cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы
Биографияһы
Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы 1904 йылдың 5 сентябрендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Бишауыл-Уңғар ауылында тыуған. 1926—1929 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1936 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбен тамамлағандан һуң Ҡырмыҫҡалы районының Ҡабаҡ МТС-ы партия ойошмаһы секретары булып эшләй. 1938 йылдан Ҡырмыҫҡалы районы партия комитетының 2‑се секретары, 1939 йылдан Маҡар партия райкомының 1-се секретары.
1941 йылда Маҡар район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының командиры майор Гәрәй Нафиҡов булған 294-се кавалерия полкы комиссары итеп тәғәйенләнә, аҙаҡ 70‑се армияның 887‑се уҡсылар дивизияһы комиссары итеп күсерелә.
Башҡорт кавалерия дивизияһы 1942 йылдың 4 июлендә Олешка ауылынан һулдараҡ Олым йылғаһы яр буйында үҙенең беренсе һуғышына инә. Полк кавалеристары беренсе һуғышта ике йөҙ немец һалдатын юҡ итә. Фронттың был участкаһында Башҡорт кавалерия дивизияһы һөжүмгә күскән дошманды туҡтата һәм 1943 йылдың февраленә тиклем биләгән позицияһын тотоп тора. Ошо һуғыштағы хәрби батырлыҡтары өсөн тиҫтәләгән һалдат һәм офицер орден һәм миҙалдарға лайыҡ була. Офицерҙарҙан беренселәрҙән булып майор Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Хәйрулла Әхмәтов Мәскәү һәм Сталинград янында ҡаты һуғыштарҙа ҡатнаша. Батырлығы өсөн I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Һуғыш хәрәкәттәре ваҡытында ике тапҡыр яралана. Һауыҡҡандан һуң 1944 йылда яралары арҡаһында хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла. Фронттан әйләнеп ҡайтҡас, республиканың ВКП(б) өлкә комитетында хәрби бүлек мөдире, Маҡар, Йомағужа райондарының ВКП (б) беренсе секретары, Ҡырмыҫҡалы районының Чапаев исемендәге колхоз рәйесе булып эшләй. Башҡортостан партия өлкә комитеты ағзаһы, икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Хәйрулла Нурғәли улы Әхмәтов 1986 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Шәрипҡол ауылында вафат була.
Изге Елена, Олғашыу һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары
Изге Елена, Олғашыу һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары ( Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha, 2009 йылға тиклем Изге Елена утрауы һәм бәйле терртиториялар дип аталған) — Атлантик океанының көньяғында урынлашҡан Бөйөк Британиянең диңгеҙ аръяғы территорияһы. Изге Елена, Олғашыу утрауҙарынан һәм Тристан-да-Кунья архипелагынан ғибәрәт.
Иҡтисады
Иҡтисады күбеһенсә Бөйөк Британия финанс ярҙамына бәйле. Урындағы халыҡ балыҡ тотоу, мал-тыуар үрсетеү менән шөғөлләнә. Халҡының 25 % өлөшө Фолкленд утрауҙарына һәм Бөйөк Британияға эш эҙләп китә.
Утрауҙарҙа ҡәһүә, иген, картуф, йәшелсәләр үҫтерелә; мал үрсетелә. Етен экспортҡа ебәрелә; сәнәғәт тауарҙары һәм яғыулыҡ импортлана.
Төп сауҙа партнерҙары: Бөйөк Британия һәм Көньяҡ Африка Республикаһы.
Танау
Танау (nasus, ῥινός [rhinos]) — еҫ һиҙеү ағзаһы. Биттең тын алыу, еҫ һиҙеү, мал аҙығы табыуҙа һәм аралашҡанда ҡатнашҡан өлөшө (кешелә) йәки мороно (башҡа хайуандарҙа).
Ҡоштарҙың танауы суҡышы менән тоташҡан, суҡыш өҫтөндә танау тишектәре бар.
Хайуандарҙың танауы
Амфибияларҙа һәм ике ысул менән һулаусыларҙың танау тишектәре ваҡ муҡсаларға асыла, улар, үҙ сиратында, хаон аша ауыҙ ҡыуышлығы менән аралаша. Был муҡсаларҙа бик аҙ миҡдарҙа һиҙеү эпителийы бар. Шуны билдәләп үтергә кәрәк: ике ысул менән һулау, амфибияларҙан айырмалы рәүештә, структураһы буйынса оҡшаш ағза булһа ла, тын алыу процесында ҡатнашмай. Шулай уҡ амфибияларҙа һиҙеү эпителийы менән ҡапланған вомероназаль ағза урынлашҡан, әммә амниоттарҙың оҡшаш структураларынан айырмалы рәүештә, ул ярайһы уҡ ябай ғына урынлаштырылған һәм, ҡағиҙә булараҡ, танау системаһының башҡа элементтары менән көсһөҙ бәйләнгән (саламандраларҙан башҡа).
Ҡоштарҙың танауы һөйрәлеүселәрҙең танауына оҡшаш; танау тишектәре суҡыштарының өҫкө өлөшөнөң нигеҙенә яҡыныраҡ урынлашҡан һәм күп кенә төрҙәрендә һаҡлаусы ҡатлам менән ҡапланған. Өс танау ҡабығы булһа еҫ һиҙеү ҡыуышлығы бәләкәй, ҡайһы берҙә һөтимәрҙәр кеүек ҡатмарлы төҙөлөшө менән характерлана;ҡоштарҙа еҫ һиҙеү, ярашлы рәүештә, насар үҫешә. Вомероназаль ағзалары үҙ төрөнә ҡарап йә үҙләштерелмәгән, йә юҡ.
Күпселек һөтимәрҙәрҙә танау ҡыуышлығы айырыуса күләмле була, ғәҙәттә баш һөйәгенең дөйөм оҙонлоғоноң яртыһын биләй. Ҡайһы бер таксондарҙың танауы ике тапҡыр ҡыҫҡартылған (атап әйткәндә, приматтарҙа, ярғанаттарҙа, кит һымаҡтарҙа) һәм был хайуандарҙың еҫ һиҙеү һәләте сағыштырмаса көсһөҙ. Һөтимәрҙәрҙең танау ҡыуышлығының артыуы аңҡауҙың үҫеүе менән бәйле, ул ауыҙ ҡыуышлығын бүлә һәм уның элекке өҫкө өлөшөн танау системаһының компонентына әйләндереүгә булышлыҡ иткән. Танау ҡабыҡтары ҡатмарлы, бормалы ҡулса формаларын барлыҡҡа килтерә, улар үпкәгә һауа инер алдынан йылытыуға булышлыҡ итә. Шулай уҡ танау ҡыуышлығы баш һөйәгенең күрше һөйәктәренә лә өҫтәмә ҡыуышлыҡтар барлыҡҡа килтереп киңәйә — өҫтәмә танау ҡыуышлыҡтары.
Һөтимәрҙәрҙең вомероназаль ағзалары һөйрәлеүселәргә оҡшаш. Күпселек төрҙәрҙә ул танау ҡыуышлығы төбөндә урынлашҡан һәм йә шунда уҡ асыла (кимереүселәрҙә), йә ауыҙ ҡыуышлығы менән ике канал аша аралаша. Ярғанаттарҙа һәм күп приматтарҙа, шул иҫәптән кешелә лә, ул юҡ.
