cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡытаутамаҡ
Географияһы
Ҡатай гидронимы был төбәктә йәшәгән Ҡатай ырыуы биләмәләре булғаны күрһәткесе.
Ҡала аша Транссебер магистрале үтә, Усть-Катав (Ҡатайтамаҡ) станцияһы урынлашҡан, ҡаланан 1 км көньяҡтараҡ — автомагистраль.
Тарихы
Заводтың продукцияһы Үҙәк Рәсәйгә Волга-Кама бассейны йылғалары буйлап оҙатыла, күпмелер сит илгә лә һатыла. Уны инглиз сауҙагәрҙәре бик теләп һатып ала. 1862 йылда продукция бөтә донъя Лондон сәнәғәт күргәҙмәһендә күрһәтелә.
Ҡытаутамаҡ ҡасабаһына Бүгәс яуы ла урап үтмәй. Завод 1773 йылдың ноябрендә туҡтап ҡала. 1774 йылдың июнендә завод һәм ҡасаба яндырыла. 1775 йылдың ноябрендә предприятие аяҡҡа баҫтырыла.
1780—1783 йылдарҙа Ҡытаутамаҡ заводының хужаһы булып Я. Б. Твердышев тора. Артабан завод И. С. Мясников ҡыҙы Е. И. Козицкаяға күсә, ә 1810 йылдан ейәнсәре кенәз дәрәжәле А. Г. Белосельская-Белозерская хужа була. 1917 йылға тиклем Ҡытаутамаҡ предприятиеларына уның ғаилә вариҫтары идара итә.
1861 йылдан 1920-се йылдарға тиклем Ҡытаутамаҡ заводы Ҡытаутамаҡ улусы үҙәге була. 1870 йылда 3353 кеше йәшәгән (544 йорт-ихата). 1889—1890 йылдарҙа Ҡытаутамаҡ ҡасабаһы янында өлөшләтә тимер юл һалына.
1900 йылда — Көньяҡ Урал металлургия йәмғиәте, 1917 йылда — Белорет заводтары йәмғиәте, Ҡытау тау округына ингән.
1917 йыл аҙағында тыныс юл менән Совет власы урынлаша.
1939 йылда ҡасабала 13 000 кеше йәшәй.
1941—1945 йылда һуғышҡа Ҡытаутамаҡтан 1500 кеше китә. Ҡалаға эвакуацияланған кешеләр килтерелә. Ҡала яйлап ҙурая башлай.
1942 йылдың 28 авгусында Ҡытаутамаҡ заводы районға ҡараған ҡала булараҡ раҫлана. 1943—1944 йылдарҙа Йүрүҙән аша күпер һалына.
1979 йылдың 3 декабрендә Ҡытаутамаҡ өлкәгә ҡараған ҡалаға әүерелә, уға яҡындағы ҡасабалар ҡушыла.
1980 йылда яңы плотина төҙөлә. Ҡала йылдан-йыл ҙурая, яңы социаль-мәҙәни объекттар асыла тора.
Хәҙер завод ҡасабаһы Ҡытаутамаҡ ҡалаһына әүерелгән.
Сәнәғәте
Ҡытаутамаҡ заводы базаһында «С. М. Киров исемендәге Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводы» ФДУП‑ы ойошторола, 2011 йылда «М. В. Хруничев исемендәге йыһанды өйрәнеү дәүләт ғилми-производство үҙәге» ФДУП‑ына үҙгәртелә.
Кеше һаны үҫеше
Халыҡ иҫәбе кеше
Сорочинск ҡала округы
Сорочинск ҡала округы — Ырымбур өлкәһендәге ҡала округы.
Майҙан — 2,8 мең км².
Волынка (Дәүләкән районы)
Волынка (Волынка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 453415, ОКАТО коды — 80222834003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көньяҡ Ое-Яга
Көньяҡ Ое-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчаное күле - №9188 исемһеҙ йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пода (ҡурсаулыҡ)
Пода (Под, Подот) — Бургас ерҙәрендәге Мандра күленең Ҡара диңгеҙ йүнәлешендә ағымының һаҙлыҡлы майҙаны.
Урынлашыуы
Пода биләмәһе E 87 халыҡ-ара юлы буйлап Бургас үҙәгенән көньяҡтараҡ, Крайморий районы янында урынлашҡан.
Тарихы
Урындың атамаһы 20-се быуат башына тиклем Мандра күле быуаһы аша йөҙгән арҡан менән йөрөтөлгән ағас һал (под) исеменән алынған. Ул Порос портын Һәм Мандрен һаҙлығын (Хәҙер Узунгерен)тоташтырыусы ҙур булмаған, әммә тәрән (ҡайһы бер урындарҙа 10 метрға тиклем) үткәүелдә йөрөгән.
Һаҡланған ерҙәр
1989 йылда Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм һыу ресурстары министрлығы бойороғо буйынса участканың бер өлөшө һаҡланған тип иғлан ителә һәм Ҡоштарҙы һаҡлау буйынса Болгар йәмғиәте идаралығына тапшырыла. Был Болгарияла һаҡланған беренсе территория. Ул хөкүмәт ҡарамағында булмаған ойошмалар эшмәкәрлегенә тәҡдим ителгән. Йәмғиәт Министрҙар Советы тарафынан ҡабул ителгән идара итеү планында ҡаралған сараларҙы әҙерләй һәм тормошҡа ашыра. Улар «Пода» ҡурсаулығы биләмәһен тәбиғәтте тотороҡло һаҡлау, экологик белем биреү, халыҡҡа мәғлүмәт еткереү, экологик белем биреү һәм экологик туризм өсөн модель итеп үҙгәртә. Был саралар БОЗП тарафынан 1997 йылдан алып тормошҡа ашырыла.
2002 йылда был һаҡланған урын-лиман (лиман) халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләре (Рамсар объекты) тип иғлан ителә. Ул шулай уҡ «Мандра-Пода» тәбиғәт комплексы сиктәрендә «Натура 2000» Европа экологик селтәренә инә. «Пода» тәбиғәтте һаҡлау үҙәге — 100 милли туристик объекттың береһе.
Пода ҡурсаулығы участкаһының майҙаны 100.7 — 107 гектар тәшкил итә. Ул 273 төр ҡош бар һәм орнитологик критерийҙар буйынса Европала иң байҙарҙың береһе. Урында биотөрлөлөк һаҡлана:
Болгар Ҡара диңгеҙе яры буйында селән, ҡауылдаҡ селән, каравайка, ерән селән,һоро селәндәрҙең һәм бәләкәй аҡ селәндәрҙең берҙән-бер ҡатнаш колонияһы булып тора. Һаҡ зонаһында йәшәү мөхитенең өс төп тибы бар: сөсө һыу ареалдары, тоҙло һәм тоҙғолт һыу ятҡылыҡтары, ә ҡоро йылдарҙа — ҙур булмаған, тоҙло һыу ятҡылыҡтары. Һаҡланған зонала 46 төр ҡош үрсей. Бында ҡышҡы айҙарҙа сыпҡайҙар, һоро өйрәктәр, ала өйрәктәр өсөн шарттар яҡшы. Йәй аҙағында йылға сарлағын, оҙонаяҡ сәпсәүҙәрҙе, сарлаҡтарҙы ҡом һайыҫҡанын һәм башҡаларҙы күрергә мөмкин.
