cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гамазоидоздар
Донъя фаунаһында 5000 -ләп төрө иҫәпләнә. Был төркөм 114 төрҙө үҙ эсенә ала, шул иҫәптән ҡоштарҙа − 28, ваҡ имеҙеүселәрҙә 111 төрө табыла. Кәүҙәһенең формаһы оҙонса түңәрәк йәки түңәрәк. 0,2−2 мм ҙурлыҡта, аҡһыл һарғылт, ҡыҙғылт-көрән төҫтә. Кәүҙәһе айырым-айырым ҡалҡандар менән ҡапланған, улар араһындағы бушлыҡҡа параллель йыйырсыҡтарға йыйылған һәм киңәйә ала торған ярылы кутикула урынлашҡан. Ауыҙ аппараты төҙөлөшө туҡланыу ысулына бәйле рәүештә үзгәрә. 4 пар аяғы бар, уларҙың беренсеһе һиҙеү ролен үтәй. Гамаз талпандарның үҫеш циклы: күкәй - личинка - ҡурсаҡ - бөжәк стадияләрарынанн ғибәрәт. Гамаз талпандарның күбеһе йыртҡыстар һәм полифагтар. Туҡлыҡлы тупраҡта, умыртҡалы хайуан өндәрендә һәм ояларында йәшәй. Ғаиләләге күпселек төрҙәр йәки бөтә төрҙәре лә һөйрәлеүселәр, ҡоштар һәм имеҙеүселәр хисабына тереклек итә (тышҡы ағзаларҙа һәм эске ағза ҡыуышлыҡтарында йәшәйҙәр). Паразит төрҙәрҙең личинкалары туҡланмай. Ҡайһы бер төрҙәренең генә үрсемлелеге һәм йәшәү осоро теүәл билдәле. Мәҫәлән, күсе талпаны (Bdellоnyssus bacoti). Ҡан эскән һайын, уны үҙләштереү дәрәжәһенә ҡарап, инә талпан 1−20 күкәй һала. Инә талпан 5-6 ай йәшәй, шул ваҡыт эсендә ул 6-7 тапҡыр ҡан менән туенып һәм күкәй һалып өлгерә. Ҡан һурыусы гамаз талпандар тәбиғи сығанаҡтарҙа талпан энцефалиты, Сан-Луи энцефалиты, лимфоцитар хориоменингит вирустары, туляремия, Ку-риккетсиоз, күсе таплы тифы һ.б. ауырыуҙарның таралуына килтерә. Кимереүселәр һәм ҡоштарҙа тереклек итеүсе гамаз талпандарның кешегә лә ҡурҡыныс тыуҙырыуы мөмкин, мәҫәлән, күсе талпаны, тауыҡ талпаны (Dermanyssus gallinae). Гамаз талпандарның күп кенә йыртҡыс төрҙәрен теплицаларҙа үҫемлектәрҙе кимереүсе талпандарга ҡаршы биологик көрәш сараһы итеп тә файҙаланалар.
Оха
Оха ҡалаһы дәүләт наградаһы — «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1978 й).
Гамазоидоздар
Әҙәбиәт
Талпандар грызунов фауны СССР. М.-Л., 1955; Эктопаразиты птиц в Среднем Поволжье. Ч. 1. Талпандар. Казань, 1991.
Оха
Тарих
1880 йылда нефть ятҡылығы асыла, уның эргәһендә Охэ ҡасабаһы үҫеп сыға (һуңыраҡ — Оха). Әммә бер нисә тапҡыр нефть табырға тырышыу уңышһыҙ була һәм ҡасаба ташландыҡ хәлгә килә. 1900 йылда Сахалиндың тораҡ пункттары араһында Оха юҡ. 1908 йылда был урында ниндәй ҙә булһа торлаҡ булмаған.
Этимология
Амурҙағы Николаевск ҡалаһынан сауҙагәр А. Е. Ивановтың 1880 йылдың 7 июлендәге мөрәжәғәт-ғаризаһында Оха беренсе тапҡыр телгә алына. Бәлки, атамаһы эвенк телендге «ох» һүҙенән (төньяҡ боланынан) килеп сыҡҡандыр. Шундай риүәйәт бар: бер ваҡыт болан, аусынан ҡурҡып ҡасып, тәрән һаҙға бата башлаған. Һунарсылар һаҙға төрлө бөотаҡтар ташлап, боланды ҡоро ергә сығарған һәм боландың ҡорһағы менән аяҡтарының майлы бысраҡ шыйыҡсаға буялғанын күргәс, «ОХ» тип, йәғни «бысраҡ» тип ҡысҡырып ебәргәндәр.
Климат
Оха ҡалаһы, Мәскәүҙән көньяҡтараҡ урынлашҡан булһа ла, Иң Төньяҡ районга ҡарай. Охот диңгеҙе һәм Көнсығыш-Сахалин һалҡын ағымы был урындың климатын ҡырыҫ климатҡа әйләндергән (уртаса- һалҡын диңгеҙ климатына).
Халыҡ
1995 йылда Нефтегорск ҡалаһында булған ер тетрәүҙән һуң, Нефтегорскиҙан 878 км алыҫлыҡта торған Оха ҡалаһының халҡы ҡырҡа кәмей. Ер тетрәүҙән шулай уҡ Оха ҡалаһы һәм районы зыян күрә, күп йорттар емерелә йәки зыянлана. 1996—2016 йылдар буйынса ҡала халҡының өстән бер өлөшө материкка күсеп китә.
Транспорт
2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Оха Рәсәй ҡалалары һәм Сахалин ятырутрауының башҡа тораҡ пункттары менән һауа һәм автобус юлдары менән тоташҡан.
Һауа транспорты
Төп тәғәйенләнеш пункттары — Хабаровск, Южно-Сахалинск.
Автомобиль транспорты
Автобус менән Оха ҡалаһы Москальво, Ноглики, Некрасовка, Тунгор, Эхаби, Көнсығыш, Сабо, Лагури тораҡ пункттары менән бәйле.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Налкаси-Я
Налкаси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пупу-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 36,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Водгать
Водгать (Язвица) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишембай ҡалаһы халҡы
Ишембай — Башҡортостан Республикаһында халыҡ һаны буйынса 9-сы ҡала, элек 6-сы урында булған.
Халыҡ һаны 65 422 кеше.
2002 йылдың халыҡ иҫәбен алыу
Милли составы 2002 йылға ҡарата: урыҫтар — 51,7 %, башҡорттар — 28,4 %, татарҙар — 14,9 %, башҡа милләттәр — 5 %.
Әлеге ваҡытта халыҡ һаны кәмеүе күҙәтелә.
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Ишембайҙа 68113 кеше иҫәпләнә.2009 йылда 898 сабый тыуған, яңы йәшәү урынына 907 кеше килгән. 954 кеше вафат булған, яңы йәшәү урынына 776 кеше киткән. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе 56 кеше, миграция иҫәбенә 131 кешегә артҡан
2010 йылдың 14 октябренә Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу—2010 мәғлүмәттәре буйынса Ишембайҙа 66 259 кеше иҫәпләнә. 2002 йыл менән сағыштырғанда ҡала халҡы 5,6 %-ҡа кәмерәк. Ишембай ҡалаһы халҡы 30 899 ир һәм 35 343 ҡатын-ҡыҙҙан тора.
