cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Павловск (Санкт-Петербург)
Геологик төҙөлөшө һәм рельеф
Ҡала Приневский уйһыулығында  Неваның һул яры буйында,  Балтик-Ладога киртләсенең битләүендә, Славянка йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан. Палеозойҙа 300-400 миллион йыл элек  бөтә территория диңгеҙ менән ҡапланған булған. Шул уҡ ваҡытта ултырма ҡатламдар — ҡомташ, ҡом, балсыҡ, эзбизташ — граниттарҙан, гнейс һәм диабаздарҙан торған кристалл фундаментты ҡеүәтле ҡатлам менән  ҡаплай (200 м ашыу). Хәҙерге заман рельефы боҙ ҡатламының эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә  (һуңғы Валдай  боҙланыуы, 12 мең йыл элек булған) барлыҡҡа килгән. Боҙлоҡ сигенгәндән һуң Литорин диңгеҙе барлыҡҡа килә,уның  кимәле хәҙергеһенән  7-9 м  юғарыраҡ була. 4 мең йыл элек диңгеҙ сигенә һәм Нева йылғаһы үҙәне һәм барлыҡҡа килә. Үҙәндәр  күл-боҙлоҡ  һәм боҙлоҡтан һуңғы ултырмаларҙан яһала. Павловск районында  эзбизташтар уларҙың дүртенсел ултырмаларын ҡаплау  аҫтынан өҫкә сыға. Һуңғы 2,5 мең  йылдарҙа рельеф үҙгәрмәй тиерлек.
Климаты
Павловск климаты уртаса  һәм дымлы, диңгеҙҙән континенталгә күсемле. Ҡыш көндөң оҙонлоғо 5 сәғәт 50 минут минутҡа тиклем, йәй  18- сәғәт  51 минутҡа тиклем үҙгәрә. Ҡала өсөн һауа массаларының йыш алмашынып ороуы хас. Йәй көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш елдәре, ҡыш көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш елдәре өҫтөнлөк итә.
Һауа температураһы һәм яуым-төшөмдөң йыллыҡ күрһәткестәре :
Тупраҡ, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
XVIII—XIX быуат Павловск ҡалаһында 554,8 гектар майҙан менән  парк зонаһы барлыҡҡа килә. 1978—1983 йылдарҙа ҡала паркында 54 төр булған 361 мең ағас иҫәпләнә: 16 төр шыршы, ҡарағай, ҡарағас, аҡ шыршы, ике төр ҡайын, ике төр тал, ике төр йүкә, имән, ҡарама, һоро ерек, уҫаҡ, миләш, ябай муйыл, 88 төрө ҡыуаҡлыҡ, уларҙан һары акация, спирея, ҡыҙылтал, ҡыуаҡлы тал. 1978 йылғы иҫәпләүҙәр буйынса 28 ғаиләгә  һәм 9 отрядға ҡараған 71  төр ҡош теркәлгән. Һөтимәрҙәрҙән тейен, ҡуян, йәтсә, аҫ, сысҡан, ертишкестәр, терпеләр, урман ертишкесе, ондатра тереклек итә. Ҡыш паркҡа төлкө, ҡабандар һәм мышылар  инә. Ер-һыу хайуандарынан   паркта үлән тәлмәрйенен, әрмәндене күрергә мөмкин. Һөйрәлеүселәрҙын — тере тыуҙырыусы кеҫәрткене, бөжәктәрҙән 46 ғаиләгә ҡараған 87 төр бар.
Экология торошо
Славянкаһы йылғаһы һыуы, башҡа Петербург йылғалары — Нева, Ижора, Охта, Оккервиль, Мурзинка кеүек— бысраҡ булараҡ характерлана. 2008 йылда алынған һыу анализы буйынса һыуҙа терегөмөш, нефть продукттары, ҡурғаш, ацетон, хлороформ һәм башҡа күп кенә хәүефле матдәләр табылған.
Халҡы
2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу  мәғлүмәттәре буйынса Павловск ҡалаһында 14 960 кеше йәшәй, шуларҙан ир-аттар — 44,4 %, ҡатын — ҡыҙҙар- 55,6 % тәшкил итиә.
Ҡаланың барлыҡҡа килеүе
Хәҙерге Павловск ҡалаһы урынында XIII быуатта уҡ  Новгород халҡы ағас  ҡәлғә төҙөй, ул  «Славянкала ҡала» тип атала. Был ерҙәр Новгород еренең Водская пятинаһына инә
1777 йылдың 12 декабрендә 362 дисәтинә ерҙе   Екатерина II үҙенең ул, буласаҡ император  Павелға бирә. Был дата Павловка ауылының барлыҡҡа килеү датаһы була.
1778 йылда ике ҙур булмаған усадьба  йорто: Павел Петрович өсөн — Паульлюст (Paullust) һәм уның ҡатыны Мария Федоровна өсөн — Мариенталь (Marienthal)  төҙөлә. Ауылда төп юл булып Батша Ауылына юл тора. 1780 йылдың 1 ғинуарына ауылда 54 кеше йәшәй. 1780 йылда архитектор Ч Камеронға яңы һарай төҙөргә йөкмәтелә. 1786 йылда «Паульлюст» урынында Камерон ҙур Павловка һарайы төҙөлә.
1788 йылда, Павел үҙ резиденцияһы сифатында Гатчинаны өҫтөн күрә, Павловка ауылын ҡатыны Мария Федоровнаға бүләк итә.
1849 йылда Павловск Николай I  икенсе улы, бөйөк кенәз Константин Павлович милкенә күсә. Уның ваҡытында һарай алдында 1872 йылда скульптор И.П.Виталь эшләгән Павел I һәйкәле ҡуйыла.
Совет осоронда
1918 йылдың 30 октябрендә революционер ҡатын Вера Слуцкая хөрмәтенә  Павловск ҡалаһы  Слуцк тип үҙгәртелә. 1944 йылдың ғинуарында ҡалаға уның тарихи исемен ҡайтарыла. 1941 йылдың йәйендә үк музей хеҙмәткәрҙәре музей коллекцияларын ҡотҡарыу менән шөғөлләнә.
1923 йылда Гатчина өйәҙенең Детскосельский советына буйһона
1930 йылда ҡала Слуцк Ленинград ҡала яны районы составына индерелә, ә ул бөтөрөлгәс 1936 йылдан Ленинград өлкәһе Слуцкий районының административ үҙәге була.
1941 йылдың сентябренән 1944 йылдың ғинуарына тиклем Павловскфашист оккупацияһы зонаһында була. һуғыш ваҡытында һарай һәм паркы ныҡ зыян күрә. Фашистар павильонды емерә, күперҙәрҙе шартлата, 70 меңдән ашыу ағасты ҡырҡа, ә сигенгәндә һарайҙы яндыра.
Ҡала 1944 йылда Слуцк ҡалаһы  Павловск тип үҙгәртелә.
