cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Асҡаров Айнур Юлай улы
Режиссер
2017 йылда Президент грантына төшөрөлдө. Премьераһы — 2017 йылдың 3 авгусы. Рәсәйҙә прокат үтте. Сценарийҙы драматург Шәүрә Шәкүрова «Саҡ менән Суҡ» боронғо төрки эпосына нигеҙләнеп яҙған. «Әсә» фильмы 2014 йылда биш миллионлыҡ президент грантына лайыҡ булды. Картинаның жанрын режиссёр мистик драма тип билдәләгән. Фильм рус теленә лә тәржемә ителгән. «Башҡортостан» киностудияһының «Әсе бал» документаль фильмы Швецияла уҙған «КиноРюрик» рус киноһы фестивалендә конкурстан тыш күрһәтелде. «Әсе бал» шулай уҡ Санкт-Петербургта үткән ХIII "ПитерКит"тың төп бүләге, «Кадр, алға!» фестиваленең «Иң яҡшы документаль фильм» номинацияһы, «АгроСвит-2013» ХХ халыҡ-ара телефестиваленең «Фильм геройына» приздары бар. «Еңмеш» фильмы төрлө фестивалдәрҙә 40-тан ашыу бүләк алған. Кинофесивалдәрҙә ҡатнашыу һәм бүләкләнеү :
Үгеҙәй
Үгеҙәй, Өһөҙай, Өһөҙәй (монг. Өгэдэй хаан, кит.  窝阔台 ; яҡынса 1186 — 11 декабрь  1241) — Сыңғыҙхан менән Бүртәнең өсөнсө улы, Монгол империяһында ҡаған (Бөйөк хан) сифатында атаһының эшен дауам итеүсе (1229—1241). Сыңғыҙхан үҙенең үлеменән байтаҡ йылдар алда уҡ Үгеҙәйҙе алмашсыһы, вариҫы итеп һайлай. 1229 йылдың сентябрендә быны ҡоролтай ҙа раҫлай. Ә был ваҡытҡа тиклем империяны Сыңғыҙхандың кесе улы Толой регент булараҡ етәкләгән була. Үгеҙәй Сыңғыҙхандың баҫҡынсылыҡ сәйәсәтен уңышлы рәүештә тормошҡа ашырып, байтаҡ административ реформалар үткәргән, шулай уҡ Сыңғыҙхандың башҡа улдары менән бергә Төньяҡ Ҡытай һәм Урта Азияға хәрби походтарҙа ҡатнашҡан.
Баҫып алыуҙары
Үгеҙәй, 1232 йылдағы Төньяҡ Ҡытай хәрби кампанияһынан һуң хәрби хәрәкәттәр менән етәкселек итмәһә лә, Монгол империяһында баҫып алыу сәйәсәте бер ваҡытта ла туҡталмаған.
Реформалар
Үгеҙәй, империя менән етәкселек иткәндә, урындағы власть вәкилдәре һәм түрәләрҙең ярҙамынан файҙаланған. Урта Азияға һәм Иранға ҙур йоғонтоһо булған Хорезм түрәһе Мәхмүт Ялавачты Мавераннахрҙың урындағы власть башлығы итеп ҡуйған, ә кидань династияһы вәкиле Елюй Уцайҙы Ҡытай эштәре буйынса үҙенең кәңәшсеһе сифатында эшләткән.
Әбсәләм (Балаҡатай районы)
Әбсәләм (Абсалямово) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Урғалы ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 244 кеше. Почта индексы — 452570, ОКАТО коды — 80210834002.
Географик урыны
Әбсәләм ауылы Әй йылғаһының ҡушылдығы Оло Урғыла йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 55 километр һәм Урғалы тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 4 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Әбсәләм ауылына Силәбе өйәҙе Әйле улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә 1835 һәм 1840 йылдарҙа (башҡа мәғлүмәт буйынса 1795 йылда) нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсе Әбсәләм исеме менән аталған. Әбсәләмдең улдары — Сәйетғәле һәм Ҡауыс Әбсәләмовтар билдәле. Шулай уҡ Урғалы-Әбсәләм тип тә теркәгәндәр. 1795, 1816, 1834 йылдарҙа иҫәпкә алынмаған, сөнки ул осорҙа ауыл булмаған. Тәүге төпләнеүсенең улдарының исеме билдәле: 1805 йылғы Ҡауыс Әбдесәләмов, 1808 йылда тыуған Сәйетғәле Әбдесәләмов. Әммә ауыл халҡының генетик бәйләнештәре билдәле түгел. Тәүге йылдарҙа уны Әбдесәләм тип атағандар.
1870 йылда 63 йортта 334 кеше, 1898 йылда 74 йортта — 409 кеше йәшәгән.
Әбсәләм ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1859 йылда 29 йортта 359 кеше, 1866 йылда 63 йортта 334 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
XIX быуат аҙағында Әбсәләм ауылында 12 хужалыҡта мал аҫыралмаған. Был осорҙа ауылдарҙы төҙөкләндереү, эреләтеү, раҫланған план буйынса урамдарҙы дөрөҫ урынлаштырыу һәм сыуал-мейестәрҙе бөтөрөү эше барған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1905 йылда 70 йортта — 387, ә 1920 йылда 65 йортта — 322 кеше донъя көткән.
1906 йылда шулай уҡ бакалея кибете, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән. Ҡуҫа заводына утын ташыу менән шөғөлләнгәндәр.
Игенселектә төп ҡорал — көңгөр һуҡаһы була, малсылыҡ менән шөғөлләнәләр. Ауылда тирмән булған. Мәсет йорто, кибет була. Община көсө менән мөгәзәй төҙөлә.
Әлеге ваҡытта ауылда Урғалы урта мәктәбенең филиалы — Әбсәләм башланғыс мәктәбе, клуб бар.
Халыҡ һаны
Әбсәләм ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Шиловка (Иша ҡушылдығы)
Шиловка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илеш
Илеш (Илишево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 409 кеше. Почта индексы — 452275, ОКАТО коды — 80230880003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каллиграфия
Каллиграфия (грек. καλλιγραφία — "матур яҙыу") — рәсем сәнғәте нең бер тармағы. Уны матур яҙыу сәнғәте тип тә йөрөтәләр. Заманса билдәләмәһе шундай: "билдәләрҙе тойғоло, аһәңле һәм оҫта итеп биҙәү сәнғәте" ; ҡулдан яҙыу оҫталығы; матур, оҫта яҙыу сәнғәте йәки һөнәре ; таҙа һәм матур яҙыу оҫталығы.
Яҙ ыу тарихы — ул кешенең техник мөмкинлектәре, мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге, матди наҡыҫлыҡтары, ваҡыт һәм арауыҡ ҡыҫаларында  эстетик төшөнсәләрҙең  үҫеше тарихы. Имлә стиле ғәҙәттә шрифт, ҡул йәки алфавит тип тасуирлана.