Хәҙерге осор
2011 йылдың 1 ғинуарына Ишембайҙа 66 149 кеше иҫәпләнә. 2009 йылда 849 сабый тыуған, яңы йәшәү урынына 884 кеше килгән. 979 кеше вафат булған, яңы йәшәү урынына 970 кеше киткән. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе 130 кеше, миграция иҫәбенә кәмеүе 86. Ҡала хакимиәтенең рәсми сайтында күрһәтелгәнсә, Ишембайҙа 67 884 кеше йәшәй.
2012 йылдың 1 ғинуарына Ишембайҙа 66 065 кеше иҫәпләнә. 2011 йылда 852 сабый тыуған, яңы йәшәү урынына 1680 кеше килгән. 985 кеше вафат булған, 1648 кеше киткән. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе — 133 кеше, миграция иҫәбенә 32 кешегә артҡан.
2013 йылдың 1 ғинуарына Ишембайҙа 66 341 кеше иҫәпләнә.
Әҙәбиәт
Сафаргулова, Л. Понаехали тут?: итоги Всероссийской переписи населения — 2010 / Л. Сафаргулова // Восход.- 2012.- 6 июля.- С.2.
Сныткина, М. Г. И. Гильманова: «Население района взрослеет»: итоги Всероссийской переписи населения 2010 / М. Сныткина // Восход.- 2012.- 19 янв.- С.1-2.
Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
Арыҫлан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Арыҫлан ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Туғыҙлы ауыл Советы менән берләштерелгән.
Лиздиньга
Лиздиньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Семженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Няда-Яха (Байдарата-Яха ҡушылдығы)
Няда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кедра Соим
Кедра Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Затон (Өфө)
Затон — Өфөнөң көнбайышындағы йоҡо биҫтәһе. Ағиҙел йылғаһының иҫке йырҙаһы буйлап урынлашҡан. Ленин районына ҡарай. РЭБОР заводы райондың тарихи үҙәге була, ул әле лә бар, хәҙер Суднолар ремонтлау һәм суднолар төҙөү заводы тип атала, йылғаның йөҙөү составын реконструкциялау һәм ремонтлау менән шөғөлләнә. Ағиҙелдең иҫке йырҙарһында Башҡортостан йылға пароходлығының ҡышҡы туҡталҡаһы урынлашҡан. Затон элек йылғасылар биҫтәһе була. Бында Өфөләге берҙән-бер командалыҡ йылға училищеһы бар, бер аҙ ваҡыт вертолет училищеһы эшләп ала.
Затон территорияһында 4 мең йыл элек кешеләр төйәкләнгән. Затон торамаһы шул осорға ҡарай (бронза дәүере, бура мәҙәниәте). Ул Затондың көньяҡ-көнбайышында Союз урамындағы йорттар территорияһында, Ағиҙел йылғаһының һаҙамыҡлы иҫке йырҙаһы эргәһендә урынлашҡан булған. Торама территорияһы әлеге ваҡытта һөрөлгән һәм баҡсаларға әүерелгән. Бында күп кенә балсыҡ әйберҙәр табылған.
Төбәктә 3 урта мәктәп (№ 4, 46, 128-се лицейҙар), спорт йүнәлешле мәктәп-интернат бар. 2016 йылда Затонды Өфө менән тоташтырған икенсе күпер файҙаланыуға индерелгән.
Киләсәге
2020 йылға Затон Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы һәм трамплин аҫтынан үткән тоннель аша Ҡариҙелдең аръяғы менән тоташтырыласаҡ һәм М5, М7 трассаларына сығыу мөмкинлеге аласаҡ.
Моллюскылар
Моллю́скылар, йәки йомшаҡ тәнлеләр  — беренсел ауыҙлы, икенсел тән ҡыуышлы (целом) организмдар. Яралғы үҫешендә бластомерҙары спираль тибындағы ваҡланыу стадияһын үтеүсе (ru:Дробление (эмбриология) хайуандар тибы.
Хайуандарҙың дөйөм төр һаны төрлө сығанаҡтарҙа 100-ҙән  алып 200 мең тип күрһәтелә. Рәсәйҙә 2900 төрө булыуы билдәле. Был типты 9 йәки 10 класҡа бүләләр, ике класс юҡҡа сыҡҡан.
Моллюскылар йәшәү мөхиттәренең бөтә төрҙәрендә лә: диңгеҙ һәм сөсө һыу ятҡылыҡтарында, тупраҡта, ҡоро ер-һауа мөхитендә  тереклек итәләр.Ҡайһы бер моллюскылар башҡа хайуандарҙың ваҡытлыса йәки даими паразиты булып йәшәйҙәр.
Затон (Өфө)
Киләсәге
2020 йылдан һуң Затонды Черниковка биҫтәһе менән бәйләү планлаштырыла.
Моллюскылар
Улар араһында фильтраторҙар, үҫемлек ашаусылар, йыртҡыстар бар. Уларҙың оҙонлоғо 1 мм-ҙан 20 метрға тиклем етергә мөмкин.
Этимология
«Моллюск» һүҙе латин телендәге molluscus «йомшаҡ»  һүҙенән килеп сыҡҡан. Моллюсаларҙы өйрәнеүсе фән малакология тип атала, моллюск ҡабырсаҡтарын өйрәнеүсе фән — конхиология тип атала.
Төҙөлөшө һәм физиология
Моллюскыларҙың йомшаҡ тәне күпселек осраҡта баш, кәүҙә һәм аяҡтан тора. Башында һәрмәүестәр, ауыҙ тишеге, күҙҙәр, тигеҙләнеш ағзалары урынлашҡан. Кәүҙә тире-мускул ҡапсыҡтан тора.
Аҫҡы яғында арҡы тиреһе йыйырсығы — мантия ҡаплап тора. Мантия тәндең арҡа яғынан урынлашҡан. Мантия менән тән араһында мантия ҡыуышлығы бар. Унда һулыш алау, һиҙеү ағзалары урынлашҡан. Арт юл (аналь), енес биҙҙәре, бүлеп сығарыу юлдары шунда асыла.
Моллюскыларҙың күпселек төрҙәренең тәне тулыһынса йәки өлөшләтә ҡабырсаҡ менән ҡапланған. Ҡабырсаҡ өс ҡатламдан тора: мөгөҙ (тышҡы), фарфор һәм перламутр (эске) ҡатламдан тора. Күп ҡабырсаҡтар төҫө һәм төҙөлөшө буйынса бер-береһенән айырылған бик матур формала булалар. Ҡабырсаҡ матдәһен арҡа тиреһе йыйырсығында урынлашҡан мантия күҙәнеҡтәре бүлеп сығара.
Моллюскыларҙың ағзалары: һулыш алыу, ҡан тамырҙары, аш һеңдереү, нервы, бүлеп сығарыу, енес системаларына берләшкән.
Һыуҙа йәшәүсе моллюскылар айғолаҡтар, ә ер өҫтөндә йәшәүселәр тоҡ һымаҡ үпкәләр ярҙамында һулыш ала. Үпкә стенкаларынан ҡан тамырҙары тармаҡланып китә. Ҡайһы бер моллюскыларҙың газ алмашыныуы мантияның өҫкө йөҙө аша башҡарыла.
