cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫке Күл
Тарихы
Иҫке Күлдә колхоздар тарихы 1929 йылда «Белем» ауыл хужалығы кооперативы ойоштороуҙан башлана. Уға 16 ярлы крәҫтиән инә. Рәйесе итеп С. Әхмәҙишин һайлана. Тәүге күмхуждың 11 аты, биш рәтле сәскесе, башҡа ауыл хужалығы ҡорамалдары була. 30 гектарҙа иген сәсәләр. Һәр ағза үҙ биләмәһендә лә сәсә. Һәйбәт уңыш алына. Шәхси биләмәлә үҫтерелгәнде дәүләткә тапшыралар, уртаҡ баҫыу уңышын һәр кешенең хеҙмәт көнөнә 28-әр килограмдан бүлешеп алалар. Күмәк эшкә аяҡ салыусылар ҙа була. Иҫке Күлдән Ямай менән Хөсәйен исемле бандиттар кешеләрҙең мөлкәтен урлай, колхоз милкенә һөжүм итә. 1932 йылдың көҙөндә тракторсы Исмәғил Ҡотоевты обрездан атып яралайҙар, тракторын күлгә батыралар. Ошо уҡ көҙҙө Нимесләр ауылы паромсыһын ҡурҡытып, өйөнә ҡышлауға керәләр. Бер нисә айҙан милицияның район бүлеге начальнигы Г. Әлмөхәмәтов етәкселегендә милиционерҙар бандиттарҙың эҙенә төшә һәм аулай башлай. Шул саҡта Әлмөхәмәтов үлемесле яра ала. Бандиттар юҡ ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы барғанда «Белем» колхозы фронтҡа 27 ат оҙата. Механизаторҙар Сафура Яҡупова, Т. Зинурова, Мөслимә Сәйфиева, Нурисафа Ғәйнетдинова баҫыуҙа фиҙакәр хеҙмәт өлгөләре күрһәтә. Дәүләт келәттәренә игенде ташыуҙа колхозсылар М. Хисаева, Сәғиева, С. Бәҙретдинов тырышып эшләй. 1941 йылда тракторсы Тәғзимә Сәғиева райондың ҡатын-ҡыҙ тракторсыларынан беренсе булып Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша, миҙал менән бүләкләнә.
1958-1960 йылдарҙа колхоздарҙы эреләтеү барышында «Белем» колхозы идараһы Яңы Күл ауылында урынлашҡан Баһау исемендәге колхоз составына ҡушыла. Һуңынан иҫкекүлдәр Иҫке Күл, Иҫке Исай, Ишморат ауылдарын биләгән «Урал» колхозына инә.
Хәҙерге осоро
Иҫке Күл ауылы Иҫке Исай ауыл биләмәһе үҙәге булып тора, унда ауыл биләмәһе хакимиәте урынлашҡан, урта дөйөм белем биреү мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.
2017 йылда ауылдың 40 йыл элек һалынған клубы 11 майҙа төҙөлгән тикшереү акты менән авария хәлендә тип табыла. Иҫке клуб урынына 2018 йылда яңы мәҙәниәт үҙәге төҙөлә. Ул 96 урынлыҡ тамаша залынан, китапхананан һәм сменаһына 15 кешене ҡабул итерлек фельдшер-акушерлыҡ пунктынан тора. Үҙәк «Башҡортостандың 100 йыллығына 100 объект» дәүләт программаһы сиктәрендә төҙөлә һәм 46,1 миллион һумға төшә, шул иҫәптән төҙөлөш-монтаж эштәре 27,2 миллион һумлыҡ була.
Топонимияһы
Иҫке Күл ауылының атамаһы Иҫке һәм Күл (этноним) һүҙҙәренән яһалған. Ауылдан төньяҡта 5 км алыҫлыҡта Ҡариҙел йылғаһы аға. Ауыл уртаһынан Ҡариҙел йылғаһының һул ҡушылдығы булған Йәнәлде (атаманың варианты – Йәләнде) йылғаһы аға. Ауылдан көнсығышта Кәрәкә тауы һуҙыла. Кәрәкә битләүенән Ағын шишмәһе сыға. Ауылдың төньяғында Күтерле күле, Шыланны яланы бар.
Викидәреслектә: Иҫке Күл.
Урамдары
Ауылда ете урам бар:
Әҙәбиәттә
Билдәле башҡорт яҙыусыһы Имай Насыриҙың "Күҙәй" романында Нуриман районы, шул иҫәптән Иҫке Күл ауылында барған ваҡиғалар һүрәтләнә.
Иҫке Күл ауылынан сыҡҡан башҡорт яҙыусыһы, беренсе башҡорт романы "Боролош" авторы Ғайнан Хәриҙең ошо романында ваҡиғаларҙың күп өлөшө Иҫке Күлдә бара.
Михельфельд монастыры (Үрге Пфальц)
Михельфельд монастыры (Kloster Michelfeld) — элекке бенедикт монастыры. Был монастырь Баварияның Ауэрбах-ин-дер-Оберпфальц ҡалаһының шул уҡ исемдәге районы территорияһында урынлашҡан һәм Бамберг архиепархияһы ҡарамағында торған. 1119 йылдың 6 майында епископ I Оттон монастырҙы Изге Михаил һәм Иоанн Богослов хөрмәтенә изгеләндергән. Реформация осоронда, 1556 йылда, монастырь таратыла, ләкин 1669 йылда уны бенедикт орденына курфюрст Мария Фердинанд кире ҡайтара. 1680—1700 йылдарҙа монастырҙың яңы бинаһы һәм сиркәүе архитектор Иоганн һәм Вольфганг Динценхоферҙар тарафынан үҙгәртеп төҙөлә.
Тасуирлау һәм тарихы
Михельфельд монастыры төҙөлөп бөткәс, 1119 йылдың 6 майында епископ I Оттон монастырҙы Изге Михаил һәм Иоанн Богослов хөрмәтенә изгеләндергән. Реформация осоронда, 1556 йылда, монастырь таратыла, ләкин 1669 йылда уны бенедикт орденына курфюрст Мария Фердинанд кире ҡайтарып бирә. 1680—1700 йылдарҙа монастырь һәм уның сиркәүе яңынан төҙөлә. Был эште архитекторҙар Иоганн һәм Вольфганг Динценхоферҙар башҡара.
Анюг
Анюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лундонга йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шермен
Шермен (Schermen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1563 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Нерута-Яха (Неромо-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәрғәнә
Фәрғәнә (Фирғәнә; Farg‘ona / Фарғона) — ҡала Үзбәкстандың көнсығышында, Фирғәнә үҙәнендә урынлашҡан. Фәрғәнә өлкәһенең административ үҙәге.
Күҙгәнәк ҡаяһы
Күҙгәнәк ҡаяһы (Кузгенак, Кузьганак) — Көньяҡ Уралда Башҡортостандың Ғафури районында Еҙем йылғаһы буйындағы ҡая. Еҙем буйлап Толпар ауылынан 17 км урынлашҡан. 1,5 км ситтә Мәмбәт ҡаяһы.