Хәҙерге заман каллиграфияһы ярайһы уҡ күп төрлө — ул ҡәҙимге асылмаларҙа ҡулдан яҙылғандарҙан  башлап тойғоларҙы сағылдырғанда билдәләрҙең аныҡ хәреф һүрәтләнешен юғалта төшөүе хас булған юғары сәнғәткә тиклемге даирәне биләй. Классик каллиграфия шрифтлы эштәрҙән һәм ҡалыплашмаған ҡулъяҙма төрҙәренән ныҡ ҡына айырыла, хәйер, каллиграф уныһын да, быныһын да эшләй белергә тейеш; хәрефтәрҙең рәүеше борон барлыҡҡа килгән, ләкин ҡул менән яҙған саҡта улар көтөлмәгән үҙгәрештәр ҙә кисерә.
Әле каллиграфия башлыса саҡырыу асылмаларында һәм туй ҡотлауҙарында, шулай уҡ граффитиҙа, шрифтарҙа, ҡулдан яҙылған логотиптарҙа, дини сәнғәт тә, график дизайнда, таштарҙағы уйылма яҙыуҙарҙа һәм тарихи документтарҙа йәшәй. Каллиграфияны телевидениела биҙәү алымы сифатында, шулай уҡ ҡылыҡһырлама, тыуыу тураһында таныҡлыҡ һәм башҡа документтарҙа ҡулдан яҙыу ихтыяжы булғанда ла ҡулланалар.
Көнбайыш Европа каллиграфияһы
Европа каллиграфияһы грек-рим яҙмаһы йүнәлешендә  үҫә. Уның әлегә тиклем файҙаланылыусы классик өлгөләре антиклыҡ дәүерендә үк ҡулланылған. Тәүге алфавит тар  беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Этруск алфавиты латин алфавитының элгәре булған. Тәүҙә тик баш хәрефтәр генә ҡулланылған, ә юл хәрефтәре һуңынаныраҡ, Каролингтар осоронда барлыҡҡа килгән.
Христианлыҡ таралыуы Көнбайышта каллиграфия сәнғәтен үҫергән, сөнки Библи яны һәм башҡа дини текстарҙы күпләп күсереп яҙырға тура килгән. Каллиграфия сәнғәтенең айырыуса сәскә атҡан осоро VII—IX быуаттарға Ирланди яға һәм Шотланди яға  тап килгән, унда монахтар һүрәттәр менән биҙәлгән Инжил китаптарын эшләгән. Был китаптар Урта быуаттар сәнғәте хазинаһы булып тора.
Көнбайышта барлыҡҡа килгән гот яҙмаһы каллиграфия кәүҙәләнеше тип иҫәпләнә.
Көнсығыш Азия каллиграфияһы
Каллиграфия идеографик яҙмалы илдәрҙә (бөтәһенән элек Ҡытай, Корея,  Япония ла), шулай уҡ мосолман илдәрендә үҙенсәлекле үҫеш ала.
Көнсығыш Азияла каллиграфия өсөн тушь менән ҡылҡәләм ҡулланыла. Унда каллиграфия (ҡыт. 書法, шуфа, яп. 書道, сёдо:, кор. 書藝, сое, йәғни «яҙыу юлы») бик мөһим сәнғәт, һынлы сәнғәттең нәзәкәтле төрө тип һанала. Каллиграфия һынлы сәнғәттең уныҡына оҡшаш техникалы (тушь) ҡайһы бер стилдәренә лә йоғонто яһай (мәҫәлән, Япониялағы һәм Ҡытайҙағы Суми-э). Ҡытайҙа каллиграфия теориялаштырылған беренсе сәнғәт төрө булып тора (Цуй Хуань 77-142; Чжао И 178?; Цай Юн, 133—192).
Япон каллиграфияһы
Японияла каллиграфик яҙыу  VII быуатта ҡытай стилдәре нигеҙендә хасил була. Япон каллиграфтары ябайыраҡ һәм хислерәк бер нисә яңы стиль ижад итә. Япон идеограммалары тотош төшөнсәләрҙе бирә, улар тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә һәм кешеләрҙең структуралы-образлы аңын үҫтерә. Эдо дәүерендә (1600—1868)  кабуки-модзи һәм дзё-рури-модзи стилдәре барлыҡҡа килә, улар Кабуки һәм Дзёрури театрҙарының программаларын һәм афишаларын эшләүҙә файҙаланыла. .
Япон каллиграфияһы сәнғәте ифрат ҙур иғтибар һәм башҡарыу ижадкәрлеген талап итә. Уға  дзэн-буддизм йоғонтоһо ла ҙур була, дзэнда ул медитация сараһы, танып белеү юлы һәм остаздың рухи мираҫы булып тора.
Хәҙерге заман япон каллиграфияһы күп быуатлыҡ традицияларҙы һаҡлай һәм улар нигеҙендә яңы йүнәлештәр тыуҙыра. 1948 йылда Хәҙерге заман каллиграфияһы оҫталары ассоциацияһы ойошторола. Ул әле лә каллиграфия өлкәһендә төп берекмәләрҙең береһе һанала. Был ойошма йыл һайын күргәҙмәләр үткәрә, уларҙа боронғо өлгөләрҙең күсермәләре, хәҙерге заман оҫталарының һәм данлыҡлы каллиграфтарҙың эштәре күрһәтелә.
1950-се йылдар башында каллиграфияның абстракт йүнәлеше барлыҡҡа килә. Был стилдә яҙылған иероглифтар ғәмәлдә аныҡ мәғәнәһен юғалта һәм хис-тойғоло сәсәнлеккә этәргес бирә. Абстракт каллиграфия авторҙың уй-фекерҙәрен, хис-тойғоларын, кәйефен тамашасыға асыҡтан-асыҡ һәм туп-тура тапшыра, шул уҡ ваҡытта традицион ҡылҡәләм һәм тушь менән эш итеү  мәҙәниәтен  дә һаҡлай.
