя Гиббс һәм Вальтер Нернст бик күп химик процестарҙы термодинамика законы менән аңлата. Клаузиус энтропияны математик формулулар менән раҫлай. Джозеф Стефан абсолют ҡара есемдең нурланыш законын аса.
1853 йылда Уильям Ренкин «потенциаль энергия» төшөнсәһен индерә. 1881 Уильям Томсон былай ти : Артабанғы утыҙ йыл дауамында яңы фән бер нисә төрлө атала, мәҫәлән, «йылылыҡтың динамик теорияһы» (dynamical theory of heat) һәм «энергетика» (energetics). 1920-се йылдарҙан энергияның башҡа формаға әүерелеүе тураһындағы фән «термодинамика» тип атала.
Энергия төрҙәре
Механика энергияны потенциаль һә кинетик энергияға бүлә. Уларҙың суммаһы тулы механик энергия тип атала. Бөтә ҡырҙарҙың да энергияһы бар. Ҡырҙарҙың энергияһы электромагнит (ул үҙе электр һәм магнит энергияһына бүленә), гравитация (тартылыу көсө), атом  энергияларына бүленә.
Термодинамика эске энергияны һәм термодинамик потенциалды өйрәнә.
Бәйләнеш энергияһын һәм энтальпияны химия фәне өйрәнә.
Шартлау энергияһы тротил эквивалентында үлсәнә.
Энергия һәм эш
Энергия миҡдары системаның ниндәйҙер эш башҡарыу һәләтен күрһәтә. Эш һәм энергия бер үк үлсәү берәмегендә үлсәнә.
Ярташ (йылға)
Ярташ (Ярташка, Ерташка) — Яйыҡ ҡушылдығы Бесмән йылғаһына уң ярынан, Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Ҡыҙрас ауылынан 4 км түбәндәрәк ҡушыла.
Тарихы
Йылға тауҙарҙа башлана һәм ҡая таштар араһынан ҡыҫылып аға, ярҙары ташлы. Был йылға буйында исемен унан алған Ярташ ауылы ла була. Мәгәр төпкөлдә һәм һөрөнтө ерҙәрҙән алыҫ урынлашҡан булыуы сәбәпле, күсерелә һәм Беренсе Май исеме ала. Йылға Ырымбур губернаһы һәм өлкәһе, шулай уҡ Башҡортостан йылғаһы булып та һаналып ала. Уның янындағы Ҡыҙрас ауылы 1917 йылдан административ-территориаль йәһәттән Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантонында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантонына, 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1938—1957 йылдарҙа өлкә үҙе Чкалов өлкәһе булып ала. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләшә. Төбәк буйынса уртаса температура +4,4о. Иң һалҡын ай — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −18 — 30оС — 35 оС. Иң йылы ай — июль, уртаса температураһы яҡынса плюс 30°С. Ҡоро эҫе йәй 110—120 көн самаһы ята. Йыллыҡ атмосфера яуым-төшөмө 450—450 миллиметрға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-көҙгө осорға тура килә (яҡынса 75 %). Ҡыш ҡарлы, һыуыҡ, ҡар уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' «Кувандыкский край в географических названиях» тигән китабында йылғаның һәм ауылдың атамаһын башҡорт телендәге яр һәм таш һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа.
Ельмут
Ельмут —  Ростов төбәге  Төньяҡ-Кавказ тимер юлындағы тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Орловский районының Гундоровский утарында урынлашҡан.
Станция тарихы һәм эшмәкәрлеге
Ельмут станцияһы ике юллы үҙгәреүсән ток (27,5 кВ.)  менән электрлаштырылған Волгоргад-1—Сальск тимер юлы һыҙығында урынлашҡан. Станция асыҡ акционерҙар йәмғиәте Рәсәй тимер юлдарының Ростов тәбәгендәге Төньяҡ Кавказ тимер юлы структраһына инә.
Ельмут станцияһы аша Сальск — Котельниково йүнәлешендә һәм кирегә йөк поездары үтә.
Пассажирҙар хәрәкәте
Ельмут станцияһы  Ростов-Главный, Сальск, Волгодонск һәм Куберле станциялары менән,   шулай уҡ был йүнәлештә аралағы станциялар менән ҡала яны хәрәкәткә эйә.
Алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе пассажир поездары Ельмут станцияһында туҡтамай.
