cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буганов Анатолий Алексеевич
Биографияһы
1991 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Ямал-Ненец автономиялы округының Надым ҡалаһында РСФСР юғары мәктәбе һәм фән буйынса Дәүләт комитетының экология һәм профилактик медицина лабораторияһына нигеҙ һала, 1993 йылда лаборатория РМФА-на тапшырыла, 1994 йылда Алыҫ Төньяҡ медицина проблемалары ғилми-тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә,  ғүмеренең аҙағына тиклем уның етәксеһе була.
Йәһүдилек
Күп телдәрҙә «йәһүд» һәм «иври (еврей)» төшөнсәләре бер термин менән йөрөтөлә һәм һөйләшеү барышында уларға айырма яһалмай, был иврилыҡты йәһүдилекдағы аңлатыуға тап килә. Хәҙерге урыҫ телендә «еврей» һәм «йәһүд» төшөнсәләре араһында айырма бар, береһе иври (еврей) милләтен, икенсеһе йәһүдилек диненә ҡарағанлыҡты белдерә, грек теле һәм мәҙәниәтендә лә шундай бүленеш бар. Башҡорт телендә бындай бүленеш күҙәтелмәй. Йәһүдилек ивриҙан күпкә киңерәк төшөнсәгә эйә булған грек һүҙенән — Ioudaiosтан килеп сыҡҡан.
Буганов Анатолий Алексеевич
Биографияһы
1998 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
Йәһүдилек
Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуған һәм йәһүдлекте ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы тип иҫәпләнә. Уларҙың 42%-ы Израилдә, 42%-ы — АҠШ менән Канадала, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй.
Буганов Анатолий Алексеевич
Биографияһы
1999 йылда — РМФА мөхбир ағзаһы итеп һайлана
Йәһүдилек
Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе, һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил. Төньяҡ Исраил батшалығы ҡолағас, халҡы әсирлеккә алып кителә һәм Йәһүдиә батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «иври» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә.
Буганов Анатолий Алексеевич
Биографияһы
2002 йылда — Рәсәй Тәбиғәтте өйрәнеү академияһының академигы итеп һайлана
Йәһүдилек
Йәһүдилек 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Йәһүдилек — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе, бөгөн дә Йәһүдилек — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе, бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо.
Буганов Анатолий Алексеевич
Биографияһы
2014 йылда — РФА мөхбир ағзаһы итеп һайлана
Йәһүдилек
Йәһүдилек тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә:
Хәҙерге йәһүдилекға 19-20-се быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль йәһүдилек (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикҡа тап килгән ағым либераль йә прогрессив йәһүдилек тип атала, ә консерватив йәһүдилек эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. Бынан тыш, «традицион» йәһүдилекға эйәреүселәр, йәғни «масорти», тип, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тотҡан һәм ортодоксаль йәһүдилекды хуплаған кешеләр (тәү сиратта Израилдә) атала. Элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм был әле лә дауам итә: йәһүдилек динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде.
Буганов Анатолий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Алыҫ Төньяҡта экологияһы өлкәһендәге белгестәр.
Йәһүдилек
Хәҙерге заман йәһүдилекында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль йәһүдилекдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Галаха, атап әйткәндә, йәһүдтәрҙең тормошоноң башҡа хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, корпоратив һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль йәһүдилекдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ ивриҙары уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңғыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Терминдың килеп сығышы
«Йәһүдилек» термины Ἰουδαϊσμός тигән грек һүҙенән (урыҫса әйтелеше — «иудаисмо́с») килеп сыҡҡан, ул йәһүд-эллин әҙәбиәтендә б.э.т. I б. күренә башлай ; ) һәм йәһүд динен эллин мәжүсилегенә ҡаршы ҡуя. Ҡайһы бер телдәрҙә тар мәғәнәлә йәһүд динен белдергән «йәһүдилек» термины менән бер рәттән бөтә йәһүд цивилизацияһын, шул иҫәптән, динде лә үҙ эсенә индергән дөйөм термин да бар: урыҫтарҙа — еврейство, алмандарҙа — Judentum, инглиздәрҙә — Jewry йәки Jewish People. Ивритса «йәһүдилек» һәм «иврилыҡ» терминдары — синонимдар. יַהֲדוּת (Яһадут) термины Бабил әсирлегенән һуң барлыҡҡа килә. Идишта йәһүдилек ғәҙәттә ייִדישקײט (идишка́йт) термины менән йөрөтөлә, һүҙмә-һүҙ тәржемәлә ул «иврилыҡ» (ивритса ייִדיש, еврейский), йәғни ивриса йәшәү рәүеше тигәнде аңлата.
Буганов Анатолий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның етәкселегендә экология, кардиология, эпидемиология, физиология һәм гигиена  проблемалары буйынса тикшеренеүҙәр үтә
Йәһүдилек
Символдар
Доға уҡыу, шаббат һәм кашрутты тотоу, кипа (баш кейеме) кейеп йөрөү символик мәғәнәгә эйә.
Буганов Анатолий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Төньяҡ төбәктәрҙә интенсив иҡтисади үҫештәр шарттарында Алыҫ Төньяҡ халҡының сәләмәтлеген медик-экологик күҙаллау буйынса киң масштаблы ғилми программаларҙы әҙерләү һәм индереү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә,   һәм экология менән бәйле  сирҙәрҙе күҙаллау, диагностикалау һәм коррекциялау сараларын һәм ысулдарын эшләп, Алыҫ Төньяҡ тирә -яҡ мөхитенең организмға йоғонтоһо механизмдарын өйрәнеү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә.
Йәһүдилек
Символдар
XIX быуаттан мөһим символдарҙың береһе — алты ҡанатлы Дауыт йондоҙо. Йәһүдилекдың боронғораҡ символы — ете сатлы шәмдәл (Менора), Тәүратҡа һәм йолаға ярашлы, ул Изге Сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында торған. Өҫкө яғы түңәрәкләтелгән дүрт мөйөшлө ике йәнәш таш таҡта ла йәһүдилек билдәһе булып тора, был һын синагогалар биҙәлешендә йыш осрай. Был таш таҡталарға ҡайһы берҙә тулыһынса йә ҡыҫҡартылып 10 ҡанун йә булмаһа йәһүд алфавитының ошо ҡанундар һаны булып йөрөгән тәүге 10 хәрефе соҡоп яҙыла.
Буганов Анатолий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
500-ҙән ашыу баҫмалар авторы, улар араһында 10-дан ашыу монографияһы бар.
Йәһүдилек
Символдар
Тәүратта шулай уҡ 12 ырыуҙың һәр береһенең байрағы ла һүрәтләнә. Ғәҙәттә хәҙерге йәһүдтәр сығышы менән, нигеҙҙә, Йәһүдә ырыуынан һәм уның биләмәһендә урынлашҡан Йәһүдиә батшалығынан тип иҫәпләнгәс, арыҫлан — ошо ырыуҙың билдәһе — шулай уҡ йәһүдилек символы булып иҫәпләнә. Ҡайһы берҙә арыҫлан хакимлыҡ таяғы — батшаның хакимлыҡ итеү билдәһе менән һүрәтләнә, был ырыуға үҙенең күрәҙәлегендә Яҡуп пәйғәмбәр батшалыҡ юрай (Башл. 49:10). Таш таҡталарҙың ике яғында — «ҡанундар һағында» — торған ике арыҫлан һыны ла осрай.
