cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шишмә районының һыу объекттары
Был йылғаларҙың үҙәндәре киң һәм асиммерик: һул яҡтағыһы уң яҡтағы үҙәнгә ҡарағанда һөҙәгерәк. Ҡушылдыҡтарында ла асимметрия күҙәтелә: һул ҡушылдыҡтар оҙонораҡ һәм бик күп. Өршәк йылғаһының уң яҡ ярында һыуҙа иреүсән тау тоҡомдары (гипс, тоҙ, ангидрид, эзбизташ) булған участкаларҙа рельефтың карст формалары күҙәтелә.
Районда яҡынса 250 тирәһе күл бар, уларҙың һыу өҫтөнөң дөйөм майҙаны 1000 гектарға барып етә. Улар араһында Шөңгәккүл күле — тәбиғәт ҡомартҡыһы. Дим менән Өршәк йылғалары һыубаҫар үҙәндәрендә, һаҙлыҡлы яр буйҙарында бер туҡтауһыҙ борғосланып аға, шуға ла уларҙың ҡултыҡтары, иҫке улаҡтарында хасил булған күлдәр бихисап: Балдаҡлы, Оло Күл, Ҡалмаҡ-Сәйет, Ҡара-Бүләк, Йәнбаҡты, Йәнҡаратал, Һаҙ Күл һ. б.
Шишмә районының ер аҫты һыуҙары Волга-Урал ҡатмарлы артезиан бассейнының көнсығыш өлөшө сиктәрендә урынлашҡан.
Саковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡ сәпсек
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Оҙон ҡойроҡло һәм төҙөк кәүҙәле матур ҡош. Ҡойроғон өҙлөкһөҙ бәүелтеп, туҡтай-туҡтай йүгереп йөрөй. Арҡаһы, аҡһыл һоро, түбәһе, елкәһе ҡуйы һоро. Тамағы, түше, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Ҡанаттарында, ҡойроғоноң ике яҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар бар, ҡорһаҡ яғы аҡ. Башҡа сәпсектәрҙән. дөйөм аҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тити-түри», «тирлит».
Йәшәү рәүеше
Йылға буйҙарында йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Таш араларында, ағас ҡыуыштарында, иҫке ҡоролмаларҙа оялай, һоро таплы 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Сытомино
Сытомино — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1538 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628436, ОКАТО коды — 71126936001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ират-Кы (Тэкодель-Кы ҡушылдығы)
Ират-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкодель-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҫым
Хәбәрлек ялғауҙары, ҡылымдың зат ялғауҙары баҫымһыҙ була: ризамын, һөйләйәсәкмен, ҡайтманыҡ һ. б. Һорау алмаштарында һәм ярҙамсы һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә: нисәнсе, нисә, ҡасан; бәлки, әммә, ләкин һ. б.
Көслө хис-тойғоло телмәрҙә логик (грекса logikos — мәғәнәле, фекерле) һәм эмфатик (грексa emphasis -тәьҫир итеү) баҫымдарын айырып йөрөтәләр.
Избуха
Избуха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баланда №828 йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сализер
Сализер — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шонга йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Та Һа сүрәһе
Та Һа сүрәһе (طه, Та һа ) — Ҡөрьән Кәримдең 20 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 135 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
سْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ .بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (1
114) فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ ۗ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَىٰ إِلَيْكَ وَحْيُهُ ۖ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا
Транскрипцияһы
1) Бисмилләәһир-рахмаанир-рәхиим
114) Фата-’ала-ЛЛахул-Маликул-Хакк! Уа ла та’-жал бил-Кур-ани мин-кабли ай-йукда илайка уахйух; уа кур-Рабби зидни ’илма
Мәғәнәһе
1) Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
114) Алла, хаҡ батша, бар нәмәнән дә юғары! Уны үәхи итеү тамам булғанға тиклем Ҡөрьән менән ашыҡма, һәм: «Раббым, белемемде арттыр!» — тип әйт.
Бекте-Юл
Бекте-Юл — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорғаҙаҡ шишмәһе
Ҡорғаҙаҡ — Ҡаратауҙан ағып сыҡҡан шишмә, шифалы һыу сығанағы, Йүрүҙән йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965), «Янғантау» республика ҡурсаулығы биләмәһенә инә. Салауат районындағы Ҡаратау армыттарында, Янғантау шифаханаһынан 3 км алыҫлыҡта, Комсомол ауылы янында ағып сыға.
Үҙенсәлеге
Сотавы: гидрокарбонатналы, магний-кальцийлы (НСО3 84—87 экв%, Са 57—60 экв%, Мg 34 экв. %), өс валентлы мышьяк кислотаһы (3,9 мг/л).
Ҡорғаҙаҡ шишмәһе Ҡаратауҙың ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана.
Бердовка
Бердовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кийский Шалтырьйылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Бердовка
Тикзо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йүкәле (тау, Учалы районы)
Йүкәле — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Учалы районы территорияһында урынлашҡан.
Тасуирлама
Һырттың оҙонлоғо 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау).
Оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау). 539 метрҙан 730 метрға тиклем бейеклектәге 6 түбәһе айырылып тора. Һырттың иң бейек түбәләре — Ҡараташ, Ишеғол, Ҡаҡҡотан тауҙары. Көнбайыш өлөшөндәге битләүҙәре текә, көнсығышта — һөҙәк. Көньяҡ-көнсығышында Юлситтәге төбәге урынлашҡан.
Ирәндек свитаһының, йәғни бер заманда һәм бер шартта яралған тау тоҡомдары ҡатламдарының, андезибазальттарынан, карбон габброһынан һәм кемпирсай-войкар серпентиниттарынан тора.
Һырт битләүҙәренән Яйыҡ йылғаһының ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы аҡһыл һоро урман-тау тупрағында үҫкән ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора.
Топонимикаһы
Атамаһы йүкә һүҙе менән бәйле.
Силәбе топонимисы, башҡорт ауыҙ-тел ижадын, крайҙы өйрәнгән ғалим Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә конкрет Учалы Йүкәле һыртын ҡарамаһа ла, Ҡытау-Ивановск биләмәһендәге Йүкәле һырты буйынса шундай мәғлүмәт бирә: {|
Черниговка (Шишмә районы)
Черниговка (Черниговка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 115 кеше. Почта индексы — 452161, ОКАТО коды — 80257810011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ират-Кыке
Ират-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимп-Питыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
София Чюрлёнене-Кимантайте
София Чюрлёнене-Кимантайте (Sofija Kymantaitė-Čiurlionienė;, Ионишкис — , Каунас, Литва ССР-ы) — литва яҙыусыһы, шағир, әҙәби тәнҡитсе, драматург, тәржемәсе, педагог, йәмғәт эшмәкәре. Литва ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1954).
Рәссам һәм композитор Микалоюс Константинас Чюрлёнистың ҡатыны.
Биографияһы
Сығышы менән Кимант (Kimant, Kymantas) литва дворян (шляхта) нәҫеленән. 1904 йылда Рига гимназияһын тамамлай. 1904—1907 йылдарҙа Краковтағы (Австро-Венгрия) Ягеллон университетында башта медицинаны, ә артабан фәлсәфәне һә әҙәбиәтте өйрәнә. 1907—1908 йылдарҙа Вильнола гәзите мөхәрририәтендә эшләй.
