cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Официант йорто
Тарихы
Йорт архитектор Н. Л. Бенуа тарафынан һарайҙа ҡабул итеүҙәрҙе әҙерләү менән бәйле хеҙмәттәрҙе урынлаштырыу өсөн төҙөлә. Октябрь революцияһынан һуң бинала ҡунаҡханаһы урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы барышында алған етди емерелеүҙәрҙән һуң, Советтар йорто булараҡ тергеҙелә, унда халыҡ депутаттарының Петродворцовый район советы, КПСС-тың Петродворцовый район комитеты, ВЛКСМ-дың Петродворцовый район комитеты урынлаша. Хәҙер унда — районы хакимиәте.
Архитектураһы
Бина план буйынса П формаһы рәүешендә. Ул бейек цоколь ҡаты (келәт, һалдат кухняһы һәм кухня хеҙмәткәрҙәрен урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнә) өҫтөндә урынлашҡан. Беренсе ҡатында «Ҙур сығымдар кухняһы», икенсеһендә — ливреялы хеҙмәтселәр, официанттар һәм запас түшәк ҡаралтыһын һаҡлау өсөн ятаҡ була. Өҫкө ҡаттың эске планлаштырыуы буйынса киң коридорҙың ике яғында урынлашҡан бүлмәләр төп урынды биләй. Янғын хәүефһеҙлеге талаптарынан сығып, түшмәдәр янмай торған материалдан эшләнә, бинанан бер нисә сығыу юлы булдырыла. Цокольный ҡатының тәҙрәләре елпеүес һымаҡ таштар менән биҙәлгән. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләр бер төрлө, бейек, баш яғы көмбәҙләнеп тамамлана, бай ҡапҡастар, шулай уҡ елпеүес һымаҡ таштар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың тәҙрә ҡапҡастары ябай дүрткел формалы. Санкт-Петербург проспектына ҡараған Көньяҡ фасад киң лопатка менән бүленгән. Бина мөйөштәре юнылған таш менән көпләнгән. Фасадты кәрниздәр төрләндереп тора. Улар бинаның мөйөшөнән үҙәк өлөшөнә табан киртләсләнеп, фронтон менән тамамлана. Үрге паркка ҡараған Көнбайыш фасад шулай уҡ төҙөлгән, таҡта руст һәм фронтон менән айырылып тора.
Сергеевка (Миәкә районы)
Сергеевка (Сергеевка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 452089, ОКАТО коды — 80244828004.
Географик урыны
Д. Сергеевка берет свое начало с 1891 г., когда она состояла из 17 дворов. Тогда она называлась Новосергеевским поселком. В 1897 г. было 57 дворов 107.
Ауыл тарихы
Сергеевка ауылы тарихы 1891 йылдан башлана, 17 ихатанан торған ҡасаба булған. Ул ваҡытта Яңысергеевка тип аталып йөрөтөлгән. 1897 йылда 57 йорт булған.
Арутюнян Геворг Сагателович
Арутюнян Геворг Сагателович (шулай уҡ Жора Арутюнян) ( — ) совет һәм әрмән драматургы, яҙыусы, театр эшмәкәре һәм сценарист. Әрмән ССР-ының. дәүләт премияһы (1979), Әрмәнстан яҙыусылар Союзының Габриэль Сундукян исемендәге премияһы һәм «Артавазд» премияһы лауреаты. Әрмән ССР-ының. атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1975).
Башланғыс осор
Геворг Арутюнян Әрмән ССР-ында 1928 йылдың 7 сентябрендә тыуған. Башланғыс белем алғандан һуң Ереван медицина колледжына уҡырға инә. 1946 йылда колледжды уңышлы тамамлай. 1950 йылдан 1965 йылға тиклем төрлө медицина учреждениеларында эшләй, бер үк ваҡытта Ереван медицина институтында уҡый, уны 1962 йылда тамамлай. 1964 йылда СССР Әҙәбиәт фондының әрмән филиалы поликлиникаһының баш табибы була. Бер йылдан һуң ул медицина эшен бөтөнләй ташлай.
Ижади эшмәкәрлеге
1965 йылда Геворг Арутюнян СССР Әҙәбиәт Фондының әрмән филиалы директоры вазифаһына тәғәйенләнә, әлеге вазифаны ул 1995 йылға тиклем биләй. Арутюнян күп кенә комедиялар һәм пьесалар авторы булып тора, уларҙың бер өлөшө Әрмәнстанда ла, сит илдәрҙә лә ҡуйыла. Яҙыусының ижад емештәре бик күп төрлө телдәргә тәржемә ителгән. Әҙәбиәт өлкәһендәге ҡаҙаныштарын таныу билдәһе итеп, Әрмәнстан яҙыусылар Союзы комитеты составына ҡабул ителә. Бынан тыш, Геворг Арутюнян күп кенә билдәле пьесалар авторы, шулай уҡ бер нисә совет фильмы сценарисы була. Рәхмәт йөҙөнән Әрмәнстан Республикаһының «Габриэль Сундукян» исемендәге дәүләт премияһы һәм "Артавазд"театр премияһы менән бүләкләнә. Геворг Арутюнянға бер нисә баҫма һәм тикшеренеүҙәр арналған. Шуларҙың береһе-драматург Жирайр Ананяндың «Геворг Арутюнян» (Ереван, 1981) эше. Үҙе иҫән сағындағы тикшеренеү — «Юмор рыцаре» (Ереван, 1999) хеҙмәте, уны академик Севак Арзуманян яҙған.
Геворг Арутюнян2002 йылдың 10 ғинуарында вафат була.
Хәтер
Драматург үлгәндән һуң бер йыл үткәс, 2003 йылда, уның тыуыуына 75 йыл тулыу уңайынан Арутюняндың бығаса баҫылмаған әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға. 2005 йылда уның ҡыҙы Гаянэ Арутюнян тырышлығы менән «Килде, ғәжәпләндерҙе, китте» тигән антологияһы донъя күрә, унда уның тураһында билдәле замандаштарының хәтирәләре тупланған. 2006 йылда әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә фән кандидаты Вачаган Григоряндың "Геворг Арутюнян драматургияһы " тигән хеҙмәте баҫылып сыға Ахырҙа 2008 йылда Геворг Арутюняндың тыуыуына 80 йыл тулыу уңайынан, А. Паронян исемендәге музыкаль комедия театрында халыҡ артисы Ерванд Казанчян уның һуңғы пьесаһы «Шмо әфәнде һәм дуҫтары» буйынса спектакль ҡуя.
Көньяҡ Урал ҡурсаулығы
Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы  Башҡортостандың Белорет районында һәм өлөшләтә Силәбе өлкәһе территорияһында урынлашҡан. Дөйөм майҙаны 252,8 мең га.
Ул 1978 йылда ойошторолған. Төп маҡсаты - Көньяҡ Уралдың таулы тайга экосистемаларын һаҡлау.
Көньяҡ Уралдың иң бейек өлөштәре тап ошо ҡурсаулыҡ биләмәләренә тура килә.