Ҡорһағаяҡлылар
Ҡорһағаяҡлылар (брюхоногие) — моллюскыларҙың иң күп һанлы класы. Ҡорһағаяҡлылар океан төпкөлдәрендә, океан һәм диңгеҙ яр буйҙарында, сөсө һыуҙа, тауҙарҙа һәм мәмерйәләрҙә, ташлы сүлдәрҙә йәшәй. Уларҙың ҡабырсаҡтары бер бөтөндө тәшкил итә, йыш ҡына асимметриялы, спираль һымаҡ бөгәрленгән конус формаһында була. Лайлалы ҡусҡарҙарҙың ҡабырсағы булмай. Тәне баш, кәүҙә һәм аяҡтарҙан тора.
Камалов
Камалов — фамилия. Мәғәнәһе кәмселекһеҙ, камил тигәнде аңлата.
Моллюскылар
Ҡорһағаяҡлылар
Был кластағы моллюскыларҙыә эҫ һиҙеү ағзалары ныҡ үҫешкән. Был моллюскылар тирә-яҡ мөхит температураһына бик һиҙгер. Улар организмында процесстар ошо температураға бәйле. Улар араһында фильтрлаусылар һәм үләт ашаусылар, шулай уҡ паразиттар һәм йыртҡыстар бар. Әммә күпселек моллюскылар үҫемлек йәки тарҡалыусан һыу төбө ултырмаларын ашаусылар.
Ҡорһағаяҡлылар яҫы паразит селәүсендәрҙең аралаш хужалары була ала. Был моллюскылар балыҡтар һәм ҡоштар, ер-һыу хайуандары, һуҡыр сысҡандар, терпеләр өсөн аҙыҡ. Моллюскылар араһында баҡса һәм йәшелсә баҡсаһы ҡоротҡостары ла бар, мәҫәлән, лайлалы ҡусҡар, йөҙөм ҡусҡары һ.б.
Ҡуш ҡапҡаслылар
Ҡуш ҡапҡаслылар, йәғни ике ҡапҡаслылар (Двустворчатые) — биофильтраторҙар, фәҡәт һыуҙа ғына йәшәйҙәр. Ҡайһы бер төрҙәре оҙаҡ ваҡыт һыуһыҙ ҙа йәшәй ала. Барлыҡ ҡуш ҡапҡаслы моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары һығылмалы тарамыш менән үҙ-ара ныҡ тоташҡан ике ҡабырсаҡтан тора. Ҡапҡастар ныҡ итеп ябыла. Ҡуш ҡапҡаслылар әҙ хәрәкәтсән йәки ултыраҡ тормош алып барыусылар. Ултыраҡ тормошта йәшәүселәр һыу төбөндәге таштарғы йәки башҡа моллюскыларға йәбешеп йәшәйҙәр.
Һыу фильтрлаусы, кеше өсөн һәм ҡайһы бер хайуандарға аҙыҡ булараҡ ҡуш ҡапҡаслыларҙың әһәмиәте бик ҙур. Был кластағы моллюскылар һыуҙағы тоҙға һәм башҡа экологик факторҙарға бик һиҙгер. Ҡуш ҡапҡаслылар тәбиғи ынйы етештереүсе булып хеҙмәт итәләр.
Башаяҡлылар
Башаяҡлылар (Головоногие) — барыһы ла һыуҙа ирекле йөҙөүсе йыртҡыстар. Ҡабырсаҡтары юҡҡа сыҡҡан (редукция). Каракатицаларҙың ғына тиреһе аҫтында ҡабырсаҡтан пластинка һаҡланып ҡалған.
Аяҡтары, йәғни һәрмәүестәре башты уратып алған. Кластың исеме шунан килә.
Башаяҡлылар мантия ҡыуышлығындағы һыуҙы аттырып, реактив ысул менән хәрәкәт итәләр.
Каракатицалар, осьминогтар ҡурҡыныс хәл килеп тыуғанда төҫөн үҙгәртергә һәләтлеләр йәки ҡара буяу атып сығаралар.
Балыҡтар, һөтимәрҙәр һәм кешеләр — башаяҡлыларҙың дошмандары. Башаяҡлылар үҙҙәре башҡа моллюскылар,ҡыҫала һымаҡтар, балыҡтар менән туклана.
Мәхмәт I
Мәхмәт I Селәби́ (Мехме́д I Челеби́;, Birinci Mehmet, Çelebi Mehmet; яҡ. 1387 — 26 май 1421) — 1413—1421 йылдарҙа идара иткән Ғосман солтаны. Мәхмәт Баязит I солтандың һәм Дәүләт Ҡатындың улдарының береһе була. Атаһының вафатынан һуң ул ағалары менән власть өсөн көрәштә еңә һәм ғәмәлдә емерелгән империяны ҡабул итә. Мәхмәт I Аҡһаҡ ябырылыуынан һуң бойондороҡһоҙлоҡ алған территорияларҙы кире ҡайтара. Замандаштары уны ғәҙел, тыйнаҡ, тыныс һәм белемле хаким тип ҡылыҡһырлай. Мәхмәт үҙенең-мосолман булмаған подданныйҙарына бик түҙемле ҡарай, сауҙаны күтәрергә тырыша, ҡаралтылар төҙөй (Адрианополь мәсете), әҙәбиәтте, айырыуса шиғриәтте ҡурсалай.
Биографияһы
Аталары үлгәс, улдары империя ҡалдыҡтары өсөн үҙ-ара һуғыш асып бөтә, Муса хатта һәләк була, мәгәр һуңғы сиктә власть тулыһынса Мәхмәт ҡулына күсә. 1413 йылда тәхеткә ултыра. Аҡһаҡ Тимерҙең Кесе Азияға бәреп инеүенән һуң ғәмәлдә тарҡалған Ғосман империяһының берҙәмлеген нығыта.
1415 йылда Эгей диңгеҙендә утрауҙарҙы яулап алырға тырышҡанда Венециянан еңелә.
1416 йылда шәйех Бәҙретдин Мәхмүд Симауналы (Симауи) ойошторған баш күтәреүҙе баҫтыра
Албанияла, Анатолияла Чандар-оғлу бейлегенә ҡаршы һәм Ки­ли­кияла һуғыштар алып бара. Империяға инде юғалтылған баш ҡала — Әдирнәне кире ҡайтара.
Ғосман һарайында үҙ-ара һыйышмаған төркөмдәрҙе татыулаштырыуға өлгәшә.
Анатолияға күскенселәр баҫышыуынан һаҡланып, күп һанлы төрки ҡәбиләләрҙе Балҡанға күсереп ултыртып, күсенеп йөрөрлөк ерҙәр бирә.
Идара иткән осоронда Ви­зан­ти­я менән дуҫтарса мөнәсәбәттә ҡала, үҙ ерендә нәсараларға ҡарата түҙемле була, әҙәбиәт һәм сәнғәт үҫешенә ярҙам итә. Мәхмәт I батшалыҡ итеүе һигеҙ йыл ғына дауам итә, әммә ул ғәмәлдә империяның ҙур өлөшөнөң хакимы була.