Ковно һәм Воронеж (1915—1918; Вильнонан эвакуацияланған М. Ичас ҡыҙҙар гимназияһы) ҡалалары гимназияларында литва теленән уҡыта. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Воронежда эвакуацияла була, һәм 1917 йылдан литва әҙәбиәте тарихы буйынса очерктар өҫтөндә эшләй, литва әҙәби текстарының хрестоматияһын төҙөй, литва мәҙәниәте һәм мәғарифының урындағы секцияһында, литва диаспораһының ижтимағи һәм мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнаша.
1919—1921 йылдарҙа Литваның Крайҙы һаҡлау министрлығының мәғариф бүлегендә эшләй, фронтта лекциялар уҡый. 1925—1938 йылдарҙа — Каунаста Бөйөк Витовт университетының гуманитар фәндәре факультетында литва теле һәм уны уҡытыу алымдары буйынса белем бирә.
1933—1934 йылдарҙа «Gimtoji kalba» журналын мөхәррирләй. 1929—1937 йылдарҙа Милләттәр Лигаһында Литва делегацияһының ағзаһы була, социаль мәсьәләләр менән шөғөлләнә.
1958 йылдың 1 декабрендә Каунаста вафат була, Пятрашюн зыяратында ерләнә.
Ижады
1905 йылдан әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Повестар, поэмалар, хикәйәләр, әкиәттәр, эссе, пьесалар авторы.
Уның реалистик комедияларында һәм башҡа сатирик әҫәрҙәрендә буржуазия һәм мещанлыҡ холоҡтары мәсхәрләнә. Литва фольклоры нигеҙендә «12 ағалы-ҡустылар — ҡара ҡарғалар» әкиәти пьесаһын яҙа, ул Литваның йәштәр театрҙарында сәхнәләштерелә.
Бынан тыш Чюрлёнене-Кимантайте драматургияның классик әҫәрҙәрен (Мольер һәм башҡалар), Гомерҙың «Илиада»һын һәм башҡаларҙы литва теленә тәржемә итә.
Чюрлёнене-Кимантайтеның әҫәрҙәре 1956 йылда Вильнюста өс томда нәшер ителә.
Тайлаково
Тайлаково — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628458, ОКАТО коды — 71126948004.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Баллидж мәмерйәһе
Баллидж мәмерйәһе (Ballıca Mağarası) — Пазар ауылынан 6 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ҙур булмаған мәмерйә, Токат иле (Төркиә). Мәмtрйә Баллидж ауылынан 600 м көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Баллиджа мәмерйәһе ташҡа әүләнгән хайуандар ҡалдыҡтары табыла торғанмәмерйә. Уның дөйөм оҙонлоғо 68 м (223 фут). Өҫкө секцияһы Пермь-Триас осорондағы мәрмәренән һәм эзбизташтан тора. Мәмерйә ауыҙынан өҫтә ике ҡатлам һәм аҫта тағы ла биш ҡатлам бар, барлығы ете ҡатламдан тора. Биш ҡатлам өс геологик осорҙа барлыҡҡа килгән. Ике ҡатламдан торған бер участок төньяҡ-көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа һуҙылған. 3-сө һәм 4-се ҡатлам булған икенсе участок икенсе эволицион осорҙа барлыҡҡа килгән, 5-се ҡатлам 20 быуатта барлыҡҡа килән. Асыҡ урында быуаһы булған галерея төньяҡ-көнбайыш йүнәлештәге беренсе секция булып тора. Беренсе ҡатта сталактиттар һәм сталагмиттар һәм Ташҡа әйләнгән ҡаҙылмалар залы, икенсе ҡатта Ярғанаттар залы. Өсөнсө ҡаттың ҡупшы галереяһы Бәшмәк, Колонна һәм Яңы залдарынан тора.
Кәрлә ярғанаттар мәмерйәнең төрлө өлөшөндә йәшәй, уларҙы ишетергә, еҫен тойорға була, тик күп осраҡта улар күренмәй. Мәмейә стеналарында иҫ киткес матур төҫтәр бар, фильтрланған һауа кислородҡа бай. Мәмерйә ауыҙынан яҡынса 45-50 м эстәрәк киң салон башлана. Был залда ҡасандар файҙаланылған штуракурланған стена ҡалдыҡтары тороп ҡалған. Салонда күп кенә сталактиттар, сталагмиттар, колонналар, һыу ятҡылыҡтары бар.
2019 йылда мәмерйә ЮНЕСКО-ның алдан тәҡдим ителгән Төркиәләге Бөтә донья мираҫы исемлегенә индерелгән.
Әл-Әнбиә сүрәһе
Әл-Әнбиә сүрәһе (الأنبياء, Бәйғәмбәрҙәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 21 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 112 аяттан тора.
Бүләков Флорид Миңнулла улы
Бүләков Флорид Миңнулла улы (23 февраль 1948 йыл — 18 ғинуар 2015 йыл) — башҡорт драматургы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2013). Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1996) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1994) лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
Биографияһы
Флорид Миңнулла улы Бүләков 1948 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Оло Шаҙы ауылында донъяға килә. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Совет армияһында хеҙмәт итә. 1969—1973 йылдарҙа Мишкә район мәҙәниәт һарайында «Эрвел» бейеү ансамблен ойоштора һәм уның музыкаль етәксеһе булып эшләй. Шул уҡ ваҡытта Бөрө дәүләт педагогия институтынанда ситтән тороп белем ала. Институтты тамамлағандан һуң буласаҡ драматург «Дружба» Мишкә район гәзитендә һәм «Ленинец», «Советская Башкирия» гәзиттәрендә эшләй.
Ижады
Флорид Бүләков әҙәбиәткә XX быуаттың 80-се йылдарында килә. Драматург бер-нисә тиҫтәнән ашыу пьеса ижад итә, улар араһында тәүге драма әҫәре «Һөйәһеңме-һөймәйһеңме?», «Ҡанатланып ос, һин Толпарым!», «Талаҡ-талаҡ», «Әбеҙәргә ни етмәй?», «Бибинур, ах, Бибинур!», «Шайморатов-генерал», «Ҡатын-ҡыҙҙың ҡырҡ сыраһы», «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!..», «Һөйөү сәғәте һуҡҡанда», «Таштуғай», «Камикадзе», «Онотолған доға», «Мөхәббәт ҡарағы» һәм башҡалар бар.
Саракас
Саракас — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 467 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гайзенхайн
Гайзенхайн (Geisenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 191 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Петровка (Ҡушйылға ауыл советы, Бишбүләк районы)
Петровка (Петровка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 139 кеше. Почта индексы — 452045, ОКАТО коды — 80212840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡотлогилдин Наил Закир улы
Ҡотлогилдин Наил Закир улы (20 сентябрь 1946 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2003 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең генераль директоры. 2003—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Сәнәғәт, танспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе. «Берҙәм Рәсәй» фирҡәһе ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Салауат Юлаев ордены кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2007).
