cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салаба-Яха ( Киртыгорт-Юган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Князев (Архангел районы)
Князев (Князево) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203822004.
Асҡын районы ауылдары легендалары
Асҡын районы ауылдары легендалары — халыҡтан йыйып алып бер баҫмаға тупланған ауыҙ-тел ижады.
Ер-һыу атамалары
Асҡын ауылы — Асҡын районы 1935 йылдың 31 ғинуарында ойошторола. Район үҙәге Асҡын һәм Бөрмә тигән ике йылға һыулай. Ул үҙ исемен Асҡын йылғаһынан алған. Йылғаға исемде ошо төбәктең төп халҡы — башҡорттар биргән булырға тейеш. Инйәр буйы башҡорттары менән хәҙерге Асҡын районында йәшәгән балыҡсы һәм танып ҡәбиләһе, академик Раил Ғүмәр улы Кузеев фекеренсә, ҡасандыр Инйәр буйы ҡумырыҡ табын, кәлсер табын башҡорттарынан айырылып, ошо төбәккә килеп нығына. Кузеев фаразын раҫлаған кеүек, яңы урында ла, башҡорттар элекке йәшәгән урынға ла ер-һыу атамаһын үҙҙәре менән бергә алып килә һәм Бөрмә йылғаһының һул ҡушылдығына ла Асҡын тип исем бирә. Архангель районындағы Асҡын менән Асҡын районындағы Асҡын йылғаһының сығышы бер төрлө аңлатыла. Асҡын йылғаһы үҙ исемен Аҡҫын тигән изге таш исеменән ала. Аҡҫын «изге һын» тигән мәғәнәне аңлата. Йылға исеме буйынса шул йылғаны һыулаған ауыл да ошо исемде йөрөтә башлай. Асҡын районында ла ошо хәл ҡабатлана. Асҡын ауылы эргәһендә «Өс ҡайын» тигән урын бар. Аҡһаҡалдар һөйләүенсә, элек был урында өс ҡайын үҫкән булған. Был урындың исеме шунан килеп сыҡҡан. Хәҙер инде был урын урманға әйләнеп киткән, шуға ҡарамаҫтан, был ер элекке исемен юғалтмаған.
Ҡашҡа (Сиреүбай) ауылы. Ҡашҡа һүҙенең хәҙерге башҡорт телендә яңғыҙлыҡ исем булып бик һирәк ҡулланыла, уны һүҙбәйләнештәрҙә генә осратырға мөмкин. Мәҫәлән, «Алланың ҡашҡа тәкәһе булдыңмы әллә?» тигән әйтем бар. Бында ҡашҡа һүҙе һайланған, башҡаларҙан айырылып торған тәкә (образлы рәүештә кеше) тураһында һүҙ бара. Ҡашҡа һүҙе башҡорт телендә күберәк мал (ат, кәзә) исемдәрендә (икенсе төрлө зоонимияла) ҡулланыла. 1953 йылда Мәскәүҙә «Русский язык» нәшриәтендә баҫылған «Башҡорт теленең һүҙлеге» тип аталған аңлатмалы һүҙлектә ҡашҡа һүҙенә «хайуандарҙың маңлай уртаһындағы аҡ тап» тип аңлатма бирелгән. Миҫал итеп ерән ҡашҡа, ҡашҡаһы бар, ҡашҡаһы ҙур, ҡашҡа ат, ҡашҡа тәкә тигән һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр килтерелгән. Ошоларҙан башҡа башҡорт халыҡ сәсәне Мөхәмәтша Буранғол «Башҡорт ҡашҡалары», БДУ профессоры Әнүәр Әсфәндиәров та шундай уҡ исемле мәҡәлә яҙғайны. Ҡашҡа һүҙе был әҫәрҙәрҙә «батыр» мәғәнәһен йөрөткән һүҙ булып тора. Ҡашҡа ауылы эргәһендә бик ҡыҙыҡ исемле Ыйыҡташ тауы бар. Бындай исемле тау башҡа урындарҙа бөтөнләй осрамай. Был боронғо төрки телендә әүҙем ҡулланылған ызыҡ, йәғни «изге» тигән һүҙҙән яһалған тау. Тимәк, боронғо ата-бабалар был тауҙы изге урын тип иҫәпләгәндәр. Үрҙә әйтеп үткән Ыйыҡташты Ҡашҡалар тағы ла Ханҡала, йәғни Ханйорто тип йөрөтә. Сөнки бик борон унда ошо тирәне Башҡортостан еренә хужа булып торған батыр Ҡашҡа, йәки Хан йәшәгән урын булған. Шул хәл таш исемендә лә һаҡланып ҡалған. Халыҡ Ханҡала тип юҡҡа ғына был ташҡа исем ҡушмаған. 1967 йылдағы беҙҙең анкетаның 20-се һорауына Ғилемйәнова Тәслимә апай түбәндәгесә яуап биргән: "Юғарыла яҙылған «Ыйыҡташ» хан ҡалаһы, йәки хан йорто булған, сөнки ул таштың да эсе бик иркен бүлмәләрҙән тора. Ҡашҡа ҡырында «Үлектәр» ере бар. Борон татарҙар менән башҡорттар ер өсөн һуғышып һәләк булған ер исеме ул.
«Йыланлы күл» легендаһы. Әмир ауылы янында бәләкәй генә күл бар. Уны Әмир, Ҡашҡа халҡы «Йыланлы» тип атап йөрөтә. Ололар һөйләүе буйынса был күлдә йыландар күп булған.
«Олокүл (Бөгөлмә) ауылы» легендаһы. Олокүл — Асҡын районындағы бик ҙур булмаған башҡорт ауылы. (Башҡорттар уны тағы ла Бөгөлмә тип тә йөрөтә.) Рәсми ҡағыҙҙарҙа ни өсөндөр русса Большое Озеро, башҡортса Олокүл тип йөрөтөлә. Ул Олокүл күле эргәһендә урынлашҡан. Ауылдың исеме ошо кулдең исеменән алына. Ауыл эргәһендә тағы Арҡылыкүл бар. Ул иң ҙур күл булып иҫәпләнә. Ул Төлгөҙбаш менән Олокүл ауылдары араһында юлға арҡылы урынлашҡан. Шуға күрә исеме «Арҡылы» тип атала. Күл оҙонса формала һәм ағастар менән уратып алынған. Күлдә балыҡтар ҙа байтаҡ. Тирә яғында ҡарлыған, балан, бөрлөгән үҫә. Ыйыҡтау тигән тау исемен айырып күрһәтергә кәрәк, сөнки ыйыҡ һүҙе боронғо төрки теленең вариҫтары иҫәпләнгән Ҡырғыҙ илендәге Ысыҡкүл менән бәйле. Ысыҡкүл атамаһы Рәсәй фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Әдһәм Рәхим улы Тенишев «изге күл» тигән мәғәнәгә эйә тип иҫәпләй. Ыйыҡтау исеме лә шуның кеүек «изге тау» тигән мәғәнә йөрөтә, һәр төбәктең изге урыны булған. Тап шундай изге урындарҙа борон башҡорттар ҡоролоҡ ваҡытында Аллаһы Тәғәләнән ямғыр яуҙырыуҙы, ямғыр бик күп яуған саҡтарҙа, киреһенсә ямғырҙы туҡтатыуҙы һораған. Сөнки изге урында теләгән теләкте, һораған үтенесте Аллаһы Тәғәлә ҡабул итер булған һәм үтәгән. Ыйыҡтау, беҙҙеңсә, ошондай мәғәнәлә ҡулланылған тау булып тора булһа кәрәк.