Мәхмәт Бурсала олатаһы Морат I башлаған, Баязит I тамамлай алмай ҡалған тағы бер мәсетте төҙөп бөтөрә. Мәхмәт Йәшел мәсет эргәһендә ярлылар өсөн мәктәп һәм ашхана аса.
Яңы Тимешкә
Яңы Тимешкә (Новотимошкино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 144 кеше. Почта индексы — 453488, ОКАТО коды — 80 205 813 003.
Тарихы
Яңы Тимешкә ауылы 309 кеше йәшәгән 36 йорт менән XIX быуат уртаһында билдәле була. Ауылға 1801 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ өйәҙҙең Өршәк‑Мең улусы Тимешкә ауылы (хәҙер Иҫке Тимешкә ауылы) кешеләре нигеҙ һала. 1865 йылда Яңы Тимешкә (Түбәнге Тимешкә) исеме менән теркәлгән, 51 йортта 320 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. Шулай уҡ Яңауыл исеме менән билдәле булған. 1906 йылда мәсет, мәҙрәсә иҫәпкә алынған.
Ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 2005 йылдың 20 июлендәге N 211-з Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ пункттың тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… я5) Исмәғил ауыл Советының Яңы Тимешкә ауылының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (91 %) йәшәй.
Брюа фонтаны
Брюа фонтаны (фр. La Fontaine de l’Amiral Bruat) — Франциялағы Кольмар ҡалаһының иҫтәлекле урыны. Кольмарҙа тәүге фонтан, унда һыу биреү системаһы ҡуйылған. Скульпторы Огюст Бартольди.
Тарихы
Скульптор Фредерик Огюст Бартольди Кольмар ҡалаһында 1796 йылда тыуған  адмирал  Арман Жозеф Брюа хөрмәтенә фонтан төҙөй. Фонтан  1864 йылда асыла. Был фонтан Кольмар ҡалаһында беренсе була, унда һыу  биреү системаһы ҡуйыла. Фонтан дүрт ҡитғаны сағылдыра. Башта, һындарҙың йөҙҙәре алһыу ҡомташтан эшләнә. Улар Африка, Азия, Океания һәм Американы символлаштыра. Ә фонтанды һыу менән тултырыу адмиралдың диңгеҙ еңеүҙәрен аңлата. Адмирал  уң ҡулында төрөлгән карта тотҡан, ҡарашы горизонт яғына йүнәлгән. Континенттарҙы сағылдырған һындар осраҡлы түгел — был дүрт континентта адмирал  Брюа  хеҙмәт итә. Америка һәм Африка    ике ҡырағайҙан ғибәрәт, беренсеһенең маңлайында йондоҙ, ул ерҙе муллыҡ менән күмә һәм үткәндәрҙең боттарын аяҡ аҫтына һалып тапай. Икенсе һын меланхолик йөҙ һыҙатына эйә. Азия һәм Океания ике ҡатын-ҡыҙ фигураһынан тора. Был оҙон ҡашлы финикий ҡатын-ҡыҙҙары.
Статуя- фонтан йәмәғәт баҡсаһына инеү урынында урынлашҡан, уны ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар уратып алған.
1940 йылда фонтанды емерәләр. 1958 йылда бронза һынды тергеҙеп һәм яңы урынға ҡуйып, өлөшләтә реставрациялайҙар. Статуя-ҡитғаларҙан тик баштар  ғына  ҡала, уларҙы ҡала халҡы табып ала һәм Бартольди музейына тапшыра. Ошоноң менән бәйле яңы һындар төҙөлә, улар Африка, Азия, Океания һәм Американы сағылдыра. Фонтанға үҙенең ҡыҙыҡһыныуын Альберт Швейцер белдерә. Ул был фонтан уны Африкала табип булырға илһамландырҙы тип үҙенең хеҙмәтендә телгә ала.
Яңы фонтандың скульпторы Жерар Чоин, архитекторы — Мишель Порту. Фонтандың ҡайһы бер өлөштәре Кольмарҙа Бартольди музейында һаҡлана. Яңы фонтан үҙенсәлекле стилдә төҙөлә һәм баштағы версияны әҙ хәтерләтә.
Фонтан «Марс яланы» (франц. Du Parc Champ de Mars) паркында урынлашҡан.
Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы
Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы (24 октябрь 1905 йыл) — 21 ғинуар 1996 йыл, Өфө) — комсомол һәм партия органдары ветераны, журналист. 1957—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте редакцияһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
1905 йылдың 24 октябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы) Әхмәр ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1920 йылда Туҡ-Соран кантонының производство комитетында контролер-эш башҡарыусы булып башлай.
1921−1923 йылдарҙа — комсомолдың Туҡ-Соран кантоны комитеты секретары, 1925 йылдан алып комсомолдың Ырымбур губерна комитетында эшләй.
Ырымбур педагогия техникумын тамамлағандан һуң 1928—1930 йылдарҙа «Йәш юҡһыл» (ҡара: «Йәшлек») һәм «Башҡортостан йәштәре» гәзиттәренең мөхәррир урынбаҫары, Тамъян-Ҡатай кантонының пропаганда бүлеге мөдире урынбаҫары.
1933 йылда Мәскәүҙә Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһын тамамлай.
1933—1938 йылдарҙа — В. И. Ленин, К.Маркс һәм Ф.Энгельс хеҙмәттәрен башҡорт телендә нәшер итеү буйынса Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең баш мөхәррире, ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бүлеге мөдире урынбаҫары.
1937 йылдан алып «Башҡортостан» гәзитенең яуаплы мөхәррире. Аҙнабаевтың хәтирәләренән:
Мин «Башҡортостан»ға мөхәррир булып килгән осор ауыр йылдар, ғәҙелһеҙлектең, шәхес культының сәскә атҡан йылдары ине. 1938 йылда ялған ғәйепләү буйынса репрессиялана һәм 1956 йылға тиклем төрмәләрҙә (1938—1946 йылдарҙа һәм 1949—1954 йылдарҙа төрмәлә), лагерҙарҙа, һөргөндәрҙә була.
1956 йылда аҡлана.
1957 йылдан алып 1971 йылғаса, пенсияға киткәнгә тиклем, Башҡортостан китап нәшриәтендә өлкән мөхәррир, ауыл хужалығы редакцияһы мөдире вазифаларын башҡара.
Шәхес культы заманында ғәйепһеҙгә ғүмеренең байтаҡ өлөшөн (17 йыл) Сталин лагерҙарында, тәрмәләрҙә, һөргәндәге интегеүҙәре тураһындағы иҫтәлектәренән Ҡасим Ҡотлобирҙе улы Аҙнабаев үҙен ныҡлы, сыҙам көрәшсе үҙ халҡының ҡаһарман улы итеп күрһәтә, ҡаҡшамаҫ, көслө рухлы, намыҫлы кеше булып күҙ алдына баҫа.
