cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татарстан Республикаһының Милли музейы
Әҙәбиәт
8. Назипова, Г .Р. Казанский городской музей и его роль в культурной жизни Волжско-Камского края (конец XIX — начало ХХ вв.) / Г. Р. Назипова. Дисс. …. канд. ист. наук. — Казань, 1991. — 207 с.
9. Нәҗипова, Г. Музей — һәм этнография фәне // Мирас, 1993, № 11. — 60- 65 б.
10. Назипова, Г. Р. Казанский городской музей. Очерки истории 1895—1917 годов / Г. Р. Назипова. — Казань: «Кazan-Казань», 2000. — 272 с.
11. Назипова Г. Р. Ученый совет в истории Государственного объединенного музея Республики Татарстан // Теория и практика музейного дела в России на рубеже ХХ — XXI веков/Труды ГИМ. Вып.127.- М., 2001. — С. 118—123.
12. Назипова Г. Р. Формирование этнографического собрания Государственного объединенного музея Республики Татарстан// Проблемы культурогенеза народов Волго-Уральского региона: Материалы межрегиональной научно-практической конференции. — Уфа, 2001. — С.348-354.
13. Назипова Г. Р. Перспективы развития информационных технологий в Национальном музее Республики Татарстан // Пятая юбилейная ЕВА 2002 Москва. Конференция, выставки, семинары, демонстрации, дискуссии, круглые столы. Тема конференции: «Информация для всех: культура и технологии информационного общества»./Материалы конференции. 2-7 декабря 2002 г.- М., 2002. С. 9-1-1—9-1
14. Назипова Г. Р. Музейное краеведение: из опыта работы Национального музея Республики Татарстан// Историческое краеведение в Татарстане: Материалы республиканской научной конференции (20-21 декабря 2002 года). К 70-летию со дня рождения К. Р. Синицыной (1932—1997 гг.)-Казань, 2004. — С.178-185.
15. Назипова Г. Р. Ожившая история. Творческий успех коллектива Национального музея Республики Татарстан// Казань. 2006.- № 10-11.- С. 96 — 100.
16. Назипова Г. Р. Национальный музей Республики Татарстан: традиции и новаторство//Гасырлар авазы — Эхо веков. 2007. № 1.- С. 7-10.
17.Nazipova G.P. The Development the City of Kazan: The Museum Aspect//City Museums and City Development/Edited by Ian Jones, Robert R. Macdonald, and Darryl McIntyre.- Lanham-New York: Alta Mira press — Toronto — Plimouth, UK, 2008.- P.129-135.
18. Назипова Г. Р. Информационные технологии в Национальном музее Республики Татарстан и развитие языков региона// Представление языков народов России и стран СНГ в российском сегменте Интернета. Семинар Российского комитета Программы ЮНЕСКО «Информация для всех» и Межрегионального центра библиотечного сотрудничество в рамках Международной конференции «ЕВА 2007 Москва». Сборник докладов. — М.: Межрегиональный центр библиотечного сотрудничества, 2008. — С. 37-40.
19.Назипова Г. Р. Музейный контент индустрии туризма// Индустрия туризма и гостеприимства в Республике Татарстан: мнения, тенденции, перспективы развития: Материалы международной научно-практической конференции/Под общ. ред. к.ю.н. Н. Н. Китаевой.- Казань: АртПечатьСервис, 2010. — С. 216—223.
20. Назипова Г. Р. Коммуникативная роль музеев в контексте культурной антропологии// XIII Конгресс антропологов и этнологов России: сб. материалов. Казань, 2-6 июля 2019 г./ Отв. ред.:М. Ю. Мартынова. — Москва; Казань: ИЭА РАН, КФУ, Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2019.- 516+LV с. — С. LI-LV. 21.Назипова, Г. Р."Казанский антиквариум"/ Г. Р. Назипова, С. Ю. Измайлова. — Казань: Фолиантъ, 2006. — 200 с.
22. Синицына К. Р. «Казанский музейный вестник» 1920—1924 гг. — Казань: изд-во Казан. ун-та, 1963. — 26 с.
23. Синицына К. Р. Полвека музеев Казани и Татарстана. Очерки истории 1917—1967 годов. — Казань, 2002. — 280 с.
24. Худяков, М. История Казанского губернского музея / М. Худяков // Казанский губернский музей за 25 лет: Юбилейный сборник статей. — Казань, 1923. — С. 5-27.
Күзкәй
Күзкәй (Күсәкәй, Күзекәй ; Күзкәй, Кузкеево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.
География
Ауыл Сәкәш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1745 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1809 йылда ауылда мәсет (1821 йылда мәсет ҡарамағында мәктәп асыла); XX быуат башында — улус идаралығы, почта станцияһы, 3 мәсет, 4 мәктәп, 3 һыу һәм 2 ел тирмәне, 4 бакалея кибете, 2 тимерлек, үҙәк икмәк магазины, баҙар, йәрминкә теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Йәшел
Йәшел — өс төп төҫтөң береһе, спектрҙа йәшел төҫ диапозоны 5000-565 нанометр. Тәбиғәттә күпселек үҫемлектәр, фотосинтез пигменты — хлорофилл булғанға, йәшел төҫтә.
Техникала, сәнәғәттә йәшел төҫ хәүефһеҙлекте белдерә. Мәҫәлән, светофор йәшел төҫтә.
Йәшел төҫ: Ислам төҫө, эсперанто хәрәкәте төҫө, «Гринпис» хәрәкәте төҫө.
Райнсдорф (Бургенланд)
Райнсдорф (Бургенланд) (Reinsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 582 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6642 һәм автомобиль коды — BLK.
Георг Вильгельм Фридрих Гегель
Гео́рг Вильге́льм Фри́дрих Ге́гель (Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770 йыл — 1831 йыл) — бөйөк немец философы, объектив идеалист, немец классик философияһының бөйөк һәм атаҡлы вәкиле. Гегелдең фәлсәфәүи тәғлимәте марксистик философияның теоретик сығанаҡтарының береһе булып иҫәпләнә. Ул бөтә булған материя нигеҙендә Даими Рух (нем. Absolutes Geist) ята тип өйрәтә. Даими Рухтың дәүмәлдәге аңлатмаһы — тәбиғәт, ваҡыттағы аңлатмаһы — тарих тип белдерә. Халыҡтар араһындағы Даими Рух көсөргәнешлеген — һуғыш тип белдерә. Гегель объектив идеализм фәлсәфәһе нигеҙендә диалектика теорияһын булдырған.
Гегель, философия фәнендә беренсе булараҡ, идеалистик фекер нигеҙендә диалектик методты иҫбатлаусы.
Тәүге осор 1770—1801
Гегель 1770 йылдың 27 авгусында Штутгарт ҡалаһында, юғары вазифалы түрә (чиновник) — Вюртемберг герцогы Карл Евгений һарайында ҡаҙнасылыҡ секретары булған Георг Людвиг Гегель (1733—1799) ғаиләһендә тыуған. Уның ата-бабалары, сығыштары менән Австрияның Каринтия герцоглығы лютерандары, XVI быуаттағы Контрреформация барышында илдән ҡыуыла һәм Швабияға килеп төпләнә. Улына мәктәп белеме аҙ була тип һанаған атаһы уның өсөн педагогтар яллай, улар малайҙың өйөнә килеп уҡыта. Гегель яҡшы өлгәшә һәм бер синыфтан икенсеһенә күскәндә уңыштары өсөн бүләктәр ала. Бала сағынан ул күп уҡый, ваҡ-төйәккә ҡулланыу өсөн бирелгән аҡсаһына китаптар һатып алыр була. Ҡала китапханаһына ла йыш йөрөй, унда фән һәм философия хаҡындағы баҫмалар менән таныша.
