cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грек-рим көрәше
Көрәш алып барыу техникаһы
Классик көрәштә спортсының тороуы бейек, уртаса, түбән, ярышташына ҡарата уң яҡлы, һул яҡлы һәм фронталь(ҡапма-ҡаршы) булырға мөмкин. Көрәшсенең ҡайһы бото көслөрәк, шуныһы алға сығып торорға тейеш. Бейек һәм уртаса тороу көрәшсегә манёврҙар һәм һөжүм яһау өсөн уңайлы, ә түбәне — ярышташының һөжүменән һаҡланыу өсөн уңайлы.
Көрәшсенең аяҡтары «алышта ҡатнашмаһалар ҙа», уларҙың көсө һәм тиҙлеге ҙур әһәмиәткә эйә. Ярышташын күтәреп алып ырғытҡанда көрәшсенең әҙерәк бөкләнгән тубыҡтары алышташының ауырлығын һәм уның ҡаршылашыуын еңер өсөн турая.
Спортсының келәмдә күсеп йөрөүе йылдам, ләкин тотороҡло булырға тейеш, һәм башта алға бер аяғы ҡуйыла, артабан уның янына икенсеһе тартып алына, аяҡтарҙы ҡауыштырырға тәҡдим ителмәй, сөнки бының тотороҡлолоҡто юғалтыуға килтереүе бар.
Ирекле стиль көрәшселәренән айырмалы рәүештә, грек-рим стилендәге көрәшселәргә эләктереү, аяҡ салыу, шулай уҡ ярышташының аяҡтарына һөжүм яһау ысулдары тыйыла, шулай уҡ быуындарға ҡарата техник ысулдар ҡулланыу, ауырттырыу алымдарын файҙаланыу, ярышташының муйынын (5 секундтан ары) ике ҡуллап эләктереү ҡәтғи тыйыла… Көрәшселәр ярышташын алып ырғытыу өсөн тәндәренең бары тик билгә тиклемге өҫкө өлөшөн генә файҙалана ала, шулай уҡ бер-береһенә яҡын дистанцияла ғына көрәшергә тейеш. Бындай стилдә көрәшкәндә ярышташтарынан өҫтөнлөккә бары тик көс ҡуллана белгән спортсылар ғына эйә.
Классик көрәштә алыш баҫҡан көйө йә булмаһа келәмдә ятҡан көйө партерҙа алып барыла. Баҫып көрәшеүҙең төп мәғәнәһе — ярышташының тотороҡлолоғон юғалттырып, уны партерға һалыу. Бының өсөн төрлө ырғытыуҙар («әйләндергес», бөгөү, үҙеңә табан бороу) һәм йығыу, мәҫәлән, ярышташты элмәккә алыу (муйынын һәм яурындарын эләктереү) һәм көс менән келәмгә ҡыҫыу; алышташтың ҡулы аҫтына «сумыу», уның арҡаһына сығыу, тәнен ике ҡул менән эләктереп, артҡа табан бөгөлөп, «күпергә» әйләнеп, үҙең аша ырғытыу. Ырғытыуҙарҙың үҙенсәлеге булып һөжүм итеүсенең ярышташы йығылған сағын файҙалана белеү тора, сөнки был саҡта ырғытыуҙың амплитудаһы ныҡ арта. Партерҙа көрәшкәндә ярышташты келәмгә салҡан әйләндереп, уны ҡалаҡ һөйәктәре менән келәмгә бер нисә секунд буйы ҡыҫып тороу кәрәк. Бының өсөн төрлө тәгәрәтеүҙәр: үҙең аша тәгәрәтеү, ситкә тәгәрәтеү, ә «күпер» яһаған ярышташты ҡалаҡ һөйәгенә һалыу (туше) өсөн «дожим, йәғни ҡыҫып тороу» ҡулланыла.
Классик көрәштә, дзюдо һәм самбонан айырмалы рәүештә, тән эләктерелә, ә бының өсөн бик ҙур физик көс талап ителә. Кейемде, ҡолаҡты, танауҙы, бармаҡтарҙы, енси органдарҙы тотоу тыйыла Ҡул суҡтарын, терһәк өҫтөн, яурындарҙы, муйынды һәм билгә тиклем тәнде тоторға рөхсәт ителә.
Һығылмалылыҡ һәм көс
Классик көрәш — һығылмалылыҡ һәм көс тандемы (ике яғы) Көрәш спецификаһының айырым урыны булып тренировкалар-күнегеүҙәрҙә атлеттың «мост йәғни күпер» тора. Уны эшләгәндә атлеттың аяҡтары, маңғайы һәм бик һирәк кенә эйәге келәмгә тейеп тора, ә арҡаһы дуға рәүешендә бөгөлә. Һығылмалылыҡты үҫтереү өсөн акробатик күнегеүҙәрҙең айырым йыйылмаһын өйрәнергә кәрәк, шуларҙан, мәҫәлән: тәкмәс атыу, тәгәрмәс яһау, рондат, ҡулдарҙа баҫып тороу, бөгөлгән арҡа менән тороу, йүгереп менеү, «күпер» эшләргә өйрәнеү. Ныҡ һәм эластик быуындарһыҙ, ҡан тамырҙарһыҙ һәм лимфа системаһынан башҡа көрәшсе еңеүгә өлгәшә алмай, шунлыҡтан ул бик ентекләп йығылыу һәм үҙ-үҙеңде һаҡлау техникаһын үҙләштерергә, үҙендә барлыҡҡа килтерергә тейеш. Тын алыу системаһы һәм дөйөм түҙемлелек-сыҙамлылыҡ йүгереү һәм төрлө хәрәкәтле уйындар, бигерәк тә регби уйындары менән булышҡанда үҫешә. Ысулдарҙы ҡулланырға көрәшселәр манекенда (йәки толопта) һәм партнёр менән эшләгәндә өйрәнә. Төрлө уҡыу күнекмәләре яһағанда көрәшсенең техникаһы һәм махсус сыҙамлылығы үҫешә. Көрәш техникаһын өйрәнгәндә сыҙамллылыҡты нығытыу төп урында тора.
Көстө төрлө спорт снарядтарында (перекладина, брусья) нығыталар, шулай уҡ төрлө ауырлыҡтар күтәреү ярҙамында, (сүкәйеү, тәнде ҡатырып тотоп тартылыу, штанга күтәреү (ятып, баҫып), пауэрлифтинг/бодибилдинг/ауыр атлетика менән шөғөлләнеү, ерҙән ҡулдар ярҙамында тәнде күтәреү, муйын өсөн төрлө көс күнегеүҙәре, жгут менән күнегеүҙәр эшләү көрәшсегә тәҡдим ителә. Гимнастика стенкаһы янында жгут менән булышыу, янбашты төрлө яҡҡа борғолау ҙа тәҡдим ителгән күнегеүҙәр булып тора.
Көрәшсе кейемдәре
Көрәшсенең махсус кейемдәренә һыу ингәндә кейә торған ҡыҫҡа трусик, трико, носкиҙар, йомшаҡ көрәшсе кедыҙары («борцовки»), ҡулъяулыҡ инә. Ҡулъяулыҡ ҡан менән тирҙе һөртөү өсөн ҡулланыла, хәҙер төрлө тампондар ҡулланылғанлыҡтан, ул бары тик йола атрибуты ғына булып тора.