Реставраторҙар 1946-1973 йылдарҙа Павловск ҡомартҡыларын тергеҙеү буйынса ғәйәт ҙур эш башҡара. 1957 йылда тергеҙелгән Павловск һарайының тәүге залдары килеүселәрҙе ҡабул итергә әҙер була.
Хәҙерге осор
1989 йылда Павловск Рәсәйҙә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты исемлегенә индерелә (1990 йылдан ICOMO № 540-007  протоколы).
1991 йылда диндарҙарға Николай Чудотворец соборы, ә 1995 йылда — Изге Мария Магдалена сиркәүе ҡайтарыла. 2003 йылда композитор Иоганн Штраусҡа һәйкәл ҡуйыла. Ошо уҡ йылдарҙа Павловск ҡалаһында тарихты һәм крайҙы өйрәнеү музейы асыла.
2005 йылда Павловск районы бөтөрөлә, ә ҡала биләмәһе Пушкин районы составына индерелә
«Павловск» дәүләт музей-ҡурсаулығы
Донъя архитектураһы һәм донъя һарай-парк сәнғәте ҡомартҡыһы. Элекке батша резиденцияһы. XVIII — XIX быуат башы һарай-парк ансамблен үҙ эсенә ала. 1918 йылда национализацияланғандан һуң музейға әйләнә. Хәҙерге статусын музей-ҡурсаулыҡ 1983 йылда ала.
Музей-ҡурсаулыҡ составына инә :
Павловка паркы
[[Файл:Maria_Feodorovna_statue_pavlovsk_park_bw.jpg|мини|267x267пкс|Росси павильонында Мария Федоровна һыны
Аҙнағол (Туймазы районы)
Аҙнағол (Аднагулово) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 258 кеше булған. Татар-Олҡан ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452773, ОКАТО коды — 80251865002.
Тарихы
Ауыл 1626 йылдың 21 февралендә һәм 1676 йылдың 7 октябрендә типтәрҙәргә бирелгән батша грамотаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
Яһаҡлы татарҙарҙың ер биләүенең нигеҙен 1753 йылдың 4 октябрендә Ҡыр-йыландар биргән договор хаты тәшкил итә.
1873 йылда халыҡ үҙенең үтенесендә былай тип яҙа: «250 йыл элек ата-бабабыҙ Аҙнағол башҡорт ерендә төпләнеп, шул беренсе төпләнеүсе исемен йөрөткән Аҙнағол ауылына нигеҙ һалған. Шул боронғо йылдарҙан алып уның вариҫтары 250 йылдан ашыу, һис шикһеҙ, йорт-ҡура һәм Аҙнағол ауылы эргәһендәге ерҙәрҙе лә бер ниндәй бәхәсһеҙ файҙаланған».
Бында халыҡтың һәм батша грамотаһының 1623 һәм 1626 йылдарҙа нигеҙ һалыныу ваҡыты тураһында әйтелгән раҫлауҙары тап килеүен күҙәтәбеҙ. Айырмаһы ни бары 3 йыл ғына. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу халыҡтың милләтен хаталы рәүештә күрһәткән. Аҙнағол — типтәрҙәр һәм татарҙар тораҡ пункты. «1815 йылда батша манифесы буйынса ситтән килгән һәм Аҙнағол ауылыныҡы һаналған башҡорт-керҙәштәр» халыҡтың бик аҙ өлөшөн тәшкил иткән. Уларҙың исемдәре 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса: Мөхәмәтшәрип Ермәков (улдары Ғәбиҙулла, Абдулла), Исмәғил Әбйәлилов (улдары Хөсәйен, Хәсән), Йосоп Мөхәмәтйәров (улы Юныс), Әбделғафәр Сәйфуллин (улы Хәбибулла), Миңлебай Батыршин (улы Муса).
Крәҫтиәндәрҙең ҡатлауҙарға бүленеүе тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр һаҡланған. 1915 йылда Аҙнағол ауылында, 302 ихатаның 5,6 проценты сәсеүлекһеҙ, 32,4 % -ы 4-тән алып 10-ға тиклем дисәтинә сәсеүлеге булған ярлылар, 12,3%-ы 10-дан ашыу дисәтинә сәсеүлеге булған хәлле крәҫтиәндәр һәм кулактар. 1540 дисәтинә сәсеүлектең 40,9 проценты 12,3 процент тәшкил иткән юғары төркөм хужалыҡтарыныҡы булған, йәғни һәр хужалыҡҡа уртаса 17 дисәтинә. Ә 49,7 процент тәшкил иткән аҙ тәьмин ителгән хужалыҡтар сәсеүлектең ни бары 20,5 процентына эйә булған, йәғни ихатаға 2,1 дисәтинә генә тура килә. 302 хужалыҡтың 8,3 проценты һәр төрҙәге малдан бөтөнләй мәхрүм, һыйырһыҙҙар — 17,5 %, атһыҙҙар — 28,4 % тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта юғары төркөмдәге йорт хужалығының 7,3 процентында һыйырҙарҙың 25 проценты һәм 4,8 процентында аттарҙың 19 проценты була.
Ауыл кешеләренең һөйләүҙәре буйынса, Аҙнағол халҡы Собханғол исемле яңы ауылға нигеҙ һалған. Уның элекке кешеһе, хәҙер Өфөлә йәшәүсе Хәбибулла Муллайәлил улы Муллайәлилов, 1909 йылғы отставкалағы подполковник, атаһы төҙөгән тыуған ауылы тарихы тураһындағы яҙмалар нигеҙендә, уның алыҫ ата-бабаһы Собханғол Мансуров беренсе күскенсе булған, тип раҫлай. Беҙ уның менән бергә 1795 йылғы V ревизия материалдары буйынса эште асабыҙ, унда 56 йәше тулған Собханғол Мансуровтың, йәғни 1739 йылда тыуғанын күрәбеҙ. Ошо уҡ ауылда Мәсәғотов фамилиялы икенсе Собханғол да йәшәгән, ул 1758 йылғы. Уларҙың береһен шул исемдәге ауылға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләү мөмкин түгел, сөнки был ауыл XVII быуатта билдәле булған. 1748 йылдың 14 декабрендәге һәм 1780 йылдың 1 февралендәге килешеүҙәр буйынса, бында ҡыр-йыландар яңы типтәрҙәр төркөмөн ҡабул итә. Тимәк, XVII быуатта йәшәгән өсөнсө Собханғол (йәғни йәше буйынса беренсе) булған.
