cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түбәнге Золотиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сядайсуты-Яха
Сядайсуты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Варкута-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тунголька
Тунголька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)
Ҡамышлы — Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Ҡамышлы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Ауыл аша Үҙъйылға йылғаһы аға. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 20 км.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 901 кеше (410 ир-ат һәм 491 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауылда күбеһенсә башҡорттар (80 %) йәшәй, урыҫтар −17 %.
Урамдар
Ауылда 27 урам бар.
Былар ҡыҙыҡлы
2019 йылда ауылды себен баҫып ала
Воля Павел Алексеевич
Воля Павел Алексеевич (14 март 1979 йыл) — Рәсәйҙең телевидение тапшырыуҙары алып барыусыһы, һөйләү жанрындағы эстрада артисы, киноактёр, «Comedy Club» телепроектында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Па́вел Алексеевич Во́ля 1979 йылдың 14 мартында Пенза ҡалаһында тыуған.
Башҡортостандың нефтехимия сәнәғәте
Тарихы
1932 йылда Ишембай ҡалаһы биләмәләрендә нефть асыу һәм нефть эшкәртеү предприятиеһы "Башнефтехимзавод"ты төҙөү Башҡортостанда нефтехимия тармағының үҫешенә булышлыҡ итә. 1944 йылда Туймазы ятҡылыҡтарының тәрән горизонттарында девон нефтенең ҙур запасы табылған.
Башҡортостан Республикаһында нефть сәнәғәтен булдырыу сәйәси репрессиялар ҡыҙған, илдә «халыҡ дошмандарын» эҙләгән осорға тура килә. Хәл шуның менән дә ҡатмарлаша, нефть сығарыу буйынса план ике йылға туғыҙ тапҡырға арттырып ҡабул ителгәнлектән (1934 йылда 110 мең тоннанан 1936 йылға 1 миллион тонна), ул үтәлмәй. «Башнефть» 1934 йылда планды 56,9 %, 1935 йылда 82,3 %, 1936 йылда 96,8 % үтәй. Башҡортостан чекистары террористик ойошма темаһын уйлап табалар, йәнәһе Өфөлә Харитонов, Ишембайҙа промысла директоры Р. Бучацкий («Башнефть» трест идарасыһы урынбаҫары хоҡуғы менән), 1937 йылда Бучацкий «ғәйебен таный» һәм «төҙөлөштө һуҙҙым, аҡсаны туҙҙырҙым, төҙөлөш өсөн һайланған майҙансыҡ Ишембай ҡасабаһы халҡы һаулығы өсөн хәүефле», тип белдерә. Шулай уҡ ул уның троцкистәр ойошмаһына 22 кеше, шул иҫәптән трест идарасыһы Ганшин Б., ғилми тикшеренеү институты етәксеһе Г.Маркарян инә, тип күрһәтә. 1937 йылдың 25 декабрендә СССР Юғары судтың Хәрби коллегияһы утыҙ ике нефтсене атырға хөкөм итә һәм мөлкәтен тартып ала. Ҡырҡтан ашыу «ҡоротҡос» азатлыҡтан мәхрүм булған төрлө ваҡытҡа хөкөм ителеп (5-тән 20 йылға тиклем) мөлкәте тартып алына. Хөкөм ителеүселәрҙең ҡатындары ла зыян күрә, улар ҡулға алынып, 5 йылдан 10 йылға ҡәҙәр хөкөм ителәләр.
Бөйөк ватан һуғышы йылдарында төбәктең күп предприятиелары үҙгәртеп ҡорола. Эвакуацияланған ҡорамалдар базаһын Ишембай нефть эшкәртеү заводында ҡулланып, газолин етештерә башлайҙар, яңы технологик ҡоролмалар һаны арта. Төньяҡ-Кавказ нефть эшкәртеү заводынан күсерелгән ҡорамалдар Өфө нефть эшкәртеү заводында яңы цехтар асырға мөмкинлек бирә. Һөҙөмтәлә заводтың ҡеүәте арта, ассортименты киңәйә һәм продукция сифаты күтәрелә, яҡты нефть продукттарын һайлап алыу яҡшыра. Бындай ыңғай үҙгәрештәр сеймал инеү сикләнгән шарттарҙа ҙур әһәмиәткә эйә була
Эйәрсән нефть газын файҙаланыу ниәтенән, эшкәртелгән нефть һәм газ продукттарын ҡулланыу маҡсатында 40-сы йылдар аҙағында Башҡортостан Республикаһында нефтехимия предприятиелары төҙөлә башлай. 1947 йылда Яңы-Өфө, 1950 йылда Яңы-Ишембай, ә 1954 йылда Черниковка (һуңынан КПСС-тың ХХII съезы исемендәге Өфө заводы тип үҙгәртелә) нефть эшкәртеү заводтары төҙөлә. Уларға урындағы нефть промыслаларынан нефть торбалары һуҙыла. Аҙаҡ башҡа райондарҙың нефть эшкәртеү заводтарына сей нефть ҡыуыу өсөн ҙур оҙонлоҡтағы торба магистралдәре булдырыла (Туймазы — Иркутск, Ишембай — Орск).
1945 йыл менән сағыштырғанда 1955 йылда нефть сығарыу 11 тапҡырға арта. 1955 йылдың июлендә Башҡортостан илдең бөтә нефть сығарыу райондары араһында тәүлек эсендә сығарылған нефть күләме буйынса беренсе урынға сыға. Саҡмағош һәм Шкапов нефть ятҡылыҡтары төркөмөн файҙалана башлау менән, 1958 йылда сығарылған нефть күләме 23,1 млн т етә.
Рубежанск химкомбиинаты цехтары базаһында гербицид етештергән Өфө химия заводы булдырыла. Стәрлетамаҡта Украинанан һәм Белоруссиянан эвакуацияланып килгән сода цехы ҡорамалы ҡорола. Урындағы аш тоҙо һәм эзбизташ ресурстары базаһын ҡулланып, 40-сы йылдарҙа ҡалала сода етештереү ҡоролмаларын ҡороу башлана. 60-сы йылдарҙа Стәрлетамаҡта химзавод төҙөлгән, ә 1975 йлда Мәләүез минераль ашламалар етештереү буйынса химия заводы сафҡа индерелә. 1960 йылда тармаҡта башсовнархоз ойошторолған. Улар район эсендә кооперацияны киңәйтеү эшендә, махсуслаштырылған производстволарҙы туплауҙа ыңғай роль уйнайҙар. Предприятиелар берләшә, шул иҫәптән элегерәк төрлө ведомстволарға буйһонғандары ла. Мәҫәлән, ҡулланылған сеймал, энергетика, транспорт һ. б., әммә ведомстволар айырымлығы булған Стәрлетамаҡ сода, цемент һәм шифер заводтарын башсовнархоз сода-цемент комбинатына берләштерә. Яңы — Ишембай нефть эшкәртеү заводы Салауат комбинаты составына индерелә, һәм шулай итеп, нефтехимия комбинаты барлыҡҡа килә. Башҡортостан совнархозы буйынса бөтәһе 71 предприятие берләштергән, был хәл матди, финанс, хеҙмәт һәм предприятиенең башҡа ресурстарын рационал ҡулланырға, улар араһында бәйләнеште тәртипкә һалырға мөмкинлек биргән.