Факт
Факт (лат.  factum  — ғәмәлгә ашҡан) — киң мәғәнәлә хәҡиҡәт синонимы була алған термин; ваҡиға йәки һөҙөмтә; ғәмәлдә булған, ә уйлап сығарылған түгел; дөйөмгә һәм абстрактҡа ҡапма-ҡаршы аныҡ һәм берҙән-бер.
Фән философияһында факт — иҫбатлана ала торған эмпирик белемде, раҫламаны йәки шартты нығытыусы үҙенсәлекле һөйләм. Факт теорияға йә фаразға (гипотезаға) ҡаршы ҡуйыла. Фәнни теория факттарҙы тасуирлай һәм аңлата, ул шулай уҡ яңыларҙы ла алдан әйтеп бирә ала. Туранан-тура дөрөҫләнә йә кире ҡағыла алмаған раҫлау фараз йә фекер тип атала.
Хәҙерге фән философияһында факттың ике төп концепцияһы таралған: фактсылыҡ һәм теориясылыҡ. Беренсеһе факттарҙың теорияға бәйһеҙлеген раҫлай. Икенсеһе факттарҙы тулыһынса теорияға буйһондора. Был ике концепцияны бер юлы ҡулланған ҡараштар ҙа бар.
Немич
Немич — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ленин һәйкәле (Даугавпилс)
Ленин һәйкәле (Даугавпилс) —Даугавпилста (Латвия) Ленин Владимир Ильич   һәйкәле. 1970 йылда төҙөлгән. Һәйкәлдең скульпторы — А Н. Черницкий, архитекторы — Владимир Калныньш.
Һәйкәл ҡуйылғанға тиклем скверҙа В.И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға (1970) һәйкәл ҡуйыласаҡ тигән текст менән стела урынлаша.
Күсереп ултыртҡанда һәйкәлдең бер өлөшө зыян күрә, зыян күргән өлөшө төҫө менән айырылған гранит менән алмаштырыла
1991 йылдың сентябрь урталарында, етәксе вазифаһын башҡарыусы Валдис Лаускистың ваҡытлыса идаралығы ваҡытында  һәйкәл   һүтеп алына. Һүтеп алынғандан һуң постаменты тороп ҡала. Һәйкәлдең өҫкө өлөшөн трос менән һүтеп алғанда, скульптураның өҫкө өлөшө кителеп төшә. Һуңыраҡ 1991 йылда постаменты ла һүтеп алына. Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейында һәйкәлде һүтеп алыуҙың  фотоһүрәттәре бар.
2004 йылда Берҙәмлек майҙанының реконструкцияһынан һуң унда һәйкәл өлөшө  урынлашҡан урын үҙгәртелә
Был һәйкәл Даугавпилста  В.И. Лениндың берҙән-бер һәйкәле була.
Мәһәҙиев Дәүләткирәй Дәүләтбай улы
Мәһәҙиев Дәүләткирәй Дәүләтбай улы (1 июнь 1925, БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Абҙан ауылы (Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) — 24 февраль 2004, Өфө), тәржемәсе, журналист. Журналистар союзы ағзаһы (1965). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улының ағаһы.
1961—1965 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡый. 1946 йылдан алып «Сталинсе» гәзите редакцияһында ВЛКСМ-дың Абҙан район комитетында эшләй. 1956 йылдан — Ейәнсура районы мәктәптәрендә уҡытыусы, 1967 йылдан — «Коммунист» («Мечетлинская жизнь») гәзите мөхәррире, 1969—1985 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, бүлек мөдире, 1993—1994 йылдарҙа — «Заман — Башҡортостан» гәзите баш мөхәррире.
Тәржемәләре һәм әҫәрҙәре
М. Л. Мортазиндың «Башҡортостан һәм башҡорт ғәскәрҙәре граждандар һуғышында» («Башкирия и башкирские войска в Гражданскую войну», тәрж. 1994) китабын, Р. Г. Игнатьевтың «Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачев бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Башкир Салават Юлаев, пугачевский бригадир, певец и импровизатор», тәрж.2004) очеркын, В.Чишковтың «Гость в своем доме» («Yҙ өйөңдә ҡунаҡ ҡына»), А.Попояндың «Оставайтесь солнцем» («Бала кунеле далала») пьесаларын урыҫ теленән, Ибраһим Ҡыпсаҡтың «Башкиры — защитники Ленинграда» китабын төрөк теленән башҡортсаға тәржемә итә. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫмаға әҙерләүҙә ҡатнаша (1993, «Ҡөрьән Кәрим»). «Көрьәнде нисек уҡырға» китабы авторҙарының береһе (Ишембай, 1992). «Йылғабыҙ ҙа беҙҙең Әселе…» китабы авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Тыуған ауылында урамға Мәһәҙиев исеме бирелгән, ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Каторы-Яча
Каторы-Яча — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 495 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ног-Ега
Ног-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының һул ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Көньяҡ-Көнбайыш фронты штабы блиндажы
Көньяҡ-Көнбайыш фронты штабы блиндажы — Бөйөк Ватан һуғышында Көньяҡ фронт менән командалыҡ иткән армия генералы Ф. И. Толбухиндың блиндажы. Новошахтинск ҡалаһының Фрунзе урамы, 15-се, 17-се, 19-сы йорттар тигән адресы буйынса урынлашҡан. Блиндаждан тыш, фронт штабы бүлектәре урынлашҡан бина ла һаҡланып ҡалған. Блиндаж тарихи ҡомартҡы статусына эйә. Ул эстән таҡта менән көпләнгән ике бүлмәнән тора. Ҡорос рельстарҙан һәм ҡалын ер өйөмөнән торған сарлаҡ таяуҙары уны дошмандың артиллерия утынан уңышлы һаҡлаған. Штаб бинаһына мемориаль табличка ҡуйылған. Тап ошонда немец ғәскәрҙәренең Миуста торған ҙур подразделениеһын тар-мар итеү пландары уйланылған булған.
2013 йылдың 23 ғинуарында уҙған Новошахтинскиҙағы хәрби уларҙың ҡәберлектәр һанын асыҡлау һәм уларҙы төҙөкләндереү мәсьәләһе буйынса эш кәңәшмәһендә федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты — Көньяҡ-Көнбайыш фронты блиндажына айырым иғтибар бүленде. Был тарихи ҡомартҡы ошо ваҡытҡа саҡлы авария хәлендә булды. 2013 йылдың ғинуарында «Новошахтинский тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы» муниципаль учреждениеһы һаҡлау йөкләмәһе алды, һәм уның шарттарына ярашлы, 2017 йылға саҡлы был ҡомартҡыны төҙөкләндереү юҫығында саралар ҡулланыу һәм был һәйкәлде эшләтеү өсөн нормаль шарттар тыуҙырыу ҡаралған.
Селәби (термин)
Селәби (селәби, Çelebi, چلبی) — төрки мәҙәни термин.