Аҙнағол эргә-тирәлә әһәмиәтле тораҡ пункты булған, бында Өфө менән Ҡазанды тоташтырыусы боронғо Ҡаҙан тракты үткән. Тракт Япрыҡ ауылы яғынан килеп, Аҙнағол ауылы яғына йүнәлә. Һуңыраҡ уға Ырымбурҙан килгән юл ҡушыла: Раевка -Бәләбәй-Туймазы-Бөгөлмә, ә 1912 йылда ауыл эргәһендә Мелекесс (хәҙерге Димитровград) — Шишмә (хәҙерге Ульяновск һәм Өфө ҡалаларын тоташтырыусы) тимер юлы асыла. Бында йыл һайын көҙгө йәрминкәләр, һәр йома йома баҙары үткәрелә. 1923 йылда административ-территориал реформа сиктәрендә Үрге Бишенде, Төмәнәк, Түбәнге Зәйет улустары Аҙнағол улусына ҡушыла, үҙәге станция янындағы Туймазы ҡасабаһында була, ә инде 1930 йылда, Аҙнағол, Үрге Троицк һәм Соҡаҙытамаҡ улустарын берләштереп, Туймазы районы ойошторола, уның беренсе рәйесе Аҙнағолдан Хәсән Хәбибуллин (1903 йылда тыуған)
Бында ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, төрткө ауырыуына ҡаршы вакцина эшләүсе Харисов Шайморат Харис улы, БАССР сәнәғәт министры урынбаҫары Харисов Ноғоман Харис улы һәм башҡа билдәле шәхестәр тыуған
К. А. Сарычев әйтеүенсә, революцияға тиклемге осорҙа Аҙнағолда өс мәсет һәм мәҙрәсә булған Рәсәй Федерацияһы Музей фондының дәүләт каталогына урынлаштырылған А. И. Ириковтың «Хөкүмәт ҡушыуы буйынса командировкалар» фотоһүрәттәре альбомында Аҙнағолдоң тарихи мәсеттәренең береһенең 1930-сы йылдарҙа эшләнгән фотоһүрәте урынлаштырылған
1922 йылда Аҙнағолда өс йыллыҡ хеҙмәт мәктәбе һәм китапхана асыла, 1926 йылда мәктәп Аҙнағолдан Туймазыға күсерелә, унан 1927—1928 уҡыу йылында уҡ крәҫтиән йәштәре мәктәбе (ШКМ) ойошторола. Сәмиғуллин Имам Фәрхетдин улы, киләсәктә РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, 1922—1929 йылдарҙа Аҙнағол мәктәбендә уҡыта. Буласаҡ техник фәндәр докторы, профессор Чуров Е. П. Аҙнағолда үҙенең бала сағын үткәрә (1929 йылдан алып үҙенең инәйе Н. M. Галеевала йәшәй һәм тәрбиәләнә)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (65 %), татарҙар (31 %)).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Татарка (Зелёнка ҡушылдығы)
Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Зелёнка йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малая Кокшага
Малая Кокшага — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1920    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 194 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы
Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы (24 март 1974 йыл) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2005).
Биографияһы
Әминә Ивний ҡыҙы Шафиҡова 1974 йылдың 24 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ырғыҙлы ауылында тыуған. Урта махсус музыка мәктәбен һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (профессор Н. Г. Хәмиҙуллина класы) тамамлай.
1997—1999 йылдарҙа Ҡазан дәүләт консерваторияһында ассистентура-стажировка үтә.
2004 йылдың сентябренән 2008 йылдың октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының мәҙәниәт, спорт, киң мәғлүмәт саралары, милли һәм йәштәр сәйәсәте бүлегенең баш консультанты.
2008—2010 йылдарҙа — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһының өҫтәмә белем биреү буйынса проректоры.
2010 — 2012 йылдарҙа — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһы ректоры.
Кедрина Людмила Владимировна
Кедрина Людмила Владимировна (27 ғинуар 1961 йыл — 10 октябрь 2015 йыл) — тау саңғысыһы, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры, тау саңғыһы спорты буйынса ун тапҡыр Рәсәй чемпионы, СССР йыйылма командаһы составында донъя чемпионатында ҡатнашыусы, Европа беренселеге призеры. 2009 йылдан — Санкт-Петербургтың тау саңғыһы спорты һәм сноуборд Федерацияһы йыйылма командаһының баш тренеры
Биографияһы
1971 йылда тау саңғыһы мәктәбенә килә, Вячеслав Астахов етәкселегендә шөғөлләнә. 1973 йылда СССР үҫмерҙәр йыйылма командаһы составына инә. 1979 йылда уға «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» исеме бирелә. Ун тапҡыр СССР чемпионы, Европа чемпионаттарының көмөш призеры, саңғы спорты буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша.
Үҙенең спорт карьераһы тамамланғас, тренер булып эшләй башлай. «Охта-парк» спорт комплексының балалар тау саңғыһы мәктәбе тренерҙар составын етәкләй. Кедрина Людмиланың тәрбиәләнеүселәре өс йыл дауамында — 1999, 2000, 2001 йылдарҙа — Рәсәй чемпиондары булалар, уның улы Максим 2002 йылда олимпия уйындарында ҡатнаша. Ҡыҙы Анастасия — ике тапҡыр Рәсәй чемпионы (2009, Таштагол, супергигант, суперкомбинация), донъя беренселегендә ҡатнашыусы (2009, Германия), Рәсәй тау саңғыһы спорты һәм сноуборд Федерацияһы уны 2008—2009 йылдар миҙгелендә йәш спортсылар араһында «Миҙгел асышы» тип таный, 2009 йылдан Рәсәй йыйылма командаһының төп составында шөғөлләнә.
2009 йылдан — Санкт-Петербургтың тау саңғыһы спорты һәм сноуборд Федерацияһы йыйылма командаһының баш тренеры, күп йылдар дауамында Рәсәй тау саңғыһы спорты һәм сноуборд Федерацияһының тренерҙар Советына инә.
Агишев
Агишев — фамилия.
Оҙонҡул (Ҡарасай-Черкес)
Оҙонҡул '(Узунко́л) — Ҡарасәй-Черкес таулы районы, Кавказ.
Атаманың нигеҙендә «оҙон» һәм «ҡул (үҙән)» (къол) тигән ҡарасай һүҙҙәре ята. Ғәҙәттә уға Төп Кавказ һырты участкаһы һәм уның Мырҙа, Кескенәҡул (Кичкинекол), Оҙонҡул йылғалары бассейнын барлыҡҡа килтереүсе төньяҡ армыттары (тәүге икәүһе — Оҙонҡул ҡушылдыҡтары) инә.
Көнсығышта Эльбрус буйы (Приэльбрусье) менән, көнбайышта Теберда ҡурсаулығының (артынса уҡ Домбай) Дауыт федераль заказнигы менән сиктәш.
Райондың иң бейек нөктәһе — Гвандра (3984 м).
Мочилка
Мочилка (Мочилки) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 113 кеше. Почта индексы — 452032, ОКАТО коды — 80209810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
7 март
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Зарич
Зарич — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғиззәтуллин Фәйзи Карам улы
Биографияһынан
Фәйзи Карам улы Ғиззәтуллин Өфө ҡалаһында 1959 йылдың 18 мартында тыуған.