Ҡышын Пода ҡурсаулығындағы Форос ҡултығында юғалыу хәүефе янаған бөҙрә пеликанды һәм аҡбаш өйрәкте, шулай уҡ бакландарҙы, диңгеҙ бөркөтөн һәм башҡа төрҙәрен күрергә мөмкин. Ҡурсаулыҡ ҙур аҡ селәндәр һәм тиҫтәләрсә мең өйрәк өсөн һыйыныу урыны булып тора.
Поданың һаҡланған ландшафы өҫтөнән ҡоштарҙың Виа Понтик миграция юлы үтә. Ул ҙурлығы буйынса икенсе урында тора. Был Европа аҡ ҡауҙы популяцияһының йылына 75 процентына (250 меңдән ашыу), алһыу пеликан популяцияһының 100 процентына (40 меңдән ашыу) һәм 32 төр ашыу йыртҡыс ҡоштарҙың 100 меңдән ашыуына, һыу ҡоштарының байтаҡ өлөшөнә күсеп йөрөргә мөмкинлек бирә.
Диск ырғытыу
Ырғытыуға  һәм еңел атлетиканың техник төрө программаһына инә. Спортсынан көс һәм хәрәкәттәге уҙ-ара ярашыуҙы талап итә.
Ир-аттар өсөн1896 йылдан, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 1928 йылдан еңел атлетиканың Олимпия дисциплинаһы булып тора.
Еңел атлетиканың күпбәйгеләр составына инә.
Ярыштар һәм ҡағиҙәләр
Ярышта ҡатнашыусылар диаметры 250 см булған түңәрәк әйләнәһенән ырғытыу башҡара. Ырғытып ебәреүҙең аралығы был түңәрәктең тышҡы әйләнәһенән снарядтың барып төшкән урынына тиклем үлсәнә.
Ир-егеттәр өсөн дисктың ауырлығы — 2 кг, үҫмер спортсылар өсөн —1,75 кг, ҡатын-ҡыҙҙар һәм үҫмер ҡыҙҙар өсөн 1 кг ауырлыҡта була.
Дисктың диаметры 219—221 мм ир-егеттәр өсөн һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 180—182 мм тәшкил итә.
Рәсми ярыштарҙа ҡатнашыусыларҙың алты мөмкинлеге була. Әгәр ҡатнашыусылар һаны һигеҙҙән күберәк булһа, 3 мөмкинлектән һуң улар араһынан һигеҙ иң көслө ҡатнашыусы һайланып алына. Сираттағы өс мөмкинлектә алты мөмкинлектең иң күп һөҙөмтәһе буйынса иң яҡшыһын һайлап алалар
Диск ырғытыу селтәр менән кәртәләнгән секторҙан рөхсәт ителгән горизонталь 35° осош мөйөшөнән юғары булмаған, дөрөҫөрәге, 34,92° башҡарыла.
Юғиһә диск яланға осоп сыға алмаясаҡ һәм селтәргә йәки терәүҙәргә барып төртөләсәк.
Диск осошоноң киңлеге 6 метр тәшкил итә. Спортсыға, диск ергә барып төшмәйенсә сектор сигенә сығыу тыйыла.
Әгәр ҙә башҡа ҡағиҙәләр боҙолмаһа, ырғытылған дисктың сектор ҡоймаһына ҡағылыуы мөмкин.
Боронғо Грецияла диск ырғытыу
Диск ырғытыу — бик боронғо спорт төрө. Беҙҙең эраға тиклем 5 быуатта скульптор Мирон диск ырғытыусы скульптураһын эшләй (Diskobolos). Ул хәҙер бөтә донъяға билдәле.
Шулай уҡ, боронғо грек аллалары диск менән уйнағандар. Мифтар ҙың береһе буйынса, Аполлон диск ырғытыу буйынса үҙенең һөйөклө кешеһе, Спарта принцы Гиакинф менән ярыша.
Тәьҫир итеү маҡсатында, Аполлон дискты барлыҡ көсөнә ырғыта. Гиакинф, үҙ яғынан, Аполлонға оҡшарға тырышып, осоп барған дискты тотоп алырға маташа. Диск Гиакинфҡа барып тейә, һәм ул һәләк була.
Икенсе легенда буйынса, көнбайыш елдәренең көнсөл аллаһы Зефир, Гиакинфты үлтереү өсөн дискка өрөп ебәрә.
Ҡорамал бронзанан һәм таштан яһалған. Ауырлығы 1,25 кг алып 5,70 кг, диаметры 16,5 см алып 34 см тиклем булған.
Тарихи мәғлүмәттәргә ҡарағанда, атлеттар ҡабырға хәрәкәте менән дисктың яҫылығы ергә перпендикуляр булған ҡалҡыулыҡтан ырғытҡандар.
Заманса техника
Төр булараҡ диск ырғытыуҙы хәҙерге ваҡытта Афинала Беренсе олимпия уйындарында(1896) тергеҙеү ҡарар ителә.
Ул саҡта техникаһы тураһында аныҡ күҙаллау булмай һәм ярыштарҙы грек стилендә үткәрергә ҡарар итәләр.
1908 йылда Лондондағы олимпия уйындарында ярыштарҙы ике стилдә: грек һәм ирекле стилдә(хәҙергегә яҡын)үткәрәләр.
Ирекле стиль буйынса алыҫлыҡ ота. Артабан стилдәрҙе камиллаштырыу башлана. Был осраҡта баштағы торошта дисктың әйләнеүе горизонталь яҫылыҡта бара.
1930 йылда американлы Кренц 50 м (51,03 м) үрен яулай һәм уның техника варианты, юғары һикерештәге боролошо, бөтә донъяла киң танылыу ала.
1940 йылға тиклем ошо стилде камиллаштырыу бара һәм шул ваҡыттан алып диск ырғытыусыларҙың техникаһы үҙгәрмәй.
Диск ырғытыу физикаһы
Дисктың башланғыс тиҙлеге юғары класлы ир-егет атлеттарҙың 25 м/с етә.
Диск ырғытыусы ир-егеттәр өсөн елһеҙ көндә ҡорамалдың 36-38° осош мөйөшө иң яҡшыһы тип һанала[1].
Ырғытыу хәрәкәтен үтәгәндә атлеттар шулай уҡ үҙҙәренең өйрөлөүен дә дискка өҫтәп бирәләр. Был ҡорамалға осошта өҫтәлмә тотороҡлоҡ мөмкинлеге бирә.
~5 м/с тиклем тиҙлекле ҡаршы ел (шулай уҡ саңғы менән трамплиндан һикергәндә) уңайлы фактор булып тора.
Ә инде ни тиклем ҡаршы елдең тиҙлеге юғары, шул тиклем атлет ҡулынан ҡорамалдың осош мөйөшө кәмерәк булырға тейеш.
Шунлыҡтан, елде тоя белеү һәм оҫталыҡ, спортсылар әйтмешләй, «снарядҡа тейҙереү» һәм «дискты елгә һалыу» — юғары класлы диск ырғытыусыларҙың оҫталығының береһе.
Юғары булмаған класлы спортсыларҙың дәлиле булып дисктың осоштағы арҡыры бәрелеше, тотороҡһоҙ осош траекторияһы һанала. Был саҡта диск ҡырын китә һәм тиҙ аҫҡа төшә.
