cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхәккимиҙәр
Тарихы
Мөхәккимиҙәрҙең лидерҙары Абдулла ибн әл-Ҡәүүә, Ғаттар ибн әл-Әғүәр, Ғабдулла ибн Үәһәб әр-Расиби, Урва ибн Хөдәйер, Йәзид ибн Ғәсим әл-Мөхәриби һәм Хәрҡүс ибн Зөбәйер әл-Бәжәли (Ҙу-с-Судәйә) була. Улар 12 меңлек ғәскәр башында була, Нахраван янында Алиға ҡаршы һуғыша һәм еңелә.
Катух (йылға)
Катух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Мөхәккимиҙәр
Мөхәккимиҙәр һәм ибәдиҙәр
Ибәдиҙәр беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған берҙән-бер төркөм, улар үҙҙәренең килеп сығышын мөхәккимиҙәр менән бәйләй.
Катух (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәккимиҙәр
Мөхәккимиҙәр һәм ибәдиҙәр
Ибәдиҙәр раҫлауынса, мөхәккимиҙәр үҙҙәренең дошмандарына тап Али ибн Әбү Талип үҙе Талха ибн Ғөбәйдуллаға һәм Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәмгә ҡарата Дөйә һуғышындағы мөғәмәләһендәй эш иткәндәр. Хәрижиҙәрҙең радикаль мәҙһәбтәре араһында, дошмандарын иманһыҙлыҡта ғәйепләү кеүек һ. б. ҡараштарҙың барлыҡҡа килеүе, уларҙың формалашыуының һуңғы этабы менән бәйле һәм мөхәккимиҙәрҙең үҙ позицияһы менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ.
Оло Бағраш
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: . Бағраш атамаһының килеп сығыуы тураһында икенсе фараз — «Бағраш» атамаһы праһиндоевропа телендәге бакр – «баҡыр» тигән һүҙҙән ти. Урындағы халыҡ йыш ҡына уны Буғруш тип атай.
Тасуирламаһы
Бағраш — Әй йылғаһының һул ҡушылдығы, Златоуст ҡалаһынан түбәнерәк аға. Үренге тауының көнбайыш итәгендәге һаҙлама ерҙәрҙән — 610 метр бейеклектән башлана. Әй тимер юл станцияһынан (диңгеҙ кимәленән 380 метрҙа) 1 км көньяҡ-көнсығышта Әй йылғһына ҡушыла. Мәскәү - Силәбе автомагистраленән көньяҡта аға.
Бағраш йылғаһының оҙонлоғо 15,5 км тирәһе.
Уң ярынан Бағрашҡа 0,5 – 2 км оҙонлоҡтағы ҙур булмаған 16 инеш-йылғасыҡ, шул иҫәптән – Чечеткин инеше; һулдан – 6 йылғасыҡ, шул иҫәптән – Ҡайынлы йылғасығы һәм Алдынғы (Передовка).
Тауҙың көнбайыш һәм көньяҡ битләүҙәре ҡайын, уҫаҡ ҡушылған ҡарағай урманы менән ҡапланған, ә төньяҡ һәм көнсығышы – һирәк ағаслыҡ һәм күп һанлы яландарҙан тора. Әй йылғаһы тамағынан Бағраш буйлап 2 км юғарыраҡ Еграшина тауы битләүендә 23 м оҙонлоғондағы Еграш мәмерйәһе бар. Мәмерйәгә инеү урыны бик тар, уның эсендә ҙур булмаған өс мәғәрә бар.
Йылға йырҙаһының уртаса иңкеүлеге 0,85°. Үрге ағымында һул яры ҡалҡыуыраҡ, ә уң яры һөҙәк. Бағраш киңлеге яҡынса 200 метр булған тар һаҙлыҡлы үҙән буйлап аға. Йылға үҙәнендә ҡайын һәм ҡарағай урмандары асыҡ урындар менән сиратлаша. Элекке замандарҙа бында Златоуст халҡының сабынлыҡтары булған.
XIX б. — XX б. 1-се яртыһында Бағраш районында Бағраш күмер мейестәре һәм Бағраш урман кордоны урынлашҡан була.
Бағраш йылғаһының һул ярында Ҡуҫа районы биләмәһендә 656 метр бейеклегендәге Бағраш тауы ҡалҡып тора.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күк көртмәле
Атамаһы
Фәнни һәм фәнни-популяр әҙәбиәттә һаҙ күк көртмәлеһе, батҡыл күк көртмәлеһе, тәбәшәк күк көртмәле тигән варианттар осрай.
Урыҫ телендә уның атамалары күп төрлө: водопьянка, голубец, голубица, гонобоб, гонобо́бель, гонобой, гоноболь, дураха, дурника, дурниха, дурница, пьяная ягода, пьяника, пьяничка, пьяница, синий виноград, синика.
Таралыуы
Йылға, шишмәләр буйында ваҡ майҙандар биләһә, Байкал аръяғында, мәҫәлән, тиҫтәләрсә кв. километр майҙандарҙа үҫә.
Агротехника
Күк көртмәле — талымһыҙ үлҫемлек, ҡоротҡостар һәм ауырыуҙар менән зарарланмай тиерлек.
Коровиха
Коровиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чем йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан  Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нове-Место-над-Метуйи
Нове-Место-над-Метуйи (Nové Město nad Metují, Neustadt an der Mettau) — гЧехияның төньяҡ-ҡонсығышында, Польша- Чехия сиктәре янында урынлашҡан ҡала.
Географияһы
Ҡала Краловеградецкий крайының Наход районына административ рәүештә инә. Ҡаялы тау платформаларында урынлашҡан, өс яҡтан Метуйя (Меттау) йылғаһы менән уратып алынған. Нова-Место-над-Метуйи Урта быуат чех ҡалалары ҡомартҡылары булараҡ хәҙерге көнгә тиклем һаҡланып ҡалған һәм дәүләт тарафынан айырыуса һаҡ аҫтына ҡуйылған.
Тарих
1501 йылда күрше Кршина ҡалаһының Качов ҡалаһында тыуған хужаһы Ян Чернчицкий ҡалаға нигеҙ һала. 1503 йылда король өҫтөнлөктәре һәм ҡала хоҡуғын ала. Король өҫтөнлөктәренә, атап әйткәндә, баҙарҙа сауҙа итеү, һыра ҡайнатыу һәм пошлина йыйыу хоҡуҡтары инә. Шул уҡ ваҡытта Нове-Местола нығытылған замок төҙөлә. 1526 йылда биләмәлә сыҡҡан янғындан һуң Пернштейндарҙың бөтә ырыуы ҡалаға хужа була, улар итальян архитекторҙарын бында саҡырып, ҡала үҙәген һәм замокты Ренессанс стилендә яңыртып төҙөй. Ул үлгәндән һуң Пернштейн iv вариҫтары биләмәне 1548 йылдарҙа Штубенберг ырыуының штирия аҡһөйәктәренә һата. 1620 йылда, Рудольф фон Штубенбергтың антигабсбург ихтилалында ҡатнашҡанлыҡтан килеп сыҡҡан Утыҙ йыллыҡ һуғыш башланғас, император Нове-Местоны полководец Альбрехт фон Валленштейнға бүләк итә. Полководец үҙ сиратында ҡаланы Лобковиценан Мария-Магдалена Трчкаға һатып ебәрә. Мария Магдалена Трчка ҡаланы Липалағы улына, Адам Трчкаға һата. Адам Трчка протестанттар динендәге ҡала халҡын ихтыярһыҙ рәүештә католиктар диненә күсерә, шунлыҡтан 1628 йылда крәҫтиәндәр ихтилалы сыға.
