cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зарипов Радик Геннадий улы
Зарипов Радик Геннадий улы (12 февраль 1960) — балет артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1983). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1988).
Бала саҡтан һирәк осрай торған ритм тойғоһо, һығылмалылыҡ, музыкаға һәләте, артистлығы менән айырылып тора. 1979 йылда А. Я. Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһын (хәҙер Урыҫ балеты академияһы) уңышлы тамамлай (педагогы — Анатолий Гисневич). Уҡыған сағында уҡ Радик Зарипов П. И. Чайковскийҙың «Щелкунчик» балетында Принц ролен башҡара. Ижади тормошон 1979 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында башлай. Балетта бейеүсе эшендә ул тулы мәғәнәһендә үҙенең тәбиғәттән бирелгән һәләттәрен һәм үҙенсәлеген, хислелеген, экспрессияһын һәм бейеү техникаһының юғары кимәлен күрһәтә алды.
Радик Зарипов күп кенә партияларын Леонора Ҡыуатова менән бейей — улар 1970—1980 йылдарҙа башҡорт балетының иң сағыу бейеүселәре булалар, яҙмыш ҡушыуы буйынса Башҡорт опера һәм балет театры сәхнәһендә классик һәм заманса репертуарҙың иң ҡатмарлы, виртуоз партияларын башҡарҙылар.
1988 йылдан — Ленинград Кесе опера һәм балет театрында солист (хәҙер — М. П. Мусоргский исемендәге Санкт-Петербург академия опера һәм балет театры).
1989 йылдан алып — американ һәм немец балетмейстер-реформаторы Джон Ноймайер труппаһында Германияла (Гамбург ҡалаһы) балет солисы. Сезон тамамланған була, труппаға ҡабул итеү туҡтатылғанға ҡарамаҫтан, артист ҡарауға өлгәшә һәм труппаға ҡабул ителә. Солист булараҡ ул 8 йыл дауамында труппала бейей. Хәҙер Ноймайер труппаһында педагог-репетитор булып хеҙмәт итә. Радик Зариповҡа күренекле балетмейстер менән эшләү рухи планда бик күп бирә, уның тормошон, сәнғәткә һәм заманса хореографияға ҡарашын бик ныҡ үҙгәртә. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрындағы төп партиялары: Принц («Щелкунчик», дебют; С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры, 1978), Зигрфрид («Аҡҡош күле», — «Лебединое озеро», икеһе лә П. И. Чайковский), Базиль («Дон Кихот», Л. Ф. Минкус), Альберт («Жизель», А. Адан), Йомағол («Сыңрау торна») һәм башҡалар. Аҡъегет партияһын («Ай тотолған төндә») тәүге башҡарыуысы.
Р. Зариповтың концерт репертуарында Р. Дригоның «Арлекинада», Б. В. Асафьевтың «Париж ялҡыны» («Пламя Парижа», Э. Хельстед һәм Х. С. Пауллиҙың «Дженацанола сәскәләр байрамы», С. В. Рахманинов музыкаһына «Элегия» балеттарынан па-де-де-лар). СССР-ҙың Ҙур Театры, Кремль һарайы, «Рәсәй» концерт залы һәм Союздар йортоноң залы (барыһы ла — Мәскәү) сәхнәләрендә бейей. СССР һәм 12 сит ил буйлап гастролдәрҙә була.
Иҫкәрмәләр
= Һылтанмалар =
Салғыя ауыл Советы (Дыуан районы)
Салғыя ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.
Нәдим
Әхмәд Нәдим Әфәнде (1681—1730) — XVIII быуат Ғосман империяһының төрөк шағиры, солтан Әхмәт III һарай шағиры, Бөйөк Вәзир Нәүшәһәрле Дамат Ибраһим пашаға яҡын булған.
Әхмәд Нәдим шиғриәтен төрөк шәғриәтен фарсы шиғриәте йоғонтоһонан арындырып, төрки халыҡтары шиғриәтенә кире ҡайтарыу менән бәйләйҙәр. Төрөк шағирҙарынан тәүге булып, ул халыҡ араһында киң таралған йырҙар — шарҡылар рухында шиғырҙар яҙа башлай. Уның шиғырҙары стиле һәм үлсәме буйынса төрөк халыҡ йырҙары — түркүгә оҡшаш. 1681 йылда Истанбулда тыуған. Белемле кеше булған, үҙ заманының классик фәндәрен белгән. Вәзирҙең шәхси китапханаһын ҡараусы итеп тәғәйенләнгән.
Сюзьма (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярославль дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Ярославль дәүләт ауыл хужалығы академияһы (ЯДАХА) — Ярославль өлкәһенең ауыл хужалығы производствоһы өсөн белгестәр әҙерләү буйынса юғары уҡыу йорто; Ярославль ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
1944 йылдың 8 мартында СССР халыҡ комиссарҙары Советы эргәһендәге Бөтә Союз юғары мәктәп эштәре буйынса комитеты Рәйесе бойороғона ярашлы, Ярославль ауыл хужалығы техникумы базаһында Ярославль ауыл хужалығы институты ойошторола. Институт башта 2 факультеттан, агрономия һәм зоотехния факультеттарынан тора. Институттың иң беренсе студенттары ауыл ҡыҙҙары һәм егеттәре — колхоздар һәм совхоздар эшселәре, шулай уҡ фронтовиктар була. Ярославль ауыл хужалығы институтының беренсе уҡыу бинаһы Володарское урамындағы 43-сө һанлы мәктәп бинаһы була, уның 4 ҡатында институттың администрацияһы, уҡыу аудиториялары һәм бәләкәй генә дөйөм ятаҡ урынлаша.
1957 йылдың авгусында Ярославль ауыл хужалығы институты Приморье крайының Ворошилов ҡалаһына (хәҙерге Уссурийск) күсерелә, хәҙер Приморье дәүләт ауыл хужалығы академияһы тип атала башлай. Институт менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа 300-ҙән ашыу студент һәм уҡытыусылар күсә.
1977 йылдың апрелендә Ярославль ҡалаһында К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының филиалы ойошторола. Филиал Иваньковский мәктәп-интернаты бинаһында урынлашҡан була. 1977 йылдың 1 сентябрендә беренсе дәрестәр башлана.
1990 йылдың декабрендә Ярославль филиалы үҙ аллы Ярославль ауыл хужалығы институты итеп үҙгәртелә. 1991 йылдың майында инженер факультеты асыла. 1995 йылда Ярославль ауыл хужалығы институтына академия статусы бирелә.
Вальтер Гропиус
Вальтер Адольф Георг Гропиус (Walter Adolph Georg Gropius, 18 май 1883 йыл, Берлин — 5 июль 1969 йыл, Бостон ҡалаһы) — немец архитекторы, архитектурала Баухаус стиленә нигеҙ һалыусы һәм Баухаус мәктәбе директоры.
Биографияһы
Вальтер Гропиус — Мартин Гропиустың яҡын туғаны. Уның атаһы - Вальтер Гропиус, Германия империяһында төҙөлөш эштәре буйынса йәшерен кәңәшсе, әсәһе - Манон Гропиус, ҡыҙ фамилияһы - Шарнвебер. 1903 йылда Вальтер Гропиус Мюнхен техник университетына архитектура факультетына уҡырға инә.
1914 йылда Кёльн ҡалаһында үткән Немец һөнәрселек предприятиелары берлегенең күргәҙмәһе өсөн, Гропиус менән Мейер бергә «Өлгөлө фабрика»  төҙөйҙәр, ул да һуңыраҡ замана архитектураһына һиҙелерлек йоғонто яһай. Ул бинаның үҙенсәлеге - баҫҡыстарҙың быяланан эшләнгән түңәрәк башнялары, 1920-се йылдарҙан башлап, бындай башнялар Эрих Мендельсондың универсаль магазиндарының айырылғыһыҙ элементына әйләнә.
Оҙаҡ йылдар Гропиус Йена университетының профессоры, физик Феликс Ауэрбах менән дуҫ була, Йенала ул Ауэрбахтар ғаиләһе өсөн торлаҡ йорт төҙөй.
