cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ДДТ (төркөм)
2000-се йылдар
2005 йылдың апрелендә ДДТ төркөмө «Пропавший без вести» альбомын сығара. Шунан альбом менән таныштырыуға һәм төркөмдөң егерме биш йыллығына арналған концерт турына сығып китә. Рәсәй, Украина, Белоруссия, Германия, Израиль һәм Бөйөк Британия ҡалаларында 47 концерт бирелә. «Пропавший без вести» альбомы төркөмдөң элекке ҡатнашыусыһы, 1993 йылдан бирле бер хәбәре лә булмаған Владимир Сигачёвҡа арналған тигән фекер ҙә бар.
2006 йылда төркөм яңы альбомды әҙерләй башлай һәм, концерт эшмәкәрлеген туҡтатып, айырым осраҡтарҙа ғына сығыш яһай. 2007 йылдың 19 апрелендә сыҡҡан «Прекрасная любовь» тигән яңы альбомға иҫке һәм яңы йырҙар инә. 2007 йылдың 5 майында төркөм Булат Окуджаваның йорт-музейындағы камера майҙансығында акустик концерт бирә.
2008 йылдың ғинуарында «ДДТ» Канада менән АҠШ ҡалаларында (Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Торонто, Чикаго, Нью-Йорк) концерттар бирә. 2008 йылдың 3 мартында Юрий Шевчук Санкт-Петербургта һайлау йомғаҡтары менән риза булмағандарҙың "Риза түгелдәр маршы"нда телмәр менән сығыш яһай.
2008 йылдың апреленән июленә тиклем төркөм Рус Православие Сиркәүенең мәғлүмәт булышлығында Рустың суҡындырылыуының 1020 йыллығы айҡанлы Украина ҡалалары буйлап миссионерлыҡ турын үткәрә.
Дудырев Анатолий Сергеевич
Биографияһы
1985—2010 йылдарҙа СПбДТИ-ның Технология институты ректоры. Уның етәкселеге аҫтында 1988 йылдың сафҡа 7-се Ҡыҙыл Армия урамында уҡыу корпусы индерелә, 1989 йылда институттың фундаменталь китапханаһы өсөн яңы алты ҡатлы бинаһы төҙөлә, ә 1990 йылда — Стойкость урамында ун алты ҡатлы ятаҡхана. Ректор вазифаһынд аэшләгән йылдарҙа сафҡа яңы аудиториялары индерелә, факультеттар, кафедралар ойошторола, яңы специальностар асыла. 1990 йылдарҙағы реформа осоронда институт бөтә дәүләт милек объекттарын, студенттар контингентын һәм профессор-уҡытыусылар составын һаҡлап алып ҡала.
Белгестәр йорто (Өфө)
Төҙөлә башланғаны бирле йорттоң классик төҫө йәшел ине, әммә 2000 йылдан башлап аҡһыл көрән бежевый төҫкә, ә аҙағыраҡ — һары төҫкә буята башлайҙар.
ДДТ (төркөм)
2000-се йылдар
2008 йылдың 24 һәм 26 сентябрендә «ДДТ» Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта «Не стреляй!» программаһы менән сығыш яһай. Концерттар һуңғы йылдарҙағы локаль һуғыштар ҡорбандарына бағышлана. 2009 йылдың йәйендә Юрий Шевчуктың «Сольник» тигән китабы сыға. 7 июндә «ДДТ» Нарва ҡәлғәһендә (Эстония) эстон-рәсәй сиге буйында яңы программаһын презентациялай. 12 июндә төркөм Һамарҙа «Волга өҫтөндә рок» фестивалендә сығыш яһай. 27 июндә «ДДТ» Ҡазанда «Донъя яралыу» халыҡ-ара музыка фестивалендә ҡатнаша.
Белгестәр йорто (Өфө)
Был йортта төрлө йылдарҙа ҡалала һәм республикала билдәле һәм лайыҡлы кешеләр йәшәгәнлеге тураһында фасадындағы мемориаль таҡтаташтар һөйләй. Атап әйткәндә, был йортта яҙыусылар Ғ. Ғ. Әмиров һәм Дауыт Юлтый, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы Н. Н. Байтирәков, химик П. П. Будников, халыҡ артистары Ғ. М. Минһажев, А. К. Мөбәрәков һәм Г. А. Мөбәрәкова шағирҙар Рәшит Ниғмәти, С. Ғ. Ғәлимов һәм П. Г. Тычина, академик Г. С. Розенберг йәшәгән. Был йортта тәүге булып йәшәгән күп кеше 1930-сы йылдарҙағы сталин репрессиялары ҡорбаны булды.
Дудырев Анатолий Сергеевич
Биографияһы
1990 йылда Мәскәүҙә 2-13 июлдә үткән КПСС-тың һуңғы XXVIII съезы делегаты итеп һайлана. 11 июлдә Дудырев А. С. үҙенең кандидатураһын КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретарының урынбаҫары вазифаһына тәҡдим итә. Һайлау саралары барышында Дудырев съезд трибунаһынан сығыш яһай, биографияһы һәм үҙенең программаһы менән таныштыра. Йәшерен тауыш биреү өсөн бюллетендәргә В. А. Ивашко, Е. К. Лигачев, А. С. Дудырев кандидатуралары индерелә. Тауыш күпселеге һөҙөмтәһендә В. А. Ивашко еңеп сыға.
ДДТ (төркөм)
2010-сы йылдар
2010 йылдың 16 ғинуарында «ДДТ» «Юбилейный» спорт комплексында «Дом надежды на Горе» реабилитациялау үҙәге өсөн хәйриә концерты ҡуя. 29 майҙа төркөм Михаил театрында яман шеш менән сирле балаларға ярҙам йөҙөнән ойошторолған хәйриә кисәһендә ҡатнаша. Ошо концерттан һуң унда ҡатнашыусыларҙың премьер-министр Владимир Путин менән осрашыуы була, осрашыуҙа Юрий Шевчук премьер менән бәхәскә инә. Был ваҡиға илдең һәм сит илдәрҙең ваҡытлы матбуғат сараларында киң яҡтыртыла.