Биографияһы
Наил Закир улы Ҡотлогилдин 1946 йылдың 20-се сентябрендә Ағиҙелдең һул яҡ ярында урынлашҡан Юрматы исемле башҡорт ауылында (хәҙерге Ишембай ҡалаһы) тыуған. Ишембай ҡалаһындағы 2-се һанлы интернат-мәктәбен (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатын) тамамлаған. Совет Армияһы сафнан әйләнеп ҡайтҡас, 1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында эшләй башлай. Комбинатта ул аппаратчик ярҙамсыһынан генераль директорға тиклем бөтә баҫҡыстарҙы ла үткән. 1983 йылды производствонан айырылмайынса Өфө нефть институтын тамамлай, уның Салауаттағы технология факультетынан ул инженер-технолог һөнәрен алып сыға.
1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында, 1977—1980 йылдарҙа Наил Ҡотлогилдин нефть эшкәртеү заводының (НПЗ) 9-сы цехының установка начальнигы булып эшләй.
1980—1985— НПЗ-ның 9-сы цехында начальник урынбаҫары, начальник.
1994 йылда Европалағы иң ҙур нефть эшкәртеү комплексы — «Салауатнефтеоргсинтез» берләшмәһенең баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1996 йылдың май айынан 1997 йылдың апрель айына тиклем генераль директор була.
1997—1998 йылдарҙа «Башнефтехим» ААЙ-нең Президенты.
1999 ғинуарында ул «Салауатнефтеоргсинтез» ААЙ генераль директоры итеп тәғәйенләнә.
Наил Закир улы эшләгән дәүерҙә предприятиела нефть эшкәртеү заводында Ҡарасағанаҡ газ конденсатын эшкәртеү өсөн ЭЛОУ-АВТ-4 установкаһы, диэтиленгликоль производствоһы, водород алыу өсөн мембраналы технология индерелә, АВТ-4-БЛОК ЭЛОУ установкаһын өҫтәлмә йыһазландырыу, тәбиғәтте һаҡлау ҡоролмалары эшләй башлай, шул иҫәптән цистерналаҙы парлау узелы, Ромадановкала ҡалдыҡтар күмеү өсөн полигон, НЭЗ-да түгеү эстакадаһы,Ағиҙел йылғаһы ярҙарын нығытыу кеүек эштәр башҡарыла.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ишембай һәм Салауат ҡалалары төҙөлгәндә юҡҡа сыҡҡан ауылдарға (шул иҫәптән тыуған ауылы Юрматыға) ҡуйылған «Юрматы ере» һәйкәл- комплексын төҙөүҙе башлап йөрөүсе, һәйкәл төҙөүҙе хәстәрләүсе.
Өҫтәлмә мәғлүмәт
Өйләнгән. Ейәне бар. Өфө ҡалаһында йәшәй.
Хәсәнов Фәнир Миңлеғәлим улы
Хәсәнов Фәнир Миңлеғәлим улы (Хасанов Фанир Миннигалимович; (1 июнь 1943 йыл — 1994 йыл) — партия органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1964 йылда зооветеринар техникумын тамамлағандан һуң Баймаҡ районының Фрунзе исемендәге колхозында ветеринар участкаһы мөдире булып башлай.
1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Армиянан ҡайтҡас, Мәләүез районында эшләй: ветеринар участкаһында — мөдир, партия комиссияһы рәйесе, сусҡасылыҡ комплексы етәксеһе була.
1979—1984 йылдарҙа район-ара «Сельхозхимия» берекмәһендә етәксе булып эшләй.
1984—1991 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез район комитетының икенсе, шунан беренсе секретары булып эшләй.
1992 йылдан "Салауат" акционер компанияһының "Осҡон" фирмаһы директоры вазифаһын башҡара
1990 йылда — Мәләүез районы, 237-се Ергән һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Ғаиләһе
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр.
Иткарка
Иткарка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 512 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тикзо 1-се
Тикзо 1-се — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тикзо йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ершов Александр Степанович
Александр Степанович Ершов (1818—1867) — урыҫ механигы һәм математигы, Мәскәү дәүләт университетының һыҙма геометрия һәм механика профессоры.
Биографияһы
1818 йылдың 2(14) июлендә Рязань губернаһының Зарайск өйәҙе Ивачево имениеһында (хәҙерге Мәскәү өлкәһенең Луховицы районы) хәйерселеккә төшкән дворян ғаиләһендә тыуған. Рязань гимназияһын (1839) алтын миҙалға тамамлай. Мәскәү университетының физика-математика факультетында уҡый (1835—1839), уны кандидат дәрәжәһе һәм алтын миҙал менән тамамлай. Александр Ершов (3-сө Мәскәү гимназияһы директоры юллауы буйынса һәм гимназия иҫәбенә) тәүҙә Санкт-Петербургҡа (Санкт-Петербург технология институтында һәм бәйләнеш юлдары инженерҙары корпусы институтында лекциялар тыңлай), ә артабан сит илгә ғәмәли математикала камиллашыу өсөн ебәрелә, Германияла, Францияла, Англияла була. Париж университетында — Ж. В. Понселенан һәм күперҙәр һәм юлдар мәктәбендә — А. Морендан практик механика курсын тыңлай; ғәмәли механика һәм гидравликаны Ж. Б. Беланженан өйрәнә; һөнәр һәм сәнғәт консерваторияһында һыҙма геометрияны тыңлай (Т. Оливьенан). Англияла Лидс һәм Манчестер туҡыу предприятиеләрендә производствоны ойоштороу менән таныша.
1843 йылдың июненән 1853 йылға тиклем 3-сө Мәскәү гимназияһында математиканы һәм ғәмәли механиканы уҡыта, унда машиналар һәм механизмдар моделдәре кабинеты ойоштора.
А. С. Ершов үҙенең мәҡәләләрен «Журнал путей сообщения» (1843), «Журнал министерства народного просвещения», «Московские ведомости» һәм башҡа журналдарҙа урынлаштыра. Ул 1854 йылда баҫтырып сығарған «Основания кинематики или элементарное учение о движении вообще и о механизме машин в особенности» исемле дәреслек Рәсәйҙә беренсе кинематика һәм механизмдар теорияһы дәреслеге була.
1845 йылдан ул шулай уҡ Мәскәү һөнәрселек уҡыу йортонда лекциялар уҡый: практик механика һәм һыҙма геометрия уҡытыусыһы (1845—1855), кластар инспекторы (1855—1859), уҡыу йорто директоры (1859—1867). Ершов был уҡыу йортон юғары уҡыу йортона — Мәскәү Император техник училищеһына үҙгәртеү проекты инициаторҙарының һәм авторҙарының береһе.
Неужели в Европе останемся одни только мы, которые не захотим учредить у себя высшего технического образования? Россия нуждается в настоящее время в учёных техниках, которые могли бы развить нашу промышленную деятельность. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— А. С. Ершов
Ул беренсе Мәскәү техник училищеһы уставы проектын әҙерләй, әммә һөнәрселек училищеһын Мәскәү Император техник училищеһына (киләсәктә «Н. Э. Бауман исемендәге юғары техник училище») үҙгәртеүсе яңы Устав, тик 1868 йылда ғына — А. С. Ершов үлгәндән һуң раҫлана. 1864 йылда А. С. Ершов Мәскәү тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы була.
Мәскәү университетының башҡа профессорҙары менән бер рәттән, (И. К. Бабст, М. Я. Киттары һәм башҡалар) Ершов ябай халыҡ араһында белем биреүҙе үҫтереүгә етди иғтибар итә, техник белем таратыуға өҫтөнлөк бирә.
