cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Соловьёв Владимир Геннадиевич
Соловьев Владимир Геннадиевич (14 ноябрь 1964 йыл) — Рәсәй тележурналисы, сәйәси күҙәтеүсе, телетапшырыуҙар алып барыусы, телепродюсер. 2017 йылдың 25 ноябренән Рәсәй Журналистар союзы рәйесе. РФ Президенты ҡарамағындағы Граждандар йәмғиәтен үҫтереү һәм кеше хоҡуҡтары буйынса совет ағзаһы
Биографияһы
Владимир Соловьев 1964 йылдың 14 ноябрендә Мәскәү өлкәһенең Ногинск ҡалаһында тыуа.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ногинск монтаж ҡулайламалары тәжрибә заводында (НОЗМП) слесарь булып эшләй.
1982—1984 йылдарҙа Совет Армияһында, КДВО авиацияһында хеҙмәт итә: реактив самолеттар двигателен ремонтлау буйынса механиктар бүлексәһе командиры.
1990 йылда Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетының халыҡ-ара бүлеген тамамлай. Уҡыу йылдарында ваҡытында «Ҡараш» һәм «Үҙгәртеп ҡороу прожекторы» кеүек тапшырыуҙарға видеосюжеттар эшләй. Дипломды Югославияла, Белград университетының сәйәси фәндәр факультетында яҙа. Диплом темаһы — Федератив Югославияның мәғлүмәт программалары. Белградта уҡыу ваҡытында СССР Үҙәк телевидениеһының ул саҡтағы Югославия буйынса хәбәрсеһе Виктор Ногин менән таныша.
Телевидение
Телевидениела — 1990 йылдан.
1990—1991 йылдарҙа СССР Үҙәк телевидениеһының телевизион яңылыҡтар хеҙмәтендә (ТСН) мөхәррир һәм хәбәрсе булып эшләй.
1991—1992 йылдарҙа Рәсәй телевидениеһы ның (ВГТРК) «Хәбәрҙәр» комментаторы.
1992—1997 йылдарҙа  — «Останкино» РГТРК-һының (һуңғараҡ — ЗАО «ОРТ ») Югославия ла үҙ хәбәрсеһе, Балкандағы телерадиокомпанияның бүлек мөдире. Оператор Кляный Анатолий менән бергә эшләй. Һәләк булған Виктор Ногин һәм Геннадий Куринныйҙы алмаштарып, Анатолий Клян менән бергә Югославияның һуғыш барған барлыҡ фронттарын һәм күрше илдәрҙе йөрөп сыға, Косовола һәм Боснияла НАТО ғәскәрҙәренең бомбаға тотоуы аҫтында эшләй.
1997—1999 йылдарҙа ТВ-6-ла тергеҙелгән ТСН-да эшләй. Күҙәтеүсе була, Анна Федотова менән бергә ярты йыл ТВ-6-ла «Көн яңылыҡтары» мәғлүмәт программаһының киске сығарылышын алып бара. «Кешеләр донъяһында» программаһын һәм махсус сығарылыштарҙың алып барыусыһы була. ТСН ТВ-6 менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартҡас, 1999 йылдың декабрендә «ОРТ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мәғлүмәт программалары дирекцияһына эшкә күсә.
1999 йылдың декабренән 2005 йылдың ғинуарына тиклем — «ОРТ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте мәғлүмәт программалары дирекцияһы комментаторы (2002 йылдың сентябренән — «Беренсе канал» ААЙ). «Яңылыҡтар», «Ваҡыт» һәм «Заманалар» программалары өсөн репортаждар әҙерләй. Уның профессиональ эшмәкәрлеге йүнәлештәренең береһе — СССР һәм Рәсәй президенттары — Горбачев, Ельцин, Путин менән эксклюзив интервьюлар яҙҙырыу. Шул иҫәптән Путиндың РФ Президенты вазифаһын башҡарыусы итеп тәйенләнгәндән һуң иң беренсе әңгәмәһе. Ул 2000 йылдың 4 ғинуарында сыҡҡан «Ваҡыт» программаһының тотош эфирын ала. Күп йылдар эшләп «Кремль пулы» составында эшләй, ил һәм донъя буйлап Б. Н. Ельцинды, В. В. Путинды оҙатып йөрөй, 64 командировкала була. 2001 йылдың 11 сентябрендәге ваҡиғаларҙан һуң ай дауамында АҠШ-та эшләй. Чечен кампанияһы осоронда Аслан Масхадов, Шамил Басаев, Хаттаб, Зелимхан Яндарбиев һәм Сәлмән Радуев менән әңгәмәләр яҙҙыра. Рәсәйҙә президент һайлауында тауыштарҙы иҫәпләү барышында ике — 2000 йылдың 26 марты һәм 2004 йылдың 14 мартында һайлауҙарҙа ҡатнаша.
Бынан тыш, ул шулай уҡ Сербия, Черногория, Босния һәм Герцеговина, Македония, Албания президенттары менән әңгәмәләр эшләй. Төрлө ваҡытта Соловьев донъя сәйәсәтенең күренекле фигуралары — Кондолиза Райс, Генри Киссинджер, Хавьер Солана, Шимон Перес, шулай уҡ Рәсәй губернаторҙар, депутаттар, сәйәси, йәмәғәт һәм мәҙәни эшмәкәрҙәре менән әңгәмәләр эшләй.
Сап-Юган
Сап-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Егам-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Соловьёв Владимир Геннадиевич
Ижтимағи эшмәкәрлеге
2018 йылдың 3 декабрендә РФ Президенты ҡарамағындағы Граждандар йәмғиәтен үҫтереү һәм кеше хоҡуҡтары буйынса совет составына индерелә.
Сап-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Алағуз Баҡынов
Алағуз Баҡынов (Алакуз Бакинов) — Дыуан улусы старшинаһы, 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була. Һуңғараҡ Польша походына ла бара. Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша.
Биографияһы
Алағуз Баҡынов (Алакуз Бакин) үҙе нигеҙ һалған Алағуз (Ҡабыл) ауылында йәшәгән. Дыуан ырыуы башҡорто, Дыуан улусы старшинаһы була. Уның командаһы 1771—1773 йылға Польша походында ҡатнашҡан. 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була.
Алағуз Баҡынов 1773—1775 йылғы Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша. 1773 йылда Баҡынов командаһында 148 хужалыҡ иҫәпләнә.
1773 йылдың декабрендә Салауат Юлаев отрядына ҡушыла. 1774 йылдың 12 ғинуарында Салауат Юлаев менән Красноуфимскиҙы яулай, һәм, моғайын, 18—23 ғинуарҙа Көңгөрҙө ҡамауҙа һәм һөжүмдә ҡатнаша.
Март айында Өфөнө ҡамаған И. Н. Зарубин армияһына отрядының бер өлөшөн ебәрә. Өфө провинциаль канцеля­рияһы мәғлүмәттәрендә билдәләнгәнсә, ноябрь айына ҡарата Себер даруғаһының «һаман баш һалмаған» старшиналары рәтендә була.
