cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Латин теле
Баҫым
Ғәҙәттә латин телендә баҫым һуңғы ижеккә төшмәй, шуның өсөн ике ижекле һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә. Һүҙҙә ижек икенән күберәк булһа, баҫым, әгәр ул оҙон булһа, һуңғы ижектең алдындағыһына предпоследний, һәм ижек ҡыҫҡа булһа, аҙаҡҡынан өсөнсө ижеккә төшә. Мәҫәлән: fí-li-a (li ижеге асыҡ һәм унан һуң һуҙынҡы килә, шуның өсөн ҡыҫҡа), fe-nés-tra (ябыҡ булғаны өсөн, nes ижеге оҙон).
Морфологияһы
Латин теле, рус теле кеүек үк, күпселектә синтетик тел. Был грамматик категориялар ярҙамсы һүҙҙәр менән түгел, һүҙүҙгәреш (исем, сифат, алмаш, һан һүҙ төркөмдәрен үҙгәртеү склонение, ҡылымдарҙы үҙгәртеү спряжение) аша бирелә. Латин телендә килеш, зат, һан һәм род менән үҙгәреүсе Исем, Һан һәм Алмаш һүҙ төркөмдәре бар; Сифат, һанап үткәндәрҙән башҡа, сағыштырыу дәрәжәһнндә үҙгәрә; заман һәм менән үҙгәреүсе ҡылымдар; супин — ҡылымдан яһалған исем; рәүеш, предлогтар һәм дар.
Исем
Латин телендә 6 килеш:
Ҡылым
Латин теле ҡылымдары 6 заман формаһына, 3 һөйкәлешкә, 2 йүнәлешкә, 2 һанға һәм 3 затҡа эйә.
4 бар; спряжение төрө инфинитив ялғауы -re алдында торған һуңғы һуҙынҡы аша билдәләнә:
1) Беренсе спряжение ҡылымдарында берлектәге 1 зат ялғауы -a алдындағы -o төшөп ҡала:
2) Икенсе спряжение ҡылымдары стандарт схеманан бер ниндәй тайпылышһыҙ.
3) Өсөнсө спряжение ҡылымдарында -ĕre -o, -is, -it, -imus, -itis, -unt («3-a») йә -io, -is, -it, -imus, -itis, -iunt («3-b») алмаштырыла, йәғни тоташтырыусы һуҙынҡылар барлыҡҡа килә; башҡалар менән сағыштырғанда, «3-b» спряжениеһы ҡылымдары бик аҙ.
4) Дүртенсе спряжение ҡылымдарында күплектәге 3 зат ялғауында өҫтәмә рәүештә -u килеп сыға:
Ҡылымының ваҡыты
Латин ҡылымының замандары:
Синтаксисы
Рус телендәге кеүек, ябай һөйләм йыш осраҡта эйә һәм хәбәрҙән тора, эйә төп килештә. Эйә булараҡ сифат һирәк кенә ҡулланыла, ул ғәҙәттә зат формаһында. Хәбәр ҡылым, исемле һүҙ төркөмө йә ярҙамсы ҡылымлы исемле һүҙ төркөмө ярҙамында сағыла.
Латин теле синтетик төҙөлөшлө, шуның һөҙөтәһендә, төрлө үҙгәртеүҙәргә (склонение һәм спряжение) бай булғанлыҡтан, һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе хәл иткес әһәмиәтле түгел. Әммә, ҡағҙә булараҡ, эйә һөйләм башында, хәбәр — аҙағында, тура тултырыусы — идара итеүсе ҡылым, йәғни хәбәр алдынан.
Һөйләидәр төҙөлөшөндә түбәндәге ҡулланыла:
Сum historicum лы эйәрсән һөйләмдәр, ҡағиҙә булараҡ, тәржемә ителгән союзы менән ҡулланылған ваҡыт эйәрсән һөйләмдәр.
Литургик латындың стилистик үҙенсәлектәре
китаптары боронғо грек телендә яҙылған, христианлыҡтың беренсе тиҫтә йылдарында ул Римдә төп ғибәҙәт атҡарыу теле була; әммә Рим папаһы Виктор I (189—199) осоронда бында латынға күсеү тормошҡа ашырыла. Христиан латыны грек теленән бик күп, бер ни тиклем йәһүд лесикаһынан үҙләштермәләр менән байый, неологизмдар, йәнле телмәр йоғонтоһо, антик традиция стилен туплай. Шул уҡ ваҡытта, ғибәҙәт текстарында латин сығышлы һүҙҙәр һәм тел конструкциялары ҡулланыла (улар был текстарҙы төҙөгән дәүерҙә үк архаик була), һәм был литургик латынды, йәнле телмәрҙән айырмалы рәүештә, (мәҫәлән, христиандарҙың йәнле һөйләү телмәрендә күп таралған oro «молиться» ҡылымы урынына боронғо precor ҡулланыла; грек һүҙе episcopus урынына — традицион рәсми рим терминдары pontifex һәм antistes; грек presbyter һүҙенә — рим һүҙе praesul)  тел. Йәнле телмәрҙән ныҡ айырымланған ғибәҙәт латыны тантаналы стилгә эйә, һәм боронғо рим ижегенең  ойоштормаһы булып тора.
Биологияла латин теле
Биологияла латин телен Яңырыу осоро латин теленән сыҡҡан, ләкин боронғо грек һәм башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән үҙ аллы ғилми тел тип ҡарарға мөмкин. Бынан тыш, латин теленең күп һүҙҙәре биологик текстарҙа яңы, махсус мәғәнәгә эйә. Биологик латин теле грамматикаһы һиҙерлек ябайлаштырылған. Латин алфавитына өҫтәмә индерелә: классик латындан айырмалы, J, U, W хәрефтәре өҫтәлә.
Хәҙерге биологик номенклатура кодекстары тере организмдарҙың фәнни атамалары форма буйынса латинса булыуын, йәғни, ниндәй телдәү үҙләштерелгән булыуына ҡарамаҫтан, латин алфавиты хәрефтәре менән яҙылырға тейешлеген һәм латин грамматикаһы ҡағиҙәләренә буйһоноуын талап итә.
Героевка
Героевка (Героевка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453075, ОКАТО коды — 80221831011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бельсу
Бельсу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 682 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Илек (Мишкә районы)
Илек (Иликово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 156 кеше. Почта индексы — 452353, ОКАТО коды — 80243810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Таловка
Таловка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3550/266 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төлкө һәм тауыҡтар
Төлкө һәм тауыҡтар  — балалар уйыны.
Рощупкин Анатолий Васильевич
Анатолий Васильевич Рощупкин  (Липецк өлкәһе Долгоруковский районы Красное ауылы ауылында 1949 йылдың 10 февралендә тыуған) — рус совет яҙыусыһы. СССР Журналистар союзы ағзаһы (1975).
