cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тиганка
Тиганка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Шентала йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алдар (мәғәнәләр)
Алдар — күп мәғәнәле төшөнсә. Кеше исеме менән бәйле ҡулланыла.
Лёбеюн
Лёбеюн (Löbejün) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2287 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 161 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6193 һәм автомобиль коды — SK.
Абҙаҡ
Абҙаҡ — күп мәғәнәле төшөнсә.
Башҡа төшөнсәләр
Абҙаҡ (һауыҡтырыу‑спорт комплексы) — Белорет районында һауыҡтырыу‑спорт комплексы.
Арбелоа Альваро
Альваро Арбелоа Кока (Álvaro Arbeloa Coca; 17 ғинуар 1983 йыл, Саламанка) — Испания футболсыһы, ҡапҡасы.
«Реал Мадрид»
Альваро йәштән үк Мадридтың «Реал» клубына алына һәм ул ваҡытта Рафаэль Бенитес етәкселегендәге үҫмерҙәр командаһы өсөн сығыш яһай башлай. Ваҡыт үтеү менән ул төп һәм резерв командалар составының даими уйынсыһына әүерелә, ике тапҡыр төп составта уйнай, әммә унда нығынып китә алмай.
«Депортиво Ла-Корунья»
2006 йылдың 24 июлендә «Депортиво Ла-Корунья» командаһына күсенә, был трансферҙы даими уйнарға теләүе менән аңлата.
«Ливерпуль»
Тиҙҙән ул «Ливерпуль» клубының иғтибарын йәлеп итә һәм 2007 йылдың 31 ғинуарында инглиз клубына күсә. Килешеү суммаһы 2,5 миллион £ тәшкил итә, уның 50 процентын «Реал» ала. «Ливерпулдәге» дебюты 10 февралдә «Ньюкасл»ға ҡаршы ҡаршы матчта үтә, уйын инглиз командаһының еңелеүе менән тамамлана. Альваро был осрашыуҙа Джермей Пеннантаны алмаштыра. Ләкин уның ысын дебюты тип 21 февралдә Чемпиондар лигаһының 1/8 сиктәрендә үткән «Ноу Кампта» «Барселона»ға ҡаршы уйын һанала. Арбелоа был уйында старт составында старт позицияһында һул һаҡсы позицияһында сыға. Уның туранан-тура бурысы хужаларҙың Лионель Мессиһын ҡаплау була. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, трофейҙың ғәмәлдәге эйәләре иҫәпте беренсе булып аса (ингән туп өсөн ғәйеп Арбелоаға һалына), «Ливерпуль» һөҙөмтәлә ике гол индерә еңеү яулай.
2007 йылдың 7 апрелендә Арбелоа «Ливерпуль» өсөн беренсе голын индерә («Рединг» ҡапҡаһына) шуның арҡаһында ун дүрт йыл ярым «Ливерпулдең» рәсми матчта айырылып торған, шул уҡ ваҡыт эсендә Премьер-лигала гол индергән икенсе кеше булараҡ, икенсе һанлы футболкаһында йөрөй. 1992 йылдың 16 декабрендә Майк Марш Лигалар кубогының дүртенсе раунды переигровкаһында «Кристал Пэлас» ҡапҡаһына гол индерә, ә быға тиклем ике аҙна элек (1992 йылдың 28 ноябрендә) ул Премьер-лига сиктәрендә шул уҡ клубҡа гол индергән була.
2007/08 йылдар миҙгеле алдынан Альваро «2» һанын команданан Крэйг Беллами киткәндән һуң «17» һанына алмаштыра.
«Реал Мадрид»
2016 йылдың 8 майында Сантьяго Бернабеуҙа Испания чемпионатының 37-се турында «Валенсия»ға ҡаршы уйында «Реал» өсөн һуңғы матч үткәрә.
Карьераһының тамамланыуы
Футболсы карьераһын тамамлауы тураһында 2017 йылдың 24 июнендә 34 йәшендә иғлан итә.
Йыйылма командалағы карьераһы
2008 йылдың 27 мартында Альвароның Испания милли йыйылма командаһында дебюты була. Итальяндарға ҡаршы иптәштәрсә матчтың 73-сө минутында Арбелоа Серхио Рамосты алмаштыра. Уйын испандар файҙаһына 1:0 иҫәбенә тамамлана. Арбелоа Испания йыйылма командаһы өсөн бөтәһе 56 уйын уйнай, уның составында ике тапҡыр Европа чемпионы (2008, 2012) һәм Донъя чемпионы (2010) була. 2014 йылдың майында Донъя чемпионатында (2014) ҡатнашыусы футболсыларҙың киңәйтелгән исемлегенә инмәгәс, үҙ иленең командаһы өсөн сығыштарын тамамлауы тураһында белдерә.
Шәхси тормошо
Карлота Руисҡа өйләнгән, балалары: ҡыҙы Альба (26.04.2010) һәм улы Рауль (16.05.2013).
Ҡаҙаныштары
Испания йыйылма командаһында
«Реал Мадрид»
Крутая (Санкина ҡушылдығы)
Крутая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Санкина йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Ярай-Яха
Түбәнге Ярай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәлтәү ауыл Советы (Тәтешле районы)
Кәлтәй ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәк — Кәлтәй ауылы.
Тарихы
Кәлтәү ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Авангард
Авангард — күп мәғәнәле төшөнсә.
Михаил Лермонтов һәйкәле (Грозный)
Михаил Юрьевич Лермонтовҡа һәйкәл — Грозный ҡалаһында рус шағиры, рәссам һәм офицер Михаил Лермонтов һәйкәле
Һәйкәл тасуирламаһы
Михаил Лермонтов Төньяҡ Кавказда хеҙмәт иткән образында, хәрби кейемдә табуреткала ултырған килеш һүрәтләнгән. Постаментта Михаил Лермонтовтың шиғырынан Кавказға арналған юлдар уйып яҙылған: «Ватанымдың татлы йыры кеүек, яратам мин Кавказды!» Һәйкәлдең авторы — осетин скульпторы Николай Ходов.
Һәйкәл тарихы
1840 йылда Грозный ҡалаһы тарихы башланған Грозный ҡәлғәһендә Михаил Лермонтов хәрби хеҙмәтен үтә. Уның иҫтәлегенә 2012 йылдың июнендә һәйкәл ҡуйыла. Бронза һәйкәлде Чечен Республикаһына һәйкәл авторы Николай Ходов бүләк итә.
2012 йылдың 19 июлендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Һәйәкл асыу тантанаһын Чечен Республикаһының башлығы Рамзан Ҡадыров һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведев етәкләй
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кәшәлә (йылға)
Кәшәлә — Башҡортостан Республикаһындағы йылға. Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 14 км.
