cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вәлинуров Ринат Ғаян улы
Биографияһы
Башҡортостан Республикаһы психиатрҙары ассоциацияһы президенты (1996 йылдан). Башҡортостан Республикаһының 4‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ижади эшмәкәрлеге
Вәлинуров Ринат Ғаян улының фәнни тикшеренеүҙәре ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә һәм һәләкәттәрҙә зыян күргәндәргә, шулай уҡ ауыр енәйәттәр ҡылған психик ауырыуҙарға медицина‑психологик һәм психиатрик ярҙам ойоштороу проблемаларына арналған. Ринат Ғаян улы ҡатнашлығында 1‑се Психиатрия дауаханаһында локаль һуғыштарҙа алған йәрәхәттәрҙән һуң стрестан ҡаҡшағандарҙы реабилитациялау өсөн тергеҙеү бүлеге асылған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Камышка (Том ҡушылдығы)
Камышка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк (Кижиров ҡушылдығы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Печ (ҡала, Венгрия)
Печ (Pécs ) — ҡала, көньяҡ-көнбайыш Венгрияла, Мечки тауҙарының көньяҡ итәгендә урынлашҡан. Баранья медьеһының административ үҙәге. Халыҡ — 146 581 кеше (2014), Печ —Венгрияның ҙурлығы буйынса бишенсе урында торған ҡалаһы. Печтың башланғыс христиан некрополе ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Эссен һәм Истанбул менән бергә Печ Европаның 2010 йылғы мәҙәни баш ҡалаһы итеп һайланған.
Транспорт һәм географияһы
Печ ҡалаһы Будапештан көньяҡ-көнбайышҡа табан 200 саҡрымда, Хорватия сигенән 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Печ ҡалаһы Будапешт менән E73 автотрассаһы һәм тимер юл арҡаһында. Будапештан юл ваҡыты — 3 сәғәт. Ҙур поездар Печтан шулай уҡ Венгрия ҡалаларына, Вена, Осиек һәм Сараевоға йөрөй.
Ҡалала киң автобус маршруттары селтәре бар. С 1913-1960 йылдарҙа трамвай маршрут эшләй, ләкин 1960 йылда трамвай бөтөрөлә.
Ҡала янында Печ-Погань аэропорты урынлашҡан. Аэропорт 2006 йылда асыла һәм Венгрияның бишенсе халыҡ-ара аэропорты була.
Тарих
Ҡала 2 мең йыл элек барлыҡҡа килгән, быны археологик ҡаҙыныуҙар иҫбатлай: беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта Печ Римдең панония провинцияһы составында тора һәм Сопине (Сопиан) тип атала. IV быуатта бында көслө христиан общинаһы барлыҡҡа килә. Ундағы христиан ҡәберлеге һаҡланған һәм ул ЮНЕСКО-ның мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән.
Был район варварҙар, һундар һәм аварҙар ҡулында була. Авар ҡағанатының хакимлығы юҡҡа сығарылғас, һуңынан Печ Изге рим империяһы ҡ аҫтында тора. 871 йылда ҡала тәүге тапҡыр телгә алынған документ- Зальцбург диоцезында Квинке-Эклезий (Quinque Ecclesia) йәки биш сиркәү, немец — Фюнфкирхен (Fünfkirchen) исеме аҫтындағы документы.. Хәҙерге замандағы венгр исеме — славян теленән үҙләштереү, моравия pĕt — Биш (сиркәү).
1000 йылдан алып — Венгрияның бер өлкәһе үҙәге. XI быуатта ҡалала кафедраль собор төҙөлә, XII быуатта ҡалала скульптура мәктәптәре үҫеш кисерә. 1367 йылда Печта беренсе университет асыла һәм ул йөҙ йылдан кәмерәк ваҡыт йәшәй.
1526 йылда венгрҙар Мохачтағы алышта еңелә, шунан һуң уны төрөк ғәскәрҙәре баҫып ала һәм ҡаланы талай, ә 1543 йылда ул тулыһынса Ғосман империяһы хакимлығы аҫтына күсә. Венгрияның башҡа ҡалаларындағы кеүек үк бындағы христиан сиркәүе мәсеткә әйләндерелә һәм төрөк архитектураһы биналары күпләп төҙөлә.
Төрөктәрҙән Печ 1686 йылдың октябрендә азат ителә һәм ул Габсбургтар империяһының бер өлөшө булып китә. Ҡалала төрөктәрҙең венгрия халҡы менән идара итеүе ныҡ кәмей, шуға күрә ҡала власы бында немец һәм көньяҡ-славян халыҡтарының күсеп килеүен хуплай. XVIII быуатта славяндар ҡала халҡының яртыһын тиерлек тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта венгрҙар бары тик сиреген; тағы бер сиреген немецтар тәшкил итә.
1704 -1777 йылдарҙа Габсбургтарҙың венгр ихтилалында еңелеүе арҡаһында урындағы епископтар тарафынан идара ителә, королдең ирекле ҡалаһы статусына эйә була.
1848-1849 йылдарҙағы венгрия революцияһы арҡаһында ҡала ҡыҫҡа ғына ваҡыт хорват армияһы оккупацияһында була. 1867 йылда ҡала тимер юлы төҙөлә, 1882 йылда ул Будапешты Печ менән тоташтыра.
Беренсе донъя һуғышы аҙағында Печты серб ғәскәре баҫып ала һәм 1921 йылдың  авгусына тиклем ҡаланың Венгрияла ҡаласағы билдәле булмай тора. 1921 йылда ул Венгрия составында ҡала һәм бында Пожониҙан (Братислава) университет күсерелә.ингән.
Икенсе донъя һуғышында Печ, Венгрияның башҡа ҡалаларына ҡарағанда, әҙ зыянлана, әммә ҡайһы бер тарихи биналарға бомба зыян килтерә.
Социалистик осорҙа ҡалала индустриализация башлана, ҡала бик тиҙ үҫә, ундағы халыҡ — 80 мең кешегә барып етә. Социализм емерелгәндән һуң, Печ ныҡ иҡтисади көрсөк кисерә. Бынан тыш, күрше Югославила барған һуғыш арҡаһында ҡалаға килеүсе туристар һаны кәмей.
XXI быуат башында көрсөк еңелә.
Иҡтисад
Печ — мөһим транспорт, сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәк. Уның тирәһендә күмер, уран мәғдәндәре сығарыла һәм ТЭС төҙөлә.. Ҡала машиналар төҙөү (электротехника шул иҫәптә), төрлө-төрлө аҙыҡ-түлек сәнәғәте (һыра ҡайнатыу, консерва фабрикаһы, шампан шараптары етештереү һәм башҡалар); ағас эшкәртеү сәнәғәте, күн-аяҡ кейеме һәм тәмәке фабрикаһы, кокс химия заводы үҙәгенә әйләнә.Айырыуса билдәле Печ керамика (фарфор-фаянс изделиелар фабрикаһы, элекке Жольная) заводы.
Спорт
Ҡалала Печ футбол клубы нигеҙләнгән, ул ил чемпионатында ике тапҡыр призер була, ә 1990 йылда Милли куботы яулай. Шулай уҡ ҡалала гандбол командаһы бар.
Мәҙәниәт һәм белем алыу
Венгрияла беренсе булып Печ университетына нигеҙ һалына (1367 йыл). Медицина институты уның мөһим өлөштәренең береһе булып тора.
Печ милли театры 1960 йылда асыла, труппа И. Экка етәкселеге аҫтында эшләй, ул заман композиторҙары әҫәрҙәре буйынса балеттар ҡуя. Милли фильм фестивале үткәрелә.
Ҡала музейҙары:
Моряков Юрий Петрович
Моряков Юрий Петрович (27 февраль 1937 йыл — 5 март 1997 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Баймаҡ районы Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумы агрономы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған агрономы (1980). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сәғит Мифтахов премияһы лауреаты (1982).