Ғәрәп каллиграфияһы
Ғәрәп каллиграфияһы (ғәр. хатти йәки хутут) ислам сәнғәтендә айырым урын биләй. Ул Ҡөрьән де күсереп яҙыу нигеҙендә барлыҡҡа килә. Шул сәбәпле яҙма һүҙ изге мәғәнә ала. Ҡазый Әхмәт ибн  Мирмунши әл-Хөсәйен (16 б.) әйтеүенсә, «мосолман Шәреғендә яҙма  һүҙҙә илаһи хикмәт күреү Ҡөрьәнде күсереп яҙыуҙа ла гонаһтарҙан ярлыҡау ҡеүәһе барлығына инандыра». Урта быуат хакимдарының күбеһе Ҡөрьән күсерергә ниәтләп нәҙер әйтер булған, әммә бының өсөн каллиграфия оҫталығына өйрәнеү талап ителгән. IX быуатта Бағдад хәлифтәре күпләп китап йыя һәм махсус үҙәктәр төҙөй башлай  (ғәр. «Дар әл-хикмә» — аҡыл йорто), уларҙа тәржемәселәр һәм күсереп яҙыусылар хеҙмәт итә. Ошо арҡала XIII быуатта Бағдадта тиҫтәләрсә мең китаплы китапханалар барлыҡҡа килә. Пергамент урынына ҡағыҙ ҡуллана башлағас, күп һанлы оҫталар Ҡөрьән күсереү, грек, пәһләүи, копт телдәренән тарих, медицина буйынса китаптарҙы тәржемә итеү менән шөғөлләнә. Һүрәтле, географик карталы китаптар барлыҡҡа килә. Артабан ғәрәп авторҙарының  шиғри йыйынтыҡтары, дивандары (шәжәрә тупланмалары) һәм башҡа әҫәрҙәре донъя күрә башлай. Ҡөрьән әҙәм, януар йә Алла һүрәтен төшөрөүҙе тыя, шунлыҡтан Аллаға рәсем аша табыныу дәһрилеккә, йәғни аллаһыҙлыҡҡа тиң тип ҡарала. Был ҡағиҙә хатта дингә ҡағылышы булмаған заттарға ла ҡағыла. Әммә каллиграфик яҙмала һын-һүрәттәр ҡулланыу рөхсәт ителә. Тәүҙә ғәрәптәр хижази стилен ҡуллана. Тора-бара яңы ысулдар хасил ителә, уларҙың күпселеге «күркәм алтау»ҙың төрләнештәре булып тора. Күркәм алтау — ул алты ҡануни почерк: нәсх (ғәр. <span style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help" title="al-Ḫaṭṭ an-nasḫ">الخط النسخ ‎‎), мөхәккәк, сүлс (ғәр.  <span style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help" title="al-Ḫaṭṭ al-Ṯuluṯ">الخط الثُلُث ‎‎), рүҡә (ғәр.  <span style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help" title="al-Ḫaṭṭ al-ruq’ah">خط الرقعة ‎‎), рәйхани һәм тәүҡи. Һәр береһе билдәле бер даирәлә ҡулланыла. Мәҫәлән, дивани яҙыуы менән ( ديواني ) дипломатик документтар яҙылған, рүҡә көнкүрештә ҡулланыуға тәғәйенләнгән, ә нәстәлиҡ  (ғәр. تعليق ‎)  менән Ҡөрьән тәфсирҙәрен яҙғандар. Хижази нигеҙендә хасил ителгән күфи яҙмаһы (ғәр. <span style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help" title="al-Ḫaṭṭ al-kufi">الخط كوفي  ‎‎) әле булһа архитектурала һәм ҡулланма сәнғәттә файҙаланыла.
Яҙыу стиле төрлө сәбәптәргә бәйле булған. Яҙыу ваҡыты ла, оҫта ла, хатта ҡараның төҫө лә әһәмиәтле һаналған. Ҡайһы бер каллиграфтар Ҡөрьән күсереү өсөн Мәккәлә булып ҡайтҡан ҡараларҙы ғына тотонған. Мосолман донъяһында китаптың абруйы артҡан һайын тиҙ яҙыу стилдәре нығыраҡ тарала барған. Һуңғыраҡ осор манускриптарының күпселеге рүҡә яҙыуы менән яҙылған. Каллиграфияны теүәл фәндәр рәтенә ҡуйыр булғандар. Һүҙҙәрҙе яҙған саҡта вертикаль хәрефтәрҙең бейеклеге, һүҙҙең юлдың ни тиклем өлөшөн алыры иҫәпләнгән. Хәрефтәрҙең киңлеге  (яҙыу үҙенсәлегенә ҡарап) ике йә өс ромб тәшкил иткән. Нисбәтте төҙөү ҡағиҙәһе ғәрәп алфавитының беренсе хәрефе булған «әлиф»тең үлсәменә нигеҙләнә. Ул вертикаль һыҙыҡ рәүешендә яҙыла. Каллиграфияла үлсәү берәмеге итеп ғәрәп нөктәһе алынған, ул оҫтаның төп эш элементы тип һанала. Әлифтең бейеклеге өстән ун икегә тиклем нөктәнән тора, нөктәләрҙең һаны стилгә һәм каллиграфтың яҙыу үҙенсәлегенә бәйле була. Әлифтең киңлеге бер нөктәгә тиң. Әлиф шулай уҡ бөтә ғәрәп хәрефтәрен яҙып ҡуйырлыҡ түңәрәк булып та хеҙмәт итә. Шулай итеп, нисбәттең нигеҙен әлифтең бейеклеге менән киңлеге һәм түңәрәк хасил итә, был  өс элементтың үлсәмдәрен оҫта үҙе сығара. Семәрле каллиграммалар яҙыу өсөн оҫталар Ҡөрьәндең киң таралған өҙөктәрен ҡуллана. Ҡайһы берҙә был каллиграммаларҙа текстың көҙгөләге сағылышы кеүек тағы бер өлөшө була. . Каллиграфия оҫталары ғәрәп мосолман донъяһында күп була. Улар араһында иң билдәлеләре: Хәлид ибн әл-Хайядж, әл-Фәрәхиди (VII б.), әл-Дахак, әл-Ишәк, Әхмәд әл-Ҡәлби, Ибраһим менән Йософ әл-Шараджи, Әхүәл әл-Мөхәррир (IX б.), Мөхәммәт ибн Али ибн Мүклә, Ибраһим әс-Сүли (X б.), Әбел-Хәсән Али ибн әл-Бәүүәб (XI б.), Фатима әл-Бағдади һәм Шүһдә бинт әл-Абнари (XII б.), Яҡут әл-Мөстәсими (XIII б.), әл-Ҡалҡашанди (XV б.) һ.б. Иң оҫта каллиграф тип Яҡут әл-Мөстәсими (1203—1298) табылған. Ул каллиграфия стилдәре системаһын һәм уның серҙәренә өйрәтеү методикаһын да эшләгән.
Әрмән каллиграфияһы
Вагаршапат ҡалаһы әрмән каллиграфияһының һәм ҡулъяҙма китабының тәүге үҙәге була. Тарихҡа әрмән каллиграфияһы менән ҡулъяҙма сәнғәтенең 1500-ҙән ашыу үҙәге билдәле, улар төрлө осорҙа барлыҡҡа килгән һәм ҙурлығы буйынса ла төрлө булған. Иң әһәмиәтлеләре Вагаршапат, Сюник (Татев, Гладзор һ.б.), Вараг, Нарек, Аргин, Ахпат, Санаин, Ахтамар, Гетик, Гошаванк, Хоранашат, Хор Вирап, Глак ҡала-ауылдарында, шулай уҡ  Муш, Ерзнка,  Карин,  Карс, Апракунис, Адана, Ван, Битлис, Яңы Джульфа һәм башҡа монастырҙарҙа урынлашҡан булған.
