cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гней Помпей Страбон
Союздаштар һуғышы: легат
Б. э. т. 90-сы йылдарынан һуңғы сығанаҡтарҙа Гней Помпей тураһында бик күп мәғлүмәт һаҡланған. Уның армияһы бер нисә ай элек ихтилалды башлап ебәргән Аускул ҡалаһың ҡамауға ала. Уға ҡаршы оборонаны марстар преторы Тит Лафрения тота. Ҡалаға ярҙамға Веттий Скатон етәкселегендәге пелигналар һәм Гай Видацилий командалыҡ иткән пицентиндар килә. Страбон дошмандың уға ҡаршы эркелеп килгән бихисап көстәренән Фалерна тауына табан сигенә һәм был алышта еңелә. Ул Фирм ҡалаһына инеп ҡаса, Лафрений уның ғәскәрен ҡамауға ала; ә Скатон менән Видацилий, Помпей тар-мар ителде, тип уйлап, китә. Әммә легат үҙ армияһын урындағы халыҡ иҫәбенә тулыландырыуға, дисциплинаны нығыныуға һәм хәлде яйға һалыуға өлгәшә.
Страбондың Фирмды ни тиклем ваҡыт һаҡлай алыуы билдәһеҙ. Аҙаҡ уға ярҙамға көньяҡтан легат Сульпиций килә; шундай гипотеза бар: Страбонға ярҙамға киләсәктә халыҡ трибуны булып киткән Публий Сульпиций килгән, тигән фараз да йәшәй, әммә К. Цикориустың ғилми хеҙмәте баҫылып сыҡҡандан һуң бында һүҙ Сервий Сульпиций Гальбе тураһында бара, тип иҫәпләнелә. Рим ғәскәрҙәре, ике яҡтан ҡатнаш хәрби хәрәкәт ҡулланып, Тит Лафренийҙы тар-мар итә. Был алышта Сульпиций армияһының хәл иткес роль уйнауы таныла. Лафрений яуҙа һәләк була; уның ғәскәре ҡалдыҡтары Аускула ҡалаһына ҡаса, уларҙы Цезарийҙарҙың береһе (б. э. т. 91 йылда консул булған Секст Юлий, тип фаразлана) ҡамауға ала. Ә Помпей тағы ла бер һуғышта пицентиндарҙы еңә. Был хәбәрҙе алғандан һуң Оим сенаторҙары оло байрам ойоштора.
Союздаштар һуғышы: консул һәм проконсул
Дөйөм алғанда Римға уңай булмаған кампания баррышында яуланған еңеү Гней Помпейға киләһе йылына консул булып һайланыу мөмикнлеген бирә (б. э. т. 89 йыл). Тағы ла бер плебей, коллегам булып, Луций Порций Катон, уның коллегаһы булып китә. Хәҙер Страбон бөтә төньяҡ стратегик йүнәлештә командалыҡ итеүҙе башҡарырға тейеш һәм уның ҡул аҫтында 75 мең һалдат була (дөрөҫ, историографияла, ул йылда Италияла Рим ғәскәрҙәренең дөйөм һаны шул һанда булған, тип таныла). Хәрби советта составына Пицен да ингән Велина трибаһы ағзалары күпселекте тәшкил итә. Бына улар — консуляр Луций Марций Филипп, үҙ карьераһын башлаған аристократтар Луций Юний Брут Дамасипп һәм Луций Сергий Катилина, италий аристократияһы вәкилдәре Луций Инстей, Луций Веттий, Гай Тарквиций (ошо исемлек нигеҙендә тикшеренеүселәр, Помпей һәм италийҙарҙың юғары ҡатламы араһында бәйләнеш булған, тигән һығымтаға килә). Был кампания башындаСтрабон штабында 16-йәшлек һыбайлы Марк Туллий Цицерондың булыуы ла билдәле. Йыл аҙағына тиклем үк ул, Кампанияға, Луций Корнелий Сулла армияһына күсерелә.
Төп хәрби хәрәкәттәр Аускул районында йәйелеп китә, сөнки ундағы халыҡ үҙ ерен римлеләрҙән һаҡлауын дауам итә. Гней Помпей Веттий Скатон менән һөйләшеүҙәр ойоштороп ҡарай, әммә был бер ниндәй ыңғай һөҙөмтәгә килтермәй. Марстарҙың армияһы ҡалаға ярҙамға килергә тырыша, ләкин Страбон уны тар-мар итә; Орозий мәғлүмәттәре буйынса, был һуғышта 18 мең италик һәләк була, ә тағы 3 меңе әсирлеккә эләгә. Марстарҙың 4 мең яугиры тауҙарға ҡыҫырыҡлана һәм һауа торошооң насар булыуы арҡаһында бөтәһе лә һәләк була. Шул уҡ көндө римлеләр Видацилий етәкселегендәге пицентин ғәскәре менән осраша, уларҙы ҡыйрата, ләкин ҡырып бөтөрә алмай. Аускулда тыуып үҫкән Гай Видацилий һигеҙ когортаһы менән ҡалаға бәреп инә, әммә яуҙың ни менән тамамланасағын аңлағас, үҙ-үҙенә ҡул һала. Ниһайәт, б. э. т. 89 йылдың ноябрь айында бер йыл буйы дауам иткән ҡамауҙан һуң Аускул һөжүм итеп яулап алына.
Ошо еңеүе өсөн Гней Помпей почетлы император исеменә лайыҡ була. Бер версия буйынса, был хәл марстар һәм пицентиндар менән ике һуғыштан һуң, икенсе версия буйынса — ҡаланы баҫып алған һуң була. Беҙҙең эраға тиклем 89 йылдың 17 ноябре тигән дата ҡуйылған яҙма буйынса, Страбон бер турма испан һыбайлыларына Рим гражданлығын, шулай уҡ фалерҙар, мунсаҡтар һәм икеләтә паек (duplex frumentum) бирә,. Ул замандарҙа провинция кешеләренә исемләп гражданлыҡ биреү бик һирәк күренеш була; шуға күрә лә тикшеренеүселәр Гней Помпейҙың үҙ армияһы яугирҙарына ҡарата шундай ҙур йомартлыҡ күрһәтеүен билдәләп үтә.
Был осорҙа Рим ҡаты финанс көрсөгө шарттарында йәшәгәнгә күрә, сенат бик бай Аускул табышына иҫәп тотҡан була. Ләкин Гней Помпей һуғыш осоронда яулап алынған байлыҡты үҙендә ҡалдырыуҙы хуп күрә. Формаль йәһәттән уның быға хоҡуғы була, әлбиттә: Хәрби табыш полководецтың ҡарамағында ҡалырға тейеш, әммә артабан ул уны йәмәғәт ихтыяжы өсөн — ғибәҙәтханаларҙы биҙәү, яугирҙәрга таратыу өсөн ҡулланырға бурыслы була Шуға ҡарамаҫтан, Страбондың табышты тулыһынса үҙендә ҡалдырыуы ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Тикшеренеүселәр уйынса, Гней Помпей табышын офицерҙары һәм һалдаттарына таратҡан, шуның менән артабанғы йылдарға уларҙың уға тоғролоғон яулағандыр.
