cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүриәлә граждандар һуғышы
2017
5 сентябрҙә Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең алдынғы отряды Дейр-эз-Зора ҡалаһын ҡамауҙы өҙҙө. 6-14 октябрҙә Сүриә армияһы Дейр-эз-Зор мөхтәриәте — Меядин ҡалаһы биләмәһендә ИГ-ның төп терәк пунктын үҙ контроленә аҫтына ала. 3 ноябрҙә Дейр-эз-Зор тулыһынса ИГ-нан азат ителә.
Шул уҡ ваҡытта «Сирия демократик көстәре» Евфраттың һул, төньяҡ-көнсығыш яры буйлап һөжүмен дауам итә. Сентябрь-октябрь айҙарында Рәсәй хәрбиҙәре ярҙамында Сүриә ғәрәп армияһы Евфрат аша сыҡты һәм Хишам һәм Табия газ ятҡылыҡтары тирәһендә 20 саҡрым самаһы киңлектәге һәм 5 саҡрым самаһы тәрәнлектәге плацдармды яуланы.
2017 йылдың ноябрендә "Сүриәлә һуңғы ике йылдағы эш"кә йомғаҡ яһап, президент Владимир Путин Рәсәй, Төркиә һәм Ирандың деэскалация зоналары булдырыуын иң мөһим һөҙөмтә тип атаны. Уларҙы булдырыу тураһында килешеүҙәр 2017 йылдың ғинуарында ошо өс дәүләт менән тәҡдим ителгән Астанала (Ҡаҙағстан) һөйләшеүҙәр процесы барышында әҙерләнде. Ваҡиғаларҙың артабанғы үҫеше күрһәтеүенсә, 2017 йылдың аҙағына Сүриәләге ваҡиғаларҙы көйләүҙең яңы этабына күсеү Рәсәй дипломатияһының Яҡын Көнсығыштағы төп бурысы булды. Был этап хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлауҙы һәм Сүриә-ара диалогты башлауҙы күҙ уңында тота. Унда милли һәм дини төркөмдәрҙе күберәк йәлеп итеү күҙаллана.
2018
20 ғинуарҙа Төркиәнең Юғары суды Төркиәнең «Ирекле Сүриә армияһы» менән берлектә «Зәйтүн ботағы» операцияһын башланы, уның маҡсаты — Африн районынан курд формированиеларын ҡыҫырыҡлап сығарыу. Операция мартта уңышлы тамамланды.
30 ғинуарҙа Сочиҙа 1,5 мең делегат ҡатнашлығында Сүриә милли диалогы конгресы үтте. Унан һуңғы йыл дауамында Сүриәнең яңы төп законын әҙерләү өсөн конституция комитетын ойоштороу дауам итте. 18 декабрҙә «Астана өсәүе» (Рәсәй, Төркиә һәм Иран) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының конституция комитетына вәкилдәр кандидатуралары исемлеген тапшырҙы, әммә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус илсеһе Стаффан де Мистура «инклюзив, ышаныс тыуҙырыусы һәм баланслы конституция комитетын» булдырыу юлында өҫтәмә консультациялар көтөләсәген белдерҙе.
Харастала, Дамасктың көнсығыш тирә-янында, Сүриә ғәрәп армияһы (САА) һәм радикаль төркөмдәр («Әхрар әш-Шам», «Тахрир әш-Шам» һәм «Файлак ар-Рахман») араһында позиция һуғыштары бара !-- --> . Танктар һәм артиллерия ҡулланып аяуһыҙ һуғыштар барышында ике яҡ та ҙур юғалтыуҙар кисерә; мәҫәлән, 7 ғинуарҙа яу барышында алынған яраларҙан бригада генералы Хәйдер Хәсән вафат була.
7-һенән 8-се февралгә ҡаршы төндә иррегуляр хөкүмәт көстәре Хашам ҡалаһында Американың Юғары суды яғынан ут сығыуға дусар була.
2018 йылдың йәйе аҙағына Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре Рәсәй һәм Иран ярҙамында 2017 йылда ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының өсәүһен: Сүриәнең көньяҡ-көнбайышында (Эс-Сувейда, Даръа һәм Эль-Кунейтра провинциялары биләмәләренең бер өлөшө), Дамаск тирәләй (Көнсығыш Гута) һәм Хомс һәм Хама провинциялары сигендә контролдә тотто. 2012 йылдан алып илдең баш ҡалаһы тәүге тапҡыр ҡораллы оппозиция һәм йыһатсылар яғынан илдең баш ҡалаһын утҡа тотоуҙан туҡтаны. «Ислам дәүләте» ҡарамағында булған Сүриә сүлендәге һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярындағы ике биләмәнән тыш, Сүриә властары үҙҙәренә Төркиә (илдең төньяҡ-көнбайышында Идлибтың деэскалация зонаһы) һәм АҠШ (төньяҡ-көнсығыш) ҡарамағындағы биләмәләрҙе лә ҡайтара алды.
Август башында Рәсәй хәрби полицияһы булышлығында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Көньяҡ Сүриә менән Израиль баҫып алған Голлан бейеклектәре араһында Әл-Кунейтра үткәүелен күҙәтеү буйынса көстәре подразделениелары (СООННР) күсерелде. Рәсәй хәрбиҙәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының тыныслыҡ урынлаштырыусылары менән бергә патрулгә сыҡты. Бында Рәсәй хәрби полицияһы батальоны ойошторолдо һәм 1974 йылда утты туҡтатыу тураһында Израиль-Сүриә килешеүенә ярашлы Әл-Кунейтра киҫелешендә сик аша сығыу эшен яңыртыу өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын булдырыу маҡсатында айырма һыҙығы буйлап 8 күҙәтеү посын йыһазландырыу башланды. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы был районда эшмәкәрлеген туҡтатҡан һәм 2014 йылдың сентябрендә, «Джебхат ан-Нусры» боевиктары Фиджинан 45 тыныслыҡ урынлаштырыусыны урлағандан һуң, үҙенең көсөн сығарған.
Сүриә армияһының һәм хөкүмәт ойошмаларының Идлиб провинцияһына ҙур күләмле һөжүмгә әҙерләнеүе — Сүриәләге хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиеларҙың һуңғы анклавы һөҙөмтәһендә август-сентябрь айҙарында Американың Сүриәгә хәрби баҫымын көсәйтте. Рәсәй властары, үҙ яғынан, Идлибта ҡораллы оппозицияны террорсыларҙан айырырға һәм граждандар өсөн хәүефте кәметеп, һуңғыларына ҡаршы операция ойошторорға кәрәклеген ныҡышты. Нәҡ Идлибта, Рәсәй властары раҫлауынса, боевиктар провокация әҙерләгән — Көнбайыш илдәренең Сүриәгә һөжүм итеү өсөн файҙаланырлыҡ химик һөжүм инсценировкаһын ойошторорға йыйынғандар. Сүриә властарының химик ҡоралды ҡулланған осраҡта АҠШ-тың күпләп һөжүм итергә әҙер булыуы тураһында Bloomberg агентлығы хәбәр итте. Ошо хәбәрҙәр нигеҙендә Сүриәнең Урта диңгеҙ яры буйында хәл киҫкенләште. Рәсәй Оборона министрлығында хәбәр итеүҙәренсә, 25 августа Урта диңгеҙгә 28 Tomahawk ҡанатлы ракета менән америка эсминецы USS Ross ингән. Улар хәрәкәт иткән радиуста Сүриә биләмәһенә һөжүм итеү мөмкинлеген бирә. Был ваҡытҡа Фарсы ҡултығында ошоға оҡшаш 56 ракета менән USS Sullivans барлыҡҡа килгәйне инде, Катарҙағы хәрби базаға 24 JASSM ҡанатлы ракета урынлаштырылған В-1В стратегик бомбардировщигы күсерелде. Шулай итеп, Сүриәгә күпләп һөжүм итеү өсөн ҡанатлы ракеталар йөрөтөүселәр төркөмө кәрәкле һанға етә. Рәсәй хәрби-диңгеҙ көстәре, үҙ яғынан, 26 авгусҡа конфликт ваҡытында бында иң ҡеүәтле төркөм ойошторҙо.