Кешенең танауы
Кеше танауы танау тышына (лат. nasus externus) һәм танау ҡыуышлығына (эске танау) бүләнә.
Танауҙың танау тышы тип аталған, күҙгә күренеп торған өлөшө тамырҙан, арҡанан, өҫтән һәм япраҡтарҙан тора.
Танау тышы һөлдәһе түбәндәгеләрҙән тора:
Тышында танау тишектәрен ҡыҫыу һәм танау ҡанаттарын аҫҡа төшөрөү өсөн тәғәйенләнгән мускулдар урынлашҡан. Танауҙың тышы биттеке һымаҡ тире менән ҡапланһа ла, май биҙҙәренең күп булыу сәбәпле, был урында тире ҡалын һәм әҙ хәрәкәтләнеүсән.
Кешенең танау тышы менән түбәндәге парлы мимика мускулдары бәйле :
Һауа танау ҡыуышлығында булғанға тиклем тәүҙә уның алдына инә. Рәшәткә һөйәге, күлтер һәм кимерсәктең вертикаль пластинкаһынан барлыҡҡа килгән танау бүлгеләре танау ҡыуышлығын ике өлөшкә бүлә. Тышҡы яҡтан танау симметриялы күренһә лә, күп кешеләрҙең танау бүлкеләре кәкрәйгән. Был еңелсә тайпылыу, баш һөйәге асимметрияһын сағылдырһа ла, норма тип һанала. Физиологик кәкрелекте танау бүлгеләренең йәрәхәтләнеүе, ауырыуҙары йәки үҫеш патологияһы арҡаһында паталогик кәкреклеге менән бутарға ярамай.
Танау ҡыуышлығының анатомияһы ҡатмарлы. Танау ҡыуышлығының дүрт бүлемен билдәләйҙәр: ситке (латераль), эске (медиаль), өҫкө һәм аҫҡы. Танауҙың иң ҡатмарлы төҙөлөшө ситке бүлемендә, ул бер нисә һөйәктән барлыҡҡа килә һәм танау ҡабығын йөрөтә. Һөйәк формаларынан танау һөйәктәренән, өҫкө яңаҡ һөйәгенән, йәш һөйәгенән, рәшәткә һөйәгенән, аҫҡы танау ҡабығы, аңҡау һөйәгенең вертикаль пластинкаһы һәм шына һымаҡ һөйәктең ҡабырға формалы үҫентеһе. Ситке бүлемендә ҡабыҡтар ярҙамында барлыҡҡа килгән өс буйға һуҙылған сығынтылар бар. Шуларҙың иң ҙуры — аҫҡы танау ҡабығы (үҙ аллы һөйәк), ә урта һәм өҫкө ҡабыҡтары — рәшәткә һөйәгенең үҫеүен күрһәтәләр.
Танау бүлгеләре менән танау ҡабығы араһындағы ара танауҙың дөйөм үтеү юлы тип атала. Бәләкәй балаларҙа танау үтеү юлы танау ҡабыҡтары менән сикләнгән. Танауҙың аҫҡы ҡабыҡтары танау ҡыуышлығы төбөнә тоташа. Тап шуның өсөн дә бәләкәй балаларҙа танау ҡыуышлығының лайлалы тышы бер аҙ шешеүе лә танау тын алыуын тулыһынса туҡтатыуға, имеҙеү ғәмәленең боҙолоуына килтерә.
Танау ҡыуышлығының ситке өлөштәрендә өс танау ҡабыҡтарының өс танау үтеү юлы бар. Танауҙың аҫҡы үтеү юлы өҫтән танауҙың аҫҡы ҡабығы менән, аҫтан танау ҡыуышлығы төбө менән сикләнгән. Танауҙың аҫҡы үтеү юлында, ҡабыҡтың тышҡы осонан 10 мм алыҫлыҡта, танауҙың йәш канал тишеге бар. Танау япраҡтары, ҙур кимерсәктән тыш, танауҙың йәш каналы берләштерә, уларҙан түбәнге бүлектәр — танау тишектәре (танау тишектәре) барлыҡҡа килә.
Танауҙың төрҙәре һәм формалары
Танауҙың күләме һәм формаһы антропологияла кешенең ниндәй расаға ҡарауын, йәшен, затын, шәхсилеген билдәләүсе мөһим күрһәткес булып тора.
Танау формаһы һөйәк нигеҙенең дә, кимерсәктең дә, йомшаҡ туҡымаларҙың да төҙөлөшөнә бәйле. Һөйәк һөлдәһе өҫкө яңаҡ һөйәктәренең һәм танау һөйәктәренең маңлай үҫентеләре ярҙамында барлыҡҡа килә; кимерсәк һөлдәһе бер нисә кимерсәктән тора: танауҙың бүлгеһендәге парһыҙ кимерсәк йомшаҡ танауҙың һөйәкле бүлгеһен тулыландыра; был кимерсәктең аоғы яғы күп осраҡта танауҙың арҡаһының формаһын билдәләй. Ҡабырға бүлемдәрендә һөйәк нигеҙен тулыландырып, ситке кимерсәктәр ята; япраҡтар ҡалынлығында япраҡ кимерсәктәре урынлашҡан, танау япраҡтарында һәм ҡабырға бүлемдәрендә ҙур булмаған, дөрөҫ булмаған формалар өҫтәлмә һәм сәсә кимерсәктәр һалына. Танау формаһы уның айырым элементтарының формаһы менән билдәләнә: күсереү, арҡаһы, япраҡтар, остары һәм танау тишектәре.
Танау билгеһе
Раса диагностикаһын ҡуйыу өсөн танауҙың абсолют күләме (оҙонлоғо һәм киңлеге) генә түгел, уларҙың бер-береһенә ҡарата процент мөнәсәбәтен күрһәтә. Танау күрһәткесен (индекс) Пол Топинар Бенгалияла булған сағында herbert Hope Risley ярҙамында эшләй.
Танауҙың яраҡлашыуы һәм уның функциялары
Кешелә танауҙың төрлө күләмдәре һәм формалары тарихи эволюцион механизмдар арҡаһында барлыҡҡа килә, Ер7е урынлаштырыу Homo sapiens ваҡытында кешеләрҙе төрлө климат шарттарына яраҡлаштырыу кәрәклеге менән бәйле. Тышҡы танау формаһының әһәмиәте, әммә эске танау формаһы менән бәйле, үҙ сиратында, уның аша үткән һауа аэродинамикаһына йоғонто яһап ,танау функционаллегенә йоғонто яһай. .
Антропологик әҙәбиәттә танау билгеһенең климатҡа бәйлелеге билдәләнә: лепториния төрө һалҡын һәм ҡоро климатта, хамэриния — эҫе һәм дымлы климатта таралған. Ысынлап та, танау күрһәткесенең ер шары буйлап таралыу картаһы менән температура һәм дымлылыҡ картаһы араһында һиҙелерлек оҡшашлыҡтар бар.
Күрәһең, антропологик билдәләр барлыҡҡа килеү барышында танауҙың сағыштырма киңлеге ниндәйҙер адаптив әһәмиәткә эйә булған, танау һөйәгенең кешенең йөҙө төҙөлөшөндә ныҡ ҡалҡып тороуы уны башҡа приматтарҙан айырып, түбәндәге функцияларҙы башҡара:
Танауҙың тышының ҙурлығы һәм ныҡ ҡалҡып тороуо сағыштырмаса бейек урындарҙа билдәле бер ҡиммәткә эйә булыуы ихтимал, сөнки һауаның ҡайһы бер һирәк осрауы танауҙың асылыуының ҙур майҙанын талап итә, ә түбән температура йылыныу камераһы булараҡ танау инеү урынының күләмен арттырыуҙы хуп күрә.