Насиров
Насиров, Насыров, Насириев (ғәрәп теленән — ярҙамсы, яҡлаусы ) — төрки фамилия.
Бишенде
Бишенде (Бишинды) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләренән аға. Йылға Өҫән йылғаһына ҡушыла. Оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рапс
Рапс — әүернә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған кәбеҫтә затының бер йыллыҡ яҙғы йәки ужым үҫемлеге.
Таралышы
Шипкәнде (ялан кәбеҫтәһе) баҡса кәбеҫтәһе менән һеркәләндереү һөҙөмтәһендә сығарыла. Ҡырағай рәүештә осрамай. Ҡытайҙа, Канадала, Германияла, Францияла һәм РФ‑та үҫтерелә. Башҡортостанда яҙғы рапс (кольза) үҫтерәләр.
Ботаник яҙма
Һабағы тармаҡлы, бейеклеге 50—250 см тиклем. Розеткалы япрағы һаплы, лира формаһында, ҡауырһын һымаҡ ҡырҡылған, аҫҡы һабаҡ япрағы — лира формаһында, урталағыһы — оҙонса һөңгө һымаҡ, өҫкөһө — оҙонса ланцет формаһында. Сәскәлеге — ваҡ, һары төҫтәге 25—40 сәскәле тәлгәш. Емеше — шар формаһындағы 24—35 орлоғо булған ҡуҙаҡ, төҫө аҡһыл көрәндән ҡараға тиклем. 1000 орлоғоноң ауырлығы 3—6 г. Һыуыҡҡа сыҙамлы, дым яратыусы үҫемлек. Ситтән һеркәләндерелә. Вегетация осоро 80—110 тәүлек.
Составы
Орлоғоноң составы (проценттарҙа): май — 32—35, аҡһым — 21.
Оҡонкүл (Силәбе өлкәһе)
Оҡонкүл - Окункуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Этимологияһы
Окункуль топонимын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аныҡ ҡына атамай, башҡорттарҙың популяр Окункул тигән ир-ат исеменән сыҡҡан булыуы ихтимал тигән фараз яҙа. Окунь һүҙенән килеп сығыу фаразын кире ҡаға ."Свое название озеро получило от популярного раньше башкирского мужского имени Орункул", - тигән фекер ҙә осраны .Балыҡ исеменән сығыуын был сығанаҡ та, башҡа бик күп сығанаҡтарҙа ышанырлыҡ түгел тип иҫбатлай, сөнки күлдә алабуға бик күп булмаған.
Окункул йәки Орункул тигәнгә оҡшаш исемдәр башҡорт исемдәре һүҙлектәрендә осрамай. Әммә башҡорт телендә "оҡон" тигән һүҙ бар - үҙ ырыуын белмәгән кеше тигәнде аңлата ул. Оҡонҡол тигән исем түгел, ә ҡушамат киң таралған булыуы бик ихтимал, сөнки башҡорт яуҙарында күпләп ҡырылғандар, етем ҡалыусылар күп булған.
Географияһы
Оҡонкүл Кәҫле районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, өлкәнең иң төньяҡҡы күлдәрең береһе тип һанала. Көньяҡ ярында Воздвиженка ауылы урынлашҡан
Төньяғынан ҡылымыҡ аша Кесе Оҡонкүл менән тоташа, ә көньяғында Синараға ҡоя.Был күлдән ул 2,5 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.
Кәҫле ҡалаһынан йыраҡ түгел – 40 км, Силәбегә – 120 км, Екатеринбургҡа – 92 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Снежинск ҡалаһынан - 10 км ]
Координаттары: 56°9′56″N 60°47′22″E
Тасуирламаһы
Һыу көҙгөһө майҙаны - 11,6 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһе 249,4 м булғанда). Һыуйыйғыс майҙаны 29,5 км².
Тәрәнлеге — 2 метр самаһы, иң тәрән урыны — 4 метрға етә.
Күл буйҙарын ҡатнаш урман ҡаплаған, тупрағы урмандарға хас ҡара-һоро.
Ярҙары күпселек текә, ярлаулы, әммә бик бейек түгел. Һаҙлыҡлы. Яр буйҙарын элодия баҫып бара, ҡаты һыу үҫемлектәре ҡамлаған (һыу өҫтөнөң 30% самаһын ҡаплаған).Төбө ләмле.
Һыуы сөсө, үтәҙек. Химик составы буйынса гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай. Минераллылығы - 200 мг/л.