Страбондың йоғонтоһон киңәйтеү ул тәҡдим иткән законды (Lex Pompeia de Transpadanis) ҡабул итеүгә булышлыҡ итергә тейеш була, уға ярашлы По йылғаһынан төньяҡта урынлашҡан общиналарҙың ҡайһы берҙәре (фаразланыуынса, шул йылғаның көньяғындағы ҡайһы бер лигур общиналары ла) латин гражданлығын ала. Шулай уҡ ул ихтилалға ҡушылмаған италиктарға һәм билдәле бер ваҡыт эсендә ҡорал һалған баш күтәреүселәргә гражданлыҡ алыуға хоҡуҡ биргән Lex Julia һәм Le Plautia-Papiria закондарын ғәмәлгә ашыра башлай. Был саралар һөҙөмтәһендә Помпей үтә ҙур клиенттар армияһы патроны һәм тотош Пиценда һәм Транспадан Галлияһы хакимы булырға тейеш була.
Веллей Патеркул Гней Помпейҙың икенсе тапҡыр консулат булырға дәғүәләшеүе тураһында хәбәр итә. Шуға ҡарамаҫтан б. э. т. 88 йылда Луций Корнелий Сулла һәм Квинт Помпей Руфконсулдар итеп һайлана һәм, ғөмүмән, Страбондың үҙ кандидатураһын күрһәтеү-күрһәтмәүе билдәһеҙ. Гней Помпейҙың вәкәләттәре оҙайтыла, һәм ул Италияның төньяғында һуғышыуын дауам итә. Матиас Гельцер фаразлауынса, нәҡ ошо йылдарҙа вестиндар һәм пелигналар уға ҡорал һала, был турала Ливийҙың эпитоматоры ла хәбәр итә.
Антик тарихты өйрәнеүселәр, б. э. т. 88 йыл башына Страбон судҡа тарттырыла, тип фаразлай. Италиктар ихтилалына ярҙам итеүселәргә яза биреүҙе билдәләгән Lex Varia законына бәйле Гней Помпей ғәйепләнә. Был факт Помпей һәм нобилитеттың байтаҡ өлөшө араһында дошмандарса мөнәсәбәт булын раҫлай; ләкин Помпей аҡлана һәм ҡайтанан армияға командалыҡ итеү вазифаһына ҡайта.
Гней Помпей һәм Сулла
Ихтилалға күтәрелгән италиктарҙы буйһондорғанға тиклем үк Римда эске сәйәси көрәш граждандар һуғышына (б. э. т. 88 йыл) әйләнә. Халыҡ трибуны Публий Сульпиций яңы граждандарҙы трибалар буйынса таратырға тәҡдим итә, шул сағында уларҙың теләһә ниндәй тауыш биреүҙә лә отасағы көн кеүек асыҡ була. Шул саҡта Митридат менән һуғыш башлана, һәм трибун армияға командалыҡ итеүҙе консул Сулланан тартып алырға һәм Гай Марийға тапшырырға тәҡдим итә. Сулла был ҡарар менән килешә алмай, үҙенең армияһын Римға йүнәлтә, ҡаланы баҫып ала һәм бөтә яңы закондарҙы ғәмәлдән сығара. Тиҙҙән Сульпиций үлтерелә, ә Марийға Италиянан ҡасырға тура килә.
Тиҙҙән илдә килеп тыуған хәл Страбонға ла ҡағыла. Римда уның бер нисә ай элек кенә оҙайтылған вәкәләттәрен туҡтатыу һәм уның армияһын Сулланың союздашы Квинт Помпей Руфҡа тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Валерий Максим фаразынса, сенат шундай ҡарар сығара, ә Аппиан буйынса — ҡарарҙы халыҡ йыйылышы сығара. Тикшеренеүселәрҙең берәүҙәре беренсе версияны ҡабул итә, ә икенселәре — икенсеһен. Авл Геллий фаразынса, бында һүҙ Помпейҙы Римға ҡайтарыу тураһында бара, күрәһең, трибун уның мәнфәғәттәрен сағылдырған була. Гай Геренний Страбондың отставкаһы тураһында ҡарарғавето һала, ләкин сенат тейешле ҡарар ҡабул итә.
Страбонға хәлдәрҙең был яҡҡа үҙгәреүе, әлбиттә, оҡшамай. Әммә үҙенең ризаһыҙлығын күрһәтмәй, киреһенсә, риза булыуын белдерә. Әммә уның урынына килгән Помпей Руф икегсе көндө үк һалдаттар тарафынан үлтерелә. Страбон командалыҡҡа ҡайтанан ҡайтарыла, ул Руфтың кем тарафынан үлтерелеүен әллә ни тикшереп тә тормай. Веллей Патеркул һәм эпитоматор Тит Ливий Руф Помпейҙың үлемен Страбондың ойоштороуына шикләнмәй. Күп кенә тикшеренеүселәр был фекерҙе дөрөҫө тип таный.
Сулла был хәбәрҙе ишеткәндән һуң бары тик үҙен күберәк тән һаҡсылары менән уратып алыу менән сикләнә. Ә сенаттың Страбоонға йоғонто яһарлыҡ ресурстары ла булмай. Сулла Италияға күсеп киткәндән һуң Страбондың позициялары тағы ла көсәйә төшә.
Октавий һуғышы
Антик авторҙар билдәләүенсә, унда нисек кенә булһа ла Римде яҡлау теләге булмай: ул үҙ мәнфәғәттәрен яҡларға тырыша һәм Цинна менән дуҫлашыуға ла әҙер була, шуға ла Цинна аҙаҡ килеп еңеүгә өлгәшән.
Орозий Помпейҙы кейеген эҙәрлекләүсе һунарсы менән тиңләйә. Ғалимдар фекеренсә, Страбон менән Цинна араһында һөйләшеүҙәр башлана. Гней Помпей, шундай союзға инеп, икенсе консулатты яулап алыуға иҫәп тота, фетнәселәр араһында Союздаштар һуғышы буйынса арҡалашы Брут Дамасипптың булыуы ла өмөтөн арттыра. Әммә оҙаҡламай ҡыуылған Гай Марийҙың Циннаға килеп ҡушылыуы хәлде үҙгәртә: тап уның икенсе консул буласағы асыҡтан-асыҡ күренә: сөнки Цинна өсөн Помпей менән союзға ҡарағанда Гай Марий менән союз отошлораҡ була. Нәҡ шул ваҡытта Луций Корнелий Страбонды үлтерергә тырыша. Плутарх буйынса, Помпейҙың Циннаға һатылған офицерҙар төркөмө, командующийҙың палаткаһын яндырырға ниәтләй, шул уҡ ваҡытта уларҙың береһе Кесе Гнейҙы (һуңынан Бөйөк) үлтерергә тейеш була. Бынан бер нәмә лә килеп сыҡмай, әммә Помпейҙар өсөн хәүефле хәл килеп тыуа.