Биографияһы
Юрий Петрович Моряков Өфө ҡалаһында 1937 йылдың 27 февралендә ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы һуғыштан ҡайтмай. 1960 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң Баймаҡ районындағы «Победа» (һуңынан — «Рассвет») колхозында агроном булып эш башлай (1960—1962). Артабан Моряков Ю. П. «Һәүәнәк» (1962—1964) һәм «Баймаҡ» (1968—1973) совхоздарында, Баймаҡ тәжрибә-етештереү хужалығында (1964—1968) агроном булып эшләй. Әммә ғүмеренең байтаҡ өлөшөн 1973 йылдан алып ошо данлыҡлы совхозға арнай (25 йыл), агрономия хеҙмәтен етәкләй, уның етәкселеге аҫтында совхоз бөтә илгә билдәле уңыштарға ирешә.
Юрий Петрович халыҡ академигы Т. С. Мальцевтың иң сағыу уҡыусыларының береһе була, күп тапҡыр уның менән осраша, уның методы буйынса Урал аръяғында тупраҡ һаҡлай торған игенселек алымдары, шулай уҡ бригада подряды, аренда подряды, тулы хозрасчет һәм үҙ-үҙеңде финанслау кеүек хеҙмәт ойоштороу буйынса алдынғы ысулдар индерелә. Уның тәжрибәһен Урал аръяғының башҡа райондаында ла ҡуллана башлай. Тәрән белемгә эйә булыуы, ергә хәстәрлекле ҡарашы, фән менән дуҫ булыуы уны юғары игенселек уңыштарына алып килә. Фәнни баҫмаларҙа һәм киң матбуғат биттәрендә әленән-әле сығып торған мәҡәләләре һәр ваҡыттағыса ауыл хужалығы белгестәре, ябай игенселәр араһында ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Моряков Юрий Петрович ҡоролоҡло райондарҙа игенселек буйынса 30 фәнни-популяр мәҡәләләр авторы.
Ул ауыл хужалығы өлкәһендә бик күп иҫ киткес етәкселәр һәм белгестәр үҫтерҙе, ер-әсәгә, игенсе һөнәренә һөйөү тәрбиәләне. Үҙенең фиҙакәр хеҙмәте, яуаплылығы, ойоштороу һәләте һәм коллективта тәрбиәүи эштәр алып барыуы менән Юрий Петрович Моряков районда ғына түгел, бөтә республикала абруй ҡаҙанды. Уның өсөн Баймаҡ районындағы «Йылайыр» совхоз-техникумы, Урал аръяғы ерҙәре эш урыны ғына булманы, ул ошо ҡырыҫ яҡты, ошо эште бөтә йөрәге, булмышы менән яратты.
Күренекле агрономдың 60 йәше тулыу айҡанлы Баймаҡ район «Октябрьское знамя» гәзитендә (27 феврал 1997, 22-се һан) һәм «Известия Башкортостана» гәзитендә («Патриот земли зилаирской. Осознанный выбор: хлебороб (К 60-летию знатного агронома района и республики Ю. П. Морякова» мәҡәләһе) Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты Рәшит Үтәевтың мәҡәләһе сыға. Мәҡәләлә Моряков үҙгәртеп ҡороу осоронда килеп тыуған мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәклеген билдәләй, булған уңыштарҙы юғалтыу сәбәптәрен эҙләй:
"«Сифатлы сәсеү материалы проблемаһы килеп тыуа. Йыш ҡына орлоҡто беҙ буш хаҡҡа ғына элеваторға бирәбеҙ, уға алмашҡа ул тиклем сифатлы булғанды алмайбыҙ. Быға тиклем юҡ-юҡ та Ҡаҙағстан ҡотҡарып торҙо. Ә хәҙер ул башҡа дәүләт булып китте. Кем ярҙам итер һуң? Көрсөктән сығыу юлдары дәүләт орлоҡ страховой фондтар булдырыуҙа. Район масштабында ғына түгел, ә бөтә Башҡортостан, хатта Рәсәй буйынса. Революцияға тиклемге Рәсәйҙә крәҫтиәндәр был мәсьәләгә айырым иғтибар иткән. Урта хәллеләрҙең ғәҙәттә бындай осраҡтарға — ике йыллыҡ, унан да байыраҡтарҙың — өс йыллыҡ резервы булған»."
Моряков баҫыусылыҡҡа етәкселәрҙең иғтибарын аҙ бүлеүен билдәләп үтә, матди ресурстарҙы бүлгәндә төп өлөш малсылыҡҡа, шунан төҙөлөшкә индерелә, ҡалғаны ғына (әгәр ҡалһа) — баҫыусылыҡҡа, ти. Иген урыу ваҡытында иғттибар көсәйә, әммә уңыш булһын өсөн йыл әйләнеһенә иғтибарҙы кәметергә ярамай, тип һанай тәжрибәле агроном һәм үҙ борсолоуҙарын йәшермәй: бөтә бәләне илдең тарҡалыуы менән генә бәйләргә ярамай, 1992 йылдан техника яңыртылмай, баҫыуҙар ашланмай тиерлек, хеҙмәт ойоштороу эше бик насар, иң яҡшы игенселәр совзоздан китә һәм фермерлыҡҡа күсә, улар менән, улар аша — ер менән ярашыр кәрәк, ти ул.
Урындағы «Сиҙәм» музейында Ю. П. Моряковтың ҡулдан яҙылған «Урал аръяғы икмәге» («Хлеь Зауралья») исемле китабы һаҡлана, был китапты автор 1988 йылда яҙған. Китапта Йылайыр совхозы тарихы, уның үҫеше кәүҙәләндерелә, игенселек, хеҙмәт ойоштороу, яңы хужалыҡ итеү формалары проблемалары, Йылайыр игенселәрненң традициялары тураһында яҙылған.
Градирня
Гради́рня (gradieren — тоҙ иретмәһен ҡуйыртыу; тәүге градирнялар иретмәне ҡайнатып, тоҙ алыу өсөн эшләнгән) — күп күләмләге һыуҙы махсус өрҙөрөлгән атмосфера һауаһы йөрөүе иҫәбенә һыуытыу ҡоролмаһы. Ҡайһы саҡта градирняларҙы һыуытыусы башнялар тип тә атайҙар.
Ҡоролма ҡайҙа ҡулланыла
Хәҙерге заманда етештереүсәнлеге ҙур булған градирнялар әйләнештәге һыу системаларында йылылыҡ алмашыныу аппараттарын һуыуытыу өсөн ,ғәҙәттә, йылылыҡ электр станцияларында (шулай уҡ АЭС) һәм ТЭЦ-тарҙа төҙөлә. Граждандар төҙөлөшөндә градирнялар, мәҫәлән, һыуытҡыс ҡоролмаларҙың конденсаторҙарын һыуытыу өсөн, һауаны кондиционер менән һыуытҡанда, авария булған электрогенераторҙарҙы һыуытҡанда ҡулланыла. Градирнялар- сәнәғәттә күпселек осраҡта төрлө технологик ҡоролмаларҙы һыуытыу, химик юл менән матдәләрҙе таҙартыуҙа, урындағы таҙартыу системаларына бәйле ҡоролмалар. Бынан тыш хәрби сәнәғәт комплексында, энергетика, караптар төҙөү, авиация, химия өлкәләре, металлургия, машиналар төҙөү һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә күпләп ҡулланыш таба.
Классик вентиляторлы градирняларҙа һыуытыу һыуҙың бер өлөшөнөң боҫ булып күтәрелеп, йоҡа ғына ҡатлам булып йәки тамсылап, махсус ороситель аша ағып төшөүе иҫәбенә һыуыныу процессы бара, ороситель аша икенсе яҡтан һалҡын һауа өрҙөрөлә.
Ғәҙәттә градирнялар һыуытыу өсөн ҙур һыу сығанағы булмаған ерҙә (йылға, күл, диңгеҙ), йәки уларҙың бысраныу хәүфе булғанда ҡулланыла. Градирняларға һиптергесле бассейндар арзан альтернатива була ала. Уларҙа һыу ябай һиптереү юлы менән әҙләп һыуына.