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә бер нисә тау һырты бар: Машаҡ, Нәре, Күмерҙәк, Елмерҙәк, Ямантау. Оло Ямантау (1640 м) Көньяҡ Уралдың иң бейек нөктәһе булып тора.
Йылғалары — Оло Инйәр, Кесе Инйәр, Телмәй, Йүрүҙән.
Ҡурсаулыҡ биләмәһенә инеү сикләнгән. Быға Межгорье ҡалаһы янында урынлашыуы сәбәп булыуы бар.
Флора
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 698 төр юғары төҙөлөшлө үҫемлек, 226 төр мүк, 177 төр ылымыҡ, 169 төр лишайник, 121 төр бәшмәк асыҡланған.
Юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр эсенән 4 төрө көкөрт үләндәренә, 6-һы - ҡырҡбыуындарға, 23-ө — ҡаҙыяҡ һымаҡтарға, 6-һы - яланғас орлоҡлоларға һәм 600 төрө ябыҡ орлоҡлоларға ҡарай.
Юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр араһында 23 төр ағас, 36 төр ҡыуаҡлыҡ, 17 төр ваҡ ҡыуаҡлыҡ, 3 төр ярым ҡыуаҡлыҡ һәм 6 төр ярым ваҡ ҡыуаҡлыҡ бар.
Ҡурсаулыҡ флораһының 20 төрө Урал эндемиктарынан: Игошин һолоүләне, көньяҡ һолоүләне, Крылов ясколкаһы, пермь анемонаструмы, ирәмәл алтын тамыры, урал талы, урал соссюреяһы урал ҡолонғойроғы, ирәмәл тырнағуты, урал тырнағуты, манжетканың бер нисә төрө; ҡая эндемиктары: энәле ҡәнәфер, Гельм минуарцияһы, Крылов жабрицаһы, Талиев кейәү үләне, Клер астрагалы; киң япраҡлы урман эндемиктары - Литвинов сырмалсығы, урал цицербитаһы, татар сәсмәүбашы.
Ҡурсаулыҡта Рәсәйҙең "Ҡыҙыл китабы"на индерелгән - 12 төр, Башҡортостандың "Ҡыҙыл китабы"на индерелгән 66 төр үҫемлек яҡлау тапҡан.
Ҡурсаулыҡ биләмәһенең 89 процентын урман ҡаплаған. Төп ағастар булып дүрт төр ылыҫлы үҫемлек (аҡ шыршы, себер шыршыһы) һәм ун төр япраҡлы ағас тора. Ылыҫлылар урмандың 32 процент өлөшөн ала. 8,4 проценты ҡарағай урмандарына тура килә.
Урмандарҙың яртыһынан күберәк майҙанын ваҡ япраҡлы ҡайын һәм уҫаҡ биләй (34 процентында ҡайын һәм 20 процентында уҫаҡ өҫтөнлөк итә).
Фауна
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 260 төр умыртҡалы хайуан, шул иҫәптән 50 төр имеҙеүсе, 189 төр ҡош, 5 төр һөйрәлеүсе, 5 төр ер-һыу хайуаны, 20 төр балыҡ тереклек итә. Улар араһында ике төр ситтән килтерелеп таралып киткән (акклиматизацияланған) америка шәшкеһе менән ондатра бар.
Ҡурсаулыҡ өсөн ғәҙәти төрҙәр булып мышы, бүре, һоро айыу, ҡуян, ҡондоҙ, илек һәм ҡабан һанала.
Һеләүһен, йылҡы ҡомағы, көҙән, әлгәнйәк әҙ һанлылар иҫәбендә.
Ваны-Я
Ваны-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әнжәләй
Әнжәләй (Анжелы) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Этимологияһы
Башҡорт телендә Йәләй, Жәләй исеме бар (мәҫәлән, Мәжитов Хөсәйен Йәләй улы. Күрәһең, заманында ул Әнйәләй — Әнжәләй вариантында ла булған. Силәбе башҡорттарының һөйләшендә Йәләй — Жәләй рәүешендә лә ҡулланылыуы билдәле.
Географияһы
Әнжәләй Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағыСинара күлдәре төркөмөнә ингән һыу ятҡылығы.
Географик координаттары: киңлеге — 56°8′56.41″N (56.149004), оҙонлоғо — 60°56′7.23″E (60.935342).
Ярындағы тораҡ пункттар: көньяғында — Клеопино, төньяғында Григорьевка ауылдары.
Иң яҡын һыу ятҡылыҡтары: Оло Ям, Кесе Ям, Травяное, Ҡарағош, Сиркәшкүл күлдәре һәм Щербаковка йылғаһы.
Ярымтигеҙлек һыҙатында, Урал аръяғы пенепленында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Күл төҙөк тиерлек түңәрәк һыҙатлы. Урманлы далала урынлашҡан. Ныҡ һаҙлыҡлы.
Төбө ҡомло, ылымыҡ менән ҡапланған
Булат Ишемғол
Булат Ишемғол (Ғабдрахман Закир улы Ғабдрахманов; 16 февраль 1900 йыл — 10 июль 1938 йыл) — комсомол, партия һәм матбуғат эшмәкәре, яҙыусы һәм журналист. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. I Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Ғабдрахман Закир улы Ғабдрахманов (псевдонимы Булат Ишемғол) 1900 йылдың 16 февралендә Ырымбур губернаһы (хәҙер Башҡортостандың Ейәнсура районы)Яңы Себенле ауылында тыуған.
Ауыл мәҙрәсәһендә уҡый. 2016 йылдан алып «Ғәлиә» мәҙрәсәһе янындағы әҙерлек курсында уҡый. Бөйөк Октябрь революцияһына тиклем мөғәллим булып эшләй.
1918—1919 йылдарҙа Граждандар һуғышы фронттарында ҡыҙылдар яғында һуғыша.
1919 йылдан алып Юрматы һәм Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантондарының хәрби комиссариаты сәйәси бүлегенең начальнигы була; 1921 йылдан — Өфөлә һәм Стәрлетамаҡта ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының сәйәси-ағартыу бүлеге мөдире, 1924 йылдан — РКП(б)-ның Башҡорт өлкә комитеты матбуғат секторы инструкторы, һуңынан — мөдире, 1925 йылдан 1929 йылға тиклем — Башҡорт китап нәшриәте директоры.
«Йәш юҡсыл» (хәҙер «Йәшлек») йәшлек гәзитен ойоштороусыларҙың береһе.
1930-сы йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Яҙыусылар союзы идаралығы рәйесенең урынбаҫары, «Октябрь» («Ағиҙел»), «Дәһри» («Атеист») журналдарының мөхәррире.
«Башҡорт милләтсеһе» булараҡ репрессиялана. 1938 йылдың 11 ғинуарында ҡулға алына. РСФСР Енәйәт Кодексының 58-10, 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнә һәм атып үлтереүгә хөкөм ителә. Хөкөм 1938 йылдың 10 июлендә үтәлә. 1956 йылда аҡлана.
Булат Ишемғолдоң өс ҡыҙы була: Аврора, Карина, Клара. Клара Булат ҡыҙы Францияла йәшәй.