1634 йылда Адам Трчка Хебта һәләк булғандан һуң император Фердинанд II ҡаланы үҙенең фельдмаршалы шотланд сығышлы Уолтер Леслиға бүләк итә, сөнки Лесли Валленштейнды үлтереү маҡсатында заговорҙа ҡатнашҡан була. Лесли итальян Карло Лурагоны замокты төҙөргә саҡыра. 1655—1661 йылдарҙа Карло Лураго замокты барокко стилендә үҙгәртеп төҙөй. Уолтерҙың туғаны Якоб Лесли һуңыраҡ бында «Мәрхәмәтле ағалар» монастырына нигеҙ һала, уның янында госпиталь һәм Изге Мария сиркәүен төҙөй. 1802 йылда Лесли ырыуы юҡҡа сыҡҡас, ҡала һәм ундағы панлыҡ дворян фон Дитрихштейн ырыуына күсә, ә 1858 йылда уның алыҫ туғандары кенәз Лихтенштейндарға, фон Ламбергҡа һәм башҡаларға күсә. Улар икенсе урында йәшәй һәм Нове-Местоға килмәйҙәр. Замок әкренләп иҫкерә, ҡаҡшай.
1908 йылда замокты туҡыу фабрикаһы хужаһы миллионер Йозеф Бартон үҙ ҡулына төшөрә. 1948 йылда Чехословакия хөкүмәте замокты дөйөм милеккә әйләндерә. 1992 йылда Чехословакия тарҡалғас яңы власть реституция буйынса замокты Бартон вариҫтарына кире ҡайтара.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланың тарихи үҙәге 1970 йылдан алып дәүләт тарафынан һаҡланған ил мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип атала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Мәскәү сик буйы институты
Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Мәскәү сик буйы институты — Рәсәй Сик буйы хеҙмәтенең боронғо хәрби-уҡыу йорттарының береһе, юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт ҡаҙна мәғариф учреждениеһы. Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең ғәмәлдәге лицензияһына ярашлы, институтта вуздан һуң, юғары, урат һәм өҫтәмә белем биреү программалары тормошҡа ашырыла. Институт Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең сик буйы хеҙмәте офицерҙарын һәм прапорщиктарын әҙерләй.
Һуғышҡа тиклемге осор
ОГПУ һәм сик буйын һағы ғәскәрҙәре өсөн команда-техник кадрҙар әҙерләү уларҙың белемдәрен камиллаштырыу ихтыяжына бәйле 1932 йылдың 4 февралендә Мәскәүҙә, Хеҙмәт һәм Оборона Советы ҡарары менән ОГПУ ғәскәрҙәре һәм сик буйы һағының өсөнсө мәктәбе ойошторола. 1933 йылдың 16 апрелендә мәктәпкә Хәрби Ҡыҙыл байраҡ тапшырыла, ә 1934 йылдың 17 авгусында Ф. Э. Дзержинскийҙан һуң ОГПУ-ның икенсе башлығы булған — Вячеслав Рудольфович Менжинский исеме бирелә. Ялан уҡыу лагеры Реутов районында ойошторола, мәктәп менән идара итеү Мәскәүҙән тороп башҡарыла — идаралыҡ Самокатная урамындағы командирҙар составын камиллаштырыу курстары бинаһында урынлаша. 1932 йылдың көҙөндә мәктәпте яңы ғына төҙөлгән Ленинград шоссеһы, 3/5 бинаһына урынлаштыралар. Уҡыу йорто курсанттарҙың ете дивизионынан тора (алмашыныусы 1200 кеше), улар өс: командир, сәйәси һәм элемтә йүнәлеше буйынса уҡый.
1935 йылдан мәктәп РККА-ның Мәскәү тимер юл мәктәбе урынына Лосиноостровский ҡасабаһына күсерелә, уның специализацияһы тарая һәм яңы: НКВД-ның '''В. Р'''. Менжинский исемендәге 3-сө сик буйы элемтә мәктәбе исеме бирелә. Тәүҙә уның алмашыныусы составы 250 курсантты һәм 120 тыңлаусынан тора.
1937 йылда хәрби белем биреүҙе реформалауға бәйле курсанттарҙы уҡытыу ваҡыты ике йылдан өс йылға тиклем оҙайтыла, 20 апрелдә уны НКВД-ның В. Р. Менжинский исемендәге Мәскәү сик буйы һәм эске һаҡ хәрби элемтә училищеһы тип үҙгәртәләр.
Һуғыштан һуңғы осор
. 1945 йылдың йәйендә училище тулы урта хәрби белем биреү программаһына күсә һәм яңынан ойошторола — интендант һәм ҡорал-техник бүлектәре НКВД ғәскәрҙәренең Харьков хәрби училищеһына күсерелә. Училище структураһы түбәндәге үҙгәрештәр кисерә: хәҙер уның составына өс бүлек була — пехота, элемтә һәм радио махсус бәйләнеше, НКВД ғәскәрҙәре махсус хеҙмәттәренең офицерҙар составын камиллаштырыуҙың дүрт айлыҡ курстары, кесе лейтенанттар әҙерләүҙең алты айлыҡ курстары. Өҫтәмә рәүештә туғандаш дисциплиналарҙы берләштергән циклдар булдырыла. Уҡыу йортона яңы исем бирелә: НКВД ғәскәрҙәренең Мәскәү хәрби училищеһы. 1946 йылда радио махсус бәйләнеше бүлегенең личный составы һәм техникаһы НКВД ғәскәрҙәренең (арытау хәрби училищеһына тапшырыла тапшырылған хәрби техника һәм шәхси составтан училищеһында радиоспецсвязь 1946 йылда һарытау бүлексәһе була.
1950 йылда училище СССР Дәүләт именлеге минитсрлығының сик буйы ғәскәрҙәре баш идаралығы ҡармағына тапшырыла һәм ноябрҙә СССР МГБ-һының Мәскәү сик буйы хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. Уҡыу йорто офицерҙар-элемтәселәр әҙерләүен дауам итә. Өҫтәмә рәүештә өс йыл уҡытыу мөҙҙәте менән ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағында Махсус хеҙмәт баш идаралығы өсөн офицерҙар әҙерләү буйынса өс йылылҡ курстар, команда-штаб профиле буйынса офицерҙарҙың белемен камиллаштырыусы төркөм, физик культура һәм спорт буйынса белгестәр әҙерләү бүлеге асыла, ул 1953 йылға тиклем эшләй.
1953 йылда илдең сәйәси власы структураһында үҙгәрештәргә бәйле уҡыу йорто яңы исем ала — СССР Эске эштәр министрлығының Мәскәү сик буйы хәрби училищеһы. 1953 йылда илдең сәйәси власть структураһында барған үҙгәрештәргә бәйле, уҡыу йорто СССР Эске эштәр министрлығының Мәскәү сик буйы хәрби училищеһы тип атала башлай. Хәҙер училищеның яңыртылған штаты өс курсант элемтә дивизионынан, бер элемтә офицерҙары составының белемен камиллаштырыу курстарын тыңлаусылар дивизионынан, ике команда-оператив составтың белемен камиллаштырыу курстарын тыңлаусылар дивизионынна тора. Һуңыраҡ училищела тағы ике яңы йүнәлеш асыла: өс йыл уҡыу ваҡыты менән оператив һәм контроль-үткәреү пункты, шулай уҡ курс тыңлаусылары өсөн оператив состав, строевой, КПП хеҙмәте һәм хәрби-сәйәси хеҙмәт профиле. 1955 йылда СССР Эске эштәр министрлығы уҡыу йортона МВД ғәскәрҙәре һәм һаҡ өсөн сапер взводтары командирҙарын әҙерләүҙе йөкмәтән. Бының өсөн өс йыллыҡ уҡыу мөҙҙәте менән инженер-сапер профиле булдырыла. 1957 йылдың сентябрендә сапер-инженер профиле Калининград сик буйы хәрби училищеһына тапшырыла.