Тарихы
«Селәби» һүҙе төрки әҙәби телдә XVIII быуатҡа ҡәҙәре аҡһөйәктәр, юғары ҡатлам руханиҙар (бигерәк тә суфый тәриҡәте башлыҡтары), күренекле яҙыусылар (Әүлиә Селәби) һ.б.) тарафына ҡулланыла. Был исемде йөрөткән беренсе билдәле кеше, күрәһең, Селәби Һүсәм әд-Дин (вафаты - 1284 йыл) булғандыр, уға Йәләлетдин Румиҙан мәүләүиҙәр тәриҡәте башлығы вазифаһы күскән булған. Шағир Ҡасими Әнүәрҙең шиғырҙарында «селәби» (һижри 835 (миләди 1431-1432) йылда вафат) «һөйөклө» тигәнде аңлата һәм Аллаһ тәғәләгә ҡарата ҡулланыла.
XVI быуат Европа авторҙарының хәбәрҙәре «селәби» ул вакытта испан телендәге «дон» һәм француз телендәге «monsieur», йәғни «әфәнде» һүҙ булараҡ ҡулланыла башлауын күрһәтә. «Сәләби» урынына «әфәнде» шағирҙар һәм ғалимдәргә ҡарата XVII быуат ахыры-XVIII быуат башында ҡулланылышҡа инә ахыры.
Үҙенең дини әһәмиәтенән тыш (мәүләүиҙәр тәриҡәтендә ул юғары рухи дәрәжәне билдәләй, мөршидтәр селәби-әфәнде дип атала), «селәби» һүҙе, моғайын, аҡһөйәктәрҙең балалары, танылған ғалимдар, ябай сәркәтиптәр өсөн фарсыларҙың мырҙа тигән һүҙе кеүек әһәмиәткә эйә булғандыр. XIX быуат ахырында «селәби», киреһенсә, мосолман булмаған кешеләргә, бигерәк тә европалыларға мөрәжәғәт һүҙе булып ҡала.
Хәҙерге ҡулланышта
Үҙенең элекке «әфәнде» һәм «джентльмен» мәғәнәһендә был һүҙ мәҡәлдәрҙә генә һаҡланған:
"Sen çelebi men çelebi, ati kim kaşar? / һин селәби, мин селәби, атты кем ҡарар? (Башҡортса вариант: 'Һин дә мулла, мин дә мулла, атҡа бесән кем һала?' )"
Шулай уҡ был һүҙ этнотопоним булараҡ та йәшәп килә. Мәҫәлән, Әзербайжанда Селәбиҙәр, Жәбраил округында Селәбиҙәр исемле ауыл теркәлгән. Иранда - Селәби, Ҡырымда Селәбиҙәр (Плодова), Рәсәйҙә лә Силәбе ҡалаһы билдәле.
Коваль (Сова ҡушылдығы)
Коваль — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сова йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Өфө ҡала электричкаһы
Өфө ҡала электричкаһы — әлегә тиклем булған тимер юл инфраструктураһын файҙаланған ҡаланың төньяғын көньяғы менән бәйләүсе электротранспорт системаһы.
Тарихы
1988 йылда «Нижегородметропроект» институты, Өфө метрополитенын көн элгәре проектлау эштәрен үткәргәндә, улар, торлаҡ кварталдарынан алыҫ ятыуы арҡаһында, торлаҡтарға яҡын килеү һәм килеп туҡтау ҡатмарлы булыу сәбәпле, ҡала эсендә булған тимер юлдарҙы пассажирҙар ташыуҙа ҡулланыуҙы бойомға ашырыу мөмкин түгел тигән һығымтаға килә.
2001 йылда ҡала халҡын йөрөтөүҙә түбәндәге участкаларҙа тимер юлды файҙаланыу тураһында яңы тәҡдимдәр барлыҡҡа килгән: Дим — Өфө — Шаҡша, Дим — Өфө — Загородная, Дим — Өфө — Бензин. Шулай итеп, Төньяҡ (унда 70 мең кеше эшләй), Лихачевский (50 мең), Шаҡша (7 мең), Дим (5 мең) сәнәғәт райондарын йәлеп итеү планлаштырылған. Әммә бик етди сараларҙы атҡарғанда ғына быны тормошҡа ашырырға мөмкин булыр ине: ҡаланан транзит йөк ағымын сығарыу маҡсатында, Юрмаш станцияһы аша көньяҡтан ураған икенсе юлды төҙөү, ҡала яны һәм көньяҡ йүнәлешендә алыҫҡа йөрөүсе пассажир поездарын хеҙмәтләндереү өсөн, Өршәк станцияһының яңы вокзалын төҙөү, аэропортҡа тиклем электрлаштырылған тимер юл төҙөү, аэропорт эргәһендә һәм ҡалала ҡалаға сығыр һәм урам транспортына күсеп ултырыр өсөн яңы туҡталыш пункттары төҙөү, тимер юлдар өҫтөнән автомобиль магистралдәре өсөн бер нисә төҙөү, тимер юл вокзалын  һ. б.
2005 йылда аэропорт һәм ҡаланың көньяҡ райондарынан ҡала ситенә киткән тармаҡтары менән: төньяҡ (Загородный, 9 станция) һәм төньяҡ-көнсығыш (Шаҡша, 3 станция) бөтөн ҡала буйынса (17 станция) ҡала электропоезы юлы проектын («ер өҫтө метроһы») тормошҡа ашырыу ҡабул ителгән. Проектта түбәндәге вәғәҙә ителгән: "«Аэропорт» станцияһында ябыҡ ултыртыу платформаһы төҙөләсәк. Ҡала ситендә һәм үҙәгендә булған станциялар һәм яңылар төҙөләсәк: «Балан» (Дим аръяғында, Әрмән урамы янындағы торлаҡ төҙөлөшө перспективалы районында), «Затон» (үҙәк районда Ағиҙел йылғаһы аша автоюл күпере янында, шул уҡ исемле торлаҡ районына), «Ағиҙел паркы» (Октябрь проспекты районында). Ҡала үҙәгендәге станциялар торлаҡ кварталдарға һәм урамдарға ҡарата һыубаҫар үҙәнлектә урынлашҡанлыҡтан, уларға ултыртыу платформаларынан вертикаль транспорттың үҙенсәлекле системаһы — эскалатор-травелаторҙар һәм вертикаль күтәргестәр (ҙур лифттар) ҡаралған. Мәҫәлән, «Уң Ағиҙел» станцияһында эскалаторҙа күтәрелеү оҙонлоғо 45 метр булғанлыҡтан, эскалатор оҙонлоғо 60 м, «Өфө вокзалы» станцияһында — 59 һәм 320 м; «Затон» станцияһында — 92 һәм 400 метр, «Ағиҙел паркы» станцияһында — 58 һәм 200 метр тәшкил итә. Ошо ғәҙәти булмаған архитектура-инженер ҡарарҙарға ярашлы, был заманса станция комплекстары ҡаланың иҫтәлекле урындарына әйләнәсәк. «Ер өҫтө метро»һында юл йөрөүгә түләү тәртибе һәм юл хаҡы башҡа ҡала транспортыныҡы кеүек буласаҡ. Ҡала поезының операторы «Баштранспригород» предприятиеһы ҡала поезының операторы буласаҡ.
2006 йылда "ер өҫтө метроһы"ның. техник-иҡтисади нигеҙләнеше раҫлана. Уны ҡороу буйынса әҙерлек һәм төп төҙөлөш эштәрен башлау 2008—2010 йылдарҙа башланырға тейеш ине. "Ер өҫтө метроһы"н тулыһынса ҡулланышҡа тапшырыуы 2015 йылға планлаштырыла ине.