Алдан хәбәр ителгәнсә, был районға Сүриә хөкүмәте көстәре позицияларына һөжүм башлауы халыҡ-ара коалиция янауы менән бәйле караптар ебәрелгән. Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Сирияға һөжүм ҡылыуҙа Америкаға ҡушылырға ниәтләүе хаҡында белдерҙе. Көсөргәнешлек 17 сентябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары араһында һөйләшеүҙәр йомғаҡтары буйынса Идлиб провинцияһындағы хәлде тотороҡландырыу һәм Сүриә ғәскәрҙәре менән ҡораллы оппозицияның тоташҡан һыҙығы буйлап демилитаризацияланған зона булдырыу тураһында меморандумға ҡул ҡуйылғандан һуң кәмей.
18 сентябргә ҡарай төндә Израилдәге Хәрби һауа көстәренең дүрт F-16 истребителе Латакия ҡалаһы янындағы Сүриә объекттарына һөжүм иткән. Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре ЗРК С-200 ярҙамында һөжүмде ҡағырға тырышып, был ваҡытта Хмеймим авиабазаһына ултырырға ингән Ил-20М Рәсәй радиоэлектрон разведка һәм радиоэлектрон көрәш самолётын бәреп төшөргән. Борттағы 15 кешенең һәммәһе лә һәләк булған. Рәсәй Оборона министрлығы үҙ белдереүендә Рәсәй самолётының һәләк булыуы өсөн ғәмәлдә Урта диңгеҙ яғынан бәләкәй бейеклектә сәпкә һуғыу маҡсатында осоп ингән яуаплылыҡ йөкмәтте Рәсәй самолёты менән ышыҡланып, һәм Сүриә һауа оборонаһы уты аҫтына ҡуйыу яуаплылығын Израиль самолёттарына йөкмәтте. Килеп тыуған хәлгә бәйле Рәсәй етәкселеге ҡыҫҡа ваҡыт эсендә С-300 зенит ракета комплекстарын Сүриәгә ҡуйырға һәм Сүриә берләшмәләре команда пункттарында Сүриә ПВО-һының бөтә көстәре һәм саралары менән үҙәкләштерелгән идара итеүҙе тәьмин итеү, һауа хәленә мониторинг алып барыу һәм оператив маҡсатлы күрһәтмә биреү өсөн Рәсәйҙең автоматлаштырылған идара итеү системаларын ҡуйырға ҡарар итте. Бынан тыш, Сүриәгә яҡын райондарҙа Урта диңгеҙ акваторияһы өҫтөндә спутник навигацияһын, борттағы РЛС-ты һәм Сүриә биләмәһенә һөжүм иткән сит дәүләттәрҙең хәрби авиацияһы элемтә системаларын радиоэлектрон баҫыу ҡулланылыуы хаҡында белдерелде.
25 сентябрҙә Хмеймим авиабазаһына ике Ил-76 хәрби-транспорт самолёты менән күп функциялы ҡамасаулау станциялары — киң мәғлүмәт саралары фаразлауынса — килтерелде, ул РЭБ «Красуха-4» (борттағы радиолокаторҙарҙы, элемтә системаларын, спутник навигацияһын баҫтырыу һәм осоу аппараттары менән идара итеү өсөн файҙаланыла) һәм Р-330Ж «Житель» (элемтә спутник станцияларына оронсоҡтар ҡуйыу), шулай уҡ, ихтимал, «Дивноморье» РЭБ универсаль комплекстары килтерелә.
3 октябрҙә Рәсәйҙең оборона министры Сергей Шойгу Рәсәйҙең Именлек советына С-300 зенит комплекстарын Сүриәгә килтереүҙең тамамланыуы хаҡында хәбәр итте. РБК сығанаҡтары белдереүенсә, һүҙ С-300ПМУ-2 дивизионы — 200 саҡрымға тиклем алыҫлыҡтағы самолёттарға һәм 40 саҡрымғаса алыҫлыҡтағы бәләкәй һәм урта алыҫлыҡтағы баллистик ракеталарға ҡаршы тора алған С-300ПМ-2 «Фаворит» комплексының экспорт варианты хаҡында бара.
Президент Трамп әйтеүенсә, «Ислам дәүләте» террористик төркөмөн юҡ итеү менән бәйле 19 декабрҙә Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығара башлауҙары хаҡында иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта Америка Ҡушма Штаттары хакимиәтендә союздаштар менән берлектә «радикаль ислам террорсыларын сик аша үтеп инеүҙең төрлө алымдарын, финанслауҙы, ярҙамды, биләмәләренән яҙҙырырға» йүнәлтелгән эште дауам итергә ниәтләүҙәре тураһында белдерҙеләр.
28 декабрҙә Сүриә ғәрәп армияһы подразделениелары Алеппонан 85 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Сүриәнең төньяғындағы Манбидж ҡалаһына инеп, уның өҫтөндә милли флаг күтәрҙе. Был ҡала күбеһенсә 2016 йылдың июнендә ҡаланы «Ислам дәүләте» террористик төркөмөнән азат иткән курд отрядтары вәкилдәренән торған Манбидж Хәрби советы контролендә була. Дональд Трамп Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарыу тураһында белдергәс, курдтар, Төркиә баҫҡынынан һаҡлау гарантияһы менән, Манбиджд ҡалаһын һәм уның тирә-йүнен Сүриә властарына алмашҡа бирергә ризалашты.
2019
2019 йылдың ғинуарында «Халыҡ оборонаһы көстәре» (YPG) Сүриә хөкүмәте менән Сүриәнең төньяҡ төбәктәрендә хәлде яйға һалыу тураһында килешеүгә ярашлы Манбидж ҡалаһынан (Алеппо провинцияһының төньяғы) үҙенең отрядтарын сығара башланы. Рәсәй хәрби полицияһы Манбидж ҡалаһы янында Сүриә-Төркиә сиге буйлап хәүефһеҙлек зонаһын һәм хәрби формированиеларҙың күсеп йөрөүен тикшерергә тотондо.
Идлибтың деэскалация зонаһында террористик әүҙемлектең үҫеше (Идлибта төрөк яҡлы формированиеларын ҡыҫырыҡлай алған «Хайат Тахрир әш-Шам» террористик төркөмдөң әүҙемләшеүе) ) Америка Ҡушма Штаттары ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң, Сүриә территорияһында хәүефһеҙлекте тәьмин итеүгә бәйле мәсьәләләр Рәсәй һәм Төркиә президенттарының 23 ғинуарҙа Мәскәүҙә үткән осрашыуын талап итте. Һөйләшеүҙәрҙә Идлибтағы террористик отрядтарға ҡаршы Сүриә-Рәсәй операцияһын үткәреү, шулай уҡ Конституция комитетын ойоштороу мөмкинлеге тураһында мәсьәләләр тикшерелде, унда ҡатнашыусылар Сүриәнең буласаҡ сәйәси системаһының контурын әҙерләргә тейеш . «Хайат Тахрир әш-Шам» («Джебхат ан-Нусра» һәм уның союздаштары) ғинуар айында Төркиә яҡлаған уртаса төркөмдәр менән һуғышта еңеү яулап, үҙ позицияларын нығытты һәм Идлиб провинцияһы биләмәһенең 70%-тан ашыуын контролдә тота (һуңғыраҡ баһалар буйынса, «Хайат Тахрир әш-Шам» провинцияһының 80-90 % тиклемге территорияны контролдә тота ала). «Джебхат ан-Нусра» ауыр ҡоралдар тапшырыуҙан һәм үҙенең боевиктарын 2018 йылдың сентябрендә Рәсәй һәм Төркиә президенттары төҙөү тураһында килешелгән демилитарлаштырылған зона биләмәһенән сығарыуҙан баш тарта.
14 февралдә Сочиҙа Сүриә көрсөгөнә арналған Рәсәй, Төркиә һәм Иран саммиты үтте. Владимир Путин, Реджеп Тайип Эрдоган һәм Хәсән Роухани 2018 йылдың 7 сентябрендә үткән һуңғы осрашыуҙан алып Сүриәләге хәлдең үҫешенә йомғаҡ яһаған берлектәге белдереү ҡабул итте. Яҡтар «Сүриә Ғәрәп Республикаһының суверенитетын, бойондороҡһоҙлоғон, берҙәмлеген һәм территориаль бөтөнлөгөн яҡлауҙы» һыҙыҡ өҫтөнә алды. Рәсәй, Төркиә һәм Иран «террорсылыҡа ҡаршы көрәш һылтауы менән „ерҙә“ яңы ысынбарлыҡтарҙы» булдырырға тырышыуҙарҙы кире ҡаҡты һәм Сүриәнең суверенитетын, территориаль бөтөнлөгөн, шулай уҡ күрше илдәрҙең милли именлеген тарҡатыуға йүнәлтелгән сепаратист пландарға ҡаршы торҙо. Саммитта Идлиб деэскалация зонаһындағы хәл ҡаралды, "Хайат Тахрир әш-Шам"дың ошо райондағы позицияларын көсәйтергә тырышыуҙарына борсолоу белдереп, был башланғыстарға һөҙөмтәле ҡаршы торорға һүҙ беректерелде.
