cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азатлыҡ статуяһы (Кольмар)
Тарихы
Кольмар ҡалаһында Америкалағы Азатлыҡ статуяһының теүәл күсермәһе булған һын бар. Күсермәне булдырыу АҠШ-та ысын Азатлыҡ статуяһын төҙөгән скульптор Фрердерик Огюст Бартольди вафатының  йөҙ йыллығына ярашлы була. Кольмар ҡалаһында был  статуянан тыш  скульптор иҫтәлегенә арналған  тағы бик күп башҡалары ҡуйылған. Бартольдиның тыуған ҡалаһы Кольмарҙа статуяны урынлаштырыу 2004 йылда ойошторола. Урынлаштырыу урыны булып ҡалаға төньяҡ инеү урыны һайлана. Кольмар мэры урынбаҫары Гилберт Мейер һәм ҡала советы вәкилдәре  скульптор  Бигель Паскаль (франц. Pascal Bigel) һәм  Гийом Рошҡа (франц. Guillaume Roche) был һәйкәлдең күсермәһен булдырыу йөкмәтә. Статуяның күсермәһе 2004 йылдың 4 июлендә 12:15 сәғәттә асыла, тантанала Франция президенты Жак Ширактың  ҡатыны була. Статуя өҫтөндә 7 рәссамдан торған команда эшләй, улар Гийом Рош оҫтаханаһында шөғөлләнә. Азатлыҡ статуяһын эшләү өсөн 9 ай һәм 12 000 эш сәғәте кәрәк була.
Кольмарҙағы Азатлыҡ статуяһының бейеклеге — 12 метр, ә уның әйләнәһе 10 метр биләй. Уның өсөн 2 тонна ыҫмала, 2 тонна ҡорос, 6 тонна гипс, 6 тонна балсыҡ ҡулланыла.
Азатлыҡ статуяһының бөтәһе өс күсермәһе бар, тағы икеһе Парижда урынлашҡан. Күләме буйынса  төп нөсхәһенә ҡарағанда улар күпкә бәләкәй.
Букша Миколас
Миколас Букша (Букша Михаил Михайлович) — (1869 йылдың 16 апреле, Вильнюс — 1953 йылдың 7 марты, шунда уҡ) — Литва дирижеры, композитор.
Биографияһы
1900 йылда Санкт-Петербургта композициялар классы буйынса уҡып, консерватория тамамлай (уҡытыусылары Н. Н.Римский-Корсаков, Александр Глазунов, Анатолий Лядов һ. б.).
1897–1927 йылдарҙа Мәскәү, Санкт-Петербург, Украина, Грузияла музыкаль театрҙар дирижеры булып эшләй.
1920–1922 йылдарҙа Владикавказ сәнғәт институтының театр факультеты деканы һәм халыҡ консерваторияһы директоры.
1927 йылдан Литваға, дәүләт театрына ҡайта. Литва опера һәм балет театры дирижеры. Карнавичюстың " Гражина "(Булыуы 1933), Рачюнастың "Өс талисман "(1936) һ.б., 1940 йылда Литва сәхнәһендә беренсе тапҡыр"Тихий Дон" операһында дирижер була.
1944 йылдан Каунас консерваторияһында уҡыта, 1947 йылдан профессор. Ул Литвала 100-ҙән ашыу опера һәм балет әҙерләгән һәм сәхнәлә ҡуйған. Урыҫ һәм Көнбайыш Европа опералары һәм балет, шулай уҡ Литва операларының күп кенә спектаклдәре менән дирижерлыҡ итә.
Букша «Рай и Пери» (1900 йылда «Радж и Пери») кантаталары, инструменталь әҫәрҙәр, хор йырҙарын һәм романстар ижад итә. Уҡыусылары араһында — Римас Генюшас.
Вильнюс йәмәғәтселеге республиканың иң оло дирижеры - атаҡлы сәнғәт эшмәкәре, профессор Миколасты дирижер булып эшләүенә 50 йыл тулыу айҡанлы хөрмәтләп тантанаға йыйыла. Был көндө Литва ССР-ының Дәүләт опера һәм балет театрында   А.Рубинштейндың "Демон" операһының премьераһы ҡуйыла
Ҡуйылған спектакльдәре
Džiuzepė Verdis. Aida — Джузеппе Верди. Аида.
Amilkaras Pončielis. Džokonda — Амилкар Пончиэль. Джоконда
Jurgis Karnavičius. Gražina ir Radvila Perkūnas
Antanas Račiūnas. Trys talismanai
Stasys Šimkus. Kaimas prie dvaro
Aleksandras Glazunovas. Raimonda
Piotras Čaikovskis. Pikų dama, Gulbių ežeras, Spragtukas
Букша Михаил Михайлович Antonas Rubinšteinas. Demonas
Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы
Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы (26 ғинуар 1933 йыл — 14 февраль 2015 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Разия Исхаҡ ҡыҙы Хәбирова 1933 йылдың 26 ғинуарында БАССР-ҙың Маҡар районы (хәҙерге Стәрлетамаҡ районы) Алатана ауылында тыуған.
1952 йылдан Әхмәр ауылының тулы булмаған урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1960 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай, Ишембай районының төрлө мәктәптәрендә уҡыта.
Ишембай районының Һайран ауылында йәшәгәндә улдары Радий (1964 йылда) тыуа. Был ваҡытта ғаилә башлығы Фәрит Барый улы мәктәптең директоры булып эшләй.
Улдарына 6 йәш тулғанда, ғаилә Ишембай ҡалаһына күсенә
Разия Исхаҡ ҡыҙы Хәбирова артабан халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы секретары вазифаһын башҡара.
2015 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була, Ишембай ҡалаһында ерләнгән.
Һылтанмалар
.
Биологик классификация
Биологияла таксономия ((таксис) «аранжировка» һәм (-nomia) «ысул») — биологик организмдарҙың төркөмдәрен атау, билдәләү классификациялауҙы фәнни өйрәнеү. Организмдар таксондарға (сингл: таксон) төркөмләнә, һәм был төркөмдәргә таксономик дәрәжә бирелә; бирелгән дәрәжәле төркөмдәр юғары дәрәжәле инклюзив төркөмгә әйләндерелә ала, шулай итеп, таксономия иерархияһы барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылған төп рәттәр — домен, батшалыҡ, фило (ботаникала ҡайһы берҙә филология урынына бүлеү ҡулланыла), класс, тәртип, ғаилә, ырыу һәм төрҙәр. Швед ботанигы Карл Линней хәҙерге таксономия системаһына нигеҙ һалыусы тип һанала, сөнки ул организмдарҙы классификациялау өсөн Линней таксономы һәм организмдарҙы атау өсөн биномиаль номенклатура тип аталған системаны эшләй.