2010 йылдың июнендә клавишасы Константин Шумайловтың блогында төркөмдә егерме дүрт йыл эшләгән барабансы Игорь Доценконың китеүе тураһында мәғлүмәт сыға. ДДТ-нан китеү тураһында ул 2002 йылдың йәйенән — яҡын дуҫы Вадим Курылёв киткәндән — бирле уйланып йөрөгән була. 2010 йылдың көҙөнән Доценко Чиж & Co төркөмөндә музыкаль карьераһын яңынан башлай. 27 июндә «Тәҙрәне ас» фестивалендә төркөм тамашасыға яңы барабансы Артем Мамайҙы тәҡдим итә. 2010 йылдың 29 сентябрендә Михаил Чернов ҡатнашҡан һуңғы концерт була. ДДТ-ның рәсми сайтында Михаил Чернов "ДДТ"ның һөйәрмәндәренә һәм матбуғат саралары вәкилдәренә төбәп былай тип яҙа: «Дуҫтар, мин үҙемдең төркөмдән китеүем тураһындағы фекеремде аныҡ белдерҙем. Яңы электрон программала мин үҙемде күрмәнем дә, ишетмәнем дә. Китеүем менән мин төркөмгә камиллашырға, уның үҫешенә аяҡ салмаҫҡа мөмкинлек бирәм тип иҫәпләйем. Юрийҙың гражданлыҡ позицияһына килгәндә, мин уны тотошлайы менән һәм тулыһынса хуплайым. Юрий минең өсөн бөйөк шағир һәм минең дуҫым булып ҡала.» 2010 йылдың 25 авгусында Юрий Шевчук U2 төркөмөнөң вокалисы Боно менән Лужники ҙур спорт аренаһы сәхнәһендә «Knocking on Heaven’s Door» композицияһын башҡара. 2010 йылдың 4 сентябрендә Красноярскиҙағы хәйриә концертында "ДДТ"ның Мәскәүҙән Zventa-Sventanaның бэк-вокалисткаһы Алёна Романова менән берлектәге тәүге сығышы була. 17 октябрҙә Бөйөк Новгородтағы концертта төркөм менән «Markscheider Kunst» тромбонсыһы Антон Вишняков сығыш яһай. Антон һәм Алёна Романова артабан төркөмдөң даими ҡатнашыусылары булып китә.
Дудырев Анатолий Сергеевич
Биографияһы
2007 йылда Дудырев башланғысы менән оҙайлы өҙөклөктән һуң «Санкт-Петербург Технология институты (техник университеты) хәбәрҙәре»] сығарыла башлай.
Белгестәр йорто (Өфө)
1987 йылда, БАССР Министрҙар Советы күрһәтмәһе менән, бинаһы тарих ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һаҡлауы аҫтына алына. Хәҙерге ваҡытта йортта «Прометей» үҫмерҙәр клубы эшләй.
ДДТ (төркөм)
2010-сы йылдар
2011 йылдың яҙында Украина һәм Рәсәй ҡалаларында «Сольник» акустик концерт программаһы ҡуйыла. Бас-гитарасы Павел Борисов китә. Яңы бассы Роман Невелев менән беренсе сығыш 2011 йылдың 21 апрелендә ДДТ-ның онлайн-концертында була. 2011 йылдың яҙында төркөм Рәсәйҙең көньяғында гастролдә йөрөй. Көҙ яңы «Иначе» альбомын пропагандалау буйынса ҙур гастроль була.
Дудырев Анатолий Сергеевич
Биографияһы
400-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 100-ҙән ашыу уйлап табыу, 8 патент, 8 монография.
ДДТ (төркөм)
2010-сы йылдар
2012 йылда ДДТ тураһында «Небо под сердцем» тигән фильм-концерт сыға, унда төркөмдөң 9 ноябрҙәге «Олимпийский» спорт комплексындағы сығышы инә. 2012 йылдың июнендә Днепропетровск өлкәһендә «The Best City Ua» рок-фестивалендә ҡатнашалар. 2012 йылдың декабрендә «Где мы летим» йырына Сулпан Хаматова ҡатнашлығында видеоклип сыға.
2013 йылдың майында Германияла гастроль үтә. Эссендағы концерт Live in Essen тигән исем аҫтында CD һәм DVD-ға яҙып сығарыла.
2014 йылдың мартында төркөмдән Иван Васильев китә, ул Acoustic Band тигән үҙ проектын башларға ҡарар итә. Ул ҡатнашҡан һуңғы концерт 2014 йылдың 12 мартында Калининградта була.
2014 йылдың 16 майында Интернетҡа «Прозрачный» тигән яңы альбом һалына. Был альбом төркөмдөң инди-рок жанрындағы тәүге эше була.
2014 йылдың 7 декабрендә төркөмдөң элекке барабансыһы Игорь Доценко вафат була. 2014 йылдың октябрендә төркөмдөң музыканттары Юрий Шевчукһыҙ «АЛЁNА» тигән үҙ проекттарын булдыра.
2015 йылдың 26 октябрендә «Пушкинская, 10» арт-үҙәгенең тыуған көнөнә арналған концертта төркөмдөң яңы йырҙары башҡарыла, улар араһында «Русская весна» тигәне яңылыҡтарҙа һәм социаль селтәрҙәрҙә бәхәстәр ҡуптара. Йырҙа власть ҡаты тәнҡитләнә, хәйер, 2014 йылда төркөм "Доктор Лиза фонды"на Донецк һәм Луганск кешеләренә ярҙамға 500 000 һум күсерә. 2015 йылдың 31 декабрендә ДДТ-ның рәсми сәхифәһенә Яңы йыл ҡотлауы итеп һуғышҡа ҡаршы темаға «Третья мировая» тигән видеоклип урынлаштырыла.
2016 йылдың 30 сентябрендә Мурманскиҙа «История звука» концерт программаһы презентациялана, уға төрлө йылдар йырҙары инә. Турне өсөн шул уҡ исемдәге йыйынтыҡ (коллективтың 37 йыллығына 37 композиция) сығарыла, ул концерттарҙа ғына таратыла.
Әлеге ваҡытта CD-ла һәм LP-ла бер нисә альбомды ҡайтанан сығарыу планлаштырыла, шулай уҡ яңы альбомды яҙҙырыуға әҙерлек бара.
Дискография
Студия альбомдары:
Саундтрегында ДДТ булған фильмдар
«Брат 2» фильмында төркөм ҡатнашмай, әммә төп герой Данила Багров уны телгә ала, «ДДТ» төркөмөнөң плакаттары бер нисә күренештә бар.
Аллабирҙин Зәки Латип улы
Аллабирҙин Зәки Латип улы (1922 йыл — 13 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның 148-cе артиллерия-миномет полкы повозочныйы.
Биографияһы
Зәки Латип улы Аллабирҙин 1922 йылда БАССР-ҙың Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Иҫке Сибай ауылында тыуған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырылған (алынған датаһы билдәһеҙ ). ВЛКСМ ағзаһы була. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында 148-cе гвардия артиллерия-миномет полкында повозочный булып хеҙмәт итә.
Кавалерия дивизияһында повозочный (гужевик) итеп, ғәҙәттә, малды ҡарай белгән, сабыр, түҙемле ауыл кешеләрен ҡуйғандар. Һуғыш ваҡытында повозочныйҙарға төрлө ауыр, әммә бик кәрәкле көндәлек эштәр ҡушылған: алғы һыҙыҡҡа боеприпастар һәм яғыулыҡ еткереү, яраланған һалдаттарҙы тылға сығарыу, хәрби частарҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү, төҙөлөш материалдарын, орудиеларҙы урындан-урынға күсереү һәм башҡа эштәр йөкмәтелгән. Ҡышҡы сатнама һыуыҡта, йәйге түҙмәҫлек эҫелә, бигерәк тә яҙғы йәки көҙгө ямғырлы көндәрҙәге ауыр шарттарҙа повозочныйҙар хеҙмәтенән алыш уңышы ла торған.