Помпейҙың иҫән-һау булыуы асыҡланғандан һуң фетнә лә тамамлана, һәм ни бары 800 генә кеше Марий һәм Цинна яғына сыға.
Артабан Страбон хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай, шул уҡ ваҡытта Рим аслыҡтан яфа сигә. Октавийҙан йәшерен рәүештә Помпей Цинна менән һөйләшеүҙәрен яңырта. Әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Тиҙҙән Римде яҡлаған армия сафтарында тағун эпидемияһы башлана; Помпейҙың 11 мең һалдаты ошо сирҙән ҡырыла, Помпей үҙе лә ошо эпидемия мәлендә вафат була. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, Страбонды йәшен ата.
Вариҫтары
Бер фараз буйынса, сатирик шағир Гай Луцилийҙың һеңлеһе Луцилия Гней Помпейҙың ҡатыны була. Страбондың ике балаһы була: Гней Помпей, һуңыраҡ Бөйөк атамаһын ала, Помпейҙың ҡыҙы Гай Меммийҙың ҡатыны була.
Муны
Муны — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 468 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты
Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты (1903-1918) — Женский педагогический институт - Рәсәй империяһы Санкт-Петербург ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Институт 1903 йылдың 23 июнендә Рәсәйҙең батшабикә Мария ведомствоһы учреждениелары системаһындағы Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар гимназиялары ҡарамағындағы педагогик курстар нигеҙендә ойошторолған. Институттың беренсе директоры С. Ф. Платонов була. Яңы булдырылған Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтына (Рәсәйҙә беренсе ҡатын-ҡыҙ педагогик уҡыу йорто) етәкселек итеп, ул уҡыу йортон өлгөлө хәлгә еткерә.
Институт итеп курстарҙы үҙгәртеп ҡороу идеяһын инспектор А. Н. Страннолюбский тәҡдим иткән. Институт программаһын булдырыуға тос өлөш индергән А. Е. Пресняков "хәҙерге курстар — «маргарин» (йәғни, тулы сифатлы түгел) учреждение, ә беҙ махсус типтағы юғары мәктәп төҙөргә теләйбеҙ " тип яҙа (1898).
Тасуирлама
Институт 2 бүлеккә бүленә: тел ғилеме-тарих һәм физика-математика, һәр береһендә 4 йыллыҡ курс. Тәүге 2 йыл теоретик дәрестәргә бағышлана, ә 3 йылдан практик педагогик һабаҡтар биреү башлана. Институтта уҡытылған фәндәр: Закон Божий, философия фәндәре, педагогика, тел ғилеме-тарих, физика-математика, тәбиғи-тарихи фәндәр һәм сит телдәр.
Уҡытыусылары араһында С. Ф. Платонов (тәүге директор), С. П. Глазенап, П. Ф. Каптерев, А. Е. Пресняков, П. Н. Сакулин, М. Р. Фасмер, Ю. М. Шокальский була.
Институтҡа урта белем алған 16 йәштән олораҡ ҡыҙҙар ҡабул ителә. Курс тыңлаусылары күсеү имтихандарына дусар ителмәгән, ә конференция яҙмалары буйынса күсерелгән; аҙаҡҡы һынауҙар һәр предмет буйынса уның тамамланған курсында башҡарылған.
1905 йылдың 1 ғинуарына ҡарата институтта 300-ҙән ашыу кеше белем ала
Совет осоронда
1918 йылда институт 1-се Петроград дәүләт педагогия институтыы итеп үҙгәртелә, ул 1922 йылда А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты менән берләштерелә.
Бөтһөн империализм һуғышы
Бөтһөн империализм һуғышы — Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 1917 йылда яҙылған. 9 кластар өсөн «Башҡорт теле» һәм «Туған әҙәбиәт» дәрестәре программаһына индерелгән.
Мәжит Ғафуриҙың Октябрь инҡилабы осорондағы ижады
1914 йылда тоҡанған Беренсе донъя һуғышы хеҙмәтсәндәргә бөтмәҫ ауырлыҡтар килтерә, халыҡ тормошондағы ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы тағы ла көсәйткән ҡаза була. Шағир Мәжит Ғафури һуғышты көтөлмәгән ҙур бәлә итеп ҡабул итә. Һуғыш осоронда әҙәбиәттә күҙәтелгән төшөнкөлөк, тормоштан ризаһыҙлыҡ хистәре Мәжит Ғафури ижадында ла сағыла. Бөтә ерҙә емерек харабалар: «... унда һаман ҡан, ҡурҡыныс, көн-төн йыһат... ҡалалар, ауылдар ер менән булған тигеҙ... унда хәсрәт, унда ҡайғы, унда ҡан һәм күҙ йәше» тип яҙа ул, әсенеп.
«Бөтһөн империализм һуғышы» шиғыры
«Бөтһөн империализм һуғышы» шиғыры беренсе тапҡыр 1917 йылдың 22 апрелендә «Ирек» гәзитендә баҫылып сыға. Шиғыр шул уҡ исем аҫтында 1917 йылда Өфөлә «Ҡыҙыл байраҡ» йыйынтығында баҫыла. «Ҡыҙыл байраҡ»тың 1922 йылғы Ҡазан баҫмаһында әҫәр тәүге тапҡыр «Бөтһөн империализм һуғышы» тип атала. Шиғыр 1950, 1954 йылғы йыйынтыҡтарында ла (һуңғыһында «Бөтһөн империализм һуғышы» исемендә) алынған. Уларҙың тәүгеһендә шиғыр һүҙҙәре тәүге баҫмалағындағынан үҙгәртеп алынған.
Бөтһөн империализм һуғышы
Беҙ ирекле, беҙ граждан, һәммәбеҙ шат, беҙ азат, Тик ана унда һаман ҡан, ҡурҡыныс, көн-төн йыһат. Бында беҙ кешелек өсөн «һәр кем тигеҙ булһын!» тибеҙ, Унда ҡалалар, ауылдар ер менән булған тигеҙ. Бында хөрриәт ауазы ерҙе, күкте яңрата, Унда еҙҙең күп туғандар, тилмереп, телһеҙ ята.