Ҡая Текәтәуҙың бейек һырты булып тора. Юғары осоро эзбизташының метоморфик тау тоҡомдарынан тора. Ҡаяның өҫкө өлөшө генә емерелгән. Ҡаяның бейеклеге 130 метр, нигеҙенең ҡалынлығы 25-30 метрҙан артмай. Ҡая эйәр һымаҡ ике өлөшкә бүленгән, унан кеше йөрөп, һуҡмаҡ һалынып бөткән. Тауға терәлеп торған төньяҡ-көнбайыш өлөшө бейегерәк. Был өлөшөндә 8-9 күрергә мөмкин. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө түбәнерәк. Был урында 6-7 ағас һәм ҡыуаҡтар үҫә.
Ҡаяның урта өлөшөндә, 20-25 метр бейеклектә ҙур булмаған үтәләй сығып булырлыҡ мәмерйә бар. Мәмерйә һыу өҫтөнән яҡшы күренә.
Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем оҙонлоға 150 метр. Ҡая оҙон булһа ла, арҡырылайға тар, көньяҡ диуары 80 м бейеклектә, ҡаяның төбөнән ҡарағанда таштары алға суҡайып сыға барып 5 метрға оҙонайып өҫкә килеп сыға һәм байраҡты хәтерләтә.
Был ҡаяның иғтибарға лайыҡ йәнә бер күренеше - күп йылдар буйы Халыҡ-ара ҡыҙыл китапҡа индерелгән сапсан ыласын оя ҡороуы.
Был ҡаяның Башҡортостанда һәм Көньяҡ Уралда тиңе юҡ.
Этимологияһы
Урындағы халыҡ ҡаяның урта тошонда үтәләй сығып торған тишек бар тип һөйләй. Унда ысынлап та үтәләй сығып йөрөп булған бәләкәй генә мәмерйә бар. Уның аша төндә ай нуры арғы яҡҡа төшөп яҡтырта, тиҙәр. Ҡаяның атамаһы ла ана шул "күҙгәнәк"тән килеп сыҡҡан тип һанайҙар. Күҙгәнәк - индек ҡапҡаның һайғауҙарын һалыу өсөн бағанаға уйылған тишек йәки тәҙрә быялаһының бер бүлкәте.
Мань-Я (Сартынь-Я ҡушылдығы)
Мань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сартынь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коршаж (Обили ҡушылдығы)
Коршаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обиль йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы
Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы (18 февраль 1928 йыл — 2 ноябрь 2008 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Әмир Сәлимгәрәй улы Гәрәев 1928 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районының Түбәнге Әрмет ауылында тыуған. Урта мәктәптә белем ала, колхозда эшләй. Тымыҡ океан флотында биш йыл хәрби хеҙмәттә булғандан һуң, 1953—1970 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, яуаплы секретарь булып эшләй, ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1971—1975 йылдарҙа — Башҡортостан китап нәшриәтенең баш мөхәррире, 1975 йылдан — «Ағиҙел» журналының яуаплы секретары, аҙаҡ 1988 йылғаса баш мөхәррире булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
Әмир Гәрәев — башҡорт әҙәбиәтенә үҙ темаһы менән килгән яҙыусы. Китаптары исемдәренән үк шуны ҡеүәтләй: «Беҙ диңгеҙгә китәбеҙ», «Аҡсарлаҡтар һыуға төшә», «Диңгеҙ елдәре», «Һандуғас сыбығы», «Мичман улы», «Диңгеҙ бүреһе»… Моряктар хаҡындағылар менән бер рәттән, ябай ер кешеләре һүрәтләнгән әҫәрҙәре, мәҫәлән, «Ҡарамалы яҙҙары», «Боролмала», «Һағыныу һағыштары» повестары, байтаҡ хикәйәһе уҡыусыларға таныш.
Түбәнге Бәгәнәш
Түбәнге Бәгәнәш (Нижний Бегеняш) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 235 кеше. Почта индексы — 453492, ОКАТО коды — 80205834005.
Тарихы
Ауылға 18 быуат уртаһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1702 йылда) Нуғай даруғаһы Бәгәнәш‑Мең улусы Бәгәнәш ауылы (хәҙерге Үрге Бәгәнәш ауылы) башҡорттары үҙ ерҙәрендә Бәгәнәш исеме менән нигеҙ һала. 1794 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса бында яһаҡлы татарҙар (улар һуңынан типтәрҙәр ҡатламына күскән) килеп ултыра. 1795 йылда (Үрге Бәгәнәш ауылы халҡы менән бергә иҫәпкә алынған) 67 йортта 449 кеше йәшәгән, 1865 йылда 120 йортта — 766 кеше. Шулай уҡ Түбәнге Бәгәнәш‑Әбүкән исеме менән билдәле булған. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете теркәлгән. 1920 йылда 1‑се Түбәнге Бәгәнәш һәм 2‑се Түбәнге Бәгәнәш ауылдары (халҡы бергә иҫәпкә алынған), 1939 йылда Бәгәнәш ауылы булараҡ теркәлгән. 40‑сы йылдарҙан алып хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә. Унда яңы суҡындырылған сыуаштар йәшәй. Улар 125 кеше иҫәпләнә. Бөгөнгө көндә ауылда татарҙар өҫтөнлөк итә.
Айырмалы тигеҙләмә
Һыҙыҡлы һәм һыҙыҡлы булмаған, тиң һәм тиң булмаған айырмалы тигеҙләмәләргә бүлеп йөрөтәләр. Биологик, механик, иҡттсади һ.б. процестарҙы һәм системаларҙы һүрәтләү өсөн ҡулланыла; күп үлсәмле айырмалы тигеҙләмә (айырмалы схемалар) бүлендек сығарылмалы дифференциаль тигеҙләмәләрҙе, интеграль тигеҙләмәләр системаларын айырмалы рәүешендә аппроксимациялағанда килеп сыға; айырмалы тигеҙләмә сығарыу ысулдары иҫәпләүҙәр хаталығын билдәләү өсөн төҙөлгән алгоритмдарҙың тотороҡлолоғон тикшереү сараһы булып тора.
Башҡортостанда айырмалы тигеҙләмә өлкәһендәге тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 60‑сы йылдарында БДУ‑ла, Математика институтында, СДПА‑ла, ӨДАТУ‑ла һ.б. алып барыла һәм улар дифференциаль һәм интеграль тигеҙләмәләр өсөн тура һәм кире мәсьәләләрҙе сығарыуҙың һанса ысулдарын уйлап табыу, айырмалы һәм дифференциаль‑айырмалы аппроксимация нигеҙендә идара итеү мәсьәләләрен ҡулайлаштырыу йүнәлешендә алып барыла.
Буковина герцоглығы
Буковина герцоглығы - (Ге́рцогство Букови́на), (Herzogtum Bukowina) — Австро-Венгрия империяһының көнсығышындағы таж ерҙәре (кронланд), ул 1849—1918 йылдарҙа Буковина ерҙәрен биләгән булған. Герцоглыҡ 1849 йылда Австрия империяһындағы 1848 йылғы революция һөҙөмтәһендә Австрия империяһының артабан федералләшеүе емеше булараҡ барлыҡҡа килгән. 1918 йылда Австро-Венгрияның тарҡалыуы арҡаһында йәшәүҙән туҡтай.