1966 — 1976 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 113-сө мәктәбендә уҡый.
1983 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Икенсе юғары белемде Санкт-Петербург дәүләт университетында ала һәм юрист һөнәренә эйә була. Юридик фәндәр кандидаты.
“Буревестник” Балалар спорт йәмғиәте (ДСО) тәрбиәләнеүсеһе. Уны спортҡа тренеры З.Х.Адеев әҙерләгән.
1980–1982 йылдарҙа СССР йыйылма командаһына ағзаһы.
Артабан банк системаһында эшләй, банк эшмәкәрлеге буйынса хеҙмәттәр яҙа.
Агишев Хөсәйен Буранбай улы
Агишев Хөсәйен Буранбай улы — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Агишев Хөсәйен Буранбай улы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙендә йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 9-сы Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 9-сы Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 10 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара, 1813 йылдың майында Варшава герцоглығына килеп етә һәм бында Польша армияһы составына индерелә. 1813 йылдың 19 сентябрендә 9-сы Башҡорт полкы Крейц отрядына керә һәм төрлө алыштарҙа, шул иҫәптән 1813 йылдың 28 сентябрендә — Фрайберг, 6 һәм 7 октябрҙә — Лейпциг, 14 октябрҙә — Мадин янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ниғмәтулла Бирҙебаев 3-сө дәрәжәләге Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.
21 октябрҙә 9-сы полк Төньяҡ армияның кавалериянан генерал барон Винценгероде корпусына ҡушыла, ә 1813 йылдың 27 декабренән 1814 йылдың 15 ғинуарына тиклем генерал-лейтенан Строгановтың отряды составында Гамбург ҡәлғәһен блокадалауҙа, Эрфурт эргәһендәге алышта ҡатнаша.
1814 йылда полк Франция территорияһындағы алыштарҙа ҡатнаша. 13 февралдә — Селдизил, 21 февралдә — Элле, 24, 25 һәм 26 февралдә — Лаон янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 9-сы Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
Татарка (Кокса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күлбаев Мөсәлим Георгий улы
Күлбаев Мөсәлим Георгий улы (8 август 1969 йыл) — театр режиссёры. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты. (2005).
Биографияһы
1986—1993 йылдарҙа Нальчикта Ҡабарҙы-Балҡар университетының тарих факультетын тамамлай. Ситтән тороп уҡығанға күрә, ул ваҡыттағы тәртип буйынса, эшләргә тейеш була. Осраҡлы рәүештә Нальчик драма театрына сәхнә монтажсыһы (монтировщик) булып эшкә урынлаша. Артабан ошо уҡ театрҙа — тауыш режиссеры, музыка бүлеге мөдире, режиссеры булып китә. 1997 йылда Мәскәүҙә Б. В. Щукин исемендәге театр училищеһын (А. М. Поламишев курсы) тамамлай. 1996 йылда Стәрлетамаҡ рус драма театрының художество етәксеһе булып эшкә алына, 2010—2011 йылдарҙа ошо уҡ театрҙа — баш режиссёр.
1999—2010 йылдарҙа һәм 2011 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында рус труппаһының баш режиссёры, бер үк ваҡытта 2012 йылдан башлап — художество етәксеһе.
Ижады
Күлбаев Мөсәлим төрлө жанрҙарҙа эшләй. Нальчикта ҡуйған иң тәүге спектакле — Ж. П. Коктоның «Кеше тауыше» «(Человеческий голос») пьесаһы буйынса ҡуйыла. Был спектаклдә бер генә герой уйнай. Ул ваҡытта Күлбаевтың махсус режиссерлыҡ белеме булмай, әммә тәүге театраль эше уңышлы килеп сыға. Стәрлетамаҡтағы беренсе эше — Башҡортостандың халыҡ артисы Зоя Михайловна Кирееваның бенефисы — Т. Уильямстың «Орфей тамуҡҡа төшә» спектакле.
Дөйөм алғанда, уның постановкаларына сағыу театраллек — тәьҫирле пластика, һығылмалылыҡ, юмор, үҙенсәлекле сәхнә алымдары һәм интерпретациялары хас: Г. Корнелиссондың «Золушка» (1999), Р. Киплингтың «Джунглиҙар китабы» буйынса А. И. Ганичевтың «Беҙҙең ҡаныбыҙ бер» («Мы с тобой одной крови», 2002), П. Бомаршеның «Тынғыһыҙ көн, йәки Фигароның өйләнеүе» («Безумный день, или Женитьба Фигаро», 2010, Е. Л. Шварцтың «Яланғас король» («Голый король», 2007) спектаклдәре һәм башҡалар. «Аяуһыҙ уйындар» («Жестокие игры» 2001; А. Н. Арбузов), «Убыр ғаиләһе» («Семья вурдалака»,2001; В. В. Сигарев), «Алтын болоттоң ҡуныуы» («Ночевала тучка золотая», 2009; А. И. Приставкин) спектаклдәрендә үҫеп килгән быуынды тәрбиәләүҙең социаль һәм әхлаҡи мәсьәләләре күтәрелә. «Икегеҙҙең дә өйөгөҙгә чума» («Чума на оба ваши дома», 2001; Г. И. Горин), «Беҙҙең өйөбөҙҙөң йәме» («Радость нашего дома», 2005; М. Кәрим) спектаклдәре ҙур уңыш яулай (репертуарҙа 10 йылдан ашыу; бөтәһе лә — Милли Йәштәр театры), уларҙы сәхнәләштергәне өсөн 2005 йылда Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһына лайыҡ була.
Күлбаев республиканың башҡа театрҙарында ла ижад итә. Башҡорт драма театры сәхнәһендә К.Гольдониҙың «Йәрең көнләп ғәйбәт һөйләп…» («Кьоджинские перепалки»); Стәрлетамаҡ рус драма театрында Т.Уильямстың «Орфей тамуҡҡа төшә» («Орфей спускается в ад»), Н. Р. Эрдмандың «Үҙ үҙенә ҡул һалыусы» («Самоубийца»), А. П. Чеховтың «Апалы һеңлеле өсәү» («Три сестры»), Гориндың «Геростратты онотоу» («Забыть Герострата»), М. Барбеновтың «Яңы йыл вальсы» («Новогодний вальс») (2005,Һамар) спектаклдәрен ҡуя. М. Кәримдең «Ауыл адвокаттары» повесы буйынса сәхнәләштерелгән әҫәр авторы.
2018 йылдың март айында Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында М. Г. Күлбаев В. Константиновтың һәм Б. Рацерҙың «Невеста из Имеритии» пьесаһы буйынса «Ҡарауыл! Атай өйләнә?!» грузин комедияһын ҡуйҙы.
Төлкөтамаҡ
Төлкөтамаҡ (Тюлько-Тамак) — Башҡортостан Республикаһының Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 101 кеше булған. ОКАТО коды — 80228830012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сухоляд
Сухоляд — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 9,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Медяна
Медяна (Кесе Медяна) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Медянка (Кесе Медяна ҡушылдығы)
Медянка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Медяна йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Александровка (Туймазы районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 62 кеше. Ҡандра ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452769, ОКАТО коды — 80251827006.
