cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шарков Гаврил Антонович
Биографияһы
Г. А. Шарков тәҡдиме менән экскаваторға  күмер ваҡлағыс ҡуйыла. Был йылылыҡ электр үҙәктәрендәге һәм брикет фабрикаһындағы күмер ҡабул итеү бункерҙарына тимер юл вагондарын бушатыуҙы еңеләйтә, 18 кешенең эшен алмаштыра һәм йылына 36 мең һум аҡса экономияларға мөмкинлек бирә
Етейыллыҡ эсендә Г. А. Шарков 15 кешене экскаваторсы һөнәренә өйрәтә.
Күмер сәнәғәтен үҫтереү буйынса ете йыллыҡ план йөкләмәһен үтәгәндәге юғары ҡаҙаныштары һәм эшендәге юғары техник-иҡтисади күрһәткестәре өсөн 1966 йылдың 29 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Г. А. Шарковҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1982 йылда пенсияға сыға.
Етенсе саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1966-1970). 2002 йылдың 18 мартында вафат була.
Әҙәбиәт
Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. - Уфа : Китап, 2011. - 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М.А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. -624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Флүрә
Флүрә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Флүрә (неологизм) исеме башҡорт теленә латин теленән килеп ингән. Сәскә (флорист һүҙенән) һәм яҙ батшаһының исеме тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы (15 ғинуар 1952 йыл) — башҡорт опера йырсыһы (сопрано), педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985).
Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы (5 июль 1928 йыл — 2011 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1947—1968 йылдарҙа Яңауыл районы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге колхоздың һарыҡ көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971). III Бөтә союз колхозсылар съезы делегаты (1969). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы (18 февраль 1936 йыл — 18 февраль 2021 йыл) — йырсы (меццо-сопрано), юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1991), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1980) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1976).
Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы (8 август 1952 йыл) — ғалим-селекционер, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2006).
Мурзина Флүрә Ишбулат ҡыҙы (16 май 1960 йыл) — телетапшырыуҙар алып барыусы, 1993 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһының телевидение студияһы дикторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2002). Балаҡатай районының почётлы гражданы (2009).
Аҙнабаева Флүрә Фәтхи ҡыҙы (29 март 1937 йыл) — башҡорт педагог-методисы, педагогия фәндәре кандидаты (1988).
Солтанова Флүрә Мәхмүтйән ҡыҙы (25 ғинуар 1966 йыл) — журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Хөкүмәт премияһы лауреаты (2009). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (1999).
Борханова Флүрә Булат ҡыҙы (10 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2006), профессор (2010). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1986).
Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы (1 декабрь 1958 йыл) — музыкант-скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2012), профессор (2012). Рәсәй Федерацияһының мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).
Мостафина-Ниғмәтуллина Флүрә Миңлейәр ҡыҙы (1941 йыл) — артист, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1990).
Сара
Сара — ғәрәп, фарсы, йәһүд сығышлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ҡатын-ҡыҙ исеме.
Унзба
Унзба — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пидьма йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Сара
Этимологияһы
Сара — ғәрәпсә — «хәким», «бикә»; фарсыса — «иң шәп», «иң яҡшы», «аҫыл»; йәһүдсә — «ырыу башлығы», «ырыу инәһе» тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан күп халыҡтарҙа ҡыҙ балаға ҡушылған исем.
Унзба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Сара
Билдәле шәхестәр
Сара Садыҡова (Сара Гариф кызы Садыйкова; 1 ноябрь 1906 йыл — 7 июнь 1986 йыл) — совет татар композиторы, йырсы һәм актриса. Татар ҡатын-ҡыҙҙары араһында тәүге профессиональ композитор. Татар АССР-ының халыҡ (1977) һәм атҡаҙанған (1939) артисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984). Татар АССР-ының Ғ. Туҡай исемендәге Татар Дәүләт премияһы лауреаты (1990, үлгәндән һуң).
Унзба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сара
Билдәле шәхестәр
Сара Бернар (тыуғандағы исеме Генриетт Розин Бернар, 22 октябрь 1844 йыл — 26 март 1923 йыл) — йәһүд сығышлы француз актёры, XX быуатта уны «бөтә тарихтағы иң билдәле актёр» тип атап йөрөткәндәр. Уңышҡа 1870 йылдарҙа Европа сәхнәләрендә өлгәшә. Аҙаҡ триумф менән Америкаға гастролдәргә йөрөй. Күберәген етди драматик ролдәр башҡара, шуның өсөн дә уға «Илаһи Сара» тигән ҡушамат бирәләр.
Сара Леандер (немец әйтелешендә Цара Леандер; Zarah Leander, тыумыштан Сара Стина Һедберг (Zarah Stina Hedberg), 15 март 1907 йыл — 23 июнь 1981 йыл) — Швеция киноактёры, йырсы, башлыса Германияла эшләй.
Туфан (фильм, 1974)
«Туфан» (Potop) — Генрик Сенкевичтың шундай уҡ атамалы романы мотивы буйынса режиссёр Ежи Гофман 1974 йылда төшөргән фильм.