1957 йылдың 3 апреленән СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы КГБ-ның Мәскәү сик буйы хәрби хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1966 йылдың 16 апреленән СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы КГБ-ның Мәскәү юғары сик буйы команда училищеһы тип атала башлай, уҡыу ваҡыты 4 йыл тип билдәләнә. Быға тиклем булған предметтар циклы урынына кафедралар ойошторола: сик буйы ғәскәрҙәре тактикаһы һәм хеҙмәте, дөйөм ғәскәри дисциплина, ут әҙерлеге, физик әҙерлек, сит ил теле, марксизм-ленинизм, математика һәм теоретик механика, физика, химия. 1966 йылда үҙгәреүсән состав Алма-Ата юғары сик буйы училищеһы курсанттары һәм команда һәм сәйәси профилдәр буйынса беренсе курсҡа ҡабул ителгән абитуриенттар иҫәбенә комплектлана. Училище составына тарҡатылыуға дусар ителгән МВД Хәрби институтының юғары сик буйы курстары күсерелә. Отряд һәм округ звеноһы офицерҙарын, шулай уҡ социалистик илдәрҙең сик буйы һаҡсылары-офицерҙарының белемен камиллаштырыу эше башлана. Училищела урта хәрби училище өсөн экстернат. Совет Армияһының хәрби академияларына инеү өсөн офицерҙар әҙерләү сборҙары, офицер-уҡытыусылар составының педагогик оҫталығын арттырыуҙың ике йыллыҡ университеты, махсус программаһы буйынса сик буйы хәрби хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү курстары, шулай уҡ махсус курс (1975 йылдан — махсус дивизион) асыла. КГБ ғәскәрҙәре һәм органдары өсөн кадрҙар әҙерләү эшендәге ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының1967 йылдың 19 декабрендәге указына ярашлы, училищеы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1977 йылдың 7 июлендә сик буйы ғәскәрҙәренә офицерҙар әҙерләгәне һәм баш ҡала халҡына әүҙем хәрби-шефлыҡ ярҙамы алып барғаны өсөн училищеға Моссовет почетлы исеме бирелә. Уҡыу йорто исеме тағы ла үҙгәреш кисерә — СССР КГБ-һының Моссовет исемендәге Ҡыҙыл байраҡлы Мәскәү юғары сик буйы команда училищеһы тип атала башалй. 1979 йылда училищела сик буйы ғәскәрҙәренә ғилми-педагогик кадрҙар әһерләү буйынса адъюнктура асыла. Монгол Халыҡ Республикаһы Бөйөк Халыҡ Хуралы Президиумының 1978 йылдың майындағы указына ярашлы, МХР өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә командирҙарҙың, сәйәси хеҙмәткәрҙәрҙең һәм уҡытыусыларҙың ҡаҙанышы өсөн училище МХР-ҙың «Хәрби ҡаҙаныштар» ордены менән бүләкләнә. Юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙәге хеҙмәте һәм ойошторолоуының 50 йыллығы уңайынан СССР Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 11 февралендәге указына ярашлы, уҡыу йорто Октябрь Революцияһы ордены меннә бүләкләнә һәм СССР КГБ-һының Моссовет исемендәге Октярбь Революцияһы орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы Мәскәү юғары сик буйы команда училищеһы тип атала башлай.
1979—1989 йылдарҙа училищены тамамлаусылар Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 576 һәләк булған яугир араһында институттың алты тәрбиәләүсеһе бар: майор, Советтар Союзы Геройы Богданов Александр Петрович — 1972 йылда тамамлай; капитан Александр Гаврилович Андрианов — 1974 йылда тамамлай, үлгәндән һуң Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә; майор Ғәлимов Рафиҡ Шайхи улы — 1979 йылда тамамлайн, үлгәндән һуң Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә; лейтенант Савин Антон Викторович — 1981 йылда тамамлай, үлгәндән һуң Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә; капитан Ставила Алексей Иванович — 1978 йылда тамамлай, үлгәндән һуң Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә; өлкән лейтенант Карайман Игорь Нисторович — 1981 йылда тамамлай, үлгәндән һуң Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1989 йылда офицерҙар-сик буйы һаҡсыларын әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн училище Венгр Халыҡ Республикаһының «Ҡыҙыл Йондоҙ» орденына лайыҡ була.
1992 йылдың 8 майында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән Юғары сик буйы училищеһы (Мәскәү ҡалаһы) тип үҙгәртелә һәм «Хоҡуҡ белгесе» специальносы буйынса уҡыта башлай. Шул уҡ йылдың 25 майында ул Октябрь Революцияһы орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы Юғары сик буйы училищеһы (Мәскәү ҡалаһы) тип үҙгәртелә. Июндә училище штатындағы махсус факультет бөтөрөлә. 1993 йылда училище — Рәсәй Федерацияһы сик буйы ғәскәрҙәренең Мәскәү хәрби институты, ә 1996 йылда Рәсәй Федерацияһы Федераль сик буйы хеҙмәтенең Мәскәү хәрби институты тип үҙгәртелә. 1995 йылдың 1 авгусынан институтта ике төркөмдә курсант ҡыҙҙар уҡытыу ойошторола («Сит телде белгән сик буйы контроле хеҙмәте офицеры» квалификацияһы). Ғилми-педагогик кадрҙар әҙерләүҙе яҡшыртыу өсөн 1995 йылда ситтән тороп белем алыу адъюнктураһы ойошторола.
Махсус задание үтәгәндә батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн 1993 йылда лейтенант Мерзликин Андрей Викторович (1992 йылда тамамлай) Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ була. 1996 йылдың 9 авгусында был исемгә училищены тамамлаған тағы ике кеше лайыҡ була: майор Сергей Иванович Шаврин (1987 йылда тамамлай), майор Ромашин Сергей Викторович (1988 йылда тамамлай). 2004 йылда Бесландағы теракт ваҡытында аманаттарҙы азат иткәндә һәләк булған подполковник Разумовский Дмитрий Александрович (1990 йылда тамамлай) һәм ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлаған (2002 йыл), ялан командиры Руслан Гелаев отряды боевиктары менән бәрелештә һәләк булған капитан Халиҡов Радим Абдулхалиҡ улы ошо исемде ала. 2012 йылда уҡыу йортон 2000 йылда тамамлаған, үҙ ғүмере менән Ҡазандағы терактҡа юл ҡуймаған майор Ашихмин Сергей Анатольевичҡа Рәсәй Геройы исеме бирелә.
Белем
Институтта юғары һөнәри белемле офицерҙар, шулай уҡ контракт буйынса урта белемле хәрби хеҙмәткәрҙәр әҙерләнә.
Юғары белем
Көндөҙгө бүлек. Специальность — «Сик буйы эшмәкәрлеге». Квалификация — «Сик буйы эшмәкәрлеге менән идара итеү белгесе».
Һөнәрҙәр буйынса бүленеш — 3-сө курсты тамамлағандан һуң. Урта (тулы) дөйөм белем биреү базаһында. Уҡыу ваҡыты — 5 йыл.