1960-90.-сы йылдарҙа катализаторҙар, ҡором, лак, буяу, урман химия һәм көнкүреш химия тауарҙарын һ.б. етештереү ҡеүәте арта. Төбәк буйынса 1985 йылда 1960 йыл менән сағыштырғанда, продукция етештереү 22 тапҡырға арта, 1990 йылда — 23,4 тапҡырға. Тармаҡтың 21 хеҙмәткәренә фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн Социалистик хеҙмәт геройы исеме бирелә, утыҙҙан ашыу хеҙмәткәр Дәүләт премияһы лауреатына лайыҡ була.
Етештереү киңәйеү менән ассортимент та арта, нефтехимия ихтыяждары өсөн углеводород сеймалын етештереү арта. Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводы катализаторҙар һәм эреткестәр етештереүҙе үҙләштерә. Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында парафиндарҙы етештереү башлана. КПСС-тың XXII съезы заводы синтетик май кислоталарын бирә башлай.
Тармаҡ Башҡортостан Республикаһы сәнәғәтенең 21,2 % тулайым продукцияһын етештерә (1994).
Сеймал базаһы — нефть, тәбиғи һәм эйәрсән газ, нефть һәм газ эшкәртеү продукттары. Тармаҡты үҫтереүгә, шулай уҡ яғыулыҡ һәм һыу менән тәьмин итеү мөмкинлеге лә булышлыҡ итә.
90 йылдарҙа яғыулыҡ-энергетика ресурстарын етештереү кәмей, ул уртаса 15-25 % тәшкил итә. Тәбиғи яғыулыҡ (нефть, газ) сығарыу ҡыҫҡара, 2000 йылда уны эшкәртеү продукттарын сығарыу арта (автомобиль бензины, дизель яғыулығы). Был яңы технологияларҙы үҙләштереү процессы менән бәйле. Тармаҡ предприятиелары приватизациялана һәм хужаларҙы бер нисә тапҡыр алыштыра. Башҡортостан республикаһы хөкүмәте нефть химияһы предприятиеларын «Башнефтехим» холдингы аша контролдә тота. «Салауатнефтеоргсинтез» предприятиеһы тәүҙә Башҡортостан хөкүмәте ҡарамағында һәм «Башнефть» нефть компанияһында ышаныслы идаралыҡта була. Һуңынан 2007 йылда бурысы өсөн акцияларының контроль пакетын һатып алған Газпромға тапшырыла. Һөҙөмтәлә предприятиеның исеме «Салауат газпром нефтехим» итеп үҙгәртелә.
Башҡортостан нефть запасы кәмеү менән тармаҡ предприятиеләре алдында сеймал проблемаһы киҫкен тора. Әлеге ваҡытта нефть һәм газ көнбайыш Себер, Ҡаҙағстандың Карачаганак нефтегазоконденсат ятҡылығынан һәм Башҡортостандың Арлан, Туймазы һәм Саузбаш ятҡылыҡтарынан үткәргес торбалар буйлап килә.
Предприятиелар
Эре нефтехимия сәнәғәте предприятиелары: ААЙ "Салауат Газпром нефтехим ", Өфөоргсинтез, «Башҡортостан сода компанияһы » һәм «Авангард» Стәрлетамаҡ предприятиеләре, Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводы «Химпром», Башнефть-Өфөнефтехим, «Башнефть» АНК , Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводы, «Минудобрение » Мәләүез производство берекмәһе һәм башҡалар.
Регионда 2011 йылда етештергән төп нефть продукттары тәшкил итә: автомобиль бензины — 5,22 млн т; дизель яғыулығы — 9,55 млн т; мазут — 4,39 млн т; авиакәрәсин — 0,07 млн т. .
Фән
Төбәктә тармаҡ белгестәрен Өфө дәүләт нефть техник университеты (ӨДНТУ), һәм Салауат ҡалаһындағы филиалы әҙерләй. Нефтехимия мәсьәләләре менән Органик химия институты (Рәсәй фәндәр академияһы ОХИ), шөғөлләнә, РФА-ның нефтехимия һәм катализ институты (Рәсәй фәндәр академияһы НКИ), Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы химия-технология фәндәре бүлеге.
Тармаҡтың билдәле белгестәре:
Баҫмалар
Башҡорт химия журналы (4 тапҡыр сыға).
Тамшер
Тамшер — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегультан йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишбулды (Йылайыр районы)
Ишбулды (Ижбулды) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 453696, ОКАТО коды — 80227823002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сядай-Яха (йылға)
Сядай-Яха (Юн-Яха) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Чена
Чена — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нельнюга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сураям
Сураям (Суроям) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 840 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгоброд һыуһаҡлағысынан Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, Суроям, река, левый приток Уфы, Нязепетровский район.От распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени Сураям, с основой сура — в значении «раб», «невольник», «помощник» с имяобразующим аффиксом -ям тип яҙа.
Тунгусская (Ай-Игол ҡушылдығы)
Тунгусская  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Паниха
Түбәнге Паниха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 280 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полежаев паркы
Полежаев паркы —  Санкт-Петербургтың Красносельский районындағы парк. Петергоф шоссеһы, Маршал Жуков проспекты, Авангард урамы һәм Ветерандар проспекты араларындағы 156 гектар майҙанды биләй.
Тарихы
Парктың тарихы 1840 йылдан  башлана, шул йылда Петербургтың бай генерал-лейтенанты Г. Г. Кушелев ете ауыл  — Лигово, Иваново, Иҫке-Паново, Яңы-Паново, Сосновка, Яңы-Койровка һәм Новый менән Буксгевден ғаиләһенең имениеһын һатып ала, ә  яңынан төҙөү өсөн билдәле архитектор А.И. Штакеншнейдерҙы саҡыра. Нәҡ ошо ваҡытта  инглиз пейзаж паркын булдырыу башлана, аллеялар һәм юлдар төҙөлә. Уның иҫтәлекле урындары булып инде граф үлгәндән һуң төҙөлгән Амур ғибәҙәтханаһы һәм туфтан эшләнгән  мәғәрә тора.