Үҫмер йылдары немец әҙәбиәтенең сәскә атҡан осорона тура килһә лә, Гегелдең нәфис әҙәбиәткә әллә ни күңеле ятмай, классик әҫәрҙәргә лә бөтөнләй иғтибар итмәй, башлыса бик үк юғары булмаған зауыҡҡа иҫәп тотоп яҙылған бульвар әҙәбиәт менән мауыға. Бер үк ваҡытта антик әҙәбиәтте лә үҙ итә. Софокл һәм Еврипид ижадын яҡын күрә, Эпиктет һәм Лонгин әҫәрҙәрен тәржемә итә. Антик донъяны яратыуын Гегель ғүмер аҙағынаса һаҡлап ҡала.
1788 йылдың октябрендә егет гимназияны тамамлай һәм артабан Тюбинген университеты ҡарамағындағы дини (теологик) институтта уҡый, герцог стипендияһы ала. Курсташтары араһындағы дуҫтары Шеллинг һәм шағир Гельдерлин менән бергә Бөйөк француз революцияһы идеялары менән мауыға, улар студенттарҙың ошо йүнәлештә ойошҡан сәйәси клубы ағзалары була. Ныҡ тырышып шөғөлләнгән Гегель, ғәҙәтенсә, ваҡытының төп өлөшөн китап уҡып үткәрә. Бының өсөн төркөмдәштәренән күп көлкөлө һәм төртмә һүҙҙәр ишетһә лә, уларға бер ҙә иғтибар итмәй. Төрлө күңел асыуҙарҙан да ситтә тормай; күпләп шарап эсә, тәмәке еҫкәй, кәрт һәм фанты уйнай.
20 йәшендә Гегель философия магистры була. Университеттағы һуңғы өс йылын дини тәғлимәтте өйрәнеүгә арнай. Имтихандарҙы уңышлы бирһә лә, Гегель дин әһеле, рухани (священник) булырға теләмәй. Быға уның күңелендә уҡыу барышында уҡ унда сиркәүгә ҡаршы кире тойғолар тыуыуы сәбәпсе булыуы ихтимал.
1793 йылдың октябрендә Гегель Берн ҡалаһына юллана. Бында ул патриций Карл Фридрих Штейгерҙың өс балаһы: малайы һәм ике ҡыҙына тәрбиәсе булып урынлаша. Эше әллә ни күп ваҡытын алмағанлыҡтан, ул белемен арттырыу менән дә, ижад менән дә шөғөлләнә. Бернда йәшәгән осорҙа Гегель китаптарҙан айырылмай, ғилми хеҙмәттәрен яҙыуын дауам итә. Гегель Франциялағы ваҡиғаларҙы ла күҙәтеп бара. Революцион-демократик ҡатлам вәкилдәре — якобинсылар йәйелдергән террорҙы ҡабул итмәһә лә, дөйөм алғанда, Француз буржуаз революцияһына Гегель ыңғай ҡарай һәм артабан Европа тарихын был ваҡиғанан тыш күҙ алдына ла килтерә алмай.
Йәш ғалимдың сәйәси ҡараштарына Бөйөк француз буржуаз-демократик революцияһының (1789—1794) идеялары ҙур йоғонто яһай. Ул Германиялағы феодаль, консерватив тәртиптәрҙе тәнҡит итә, республика принциптарын алға ҡуя. Боронғо Греция демократияһына юғары баһа бирә, йәмғиәттең рухи тормошона килгәндә, христиан динен тәнҡитләп сыға. Гегель үҙенең беренсе хеҙмәттәрендә, Германияның тарҡаулығына бошоноп, буржуаз тәртипттәр нигеҙендә үҙгәртеп ҡороу идеяларын яҡлап сыға.
Йена, Бамберг һәм Нюрнберг: 1801—1816
1801 йылдың ғинуарында Гегель Йена ҡалаһына күсенә. Ошо йылдың 21 авгусында уға лекциялар уҡыу хоҡуғы бирелә. Кафедрала эшләү һәм лекция уҡыу уға ауыр бирелә, уҡыусылары алдында ул әллә ни популярлыҡ яулай алмай.
Нюрнберг ҡалаһы гимназияһын етәкләгән йылдарында (1808—1816) һуңынан иң ҙур маҡтауҙарға лайыҡ булған «Логика фәне» тигән хеҙмәтен яҙа.
Гейдельберг һәм Берлин: 1816—1831
Гегель тора-бара үҙенең һул нигеҙҙә формалашҡан ҡараштарынан ваз кисә башлай. Быға Европала Наполеондың еңелеүенән һуң башланған реакция, йәғни иҫке тәртиптәргә ҡайтыу сәйәсәте йоғонто яһай. Шуның нәтижәһендә Гегельдың фәлсәфәүи, шулай ук сәйәси ҡараштарында уңға табан боролош һиҙелә башлай. Ул Пруссия хөкүмәтенең рәсми рәүештә билдәләнгән философы булып раҫлана. Был дәрәжәгә ирешеү менән ул үҙенең сәйәси ҡараштарын «яңырта» башлай, Пруссия дәүләтенең аҡыл нигеҙендә йәшәгәнлеген иҫбатларға тырыша, ә ғилми өлкәлә үҙенең иң күләмле, шул ук ваҡытта шаҡтай ҡаршылыклы «Философия фәне энциклопедияһы» тигән хеҙмәте өҫтөндә эшләй. 1818 йылдан башлап үлгәнсегә ҡәҙәр, ул Берлин университетында уҡыта. 1830 йылдарҙа Гумбольдт исемендәге Берлин университеты Ректоры вазифаһына тәғәйенләнә.
Аң (рассудок) һәм зиһен (разум)
Бөйөк философ И.Кант аң менән зиһенде(аҡыл) айырып, уларҙы рациональ белем алыуҙың ике баҫҡысы, тип ҡарай. Г.Гегель аҡыл-зиһенде («бесконечное» мышление) аңға ҡапма ҡаршы ҡуя («конечному» мышлению). Аңдың сикләнгәнлеге уның фекерҙе сикләнгән билдәләмә менән нығытып ҡуйыуында, аңдың уларҙың эстәлегенән ары китә алмауында. Гегель фекере буйынса, аңдың тотороҡлоғо, билдәләнгәнлеге, сикләнгәнлеге фекерләүҙең системаға килтереү эшмәкәрлегендә, ҡабул ителгән материалды тәртипкә һалыуҙа. Гегель фекерләү аң эшмәкәрлегенә генә бәйле түгел. Канттан айырмалы рәүштә, Гегель ғилем алыуҙа зиһендең конструктив функция үтәүен таный. Фекерләү зиһен стадияһына еткәс, бер ни сикләүҙәр белмәгән, үҙенән-үҙе әүҙем була алған рухҡа әйләнә. Зиһен стадияһында үҙ формаларын, булған уйҙарын предметына әйләндерә, уларҙың абстрактлығын һәм беръяҡлылығын еңеп, «аҡыллы»(«разумное»), йә «конкрет» («конкретное») төшөнсә килтереп сығара. Зиһендә ғилем алыу диалектикаһы күренә: Гегель фекерләү эшмәкәрлеген зиһен стадияһында үҫеш, төшөнсә эстәлеген конкретлаштырыу тип ҡараған. Ләкин ул был процесты төшөнсәнең үҙенән- үҙе үҫеше, тип мистификациялаған. Гегель системаһы өс өлөштән тора.
