cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)
Италиялағы хәрби ғәмәлдәр
Лютцен янындағы алыштан һуң Италия короле титулын йөрөтөүсе Наполеон үҙенең үгәй улын, вице-король Евгений Богарнены короллек көстәрен союздаштар менән көрәшеүгә туплау өсөн Италияға ебәрә
Италия короллегенең бөтә регуляр ғәскәрҙәре тиерлек Рәсәйҙә һәләк була, Богарнеға яңы армия ойошторорға тура килә. Ул Австрияның ваҡытлы нейтралитеты менән оҫта ҡуллана һәм 1813 йылдың июленә 130 орудиелы 45 мең пехота, 1500 кавалерия йыя 1813 йылдың авгусында Австрияның һуғышҡа ҡушылыуынан һуң уның элекке, наполеон тартып алған һәм үҙенең империяһына ҡушҡан провинциялары ((Хорватия, Далмация, Иллирия) француз хакимлығына ҡаршы баш күтәрәләр.
Австрияның лейтенант-фельдмаршал Радивойвич етәкселегендәге 50-меңлек армияһы ике колонна менән көнсығыштан, Альп тауҙары һәм Адриатик диңгеҙе яры араһында, Италия короллеге территорияһына баҫып инә. Хәрби ғәмәлдәр башлыса маневрҙарға ҡайтып ҡала. Богарне ғәскәрҙәре позицияларҙан флангтарҙы урап үтеү юлы менән ҡыҫырыҡлап сығарыла). Инглиз флоты десанттарҙы Адриатика буйына һәм утрауҙарына төшөрә, австриялылар Венецияны блоклай, әммә 1813 йылдың аҙағына тиклем бынан да етдирәк ваҡиғалар булмай.
Король Мюраттың неополитан армияһы 1813 йылдың ноябрендә Италияның төньяғына юллана, әммә бер кем дә ҡайһы яҡты элекке француз маршалы һайларын белә алмай. 1814 йылдың 21 ғинуарында Мюрат, тажды һаҡлап ҡалыу маҡсатында үҙенең 30-меңлек ғәскәрен элекке көрәштәше Богарнеға ҡаршы йүнәлтә һәм Австрия яғына күсә. Әммә Мюрат избегал вступать в активные боевые действия против франк-итальян ғәскәрҙәренә ҡаршы әүҙем хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашыуҙан тартына, һөҙөмтәлә Богарненың ғәскәрҙәре австриялыларҙы һәм инглиз десантын По йылғаһы тирәһенә үтеүен тотҡарлайҙар. Яңы союздаштарҙың баҫымы аҫтында Мюрат һөҙөмтәһеҙ тиерлек һүлпән һөжүмдәр үткәрә.
Богарне Италияның төньяғында наполеон ҡолатылғанға тиклем һуғыша. 16 апрелдә генә ул австрия генералы Беллегард менән һуғышҡа нөктә ҡуйған хәрби конвенцияға ҡул ҡуя. Богарнеға короллектың күпселек өлөшө ҡалдырыла. Артабан Евгений Богарне таж кейргә уйлай. әмәм уға ҡаршы Италия Сенаты була. 20 апрелдә Миланда вице-королгә ҡаршы ихтилал ҡуба. 24 апрелдә Богарне Мантуяла конвенция төҙөй, уға ярашлы австриялылар Италяның төньяғын биләйҙәр, ә үҙе баварияға, үҙенең ҡайныһы, Бавария короле ҡурсалауына күсә.
Голландияла һәм Данияла хәрби хәрәкәттәр
Наполеон тар-мар ителгәндән һуң, Лейпциг эргәһендәге алышта 1813 йылдың октябрендә швед кронпринцы Бернадот союздаштар менән француз армияһын эҙәрлекләүҙе туҡтата һәм Төньяҡ армияны ҡапма-ҡаршы йүнәлешкә бора.
Винцингероде һәм прус Бюловтың рус корпусы Голландияға француз гарнизондарынан азат итеү өсөн ебәрелә.
Бернадот үҙенең шведтары һәм немец ғәскәрҙәре менән наполеондың союздашы — Данияға юллана. Походтың маҡсаты — Данияны Норвегиянан (XIV быуаттан Дания биләмәһе) баш тартыуға күндереү. Әлеге территориаль табыш Швецияның Алтынсы коалицияға ҡушылыу шарты була.1813 йылдың 28 ноябрендә швед армияһы (60 мең) Данияның сиктәре аша сыға. 7 декабрҙә Борнхёвед тирәһендә алышта швед кавалерияһы көсһөҙ дания ғәскәрҙәрен (10 мең) сигенеүгә күндерә Диңгеҙҙә Данияҡа ҡаршы ҡеүәтле инглиз флоты тора, шуға күрә Дания 1814 йылдың 14 ғинуарында Швеция менән килешеүгә ҡул ҡуя. Килешеүгә ярашлы, Норвегия номиналь рәүештә Швеция тажы хакимлығы аҫтына күсә (1905 йылға тиклем). Дания еңелгәндән һуң Бернадот үҙенең армияһын союздаштарға ярҙамға йүнәлтә, әммә Париж капитуляцияһы ваҡытына швед ғәскәрҙәре Нидерландтарҙа булалар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
1812 йылғы Ватан һуғышы
Юрий Алексеевич Гагарин исемендәге стадион
Юрий Гагарин исемендәге стадион (Стадіон імені Юрія Гагаріна) — Черниговта (Украина) урынлашҡан футбол стадионы. 16 060 (12 060) тамашасыны һыйҙыра. «Десна» футбол клубының  һәм футбол буйынса Украина ҡатын-ҡыҙҙары  йыйылма командаһының үҙ майҙаны. Гагарин Юрий Алексеевич хөрмәтенә аталған
Тарихы
Хәҙерге стадион территорияһында XVIII быуат аҙағында Чернигов архиепископтарының дачаһы  урынлаша, 1804 йылдан —  ҡала баҡсаһы.
3000 тамашасыны һыйҙырған стадион  1936 йылда  асыла. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында утҡа тотолоу һөҙөмтәһендә зыян күрә. 1960 йылда тамамланған реконструкция барышында, стадион яңы проект буйынса төҙөлә. Көнбайыш  (7000 урын) һәм Көнсығыш (4000 урын) трибуналар ҡуйыла.
1961 йылда стадион Юрий Гагарин хөрмәтенә атала. 1964 йылдың 25 майында космонавтар Ю.А. Гагарин һәм А. Г. Николаев менән осрашыу үтә. 1985 йылда яңы реконструкция үткәрелә башлай, уның һөҙөмтәһендә Көнсығыш трибунала урындар һаны 7000 урынға тиклем арттырыла
2005 йылдан алып 2008 йылға тиклем үткәрелгән реконструкция барышында Көнсығыш трибунала индивидуаль   пластик ултырыу урындары ҡуйыла.
2016—2017 йылдарҙа сираттағы реконструкция үткәрелә, яландың  яһалма йылытыу системаһы,   автоматик һуғарыу системаһы ҡуйыла, яңы газон һалына, бынан тыш йүгереү юлдары ремонтлана.