Һул яҡ яры буйлап Кәшәлә һырты (628 м) һуҙылған. Уның итәгендә Кәшәлә йылғаһының ҡушылдыҡтары баш ала.
Йылға буйында Кәшәлә ауылы урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017927
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101792
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫке Мутабаш
Иҫке Мутабаш (Старый Мутабаш) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 218 кеше. Почта индексы — 452886, ОКАТО коды — 80204840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Грубов Валерий Иванович
Грубов Валерий Иванович (3 февраль 1917 йыл — 2 февраль 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй ботанигы, биология фәндәре докторы (1963), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), В. Л. Комаров исемендәге премия лауреаты (1984).
Биографияһы
1917 йылдың 3 февралендә Новгород губернаһының Сольцы ҡалаһында тыуған. Ленинград дәүләт университетында уҡый, 1940 йылда биология һәм тупраҡты өйрәнеү факультетын тамамлай.
Университетты тамамлағандан һуң В. Л. Комаров исемендәге ботаника институтында эшләй башлай. 1942 йылда УССР Фәндәр академияһының ботаника институты Өфө ҡалаһына эвакуациялана. Һуңынан Башҡортостанға күсеп килгән ғалимдарға Валерий Иванович та ҡушыла. В. И. Грубов, М. М. Ильин, И. М. Крашенинников һәм Өфө ботаника баҡсаһының ғилми хеҙмәткәре Е. М. Алисова «Определитель растений Башкирской АССР» китабын баҫмаға әҙерләү менән шөғөлләнәләр. Хеҙмәттәре 1959 йылда тамамлана, әммә 1966 йылда ғына баҫтырып сығарыла.
1963 йылда Валерий Иванович биология фәндәре докторы була, 1979 йылда профессор дәрәжәһендә раҫлана.
1984 йылда Грубов «Определитель сосудистых растений Монголии» хеҙмәте өсөн В. Л. Комаров исемендәге премияға лайыҡ була.
Грубов Валерий Иванович 2009 йылдың 2 февралендә Санкт-Петербургта вафат була.
2011 йылда немец ботаниктары Гудрун Кадерайт һәм Хельмут Фрайтаг Урта Азия үҫемлектәренең яңы ырыуын Grubovia асыҡлайҙар. Элек уның төрҙәре хәҙер таратылған Кохия ырыуына индерелгән булалар. Улар был ырыуҙы «күптән түгел вафат булған(1917—2009), Үҙәк Азия флораһын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән күренекле Рәсәй ботанигы Валерий Иванович Грубов хөрмәтенә» атайҙар.
Әҙәбиәт-тел уҡытыусыһы (хикәйә)
Әҙәбиәт-тел уҡытыусыһы (төп нөсхәһенең урыҫса исеме ― Учитель словѣсности) ― урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе.
Баҫмаһы
Хикәйәнең тип аталған беренсе  1889 йылдың 28 ноябрендә (иҫке стиль буйынса)  (4940-сы сығарылышы) гәзитендә, Чеховтың ҡустыһы Николайҙы дауалаусы табип Н. Н. Оболенскийға бағышлап сығарылған. "Әҙәбиәт-тел уҡытыусыһы"ның икенсе бүлеге биш йыл үткәс,1894 йылдың 10 июлендә «Русские ведомости» (188-се сығарылышы) гәзитендә донъя күрә. Ике бүлеге лә, «Әҙәбиәт-тел уҡытыусыһы» тигән бер исем аҫтында берләштерелеп, ҙур булмаған төҙәтеүҙәр менән (бағышлауһыҙ), 1894 йылдағы «Повестар һәм хикәйәләр» йыйынтығына индерелә. 1899—1901 йй., Адольф Маркс баҫтырған әҫәрҙәр йыйынтығының һигеҙенсе томына индерер алдынан, уға Чехов бер ни тиклем үҙгәрештәр индерә.
Яҙылыу тарихы
Тәнҡитсе Юрий Соболев һүҙҙәре буйынса, сығанаҡ булараҡ, таганрог тарихсыһы Павел Филевский мәғлүмәтен килтерә. Никитин прототибы булып, бәлки, таганрог гимназияһының латин теле уҡытыусыһы Старов торалыр. Чехов уның фажиғәле тарихын «йомшартып» тасуирлай.
Сюжеты
Никитин, провинциаль гимназияның 27 йәшлек урыҫ әҙәбиәте уҡытыусыһы, урындағы алпауыттың 18 йәшлек ҡыҙы Маша Шелестова менән мауығып китә. Бәхетле кеше, ул Шелестов йортона һоҡлана, һәм хатта уның бик күп бесәйенә һәм этенә лә түҙергә әҙер. Ул Машаға өйләнә һәм йәш парҙың идиллияһы ҡала ситендәге өйҙәрендә лә дауам итә.
Бер көндө кис Никитин кәрт һуҡҡан урынынан, клубтан, ҡайтып килә. Ул 12 һум аҡса юғалта, ләкин, бер кешенең, хәҙер һин бай ҡыҙына өйләнгәс, «ҡоторған аҡса»ға эйәһең инде, тигән һүҙҙәре уның кәйефен бик ҡыра. Никитиндың күңеленә сәйер бер тойғо инеп ултыра. Ул, ысынлап та, тоҙаҡҡа эләккәнен һәм бөтә нәмә ялған һәм һай булған донъяла батып, кипсәлеп мәңгелеккә ҡаласағын аңлай башлай. Никитин ҡапыл мәктәпте, үҙен уратып алған кешеләрҙе яратмағанын аңлай. Үҙенең ҡатынын хәҙер ул бер аңра, әҙәпһеҙ зат тип һанай, һәм «…иллюзияның ҡороп-кибеп бөткәнен күрә һәм уның өсөн тыныс, шәхси бәхете менән килешә алмаған яңы, нервылы, аңлы тормош башлана ине… Боҙоҡлоҡтан, әшәкелектән дә ҡурҡынысыраҡ, хурлыҡлыраҡ, һағышлыраҡ нәмә юҡтыр. Бынан ҡасыр кәрәк, бөгөндән үк ҡасыр кәрәк, юҡһа мин аҡылдан яҙасаҡмын!», ― көндәлегендә ул шулай тип яҙа һәм ошо һүҙҙәр менән хикәйә тамамлана.