«Әрсеү баҫыуы» легендаһы. Олокүл ауылы янында Әрсеү тигән баҫыу бар. Һуғыш ваҡытында был урындарҙы таҙартҡан, йәғни әрсегән булғандар. Шунан баҫыуға исем бирелгән.
«Ғатаулла соҡоро» легендаһы. Ауылдан алыҫ тугел Ғатаулла соҡоро бар. Был бик тәрән булмаған соҡор. Ғатаулла тигән бабай, атҡа атланып, күрше ауылға аҡса илтеп барған, быны кулаҡтар белеп ҡалып, ошо соҡорҙа, Ғатаулла бабайҙы ла, уның атын да үлтереп, эргәлә булған һаҙлыҡҡа һалып китәләр. Шул ваҡыттан башлап был соҡорҙо Ғатаулла соҡоро тип йөрөтә башлайҙар.
«Төлгөҙбаш ауылы» легендаһы. Төлгөҙбаш ауылының исеме үк Төлгөҙ йылғаһының башы тигәнде аңлата. Төлгөҙ йылғаһы, Яңа Ҡаҙансы ауылы янындағы Көтмәҫ йылғаһына барып ҡушыла. Төлгөҙбаш ауылы тирәһендә лә күлдәр, йылғалар, тауҙар байтаҡ.
«Иҫке Күскилде ауылы» легендаһы. Иҫке Күскилде ауылын балыҡсы ҡәбиләһе башҡорттары төҙөгән. 1795 йылда Күскилде ауылында 140 аҫаба башҡорт һәм 12 типтәр алынған. Халыҡ күбәйә төшкәс, Күскилденән яңы ауыл айырылып сыға. Уны Яңы Күскилде тип исемләйҙәр.
«Ҡышлауйылға ауылы» легендаһы. Асҡын районындағы Ҡышлауйылға ауылы исеме Ҡышлау йылғаһы исеменән килеп сыға. Был йылғаға Танып шифаханаһы янындағы Яҡты шишмә лә ҡушылып китә. Яҡты шишмәнең үҙенең бер нисә исеме бар: «Яҡты шишмә», «Изге шишмә». Ысынлап та, был шишмәнең һыуы бик шифалы. Ололар һөйләүенсә, бер ваҡытты хаждан ҡайтып барыусы бер бабай юлда ауырып үлеп китә. Был бабай үлгән урындан шишмә бәреп сыға. Күпмелер ваҡыт үткәс, Яҡты шишмә янынан үтеп барыусы бер күҙе насар күргән кеше шишмәнең һыуы менән битен йыуа, һәм күпмелер ваҡыт үткәннән һуң уның күҙе асылып киткәндәй була. Шунан был шишмәне «Яҡты шишмә» тип атап йөрөтә башлайҙар.
«Яңы Ҡаҙансы ауылы» легендаһы. Был Иҫке Ҡаҙансынан айырылып сыҡҡан ауыл. Иҫке Ҡаҙансынан ҡасан бүленеп сыҡҡаны, ни өсөн Ҡаҙансы тип аталыуы тураһында фекерҙәр төрлө. 1967 йылда Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтынан беҙҙең ебәргән анкетаға 1909 йылғы уҡытыусы Бариев Камал Мөғин улы тултырып ебәргән анкетала юғарыла һеҙҙен «Ауылығыҙ ни өсөн шулай аталған? Ауылығыҙға тәү башлап нигеҙ һалыусылар ҡайҙан сыҡҡан?» тигән һорауға түбәндәгесә яуап биргән: «Ҡазанчы дигән ҡабилә булса кирәк. Алар шушы тирәдә йәшәгәннәр. Иске Ҡазанчы авылынан 1815 йылда күчеп утырганнар», — тип яҙған Камал Мөғин улы. Ә бына БДУ профессоры Әнүәр Зәкир улы Әсфәндиәров архив материалдарына таянып был турала икенсе фекерҙе ҡеүәтләй. Төп Ҡаҙансынан (йәғни Иҫке Ҡаҙансынан) яңы ауыл айырылып сыҡҡан ти.
«Ташлыкүл (Шишмә Үрәкәй) ауылы» легендаһы. Ташлыҡул исеме шунан килеп сыҡҡан. Ташлыҡлы бер күл буйы булған. Уның элек шишмәһе лә булған. Тик хәҙер ул аҡмай, сөнки ҡороған. Күл буйы эре ташлыҡ. Күлгә лә, ауылға ла Ташлыҡул тип исем бирелгән. Икенсе төрлө Ташлыкүл ауылын Шишмә Үрәкәй тип тә йөрөтәләр. Ошо бәләкәй генә ауылда иллегә яҡын ер-һыу атамалары яҙып алынған.
«Эйәлегүл» легендаһы. Был ауылдан алыҫ түгел, Эйәлегүл тигән бик матур йоморо күл булған. Ул бик матур, тәрән булған. Әммә етәкселәр мелиорация үткәрәбеҙ тип, эргәһендәге ағастарҙы ҡырҡҡандар һәм күл һайығып ҡалған. Был хәл һуғыш йылдарында булған, ти. Ауылдан бер кеше ошо күл ярынан китеп барғанда, уға ҡара костюм кейгән ир осраған. Теге кеше аптыраған: «Һуғыш ваҡытында әзмәүерҙәй егет нишләп бында йөрөй?» — тип уйлаған. Артына әйләнеп ҡараһа, теге әҙәм ҡайҙалыр юғалған. Өйөнә ҡайтып күп тә тормай, был кеше үлгән. Был ирҙе күлдең эйәһе тип һөйләйҙәр ололар. Үләре еткән кешегә ҡара, ғүмере оҙон кешегә — аҡ костюмда күренә икән.
«Ташлытау» легендаһы. Олокүл ауылы янында «Ташлытау» тигән бер урын бар. Бында ҙур сокор бар. Ул соҡор таш менән тулы. Шуға уны халыҡ Ташлытау тип атала.
«Мәхийән» шишмәһе. Был шишмә йылға буйында урынлашҡан. Уны Мәхийән исемле ағай шишмәнең тәмле һыулы икәнен белгәс, уға матурлап бура яһап төшөрә, тирә-яғын кәртәләп ала. Шишмәнең тирәһенә төрлө ағастар ултыртып ҡуя. Шунан шишмә Мәхийән шишмәһе тип йөрөтөлә башлай.
Изге шишмә» легендаһы. Изге шишмә тураһында «Асҡын һыуҙары» китабында Ләйсән Миңлеғолова яҙып ҡалдырған легендалар бар. Аҡһаҡалдар һөйләүенсә, элек Ғәлиулла ағайҙың оло ҡатынының балаһы булмаған. Ул бала тыуыуын бик теләгән, хоҙайҙан ярҙам һораған, бик ҡаты илаған, ти. Ҡатын үлгәс, уны тау буйына ерләгәндәр. Ошо ҡәбер янынан һыу ҡалҡып сыҡҡан һәм тауҙан аҫҡа ағып иөшкән. Ләйсән Хатип ҡыҙы әйтеүенсә, әбейҙәр уны Ғәлиулла ҡатынының күҙ йәштәре ул тип әйтәләр ти.