Хужаның ҡатыны Екатерина Дмитриевна Кушелеваның ғүмере аҙағына алпауыт ере бөлөү сигендә була һәм һатыуға ҡуйыла. Башта имение биләмәһен П.Г. Куриков һатып ала, ә һуңынан, 1879 йылда, уның өлөшөн К.М. Полежаев һатып ала һәм 1909 йылда уның улы тимер юлы эргәһендә дача ҡасабаһы төҙөй, парк территорияһы хужаларҙың фамилияһы менән  — Полежаев паркы булып атала башлай.
Революциянан һуң ҡоролмалар тарҡала, кирбестәрен һүтеп алып бөтәләр.
1930 йылдарҙа архитектор С. Е. Бровцев проекты буйынса Полежаев паркы территорияһында Клиново эшселәр ҡасабаһының беренсе сираты төҙөлә (биш кирбес торлаҡ йорт).
Тулыһынса хәлде Ленинград блокадаһы насарайта. Һөҙөмтәлә, һуғыштан һуң парк тотош тиерлек йәшәүҙән туҡтай. .
Паркты үҙгәртеп төҙөүгә маташыуҙар
1991 йылда «Полежаев паркы» концерны ойошторола, уны район советы депутаты Владислав Свириденко етәкләй. 1993 йылға ҡала төҙөлөшө советы өсөн паркты үҙәгртеп ҡороуға проект әҙерләнә, инвесторҙар эҙләү башлана, әммә  алдан уйланылған йәйге Олимпия уйындарына Петербург  әҙерлеген  иҫәпкә алып,  төҙәтмәләр индереү сәбәпле, пландар тормошҡа ашырылмай.
2003 йылға  «Полежаев  паркы» концерны үҙенең проекты өсөн  инвесторҙар  таба, әммә ул төрлө ҡала комитеттары араһында төрлө фекерҙәр тыуҙыра, ә һуңыраҡ 2004  йылда Валентина Матвиенко ЯАЙ «Адамант» концепцияһын хуплай, тик   мәҙәни-күңел асыу комплексы, дүрт ҡунаҡхана һәм бизнес-үҙәге төҙөүгә алмашҡа, ЯАЙ «Адамант» башҡа территориялар өсөн яуаплы була. ЯАЙ «Адамант» бындай тәҡдимдән баш тарта.
Иҫтәлекле урындары
Әлеге ваҡытта (XXI быуат) имение үҙе лә, башҡа   XVIII-XIX быуат биналары ла һаҡланмаған, сөнки  уларҙы   1932 йылда  «кәрәкмәгәнлеге» өсөн һүтеп алғандар. Лигово быуаһы һуғыштан алда уҡ ағыҙылған һәм һәм блокада ваҡытында шлюздары емерелгәндән һуң ҡабаттан тергеҙелмәгән. Элекке дамба эргәһендә 1755 йылғы һыу тирмәнгенең фундаментын табырға була. Нина Сиркәүенән алыҫ түгел биш Клин йортоноң ҡыйратылған фундаменты ҡалдыҡтарын табырға була. Парк территорияһының өлөшө һаҙлыҡҡа әйләнгән йәки ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫкән. Тик Дан аллеяһы үткән Дудергофка йылғаһы эргәһе генә яҡшы торошта. Элекке Лигово ауылы Маршал Жуков проспектының ике яғында Стачкалар проспектынан Бурцев урамына тиклем урынлашҡан булған.
Һуғыштан һуң
Парктың төп объекттары  Бөйөк Ватан һуғышы һәм блокада  менән бәйле.
Кузьминовка (Стәрлетамаҡ районы)
Кузьминовка (Кузьминовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 302 кеше. Почта индексы — 453164, ОКАТО коды — 80249864008.
Тырышка
Тырышка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куказар йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы
Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы (5 ғинуар 1934 йыл) — театр актёры. 1987 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Татарстан Республикаһының (2001) халыҡ артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019). Нуриман районының һәм Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2021).
Биографияһы
Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы Сираева 1934 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Иҫке Исай ауылында тыуған.
1952 йылда Өфө дәүләт театр-художество училищеһын (Х. Бухарский курсы) тамамлай.
Училищены тамамлағас, 1953 йылға тиклем Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй, шунан 1960—1963 йылдарҙа — Салауат башҡорт дәүләт драма театры артисы, 1964 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театрында, 1989 йылдан — Өфө йәш тамашасылар театрында, 1993 йылдан — Өфө «Нур» татар дәүләт театрында.
Сәүиә Сираева — комик һәм үткер характерлы ролдәр актёр.
Режиссер булараҡ, ул «Нур» театрында Сәйфи Ҡудаштың «Урман әкиәте» спектаклен ҡуя (1999).
«Ай ҡыҙы» телевизион фильмында (2001-02; «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы) Мәрйәм ролендә төшә.
1987 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
2021 йылдың апрелендә сәхнә оҫтаһына «Өфө ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелде.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Йыһан («Башмағым»), Сабира («Ҡыҙ урлау» — «Похищение девушки», Мостай Кәрим), Сәимә (Аманулла, «Йөнлө мөғжизә»), Гөлниса («Рәйсә» Н. Асанбаев; дебют, 1960, Салауат башҡорт драма театры), Гөлирә («Аманатҡа хыянат», Ф. В . Богданов), Таифа («Өс аршын ер» А. М. Гилязов), Разия («Яңғыҙ ҡатын», Т. Ғ. Миңнуллин), Сихырсы (Н. М. Ғиматдинованың шул уҡ исемле әҫәре буйынса), Сәйҙә («Үлтер мине, күгәрсенем!», Г. Несин).
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы (1947 йылдың 1 ғинуары, БАССР‑ҙың Баҡалы районы Ҡыҙыл Бүләк ҡасабаһы) — физик,ғалим, педагог, физика‑математика фәндәре докторы (1998), профессор (1999), Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы 1947 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Баҡалы районы Ҡыҙыл Бүләк ҡасабаһында тыуа. Урта мәҡтәпте тамамлаған Башҡорт дәүләт университетына физики-математика факультетына уҡырға инә.
1971 йылдауниверситеттын тамамлай.
Хеҙмәт юлын Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Химия институтында өлкән инженер булып башлай.
1977 йылдан Башҡорт дәүләт университетына эшкә күсә, университетта дөйөм физика кафедраһында доцент булып эшләй.