2009 йылда Өфөлә «пассажирҙар тулҡыны булмауға бәйле» Загородный станцияһына саҡлы иң оҙон эске ҡала тармағы буйынса хәрәкәт туҡтатыла, шул уҡ сәбәп менән ҡалған төп юл буйынса электричкалар йөрөүе, көнөнә 4-5 парға ҡалдырылып, ҡыҫҡартыла (иң яҡшы ваҡыттарҙа 20-25 парға ҡарата).
2012 йылдың 21 сентябрендә ниәтләнгән «ер өҫтө метроһы» маршруты буйынса, Өфө станцияларынан Шаҡша станцияһына тиклем ҡала электричкаһы эшләй башланы (көнөнә 4 пар, билет хаҡы — 36 һум, балалар өсөн — 11 һум, юл ваҡыты — 33 минут). Тиҙҙән Өфө мэры Ирек Ялалов маршрутты Дим станцияһына тиклем оҙайтыу планын һәм, машиналар парковкаһын да ҡушып, кешеләрҙе торлаҡтарына яҡынайтыу маҡсаты менән, яңыртылған 11 станция төҙөү планын иғлан итте.
Шул уҡ йылдың 25 ноябрендә, халыҡ йөрөмәй тигән сәбәп менән, ҡала электричкаһы туҡтатыла. Ике ай эсендә электричкала барыһы мең пассажир ғына йөрөгән.
2013 йылда Ирек Ялалов, ҡала электричкаһының яңы ун бер станцияһы төҙөлмәй тороп, ҡала электричкаһы ебәреләмәйәсәк, тип белдерә.
2014 йылдың 12 июненән иртән Димдән сығып, Өфө һәм Шаҡша аша Иглинға, һуңынан Иглиндан кире Димгә, был юлы Юрмаш һәм Чесноковка аша, Иглиндан кире Димгә «түңәрәк буйлап». Кисен электричка шул уҡ маршрут буйынса кире әйләнеп ҡайта. Маршрутты асыу тураһындағы ҡарар шул йүнәлештә дача участкалары булған пассажирҙар һорауы буйынса ҡабул ителә. электричкаһы йөрөй башлау менән ял көндәрендә генә 1 сентябрҙән электричка фәҡәт ял көндәре генә йөрөй башлай, ә 2014 йылдың октябренән бөтөнләй туҡтай.
«Толпар» транспорт проекты
«Башҡортостан ҡала яны пассажирҙар компанияһы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте Өфө сиктәрендә электропоездарҙың көндәлек хәрәкәте буйынса яңы «Толпар» транспорт проектын тормошҡа ашырыуға тотона.
2015 йылдың 15 сентябренән Дим — Өфө — Шаҡша тимер юлы участкаһында ете электропоезд: Шаҡшанан Димгә иртән ике поезд һәм кисен ике поезд, Димдән Шаҡшаға иртән бер поезд һәм кисен ике поезд. Бөтә маршрут буйынса юл ваҡыты 40 минут самаһы тәшкил итә. Электропоезд Өфө вокзалынан Черниковкаға 20 минут барыу мөмкинлеге бирә, шул уҡ ваҡытта автобуста был сәфәр бер сәғәт самаһы ваҡытты биләй. Был юлда линияла дүрт вагондан торған электропоезд йөрөгән ЭД4М йәки ЭР2Т электропоездары йөрөй.
Юл алыҫлығына ҡарамай, юл хаҡы бер төрлө — 19 һум тәшкил йөрөй (ҡала электричкаһына билет). Шулай, «Дим» станцияһынан «Шаҡша» станцияһына тиклем 19 һум түләп барып етергә була, ә бына ҡала яны поезында шул уҡ алыҫлыҡҡа йөрөү хаҡы 60 һумға төшәсәк.
Билетты электричканың үҙендә йәки, кассир булған осраҡта, станцияла һатып алырға мөмкин. Өфө вокзалында платформаға сыҡҡан ерҙә йәки үҙ-үҙеңде хеҙмәтләндереү терминалында һатып алырға була. Ябай ҡала яны электропоездарының күпселеге Өфөнән йә булмаһа Өфөгә барғанлыҡтан, ҡала электричкаһы Өфө станцияһы буйлап күсеп ултырыуҙы көтөп тормай пересадка йөрөү мөмкинлеген бирә. Көн һайын «Толпар» 500 кешегә тиклем пассажирҙы хеҙмәтләндерә.
2015 йылдың 28 ноябренән ҡайһы бер поездар, «баҡсасылар һәм дачниктар йөрөмәй башлағанлыҡтан», фәҡәт ғәҙәти көндәрҙә генә йөрөй башлаған. .
2016 йылдың 15 февраленән ҡала электричкаһы ғәҙәти көндәрҙә генә йөрөй.
2016 йылдың 25 июленән өфө студенттары һәм уҡыусылары үтенесе буйынса, ҡала электричкаһы поездарында Wi-Fi барлыҡҡа килә.
2017 йылдың 1 ноябренән ғәҙәти көндәрҙә 6211-се һанлы электропоезд Ҡандра станцияһына, 6215-се электропоезд маршруттары Инйәргә саҡлы оҙайтыла.
Ҡала электричкалары расписаниеһы:
Дим — Өфө
Өфө — Дим
Өфө — Шаҡша
Шаҡша — Өфө
Шаҡша — Дим
Станциялар
Ҡала яны электропоездарынан айырмалы рәүештә, ҡала электричкаһы Һул Ағиҙел, Воронки, Уң Ҡариҙел (Өфө) станцияларында туҡталмай үтә
Юлиан Венгерский
Юлианға тиклем үк, 1231—1232 йылдар тирәләрендә, «һаман да дәһрилек яңылышлығында ҡалған» көнсығыш венгрҙарын эҙләп, Доминикан орденына ҡараған дүрт венгр юлға сыға. Өсәүһе юлда һәләк була, ә дүртенсеһе — Отто, Бөйөк Венгрияға юл тураһында мәғлүмәт алып, өс йылға һуҙылған мажаралы сәйәхәтенән һуң тыуған иленә ҡайтып йығыла. Отто, ҡайтып һигеҙ көн үткәс, вафат була, әммә ул туплаған мәғлүмәттәрен сиркәү монахтарына тапшырып өлгөрә.
Беренсе сәйәхәт
В первые дни мая 1235 йылда май айының тәүге көндәрендә Юлиан үҙ орденының тағы ла өс монахы менән Буда йәки Пештала урынлашҡан монастырҙан Отто һәм уның иптәштәрҙе үткән юл буйынса сәйәхәткә сыға. Улар һаҡ грамотаһы менән һәм кенәз Бела (буласаҡ король Белы IV) аҡсаһына сәйәхәтте башлай. Монахтар ғәҙәти кейем кейә һәм, «мәжүсиҙәр» араһында айырылып тормаҫ өсөн, һаҡал һәм дә сәстәрен үҫтерә. Секешфехервар, Печ, Белград, Ниш, София, Филиппополь һәм Адрианополь аша барып, доминикандар бер айҙа Констанинополгә барып етә. Кесе Азия ярҙары буйлап караптарҙа 33 көн йөҙгәндән һуң монахтар Матархаға (Тмутаракань) барып инә. Юлдаштар эҙләү өсөн 50 көн сарыф итәләр, тик август аҙағында ғына сәйәхәттәрен дауам итеү мөмкин була. Кубань йылғаһы буйлап йөҙөп барып, йылға бөгөлөндә көньяҡ-көнсығышҡа боролалар һәм сентябрь аҙағына аландар иленә барып етәләр.