ГОЭЛРО
ГОЭЛРО́ (ҡыҫҡ. Государственная комиссия по электрификации России, йәғни Рәсәйҙе электрлаштырыу буйынса дәүләт комиссияһы) — 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң РСФСР-ҙы электрлаштырыу буйынса дәүләт планы. Рәсәйҙе электрлаштырыу буйынса дәүләт комиссияһы тарафынан В. И. Ленин ҡушыуы буйынса һәм уның етәкселеге аҫтында эшләнә. Халыҡ Комиссарҙары Советы декреты менән йыйылған VIII Бөтә Рәсәй электротехниктар съезы тарафынан хуплана. ГОЭЛРО планы бер ни тиклем иҫкәрмәләр һәм өҫтәмәләр менән Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан ҡабул ителә, ул 1921 йылдың 21 декабрендә «Рәсәйҙе электрлаштырыу планы тураһында» ҡарар ҡабул итә.
Аббревиатура йыш ҡына Государственный план электрификации России тип, йәғни ГОЭЛРО комиссияһы продукты тип тә тарҡатыла.
Тарихы
Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, Рәсәйҙе киң күләмле электрлаштырыу проекты 1917 йылғы революцияға тиклем үк Петербург электр компанияһында эшләгән немец инженерҙары тарафынан әҙерләнгән, фараз ителеүенсә, Беренсе донъя һуғышы (1914—1918) ваҡытында һуғыш сығымдары күп булғанлыҡтан уны тормошҡа ашырып булмай. Икенсе бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1916 йылда Рәсәй тәбиғи етештереү көстәрен өйрәнеү комиссияһының энергетика бүлеге эшләгән әҙерләмәләр ГОЭЛРО планының нигеҙенә һалына. Был бүлек 1930 йылда СССР Фәндәр академияһының Энергетика институтына әйләндерелә.
1920 йылда, бер йыл да үтмәҫтән (граждандар һуғышы (1917—1922/1923) һәм интервенция ваҡытында), РСФСР хөкүмәте тарафынан В. И. Ленин етәкселеге аҫтында илде электрлаштырыуҙың перспектив планы эшләнә. Г. М. Кржижановский етәкселегендәге Рәсәйҙе электрлаштырыу планын эшләү буйынса дәүләт комиссияһы ойошторола. Комиссия эшенә ике йөҙләп ғалим һәм инженер йәлеп ителә. 1920 йылдың декабрендә комиссия эшләгән план Советтарҙың VIII Бөтә Рәсәй съезы тарафынан хуплана, бер йылдан уны Советтарҙың IX Бөтә Рәсәй съезы раҫлай.
ГОЭЛРО энергетиканың ғына түгел, бөтә иҡтисадтың үҫеш планы була. Унда предприятиелар төҙөү, был төҙөлөштәрҙе бөтә кәрәк нәмә менән тәьмин итеү, электроэнергетиканы алдан үҫтереү ҡарала. Былар һәммәһе территорияларҙы үҫтереү пландары менән бәйләнә. Улар араһында 1927 йылға планлаштырылған Сталинград трактор заводы ла була. Был план сиктәрендә Кузнецк күмер бассейнын үҙләштереү башлана, уның тирәһендә яңы сәнәғәт районы ҡалҡа. Совет хөкүмәте ҡатнашыусыларҙың ГОЭЛРО-ны үтәү инициативаһын хуплай. Электрлаштырыу менән шөғөлләнеүселәр һалым льготаларына һәм дәүләт кредиттарына иҫәп тота ала.
10—15 йылға иҫәпләнгән ГОЭЛРО 1,75 млн кВт дөйөм ҡеүәтле 30 район электр станцияһын (20 ТЭС һәм 10 ГЭС) төҙөүҙе күҙҙә тота. Планға Штеровка, Кашира, Түбәнге Новгород, Шатура һәм Силәбе район йылылыҡ электр станцияларын, Түбәнге Новгород, Волхов (1926), Днепр ГЭС-тарын, Свирь йылғаһында ике станцияны төҙөү индерелә. Проект сиктәрендә иҡтисади районлаштырыу үткәрелә, ил территорияһының транспорт-энергетик каркасы билдәләнә. Проект төп һигеҙ иҡтисади районды (Төньяҡ, Үҙәк сәнәғәт, Көньяҡ, Волга буйы, Урал, Көнбайыш Себер, Кавказ һәм Төркөстан) солғай. Бер ыңғайҙан илдең транспорт системаһы ла үҫтерелә (иҫке тимер юлдарҙы магистралләштереү һәм яңыларын һалыу, Волга-Дон каналынтөҙөү).
ГОЭЛРО проекты Рәсәйҙә индустриалләштереүгә нигеҙ һала. План 1931 йылға нигеҙҙә ваҡытынан алда тормошҡа ашырыла. 1932 йылда электр етештереү 1913 йыл менән сағыштырғанда планда күҙҙә тотолғанса 4,5 тапҡырға түгел, ә 7 тапҡырға тиерлек арта: 2,0 млрд кВт/сәғәттән 13,5 млрд кВт/сәғәткә етә.
ГОЭЛРО поанын үтәү
Электр ауылдарҙа ғәмәлдә революцияға тиклем үк билдәле була. Элекке ер биләүселәр ҙур булмаған электр станциялары ҡуллана, тик уларҙың һаны әҙ була. Электр энергияһы ауыл хужалығында: тирмәндәрҙә, мал аҙығы турағыстарҙа, иген таҙартыу машиналарында, ағас бысыуҙа һәм башҡа эштәрҙә ҡулланыла башлай.
ГОЭЛРО планын эшләүҙә ҡатнашыусылар
ГОЭЛРО Комиссияһы етәкселәре:
ГОЭЛРО Комиссияһы ағзалары:
ГОЭЛРО әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Совет етәкселеге Уэллсты 10-15 йылға иҫәпләнгән пландың тормошҡа нисек ашырылыуын 10 йылдан килеп ҡарарға саҡыра. Уэллс 1934 йылда килә һәм пландың үтәлеү генә түгел, күп күрһәткестәр буйынса арттырып үтәлеүен күреп шаңҡып ҡала.
Урал
Свердловск өлкәһендә 1949 йылға МТС-тарҙың һәм совходарҙың 95 проценты, колхоздарҙың 72 проценты электрлаштырыла. 1951 йылда совхоздарҙы электрлаштырыу тамамлана, 1952 йылда өлкәләге МТС-тарҙың 100 проценты электр энергияһы ҡуллана. 1952 йылда Свердловск өлкәһе колхоздарының 95 проценты электрлаштырылған була.
Лангенштайн (Гарцфорланд)
Лангенштайн (Гарцфорланд) (Langenstein (Harzvorland)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1929 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 192 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38895 һәм автомобиль коды — HZ.
Смаҡов
Смаҡов — фамилия.
Водготь
Водготь — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нальт-Кол-Я
Нальт-Кол-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Натр-Колынг-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өсөнсө Мәскәү процесы
Өсөнсө Мәскәү процесы, рәсми рәүештә «Уң троцкистар блогынының» советтарға ҡаршы процесы, шулай уҡ Егерме бер процесы йәки Оло процесс булараҡ билдәле  — Мәскәү процестары тип исемләнгән өсөнсө һәм һуңғы процесы, Советтар Союзының элекке дәүләт һәм партия етәкселәре, ә шулай уҡ илдә киң билдәле юғары квалификациялы табиптар өҫтөнән ғибрәт өсөн үткәрелгән суд. 1938 йылдың яҙында, СССР-ҙағы Оло террор осоронда, үткәрелә.