Тарих
Рәсәйҙә градирнялар тоҙ ҡайнатыу сәнәғәтендә ҡулланылған. 1771 йылдың 15 февралендә Екатерина II указы буйынса генерал-квартирмейстер Баур (Боур) Полисть йылғаһы буйында (Старая Русса ҡалаһы) тоҙ ҡайнатыу заводын һала. Был завод янында ике градирня ҡорола.
Тәүге гиперболоид рәүшендәге градирня профессор Фредерик ван Итерсон (Frederik van Iterson) конструкцияһы буйынса 1918 йылда Голландиялағы Херлен ҡалаһында төҙөлгән. Быға тиклем градирнялар конструкцияһы төрлөсә : тура дүртмөйөш, түңәрәк, овал рәүешле булған.
Классификацияһы
] Һауа биреү ысулы буйынса:
Һыу мнән һауаның йүнәлеше буйынса:
Вентиляторлы градирнялар әлегә тиклем иң файҙалыһы ине, ләкин уларҙы эшләтеү өсөн күп электр энергияһы сарыф ителә.
Эжекцин градирнялар иң күп гидравлик ауырлыҡты күтәрә, бик ныҡ эҫе һыуҙы ла һыуыта ала (90 °С тиклем). Эжекцион градирнялар һыуыҡҡа бик бирешмәй, шуға күрә һыуыҡ яҡтарҙа ул иҡтисади яҡтан бик файҙалы.
Рәсәйҙә градирнялар баҙары
TEBIZ GROUP кампанияһы үткәргән «Рәсәйҙә градирнялар баҙары — 2019» маркетинг тикшеренеүҙәре мәғлүмәттәрендә Рәсәй градирнялар баҙары төрлө яҡлап анализлана, 2023 йылға тиклем үҫеш прогнозы бирелә.
Был тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә:
Тикшеренеү осоро: 2014—2018 йылдар, 2019—2023 йылдар (прогноз)
Рәсәйҙә градирнялар етештереүселәр:
ООО `БАЛТЭНЕРГОМАШ`, ООО `НПФ ТЕХЭКОПРОМ`, ООО `НАУЧНО-ПРОИЗВОДСТВЕННОЕ ОБЪЕДИНЕНИЕ `АГРОСТРОЙСЕРВИС`, ООО `ТМИМ`, ООО `ЭКОТЭП`, ООО `ГК НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ`, АО `НАУЧНО-ПРОИЗВОДСТВЕННОЕ ОБЪЕДИНЕНИЕ `ТЕПЛОМАШ`, ООО `МЕГТЕРРА`, ООО `ЗАВОД ТЕРРАФРИГО`, ООО `НАУЧНО-ПРОИЗВОДСТВЕННАЯ КОРПОРАЦИЯ `ИРВИК`.
Үлсәү берәмеге: күләм даналарҙа, хаҡтар долларҙарҙа бирелгән.
Мясников районының тарихи-этнография музейы
Мясников райоынының тарихи-этнография музейы  — Ростов өлкәһе Мясников районының Салтыр ауылындағы музей.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Ростов өлкәһе Мясников районы Салтыр ауылындағы тарихи-этнография музейы 1992 йылдың 24 апрелендә, Ғосман империяһының    әрмәндәр геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнөндә асыла.
Музейҙа әрмәндәрҙең Ҡырым ярымутрауынан Дон еренә күсеп ултырыуына арналған даими экспозиция булдырылған. Музей экспозицияһында XVIII быуат аҙағы —   XX быуат башындағы биҙәү-ҡулланма сәнғәтен, эш ҡоралдарын,  боронғо өй кәрәк-яраҡтарын үҙ эсенә алған тарих һәм этнография буйынса материалдар бар. Шулай уҡ бында әрмәндәрҙең Ҡырымдан күсенеү ваҡытында алып килгән көнкүреш әйберҙәре менән танышырға мөмкин. Музейҙың асыҡ майҙансығында ихата мейесе ҡуйылған.
Музейҙа тарихи фотоһүрәттәр күп, бында тарихи документтар һәм ҡиммәтле ҡулъяҙмалар һаҡлана. Музейҙа шулай уҡ урындағы рәссамдарҙың картиналары урынлашҡан. Музей залдарында ваҡытлыса тематик күргәҙмәләр үткәрелә: Мясниковский районының  немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү көнө, 1915 йылда әрмәндәр  геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө килә, Еңеү көнө  һ.б.
Музей халыҡ һәм фольклор традицияларын ҡулланыуға иғтибар бүлә. Бында мәктәп уҡыусылары өсөн  фольклор байрамдары, конкурстар һәм уйындар уҙғарыла.
Музей хеҙмәткәрҙәре әрмән мәҙәниәтенә һәм тарихына арналған лекциялар уҡый.
2011 йылда музейға Әрмән Республикаһының премьер-министры Тигран Саркисян килә. Рус-әрмән дуҫлығының яңы күргәҙмәһе өсөн   музейға тарих-этнография музейының әйберҙәре тапшырыла : милли кейемдәр, көнкүреш әйберҙәре, ауыл хужалығы эш ҡоралдары
Әлеге ваҡытта  Тарихи-этнография музейында Р. Патканян исемендәге әҙәби студия һәм «Цахкепунч» фольклор төркөмө эшләй. Әҙәби студияны шағир-тыуған яҡты өйрәнеүсе Хевонд Кристостурян  ойоштора.
Павлов Михаил Леонардович
Павлов Михаил Леонардович (30 декабрь 1956 йыл) — ғалим-химик-технолог. 1992 йылдан Ишембай махсуслаштырылған катализаторҙар химия заводы директорының фән, сифат һәм маркетинг буйынса урынбаҫары. 1999 йылдан «Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2008 йылдан — фәнни техник үҙәк директоры урынбаҫары, 2010 йылдан — «Салауатнефтеоргсинтез фәнни техник үҙәге» йәмғиәтенең бүлек етәксеһе. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2010).
Биографияһы
Михаил Леонардович Павлов 1956 йылдың 30 декабрендә Грозный ҡалаһында тыуған. 1979 йылда М. Д. Миллионщиков исемендәге Грозный нефть институтын (хәҙер Грозный дәүләт нефть техник университеты) «Нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай һәм инженер-химик-технолог квалификацияһын ала. Михаил Леонардовичтың фәнни эшмәкәрлеге Грозный нефть ғилми-тикшеренеү институтында башлана: инженер, аспирант, һуңынан төп ғилми хеҙмәткәр, детергентов — синтетик йыуыу саралары цеогендары өсөн цеолитлы компоненттар етештереү менән етәкселек итә. Павловтың тәүге асыштары Советтар Союзының дүрт катализатор фабрикаһына индерелә.