Төлкө һәм тауыҡтар
Уйнау тәртибе
Балалар үҙҙәре араһыннан «төлкө», «әтәс» һайлап ҡуялар. Ҡалғандары «тауыҡтар» була. Төлкө бер ситкә китеп үҙенә оя билдәләй. Тауыҡтар ҙа шаҡмаҡ һыҙып һарай яһайҙар һәм шунда урынлашалар. Шул вакыт әтәс ҡысҡырып ебәрә, тауыҡтар уянып һарайҙан сығалар. Әтәс тауышына үҙ ояһында йоҡлап ятҡан төлкө уяна һәм тауыҡтарға һөжүм итә башлай. Төлкөнө күргәс, әтәс тауыҡтарҙы һарайға саҡыра, ә үҙе төлкө менән көрәшкә сыға. Әгәр төлкө берәр тауыҡты тотһа, ул тауыҡ төлкөгә әйләнә, төлкө иһә тауыҡ була. Тауыҡ тотолған һайын, яңы «әтәс» билдәләнә, алдағы әтәс тауыҡҡа әүерелә.
Төлкө булмайынса ҡалған тауыҡ еңеүсе була.
Рощупкин Анатолий Васильевич
Биографияһы
Анатолий Васильевич Рощупкин 1949 йылдың 10 февралендә Липецк өлкәһе Долгоруковский районы Красное ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Елецк пединститутының филология факультетында уҡый (1972). 1978—1980 йылдарҙа Ростов Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлегендә уҡый. 1972—1973 йылдарҙа Сахалинда танк ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Демобилизацияланғас, кире журналистикаға ҡайта.
1966 йылда хеҙмәт итә башлай. Липецк өлкәһе район гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр була, комсомол эшендә эшләй, үҙ хәбәрсе, ауыл тормошо бүлегенең етәксеһе, «Молот» Ростов өлкә гәзитенең баш мөхәррире урынбаҫары (1981—1992), Ростов өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышының мәғлүмәт һәм йәмәғәт-сәйәси бүлеге етәксеһе (1992—1998), Ростов өлкәһе Хакимиәтенең матбуғат һәм телерадио тапшырыуҙар буйынса департаментының матбуғат секторы етәксеһе, Ростов өлкәһе Весёловский районының «Весёловский вестник» гәзитенең баш мөхәррире була. 2001 йылдан алып Анатолий Васильевич Рощупкин «Роствертол» предприятиеһының «За доблестный труд» гәзитендә баш мөхәррир булып эшләй.
Ижады
А. Рощупкин йәшләй генә шиғырҙар һәм хикәйәләр яҙа башлай, урындағы ваҡытлы матбуғатта яҙыша. Уның беренсе «Свет доброты» шиғырҙар йыйынтығы 1995 йылда, ә беренсе проза китабы «Земляки» 1996 йылда баҫылып сыға. Артабан яҙыусы ундан ашыу шиғырҙар, повестар, хикәйәләр китабын яҙа.
Үҙенең әҫәрҙәрендә Анатолий Рощупкин рәсәй ауылдары тормошо, үҙенә яҡын кешеләр тураһында яҙа, әхләҡ мәсьәләләрен күтәреп сыға.
Хеҙмәттәре
Яҙыусы әҫәрҙәренең айырым китаптары:
Льюис Кэрролл
Льюис Кэрролл (Lewis Carroll, ысын исеме Чарльз Лютвидж До́джсон, йәки Чарльз Латуидж До́джсон — Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсондың псевдонимы  ), Charles Lutwidge Dodgson; 27 ғинуар 1832 йыл — 14 ғинуар 1898 йыл) — инглиз яҙыусыһы, математик, логик, философ]], диакон һәм фотограф]]. Льюис Кэрроллдың фамилияһы урыҫ телендә даими рәүештә хаталы итеп «Доджсон» тип яҙылып килә. Инглиз телендәге төп нөсхәлә «g» өнө әйтелмәй, Кэрролл үҙе фамилияһын «Додсон» тип әйтеп йөрөгән. Иң билдәле әҫәрҙәре — «Алиса в Стране чудес» («Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары») һәм «Алиса в Зазеркалье» («Әлисә Көҙгө эсендә»), «Снаркҡа һунар» тигән шаян поэма.
Биографияһы
Льюис Керрол Чешир графлығында Дарсбери ауылында 1832 йылдың 27 ғинуарында рухани ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә 7 ҡыҙ бала 4 малай була. Өйҙә уҡый башлай, үҙен аҡыллы һәм зирәк бала итеп күрһәтә. Уға белем биреү менән атаһы шөғөлләнә. Һулаҡай була; әйтеүҙәренсә, уны уң ҡул менән яҙырға мәжбүр иткәндәр һәм был психикаһына кире тәьҫир иткән, бәлки шул тотлоғоусан булыуға килтергәндер.
12 йәшендә Төньяҡ Йоркширҙағы Ричмонд ҡалаһынан йыраҡ түгел шәхси грамматик мәктәпкә уҡырға ингән. Льюисҡа унда оҡшай, әммә 1845 йылда уға Рагби мәктәбенә күсергә тура килә, тик уны малай бик өнәп еткермәй. Бында ул 4 йыл уҡый һәм математика һәм дин дәрестәрендә уңышҡа өлгәшә.
1850 йылдың майында Оксфорд университетының аристократтар уҡыған иң шәп колледждарының береһе Крайст-Чёрчҡа уҡырға инә һәм ғинуарҙа Оксфордҡа күсеп килә. Бик шәп уҡымаһа ла, математиканан көслө булыуыуы арҡаһында, бакалавр дәрәжәһен алғас, конкурс на чтение в Крайст-Чёрчта математик лекциялар уҡытыу буйынса конкурсты уңышлы үтеп, уҡыта башлай. Бында ул 26 дауамында эшләй. Күңеленә бик ятмаһа ла, был уға ярайһы һәйбәт табыш килтерә.
Колледж уставы буйынса ул рухани дәрәжә ала, әммә священник түгел, ә диакон ғына була, шуға күрә уға йәмәғәттә эшләү кәрәк булмай. Яҙыусылыҡ хеҙмәтенә ул колледжда уҡыған сағында уҡ тотона.шиғырҙар һәм ҡыҫҡа хикәйәләр яҙа, уларҙы төрлө журналдарға «Льюис Кэрролл» псевдонимы менән ебәреп ята. Был псевдонимды уға нәшриәтсе һәм яҙыусы Йетс уйлап таба. Эдгар Катвеллис тигән псевдонимы ла булған.
Яйлап билдәлелек яулай бара. 1854 йылда Англияның етди баҫмаларында күренә башлай. 1856 йылда колледжға яңы декан — Генри Лиддел килә (Henry Liddell), уның 5 балаһы араһында 4 йәшлек Элис (Алиса) та була.
Льюис колледж ректоры Генри Лидделл ғаиләһенең яҡын дуҫы булып китә һәм Элис (1852 йылғы) менән уның Лорина һәм Эдит тигән апаларына әкиәттәр һөйләй торған булған.
1864 йылда атаҡлы «Алиса в Стране чудес» әкиәтен яҙа. 3 йылдан англикан сиркәүе диаконы Доджсон Рәсәйҙә булып ҡайта. Был осорҙа англикан һәм Урыҫ православ сиркәүе араһында бәйләнештәр барлыҡҡа килгән була.