Айырмалы тигеҙләмә
Йылылыҡ, масса, электрон күсерелеүҙең дөйөмләштерелгән сығарылышлы дифференциаль тигеҙләмәләре системалары (Иванов, Лубышев, С.А.Щербинин), стационар булмаған фильтрлау тигеҙләмәһе, ярым үткәргес — шыйыҡ кристалл системаһында тулы булмаған тәьҫирләшеү мәсьәләһе, ике үлсәмле айырымланған Россби тулҡыны өсөн айырмалы схемалар (Е.И.Тихомирова) төҙөлгән; ябайлаштырылған һыҙыҡлы булмаған параболик тигеҙләмәләр өсөн селтәр ысулының йыйылыусанлығы, ябайлаштырылыусы параболик тигеҙләмәләрҙең айырмалы сығарылышы тотороҡлолоғо (Ж.Н.Кудряшова), дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн оптималь идара итеү мәсьәләләренең (Иванов, С.А.Кондратьев, Лубышев, М.С.Масютина, Г.П.Смирнов), матем. физиканың кире мәсьәләләренең айырмалы аппроксимацияһы йыйылыусанлығы һәм аныҡлығы (Лубышев, А.Р.Манапова, М.Э.Фәйрүзов) өйрәнелгән. Фазалы үҙгәреүсәндәре һәм идаралағы сикләнгән мәсьәләләрҙә оптималь идара итеүҙең һанса ысулдары уйлап табылған (О.Г.Коробчинская, Н.Д.Морозкин).
Буковина герцоглығы
Тәүтарихы
Буласаҡ Буковина Киев Русе ерҙәре, һуңынан урыҫ кенәзлектәре составына ингән  була. XIV быуаттан XVIII быуатҡа тиклем Буковина Молдавия кенәзлеге составына ингән. 1768-1774 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышы осоронда төбәккә урыҫ ғәскәрҙәре инә һәм 1775 йылда Осман империяһы килешеүгә ҡул ҡуя. Уның буйынса Буковина Австрия империяһына бирелә. 1786 йылда австриялылар төбәкте Черновцы округы булараҡ Галиция һәм Лодомерия короллегенә бирәләр. 1849 йылда Австрия империяһын солғап алған революцияларҙан һуң ул айырым «Буковина герцоглығы» булып айырылып сыға. Уның административ үҙәге тип Черновцы иғлан ителә.
Айырмалы тигеҙләмә
Сикле айырмалар ысулы бер төрлө булмаған ҡатламдарҙа скважиналарға шыйыҡса ағыуын тикшереүҙә (Р.Р.Ғәзизов, Иванов), төрлө геометриялы мөхиттәрҙә электроразведка мәсьәләләрен сығарыуҙа (Г.Й.Ғәлиева, Иванов, В.Н.Кризский һ.б.), бер төрлө булмаған мөхиттә күп электродлы электрохимик системаларҙа электр ҡырҙарын иҫәпләүҙә, ш. иҫ. ҡоролмаларҙы коррозиянан һаҡлау өсөн (Болотнов, Иванов, Кризский, М.М.Мәхмүтов һ.б.) ҡулланыла.
Буковина герцоглығы
Иҡтисады
1841 йылда Буковинала 26 мануфактура була. Уларҙың күбеһе XIX быуат уртаһында бөлә. Иҡтисад нигеҙен ауыл хужалығы тәьмин итә
1848 йылда Буковинала ер реформаһы үткәрелә, феолдалдарға ҙур аҡса түләп, кәрҫтиәндәрҙе уларға буйһоноуҙан азат итәлә. Помещиктар биш процентлы облигациялар ала, ә крәҫтиәндәр ө:тәмә һалым түләй платили дополнительный налог.
Этник состав
Буковина герцоглығының халҡы ҡатнаш була. 1887 йылда һандар ошолай: 42 % русин, 3,25 % румын, 8 % немец, 3 % поляк, 1,7 % венгр, 12 % еврей, 0,5 % әрмән һәм 0,3 % чех .1903 гйылда 35,5 % русин, 30,5 % румын, 22 % немец, 12 % еврей, поляк, 3 % мадьяр, сиған
Дини состав
1887 йылда 71 % правослау, 11 % — католик, 3,3 % — грек-униаттар, 2,3 % — протестант, 12 % — йәһүди 1903 йылда правослауҙар 69,8 %, католиктар 11 %, протестанттар 2,5 %, униаттар 3 %.
Мәғариф
1848—1849 йылғы революциянан һуң бөтә мәктәп мәғарифы Австрияның мәғариф һәм белем биреү министрлығына күсә. 1840-сы йылдарҙа Буковинала бер гимназия була. Юғары белем 1826 йылда асылған Черновцы лицейында бирелә, унда ике: философия һәм дин ғилеме факультеты була.
1880 йылда Юрий Федькович ис. Черновцыий милли университет (1875 йылда асылған), дини училище, өс гимназия, ике реаль училище, бер уҡытыусылар семинарияһы, өс һөнәрселек училищеһы, 264 халыҡ мәктәбе була. Әммә «Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге» буйынса 87 % ир-ат һәм 92,5 % ҡатын-ҡыҙ уҡый-яҙа белмәгән.
1890-сы йылдарҙа 305 башланғыс мәктәп. 1896 йылда Черновцы университетында өс: дини, философия һәм юридик факультеттарҙа 320 студент уҡый
Бережной Иван Михайлович
Биографияһы
Иван Михайлович Бережной 1924 йылдың 1 ғинуарында Ҡаҙаҡ ССР-ының Көкшетау (хәҙер Төньяҡ Ҡаҙағстан) өлкәһенең Келлер районы Кирмәнсек ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белем ала, 1942 йылға тиклем Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы станоктар эшләү заводында слесарь була.
1942 йылдың авгусында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1943 йылдың октябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. 1944 йылдың апреленә гвардия кесе лейтенант Бережной Иван 4-се украина фронтының 2-се гвардия армияһы 87-се гвардия уҡсы дивизияһы 261-се гвардия уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры. Ҡырымды азат иткәндә батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 10 апрелендә Бережной үҙенең взводы менән бергә, батальондан һул флангта тороп, теҙелеп һөжүм итеүселәрҙе ут менән ышыҡлай. Совет ғәскәрҙәренең һөжүме барышында немецтар траншеяларҙан  бәреп сығарыла һәм оборонаның икенсе һыҙығына сигенә башлай. Көстәрҙе туплап, 4 САУ «Фердинанд» ярҙамы менән дошмандарҙың ике пехота ротаһы контратака яһарға маташа. Контратаканы кире ҡаҡҡанда Бережной взводының бер пулемёт расчеты сафтан сыға, бынан һуң Бережной үҙе пулемёт артына баҫа. Тиҙҙән ул яҡында шартлаған термит снаряд ярсығы менән яралана. Бережной, ҡанһыраған һәм тереләй янып торған килеш, дошман һалдаттарын пулемёттан атыуын дауам итә, һуғыш яланын ташлап китмәй, һәләк була. Ҡырымдың Красноперекопск районы Суворово ауылында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указы менән, гвардия кесе лейтенант Бережной Иван, үлгәндән һуң, Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була.
Шулай уҡ Ленин ордены, миҙалдар менән бүләкләнә. Кременчуг ауылында туғандары ҡала – Гринько.
