cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
СССР-ҙа мәғариф
Мәктәптән тыш белем алыу
Мәктәптән тыш учреждениелар эшмәкәрлеге нигеҙенә дөйөм коммунистик тәрбиә һәм белем биреүҙең дөйөм принциптары һалынған: бушлай белем биреү, коллективта һәм коллектив аша тәрбиә биреү, тәрбиә биреү процесының өҙлөкһөҙлеге, йәшәү менән бәйләнеш, коммунистик төҙөлөш практикаһы менән бәйләнеш, тәрбиә биреү фәне, йәш һәм шәхси үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алыу, инициативаны һәм үҙешмәкәрлекте үҫтереү. Мәҫәлән, 1923 йылда Томск ҡалаһының «Йәш ленинец» балалар клубына китап төпләү, ағас эше, итек тегеү оҫтаханалары, кинотеатр, пионер драма театры, атыу тиры, радиооҫтахана, техник китапхана, фототүңәрәктәр, моделдәр әҙерләү һәм һүрәт төшөрөү түңәрәктәре ингән.
1971 йыл башына СССР-ҙа 4403 пионер, пионер һәм уҡыусылар һарайы һәм йорто, 7000-ҙән ашыу һарайҙар эргәһендә балалар секторы, 1008 йәш техник станциялары, 587 йәш натуралистар станцияһы, 202 экскурсия-туристик станциялар, 155 балалар паркы, 38 балалар тимер юлы, 6000-гә яҡын балалар хореография, художество һәм музыка мәктәптәре, 7600 балалар китапханаһы, шулай уҡ пионерлагерь, хеҙмәт лагеры, балалар өсөн шифахана тибындағы ял йорттары һәм башҡалар эшләгән.
Ситтән тороп белем алыу
Советтар Союзында, граждандарҙың бөтә категориялары өсөн белем алыу мөмкинлеген тәьмин итеү маҡсатында, донъяла тәүге тапҡыр ситтән тороп белем биреү системаһы булдырыла, һәм әлеге көнгә саҡлы донъяла прецеденты юҡ.
Проблемалары
80-се йылдар уртаһында СССР-ҙа тулайым килемдән мәғарифҡа сығымдар өлөшө 2,7 % тәшкил иткән (Францияла 7,1 %, Японияла 6,3 %, АҠШ-та 6,1 %). СССР-ҙа бер уҡыусыға сығымдар АҠШ-ҡа ҡарағанда 12 тапҡырға кәмерәк, Англияға ҡарағанда 8 тапҡырға кәмерәк булған. СССР-ҙа бер уҡыусыға иҫәптә урта мәктәпте йыһазландырыуға сығымдар 58 һум тәшкил иткән, Швецияла — 1200 доллар. СССР дөйөм белем биреү мәктәптәренең 10%-ы авария хәлендә булған, мәктәптәрҙең 40%-ының канализацияһы булмаған, 45%-ының физкультура залдары булмаған. Уҡытыусылар араһында ир-егеттәр бик аҙ булған.
Тауаҫты Тәкермән
Тауаҫты Тәкермән (Түбән Тәкермән) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Юғары Тәкермән ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Тауаҫты Тәкермән (Түбән Тәкермән) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1748 йылдан билдәле тип иҫәпләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре ихтиласыларҙың яғында әүҙем сығыш яһай.
ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет булған, 3 мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 144 йән башҡорт һәм 18 типтәр; 1816 йылда — 251 башҡорт (шуларҙың 5-һе — ике ҡатынлы) һәм 18 типтәр; 1834 йылда — 405 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 32 типтәр; 1859 йылда — 408 башҡорт һәм 55 типтәр; 1870 йылда — 938 башҡорт һәм 110 типтәр; 1902 йылда — 864 башҡорт һәм типтәр йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб, китапхана, мәсет бар.
Киләй ауыл Советы (Баҡалы районы)
Киләй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Киләй ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрҙәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы менән билдәләнгән.
Һәләүек
Һәләүек Селеу́к  — Башҡортостандағы йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.
Тасуирламаһы
Йылғаның башы Ишембай районының Этҡол ауыл советы биләмәһендә урынлашҡан. Райондың Әсеялан ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта баш ала. Шул уҡ район буйлап көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай аға, Ураҙбай ауылы эргәһендә төньяҡ‑көнбайышҡа борола. Стәрлетамаҡ ҡалаһының Шәкетау микрорайоны аша үтеп, тамағынан 732 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһына ҡоя. Йылғаның оҙонлоғо 90 км. Йылға үрендә ауышлыҡ 5 м/км, түбән яғында — 2 м/км тәшкил итә. Һыуйыйғыс майҙаны 730 км². Туйыныуы ҡатнаш.
Тәбиғәте
Ландшафы үрге ағымында убалы‑арҡалы армыттарҙан тора, һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар үҫә, түбәнге ағымында көлһыуланған ҡара тупраҡ. Был өлөшө ҡоро болондарҙан һәм төрлө үләнле‑ҡылғанлы далаларҙан ғибәрәт. Бассейнының 50 %‑ын урман ҡаплаған.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Хажы Шиҙеһе, Шиҙе, Бишағас, Бәрҙешле, бөтәһе лә уң ярҙан ҡоя.
Быуалары
Совет осоронда Һәләүектә ике быуа быуылған: «III Интернационал» колхозында (Ишәй ауылы) (күләме 196 мең м³, һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны 0,10 м²) һәм Салауат Юлаев колхозында (Әптек ауылы) (күләме 175 мең м³, һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны 0,09 м²).
Этимологияһы
Телсе-ғалим Жәлил Кейекбаев Һәләүек йылғаһының атамаһының тамыры фарсы теленә барып тоташыуын белдерә һәм былай тип аңлата: «сейл» — ағым, үк- аффикс; Һәләүек — Егәнгә тау яғынан ҡушылыусы йылға (ағым), тау йылғаһы. Риүәйәттәрҙең береһе буйынса Һәләүек һал + ауыҡ тигән ике һүҙ ҡушымтаһынан килеп сыҡҡан. Бүгәсәү яуы осоронда Ураҙбай ауылы яғынан Һәләүек йылғаһына кәмә төшөрөп, бер кәмә алтын тейәп ағып барған саҡта, Ҡарлар (Ҡаралар) ауылына етәрәк батып юҡҡа сыҡҡан. Алтын тейәлгән кәмә һаман табылмаған әле
Кашин Николай Иванович (разведчик)
Кашин Николай Иванович (23 февраль 1923 йыл — 20 декабрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, разведка взводы командиры ярҙамсыһы, старшина. Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң, 1944).
Биографияһы
Николай Иванович Кашин 1923 йылдың 28 февралендә Силәбе губернаһы Екатеринбург өйәҙенең Оло Ҡуяш ауылында тыуа (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы). Мәктәптә дүрт класты тамамлағандан һуң колхозда эшләй.