«Татарҙар яҡын ғына, тигән имеш-мимештәргә ышанып һәм татарҙарҙан ҡурҡып», Юлиандың ике юлдашы Венгрияға кире ҡайтырға ҡарар итә. Сәйәхәттәрен дауам итеү өсөн ҡалған Юлиан менән Герард аслы-туҡлы килеш тағы ла 6 ай шунда үткәрергә мәжбүр була. Күрәһең, 1236 йылдың мартында ғына төньяҡҡа табан юлдарын дауам иткәндәрҙер.
Тағы ла 37 көн ауыр юл үткәндән һуң Вела тигән илгә (күрәһең, Уил йылғаһы буйылыр) барып етәләр. Улар бер ни тиклем ваҡыт Бунда ҡалаһында йәшәй, шунан икенсе ҡалаға күсә, унда 7 майҙа монах Герард вафат була. Юлиан үҙе, хеҙмәтсе булып ялланып, хужаһы менән бергә Бөйөк Булғар иленә йүнәлә. Унда уға бер ҡатын Бөйөк Венгрияның ҡайҙа булыуын күрһәтә. «Ҙур Этиль йылғаһына яҡын урында» Юлиан телдәре тотошо менән венгр булған кешеләрҙе осрата: улар уны һәм ул уларҙы бик яҡшы аңлай"  . Ихлас күңел менән ҡабул иткәндәренә күрә доминикан монахы бер айға яҡын улар араһында йәшәп китә.
20 июндә Юлиан ҡайтыр юлға сыға. Ул мордвалар ерен үтеп, август урталарында Түбәнге Новгородҡа барып етә, шунан Владимир, Рязань, Чернигов, Киев һәм Галич ҡалаларын үтеп, 27 декабрҙә Карпат тауҙары артыла. 1237 йыл башында Юлиан, күрәһең, Будаға барып етә һәм король Бела Дүртенсегә доклад менән инә, шул уҡ йылдың яҙында Римдә була. Юлиандың папа Григорий Туғыҙынсыға белдереүен монах Рихард яҙып ала.
Икенсе сәйәхәт
1237 йылдың көҙөндә Юлиан тағы ла юлға сыға. Рустың көнсығыш сиктәренә еткәс, Бөйөк Венгрия менән Булғарияны монголдарҙың талауы тураһында белә. Ҡасаҡтарҙан Юлиан монгол ғәскәрҙәренең урыҫ кенәзлектәре сиктәрендә тупланыуы һәм, ҡыш етеп, йылғалар һәм һаҙлыҡтар туңғас, урыҫ иленә баҫып инәсәктәре тураһында белә. Кире ҡайтҡанында Юлиан һуғыш еле теймәгән Суздаль кенәзлегендә була, уны кенәз ҡабул итә.
Сығанаҡтарҙы өйрәнеү өсөн әһәмиәте
Юлиандың сәйәхәттәре ике ҡулъяҙмала һүрәтләнгән — Relatio fratris Ricardi, уның һүҙҙәре буйынса монах Рихард яҙған докладта (Richardus), һәм Epistula de vita Tartarorum ("Татарҙарҙың томошо тураһында хат"та) — Юлиан Сальвио де Сальвиның (Salvio de' Salvi) архиепископ Перуджиға, папаның Венгриялағы легатына биргән үҙенең отчет яҙмаһында. Был ҡулъяҙмалар Волга Булғарияһына монголдарҙың баҫып инеү тарихы буйынса мөһим документ булып тора. Тарихсылар Юлиан хәбәр иткән мәғлүмәттәрҙең күбеһенсә дөрөҫлөккә тап килеүен таный, сөнки улар сикле кешеләргә алып уҡыу рөхсәт ителгән ябыҡ һәм эшлекле характерҙағы документтарҙа сағылыш тапҡан.
Нәфис әҙәбиәттә
В. В. Каргаловтың «Көнсығыш Колумбы» тарихи повесы Юлиандың сәйәхәтенә арналған. Повесть сығанаҡтарға ярашлы яҙылған, автор урыны менән туранан-тура Юлиандың отчет тексын бирә. Юлиандың холҡон ҡылыҡһырлағанда автор фантазияһы асыҡ күренә. Повесть башында Юлиан китап уҡыусының күҙ алдына, риүәйәттәрҙә һөйләнгәнсә, венгрҙарҙың ата-бабаларының тыуған иленә һәм уның йыраҡ туғандары йәшәгән таныш булмаған илдәргә сәйәхәт итергә хыялланған йәш монах булып баҫа. Алыҫ туғандарын ул «баҫалҡы холоҡло һәм тиҙ генә ышанып барыусан кешеләр» итеп күҙ алдына килтерә, шуға ла уларға «бер туғандарына барған кеүек асыҡ күңел» менән барырға теләй. Әммә Юлианды юлға әҙерләгән монастырь начальниктары көнсығыш венгрҙарҙы рухи яҡтан аҙашҡан һәм гонаһтарға батҡан мәжүсиҙәр тип һүрәтләй, уларҙы көс менән йәки хәйлә менән ысын католик диненә килтерергә кәрәк тип инандырырға тырыша.
Музыкала
Юлиандың сәйәхәте тураһында Dalriada Julianus Utja («Путь Юлиана») венгр төркөмө йырында йырлана.
Доброрез Василий Павлович
Доброрез Василий Павлович (31 ғинуар 1917 йыл — 4 апрель 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәм Еңеү Парадында ҡатнашҡан яугир. Айырым инженер‑сапёр батальонының отделение командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945). СССР‑ҙың почётлы тимер юлсыһы (1950).
Биографияһы
Василий Павлович Доброрез 1917 йылдың 31 ғинуарында Төньяҡ Маньчжурияның (хәҙер — Ҡытай) «Шуанчеп» станцияһы эшсе ғаиләһендә тыуған. Мәктәптә ете класс тамамлаған. 1935—1941 йылдарҙа «Өфө» станцияһының паровоз депоһы слесары булып эшләй. 1941 йылдың 5 июнендә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән — фронтта. 1945 йыл ғинуарына өлкән сержант Василий Доброрез 1-се Украин фронты 16-сы штурмлаусы инженер-сапер бригадаһының 76-сы айырым штурмлаусы инженер-сапер батальонының отделение командиры. Одра аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 27 ғинуарынан 28 ғинуарға ҡарай төндә Доброрез үҙенең отделениеһы менән бергә Опол районы эргәһендә күпер төҙөлөшөндә әүҙем ҡатнаша. Дошмандың тупланған миномет һәм артиллерия утына ҡарамаҫтан, Доброрез беренселәрҙән булып боҙло һыуға ташлана һәм ҡоролмалар урынына деталдәр килтерә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 10 апрелендәге Указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн» өлкән сержант Доброрез Василийға Ленин ордены һәм 6065 һаны менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» тигән исем бирелә.
Еңеү Парадында ҡатнаша. 1946 йылда демобилизациялана. 1949 йылдан Өфөлә йәшәй, Куйбышев тимер юлында эшләй. 1999 йылдың 4 апрелендә вафат була, Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнә.