Хәтер
Бережной Иван Михайлович эшләгән завод бинаһына һәм Херсон ҡалаһының 1-се һанлы ҡала профессиональ-техник училищеһы бинаһына уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенең (элекке Көкшетау өлкәһе)  Тайынша (элекке Келлер) районында тыуған ауылы Кременчугта И. М. Бережнойға мемориаль комплекс ҡуйылған. Шулай уҡ Бережной хөрмәтенә Келлер урта мәктәбе почетлы Советтар Союзы Геройы Бережной И. М. исемен йөрөтә.
Әстәғәҙәт
Әстәғәҙәт (Истиаза, استعاذة), Әғүҙүбилләһи (Аузубиллях, أعوذ بالله — «Аллаһы тәғәләгә һығынамын»), әғүҙү билләһи минә шайтан рәджим (أَعُوذُ بالله مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ — «Рәхмәттән һөрөлмөш шайтандың яуызлығынан Аллаһы тәғәләгә һығынамын») — исламда: Аллаһтан ярҙам һәм ҡурсыу һорау доғаһы.
Белорет
Белорет — Башҡортостан Республикаһындағы ҡала, Белорет районының административ үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы (2020). Ағиҙел йылғаһы буйында, Өфөнән 245 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
«Башҡорт АССР-ы буйынса материалдар» китабында (Т.4. 183-187-се бит), XVIII быуатта Иван Борисович Твердышев һәм Иван Семенович Мясников тигән ике Сембер сауҙагәре Ағиҙел буйында суйын ҡойоу заводы төҙөргә рөхсәт алыуҙары тураһында документ бирелгән. Улар унда йәшәгән башҡорттарҙан, ҡайҙа алдап, ҡайҙа ҡурҡытып 180 мең дисәтинә ер һатып алып, 1762 йылда Белорет суйын ҡойоу заводы һалдыра башлай.
Заводты төҙөү, унда эшләү өсөн Ҡазан губернаһының Сембер, Арзамас өйәҙҙәренән, һуңынан хәҙерге Татарстан биләмәләрендә йәшәгән Арский фамилиялы помещиктан һатып алынған крепостной крәҫтиәндәр килтерелә. Хәҙерге «Арский ташы» тигән исем тап ана шул осорҙан һаҡланып ҡалған да инде.
Завод крәҫтиәндәре Пугачев яуында ҡатнаша. 1773 йылдың октябрендә завод баш күтәргән крәҫтиәндәр ҡулында була. Ноябрь айында хөкүмәттең Е. Козловский отряды заводты хужаларына ҡайтарып бирә. Декабрь һәм ғинуар айҙарында баш күтәргән башҡорт һәм завод крәҫтиәндәре заводты үҙ ҡулдарына ала. Апрель урталарынан 2 майға тиклем бында Емельян Пугачёв була.
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге завод тураһында: Ырымбур губерняһы Верхнеуральск өйәҙендә, Верхнеуральскиҙән көнбайышҡа 60 саҡрымда, Ағиҙелгә Нура йылғаһы ҡойған ерҙә, 1628 р. фут абсолют бейеклектә, 53°58' төньяҡ киңлектә һәм 53°49' көнсығыш оҙонлоҡта. 1762 йылда Твердышев менән Мясников, Балаҡатай волосынан башҡорттарҙан һатып алынған ерҙә заводҡа нигеҙ һалалар. Әлеге ваҡытта Тирлән заводы менән бергә Белорет заводтары йәмғиәтенә ҡарай. Заводҡа бүленгән 170041 дисәтинә ерҙең 152020 дисәтинаһы һирәк осраған уҫаҡ һәм ҡайын, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы урманынан тора. Таулы ер; үҙәндәре балсыҡлы тупраҡ булыуға ҡарамаҫтан, уңдырышлы. Рудниктары Урал йылғаһы аръяғында, заводтан 90 саҡрым алыҫлыҡта, Ҡырғыҙ далаһындағы Атач тауында урынлашҡан. Заводта домна, металл ҡойоу мейестәре бар, тимер эшкәртелә һәм сым етештерелә. Бында һыу ярҙамында әйләнеүсе 20 тәгәрмәс, 6 турбина, 6 пар машинаһы һәм локомобиль эшләй (дөйөм көс һаны - 1232). 1888 йылда 728453 бот сөгөн иретелә, 419906 бот тимер һәм 11081 бот тимер әйберҙәр эшкәртелә.
Хәҙерге көндәрҙә
Бөгөн Белорет ҡалаһы ярайһы уҡ ҙур ғына — унда 70 мең самаһы кеше йәшәй. Белорет районы муниципаль районы хакимиәте башлығы — Иванюта Андрей Иванович (2020 йылдың февраленән).
2020 йылдың апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең данлы 75 йыллығы алдынан, Дәүләт-ара Герой-ҡалалар союзына тарафынан Белоретҡа «Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм даны ҡалаһы» тигән абруйлы халыҡ-ара исем бирелде. Ул ҡала халҡының Икенсе донъя һуғышы йылдарында күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы, Ватан алдындағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн бирелә.
Һыу һурҙырғыс башня
2021 йылдың июль айында, реставрациянан һуң, башня асылып, экскурсиялар үткәрелә башлай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Транспорт
Куйбышев һәм Көньяҡ Урал тимер юлдарының Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап үткән 310 километрлыҡ өлөшө, шул иҫәптән «Ҡарлыман–Белорет–Магнитогорск» арауығы. Ҡырмыҫҡалы, Архангел, Белорет, Учалы, Әбйәлил райондары аша үтә. Рәсәйҙең үҙәк райондарын Урал аръяғы һәм Урта Азия менәнн тоташтыра. 1961 йылда «Магнитогорск–Белорет» линияһы (105) төҙөлә, 1977 йылда «Ҡарлыман–Белорет» линияһы (205 км) ҡушыла. Электрлаштырылған.
Иҡтисад
Ҡалалағы төп иҡтисад предпиятиелары:
Русса-башҡортса, башҡортса-русса юридик терминдар һүҙлеге
Русса-башҡортса, башҡортса-русса юридик терминдар һүҙлеге— рус һәм башҡорт телдәрендәге юридик терминдар һүҙлеге.
Төҙөүсеһе - хоҡуҡ белгесе Мөхәмәтдинов Миҙхәт Мөҡсин улы. Һүҙлек тәүге тапҡыр 1956 йылда Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә донъя күргән. Китапта башҡорт телендә электән ҡулланышта булған йола хоҡуғы терминдары, ғәрәп, фарсы телдәренән, башлыса 1917 йылдан һуң рус теле аша сит телдәрҙән, рус теленән ингән юридик терминдар урын алған.
М. М. Мөхөтдинов ҡатнашлығында барлығы өс рус-башҡорт юридик терминдар һүҙлеге нәшер ителгән (1956, 1980, 1994).
Анюж
Анюж — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Княжая йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы
Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы (12 февраль 1947 йыл) — (ижади псевдонимы Филарет Шага; 1947), рәссам, график, педагог. 1974 йылдан Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 1998 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. 1977 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2014).
Биографияһы
Филарет Һаҙый улы Шиһабутдинов 1948 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Әхмәр ауылында тыуа.