Биологик систематика теорияһы, мәғлүмәттәре һәм аналитик технологияһы ҡаҙаныштары менән Линней системаһы организмдар араһында тере һәм юҡҡа сыҡҡан эволюцион мөнәсәбәттәрҙе сағылдырыу өсөн тәғәйенләнгән хәҙерге биологик классификация системаһына әүерелә.
Билдәләмәләр
Төрлө билдәләмәләр йә системалылыҡтың (2-се билдәләмәнең) ярҙамсы өлкәһе итеп системалылыҡтың ярҙамсы өлкәһе итеп урынлаштыра, был мөнәсәбәттәрҙе кире ҡаға (6-сы билдәләмә), йә ике терминды синоним тип һанай. Биологик номенклатура систематиканың бер өлөшө (1-се һәм 2-се билдәләмәләр), йәки системалы системаларҙың бер өлөшө булып һаналамы, тигән аңлашылмаусанлыҡтар бар. Мәҫәлән, 6-сы билдәләмә номенклатураны таксономиянан ситкә урынлаштырыусы системаларҙың түбәндәге билдәләмәһе менән парлаша:
1970 йылда Миченер et al. бер-береһенә ҡарата «систематик биология» һәм «таксономия» (йыш ҡына буталған һәм алмашлап ҡулланылған терминдар) түбәндәгесә билдәләй: Систематик биология (системаматика тип атала) — организмдарға фәнни исемдәр бирә, (б) уларҙы тасуирлай, (с) уларҙың коллекцияларын һаҡлай, (д) организмдарға классификация, уларҙы идентификациялау асҡыстары һәм уларҙың таралыуы тураһында мәғлүмәттәр биргән өлкә, (е) уларҙың эволюцион тарихын тикшерә, һәм (ф) уларҙың тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашыуын иҫәпләй. Оҙон тарихлы был өлкә һуңғы йылдарҙа һиҙелерлек яңырыу кисерҙе. Теоретик материалдың бер өлөшө эволюцион өлкәләргә ҡағыла (үрҙәге e һәм f темалары), ҡалғандары айырыуса классификация проблемаһына ҡағыла. Таксономия — системалылыҡтың (а) — (d) темаларының өлөшө. Таксономия, системалы биология, систематика, биосистематика, фәнни классификация, биологик классификация һәм филогенетика кеүек терминдарҙың йыйылмаһы ҡайһы берҙә бер үк, ҡайһы берҙә аҙ айырылып торған, әммә һәр ваҡыт бәйләнгән һәм киҫешкән мәғәнәләргә эйә. «Таксономия» һүҙенең иң киң мәғәнәһе бында ҡулланыла. Термин 1813 йылда де Кандоль үҙенең Théorie élémentaire de la botanique тигән хеҙмәтендә ҡулланған. Джон Линдли 1830 йылда системалылыҡҡа тәүге билдәләмә бирә, әммә «систематика» терминын ҡулланмайынса, «систематик ботаника» тураһында яҙа. Европалылар биологик төрлөлөктө өйрәнеү өсөн «систематика» һәм «биосистематика», ә Төньяҡ Американдар "таксономия"ны йышыраҡ ҡуллана. Әммә таксономия, һәм, атап әйткәндә, альфа таксонологияһы, организмдарҙы идентификациялау, тасуирлау һәм атау (йәғни номенклатура), ә «классификация» организмдарҙы башҡа организмдар менән бәйләнештәрен күрһәткән иерархик төркөмдәргә урынлаштыра.
Монография һәм таксономик тикшереү
Таксономик ревизия йәки таксономик тикшереү — билдәле бер таксонда вариация законлылыҡтарын яңыса анализлау. Был анализ морфологик, анатомик, палинологик, биохимик һәм генетик персонаждарҙың ниндәй ҙә булһа ҡушылыуы нигеҙендә башҡарылырға мөмкин. Монография йәки тулы ревизия — теге йәки был ваҡытта бирелгән мәғлүмәт өсөн һәм бөтә донъя өсөн таксон өсөн комплекслы ревизия. Башҡа (өлөшләтә) ревизиялар, булған характерҙар йыйылмаларының ҡайһы берҙәрен генә ҡуллана йәки арауыҡ даирәһе сикләнгән тигән мәғәнәлә сикләнергә мөмкин. Ревизия был субтаксаның классификацияһын үҙгәртеүгә, яңы субтаксаны асыҡлауға йәки элекке субтаксаның ҡушылыуына килтереүе мөмкин..
Таксономик характерҙар
Таксономик характерҙар — таксономик атрибуттар, улар таксондар араһындағы мөнәсәбәттәрҙе (филогенезды) иҫбатлау өсөн ҡулланыла. Таксономик характерҙарҙың төрҙәре:
Альфа һәм бета таксономияһы
«Альфа таксономияһы» термины бөгөн башлыса таксондарҙы, айырыуса төрҙәрҙе, табыу, тасуирлау һәм атау дисциплинаһына ҡарата ҡулланыла. Боронғо әҙәбиәттә был терминдың икенсе мәғәнәһе була, ул морфологик таксономияға һәм XIX быуат аҙағына тиклемге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ҡарай.
Уильям Бертрам Туррилл «альфа таксономияһы» терминын 1935 һәм 1937 йылдарҙа баҫылған мәҡәләләр серияһында индерә, унда ул таксонология дисциплинаһының фәлсәфәһе һәм киләсәк йүнәлештәрен тикшерә[1]"… таксономистар араһында үҙҙәренең проблемаларын киң ҡараштан ҡарарға, уларҙың цитологик, экологик һәм генетик коллегалары менән яҡынданыраҡ хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлектәрен тикшерергә һәм уларҙың маҡсаттарын һәм ысулдарын, бәлки, ҡырҡа үҙгәртеү йәки киңәйтеүҙе танырға теләк арта бара… Туррилл (1935) фекеренсә, структураһына нигеҙләнгән һәм уңайлы итеп «альфа» тип аталған боронғо баһалап бөткөһөҙ таксономияны ҡабул иткәндә, мөмкин тиклем киң морфологик һәм физиологик факттар нигеҙендә төҙөлгән алыҫ таксономияны күҙ алдына килтерергә мөмкин, һәм унда «төрлөләрҙең конституцияһына, бүленешенә, килеп сығышына һәм тәртибенә ҡағылышлы бөтә күҙәтеү һәм эксперименталь мәғлүмәттәр табыла». Идеалдар, әйтерһең дә, бер ҡасан да тулыһынса тормошҡа ашырылмай. Әммә улар даими стимуляторҙар сифатында эш итеүҙең ҙур ҡиммәте бар, һәм әгәр беҙҙә «омега» таксономияһының идеалы булһаҡ, беҙ грек алфавитынан бер аҙ алға бара алабыҙ. Беҙҙең ҡайһы берҙәребеҙ үҙебеҙҙе ҡәнәғәтләндерәбеҙ, беҙ хәҙер «бета» таксономияһына күҙ һалабыҙ, тип уйлайбыҙ."Шулай итеп, Туррилл альфа таксономияһынан асыҡтан-асыҡ экология, физиология, генетика һәм цитология кеүек төрлө тикшеренеүҙәр өлкәһен индерә. Ул шулай уҡ филогенетик реконструкцияны альфа таксономияһынан индермәй.