Идеализм ҡараштары
Гегель «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә абсолют идеализм принциптарын дәлилдәргә тырыша. Уныңса, донъяның нигеҙен абсолют идея, йәғни шәхсилеккә эйә булмаған донъя күләмендәге аҡыл тәшкил итә. «Рухтың үҫеше» әҫәрен белгестәр өс бүлеккә айырып ҡарайҙар.
Гегелдең «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе рәүешендә «ситләштерү» (нем. — Entausserund, русса — «отчуждение») категорияһы ҡарала. Уның мәғәнәһе ҡатлаулы, шунлыҡтан, күрәһең, Гегелдән һуңғы ғалимдар был төшөнсәгә башҡа төрлөрәк мәғәнә һалып эш итергә тырышалар. Шулай ҙа Гегель үҙе был төшөнсәне түбәндәгесә аңлата: «Ситләштерү» ул — барлыҡ әйберҙәрҙең рухтан яралып барлыҡҡа килеүе. Шул уҡ ваҡытта, ул — кеше тарафыннан тыуҙырылған һәм уның есми көстәрен кәүҙәләндергән төрлө ҡиммәттәр ҙә (мәҫәлән, фән, сәнғәт әҫәрҙәре). Гегель, үҙенә тиклем йәшәгән башҡа ғалимдәр кеүек үк, донъяла булған барлыҡ әйберҙәрҙе (тәбиғәт предметтарын, йәмғиәттәге барлыҡ ҡиммәттәрҙе) ниндәйҙер системаға һалып аңлатырга тырыша. Һәм был тырышлыҡ үҙ кәүҙәләнешен Гегельдың теорияһындә таба ла. Гегель, башҡа ғалимдәр кеүек үк, иң «башланғыс сәбәп», «ниҙән нәмә башланған?», «нимә нәмәне тыуҙырған?» һ. б. шундай һорауҙарға яуап табырға ынтылып, "иң башта"ны абсолют идея сифатында таныуын белдерә. Уныңса, абсолют идея ул — иң беренсел, барлыҡ нәмәләр шунан башлана. Ләкин абсолют идея, Гегелсә, даими үҙгәрештә, һәм ул ошо үҙгәреш процесында, йәнәһе, үҙенең бүтән формаһына — тәбиғәткә әүерелә (тимәк, тәбиғәткә тейешле «кәштә» табылды). Ләкин абсолют идеяның үҙгәрештә, үҫештә булыуы бының менән генә сикләнмәй, ул, Гегель фекеренсә, тәбиғәт формаһын йыртып сыға ла, абсолют рухҡа әүерелә һәм үҙен йәмғиәт тормошонда, ижтимағи аңдың төрлө формаларында таба (шулай итеп, йәмғиәткә лә тейешле «кәштә» табылды, тигән һүҙ). Был, өс этаптан торған процесс, Гегель системаһының һөлдәһе, каркасы, Гегелдең донъяла булған барлыҡ предметтарҙы һәм күренештәрҙе ошо каркаска нигеҙләп ҡарай.
Әгәр дә Гегель бары тик ошо уйҙырмалы системаның авторы ғына булған тәҡдирҙә, ул әллә ни юғары күтәрелә алмаған булыр ине.
Гегель диалектикаһы
Гегель — философия тарихына идеалист булып кына түгел, бәлки диалектик идеалист булып кергән шәхес. Уның белем, фекер байлығы тәрән була. Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә тарих, дәүләт теорияһы, хоҡуҡ, әхлаҡ, сәнғәт өлкәһенән, күп төрлө фәнни сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр килтерә. Былар Гегелде ифрат киң, ысын энциклопедик аҡыл эйәһе сифатында күрһәтә. Уның хеҙмәттәрендә урын тапҡан күҙәтеүҙәр, фекерҙәр шул тиклем бай, уларҙы өйрәнеүсе кеше Гегелдең юғарыла иҫкә алынған системаһына әллә ни иғтибар ҙа бирмәй, уның зиһене күп төрлө һәм ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр өйөрмәһендә ҡала.
Рух һәм логика
Гегелдең «Философия фәндәре энциклопедияһы» хеҙмәте — ысын энциклопедия. Был хеҙмәт өс ҙур өлөштән тора: « Логика», «Тәбиғәт философияһы» һәм «Рух философияһы». Һәр өлөш күп һандағы томдарҙан тора, Гегелдең «Логика» ғилеме, ғөмүмән, философия фәненең иң юғары баҫҡысын кәүҙәләндергән теоретик хеҙмәт, Гегелдең был йүнәлештәге ижади эше энциклопедияға кергән «кесе логика» өлөшө менән генә сикләнмәй, ул үҙ эсенә «ҙур логика»-ны ла, шулай уҡ Нюрнберг гимназистары алдында уҡыған лекциялар йыйылмаһын да һыйҙыра. «Логика» бүлеге — был күп томлы хеҙмәттең иң отошло, иң юғары баһаға эйә булған өлөшө. Сөнки был бүлектә Гегель тәғлимәтенең «рациональ оролоғо», революцион әһәмиәт ҡаҙанған фекерҙәре тупланған. "Логика"ла Гегель объектив ҡанундарҙы һәм категорияларҙы дәлилләй. Был — диалектика. Ләкин Гегелдең диалектикаһы, башлыса, объектив ысынбарлыҡ диалектикаһы түгел, ә идеялар өлкәһендәге диалектика. Уныңса, объектив ысынбарлыҡтағы диалектика ул фәҡәт ? , идеялар өлкәһендәге диалектика уның сағылышы ғына. Ф. Энгельс бындай фекер йөртөүҙе (Гегелдең әлеге йүнәлештәге ҡараштарын) былай һүрәтләй: Гегелдең диалектикаһы, ти ул, аяҡта түгел, ә баш түбән баҫып тора һәм уның Маркс тарафынан аяҡҡа баҫтырып ҡуйылыуы һис ғәжәп түгел. Гегель һәр нәмәнең үҙгәрештә, үҫештә булғанлығын иҫбатларға ынтыла. Ләкин уның өсөн беренселек — идея, рух, әмма ысынбарлыҡ түгел. Улай ғына булһа үҙгәреш, үҫеш рухтың, абсолют идеяның тәбиғәттең йәмғиәткә әүерелеү этабына ғына хас. Тимәк, үҫеш һәм, ғөмүмән, үҙгәреш бөгөнгө көнгә, шулай уҡ киләсәккә бөтөнләй ҡағылмай булып сыға. Гегелдең диалектикаһы уның замандаштарына ҙур йоғонто яһай. Әлбиттә, уның фекерҙәре менән килешмәүселәр ҙә табыла. Ләкин һәр хәлдә, Гегелдең күп кенә фекерҙәре уның замандаштары өсөн сенсация булып ҡабул ителә, улар араһында төрлө бәхәстәр ҡуҙғата. Мәҫәлән, уның «аҡылға эйә булған һәр нәмә ысынбарлыҡҡа әүерелеүсән, һәр ысынбарлыҡҡа әүерелгән нәмә аҡылға эйә» тигән фекере күптәрҙе үҙенең тәрәнлеге һәм тапҡырлығы менән таң ҡалдыра. Ф. Энгельс әйтеүенсә, Гегель замандаштарының күбеһе был фекерҙең бөтә тәрәнлеген аңлап та еткермәгәндәр.