Ижади эшмәкәрлеге
1916 йылда яҙа башлай. Тәүге шиғырҙарын «Ҡармаҡ», «Шура» журналдарында баҫтыра. «Пионер йырҙары» (1925), «Комсомол йырҙары» (1926), «Ватан» (1937) шиғырҙар, «Ҡан» (1928), «Ҡара ҡош»(1935) хикәйәләр йыйынтыҡтары авторы. Дингә ҡаршы памфлеттар, фельетондар, хикәйәләр һәм пародиялар яҙа («Сабир мулланың теге донъянан хаты» (1935), «Оятһыҙ көлөү» (1930).
Сафар (Миәкә районы)
Сафар (Сафарово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 288 кеше. Почта индексы — 452098, ОКАТО коды — 80244820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Сафар ( халыҡ телендә Ҫапар) ауылы Йәнәби‑Урсай ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа 35 саҡрым һәм Аксёнов тимер юл станцияһына көньяҡ‑көнбайышҡа табан 59 саҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға Нуғай даруғаһы Күл-Иле- Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. 1770 йылдан алып билдәле. Тәүге төпләнеүсе Сафар Тәмәев исеме менәнн аталған. Сафар Тәмәев 1750 йылдың 10-11 июль килешеүе буйынса Тауҡай-Гәйнә ауылына Ғәйнә улусы башҡорттарынан 30 ғаиләне керҙәшлеккә индереүҙә ҡатнашыуы билдәле. 1795 йылда 12 йортта 57 кеше йәшәгән, 1865 йылда 62 йортта — 211 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менәнн шөғөлләнгән. 1906 йылда мәсет, 2 бакалея кибете теркәлгән.
Тарихи документтар буйынса,Сафарҙа йәшәүселәр:Ҡолтай Сафаров, тархан Ҡарағол Дайоров,Ҡолтайҙың улы-Бәҙрән Ҡолтаев, Ишәли Күскилдин 1770,1786, 1793 йылдарҙа ер килешеүҙәрендә ҡатнашалар. Ауылдың хужалыҡ итеү мөмкинлектәре түбәндәге мәғлүмәттәр менән ҡылыҡһырлана: 1843 йылда 297 кешегә 40 бот ужым,712 бот ярауай ашлыҡ сәселә, 1917 йылда 85 йортҡа 635 дисәтинә һөрөнтө ер тура килә, шул иҫәптән,17 хужалыҡтың 4, 22 хужалыҡтың 10 дисәтинәгә тиклем,10 хужалыҡтың 15-кә, 13 хужалыҡтың 15 дисәтинәнән күберәк һөрөнтө ере булған.5 проценттан ашыу йорт — 23 — игенселек менән шөғөлләнмәгән. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Ауылдағы аралар
Ауылда «ара» түгел, ә «нәҫел» тигән һүҙ күберәк ҡулланыла.Ҡан- ҡәрҙәшлекте аңлатҡан был төшөнсәгә ҙур иғтибар бирә ауыл халҡы. Дүрт төрлө нәҫел атамаһы һаҡлай ауыл тарихы :ҡараҡайҙар, шомолар, сыуаш һәм ҡалмаҡ нәҫелдәре.Ҡараҡайҙар нәҫеленән булған Солтанғужин Шәйәхмәт Әхмәтвәли улы ғүмерен мәғарифҡа арнаны, мәктәп директоры булды.Ҡалмаҡтар — ауылда иң ҙур нәҫел. Улар үҙҙәрен, хатта, «ҡомалаҡтар» тип атарға яраталар. Маҡтанырға яйы сыҡҡанда, беҙ бит- ҡомалаҡ, тип өҫтәп ҡуялар.(Ҡомалаҡтың ҡабарыуы-маҡтансыҡ булыу мәғәнәһендә).Шомолар-Әхмәҙуллиндар.Ә сыуаш нәҫеленең тарихы былай: яҙ көнө һөрөлгән баҫыу өҫтәндәге бер ыҙандан яңы тыуған бала табып алып ҡайталар. Йүргәктең төрөлөшө буйынса, уның сыуаш балаһы булыуын асыҡлайҙар. Бала малай кеше була. Уны башҡорт ғаиләһе ҡарап үҫтерә, өйләнә, балалар үҫтерә.Сыуаш нәҫеле шулай тарала. Ауылда ҡан-ҡәрҙәшлекте, белеү,туғанлыҡ ептәрен нығытыу маҡсатынан 2017 йылда, архив материалдарына таянып, Абайҙуллиндар,Абдуловтар, Лотфуллиндар,Байтуриндар, Әхмәҙуллиндар, Афзалетдиновтар (төҙөүсеһе-Абдулова Фәйрүзә Арыҫлан ҡыҙы), Әхмәтшиндар (төҙөүсеһе-архив хеҙмәткәрҙәре)һәм Шәйгәрҙановтар (өлкән быуын кешеләре һөйләүе буйынса) шәжәрәләр төҙөнө, шәжәрә байрамы үткәрҙе.
Ер-һыу атамалары
Исемдәре:
Урман исемдәре
Мәсет урманы
Йомро уҫаҡлыҡ
Имәнлек
Ҡайынлыҡ
Кашап ҡулы
Илҡасҡан ҡулы
Ҡыҙбикә ҡулы
Бурһыҡ өңө
Тимеркәй
Һуйырлы сағыл
Антал Регули
Антал Регули (Reguly Antal) (11 июль 1819 йыл, Зирц, Секешфехервар округы — 23 август 1858 йыл, Будапешт) — Венгрияла фин-уғыр халыҡтары тарихын, этнографияһын, телдәрен тикшереүсе, лингвист. Тәүге сыуаш-венгр, венгр-манси һүҙлеген төҙөүсе, карел халыҡ эпосы Калеваланы венгр теленә тәржемә итеүсе.
Сафар (Миәкә районы)
Урман исемдәре
Кинйәбай беләге
Сирмеш ҡыуағы
Антал Регули
Венгр тарихы менән ҡыҙыҡһыныуы
Адвокат атаһының теләге буйынса Антал Венгрия короле университетында (Будапешт университеты) хоҡуҡ факультетында уҡый. Юриспруденция уны бик мауыҡтырмай, ул күберәк география, тарих, лингвистика менән ҡыҙыҡһына башлай. Бигерәк тә уны венгр халҡының сығышы борсой- ни өсөн венгрҙар яҡын тирәләге илдәр халыҡтарының теленә оҡшамаған телдә һөйләшә, халыҡтың психологияһы, менталитеты ла нисектер үҙенсәлекле, яҡындағы Европа илдәренең береһенекенә оҡшамаған.
Студент Антал Регули 1839 йылда Швецияла фенноман Адольф Арвидссон менән таныша. Фенномандар Швецияла финдарҙың фин теленә кире әйләнеп ҡайтыуҙарын ҡайғырта, фин халыҡтарының милли үҙаңын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.