1973 — 1976 йылдарҙа Киев дәүләт университетында физика-математика кафедраһында аспирантуралы уҡый. Аспирантураны тамамлағас, 1977 йылда физика-математика фәндәре буйынса кондидатлыҡ диссертцияһын яҡлай. 1997 йылда физика-математика фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1990 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында профессор булып уҡыта башлай, дөйөм физика кафедраһы мөдире итеп һайлана.
1998—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында дөйөм физика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.
1996 йылдан, бер үк ваҡытта, Өфө дәүләт нефть техник университетында физика кафедраһында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улынвң фәнни эшмәкәрлеге шыйыҡ хәл физикаһына арналған. Уның тарафынан термодинамик параметрҙар үҙгәргәндә шыйыҡсаларҙың һәм шыйыҡ ҡатышмаларҙың йылылыҡ физикаһы үҙенсәлектәре тикшерелгән, шыйыҡса—пар һәм шыйыҡса—шыйыҡса һәм башҡа фаза күсеүҙәре ваҡытында метастабиль хәлдәге бинар ҡатышмаларҙың тотороҡлолоғо критерийҙары тәҡдим ителгән.
Фәнни хеҙмәттәре
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улының 145 фәнни хеҙмәте нәшер ителгән.
Емь
Ямь, емь (фин. jäämit) - урта быуаттарла Фенноскандияҙә йәшәүсе ҡайһы бер төньяҡ халыҡтарҙың новгородтар тарафынан исемдәре атамаһы.
Этногенез
Андреас Шерен, академик А.Х. Лейберҙың «Ямь» йылъяҙмаһы яҙмаһының һәм Финляндия көньяғындағы тарихи Häme (шведсә tavastland, лат. tavaste) өлкәһе атамаһының ауаздашлығы менән Хяме (hämäläiset) финдарҙан сағыштыра. Икенсе теория буйынса ямь Ладоганың төньяҡ ярынан булған карел кабиләһе була. Төрлө телгә алынған иҫтәлектәрҙә ямь исеме төрлө халыҡтарҙы күрһәтә ала, ул берҙәм географик йәки этник төркөмдө аңлатмай.
Ямьның урыҫ исеме Хямдың фин исеменә тура килергә мөмкин. Был ахырға тиклем асыҡланмаған булып ҡала, сөнки урта быуат сығанаҡтары алыҫ ҡәүемдәрҙең исемдәрен эҙлекһеҙ ҡулланғандар, йыш ҡына уларҙы бутағандар.
Таралышы
Ямь Финляндияның үҙәк райондарына башта уҡ булмай, ә башта Ладога күле һәм Төньяҡ Двина (гипотеза авторҙары — Шенген, Барсов) араһында урынлашҡан тигән версия бар. А. Г. Ловин Двина бассейнында йәшәгән кешене балтиҡ фины тип түгел, ә фин-уғыр халыҡтарының төньяҡ фин төркөмөнә һанай. XX быуаттың беренсе яртыһында Карелия муйынтығыныж автохтон халҡы тураһында дискуссиялар алып барыла, унда Карелия һәм Ингерманландия ямьның төп йәшәү урыны булған, унан ул корела менән ҡыҫырыҡланған тип уйланылған.
Ямьның боронғо замандарҙа киң таралыуы хаҡында версия өлөшләтә Ям нығытмаһына нигеҙ һалған кескенә генә ҡәүеменең йәшәү факты хеҙмәт итергә мөмкин.
Шулай уҡ ямьдар 1042 йылда Новгород кенәзе Владимир, Ярослав Мудрыйҙың улы, ямға ҡаршы поход ҡылған ваҡытта ваҡытлы йылдар повесендә иҫкә ала. Әгәр был, ысынлап та ла, хәҙерге Финляндия территорияһына Емца йылғаһы булмайса ямға күрһәтһә, һүҙ Финляндия тарихына ҡағылышлы иң беренсе яҙыу тураһында бара булып сыға.
Яуҙары
Хроникаларҙа новгородтар һәм кареллар, Корела (Приозерск) районында йәшәүселәр XII быуатта ямдарға ҡаршы алып барған һуғышы тураһында әйтелә. Сығанаҡтар шулай уҡ ямьдарҙың Ладога буйына яуҙары иҫкә алына.
Ваҡытлы йылдар повесы ямь Рускә яһаҡ түләүен хәбәр итә. Аннары 1123, 1142, 1143, 1149, 1186, 1191, 1227 (йәки 1126), 1228, 1240, 1256, 1292, 1311 йылдарҙа ямь иҫкә алына.
1142 йылда ямь Новгород еренә һөжүм итә һәм 400 кешене юғалтып, Ладога буйында көрәштә җиңелә. 1149 йылда, рус сығанаҡтары буйынса 1000 кешенән торған яңы һөжүм ойоштора. Биш йөҙ новгородты водь менән бергә улар артынан ҡыуып китә һәм еңә.
1227 йылда Новгород кенәзе Ярослав Всеволодович новгородтар менән бергә ямьға яу йөрөй. Шул уҡ ваҡытта ул корел ҡәбиләләрен суҡындырыуҙы тормошҡа ашыра.
Сығанаҡтар
Төркөм:Фин-уғыр халыҡтары Төркөм:Карелия тарихы
Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы
Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы (Ахатов Шаукат Нурлигаянович;14 ноябрь 1922 йыл — 7 декабрь 2020 йыл) — нефть сәнәғәте эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1952—1983 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының яуаплы хеҙмәткәре: бүлек етәксеһе, идаралыҡ начальнигының етештереү буйынса урынбаҫары, баш инженер, 1970 йылдан — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған (1972), СССР‑ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Ленин (1973), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977), Почёт Билдәһе (1966) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Шәүкәт Нурлығаян улы Әхәтов — 1922 йылдың 14 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Баҙытамаҡ ауылында тыуған. 1947 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлағандан һуң, Өфө нефть сәнәғәте ғилми тикшеренеү институтының инженеры, өлкән инженеры булып эшләй. 1952— 1983 йылдарҙа Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығында: бүлек начальнигы, етештереү буйынса начальник урынбаҫары, баш инженер вазифаларын башҡара. 1970 йылдан алып идаралыҡты етәкләй, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта. Әхәтов Шәүкәт ҡатнашлығында Туймазы—Өфө, Туймазы—Омск, Шкапов—Ишембай нефть үткәргестәре, Өфө—Омск, Өфө—Петропавловск нефть продукт үткәргестәр төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла. 1970—1983 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында Шәүҡәт Нурлығаян улы нефть һәм газ транспорты һәм һаҡлау буйынса инженер-механиктар сығарылышының дәүләт комиссияһы рәйесе була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972); — СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1977); — СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983); — Ленин ордены (1973); — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1977); — «Почёт Билдәһе» ордены (1966);
Таньша
Таньша — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рычков
Рычков — фамилия.