Баухауc стилен булдырыу
Беренсе донъя һуғышынан һуң Гропиус архитектурала яңы стилгә-Баухауcҡа нигеҙ һала. Баухаус мәктәбе (Дәүләт төҙөлөш йорто) Веймарҙа 1919 йылда Саксон-Веймар һынлы сәнғәт юғары мәктәбенең Хенри ван де Велде нигеҙ һалған Саксон-Веймар көнкүреш сәнғәте мәктәбе менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Яңы уҡыу йортон булдырыуҙы тәҡдим иткән кеше булараҡ, уның етәксеһе итеп Хенри ван де Велде йәш Берлин архитекторы Вальтер Гропиустың кандидатураһын тәҡдим итә. Гропиус директор вазифаһында башта, 1926 йылға тиклем, Веймарҙа, унан һуң Дессауҙа эшләй. 1928 йылда ул был посты сығышы менән Швейцариянан булған Майерға тапшыра, ул 1930 йылда сәйәси сәбәптәр арҡаһында отставкаға ебәрелә. Людвиг Мис ван дер Роэ Баухауз 1933 йылда ябылғансы уның етәксеһе була. Гропиус функционализм концепцияһына таянһа ла, объектты эске идеяны яҡтыртыусы тип ҡарай.
1926 йылдан Гропиус күпләп торлаҡ йорттар төҙөү менән, ҡала төҙөлөшө һәм социаль мәсьәләләр сисеү менән шөғөлләнә, төҙөлөштө рационалләштереүҙе тәҡдим итә. Ул бик күп торлаҡ йорттар проектлай : Дессау-Тёртен (1926—1931 йылдар) ҡасабаһы, Даммершток (1928—1929 йылдар), Берлинда Сименсштадт (1929/30 гг.) торлаҡ кварталын һәм 1930/1931 йылдарҙа Берлинда «Ванзее күле ярындағы төҙөлөш» проекттарын эшләй.
1934 йылда национал-социалистарҙың Баухаусты «марксизм сиркәүе» тип ҡаты тәнҡитләүенән һуң, Гропиус Англияға күсеп китә. 1937 йылда АҠШ-ҡа китә һәм Гарвард университетының архитектура профессоры булып эшләй («Graduate School of Design»).
Гропиус 1969 йылдың 5 июлендә АҠШ-та, Бостон ҡалаһында вафат була.
Шәхси тормошо
1910 йылда Вальтер Гропиус композитор Густав Малерҙың ҡатыны Альма Малер менән таныша. 1915 йылда композитор вафат булғас, Гропиус менән Альма өйләнешә. Был никахта 1916 йылда ҡыҙҙары Манон тыуа. 1920 йылда улар айырылыша.
1923 йылда Гропиус Ильзе Фран исемле журналисткаға өйләнә.
Ҡәҙрәк ауыл биләмәһе
Ҡәҙрәк ауыл биләмәһе — Россия Федерацияһендәге Татарстандың Әгерже районы муниципаль берәмеге.
Географик урыны
Ҡәҙрәк ауылы Ҡәҙрәк ауыл Советына инә. Милли составы — мариҙар. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ — 85 км.
Ауыл советы Чекалдинка йылғаһы ярҙарында, Удмурт Республикаһы сиге менән терәлеп урынлашҡан. Удмуртия Республикаһының Иҫке Сальяс районы Иҫке Сальяс ауылы 4,5 км төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Әгерже районының административ үҙәгенә, Әгерже шәһәренә 43 км тиклем ара бар.
Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарары менән Татарстан Республикаһының айыруса алыҫ булған торлаҡ пункттары исемлегенә керә.
Тарихы
Этимологтар раҫлауынса, Ҡәҙрәк исеме Чекалда йылғаһы буйында ауыл индереү үҙенсәлегенән килеп сыҡҡан. Йылға үҙенең һыуҙарын Кырыкмас йылғаһына табан борғалап ҡыуған. Ауылдаштары бына шундай бөгөлмәле ярҙарҙа йорттар һалғандар. Кәкре урам килеп сыҡҡан, шуға күрә марий телендә «кадыр» йәки «кәкре» тигәндән ауылда юҡ-бар һүҙҙәр яҙылған.
Башҡа этимологиялар был атама «ҡәдерле» һүҙенән килеп сыҡҡан, тип раҫлайҙар, татар телендә был һүҙ «ҡиммәтле» һәм ымлыҡтар мәғәнәһен белдерә.
Ауыл ерлеге статусы биләмәләре һәм «Әгерже муниципаль районы» муниципаль берәмегенең һәм уның составындағы муниципаль берәмектәрҙең территориялары сиктәрен билдәләү һәм уларҙың статусы тураһында» 2005 йылдың 31 ғинуарындағы 14-ТРЗ номерлы Татарстан Республикаһы Законы менән билдәләнгән.
Америка Ҡушма Штаттары
Америка Ҡушма Штаттары (United States of America), ҡыҫҡаса АҠШ (USA), йәки Ҡушма Штаттар (United States, U.S., ябай телдә — Америка) — Төньяҡ Америкала урынлашҡан дәүләт. Майҙаны буйынса донъяла дүртенсе (9 518 900 км²), халыҡ һаны буйынса өсөнсө (304 млн кеше) урында тора. Баш ҡалаһы — Вашингтон.
Америка Ҡушма Штаттары төньяҡта Канада, көньяҡта Мексика менән сиктәш. Көнбайыш яры Тымыҡ океан, көнсығыш яры Атлантик океан менән йыуыла. Административ яҡтан ил 50 штатҡа һәм 1 федераль округҡа (Колумбия) бүленә.
АҠШ-ла юридик рәүештә рәсми тел юҡ.
АҠШ ҙур иҡтисад ҡеүәте, иң ҙур армия менән донъяла тәьҫир итеү үҙәге булып тора. Башҡа илдәргә мәҙәни, фән, йәмғиәт, сәйәсәт яҡтан ҙур йоғонто яһай.
Дәүләт ҡоролошо
АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
АҠШ Президенты — ил башлығы һәм иң юғары вазифалы кешеһе.
Административ бүленеше
Америка Ҡушма Штаттары штаттарға, штаттар округтарға бүленәләр.
АҠШ-тың иң эре компаниялары
АҠШ-тын иң эре компаниялары
АҠШ-тың виза сәйәсәте
АҠШ-ның виза сәйәсәте донъяла иң ҡаты булып һанала. Канада граждандары АҠШ-а 180 көнгә визаһыҙ инергә мөмкин:
Ошо илдәрҙен граждандар ESTA сайт аша, 14 USD түләп 90 көнгә визаны алырға мөмкин:
Ошо граждандарға виза ESTA аша алына, ләкин биометрия паспорт кәрәк
Рәсәйҙәге АҠШ илселеге
АҠШ-тың Рәсәйҙәге илселеге (Embassy of the United States in Russian Federation) — АҠШ дипломатия миссияларының береһе.
Илселәр
СССР РФ
Йыр
Йыр — башҡорт йола поэзияһының йәки фольклорҙың киң таралған жанрҙарының береһе. Унда беҙ халыҡ тарихында булып үткән иң мөһим, иң күренекле ваҡиғаларҙың поэтик йылъяҙмаһын, тормош-көнкүрешенең, йолаларының төрлө яҡлап сағылышын күрәбеҙ. Йырҙарҙа халыҡ үҙенең Тыуған илен, батырҙарын данлай, шатлығын, ҡайғы-хәсрәтен уртаҡлаша, мөхәббәтен аңлата. Йыр менән ир-егеттәр яуға киткән, яуҙан ҡайтҡан; туй ваҡыттарында ла, ҡәҙимге мәжлестәрҙә лә иң беренсе булып йыр һәм ҡурай моңо яңғыраған. Халыҡ үҙе әйткәнсә, йыр күңелгә йыуаныс та, ҡыуаныс та биргән. Халыҡтың көндәлек тормош-көнкүрешенә яҡын булыуы, поэтик яҡтан камиллығы, көй һәм йыр тарихының берҙәмлеге башҡорт йырҙарын оҙон ғүмерле ижад төрө иткән. Башҡорт халыҡ йырҙарын төрлө принциптан сығып төркөмләргә мөмкин. Көйҙәренең характерынан сығып, мәҫәлән, уларҙы оҙон һәм ҡыҫҡа йырҙарға, ә йөкмәткеһе буйынса тарихи һәм лирик йырҙарға бүлеп йөрөтәләр.