Тарихы
Ауыл 1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән. 2008 йылға тиклем ауыл Иҫке Ҡандра ауыл Советы составында була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләт — урыҫтар (63 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Ред Булл (хоккей клубы, Зальцбург)
«Ред Булл» Зальцбург (Red Bull Salzburg) — Австрияның Зальцбург хоккей командаһы.
Клубтың тарихы
1977 йылда барлыҡҡа килгән. 2000 йылға тиклем Зальцбург ХК исемен йөрөткән, унан һуң командаға уның төп спонсоры Red Bull GmbH компанияһының исеме бирелгән. Ред Булл Австрияның иң көслө командаларының береһе. Ул ил эсендәге ярыштарҙа үҙенең спорт Боҙ һарайы «Айсарена Зальцбургта» (һыйҙырышлығы — 3 600 тамашасы) уйнай.
Команда дүрт тапҡыр Австрия лигаһы чемпионаттарында — 2006/2007, 2007/2008, 2009/2010 һәм 2010/2011йылдар сезондарында башҡа командаларҙы еңгән. 2011/2012 йылдың сезоны һуңғы йылдарҙа команда өсөн иң уңышһыҙ уйын сезоны булған. Ред Булл регуляр сезонда бары тик дүртенсе урынды ғына яулаған һәм сирек финал уйындарында плей-оффта Клагенфурт хоккей клубынан еңелгән. 2008 йылда Континенталь кубок уйындарында ҡатнашҡан һәм уйындарҙың икенсе этабында көрәштән төшөп ҡалған. Клуб командаһы 2010 йылдағы Континенталь кубок уйындарында еңеү яулаған.
2012 йылда Милли хоккей лигаһының локаутында «Ред Булл» командаһы өсөн Дерек Дорсетт, Дерик Брассар, Тобиас Энстрем һәм Дэвид Кларксондар уйнағандар.
Ташанта (Чуя ҡушылдығы)
Ташанта  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя (Юстыд) йылғаһының һул ярына тамағынан 264 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Словактар
Слова́ктар (Slováci, көнбайыш славян халҡы,  Словакияның төп халҡы булып һанала. Словактарҙың  байтаҡ ҡына общиналары  Чехияла, АҠШта, Венгрияла, Румынияла, Сербияла, Хорватияла һәм  Канадала  йәшәй. Словак әҙселегенең  иҫәбе  АҠШта - 797 764 (2000 йыл), Чехияла -  147 000-дән  350 000-гә тиклем, Венгрияла -17 693 (2001 йыл), Канадала - 50 000-дән 100 000-гә тиклем, Сербияла - 59 000 һәм шуның  56 000-е  Воеводинала, Польшала -10 000 -дән  47 000-гә тиклем, Румынияла - 18 000,  Украинала - 7 000-дән 17 000-гә тиклем, Хорватияла  (тәү сиратта көнсығыш Славонияла), Европа Союзының башҡа илдәрендә, Австралияла һәм  Латин Америкаһында тәшкил итә.
V—IX быуаттар
Словактарҙың ата-бабалары (өҫтөнлөк итеүсе фекерҙәр буйынса) сама менән беҙҙең эраға тиклем 500 йыл элек, Халыҡтарҙың бөйөк күсеше  ваҡытында уҡ, хәҙерге  Словакия өлкәһендә  йәшәгән. Словак халҡының ата-бабалары торған ер тураһында берҙәм фекер юҡ. Бер фекер буйынса, хәҙерге Словакияға славяндарҙы күсереп ултыртыу ике тулҡында бара – төньяҡтан һәм көньяҡтан. Икенсе фекергә ярашлы, Нестор йылъяҙмаһы һәм Олег Николаевич Трубачев фекере буйынса, уларҙың күсереп ултыртылған районы Халыҡтарҙың бөйөк күсешенә тиклем үк Карпат районынын баҫып алған була. Словак лингвистары ҡарашы буйынса, Словак яҙыуы нигеҙенең тәүге үҫеш фазаһы славяндарҙың килеүе менән бергә башлана.
VII быуатта словактарҙың ата-бабалары Само державаһы халҡының ҡушма өлөшө булып һанала. Археологик табылдыҡтарға ярашлы, Само дәүләте ваҡытындағы һәм VIII—IX быуаттарҙағы табылдыҡтар араһында бер ни тиклем өҙлөкһөҙлөк күҙәтелә.
VIII быуатта словактарҙың ата-бабалары Нитран кенәзлегенә нигеҙ һала. Ул 833 йылда Бөйөк Моравия державаһының ҡушма өлөшө була. Улар чехтарҙың ата-бабалары менән бергә Бөйөк Моравия халҡы үҙәген булдыра. Ҡайһы бер Славистарҙың фекере буйынса, словак теле туранан-тура Праславян теленән үҫеш ала. Словак лингвистарының өҫтөнлөклө фекеренә ярашлы, словак теленең праславян нигеҙе үҫеше VIII быуатта башлана. IX быуаттың мөһим ваҡиғаһы булып, Салониктан ике туған Кирилл һәм Мефодийҙың Бөйөк Моравияға славян миссияһы тора. Изге Кирилл Константин миссия өсөн махсус тәүге славян алфавиты - Глаголицаны булдыра, бөгөн Словакияның дәүләт гербы булған ике диезлы Византия символын индерә,  моравия миссияһы өсөн иҫке славян телен һайлай һәм Изге Мефодий менән әҙерләп ҡуйған литургия, Библия текстарының тәүге тәржемәләрен иҫке славян теленә күсерә. Моравия миссияһы ваҡытында иҫке славян теле Көнбайыш славян теле диалектының күп кенә элементтарын үҙләштерә. Шулай итеп, глаголицаның ул ваҡыттағы версияһында ла бөгөнгө Словакия диалектында ғына файҙаланған (dz) хәрефе бар. Икенсе яҡтан, хәҙерге Словак телендә иҫке славян теленән алынған бик күп дини төшөнсәләр бар. Бөйөк Моравияға миссияһы ваҡытында туғандар бөтә Библияны һәм шулай уҡ закондар йыйылмаһын, литургик текстарҙы һәм башҡаларҙы иҫке славян теленә тәржемә итә һәм ошо миссия арҡаһында улар бөтә славян әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусылар булып иҫәпләнә. 868 йылдың мартында иҫке славян теле хатта Рим папаһы тарафынан көнбайыш сиркәүҙәге латин теле, грек һәм Иврит телдәре менән бер рәттән дүртенсе, дини тел булараҡ рөхсәт ителә. Локаль элементтар менән тәьмин ителгән иҫке славян теле Бөйөк Моравияла рәсми һәм дини маҡсатта латин теле менән бергә файҙаланыла. Бөйөк Моравияла локаль телдең мәҙәни формаһы һарайҙа һәм белемле кешеләр тарафынан ғына файҙаланыла.