Мирошниченко Ирина Петровна
Мирошниченко Ирина Петровна (24 июль 1942, Барнаул) — СССР һәм Рәсәй актрисаһы, йырсы, педагог. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1988).
Биографияһы
Ирина Петровна Мирошниченко 1942 йылдың 24 июлендә Барнаул ҡалаһында тыуған. Мәктәп уҡыған сағында Ленин комсомолы янындағы студияла шөғөлләнә. Унда драматург Михаил Шатров менән таныша, ул Иринанан туғыҙ йәшкә өлкән була. 1960 йылда улар өйләнешә.
1961 йылдарҙа уҡый һәм МХАТ-тың мәктәп-студияһына уҡырға инә В. П. Марков курсы). Өсөнсө курста Георгий Данелияның  «Я шагаю по Москве» фильмында төп герой Кольканың һеңлеһе Катя ролендә тәүге тапҡыр төшә.
мәктәп-студияны тамамлағандан һуң Иринаны МХАТ-ҡа ҡабул итәләр. Актрисаның ролдәре —  Маша,  «Чайка»; миссис Чивли,  «Идеальный муж»; Женя, «Валентин и Валентина», Ольга,  «Три сестры»; Даша, «Соло для часов с боем»; Ася, «Вдовец»;  Инга,  «Первый день свободы»; Серафина делла Роза, «Татуированная роза»; Аркадина,  «Чайка»;   Раневская «Вишневый сад»;  һ.б.
Актрисаның кинола иң ҙур эше булып   «Их знали только в лицо» (1966) фильмында разведчик Галина Ортынская роле тора. А.А.Тарковскийҙың  «Андрей Рублев» фильмында  Ирина Мирошниченко Мария Магдалина  ролен уйнай. Шулай уҡ «Дядя Ваня», «Кремлёвские куранты», «Пришёл солдат с фронта», «…И другие официальные лица», «Вам и не снилось…», «Рыжий, честный, влюблённый», «Тайны мадам Вонг», «Зимняя вишня» (2 һәм 3 киҫәктәре), «Клюква в сахаре» фильмдарында ҡатнаша.
1972 йылда «Это сладкое слово — свобода!» фильмын төшөргәндә Жалакявичюс Витаутас Пранович менән таныша, ул уның икенсе ире була. Никах бер нисә ай һуҙыла. Өсөнсө тапҡыр бер нисә йыл үткәс, театр буйынса хеҙмәттәше Игорь Васильевҡа кейәүгә сыға. Биш йылдан һуң улар айырылыша.
1980 йылдың 13 ғинуарында, ҡунаҡтан үҙ иномаркаһында ҡайтып барғанда, аварияға эләгә, һөҙөмтәлә умыртҡа һөйәге йәрәхәте ала. Киләһе «Шляпа фильмын төшөрөү ваҡытында  уң аяҡ менән проблемалар башлана. Будапешт ҡалаһында термаль сығанаҡтары менән дауалау клиникаһында дауаланыуын дауам итә.
1980 йылдар башында Яңы йыл «Зәңгәр утында» ҡатнаша.
2015 йылдың 25 сентябрендә актриса А.П.Чехов әҫәрҙәренең театрлаштырылған онлайн- уҡыуҙарында ҡатнаша.
Сядете-Яха
Сядете-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Негин Евгений Аркадьевич
Негин Евгений Аркадьевич (16 ғинуар 1921 йыл — 3 февраль 1998 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы. 1949—1991 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй федераль ядро үҙәге хеҙмәткәре. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, генерал-лейтенант-инженер, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1956). Ленин премияһы һәм ике Сталин премияһы лауреаты.
50 йыл тиерлек ғүмерен РФЯЦ-ВНИИЭФ — Рәсәй федераль ядро үҙәгендә — Бөтә Рәсәй эксперименталь физика ғилми-тикшеренеү институтында («Арзамас-16») эшкә бағышлай.
Биографияһы
Евгений Аркадьевич Негин 1921 йылдың 16 ғинуарында Новгород губернаһы Бор ауылында (хәҙерге Түбәнге Новгород өлкәһе Бор ҡалаһы) хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
1948 йылда — Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм уҡсы ҡоралдар кафедраһында уҡыта башлай.
1949 йылдан Е. А. Негин — Саров ҡалаһында КБ-11 хеҙмәткәре. Кесе ғилми хеҙмәткәр булып башлап, тиҙҙән ул фәнни мәсьәләләр буйынса сектор начальнигы урынбаҫары була. 1959 йылда, 38 йәшендә, Е. А. Негин — баш конструктор, ә 1966 йылдан — ғилми етәксе Юлий Борисович Харитондың беренсе урынбаҫары. 12 йылдан һуң Евгений Аркадьевич иң яуаплы вазифаларҙа эшләй, 1978 йылдан 1987 йылға тиклем директор, 1959 йылдан 1991 йылға тиклем ядро зарядтарының баш конструкторы
1998 йылдың 3 февралендә вафат була. 1998 йылдың 6 февралендә «атом ҡалаһы» Саров почётлы гражданы һәм ветеран, Бөйөк Ватан һуғышында һәм Еңеү Парадында ҡатнашыусы, академик, авиация генерал-лейтенанты Евгений Аркадьевич Негин менән хушлаша.
Е. А. Негинды ҡала зыяратында Саров ҡалаһының почётлы граждандары араһында ерләйҙәр.
Хәтер
Түбәнге Новгород ҡалаһының 8-се лицейында Е. А. Негинға арналған музей асылған.
Тыврив районы
Тыврив районы (Тиврівський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Тыврив ҡала тибындағы ҡасабаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 41 819 кеше йәшәй.
Чуга (Пинега ҡушылдығы)
Чуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Тыдель-Тым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Раҡай Константин Михайлович
Раҡай (Рычков) Константин Михайлович (1882 — 27 ноябрь 1923) — дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, фольклорсы. Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзаһы — Тышҡы мөнәсәбәттәр (сит ил эштәре) комиссары (1920). Башҡортостан телеграф агентлығы етәксеһе (1919).