Хәҙерге заман үҫеше
Бөтә башҡа ырғытыу дисциплиналарындағы кеүек, диск ырғытыуҙа оҙаҡ йылдар АҠШ атлеттары өҫтөнлөк итә.
1980 йылдан башлап улар менән ГДР һәм ФРГ атлеттары көнәркәшлек итәләр.
2000 йылдарҙан башлап, Венгрия, Эстония, Литва спортсылары лидерлыҡ итә башлайҙар
1928 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың диск ырғытыуы Олимпия уйындарының ярыш программаһына инә. Еңел атлетикала беренсе совет чемпионы Нина Пономарева-Ромашкова (1952) була.
Был спорт төрөндә юғары һөҙөмтәләргә американлы Ортер Эл өлгәшә. Ул 1956 йылдан алып 1968 йылға тиклем Олимпия уйындарында 4 алтын миҙал яулай.
Рекордтар
GDR    GDR     GDR     GDR     GDR     GDR     GDR     GDR     GDR     GDR     GDR     GDR
Ҡаракүл (Асҡын районы)
Ҡаракүл (Чёрное Озеро) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 452896, ОКАТО коды — 80204813006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Ҡаҙағстан ҡурсаулыҡтары исемлеге
Ҡаҙағстан Республикаһында айырыуса һаҡланған 25 тәбиғәт биләмәһе иҫәпләнә, шуларҙың 10 ҡурсаулыҡ һәм 11 милли парк. Был тәбиғәт учреждениелары дәүләт милкенә ҡарай.
Ҡурсаулыҡтар исемлегенә
Был таблицала ҡурсаулыҡтар ойошмаларҙың хронологик тәртиптибендә бирелә.
Төҙөүселәр көнө
Төҙөүселәр көнө — төҙөлөш тармағыныӊ эшләүселәрҙең һөнәри байрам. Рәсәйҙә йыл һайын августың икенсе йәкшәмбеһендә билдәләнә.
Тарихы
1955 йылдың 6 сентябрендә СССР Юғары Советыныӊ «"Төҙөүселәр көнө"н тәғәйенләү тураһында» исемле Указы сыға.
Байрамды ойоштороу идеяһы Хрущёв Никита Сергеевичҡа Жигулёв ГЭС-ында булғандан һуӊ килә.
Советтар Союзы осоронан ҡалған традицияға ярашлы байрам Әрмәнстанда, Белорусияла, Ҡырғыҙстанда, Ҡаҙағстанда, Украинала шулай уҡ йыл һайын августың икенсе йәкшәмбе көнөндә байрам ителә,.
2011 йылдан Төҙөүселәр көнө – федераль праздник статусын алды.
Йылдар буйынса:
09.08.15
14.08.16
13.08.17
12.08.18
11.08.19
Юрна
Юрна — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Городишна йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Руслан
Руслан — шәхси урыҫ исеме, төрки сығышлы ир-ат исеме. Был исемде күп милләт һәм халыҡтар ҡуша, таралыу Рәсәйҙә һәм БДБ-ның башҡа илдәрендә таралған.
Сығышы
Иң танылған һәм таралған фараз буйынса, Руслан боронғо көнсығыш тамырҙарға эйә: ул төрки исем, Арыҫлан/Аслан «лев » тигәнде аңлата. Киев Русенең төрки күршеләре менән тығыҙ аралашыу һөҙөмтәһендә, исем урыҫ халҡында тарала, йыш осраҡта Еруслан формаһында (урыҫ халыҡ әкиәте геройҙары), Руслан (Пушкин поэмаһындағы урыҫ баһадиры).
Еруслан Лазаревичтың исеме Руслан исеменең яһалма формаһы. . Шулай уҡ башҡа тикшереүселәр фекеренсә, «Руслан» «Еруслан» тигән тулы исемдең киҫелгән формаһы, сөнки һуңғы төрө иртәрәк үҙләштерелгән.
Ғалимдар, был исем А. С. Пушкиндың «Руслан һәм Людмила» (1820) поэмаһы арҡаһында киң ҡулланылышҡа ингән, тип уйлай. XIX быуатта әҙәби исеме генә булһа, 1917 йылдағы урыҫ революцияһнан һуң рәсми рәүештә овет һәм, эҙемтә булараҡ, постсовет киңлегендә тарала.
Коперниций
Коперниций (Copernicium, Cn; элегерәк унунбий (Ununbium, Uub), коперникий һәм эка-терегөмөш) атамалары ҡулланылған — 112-се химик элемент. Билдәле изотоптарынан иң тотороҡло ядроһы 285Cn, 112  протондан, 173 нейтрондан  тора һәм ярым тарҡалыу осоро 34 секунд тирәһе тәшкил итә,  был нуклидтың атом массаһы  285,177(4) а. 285,177(4) а. 285,177(4) а. тигеҙ. Ул да цинк, кадмий һәм терегөмөш ингән химик төркөмгә ҡарай.
Тарихы
Коперниций тәүге тапҡыр 1996 йылдың 9 февралендә Германияла, Дармштадт ҡалаһында Ауыр иондар институтында синтезланған  (Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI).
Коперницийҙың ауырыраҡ изотоптары һуңғараҡ (2000 һәм 2004 йылдарҙа) Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институтында (Дубна, Рәсәй) флеровий изотоптары тарҡалғанда барлыҡҡа килгән матдәләр булараҡ  алына.
112-се элементтың асылыуы 2009 йылдың майында Халыҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзы тарафынан таныла, шунан һуң уның исемен раҫлау процесы башлана
Исеме
GSI ғалимдары 112-се элемент өсөн Николай Коперник хөрмәтенә Copernicium (Cn) исемен тәҡдим итә. 2010 йылдың 19 февралендә, Коперниктың тыуған көнөндә, ИЮПАК элементтың исемен рәсми рәүештә раҫлай. Киң мәғлүмәт сараларында элемент "коперниций" (урыҫ телендәге вариант) тип тә, "коперникий" тип тә атала.
Паулс Раймонд Вольдемарович
Биографияһы
Оярс Раймондс Паулс 1936 йылдың 12 ғинуарында Рига  ҡалаһының Ильгюциемс биҫтәһендә Вольдемар һәм Алма-Матильда Паулстар ғаиләһендә тыуа. Атаһы — быяла өрөүсе, әсәһе ынйы менән сигеүсе булып эшләй. Атаһы һәүәҫкәр музыкант та була: «Михаво» тигән үҙешмәкәр оркестрҙа һуҡма музыка ҡоралдарында уйнай.
Раймонд бала саҡтан фортепианола уйнай. Өс йәшенән 1-се музыка институтының балалар баҡсаһына йөрөй, шунда музыкаль тәрбиә ала башлай. 10 йәшендә Латвия консерваторияһы эргәһендәге музыка мәктәбенә — Эмилс Дарзиньш исемендәге Рига музыка мәктәбенә инә . Мәктәпте тамамлағас, 1953—1958 йылдарҙа Язеп Витол исемендәге Латвия консерваторияһында (хәҙер Язеп Витол исемендәге Латвия музыка академияһы) профессор Г. Браунда фортепиано класы буйынса белем ала. 1962—1965 йылдарҙа — йәнә Латвия консерваторияһында, был юлы Янис Иванов етәкселегендә композиция бүлексәһендә уҡый.