1943 йылдың 23 сентябренән 24-енә ҡараған төндә беренселәрҙән булып Монастырек ауылы районында (хәҙер Украинаның Киев өлкәһе Кагарлык райлны Ржищев ҡасабаһы сите) Днепр йылғаһы аша сығып, шым ғына немец пулеметына яҡынлаша һәм уны расчеты менән бергә юҡ итә. Икенсе көндөң иртәһенә немец ғәскәрҙәре Кашин етәкселегендәге 45 яугирҙан торған төркөмгә пехота һәм танкылар частары менән контрһөжүм яһай. Был алышта Кашин шәхсән үҙе 20-ләп дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, дошман пулеметын ҡулға төшөрә. Ошо алыштағы батырлығы өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә тәҡдим ителә.
1943 йылдың 20 декабрендә, ауыр яранан мандый алмай, Ржищев госпиталендә вафат була. Канев районының Трахтемир ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 ғинуарындағы Указына ярашлы, сержант Николай Кашин үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, шулай уҡ Ленин һәм артабан Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (27.08.1943).
Кашин хөрмәтенә Оло Ҡуяш ауылында бюсы ҡуйылған һәм бер урам уның исемен йөрөтә.
Билюзень
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡөбәков Мәһәҙей Аллағол улы
Аҡөбәков Мәһәҙей Аллағол улы (Акубаков Магадий Аллагулович; 1913 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ расчёты командиры. Сержант.
Биографияһы
Мәһәҙей Аллағол улы Аҡубаев 1913 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы) Йәлембәт ауылында тыуған.
Стәрлебаш районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Сержант Аҡубаев Мәһәҙей Аллағол улы Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғышҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалелерия полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ расчёты командиры булып хеҙмәт итә.
Хәтер
Аҡубаев Мәһәҙей Аллағол улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Стәрлебаш районы Йәлембәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән
Оло Умытья
Оло Умытья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 795 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы (Баҡалы районы)
Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Ауыл биләмәһенең составы
Ауыл биләмәһе составына 4 тораҡ пункты инә:
Болдин Валерий Иванович
Болдин Валерий Иванович (7 сентябрь 1935 йыл, Тутаев ҡалаһы, Ярославль өлкәһе — 14 февраль 2006 йыл) — СССР-ҙың партия органдары хеҙмәткәре. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1988-1991, 1986-1988 йылдарҙа кандидат). 11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты, СССР-ҙың халыҡ депутаты.
Биографияһы
1961 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының иҡтисад факультетын тамамлай.
1960 йылдан КПСС ағзаһы.
1961—1965 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты аппаратында эшләй.
1969 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1969).
1969 йылда «Правда» гәзитенең иҡтисади күҙәтеүсеһе була, һуңынан унда ауыл хужалығы идаралығын етәкләй, гәзиттең редколлегия ағзаһы була.
1981—1987 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары М. С.Горбачёвтың ярҙамсыһы.
1987—1991 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитетының бүлек мөдире була.
1990 йылдың 23 мартынан — СССР-ҙың Президент Советы ағзаһы.
1990 йылдың 17 апреленән 1991 йылдың 22 авгусына тиклем — СССР Президенты Аппараты начальнигы. .
Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты яғында 1991 йылдың авгусындағы сараларҙа әүҙем ҡатнаша. 1991 йылдың 18 авгусында 4 кешенән торған төркөм составында (Бакланов, Болдин, Варенников һәм Шенин) Форостағы Горбачевҡа оса. 18:00 сәғәттә уларҙың төркөмө кире Мәскәүгә оса.
1991 йылдың 22 авгусында вазифаһынан бушатыла һәм икенсе көндө Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты эше буйынса ҡулға алына, Судҡа тиклем Матросский Тишина изоляторында тотола; 1991 йылдың декабрендә үҙ таныуы буйынса азат ителә. 1994 йылдың 6 майында Дәүләт Думаһының «Сәйәси һәм иҡтисади амнистия декларацияһы тураһында» ҡарары нигеҙендә енәйәт эше туҡтатыла.
2006 йылдың 14 февралендә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнә (уч. 13).
Толбухин Фёдор Иванович
Толбухин Федор Иванович (16 июнь 1894 йыл — 17 октябрь 1949, Мәскәү, РСФСР, СССР) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (1944), Советтар Союзы Геройы (1965 — үлгәндән һуң). «Еңеү» ордены кавалеры (1945). Югославия халыҡ геройы (1945), Болгария Республикаһы халыҡ геройы (1979 — үлгәндән һуң).
Биографияһы
1894 йылдың (4) 16 июнендә Ярославль губернаһының Андроника ауылында (хәҙерге Ярославль өлкәһенең Ярославль районы) күп балалы хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Атаһы Толбухин Иван Федорович (1863—1907) — Петербургта фураж менән сауҙа итә.
Туғандары фаразы буйынса, ырыу фамилиялары Хольнов була, әммә 1815—1825, Хольновтарҙың береһе алпауытта управляющий булғанда, ул уға Толбухин дворян фамилияһын бирә — бәлки, башҡа Хольновтарҙан айырыу өсөндөр. Толбухин фамилияһын икенсе алпауыт, Ярославль дворяны йөрөткән була.
Сиркәү-мәхәллә мәктәбен һәм Андроникта Давыдковск земство мәктәбен тамалай. Атаһының вафатынан һуң ағаһы, Петербург сауҙагәре Александр тәрбиәһенә алына. Петербургта Федор Толбухин өс йыллыҡ сауҙа мәктәбен тамамлай, ә 1912 йылда Петербург коммерция училищеһына имтихандарҙы экстерн тапшыра. 1911 йылдан Санкт-Петербургта бухгалтер булып эшләй.
1917 йылдың ғинуар аҙағында уларға ғәҙел мөнәсәбәте өсөн Февраль революцияһынан һуң полктың һалдат комитеты рәйесе итеп һайлана. поручик Ф. И. Толбухин яңы формалаштырылған 4-се Амур аръяғы пехота дивизияһының 13-сө Амур аръяғы полкына батальон командиры итеп ебәрелә. Һалдаттар араһында ҡыйыулығы һәм уларға ғәҙел мөнәсәбәте өсөн Февраль революцияһынан һуң полктың Һалдат комитеты рәйесе итеп һайлана. 1917 йылдың июнендә полк менән фронтҡа килә һәм Июнь һөжүмендә ҡатнаша. Көслө һуғышта контузия ала, ә батырлыҡтары өсөн штабс-капитан дәрәжәһенә лайыҡ була. Госпиталдә оҙаҡ ятып сыҡҡандан һуң 1917 йылдың декабрендә Толбухин ауырыуы буйынса ике айлыҡ отпуск ала. Петроградҡа ҡайта һәм унан 1918 йылдың мартында демобилизациялана.
Петроградта эш таба алмағас, 1918 йылдың яҙында Ярославль губернаһына туғандары янына китә. 7-се хәрби-юл отрядында табельщик булып эшләй. 1918 йылдың авгусында Сандыревск улус хәрби комиссары итеп һайлана, артабан өҫтәмә рәүештә улус всевобучы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Ҡасҡын-Турай
Ҡасҡын-Турай (Качкинтурай) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 259 кеше. Почта индексы — 452865, ОКАТО коды — 80233805002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мостафа ауыл Советы (Баҡалы районы)
Мостафа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Солтанов Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы
Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы Солтанов (1872, Минзәлә өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы — 1920) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре, башҡорт дворяндары нәҫеленән.