Ҡолош
Ҡолош — топоним.
Георг Вильгельм Фридрих Гегель
Диалектика закондары
Ләкин ҡаршылыҡтарҙың сишелешен ул еңелерәк формала ғына, ҡаршы яҡтарҙың үҙ-ара килешеү ысулы менән башҡарылу мөмкинлегендә генә күрә. Гегель диалектик инҡарлауҙы үҫеш моменты тип һанай. Уның инҡарҙы инҡарлау канунын асыуы ла ошо ҡарашҡа бәйләнгән. Бының өсөн ул философия фәнендә Кант һәм Фихте тарафынан нигеҙ һалынған өс ҡатлылыҡ (триада) категорияһын файҙалана. Ләкин Гегелдең был категорияһы шаҡтай үҙгәрә, һәм ул үҙенә ҙур бурыс ҡуя. Инҡарҙы инҡарлау ҡануны буйынса, предметтарҙың һәм күренештәрнең үҫеш процесында өс этап күҙәтелә. Улар тезис, антитезис һәм синтез рәүешендә сағылалар. Был ҡанунды асыуҙың иң ҙур әһәмиәте шунда, ул донъяның түңәрәк һыҙығылай үҙенә кире әйләнеп ҡайтыу теорияһын юҡҡа сығара. Гегель бөтөн һәм өлөш, асыл һәм күренеш, зарурлыҡ һәм осраҡлылыҡ, эстәлек һәм форма, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа категориялар тураһында ла фекерҙәр ҡалдыра. Уның зарурлыҡ һәм ирек категориялары диалектикаһы айырым иғтибарға лайыҡ. Гегель фекеренсә, иреккә фәҡәт зарурлыҡты танып белеү нигеҙендә генә ирешергә мөмкин. Гегелдең был фекере, дөрөҫ. Әмма ул абстракт төшөнсә булып ҡына ҡала. Йәмғиәттәге күренештәргә уның бер ниндәй мөнәсәбәте юҡ. Гегель «Энциклопедия»һының икенсе өлөшө, «Тәбиғәт философияһы», абсолют идеяның тәбиғәт формаһында кәүҙәләнешен ҡарауға бағышланған. Был өлеш үҙе өс киҫәктән — механика, физика һәм органик физиканан тора. Гегель ваҡыт, ғәләм арауығы категорияларын материяға бәйләп ҡарай. Ә хәрәкәт, нисектер, материянан тыш һәм бәйһеҙ, фәҡәт ваҡыт һәм ғәләм арауығы менән бәйләнештә генә алына. Гегель, ғөмүмән, үҙ заманындағы асыштар менән таныш булһа да, уның фәлсәфәүи фекерҙәре белеменең сикле булғанлығын күрһәтә. Ул яҡтылыҡтың тулҡынлы асылын танымай, шулай уҡ, ғәҙәти идеалистарса, атомистик теорияны кире ҡаға.
Гегель әлеге күләмле хеҙмәтенең өсөнсө өлөшөн тәшкил иткән "Рух философияһында кешенең аңға, аҡылға эйә булған эшсәнлеген анализлай. Рух философияһы ла өс киҫәккә (субъектив рухҡа, объектив рухҡа һәм абсолют рухҡа) бүленеп тикшерелә. Субъектив рух, нигеҙдә, индивидуаль аңды характерлауға бағышланған. Индивидтың рухи үҙгәреше, үҫеше, ғөмүмән, кешелек тоҡомоның интеллектуаль үҫешенә бәйләп ҡарала. Был өлөштә енси, милли, ерле айырымлыҡларға урын бирелә. Шулай ук шәхес проблемаһы ла ҡуҙғатыла, уның психологик аспекттары тикшерелә. Объектив рух өлөшөндә, ғөмүмән, кешелек йәмғиәтенә хас булған күренештәр ҡарала. Объектив рух үҙенең үҫешендә, Гегель уйлағанса, өс басҡыс уҙа: хоҡуҡ, әҙәп һәм әхлаҡ. Ләкин Гегель был күренештәрҙең синфи үҙенсәлеккә эйә булыуҙарын күрмәй, улар күберәк абстракт яҫылыҡта ғына ҡарала. Гегель дәүләт теорияһы буйынса да ҙур иғтибарға лайыҡлы фекерҙәр әйтә. Ә «гражданлыҡ йәмғиәте» бүлегендә ул хатта кешенең барлыҡҡа килеүендә хеҙмәттең ролен дә күрһәтергә ынтыла. Шул уҡ ваҡытта күп кенә категорияларҙы ҡарағанда ул үҙенең идеалистик планда сикләнгәнлеген күрһәтә. Мәҫәлән, дәүләттең эске һәм тышҡы функцияларын ул бөтөнләй күрмәй тейерлек, дәүләт — уның өсөн үҙмаҡсат. Шул ук ваҡытта дәүләттең йәшәүе, уныңса: «Алланың ошо донъяла атлап барыуы». Гегель, үҙ ижадының башланғыс осоронда демократик республика идеялары менән мауығып йәшәгән булһа, һуңғараҡ, юғарыла иҫкәртелгәнсә, уңға боролош яһай: демократияны тәнҡитләй, феодаль тәртиптәр менән килешкәнлеген күрһәтә, ә дәүләттең иң камил формаһын конституцион монархияла (конституциялы монархия) күрә башлауын белдерә. Абсолют рухты Гегель ижтимағи аң формуларында — сәнғәттә, диндә һәм философияла күрә. Сәнғәтте һәм гүзәллекте Гегель үҙенә генә хас фекерҙәр менән аңлата. Был мәсьәләлә ул иң алғы планға идеал категорияһын ҡуя. Уның үҫеш баҫҡыстарын сәнғәттең формулары тип баһалай. Уларҙы ул символдарға нигеҙләнгән (йәнәһе Көнсығыш сәнғәте), классика (боронғо антика сәнғәте) һәм романтика (урта быуат һәм заман сәнғәте) формулары тип айыра. Шулар араһында боронғо антика сәнғәтенә айырыуса өҫтөнлөк бирә.