19 февраль Дошман яҡтарын яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә хөкүмәте менән берлектә Джлеб һәм Джебель-әл-Гураб тораҡ пункттарында Сүриә граждандарын «Эр-Рукбан» ҡасаҡтар лагерынан сығарыу өсөн гуманитар коридорҙар асты. Риф Дамаск провинцияһында ҡасаҡтар лагерҙарында һәм ҡасаҡтарҙы ваҡытлыса урынлаштырыу үҙәктәрендә урындар әҙерләнде.
21 февралдә The Washington Post гәзите хәбәр иткәнсә, Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Д. Трамп хакимиәтенең америка хәрбиҙәрен сығарғандан һуң Сүриәлә ҡалыу үтенесен кире ҡаҡты. Америка хакимиәте халыҡ-ара коалиция буйынса союздаштарына Сүриә-Төркиә сиге һәм Төркиә, Сүриә курдтарын бүлеү һыҙығы буйлап 20 саҡрым самаһы арауыҡта (32 саҡрым самаһы) хәүефһеҙлек зонаһында патруллек итеү өсөн күҙәтеү көстәрен булдырыуҙы һорап мөрәжәғәт итте. Америкалағы Европалағы союздаштарҙың ҡурҡыуы Америка Ҡушма Штаттарының Сүриәнән киткәндән һуң «Сүриә демократик көстәренә» һөжүм итеүҙән баш тартыу тураһында Төркиә менән килешеү төҙөлмәүенә бәйле. Әлеге ваҡытта Сүриәлә Америка хәрбиҙәренән тыш халыҡ-ара коалиция сиктәрендә Франция һәм Бөйөк Британия хәрби хеҙмәткәрҙәре урынлаштырылған, улар, Америка хәрби хеҙмәткәрҙәре кеүек үк, тикшереү алып бара, шулай уҡ Сүриә демократик көстәрен ойоштороуға өйрәтә һәм кәрәкле матди-техник йыһазландырыу менән тәьмин итә.
23 мартта АҠШ Сүриәлә Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында «Ислам дәүләте» ҡулындағы һуңғы биләмәгә контроль урынлаштырыуы тураһында рәсми белдерҙе. Америка Президенты Дональд Трамп, Сүриәлә Америка хәрби контингентын ҡыҫҡартыу мәсьәләһенә кире ҡайтып, Сүриәлә 2,5 мең Америка хәрби хеҙмәткәренең 600-гә яҡыны ҡалыуы ихтимал, тип белдерҙе. Бөтә белдереүҙәргә ҡарамаҫтан, Сүриәнән сығарылған Америка хәрби контингенты тураһында рәсми мәғлүмәттәр юҡ. Бынан тыш, Рәсәй сығанаҡтары шәхси хәрби компаниялар (ЧВК) иҫәбенә уның артыуын билдәләй. Әйтәйек, 2019 йылдың июль аҙағында Рәсәй Федерацяһы Ҡораллы Көстәре Генераль штабының баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Сергей Рудская Сирияла Америка ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы һаны 3,5 меңдән ашыу тәшкил итеүен хәбәр итте
Март аҙағынан Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл ҡатмарлаша башланы, ике яҡ та бер-береһен 2018 йылдың 17 сентябрендә Сочиҙа ҡул ҡуйылған хәлде тотороҡландырыу тураһында меморандумды боҙоуҙа ғәйепле тип атаны.
20 апрель Рәсәй вице-премьеры Юрий Борисов Сүриә президенты Бәшәр Асад менән осрашыу йомғаҡтары буйынса, Рәсәй Урта диңгеҙ буйындағы Сүриә ике төп портының береһен — Тартус портын 49 йылға ҡуртымға алыу тураһында килешеү төҙөргә ниәтләй, тип белдерҙе. Шунда уҡ Рәсәй флотының берҙән-бер сит ил базаһы урынлашҡан. 2017 йылдың башында Рәсәй һәм Сүриә Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотын Тартус портында 49 йылға урынлаштырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы. 2017 йылдың аҙағында президент Владимир Путин Тартус портында матди-техник тәьминәт пункты биләмәһен киңәйтеү буйынса Сүриә менән килешеү төҙөү тураһындағы законға ҡул ҡуйҙы.
20 апрелдән һуң Идлиб деэскалация зонаһында Сүриә һәм Рәсәй авиацияһыларының бомбаға тотоуы йышайҙы. Рәсәй авиацияһы был районда Сүриә Хәрби һауа көстәре операцияһына март башында уҡ ҡушылды. Идлиб зонаһы менән сиктәш булған ауылдарҙы һәм Хмеймим авиабазаларын утҡа тотҡан райондарға башлыса сәпкә тоҫҡап атты.
Идлиб зонаһы буйынса сентябрь килешеүе шарттарын үтәмәүгә һәм Сүриә властарының был район өҫтөнән контролде ҡайтарырға теләүенә ҡарамаҫтан, Рәсәй вәкилдәре күләмле операция өсөн ваҡыт килеп етмәгән әле тип раҫлауын дауам итте.
Май башында Идлибтың деэскалация зонаһы тирәһендә хәл киҫкенләште. Айҙың тәүге яртыһында Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяғында исламсыларға ҡаршы һөжүм операцияһы башҡарҙы. Республика Ҡораллы Көстәре командованиеһы Идлиб провинцияһы менән Алеппо, Лакая һәм Хамы кеүек күрше райондар тоташҡан территорияны террорсыларҙан таҙартыу бурысын ҡуйҙы. Башланғыс хәрби операция хөкүмәт көстәре һағында торған Оронт йылғаһы буйындағы Сахль-эль-Габ үҙәнендәге тыныс торама пункттарҙы боевиктарҙың утҡа тотоуынан һаҡлау маҡсатын ҡуя. 21 майҙан алып боевиктар юғалған позицияларын кире ҡайтарырға маташты. Айырыуса ҡаты һуғыш Кафр-Набуда торама пункты тирәһендә йәйелдерелә. Май дауамында, апрелдәге кеүек үк, боевиктар даими рәүештә Рәсәйҙең Хмеймим базаһын утҡа тотҡан.
Май дауамында хөкүмәт көстәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан 24 ауылды азат итте һәм үҙҙәренең контроль зонаһын киңәйтте. Июнь башында боевиктарҙың көсәйгән контратакалары арҡаһында Сүриә көстәре командованиеһы һөжүм итеүҙе ваҡытлыса туҡтатырға мәжбүр була.
Лондонда урынлашҡан «Кеше хоҡуҡтары буйынса Сүриә обсерваторияһы» мәғлүмәттәренә ярашлы, апрель аҙағында башланған Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл киҫкенләшкән осорҙа Рәсәй һәм Сүриә авиацияһы Идлибҡа меңдән ашыу һөжүм яһаны. 30 апрелдән июнь башына тиклемге осорҙа ҡорбандарҙың дөйөм һаны 1400-ҙән ашҡан, шуларҙың 400-гә яҡыны — граждан шәхестәр. БМО-ның 7 июнгә ҡарата мәғлүмәттәре буйынса, апрель аҙағынан Сүриәнең төньяҡ-көнбайышындағы һуғыштар барышында 160 граждан һәләк булған, 300 меңдән ашыуы үҙ йорттарын ҡалдырып киткән. Human Rights Watch һәм башҡа хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары Республика башлығы Рәсәй һәм Сүриәне кассета һәм фосфор бомбаларын ҡулланған өсөн ғәйепләне.
Июль башында Сүриә президенты Бәшәр Асад көс структураларында күләмле үҙгәрештәр яһаны.