Тәүге серияһы
Ғәййәр Анджей Кмициц Биллевич усадьбаһына килә һәм үҙенең ҡурғаусыһының ихтыяры буйынса уның ейәнсәре Александраға (поляк телендә был исемдең кесерәйтеү-иркәләтеү формаһы — Оля, Оленек) өйләнеү ниәте менән килә. Улар шунда уҡ бер-береһенә оҡшай, әммә ҡайнар ҡан һәм насар компания офицера уҫал уйын ойоштора: ғауғасыл килмешәктәрҙең иҫерек килеш күңел асҡанына ризаһыҙлыҡ күрһәткән урындағы шляхта менән бәрелешкәндән һуң, ул күрше усадьбаны яндыра һәм Оленьканы эләктереп ала. Урындағы шляхта полковник Володыёвский етәкселегендә уны усадьбала ҡамап тота. Володыёвский Кмицицаны алышҡа саҡыра һәм уға яра һала. Хорунжий, һауыҡҡандан һуң, отряд йыя һәм Володыёвский менән бергә илгә һөжүм башлаған шведтарға ҡаршы ғәскәр йыйған гетман Януш Радзивиллға йүнәлә. Табында гетман яңы ҡурғаусы — швед короле Карл Густав өсөн тост иғлан итә. Полковниктар уны хыянатта ғәйепләй, уларҙың барыһы ла ҡулға алына һәм аҫтында Биржиға ебәрелә. Әммә Заглоба ҡасып китә һәм үҙе менән Володыёвскийҙың полкын (хоругвь) килтергән. Гетманға тоғролоҡ анты биргән Кмициц, уның яҡлы була, хоругвтәрҙең болаһын баҫтыра, әммә ағаһы һүҙһеҙ Радзивиллдарҙың Речь Посполитаяны тарҡатырға һәм Литва өҫтөнән король власы урынлаштырырға ынтылған ҡотолғоһоҙ әшәкелеге менән осрашҡандан һуң, урманға ҡаса. Ул барыһына ла ҡаршы хәлдә ҡала, конфликттың ике яғы ла уны хыянатсы тип язаларға хыяллана…
Икенсе серияһы
Конфедераттар фетнәһе киңәйгән. Кмициц сит һөйләшеүҙе тыңлап тора, шунан шведтар поляктарҙың изге урынын — Ясногорский монастырын баҫып алырға һәм таларға йыйыныуын белә. Ул унда ашыға һәм приорҙы баҫҡынсыларҙың нә ышандыра. Шведтар монастырҙы ҡамауға алалар, гарнизон ҡаршы тора. Тиҙҙән ҡамауға алыусыларға ҡәлғәгә ҡот осҡос зыян килтереүсе килә. Төндә Кмициц уны шартлата, ләкин дошманға әсирлеккә эләгеп, ҡасып өлгөрә. Ул Силезияға килә һәм король Казимирҙы Польшаға барырға ышандыра. Юлда, королде яҡлап, һан яғынан өҫтөнлөклө швед отряды ҡаршы тора. Король уның ҡул аҫтына татар хоругвен бирә. Шул ваҡытта Богуслав Радзивилл Кмицицтың кәләше Оленьканың йөрәген уңышһыҙ ҡамарға маташа. Шул уҡ ваҡытта Володыёвский отряды Януш Радзивиллдың һарайын ҡамай һәм уны штурм менән ала, хыянатсы астманан үлә. Оленька ҡасып киткәндән һуң Богуслав һуғыш яланында Чарнецкий менән осраша, швед пушкалары кисеүҙе ут аҫтында тотҡанлыҡтан, поляк кавалерияһы һөжүм итә алмай. Кмициц дошман кавалерияһын, алдандырып, кисеүгә яҡынайта, швед артиллерияһы үҙҙәренә ата алмай. Чарнецкий дөйөм атакаға командалыҡ итә, поляк гусарҙары швед мушкетёрҙарының рәттәрен пыран-заран иткән. Кмициц Богуславты ҡыуып етә һәм алыш барышында эйәрҙән бәреп төшөрә. Ул Оленька менән соборҙа, үҙе хөрмәтенә үткәрелгән доға ваҡытында, осраша, ҡыҙ дөрөҫөн белә һәм улар бергә йәшәй башлайҙар.
Ролдәрҙә
Фильм «Союзмультфильм» киностудияһында дублировать ителгән. Дубляж режиссёры — Георгий Калитиевский.
СССР гимны
Советтар Союзының дәүләт гимны (1977—1991). СССР Юғары Совет Президиумы ҡарары менән 1977 йылдың 27 майында ҡабул ителгән. А. В. Александров көйө, С. В. Михалков һәм Г. Г. Эль-Регистан һүҙҙәре.
Тамъян (Мәләүез районы)
Тамъян (Тамьян) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 353 кеше. Почта индексы — 453851, ОКАТО коды — 80241850010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иземетка
Иземетка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алымка йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дубешня
Дубешня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының һул ярына тамағынан 292 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Можайск һыуһаҡлағысынан Звенигород ҡалаһына тиклем, Руза (башынан Руза һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Озерна (башынан Озернинск һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Англияла революция
XVII быуат аҙағында Европала Англия парламентлы монархия — юғары власть парламент ҡулында булғандағы дәүләт ҡоролошо — урынлашҡан беренсе ил булған. Ләкин бының өсөн илгә ике революция кисерергә тура килгән. Тәүгеһе граждандар һуғышы рәүешендә үтһә, икенсеһе ҡан ҡойошһоҙ булған.
Англия революция алдынан
XVI быуат Англия өсөн бик уңышлы тамамланған: сәнәғәт үҫешкән, диңгеҙ сауҙаһы сәскә атҡан. «Еңелмәҫ армаданы» тар-мар иткәндән һуң, ил көслө диңгеҙ державаһына, «диңгеҙҙәр батшаһына» әйләнгән. Америкала беренсе колония — Виргиния — булдырылған, Ост-һинд компанияһы төҙөлгән, Лондонда биржа асылған. Сәнғәт һәм фән әлкәләрендә лә ҙур уңышлыҡтарға өлгәшелгән. Бэкон, Шекспир — был бөтә донъяға билдәле исемдәр. Ер биләүсе дворяндарҙың (уларҙы джентри тип йөрөтәләр) һәм сауҙагәрҙәрҙең күбеһе лордтар менән ярышырлык бай булған. Илдә кальвинизмға эйәреүселәр, пуритандар, күбәйгән. Улар англикан сиркәүен тантаналы ғибәҙәт ҡылыуҙарҙан арындырырға кәрәк, тип белдергән, епископтарҙы Аллаға түгел, ә королгә хеҙмәт итеүҙә ғәйепләп, был вазифаны бөтөрөүҙе талап иткән.
Пуритандар араһында яңы дворяндар, бай сауҙагәрҙәр, оҫталар, мануфактура хужалары, хәлле крәҫтиәндәрҙән күп вәкилдәр булған. Был кешеләр аҡса ҡәҙерен белгән. Сиркәү йыйымдары ябай халыҡты ла йонсотҡан. Халыҡ: «Беҙгә осһоҙораҡ сиркәү кәрәк», — тип ризаһыҙлыҡ белдергән. Пуритандар Алла закондарын ныҡ ихтирам иткән һәм ихтыярын аңларға тырышып, Изге Китапты бик ентекле өйрәнгәндәр. Күптәр королгә власть Алла тарафынан бирелгәненә лә ышанған, ләкин улар өсөн был власть элекке инглиз йолаларына таянғанда һәм парламент менән иҫәпләшкәндә генә законлы булған. Улар парламенттың да Алла ҡушыуы буйынса булдырылғанына ысын күңелдән ышанған.