Зәки Аллабирҙин 1943 йылдың 13 ноябрендә Белоруссияның Гомель өлкәһе Василевич районы Малодуша (Волкошановка) ауылы тирәһендәге ҡаты алыш барышында һәләк була. Шул ауылда ерләнгән.
Атаһы Фәсхетдинов Латип тип күрһәтелгән, Иҫке Сибай ауылында йәшәгән.
Ольховка (Туймазы районы)
Ольховка (Ольховка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452780, ОКАТО коды — 80251840010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гударехи монастыры
Гударехи монастырь комплексы – Грузияның Квемо Картли районының шул уҡ исемле ауылында Тетрицкаро ҡалаһынан    төньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта  урынлашҡан. Комплексҡа төп монастырь, емерелгән һарай, бер нисә торлаҡ йорт, шарап мөгәрәбе,манара, пилястр биналар һәм  XII–XIII, XVI–XVII быуаттар менән даталанған бер нисә ҡаралты инә.
Гударехи манараһы Грузияла батша Деметр II  хакимлығы ваҡытында  1278 йылда төҙөлгән. Ул саҡта Грузия Мысыр менән һуғыш алып бара, шуға күрә манараның тышҡы ҡиәфәтендә традицион Яҡын Көнсығыш колоритын күрергә мөмкин. Манара шулай уҡ ике төҫлө блоктарҙан тора. Ҡоролманың аҫҡы ҡаты үтеп йөрөү урыны була, бында таш баҫҡыс бар, унан аша икенсе ҡатҡа күтәрелергә мөмкин, ҡаттар үҙ ваҡытында махсус түшәмдәр менән бүленеп торған.
Сафронова Вера Степановна
Сафронова Вера Степановна (29 август 1917 йыл, Яңы Оскол — 20 декабрь 2005 йыл) — колхозсы, Белгород өлкәһенең Яңы Оскол ҡошсолоҡ совхозы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Сафронова Вера Степановна 1917 йылдың 29 авгусында Яңы Осколда тыуған. 1941 йылдың октябренән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарынан Көньяҡ фронттың 105-се эвакуацияланыусыларҙы ҡабул итеү пунктында санитарка булып эшләй. Демобилизацияланғандан һуң Яңы Оскол ҡошсолоҡ совхозында ҡош ҡараусы булып эшләй башлай. Йомортҡа һалыусы тауыҡтарҙы тәрбиәләү буйынса бригада етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
2001 йылда Яңы Оскол ҡалаһында геройҙар аллеяһын асыу тантанаһы була, унда Вера Сафронованың бюсы ҡуйылған.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы.
- Ленин ордены
- «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
Иштиле
Иштиле (Штиле) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәк (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибраһимов Азат Әхмәт улы
Ибраһимов Азат Әхмәт улы (13 июль 1959 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы генераль директоры (2009—2012), Башҡортостан Республикаһының Китап палатаһы директоры (2012—2014), Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры (2014—2019).
Биографияһы
Азат Әхмәт улы Ибраһимов 1959 йылдың 13 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған;
Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған;
1996—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министры ярҙамсыһы;
1997—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте аппаратында баш белгес, матбуғат һәм телевединие һорауҙары буйынса куратор;
2009—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы генераль директоры;
2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Китап палатаһы директоры;
2014—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры.
Озёрная (Лама ҡушылдығы)
Озёрная  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лама йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корджа
Корджа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №2784 йылғаның уң ярына 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы
Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы (28 март 1955 йыл) — башҡорт фольклорсы-ғалимы, филология фәндәре докторы (2003). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2005). Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1991).
Биографияһы
Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы Солтангәрәева 1955 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ы Әлшәй районы Яңы Сәпәш ауылында тыуған.
Сәсәнлек ижады
Розалиә Солтангәрәева ижад өлкәһендә үҙенең сәсәнлек эшмәкәрлеге менән киң танылыу тапты. Уның репертуарында башҡорт халҡының данлыҡлы ир-азаматтары Мифтахетдин Аҡмуллаға, Әхмәтзәки Вәлиди Туғанға, Ишмулла Дилмөхәмәтовҡа, Рәми Ғариповҡа, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, арҙаҡлы башҡорт әҙибе Зәйнәб Биишеваға һәм башҡаларға арналған ҡобайыҙары төп урынды биләй. Ул ижад иткән әҫәрҙәр «Ҡобайырым һиңә, Илем» (1996) исемле китабы менән халыҡҡа еткерелде. Бер үк ваҡытта ул онотолоп барған йырҙарҙы башҡарыуы менән дә киң танылды.
2015 йылдың декабрендә Розалиә Солтангәрәева Ҡаҙағстанда «Йырау сәнғәте һәм төрки халыҡтарының эпик традициялары» ғилми-ғәмәли конференцияһы сиктәрендә ойошторолған «Йыр ҡанатындағы тарих» исемле ҙур концертта сығыш яһаны. Ул башҡорт һәм рус телдәрендә үҙе ижад иткән «Башҡортостан тураһында ҡобайыр» башҡарҙы. Алматы дәүләт академия опера һәм балет театрында башҡорт сәсәниәһенең сығышына тамашасылар оҙаҡ алҡышланы.
Электр тогы
Электр тогы — электр зарядын йөрөтөүсе киҫәксәләрҙең йәки квазикиҫәксәләрәҙең бер тәртиптә (йүнәлештә) хәрәкәт итеүе.
Бындай йөрөтөүселәр: металдарҙа — электрондар, электролиттарҙа — иондар, (катиондар һәм аниондар), газдарҙа — иондар һәм электрондар,ҡайһы бер шарттарҙа вакуумда — электрондар, ярым үткәргестәрҙә — электрондар, йәки тишектәр (электр-тишекле үткәреүсәнлек). Ҡайһы ваҡыт электр тогы тип күсеү тогын(ток смещения) атайҙар, ул билдәле ваҡытта электр ҡыры үҙгәреүҙән барлыҡҡа килә.
Электр тогы ошондай сифаттарға эйә:
Классификация
Зарядлы киҫәксәләр макроскопик есем эсендә теге, йә был мөхиткә ҡарата хәрәкәт итһә, был ток үткәреүсәнлек тогы тип атала. Әгәр макроскопик зарядланған есемдәр хәрәкәтләнһә (мәҫәлән, зарядлы ямғыр тамсылары), бындай ток конвекцион ток тип атала.
Даими һәм үҙгәреүсән токтарҙы, бынан тыш үҙгәреүсән токтарҙың тағы бер нисә төрөн айыралар. Бындай төшөнсәләрҙә «электр» һүҙен ҡулланмайҙар.