Кэрроллды юлдашы Лиддо менән Мәскәү кафедраһында 50 йыл эшләгән митрополит Филарет һәм архиепископ Леонид (Краснопевков) ҡабул итә. Маршрут былай төҙөлә: Лондон — Дувр — Кале — Брюссель — Кёльн — Берлин — Данциг — Кёнигсберг — Петербург — Мәскәү — Түбәнге Новгород — Мәскәү — Троице-Сергиев лавраһы — Петербург — Варшава — Бреслау — Дрезден — Лейпциг — Эмс — Париж — Кале — Дувр — Лондон.
Был Кэрроллдың сит илгә берҙән-бер сәйәхәте була. Быны ул "Дневнике путешествия в Россию 1867 йылда Рәсәйгә сәйәхәт көндәлеге"ндә теркәп бара һәм яҙмалар уның вафатынан һуң ғына баҫыла.
Үҙ исеме менән математика буйынса бик күп фәнни хеҙмәттәр баҫтыра һәм уйындар, башватҡыстар, хатта иҫәпләү буйынса яңы ысул да уйлап таба. Математик логика буйынса ул үҙ ваҡытынан күпкә алға киткән булған. .
1898 йылдың 14 ғинуарында Гилфордта вафат була (Суррей графлығы) һәм шунда туғандары араһында ерләнә.
Льюис Кэрролл һәм мауығыуҙары
Керроллдың бер мауығыуы — фотография. Генри Пич Робинсон һәм Гюстав Оскар Рейландер эштәре менән бер рәттән, Кэрроллдың фотоһүрәттәре пикториализмға ҡарай, был стиль өсөн махсус теҙеп ҡуйып төшөрөү һәм негативтарҙы монтажлау хас. Кэрролл Рейландер менән шәхсән таныш булған, унан күпмелер өйрәнгән дә һәм унан ҡуйылышлы балалар фотографиялар коллекцияһы һатып алған. Яҙыусының Рейландер төшөргән фотографияһы XIX быуаттың 60-сы йылдарына хас классик фотопортрет һанала. Яҙыусы шулай уҡ Клементина Гавардендан 37 фотография коллекцияһы алған була.
Чарльз Лютвидж Додсондың икенсе оло мауығыуы — шахмат. Улар Кэрроллдың бер нисә фотографияһында урын алған. Ул Он активно интересовался важными событиями шахматной жизни Бөйөк Британияның шахмат тормошон күҙәтеп барған, үҙе уйнаған, балаларҙы уйнарға өйрәткән. «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» ла үҙе уйлап сығарған шахмат партияһы нигеҙендә яҙылған һәм уның башланғыс позицияһы диаграммаһын китабының башына төшөрөп тә ҡуйған булған.
Биограф яҙыуынса, бала сағында ул ташландыҡ шахталарға йөрөргә яратҡан. Күрәһең Әлисәнең ҡуян ояһына барып төшөүе идеяһы ошо тәьҫораттар арҡаһында ла тыуғандыр.
Сюты-Пой-Яха
Сюты-Пой-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/353 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Льюис Кэрролл
Шәхси тормошо
Льюис Кэрролл өйләнмәгән.
Сюты-Пой-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Ҡыҫынды
Ҡыҫынды (Кысынды) — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 394 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203825006.
Льюис Кэрролл
Шәхси тормошо
Кэрролл бәлкәс ҡыҙҙар менән уйнарға бик яратҡан. «Мин балаларҙы яратам (тик малайҙарҙы түгел)», — тип яҙып ҡуйған ул бер ваҡыт. …Уға кейемһеҙ ҡыҙҙар ғәжәйеп матур булып күренгән. Ҡайһы ваҡыт ул яланғас йәки ярымяланғас ҡыҙҙарҙы фотоға төшөргән йәки рәсемдәрен эшләгән  — әлбиттә, әсәләренең рөхсәте менән.
Ҡыҫынды
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар93 % тәшкил итә. 1906 йылда — 300; 1920—456; 1939—586; 1959—424; 1989—342; 2002—365; 2010—304 кеше йәшәгән.
Сюты-Пой-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Льюис Кэрролл
Шәхси тормошо
… Кэрролл үҙе ҡыҙҙар менән дуҫлығын бер гонаһһыҙ тип һанаған; шулай булыуына шикләнергә нигеҙ юҡ. Етмәһә, кескәй әхирәттәренең күп һанлы иҫтәлектәрендә тәртипһеҙлек ҡылыу булып тойолорлоҡ бер генә ишара ла юҡ
Ҡыҫынды
Тарихы
Еҙем йылғаһының уң ҡушылдығы Ҡыҫынды йылғаһы буйындағы утар XVIII быуаттың 70-се йылдарында шул уҡ исемле ауылға әүерелә (Ҡыҫынты — башҡортса һүҙе — русса теснина). Ауылға Йәрембәт, Муллаҡай ауылы кешеләре нигеҙ һалған.
1795 йылда Ҡыҫынды ауылы 70 кеше йәшәгән 14 ихатанан тора. 1816 йылда бында 103 кеше һәм 15 ихата булған, X рәүиз буйынса 35 ихатала 170 кеше йәшәй. ХХ быуат аҙағында 52 йортта 268 кеше була.
Льюис Кэрролл
Шәхси тормошо
XIX быуаттың ахырына тиклем Англияла 14 лет йәшки тиклемге ҡыҙҙар енси өлгөрмәгән тип һаналған. Кэрроллд улар менән мауығыуы ул саҡтағы әхлаҡ ҡағиҙәләре буйынса бер гонаһһыҙ мауығыу һаналған.
Ҡыҫынды
Тарихы
Мәсет янында башланғыс дини мәктәп эшләгән.
Льюис Кэрролл
Башҡортсаға тәржемәләр
Льюис Кэрроллдың Элис тураһындағы әкиәттәре донъяның йөҙҙәрсә телдәренә тәржемә ителгән. Улар араһында башҡорт теленә тәржемә лә бар. Беренсе тәржемә «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталған, был урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы (инглизсә Alice’s Adventures in Wonderland)
Ҡыҫынды
Тарихы
Халҡы — малсылар. 144 кешегә 160 ат, 125 һыйыр, 90 һарыҡ, 80 кәзә тура килгән. 1843 йылда 96 бот ужым һәм 136 бот яҙғы иген сәселгән. Умартасылыҡ күршеләргә ҡарағанда яҡшыраҡ торошта булған: 60 умарта һәм 40 солоҡ.
Льюис Кэрролл
Башҡортсаға тәржемәләр
2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова консультант-мөхәррир Виктор Фет етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән Ни өсөн шундай атама алғанын тәржемәсе үҙе былай тип аңлата:
Ҡыҫынды
Мәсет
Ҡыҫынды ауылы мәсете тарихы
Воробьёв Сергей Владимирович
Биографияһы
Сергей Владимирович Воробьёв 1952 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ы Ғафури районының үҙәге Красноусол ауылында тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағандан һуң райондың рус телендә нәшер ителгән «Звезда» гәзитендә эшләй.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Сергей Воробьёв мәктәп йылдарында шиғырҙар яҙа башлай, Башҡорт дәүләт университетында уҡыған осорҙа һәм артабанғы йылдарҙа әҙәби ижады һиҙелерлек әүҙемләшә. Көндәлек журналистика эше менән бер рәттән ул шиғриәттә үҙенең оҫталығын камилләштереүҙе дауам итә. 1985 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә уның быға тиклем яҙылған әҫәрҙәренән торған «Красные птицы» исемле рус телендәге тәүге шиғри йыйынтығы донъя күрә, «На миру» тип аталған икенсеһе 1990 йылда шунда уҡ баҫыла. Артабан йәш әҙип үҙен прозала һәм драматургияла һынап ҡарай. Һөҙөмтәлә «Бельские просторы» журналы уның хикәйәләр тупланмаһын уҡыусылар хөкөменә тәҡдим итә.