Һуңыраҡ авторҙар был терминды икенсе мәғәнәлә ҡуллана, был термин төрҙәрҙең (башҡа рәттәрҙең ярым төрҙәре йәки таксондары түгел) сикләүен аңлата, ниндәй ҙә булһа тикшеренеү алымдарын ҡуллана, шул иҫәптән ҡатмарлы иҫәпләү йәки лаборатория техникаһын да ҡуллана. Шулай итеп, Эрнст Майр 1968 йылда "бета таксономия"ны төрҙәргә ҡарағанда юғарыраҡ дәрәжәләрҙең классификацияһы тип билдәләй. "Вариацияның биологик мәғәнәһен һәм оҡшаш төрҙәр төркөмдәренең эволюцион килеп сығышын аңлау таксономик эшмәкәрлектең икенсе этабы өсөн тағы ла мөһимерәк, төрҙәрҙе туғандар төркөмдәренә («taxa») бүлеү һәм уларҙың юғары категориялар иерархияһында урынлашыуы. Был эшмәкәрлек классификация термины менән аңлатыла; ул шулай уҡ «бета таксономия» тип тә атала."
Микротаксономия һәм макротаксосономия
Организмдарҙың айырым төркөмөндә төрҙәрҙе бүлеү зарурлығы практик һәм теоретик проблемаларға килтерә, улар төр проблемаһы тип атала. Төрҙәрҙе нисек билдәләүҙе билдәләү буйынса фәнни эш микротаксономия тип атала. Макротаксономия — юғары таксономик дәрәжәләге төркөмдәрҙе өйрәнеү.
Тарихы
Таксономик тарихтың ҡайһы бер тасуирламалары боронғо цивилизациялар менән таксономияны даталарға тырышһа ла, ысын мәғәнәһендә организмдарҙы классификациялау буйынса фәнни ынтылыш XVIII быуатҡа тиклем булмай. Элегерәк башҡарылған эштәре тәү сиратта дескриптив булған һәм ауыл хужалығында йәки медицинала файҙалы булған үҫемлектәргә йүнәлтелгән булған. Был фәнни фекерләүҙең бер нисә этабы бар. Иртә таксономия үҙ аллы критерийҙарға, «яһалма системаларға» нигеҙләнә, шул иҫәптән Линнейҙың үҫемлектәр өсөн енси классификация системаһы (Линнейҙың 1735 йылда хайуандарҙы классификациялауы «Systema Naturae» («Тәбиғәт системаһы») тип атала, ул, кәм тигәндә, «яһалма система» тип иҫәпләй. Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип йөрөтөлгән такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жусьё.
Һуңыраҡ «тәбиғи системалар» тип аталған такса үҙенсәлектәрен тулыраҡ ҡарау нигеҙендә системалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, де Жюсьё (1789), де Кандоль (1813) һәм Бентем һәм Хукер (1862—1863). Был классификациялар эмпирик ҡалыптарҙы тасуирлай һәм фекерләүҙә эволюцияға тиклем булған. Чарльз Дарвиндың «Төрҙәрҙең килеп сығышы тураһында» (1859) баҫылып сығыуы эволюцион мөнәсәбәттәргә нигеҙләнгән классификацияларға яңы аңлатма бирә. Был 1883 йылдан башлап филетик системалар төшөнсәһе була. Бындай ҡарашты Эйхлер (1883) һәм Энглер (1886—1892) тип билдәләй. 1970-се йылдарҙа кладистик методологияның барлыҡҡа килеүе берҙән-бер монофилия критерийҙары нигеҙендә синапоморфиялар булыуы менән раҫланған классификацияларға килтерә. Шул ваҡыттан алып молекуляр генетика мәғлүмәттәре менән дәлилләү нигеҙе киңәйтелә, улар күпселек осраҡта традицион морфологияны тулыландыра.
Тәүге таксономистар
Кеше тирә-яғын атау һәм классификациялау, моғайын, тел башланыу менән башланғандыр. Ағыулы үҫемлектәрҙе ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән айырыу кешелек йәмғиәтенең йәшәүе өсөн мөһим. Дарыу үҫемлектәре һүрәттәре Мысырҙың стена һүрәттәрендә б.э.т. 1500 йылда күренә, был төрлө төрҙәрҙең ҡулланылышын аңлауҙы һәм төп таксономияның урынлашыуын күрһәтә.
Антик осор
ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg/370px-Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|мини|Һирәк осрай торған хайуандарҙың һүрәтләнеше (写生珍禽图), Сун династияһы рәссамы Хуан Цюань (903[[965) Организмдар беренсе тапҡыр Аристотель (Греция, 384 Tian322 б.э.) тарафынан Лесбос утрауында булған сағында классификациялана. Ул йән эйәләрен уларҙың өлөштәренә, йәки хәҙерге заман сифаттарына, мәҫәлән, тере бала тыуыу, дүрт аяҡ, йомортҡа һалыу, ҡан һалыу йәки йылы тәнле булыуҙы классификациялай. Ул бөтә тереклекте ике төркөмгә бүлә: үҫемлектәр һәм хайуандар. Уның ҡайһы бер хайуандар төркөмө, мәҫәлән, Анхайма (ҡанһыҙ хайуандар, тәржемәһе — умыртҡаһыҙ) һәм Энхайма (ҡаны булған хайуандар), шулай уҡ акулалар һәм киттар кеүек төркөмдәр бөгөн дә киң ҡулланыла. Уның уҡыусыһы Теофраст (Греция, б.э.т. 370X) был традицияны дауам итә, 500-гә яҡын үҫемлек һәм уларҙың ҡулланылышы тураһында үҙенең Historia Plantarum китабында телгә ала. Тағы ла бер нисә үҫемлек төркөмө, мәҫәлән, Корнус, Крокус һәм Нарцисс, Теофрастҡа барып тоташа.