Токтың йүнәлеше ыңғай зарядлы киҫәксәләр йүнәлеше менән тап килә тип ҡабул ителгән. Үткәргестә электр ағымын тиҫкәре киҫәксәләр барлыҡҡа килтерһә (мәҫәлән, металдарҙа), ток йүнәлеше электрондар ағымына ҡапма-ҡаршы тип ҡабул ителә.
Электр тогын үткәргестәр
Диэлектриктарҙан айырмалы буларыҡ үткәргестәрҙә ирекле зарядтар бар, электр потенциалы көсө тәҫьирендә зарядтар хәрәкәткә килеп электр тогын барлыҡҡа килтерә. Ток көсөнөнөң көсөргәнешлеккә бәйлелеге төп характеристика булып тора. Металл үткәргестәр өсөн ул тура пропорциональ (Ом законы).
Металдарҙа ирекле электрондар электр ағымын барлыҡҡа килтереүсе булып торалар. Ирекле электрондар электрон газы тип күҙҙаллана.
Плазма — ионлашҡан газ. Йылытҡанда, ультафиолет, рентген һәм башҡа нурланыш тәҫьирендә барлыҡҡа килгән ыңғай һәм тиҫкәре иондар һәм электрондар электр зарядын ташыусы булып торалар.
Электролиттар — электр тогын үткәрергә булышлыҡ иткән иондары булған ҡаты һәм шыйыҡ матдәләр. Электролит диссоциацияһы нәтижәһендә ирекле иондар барлыҡҡа килә. Йылытҡан ваҡытта тарғалған молекулалар иҫәбе арта, һәм электролиттың электр тогына ҡаршылығы кәмей. Электролит аша ток үткәндә иондар электродҡа ҡушылып нейтраллашып электродҡа ултыра. Электродҡа ултырған матдәнең массаһын Фарадейҙың электролиз законы буйынса иҫәпләргә була.
Шулай уҡ электр тогы вакуумда ла була, был күренеш электрон-вакуум приборҙарында ҡулланыла.
Тәбиғәттә электр тогы
Атмосфера электры — һауала булған электр. Электрҙың һауала булыуын беренсе тапҡыр Бенджамин Франклин аса һәм йәшен-күк күкрәү кеүек күренештәргә аңлатма бирә. Һуңыраҡ атмосфераның үрге ҡатламында электр зарядтары йыйылыуы асыҡлана.
Йәшен тәбиғи электр разряды булып тора. Төньяҡ һаҙағайының да тәбиғәте электр менән бәйле. Изге Эмма уттарынаң да тәбиғәте таж һымаҡ зарядһыҙланыу менән бәйле. Биоток — иондарҙың һәм электрондарҙың хәрәкәт итеүе йәшәү процессы өсөн мәһим роль уйнай. Электрохимик сигналдар нерв импульстарын тапшыра. Электр скаты, йыланбалыҡ кеүек хайуандар үҙ-үҙҙәрен һаҡлак өсөн бер нисә йөҙ вольт электр потенциалы йыйырға һәләтле.
Ҡулланыу
Электр тогын өйрәнгән ваҡытта уның кеше эшмәкәрлегенең төрлө тармаҡтарында файҙалы ҡулланыу мөмкинлеге асыла, хатта электр тогынан башҡа булыуы мөмкин булмаған яңы тармаҡтар барлыҡҡа килә. Электр тогын ҡуллана башлағас, электр тогын төрлө ысулдар менән ала торған электороэнергетика тигән яңы тармаҡ барлыҡҡа килә.
Төрлө өлкәлә һәм төрлө ҡатмарлыҡтағы проборҙарҙа электр тогы сигнал тапшырыусы булараҡ файҙаланыла (телефон, радио, идара итеү пульты, ишек ҡыңғырауы һәм башҡалар).
Электр тогын энергия алыу өсөн ҡулланыу
яҡтыртыу һәм сигнал йыһаздарында яҡтылыҡ энергияһын алыу, тауыш сигналы өсөн,
Көньяҡ Кочкар
Көньяҡ Кочкар — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кочкар йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Попов Пантелеймон Васильевич
Биографияһы
1886 йылда Яҡут өлкәһе Чурапчин улусының Хаяхсыт ауылында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Арылах ауылында рухани Василий Степанович һәм уның ҡатыны Капитолина Димитриановна ғаиләһендә тыуған; мәғрифәтсе Димитриан Дмитриевич Поповтың ейәне, рәссамдың ағайы Попов Иван Васильевич.
Ҡазан дини академияһының әҙәби бүлеген «Характеристика образования и воспитания в допетровской Руси: по рукописям Соловецкой библиотеки» сығарылыш иншаһы менән тамамлай: бының өсөн дин тәғлимәте кандидатына лайыҡ була (1915). 1917 йылда Мәскәүҙә Православие сиркәүенең Поместный соборы эшендә ҡатнаша. Академияны тамамлау менән 1920 йылға тиклем Яҡут дини семинарияһында рус әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1920—1927 йылдарҙа Якутск мәктәптәрендә уҡыта. 1927—1931 йылдарҙа Яҡутск медицина техникумында рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 1931—1932 йылдарҙа Мәскәүҙә халыҡ мәғарифы кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институтында тыңлаусы була, уны тамамлау менән, 1932—1933 йылдарҙа Яҡут АССР-ының Халыҡ мәғарифы комиссариатында кадрҙар инспекторы булып эшләй.
1933—1937 йылдарҙа Якут йәнлек тиреләре техникумында уҡытыусы; 1937—1938 йылдарҙа Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡ инспекторы; 1938—1940 йылдарҙа — Яҡут балыҡ техникумы уҡытыусыһы. 1940—1945 йылдарҙа ВЛКСМ өлкә комитетында яҡут теле уҡытыусыһы, шулай уҡ Яҡут сәнғәт училищеһында рәсем һәм хеҙмәт уҡытыусыһы. 1945—1947 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Тел, әҙәбиәт һәм тарих институтыиның Яҡут филиалында ғилми хеҙмәткәр; 1947—1949 йылдарҙа — Яҡут сәнғәт институты уҡытыусыһы; 1949—1950 йылдарҙа — Яҡут АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы мәҙәни-ағартыу учреждениелары буйынса идаралыҡ инспекторы.
Попов Пантелеймон Васильевич Ярославский исемендәге Яҡут республика музейында ла эшләй, тыуған яҡты өйрәнеүсе белгес һәм этнограф булараҡ Яҡутстандағы сәйәси һөргөнсөләр тарихы буйынса материалдар йыя. 1925—1930 йылдарҙа «Саха кэскилэ» («Яҡуттарҙың киләсәге») ғилми-тикшеренеү йәмғиәтенең ағзаһы була. Рәсем сәнғәтенә ағаһы Иванда уҡый. 1930 йылдарҙан күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы. 1940—1941 йылдарҙа Яҡут АССР-ы Рәссамдар союзының ойоштороу бюроһы рәйесе булып тора.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Фәткуллин Ғөбәй Сәлим улы
Фәткуллин Ғөбәй Сәлим улы (5 [18] август 1914 йыл — 5 сентябрь 2012 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957)
Биографияһы
Гөбәй Сәлим улы Фәткуллин 1914 йылдың 5 (18) авгусында Ырымбур губернаһы Юғары Урал өйәҙе Ҡунаҡбай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Башҡорт.