Һинд каллиграфияһы
Һиндостанда яҙыу тарихы беренсе император Ашока (б.э.т. 3 б.) осоронан баш ала. Ашока үҙ ҡулы аҫтында булған халыҡтарҙың бөтә тормош-көнкүрешен, йәшәйешен солғарлыҡ хоҡуҡ ҡағиҙәләрен иғлан итә. Был ҡағиҙәләр ташҡа уйып яҙыла. Тиҙҙән Кхарости һәм Брахми тигән ике яҙыу системаһы барлыҡҡа килә. Брахми хәҙерге осорҙағы деванагари  («Аллалар ҡалаһынан килгән шрифт») шрифтының нигеҙе булып тора. Дини текстарҙа девангари һирәк ҡулланыла. Һиндтәр баҡыр таҡталарға, ағас ҡағыҙына, пальма япраҡтарына яҙыр булған .
Матур каллиграфик яҙыу сәнғәте  15-16 быуаттарҙа мосолмандар менән бергә килә. Ошо осорҙа мәктәптәр асыла, оҫталар эшенә,  файҙаланылған материалдарға, буяуҙарға, туштарға төп талаптар барлыҡҡа килә. Һиндостандың һәр төбәгенә үҙ стиле хас була. Мәҫәлән, Бенгалияла — туғра стиле, Һиндостандың көнсығышында һәм Гуджаратта  — тәүки, нәсх, риҡә, көньяғында нәстәлиҡ стилдәре киң тарала.
Һинд оҫталары каллиграфик яҙмаларын төрлө материалдарға төшөрә. Улар ташҡа, ҡағыҙға, тәңкәләргә, туҡымаға һ. б. яҙа .
Материалдар һәм эш ҡоралдары
Яҙыу өсөн кәм тигәндә ҡағыҙ, перо һәм тушь кәрәк. Шулай уҡ төрлө төҫтәге пасталы авторучкалар, акварель, гуашь, ҡара, буяулы баллонсыҡ (граффити өсөн), пастель, күмер һ. б. ҡулланыла ала.
Перо барлыҡҡа килгәнсе яҙыу билдәләре ташҡа уйыла, таяҡ менән балсыҡҡа яҙыла. Сағыштырмаса ҡаты өҫлөктәргә билдәләрҙе төшөрөүҙең төрлө ысулдары таралыу ала  (ҡайын туҙына, балауыҙға яҙыу). Беренсе перолар шәкәр ҡамышынан яһала. Урта быуаттарҙа нигеҙҙә ҡаҙ ҡанатынан алынған ҡауырһын ҡулланыла. 18 быуатта ҡорос перо барлыҡҡа килә.
Каллиграфия алымдары
Каллиграфияның төрлө алымдары бар. Кәкерсәктәр, ҡойроҡсалар, ырғаҡтар, ҡаты һәм йомшаҡ штрихтар, тулҡынлы һәм һыныҡ һыҙыҡтар, мөйөшләп яҙыу, хәрефтәрҙе һәм һүҙҙәрҙе геометрик фигураларға йә башҡа төрлө арауыҡҡа урынлаштырыу, ҡайһы бер хәрефтәрҙе ҡатлап, ҡалғандарын ҡатламай ғына яҙыу, һүҙҙәрҙе йә хәрефтәрҙе ниндй ҙә булһа һын ҡиәфәтенән индереү (ғәрәп каллиграфияһы), рамдарға алыу, хәрефтәрҙе икешәр йә өсәр ҡат ҡатлау, хәрефтәрҙең ҡайһы бер һыҙыҡтарына йәнәш башҡа төҫ менән һыҙыҡтар өҫтәү һ. б. ҡулланыла.
Каллиграфияның үҙенсәлектәре
Каллиграфия, ҡағиҙә булараҡ, яҙманы ҡатмарлаштыра, уҡыуҙы ҡыйынлаштыра, ләкин күркәмләндерә. Ҡайһы берҙә каллиграфия яҙманы уҡып булмаҫлыҡ итеп үҙгәртә  — бындай каллиграфияны документтарҙа ҡулланыу тыйыла.
Каллиграфияны ҡулланыу
Каллиграфия күп төрлө рәсми булмаған документтарҙа, мәҫәлән, асылмаларҙа, тыуған көнгә ҡотлауҙарҙа һ. б. ҡулланыла. Ләкин рәсми документтарҙа уның иң еңел һәм һәр кемгә аңлайышлы алымдары ғына ҡулланыла ала. Йәнә имза кеүек итеп һалынан граффитиҙар  йыш ҡына каллиграфияға оҡшаш була, уның тик штрихтары ғына ҡалыныраҡ.
Кера (Горьковское ҡушылдығы)
Кера  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Кёшки) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Мутная (Вильва ҡушылдығы)
Мутная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Кера (Горьковское ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мутная (Вильва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Кера (Горьковское ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мутная (Вильва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лушев Пётр Георгиевич
Лушев Пётр Георгиевич (18 октябрь 1923 йыл — 23 март 1997 йыл) — совет хәрби етәксеһе, армия генералы, Советтар Союзы Геройы (1983).
Биографияһы
Петр Георгиевич Лушев Архангельск губернаһы (хәҙерге Архангельск өлкәһе) Емцы өйәҙе Побоище ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бер нисә йылдан ғаилә Архангельск тирәһендәге Ленин исемендәге урман заводы ҡасабаһына (3-сө ЛДК) күсә; Архангельскиҙа 95-се һанлы урта мәктәпте тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та 1941 йыджың авгусында Ҡыҙыл Армияға алына. Кесе лейтенанттар курсын тамамлай. Ғәмәлдәге армияла- 1942 йылдың июненән. Волхов һәм Ленинград фронттарында һуғыша. 19-сы гвардия уҡсылар дивизияһы 61-се гвардия батальоны 1-се уҡсылар полкының взвод командиры, 1944 йылдан — уҡсылар ротаһы командиры, 1945 йылда — батальондың өлкән адъютанты (хәҙерге армияла батальон штабы начальнигы вазифаһына тап килә).
1942 йылғы Синявин һөжүм операцияһында ҡатнаша (1942 йылдың июлендә — башы, 30.8.1942 йылдың 30 авгусында мина ярсығы менән һул янбашы яралана, икеһе лә еңел яра), Ленинград — Новгород, Балтик буйы операцияларында, Курляндия төркөмөн ҡамауҙа ҡатнаша. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1943 йылдың октябрь айында Украинала Лушевтың атаһы — ҡыҙылармеец Лушев Егор Федорович (1895—1943) — һәләк була.
Һуғыштан һуңғы осор
Һуғыштан һуң 1947 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу курсын тамамлай. Танк батальоны штабы начальнигы, танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә. 1951 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 1954 йылда И. В. Сталин исемендәге Хәрби бронетанк ғәскәрҙәре академияһын тамамлай. 1954 йылдан — танк полкы командиры, танк дивизияһы командиры урынбаҫары була.
1966 йылда Генераль штабы хәрби академияһын тамамлай. 1966 йылдың июленән — 44-се күнегеү танк дивизияһы командиры. 1968 йылдың май айынан — Мәскәү хәрби округында 4-се Кантемир гвардия танк дивизияһы командиры. 1969 йылдың июненән Германиялағы Совет ғәскәрҙәре төркөмө нөң дөйөм ғәскәри армияһы командующийының беренсе урынбаҫары була, 1971 йылдың ноябренән — ГСВГ составындағы 1-сеҠыҙыл Байраҡ гвардия танк армияһы командующийы (штабы Дрезденда, ГДР). 1973 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге СССР Ҡораллы көстәре Генераль штабы Хәрби академияһы ҡарамағындағы Юғары академия курсын тамамлай.