Унда хәсрәт, унда ҡайғы, унда ҡан һәм күҙ йәше, Унда мылтыҡ, унда һөңгө, унда тик туп йәҙрәһе. Ундағы беҙҙең туғандар туп ата бер-береһенә, Ҡырыла унда ниндәй йәндәр, ҡандары ергә һеңә. Ул туғандарҙың ҡулын сисең, улар булһын азат, ''Ҡысҡырайыҡ беҙ бер юлы: «Бөтһөн һуғыш!.. Бөтһөн йыһат!..»''
Телеутка (йылға)
Телеутка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Старица (Обь) ҡылымығының уң ярына тамағынан 3345 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карас (Тихманьга ҡушылдығы)
Карас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тихманьга йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Мегин-Еган
Мегин-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәблиғ аяты
Тәблиғ аяты (  — ҡылымынан; Аят Таблиг -Тәблиғ аяты — Тапшырыу аяты, Ҡөрьәндең Әл-Маидә сүрәһенән 67-се аят.
Тасуирламаһы
Тәблиғ аяты сөнниҙәр менән шиғыйҙар бәхәстәрендә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ерҙәге власының күсәгилешлеге мәсьәләһе буйынса шиғый тәғлимәтенең ҡануни нигеҙҙәренең береһе булып тора.
<div class="ts-Конец_цитаты-source">—  5:67 Аятҡа аңлатмала, шиғый фаҡиһтары был аят Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең һуңғы көндәрендә Уның Мәккәгә (хижәт әл-үәдә) һуңғы хаж ҡылыуы ваҡытында иңдерелгән, тип раҫлай. Йәнәһе, ул Ғадир Һүм хәҙисе менән бергә имам Али ибн Әбү Талибтың һәм уның нәҫеленән булған имамдарҙың да имамат (рухи-сәйәси власть) хоҡуғына күрһәтә.
Илһамов Тамерлан Айсар улы
Илһамов Тамерлан Айсар улы (22 июнь 1994 йыл — 4 июль 2022 йыл) — гвардия зенит ракета полкының зенит батареяһы хәрби расчет командиры, гвардия прапорщигы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022).
Биографияһы
Тамерлан Илһамов 1994 йылдың 22 июнендә Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған. 2009—2011 йылдарҙа Советтар Союзы Геройы, генерал-майор Таһир Кусимов исемендәге урындағы гимназияла уҡый. 2011 йылда Башҡорт дәүләт университеты (хәҙер — Өфө фән һәм технологиялар университеты) Сибай филиалының юридик факультетына уҡырға инә. 2012 йылдың декабрендә үҙ теләге менән хәрби хеҙмәткә китә, 2014 йылдың мартында хәрби хеҙмәт үтеүе тураһында контрактҡа ҡул ҡуя. Гвардия зенит ракетаһы полкының зенит ракетаһы батареяһы хәрби расчетының командиры булып хеҙмәт итә. Сүриәлә, Таджикстанда була. Бер үк ваҡытта Сервноводскиҙа аграр-техник колледжда «ауыл хужалығын механизациялау» һөнәре буйынса белем ала һәм уны 2019 йылда тамамлай.
Хәрби эшмәкәрлеге
2022 йылдың 24 февраленән үҙенең подразделениеһы составында Украиналағы махсус хәрби операцияла ҡатнаша. Рәсәй киң мәғлүмәт саралары белдереүенсә, Илһамовтың расчеты 4 июлдә хәрби дежурство ваҡытында, Украина хәрби көстәренең авиаһөжүме Рәсәй хәрби позицияларына барып етмәһен өсөн, уларға ҡаршы ут аса һәм һөжүмде үҙенә ҡабул итә. Дошмандың 9 ракетаһын бәреп төшөрәләр, әммә позиция алмаштырғанда 2 ракета беҙҙең ЗРК-ға эләгә. Илһамовһәм уның хеҙмәттәштәре һәләк була.
Үлгәндән һуң Рәсәй Президенты Указына ярашлы (ябыҡ указ), Рәсәй Геройы исеме бирелә.
Награда Өфөлә Илһамовтың ата-әсәһенә тапшырыла.
Хәтер
2022 йылдың 1 сентябрендә Әбйәлил районының Аскар ауылында Советтар Союзы Геройы Тагир Кусимов исемендәге гимназия бинаһына Рәсәй Геройы Тамерлан Илһамовҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Өфө фән һәм технологиялар университетының (БДУ) Сибай филиалына Тамерлан Илһамов исемен биреү планлаштырыла.
«Марка» акционерҙар йәмғиәте Тамрлан Илһамов, хәрби күренеш һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы төшөрөлгән почта маркаһы сығара (2022).
Урман музейы (Рованиеми)
Лапландияның урман музейы (фин. Lapin metsämuseo ) — Рованиеми (Финляндия) ҡалаһында урынлашҡан урман музейы.
Тасуирламаһы
1960 йылдан Рованиеми ҡалаһы тирә-яғына урман әҙерләү тарихы менән бәйле Лапландияның төрлө өлөштәренән бер нисә бина һәм ҡоролма күсерелә. Улар барлыҡҡа килгән Лапландия урманы музейы коллекцияһы өсөн нигеҙ  булып тора. Музей Рованиеминан яҡынса 3,5 км алыҫлыҡта урынлаша. Иң боронғо биналар XX быуат башына ҡарай, иң яңылары 1950-се йылдарҙа төҙөлә. Музей килеүселәрҙе лапланд урман ҡырҡыусыларының һәм һал ағыҙыусыларының 1900—1950 йылдарҙа ғөрөф-ғәҙәттәре, тормошо һәм эше менән таныштыра.
Музейҙа Лапландияның урман ҡырҡыусыларының ғөрөф-ғәҙәттәре, мәҙәниәте,  урман ҡулланыу тарихы менән бәйле материалдар һаҡлана. Музей коллекцияһы үҙенең эшмәкәрлеге осоронда байтаҡ тулыландырыла. Музейҙың төп маҡсаты был әйберҙәрҙе, фотоһүрәттәрҙе, архивты һәм улар менән бәйле булған мәғлүмәттәрҙе өйрәнеү һәм һаҡлау тора. 2010 йылға ҡарата музей коллекцияһында яҡынса 3000 әйбер, 43000 фотоһүрәт, бер нисә рәт архив материалдары бар.
Музей Kantapuu электрон базаһына йәлеп ителгән, Финляндияның төрлө музей комплекстарының музей тупланималары һанартыуы арҡаһында был  музей коллекциялары менән ситтән тороп танышырға  мөмкинлек бирә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Закиров Ринат Закир улы
Закиров Ринат Закир улы (Закиров Ринат Закирович; 7 июль 1947 йыл) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы, партия һәм финанс органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт
Биографияһы
Ринат Закир улы Закиров 1947 йылдың 7 июлендә Башҡорт АССР-ының Тәтешле районында Кәлтәү ауылында тыуған.