1934 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының ике курсын тамамлай, һуңынан Байрамғол мәктәбендә укытыусы булып эшләй. 1935—1937 йылдарҙа — Питрәч мәктәбе укытыусыһы. 1937 йылдан — Питрәч районы «За большевистский колхоз» гәзите мөхәррире урынбаҫары. 1938 йылда Ҡазан педагогия институтын тәмамлай.
Ҡыҙыл армияла хеҙмәте
Бөйөк Ватан һугышы барышында Мәскәүҙең Ҡыҙыл Байраҡ хәрби-техник училищеһы составында Мәскәү оборонаһында ҡатнаша. 1945 йылда Совет-япон һуғышында ҡатнаша.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
1946 йылда армиянан ҡайтҡас, тыуған районына әйләнеп ҡайта, унда район «Зауралец» гәзите мөхәррире булып эшләй. 1948 йылдан ВКП(б)-ның Учалы район комитеты пропаганда бүлеге инструкторы.
1950 йылда «Совет» колхозы рәйесе итеп һайлана. Ҡыҫка ғына ваҡыт эсендә яңы рәйес колхозды Башҡорт АССР-ының алдынғы тармактарына сыгара. «Совет» колхозы бөртөклө культураларҙың уңышы буйынса районда беренсе урынға сыга, шулай уҡ малсылыҡ һәм үҫемселектә зур уңыштарга ирешә. Бер нисә мең гектар сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр үҙләштерелә. Тиҫтәләгән етештерү һәм социаль объекттар төҙөлә. Колхоз дүрт тапкыр СССР ВДНХ-да ҡатнаша. Фәтҡуллин етәкселегендә 2000 га яҡын сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр үзләштерелә
1957 йылда КПСС ҮК ҡарамағында ситтән тороп юғары партия мәктәбенә уҡырға инә. 1958 йылда Учалы район Советының мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшкә ебәрелә. 1960 йылда «Совет» колхозы рәйесе вазифаһына кире ҡайта.
Юғары наградаһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 11 ғинуарындағы Указы менән Ғөбәй Сәлим улы Фәтҡуллинга сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә, уңышты йыйып алыуҙа һәм иген әҙерләүҙә айырым хеҙмәтләре өсөн Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән бүләкләнә һәм Социалистик Хезмәт Геройы исеме бирелә.
Пенсияла
Пенсияға сыҡҡас, 1974 йылда «Өргөн күле» ял йорто директоры булып эшләй, шулай уҡ әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара (Бөтөн Союз ирекле янғын йәмғиәте Учалы Район советының укыту эшләре буйынса өлкән инструкторы).
Церакви (монастырь)
Церакви (წერაქვი) — Грузияла урта быуаттар грузин православ монастырь комплексы.
Урынлашыуы
Урта быуат грузин төҙөлөшө ҡомартҡыһы. Марнеули ҡалаһынан 45 км алыҫлыҡта, Локи һыртының төньяғында, Квемо Картли крайында, Шулавери йылғаһының һул ярында, Церакви ауылынан яҡынса өс километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Монастырь комплексы XII-XIII быуаттарҙа төҙөлгән. Монастырь комплексына Успение Богородицаһының ҡорамы (XII—XIII быуаттар), манара, Изге Георгий ҡорамы (һуңғы урта быуат), шарап мөгәрәптәре, оборона диуарҙары фрагменттары һ.б. инә. Успение Богородицаһы ҡорамының диуарҙарында XV быуат яҙыуҙары һаҡланған. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Сығанаҡтар
https://ru.wikipedia.org/wiki/Церакви_(монастырь)
Клочкова Яна Александровна
Клочкова Яна Александровна (Яна Олександрівна Клочкова; 7 август 1982 йыл) — Украина йөҙөүсеһе, дүрт тапҡыр Олимпия чемпионы, Украинаның Олимпия уйындары тарихында иң титуллы спортсыһы. Өс йәйге Олимпиадала: 2000, 2004, 2008 (һуңғыһында ярыштарҙа ҡатнашмай) ҡатнашыусы. Украина геройы (2004).
Йөҙөү юлы менән хушлашыу
2008 йылдың ғинуарында Клочкова ҙур спорттан китеүе хаҡында белдерә.
2009 йылдың 24 мартында Харьковта Клочковская урамындағы «Акварида» олимпиада бассейнында Украина Кубогының беренсе этабы барышында трибуналар туп-тулы саҡта Янаның Клочкова һыу менән рәсми «хушлаша». Башта экранда уның карьераһынан, ярыштарынан, наградалар алыуынан, тормошонан күренештәр күрһәтелә. Һуңынан рәсми вәкилдәр (ҡала башлығы Михаил Добкин, вице-губернатор Сергей Стороженко, Украинаның Йөҙөү федерацияһы башлығы Олег Демин, ике тапҡыр Олимпия чемпионы, волейболсы Юрий Поярков һәм башҡалар) йөҙөүселәр тураһында һөйләй. Артабан теләүселәр бүләктәр һәм сәскәләр гөлләмәһе тапшыра. Клочковаға — аквариумда тере алтын балыҡ, ә Стороженкоға еңеү символы, алиһә Ника статуэткаһы тапшырыла.
Ҡәнзәфәр Усаев
Йәш сағы
Тыуған ере хаҡында ике төрлө версия бар: хәҙерге Саҡмағош районы һәм Ҡырмыҫҡалы районындағы хәҙер бөтөрөлгән, Боҙаяҙ ауылы янында урынлашҡан Саҡмағош ауылы. Себер даруғаһының Ҡарыш улусы Ҡарышбаш ауылындағы Батырша мәҙрәсәһендә (Ғабдулла Галиев) уҡый (хәҙерге Башҡортостан республикаһының Балтас районы). 1757 йылдан Боҙаяҙ ауылында мулла була, 1762 йылдан — мишәр сотнигы.
Клочкова Яна Александровна
Миҙалдары
Олимпия уйындарынан тыш) Яна Клочкова 25 һәм 50-метрлы бассейндарҙа 100, 200, 400 метрға комплекслы йөҙөү, 200, 400 һәм 800 метрға ирекле стиль, 100 һәм 200 метр арҡала, 200 метрға баттерфляй һәм эстафета йөҙөү буйынса 50 тапҡыр Украина рекорды ҡуя. Сиднейҙа үткән Олимпия уйындарында 400 метрға комплекслы йөҙөүҙә донъя рекорды, 200 метрға комплекслы йөҙөүҙә Европа рекорды ҡуйҙы.