Сафар (Миәкә районы)
Урман исемдәре
Балағас ҡулы
Антал Регули
Венгр тарихы менән ҡыҙыҡһыныуы
1843 йылда Уралда фин ғалимы Матиас Кастрен булып ҡайта, ул фин-уғыр халыҡтарының боронғо Ватаны Урал булырға тейеш тигән һығымтаға килә. Уның маршруты Поляр Уралдан Обдорск яғына, шунан ары — Төмәндән Верхотурье аша Екатеринбургҡа бара, һуңынан кире Петербургҡа әйләнеп ҡайта.
1841 йылда Антал Регули Санкт-Петербургҡа Рәсәйҙә венгрҙарҙың фин халыҡтарының берәйһе менән ҡәрҙәшлек эҙҙәрен табыу ниәте менән килә. Фин һәм саам телдәрен өйрәнгәндән һуң, ул фин һәм Лапландия саамдарының теленең оҡшашлығына, шулай уҡ уларҙың венгр теленә яҡынлығына бик ныҡ аптырай. Венгр теле фин халыҡтары теленә яҡын, ләкин венгр теленең был телдәр араһындағы урынын табырға кәрәк була. Регули венгрҙарға яҡын халыҡты Рәсәйҙең көнсығыш яғында, Уралда, Урал артында эҙләргә кәрәк икәнен аңлай. Бының өсөн күп кенә аҡса кәрәк була, Венгрия фәндәр академияһы уға 200 форинт (200 алтын һум) аҡса бирә.
Сафар (Миәкә районы)
Урман исемдәре
Уҫаҡлыҡ
Антал Регули
Төньяҡ Уралға экспедиция
1843 йылда Уралда урындағы властарҙан рөхсәт алып ул Сосьва йылғаһы буйлап, төньяҡҡа китә, Всеволодо-Благодатское ауылы янында манси халҡы араһында өс ай йәшәй, манси телен өйрәнә. 1843 йылдың ноябрь айынан 1845 йылғаса Урал буйлап, Пермь янындағы Соликамск ҡалаһынан Төньяҡ Боҙло океанғаса һәм кирегә сәйәхәт ҡыла, этнография һәм лингвистика буйынса материалдарҙы мари, эрзя, манси һәм хант халыҡтары араһында эҙләй. Антал Регули тәүге булып венгр, хант һәм манси телдәренең туғанлығын дәлилләй. Шунан Верхотурье аша көньяҡҡа, Эрбет, Тура, Тавда аша Тобольск ҡалаһына килә. Был губерна үҙәгендә 10 көн тороп, властарҙан Урал буйлап ары сәйәхәт итергә рөхсәт алып, Регули 15 марта 1844 йылдың 15 мартында Иртыш һәм Конда йылғалары буйлап, Пелым ауылына килә. Июнь айында Пелым йылғаһының үрге ағымына тиклем етеп, Тапсуй йылғаһына, унан һуң Төньяҡ Сосьва йылғаһына күсә. 11 августа Регули Щекурьинский ауылына барып етә. Бында йәшәгән мансиҙар ляпин диалектында һөйләшә, Регули уны өйрәнә башлай. Щекурьинскийҙан Регули Поляр Урал алдына китә, 26 сентябрҙә Төньяҡ түңәрәкте үтеп, 40 өйҙән торған Обдорск (Салехард) ауылына килеп етә. Туңған Обь йылғаһы буйлап, Регули боландарҙа төньяҡҡа китә. 1844 йылдың 21 октябрендә Карский диңгеҙе ярына бирып етә. Был уның сәйәхетендәге иң төньяҡ нөктә була (сөнки 69,5 градус).
Унан һуң Уса йылғаһы буйындағы коми (зырян) халҡы менән таныша. Ары Урал тауҙарындағы Лаготин тау юлы аша Войкар йылғаһына, Обь буйлап Мужи ауылы аша Тобольск губернаһы өйәҙ ҡалаһы Березовоға (1593 йылда нигеҙләнгән) етә. Был яҡтарҙа Төньяҡ Сосьва йылғаһы буйында йәшәгән мансиҙар менән таныша, Яңы йылды, ҡышты ошонда үткәрә, көндәлектәрен тәртипкә килтерә.
Сафар (Миәкә районы)
Урман исемдәре
Үткәүел
Ялан исемдәре
Иген бүләге
Антал Регули
Төньяҡ Уралға экспедиция
Үҙе булған ерҙәрҙә Регули манси һәм хант халыҡтары тураһында ҡиммәтле материалдар йыя. Ул яҙып алған әкиәттәр, йырҙар төньяҡ халыҡтарының үҙенсәлекле эске рухи донъяһы тураһында һөйләй. Кеше бик һирәк йөрөгән яҡтарҙа Регули схема- карталар төҙөй, был яҡтарҙағы тау, йылғалар, ауылдар исемдәрен яҙып ҡуя.
Сафар (Миәкә районы)
Ялан исемдәре
Поселка
Антал Регули
Төньяҡ Уралға экспедиция
Регулиның Урал һәм Урал арты буйлап үткән юлы бик ауыр һәм ҡатмарлы була. Ул йор йылғалар буйлап, кәмәлә, тауҙарҙа атта, боланда, нарта саналарында, йәйәү бик күп ара үтә. Уны манси, хант йәки ненец кешеләре оҙатып йөрөй. Тикшеренеүсе ябай кешеләрҙең уй-хисен аңлай, уларҙың рухи ҡиммәттәрен юғары баһалай. Ул заманда «ҡырағай» тип йөрөгән халыҡтар күңелендә Регули фекеренсә, юғары хистәргә урын бар, улар башҡаларҙы йәлләй белә һәм кешегә ярҙам итергә лә һәр саҡ әҙер торалар. Березовтан Регули Венгрия фәндәр академияһына һәм Петербургҡа хаттар ебәрә. К. Е. Бэрға ул манси теле венгр теленә һис шикһеҙ иң яҡын тел икәнен яҙа.
Сафар (Миәкә районы)
Ялан исемдәре
Йәшелкүл башы
Антал Регули
Төньяҡ Уралға экспедиция
Березовта ғалим ауырый башлай, 1845 йылдың мартында боландарҙа, аттарҙа алыҫ араны үтеп, Екатеринбургҡа килеп етә, шунан 1845 йылдың 12 мартында Пермгә килә.
Төньяҡ Урал картаһын төҙөү
Сафар (Миәкә районы)
Ялан исемдәре
Мишә ҡарт яланы
Ураҙбикә ҡойоһо
Антал Регули
Төньяҡ Уралға экспедиция
1846 йылдың 25 авгусында Регули Петербургҡа барып етә. 1845 йылда булдырылған Рус география йәмғиәте үҙ отчетында венгр Антал фәнни экспедициянан ҡайтты, тип яҙа:
Сафар (Миәкә районы)
Ялан исемдәре
Дирән (Тәрән) соҡор
Ҡыҙылъяр
Антал Регули
Төньяҡ Уралға экспедиция
География йәмғиәте Регулиға Төньяҡ Урал картаһын әҙерләргә тәҡдим яһай, сөнки ул ваҡытта Э. К. Гофман етәкселегендә Уралға экспедиция әҙерләнеп ятҡан була. Антал Регули сәйәхттән ҡайтҡас, Петербургта шул эш менән шөғөлләнә.