Пуритандар этикаһы һәм йәшәү рәүеше
Тышҡы донъя ғына түгел, ә үҙ көсөнә ышана башлаған, яҡшылыҡ — нимә һәм яманлыҡ нимә икәнен аңларға тырышҡан кешенең эске донъяһы ла үҙгәрештәр кисергән.
Революцияның сәбәптәре
Йылдар үткән, Яков I-нең тик үҙе генә идара итергә ынтылыуы сәбәпле, уның менән парламент араһында ҡапма-ҡаршылыҡ көсәйгәндән-көсәйгән. Уның иҡтисади сәйәсәте лә: иҫке цех системаһын яҡлауы, ирекле баҙар закондарын боҙоп, айырым кешеләргә һәм компанияларға айырым тауарҙарҙы етештереүгә һәм һатыуға өҫтөнлөклө хоҡуҡты һатыуы ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Англикан сиркәүен яҡлаған һәм пуритандарҙы эҙәрлекләгән королдең дини сәйәсәте парламентҡа оҡшамаған. Яков I епископ вазифаһын бөтөрөүҙән баш тартҡан. Ул: «Епископтар юҡ икән — король дә юк», — тигән. Пуритандарҙы эҙәрлекләүҙәр уларҙы бөтә йорт-йыһазын һатып, «хөрәфәттәрҙә ҡатып ҡалған» тыуған илдәрен ташлап китергә һәм ҡанескес королдән, сиркәүҙән ҡотолорға өмөтләнеп, билдәһеҙ һәм йәшәү өсөн ҡулайлы булмаған Төньяҡ Америка ярҙарына юлланырға мәжбүр иткән.
Яков I-нең тышҡы сәйәсәте лә ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Колониялар яулап алыуҙа католик Испания Англия менән ярышҡан. Англия йәмғиәте королдән Испанияға ҡаршы көрәш башлауҙы көткән, ә король 10 йыл буйына уның менән килешергә ынтылған.
Өҫтәүенә король һарайында һәм чиновниктар араһында ҡаҙна талауҙың һәм ришүәт алыуҙарҙың киң таралыуы инглиздәрҙең нәфрәтен тыуҙырған. Королдән башлап мировой судьяға тиклем — барыһы ла ришүәт алған. Тик уның дәүмәлендә генә айырма булған.
Карл I. Тормош үҙгәрештәр зарурлығын талап итә
1625 йылда Яков I вафат булған. Уның вариҫы — 25 йәшлек принц Уэльский Карл король Карл I (1625—1649) булып китә. Англия йәмғиәте яңы король үҙгәрештәр кәрәклеген аңлар, идаралыҡ системаһында реформалар үткәрер, чиновниктарҙың власын сикләр, тип өмөтләнгән. 1628 йылда илдең бер үк ваҡытта өс дәүләткә — Францияға, Испанияға һәм Австрияға — ҡаршы һуғыш алып барыуы сәбәпле хөкүмәттә килеп тыуған ауырлыҡтарҙан файҙаланып, парламент королде «Хоҡуҡ тураһында петиция»ға ҡул ҡуйырға мәжбүр иткән. Был документта парламент хоҡуҡтарын ихтирам итеү талабы ҡуйылған һәм суд рөхсәтенән башҡа ҡулға алыу законһыҙ сара, тип иғлан ителгән. Карл I "…петиция"ны боҙорға маташып ҡарағас та, парламент ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән. Шул саҡта король буйһон-маусан парламентты таратҡан һәм уны 11 йыл буйына саҡырмаған. Илдә Карл I-нең үҙенең генә идара итеү режимы урынлашҡан. Ләкин парламент рөхсәтенән башҡа король яңы һалымдар индерә алмаған. Ул, урта быуаттарҙа йән башынан алынған иҫке түләм-дәрҙе яңынан тергеҙеп, аҡса тупларға тырышһа ла, хатта тыныс йылдарҙа ла был етерлек булмаған.
Революция башланыуы — Оҙайлы парламентты саҡырыу
1640 йыл башланыуға ҡаҙнала аҡса бөткән, ә был ваҡытта Англия епископтары Шотландияла англикан сиркәүе өлгөһөндә ғибәҙәт ҡылыуҙы көсләп таға башлағандар һәм Шотландия Анг-лияға ҡаршы һуғыш башлаған, һуғыш күп аҡса талап иткән, Карл 1-гә парламент саҡырырға тура килгән. Ул Оҙайлы парламент исеме менән тарихҡа ингән, сөнки уның эшмәкәрлеге 12 йылға һуҙылған. Был ваҡиға революцияның башланыуы булған да инде. Депутаттарының күбеһе пуритандарҙан торған парламент байтаҡ мөһим реформалар үткәргән: хөр фекерлеләрҙе эҙәрләүсе ғәҙәттән тыш яуыз король судтарын бөтөргән; епископ цензураһын һәм полицияны тыйған; общиналар палатаһын тик уның үҙенең ризалығы буйынса ғына таратып булыуы тураһындағы закон ҡабул иткән; һалымдар индереү хоҡуғы парламентҡа бирелгән; парламент өс йылға бер тапҡырҙан да һирәгерәк саҡырылырға тейеш булмаған һ. б.
Ләкин Карл I парламент менән килешергә теләмәгән. 1642 йылдың ғинуарында уның фетнәсел парламент юлбашсыларын ҡулға алырға тырышыуы уңышһыҙ тамамланғас" король эре ер биләүселәр ярҙамына өмөт итеп, Лондондан илдең төньяғына ҡасҡан. Король менән парламент араһында граждандар һуғышы башланған.
Король менән парламент араһында граждандар һуғышы
1642 йылдың авгусы аҙағында кисен Карл I Ноттингемдағы замок ҡыйығында король байрағын (штандартын) күтәргән. Был королдең үҙенең вассалдарын йөкләмәләрен үтәргә саҡырыуҙы аңлатҡан. Барабан ҡаҡҡандар, торба тауыштары яңғыраған һәм ҙур булмаған халыҡ төркөмө йыйылған. Кешеләр кәпәстәрен күккә сөйөп, хуплау һүҙҙәрен ҡысҡырғандар: «Йәшәһен Карл I!» «Йомро башлылар»ҙы аҫырға!" Ләкин, дөйөм алғанда, ҡала халҡы рухи төшөнкөлөккә бирелгән. Кешеләр бәлә килеүен һиҙенгән.