Һылтанмалар
https://vk.com/away.php?to=https%3A%2F%2Faskinskajanov-b.rbsmi.ru%2Farticles%2Ftoponimika-ser-re%2FLEGENDALAR-741536%2F%3Futm_source%3Dvk%26utm_medium%3Dsocial%26utm_campaign%3D165290375&el=snippet
]]
Чирка (Кулой ҡушылдығы)
Чирка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атайгаш
Атайгаш — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Анзас йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университеты
«Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университеты» («И. Кант исемендәге БФУ», «Кантиана») — 1947 йылда Рәсәй Федерацияһының Калининград өлкәһе Калининград ҡалаһында ойошторолған федераль дәүләт автономиялы юғары белем биреү учреждениеһы,  2010 йылдың 30 декабрендә федераль университет статусы алған.
Рәсәй Федерацияһының Калининград өлкәһенең иң боронғо юғары уҡыу йорто булып тора. Уның тарихы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Кёнигсбергер һөжүм итеү операцияһы барышында элекке Көнсығыш Пруссия ерендә барлыҡҡа килгән яңы Рәсәй төбәге тарихы менән бер үк ваҡытта башлана (1945 йылдың 6-9 апрелендә).
Билдәле немец философы Иммануил Канттың исеме  2005 йылдың 23 майында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 630-р бойороғо менән бирелә.
Әлеге ваҡытта Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университеты - Калининград өлкәһенең төп юғары уҡыу йорто, Рәсәйҙең ун федераль университетының береһе һәм Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ-Көнбайыш федераль округында юғары белем һәм фән үҙәктәренең береһе.
5-100 Проектта ҡатнашыусы (донъяның төп ғилми-белем биреү үҙәктәре араһында Рәсәйҙең алдынғы университеттарының конкурентлыҡҡа һәләтен күтәреү проекты).
Университеттың тарихы
Хәҙерге Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университеты (1544—1945)  Кёнигсберг университетынан ойошторола (1544—1945), ул Көнсығыш Пруссия һәм бөтә Европала иң боронғо юғары уҡыу йорттарының береһе (уның тарихы дүрт йөҙҙән ашыу) иҫәпләнгән.
1947 йылдың 21 июлендә СССР Министрҙар Советы советы өлкә башҡарма комитетына Калиниградта педагогия институты ойошторорға рөхсәт итә.
Һөҙөмтәлә, 1947 йылда Калининград дәүләт педагогия институты  (КГПИ) төҙөлә. 1948 йылда институт эш башлай. Башҡа институтта өс факультет була: тарих, әҙәбиәт һәм физика-математика. Һуңыраҡ тарихи һәм әҙәбиәт факультеты тарих-филология факультетына берләшә. Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы факультеты һәм тәбиғи фәндәр факультеты асыла.
1966 йылдың 16 июлендә СССР Министрҙар Советының 923-сө ҡарары менән Калининград дәүләт педагогия институты Калининград дәүләт университетында үҙгәртеп ҡорола (КДУ). Тәүҙә уның составына физика-математика факультеты, тәбиғи фәндәр факультеты, тарих-филология факультеты, иҡтисади-хоҡуҡи факультет инә. Университеттың беренсе ректоры итеп Николай Васильевич Прикладков тәғәйенләнә.
1971 йылда тәбиғәт фәндәре факультеты нигеҙендә география һәм химия-биология факультеттары ойошторола. 2005 йылдың 23 майында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 630-р бойороғо менән Калининград дәүләт университеты Иммануил Кант исемендәге Рәсәй дәүләт университеты (И. Канта исемендәге Рәсәй дәүләт университеты) тип үҙгәртелә (тибы - федераль дәүләт юғары профессиональ белем биреү учреждениеһы).
2006 йылдан башлап университет базаһында йыл һайын Балтика мәғариф форумы үткәрелә, уның барышында мәғариф сифатын күтәреү маҡсатында Рәсәй һәм Европа университеттары ректорҙары тупланған тәжрибәләр менән алмаша.
2010 йылдың 13 октябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведев үҙенең 1255-се указы менән Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенә Төньяҡ-Көнбайыш федераль округта өс ай эсендә Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университетын төҙөү һәм уны төҙөүҙә  дәүләт ярҙамы күрһәтеү бурысын йөкмәтә.
Факультеттары һәм институттары
Әлеге ваҡытта Иммануил Кант исемендәге Балтика федераль университеты составында 10 институт бар.
Вәкиллектәре һәм филиалдары
Иммануил Кант исемендәге БФУ-ның филиалдары юҡ. Университеттың Рига ҡалаһында вәкиллеге бар. Бүлексәнең төп маҡсаты - Латвияла һәм Балтияның башҡа илдәрендә ватандаштарға мәғлүмәт ярҙамы, рус телле уҡыусылар һәм мәктәпте тамамлаусылар менән үҙ-ара эш итеү.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
Бөгөнгө көндә И.Кант исемендәге БФУ белем биреү ойошмалары менән хеҙмәттәшлек тураһында 173 килешеү сиктәрендә хеҙмәттәшлек итә, уларҙың күбеһе төбәктә Балтик диңгеҙе (Германия, Польша, Скандинавия илдәре) һәм Европала (Франция, Испания) урынлашҡан. 2019 йылда Азия төбәге вуздары (Ҡытай, Корея Республикаһы, Япония) менән хеҙмәттәшлекте үҫтереү әүҙемләшә.
EUA, BSRUN, BUP, AUF кеүек юғары белем биреү өлкәһендәге халыҡ-ара ассоциациялар менән әүҙем хеҙмәттәшлек алып барыла. Университет йыл һайын В2С һәм В2В халыҡ-ара мәғариф күргәҙмәләрендә ҡуйыла, уларҙың иң ҙуры - NAFSA һәм EAIE.
Рейтингтары
2015 йылдан башлап университет QS University Rankings рейтингы буйынса БРИКС илдәренең иң яҡшы 200 вузы иҫәбенә инә. Бынан тыш, Балтика Федераль университеты THE University Impact Ranking университеттары рейтингында 201-300 позицияны биләй, шул иҫәптән "тотороҡло үҫеш мәнфәғәтендә партнерлыҡ" үҙәге буйынса 50-се урынды биләй
Кант исемендәге Балтик федераль  университет бер нисә халыҡ-ара һәм милли рейтингтарҙа күрһәтелгән. Мәҫәлән, Рәсәй университеттарының Интерфакс милли рейтингында БФУ 30-сы урынды биләй, ә халыҡ-ара  University Ranking Round рейтингта  федераль университет 721-се   урынды биләй. Round University Ranking рейтингында Рәсәйҙең университеттары араһында - 43-сө, "Йәмәғәт фәне" (14-се урын), "Медицина фәндәре" (16-сы урын) һәм "Тормош тураһында фән" (17-се урын). Кант исемендәге БФУ Рәсәй вуздарының Хәйриә фонды рейтингында 21-се урынды биләй, һәм Европа ғилми-сәнәғәт палатаһының  (ARES) Рәсәй вуздары рейтингында  95-се урынды биләй.