Һиҙеү системаһы
Кешенең һиҙеү системаһы рецептор күҙәнәктәренән тора, улар — цилиялы керпекле биполяр күҙәнәктәр һәм миелинизацияланмаған аксондар. Рецептор аксондары баш һөйәге нигеҙенә үтеп итеп һәм һиҙеү тамырына ингән нервыны барлыҡҡа килтергән. Һиҙеү күҙәнәктәре даими яңыртыла һәм 2 ай самаһы йәшәй.
Лайлаға еҫле матдәләр эләкһә, был матдәләр ҡыҫҡа ваҡытҡа һиҙеү рецепторы булмаған аҡһымдар менән бәйләнә. Һиҙеү рецепторы керпектәргә барып етеп, матдәләр молекулалары уларҙа урынлашҡан һиҙеү рецептор аҡһымы менән үҙ-ара тәьҫир итешә, улар ГТФ-бәйләүсе аҡһым (G-аҡһым) әүҙемләштерә, ә был үҙ сиратында аденилатциклаз ферментын әүҙемләштерә, ул цАМФ-ты синтезлай. Рецептор күҙәнәктәре плазма мембранаһында цАМФ-тың цитоплазма концентрацияһы артыу менән натрий каналдары асыла. Һөҙөмтәлә деполяризация рецепторы потенциалы барлыҡҡа килә, ул рецептор аксонында импульслы разрядҡа килтерә.
Һәр рецептор күҙәнәге үҙенә генә хас еҫле матдәләр спектрына физиологик тулҡынланыу менән яуап бирә ала. Был киң спектр күҙәнәктәргә еҫле матдәләр молекулаларының миллионлаған төрлө арауыҡ конфигурацияларына яуап бирергә мөмкинлек бирә. Һуңғы ваҡытҡа тиклем бер рецепторҙың һайланмалығы түбән булыуы унда һиҙеү рецептор аҡһымдарының күп төрҙәре булыуы менән бәйле тип иҫәпләнелә, әммә һуңғы ваҡытта асыҡланыуынса, һәр һиҙеү күҙәнәгендә мембрана рецептор аҡһымының бер генә төрө бар, ул төрлө арауыҡ конфигурацияларының еҫле молекулаларын бәйләй ала. Был еҫ тураһында мәғлүмәтте тапшырыуҙы һәм эшкәртеүҙе күпкә ябайлаштыра. Һәр рецепторҙа бер генә һиҙеү аҡһымы булыуы һәр һиҙеү күҙәнәгенең йөҙләгән һиҙеү аҡһым гендарының береһен генә сағылдырыуы һәм был ген эсендә тик әсәлек йәки атай аллелияһы ғына сағылыш табыуы менән бәйле. Ҡайһы бер еҫтәрҙе ҡабул итеү сигендәге айырма, моғайын, һиҙеү рецептор аҡһым генының сағылыш механизмдарындағы функциональ айырмаларға бәйле булыуы ихтимал.
Һиҙеү эпителийы өҫтөнән электр ҡеүәтенең дөйөм күләме теркәлә, уны электроольфактограмма тип атайҙар. Бер нисә секундҡа һуҙылған һәм 10 мВ-ҡа тиклем амплитудалы бер фазалы кире тулҡын булып тора. Электроольфактограммала йыш ҡына төп кире тулҡын алдынан потенциалдың бер аҙ ыңғай тайпылыуын күрергә мөмкин. Тәьҫир итеү оҙайлығы етерлек булғанда, уны туҡтатыуҙа ҙур кире тулҡын теркәлә.
Стимулдың сифатына һәм көсөргәнешлегенә ҡарап, яңғыҙ рецепторҙар импульстарҙың йышлығын арттырыу юлы өсөн яуап бирә. Был бойондороҡлолоҡ тикшеренеүҙәр барышында микроэлектродтар ярҙамында асыҡланған. Һәр һиҙеү рецепторы күп кенә еҫле матдәләргә яуап бирә һәм уларҙың ҡайһы берҙәренә «өҫтөнлөк» бирә. Ғалимдар рецепторҙарҙың был үҙенсәлектәре еҫтәрҙе кодлауға һәм уларҙы һиҙеү сенсор системаһы үҙәктәрендә идентификациялауға нигеҙләнергә мөмкин тигән фекерҙә. Еҫ һиҙеүсе бүлбеләр электрофизиологик тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, төрлө еҫтәр булғанда еҫ һиҙеүсе бүлбегә ныҡ тәьҫирләнеү һәм ҡамасаулаған урындарында арауыҡ мозаикаһы үҙгәрә. Бәлки, был һиҙеү мәғлүмәтен кодлау ысулылыр.
Таламуста афферент ептәр ҡуҙғалмай һәм ҙур мейенең ҡапма-ҡаршы яғына сыҡмай, ә еҫ һиҙеүсе бүлбелә сыҡҡан һиҙеү тракты маңлайҙың төрлө өлөштәренә йүнәлтелгән бер нисә бәйләмәнән тора. Еҫ һиҙеүсе бүлбеләренең мейе өлөштәре менән бәйләнеше бер нисә күсереү аша башҡарыла, ә еҫте асыҡлау өсөн һиҙеү мейеһенең байтаҡ үҙәктәренең булыуы кәрәкмәй. Шуның өсөн һиҙеү тракты проекцияһын күҙаллаған нервы үҙәктәренең күбеһен һиҙеү сенсор системаһының башҡа сенсорлы системалар менән бәйләнешен тәьмин итеүсе ассоциатив үҙәктәр тип ҡарарға мөмкин. Ошо бәйләнеш нигеҙендә тәртиптең бер нисә ҡатмарлы формаһын ойоштороу тәьмин ителә. — аҙыҡ, яҡлаусы, енси һәм башҡалар.
Кешенең һиҙеү системаһының һиҙгерлеге бик юғары, сөнки бер һиҙеү рецепторын еҫле матдәнең бер молекулаһы ҡуҙғата ала, ә аҙ һанлы рецепторҙарҙы ҡуҙғатыуы кеше һиҙгерлеге барлыҡҡа килеүенә килтерә. Матдәләрҙең көсөргәнешлелеген айырыу сиген кешеләр эттәр сигенән күпкә кәмерәк тип баһалай, был күрһәткестәр 3-6 тапҡырға күберәк. Һиҙеү системаһындағы адаптация һауа ағымының һиҙеү эпителийы өҫтөнән тиҙлегенә һәм еҫле матдәнең концентрацияһына бәйле.
Танау мәҙәниәттә, кинола һәм әҙәбиәттә
Кешеләрҙең танауы ҡайһы бер эмоциональ торошоноң мимика сағылышында ҙур роль уйнай.