Шул саҡта уҡ фортепианола оҫта уйнай. Уҡыу менән йәнәш автоюлсылар һәм медицина хеҙмәткәрҙәренең профсоюз клубтарындағы эстрада оркестрҙарында пианист булып та эшләй, филармонияла концертмейстер була. Джаз классиктарын һәм заманса йырҙарҙы өйрәнеп, ресторандарҙа уйнай. Үҙенең тәүге музыкаһын Латыш ССР-ы Ҡурсаҡ театры һәм Латыш ССР-ының А. Упит исемендәге Драма театры (хәҙерге Латвия Милли театры) өсөн яҙа.
1958 йылда консерваторияны тамамлағас, Латвия филармонияһының Рига эстрада оркестрында эшләй, концерттар менән Грузияла, Әрмәнстанда, Украинала, сит илдәрҙә сығыш яһай. 1964—1971 йылдарҙа был оркестрҙың художество етәксеһе була. 1973—1978 йылдарҙа — «Модо» инструменталь ансамбленең художество етәксеһе.
1978—1982 йылдарҙа — Латвия радио һәм телевидениеһының Еңел һәм джаз музыкаһы оркестры дирижёры, 1982—1988 йылдарҙа — Латвия радиоһы музыкаль тапшырыуҙарының баш мөхәррире. 1986 йылда Раймонд Паулс инициативаһы менән йәш башҡарыусыларҙың «Юрмала» халыҡ-ара популяр музыка конкурсы барлыҡҡа килә, ул 1992 йылға тиклем үткәрелә.
1994—1995 йылдарҙа — Латвия радио һәм телевидениеһы джаз-оркестрының (биг-бэндтың) художество етәксеһе һәм баш дирижёры.
2002 йылда Игорь Крутой менән берлектә йәш башҡарыусыларҙың «Яңы тулҡын» (Юрмала) халыҡ-ара популяр музыка конкурсының инициаторы була.
2010-сы йылдарҙа нигеҙҙә Латвияла башлыса пианист булараҡ сығыш яһай, симфоник оркестр менән дә  уйнай.
1967 йылдан — Латыш ССР-ы Композиторҙар союзы ағзаһы. Латыш ССР-ы Кинематографистар союзы ағзаһы.
«Детектив и политика» журналының мөхәррирәт ағзаһы була.
Ғаиләһе
Һеңлеһе — <span class="ref-info" title="  телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(латыш.) баш. (1939), гобеленға һүрәт төшөүсе рәссам
Ижады
Раймонд Паулс — бик күп эстрада хиттары музыкаһының, джаз композицияларының һәм фильмдарға яҙылған көйҙәрҙең авторы. Иң билдәле йырҙары Илья Резник, Андрей Вознесенский һәм Янис Петерс шиғырҙарына ижад ителгән.
Сәйәси эшмәкәрлеге
Латыш ССР-ы Юғары Советы депутаты  (1985—1989), СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991). 1988 йылдан — Латыш ССР-ының Мәҙәниәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе, 1989—1991 йылдарҙа — Латыш ССР-ының мәҙәниәт министры. 1991— 1993 йылдарҙа — Ивар Годманис кабинетында Латвияның мәҙәниәт министры. 1993— 1998 йылдарҙа — Латвия Президентының мәҙәниәт буйынса кәңәшсеһе.
1998 йылда Сеймға Яңы партия исемлеге буйынса,  ә 2002 һәм 2006 йылдарҙа Халыҡ партияһынан һайлана. 1999 йылда Латвия Президенты вазифаһына дәғүәсе була, ләкин кандидатураһын кире ала.
Карпов Даниэль Николаевич
Карпов Даниэль Николаевич (2 ғинуар 1945 йыл) — ғалим-геоботаник. 1978—2009 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының һәм педагогия академияһының педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — биология кафедраһы мөдире. 2012 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалының биология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2007). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Биографияһы
Даниэль Николаевич Карпов 1945 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Яңы Фёдоровка ауылында тыуған.
1973 йылда «Опыт статистического анализа растительности солончаковатых лугов пойм рек Башкирии» (специальность 03.00.05 — ботаника) темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1974 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Хеҙмәт юлы
1976 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институна (һуңыраҡ — академияһына) эшкә саҡырыла.
1978—2009 йылдарҙа педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультеты деканы итеп һайлана.
бер үк ваҡытта 2001 йылдан — дөйөм биология кафедраһы мөдире.
2006 йылда «Экология и синтаксономия растительности засолённых почв Южного Урала и сопредельных территорий» (специальность 03.00.16 — экология) темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2007 йылдан дөйөм биология һәм химия кафедраһы мөдире, 2012 йылдан башлап БДУ‑ның Стәрлетамаҡ филиалында биология кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының һәм сиктәш территорияларының татырлы тупрағының үҫемлектәр донъяһын өйрәнеүгә, уларҙың төп синтаксондарын асыҡлауға арналған.
Карпов тарафынан үҫемлектәрҙең һаҡлауға мохтаж булған һирәк төрҙәренең төркөмдәре айырып күрһәтелә, һыуҙа иреүсе тоҙҙоң күләме буйынса тупраҡтарҙың татырлы булыу кимәлен аныҡлау ысулы эшләнә.
Тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: галофит флора һәм үҫемлектәр донъяһы, үҫемлектәрҙең биологик төрлөлөгөн һаҡлау, үҫемлек донъяһын Браун-Бланкеның экологик-флористик мөнәсәбәтенә таянып төркөмләү мәсьәләләре.
200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһенең һәм был өлкәләргә сиктәш булған Ҡаҙағстан Республикаһының дала районы (Көнбайыш Ҡаҙағстан, Аҡтүбә, Ҡостанай өлкәләре) территорияларына фәнни экспедициялар ҡатнашыусыһы. Фәнни эшмәкәрлеге Башҡорт (Көньяҡ) Урал һәм уның менән сиктәш булған артыҡ тоҙланған тупраҡ үҫемлектәрен өйрәнеүгә, уларҙың төп синтаксонтарын асыҡлауға бағышланған. Карпов һаҡлауға мохтаж булған һирәк осрай торған үҫемлек төрҙәре берекмәләрен айырып күрһәткән, һыуҙа иреүсән тоҙҙар тупланған тупраҡтың артыҡ тоҙланғанлыҡ дәрәжәһен билдәләү методикаһын ентекләп эшләгән.
Уҡытҡан дисциплиналары: 1. Ботаника (үҫемлектәр анатомияһы, морфологияһы) 2. Биогеография 3. Үҫемлектәр экологияһы 4. Фитоценология
Белорус ССР-ында золом
Белорус ССР-ында золом — Белорус Совет Социалистик Республикаһында сәйәси һылтау менән эҙәрлекләү. Золом кешеләрҙе контрреволюцион эшмәкәрлек алып барыуҙа шикләнеп эҙәрлекләүҙе, милекте национализациялауға ҡамасаулаған кулактарҙы эҙәрлекләүҙе, халыҡты СССР-ҙың икенсе региондарына депортациялауҙы үҙ эсенә ала.