1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай. Артабан бер аҙ ваҡыт Себер тарафтарында, Кемерово өлкәһе Белов ҡалаһында йәшәп ала. Художество мәктәбендә уҡыта, графика менән шөғөлләнә. 1974 йылда Өфөгә ҡайта, Башҡорт ижади-производство комбинатына рәссам булып эшкә урынлаша. 1998 йылда Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы булып эшләй башлай.
Ижады
Башҡорт энциклопедияһы уны башҡорт графикаһының «сағыу вәкилдәренең береһе» тип атай. Линогравюра техникаһындағы эштәре («Иҫке Өфө» серияһы, 1976; «Ҡышҡы нағыш», 1985), офорт («Ҡар яуғандан һуң», 1978), һүрәт («Ҡаҙан урамында», 1985) менән таныла. 1990-сы йылдарҙың беренсе яртыһынан рәссам һынлы сәнғәткә мөрәжәғәт итә («Хыялға бирелеү», 1993; «Бесәнгә төшөүҙе көтөү», 1999; һәм башҡалар), әммә графика өлкәһендәге эшен дә дауам итә («Минең ҡалам» серияһы, 1995).
«Башҡорт һынлы сәнғәт мәктәбе» монографияһы авторы Г. Г. Калитов фекеренсә, Филарет Шиһабутдиновтың 1990-сы — 2000-се йылдарҙағы эштәре «үткәндәрҙең формаһын һәм эстетикаһын инҡар итеү хас булған постмодернизм йүнәлешенә ҡарай».
Күргәҙмәләре
1972 йылдан төрлө күргәҙмә проекттарҙа ҡатнаша (халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә лә). Рәссамдың персональ күргәҙмәләре күп тапҡырҙар Өфөлә (1997—1999, 2000—2005, 2007, 2011) ойошторола; 2010 йылда Магнитогорск ҡалаһында уның персональ күргәҙмәһе үткәрелә. 2013 йылда Өфө художество галереяһында, уның 65 йәшлек юбилейына арнап, Филарет Шаганың (Шага — ижади псевдонимы) персональ күргәҙмәһе үткәрелә.
Музей коллекцияларындағы эше
Рәссамдың эштәре Рәсәй һәм сит илдәрҙең төрлө музейҙарында, шул иҫәптән Гапар Айтиев исемендәге Милли сәнғәт музейында (Бишкек), БГХМ, Өфө художество галереяһында (Өфө) күрһәтелә.
Үкәрле
Үкәрле (Укарлино) — Башҡортостан Республикаһының Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 165 кеше. Почта индексы — 452443, ОКАТО коды — 80245805009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ил-Ега
Ил-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тор-Ёш йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тайссен
Тайссен (Theißen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1915 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 189 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6727 һәм автомобиль коды — BLK.
Балхаш
Балха́ш (Балка́ш ; Балқаш) — аҡмай ятҡан ярым тоҙло күл. Ҡаҙағстандың көньяҡ-көнсығышында Балхаш-Алағүл һөҙәклегендә урынлашҡан, донъяның ҙур күлдәренә инә (14-се урында тора). Күл бик уникаль иҫәпләнә, ул тар ғына боғаҙ менән ҡушылған ике өлөштән тора. Ике өлөштөң химик составы бик ныҡ айырыла. Көнбайыш өлөшөндә һыуы сөсө, көнсығыштағыһы тоҙло.
Күл Балхаш-Алакүл һыу хужалығы бассейнына ҡарай. Ҡаҙағстандың өс административ бүленешенә, Алмата өлкәһе, Жамбыл өлкәһе һәм Ҡарағанда өлкәһе биләмәләрендә урынлашҡан. Күл янынан ҡаҙаҡ ваҡ түбәсектәре башлана. Көнбайышта Бетпәк-Дала һуҙыла. Көньяғында Чу-Или тауҙары, Тауҡом һәм Һарыысыҡ-Атырау ҡомлоғо урынлашҡан.
Атамаһы һәм риүәйәте
«Балхаш» топонимының бер версияһы былай. Ул татар, ҡаҙаҡ, һәм алтай телдәрендәге balkas һүҙенә барып тоташа, түңгәкле һаҙлыҡ йәки һаҙлыҡтағы түңгәк тигәнерәк мәғәнә бирә .Ҡаҙаҡ телендә "балҡытыу" "мәғдән иретеү" "иретеү" тигән мәғәнә бирә.
"Балҡыу" этимологияһын академик Маргулан Алькей Хаканович археологик экспедицияһы ла раҫлай. Легенда буйынса күлдең килеп сығышы былай һүрәтләнә: Бик бай тылсымсының һылыуҙарҙан-һылыу Или тигән ҡыҙы булған. Уға кейәүгә сығырға ваҡыт еткәс Балхаш былай тип иғлан иткән. "Мин ҡыҙымды иң бай, сибәр һәм көслө егеткә генә кейәүгә бирәм", - тигән. Йөрьәт итеп килгән кейәүҙәр араһында  аҫылташтар менән тейәлгән карауандарҙа Ҡытай императорының ике улы,  өйөр-өйөр йылҡы малы һәм көмөштәр менән Манғол хандың балалары, шулай уҡ келәмдәр һәм фил һөйәгенән эшләнгән ҡиммәтле әйберҙәр менән Бохараның йәш сауҙагәрҙәре килгән. Араларында бәхетен һынап ҡарар өсөн  килгән ярлы ғына Ҡаратал исемле көтөүсе лә булған. Ул кәләшкә беренсе күреүҙән үк оҡшаған.
Төрлө ярыштарҙан һуң, Ҡаратал еңеүсе булып ҡалған, Балхаш уны нәфрәт менән ҡыуып ебәргән. Әммә төн еткәс, Или атаһы йортонан ҡаса һәм Ҡаратал менән китә. Балхаш быны белеп ҡала һәм уларға ҡарғыш ебәрә. Ике ғашик ике йылғаға әүерелеп, урғылып аға башлай. Шул саҡ Балхаш, улар ҡушылмаһын өсөн, араларына ауа, һәм күбекләнеп ятҡан күлгә әүерелә. . Шулай уҡ авесталарҙың Воркуша йәки Варкаш исеменән килеп сыҡҡан тигән версия ла һаҡланып ҡалған .
Тарихы
Александр фон Гумбольдт күҙаллауынса Балхаш ҡытай халҡына «Си-Хай» (Көнбайыш диңгеҙ; был атама 1855 йылда сығарылған атласҡа индерелгән) исеме менән билдәле булған. «Балхаш-Нор» атамаһын (Balas-nur — " Балхаш күле ") һунғарҙар биргән. Был исем менән Балхаш 1833 йылдағы Юлиус Клапроттың европа илселәре яһаған картаһында бирелгән. Төркиҙәр һәм манғолдар Аҡ төҫ менән атағандар. Уларса Аҡ диңгеҙ тип йөрөтөлгән, уларҙың дәүләт сиге үҙгәргәс, Күк диңгеҙгә (Көнсығыш диңгеҙ)— «Кукча-Денгиз» үҙгәртелгән. Ҡаҙаҡтар күлде «Диңгеҙ» тип кенә атап йөрөткән. (Теңіз).
Күлдең килеп сығышы
Балхаш күле Балхаш-Алагүл соҡорлоғоноң тәрән булмаған киңлегендә  ята. Ул неоген ваҡытында Туран плитәһенең һәҙәклеге бөгөлөшө һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тора-бара ҡомлоҡ менән тулған. .