Франклин-стрит урамы (Чапел-Хилл)
Франклин-стрит урамы (ингл. Franklin Street) ― АҠШ-тың Төньяҡ Каролина штатындағы Чапел-Хилл ҡалаһының төп урамдарының береһе. Шулай уҡ Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университетының йәмәғәт тормошо үҙәктәренең береһе тип иҫәпләнә.
Урамда күп һанлы кафе, ресторандар, музейҙар, китап магазиндары, музыкаль магазиндар һәм барҙар урынлашҡан. Бында тормош төндә лә ҡайнай, төрлө мәҙәни саралар һәм йәмәғәт байрамдары йыш ҡына үткәрелә.
Географияһы
Урамдың оҙонлоғо биш километр тәшкил итә. Уны ике ― көнбайыш һәм көнсығыш өлөшкә бүлеү ҡабул ителгән. Көнбайыш Франклин Саут-Меррит-Мил-роуд киҫешкән, Каррборо ҡалаһының Ист-Мейн-стрит урам тамамланған урында башлана. Шунан ул, ҡаланың Колумбия-стрит тарихи эшлекле район аша үтеп, көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа дауам итә һәм Көнсығыш Франклинға күсә. Көнсығыш Франклин, университет кампусына теймәй, үҙенең тура юлын эшлекле районы аша, ә һуңынан төньяҡҡа табан боролоп, «битләү буйлап аҫҡа», Чапел-Хиллдың ҡайһы бер тарихи кварталдары аша дауам итә. Эфес-Черч-роудтан саҡ ҡына ситтәрәк, Дарем йүнәлешенә барған 15-501 шоссеһына күсеп, тамамлана.
Мәҙәни мираҫ
Университет комиссарҙары Бенджамин Франклин (Франклин йәштәргә практик белем биреү яҡлы булған) исемен биргән урам шул атамаһы менән, 1790 йылдан, университет төҙөлә башлағандан бирле, билдәле. Урамдың Колумбия-стриттан Роли-стритҡа тиклемге участкаһы университет кампусы менән сиктәш, һәм унан күренеш Маккоркл-плейс урманлы төбәгенә асыла.
Франклин-стрит буйлап, кампустан көнсығышҡа Чапел-Хиллдың бер нисә тарихи йорто, шул иҫәптән Ректор йорто, Сэмюэль Филлипс Йорто, Спенсер Йорто, тол ҡатын Пакетт Йорто, Хупер-Кизер Йорто, тол ҡатын, пресвитериан пасторы Йорто, Кеннетт Йорто, Арчибальд-Хендерсон Йорто һәм ҡаланың тәүге адвокат контораһы бинаһы («мистер Сэм адвокат контораһы» булараҡ билдәле булған, хәҙер ― шәхси резиденция) урынлашҡан. Драматург Пол Грин 1927 йылда Пулитцер премияһына лайыҡ була һәм шулай уҡ Франклин-стриттың көнсығыш өлөшөндә йорт һатып ала. Пол Гринға арналған экспозиция хәҙер Франклин-стрит урамында урынлашҡан Чапел-Хилл музейына ҡуйылған.
Чапел-Хиллдың тәүге урта мәктәбе бинаһы, 1960-сы йылдар уртаһына һәм раса буйынса айырып ҡарау сегрегация юҡҡа сыҡҡанға тиклем, Франклин-стритта урынлашҡан, һуңынан һүтелеп, уның урынына ҡаланың үҙәгендә икенсе йорт төҙөлгән. Хәҙер элекке мәктәп урынында сауҙа үҙәге урынлашҡан. Аҡ тәнле балалар мәктәбе афроамерикандар мәктәбе менән берләштерелеп, Чапел-Хиллда яңы урта мәктәп барлыҡҡа килгән.
Вильгельм Кинцль
Вильгельм Кинцль (Wilhelm Kienzl;,  — , ) — Австрия композиторы, дирижёры һәм музыка белгесе.
В. Кинцль Австрияның көньяҡ-көнсығышында Муре йылғаһы буйында урынлашҡан Грац ҡалаһында тыуып үҫә, ошонда уҡ Иоганн Бува мәктәбендә фортепианола уйнау серҙәренә төшөнә башлай. Ләкин был музыка ҡоралында әллә ни ҙур уңыштарға өлгәшә алмағас, Игнац Уляның ҡала оркестры концертмейстеры Вильгельм Майер етәкселегендә скрипкала уйнарға өйрәнә башлай. Шулай уҡ ул ваҡытта башлыса Мюнхендә эшләгән Мортье-де-Фонтенан фортепиано дәрестәрен ала. Артабан Прага һәм Лейпциг консерваторияларында музыка буйынса белем алыуын дауам итә, Вена университетында музыка белгесе булараҡ диссертация яҡлай. Төрлө ваҡыттарҙа Эдвард Ганслик, Ференц Лист һәм Йозеф Крейчи уның уҡытыусылары була; Йозеф Крейчи ярҙамында Кинцль Вагнер музыкаһы менән яҡындан таныша: Крейчи уҡытыусыһын Байройтҡа «Нибелунгтар ҡулсалары» премьераһына үҙе менән алып бара. Ғөмүмән опера жанрын Вагнерса аңлау Кинцлдең ижадына бик ныҡ йоғонто яһай. Кинцль, нигеҙҙә, операларға музыка яҙыусы композитор, уға «Евангелист» операһы иң ҙур билдәлелек килтерә лә инде (Der Evangelimann; 1895). Уның башҡа опералары: «Urvasi» (1886), «der Narr Heilmar» (1892), «Дон Кихот» (1898), «Der Kuhreigen» (1911). Кинцль, Гуго Вольф менән бер рәттән, Шуберт заманынан алып йырҙар яҙыусы иң популяр композитор булараҡ та таныла. Улар араһында — «Малайҙың тылсымлы мөгөҙө» (мәҫәлән, «An Boten einen») йырҙар йыйынтығы. Кинцлдең бәләкәй вокал әҫәрҙәре араһында Автрияның тәүге гимны ла (1929 йылға тиклем) бар.
Кинцлдең музыка белгесе булараҡ хеҙмәттәренән Вагнерҙың биографияһы буйынса ғилми эше (1904), «Музыкаль декламация» китабы («Die musikalische Declamation») һәм бик күп мәҡәләләре айырым бер урын алып тора,.
Ғәбәши Солтан Хәсән улы
Ғәбәши Солтан Хәсән улы (Солтан Ғәбәши, Солтанәхмәт Хәсәнғата улы) (1 май 1891 йыл, Ҡазан губернаһы Кесе Сулабаш ауылы — 8 ғинуар 1942 йыл, БАССР‑ҙың Борай районы Салҡаҡ ауылы) — композитор, фольклорсы, музыка-йәмәғәт эшмәкәре.