Урта быуаттар
Урта быуаттар ҙағы таксономия, йән эйәләренең фәлсәфәүи һәм экзистенциаль тәртибенә ҡағылышлы өҫтәмәләр менән, аристотель системаһына нигеҙләнә. Был көнбайыш схоластик традицияларында булыуҙың, ахыр сиктә Аристотельдән алынған ҙур сылбыр кеүек төшөнсәләрҙе үҙ эсенә ала. Аристотел системаһы ул ваҡытта микроскоптар булмау сәбәпле үҫемлектәрҙе лә, бәшмәктәрҙе лә классификацияламай, сөнки уның идеялары, скала натураһына (Тәбиғи баҫҡыс) ярашлы, тулы донъяны берҙәм континуумда урынлаштырыуға нигеҙләнгән. Был да оло зат сылбырында ла иғтибарға алынды. Прокопий, Ғәззә тимотеостары, Деметриос Пепагоменос, Томас Аквинас кеүек ғалимдар алға китеш яһай. Урта быуат аҡыл эйәләре прагматик таксономияға ҡарағанда абстракт фәлсәфәгә нығыраҡ яраҡлашҡан абстракт фәлсәфәүи һәм логик категориялауҙарҙы ҡулланған.
Линней дәүере
Швед ботаник Карл Линней (17071778) таксономияның яңы дәүерен башлай. 1735 йылда Systema Naturae 1st Edition, 1753 йылда Species Plantarum һәм Systema NaturaE 10th Edition тигән хеҙмәттәре менән ул хәҙерге таксономияны революциялай. Уның эштәре хайуандар һәм үҫемлектәр төрҙәренә стандартлаштырылған биномиаль атама биреү системаһын ғәмәлгә ашыра, был хаослы һәм тарҡау таксономик әҙәбиәткә элегант хәл булып сыға. Ул класс, тәртип, ырыу һәм төрҙәр стандартын ғына индермәй, шулай уҡ сәскәнең бәләкәйерәк өлөштәрен ҡулланып, үҙенең китабынан үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы билдәләргә мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Линней системаһы барлыҡҡа килә һәм бөгөнгө көндә лә XVIII быуаттағы кеүек ҡулланыла. Әлеге ваҡытта үҫемлектәр һәм хайуандар таксономиктары Линнейҙың эшен дөрөҫ исемдәр өсөн «башланғыс нөктә» тип иҫәпләй (1753 һәм 1758 йылдарҙа). Был даталарға тиклем баҫылған исемдәр «Линнейға тиклемге» тип атала, һәм ғәмәлдә түгел тип һанала (Svenska Spindlar баҫмаһында баҫылған үрмәкселәрҙән башҡа). Хатта был ваҡытҡа тиклем Линней үҙе баҫтырып сығарған таксономик исемдәр ҙә Линнейға тиклемге тип һанала.
Хәҙерге классификация системаһы
Дарвин теорияһына яраҡлы уртаҡ нәҫел китабы тигән төшөнсә барлыҡҡа килә. Йәшәү ағасы һүрәттәре фәнни хеҙмәттәрҙә популяр булып китә, билдәле ҡаҙылма төркөмдәр индерелә. Археоптерикс һәм Хесперорнистың яңы ғына табылған ҡаҙылма ҡалдыҡтарын ҡулланып, Томас Генри Хаксли уларҙың динозаврҙарҙан барлыҡҡа килеүен белдерә, был төркөм 1842 йылда Ричард Оуэн тарафынан рәсми рәүештә таныла. Һөҙөмтәлә динозаврҙарҙың «ҡоштарҙың ата-бабалары» булыуы эволюцион таксономик фекерләүҙең төп билдәһе булып тора. XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында ҡаҙылма төркөмдәр табыла һәм, палеонтологтар, билдәле төркөмдәрҙе берләштерә, хайуандарҙың тарихын аңларға тырыша. 1940-сы йылдар башында хәҙерге эволюцион синтез менән, төп төркөмдәрҙең эволюцияһын хәҙерге заманса аңлау барлыҡҡа килә. Эволюцион таксономия Линней таксономик дәрәжәһенә нигеҙләнгәнлектән, был ике термин хәҙерге ҡулланылышта ҡулланыла.
Кладистик классификациялар традицион Линней таксономияһы һәм Зоологик һәм ботаник номенклатура кодтары менән тап килә. Номенклатураның альтернатив системаһы, Халыҡ-ара филогенетик номенклатура кодексы йәки PhyloCode тәҡдим ителгән, уның маҡсаты — кладтарҙың формаль атамаһын көйләнә. Линней рангтары PhyloCode буйынса факультатив буласаҡ, ул хәҙерге, ранг нигеҙендәге кодтар менән бергә йәшәү өсөн тәғәйенләнә. Систематик берләшмә PhyloCode-ты ҡабул итерме-юҡмы, әллә уны 250 йылдан ашыу ҡулланылған (кәрәк булғанда үҙгәртелгән) хәҙерге номенклатура системалары файҙаһына ҡалырмы, тип билдәләнә.
Батшалыҡтар һәм домендар
Линней, үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы айырым батшалыҡ тип һаналған. Линней, физик донъяны йәшелсә, хайуандар һәм файҙалы ҡаҙылмалар батшалығына бүлеп, быны юғары звание сифатында ҡулланған. Микроскопия ҡаҙаныштары микроорганизмдарҙы классификациялауға мөмкинлек биргәнлектән, батшалыҡтарҙың һаны арта.
Домен — сағыштырмаса яңыса бүлеү. 1977 йылда Карл Вуздың өс доменлы систем тәҡдим итә, әммә һуңыраҡ был система ҡабул ителмәй. Өс доменлы ысулдың төп үҙенсәлеге булып Архея һәм Бактерияларҙың бүленеү тора, улар элек бер генә Бактерия батшалығына (ҡайһы берҙә Монера тип аталған батшалыҡҡа) бергә төркөмләнгән була.
Протистарҙың классификацияһы тураһында күп мәҡәләләр баҫтырып сығарған Томас Кавальер-Смит күптән түгел неомура, Архея һәм Евхарияны бергә туплаусы клада, бактерияларҙан, анығыраҡ әйткәндә, Актиномицетотанан барлыҡҡа килгән, тип тәҡдим итә. 2004 йылда уның классификацияһы археобактерияларҙы Бактериялар батшалығының бер өлөшө тип иҫәпләй, йәғни ул өс домен системаһын тулыһынса кире ҡаға. Стефан Лукета 2012 йылда биш «домион» системаһын тәҡдим итә, традицион өс доменға Прионобиота (күҙәнәкле һәм ядро кислотаһы булмаған) һәм Вирузобиота (ҡүҙәнәкле, әммә ядро кислоталы) өҫтәй. Организмдарҙың күп кенә айырым төркөмдәре өсөн өлөшләтә классификациялар бар һәм яңы мәғлүмәттәр барлыҡҡа килгән һайын ҡайтанан ҡарала һәм алмаштырыла; әммә тереклектең күпселек өлөшөн йә бөтәһен дә комплекслы, баҫтырып сығарған дауалау ысулдары һирәк осрай; 2012 һәм 2019 йылдарҙа эвкариоттарҙы протистарға баҫым яһап ҡына үҙ эсенә алған Адл һәм 2019 йыл миҫалдары: 2015 йыл, икеһе лә ҡаҙылма вәкилдәрҙе ситләтеп үтһә лә, евкариоттарҙы ла, прокариоттарҙы ла орден дәрәжәһенә тиклем үҙ эсенә ала. Айырым компиляция (Ruggiero, 2014) Ғаилә дәрәжәһенә тиклем һаҡланып ҡалған таксондарҙы үҙ эсенә ала. Мәғлүмәттәр базаһына нигеҙләнгән таблицалар иҫәбенә Тормош энциклопедияһы, Биотөрлөлөк буйынса глобаль мәғлүмәт объекты, NCBI систематикаһы мәғлүмәт базаһы, Диңгеҙ һәм кейәүгә сыҡмаған Генераның ваҡытлы реестры, Тормоштоң асыҡ ағасы, Тормош каталогы инә. Палеобиология мәғлүмәт базаһы — ҡаҙылма ресурстар.