А. П. Чехов һәйкәле (Баденвайлер)
'''А. П. Чехов һәйкәле''' — немец ҡалаһы Баденвайлерҙа 1908 йылда ҡуйылған монумент. Был донъяла А.П. Чеховҡа ҡуйылған тәүге һәйкәл в мире
1908 йылдағы һәйкәл
1908 йылда немец ҡалаһы Баденвайлер паркында Антон Павлович Чеховҡа донъяла тәүге һәйкәл асыла. Ул Константин Станиславский инициативаһы буйынса барлыҡҡа килә, ул шулай уҡ яҙыусы П.Боборыкин һәм әҙәби тәнҡитсе А. Веселовский менән һәйкәлде асыуҙа ҡатнаша.
Белорус ССР-ында золом
Тарих
Репрессия, СССР-ҙың башҡа республикаларындағы кеүек, БССР территорияһында ла ХХ быуаттың 20-се йылдарында башлана һәм 40-сы йылдарға тиклем дауам итә. CCCР-ҙа 1920—1930-сы йылдар араһында репрессив системаның барлыҡҡа килеүе законға ярашлы күренеш булды. Илдә 20-се йылдар аҙағында—30-сы йылдар башында илде тиҙләтелгән индустриялаштырыу һәм ауыл хужалығын коллективлаштырыуҙы тормошҡа ашырыу өсөн кеше ресурстары кәрәк ине. Үҫешкән репрессив аппарат — СССР НКВД ГУЛАГ-ының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары — индустриялаштырыу һәм коллективлаштырыу ҡоралы булып торҙо. Ошо ваҡыттан алып бөтә 3 йылға һәм унан күберәккә хөкөм ителгәндәр төрмәләрҙән төҙөлөштәргә, заводтарға, ауылдарға ебәреләләр, суд тарафынан төрлө срокка хөкөм ителгәндәр ҙә шунда йүнәлтеләләр.
Белорус эшмәкәрҙәренең бер өлөшөн 1937 йылдың 29-30 октябрь араһында 1930 йылда ялған уйлап сығарылған «Белоруссияны азат итеү Союзы» уйҙырма эше буйынса репрессиялайҙар. Күп этник поляктар НКВД-ның поляк операцияһы барышында (1937—1938) репрессияға дусар ителәләр, уларҙың ғаиләләре йыш ҡына Казахстан Совет Социалистик Республикаһына һәм илдең башҡа урындарына депортациялана.
А. П. Чехов һәйкәле (Баденвайлер)
1908 йылдағы һәйкәл
Һәйкәлдең авторы рус скульпторы Н. Шлейфер була, монумент бронзанан эшләнә. Чехов бюсын йәшел һөҙәктә таш һибелгән ерҙә урынлаштыралар. 1908 йылда Баденвайлерҙа А.П.Чехов хөрмәтенә асылған һәйкәл донъяла беренсе була. Һәйкәл шул иҫәптән урыҫтарҙың иғәнәһенә лә төҙөлә.
Баденвайлерҙа Чехов һәйкәлен асыу тантаналы була. Һәйкәл тирәләй сәскәләр һалалар, тамашасылар өсөн таҡта майҙансыҡ эшләйҙәр, фоторгафтар күп була. Гофмейстер Эйхлер, академиктар А.Н.Веселовский, П.Д. Боборыкин, Мәскәү Художество театры Константин Станиславский телмәр менән сығыш яһай. . Һәйкәл күркәм тышҡы ҡиәфәте менән айырылып тора
Белорус ССР-ында золом
Тарих
30-сы йылдар башынан алып 800—900 мең махсус күсереп ултыртылған халыҡтың хеҙмәте Урал райондарының ауыл хужалығын һәм сәнәғәтен үҙләштереүҙә ҡулланыла. Көнбайыш Беларуста репрессиялар тулҡыны 1939—1941 йылдарҙа, ул СССР-ға ҡушылғас үтә. Ул кулактарҙы, священниктарҙы, элекке польша чиновниктарын солғап алды. Уларҙы юҡ итәләр йәки Казахстанға, Себергә, СССР-ҙың башҡа региондарына күсереләләр. Репрессиялар Иосиф Сталин үлгәндән һуң 1953 йылда туҡтатыла. Белоруссияла совет репрессиялары ҡорбаны булған кешеләрҙең теүәл һанын билдәләүе ҡыйын, сөнки күп күсерелгән кешеләр депортация территорияһында, унда ғаилә ҡороп, йәшәргә тороп ҡалалар, Республика архивтарының бер өлөшө, автор хоҡуғы тураһындағы Закон буйынса, ҡулланыу өсөн ябыҡ һәм тик 2020 йылдан ғына асыласаҡ (әгәр автор һуғыш йылдарында эшләһә,75 йыл). Бынан тыш, статистика билдәләүенсә: «әгәр һуғышҡа тиклем Беларуста уның хәҙерге сиктәрендә 9,2 млн кеше йәшәһә, 1944 йылдар аҙағында яҡынса 6,3 млн кеше йәшәй. Немец фашист илбаҫарҙарының яуызлыҡтарын тикшереү буйынса Ғәҙәттән тыш Дәүләт Комиссияһы мәғлүмәте буйынса, БССР территорияһында урындағы халыҡ һәм хәрби әсирҙәр бөтәһе 2 219 316 кеше үлтерелгән», китапханалар һәм архивтар юҡ ителгән. Әммә һуңғараҡ асыҡланыуынса, күп райондар буйынса юҡҡа сыҡҡан кешеләр тураһындағы мәғлүмәт байтаҡ кәметеп күрһәтелгән.
А. П. Чехов һәйкәле (Баденвайлер)
1908 йылдағы һәйкәл
Һәйкәлде асҡандан һуң ҡунаҡханала аш ойошторола, рус композиторҙары музыкаһы башҡарыла.
Беренсе донъя һуғышы аҙағында был һәйкәлдең постамены ғына ҡала, сөнки  башҡа һәйкәлдәр менән бергә   бюст ҡабаттан иретеүгә ебәрелә. Таш яҙмаһы һаҡлана: «Ңң яҡшы кеше һәм табипҡа», «Бөйөк яҙыусы Антон Чеховҡа».
Белорус ССР-ында золом
Ҡорбандар һаны
Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, Белорус ССР-ында ХХ быуаттың 20 — 50-се йылдарында 600 000 тирәһе кеше репрессияланған. Шуларҙың 250 000 артығын суд йәки судтан тыш органдар (СССР НКВД -һының республика, край һәм өлкә «тройкаһы»), махсус комиссиялар (СССР Халыҡ комиссарҙары Советы янындағы ОГПУ (Берләштерелгән дәүләт сәйәси идаралыҡ), НКВД (СССР эске эштәр халыҡ комиссариаты), МГБ (СССР дәүләт хәүефһеҙлеге Министерствоһы)) хөкөм иткән. 1920-се-1930-сы йылдарҙа хөкөм ителгәндәрҙән башҡа, 250 000 артыҡ БССР халҡы кулактар йәки кулак ғаиләһе ағзалары булараҡ Белорус Совет Республикаһынан ситкә ҡыуыла. Икенсе ергә күсереү республиканың күп кешеләрен немец оккупанттары тарафынан ҡырылыуҙан ҡотҡарҙы. Шулай итеп, ни тиклем парадокс булмаһын, депортация кешеләргә тере ҡалырға ярҙам итте, сөнки һуғыш йылдарында улар тәрән тылда булып сыҡтылар, унда фронт өсөн эшләнеләр. 1954—2000 йылдарҙа Белоруссияла яҡынса 200 000 совет сәйәси золом ҡорбаны реабилитацияланды.