Буганов Анатолий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Йәһүдилек
Төп һыҙаттары
Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуғандарҙы ла, йәһүдилекды ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы, тип иҫәпләнә. Бөтә йәһүдтәрҙең 42%-ы Израилдә, 42%-ы АҠШ менән Канадала, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй.
Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе, һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолатылып, уның бөтә халҡы әсирлеккә алып кителгәндән һуң Йәһүд батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «еврей» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Исмәғилев Фоат Ришат улы (25 ғинуар 1949 йыл) — химик-технолог. Техник фәндәре докторы (1992), профессор (2000).
Йәһүдилек
Төп һыҙаттары
Йәһүдилек 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Йәһүдилек — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе, бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Биографияһы
Фоат Ришат улы Исмәғилев 1949 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Байгилде ауылында тыуған. Атаһы — РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы Р. С. Исмәғилев. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Нефтехимия производстволары Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1979 йылдан алып Волга-Урал нефть һәм газ ғилми тикшеренеү һәм проект институтында (Ырымбур ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1989 йылдан — «Грознефтехим» Ғилми-производство берекмәһенең Башҡортостан махсуслаштырылған конструкторлыҡ- технологик бюроһы (Өфө) директоры урынбаҫары һәм Яңы Өфө Нефть эшкәртеү заводының реконструкция буйынса директор урынбаҫары, 1995 йылдан — Өфө сервис технология институтында тирә яҡты һаҡлау һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу кафедраһы мөдире. Был кафедра профессиональ экологтарҙы әҙерләй (32.07.00. һөнәре буйынса). Кафедраның тәүге ҡарлуғастары — инженер-экологтар — һайланған һөнәр буйынса уңышлы эшләп йөрөйҙәр, улар араһында 10 фән кандидаты. Ошо осорҙан алып Фоат Ришат улы экологик тәрбиәләүгә ҙур иғтибар бүлә, уның ҡатнашлығында Өфө индустриаль-педагогия колледжында экологтар әҙерләнә, уҡыусыларҙың профессиональ ориентацияһы үткәрелә.
Йәһүдилек
Төп һыҙаттары
Йәһүдилек тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә:
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Биографияһы
2001 йылдан — Әстерхан техник университетында нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы кафеждра мөдире, 2004 йылдан — «Текойл» ЯАЙ-ның (Өфө) фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, 2010 йылдан башлап Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү буйынса ғилми-тикшеренеү һәм проект институтында эшләй. 2015 йылдан һәм хәҙерге ваҡытҡа тиклем — «РусГазИнжиниринг» АЙ-ның баш инженеры. Аҙаҡҡы йылдарҙа нефть һәм газ объекттарын технологик документация менән һәм фәнни яҡтан тәьмин итеү менән шөғөлләнә (Печоранефть, Лукойл-Пермь, Самаранефтегаз, Башнефть, ТНК-BP, РусПЕТРО).
Балаково (аэропорт)
Балаково —һарытау өлкәһе Балаково ҡалаһының элекке аэропорты
Йәһүдилек
Төп һыҙаттары
Хәҙерге заман йәһүдилекында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль йәһүдилекдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Йәһүдтәрҙә Галаха тормоштоң ғәҙәттә башҡа халыҡтарҙағы хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, йәмәғәт һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль йәһүдилекдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ йәһүдтәре уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Биографияһы
И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт университында «Повышение экологической безопасности подготовки и переработки сероводородсодержащих газов и сернистых нефтей» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (1992).
Йәһүдилек
Танах
Танах — תנ"ך, өс һүҙҙән яһалған аббревиатура: Тора́ תורה, Невии́м נביאים, Ктуви́м כתובים — Ҡанун, Тәғлимәт; Пәйғәмбәрҙәр һәм Яҙмалар. Тора Мусаның Биш китабы тип тә йөрөтөлә, сөнки был биш китап, йолаға ярашлы, Муса тарафынан Алланан Синай тауында алынған.
Балаково (аэропорт)
1 класс аэродромы, Ил-76, Ту-154 һәм еңел самолёттар, вертолеттарҙың бөтә төрҙәрен ҡабул иергә һәләтле. Һауа судноларының максималь йөк күтәреү ауырлығы 180 тонна. Классификацияон һаны PCN 25/R/X/T.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефтехимия производствоһы технологияларына, нефть һәм газды промыслала әҙерләүгә һәм эшкәртеүгә, сәнәғәт экологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Уның ҡатнашлығында пиромеллит диангидридын алыу, көкөртлө водородты нейтралләштереү, көкөртлө газдарҙы катализ ярҙамында таҙартыу технологиялары эшләнә, улар нефть һәм газ сәнәғәте пр тиеларында индерелә. Ырымбур ятҡылығындағы тәбиғи меркаптандарҙан одорант алыу, көкөртлө водородлы газдарҙы плазма химик һәм мембраналы ысулдар менәнн эшкәртеү технологияларын төҙөүселәрҙең береһе. И. И. В. Курчатов исемендәге Атом энергетикаһы институты (Мәскәү) менән берлектә көкөртлө водородлы газдарҙы эшкәртеү өсөн тәрибә сәнәғәт ҡоролмаһы төҙөй, төньяҡ нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү проекттарында бер нисә технологик асышы файҙаланыла.
Йәһүдилек
Танах
Танахты «Иври Библияһы» тип тә йөрөтәләр (христиандарҙа ул Иҫке Ғәһедтең ҡануни китаптарына инә). Унда донъя һәм кеше яратылмышы, Алла менән килешеү һәм ҡанундар, шулай уҡ иври халҡының барлыҡҡа килгәндән алып Икенсе Ҡорам осоро башланғанға тиклемге тарихы һүрәтләнә. Йәһүдилек һәм уның дини-фәлсәфәүи тәғлимәте христианлыҡ һәм ислам барлыҡҡа килеү нигеҙе була.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Фәнни эшмәкәрлеге
400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография; 65 уйлап табыу, шул иҫәптән 5 сит ил патенты авторы (АҠШ, Япония, ГФР, Франция). Бер нисә китап авторы.
Йәһүдилек
Танах
Иври Библияһы төрлө контекстарҙа туранан-тура йәки ситләтеп Алланы аңлатҡан төрлө исемдәр һәм эпитеттар ҡуллана. Классик тәфсирселәр был исемдәрҙең һәр береһен ҡулланыу үҙенсәлектәренә ҡарата, мәҫәлән, ҡайһы осраҡта рәхимлелек сифаты ҡаты хөкөмдән өҫтөнлөк ала икәнлегенә, аңлатма бирә.
Балаково (аэропорт)
2001 йылдан алып аэродром ябыҡ, уның территорияһында ултырыу майҙансығы (рәсми исеме «Кесе Быковка») ғына ғәмәлдә, унда Ан-2 самолеттары һәм вертолеттар өсөн авиация эштәре алып барыла.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Өфө сервис технология институтының һәм Атырау нефть һәм газ институтының (Ҡаҙағстан) Почётлы профессоры.
Йәһүдилек
Танах
Исемдәрҙе ҡулланыу менән бәйле текст үҙенсәлектәрен өйрәнеү хәҙерге заман Библия тәнҡитенең Документаль гипотезаһы нигеҙенә ятты.