Әҫәрҙәре
1909 йылда Өфө «Милли көйҙәр, сәхнә һәм әҙәбиәт» түңәрәге концерттарында ҡатнаша, Әлмөхәмәтов менән бергә Көньяҡ Урал буйлап һәм Волга буйында гастролдәрҙә була. 1932—1934 йылдарҙа Башҡортостан буйлап музыкаль-этнографик экспедицияларҙа А. С. Ключарёв менән берлектә 50 башҡорт халыҡ йырын яҙып алып, нотаға һала, улар «Башҡорт халыҡ йырҙары» (1935) йыйынтығына инә. 1932 йылда Өфө эшселәре һәм ҡыҙылармеецтары араһында йыйған фольклор әҫәрҙәре өлгөләре «Фабрика һәм завод йырҙары» («Песни фабрик и заводов»), «Ҡыҙылармеецтар йырҙары» («Красноармейские песни») йыйынтыҡтарына нигеҙ була. «Башланғыс мәктәптәр өсөн музыканан программа» (1933; Х. К. Ибраһимов һәм И. В. Салтыков менән берлектә) төҙөүселәренең береһе.
Мәжит Ғафуриҙың «Май йыры» шиғырына музыка авторы.
Композиторҙар союзы ағзаһы (1940).
Әлү Ғимран сүрәһе
Әлү Ғимран сүрәһе (آل عمران, Ғимран ғаиләһе ) — Ҡөрьән Кәримдең 3 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 200 аяттан тора.
Транскрипцияһы
8. Раббәнәә ләә түзиғ ҡулүүбәнәә бәғдә иҙ һәдәйтәнәә үәһәб лә нәә милләдүнкә рахмәтән иннәкә әңтәлүәһһәәб.
9. Раббәнәә иннәкә джәәмиғү-ннәәси лийәүмилләә райбә фииһ иннәллааһа ләә йүхлифүлмииғәәд. Әлләҙиинә йәҡуулүүнә раббәнәә иннәнәә әәмәннәә фәғфир ләнәә ҙүнүүбәнәә үә ҡинәә ғәҙәәбә-ннәәр. Әссабириинә үәссаадиҡиинә үәл-ҡаанитиинә үәлмүңфиҡиинә үәл-мүстәғфириинә бил`-әсхәәр.(9,16,17)
26. Ҡули-лләһүммә мәликәл-мүлки түьтилмүлкә мәң тәшәә`ү үә тәңзиғүлмүлкә миммәң тәшәә`ү үә түғиззү мәң тәшәә`ү үә түҙиллү мәң тәшәә`ү бийәдикәл-хайру иннәкә ғәләә күлли шәй`иң ҡадиир.
27. Түүлиджү-лләйлә фии-ннәһәәри үә түүлиджүннәһәәра фии-лләйли үә түхри-джүл-хәййә минәл-мәййити үә түхри-джүл мәййитә минәл хәййи үә тәрзүҡу мәң тәшәә`ү биғайри хисәәб.
200. Йәә әййүһәә-лләҙиинә әәмәнүс-бируу үә саабируу үә раабитуу үә-ттәҡууллааһа ләғәлләкүм түфлихүүн.
Тәржемәһе
Бисмилләһир-рахмәәнир-рахиим.
1. Әлиф, Ләм, Мим.
(«Хайи үә ҡәййүм» ғибәрәһен былай аңлаталар. Хайи — тере, үлем​һеҙ, мәңге дауамлы, тигән һүҙ. Ҡәййүм — бөтөн Ғәләмдең, барса йәнле-йәнһеҙҙәрҙең тәрбиәсеһе, барыһын да күҙәтеп-белеп, хи​сапҡа тотоусы ҡөҙрәт һәм камиллыҡ эйәһе.)
3. (Ий, Мөхәммәд) Ул һиңә китапты (Ҡөрьәнде) әүүәл индерелгән китаптарҙы (дөрөҫләп) раҫлау өсөн индерҙе. Бынан алда ла Тәүрәт менән Инжилде индергән ине.
4. Хаҡ менән ялғанды (яҡшыны ямандан) айыра белер өсөн (хөкөмдәр) Фурҡан индерҙе. Аллаһтың аяттарына кәфөрлөк иткәндәр юҡмы? (Бар, әлбиттә.) Улар өсөн бик ҡаты ғазаптар әҙерләнгән. Аллаһ — ҡөҙрәт эйәһе һәм яза биреүсеҙер.
5. Шөбһә юҡ, Ерҙә лә, Күктә лә Аллаһтан йәшерен нәмә юҡтыр. (6) Әсәләрегеҙ ҡарынында уҡ, Үҙе нисек теләһә, һеҙгә шундай рәүеш биреүсе лә Аллаһтыр. Аллаһтан баш​ҡа (Илаһи ҡөҙрәткә эйә һәм) тәңре булырҙай һис бер кем юҡ. Аллаһ мотлаҡ еңеүсе. Аллаһ берҙән-бер хөкөм сығарыусы һәм хикмәт эйәһе.
7. (Ий, Мөхәммәд) Һиңә Китапты Ул индерҙе. Шунда мәғәнәһе асыҡ аяттар байтаҡ һәм улар Китаптың нигеҙен тәшкил итә. Башҡа бер бәғзеләре мөтәшәбиһтәрҙер (йәғни мәғәнәһе асыҡ түгел һәм хәҙергә аңлатыуы ла мөмкин булмаған, ҡыҫҡа аяттар). Күңеле боҙоҡ булғандар, мөтәшәбиһ аяттарҙы фетнә сығарырҙай итеп, үҙҙәренсә аңлатырға маташалар, шуларға йәбешеп яталар. Гәрсә, Уларҙың мәғәнәһен Аллаһтан башҡа бер кем белмәҫ. Ғилем эйәләре иһә:
— Беҙ уға (Ҡөрьәнгә) ышандыҡ. Барыһы ла Раббыбыҙҙан килгән, — тинеләр. Уларҙы (мөтәшәбиһ аяттарҙы) сәләмәт аҡыллыларҙан башҡалар яҡшы аңламаҫ!
(«Мөтәшәбиһ аяттарҙы аңлатыуға ике ҡараш йәшәп килә. Сәләф — боронғылар мәсләге. Хәләф — вариҫтар мәсләге. Сәләфселәр фекеренсә, был аяттарҙы аңлатыуҙан ҡасырға кәрәк. Аңлатмайынса ғына, Аллаһ һүҙенә ышанырға кәрәк». Хәсән Чантай тәфсиренән.)
«Һуңғылары, хәләфселәр аңлатыу яғында тора. Ҡайһы берәүҙәр «үәр-рәсихүнә» һүҙенең башындағы «уау» хәрефен теркәгес итеп уҡыйҙар. Шулай уҡығанда аңлашылаҙыр: уның мәғәнәһен бары тик бер Аллаһ һәм ғилемдә юғары дәрәжәләргә ирешкән ғалимдар ғына беләсәк. Мөтәшәбиһ аяттар фән-ғилем камиллыҡҡа ирешкәс кенә, киләсәктә генә аңлатыла​саҡ икән». Мостафа Чагрыжы тәфсиренән.)
8. Йә, Раббыбыҙ, тура юлға баҫтырғандан һуң, беҙҙе аҙаштырма. Беҙгә Үҙ тарафыңдан рәхмәт бир. Шик юҡ, Һин иң йомарт ярлыҡаусы. (9) Йә, Раббыбыҙ, хаҡтыр, Һин, һис шикһеҙ, көндәрҙән бер көндө кешеләрҙе бер урынға туп​лаясаҡһың. Һис шикһеҙ, Аллаһ Үҙ һүҙендә торасаҡ!