Дин һәм фәлсәфә
Дин менән философияны Гегель ике тоташ рухи күренеш тип ҡараған. Уныңса, айырма бары шунда ғына, әгәр ҙә дин Алла булһа, философия — хәҡиҡәт. Улар формулары менән генә бер-береһенән айырыла. Әйтәйек, дин күрһәтү формаһы булһа, философия — кешене уйландырыусы форма, Гегель, философия менән динде бер рәткә ҡуйып, Европа ижтимағи фекере ҡаҙаныштарынан артҡа сигенгән булып сыға. Сөнки философияның белемгә, ә диндең ышаныуға ғына ҡоролған икәнлеген шул ук немец философтары (мәҫәлән Кант) инде таныған була. Гегель дин тураһындағы фекерҙәрен «фәлсәфиләштерергә» лә тырышып ҡараған. Хатта Алланың христиан дине буйынса өс ҡиәфәттә ("троица"ла) кәүҙәләнгәнлеге тураһындағы фекерҙе (догматты) үҙенең өс ҡатлылыҡ (триада) теорияһы ярҙамында иҫбатларға тырышҡан. Философия фәненә ҡарата ла Гегелдең фекерҙәре башҡаларҙыҡынан айырылып тора. Уныңса, философия барлыҡ фәндәрҙән дә өҫтөнөрәк.
Хоҡуҡ фәлсәфәһе
Георг Гегель дәүләт һәм хоҡуҡ тураһында үҙенең ҡараштарҙы « Хоҡуҡ фәлсәфәһе» (1821) китапта яҙған.
Теоретик фекерләү барышында Рух үҙенең эске төп нигеҙгә етеп, Рух үҙенең субъективизмынан юғарыраҡ күтәрелә. Ул «объектив» Рух булырға мөмкин. Азат Рухтың беренсе күренеше — хоҡуҡ. Ул — Рухтын үҙ аллы иркен, теләген тормошҡа ашырыу. Беренсенән тирә-яҡтағы әйберҙәргә — милеккә хоҡуҡ, икенсенән башҡаның иркенә, теләгенә —килешеү хоҡуҡ, өсөнсөнән үҙенең инҡар итеү эшмәкәрлегенә : инҡар итеүҙе инҡар итеү аша тормошҡа ашырыу — яза хоҡуғын тормошҡа ашырыу.
Формаль һәм абстракт язаны үткәреү Рухта яҡшылыҡҡа әхлаҡ (мораль) талабын тыуҙыра. Әхлаҡ насар ынтылышҡа ҡаршы булып «бурыс» тип атала. «Бурыс» уның «намыҫта»(совесть) йәшәй. «Бурыс» һәм «булырға тейеш түгел ысынбарлыҡ» араһынан китеп Рух «әхлаҡлылыҡта» (нравственность) ҡотола. Әхлаҡлылыҡ «ғаилә», «гражданлыҡ йәмғиәте» һәм «дәүләттә» күрһәтелә.
Гегель буйынса дәүләт — объектив Рухтың иң юғары күренеше. Бер кешенең азатлығы- бөтә кешеләр берҙәмлектә, был дәүләт — абсолют үҙмаҡсат (Selbstzweck).
Милли дәүләттәрҙә халыҡ Рухы (Volksgeister) тормошҡа ашырыла. Дәүләттәрҙең тарихи яҙмышында Рухтың диалектик ҡеүәте сағыла, улар алмашыныу аша Рух әкренләп үҙенең сикләнгәнлегенән һәм беръяғлылығынан ҡотола һәм үҙе аңлаған тулы иреккә өлгәшә.
Ней-Яха
Нёй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыда йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кулагин Юрий Александрович
Кулагин Юрий Александрович (1924—1987) — СССР ғалимы, психолог һәм дефектолог, психология фәндәре докторы (1968), профессор (1971), СССР педагогия фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1985).
Күп кенә ғилми хеҙмәттәр авторы, шуларҙың ҡайһы берҙәре сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡан.
Биографияһы
1941 йылда мәктәпте тамамлай, 1942 йылдың июленән. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, уны Көнсығыш Пруссияла тамамлай. Һуңынан совет-япон һуғышында ҡатнаша. Армиянан демобилизацияланғас, тыуған ҡалаһына ҡайта һәм Пионерҙар йорто мөдире булып эшләй. 1947 йылда М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ның философия факультетының психология бүлегенә уҡырға инә, уны 1952 йылда отличие менән тамамлай. Ошо уҡ йылда дефектология институтының Ғилми-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡыуын дауам итә (хәҙер Рәсәй Мәғариф академияһының коррекцион педагогика институты), уны тамамлау менән  «Осязательное восприятие предметов слепыми детьми» темаһы буйынса ул кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Диссертация яҡлағандан һуң Ю.А.Кулагин Дефектология институтында ғилми хемәткәр һәм лаборатория мөдире булып эшләй. 1963 йылдан институттың ғилми секретары, ә 1968 йылдан ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. Ошо уҡ йылда ул «Восприятие средств наглядности учащимися школы слепых» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1986—1987 йылдарҙа Кулагин Дефектология институты директоры вазифаһын башҡара. 1985 йылдан СССР Педагогия фәндәре академияһының психология һәм йәш физиологияһы бүлеге академигы, 1978 йылдан ағза-корреспондент; 1986—1987 йылдарҙа академик-секретарь  була.
Октябревка
Октябревка (Октябревка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 453188, ОКАТО коды — 80248802005.
Кулагин Юрий Александрович
Биографияһы
Юрий Александрович «Дефектология» журналының беренсе баш мөхәррире, ә һуңынан редколлегия ағзаһы була, дефектология буйынса СССР Мәғариф министрлығының   фәнни-методик советын етәкләй, СССР Юғары аттестация комитетының эксперт советында  дефектология вәкиле була. Дефектология проблемалары буйынса бер нисә халыҡ-ара конгрестар, симпозиумдар һәм конференцияларҙың эшендә ҡатнаша.
Октябрь Революцияһы ордены, Халыҡтар Дуҫлығы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, шулай уҡ күп кенә хәрби миҙалдар һәм СССР ВДНХ-һының бронза миҙалы менән бүләкләнә  (һуҡырҙар өсөн приборҙар булдырғаны өсөн).
Ю.А.Кулагин 1987 йылдың 2 июлендә Мәскәүҙә вафат була.
Пинегская Ентала
Пинегская Ентала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәләк
Теляк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/561/91 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
Ликёр
Ликер ( liqueur; liquor — «шыйыҡлыҡ») — ҡағиҙә булараҡ емеш-еләк һуттарынан, тамырҙар һәм тәмләткестәр ҡушылған хуш еҫле үлән төнәтмәләренән алынған татлы (спиртлы) алкоголле эсемлек. Этил спиртының йөкмәткеһе төрлөсә (күләме буйынса 15 проценттан 75 процентҡа тиклем), шәкәр миҡдары дөйөм алғанда 25 проценттан 60 процентҡа тиклем тәшкил итә.
Ликёрҙарҙың коммерция етештереүе урта быуаттарҙа, алхимиктар, табиптар, монахтар тормош эликсирын эҙләгәндә башлана. Был киң билдәле ликёрҙарҙың, шул иҫәптән был эсемлектәр тәүге тапҡыр алынған дини ордендарҙың исемдәрен йөрөтөүселәрҙең күбәйеүенә килтерә. Хәҙерге ваҡытта бөтә ерҙә лә тиерлек ликёрҙар етештерелә, ҡайһы бер урындағы сорттар туристарҙың иғтибарын йәлеп итеү өсөн белешмәләрҙә йыш телгә алына.