Йыр — тар мәғәнәлә музыка-тел төҙөлөшө ябайлығы менән һыҙатланған бөтә халыҡтарҙа ла булған кесе лирик шиғри жанр; киң мәғәнәлә һүҙ һәм көйҙөң бер үк ваҡытта ҡатнашҡан ойоштормаһы.
Йырҙың көйө дөйөм алғанда текстың образлы йөкмәткеһенең дөйөмләштерелгән, йомғаҡлау сағылышы булып тора. Көй һәм текст структураһы буйынса оҡшаш: улар бер тигеҙ төҙөлөшлө — (йыш ҡына рефренлы — ҡушымталы) строфаларҙан йәки куплеттарҙан тора.
Йыр кешелек тарихында һәм мәҙәниәтендә
Халыҡ йырҙары формаһы, һис шикһеҙ, иң боронғо, сөнки шиғри ижадтың айырым элементтары — эпос, лирик һәм драма айырым категорияла билдәләнмәгән, икенсенән, музыка бейеү һәм шиғриәт менән тығыҙ бәйләнештә тора.
Фән был өлкәлә етерлек күләмдә материалға эйә түгел. Боронғо йырҙарҙан беҙгә әҫәрҙе реконструкцияларға тура килгән «disjecta membra» рәүешендә өҙөктәр генә килеп еткән. Юҡҡа сыҡҡандары менән сағыштырғанда, һаҡланып ҡалған текстарҙың һаны бик аҙ. Мәгәр, уларҙан алынған тура мәғлүмәттәр ике төрлө рәүештә киңәйтелә һәм тулыландырыла ала:
Поэтика тикшереүҙең ике ысулы менән дә, йәғни туранан-тура һәм ситләтелгән дәлилдәр аша, файҙалана. Улар ярҙамы менән йырҙың эске тарихы төп һыҙаттарҙа тергеҙелә ала.
Алыҫ дәүерҙәрҙә йырҙарға хәҙер талап ителгән идеаль художество бурыстары ҡуйылмаған. Боронғо заманда иң мөһиме — йола, йыр уға ғына хеҙмәт иткән; ваҡыт үтеү менән генә эстетик элемент беренсе планға сыҡҡан, һәм йыр художество әҫәренә әүерелгән. Йола йырҙың эске йөкмәткеһенә лә, формаһына ла йоғонто яһаған. Уларҙың йөкмәткеһе дини булған, ниндәйҙер хәл-ваҡиға айҡанлы башҡарылған. Тәүтормош йәмғиәтенең изге һаналған гимндары, мәҫәлән, ике-өс кенә фразанан торған; улар туҡтауһыҙ ҡабатланған һәм ябай ғына итеп башҡарылған. Ғәҙәттә күмәкләп, хор менән башҡарғандар.
Йырҙың тарихи үҫеш юлы күмәкләп башҡарыуҙан айырым бер кеше башҡарыуына тиклем үҫешә. Һөҙөмтәлә уның ике төп: хор (синкретик) һәм шәхси (оркестика элементтары булмаған) формаһы килеп сыға. Шул нигеҙҙә йәмғиәттәге дифференциация дәрәжәһе буйынса, яһалма поэзия хасил була, ул үҙ йәмғиәтендәге билдәле бер өлөштөң идеяларын һәм кәйефен сағылдыра; хорға килгәндә инде ҡасандыр дөйөм халыҡ башҡарыуында булыуҙан туҡтап, ябай халыҡ башҡарыуындағы күренеш булып китә.
Шулай итеп, боронғо йырҙарҙан автор йыры айырылып сыға, ә һуңынан ахыр сиктә халыҡ йырынан алынған материал менән яңыртыла тора (мәҫәлән,А. В. Кольцов, Роберт Бёрнс һ.б.). Үҙ сиратында, автор йырының материалын халыҡ йыры ла эләктереп ала. Был йырҙарҙың ике категорияһы араһында даими күсеш уларҙың тарихының төп принцибы булып тора. Мәҫәлән, Германияла йәки Францияла трубадур, трувер һәм миннезингерҙар поэзияһы (XII—XIII быуат) халыҡ шиғриәтенә нигеҙләнә, әммә XV быуатта рыцарь поэзияһы, һуң урта быуат осоронда, үҙе менән халыҡ йырын яңырта.
Төрлө социаль ҡатлам йырҙары
Иң бай һәм күп һанлыһы — крәҫтиән йырҙары. Уларҙың социаль йәшәйеше йырҙарҙа тулы сағылыш тапҡан. Шул уҡ ваҡытта крәҫтиәндәр бер социаль бөтөнлөк булып торған феодаль-крепостнойлыҡ дәүере (бер дәүер арауығы) крәҫтиән йырҙары ла бер төрлө социаль берҙәмлек булып тора. XIX быуат аҙағындағы сәнәғәт капитализмы дәүере йырҙары крәҫтиәндәрҙең социаль дифференциацияһын сағылдыра. Хәлле ауыл халҡы үҙ йырҙарын, ярлылары үҙ йырҙарын сығарған. Рус крәҫтиәндәре араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуы таҡмаҡтарҙа сағылыш тапҡан. Крәҫтиән ғаилә көнкүрешенең тотороҡлолоғо көнкүреш йырҙарының тотороҡлолоғона тәьҫир иткән.
Патриархаль ғаилә көнкүрешен сағылдырған йырҙар — матди яҡтан тәьмин ителгән ауыл халҡыныҡы, улар крәҫтиәндәрҙең консерватив өлөшөн тәшкил иткән. Ярлыларҙың йырҙарында хоҡуҡһыҙлыҡ, яратмағандар менән ғаилә ҡороу, йәш егеттәрҙең әсе яҙмышы хаҡында бәйән ителә. Рус йырҙары өсөн көнкүреш мотивтарының байлығы хас.
Крәҫтиән йырҙарында игенселек тарихы ла сағылыш тапҡан. Йола йырҙарында (игенселәр магияһында) ауыл хужалығы техникаһының примитивлығы сағылдырылған
Хәрби хеҙмәт һәм һуғыштар рекрут һәм һалдат йырҙарында сағылған. Рекрут хеҙмәтенең ауырлыҡтары, ҡот осҡос яҡтары — «ужасть лютая» — тураһында был йырҙар. Башҡорттарҙы иһә бындай йырҙар Оҙон көй стилендә ижад ителгән.
Ҡыҫҡа көй стилендә йышыраҡ осраған башҡорт йырҙары араһында ла, шөғөлгә, хеҙмәт төрҙәренә бағышланған (мәҫәлән, Ҡыуғынсылар йырҙары), шулай уҡ байтаҡ зимагор һәм рекрут йырҙары бар
Башҡорт халыҡ йырҙары
Башҡорт халыҡ йырҙары — быуаттар дауамында башҡорт халҡы тарафынан ижад ителгән йырҙар. Уларҙың авторҙары билдәһеҙ, ә һүҙҙәре һәм көйө халыҡ хәтерендә төрлө варианттарҙа һаҡланған.
Башҡорт фольклорында йыр — милли музыка сәнғәтенең киң таралған жанрҙарының береһе, халыҡтың күңелендә борондан килгән тормош юлдашы. Уларҙы ата-бабаларыбыҙҙың тарихы, тормош-көнкүреше йылъяҙмаһы тип тә атарға була.
Өзләү
Башҡорт милли йыр сәнғәтендә өзләү кеүек уникаль башҡарыу ысулы һаҡланыу ҡалған. Байтаҡ йырҙар һәм музыкаль әҫәрҙәрҙә өзләү ҡушылып китә: оҙон көй, халыҡ марштары һәм бейеү көйҙәре, ҡобайыр, эпостар башҡарғанда ҡулланалар. Был сәнғәтебеҙ тураһында беренсе тапҡыр С. Г. Рыбаков XIX быуатта яҙып сыға, ә Л. Н. Лебединский һәм Х. С. Ихтисамов уны өйрәнә һәм нотаға һала. Билдәле ҡурайсы Рәйес Низаметдинов өзләүҙе башҡара ла, бығаса ҡулланылмаған боронғо төрҙәрен тергеҙеү өҫтөндә эшләй.