А. П. Чехов һәйкәле (Баденвайлер)
1908 йылдағы һәйкәл
1964 йылда, А.П. Чеховҡа беренсе һәйкәл булған урынға, совет журналистары килә.
1992 йылдағы һәйкәл
1992 йылда Баденвайлерҙағы А.П. Чехов һәйкәлен Сахалин халҡы тергеҙергә ярҙам итә. Яңы һәйкәлдең авторы Сахалин скульпторы Чеботарев Владимир була. Монумент 1908 йылғы элекке постаментҡа ҡуйыла, Чехов унда күтәрелгән  яғалар менән һүрәтләнә. Килеүселәргә уңайлы булһын өсөн яңы һуҡмаҡ һалына. Яңы һәйкәлде Сахалиндан «Сахалин утрауы» музейы директоры  Георгий Мироманов алып килә. Яңы һәйкәл шулай уҡ бронзанан ҡойолған була.
Катариненрит
Катариненрит (Katharinenrieth) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 221 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 124 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6542 һәм автомобиль коды — MSH.
Башҡортостан археологияһы
Башҡортостан археологияһы — кеше эшмәкәрлегенең матди ҡалдыҡтары нигеҙендә Башҡортостан Республикаһының үткәнен өйрәнгән һәм тергеҙгән (реконструкциялаған) фән.
Тарихы
19-сы быуаттың 2-се яртыһында Өфөлә музей эштәре буйынса Губерна комитеты ойошторола. 1865—1867 йылдарҙа комитет ағзаһы Р. Г. Игнатьев Өфө (Чёртова), Бөрө һәм Ҡара-Абыз ҡаласыҡтарын тикшерә, шулай уҡ Өфөләге мосолман ҡурғандарында, Мейәс алтын приискыларының дачаларында һәм хәҙерге Ауырғазы районының Кәлсербуран ауылында ҡаҙыныу эштәре алып бара.
1893—1894 йылдарҙа археолог Нефедов Өфө (Чертова), Ҡара-Абыз, Яңы-Медведевский (Юлдаш — Петер-Тау) боронғо ҡаласыҡтарында беренсе ҡаҙыныуҙар үткәргән. Бер үк ваҡытта Өфө губерна музейы фондтарына боронғо предметтар осраҡлы табыштар һәм йыйымдарҙан: Бөрөнән бронза биҙәүестәр, Өфө районы Миловка ауылы эргәһендәге бронза ҡоралдар табылдығынан, помещик В. А. Новиковтың дачаһы территорияһындағы иртә урта быуат ерләү урынынан әйберҙәр, Өфөләге Семинар тауындағы ерләү урынынан янтарь муйынсаҡ һ.б. килгән. Был коллекцияны Н. Н. Булычев 1902 һәм 1904 йылдарҙа ентекләп өйрәнгән.
19 быуат һуңында Ағиҙел йылғаһы бассейнындағы археологик һәйкәлдәрҙе өйрәнеү башланған. Археолог А. А. Спицын, Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында Бөрө, Костаревский һәм Дүртөйлө ҡаласыҡтарындағы материалды йыйып, өйрәнгән, шулай итеп, ғалим үҙе эшкәрткән Кама буйы боронғо табыштар периодизацияһында ошо һәйкәлдәрҙең урынын билдәләгән.
20 быуаттың 20-се йылдарында Вахрушев Георгий Васильевич, 17 ҡаласыҡ, 27 ҡурған, 14 ҡурғанһыҙ ҡәберлектәрҙе күрһәтеп, Башҡортостандың археологик картаһын төҙөгән.
1950-се йылдарҙа, СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында (ИИЯЛ) археология төркөмө төҙөлгәс, планлы һәм маҡсатлы археология эштәре башланған. Башҡортостандың иртә тимер быуаты һәм урта быуаттар, иртә күскенселәр эпохаһы һәйкәлдәрен планлы өйрәнеү ойошторолған.
1970-се йылдарҙа некрополдәр һәм уларға яҡын Шипово (Иглин районы) һәм Охлебинино ауылдары эргәһендәге иртә тимер быуаты эпохаһы ҡаласыҡтарында ҡаҙыу эштәре, Көньяҡ Урал далаларындағы иртә күскенселәр ҡурғандарын (Пшеничнюк Анатолий Харитонович) өйрәнгәндәр. Дим йылғаһы буйындағы бронза эпохаһына ҡараған Иҫке Ябалаҡлы ҡәберлегендә (Ю. А. Морозов, Горбунов), Әй йылғаһы буйындағы Йүкәлекүл ултырағында (Горбунов, Обыденнов) ҡаҙыныу эштәре үткәрелгән. Башҡортостан һәм Ырымбур өлкәһе территорияларында Алтын Урҙа осорондағы Көньяҡ Урал һәм Урал буйы күскенселәренең яңы һәйкәлдәре өйрәнелгән.
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан археологияһында яңы йүнәлеш — этноархеология үҫеш алды. Традицион йүнәлештәр үҫешә: иртә тимер быуаты һәм Урта быуат күскенселәренең ҡоралдары һәм хәрби шөғөлө, социаль-иҡтисади һәм этномәҙәни тарихы прблемалары, Көньяҡ Уралдың ҡайһы дәүерҙә төркиләшә башлауына яуап эҙләү.
2004 йылдан башлап Шүлгәнташ мәмерйәһенә йыл һайын т.ф.к. В. Г. Котов етәкселегендәге археологик экспедициялар ойошторола. Бының һөҙөмтәһендә яңы рәсемдәр табылған; тәүләп гравировкаланған композициялар табылған; һүрәттәрҙең боронғолоғо раҫланған.
Археологик мираҫ
Бөгөнгө көндә Башҡортостан Республикаһы территорияһында 547 археологик һәйкәл, шуларҙан 300-ҙән артығы — ҡурғандар һәм ҡурған ҡәберлектәре, 150-нән ашыуы — төрлө ултыраҡ һәйкәлдәре, 16 мәғәрә һәм мәмерйәләр, 7 грунт ҡәберлектәре, 7 металлургия комплексы һ.б асыҡланған һәм иҫәпкә ҡуйылған.
Шуларҙан һуңғы дәүергә өҫтән һалынған 12 таш биҙәк, 11 мосолман ҡәберлеге, таш ҡоймалар (12) — «дала мәсеттәре» ҡалдыҡтары йәки йәйләүҙәрҙә тирмәләр ҡора торған урындар ҡарай.
Иҫәпкә алынған һәйкәлдәрҙең дөйөм һанынан 40-ы тулыһынса тикшерелгән, 15-е емерелгән, күпселеге һыуһаҡлағыстар тәьҫире зонаһында ҡалған йә ул һәйкәлдәрҙе һыу баҫҡан.
Хәҙерге Башҡортостан территорияһында таш быуат, бронза быуаты һәм тимер быуаты археологик мәҙәниәте эҙҙәре һәм һәйкәлдәре асыҡланған.
Урта быуаттарҙа Башҡортостан Республикаһы территорияһында бахмутин мәҙәниәте, имәнкиҫкә мәҙәниәте, ҡара-яҡуп мәҙәниәте, кушнаренково мәҙәниәте, мазунин мәҙәниәте, турбаҫлы мәҙәниәте, сейәлек мәҙәниәте формалашҡан.