10. Аллаһ хозурына килгәс, кәферҙәрҙе малдары ла, ба​лалары ла ҡотҡара алмаҫ. Бына шулар була инде йәһәннәм киҫәүҙәре. (11) (Уларҙың юлы) Фирғәүен тоҡомоның һәм уларҙан элек йәшәгәндәрҙең юлы кеүек. Улар аяттарыбыҙҙы ял​ғанға сығарҙы, Аллаһ та уларҙы, гөнаһтарына күрә, (хө​көмгә) тотто. Аллаһтың язаһы бик тә ҡаты булыр.
12. (Ий, Мөхәммәд) кәфер итеүселәргә әйт һин:
— Яҡын арала һеҙ тар-мар киләсәкһегеҙ һәм бөтөнөгөҙ йәһәннәмдә янасаҡһығыҙ.
Ул (йәһәннәм) ҡотосҡос яман урындыр.
14. Нәфсеһе булған кешеләргә: ҡатындар, улдар, батман-батман тағылған алтын-көмөш, тамғаланған сабышҡы аттар, ( мул һөт биреүсе) хайуандар, игенлектәр, шашып яратыу зиннәтләндереп күрһәтелде. Ләкин быларҙың барыһы ла донъялағы тормоштың тиҙ уҙып китә торған рәхәт миҙгелдәре генә. Аллаһ хозурындағы (йәннәттәге) тормош тағын да гүзәлерәк.
15. Һин әйт:
— Һеҙгә бынан да яҡшыраҡ тормош тураһында һөйләйемме? — тип.
Тәҡүә (саф) мосолманлыҡҡа ирешкәндәр өсөн Раббы ҡаршыһында, (тау-таш) аҫтарынан бәреп сығыусы шишмәләре менән йәннәттәр булыр. Улар шунда мәңге йәшәп ҡаласаҡ. Саф-пак ҡатындар янында улар Аллаһтың ризалығында йәшәр. Хаҡтыр, Аллаһ ҡолдарын күҙәтеп тора.
16,17. Сабыр-сыҙам булғандар, имандарына тоғро ҡал​ғандар, итәғәтле булғандар, йәтимдәрҙе ҡарағандар (йәғни тәҡүәлеккә ирешкәндәр):
— Йә Раббыбыҙ, беҙ иман килтерҙек. Инде беҙҙең гөнаһ​тарыбыҙҙы кисер һәм беҙҙе йәһәннәм ғазаптарынан ҡот​ҡар! — тип сәхәрҙәрҙә Аллаһтан ярлыҡау һорарҙар.
— Аллаһтан башҡа (Илаһи көскә эйә һәм) Тәңре булырҙай һис бер кем юҡ! — тинеләр. — Ул — мотлаҡ еңеүсе, хөкөмгә һәм хикмәткә эйә берҙән-бер Аллаһтыр.
19. Хаҡ дин, Аллаһ дине — Исламдыр. (Үҙҙәренә) Китап индерелгәндән һуң, белем алғас, көнләшеп, (артыҡ ғорурланып), үҙ-ара талашып таралыштылар. Аяттарҙы инҡар итеүселәр белһен, һис шикһеҙ, Аллаһ язаһын бик тиҙ бирер.
(«Дин» кәлимәһе: итәғәт һәм яза, хаҡлыҡ һәм шәриғәт мәғәнәләрендә килә. Ҡөрьәндә «дин» һүҙе төрлө мәғәнәләрҙә ҡулланыла. Юғарылағы аят иһә, бәндәләр тарафынан ҡабул ителергә тейешле Илаһи ҡанун булараҡ фарызлана. Йәғни, дин — ул кешеләр​ҙе донъяла нисек итеп дөрөҫ йәшәргә өйрәтеүсе һәм Әхирәттә Сәғәҙәткә ирешеү юлын күрһәтеүсе, Аллаһ хозурынан пәйғәмбәрҙәр арҡылы кешеләргә индерелгән Илаһи ҡағиҙәләр, ҡанундар. «Ислам» кәлимәһе түбәндәге мәғәнәләргә эйә: итәғәт итеү, берләшеү, рухи һәм физик сәләмәтлеккә ирешеү, ғибәҙәттә ихлас булыу. Юғары​лағы аятта иһә «Ислам» һүҙе бер Аллаһҡа иман килтереү һәм хәҙрәти Мөхәммәд арҡылы күндерелгән дин нигеҙҙәрен ҡабул итеү, тигән мәғәнәлә бирелгән».
Хәйретдин Ҡараман тәфсиренән һәм Ғабдуррахмән Ҡаяның «Иман һәм ғийбәҙәт» исемле китабынан )
20. Әгәр (кәферҙәр) һинең менән бәхәсләшә башлаһа, әйт:
— Вәғәздәремә эйәргәндәр менән мин Аллаһҡа буйһон​дом! — тип. Үҙҙәренә Китап индерелгәндәрҙән һәм жаһил мөшриктәрҙән һора:
— Һеҙ ҙә Исламды ҡабул итеп, (Аллаһҡа) буйһондоғоҙ​мы? — тип.
Әгәр Исламды ҡабул иткән булһалар, тура юлды тап​ҡан булырҙар. Әгәр инҡар итеп, йөҙ сөйөрһәләр, һиңә бары тик уларҙы (йәһәннәм ғазабы менән) киҫәтергә генә ҡала. Хаҡтыр, Аллаһ бәндәләренең ҡылғандарын күҙәтеп тора.
— (Һеҙгә) бик тә хәтәр яза буласаҡ! — тип «һөйөндөр». (22) Быларҙың донъялағы эштәре лә, Әхирәттәгеләре лә бушҡа сыҡты. Уларға бер кем дә ярҙам итә алмаҫ. (23) (Рәсүлем) үҙҙәренә Китаптан бер өлөш бирелгән ҡәүемде күрмәнең​ме әллә? Улар араһында ғәҙеллек урынлаштырыр өсөн, тура юлға саҡырыр өсөн, уларға Аллаһтың Китабы бирелде. Ләкин уларҙың бер өлөшө (Китапҡа) арҡа менән боролдо. (24) Бының сәбәбе шулдыр, улар йәнә лә әйттеләр:
— Беҙгә мәңгелек ут бер ҡасан да ирешмәйәсәк, әгәр һанаулы көндәрҙә генә ирешмәһә инде, (беҙ йәһәннәмдә оҙаҡ ҡалмаясаҡбыҙ), — тинеләр. Дин мәсьәләһендә улар уйлап сығарған был нәмә (үҙҙәрен-үҙҙәре) алдау ғына. (25) Киләсәге шик уятмай торған бер Көндө уларҙы бер урынға йыйырбыҙ; уларға ғәҙелһеҙлек булмаясаҡ, ләкин уларға донъялағы ҡылғандарына күрә, тап-тамам түләү (яза) биреләсәк, бына шул ваҡытта уларҙың хәле нисегерәк булыр икән?
26. (Рәсүлем) әйт һин:
— Әй, мөлкәттәрҙең хужаһы-Аллаһ, Һин теләгән кешегә милекте бирәһең, кемдең милкен алырға теләһәң, унан алаһың. Теләгән кешеңдең ҡәҙерен арттыраһың, теләмәгәнеңде меҫкенлеккә төшөрәһең. Изгелек бары тик Һинең ихтыярыңдаҙыр. Шик юҡ, Һин барса нәмәгә ҡөҙрәтлеһең. — тип. (27) - Төндө көн менән, көндө төн менән аралаштыраһың. Үлекте терелтәһең, терене үлтерәһең (йәнһеҙҙән йәнлене сығараһың, йәнлене йәнһеҙ итәһең). Теләгән бәндәңә сикһеҙ мул ризыҡ бирәһең, -тип әйт.