Юғары команда вазифаларында
1973 йылдың 30 июленән алып — Германияла Совет ғәскәрҙәре төркөмө баш командующийының беренсе урынбаҫары, 1975 йылдың июненән — Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы, генерал-полковник (1976 февраль). 1977 йылдың ноябренән — Урта Азия хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1980 йылдың ноябренән — Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. Хәрби дәрәжәләр «Армия генералы» хәрби дәрәжәһе 1981 йылдың 2 ноябрендге СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы тәғәйенәлән. 1985 йылдың июленән Германияла Совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң баш командующийы..
1986 йылдың июнь айынан СССР Оборона министрының беренсе урынбаҫары. 1989 йылдың 24 ғинуарынан Варшава килешеүенең Берләштерелгән Ҡораллы көстәрҙең һуңғы баш командующийы.1991 йылдың 26 апреленән СССР Оборона министрлығы ҡарамағындағы Генераль инспекторҙар төркөмө хәрби инспектор-советнигы.
СССР Юғары советының 10-сы һәм 11 саҡырылыштары депутаты (1979—1989).1989 — 1991 йылдарҙа — СССР халыҡ депутаты 1981—1990 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.
Отставкала
1992 йылдың ғинуарынан — отставкала. Мәскәү ҡалаһында йәшәгән. 1997 йылдың 23 мартында вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Архангельск ҡалаһындағы 95-се мәктәптә уның иҫтәлегенә 2005 йылда мемориаль таҡтаташ асыла.
Труев
Труев — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/776 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ кавказ телдәре
Төньяҡ кавказ ғаиләһе — 1980 йылдарҙа С. А. Старостин тарафынан күҙалланған гипотетик ғаилә. Был атама аҫтында ике — абхаз-адығ һәм нахск-дағстан тел ғаиләләре берләшә. Берләшмәне күп ғалимдар инҡар итә. Беренсе төр менән С. А. Старостин — хатт, икенсе төркөм менән хуррито-урарт телен яҡынлаштыра.
Гипотетик ғаилә телдәре Төньяҡ Кавказда, шулай уҡ Яҡын Көнсығыштағы күп һанлы диаспораға таралған. Уға 40 тере, 1 күптән түгел бөткән тел һәм 1 яҙма тел инә.
Старостин гипотезаһы
Лексика кимәлендәге ҡайһы бер оҡшашлыҡтар күптән билдәләнһә лә, быны фәнни нигеҙләү ынтылышы яңы ғына, атап әйткәндә, С. А. Старостин тарафынан барлыҡҡа килә. Әммә уның оппонентары күп, бигерәк тә сит ил лингвистикаһында[кем?]undefined.
Старостин нигеҙ һалған хәҙерге макроскомпаративистикала төньяҡ кавказ ғаиләһе син-кавказ макроғаиләһенә инә.
Элегерәк төньяҡ кавказ ғаиләһе картвель телдәре менән бергә «иберий-кавказ» берлеген барлыҡҡа килтерһә, хәҙер был ҡараш барлыҡ лингвистар тарафынан тиерлек инҡар ителгән. Атап үтелгән телдәр ғаиләләре араһында уртаҡ һыҙаттар булыуын оҙаҡ ваҡыт тығыҙ бәйлнештә йәшәү менән аңлатырға була. Был Кавказ тел берлеге тураһында һөйләү мөмкинлеген бирә.
Кёшка
Кёшка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Кёшки) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2508 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асылбаев Юныс Баһауетдин улы
Асылбаев Юныс Баһауетдин улы (1908—1981) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры
Биографияһы
Асылбаев Юныс Баһауетдин улы 1908 йылда Бөрйән районы Яуымбай ауылында тыуа. 1941 йылдың йәй аҙағында Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Ауылда 5 балаһы менән ҡатыны тороп ҡала. Асылбаев М. Шайморатов етәкләгән 112-се кавалерия дивизияһында ат ҡараусы (повозочник) булып хеҙмәт итә. Хәрби Прокуратураның секретлы документтарын Висланан алып Бранденбург ҡалаһына тиклем бер урындан икенсе урынға күсереү һәм һаҡлау бурысын үтәй.
«Ҡыҙыл Йондоҙ» орденына тәҡдим ителгән награда ҡағыҙында Асылбаев Юныс тураһында бына нимә тип яҙылған: «Дошмандың авиация һөжүме ваҡытында прокурор Тесленко һәләк була. Асылбаев юғалып ҡалмай, ылауын хәүеф-хәтәрһеҙ урынға йәшереп өлгөрә, һәм шуның менән Хәрби Прокуратура канцелярияһын тулыһынса юғалтыуһыҙ һаҡлап алып ҡала. Ул ҡараған аттар һәр ваҡыт әҙер, ашатылған, оҙайлы марштар ваҡытында ылауҙың һуңлауына һәм боҙолоп ултырыуына юл ҡуймай». Һуғыштың аҙағына тиклем булып, Бөйөк Еңеүҙе Берлинда ҡаршылай. 1946 йылда демобилизациялана.
Һуғыштан ҡайтҡас Асылбаев Юныс колхозда бригадир булып эшләй. Ветеран 1981 йылда 73 йәшендә вафат була.
Зеленова Анна Ивановна
Зеленова Анна Ивановна (, —, ) — сәнғәт, әҙәбиәт белгесе, 1941 йылдан  1979 йылға  тиклем Павел һарайы -музейы директоры.
Биографияһы
Анна Ивановна Зеленова Санкт-Петербургта завод  эшселәре ғаиләһендә тыуған. 1921 йылдан 1930 йылға тиклем 41-се  ФЗД-ла уҡый (фабрика-завод туғыҙ йыллығы; элекке Петришуля). 1931 йылда чертеж-конструкторлыҡ курстарын тамамлай, унда  бер үк ваҡытта мәктәп дәрестәренә йөрөп, 1929 йылдан алып уҡый. 1931—1933 йылдарҙа Махсус металлуригя заводтарын проектлау буйынса дәүләт институтында черчение дәрестәре уҡыта һәм чертеж курстары менән етәкселек итә. 1933—1934 йылдарҙа үҙенең тыуған мәктәбендә китапханасы булып эшләй.
1933—1938 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының экскурсия-тәржемә бүлегендә һәм Ленинград дәүләт педагогия институтының әҙәбиәт факультетында уҡый, сәнғәт һәм әҙәбиәт белгесе һөнәре ала. Бер үк ваҡытта Эрмитажда экскурсовод булып эшләп, тарих һәм сәнғәт белеменең практик дәрестәрен дауам итә. Одновременно продолжала практические занятия историей искусств и музееведением, работая экскурсоводом в Эрмитаже.тарих һәм сәнғәт ғилеме практик дәрес дауам итә, экскурсовод булып эшләй Эрмитаж.