Тәнҡитселәр фекере
Хикәйәнең беренсе бүлеге (1889 йылда «Обывателдәр» атамаһы аҫтында баҫыла) тураһында бик йылы фекерҙәр әйтелә. Чехов менән хат яҙышҡан күп кенә әҙиптәр ғаилә бәхетенең ғәҙәти, ләкин һөйкөмлө «сафлығына» үҙҙәренең һоҡланыуын белдерә. Алексей Плещеев 1889 йылдың 29 ноябрендә Чеховҡа хатында былай: «Был гүзәл көнкүреш картинаһының бөтөн матурлығы — ентекле нескәлектәрҙә, ваҡ штрихтарҙа, һынлы сәнғәт оҫталары әйткәнсә,. Кемдәрҙелер осратҡанһың, күргәнһең, белгәнһең — былар барыһы ла тере кешеләр''», — тип яҙа. 1895 йылдың ғинуарында «Новое время» гәзитендә баҫылған үҙенең рецензияһында Сергей Андреевский, «һөйкөмлө провинциаль мөхиттә, йәш һәм бәхетле компанияла романтик шатлыҡтары, эскерһеҙ шиғриәт менән тулы» тип яҙа, әммә, әсе финалды алдан һиҙенгәнлектән, уның ҡараңғы яғы тураһында әйтмәҫкә була.
Чеховтың замандаштары булған рецензенттарҙың күпселеге (Андреевскийҙан айырмалы рәүештә) идиллияны үткәрергә һәм билдәһеҙ тамамланған тарихтың пессимизмына иғтибар итеүгә өҫтөнлөк биргәндәр. «Йәшәй, йәшәй аңһыҙ кеше, зоологик, хатта ниндәйҙер үҫемлек тормошо менән йәшәй, уйламайса ябай көнкүрештең көсөнә буйһона, һәм шунда уҡ, бер сәбәпһеҙҙән моңһоулана, ҡайғыра…. пәрҙә асылғандай, йоҡомһораған рухы уяна, тормош көтмәгәндә тоноҡлана, шиңә, арзанлана, элекке асыҡлығын һәм ябайлығын юғалта <…> Бына уҡытыусы Никитин менән шулай килеп сыҡты», ― тип яҙа А. С. Глинка үҙенең 1903 йылғы «Чехов тураһында очерктар» тигән эшендә, был («идеалдан һәм хәҡиҡәттән») булған конфликт тарихта сиселмәй ҡаласаҡ, тип билдәләй.
Көсөгән (Миәкә районы)
Көсөгән (Качеганово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 558 кеше. Почта индексы — 452091, ОКАТО коды — 80244830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сурхандаръя
Этимологияһы
Ғәҙәттә йылғаның атамаһын тажик йәки фарсы теленән алынған тип аңлаталар — (сурх — ҡыҙыл, даръя — йылға).
Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы
Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы (Насретдинов Фаварис Ханифович; 4 февраль 1957 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Сурхандаръя
Этимологияһы
Шулай уҡ төркмәндәрҙең сурх, сурхи тигән ырыуынан булыу ихтималы бар
Урынлашҡан ере
Сурхандаръя ике йылға — Тупалаңдарья (Тупалаң) һәм Ҡаратағ — ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. Ул йылғалар Гиссәр һыртынан ағып төшә. Сурхандаръяның оҙонлоғо 175 км тәшкил итә (Ҡаратағ башынан иҫәпләһәң — 287 км), бассейнының майҙаны 13 500 км². Ташҡан ваҡыты июндән август айына тиклем, яуым-төшөмдән тулылана. Тамағында һыу 6 км аралыҡта (Мангузар ауыҙы) уртаса 65,8 м³/с күләме тулылығында. Был йылғала Көньяҡ Сурхан һыуһаҡлағысы төҙөлгән.
Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы
Биографияһы
Бай тарихы булған тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағас, хеҙмәт юлын 1974 йылда Борай районының «Мир» колхозында механизатор булып эшләп башлай.
Сурхандаръя
Ҡулланылышы
Йылға үҙәнендә арыҡтар менән һуғарып юғары сортлы мамыҡ үҫтерәләр. Һыуҙы күпләп ҡулланыу һөҙөмтәһендә йылғаның түбән ағымына, тамағына табан ныҡ минералләшә һәм 1 г/л күрһәткесенә барып баҫа. Көньяҡ Сурхан һыуһаҡлағысы бассейнында дөйөм алғанда — 6 ГЭС, дөйөм ҡеүәте 2,3 млн кВт-ҡа етә. Йылға Денау, Джаркурган, Термез ҡалаларын һыу менән тәьмин итә.
Зәки Вәлиди Урта Азияла
Был йылға үҙәне бөйөк башҡорт шәхесе Зәки Вәлиди эҙҙәрен дә һаҡлай.
1913 йылда Зәки Вәлиди Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана. Шул йылда профессор Н. Ф. Катанов тәҡдиме буйынса Зәки Төркөстандың Фирғәнә өлкәһенә ғилми командировкаға ебәрелә. Киләһе йылына ул Бохара ханлығына юллана һәм Санкт-Петербургта Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә Төркөстанға ғилми сәйәхәттәре тураһында доклад менән сығыш яһай. Уңышлы сығыш яһап, ул Урта Азияла ғилми эҙләнеүҙәрҙе дауам итергә рөхсәт һорай. Әммә бының өсөн финанс булмай сыға. Шуға ҡарамаҫтан, йәш ғалимға В. В. Бартольдтың тел ярҙамы менән Рәсәй Урта һәм Шәрҡи Азияны өйрәнеү комитеты һәм Император Фәндәр академияһы юлға сығырға рөхсәт бирә. 1914 йылдың 23 июнендә ул Бохаранан Шәхрисәбз ҡалаһы аша аша Сурхандаръя үҙәнендәге ҡалаларға йүнәлә, Гузар, Байсун һәм башҡа ҡалаларҙа боронғо ҡулъяҙмалар эҙләй. Артабан Ҡаршы ҡалаһына юл тота. Был сәфәренән Зәки Вәлиди ҡиммәтле табыш — Ҡаршы ҡалаһында боронғо Ҡөрьән тәфсире, барлығы 23 ҡулъяҙма табып, бер нисә китап һатып алып ҡайта.
Ҡыҙыл китапҡа ингән үҫемлектәре
Сурхандаръя өлкәһендә Үзбәкстандың Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәр арта бара*
Лангенапель
Лангенапель (Langenapel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 252 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Урайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Нумги
Нумги — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НЫДА/2 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Урайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы
Биографияһы
1975—1977 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Запасҡа ҡайтҡас, 1978 йылда механизаторҙар өсөн курс тамамлап, Борай ремонт-техник предприятиеһында водитель булып эшләй.
Борай районындағы 190-сы Иҫке Бикмәт һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
БАССР Юғары Советының халыҡ ҡулланышы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була.