2000 йылда «Китап» нәшриәте инде һиҙелерлек тәжрибә туплаған авторҙың «Выбор во тьме» тигән өсөнсө китабын сығара. Тәүге йыйынтыҡтарындағы шиғырҙарға хас булған лирик кисерештәр, үҙенсәлекле образдар быныһында тағы ла тулыланып, шағирҙың уй-кисерештәренең, фәлсәфәүи уйланыуҙарының юғарыраҡ кимәлгә күтәрелеүен, күп төрлө сағыштырыуҙарының тағы ла сағыуыраҡҡа әйләнеүен асыҡ күрһәтә.
Әүҙем ижад менән йәшәгән әҙиптең әҫәрҙәре республикала рус телендә сыҡҡан гәзиттәр — «Вечерняя Уфа», «Республика Башкортостан» һәм "Молодёжная газета"ла, шулай уҡ Ғафури районы баҫмаһы «Звезда» гәзитендә даими донъя күрә.
Ижадының тәүге йылдарынан уҡ Сергей Воробьёв әҙәби тәржемә менән дә шөғөлләнә. Ул данлыҡлы яҡташы, ғалим-яҙыусы Жәлил Кейекбаевтың «Зөбәй Үтәғолов» тигән билдәле очеркын, танылған балалар яҙыусыһы Кәтибә Кинйәбулатованың шиғырҙар йыйынтығын башҡорт теленән руссаға тәржемә итте.
Ырымбур экспедицияһы
thumb|200px|left|Императрица Анна Иоанновна
Ырымбур экспедицияһы — 1734 йылдың 1 майында императрица Анна Иоанновнаның Империя сиген Башҡортостан сигенә еткереү, башҡорт ерҙәрен үҙләштереү өсөн комиссия төҙөү тураһындағы ҡарары (указы). Экспедицияның бурыстары түбәндәгеләрҙән ғибәрәт:
Ошо маҡсатты тормошҡа ашырыуҙа өcөy Ырымбур ҡалаһы төҙөлөргә тейеш булған. Был пландың начальнигы Сенаттың обер-секретары И. К. Кирилов былай тигән: «Ырымбур Башҡортостандың сигендә төҙөлә. Ул башҡорттарҙы буйһондороу өсөн кәрәк. Башҡорттар йәшәгән ерҙәр стена менән уратылып алынған кеүек була». Экспедиция начальнигы итеп И. К. Кирилов үҙе тәғәйенләнә. Уға ошо уңай менән статский советник титулы бирелә. Был дәрәжә хәрбиҙәрсә бригада генералы тигән исемгә тиң. Кириловтың урынбаҫары итеп православие диненә күскән, суҡынмыш татар мырҙаһы А. И. Тевкелев билдәләнә. Башҡорттар был палачты Тәфтиләү тип атаған. 1734 йылдың 15 июнендә экспедиция Петербургтан юлға сыға, 10 ноябрҙә И. К. Кириловтың 3,5 меңлек отряды Өфөгә килеп етә, 1735 йылдың15 авгусында И. К. Кирилов Ур йылғаһының (урыҫса — Орь) Яйыҡҡа ҡойған урынында Оренбург ҡәлғәһенә (башҡортса — Ырымбур) нигеҙ һала. Ырымбур 1740 йылда Красная Гора тигән икенсе урынға, ә 1743 йылда өсөнсө (хәҙерге) урынға, Һаҡмар йылғаһының Яйыҡҡа ҡушылған еренә күсерелә. Тәүге Ырымбур Орск ҡәлғәһе тип атала башлай, хәҙер — ҡала.
XVIII быуаттың 30 — 50-се йылдарында Башҡортостанды уратып һәм илебеҙҙең эсендә 53 ҡәлғә һәм заводтар һалыу дауам итә. Экспедиция ойошторолғанға тиклем Башҡортостанда барлығы 10 завод булһа, XVIII быуат уртаһында уларҙың һаны 32-гә етә, Ырымбур экспедицияһы империяның көнсығыш сиктәрен Яйыҡ йылғаһынаса күсереу маҡсатын ҡуя. Ошо маҡсатта Ырымбур сик буйы линияһы төҙөлә. Уны төҙөү тормошҡа ашһа, Башҡортостандың бойондороҡһоҙлоғо тамам юҡҡҡа сыға икәнен башҡорттар бик яҡшы аңлаған. «Әгәр ҙә батша хөкүмәте уйлаған эшенән баш тартмаһа, башҡорттар үҙҙәренең хоҡуктарын ҡорал менән һаҡлаясаҡ», — тигән улар. Хөкүмәт иҫкәртеүгә ҡолаҡ һалмағас, ҡоралға тотонорға мәжбур булғандар.
= Ырымбур экспедицияһының начальниктары =
= Башҡорт ихтилалдары = 1735—1736 йылдарҙа ихтилалалға — Килмәк абыҙ, 1737—1738 йылдарҙа — Бәпәнәй батыр, 1739—1740 йылдарҙа Ҡараһаҡал етәкселек итә. Көстәр нисбәте тиң булмағас, еңеү хөкүмәт ғәскәре яғында була, әлбиттә. 1735—1740 йылдарҙа Башҡортостандың азатлығын һаҡлап ҡалыу өсөн күтәрелгән оло яуҙа халҡыбызҙың өстән бер өлөшө һәләк була. Шулай итеп, Рәсәйгә килешеү менән ҡушылған Башҡортостан, ике быуат үткәс, империяның колонияһына әүерелә. Америка тарихсыһы Үолтер Коларз «Рәсәй һәм уның колониялары» (1955) исемле китабыyда былай тип яҙа: «Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалыу Рәсәй тарихындағы иң күренекле ваҡиғаларҙың береһе булған. Ул ваҡиға үҙенең әһәмиәте буйынса Ҡазан яулап алыуға тиң». 1744 йылда Ырымбур экспедицияһы (комиссияһы) урынына Ырымбур губернаһы төҙөлә. 1865 йылға тиклем Ырымбур ҡалаһы Башкортостандың хәрби административ үҙәге була. 1865 йылдан Башҡортостандың төньяҡ өлөшөӨфө губернаһына бирелә, ә көньяҡ өлөшө Ырымбур губернаһы составында ҡала.