Бер аҙнанан байраҡты ел осороп алып киткән, быны насарға юрағандар. Англия үҙ-ара дошманлашҡан ике лагерға: король яҡлы «кавалерҙар»ға һәм парламент яҡлы «йомро башлылар»ға бүленгән.
Артта ҡалған төньяҡ һәм көнбайыш графлыҡтар «Алла өсөн, король Карл өсөн!» тигән өндәмә яҙылған король байрағы аҫтына баҫҡан. Иҡтисади яҡтан үҫешкәнерәк көньяҡ-көнсығыш парламент яҡлы булған.
Тәүҙә һуғышта парламент яҡлылар уңышҡа өлгәшә алмағандар, сөнки күбеһенсә дворяндарҙан торған король армияһы һуғышҡа яҡшыраҡ өйрәтелгән. Бынан тыш, парламент юлбашсылары король менән һөйләшеп килешеүгә өмөтләнгәндәр һәм тәүәккәллек күрһәтмәгәндәр. Шулай ҙа 1645 йыл башында общиналар палатаһы парламент армияһын көсәйтеү буйынса саралар үткәргән, берләшкән ғәскәр ойошторолған. Башлыса үҙҙәре теләп килгән крәҫтиәндәрҙән, һөнәрселәрҙән, мануфактура эшселәренән торған яны өлгөләге армия шулай төҙөлгән. Офицерҙарҙың байтағы дворян сығышлы булмаған. Полковниктар рәтендә итек тегеүсе Хьюстон, йөк ташыусы Прайд, ҡаҙанлыҡ эшсеһе Фокс һәм башҡа ябай кешеләр булған. Күп офицерҙар бөтөнләй йәш булған. Армия үҙен «короллек быуған золомдан ҡотҡарыусы» итеп һанаған.
Оливер Кромвель
Оливер Кромвель пуритан ҡағиҙәләренә буйһоноп йәшәгән ауыл дворяндары ғаиләһендә тыуған. Улар буш ваҡыттарын сиркәүгә йөрөүгә һәм Тәүрат уҡыуға арнаған. Йәш Кромвель Лондонда хоҡуҡ ғилемен өйрәнгән, унан тыуған яғына ҡайтып, хужалыҡ менән шөғөлләнә башлаған. 1628 йыл уның яҙмышын ҡырҡа үҙгәрткән — ул парламентҡа һайланған. 1640 йылда Оҙайлы парламент эш башлағас, депутаттар араһында тәүәккәл Оливер Кромвель дә булған. Уның сәйәси көрәшсе һәләттәре асылған. Кромвель шәп ойоштороусы һәм полководец булған.
1642 йылдың сентябрендә Оливер Кромвель уның яҡлылар араһынан үҙҙәре теләп килгән 60 һыбайлынан торған отрядты етәкләгән. Ваҡыт үтеү менән был төркөмдән киң танылыу алған, «тимер ҡабырғалылар» тип йөрөтөлгән атлы отряд төҙөлгән. Кромвель һалдаттары көслө ихтыярлы, яҡшы өйрәтелгән булыуҙары менән айырылып торған. Улар яңы армияның төп өлөшөн тәшкил иткән. 1643 йыл аҙағына Кромвелдең кавалерияһы 1100-ҙән ашыу ҡылыстан торған, һуғышҡа инер алдынан Кромвель һәр саҡ доға уҡыған, шунан һуң былай тиер булған: «Аллаға ышан, ләкин дарыңды ҡоро тот». Уның һалдаттарының бөтәһе лә тиерлек пуритандар булған. Улар доғалар көйләп һуғышҡа ингән
* «Йомро башлылар» — аҡһөйәктәр затлы нәҫелдән сыҡмаған һәм бай булмаған кешеләрҙе кәмһетеп шулай атағандар, сөнки оҫта ярҙамсылары һәм өйрәнсектәре сәстәрен ҡыҫҡа итеп алдырып йөрөткән.
Был армияны генерал-лейтенант дәрәжәһен алған Оливер Кромвель (1599—1658) төҙөгән. Составына Кромвель кавалерияһы ла ингән парламент армияһы 1645 йылдың 14 июнендә Нейзби ауылы алышта король армияһын ҡыйратҡан. Карл I, ә уның артынан армияһы ла, ҡасҡан. Дошмандың бөтә артиллерияһы һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары, шулай уҡ королдең йәшерен хаттары еңеүселәр ҡулына эләккән. Был хаттарҙан Карл 1-нен ирланд католиктарынан һәм Франция короленән парламентҡа ҡаршы һуғышыу өсөн ярҙам һорарға ниәтләнеүе билдәле булған. Король, сит кеше кейеменә кейенеп, йәшерен рәүештә Шотландияға ҡасҡан.
Парламент реформалары
«Кавалерҙар» армияһын тар-мар итеү күбеһенсә уртасыл пуритандарҙан торған парламентҡа мөһим үҙгәрештәр үткәреү мөмкинлеген биргән: ер биләүсе дворяндар ер өсөн король файҙаһына түләүҙән азат ителгән. Хәҙер ер уларҙың тулы милке тип иғлан ителгән. Сауҙагәрҙәргә сауҙа итеү өсөн рөхсәтте һатып алыу кәрәк булмаған. Сиркәү парламентҡа буйһондоролған, ә королдең, уның яҡлыларҙың, епископтарҙың ерҙәре тартып алынған. Ләкин крәҫтиәндәргә ер бирелмәгән, улар ерҙән элеккесә ваҡытлыса ғына файҙалана алғандар, уларҙың ер хужалары файҙаһына йөкләмәләре лә һаҡланған.
Парламент Карл I менән ярашырға ынтылған — королдән үткәрелгән бөтә реформалар һәм пуритан сиркәүенең хакимлығы менән килешеү генә талап ителгән. Ләкин армияла хеҙмәт итеүсе һәм тәүәккәллерәк фекер йөрөтөүсе пуритандар бының менән ризалашырға теләмәгән, улар теләгән динде тотоу азатлығын һәм король власын нығыраҡ сикләүҙе талап иткән.
Нейзби янындағы алышта еңелгәндән һуң Карл I шотландтар лагерында оҙаҡ ҡалмаған — ғәмәлдә улар әсирҙе парламентҡа һатҡан. 1647 йылдың ҡышында королде замокка бикләп ҡуйғандар. Үҙһүҙле Карл I ҡараштарын үҙгәртмәгән һәм парламент менән компромисҡа барырға, йәғни ташламалар яһап, ярашырға теләмәгән.