Борай районында хеҙмәт юлын тамамлап, хаҡлы ялға сыға һәм шунда йәшәй.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән 2 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Сивяковтың айырым йорто (Константиновск)
Сивяковтың айырым йорто — Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһында  өс ҡатлы бина. 1906 йылда төҙөлгән. Бинала балалар сәнғәт мәктәбе урынлашҡан. Бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Тарихы
Ростов өлкәһе Константиновск ҡалаһында  ғәҙәти булмаған өс ҡатлы кирбес бина урынлашҡан. Сауҙагәр Николай Иванович Сивяков Дон йылғаһының бейек ярына үҙ аҡсаһына псевдоготика элементтары менән модерн стилендә йорт төҙөй. Бина 1906 йылда төҙөлә. Сауҙагәр Н. И. Сивяков Константиновская станицаһында  иң хөрмәтле кешеләрҙең береһе була. Ул мануфактура менән сауҙа итә, Николаевская һәм Константиновская станицаларында сауҙа кибеттәре була. Бина йылға яғына ҡарай ауыш урында төҙөлгән, уның уң өлөшө ярымподвалдарға эйә була, ә һул яҡтан ихатаһы беренсе ҡаттың яртыһы кимәлендә була. Бина тәҙрәләре төрлө ҙурлыҡта һәм формала — ярымтүңәрәк, тура мөйөшлө, тар, киң, юғары һәм түбән була. Урамдан түр инеү урыны баҫҡыс буйлап йорттоң икенсе ҡатына алып бара, унда бильярд бүлмәһе, эш кабинеттары, ҡунаҡ бүлмәһе, оҙон балкон урынлаша. Өсөнсө ҡатта йоҡо бүлмәһе һәм ванна бүлмәһе була. Йәшерен инеү урыны йорттоң кире яғынан беренсе ҡатҡа алып бара, унда ярҙамсы биналар, кухня, хеҙмәтселәр бүлмәләре булған.
1914 йылда Сивяков Париж күргәҙмәһенән станица яҡтарында беренсе булған автомобиль алып ҡайта. Үҙенең йортонда ул автомобиле өсөн гараж төҙөй.
Совет власы йылдарында бина национализациялана, XX быуаттың  60-сы йылдарынан был бинала  балалар сәнғәт мәктәбе  урынлаша. Өлкә инспекцияһы ҡала идаралығының 31.12.2002 йылдың 124-се бойороғона ярашлы  сауҙагәр  Сивяков йорто төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла.
Тасуирламаһы
Сивяковтың өс ҡатлы кирбес йорто модерн стилендә төҙөлгән,  симметрик булмаған  формала, ике яҡлы ҡыйыҡ менән, һул яҡтан үтәнән-үтә сығып йөрөү урыны, ярым подвал биналары бар. Түр инеү урыны фасад яғынан төҙөлгән һәм икенсе ҡат өҫтөндә япмаһы бар. Бинаның ҡабырға тәҙрәләре юҡ.
Бинаны төҙөгәндә кирбесте һалыуҙа эзбиз иретмәһе, ҡом, балсыҡ һәм тауыҡ йомортҡалары ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Алға (Суйынсы ауыл советы, Дәүләкән районы)
Алға (Алга) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше. Почта индексы — 453417, ОКАТО коды — 80222804001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кумарья
Кумарья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турузбаевка йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Точанка
Точанка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Почка йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беловежье шырлығы
Беловежье шырлығы («Беловежье урманы» милли паркы)  — Белоруссияның тәбиғәтте һаҡлау дәүләт учреждениеһы. Был биләмәлә реликт һаналған «Беловежье шырлығы» урман массивы урынлашҡан. Паркта һаҡланыусы ерҙәрҙең дөйөм майҙаны 150 069 га.
Дөйөм мәғлүмәт
Парктың биләмәләре төньяҡтан алып көньяҡҡа — 65 км, көнсығыштан көнбайышҡа 20-нән алып 52 километрға тиклем һуҙылған. Көнбайышта Польша Беловежье милли паркына һәм шулай уҡ Польша дәүләт урмандарына барып терәлә. Беловежье милли паркы]составына 16 — урман, тағы ла «Шерешево» һәм «Выгоновское» исемле ике һунарсылыҡ-урмансылыҡ хужалығы инә. Паркта дүрт төрлө һаҡлау режимы ҡаралған: Бынан тыш тағы ла парк ситтәрендә дөйөм майҙаны 90 мең га булған буфер зонаһы бар (мәғлүмәттәр 2004 йылғы). Бында ла хужалыҡ итеү тыйылған. .
Парк Брест һәм Гродно өлкәләре биләмәһендә урынлашҡан. Өс районды эсенә ала: Каменец районы, Пружан районы һәм дә Свислоч районы. Хакимиәт үҙәге Каменюки ауылында.
Парк туранан тура Беларусь Республикаһы Президентына буйһона. Тәбиғәтте һаҡлау менән бер рәттән ғилми-тикшеренеү эштрәре лә алып барыла. Шулай уҡ туристар өсөн шарттар булдырылған. Бер нисә коммерция предприятиеһы эшләй. Ағас эшкәртеү заводы, художестволы һәм таксидермик оҫтаханаһы, ауыл хужалығы предприятиеһы. Штатта 900 тирәһе кеше эшләй. . Парк эре туристик үҙәк булып тора. Ҡунаҡханалар, отелдәр, ресторан, спорт майҙансыҡтары, музей, хайуандар торған яланкәртәләр бар. Ҡарарға килеүселәр Тышкивичтар усадьбаһы, иҫке батша тракты, Каменец манараһы (XIII быуат) менән таныша ала. Милли парк биләмәһендә «Вискули» хөкүмәт резиденцияһы урынлашҡан.
Масали Андрес
Андрес Масали (Andrés Mazali; 22 июнь 1902 йыл, Монтевидео — 30 октябрь 1975 йыл) — Уругвай футболсыһы, ҡапҡасы. Ике тапҡыр Олимпия чемпионы (1924, 1928).
Биографияһы
1920 йылда 400 метрға ҡаршылыҡтар аша йүгереү буйынса Көньяҡ Америка чемпионы була. Баскетбол буйынса Уругвайҙың Олимпия йыйылма командаһы составына инә.