28. (Һуғыш ваҡытында) мөьминдәр мөьминдәрҙе ташлап, кәферҙәр менән дуҫ булмаһын. Шулай эшләгән кеше Аллаһтан бер ниндәй (ярҙам) күрмәҫ. Әгәр, улар тарафынан дәһшәт янаһа ғына (дуҫ булырға мәжбүрһегеҙ). Аллаһ (һеҙгә язаһынан) ҡурҡырға бойорҙо. Ниһайәт, (был донъянан китеп) Аллаһ хозурына барыу ҙа Аллаһ әмерендәҙер.
29. Әйт Һин:
30. Аңлы булығыҙ, ул Көндө (Ҡиәмәттә) донъяла изгелек ҡылған булһа ла, яманлыҡ ҡылған булһа ла, һәр кем үҙ әжерен табыр; кеше ҡылған яманлыҡтарынан йыраҡ арала торорға теләр. Аллаһ асылда һеҙҙе (Үҙенә ҡаршы килеүҙән) ҡурҡырға бойора. Аллаһ бәндәләренә сикһеҙ шәфҡәтлеҙер.
31. (Рәсүлүллаһ) Һин әйт:
— Әгәр Аллаһты яратһағыҙ, миңә эйәрегеҙ (Исламды ҡабул итегеҙ.). Аллаһ та һеҙҙе яратыр һәм гөнаһтарығыҙҙы ярлыҡар, — тип. Аллаһ ярлыҡаусы, киң күңелле, ғәфү итеүсе.
— Аллаһҡа һәм Пәйғәмбәргә итәғәт итегеҙ, — тип. Әгәр йөҙ сөйөрһәләр, шөбһәһеҙ, Аллаһ та ул кәферҙәрҙе яратмаҫ.
35. Ғимрандың ҡатыны:
— Раббым, ҡарынымдағы яралғыны Һиңә (донъя мәшә​ҡәттәренән) азат ҡол итергә ант иттем. (Минең антымды) ҡабул ит. Шөбһә юҡтыр, Һин ишетәһең дә, күреп тә тора​һың, - тине.
— Раббым, минең ҡыҙ балам булды, шөкөр. Ир бала ҡыҙ бала кеүек булмай инде ул (йәғни ир кеүек хеҙмәт итә ал​маҫ). Мин уға Мәрйәм исеме ҡуштым. Был баланы һәм унан тыуған балаларҙы ҡыуылған шайтандан һаҡлар өсөн Һиңә тап​шырҙым, — тине. (37) Шулай итеп, Раббы уны бик теләп ҡабул итте. Уны бер гүзәл үҫемлек кеүек тәрбиәләп үҫтерҙе. Зәкәрийәне уға тәрбиәсе итеп ҡуйҙы. Бала ята торған бүлмәгә ҡасан ғына керһә лә, Зәкәрийә шунда мул ризыҡҡа тап бу​ла ине:
— Мәрйәм, был Һиңә ҡайҙан килде? — тип һораны Зәкәрийә. Ҡыҙ:
— Был — Аллаһ тарафынан. Шөбһә юҡтыр, Аллаһ кем​гә теләһә, шуға сикһеҙ ризыҡ бирер, — тине.
38. Шунда Зәкәрийә Раббыға доға ҡылды:
— Раббым, Һин миңә бер пак бала бир. Әлбиттә, Һин минең доғаларымды ишетәһең.
39. Ул ғибәҙәт бүлмәһендә доға уҡып ултырғанда фәреш​тәләр әйтте:
— Ысынлыҡта Аллаһ Һине Йәхйә исемле бер бала менән ҡыу​андырасаҡ, ул (Йәхйә) нәфсеһенә хужа була белеүсе, Аллаһ әйткән һүҙҙең (Китаптың) тура икәнлеген иҫбатлаусы Пәйғәмбәр буласаҡ, — тинеләр. (40) (Зәкәрийә) әйтте:
— Шулай! Аллаһ нимә теләһә, шуны башҡарасаҡ, — тине.
41. (Зәкәрийә) әйтте:
— Раббым, (ул эштең) ғәләмәтен өйрәт, — тине. (Аллаһ) әйтте:
— Һинең ғәләмәтең шул булыр, Һин өс көн кешеләр менән һөйләшмә, (ишара менән) ым ҡағып ҡына аңлашырһың. Шулар өҫтөнә, Раббыңды гел иҫеңдә тот һәм аҡшам-сабах, тәсбих әйт (намаҙ уҡы), — тине.
42. Фәрештәләр әйтте:
— Әй, Мәрйәм, шик юҡ, Аллаһ Һине һайланы, һине айырыуса саф итеп тәрбиәләп үҫтерҙе, һине донъялағы башҡа ҡатындарҙан өҫтөн ҡылды, — тинеләр. — (43) Ий, Мәрйәм, ысын күңелдән Раббыңа ғибәҙәт ҡыл, сәждә ҡылыусылар менән сәждә ҡыл, (намаҙ уҡы).
44. (Мөхәммәд) былар (Хөннә, Зәкәрийә, Йәхйә, Мәрйәм ваҡиғалары) һиңә уахи булараҡ, йәшерен рәүештә төшөрөлә. Кем Мәрйәмде тәрбиәгә ала, тип ҡәләмдәрен һыуға ырғытҡанда һин улар янында түгел инең. Улар тартҡылашҡан ваҡытта ла һин шунда түгел инең.
45. Фәрештәләр:
47. (Мәрйәм) әйтте:
— Йә Раббым, миңә бер генә ирҙең дә ҡағылғаны юҡ. Нисек итеп балам булыр һуң? — тине. (Фәрештәләр аша) Аллаһ әйтте:
— Шулай! Аллаһ нимә теләһә, шуны башҡара ала. Ул берәй эшкә ниәт итһә: бул, тип әйтһә, Ул теләгән нәмә шунда уҡ була ла. (48) — (Аллаһ) уны яҙырға, уға хикмәттәр, Тәүрәтты, Инжилде өйрәтәсәк, - (тинеләр фәрештәләр). (49) - Уны Исраил улдарына пәйғәмбәр итеп күндерәсәк, — (тинеләр фәрештәләр). (Ғайса уларға әйтәсәк):
— Дөрөҫө шулдыр, мин һеҙгә Раббыбыҙҙан аят (һөйөнсө) килтерҙем. Дөрөҫө шулдыр, мин һеҙгә балсыҡтан ҡош һыны яһармын, уға тыным менән өрөрмөн дә, Аллаһ ҡеүәте менән, ул йәнле ҡошҡа әүерелер. Аллаһ ярҙамы менән, мин тыумыштан һуҡырҙы күҙле итермен, ҡаты ауырыуҙарҙы сәләмәтләндерермен, үлектәрҙе тергеҙермен. Өйөгөҙҙә нимә ашағаны​ғыҙ, нәмә йәшергәнегеҙ тураһында мин һеҙгә әйтермен. Әлбиттә, был ғәләмәттәрҙә һеҙҙең өсөн, әгәр ҙә һеҙ иман килтерһәгеҙ, ҡәтғи ғибрәттәр бар. (50) Минән элек индерелгән Тәүрәт​ты дөрөҫләүсе булараҡ һәм һеҙгә харам ителгән ҡайһы бер нәмәләрҙе хәләл итер өсөн (килдем). Һеҙгә Раббыбыҙҙан (пәйғәмбәрлегемде иҫбат итер өсөн) аят (хикмәт, мөғжизә) килтерҙем. Инде хәҙер Аллаһтың нәфрәтенән ҡурҡығыҙ, миңә итәғәт итегеҙ. (51) Шөбһә юҡ, Аллаһ минең дә Раббым, һеҙҙең дә Раббығыҙ. Шулай булғас, Уға ҡоллоҡ итегеҙ. Тура юл шул булыр.