Павел һарайы һуғыш алдынан һәм блокада йылдарында
Кисекмәҫтән эшкә тотоноп, ул музей фондтарының иң ҡиммәтле өлөшөн йәшереү һәм эвакуациялауҙы ойоштора. Немец ғәскәрҙәре Павловск ҡалаһын баҫып алыуҙан бер көн алда — 1941 йылдың 17 сентябрендә һуңғы машинаға музей экспонаттарын тейәп, Ленинградҡа йәйүләп китә.
Блокадалы Ленинградта Зеленова музей байлыҡтарын һаҡлау һәм системалаштырыу буйынса эште дауам итә. 1942 йылдың февралендә Ленинград һарайҙары һәм парктары Идаралығының Музей бүлеге начальнигы вазифаһын ҡабул итә. Был осорҙа ул лекциялар һәм блокадалы ҡала халҡы һәм оборонаның алғы һыҙығы фронтовиткары өсөн, шулай уҡ госпиталдәрҙә һәм Балтик флотының караптарында күргәҙмәләр ойоштора
1943 йылдың июлендә ул Асыҡ китапхананың бүлегендә эшләй башлай, бер үк ваҡытта Всеобуч йортонда, НКВД клубында оборона темаларына күргәҙмәләр ойоштороу менән шөғөлләнә. 1944 йылдың 1 июленән Рәсәй милли китапханаһанан китә һәм Павел һарайы-музейы директоры вазифаһын биләй.
Павел һарайын реставрациялау
Павловскты немец ғәскәрҙәренән азат иткәндән һуң бер аҙна үткәс,  1944 йылдың 5 февралендә А. Зеленова, музей комплексын тергеҙеү эштәрен  башлау өсөн, Павловск һарайына  әйләнеп ҡайта. Был ваҡытта музей емереклектәр өйөмөнән торған була.
28 айлыҡ оккупация һәм һуғыштар эсендә музей хеҙмәткәрҙәре сығарып йәки йәшереп өлгөрмәгән бөтә нәмә ҡыйратылған һәм юҡҡа сыҡҡан була. Немец ғәскәрҙәре бөтә павильондарҙы емерә, күперҙәрҙе шартлата һәм 70 меңдән ашыу парк ағастарын киҫә. Сигенгәндә улар һарайҙы яндыра һәм емереклектәрҙе миналай. Һарайҙы тергеҙеү мөмкин түгел кеүек тойола.
1944 йылдың яҙынан 1978 йылға   тиклем Павел музей комплексын  тергеҙеү өҫтөндә күп һанлы  реставраторҙар төркөмө эшләй. А.Зеленова һәм А. Трескин етәкселегендә Павел һарайын һәм паркын тергеҙеү буйынса ғәйәт ҙур эш башҡарыла паркы тергеҙеү буйынса эштәр ҙур ваҡиға була һәм һарайға һәм беспрецедентного Трескина. .
Павловск ҡалаһында ватан музей реставрацияһының ысын мәктәбе төҙөлә. 1957 йылда Павел һарайының тергеҙелгән залдары килеүселәр өсөн асыла.
Бер нисә ай үткәс, 1979 йылдың  20 ғинуарында  Анна Ивановна Зеленова Ленинградтың  «партия юғары ҡатламдары»  менән килешмәүсәнлек арҡаһында музей директоры вазифаһынан китә (айырым алғанда, КПСС-тың Ленинград ҡала комитетының беренсе секретары   Ю. Ф. Соловьев менән).
2005 йылда А.И. Зеленоваға үлгәндән һуң Павловск ҡалаһының почётлы гражданы исеме бирелә. .
Хәтер
Һуңғы йылдарҙа ҡайһы бер кешеләр Павловск ҡалаһында Анна Зеленовағы һәйкәл ҡуйыу өсөн ҡултамға йыя. Һәйкәлде Баҡса урамы һәм Мәғариф урамдары киҫелешендә ҡуйырға ниәт итәләр. Эскиз пректы әҙерләнгән.
Пашин Сергей Тимофеевич
Пашин Сергей Тимофеевич (11 июнь 1946 йыл) — нефть һәм газ сәнәғәте ветераны, тау инженеры, ғалим-иҡтисадсы, йәмәғәтсе. 2003—2012 йылдарҙа «Газпром трансгаз Өфө» предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2004), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2000), Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе (2001). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986), «Почёт Билдәһе» (1980), Дуҫлыҡ (2007) һәм 3‑сө дәрәжә преподопный Сергий Радонежский (2000) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сергей Тимофеевич Пашин 1946 йылдың 11 июнендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районының Приют ҡасабаһында тыуған.
1975 йылда Өфө нефть институтын (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) тамамлай.
1968 йылдан "«Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында эшләй, 1971 йылдан участка начальнигы; 1972 йылдан — Төмән өлкәһе: 1982 йылдан «Уренгойгазпром» предприятиеһының генераль директор урынбаҫары, 1984 йылдан «Ямбурггаздобыча» генераль директоры; 1987 йылдан «Союзнефтеотдача» (Өфө) предприятиеһында генераль директор урынбаҫары. 1994 йылдан «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының генераль директоры урынбаҫары, 2003 йылдан «Газпром трансгаз Өфө» йәмғиәтенең генераль директоры. 1991 йылдан «Вьетсов‑петро» берлектәге предприятиеһының директор урынбаҫары (Вьетнам), 1995 йылдан «Топэнерджи» (Болгария) акционерҙар йәмғиәтенең башҡарма директоры.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть һәм газ сәнәғәтендә экология, иҡтисад проблемаларына арналған. Пашин ҡатнашлығында ҡатламдарҙың нефть һәм газ биреүсәнлеген арттырыу технологиялары һәм техник саралары эшләнгән һәм ғәмәлгә индерелгән; газ транспорты объекттарын файҙаланыуҙың ышаныслылығын системалы арттырған «идара итеү хәүефе» концепцияһы булдырыла; 600‑ҙән ашыу предприятие менән идара итеү стандарты эшләнә. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм дүрт уйлап табыу авторы
Муцо
Муцо - (грузинса: მუცო) - Грузиялағы ҙур булмаған ҡала. Унда 1931 йылда уҡ бер кем дә йәшәмәгән, Муцо шул ваҡытта уҡ "үле ҡала" тип атағандар. Уны берсә ауыл, берсә нығытма, берсә ҡала тип атайҙар. 2016 йылдан уны тергеҙеү эштәре башланған һәм туристик объект итеү маҡсаты ҡуйылған.
Нығытмаһы
Муцо нығытмаһы - Грузияның Хевсурети (ныне часть региона Мцхета-Мтианети ) провинцияһының боронғо нығытмаларының береһе. Андакисцкали йылғаһының (грузинса: ანდაქისწყალი) уң ярында ҡаялы тауҙа урынлашҡан (1880 м).