1920 йылдарҙа донъя футболының суперйондоҙо була. Урдинаран Сантос, Эктон Скарон һәм Хосе Леандро Андраде менән бер рәттән 1924 һәм 1924 йылдағы Олимпиада чемпионы булған Уругвай йыйылма командаһы составындағы билдәле дүртәүҙең береһе. Үрҙә атап үтелгән футболсылар барыһы ла 1930 йылда Донъя чемпионы титулын яулай. Масали иһә тарихҡа һуңғы мәлдә режимды боҙған өсөн тренер Альберто Суппичи уны исемлектән һыҙып ташлауы менән инеп ҡала. Футболсыларға ҡояш байығандан һуң күнекмә базаһынан сығырға ярамай, әммә Масали (уны билдәһеҙ блондинка менән күрәләр) тыйыуҙы боҙа һәм уның урынына йыйылма командаға «Рампла Хуниорс»тан Энрике Бальестерос алына. Ул турнирҙа яҡшы уйын күрһәтә һәм донъя чемпионы исеменә эйә була.
Масали башҡаса йыйылма командаға саҡырылмай һәм шул уҡ 1930 йылда «Насьонал»да карьераһын тамамлай. 1975 йылдың 30 октябрендә  Гуруйюла вафат була.
Тошня
Тошня (Тошна) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вологда йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Томашпиль районы
Томашпиль районы (Томашпільський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Томашпиль ҡала тибындағы ҡасабаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 933 кеше йәшәй.
Зөләйха (персонаж)
Зөләйха (زليخة, Зуле́йха, Зулейка) — Ҡөрьәндә Йософ сүрәһендә телгә алынған ҡатын-ҡыҙ. Ҡөрьәндә исеме аталмай, әммә ғәрәп-мосолман риүәйәтенән уның Зөләйха исемле булыуы билдәле. Библиялағы Потифарҙың ҡатыны менән тиңләштерелә.
Тарихы
Ҡөрьәнгә ярашлы, Йософ пәйғәмбәрҙең ағалары көнләшеү тойғоһонан уны ҡоҙоҡҡа ташлағас, эргәһенән үтеп барған каруан кешеләр ҡотҡара. Улар Мысырға юллана һәм Йософто ҡоллоҡҡа һата. Йософто алған хужа ҡатынына: «''Уны яҡшы ҡара. Бәлки, ул беҙгә кәрәк булыр йәки беҙ уны уллыҡҡа алырбыҙ''», ти. Был ҡатын Зөләйха була ла инде. Зөләйха иһә Йософ пәйғәмбәргә ғашиҡ була. Йософтоң һөйөүенә өлгәшә алмағас, уны көс менән алырға ҡарар итә. Зөләйха ире инеп килгәндә Йософтоң ҡосағынан сыҡҡан булып, ишек яғына ҡаса, егетте үҙенә бәйләнеүҙә ғәйепләй, шунан һуң тегеһе зинданға ябыла. Унда Йософ күп йылдар дауамында була, әммә һуңынан уның ғәйепһеҙлеге иҫбатлана һәм азат ителә.
Ҡайһы бер риүәйәттәргә ярашлы, ире үлгәндән һуң Зөләйха Йософҡа кейәүгә сыға. Әммә Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрендә һәм башҡа сығанаҡтарҙа был хәбәр раҫланмай. Күп кенә ислам дине белгестәре Йософ менән Зөләйханың өйләнеү тарихын уйлап сығарылған тип иҫәпләй.
Йософ менән Зөләйха
Йософ менән Зөләйха — Көнсығыш халыҡтарының күп әҙәби ҡомартҡыларындағы күсеп йөрөгән сюжет. IХ — XV быуаттарҙағы шиғри әҫәрҙәрҙә, шул иҫәптән Фирҙәүси һәм Джами әҫәрҙәрендә лә урын алған.
Зөләйханың Йософҡа булған һөйөүе Библияға ҡарағанда күпкә юғарыраҡ, таҙа, юғары һәм мәңгелек хис-тойғо, фиҙакәр мөхәббәт һүрәтләнә. Шуның арҡаһында сюжет шиғриәттә тарала.
Көнсығыш әҙәбиәтендә был темаға бөтәһе 150-гә яҡын әҙәби әҫәр иҫәпләнә (өҫтәүенә шуларҙан 45 самаһы төркисә). Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, был поэмалар өсөн дөйөм булған, әммә Ҡөрьәндә булмаған күп деталдәр өҫтәлгән.
Уратьма
Уратьма — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 146,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡабаҡ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ҡабаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡабаҡ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылдың ноябрь айында элекке Сихонкин ауыл Советына ҡараған Сихонкин, Балта, Үрге Тимкә, Үрге Углич, Яңы Муса, Романовка ауылдары Ҡабаҡ ауыл Советы составына ҡушыла.
Башҡарма власы
Ҡабаҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Ҡабаҡ ауылы,Төҙөүселәр урамы, 17.
Иҫтәлекле урындары
Ҡыйышҡы күлен яҙыусы С. Т . Аксаков үҙенең «Детские годы Багрова-внука» китабында һүрәтләгән булған. Күлдә һирәк осрай торған реликт үҫемлектәр һыу абағаһы йөҙөүсән сальвиния табыла.
Замфир Арборе-Ралли
Замфир Арборе (Zamfir Ralli-Arbore; рус юлбарыҫына Константинович Земфирий Арборе-Ралли; 1848, Черновцы, Буковина герцоглығы, Австрия империяһы — 1933, Бухарест) — румын буковина социалисы, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре. Шулай уҡ этнограф, географ һәм тарихсы. Екатерина Арборе-Раллиның атаһы.
Биографияһы
Кишинёв гимназияһында, Санкт-Петербургта медицина-хирургия академияһында һәм Мәскәү университетында (бер аҙ) уҡый. 1868—1869 йылдарҙа Петербургта студенттар сығыштарының етәксеһе була, унда ҡатнашыуы өсөн 1869 йылда Бессарабия губернаһы полиция күҙәтеүе аҫтына алына. Шул уҡ йылда ҡабаттан Кишиневта ҡулға алына һәм Петербургтағы Петропавловский ҡәлғәһенә ултыртып ҡуйыла. С. Г. Нечаев эше буйынса тәүләп һорауға йәлеп ителә, асыҡтан-асыҡ күрһәтмәләр бирә һәм 1870 йылда яуаплылыҡ аҫтында азат ителә.
1871 йылда илдән күсеп китә. Швейцарияла төпләнә, Цюрих университетына уҡырға инә һәм М. А. Бакунин яҡлылар төркөмөнә ҡушыла. «Эшсе»(1875) һәм «Община» (1878) журналдарына нигеҙ һалыусы һәм редколлегия ағзаһы, рус халыҡсылары Вера Фигнер һәм Н. А. Морозов менән хеҙмәттәшлек итә. Швейцарияла шулай уҡ Элизе Реклю һәм анархист Интернационал Сент-Имьенский төркөмө менән хеҙмәттәшлек итә. Румын марксистик түңәрәктәре менән бәйләнеш булдыра һәм Румынияға Маркс китаптарын, уларға анархистик аңлатмалар ебәрә (Иоганн Мост).