UI GreenMetric World University Ranking рейтингы версияһы буйынса университет Рәсәй вуздары араһында 28-се урынды биләй һәм донъяла 562-се урында тора. Бынан тыш, Кант исемендәге Балтик федераль университеты Webometrics донъя рейтингында 2611 позицияны биләй. , БРИКС илдәре  буйынса 473-сө урын һәм рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында 40-сы. UniRank University Ranking донъя рейтингында БФУ 2519-сы урынды һәм Рәсәй вуздары рейтингында 53-сө урынды биләй
2019 йылда университет тәүге тапҡыр бер юлы бер нисә Рәсәй рейтингына индерелә: Кант исемендәге Балтика дәүләт университеты Университеттың өс  миссияһында (MosIUR) - 1101-се урын һәм Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары араһында 59-сы урын,  "Эксперт РА" агентлығы версияһы буйынса 47-се урынды биләй.
Самыш (йылға)
Самыш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Меңъяпраҡ
Меңъяпраҡ (Тысячели́стник обыкнове́нный, Achilléa millefólium) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-50 см. Июнь-октябрь айҙарында аҡ һәм алһыу сәскә ата, август-октябрҙә емеше өлгөрә.
Исәмәт ауыл Советы (Илеш районы)
Исәмәт ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Исәмәт ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә[.
Топонимикаһы, һөйләше
Сәхибгәрәева Элена. Илеш районы Исәмәт ауылының топонимдары һәм диалект үҙенсәлектәре. .
Омск дәүләт медицина университеты
Омск дәүләт медицина университеты (ОДМУ) — Омскта юғары медицина уҡыу йорто.
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы, вузды Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә  индерә, унда уға  «D» рейтинг класы бирелә. 2016 йылда Европа фәнни-сәнәғәт палатаһы ARES-2016 Омск медицина университетына BB-2016 рейтингын (хеҙмәт баҙарында сығарылыш уҡыусыларының ышаныслы белем биреү һәм талап ителеше) бирә, шуның менән ул Европа стандарттары менән университеттар рейтингында 66-сы урынды биләй, шул рәүешле Рәсәйҙең иң яҡшы 10 медицина юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә һәм Новосибирск, Санкт-Петербург, Красноярск һәм ошо профилдәге башҡа юғары уҡыу йорттарын уҙып китә.
Тарихы
1920 йылда Себер ветеринария-зоотехник институты ҡарамағындағы медицина (дауалау) бүлеге булараҡ ойошторолған. Нигеҙ һалыусыларҙың береһе В.Е.Клячкин була.
1971 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
2015 йылдың мартына тиклем академия, хәҙер  университет булып тора.
Кальбе (Заале)
Кальбе (Заале) (Calbe (Saale)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9914 кеше йәшәй. Майҙаны — 56,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 60 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39234–39240 һәм автомобиль коды — SLK.
Оло Ингала
Оло Ингала — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Песьянка (Петровка ҡушылдығы)
Песьянка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Петровка йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбү Хәмит Әл-Ғазали
Әбү Хәмит Әл-Ғазали (ابو حامد محمد بن محمد الغزالى) (1058, Тус, Иран,  — 19 декабрь 1111, Тус) — ислам дин белгесе һәм философ. Сығышы менән фарсы Хөрәсән өлкәһенән. Иң абруйлы мөғәллимдәрҙең береһе, суфыйсылыҡ ағымына нигеҙ һалыусы. 1091 йыл Селжут солтаны уға Бағдад ҡалаһындағы мәктәпкә имам булырға тәҡдим итә. Әл-Ғазалиҙың барлыҡ эшмәкәрлеге суфизм тәғлимәтен нығытыу һәм ул суфизмдың теоритик нигеҙен төҙөй.
Биографияһы
Әбү Хәмит Әл-Ғазали 1058 йылда ярлы ғаиләлә тыуған, бик иртә атаһын юғалта. Атаһы үлер алдынана суйый дуҙына балаларын тәрбиәгә алыуын һәм уҡытыуын үтенә. Атаһының дуҫы уларҙы уҡыта, аҙаҡ мәҙрәсәгә уҡырға бирә.
Уның Тустағы мөғәллиме имам Әхмәд ар-Разиҡани булған. Уҡыуын дауам итеү өсөн ул Джурджан һәм Нишапурға йүнәлә. Унда мөғәллиме Әбдел-Хәсән әл-Ашариҙың эҙенән барыусы имам әл-Харамайн әл-Джувайни (1085 йыл вафат) була.
Йәш Әл Ғаззалиҙы сельджук вәзире Низам әл-Мөлөк иғтибарға ала, һәм Бағдад ҡалаһында хан һарайында ҙур вазифа ала, тора-бара абруйлы ғалим һәм дин белгесенә әүерелә. 1091 йылдан алып 1095 йылғаса әл-Низами мәҙрәсәһендә уҡыта. Уның уҡыусылары араһында — Әбү Бәкер Ибн әл-Ғәрәби.
1095 йыл Әл Ғаззали бар булған мөмкинселектәрен карьера йылһының сәскә атҡан ваҡытында хаж ҡылырға йүнәлә Бағдадты ҡалдыра. 11 йыл 1106 йылғаса дәрүиш- суфый булып йөрөй. Ул был ҡылығын диндә тарҡалыш башланыуын, һәм ул тамуҡ ғазабынан ҡурҡыуына бәйләй. Ул изге ерҙәрҙә — Мәккәлә, Мәҙинәлә була, шулай уҡ Иерусәлимгә, Дәмәшкегә(Дамаск), Бағдадҡа бара. Ғүмерен суфый хәлендә Туста уҙғара, ошо йылдарында байтаҡ әҫәрҙәр ижад итә.
1106 йыл Фәхр әл-Мөлк Ғазалиҙы уҡытыуға ҡайтырға мәжбүр итә. Яңынан Нишапурҙағы әл-Низамиә мәҙрәсәһендә уҡыта башлай.
Үлеменә хәтле бер нисә йыл ҡалғас, яңынан уҡытыуын ҡалдырып, Тусҡа ҡайта. Ул унда йәштәрҙе суфыйсылыҡ тормошона әйҙәй.
Әл-Ғаззали 1111 йылдың декабрендә 55 йәштә вафат була.
Тәғлимәтенең характеристикаһы
Әл-Ғазали ортодоксаль сөнни Әш-Шәфиғи мәктәбенда һаналған.
Үҙен суфыйсылыҡтың фикх бегесе тип иҫәпләгән. Ул был йүнәлештә теортитик база булдырған
Фәндәрҙе ентекләп өйрәнә (ҡәлам, фәлсәфә, исмәғилселек, сөнниҙәр догматикаһы) башлаған саҡта ул шундай һөҙөмтә яһай: рациональ барлыҡҡа килтерелгән ышаныс ғүмерһеҙ. Һәм ул суфыйсылыҡҡа етди мөрәжәғәт итә. Ул, әхләҡи ышаныуҙар Аллаһ менән аралшыу аша барырға тейеш, икәнлеген аңлай һәм шәхси тәжрибәһендә өйрәнә. Бының өсөн Аллаһтың сауаптары аша таҙарынырға, яһалмалыҡтан ҡотолорға кәрәк була.
Әл-Ғазали йәшәйеште өс кимәлгә бүлә.
Әл-Ғазали Ҡөрьәндәге (4, 95) Джихадтың яңы төшөнсәһен индерә. Бында һүҙ яу яланындағы һуғыш тураһында түгел, ә үҙеңдең мин-минлегең (нәфсең) менән көрәшеү.