Һыуҙа һелтеле металдар (натрий һәм калий) миҡдары бик юғары, бының сығанағы - гранитогнейстар һәм ялан шпаттары. Күл ағып тора, шуның өсөн уның һыу режимын ярайһы уҡ тотороҡло.
Ихтиофаунаһы
Балыҡлылығы бик юғары түгел. (10-15 кг/га).Башлыса табан, алабуға, сабаҡ, шамбы, опто тереклек итә.
Аркомбой
Аркомбой — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ячей йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Козлов Александр Фёдорович
Козлов Александр Фёдорович (24 апрель 1922 йыл — 26 ноябрь 2004 йыл) — архитектор, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947 йылдан «Башкиргражданпроект» институтының архитекторҙар төркөмө етәксеһе, баш архитекторы, 1965—1984 йылдарҙа — институт директоры. 1955 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы, 1955—2000 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Архитекторҙар союздары Башҡортостан бүлексәһенең идара ағзаһы һәм идара рәйесе урынбаҫары. Өфөнөң ун саҡырылыш ҡала Советы депутаты, СССР Архитекторҙар союзының бер нисә съезы делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1969). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974), Ҡыҙыл Йондоҙ (1968) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Александр Федорович Козлов 1922 йылдың 24 апрелендә хәҙерге Приморье крайының Партизан ҡала округына ҡараған Бровничи ауылында тыуа. 1940 йылда Новосибирскиҙа — урта мәктәпте, бер йылдан Барабинскиҙағы граждан авиация флоты мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, автоматсы итеп 25-се айырым саңғысылар истребитель батальоны составында Төньяҡ-Көнсығыш фронтҡа оҙатыла. Һуңынан 11-се армияның 171-се уҡсылар полкы составында алыштарҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 24 апрелендә ҡаты яралана һәм 2-се төркөм инвалиды тип, сентябрҙә демобилизациялана. 1947 йылда Новосибирск инженер-төҙөлөш институтының архитектура факультетын отличноға тамамлай һәм йүнәлтмә буйынса «Башнефть» берекмәһенең «Башнефтепроект» институтына ебәрелә. Ойошмала архитектура төркөмө етәксеһе, баш архитектор булып эшләй. 1955 йылда СССР һәм Рәсәй Архитекторҙар берлегенә инә. 1965 йылдың июленән бер йыл элек ойошторолған «Башкиргражданпроект» проект институтын етәкләй һәм 1984 йылға тиклем ошо вазифаны башҡара. Александр Федорович Ишембай, Нефтекама, Дүртөйлө ҡалаларының, Йылайырҙың, Малаяҙҙың, Мораҡтың, Серафимовка, Приют эшселәр ҡасабаларының генераль планы авторы. Александр Федорович 2004 йылдың 26 ноябрендә 83-сө йәшендә вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
А. Ф. Козлов йәмәғәт эшендә лә әүҙем ҡатнаша. 10 саҡырылыш рәттән Өфө ҡала советы депутаты, Өфө ҡала советы башҡарма комитеты һәм КПСС-тың Өфө ҡала комитеты ағзаһы була. 1955—2000 йылдарҙа — СССР (Рәсәй) Архитекторҙар союзының Башҡортостан бүлексәһе идараһы рәйесе. СССР Архитекторҙар берлеге съездары делегаты.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1969). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены(1974). Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1968). «Почёт Билдәһе» (1966) ордены. Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Президиумы Почет грамотаһы. СССР һәм РСФСП Архитекторҙар берлегенең Маҡтау ҡағыҙҙары. Күп һанлы миҙалдар
Оло Балыҡ
'''Б. Балык''' — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1353/2 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 243 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фудзияма
Фудзияма, Фудзи тауы, Фудзисан (富士山) — Японияның Хонсю утрауында урынлашҡан вулкан, Японияның иң бейек тауы. Бейеклеге — 3776 м. Японияның Хонсю утрауындағы янар вулкан, Токионан 90 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Һуңғы атылыуы 1707—1708 йылдарҙа булған. Тау идеал конус һыҙатлы. Туризм төбәге һәм буддист синтоист күльты өсөн изге ғибәҙәт ҡылыу урыны булып иҫәпләнә.