1978 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1984 йылда Свердловск юғары партия мәктәбен тамамлай. 1995 йылда, ситтән тороп уҡып, Бөтә Рәсәй финанс-иҡтисад институты дипломын ала.
Шукша (Мезень ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Закиров Ринат Закир улы
Биографияһы
1964 йылда хеҙмәт юлын Урал вагон эшләү заводында токарь булып башлай.
Шукша (Мезень ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Закиров Ринат Закир улы
Биографияһы
1978-1984 йылдарҙа — Тәтешле районы ауыл хужалығы идаралығында зоотехник, артабан колхоз рәйесе.
1984-1991 йылдарҙа — КПСС-тың Тәтешле район комитетының — икенсе, аҙаҡ беренсе секретары булып эшләй.
1991-1993 йылдарҙа — Башҡортостандың ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрының беренсе урынбаҫары.
1993-1996 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Милли банкы рәйесенең беренсе урынбаҫары
1996 йылдан — Башҡортостан сәнәғәт банкыһы вице-президенты.
Түбәнге Китат (Чулым ҡушылдығы)
Түбәнге Китат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 559 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Закиров Ринат Закир улы
Биографияһы
1997 йылдан — Иглин хисаплашыу-касса үҙәге начальнигы.
1997 — 2009 йылдарҙа — Хакасия Республикаһының милли банкыһы рәйесе.
Түбәнге Китат (Чулым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Закиров Ринат Закир улы
Биографияһы
2009 — 2014 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы милли банкыһы рәйесе урынбаҫары.
Түбәнге Китат (Чулым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Закиров Ринат Закир улы
Биографияһы
2014 йылдың сентябренән — Рәсәй Банкы Урал Дәүләт идаралығы Башҡортостан Республикаһы буйынса милли банкыһының бүлексә идарасыһы урынбаҫары.
Аликин Владимир Александрович
Аликин Владимир Александрович (12 сентябрь 1937 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — урыҫ.
Биографияһы
1965 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1957 йылда, Пермь авиация техникумын тамамлағандан һуң тыуған ҡалаһында заводта бригадир, цех мастеры булып эшләй башлаған.
1957—1959 йылдарҙа совет армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә технолог, өлкән технолог, техник бюро начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
1971—1985 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе предприятиеһында цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары вазифаһында эшләй.
1985 1991 йылдарҙа — баш инженер, баш инженер урынбаҫары, УМПО-ла ҡеүәттәрҙе үҙләштереү бүлегенең бюро начальнигы вазифаһын биләй.
Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы ағзаһы булған
Өфө ҡалаһының Калинин районы, 12-се Феринск һайлау округы буйынса БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Иҫке Тамъян
Иҫке Тамъян (Старый Тамьян) — Башҡортостан Республикаһының Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 156 кеше булған. ОКАТО коды — 80258810005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зильберхаузен
Зильберхаузен (Silberhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 687 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37351 һәм автомобиль коды — EIC.
Әминев Әмир Мөхәмәт улы
Әмир Мөхәмәт улы Әминев (1953 йылдың 1 ғинуары, БАССР-ҙың Ғафури районы Һабай ауылы) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2022).
Ижады
Әҙиптең «Турат» исемле тәүге хикәйәһе 1975 йылда «Ағиҙел» журналында донъя күрә, ә «Ҡайын япрағы» тип аталған беренсе хикәйәләр йыйынтығы 1981 йылда нәшер ителә. 1989 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә уның «Йәшлек моңдары» тигән икенсе китабы баҫыла. Унан һуң бер-бер артлы «Сөңгөл», «Ҡапҡа» һ.б. китаптары донъя күрә.
Әҫәрҙәренә материалдарҙы әҙип, нигеҙҙә, ауыл тормошонан ала. Йәштәрҙең эскерһеҙ мөхәббәте, шәхестең кешеләр, йәмғиәт алдында яуаплылығы, намыҫ һәм намыҫһыҙлыҡ, үткәндәргә, тирә-яҡ мөхиткә, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш — Әмир Әминев ижадының төп темалары. Ижадына шулай уҡ сюжет, композиция, форма өлкәһендә эҙләнеүҙәр ҙә хас.
Яҙыусы тәржемә өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Мәскәүҙә йәшәгән һәм русса ижад иткән башҡорт яҙыусыһы Талха Ғиниәтуллиндың прозаһын башҡорт уҡыусыһына башлап еткереүсе ул булды. Шулай уҡ башҡорт теленә Камил Йыһаншин, рус яҙыусыһы Александр Платонов әҫәрҙәрен тәржемә итте. Хәҙерге башҡорт прозаһы тураһында төплө, етди мәҡәләләр авторы.
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы (26 декабрь 1913 йыл — 2 ноябрь 1998 йыл) — башҡорт ғалим-педагогы, совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1936—1944 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, 1951—1955 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире, 1955—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. РСФСР-ҙың 5‑се саҡырылыш Юғары Советының Президиум ағзаһы, Башҡорт АССР-ының 4‑се, 6-сы һәм 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Философия фәндәре кандидаты (1950). РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1968), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Ленин (1960) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1971) ордены кавалеры.
Биографияһы
Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина 1913 йылдың 26 декабрендә Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенең Диңгеҙбай ауылында Хәмит һәм Ғәзизә Мостафиндар ғаиләһендә тыуған.
1921 йылғы аслыҡ ваҡытында Хәмит Мостафин аслыҡтан йонсоған ауыл халҡын йылы яҡтарға ебәреү хәстәрен күрә, власть органдарына күп тапҡыр мөрәжәғәт итә. Диңгеҙбай ауылы халҡының күбеһе, шул иҫәптән буласаҡ билдәле башҡорт шағиры Рәшит Ниғмәти ҙә, Украина ға ебәрелә. Мостафиндар ғаиләһе Урта Азия тарафтарына китә. Юлдар күптәр ваба (холера) ауырыуын йоҡтороп, үлеп ҡала. Хәмит Мостафин да сирләп, ҡатыны Ғәзизә менән балаларын сит тарафтарҙа ҡалдырып, вафат була.