Толта-Юган
Толта-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
То-Се
То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасов йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крикет буйынса донъя чемпионаты
Крикет буйынса донъя чемпионаты (Cricket World Cup) — Халыҡ-ара крикет советы (ICC) эгидаһы аҫтында уҙғарылған крикет буйынса халыҡ-ара турнир. Крикет буйынса ир-егеттәр милли йыйылма командалары өсөн был чемпионат иң абруйлы тип иҫәпләнә. Бында ҡатнашыусыларҙың барыһы тиерлек Бөйөк Британиянан һәм уның элекке колонияларынан тора. Чемпионаттарҙың финал турнирҙары дүрт йылға бер мәртәбә үткәрелә.
Крикет буйынса тәүге донъя чемпионаты 1975 йылда Англияла уҙғарыла. Австралия йыйылма командаһы 5 тапҡыр донъя чемпионы була һәм был титулды яулау буйынса лидер булып тора. Вест-Һиндостан һәм Һиндостан йыйылма командалары ике тапҡыр, ә Пакистан һәм Шри-Ланка йыйылма командалары берәр мәртәбә крикет буйынса донъя чемпионы титулын яулай.
Ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командалары өсөн аналогик турнир 1973 йылдан уҙғарыла.
2007 йылғы крикет буйынса донъя чемпионаты Вест-Һиндостанда үтә. Финал этабында 16 милли йыйылма командалары ҡатнаша. Төркөмлө беренсе этапта командалар 4 төркөмгә бүленә, уларҙың һәр береһенән иң күп мәрәйҙәр йыйған ике команда киләһе раундҡа сыға. Был турҙа һигеҙ йыйылма командаһы үҙ-ара матчтар уҙғара һәм 4 иң көслө команда билдәләнә. Артабан ярымфиналдар һәм финал матчтарында крикет буйынса донъя чемпионы титулының эйәһе билдәләнә.
Штольберг (Гарц)
Штольберг (Гарц) (Stolberg (Harz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1378 кеше йәшәй. Майҙаны — 67,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6547 һәм автомобиль коды — MSH.
Эри
Эри:
Миһеле (күл)
Күл Учалы районы Миндәк ауылы янында ята.
Тасуирлама
Күл өҫтө майҙаны 2,6 км², оҙонлоғо 1,7 км, уртаса киңлеге 1,5 км, уртаса тәрәнлеге 3,6 м (максималь 5,3 м), һыу күләме 9,4 млн м³, һыу йыйыу майҙаны 12 км².
Составы
Тектоик күл, ордовик (перидотит), урта һәм өҫкө девон (эффузив, саҡматаш), карбон (терриген‑карбонатлы ҡатламдар, диорит), неоген һәм дүртенсел система (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән, соҡоро һуҙылған. Тымыҡ күл, төньяҡ яры буйлап Табылғашты йылғаһы аға. Туйыныуы ҡатнаш. Һыуы сөсө. Күл эвтрофлы, үтәләй туңыусан. Көньяҡ һәм төньяҡ ярҙары һөҙәк, көнбайыш һәм көнсығышы — текә.
Ландшафт
Ландшафы ҡайын урманынан һәм болонло далаларҙан тора. Яр буйында ат ҡуҙғалағы, күл ҡамышы, юл япрағы, ябай ҡамыш һ.б. үҫә. Күлдә алабуға, карп, суртан, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.
Эри каналы
Эри каналы (Erie Canal) — АҠШ-тың Нью-Йорк штатындағы канал. Бөйөк күлдәр системаһын Гудзон йылғаһы аша Атлантик океан менән тоташтыра.
Оҙонлоғо Эри күле буйындағы Буффало ҡалаһынан Гудзон йылғаһы буйындағы Кохос ҡалаһына тиклем 540 километрҙан ашыу тәшкил итә. Киңлеге — яҡынса 50 м.
Канал 1817—1825 йылдарҙа төҙөлә. Һуңыраҡ бер нисә тапҡыр реконструкциялана. XIX быуат уртаһында АҠШ-тың эске райондарын үҙләштереүҙә мөһим роль уйнай.
Тапы-Ландым-Юган
Тапы-Ландым-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Святица (Княжой ҡушылдығы)
Святица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Княжая йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө янындағы тимер юл һәләкәте
Өфө янындағы тимер юл һәләкәте (Железнодорожная катастрофа под Уфой) — 1989 йылдың 4 июнендә (Мәскәү ваҡыты буйынса — 3 июндә) Башҡортостандың Иглин районында, Әшә ҡалаһынан 11 км йыраҡлыҡта, Әшә — Оло Тәләк аралығында килеп сыҡҡан Рәсәй һәм СССР тарихындағы иң эре тимер юл һәләкәте. № 211 «Новосибирск — Адлер» һәм № 212 «Адлер — Новосибирск» поездары ҡара-ҡаршы үткән ваҡытында яҡында урынлашҡан «Себер — Урал — Иҙел буйы» газ үткәргесенән сығып торған еңел углеводородтарҙың көслө шартлауы арҡаһында килеп сыҡҡан фажиғә. 575 (икенсе мәғлүмәт буйынса, 645 ) кеше һәләк булған, шул иҫәптән 181 бала, 600-ләп кеше яраланған булған.
Һәләкәт сәбәптәре
Дмитрий Чернов һәм  Дидье Сорнетт (Didier Sornette) фекеренсә,  катастрофа сәбәптәре -  ашығып эшләү ғәҙәте,  диспетчерҙарҙың хәрәкәтте туҡтатырға хоҡуғы булмау, продукт  тибын нефттән газға юғарынан баҫым яһап үҙгәртеү, поездар үтеүен арттырыу, хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен һанға һуҡмау. Тик илдә властар тарафынан сара күреү система сәбәптәрен бөтөрөү урынына ғәйеплеләрҙе эҙләүгә ҡайтып ҡалған.
Илдус (Дүртөйлө районы)
Илдус (Ильдус) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452307, ОКАТО коды — 80224831003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зәңгәрһыу тәҙрә
«Зәңгәрһыу тәҙрә» (мальт. it-Żerqa Tieqa) — Урта диңгеҙҙең Гоцо утрауындағы (Мальта) эзбизташтан торған 28 метрлыҡ дуға рәүешендәге арка, Гоцо һәм Зәңгәрһыу бухта янындағы тора
Туристар өсөн популяр урын булып тора.
1998 йылдан был урын Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә инеүгә дәғүә итә (VII, VIII, IX һәм X критерийҙар буйынса). Шторм һөҙөмтәһендә 2017 йылда емерелгән.
Геология
Арка 500 йыл дауамында абразия һәм ямғыр тәьҫире һөҙөмтәһендә формалаша. Глобигерин исемле һары эзбизташтан тора. Эрозия һөҙөмтәһендә арканан киҫәктәр ватылып төшә.
2012 йылдың апрелендә ҙур киҫәк һынып төшә, шул сәбәпле арка тотороҡлолоғон юғалта, «тәҙрә» формаһы үҙгәрә. 2017 йылдың 8 мартында урындағы ваҡыт буйынса 9: 40 — ҙағы шторм ваҡытында, күп йылдарға һуҙылған тәбиғи эрозиянан һуң, арка һәм үҙаллы торған бағаналар тулыһынса емерелә.
Ваҡиға тураһында Twitter-ҙа Мальта премьер-министры Джозеф Мускат хәбәр итә.
Фильмдарҙа
Зәңгәрһыу тәҙрә «Битва титанов» фильмының (1981) 104-се минутында һәм "Граф Монте-Кристо"ның (2002) 13-сө минутында, шулай уҡ «Остров» (2005) фильмының башында төшөрөлә. Уны шулай уҡ Андрей Кончаловский төшөргән «Одиссея» (1997) телевизион сериалында күрергә мөмкин, һәм фэнтези жанрындағы Америка драма телесериалы «Игра престолов»" та. Һуңғыһын төшөрөү экосистеманың боҙолоуына бәйле бәхәскә килтерә.