Ибн әл-Хайсам
Абу́ Али́ әл-Хаса́н ибн әл-Хаса́н ибн әл-Хайса́м әл-Басри́ (أبو علي الحسن بن الحسن بن الهيثم, 965, Басра — 1039, Ҡаһирә) — ғәрәп ғалимы-универсал:, механик, һәм. Урта быуатта Европала латинлаштырылған Alhazen (Альгазен или Альхазен) исеме аҫтында билдәле була.
Фудзияма
Бөгөнгө көндә Фудзи түбәһендә Дзинзя синтоист ғибәҙәтханаһы, почта бүлексәһе һәм метеостанция урынлашҡан. Тау Фудзи-Хаконэ-Идзу милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.
Ибн әл-Хайсам
Биографияһы
Үҙенең сағыу һәләттәре арҡаһында Ибн әл-Хайсам тыуған ҡалаһы Басрала вәзир вазифаһын алыуға өлгәшә, әммә фән-ғилемгә ҡарата һөйөүе уны, был вазифанан баш тартып, тик фән менән генә шөғөлләнергә мөжбүр итә. Мысыр хәлифәһе әл-Хәким, Ибн әл-Хайсамдың, Асуандан түбәнерәк урында быуа төҙөп, Нилдың һыуын буйһондороу проектын төҙөүе тураһында ишеткәс, ул ғалимды Мысырға саҡыра. Әммә урынға барып ҡарағас, Ибн әл-Хайсам ул замандағы техник саралар менән был проектты тормошҡа ашырыуҙың мөмкин түгеллегенә инанана (был хәл Асуан плотинаһын ҡороуға тиклем мең йыл тип әйтерлерк алда була). Был турала белгәс, хәлифә ғалимға асыулана, уны йортонда һаҡ аҫтында тотоуға тарттыра һәм бөтә мөлкәтен тартып ала. Иҫән ҡалыу өсөн Ибн әл-Хайсам әл-Хакимдың вафатынаса аҡылдан яҙған кеше булып ҡыйланырға мәжбүр була. Әл-Хәкимдың вариҫтары дәүерендә ул иреккә сығарыла һәм вафатына тиклем Ҡаһирәлә ихтирам һәм абруй ҡаҙанып йәшәй.
Сүриә кешеһе Ибн Әбү Усайбиала һаҡланып ҡалған исемлектә Ибн әл-Хайсамдың 92 ғилми эшенең булыуы теркәлгән була, уларҙың 89-ы математика, астрономия, оптика һәм механикаға арналған була. Ибн әл-Хайсам үҙенең фәнни эштәрендә, ҡәтғи математик дәлилдәргә таянып, ентекле эксперименттарға мәрәжәғәт итә. Йыш ҡына уны «оптика атаһы» тип тә атайҙар.
Вараждинске-Топлице
Вараждинск-Топлице (хорва. Varaždinske Toplice ) — Хорватия ҡалаһы, илдең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Вараждин жупанияһында урынлашҡан. Халҡы —1 765 кеше ҡаланың үҙендә һәм 6 364 кеше Вараждинск-Топлице общинаһында йәшәй (2011).
Ибн әл-Хайсам
Биографияһы
Ғалимды хөрмәт итеп, Айҙың бер кратеры уның исеме менән аталған.
Вараждинске-Топлице
Вараждинске- Топлице Хорват Загорьеһының тарихи районында урынлашҡан. Ҡала Драва йылғаһының ҡушылдығы Бедня йылғаһының ярында тора. Жупанияның баш ҡалаһы Вараждин ҡаланан 10 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайышта тора.
Фудзияма
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡаф тауы
Ибн әл-Хайсам
Математика
«Параболик есем үлсәмдәре тураһындағы» трактатында Ибн әл-Хайсам артабанғы квадраттар, кубтар һәм дүртенсе дәрәжәләр, һәм башҡа формулалар суммалары өсөн формулалар уйлап таба. Ошо формулалар ярҙамында ул билдәле интегралын иҫәпләүгә тигеҙ булған хисаплауҙы миҫал итеп килтерә.
Вараждинске-Топлице
Ҡала янынан A4 Загреб -Будапешт автомагистаре үтә, тағы бер юл көнсығышҡа табан Лудбрегҡа бара.
Ибн әл-Хайсам
Оптика
Ибн әл-Хайсам оптика буйынса фундаменталь хеҙмәт — «» (7 китаптан тора) китабын яҙа.