1774 йылдың 20 ноябрендәге алышта ҡатнаша.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алағуз Баҡын (исем)
Сығанаҡтар
— ЦГИА РБ. Ф.1, оп.1, д.3380, л.60—63
— Документы став­ки Е. И. Пугачёва, повстанческих властей и учреждений: 1773—1774 гг. М., 1975
— Крестьянская война 1773—1775 гг. на террито­рии Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.
Нюренга
Нюренга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Това йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кайна
Кайна (Kayna) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1483 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 271 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6724 һәм автомобиль коды — BLK.
Сорум-Пузе
Сорум-Пузе — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тугр йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һабан
Һабан — ер һөрә торған ауыл хужалығы ҡоралы. Ер һөрөү өсөн һабанды баштараҡ кешеләр үҙҙәре тартҡан, һүңыраҡ үгеҙ, ат егеп башҡарғандар. Хәҙерге ваҡытта иҡтисади үҫешкән илдәрҙә ерҙе трактор һөрә.
Ер һөрөүҙең беренсе маҡсаты — ерҙең өҫкө ҡатламан әйләндереү. Ер һөрөү сүп үләндәрен кәметә, тупраҡты йомшаҡ һәм уңдырышлы итә, сәсеү эшен еңелләштерә.
Ауыл хужалығы яңы барлыҡҡа килгән осорҙа ерҙе тәпке менән йомшартҡандар. Мәҫәлән, Нил буйында яҙғы ташҡын йыл да уңдырышлы тупраҡ алып килгән. Игенселек өсөн нәҡ ошо өҫкө ҡатламдағы үңдырышлы тупраҡ файҙаланылған. Уңдырышһыҙ төбәктәрҙә аҫҡы ҡатламдағы тупраҡты өҫкә күтәреү кәрәклеге килеп тыуған, һәм нәҡ шуның өсөн һабан ҡулланғандар. Вавилон һәм Боронғо Мысырҙағы б.э.т. 2 меңенсе йылғы рәсемдәр һаҡланған. Ҡытайҙа һабан б.э.т 1 мең йыллыҡта билдәле булған.
1730 йылда Джозеф Фольямбе (Joseph Foljambe) эшләгән «Роттердам һабаны» беренсе коммерция маҡсатында эшләнгән һабан тип иҫәпләнә.
Һабандың тарихы
Билдәле булыуынса, борондан кешеләр ер эшкәртеү ҡоралдарына оло ихтирам менән ҡараған. Урта быуаттарҙа һабан урлау ауыр енәйәт тип һаналған һәм ҡараҡты тәгәрмәс менән язалағандар. Һабан залогҡа һалынмаған. Һабан артына баҫҡан кеше, эшкә яраҡлы оло кеше тип һаналған.
М. Р. Васмер һүҙҙең килеп сығышына түбәндәге аңлатма бирә: "Укр. Һабан-плуг, боронғо рус телендә плугъ («Повесть временных лет» 981 й.), серб.-сиркәү слав. плугъ, болғар. плуг, сербохорв. плу̏г, словен. plùg, род. п. plúga, чеш. pluh, plouh, слвц. pluh, польск. pɫug, в.-луж. pɫuh, н.-луж. pɫug, полаб. pläug Заимств. из д.-в.-н. pfluog «плуг», др.-исл. plógr, англос. plóg, рflеgеn «ухаживать тәрбиәләү», Рflосk «колышек- „ҡаҙыҡтар“»".
Сәнәғәткә тиклемге дәүер
Боронғо һабан формалары беҙгә Вавилон һәм боронғо Мысыр һүрәттәренән, Төньяҡ Италияла һәм Көньяҡ Швецияла (беҙҙең эраға тиклем икенсе мең йыллыҡҡа ҡараған) ҡая һүрәттәренән, шулай уҡ Польшаның торфлы ерҙәрендә боронғо һабандарҙы табыуҙарынан билдәле. Б.э.т. беренсе мең йыллыҡтан алдараҡ һабан Ҡытайҙа билдәле булған. Ҡытай иероглифының 犁 һабан тураһында иң боронғо иҫкә алыуҙарҙың береһе Гуан-Цзыла (ч. 5 Чэньма).
Боронғо римлеләр уйлап сығарған классик һабан һуҡанан айырыла. Һуҡанан айырмалы рәүештә, ундай һабандар тәгәрмәсле һәм металл осло була. Бындай һабан бураҙнаның тәрәнлеген көйләргә һәм ерҙе ян-яҡҡа ырғытырға мөмкинлек бирә. Римлеләрҙән һабан немецтарға күсә (нем. Pflug, Ингл. Плуг, швед. Плог), һәм уларҙан славяндарға[sygang 1403 kһәtelmәgən]. «Повесть временных лет» яҙмаһында 981 йылда вятичиҙарҙың һабаны телгә алына.
Иң башта кәҫтаҡталар ағастан оҙон дүртмөйөш рәүешендә эшләнгән. Улар алдан һабанбашҡа, арттан табанға һәм һабандың тотҡаһына ағас йәкм тимер менән беркетелгәндәр. Ер ағасҡа металға ҡарағанда нығыраҡ һылаша, һуңыраҡ суйын йәки тимер кәҫтаҡталар эшләй башлайҙар. Урыны менән ҡабарынҡы, урыны менән бөгөлгән — винтҡа оҡшаған форма бирелә.
1730 йылда Англияның Ротерем ҡалаһында Джозеф Фольджамбе тарафынан тимер ҡулланып эшләнгән "Роттерем плуг"ын беренсе уңышлы коммерция һабаны, тип һанарға мөмкин.
Тад-Яха
Тад-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юнды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һабан
XIII—XX быуаттарҙа Рәсәйҙә һабан төрҙәре
Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, X быуаттан, традицион «бөйөк рус» һабаны, ә һуңғараҡ бер кәҫтаҡталы «косуля» киң таралған. Уны яйлап XIX—XX быуаттарҙа тимер һабан менән алмаштырыла. Волга буйында Урал һәм Себерҙең күпселек райондарында тәгәрмәсле һабандар төрө, шулай уҡ уларға оҡшаш бәләкәй ағас төрәнле һәм һабан-«колесуха» киң таралған булған.