1992 йылдан Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводында фән, сифат һәм маркетинг буйынса директор урынбаҫары. 1999 йылдан «Газпром нефтехим Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә: 2008 йылдан — фәнни-техник үҙәктең директор урынбаҫары, 2010 йылдан — «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең фәнни бүлек етәксеһе. Нефтехимия өсөн цеолитлы катализаторҙар алыу технологияларын эшләү менән шөғөлләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни производство эшмәкәрлеге түбән, юғары модулле цеолиттар һәм улар нигеҙендә катализаторҙар, адсорбенттар синтезлау мәсьәләләренә, этилбензол, стирол, алкилбензин алыу процестарын камиллаштырыуға арналған. Павлов етәкселегендә цеолит ион алмаштырыусы лар (синтетик йыуыу саралары алыу өсөн), адсорбенттар, цеолит ингән крекинг катализаторҙарын һәм нефтехимик процестарҙы синтезлау ысулдары эшләнә һәм етештереүгә индерелә. 400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. 4 монография, 89 патент һәм авторлыҡ танытмаһына эйә. 250-нән артыҡ уйлап табыуға танытмаһы бар. Ғалим етәкселегендә 8 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Шулай уҡ «Газпром нефтехим Салауат», Салауат Өфө дәүләт нефть техник университеты филиалы һәм Франция нефть институты менән берлектә техника һәм технологиялар программалары буйынса магистр дәрәжәһенә 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Хановей-Яха (Вары-Хадыта кушылдығы)
Хановей-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вары-Хадыта йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Койпер билбауы
Койпер билбауы (ҡайһы берҙә Эджворт — Койпер билбауы тип атала) — Ҡояш системаһының Нептун орбитаһынан (Ҡояштан 30 астрономик берәмек) Ҡояштан 55 астрономик берәмеккә тиклем аралағы өлкәһе. Койпер билбауы астероидтар билбауына оҡшаш, әммә ул яҡынса 20 тапҡыр киңерәк һәм 20-200 тапҡыр ауырыраҡ. Астероидтар билбауындағы кеүек үк, ул, башлыса, бәләкәй есемдәрҙән, йәғни Ҡояш системаһы формалашҡандан һуң ҡалған материалдан тора. Астероидтар билбауындағы, нигеҙҙә, тау тоҡомдарынан һәм металдан торған объекттарҙан айырмалы рәүештә, Койпер билбауы объекттары (ОПК), башлыса, метан, аммиак һәм һыу кеүек тиҙ осоусан матдәләрҙән (боҙ тип аталған) тора. Яҡын йыһандың был өлкәһендә дүрт кәрлә планета: Плутон, Хаумеа, Макемаке һәм Эрида бар. Бынан тыш Ҡояш системаһы планеталарының Нептун юлдашы Тритон һәм Сатурн юлдашы Феба кеүек ҡайһы бер юлдаштары лә ошо өлкәлә барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнелә.
1992 йылда Койпер билбауы асылғандан алып, уның танылған объекттары һаны меңдән ашып китә, һәм диаметрҙары 100 километрҙан ашыу булған тағы ла 70 меңдән ашыуы әлегә табылмаған, тип фаразлана. Элегерәк, Койпер билбауы — орбиталь осорҙары 200 йылдан кәм булған ҡыҫҡа ғүмерле кометаларҙы булдырыусы төп сығанаҡ, тип иҫәпләнелә. Әммә 1990-сы йылдар уртаһында үткәрелгән күҙәтеүҙәр, Койпер билбауының динамик йәһәттән тотороҡло булыуын һәм был кометаларҙың ысын сығанағы — 4,5 миллиард йыл элек Нептундың ситкә табан йүнәлтелгән хәрәкәте тарафынан булдырылған динамик йәһәттән әүҙем өлкә, тарҡау диск икәнлеген раҫлай ; тарҡау дискының Эрида кеүек объекттары Койпер билбауы объекттарына оҡшаған, әммә улар үҙҙәренең орбиталары буйлап Ҡояштан бик алыҫ китә (100 астрономия берәмегенә тиклем).
Плутон — Койпер билбауындағы иң ҙур һәм билдәле объект. Башта ул планета булып иҫәпләнә, әммә аҙаҡ кәрлә планета тип таныла. Составы буйынса Плутон Койпер билбауының башҡа объекттарына оҡшаш, ә әйләнеш осоро йәһәтенән уны Койпер билбауы объекттарының «плутино» атамаһы аҫтындағы төркөмсәһенә индерергә мөмкин. Әлеге ваҡытта билдәле булған һәм Нептун орбитаһы артынан әйләнгән дүрт кәрлә планетаны Плутон хөрмәтенә «плутоидтар» төркөмсәһенә индерергә була.
Койпер билбауын мең тапҡыр алыҫыраҡ урынлашҡан һәм фараз ителгән Оорт болото менән бутарға ярамай. Койпер билбауындағы объекттар, шулай уҡ тарҡау диск объекттары һәм Оорт болоттары транснептун объекттарына (ТНО) ҡарай.
Бүҫер үләне
Бүҫер үләне (Гры́жник гла́дкий, грыжник го́лый, Herniária glábra) — ҡәнәферҙәр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-15 см. Май-август айҙарында һарғылт сәскә ата.
Койпер билбауы
Тикшеренеү тарихы
Күп кенә ғалимдар, Плутон асылғандан һуң, ул сифатына ярашлы берҙән-бер генә объект түгелдер, тип фаразлай. Бер нисә тиҫтә йылдар буйына йыһандың хәҙерге ваҡытта Койпер билбауы булараҡ билдәле өлкәһе буйынса төрлө фараздар тәҡдим ителә, әммә уның барлығына тура дәлил тик 1992 йылда ғына табыла. Койпер билбауы асылғанға тиклем үк уның тәбиғәте тураһында байтаҡ фараздар туплана, шуға күрә хәҙерге фараздың кем тарафынан әйтелеүен асыҡлау ҡыйын.
Гипотеза
Транснептун популяцияһының булыуы тураһындағы фаразды тәҡдим иткән беренсе астроном була. 1930 йылда, Плутонды асҡандан һуң уҡ тип әйтерлек ул түбәндәгене яҙа: «Плутон — Нептун орбитаһы артындағы есемдәр серияһынан тик беренсе есем, тип атарға мөмкинме, улар үҙҙәрен асыуҙы көтә генә, һәм улар мотлаҡ табыласаҡ». Кеннет Эджворттың фаразы: (1943, Британия астрономия ассоциацияһы журналы), Нептун орбитаһы артындағы йыһан өлкәһендә Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән томанлыҡтың тәүге элементтары күҙәтелә, тик улар планета булып уҡмашыу өсөн бик ныҡ тарҡалған. Ошонан сығып ул, «Ҡояш системаһы планеталары орбиталарының арты күп һандағы сағыштырмаса ҙур булмаған есемдәрҙән тора», тигән һығымтаға килә һәм ваҡыт-ваҡыт ниндәй ҙә булһа есем «үҙ урынынан сыға һәм ҡояш системаһының эске өлкәһендә осраҡлы ҡунаҡ булараҡ пәйҙә була» һәм кометаға әйләнә,.
Бүҫер үләне
Таралыуы
35-ләп төрө билдәле, Европала, Азияла, Төньяк һәм Көньяк Африкала киң таралған. Йыраҡ Төньяҡтан тыш бөтә Европа өлөшө, Көнбайыш Себер, Кесе һәм Урта Азия, Төньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда Белорет, Дыуан, Йылыйыр, Салауат райондарында күпләп осрай. Йылға буйҙарында, туғайҙарҙа, ҡоро һәм дымлы яландарҙа үҫә.
5-20 см оҙонлоҡтағы күп йыллыҡ үҫемлек. Үҙәк тамырлы. Һабағы киң тармаҡлы. Япраҡтары ҡара-ҡаршы, ваҡ, эллипс формаһында. Сәскәләре ваҡ, күҙгә ташланмай, япраҡ ҡуйынтығына урынлашҡан. Емештәре — һәр береһендә берәр орлоғо булған асылмай торған тартмасыҡтар. Май-август айҙарында сәскә ата. Емештәре июль-августта өлгөрә. Орлоҡтарҙан үрсей. Үҫемлектең ер өҫтөндәге өлөшөндә сапониннар, флавоноидлар, кумарин, май бар. Халыҡ медицинаһында үләндән яһалған төнәтмәһе бөйөр һәм бәүел юлдары ауырыуҙары ялҡынһынған ваҡытта файҙаланыла. Ағыулы үҫемлек.
Койпер билбауы
Гипотеза
Койпер Джерардтың фекере: (1951, «Астрофизика» журналы), Ҡояш системаһы формалашыуының иртә этаптарында ошоға оҡшаш диск барлыҡҡа килгән, әммә ул, билбау беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған, тип иҫәпләмәгән. Койпер шул ваҡытта киң таралған фаразға таянған: Плутон үлсәме Ер үлсәмдәренә яҡын, шуға күрә Плутон был есемдәрҙе Оорт болоттарына табан, йәки бөтөнләй Ҡояш системаһынан ҡыуып сығарған.