Әл-Ғазалиҙың мосолман донъяһындағы баһаһы
Әл-Ғазали исламда юғары баһалана. Уға Шәрәф-әл-Ғимма (شرف الائمة), Зәйн әд-дин (زین الدین), Худжжат-әл-Ислам, (حجة الاسلام) исемдәре бирелгән.
Шәйех Хәмзә Йософ уның тураһында «исламды ҡотҡарыусы» кеше булараҡ яҙа. .Әл-Ғазалиҙы шулай уҡ ашарит ҡаләмдең вәкиле һәм суфыйсылыҡ теологияһын нигеҙләүсе тип иҫәпләйҙәр.
Әл-Ғазалиҙың донъя фәлсәфәһенә һәм донъяуи ҡарашҡа тәьҫире
Әл-Ғазали шунда уҡ башҡа телдәргә лә тәржемә ителә башлай. Европала христиан динендә лә танылыу таба. Шулай уҡ йәһүд общиналары ла таный.
Әл-Ғазалиҙың христиандарға тәьҫире
Уның әҫәрҙәре менән Фома Аквинский ҙа таныш булған, уларҙы бик юғары баһалаған.
XII быуат аҙаҡтарында «философтарҙфң ниәттәре» йыйынтыҡтары латин теленә тәржемә ителә һәм киң тарала."Logica et philosophia Algazelis" ты Толедонан Доминик Гундиссалин йәһүд ғалимы Авендаут менән берлектә тәржемә итә.Был тәржемә Европала ғәрәп фәлсәфәһен өйрәнеү сығанағы булып торған. Ул Әбүғәлисинаның артынан эйәреүсе тип яңғылыш иҫәпләнгән.
Әл-Ғазалиҙың йәһүд фекеренә йоғонтоһо
XII — XIII быуаттарҙа Испанияның йәһүд халҡы ғәрәп телен бик әүҙем белгән. Йәһүд фекерләүселәре ғәрәп әҙәбиәтен шикләнеүһеҙ ҡабул итә алырға мөмкинселектәре булған. Иехуда Галеви үҙенең полемик эштәрендә Аристотелгә ҡаршы сығып, фәлсәфәһен, математикаһын, логикаһын асыҡ булмауҙа ҡаршылыҡҡа ҡуйып, Әл-Ғазалиҙың позицияһын алған. Абрахам Ибн-Дауд (Abraham ibn Daud) үҙенең Эмунах Рамах әҫәрҙәрендә киреһенсә Әбүғәлисинаны һәм Әл-Ғазали.
Бынан ары Әл-Ғазали әҫәрҙәре күп тапҡырҙар йәһүд теленә тәржемә ителә. Иң беренсе тәржемәсе Исаак Альбалаг (en:Isaac Albalag) булған. Уның тәржемәһе ҙур резонанс тотҡан, унан һуң тағы ла ике тәржемә эшләгнән..
Әл-Ғазалиҙың «Философтар ниәте» йәһүдсә тәржемәһе «De’ôt ha-Fîlôsôfîm» или «Kavvanôt ha-Fîlôsôfîm» исеме аҫтында Европа йәһүдтәре араһында иң киң таралған фәлсәфәүи текстар булған
Әл-Ғазали әҫәрҙәре
См. подробно Сочинения Имама Аль Газали
Мехико
Ме́хико (Ciudad de México) — Мексиканың федераль округы (Distrito Federal), баш ҡалаһы һәм иҡтисади, сәйәси, мәҙәни үҙәге.
Мехико Төняҡ Американың мөһим финанс үҙәге булып тора. Ҡала Мексиканың ҡалҡыу урынында, диңгеҙ кимәленән 2240 метр бейеклектә урынлашҡан.
Халыҡ һаны (2010 й.) — 8,85 млн кеше, майҙаны — 1 485 км². Федераль хөкүмәттең рәсми мәғлүмәттәре буйынса, ҡала агломерацияһында 21,2 млн кеше йәшәй, донъяла ҙурлығы буйынса бишенсе агломерация буйып тора.
Исеме ацтек һуғыш алиһәһе Мехитли хөрмәтенә бирелгән.
Теночтитлан
Мехико 1325 йылда индейҙарҙың ацтек ҡәбиләһе тарафынан төҙөлә. Ҡалаға нигеҙ һалыусылар — боронғо ацтектар — башта күсмә тормош алып барғандар һәм һунарсылыҡ, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгәндәр. Уларҙың ҡәбиләләре хәҙерге Мехиконың тирә-яғында яҡынса 1200 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Боронғо һинд риүәйәтенә ярашлы, уларға бында килергә ҡояш аллаһы Уицилопочтли ҡуша, ул ацтектарға, бейек кактуста ултырған һәм суҡышында йылан тотоп торған бөркөт осрай, шул урында урынлашырға ҡуша. Индейҙар шул Уицилопочтли һүрәтләүенә тап килгән урынды таба ла инде, һәм улар бында, Тескоко күленең көнбайыш яры буйында, матур үҙәндә ауыл — Теночтитлан (ацтек тәржемәһенән — «кактус ҡаяһы йорто») төҙөй, ул ацтектар дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә.
Боронғо Мехико — Теночтитлан территорияһы — 7,5 км² тирәһе була. Теночтитланды каналдар селтәре киҫеп үтә, ә ҡоро ер менән бәйләнеш күтәрмәле күперҙәр менән тәьмин ителгән дамбалар ярҙамында башҡарыла. Ҡаланы күлдәр — дөрөҫөрәге, ацтектар быуынының тырышлығы менән төҙөлгән һыуһаҡлағыстар системаһы уратып ала. Өс дамба ҡала үҙәген ҡоро ер менән тоташтыра.
Мехико
1968 йылда Мексиканың баш ҡалаһында йәйге XIX Олимпиада уйындары үтә. Ә 1970 һәм 1986 йылдарҙа Мехико футбол буйынса донъя чемпионатын ҡабул итә. Ҡаланың финанс һәм хужалыҡ үҫеше өлкәһендә Канада һәм АҠШ менән тышҡы сауҙа мөнәсәбәттәре ҙур әһәмиәткә эйә. 1999 йылда «Майор башняһы» бейек йортон төҙөү башлана.
Географияһы
Мехико илдең иң уртаһында тиерлек урынлашҡан. Ҡала диңгеҙ кимәленән 2240 м бейеклектә ята. Бөтә яҡтан тауҙар менән уратып алынған.
Машиналарҙан сыҡҡан газдарҙан һауаның бысраныуы сәбәпле, Мехико ҡалаһы ситендә һауала монарҙың даими ҡуйы болото тора. Әммә, айырыуса яҙғы-йәйге осорҙа, күк зәңгәр булып ҡала. Йыл дауамында ваҡыты-ваҡыты менән ер тетрәү күҙәтелә, улар ғәҙәттә урындағы халыҡты айырыуса борсомай һәм емергес зыян килтермәй. Ҡайһы саҡта Мехикола көслө ер терәүҙәр була. Ер тетрәүҙәрҙең иң көслөһө 1985 йылдың 19 сентябрендә, урындағы ваҡыт меннән 7 сәғәт 19 минутта була, уның һөҙөмтәһендә 10 мең кеше һәләк була һәм 100 метрлыҡ телебашня емерелә. Ҡала территорияһында саң бурандары ла һирәк күренеш түгел. Тәбиғи үҫемлектәр пальма ағастарының төрлө төрҙәренән, имән, ҡарағай, аҡ шыршынан ғибәрәт. Ҡала тирә-яғында ҡоштарҙың күп төрҙәре осрай.