Рус телендә танау менән бәйле әйтемдәр күп, ҡайһы берҙәре билдәле:
Әҙәби әҫәрҙәр, музыка һәм кино:
Патологиялар һәм ауырыуҙар
Танау ауырыуҙарының түбәндәге төрҙәре бар:
Щербаков Павел Фёдорович
Щербаков Павел Фёдорович (27 май 1924 йыл — 7 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Гвардия кесе лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Павел Федорович Щербаков 1924 йылдың 27 майында Ҡустанай өлкәһе Федоровка районының Федоровка ауылында (хәҙерге Ҡаҙағстандың Ҡустанай өлкәһе) эшсе ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 20-се быуаттың 20-се йылдар аҙағында Щербаковтар ғаиләһе Башҡорт АССР-ының Раевка ҡасабаһына күсенә. 1941 йылда Павел Раевка тимер юл станцияһы ҡарамағындағы ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Хеҙмәт юлын Раевка ит комбинатында эшләп башлай.
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылдың авгусында Әлшәй райвоенкоматынан саҡырыла һәм Сорочинск ҡалаһына Көньяҡ Урал пулемет училищеһына ебәрелә. Унда ул артиллерия төҙәүсеһе һәм пулеметсы һөнәрен үҙләштерә. Училище тамамлағандан һуң, взвод командиры булып хеҙмәт итә.
Ғәмәлдәге армияла старшина П. Ф. Щербаков 1943 йылдың 18 авгусынан. Үҙәк фронттың 60-сы армияһы 6-сы гвардия уҡсылар дивизияһының 25-се гвардия уҡсылар полкының 76 миллиметрлы пушкалаыр баатреяһында орудие төҙәүсеһе була. Чернигов-Припять операцияһы барышында Рыльск янындағы һуғышта хәрби сирҡаныу ала. Сейм йылғаһында дошман оборонаһын өҙгәндә һәм 1943 йылдың 26 авгусынан 3 сентябргә тиклем алыштарҙа төҙәүсеһе гвардия старшинаһы Щурбаков булған орудие һөжүм итеүсе пехотаның алғы частарында була. Тура наводка менән дошмандың ике бронеавтомобиле, 4 станок пулеметы һәм 25 һалдаты һәм офицеры юҡ ителә.
1943 йылдың сентябре башындағы һөжүмдә 6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы Воронеж фронтының (1943 йылдың 20 октябренән — 1-се Украин фронты) 13-сө армия составына күсерелә. Павел Федорович Киев һөжүмендә һәм Киевты обороналау операцияларында ҡатнаша, 1943 йылдың ноябрь башына орудие командиры вазифаһын биләй. Гвардия старшинаһы П. Ф. Щербаков 1943—1944 йылдарҙа т Уң яр буйы Украинаны (Житомир-Бердичев һәм Ровно-Луцк операциялары) азат итеүҙә ҡатнаша. Ауыл Украинаның Ровенск өлкәһе Млинов районы Торговица өсөн барған һуғыштарҙа гвардия старшинаһы Щербаковтың орудиеһы тура наводка менән вермахттың өс станок пулеметын, бер танкка ҡаршы орудиеһын һәм 70 тиклем хәрби хеҙмәткәрен юҡ итә. Артиллеристар дошмандың бер ут нөктәһен баҫтыра алмағас, старшина Щербаков дошман позицияларына шыуышып бара һәм граната ташлап, уның пулемет расчетын юҡ итә.
1944 йылдың февраленән ВКП(б) ағзаһы. Шул уҡ йылдың авгусында кесе лейтенанттар курсына ебәрелә. 1945 йылдың ғинуарында фронтҡа ҡайта һәм Висла-Одер операцияһында ҡатнаша.
Гвардия кесе лейтенанты П. Ф. Щербаков 1945 йылдың 7 мартында Трибель ауылы (хәҙер Польша Республикаһы Любуск воеводаһы Жарский повятының Тшебель ҡасабаһы) өсөн алышта фаустпатрон ярылыу һөҙөмтәһендә һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 10 апрелендәге указы менән немец илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡыйыулығы өсөн гвардия кесе лейтенанты Павел Федорович Щербаковҡа (үлгәндән һуң) «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Польшаның Жары ҡалаһында ерләнгән.
Субан
Субан — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡуғанаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таҡталым
Таҡталым (Тахталым) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Хәлит ауыл биләмәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (41 %) һәм башҡорттар (40 %) йәшәй.
Кохтовязь
Кохтовязь — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ландех йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Экваториаль Африка
Экваториаль Африка төрлө мәғәнәләге термин булып тора, ул ҡайһы берҙә тропик Африка ны йәки Африканың Сахаранан көньяҡҡа табан экватор менән менән киҫешкән төбәген билдәләү өсөн ҡулланыла
Тарихы
Француз Экваториаль Африкаһы (Afrique Équatoriale Française, AEF) 1910 йылдан 1959 йылға тиклем дүрт француз колониаль биләмәһе федерацияһы була (Габон, Урта Конго (хәҙерге Конго Республикаһы), Убанги-Шари (хәҙерге Үҙәк Африка Республикаһы) һәм Чад),. Биләмәләре аша экватор үткән Африка илдәре :
Муры (Силәбе өлкәһе)
Муры (Мурино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Маян күленең көнбайыш яр буйында урынлашҡан.
Тарихы
Муры — һалйот башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 8-се йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (89 %) йәшәй.
Сафин Хажи Сафа улы
Сафин Хажи Сафа улы (Сафин Хажи Сафиевич 1910 йыл ― 14 ноябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).
Биографияһы
Гвардия ҡыҙылармеецы Сафин дошман тылына әүҙем рейд яһай, Дебальцево-Фальцево һәм Дебальцево-Чистково линияһында тимер юлына миналар һалып сыға. Командирҙың бойороғон үтәп, ике урында тимер юл полотноһын һәм үтеп йөрөү урынын шартлата. Чернухино оборонаһы районында башҡалар булышлығында урам баррикадаһын тәьмин итә, унда шәхсән дошман яғынан миналар һалып сыға. Бынан тыш, Сафин Хажи Сафа улы Чернухинола немецтарҙың оборона- һөжүм итеү һыҙатында урынлашҡан 20-40 метр аралыҡта дощмандың телефон кабелдәрен киҫә. Подразделениеның 1943 йылдың 15 июлендәге 185-се бойороғо менән Сафин Хажи Сафа улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1943 йылдың 18 сентябренән алып 24 сентябренә тиклем сапер -шартлатыусы гвардия ҡыҙылармеецы Сафин Хажи Сафа улы немец илбаҫарҙары менән һуғышта үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. дошмандың көслө уты аҫтында 1 Май совхозы һәм Ивашков ауылы өсөн барған һуғышта бер нисә тапҡыр команда һәм күҙәтеү пункттарын йыһазландыра, разведка взводы составында ике тапҡыр разведкаға бара, дошмандың мина яландарын асыҡлап, полк поразделениеһының алға барыуын тәьмин итә. 1943 йылдың 25 сентябрендә ҡыҙылармеец Сафин «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Ҡыҙылармеец Сафин Хажи Сафа улы 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһе Речицкий районының Смагорин ауылында ерләнә
Румянцева Надежда Васильевна
Биографияһы
Надежда Васильевна Румянцева 1930 йылдың 9 сентябрендә Потаповоауылында (хәҙер Смоленск өлкәһе Гагарин районы) ябай ғаиләлә тыуа: әсәһе — Ольга Румянцева Всеволодовна, хужабикә, атаһы — Василий Григорьевич Румянцев, тимер юлда вагондар оҙатыусыһы була.