Йорт хайуандары
Йорт хайуандары —  кеше ҡулға эйәләштергән хайуандар, мал, улар йорт янында аҫрала. Мал көнкүрештә ниндәйҙер файҙа килтерә, ҡайһы бер хайуандар күңел өсөн аҫрала. Йорт хайуандарының күпселеге еңел үрсей. Селекция ярҙамында кеше уларҙың тоҡомон яҡшырта, үрсемлеген арттыра.
Дөйөм характеристика
Йорт хайуандарының бер өлөшө (ауыл хужалығы хайуандары) туранан-тура кешегә матди табыш килтерә, мәҫәлән, аҙыҡ (һөт, ит), материалдар (йөн, тире) сығанағы булып тора. Икенселәре (эш малы һәм хеҙмәт хайуандары) эш функцияһы (йөк ташыу, һаҡлау һәм башҡалар) башҡарып, кешегә файҙа килтерә.
Икенсе ҙур категория — компаньон хайуандар, улар кешегә ҡәнәғәтлек бирә, күңелен күтәрә. Ҡала кешеләре өсөн йыш ҡына тап ошо категория «йорт хайуандары» булып тора ла инде. Күп ғаиләләрҙә улар дуҫ урынында, стресс тойғоһонан ҡотолорға ярҙам итә..
Йорт хайуандарын махсус биналарҙа (аҙбар, ат һарайы, эт ояһы) тоторға мөмкин, кешенең йорт эсендә лә йәшәйҙәр. Йорттарҙа йәшәүселәр өсөн ситлектәр, аквариумдар, террариумдар һәм  башҡа төр йәшәү урыны булдыралар,  ә икенселәре (мәҫәлән, бесәй, эт, кролик һәм хатта маймыл бина эсендә иркен йөрөй ала.
Йортта "саҡырылмаған ҡунаҡтар" - төрлө хайуандар ҙа йәшәүе мөмкин. Улар файҙа килтермәү генә түгел, ҙур ғына зыян да һала ала. Мәҫәлән, ҡомаҡ, сысҡандар, тараҡандар, ҡырмыҫҡалар, ҡандалалар.
Үрсеүҙәре
Йорт хайуандары ҡырағай хайуандарҙан барлыҡҡа килгән. Күп ҡырағай хайуандарҙы, бигерәк тә йәш сағында, ҡулға эйәләштереп була, әммә йорт шарттарында улар ауыр үрсей, тоҡомдары булһа ла яңынан ҡулға эйәләштерергә кәрәк.
Ҡырағай хайуандарҙан айырмалы рәүештә, йорт хайуандары, ҡағиҙә булараҡ, тиҙ үрсей. Еңел, яҡшы үрсеүе - ыңғай сифаттары тураһында һөйләй.Уларҙы эйәләштерергә лә кәрәкмәй,  кешеләр быуаттар буйы алып барған генетик селекция һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сифаттары нәҫелдән бирелә.
Йорт хайуандарының төрҙәре — хайуандар донъяһы төрҙәрененең дөйөм һанына ҡарата сағыштырмаса ҙур түгел. Мәҫәлән, һөтимәрҙәрҙең ике меңдән ашыу төрө бар, йорт хайуандары бөтәһе яҡынса 40 төр генә. Әгәр йорт хайуандарының исемлегенән ошондай организмдарҙы  (бөжәктәр бал ҡорто, кошениль, ебәк күбәләгенең ике—өс төрөн) һәм балыҡтың ике төрөн (алтын балыҡ һәм карп), алып ташлаһаң,  ғәмәлдә «ысын»  йорт хайуаны 27 генә ҡала.
Абдуллин
Абдуллин — ир-ат фамилияһы. Абдулла исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Абдуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Прометей
Прометей (Προμηθεύς, һүҙмә-һүҙ — «ҡайғыртыусы»", «алдан күрә белеүсе») — боронғо грек мифологияһында титандарҙан берәү, кешеләрҙе илаһтар башбаштаҡлығынан яҡлаусы скифтар батшаһы . Зевстың ике туған ағаһы  . Титан Иапет менән Клименаның (Аполлодор буйынса — Асияның) улы, Евфорион буйынса — Гера һәм титан Евримедонттың улы , Евфорион буйынса — Гераның һәм титан Евримедонттың улы . Атлант, Менетий һәм Эпиметейҙың ағайы. Гесионаның ире , Девкалиондың (вариант буйынса — Пандоранан ), Ионың (Истрға ярашлы) атаһы.
Мифологияһы
Прометейҙың кешеләрҙе булдырыуы тураһында миф һуңғы традицияға ҡарай (беҙҙең эраға тиклем IV быуат). Гесиодҡа ярашлы, Прометей кешеләрҙе тупраҡтан әүәләгән, ә Афина уларға һулыш өргән ; Проперция һүрәтләгән ентекле версияла, — кешеләрҙе, ерҙе һыу менән ҡатнаштырып балсыҡтан (Гесиодта был юҡ) әүәләгән ; уларҙы илаһтарға оҡшаш күккә ҡараған итеп яралтҡан. Башҡа миф буйынса, Прометей һәм Эпиметейға илаһтар булдырған кешеләр һәм хайуандар араһында һәләттәрҙе бүлеү йөкмәтелә; кешеләр яҡлауһыҙ ҡала, сөнки Эпиметей ерҙә йәшәүгә бөтә һәләттәрҙе хайуандарға сарыф итә. Быны асыҡлағас, Прометей кешеләр өсөн ут урлай.
ҡорбан килтереү тураһында, хайуандың ниндәй өлөшө — илаһтарға, ә ҡайһыһы кешеләргә ҡалырға тейеш тигән һорау килеп тыуғас — Прометей үгеҙ түшкәһен ошолай бүлә: бер өйөмгә ашарға яраҡлы ит һала, уны тире менән йәшерә һәм хайуандың насар еҫле ашҡаҙаны менән ҡаплай, ә икенсеһенә — май киҫәктәре менән ҡапланған һөйәктәрҙе һала, һәм Зевсҡа үҙенә һайларға тәҡдим итә. Зевс иһә, һөйәктәрҙе һайлап, алдана, шуға күрә кешеләрҙән утты тартып ала. Тап шул ваҡытта илаһтарға ҡорбан килтереү тәртибе үҙгәрә: элек хайуанды тулыһынса яндырғандар, хәҙер иһә — һөйәктәрен генә. Шулай уҡ үгеҙҙе беренсе Прометей үлтерҙе тип иҫәпләйҙәр.
Мифтың боронғо версияһы буйынса, Прометей утты Гефестан урлай, Олимптан алып китә һәм уны кешеләргә тапшыра. Быны ул ҡамыштың (нарфекс) эсе ҡыуыш һабағында осҡондо йәшереп эшләй һәм кешеләргә, уны көлгә күмеп һаҡлау мөмкинлеген күрһәтә. Аңлатмала ул ут ҡабыҙа торған «ут таяҡсаларын» уйлап тапҡан. Яза итеп Зевс кешеләргә беренсе ҡатынды — Пандораны ебәрә. Миф версияһы буйынса, Прометейға ут алырға Афина ярҙам итә.