«Башҡорт йыры» телевизион конкурсы
2010 йылдан алып республикала әһәмиәтле мәҙәни ваҡиға — «Башҡорт йыры» телевизион конкурсы уҙғарылып килә. Ул Башҡортостан юлдаш телевидениеһында иң популяр проекттарҙың береһе булараҡ танылған һәм күп кенә һәләтле башҡарыусыларға ҙур сәхнәгә юл асырға ярҙам итә
Әрмән теле
Әрмән теле (հայերէն, հայերեն, []) — һинд-европа телдәр ғаиләһенә ҡараған, айырым бер тармаҡҡа бүленеп сыҡҡан әрмән халҡының теле.
Әрмән теленең грек теленә яҡын туғанлығы тураһындағы, хәҙер үле телдәр иҫәбенә кергән — фригий, фракий, дак, иллирий һәм пеоний телдәре менән палеобалҡан телдәр тармағына берләшкән булған тигән күп фараздар бар. Әммә, хәҙерге заман тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, грек һәм фригий телдәренең әрмән теле менән яҡын туғанлығы тураһындағы фараздар тел материалы нигеҙендә раҫланмағаны асыҡланды. Бынан тыш, фригий теле боронғо грек һәм боронғо македон телдәренә яҡыныраҡ. Башҡа һинд-европа телдәренә ҡарағанда боронғо грек телен фригий теле менән  күберәк һыҙаттар берләштерә, башлыса, грек һәм фригий телдәре һинд-европа телдәренең көнбайыш — кентум, ә әрмән теле көнсығыш — сатем төркөмөнә ҡарай.
Һинд-европа телдәре араһында әрмән теле боронғо яҙмаһы булған телдәрҙең береһе. Хәҙерге әрмән алфавиты Месроп Маштоц тарафынан б. э. 405 йылында яҙылған. Хәҙерге көндә көнбайыш әрмән һәм көнсығыш әрмән варианттары бар. Үҙенең оҙон тарихи үҫешендә, һинд-европа теленең тармағы булараҡ, артабан әрмән теле төрлө һинд-европа һәм һинд-европа телдәренә ҡарамаған башҡа телдәр менән — тере телдәр һәм хәҙер үле телдәр менән йәнәш йәшәгән, уларҙан, хәҙерге көнгә яҙма сығанаҡтар аша еткерелмәгән мәғлүмәтте үҙләштереп, бөгөнгө көнгә тиклем килтереп еткергән. Төрлө осорҙарҙа әрмән теле менән хетт һәм иероглифтар ҡулланған лувий, хуррит, урарт, аккад телдәре, арамей, сүриә, ғәрәп, парфян телдәре, фарсы, грузин, грек һәм латин телдәре үҙ-ара бәйләнештә йәшәгән. Был мәғлүмәт бигерәк тә әрмән теленән үҙҙәре өйрәнгән телдәр тарихы буйынса факттар йыйыусы урартологтарға, ирансыларға, картвелсыларға мөһим.
Ер йөҙөндә барыһы әрмән телендә — 5,9  — 6,7 миллионға яҡын кеше һөйләшә. Массачусетс технологик институты тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, әрмән теле донъяның 50 иң әһәмиәтле телдәренең береһе.
Әрмән теленең лингвистик үҙенсәлектәре
<div style="float:right;width:30%;background-color:#f0f0f0;padding:0.7em;margin-left:1em;font-size:0.9em;"> Егише, « Ижади эшкә аңлатма биреү», V быуат
«Тарҡалғандан һуң оло берҙәм тел матурлыҡ тыуҙы: грек теле— наҙлы, римленең — киҫкен, һунндың — ҡурҡыныс, сүриәленең— ярлыҡау өмөт итеүсе, фарсының — затлы, аландың — сәскәле, готтың — мыҫҡыллы, мысырлының — әллә ҡайҙан йәшерелгән һәм ҡараңғы урынданишетелгәндәй, индустың — ләпелдәк, ә әрмәндең'' — татлы һәм барлыҡ телдәрҙе үҙ эсенә алырлыҡ. Һәм бер төҫ нисек башҡа төҫ менән асыла, йөҙө — йөҙ менән, үҫеш — үҫеш менән, һәм сәнғәт — сәнғәт менән, һәм эш — эш менән, шулай уҡ тел тел менән матур»''
Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе типологияһы — башлыса SOV.
Фонетикаһында 6 һуҙынҡы һәм 30 тартынҡы фонема:
Дон әрмәндәренең нор-нахичеван (ҡырым-аний) (төгәл күрһәткәндә Чалтырь һәм Ҡырым ауылдары субдиалекты) диалекты, уға аҙ һанлы ҡылымдар ҡараһа ла, боронғо әрмән теленән ҡалған u-ға тамамланған ҡылым үҙгәрешен һаҡлаған. Миҫалдар: k’tsutsunum, k’tsutsunus, k’tsutsune, k’tsutsununk, k’tsutsunuk, k’tsutsunun; g’ulum, g’ulus, g’ule, g’ulunk, g’uluk, g’ulun; g’desnum, g’desnus, g’desne, g’desnunk, g’desnuk, g’desnun; k’temuztsunum, k’temuztsunus, k’temuztsune, k’temuztsununk, k’temuztsunuk, k’temuztsunun һ.б.;
Субстратлы күренештәр:
Алфавит
Әрмән теле оригиналь әрмән алфавитын ҡуллана. Алфавит 405 йылда ғалим һәм рухани Маштоц тарафынан уйлап сығарылған. Тәүҙән үк 36 хәрефтең 7 -һе һуҙынҡы өндәрҙе биргән, ә 29 хәреф тартынҡы өндәрҙе һүрәтләгән. Бер мең дә алты йөҙ йыл дауамында әрмән алфавиты бер үҙгәрешһеҙ йәшәп килә тиһәк тә була. XII быуатта тағы ике хәреф өҫтәлгән — Օ һәм Ֆ. Үҙенең оҙон-оҙаҡ тарихында әрмән хәрефтәренең яҙылышы ҡайһы бер үҙгәрештәр кисергән. Иң тәүге формаһы йоморо еркатагир, уның икенсе төрө — тура һыҙыҡлы еркатагир. Еркатагир (тимер яҙма) отличался монументаллеге менән айырылып торған, XIII быуат аҙағына саҡлы өҫтөнлөклө (доминировал) булған. Был дәүерҙән башлап шәберәк яҙыу формаһы — болоргир — таралыу алған. Уның беҙҙең көндәргә тиклем еткән экземплярҙары X быуат аҙағына ҡарай. Урта быуаттарҙа каллиграфик шхагир һәм нотргир таралған була.
Диалекттар тураһында мәғлүмәттәр
Езник Кохбаци V быуаттың беренсе яртыһында әрмән диалекттарын билдәләү тәңгәлендә тәүге аҙым яһаған. Ул «түбәнге» һәм «үрге» диалекттар тураһында яҙған. VII быуатта әрмән Анонимы Дионисий Фракийскийҙың "Грамматика сәнғәте"нә аңлатмаһында былай тип яҙған : Ысынбарлыҡта һәм телмәр варианттарында төрлөсә бар, мәҫәлән: բազուկ (bazuk), պազուկ (pazuk), փազուկ (phazuk) Степанос Сюнеци, VII—VIII быуаттар киҫелешендә йәшәгән икенсе аңлатма авторы, әрмән диалекттарын «сиктәге телмәр» һәм "үҙәк өлкәләрҙәге телмәр"гә бүлгән. Сюнеци 7 периферия диалекттарын һанап бирә : корчай, тай, хут, Дүртенсе Әрмәнстан, спер, сюник һәм арцах (Таулы Карабах). Арцах диалектында классик боронғо әрмән элементтары һаҡланған. Әрмән Тайк диалектының ҡайһы бер элементтары Тао-Кларджетиҙа Х быуаттың икенсе яртыһында күсереп яҙылған грузин ҡулъяҙмаларында күренә. XI быуатта Григор Магистрос աւ -ның օ -ға трансформацияһы тураһында яҙған.