Румянцев мәктәптән һуң Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтына уҡырға инә. Имтиханда Фамусов монологын уҡый, был уның яҙмышын билдәләй. Актриса һәм педагог О. И. Пыжова Румянцевағ ҙур өмөттәр бағлай, шуға күрә лә уны бер аҙ ваҡыттан һуң үҙе эшләй башлаған ВГИК-ҡа ала. Һөҙөмтәлә Румянцева ВГИК-ты тамамлай, әммә ул «травести» амплуалы актриса тулып өлгөргән була. Ул инде Үҙәк балалар театры сәхнәһендә уйнай һәм «Навстречу жизни», «Алёша Птицын вырабатывает характер» фильмдарында төшкән була. «Королева бензоколонки» кинофильмынан һуң бөтә бәләкәй, сәкәй танаулы ҡыҙыҡайҙар ҙа кино йондоҙо булып китә алырҙарына өмөт бағлай.
1955 йылда Надежда Румянцева Киноактерҙар театр-студияһына эшкә килә. 6 йылдан һуң ул «Девчата» кинофильмында төшә, был фильм уға дан килтерә. «Девчата» кинофильмынан һуң ул дөйөм алғанда тағы ла 24 фильмда төшә. Бер нисә киноролдәренең тауышы була: уның тауышы менән «Кавказская пленница» фильмының геройы Нина, «Зита и Гита» фильмындағы Зита һәм Гита, "Белое солнце пустыни"ҙа Гюльчатай,  «Звукимузыки»ҙа Мария, «Как украсть миллион»да Николь һөйләй.
1960 йылдар аҙағында оҙаҡ ваҡыт киноға төшмәй тора, сөнки сит ит илдә йәшәй, үҙенең дипломат ирен, Хштоян Вилли Вартановичты, сит илдәргә командировкаларҙа оҙатып йөрөй (Хштоян Тышҡы сауҙа министрлығында эшләй, СССР-ҙың сауҙа вәкиле итеп Малайзияға, ә унан һуң Мысырға ебәрелгән була).
СССР-ға ҡайтҡас, Румянцеваның карьераһы Үҙәк телевидениела бик уңышлы бара: телевидениела һәр йәкшәмбе иртәнге «Будильник» тапшырыуын алып барыусы Надежда, Васильевна була, ул меңәрләгән совет малай һәм ҡыҙҙарын йоҡоларынан уята. «38 попугаев», «Привет мартышке», «Бабушка удава» мультфильмдарына тауыш ҡуйыуҙа ҡатнаша. Тағы бер нисә кинокартинала эпизодик ролдә төшә, фильмдарҙа тауыш яҙҙырыуҙы дауам итә.
2006 йылда үҙ ғүмерендә һуңғы тапҡыр Надежда Васильевна «Мәҙәниәт»каналының «Линия жизни» телепрограммаһында төшә.
1996 йылда ике енәйәтсе уның фатирын таларға тырыша. Уларҙы Румянцеваның ире Хштоян Вилли туҡтата, ул йәш сағында бокс менән шөғөлләнгән була, әммә уларҙың береһе Надежда Васильевна башына һуғып өлгөрә. Ошоноң арҡаһында Надежда Васильевнаның башы ғүмеренең аҙағына тиклем көслө ауырта, ул әленән-әле аңын юғалта.
2008 йылдың 8 апрелендә 78 йәшендә Надежда Васильевна Румянцева мәскәү клиникаларының береһендә вафат була.
Актриса 2008 йылдың 12 апрелендә Әрмән зыяратында ерләнә.
Мәскәүҙә Черняховский урамының бишенсе йортонда йәшәй.
Тбилиси ваҡиғалары (1989)
Тәүшарттар
Тбилиси ваҡиғалары грузин-абхаз конфликты фонында «үҙгәртеп ҡороу» осоронда була.
1989 йылдың 18 мартында Лыхна ауылында 30 мең кешелек абхаз йыйыны уҙғарыла, йыйында Абхаз АССР-ының Грузия ССР-нан сығыуы һәм уның союздаш республика булараҡ тергеҙелеүе тураһында иғлан ителә, йыйындың әлеге ҡарары грузиндарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. «Формаль булмаған ойошмалар» рөхсәт ителмәгән митингылар ойоштора башлай.
25 мартта Гали ҡалаһында митингыға 12 мең кеше йыйыла; 1 апрелдә — Леселидзела, шулай уҡ митингылар Сухумила һәм Грузияның башҡа ҡалаларында үтә.
1989 йылдың 4 апрелендә Звиад Гамсахурдиа, Мераб Костава, Ираклий Церетели һәм Георгий Чантурия етәкселегендә грузин милли хәрәкәте мөҙҙәтһеҙ митинг башлана. Митингыға әҙерлек барышында «Грузин ыласындары легионы» һәм элекке яугир-афгансылар, спортсылар һәм физик яҡтан көслө ирҙәрҙән торған отрядтар ойошторола. Улар тимер таяҡтар, сынйыр, таш һәм башҡа ҡул аҫтындағы саралар менән ҡоралланалар. Утлы ҡорал алыу өсөн аҡса йыйыу ойошторола.
6 апрелдә майҙанда «Долой коммунистик режим!», «Рус империализмын долой!», «СССР — халыҡтар төрмәһе!», «Совет власы долой!» тип яҙылған лозунгылар барлыҡҡа килә.
Мөрәжәғәтте ҡабул иткәндән һуң ҡултамғалар йыйыу башлана, шулай уҡ «Милли комитет» («ваҡытлы хөкүмәт функциялары менән») булдырыу буйынса эштәр башҡарыла. Был ынтылыш, күренеүенсә, уңышһыҙ булып сыға, сөнки тиҙҙән «забастовка комитеты» ойошторола башлай.
Киләһе көндө, 7 апрелдә, сәғәт 9-сы 35 минутта Грузия ССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Джумбер Патиашвили ҡултамғаһы менән КПСС Үҙәк Комитетына телеграмма ебәрелә. Уны республика Үҙәк комитетының икенсе секретары Борис Никольский әҙерләй, телеграммала Тбилисиға Эске эштәр министрлығынан һәм Оборона министрлығынан өҫтәмә көстәр ебәреү һорала. Кисен В. М. Чебриков кәңәшмә йыя, ул Е. К. Лигачев рәйеслегендә үтә, кәңәшмә Грузия ССР-ы хөкүмәтенә республика халҡына үҙ позицияһын белдереп мөрәжәғәт итергә, ә массауи сыуалыштарға нөктә ҡуйыу өсөн Тбилисиға хәрби частарҙы (шул иҫәптән Әрмән ССР-нан да) йүнәлтергә тәҡдим итә. Бик һуң кис көнө «Внуково» аэропортында сит ил сәфәренән әле генә ҡайтып төшкән М. С. Горбачев менән Грузиялағы хәлдәр буйынса һөйләшеү була. Ул Тбилисиға Үҙәктең ғәҙәттән тыш эмиссарҙарын — Политбюро ағзаһы Эдуард Шеварднадзены һәм КПСС Үҙәк Комитеты секретары Георгий Разумовскийҙы ебәрергә ҡарар итә. «„Азатлыҡ“» радиоһына биргән интервьюһында КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһының элекке ағзаһы, Горбачевтың арҡаҙашы Вадим Медведев түбәндәгеләрҙе бәйән итә:
4 апрель көнө сәғәт төнгө 12-нән башлап Тбилисиға Спитактан Дзержинский дивизияһының 4-се мотоуҡсылар полкы (650 кеше), Кировабадтан 345-се десант полкы (440 кеше), Пермь һәм Воронеж ОМОН-дары (160 кеше) һәм СССР Эске эштәр министрлығының Горький юғары мәктәбе курсанттары (450 кеше). Бынан тыш, махсусоперацияһына Тбилисила урынлашҡан 8-се мотоуҡсылар полкы (650 кеше) йәлеп ителә. Кәм тигәндә бер шаһиттың мәғлүмәте буйынса, ОМОН митингыны ҡыуыыуҙа ҡатнашмай, сөнки автобус шоферҙары уларҙы ваҡиғалар урынына алып барыуҙан баш тарта, ә үҙҙәре улар армай. Грузия милицияһы ла митингыны ҡыуып таратыуҙа ҡатнашмай, ә киреһенсә, ҡатнашыусыларҙы яҡларға һәм хәүефле урындан сығарырға тырыша.