Прометейға яза биреү
Прометей бер туҡтауһыҙ ғазапҡа дусар ителә — ҡабат-ҡабат осоп килгән бөркөт көндөҙ уның бауырын суҡый, уның, үҡлемһеҙҙең бауыры төн эсендә йәнә ҡабат үҫеп сыға. Был ғазаптар бөтә героик быуат дауамында, төрлө антик сығанаҡтар буйынса, бер нисә быуаттан алып 30 мең йылға тиклем (Эсхил буйынса ), Геракл үҙенең дан-шөһрәтен нығытыу өсөн уҡ менән бөркөттө үлтергәнгә һәм Прометейҙы азат иткәнгә тиклем дауам итергә тейеш була. Был хәл Прометейҙың Иоһы барлыҡҡа килеүенән 13-сө быуында, Троя һуғышы алдынан була.
Прометей культы
Прометей культы тәүгә Грецияла Лемнос утрауында урынлаша. Дөйөм билдәле антик традицияға ярашлы, Прометей Лемнос — утрауындағы тауҙан ут урлай : Уның ҡорбан салыу урыны Афина Академияһында. Прометей культы Колонда. Прометей ҡәберҙәрен Аргоста һәм Опутала күрһәтәләр (Аргоста утты уйлап табыусы тип Форонейҙы иҫәпләһәләр ҙә). Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул Тубыҡланған (Геркулес) йондоҙлоғона әүерелгән. Кешеләр миһрабтарҙа, илаһтар Прометейҙыҡы урынына уның бауыры менән ләззәтләнһндәр өсөн, ҡорбан ителгән хайуандарҙың бауырын яндырғандар.
Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Эсхилдың "Бығауланған Прометей " трагедияһында утты урлау мотивына, Прометейҙы кешелек цивилизацияһының ҡаҙаныштарына өлгәштергән бөтә мәҙәни байлыҡтарҙы беренсе асыусы булараҡ һүрәтләү өҫтәлгән: ул кешеләрҙе торлаҡ төҙөргә һәм металл сығарырға, ер эшкәртергә һәм караптарҙа йөҙөргә, уларҙы яҙырға, иҫәп-хисапҡа, йондоҙҙарҙы күҙәтергә өйрәткән. Эсхилдың кешеләрҙе яратҡан өсөн язаланған Прометейы Зевсҡа ҡыйыу саҡырыу ташлай һәм, ҡурҡыныс ғазаптарға ҡарамаҫтан, үҙенең хаҡлығын яҡларға әҙер.
Эсхилдың "Бығауланған Прометей ", «Азат ителеүсе Прометей» («Прометей освобождаемый») һәм «Прометей-ут йөрөтөүсе» трагедияларының, «Прометей-ут яғыусы» («Прометей-огневозжигатель») сатира драмаһының, билдәһеҙ авторҙың «Прометей» пьесаһының, Аристофандың «Ҡоштар» комедиһының, Акцийҙың «Прометей» трагедияһының, Антифандың «Сотворение человека (Антропогония)» комедияһының геройы. Софоклдың «Колхидянки» трагедияһында телгә алына(франц. 340 Рт).
Боласы-ғазап сигеүсе Прометей образының гуманистик һыҙаттары шиғриәттә (Дж. Байрон, П. Б. Шелли, Н. П. Огарев (Прометей), Т. Г. Шевченко, Готье (Прометей һәм башҡалар), шулай уҡ музыкала (Ф. Лист, А. Н. Скрябин һәм башҡалар) һәм һынлы сәнғәттә (Тициан, Ф. Г. Гордеев һәм башҡалар) үҫеш ала.
Кальдерондың («Просвещение» драмаһы), Гете, Бетховендың әҫәрҙәрендә Прометей тураһындағы тупраҡтан әүәләп һәм аңға эйә булған тәүге кешеләрҙе барлыҡҡа килтереүсе булараҡ мифтың һуңғы антик версияһы сағылыш таба.
Мэри Шеллиҙың «Франкенштейн, или Современный Прометей» романы яһалма кешене терелткән Виктор Франкенштейнды Прометей менән сағыштыра.
Роберт Антон Уилсон шул уҡ исемле китабында, иң фундаменталь һәм радикаль азатлыҡ символы булараҡ. баш күтәреүсе Прометей образын тыуҙыра.
Нью-Йоркта Рокфеллер үҙәгендә Прометей статуяһы урынлашҡан, ул америка скульпторы тарафынан бронзанан яһалған һәм алтын ялатылған (ҡара. фото).
Каменскийҙа Прометей статуяһы 1923 йылда ҡуйыла, һуңынан ул ҡаланың символына әүерелә.
Аҙау-Ҡара диңгеҙ дәүләт аграр-инженер академияһы
Аҙау-Ҡара диңгеҙ инженер институты (Азово-Черноморская государственная аграрно-инженерная академия АЧИИ) — Ростов өлкәһе Зерноград ҡалаһының юғары уҡыу йорто.
Академия эшләгәндән алып унда 30 меңдән ашыу кеше юғары һөнәри белем ала, 5 меңдән ашыу инженер, механик, махсус юғары һәм урта уҡыу йорттары уҡытыусылары белемен камиллаштыра. Академия аспирантураһында 200-ҙән ашыу фән кандидаты әҙерләнә. Аҙау-Ҡара диңгеҙ дәүләт агроинженер академияһын тамамлаусылар Рәсәй Федерацияһының барлыҡ республикаларында, крайҙарында һәм өлкәләрендә, яҡын сит илдәрҙә эшләй. Академия тамамлаусыларҙың ҡайһы берҙәре атҡаҙанған фән эшмәкәре, атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре исеменә эйә, Рәсәй академиялары академиктары итеп һайланған.
Тарихы
1930 йылдың 26 мартында СССРХалыҡ Комиссарҙары Советы «Төньяҡ Кавказда социалистик ер эшкәртеү инженер-механиктары институтын (ИИМСЗ) асыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. ИИМСЗ Рәсәйҙә агроинженер йүнәлешендәге иң беренсе юғары уҡыу йорто була. Уның беренсе студенттары ҙур производство стажы булған фабрика-завод предприятиелары һәм совхоздарҙан йыйыла.
Башта уҡыу мөҙҙәте ике йыл булһа, тигеҙ, 1931 йылдың 1 сентябренән институт бары тик урта белем менән генә ҡабул итә башлай һәм уҡыу ваҡытын биш йылғаса оҙайта. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем юғары уҡыу йортон 1 008 кеше тамамлай.
Юғары уҡыу йортоноң атамалары
Башта ул Төньяҡ Кавказда социалистик игенселек инженер-механиктары институты тип атала.
1934 йылда Төньяҡ-Кавказ крайы икегә бүленә: Аҙау-Ҡара диңгеҙ һәм Төньяҡ Кавказ. Аҙау-Ҡара диңгеҙ крайына — хәҙерге Ростов өлкәһе һәм Краснодар крайы инә. 1936 йылда инстиут крайҙы исеме менән Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығы инженер-механиктары институты тип атала башлай.
1938 йылдың апреленән Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығын механизациялау институты тип атала.
2014 йылдан алып Дон дәүләт аграр университетының филиалы була, тулы атамаһы — Дон дәүләт аграр университетының Аҙау-Ҡара диңгеҙ инженер институты юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы.