Шул уҡ ваҡытта армия һалдаттары «…'Канлы Карл Стюартты ҡан ҡойғаны һәм Аллаһы Тәғәлә эшенә, был иҙелгән илдең халҡына килтергән яуызлыҡтары өсөн яуапҡа тарттырыуҙы» талап иткән. Ошо шарттарҙа армия парламентта таҙартыу ойошторған — барлыҡ уртасыл пуритандарҙы ҡыуған («операция» полковник Прайд етәкселегендә үткәрелгән, шунлыҡтан «Прайд таҙартыуы» тип аталған). Парламентта ҡалған депутаттар армияның талаптарына ҡушылған. Королде хөкөм итеү өсөн, 150 кешенән торған ғәҙәттән тыш суд ойошторолған.
Хөкөм 1649 йылдың 20 ғинуарында башланған. Ҡара күлдәк кейгән Карл I ун ике һалдаттан торған һаҡ аҫтында был судтың законлы түгеллеген күрһәтергә тырышып, эшләпәһен һалмаған. Ул үҙен бик эре тотҡан һәм ярашыуға барырға теләмәгән.
Бер нисә көн барған халыҡ сығыштарынан һуң Карл I-не «иҙеүсе, һатлыҡ йән, кеше үлтереүсе һәм дәүләттең дошманы» тип ғәйепләп, үлем язаһына хөкөм иткәндәр. Прокурор Кук былай тип белдергән: «Ул үлергә тейеш, ә уның менән бергә монархия ла бөтөрөлөргә тейеш».
1649 йылдың 30 ғинуарында Карл I Стюарт һарайҙан алып яза ҡылыу урынына тиклемге араны йәйәү үткән, юлда ул һалдаттар менән әңгәмәләшкән, һуңғы телмәрендә ул подданныйҙарына, улар король менән бергәләп дәүләткә идара итергә теләгәндәре өсөн, шелтә һүҙҙәрен әйткән. Яза башланырға бер нисә минут ҡалғас та, Карл I һаман сикләнмәгән монархия системаһын яҡлап һөйләгән.
Армия был күренешкә шашып ҡыуанған, ләкин, дөйөм алғанда, ил ваҡиғаларҙың былай үҫешенә әле әҙер булмаған. Язалау ваҡытында халыҡ араһында королде ысын күңелдән ҡыҙғанып, аҡырып илаусылар ҙа аҙ булмаған.
Королде язалау тураһындағы ҡот осҡос хәбәр Европаның барлыҡ королдәре һарайҙарына барып еткән.
Республика урынлаштырылыу
1649 йылдың 17 мартындағы парламент акты менән король власы «халыҡ өсөн кәрәкһеҙ, ауыр һәм ҡурҡыныс» тип табылған һәм юҡҡа сығарылған. Ике көндән лордтар палатаһы ла шундай уҡ яҙмышҡа тарыған.
1649 йылдың 19 майында Англия республика тип иғлан ителгән. Бай сауҙагәрҙәр, эшҡыуарҙар һәм яңы дворяндар власҡа килгән. Закондар сығарыу власы тулыһынса ағзалары үҙҙәрен "Англия азатлығы"н һаҡлаусылар тип атаған общиналар палатаһынан торған бер палаталы парламентҡа күскән. Башҡарма власть 41 кешенән торған советҡа тапшырылған, уның башында Оливер Кромвель етәкселегендәге хәрбиҙәрҙең юғары ҡатламы торған. Ләкин ҡала ярлыларының һәм крәҫтиәндәрҙең тормошонда бер нәмә лә тиерлек үҙгәрмәгән.
Король менән парламент араһындағы граждандар һуғышы пуритандарҙың еңеүе менән тамамланған. Карл I язалап үлтерелгән, Англияла абсолютизм бөтөрөлгән. Парламент илде республика тип иғлан иткән.
Рәйес
Рәйес — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Рәйес (Рәис) исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, етәкселек итеүсе, башлыҡ тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Түләков Рәйес Ғөссәм улы (псевдонимы Рәйес Түләк; 14 октябрь 1959 йыл — 31 март 2007 йыл) — башҡорт шағиры, уҡытыусы, журналист. 1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1995).
Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы (29 ғинуар 1953 йыл) — режиссёр, мәҙәниәт өлкәһе эшмәкәре. 2011—2020 йылдарҙа Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. Рәсәйҙең Журналистар (1999) һәм Кинематографсылар (2000) союздары ағзаһы. I—IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004) һәм почётлы кинематографсыһы (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995).
Низамов Рәйес Ғилметдин улы (1 июль 1932 йыл — 16 август 1978 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1964 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1978).
Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы (15 ғинуар 1926 йыл — 12 июнь 2018 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1986 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхоз рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы (1980), райондың почётлы гражданы (1999).
Асаев Рәйес Бәҙеғитдин улы (6 май 1931 йыл — 3 март 2001) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 1965—2001 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Шишмә районындағы «Луч» колхозы рәйесе, 1993—1996 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990).
Мөхәммәҙиев Рәйес Ғатаулла улы (Мөхәммәдиев Рәис Гатаулла улы) — Башҡортостанда йәшәп ижад итеүсе татар яҙыусы-фантасты.
Заһиҙуллин Рәйес Нурый улы (20 февраль 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй химик-технологы. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976).
Сафин Рәйес Йәғәфәр улы (2 ғинуар 1949 йыл) — башҡорт журналистикаһы ветераны, 1980—1995 йылдарҙа Балаҡатай районының «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите мөхәррире. СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989).
Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы (3 октябрь 1918 йыл — 7 март 1988 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы (7 август 1948 йыл) — тарихсы, ғилми хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре. 1975—1994 йылдарҙа Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең ЗАГС идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017).
Күскилдин Рәйес Әхмәтша улы (12 декабрь 1954 йыл) — ғалим-инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1997 йылдан «Газ-Сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары — баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш (2008—2013) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (2006). Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2001), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009), Ғафури районының почётлы гражданы (2013).
Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы (15 май 1931 йыл, Өфө ҡалаһы) — инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1989), профессор (1992), БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967).
Борханов Рәйес Абрар улы (1 декабрь 1960 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университетының Ҡазан институты (филиалы) уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре.