8 апрелдә митингыла ҡатнашыусыларҙың бер өлөшө урамдарҙы ҡамау өсөн техниканы тартып алырға һәм милицияға һәм хәрбиҙәргә һөжүм итергә маташа, һөҙөмтәлә 7 хәрби кешеһе һәм 5 милиция хеҙмәткәре туҡмала. Шулай уҡ Рустав металлургия заводын баҫып алыу планлаштырыла, әммә уларҙы комбинат һаҡсылары туҡтата. Рәсми версия буйынса, митингыны ҡыуыу буйынса ҡарар 8 апрелдә грузин партия етәкселәре һәм Кавказ аръяғы хәрби округы командующийы Игорь Родионов һәм Мәскәүҙән килеп еткән СССР Оборона министры урынбаҫары Константин Кочетков ҡатнашлығында ҡабул ителә. Шул уҡ көндөң кисендә Грузия ССР-ы Министрҙар Советы рәйесе Зураб Чхеидзе республика Эске эштәр минстрлығына митингыла йыйылған халыҡты Хөкүмәт йорто тирәһендәге территориянан ҡыуып ебәреү буйынса саралар ҡабул итергә, бының өсөн эске эштәр һәм Совет армияһы ғәскәрҙәре хәрбиҙәрен йәлеп итергә ҡуша.
Республика етәкселеге үтенесе буйынса Тбилисиға йәмәғәт тәртибен булдырыу өсөн СССР Эске эштәр министрлығы ғәскәрҙәре килеүе сәбәпле Гамсахурдия, Костава, Церетели «абхаз мәсьәләһен хәл итеү өсөн» боевиктар отрядтарының Сухумға китеүен кисектереп торалар. Улар Сухумға 9 апрелдән һуң китәләр, унда милләт-ара конфликтар һөҙөмтәһендә 25 кеше үлтерелә, 665 кеше яралана һәм 4900 утлы ҡорал берәмәге урлана.
Генерал Игорь Родионов раҫлауынса, митингыны армия көстәре таратып ебәрмәһә, милләтселәр Грузия СССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитеты бинаһына һөжүм итерҙәр ине һәм был осраҡта һәләк булыусыларҙың һәм яралыларҙың һаны бик күп булыр ине. Әммә әлеге фекер комиссия һығымталарына тап килмәй, уларға ярашлы «ҡалалағы хәл тотороҡлана һәм контороль аҫтында була», ә митингыла йыйылыусылар штурмлауға тиклем пассивлыҡ һаҡлай:
9 апрель ваҡиғалары
Митингыла ҡатнашыусыларға ҡаршы һалдаттар 73 сантиметрлыҡ резина таяҡтар, шулай уҡ «муйыл» газы (ағыулы матдәләр ҡулланыу факттарын властар рәсми рәүештә тик 13 апрелдә таный), кесе пехота көрәктәре һәм бер осраҡта (суд-медицина экспертизаһы һығымтаһы буйынса) утлы ҡорал ҡулланыла. Тикшереү барышында 4-се мотоуҡсылар полкы командиры вазифаһын башҡарыусы подполковник Бакланов үҙ белдеге менән һалдаттарға «Си-эс» көслө газлы 4 граната ҡулланырға рөхсәт итә. Үҙ сиратында, ҡаршылыҡ көсәйгән һайын митингыла ҡатнашыусылар ҡул аҫтына эләккән әйберҙә ҡуллана. Алтмыш дүрт кеше, хәрбиҙәр ойошторған этеш-төртөштән түгел, ә билдәһеҙ кешеләр тарафынан ырғытылған әйберҙәрҙән яраландыҡ, тип белдерәләр.
Демонстранттарҙы ҡыҫырыҡлап сығарған саҡта шул урында 16 кеше һәләк була, ә өсәүһе хәстәханала үлә. суд-медицина экспертизаһы күрһәтеүенсә, бер осраҡтан башҡа, бөтәһе лә асфиксиянан (химик матдәләр тын юлына эләгеү һөҙөмтәһендә) һәм эте-төртөштә күкрәк ситлеге ҡыҫылыу арҡаһында һәләк булғандарь. Операция ваҡытында һәм операциянан һуң бер нисә сәғәт дауамында хәстәханаға 251 кеше алып киленә, шул иҫәптән 183 кеше хәстәханала ҡала. Тикшереү комиссияһы мәғлүмәттәре буйынса, ай дауамында, 1989 йылдың 9 апреленән 9 майына тиклем яҡынса 4000 кеше медицина ярҙамы һорап дауалау учреждениеларына мөрәжәғәт итә. СССР-ҙың генераль прокуроры. С. Трубин хәбәр итеүенсә, барыһы демонстранттар араһынан 154 кеше яраланған һәм 13 урындағы милиция хеҙмәткәре, уларҙың араһынан тик 100 демонстрант һәм милиционерҙар хәрбиҙәр ҡулынан зыян күрә. Ошо уҡ ваҡытта 189 хәрби тимер таятар, сынйырҙар, ҡулдан эшләнгән шартлау саралары, яныусан ҡатышмалы шешәләр, ағыулы химик матдәләр һәм башҡа әйберҙәрҙәр меннә ҡоралланған демонстранттар ҡулынан йәрәхәтләнә
Йомғаҡтар
Ваҡиғаларҙы тикшереү өсөн СССР депутаттары съезы комиссия булдыра, уға Анатолий Собчак етәкселек итә. Комиссия хәлдәрҙең картинанһын тергеҙә, әммә, кем хәрбиҙәргә митингыны ҡыуыу буйынса бойороҡ биргәнен билдәләй алмай, сөнки бер ниндәй ҙә документтар булмай. Медицина экспертизаһы сәнсеүле һәм ҡырҡыулыяраларҙыңкөслө химик матдәләр менән ағыуланыу булыуын раҫлай. Грузиндар ваҡиғаларҙа Совет Армияһын ғәйепләйҙәр һәм артабан протест марштарын үткәрәләр. Хәрбиҙәр вәкилдәре демонстранттарға ҡаршы ағыулы матдәләрҙе һәм сапер көрәктәрен ҡулланыуҙы кире ҡағалар. Комиссия, хәрбиҙәр демонстранттарға ҡарата артыҡ көс ҡулланған, тигән һығымтаға килә. Мәскәүҙә СССР етәкселеге, демонстранттар беренсе булып һөжүм иттеләр һәм һалдаттар тик һөжүмдән һаҡланғандар, тип белдерә. Халыҡ депутаттарының беренсе съезында (1989 йылдың май-июне) Михаил Горбачев демонстрацияны ҡыуған ваҡыттағы ваҡиғалар үҫеше өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алмай һәм бөтә ғәйепте армияға япһара.