Тад-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һабан
Сәнәғәт революцияһы
Ҡорос һабандар сәнәғәт революцияһы осоронда барлыҡҡа килә. Улар тимерҙән йәки ағастан эшләнгәндәрҙән еңелерәк һәм нығыраҡ була. Беренсе ҡорос һабан 1830-сы йылдарҙа америка тимерсеһе Джон Дир тарафынан уйлап табыла. Ул ваҡытҡа хайуандарға беркетелгән тәртә шундай итеп ҡулайлаштырылған, һабандың алғы тәгәрмәсе ер буйлап тәгәрәп барған. Тәүге ҡорос һабандарҙы йәйәүле һөйрәгән. Һабансы, ике тотҡаһына тотоноп, һабан артынан эйәреп йөрөй, йүнәлеште һәм бураҙнаның тәрәнлеген көйләй. Шулай уҡ ул йыш ҡына арттан һабан тартҡан хайуандар хәрәкәтенә етәкселек иткән. Һуңыраҡ һабан менән идара итеүсегә тәгәрмәстәр өҫтөндә махсус урындыҡ эшләнгән һәм бер нисә төрәнле һабандар барлыҡҡа килгән.
Тад-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һабан
Сәнәғәт революцияһы
Бер ат, ғәҙәттә, таҙа һәм йомшаҡ ерҙә бер бураҙна яһар өсөн бер генә һабанды тарта ала. Ауырыраҡ тупраҡ эшкәртеү өсөн ике ат кәрәк була, уларҙың береһе бураҙна буйлап, икенсеһе эшкәртелмәгән ерҙән йөрөй. Ике йәки унан да күберәк бураҙна яһаусы һабандар өсөн бер ат ҡына етмәй, уға эйәреп бер нисә ат һөрөлмәгән ерҙән йөрөй, хатта был уларға бик ауыр бирелә. Ғәҙәттә, бындай аттарға ярты сәғәт һайын ун минутлыҡ ял бирелә.
Пар тракторы барлыҡҡа килеү менән уны ер һөрөү өсөн ҡулланырға мөмкин була. Европала тәгәрмәстәрҙәге баланслы һабандар сым арҡандар (тапшырыу сараһы булараҡ) һуҙылғандар. Улар менән инглиз инженеры Джон Фоулерҙың пар двигалдәре идара итә. Төньяҡ Америкала тигеҙлектәрҙең ҡаты тупрағын эшкәртеү өсөн ҙур пар двигателдәрен ҡулланыу мөмкин була. Ун пар машинаһы бер ҙур һабанды тарта алған, был тәүлегенә йөҙҙәрсә сутый ер һөрөргә мөмкинлек бирә. Бындай ҙур һабандарҙы тик пар машиналары ғына хәрәкәткә килтерә ала. Бензин двигателдәре барлыҡҡа килә. Уларҙың тартыу көсө пар тартыу көсөнән күпкә ҡалыш була.
Австралияла 1870-се йылдарҙа йөҙөм баҡсалары өсөн ерҙе һөрөү өсөн махсус һабан уйлап табыла, ул «Стамп Джамп» тип атала. Уның ҡулайламаһы һабан төрәненә эвкалипт ағастарының өҫкә сығып торған тубырсыҡлы оҙон тамырҙары аша һикереп үтергә мөмкинлек бирә. Был һабан ярҙамында Макларен үҙәнендәге тәүге күскенселәр төбәктең иң боронғо виноград баҡсаларын эшкәртәләр.
Һуңыраҡ барлыҡҡа килгән ябайыраҡ системала бөгөлгән диск ҡулланыла. Ул ҙур мөйөш менән хәрәкәт йүнәлешенә ҡарата ҡуйыла. Бөгөнкө өҫтө, әгәр уның аҫтына ҡаты берәй нәмә төшмәһә, дискыны ерҙә тота. Һабан ағас тамырына йәки ташҡа эләкһә, төрән уны аша һикерә, был һабанды ватылыуҙан һаҡлай.
XX быуат башында шулай уҡ 3 принцип нигеҙендә электр һабандары эшләнә :: электр тартыу көсө менән арҡанлы һабандар, электромоторлаштырылған һабандар һәм электртрактор агрегатлы һабандар.
XIX быуаттың ҡул һабаны деталдәре
Һабандың төп өлөштәре (уң яҡтағы һүрәт) түбәндәге эштәрҙе башҡара. Бысаҡ (а) — вертикаль яҫылыҡтағы ҡатламды киҫеп ала. Лемех-төрән. Ҡалып (б) горизонталь, ҡатламды — әйләндерә һәм йомшарта (кәҫтаҡта). Уларға баҫыу таҡтаһы (d) ҡушыла, ул вертикаль яҫылыҡта һабанға терәге булып торған табанды (д) бирә, ул аҫтан һабандың терәге булып хеҙмәт итә һәм һабандың ауырлығын һәм эш ваҡытында унда ятҡан ҡатламды үҙ өҫтөнә ала; үрҙә телгә алынған өлөштәре бер яҡтан уҡлау ярҙамында беркетелгән, ә икенсе яҡтан — тәртә (ж, тәртә), бының өсөн көйләүсе беркетелгән, ә артҡы тотҡаһынан (z). Һуңғы өлөштәрҙең икеһе лә һабан менән идара итеү өсөн ҡулланыла. Һәр һабанда асҡыс, сүкеш һәм һабан табаны өсөн башмаҡтар, һабанды бер урындан икенсе урынға ташыу өсөн ҡулланылған һабан саналары ҡуйыла. Хәҙерге һабандарҙа бысаҡ урынына ал төрән (кәҫ алғыс) ҡуйылырға мөмкин.
Башҡорттарҙа ер эшкәртеү ҡоралдары
Руденко С. И."Башҡорттар: тарихи-этнографик очерктар" тигән хеҙмәтендә түбәндәге ер эшкәртеү ҡоралдарын атап үткән. Иң йыш ҡулланған ҡоралдарҙан ябай ағас һуҡаны атап була. Был ҡорал башлыса парға һөрөлгән баҫыуҙарҙа һәм йәшелсә баҡсаларында ҡулланылған.
XIX быуатҡа тиклем киң ҡулланышта ағас һабан була. Һабандың ал яғы тәгәрмәсле, ғәҙәттә дүрт — алты ат егелгән була. Ике кешенең береһе — һабанды тота, икенсеһе — аттарҙы ҡыуалай. Ағас һабан ике өлөштән тора: һабан баш һәм уҡтау.
XX быуат башында бер төрәнле һабан (плуг) ябай һабанды ҡулланыштан ҡыҫырыҡлап сығара. Был һабандар төрлө размерлы, төрлө маркалы була. Ике- өс, хатта дүрт ат егеп ерҙе һөргәндәр.
Киң ҡулланылған 25 −30 тимер тешле ағас тырманы атап булыр ине.Был тырма бик ҙур булған: оҙонлоғо 1, 4, яҫылығы −1, 2 метр.
Игенде ураҡ менән урғандар. Уңдырышһыҙ йылдарҙа һолоны салғы менән сапҡандар.
Хәлле башҡорттарҙа бесән сапҡыс машиналар, ат тырмаһы, урғыс машиналары барлыҡҡа килә.