Урыҫ телендә яҡшы ғына һөйләшкән Ғәзизә Мостафина ҡыҙы Фатима менән улы Әнүәрҙе Ҡаҙағстандың Төркөстан ҡалаһының балалар приютына урынлаштыра. 1926 йылда Мостафиндар Өфөгә килә, Ғөбәй һәм Һәҙиә Дәүләтшиндар ғаиләһендә йәшәй башлай. Фатима менәнә Әнүәр Өфөләге 1924 йылдан В. И. Ленин исемен йөрөткән башҡорт балалар йортонда тәрбиәләнә («Областная школа II ступени для детей- сирот башкир»). Ғәзизә Мостафинаны Өфөләге башҡорт балалар йорто директоры мәктәпкә йыйыштырыусы итеп эшкә ала, ҡыҙы Мәшүл менән икеһенә бер бәләкәй генә бүлмә бирә. Был осорҙа Башҡорт АССР-ының халыҡ мәғарифы комиссары урынбаҫары булып эшләгән Ғөбәй Дәүләтшин яҡташтарына бик ҙур терәк була.
1930 йылда В. И. Ленин исемендәге икенсе баҫҡыс мәктәп- балалар йорто Стәрлетамаҡҡа күсерелә, ундағы ошондай уҡ беренсе баҫҡыс уҡыу йортона ҡушыла. Фатима Мостафина икенсе баҫҡыс мәктәпте Стәрлетамаҡ ҡалаһында тамамлай, педагогия институтының әҙерлек курстарында уҡып, Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.
Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы
Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы (Ишбердин Сафаргали Бадретдинович; 1905 йыл — 1968 йыл) — Баймаҡ районында колхоз рәйесе, шахтёр-забойсы, шартлатыусы. СССР-ҙың почётлы таусыһы (1952), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951) кавалеры.
Биографияһы
Сәфәрғәли Бәҙретдин улы Ишбирҙин 1905 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Иҫән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҫмер сағынан уҡ Иҫән ауылының ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнаша башлай. ВКП(б) ағзаһы итеп ҡабул ителә. Колхоз рәйесе вазифаһында ла эшләй. Әммә 1935 йылда Түбә алтын йыуыу фабрикаһына забойсы булып эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 12-шәр сәғәт шахтанан сыҡмай эшләргә тура килә уға. Эшсе ҡулдар етешмәгән мәлдә шартлатыусы һөнәрен дә үҙләштерергә тура килә. 1947 йылда һуғыш йылдарындағы фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн ул миҙал менән бүләкләнә.
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
1933—1935 йыл башына тиклем Ғөбәй Дәүләтшин Йылайыр зерносовхозы политбүлеге начальнигы була. 1930-сы йылдар башында Ғәзизә Мостафина Йылайыр игенселек совхозында слесарь булып эшләй. Был төбәктә Мостафина слесарь булып эшләгән берҙән-бер ҡатын булғанлыҡтан, уның нисек эшләгәнен күрергә теләп, совхозға килеп китеүселәр күп кенә була. Башҡортостандың көньяғына ул осорҙа Ырғыҙ-Кәмәлек буйынан башҡорттар күпләп күсенә.
Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы
Биографияһы
Һуғыштан һуң да забойсы булып эшләүен дауам итә һәм юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1951 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Ә 1952 йылда уға «СССР-ҙың почётлы таусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
Фатима Хәмит ҡыҙы 1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының химия-биология факультетын тамамлай. Өс йыл Белорет район-ара совет-партия мәктәбендә, рабфакта һәм педагогия техникумында уҡытыусы булып эшләй. Бында ул үҙен яҡшы уҡытыусы, бик әүҙем комсомолка, оҫта ойоштороусы итеп тә күрһәтә.
Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы
Ғаиләһе
Сәфәрғәли Бәҙретдин улы ҡатыны Зөләйха менән туғыҙ балаға ғүмер бүләк итә. Өлкән улы Сирғәли бер мәл Темәс урта мәктәбе директоры булып эшләй. Ә Сания ҡыҙы, атаһы кеүек таусы булып китә: Яҡутстанда алмаз сығарыу ойошмаһында эшләп, хаҡлы ялға сыға.
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
1936 йылда комсомол эшенә үрләтелә: ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының пионерҙар бүлеге мөдире итеп тәғәйенләйҙәр. 1938—1942 йылдарҙа — Өфө мәктәпкәсә йәштәге педагогия училищеһы уҡытыусыһы. 1942—1944 йылдарҙа — Өфөлә ВЛКСМ-дың Молотов район комитетының 1-се секретары, комсомол өлкә комитетының 1-се секретары.
1947 йылда ул Мәскәүҙәге КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһы аспирантураһына уҡырға инә һәм 1950 йылда философия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Аспирантының был уңышы менән ҡотлап, РСФСР-ҙың Педагогия фәндәре академияһы ағзаһы, профессор Александр Леонтьев: «Фатима Хәмит ҡыҙы, һеҙ — философия фәндәре кандидаты булған беренсе башҡорт ҡыҙы!» — тип, докторлыҡ диссертацияһын яҡларға тәҡдим итә. Әммә Ф. Х. Мостафинаны ВКП(б) Үҙәк Комитеты партия контроле комиссияһының Башҡортостан буйынса уполномоченныйы аппаратына эшкә алалар, фатир бирәләр. Йәнә бер йыл КПСС Үҙәк Комитеты аппаратында эшләгәндән һуң КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә
1955—1971 йылдарҙа, 16 йыл буйы, Фатима Мостафина Башҡорт АССР-ының мәғариф министры булып эшләй. Уның был яуаплы вазифаны биләгән осоро республика халыҡ мәғарифы үҫешенең тотош бер дәүере булып тора. Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тырышлығы менән республика өсөн бик кәрәкле уҡыу йорттары асыла: Башҡорт дәүләт педагогия институты (1967)(хәҙерге Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты), Салауат, Сибай, 2- се һанлы Өфө педагогия училищеһы, Кумертау педагогия училищеһы; Өфө ҡалаһында космонавт В. М. Комаров исемендәге Пионерҙар һәм уҡыусылар һарайы төҙөлә, республика ҡала һәм райондарында Балалар ижады үҙәктәре эшләй башлай.
Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина Рәсәй тарихында мәғариф министры вазифаһында 16 йылдан артыҡ эшләгән берҙән— бер министр тип иҫәпләнә (И. Д. Делянов- 15 йыл, Д. А. Толстой- 14 йыл).
Фатима Мостафинаның эшмәкәрлеге Ленин һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены, Н. К. Крупская миҙалы менән билдәләнгән. Уға «РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелгән.
Медвежья (Таз ҡушылдығы)
Медвежья — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
1998 йылдың 2 ноябрендә Өфө ҡалаһында 85-се йәшендә вафат була.
Медвежья (Таз ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы
Ғилми эшмәкәрлеге
1971 йылда пенсияға киткәндән һуң Фатима Мостафина 10 йыл буйы РСФСР Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институты Башҡортостан филиалының (Ф. Мостафина һәм З. Аҡназаров тырышлығы менән асылған был институттың СССР-ҙағы тәүге филиалы) ғилми хеҙмәткәре була, республикала совет власы осоронда мәғариф үҫеше тарихын өйрәнеүгә арналған хеҙмәттәр яҙа.