Июль дауамында Хама провинцияһының төньяҡ-көнбайышында июнь айында уҡ Сүриә армияһы менән радикаль ислам төркөмдәре араһында башланған ҡаты һуғыш була. Рәсәй Генераль штабының Баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Рудской һүҙҙәренсә, Рәсәй Һауа-йыһан көстәре июнь-июль айҙарында дошмандарҙың атыу сараларын, уларҙың техникаһын, ҡоралдарын һәм боеприпас келәттәрен асыҡлау һәм бөтөрөү менән шөғөлләнде, шулай уҡ Сүриәнең Хәрби һауа көстәре менән үҙ-ара килешеп, боевиктарҙың хөкүмәт хәрби көстәре позицияларына һөжүменә ҡаршы торҙо.
23 августа Сүриә армияһының Генераль штабы вәкиле Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяҡ райондарын террористик формированиеларҙан тулыһынса таҙартыуын, «Хаманың төньяғындағы 16 тораҡ пунктты, шулай уҡ Идлиб провинцияһының көньяғындағы Хан-Шейхун ҡалаһын азат итеүен» белдерҙе.
Идлибта хәлдең киҫкенләшеүе Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә көтөлмәгән сәфәрен һәм Рәсәй Президенты Владимир Путин менән осрашыуҙы талап итте. 27 августа Мәскәүҙә Владимир Путин Төркиәнең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлек зонаһын булдырыуҙы хуплауын белдерҙе, был, уның әйтеүе буйынса, «Сүриәнең үҙенең территориаль бөтөнлөгөн тәьмин итеү өсөн яҡшы шарт буласаҡ». Был белдереү ҡапыл Сүриә етәкселегенең Төркиәнең Сүриә биләмәһендә булыуы оккупацияға тиң тип иҫәпләүе фонында яңғыраны. Президент Путин террористарға хәлде киҫкенләштереү өсөн бөтә яуаплылыҡты йөкмәтте һәм Рәсәй-Төркиә һөйләшеүҙәре барышында «Идлибта һәм ошо зонала, һөҙөмтәлә, Сүриәлә террористик сығанаҡтарҙы нейтралләштереү өсөн өҫтәмә уртаҡ саралар» билдәләнеүен белдерҙе.
30 августа Дошманлашҡан яҡтарҙың ярашыуы буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә ғәскәрҙәре 31 августа Мәскәү ваҡыты буйынса иртәнге сәғәт 6-нан Идлибтың деэскалация зонаһында бер яҡлы тәртиптә утты туҡтатасағын белдерҙе. Татыулаштырыу үҙәге Идлиб зонаһында ҡораллы берләшмәләр командирҙарын «ҡораллы провокациялар үткәреүҙән баш тартырға һәм үҙҙәре контролдә тотҡан райондарҙа тыныс юл менән көйләү процесына ҡушылырға» саҡырҙы. Рәсәй яғынан баҫым аҫтында утты туҡтатыу иғлан ителде һәм Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә сәфәренең тәүге һөҙөмтәһе булды.
Төркиәнең Сит ил эштәре министрлығы башлығы Мевлют Чавушоглу һүҙҙәренсә, һөйләшеүҙәр барышында Рәсәй Идлибтағы Төркиә күҙәтеү пункттарының хәүефһеҙлегенә гарантия бирҙе, уларҙың береһе Сүриә һөжүме һөҙөмтәһендә — Сүриә армияһы контролдә тотҡан биләмәгә, ә икенсеһе хәрби хәрәкәттәр зонаһына эләкте. 1 сентябрҙә Сүриә киң мәғлүмәт сараларында Төркиәнең ХТШ һәм «Милли азатлыҡ фронты» — Идлибтағы ҡораллы оппозицияның сатырлы структураһы араһында һөйләшеүҙәрҙе әүҙемләштереүе хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде. ХТШ-нан "ҡотҡарыу хөкүмәте"н таратыуҙы һәм ошо районда административ идара итеүҙе уның ҡулына тапшырыуҙы талап итә.
31 августа Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге көнбайыш коалицияһы авиацияһы 2018 йылда "Хайат Таһрир әш-Шам"дан сыҡҡан «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмө штабына һәм «Әл-Ҡаидә» террорсылар селтәре тарафынан булдырылған «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмөнөң штабы буйынса Маарет-Мисрин һәм Кафер-Хая (Идлиб провинцияһы) торама пункттары араһында ракета һөжүме яһай. Al-Mayadeen телеканалы мәғлүмәттәре буйынса, һөжүм һөҙөмтәһендә 40-тан ашыу һуғышман (боевик) һәм ялан командиры юҡ ителгән. Зыян күреүселәр һәм емереклектәр террорсылар лагерында ғына түгел, яҡындағы тораҡ пункттарҙа ла теркәлгән, тип хәбәр ителә. АҠШ Ҡораллы Көстәренең Үҙәк командованиеһында белдереүҙәренсә, операция "Америка Ҡушма Штаттары граждандарына, уларҙың партнёрҙарына һәм тыныс халыҡҡа янаған һөжүмдәр өсөн яуаплы"ларға, һуғышмандарҙың башлыҡтарына, ҡаршы йүнәлтелгән.
Сүриәлә дошманлашҡан яҡтарҙы яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге белдереүенсә, Америка авиаһөжүме күп һанлы ҡорбандарға һәм емерелеүгә килтергән. Белдереүҙә һөжүм быға тиклем төҙөлгән килешеүҙәрҙе боҙоуға килтерелгән, Рәсәй һәм Төркиә яғы алдан иҫкәртелмәгән, тип һыҙыҡ өҫтөнә алынған һәм Идлиб деэскалация зонаһында утты туҡтатыу режимын артабан һаҡлау ҡурҡыныс аҫтына ҡуйылған, ә ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса — өҙөлә лә.
Август башында Был турала апрель башынан июнь аҙағына тиклем АҠШ-тың Оборона министрлығының генераль инспекторы Глен Файндың «Тотороҡһоҙ тәүәкәллек» (Inherent Resolve) операцияһы сиктәрендә АҠШ етәкселегендәге террорға ҡаршы коалиция эшмәкәрлеген үҙ эсенә алған сираттағы квартал һайын доклады халыҡҡа еткерелде. Докладта яһалған һығымталар Америка хакимиәте вәкилдәренең ИГ менән көрәштә уңыштар тураһында элекке белдереүҙәренән ҡырҡа айырыла. Докладҡа ярашлы, биләмәләрен юғалтыуға ҡарамаҫтан, төркөм йәнә Ираҡта һәм Сүриәлә үҙенең позицияларын нығыта. Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән өлөшләтә сығарыу, шулай уҡ был төбәктә Америка союздаштарының ресурстары етмәүе быға булышлыҡ итте. Ираҡта һәм Сүриәлә боевиктар һаны, шул иҫәптән 3 мең сит ил кешеһен дә индереп, 14 — 18 мең менән баһалана. Шуның менән бергә социаль селтәрҙәр аша террорсыларҙы вербовкалауҙы һәм Сүриәләге ҡасаҡтар лагерҙарында «йоҡлаған күҙәнәктәр»ҙе иҫәпкә алғанда, төркөмдәр һанының күпкә юғарыраҡ булыуы ихтимал.
Докладта, ИГ күбеһенсә террорсыларҙың ғаилә һәм быуын бәйләнештәре арҡаһында Ираҡтың төньяғында һәм көнбайышында Ираҡ сөнниҙәре араһында үҙ йоғонтоһон киңәйтергә ниәтләй, тип хәбәр ителә. Күп һуғышмандар Сүриәнән ҡасып сыға һәм Ираҡта ышыҡ таба. Курд төркөмдәре, шулай уҡ Эрбилдә Ираҡ Курдистаны лидерҙары һәм Ирактың үҙәк хөкүмәте араһындағы ҡаршылыҡтар, ИГ боевиктарына, Ираҡ хәүефһеҙлек көстәренең контртеррористик операцияһына һәм ИГ ячейкаһын асыуға ҡарамаҫтан, яңынан төркөмләнергә һәм террор ғәмәлдәрен тергеҙергә мөмкинлек бирҙе.