Диндә һәм мифологияла
Ауыл хужалығы мәҙәниәттәрендә һабан йәки һуҡа культ әһәмиәтенә эйә, сөнки улар календарь йолаларҙа ҡатнаша — мәҫәлән, «беренсе бураҙна». Мифологик сағылыштарҙа һабан йыш ҡына фаллик символикаға эйә була, сөнки Ер — Әсәне «аталандыра». Шуның менән бәйле, ғәҙәттә, ир-егеттәр традицион йәмғиәттә аталандырыу принцибын йөрөтөүсе булараҡ ерҙе һөрәләр һәм сәсәләр, кеше һәм тәбиғәттең тиңләшеүе.
Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы
Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы (14 декабрь 1914 йыл — 24 февраль 2003 йыл) — йырсы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1947).
Биографияһы
Баныу Нурғәле ҡыҙы Вәлиева 1914 йылдың 14 декабрендә Ҡазан губернаһы Шәм-Балыҡсы ауылында тыуған.
П. Чайковский исемендеге Мәскәү консерваторияһында уҡый. 1938 йылда, консерватория тамамлап, Өфөгә эшкә килә.Ошо йылда асылған Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының тәүге солисткаһы була.
Баныу Вәлиева репертуарында башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары, композиторҙар әҫәрҙәре, лирик, патриотик йырҙар, көнбайыш классик музыка әҫәрҙәре бар.
1942 йылда БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы, 1947 йылда БАССР-ҙың халыҡ артисы, 1949 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған, 1955 йылда РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә.
Танылған йырсы 1969 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында һәм Өфө сәнғәт институтында уҡыта.
Баныу Вәлиева 2003 йылдың 24 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Сенюга (Устья ҡушылдығы)
Сенюга (Челуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арғыш
Арғыш (Аргыш) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 112 кеше. Почта индексы — 452317, ОКАТО коды — 80224849002.
Дашаватара ғибәҙәтханаһы
Дашаватара ғибәҙәтханаһы — Гупттар империяһы ваҡытында һалынған һәм һаҡланып ҡалған Вишну Илаһы мандиры. Ғибәҙәтхана Һиндостанда, Уттар-Прадеш штатында, Деогархта, Дшханси ҡалаһынан 113 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ғибәҙәтхана V—VI быуаттар менән даталана, уның атамаһы — Дашаватар Мандир («Вишну Илаһының ун аватары мандиры»). Мандир квадрат формала, яҡтары яҡынса 6-шар метр. Мандир бейеклеге элек 12 метр булған. Дашаватара ғибәҙәтханаһының баш панель рельефтары
Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһы
Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһы (фин. Karjalais-suomalainen sosialistinen neuvostotasavalta) - 1940 йылдың 31 март айынан 1956 йылдың 16 июленә тиклем СССР составында союз республикаһы, 1956 йылдың 16 июлендә Карел-Фин ССР автономиялы республика статусы менән РСФСР составында кире ҡайтарыла Карелия АССР-ына үҙгәртелә.
Тарихы
Совет-фин «ҡышҡы» һуғышын (1939-1940) тамамлаған Мәскәү тыныс шартнәмәһе буйынса СССР Финляндияның сик буйы территориялары өлөшөн ҡушҡандан һуң, 1940 йылдың 31 мартында Мәскәүҙә СССР Юғары Советының (1 саҡырыу СССР Юғары Советы) VI сессияһы була.
КФССР составына Выборг губернаһының ҙур өлөшө (Карел муйынтығы һәм Төньяҡ Ладога буйы территориялары), шулай уҡ Салла-Куусамо (Салла һәм Куусамо йәмғиәттәре өлөшө) индерелгән.
СССР Юғары Советының VI сессияһы ҡарары нигеҙендә, 1940 йылдың 13-15 апрелендә үткән Карелия автономиялы СССР Юғары Советының сираттан тыш сессияһы Карелия АССРЫ Карелия-Фин СССРҘА үҙгәртеп төҙөү, хакимиәттең үрге органдарын тартып алыу тураһында закон ҡабул итә, Карелия-Фин ССР Конституцияһы проектын эшләү өсөн Конституция комиссияһын һайлай.
1940 йылдың йәйендә КФС составына тапшырылған булған фин территорияларында ете яңы район — Выборг, Кеггольм, Коркык, Питкярант, Сортаваль, Суоярв һәм Яскин райондары, шулай уҡ Кистень районы составына индерелгән өс ауыл советы ойошторола.
Карело-Фин ССР ул ваҡытта Ҙың 12-се Союз Республикаһы була, шуға бәйле рәүештә СССР Конституцияһына үҙгәрештәр керетелә.
КФССР баш ҡалаһы булып Петрозаводск ҡалаһы ҡала.
Шунан һуң Мурманск өлкәһе РСФСР ярымэксклавы була.
1956 йылдың 1 ғинуарында СССР ваҡытынан алда Финляндияны тыныс шартнамә нигеҙендә алған Поркал территорияһын кире ҡайтара, Финляндияның нейтралитетын хуплай һәм уның БМО-ға кереүенә комасауламый.
1956 йылдың 16 июлендә КФССР рәсми рәүештә АССР статусында түбәнәйә һәм РСФСР составына кире ҡайтарыла. Шул уҡ ваҡытта уның исеменән «фин» һүҙе алынған (Карелия АССР). Икенсе көндө «Правда» һәм «Известия» газеталарында Карело-Фин СССР Юғары Советының тейешле үтенесе баҫылып сыға.
КФССР Карелия АССР-ына үҙгәртеп урынлаштырыу СССР-ҙың Финляндияның бәйһеҙлеген ҡарата агрессив маҡсаттары булмауын күрһәтергә һәм шул уҡ ваҡытта фин сәйәсәтселәренең Карелияның көнбайыш райондары сиктәрен яңыҙан ҡарау һәм ҡушыу мәсьәләһен өр-яңынан күтәрергә омтылуларға нөктә ҡуйырға тейеш була (Карелия мәсьәләһе). Республика статусын төшөрөүгә уның халҡының милли составында булған үҙгәрештәр (халыҡтың 80% - ы урыҫтар, белорустар һәм украиндар), шулай уҡ дәүләт аппаратын ҡыҫҡартыу (1955 йылда уны тотоуға сығымдар 19,6 млн һум тәшкил иткән) рәсми нигеҙ була.
Билдәле шәхестәре
Шпаликов Геннадий Федорович-совет шағиры, кинорежиссеры, сценарист.
Сидякин Александр Геннадьевич "Берҙәм Рәсәй" Ҙең Үҙәк башҡарма комитеты башлығы
Сығанаҡтар
Төркөм:СССР республикалары Төркөм:Карелия тарихы
Сотэ-Юган
Сотэ-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 137 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эткүл районы
Эткүл районы (Этҡол районы, Еткульский район) — Силәбе өлкәһенең районы. Административ үҙәге — Эткүл ауылы.
Хәсән (Ауырғазы районы)
Хәсән (Хасаново) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше.
Эткүл районы
Майҙан — 2525 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 104,6 мең га.