Ҡулланыу
Биологик систематика биология дисциплинаһы булып тора һәм биологтар тарафынан «системата» булараҡ билдәле, әммә яңы таксоналарҙы баҫтырып сығарыу менән натуралистар ҙа йыш шөғөлләнә. Таксономия тормош то тасуирлауҙы һәм ойоштороуҙы маҡсат итеп ҡуйғанлыҡтан, биотөрлөлөктө һәм тәбиғәтте һаҡлау биологияһының барлыҡҡа килеүе таксономдар эше өсөн бик мөһим..
Организмдарҙы классификациялау
Биологик классификация — таксономик процестың мөһим өлөшө. Һөҙөмтәлә, ул ҡулланыусыға таксондың туғандары ниндәй тип хәбәр итә. Биологик класс ификация таксономик рәттәрҙе ҡуллана, шул иҫәптән башҡалар (иң инклюзивтан иң инклюзируемыйға тиклем): Домен, Короллек, Филум, Класс, Орден, Ғаилә, Ген, Төрҙәр һәм Трен.
Таксономик тасуирламалар
Таксондың тасуирламаһы йәки диагнозы бергә ҡуйыла. Таксондарҙы билдәләүсе ҡағиҙәләр юҡ, әммә яңы таксондарҙы атау һәм баҫтырып сығарыу ҡағиҙәлар йыйылмаһы менән идара ителә. Зоологияла киң ҡулланылған рәттәр өсөн номенклатура (суперғаиләләрҙең ярым төрҙәре) Халыҡ-ара Зоологик номенклаттура кодексы (ICZN коды) менән көйләнә. Фикология, микология һәм ботаника өлкәләрендә таксондарҙың атамаһы ылымыҡтар, бәшмәктәр һәм үҫемлектәр өсөн халыҡ-ара номенклатура кодексы (ICN) менән көйләнә.
Таксондың тәүге тасуирламаһы биш төп талапты берләштерә:
Әммә йыш ҡына, таксондың географик диапазоны, экологик иҫкәрмәләр, химия, тәртип һ. б. кеүек, күберәк мәғлүмәт индерелә. Тикшеренеүселәрҙең таксаға килеү ысулы төрлөсә: булған мәғлүмәттәргә һәм ресурстарға ҡарап, ысулдар сағыу үҙенсәлектәрҙе ябай һан йә сифатлы сағыштырыуҙан, ДНК эҙмә-эҙлелеге буйынса ҙур күләмдәге мәғлүмәттәрҙе компьютер анализдарын ентекләп тасуирлауға тиклем үҙгәрә..
Авторҙың цитатаһы
«Автор» фәнни исемдән һуң урынлаштырыла ала. Автор — беренсе тапҡыр был исемде дөрөҫ баҫтырып сығарған ғалимдың исеме. Мәҫәлән, 1758 йылда Линней Азия филенә Elephas maximus тигән фәнни исем бирә, шуға күрә был исем ҡайһы берҙә «Elephas maximas Linnaeus, 1758» тип яҙыла. Авторҙарҙың исемдәре йыш ҡына ҡыҫҡартыла: L., Линней өсөн, киң ҡулланыла. Ботаникала, ысынында, стандарт ҡыҫҡартыуҙарҙың көйләнгән исемлеге бар (авторҙың ҡыҫҡартмаһы буйынса ботаниктар исемлеген ҡарағыҙ). Ботаника һәм зоология араһында властарҙы бүлеү системаһы бер аҙ айырыла. Әммә, ғәҙәти күренеш, әгәр төрҙөң заты төп тасуирламанан һуң үҙгәрһә, төп авторлыҡтың исеме ҡумталарҙа урынлаштырыла.
Фенетика
Фенетикала шулай уҡ таксиметрияһы, йәки һан таксономияһы булараҡ билдәле организмдар, филогенияһы йә эволюцион мөнәсәбәттәренә ҡарамай, дөйөм оҡшашлыҡҡа ҡарап классификациялана. Такса араһында гипергеометрик «алыҫлыҡ» үлсәменә килтерә. Фенетик ысулдар хәҙерге заманда сағыштырмаса һирәк осрай, сөнки фенетик ысулдар уртаҡ ата-баба (йәки плесиоморф) һыҙаттарҙы уртаҡ алынған (йәки апоморф) һыҙаттарҙан айырып тормай. . Әммә ҡайһы бер фенетик ысулдар, мәҫәлән, күршеләр ҡушылыу, мөнәсәбәттәрҙе тиҙ баһалаусы булараҡ, артабанғы ысулдар (мәҫәлән, Байес һығымтаһы) иҫәпләү буйынса бик баһала булғанда, һаҡланып ҡалған.
Мәғлүмәт базалары
Хәҙерге заман таксономияһы каталогтар классификацияһын һәм уларҙың документацияһын эҙләү һәм каталоглаштырыу өсөн мәғлүмәттәр базаһы технологияларын ҡуллана.. Йыш ҡулланылған мәғлүмәттәр базаһы булмаһа ла, һәр документлаштырылған төрҙө һанап сығырға тырышҡан «Тормош каталогы» кеүек комплекслы мәғлүмәттәр базаһы бар. Каталогта 2016 йылдың апреленә бөтә короллектәр өсөн 1,64 миллион төр күрһәтелгән, улар хәҙерге фәнгә билдәле тип иҫәпләнгән төрҙәрҙең дүрттән өс өлөшөнән ашыуын тәшкил итә.
1767 йыл
1767 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Верси-Ярт
Верси-Ярт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сугмутен-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ольховка (Благовещен районы)
Ольховка (Ольховка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215831004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы
Абдулхаҡ Игебаев (2 июль 1930 йыл — 27 сентябрь 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2010). 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1980) һәм РСФСР-ҙың (1991) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1990) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Биографияһы
Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы Игебаев 1930 йылдың 2 июлендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күсей ауылында тыуған. Йәшләй етем ҡала, балалар йортонда тәрбиәләнә.