Иҫке Собханғол мәктәбе
Иҫке Собханғол мәктәбе (Башҡортостан Республикаһы Бөрйән муниципаль районы Иҫке Собханғол ауылының дөйөм урта белем биреү муниципаль дөйөм белем биреү бюджет ойошмаһы) — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы биләмәһендәге уҡыу йорто.
Тарихы
Иҫке Собханғол мәктәбенә 1925 йылда 1-се баҫҡыс хеҙмәт мәктәбе булараҡ нигеҙ һалына. 1934 йылдан тулы булмаған урта (7 йыллыҡ), 1937 йылдан урта мәктәпкә әүерелә. Беренсе уҡытыусы — Орҡоя Ишмырҙина. 1936 йылда 60 урыҫ уҡыусыһы 4-се класты тамамлай.
1927 йылдан мәктәп яңы бинаға урынлаша. 1939 йылда мәктәп яны интернаты төҙөлә башлай. 1940 йылдың майында мәктәптә 10 көнлөк уҡытыусылар курсы ойошторола.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ике ҡатлы ағас мәктәп төҙөлә. 1947 йылда 2-се сығарылыш була. 1958—1966 йылдарҙа уҡыусылар аттестат менән бер рәттән тракторсы, водитель, электрик, балта оҫтаһы һ.б. таныҡлығы ала. 1969 йылда бөтәһе 54 уҡытыусы эшләй.
1968 йылда мәктәп 360 урынлыҡ яңы төҙөлгән кирбес бинала алып барыла. 1972 йылда мәктәп яны интернаты төҙөлөп бөтә. 1979 йылда ике ҡатлы кирбес бина сафҡа индерелә.
2016 йылда 550 урынға иҫәпләнгән 4 ҡатлы мәктәп, ә 2018 йылда 3 ҡатлы мәктәп яны интернаты сафҡа инә.
Иҫке Собханғол мәктәбенең 2011 йылға тиклем тарихы
Тереза Комодини Качиа
Тереза Комодини Качиа (мальт. Therese Comodini Cachia ; тыу. ) — Мальта юрисы һәм сәйәсмәне, шулай уҡ Европа парламенттың элекке ағзаһы.
Белеме
Комодини Качиа Мальта университетында уҡый, ике юғары белем ала. 1997 йылда хоҡуҡ докторы дәрәжәһенә өлгәшә, ә 2012 йылда кеше хоҡуҡтары буйынса докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була.
Профессиональ карьераһы
Тереза Комодини Качиа — һөнәре буйынса кеше хоҡуҡтары өлкәһендә эшләгән юрист. 1997 йылдан алып кеше хоҡуҡтары боҙолоу ҡорбандарының мәнфәғәттәрен сағылдырыусы булараҡ, төрлө кимәлдәрҙәге суд тикшеренеүҙәре барышында Мальта юғары судтарында, шулай уҡ Страсбургта кеше хоҡуҡтары буйынса Европа судында сығыш яһай. Уның клиенттары араһында шәхси кешеләр, коммерция структуралары, дәүләт учреждениелары, шулай уҡ закондар сығарыу органдары була.
Үҙенең юрист карьераһында Мальтала бер нисә хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар, шул иҫәптән Мальта скауттар ассоциацияһы, Мальта Ҡатын-ҡыҙҙар конфедерацияһы һәм Мальта психик сәләмәтлек ассоциацияһының юрисконсульты сифатында сығыш яһай.
2008 йылдан 2010 йылға тиклемге осорҙа ул тигеҙлек мәсьәләләренә ҡағылышлы Европа хоҡуҡтары һәм директивалары характеры мәсьәләләре буйынса Милли комиссияға милли хоҡуҡтарҙы ҡыҫыу осраҡтарын тикшереүҙә һәм башҡа тикшеренеү проекттарын ғәмәлгә ашырыуҙа ярҙам күрһәтә.
Әлеге ваҡытта Комодини Качиа Мальта университетында кеше хоҡуҡтары фәненән уҡыта. Ул шулай уҡ университетта кеше хоҡуҡтары һәм демократизация өлкәһендә магистрҙар әҙерләүгә йүнәлеш бирә. Элек ул Утрехтск университетында (Нидерланд) һәм Одерҙағы Франкфуртта Европа Виадрина университетында саҡырылған лектор булып эшләй.
Сәйәси карьераһы
Комодини Качиа Мальта утрауында Милли партия (мальт. Partit Nazzjonalista ) ағзаһы булып тора һәм ошо партия эшендә әүҙем ҡатнаша. Уны йыш ҡына парламент төркөмөндә лайыҡлы эшләү өлгөһө һәм Мальта конституцияһына дөрөҫ төҙәтмәләр индереүсе булараҡ билдәләйҙәр. Тәүге тапҡыр 2013 йылдың мартында Мальта парламентына дөйөм һайлауҙарҙа ул үҙенең кандидатураһын сәйәси вазифаға күрһәтә.
2013 йылда ул партия уставын һәм структураларын ҡайтанан ҡарау буйынса комиссия ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Шулай уҡ Ричард Мускат менән бергә кандидаттар форумы рәйестәше итеп тәғәйенләнә.
Европа парламентына һайланырҙан алда Комодини Кичиа 2013 йылда дөйөм һайлауҙарҙа тауыштарҙы һанағанда килеп тыуған тигеҙһеҙлеккә бәйле Мальта һайлау комиссияһына ҡаршы коституцион тикшереүҙә милли партия исеменән сығыш яһарға ярҙам итә. Тауыштарҙы һанауҙағы хата судта кире ҡағылғандан һуң, ул оҙайлы һәм ентекле суд процесы барышында партия адвокатына ярҙам итә.
2014 йылдың майында Комодини Качиа Европа парламенты ағзаһы итеп һайлана. 2014 йылда Мальтала Европа һайлауҙарында һайлаусыларҙың 40 проценттан ашыуы милли партия өсөн тауыш бирә, һәм партия Мальтала Европа өсөн тейеш булған алты урындың өсәүһен ала. Тарихта беренсе тапҡыр милли партия Европа парламентында ике урындан күберәк урын биләй, һәм өсөнсө урынды Комодини Качиа ала. Парламент ағзаһы булғанда ул Европа халыҡ партияһына ла ағза булып инә.
Комодини Качиа Европа парламентында өс комитет һәм делегациялар ағзаһы була. Ул хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса комитет, Фәләстин закондар сығарыу советы менән бәйләнеш буйынса делегация, Урта Диңгеҙ Союзының парламент ассамблеяһында делегация ағзаһы була. Хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса комитетта авторлыҡ хоҡуҡтары мәсьәләләре буйынса парламент докладсыһы вазифаһын биләй. Бынан тыш, ул кеше хоҡуҡтары буйынса подкомитет, мәҙәниәт һәм мәғариф буйынса комитет һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән бәйләнеш буйынса делегация ағзаһы урынбаҫары була.
Европарламент ағзаһы итеп һайланғандан һуң Комодини Качиа үҙенең тыуған илендә өҫтәмә рәүештә етәксе функцияларын үҙ өҫтөнә ала. 2014 йылдың октябрендә шул мәлдә милли партияның һәм оппозицияның лидеры булған Симон Бусуттил Комодини Качианы Мальтала партияның сәйәси форумдары координаторы итеп тәғәйенләй, ә 2015 йылдың ғинуарында уны мәғариф һәм мәшғүллек буйынса күләгәләге министр итеп тәғәйенләй.