Хәсән (Ауырғазы районы)
Почта индексы — 453477, ОКАТО коды — 80205861006.
Эткүл районы
Районда Ҡойылға аҡ мәрмәр яҡтылығы бар. Ошо мәрмәр менән Санкт-Петербургтағы Гостиный двор метро станцияһы, Христос Спаситель Храмы һәм башҡа иҫтәлекле йорттар биҙәлгән.
Хәсән (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эткүл районы
Сиктәшлек
Шуның өҫтөнә, район эсендэ (анклав) Яманйылға районы урынлашҡан.
Тарих
Эткүл ҡәлғәһе башҡорт ерендә 1737 йылда нигеҙләнә.
Селеп-Юган
Селеп-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Крестьянская йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саңлы үҙәк (йыр)
Тарихы
ХХ быуаттың 30-сы йылдарында М. А. Буранғолов легендаһы менән шиғри тексын яҙып ала. С.Ә.Галин «Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар» йыйынтығындағы (1 се китап, 1974) яҙмаһында баҫтырыла. Артабан яҙмаларҙы музыка белгестәре М. М. Сәғитов, Л. Ҡ. Сәлмәнова, Н. Д. Шоңҡаров яҙҙырып алалар.
«Саңлы үҙәк» («Саңды үҙәк») — лирик-психологик характерҙағы йыр.
Йыр (Башҡортостандың Әбйәлил районы Иҫке Балапан менән Яңы Балапан ауылдары араһында ятҡан Ҡобағош батыр һәм уның ҡатыны йәйләүендә, Саңды үҙәк төбәгендә булған ваҡиғаға бәйле. Ҡобағош йәйләүҙә булмаған көндәрҙең береһендә ҡаҙаҡ батыры уның ҡатынын урлап алып китә. Ҡобағош батыр уларҙың эҙҙәренән барып, ҡатынының ҡаҙаҡ менән бер түшәктә йоҡлап ятҡанын күрә. Ҡобағыш ярһыу ҡатыш, асырғаланып, һөжүм итә һәм ҡаҙаҡты үлтерә.
Ишмөхәмәт сәсән Ҡобағош батыр үтенесе буйынса ошо драматик ваҡиғалар тураһында йыр сығара.
Йырҙың эстәлегендә Ҡобағоштоң кисерештәре үҙәк тәбиғәтен һүрәтләү менән оҫта үрелеп бара.
Фраза башында юғары нигеҙ тондың ике тапҡыр ҡабатланыуы, уртаса орнаментикаға эйә, полиметрик булыуы йырҙың көйөн үҙенсәлекле итә.
Йырҙың тексы
Башҡарыусылар араһында — С.Ә.Абдуллин, К. К. Ҡорманаев һәм башҡалар. «Саңлы үҙәк» йырын Рәүеф Мортазин тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.
Әҙәбиәт
Башкирские народные протяжные песни /сост. Л. К. Сальманова. Уфа, 2007.
Һылтанмалар
«САНЛЫ УЗЯК», песня
[https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-4/view/playlist/id/760 Единый портал культуры народов РБ. Саңды үҙәк]
Озериха (Юза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тайсэр-Яха
Тайсэр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пюгген
Пюгген (Püggen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 47 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Дөгө (үҫемлек)
Дөгө (Orýza) — бөртөклөләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр төркөмөндәге ярма культураһы.
Тарихы
Бер йыллыҡ сәсеү дөгөһө (Oryza sativa) — ауыл хужалығы культураһы булараҡ тропик һәм субтропик климат бүлкәтендә үҫтерелә. Был боронғо ауыл хужалығы культураларының береһе. Бынан 9 мең йыл самаһы элек өйгә эйәләштерелгән.
Африкала асыҡ дөгө (Oryza glaberrima) үҫтерәләр. Урындағы халыҡ аҙыҡ өсөн ҡырағай дөгө (Oryza punctata) ҡуллана.
Ҡулланыу
Дөгө орлоғонан дөгө ярмаһы, крахмал эшләйҙәр, дөгө бәбәгенән май алалар. Ҡытайҙа дөгө шарабы таралған. Японияла милли спиртлы эсемлек сакэ һәм сәй церемонияһы өсөн шәрбәтле тәмләткестәр етештерәләр. Дөгө һаламынан ҡағыҙ, картон, үрелгән әйберҙәр етештерәләр. Дөгө көрпәһе малсылыҡта мал аҙығы итеп файҙаланыла. Кореяла дөгө ҡалдыҡтарынан сикхе һәм суннюн тигән милли эсемлектәр әҙерләйҙәр.
Тағы ла попкорнға оҡшаған еңел дөгө эшләйҙәр.
Сереж (Мяткурга ҡушылдығы)
Серёж (Сераж) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мяткурга йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карюков Фәһим Сайран улы
Карюков Фәһим Сайран улы (4 ғинуар 1948 йыл — 18 май 2015 йыл) — спортсы, хоккейсы, шайбалы хоккей буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1976), СССР һәм Рәсәй тренеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры.
Биографияһы
Фәһим Сайран улы Карюков 1948 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Яңы Кәлсер ауылында тыуған.
Стәрлетамаҡтың «Авангард» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры С. Коршунов).
1969-1973 һәм 1975-1980 йылдарҙа Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы командаһы өсөн уйнай, «Салауат Юлаев» хоккей командаһы өсөн 138 шайба индерә. «Шахтер кубогы» халыҡ-ара турнир чемпионы (Польша, 1972), СССР беренселегенең беренсе лигаһы еңеүсеһе (1977/1978). Шулай уҡ Куйбышевтың СКА клубы өсөн сығыш яһай (1973—1975).
1978 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай. 1980 йылда — «Салауат Юлаев» олимпия резервындағы махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта СССР (1986) һәм Рәсәй (1998) юниорҙар йыйылма командаһы тренеры. Уның етәкселегендә «Салауат Юлаев» олимпия резервындағы махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең үҫмерҙәр командаһы Рәсәй беренселегенең көмөш (1998-99) һәм бронза (1996 — 97) призеры, халыҡ-ара «Балтика көҙө» (Рига, 1998) турниры еңеүсеһе. Тәрбиәләнеүселәре араһында ике тапҡыр донъя чемпионы Денис Денисов, шулай уҡ СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең туғыҙ спорт мастеры.
Лексингтон (Массачусетс)
Ҡаланың девизы — Америка өсөн ниндәй матур иртә!