Яҙма тел булғанға тиклемге период
Әрмән теленең формалашыуы әрмән халҡының барлыҡҡа килеү процессы менән бәйләнгән. Фәнни даирәләрҙә таралған фараздар буйынса праәрмән телен йөрөтөүселәр, мушкалар, Урарту дәүләте барлыҡҡа килмәҫ элек б. э. т. XIII—IX быуаттарҙа Балҡандан Әрмән ҡалҡыулығына күсенгән һәм һуңғараҡ Мелитена атамаһы менән билдәле булған өлкәлә йәшәргә ҡалғандар. Аҙсылыҡ тәшкил иткән праәрмән халҡы Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән хурритар, урарттар, лувийҙар һәм семиттар менән ҡушылған, әммә, шулай булһа ла, үҙ теленең нигеҙен һаҡлап ҡалған һәм икенсе телдәрҙән үҙләштереүҙең эре пласын булдырған. Асылда протоәрмән теле һинд-европа телдәренең анатолий тармағына ла, һинд-иран, славян тармаҡтарына ла ҡарамаған. Уның һүҙлек фонды, шулай уҡ фонетик үҙгәрештәре был тармаҡтарҙан айырмалы һәм күпкә йыраҡ. Тикшеренеүҙәр әрмән теленең фонетикаһы ғәмәлдә, һинд-европа фонетик составын түгел, күпселеген урарт телен тергеҙгәнен күрһәтә. Урарту дәүләте төп халҡының теле ошолай алмашынған.
Әрмән телендә шаҡтай күп һанлы хуррит-урарт һүҙҙәре күҙәтелә; күпселек осраҡта был үҙләштереүҙәр хуррит-урарт субстратынан әрмән теле йүнәлешендә, шулай ҙа айырым осраҡтарҙа киреһенсә үҙләштереү осрағын да — һинд-европа протоәрмән теленән урарт теленә күсереүҙе — иҫтән сығармаҫҡа кәрәк
Әрмән теленә б. э. т. IX—VII быуаттарҙағы оҙайлы ике теллелек йоғонто яһаған, әрмән теленең һинд-европа элементтары Әрмән ҡалҡыулығының боронғо халҡы — урарттарҙың (Геродотса «алародийҙарҙың») шынаға оҡшаған яҙыу (клинопись) текстарында һаҡланған урарт телендә ҡатлауланған.
Дарий I-нең бехистун яҙыуында, б. э. т. яҡынса 520 йылда, әрмәндәр һәм Ахеменидтарҙың боронғо иран монархияһындағы бер өлкә булған Әрмәнстан телгә алына. Әрмән теленең барлыҡҡа килеүе буласаҡ Әрмәнстандың элекке халыҡтарының телдәрен ассимиляциялауға дусар итеү юлы менән тормошҡа ашырылған. Урарттарҙан башҡа был быуаттар дауамында барған процеста тағы ла бик күп халыҡтар ҡатнашты. Б. э. т. II быуатҡа әрмән халҡының формалашыу процесы тамамлана. Б. э. т. I быуат — б. э. I быуаты сиктәрендә Страбон ул йәшәгән дәүерҙә Әрмәнстан халҡы бер телдә һөйләшкән, тип хәбәр итә («бер теллеләр»). Әрмән яҙмаһын булдырғанға тиклем эш ҡағыҙҙарын тултырыу, мәктәптә уҡытыу, сиркәүҙә ғибәҙәттәре сүриә, грек йәки фарсы телендә алып барылған. Һинд-европа тел ғилеме үҫешенең башында әрмән телен, фарсы теленән үҙләштереүҙәре күп булғанлыҡтан, фарсы төркөмөнә ҡараған тел тип йөрөткәндәр. 1870 йылдарҙан уҡ алман ғалимы Генрих Гюбшман әрмән теле һинд-европа ғаиләһе телдәренең үҙенә башҡа бер тармағы икәнен иҫбатлай. Заманса тикшеренеүҙәр фарсы теленән үҙләштереүҙәрҙең һаны артыҡ күп түгеллеген һәм төрлө мәғлүмәт буйынса яҡынса 1400 һүҙ икәнен күрһәтте.
Яҙма осоро
Әҙәби һәм яҙма әрмән теле тарихы 3 периодҡа бүленә:
Классик йәиһә боронғо әрмән теле
Боронғо әрмән теле б. э. V быуатына ҡараған яҙма һәйкәлдәр аша билдәле, 405—406 йй. Месроп Маштоц хәҙерге көндә билдәле әрмән алфавитын төҙөгән. Шул саҡта формалашҡан боронғо әрмән әҙәби теле («грабар», йәғни «яҙма тел» ), нигеҙҙә әрмән диалекттарының береһенә таянған, грамматик һәм лексик яҡтан тулы һәм әҙәби телмәр баҫҡысына күтәрелгән тел булып нығынған. Төп фаразға ярашлы грабар нигеҙендә Айрарат диалекты ята. КЛЭ мәғлүмәтенә таянһаң, грабар б. э. т. II быуатта уҡ, әрмән дәүләтенең барлыҡҡа килгән дәүерендә, булдырылған. Боронғо әрмән теле башлыса әрмән руханиҙары тарафынан эшкәртелгән, улар араһында, мәҫәлән, боронғо әрмән әҙәби теленә нигеҙ һалыусы Езник Кохбаци (374/380—450). V йөҙйыллыҡ һуңында уҡ, әрмән телен фән күҙлегенән сығып өйрәнеү башланғас, әрмәндәрҙең тәүге үҙ аллы грамматик хеҙмәттәре барлыҡҡа килгән<span class="noprint" title="#История изучения армянского языка" contenteditable="false"> <span class="noprint" title="#История изучения армянского языка" contenteditable="false">. Классик әрмән телендә Хоренаци, Езник, Егише, Парпеци, Товма, Нарекаци һ. б. кеүек арҙаҡлы авторҙар әҫәрҙәрен яҙған. «Грабар», айырым бер грамматик канон сиктәренә индерелгәнлектән, үҙенең билдәле бер үҫеш стадияһында тотолоп ҡалған саҡта ла, йәнле әрмән халыҡ теле ирекле үҫеүен дауам иткән. Классик әрмән теле VII быуаттан башлап яйлап ҡына аралашыу теле булыуҙан туҡтай, әммә XI йөҙйыллыҡҡа ул ҡулланылыштан төшөп ҡала башлай. Шулай булһа ла, төрлө жанрҙарҙағы әҫәрҙәр классик әрмән телендә XIX быуатта ла ижад ителгән.
Урта быуат әрмән теле
Билдәле бер эпохала грабар йәки классик әрмән теле үҙенең урта әрмән теле тип аталған яңы эволюция фазаһына аяҡ баҫа. Был этап XI—XVII быуаттар периодын үҙ эсенә ала. Тик XII быуаттан башлап ҡына урта әрмән периоды яҙма һәйкәлдәрҙә асыҡ сағылған. Әрмән мәҙәниәтенең Бейек урта быуаттағы тел яғынан көслө үҫешенең мөһим эҙемтәһе — урта әрмән телендә яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙең барлыҡҡа килеүе. Урта әрмән теле Киликий әрмән батшалығының дәүләт теле булған. Әрмән тарихының киликий периодында (XI—XIV бб.), ҡала тормошоноң көсәйеүе, Көнсығыш менән Көнбайыш арһында сауҙа үҫеше, Европа дәүләттәре менән бәйләнеш булдырыу, дәүләт төҙөлөшө һәм тормошоноң европалашыуы менән бәйле, халыҡ теле классик боронғо әрмән яҙма теле менән тиң хоҡуҡлы, тип атарлыҡ телгә, яҙма телдең мөһим ағзаһына әүерелгән. XIII быуаттың уртаһында урта әрмән теленең хоҡуҡтарын Вардан Аревелци (1198—1271 йылдар тирәһендә) яҡлаған. Урта әрмән теле күбеһенсә киң уҡыусыға төбәлгән (шиғриәт, йөкмәткеһе юридик, медицина һәм ауыл хужалығы темаларына ҡағылған хеҙмәттәр) әҫәрҙәр теле булған. Был телдә урта быуат Әрмәнстанының күренекле ғалимдары һәм яҙыусылары Мхитар Гераци, Вардан Айгекци, Фрик, Костандин Ерзнкаци, Амирдовлат Амасиаци, Наапет Кучак һәм башҡа бик күптәр ижад иткән.