Табылған археологик һәйкәлдәргә хеҙмәт ҡоралдары, ултыраҡ һәм торлаҡ, ерләү ҡоролма-әйберҙәре; ҡаялағы һүрәттәр, биҙәүестәр һ.б. ҡарай. Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы бик боронғо археологик һәйкәл тип б.э.т. 400 — 100-сө меңйыллыҡтарға ҡараған Айдос, Мысоваяларҙы атарға кәрәк.
Бер археологик мәҙәниәткә ҡараған локаль һәйкәлдәр төркөмөн археологик комплекстар тип йөрөтәләр: (Арҡайым, Биктимер археологик комплексы, Горный археологик комплексы, Ҡараяҡуп археологик комплексы, Мәнәк археологик комплексы, Охлебинин археологик комплексы, Һынташты, Ташйылға археологик комплексы, Ташлы археологик комплексы, Шипов археологик комплексы, Яковлев археологик комплексы). Төрлө мәҙәниәттәргә ҡараған һәйкәлдәр төркөмөн археологик микрорайон тип атайҙар (Байыш археологик микрорайоны, Берегов археологик микрорайоны).
Фән
Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы (1933 йылдың 20 авгусы — 2015 йылдың 11 октябре) Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (2006) һәм вице-президенты, тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990), емешле ғилми ғүмерендә бик күп әһәмиәтле асыштар яһаусы (шулар араһында Өфө-II ҡаласығы) Башҡортостан Республикаһының әйҙәүсе археологы. Ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — Көньяҡ Уралдағы тимер быуат һәм урта быуат проблемаларын тикшереү. Ул 300-гә яҡын фәнни хеҙмәт, 12 монография авторы. Нияз Мәжитов - Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Баҫмалар
Уфимский Археологический вестник  — научное издание. Выходит с 1998 года.
Музейҙар
1980 йылда тарих фәндәре докторы, профессор Раил Кузеев инициативаһы менән Археология һәм этнография музейы (Өфө)|Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Археология һәм этнография музейы асылды.
Башҡортостан Республикаһының Милли музейында таш һәм бронза быуаты экспонаттары урынлаштырылған археология бүлеге бар.
Рыков Анатолий Владимирович
Рыков Анатолий Владимирович (26 август 1978 йыл) — ғалим-сәнғәт белгесе. Сәнғәт фәндәре кандидаты, философия фәндәре докторы. Санкт-Петербург дәүләт университетының тарих институтының Көнбайыш Европа сәнғәте тарихы кафедраһы профессоры.
Биографияһы
Анатолий Владимирович Рыков 1978 йылдың 26 авгусында Ленинградта тыуған
2000 йылда Санкт-Петербург дәүләт университетының тарих факультетын отличие менән тамамлай, ә 2003 йылда сәнғәт тарихы кафедраһында аспирантураны тамамлай һәм сәнғәт фәне докторы, профессор Н. Н. Калитинаның ғилми етәкселеге аҫтында, сәнғәт фәне кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп (17.00.09 — сәнғәт теорияһы һәм тарихы һөнәре буйынса), «Дэвид Хокни и проблемы современной английской фигуративной живописи» темаһына диссертация яҡлай; рәсми оппоненттары — философия фәндәре докторы, профессор В. В. Прозерский һәм сәнғәт фәне кандидаты, доцент Т. Ф. Верижникова; етәксе учреждение — Дәүләт Эрмитажы.
2008 йылда Санкт-Петербург дәүләт университетының философия һәм политология факультетында, философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Художественно-теоретический консерватизм в контексте американской теории современного искусства 1960—1990-х гг.» темаһына (17.00.09 — сәнғәт теорияһы һәм тарихы һөнәре) диссертация яҡлай; ғилми консультанты — Е. Г. Соколов; рәсми оппоненттары — сәнғәт фәне докторы С. С. Ванеян, философия фәндәре докторы, профессор А. А. Грекалов һәм философия фәндәре докторы, профессор В. M. Дианова; әйҙәүсе ойошма — РФА-ның һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институты.
Бүләктәре һәм премиялары
2007 йылда "Постмодернизм как «радикальный консерватизм» китабы өсөн Санкт-Петербург философия йәмғиәтенең «За философский анализ процессов современности» номинацияһында «Вторая навигация» премияһы лауреаты була. Художество-теоретик консерватизм проблемаһы һәм 1960-1990-сы йылдарҙағы америка хәҙерге заман сәнғәте теорияһы. (Санкт-Петербург, Алетейя, 2007)..
Сармик-Седа
Сармик-Седа — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрочная
Юрочная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Промойная мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Здрева
Здрева — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2830/6 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ис (Тура ҡушылдығы)
Ис — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 911 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нидһи
Индуизм яҙмалары контекстында "'нидһи"' ул байлыҡ Хоҙайы Кубераға ҡарай торған (шулай уҡ Кувера булараҡ әйтелә) туғыҙ хазинанан торған байлыҡ. Традиция буйынса һәр нидһиның һаҡсы рухы бар һәм бер ни тиклем тантриклар уға табыналар. Нидһаларының табиғате һәм хасиәте күбеһенсә аңлатылмаған һәм аңлашылмаған булып ҡала.
Нидһилар
Амаракоша буйынса туғыҙ нидһи булып түбәндәгеләр тора: Шахталар, минералдар, ер сүлмәктәре һәм океан ресурстары булып танылып, Кубераның хазинаһы шулай тейеп интерпретациялана: Нидһилар шулай уҡ Нидһана, Нихара һәм Севадһи тип аталалар. Нидһиларҙың ҡайһы бер атамалары Һинд иҫәп-хисап системаһында ҡулланалар.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Индуизм
Тәҙрә
Тәҙрә (тишек, асыҡ урын, асыҡлыҡ) йәки витраж — йорттоң махсус детале; Яҡтылыҡ төшһөн, һауа инһен өсөн, ҡоролма стенаһына эшләнгән уйым һәм шул уйымға ҡуйылған ҡыҫанлы быяла. . Йортҡа ҡояш яҡтыһы үткәреү һәм вентиляция өсөн ҡуйыла. Тәҙрәләр аша 50% тиклем йорттон йылыһы юғала.
Тарих
Боронғо йорттар тәҙрәһеҙ булған. Урта быуаттарға тиклем йорт тишектәре һайуандарҙың тиреһе менән ҡапланған.
Боронғо Римда тәҙрәләр быялаһыҙ ҡулланылған.
Төрҙәр
Хәҙерге заман тәҙрә төрҙәре (материал буйынса):
Ясный
Я́сный — Ясный районы үҙәге (Ырымбур өлкәһе), өлкә әһәмиәтендәғе ҡала.
Төп эш биреүсе – Рәсәй ҡурғау министрлығы. Ҡалала хәрби ҡаласығы «Ясный»- космодром урынлашҡан. Ул «Днепр» аппартаттар остроу өсөн ҡулланыла.
Тарих
1961 йылда Киембай асбест яҡтылығы асылыу менән нигеҙләнғән. Ҡалаға «Ырымбурасбест» тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөү өсөн 5 меңдән ашыу кеше килде. 1979 Ясный ҡала статусын алды.