Горчилин Александр Михайлович
Горчилин Александр Михайлович (16 сентябрь 1925 йыл — 6 май 1970 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Гвардия мотоуҡсылар батальоны отделение командиры урынбаҫары, гвардия ҡыҙылармеецы. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Александр Михайлович Горчилин 1925 йылдың 16 сентябрендә Чесноковка (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Өфө районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта белем алған, колхозда эшләгән. 1943 йылдың ғинуарында Горчилин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың май айынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһының 9-сы механизацияланған корпусы 69-сы механизацияланған бригадаһының гвардия мотоуҡсылар батальоны 1-се отделение командиры урынбаҫары була. Днепр өсөн һуғыштар ваҡытында батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 21-нән 22 сентябренә ҡарай төндә, Горчилин беренселәрҙән булып Украина ССР-ы Черкасск өлкәһе Канев районының Луковица һәм Григорьевка ауылдары районында Днепр аша сыға һәм дошман менән алышҡа инә. Плацдарм өсөн һуғышта дошмандың 45 һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 214,9 бейеклеге өсөн алышта ул беренсе булып дошман траншеяларына бәреп инә һәм ҡул алышында дошмандың дүрт һалдатын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 ноябрендәге Указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» ҡыҙылармеец Горчилин Александр «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була, Ленин ордены һәм 3666-сы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Горчилин һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1970 йылдың 6 майында вафат була.
Һарут менән Марут
Һарут менән Марут (هاروت وماروت) — Сөләймән пәйғәмбәр йәшәгән осорҙа Вавилонда булған һәм йәһүдтәрҙе сихырға өйрәткән ике фәрештә (малаика). Һарут менән Марут йәһүдтәрҙе сихыр ҡулланыу килтергән эҙемтәләрҙән киҫәткән. Ҡөрьәндә телгә алыналар:
Һарут һәм Марут тарихы
Шул саҡта сихырсылыҡты яҡшы нәмә итеп күрһәтеп, Сөләймән пәйғәмбәрҙән тип алдаған Иблистәрҙән айырмалы, Һарут менән Марут: «Был ауыр гонаһ һәм иманһыҙлыҡ билдәһе, ә үҙебеҙ Раббының һынауы ғына булып торабыҙ», — тип аңлатҡандар. Әммә кәңәштәргә һәм иҫкәртеүҙәргә иғтибар итмәгән кешеләр сихырсылыҡ тураһында тулы белем алған, шуның менән үҙҙәрен Яуап көнөндә теләһә ниндәй аҡлауҙан мәхрүм иткәндәр.
Һылтанмалар
‎
Бакланка (йылға)
Бакланка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Куликово күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кучук күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мохенджо-Даро
Мохе́нджо-Да́ро (Мохенджоде́ро, Мохенджода́ро ; موہن جو دڑو, موئنجو دڙو; һүҙмә-һүҙ «мәйеттәр убаһы») — беҙҙең эраға тиклем 2600 йылда барлыҡҡа килгән Һинд үҙәне цивилизацияһының ҡалаһы. Пакистанда, Синд провинцияһында, хәҙерге Ларкана ҡалаһынан көньяҡҡа табан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан (боронғо заманда көнбайышта Һинд йылғаһы менән көнсығышта Гхаггар-Акра ҡоро үҙәне араһында урынлашҡан). Һинд йылғаһы үҙәненең иң ҙур боронғо ҡалаһы һәм Көньяҡ Азия тарихында тәүге ҡалаларҙың береһе, Боронғо Мысыр һәм Боронғо Месопотамия, Криттағы минойҙар һәм Перуҙағы Норте-Чико мәҙәниәтенең замандашы.
Тарихы
Мохенджо-Даро беҙҙең эраға тиклем 2600 йылда барлыҡҡа килгән һәм яҡынса туғыҙ йөҙ йылдан һуң ҡалдырылған. Сәскә атҡан дәүерҙә ҡала Һинд үҙәне цивилизацияһының административ үҙәге (шулай уҡ Хараппа цивилизацияһы булараҡ билдәле) һәм Көньяҡ Азияның иң үҫешкән ҡалаларының береһе булған, тип күҙаллана. Беҙҙең эраға тиклем XX быуаттан һуң Һинд цивилизацияһы ҡапыл тарҡалғас, беҙҙең эраға тиклем XVIII быуатҡа ҡарай Мохенджо-Дароға ла ҡалдырыла. Ғөмүмән, ҡала тарихында 7 осор бар. Өҫтәүенә тикшерелгән ҡаралтылар башлыса һуңғы Хараппа осоро (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2200-1900 йылдар) менән билдәләнә.
Иртә тикшеренеүҙәрҙә «мәйеттәр убаһы» Месопотамия цивилизацияһының сик нығытмаһы булараҡ тасуирлана, әммә Мохенджо-Дароны һәм Хараппа цивилизацияһының башҡа үҙәктәрен Шумер текстарында телгә алынған көнсығыш дәүләт-ҡалалар менән тиңләштерергә маташыуҙар уңышһыҙ тамамлана. Хараппа цивилизацияһы шумер текстарында «Мелухха» тип йөрөтөлгән, тигән ҡараш таралған.
Объектты ҡаҙыу һәм һаҡлау тарихы
1945—1951 йылдарҙа Мортимер Уилер менән Әхмәт Хәсән Дани (1947 йылдан Пакистан хөкүмәтенең Археология бүлеге һәм музейҙар бүлеге ҡарамағында) ҡаҙыуға тотона. Артабан ҙур экспедициялар бында 1950 һәм 1964 йылдарҙа булып киткән, ләкин 1964/1965 йылдар миҙгелендә Дж. Ф. Дейлс етәкселегендәге Америка экспедицияһының эше ҡаҙылған ҡоролмаларҙың эрозия арҡаһында туҡтатылған. Шул ваҡыттан алып реставрациялағанда һаҡлау өсөн ҡаҙыныу эштәре генә алып барылған.
1980 йылда Мохенджо-Дароға ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты статусы бирелә. 1980 йылдың 27 майындағы Мохенджо-Дароны һаҡлау һәм реставрациялау тураһындағы ЮНЕСКО килешеүен үтәүгә үҙ финанстарын Германия, Япония, Мысыр, Австралия, Сәғүд Ғәрәбстаны, Һиндостан, Ираҡ, Нигерия, Бахрейн, Кувейт, Маврикий, Шри-Ланка, Камерун, Танзания, Мальта индергән.
1980-се йылдарҙа Михаэль Янсен һәм Маурицио Тоси етәкселегендәге немец һәм итальян тикшеренеүселәре төркөмдәре аҙ инвазив технологиялар ҡулланып Мохенджо-Дароны өйрәнә (архитектура ҡалдыҡтарын тикшереү, материалдар йыйыу, өҫкө йөҙҙө картаға төшөрөү). 2015 йылда Мохенджо-Даро Пакистан Милли фонды тарафынан үткәрелгән колонкалы быраулау ҡаланың майҙаны бөгөнгө ҡаҙып алынғанға ҡарағанда күберәк булыуын билдәләгән.