Илдең төньяҡ-көнсығышын контролдә тотҡан «Сүриә демократик көстәре» (СДС) күбеһенсә 10 меңләп террорсы тотолған төрмәләрҙе һәм ҡасаҡтар лагерҙарын һаҡлауға йәлеп ителгән. Был, шул иҫәптән Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында ауыл хужалығы биләмәләренә ут төртөүгә, һөжүм һәм диверсиялар һанының кинәт артыуына килтергән. Дейр-эз-Зор провинцияһында нефть сығарыуҙан табышты бүлеү йәһәтенән «Сүриә демократик көстәре» һәм урындағы ғәрәп халҡы араһындағы мөнәсәбәттәренең көсөргәнешле булыуы менән билдәләнә. Американдар был төбәктә этник конфликттың бер үк ваҡытта СДС-ты көсһөҙләндерергә ынтылған «Рәсәй, Иран, Асад режимы һәм ИГ» менән бәйле булыуына ышана.
Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта Ираҡтағы хәрби подразделениеларҙа дүрт тиҫтәләгән дәүләттән, башлыса Яҡын Көнсығыштан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан, шулай уҡ Рәсәйҙән һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән 12 мең самаһы яугир иҫәпләнә. Тарҡау "йоҡомһораған күҙәнәктәр"е диверсион һәм вербовка эшмәкәрлеген дауам итә, өҫтәүенә, Рәсәй мәғлүмәттәре буйынса, ИГ йәшерен урынының төп өлөшө сөнни өсмөйөшөндә (Найнава, Сәләх-әд-Дин һәм Анбар провинциялары), шулай уҡ Дияла һәм Киркук провинцияларында тупланған. Ираҡтың көньяҡ-көнсығышында, Вавилон, Васит, Ди Кар, Мейсан һәм Басра провинцияларында ла террор хәүефе күҙәтелә.
Август башында Анкарала үткән Америка-Төркиә һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә, Төркиәлә Сүриәнең төньяғында буфер зонаһын ойоштороу өсөн уртаҡ операциялар үткәреү үҙәге ойоштороу тураһында килешеүгә өлгәшелде. Америка вәкилдәре әйтеүенсә, «Сүриәлә АҠШ Оборона министрлығының бурысы — ИГ-ны тулыһынса еңеү». Сүриәнең төньяғының бер өлөшөн, атап әйткәндә, Евфраттан көнсығышҡа табан биләмәне — "Ислам дәүләте"н еңгәндән һуң курд үҙоборона отрядтары (YPG) һәм АҠШ ярҙамына таянған «Сүриә демократик көстәре» контролдә тота. Анкараның принципиаль ҡары шуға ҡайтып ҡала: Сүриән бөтә төньяғы "хәүефһеҙлек зонаһына әүерелергә тейеш һәм уны Төркиә террористик тип һанаған «Халыҡ үҙоборонаһы көстәре» (YPG), Партии «Демократик союз» партияһы һәм Курдистан эшсе партияһы"нан таҙартырға кәрәк) . Төркиәнең Оборона министрлығы хәбәр итеүенсә, һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә яҡтар уртаҡ фекергә (компромисс) килде: Төркиә АҠШ менән ярашып, Сүриә биләмәһенә эскә табан 30-40 саҡрым киңлектәге зонаны контролдә тотасаҡ. Шуның менән бергә Американың оборона министры Марк Эспер Американың Сүриә демократик көстәренә ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатырға йыйынмауы хаҡында белдерҙе . Сүриә властары, үҙ сиратында, Америка Ҡушма Штаттары менән Төркиә араһында Сүриә территорияһында хәүефһеҙлек зонаһы булдырыуға ҡағылышлы килешеүҙәрҙе кире ҡаға һәм уларҙы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының милли суверенитетҡа, Халыҡ-ара нормаларҙы һәм Уставты боҙоуға ҡул һуҙыу тип ҡарай. Рәсәй иһә курдтар һәм Сүриә властары һөйләшеүе һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәтенең илдең төньяҡ райондарын контролдә тотоуҙы тергеҙеү тураһында килешеүгә килеренә иҫәп тота.
Төркиә менән Америка хәрбиҙәренең берләштерелгән эшмәкәрлеге башланыуға ҡарамаҫтан, Төркиә яғы американдарҙың үҙ-ара килешелгән эштәрҙе үтәмәүенә ҡәнәғәтһеҙлеген белдерҙе. Президент Эрдоган, әгәр американдар Сүриәнең төньяғында сентябрь аҙағына тиклем хәүефһеҙлекте тәьмин итмәһә, хәрби ҡыҫылыш ҡотолғоһоҙ тигән белдереү яһаны.
9 октябрҙә Төркиә Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында «Донъя сығанағы» (Barış Pınarı Harekâtı) операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте. Сүриә Ғәрәп Республикаһының төньяғына баҫҡан Төркиә ҡораллы көстәренең һәм төрөктәр яғында сығыш яһаған ҡораллы Сүриә оппозицияһы (Сүриә милли армияһы тип йөрөтөлгән) операцияһы курд ҡораллы формированиеларына (YPG) көстәренә («Халыҡ үҙоборона отрядтары», «Курд үҙоборона отрядтары» һ.б.) һәм террорға ҡаршы йүнәлтелгән. Төркиә террористик тип иҫәпләй, шулай уҡ ИГИЛ-ға ҡаршы көрәшеү өсөн Америка Ҡушма Штаттары тарафынан булдырылған һәм финансланған «Сүриә демократик көстәре» коалицияһы (Сүриә демократик көстәре ядроһы булып шулай уҡ курд берләшмәләре тора). Операцияның маҡсаты буфер зонаһын (хәүефһеҙлек зонаһын) булдырыу ине, унда уңышҡа өлгәшкән осраҡта үҙ ваҡытында Төркиә биләмәһендә һыйыныу тапҡан 2 миллион Сүриә ҡасағын урынлаштырыу күҙалланды.
Операцияның башланыуы Сүриә курдтарын Сүриә етәкселеге менән һөйләшеүгә этәрә. 13 октябрҙә төньяҡ-көнсығыш райондарҙың курд Автономиялы хакимиәте вәкилдәре Сүриәләге дошманлыҡ яҡтарын тынысландырыу буйынса Рәсәй үҙәге булышлығында Сүриә хөкүмәте менән курдтар урынлашҡан райондарға хөкүмәт ғәскәрҙәрен индереү тураһында килешеүгә өлгәште. 14 октябрҙә Сүриә подразделениелары Сүриәнең төньяғына сығара башланы һәм бер нисә көн эсендә Манбидж, Айн-әл-Ғәрәп-Кобани, Әт-Табка, Әр-Ракка ҡалаларын һәм күрше райондарҙы, ике гидроэлектростанцияны, Евфрат аша күперҙәрҙе, шулай уҡ стратегик шоссены үҙ контроленә алды.
АҠШ операция башланғандан алып уны яҡлауҙан баш тарта һәм үҙенең ҡораллы подразделениеларын Сүриәнең төньяҡ райондарынан сығара башлай. 17 октябрҙә Африка Республикаһы менән Төркиә һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә курд отрядтарына Төркиә булдырған 30 саҡрымлыҡ сик буйы хәүефһеҙлек зонаһынан китергә мөмкинлек биреү өсөн операцияны 120 сәғәткә туҡтатыу тураһында килешеүгә өлгәште.
22 октябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары Владимир Путин һәм Реджеп Тайип Эрдоган Сочиҙа һөйләшеүҙәр үткәрҙе һәм Сүриәнең төньяҡ-көнсығышын йоғонто зоналарына бүлде. «Тыныслыҡ сығанағы» операцияһы тергеҙеү мөмкин булманы. Президенттар күп сәғәтле көсөргәнешле һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә килешеүгә килде, уның асылы статус-кво статусын һаҡлап ҡалыуға һәм курд берләшмәләрен Төркиә менән сик буйынан сығарыу өсөн 150 сәғәт биреүгә ҡайтты, унан һуң Рәсәй менән Төркиә бергә курдтар азат иткән территорияла патруллек итә башлаясаҡ, ә Төркиә сигенә Сүриә сик һаҡсылары ҡуйыласаҡ.
2020
2020 йылдың ғинуарында исламсылар Идлиб провинцияһында һәм Алеппо биҫтәләрендә һөжүм башлай. 29 ғинуарҙа Сүриә Ҡораллы Көстәре, яуап итеп, контрһөжүм башлай; Идлиб һәм Алеппо провинцияларында һөжүмгә ҡаршы бөтә хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан 11 танк, 19 БТР һәм БМП, 62 «техничка», шулай уҡ дүрт РСЗО һәм дүрт БПЛА юҡ ителә.