Легендаһы
Легендаға ярашлы, был ауыл кешеләре архангел Бролискало иконаһына табынған. Улар яугир һәм һунарсы тип танылған, даими рәүештә изге ғәскәр ағзалары булған, икона ярҙамында әкиәти хазиналарҙы һаҡлап торған. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, ул хазиналар һаман әле шул тауҙарҙа йәшерөлгән килеш ҡала.
Һылтанмалар
Муцо
Өфө статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы
Өфө статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының урта профессиональ белем биреү дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы. 1932 йылдың 15 октябрендә иҫәп-бухгалтерия хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү өсөн Өфө планлы-иҡтисад техникумы булараҡ ойошторолған. 1942 йылдан — Өфө статистика техникумы, 1967 йылдан — Өфө иҫәпте механизациялау техникумы, 1990 йылдан —Өфө информатика һәм иҫәпләү техникаһы техникумы, 1992 йылдан — хәҙерге исеме менән. 1935 йылда беренсе тапҡыр 35 дипломлы иҫәп хеҙмәткәрҙәре сығарыла. 26 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2015).
Тарихы
1932 йылда Өфөлә планлы-иҡтисад техникумы ойошторола. XХ быуаттың утыҙынсы йылдарында илдең статистика хеҙмәте Госплан ҡарамағында була һәм иҫәп-бухгалтерия хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү өсөн уҡыу йорто РСФСР Госпланы ҡарамағында була. Өфө техникумы белгестәрҙе БАССР-ҙың предприятиелары һәм ойошмалары өсөн әҙерләгән. Дәрестәр аудиторияға яраҡлаштырылған Пушкин һәм Ленин урамдары мөйөшөндә урынлашҡан йорттарҙа үткәрелгән.
1935 йылда беренсе 35 дипломлы белгестәр сығарҙы.
1942 йылда техникум Өфө статистик техникумына үҙгәртелә. Шул йылда уҡ уҡытыу Карл Маркс урамы, 15-се йорт адресы буйынса иҙән аҫтындағы бүлмәләрҙә үткәрелә.
1943 йылда техникум 35-се, 44-се мәктәп биналарына күсә, бында дәрестәр өсөнсө сменала ойошторола. Был ваҡытта техникумда уҡыған дөйөм һаны 130 кешенән 5 төркөм белем ала.
1948—1952 йылдарҙа Совет майҙанында яңы бина төҙөлә. 1952—1953 уҡыу йылында дәрестәр БАССР-ҙың төп майҙанындағы бинала үткәрелә. 1957 йылда был бина Башсовнархоз тапшырыла, ә техникумға Киров урамы, 65-се йортта урынлашҡан 44-се һанлы мәктәп бинаһы алмашҡа бирелә.
1960 йылда «Иҫәп һәм иҫәпләү эштәрен механизациялау» бүлеге, 1964 йылда -«Иҫәп һәм иҫәп-аналитика машиналарын эксплуатациялау» бүлеге асыла. 1965 йылда ситтән тороп уҡыу бүлеге асыла.
1967 йылда РСФСР үҙәк статистика идаралығы Өфө механизациялау техникумына үҙгәртелә.
1960—1970 йылдарҙа техникумдың матди-техник базаһы нығытыла, уҡыу-производство корпусы, 550 урынлы ике дөйөм ятаҡ, оҫтахана, гараж, спорт залы төҙөлә, уҡыу корпусына реконструкция үткәрелә.
1973 йылда яңы бүлек асыла — «Тиҙ хәрәкәт иткән машиналар өсөн программалау».
1978 йылдан ЭВМ ЕС1020 ЭВМ ЕС1030, ПВК М5000 менән йыһазландырылған уҡыу-хисаплау үҙәге эшләй башлай.
1980 йылдарҙа техникумдың башҡа корпустары менән тоташҡан яңы корпусы төҙөлә.
1990 йылда техникум РСФСР-ҙың Госкомстаты Өфө статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы техникумы итеп үҙгәртелә.
1992 йылда техникумға колледж статусы бирелә һәм шул ваҡыттан Өфө статистика? информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы тип атала.
2002 йылда колледж музейы асылды.
2004 йылда дистанцион уҡытыу технологиялары ҡулланыу системаһы индерелә.
2007 йылда колледж Федераль дәүләт статистика хеҙмәте ҡарамағынан Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығы ҡарамағына күсерелә.
Тамамлаусылар
1935 йылда беренсе сығарылышта 35 белгес диплом алған. Билдәле булыуынса, 2015 йылда тамамлаусылар һаны 26 меңдән ашыу булған.
Шәхсей-вәхсей
Этимологияһы
Үҙ-үҙҙәрен ғазаплаусылар ҡайғы белдереп: «Шах, Хөсәйен, вах, Хөсәйен!» — тип ҡысҡыралар, шунан ҡыҫҡартылып, Европа телдәренә, «шахсей-вахсей» булып инеп ҡалған. Әзербайжанда был йола Başyarma (Башъярма) тип атала.
Тарихы
Б.э. 680 йылында дүртенсе хәлифә Али ибн Әбү Талиптың (599-661) кесе улы Хөсәйен (620-680), үҙенә хәлифәлек юллап, Ираҡҡа йүнәлгән мәлдә, үҙе һәм 73 тарафдары Кәрбәлә биҫтәһендә үлтерелә. Шиғый мосолмандар Хөсәйенде дин өсөн ғазап сигеп һәләк булғандар, дин юлында шәһит киткән изге тип һанайҙар.
Йола
Йола шиғыйҙар күпләп йәшәгән илдәрҙә (Ираҡ, Иран, Һиндостан, Мьянма, Пакистан, Афғанстан, Ливан, Төркиә, Бахрейн һ.б.) урамда, күп кеше ҡатнашында уҙа. Фанатик шиғыйҙар, күп осраҡта руханиҙарға ялланған кешеләр, «Шах, Хөсәйен, вах, Хөсәйен !», тип ҡысҡырып, күкрәктәренә йоҙроҡ менән һуғалар, утлы күмер өҫтөндә йөрәйҙәр, үҙҙәрен сылбырҙар менән туҡмайҙар, хәнйәр йә бысаҡ менән тәндәрен йәрәхәтләйҙәр, сөнки риүәйәттәр буйынса Хөсәйендең тәненә 33 ҡылыс, 34 бысаҡ яраһы алған тип иҫәпләнелә.
Иран шаһы Реза Пехлеви (1878-1944) үҙе ил менән идара иткән осорҙа (1925-1941) урамдарҙа шәхсей-вәхсей йолаһын уҙҙырыуҙы тыя. Ләкин Иран Ислам инҡилабынан һуң әлеге тыйыу көсөн юғалта.
Эбелю
Эбелю — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 383 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Шәхсей-вәхсей
Маҡсаты
Шәхсей-вәхсей шиғый мосолмандар араһында дини хистәрҙе көсәйтеү, милли һәм дини дошманлыҡты үҫтереү маҡсатына хеҙмәт итә.
Эбелю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айғыръял
Айғыръял (Айгырьял) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Яңыбай ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше. Почта индексы — 452594, ОКАТО коды — 80210840002.