Урта һөнәри белем
Көндөҙгө бүлек. Специальносы — «Сик буйы эшмәкәрлеге» (эшмәкәрлек төрҙәре буйынса). Квалификация — «Сик буйы хеҙмәте белгесе».
Уҡыуға хәрби хеҙмәт үтмәгән 16 йәштән 22 йәшкә тиклемге граждандар; хәрби хеҙмәт үткән, саҡырыу буйынса йәки контракт буйынса хәрби хеҙмәт үткән хәрби хеҙмәткәрҙәр, 24 йәшкә тиклем.
Ғәһед
Ғәһед ('Ахд) — исламда — Аллаһ менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү, васыят. Йәһүдиҙәрҙең һәм христиандарҙың изге яҙмалары Иҫке Ғәһед һәм Яңы Ғәһед тип атала. Ғәһед власҡа хоҡуҡты тапшырыу актының төп өлөшөн тәшкил итә. Суфыйлыҡта — үҙенсәлекле ант, ул мөриттең ҡайһы бер тәриҡәттәргә инеү йолаһының бер өлөшө булып тора.
Аллаһ менән кешеләр араһындағы килешеү
Ҡөрьәндә шулай уҡ Аллаһы тәғәләгә бирелгән ант та Ғәһед тип атала. Был антты үтәргә һәм боҙмаҫҡа кәрәк.
Таловая (Паньшинка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Хопёр йылғаһы ҡушылған урынған алып Калач-на-Дону ҡалаһына тиклем, Хопёр, Медведица һәм Иловля йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күбәләк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әш-Шәрх сүрәһе
Әш-Шәрх сүрәһе (سورة الشرح, Ярып асыу ) — Ҡөрьән Кәримдең 94-се сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 8 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
سورة «الشرح» 94
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1 أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَك
2وَوَضَعْنَا عَنكَ وِزْرَكَ
3الَّذِي أَنقَضَ ظَهْرَك
4وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ
5فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا
6 إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا
8وَإِلَى رَبِّكَ فَارْغَبْ
Транскрипцияһы
1. Ә ләм нәшрах ләкә садрак.
2. Үә үәдағнәә ғәңкә үизрак.
3. Әлләҙи әңҡада ҙаһраҡ
5. Фә'иннә мәғәл-ғүсри йүсраа.
6. Иннә мәғәл-ғүсри йүсраа.
7. Фә'иҙәә фәрағтә фәңсаб
8. Үә иләә раббикә фарғәб
Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Күкрәгеңде ярып асманыҡмы ни Беҙ?
2. Һәм һинең йөгөңдө алманыҡмы?
3. Ул һинең арҡаңа ауырлыҡ төшөрә ине бит.
4. Һәм һинең өсөн иҫкә алыуыңды күтәрҙек.
5. Ауырлыҡтан һуң, ысынлап та, еңеллек бит,
6. ысынлап та, ауырлыҡтан һуң еңеллек бит!
7. Һәм ҡасан бушанаһың, тырышып эшлә!
Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/94
Белик Вера Лукьяновна
Белик Вера Лукьяновна (12 июнь 1921 йыл — 25 август 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби осоусы, звено штурманы, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Вера Лукьяновна Белик 1921 йылдың 12 июнендә Украинаның Запорожье өлкәһе Акимовск районы Охримовка ауылында эшсе ғаиләһендә тыуа. Украинка.
Вера Керчь ҡалаһының 17-се мәктәбендә 9-сы класты тамамлай. Мәскәү дәүләт педагогия институтының ике курсын тамамлап өлгөрә.
Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдан. Штурман һөнәрен үҙләштерә. Хәрәкәт итеүсе армияла 1942 йылдың майынан. Шул уҡ йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Кавказды, Кубанде, Ҡырым һәм Белоруссияны азат итеүҙә ҡатнаша, Көнсығыш Пруссияла дошмандың хәрби объекттарын бомбаға тота. 1944 йылдың авгусына 813 төнгө осош яһай.
1944 йылдың 25 авгусҡа ҡараған төнөндә В. Белик экипаж командиры гвардия лейтенанты Т. П. Макарова менән хәрби заданиенан ҡайтҡанда, Замбрув (Польша) ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ дошман истребителе һөжүменә дусар була һәм бәреп төшөрөлә. Самолёт яна һәм ергә ҡолай, экипаж һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1945 йылдың 23 февралендә гвардия лейтенанты Белик Вера Лукьяновна «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалына лайыҡ була.
Польша ҡалаһының Остроленка ҡалаһында ерләнгән.
Ибрай (Ҡыйғы районы)
Ибрай (Ибраево) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы Ибрай ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 471 кеше. Почта индексы — 452503, ОКАТО коды — 80236830001.
Географик урыны
Юл оҙонлоғо:
Ибрай ауылы Әй йылғаһының уң ярында, Әрхәрәй (Арахари) йылғаһы Соңҡа йылғаһына ҡушылған ерҙә, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа 14 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 57 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Ибрай ауылы (Соңҡа) 1735—1740 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан Тырнаҡлы ырыуы башҡорттарының ҡырғындар (каратель) тарафынан яндырылған торағы урынында яңынан төҙөлгән ауыл. Ауылға нигеҙ һалыусылар: Ибрай Нуркин — 1765 йылғы ер һатыу-алыуҙа ҡатнашыусы. Уның улдары: Кинйә Ибраев (1767—1848, уның улы — Ғәлиулла), Яуын Ибраев (1772—1834, улдары: Сабит (уның улдары — Аҡъегет, Ишбулды), Сәғит (уның улдары — Сәйетғәле, Абдулғәли, Абдулхәмит, Әбдрафик). Ауылдың икенсе исеме гидронимдан — Әй йылғаһы ҡушылдығы Соңҡа йылғаһы менән бәйле. . Ауылда оҙон ғүмерле Уйҙаҡай (Сәлих) Ғәликәев (1748—1837) йәшәгән.
Ибрай ауылыда 1795 йылда — 122, 1816 йылда — 149, 1834 йылда 162 кеше йәшәгән.
1842 йылда 162 кешегә 42 сирек ужым һәм 153 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 29 хужалыҡта 221 ат, 114 һыйыр, 67 һарыҡ, 10 кәзә аҫырағандар. Бер нисә йортта 10 умарта тотолған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылдың 25 майында үткән X рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, Троицк өйәҙе 8-се (элекке 5-се) башҡорт кантонының 8-се йортона ҡараған Ибрай ауылында йәшәгән ата-бабалар:
Туғыҙаҡ Ҡолөмбәт улы Мостаев 70 йәштә, 1-се ҡатынынан: улы Юныс 44 (уның улдары Байрамғәле −13 йәш, Солтанғәле — 8 йәш), 1857 йылда Себергә оҙатылған;
2-се ҡатынынан: Дауыт 32 йәштә (1850 йылда үлгән; уның улдары Фәхрислам — 9 йәш 10 ай, Фәттәхетдин — 2, Минһажетдин — 2); Иҙрис 32 йәштә (уның улдары: Динислам — 7 йәш 5 ай, Исламғол — 2 йәш 5 ай);
4-се ҡатынынан: Зәйнур − 27 йәш.