20 февралдә Сүриә оппозицияһы Төркиә армияһы булышлығында, Найраб торағы районында (Алеппонан көньяҡ-көнсығышта) Сүриәне обороналауҙы өҙөп, Идлибтә күләмле һөжүм башланы.
27 февралдә Төркиәнең Юғары көстәре «Яҙғы ҡалҡан» операцияһын башланы.
Ҡораллы оппозиция
2011 йылдың 29 июлендә Ирекле Сүриә армияһын төҙөү тураһында белдерелә. Ул Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәренең полковник Рияз Асад етәкселегендәге 7 офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт булдырыла.
Бер ни тиклем ваҡыт Сүриә ирекле армияһы менән параллель рәүештә икенсе структура — «Ирекле офицерҙар хәрәкәте» була, ләкин уға нигеҙ һалыусы подполковник Хөсәйен Хармушты Төркиәлә Сүриә махсус хеҙмәттәре урлағандан һуң, ике төркөм берләшеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был турала 2011 йылдың 23 сентябрендә иғлан ителә.
2012 йылда уҡ Сүриә властары оппозиция яғында донъяның күп дәүләттәренән, шул иҫәптән Мысыр, Йемен, Ливия, Ирак, Сомали, Сәғүд Ғәрәбстаны, Рәсәй һәм Косовонан, сит ил һуғышмандары һуғыша тип белдергәйне. Участие иностранных (преимущественно ливийских) боевиков на стороне сирийской оппозиции подтвердила и организация «Human Rights Watch».
2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала Сүриә милли коалицияһын ойоштороу тураһында белдерелә, уның составына иң эре оппозиция берләшмәһе — Сүриә милли советы ла инә, бығаса ул башҡа төркөмдәр менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тарта. 12 ноябрҙә Америка Дәүләт департаменты Сүриә милли коалицияһына булышлыҡ итеү тураһында белдерҙе. Шул уҡ көндө Фарсы ҡултығы дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы рәсми рәүештә Сүриә милли коалицияһын Сүриә халҡының законлы вәкиле итеп таныу тураһында иғлан итте. 19 ноябрҙә Евросоюздың 27 иленең сит ил эштәре министрҙары Милли коалицияны «Сүриә халҡы өмөттәренең законлы вәкилдәре» тип таныу тураһында иғлан итте. Шул уҡ ваҡытта Алепполағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан радикаль ислам төркөмдәре, шул иҫәптән «Лива әт-Таухид» һәм «Фронт ән-Нусра» Милли коалицияны таныуҙан баш тарта.
2013 йылдың 4 ғинуарында Австралияның Сит ил эштәре министрлығы ил граждандарын Сүриәләге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙы тыйыуҙары тураһында иҫкәртте. Сүриәнең хәрби хәрәкәттәрендә 100-ҙән ашыу Австралия гражданы ҡатнаша тип хәбәр ителде.
2013 йылдың 15 сентябрендә The Daily Telegraph тикшереү баҫтырып сығарҙы, уға ярашлы Сүриәлә баш күтәреүселәрҙең көстәре яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә, улар араһында глобаль йыһат яҡлы 10 мең самаһы һуғышман (шул иҫәптән Әл-Ҡаидә яҡлылар) була. Тағы 35 мең самаһы радикал исламсы киң халыҡ-ара көрәшкә түгел, ә Сүриә эсендәге һуғышҡа йүнәлтелгән. Йәнә кәмендә 30 мең баш күтәреүсе уртаса исламсыларға ҡарай.
2013 йылдың 12 октябрендә «Әл-әаида» башлығы Айман әз-Завахири Сүриәлә һуғышҡан йыһат төркөмдәренә — Фронт ан-Нусра, Ираҡ һәм Леванттың Ислам дәүләтенә саҡырыу менән мөрәжәғәт итте. Ул уларҙы Бәшәр Асад режимын ҡолатыу һәм илдә ислам дәүләтен урынлаштырыу өсөн берҙәм фронт ойоштороу маҡсатында берләшергә саҡырҙы, шулай уҡ уларҙы Асадҡа ҡаршы көрәштә көнбайыш һәм донъяуи потенциаль союздаштар менән төрлө бәйләнештәргә инмәүен иҫкәртте.
2015 йылдың 10 октябрендә Америка Ҡушма Штаттары ҡораллы оппозиция, йәғни Сүриәнең Демократик көстәре (ДСС) альянсын төҙөгән.
Милли совет
2011 йылдың 19 июнендә оппозиция Милли совет — илдең альтернатив хөкүмәтен ойоштороу тураһында хәбәр итә.
2011 йылдың 4 октябрендә Истанбулда Сүриә милли советы ойошторола, 10 октябрҙә ул ваҡытта донъя дәүләттәренең бер өлөшө булып танылған Ливия Республикаһының Күсмә милли советы рәсми рәүештә таныла.
Сүриә революцион һәм оппозицион көстәренең милли коалицияһы
2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала "Сүриә революция һәм оппозиция көстәренең милли коалицияһы"н булдырыу тураһында иғлан ителде. Уның маҡсаты — президент Бәшәр Асадҡа ҡаршы сығыш яһаған бөтә фракцияларҙы берләштереү һәм һуңғыһын ҡолатыу.
Коалиция президенты итеп Дамаскиҙа Әмәүиҙәр мәсетенең элекке имамы Моаз әл-Хәбиб, ә вице-президент итеп хоҡуҡ һаҡлаусы ҡатын-ҡыҙ Сухейр әл-Атаси һәм Сүриә Халыҡ советының элекке депутаты Риад Сейф һайланды. Мустафа аль-Сабаг занял пост генерального секретаря. Мостафа әл-Сабаг генераль секретарь вазифаһын биләне. Коалиция советының 60 урыны бар, уларҙың 22-һе Сүриә милли советы өсөн бүленгән.
2013 йылдың ғинуарында Асадҡа ҡаршы коалиция сафтарында тарҡалыу күҙәтелә. «Фронт ән-Нусра» төркөмө һуғышмандары революция маҡсаттарына төҙәтмәләр индерергә һәм шәриғәт дәүләтен ойошторорға теләүҙәрен белдерҙе, был уларҙың союздаштарында кире реакция тыуҙырҙы. Баш күтәреүселәрҙең командирҙары артабан мөжәһиттәр менән хеҙмәттәшлек итмәйәсәген һәм Бәшәр әл-Асад режимы ҡолағандың икенсе көнөнә үк улар менән көрәшә башлаясағын белдерҙе. Баш күтәреүселәр, элекке союздаштары ярҙамынан тыш, Алеппо янында бер нисә һуғышта ҡатнаша.
Төркөмдәр араһындағы конфликт
Ҡраштарының уртаҡлығына ҡарамаҫтан Бәшәр Асад режимына ҡарата ҡораллы оппозиция төркөмдәре эсендә ғәмәлдәге режим ҡолатылғандан һуң Сүриәнең киләсәгенә ҡағылышлы принципиаль фекер айырымлыҡтары бар. Баш күтәреүселәр һуғышты демократик һәм заманса тормошҡа өмөтләнеп башлай, шул уҡ ваҡытта йыһатсылар һәм Әл-Ҡаидә отрядтары (уларҙың күбеһе — сит ил ялсылары) килеп тыуған шарттар менән, илдә шәриғәт нигеҙендә фундаменталь ислам режимы булдырыу идеяһын алға этәреү өсөн, файҙалана.
Шулай уҡ Ислам фронтының Сүриә ирекле армияһына ҡаршы бәрелешеүе тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Исламистар Сүриә ирекле армияһының ҡоралын, шулай уҡ Сүриәгә Бөйөк Британия һәм Америка Ҡушма Штаттары килтергән ҡоралды баҫып ала. Был Сүриә ирекле армияһына Америка Ҡушма Штаттарынан, Бөйөк Британиянан һәм башҡа илдәрҙән Сүриә ирекле армияһы файҙаһына ярҙамды туҡтатыуға килтерҙе, Ә Сүриә ирекле армияһының ҡайһы бер отрядтар ойошманан сығыу һәм экстремистик төркөмдәргә ҡушылыу тураһында белдерҙе.