Артабанғы ун йыллыҡта гипотеза күп төрлө формалар ҡабул итә. Мәҫәлән, 1962 йылда американ-канада астрофизигы Аластер Дж. У. Кэмерон, «Ҡояш системаһы ситендә ғәйәт ҙур массала ваҡ материалдар бар», тигән гипотеза тәҡдим итә, ә һуңыраҡ, 1964 йылда, Фред Уиппл (комета төҙөлөшөн аңлатҡан билдәле «бысраҡ ҡар » теорияһын популярлаштырыусы), Урандың орбиталь хәрәкәтендә һиҙелерлек буталыштар тыуҙырыу өсөн "комета билбауы"ның шаҡтай ауыр булыуы ихтимал, тип фаразлай. Әммә күҙәтеүҙәр был гипотезаны кире ҡаға.
1977 йылда Чарльз Коваль орбитаһы Сатурн һәм Уран араһында урынлашҡан Хирон боҙ планетоидын аса. Ул бынан илле йыллап элек Клайд Томбоға Плутонды асырға ярҙам иткән блинк-компаратор ҡоролмаһын файҙалана. 1992 йылда орбитаһы оҡшаш икенсе бер объект — Фол табыла. Бөгөн Юпитер һәм Нептун араһындағы орбиталарҙа кометаларға оҡшаған һәм «кентавр» тип аталған күк есемдәренең булыуы билдәле. Кентаврҙарҙың орбиталары тотороҡло түгел һәм бер нисә миллион йылға торошло динамик ваҡытҡа эйә. Шуға күрә Хирон асылғандан алып астрономдар, кентаврҙар популяцияһы ниндәй ҙә булһа тышҡы сығанаҡтан тулыланырға тейеш, тип фаразлай.
Кометаларҙы тикшереү барышында Койпер билбауының булыуын раҫлаусы яңы дәлилдәр алына. Кометалар ғүмеренең ҡыҫҡа булыуы күптән билдәле була. Ҡояшҡа яҡынлаша башлағас, уның юғары температураһы кометаларҙағы осоусан матдәләрҙе парға әйләндереп йыһанға осора, шулай итеп, әкренләп уларҙы юҡҡа сығара. Кометаларҙың беҙҙең көндәргә тиклем килеп етеүе үҙе үк күк есемдәренең был популяцияһының даими рәүештә тулыланып тороуын раҫлай. Тулыландырыу өлкәләренең береһе — «Оорт болото» — кометаларҙың Ҡояштан 50 000-дән ашыу астрономик берәмеккә һуҙылған сферик өйөрө. Тәүге тапҡыр был гипотезаны 1950 йылда Ян Оорт тәҡдим итә. Был өлкәлә Хейла-Боппа кометаһы кеүек әйләнеш осоро меңәр йыллыҡҡа еткән кометалар хасил була.
Әммә кометаларҙың икенсе бер төркөмө лә бар, улар — ҡыҫҡа әйләнеш осорона эйә булған, йәғни әйләнеш осоро 200 йылдан кәм булған «ваҡытлы» кометалар — мәҫәлән, Галлей кометаһы. 1970-се йылға әйләнеш осоро ҡыҫҡа яңы кометаларҙы асыу темптары түбәнәйә бара, кометаларҙың Оорт болотонан ғына килеүе лә шик аҫтына алына. Сөнки Оорт болотондағы объекттың әйләнеш осоро ҡыҫҡа кометаға әйләнеүе өсөн тәүҙә ул планета-гигант тарафынан тартып алынырға тейеш. 1980 йылда Monthly Notices of the Royal Astronomical Society журналында Оорт болотонан Ҡояш системаһының эске өлкәһенә хәрәкәт иткән кометаларҙың 600-ө йондоҙҙар арауығына сығарып ырғытыла, тип иҫәпләп сығара. 35 һәм 50 астрономик берәмек араһында урынлашҡан кометалар билбауы күҙәтелгән һандағы кометаларҙың килеп сығышын аңлата алыр ине, тип фаразлай ул. Фернандестың фаразын үҫтерә барып, 1988 йылда Канаданың Мартин Дункан, Томас Куин һәм Скот Тремен ингән астрономдар төркөмө компьютер моделләштереүе ярҙамында әйләнеш осоро ҡыҫҡа кометаларҙың бөтәһе лә Оорт болотонан килеү-килмәүен асыҡлай. Улар әйләнеш осоро ҡыҫҡа кометаларҙың ҡайһы берҙәре был болоттан килә алмай, сөнки улар эклиптика яҫылығы эргәһендә төркөмләшә, ә бына Оорт болото кометалары, ғәмәлдә, күктең теләһә ниндәй өлөшөнән осоп килә. Фернандес һүрәтләгән билбауҙы үҙҙәренең иҫәп-хисабына индергәс, моделдең үҙҙәренең күҙәтеүҙәренә тап килеүе раҫлана. Х. Фернандес мәҡәләһенең тәүге һөйләмендә «Койпер» һәм «комета билбауы» һүҙҙәре булғанға күрә, Тремен йыһандың был гипотетик өлкәһен «Койпер билбауы» тип атай.
Асыш
1987 йылда астроном Дэвид Джуитт (Массачусетс технология институты) «Ҡояш системаһының тышҡы өлкәһенең бушлыҡ булып күренеүе» тураһында етди уйлана. Плутон орбитаһы артынан башҡа объекттар табырға тырышып, ул үҙенең ярҙамсы-аспиранты Лу Джейға: «Беҙ быны әгәр эшләмәһәк, уны бер кем дә эшләмәйәсәк», ти. Аризонда Китт-Пик обсерваторияһы һәм Чилила һәм Сьерро-Тололо обсерваторияһы телескоптарын ҡулланып, Джуитт һәм Лу, Клайд Томбо менән Чарльз Коваль кеүек, блинк-компаратор ярҙамында эҙләнеүҙәр алып бара. Тәүҙәрәк һәр пластина парын тикшереүгә 8 сәғәт ваҡыт сарыф ителә, артабан ПЗС-матрица ярҙамында процесты тиҙләтеү мөмкинлеге табыла һәм сағыштырыу процесын компьютер мониторында ҡарау мөмкинлеге тыуа. Бөгөн ПЗС-матрица — астрономия детекторҙарының күпселеге өсөн нигеҙ. 1988 йылда Джуитт Гавай университетының астрономия институтына күсә. Һуңынан Лу Мауна-Кеа обсерваторияһының 2,24 метрлы телескобы аша уның эшенә ҡушыла. Артабан ПЗС-матрицаның күҙ күреме 1024×1024 пикселгә тиклем артыуы эҙләнеүҙе тағы ла тиҙләтә. 5 йыл шундай эҙләнеүҙәрҙән һуң, 1992 йылдың 30 авгусында, Джуитт һәм Лу Койпер билбауындағы объекттары булыуға кандидаттың (15760) 1992 QB1 асыҡланыуы тураһында иғлан итә. Алты ай үткәс, улар икенсе кандидатты (181708) 1993 FW таба.
Нептун артындағы арауыҡ өлкәһенең тәүге карталары төҙөлгәндән тикшеренеүҙәр хәҙер Койпер билбауы тип аталған зона әйләнеш осоро ҡыҫҡа кометаларҙың барлыҡҡа килгән урыны булмауын күрһәтә. Ысынын да иһә, улар «тарҡау диск» тип аталған күрше өлкәлә барлыҡҡа килә, ә «тарҡау диск» Нептун Ҡояш системаһының тышҡы сиктәре буйлап йөрөгөн ваҡытта барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ Койпер билбауы булып киткән өлкә ул заманда Ҡояшҡа байтаҡҡа яҡын була. Нептун үҙе янында динамика йәһәтенән тотороҡло һәм уларҙың хәрәкәтенә бер нисек тә йоғонто яһай алмаған объекттарҙы, шулай уҡ Нептун уларҙың орбитаһына йоғонто яһай алмаһын өсөн (тарҡау диск) һәм перигелийҙары Ҡояшҡа бик яҡын булған айырым объекттар төркөмөн ҡалдыра. Тотороҡло Койпер билбауынан айырмалы рәүештә, туҡтауһыҙ әүҙемлек күрһәткән тарҡау диск, моғайын, бөгөн әйләнеш осоро ҡыҫҡа кометаларҙың сығанағы булып торалыр, тип иҫәпләнелә.