Географияһы
Лексингтон ҡалаһы Массачусетс штатының көнсығыш өлөшөндә, Массачусетс баш ҡалаһынан һәм океандан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала майҙаны 42,8 км² тәшкил итә, шуның 0,3 км² — асыҡ һыу биләмәһе. Ҡала аша ҙур  автомобиль юлы үтә
Тарих
1642 йылдар тирәһендә Лексингтонға Кембридж ҡалаһының ауыл хужалығы өлөшө булараҡ нигеҙ һалына. 1691йылда ул мәхәллә булып тора, уға Кембридж-Фармс исеме бирелә. Кембридж- Фармста сиркәү барлыҡҡа килә, ә 1713 йылда уға ҡала статусы бирелә. Ҡала тиҙҙән үҙенең хәҙерге исемен ала. Ҡала исемдәренең килеп сығышы тураһында ике версия бар: уның ьеренсеһе буйынса, ҡала барон Лексинтон хөрмәтенә аталған, икенсеһе буйынса, инглиз
Лексингтонда 1775 йылдың 19 апрелендә Америка бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштың тәүге атышы яңғырай, һәр йыл һайын апрелдең өсөнсө дүшәмбеһендә ҡалала Патриоттар көнө(
Лексингтон барлыҡҡа килгән сағынан уҡ Бостонды продукция менән тәьмин итеү өсөн хеҙмәт итә. 1846 йылда ул баш ҡала менән тимер юлы менән бәйләнә, юлдың был тармағы күптәндән бирле эшләмәй, уның буйынса 16 км оҙонлоғондағы  велосипед юлы һалынған.
Рогов Виктор Яковлевич
Рогов Виктор Яковлевич (7 ноябрь 1909 йыл, Екатеринбург, Екатеринослав губернаһы, Рәсәй империяһы (хәҙер Днепр, Украина — ?) — совет ғалимы, физика-математика фәндәре кандидаты, доцент, Воронеж дәүләт университеты (1945—1946) һәм Иркутск дәүләт университеты ректоры (1956—1962).
Биографияһы
1909 йылдың 7 ноябрендә Екатеринославта тыуған. 1933 йылда — Ярославль педагогия институтының физика-математика факультетын, 1936 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтында аспирантура тамамлаған. Шул уҡ йылда Благовещен агропедагогия институтының физика кафедраһы мөдире һәм физика факультеты деканы була. 1939 йылдан Воронеж педагогия институтының физика кафедра мөдире.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда — рота командиры. 1943—1945 йылдарҙа — Воронеж педагогия институтының директор урынбаҫары (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1941 йылда дөйөм физика кафедраһын етәкләй, Воронеж ҡалаһында оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә ҡатнаша, ә 1942 йылдың июлендә институт менән бергә Киров өлкәһенең Уржум ҡалаһына эвакуациялана, унда кафедра менән етәкселек итеүҙән тыш, институт директоры урынбаҫары була. 1944 йылда ҡайтанан институт менән бергә Воронежға килә ). 1945—1946 йылдарҙа — Воронеж дәүләт университеты ректоры. Һуңынан шунда уҡ ғилми эштәр буйынса проректор була, 1946—1952 йылдарҙа — теоретик механика һәм физика кафедраһы мөдире.
1952 йылдан 1954 йылға тиклем Корея Халыҡ Демократик Республикаһында кәңәшсе булараҡ командировкала була. Кореяла эшләгәне өсөн Кореяның 2-се дәрәжә «Дәүләт байрағы» ордены менән бүләкләнгән. Кире ҡайтҡас, йәнә Воронеж дәүләт университетының теоретик физика кафедраһын етәкләй.
1956 йылдың ғинуарынан 1962 йылдың февраленә тиклем Иркутск дәүләт университеты ректоры вазифаһына тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта физика-математика факультетында (ядро физикаһы курсы) уҡыта, квант электродинамикаһы буйынса семинар алып бара.
1962 йылда Иркутскиҙан Воронежға китә, унда 1962—1967 йылдарҙа Воронеж дәүләт технология институтының физика кафедраһын етәкләй.
Башлыса квант физикаһы өлкәһендәге 30-ҙан ашыу хеҙмәт авторы; авторлыҡ танытмалары бар.
Сабирйәнов Зөфәр
Зөфәр Сабирйәнов (1.10.1935—24.12.2014) — журналист, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Зөфәр Сабирйән улы Сабирйәнов 1935 йылдың 1 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Балтас районы, Иҫке Балтас ауылында тыуған. Ата- әсәһе белемле кеше булғандар. Әсәһе Тәлиға Вәлиулла ҡыҙы Октябрь революцияһына хәтле үк уҡытыусы булған. Революциянан һуң «активистка» булған, ауылдарҙы коллективлаштырыуҙа ҡатнашҡан. Атаһы Сабирйән Йосоп улы өс һуғышта ҡатнашҡан. Беренсе донъя һуғышында ҡаһарманлығы өсөн Георгий тәреһе менән бүләкләнгән. Ватандаштар һуғышы ваҡытында Колчак ғәскәренә ҡаршы көрәшкән. Бөйөк Ватан һуғышында Мәскәүҙән Берлинғаса барып еткән. Өлкән ағаһы Мөбәрәк Кенигсбергты штурмлаған ваҡытта 1945 йылдың мартында батырҙарса вафат була.
Тормош юлы
Бында ул 1973 йылдан алып 1998 йылғаса эшләй. Ошо осорҙа ул үҙенең пофессиональ һәм кешелек сифаттарын аса. Ябай хәбәрсенән мөхәррир урынбаҫарынаса вазифалар биләй. Гәзиттең баш мөхәррире булып ун алты йыл эшләй, ошо ваҡыт эсендә үҙенең эшенең нескәлектәренә тиклем өйрәнә. Уға билдәле журналистар Рәмәл Дашкин, Муса Мөлөеов, Рәсих Ханнановтар менән хемәт юлы үтә, уларҙан кү нәмәгә өйрәнә. Уның тураһында хеҙмәттәштәре: — Төпло энциклопедист, күп уҡыны, бар республиканы һәм уның бик күп кешеләрен белә ине, — тип иҫкә ала.
Хаҡлы ялға сыҡҡас Өфөлә йәшәй, редакцияға йыш килеп йөрөй, һәм шиғырҙар ижад итә. Шиғырҙары Республиканың «Башҡортостан», «Ҡыҙыл таң» гәзиттәрендә баҫыла һәм ыңғай баһа ала. 2014 йылдың 24 декабрендә вафат була һәм Өфөлә ерләнә.
Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы
Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы (2 сентябрь 1971 йыл) — маммолог, терапевт. Медицина фәндәре кандидаты, Небраска штатының һәм Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы.
Биографияһы
Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы 1971 йылдың 2 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1988 йылда 115-се урта мәктәптең физика-математика класын миҙал менән тамамлай. Шул уҡ йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. Уҡыу йылдарында студенттарҙың «Онкология» фәнни түңәрәгендә әүҙем рәүештә тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнә, студенттарҙың фәнни йәмғиәте Советы ағзаһы булып тора. 1989 йылдан тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре тураһында студенттар һәм йәш ғалимдарҙың Бөтә Союз фәнни конференцияларында докладтар менән сығыш яһай. Институтта уҡыуын туҡтатмайынса, 1990 йылдан Республика онкология диспансерында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, тәүҙә санитарка, ә аҙаҡ химиотерапия бүлегендә медсестра булып эшләй.