Фатима Хәмит ҡыҙы Башҡортостандың педагогика фәненә тос өлөш индерә. Ул БАССР-ҙа белем биреү тарихы буйынса 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт яҙа, уларға ихтыяж бөгөн дә кәмемәй. Ул бер нисә ғилми проектты тормошҡа ашыра, Башҡорт АССР-ында мәғариф үҫешенең тарихына арналған ике монография сығара.
Медвежья (Таз ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы
Ғаиләһе
Фатима Хәмит Мостафинаның хәләл ефете — Закиров Абдулла Вәли улы, КПСС Өлкә Комитетының энергетика һәм коммуналь хужалыҡ бүлеге етәксеһе була. Уларҙың бер улы — Әнүәр донъяға килә, шулай уҡ яңғыҙ ҡалған яҡын туғанының улын да ҡарап үҫтерәләр. Өфө ҡалаһында йәшәгән Әнүәр, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йәшләй, әсәһенән алда донъя ҡуя. Уның өс балаһы затты дауам итә.
Иҫәнғазы (Бөрйән районы)
Иҫәнғазы (Күскәрбәк) Исянгазино — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл, Әтек ауыл советына ҡараған.
Томка (Бердь ҡушылдығы)
Томка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Иҫәнғазы (Бөрйән районы)
Тарихы
Хәҙерге Баймаҡ районы Таналыҡ йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан Бәхтегәрәй (Әпек) ауылынан 1813 йылда 15 ғаилә Иҫәнғазы (Күскәрбәк) ауылына нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе - Иҫәнғазы Ҡәҙербирҙин (уның улы Йыһанша).
Ауылда 1859 йылда 20 ихатала 150, 1920 йылда 55 ихатала 200 кеше йәшәй. Малсылыҡ хужалыҡтары бөлгөнлөк кисерә. 76 кеше йәшәгән 15 ихатаға 50 ат, 80 һыйыр, 10 һарыҡ һәм 22 кәзә тура килә. Ашлыҡты сәсмәйҙәр тиерлек. Ауыл халҡының кемеһелер яҙғы игендең сирек өлөшөн (16 бот) сәскән.
Был ауылда 15-се полк яугирҙары йәшәгән. Улар — ағалы-ҡустылы Иҫәнғол, Балдыбай һәм Усман Ҡолмәмбәтовтар, яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн уларҙың һәр береһе икешәр көмөш миҙал менән бүләкләнгән.
1970–се йылдарҙа ауыл яйлап тарҡала. Мәктәп бөтөү сәбәпле, ғаиләләр яҡын тирәләге ҙур ауылдарға күсеп китә башлай.
Географик урыны
Ҡана йылғаһының үр яғында Кананикольское яғына киткән яҡта Үркәс (Ҡыҙҙарбиргән) менән Әтек ауылдары араһында ятҡан ауыл, Әтек ауыл советынан 11 км самаһы, район үҙәгенән 27 км алыҫлыҡта урынлаша.
Юрома (Мезень ҡушылдығы)
Юрома  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәскәү политехник университеты
Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы «Мәскәү политехник университеты» (ҡыҫҡартып әйткәндә «Мәскәү Политехы») — Мәскәү ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто. Ивантеевкала, филиалы булған, п. Тучково ҡасабаһында, Чебоксар, Коломна, Рязань.
Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығы бойороғона ярашлы, 21 март 2016 йылдың 21 мартында ике юғары уҡыу йорто — Иван Фёдоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университетын МГУП һәм машиналар төҙөү университетын (МАМИ) ҡушыу юлы менән барлыҡҡа килгән.
Мәскәү политехник университеты тарихы
Машиналар эшләү университеты тарихы 1865 йылда Комиссаровский техник училищеһын булдырыуҙан башлана. Октябрь революцияһынан, һуң, 1919 йылда, училище М. В. Ломоносов исемендәге 1-се Мәскәү механика-электротехника техникумы (Ломоносов техникумы), ә 1922 йылда — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү механика-электротехника (Ломоносов институты) институты итеп үҙгәртеп ҡорола.
Институттың аяҡҡа баҫыуы һәм Комиссаров техник училищеһында 1914 йылдан башта машина төҙөлөшө һыҙмаһы һәм металдар технологияһы кеүек дисциплиналарҙы, ә һуңынан—эске яныулы двигателдәр һәм автомобиль эше дисциплиналарын уҡытҡан И. В. Грибов исеме менән тығыҙ бәйләнгән. Ул Комиссаров техник училищеһында эске яныулы двигателдәр һәм автомобилдәр бүлексәһен булдыра һәм 1916 йылдан был бүлекте етәкләй.
Комиссаровский техник училищеһын башта М. В. Ломоносов исемендәге 1-се Мәскәү механика-электротехника техникумы, һуңынан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү ғәмәли механика-электротехника институтына, артабан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү механика-электротехника институты итеп үҙгәртеп ҡорған осорҙарҙа ла, был уҡыу йорттарының етәксеһе И. В. Грибов була. Шул һәм башҡа күп кенә башҡа сәбәптәр буйынса Машиналар эшләү университеты (ҡара: "Мәскәү дәүләт техник университетының «МАМИ».Нигеҙ һалыныуына 135 йыл, М. Фән. 2000, "Мәскәү дәүләт техник университеты «МАМИ». Нигеҙ һалыныуына 145 йыл, М. Фән. 2010) Комиссаровский техник училищеһының (1916 йылдан— Император Комиссаровский техник училищеһы) традициялары вариҫы һәм дауам итеүсеһе.
Мәскәү дәүләт инженерлыҡ экологияһы университеты (МГУИЭ)
Приказ Рәсәй Мәғариф һәм фән минстрлығының т 28.12.2011 йылдың 28 декабрҙә сыҡҡан 2898-се бойороғо нигеҙен"МАМИ" Мәскәү дәүләт техник университеты («МАМИ» МГТУ-ы) һәм Мәскәү дәүләт инженерлыҡ экологияһы университеты (МГУИЭ), МГУИЭ һәм «МАМИ» МГТУ-н ҡушыу юлы менән структура подразделение сифатында үҙгәртеп ҡоролған.
Мәскәү дәүләт инженерлыҡ экологияһы университетына 1931 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтының механика факультеты базаһында Мәскәү химия машина төҙөлөшө инженерҙары институты булараҡ нигеҙ һалынған, һәм күп йылдар дауамында Рәсәйҙең инженер һәм фәнни кадрҙар әҙерләүҙә, химия, нефть химияһы, микробиология һәм сәнәғәттең башҡа тармаҡтарында экологик яҡтан таҙа етештереүҙе булдырыуҙа техник сәйәсәтте билдәләүсе фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәрҙе тормошҡа ашырыусы иң өлкән һәм алдынғы юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора.