2012 йылда Пакистан археологтары эрозияның әлеге темптары менән, тейешле һаҡ ысулдары булмай тороп, Мохенджо-Даро ҡалдыҡтарының 2030 йылға тиклем емерелеүе ихтималлығын иҫкәртте. 2014 йылда Синд фестивален байрам итеү өҫтәмә хәүеф тыуҙырҙы, уны үткәреү урыны итеп, ҡаршылыҡтарға ҡарамаҫтан, Пакистан халыҡ партияһы рәйесе Билавал Зардари, Мохенджо-Дароны һайлаған. <!--
Археологические находки
Мохенджо-Даро выделяется среди других центров Хараппской цивилизации почти идеальной планировкой, использованием в качестве основного строительного материала обожжённого кирпича (в меньшей степени кирпича-сырца и дерева), а также наличием сложных ирригационных и культовых сооружений. Среди прочих построек обращают на себя внимание возвышенная и прямоугольная в основе «Цитадель» (по всей видимости, предназначавшаяся для защиты от наводнений), а также расположенные в ней обширное зернохранилище с массивными основаниями для деревянных колонн и «большой бассейн» для ритуальных омовений площадью. Площадь Мохенджо-Даро составляла, что на меньше, чем Ракхигархи. В период расцвета население составляло от 30 000 до 40 000 человек.
Периметр Мохенджо-Даро достигает пяти километров. Территория города разделена на кварталы («острова») одинакового размера (384 метра с севера на юг и 228 метров с запада на восток). Каждый квартал в свою очередь разделяют прямые или искривлённые улицы; ширина главной улицы достигает. Цитадель занимает центральный квартал в западной части города, где уровень почвы поднят искусственной насыпью из глины и кирпича-сырца на высоту от 6 до. И цитадель, и нижний город были окружены мощными стенами. Цитадель в своё время была укреплена квадратными башнями из обожжённого кирпича. Помимо зернохранилища и бассейна, на территории цитадели располагаются как минимум два зала собраний с рядами сидений, разделёнными проходами, но в городе не найдено явно выраженных дворцов или храмов; этот факт послужил основанием для теории, согласно которой Мохенджо-Даро был городом-государством, управлявшимся не монархом или жрецами, а выборной или клановой олигархической верхушкой и исповедовавшим культ телесной чистоты.
В Мохенджо-Даро были обнаружены едва ли не первые известные археологам общественные туалеты, а также система городской канализации. Посуда и домашняя утварь носят следы стандартизации, кроме того, обнаружены многочисленные гири для весов и тиснёные печати, указывающие на стандартизацию и централизованный контроль в торговой сфере. У многих зданий нижнего города, где, по-видимому, обитали зажиточные граждане, просторные внутренние дворы, а кирпичные лестницы, предположительно, вели либо на второй этаж дома, либо на плоскую крышу, приспособленную для жилья. Стены были покрыты примитивной штукатуркой, чтобы предотвратить воздействие влажного воздуха или температурных перепадов на кирпич. В городе не обнаружено никаких архитектурных украшений, хотя возможно, что они были деревянными и не выдержали испытания временем.
Часть территории нижнего города, где селились простолюдины, была со временем затоплена Индом и потому остаётся неисследованной. За 4500 лет уровень воды поднялся на 7 метров.
Гипотеза нашествия
Мохенджо-Даро, по-видимому, не угасал как культурный центр постепенно, его конец наступил по историческим меркам почти мгновенно. Существуют различные теории относительно причин, по которым это произошло. По версии ряда исследователей, самым известным из которых был английский археолог Мортимер Уилер, обитатели Мохенджо-Даро подверглись истреблению во время нашествия ариев. Эти версии связываются с отрывками из «Ригведы», где фигурирует разрушение Индрой и его божественным огнём крепостей противников ариев.
Однако с гипотезой гибели хараппских городов от нашествия индоевропейцев плохо согласуется тот факт, что почти за десятилетие раскопок на обширной территории Мохенджо-Даро было найдено менее сорока скелетов, причём часть из них, по-видимому, относятся к эпохам, когда великий город был уже заброшен. Если захватчики-арии брали его с боем, останков погибших должно было быть намного больше. К тому же, дальнейшие исследования скелетов, проведённые в 1994 году, показали что «травмы» на черепах, это не травмы, а следы от эрозии.
Естественные причины
Также природными причинами объясняет упадок Мохенджо-Даро теория, впервые выдвинутая участником раскопок 1926—1931 годов. Согласно этой теории, гибель города стала результатом наводнений. Эту теорию развивает руководитель последней крупной экспедиции в Мохенджо-Даро. Согласно теории Дейлса, регион Мохенджо-Даро, изначально подверженный наводнениям из-за близости реки Инд, стал непригоден для обитания после поднятия уровня Аравийского моря в середине второго тысячелетия до н. э. Сельское хозяйство в русле Инда, ресурсы которого были уже подточены излишне активным выпасом скота и обезлесением, было уничтожено почти мгновенно, и народы Индской цивилизации были вынуждены массово мигрировать в более плодородные районы на юго-востоке, в окрестностях современного Бомбея, где оказали влияние на развитие специфической энеолитической цивилизации Центральной Индии.
Учитывая исследования палеоклиматологов, современная модификация этой гипотезы об экологических причинах коллапса Мохенджо-Даро указывает, что наряду с Индской цивилизацией в этот же период произошёл резкий упадок Древнего царства Египта (Первый переходный период) и шумеро-аккадской цивилизации. В итоге произошло обмеление рек, климат подвергся аридизации — засушливости — по всему Ближнему Востоку. Многие учёные XXI века считают, что именно засуха и последовавший спад в торговле с Древним Египтом и Месопотамией привели к краху Мохенджо-Даро и других городов долины Инда.
В современной культуре
В 2016 году индийский режиссёр Ашутош Говарикер снял фильм «», главные роли в котором исполнили Ритик Рошан и Пуджа Хегде. -->
Билалов Муса Ғайса улы
Билалов Муса Ғайса улы (1923—2008) — публицист. Иҡтисад фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Билалов Муса Ғайса улы 1923 йылда Башҡортостан АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Яңы Байрамғол ауылында тыуған.
1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, лётчик булып хеҙмәт итә. Алыштарҙың береһендә яралана.
1945 йылдың ноябренән Учалы районында уҡытыусы булып эшләй, КПСС-тың Учалы район комитетында инструктор була. 1947—1949 йылдарҙа өлкә партия мәктәбендә белем ала.
1949—1955 йылдарҙа Әбйәлил районы Советы рәйесе урынбаҫары, Абҙан районы Советы рәйесе вазифаларын үтәй. 1953 йылда ситтән тороп Магнитогорск педагогия институтын тамамлай.
1959—1962 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академяһында уҡый.
1962 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары, артабан Башҡортостан Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары була.
Биш тапҡыр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Биш орден, миҙалдар менән бүләкләнгән. Сәйәси һәм милли мәсьәләләр буйынса матбуғатта мәҡәләләр баҫтыра.
Кесе Грязная
Кесе Грязная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Грязная йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Скароне Эктор
Иртә йылдары
Эктор Скароне футболда Уругвай дивизионының өсөнсө — Монтевидеоның үҙенең тыуған Пунта Карретас районының «Спортсмен» командаһында уйнай башлай. Ун биш йәшендә «Насьоналға» күсә һәм был унан ҙур тырышлыҡ талап итә: клуб етәкселеге оҙаҡ ваҡыт уның хеҙмәтенән баш тарта, Скаронены физик яҡтан үҫешеп етмәгән тип һанай, әммә ныҡышмаллығы, максимализмы (футболсы "Спортсмен"дан күпкә абруйлыраҡ, әммә «Насьоналдән» түбәнерәк торған бер нисә клубтың тәҡдименән баш тарта) һәм үҙ көсөнә ышанысы буласаҡ Уругвай футболы легендаһына карьераһындағы тәүге клубына юл аса.