Атамаһы
Эджворт Кеннеттың ҡаҙаныштарын танып, астрономдар ҡайһы берҙә Койпер билбауын «Эджворт — Койпер билбауы» тип тә атай. Әммә Брайан Марсден, бер генә ғалим да был исемгә лайыҡ түгел, тип иҫәпләй: «Эджворт та, Койпер ҙа әләгә ваҡытта беҙ күҙәткәнгә оҡшаш күренеш тураһында бер ҡасан да яҙмаған, — был турала Фред Уиппл яҙған». Тағы ла бер фекер — Дэвид Джуитт ошо йәһәттән түбәндәгесә өйтә: «кемдеңдер исеменә килгәндә… тик ҡына барыһына ҡарағанда ла, Койпер билбауының булыуын күҙаллаған кеше булараҡ, был хөрмәткә лайыҡ». Бер төркөм ғалимдар был билбау объекттары өсөн транснептун объекты (ТНО) терминын ҡулланырға тәҡдим итә. Әммә транснептун объекттарына, Койпер билбауындағы объекттарҙан тыш, Нептуп орбитаһы артынан әйләнгән бөтә объекттар ҙа ҡарай..
Билбау объекттары категориялары
2008 йылдың 26 майына 1077 транснептун билбауы объекты билдәле, уларҙы өс категорияға бүлергә була:
Койпер билбауы объекттары бер аҙ органик матдәләр ҡушылған боҙҙан тора, тип фараз ителә.
Оскар Авилес
Оскар Авилес (Óscar Guillermo Avilés; (24 март 1924 йыл — 4 май 2014 йыл) — Перу йырсыһы, музыкант, билдәле гитарасы, аранжировщик һәм . Música criolla — перуан музыкаһы жанрының иң яратҡан һәм билдәле музыканттарының береһе.
«La Primera Guitarra del Perú» Почетлы титулына лайыҡ булыуы менән билдәле (Перуның Беренсе гитарасыһы).
Биографияһы
Оскар Авилес илдә билдәле фотограф ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан креол музыкаһы менән мауыға. Гитарала уйнарға ҡартәсәһенән өйрәнә. Һуңғараҡ, 1936—1938 йылдарҙа, Милли консерваторияла гитараны ныҡлап үҙләштерә.
Музыкаль карьераһы 1939 йылда, 15 йәшендә, башлана — La Limeñita y Ascoy ағалы-ҡустылы дуэт менән. 1942 йылда Núñez, Arteaga & Avilés төркөмөндә сығыш яһай, улар менән бергә радиоконкурста еңеү яулай, конкурсты «La Noche» гәзите ойоштора. Әлеге конкурстан һуң уны La Primera Guitarra del Perú тип атай торған булалар. Был титулды йырсы ғүмеренең аҙағынаса һаҡлай. Артабан ул билдәле ансамблдәр һәм музыкаль төркөмдәр менән сығыш яһай, күренекле перуан йырсыларына аккомпаниаторлыҡ итә. Ҡала властары уның исемен музыкант тыуған урамға бирергә ҡарар итә һәм тыуған йорто фасадына мемориаль таҡтаташ урынлаштыра
Бер нисә наградаға (шул иҫәптән, Сан-Маркос Университетының Почетлы докторы исеме) һәм күп алтын пластинкаларға эйә.
Һәргәй (Мәләүез районы)
Һәргәй (Көйөн) (Сергеевка, Саргай) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 191 кеше. Почта индексы — 453870, ОКАТО коды — 80241860003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1786 йылғы картала Ағиҙел йылғаһының уң ярында Таш исемле ауыл күрһәтелгән, һуңынан был ауыл Һәргәй (Сергушкино, Сергеевка). Урыҫсаға тәржемә иткәндә дөрөҫөрәге Саргай булырға тейеш) тип атала башлаған. Исеме — антропоним, Һәргәй ауылына нигеҙ һалыусының исеменән. XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килә. Ырымбурҙан Стәрлетамаҡ өйәҙенә күсерелгән ауылдарҙың береһе. Ауылға нигеҙ һалыусы Һәргәйҙең улдары — 1739 йылда тыуған Йәнсура (уның улы Алтынса),Табылды (балалары Аллабирҙе, Йәрмәкәй). 1795 йылда 22 йортта 198 кеше йәшәгән, тағы ла 64 йылдан һуң, X ревизия белешмәләре буйынса, 75 йортта 531 кеше йәшәгән. 20-се быуат башында йорттар һаны артҡан, әммә йәшәүселәр кәмегән, шулай итеп, 1920 йылда 114 йортта 510 кеше теркәлгән.
353 кешегә 288 бот ужым икмәге, 864 бот яҙғы иген сәселә. Әгәр игенселек үҫештең башланғыс стадияһында булһа, малсылыҡ ярым күсмә характерҙа һаҡланған. 62 йортта йәшәгән халыҡҡа 650 йылҡы, 610 эре мөгөҙлө мал, 167 һарыҡ, 80 баш кәзә тура килгән; 100 умарта булған.
Урамдары
Урам исемдәре :
Юҡ-барға ышанмаусан ҡатын
Юҡ-барға ышанмаусан ҡатын ― урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов хикәйәһе. Тәүге тапҡыр 1883 йылдың 10 февралендә Мәскәү юмористик «Зритель» иллюстрациялы журналында «А. Чехонте» ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Һуңғараҡ башҡа күп сит ил телдәренй тәржемә ителә.
Йөкмәткеһе
Һомғол буйлы утыҙ йәшлек дәүләт хеҙмәткәре Максим Кузьмич Салютов Елена Гавриловна тигән ҡыҙға ғашиҡ булыуы тураһында әйтә һәм уға үҙенә кейәүгә сығырға тәҡдим итә. Тегеһе йәш ирҙең мөхәббәтен ҡабул итә. Кәләштең хәлле һәм хөрмәт ҡаҙанған ата-әсәһе лә йәштәрҙең өйләнешеүенә үҙҙәренең ризалығын бирә.
Беренсе никах төнөнә тиклем Максим Кузьмич, егерме йыл буйына циркта клоун булып эшләгәнлеге арҡаһында кәләшенең мөхәббәтенә хаҡлы түгелмен тип уйлай, һәм был турала Елена Гавриловнаға әйтә. Уның буласаҡ ҡатыны быға ышанмай һәм унан дәлилдәр килтереүен һорай.
Беренсе никах төнөнөң иртәгеһенә Елена Гавриловнаның ата-әсәһе йәштәр йоҡлаған бүлмәлә бик ныҡ гөрһөлдәү тауышын ишетеп ҡала. Елена Гавриловнаның ҡурҡыуҙан нишләргә белмәгән ата-әсәһе йүгерешеп йәштәр йоҡлаған бүлмә янына килә һәм кейәүҙәренең акробатика менән шөғөлләнеүенең, ә ҡыҙҙары Еленаның уға һоҡланып ҡул сапҡандың шаһиты була.
Экранлаштырыу
Джокер (2016) фильмы Чеховтың был хикәйәһе мотивтары буйынса төшөрөлгән. Режиссёры ― Александр Каурых.
Иҫкәрмәләр
Женщина без предрассудков
Танюй (йылға)
Танюй — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Каменное күле - Каменная Виска күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чернянка (Меглинка ҡушылдығы)
Чернянка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Меглинка йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Синтоизм
—  Японияның традицион дине.