1879 йылда Румынияла йәшәй, 1886 йылда румын гражданлығын ала. Төрлө ваҡытта гәзит мөхәррире, статистика бюроһы директоры булып эшләй, румын хәрби академияһында рус теле профессоры була. Ул Румынияла социалистик хәрәкәт ойоштороусыларҙың береһе. Охранканың бер мәғлүмәтендә Арборе-Ралли тураһында шулай тип яҙыла: ул «Рус хөкүмәтенә асыҡтан-асыҡ нәфрәте һәм туҡтауһыҙ революцион эшмәкәрлеге менән ул үҙенә иғтибарҙы йәлеп итә». Ҡайһы бер румын әҙәбиәте эшмәкәрҙәренең дуҫы була — 1880-се йылдарҙа шағир Михай Эминеску, ә 1890-сы йылдарҙа Богдан Петричейку Хашдеу менән дуҫлаша.
Арборе-Ралли Румынияла килеп юлыҡҡан «Потемкин» хәрби карабының баш күтәргән матростарына һәр төрлө ярҙам күрһәтә, ғәмәлдә И. А. Лычев менән бәйләнештә тора. Сюртугының элмәгенә ҡыҙыл ҡәнәфер тағып, Констанцала ҡулға бирелгән броненосецҡа тәүгеләрҙән булып менеп, баш күтәреүсе матростарҙы сәләмләй. Арборе-Ралли потемкинсыларға аҡса, кейем менән ярҙам итә, эш таба, башҡа илдәргә күсереүҙә ҡатнаша, уларға сәйәси йоғонто яһарға тырыша, потемкинсылар менән хат алыша. Был хаттарҙы 1920-се йылдарҙа Арборе-Раллиның туғандары СССР дәүләт архивына тапшыра, улар Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында һаҡлана.
Ныда-Хадыта
Ныда-Хадыта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 67өзенінің уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Ныда ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калгари
Калгари ҡалаһының көндәлек эшмәкәрлеге башлыса нефть сәнәғәте, ауыл хужалығы һәм туризмға бәйле. 1988 йылда ул Канадала Ҡышҡы Олимпия уйындары үткән тәүге ҡала була.
Тәүге күскенселәр
1885 йылда Банф милли паркы ойошторола. Ул Banff Springs ҡунаҡханаһы менән бөтә донъя туристарының яратҡан урынына әйләнә.
1883 йылда Канада Тымыҡ океан тимер юлы менән тимер юл станцияһы төҙөлгәс, Калгари сауҙа һәм ауыл хужалығы үҙәгенә әйләнә. Әлеге ваҡытта ла унда Canadian Railway Pacific төп идаралығы урынлашҡан.
1884 йылда Калгари муниципалитет (town) хоҡуғын ала һәм ҡала халҡы тәүге мэрҙы һайлай. Джордж Мердок 1894 йылда ҡала статусын (city) күтәрә. Был районға тимер юл килеү менән Доминион хөкүмәте ерҙәрҙе арзан хаҡҡа көтөүлектәр өсөн ҡуртымға бирә башлай. Һөҙөмтәлә, ҡала тирәһендә малсылыҡ әүҙем үҫешә. Сауҙа һәм транспорт үҙәге булған Калгари тиҙҙән эре мал һатыу һәм ит сәнәғәте үҙәгенә әйләнә.
1896 йылдан 1914 йылға тиклем бында ер бушлай бирелеүгә бәйле бөтә донъянан күскенселәр күпләп килеп төпләнә. Калгари иҡтисадының төп өлөшө игенселек һәм малсылыҡ булып, уның киләсәген билдәләй. Бөтә донъяға билдәле калгари стампиды (ковбой родео-фестивале) элеккесә йыл һайын июль айында үткәрелә. 1912 йылда бай дүрт ранчо хужаһы тарафынан ойошторола башлаған был байрам бөгөн «асыҡ һауала үткәрелгән иң ҙур күркәм тамаша» булып һанала.
Нефть шауы
Тәүге тапҡыр Альбертала нефть1902 йылда асыла. Ул 1947 йылға тиклем уның тормошонда мөһим роль тотмай. Әммә күп нефть ятҡылыҡтары асыла башлағас, Калгари провинцияһында шау-шыу башлана. 1973 йылғы Ғәрәп нефть эмбаргоһына бәйле нефткә хаҡ ҡырҡа артыу менән ҡала иҡтисады бик тиҙ үҫешә башлай. 18 йыл эсендә ҡала халҡы 272 000 кешегә, артабанғы 18 йылда 345 000 кешегә арта (2007 йылда халыҡ һаны 1 020 000 кеше). Был мәлдә бейек йорттар йылдам үҫә.
Калгари иҡтисады нефть сәнәғәте менән ныҡ бәйле була, шуға күрә уға хаҡ төшә башлағас, эшмәкәрлек тә ҡырҡа кәмей. Әммә 1990 йылда ул нефткә бәйлелектән ситләшеп, тулыһынса иҡтисадын тергеҙә.
Яңы тарих
Калгари нефть һәм газ көрсөгөнән һуң иҡтисадын төрлө яҡлап үҫтерә башлай. Был үҙгәреш 1988 йылда үткәрелгән XV ҡышҡы олимпия уйындары менән нығытылып ҡуйыла. Был сара ны бөтә донъяға таныта.
Калгари биҫтәләре
Эшлекле өлөшө биш биҫтәнән тора: О-Клэр, Даунтаун-Уэст-Энд, Коммерция үҙәге, Чайнатаун һәм Даунтаун-Ист-Виллидж.
Эшлекле өлөшкә үҙәк өлөш биҫтәләре терәлә. Улар — Кресент-Хайтс, Хаунсфилд-Хайтс — Брайар-Хилл, Хилхерст — Саннисайд, Бриджленд, Ренфру, Маунт-Ройал, Мишн, Рэмсей һәм Инглвуд. Үҙәк өлөшө артабан төньяҡта Роуздейл һәм Маунт-Плезант; көнбайышта Боунесс, Паркдейл һәм Глендейл; көньяҡҡа Парк-Хилл, Саут-Калгари (Марда-Лупа), Бэнквью, Альтадор һәм Килларни; көнсығышҡа Форест-Лоун — Интернэшнл-Эвенюбиҫтәләре менән сиктәш. Башҡалары ҡала яны биҫтәләре тип һанала. Калгари ҡалаһының 180-дән ашыу айырым микрорайоныны бар.