Был күлдәр ҡасандыр Балхаш-Алагүл уйпатлығын биләп ятҡан боронғо Ханай диңгеҙенең тороп ҡалған өлөштәре. . -->
Рельеф
Балхаштың майҙаны яҡынса 16,4 мең. км² (2000 йыл). Шуға ла ул Ҡаҙағстан биләмәһендәге иң ҙур күлдәр исемлегенә инә. Күл диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә ята. Ул ярым ай фопмаһында. Оҙонлоғо яҡынса 600 км, киңлеге (көнсығыш өлөшө) 9-ҙан 19 км-ғаса үҙгәреп тора, ә көнбайыш өлөшө 74 км. Яр буйы оҙонлоғо 2385 км. . Һарыысыҡ ярым утрауы яҡынса күлең уртаһында урынлашҡан һәм уны бер- береһенән ныҡ айырылған ике гидрографик өлөшкә бүлә. Көнбайыш өлөшө сағыштырмаса һай, һәм сөсө, ә көнсығыш өлөшө тоҙло һәм бик тәрән. .Ярымутрауҙа барлыҡҡа килгән Оҙонарал(Ұзынарал — «длинный остров»)3,5 км киңлектәге боғаҙы буйынса көнбайыш өлөштәге һыу көнсығыш өлөшкә ағып, уны тултыра. Боғаҙҙың тәрәнлеге 6 м.
Күлдең уйпатлығы бер нисә бәләкәй соҡорҙарҙан тора. Балхаштың көнбайыш өлөшөндә тәрәнлектәре 7-10 метрлыҡ ике спҡор бар. Шуларҙың береһе яр буйлап Тасарал утрауынан алып Ҡоржынтөбәк моронона тиклем, икенсеһе,(уның тәрәнлеге 8-16 метр, иң тәрән ере 27 метр) Бертыш ҡултығына тиклем һуҙылған. . Күлдең уртаса тәрәнлеге 5,8 метр, һыуының дөйөм күләме — 112 км³ тирәһе. Балхаштың көнбайыш һәм төньяҡ ярҙары текә, бейек ҡаяташлы (20—30 м). Ул палезой породалы ҡатламдар, туфтар, граниттар, һәүерташтар, эзбиздәрҙән тора һәм бик боронғо  тип иҫәпләнә. .
Күлдә ҙур утрауҙар юҡ тиерлек. Эрерәк утраҡҙар булып Басарал һәм Тасарал иҫәпләнә. Шулай уҡ көнбайыш өлөшөндә Уртаарал, Аяҡарал, Олжабекарал, Алгазы утрауҙары урынлашҡан. Күлдә барлығы 43 утрау бар. Уларҙың дөйөм майҙаны 66 км², шулай ҙа күлдә һыуҙың кәмеүе арҡаһында яңы утрауҙар барлыҡҡа килә, утрауҙарҙың майҙаны арта.
Һыуының составы
Балхаш күле ярым сөсө һыулы күлдәргә инә. Һыуының химик составы күлдең гидрографик үҙенсәлектәренә бәйле. Көнбаыш өлөшө бөтөнләй сөсө тиерлек (минераллылығы 0,74 г/л тәшкил итә), ҡомаҡлығы юғары, сәнәғәттә  һәм эсәр һыу булараҡ ҡулланыла. Көнсығыш өлөшө бик ныҡ тоҙло ( 3,5-тән алып 6-ға тиклем г/л), һым ул таҙа (үтә күренеүсәнлеге 5,5 м). Балхаш күленең дөйөм тоҙлолоғо - 2,94 г/л. Тоҙҙоң күп йыллыҡ ҡатламы 7,53 млн тонна тәшкил итә. Ә һыуҙағы ирегән тоҙҙар 312 млн т .Күлдең көнбайыш өлөшөндәге һыуҙың төҫө һарғылт-һоро, ә көнсығыш яғында үҙгәреүсән - зәңгәрһыу төҫтән асыҡ йәшелгәсә(зөбәржәт төҫө). Төҫтәрҙе йыһандан төшөрөлгән һүрәттәрҙә лә асыҡ күреп була.
Климаты
Күлдең климаты сүллек булып иҫәпләнә. Уртаса максималь температура июль айында 30 °C тирәһе булһа, ғинуарҙа — −9 °C тирәһе. Уртаса яуым-төшөм йылына 131 мм. Сағыштырмаа дымлылыҡ 55 — 60 % тәшкил итә.
Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге яҡынса 4,5 — 4,8 м/с, шул уҡ ваҡытта, күлдең көнбайыш яғында — төньяҡ елдәре,ә көнсығыш өлөшөндә төньяҡ-көнсығыш елдәре өҫтөнлөк итә. Ел күлдә ҙур ғына тулҡындар барлыҡҡа килтерә (тулҡындың бейеклеге 2-3,5 метрға тиклем барып етеүе ихтимал), көнбайыш өлөштә сәғәт йөрөшө буйынса йүнәлтелгән әйләнмә ағым күҙәтелә.
Ҡояшлы көндәрҙең йыл әйләнәһенә булған һаны 110—130-ға тура килә, күл өҫтөнөң энергетик яҡтыртылышы көнөнә — 15,9 МДж м². Балхаш йылы һәм яҡшы йылытылған күлдәр иҫәбенә инә. Күл өҫтө һыуының температураһы декабрь айында — 0 °C, ә июлдә  28 °C тәшкил итә. Күлдең көнбайыш өлөшөнөң йыллыҡ уртаса температураһы  — 10 °C, көнсығышында — 9 °C. Күл һәр йыл туңа, боҙ ноябрҙән алып апрелгә тиклем тора, ә көнсығыш өлөштөң боҙ менән ҡапланыуы 10-15 көнгә тотҡарлана.
Мань-Я (Хулга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коскара
Коскара (Каскара) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Санди-Яха
ТөменгіСанди-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Николаевка (Ауырғазы районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 453483, ОКАТО коды — 80205804005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нела Ержишник
Нела Ержишник (Nela Eržišnik; Баня-Лука, 18 июнь,1922 йыл — Волоско ( янында), 14 август, 2007 йыл ) — хорват һәм югослав актрисаһы и комик. Тыуғандағы исеме — Невенка Марас (Nevenka Maras), икенсе никахынан һуң (Звонимир Блажевич менән, 1952 йыл) суҡындарғанда бирелгән исемен Марияны һәм иренең фамилияһын ала (Marija Blažević).
Биографияһы
Баня-Лука ҡалаһында Иван һәм Матилда Марас ғаиләһендә тыуа. Бала сағы Госпич һәм Оточаце ҡалаларында үтә, ошонда уҡ башланғыс синыфты һәм гимназияның өс синыфын тамамлай. 1935 йылда ғаилә Загребҡа күсенә, унда Горнийград гимназияһын тамамлай. Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте осоронда ҡаланың төп почта бүлексәһендә эшләй. Икенсе донъя һуғышынан һуң 1948 йылда Ерле актёр мәктәбен тамамлай.
Актёр карьера8ын Хорват милли театрында башлай, 1953 йылдаЗагреб драма театрына (хәҙер — Бранко Гавелла исемендәге драма театры) күсә. 1952 йылда Аристофандың "Лисистрат"ындағы төп роль актрисаға танылыу килтерә. Бранислав Нушичтың «Байбикә министерша» комедияһындағы төп роль уның һуңғы театрҙағы эше була.