Халҡы: аҫаба башҡорттар, 56 йортта йәшәгән 125 рәүиз йәне иҫәпкә алынған. Ер бер урында, ауыл эргәһендә. Һөрөнтө ерҙәр Соңҡа йылғаһы тарафынан һуғарылған төрлө яҡтарға еңелсә һөҙәкләнгән таулыҡтарҙа урынлашҡан. Ере — 12 ҡарышҡа тиклем тәрәнлектәге йомшаҡ ҡара тупраҡ; тупраҡ аҫты — ҡыҙыл таҙа балсыҡ, урыны менән — таш. Баҫыуҙарҙа ҡый үләндәре, һирәкләп һаҙ томбойоғо (голыш) осрай. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы. Арыш, һоло, бойҙай, ҡарабойҙай, арпа сәсәләр; өс атлы һабан менән һөрәләр. Ауылда өс атлы 4 һуҡҡыс һәм 4 елгәргес бар. Баҡсаларҙа йәшелсә үҫтерелә. Хужалыҡ малсылығы — төп шөғөлдәре. Малдары төрлө ерҙә — ҡамылда, ҡалдауҙарҙа һәм бөтә урман буйлап көтөүҙә йөрөй. Көтөүлек тәпәш һәм тигеҙ урында урынлашҡан; ере — ҡара тупраҡ. Малдар Әй һәм Соңҡа йылғаларында һыулай. Бесәнлек — һыубаҫар туғайҙарҙа — яҙ көнө Әй йылғаһы һәм ҡайһы берҙә йәйен — ташҡын ваҡытында һыу баҫҡан һәм ҡалдау ерҙәрҙә урынлашҡан. Бесән әҙерләү июнь айында башлана һәм етерлек әҙерләнә. Ағас төрлө урында, ҡара тупраҡта уртаса ҡуйылыҡта үҫә, ҡаҙна уны һаҡ аҫтына алған; мохтаждар урманды тәғәйен бүлеү ярҙамында файҙалана. Йорттар утын һәм һалам яғып йылытыла.
балыҡтың яртыһын һалым урынына тапшырыу килешеүе менән, Әй йылғаһында ҡуртымға бирелгән урында балыҡ тотҡандар. 1897 йылғы тасуирламала: «кәсептәре: заводтарҙа хеҙмәт итеү, ылау менән аҡса эшләү», — тиелгән.
Ибрай ауылында 1859 йылда — 240, 1870 йылда — 235 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда Ибрайҙа 501 кеше иҫәпкә алынған. Хужалыҡтарҙың һаны 19-ҙан 88-гә тиклем артҡан. Халыҡ игенселек менән шөғөлләнгән.
Ибрай ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар. «Маяк» һауыҡтырыу лагеры
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Ибрай ауылы янында Һаҡтау (тауҙың бейеклеге 399 метр) тәбиғәт һәйкәле бар.
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Дмитриев Павел Алексеевич
Дмитриев Павел Алексеевич (20 апрель 1902 йыл— 2 ноябрь 1943 йыл) — ғалим-археолог. Тарих фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Павел Алексеевич Дмитриев 1902 йылдың 20 апрелендә Төмәндә тыуа.
1925 йылда Мәскәү дәүләт университетының Ижтимағи фәндәр факультетын тамамлағандан һуң, РАНИОН-дың Археология һәм сәнғәт белеме институтының (1921—1929 йылда Мәскәүҙә эшләй) Археология бүлегендә аспирантурала белемен дауам итә һәм уны «Уралдың көнсығыш битләүенең Шығыр мәҙәниәте» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап тамамлай.
П. А. Дмитриев Уралда һәм Урал алдында бер нисә археологик экспедиция үткәрә. Уның иртә эштәрҙең береһе — Коми АССР-ында ҡәберлектәр һәм ҡаласыҡтар ҡаҙыу — СССР-ҙың Европа өлөшөнөң төньяҡ-көнсығышын системалы өйрәнеүҙе башлай. Шулай уҡ ул Могочинск торамаһын, Мысовский ҡурғанын, Андреевск, Ҡалмаҡ Кисеүе торамаларын, Шығыр ҡаласығын, Балабинск торамаһын һәм Ағиҙел йылғаһы буйында сармат ҡурғандарын ҡаҙыуҙа һәм өйрәнеүҙә ҡатнаша.
Павел Алексеевичтың барлыҡ фәнни эшмәкәрлеге, СССР Фәндәр академияһының Матди мәҙәниәт тарихы институтынан тыш, оҙаҡ йылдар ҡоралдар бүлеге мөдире, һуңынан фондтар етәксеһе һәм ғилми секретарь булып эшләгән Дәүләт тарих музейы менән тығыҙ бәйле була. Дмитриевтың 25-тән ашыу ғилми эше бар, шулар араһында Шығыр ҡаласығын тикшереүе айырым билдәлелек яулай. Уның докторлыҡ диссертацияһы, Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, тамамланмай ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы
Күрәғарашлығы һөҙөмтәһендә П. А. Дмитриев хәрби бурыстан азат була, әммә барыбер үҙ теләге менән фронтҡа китергә ҡарар итә. Мәскәү ҡалаһының Ленин районында төҙөлгән Халыҡ ополчениеһының беренсе дивизияһына инә (1941 йылдың июленән башлап — 60-сы уҡсылар дивизияһы). 1281 уҡсылар полкына ҡыҙылармеец итеп алына. Спас-Деменский эргәһендә ҡамауҙа ҡала, унан Вязьма һәм Малоярославец йүнәлешендәге ҡаты алыштар менән сыға. Юхнов районында әсирлеккә эләгә һәм Кричевский үлем лагерына урынлаштырыла, был хаҡта уның ғаиләһе бер ни белмәй. 1943 йылдың сентябрендә Брянск фронтының 369-сы Карачевск уҡсылар дивизияһы Кричев ҡалаһын азат иткәс, Павел Алексеевичтың әсирлектәге яҙмышы тураһында билдәле була.
Азат ителгәндән һуң А. П. Дмитриев яңынан Ҡыҙыл Армия сафына баҫа һәм 10-сы армияның 330-сы уҡсылар дивизияһының ҡыҙылармеец булып 1113-сө уҡсылар полкы ҡыҙылармеецы булып китә. 28 октябрҙә мина ярсыҡтарынан яралана һәм икенсе көндө ебәрелә. Унан 31 октябрҙә хәрәкәт итеүсе ялан госпиталенә оҙатыла, 1943 йылдың 2 ноябрендә гангренанан вафат була. Белорус ССР-ының Могилев өлкәһе Веремейки станцияһы зыяратында ерләнгән. Һуңыраҡ Могилев өлкәһенең Чериков ҡалаһында Еңеү паркындағы туғандар ҡәберлешегә күсереп ерләнә. Дәүләт тарих музейында тыуған иле өсөн һәләк булған хеҙмәткәрҙәргә ҡуйылған таҡтаташта, П. А. Дмитриевтың да фамилияһы бар.
Ғаиләһе
Липеровская Елена Николаевна менән университетта уҡығанда танышып, 1927 йылда өйләнешәләр. Икеһе лә Археология кафедраһы профессоры Василий Алексеевич Городцовтың уҡыусыһы була. Мәскәүҙә Ружейный тыҡрығы, 2а адресы буйынса урынлашҡан йортта йәшәйҙәр. Хәҙер ул мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән. Уларҙың дүрт балаһы була.
Велосипед
Велосипе́д (иҫке vélocipède, vēlōx «тиҙ» и «аяҡ») — тәгәрмәсле транспорт сараһы, кешенең мускул көсө менән аяҡ педалдәре аша йә бик һирәк ҡул ҡуҙғатҡыстары аша хәрәкәткә килеүсе; аяҡтар ярҙамында хәрәкәткә килтерелә торған ике йәки өс тәгәрмәсле машина. Ике тәгәрмәсле велосипедтар киң таралған, әммә өс тәгәрмәсле велосипедтар ҙа була.