Басиров Миәссәр Мәғәсүм улы
Басиров Миәссәр Мәғәсүм улы (25 ноябрь 1930 йыл — 28 февраль 1983 йыл) — журналист, шағир. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Миәссәр Мәғәсүм улы Басиров 1930 йылдың 25 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Иҫке Балыҡлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда бишенсе синыфты тамамлай һәм, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 11 йәшлек үҫмер ауылдарындағы «Совет» колхозының 1-се бригадаһына бригадир итеп тәғәйенләнә. 1948 йылда ФЗУ-ла уҡып сыға һәм Иркутск ҡалаһына юллана, бында ул шахтала эшләй.
Йыр-моңға, сәнғәткә һәм шиғриәткә һөйөү уны икенсе тормош юлына тарта. 1949—1952 йылдарҙа буласаҡ шағир Башҡорт театр училищеһында уҡый һәм, урта махсус белем алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген республиканың радиокомитетында дауам итә.
Герден (Саксония-Анхальт)
Герден (Саксония-Анхальт) (Gehrden (Sachsen-Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 216 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Басиров Миәссәр Мәғәсүм улы
Биографияһы
Миәссәр Басиров 1983 йылдың 28 февралендә Өфөлә вафат була.
Әҙәби ижады
Шағир журналистика өлкәһендә етерлек тормош һәм ижад тәжрибәһе туплағас, әҙәбиәткә үҙенең «Мин һинеке тормош!» исемле беренсе шиғри йыйынтығы менән ныҡ баҫып килеп инде. Авторҙың тәүге күстәнәсе бик уңышлы булды һәм шиғриәт һөйөүселәрҙең дә, тәнҡитселәрҙең дә иғтибарын йәлеп итте. Бының төп сәбәбе — Миәссәр Басировтың шиғырҙарына ғына хас булған драматизм һыҙаттары һәм уларҙа һүрәтләнгән хәл-ваҡиғаларҙың үткер сюжетлы булыуы, хис-тойғоларҙың улар тирәһендә уҡмашып килеүе. Ул заман башҡорт поязияһы өсөн яңыраҡ булған был үҙенсәлектәрҙе тулыһынса әҙиптең ҡаҙанышы тип ҡабул итергә кәрәк. Уның сағыштырмаса һирәк сыҡҡан китаптары беренсе йыйынтыҡтағы уңыштарҙы үҫтерә һәм яңынан-яңы үрҙәргә күтәрә барҙы. Был тағы ла өс йылдан икенсе булып донъя күргән «Бөркөт күтәрелер үргенәм» (1968) шиғырҙар йыйынтығында ла бик сағыу күренде. Был турала китаптың исеме лә кинәйәле әййтеп тора. Шағирҙың үҙе тере саҡта нәшер ителгән «Йәрәгем — ғүмер сәғәтем» (1976) һәм «Бағышлау» (1980) йыйынтыҡтарында уның ижади үҫешен күрһәткән поэмалары ла урын алды. Был әҫәрҙәр шулай уҡ тиҙ арала үҙ уҡыусыһын тапты. Миәссәр Басировтың нескә лиризмға ҡоролған шиғырҙарын композиторҙар көйгә һалды.
Урмияҙ топонимдары
Урмияҙ топонимдары — Башҡортостандың Асҡын районында урынлашҡан Урмияҙ ауылына бәйле топонимдар.
Урмияҙ ауылы атамаһының тарихы
Беренсе версия буйынса, элек яҙын юлдар өҙөлгән ваҡытта, «йөрөмә яҙ» тигән әйтемдән килеп сыҡҡан тип уйлаусылар булған. Икенсе версия буйынса, ике марый — Юрмый һәм Ҡобый килеп ике -Урмияҙ һәм Ҡубыяҙ ауылдарына нигеҙ һалғандар. «Юрмый аяҙы» башланған тигәндәр. Әммә билдәле ғалим Әнүәр Әсфәндиәров «История сёл и деревень Башкортостана» китабында: «Не об этом ли косвенно говорит фамилия одного из жителей, 46-летний Яныш Васильев сын Васильев», - тип яҙа. Ул урядник булып Верхнеозёр, Ырымбур, Красногор ҡәлғәләрендә хеҙмәт үтәй, ә 1831 йылда алтынсы башҡорт полкында поляк әсирҙәрен Белоруссияға күсереүҙә ҡатнаша. Кем һуң ул Яныш Васильев? Район гәзитендә Зөһрә Ғайнуллина яҙғанса, ул уның алтынсы быуын ҡартатаһы Миндиәрҙең улы Үәсил (Вәсил) балаһы. Үәсил (уасл) ғәрәп һүҙе, ялғау, тоташтырыу тигәнде аңлата. Үәсилдең улы Яныш — тулы исеме түгел. Йәнтимер, Йәнбирҙе булырға мөмкин. Мәҫәлән, Яҡуп нәҫелендәге Биккенә — Бикмөхәмәт булып сыҡты. Шулай итеп, икенсе версия менән бер нисек тә килешеп булмай. Шәйбан хандың бишенсе быуыны Юрматы бей, уның улы — Юрмый бей. Юрмый исеме башҡорт халҡына ят исем түгел. Халыҡ тарафынан яратып йырланған "Юрмый буйы" тигән йыр ҙа быға дәлил: Асылыҡай буйы — аҫыл таш, Юрмый буйҡайҙары — йәшел таш. Юрмый буйҙарында үҫкән ирҙәр Яҫы яурын булыр, ҡара ҡаш. Элек ауыл Урмияҙ тип түгел, Юрмияҙ тип йөрөтөлгән. Тәтешле районында Юрмияҙ йылғаһы һәм Юрмияҙбаш ауылы бар. Ә тәтешлеләр ирәкте ырыуына ҡарағанын хәтерләһәк (ирәкте ырыуының бер тармағы — балыҡсы ырыуы), ике туғандаш ауыл булып сыға. Журналист, билдәле ғалим Салауат Хәмиҙуллин тағы бер версия тәҡдим итә. Һуңғы йылдарҙа нәшер ителгән ырыуҙар тураһындағы китаптың балыҡсы ысыруына арналған томында яҙылғанса, Уралдан төнбайышта Бөйөк Болгар дәүләтендә ермиар һәм кубиар тигән ырыуҙар булған. Уларҙың аҙ төркөмдәре беҙҙең яҡтарға үтеп кереп, был ырыу исемдәре беҙҙең йылғаларыбыҙ исемдәрендә лә сағылыш табырға мөмкин. Шулай итеп, версиялар күп булғас, ҡайһыһы дөрөҫ тип әйтеп булмай.