Вараждинске-Топлице
Ҡала антик ваҡытынан уҡ билдәле була, унда ҡайнар минераль һыу сығанаҡтары бар, ул үҙенә (Toplice — «һыу», «сығанаҡтар») тигән һүҙҙән исемен алған. Рим империяһы ваҡытында Aquae Iassae торағы була, шул ваҡыттағы рим ҡорамалары емереклектәрен, шул иҫәптән ҡайнар сығанаҡтар өҫтөндә урынлашҡан мунсаларҙы әле лә ҡалала күрергә мөмкин. Әлеге ваҡытта Вараждинск-Топлице — бальнео-батҡаҡ термаль курорт, бында шифахана һәм бер нисә ял йорттарына бер нисә бында эшләй.
Ибн әл-Хайсам
Оптика
Физиология оптикаһы өлкәһендә, боронғо грек ғалимы Галенға эйәреп, күҙ төҙөлөшөн тасуирлап бирә, һәм тәжрибә нигеҙендә Платон менән Евклидтың яҡтылыҡ тураһындағы ҡараштарының дөрөҫлөккә тап килмәүен иҫбатлай. Был йәһәттән Ибн әл-Хайсам үҙ теорияһын тәҡдим итә: уға ярашлы «тәбиғи яҡтылыҡ һәм төҫлө нурҙар күҙгә тәьҫир итә», ә «күрелгән образ күренеп торған есемдәр ебәргән нурҙар ярҙамында күҙгә барып эләгә». Өҫтәүенә б. э. тиклем VI быуатта (йәғни әл-Хайсамға тиклем 17 быуат элек) Пифагор шундай уҡ (хәҙергегә бик яҡын) идеяны әйткән була: үҙҙәре ебәргән киҫәксәләр ярҙамында есемдәр күҙгә күренә башлай. Әл-Хайсамдан алдараҡ йәшәгән башҡа аҡыл эйәләре лә — Аристотель (б. э. т. IV быуат), Платон (б. э. т. IV быуат), Евклид (б. э. т. III быуат), Клеомед (б. э. I быуаты), Птолемей (б. э. 130 йылдары) һәм башҡалар төрлө оптик күренештәр концепцияһын хәҙерге замандағыға яҡын рәүештә аңлата.
Әл-Хайсам бинокуляр күреүгә дөрөҫ аңлатма бирә. Аҙаҡ килеп, ул яҡтылыҡ тиҙлегенең сиге тураһында күҙаллау тәҡдим итә.
Камера-обскура менән тәжрибәләр, яҡтылыҡтың һыныуы буйынса тәжрибәләр һәм, Диокл тәғлимәтен үҫтерә барып, һәр төрлө көҙгөләр менән эксперименттар ғалим үткәргән тәжрибәләр араһында айырым бер урын алып тора.
XII быуатта тикшерелгән ғилми хеҙмәт «Оптика хазинаһы» (лат. Opticae thesaurus) исеме аҫтында латин теленә тәржемә ителә һәм Европала оптиканың үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Европала оптика буйынса тәүге ҙур ғилми хеҙмәтте — Вителоның «Перспектива»һын — Ибн әл-Хайсамдың трактатын ярайһы уҡ ҙур ғына дәрәжәлә эшкәртеп тәҡдим ителгән ғилми эш тип атарға була.
Астрономия
Астрономия һәм геодезия буйынса Ибн әл-Хайсамдың бер нисә ғилми эше: «Яҡтыртҡыстарҙың яҡтылығы тураһында», «Есем тотолоу формалары тураһында», «Ай хәрәкәте тураһында», «Ҙур аныҡлыҡ менән полюсты билдәләү тураһында», «Айҙың параллаксы тураһында», «Сәғәт һыҙаттары тураһында», «Ай өҫтөндә күренгән эҙҙәрҙең асылы тураһында», «Бер күләгә буйынса меридианды асыҡлау тураһында», «Горизонталь ҡояш сәғәттәре тураһында», «Яҡтыртҡыстар бейеклегенең төрлөлөгө тураһындал», «Күҙәтеүҙәр ысулдары тураһында», «Ҡибла азимутын асыҡлау тураһында» (ҡибла тип Мәккәгә йүнәлеш атала), «Геометрия ярҙамында ике ҡала араһын билдәләү тураһында» һәм башҡалар.
Ибн әл-Хайсам үҙенең «Донъя формаһы тураһындағы китабында» әл-Фәрғәни һәм әл-Хазиндарҙың планеталарҙың уғата ҙур эфир орбиталары булыуы тураһындағы идеяларын артабан үҫтерә.