Миһранов Рәйес Һаҙый улы (1 июнь 1926 йыл — 1970 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1960 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары; 1960 йылдан КПСС-тың Өфө ҡала һәм Баймаҡ район комитеттары секретары; 1963—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 4-6-сы сығаралыш Юғары Советы депутаты. ВЛКСМ-дың XXIII съезы делегаты (1958). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1959, 1966) ордены кавалеры.
Зәңгәр Нил
Зәңгәр Нил йәғни Бахр-әл-А́зрак (البحر الازرق йәғни النيل الأزرق, Ән-Ниль-әл-Азрак ), Эфиопияла — Абба́й (ጥቁር አባይ, һүҙмә һүҙ «ҡара») — Судан һәм Эфиопияла йылға, Нилдың уң ҡушылдығы.
Рәйес
Билдәле кешеләр
Йәләлетдинов Рәйес Минһаж улы (28 апрель 1934 йыл — март 2014 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының 10-сы саҡырылыш Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының Почетлы гражданы.
Зәңгәр Нил
География
Оҙонлоғо 1783 км
Үрге ағымы Эфиопия таулығы өлөшөндә Аббай исемен йөрөтә. 500 км дауамында 900—1200 метр тәрәнлектәге каньон аша аға. Эфиопияла изге йылға тип иҫәпләнә, шунлыҡтан уға икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек рәүешендә бүләк алып киләләр.
Судан территорияһында йылға Бахр-әл-Азрак (ғәр. бахр — «диңгеҙ» һәм азрак — «зәңгәр») исемен йөрөтә һәм бында Росейрес ҡалаһы эргәһендә ҙур һыуһаҡлағыс төҙөлгән.
Хартум ҡалаһында Зәңгәр Нил Аҡ Нил менән ҡушылып Нил йылғаһын барлыҡҡа килтерә.
Ямғырҙар осоронда Зәңгәр Нилдең һыуҙары Нилға ағып төшкән дөйөм һыу күләменең 60 %-ын тәшкил итә, ҡоро осорҙа йылға ныҡ һайыға. Түбәнге ағымында ебәк баҫыуҙарын һуғарыу һәм һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. Ямғырҙар осоронда уртаса һыу сығымы 2350 м³/сек.
2011 йылда йылғала «Бөйөк Эфиопия Яңырыу быуаһы» төҙөү башлана, ул 15 гидроагрегаттан тора. ГЭС ҡеүәте 5250 МВт тәшкил итәсәк.
Аяткан
Аяткан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ябаган йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҫыҡ(йылға)
Ҡыҫыҡ(Оло Ҡыҫыҡ) (. ҡыҫыҡ, йәғни тар) — Рәсәй йылғаһы. Көньяҡ Уралдың көнбайыш өлөшөнән башланғыс алып, көньяҡҡа ҡарай аға. Ләмәҙе йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 17 километр.
Тарихы
Ҡыҫыҡ йылғаһы көньяҡ йүнәлештә ағып барып, Ҡара йылға шаршыһынан түбәндәрәк, йәмле ҡаялар ҡаршыһында Ләмәҙе(Эҫем ҡушылдығы) йылғаһына барып ҡушыла.
Ҡыҫыҡ Икен һәм Бәҙәреш йылғаларынан ҡала Ләмәҙе йылғаһының мөһим ҡушылдыҡтарының береһе булып тора.
Йылға тамағы эргәһендә, уң ярында Ҡыҫыҡ урмансылар ҡасабаһы булған.Ҡасабаның тағын бер атамаһы — Пищетара. Халыҡ уны үҙенсә үҙгәртеп Пиштар тип йөрөткән.
Ҡасаба тирәһендә оҙаҡ ҡына  киң ҡолас менән ағас ҡырҡыу эштәре  алып барылған. Шуға ла Ҡыҫыҡҡа алып бара торған тар колеялы тимер юлы һалынған. Тик әлеге ваҡытта ҡасаба урыны аҡлан булып ҡалған.
Йылға буйҙарында тораҡтар юҡ. Ҡырҡылған урман ныҡ зыян күргән. Хәҙерге ваҡытта  тергеҙеү.буйынса эштәр алып баралар.
Ҡыҫыҡ йылғаһында Көньяҡ Уралдағы тау йылғаларына хас балыҡтар, шул иҫәптән һирәк хайуандар иҫәбендә һаналған бәрҙе һәм бағыр тереклек итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Мәғлүмәттәр буйынса рәсәй дәүләт һыу реестры ҡарап кама бассейны округы, һыу хужалығы участкаһы — йылға Эҫем йылғаһының башынан тамағына тиклем, йылға — Ағиҙел. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612211100019345.
Оранж
Оранж (Оранжевая река; Orange River; Oranjerivier, Ораньерифир ) — Көньяҡ Африкалағы йылға. Лесотола Аждаһа тауҙарында башлана. Артабан башлыса Көньяҡ Африка Республикаһы территорияһы буйлап аға, түбәнге ағымында Намибия менән тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә һәм Атлантик океанға ҡоя.
География
Оҙонлоғо 2200 км (был күрһәткес буйынса ҡитғала етенсе урында), бассейн майҙаны 973 мең км². Иң ҙур ҡушылдығы — Вааль йылғаһы.
Йылғалағы билдәле Ауграбис шарлауығының (Көньяҡ Африка Республикаһы территорияһында) бейеклеге 146 метр.
Оранж буйында Аливал-Норт, Приска, Апингтон ҡалалары, ә тамағының көньяҡ ярында Александр-Бей ҡала-порты урынлашҡан.
Йылға Голландия экспедицияһында ҡатнашҡан шотланд Р. Дж. Гордон тарафынан Голландия хакимы — принц Вильгельм V Оранский һәм Оранж династияһы хөрмәтенә аталған.
Сарла (Самуська ҡушылдығы)
Сарла — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Самуська йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урусарка
Урусарка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чермжа йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ключарёв Александр Степанович
Ключарёв Александр Степанович (23 июнь 1853 йыл — ?) — XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре. 1905—1911 йылдарҙа Өфө, 1911—1916 йылдарҙа Сембер губернаторы.
Биографияһы
Александр Степанович Ключарев 1853 йылдың 23 июнендә тыуған. Мәскәү университетын тамамлағандан һуң, хоҡуҡ кандидаты дәрәжәһенә эйә булып, дәүләт хеҙмәтенә эшкә урынлаша, ҡырҡ йылдан ашыу ғүмерен уға арнай: Ставрополдә (вице-губернатор, 1893—1902), Витебск, Өфөлә (губернаторы, 1905—1911), Семберҙә (губернатор, 1911—1916) эшләй.