Ликёрҙар классификацияһы
Ликёрҙарҙың һәм уларҙы етештереү ысулдарының күп төрлөлөгө арҡаһында төрлө характеристика буйынса классификация варианттары күп: көсө, тәме буйынса (Францияла популяр ысул), төп тәм-том ингредиенттары (емеш- еләк, еләк, үлән һәм тамыр, сәскә һ. б.), спирт нигеҙе төрө буйынса. Ликёрҙың исеме тауар билдәһе булыуы мөмкин (мәҫәлән, — Baileys, Grand Marnier), йәки дөйөм атама (мәҫәлән, — шартрез, кюрасао).
Ғәҙәттә ликёрҙар көслө (35-45 % спирт, 30-50 % шәкәр), десертҡа (25-30 % спирт һәм 25-30 % шәкәр) һәм кремдарға (15-23 % спирт һәм 50-60 % шәкәр) бүленә. Беренсе төркөмгә монахтар, провизорҙар, кондитерҙар уйлап сығарған иң боронғо ликёрҙарҙың күпселеге инә. Кремлы ликёрҙар сағыштырмаса күптән түгел генә барлыҡҡа килгән, XX быуат уртаһында тығыҙлығы һәм бик татлы тәме менән айырыла. Ҡайһы берҙә эмульсион ликёрҙар төркөмөн айыралар; бындай ликёрҙарға үтә күренмәүсәнлек, составы (йомортҡа, ҡаймаҡ һ.б. нигеҙендә, ҡағиҙә булараҡ, май күп булған), спирттың 15 % -тан артҡан көсө (18-35 %) һәм шәкәр миҡдары 15 % юғары (15-35 %) булыуы менән характерлана.
Ҡолош (Татарстан)
Ҡолош (Колыш, Кулушево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1717 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1860-сы йылдарҙа бер класлы рус-башҡорт училищеһы асыла, бында 1909 йылда 44 уҡыусы иҫәпләнгән. 1870 йылда ауылда мәсет, икмәк магазины, ел тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ауылда 78 башҡорт; 1834 йылда — 123 башҡорт; 1859 йылда — 228 башҡорт; 1912 йылда — 584 башҡорт иҫәпләнгән.
Вырья (Низьва ҡушылдығы)
Вырья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Низьва йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Пинежская Шавья
Пинежская Шавья — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 427 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Вырья (Низьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Пинежская Шавья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабля (Нерль ҡушылдығы)
Сабля  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кинйәбулат (Ейәнсура районы)
Кинйәбулат (Кинзябулатово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453383, ОКАТО коды — 80226834003.
Тарихы
Ауылға 18 быуаттың 70-се йылдарында Нуғай даруғаһының Үҫәргән улусы Урмансы ауылы (Ейәнсура районы Ибрай ауылы) башҡорттары үҙ ерҙәрендә Нуғай-Туғай исеме менән нигеҙ һала. 19 быуат уртаһынан хәҙерге исемен (зауряд-сотник Кинйәбулат Ҡазбулатов исеменән) йөрөтә. 1866 йылда 26 йортта 124 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда һыу тирмәне теркәлгән.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (98 %).
Ревизия материалдарында
1816 йылда Кинйәбулат ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Ярат
Ярат (Яратово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. XVIII быуат аҙағында нигеҙләнгән. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 613 кеше. Почта индексы — 453658, ОКАТО коды — 80206859001.
Исеменең килеп сығышы
Ауылға Ярат исемле тәүге төпләнеүсенең исеме бирелгән.
Географик урыны
Ауыл Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында, Туҡмаҡ һәм Шарлыбай йылғалары ҡойған урында нигеҙләнгән. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһына тиклем 27 км. Яҡындағы Сибай тимер юл станцияһына тиклем 71 км.
Тарихы
XVIII быуат аҙағында юҡҡа сыҡҡан Ҡарағужа ауылы халҡы Ярат ауылына нигеҙ һала. V ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы 23 йортта 87 ир-егет һәм 63 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1816 йылда әлеге ауыл кешеләре яңы ауылдар нигеҙләй: Әхмәр Яратов (уның улдары Йәрмөхәмәт, Буранбай) Байыш ауылына күсерелә, Абдулла Яратов (уның улы Мортаза) — Үрге Мәмбәткә. Абдулланың башҡа улы Хәлил һәм ейәне Әхмәт Ярат ауылында ҡалалар. 1843 йылғы VIII ревизия йәмғеһе 172 кешене теркәй. Артабан ауыл үҫешмәй, 1859 йылда 140 кеше тәркәлгән, 1885 йылда ауыл халҡының һаны икеләтә кәмей. 1920 йылда әлеге ауылды Үрге Ярат тип атай башлайҙар, унда 183 кеше йәшәй. 1989 йылда — 564 кеше, 1999 йылда — 619 кеше. Ярат ауылы халҡының төп шөғөлө — малсылыҡ. 32 йортта йәшәгән 175 кешегә 266 йылҡы малы, 433 һыйыр, 261 һарыҡ, 79 кәзә тура килә. Шулай уҡ 17 дисәтинә ерҙә 408 бот ярауай иген сәселә. 1929 йылда ауыл халҡы Карл Маркс исемендәге колхозға берләшәләр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (99 %) йәшәй.
Видеояҙмалар
— «Ләйсән» бейеу ансамбле (Ярат ауылы)
— Әхмәтов Мөхәмәтхәбиб
Коста-Рика
Коста-Рика (исп. Costa Rica. [ˈko̞sta ˈrika] — бай яр буйы ), рәсми атамаһы — Коста-Рика Республикаһы (исп. República de Costa Rica [re̞ˈpuβ̞lika ð̞e̞ ˈko̞sta ˈrika]) — Үҙәк Америкалағы дәүләт. Төньяҡта Никарагуа һәм көньяҡ-көнсығышта Панама илдәре менән сиктәш. Тымыҡ океан — көньяҡтан һәм көнбайыштан, ә Кариб диңгеҙе көнсығыштан ярҙарын йыуа.
Хатта Үҙәк Америка стандарттары буйынса Коста-Рика — бәләкәй генә ил: төбәктең 2 иле генә (Сальвадор һәм Белиз) майҙаны буйынса бәләкәйерәк, ә 2 ил (Панама һәм Белиз) халҡы аҙыраҡ. Үҙәк Америка дәүләттәре араһында йәшәү кимәле буйынса ул, Панаманан ғына ҡалышып, 2-се урынды биләй. Коста-Риканың баш ҡалаһы — Сан-Хосе ҡалаһы (288 мең кеше).
2022 йылға ҡарата, Бөтә донъя ЦРУ факттары китабы баһалауынса, Коста-Рика — халыҡ һаны буйынса донъяла 124-се ил (5 204 411 кеше). Коста-Рика халҡының дин буйынса составы буйынса 2021 йылға: католиктар — 47,5 %, динһеҙҙәр — 27 %, протестанттар — 22,5 %, башҡа христиан конфессияларын яҡлаусылар — 2,6 %, башҡа дин яҡлылар йәки конфессиялар яҡлылар — 0,4 %.
Тарихы
Колумбҡа тиклемге осорҙа Коста-Риканың күпселек өлөшөндә уэттар һәм брибриҙар йәшәй.
Коста-Рика 1502 йылда Христофор Колумб тарафынан Америкаға дүртенсе сәйәхәте ваҡытында асыла. Испан колонизацияһы яҡынса 1530 йылда башлана.