1946—1950 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) тел һәм әҙәбиәт факультетында уҡый. Институтты тамамлағас, «Ҡыҙыл таң», «Совет Башҡортостаны» гәзиттәре һәм «Ағиҙел» журналы редакцияларында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
Абдулхаҡ Игебаев оҙаҡ һәм ҡаты ауырығандан һуң 2016 йылдың 27 сентябрендә Өфөлә вафат булды.
Ижад юлы
Абдулхаҡ Игебаевтың шиғырҙары республика матбуғатында 1948—1949 йылдарҙа уҡ күренә башлай. Ә беренсе китабы- «Йәшлек йыры» тигән шиғырҙар йыйынтығы 1954 йылда баҫылып сыға. Шунан бирле авторҙың Өфө, Ҡазан һәм Мәскәү нәшриәттәрендә башҡорт, татар, рус телдәрендә утыҙҙан артыҡ китабы донъя күрҙе.
1954 йылдан алып уның шиғыр һәм поэмаларҙан, йыр һәм очерктарҙан торған 34 китабы донъя күрә.
Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән 2010 йылдың 24 июнендә шағир Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы Игебаевҡа 80 йәш тулыуы һәм башҡорт әҙәбиәтенә күрһәткән хеҙмәттәре айҡанлы «Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде.
{|
Түбәнге Һапаш
Түбәнге һапаш (Нижнесапашево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 296 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238895005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1768 йыл
1768 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Иҙел (мифология)
Иҙел — башҡорт фольклоры персонажы, ҡеүәтле мифик герой, батыр.
Ҡылыҡһырламаһы
Иҙел — башҡорт ауыҙ-тел ижады персонажы, Урал батыр менән Һомайҙың улы. «Урал батыр» эпосында ул, сабый ғына сағында, әсәһенә һөжүм иткән дейеүҙе үлтерә. Әсәһенең фатихаһы менән, Иҙел атаһының яуыз көстәр менән көрәшендә таянысы, ярҙамсыһы була. Урал батыр, Иҙел һәм уның ағай-энеләре Нөгөш, Һаҡмар, Яйыҡ дошмандарын тар-мар итә, еңеү яулай.
1910 йылда Мөхәмәтша Буранғолов Ғәбит сәсәндән «Иҙел менән Яйыҡ» эпосын яҙып ала, ҡыҙғанысҡа ҡаршы яҙма һаҡланмаған. Был ҡобайырҙы башҡорт фольклоры мотивары һәм эпостың ҡаҙаҡ версилары нигеҙендә Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов тергеҙә. Иҙел һәм уның ағаһы Яйыҡ, аталарының данлы эштәрен дауам итеп, башҡорт халҡына тоғро хеҙмәт итә.
Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы
Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы (1 август 1934 йыл — 6 сентябрь 2012 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа Дүртөйлө районының «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986).
Биографияһы
Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы Ғәлиев 1934 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Рәжәп ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.
1957 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Балаҡатай районының Билән совхозында баш ветеринар табип булып эшләй башлай. 1959—1967 йылдарҙа Дүртөйлө районының ҡошсолоҡ комбинатында ветеринар табип, район-ара ветеринар лаборатория табибы, ветеринар дауахананың өлкән ветеринар табибы, ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы булып эшләй.
1968 йылда Мөнәүир Ғәлиев Дүртөйлө районының «Уңыш» колхозы рәйесе итеп һайлана. Уның етәкселегендә колхоз Башҡортостандың алдынғы хужалыҡтарының береһенә әүерелә. Хужалыҡ дәүләткә ауыл хужалығы продукцияһын һатыу буйынса планды уңышлы үтәй. Ул етәкселек иткән осорҙа колхоздың матди-техник базаһы һиҙелерлек нығый һәм социаль инфраструктура үҫешә. Колхоздың бөтә ауылдарында ла мәктәп, клуб, магазиндар һәм һыу үткәргестәр төҙөлә.
1982, 1983, 1984 йылдарҙа «Уңыш» колхозы Бөтә Союз социалистик ярышында еңеүсе була һәм КПСС Үҙәк Комитетының, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының күсмә Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә. Баҫыусылыҡ продукцияһын етештереүҙә юғары күрһәткестәре өсөн колхозға «Юғары культуралы игенселек хужалығы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Күренекле производство ҡаҙаныштары, ун беренсе биш йыллыҡ заданиеһын уңышлы үтәгәне, күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 29 авгусындағы Указы менән Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Мөнәүир Ғәлиев СССР-ҙың 10-сы (1979) һәм 11-се (1984) саҡырылыш Юғары Советының Милләттәр Советына Башҡорт АССР-ынан депутат итеп һайлана.
Пенсияла
1994 йылда Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы пенсияға сыға. Дүртөйлө районының Түбәнге Маншыр ауылында йәшәй. 2012 йылдың 6 сентябрендә, 79-сы йәшендә, ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.
Лаусниц-Нойштадт-ам-Орл
Лаусниц-Нойштадт-ам-Орл (Lausnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 344 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7806 һәм автомобиль коды — SOK.
Солгончик
Солгончик — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солгон йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
1-се Башҡорт кантоны (1798 - 1855)
Тарихы
Кантон системаһы тотош мәсьәләләр комплексын хәл итеү, шул иҫәптән башҡорт ихтилалдарын иҫкәртеү, ил сиген нығытыу, крайҙы колониялаштырыу һ.б. маҡсаттарынан 1798 йылдың 10 апрелендә Указ нигеҙендә индерелә. Кантон идаралығы осоронда 1795—1855 йылдарҙа 1-се Башҡорт кантоны составына Пермь губернаһы башҡорттары инә. 1855—1863 йылда улар — 12-се, 1863—1865 йылдарҙа 5-се кантон составында була. 1-се башҡорт кантоны 9 йортҡа (команда) бүленә. 1-се йортҡа Елпачиха, Уймыж, Федорково, Үрге Искилде ауылдары керә. 2-се йортҡа Тонтортамаҡ, Канюково, Ишмән, Искер, Зирмия, Кувья ауылдары ҡарай. 3-сө йортта Күҙемйәр, Сыуашай, Аҡбаш, Ҡудаш, Ишем, Салҡа ауылдары була. 4-се йорт Барҙа, Яңы Бисер, Бәрҙебаш, Мостово, Ҡайынлы (Березниково) ауылдарын үҙ эсенә ала. 5-се йортта Барҙа, Ҡыҙылъяр, Чат, Аҡтыбай ауылдары була. 6-сы йортта — Аҡлыш, Ҡыҙылъяр, Төнгүк, Иҫке Ашап, Шлык, Яңы Чат ауылдары. 7-се йортҡа Солтанай, Сөжән, Батырбай, Искильза ауылдары керә. 8-се йортта — Һарыш, Танып, Шлыково, Яңы Башап, Юғары Башап ауылдары. 9-сы йортта Ҡуян, Ҡолтай ауылдары була. 1-се һәм 2-се Башҡорт кантондарында 20-се Башҡорт полкы төҙөлә. 1812 йылдың 30 октябрендә полк Пермь губернаһы Пермь өйәҙенең Ҡуян ауылында йыйылып, Полтава губернаһының Галяч ҡалаһына, граф, генерал-лейтенант П. А. Толстойҙың ополчение корпусы менән ҡушылыу өсөн юлға сыға. Полк Пенза ополчениеһына командировкалана һәм уның составында 1813 йылдың майында Варшава кенәзлегенә килеп, кенәз, генерал Д. И. Лобанов-Ростовский етәкселегендәге Резерв армияһы составына индерелә. Полктың бер өлөшө әсирҙәрҙе һаҡлай, транспортты оҙатып йөрөй, икенсе өлөшө Резерв армияһының 3-4-се корпустары араһында бәйләнеш булдыра.