Волчанск (Свердловск өлкәһе)
Волча́нск — Свердловск өлкәһендә ҡала. 9,5 мең кеше йәшәй. Волчанка ярында тора.
Тереза Комодини Качиа
Сәйәси карьераһы
2017 йылда Комодини Качиа дөйөм һайлауҙың һөҙөмтәһе менән килешмәй, һәм 22 тапҡыр ҡайтанан тауыштарҙы иҫәпләгәндән һуң 4244 тауыш менән һигеҙенсе һайлау округы буйынса депутат итеп һайлана. Тәүҙә ул үҙ урынынан баш тарта, ләкин һуңынан үҙ ҡарарын юҡҡа сығара һәм Европарламент ағзаһы вазифаһынан китеүе һәм ил парламентында үҙ урынын аласағы тураһында белдерә.
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
Комодини Качиа үҙенең кеше хоҡуҡтары менән бәйле мәсьәләләр буйынса тикшеренеүҙәрен һәм докладтарын Европаның күп кенә институттарына тапшыра. Европа берлегенең бәлиғ булмағандар менән сауҙа, расизм, ксенофобия, дискриминация, мәғлүмәтте һаҡлау, психик сәләмәтлек, мәғлүмәтте яҡлау, иммиграция һәм законһыҙ репатриация буйынса төрлө документтарына үҙ өлөшөн индерә. Ул шулай уҡ раса, теге йәки был мәсьәләгә ҡарашы, йәки сексуаль ориентацияһы билдәләре буйынса эш урынында дискриминациялау тураһында доклад тәҡдим итә. Америка университетының Вашингтон Юридик колледжының кеше хоҡуҡтары буйынса журналында мәҡәләләр баҫтырып сығара.
Наградалары
2008 йылда Тереза Комодини Качиа халыҡ-ара йәштәр палатаһының «ун күренекле йәш кеше» тип аталған йыл һайын тапшырыла торған премияһының төрлө йүнәлештәге ике категорияһында — бөтә донъяла тыныслыҡ һәм кеше хоҡуҡтары өлкәһендә, шулай уҡ сәйәси, хоҡуҡи һәм хөкүмәт эштәре өлкәһендә премияға лайыҡ була
2016 йылдың мартында «Парламент» журналы Комодини Качианы корпоратив идара итеү өлкәһендә евродепутат тип атай. Был награда уның Брюсселдә тапшырылған тәүге наградаһы була, һәм журнал түбәндәгене яҙып сыға: «''Комодини Качиа үҙ эшенә индергән энтузиазмы һәм ялҡынлы дәрте өсөн юғары баһалана. Ул үҙенең байтаҡ ғүмерен Евроберлек сәйәсәтен эшкәртеүҙә Мальтаның граждандар йәмғитенең ҡатнашыуын киңәйтеүгә бағышланы''».
То-Яха (Надуй-Яха ҡушылдығы)
То-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тор-Ёш
Тор-Ёш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1-се Этҡол
1-се Этҡол (1-е Иткулово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1071 кеше. Почта индексы — 453673, ОКАТО коды — 80206816001.
Икенсе исеме — Ямаш.
Исеменең килеп сығышы
Баштағы атамаһы — Ямаш (Бөрйән ырыуының бер түбә башлығы исеменән алынған, XVIII быуаттың башына тиклем). 1755 йылғы башҡорт ихтилалынан һуң ауылға ихтилалдың етәкселәренең береһе булған Ялан Этҡолдың исеме бирелә. Филолог-тикшеренеүсе М. Ғ. Усманованың фекеренсә Ямаш ойконимынан — бөрйән ырыуының ямаш түбәһенән — алынған
Тарихы
XVII быуат аҙағында барлыҡҡа килгән. Ауыл хәҙерге ваҡытта ла ике исемле булып ҡала, халыҡ араһында Ямаш тип тә йөрөтәләр. Этҡолдоң шәхесе билдәһеҙ булып ҡала. Уның өлкән улы — Хоҙайназар (1772—1812), Хоҙайназарҙың улы Торсонбай (уның улдары Мөхәмәтшәриф, Мөхәмәткәрим), Хызыр (уның улдары Хәйбулла, Аллабирҙе); уртансы улы Ҡанбулат (1743 йылғы), уның улы — Әбделяппар (1782 йылғы), уның балалары — Аҡназар (уның улы Әбделман, ейәне Әбделҡадир, Әбделҡадирҙың балалары — Шәйхислам, Ғәле, ғдисам, Ихсан, Ғәләмитдин, Ейәнбай, Ғималитдин, Фәхритдин); Канбулаттың уртансы улы — Йәғәфәр (1788 йылғы), уның балалары — Ҡаһымтүрә, Әхтәм; Этҡолдоң кесе улы — Монасип, уның улдары — Әбделғәзи (1781—1857), Әбделмән (1783 йылғы), Сәйфулла (1789 йылғы, Сәйфулланың улы — Ниғмәтулла) һәм Сафиулла (1806 йылғы). Әбделғәзм Монасиповтың улы — Мөхәмәтлатиф (уның улдары Фәйзулла, Сафиулла), Мөхәмәтсафа (уның улы Усман), Ғәйетҡол, Мөхәмәтҡунафия). Әбделмәндең балалары — Дирас, Сәләхитдин, Шаһихәттәр, Нәжмитдин. Сафиулла Монасиповтың ике улы була — Асатулла һәм Ниғмәтулла (уның улы Ғәҙелша).
1755 йылғы ихтилалда Бөрйән улусында етәкселәр рәтендә Йылан Этҡол һәм Хоҙайбирҙе мулла булыуы билдәле. Әсфәндиәровтың фаразы буйынса, Ялан Этҡол Этҡол ауылына нигеҙ һалыусы булыуы бар. Бынан тыш, XVIII быуаттың 70-се йылдарында төйәләҫ йылғаһы буйында ауылы булған. Әлеге ауыл кешеләре Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡышлауар йылғаһы буйындағы Этҡол ауылы халҡы менән бәйләнештә торған. Ихтилалдың икесне етәксеһе Хоҙайбирҙе мулла икенсе Этҡол ауылында йәшәгән. Уның улы Азамат Хоҙайбирҙин 1816 йылғы VII ревизияла күрһәтелгән, уның улдары — Таһир һәм Мөхәмәтсәләх. Брагинды үлтереүҙә ғәйепләнгән 80 кешегә, шул иҫәптән Сураш, Ялан Этҡол һәм Хоҙайбирҙе Баҙраковҡа, кәңәшмәлә ҡаҙаҡта яғына ҡасырға тәҡдим яһала. Унан Сураш батырҙың ҡайтыуы хаҡында билдәле.