Әрмән телендә китап баҫтырыу XVI быуат башында Акоп Мегапарт эшмәкәрлеге арҡаһында барлыҡҡа килгән.
Хәҙерге заман әрмән теле
Әрмән теле эволюцияһы тарихындағы артабанғы баҫҡысты XVII быуатҡа урта әрмән теленән үҫешкән яңы әрмән теле кәүҙәләндерә. Тик XIX быуат урталарына ғына яңы әрмән теле гражданлыҡ хоҡуҡтарына эйә була. Ике яңы әрмән теле айырыла — береһе «көнбайыш» (төрөк Әрмәнстаны һәм уның Көнбайыш Европалағы колониялары), икенсеһе «көнсығыш» (Әрмәнстан һәм уның Рәсәйҙәге колониялары һ. б.). Урта һәм яңы әрмән телдәре боронғо әрмән теленән грамматик яҡтан да, һүҙлек яғынан да күпкә айырыла. Морфологияла бик күп яңылыҡтар барлыҡҡа килә (мәҫәлән, исемдәрҙең күплек һаны барлыҡҡа килеүендә, ҡылымдың ҡайтым йүнәлеше формаларында һ. б.), һәм шулай уҡ формаль составтың ябайлаша барыуында. Синтаксис үҙ сиратында бик күп үҙенсәлектәргә эйә. Әрмәнстан Республикаһы халҡы әрмән теленең көнсығыш вариантын ҡуллана (ашхарабар).
2005 йылда әрмән яҙма теленең 1600 йыллығы киң байрам ителде.
V—X быуаттар
VII быуат аҙағында алфавит тәртибендә теҙелгән тәүге һүҙлектәр барлыҡҡа килгән. Ошо типтағы һүҙлектәрҙең береһе грек ономастиконының тәржемәһе һанала. Бында боронғо еврей хәрефтәре атамалары теҙмәһе бирелгән, шунан әрмән теленә тәржемә ителгән һәм әрмәнсә яҙылыштағы боронғо еврей һүҙҙәре килтерелә. X быуаттың һуңында уҡ әрмән лексикографияһы көслө үҫеш юлына баҫа. Амам Аревелци менән авторҙаш булып IX быуаттың икенсе яртыһында яҙылған Грамматик хеҙмәт башлыса дини эстәлекле була. Багратидтарҙың бойондороҡһоҙ Әрмәнстан батшалығы тергеҙелеү менән мәҙәниәт һәм фәндең бөтөн төрҙәренең, шул иҫәптән фәлсәфәүи мәсьәләләр, грамматика, риторика һәм бөтөн элекке фәнни традициялар менән ҡыҙыҡһыныуҙың яңы үҫеше башлана.
XI—XVI быуаттар
Илдәре бойондороҡһоҙлоғон юғалтһа ла, Әрмәнстандың ғалимдары һәм дин әһелдәре әрмән теленә бағышланған һүҙлектәр һәм грамматик хеҙмәттәр яҙыуын дауам иткән. Әрмән грамматик фекеренең яңы үҫеше XI һәм бигерәк тә XII—XIII быуаттарҙа билдәләнгән. Григор Магистрос (990—1059 тирәһендә) грамматик хеҙмәтенә үҙенән алда йәшәгән бөтөн әрмән грамматика төҙөүселәренең идеялар компиляцияһын индерә. Этимологияны өйрәнгәндә, ул өндәрҙең артикулятор классификацияһын һәм башҡа телдәр материалын иҫәпкә ала, этимологияны дәлилһеҙ аңлатмаларҙан арындыра, уның фәнни нигеҙен бирә. Магистрос әрмән теле менән йәнәш торған телдәрҙе өйрәнеү кәрәклеген раҫлай, дәлилһеҙ этимологиялаштырыуға ҡаршы сыға :
"Әгәр ҙә кемдер оҡшаш һүҙҙәрҙе этимологиялаштырһа, ул ҙур хата эшләй. Беҙҙең ватандаштарыбыҙҙың һәм хатта аҡыл эйәһе тиңендә торғандарҙың да күп тапҡыр шундай һүҙҙәрҙе этимологиялаштырыуын күрҙек һәм бының сәбәбе — тел белмәүҙә" Беренсе орфографик реформа осорҙоң мөһим ваҡиғаһы булған. XII быуаттың икенсе яртыһында Аристакес Грич әрмән теленең орфографик һүҙлеген яҙа. Дәүерҙең Грамматика сәнғәтенең иң әһәмиәтле һәйкәле булып Ованес Ерзнкаци Плузаның (1230—1293 тирәһе) 1291 йылда тамамланған «Грамматик аңлатмалар йыйынтығы» әҫәр-компиляцияһы тора. Ерзнкаци боронғо әрмән һәм урта әрмән телдәренән миҫалдар менән ҡылымдарҙы зат һәм һанда үҙгәртеү таблицаларын килтерә. Есаи Нчециның (1260/1265— 1338 тирәһе), Ованес Цорцорециның (1270-гг.—1338) («Грамматикаға ҡыҫҡаса күҙәтеү»), Григор Татевациның хеҙмәттәре билдәле (1346—1409). Аракел Сюнеци (1350—1425 тирәһе) в "Грамматика буйынса ҡыҫҡаса анализ"ында телмәр барлыҡҡа килеүҙең физиологик нигеҙҙәренә туҡтала, ижектәрҙең бөтөн төрҙәренең ентекле классификацияһын бирә. Әрмән лингвистикаһы үҙешенә әһәмиәтле өлөш индергән Геворг Скевраци (XIII — 1301) 3 хеҙмәт авторы: «Ижек үҙенсәлеге тураһында күрһәтмә», «Просодия тураһында ҡулланма» һәм «Яҙыу сәнғәте тураһында кәңәш». Скевраци Аристакес Гричтың лингвистик принциптарын артабан үҫтерә, беренсе булып әрмән телендә ижеккә бүлеү принцибын хәл итә, орфоэпия, пунктуация һорауҙары менән шөғөлләнә, юлдан юлға күсереү ҡағиҙәләрен тикшерә. Скевраци тәҡдим иткән ҡағиҙәләр, бер аҙ ғына үҙгәрештәр индереп, әрмән телендә әлегә тиклем ҡулланыла. Ованес Крнеци (1290/1292—1347) 1344 йылда тамамлаған «Грамматика тураһында» хеҙмәтендә әрмән телен тулы тасуирлай, синтаксисының тулы курсын яҙып бирә. Вардан Аревелци (1198—1271 тирәһе), ике хеҙмәт авторы, «Һүҙ төркөмдәре тураһында» тигән хеҙмәтендә шулай уҡ әрмән теле синтаксисының принциптарын тасуирлай, функциональ нигеҙҙә һүҙҙең 8 өлөшөн таба. Аревелци урта әрмән теленең хоҡуҡтарын яҡлай, телдәге үҙгәрештәрҙе тәбиғи процесс тип ҡабул итә :
Әгәр ҙә кемдер erkotasan (боронғо әрмән телендәге «ун ике») урынына tasnewerku (йәнле һөйләү телендәге «ун ике») тиһә, бының нимәһе насар
Бейек урта быуаттарҙа әрмән лексикографияһы үҫеше дауам иткән. Айырым авторҙар һәм әҫәрҙәр буйынса ғына түгел, дөйөм йүнәлешле бик күп аңлатмалы һүҙлектәр яҙылған. XI—XII быуатта баҫылған әрмән-фарсы «Вардан китабы һүҙлеге» билгеле. Ике телле йәки өс телле һүҙлектәрҙән XIII йәки XIV йөҙйыллыҡта сыҡҡан «Ғәрәп-фарсы-әрмән һүҙлеге» билдәле. Ул өҙөктәр кеүек кенә һаҡланған һәм 225 кенә һүҙҙән тора. Фәлсәфәүи һәм медицина йүнәлешле терминологик һүҙлектәр һаҡланғандар.