Уҡыу-етештереү һәм матди-техник база
Өс уҡыу комплексына 7 уҡыу корпусы, 110 лаборатория һәм интернетҡа тоташтырылған махсуслаштырылған кабинеттар, уҡыу-тәжрибә фермер хужалығы, уҡыу полигоны һәм еңел автомобилдәрҙе техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау станцияһы булған машина паркы бар.
Бүлендек институттар
Академияла 1999 йылда ғилми тикшеренеүҙәрҙе координациялауҙы тәьмин иткән агроинженер проблемалар институты (ИАП) ойошторола. ИАП эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып: ауыл хужалығы, эшкәртеүсе һәм сәнәғәт (машина) етештереү процестарн фәнни-технологик һәм матди-техник тәьмин итеү сиктәрендә ғилми-тикшеренеү, проект, тәжрибә-конструкторлыҡ һәм сервис-техник эштәр башҡарыу; студенттар, аспиранттар һәм педагогик кадрҙарҙың белем алыу һәм фәнни квалификацияһы сифатын күтәреү тора.
Фәнни эшмәкәрлек
Институтта яңы «ноосфералы» ер эшкәртеү концепцияһының теоретик нигеҙләү, тере организмдарҙың, орлоҡтарҙың һәм үҫемлектәрҙең инфратауыш нурланыуының акустик мөхитендә, электр магниты ҡырҙарында, электрогаз динамикаһы озонлауы ҡырҙарында йәшәү ҡанунын асыҡлау буйынса фундаменталь фәнни тикшереүҙәр алып барыла. Ошо йүнәлештәге ғәмәли фәнни-техник эшләнмәләр араһындасәсеү материалын стимуллау, орлоҡтарҙы һәи үҫемлектәрҙе сирҙәрҙән һәм ҡоротҡостарҙан яҡлау, үҫемлектәрҙең үҫешен интенсификациялау, ауыл хужалығы продукцияһын һәм аҙыҡ-түлекте һаҡлау өсөн экологик хәүефһеҙ агротехнологияларға (акустик, озонлы, электромагнит һ. б.) айырым иғтибар бирелә.
Бип (ҡәлғә)
Мариенталь, шулай уҡ формаль булмаған Бибс йәки Бип — Павловсктың көньяҡ өлөшөндә ике башняһы (планында оҙонса) һәм эске ихатаһы менән ике ҡатлы замок. Тирә-яғында ер фортификациялар (бастиондар, люнет һәм флештар) ҡоролған. Павел I архитектура капризы булып тора.
НЯ АРИГАТОООО!!!
Тарихы
Екатерина II үҙенең улы  Павелға Павловканы бүләк иткәндән һуң,  унда голланд стилендә ағастан ике «һунарсы» өйө төҙөлә (яҡынса П Патон  проекты буйынса) — үҙҙәренең хужалары йәш ғаилә  Павел Петрович һәм Мария Фёдоровна исемдәре менән Паульлюст («Павлов уйын-көлкөһө») һәм Мариенталь («Марьин үҙәне») атала. Һуңғараҡ Паульлюст урынында Павел һарайы, ә Мариенталь урынында Павел үҙе күңел асыу замогын күрергә теләй.
1795 йылда Д. Квадри етәкселеге аҫтында эштәр  ике йыл дауам итә. Проект авторы тип Квадри түгел, ә башҡа итальянды, Винченцо Бреннды  атайҙар, ул шул йылдарҙа  йәш һарайҙар өсөн күп төҙөй. Ҡәлғә тирәләй 1790 йылдарҙа  «Мариенталь» паркы, ә Славянка йылғаһында ваҡытлы быуа — Мариенталь быуаһын төҙөйҙәр.
Октябрь революцияһынан һуң замок Павловка музей-ҡурсаулығы составына инмәй  һәм дәүлтә  һаҡлауы аҫтына эләкмәй. 1919 йылдың 20 октябренән 23 -нә тиклем аҡтарҙың Петроградҡа уңышлы һөжүме мәлендә, бында Юденич армияһы штабы урынлаша. Һуғышҡа тиклем уны балалар йорто һәм хәрби комиссариат биләй. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҡәлғә тулыһынса янып бөтә. Буш таш ҡумта ташландыҡ хәлдә  2000 йылдар уртаһына тиклем тора, уны ниһайәт шәхси ҡунаҡхана һәм ресторан өсөн  ремонтлайҙар. Һаҡлау ваҡыты яҙылған табличкалар с павловка:Вал сей остаток укрепления, сделанного шведским генералом Крониортом в 1702 году, когда он, будучи разбит окольничим Апраксиным, ретировался через сей пост к Дудоровой горе. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Исеме
Революцияға тиклем документтарҙа, замок ҡағиҙә булараҡ, үҙенең тәүге «Мариенталь» исеме аҫтында күрһәтелә. М. И. Семевский «Бип» дигән ғәҙәти исемде Павловск паркында төҙөлөш эштәре башланғансы уҡ паркта француз телендә  «Прощание нимф Павловского» спектакле булыуы менән аңлата, унда мәрәкә рәүешендә тирә-яҡтың бәхетле кешеләре  — «Бибс, Бальм, Крик һәм Крак барондары» телгә алына .«Бибс» исеменән, моғайын, ваҡыт үтеү менән  «Бип» килеп сыға. Был атаманы замоктың тәүге хужалары ҡулланғанлығы тураһында Мария Федоровнаның 1813 йылда тарих белгесе Н. М. Карамзинға ебәрелгән хаты раҫлай :Павловсктағы Бип замогында  бүлмәләр ҡабул итеү өсөн әҙер һәм һеҙҙең ҡарамаҡта, бары тик һеҙҙең, законлы йәшәүсенең килеүен  генә көтә. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Совет осоронда обывателдәр «Бип» атамаһын  аббревиатура тип ҡабул итә һәм уны «Император Павел бастионы» йәки «Павелдың ҙур уйынсығы»  («Бастион императора Павла» йәки «Большая игрушка Павла») тип аңлата. Ҡайһы бер белешмәләрҙә Мариенталь «Павловка ҡәлғәһе» тип күрһәтелә.
Оло Инцы
Оло Инцы — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡондоҙло ( Соран ҡушылдығы)
Ҡондоҙло (Кинзелька) — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Соран (Кесе Соран) йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Соран (Кесе Соран) тамағынан 38 км барып ҡушыла. Оҙонлоғо — 19 км.
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейныйылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы. . Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса : — Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006563
— Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (ГӨ) — 112100656
Токпак (Токпак ҡушылдығы)
Токпак — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Токпак йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ҡондоҙло ( Соран ҡушылдығы)
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 11.01.00.010
Токпак (Токпак ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡондоҙло ( Соран ҡушылдығы)
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Сәлимйән
Сәлимйән — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәлимйән исеме осрай.
Этимология
Сәлимйән ғәрәп телендәге сәлим һәм фарсы телендәге йән һүҙҙәре ҡушып яһалған. Иҫән-һау, сәләмәт тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы (3 май 1950 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты (2010). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), СССР Журналистар союзы (1988) һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. I һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика (1996) һәм Учалы районының Муса Мортазин исемендәге (1996) премиялары лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2000) һәм «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миҙалы (2003) менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт ветераны (2010).
Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы (25 сентябрь 1915 йыл — 12 июль 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Әбдиев Сәлимйән Билал улы (Абдеев Салимзян Билалович; 30 декабрь 1916 йыл — 16 декабрь 2011 йыл) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
Фамилияла
Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы (Салимьянов (Салимянов) Биктимер Разяпович; 1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы (Салимьянов Багданур (Богданур) Салимьянович; февраль 1897 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Сәлимйәнов Хәбит (Салимзянов Хабит; 1897 йыл ‒ 19 сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.
Ивушкин Владимир Иванович
Ивушкин Владимир Иванович (9 июнь 1942 йыл — 12 март 1999 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1965—1993 йылдарҙа «Союзтелефонстрой» тресының монтажсы-йәбештереүсеһе. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Владимир Иванович Ивушкин 1942 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Шемәк ауылында тыуған.
1959 йылда Өфө моторҙар эшләү заводында балта оҫтаһы булып эшләй башлай. 1965 йылдан алып «Союзтелефонстрой» тресының Өфө, 1982 йылдан — Куйбышев төҙөлөш-монтажлау идараһында элемтә монтажлаусы — йәбештереүсе булып эшләй.
1988 йылдан алып «Ростелефонстрой» акционерҙар йәмғиәтенең Екатеринбург филиалында элемтә монтажлаусы — йәбештереүсе булып эшләй. 1993—1999 йылдарҙа «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Өфө ҡала электр селтәрҙәрендә эшләй.
Ивушкин Владимир Иванович 1999 йылдың 12 мартында вафат була.
Ҡыҙылбай (Иҫәт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харслебен
Харслебен (Harsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2209 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38829 һәм автомобиль коды — HZ.
Оло Викторьевка
Оло Викторьевка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Унзас йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һүҙ төркөмдәре
Һүҙ төркөмдәре (урыҫ. Части речи)-
Үҙ аллы һүҙ төркөмдәре
Исем, ҡылым, сифат, алмаш, һан, рәүеш
Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре
Теркәүес, бәйләүес, киҫәксә, мөнәсәбәт һүҙҙәр.
*
Кәкребаш ауыл Советы (Туймазы районы)
Административ үҙәге —  Кәкребаш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2006 йылда  Дарвин, Покровка һәм Ташкисеү ауылдары Төмәнәк ауыл Советы составына  тапшырыла.«Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы»  Башҡортостан Республикаһының Законы хәбәр итә :
191. Туймазы районы Кәкребаш ауыл Советының Дарвин, Покровка, Ташкисеү ауылдарын Төмәнәк ауыл Советы составына тапшырып, Туймазы районы Кәкребаш һәм Төмәнәк ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән карта схемаһына ярашлы үҙгәртергә.
Оло Козлы
Оло Козлы — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мораҡ
Мораҡ (һаҙ еләге) (Rubus chamaemorus, Морошка) — рубус затына ҡараған үҫемлек. Төньяҡта «батша еләге» исеме алған.
Таралышы
Төньяҡ ярымшарҙың субарктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Оҙон йәйелеүсән тамырһабаҡлы күп йыллыҡ ике өйлө үлән. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында (Көньяҡ Урал ҡурсаулығы, Ирәмәл тауы массивы, Журавлиный һаҙлығы һ.б.) осрай. Башҡортостандың Урал алдында Салауат районында Лағыр һаҙлығында үҫә.
Ботаник яҙма
Һабағы ябай, төҙ, бейеклеге 5—30 см. Япрағы бөтөн, бөрө рәүешендә, тәрән булмаған биш айырсалы. Япраҡ ҡолаҡсыны кире йомортҡа формаһында. Сәскәһе эре, яңғыҙ, ос сәскәләре аҡ төҫтәге йәйенке тажлы. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ҡыҙғылт һары йәки һары төҫтәге һутлы төшлө емеш, июль аҙағында өлгөрә. Күсмә һәм күтәренке торф һаҙлыҡтарында һәм һаҙланған урмандарҙа үҫә.
Составы
Витаминдарға, дуплау матдәләренә, органик кислоталарға, микроэлементтарға бай булған емештәрен аҙыҡ итеп һәм халыҡ медицинаһында ҡулланалар. Баллы үҫемлек.
Файҙаланыу
Мораҡ — файҙалы һәм шифалы матдәләр сығанағыы С витамины мораҡта әфлисунға ҡарағанда 4 тапҡырға күберәк. .
Тәмле емештәренән төрлө аш-һыу әҙерләргә була. Яңы өҙөлгән килеш тә, шулай уҡ ҡайнатып та. Һут, ҡайнатмалар, повидло, джемдар, компоттар. Оҙаҡ һаҡлана. .
Сәскәләренән бал ҡорттары нектар һәм һеркә йыя.
Юрзинов Владимир Владимирович (йәш)
Карьераһы
Баш тренер булғанда
Ҡыйҙыш (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Ҡыйҙыш ауылына 1807 йылда Ҡыйҙыш форты урынында нигеҙ һалына. Быға тиклем фортҡа (ул Петропавловск нығытмаһына буйһонған һәм ҡыҫҡа бағаналар һәм кәртә менән уратылған бер нисә ер өйҙән ғибәрәт булған) ғәҙәттә йәй 100-гә тиклем казак, башҡорт, татар кешеләрен һәм 45-кә тиклем һалдатты командировкаға ебәргән булғандар. Яңы ауылға Ырымбур батальонының һалдаттары һәм офицерҙары һәм Ырымбур казактары киләләр. Хеҙмәт итеүселәрҙең (557 кеше) 101 хужалығы, казактарҙың (407 кеше) — 74 хужалығы була. Ер дачалары 16986 дисәтинә тәшкил итә.
1880-се йылдар аҙағында сиркәү төҙөлә, 2 һыу һәм 3 ел тирмәне эшләй. 1890—96 йылдарҙа тәүге ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе асыла. 1900 йылда 284 хужалыҡ иҫәпләнә. Урындағы күп казактар казак полкы составында Беренсе донъя һуғышында ҡатнашалар, Георгий тәреһе менән бүләкләнәләр. Н. Г. Миронов ҙур батырлыҡ күрһәтә (1937 йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә).
1919 йылдың авгусында ауылды ҡыҙылдар утҡа тоталар һәм яндыралар. Халыҡ баҙҙарҙа һәм ашығыс ҡаҙылған ер өйҙәрҙә ҡыш сыға. Ошо ваҡиғаларҙан һуң күпселек ауыл ирҙәре аҡтарға ҡушыла, ауыл тирә-йүндә «аҡ гвардиясылар» булып һанала. 1921 йылғы йотлоҡта халыҡ ныҡ яфа сигә.
1919 йылдан Ҡыйҙыш ауылы Уй, Бишкильское, Кочкарский, Колхоз, Сыбаркүл райондарында Ҡыйҙыш ауыл Советы үҙәге, аҙаҡ Степной ауыл Советы үҙәге була. 1930 йылда ауылда «Победа» колхозы бүлексәһе урынлаша.