Рәсәйҙең юл ҡағиҙәләрендә велосипед «инвалид коляскаларынан башҡа транспорт сараһы, ике һәм унан күберәк тәгәрмәсле, унда ултырған кешенең мускул көсө менән хәрәкәткә килеүсе» атала.
Тарихы
1817 йылда Карлсруэла немец профессоры барон Карл фон Дрез эшләгән, ә 1818 йылда беренсе ике тәгәрмәсле самокатҡа патент алған һәм «йүгереү өсөн машина» (Laufmaschine) тип атаған. Дрездың самокаты ике тәгәрмәсле, рулле булған, педалһеҙ велосипедҡа оҡшаған, рамы ағастан булған.
XIX быуаттың 70-се йылдарынан «пенни-фартинг» схемаһы киң ҡулланыла башлай. Исеме тәгәрмәстәрҙең ҙурлығын күрһәтә, пенни тәңкәһе фартингтан күпкә ҙурыраҡ тигәнде аңлатҡан.
Хәҙергегә оҡшаған беренсе велосипедты Rover — «Скиталец» тип йөрөткәндәр. Уны 1884 йылда инглиз уйлап табыусыһы Джон Кемп Старли уйлап тапҡан һәм 1885 йылда сығара башлаған. «Пенни-фартинг» велосипедтарынан Ровер велосипедтары айырмалы рәүештә артҡы тәгәрмәскә цеп тапшырғысы булған, ике тәгәрмәсе лә бер ҙурлыҡта булған һәм йөрөтөүсе ике тәгәрмәс араһында ултырған. Тәүге йыйып алынғыс велосипед 1878 йылда эшләнә, беренсе алюмин — 1890 йылда, ә лигерад ҡайһы берҙә рикамбент тип йөрөткәндәр, ятҡан килеш йөрөүсе велосипедтар 1895 йылда эшләнә башлай, ә 1914 йылда «Пежо» фирмаһы уларҙы күпләп етештерә башлай.
Велосипедтар XIX быуаттың икенсе яртыһында үҫешен дауам итә. 1974 йылда күпләп титандан велосипедтар етештереү башлана, ә 1975 йылда — углепластиктан велосипедтар етештереү башлана. 1983 йылда велокомпьютер уйлап табыла. 1990 йылдың башында индекслы тиҙлек күсереү системаһы киң тарала.
Социаль урыны (әһәмиәте)
Велосипедтар етештереү башҡа транспорт төрҙәре, иң элек автомобилдәр һәм самолёттар өсөн техник база булдырыуҙа ҙур роль уйнай. Велосипед рамдары, шулай уҡ велосипедтың башҡа өлөштәрен (шайбалар, подшипниктар, тешле тәгәрмәстәр) етештереү өсөн эшләнгән металл эшкәртеүҙең күп технологиялары һуңынан автомобилдәр һәм самолёттар етештереүҙә ҡулланылған. XX быуат башында барлыҡҡа килгән күпселек автомобиль фирмалары (мәҫәлән, Rover, Шкода, Morris Motor Company, Опель) велосипед фирмаһы булараҡ башлаған. Ағалы-ҡустылы Райттар ҙа велосипед етештереүсе булараҡ эш башлай.
Велосипедсылар йәмғиәте юлдарҙың сифатын яҡшыртыуға өлгәшә. Ун туғыҙынсы быуат аҙағында АҠШ-та Яҡшы юлдар хәрәкәтен етәкләгән һәм финанслаған Америка тәгәрмәслеләре лигаһы ошондай ойошмаға миҫал булып тора. Юлдарҙың сифатын күтәреү автомобилдәр эшләүҙе лә тиҙләтте.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙы эмансипациялауҙа велосипедтар ҙур роль уйнай. Атап әйткәндә, улар ярҙамында 1890-сы йылдарҙа модала ҡатын-ҡыҙҙар шаровары эшләй башлаған, был ҡатын-ҡыҙҙарҙы корсеттарҙан һәм башҡа төрлө кейемдән ҡотҡарырға ярҙам иткән. Бынан тыш, велосипедтар ярҙамында ҡатын-ҡыҙҙар бығаса күрелмәгән мобиллеккә эйә була. Шулай итеп, мәҫәлән, Американан билдәле суфражистка Сьюзен Энтони (1826—1906) 1896 йылдың 2 февралендә «New York World» гәзитенә биргән интервьюһында былай тип белдерҙе: "Велосипед ҡатын-ҡыҙҙарҙың эмансипацияһы өсөн башҡалар менән бергә алғанға ҡарағанда күберәк эшләгәндер, тип уйлайым. Ул ҡатын-ҡыҙҙарға азатлыҡ һәм бойондороҡһоҙлоҡ тойғоһо бирә. Велосипедта ҡатын-ҡыҙҙы күрһәм, йөрәгем шатлыҡ менән тула… был — ирекле, төшөнкөлөккә бирелмәгән ҡатындың күренеше."
Чеховтың «Футлярҙағы кеше» хикәйәһендә төп герой ҡатын-ҡыҙҙың велосипедта йөрөүенә шул тиклем хайран ҡала, хатта уға өйләнеүҙән баш тарта. "Хәҙерге йәмғиәттә велосипедта йөрөү йәшәү стиленең билдәле бер үҙгәреүен сағылдырыуҙан тыш, ул үҙенә күрә социаль түңкәрелеште аңлата." — ти Христиан университетының Ландшафт архитектураһы факультеты профессоры Чжунъюань Дай Юнти. Уның фекеренсә, халыҡ күпләп йәшәгән Тайвань ҡалаларында велосипедты файҙаланыуҙы әүҙемләштереү парник газдарҙың атмосфераға ҡалдыҡтарын кәметеү буйынса мөһим сара булырға тейеш, ә велосипедсылар тирә-яҡ мөхиткә яҡынлаша.
Ҡулланышы
Велосипед өс төрлө өлкәлә ҡулланыла: Төрлө илдәрҙә почта хеҙмәте велосипедтарҙы XIX быуат аҙағынан алып ҡуллана. Мәҫәлән, Бөйөк Британияның почтаһы (Royal Mail) велосипедты 1880 йылдарҙан алып ҡуллана. Велосипедист- почтальондар һаны Бөйөк Британияла −37 000, 27 500 Германияла- 27 500, Венгрияла — 10 500.
Күп кенә илдәрҙә полиция урамдарҙа патруль хеҙмәтен үтәгәндә, айырыуса ауыл ерендә, велосипедтар ҡуллана. Велопатрулдәр, велосипедлы почта кеүек үк XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. 1896 йылда Кент графлығы полицияһы 20 велосипед һатып ала, ә 1904 йылда полиция велопатрулдәре һаны 129-ға етә. Велопатруль автомобиль тығындарында тормай, йәйәүле ял итеүсе кешеләр, хоҡуҡ боҙоусы янына йәшерен генә бара ала. Былар әлбиттә велосипед биргән өҫтөнлөк.
Велосипедтарҙы ҡайһы бер ҡалаларҙа, мәҫәлән, Лондон, Талиннда, ашығыс ярҙам хеҙмәтендә ҡулланалар. Медиктар пациенттар янына, ҡала тығындарына эләкмәй, тиҙерәк барып етергә мөмкинлек бирә. .
Хатта автомобиль сәнәғәте лә велосипед ҡуллана. «Мерседес-Бенц» (Mercedes-Benz, Зиндельфинген (Sindelfingen, Германия) заводы биләмәһендә эшселәр велосипедта йөрөй. Һәр бүлектең велосипеды айырым төҫтә.