Ҡәнзәфәр Усаев
Пугачев ихтилалында ҡатнашыуы
1773 йылдан Крәҫтиән һуғышында (1773—1775) ҡатнаша, Кинйә Арыҫлановта писарь булып хеҙмәт итә, Ырымбур,Екатеринбург һәм Өфө янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1773 йылда Ҡәнзәфәр Усаев старшина Йәғәфәр Ҡусюмов менән Емельян Пугачевтың ғәскәренә ҡушыла, ошо йылдың уҡ декабрендә Пугачев Ҡәнзәфәргә полковник дәрәжәһен бирә. 1774 йылдың 6 ғинуарында Ҡәнзәфәр Асыт нығытмаһын ҡамай, 9 ғинуарҙа — Кунгурҙы (хәҙер Пермь крайы). 18 ғинуарҙа уға үҙенең отряды менән Салауат Юлаев ҡушыла һәм улар берләштергән көстәр менән Кунгур ҡалаһын һөжүмләйҙәр. 1774 йылдың 3 июнендә Пугачев Ҡәнзәфәр Усаевҡа һәм Салауат Юлаевҡа бригадир чинын (генерал) бирә. Усаев Пугачевҡа мажаралар эҙләүсе «цесаревич Павелдың илсеһе» — А. Т. Долгополовты алып килә.
Клочкова Яна Александровна
Шәхси тормошо
Улы Александр Александрович Клочковтың (21 июнь, 2010 ) атаһы — грузин спортсыһы һәм бизнесмены Леван Нодарович Ростошвили (1983)
Ҡәнзәфәр Усаев
Каторгала
1774 йылдың 4 авгусында ҡулға алына һәм Бөгөлмә ҡалаһында торған батша армияһы полковнигы Кожинға тапшырыла. Сыбыртҡы менән язалауға, келәймә һуғыуға һәм мәңгелек һөргөнгә хөкөм ителә. Болотный майҙанында Пугачевты язалағанда хөкөм ителгәндәр араһында була. 1775 йылдың 31 ғинуарында Ҡәнзәфәр Усаев Салауат һәм уның атаһы Юлай Аҙналин менән бергә Балтик портына каторгаға алып барып еткерелә (хәҙерге Эстония). 1804 йылдың 10 июлендә вафат була.
Песочная (Сосца ҡушылдығы)
Песочная  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосца йылғаһының һул ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Лопатин Алексей Владимирович
Лопатин Алексей Владимирович (8 май 1971 йыл) — Рәсәй биологы, палеонтологы һәм фән ойоштороусы, РФА академигы (2016).
РФА А.А. Борисяк исемендәге Палеонтология институты директоры (2016), Мәскәү дәүләт университетының геология профессоры һәм палеонтология  кафедраһы мөдире.
2015—2016 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр ойошмаһының федераль агентлығы етәксеһе урынбаҫары һәм Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы министры  урынбаҫары.
Биографияһы
Алексей Владимирович Лопатин 1971 йылдың 8 майында Ҡазан ҡалаһында тыуған.
1993 йылда МДУ-ның геология факультетын «Геологик төшөрөү, эҙләү һәм разведкалау» һөнәре буйынса тамамлай (палеонтология кафедраһы), 1996 йылда — «палеонтология һәм стратиграфия» һөнәре буйынса Мәскәү дәүләт университеты аспиранты.
1996 йылдан РФА Палеонтология институтында эшләй, 2007 йылдан алып — баш ғилми хеҙмәткәр. 2006 йылдан алып 2015 йылға тиклем фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары. 2015 йылда — РФА Ю.А. Орлов исемендәге Палеонтология институтының ғилми кураторы.
1997 йылдан геология-минералогия фәндәре кандидаты, 2006 йылдан «Палеонтология һәм стратиграфия» һөнәре буйынса биология фәндәре докторы. 2011 йылдың 22 декабрендә РФА ағза-корреспонденты итеп һайлана, 2016 йылдың 28 октябрендә — «Дөйөм биология» һөнәре буйынса РФА академигы.
2010 йылдың февраленән 2015 йылдың февраленә тиклем — РФА биология фәндәре бүлеге начальнигы  — ғилми-тикшеренеү эшендә РФА биология фәндәре бүлегенең академик-секретарь урынбаҫары.
2015 йылдың февраленән 2016 йылдың авгусына тиклем — Ғилми ойошмаларҙың федераль агентлығы етәксеһе урынбаҫары. Агентлыҡ менән Рәсәй фәндәр академияһы һәм ғилми-координация советы менән үҙ-ара эшмәкәрлек мәсьәләләрен, шулай уҡ  халыҡ-ара хеҙмәттәшлек мәсьәләләре буйынса координациялай.
2016 йылдың август-ноябрь айҙарында  — Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министры урынбаҫары. Ул Министрлыҡтың фәнни-техник өлкәлә инновацион эшмәкәрлек мәсьәләләре, фән һәм технологияларҙың өҫтөнлөклө йүнәлештәре, халыҡ-ара интеграция һәм мәғариф һәм фән өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеү буйнса эшмәкәрлекте координациялау һәм эшмәкәрлеген  контролдә тотоу өсөн яуап бирә. АҠШ-та Һиндостанда, Ҡытайҙа , Польшала  министрлыҡ осрашыуҙарына һәм кәңәшмәләренә Рәсәй делегацияһын  етәкләй.
2016 йылдың 27 декабренән алып — РФА А.А. Борисяк исемендәге Палеонтология институты директоры. 2017 йылдан шулай уҡ палеонтология кафедрһы профессоры һәм  Рәсәй Дәүләт геология-разведка университетының  палеонтология һәм төбәк геологияһы кафедраһы мөдире. 2019 йылдан МДУ геология факультетының палеонтология кафедраһы мөдире. «Природа» (2020 йылдан) һәм «Известия высших учебных заведений. Геология и разведка» (2017 йылдан) журналдарының баш мөхәррире, «Палеонтолгический журнал» (2005 йылдан), «Russian Journal of Theriology» (2009 йылдан), «Вестник Российской академии наук» (2018 йылдан), «Доклады Российской aкадемии наук. Науки о Земле» (2019 йылдан), “Стратиграфия. Геологическая корреляция” (2019 йылдан), “Вестник Московского университета. Геология» (2020 йылдан) журналдарының, шулай уҡ Рәсәй Фәндәр академияһының  Бөтә Рәсәй  фәнни һәм техник мәғлүмәттәр институты мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы булып тора.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары һәм ҡаҙаныштары
Умыртҡалы хайуандарҙың морфология, филогения һәм эволюцияһы; палеоген һәм неоген биостратиграфияһы; палеобиогеография; палеоэкология; органик донъя эволюцияһы; антропогенез.