Ырыу-ҡәбилә факторы һәм уның Сүриәләге хәлгә йоғонтоһо
Сүриәлә сәйәси көрсөктөң үҫешендә Сүриә йәмғиәтенең ҡатмарлы структураһы ла һиҙелә, унда этноконфессиональ менән бер рәттән тоҡомло үлсәүҙәр ҙә бар, был илдәге граждандар һуғышы барышына һәм уны тамамлау перспективаларына ҙур йоғонто яһаусы этноконфессиональ менән бер рәттән ҡәбилә үлсәмдәре лә бар.
Әлеге ваҡытта традицион ҡәбилә иерархияһы, клан һәм ҡәбилә лидерҙары власы ярайһы уҡ көсһөҙләнгән. Шулай ҙа, төрлө дәрәжәлә булһа ла, традицион йәмғиәт элементтары һаҡлана. Ҡәбилә иерархияһы башлыса күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләрҙә һаҡлана. Ултыраҡ халыҡ араһында мөнәсәбәттәр башлыса ғаилә-клан мөнәсәбәттәре менән көйләнә, ә нәҫелгә мөнәсәбәте буйынса түгел. Ҡәбилә аңының, ырыу йолаларының, ғөрөф-ғәҙәттәренең һәм бәйләнештәренең йоғонтоһо ауыл халҡы, мигранттар, ҡала яны халҡы араһында айырыуса һиҙелә.
Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре VII быуат ғәрәп баҫып алыуҙары осоронан алып Ғәрәбстан ярымутрауынан Сүриәгә күсеп килә. Дәүләт-ара сиктәргә ҡарамаҫтан, Сүриә кландары һәм ҡәбиләләре Ираҡта, Иорданияла, Ливанда, Төркиәлә, Фарсы ҡултығы илдәрендә йәшәгән ҡәбиләләштәре менән быуаттар дауамында бәйләнеш тота. Бәйләнеш туғанлыҡ яғынан да, хеҙмәт миграцияһы каналдары аша ла хуплана, был 1990—2000 йылдарҙа Фарсы ҡултығы илдәре аҡсаһына ҡәбиләләр ултырған райондарҙа мәсеттәр төҙөү менән бер рәттән салафизмдың таралыуына ла булышлыҡ иткән.
Ҡәбиләләрҙең сүл һәм ярымсүл сиге (Төркиә, Ираҡ, Иордания, Ливан менән) райондарында, башлыса әл-Йәзирә (Дейр-эз-Зор, Ракка, Хасек провинциялары) тирәһендә, Даръа, Хомс, Алеппо ҡалалары янындағы ауыл райондарында, аҙыраҡ дәрәжәлә Хама, Дамаск һәм Әс-Сувайда янында урынлашыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр һәр ваҡыт халыҡтың иң ярлы ҡатламдарына ҡараған. Сүриәнең көньяҡ һәм көнсығыш райондары һәм уның ҡалған өлөшө араһындағы социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек һуңғы йылдарҙа сүл һәм ярымсүл райондарында ер һәм һыу менән файҙаланыу проблемаларының хәл ителмәүе, ҡатмарлы экологик хәл һәм 2003 йылда башланған ҡоролоҡ менән бәйле тағы ла көсәйҙе.
2003 йылдан, Ираҡты Америка баҫып алыуы шарттарында, Сүриә режимы Анбар провинцияһындағы милләттәштәре менән бәйләнеш тотҡан сик буйы ғәрәп сөнни ҡәбиләләренә ярҙам күрһәтә. Яуап хеҙмәте сифатында сик-ара күсеү ҡәбиләләре Ираҡ биләмәһенә күп һанлы сит ил йыһатсыларын яйға һалынған контрабанда сауҙаһы каналдары аша законһыҙ юл менән оҙатыу менән шөғөлләнгән.
Сүриәлә граждандарҙың ҡаршы тороуы ҡәбиләләр кимәлендә көнәркәшлек ер һәм һыу ресурстарын, дини факторҙарҙы контролдә тотоу өсөн көрәшкә килтерҙе. Ҡәбиләләр һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусылар ҡәбиләләр араһында ла, ҡәбиләләр эсендә лә тарҡалған. Илдең бер нисә төбәгендә, атап әйткәндә, Ракка провинцияһында, Хасеке һәм Ҡамышлы райондарында, ғәрәп сөнни ҡәбиләләре шәйехтәре һәм ғәрәп сөнни ҡәбиләләр ағзаларының бер өлөшө хөкүмәткә ярҙам күрһәткән. Режим яғында сығыш яһаған Оборона милли көстәре составына ингән хәрбиләштерелгән ҡәбилә берләшмәләре ойошторола. Илдең эске эштәренә сит илдәрҙең ҡыҫылыуына ҡаршы сығыш яһаусы «Сүриә һәм ғәрәп ҡәбиләләре һәм кландары форумы» бер нисә тапҡыр саҡырылған. Сүриәлә йәшәгән абруйлы сөнни шәйехтәренең күбеһе, аҙ һанлы этник төркөмгә ҡараған Валид Джумблат кеүек клан лидерҙары кеүек, һаҡсыл позицияла торған. Мәҫәлән, Сувейда провинцияһында друз ҡәбиләләре лидерҙарының бер өлөшө абруйлы друз лидерының саҡырыуҙарын кире ҡаҡты. Сүриә армияһы генерал-майоры Сувейдтан сыҡҡан друз Иссам Заһреддин өс йылдан ашыу ваҡыт дауамында ИГ формированиеларына ҡаршы Дейр-эз-Зор оборонаһын етәкләгән.
Ғәрәп сөнни ҡәбиләләренең икенсе өлөшө оппозицияны хуплаған. Оппозицияның сәйәси эшмәкәрлегенә уның составында үҙ аллы ролгә дәғүә итеүсе юғары ҡатламдың бер өлөшө әүҙем ҡушыла. 2011 йылдың февралендә "демократик ихтилал"ды яҡлап Бағғар, Шаммар, Унейз, Наим һәм әл-Джабур ҡәбиләләре исеменән матбуғат релизы баҫтырыла, 2011 йылдың мартында Алеппола ҡәбиләләрҙең 50 % мәнфәғәттәре вәкиле булыуға дәғүә иткән ғәрәп ҡылдарын һәм ҡәбиләләрен булдырыу тураһында иғлан ителә.
Мөлкәтен һәм йоғонтоһон юғалтҡан һәм күбеһенсә илебеҙҙән "ғәрәп яҙы"на тиклем күпкә алдараҡ илдән киткән ҡәбиләләр юғары ҡатламы үҙенең йоғонтоһон ҡайтарыу маҡсатында граждандар ҡаршылығынан файҙаланырға маташҡан, режим ҡолаған осраҡта Сүриәнең буласаҡ власть структураһында үҙ вәкиллеген киңәйтергә иҫәп тотҡан. Истанбулда ойошторолған оппозиция Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре союзы (ССАП) идара итеүсе режимға ҡарата ризаһыҙ позициялар биләй һәм Сүриә милли советы тарафынан таныла (2012 йылдың ноябрендә СНС революция һәм оппозиция көстәренең Сүриә милли коалицияһы составына инә). 2012 йылдың майында ССАП режимды боҙорға саҡырҙы һәм, хатта илдең төньяғында йәки көньяғында осоуһыҙ зоналар ойоштороуға тиклем, ғәрәп илдәренә хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итте.
Ҡораллы оппозицияла ла ҡәбиләне барлыҡҡа килтергән вәкилдәр мәсьәләһе торған. Ҡәбилә ағзалары үҙ отрядтарын ойошторған, Ирекле Сүриә армияһы (ССА) составында, беренсе сиратта, үҙҙәре йәшәгән райондарҙа һуғышҡан. Өҫтәүенә, Сүриә ирекле армияһы һәм ҡәбиләләр лидерҙары мөнәсәбәттәре аңлайышлы ғына булмай. Әгәр Сүриә ирекле армияһының Дейр-эз-Зор провинцияһындағы ҡайһы бер командирҙар ҡәбилә структуралары менән тығыҙ координацияла булһа, икенселәре, күпселеге элекке идара итеү режимын хуплаған һәм конъюнктур ҡараш буйынса оппозицияға ҡушылған ҡәбилә лидерҙарына ышанып етмәне.