Биографияһы
Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы Солтанов — сығышы менән Минзәлә өйәҙе башҡорттарынан, данлыҡлы дворяндар династияһы — Солтановтар нәҫеленән. 1872 йылда Минзәлә өйәҙенең мировой посреднигы Мөхәмәтйәр Солтановтың (1837—1915) ишле ғаиләһендә дүртенсе бала булып донъяға килә. Искәндәрбәктең шәжәрәһе артабанғыса булған: Тоҡсаба → Шаһҡолой (Шаһвәли) → Тәүкил → Тәңребирҙе (Төркәйбирҙе) → Юлбирҙе → Аҡъюл → Ҡотлош → Күҙәй → Туҡтар → Субан → Мөхәмәт (Мәмәт) → Солтан → Ғәбделйәлил (1750—?) → Баязит (1774—1823) → Мөхәмәтшәриф (1810—1874) → Мөхәмәтйәр (1837—1915) → Искәндәрбәк.
Атаһы — Мөхәмәтйәр Солтанов 60-сы йылдарҙа 20-се башҡорт кантоны башлығы, артабан 7-се башҡорт кантоны башлығы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1866 йылда отставкаға сығып, суд хеҙмәтенә күсә. Бының өсөн ул Ҡазан университетының юридик факультетында бер йыл уҡып ала. Искәндәрбәккә 13 йәш булғанда, 1885 йылда, атаһы Рәсәй мосолмандарының диниә назараты мөфтөйө итеп тәғәйенләнеп, Өфө ҡалаһына күсәләр.
Искәндәрбәк 1905 йылда рус ҡыҙы Анна Рябикинаға өйләнә. Бының өсөн уның кәләше Ислам динен ҡабул итеп, Ғәйнелхаят тигән исем ала.
1917 йылда батша власы ҡолатылып, азатлыҡ елдәре иҫкәс, башҡорт милли интеллигенцияһы башҡорт халҡының хоҡуҡтарын хаҡында һүҙ күтәрә. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте башҡорттарға автономия яулау идеяһын көн үҙәгенә сығара. Үҙ халҡының революцияға тиклемге хоҡуҡи хәлен, дөрөҫөрәге хоҡуҡһыҙ хәлдә көнитмешен күреп йәшәгән адвокат Искәндәрбәк Солтанов та милли хәрәкәткә ҡушыла. 1917 йылдың 8-20 декабрендә үткән 3-сө Дөйөм Башҡорт ойоштороу ҡоролтайында милли хәрәкәт лидерҙары Зәки Вәлиди, Шәриф Манатов, Юныс Бикбов, Сәғит Мерәҫовтар менән бергә Башҡортостан автономияһының Кесе ҡоролтайына ағза итеп һайлана. Бынан тыш Башҡорт хөкүмәте составына индерелә. Әммә 1918 йылдың февраль башында Ырымбурҙа Башҡорт хөкүмәте большевиктар тарафынан ҡулға алынып, Башҡортостан автономияһын тормошҡа ашырыу эше 1918 йылдың июненә тиклем туҡтап ҡала. Был осорҙа Искәндәрбәк Солтанов Өфөгә үҙ ғаиләһенә ҡайтҡан булһа кәрәк.
1918 йылдың июнендә Силәбе ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте тергеҙелеү менән И. Солтанов башҡорт ғәскәрҙәрен ойоштороу эшенә йәлеп ителә. Себер хөкүмәте менән милли ғәскәрҙе тәьмин итеү тураһында һөйләшеү өсөн 1918 йылдың авгусында Зәки Вәлиди олпат һәм тәжрибәле эшмәкәр Искәндәр Солтановты Омск ҡалаһына ебәрә. Бында ул Себер хөкүмәтенең хәрби министры менән һөйләшеүҙәр алып бара. 11 августа И. Солтанов Омскиҙан Ырымбурға Зәки Вәлидигә былай тип телеграмма һуға: "«Переговоры приостановились до возвращения министров Областной думы и окончательного согласия [с] требованиями военного министра, о которых телеграфно невозможно сговориться. Выезжаем сами. Деньги добровольческим отрядам министр обещал отпустить. Продовольствие для Вернеуральского [и] Орского районов дают за наличный расчет»." Омскиҙан ҡайтҡандан һуң, Искәндәр Солтанов Башҡорт хөкүмәте рәйесе Юныс Бикбов, Зәки Вәлиди, Сәғит Мерәҫов, Абдулла Әҙеһәмовтар менән берлектә 8—20 сентябрҙә Өфөлә үткән Дәүләт йыйылышында ҡатнаша. Бында большевиктарға ҡаршы көрәшкән көстәрҙең берләшкән органы — Бөтә Рәсәй ваҡытлы хөкүмәте (Өфө Директорияһы) ойошторола. Башҡорт хөкүмәт вәкилдәре автономия хоҡуғы һәм милли ғәскәрҙәрҙең үҙаллылығын яҡлап сығыш яһай.
1918 йылдың 29 сентябренән Искәндәр Солтанов Ырымбурҙа Башҡорт хөкүмәтенең Хоҡуҡ бүлеге мөдире булып эшләй башлай. Әммә 1918 йылдың ноябрендә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәренең хәле ҡатмарлаша төшә. Себерҙә власты үҙ ҡулына алған адмирал Колчак, Өфө Директорияһы ағзаларын ҡулға алып, үҙен Рәсәйҙең баш хакимы итеп иғлан итә. Оҙаҡламай Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәрен таратыу тураһында фарман бирә. Колчак менән һөйләшеү өсөн Искәндәр Солтанов, Мөхәмәтхан Ҡулаев, генерал Хажиәхмәт Ишбулатов һәм Әүхәҙи Ишмырҙиндар Омскиға юллана. Зәки Вәлиди 14 декабрҙә фронттағы башҡорт полк муллаларына ебәргән йәшерен хатында: "«Доктор Кулаев, генерал Ишбулатов, Султанов и Ишмурзин еще до сих пор не вернулись. Ездивший туда (Омскиға — А. Я.) капитан Юнусов вернулся. Письмо от них получили сегодня. Они пишут о плохом положении Колчака»", — тип хәбәр итә.
Совет власы яғына сығыр алдынан 1919 йылдың 29 ғинуарында, Темәс ауылында үткән йыйылышта Башҡорт хөкүмәтенең составында үҙгәрештәр булып үтә. Яңы рәйес итеп Мөхәмәтхан Ҡулаев һайлана. Ни сәбәптәндер Искәндәрбәк Солтанов Илдархан Мутин һәм генерал Ишбулатов менән бергә хөкүмәт составынан сығарыла. Ошо осорҙан алып И. Солтановтың исеме Башҡорт милли хәрәкәте документтарында осрамай. Бәлки, Башҡорт хөкүмәтенең Совет власы яғына сығыу ниәтен хупламағандыр. Бының өсөн сәбәптәр етәрлек: күренекле дворяндар нәҫеленән, мөфтөй ғаиләһенән. Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы Солтановтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Фтор
Фтор (лат. Fluorum), F — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се төп төркөмөндә, 9-сы һан аҫтында тороусы химик элемент. Фтор һарғылт төҫтәге газ, галогендарға инә.
Фтор исеме (грекса phthoros — үлем, емереклек) урыҫ телендә генә ҡулланыла, уны 1810 йылда А.Ампер тәҡдим итә. Күп телдәрҙә «флюор» һүҙе таралған.
Тарихи белешмә
Фторҙың беренсе атамаһы — флюорит CaF2 — XV быуат аҙағында «флюор» (латинса fluo — ағам) исеме аҫтында яҙылған. Ирекле фторҙы 1986 йылда калий гидрофториды KHF2 булған, шыйыҡ фторлы водородтың электролизы юлы менән А.Муассен таба.
Фтор химияһы 1930-сы йылдарҙан башлана, уны атом сәнәғәтендә ҡулланалар.
Тәбиғәттә таралышы
Ер ҡабығындағы уртаса 6,25 * 10−2% (масса буйынса) таралған. Фтор вулкан газдарында һәм термаль һыуҙарҙа бар.
Физик һәм химик үҙенсәлектәре
Газ хәлендәге фторҙың тығыҙлығы 1,693 г/л, шыйыҡтыҡы — 1,5127 г/см3. Иреү температураһы −219,610 С, ҡайнау — −188,130 С. Фторҙың тышҡы электрон конфигурацияһы 2s2 2р5. Ҡушылмаларында оксидлашыу кимәле-1.
Фтор металдарҙың күпселеге менән бик актив тәьҫир итешә. Һелтеле һәм һелтеле-ер металдары менән һалҡында ла, Bi, Sn, Ti, Мо, W менән әҙ генә йылытҡанда, Hg, Pb, U, V менән бүлмә температураһында ялҡынланып барыусан. Ҡайһы бер металдар (Fe, Си, Al, Ni, Mg, Zn) менән тәьҫир итешкәндә һаҡлаусы яры хасил була, һәм реакция туҡтай.
Металдарҙың йәки металл булмағандарҙың галогенидтары фтор менән һалҡында ла тәьҫир итешә, фтор галогендарҙы алмаштыра.
Фтор органик матдәләр менән бик актив реакцияға инә.
Ҡулланылышы
Газ хәлендәге өс-фторлы хлорҙы СlF3 (фторлаштырыусы агент), алты фторлы көкөрттө SF6 (электротехник сәнәғәттә газлы изолятор) алыу өсөн ҡулланалар. Шыйыҡ фтор — ракета яғыулығы оксидлаштырғысы.
Шулай уҡ фосфорлы ашламалар етештергәндә ҡулланыла.
Оло Учинья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы
Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы (4 февраль 1894 йыл — 23 август 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Муллайән Дәүләтша улы Халиҡов 1894 йылдың 4 февралендә Рәсәй империяһының Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бүздәк улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) Иҫке Аҡтау ауылында башҡорт ғаиләһендә өсөнсө бала булып донъяға килгән.
Муллайән Халиҡов оҙаҡ йылдар буйы башҡорттарҙың үҙидараһы булыуы өсөн көрәшкән, шунлыҡтан милләтсе тип тә йәберләнгән. 1920 йылдың 15 декабрендә Мәскәүҙә уҙған беренсе Бөтә Рәсәй милләттәр съезының анкетаһында Муллайән Дәүләтша улы үҙенең башҡорт милләтенән булыуын һәм туған теле башҡорт теле булыуын яҙа. Өсөнсө Башҡорт АССР-ы съезының Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһының анкетаһында (1923) ул үҙенең милләте башҡорт булыуын күрһәтә. 1937 йылғы репрессия ваҡытындағы НКВД документтарында уның милләте башҡорт тип яҙылған.
1909 йылға тиклем тыуған ауылындағы мәҙрәсәлә белем ала, артабан Килем ауылында башланғыс рус мәктәбендә уҡый.
1915 йылда Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһындағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен һәм уҡытыусылар семинарияһын уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылды М. Халиҡовты Орск ҡалаһына башланғыс мосолман мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрәләр. Бында ул 1917 йылдың октябренә тиклем эшләй. Артабан уны Темәс ауылындағы земство китапханаһына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр һәм шул ваҡытта Халиҡов Темәстә 6 йыллыҡ Башҡорт башланғыс училищеһында уҡыта.
Милли хәрәкәттә
1917 йылда Халиҡов Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушылып китә. Ф. Я. Шәрипов яҙыуы буйынса, Муллайән Халиҡов 1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбурҙа үткән I Бөтә башҡорт һәм шул уҡ йылдың 22—29 авгусында Өфөлә уҙған II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында ҡатнаша, Башҡорт мәркәз шураһына ағза итеп һайлана, бындай мәғлүмәтте М. М. Ҡолшәрипов һәм Р. А. Дәүләтшин дөрөҫләмәйҙәр, I—III Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында Халиҡовтың ҡатнашыуы мөмкин, әммә Башҡорт мәркәз шураһы ағзаһы булыуын документтар раҫламай, тиҙәр.
1918 йылдың 17 февралендә (иҫкесә 4 февралендә) Ырымбур ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары ҡулға алынып, төрмәгә ябыла. Хәбибулла Ғәбитов яҙыуынса, 26 февраль көнө Ырымбурҙан Муллайән Халиҡов менән Ғәзиз Әлмөхәмәтов Баймаҡҡа килеп, башҡорт эшмәкәрҙәренә Ырымбурҙағы хәлдәрҙе хәбәр итәләр һәм йыйылыш үткәрәләр. Йыйылышта Петроградҡа Башҡорт хөкүмәте ағзаларын азат итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барыр өсөн Ғабдулла Иҙелбаевты ебәрергә ҡарар итәләр, әммә большевиктар март айы башында уны, Ғимран Мағазовты һәм тағы ла Башҡорт ғәскәрен ойоштороуында ҡатнашҡан 7 офицерҙы ҡулға алалар һәм аталар. Муллайән Халиҡов үҙенең автобиографияһында яҙыуынса, 1918 йылдың 23 мартынан РКП(б)-ға яҙылып, советтар яғында йөрөй. Троицк ҡалаһы һәм өйәҙенең мосолман эштәре буйынса комиссары булып эшләй. Апрель айында Ырымбур төрмәһенән ҡотолған Әхмәтзәки Вәлиди йәшерен рәүештә Муллаян Халиҡов менән бәйләнешкә инә һәм уны милли хәрәкәт эшенә йәлеп итә.
1918 йылдың 10 июлендә Муллайән Халиҡов Башҡорт хөкүмәтенең Хәрби бүлеге тарафынан Һамар ҡалаһына Ойоштороу йыйылышына ағзалар комитетына (Комуч, Һамар хөкүмәте) ебәрелә. Бында ул Башҡорт армияһына ҡорал менән ярҙам итеү мәсьәләһе буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. Комуч башҡорт милли ғәскәрҙәрен ойоштороуҙы хуплай һәм ярҙам күрһәтергә ризалыҡ бирә.
1918 йылдың август башында Башҡорт хөкүмәте Силәбенән үҙенең Ырымбурҙағы резиденцияһы — Каруанһарайға ҡайтып төшә. Хәҙер инде хөкүмәт, ғәскәр ойоштороу эштәрен юлға һалып, Башҡортостан автономияһының урындағы власть органдарын тергеҙеүгә тотона. Сентябрь аҙағында Муллайән Халиҡов Башҡорт хөкүмәтенең уполномоченныйы сифатында Көҙәй кантонына ебәрелә. Бында ул кантон башҡармаһын ойоштороу менән шөғөлләнә. Унда 1918 йылдың декабрь уртаһына тиклем була. Кантон башҡармаһына етәкселек иткән булһа кәрәк.
1918 йылдың ноябрендә Колчак власҡа килгәс, Башҡортостан автономияһын бөтөрөргә, ә уның ғәскәрҙәрен тулыһынса үҙенең генералдарына буйһондорорға тигән фарман сығара. Башҡорт хөкүмәте Совет власы менән һөйләшеүҙәр башларға уй-ниәт ҡора. Ошо маҡсат менән фронт һыҙығы аша Мөхәммәтгәрәй Ҡарамышев менән Сәләхетдин Атнағоловтарҙы ебәрә, әммә илселәрҙең юлы уңмай. 1919 йылдың ғинуарында Өфө Ҡыҙыл Армия ҡулына күсә, һәм Башҡорт хөкүмәте Өфө ҡалаһына Муллайән Халиҡов менән Хәйретдин Сәғитовтарҙы ебәрә. Башҡорт вәкилдәре урындағы совет власы органдары һәм Ҡыҙыл Армия етәкселеге менән бәйләнешкә инеп, һөйләшеүҙәр башлай, Халиҡов менән Сәғитов Өфө губерна башҡарма комитеты ултырышында ҡатнаша. Бында Милләттәр эштәре комиссариат (Наркомнац) вәкиле лә була. Башҡорт делегацияһы түбәндәге шарттар тәҡдим иткән: 1) Башҡортостан Совет Республикаһы, 2) Башҡорт корпусы, 3) финанс ярҙам, 4) фронтты Силәбе һәм Троицк ҡалаларына тиклем күсереү. Ошо уҡ мәлдә Өфө коммунистары һөйләшеүҙәр тураһында Мәскәүгә хәбәр итә. В. И. Ленин һəм И. В. Сталин яуап итеп Өфөгә телеграмма һуға: "«Предлагаем не отталкивать Халикова, согласиться на амнистию при условии создания единого фронта с башкирскими полками против Колчака. Со стороны советской власти гарантия национальной свободы башкир полная. Конечно, необходимо наряду с этим строжайше отсечь контрреволюционные элементы башкирского населения и добиться фактического контроля за пролетарской надежностью башкирских войск»" 1919 йылдың 30 ғинуарында Өфө губерна башҡарма комитеты Башҡортостан һәм РСФСР-ҙың үҙәк органдары менән килешеү төҙөр өсөн һөйләшеүҙәрҙе дауам итергә ҡарар итә.
Февралдә, Халиҡов Өфөнән ҡайтҡандан һуң, Башҡорт хөкүмәте уның эшмәкәрлеген хуплай һәм РСФСР-ҙың үҙәк органдары менән килешеү төҙөр өсөн һөйләшеүҙәр алып барырға ҡарар итә. 1919 йылдың 11 февралендә Өфөгә яңы башҡорт делегацияһы юллана. Башҡорт хөкүмәте рәйесе Мөхәмәтхан Ҡулаев, Муллайән Халиҡов һәм З. Вәлидиҙең адъютанты Әбдрәшит Бикбауовтар 18—19 февралдә Өфө губревкомы рәйесе Б. Нимвицкий, РКП(б)-ның Өфө губкомы рәйесе В. Седенков, 5-се армияның Реввоенсоветынан И. Смирнов, Республиканың (РСФСР) Реввоенсоветынан В. Смирнов һәм Милләттәр эштәре буйынса комиссариат вәкиле М. Солтанғәлиевтар ҡатнашлығында һөйләшеүҙәр үткәрә. Ошо ваҡытта Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет власы яғына сыға. 21 февраль көнө Бөтә Башҡорт хәрби съезында Башҡортостан автономияһының ваҡытлы революцион хөкүмәте — Башревком ойошторола. Советтар менән һөйләшеүҙәрҙә йөрөгән Муллайән Халиҡовты Башревкомға ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлайҙар. Башҡорт вәкилдәре һөйләшеүҙәрҙе Көнсығыш фронттың штабында, Сембер (Ульяновск) ҡалаһында дауам итә. 1919 йылдың 27 февралендә бында Башҡорт хөкүмәте вәкилдәре менән Ҡыҙыл Армия командалығы араһында тәү килешеү (предварительный договор) төҙөлә. Артабан башҡорт вәкилдәре Мәскәү ҡалаһына юллана.
1919 йылдың 20 март көнө Муллайән Халиҡов Мөхәмәтхан Ҡулаев һәм Әбдрәшит Бикбауовтар менән бергә башҡорт халҡының автономияһын раҫлаған тарихи документҡа — «Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү»гә ҡул ҡуя. Мәскәүҙән ҡайтҡас, апрель айынан алып М. Халиҡов Башҡортостан хəрби-революцион комитетында эшләй.
1919 йылдың 16 майында Зәки Вәлиди тәҡдиме менән Халиҡов Һамар ҡалаһындағы Көнсығыш фронттың Көньяҡ төркөмө штабы янында Башревком вәкиле итеп тәғәйенләнә. Бында ул Мәскәү менән элемтә тота, М. Фрунзе менән даими бәйләнештә була, башҡорт ғәскәрҙәрен төрлө кәрәк-яраҡтар тәьмин итеү эшен координациялай. Был вазифаны М. Халиҡов 1920 йылдың мартына тиклем башҡара.
1920 йылдың 24 мартында Башревком Халиҡовты Һамарҙан ҡайтарырға ҡарар итә һәм ул Тамьян-Ҡатай кантоны ревкомы рәйесе итеп раҫлана. Халиҡов тик апрель айында ғына Башҡортостанға ҡайтып етә һәм үҙенә һалынған вазифаһын үтәй башлай.
1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дəүлəт ҡоролошо тураһында» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа Башревком ағзалары менән берлектә отставкаға китә. Сентябрҙә Халиҡов Баҡы ҡалаһында үткәрелгән Көнсығыш халыҡтары съезында ҡатнаша һәм унда Зәки Вәлиди менән һуңғы тапҡыр осраша.
Совет органдарында
Башҡортостанға ҡайтыу менән Муллайән Халиҡов республиканың социаль тәьминәт комиссары итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана. Был осорҙа Башҡортостан хөкүмәте менән етәкселек итеү коммунист Ғәли Шәмиғоловҡа бирелгән, ул быға тиклем башҡорттарҙың үҙидарылығы булыуына ҡаршы булған һәм власҡа килгәс, Ер тураһындағы декретка яраштырып бик күпләп башҡорттарҙың ерҙәрен тартып ала. Был хәл 1920 йылдың октябрендә Халиҡовты Коминтерн башҡарма комитеты рәйесе Г. Е. Зиновьевҡа һәм В. И. Ленинға хат яҙырға мәжбүр итә. Унда ул башҡорттарҙың ныҡ бөлгөнлөккә төшөүе, Башҡортостанда билдәһеҙ кешеләр власта ултырып, халыҡты аяуһыҙ талауы һәм башҡа ваҡиғалар хаҡында яҙа. Тағы ла быға килтергән сәбәптәрен дә күрһәтә: 1) Полёнов, Чистяков, Иштимеров һәм башҡа уйламай эш иткән партия хеҙмәткәрҙәренең эшмәкәрелеге тураһындағы Башревкомдың Мәскәүгә ебәргән бик күп телеграммаларына Үҙәк бер ниндәй ҙә иғтибар бирмәй ҡалдыра; 2) Башҡортостан республикаһы ҡарамағынан бөтә иҡтисади дәүләт органдарын тартып алыу, автономияла мәҙәни үҫеш тыуҙырыуға бер ниндәй мөмкинлек бирмәй; 3) Башҡортостандағы Үҙәктең вәкәләтлек институттары бөтә яҡлап эштәрҙе тик тотҡарлап тора; 4) Башҡортостандың иң абруйлы кешеләре — Вәлидовты һәм Йомағоловты эштәренән сығарыу, улар урынында власта һәм төбәк идаралыҡ органдарына башҡорт эштәрендә иң компетентһыҙ һәм булдыҡһыҙ карьеристар, республиканы ваҡытлыса ғына булған яманлыҡ тип һанаусыларҙың килеүе булып тора. 1920 йылдың көҙөндә ошондай сәбәптәр арҡаһында Башҡортостанда ихтилал тоҡанып китә. Муллайән Халиҡов был конфликты һөйләшеүҙәр юлы менән генә бөтөрөү өсөн бөтә көсөн һала. 1921 йылда ихтилал тулыһынса баҫтырыла. Был ваҡиғаларҙан һуң Мәскәү властары ҡайһы бер элекке Вәлидов Башревкомының ағзаларын республика менән етәкселек итеү органдарына ҡайтара. 1921 йылдың ғинуарынан Башҡортостандың халыҡ мәғарифы комиссары булып эшләй. Халиҡов февралдә уҙған IV Бөтә Рәсәй партконференцияһында милли мәсьәлә һәм башҡорт милли хәрәкәте хаҡында доклад уҡый, унда РСФСР властары менән башҡорт хәрәкәте араһында булған үҙ-ара аңлайышһыҙлыҡтың тарихи тамырҙарын күрһәтергә тырыша. Был конференция Халиковтың тәҡдимдәрен ҡабул итә һәм Башҡортостандың территорияһында рәсми телдәре итеп башҡорт һәм рус телдәрен иғлан итә.
1921 йылдың июль айында Муллайән Халиҡов Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы хөкүмәте — Халыҡ комиссарҙары советының рәйесе итеп һайлана. Республикала был ваҡытта меңәрләгән эре һәм ваҡ сәнәғәт предприятиелары эшләмәгән, сәсеү майҙандары һуғышҡа тиклем менән сағыштырғанда өстән бер өлөшкә кәмей, икмәк йыйыу һәм мал башы һаны бик ныҡ ҡыҫҡара, йөҙләгән ауыл һәм меңәрләгән йорт хужалыҡтары янған була, 200 мең кеше өйһөҙ ҡала. Был осор бик ҡаты аслыҡ йылдарына тап килә, Наркомпрод аҙбарҙарында бер икмәк тә ҡалмай, Үҙәктән ҡайтарылған аҡсалар бөтә сығымдарҙың 10 % ҡаплай алмай. Халиҡов етәкселегендә хөкүмәт республиканы РСФСР-ҙың аслыҡ райондарына индерер өсөн, автономияла аҙыҡ-түлек һалымын (продналогты) ғәмәлдән сығарыр өсөн бик күп эштәр башҡара. Һөҙөмтәлә 1921 йылдың 9 авгусында Асығыусыларға ярҙам буйынса Башҡорт өлкә комитеты (Башпомгол) ойошторола. АҠШ-тың Америка административ ярҙамы (АРА) ойошмаһы эшмәкәрлеге лә, Үҙәк власы менән тыйылғанға тиклем, халыҡҡа ярҙам күрһәтә.
Хөкүмәт рәйесе вазифаһында ул Башҡортостан дәүләтселеген нығытыуҙа, элекке башҡорт кантондарының территорияһын республика составына индереү, ә иң мөһиме Өфө губернаһы башҡорттарын автономияға ҡушыуҙа ҙур эштәр башҡара. 1921 йылдың майында уҡ Халиҡовтың доклады нигеҙендә Башобком менән БашҮБК түбәндәге ҡарарын сығара:
Был эште тормошҡа ашырыр өсөн Муллайән Халиҡовҡа күп тапҡыр Мәскәүгә барырға тура килә. Үҙәк власть Башҡортостан хөкүмәте индергән тәҡдимдәрҙең ҡайһы берҙәрен ҡабул итмәй. Ә шулай ҙа 1922 йылдың 14 июнендә Өфө губернаһын Башҡортостанға ҡушырға ҡарар итә. Халиҡов «Оло Башҡортостан» хөкүмәте рәйесе булып китә.
Муллайән Халиҡовтың республикла булған абруйы бик юғары була, был Үҙәк властарға оҡшамай һәм 1925 йылдың аҙағында ул Мәскәүгә эшкә ебәрелә. Бында ул Ауыл хужалығы банкында эшләй. Халиҡовты үҙенең яҡташтарына, төньяҡ-көнбайыш башҡорттарына, ваҡытында кадрҙар сәйәсәте буйынса ярҙам итмәүе, гәзиттәрҙең тик татар телендә сығыуы һәм мәктәптәрҙә лә был телдә генә уҡытыуы бик ныҡ борсоған.
1930—1933 йылдарҙа Ҡыҙыл профессураның иҡтисад институтында белем ала. Артабан РСФСР финанс комиссариатының Бюджет идаралығы начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
1929—1933 йылдарҙа Әҙеһәмов, Мутин, Мырҙабулатов, Бикбаев, Теләүберҙин, Имаҡов, Муллабаев һәм башҡаларға «вәлидовсылар» тип исем тағып репрессиялағандар. 1937 йылда НКВД органдары йәнәһе Вәлиди директиваһы буйынса 1929 йылда төҙөлгән ике «емергес милләтселек үҙәктәрен» таба: береһе Өфөлә — Иҫәнсурин, Дауытов, Ишмөхәммәтов, Әсәҙуллин, Ейәнсурин, икенсеһе Мәскәүҙә — Бейешев, Ҡушаев, Мортазин, Йомағолов, Халиҡов, Таһиров, Булашев була. 1937 йылдың 25 июлендә Халиҡов, совет власына ҡаршы террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнеп, НКВД органдары тарафынан ҡулға алына. 27 сентябрҙә Муллайән Дәүләтша улы Халиҡов СССР Юғары Советының Хәрби коллегияһы ҡарары буйынса атыла. Егерме йыл үткәс, 1958 йылдың 28 ғинуарында, шул уҡ Коллегияның ҡарары менән аҡлана.
Ғаиләһе
Ҡатыны: Сара Зәкир ҡыҙы (1899—?), 1937 йылда репрессиялана, оҙаҡ йылдар буйы лагерҙар аша үткәндән һуң да Өфөгә ҡайтырға мөмкинлек бирмәйҙәр, Свердлов өлкәһенә күсә. 1958 йылда аҡлана. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Болотное (Уруна ҡушылдығы)
Болотное  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уруна йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙыл Төбәк
Ҡыҙыл Төбәк — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Иркәнәш ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Чүплек буйында (Мышыға йылғаһының һул ҡушылдығы), Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ҡыҙыл Төбәк — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә. 1939 йылға тиклем Чүплек тип аталған.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре пугачевсылар яғында әүҙем сығыш яһай.
ХХ быуат башында һыу тирмәне, мәсет, мәктәп, бакалея кибете, тимерлек теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 38 йән башҡорт һәм 59 типтәр; 1816 йылда — 75 башҡорт (1-һе — ике ҡатынлы) һәм 67 типтәр; 1834 йылда — 167 башҡорт; 1859 йылда — 95 башҡорт һәм 105 типтәр; 1912 йылда — 265 башҡорт, 435 типтәр, 72 татар йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, мәсет бар.
Оло Куют
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Логинов Александр Юрьевич
Карьера
2003 йылда Александр «Салауат Юлаев» клубының йәштәр командаһында Беренсе лигала уйнай башлай. «Салауат Юлаев-2» өсөн Логинов 2008 йылға тиклем сығыш яһай. Беренсе лигала 115 уйында ул 41 (16+25) мәрәй йыя һәм 76 минут штраф ала. 2005 йылдан Александр «Салауат Юлаев» өсөн Рәсәй чемпионатында сығыш яһай. Тәүге миҙгелдә ул бөтәһе 38 уйында (шуларҙың 6 плей-оффта) бер һөҙөмтәле пас ҡына бирә. Киләһе миҙгелдә Александр күберәк осрашыу үткәрә һәм профессиональ карьераһында тәүге шайбаһын индерә. 2007/08 йылдар миҙгелендә уйындарҙың күбеһендә травма арҡаһында ҡатнашмай, әммә ул «Салауат Юлаев» менән бергә Рәсәй чемпионатын еңеүсеһе була.
Был миҙгелдән һуң Александрҙың клуб менән контракты тамамлана. 2008/09 йылдар миҙгеленең башында ул ЦСКА хоккей клубында ҡарауҙа була, әммә клуб уға контракт тәҡдим итмәй. Шунан һуң ул Юғары лигаһында сығыш яһаған «Торос» командаһына күсә. Ул Нефтекама командаһы өсөн 44 уйында 15 (7+8) мәрәй йыя.
2009 йылдың 22 декабрендә Чехияның «Энергия» хоккей клубы менән миҙгел аҙағына тиклем килешеү төҙөй. Бөтәһе был клуб өсөн Александр 26 осрашыу үткәрә һәм 14 (5+9) мәрәй йыя. Миҙгел тамамланас, Логинов Рәсәйгә ҡайта һәм «Салауат Юлаев» менәг ике йылға контракт төҙөй. Әммә клуб өсөн ул бер уйында үткәрмәй. 2010 йылдың 6 сентябрендә Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубына күсә. Шунда Александр Континенталь хоккей лигаһында тәүге уйынын үткәрә. Тәүге шайбаһын 2010 йылдың 19 ноябрендә «Югра» командаһына ҡаршы ҡунаҡта уйында керетә, ә уның клубы 4:2 иҫәбе менән еңә. Бөтәһе шул миҙгелдә Александр 38 уйында 7 (2+5) мәрәй йыя.
2011 йылдың 18 июлендә Логинов «Торпедо» клубынан китә, ә шул йылда 12 августа «Автомобилист» командаһына күсә. Екатеринбургта ул 38 осрашыуҙа һөҙөмтәлек өсөн 8 (2+6) балл йыя. Миҙгел тамамланғас Логинов «Амур» менән ике йыллыҡ килешеү төҙөй. Тәүге миҙгелде ул капитандың ассистенты кеүек үткәрә. 2012/13 йылдар миҙгелендә Александрҙың иҫәбендә 49 уйында 8 (2+6) мәрәй була. «Амур» Гагарин кубогына эләкмәй һәм Өмөт кубогында ҡатнаша. Шунда Хабаровск командаһы бер-бер артлы «Металлург» Нк һәм «Автомобилист» клубтарын еңә, әммә финалда Риганан «Динамо» командаһына серияла 1:3 иҫәбе менән еңелә. Александр Логинов был турнирҙа 11 матчта 5 (2+3) мәрәй йыя. Киләһе миҙгелдә 40 уйында ул 11 (2+6) тапҡыр гол кереткәндә ҡатнаша. 2014 йылдың 2 июнендә Александр тағы ике йылға килешеүен клуб менән оҙайта.
2015/16 йылдар миҙгелендә ул «Автомобилист» өсөн 8 осрашыу үткәргәс, уны клуб «Салауат Юлаев» командаһына алмаштыра, ә уның урынына Өфө клубы Егор Дубровскийҙы бирә. Ул даими чемпионаттың 47 уйынында 33 (10+23) мәрәй йыя һәм үҙенең бер миҙгелдә мәрәйҙәр һаны буйынса шәхси рекордын уҙа. Шулай уҡ Логинов 8783 тауыш йыйып КХЛ йондоҙҙар уйынына һайлана. Гагарин кубогыда Александр 19 осрашыу үткәрә һәм 6 (1+5) мәрәй йыя, ә «Салауат Юлаев» конференция финалына етә. Логинов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарының бронза миҙалдарын еңә. 1 августа Александр клуб менән 2018 йылға тиклем яңы килешеү төҙөй. 2016/17 йылдар миҙгелендә «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә Гагарин кубогының беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә Гагарин кубогының беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Александр клуб эсендә миҙгелде тамамлауға арналған сарала «Тимер кеше» тигән исемде һәм бүләкте ала.
2017/2018 йылдар миҙгелендә «Салауат Юлаев» конференцияла икенсе урынды яулай, ә Гагарин кубогында конференция ярымфиналына етә. Логинов миҙгелдә барыһы 58 уйында 13 мәрәй йыя. 1 майҙа клуб Александр менән хушлаша. Ә иртәгәһенә Логинов Новосибирск ҡалаһынан «Себер» хоккей клубы менән ике йылға контракт төҙөй. Тик тәүге рәсми уйынды ул 28 сентябрҙә генә үткәрә — миҙгел алдынан ауыр йәрәхәт ала. «Себер» өсөн 50 уйында 17 мәрәй һәм 18 штраф минуты йыя, тик команда өсөнсө йыл плей-оффҡа эләгә алмай ҡала. 2019/2020 йылдар миҙгеленә «Себер» хоккей клубының капитаны итеп тәғәйенләнә.
Рәсәй йыйылма командаһында
2006 йылда Александр Логинов тәү тапҡыр Рәсәй йәштәр йыйылма командаһына саҡырыла. «Санкт-Петербургтың ҙур бүләге» йыйылма командаларының халыҡ-ара турнирында Рәсәй командаһы финалда Швецияға отола. Александр 6 (3+3) мәрәйе менән бомбардирҙар араһында икенсе урында була, ә һаҡсылар араһында ул — иң күп мәрәй йыйған уйынсы. Икенсе тапҡыр ул йәштәр йыйылма командаһына Швецияла сентябрҙә үткән халыҡ-ара турнирҙа саҡырыла. Шунда ул бер мәрәй йыя, ә Рәсәй беренсе урынды ала. Шунан һуң ул 2006 йылдағы ноябрь айында тағы Рәсәй йәштәр йыйылма командаһына саҡырыла. Чехиялағы турнирҙа Рәсәй икенсе урынды ала, ә Логинов бер мәрәй ҙә йыймай.
2006 йылдың 26 декабренән 2007 йылдың 5 ғинуарына тиклем Швецияла үткән йәштәр араһында донъя чемпионаты Александр Логинов өсөн тәүге ҙур турнир була. 20 йәштән йәшерәк булған уйынсыларҙан торған Рәсәй йыйылма командаһы үҙ төркөмөндә беренсе урынды яулай, ярымфиналда Швецияны 4:2 иҫәбе менән ота, ә финалда шундай уҡ иҫәп менән Канада хоккейсыларына еңелә. Александр 6 уйында 3 (1+2) мәрәй йыйып доъя чемпионатының көмөш миҙалдарын еңә. Башҡа ул Рәсәй йыйылма командаларына саҡырылмай.
Ғаиләһе
Александр Логинов Башҡортостандың халыҡ артисы Николай Осиповтың ҡыҙы Екатеринаға өйләнә. Уларҙың Максим исемле улдары була. 2017 йылдың 1 сентябрендә Таисия исемле ҡыҙҙары тыуа.
Иосип Броз Тито
Иосип Броз Тито (Јосип Броз Тито / Josip Broz Tito, Тито (Тито, Tito) — фамилия менән ҡушылған партия псевдонимы, совет документтарында Иосип Францович Брозович исеме менән телгә алына. (7 май 1892 йыл, Кумровец, Австро-Венгрияның Хорватия һәм Славония Короллеге — 4 май 1980 йыл, Любляна, Словения Социалистик Республикаһы, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы (СФРЮ) — Икенсе донъя һуғышы аҙағынан алып, (1945—1980) вафатына тиклем Югославия лидеры була. 1943 йылдың 29 сентябренән маршал, 1953 йылдан 1980 йылға тиклем ил президенты.
Тәүге йылдар
Иосип Броз Кумровец ауылында хорват Франц Броз һәм словенка Мария Явершек ғаиләһендә етенсе бала булып тыуа. 1907 йылда башланғыс мәктәптең 5 класын тамамлай, һуңынан оҫтаханала слесарь булып эшләй. 1910 йылда Хорватия һәм Словенияның Социал-демократик партияһына инә. Ошо уҡ йылда Загребҡа килә һәм Загреб, Люблян машиналар-төҙөү предприятиеһында эшләй. Шунан һуңғы ике йылда Йинец-Ценков металл заводында һәм Германия, Австрияның автомобиль заводында эшләй.
Армия хеҙмәте, һуғыштарҙа ҡатнашыуы
1913 йылда саҡырыу буйынса империя армияһына китә. Башта Венала, аҙаҡ Загребта, 25-се домобранск пехота полкында хеҙмәт итә. Унтер-офицер званиеһы ала. Беренсе Бөтә Донъя һуғышында ҡатнаша. 1915 йылда Йосип Броз «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм өлкән унтер-офицер званиеһы ала. Шул уҡ йылдың 4 апрелендә Миткеу (Буковина) ауылы янында Днестрҙағы һуғышта ҡаты яралана һәм әсиргә эләгә.
Әсиргә эләккәндән һуң, 13 ай дауаханала ята, аҙаҡ Уралға хеҙмәт лагерына ебәрелә. 1917 йылдың февралендә азат ителә. 1917 йылдың апрелендә яңынан арестҡа алына, ләкин унан ҡасып китә ала. Һуңынан 16-17 июлдә Петроградта демонстрацияла ҡатнаша. Финляндияға китешләй Броз тотола һәм Петропавловск крепосында 3 аҙна тотҡонлоҡта була. Ул яңынан Кунгурға ебәрелә һәм поезд аҫтынан ҡасып китә. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша, Рәсәйҙә Рәсәйҙең Ҡыҙыл гвардияһына инә. 1918 йылдың июнендә, рус ҡыҙына өйләнгәндән һуң, Омскта механик булып урынлаша. 1920 йылдың ғинуарында Рәсәйҙән китә.
Югославияның коммунистар хәрәкәтендә ҡатнашыуы
Югославияның бер өлөшө булып киткән тыуған еренә ҡайтҡандан һуң, 1920 йылда Броз Югославия Коммунистар партияһының ағзаһы була. Был йыл аҙағында Коммунистар партияһы тыйыла, 1921 йылда репрессияға эләгә һәм тар-мар ителә.
1925 йылдан 1926 йылға тиклем Иосип Кралевицала судоверфила эшләй һәм Коммунистар партияһы ойошмаһы булдырып, уны етәкләй. 1926 йылда Загребҡа ҡайта һәм профсоюздар хәрәкәтендә ҡатнаша. 1927 йылда Югославия Коммунистар партияһының Загреб ҡала комитетының ойоштороусы секретары була.
Бер нисә тапҡыр ҡулға алынып, эҙәрлекләүгә дусар була. 1928 йылда сираттағы арестан һуң коммунистик пропаганда алып барыуҙа ғәйепләнә. 1929 йылдың 21 февралендә 5 йылға каторга эштәренә хөкүм ителә. 1934 йылда азат ителгәс, Югославия Коммунистар партияһы етәкселегенә инә. 1935—1936 йылдарҙа Мәскәүҙә Коминтернда эшләй. 1937 йылдың декабрендә Югославияға ҡайта һәм СССР-ҙа атылған Югославия Коммунистар Партияһы етәксеһе Милан Горкич урынына Югославия коммунистар партияһын етәкләй.
Броз ЮКП эшләү дәүерендә «Тито» тигән ҡушамат ала. Һуңыраҡ был ҡушамат уның фамилияһының бер өлөшө булып китә. Бер версияға ярашлы, Броздың нимәне нисек эшләргә кәрәклеген ҡыҫҡаса аңлатыу ғәҙәте була: «Ты это сделаешь» («хорватса -ти то»). Ошонан уның ҡушаматы килеп сыҡҡан да инде, тип баралар. Броз үҙе был версияны кире ҡаға һәм Титоның бер нәмә лә аңлатмаған хорват фамилияһы булыуын белдерә. .