«Насьональ»
Скаронеға төп составта мәңгелеккә урын алыу өсөн резерв составында биш матч уйнау ҙа етә. 1915 йылдың 31 октябрендә ул үҙенең тәүге һәм беренсе халыҡ-ара трофейын — Шевалье Бутеля конкуренцияһы Кубогын яулай. Буэнос-Айреста үткән финалда Аргентинаның «Портеньо» (2:0) командаһы ҡыйратыла. ярты айҙан һуң, 14 ноябрҙә, «Насьональ» клубы Коусиньер даны Кубогына эйә була: Монтевидеола Уругвай командаһы Авельянеданың «Расинг» командаһын (2:0) тар-мар итә. 1916 йылда Эктор Скарон тәүге тапҡыр Уругвай чемпионы була; шул уҡ йылда «Насьональ» халыҡ-ара турнирҙарҙа Аргентина командаһын еңеүен дауам итә, Скароне тағы ла бер Коусиньер даны кубогына эйә була, шулай уҡ беренсе тапҡыр Рио де Ла Плата кубогын ала. Тиҙҙән Скароне үҙ клубында беренсе планға сыға, Көньяҡ Америка чепионаттарында Уругвай командаһы өсөн уйнауы һөҙөмтәһендә киң танылыу яулай. Нескә, матур, үҙ заманы өсөн уникаль техникаһы Скаронены бөйөк танго бейеүсеһе Гардель Карлос мннән сағыштыралар. Эктор — как Гардель: его можно сымитировать, но нельзя повторить. Уругвай һәм Аргентина гәзиттәре уның менән һоҡлана, әммә был юл башы ғына була: Эктор етәкселегендәге Уругвай йыйылма командаһының 1924 йылда Олимпия уйындарындағы вояжы уны Европа матбуғатының төп геройына әүерелдерә. Һуңынан, Европанан клубҡа һөжүмсе Педро Петроне килгәндән һуң, Скароне уның менән һөҙөмтәле дуэт булдыра; ғәҙәттә, Artillero менән берлектә Эктор һөжүм итеүҙең «стенка» комбинацияһын уйлап тапҡан тип иҫәпләнә. Бынан тыш, Скароне «Уругвай зигзагы» — төрлө яҡҡа алмашлап сығыу  — авторы ла.
1919 йылда Скароне тәүге тапҡыр Уругвайҙың баш ҡалаһы исеменән сығыш яһаған «Дублин» футбол клубы составында Ла Платанан ситкә сыға — «ирекле ассоциацияланған» үҙенсәлекле рангта ул Бразилия буйлап турнеға юллана. Йәшәү мөҙҙәте таммаланып килгән «Дублин» өсөн 1917 йылдан башлап иптәштәрсә уйындарға сығыу тарихта сағыу биттәр була; Скароне өсөн Көньяҡ Америка чемпионаты алдына ул ярым күңел асыу разминкаһы булараҡ ҡабул ителә (шул сәбәпле Бразилия тамашасыларының бер аҙ күңеле ҡайта). Уңышлы турненан һуң Скароне Монтевидеоға ҡайта һәм «Насьональ» өсөн сығыш яһауын дауам итә. 1925 йылда, Уругвай чемпионаты үткәрелмәйәсәге һәм был миҙгелдә бөтөнләй булмаясағы билдәле булғас, «Насьональ», календарҙағы бушлыҡты тултырыу маҡсатында Европа буйлап 153 көнлөк турнеға сыға. Команда менән бергә Скароне Европаның туғыҙ илендә була һәм ъатта уларҙың береһендә бер ваҡытлыса йәшәп тә ала.
«Барселона»
Испанияның «Барселона» футбол клубы Скаронеға контракт тәҡдим итә һәм футболсы был тәҡдимдән баш тартырға ярамай, тип иҫәпләй. Испандар Көньяҡ Америка йондоҙона ҙур сумма — утыҙ мең песо түләй, ә Экторҙың үҙенә гәүһәр ҡашлы алтын балдаҡ бүләк итә (уның буласаҡ талисманы — күп йылдарҙан һуң Скароне Испанияға "Барселона"ның мәңгелек дәғүәсеһе — Мадридтың «Реал» командаһы тренеры булып ҡайта; испан матбуғаты Скароне вазщифаһының ике төрлө мәғәнәгә эйә булыуын билдәләмәй ҡалмай). Каталонияла йылы ҡаршы алыуҙарына, клубташтары менән йылы мөнәсәбәттәр булдырылыуға (шул иҫәптән һөжүм буйынса партнеры Хосеп Самитьер менән) һәм Испания короле футбол федерацияһынан уға профессиональ статус бирелеүгә ҡарамаҫтан, Скароне үҙенә бағланған өмөттәрҙе аҡламай һәм «үлеп һағыныуына» һылтанып, алты айҙан һәм «Барселона» составында 18 матч үткәргәндән һуң, команданы шаңҡытып, үҙ континентына кире ҡайта.
Артабанғы йылдары
1926 йылда Эктор Скароне «Насьоналде» сираттағы чемпионлыҡҡа алып килә, әммә шуның менән футболсының һәм клубтың уңыштары оҙайлы ваҡытҡа туҡтап тора. Уругвайҙа еңеү яулай алмағас, 1931 йылда Скароне тағы ла бер тапҡыр Европала уйнау бәхетен һынап ҡарай. Эктор подписал в 1931 году контракт с итальянским «Интером» (точнее, «Амброзианой», как он тогда назывался). Скароне стал в «Амброзиане» первым «ориундо» — легионером итальянского происхождения. Только такие инородцы приветствовались в кальчо времён Муссолини. Чтобы получить право зарабатывать деньги в серии А, Скароне нужно было доказать, что помимо фамилии, которая у него была, безусловно, итальянская, его связывает с этой страной и родословная. Когда нашлись документы, подтверждающие, что его отец родился в городе Дего под Генуей, играть Эктору разрешили. В сезоне-31/32 он сыграл 14 матчей и забил 7 голов. Во встрече с «Лацио» после попадания сильно пущенного мяча у него из носа шла кровь, но Скароне остался на поле и сделал дубль. Болельщики дали ему за это прозвище «Гарибальди». Летом 1932-го он перешёл в «Палермо» и там провёл ещё два неплохих сезона, забив в них 4 и 9 голов соответственно.. Утыҙ алты йәшендә Скароне ҡабат Уругвайға әйләнеп ҡайта һәм бер йыл дауамында «Насьональ» өсөн сығыш яһай. Артабан карьераһын көс туплаусы «Монтевидео Уондерерс» клубында дауам итә. 1937 йылда Скароне карьераһын тамамлай, әммә ун алты йылдан һуң уны ҡабат тергеҙә — өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр «Насьоналгә» ҡайта, әммә был юлы баш тренеры рангаһында. Майҙанға 55 йәшендә сығып, Скароне Уругвайҙың юғары лигаһы тарихында иң оло футболсы булып ҡала. Дөйөм алғанда Эктор Скароне «Насьональ» өсөн 369 уйын үткәрә,уларҙа 301 гол индерә.