1953 йылда «Зәңгәр аҡсарлаҡ» («Синяя чайка», хорв. «Galeb Sinji») фильмындағы актриса өсөн кинолағы тәүге эш була.
1950-се йылдар аҙағында Загреб радиоһындағы «Веселич ғаиләһе» юмористик тапшырыуы уға ҙур популярлыҡ килтерә. Унда ул Марица Хрдало исемле ябай ҡыҙ образында илдә һәм донъяла барған ваҡиғаларға комик алымы менән комментарийҙар бирә. Иосип Броз Тито уның персонаждарын хөрмәт итә.
2003 йылда «Минең өс ғүмерем» (Moja tri života) тигән автобиографик китап баҫтырып сығара
Аят
Аят(ғәр. айа — билдә, мөғжизә), айат, Ҡөрьәндә сүрәнең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө.
Исламдың дөйөм догматик системаһы үҫеше осоронда — Аллаһтың төп “билдәһе”. Мосолман диненә ярашлы, аяттарҙа Алланың ысын һүҙҙәре яҙылған. Мөхәммәт тәүҙә үҙенең вәғәздәрен тәшкил иткән айырым асылыштарҙы аят тип атай. Улар телдән-телгә тапшырыла, ҡайһы бер асылыштарҙың ғына яҙмалары була. Күп кенә аят, текстары үҙенсәлекле булыу арҡаһында, дингә яңы килеүселәргә аңлайышһыҙ була һәм Мөхәммәт улар өсөн аңлатмалар бирә. Ҡөрьәндең яҙма тексы барлыҡҡа килгәс, “Аят” термины Ҡөрьән “шиғырҙарын” билдәләү өсөн ҡулланыла башлай. Ҡөрьәндә, төрлө иҫәп буйынса, хронологик эҙмә-эҙлелек һәм мәғәнәүи бәйләнеш һаҡланмайынса урынлаштырылған 6204, 6226, 6232 йәки 6236 аят бар. Улар бетеүҙәрҙә (башлыса беренсе сүрә “Фатиха”), мәсет, мәҙрәсә, башҡа мосолман учреждениелары, торлаҡ йорт интерьерҙарын биҙәгәндә ҡулланыла, ҡәбер таштарына яҙыла. Башҡорттарҙа үлгәндәрҙе иҫкә алыу һәм ерләү йолаларының бер өлөшө булып торған “аят уҡытыу” йолаһы бар. Шулай уҡ яңы өйгә күскәндә йәки алыҫ юлға сығыр алдынан аят уҡыла.
Мань-Я (Хура ҡушылдығы)
Мань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хура йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ившина Лариса Алексеевна
Ившина Лариса Алексеевна (Лариса Олексіївна Івшина; ) — СССР һәм украин журналисы. «День» гәзитенең баш мөхәррире. Украинаның атҡаҙанған журналисы (2001).
Биографияһы
Лариса Алексеевна Ившина 1960 йылдың 9 июнендә Волынск өлкәһенең Локачи ҡасабаһында тыуған. Атаһы — Жаловага Алексей Павлович (1927—1961), әсәһе — Мария Архиповна (1927 йылғы). 1984 йылда Тарас Шевченко исемендәге Киев дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай. Лариса Ившина университетын тамамлағандан һуң эшләй хәбәрсе, һуңғараҡ 1990 йылда «Киевский вестник» тип үҙгәртелгән «Знамя коммунизма» гәзитенең бүлек мөдире булып эшләй. 1992 йылдың июлендә «Киевские ведомости» гәзитенең сәйәсәт бүлеге мөхәррире, ә киләһе йылда баш мөхәррир урынбаҫары була. 1994 йылдың декабрь айында АҠШ-та Брукинг университетында стажировка үтә.
1995 йылдан алып 1996 йылға тиклем Ураинаның премьер-министры Евгений Марчуктың пресс-секретары. Артабан 1996—1997 йылдан — Халыҡ-ара медиа-үҙәктең баш мөхәррире вазифаһында.
1997 йылдың ғинуарында «День» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй.
Лариса Ившина Джеймс Мейс исемендәге премияны ойоштороусы. Блаженный Кароль Войтыла исемендәге журналистика премияһының жюри составына инә. «Острое академияһы» милли университетының, Леся Украинка исемендәге Волынь милли университеты, Иван Франко исемендәге Львов милли университетыы һәм «Львов политехник» милли университетының күҙәтеү советына инә. 2016 йыл — Леся Украинка исемендәге Волынь милли университетының почетлы профессоры.
Йоғонтоһо
Ившина Лариса Алексеевна «Фокус» аҙналығы төҙөгән «Украинаның 100 иң йоғонтоло ҡатын-ҡыҙы» исемлегенә бер нисә тапҡыр индерелә. Мәҫәлән, 2006 йылда ул 32-се урынды биләгән, 2007 йылда — 35 урынды , ә 2008 йылда — 20-се урынды биләй , 2013 йылда — 83 урынды , 2014 йылда — 85 урынды биләй , 2015 йылда — 62 урынды биләй , ә 2016 йылда — 71 урынды.
Шәхси тормошо
Ире — сәйәсмән Евгений Марчук
Кома
Ко́ма (κῶμα «„тәрән“ йоҡо») — тышҡы ҡуҙғытыусыға реакцияның ҡапыл кәмеүе йәки булмауы, рефлекстарҙың тулыһынса юҡҡа сыҡҡанға тиклем һүнеүе, тын алыу тәрәнлегенең һәм йышлығының боҙолоуы, ҡан тамырҙары тонусының үҙгәреүе, пульстың йышайыуы йәки әкренәйеүе, температура регуляцияның боҙолоуы менән билдәләнгән йәшәү менән үлем араһында ғүмер өсөн хәүефле хәл. Баш мейеһендә ҡан әйләнеше боҙолоуға һәм (йәки) үҙәк нервы системаһы күҙәнәктәренең токсик зарарланыуына бәйле. Тын алыу һәм ҡан әйләнеше боҙолоу арҡаһында үҫешкән ауырыу үлемгә килтереүе мөмкин.
Кома баш мейеһендә ҡан әйләнешенең киҫкен боҙолоуы, баштың йәрәхәтләнеүе, шешеүе (энцефалит, менингит, тапма булғанда) арҡаһында, шулай уҡ ағыуланыу (барбитураттар, углерод окисы һәм башҡалар), шәкәр диабеты, уремия, гепатит һөҙөмтәһендә баш мейеһенең алғы ҡабығында һәм уның аҫтына, шул иҫәптән үҙәк нервы системаһының башҡа бүлектәренә таралған тәрән тотҡарлау барышында үҫешә. Шул уҡ ваҡытта нервы туҡымаһында кислота-һелте тигеҙлеге боҙолоу, кислород етешмәү, ион алмашыныуының боҙолоштары һәм нервы күҙәнәктәренең энергетик аслығы күҙәтелә. Команан алда прекоматоз хәл була, уның дауамында үрҙә күрһәтелгән симптомдар үҫешә.