Уҡыу корпусын төҙөүгә сығымдарҙан тыш, губернатор станция янында 47 дисәтинә майҙанда урман участкаларын һатып алыу өсөн тағы ла 4600 һум тотона. Төҙөлөшкә һәм ер һатып алыуға булған аҡсалар махсус Крәҫтиән ер банкы иҫәбенә индерелә. Аҡса йыйыу менн туранан-тура губернатор етәкселек итә. Илмир Мазитовҡа ярашлы, Ключарев иҫәпкә иғәнәгә урындағы байҙарҙы мәжбүр итә. Ключарев исемендәге баҡсасылыҡ һәм ҡортсолоҡ мәктәбен асыу тантанаһы 1910 йылдың яҙында үтә. Замандашы, яҙыусы һәм Өфө губернаһының бер земство начальнигы Р. С. Минцлов үҙенең көндәлегендә былай тип яҙа: «губернатор мине ниндәйҙер станцияға үҙенең исемендәге бер мәктәпте асыу тантанаһына саҡырҙы, әммә мин уға рәхмәт әйттем һәм баш тарттым».
Ключарев идаралығы осоронда крайҙа мәғариф учреждениелары ҡыҙыу үҫешә, был уның ярҙамын һәм земство һәм башҡа структуралар менән ярашыуын талап итә. 1905 йылда Өфө губернаһында төрлө ведомстволағы һәм типтағы 1201 уҡыу йорттары иҫәпләнә, шул иҫәптән 10 урта, уларҙың 5 — ирҙәр мәктәбе, 5 ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе була. 1909 йылда төбәктә уҡыу йорттары һаны 1427-гә тиклем арта, шул иҫәптән 18 урта мәктәп, уларҙың 10 — ирҙәр мәктәбе, 8 ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе була. Өфөлә ике ирҙәр һәм ике ҡатын-ҡыҙ гимназияһы эшләй, реаль һәм ер үлсәү эштәре училищелары, епархиаль ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы, дини семинария була. Благовещен заводы ҡасабаһында уҡытыусылар семинарияһы була, Златоуст ҡалаһында — техник училище, Бөрө һәм Бәләбәйҙә — реаль училищелар һәм бөтә өйәҙ ҡалаларында ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы була.
Өфө ҡалаһының белешмәләр китабында 1908 йыл өсөн губернатор Ключаревтың йәшәү урынының адресы бар, Воскресенская, 21.
1910 йылдың июлендә Ключарев баш ҡала ҡунағын — Өфө ҡалаһының бер нисә төҫлө һүрәтен эшләгән «батша фотографы» Сергей М. Прокудин-Горскийҙы ҡабул итә. Шул уҡ йылдың авгусында Аксаково станцияһында губернатор яңы ҡунаҡты — Петр Аркадьевич Столыпинды, Министрҙар советы рәйесен ҡаршы ала.
1911 йылдың апрелендә Ключаревты Сембер губернаһы начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр. Тағы биш йылдан һуң Ключарев үҙенең Петроградҡа күсеүенә ирешә. Ключарёв Эске эштәр министрының иптәше (урынбаҫары) булып китә. Революциянан һуң А. С. Ключаревтың тормош юлы билдәһеҙ.
Кочерга Иван Антонович
Кочерга Иван Антонович (6 октябрь 1881 йыл — 29 декабрь 1952 йыл) — СССР драматургы. Сталин премияһы лауреаты (1948), Украина ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1950).
Биографияһы
Иван Антонович Кочерга́ Украинаның Чернигов өлкәһе Носовка аймағында 1881 йылдың 6 октябрендә (иҫк. 24 сентябрҙә) тыуа. 1903 йылда Киев университетының юридик факультетын тамамлай.
И. А. Кочерга 1952 йылдың 29 декабрендә вафат була. Киевта ерләнгән.
Ижады
Әҙәби эшмәкәрлеген 1904 йылда башлаған. «Бокалдағы йыр» («Песня в бокале») тигән әкиәттең авторы (1910), ул беренсе тапҡыр 1926 йылда Харьков халыҡ театрында ҡуйыла. «Алмас тирмән ташы» («Алмазный жернов») драмаһы (1927), «Марко тамуҡта» («Марко в аду») феерияһы (1928), ул Харьковтағы Ҡыҙылзавод театрында ҡуйыла; «Свичканың туйы» («Свадьба Свички»)(1930), «Ярослав Мудрый» (1946)драматик поэмаларының, "Хәҡиҡәт " («Истина») (1947) драмаһы авторы. Шулай уҡ ул тиҫтәләгән пьеса яҙған.
Башҡортостанда эвакуацияла
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күмелер ваҡыт Өфөлә йәшәй. Иван Кочерганың «Туҫтаҡ» («Чаша») тигән драмаһы украин драматургияһында күренекле урын биләй, ә унда һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар тулыһынса Өфөлә бара. Ҡатмарлы эпизодтарҙа Башҡортостан хеҙмәтсәндәренең нисек итеп эвакуацияға килгән интеллигенцияны ҡабул итеүе, һуғыш һынауҙарына эләккән кешеләрҙең яңы урынға ерегеүе бәйән ителә. Улар — урындағылар ҙа, ситтән килгәндәр ҙә — дөйөм маҡсатҡа, дошманды тар-мар итеүгә өлөш индереү ынтылышы менән йөшөй башлағаны һүрәтләнә. Өфөнөң тимер юлындағы, «Өфө» ҡунаҡханаһында булған сәхнә күренештәре бик ҡыҙыҡлы.
Башҡортостандың баш ҡалаһында Иван Кочерга «Литература и искусство» гәзитендә мөхәррир булып эшләй. .
Ул күп нәмәләр яҙырға ниәтләгән булған. Шуларҙың береһе тураһында әҙәби тәнҡитсе Суфиян Сафуанов иҫкә ала. Үҙе эшләгән гәзиттә Иван Кочерга 1941 йылдың 28 ноябрендә былай тип яҙа: «Әле мин башҡорт халҡының 1812- 1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында ҡатнашыуы тураһында опера өсөн либреттоға тарихи материал өҫтөндә эшләйем».