Географик урыны
Айғыръял ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Оло Ыйыҡ буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көнбайышҡа табан 10 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Айғыръял ауылына XIX быуаттың 80-се йылдарында Златоуст өйәҙе территорияһында хәҙерге Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле ауылынан бүленеп сыҡҡан кешеләр нигеҙ һалған. Артабан бында шул уҡ өйәҙҙең Бурансы, Яуыш/Иҫке Яуыш ауылы кешеләре күсеп килгән. Шулай уҡ Яңы Мәсетле, Новосёлка исемдәре менән дә билдәле булған.
1920 йылда Айғыръял ауылындағы 48 йортта 280 башҡорт йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Айғыръял ауылында төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Айғыръял ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы
Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы (26 октябрь 1908 йыл — 5 февраль 1990 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 2—8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1948), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), өс «Почёт Билдәһе» (1944, 1945, 1967) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сәрүәй Шәйбәк улы Бикбов 1908 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы) Иҫке Бикмәт ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, 1927—1928 йылдарҙа Өфө совет-партия мәктәбенең II баҫҡыс тыңлаусыһы, 1936—1939 йылдарҙа Баҡы сәнәғәт нефть академияһы студенты.
1925 йылдан комсомол, матбуғат һәм профсоюз эшендә: БАССР-ҙың Бөрө кантоны Иҫке Бикмәт ауылының секретары (1922—1924); Бөрө кантоны Ҡалмыҡ башҡарма комитеты эш башҡарыусыһы һәм хисапсыһы (1924—1925); иҫәп-статистика бүлеге мөдире, ВЛКСМ-дың Бөрө кантон комитеты инструкторы (1925—1927); ойоштороу бүлеге мөдире, ВЛКСМ-дың Бөрө кантон комитеты секретары (1928—1930); «Яш коммунар» өлкә комсомол гәзите мөхәррире (1930); ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә мәҙәни пропагандалау мөдире (1930—1931); Башҡортостан өлкә профсоюздар советы ойоштороу бүлегенең мәҙәни бүлеге мөдире (1931—1933); нефтселәр профсоюзының Ишембай промысла комитеты рәйесе (1933—1934), Ишембай автотранспорт контораһы начальнигы (1934—1935), Өфө НПЗ төҙөлөшөнөң партком секретары (1935—1936), Өфө НПЗ цехының установка начальнигы (1939—1941), Башҡортостан ВКП(б) өлкә комитетының нефть сәнәғәте бүлеге мөдире (1941—1942), Ишембай ҡала ВКП(б) комитетының беренсе секретары, (1942—1945), нефть һәм химия сәнәғәтенең бүлеге секретары урынбаҫары— мөдире, ауыр сәнәғәт, нефть сәнәғәте, сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, Башҡортостан ВКП(б) өлкә комитеты секретары, (1945—1955), БАССР Профсоюздары өлкә советы рәйесе (1956—1972).
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2-8 саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Икенсе саҡырылыш (Бөрө районының 116-сы Иҫке-Баҙан округы, өсөнсө саҡырылыш шул уҡ райондан, әммә 157-се Бөрө һайлау округы). Һуңынан дүртенсе саҡырылышҡа Бикбовты Ишембай ҡалаһы һайлай. (37-се Промысла һайлау округы), һуңынан — 95-се Туҡан һайлау округы, Белорет районы. Унан — Өфө ҡалаһы: 20-се Дзержинский һайлау округы, Ленин районының 8-се Комсомол һайлау округы, Калинин районы. Һигеҙенсе саҡырылышҡа — 97-се Октябрьский һайлау округы, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан
Мутная (йылға)
Мутная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов ҡултығы) 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтов Фәрит Ғәфәр улы
Әхмәтов Фәрит Ғәфәр улы ( — ) — кадрҙағы хәрби хеҙмәткәр, подполковник, Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы ағзаһы.
Биографияһы
1940 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Татлы (Илмәш) ауылында тыуған, милләте — башҡорт. ҡарт олатаһы Әбделмәжит 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, һуғышта ҡаһармандарса алыштарҙа һигеҙ ат алмаштырып, тере ҡайтҡан, тип иҫләй торған булған уның өләсәһе. Әхмәт олатаһы мәғрифәтле кеше, мулла, рус-япон һуғышында, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан һәм граждандар һуғышында һәләк булған. Өләсәһе яғынан Йосоп бабаһы Беренсе донъя һуғышында унтер-офицер булған, Георгий тәреһенең барлыҡ миҙалдары менән бүләкләнгән. Атаһы Белорет совет-партия мәктәбен тамамлап, яуаплы эштәрҙә эшләгән, «Металл өсөн» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары булған. Бөйөк Ватан һуғышына үҙ теләге менән китеп, Ватан өсөн яуҙа һәләк булған.
Тыуған ауылында 7 йыллыҡ мәктәп тамамлаған. Артабан ул Белорет ҡалаһындағы ФЗО-ға уҡырға ингән.
Хеҙмәт юлын Магнитогорск калибрлау заводында сым һуҙыусы булып башлаған. Магнитогорск-Белорет-Өфө тимер юлын һалыуҙа ҡатнашҡан. Эшенән уны, байтаҡ хеҙмәттәштәре менән бер рәттән, Ҡаҙағстанға — Ҡустанай өлкәһенә оҙайлы эш сәфәренә ебәргәндәр.
Унан ҡайтҡас, Өфө йылға училищеһын тамамлап, пароходта ла, Саҡмағош районында нефтсе булып та эшләп ала. Ошо мәлдә ул киске урта мәктәпте тамамлай.
1962 йылда хәрби хеҙмәткә, Диңгеҙ флотына алынырға тейеш еренән уға хәрби училищеға уҡырға инергә тәҡдим итәләр һәм ул быға риза була.
Ырымбур зенит-артиллерия училищеһын һәм Һарытау дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1965 йылдан уның хәрби карьераһы башлана, илдең төрлө төбәктәрендә хеҙмәт итә, бик күп миҙалдарға лайыҡ була. Ҡатмарлы шарттарҙа танк менән Висла йылғаһы төбөнән үтеп, уларҙың экипажы башҡаларға өлгө күрһәткәнен, шуның өсөн миҙал алыу тарихын ул китабында ла һүрәтләй: "Был хәл 1979 йылдың көҙөндә, «Щит-79» тигән учение ваҡытында булды. Беҙҙең һалдаттар менән бергә поляктар, чехтар, немецтар ҙа ҡатнашты<…> Операция тамамланғас, Польшаның оборона министры В. Ярузельский беҙҙең икебеҙгә «Тыныслыҡ һағында» («На страже мира») тигән миҙал тапшырҙы. Ә СССР-ҙың оборона министры Д. Устинов беҙҙең ҡулдарыбыҙҙы ҡыҫып ҡотланы"
25 йыл ғүмерен хәрби хеҙмәткә бағышлай. 13 дәүләт наградаһы менән бүләкләнә.