Дауалау: команы килтергән сәбәптәрҙе бөтөрөү; кислота-һелте тигеҙлеген тергеҙеүгә, коллапсты бөтөрөүгә, тын алыуҙы тергеҙеүгә, кислород етешмәүенә ҡаршы йүнәлтелгән саралар.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Клиник практикала «кома» патологик торошҡа хәүеф янаған, йыш ҡына үҫешендә билдәле бер стадиялығы булған һәм бындай осраҡтарҙа үҙәк нервы системаһының функциялары боҙолоуҙың иртә стадияһында кисектергеһеҙ диагностикалауҙы һәм ашығыс дауалауҙы талап иткән төшөнсә тип раҫлана. Шуға күрә команың клиник диагнозы уның бөтә билдәләре беленеү менән генә түгел, ә үҙәк нервы системаһының функцияларының яфаланыусы симптомдары булғанда ла билдәләнә (мәҫәлән, рефлекстар һаҡланып ҡалып аңды юғалтыу), әгәр ул коматоз торошо үҫеше стадияһы булараҡ баһаланһа.
Үҙәк нервы системаһының башланғыс йәки уртаса яфаланыу күренештәрен баһалау өсөн кома үҫешенең дөйөм законлылыҡтарын аңлау һәм кома төп ауырыуҙың патогенезы һәм виталь прогноз менән бәйле үҙенсәлекле өҙгөләнеү булып торған патологик процестарҙы һәм сирҙәрҙе белеү мөһим. Бындай осраҡтарҙа команы диагностикалау үҙ аллы әһәмиәткә эйә һәм формалаштырылған диагнозда сағыла (мәҫәлән, барбитураттар менән ағыуланыу, команың III дәрәжәһе). Ғәҙәттә кома диагнозда күрһәтелмәй, әгәр унда башҡа патологик хәл яҙылған булһа, ҡайҙа аңды юғалтыу уның бер билдәһе итеп ҡарала (мәҫәлән, анафилактик шок, клиник үлем ваҡытында).
Этиология
Кома үҙ аллы ауырыу түгел; ул йә үҙәк нервы системаһының эшләү шарттарының һиҙелерлек үҙгәреүе менән оҙатылған ҡайһы бер ауырыуҙарҙың өҙгөләүҙәре, йә баш мейеһе структураларының беренсел зарарланыуы (мәҫәлән, баш һөйәге-мейеһе йәрәхәтендә) барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта патологияның төрлө формаларында коматозлы тороштар патогенездың айырым элементтары һәм төрлө сығышлы комаларға дифференциалланыусы терапевтик тактиканы билдәләгән күренештәре менән айырыла.
Классификацияһы
Этиологик принцип буйынса ҡоролған кома классификацияһында уның 30-ҙан ашыу төрө тасуирлана, уларҙың ҡайһы берҙәре айырым ауырыуҙарға түгел, ә сирҙәр йәки синдромдар төркөмдәренә ҡарай.
Беренсел церебраль кома
Команың был төрөнөң нигеҙе булып баш мейеһенең беренсел зарарланыуы арҡаһында үҙәк нервы системаһы функцияларын тотҡарлау тора.
Эндокрин кома
Гормондарҙы етерлек синтезламау, уларҙың продукцияһының артыҡ булыуы йәки гормональ препараттарҙы артыҡ күп ҡулланыу һөҙөмтәһендә метаболизм боҙолоуына бәйле кома.
Токсик кома
Токсик комаларға (coma toxicum) экзоген ағыу тәьҫирендә йәки бауыр етешмәүсәнлеге йәки бөйөр етешмәүсәнлеге, токсикоинфекциялар, панкреатит, төрлө йоғошло ауырыуҙар ваҡытында эндоген ағыуланыу менән бәйле кома инә.
Гипоксик кома
Гипоксик кома (лат. coma hypoxicum) — туҡымаға кислородтың етерлек килмәүе йәки тын алыу ферменттарының блокировкаһы һөҙөмтәһендә күҙәнәктәр һулышының кәмеүе менән бәйле кома. Синонимы: аноксик кома (coma anoxicum). Айыралар:
Ауырыуҙың билдәләре һәм ағышы
Кома — көтмәгәндә (ҡапыл тиерлек), тиҙ (бер нисә минуттан 1-3 сәғәткә тиклем) һәм яйлап бер нисә сәғәт йәки көн эсендә (команың яй үҫеше) үҫешә ала. Практик яҡтан билдәле бер өҫтөнлөктәргә коматоз хәлендәге прекоманы һәм 4 дәрәжәле ауырлыҡты (үҫеш стадиялары) күҙ уңында тотҡан классификация эйә.
Прекома
Аңлауҙың боҙолоуы буталыу, уртаса иҫәңгерәү менән билдәләнә; йышыраҡ тотҡарланыу, йоҡо баҫыу йәки психомоторлы ҡуҙғыу күҙәтелә; психотик хәлдәрҙең булыуы ихтимал (мәҫәлән, токсик, гипогликемия комаһында); маҡсатлы хәрәкәттәр тейешле кимәлдә йүнәлтелмәй; вегетатив функциялар һәм соматик статус төп һәм башҡа сирҙәр характерына һәм ауырлығына тап килә, бөтә рефлекстарҙа һаҡланып ҡалған.
II дәрәжәле кома
Тәрән йоҡо, сирле менән бәйләнеш юҡ; ауыртыуға реакцияларҙың ҡапыл юғалыуы; һирәк үҙенән-үҙе хәрәкәттәрҙең координацияһы юҡ; һулыштың патологик төрҙәре билдәләнә (шаулы, стридороз, Куссмауль, Чейн—Стокс һ.б., йышыраҡ гипервентиляцияға тенденция менән; мускулдар дистонияһы, күҙ ҡараларының тарайыуы, айырым мускулдарҙың фибрилляцияһы күҙәтелә.
III дәрәжәле кома (йәки "атоник" кома)
Аң, ауыртыуға реакция, корнеаль рефлекстар юҡ; йыш ҡына миоз күҙәтелә, күҙҙәрҙең яҡтылыҡҡа реакцияһы юҡ; һеңер рефлекстары һәм мускулдарҙың тонусы диффуз кәмегән (ваҡыты-ваҡыты менән локаль йәки бөтә организмдың тартышыуы мөмкин); бәүел бүлеп сығарыу һәм тәндең дефекацияһы үҙенән үҙе бара, арготераль ҡан баҫымы түбән, тән температураһының төшөүе күҙәтелә.
IV дәрәжәле кома
Тулы арефлексия, мускулдар атонияһы; мидриаз; гипотермия, үҙенән-үҙе тын алыш туҡтап, артериаль баҫымдың ҡапыл түбәнәйеүе менән үлемгә килтергән оҙонса мейе функцияларының тәрән боҙолоуы.
Инга-Пех
Инга-Пех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырь йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Батыр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Баран (Межа ҡушылдығы)
Баран — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңауыл
Яңауыл — Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышындағы ҡала.
Физик-географик характеристика
Өфө ҡалаһынан 218 км алыҫлыҡта, Яңауыл һәм Беүә йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Ҡала аша Горький тимер юлы (Ҡазан—Екатеринбург участкаһы) үтә, бында уның Ижевск бүлексәһенә ҡараған Яңауыл тимер юл станцияһы урынлашҡан. .