X—XV быуатта
X быуат башында хәҙерге көньяҡ Словакияға венгр-мадьяр ҡәбиләләренең баҫып инеүе Бөйөк Моравия державаһының тарҡалыуына килтерә. X-XI быуаттарҙа Словакия, ә уның төньяҡ өлкәһе XIV быуатта ғына Венгрия короллеге составына инә. XII быуатҡа тиклем Нитран кенәзлеге Венгрия короллеге составында ҡала. «Повесть временных лет» Славяндарҙы Словакияла XI быуаттағы урта Дунайҙың үҙ аллы халҡы тип һүрәтләй. Нитран кенәзлегенең хаҡимы Эммерих Словакияның кенәзе булараҡ билдәләнә («dux Sclavoniae») (1029 йыл). Славистар төркөмө праславян теле берҙәмлеге бары тик X быуатта ғына тарҡала, тип иҫәпләй. Словак лингвистарының өҫтөнлөклө фекере буйынса, X быуаттан словак теле үҙаллы тел булараҡ үҫешә башлай.
Дин
Словактарҙың күбеһе рим-католик сиркәүенә ҡарай. XVI-XVII быуаттарҙа словактарҙың бер өлөшө, 10,8%-ы, Лютерандар була. Әҙерәк өлөшө, 0,64%-ы, ) Чехословакия православ сиркәүенә ҡарай.
Чехословакияның тарҡалыу сәбәбе булып, словактар менән чехтарҙың дингә булған мөнәсәбәте тора. Словактарҙың күбеһе дини һәм быны асыҡтан-асыҡ белдерә. Чехтар киреһенсә, дингә булған ҡарашын белдереп барырға тырышмай. Халыҡтың 30 – 40%-ы бөтөнләй динһеҙ (коммунистик хөкүмәт ваҡытында был һан күпкә түбән булған)
Словактар башҡа илдәрҙә
Словактар Сербияла үҙҙәренең әҙселек советына эйә. Милли әҙселектең Йәшелдәр партияһы 0,7%  йыйып, Сербия парламентында 1 урын алған. Сербиялағы словактар протестанттар. Улар Бачки-Петровац  общинаһында күпселекте – 65,4%-ы, тәшкил итә. Шулай уҡ улар Ковачица общинаһында иң эре этник төркөм, 41,85%, булып тора. Бач общинаһында ла уларҙың һаны күп, унда словактар дөйөм халыҡ иҫәбенең 20%-ын тәшкил итә. Быларҙан тыш, словактар Нови-Садта – 6393, Стара-Пазовала – 5212 һәм Бачка-Паланкала ла, 5047 кеше,  йәшәй.
Бөйөк Британияның Консерватив фирҡәһе
<div class="ts-Врезка tright" style="background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; font-size:95%; padding:.5em 1em; width:150px;">
<center data-file-height="1701" data-file-type="bitmap" data-file-width="1560" height="109" resource="./Файл:Margaret_Thatcher_(Retouched).JPG" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Margaret_Thatcher_%28Retouched%29.JPG/100px-Margaret_Thatcher_%28Retouched%29.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Margaret_Thatcher_%28Retouched%29.JPG/150px-Margaret_Thatcher_%28Retouched%29.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Margaret_Thatcher_%28Retouched%29.JPG/200px-Margaret_Thatcher_%28Retouched%29.JPG 2x" width="100"> XIX быуат аҙағында консерватив премьер-министрҙар Бенджамин Дизраэли Роберт Гаскойн-Сесил Бальфур Артур Джеймс Эндрю Лоу Бонар Стэнли Болдуин Невилл Чемберлен Уинстон Черчилль Энтони Иден Гарольд Макмиллан Алек Дуглас-Хьюм Эдвард Хит Маргарет Тэтчер Джон Мейджор Дэвид Кэмерон Тереза Мэй Борис Джонсон
Бөйөк Британияның консерватив фирҡәһе (ингл. The Conservative and Unionist Party ), рәсми булмаған тарихи атамаһы — тори (tory) — Бөйөк Британияла консерватизм һәм британия юнионизмы яҡлыларҙы берләштергән уң-үҙәк сәйәси фирҡә. 2020 йылда Общиналар палатаһында күпселекте тәшкил иткән фирҡә булып тора (650 урындың 365-е уларҙа) һәм Консерватив фирҡә лидеры, премьер-министр Борис Джонсон етәкселегендәге хөкүмәтте ойоштора.
Консерватив фирҡәгә 1834 йылда нигеҙ һалына, һәм ул — XIX быуатта Либераль фирҡә менән бергә Британияның алдынғы фирҡәләренең береһе. 1912 йылда, Либераль юнионистар фирҡәһе менән ҡушылғандан һуң, фирҡә үҙенең исемен Консерватив һәм юнионистар фирҡәһе тип үҙгәртә. Әммә ғәмәлдә был атама бөтөнләй ҡулланылмай, ҡағиҙә булараҡ, Консерватив фирҡә атамаһы ҡулланыла.
1920-се йылдарҙа Либераль фирҡә һайлауҙа һайлаусылары тауыштарын юғалта һәм Консерватив фирҡәнең конкуренты була башлай, шуға ул Лейбористар фирҡәһенә әйләнә.
Консерватив фирҡә ҡуйған премьер-министрҙар ХХ быуатта 57 йыл буйы хөкүмәткә етәкселек итә. Улар араһында түбәндәгеләрҙе атап үтергә мөмкин: Уинстон Черчилль (1940—1945, 1951—1955) һәм Маргарет Тэтчер (1979—1990). Тэтчер етәкселеге ваҡытында киң иҡтисади либералләштереү үткәрелә, ә фирҡә, ҡалған алдынғы өс фирҡә араһында, иң Евроскептик фирҡә тип таныла. Фирҡә 2010 йыл һайлауҙары йомғаҡтары буйынса хөкүмәткә кире ҡайта.
Фирҡә ҙурлығы буйынса Шотландия Парламентында өсөнсө һәм Уэльстың Милли ассамблеяһында икенсе урын биләй. Улар Төньяҡ Ирландияның биш фирҡәле Министрҙар кабинетын ойошторғанда Ольстер консерваторҙары һәм юнионистары (UUP) альянсы сиктәрендә Ольстер консерваторҙары һәм юнионистары фирҡәһенең (UUP) союздаштары була. Был берекмә 2012 йылда Төньяҡ Ирландия консерваторҙары фирҡәһен ойоштороу менән тамамлана, был фирҡә, Уэлс Консерватив фирҡәһе һәм Шотландия Косерватив фирҡәһе кеүек үк, автономияға эйә була.