Акоп Крымеци (1360—1426), орфография өлкәһендәге белемдәрен дөйөмләштереп, «Үткер (осло) һәм еңелләштерелгән баҫымдар тураһында» тигән хеҙмәт яҙған. XVI быуатта Азария Джугаеци « Грамматикаға аңлатмалар» китабының авторы һәм Давид Зейтунци йәшәгән. 1567 йылда Абгар Токатеци әрмән теленең беренсе баҫма әлифбаһын  — «Кесе грамматика йәки әлифба» («Փոքր քերականություն կամ այբբենարան») баҫып сығара (ҡулъяҙмалар — V быуаттан).
XVII—XVIII быуаттар
XVIII быуаттың беренсе яртыһынан йөҙ йылға яҡын дауам иткән грамматиканы латинлаштырыу позицияһынан ситләшеү билдәләнә. Иоанн Иоахим Шрёдер (1680—1756) 1711 йылда үҙенең ентекле тасуирлауы менән айырылып торған «Әрмән теленең хазинаһы» тигән хеҙмәтен баҫтырып сығара. Китапта шулай уҡ «граждан» теленең көнсығыш төрө тасуирлана. Шредер Клемент Галанусты һәм Ованес Оловты яһалма яңылыҡтар индереүе өсөн тәнҡитләй. Мхитар Себастаци (1676—1749) алдағы йылдарҙа йәшәгән күпкенә ғалимдарҙы латинлаштырыуҙа һәм яһалма яңылыҡтар индереүҙә ҡәтғи тәнҡитләй. 1730 йылда Венецияла уның «Боронғо әрмән теленең грамматикаһы» донъя күрә. Һуңғараҡ был хеҙмәт 1753 йылда төҙөлгән грузин грамматикаһына нигеҙ була. XVIII быуатта Багдасар Дпирҙың (1683—1768) ентекләп яҙылған ҡыҫҡа грамматикаһы шаҡтай билдәлелек менән файҙалана. Тәү тапҡыр ул 1736 йылда баҫыла һәм шул уҡ йөҙйыллыҡта тағы ике тапҡыр яңынан баҫылып сыға. Себастацинан һуң Багдасар Дпир грамматиканы латинизмдарҙан һәм рационалистик яңылыҡтарҙан күберәк дәрәжәлә таҙарта. Әрмән лингвистикаһы тарихында 1779 йылда донъя күргән Микаел Чамчяндың (1738—1823) «Әрмән теленең грамматикаһы» мөһим ваҡиға була. Был хеҙмәт үҙенең ғилми төгәллеге һәм деталлеге менән айырылып тора. Чамчян грамматикаһы Мхитар Себастаци системаһына нигеҙләнгән. 1781 йылда яңы әрмән телендә беренсе баҫма әлифба сыға. XVII—XVIII быуаттарҙа шулай уҡ лексикография ла үҫешен дауам иткән: Франческо Риволының (1621) «Բառգիրք Հայոց. Dictionarium armeno-latinum», Аствацатур Нерсесовичтың «Dictionarium latino-armenum» (1695 йыл, 17500 һүҙ), Якоб Виллоттың «Dictionarium novum armeno-latinum» (26000 һүҙ), Степанос Рошканың һүҙлектәре (1670—1739), Еремии Мегрециҙың аңлатмалы һүҙлеге (1698 йыл, 8500 һүҙ) һ.б. Ул замандың әрмән лексикографияһы ҡаҙанышы булып Мхитар Себастациҙың 37000 һүҙлек статьяһынан торған ике томлы «Әрмән теле һүҙлеге» (1749—1769 йй.) иҫәпләнә. 1788 йылда Санкт-Петербургта Клеопатра Сарафяндың беренсе әрмән-урыҫ һүҙлеге сыға.
XIX быуат
XIX быуатта әрмән лингвистик фекере үҙенең күп быуатлы үҫеш тарихының артабанғы фазаһына күсә. Быуат башының әһәмиәтле ғалимдарынан Габриэль Аветикянды (1751—1827), «Әрмән грамматикаһы» (1815) авторын һәм бер нисә грамматик хеҙмәт авторы (1852, 1857) Арсен Багратуниҙы (1790—1866) атарға була. Арутюн Авгерян (1774—1854) ике телле һүҙлектәрҙән тыш (әрмән-инглиз, 1825, инглиз-әрмән 1821, һ. б.) әрмән теле этимологияһы буйынса хеҙмәт яҙған (1821). Габриэл Аветикян, Хачатур Сюрмелян и Мкртич Авгерян 1836—1837 йылдарҙа Венецияла хәҙерге көнгә тиклем үҙенең ғилми баһаһын юғалтмаған 2 томлы аңлатмалы "Әрмән теленең яңы һүҙлеге"н төҙөгән. Минас Бжшкян (1777—1851) «Әрмән теле грамматикаһы» (1840) һәм тағы бер күп телле грамматика авторы. Китап Рәсәй империяһының ҙур алтын миҙалына лайыҡ булған. Көнсығышты өйрәнеүсе немец ғалимы Генрих Петермандың эҙләнеү эштәре ошо осорға ҡарай. XIX быуат уртаһында хәҙерге заман әрмән теленең грамматикаһын Арсен Айтынян (1866) һәм С. Паласаян (1870) яҙалар.
V быуатҡа тиклем әрмән яҙмаһы
Ҡайсандыр Памфилияла муйынына алтын ҡулса тағылған инә барсты тотоп алғандар, һәм шул ҡулсала әрмәнсә яҙылған була: «Аршак батша— Нисей аллаһына»
Боронғо әрмән һ. б. авторҙарға таянһаҡ (мәҫәлән Диодор Сицилийский, б. э. т. I б.), V быуатҡа тиклем әрмән һарайында арамей һәм грек телдәрендә яҙғандар тибеҙ, әммә арамей һәм грек яҙмалары менән әрмәнсә лә яҙғандар тип әйтеп була. Мовсес Хоренаци (480 йй.) "Әрмәнстан тарихы"н яҙғанда, уның раҫлауынса, батша ҡулъяҙмалары киң билдәле булған :
''Әммә әйтеүҙәре мөмкин: ул ваҡытта яҙма һәм әҙәбиәт булмағанлыҡтан, бер-бер артлы өҙлөкһөҙ сығып торған төрлө һуғыштар арҡаһында (был шулай булды тип). Ләкин был фекер нигеҙһеҙ, һуғыштар туҡтап торған саҡтар булған бит, фарсы һәм грек яҙмаһы кеүек, шул телдәрҙә ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа һәр өйҙәге милек тураһында, общиналарҙа барған мөлкәт өсөн дәғүәләшеүҙәр һәм килешеүҙәр, бигерәк тә — борондан килгән мал-мөлкәткә мираҫлыҡ рөхсәте алыу буйынса хәҙерге көнгә тиклем һаҡланып килгән күп төрлө китаптар''.
Хоренаци "Храм тарихы"н яҙған Олюмп исемле (I—II бб. тирәһендә) жрец тураһында хәбәр иткән, әммә уның ниндәй телдә яҙғанын хәбәр итмәй. III быуатта сүриә ғалимы Вардесан уларҙы сүриә һәм грек телдәренә тәржемә иткән. XIII быуатта йәшәгән йылъяҙмасы Вардан Аревелци мәжүсилек заманынан уҡ әрмән яҙмаһы булған тип фаразлаған : Батша Левон дәүерендә Киликияла әрмән хәрефтәре менән мәжүси батша Хайкиданың исеме һырланған аҡса тапҡандан һуң, борондан (ҡалған) әрмән яҙмаларының барлығы дәлилләнгән
Месроп Маштоц 405—406 йылдарҙа хәҙерге әрмән алфавитын төҙөгәнгә саҡлы әрмән яҙма һәм әҙәби традициялары булғанлығы дөйөм билдәле. Күп цивилизациялар тарихынан белеүебеҙсә, яҙма мәҙәниәт баштан туған телдә үҫешә алмаған осраҡтар күп (Азияла бигерәк тә ғәрәп, фарсы, Европала латин һәм грек телдәре) йәиһә туған телдә үҫешһә лә, яҙма башҡа телдеке булған (бигерәк тә арабица һәм латиница).
Әрмән телендә баҫма китап һәм матбуғат баҫмалары
СНГ (БДС), Прибалтика телдәре, Азияның күп телдәре араһында әрмән теле беренсе баҫма китап теле булған. Әрмән телендә китап баҫыу башланғандан 1800 йылға тиклем 1154 атамалы китаптар баҫыла (СНГ һәм Прибалтика телдәре араһында, рус телле баҫмаларҙан ҡала икенсе урында). Иоган Шильдбергер, латин шрифты ҡулланып, Майнцта 1475 йылда әрмән телендәге беренсе баҫманы тормошҡа ашыра («Атайыбыҙ» доғаһы).
Беренсе әрмән типографияларына 1512 йылда Венецияла һәм 1567 йылда Константинополдә нигеҙ һалына, шунан әрмән типографиялары Римдә (1584), Львовта (1616), Миланда (1621) Парижда (1633), Ливорнола (1643), Амстердамда (1660), Марселдә (1673), Лейпцигта (1680), Падуела (1690), Лондонда (1736), Санкт-Петербургта (1781) һ. б. ерҙә асыла.
XIX быуатта Мәскәүҙә (1820), Шушта (1828), Нью-Йоркта (1857), Ереванда (1876), Бостонда (1899) һ.б. ерҙә әрмән типографиялары асылған. Дөйөм алғанда, 1920 йылға тиклем, донъяла күләмендә әрмән телендә китаптар, журнал һәм гәзиттәр баҫтырыусы 460-тан артыҡ типография эшләгән.
1696 йылда Амстердамда әрмән телендә беренсе географик карта баҫылған.
Көнсығыш әрмәндәрҙең беренсе аҙналыҡ гәзите «Аревелян цануцмунк» («Восточныя известія») Әстерхәндә 1815 йылда баҫыла.
Речка (Тошма ҡушылдығы)
Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тошма йылғаһының һул ярына тамағынан 6,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айбикә (исем)
Айбикә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме, шулай уҡ башҡа төрки: ҡаҙаҡ ,татар, ҡырғыҙ халыҡтар араһында осрай.
Этимологияһы
Айбикә исеме башҡорт теленән ингән һәм ай һымаҡ матур; айлы төндә тыуған тигәнде аңлата.
Топонимдар
Айбикә тауы (рус. Айбикатау гора) Башҡортостандың Бөрйән районындағы Аҫҡар ауылы эргәһендә (рус. Аскарово) — ауыл.
Әҙәрҙәр
Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы «Айбикә» повесын 1930 йылда яҙған.
Назас
Назас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишәк
Йорт ишәге (лат. Equus asinus asinus) — йомро тояҡлы, оҙон ҡолаҡлы, көлһыу төҫтәге, ат һымағыраҡ бәләкәй кәүҙәле эш хайуаны. Африка ишәгенең (Equus asinus) ҡулға эйәләштерелгән төрө. Кешелек тарихында ҙур роль уйнаған.
Ҡулға эйәләштереү
Ишәктәр аттар менән сағыштырғанда күпкә иртәрәк ҡулға эйәләштерелгәндәр. Б. э. т. 4000 йыл элек Нил дельтаһы буйында ҡулға эйәләштерелгән ишәктәрҙе ҡулланғандар.
Хёрау
Хёрау (Chörau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 247 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 59 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
Бәҙретдинова Раушания Мөсәүир ҡыҙы
Картиналары Рәсәй, Украина, Намибия, Канада, АҠШ, Австрия, Германия, Нидерланд, Төркиә галереяларында урынлашҡан.
Биографияһы
Һуңыраҡ ғаилә Стәрлебаш районынан Ишембайҙың Перегонный биҫтәһенә күсенеп килә. Бында Раушания 5-се урта мәктәпкә һәм һынлы сәнғәт һөнәре буйынса балалар сәнғәт мәктәбенә йөрөй башлай. Рәсем төшөрөү сәнғәтенә уны Любовь Леонидовна Грачёва өйрәтә. Художество мәктәбен тамамлағандан һуң (1988), ул туған бишенсе мәктәбендә рәсемдән уҡыта. 1989 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 2-се педагогия колледжына рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы һөнәре буйынса уҡырға инә. 1993 йылда колледжды тамамлағандан һуң Өфө дәүләт сәнғәт институтын (хәҙер Сәнғәт академияһы) тамамлай. Уҡып йөрөгәндә «Иҫке Өфө» нәшриәтендә эшләй
2000 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында юғары белем ала.
Колледжда һәм институтта уҡыған ваҡытта даими йәштәр, ҡала, төбәк һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Бынан тыш, матбуғаттың ыңғай баһаһын алып, ундан ашыу шәхси күргәҙмәләр үткәрә.
2003 йылдан муниципаль белем биреү учреждениеһында — «Йондоҙлоҡ» балалар ижады үҙәгендә рәсемдән уҡыта.
Ғаиләһе
1994 йылдан кейәүҙә. Ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй, шулай уҡ тәрбиәгә ул ҡабул итә.
Ҡаҙаныштары
«Башҡортостан республикаһы» гәзите версияһы буйынса «Йыл кешеһе» (2014)  — «Ауырыу балаларға әүҙем ярҙамы өсөн». Халыҡ-ара New York Realism конкурсында алтын миҙал, шулай уҡ Туринда (Италия) рәссамдарҙың ARS INKOGNITA биенналеһында алтын миҙал яулай (Италия).
2015 йылдың 17 мартында Мәскәүҙә башҡорт рәссамының «Ағиҙел йылғаһы буйында ҡала» тип аталған шәхси күргәҙмәһе асыла.
Картиналарҙы һатыуҙан килгән аҡса ике хәйриә фондына тапшырыла, уларҙың береһе «Мәрхәмәт» хәйриә белем биреү фонды була. .
Күбаяҡ
Күбаяҡ (Многоножки, )— бал ҡорто ҡарышлауыҡтары менән туҡланған быуынтыҡ аяҡлы төнгө бөжәк.
Һылтанмалар
thumb|300px|left|Күбаяҡ филогенияһы (Клюге буйынса, 2000).
*
Кравцов Сергей Сергеевич
Кравцов Сергей Сергеевич (17 март 1974 йыл) — ғалим-педагог, дәүләт эшмәкәре. 2020 йылдың 21 ғинуарынан Рәсәй Федерацияһының мәғариф министры. Педагогия фәндәре докторы (2007), доцент. Рәсәй Федерацияһының 3 класлы дәүләт советнигы (2013). 2020 йылдың 21 авгусынан 2013 йылдың 8 ғинуарына тиклем Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт етәксеһе (Рособрнадзор). 2021 йылдың 4 декабренән «Берҙәм Рәсәй» партияһының Генераль советы ағзаһы.
Биографияһы
Сергей Сергеевич Кравцов 1974 йылдың 17 мартында Мәскәүҙә тыуған.
1996 йылда Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университетын (2006 йылдан — М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университеты, 2015 йылда Мәскәү педагогия дәүләт университетына берләштерелә) «математика һәм информатика уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай. В 1994—1996 годы — учитель математики в школе № 176 города Москвы.
1997 йылдан 2002 йылға тиклем Рәсәй мәғариф академияһының мәғариф менән идара итеү институтында эшләй, кесе ғилми хеҙмәткәр, ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире вазифаларын биләй. 2000 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын «Сит телде белгән дәүләт һәм муниципаль идаралыҡ» һөнәре буйынса тамамлай.
2002 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығында эшләй башлай. 2004 йылдан 2008 йылға тиклем Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү федераль хеҙмәте етәксеһе Виктор Болотовтың ярҙамсыһы.
2008 йылда Берҙәм дәүләт имтиханын үткәреү тәртибен эшләгән «Федераль һынау үҙәге» Федераль дәүләт учреждениеһы директоры итеп тәғәйенләнә. 2009 йылда Рәсәй мәғариф академияһының мәғариф менән идара итеү институтын етәкләй.