Биографияһы
1882 йылда Усть-Каменногорск ҡалаһында ярлы мещан ғаиләһендә тыуған. Тарихсы П. И. Рычковтың нәҫеленән. Бер нисә Европа телдәрен һәм ҡаҙаҡ телен белгән. Раҡай тигән псевдоним ала — был Салауат Юлаевтың ағаһының исеменән булыуы мөмкин.
Приход училищеһында белем ала. 15 йәшенән большевиктарҙың йәшерен ойошмаһына ҡушыла.
1903—1913 йылдарҙа (ҡыҫҡа өҙлөк менән) Турухан крайында һөргөндә була. Эвенк телен, шаман йолаларын әүҙем өйрәнә, эвенк теленең һүҙлеген төҙөй, Енисей эвенктарының фольклорын йыя. «Тунгус теленең грамматикаһы тәжрибәһе» («Опыт грамматики тунгусского языка») монографияһын нәшер итеүгә әҙерләй. 1914 йылда «Сибирский архив» журналында уның тарафынан яҙып алынған бер нисә эвенк халыҡ әкиәттәре баҫтырыла.
1917 йылда «Жаворонок» журналының ҡушымтаһында уның әҙәби эшкәртеүендә «Себерҙең башҡа ҡәүемдәре әкиәттәре» («Сказки сибирских инородцев») баҫылып сыға. 1917 йылда һәм 1922 йылда «Землевладение» журналында «Енисей тунгустары» («Енисейские тунгусы») очерктары донъя күрә.
Октябрь революцияһынан һуң РККА Реввоенсоветы ағзаһы, «В пути» большевистик гәзитенең мөхәррире була. Себерҙә «Степная Правда», «Советская Сибирь», «Сибирские огни» гәзиттәрендә эшләй. Артабан Мәскәүҙән Башҡортостанға эшкә ебәрелә.
1919 йылдың 18 декабрендә Башҡортостан телеграф агентлығы (БашТА) тураһында положение раҫлана, уның яуаплы етәксеһе итеп Константин Раҡай тәғәйенләнә.
1919 йылдың октябрендә Башҡортостан Хәрби-революцион комитетының (Башревком) комиссариатарын ойошторолған саҡта, «Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы шулай уҡ тышҡы мөнәсәбәттәр бүлеген (сит ил эштәре комиссариатын) булдырыу планлаштырыла. 1920 йылдың 12 ғинуарында Башревком Президиумы «Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарамағындағы тышҡы мөнәсәбәттәр бүлеге тураһында Положение»ны раҫлай. Бүлек мөдире итеп К. М. Рычков (Ракай) тәғәйенләнә.
Әммә РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты, тышҡы мөнәсәбәттәр бүлегенең функциялары «тулыһынса айырылыуҙың беренсе аҙымы тигәнде аңлата» тип белдерә. 1920 йылдың 13 ғинуарында, Артём (Ф. Сергеев) тәҡдиме буйынса, Башобком Башҡорт АССР-ының иҡтисади өлкәһендәге хоҡуҡтары тураһында резолюция ҡабул итә: «коммунистик төҙөлөш РСФСР-ҙың хужалыҡ тормошо берҙәмлеген билдәләүсе булалараҡ автономиялы республиканы ойоштороу тураһындағы килешеү айырымланыуҙы аңлатмай, ә киреһенсә, илдең хужалыҡ тормошо берҙәмлеге принцибына нигеҙләнә». Шулай итеп, партия эшмәкәрҙәре төрлө юлдар менән автономиялы республиканың сәйәси хоҡуҡтарын ғына түгел, ә иҡтисади хоҡуҡтарын да сикләргә тырыша. РКП(б)-ның Үҙәк вәкиле Артём (Ф. Сергеев) 1920 йылдың 24 февралендәге ВЧК-ның рәйесе Ф. Э. Дзержинский исеменә ебәрелгән телеграммала К. М. Раҡайҙы атырға кәрәклеге тураһында яҙа. 1920 йылдың ғинуарында Константин Раҡай партияның Үҙәк комитетына, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетына һәм Көнсығыш Коммунистик ойошмаларының Үҙәк бюроһына Ғинуар конфликты буйынса үҙенең отчетында Ф.Сергеев һәм башҡаларҙың Башҡортостандағы эшмәкәрлеген тәнҡитләп яҙа. Ул билдәләүенсә, партия функционерҙар милли мәсьәләләрҙе хәл итергә әҙер түгеллеген күрһәтә, шулай уҡ ''«Башҡортостанда власть башҡорт халҡының хоҡуҡи аңында тамыр йәйһә генә ғүмерле була. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, элекке режим да, иптәш Артём да башҡорттар араһында власҡа ҡарата, бигерәк тә урыҫтар етәкселегендәге, нәфрәт тыуҙырыу өсөн барыһын да эшләне»'' тип яҙа.
1923 йылдың 27 ноябрендә туберкулёздан вафат була.
Ижора
Ижора (ижора, пинкертон, иралин, карьяла, ижор. inkeroin, ižora, ižoralain) — аҙ һанлы фин-уғыр халҡы. Элек — водь менән бер рәттән Ижора еренең төп халҡы. XX быуат уртаһына тиклем ижора телен һәм үҙенсәлекле гадәтләрен һаҡлап килгәндәр. Хәҙерге ваҡытта тулыһынса тейәрлек ассимиляцияға дусар булғандар. Туған телдә һөйләшеүселәр һаны бер нисә йөҙгә генә етә.
Грузия тимер юлы
Грузия тимер юлы (საქართველოს რკინიგზა — Сакартвэлос ркинигза) — Грузияның тимер юлдарын хеҙмәтләндереү һәм файҙаланыу менән шөғөлләнгән транспорт компанияһы.
Ижора
Таралыштары
Ижора халҡы вәкилдәре бөгөнгө көндә Ленинград өлкәһе Ломоносов һәм Кингисепп райондарында йәшәйҙәр. 2002 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү буйынса Россияла ижора булараҡ 327 кеше теркәлгән, донъя 177се Ленинград өлкәһендә. Вистину ауылында иң күп ижора халҡы төркеме теркәлгән.
Грузия тимер юлы
Тасуирлама
Грузия тимер юлы Грузия территорияһында урынлашҡан. Төп линияларының файҙаланылыусы оҙонлоғо — 1323,9 км (Абхазия тимер юлынан тыш). Абхазия территорияһындағы линияларын да индергәндә — яҡынса 1612 км. 1422 күпер, 32 тоннель, 22 пассажирҙар вокзалы һәм 114 тейәү-бушатыу станцияһы файҙаланыла. Садахло станцияһы Әрмән тимер юлы менән тоташа, Грузия һәм Әзербайжан тимер юлдары грузин-әзербайжан сигенә тап килә.