Балаково (аэропорт)
Иҫке аэропорт
Иң беренсе аэропорт даими рейстар иҫке Балаково (хәҙерге профилакторий урынында, грунт осоу-ултырыу һыҙатлы булған). Беренсе рейсы Балаково — Вольский — Саратов (һәм киреһенсә) маршруты буйынса 18 февраль, 1956 йылда, Ан-2 самолетында башҡарылған.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Фәнни эшмәкәрлеге
10 фән кандидаты һәм 2 доктор әҙерләгән.
Йәһүдилек
Тора (Тәүрат)
То́рa (ивр. תּוֹרָה — тора́, «тәғлимәт, ҡанун» мәғәнәһендә; ашкеназ әйтелешендә — То́йро), Ҡөрьәндә — Тәүрат
Балаково (аэропорт)
Иҫке аэропорт
1965 йылдан алып рейстар Ли-2, Ил-14 (Мәскәүгә 5 август, 1967 йылда) башҡарыла, Ан-2 самолеты Балаково — Духовницкое — Хвалынск — Куйбышев, Балаково — Вольский — Маркс, Балаково — Карабулак Базарная — Лопатино — Пенза маршруттары буйынса оса.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Исмәғилев Ф. Р. әүҙем педагогик эшмәкәрлеген РФА ӨҒҮ-нең Органик химия институтындағы тикшеренеүҙәре менән аралаштыра, Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының — Химия бүлеге ағзаһы, шулай уҡ ӨДНТУ-ның һәм Башҡортсостан Республикаһы фәндәр академияһы Нефтехимия һәм катализ институтының докторлыҡ диссертацион советы ағзаһы булып тора.
Йәһүдилек
Тораға (Тәүратҡа) комментарийҙар
Тора тексы һәм асылы аңлау өсөн ауыр булғанлыҡтан (шул иҫәптән хатта уны өйрәнеүсе кешеләр өсөн дә), быуаттар буйы аҡыл эйәләре уның айырым положениеларын тәфсирләргә тырыша. Ҡайһы бер тәфсирселәр, мәҫәлән, Раши, Яҙма Тораның һәр һөйләменә тиерлек комментарий эшләгән. Йола мәғлүмәттәре буйынса, Муса Синай тауында Алланан Яҙма Тора менән бергә Ауыҙ-тел Тораһын да алған, ул тәрән, йәшерен мәғәнәләрҙе асып һала, Яҙма Тораны тулыландыра һәм «әйтеп еткерелмәгәнде» аңлата. Яҙма Торала телдән әйтелгән Тораның барлығына тура дәлил булмаһа ла, Шмот (Сығыу) китабында былай тиелгән: «Һәм Муса Раббының бөтә һүҙҙәрен яҙып ҡуйҙы…».
Балаково (аэропорт)
Иҫке аэропорт
1976 йылдың 14 июнендә Волга буйы берләшкән балаково 363-сө авиаотряды ойошторола.
Йәһүдилек
Тораға (Тәүратҡа) комментарийҙар
Ауыҙ-тел Тораһы быуындан-быуынға телдән-телгә тапшырыла, был II быуатта уның Мишна рәүешендә, һуңынан Гемарала теркәлгәненә тиклем дауам итә, улар бергә Талмудты барлыҡҡа килтерә.
Балаково (аэропорт)
Яңы аэропорт
1980-сы йылдар башында яһалма осоу-ултырыу һыҙатлы яңы аэропорт төҙөлә башлаған — ул Балаковонан 10 км көньяҡтараҡ. (Ершов автомобиль юлы янында), уның булдырылыуы Балаковский АЭС төҙөү менән бәйле, сөнки АЭС зонаһында осоу ҡәтғи тыйылған.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп ғилми хеҙмәттәре:
Балаково (аэропорт)
Яңы аэропорт
1984 йылдың декабрендә яңы аэропорт асыла, уға АМСГ II разряды бирелә.
1985 йылдың 25 авгусында № 782 Балаково— Мәскәү беренсе даими рейсы Ан-24 самолетында Пенза авиаотряды үтәй.
1987—1990 йылдарҙа аэропорт Ан-24, Як-42, Ту-154, Ил-76 Һарытау авиаотряды самолеттары тарафынан рейстар башҡарыла;
П-355/356 Балаково-Саратов-Брянскиҙең-дүшәмбе һәм йома, аҙнаһына 2 тапҡыр, йәйге осорҙа аҙнаһына 3 тапҡыр буйынса дүшәмбе, шаршамбы, йома. Балаково акционерҙар йәмғиәте — рейсты башҡарыусы;
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Моделирование процесса парциального окисления сероводорода на металлоксидных катализаторах //Доклады Академии наук. 2001. Т.376. № 1 (авторҙаш);
Балаково (аэропорт)
Яңы аэропорт
П-375/376 Балаково-Саратов-Донецк-Одесса аҙнаһына 2 тапҡыр шишәмбе, шәмбе, йәйге осорҙа аҙнаһына 4 тапҡыр. Балаково акционерҙар йәмғиәте — рейсты башҡарыусы.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Жидкофазное окисление тиолов диоксидом хлора //Известия Академии наук. Серия химическая. 2001. № 12.
Балаково (аэропорт)
Яңы аэропорт
П-377/378 Балаково-Саратов-Киев- Харьков шаршамбы һәм йәкшәмбе, аҙнаһына 2 тапҡыр башҡарыла. Балаково акционерҙар йәмғиәте — рейсты башҡарыусы
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Һылтанмалар
Исмагилов Фоат Ришатович
Балаково (аэропорт)
Яңы аэропорт
П-471/472 Балаково-Саратов- Минераль Һыу, аҙнаһына 2 тапҡыр шишәмбе һәм шәмбе буйынса тапҡыр башҡарыла. Балаково акционерҙар йәмғиәте — рейсты башҡарыусы;
П-485/486 Балаково-Саратов-Донецк-Симферополь аҙнаһына 2 тапҡыр Балаково акционерҙар йәмғиәте башҡара;
П-409/410 Саратов-Балаково-Ҡазан-дүшәмбе һәм йома, аҙнаһына 2 тапҡыр Һарытау ААЙ башҡара;
П-415/416 Саратов-Балаково-Силәбе аҙнаһына 2 тапҡыр, дүшәмбе һәм йома. Һарытау акционерҙар йәмғиәте башҡара;
П-469/470 Саратов-Балаково-Өфө- Свердловск, рейс аҙнаһына 2 тапҡыр шаршамбы йәкшәмбе. һарытау ААЙ башҡара;
Йәһүдилек
Тораға (Тәүратҡа) комментарийҙар
Талмудтың хәҙерге баҫмаларына Тораны тәфсирләгән гаондарҙан (геоним) алып (иртә Урта быуат) XVII быуатҡа тиклемге төрлө быуын аҡыл эйәләренең комментарийҙарын индерәләр.
Шулай уҡ Тосефта (Мишнаға аңлатмалар һәм өҫтәмәләр) бар.
Тарих
Библия эҙләү археологияһы уңышлы барыуға ҡарамаҫтан, Танах ғәмәлдә исраилдарҙың иң боронғо тарихы тураһында мғлүмәт биреүсе берҙән-бер сығанаҡ булып тора, шунлыҡтан боронғо иври тарихының ҡайһы өлөштәре — ысын, ҡайһылары легенда икәнлеген асыҡлап булмай. Танахта ғына түгел, башҡа сығанаҡтарҙа ла телгә алынған беренсе шәхес — Исраил батшаһы Ахав; уның тураһында б.э.т. 853 й. ҡараған ассирий яҙмаһында һөйләнелә. Шул уҡ ваҡытты Тәүраттан башҡа ике сығанаҡта (Меш батша стелаһы менән Тель-Дан стелаһы) таштағы был яҙыуҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем 100—150 йыл элек кенә йәшәгән Дауыт батша династияһы (Дауыт тоҡомо) телгә алына. Меш стелаһында Мештың Ғомри батша, Ахавтың атаһы, менән яуҙары тураһында әйтелә.