Сафар (Миәкә районы)
Ялан исемдәре
Йүкәле ҡабаҡ
Умарталыҡ
Антал Регули
Регули төҙөгән Төньяҡ Урал картаһы
Буласаҡ карта эскизын Регули үҙ юлы маршруты буйлап төҙөй, ул үҙ күҙәтеүҙәренә һәм урындағы халыҡ биргән мәғлүмәттәргә таяна. Академик П. И. Кеппенгә 1847 йылдың 21 ғинуарында ул:
«''Карта моя, будучи составлена для этнографических целей, не должна быть рассматриваема с одной только географической точки зрения. Для интересов этнографа нет необходимости, чтобы в географическом начертании страны соблюдена была строгая математическая точность… Я старался… составить полную картину главнейших географических условий страны… показать главные направления и повороты рек и возвышенностей, обусловливающих общую физиономию страны''», - тип яҙа (Перевод письма венгерского путешественника г-на Регули к члену Русского географического общества академику П. И. Кеппену от 21 января 1847 г./Зап. Русск. геогр. об-ва.— Кн. III —СПб., 1849.—С. 160).
Регулиҙың картаһы геодезия нигеҙе булмағанлыҡтан бик теүәл тип әйтеп булмай, ләкин ул Урал тауҙарының төнъяғын быға тиклем төҙөлгән карталарға ҡарағанда теүәлерәк, дөрөҫөрәк тасуирлай. Был картаның төп әһәмиәте — география объекттарының манси атамалары һаҡланыуҙа, уларҙың күбеһе, бигерәк тә тауҙар атамалары, беҙҙең көнгәсә килеп еткән.
Сафар (Миәкә районы)
Ялан исемдәре
Дипҫән
Ҡыҫыҡ буйы
Антал Регули
Регули төҙөгән Төньяҡ Урал картаһы
«Что касается до имен и названий мест, — тип яҙа Регули бер хатында, — то они обозначены со всею полнотой там, где живут вогулы».
Карта топонимика буйынса бай материал бирә, тикшеренеүсе үҙе әйткәнсә, «нет ни одной деревушки, ни одной вогульской жилой лачуги, которая не была бы показана на карте» (Перевод письма…— С. 162. 1983 йылда Регулиның хаттары нәшер ителә). Регули картаһы бығаса бер кем эшләмәгән этнография һәм география буйынса мәғлүмәт биреүсе карта була, уның исеме үк шуны әйтеп тора: «Этнографическо-географическая карта области Северного Урала, составленная Анталом Регули во время путешествия в 1844 и 1845 годах. СПб., 1846». Унда тәү башлап төньяҡ Уралдың ерле (иҫке исемдәре) вогул, остяк, самоед һәм зырян халыҡтарының биләп торған ерҙәре теүәл итеп күрһәтелгән.
Сафар (Миәкә районы)
Тау,ҡалҡыулыҡтар исемдәре
Тыныслыҡ тауы
Антал Регули
Регули төҙөгән Төньяҡ Урал картаһы
Венгр ғалимы картала Урал һырты аша үткән бар боронғо төп юлдарҙы (Елецк, Щугор, Вишера һәм башҡа) күрһәткән.
Сафар (Миәкә районы)
Тау,ҡалҡыулыҡтар исемдәре
Ғирфан тауы
Антал Регули
Регули төҙөгән Төньяҡ Урал картаһы
Ер эшкәртеүҙең иң төньяҡ сиге итеп Регули үҙе йөрөгән саҡта ер эшкәртеү булған, йә иһә уға тиклем ер эшкәртеү булған ерҙәрҙе күрһәтә. Ул сик Урал һыртының көнбайышында 65°— 65°30', 64° с. ш. үткән, Урал артында Лозьва йылғаһындағы Першин юрт янынан үткән. Регули Пелым менән Конда йылғалары тирәһендә ер эшкәртеп ҡарау уңышһыҙ булғаны тураһында яҙа.
Совет власы осоронда ер эшкәртеү хатта Нарьян-Мар, Воркута, Салехард яҡтарына хәтле барып етә.
Сафар (Миәкә районы)
Тау,ҡалҡыулыҡтар исемдәре
Өстаған
Антал Регули
Регули төҙөгән Төньяҡ Урал картаһы
Регули үҙе төҙөгән картаны Рус география йәмғиәтенең тәүге ултырыштарының береһендә күрһәтә. Уға бик юғары баһа бирелә. Оҙаҡламай Төньяҡ Уралға киткән экспедиция етәксеһе 3. К. Гофман:
«''Чтобы увеличить столь очевидно важную пользу этой карты, г. генерал-квартирмейстер Берг приказал тотчас ее налитографировать, так что не только каждый член экспедиции получил по экземпляру для собственного употребления, но можно было на всякий случай разослать их по тамошним местам''», - тип яҙа. Регули Венгрияға был экспедициянан бик күп көнкүреш һәм табыныу әйберҙәрен алып ҡайта, улар 1847 йылда Венгрия фәндәр академияһының этнография күргәҙәмәһендә күрһәтелә.
Сафар (Миәкә районы)
Тау,ҡалҡыулыҡтар исемдәре
Зуев мороно
Антал Регули
Ғүмеренең һуңғы йылдары
1849 йылда Регули Будапештта университет китапханаһы һәм кафедра етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1850 йылда Венгрия фәндәр академияһы уны ағза итеп һайлай.
Уралдан алып ҡайтҡан материалды Регули ғүмеренең һуңғы көндәренсә өйрәнә. Ул үҙенең «Вогульская страна и ее обитатели» тигән төп хеҙмәтен яҙа, ләкин был эште теүәлләп өлгөрмәй. Был китапты дуҫтары Р. Хунфальви менән Ф. Торенц ғалимдың вафатынан һуң баҫтырырға әҙерләп, нәшриәткә тапшыра. Китап Будапешта 1864 йылда сыға. Был китап Венгрияла фин-уғыр халыҡтарын өйрәнеүсе ғалимдарҙың төп китаптарының береһенә әйләнә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, рус теленә ул тәржемә ителмәгән (Hunfalvy P. Reguli Antal Haguomayai, Vogul fold es nep.— Pest, 1864).
Сафар (Миәкә районы)
Тау,ҡалҡыулыҡтар исемдәре
Дегермән (Тирмән) сағылы
Антал Регули
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Төньяҡ Уралға сәйәхәт ғалимдың һаулығын ҡаҡшата, 1858 йылдың 23 авгусында Антал Регули вафат була.
Регулиның ҡайһы бер материалдары әле булһа өйрәнелмәгән килеш ҡала. Ғалимдың көндәлектәре белгестәр өсөн бигерәк тә ҡыҙыҡлы. Был материалдар Венгрия фәндәр академияһының ҡулъяҙмалар фондында һаҡлана. 1898 йылда Антал Регули экспедицияһы маршруты икенсе венгр этнографы һәм лингвисы Йожеф Папаи тарафынан ҡабатлана.