Ижора
Телдәре
Телдәре — фин-уғыр телдәренең Балтыйк буйы фин төркөмөнә кереүсе ижора теле. Ижора теленә иң яҡын телдәр булып карел һәм фин телдәре тора.
Грузия тимер юлы
Тасуирлама
Грузияның тимер юлдары тулыһынса тиерлек электрлаштырылған, 2017 йылдың 30 октябрендә асылған 1435 мм колеялы Ахалкалаки — Карцахи — Төркиә сиге участкаһы ғына электрһыҙ. 2017 йылда Марабда — Ахалкалаки тармағы тотошлай реконструкцияланып һәм электрлаштырылып бөтә. Ошонан һуң хәҙерге Грузияның 1520 мм колеялы бөтөн тимер юлдары даими ток менән тәьмин ителгән.
Ижора
Телдәре
Ижора теле боронға карел теленең нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Тағы ла XX быуат башында эҙләнеүселәр ижора вәкилдәренең урыҫ телен аҙмы-күпме насар белеүҙәрен иҫкәртеп китәләр. Был уларҙың православ булуларына һәм урыҫ исем-фамилияларын йөрөтөүҙәренә ҡарамай күҙәтелә.
Грузия тимер юлы
Тасуирлама
Самтредиа — Тбилиси — Гардабани участкаһында (Әзербайжан менән сик) тимер юл ике юллы, ә башҡа участкаларҙа — бер юллы. Самтредиа — Батуми юлын икәүле итеү планлаштырыла, сөнки был йүнәлештә йөктәр ташыу күләме етди артҡан.
Ижора
Телдәре
Ижора теле 2009 йылда ЮНЕСКО тарафынан юҡҡа сығыусы телдәр Атласына «юҡҡа сығыу янаған» тел булараҡ керетелә.
Грузия тимер юлы
Тасуирлама
Төп тармаҡтар: Натанеби — Озургети, Марнеули — Болниси — Казрети, Гурджаани — Цнори, Пост 89км — Дедоплисцкаро, Гори — Никози, Кутаиси — Ткибули, Кутаиси — Цхалтубо, Зестафони — Чиатура — Сачхере, Хашури — Сурами.
Ижора
Тарих
Ижора халҡы тураһында беренсе иҫкә алыуҙар урыҫ сығанаҡтарында (Иоаким йылъяҙмаһы) IX быуат урталарына ҡарай.
Иҡтисад
XV быуат аҙағына инде ижорҙарҙа ауыл хужалығы нигеҙе булып һуҡалап ер эшкәртеү торған. Төп бөртөклө культуралар һоло һәм арыш булған, һирәгерәк арпа һәм бойҙай сәскәндәр, ә тағы ла һирәгерәк борсаҡ һәм ҡарабойҙай булған. Ижоралар аттарҙы, эре мөгөҙлө терелекте, һарыҡтарҙы үрсеткәндәр. Һунарсылыҡ ҙа әһәмиәтен һаҡлап ҡалған: ижоралар ҡуяндарҙы һәм тейендәрҙе аулағандар, ыласын һунары өсөн ыласындарҙы тотҡандар.
Грузия тимер юлы
Тарихы
СССР тарҡалғас, Кавказ аръяғы тимер юлы Әрмән һәм Грузия тимер юлдарына бүленә, Әзербайжан — Грузия сигенән «Беюк-Кясик» станцияһына тиклемге участка Әзербайжан тимер юлына тапшырыла. 1992 йылда 1992—1993 йылғы грузин-абхаз конфликты башланырҙан бер тәүлек элгәре абхаз-грузин сигендә Ингури йылғаһындағы тимер юл күпере емертелә. Элекке Кавказ аръяғы тимер юлы Самтредиа бүлексәһенең Ингури йылғаһынан көнбайыштағы участкаһы ғәмәлдә үҙаллы Абхазия тимер юлы булараҡ эшләй. Әзербайжан һәм Әрмән (2008 йылдан Көньяҡ Кавказ) тимер юлдары менән бәйләнеш һаҡланған.
2012 йылда Грузия тимер юлы акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәрелә.
Хәрәкәт итеүсе состав
Кавказ аръяғы тимер юлының Грузин участкаһы СССР барлыҡҡа килгән ваҡыттарҙан алып хәрәкәт итеүсе состав, айырыуса электровоздар өсөн һынау полигондарының береһе була. Сурами артылышы участкаһы СССР-ҙа йөк ташыусы составтар хәрәкәте өсөн беренсе электрлаштырылған участкка була. Ул 1932 йылда Зестафони — Хашури участкаһында һәм Хашури — Сурами линияһында электрлаштырыла. Грузияның электрлаштырылған тимер юлдарындағы тәүге локомотивтар: Хәрәкәт итеүсе составты эксплуатациялаусы локомотив деполары: Тбилиси-Пассажирский, Тбилиси-Сортировочный, Хашури, Самтредиа, Гурджаани, Кутаиси, Батуми, Боржоми (тар колеялы депо).
Ижора
Иҡтисад
Көнсығыш ижора ауылдарҙың русса яҡшыраҡ белгән халҡы Санкт-Петербурга киткән: ир кешеләр фабрикаларға һәм оҫтаханаларға киткән, ямсылар булып эшләгән, кыҙҙар имсәк бала ҡараған. Күп кыҙҙар Нарваға туҡыма фабрикаларына ялланған. Шуға ла ҡарамаҫтан ижорҙарҙа ҡалаларға күсеүе ваҡытлыса булған; 1920-се йылдарҙа әлә ижорҙарҙа 99%-ы-ауыл кешеләре булған.
Сабитов Рәшит Мәхмүт улы
Сабитов Рәшит Мәхмүт улы (әҙәби псевдонимы Рәшит Сабит; 27 март 1937 йыл — 26 февраль 2023 йыл) — журналист, шағир. 1968 йылдан «Кызыл таң» гәзитенең, 1975 йылдан — «Пионер» журналының әҙәби хеҙмәткәре, 1979—1988 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте мөхәррире, 1993—1997 йылдарҙа «Заман—Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1984). СССР‑ҙың матбуғат отличнигы (1987).
Биографияһы
Рәшит Мәхмүт улы Сабитов 1937 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Яңғыҙҡайын ауылында тыуған.