1976 йыл МИХМ институт коллективының илдең химик комплексына юғары квалификациялы инженер кадрҙары әҙерләгәне һәм фәнни тикшеренеүҙәр үткәргәне өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
МГУИЭ халыҡ-ара берләшмә тарафынан танылған фәнни-уҡытыу үҙәгенә әйләнә. Был туранан-тура бәйләнеш урынлаштырыу мөмкинлеге менән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре (ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара кафедраһы асыла), Рәсәй, Германия, Ҡытай, Италия, Бөйөк Британия, Польша, Украина, Белоруссия, Ҡаҙағстан, Литва һәм башҡа.ҙур ғилми һәм ғилми-производство ойошмаһы университеты һәм
Эшләгән йылдары осоронда юғары уҡыу йорто беҙҙең илдә химия, нефть химияһы һәм газ сәнәғәте, энергетика, сәнәғәт биотехнологиялары, ҡала хужалығы экологияһы, тирә-яҡ мөхитте сәнәғәт һәм ауыл хужалығы етештереүенең зарарлы ҡалдыҡтарынан һаҡлау, тәбиғәт һәм энергетик ресурстарҙы рациональ файҙаланыу проблемаларын хәл итеү буйынса юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә мөһим таяныс булып торҙо.
В. С. Черномырдин исемендәге Мәскәү дәүләт асыҡ университеты (В. С. Черномырдин исемендәге МГОУ)
2012 йылдың апрелендә берләшкән университет «„Мәскәү дәүләт машиналар төҙөү университеты (МАМИ)“ юғары һөнәри белем биреү Федераль дәүләт бюджет учреждениеһы» тип атала башланы. Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының 2012 йылдың 20 декабре 1074-се бойороғона ярашлы, В. С. Черномырдин исемендәге Мәскәү дәүләт асыҡ университеты һәм Мәскәү дәүләт киске металлургия институты Мәскәү дәүләт машиналар эшләү университетына (МАМИ) ҡушыу юлы менән яңыртып ҡоролдо.
Мәскәү дәүләт асыҡ университеты (МГОУ) А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ асыҡ университеты вариҫы һәм үҙ тарихын 1932 йылдан башлай. СССР Ауыр сәнәғәт Халыҡ Комиссариатының 1932 йылдың 13 декабре 907-се бойороғо менән, Политехник мәктәп базаһында Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу техник белем биреү институты (ВЗИТО) асыла, һәм үҙенең составына ун төбәк ситтән тороп юғары уҡыу йортон берләштерҙе.
1947 йылда СССР Министрҙар Советының 1947 йылдың 14 октябрь 1546-сы Күрһәтмәһе менән Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу индустриаль институты Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник институты (ВЗПИ) тип үҙгәртелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 20 август Указы менән ВЗПИ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
1992 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең менән 2 февраль 1992 йылдың 2 февраль 101-се Ҡарары менән Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник институты Мәскәү дәүләт асыҡ университет (МГОУ) итеп үҙгәртелә.
2007 йылда Мәскәү дәүләт асыҡ университеты коллективы уҡыу йортоноң 75 йәшлек юбилейын билдәләне.
80 йылдан артыҡ тарихи үҫеш осоронда В. С. Черномырдин исемендәге Мәскәү дәүләт асыҡ университеты 400 меңдән ашыу квалификациялы белгес әҙерләп сығарған.
Мәскәү дәүләт киске металлургия институты
Мәскәү дәүләт киске металлургия институты, СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1930 йылдың 17 апрель Ҡарарына нигеҙләнеп, Мәскәү «Ураҡ һәм сүкеш» завод-юғары техник уҡыу йорто булараҡ «Ураҡ һәм сүкеш» Мәскәү металлургия заводы базаһында ойошторола. 1937 йылда институт, башҡа металлургия юғары уҡыу йорттары кеүек, СССР Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариаты ҡарамағынан Ҡара металлургия халыҡ комиссариатының уҡыу йорттары Баш идаралығы ҡарамағына тапшырыла. 1939 йылда бөтә союз уставын раҫлау, СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы эргәһендәге юғары мәктәп эштәре буйынса Бөтә Союз комитеты юғары уҡыу йортоноң, яңы исеме менән — «Мәскәү киске металлургия институты» (МВМИ) бергә, Уставын раҫланы. Һуғышҡа тиклемге һәм һуғыш йылдарында студенттар контингенты ҙур булмай, әммә 1946 йылда институт практик тәжрибәгә эйә 469 инженер әҙерләп сығарҙы. 1981 йылда, 50 йыллығын билдәләгәндә, МВМИ халыҡ хужалығы өсөн квалификациялы белгестәр әҙерләү һәм ғилми тикшеренеүҙәр үҫешендәге ҡаҙаныштары өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1990-сы йылдарҙа яңы специальность һәм специализация, шул иҫәптән, металдарҙы художестволы эшкәртеү технологияһы, экология һәм сеймал һаҡлау һ. б. буйынса инженерҙар әҙерләү ойошторола.
1995 йылда Рәсәй Федерацияһының Фән, юғары мәктәп һәм техник сәйәсәт министрлығының юғары мәктәп буйынса Дәүләт комитеты бойороғо менән юғары уҡыу йорто Мәскәү дәүләт киске металлургия институты (МГВМИ) тип атала башлай.
2006 йылда институт үҙенең 75 йыллығын билдәләне. Был датаға металлургия һәм машиналар эшләү журналдарында («Сталь», «Металлург», «Прокатное производство», «Огнеупоры», «Автоматическая сварка», «Электрометаллургия» һ. б.) юғары уҡыу йорто уҡытыусылары илленән артыҡ фәнни-техник мәҡәлә баҫып сығарҙылар.
Мәскәү дәүләт индустриаль университеты (МГИУ)
РФ Мәғариф һәм фән министрлығының итә 30 декабря 2014 йылдың 30 декабре 1649-сы бойороғона ярашлы, Мәскәү дәүләт машина төҙөү университетына (МАМИ) Мәскәү дәүләт индустриаль университеты (элекке ЗИЛ янындағы Завод-ВТУЗ) ҡушыла.
МГИУ-ның МАМИ менән тәрән тарихи бәйләнеше бар. ЗИЛ эргәһендә Завод-ВТУЗ этөҙөүҙең башы тип 1931 йылдың 1 февралендә асылған, һуңыраҡ ҡыҫҡа «АМИ-АМО» тигән исем йөрөткән автомеханик институтының киске филиалын булдырыуҙы һанарға була. Әммә АМО эргәһендә завод-ВТУЗ булдырыу СССР-ҙың халыҡ хужалығы Юғары советы тарафынан раҫланмаған.