Хәҙерге ваҡытта фирҡә лидеры (2019 йылдың июленән) — премьер-министр Борис Джонсон. Уға тиклем XXI быуатта партияға Тереза Мэй (2016—2019), Майкл Говард (Ике өс мең-2005), Иан Дункан Смит (Ике меңдән бер-2003) һәм Уильям Хейг (Бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан ете-2001) етәкселек итә.
Партияның рәсми төҫө — күк һәм йәшел. Хәҙерге ваҡытта фирҡәнең рәсми гимны юҡ, әммә был сифатта йыш ҡына «Glory Hope of and Land» (муз. Э. Элг, һүҙҙәре А. Бенсон) йыры башҡарыла.
Тарихтың башы
Тори фирҡәһе абсолютизм яҡлылар төркөмө булараҡ барлыҡҡа килә.
XVIII быуат
1720-се йылдарҙан алып тори фирҡәһе лидерҙары, яңы тарихи шарттарҙы иҫәпкә алып, фирҡәне үҙгәртә. Уға социаль-фәлсәфәүи, идея-дини, сәйәси (1688 йылдағы «Данлы революция» принциптарын аристократия мәнфәғәтендә интерпретатициялап), шулай уҡ тактик һәм ойоштороу нигеҙҙәре өҫтәлә. Һөҙөмтәлә ториҙар Англияның ике фирҡәле системаһында алдынғы урынды ала. XVIII быуат уртаһында тори тулыһынса фирҡә булараҡ формалаша һәм ер биләүсе артистократия, англикан руханиҙарының юғары ҡатламы, ваҡ һәм урта дворянлыҡ һәм ваҡ буржуазияның бер өлөшөнөң ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүсе партияға әйләнә. 1780-се йылдарҙан алып 1830 йылға тиклем тори даими рәүештә власты үҙ ҡулында тота. Халыҡ массаларына ҡаршы репрессияларҙы ғәмәлгә ашырып һәм халыҡ-ара ареналағы революцион хәрәкәткә ҡаршы тороп, тори бер юлы уртаса буржуаз реформалар юлына баҫырға мәжбүр була, әммә парламетты реформалау ынтылыштарына ҡаршы торорға тырыша. XVIII быуат аҙағында «яңы ториҙар» (У. Кесе Питт, Э. Бёрк һ. б.) фирҡәне тәрән социаль-иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәр һәм ҡыйралыштар шарттарында хакимлыҡ итеүсе синыфтар мөхитендә ваҡытлыса гегемонияны тәьмин итә алған көскә әйләндерә.
XIX быуаттың беренсе яртыһы
1815 йылдағы Икмәк закондары һәм Каслри хөкүмәтен репрессиялау ториҙарҙың йоғонтоһон ҡаҡшата. Был шарттарҙа фирҡәнең либераль ҡанаты (Джордж Каннинг, Роберт Пиль һ. б.) сәнәғәт буржуазияһы менән компромисс эҙләэҙләргә тырышыуы, үҙ сиратында, ториҙар араһында эске ҡаршылыҡтарҙың киҫкенләшеүенә килтерә. Парламентҡа сәнәғәт буржуазияһы вәкилдәренә юл асҡан 1832 йылдағы парламент реформаһы ториҙарҙың сәйәси позицияһына етди зыян килтерә.
XIX быуаттың икенсе яртыһы — XX быуаттың башы
XIX быуат уртаһында тори фирҡәһе нигеҙендә Бөйөк Британияның Консерватив фирҡәһе барлыҡҡа килә, рәсми булмаған исеме «тори». «Консерваторҙар» атамаһы 1830-сы йылдарҙа ҡулланыла башлай. Б. Дизраэли (ториҙар, һуңынан 1846—1881 йылдарҙа консерваторҙар лидеры һәм 1868 һәм 1874 —1880 йылдарҙа премьер-министр) фирҡәне ойошторуҙа ҙур роль уйнай. 1870—1880 йылдарҙа Либераль фирҡәнән киткән колониаль-банк һәм эре сәнәғәт буржуазияһы даирәһе Консерватив фирҡәгә йөҙ бора башлай. Әкренләп Консерватив фирҡә инглиз монополиистик капиталының төп фирҡәһенә әүерелә.
Консерватив доктринаны төҙөүҙә Дж. Чемберлен ҙур роль уйнай. 1885—1886, 1886—1892, 1895—1902, 1902—1905 йылдарҙа консерваторҙар власты үҙ ҡулдарынан ысҡындырмай (фирҡә лидерҙары: 1881—1902 йылдар — Роберт Солсбери, 1902—1911 йылдар — Артур Бальфур).
Хәҙерге заманда
Ториға ҡаршы тороусыларҙың береһе — Тони Блэр дәүерендә — консерватив фирҡәнең программаһына бер ни тиклем үҙгәрештәр индерелә, ҡайһы берәүҙәрҙең фекеренсә, фирҡә уртаса социал-либерализмға яҡыная, әммә фирҡә үҙе был фекерҙе кире ҡаҡһа ла уның лидеры Дэвид Кэмерон яҡлылар үҙҙәрен консерватив коммунитаристар тип атай. Фирҡәнең етәксе составы ла байтаҡҡа «йәшәрә».
.
2010 йылдың 6 майында үткән дөйөм парламент һайлауҙарында консерваторҙар 306 мандат ала — бер партиялы хөкүмәт ойоштору өсөн был етмәй, шуға ла 12 майҙа, коалицион хөкүмәт төҙөлә, уға ике партияға инә: консерваторҙар һәм Либераль демократтар. Дэвид Кэмерон премьер-министр итеп тәғәйенләнә, уның урынбаҫары — Ник Клегга.
2015 йылдың 7 майындағы парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса Консерватив фирҡә абсолют күпселек тауышты алыуға өлгәшә, 2015 йылдың 11 майында Дэвид Кэмерон бер фирҡәле хөкүмәт формалаштыра.
Үктәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Косоротов Василий Емельянович
Биография
Василий Емельянович Косоротов 1871 йылдың 24 июлендә (яңы стиль буйынса 5 августа) Ырымбур губернаһының Верхнеуральск өйәҙе Белорет заводы ҡасабаһында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһында, эшсе ғаиләһендә тыуған
Халыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң ул да эшсе булып китә, 1883—1888 йылдарҙа Белорет заводында эшләй. 1903—1905 йылдарҙа Турғай өлкәһендә һөргөндә була. Һөргәндән әйләнеп ҡайтҡас Өфө губернаһында төпләнә, он тирмәнендә балта оҫтаһы булып эшләй. 1906 йылдан РСДРП ағзаһы. 1905—1907 йылдарҙағы Уралда булған революцияла ҡатнаша, революцион эшмәкәрлек өсөн ҡулға алына һәм һөргөндә була. Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты — социал‑демократик фракция ағзаһы. 1909 йылдың апрелендә Юрүҙән заводы эшселәре алдында хөкүмәткә ҡаршы сығышы өсөн Думанан сығарыла.