Урмияҙ ауылының йылға, тауҙары
Урмияҙ ауылын уртаға бүлеп аҡҡан Төй йылғаһы Пермь өлкәһенән башлана. Топонимистар фекеренсә, «Төй» — һаҙлыҡ тигәнде аңлата. Ысынлап та, уның башланғысы — һаҙлы ер. Тауҙарға килгәндә, иң матуры — Шуҙығар. Унан гөрһөлдәп ҡар шыуып төшкәне ауыл халҡына ла ишетелеп тора.
Баяр тауҙан алпауыт Зеленцов Анастасьино ауылына үтәр булған, бала-сағаға аҡса һибеп киткән тиҙәр. Йылан тауҙа элекке ваҡытта йыландар күп булған.
Баяр тау менән йәнәшә — Фәтхи тау. Баяр тауҙың итәгендә Фәтхи бабай йәшәгән. Ул бик таҙалыҡ яратҡан, хатта ҡоймаларын да сығып йыуа торған булған.
Әсән тауы XVIII-се быуаттың башында йәшәгән Әсән исемле кеше исеме менән аталған.
Ҡаршыла Ҡаршы тау, артта — Арҡа тау ауылға йәм өҫтәй.
Сығанаҡтар
]]
Мәғлүмәт теорияһы
Мәғлүмәт теорияһы — ҡулланма математика, радиотехника (сигналдарҙы эшкәртеү теорияһы) һәм информатиканың бүлеге,   мәғлүмәттең иҫәбен алыу, уның үҙенсәлектәрен хисаплау һәм бирелмәләрҙе тапшырыу системалары өсөн сикке нисбәттәр билдәләүгә ҡағыла. Теләһә ҡайһы математик теория кеүек үк, математик  моделдәр менән эш итә, ә реаль физик объекттар  (элемтә сығанаҡтары һәм каналдары) менән түгел. Башлыса ихтималлыҡтар теорияһының һәм математик статистиканың математик аппаратын ҡуллана.
Мәғлүмәт теорияһының төп киҫәктәре — сығанаҡты кодлау (ҡыҫыусы кодлау) һәм каналлы (ҡамасауҙарға тотороҡло) кодлау. Мәғлүмәт теорияһы мәғлүмәт энтропияһы, аралашыу системалары, криптография һәм башҡа аралаш дисциплиналар менән тығыҙ бәйле.
Инеш
Мәғлүмәт теорияһы 1948 йылда  Клод  Шеннондың «Элемтәнең математик теорияһы»  тигән хеҙмәте быҫылып сыҡҡас барлыҡҡа килә. Шеннон ҡарашынса, мәғлүмәт теорияһы — элемтәнең математик теорияһы бүлеге. Мәғлүмәт теорияһы мәғлүмәт тапшырыу системалары мөмкинлектәренең төп сиктәрен нығыта, уларҙы эшләүҙең һәм ғәмәлгә ашырыуҙың сығанаҡ принциптарын билдәләй. Мәғлүмәт теорияһының бурыстар даирәһе мәғлүмәт тапшырыу йә һаҡлауҙың структур  схемаһы, типик  системаһы ярҙамында  аныҡлана. Схемала ғаләмдең арауыҡ һәм ваҡыт киңлегендә таралырға тейешле хәбәрҙәр сығарып торған теләһә ҡайһы объекты сығанаҡ булып тора. Тәү физик тәбиғәте ниндәй булһа ла, таралырға тейешле бөтә хәбәрҙәр электр сигналдары формаһына әүерелә.
Тарихы
Шеннон башлыса Американың электронсы ғалимы Ральф Хартлиҙың хеҙмәттәрендәге йүнәлеште дауам итә,  «мәғлүмәт» төшөнсәһен ҡуллана, әммә терминға аңлатма бирмәй. Шеннон теорияһы теүәл итеп төҙөлгән математик мәсьәлә тип ҡабул ителә һәм шаулы коммуникация каналының үткәреү һәләтен асыҡлау мөмкинлеген бирә.
Бирелмәләрҙе кодлау
1. Дискретлы сығанаҡтарҙы кодлау (бирелмәләрҙе «юғалтыуһыҙ» кодлау моделе).
2. Бирелмәләрҙе кодлап, уларҙың канал аша шау менән үтеүен тәьмин итеү.
Код алфавиты символдарының (нигеҙҙә, 0 һәм 1) теләһә ҡайһы эҙмә-эҙлелеге айырым һүҙҙәргә бүленә алһа, код һис һүҙһеҙ сиселеүсән булып тора. Әгәр кодланған бер һүҙ ҙә икенсе һүҙҙең башы булмаһа, код префикслы тип атала һәм шулай уҡ һис һүҙһеҙ сиселеүсән булып тора. Тимәк, префикслылыҡ — һис һүҙһеҙ сиселеүсәнлек өсөн етерлек, әммә мотлаҡ түгел шарт булып тора. Префикслылыҡ талабы кодлы һүҙҙәрҙең оҙонлоғон сикләй һәм кодлы һүҙҙәрҙе үтә ҡыҫҡа итеү мөмкинлеген бирмәй. Префикслы күләм коды M барлыҡҡа килһен өсөн (кодлы һүҙҙәрҙең оҙонлоғо  l_1,...,l_M)   Крафт тигеҙ түгеллеген үтәү талап ителә:
Йәнә Шеннон-Фано  коды ҡулланыла: ул префикслы бер төрлө булмаған кодлау алгоритмы булып тора:
3. Күп файҙаланыусылы системалар өсөн бирелмәләрҙе кодлау дөйөм ресурсты, мәҫәлән, элемтә каналын, ҡулланған абоненттарҙың үҙ-ара уңайлы эш итеүен тасуирлай.
Липка (Тура ҡушылдығы)
Липка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоҙаш (Нөгөш ҡушылдығы)
Ҡоҙаш  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Травянушка
Травянушка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Порша йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ушня
Ушня — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Нурминка йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы (1 апрель 1931 йыл) — дәүләт һәм партия органдары ветераны, архивист, журналист, ғалим-тарихсы. "Башҡорт энциклопедияһындағы" энциклопедик мәҡәләләр  авторы. КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары (1982-1985), Башҡортостан республикаһы йәмәғәт берекмәләренең үҙәк дәүләт архивының директоры  (1985-1999). Тарих фәндәре кандидаты. "Башкортостан укытыусыһы" журналының баш мөхәррире (1966-1969 йылдар). КПССағзаһы, СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Рәғиҙә
Рәғиҙә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы
Башҡортостан республикаһы министрҙар кабинеты ҡарамағындағы архив эштәре буйынса идаралығының ғилми советы ағзаһы. Халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы 1931 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Нәби ауылында тыуған.
Рәғиҙә
Этимологияһы
Рәғиҙә исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, бай, етешле; сабыр, тыныс мәғәнәһен аңлата.