Төп фәнни ҡаҙаныштары мезозой һәм иртә кайнозой һөтимәрҙәренең  морфологияһы, филогения һәм эволюцияһы өлкәһендә:  125 яңы төр һәм 58 ырыу аса. 20 юғары яңы таксон бүлә; Рәсәй территорияһында беренсе тапҡыр мезозой һөтимәрҙәрен һүрәтләй;  ике иртә аҡбур дәүере һөтимәрҙәренең ике урынын (2012-2013 йылдар) һәм  Монголияла динозаврҙарҙың ике урынын асыҡлай  (2018 йыл); берлектәге Рәсәй-Куба палеонтология экспедицияһын һәм Вьетнамда палеонтологик тикшеренеүҙәр ойоштора; бөжәк ашаусыларҙың, кимереүселәрҙең, ҡуян рәүешлеләрҙең, шулай уҡ базаль плацентарлыларҙың боронғо вәкилдәрен  тикшерә, уларҙың килеп сығышын һәм иртә эволюцияһы моделен эшләп сығара, был төркөмдәрҙең  системаһын модификациялай, һөтимәрҙәр класының яңы системаһын юғары таксондар  кимәлендә  тәҡдим итә.
Библиография
270-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы шуларҙан 200-ҙән ашыу ғилми мәҡәләләр һәм 9 монография бынан тыш, 60-тан ашыу фәнни-популяр һәм фәнни-публицистик мәҡәләләр бар.
Яуаплы мөхәррир:
Ҙур Рәсәй энциклопедияһы авторҙарының береһе
Түләгөн
Түләгөн (Тюлиганово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 178 кеше. Почта индексы — 452268, ОКАТО коды — 80230816005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яранск
Яранск (Яранск, Яраҥ) — Киров өлкәһенең көньяғында урынлашҡан ҡала.
Географияһы
Ҡала Вятка опольеһы сиктәрендә, Ярань йылғаһы буйында (Вятка йылғаһы бассейнына ҡарай), Киров өлкәһенән 215 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Зорина Вера Васильевна
Зорина Вера Васильевна (ысын фамилияһы — Попова; 1853—1903) — рәсәйҙең оперетта артисы, йырсы (меццо-сопрано), сиған романстарын башҡарыусы.
Биографияһы
Сауҙагәрҙәр ҡатламынан барлыҡҡа килә. Сәхнә эшмәкәрлеген Тулала 1876 йылда башлай. 1877—1885 йылдарҙа Мәскәүҙә М. В. Лентовский театры нда уйнай, тулыһынса популяр романстарҙан төҙөлгән «Цыганские песни в лицах» опереттаһында Стеша партияһын башҡарып айырыуса дан ҡаҙана. Ижады нда Александр Давыдов менән хеҙмәттәшлектә рус опереттаһында Зорина «сиған жанр»ына нигеҙ һалыусы була. Зоринаның башҡа популяр партиялары араһында Оффенбахтың «Перикол» әҫәрендәге төп роле бар. Лентовскийҙың инициативаһы буйынса Зорина Кесе театр «Сиған таборы»на ҡатнашыу өсөн йәлеп ителә, уның сығышы рецензентта нәфрәт тыуҙыра, ә тамашасыларҙың дәррәү хуплауына лайыҡ була: Кесе театр үҙенең классик сәхнәһендә сиған көйҙәрен йырлатыуҙы кисерә алмай, шунлыҡтан Лентовский үҙенең барлыҡ театр предприятиеһы менән был театрҙы ташлап китергә мәжбүр була. Һуңыраҡ Леонтовский В. В. Зоринаны үҙенең артабанғы башланғыстарына хеҙмәттәшлеккә йәлеп итә: Ботаника баҡсаһындағы гала-спектаклендә уйната (1877), Солодовников театрында, «Эрмитаж» театрында (1878), Яңы театрҙа (1882) һәм башҡа театрҙарҙың спектаклендәрендә уға ролдәр бирә. 1886 йылдан алып Зорина В. В. Киев, Петербург, Мәскәү ҡалаларында антрепризаларҙа сығыш яһай.
Театр энциклопедияһы, Вера Васильевна Зорина «матур тауышҡа эйә, йырлау манераһы дәртле һәм тасуири», тип билдәләй. Варвара Панина менән бер рәттән, В. В. Зорина сиған романстарының классик башҡарыусыһы була.
Юрмаш (йылға)
Юрмаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Старая Старица күленең һул ярына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинино ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коршуга
Коршуга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Суйга йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Индукция кәтүге
Индукция кәтүге — винт, спираль, йә иһә винтоспираль кәтүк; уралған, изоляцияланған, әҙ һыйҙырышлы һәм бәләкәй актив ҡаршылыҡлы, ҙур индуктлылыҡлы үткәргестән эшләнә. Бының һөҙөмтәһе — кәтүк аша үҙгәреүсән ток үткәндә, ә уның ҙур инерциялылығы күҙәтелә.
Электромагнит ҡамасаулауҙар, һуғыуҙы әҙәйтеү, энергия туплау, үҙгәреүсән токты сикләү, резонанс сынйырҙарында (колебательный контур) һәм йышлыҡлы һайлау сынйырҙарында, йыйылған (сосредоточенный) параметрлы яһалма тотҡарлау линияһы индуктлылыҡ элементы булараҡ ,магнит ҡыры булдырыу, хәрәкәткә һиҙгер приборҙар өсөн һәм башҡа ерҙә ҡулланылыа.
Терминология
Электромагнит ҡамасаулауҙарҙын, электр тогының пульсациялауын, схеманың төрлө өлөшөндә юғары йышлыҡта изоляциялау өсөн һәм магнит ҡырында энергия йыйыу өсөн ҡулланғанда, үҙәген дроссель, йәиһә реактор тип атайҙар.
Көс электротехникаһында (мәҫәлән, ЛЭП-тағы ҡыҫҡа замыкание ваҡытында электр тогын сикләү өсөн) реактор тиҙәр.
Оҙонлоғо диаметрынан күпкә ҙурыраҡ индуктлылыҡтың цилиндр формалы кәтүген соленоид тиҙәр, соленоид эсендә магнит ҡыры бер төрлө түгел. Бынан тыш, соленоид, йәиһә электромагнит тип ферромагнит үҙәкте эскә тартҡанда механик эште магнит ҡыры иҫәбенә башҡарыусы ҡоролманы атайҙар. Электромагнит релеләрҙә реле урамаһы, һирәгерәк — электромагнит тиҙәр.
Йылытыусы индуктор — айырым индуктлы кәтүктең индуктлы йылытыу ҡоролмаһы эшсе органы.
Энергия йыйыр өсөн ҡулланғанда (мәҫәлән, импульслы напряжение стабилизаторы схемаһында) индукцион йыйыусы, йәиһә йыйыусы дроссель тиҙәр.
Кодак (ҡәлғә)
Кода́к йәғни Койдак (Kudak) — Днепр йылғаһының уң ярында, Днепр ҡалаһының көньяҡ сигенән 1,5 км алыҫлыҡта Иҫке Кодаки ауылы территорияһында урынлашҡан ҡәлғә.
«Кодак» атамаһы төрки телдән тәржемә иткәндә «тау башында тораҡ».