Барлыҡҡа килеүе тураһында фараздар
Ғалимдарҙың күбеһе документаль фараз яҡлы, улар раҫлауынса, Тора (Биш китап) бер-береһенә бәйһеҙ бер нисә әҙәби сығанаҡты берләштереү юлы менән төҙөлгән, ә тулыһынса Муса тарафынан яҙылған китап түгел.
Күптәр фекеренсә, Беренсе Ҡорам осоронда Исраил кешеләре һәр халыҡтың үҙ аллаһы булыуына ышанған, ләкин уларҙың Аллаһы иң баш Алла тип һанаған, йәғни монолатрия ҡарашында торған. Ҡайһы берәүҙәр, ҡәтғи монотеизм Бабилға ҡыуып алып кителеү осоронда зороастр дуализмына яуап булараҡ үҫешкән, тип иҫәпләй. Танах текстарында гонаһҡа батыуҙа иблис шауҡымы булыуы телгә алына башлай, уға тиклемге сығанаҡтарҙа ул осрамай. Был фаразға ярашлы, тик эллин дәүерендә генә күпселек йәһүдтәр үҙҙәренең Аллаһы берҙән-бер булыуына, ә уларҙың халҡын берҙәм дин туплап тороуына ышана башлай. Джон Дей фекеренсә, Библиялағы Эль, Бәғел һ.б., бәлки, тамырҙары менән гректарҙың аллалар пантеонына нигеҙләнгән иртә ҡәнғән диненә барып тоташалыр.
Нью-Йорк университетының иудаика кафедраһы профессоры Л. Шиффман былай тип яҙа:
Ҡайһы бер ғалимдар, патриархтарҙың дин тәғлимәте бары тик монолатрияның бер формаһы ғына булған, тип раҫлай…, ләкин Библия шаһит — патриархтар ысын мәғәнәһендә бер аллалы булған. Шуның менән бергә, һуңғары библияса ҡорбан килтереү системаһының үҫеше иртә исраилдарҙың демонистик көстәргә ышаныуын дәлилләй. Күп аллалы Месопотамия менән Угарит пантеондарын хәтерләтә….
Литвактар
Хәҙерге заман йәһүдилекының ашкеназ тармағындағы классикаға нығыраҡ бирелгән йүнәлеше. Литвактар тип аталалар, сөнки уларҙың төп дини үҙәктәре — йешивалары — Икенсе донъя һуғышына тиклем нигеҙҙә Литвала (Бөйөк Литва кенәзлегенә хәҙерге Литва, Беларусь һәм өлөшләтә Польша менән Украина ерҙәре инә).
«Литва Мәктәбе» хәсидлеккә һәм дини сионизмға ҡарағанда алдараҡ барлыҡҡа килә.
Литвактар бөйөк Талмуд ғалимы булып танылған Вильна Гаонының (Элияһу бен Шлоймэ Залман раввиндың) эйәрсендәре булып тора. Уның фатихаһы менән Воложинда заманса өлгөлө литвак йешиваһы ойошторола.
Рәсәйҙә литвактар РИДООК (Рәсәй йәһүд дини общиналар һәм ойошмалар конгресы) составына инә.
Балаково (аэропорт)
Яңы аэропорт
791/792 Мәскәү (Домодедово) — Балаково аҙнаһына 5 тапҡыр дүшәмбе шишәмбе шаршамбы һәм йома шәмбе буйынса Һарытау ААЙ тарафынан башҡарыла;
П421/422 Саратов-Балаково аҙнаның кесаҙна йома шәмбе йәкшәмбе дүшәмбе шишәмбе көндәрендә 6 тапҡыр Һарытау ААЙ тарафынан башҡарыла;
Оло күләме авиация эштәре һарытау өлкәһендә һәм Волга буйы, Урал һәм Ҡаҙағстанда башҡарыла.
1992 йылдан һуң, СССР тарҡалғас, аэропорт кризис хәленә дусар була. 1994 йылда даими берҙән-бер рейс — Мәскәүгә үтәлә. 1995—1996 йылдарҙа шулай уҡ Екатеринбург, Магнитогорск, Сочи, Минводы, Краснодарға рейстар башҡарыла,
2009 йылдан алып Балаково аэропортының осоу-ултырыу һыҙаты Drag Racing автомобиль уҙыштары өсөн ҡулланыла.
Балаково авиаотрядының артабанғы яҙмышы
Балаково авиаотрядының бөгөнгө көндә осоусы самолеттары
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Йәһүдилек
Литвактар
Литвак ағымына ингән билдәле раввиндар, ғалимдар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре: раввин Исроэль Мейр а-Коэн (Хафец Хаим), рав Шах.
Хәсидлек
XVIII быуатта барлыҡҡа килгән дини-мистик хәрәкәт. Әлеге осорҙа хәсидлек үҙәктәре Израилдә, АҠШ-та, Бөйөк Британияла һәм Бельгияла урынлашҡан.
Ортодоксаль модернизм
Ортодоксаль модернизм ортодоксаль йәһүдилекдың бөтә принциптарына тоғро ҡала, шул уҡ ваҡытта уларҙы хәҙерге мәҙәниәт һәм цивилизация, сионизмды дини аңлау менән яраҡлаштыра. Израилдә йәшәгән ортодоксаль динле йәһүдтәрҙең яртыһынан ашыуы уға эйәрә.
XIX быуатта "Заман ортодоксияһы"н раввиндар Азриэль Хильдесхаймер (1820—1899) менән Шимшон-Рафаэль Гирш (1808—1888) эшләй башлай, улар Тора вэ дэрех эрец — Тораның тирә-яҡ (хәҙерге) донъя менән гармонияла булыу принцибын иғлан итә.
Дини сионизм
"Заман ортодоксияһы"ның тағы бер йүнәлеше — дини сионизм — 1850 йылда рав Цви Калишер тарафынан нигеҙләнә, XX быуат башында рав Авраам-Ицхак Кук уны тәрәнәйтеп эшләй.
XX быуаттың икенсе яртыһында хәрәкәттең төп идеологтары — р. Цви-Иехуда Кук (Израиль) менән р. Йосеф-Дов Соловейчик (АҠШ).
Хәҙерге замандың күренекле вәкилдәре: р. Авраам Шапира (вафаты — 2007 йыл), р. Элиезер Беркович (вафаты — 1992 йыл), р. Мордехай Элон, р. Шломо Рискин, р. Йехуда Амиталь, р. Аарон Лихтенштейн, р. Ури Шерки, р. Шломо Авинер.
Реформистик (прогрессив) йәһүдилек
XIX быуат башында рационализм һәм ҡағиҙәләр системаһын үҙгәртеү — «этик» ҡағиҙәләрҙе һаҡлап, «йола» ҡағиҙәләренән баш тартыу идеяһы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Прогрессив йәһүдилек хәрәкәте — ул йәһүдилекдағы либераль ағым. Прогрессив (заманса) йәһүдилек ҡарашынса, йәһүд йолалары даими үҙгәрә һәм үҫә, һәр яңы быуын уға яңы мәғәнә һәм яңы йөкмәтке өҫтәй. Прогрессив йәһүдилек дини йолаларҙы бөгөнгөгә яраҡлаштырып үҙгәртергә ынтыла һәм Галаханы кире ҡаға.
Прогрессив йәһүдилек хәрәкәте үҙен Исраил пәйғәмбәрҙәренең эшен дауам итеүсе тип иҫәпләй һәм ғәҙеллек, рәхимлелек, яҡыныңды хөрмәт итеү юлынан бара. Прогрессив йәһүдилек хәрәкәте хәҙерге заман тормошон йәһүд Тәғлимәте менән бәйләргә тырыша; уның эйәрсендәре меңйыллыҡтар арауығында ла йәһүд йолалары менән йәһүд тәрбиәһе үҙенең көнүҙәклеген юғалтмағанлығына инана.
200 йыл самаһы элек Европала барлыҡҡа килгән прогрессив йәһүдилекдың бөгөн 5 ҡитғала, 36 илдә йәшәгән бер миллиондан ашыу эйәрсене бар. Эйәрсендәрҙең күпселеге АҠШ-та йәшәй, унда ивриҙар өсөн генә түгел, ә универсаль тәғәйенләнешле әхләҡи-этик тәғлимәт сифатындағы реформистик йәһүдилек барлыҡҡа килә. Реформистик йәһүдилек теләгән бер формалағы йәһүдилекды ҡабул иткән йәһүд булмағандарҙы ла, атаһы йә әсәһе яҡлап йәһүд милләтенән булғандарҙы ла йәһүд тип таный.
Бөйөк Британияла идея йәһәтенән реформистик йәһүдилекға яҡын торған хәрәкәт либераль йәһүдилек тип атала. Ә Бөйөк Британиялағы реформистик йәһүдилек идея яғынан АҠШ-тағы консерватив хәрәкәткә оҡшаш. Либераль, реформистик һәм реконструктивистик хәрәкәттәр йәмғеһе бергә прогрессив йәһүдилек тип йөрөтөлә.
Консерватив йәһүдилек
Йәһүдилекда хәҙерге осор хәрәкәте, XIX быуат уртаһында Германияла барлыҡҡа килә, ойошҡан формалары XX быуат башында АҠШ-та ла яһала. Тәүҙән үк реформистик йәһүдилек тармағы булып тора.
Консерватив йәһүдилек АҠШ-ҡа йәһүдтәр Көнсығыш Европанан күпләп күскәндән һуң көсәйә, сөнки улар нигеҙҙә реформистик общиналарға береккән традицион (йәғни ортодоксаль) ғаиләләрҙән сыҡҡан йәһүдтәр була. Уларға немец классик реформистик йәһүдилекы ят була, шул уҡ ваҡытта улар йолаларҙы көн дә үтәүҙе күпселек ортодокстар кеүек мотлаҡ тип һанамай. Һөҙөмтәлә, консерватив йәһүдилек айырым хәрәкәт булып китә, шул уҡ ваҡытта уның йоғонтоһо аҫтында күп кенә традицион йолалар реформистик йәһүдилекға кире ҡайта.
АҠШ-та тағы ла Conservadox тип йөрөтөлгән ҡатлам бар, уның дини ғәмәлиәте консерватив һәм ортодоксаль (модернистик) йәһүдилек араһындағы урталыҡта ята. Уның ҡатнашыусылары — ғәҙәттә дини йолаларҙың үтәлешенә ортодоксаль общиналарҙағыса уҡ ҡәтғи ҡарамаған, ләкин консервативтарҙан ҡәтғирәк мөнәсәбәттә булған һәм консерваторҙарҙың реформистарҙан күсергән ғәмәлиәттәрен үҙҙәренә алмаған ғаиләләрҙән сыҡҡан диндарҙар. Шул уҡ төркөмдө йыш ҡына «традицион» йәһүдтәр тип тә атайҙар (уларҙы ультраортодокстарға ла, реформистарға ла, консерваторҙарға ла ҡаршы ҡуйып). Шулай итеп, консерватив йәһүдилек төрлө ҡараштарҙан тора.
Реконструктивистик йәһүдилек
Раввин Мордехай Капландың йәһүдилекға цивилизация тип ҡарау идеяһына нигеҙләнә, барлыҡҡа килгән сағында — консерватив йәһүдилек тармағы. Реформистик йәһүдилек менән бергә World Union for Progressive Judaismға инә.
Изге урындар
Изге ҡала — Йәрүсәлим, унда Ҡорам булған. Ҡорам тауы йәһүдилекда мөҡәддәс урын һанала. Йәһүдилекдың башҡа изге урындары — Хеврондағы Махпела мәмерйәһе, унда Библиялағы тәү ата-бабалар ерләнгән; Бет-Ләхәм (урыҫ. Вифлеем) — был ҡалаға барғанда мәрхүм булған тәү әсә Рәхилә (урыҫ. Рахель) юл буйына ерләнгән; Наблус (йәки Шхем; урыҫ. Сихем), унда Йософ (урыҫ. Иосиф) ерләнгән; Цфат (урыҫ. Сафед), унда мистик Каббала үҫеш алған; Тверия, унда оҙаҡ йылдар Синедрион ултырыштары үткәрелгән.
Израилдә йәһүдилекдың статусы
Израиль халҡының (5,3 млн) 25 % самаһы ортодоксаль йәһүдилекдың тулы эйәрсендәре булып тора (уларҙың бер яртыһы — литвак йүнәлеше һәм хәсидселек яҡлы, икенсе яртыһы — дини сионизм яҡлы), тағы 35 % самаһы үҙҙәрен өлөшләтә ортодоксаль йәһүдилекға индерә.
Израилдә дин дәүләткә ҡарамай (йәғни граждандар өсөн мотлаҡ түгел), ләкин ул дәүләттән айырылмаған. Тик дини учреждениелар ҡарамағында ғына булған мәсьәләләр бар (өйләнешеү, айырылышыу, үлем, гиюр — йәһүдилекға күсеү). Шулай уҡ ике яҡтың килешеүе менән «Бет дин» дин хөкөмө суды тарафынан ҡарала ала торған башҡа мәсьәләләр ҙә бар. Һәр осраҡта ла Юғарғы судҡа апелляция бирергә мөмкин. Израилдең ҡайһы бер закондары традицион дин хоҡуғы — Галаха нигеҙендә ҡабул ителгән.
Израилдә шулай уҡ — шәмбе һәм йәһүдилекдағы бөтөн байрамдар (Песах, Шавуот, Рош а-Шана, Йом Кипур, Суккот) ял көнө булып тора.
Йәһүдилек һәм мәжүсилек
Йәһүдилекдың мәжүси диндәргә мөнәсәбәтен Алейну Лешабе́ах доғаһы күрһәтеп тора (хәҙерге тексын Бабил талмудсыһы Рав Аба Арика яҙған, III быуат), йәһүдтәҙең тәүлек әйләнәһендәге дини хеҙмәттәре барыһы ла ошо доға менән тамамлана:
Бөтөн донъя Раббыһын данлау, бар донъяны Яралтыусының бөйөклөгөн иғлан итеү беҙгә йөкмәтелгән. Сөнки ул беҙҙе донъя халыҡтарына оҡшаш итмәгән, ерҙәге ҡәбиләләр кеүек булыуҙы мөмкин итмәгән. Ул беҙгә уларҙың тәҡдирен бирмәгән, уларҙың барыһына биргән яҙмышты беҙгә бирмәгән. Сөнки улар бушлыҡҡа һәм юҡлыҡҡа табына һәм улар ҡотҡармай торған илаһтарға доға ҡыла <…>.
Йәһүд общинаһына эллиндар динен тағырға маташыу Мәккәбиҙар һуғышына сәбәпсе була.
Йәһүдилек һәм христианлыҡ
Тотош алғанда, йәһүдилек христианлыҡҡа йәһүдилекдың нигеҙен донъя халыҡтарына еткерергә тейешле «үҙенән сыҡҡан», йәғни «бүлендек дин», тип ҡарай: «<…> һәм Йешуа Ганоцри һәм дә унан һуң килгән исмәғилдәр пәйғәмбәре менән булған хәлдәр Мәсих батша өсөн юл һалыу, бөтә донъяны Бөйөктәрҙән-Бөйөккә хеҙмәт итеүгә әҙерләү булып торҙо, был хаҡта ошолай тип әйтелгән: Ни рәүешле [теге икәү быға йоғонто яһаны]? Улар арҡаһында бөтә донъяға Мәсих, Тора һәм ҡағиҙәләр тураһында хәбәр таралды. Был хәбәрҙәр алыҫ утрауҙарға ла барып етте, һәм сөннәтләнмәгән йөрәкле күп халыҡтар Мәсих тураһында, Торалағы ҡағиҙәләр хаҡында фекерләшә башланы. Был кешеләрҙең ҡайһылары ҡағиҙәләрҙе дөрөҫ, ләкин беҙҙең осорҙа көсөн юғалтҡан, сөнки билдәле бер мөҙҙәткә генә бирелгән булған тип һанай. Икенселәр, ҡағиҙәләрҙе тура мәғәнәһендә түгел, ситләтеп аңларға кәрәк, ти, һәм бына Мәсих килде лә уларҙың йәшерен мәғәнәһен аңлатты. Ләкин ысын Мәсих килгәс, уңышҡа һәм бөйөклөккә өлгәшкәс, бөтәһе лә ата-бабалары яңылыш өйрәткәнен һәм пәйғәмбәрҙәре хата юлға төшөргәнен аңлар.''»
Христианлыҡты уның IV быуатта эшләнгән тринитар һәм христологик догматикаһы менән бергә илаһҡа табыныу (мәжүсилек) тип аңларғамы, әллә Тосефта шитуф («өҫтәмәләр» менән бергә ысын Аллаға ла табыныу) булараҡ билдәле булған йәһүд түгелдәр өсөн яраҡлы монотеизм формаһы тип ҡабул итергәме — абруйлы раввин әҙәбиәтендә был хаҡта берҙәм фекер юҡ.
Христианлыҡ тарихи йәһәттән йәһүдилек эсенән яралған: Ғайса (יֵשׁוּעַ) үҙе һәм уның эйәрсендәре (апостолдар) йәһүд булып тыуған һәм тәрбиәләнгән; ивриҙар христианлыҡты күп һанлы йәһүд секталарының береһе тип иҫәпләй. Мәҫәлән, апостол Павел өҫтөнән судта Павел үҙен фарисей тип атай, шуның менән бергә был баш ҡаһин менән йәһүд аҡһаҡалдары тарафынан әйтелә.
Йәһүдилек фекеренсә, Насратта (ивр. Нацрат, урыҫ. Назарет) йәшәгән Ғайса бер ниндәй дини әһәмиәткә эйә түгел, һәм уның мәсихлек статусын таныу (шуға ярашлы, «Христос» (Мәсих) тигән титулды ҡулланыу) дөрөҫ түгел. Ул осорҙоң дини йәһүд текстарында Иисус (Ғайса) тип танырлыҡ шәхес бер тапҡыр ҙа телгә алынмай.
Йәһүдилек һәм ислам
Йәһүдтәр, христианлыҡтан айырмалы, исламды эҙмә-эҙлекле монотеистик дин тип таный. Ҡағиҙә булараҡ, мосолман илдәрендә йәшәгән йәһүдтәргә үҙ динен тоторға һәм үҙҙәренең эске эштәренә идара итергә рөхсәт бирелгән. Улар торор урын һәм һөнәр һайлауҙа ирекле булған Ислам Андалусияһында (Испания) 712—1066 йылдар йәһүд мәҙәниәтенең алтын быуаты тип аталған. Лев Поляков яҙыуынса, мосолман илдәрендә иври общиналары ҙур ташламалар менән файҙаланған һәм сәскә атҡан. Уларҙың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенә аяҡ салған закондар һәм социаль кәртәләр булмаған. Күп йәһүдтәр мосолмандар яулап алған төбәктәргә күсенер һәм үҙҙәренең общиналарын ҡорор булған. Ғосман империяһы Испаниянан католик сиркәүе тарафынан ҡыуылған йәһүдтәрҙе һыйындырған.
Ғәҙәттә, мосолман булмағандар, шул иҫәптән йәһүдтәр ҙә, мосолман илдәрендә подданный сифатында йәшәгән. Был халыҡтар өсөн Ғәббәсиҙәр осороноң абруйлы мосолмандары тарафынан эшләнгән ҡанундарға нигеҙләнгән зимми статусы булған. Ғүмерҙәре һәм мөлкәттәренең яҡлаулығы менән файҙаланып, улар, йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләрендә лә бары тик ислам хакимлығын бер һүҙһеҙ танырға һәм махсус һалым (джизйә) түләргә тейеш булған. Шуның менән бергә улар башҡа һалымдарҙан (Зәкәт) һәм ғәскәри хеҙмәттән азат ителгән.
Йәһүдилек динен тотоусы халыҡтар
Быуаттар ағышында йәһүд диаспораһында мәҙәни һәм тел үҙенсәлектәре буйынса айырымланған төркөмдәр барлыҡҡа килгән. Күптәре айырым йәһүд этнолекттарында, диалекттарында һәм телдәрендә һөйләшә.
Оло Средняя
Оло Средняя — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Средняя йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Имам Али мәсете
Тарихы
Мәсет башта иран хакимы Азуд әд-Доуле тарафынан төҙөлә һәм яҡынса 977 йылда хәҙрәте Али ибн Әбү Талип ерләнгән урын өҫтөндә асыла. Яна һәм 1086 йылда яңынан төҙөлә, 1358 йылда һәм XVI—XVII быуаттың беренсе яртыһында яңынан төҙөлә.
Мәсеттә XVIII быуаттың беренсе яртыһында Нәдир шаһ бойороғо менән яҙылған төрки телендәге шиғыр бар.
Яңы тарихы
1991 йылдың мартындағы ихтилал ваҡытында унда йәшеренгән шиғый оппозиционерҙарын штурмлағанда Сәддам Хөсәйендең гвардеецтары имам Али мәсетенә ныҡ зыян килтерә. Һуңынан ул ике йыл дауамында, рәсми рәүештә ремонт өсөн ябыла.
Ираҡ һуғышы мәлендә мәсет янында бер нисә террористик акт эшләйҙәр.
Оло Китовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Формаль фәндәр
Форма́ль фәндәр  — формаль системаларҙы өйрәнеүсе фәндәрҙең дөйөм атамаһы. Формаль фәндәр: математика, логика, кибернетика, теоретик информатика, мәғлүмәт (информация) теорияһы, системалар теорияһы, ҡарар ҡабул итеү теорияһы, статистика,  лингвистиканың ҡайһы бер аспекттары.
Тарих
Логика, математика кеүек үк, бик боронғо тарихы булған  формаль фән тип иҫәпләнә (История логики мәҡәләһен ҡарағыҙ). Боронғо Ҡытай, Боронғо Һиндостан, Боронғо Рим һәм Боронғо Грецияла логик һығымта яһау ысулдарына анализ үҫешә башлай. Хәҙерге логикаға, башлыса, Боронғо Греция традициялары йоғонто яһай, ғәрәп логиктары эштәрендә (мантыҡ- логика) был традициялар ары үҫеш таба (әл-Фараби һәм башҡалар).
Башҡа формаль фәндәр күбеһенсә математикаға бәйле, йәки унан айырылып сыҡҡан. XVII йыл башында ихтималлыҡ теорияһы (теория вероятностей) буйынса тәүге эштәр донъя күрә (статистика). XX быуат уртаһынан башлап,  операцияларҙы тикшереү, мәғлүмәт теорияһы, теоретик мәғлүмәт һәм башҡа өлкәләр үҫешә башлай. Теоретик информатика  Алан Тьюринг, ҡай саҡ Чарльз Бэббидж, Лейбниц  һәм башҡа ғалимдар эшендә күренә башлай. Яңы фәндәр барлыҡҡа килеүе математиканың формаль фәндәрҙең береһе генә икәнен күрһәтә.
Тәбиғи һәм ижтимағи фәндәрҙән айырмалы, формаль фәндәр логика һәм методология яғынан да эмпирик ысулдарға бәйле түгел. Формаль фәндәрҙә тикшерелеүсе объекттарға абстракт ҡараш хаким итә, шуға ҡарамаҫтан уларҙың һөҙөмтәләре ысынбарлыҡты өйрәнеүҙең бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыш таба.
Абҙаҡ (һауыҡтырыу‑спорт комплексы)
«Абҙаҡ» — Белорет районында һауыҡтырыу‑спорт комплексы.
Урынлашыуы
Белорет районында Ҡырҡтытау һырты армытында, Яңы Абҙаҡ тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа 2,5 км һәм Белорет ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тау саңғыһы үҙәгенән һәм ял йортонан тора.
Эшмәкәрлеге
Тау саңғыһы үҙәгенә яҡынса 18 км оҙонлоҡтағы, 300 м ашыу бейеклектән төшкән 13 тау саңғыһы трассаһы (слалом һәм гигант слалом өсөн 4 трассаның Халыҡ‑ара тау саңғыһы спорты федерацияһы сертификаты бар), 5 бугель һәм 1 канат-кресло күтәргесе, балалар өсөн лифт (сәғәтенә 5000 кешене үткәрә ала), саңғыла йүгереү трассалары (10 км), биатлон үҙәге, атыу-стенд комплексы, ҡунаҡхана һ.б. инә. Ял йортонда (500 урын) спорт залдары, теннис корты, аквапарк, зоопарк, күңел асыу үҙәге, 2 медпункт, спорт һәм туристик ҡорамалдар прокаты пункты, ресторан, кафе, мунса, сауналар, китапхана һ.б. бар. Ағиҙел, Оло һәм Кесе Инйәр, Еҙем, Кесе Ҡыҙыл, Нөгөш йылғалары буйлап һыу маршруттары, Шүлгәнташ, Киндерле мәмерйәһе, Ҡыҙылъяр мәмерйәһенә спелеомаршруттар, һыбай йөрөү өсөн маршруттар, һыбай йөрөү мәктәбе эшләй. «Абҙаҡ» базаһында тау саңғыһы спорты һәм биатлон буйынса бөтә Рәсәй ярыштары үткәрелә.
Ҡыҫҡаса тарихы
1975 йылда Магнитогорск металлургия комбинатытының «Абҙаҡ» ял йорто булараҡ асыла, 1996 йылда алып «Магнитогорск металлургия комбинаты» ААЙ‑ның «Абҙаҡ» һауыҡтырыу‑спорт комплексы, 2003 йылда — «Абҙаҡ» ЯСЙ.
Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы
Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы (19 август 1942 йыл) — журналист, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999), КПРФ фракцияһы ағзаһы. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитетының элекке икенсе секретары.
Биографияһы
Ринат Ғиндулла улы Ғәбиҙуллин Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Ҡыйышҡы ауылында 1942 йылдың 19 авгусында тыуған.
1964—1968 — Свердловск ҡалаһындағы Урал дәүләт университетының журналистика факультеты студенты.
1968—1979 — Ишембай ҡалаһы «Восход» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары, мөхәррир булып эшләй. Етмешенсе йылдарҙа «Восход» (Ишембай) гәзите редакцияһы янындағы йәш журналистар мәктәбендә уҡыта.
1979—1985 — «Совет Башҡортостаны» гәзитендә бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары.
1985—1988 — КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитеты нәшриәте директоры.
1988—1995 — «Киске Өфө» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары.
1995—2000 — КПРФ-тан дөйөм федераль исемлек буйынса һайланған Дәүләт Думаһы депутаты.
2000—2003 — Дәүләт Думаһы депутаты ярҙамсыһы, Башҡортостан Республикаһы Коммунистар партияһы рәйесе урынбаҫары.
2003 йылдан — хаҡлы ялда.
1995 йылда икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһына һайланған депутат. КПРФ фракцияһы ағзаһы. Элемтә һәм мәғлүмәт сәйәсәте буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. КПРФ-тың Башҡортостан республика комитеты рәйесе урынбаҫары, КПРФ Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат.
2003 йылдың мартында Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға 46-сы һайлау округы буйынса депутаттар һайлауҙа ҡатнаша. Һайлаусыларҙың 16,35 процент тауышынйыйып, өсөнсө урынды ала.
2004 йылдың июнь айында КПРФ-тың Башҡортостан бүлексәһенең XIII отчет-һайлау конференцияһында бүлексәнең икенсе секретары һәм бюроһы ағзаһы итеп һайлана. Әммә шул уҡ йылда КПРФ-та сыҡҡан конфликт арҡаһында партиянан сығырға ғариза бирергә мәжбүр була. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитеты пленумында рескомдың беренсе секретары, реском бюроһы ағзаһы Валентин Никитин, реском секретары, бюро ағзаһы Валерий Ширяев, реском бюроһы ағзалары — Өфө район комитетының беренсе секретары Леонид Михайлов һәм Владимир Хивинцев үҙ вәкәләттәрен һалыу тураһында ғариза бирә. Ғәбиҙуллин әйтеүенсә, был КПРФ Үҙәк комитеты рәйесе Геннадий Зюганов алып барған сәйәсәт менән килешмәгәнлектән килеп сыға.
2005 йылдың 16 апрелендә Өфөлә оппозиция митингыһында Ғәбиҙуллин һөжүмгә дусар була. Һөжүм итеүсе уны милиция хеҙмәткәрҙәре алдында кастет менән һуғып йыға һәм туҡмай башлай. Ғәбиҙуллинға ярҙамға килгән ҡатын-ҡыҙ милиционерҙарҙан һөжүм итеүсене тоттора. Киң мәғлүмәт сараларындағы хәбәрҙәр буйынса, һөжүм итеүсе «Башҡорт йәштәре берлегенән» була. Уның һүҙҙәре буйынса, урындағы үҙидара үҫеше фондының директоры, урындағы оппозиционер Роберт Загреев әйтеүенсә, шул уҡ көндө митингта бер нисә ҡарт туҡмала.
Романчук Виталий Анатольевич
Романчук Виталий Анатольевич (Віталій Анатолійович Романчук; 14 ғинуар 1986 йыл) — Украина футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.
Балҡан (Әлшәй районы)
Балҡан (Балкан) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 452119, ОКАТО коды — 80202804003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Молокан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мейәс
Мейәс (Миасс) — Силәбе өлкәһенең халыҡ һаны буйынса 4-се ҡала, өлкә әһәмиәтендәғе ҡала. Мейәс ҡала округының административ үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Тарих
1773 йылда һалынған Мейәс заводы һымаҡ.
Мейәс заводы, 1773 йылда Себер даруғаһының Барын, Ҡара-Табын һәм Ҡыуаҡан улустары башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Мейәс буйында Л. И. Лугинин тарафынан баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Хужалары: Лугининдар, 1798 йылдан алып Дәүләт ассигнация банкыһы. Златоуст тау сәнәғәте округына ҡараған.
География
Ҡала Мейәс йылғаһы ярында урынлашҡан.
Топономика
Мейәс атамаһы урыҫсаға башҡорт теленән килгән. Ләкин башҡорт телендә лә был атаманы еңел генә аңлатып булмай. Ғалимдар фекере буйынса, был атама боронғо угор халыҡ теленән килгән. Ошо телдән уҡ Арғаяш, Мисәш һәм башҡа «аш»/«ас»-ҡа тамамлаған атамаһы килгән.
Эре ойошмалар
Продукция: Урал-4320, Вахта автобустар Урал-NEXT
Руттерсдорф-Лочен
Руттерсдорф-Лочен (Ruttersdorf-Lotschen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 335 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Е. А. Лебедев исемендәге Балаково драма театры
'''Е. А. Лебедев исемендәге Балаково драма театры (2001 йылдың 27 февраленә тиклем — «Ковчег» театры''') — Балаково драма театры, 1997 йылдың 30 декабрендә нигеҙләнгән һәм 2015 йылда ябылған.
Театр тарихы
Театрға Ҡостанай рус драма театрынан килгән бер төркөм артистар һәм театр эшмәкәрҙәр нигеҙ һалған. Шуның нигеҙендә Балаково муниципаль драма театры барлыҡҡа килгән.
16 ноябрь, 1997 йылда Балаково драма театры барлыҡҡа килә. Балаковский округының мәҙәниәт идаралығы — муниципаль театрҙы ойоштороусы
Театр Никита Вороновтың «Страсти по Торчалову» спектакленең премьераһы менән асыла.
Ахутин Михаил Никифорович
Михаил Никифорович Ахутин (, Череповец — 5 март 1948, Мәскәү) — совет хәрби-ялан хирургияһы өлкәһендә белгес, медицина хеҙмәтенең генерал-лейтенанты. Медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты. СССР Медицина фәндәре академияһының эксперименталь һәм клиник хирургияһы институтының (хәҙер — А. В. Вишневский исемендәге хирургия институты) тәүге директоры.
Е. А. Лебедев исемендәге Балаково драма театры
Театр труппаһы
Театр труппаһына илдең төрлө ҡалаларынан килгән артистар инә. Труппаның нигеҙен Костанай драма театрынан килгән артистар тәшкил итә, уларҙан тыш Иркутск, Баку, Таганрогтан артистар ҙа труппала тора.
Ахутин Михаил Никифорович
Биографияһы
Михаил Никифорович Ахутин 1899 йылдың 5 ғинуарында (1898 йылдың 24 декабре) Череповец ҡалаһында земство уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған.
Е. А. Лебедев исемендәге Балаково драма театры
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ахутин Михаил Никифорович
Биографияһы
1916 йылда гимназияны алтын миҙал менән тамамлап, ул Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә, уны 1920 йылда тамамлай (академияны тамамлағандан һуң ун йыл дауамында профессор А. В. Оппель клиникаһында эшләй). Граждандар һуғышында ҡатнаша, 1919 йылда, Петроградты обороналау ваҡытында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының яралыларҙы бәйләү отрядында хеҙмәт итә һәм тап ошонда беренсе тапҡыр хирургик операциялар башҡарыуҙа ҡатнаша. 1920—1923 йылдарҙа Хәрби-медицина академияһы адъюнкты.
1923 йылда медицина докторы, 1923—1925 — округ госпиталендә (Петроград-Ленинград) хирургия бүлеге начальнигы;
1938 йылдың 31 июлендә М. Н. Ахутин Хәсән күле янында хәрби хәрәкәттәр районына килә армия хирургы вазифаһында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. М. Н. Ахутин етәкселеге аҫтында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының хәрби хеҙмәткәрҙәренә һәм яралыларға дивизия медицина посында консерваланған һәм яңы ҡан ебәреү яйға һалына, был уларҙың уңышлы һауығыуына булышлыҡ итә. Хәрби хәрәкәттәр тамамлананғандан һуң М. Н. Ахутин Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Хәсән күлендәге алыштар ваҡытында алынған яралыларҙы эвакуациялау һәм дауалау тәжрибәһе Бөтә Союз хирургтар съезында (Харьков, 1938 йылдың 26 декабрендә) «Хәсән күлендәге алыштар ваҡытындағы хирургик эштәр» докладында дөйөмләштерелә һәм тәҡдим ителә. Ул 1938 йылда «Хирургическая работа у озера Хасан» монографияһын яҙа (1939 йылда баҫылып сыға).
1939 йылда Ҡыҙыл армияның Куйбышев Хәрби-медицина академияһының госпиталь хирургияһы кафедраһын етәкләй.
1939-1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында 8 армияның баш армия хирург — консультанты булараҡ ҡатнаша. 1940 йылда ВКП(б) сафына инә.
1940—1941 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияның С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының начальнигы була.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, 1941 йылдың авгусынан ғәмәлдәге армияла, башта Брянск артабан 2-се Балтик буйы, артабан 1-се Украина фронттарының баш хирургы.
1943 йылдың 21 апрелендә М. Н. Ахутинға «медицина хеҙмәтенең генерал-майоры» хәрби званиеһы бирелә.
1945 йылда Ҡыҙыл армияның баш хирургы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә (ысынында ауыр сирле Н. Н. Бурденко урынына Ҡораллы Көстәрҙең баш хирургы бурысын башҡара).
1945 йылдан башлап — СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм клиник практикаһы
М. Н. Ахутин 70-тән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора, шуларҙың 40-ы хәрби-ялан хирургияһына ҡағыла һәм ғәмәлдәге армияла хирургик эш тәжрибәһенә, төрлө хәрби йәрәхәттәрҙе (күкрәк ситлегенең, магистраль ҡан тамырҙарының, эре быуындарҙың) дауалауға, шулай уҡ транспорт иммобилизацияһы мәсьәләләренә, яра инфекцияһы һәм башҡа хирургик проблемаларға бағышлаған.
Хатта һуғыш йылдарында, М. Н. Ахутин хирургик эш һөҙөмтәләрен фәнни ҡараштан баһалап һәм уны камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр биреп өлгөрә. Уның етәкселегендә госпиталь табиптары тарафынан 4 докторлыҡ һәм 3 кандидатлыҡ диссертациялары әҙерләнгән һәм яҡланған
Егоровка (Вязовка ҡушылдығы)
Егоровка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вязовка йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.