Ҡыҙыл Бурна
Ҡыҙыл Бурна (Красная Бурна) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 453446, ОКАТО коды — 80215804010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лапинский (йылға)
Лапинский — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1447 исемһеҙ йылғаның уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лазаренко Виктор Анатольевич
Биографияһы
Лазаренко Виктор Анатольевич 1956 йылда Сумы ҡалаһында тыуған. 1979 йылда Курск дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай. Белгород өлкәһенең Шебекинский ҡала дауаханаһында балалар хирургы  булып эшләй. 1988 йылда «Функциональное состояние глубоких вен при первичной варикозной болезни и послеоперационных рецидивах этого заболевания» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ул варикоз ауырыуын диагностикалау һәм уны дауалау ысулының бер нисә классификацияһын тәҡдим итә,  ул беҙҙең илдә һәм сит илдәрҙә киң ҡулланыла. Клапандарҙы экстравазаль коррекциялауҙың тәкдим ителгән ысулы 1990 йылда СССР ВДНХ-да күрһәтелә.
1996 йылда «Клапанная недостаточность глубоких вен нижних конечностей, диагностика и хирургическое лечение» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1996 йылдан — хирургик ауырыуҙар кафедраһы профессоры.
2001 йылдан 2003 йылға тиклем — өлкә клиник дауаханаһының йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы бүлеге мөдире, Курск өлкәһенең төп йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы.
2002 йылдан  — дипломдан һуң белем биреү факультеты деканы.
2004 йылдан — ғилми - тикшеренеү эштәре буйынса проректор
2009 йылдың авгусында Курск дәүләт медицина университетының ректоры вазифаһына тәғәйенләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: варикоз һәм тромбоздан һуң авыру проблемалары; критик артериаль ишемияны дауалау; йөрәк ритмын, деструктив панкреатитты, бауыр, сепсис, обтурациялы һары ауырыуын, ҡорһаҡ ҡыуышлығының локаль елкенһенеүенең; бешеү ауырыуҙарын дауалау. Өс фәнни асыш, 900-ҙән ашыу фәнни баҫма, 95 уйлап табыу авторы. В. А. Лазаренко етәкселеге аҫтында 23 кандидатлыҡ һәм 7 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.
Каратаева Надежда Юрьевна
Каратаева Надежда Юрьевна (25 ғинуар 1924 йыл, Мәскәү — 10 октябрь 2019 йыл, шунда уҡ) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актрисаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1981). СССР-ҙың халыҡ артисы Анатолий Папановтың тол ҡатыны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Надежда Юрьевна Каратаева 1924 йылдың 25 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Ата-әсәһенең сәнғәткә бер ниндәй ҙә мөнәсәбәте булмаған: атаһы хәрби кеше, әсәһе ябыҡ ғилми-тикшеренеү институтында лаборантка булып эшләй. Надежда бала сағынан театрҙы яратҡан, мәктәп драма түңәрәктәрендә героиняларҙы  уйнаған.
1941 йылдың июнендә урта мәктәпте тамамлағандан һуң шунда уҡ, ГИТИС-тың актёрлыҡ факультетына уҡырға инә. Әммә башланған Бөйөк Ватан һуғышы уның пландарын үҙгәртә. Атаһы фронтҡа китә, ә Надежда институтта бер аҙ уҡып, әсәһе менән Новосибирск ҡалаһына эвакуацияға китә. Унда ул сандружинниктар курсын үтә, ә һуңынан хәрби комиссариатҡа барып үҙ ирке менән фронтҡа ебәреүҙәрен һорай. Хәрби госпиталдә эшләй, ә һуңынан Мәскәүҙән яралыларҙы тылға алып китеүсе 74-се  Чита—Мәскәү—Чита санитар поезында сандружинник була. Яралы һалдаттарға уколдар яһай, яраларын бәйләй, ашарға алып килә, һауыт-һаба йыуа. Вагон буйлап йөрөй уларға хәрби яңылыҡтар һәм шиғырҙаруҡый.