Сафар (Миәкә районы)
Тау,ҡалҡыулыҡтар исемдәре
Рәпи ҡулы Сауҡалыҡ
Кәзә ҡулы
Ғусман тауы
Кәртә ҡулы
Ҡымыҙлыҡ соҡоро
Һуһарлы сағыл (Халыҡ телендә-Ҫыуырлы сағыл)
Баҡса соҡоро
Туғай исемдәре
Оло туғай
Еләкле аҡлан
Йомро туғай
Маръя баҡсаһы
Мулла төбәге
Асы
Сәгер
Айырым төбәк (Айыртыва- халыҡ телендә)
Юл исемдәре
Ҡорған юлы
Ҡырын юл
Ҡабаҡ буйы юлы
Йылға
Көрмәҙе йылғаһы
Дим йылғаһы кисеүҙәре
Тәкә башы кисеүе
Ҡарама кисеүе
Ғирфан кисеүе
Яҡшембәт кисеүе
Һыу инеү урындары
Ташлыҡ
Шарламаҡ
Ҡолаҡлыҡ
Ярлау
Шишмәләр
Таһир шишмәһе
Үр шишмәһе
Даишма башы
Әбдрәхим (исем)
Әбдрәхим — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Әбдрәхим исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән әбд+рәхим, рәхимле, мәрхәмәтле мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы (1891 йыл — ?) — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Темәс ауылында тыуған. Атаһы Рәхмәтулла Мәһәҙиев 1916 йылда Ырымбурҙа сыҡҡан Ғабдулла Сәиди тураһында китаптың авторы булараҡ билдәле.
Әбдрәхим Әбдекәев (1780 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Фамилиялар
Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы (10 ғинуар 1961 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре, 2001—2009 йылдарҙа Стәрлетамаҡ йөк автотранспорт предприятиеһы директоры, 2009—2010 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хәкимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының почётлы автотранспортсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Тәүәкән ауылы ауылында тыуған.
Әбдрәхимов Рәиф Рамаҙан улы — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары.
Әбрәхимов Юнир Рәхим улы (1 март 1942 йыл — 29 март 1970 йыл) — инженер‑технолог, техник фәндәр докторы (1994), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы мәғариф тармағы хеҙмәткәре (2017), Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Тәүәкән ауылында тыуған.
Әбдрәхимов Марат Сулпан улы (29 март 1970 йыл) — Рәсәй театр һәм кино актеры, Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура  районы Иҫәнғол ауылында тыуған.
Топонимдар
Әбдрәхим (рус. Абдрахимово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл.
СССР Яҙыусылар союзы
Советтар Союзының Яҙыусылар берләшмәһе (Союз писателей СССР) — СССР профессиональ яҙыусылар ойошмаһы.
1934 йылда СССР яҙыусыларының беренсе йыйылышында ойошторола.
Яҙыусылар берләшмәһенең ғәмәлдәге маҡсаты — әҙәбиәттә партия контролен тотоу. Профессиональ яҙыусыға берлеккә кереү мәжбүри булған, ә берлектән сығыу иһә карьераны бөтөрөүгә китергән.
СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң Берлек күп кенә башҡа ойошмаларға бүленә.
Етәкселәр
thumb|[[Иосиф Сталин һәм Максим Горький һөйләшеүе]] Берләшмәһенең беренсе етәксеһе (1934—1936) Максим Горький була.
Унан һуң был вазифаны түбәндәгеләр биләй:
Черемшанка (Барсук ҡушылдығы)
Черемшанка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барсук йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Штёссен
Штёссен (Stößen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 961 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Черемшанка (Барсук ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болан (Бәләбәй районы)
Болан (Булановка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 409 кеше. Почта индексы — 452030, ОКАТО коды — 80209843002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сөннәт (мәғәнәләр)
Сөннәт (фар. سنت сөннәт, ғәр. سنة‎ сүннәһ) — башҡорт телендә бер нисә мәғәнәгә эйә.
Башҡорттарҙа сөннәтсе — баба
Башҡорттарҙа сөннәткә ултыртыусы кешене сөннәтсе йәки баба тип атайҙар. Ул хатта мификлаштырылған образға әүерелгән, ул сөннәтләгәндә махсус йолалар үтәгән, доғалар уҡыған. Баба килеү балалар өсөн ҡурҡыныс ваҡиға булып ҡабул ителгән. Ауылға Баба килһә малайҙар йәшенеп бөтә торғайны (М. Мансурова). Бапаҡ һүҙе лә ошо образдан килеп сыҡҡан.
Урыҫтарҙа Бабай менән ҡурҡытыу бар.
Ғәлиулла (исем)
Ғәлиулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа телдәрҙә лә ҡулланыла.
Этимологияһы
Ғәлиулла исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, алланың бө­йөклөгө тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Вәлиев Ғәлиулла Ғәлимулла улы (1900 йыл — 19 декабрь 1978 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙыл Йондоҙ, III дәрәжә Дан ордены кавалеры.
Сабитов Ғәлиулла Зәйнулла улы (1904 йыл — 7 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҡылыссыһы, ҡыҙылармеец.
Фамилияла
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы (26 декабрь 1929 йыл — 28 март 2016 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1962—2004 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Газ сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының (Газпром ВНИИГАЗ) яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977 йылдан — институт директорының беренсе урынбаҫары, 1994 йылдан — «Газ транспорты» бүлеге директоры. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1974). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1977), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1974). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1974).
Ғәлиуллина Ғәлимә Садиҡ ҡыҙы (31 ғинуар 1953 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1992), профессор (1997).
Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы (22 июнь 1907 йыл — 1944 йыл), шағир. Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғәлиуллин Фәтхулла Абдулхалиҡ улы (1901 йыл- сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой.
Ауылдар
> Ғәлиулла (Галиуллинка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
Хөббулла үҙәге
Хөббулла үҙәге (Хуббулла-Узэк) — Ырымбур өлкәһенең көнсығышындағы Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһы ситендәге Ҡыуандыҡ йылғаһы үҙәне.
Географияһы
Ҡыуандыҡ ҡалаһы Һаҡмар йылғаһының һул яҡ яр буйында, Ырымбур ҡалаһынан 194 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ырымбур төбәге топонимдары белгесе Сергей Михайлович Стрельников аңлатманы яҙып алған ваҡытта үҙәк ҡаланың ситендә, Гребенников урамының йоп һанлы йорттары торған яҡта ҡалған булған. Бында саф һыулы шишмә булғанлыҡтан урындағы халыҡ бик теләп йөрөгән.
Тарихы
Был үҙәк әүәле Мәмбәтәй ауылы биләмәһендә булған. Ауыл 1795 йылда ҙур булмаған Ҡыуандыҡ йылғаһы буйында Үҫәргән ырыуы аҫаба башҡорттары нигеҙ һалған булған. Административ йәһәттән Орск өйәҙенә ҡараған. 1915 йылда Мәмбәтәй ауылы йәмәғәте ерҙәре тартып алынып, файҙаланыуҙан алынған майҙанда йылға исеменән алынған Ҡыуандыҡ станцияһы төҙөлә. Тап ул бөгөнгө Ҡыуандыҡтың нигеҙен тәшкил итә
Этимологияһы
Хәҙер инде Ҡыуандыҡ ҡалаһы эсендә ҡалған биҫтәләге үҙәндең Хөббулла үҙәне тип аталғанын ҡасандыр Мәмбәтәй ауылында йәшәгән кешеләрҙең тоҡомдары ғына хәтерләй. Топоним Хөббулла тигән андронимдан килеп сыҡҡан. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников был топонимды яҙып алып өлгөргән һәм үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән иткән. Урыҫтар уны Черников фамилияһынан килеп сыҡҡан Черников дол тигән атама менән йөрөткән.