Суфиян Сафуанов Украина ССР-ының Т. Г. Шевченко исемендәге әҙәби институттың ҡулъяҙмалар бүлегендә «Герой яҙмышы» («Судьба героя») тип аталған либретто ҡулъяҙмаһын таба. Унда башҡорт полкының ҡаһарманлығы, француз илбаҫарҙарына ҡаршы көрәше, ошо полктың ҡыйыу старшинаһы Сафир Сулпанов тураһында бәйән ителгәйне, тип һөйләй Сафуанов. Либретто йөкмәткеһенән күренеүенсә, автор башҡорт халҡының 1812—1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында ҡатнашын тарихи сығанаҡтарҙан, мемуарҙарҙан өйрәнгәне күренә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, драматургтың ниәттәре бойомға ашмай ҡала. 1944 йылда Украинаның барлыҡ ижади интеллигенцияһы тыуған яғына ҡайта. Иван Антонович Кочерга ла Украинаға ҡайта һәм эше өҙөлөп ҡала.
Колоповка
Колоповка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Искона йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Можайск һыуһаҡлағысынан Звенигород ҡалаһына тиклем, Руза (башынан Руза һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Озерна (башынан Озернинск һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Совет Социалистик Республикалар Союзы
Советтар Союзы, Совет Социалистик Республикалар Союзы (Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, СССР, Советский Союз) — 1922—1991 йылдар араһында булған күп милләтле социалистик дәүләт. Илдең территорияһы Көнсығыш Европа, Төньяҡ һәм Урта Азияға тиклем таралған булған һәм тарҡатылған көнөнә донъялағы иң ҙур иле булып һаналған.
= Тарих = Советтар Союзының нигеҙе 1917 йылдың 25 октябрендә Бөйөк Октябрь Социалистик революцияһы менән һалына. Уның биләмәләре элекке Рәсәй империяһы территорияһын (Финляндия, Польша һәм 1940 йылдарға тиклем Прибалтика, Молдова, Тыванан башҡа) алып торған. СССР-ҙың сәйәси территориаль нигеҙе иң тәүҙә үк берҙәм булып һалынмай. 1917 йылдың октябренән Рәсәй Совет Федератив Республикаһы иғлан ителһә лә, уның составынан Украина (1917 йылдың октябре), Беларус Халыҡ Республикаһы (1918 йылдың марты), Финляндия (1917 йылдың декабре) һәм башҡа территориялар айырылып сығырға маташа. Шул уҡ ваҡытта бөтә илдең территорияһында парралель хөкүмәттәр төҙөлә, һәр бер хөкүмәттең үҙенең ҡораллы көстәре килеп булдырыла. Шул ыңғайына 1917—1923 йылдар Рәсәй тарихында Граждандар һуғышы һымаҡ билдәләнгән. Граждандар һуғышы тамаланыу алдынан элекке Рәсәй империяһында реинтеграция процесстары башлана, сөнки Украина, Беларусь, Кавказ аръяғы Федератив республикаларында власҡа Коммунистар партияһы килә. Шул процесстар тамамланғас, 1922 йылдың 30 декабрендә СССР төҙөлөүе тураһындағы договор ҡабул ителә. Ул договорҙа 4 республиканың (БССР, УССР, КАСФСР, РСФСР) вәҡилдәренән ҡултамғалары алына. РСФСР исеменән АССР вәҡилдәре лә ҡултамғаларын ҡуйған.
1928—1941 йылдарҙа СССР-ҙа яңы иҡтисади ҡоролош төҙөлә. 1928—1932 йылдарҙа индустриялаштырыу һәм коллективлаштырыу үткәрелә. Шул ул саҡта 1937-1953 йылдарҙа төрлө социаль ҡатлам вәкилдәре репрессияларға дусар ителә
Шахтебих
Шахтебих (Schachtebich) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 263 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Иштебай ауыл Советы (Мишкә районы)
Иштебай ауыл Советы – Мишкә районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы – 452359. ОКАТО коды – 80243827000. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 16 декабрендәге Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
4. 1992 йылда Оло Шаҙы ауыл Советының 4 ауылынан ойошторола. 2008 йылда кире Оло Шаҙы ауыл Советына ҡайтарыла.
Ауыл Советы составы
Иштебай ауылы - административ үҙәк, ауыл Ҡарасим, Юбайкүл ауылдары (ҡушымта 39е);  (Башҡортостан Республикаһының 16.07.2008 22-з һанлы Законы)
Тарихы
«Мишкә районында Иштебай ауыл Советын ойоштороу тураһында» Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 17 декабрендәге 6-2/513 һанлы указы хәбәр итә:
1. Мишкә районы Иштебай ауылында административ үҙәк менән Иштебай ауыл Советын ойошторорға. 2. Оло Шаҙы ауыл Советы составынан Иштебай, Ҡарасим, Юбайкүл ауылдарын сығарып, Иштебай ауыл Советы составына индерергә. 3. Иштебай ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
а) Оло Шаҙы ауылында административ үҙәге менән, "Оло Шаҙы" атамаһын һаҡлап, Оло Шаҙы һәм Иштебай ауыл Советтарын берләштерергә.
Иштебай ауыл Советының Иштебай, Ҡарасим, Юбайкүл ауылдарын Оло Шаҙы ауыл Советы составына индерергә.
Оло Шаҙы ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Иштебай ауыл Советын алып ташларға;
Географик урыны
2008 йылда Балтас районы,  Оло Шаҙы ауыл Советы, Ирсай ауыл Советы, Мәүлит ауыл Советы  муниципаль берәмектәре менән сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Или-Ега
Или-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чёрная Вадега
Чёрная Вадега — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чеша йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ĵomart kaj Nataŝa
Ĵomart kaj Nataŝa (Жомарт һәм Наташа) — эсперанто телендә йырлаусы дуэт.
Тарихы
Йырсылар, Жомарт Амзеев һәм Наталья Герлах, 1985 йылда Шымкент ҡалаһында (Ҡаҙағстанда) осрашҡан. Ошо ваҡытта Жомарт эсперанто теле уҡытыусыһы булған. Жомарт һәм Наталья 1991 йылда никахлашып Швецияға бара. Улар хәҙергәсә Стокгольм ҡалаһында йәшәй.
Музыка стиле
Ĵomart kaj Nataŝa үҙенсәлекле музыка стилендә йырлай, уны халыҡ музыкаһы, поп һәм романс араһындағы стиль тип атарға мөмкин.