52. Ғайса уларҙың инанмағандарын аңлап алғас, әйтте:
— Аллаһ юлында кем миңә ярҙамсы булыр? — тине. Хауариҙар:
— Беҙ ул Аллаһ илсеһенең ярҙамсылары. Аллаһҡа инан​дыҡ. Һин дә (Ғайса) шаһит бул, беҙ ысын мосолманбыҙ, — тинеләр.
(Хауариҙар — эйәсрендәр, апостолдар.)
53. — Йә Раббыбыҙ, Һин индергәнгә (ул Китапҡа) инан​дыҡ, был пәйғәмбәреңә лә эйәрҙек. Инде беҙҙе шаһиттар менән рәттән теркәп ҡуй, - (тип). (54) Кәферҙәр мәкерле хәйлә ҡорҙолар (Ғайсаны йәшертен генә үлтерергә уйланылар), Аллаһ та уларға ҡаршы хәйлә ҡорҙо. Аллаһ (бөтөн хәйләкәрләрҙән дә) хәйләкәрерәктер.
55. Шунда Аллаһ былай тине:
57. Иман килтереп, изгелектәр эшләгәндәргә килгәндә, (Аллаһ) уларҙың әжерен теүәл итеп бирәсәктер. Аллаһ залимдарҙы яратмаҫ. (58) Беҙ быларҙы һиңә аяттарҙан (хикмәт тулы Ҡөрьәндән) уҡыйбыҙ.
- Бул! - тине. Әҙәм бар булды.
(«Аллаһ хәҙрәти Әҙәмде әсәһе лә, атаһы ла булмаған килеш, туп​раҡтан яралтты. Мәрйәм дә, Аллаһ ҡөҙрәте менән, ҡыҙ килеш, ирһеҙ бала тапты. Мөғжизәләр шуларҙыр. Аллаһтың башҡаларҙа булма​ған тиңһеҙ ҡөҙрәте лә шундай мөғжизәләр барлыҡҡа килтереүендә сағыла». Мостафа Чагрыжы тәфсиренән.)
60. Хәҡиҡәт - Раббынандыр. Шуға күрә, шикләнеү​селәрҙән булма.
61. Һиңә ғилем килгәс, һинең менән тартҡылашыусылар булһа, әйт:
— Килегеҙ үҙегеҙ, улдарығыҙ, ҡатындарығыҙ,беҙҙә үҙебеҙ, улдарыбыҙҙы, ҡатында​рыбыҙҙы йыябыҙ һуңынан доға ҡылып ялбарырбыҙ ҙа, Аллаһтың ләғнәтен ял​ғансылар өҫтөнә ебәрербеҙ, — тип.
(«Нәжрән христиандарынан бер төркөм Ғайса пәйғәмбәр янына килеп, мөғжизә рәүешендә, атаһыҙ тыуған Ғайсаны Аллаһ тип танымаҡсы булдылар. Ғайса уларҙы бер ергә туплап: Аллаһ ялған​сылар өҫтөнә ләғнәт ебәрһен, тип доға уҡырға саҡырҙы. Ләкин христиандар Ғайса менән килешмәнеләр, ҡурҡып ҡалдылар. Улар мосолмандар ҡул аҫтына кереп, һалым түләргә риза булып киттеләр».
Мостафа Чагрыжы тәфсиренән.)
62. Бына был (хәбәр), әлбиттә, иң дөрөҫ булған ваҡиғаның хәбәреҙер. Аллаһтан башҡа (Илаһи ҡөҙрәткә эйә һәм) Тәңре булырҙай һис бер кем, һис бер нәмә юҡ. Аллаһ, ысын​лап та, ҡөҙрәт һәм хикмәттәр хужаһыҙыр.
63. Әгәр (ысынлыҡтан, имандан) йөҙ сөйөрһәләр, хаҡтыр, Аллаһ ул боҙоҡлоҡ таратыусыларҙы белә.
64. Әйт:
— Әй, дин әһелдәре, һеҙҙең өсөн дә, беҙҙең өсөн дә ҡулай булған уртаҡ бер һүҙгә килегеҙ, бына былай әйтегеҙ: Аллаһ​тан башҡаға табынмайбыҙ. Уға һис бер нәмәне тиң итеп танымайбыҙ, Аллаһтан башҡа эйә эҙләп йөрөмәйбеҙ һәм бер-​беребеҙҙе Аллаһ тип атамаясаҡбыҙ.
— Шаһит булығыҙ, беҙ ысын мосолмандарбыҙ, — тип.
65. Әй, китап әһелдәре, Ибраһим хаҡында ни өсөн тарт​ҡылашаһығыҙ? Тәүрәт тә, Инжил дә унан (Ибраһимдан) һуң индерелде. Шуға ла аҡылығыҙ етмәйме?
66. Бына һеҙ дөрөҫлөктө белгән килеш һүҙ көрәштерәһегеҙ, бел​мәгәнегеҙ тураһында нимә өсөн тартҡылашаһығыҙ? Гәрсә, Аллаһ барыһын да белеп тора, һеҙ белмәйһегеҙ.
67. Ибраһим йәһүд тә, христиан да түгел, ул фәҡәт Аллаһты бер тип таныған (ысын мосолман ине). Ул мөшриктәрҙән дә түгел. (68) Дөрөҫө шулдыр, Ибраһим​ды бик тә яҡын күреүселәр, һәр хәлдә, уға эйәргәндәр һәм шул Пәйғәмбәргә (Мөхәммәдкә) һәм (уға) эйәреп, иман килтергәндәр ине. Иман килтергәндәрҙең ярҙамсыһы — Аллаһ Тәғәлә.
69. (Ий, мосолмандар) Китаплы халыҡтың бер өйөрө һеҙҙе юлдан яҙҙырырға, аҙҙырырға теләй. Бәлки, улар үҙҙәренән башҡаны аҙҙыра алмаҫтарын самаламайҙарҙыр ҙа.
70. Әй, китап әһелдәре, үҙегеҙ (Тәүрәттә һәм Инжилдәге дөрөҫлөктө) күрә тороп, Аллаһтың аяттарын ни сәбәпле инҡар итәһегеҙ? (71) Әй, китап әһелдәре, ни өсөн һеҙ хаҡты ял​ған менән бутайһығыҙ, дөрөҫлөктө йәшерәһегеҙ? Бының шулай икәнен белеп тораһығыҙ бит.