Энтони Маглица
Иртә йылдары
Энтони «Тони» Маглица Нью-Йоркта (АҠШ) тыуған, әммә Хорватия яр буйындағы Зларин утрауында үҫә. Американ бөйөк депрессияһы ваҡытында уның ғаиләһе тыуған яғына — Хорватияға — ҡайта. Икенсе донъя һуғышы илгә ҙур зыян килтереүе арҡаһында Маглица 1950 йылда Ҡушма Штаттарына ҡайта һәм Онтарио ҡалаһында йәшәй башлай (Калифорния штаты). Ул шул уҡ ваҡытта инглиз телендә һөйләшә ала һәм машинист булып эшкә урынлаша. Эш урынында ул етәкселәренең береһе гидравлик деталдәрҙе эшкәртеү буйынса өҫтәмә бизнес менән шөғөлләнеүе тураһында ишетеп ҡала. Осраҡлы рәүештә тиерлек Тони шулай уҡметалл эшкәртеү токарь станогын АҠШ-тың 1000 долларына һатыу тәҡдиме тураһында белеп ҡала һәм ул һатыусыны уға станокты 125 АҠШ долларына тәүге иғәнә итеп һатырға күндерә, артабан ҡалған аҡсаны Маглица ай һайын түләп барырға вәғәҙә итә.
Ошондай рәүештә башланып киткән бизнес яйлап машиналар һәм ҡорамалдар һатыу буйынса шәхсән магазинға әүерелә, 1974 йылда әлеге магазин «Mag Instrument Inc» корпорацияһы тип үҙгәртелә. Ошо ваҡытта ул үҙенең машина магазинын биҙәү өсөн ялланған Клэр Халас менән таныша, артабан Клэр уның тормоштағы һәм бизнестағы партнеры булып китә.Улар бер ваҡытта ла законлы никахта тормаһалар ҙа, Клэр уның менән бергә йәшәй, уның фамилияһын ала. Клэрҙың өс балаһы була: ике улы, Стивен һәм Кристофер, һәм Джеки ҡыҙы. Джеки Тони Маглицаны үгәй атай тип һанай.
Һыуһарыш
Һыуһарыш (Сухарыш) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Энтони Маглица
Ғаилә эштәре
«Mag Instrument Inc» корпорацияһы етештергән Maglite фонарҙар популярлыҡ яулағас, компания ҙурая һәм ғаилә бизнесына әйләнә: фирма эштрә менән президенты булараҡ Тони идара итә, Клэр маркетинг, персонал һәм һатып алыу бүлектәрендә эшләй, ә улдары Стивен һәм Кристофер Халас компанияла вице-президент һәм тикшеренеүҙәр һәм үҫеш буйынса вазифаларҙы биләй.
Һыуһарыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Энтони Маглица
Ғаилә эштәре
1992 йылда компанияла «көтөлмәгән хәл» була — Клэр, Тони үҙенән һуң компанияны алдағы никахтан булған балаларына ҡалдырырға йыйынғанын, белеп ҡала. Тап ошо «аяуһыҙ ғаилә һуғышының» башы була, һуғыш ун йыл дауамында бара һәм Клэр һәм уның улдары компанияны ташлап сығып китеүҙәре менән тамамлана, ә Клэр үҙе Тониға ҡаршы 200 миллион долларға дәғүә белдереп, судҡа бирә. 1997 йылда Клэрҙың улдары үҙҙәре фонарҙар етештереү буйынса Inc Bison Sportslights шәхси компанияһын ойошторалар.
Һыуһарыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Энтони Маглица
Суд дәғүәләре
1992 йылда, Тониның уға ҡарата пландары тураһында мәғлүм булғас, Клэр судҡа мөрәжәғәт итә: зыянды ҡаплау өсөн компенсация барыһы 200 миллион АҠШ долларын тәшкил итә. Процесс присяжныйҙар суды аша бара, ә суд тикшереүен TV Court (бөгөн — truTV) күрһәтә һәм канал юғары рейтингтарға өлгәшә. Тыңлауҙар йомғаҡтары буйынса, 1994 йылдың яҙында Клэр 84 миллион АҠШ долларын алыуға ирешә.
Әлеге ҡарар Калифорния апелляцион судына ҡабаттан ҡарауға бирелә һәм 1998 йылда алдағы ҡарар юҡҡа сығарыла һәм эш судҡа кире ҡайтара. Эште судҡа ҡайтарғандан һуң Клэр 2000 йылда Mag Instrument Inc. менән уға 29 миллион долларҙы түләү буйынса килешеү төҙөй.
Bison Sportslights Inc
Клэрҙың улдары, Стивен һәм Кристофер Халас Тони Маглица менән «ҡатмарлы мөнәсәбәттәр» арҡаһында Mag Instrument -тан үҙ вазифаларын бушатып китергә мәжбүр була. 1997 йылда ағалы-ҡустылылар Денвер ҡалаһында (Колорадо штаты) Bison Sportslights-ты булдыралар: улар фонарҙарҙа «ҡара тап» (яҡтылыҡ табының үҙәгендәге яҡтыртылмаған урыны) проблемаһын хәл итеү юлдарын эҙләйҙәр. Улар әлеге проблеманы бер аҙ хәл иткән продукт сығаралар.
Әммә 2002 йылда Энтони Маглица етәкселегендәге Mag Instrument компанияһы Bison Sportslights-ты коммерция серен урлаған өсөн судҡа бирә (CV-023187-се һанлы эш), ағалы-ҡустылылар компанияла эшләгән саҡта коммерция серенә төшөнөү мөмкинлеге булған, тип белдерә. Bison Sportslights аңлы рәүештә һәм уҫал ниәт менән коммерция серен үҙләштереүҙә, уҫал ниәт менән ышанысты боҙоуҙа, уҫал ниәтле ялған рекламала һәм уҫал ниәтле намыҫһыҙ конкуренцияла ғәйепләнә. Mag Instrument компанияһы зыянды ҡаплау өсөн 1,2 миллион доллар компенсация ала. Bison Sportslights бизнесы юҡҡа сыға.
Зат (грамматик категория)
Зат — грамматик категория.
Громыко Андрей Андреевич
Андрей Андреевич Громыко (18 июль 1909 йыл — 2 июль 1989 йыл — совет дипломаты һәм дәүләт эшмәкәре, 1957—1985 йылдарҙа — СССР сит ил эштәре министры, 1985—1988 йылдарҙа — СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе.
Биографияһы
Андрей Андреевич Громыко 1909 йылдың 18 июлендә Рәсәй империяһының Могилев губернаһы Гомель өйәҙенең Старые Громыки ауылында тыуған.