Процесс барышы
Эш СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан 1938 йылдың 2 мартынан 13 мартына тиклем В. В. Ульрихтың рәйеслеге һәм дәүләт үткәрелә. Дәүләт прокуроры — А. Я. Вышинский.
Төп ғәйепләнеүселәр — 1920-се йылдар аҙағында уң тайпылыуҙа ғәйепләнгән һәм Сталиндың курсына оппозицияла торған күренекле партия эшмәкәрҙәре А. И. Рыков, Н. И. Бухарин, шулай уҡ элекке троцкистар Н. Н. Крестинский, Х. Г. Раковский. Шулай уҡ хөкөмгә бик мөһим ғәйепләнеүсе элеккеэске эштәр наркомы Г. Г. Ягода тарттырыла. Бер нисә кешегә Максим Горькийҙың һәм уның улының үлеүендә ғәйебе тағыла: Ягода, Горькийҙың секретары (бер үк ваҡытта ОГПУ хеҙмәткәре) П. П. Крючков, табиптар Л. Г. Левин, И. Н. Казаков һәм Д. Д. Плетнев. иИемләнгән кешеләрҙән тыш, А. П. Розенгольц, В. И. Иванов, М. А. Чернов, Ф. Г. Гринько, И. А. Зеленский, С. А. Бессонов, А. Иҡрамов, Ф. Г. Ходжаев, В. Ф. Шарангович, П. Т. Зубарев, П. Т. Буланов һәм В. А. Максимов-Диковский. Бөтәһе 21 кеше.
Ғәйепләпләнеүселәр «тыуған илгә хыянат иткән, шпионаж, диверсия, террор, СССР-ҙың хәрби ҡеүәтен емереү, ҡоротҡослоҡ, сит илдәрҙең СССР-ға ҡораллы һөжүме провокациялары — йәғни, РСФСР Енәйәт кодексының 58 12, 58², 587, 588, 589 һәм 5811 статьялары буйынса».Ғәйепләү үҙ эсенә киләһе пункттарҙы ала:
Бынан тыш, Бухарин «Брест солохон юҡҡа сығарыу, Совет хөкүмәтен ҡолатыу, В. И. Ленинды, И. Сталинды һәм Я. М. Свердловты ҡулға алыу һәм үлтереү һәм бухаралыларҙан…троцкистарҙан» һәм «һул эсерҙарҙан торған яңы хөкүмәт булдырыу» өсөн совет хөкүмәтенә ҡаршы 1918 йылда заговор ойоштороуҙа ғәйепләнә. Бер нисә ғәйепләнеүсегә (Зеленский, Иванов, Зубарев) батша охранкаһы менән хеҙмәттәшлек итеү ғәйебе тағыла.
Вышинский хөкөм ителеүселәрҙе «хатта енәйәтселәр иң түбән, иң әшәке, иң ерәнгес, аҙғындарҙың иң аҙғындары тип кәмһеткән» преступниктар булараҡ тасуирлай.
Ғәйепләнеүселәрҙең өсәүһе генә яҡлаулы була, ҡалғандары яҡлауҙан баш тарта.
Судта Бухариндың 1918 йылда «Һул коммунистар» төркөмөнә ҡағылышы булыуы тураһында шаһиттарҙың күрһәтмәләре һәм эксперттарҙың дәлилдәре тыңлана, эксперттарҙың күрһәтмәләрендә ғәйепләнеүсе табиптар ысынлап та Менжинскийҙың вафатын тиҙләтеү мөмкинлеген эйә булған (шул уҡ ваҡытта экспертиза шул уҡ табиптарҙың һүҙҙәренә таяна) тип дәлилләнә. Дәлилдәрҙең төп өлөшөн алдағы процестарҙың материалдары һәм ғәйепләнеүселәрҙең күрһәтмәләре тәшкил итә. Хөкөм ителеүселәргә иң фантастик ҡоротҡослоҡ акттары тағыла  — йәнәһе, улар күмер шахталарҙа шартлатыуҙар, тимер юлы һәләкәттәрен ойошторалар һәм башҡалар. Әммә иң ҡурҡыныс тарихтарҙы ҡарт большевик зеленский һөйләй: уның ойошмаһы, йәнәһе, совет кешеләренең тамаҡтарын һәм ашҡаҙандарын йыртыу өсөн майға быяла һәм сөйҙәр ташлай. 2 мартта иртәнге ултырышта Вышинский менән бәхәскә ингән һәм үҙ күрһәтмәләренән баш тартҡан Н. Н. Крестинскийҙан башҡа, башҡалар үҙ ғәйебен таныйҙар. Икенсе көндө Крестинский ғәйебен таный һәм, уларҙан баш тартыуын «троцкистар провокацияһы» тип исемләп, үҙ ғәйебен таный һәм күрһәтмәләрен раҫлай.
Крестинский. Мин бөтөнләй троцкистар үҙәге составына инмәнем.
Вышинский. Тимәк, һеҙ дөрөҫ булмаған күрһәтмәләр биргәнһегеҙ?
Крестинский. Минең ошо күрһәтмәләр ысынбарлыҡҡа тап килмәй, тип әйттем бит.
Вышинский. Мин һеҙҙән алдан үткәрелгән тикшереүҙә һораған саҡта һеҙ миңә дөрөҫөн әйттегеҙме?
Крестинский. Юҡ.
Вышинский. Нишләп һеҙ миңә дөрөҫ булмаған нәмәне әйттегеҙ? Мин һеҙҙән шуны һораныммы?
Вышинский. Мин һеҙҙән дөрөҫлөктө әйтергә һораныммы?
Крестинский.Һоранығыҙ.
Вышинский. Улай булғас, нишләп мин дөрөҫтө әйтергә үтенгәндә, һеҙ ялған нәмәне әйтәһегеҙ һәм тәфтишсенән шуны яҙҙыртаһығыҙ һәм шунан ҡул ҡуяһығыҙ? Нишләп?
Крестинский. Мин һеҙгә тиклем, алдағы тикшереүҙә, дөрөҫ булмаған күрһәтмәләр бирҙем.
Вышинский. …һәм ошо фекерҙә торҙоғоҙмо?
Крестинский. …һәм һуңынан да торҙом, сөнки шәхси тәжрибәмдән суд ултырышына тиклем, әгәр ул булһа, миңә үҙ һүҙҙәремдән тайпылырға ярамағанлығында инандым.
Артабан ғәйепләнеүселәр алдан биргән күрһәтмәләрен ҡабатлайҙар, халыҡ алдында енәйәттәре өсөн ғәфү үтенәләр.
Вышинский физик һәм мораль язалауҙар менән «кәрәкле кондицияға» еткерелгән медицина докторы, профессор Д. Д. Плетневтан «һорау ала»:
Вышинский. Алексей Михайлович Горькийҙың үлтереүнә ҡарата һеҙҙең Левин менән бергә әҙерләгән план нимәнән ғибәрәт ине?
Плетнёв. Организмын йонсоторға һәм шуның менән организмдың ауырыуҙарға ҡаршы һәләтен кәметергә.
Плетнёв. Әйе.
Вышинский. Һәм быны эшләр өсөн уның ауырыуын ҡулланырғамы?