Тбилиси ваҡиғаларынан биш ай үткәндән һуң «Мәскәү яңылыҡтары» гәзите генерал Родионов интервьюһынан фрагмент баҫтырып сығара, был интервьюла, кем армияны ҡулланыуға команданы бирҙе, тигән һорауға, генерал Родионов һорауға яуап итеп һорау бирә: «Әгәр ҙә мин, Генераль секретары, тиһәм?»
Һуңыраҡ, ошо ваҡиғаларға һәм М. С. Горбачевтың роленә ҡағылышлы, В. М. Чебриков: «Мин үҙем уға шылтыраттым, хәлдәрҙе аңлаттым һәм ғәскәрҙәрҙе ҡулланыуға санкция һораным. Кем, Юғары баш командующийҙан башҡа, бындай бойороҡто бирә ала ине ?», тип раҫлай
Ф. Д. Бобков раҫлауынса: «Бер команда ла Тбилисиға үҙ белдеге менән инмәне. Күптәр Горбачевтың Лондондан ҡайтҡандан һуң Внуково аэропортындағы „йәшерен кис“ тураһында бөтә нескәлектәре менән һөйләй ине. Мин унда булманым, әммә миңә Крючков шылтыратты һәм Горбачев, тәртип урынлаштырыу өсөн, ғәскәрҙәрҙе Тбилисиға индереүҙе хупланы, тине»
Һуңыраҡ Патиашвили, 8 апрелдә сәғәт 10 тирәһендә уға Д. Т. Язов шылтыратты һәм, Тбилисиға үҙенең урынбаҫары К. А. Кочетовты ебәрҙем, тип хәбәр итте, тип һөйләй. Патиашвили телефон трубкаһын элеп өлгөрмәй, кабинетҡа Кочетов килеп инә, ул майҙанды бушатыу буйынса ҡарар ҡабул ителде, тип белдерә, ҡарарҙы үтәү армияға йөкмәтелә, операция менән етәкселек итеү генерал Родионовҡа йөкмәтелә, уның урынбаҫары итеп Грузия эске эштәр министры Шота Георгадзе тәғәйенләнә, ти.
Артабан Патиашвили ошоларҙы хәбәр итә: «Кочетов менән һөйләшкәндән һуң яҡынса бер сәғәт үткәс, Горбачев шылтыратты һәм ҡәтғи рәүештә һүҙмә-һүҙ түбәндәгене хәбәр итте: „Кисекмәҫтән майҙанды бушатырға кәрәк, һәм бының армия шөғөлләнәсәк“ тине Мин, ул билдәләнгән план тураһында белә һәм хуплай, тип аңланым».
9 апрель фажиғәле ваҡиғаларҙан грузин йәмғиәтенең милли бойондороҡһоҙлок идеяһы, Грузия дәүләтселеген тергеҙеү тирәһендә тупланыу башлана. Митингыны ҡыуған көндөң иртәгеһенә үк протест йөҙөнән Тбилиси ҡалаһы һәм бөтә Грузия забастовка башлай. 40 көнлөк милли матәм иғлан ителә. Ҡала халҡы демонстранттар һәләк булған урынға күпләп сәскәләр һалалар. Грузияла ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, әммә протест демонстрациялары дауам итә
Грузия хөкүмәте отставкаға китергә мәжбүр була. Звиад Гамсахурдиа, Мераб Костава, Церетели һәм Георгий Чантурияға ҡаршы Грузия прокуратураһы енәйәт эше аса, әммә 1990 йылдың 5 февралендә «хәлдәр үҙгәреү сәбәпле» эш ябыла.
1989 йылдың 9 апрелендәге фажиғә ваҡиғалары тураһында иҫтәлегенә «Грузияла милли берҙәмлек, граждан татыулығы һәм Ватан өсөн һәләк булғандар Көнө» билдәләнә.
Яковлев Дмитрий Иванович
Яковлев Дмитрий Иванович (? 1916 йыл — 1 ғинуар менән 24 февраль арауығы 1943 йыл хәбәрһеҙ юғалған) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия-миномёт шофёры.
Биографияһы
Дмитрий Иванович Яковлев 1916 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Дәүләкән районы Шестопаловка ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия-миномёт полкы шофёры булып хеҙмәт итә. Украина ССР-ының Ворошиловград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) станция Юлинола 1943 йылдың 1 ғинуар менән 24 февраль араһында хәбәрһеҙ юғала. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса Украина ССР-ының Сталин өлкәһе Чернухино станцияһы янында хәбәрһеҙ юғалған, тип иҫәпләнә
А. Э. Тюлькиндың мемориаль йорт-музейы
'''А. Э. Тюлькиндың мемориаль йорт-музейы''' — Өфө ҡалаһында, рәссам Александр Эрастович Тюлькин йәшәгән йортта, урынлашҡан. Музей — Өфөләге М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы филиалы.
Тарихы һәм тасуирлауы
А. Э. Тюлькин был йортто 1922 йылда һатып алған. Өй Өфөлә Ағиҙелдең текә ярында урынлашҡан.
1989 йылдың 10 ғинуарында А. Э. Тюлькиндың тол ҡалған ҡатыны А. Н. Михайлова мемориаль әйберҙәре һәм әҫәрҙәре менән бергә йортто бүләк итеү айҡанлы, музейға нигеҙ һалына. Бындай ҡарарға А. Н. Михайлова Өфөлә А. Э. Тюлькиндың тыуған көнөнән 100-йыллығын билдәләп үткәрелгән байрам сараларынан һуң килә. Ошо көндәрҙә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында А. Э. Тюлькиндың әҫәрҙәре күргәҙмәһе лә ойошторола. А. Н. Михайлова рәсми рәүештә мөлкәтте бүләк итеү ҡағыҙын БАССР-ҙың Министрҙар кабинеты исеменә яҙа. А. Э. Тюлькин йорт-музейы 1994 йылдың 18 майында М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы филиалы булараҡ асыла.
А. Э. Тюлькин был йортта 1922 йылдан алып ғүмеренең аҙағынаса йәшәгән һәм эшләгән. Йорт Өфө ҡалаһының үҙенә бер төрлө сәнғәт тормошо үҙәге булған: бында рәссамдар, шағирҙар, музыканттар, актерҙар, педагогтар йыйылған, сәнғәт тураһында һүҙ барған, шиғырҙар уҡылған, музыка яңғыраған. А. Э. Тюлькин үҙенең өйөн «бәләкәй генә, тик үҙемдеке генә булған киңлектең өлөшө» тип һанаған. Бында ул бөтә әҫәрҙәрен тиерлек ижад иткән, улар хәҙер — М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Дәүләт Третьяков галереяһында һәм Шәреҡ халыҡтары Дәүләт сәнғәт музейында (Мәскәү), Рус Дәүләт музейында (Санкт-Петербург), М. А. Врубель исемендәге Омск дәүләт һынлы сәнғәт музейында, Татарстан Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Ҡаҙан) һәм Рәсәйҙең башҡа музейҙарында һаҡлана.
Бынан тыш, Тюлькиндарҙың Благоев урамында квартиралары ла булған. Йорт-музейҙың экспозицияһында — А. Э. Тюлькиндың рәсемдәре, мемориаль әһәмиәтендәге нәмәләр (йорт йыһаздары, рояль, һынлы сәнғәт әҫәрҙәре, фотоматериалдар, А. Э. Тюлькиндың шәхси әйберҙәре). Даими экспозиянан тыш Башҡортостан Республикаһының рәссамдары әҫәрҙәре, балалар һәм үҫмерҙәр сәнғәт ижады күргәҙмәләре, экскурсиялар, музыкаль һәм шиғырҙар кисәләре, рәссамдар менән ижадт осрашыуҙар үткәрелә. Йортто уратып баҡса ултыртылған, бында Тюлькин үҙе ултыртҡан алмағастар, сирень үҫә, йәш ҡыҙҙың скульптураһы тора һәм бынан ҡалаға һәм Ағиҙел йылғаһына иҫ киткес күренеш асыла.
А. Э. Тюлькиндың Йорт-музейының беренсе директоры — Пахомов Николай Александрович. 2002 йылда уның ҡыҫҡа ваҡытҡа йырсы Геннадий Васильевич Валяев алыштырып торҙо. Хәҙерге ваҡытта музей директоры — Финат Йәдгәр улы Нәбиуллин.
Бина 20-се быуат башы архитектураһы һәм тарихи ҡомартҡыһы булып һанала.
Әҙәбиәт
М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы хәбәрҙәре: юбил. изд. Өфө, 2001;
А. Э. Тюлькиндың мемориаль йорт-музейы: альбом /авт.- төҙөүсе С. В. Игнатенко. Өфө, 2008.
Жәбәриҙәр
Жәбәриҙәр, йәки жәбриҙәр (جبرية; Джабариты) — донъяға ҡарашҡа бәйле тәүге ислам инаныстарының береһенең вәкилдәре.
Тарихы
Был мәҙһәбтең беренсе вәкиле әл-Жәғәд ибн Дирхәм була (724 йылда үлем язаһы бирелгән).
Тәғлимәте
Жәбәриҙәр абсолют Илаһи тәҡдир барлығы яҡлы була. Улар кеше үҙ ғәмәлдәрендә ирекле түгел, ә Аллаһ ҡушҡанға мәжбүри рәүештә башҡара тип иҫәпләй. «Тулы» жәбәриҙәргә жәхмиҙәр индерелә, «уртасалар» тип әл-Хөсәйен ән-Нәжжәр (нәжжәриҙәр) һәм Дирар ибн Ғәмер (дирариҙар) тарафдарҙары һанала.
Шушпанка (Лесной Воронеж ҡушылдығы)
Шушпанка  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дубна
Дубна  — (Дубна) — Рәсәй Федерацияһының Мәскәү өлкәһендә урынлашҡан ҡала. Халҡы — 74 985 кеше.
Мәскәү өлкәһенең Волга буйында урынлашҡан берҙән-бер тораҡ пункты.
Өлкә буйһоноуындағы ҡала, шул уҡ исемле ҡала округы барлыҡҡа килтерә, унда башҡа тораҡ пункттар инмәй. Биләмәһе — 6336 га. Территорияһында Иваньковск ГЭС-ы урынлашҡан. Бынан тыш, ҡала составына Ратмино, Юркино һәм Козлак ауылдары, шулай уҡ, Александровка ҡасабаһы инән.
Этимологияһы
Дубна гидронимы балт сығышлы тип фаразлана. Ул славян «имән урманы йылғаһы» тигәнде лә, балт лөғәтендәге dubus (тәрән) тигәнде лә аңлатыуы ихтимал.
Баш ҡала исем сифат итеп яҙылғанда, урындағы традицияларға һәм ҡала советының 04.04.2002 өсөн № РС-4(36)-27/15 ҡарарына ярашлы рәүештә «е» аша — ДубнЕнский тип яҙыла".
Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)
Ҡобағош (Кубагушева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.
Шығай (Егән ҡушылдығы)
Шығай  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егән йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)
Тарих
Ауылға һалйот ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Дубна
Иң яңы тарих
XX быуаттың 30-сы йылдарында Волгала беренсе заманса ГЭС-тар төҙөлә башланы.
Шығай (Егән ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дубна
Иң яңы тарих
Ҡалала 1994 йылда Волга юғары хәрби училищеһы базаһында «Дубна» Халыҡ-ара тәбиғәт, йәмғиәт һәм кеше университеты асыла.
2001 йылда Рәсәй Федерацияһы президентының № 1472 указы менән Дубнаға фән ҡалаһы (наукоград) статусы бирелә.
РФ Хөкүмәтенең декабрҙәге № 781 21 ҡарары нигеҙендә 2005 йылда Дубна ҡалаһында «махсус иҡтисад зонаһы» булдырыла.
Ҡаланы барлыҡҡа килтергән төп предприятие — Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты. БЯТИ СССР һәм Рәсәйҙең иң эре ғилми үҙәге.
Климаты
Метеокүҙәтеү тарихында Дубнала иң түбән һауа температураһы −47 °C, иң юғары температура +38 °C.булған.
Ҙур һыу ятҡылыҡтары булыу тирә-яҡ мөхиткә ҙур йоғонто яһай (һауа дымлылығы, температура һәм ел режимы).
Глубоковский Михаил Константинович
Биографияһы
1948 йылдың 20 сентябрендә Смоленскиҙа хәрби летчик һәм табип ғаиләһендә тыуа.
1971 йылда Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетын тамамлай. Тупраҡ биологияһы факультетын биолог-зоолог һөнәре буйынса тамамлай. 1990 йылда «Һөмбаш балыҡтарҙың эволюцион биологияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1971 йылда СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһе биология институтында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Стажерҙан алып СССР Фәндәр Академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһе биология институтының популяцион биология лабораторияһы мөдире вазифаһын алып бара. 1989 йылда фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары була. 1990 йылда «Һөмбаш балыҡтарҙың эволюцион биологияһы». темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрлеге
1993 йылда, әүҙем социаль әһәмиәтле проекттарын алға ебәререүсе билдәле ғалим булараҡ, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты итеп Приморье крайынан һайлана.
1993 йылдан 1996 йылға тиклем — депутат, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары. «ЯБЛОКО» фракцияһы ағзаһы.
1996 йылдан 2000 йылға тиклем — депутат, Мәғариф һәм фән буйынса комитет рәйесе урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Тәбиғәт ресурстары һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитеты рәйесе.
2000 йыл — статс-секретарь, Рәсәй Федерацияһының фән һәм технологиялар министры урынбаҫары.
2000 йылдан 2002 йылға тиклем — Рәсәй ғилми йәмғиәттәр Союзы президенты.
2002 йылда — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышына Приморье крайы ның Закондар сығарыу Йыйылышынан Федерация Советы ағзаһы.
2002 йылдан алып 2005 г. — Приморье крайы вице-губернаторы, Мәскәүҙәге вәкиле.
2005 йылдан 2008 йылға тиклем — Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының балыҡсылыҡ хужалыҡ сәйәсәте департаменты директоры урынбаҫары.
2008 йылдан 2009 йылға тиклем — Рәсәй Федерацияһының балыҡсылыҡ буйынса Дәүләт комитеты етәксеһе кәңәшсеһе.