1943 йылда ГИТИС дәрестәр  башлай. Надежда институтҡа әйләнеп ҡайта, унда Анатолий Папанов менән таныша, ул туранан-тура алғы һыҙыҡтан килгән була (сәләмәтлек торошо буйынса комиссия үтмәй). Уға Надежда менән бер курста, шунда уҡ икенсе курста уҡырға тәҡдим итәләр,  сөнки унда ир-аттар булмай һәм ҡыҙҙарға этюдтар уйнау мөмкин булмай. 1945 йылдың 20 майында  Надежда һәм Анатолий өйләнешәләр.
1946 йылда Надежда Каратаева ГИТИС-ты тамамлай ( М. Н. Овчининский һәм В А. Орловтың актёрлыҡ курсын).
Институтты тамамлағандан һуң ире менән бергә Литва ССР-ының Клайпеда ҡалаһында Рус драма театрында эшләй.
1948 йылда театр режиссёры Гончаров Андрей саҡырыуы буйынса Надежданың ире Мәскәүгә ҡайта, ә Надежда һуңыраҡ килә.
1950 йылдан 2014 йылға тиклем Надежда Каратаева сатира Мәскәү академик театры актрисаһы була.
2019 йылдың 10 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Ире Анатолий Папанов менән йәнәш Новодевичье зыяратында  ерләнә.
Ғаиләһе
Сатира Мәскәү академия театрында 1948 йылдан алып вафатына тиклем уның ире. актёр Анатолий Папанов та уйнай (1922—1987).
1954 йылда ҡыҙҙары, Елена Папанова тыуа, һуңынан Н.Ермолова исемендәге Мәскәү драма театры актрисаһы.
Мәскәү Сатира театры
Надежда Каратаева театрҙа 1950 йылдан 2014 йылға тиклем эшләй, сәхнәлә күп һанлы спектаклдәрҙә уйнай:
Киров (Күгәрсен районы)
Киров (Кирова) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238895002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пичинейка
Пичинейка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нуя йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атял-Шор
Атял-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ламбина-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы
Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы (2 ноябрь 1957 йыл — 7 июль 2015 йыл) — рәссам. 2002—2015 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы доценты. 1995 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
Биографияһы
Муллайән Хәбибйәр улы Дәүләтйәров 1957 йылдың 2 ноябрендә Башҡорт АССР-ы-ның Борай районы Ишмәмәт ауылында тыуған.
2000 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-графика факультетын тамамлай.
2002 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының дизайн кафедраһында эшләй, доцент.
1995 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы һәм «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
2015 йылдың 7 июлендә Неаполь ҡалаһында (Италия) вафат булып ҡала.
Ижади эштәре
Картиналар серияһы: «Халыҡ көйҙәре буйынса» (1996—2003), «Ауыл мотивтары» (1999—2003), «Йома», «Бал-бабай» (1998), «Байрамда» (1998), «Өләсәйем» (1997), «Тамырҙарым» (1998), «Көнсығыш мотивтары» (1999), «Яҙ» (2001), «Көҙ» (2001), «Иртә» (2001), «Кис» (2001), «Йонсоу көн» (2001), «Түңәрәк күл» (2002), «Ер төшө» (2003), «Түбә» (2003).
Күргәҙмәләре
1984 йылдан алып Республика, шул иҫәптән махсус (графика; декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте), зона, төбәк, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашсыһы.
Низами Гәнжәүи һәйкәле (Баҡы)
Низами Гәнжәүи һәйкәле (әзерб. Nizami heykəli Gəncəvinin ) — бөйөк шағир Низами Гәнжәүи һәйкәле. Баҡыла, Низами исемендәге паркта, Истиглалийат, Әхмәд Джавад, Әзербайжан һәм Ислам Сафарли урамдары киҫелешендә урынлашҡан. Һәйкәл 1949 йылдың апрелендә асыла. Скульпторы — Әзербайжандың халыҡ рәссамы Фуад Абдурахманов, архитекторы — Садых Дадашев һәм Микаэль Усейнов.
Һәйкәл 9 метрлыҡ һигеҙ ҡырлы пеьдесталға урынлаштырылған алты метрлыҡ бронза һындан ғибәрәт. Ҡыҙыл лабрадор пьедестал Низами дәүерендәге Әзербайжан архитектураһы элементтары ҡулланылып эшләнгән. Уны аҫҡы өлөшө һырланып биҙәлгән һәм йөҙләнгән бронза плиталар ҡуйылған. Ете плитала Низами әҫәрҙәре сәхнәләштерелгән, береһендә — мемориаль яҙыу бар.