XVIII быуат аҙағында Этҡол ауылы сағыштырмаса ҙур ғына ауыл була. V ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, бында 68 йортта — 501 кеше, 1859 йылғы Х ревизияһына ярашлы 84 йортта — 532, 1885 йылда 85 йортта 561 кеше йәшәгән. 1864 йылда Этҡол ауылы — 1-се Бөрйән улусы үҙәге булып тора, XIX быуаттың икенсе яртыһында ауылда ике мәктәп, 14 лавка була, дүшәмбе көндәрендә баҙар ойошторола. 1814 йылда Парижғаса барып еткән 15-се полк яугирҙар Сәйфулла Монасипов, Ишмырҙа Илсебаев, Айсыуаҡ Ҡанбулатов көмөш миҙалға лайыҡ булалар. XIX быуаттың уртаһында махсус белем алған һәм Ырымбур хәрби госпиталендә тәжрибә туплаған фельдшер Азаматов йәноҙаҡ Мөхәмәтсәлих улы фельдшер булып эшләй.
Йәйләү урындары — Аҡморон, Туғыҙбай һәм Һаҡмар йылғалары буйҙары, XIX быуатта йәйләүгә 40 арба сыға. 399 кеше башына 275 йылҡы малы, 210 һыйыр, 331 һарыҡ, 150 кәзә тура килә. 90 дисәтинәлә 824 бот ярауай игене сәселә, шуның 100 бото Мөхәмәтсәлих Һиҙиәтов хужалығына тура килә. Этҡол ауылы халҡы бер нисә яңы ауылға нигеҙ һала.
1891 йылда мәҙрәсә базаһында билдәле мәғрифәтсе Батыргәрәй Юлыев ауылда урыҫ-башҡорт мәктәбен аса, мәктәптә урыҫ теле, гуманитар предметтар ныҡлап өйрәнелә.
Совет осоро
Бөгөнгөһө
Хәҙерге ваҡытта ауылда урта мәктәп (Б. Юлыев исемен йөрөтә), «Яҙгөл» балалар баҡсаһы, ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана, участка хәстәханаһы, мәсет бар. Башҡорт Республика компьютер лицейы ябылған. Мәктәп бинаһына Чечнялағы хәрби хәрәкәттә һәләк булған мәктәпте тамамлаусылар К. А. Исмәғилев һәм Х. М. Усмановҡа 2007 йылда мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда бөрйән ырыуы башҡорттары йәшәй (100 %).
Терменьга (Вага ҡушылдығы)
Терменьга (Теркенка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 398 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Святица (Лочмяша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡушма һөйләм
Ҡушма һөйләм — ике йәки бер нисә ябай һөйләмдән төҙөлгән һөйләм ҡушма һөйләм тип атала.
Миҫалдар
Аҡрын ғына ел иҫә, башаҡтар ҡыштырлаша, улар гуйә уҙ-ара серләшә (өс ябай һөйләмдән тора, сөнки грамматик нигеҙе өсәү).
Ҡағиҙә
Ҡушма һөйләм эсенә ингән ябай һөйләмдәрҙе мәғәнә һәм интонация уртаҡлығы берләштерә.
Ҡушма һөйләм эсенә ингән ябай һөйләмдәр үҙ-ара теҙеү йәки эйәртеү юлы менән бәйләнеп киләләр. Мәҫәлән: ''1) Аҡ ҡайындар һары кулдәк кейгән, ҡыҙыл яулыҡ болғай уҫаҡтар. (Р. Хәкимйәнов.) 2) Һыуҙар шулай аға бирер, ҡарамай ярҙарына, тик куңел ҡайтмай буламы ғумере яҙҙарына! (И. Ильясова.)'' Ике һөйләм дә теҙеү юлы менән бәйләнгән, улар — теҙмә ҡушма һөйләм. Тәүгеһе — теркәуесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм, икенсеһе — теркәуесле теҙмә ҡушма һөйләм. Теҙмә ҡушма һөйләм эсендәге ябай һөйләмдәр үҙ-ара теркәуес йәки интонация ярҙамында бәйләнә. Шуға ҡарап, теҙмә ҡушма һөйләмдәр ике төрлө була: теркәүесле һәм теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр.
1) Ҡышын урман елһеҙ шаулаһа, буран булыр. 2) Болот нисек кенә кукте ҡапламаһын, ҡояш уның өҫтөндә балҡый. Был һөйләмдәр икеһе лә эйәртеуле ҡушма һөйләм, сөнки улар эсендәге ябай һөйләмдәр үҙ-ара эйәртеү юлы менән бәйләнгән.
Ҡаҙаҡфильм
Шәкен Айманов исемендәге «Ҡаҙаҡфильм» (Шәкен Айманов атындағы Қазақфильм акционерлік қоғамы) — Ҡаҙағстандың нәфис һәм документаль фильмдар киностудияһы (Алма-Ата ҡалаһы).
Башҡортостан һәм «Ҡаҙаҡфильм»
Кинорежиссер Малик Яҡшымбәтов 1969—1985 йылдарҙа «Ҡаҙаҡфильм» студияһында эшләй.
Милекселәре һәм студияның хаҡы
2014 йылдың майына акциялар 100 проценты менән Ҡаҙағстан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы йөҙөндә дәүләттеке була. 2014—2015 йылда хосусилаштырыу планына ярашлы, акцияларҙың 49 процентын һатыу ҡарала. "Ҡаҙаҡфильм"дың дөйөм хаҡы 3 398 529 000 тәңкә (18 370 427 доллар) тип баһалана.
Фильмдарҙың рейтингы
Совет осоронда (1955—1990) «Ҡаҙаҡфильм» студияһының иң кассалы таҫмалары:
Миндеш
Миндеш (Миндишево) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Ишембай ауыл Советы (Салауат районы) на ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше. Почта индексы — 452499, ОКАТО коды — 80247815002.
Географик урыны
Миндеш ауылы Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Оло Берҙәш йылғаһы буйында, район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа 37 км һәм Кропачёво тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Миндеш ауылында Ҡыр-Көҙәй башҡорттары йәшәй һәм улар Ҡыр-Көҙәй улусына ҡарай.
Миндеш ауылына 1770 йылдың 25 майында Петербург Фәндәр Академияһы академигы П. С. Паллас килгән һәм былай тип яҙған: «…уже в сумерки приехал в башкирскую деревню Миндиш, лежащую над ручьем Бирдеш, текущем в Юрюзань».
1772 йылда миндештәр Польша Барҙар конфедерацияһы күтәрелешен баҫтырыуҙа ҡатнашҡан.
Миндеш ауылы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышы буйынса билдәле. 1774 йылда Салауат Юлаев Миндеш ауылы эргәһендә ҡулға алынған.
1795 йылда Миндеш ауылындағы 30 йортта 198 кеше йәшәгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда Миндеш исеме менән иҫәпкә алынған ауылдың 45 йортонда — 250 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсете булған.
Халыҡ һаны
Миндеш ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихи фотодокументтар
1908 йылда Миндештә урыҫ яҙыусыһы, тәржемәсе, фотограф, географ һәм этнограф М.А Круковский булып, ауыл кешеләрен фотоға төшөргән. 1911 йылда Круковскийҙан Музейға Көньяҡ Урал буйлап ҙур фотоһүрәттәр йыйынтығы (382 фото) килә, унда ошо төбәктең бөтә этник төрлөлөгө күрһәтелә.(колл. № 1919). Круковский башҡорттарҙы фотоға төшөрөүҙә ауырлыҡтарға осрай, башҡорттар йыш ҡына фотоға төшөүҙән баш тарта, быны исламда кешеләрҙең һүрәттәрен төшөрөүҙе тыйыу менән аңлата. Шуға күрә Круковский Өфө мөфтөйөнән «фәнни маҡсатта» фотоға төшөрөргә рөхсәт ала.:
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Туғыҙтимер (ауыл)
Туғыҙтимер  (Тугустемир —Ырымбур өлкәһеТөйлөгән районындағы ауыл, Туғыҙтимер ауыл Советының административ үҙәге.