Синтоизм. Тәржемә иткәндә «синто» һүҙе «аллалар юлы» тигәнде аңлата. Был бик боронғо мәжүси дин, уға изге һәм яуыз рухтарға ышаныу, япондарҙың уларҙы мәрхәмәтләндереү өсөн атҡарған йолалары хас. Синтоизмда аллалар күп булған, ләкин улар араһында Аматэрасу тигән Ҡояш алиһәһе төп урын алып тора. Япон императорҙары унан яралған, тип инанғандар. Шуға күрә хакимлыҡ итеүсе аҡһөйәктәр Күктән төшкән, тип иҫәпләнгән, һәм уларҙың абруйҙары бәхәсһеҙ булған.
Синтоизм тәғлимәте буйынса билдәле шарттарҙа һәр әруах Аллаға әйләнә ала, әммә бының өсөн бөтә дини йолаларҙы үтәргә — табынырға, ғибәҙәт ҡылырға, ҡорбандар килтерергә кәрәк.
Цёльниц
Цёльниц (Zollnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 761 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 229 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7751 һәм автомобиль коды — SHK.
Гарриет Босс
Һарриет Софи Босс (, 19 февраль 1878 йыл — 2 ноябрь 1961 йыл) — швед-норвег актёры. Хәҙерге ваҡытта Босс йыш ҡына драматург Август Стриндбергтың өсөнсө ҡатыны булараҡ иҫкә алына. Босс үҙенең карьераһын Кристианияла (хәҙерге Осло, Норвегияның баш ҡалаһы)көслө рухлы апаһы Алма Фаһлстрем етәкләгән ҙур булмаған компанияла башлаған. Король драматик театры «Драматен», Стокгольмдың, швед баш ҡалаһының төп драматик майҙансығының ярҙамына таянып, Босс үҙенең интеллигентлы актёр уйыны һәм «экзотик көнсығыш тышҡы ҡиәфәте» менән Стриндбергтың иғтибарын йәлеп итә.
Стриндбергтың хаттарынан һәм көндәлегенән билдәле булыуынса, ҡыҙҙың артынан ҡайнар йөрөгәндән һуң, 52 йәшлек Стриндберг һәм 23 йәшлек Босс 1901 йылда өйләнешәләр. Стриндберг ҡыҫҡа һәм ярһыу мөнәсәбәттәре осоронда, бигерәк тә 1900—1901 йылдарҙа, үҙенең ижади осошо дәүерендә, Босс өсөн бер нисә төп роль яҙған. Быға тиклем булған никахындағы кеүек, ҡайһы бер тикшеренеүсе ғалимдар фекеренсә, Стриндбергтың паранойяға яҡын көнсөл холҡо арҡаһында, был мөнәсәбәттәр уңышһыҙлыҡ менән тамамланған. Стриндбергтың Боссҡа булған табыныуҙан алып ярһыуға саҡлы тойғолар спектры драматургтың уға арнап яҙған ролдәрендә лә сағыла. Үҙенең Стриндберг фамилияһын йөрөткән ысынбарлыҡ тормоштағы роленән тыш, Һарриет бойондороҡһоҙ булып ҡалған.
1908 йылда Босс швед актёры Андерс Гуннар Вингардҡа (швед. Wingård), ә 1927 йылда — швед киноактёры, режиссёры һәм кумир Эдвин Адольфсонға (швед. Adolphson) кейәүгә сыға. Барлыҡ өс никахы ла бер нисә йылдан һуң айырылыу менән тамамлана, һәм ул Стриндбергтың ҡыҙы һәм Вингардтың улы менән тороп ҡала. Яңғыруыҡлы актёр карьераһынан һуң, пенсияға сығып, Стокгольмға, һәм үҙенең тамырҙарына, Ослоға ҡайта.
Карьераһының башы
Босс Норвегияның ул саҡтағы баш ҡалаһында, Кристианияла (хәҙерге Осло ҡалаһы), ата-әсәһе Анне-Мари һәм Иоһанн Генрих Босстың ун дүрт балаһы араһында ун өсөнсө бала булып донъя күргән. Уның немец сығышлы атаһы китап нәшриәтсеһе һәм һатыусыһы булған, һәм уның бизнесы ғаилә резиденцияһының йә Кристианияла, йә Стокгольмда, Швеция баш ҡалаһында сиратлап урынлашыуына килтергән. Был ҡалалар араһында бик күп йөрөргә тура килгән. Ҡыйыу, буйһонмаусан бала, алты йәшендә бер үҙе сәйәхәткә сығып маташҡан. Босс бөтә ғүмере дауамында үҙенең милли буталсыҡты кисереп йәшәгән.
Август Стриндберг менән никахы
Босс уңышлы, һәләтле булһа ла, уны иң тәүҙә швед драматургы Август Стриндберг (1849—1912) ҡатыны тип беләләр. Стриндберг уңышлы әҙәби ижады менән яҙыусы натуралист яҙыусынан символисҡа әүерелгән, һәм егерменсе быуат сигендә уның ышаныуҙары һәм ҡыҙыҡһыныуҙары сәйәсәттә түгел, ә теософияға, мистицизм һәм оккультизмға йүнәлтелгән. 1899—1900 йылдарҙа, 51 йәшендә, Босс уны осратҡанда, ул ижади көсөнөң иң бейек нөктәһендә торған, уны сәхнәлә «уттай ҡыҙыу» тип йөрөткәндәр.
Стриндберг ҡатын-ҡыҙға нәфрәтле тигән репутацияға эйә булһа ла, был фекерҙе уның бөтә ҡатындары ла кире ҡаҡҡан. Босс ҡыҙы Анне-Мариға ҡалдырған баҫылмаған яҙмаһында: «Стриндбергта кейәүҙә булған байтаҡ йылдар дауамында, мин уны бик тәбиғи, яғымлы, изгелекле, тоғро кеше — „джентльмен“ итеп беләм» тигән. .
Ғишыҡ тотоп артынан йөрөү
Айырылғандан һуң, Стриндберг был фотографияның натураль оҙонлоғондағы күсермәһен һаҡлаған һәм уны стеналағы драпировка артына беркетеп ҡуйған. һуңғараҡ Босс Стриндбергтың ғишыҡ тоҡанда һәм никахта яҙған хаттарын баҫып сығарған. Был хаттарҙа тасуирланған инциденттар һәм Босстың үҙенең комментарийҙары биографтар һәм психиатрҙар тарафынан ентекле өйрәнелгән һәм и стали частью «Стриндберг легендаһының» бер өлөшөнә әүерелгән. Уларҙың тәүге осрашыуына тиклем үк Босс Стриндбергтың новатор пьесаларының яңылығы һәм сафлығы менән илһамланған булған: иконаларҙы хөрмәтләүгә ҡаршы тороуы һәм киҫкен һул радикаль сәйәсәте һәм уның, ике тапҡыр айырылыу менән дан алған шәхси тормошо уның еңеп булмаҫлыҡ холоҡ ҡатышмаһы тураһында һөйләгән.
Стриндберг көслө һәм бойондороҡһоҙ ҡатындарға тартылған, шулай уҡ күркәм, наҙлы йәш ҡыҙҙарға ғашиҡ булған; уның тәүге — Сири фон Эссен (Siri von Essen) һәм икенсе — Фрида Ул (Frida Uhl) кеүек — Босс шундай сифаттарға эйә булған. Босс һөйләүенсә, Стриндберг, тәүге осрашҡанда, уны ишек төбөндә таң ҡалдырғыс йылмайыу менән ҡаршы алған һәм шарап, сәскәләр һәм матур итеп биҙәп ҡуйылған емеш-еләк тәҡдим иткән. Ул үҙенең алхимия менән мауығыуын йәшермәгән, алтын-көрән бер ҡатнашма күрһәткән һәм уны алтын тип атаған. Босс "Хаттар"ында: «… мин сығам тип ҡуҙғалғас, Стриндберг эшләпәмдәге бер ҡаурыйҙы һорап алды, һәм уны пьесаларын яҙғанда ҡулланасағын әйтте». Босс ҡаурый биргәс, ул ҡанатты ҡоростан яһалған ҡуйғысҡа ҡаҙап ҡуя, һәм бөтә драмаларын да шул ҡанат менән яҙған. Хәҙер ул Стриндбергтың Стокгольмдағы музейында һаҡлана.