Плетнёв. Дөрөҫ булмаған дауалау ысулын ҡулланырға.
Вышинский. Ни өсөн?
Плетнёв. Горькийҙы үлтереү өсөн.
Вышинский. Һәм һеҙ уны үтәнегеҙме?
Плетнёв. Әйе…
Крестинскийҙың сығышы менән бәйле СССР прокуроры ярҙамсыһы Г. М. Леплевский үҙ-ара әйтеп һала:
Раковскийҙың һәм башҡаларҙың йәнен көйҙөрөргә ярамай, сөнки улар бөтөнләй башҡа нәмәне һөйләүҙәре бар. Был процесс ҡыл өҫтөндә булыуын күреү өсөн артыҡ аҡыл кәрәкмәй, Ходжаевтан башҡа бер кем дә конкрет ҡоротҡослоҡ тураһында әйтмәгәнен, бөтәһе лә күрә. Крестинский ғәйепләнеүселәрҙең үҙ ғәйебен таныуға асыҡлыҡ индерә яҙып ҡуйҙы. Крестинскийҙың алдағы тикшереү версияһына ҡайтыуында Вышинскийҙың бер ҡыҫылышы юҡ, ә уның менән ултырыштар араһында эш алып барғандарҙың ҡаҙанышы.
Сталин Леплевскийҙың фекере тураһында ишеткәс, махсус яҙманың беренсе битендә ошондай яҙыу ҡалдыра: «''Молотовҡа. Ежовҡа. Леплевскийҙы ҡулға алырға тәҡдим итәм (прокурорҙың элекке ярҙамсыһын)''». Леплевский кисекмәҫтән һаҡ аҫтына алына. Башҡа ғәйепләнеүселәрҙең сығыштарынан Бухариндың ғәйептәрҙең бер өлөшөн кире ҡаҡҡан, уларҙың ғаиләләренән үс алыу менән янаған Ягоданан ҡурҡҡан өсөн енәйәттәрҙе башҡарҙыҡ, тип белдергән табиптарҙы һәм М. А. Пешковтың ҡатыны Надеждаға («Тимоша») ҡарата һөйөүенә япһырған Ягоданың үҙенең күрһәтмәләрен атап булыр ине. Ягоданың үтенесе буйынса был мәсьәлә ябыҡ ултырышта ҡарала, унда Ягода ошондай күрһәтмә бирә:
Рәйеслек итеүсе. Ултырығыҙ, зинһар. Ултырыш дауам итә. Хөкөм ителеүсе Ягода, Максим Пешковты ғүмерен киҫеүе буйынса һеҙ нимә әйтергә теләйһегеҙ?
Ягода.Был мәсьәлә буйынса мин үҙемдең күрһәтмәләремде һәм Левиндың күрһәтмәләрен раҫлайым. Минең өсөн үтә шәхсән мәсьәлә булыу сәбәпле мин судты был мәсьәлә буйынса ентекле аңлатмаларҙан азат итеүҙе һорар инем.
Рәйеслек итеүсе. Һеҙ, ғәйепләнеүсе Ягода, бөтә мәсәләне ябыҡ ултырышҡа сығарырға һораған инегеҙ. Беҙ ризалаштыҡ. Һеҙ Пешковты үлтереүгә булышлыҡ иткәнегеҙҙе кире ҡаҡмайһығыҙмы?
Ягода. Ҡабатлап әйтәм: алдағы тикшереү ваҡытында биргән күрһәтмәләремде раҫлайым.
Вышинский. Йәғни, һеҙ ойошторған Пешковты үлтереүҙә һеҙҙең булышлыҡты раҫлайһығыҙ?
Ягода. Раҫлайым.
Вышинский. Ни өсөн икәнен генә әйтергә теләмәйһегеҙме?
Ягода. Минеңсә, кәрәкмәй.
Вышинский. Был үлтереү шәхси ихтыяждан эшләндеме әллә Эйәмәғәт ихтыяжынанмы?
Ягода. Мин әйттем: шәхси мөнәсәбәттәр арҡаһында.
Вышинский. Йәғни, был үлтереү шәхси ихтыяж нигеҙендә эшләнгәнгә күрә, һеҙ бының хаҡта ентекле һөйләргә теләмәйһегеҙ?
Ягода. Әйе.
Суд бөтә хөкөм ителеүселәрҙең ғәйебен раҫланған, тип иҫәпләй һәм 1938 йылдың 13 мартында бөтәһен дә, өс кешенән башҡа, атып үлтереүгә хөкөм итә. Суд «В. В. Куйбышевты һәм Плетневты А. М. Горькийҙы үлтереүҙә туранан-тура әүҙем ҡатнашмаған, әммә был енәйәткә булышлыҡ иткән» өсөн — 25 йылға, «террористик һәм диверсион-ҡоротҡос эштәрҙе ойоштороуҙа туранан-тура ҡатнашмаған» Бессонов һәм Раковскийҙы 15 һәм 20 йылға иркенән мәхрүм итә. Әммә өсөһө лә 1941 йылдың 11 сентябрендә Гитлер ғәскәрҙәре Орел ҡалаһына яҡынлашҡас, 154 тотҡон менән бергә атып үлтерелә.
Хөкөм ителгәндәр атып үлтерелә һәм 15 мартта Мәскәү өлкәһендәге «Коммунарка» спецобъектында ерләнә (хәҙер МКАД тирәһендә).
Реабилитациялау
Крестинский, Иҡрамов, Ходжаев, Зеленский 1963 йылда, КПСС-тың XXII съезынан һуң, аҡлана. Медицина профессоры Д. Д. Плетнев — 1985 йылда, ҡалғандар 1988 йылда реабилитациялана (Ягоданан башҡа).
Туҙбаш йылан
Туҙбаш йылан (Natrix natrix, (Обыкновенный уж )  — ағыуһыҙ туҙбаш йыландар ғаиләһенән Рәсәйҙә иң таралған йылан.
Күберәк йылға һәм күл буйындаға ҡуйы ҡыуаҡлыҡтарҙа йәки ҡыуаҡтар үҫкән һаҙлыҡларҙа, дымлы тупраҡлы урмандарҙа осорай. Оҙонлоғо 80−110 см. Кәүҙәһенең өҫкө яғында ҡуйы көрән йәки ҡуйы һоро төҫтәге, асыҡ булмаған рәсемдәр күрергә мөмкин. Башының яҡ-яғы һары йәки ҡыҙғылт һары таплы. Арҡа һәм ян тәңкәләренең асыҡ ҡабырсалары бар. Ҡоро ерҙә тиҙ шыуыша, һәйбәт йөҙә һәм сума, ағастарға еңел менә. Ҡояшлы һөҙәклектәрҙә, яландарҙа һәм кисенделәрҙдә апрель аҙағы − май башында парлашалар. Ул ваҡытта туҙбаш йыландарҙы төркөмдәр, йәғни 50−150 -ләп осоратырға мөмкин. Июль айында инә ябай туҙбаш йомшаҡ ҡалын ҡабыклы тышсаға 10 -дан алып 28 -гә ҡәҙәр йомортҡа һала. Инкубация осоро 40−60 көн дауам итә. Августта 12-14 см оҙонлоҡтағы туҙбаштар тыуа. Ябай туҙбаш көндөҙ аулый, төндә ышыҡ урындарға − ағас тамыры һәм төбөндәге бушлыҡтарға, кимереүселәрҙең өндәренә ҡаса. Сентябрь ахырында ҡышҡы йоҡоға тала. Ҡыш имеҙеүселәрҙең өндәрендә, ағас төптәрендә һәм тиреҫс өйөмдәре аҫтында үткәрә. Нигеҙҙә, тәлмәрйендәр, ваҡ балыҡтар, кәҫәрткеләр, сысҡандар һәм ҡыр сысҡандары, ваҡ ҡоштар менән туҡлана. Ябай туҙбаш − кеше өсөн зарарһыҙ һәм ҡурҡынысһыҙ. Клоаналь биҙҙәренән бик тәмһеҙ еҫле һары-көрән шайыҡса һиптереп дошман һөжүменән һаҡлана. Был эҫ төлкөләргә, шәшкеләргә һ.б. йыртҡыстарга туҙбаш йыландарҙы ашарға ҡамасаулай.