Үҙ ауылында мәктәптә уҡығанда уҡ стена гәзите мөхәррире була: шиғырҙар яҙыу менән бергә, бик оҫта итеп һүрәт тә төшөрә. Бик матур килеп сыға гәзиттәре. Шул уҡ вакытта Рәшит район гәзитенә лә шиғырҙарын, мәктәп тормошонан хәбәрҙәрен ебәреп тора. Бара-тора «Пионер» (хәҙерге «Аманат») журналына ла яҙыштыра. Ул саҡтағы мөхәррире Шәриф Бикҡолдан: «Яҙышып тор, бәйләнеште өҙмә», — тигән эстәлекле хаттар алыу уны ҡанатландыра.
Ауылында мәктәпте тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы ауыл хужалығын механизациялау училищеһендә уҡып, «киң профилле тракторист-машинист» һөнәре ала, хеҙмәт эшмәкәрлеген Яңғыҙҡайын МТС-нда башлай.
Ҡара диңгеҙ флотында өс йыл хәрби бурысын үтәгәндән һуң, Урта Азия тарафтарына юллана. Унда Бохара ҡалаһы янында нефть эҙләү экспедицияһы идаралығында быраулаусы ярҙамсыһы булып хеҙмәт сынығыуы ала. Аҙаҡ кире Башҡортостанға ҡайта.
1975 йылдан «Пионер» журналына әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1979—1988 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте мөхәрирре, 1993—1997 йылдарҙа «Заман-Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәрирре урынбаҫары.
Ижад юлы
«Йәшлегем йөҙө» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1980 йылда баҫылып сыға. Артабан бер-бер артлы 1981 йылда «Ыласындар бейек оса», 1985 йылда «Ҡыйғаҡ‑ҡыйғаҡ ҡаҙ ҡысҡыра», 1988 йылда «Һүнгән йондоҙ яҡтыһы» хикәйәләр һәм повестар йыйынтыҡтары донъя күрә. Балалар өсөн яҙылған «Һаумы, мәктәп!» (1983), «Мин нефтсе булам — Я буду нефтяником» (1987) китаптары ла бар. Уның шиғырҙарына композиторҙар Нариман Сабитов, Данил Хәсәншин, Хөсәйен Әхмәтов һәм башҡалар йырҙар яҙған.
Тонга (Сосьва ҡушылдығы)
Тонга (Кесе Тонга) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөтә донъя сауҙа үҙәге
Бөтә донъя сауҙа үҙәге  — Нью-Йоркта (АҠШ) Манхэттен финанс округында Минору Ямасаки проекты буйынса төҙөлгән ете бинанан торған комплекс. Ул рәсми рәүештә 1973 йылдың 4 апрелендә асыла. Комплекстың архитектура доминантаһы — ике башня, уларҙың һәр ҡайһыһы 110 ҡаттан тора: Төньяҡ (бейеклеге 417 м, ҡыйығында ҡуйылған антеннаны иҫәпкә алғанда — 526,3 м) һәм Көньяҡ башня (бейеклеге 415 м).
шулай тип иҫәпләнә.
Тарихы һәм төҙөлөшө
Нью-Йоркта Бөтә донъя сауҙа үҙәген булдырыу идеяһы беренсе тапҡыр 1943 йылда тәҡдим ителә. Нью-Йорк штатының закондар сығарыу йыйылышы Нью-Йорк губернаторы Томас Дьюиға төҙөлөштө планлаштыра башларға мөмкинлек биргән закон проекты ҡабул итә, әммә әҙерләү 1949 йылда туҡтатыла.
1961 йылда иғлан ителгән тәүге пландарҙа Бөтә донъя сауҙа үҙәген төҙөү өсөн Ист-Ривер боғаҙының яр буйын файҙаланырға тәҡдим ителә. Ике штат агентлығы булараҡ, Порт идаралығы Нью-Йорк һәм Нью-Джерси губернаторҙарынан яңы проекттарҙы хуплау алырға тейеш була.
Нью-Джерси губернаторы Роберт Б. Мейнер Нью-Йоркта хаҡы 335 миллион долларлыҡ проект төҙөүгә ҡаршы була. 1961 йыл аҙағында Нью-Джерси штатының губернаторы Мейнер менән һөйләшеүҙәр һөҙөмтә бирмәй, һуңынан 1962 йылдың башында вазифаһынан китә.
Гудзон йылғаһы аша яңы автомобиль тоннелдәре һәм күперҙәр асылғандан һуң, Нью-Джерси штатындағы Гудзон — Манхэттен тимер юлдарында (H&M Railroads) пассажирҙар ағымы һиҙелерлек кәмей (1927 йылда 113 миллион пассажирҙан 1958 йылда 26 миллионға тиклем).
1961 йылдың декабрендә Остиндың Порт идаралығы директоры Дж. Тобин менән яңы һайланған Нью-Джерси губернаторы Ричард Дж. Хьюздың осрашыуында Гудзон аша Port Authority Transit Hub (PATH) транспорт хабын төҙөргә һәм Нью-Джерсиҙан H&M Railroads һатып алырға тәҡдим ителә.
Порттар идаралығы Бөтә донъя сауҙа үҙәге проектын Түбәнге Манхэттендың көнбайыш яғындағы Хадсон Терминал төҙөлөш майҙансығына күсерергә ҡарар итә. Порт хакимиәтенең H&M Railroads компанияһын һатып алыуы менән бәйле, Нью-Джерси Бөтә донъя сауҙа үҙәге проектын хупларға ризалаша.
Шулай уҡ Нью-Йорк мэры Джон Линдсейҙың һәм Нью-Йорк ҡала советының хуплауы кәрәк була. Ҡала менән аңлашылмаусанлыҡ, нигеҙҙә, һалым мәсьәләләренә ҡағыла. 1966 йылдың 3 авгусында Порт идаралығы, Бөтә донъя сауҙа үҙәге майҙандарын шәхси ҡуртымсылар менән файҙаланған өсөн һалымдар урынына ҡалаға йыл һайын түләүҙәр яһай, тигән килешеүгә өлгәшелә. Артабанғы йылдарҙа был түләүҙәр, күсемһеҙ милеккә һалым ставкаһы кеүек үк, арта.
Архитектура дизайны
1962 йылдың 20 сентябрендә порт хакимиәте Минору Ямасакиҙы төп архитектор һәм Emery Roth & Sonsты ярҙамсы архитекторҙар итеп һайлап алыу тураһында иғлан итә. Ямасаки игеҙәк башняларҙы үҙ эсенә алған план төҙөй;
Ямасакиҙың тәүге планына 80 ҡаттан торған ике башня инә, әммә порт хакимиәте талаптарына яуап биреү өсөн 930 000м2 офис майҙаны кәрәк булғас, биналар 110 ҡатҡа тиклем арттырыла.