Велосипедтар хәрби хеҙмәттә лә ҡулланылған. 1899—1902 йылдарҙағы Көньяҡ Африкала булған инглиздәр менән бурҙар (голландтар вариҫтары) һуғышы осоронда ике яҡ та велосипедты разведка һәм мәғлүмәт тапшырыу өсөн ҡулланған. Айырым частар тимер юлдарҙы велодрезинала тикшереп йөрөгән. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ике яҡ та велосипедты разведкала, мәғлүмәт тапшырыу, яралыларҙы ташыу (Самокатчики) өсөн ҡулланған. 1937 йылда Япония Ҡытай ға һәм 1941 йылда Сингапурға Малайзия аша бәреп ингәндә велосипедтар ҡуллана. Фашист Германияһы армияһында (вермахт) бөтә пехота дивизияларында ла разведка батальондары составына ингән самокат роталары була. Велосипедта меңләгән һалдатты йәшерен һәм бик тиҙ, дошманды аптыратып, бер урындан икенсеһенә күсерергә мөмкин. Бынан тыш уларға йөк машиналары ла, яғыулыҡ та кәрәкмәй. Советтар Союзының союзниктары үҙ операциялары ваҡытында парашютистарҙы йыйыла торған велосипедтары менән бергә кәрәкле райондарға йүнәлтә торған була. Партизандар Америка менән Вьетнам араһындағы һуғыш ваҡытында ла йөк ташыу өсөн ҡулланыла. Швецияла велосипедистар ғәскәре 2001 йылға тиклем, Швейцария ла— 2003 йылға тиклем йәшәп килә. Велосипедтарҙы Америка махсус тәғәйенләнеш частары 2001 йылдан алып Афғанстанда ҡулланған тигән мәғлүмәттәр осрай.
Циркта ике тәгәрмәсле велосипедта айыуҙар һәм маймылдар, өс тәгәрмәслелә— филдәр йөрөй. Велосипед менән төрлө акробатик номерҙар тамашасыларға бик оҡшай.
Велосипед ярыштары
Велоуҙыштар велосипедтарҙы уйлап тапҡандан һуң үткәрелә башланы. Тәүге ярыштар «пенни-фартинг» велосипедтарында һәм башҡа хәүефле велосипедтарҙа үткәрелде, был йыш ҡына йәрәхәтләнеүгә килтерә ине. 1890 йылдарҙан алып күп көнлөк велоуҙыштар популярлыҡ яулай башланы. Уларға тәүгә 1891 йылда уҙғарылған 1200 саҡрымлыҡ «Париж-Брест-Париж» уҙышы ҡарай. Был велоуҙыш этаптарҙан тормай: стартта секундомер ҡабыҙыла һәм спортсы финиш һыҙығына еткәс туҡтатыла. Йоҡларға күпме ваҡыт сарыф итергә икәнен велосипедсы үҙе хәл иткән. 1903 йылдан алып үткәрелгән «Тур де Франс» велоуҙыштарҙың иң популяры һәм абруйлыһы булған ҙур турҙар категорияһына инә.
Күп көнлөк велоуҙыштарҙан тыш, ҡыҫҡа дистанциялы велоуҙыштар ҙа үтә. АҠШ-та 5 км-ға тиклем алыҫлыҡта велосипедта уҙышыу популярлыҡ яулай. Һуңғы ун йыллыҡта тау велоуҙыштары популярлыҡ яулай — кросс-кантри. Уларға яҡын велокросс (йәки циклокросс) ) — шоссеға оҡшаған, тигеҙ булмаған урындарҙағы велосипедтарҙа уҙыштар. Велодромдарҙа тиҙлекте алмаштырмайынса уҙышыу өсөн, махсус велосипедтар ҡулланыла.
Уҙыштар шәхси һәм команда ярыштарына бүленә. Велосипед ярыштарының, төрҙәре һәм дисциплиналары күп, шул иҫәптән экстремаль төрҙәре лә бар.
Европа
Хәҙерге ваҡытта велосипедтар Төньяҡ һәм Көнбайыш Европа илдәрендә киң таралған. Европаның иң «велосипедлы» иле — Дания, был илдең уртаса кешеһе йылына велосипедта 893 километр юл үтә. Артабан Нидерланд (853 км). Бельгияла һәм Германияла йылына уртаса кеше велосипедта 300 километр самаһы юл үтә. Көньяҡ Европа илдәрендә велосипед популяр түгел — уртаса испандар велосипедта бер йыл эсендә ни бары 20 километр ғына йөрөй.
Европала велосипедтың хәҙерге популярлығы дәүләт сәйәсәте һөҙөмтәһе булып тора, сөнки велосипедты популярлаштырыу ҡала үҙәктәрен автомобилдәрҙән бушатырға, экологик хәлде яҡшыртырға, шулай уҡ кешеләрҙең һаулығын яҡшыртырға ярҙам итә. Велосипедты һәм велосипед туризмын популярлаштырыу өсөн киләһе саралар күрелә: велосипед юлдарын һәм башҡа инфраструктураны ҡороу; велосипедты йәмәғәт транспорты менән бергә файҙаланыуҙы еңелләштереү саралары (ҡағиҙә булараҡ, велосипед туҡталыштары ябыҡ, йыш ҡына һаҡлана торған машиналар, вокзалдарҙа һәм автостанцияларҙа пассажир поездарын велосипед менән пассажирҙар өсөн махсус вагондар менән йыһазландырыу һәм башҡалар). Европа велосипедсылар федерацияһы инициативаһы менән EuroVelo дөйөм Европа велосипед маршруттары селтәре булдырыла.
Европаның велосипед баш ҡалаһы тип йөрөтөлгән Амстердамда (Нидерланд) хатта велосипедсылар өсөн махсус ҡунаҡхана бар. Шулай уҡ ҡуртымға һыу велосипедын, велосипед-тандемды һәм хатта 8 кеше өсөн велосипедты ла алырға мөмкин. Был ҡалала велосипедтар автомобилдәргә ҡарағанда нығыраҡ таралған ҡәҙимге йөрөү сараһы. Был, башҡа ҙур ҡалалар кеүек үк, Амстердамдағы парковкалар етмәү һәм ҡиммәтләнеү менән бәйле.
Финляндияла бөтә ерҙә лә, климат ҡаты булыуға ҡарамаҫтан, велосипедтар файҙаланыла. Унда ҡышҡыһын да йөрөү ғәҙәти хәл.
Рәсәйҙә Новосибирскиҙағы Академҡаласыҡ кеүек махсус урындарҙан тыш, велосипед киң таралмаған. Мәҫәлән, Мәскәүҙә был транспорт төрө Европалағы кеүек йәй көнө лә популярлыҡ менән файҙаланылмай. Быға бер нисә сәбәп бар: велосипед инфраструктураһының үҫешеп етмәүе (велоюлдар, велотуҡталҡалар һ.б.), мегаполис урамдарында автомобиль транспортының күплеге, күп фатирлы йорттарҙа велосипед һаҡлауҙың уңайһыҙлыҡтары.
Азия
Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренең күбеһендә, мәҫәлән, Ҡытайҙа, Һиндостанда һәм Индонезияла велосипед осһоҙлоғо арҡаһында төп транспорт сараларының береһе булып тора. Әммә Азия илдәрендә, атап әйткәндә, Ҡытайҙа һәм Һиндостанда велосипед ҡулланыу кәмей бара, сөнки унда йәшәүселәр автомобилдәргә, мотоциклдарға һәм мопедтарға күсә. Ҡайһы берҙә властар велосипед транспортына ҡаршы саралар күрә, сөнки ул автомобилдәр хәрәкәтенә ҡамасаулай. Мәҫәлән, 2003 йылдың декабрендә Шанхайҙа велосипед ваҡытлыса тыйыла.