Испандарҙың төпләнеүе һәм был колонияның иҡтисади үҫеше илдең климат шарттары менән бәйле ҡыйынлыҡтар менән бәйле, шулай уҡ инглиз һәм голланд пираттарының һөжүмдәре арҡаһында (Англия һәм Голландия властары тарафынан хуплана) бик әкрен бара. XVII быуат аҙағынан алып XIX быуат уртаһына тиклем испандарға һөжүм итәләр. Инглиздәр шулай уҡ Коста-Рикаға мискито индеецтарына (хәҙерге Никарагуаның көнсығыш ярынан) һөжүмдәр ойоштора. Бынан тыш, яулап алынған индеецтар ерҙәрендә алтын миҡдары түбән булғанлыҡтан, колонизаторҙар әллә ни ҡыҙыҡһынмайҙар.
1560—1570 йылдарҙа уэтар һәм брибри ҡәбиләләре испандар тарафынан тулыһынса яулап алынмаған була. Көнбайыш уэтарҙар территорияһы Тымыҡ океан ярҙарына тиклем һуҙылған, уларҙың хакимы — Гарабито (Гуарабито), ә көнсығыш хакимы — Эль-Гуарко була. XVI быуатта испан күскенселәре Коста-Риканың Үҙәк яҫы таулығын урынлаштыралар, быға тиклем унда, шулай уҡ бөтә ил буйынса индеецтар аҙ була.
Илдең файҙалы ҡаҙылмаларға һәм климат шарттарына ярлы булыуы арҡаһында Коста-Рикала башлыса Испанияның ярлы иммигранттарының төпләнә, был ҙур булмаған плантациялар (Америкалағы Испанияның башҡа колонияларындағы кеүек) түгел, ә бәләкәй йәки урта хужалыҡтар булдырыуға килтерә.
Был ваҡ хужалыҡтар бойҙай, кукуруз, шәкәр ҡамышы, тәмәке, борсаҡ, какао һәм башҡа ҡайһы бер культуралар үҫтергән. 1808 йылда Коста-Рикаға Кубанан ҡәһүә ағастарының тәүге үҫентеләре килтерелә, тиҙҙән улар киң таралыу ала.
Негр ҡолдары Коста-Рикаға ваҡ хужалыҡтарҙың ярлы булыуы арҡаһында килтерелмәй тиерлек, әммә илдә, башлыса Атлантик яр буйында — ҡасҡан ҡолдарҙан һәм пираттарҙан торған негрҙар һәм мулаттар төпләнә. Ҡара тәнлеләрҙең төп өлөшө Кариб диңгеҙе яры буйында 1868—1870 йылдарҙа диңгеҙ-ара тимер юлын төҙөү менән бәйле килә.
1563 йылда испандар, бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем, 1821 йылға тиклем колонияның баш ҡалаһы булған Картаго ҡалаһына нигеҙ һалған. XIX быуат башында испан колонияларында азатлыҡ һуғыштары башлана, был Коста-Риканың тыныс тормошона йоғонто яһамай тиерлек.
1814 йылда Коста-Рикаға элек Никарагуаныҡы булған Гуанакасте провинцияһы ҡушыла. 1825 йылдың 25 июлендә урындағы референдумда уның ҡушылыуы раҫлана. Был көн милли байрамдарҙың береһенә әүерелә. Коста-Рикаға ҡушылыу тураһында ҡарар Никарагуанан айырылған ҙур партияныҡы булғанлыҡтан, байрам «Никоя партияһына ҡушылыу» тип атала.
1821 йылдың 15 сентябре — Коста-Риканың бойондороҡһоҙлоҡ көнө. Был көндө Гватемаланың Генераль хөкүмәтендә Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ актына ҡул ҡуйыла һәм яҡындағы колонияларға ебәрәләр. Атлы сапҡын Коста-Рикаға ике ай бара, тап шул ваҡытта ғына ил үҙе сәйәси йәһәттән эҙләмәгән бойондороҡһоҙлоғо тураһында белә. Тиҙҙән үҙәк Американың башҡа илдәре: Гватемала, Гондурас, Никарагуа һәм Сальвадор менән берләшә һәм Мексика империяһына ҡушыла, ул тарҡалғандан һуң федерация 1838 йылға тиклем ғәмәлдә була. 1824 йылда баш ҡаланы Сан-Хосеға күсерергә ҡарар ителә, ләкин был ҡала тик 1950 йылдан алып ҡына әүҙем үҫешә башлай.
1859—1870 йылдарҙа бер нисә президент алмашына. 1871 йылда президент Томас Гутьеррес үлем язаһын бөтөрә һәм сит ил инвестицияларын хуплаған яңы конституция ҡабул итә. Американың «Юнайтед фрут» компанияһы, ерҙе һатып алып, Коста-Рикаға экспансияһын башлай. Был компания Коста-Рикала кофе, банан, какао, ананас һәм башҡа культураларҙан тыш ҙур экспорт етештереүен ойоштора. Компания шулай уҡ Коста-Рикала тимер юл селтәре төҙөй.
1930 йылдарҙа һул хәрәкәттәр көсәйә. Икенсе яҡтан, Гитлер яҡлы йүнәлеш яҡлылар Коста-Риканың нацистар партияһын ойоштора. 1941 йылда Коста-Рика, Латин Америкаһының күпселек илдәре кеүек үк, гитлер коалицияһына ҡаршы һуғыш иғлан итә, әммә фронтҡа үҙенең бер нисә осоусыһын — Франция һәм АҠШ ғәскәрҙәре составында ебәреп кенә ҡатнаша.
1948—1949 йылдарҙа Коста-Рикала граждандар һуғышы бара. Уның һөҙөмтәһендә регуляр хәрби көстәрҙе бөтөрөү тураһында закон ҡабул ителә. 1948 йылдан Коста-Рикала армия юҡ, бары тик полиция ғына. 1955 йылда элекке президент һәм уның яҡлылар Коста-Рикаға хәрби һөжүм ойоштора. Уға Куба диктаторы Батиста һәм төбәктең башҡа диктаторҙары ярҙам итә. Коста-Рика президенты Хосе Фигерес Феррер Америка дәүләттәре ойошмаһына мөрәжәғәт итә, һәм баҫып инеү туҡтатыла.
1970-се йылдарҙа хаҡтарҙың ҡәһүәгә төшөүе һәм нефткә хаҡтарҙың күтәрелеүе арҡаһында ил иҡтисади яҡтан тотороҡһоҙ була, шул уҡ ваҡытта ил Үҙәк Америка төбәгендә иң тотороҡлораҡ булып ҡала.
1990 йылда президент итеп атаһы быға тиклем президент булған Кальдерон һайлана.
2009 йылдың 19 мартында Коста-Рика президенты Оскар Ариэс үҙ иленең 50 йыл самаһы элек өҙөлгән Куба менән бәйләнештәрен яңыртыуы тураһында белдерә. Оскар Арис — Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты.
2010 йылдың 7 февралендә рәсми рәүештә ил тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ-президент — Лаура Чинчилья һайлана, ә 8 майҙа рәсми рәүештә вазифаһын биләй.
2014 йылдың 8 майынан «Граждандар әүҙемлеге» партияһы вәкиле Луис Гильермо Солис президент була. Артабан 2018 йылдың 8 майында — Карлос Альварадо Кесада, 2022 йылдың 8 майында президент вазифаһын Родриго Чавес Роблес биләй.