Стриндберг, уның ваҡиғаларға ҡарашын үҙенсә формалаштырырға һәм карьера үҫешендә ярҙам итергә тырышып, Боссҡа теософия һәм оккультизм хаҡында китаптар ебәргән. Ул Һарриетҡа тап килгән пьесаларға тотонған, актрисаның үҙен һәм Драматендың етәкселеген теге йәки был ролде Босс ҡына уйнарға тейешлегенә ышандырған. Босс үҙенең "Хаттар"ында, үҙенең һәм театр етәкселәренең, Босстың төп һәм баш ролдәрҙе уйнарға тәжрибәһе етмәгәнлеккә һылтанып, йыш ҡына ролдәрҙән баш тартҡанын яҙған. "Пасха"лағы (1901) Элеонора роле Боссты үҙенең тойғоло һәм нәзәкәтлелеге менән ҡурҡытҡан. Әммә, ахырҙа, уға тотонғас, Босстың иң уңышлы һәм яратҡан роле лә, шулай уҡ Босс менән Стриндберг мөнәсәбәттәрендәге боролошло роль булған. Босс, нисек итеп Стриндбергҡа, был ролде тәжрибәлерәк актрисаға биреүен үтенеп барғанын, ләкин ул Һарриеттың был ролгә идеаль тап килгәнлегенә ышандырғанын һөйләй. "Һуңынан ул ҡулын минең яурыныма һалды ла, оҙаҡ һәм ялҡынлы итеп ҡарап торҙо һәм былай тип һораны: "Мисс Босс, һеҙ минән бәләкәс кенә сабый булыуын теләмәҫ инегеҙме?- тине. Мин реверанс яһаным да, күҙ быуылған кеүек, яуап бирҙем: «Эйе, рәхмәт!— һәм беҙ никахлаштыҡ». Улар 1901 йылдың мартында ҡауыша.
Никах һәм айырылыу
Босс һәм Стриндберг 1901 йылдың 6 майында өйләнешә. Стриндберг өй эсен «һөйгәне генә тәрбиәләрлек һәм өҫтөнлөк итерлек мөхит булдырып» биҙәгәнен һәм Босстың үҙ мөлкәтенән бер нимә лә килтермәүен ныҡышҡан.
Босс "Хаттар"ындағы комментарийҙарында ҙур тоғролоҡ һәм мөхәббәт менән Стриндбергтың тормошҡа яраҡлашҡан булыуы һәм йәш ҡатынын үҙенең рухи юлдарынан үткәргеһе килеүен тасуирлаған; әммә бындай мөнәсәбәт уны өҙгөләндергән. Мөнәсәбәттәрҙә киҫкен хәл 1901 йылдың июнендә, Стриндберг үҙе ойошторған һәм һуңғы моментта Германияла һәм Швейцарияла үткәрелергә тейешле баллы айҙан баш тартҡас, барлыҡҡа килә. Босс күҙ йәштәрен түгеүҙән уҙа алмаған, ә Стриндберг уны йыуатып маташҡан
Был хәл мөнәсәбәттәр тамамланыуының башы булған. Үтә сая Босс бер үҙе Даниялағы диңгеҙ буйы курорты Һорнбекка ҡыҫҡа, әммә сафландырыусы сәфәргә юллана. Тиҙҙән Стриндбергтан, Һарриетты борсолоуға килтергән ҡылығы өсөн үкенеүле хаттар килә, һуңынан Стриндберг Босстың тормоштағы мәнфәғәттәренә түҙеп ҡараға тырышҡан. Әммә отношения быстро провалились из-за его ревности и подозрений, когда Стриндбергтың көнсөллөгө һәм шикселлеге татыулыҡҡа юлды кәртәләй; ул, Боссҡа артыҡ иғтибар иткәне өсөн, таяҡ менән фотографтың башына һуға В августе, когда Боссе обнаружил, что она беременна, даже восторг Стриндберга (он был любящим родителем четырех детей его предыдущих браков) не мог спасти брак, полный недоверия и обвинений. Это было проиллюстрировано в безумных письмах Стриндберга к Bosse. 1902 йылдың 25 мартында ҡыҙҙары Анне-Мари тыуғанда, улар айырым йәшәгән. «Икебеҙ өсөн дә кире ялғанмау яҡшыраҡ булыр», — тип яҙа Босс Стриндбергҡа хатында. «Һәр һүҙемә, һәр аҙымыма ышанмай һәм шикләнеп ҡарауың минең юҡҡа сығыуым булыр ине». Һарриеттың ныҡышмалылығы арҡаһында Стриндберг айырылыу процесын башлап ебәрә.
Стриндбергтың Босс өсөн яҙған ролдәре
Стриндберг портреттары серияһында үҙенең никахын сағылдырған, Босс роленә яҡтылыҡ та, ҡараңғылыҡ та һеңгән. Үҙенең төш ассоциатив структураһы менән был пьеса Стриндберг тасуирлаған хыялый (Стриндберг) аңының, уның күҙаллауы менән генә сикләнгән, хоҡуҡһыҙ сағылышы булараҡ модернистик драма. Босс уйнаған Агнес тарихи ведик Индра алланың, кеше тормошон өйрәнеү өсөн һәм ҡәнәғәтһеҙлеген үҙенең илаһи атаһына еткереү маҡсатында, күктән ергә төшкән ҡыҙы. Пьесаның «көнсығыш» аспекты Босстың ҡара, экзотик ҡараштарына нигеҙләнгән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул ғәҙәти кешелек йәшәйешенә һәм адвокат йәки Стриндберг менән ылыҡтырылған. Хосуси милексе ире тарафынан бинала бикләнеп тотолған Агнессаның тыны ҡурыла; ул, эсе бошоп, тәҙрә ситтәренән мөмкин тиклем яҡтылыҡ һәм һауа аҙ инһен өсөн, сикләү һыҙаттарын йәбештереүсе хеҙмәтсе ҡатын артынан күҙәтә. Агнестың адвокат менән никахы — ул саф һауа, ҡояш, сәйәхәт һағынған Босстың да ысынбарлыҡтан төңөлөүе.
Бойондороҡһоҙлоҡ
Стриндберг менән айырылғандан һуң да Босс данлыҡлы булған. Уның бойондороҡһоҙлоғо һәм статусы, үҙ һүҙендә тоған һәм юғары эш хаҡы һәм баһалы ролдәр алғанһәм ихтыярлы һәм үҙенә ышанған актриса ында ҡала. Ул ғәҙәти репертуарлы Dramaten театрынан китә һәм Альберт Ранфттың швед театрында (Стокгольм) эшләй башлай, унда оҫта, әммә тотанаҡлы актёр (Андерс) Гуннар (Wingård, 1878—1912) ике йондоҙ популяр командаһын төҙөйҙәр. Ул йыш сәйәхәт иткән, бәләкәй Анне-Марины яғымлы атаһы Стриндберг менән ҡалдырып, Хельсинкиға гастролгә йөрөгән. 1907 йылда Стриндбергтың "хыялында йөрөткән эпоха спектакле"ндә уйнап, Босс театр тарихына Индра булып ингән. Ул, 1908 йылда Гуннар Вингард менән никахҡа ингәнгә саҡлы, һаман да Стриндберг менән аҙнаға бер үның өйөндә киске аш ваҡытында осрашҡан, һәм улар һөйәркә булып ҡалғандар. 1909 йылда уның яңы никахынан улы тыуған. Был ниеках та оҙаҡҡа сыҙамаған, һәм 1912 йылда айырылыу менән тамамланған. Имеш-мимештәргә ярашлы, айырылыуҙың сәбәбе — Вингардтың хыянаттары. Стриндберг шулай кҡ Вингардтың ҙур бурыстары Босстың аҡсаһына ҡурҡыныс менән янаған тигән ғәйбәттәрҙе лә ишеткеләгән булған.