Анна Тумаркин
Анна-Эстер Тумаркин (Тумаркина Анна Павловна, Anna Ester Tumarkin; 16 февраль 1875 йыл — 7 август 1951 йыл, Гюмлиген, Берн кантоны, Швейцария) — Швейцария философы, философия тарихсыһы, Рәсәй сығышлы психолог; Европала беренсе ҡатын-ҡыҙ философия профессоры (1909).
Биографияһы
Анна Тумаркин бай йәһүд ғаиләһендә Рәсәй империяһының Могилев губернаһы Горецкий өйәҙе Дубровно ҡалаһында (хәҙер Белоруссияның Витебский өлкәһе Дубровенский районы үҙәге) тыуа. Уның атаһы — Бессарабия сауҙагәре һәм һуңынан дворян Палтиэл (Павел) Моисеевич Тумаркин (үлгән 1906)  — күмәртәләп аяҡ кейеме һатыу менән шөғөлләнгән, иврит телендә публицистика яҙған һәм рус теленән иврит теленә тәржемәсе (Полтиэл Иосеф Тумаркин исеме аҫтында ) булған. Үҙ заманынындағы америка әҙәбиәтен иврит теленә тәржемәләүсе беренсе кеше була (рус теле аша ). Уның тәржемәһе араһында — О. Сининдың «Шенат хаАлпаим : хаАтака ме-ат хаПрофессор Беллами» (1898). Палтиел Тумаркин һәм уның ҡатыны София Герценштейн сығышы менән Дубровнонан, әммә уларҙың ҡыҙы Хана-Эстер (буласаҡ Анна-Эстер) бала саҡтан уҡ Кишинёвта үҫә. Бында ул ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын һәм уҡытыусылар курсын тамамлай.
Анна Тумаркин Берлин университетында Дильтея Вильгельм етәкселеге аҫтында уҡый башлай. 1892 йылдан алып Швейцарияла йәшәй. Бында уның өлкән ағаһы ла уҡыған була. Анна Тумаркин Берн университетының философия бүлегенә уҡырға инә һәм 1895 йылда Гердер һәм Кант философия хеҙмәттәрен сағыштырма анализлау буйынса диссертацияһын уңышлы яҡлай. Уның диссертацияһы ғилми етәксеһе Людвиг Штейн мөхәррирләүе аҫтында «Бернский курс философии» беренсе китабында баҫылып сыға.
1898 йылда Анна Тумаркин Берн университетының приват-доцент (Privatdozentin) даими урынын ала һәм шулай итеп ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренселәрҙән булып Европала һәм Швейцарияла философия уҡытыусыһы була. 1906 йылда ул титуляр профессор(Honorarprofessorin), 1909 йылда — экстраординар профессор (Extraordinaria Professorin) дәрәжәһен ала. Берн университетында 1943 йылға тиклем философия тарихынан һәм эстетиканан уҡыта. 1921 йылдан алып табип Ида Гоф (1880—1952) менән бергә Hallwylstrasse № 44 йортонда фатир тора. Ида Гоф менән бергә румын Бессарабияһындағы туғандарына ҡунаҡҡа ҡайта (1925, 1937 йыл). Бер нисә йылдан һуң Тумаркиндарҙың күпселеге депортациялана һәм үлтерелә.
Анна Тумаркин — философия буйынса байтаҡ монография хеҙмәттәре, теоретик психология, эстетика һәм культурология, Спиноза, Гердер һәм Кант хеҙмәттәрен тарихи анализлау, шул иҫәптән «Гердер һәм Кант» (1896) һәм башҡа бик күп хезмәттәрҙең авторы.
16 февраль 2000 йыл — Тумаркиндың тыуған көнөндә — Берн университетының иҫке корпусына терәлеп торған урамдарҙың береһенә уның хөрмәтенә урамға Tumarkinweg исеме бирелә. Берн университетында ғалим-философ иҫтәлегенә ANNA ғилми программаһы ойошторола.
Пһном Бахенг
Пһном Бакенг (Кхмер телендә: ប្រាសាទភ្នំបាខែង) ул Камбоджала, Ангкор Ватта ғибәҙәтхана ҡалҡыулығы формаһындағы Индуизм һәм Буддасылыҡ ғибәҙәтханаһы. Шива Хоҙайына бағышланған булып, ул 9-ынсы быуат аҙағында Ясоварман I (889-910) хөкөмө ваҡытында төҙөлгән булған. Ҡалҡыулыҡ өҫтөндә урынашып хәҙерге ваҡытта ул туристтар өсөн 1,5 км көньяҡ көнсығышта джунгли араһында урынлашҡан ҙурырак ғибәҙәтхана Ангкор Ватты ҡарау өсөн популяр урын. Күп зиәрәт ҡылыусылар һаны Пһном Бакенгты Ангкор Ваттың иң ҡурҡыныс янай торған һәйкәле итә. 2004 йылдан бирле Донъя Һәйкәлдәр Фонды APSARA менән хеҙмәттәшлектә ғибәҙәтхананы һаҡлау буйынса эшләй.
Тарихы
Ангкор Ватҡа ҡарағанда ике йөҙ йылдан артыҡ элек төҙөлгән булып, Пһном Бакенг хәҙерге ваҡытта тарихсылар ышаныуы буйынса Ангкор төбәгенең төп ғибәҙәтханаһы булып тора. Ул көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан Ролуоста Һариһаралайя баш ҡалаһынан һарай яны кешеләрен күсергәндән һуң яңы баш ҡалала Яшодһарапураҙың архитектура үҙәк өлөшө булып тора. Хәҙерге көн Таиландта Сдок Гхак Томда табылған б.э. 1052 йыл яҙмаһында, Санскритта шулай итеп яҙылған: "Шри Ясовардһана Ясоварман исеме аҫтында батша була башлағас, һәләтле Вамашива уның гуруһы булараҡ дауам иткән. Патшаның ҡушыуы буйынса ул тауҙар баштаһына тәңгәл Шри Йашодһарагирида линга ҡурған. Ғалимдар ышаныуы буйынса был абзац быға тиклем быуат ярым элек Пном Баһет изгеләштереүнә ҡарай. Пһном Бахенг Ясоварман хөкөмөнә ҡарай торған Ангкор төбәгендә 3 ғибәҙәтханаларҙың береһе булып тора. Башҡалары Тонле Сап күле янында көньяҡта Пном Кром, һәм Көнсығыш Барай резервуарынан төньяҡ-көнсығышта Пном Бок. Арыҡтан дүрт төп йүнәлештә урамдар нур итеп йүнәлгән. Иҫке баш ҡала даирәһенән яңы баш ҡаланың тышҡы арығына һәм шунан һуң көнсығыш – көнбайыш йүнәлешкә әйләнеп ғибәҙәтхананың туранан-тура көнсығышына тоташып төньяҡ-көнбайыш – көньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә тротуар йүнәлгән. Тарихының һуңыраҡ осоронда Пном Бахет Буддасылыҡ ғибәҙәтханаһына әйләнгән булған. Уның өҫкө дәрәжәһендә хәҙер юғалтылған монументаль Ултырыусы Будда булған. Көнбайыш яҡта шул уҡ ҙурлыҡтағы Ятып Тороусы Будда. Был фигураның контурҙары хәҙер дә күренеп тора.