Географияһы
Коста-Рика — Үҙәк Американың иң бәләкәй илдәренең береһе. Ике ҡитғаны тоташтырыусы муйындың тар өлөшөндә урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайышта илде Тымыҡ океан һыуҙары, төньяҡ-көнсығышта — Кариб диңгеҙе йыуа. Яр буйы һыҙаты 1290 км һуҙылған. Баш ҡала Сан-Хосеның көнсығышында аҡҡан Пакуаре һәм Ревентасон йылғалары рафтинг өсөн бик уңайлы.
Коста-Риканың төньяҡ күршеһе — Никарагуа, көньяҡта — Панама. Илдең дөйөм территорияһы — 51,1 мең км², шул иҫәптән Кокос утрауҙары (Isla del Coco) һәм 589 мең км² территориаль һыуҙар.
Коста-Рика — ҡурсаулыҡтар иле (барлығы 74 ҡурсаулыҡ бар), унда ҡырағай флора һәм фауна тауҙар һәм океан менән уратып алынған. Илдең төп иҫтәлекле урындары — милли парктар, тау һәм һыу аҫты мәмерйәләре, шулай уҡ шарлауыҡтар, тау һәм йылға үҙәндәре, вулкандар. Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре бында илдең яҡынса 27 процентын биләй.
Иң бейек янартау — Ирасу (3432 м). Ә иң юғары нөктәһе — Чиррипо (3820 м), ул илдең көньяғында урынлашҡан. Ареналь күле илдең яһалма сығышлы иң ҙур күле булып тора.
Коста-Рика ярҙарынан Тымыҡ океанда 550 км алыҫлыҡта кеше йәшәмәгән Кокос (Isla del Coco, ингл. Cocos) утрауы урынлашҡан, майҙаны 24 км². Уд рәсми рәүештә кеше йәшәмәгән донъялағы иң ҙур утрау, ә Жак-Ив Кусто утрауҙы «донъялағы иң матуры» тип атаған. Был ҡырағай, цивилизация ҡағылмаған, джунгли урмандары менән ҡапланған урын. Был утрау шулай уҡ дайвинг үҙәге булып тора, йыл һайын бында бөтә донъянан меңдәрсә турист килә. Кокостан тыш, Коста-Рикала башҡа кеше йәшәмәгән утрауҙар ҙа — Негритос (Negritos) һәм Лос Пахарос (Los Pájaros) бар.
Климаты
Коста-Риканың климаты — субэкваториаль. Климат шарттары — күп төрлө.
Төбиғәте
Коста-Рика майҙанының 2/3 тиерлек урмандар менән ҡапланған. Тропик урмандарҙа ҡиммәтле тоҡом ағастары — ҡыҙыл ағас, эбен, бальс үҫә.
Был ил Ерҙәге ҡырағай тәбиғәттең төрлөлөгөн тәҡдим итә. Үлсәме буйынса Воронеж өлкәһенә тиң булған Коста-Рикала 500 000 төрлө төр йәшәй — ул Ерҙәге бөтә үҫемлектәрҙең, бөжәктәрҙең һәм хайуандарҙың 4 % самаһы.
250 мең гектар майҙанды биләгән Ла-Амистад халыҡ-ара паркы (испансанан "дуҫлыҡ"ты аңлата) 1979 йылда булдырылған һәм илдең көньяҡ-көнсығышында, Панама менән сиктәш ерҙә урынлашҡан. Был ҡурсаулыҡтың тарихы 50-се йылдарҙан башлана, уға нигеҙ һалыусылар — Швециянан Весбергтар ғаиләһе, улар Коста-Рикаға тропик урманды өйрәнеү һәм уны ҡырҡыуҙан һаҡлау өсөн күсеп киләләр. 1983 йылдан ЮНЕСКО һағы аҫтында тора.
Сәйәси ҡоролошо
Дәүләт башлығы — 4 йылға дөйөм тауыш биреү юлы менән һайланған президент. 2022 йылғы һайлауҙа Социал-демократик прогрессив партиянан кандидат Родриго Чавес Роблес еңә.
Милли ассамблеяла 57 ағза, улар дүрт йылға һайлана. Төп сәйәси партиялар (2014 йылда һайлау йомғаҡтары буйынса):
Административ-территориаль бүленеше
Коста-Рика 7 провинцияға бүленә:
Провинциялар кантондарға бүленгән. Кантондар — 81, улар менән мэрҙар идара итә. Һәр кантон мэрын унда йәшәүселәр 4 йылға бер тапҡыр һайлай.
Халҡы
Рәсми теле — испан теле. Ҡала халҡының күпселеге, шулай уҡ Кариб яры буйындағы ҡара тәнле кешеләр инглиз телендә һөйләшә.
Демографияһы
халҡының иҫәбе: 5,1 млн (2020 июленә).
Ғүмер оҙайлығы (көтөлә)
Коста-Рикала 2018 йылға ҡарата халыҡтың көтөлгән ғүмер оҙайлығы бик юғары (80,1 йәш).
Дин
1949 йылғы Конституция буйынса, католицизм рәсми дин тип иғлан ителгән, сиркәү дәүләттән бүленмәгән һәм өлөшләтә дәүләт бюджетынан финанслана. Төньяҡ Америка республикалары араһында Коста-Рика дәүләт мәктәптәрендә дини фәндәрҙе уҡытыу индергән берҙән-бер мл булып тора. Конституция дин тотоу иркен гарантиялай, шул уҡ ваҡытта дин әһелдәре закондар сығарыу ассамблеяһына һайлана алмай. Сан-Хоста протестантлыҡ теологик семинарияһы бар, унда Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың төрлө илдәренән студенттар уҡый. Коста-Рика президенты вазифаһына ҡайһы бер кандидаттар 2009 йылда Католик Сиркәүен дәүләттән айырыу идеяһын яҡлап сығыш яһай.
Меллин
Меллин (Mellin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 202 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW.
Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы
Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы (Богданова Галия Нагимовна; 21 октябрь 1944 йыл) — ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).
Биографияһы
Ғәлиә Нәғим ҡыҙы Боғҙанова 1944 йылдың 21 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Ҡаңны-Төркәй ауылында тыуған. 1968 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм Октябрьский, Өфө ҡалалары дауаханаларында табип булып эшләй. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт медицина инстиутында уҡыта. 1987—1992 йылдарҙа балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире була.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни тикшеренеүҙәре балаларҙа ревматизмды, эре сәнәғәт ҡалаларында уның таралыуын өйрәнеүгә арналған. Ғәлиә Нәғим ҡыҙы республикала тәүге тапҡыр ревматизм ауырыуы ваҡытында балалар организмындағы патоморфологик үҙгәрештәрҙе асыҡлауға ирешә, мәктәп йәшендәге балаларҙың артериаль баҫымы һәм физик үҫеше стандарттарын (центиль шкалаһы һәм регрессия шкалаһы), балаларҙы шифаханаларға ебәреү өсөн дәлилдәр һәм ҡаршы дәлилдәр эшләй. 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
— Экология, здоровье и образ жизни. Өфө, 1997 (авторҙаш);
— Состояние здоровья детей в регионе экологического неблагополучия и их реабилитация. Өфө, 2000 (авторҙаш).
Ненгхы-Яха
Ненгхы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрац мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.