1910 йылдан Василий Косоротов Өфөлә, Һамарҙа Әстерханда большевиктар партияһы эшендә була. Октябрь революцияһынан һуң, 1917 йылдан, Һамарҙа совет һәм хужалыҡ эштәрендә була: 1918 йыл — Һамар халыҡ хужалығы губерна советы рәйесе, Һамар эшселәр, крәҫтиәндәр һәм ҡыҙылармеецтар депутаттары губерна советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
1922 йылдан Косоротов Мәскәүҙә эшләй — тәүҙә тышҡы сауҙа халыҡ комиссариатында, 1924 йылдан — Балтик буйы һәм Скандинавия илдәрендә ауыл хужалығы кооперацияһы Союзы вәкиле. 1930 йылда «Интурист» Бөтә союз берекмәһе рәйесе урынбаҫары, һуңынан тағы ла тышҡы сауҙа халыҡ комиссариатында эшләй.
1932 йылдан — персональ пенсионер, Мәскәүҙә йәшәй, 1957 йылдың 1 декабрендә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (5-се участка, 13-сө рәт).
Иҙрисов Миңдулла Сәлимйән улы
Иҙрисов Миңдулла Сәлимйән улы  (17 ғинуар 1948 йыл) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1979) һәм халыҡ (2003), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2010). Салауат башҡорт дәүләт драма театрының «икенсе быуын» артистарының иң сағыу вәкилдәренең береһе.
Биографияһы
Миңдулла Сәлимйән улы Иҙрисов 1948 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Йөҙимән ауылында тыуған. 1972 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын тамамлай. Институтты тамамлағандан алып Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй. Артистың бөтә ижади тормошо ошо Салауат театры менән бәйле. Ул — төрлө планлы ролдәрҙе (характерлы, комик, драматик) башҡарырға һәләтле талантлы артист.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Миңдулла Сәлимйән улы үҙенең бөтә ижади тормошонда 60-тан артыҡ роль ижад итә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1979 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы», 2003 йылда «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була. «Йылдың иң яҡшы артисы — 2004 йыл, 2006 йыл». Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2010 йыл).
Һылтанмалар
[http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=RU6HkbOsuWo М. Иҙрисов тураһында фильм]
Давид-городок
Давид-Городок (Давыд-Гарадок) — Белоруссияның Брест өлкәһе Столин районындағы ҡала. 1940 йылдан ҡала статусында. Горынь йылғаһы буйында урынлашҡан. 2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡы 5892 кеше тәшкил итә. Р88 һанлы Житковичи — Дауыт ҡаласығы — Украина сиге (Үрге Теребежов) автомобиль юлында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡалаға нигеҙ һалыусы тип Витачевола (1100) үткән кенәздәр съезынан һуң Погорыньеға ла эйә булған владимир-волынь кенәзе Давид Игоревич һанала, тап уның хөрмәтенә ҡалаға шундай исем бирелгән дә инде. Давид-Городок тирәләй биләмә тәүҙә Киевтан идара ителә, һуңынан Волынь кенәзлегенә күсә. XII—XIII быуаттарҙа — удел кенәзлектәре үҙәге, һуңынан ҡала Бөйөк Литва кенәзлеге составында була. 1509 йылда Пинск кенәзлеге составына ингән.
XVI быуат уртаһында поляк короле Сигизмунд II Август был Вильна воеводаһы кенәз Н. Радзивилл Ҡараға (1558 йылда пожалование грамота менән раҫлаған) бирә. 1586 йылда был имениенан польша короле Стефан Баторий раҫлаған майорат (вариҫлыҡ тәртибе менән нәҫелдең иң өлкәненә йәки иң өлкән улына күскән биләмә) булдырылған.
1655 йылдың 16 сентябрендә кенәз Волконский воеводаһының ҡала ситенә килеп еткән рус отряды литва ғәскәрен осратҡан. Волконский литваларҙы тар-мар иткән һәм уларҙы ҡабат ҡалаға ҡыҫырыҡлаған, Давид-Городокты ҡамаған һәм уны яндырырға бойорған. Ҡасып өлгөрә алмаған күп кеше һәләк булған.
Речь Посполитаяны 1793 йылда 2-се бүлгәндән һуң Рәсәйгә күскән һәм Минск губернаһының өйәҙ үҙәге булған. 1836 йылда халҡы крепостной бәйлелектән сығарылған һәм мещандар ҡатламына индерелгән. Ауыл яныңдағы Горынь йылғаһында пристань эшләнгән, 1860 йылда бында 12 судноға һәм 6 һалға 11 153 һумлыҡ 27 835 бот тауар тейәлгән. 1865 йылға ҡарата Давид-Городокта барыһы 3566 халыҡ иҫәпләнгән, 2 православие сиркәүе, католик костел, 3 йәһүд ғибәҙәт мәктәбе, 629 ихата, кирбес һәм һыра заводтары булған.
Давид-Городокта Совет власы 1917 йылдың ноябрендә урынлаштырылған. 1918—1920 йй. Давид-Городок — немец, ә һуңыраҡ поляк ғәскәрҙәре тарафынан ; 1921 йылдан алып 1939 йылға саҡлы Польша составында булған.
1939 йылдың сентябрендә ҡала Белорус ССР-ы составына ингән. 1940 йылдан ҡала статусын алған; 1940 йылдың ғинуарынан Давид-Городок — Белорус ССР-ының Пинск өлкәһендәге район үҙәге.
1937—1938 йылдарҙа Давид-Городоктың ндә ҡаҙыныуҙар үткәрелгән. Бурамалы торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтыларының ҡалдыҡтары — Зарубинецкий, бүрәнә урам ҡапламалары, ағас часовня; күп балсыҡ һауыттар фрагменттары (ҡайһы берҙәрендә оҫтаның келәймәһе бар) табылған. Ағастан ваҡ-төйәк эшләнмәләр (мәҫәлән, саған ағасынан эшләнгән спираль биҙәкле суҡмар тотҡаһы, циркуль биҙәкле тараҡтар һ. б.), һөйәк беҙҙәр, балыҡ ауы үрә торған энәләр, шулай уҡ тимер һәм бронзанан күп һанлы ваҡ-төйәк эшләнмәләр табылған. Быяла беләҙек һәм шиферлы (ал йә ҡыҙыл һәүерташты тишеп яһалған) ҡул орсоғона тағылған табылыуы XI—XII быуаттарҙа Дауыт ҡаласығының ҡала биләмәһе булыуын раҫлаған. Р. Якимович 1937—1938 йылдарҙағы һәм П. Ф. Лысенконың 1967 йылғы ҡаҙыныуҙары ярҙамында бурамалы торлаҡ, ағас сиркәү, ҡалдыҡтары, бер нисә бай ҡәберлек, бик күп ағас, һөйәк, тимер, бронза, быяла эшләнмәләр, шулай уҡ балсыҡ һауыттарҙың ватыҡтары табылған.