«Джабхат ән-Нусра» һәм ИГИЛ (ИГ) кеүек радикаль ислам (йыһат) төркөмдәре менән ҡәбиләләр мөнәсәбәттәре лә ҡапма-ҡаршы, үҙгәреүсән була һәм күбеһенсә «ерҙәге хәл» тип билдәләнә. 2013 йылда Сүриәнең төньяҡ-көнсығыш райондары өҫтөндә ИГИЛ контроле урынлаштырылғандан һуң (күпселек яугирҙар ҡәбиләләр араһынан сыҡҡан), унда йәшәүсе сөнни ҡәбиләләр үҙҙәрен төрлөсә тотҡан. Мәҫәлән, Дейр-эз-Зор провинцияһында Эгайдат (Бакир) тоҡом конфедерацияһы кландарының береһе ИГИЛ-де хупланы, ә икенсеһе (Бу Джамаль) ҡаршы сығыш яһаны. Шәммар конфедерацияһының ҡәбилә ополчениелары ИГИЛ-ға ҡаршы көрәштә алышта курдтарға ҡушылған, ләкин бығаса Сүриә хөкүмәтенә тоғро ҡалған бер төркөм сөнни кландары ИГИЛ-ға тоғролоҡҡа ант биргән.
ИГ контроле аҫтындағы биләмәләрҙәге ҡәбиләләр, ислам экстремизмы ҡәбиләләрҙең дини уртасыллығынан алыҫ булыуға ҡарамаҫтан, күпселектә уға буйһонорға мәжбүр булған. ИГ ҡәбиләлә кландары менән ҡаршылыҡ күрһәтергә баҙнат итеүселәрҙе аяуһыҙ үлтерә. Мәҫәлән, киң мәғлүмәт сараларында 2014 йылдың июлендә Дейр-эз-Зор провинцияһында Шейтат ҡәбиләһенең йөҙәрләгән ағзаһын язалап үлтереүҙәре хаҡында хәбәр ителгәйне. Ләкин ИГ ҡанһыҙлығы менән генә үҙенә ҡәбиләләрҙең ярҙамын йә нейтралитетын тәьмин итмәгән. «Ҡәбиләләр эштәре буйынса» махсус органдар ойоштороп, ИГ ығы-зығынан арып бөткән сөнни ҡәбиләләренең беренсел социаль-иҡтисади ихтыяждарын ҡәнәғәтләндергән. Йәштәргә ИГ-ның хәрби йәки административ структуралары аша социаль алға китеш вәғәҙә иткәндәр. Тоҡом лидерҙары менән эш алып барылған. Мәҫәлән, 2015 йылдың ғинуарында ИГ етәкселеге вәкилдәренең Хасеке провинцияһындағы ҡәбиләләр аҡһаҡалдары менән осрашыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Уның маҡсаты — провинцияның административ үҙәген баҫып алғанда уларҙың хуплауын өмөт итеү. Ошондай уҡ аҙымдар Дейр-эз-Зор провинцияһында ла яһалған (2014 йыл).
Ҡораллы оппозицияны яҡлау
Үҙенең Сүриә оппозицияһын (НКСРОС) хуплауы тураһында түбәндәге илдәр иғлан итте:
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Timber Sycamore
Америка Ҡушма Штаттары һәм Бөйөк Британиянан ярҙам күләме бөтә иғлан ителгән осорҙа 200 миллион долларҙан ашыу тәшкил итте — хәрәкәттәр өсөн кәрәкле бөтә нәмәләр менән йыһазландырыу: бронежилеттар, элемтә ҡорамалдары, транспорт саралары һәм башҡалар. Америка Ҡушма Штаттарынан ярҙам 385 миллион доллар тәшкил иткән Вся помощь из США оценивается в 385 млн долларов.
2017 йылдың 19 июнендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендә Сүриәләге халыҡ-ара коалицияһы Хәрби-һауа көстәре Ракка ҡалаһы янында Сүриә истребителен бәреп төшөрҙө (истребитель был районда Сүриә армияһы һәм ополченецтар уҙғарған «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы операцияла ҡатнашты), һуңынан пилот ҡотҡарылды. Һөжүм итеү өсөн сәбәп булып, самолёт Америка Ҡушма Штаттары ҡарамағындағы Сүриә демократик көстәренә ярҙам итеү позициялары янында бомба ташлауы, ; икенсе көндө коалиция Сүриәнең Эт-Танф биҫтәһе янында Сүриә Ҡораллы Көстәренең БПЛА Shahed-129 бәреп төшөрә.
Сирия хөкүмәтенә ярҙам итеү
Сүриәлә властың ҡораллы юл менән алмашыныуына һәм ҡораллы конфликт башланғандан алып һөйләшеүҙәр ярҙамында эске сәйәси проблемаларҙы хәл итеү өсөн БРИКС илдәре — БРИКС, Рәсәй, Һиндостан, Бразилия, Көньяҡ Африка Республикаһы, шулай уҡ Иран һәм ҡайһы бер Латин Америкаһы илдәре сығыш яһаны.
Граждандар һуғышы башланғандан алып Рәсәй Сүриә хөкүмәтен ҡорал менән тәьмин итеү, белгестәр уҡытыу һәм хәрби советниктар йүнәлеше буйынса хуплай. 2011 йылдың октябрендә һәм 2012 йылдың февралендә Рәсәй Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәгә ҡаршы резолюциялар бикләне, сөнки был резолюциялар Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы санкциялар йәки хатта хәрби интервенция индереү мөмкинлеген күҙ уңында тота.
2015 йылдың сентябрендә Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса Федерация Советы Рәсәй ҡораллы көстәрен Сүриәлә файҙаланыуға ризалыҡ бирҙе. Рәсәйҙең Сүриәләге һуғышта туранан-тура ҡатнашыуы яңы Рәсәй тарихында мөһим ваҡиғаға әйләнде, сөнки быға тиклем Рәсәйҙең ҡораллы көстәре бер ҡасан да ғәрәп илдәре территорияһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны булмаған. Көнбайыш Рәсәйҙе Рәсәй авиацияһы Ислам дәүләтенең ҡораллы формированиеларына ғына түгел, Сүриә баш күтәреүселәр төркөмдәренә лә һөжүм итеүендә ғәйепләне.
2013 йылдың июлендә Кувейттың Alrai гәзите, оппозицияға һылтанып, президент Бәшәр Асад яғында 60 мең сит ил боевигы көрәшә тип хәбәр итә.
2012 йылдың 5 февралендә «Әр-Райя» гәзитенә интервьюла Ливандың «Хезболла» хәрби ойошмаһы етәкселәренең береһе былай тине : Беҙҙең ойошма стратегик союздашыбыҙ Бәшәр Асадтың хөкүмәте ҡолатылыуына юл ҡуймаясаҡ. Кәрәк булһа, Бәшәр Асадҡа хәрби-сәйәси баҫымды кәметеү һәм донъя матбуғатының иғтибарын Сүриә проблемаһынан ситкә йүнәлтеү өсөн, сионистик оккупанттарға (Израиль) ҡаршы һуғыш башлаясаҡбыҙ.
Химик ҡорал менән бәйле хәл
Сүриә конфликты барышында химик ҡорал ҡулланыу тураһында тәүге хәбәрҙәр 2013 йылдың 19 мартында ҡабул ителә - Сүриә властары уны Хан-әл-Асаль ауылы (Алеппо провинцияһы) янындағы алыштар барышында ҡулланыуҙары хаҡында белдерҙе.
2013 йылдың 21 авгусында киң мәғлүмәт сараларында Дамаск эргәһендәге Көнсығыш Гутала зарин газын ҡулланыу тураһында хәбәр баҫыла. Химик һөжүм һөҙөмтәһендә, хәбәр ителеүенсә, 600-ҙән 1,3 меңгә тиклем кеше һәләк булған. Сүриә властары һәм оппозиция химик һөжүм үткәреүҙә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡты. АҠШ Хөкүмәт көстәрен ошо һөжүм итеүҙә ғәйепләне. Франция һәм Америка Ҡушма Штаттары ғәрәп дәүләттәре булышлығында Сүриәгә һөжүм итеү тураһындағы мәсьәләне етди ҡараны. Америка Президенты Барак Обама Сүриәлә химия ҡоралын ҡулланыуҙы «ҡыҙыл һыҙат» аша үтеү тип ҡабул итеүҙәре, унан һуң халыҡ-ара берләшмә хәлгә ҡыҫылырға тейешлеге хаҡында бер нисә тапҡыр белдерҙе. 29 августа Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек советы ултырышында Рәсәй һәм Ҡытай резолюцияһына ярашлы проектына вето һалды.