Солгончик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫәп-хисап буйынса никах
Иҫәп-хисап буйынса никах (Marriage of convenience, Брак по расчёту) — мөхәббәт һәм йөкләмәләр менән бәйле булмаған сәбәптәр буйынса төҙөлгән никах.
Бының урынына бындай никах кемдеңдер шәхси файҙаһы өсөн төҙөлә, мәҫәлән, сәйәсәт , ата-әсәләрҙең (ғаилә капиталын берләштереү), үҙ гомосексуаллеген йәшереү йәки ниндәй ҙә булһа башҡа стратегик маҡсат, мәҫәлән, «сәйәси никах». Ҡайһы бер осраҡтарҙа никахта тороусылар ирле-ҡатынлы булып бергә йәшәргә йыйынмайҙар, һәм, ғәҙәттә, уларҙың береһе дәүләттә йәки илдә йәшәү хоҡуғын алһын өсөн генә өйләнешәләр, был «табышлы никах» тигәнде аңлата.
Күп мәҙәниәттәрҙә ата-әсәләр, ғәҙәттә, өлкән балалары менән никахлашыу тураһында ҡарар ҡабул итә; был «килешеү никах» тип атала. Мутлашыу маҡсатында төҙөлгән фиктив (ялған) никах та, көс ҡулланыу (мәжбүри) менән бәйле булмаһа законға ҡаршы түгел.
Викторов Виталий Васильевич
Викторов Виталий Васильевич (11 июль 1960 йыл) — анестезиолог- реаниматолог. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
Виталий Васильевич Викторов 1960 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Һыуыҡҡул-Михайловка ауылында тыуа. 1987 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Республика балалар психоневрология үҙәгендә табип-анестезиолог-реаниматолог, анестезиология-реаниматология бүлеге мөдире булып эшләй, 1999 йылдың 12 ғинуарынан алып бында Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһында балалыҡ буйынса баш табип урынбаҫары булып эшләй. 2001 йылдан башлап ғәмәли һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге эште педагогик һәм фәнни-методик эшмәкәрлек менән бер рәттән дипломдан һуң белем биреү институтының педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһында ассистент (2001-2003 йылдар) һәм профессор (2003-2011 йылдар) сифатында алып бара.
2002 йылдың июленән Өфө ҡалаһының 17-се ҡала балалар клиник дауаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә. Бер үк ваҡытта 1990 йылдан БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институтында эшләй. 2011 йылда педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2012 йылдан алып институт директоры вазифаһын башҡара.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге абдоминаль хирургияла операция яһағанда һәм операциянан һуңғы осорҙа ағзаларҙың һәм организм системаларының функциональ етешмәүсәнлеген, сепсис аҙып китеүгә морфофункциональ һәм генетик бирешеүсәнлекте өйрәнеүгә арналған. Викторов тарафынан септик процесты һәм шокты интенсив дауалау ысулдары камиллаштырылған һәм дауалау практикаһына индерелгән. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография, Рәсәй Федерацияның 5 уйлап табыуы, 12 уҡыу ҡулланмаһы баҫтыра.
Ғилми етәксе сифатында 5 медицина фәндәре кандидатын әҙерләгән. Әлеге ваҡытта уның етәкселегендә 1 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертациялары үтәлә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Фәнни-ғәмәли эшмәкәрлек өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн дәүләт наградаларына лайыҡ була: 2002 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелгән, 2008 йылда — «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы», Черен Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, Абхазия дәүләт университетының почетлы профессоры, юғары йәмәғәт категориялы табип-реаниматологы.
Төп хеҙмәттәре
Экстренная колопроктология. Уфа, 2001 (автор.).
Себер кешеләре
Себер кешеһе — Себерҙә йәшәгән төрлө этник сығышлы кеше, шулай уҡ урыҫтарҙың этнографик төркөмө — башлыса ҡаты континенталь климаты, сағыштырмаса аҙ халыҡ һаны һәм төбәктәге тормош айырымлылыҡтары арҡаһында барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле «себер» һыҙаттарына эйә (характеры һәм һаулығы яғынан) булған кеше.
Этнографияла йыш ҡына себер кешеләре (сибиряктар) термины аҫтында Себер урыҫ халҡы күҙ уңында тотола — электән йәшәгән урыҫтар (XVI—XVII быуаттарҙа тәүге күсеп килеүселәр) һәм яңы күсеп килеүселәрҙән (ХІХ быуаттың икенсе яртыһындағы — XX быуаттың башындағы күсеп килеүселәр) айырмалы рәүештә уларҙың вариҫтары. Себер кешеләренә чалдондар, кержактар, семейҙар, ташсылар, русскоустьинсылар һәм урыҫтарҙың башҡа этнографик төркөмдәрен ҡушыу (улар ҙа Себер урыҫ халҡын тәшкил итә һәм дөйөм этник тарихҡа эйә) бәхәстәр тыуҙыра.
XIX быуат уртаһындағы Даль һүҙлегендә себер кешеләре (сибиряктар) урыҫ теленең себер диалекттарын ҡулланыуы арҡаһында «чевошниктар» тип атала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, себер кешеләре итеп үҙҙәрен 4116 кеше күрһәткән.
Рәшиҙә
Рәшиҙә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Рәшиҙә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе дөрөҫ, тура юлдан барыусы, батыр, ҡыйыу тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы (19 июль 1947 йыл) — дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы ЗАГС идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1998 йылдан Башҡортостандың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2021) һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры (2017). Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премияһы лауреаты.
Туйсина Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы (10 май 1942 йыл) — башҡорт бейеүсеһе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1978) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1974), Башҡортостандың Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең элекке солисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1974), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы (8 февраль 1965 йыл) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (1999). Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004).
Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы (24 октябрь 1925 йыл — 13 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, йырсы (меццо-сопрано). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972).
Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы, Рәшиҙә Бик (21 октябрь 1952 йыл) — Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад итеүсе балалар яҙыусыһы, шағир. 2002 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы, «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
Рәшиҙә Йыһаншина (1917—2013), РСФСР-ҙың (1981), ТАССР-ҙың (1966) халыҡ артисы, 1964—1975 йылдарҙа Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры директоры.
Беренсе мөхәббәт (фильм, 2001)
«Беренсе мөхәббәт» (All Forgotten) — романтик драма, 2001 йылда режиссёр Реверж Ансельмо төшөргән. Сюжет нигеҙенә ике әҙәби әҫәр — Иван Сергеевич Тургеневтың «Первая любовь» (1860) һәм Антон Павлович Чеховтың «Жена» (1891) хикәйәһе һалынған. DVD премьераһы 2001 йылдың 18 сентябрендә Нидерландыла була. АҠШ-та фильм PG-13 рейтингына лайыҡ була. Фильм Чехияның Прага ҡалаһында төшөрөлә. Фильм Оскар премияһы лауреаты кинооператор Дэвид Уоткиндың һуңғы эше.
Сюжет
Фильмда ваҡиға Рәсәйҙә 1830-сы йылдарҙа бара. Владимир исемле йәш кеше күршеләрендә йәшәгән Зинаида исемле ҡыҙға ғашиҡ була. Зинаида тик үҙенән байтаҡҡа өлкән ирҙәрҙе нығыраҡ ярата. Бер заман ул Владимирҙың атаһын осрата, һәм уларҙың яҡынлыҡ мөнәсәбәттәре башланып китә.
Бүләктәре һәм номинациялары
2001 йылда фильм «» «Иң яҡшы актриса» (Кирстен Данст) номинацияһында премияға тәҡдим ителә.
Баһаламалар
Фильм кино тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаламаһын ала. Filmcritic.com порталын күҙәтеүсе Джулия Левин «урыҫ классик әҙәбиәтенең тарихи фонын аңламайынса, күңел асыу өсөн генә төшөргән бик сәйер фильмдарҙың береһе» , — тип яҙа.
Дәләл
Дәләл йәки дәләлә (күпл. дәләләт; далал) - исламда — яңылыш юл, аҙашыу тигәнде аңлатҡан термин.
Грязнуха
Грязнуха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Золотуха йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1769 йыл
1769 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ҡоръятмаҫ (Рә ҡушылдығы)
Курекмас — Рәсәйҙәге йылға. протекает в Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы биләмәләрендә аға. Рә йылғаһының уң ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо 10 км, һыу бассейны майҙаны 34 км². Йәрмәкәй ауыл Советы) сигендә Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы буйлап аға. Йылға Семен-Макар ауылынан 4 км төньяҡта баш ала . Үрге ағымында көньяҡ-көнсығышҡа аға, артабан Семен-Макар ауылы аша көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа йүнәлә. Йылға Рә йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк, Түбәнге Олойылға ауылынан 3 км үрҙәрәк (көнсығыштараҡ) ҡушыла.
Төп ҡушылдығы — Ҡоро Ҡорятмаҫ, түбәнге ағымында һул яҡтан ҡоя (элегерәк түбәнге ағымында Ҡорятмаҫҡа параллель аҡҡан һәм Рә йылғаһына үрҙәрәк айырым ҡойған ).
Элегерәк йылға буйында Ҡорятмаҫ ауылы булған — хәҙер ул Семен-Макар ауылының бер өлөшө булып тора (йылға бассейнында башҡа тораҡ пункттар юҡ). Ауыл эргәһендә йылғаны Бәләбәй — Йәрмәкәй автомобиль юлы киҫеп үтә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027889
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102788
- Бассейн коды — 10.01.01.013
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Нестера
Нестера — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Сат
Түбәнге Сат (Нижний Чат) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 219 кеше. Почта индексы — 452815, ОКАТО коды — 80259855005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға Бөрө өйәҙе Урман‑Гәрәй улусы Сат ауылы (хәҙерге Үрге Сат ауылы) башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1786 йылдан алып билдәле. Шулай уҡ Түбәнге Сәйет исеме менән билдәле булған. 1795 йылда 18 йортта 89 кеше йәшәгән, 1865 йылда 78 йортта — 376 кеше. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, балта эше, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, 2 училище булған. 1906 йылда мәсет (1874 йылда төҙөлгән), 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Яҡуп (Силәбе өлкәһе)
Географик урынлашыуы
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Яҡуп — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 10-сы йортона керә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (88 %) йәшәй.
Вирси-Яун
Вирси-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урта Печище
Урта Печище (Печище) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1454 Печище йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Корбин Блю
thumb|right|Корбин Блю Корбин Блю (Corbin Bleu Reivers; 21 февраль, 1989 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары актеры.
Субпродукттар
Субпродукттар — һуйылған хайуандарҙың, аҙыҡ-түлек йәки техник маҡсаттарҙа артабан эшкәртеү өсөн яраҡлы ит йомшағынан тыш, эске органдары (эсәк, үпкә-бауыр) һәм мал түшкәһе өлөштәре.
Элекке замандарҙа хөкөм ителгән енәйәтселәргә йәмәғәтселек хөкөме билдәһе итеп халыҡ субпродукттар һәм башҡа сүп-сар ырғытҡан.
Классификацияһы
Мал төрөнә ҡарап, субпродукттар һыйыр, сусҡа, һарыҡ һәм башҡаларға бүленә. Ҡулланыу маҡсатына ярашлы субпродукттар аҙыҡ-түлеккә (баш һәм уның өлөштәре, ҡойроҡ, елен, ашҡаҙан, бауыр, үпкә, йөрәк, бөйөр, талаҡ, диафрагма, тамаҡ, ит киҫелеше) һәм техник аҙыҡҡа бүленә, улар туҡлыҡлылыҡ ҡиммәтенә эйә түгел (мөгөҙ, баш һөйәктәре, енси ағзалар). Морфологик төҙөлөшө буйынса түбәндәгеләрҙе айыралар:
Аҙыҡ ҡиммәте
Аҙыҡ ҡиммәте һәм тәме буйынса аҙыҡ субпродукттары бер тигеҙ түгел. Ҡайһы бер субпродуттар, мәҫәлән, тел һәм бауыр, тәме сифаты буйынса иттән ҡалышмай, ә миҡдары буйынса витаминдар һәм микроэлементтар унан өҫтөнөрәк. Үпкә, ҡолаҡ, трахея кеүек башҡаларҙың аҙыҡ ҡиммәте түбән. Аҙыҡ ҡиммәте һәм тәме буйынса сауҙа селтәренә ингән субпродукттар I һәм II категорияға бүленә.