1994 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлай һәм 21-се ҡала клиник дауаханаһы базаһында «хирургия» һөнәре буйынса йыллыҡ интернатура үтә. Онкология буйынса махсуслашыу үткәндән һуң 33-сө поликлиниканың 1-се ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында маммолог булып эшләй башлай. 1995 йылдан бер үк ваҡытта, профессор Ш. Х. Ганцев саҡырыуы буйынса, Башҡорт дәүләт медицина университетының онкология кафедраһында фән буйынса лаборант булып эшләй башлай. 1999 йылда медицина фәндәре докторы, профессор Ганцев Шамил Хәнәфи улы етәкселеге аҫтында «Оптимизация ранней диагностики рака молочной железы на амбулаторно-поликлиническом этапе» темаһына диссертация әҙерләй һәм уңышлы яҡлай. Өфө ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы янындағы беренсе маммология кабинеты эшен анализлау диссертация материалы булып хеҙмәт итә. Шул ваҡытта онкологияла профилактик йүнәлешкә ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә.
2000 йылда профессор А. М. Ханов «Онкология ауырыуҙарын иҫкәртеү клиникаһында» маммология кабинетын ойошторорға саҡыра, ул ваҡытта уның проекты саҡ эшләнә башлаған була. 2001 йылда Хәкимова Р. Х. шәхси медицина клиникаһында эш башлай һәм тәүҙә уны дауалау-консультатия эше буйынса директор урынбаҫары, ә аҙаҡ баш табибы вазифаһында етәкләй, шул уҡ ваҡытта табип маммолог практик эшен дауам итә. Һөт биҙҙәре ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалауҙың бөтә заманса ысулдарын үҙләштергән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— «Ученые России» Интернет-энциклопедияһы ҡатнашсыһы
— Небраска штатының һәм Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы
13 октябрь
13 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 286-сы көнө (кәбисә йылында 287-се). Йыл аҙағына тиклем 79 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы
Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы (1 май 1950 йыл) — башҡорт теле белгесе, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2003), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).
Биографияһы
Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы Усманова 1950 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ишмөхәмәт (Ҡарамалы) ауылында тыуған.
1972 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эш башлай. 1990 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1991 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 2002 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2008 йылдан — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, башҡорт теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы профессоры. Башҡорт филологияһы факультетында — «Тыуған яҡты өйрәнәбеҙ» һәм «Ауылымдың һөйләше» исемле проекттары тормошҡа уңышлы ашырыла. Уларға ярашлы республика мәктәптәренең һәләтле уҡыусылары араһында конкурс үткәрелә.
Фәнни тикшеренеүҙәре диалектологияға, функциональ грамматикаға, башҡорт теле ономастикаһына, топонимикаға, башҡорт телен урыҫ телле һәм милли мәктәптәрҙә уҡытыу методикаһына бағышланған. Яҡынса 360 фәнни һәм уҡытыу — методик эштәр, шулай уҡ мәктәп һүҙлектәре һәм электрон дәреслектәре авторы.
Зод алтын ятҡылығы
Тарихы
Был ятҡылыҡ 1951 йылда асыла һәм 1976 йылда файҙаланыла башлай. 1993 йылда, Карабах һуғышы барышында, Әзербайжандың Кельбаджар районы (шул иҫәптән Әзербайжан ятҡылығының бер өлөшө) Әрмәнстан контроле аҫтына күсә һәм 2020 йылдың ноябренә тиклем тулыһынса уларҙың ҡул аҫтында ҡала. 2007 йылда Әрмәнстан яҡылыҡты тулыһынса эшкәртеү хоҡуғын «GeoProMining» компанияһына тапшыра. 2009 йылда 320,5 мең тонна алтын мәғдәне сығарыла, 2010 йылда — 490 мең тонна, 2011 йылда — 880 мең тонна. Ятҡылыҡта 350—400 эшсе эшләй, уларҙың эш хаҡы 100 мең драма, хатта унан да күберәк тәшкил итә. Тимер юлы буйлап килтерелгән мәғдән Арарат алтын йыуҙырыу фабрикаһында эшкәртелә. Таулы Ҡарабах низағы һәм алтын ятҡылығы
2020 йылдың 27 сентябрендә Таулы Ҡарабахтағы ҡораллы низағ башланыу менән «GeoProMining» компанияһы ваҡытлыса ятҡылыҡтарғы эштәрен туҡтата. Низағ йоғаҡтары буйынса Әзербайжан президенты, Әрмәнстан премьер-министры һәм Рәсәй президенты ҡул ҡуйған ғаризаға ярашлы рәүештә 2020 йылдың 25 ноябрендә Әзербайжандың ҡораллы көстәре подразделениелары әрмән ғәскәрҙәре ҡалдырып киткән Кельбаджар районына инә. Ғәскәр хәрәкәт иткән йүнәлештәрҙә инженерлыҡ эштәре үткәрелә, миналарҙан таҙартыу һәм тау юлдарын таҙартыу буйынса ауыр эштәр башҡарыла.
Тыныс килешеү
Әзербайжан менән сиктәш йәшәгән әрмән общинаһы башлығы Гегамасар Акоп Аветян әйтеүенсә, икенсе көнөнә Әзербайжан хәрбиҙәре рудник территорияһына инә. Аветян һүҙе буйынса, әзербайжандар һөжүм итмәйенсә, бер ниндәй атыуһыҙ килеп инә һәм әрмәндәрҙең ятҡылыҡ территорияһын ташлап китеүҙәрен талап итә, һөйләшеүҙәр башлана. Рудник хеҙмәткәрҙәре ятҡылыҡ биләмәһен ташлап китә башлай, Аветян әйтеүенсә, бер ниндәй ҙә янау, ҡурҡытыу булмай. Кисен Кельбаджар районының бер өлөшө булған Зод ятҡылығы участкаһында Әрмәнстан, Әзербайжан һәм Рәсәй вәкилдәре ҡатнашлығында, GPS махсус сараһын ҡулланып, делимитацион эштәр (һөйләшеүҙәр юлы менән сиктәш дәүләттәрҙең сиктәрен билдәләү) башлана. Әзербайжан хәрбиҙәре рудник территорияһының үҙҙәренә ҡараған өлөшөндә өс пост ҡуя. 27 ноябрҙә Әзербайжан хәрбиҙәренең рудникта эшләгән"GeoProMining" компанияһы вәкилдәре менән оҙаҡ һөйләшеүҙәренән һуң компания хеҙмәткәрҙәре рудниктың Кельбаджар районында һаҡланған территорияһын ташлап китә. Сиктәрҙе делимитациялау буйынса эштәрҙең дауам итеү рудникта руда сығарыуҙың тулыһынса туҡтатылыу ихтималлығы килеп тыуа. Был осраҡта Көньяҡ КАвказ тимер юлынан йөк ташыу күләме 55 процентҡа кәмеүе мөмкин, тимәк, тимер юлсыларҙы күпләп эштән ҡыҫҡартырға тура киләсәк. 2 декабрҙә Әзербайжандың Оборона министрлығы, рудниктың Әзербайжанға ҡараған участкаһынан видеорепортаж төшөрөп, халыҡ иғтибарына сығарҙы.
Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны
Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны (Кипчак-Джитировский кантон) — Башҡортостан АССР-ы кантоны.
Административ үҙәге — Ермолаевка ауылы.
Тарихы
1919 йылдың июлендә АСБР составында Ете ырыу кантоны һәм Ҡыпсаҡ кантоны улустарынан ойошторола.
3 күн заводы, поташ заводы, 2 һабын ҡайнатыу заводы эшләгән. 1921 йылда 19 китапхана иҫәпләнгән.
1922 йылдың 5 октябрендә кантон бөтөрөлә, территорияһы (16 улус) Йылайыр кантоны составына инә.
Халҡы
Халҡы 1920 йылда — 112371 кеше. thumb|Башҡортостан кантондары, 1920
Генрих Гейне
Генрих Гейне, Христиа́н Иога́нн Ге́нрих Ге́йне (Christian Johann Heinrich Heine, әйтелеше Кри́стиан Ёхан Ха́йнрихь Ха́йнэ; 13 декабрь 1797 йыл — 17 февраль 1856 йыл) — немец шағиры, публицист һәм тәнҡитсе.
Гейне бер үк ваҡытта «романтик дәүер»ҙең һуңғы шағиры һәм уның башлығы булып һанала. Һөйләү телен лирикала әүҙем ҡулланып, ул фельетон һәм юл яҙмаларын әҙәбилек формаһына тиклем күтәрә һәм нимес теленә бығаса таныш булмаған күркәм (элегантлы) еңеллек индерә. Әҙиптең әҫәрҙәренә Франц Шуберт, Роберт Шуман, Рихард Вагнер, Иоганн Брамс, Пётр Ильич Чайковский кеүек билдәле һәм башҡа күп композиторҙар йырҙар яҙған.
Никуличевтар йорто
Никуличевтар йорто — Вологда өлкәһе Усть Кубинский районының Устье урамында XX быуат башында төҙөлгән ике ҡатлы торлаҡ йорт. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта йортто йәш архитектор Иван Магарев тейешле тәрбиә күрһәтеү бурысы менән шәхси милкенә һатып ала.
Тарихы
Ике ҡатлы айырым йорт архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә һәм XX быуат башында эклектика элементтары менән боронғо Русь стилендә төҙөлә. Бейек тәҙрәләре, башнялары һәм шпилдәре менән йорт шулай уҡ буй етмәҫлек булып күренә.
100 йылдан ашыу унда сауҙагәр Иван Никуличевтың сауҙа йорто урынлаша, Никуличев ағас киҫеү, быяла, синкаль-химия, кирбес заводтарына хужа була, буксир һәм тауар-пассажир пароходтарына эйә була. Капиталының күләме, активтарының һаны һәм сауҙа әйләнеше буйынса Никуличевтарҙың Устьела, хатта Вологдала тиңе булмай.
Архитектураһы
Йорта бола, шулай уҡ совет власы осоронда ҡуйылған ваҡытлы бүлкәләргә ҡарамаҫтан, бина тулыһынса үткәндәрҙең тарихы менән тулы. Беренсе ҡатта таш арка түшәмдәр төҙөлгән һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған,  икенсе ҡатта бордюр һылау биҙәктәре һәм люстралар өсөн матур розеткалар менән түбәлектәр һаҡланған.
Ҡоролмала ҙур үтеп йөрөү бүлмәләре бар, улар күрше бәләкәй бүләмәләр менән йәнәш. Ҡайһы бер тәҙрәләре беҙҙең көндәргә тиклем сүкеп яһалған биктәре менән килеп еткән, ишектәре үҙенсәлекле орнаменттан ғибәрәт. Йорт тәҙрәләренән Устье ауылының үҙәк өлөшөнә, Николай Мириликийский ҡорамына матур күренеш асыла. Сауҙагәр йортоноң өҫкө ҡатына күп баҫҡыслы күтәрмә алып бара. Бында ул иҫкергән, әммә тергеҙеүгә бара. Йорт бүлмәләре ҙур камин-мейестәр менән йылытыла, улар юғары оҫталыҡ менән сығарылған һәм бөгөнгө көнгә тиклем емерелмәгән, хатта плитаһы тигеҙ һәм ныҡ тора.
Хәҙерге торошо
1917 йылғы революциянан һуң Никуличевтарҙың сауҙа йорто   йәшәүҙән туҡтай, ә йорттоң  бүлмәләрен тапшыралар һәм  китапхана урынлаштыралар. Һуңыраҡ был бина ауыл хужалығы предприятиеһына күсә, ул ваҡыт үтеү менән бер нисә тапҡыр исемен үҙгәртә: Ленин исемендәге совхоз, «Русь», «Вологда картуфы».
2020 йылда Никуличевтар йортон бинаға яңы тормош биреү теләге менән Вологданың йәш архитекторы Иван Магарев һатып ала, ул йорттоң бүлмәләрендә кафе һәм күргәҙмә залдары менән туристик -ҙәк асырға ниәтләнә. Тәүге айҙарҙа хужа йортто тәртипкә килтереү менән мәшғүл була. Тик сарҙағынан ғына бер тоннанан артыҡ ҡош тиҙәге сығарыла.
Зыбелин Семён Герасимович
Семён Герасимович Зыбелин ( —, ) — Рәсәй медигы, Мәскәү университетында медицина буйынса беренсе рус профессорҙарының  береһе.
Биографияһы
Зыбелин Семён Герасимович башланғыс белемде Славян-грек-латин академияһында ала. Мәскәү дәүләт университетына 1755 йылда асылған ваҡытында уҡ инә, философия, филология һәм юридик фәндәрҙе өйрәнә. Университетта уҡып, шул уҡ ваҡытта университет гимназияһында латин теленән уҡыта. Университетта профессор Поповскийҙа латин һәм рус теле  буйынса, профессор Барсовта геометрия һәм арифметика буйынса, логика, философия һәм метафизика буйынса профессор  Фромманда һәм тәбиғи, дөйөм халыҡ, рим хоҡуғы, дөйөм тарих буйынса  профессор  Дильтейҙа лекциялар тыңлай.
1758 йылда сит илгә медицинаны өйрәнеү өсөн ебәрелә. Башта Кёнигсбергта;  1763 йылдан  Лейденда уҡый, унда 1764 йылда «De saponibus medicis nativis ex triplici regno naturae petitis»  темаһына диссертация яҡлай  һәм медицина докторы дәрәжәһен ала.