Һәйкәлдәге барельефтар
Һәйкәлдә Низамиҙың биш поэмаһының («Хамса») геройҙарын һүрәтләгән ете барельеф сүкеп эшләнгән. Улар араһында өкөләрҙең әңгәмәһен тыңлаусы Нушериван («Сокровищница тайн»), Биситун тауҙары аша юл һалыусы Фәрхәд («Хосров и Ширин»), мәктәптә уҡыусы Ләйлә менән Мәжнүн («Лейли и Меджнун»), аждаһаны үлтереүсе Баһрам Гур («Ете гүзәл»), Нушаба батшабикәһенең Искәндәрҙе ҡабул итеүе («Искәндәрнамә») һ. б. Барельефтар скульптор А. Хрюнов тарафынан рәссам Газанфар Халыков эскиздары буйынса эшләнә шиғирҙың исеме яҙылған бронза таҡтаташтың ҡабырғаларында, ете ҡырҙа урынлаша.
Өфө дәүләт авиация техник университеты
Өфө дәүләт авиация техник университеты — Башҡортостан Республикаһының һәм Өфө ҡалаһының иң ҙур юғары уҡыу йорттарының береһе, үҫешкән фән һәм мәҙәниәт үҙәге. Университ уҡыу-уҡытыу барышына заманса яңы ысулдар индереү йүнәлешендә алдынғы урындарҙа тора. 1982 йылда Ленин ордены менән наградланған.
Университеттың ҡыҫҡаса тарихы
Был юғары уҡыу йорто, авиция институты булараҡ, Ярославль өлкәһенең Рыбинск ҡалаһында 1932 йылда асыла.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, 1941 йылдың көҙөндә ул Өфөгә күсерелә һәм, алдағы йылдан яңы исем алып, «Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты» тип атала башлай.
2010 йылда университет «Рәсәйҙең милли тикшеренеү университеты» статусын алыу өсөн конкурста ҡатнашты, ләкин уңышҡа өлгәшә алманы.
Мәғлүмәт
Өфө дәүләт авиация техник университетында бөгөн ете факультет эшләй, белгестәр 61 йүнәлеш буйынса әҙерләнә, студенттар һаны 20 меңдән ашыу.
Университеттың ректорҙары
Авиация университеты бинаһы
Университеттын төп бинаһы 1950 йылда архитектор Кәлимуллин Барый Ғибәт улы проекты буйынса Башҡорт АССР-ының «Советтар йорто» булараҡ төҙөлә һәм 1958 йылда ул ул ваҡыттағы авиация институты ҡарамағына бирелә.
Кәлимуллин Иҙрис Батыршәйех улы
Кәлимуллин Иҙрис Батыршәйех улы (30 март 1965 йыл) —,. 1997 йылдан «Сәйәр» эстрада театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2011), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы, эстрада артистарының Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты.
Биографияһы
Иҙрис Батыршәйех улы Кәлимуллин 1965 йылдың 30 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Шәммәт ауылында тыуған.
1982 йылда, урта белем алғандан һуң, Өфө дәүләт сәнғәт институтының (хәҙер Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты) актёрҙар әҙерләү бүлегенә уҡырға инә.
Юғары һөнәри белем алған йәш артист 1989 йылда Өфөлә яңы асылған Йәш тамашасы театрында (бөгөнгө көндә Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры эш башлай һәм 1991 йылға тиклем труппаның әйҙәүсе актёрҙарының береһенә әйләнә.
1991 йылда Иҙрис Кәлимуллин, бынан өс йыл алда яңынан тергеҙелеп, әле генә «дәүләт театры» статусы алған бөгөнгө Өфө «Нур» татар дәүләт театрына эшкә күсә. 1997 йылға тиклем дауамдағы сәхнә эшмәкәрлеге барышында актёр 20-нән артыҡ үҙенсәлекле образ тыуҙыра. Улар араһында тәү сиратта бар донъяға танылған Уильям Шекспирҙың киң билдәле «Ромео менән Джульетта» трагедияһында төп герой Ромео, шулай татар драматургтары Мирхәйҙәр Фәйзиҙең «Аҡ ҡалпаҡ» әҫәре буйынса ҡуйылған спектаклдә Баҡый, Илдар Юзиевтың «Ҡыр ҡаҙҙары артынан» драмаһында Малик, Ғаяз Исхаҡиҙың «Зөләйхә»һендә Сәлимйән ролдәрен атарға була.