Географияһы
Төйлөгән район үҙәгенән төньякҡа табан 22 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1794 йылдан, подполковник Никифоров Туғыҙтимер исемле ауыл янында ер һатып алған мәлдән бирле телгә алына. 1790-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Никифоров бында Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан крәҫтиәндәр килтереп урнаштырған. 1800 йылда ауылда 30 хужалыҡта 200 кеше йәшәгән. 1840—1867 йылдарҙа ауыл бер нисәалпауыт ҡулында булған, шул иҫәптән Виктор Звенигородский тигәне лә бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған ҙур йорт төҙөгән булған. XIX быуаттың икенсе яртыһында мөлкәт икенсе бер хужаға күсә. Ипполит Данилович Шотт тигән был кеше ауыл тарихына ҡарағай урманы ултыртыу һәм шарап етештереү, быяла заводы асыу менән инеп ҡалған. Ауылда 1854 йылда сиркәү төҙөлә. Уны Звенигородскийҙың ҡатыны Екатерина иҫтәлегенә Святая Великомученица Екатерина сиркәүе тип атағандар.
Ауылға башта Никифоровка, аҙаҡ Михайлов тигән алпауыт исеме менән Михайловка тип исем биргән булғандар.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса 793 кеше (урыҫ 81 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 595 кеше йәшәгән.
Фирфрауский командир (йыр)
Фирфрауский командир — башҡорт халыҡ йыры.
Тарихы
Һирәк яҙмаларҙың береһе. Уны 1993 йылда Өфө ҡалаһында ғалим Казбек Сәғит улы Баймөхәмәтов йырлауынан Ф. А. Нәҙершина магнитофон таҫмаһына теркәгән. Башҡарыусы үҙе әлеге көйҙө Башҡортостандың Ҡыйғы районында элекке Ҡыйғы театрының артисы, төрлө музыкаль ҡоралдарҙа оҫта уйнаусы Басир Бикмөхәмәтовтан ишеткән.
Риүәйәте
Башҡорт дәүләт университеты доценты, тарихсы Дияс Йәндурин был йырҙың Ете йыллыҡ һуғыш (1756—1763) заманында Ырымбурҙа хеҙмәт иткән бригадир фон-Фрауэндорф исеменә бәйле булыуын белдерә. Ғилми сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Фрауэндорф яуға йыйынған башҡорт һәм мишәр полктарын Өфөгә смотрға оҙатып йөрөгән. Йырҙың һүҙҙәренән күренеүенсә, командирҙың һалдаттар араһында абруйы булмаған: геройҙы ата ҡуян менән сағыштырыу шул хаҡта һөйләй. Фамилияһының үҙгәртелеүе лә мыҫҡыллау тойғоһона бәйле булыуы ихтимал.
Белгестәр «Фирфрауский командир» йыры «Перовский» йырының бер вариантына оҡшашлығы булыуын билдәләйҙәр, был фольклор традицияларының тотороҡлоғонан килә һәм фольклорҙа була торған хәл.
Йырҙың тексы
Урыҫса яңғырашы:
Саруа (күл)
Саруа күле Башҡортостан Республикаһының Нуриман районының үҙәге Ҡыҙылъяр (Красная Горка) ауылынан 30 км алыҫлыҡта, Саруа ауылы янында урынлашҡан. Унан шул уҡ исемдәге йылға ағып сыға. 1965 йылда күл «тәбиғәт ҡомартҡыһы» тип иғлан ителгән.
Барлыҡҡа килеүе
Убылған карст соҡороноң ауыш каналы төбөндә (Һәүлә йылғаһы ҡоя) урынлашҡан воклюз тибындағы һыу сығанағынан барлыҡҡа килгән. Аҫҡы пермдең һаҡмар һәм әртә ярустары тоҡомдарында формалашҡан; соҡоро һуҙылған, уйһыу. Ағып ятыусы күл. Көнсығыш ярҙары текә, таулы, урман менән ҡапланған, көнбайышы — тигеҙ, асыҡ туғай.
Ландшафт
Тирә—яҡ ландшафы киң япраҡлы—ҡара ылыҫлы урмандан тора. Күлдә Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарына индерелгән европа бәрҙеһе йәшәй
Нуриев Дамир Әхмәт улы
Нуриев Дамир Әхмәт улы (18 март 1941 йыл — 28 апрель 2023 йыл) — ғалим-философ. 1970—1976, 1993—2011 йылдарҙа һәм 2014 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2011 йылдарҙа философия һәм социология факультеты деканы, философия тарихы һәм фәне кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (1996), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998).
Саруа (күл)
Ландшафт
Уны халыҡ йылға башы, ҡаран тип тә йөрөтә. Тәрәнлеге 38 метрғаса етә.
Конкур
Конку́р (concours hippique — ат ярыштары) — конкур майҙанында билдәле бер тәртиптә, билдәле бер ҡатмарлылыҡта һәм бейеклектә урынлаштырылған ҡаршылыҡтарҙы еңеү буйынса ярышыу.
Нуриев Дамир Әхмәт улы
Биографияһы
Дамир Әхмәт улы Нуриев 1941 йылдың 18 мартында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Салауат районы Көҫәпәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Конкур
Конкур — ат спортының бик тамашалы төрө. Уңышҡа өлгәшеү өсөн спортсының һәм аттың ныҡышмалы һәм оҙайлы күнекмә үтеүе мөһим. Һыбайлы ҡыйыу, тәүәккәл, һиҙгер булырға, атҡа оҫта идара итергә тейеш. Аттың иһә бик ҡеүәтле булыуы, ҡаршылыҡҡа еткән мәлдә көслө этәрелеп, таһыллы һикерә белеүе, хәрәкәттәренең теүәллеге, ҡаршылыҡ өҫтөнән ырғып үткән һәм ергә баҫҡан саҡта тигеҙлек һаҡлай алыуы, һығылмалы булыуы зарур.
Нуриев Дамир Әхмәт улы
Биографияһы
Урта белемде Арҡауыл урта мәктәбендә ала. 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай һәм философия кафедраһында ассистент итеп эшкә ҡалдырыла. 1973—1975 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында, тәбиғи факультеттарҙың философия кафедраһы аспирантураһында уҡый һәм «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1976 йылдан Дамир Нуриев Өфө элемтә ҡорамалдары заводына социолог булып эшләй, 1978 йылдан хеҙмәт эшмәкәрлеген Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында (хәҙер Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы) дауам итә: ассистент һәм өлкән уҡытыусы була. 1981—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында (хәҙер Башҡорт дәүләт медицина университеты) шул уҡ вазифаларҙы башҡара, ә 1988—1993 йылдарҙа ошо уҡ уҡыу йортонда доцент булып эшләй.
Конкур
Тарихы
Конкур Францияла барлыҡҡа килгән тип һанала. XIX быуаттың 50-се йылдарында Париждағы аттар күргәҙмәһендә беренсе тапҡыр төрлө ҡаршылыҡтар аша һикереү буйынса ярыш үткәрелә, уны «конкур-иппик» тип атайҙар.
Нуриев Дамир Әхмәт улы
Биографияһы
1993 йылдан Дамир Әхмәт улы — Башҡорт дәүләт университетында: башта доцент, 1996 йылдан — профессор, философия кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 2000 йылдан — философия һәм социология факультеты деканы, философия һәм фән тарихы кафедраһы мөдире.