Тарихы
Ҡәлғә 1635 йылдың июлендә крәҫтиәндәрҙең Ҡара диңгеҙгә сығыуҙы ябыу һәм Запорожьеға ҡасыуға ҡамасаулау маҡсатында төҙөлә, башҡа сығанаҡтарҙа Днепр утрауҙарын Запорожье казактарынан таҙартыу маҡсатында төҙөлә тип күрһәтелә. Замандаштар ҡәлғәне «Запорожьеға асҡыс» тип атағандар. Кодак ҡәлғәһе таж гетманы Станислав Конецпольский фарманы буйынса француз инженеры Гийом Левассер де Боплан етәкселегендә төҙөлә.
Ҡәлғәне төҙөү өсөн Польша сеймы 100 мең поляк злотыйҙары бүлеп бирә. Ҡәлғә гарнизоны француз офицеры Жан Марион башлығындағы 200 немец ялланма драгундан торған. Гарнизон башлығы Жан Марион Запорожье казактарын көньяҡҡа үткәрмәгән, уларға ҡәлғә янынан үтергә, Днепрҙа балыҡ тоторға тыйған һәм башҡаса уларҙы ҡыҫырыҡлаған.
1635 йылдың авгусында атаман Иван Михайлович Сулима командалағындағы Запорожье казактары походтан ҡайтышлай, төндә ҡапыл Кодак ҡәлғәһенә һөжүм яһай һәм гарнизонды юҡ итеп уны ала һәм емерә. Гарнизон составынан разведкала йөрөгән тик 15 драгун иҫән ҡала. Комендант Жан Марион язалап үлтерелә.
1639 йылда ҡәлғә немец инженеры Фридрих Геткант тарафынан тергеҙелә, уның ҙурлығы өс тапҡыр тиерлек киңәйә, католик костёл һәм монастырь, православие сиркәүе төҙөлә, ә гарнизон иҫәбе 600 ялланма яугирға тиклем арттырыла. Ут ҡеүәтен артиллерия менән көсәйтелә, ҡәлғәнән өс километр алыҫлыҡта ҡарауыл башняһы төҙөлә. Кодак губернаторы шляхтич Ян Жолтовский, ә комендант Адам Конецпольский (гетман Станислав Концпольскийҙың туғаны) була.
1648 йылдың сентябрендә ҡәлғәне алыуға полковниктар П. Шумейко, М. Нестеренко һәм Я. Вовченко командалығындағы өс казак полкы ебәрелә. 1648 йылдың 1 октябрендә Кодак ҡәлғәһе алышһыҙ бирелә. Богдан Хмельницкий тарафынан Койдак ҡәлғәһе Кесе Рәсәй казак ғәскәренең йыйылыу урыны тип иғлан ителә. Ҡәлғәнең ату ҡоралдары алып ташлана, ә ҡәлғә үҙе үҙенең әһәмиәтен 1654 йылға тиклем юғалта.
Гетман Иван Мазепа осоронда Кодак ҡәлғәһе Запорожье Сечына ҡаршы ҡарауыл посы булып тора. 1711 йылда Прут тынысылыҡ килешеүе шарттары буйынса яҡындағы башҡа ҡәлғәләр менән бергә емертелә.
1910 йылда Дмитрий Иванович Яворницкийҙың инициативаһы буйынса ҡәлғә урынында иҫтәлекле билдә ҡуйыла.
1940 йылда ҡәлғә урынында гранти карьеры булдырыла, ул ҡырҡ йылдан ашыу ваҡыт осоронда ҡәлғәнең яҡынса 90 % юҡ итә. Хәҙерге ваҡытта, карьер батырылғандан һуң, тик төньяҡ ер валдары һәм күл һаҡланып ҡалған.
Щепин Владимир Олегович
Щепин Владимир Олегович (31 июль 1957 йыл) — Рәсәй ғалимы, йәмәғәт һаулығы өлкәһендә белгес, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2004), РФА ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
1957 йылдың 31 июлдә тыуған.
1984 йылда 2-се Мәскәү медицина институтының дауалау факультетын,  ә 1986 йылда  клиник ординатураны тамамлай.
1986 йылдан алып 1988 йылға тиклем — Н.А. Семашко исемендәге һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу һәм социаль гигиена Бөтә союз ғилми-тикшеренеү институтының кесе ғилми хеҙмәткәре.
1988 йылдан алып 1990 йылға тиклем — РСФСР Һаулыҡ һаҡлау ҡарамағындағы Дүртенсе Һаулыҡ һаҡлау министрлығының табип-инспекторы.
1990 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — Н.А. Семашко исемендәге йәмәғәт һаулыҡ һаҡлауҙың милли ғилми-тикшеренеү институтында ҡабаттан  эшләй, унда ғилми хеҙмәткәрҙән алып фәнни  эш буйынса директор урынбаҫарына тиклем юл үтә.
1993 йылда кандидатлыҡ, ә 1997 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты
1998 йылдан Сеченов университеты табибтарҙың юғары уҡыу йортонан һуң профессиональ белеме факультетының йәмғиәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлау  кафедраһы мөдире
Фәнни эшмәкәрлеге
Һаулыҡ һаҡлау һәм йәмәғәт һаулығының фундаменталь проблемаларын өйрәнеү һәм анализлау буйынса ғилми эш алып бара
Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Юрич (Нердва ҡушылдығы)
Юрич  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нердва йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Акакий Церетели йорто
Акакий Церетели йорто — Имеретияла Сачхер районында урынлашҡан. Был йортта күренекле грузин мәғрифәтсеһе, шағир Акакий Ростомович Церетели тыуған һәм вафат булған. Схвиро поместьеһындағы йортто уның атаһы Ростом Церетели төҙөткән. 1834 йылда йортто грек оҫтаһы төҙөй, уның исеме йорттоң стенаһында иҫтәлеккә яҙып ҡалдырылған.
«Архитектура», компанияһы шағирҙың йорт-музейында аржив материалдары һәм документтарға нигеҙләнеп, ике ай тергеҙеү эштәре алып бара, бинаһы, уның балконы тулыһынса яңыртыла, беренсе ҡатында ҡырсын-ҡом иҙән урынына гранит плиталар һалына.
Сумо
Сумо (япон. 相撲) — көрәш төрө, унда түңәрәк майҙанда ике көрәшсе көс һынаша. Был спорт төрө — Японияла барлыҡҡа килгән. Япондар сумоны яугирлыҡ сәнғәтенә индерә. Сумо традицияһы борондан килә, шуға күрә лә уйын төрлө ритуалдар менән башҡарыла.
Япония сумо үҙәге булып тора һәм ул профессиональ рикиси ярыштары үткәрелгән берҙән-бер ил. Башҡа илдәрҙә һәүәҫкәр сумо ғына бар.
Заманса профессиональ сумо спорт, ҡапма-ҡаршы алыш, шоу, йола һәм бизнес элементтарын индерә.