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа велосипед фирмаларының күбеһе етештереүҙе ошо илгә күсергәнгә күрә, Ҡытай шулай уҡ велосипед етештереүсе төп төбәк булып тора. Велосипедтарҙың яҡынса 95 проценты Көньяҡ-Көнбайышстанда етештерелә.
Филиппиндан алып Пакистанға тиклем Японияла һәм Көнсығыш, Көньяҡ Азияның күп кенә илдәрендә велорикшалар популяр.
Велосипед рекордтары
Велосипедты яһағандан һуң төрлө велосипед конструкциялары өсөн тиҙлек сиген даими билдәләргә маташалар:
Шулай уҡ 2010 йылда Маркус Штольц Чилиҙағы тауҙан тиҙлекте сәғәтенә 210 саҡрымға еткергән.
Ҡоролошо
Классик конструкциялы велосипед руль һәм алғы тәгәрмәсле шарнир менән беркетелгән рамдан, артҡы тәгәрмәстән, ултырғыстан, кәкре (яңылыш шатундар тип йөрөтөләр) педалдәрҙән, сылбырлы тапшырыу һәм тормоздарҙан тора. Өҫтәмә рәүештә велосипед бер йәки ике амортизатор, ҡанат (сәсмәнән һаҡланыу өсөн), багажник, яҡтылыҡ техникаһы (лампалар һәм/йәки яҡтылыҡты кире ҡайтарғыс — катафоттар), тауыш сигналы, таяу-аяҡҡа баҫтырыу ҡоролмаһы һ.б. менән йыһазландырылыуы мөмкин.
Тәгәрмәстәр
Ҡағиҙә булараҡ, велосипедта бер диаметрлы ике тәгәрмәс ҡуйылған. Һәр тәгәрмәскә втулка менән тоташтырылған тирәстән, резина камеранан (автомобиль камераһына оҡшаш, әммә йоҡараҡ) һәм протекторлы шинанан (шинанан) тора. Һуңғы ваҡытта камераһыҙ тәгәрмәстәр популярлыҡ яулай. Тау велосипедтары киң покрышкалар менән йыһазландырыла, улар велосипедтың трасса өҫтө менән эләктереүен яҡшырта, вибрацияны һүндерә һәм камераны, тирәсте боҙолоуҙан һаҡлай.
Рама
Каркас велосипедтың башҡа компоненттары беркетелгән өлөшө булып тора— тәгәрмәстәр, тоташтырғыс штангалар, педалдәр, ултырғыс, руль.
Конструкцияһы
Классик рамаһы (ҡуш бриллиант) торбаларҙан, йәки алғы һәм артҡы өсмөйөш барлыҡҡа килтереүсе ике өсмөйөш (артҡы өсмөйөш икеләтә икеләтә тигеҙләнгән) ҡауырһындарҙан тора һәм артҡы тәгәрмәсте нығытыу өсөн артҡы сәнске барлыҡҡа килтерә. Бындай форма рамдың минималь ауырлығында уның ҡатылығын тәьмин итә.
Өҫкө торбаһыҙ йәки өҫкө торбаһы төбөнә йәнәш торған каркастар бар. Бындай рамдар асыҡ рамдар тип атала. Асыҡ каркаслы велосипед оҡшаш һыҙаттарға эйә булған ябыҡ каркаслыға ҡарағанда ауырыраҡ, әммә асыҡ каркаслы велосипеҡта ултырыу уңайлыраҡ. Элек ҡатын-ҡыҙҙар асыҡ каркаслы велосипедтар ҡулланған (юбка кейеп, әҙәп боҙмайынса велосипедҡа ултырырға мөмкин булған), шуға ла уларҙы йыш ҡына «ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы» тип атайҙар. Хәҙер улар ике енес араһында ла популяр.
Ҡала һәм балалар велосипедтары өсөн рамдар ҡайһы берҙә йыйылмалы итеп эшләнә, был велосипед һаҡлау һәм ташыу өсөн уңайлы (мәҫәлән, Мәскәү метрополитенында велосипед йөрөтөү тыйыла ). Йыйылмалы рамдар ғәҙәттә асыҡ була.
Көньяҡ Урал дәүләт аграр университеты
Көньяҡ Урал дәүләт аграр университеты — Южно-Ура́льский госуда́рственный агра́рный университе́т -  Силәбе һәм Троицк ҡалаларындағы  юғары уҡыу йорто. 1930 йылдың май айында ойошторолған.
Тарихы
1930 йылдың май айында Урал сәнәғәт ауыл хужалығы институты булараҡ ойошторолған һәм ул ҡалалағы беренсе юғары уҡыу йорто булып торған.
1946 йылда уҡыу-уҡытыу процесы тулыландырылыу сәбәпле Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институты тип үҙгәртелгән.
1980 йылда юғары уҡыу йорто асылыуға ярты быуат тулыу айҡанлы, шулай уҡ ауыл өсөн кадрҙар әҙерләү һәм ауыл хужалығы фәне үҫеше өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн  Көньяҡ Урал дәүләт аграр университеты  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән   бүләкләнә.
1991 йылдың ғинуарынан Силәбе дәүләт агроинженерия университеты тип атала башлай (СДАУ).
2009 йылда Силәбе дәүләт агроинженерия университеты йәнә Силәбе дәүләт агроинженерия академияһы тигән исем ала (СДАА).
2015 йылдың 1 июлендә Силәбе дәүләт агроинженерия академияһы һәм уның 1992 йылдың сентябрендә асылған Ҡыҙыл Армия районы  Мейәс ауылындағы филиалы Урал дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы  менән ҡушыла. Һуңғыһы Троицк ҡалаһында, Пермь дәүләт университетының ветеринария факультетын үҙгәртеп, Урал ветеринария институты итеп асылған була. Ҡушылыу һөҙөмтәһендә, СДAA Көньяҡ Урал дәүләт аграр университетының аграр инженерия институты, уның филиалы - Агроэкология институты (АЭИ), һәм Урал дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы - Көньяҡ Урал дәүләт аграр университетының ветеринария медицинаһы институты тигән исемдәр менән йөрөтөлә башлай
Структураһы
Университеттың филиалы һәм ике институты, ун биш уҡыу корпусы, 7 200 урынлыҡ ун дүрт студенттар ятағы, 52 компьютер класы һәм бер нисә мең  компьютеры бар, шуларҙың бер  өлөшө  Интернетҡа сыға. Университеттың китапхана фонды 1 500 000 дана китап тәшкил итә.
Гобелен
Гобеле́н (gobelin), йәки шпалера — стенаға элеү өсөн төрлө һүрәт төшөрөп ҡулдан һуҡҡан йоҡа келәм ; биҙәү әһәмиәте юғары булған туҡыма; XVII-XVIII быуаттарҙа ҡулдан туҡылған; атамаһы кеше исеменән ; биҙәлеш маҡсаттарында ҡулдан туҡылган юғары сәнғәти ҡиммәткә эйә тукыма; туҡылған рәсемдәр, диуар келәмдәре һ.б. XV быуатта йәшәген Гобелен фамилияле француз буяусылары исеме менән аталған.
Кыпа-Ютурмаль-Кы
Кыпа-Ютурмаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ютурмаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.