Ғалим 2023 йылдың 28 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Конкур
Тарихы
XIX быуаттың икенсе яртыһынан конкур-иппиктар — Бельгияла һәм Италияла, 1895 йылдан — Рәсәйҙә, шунан Германияла һәм Америкала үткәрелә башлай. Ҡыҫҡартып, конкур тип аталған был ярыштар Британ утрауҙарында ла тарала. Тиҙҙән конкур халыҡ-ара спортҡа килеп инә.
Нуриев Дамир Әхмәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Профессор Дамир Нуриевтың фәнни тикшеренеүҙәре философияның мөһим мәсьәләләре — онтология, гноселология, логика һәм фәндең методологик нигеҙҙәрен өйрәнеүгә йүнәлтелгән. Уларға арналған 80 артыҡ ғилми хеҙмәте, шул иҫәптән тиҫтәгә яҡын монография донъя күргән. Ғалимдың докторлыҡ диссертацияһы философик категория булараҡ "материя"ның нигеҙҙәрен асыҡлауға арналған.
Конкур
Тарихы
1900 йылда ат менән һикереү ярышы Париждағы II Олимпия уйындары программаһына индерелә.
Нуриев Дамир Әхмәт улы
Ғилми хеҙмәттәре
рус телендә:
Конкур
Тарихы
1902 йылда Рәсәй конкурсылары тәү башлапТуриндағы халыҡ-ара ярышта ҡатнаша. Кавалергард полкы корнеты Александр Родзянко Туриндағы ярышта уңышҡа өлгәшә алмай, уның ҡарауы Рәсәйгә алдынғы ысулдарҙы алып ҡайта. 1910 йылда Рәсәйҙән ротмистр Бертрен Лондонда Канада кубогын яулай. 1911 йылда шунда уҡ Рәсәйҙән тағы бер ярышсы Король Георг V Кубогына лайыҡ була, ә 1912, 1913 һәм 1914 йылдарҙағы сағыу еңеүҙәре өсөн урыҫ конкурсыларына король Эдуард VII-нең күсмә алтын кубогы мәңгелеккә тапшырыла.
Ат спорты СССР-ҙа ла популяр була. 1952 йылда СССР йыйылма командаһы беренсе тапҡыр Хельсинкиҙағы Олимпия уйындарында ҡатнаша. Халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнашыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, команда арттан икенсе урынға ҡала. Конкур артабан да совет спортсыларына еңел бирелмәй. 1959 йыл сенсация килтерә: Парижда совет конкурсылары Милләттәр кубогына команда ярышында еңеп сыға. Был спортсылар Эрнст Шабайло, Андрей Фаворский, Владимир Распопов һәм Борис Лилов була. Лилов өҫтәүенә артистарса йөрөү стиле өсөн парижлыларҙың призы менән билдәләнә.
СССР-ҙың конкур командаһы (Виктор Асмаев, Вячеслав Чуканов, Николай Корольков, Виктор Погановский) 1980 йылғы Олимпия уйындарында еңә.
Күп йылдар эсендә тәүге тапҡыр 2004 йылда Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғына Рәсәй конкурсыһы Владимир Туганов эйә була.
Конкур төрҙәре
Конкур ярыштарының төрҙәре бик күп, мәҫәлән:
«Үҙ маршрутың» — һәр ҡатнашыусы ойоштороусылар тәҡдим иткән ҡаршылыҡтарҙы индереп үҙ маршрутын төҙөй.
«Көҙгө маршруты» — бер юлы ике һыбайлы ике майҙанда бер үк маршрутты үтә. Насарыраҡ һөҙөмтә менән үткәне уйындан сыға. Иң һуңғы булып ҡалған спортсы еңеүсе була.
«Ҡатмарлылыҡ арта барыу» — был төрҙә алты, һигеҙ йә ун ҡаршылыҡлы маршрут бирелә, ҡаршылыҡтар ҡатмарлаша бара. Һәр үтелгән ҡаршылыҡ өсөн мәрәй бирелә: беренсеһе өсөн — бер, икенсеһе өсөн — ике, өсөнсөһө өсөн — өс һ.б.
«Һунар паркуры» — ҡаршылыҡтар мәжбүри маршруттан тыш үтелә. Ярыш тураһындағы положениела бары тик ҡаршылыҡтарҙың бейеклеге һәм иҫәбе күрһәтелә. Бөтә ҡаршылыҡтарҙы иң ҡыҫҡа ваҡытта үтеп, иң әҙ штраф мәрәйе алған спортсы еңә.
«Стилле» — балдар һыбайлының эйәрҙә нисек ултырыуына, эш итеүенә, аттың техникаһына, парҙың бергә көйлө эшләүенә ҡарап бирелә.
«Ваҡыт нормаһына яҡынлашыу буйынса» — был төрҙә һыбайлы ойоштороусылар биргән ваҡыт нормаһына һыйырға тырышырға тейеш.
«Ырғыу көсө буйынса» — ырғыу көсө буйынса ярыш (пьюсанс) бер нисә гиттан тора, улар барышында һыбайлы маршрутты таҙа үтһә генә, сираттағы әйләнешкә эләгә. һәр гиттан һуң ҡаршылыҡты бейегәйтәләр, ярыш аҙағына ул 2,25 метрға етергә мөмкин. Ғәҙәттә дүрт гиттан һуң йомғаҡ яһала. Бер нисә һыбайлы бер төрлө мәрәй йыйған булһа, приз аҡсаһы улар араһында бүленә.
«Тиҙлекле, ҡабатлап ырғыулы классик конкур» — классик конкур ҡаршылыҡтарҙы еңеүҙә аттың һәм һыбайлының һәләттәрен асыҡлау маҡсатын ҡуя. Маршрутты таҙа һәм етеҙ үтеү иҫәпкә алына. Әгәр ике йә унан күберәк һыбайлы гитты бер төрлө һөҙөмтә менән үтһә, ырғыу тағы ла бер йә ике тапҡыр ҡабатлап үткәрелә һәм еңеүсе асыҡлана.
Ҡағиҙәләр
FEI (Халыҡ-ара ат спорты федерацияһы) ҡағиҙәләренә ярашлы, конкур өсөн асыҡ арена майҙаны 3200 квадрат метрҙан да кәм булырға тейеш түгел. Иң ҡыҫҡа яғы 40 метрҙан кәм булмай. Пони өсөн конкур кәм тигәндә 2400 квадрат метрҙа үткәрелә. Ябыҡ конкур манежының майҙаны кәм тигәндә 1200 м² һәм минималь киңлеге 20 м була.
Тәнде яҙыу һәм күнегеү яланының майҙаны
Асыҡ күнекмәләр майҙанының минималь үлсәме — 15 м × 35 м. «Конкур Иппик» һәм ябыҡ биналарҙағы ярыштар өсөн яҙылыу һәм күнегеү яланының майҙаны кәм тигәндә 15 м киңлектәге 400 квадрат метр минималь майҙанлы була. Күнекмәләр яланында кәм тигәндә бер бейеклек һәм бер киңлек барьеры торорға тейеш.
Ҡыңғырау
Ҡатнашыусыларға хәбәр биреү өсөн ҡыңғырау ҡулланыла, мәҫәлән, сираттағы ҡатнашыусыға майҙанға сығырға әҙерләнеү тураһында: Әгәр ҡатнашыусы таҡтатыу сигналынан һуң туҡтамаһа йә тейешле сигнал булмайынса тороп сығышын яңыртһа, уның дисквалификацияланыуы ихтимал.