Эшмәкәрлеге
1944 йылда СССР-ҙың АҠШ-тағы илсеһе булған Громыко Вашингтонда, АҠШ-та, Думбартон-Окс усадьбаһында үткән халыҡ-ара конференцияһында совет делегацияһын етәкләй. Был конференцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы төҙөү буйынса проблемалар хәл ителә. Тегеран конференцияһын әҙерләүҙә, 1945 йылда Ҡырымда СССР-ҙа Ялта конференцияһын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә, 1945 йылда Потсдам конференцияһында ҡатнаша. Шул уҡ йылда АҠШ-та Сан-Франциско конференцияһында СССР исеменән БМО Уставына ҡул ҡуйған делегация менән етәкселек итә.
Громыко совет коммунистарының лидеры Л. И. Брежневтың иң яҡын арҡаҙаштарының береһе була. Совет дипломатия башлығы булып Громыко 28 йыл хеҙмәт итә, был СССР һәм Рәсәй өсөн рекорд була.
Дипломатик эшмәкәрлегендә Громыко — «бер көн һуғышыуға ҡарағанда 10 йыл һөйләшеүҙәр алып барыу яҡшыраҡ» тигән девиз менән эш итә.
Андрей Громыко 1909 йылдың 18 июлендә Рәсәй империяһының Могилев губернаһы Гомель өйәҙенең Старые Громыки ауылында тыуа. Уның ата-бабалары Бурмаковтар ярлы белорус шляхет тоҡомонан булалар. Ләкин ЦК КПСС ағзаһы биосправкаһында Громыко рус тип яҙыла. 13 йәштән Андрей атаһы менән йылға буйлап ағас ағыҙырға эшкә йөрөй.
Асылыкүл батшаһы
Асылыкүл батшаһы, Асылыкүл эйәһе - башҡорт мифологияһында герой. Эйәһе ҙур күл Асылыкүл. Атай Hыуhылыу (Заятүләк менән Һыуhылыу эпосы).
Асылыкүлдең батшаһы - иң оло эйәһе илгә ҙур афәт, бәлә-ҡаза килерен башҡорттарға алдан иҫкәртеп ҡуйыр булған (БХИ. Т.2). Асылыкүлдең эйәһе бар, ул ошо ташҡа сығып ултыра, тиҙәр.
Ишморат (мәғәнәләр)
Ишморат — күп мәғәнәле һүҙ.
Берёзовка (Ауырғазы районы)
Берёзовка (Берёзовка) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 453493, ОКАТО коды — 80205834010.
Тарихы
Түрһәғәҙе ауыл Советының элекке ҡасабаһы. 1925 йылда Шланлы ауылы күскенселәре тарафынан нигеҙ һалына. Район картаһынан юҡҡа сыҡҡан.
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… л) Түрһәғәҙе ауыл Советы Березовка ҡасабаһының.
2008 йылға тиклем Түрһәғәҙе ауыл советына ингән. Ул бөтөрөлгәндән һуң ауыл Семёнкин ауыл советы составына инә (Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» 49-з Законы).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - сыуаштар (85 %).
Ҡасҡын Һамаров
Ҡасҡын Һамаров — поход старшинаһы (1773). 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.
Биографияһы
Нуғай даруғаһы Тамъян улусы Мостафа (Һәйет) ауылы башҡорто, XVI быуатта йәшәгән башҡорт кенәзе һәм тарханы, Тамъян ҡәбиләһе бейе Шәғәле Шаҡман вариҫы.
1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Был походҡа 3 мең башҡорт ебәрелә, уларҙан 300-әр кешенән торған 10 партия ойошторола. Ҡасҡын Һамаров 10-сы партия менән командалыҡ итә.
Баш күтәреүселәргә 1773 йылдың октябрендә ҡушыла. 12 октябрҙә Ҡасҡын Һамаров отряды Воскресенка заводын (баш күтәреүселәр армияһына 600-гә яҡын завод крәҫтиәне йәлеп ителә), 19 ноябрҙә Өфө провинцияһының Стәрлетамаҡ пристанен (баш күтәреүселәргә 600-гә яҡын башҡорт һәм мишәр ҡушыла), һуңыраҡ Табын ҡәлғәһен баҫып ала. Декабрҙән алып Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе. Өфөнө ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша, 6 декабрҙә Ҡазан даруғаһы Аҡбаш ауылы янында Речь Посполитаянан ҡайтҡан 400-гә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 700-гә) яҡын башҡортто баш күтәреүселәр яғына ауҙара. 1774 йылдың март аҙағында ғәйебен танып И. И. Михельсонға, октябрҙә И. А. Тимашевҡа килә; май-сентябрҙә Ҡаранай Моратов, Ҡәнзәфәр Усаев һәм Салауат Юлаев менән берлектә Нуғай даруғаһында көрәшен дауам итә. Ҡазан йәшерен комиссияһында һәм Сенаттың Йәшерен экспедицияһында тикшереү аҫтында була. 1775 йылдың мартында азат ителә.
Артабанғы яҙмышы билдәле түгел.
Оло Лядгей-Яха
Оло Лядгей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лядгей-Яхайылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сынок (Сарбоян ҡушылдығы)
Сынок  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарбоян йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Смородиновка
Смородиновка (Смородиновка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше. Почта индексы — 452074, ОКАТО коды — 80244815007.
Черемшанка (Ика ҡушылдығы)
Черемшанка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ик йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Ваны-Я-Тоип
Ваны-Я-Тоип — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ваны-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 15км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лазарев Дмитрий Ильич
Лазарев Дмитрий Ильич (8 ноябрь 1922 йыл — 27 февраль 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Дмитрий Ильич Лазарев 1922 йылдың  8 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны  Братовщина ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 7 класс тамамлай. Колхозда эшләй.
1941 йылдың октябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.
Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың июнь айынан. Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Дала, 2-се Украина, 1-се Белорус фронттарында һуғыша. Курск алышында ҡатнаша, Днепр, Прут, Висла, Одра аша сыға, Берлинды алыуҙа ҡатнаша. Дүрт тапҡыр яралана.
1945 йылдың 21 ғинуарында  орудие командиры гвардия сержанты Лазарев Дмитрий  хеҙмәт иткән 34-се гвардия мотоуҡсылар бригадаһының артиллерия дивизионы (12-се гвардия танк корпусы, 2-се гвардия танк армияһы, 1-се Белорус фронты)  төнгө марш менән барғанда, польша ҡалаһы Иновроцлавтан  көнбайыштараҡ дошман засадаһы менән осраша. Ҡараңғылыҡ менән файҙаланып, Лазарев расчет яугирҙәр менән бергә орудиеһын дошман батареяһына 200 метрға тәгәрләтеп килтерә һәм мәргән ут менән өс пушкаларын юҡ итә. Фашист автоматсылары совет артиллеристарын ситләтеп үтеп, арт яҡтан һөжүм итә. Орудиены бороу һуң икәнен күреп, Лазаревтың орудие расчеты дошманға гранаталар ырғыта һәм автоматтарҙан ата. Алыш бөтә. Дошман юҡ ителә.