Нядей-Шор
Нядей-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дарка-Рузь-Шор йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғибәҙәтов Рафиҡ Әбделхаҡ улы
Ғибәҙәтов Рафиҡ Әбделхаҡ улы (Гибадатов Рафик Абдулхакович; 19 октябрь 1939 йыл — 24 февраль 2022 йыл) — дәүләт органдары хеҙмәткәре, юрист. 1980 йылдан Башҡорт АССР-ының юстиция министры урынбаҫары, 1983—1993 йылдарҙа — юстиция министры. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1994), 3-сө класлы юстиция советнигы.
Биографияһы
Рафиҡ Әбделхаҡ улы Ғибәҙәтов 1939 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған.
1962 йылдан алып Дыуан, Салауат райондары прокуратураһында, 1967 йылдан Әбйәлил район Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләй.
1973 йылдан алып БАССР Юғары Советы Президиумының әйҙәүсе-юрисконсульты, бүлек мөдире.
1978 йылдан Өфө ҡалаһының Киров районы суды судьяһы, артабан ошонда уҡ район суды рәйесе.
1980 йылдан алып БАССР юстиция министры урынбаҫары, 1983 йылдан — министры. 1993-1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе аппаратында, БР Президенты Хакимиәтендә эшләй.
1989 йылдан алып Юристар союзы рәйесе.
1990 йылдың сентябрендә Рафиҡ Ғибәҙәтов бик яуаплы миссияла: республика исеменән Федератив килешеү — Советтар Союзы киләсәк ҡоролошоноң проектын әҙерләүҙә ҡатнаша. Мәскәүҙән Башҡортостандың статусы тураһында документтар менән ҡайтып килгән юлда автоһәләкәткә осрай һәм бер нисә ай үлем менән көрәшә, мәгәр юрист булараҡ та, сәйәсмән булараҡ та сафта ҡала.
Рафиҡ Әбделхаҡ улы 69-сы Урал һайлау округынан (Өфө ҡалаһы Совет районы) 11-се саҡырылыш БАССР-ҙың Юғары Советы депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.
Ветеран-юрист 2022 йылдың 24 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ғаиләһе
Ҡатыны Луиза Әҙеһәм ҡыҙы менән балалар үҫтергәндәр, ейәндәре бар.
Лойга
Лойга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коноваленко Дмитрий Николаевич
Коноваленко Дмитрий Николаевич (7 май 1970 йыл, Севастополь — 1 февраль 2007 йыл) — Рәсәй социологы, сәйәси консультант, сәйәси аналитик һәм публицист, «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйынсыһы.
Биографияһы
1992 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай.
1993 йылдан «ЦИРКОН» шәхси социология компанияһында эшләй. 1995 йылдан 1999 йылға тиклем «НИКойл» фонд баҙарында маркетинг һәм бизнес-аналитика менән шөғөлләнә. Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Панорама» компанияһының стратегик үҫеше буйынса кәңәшсеһе булып эшләй.
Һуңғы бер нисә йылда һөҙөмтәле сәйәсәт фондында эске сәйәсәт департаменты етәксеһе.
2006 йылдан «Взгляд» гәзитендә автор колонкаһын алып бара. 2006 йыл аҙағында «Вести-24» юлдаш каналында Дмитрий Коноваленконың милли проекттарға арналған автор программаһы барлыҡҡа килә.
36 йәшендә, кесаҙна көнө, 2007 йылдың 1 февралендә йөрәге туҡтауҙан вафат була. Яңы Пущино зыяратында ерләнгән.
Өйләнгән була. Дүрт балаһы ҡала : три сына и дочь. : улы һәм өс ҡыҙы.
«Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?»
«Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» телетапшырыуына Дмитрий Коноваленко Владимир Ворошиловтың эксперименты арҡаһында эләгә, ул өҫтәл артына яңы килгәндәрҙән команда ултыртырға ҡарар итә, улар башлыса уйын тәжрибәһе булмаған, йәш, әммә үҙҙәрен тормошҡа ашырыуға өлгәшкән кешеләр була. Дмитрий командировкаға осҡанда самолетта команда йыйыу тураһында гәзиттә белдереү уҡый.
Беренсе тапҡыр «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» телеклубында 1997 йылдың 20 декабрендә Вячеслав Ширяев командаһында уйнай. Күберәк Алесь Мухин командаһында ҡатнаша — 2001 йылдың декабренән 2002 йылдың июненә тиклем 5 уйында уйнай. 2002 йылдың 8 июнендә йәйге серия финалында Гәлсәр өкө ала. 2002 йылдың көҙгө серияһында үҙ командаһының капитаны була.
2003 йылдың 17 майында составында Дмитрий Коноваленко булған Александр Бялконың командаһы телетапшырыуҙар тарихында тәүге тапҡыр тамашасыларға ҡаршы 6:0 иҫәбе менән еңеү яулай. 2003 йылдың 10 октябрендә Максим Поташев командаһы өсөн сығыш яһай, ул «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» буйынса II донъя чемпионатына еңеүсе тип саҡырыла. Киләһе уйында — 2004 йылдың 28 майында Поташев командаһында Коноваленко иң яҡшы уйынсы тип таныла, әммә һуңынан ул уйын өҫтәле артына ултырмай.
1999 йылда Мәскәүҙең «Афина» командаһы Дмитрийға «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» спорт турнирҙарының береһендә уйнарға тәҡдим итә, шунан һуң был команданың төп составы уйынсыһы булып китә. «Афина» менән берлектә Коноваленко күп һанлы турнирҙарҙа призлы урындар яулай.
Ҙур турнирҙарҙа еңеүҙәре :
Иң вәкәләтле турнирҙарҙа призлы урындары:
Дмитрий иҫтәлегенә 2008 йылдан башлап йыл һайын ғинуар аҙағында — февраль башында «Афина» командаһы Мәскәүҙә «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» турниры — Дмитрий Коноваленко мемориалы үткәрә.
2005 йылдан алып «Своя игра» телевизион уйынында ҡатнаша. 5 уйында уйнай һәм 2 уйында еңә. 2003 йылда «Рус рулеткаһы» шоуында ҡатнаша (32 мең һум аҡса ота).
Кельси-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :