cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арарат
Арарат тураһында Тәүраттыҡы булмаған легендалар
Тағы бер мифтың вариантында, Арташес батшаның улы Артавазд, Масис тауына һунарға барғанда, атаһының ҡарғауы буйынса, кадждар тарафынан тотоп алынған һәм, бығаулап, мәмерйәгә ябылған. Ике эт бер туҡтауһыҙ уның сынйырын кимерә, ти, ул, көсәнеп тороп, мәмерйәнән сыҡмаҡсы һәм донъяны юҡ итмәксе була икән. Ләкин тимерсе сүкеше һуғыуынан уның бығауҙары тағы ла нығына икән. Икенсе вариантта, Артавазд исемле батырҙы уҫал йәндәр ябып тота икән. Риүәйәт буйынса, ул ҡайсандыр тотҡонлоҡтан ҡотоласаҡ һәм донъяны яулап аласаҡ, тиелә. Масис түбәһендә башына ҡиммәтле таштар менән биҙәлгән таж кейгән йылан батша йәшәй, ти. Масис итәгендәге йыландар, ете йылға бер, үҙҙәренең батшаһы янына киләләр икән.
Арараттың аҡса билдәләрендә һынланышы
Төрөк республикаһы һәм Әрмәнстан Республикаһы аҡса билдәләрендә Арараттың һүрәтләнеше.
Кокос утрауҙары
Кокос уртауҙары (Килинг) — Һинд океанында урынлашҡан 27 ваҡ коралл уртауҙары төркөмө. Австралияның тышҡы биләмәһе. Майҙаны — 14 км². Халҡы — 607 кеше. (июль 2007 йыл), 80 % малай халҡы. Административ үҙәге — (West Island) Көнбайыш Утрауҙа урынлашҡан Уэст-Айленд.
Рәсми тел — инглиз теле. Халыҡтың барыһы ла тиерлек ислам динендә.
Географияһы
Архипелаг мәрйен сығышлы. Көньяҡ өлөштән һәм кеше йәшәмәгән төньяҡҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан Норт-Килинг утрауынан тора.
Диңгеҙ кимәленән иң бейек бейеклеге — 5 м. Дөйөм майҙаны — 14 км².
Климаты дымлы тропик, циклондар миҙгеле октябрҙән апрелгә тиклем.
Норт-Килингтың майҙаны яҡынса 1,2 км², ҡултыҡтар яҡынса 0,5 км² тәшкил итә. Атолл ҡултыҡты океандан тулыһынса тиерлек яба.
Саут-Килинг утрауҙары 26 бәләкәй утрауҙан тора, шуларҙың ике утрауында ғына — Уэст-Айленд и Хоумда кеше даими йәшәй. Саут-Килинг утрауҙарының дөйөм майҙаны — 13,1 км².
Тарихы
Утрауҙарҙы инглиз капитаны Уильям Килинг 1609 йылда аса.
1825 йылдың 6 декабрендә утрауға британ капитаны Джон Клуниз-Росс килә. 1827 йылдың 27 февралендә ул Саут-Айлендта тораҡ пункҡа нигеҙ һала, ә 1831 йылда бөтә утрауҙарҙы биләй һәм уларҙы Клюниз-Росс ғаиләһенең феодаль биләмәһе тип иғлан итә.
Пальма үҫтереү, копра һәм кокос майы етештереү өсөн Малайзиянан утрауҙарға эшселәр килтерәләр. 1836 йылда Чарльз Дарвин Кокос утрауында була һәм унда йөҙҙән ашыу малай кешеһе йәшәгәнен билдәләй, улар формаль рәүештә ирекле кешеләр була, ысынында иһә ҡол булараҡ файҙаланыла.
Утрауҙар 1857 йылда Бөйөк Британия тарафынан тартып алына һәм 1878 йылда Цейлон губернаторы ҡарамағына тапшырыла. 1886 йылдың 7 июлендә королева Виктория тарафынан Клуниз-Росстар ғаиләһенә мөҙҙәтһеҙ ваҡытҡа милек итеп бирелә. 1886 йылда Стрейтс-Сетлментс колонияһы составына индерелә, һуңынан уға Раштыуа утрауы ла ҡушыла. Стрейтс-Сетлментстың буйһоноуы формаль була, ғәмәлдә Клоуниз-Росстар утрауҙар менән үҙҙәренсә идара итә һәм хатта 1887 йылдан алып 1978 йылға тиклем үҙ валютаһын — Кокос утрауҙары рупияһын сығара.
1914 йылдың 9 ноябрендә, Беренсе донъя һуғышы барышында утрауҙар эргәһендә Австралияның «Сидней» крейсеры менән Германия рейдеры — «Эмден» крейсеры араһында һуғыш була. Уның һөҙөмтәһендә Германия крейсеры ныҡ зыян күрә һәм таштарға ултыра, немец командаһының бер өлөшө Кокос утрауҙары аша Германияға ҡасып ҡайта.
1955 йылдың 23 ноябренән Австралия ҡарамағына тапшырыла. 1978 йылдың 1 сентябрендә Австралия хөкүмәте Клуниз-Росстарҙан бөтә ерҙәрҙе тиерлек һатып ала, ҡалғаны 1986 йылда һатыла. 1984 йылдың 6 апрелендә утрауҙарҙың үҙбилдәләнеше буйынса референдум үткәрелә. Күпселек Австралия менән бәйләнеште һаҡлау яҡлы була.
Федераль һайлауҙарҙа Төньяҡ территорияның Дингири округы буйынса тауыш бирәләр, әммә ҡайһы бер хеҙмәттәр Көнбайыш Австралияға буйһона.
Халҡы
Халҡы — (2016 йыл)
Ир-егеттәр — 50,6 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 49,4 %.
Уртаса йәше — 42 йәш. Халыҡтың 20,6 процентын 14 йәшкә тиклемге балалар, ә 65 йәштән өлкәндәр 15,5 процент тәшкил итә.
Утрауҙа 153 ғаилә бар, балалы ғаиләләрҙә балаларҙың уртаса һаны — 1,9; бөтә ғаиләләр өсөн балаларҙың уртаса һаны — 0,9.
Кокос (Килинг) утрауҙарында 15 йәштән өлкәнерәк кешеләрҙең 73,5 проценты өйләнгән, 4,2 проценты йә айырылышҡан, йә айырылған.
Утрауҙарҙағы кешеләрҙең 24,1 проценты уҡыу йорттарына йөрөгән. Уларҙың 41,9%-ы — башланғыс мәктәптә, 23,4%-ы — урта мәктәптә һәм 5,6%-ы юғары йәки техник учреждениела уҡыған.
Телдәр
Кокос (Килинг) утрауҙарында малайлыларҙың — 16,6 %, австралиялыларҙың — 15,5 %, индонезияларҙың — 14,3 %, инглиздәрҙең — 9,3 % һәм явалыларҙың 5,6%-ы тәүге ата-бабаларынан таралған.
Тыуған иле
Кокос (Килинг) утрауҙарындағы 82,5 % кеше Австралияла; Малайзияла — 5,0 %, Яңы Зеландияла — 1,1 %, Англияла — 0,6 % һәм Сингапурҙа — 0,6 % тыуған.
Дине
Кокос (Килинг) утрауҙарында ислам 75 %, атеистар 13,4 %, англикандар 3,5 %, католиктар 1,5 % таралған; 6,5 % динен билдәләнмәгән.
Иҡтисады
Утрауҙарҙың иң ҙурында — Уэст-Айлендта утрауҙа аэропорт урынлашҡан (Австралия — Европа трассаһын хеҙмәтләндерә) һәм халыҡтың ҙур өлөшө ошо утрауҙа йәшәй. Халыҡтыҡ төп шөғөлө — аэропорты хеҙмәтләндереү, кокос пальмаларын эшкәртеү һәм производство копра етештереү. Һуңғы ваҡытта туризм үҫеш ала.
Шулай уҡ интернетта Кокос утрауҙарына бирелгән юғары кимәлдәге милли домен киң ҡулланыла.
Почта һәм транспорт
Утрауҙарҙағы почта операторы — Австралияның «Австралия почтаһы» дәүләт корпорацияһы. Архипелаг өсөн 1963 йылдан алып сығарылған почта маркалары Австралия территорияһында ла, шул уҡ ваҡытта Австралия маркалары ла Кокос утрауҙарында ҡулланыла ала.
Братовщина (Ҡалтасы районы)
Братовщина (Братовщина) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452870, ОКАТО коды — 80233852003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чессу
Чессу — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Силуниха
Силуниха — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының һул ярына тамағынан 361 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәҙелша
Ғәҙелша (Гадельшино) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 453747, ОКАТО коды — 80253850002.
Тарихы
Наурыҙдар ҙа ауылға нигеҙ һала. Ул Ғәҙелша Мөхәмәтйәров исеме менән атала. Ул Ырымбур ҡаҙна палатаһының 1847 йылдың 8 июлендәге бойороғо менән барлыҡҡа килә. 3 йылдан һуң ауылда 149 кеше йәшәгән 32 йорт булған. Ғәҙелша ауылы кешеләре йәйләү өсөн 4 урынға — Кәрәтауһаҙ, Иҫәкйылға, Һыуыҡҡойо һәм Сатрайылғаға эйә була.
Ревизия материалдары
1834 йылда һәм 1850 йылда  Ғәҙелша ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Содышка
Содышка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/285/18 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Константинополь оккупацияһы
Константинополь оккупацияһы — 1918 йылдың 13 ноябренән 1923 йылдың 4 октябренә тиклем Атланта ғәскәрҙәре тарафынан Константинополде оккупациялау.
Тәүшарттар
1918 йылдың 30 октябрендә Ғосман империяһы Атланта илдәре менән Мудрос килешеүенә ҡул ҡуя, уның шарттарына ярашлы ул Антанта контроле аҫтына Проливтағы нығытамларын тапшыра; ошо уҡ ваҡытта британ ҡул ҡуйыусыһы адмирал Сомерсет Гу-Калторп, Атланта хөкүмәттәре Ғосман хөкүмәтен юҡ итергә йәки уны «Констаннтинополь оккупацияһы аша» үҙ хәрби контроле аҫтына ҡуйырға ниәтләмәй, тип белдерә. Шул уҡ ваҡытта, ул Констанитинополгә солтан, бөйөк вәзир һәм Рәүеф бей исемдәренә йәшерен хат ебәрә. Әлеге хатта, оккупация өсөн Проливтар зонаһын тик британ һәм француз ғәскәрҙәре файҙаланасаҡ; суверенитет символы булараҡ унда бер аҙ ғосман ғәскәрҙәрен ҡалдырыу рөхсәт ителә, тип вәғәҙәләнә.
Хәрби хакимиәте
Мудрос килешеүенә ҡул ҡуйғандан бары тик 13 көн үткәндән һуң, 1918 йылдың 12 ноябрендә француз бригадаһы Константинополгә инә, ә 13 ноябрҙә — британ ғәскәре. 1918 йылдың декабрендә Константинополдә Антанта хәрби хакимиәте урынлаша. 1919 йылдың 7 февралендә Галатала итальяндар батальоны төшөрөлә, ә 1919 йылдың 8 февралендә Константинополгә, Мәхмәт II оҡшарға тырышып, аҡ атҡа атланып француз генералы Франше д’Эспер. Ошо уҡ йылдың 10 февралендә Константинополь өс яуаплылыҡ зонаһына бүленә: иҫке ҡалалағы тәртип өсөн француздар, Пера-Галата районы өсөн — британдар, Кадыкәй һәм Өскөдәр өсөн итальяндар яуаплы булалар.
Еңеүселәр хәрби енәйәтселәрҙе хөкөм итеүҙе талап итә, улар башлыса «Берләшеү һәм прогресс» партияһы ағзалары була. 1918 йылдың 14 декабрендә Тевфик паша хөкүмәте, һуғыш осоронда гректарҙы һәм әрмәндәрҙе депортациялауҙа ғәйеплеләр хәрби трибуналы тарафынан хөкөм ителергә тейеш, тигән ҡарар ҡабул итә. Ике көндән трибунал булдырыла, уның составына «Берләшеү һәм прогресс» партияһы ның дошмандары ғына инә. 1919 йылдың ғинуарында солтан үҙенең аралашсыһы аша британ юғары комиссарына, британдар хөкөм итергә теләгәндәрҙең барыһын да ҡулға алырға әҙер, әммә баш күтәреүҙән ҡурҡам, тип хәбәр итә. Төрөк милләтселәре, хәрби енәйәттәрҙе төрөктәр генә түгел, уларға ла ҡаршы башҡарылды, тип билдәләйҙәр. әммә уларҙың әлеге аргументтары иғтибарға алынмай. 1919 йылдың 30 ғинуарында партияның элекке ағзалары ҡулға алына (30 кеше). Ҡул алынғандарҙың эштәрен 1919—1920 йылдарҙағы төрөк хәрби трибуналы ҡарай.
Хәрби оккупация
Көнбайыш Анатолияла грек ғәскәрҙәре төшөрөлгәндән һуң уларға ҡаршы төрөк иррегуляр формированиелары һуғыша башлай. 1920 йылдың февралендә Антанта вәкилдәре төрөк хөкүмәтенән төрөк частары Смирна тирәһендә урынлашҡан грек ғәскәрҙәренән 3 километр алыҫлыҡҡа күсһен, тип талап итәләр. Партизандар хөкүмәткә буйһонмағанға күрә, бөйөк вәзир Али Риза паша1920 йылдың 2 мартында отставкаға китә, сөнки был талапты үтәй алмай. Һөҙөмтәлә Антанта вәкилдәре эште үҙ ҡулдарына ала.
15 марттан 16 мартҡа ҡараған төндә британ ғәскәрҙәре Константинополдгә төп биналарҙы баҫып ала башлай, төрөк милләтселәрен ҡулға ала һәм уларҙы Мальтаға һөргөнгә ебәрә. 18 мартта ғосман парламенты был ғәмәлдәргә ҡаршы протест белдерә һәм ҡыуып ебәрелә. 19 мартта Анкарала булған Мостафа Кәмал-паша провинция губернаторҙарына һәм хәрби командующийҙарына циркуляр телеграмма ебәрә, телеграммала «милләт идаралығы менән бәйле мәсьәләләрҙә ғәҙәттән тыш хакимлығы булған ассамблея булдырыуҙа» ҡатнашырға тәҡдим ителә. Интервенттар марионеткаһына әйләнгән солтан хөкүмәте тулыһынса халыҡ ышанысын юғалта, уға альтернатива булараҡ Анкарала йыйылған Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе ойошторола.
1920 йылдың йәйендә Севр солох килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Төркиә бүленә. Әммә Антанта үҙ ҡоҙағына эләгә — союздаштарҙың үҙҙәре юҡҡка сығарған парламент был килешеүҙе раҫлай алмай, сөнки күп кенә парламент ағзалары Анкараға күсенеп бөтә, ә Бөйөк милләт мәжлесе Севр килешеүен таныуҙан баш тарта.
Оккупацияның тамамланыуы
1922 йылдың көҙөнә төрөк милләтселәре армияһы гректарҙы ҡыйрата һәм үҙ контроле аҫтына бөтә Анатолиягы ала тиерлек. .1922 йылдың сентябрь-октябрь айҙарында Чанаккале тирәһендә низағ ҡуба. 1920 йылдың октябрендә Мудания ваҡытлыса солох килешеүенә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы Антанта Фракиялағы бөтә гражданлыҡ власты төрөк милли хөкүмәтенә бирергә тейеш була. 1922 йылдың 1 ноябрендә Бөйөк милләт мәжлесе солтанлыҡтың бөтөрөлөүе тураһында иғлан итә, һәм 17 ноябрҙә Мәхмәт VI британ хәрби карабы бортында Константинополде ташлап китә. 1922 йылдың 20 ноябрендә Лозанна конференцияһы башлана, унда Проливтар режимы ҡарала. 1923 йылдың 24 июлендә Лозанна солох килешеүе төҙөлә, уның шарттары буйынса 1923 йылдың 23 авгусында сит ил ғәскәрҙәре Константинополдән сығарыла башлай. Аҙаҡҡы часары ҡаланы 4 октябрҙә ташлап сыға. 6 октябрҙә ҡалаға төрөк ғәскәрҙәре инә.
Сомалиленд
Сомалиленд — Сомали ярымутрауының төньяғында урынлашҡан танылмаған дәүләт, Британияның элекке колонияһы. Булмаған Сомали дәүдәтенең өлөшө тип таныла. Баш ҡалаһы — Харгейса ҡалаһы.
Дөйөм тасуирлама
Сомалиленд территорияһында (138 мең. км²) Сомали халҡының өстән бере йәшәй (3 млн тирәһе кеше, 2003 йыл). Юридик яҡтан провинция әлегә тиклем Сомали өлөшө тип һанала, Һуңғы йылдарҙа һуғыш барыу сәбәпле күсмә хөкүмәт илдең күп өлөшөн контрольдә тотмай. Сомали халҡының яртыһы күсмә тормошта йәшәгән малсылар. сомали, ғәрәп һәм инглиз телдәре рәсми телдәр. Барлыҡ Сомалиленд халҡы — сөнни мосолмандар.
2003 йылда үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса, халыҡтың 99 % -ҡа яҡын өлөшө бойондороҡһоҙлоҡ һәм яңы Сомаленд Конституцияһы яҡлы.
Кримигис Стаматиос
'''Стаматиос «Том», М. Кримигис''' (ингл.   Stamatios (Tom) M. Krimigis, грек. Σταμάτιος Κριμιζής, 10 сентябрь 1938 йыл) — Америка ғалимы, сығышы буйынса грек, АҠШ-тың йыһанды тикшеренеү буйынса программаларына (мәҫәлән, Ҡояш системаһы) үҫешенә ҙур өлөш индергән физик.
Биографияһы
1938 йылда Вронтадос ауылында (Хиос, Греция) тыуа, шунда уҡ мәктәпте тамамлай. 1961 йылда Миннесота университетын физика фәне буйынса бакалавр дәрәжәһендә тамамлай, 1963 йылда Айов университеты магистратураһын тамамлап, 1965 йылда физика буйынса докторлыҡ дәрәжәһен яҡланған. . Джеймс Ван Аллен уның уҡытыусыһы була.
Кримигис «Кассини-Гюйгенс» проекттарын төп һынаусыларының береһе була (MIMI), «Вояжер-1» һәм «Вояжер-2» станцияларында әҙ зарядланған киҫәксәләр менән (LECP) эксперименттар үткәреүҙә ҡатнаша, шулай уҡ Explorer 47 (CPME) юлдашын төҙөүҙә ҡатнаша. Ҡояшты тикшереү өсөн «Улисс» (LAN/HI-SCALE) аппаратын, ер магнитосфераһын тикшереү өсөн Geotail (EPIC) аппаратын, Юпитерҙы тикшереү өсөн «Галилео» (EDP) аппаратын, «Маринер-3» (TRD) һәм «Маринер-4» (LECR) автоматик планета-ара станцияһын һынау үткәреүселәрҙең береһе. Проект өҫтөндә эшләй «Advanced Composition Explorer», «Маринер-5», «Мессенджер» һәм «Новые горизонты» проекттары өҫтөндә эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Вознесенка (Учалы районы)
Вознесенка (шулай уҡ Кинйәкәй; Вознесенка) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Поляковка ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 410 кеше. Почта индексы — 453712, ОКАТО коды — 80253865002.
Тарихы
Вознесенка XIX быуаттың 30-сы йылдарында Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә баҡыр мәғдәне һәм алтын ятҡылыҡтарын эшкәртә башлауға бәйле, Троицк өйәҙендә ҡасаба булараҡ барлыҡҡа килә. Башта Кинйәкәй ауылы булараҡ теркәлә. Был урында элек Кинйәкәй тигән башҡорт ауылы булған. Кинйәкәй ауылының атамаһы 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе, тархан, мулла Бәпәнәй Төрөпбирҙиндең кинйә ҡыҙының исемен йөрөткән йылға менән бәйле. Бәпәнәйҙе язалап үлтергәс, Кинйәкәй ауылы нигеҙенә тиклем яндырыла, хәҙер уның урынында Вознесенка ауылы тора. Йылғаның исеме иһә урыҫ телендә боҙолоп Кизнекей булып киткән. Ауыл халҡы баҡыр мәғдәне, һуңынан алтын сығарыу менән шөғөлләнә. Вознесенкала улус идараһы урынлашҡан, сиркәү, мәктәп булған, йәрминкәләр үткәрелгән. 1900 йылда 2177 кеше иҫәпләнгән. Ирҙәр министрлыҡ мәктәбе һәм ҡыҙҙар сиркәү‑мәхәллә мәктәбе теркәлгән.
1920 йылда ауылдағы 659 йортта 3421 кеше  иҫәпләнгән.
Әлеге ваҡытта Поляковка урта мәктәбенең филиалы — төп мәктәп эшләй, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (59 %), башҡорттар (37 %).
Географик урыны
Уй йылғаһы ҡушылдығы Кинйәкәй йылғаһы буйыында урынлашҡан.
Көньяҡ Уралдың Уй-Таш һырты эргәһендә Нәжимтау тауы итәгендә, Вознесенка ауылынан 12 километр алыҫлыҡта Яйыҡ йылғаһы башы урынлашҡан.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Чеше
Чеше — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшеха йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтйәнов Ғәлимйән Ғарифйән улы
Биографияһы
Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылдың 2 ғинуарында Ҡыйғы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7‑се гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында, 1942 йылдың июненән — айырым гвардия элемтә дивизионында, 1943 йылдан — 7‑се айырым гвардия элемтә дивизионында Көньяҡ‑Көнбайыш, Дала, Белоруссия, 1‑се һәм 2‑се Белоруссия фронттарында һуғыша.
Һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), «Почёт Билдәһе» ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң Ҡыйғы районында 1946 йылдан һәм 1953 йылдан Ҡыйғы МТС-ы бригадиры, 1949 йылдан рәйесе, 1951—52 йылдарҙа рәйес урынбаҫары, 1959 йылдан Тимирязев исемендәге колхозда механик, 1963 йылдан район «Сельхозтехника» берекмәһендә контролёр, 1974—1977 йылдарҙа 8-се ПМК механигы булып эшләй. Был йылдарҙа I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1946), «Берлинады алған өсөн» (1946), «Варшаваны азат иткән өсөн» (1946), «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергшән өсөн» һәм башҡа миҙалдар менән бүләкләнә.
Кәррамиҙар
Кәррамиҙар (الكرامية) — ислам дини мәҙһәбе. Нигеҙ һалыусыһы — Әбү Абдулла Мөхәммәт ибн әл-Кәррам (806—869 йылдар).
Тарихы
Мөхәммәт ибн әл-Кәррам Сиджистанда тыуған. Ул Хөрәсән һәм Мәккәлә уҡыған. Мәккәнән ҡайтҡасИерусалимда, ә һуңынан Фәләстиндә һәм Хөрәсәндә хәнәкәгә нигеҙ һала. Ошо сәбәптән кәррамиҙарҙың күп кенә эйәрсендәре була, улар һуңынан бер нисә мәҙһәбкә тарҡала.
X быуатта кәррамиҙар Ғәзнәүиҙәр династияһынан ярҙам ала. Яйлап уларҙың йоғонтоһо кәмей, ә монголдар баҫып ингәндән һуң уларҙың йәшәүе бөтөнләй туҡтай.
Тәғлимәте
Кәррамиҙар Аллаһты субстанция, ә уның акциденцияһы тип матди донъя предметтарын иҫәпләгән. Улар Аллаһты тән (есем) тип тасуирлаған. Ихтыяр ирке мәсьәләһендә кәррамиҙар Аллаһты бөтә нәмәнең барлыҡҡа килтереүсеһе тип иғлан итә, әммә шул уҡ ваҡытта кешегә үҙ ғәмәлдәрендә ниндәйҙер ихтыяр бирә. Кәррамиҙар Аллаһ донъяны үҙ эсенә ала һәм уның бер ижады ла уның тәҡдиренә буйһонмай тигән идеяны тәҡрар иткән.
Сомша
Сомша — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пекша йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәмситов Талиб Зияҡай улы
Сәмситов Талиб Зияҡай улы (Самситов Талиб Зиякович 1918 йыл — 10 февраль 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.
Биографияһы
Сәмситов Талиб Зияҡай улы 1918 йылда хәҙерге Башҡортостандың Балаҡатай районында тыуа. 1942 йылда Балаҡатай районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында разведчик булып хеҙмәт итә.
Штаб батареяһы өлкән разведчигы Сәмситов Талиб Зияҡай улы Тупичев һәм Выхвостово дошмандың алғы һыҙығын һәм ике үҙйөрөшлө орудиеһының урынлашыуын таба, бының һөҙөмтәһендә дошмандың йөҙҙән ашыу һалдаты һәм бер үҙйөрөшлө орудиеһы юҡ ителә. Подразделениеның 1943 йылдың 10 октябрендәге 83-се бойороғо менән Сәмситов Талиб Зияҡай улына «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылдың 10 февралендә Германияла барған һуғышта һәләк була. Рейгендорф ҡалаһында ерләнә.
Буралы (Ҡалтасы районы)
Буралы (Буралы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше.
Почта индексы — 452876, ОКАТО коды — 80233845003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тәкфирселек
Тәкфирселек(تكفير — тәкфир +, Такфиризм;) Мысырҙан килгән радикаль ислам идеологияһы, уның нигеҙе булып мосолмандарҙы көфөрлөктә ғәйепләү тора. Тап ошо тәкфирселектең башҡа ислам ағымдарынан төп айырмаһы булып тора ла инде. Террорсы мосолмандарҙың күбеһе тәкфирселек яҡлы, ләкин тәкфирселәр араһында көс ҡулланыуҙан ситләшеүселәр ҙә бар. Урыҫ телле әҙәбиәттә тәкфирселек яҡлыларҙы такфиристы, такфириты йәки такфировцы тип атайҙар.
Идеологияһы
Тәкфирселектең нигеҙе булып тотош мосолман йәмәғәттәрен иманһыҙлыҡта (көфөрлөк) ғәйепләү тора. Тап ошо тәкфирселектең башҡа исламсы ағымдарҙан төп айырмаһы булып тора. Әммә сәләфилек, йыһатсылар менән билдәле бер буталсыҡ булыуға ҡарамаҫан, тәкфирселәр үрҙә телгә алынған ағымдарҙан ярайһы уҡ айырыла. Сәләфиҙәр тәкфирселек кеүек шул уҡ ультраконсерватив мосолмандар, әммә уларҙан көс ҡулланыуҙы ҡабул итмәү менән айырыла. Роберт Бэр билдәләмәһе буйынса ,
Роберт Бэр билдәләмәһе буйынса, «тәкфирсе» һүҙе ғәҙәттә «донъяны аҡлы-ҡаралы ғына итеп күргән» сөнни-мосолмандарға ҡағыла: уларҙа "хаҡ мосолмандар менән кафырҙар ғына бар, аралаш төҫ юҡ, һәм уларҙың маҡсаты — Ҡөрьәнгә һүҙмә-һүҙ ярашлы Хәлифәлекте тергеҙеү.
Тәнҡит
«Тәкфирселек» исламда бидғәт тип һанала. 2005 йылда Иордания короле Ғабдулла II инициативаһы буйынса биш йөҙҙән ашыу дин белгесе һәм мосолман сәйәси лидерҙары тәкфирселекте «законһыҙ» тип иғлан иткән "Амман мөрәжәғәте"нә ҡул ҡуялар. Билдәле америка колумнисы Майкл Джерсон һүҙҙәренсә, «тәкфирселек исламдың сағылышы түгел, ә уның боҙолоуы».
Дәрәжәгә күтәреү
Дәрәжәгә күтәреү — тәү башлап натураль һанды үҙ-үҙенә күп тапҡыр ҡабатлау һөҙөмтәһе итеп билдәләнгән бинар операция. Нигеҙе a һәм күрһәткесе b булған дәрәжә:, тип тамғалана, бында b — ҡабатлашыусылар (ҡабатланыусы һандар) һаны. Дәрәжәгә күтәреү тиҫкәре, рациональ, ысын һәм хатта комплекслы дәрәжә күрһәткестәре өсөн дә билдәләнергә мөмкин.
Натураль дәрәжә
c һаны a һанының n-се дәрәжәһе тип атала, әгәр:.
Үҙсәнлектәре:
Тиҙ генә, дәрәжәгә күтәреүҙе билдәләмәләгегә ҡарағанда әҙерәк һанда ҡабатлауҙар башҡарып, дәрәжәгә күтәреү алгоритмы бар.
Бөтөн күрһәткесле дәрәжә
a = 0 һәм осрағында аңлатманың мәғәнәһе юҡ.
Рациональ күрһәткесле дәрәжә
Билдәләмә буйынса,
a=0 һәм булғанда аңлатманың мәғәнәһе юҡ.
a тиҫкәре һаны өсөн, p таҡ һәм q йоп һан булғанда, дәрәжәне иҫәпләү һөҙөмтәһендә комплекслы һан килеп сыға. Ентекләберәк «Тамыр» тема8ын ҡара.
Ысын күрһәткесле дәрәжә
— ысын һандар булһын, ти, шуның менән бергә r — иррациональ һан. a^r ҡиммәтен ошолай итеп билдәләйбеҙ. Билдәле булыуынса, теләһә ниндәй ысын һанды өҫтән һәм аҫтан ике рациональ һанға яҡынайтып була, йәғни r һаны өсөн теләһә ниндәй дәрәжәләге аныҡлыҡ менән шундай рациональ интервал [p,q] табып була. Ул саҡта бөтә ярашлы [a^p, a^q] интервалдарҙың уртаҡ өлөшө бер нөктәнән тора, шул a^r тип ҡабул ителә.
Потенцирләү
Потенцирләү (potenzieren һүҙенән — дәрәжәгә күтәреү) — ул билдәле логарифмы буйынса һанды табыу, йәғни тигеҙләмәһен сығарыу. Логарифмдың билдәләмәһенән x = a^b булыуы килеп сыға. Шулай итеп, «потенцирләү» логарифмдың нигеҙен логарифмдың ҡиммәтенә тигеҙ булған дәрәжәгә күтәреү тигән һүҙ. Мәҫәлән, әгәр һандың унарлы логарифмы L тигеҙ булһа, ул саҡта эҙләнгән һан 10^L тигеҙ.
«Потенцирләү» термины тәү башлап швейцар математигы Иоганн Ранда осрай (1659 йыл).
Комплекслы күрһәткесле дәрәжә
Тәүҙә экспонента e^z нисек иҫәпләнгәнен ҡарайыҡ, бында e — Эйлер һаны, z — ирекле комплекслы һан, z=x+yi.
Дәрәжә функция булараҡ
x^y аңлатмаһында ике символ ҡулланылғанлыҡтан, (x һәм y), уны өс функцияның береһе итеп ҡарап була:
Телдән телмәрҙә ҡулланыу
a^n яҙыуы ғәҙәттә «
n-се дәрәжәлә тип уҡыла» йәки «
a
n
дәрәжәһендә». Мәҫәлән, 10^4 «ун дүртенсе дәрәжәлә», ә 10^{3/2} «ун өстән икенсе дәрәжәлә» тип уҡыла. Икенсе һәм өсөнсө дәрәжәләр өсөн махсус исемдәр бар: ярашлы рәүештә квадратҡа һәм кубҡа күтәреү. Шулай, мәҫәлән, 10^2 «ун квадратта» тип уҡыла, 10^3 «ун кубта» тип уҡыла. Был терминология Боронғо Греция математикаһында барлыҡҡа килгән. Боронғо гректар алгебраик конструкцияларҙы геометрик алгебра (Greek geometric algebra) телендә әйтеп биргәндәр. Айырып әйткәндә, «ҡабатлау» һүҙен ҡулланаһы урынға улар тура дүртмөйөштөң майҙаны йәки тура мөйөшлө параллелепипедтың күләме тураһында һөйләгәндәр: a^2, \ a^3 урынына боронғо гректар «
киҫегендә квадрат», «
киҫегендә куб» тип әйткәндәр. Шул сәбәптән дүртенсе һәм юғарыраҡ күрһәткесле дәрәжәләрҙе боронғо гректар ҡулланмаҫҡа тырышҡандар. Ҡайһы берҙә һөйләү телмәрендә, мәҫәлән, a^3 — ул «
үҙ-үҙенә өс тапҡыр ҡабатланған тиҙәр», бында өс a ҡабатлашыусыһы алына тип күҙ уңында тотола. Был бик үк тап килмәй, һәм ике төрлө мәғәнәлеккә килтерергә мөмкин, сөнки ҡабатлау ғәмәле һаны берәүгә кәм буласаҡ: (өс ҡабатлашыусы, ләкин ике ҡабатлау ғәмәле). Йыш ҡына, «
үҙ-үҙенә өс тапҡыр ҡабатланған» тип әйткәндә, ҡабатлауҙар һанын күҙ уңында тоталар, ә ҡабатлашыусылар һанын түгел, йәғни a^4. Ике төрлө мәғәнәлелектән ҡасыу өсөн, мәҫәлән ошолай тип әйтергә була: өсөнсө дәрәжә — ул «һан өс тапҡыр ҡабатлауға ингәндә».
Дәрәжә тамғаһы
Ҡайһы берҙә компьютер системаларында һәм программалау телдәрендә, математикала ҡабул ителгән дәрәжәгә күтәреүҙең уң ассоциативлығы тураһында килешеүҙән айырмалы рәүештә, дәрәжәгә күтәреү тамғаһы һул ассоциативлыҡ үҙсәнлегенә эйә. Йәғни, ҡайһы бер программалау телдәре (мәҫәлән, Excel программаһы)  яҙыуын   тип ҡабул итергә мөмкин, шул уҡ ваҡытта башҡа системалар һәм телдәр (мәҫәлән, Haskell, Perl, Wolfram|Alpha һәм башҡа) был яҙыуҙы математикала ҡабул итергән кеүек:  уңдан һулға ҡарай уҡый:. Программалау телдәрендә һәм компьютер системаларында ҡулланылған ҡайһы бер дәрәжәгә күтәреү тамғалары:
Си һәм Паскаль телдәренең махсус тамғалары юҡ һәм дәрәжәгә күтәреү өсөн функциялар ҡулланалар.
Фәрүәз Урманшин
Биографияһы
Фәрүәз Фәрғәт улы Урманшин 1970 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Юлыҡ ауылында тыуған.
1985 йылда урта мәктәптең һигеҙ синыфын тамамлай һәм 1985-1989 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының ҡурай класында уҡый.
1993 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының халыҡ йырҙарын башҡарыусылар бүлеген (башҡорт музыка фольклоры кафедраһы) тамамлай.
Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1993 йылда «Ватан» корпорацияһы ҡарамағындағы «Ватан» фольклор-эстрада төркөмөндә башлай. 1994-1995 йылдарҙа Сибай дәүләт филармонияһында йырсы-солист була, 1995 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында актёр.
1999-2001 йылдарҙа «Башҡортостан» теле- һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дикторы, ошо уҡ компанияла «Гәлсәр һандуғас» продюсер үҙәгендә өлкән мөхәррир, 2001-2002 йылдарҙа Башҡортостан радиоһында диктор, 2002-2005 йылдарҙа Арыҫлан Мөбәрәков исемедәге Сибай башҡорт дәүләт театрында актёр, ә 2006 йылдан — «Юлдаш» радиоһының «Яңылыҡтар» бүлегендә алып барыусы булып эшләй.
Ҡаҙаныштары
Студент йылдарынан уҡ төрлө йыр конкурстарында ҡатнаша башлай. 1992 йылда башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Урал моңо-1992», 1996 йылда башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың «Ирәндек моңдары-96», 1997 йылда башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Аманат-1997» республика йыр бәйгеләре лауреаты була.
2012 йылда Фәрүәз Урманшинға «Башҡортостандың атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
2019 йылда Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Йөрәк һүҙе» шиғри бәйгеһендә «Тамашасы һөйөүе» номинацияһына лайыҡ булды.
2019 йылдан — Хеҙмәт ветераны.
2021 йылдың 19 мартында Фәрүәз Урманшинға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Рокоссовский Константин Константинович
Рокоссовский Константин Константинович  (Konstanty Rokossowski; 9 (21) декабрь 1896 йыл, Варшава, Рәсәй империяһы — 3 август 1968 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Польшаның хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945). «Еңеү» ордены (1945) кавалеры. СССР тарихында берҙән-бер ике ил: Советтар Союзы (1944) һәм Польша маршалы (1949). 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Еңеү Парады менән командалыҡ итә. Икенсе донъя һуғышының мәшһүр полководецтарының береһе.
Сығышы
Б. В. Соколов мәғлүмәттәре буйынса, К. К. Рокоссовский 1894 йылда тыуған, әммә тора Ҡыҙыл Армияла булғанда (1919 йылдан да һуң түгел) тыуыу датаһын 1896 йыл тип күрһәтә һәм атаһының исемен «Константин» тип үҙгәртә.
Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы исеме бирелгәндән һуң тыуған ере тип үҙенә бюст ҡуйылған Великие Лукиҙы күрһәтә башлай. 1945 йылдың 27 декабрендә яҙған ҡыҫҡаса автобиографияһына ярашлы, Великие Луки ҡалаһында тыуған (1920 йылдың 22 апрелендәге анкетаһы буйынса — Варшавала ). Атаһы — поляк Ксаверий Юзеф Рокоссовский (1853—1902), Шляхтаның Рокоссовскийҙар ырыуынан сыҡҡан эшсе, Варшава тимер юлы ревизоры. 1940 йылдың апрелендә яҙған автобиография ярашлы, атаһы — Рига-Орел, ә һуңынан — Варшава-Вена тимер юлының эшсн-машинисы. 1905 йылда вафат була. Рокоссовскийҙың ата-бабаларының ҙур Рокоссово (хәҙер Понец гминаһы) ауылы була. Ауыл атамаһынан ырыу фамилияһы барлыҡҡа кил. Рокоссовскийҙыр 1863 йылдағы поляк ихтилалы шляхетлыҡтарын юғалта. Олатаһы — Рокоссовский Юзеф, 1812 йылда рус кампанияһында ҡатнашыусы, Варшава герцоглығының 2-се улан полкы подпоручигы. Әсәһе — Антонина (Атонида) Овсянников (?-1911), белорус, уҡытыусы, Телеханда тыуған (хәҙерге Белоруссия).
Атаһы уны Антон Лагунаның түләүле техник училищеһына уҡырға ебәрә, әммә 1902 йылдың 4 (17) октябрендә вафат була (Рокоссовскийҙың анкетаһына ярашлы, уға был ваҡытта 6 йәш була). Константин кондитер, аҙаҡ теш табибыярҙамсыһы булып эшләй, ә 1909—1914 йылдарҙа — Варшавала Софья апаһының ире Стефан Выцоскийҙың таш ҡырҡыу оҫтаханаһында, ә һуңынан Варшаванан 35 километр көньяҡ-көнбайыштағы Груецта эшләй.
Чинарка
Чинарка — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Курджипс йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәзнәүиҙәр
Ғәзнәүиҙәр (Газневиды) — фарсы Ғәзни ҡалаһы әмирҙәре һәм солтандары династияһы (хәҙерге Көньяҡ Афғанстан), 961—1186 йылдарҙа хакимлыҡ иткән. Улар Хөрәсән, Афғанстан, Хорезм, Бохара ханлығы, Гурган һәм Һиндостандың төньяҡ провинциялары территорияларын биләгән дәүләт төҙөгән.
Тарихы
Династияға нигеҙ һалыусы — полководец Алп Тегин, ул Сәмәниҙәр дәүләтенең көньяҡ провинцияларында наместник булған.
Ғәзнәүиҙәр династияһы хакимдары
Ғәзнәүиҙәр династияһы: Алп Тегин (962?), Себук Тегин (977997), Исмәғил (997998), Мәхмүт (9981030), Мөхәммәт (1030), Мәсғүд I (1030 — 41), Мәүдүд (1041—1048), Мәсғүд II (1049), Ғәли Әбү-әл-Хәсән (1049—1051), Ғәбдрәшит (1051—1053), Тоғрул (1053), Фәррухзад (1053—1059), Ибраһим (1059—1099), Мәсғүд III (1099—1115), Ширзад (1115—1116), Арыҫлан (1116—1117), Баһрам-Шаһ (1117—1153), Хосров-Шаһ (1153—1160), Хосров-Малик (1160—1186 йәки 1187).
Шарлотт (Төньяҡ Каролина)
Шарлотт (ингл. Charlotte, /ˈʃɑrlət/) — АҠШ-та ҡала. Төньяҡ Каролина штатында иң ҙур ҡалаларҙың береһе, халыҡ һаны буйынса Шарлотт АҠШ-тың эре ҡалалары араһында ун етенсе урында тора. Ҡала Мекленбург округындағы Көньяҡ Каролина сигендә урынлашҡан, Мекленбург округының административ үҙәге.
Шарлотт ҡалаһында АҠШ-тың иң ҙур банкы— Bank of America банкының штаб-фатиры урынлашҡан, был әһәмиәте буйынса АҠШ-тың икенсе банк һәм финанс майҙаны һәм, үҙенең Атлантик океандың көньяҡ һәм үҙәк өлөшөнә географик яҡынлығы арҡаһында һуңғы йылдарҙа Европаға бара торған юлдарға мөһим авиатранспорт үҙәге булып тора.
Шарлотт ҡалаһында Төньяҡ Каролина Университеты бүлексәләренең береһе урынлашҡан.
Шарлотты йыш ҡына «NASCAR йорто» тип атайҙар. Шарлоттан алыҫ түгел Шарлотт Мотор Спидвей трегы урынлашҡан, унда йылына дүрт тапҡыр NASCAR автомобилдә уҙышыу ярыштары үтә, Шарлотт биҫтәләрендә шуға күрә  NASCAR командаларының  базаһы урынлашҡан, ә ҡаланың үҙендә  NASCAR Дан Залы музейы бар.
Географияһы
АҠШ статистика бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡала 629 км²    майҙанды биләй, шуларҙың 628 км² ҡоро ергә һәм 1,6 км²  һыу ресурстарына тура килә.
Климаты
Шарлотт АҠШ-тың көньяҡ-көнсығышының ҙур өлөшөндәге кеүек дүрт миҙгел менән дымлы субтропик климатҡа эйә. Ҡыштар ҡалала ҡыҫҡа һәм башлыса һалҡын, уртаса температура ғинуарҙа  4,5 °C. Йылда яҡынса 58 төндә һауа температураһы нуль билдәһенә тиклем түбәнәйә йәки, әгәр көндөҙгө температура  0 °C артмаған булһа,  нулдән түбән була. Иң ҡоро ай — апрель. Йәй 25,8 °C уртаса температура менән Шарлотта эҫе һәм дымлы. Көндөҙгө 32 °C йылда уртаса 40  көн була. Көҙ, нигеҙҙә, яҙға ҡарағанда йылдың ҡоро ваҡыты.
Демографияһы
2010 йылда АҠШ-та халыҡ иҫәбен алыу буйынса , Шарлотт ҡалаһының раса составы:
Ҡалала уртаса йыллыҡ килем йорт хужалығына $48,670 тура килә, ә ғаиләлә уртаса килем $59,452 тәшкил итә.
Иҡтисады
Шарлотт АҠШ-тың эре финанс үҙәге һәм хәҙерге ваҡытта АҠШ-та ҙурлығы буйынса икенсе банк үҙәге булып тора  (Нью-Йорктан һуң).
Мәктәп системаһы
Ҡаланың дәүләт мәктәп системаһы ҙурлығы буйынса Төньяҡ Каролинала икенсе һәм илдә егерменсе булып тора.
Колледждар һәм университеттар
Шарлотта бер нисә билдәле Central Piedmont Community College, Charlotte School of Law, Johnson C. Smith University, Johnson & Wales University, Queens University of Charlotte и University of North Carolina at Charlotte.кеүек университет һәм колледждар урынлашҡан
Дине
Тарихи яҡтан, Шарлотт протестанттар ҡалаһы булған. Был Билл Грэмдың тыуған ҡалаһы, шулай уҡ Көньяҡ пресвитерианлыҡтың тарихи резиденцияһы, әммә демографик үҙәгрештәр һәм ҡалала халыҡтың артыуы  тиҫтәләгән  яңы дин һәм конфессиялар килтерә. Дөйөм алғанда, Шарлотта 700 дини ойошма бар.
Шарлотта Төньяҡ Американың Баптистар йәмғиәтенең шатб-фатиры урынлашҡан, шулай уҡ бында Гордон-Конуэллдың Үҙгәртелгән Богослов семинарияһының кампустары урынлашҡан; һуңғы ваҡытта, урындағы колледждарҙа һәм университеттарҙа дини уҡытыу күпкә артҡан.
Шарлотта пастор Стивен Фартик нигеҙ һалған Elevation Church сиркәүе йөрөүселәр һаны буйынса иң ҙур сиркәү булып тора. Ҡаланың ете урынында сиркәүгә 15,000 кеше йөрөй
Спорты
Ҡалала «Шарлотта Хорнетс» баскетбол командаһы урылашҡан, ул Милли баскетбол ассоциацияһында сығыш яһай. Америка футболы буйынса профессиональ «Каролина Пантерз» клубы  NFL милли футбол лигаһында сығыш яһай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Крахмал
Физик үҙенсәлектәре
Һыуыҡ һыуҙа иремәй, тәме булмаған аҡ төҫтәге аморф порошок. Микроскоптан ҡарағанда бөртөктәре күренә. Ҡыҫҡан ваҡытта киҫәктәрҙең бер береһенә ышҡылып шығырҙаған тауыш сығара.
Химик үҙенсәлектәре
Йылы һыуҙа ҡабарып бүртә (ирей), коллоидлы иремә клейстер барлыҡҡа килә. Һыуға, кислота өҫтәгәндә (шыйығайтылған H 2 SO 4 катализатор ролен уйнай) гидролиз реакцияһы үтә, крахмалдың молекуляр массыһы кәмей, декстрин һәм глюкозаға тиклемге «һыуҙа иреүсән крахмал» барлыҡҡа килә.
Крахмал молекулалары бер төрлө түгел. Улар оҙон сылбырға йыйылған һәм тармаҡланған макромолекулаларҙан тора.
Ферменттар һәм кислоталар тәьҫирендә крахмалда гидролиз реакцияһы үтә.
Тигеҙләмә: Сифат реакциялары:
Биосинтез
Фотосинтез барышында барлыҡҡа килгән крахмалдың бер өлөшө глюкозаға әүерелә:
6CO2 + 6H2CHLOE → C6H12CHLOE6 + 6O2
Дөйөм рәүештә түбәндәгесә яҙырға мөмкин: 6nCO2 + 5nH2Chloe → (C6H10Chloe5)n+ 6nO2.
Крахмал, резерв аҙыҡ сығанаға булараҡ, емештәрҙә, бүлбеләрҙә, орлоҡтарҙа һаҡлана. Крахмал етештереүҙә киң ҡулланылған картуфта 24 % тиклем крахмал, бойҙайҙа — 64 %-ҡа тиклем, дөгөлә — 75 %, кукурузда — 70 % тиклем крахмал бар.
Крахмал модификациялары
Сәнәғәттә крахмалды глюкозаға әүерелдереү өсөн (шәкәрләндереү процессы) шыйығайтылған көкөрт кислотаһы ҡатнашлағында бер нисә сәғәт ҡайнаталар. Крахмалды шәкәрләштереү процессын 1811 йылда К. С. Киргоф аса. Иретмәнән кислотаны айырып алыу өсөн һуңынан аҡбур ҡушалар, аҡбур кислота менән ҡушылып һыуҙа иремәй торған кальций сульфаты барлыҡҡа килтерә, кальций сульфатын фильтрлау юлы менән айырып алып була. Барлыҡҡа килгән ҡуйы шәрбәт массаны крахмал патокаһы тип атайҙар. Унда глюкозанан башҡа крахмалды гидролизлауҙа барлыҡҡа килгән башҡа матдәләр ҙә бар.
Патока кондитер изделиелары етештереүҙә һәм башҡа маҡсатта ҡулланыла.
Саф глюкоза алыу өсөн оҙағыраҡ ҡайнаталар, был ваҡытта крахмал тулыһынса глюкозаға әйерелә. Барлыҡҡа килгән продуктты нейтралләштерәләр һәм фильтрлайҙар. Төбөнә кристалдар ултыра башлағансы ҡуйырталар. Хәҙерге ваҡытта төрлө үҙенсәлекле глюкоза алыу өсөн крахмалды ферментатив гидролизлаштыралар.
Ҡоро крахмалды 200—250 °C тиклем йылытҡан ваҡытта уның өлөшләтә тарҡалыуы күҙәтелә, һәм крахмалдар ҡатмарлыраҡ полисахаридтар, дестрин һ.б барлыҡҡа килә.
Физик үҙгәрештәр крахмалға һыуҙы тотоп торорға мөмкинлек бирә, был тейешле консистенциялы продукт алырға мөмкинлек бирә.
Аҙыҡ-түлектә әһәмиәте
Крахмал, аҙыҡҡа ҡушылма булараҡ, күп кенә кеҫәлдәр, соустарҙы ҡуйыртыу өсөн ҡулланыла.
Крахмал аҙыҡ-түлектә киң файҙаланылған углевод булып тора һәм күпселек аҙыҡ составына инә. Иген культуралары, дөгө, бойҙай, кукуруз, башҡа татлы тамырҙар, шул иҫәптәр картуф һәм маниок — крахмалдың төп сығанағтары булып торалар. Ҡайһы бер крахмалға бай үҫемлектәр тик билдәле бер климат зонаһында ғына үҫәләр: арыш, арпа, ҡарабойҙай, һоло, тары, имән сәтләүеге, банан, каштан, сорго, батат, икмәк ағысы емештәре, ямс, рато, чилим, маранта, арракача, канна, калоказия, кандык, пуэрария, маланга, шулай уҡ чечевица, маш, борсаҡ кеүек ҡуҙаҡлылар.
Икмәк, ҡоймаҡ, туҡмас, макарондар, бутҡа, кеҫәлдәр һәм төрлө икмәк ризыҡтары крахмалға бай аҙыҡ-түлек булып торалар.
Кеше организмында крахмалды үҙләштереү ҡатмарлы процесс. Эшкәртелмәгән крахмал бик ауыл үҙләштерелә. Крахмалды үҙләштереүҙе яҡшыртыу өсөн крахмаллы аҙыҡты алдан термик эшкәртеү үткәрәләр. Шулай кешелек, аҡһым аҙығынан айырмалы булараҡ, крахмаллы аҙыҡты термик эшкәртеп организмды энергия менән байытырға өйрәнгәндәр.
Сәнәғәттә ҡулланыу
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә крахмал глюказа, патока, этанол алыу өсөн, тестиль сәнәғәтендә туҡымаларҙы эшкәртеү өсөн, ҡығыҙ етештереүҙә тултырғыс сифатында ҡулланыла. Целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәтендә крахмал ҡуллынау йылына бер нисә миллион тоннаға етә.
Модификацияланған крахмал елем һәм обойҙар етештереүҙә төп компонент булып тора.
Фармацевтикала крахмал дарыуҙарҙы тултырғыс формаһында ҡулланыла.
Көнкүрештә ҡулланыу
Көнкүрештә крахмал яға, халат һ.б. крахмаллау өсөн ҡулланыла. Крахмал клейстеры менән обойҙар йәбештерәләр, папье-маше ҡағыҙын эшләйҙәр. Крахмалды һибелмә дарыу итеп тә ҡулланалар.
Биологик үҙенсәлектәре
Крахмал фотосинтез продукты булып тора һәм тәбиғәттә киң таралған. Үҫемлектәр өсөн ул туҡлыҡлы матдәләр запасы булып тора һәм үҫемлектәрҙең емештәрендә, орлоҡтарында, бүлбеләрендә туплана.
Крахмалға иң бай үҫемлектәр: дөгө (86 %), бойҙай (75 %), кукуруз (72 %), шулай уҡ клуб картуф (24 % — ҡа тиклем).
Кеше организмы өсөн, крахмал, төп аҙыҡ компоненты булған углевод сығанағы булып тора. Ферменттар тәьҫирендә крахмал глюкозаға тарҡала, глюкоза үҙ сиратында күҙәнәктәрҙә углекислый газ һәм һыуға тиклем тарҡала, организмды йәшәтә торған энергия бүленеп сыға.
Крахмалдың һыуҙағы иремәһе ньютондың шыйыҡлыҡ зокондарына бойһонмай.
Федерико Гарсиа Лорка
Федери́ко Гарси́а Ло́рка (Federico García Lorca ; 5 июнь 1898 йыл — 19 август 1936 йыл) — испан шағиры һәм драматург, музыкант һәм художник-график. «Поколение 27 года» төркөмөндә ҡатнаша. XX быуат испан мәҙәниәтенең сағыу һәм әһәмиәтле эшмәкәрҙәренең береһе. Испанияла Граждандар һуғышы башланыр алдынан үлтерелә, ләкин кәүҙәһе табылмай.
Биографияһы
Лорка 1898 йылдың 5 июнендә Испанияның Гранада провинцияһының Фуэнте-Вакерос ҡаласығында тыуа. Атаһы ер биләүсе Федерико Гарсия Родригес уңдырышлы үҙәндә урынлашҡан ферма тота, ҡала үҙәгендә уңайлы виллаһы була. Гарсия Родригес шәкәр сәнәғәтендә бигерәк тә ныҡ байый. Гарсия Лорканың әсәһе Висента Лорка Ромеро уҡытыусы була.
Малай мәктәптә шәп уҡыусылар иҫәбендә булмай. 1909 йылда ғаилә Гранадаға күсә. 1910-сы йылдарҙа Федерико урындағы художестволы үҙешмәкәрлектә әүҙем ҡатнаша. 1914 йылда Лорка Гранада университетында хоҡуҡ белемен, фәлсәфә һәм әҙәбиәтте өйрәнә башлай. Гарсиа Лорка ил буйлап күп сәйәхәт итә. 1918 йылда Лорканың беренсе шиғыр йыйынтығы Impresiones y paisajes («Тәьҫораттар һәм пейзаждар») сыға, ул коммерция уңышы килтермәһә лә, билдәлелек бирә.
1919 йылда Гарсиа Лорка Мадридҡа килә. Баш ҡала университетында ул Сальвадор Дали һәм Луис Бунюэль, шулай уҡ «Эслава» театры директоры Грегорио Мартинес Сьерра менән таныша. Мартинес Сьерра үтенесе буйынса Лорка El maleficio de la mariposa («Күбәләк сихыры») тигән тәүге пьесаһын яҙа һәм уны сәхнәгә ҡуя (1919—1920). 1928 йылға тиклем Мадрид университетында уҡый.
Артабан Гарсиа Лорка авангардист рәссамдар араһында танылыу ала. Уның яңы шиғыр йыйынтыҡтары, шул иҫәптән Romancero gitano («Сиған романсероһы», 1928) сыға. Был шиғырҙарҙа шағир, үҙе әйтмешләй, «сиған мифологияһын бөгөнгө ысынбарлыҡ менән ҡушырға теләй».
Бер йылдан Гарсиа Лорка Нью-Йоркҡа китә, тиҙҙән Poeta en Nueva York («Шағир Нью-Йоркта» тигән шиғыр йыйынтығы, 1931), El público («Публика», 1931, 1936) һәм Así que pasen cinco años («Биш йыл үткәс», 1931) тигән пьесалары донъя күрә.
Шағирҙың Испанияға ҡайтыуы Примо де Ривера режимы ҡолау һәм Икенсе испан республикаһы урынлашыу менән тап килә. 1931 йылда Гарсиа Лорканы La Barraca («Балаган») студенттар театры директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Театрҙа эшләгәндә Лорка иң билдәле пьесаларын яҙа: Bodas de sangre («Ҡанлы туйҙар»), Yerma («Йерма») һәм La casa de Bernarda Alba («Бернарда Альбаның йорто»).
1936 йылдың йәйендә Гарсиа Лорка Мексикаға барып ҡайтыуҙы планлаштыра, әммә тәүҙә тыуған яҡтарына ҡайтып килергә була. Граждандар һуғышының башы булып торғән хәрби фетнәнән өс көн алда испан һулдары һәм һайланған республика власы яҡлы булған Гарсиа Лорка Мадридтан Гранадаға китә, унда хәлдең хәүефле булыуы ла уны туҡтатмай: Испанияның көньяғында уңдар көслө була. 1936 йылдың 16 авгусында франкосылар Гарсиа Лорканы шағир Луис Росалес (уның ағай-әнеләре фалангист була) өйөндә ҡулға ала һәм фараз буйынса икенсе көндө губернатор Вальдес Гусман бойороғо буйынса атып үлтерә һәм Фуэнте Гранденан ике километр алыҫлыҡтаға берурында йәшерен ерләй. Бнан һуң генерал Франко үлгәнсе Гарсиа Лорканың китаптары Испанияла тыйылған була.
Шағир үлтерелмәгән, ә эҙһеҙ юғалған тигән версия ла бар. 2008 йылда Лорка менән бергә атылған уҡытыусының ейәнсәре туғандар ҡәберлегенә эксгумация үткәреүҙе талап итә. Ошо һәм тағы 18 туғандар ҡәберенә эксгумация судья Бальтасар Гарсон бойороғо буйынса үткәрелә, бойороҡто ул үҙ ихтыяры менән бирә, шунлыҡтан вазифаһын юғалта һәм вазифаһын арттырып файҙаланған өсөн енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләнә. Ҡәберҙә лә, фажиғә булған урын тип иҫәпләнгән тотош муниципаль округта ла бер ниндәй мәйет ҡалдыҡтары табылмай.
Мифик бер версия буйынса, яраланған шағирҙы йәшерен рәүештә Аргентинаға алып киткәндәр, әммә ул үҙенең исемен дә, үткәнен дә иҫкә төшөрә алмаған.
2015 йылда Cadena SUR радиоһының испан селтәре 22 апрелдә Гранада Баш полиция идаралығы архивынан бығаса билдәһеҙ булған документтарҙы баҫтыра, унда Федерико Гарсиа Лорканы франкосылар атып үлтереүе раҫлана.
Гарсиа Лорканың әҫәрҙәре күп телдәргә тәржемә ителгән; рус теленә уларҙы М. Цветаева, Н. Асеев, В. Парнах, А. Гелескул, Юнна Мориц, Н. Трауберг, Н. Малиновская, Б. Дубин, Н. Ванханен, К. М. Гусев һәм башҡалар тәржемә итә.
Тоймига
Тоймига — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының уң ярына тамағынан 365 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Ильинка (Учалы районы)
Ильинка (Ильинка) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 173 кеше. Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253849002.