Мексика баш ҡалаһының климаты субтропик муссонлы. Тропиктарҙың төньяҡ сиге өсөн хас булған ҡышҡы юғары температураларға ҡарамаҫтан (+13 °C), температура ноябрҙән алып апрелгә тиклем ҡайһы саҡта 0 градусҡа тиклем төшөүе ихтимал. Был ҡаланың океандан ҙур алыҫлыҡта булыуы менән бәйле. Ғинуарҙа һауа температурһы +12 °C, июлдә — +17 °C тәшкил итә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм — 750 мм.
Халҡы
2005 йылда үткәрелгән муницпаль халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Мехико баш ҡалаһы федераль округында 19 331 365 кеше йәшәгән, был бөтә Мексика халҡының дөйөм һанынан 20 процентын тәшкил итә.
Этник составы
Ҡала халҡының күпселеге — метистар (ҡатнаш Европа сығышлы һәм ерле халыҡ). Метистарға ҡарата Мексиканың ерле халҡы баш ҡала халҡының бер процентын ғына тәшкил итһә лә, бөтә федераль округта индей халҡы күберәк. Илдә бөтә этник төркөмдәрҙең 360 меңдән ашыу Мексика индеецтары баш ҡала федераль округында йәшәй. Һаны буйынса Мехикола йәшәгән иң ҙур этник төркөм — науа халҡы. Федераль округта йәшәүсе ерле халыҡтың башҡа вәкилдәре төбәк өсөн туған түгел, улар башҡа территорияларҙан килеп ултырған. Ҡалала тағы миштектар, отомиҙар, сапотекиҙар һәм масауалар, пурепечалар, майялар һәм башҡа аҙ һанлы төркөмдәр йәшәй.
Мехикола тыуған яңы быуын индейҙары, XXI быуат башында ҡалала йәшәүсе төп мәҙәниәт вөкилдәре араһында протест күренештәре күҙәтелһә лә, мегаполистың испан телле мәҙәниәтен өҫтөнлөклө һанап, ассимиляциялана. Мехикола йәшәгән индейҙарҙың күпселеге испан теленә күсә, әммә төп телдә аралашыу көнкүрештә булһа ла һаҡланып ҡалған.
Мексикаға башлыса Латин Америкаһының ярлыраҡ илдәренән яҡшы өлөш эҙләп иммигранттар килә. Федераль округ шулай уҡ Мексикала йәшәгән күпселек сит ил кешеләре өсөн туған йорт һанала. Мексикандар, американдар, аргентиндар, колумбийҙар, француздар, немецтар һәм ливандарҙың күп һанлы общиналары дөйөм халыҡ һанының ҙур булмаған процентын булдырып, баш ҡаланың ҡалған өлөшөн тәшкил итә.
Телдәр
Мексикалағы кеүек үк, федераль округта өҫтөнлөклө тел булып испан теле тора, ул телдә баш ҡаланың күпселеге һөйләшә. Бынан тыш, бизнес-мөхиттә (эре бизнеста) һәм ғилми мөхиттә йыш ҡына инглиз теле ҡулланыла.
Ҡала территорияһында башҡа аҙ һанлы этник төркөмдәр ҙә йәшәгәнлектән урамдарҙа йыш ҡына Мексиканың ерле халҡының башҡа ҡалған телдәрҙе лә ишетергә мөмкин, күпселеге уларҙың — ацтек теле (37 450 кеше һөйләшә), отоми теле (17 083), миштек теле (16 268), сапотеки теле (14 117) һәм масауа теле (9 631).
Дине
Мехиконың күпселек халҡы католиктар. Һорауға яуап биреүселәрҙең күпселеге — суҡындырылған, уларҙың дине католицизм, әммә күптәре сиркәүгә даими йөрөмәй. Католиктарҙың һаны федераль округта элекке йылдарға ҡарағанда байтаҡҡа кәмегән. Мәҫәлән, 1960 йылдарҙа был күрһәткес федераль провинцияһы халҡының 90 % тәшкил итә ине, ә XXI быуат башында, был күрһәткес барлығы 80 % тәшкил итә.
Бер ниндәй ҙә дин тотмаған халыҡ һаны арта. Өҫтөнлөклө католик сиркәүе менән бер рәттән ҡалала католицизмдың ортодоксаль тармаҡтары киң таралған, улар Мехикола халыҡ йолалары һәм ышаныуҙарын берләштереп, төрлө культтар менән үҫешә, әммә уларҙы Рим-католик сиркәүе танымай. Бынан тыш, ҡалала ҙур йәһүд общинаһы һәм ҙур булмаған мосолман общинаһы бар.
Халыҡтың артыҡлығы
Ә күлдән уның бассейны киптереү сәбәпле тергеҙелгән ерҙәр урта һәм түбән синыфтар өсөн яңы торлаҡ массиондары төҙөү өсөн файҙаланыла, һуңынан улар колониялар тип атала. Беренсеһе — бер быуат элек нигеҙ һалынған Докторҙар колонияһы, артабан Аркитектос колонияһы. Һуңынан иммигранттар һәм түбәнге синыфтар өсөн колониялар асыла — Обрера һәм Морелос, ә рома һәм Хуарес Порфирионың колония райондарын буржуазий биләй.
1950 йылда Мехико сиктәрендә ҙур ташҡын була, ул күп һанлы йорттарҙы емерә. Әммә артабанғы ун йыллыҡта Мехикола халыҡ һаны ике тапҡырға арта, егерме йылдан ашыу ваҡыт арауығында ул ике тапҡырға артыуын дауам итә. Был үҫеш Мексика үҙәнендә сәнәғәт объекттарының юғары концентрацияһы һәм иҡтисади әүҙемлек менән бәйле. Мехикола иҡтисади тупланыу республиканың башҡа райондарынан, бигерәк тә ярлыларҙан — Пуэбла, Хидальго, Оаксака һәм Михоакандан кеше ресурстарын иммиграциялауға этәргес бирә. 1985 йылдан алып халҡының күпселеге Мехиконың көньяҡ ситендә төпләнә башлай.
Административ бүленеш
Ҡаланың үҙәк һәм көньяҡ өлөшө көньяҡ тау алды менән Мексика составында штат кимәлендәге айырым административ берәмекте, федераль округты булдыра. Ҡала агломерацияһының ҡалған өлөшө Мехиконың төньяҡ-көнсығыш штатының төрлө муниципалитеттарына һәм Идальго штатының бер муниципалитетына инә. Федераль округ 16 районға бүленә (delegaciones):
Транспорты
Халыҡ артыҡ тығыҙ ултырғанлыҡтан Мехикола автомагистралдәрҙә тығындар проблемаһы ҙур. Был проблеманы хәл итеү өсөн властар юлдар һәм юл үткәргестәр төҙөй. Шулай уҡ шәхси автомобилдәрҙе файҙаланыуға сик индерелгән — 8 йылдан да иҫке бөтә автомобилдәргә аҙнаһына бер тапҡыр һәм айына бер тапҡыр йәкшәмбе генә файҙаланыу рөхсәт ителә. Киң таралған һәм уңайлы транспорт төрө булып такси тора, өҫтәүенә асыҡ йәшел «Фольксваген Жук» маркалы автомобилдәр өҫтөнлөк итә. 2010 йылдан Мехико властары таксопарктан яйлап экоголик булмаған «Жукты» алыу буйынса курс алып бара. Бер үк ваҡытта таксиҙың төҫө алтын-һоро төҫкә алмашына, яңынан буяу бюджет иҫәбенә эшләнә. Иң яңы үҙгәреш — «CDMX» (Ciudad de México) яҙыу менән аҡ-алһыу төҫтәге такси.
Ҡала транспорты
Мехикола төп йәмәғәт транспорты — метрополитен, ул Латин Америкаһында иң оҙон метро. Үҙәгендә ул ер аҫтынан үтә, ә ситтәрендә өҫкә сыға. Көн һайын метро менән 4 млн ашыу кеше ҡуллана.
Ҡала буйлап шулай уҡ троллейбуста, тиҙ йөрөшлө трамвайҙа, ҙур автобустарҙа һәм Рәсәй маршруткалары аналогы булған "песерос"та йөрөргә мөмкин. Йәмәғәт транспортының яңы төрө — метробус, махсус бүленгән һыҙаттар буйлап йөрөүсе тиҙ йөрөшлө тоташма автобус бар.
Ҡала-ара транспорт
Мехиконың төп аэропорты — Бенито Хуарес исмендәге Халыҡ-ара аэропорт.
Мәҙәниәт
Мехикола бер нисә университет урынлашҡан. Баш ҡалала асылған юғары уҡыу йорттары араһында — Мексика милли автономиялы университеты (Латин Америкаһында иң ҙуры), Милли политехник институт, Иберо-Америка университеты һәм башҡалар.
1-2 ноябргә ҡараған төндә үлгәндәр көнөн байрам итеүҙә католик йолаһы элементтары һәм боронғо һинд үлем культы бар.
Төньяҡ Карел дәүләте
Төньяҡ Карелия дәүләте (Ухта республикаһы, Беломор Карелияһы, Архангельск Карелияһы) —Финляндияға йөҙ тотҡан, 1919-1920 йй. Архангельск губернаһы биш улыҫы биләмәһенең береһе булған, хәҙер  Рәсәй Федерацияһы  субъектына  ингән , танылмаған дәүләт.
Төньяҡ Карелия дәүләтенең баш ҡалаһы Ухта ҡасабаһы (хәҙерге Калевала штп.)  иҫәпләнгән.
Тарихы
Бойондороҡһоҙ Төньяҡ Карелия дәүләте барлыҡҡа килеүгә алшарт, 1906 йылда уҡ, Таммерфорста, Бөйөк Финляндия кенәзлеге биләмәһендә , 3-4 урағайында  (августа),  Аҡ диңгеҙ карелдары  берләшмәһе төҙөлгәс , барлыҡҡа килә. 1911 йылда берләшмә эшмәкәрлеге тыйыла, әммә  һуңғараҡ ул Төньяҡ Карелия  дәүләтен төҙөүҙә туранан-тура ҡатнашҡан Карел  мәғрифәт  йәмғиәте  сифатында  тергеҙелә.
Большевиктар хакимиәткә килгәс, Карелияның күпселек крәҫтиәненә "кулак" мөһөрө һуғылып, продотряд тарафынан  иген үә мал- тыуарҙы хөкүмәт файҙаһына тартып алыу кеүек ҡаты саралар ҡулланыла.
Карел халҡының Рәсәй һәм Финляндияла граждандар һуғышы зонаһында  ҡалыуы һәм  Рәсәйҙең төньяғындағы сит ил хәрби интервенцияһы, ҡәүемде   артабанғы  мөһим  аҙым яһарға мәжбүр итә.
Төньяҡ Карелия дәүләтенең хәрби таянысын  фин граждандар һуғышы мәлендә  Архангельск Карелияһына Финляндиянан үтеп ингән  фин хәрби отрядтары  тәшкил  итә.
1918 йылдың 21 июнендә Карелия дәүләте флагы раҫлана (Беломор Карелияһы, башта Архангельск губернаһы Кем өйәҙенең Ухта волосте составында), унда зәңгәр фонда Оло Етегән йондоҙо формаһында ете көмөш йондоҙ урынлашҡан, шуның хөрмәтенә флаг Otava (Оло Етегән) исемен ала.
1920 йылдың апрель аҙағында Карелияның Белоостров станцияһына Карелия Ваҡытлы хөкүмәте делегацияһы килә һәм Совет Рәсәйенән бүленеү талабын совет сигендәге хәрби комиссарға тапшыра.
Съезд ҡарарҙары нигеҙендә, 1920 йылдың май айында Төньяҡ Карел дәүләте Финляндия тарафынан таныла, ул хатта уға 8 млн фин маркаһы күләмендә займ бүлеп бирә. Әммә 1920 йылдың 18 майында РККА-ның бер өлөшө Ухтаға инә. Төньяҡ Карелия дәүләте Хөкүмәте Вокнаволок ауылына, совет-фин сигенән 30 км йыраҡлыҡҡа ҡаса, унан Финляндияға күсә.
Карелия РСФСР составында ҡала, унда 1920 йылдың 8 июнендә Карелия АССР-ы төҙөлгәс, 1923 йылдың 25 июленә тиклем эшләгән автономиялы өлкә берләшмәһе ойошторола.
РСФСР һәм Финляндия араһында һөйләшеүҙәр барышында Карелияға территориаль дәғүәләр күрһәтелә, әммә РККА уңыштары арҡаһында Финляндия Хөкүмәте уларҙан баш тартырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә, 1920 йылдың 14 октябрендә РСФСР һәм Финляндия араһында Тарту солох килешеүе төҙөлә.
1921 йылдың октябрендә Карел хеҙмәт коммунаһы территорияһында Тунгуд волосендә йәшерен ваҡытлы Карелия Комитеты төҙөлә. 1921 йылдың ноябрь-декабрь айҙарында фин отряды тәү башлап Карелия райондарының бер өлөшөн ала. Икенсе совет-фин һуғышы башлана. Карелияла хәрби хәл керетелә, Карелия фронты баш командующий итеп командарм А.И. Сидякин билдәләнә. 1922 йылдың ғинуар башына РККА Петрозаводск өлөшөндәге бәрелештәр финдарҙың төп группировкаһын тормай, һәм 1922 йылдың февраль башында Карелия үҙәге комитеты Ухта ауылы йәнә Ҡыҙыл Армия частәре менән мәшғүл була. Совет ғәскәрҙәренең уңыштары арҡаһында Финляндия хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға мәжбүр була. Төньяҡ Карелия дәүләте (Ухта Республикаһы) үҙ эшмәкәрлеген тулыһынса туҡтата.
Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы
Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы (31 июль 1971 йыл) — бейеүсе, балетмейстер. 2013 йылдан — Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе һәм 2014 йылдан — директоры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған (2000) артисы.
Биографияһы
Филүз Хәсән улы Ҡаҙаҡбаев 1971 йылдың 31 июлендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Түбәнге Бикбирҙе ауылында тыуған.