Флагтар
Барьер сиктәре буйлатып флажоктар ҡаҙап сығыла. Киңлекле ҡаршылыҡта кәм тигәндә ике ҡыҙыл һәм ике аҡ флажок торорға тейеш. Ҡатнашыусы һәр ваҡыт аҡ флагты — һулда, ҡыҙылын уңда ҡалдырып үтергә тейеш.
Сығыш яһау ваҡыты
Гит ваҡыты һыбайлы менән аттың старт һыҙығын аша үткәненән алып иҫәпләнә башлай һәм финиш һыҙығын киҫкәндә тамамлана.
Старт һыҙығынан финиш флажогына тиклем үтелә торған дистанция маршрут тип атала. Үтеү тәртибенә ярашлы маршруттағы ҡаршылыҡтарға номер һуғыла, ҡатнашыусы маршрутты үҙе һайлай ала торған ярыш төрҙәрендә генә улай булмай.
Маршрутты күрһәтеү
Конкурҙа ҡатнашыусылар ҡаршылыҡтарҙың урынлашыу тәртибе менән танышһын өсөн уларға маршрут буйлап бер тапҡыр үтеү рөхсәт ителә. Ярыш яланына эш кейемендә инеү тыйыла. Спортсы ҡаршылыҡтар урынлашҡан грунт торошон ҡарай, ҡаршылыҡтарҙың үлсәмдәрен самалай ала.
Маршрутты төҙөүсе (курс-дизайнер)
Маршрутты төҙөүсе (курс-дизайнер) маршрутты һалғанда ҡатнашыусыларҙың да, тамашасыларҙың да мәнфәғәттәрен иҫәпкә ала. Ҡаршылыҡтар ат гитты таҙа үтерлек итеп теҙелергә тейеш. Маршрутты проектлағанда һәм ҡорғанда ҡатнашыусыларҙың әҙерлек кимәле иҫәпкә алына һәм ҡаршылыҡтарҙың ҡатмарлылығы шуға ярашлы итеп ҡорола. Ярыш башланырҙан ярты сәғәт элек маршрутты төҙөүсе маршруттың ентекле һыҙмаһын яланға сыға торған урынға мөмкин тиклем яҡыныраҡ итеп элеп ҡуйырға тейеш. Судьяларға ла һыҙманың күсермәләре тапшырыла.
«Конкурстан тыш»
Конкурсһыҙ ҡатнашыусы «конкурстан тыш» тип билдәләнә. «Конкурстан тыш» тигән ат һәм һыбайлы пары призға дәғүә итә алмай, үтелгән гит өсөн мәрәйҙәр башҡа класҡа йә ярышҡа күсерелә лә, иҫәпкә алына ла алмай. Конкурстан тыш ҡатнашыусыларға ҡабат ырғыу ҙа ҡатнашыу ҙа рөхсәт ителмәй.
Судьялар
Ҡатнашыусылар һаны 120-нән артмаһа, конкур ярышын өс судья хөкөм итә. Әгәр көнөнә 120-ләп гиттан артыҡ үтеләһе булһа, дүрт судья эшләй, 200 гиттан күберәк булыр тип күҙ алланһа, судьялар биштән дә кәм булырға тейеш түгел. Һыу ҡаршылығы булһа, өҫтәмә судья индерелә. Гиттар һаны 50-нән артмаһа, ике судья етә.
Конкур өсөн тәғәйенләнгән кейем
Ҡағиҙәләргә ярашлы, ат та, һыбайлы ла бөхтә булырға тейеш. Үҙ формаһы булған ассоциация ағзалары ярыш ваҡытында уның униформаһында булырға тейеш. Башҡа осраҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ ҡатнашыусылар һыбай йөрөү өсөн редингот кейә. Ирҙәр аҡ галстук менән редингот кейә. Халыҡ-ара ярыштарҙа рединготтың төҫө һыбайлының ҡайһы илдән булыуына ишараларға мөмкин. Ирланд һыбайлылары, мәҫәлән, йәшелде кейә. Һаҡлыҡ каскаһын кейеү мәжбүри. Ҡамсы рөхсәт ителә, ләкин оҙонлоғо 750 миллиметрҙан артырға тейеш түгел. Һыбайлыларға шпорҙар ҙа рөхсәт ителә, тик осло остары аҫҡа һәм ситкә ҡарап торорға тейеш. Бынан тыш һыбай йөрөү кейеменән итек йә крага, бридж һәм күлдәк кейелә. Көн бик эҫе булһа, судьялар редингот кейеү мотлаҡ түгеллеге тураһында ҡарар сығара. Ямғыр яуһа, плащ кейергә рөхсәт итеүҙәре мөмкин.
Һикергәндәге хаталар
Һикергәндә ҡаршылыҡҡа зыян килтерелһә йә ат һыулы канауға баҫһа, был хаталар теркәлә. Һайғау йә барьерҙың башҡа элементы бәреп төшөрөлөп, ҡаршылыҡтың бейеклеген йә киңлеген боҙған осраҡ та иҫәпкә алына. Бейеклек ҡаршылығын үткәндә аҫҡы һайғауҙың төшөүе хатаға һаналмай.
Маршрут һыҙмаһын боҙоу
Әгәр ярышта ҡатнашыусы ҡаршылыҡтарҙы эҙмә-эҙлекле тәртиптә үтмәһә, ул «маршрут һыҙмаһын боҙа». Был ҡатнашыусы дисквалификациялана.
Йығылыу
Гит барышында ат менән һыбайлының бер-береһенән айырылыуы йығылыуға һанала. Бөтә конкур ярыштарында ла йығылыу автомат рәүештә дисквалификацияға килтерә (айырым осраҡтарҙа — штраф мәрәйҙәренә).
Ваҡыт нормаһын ашып китеү
Гитҡа бүленгән ваҡыт нормаһын үтеп киткән ҡатнашыусыға ярыш ҡағиҙәһенә ярашлы штраф мәрәйҙәре тейә. Максималь һәм минималь рөхсәт ителгән ваҡыт була, һәм унан сығып киткән өсөн ҡатнашыусыға штраф мәрәйҙәре бирелә. Ваҡыт сиктәренә ике тапҡыр һыймаған һыбайлы ярыштан сығарыла.
Ырғыуҙан баш тартыу/Туҡтап ҡалыу
Аттың барьер алдында туҡтап ҡалыуы, шулай уҡ маршрутта вольт (әйләнеш) яһауы ырғыуҙан баш тартыу тип һанала. Халыҡ-ара ат спорты федерацияһы (FEI) ҡағиҙәләренә ярашлы, ат «туҡтап ҡалһа», һыбайлы-ат пары штраф мәрәйҙәре ала, ат өс тапҡыр ҡаршылыҡты үтеүҙән баш тартһа, дисквалификациялана.
Урап үтеү
Ат флажоктар араһынан ырғымайынса ҡаршылыҡты урап үтеп китһә йә маршруттың тейешле өлөшөн тулыһынса үтмәһә, был урап үтеү тип баһалана. Бының өсөн штраф мәрәйҙәре бирелә.
Ҡарышыу
Ат алға барыуҙан баш тартһа, был ҡарышыу була. Штраф мәрәйҙәре бирелмәй.
Күнегеүҙең тыйылған ысулдары