Ғаиләлә сәнғәткә иғтибар көслө була, атаһы — йыр уҡытыусыһы, гармунда уйнай, йырлай, йыш ҡына төрлө концерттарҙа, смотрҙарҙа ҡатнаша. Филүзде лә үҙе менән йөрөтә. Ауылға һәләтле балалар менән эшләргә Таһир Тайсин тигән уҡытыусыны саҡыртып алалар. Тәүге тапҡыр Филүзде сәхнәгә баҫтырған кеше ул була: уны күмәк бейеүҙәрҙә лә ҡатнаштыра, яңғыҙ бейеү ҙә ҡуя — "Перовский"ҙы. Бынан һуң инде Филүз бары тик сәхнә, Ғәскәров ансамбле тураһында хыяллана.
1990 йылда балет артисы һөнәре буйынса Башҡорт хореография училищеһын (педагогы М.Ә.Кәримов), 2010 йылда — Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын (педагогы Е.С.Понькина) «ижтимағи -мәҙәни эшмәкәрлек менеджеры» квалификацияһы алып тамамлай.
1992 йылдан 2011 йылға тиклем Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия ха­лыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, 2011-2012 йылдарҙа — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының постановка бүлеге мөдире булып эшләй.
2013 йылдан башлап Филүз Хәсән улы — Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе һәм 2014 йылдан — директоры.
Лирик һәм гротесклы бейеүҙәрҙе башҡарыусы Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы сәнғәтенә музыкаллек, аныҡ һәм нескә техника хас. Бейеүсе актерлыҡ һәләтенә, тәбиғи оҫталыҡҡа эйә. «Бесәнселәр», «Гөлнәзирә», «Кейәү егете», «Уйна, гармун», «Өс таған», «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын» һәм башҡа бейеүҙәрҙә яңғыҙ партиялар башҡара. Кремль һарайы сәхнәһендә, П.И.Чайковский исемендәге, «Рәсәй» (бөтәһе лә-Мәскәү), «Октябрьский» (С-Петербург) һәм башҡа концерт залдарында сығыш яһай. Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (1997), Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәрендә (2001), Төркиәлә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (Истанбул ҡалаһы, 2006), «рус ҡышы» («Русская зима») фестивалендә (Лондон, 2006) һ.б. ҡатнаша. Рәсәй буйлап һәм донъяның 20 илендә гастролдәрҙә була.
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы ҡарамағындағы мәҙәниәт буйынса йәмәғәт советы ағзаһы.
Ғаиләһе
Тормош юлдашы — билдәле шәхес, Башҡортостандың халыҡ артисы Сара Буранбаева менән бер ул тәрбиәләйҙәр.
Афанасьев Сергей Валерьевич
Афанасьев Сергей Валерьевич (29 ғинуар 1987 йыл) — Рәсәй спортсыһы (янғын һүндереү спорты). 2011 йылда янғын һүндереү спорты буйынса Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының иң яҡшы спортсыһы. Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2011). Ике төр ярышта, шулай уҡ команда зачетында Рәсәй йыйылма командаһы составында 2008 йылда Рәсәй чемпионы, 2011 йылда донъя чемпионы. 2011 йылдың 3-4 сентябрендә Котбуста (Германий Федератив Республикаһы) үткән янғын һүндереү-ҡотҡарыу спорты буйынса VII донъя чемпионатында ҡуйған ике төр ярыш буйынса донъя рекорды (28,62 с.) эйәһе. 2012 йылда был күрһәткесте үтеп китәләр.
Биографияһы
Сергей Валерьевич Афанасьев 1987 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Бала сағынан спортты ярата, карате, йөҙөү менән шөғөлләнә. Сергейға 11 йәш тулғас, Стәрлетамаҡтың йыйылма командаһы өсөн сығыш яһаусы Николай Захаров бабайы уны янғын һүндереү спортына алып килә.
2000 йылда, 13 йәшендә беренсе тапҡыр ярышта ҡатнаша, Сергей зона ярыштарында йөҙ метрлыҡ ҡаршылыҡтар һыҙатында икенсе һәм штурмлау баҫҡысы буйлап күтәрелеүҙә өсөнсө урын ала.
2001 йылда Башҡортостан йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.
2004 йылда Рәсәй спорт мастеры нормативын үтәй.
Екатеринбургта Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Урал Дәүләт янғын хеҙмәте институтында уҡый (2004—2007). Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы уҡыу йорттары беренселегенең күп тапҡыр чемпионы.
2007—2009 йылдарҙа янғын һүндереү спорты буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы составында сығыш яһай.
2008 йылда Санкт-Петербургта йәйге Рәсәй чемпионатында 100 метрлыҡ ҡаршылыҡтар һыҙатында йүгереү буйынса 1-се урынды яулай.
2009 йылда Өфөгә күсә, янғын һүндереү-ҡулланма спорты буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составында сығыш яһай башлай. «Штурмлау баҫҡысы буйлап уҡыу башняһының 4 ҡаттағы тәҙрәһенә күтәрелеү» дисциплинаһында Рәсәй Кубогына эйә була.
2010 йылда Түбәнге Новгородта Рәсәй ҡышҡы чемпионатында 100 метрлыҡ ҡаршылыҡтар һыҙатында йүгереү буйынса 1-се урынды биләй.
Башҡортостан Республикаһы, шулай уҡ Бөтә Рәсәй ярыштарының күп тапҡыр призёры һәм чемпионы була.
Эш урыны
2009 йылдан алып Өфө ҡалаһында йәшәй, «Башҡортостан Республикаһы буйынса янғынға ҡаршы федераль хеҙмәтенең 22-се отряды» федераль ҡаҙна учреждениеһының ПЧ-9 ҡарауыл начальнигы.
Башҡорт телендә редупликация
Башҡорт телендә  редупликация — башҡорт телендә тәүге ижектең, нигеҙҙең (тулыһынса йә өлөшләтә) йәки һүҙҙең ике тапҡыр ҡабатланыуынан торған фономорфологик күренеш.
Башҡорт телендә редупликация   эмоциональ-экспрессив лексика, өноҡшаш, һыноҡшаш һүҙҙәр,  дөйөмләштереүсе мәғәнәле, ирониялы исемдәр һәм рәүештәр яһау ысулы булараҡ киң ҡулланыла.
Башҡорт телендә редупликацияның  төрҙәре:
Редупликация ике йүнәлештәге  фономорфологик үҙгәрештәр менән бара.
Әҙәбиәт
Юлдашев А. А. «Грамматика современного башкирского литературного языка» — М.: Наука, 1981.
Оло Сухояз
Оло Сухояз (Большесухоязово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 604 кеше. Почта индексы — 452351, ОКАТО коды — 80243815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мелисса
Мелисса, инә ҡорт үләне (Мели́сса лека́рственная, Melissa officinalis) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50-120 см. Июндән ноябргәсә аҡ, алһыу, һары сәскә ата. Орлоғо һары йәки ҡара төҫтәге сәтләүек.
Таралыуы
Мелиссаның тыуған иле — Урта диңгеҙҙең көнсығыш районы. Үҫемлек тәбиғи шарттарҙа Кавказда, Ҡырымда һәм Рәсәйҙең көньяк өлкәлерендә үҫә. Башҡортостанда баҡса үҫентеһе булараҡ үҫтерелә.
Саратан (Башкаус ҡушылдығы)
Саратан — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :