cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шабельскийҙар йорто (Семибалки)
Тарих
Павел Васильевич Шабельский Семибалки ауылында Черкасов бушлығының бер аҙ өлөшөн ул ерҙәрҙең элекке хужаһы Маргарит Мануилович Блазоның вариҫтарынан  һатып алған  . Павел Васильевичтан һуң йорт уның улы Катон Павлович ҡулына күсә. 1829-1830 йылдарҙа яңы хужа был ерҙәргә  Орел өлкәһе Ушаков ауылынан 200 крәҫтиәнде  күсереп килтерә. Уның  Ново-Маргаритовка, Семибалки һәм Порт-Катон  ауылдарында 17 807 дисәтинә ере булған. 1860-сы йылдарҙа  ерҙең хужаһы  — уның улы Николай Катонович Шабельский. Ул ауылға  үҙ имениеһынан элек Харьков губернаһында йәшәгән  13 ғаиләне күсереп алып килгән. XIX быуаттың икенсе яртыһында алпауыт йорто төҙөлгән. Ул йорттоң нисек үҙгәреүе тураһында "Таганрог вестниғы "гәзитендә яҙылған. Мәҡәләлә Семибалки ауылындағы урамдарҙың киң, йорттарҙың йыйнаҡ, таҙа булыуы, ә алпауыт йортоноң тыйнаҡ стилле, иҫ киткес матур булыуы тураһында яҙылған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан. йорт хужаһы бында йәшәмәгән, ә йортто үҙ милкенә күсергәс, уның идарасыһы итеп Владимир Михайлович Туркинды тәғәйенләгән. Туркин утарҙың эше менән шөғөлләнгән һәм крәҫтиәндәрҙе эш менән тәьмин иткән: Туркиндың балыҡ заводына крәҫтиәндәр тотҡан балыҡтарын балыҡ тотоу ҡоралдарына алмашҡа биргәндәр, ә ҡыш тотолған балыҡтарын крәҫтиәндәр үҙҙәренә алып ҡалғандар. Билдәле булғанса, 1912 йылда Туркин Семибалки ауылында ике класслы училище төҙөй. Ул үҙе хеҙмәтсе крәҫтиән ҡатыны Анна Сердюкҡа өйләнә. 1920-се йылдарҙа уларҙың  улдары тыуған. 1924 йылда Туркиндың ғаиләһен, кулак ғаиләһе тип, һөргөнгә ҡыуғандар. Шабельскийҙарҙың хужалыҡ ҡоролмалары һәм сиркәүе юҡҡа сығарылған, бары тик алпауыт йорто ғына һаҡланып ҡалған. Был Шабельскийҙарҙың йортон йыш ҡына Туркин йорто тип атап йөрөткәндәр. 1956 йылға тиклем унда ғибәҙәт ҡылғандар, аҙаҡ йортто складҡа һәм конторға әйләндергәндәр. XXI быуатта Туркин йорто янында тирәктәр үҫеп ултыра, ә йорттоң алғы яғы крем төҫөнә буялған.
Һүрәтләү
Йорт план буйынса баҡсаға арты менән ҡаратып төҙөлгән. Өйҙөң алғы яғында аш әҙерләү бүлмәләре урынлашҡан. Уларҙың береһендә аҡ икмәк, икенсеһендә ҡара икмәк бешергәндәр. Утарҙың составына ат һарайы, ауыл хужалығы малдары өсөн һарайҙар, мал ҡуралары. каретниктар ингән. Уларҙан тыш ике иген амбары һәм идарасы йорто булған. Улар хәҙерге Мәҙәниәт йорто янында урынлашҡан булған. Йорттоң алғы яғы ике яруслы галереялы, улар колонна -бағаналар менән айырылып тора, галерея ярым түңәрәк формалағы йорт түбәһе терәлеп тора. Ҡунаҡ күтәрмәһе өс баҫҡыслы. Шул ваҡытта йәшәгән кешеләр әйтеүе буйынса, Туркиндар йәшәгән ваҡытта йорт эсендәге йыһаздар бик ябай булған.
Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы
Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы (24 октябрь 1966 йыл) — яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнгән (2006). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2012).
IKEA
IKEA («ИКЕА», «Икея» тип тә әйтелә) — Нидерланд етештереү-сауҙа компанияһы (швед тамырҙары бар), мебель һәм йорт тауарҙары һатыу буйынса донъялағы иң эре сауҙа селтәрҙәренең береһе. Тулы исеме — IKEA International Group. Штаб-фатиры — Делфт ҡалаһында (Көньяҡ Голландия провинцияһы).
Тарихы
Ингвар Кампрад 5 йәшенән һатыу итә башлай, ул Стокгольмда күмәртәләп шырпы һатып ала ла үҙенең ауылында ваҡлап һата. Өләсәһе йәш эшҡыуарҙы дәртләндереп тора һәм уның беренсе һатып алыусыһы була. Ингвар тауарҙарҙы үҙе йөрөп тарата, почта аша ла ебәрә, шул рәүешле ручкалар, аҡса янсыҡтары, рамдар һата. 1948 йылда уның ассортиментында мебель күренә башлай. Ә 1958 йылда инде Швецияла ИКЕА-ның тәүге магазины асыла. Магазиндар селтәре үҫә барып, 1963 йылда ИКЕА халыҡ-ара майҙанға сыға. Сит илдәрҙән иң беренсе булып Норвегияла магазины асыла.
«IKEA» атамаһы акроним булып тора, ул «Ingvar Kamprad Elmtaryd Agunnaryd» тигән һүҙҙәрҙең, йәғни нигеҙләүсеһенең исем-фамилияһының, ул тыуған Эльмтарюд фермаһы һәм был ферма урынлашҡан Агуннарюд мәхәләһе исемдәренең баш хәрефтәренән яһалған.
Сауҙа маркаһын һатыу
2012 йылдың 1 ғинуарында IKEA брендын 11,2 млрд $-ға үҙенә-үҙе тигәндәй һата, Лихтенштейнда теркәлгән һәм Ингвар Кампрад контроле аҫтында булған Interogo компанияһы  — һатыусы, ә IKEA-ның бүлендеге булған голланд Ikea Systems һатып алыусыһы була. Килешеүҙең маҡсаты тип «бизнес-төркөмдөң консолидацияланыуы һәм структураһын ябайлаштырыу» атала, ә матбуғатта, маҡсат тураһында һүҙ йөрөтөп, хәҙер IKEA сауҙа маркаһының аныҡ хаҡы билдәле булды, тигән фекерҙәр әйтелә. Forbes фаразы буйынса, брендты баҙар хаҡына һатыу IKEA өсөн бик отошло була: күмәртәләп һатыу Швейцарияла тормошҡа ашырыла, ә касса менән идара итеүсе компания Бельгияла урынлашҡан, ике илдә лә һалым түләү йәһәтенән бик уңайлы.
Милекселәре һәм етәкселәре
IKEA-ның милексеһе — Нидерландтың Stichting INGKA Foundation фонды (төркөмдөң баш компанияһы — Голландиялағы Ingka Holding B. V.).
Компанияның президенты — Микаель Ольссон (Mikael Ohlsson). Forbes 2008 йылға төҙөгән бай кешеләр исемлегендә IKEA-ны асҡан һәм уның милекселәренең береһе булған Ингвар Кампрад 31 млрд. АҠШ долларына торошло байлыҡ менән етенсе урынды биләгән.
2009 йылдың 1 сентябренә тиклем Андерс Дальвиг компанияның генераль директоры була. Унан һуң был вазифаны Микаель Ольссон биләй.
Эшмәкәрлеге
IKEA компанияһы киң халыҡ ҡатламдарына иҫәпләнгән мебель һәм йорт кәрәк-ярағы дизайнлау һәм һатыу менән шөғөлләнә. IKEA концепцияһы мебелдең күп өлөшөн һатып алыусының үҙе йыйыуына, тауарҙарҙың яҫы ҡаптарҙа ташылыуына нигеҙләнгән, был, логистика һәм сервис сығымдарын кәметеп, тауар хаҡын түбәнәйтергә мөмкинлек бирә.
Компанияның 25 илдә 273 магазины була (2010 йылдың майына), күпселек өлөшө — Европала; франчайзинг нигеҙендә асылған магазиндарҙы ла һанағанда селтәр 41 илдә асылған 325 магазиндан тора (2013).
Бөгөнгө көнгә IKEA донъяның 50-нән ашыу илендә 1300 һатыусынан тауар ала. IKEA концернына ингән Swedwood компанияһының донъяның 11 илендә 30 мебель һәм ағас эшкәртеү предприятиеһы бар.
2008 йыл аҙағына IKEA хеҙмәткәрҙәре һаны 127,8 мең кешегә етә.
IKEA-ның 2012 финанс йылында һатыу күләме 28 млрд евро тәшкил итә.
2014 йылдың октябренән IKEA Швециялағы магазиндарында шәхси страховканың бер төрө булған йөклөлөк һәм бала табыу буйынса страховка полистары һата башлай.
Продукттарының атамалары
Компания продукттарының атамалары бер һүҙҙән тора. Уларҙың күбеһе — швед теленән. Башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәр ҙә ҡулланылғылай. Продукцияның төп өлөшөнә махсус системаға ярашлы атама бирелгән:
IKEA каталогы
Компания үҙенең магазиндарындағы тауарҙар каталогтарын сығарып тора, улар түләүһеҙ таратыла. 2008 йылда каталогтың тиражы 200 миллион дана булған, 27 телдә 52 баҫма нәшер ителгән.
Каталогты эшләү менән компанияның үҙ фотостудияһы шөғөлләнә, ул IKEA-ның стандарт магазинының өстән бер өлөшөнә тиерлек торош иткән майҙанда урынлашҡан. 2012 йылда уның штатында 300-ләп кеше эшләй. 2012 йылдан башлап экономия маҡсатында IKEA каталогтағы интерьер һәм мебель фотоларын 3D-визуалләштереү менән алмаштырырға була.
IKEA Рәсәйҙә
Рәсәйҙә IKEA-ның бүлендек компаниялары бар. «ИКЕА Мос» ЯСЙ «Мега» сауҙа үҙәктәре селтәрен үҫтерә, һатып алыуҙар менән «ИКЕА Торг» ЯСЙ (офистары Мәскәүҙә һәм Новосибирскиҙа), ә сауҙа менән «ИКЕА Дом» ЯСЙ шөғөлләнә. IKEA-ның беренсе комплексы Химкиҙа 2000 йылдың мартында, беренсе «Мега» (майҙаны — 150 мең м², инвестициялар күләме — $200 млн) 2002 йылдың декабрендә Мәскәүҙең көньяҡ ситендә асыла. 2011 йылдың 29 сентябренә Рәсәйҙә селтәрҙең 14 магазины эшләй (шул иҫәптән Мәскәүҙә өсәү, Санкт-Петербургта икәү, Екатеринбургта, Краснодарҙа, Дондағы-Ростовта, Ҡазанда, Новосибирскиҙа, Омскиҙа, Өфөлә, Түбәнге Новгородта, Һамарҙа берәр).
Ленинград өлкәһендә IKEA-ның бүлендеге — «Сведвуд-Тихвин» ЯСЙ-һының мебель фабрикаһы, ағас бысыу цехы һәм йәбештереү цехы бар, улар 2002 йылда төҙөлгән. Бынан тыш, IKEA-ның Карелияла ағас бысыу производствоһы; Есипово ауылында (Мәскәү өлкәһе Солнечногорский районы) «Сведвуд Есипово» ЯСЙ мебель фабрикаһы бар. Мебелде шулай уҡ уға «Шатура» һәм «ВКДП» ААЙ компаниялары ла етештерерә.
IKEA һәм Рәсәйҙәге коррупция
IKEA компанияһы, үҙенең мәғлүмәттәренән билдәле булыуынса, чиновниктарға принципиаль рәүештә ришүәт бирмәй, ләкин Рәсәйҙә магазин асыуҙы һүҙҙыртҡан ҡаршылыҡтар менән бер тапҡыр ғына осрашмаған.
Атап әйткәндә, контроллек итеүсе органдарҙың дәғүәләре арҡаһында 2007 йылдан «Мега-Һамар» сауҙа комплексын асыу һуҙыла (бөтә ҡаршылыҡтарҙы еңеп, комплексты 2011 йылдың көҙөндә асалар). Уға тиклем Химки ҡалаһында Рәсәйҙәге икенсе «Мега»ны асыу өсөн транспорт сиселеше төҙөргә һәм балалар спортына $1 млн хәйриә иғәнәһе бирергә тура килә.
Өфөлә «Мега» төҙөлөшө 2005 йылдан 2011 йылға тиклем һуҙыла, төҙөлөш барышында мәжбүри туҡталыштар төрлө сәбәптәр арҡаһында яһала: йә төҙөлөш өсөн бүленгән майҙанда йәшерен элемтә кабеле барлығы асыҡлана, йә төҙөлөштө алып барған сит ил фирмаһының төҙөлөшкә рөхсәте булмай сыға, йә күҙәтеү органдарында документтарҙы рәсмиләштереү менән ҡаршылыҡтар килеп тыуа. Хәл шул тиклем ҡатмарлы була, хатта Башҡортостан президенты Хәмитовҡа, ярҙам һорап, Рәсәй Хөкүмәтенә мөрәжәғәт итергә тура килә, ә РФ иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары С. Воскресенский Өфөлә һәм Һамарҙа IKEA магазиндарын асыу өсөн яуаплы итеп тәғәйенләнә.
«ИКЕА Рәсәй»ҙең директорҙар советы рәйесе Леннарт Дальгрен әйтеүенсә, Ҡазанда Икеа асыу ҡатмарлылығы буйынса донъя рекордына торошло була. Үҙенең «Мин нисек — Рәсәйҙе, ә ул мине буйһондорҙо» тигән китабында ул ошолай тип яҙа:
2011 йылдың декабрендә Швеция гражданы булған «ИКЕА Мос (Сауҙа һәм күсемһеҙ милек)» ҡуртым төркөмө етәксеһенең айырыуса ҙур күләмдә мутлыҡҡа барыуы тураһында билдәле була. 2011 йылдың февралендә, тикшереү версияһы буйынса, ул һәм тағы ике Төркиә гражданы Рәсәй эшҡыуарынан «Мега Теплый стан» сауҙа-күңел асыу үҙәгендә сауҙа майҙаны өсөн 6,5 млн һум таптырған. 2012 йылдың июлендә Төркиә граждандарының береһе, Окан Юналан, Рәсәй суды менән коммерцияла нигеҙһеҙ түләү таптырған (коммерческий подкуп) һәм айырыуса ҙур күләмдә талау ниәте өсөн биш йылға иркенән мәхрүм ителә.
IKEA Family
IKEA Family проекты даими һатыусыларҙы дәртләндереү маҡсатында башлана. IKEA Family картаһы бушлай бирелә. Карта ҡайһы бер тауарҙарға ташлама яһата. Шулай уҡ кафела ла аҙыҡ-түлеккә ташлама бар. Рәсәйҙә карталы һатып алыусы кофе йә сәйҙе бушлай ала. Ҡайһы бер илдәрҙә (шулай уҡ Рәсәйҙә лә) карта тотоусылар өсөн IKEA Family Live каталогы сығарыла.
Рәсәйҙә 2010 йылдан башлап компания «Кредит Европа Банк» банкы менән берлектә IKEA Family финанс картаһын сығара, ул IKEA магазиндарында ғына түләү сараһы булып тора.
Тәнҡит
2007 йылдың мартында Екатеринбургтағы сиған общинаһы менән IKEA сауҙа үҙәге араһында автотуҡталҡанан һәм яҡынлау юлдарынан файҙаланыу ҡағиҙәһендәге яҙыу арҡаһында конфликт була, ҡағиҙәлә шундай юлдар була: «Сауҙа үҙәге майҙанынан скейтборд, роликлы коньки кейгән, велосипедҡа ултырған кешеләр, шулай уҡ сиғандар, йәшәр ере булмаған берәҙәктәр, һораныусылар, листовка таратыусылар, хулигандар, һәр төрлө формаль булмаған кампаниялар хәүефһеҙлек хеҙмәте тарафынан кисекмәҫтән ҡыуыла». IKEA етәкселеге плакатты алып ташлай һәм ғәфү үтенә, яҡтар судҡа етеп тормай ғына яраша.
2012 йылдың июнендә IKEA йәнә ошоға оҡшаш янъял уртаһына эләгә: Лондон эргәһендәге магазин яны территорияһына күсмә йорт менән инеүҙе тыйыу арҡаһында компанияны расизмда ғәйепләйҙәр. IKEA сиғандарға магазин эргәһендә үҙ лагерын ҡорорға кәртә ҡуйыр өсөн ошондай сара табылған, тигән хәбәрҙәр ишетелә.
Вьентьян
Этимологияһы
Пали теленән (тхеравада буддизмынан) тәржемә иткәндә ҡаланың атамаһы «сандал ҡалаһы ағасы» тип аңлатыла, был боронғо лаос телендәге яҙмалар менән раҫлана. Хәҙерге лаос телендә ҡаланың атамаһы уның әйтелешенә тап килтерелеп яҙыла, үҙ сиратында был ҡала атмаһының мәғәнәһен төрлөсә аңлатыуҙар барлыҡҡа килтерә. Мәҫәлән, лаос халҡының күбеһе ҡаланың атамаһы «ай ҡалаһы» тип аңлайҙар, ул 'ай' (ຈັນ йәғни ຈັນທຣ໌ चन्द्र — чандра) һәм 'сандал ағасы' (ຈັນ йәғни ຈັນທນ໌ चन्दन — чандана) һүҙҙәренең хәҙерге лаос телендә бер үк әйтелә һәм яҙыла ('чан'). Башҡа телдәрҙә лә เวียงจันทน์, һәм វៀងចន្ទន៍, уның мәғәнәһе атамаһы «сандал ҡалаһы ағасы» тип аңлатыла. «Вьентьян» романлаштырылған әйтелеше сығышы менән француз теленән һәм был ҡаты «ч» француз телендә әйтелешенең ҡатмарлы булыуына бәйле.
Тарихы
Пхра Лак Пхра Лам лаос эпосына ярашлы, Вьентьян принц Тхаттарадтха тарафынан нмгеҙләнгән, был ваҡиға принц ҡустыһы файҙаһына тәхеттән баш тартып Муонг Интхапатха Маха Накхоне легендар короллегенән киткәс була. Башта Тхаттарадтха основал город по названием Маха Тхани Си Фан Фао на западном берегу Меконг тың көнбайыш яр буйында (хәҙерге Таиландтың Удонтхани ҡалаһы урыныда) Маха Тхани Си Фан Фао тип исемләнгән ҡалаға нигеҙ һала, әммә бер ваҡыт 7 башлы наг принцҡа йылғаның ҡаршылағы көнсығыш яр буйында яңы ҡаланы нигеҙләргә кәңәш итә. Тхаттарадтха йылғаның көнсығыш ярындағы ҡаланы Чантхабули Си Саттакханахуд тип атай.
Күпселек тарихсылар фекеренсә, башта Вьентьян аҙаҡ Пха Тхатлуанг буддист ғибәҙәтханаһы менән алыштырылған индуист ғибәҙәтханаһы тирәһендә үҫкән кхмер торамаһы була. XI һәм XII быуаттарҙа, фараз буйынса лаостар һәм тайҙар Көньяҡ Ҡытайҙан Көньяҡ-Көнсығыш Азияға күскәс, кхмерҙар лаос цивилизацияһы тарафынан ҡыҫырыҡлана, үлтерелә йәки ассимиляциялана.
1354 йылда Фа Нгум Лансанг короллегенә нигеҙ һалғас, Вьентьян мөһим административ үҙәккә әүрелә. Бирманың баҫып инеүенән хафаланып, король Сеттатират 1563 йылда баш ҡаланы Вьентьянға күсерә. 1707 йылда Лансанг ҡолағас, Вьентьян бойондороҡһоҙ Вьентьян короллегенең баш ҡалаһы булып китә. 1779 йылда ул яулап алына һәм Сиамдың вассалы булып китә.
1827 йылда король Анувонг уңышһыҙлыҡҡа тарыған ихтилал күтәргәндән һуң, Сиамдың ғәскәре Вьентьянды нигеҙенә тиклем яға һәм талай. XIX быуат аҙағында француздарҙың килеүгә Вьентьян тулыһынса кешеһеҙ булып урман менән ҡаплана. 1893 йылда бында француздар үҙ власын урынлаштыра, ә 1899 йылда Вьентьян Лаос француз протекторатының баш ҡалаһы булып китә. Француздар ҡаланы һәм буддист ғибәҙәтханаларҙы (шул иҫәптән Пха Тхатлуанг ғибәҙәтханаһын) тергеҙә һәм үҙҙәренән һуң күп кенә колониаль биналарҙы ҡалдыра.
Икенсе донъя һуғышы осоронда бер аҙ ҡаршылыҡ күрһәткәндән һуң, ҡала Сако Масанори командалығындағы Япония армияһы тарафынан оккупациялана. Ҡала 1945 йылдың 24 апрелендә Франция армияһы тарафынан «азат ителә». 1949 йылдан Вьентьян — бойондороҡһоҙ Лаос короллегенең баш ҡалаһы.
Лаоста Граждандар һуғышы осоронда (1960—1973), ил хөкүмәте һәм Патет Лао етәкләгән партизандар араһында барған көрәш арышында, Вьентьян бер нисә мәртәбә ҡулдан ҡулға күскән. 1975 йылдың 2 декабрендә Патет Лаоның коммунистик хәрәкәтәе Вьентьян өҫтөндә контроль урынлаштыра һәм Лаос Халыҡ-Демократик Республикаһын ойошторолоуҙы иғлан итә, бының менән илдә Граждандар һуғышы тамамлана.
Иҫтәлекле урындары
Вьентьянда мәсет, бер нисә сиркәү, шулай уҡ отелдәр, клубтар һәм дискотекалар бар.
Транспорты
Ҡаланан йыраҡ булмаған урында урынлашҡан Меконг йылғаһы аша тай-лаос дуҫлыҡ күпере, Вьентьянды Таиландтың Нонгкхай ҡалаһы менән тоташтыра. Күпер буйынса автомобилдәр хәрәкәте 1994 йылда асыла. 2009 йылда Нонгкхай (Таиланд) һәм Тханаленг (Лаос) станциялары араһында тимер юл бәйләнеше асыла. Киләсәктә Вьентьянға тиклем тимер юлды дауам итеү күҙҙаллана.
Вьентьян ҡалаһы Ватай халыҡ-ара аэропорты менән хеҙмәтләндерелә, бынан самолёттар Вьетнамға, Камбоджаға, Таиландҡа, Малайзияға һәм Ҡытайға оса.
Тэрияки
Тэрияки (照り焼き, テリヤキ) — япон кухняһында киң ҡулланыла торған татлы соус һалып ҡурыу ысулы. Тэрияки һүҙе тэри (照り) тигән исем һүҙҙән алынған, ул «ялтырау» тип тәржемә ителә, һәм яки (焼き) — «ҡурылған» тип тәржемәләнә. Әҙерләү ысулы продуктты соуста шәкәре ҡатҡанға тиклем бешереүҙән ғибәрәт, шул арҡала ризыҡ ялтырауыҡ менән ҡаплана.
Тэрияки өсөн соусты соя соусына шәкәр, сакэ һәм/йәки мирин өҫтәп эшләйҙәр. Балыҡ һәм ит ризыҡтары менән бирелә.
Япониянан ситтә бары тик татлы соус һибелгән ризыҡтарҙы ла тэрияки тип йөрөтәләр. Йыш ҡына был соусҡа хатта һарымһаҡ, тәмләткестәр һәм башҡа «көнбайышҡа хас» өҫтәмәләр һалалар.
Көрәш
Көрәш (милли көрәш) — башҡорттарҙа борондан килгән милли спорт төрө, ике көрәшсенең ҡапма-ҡаршы тороп бер‑береһенең биле аша билбауҙы (ҡушаҡты) ике ҡул менән эләктереп, үҙ-ара алышыуы. Шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарҙа таралған, Һабантуй һәм йыйын байрамдарының мөһим элементы булып тора.
Тарих
Х быуатта Әбүғәлисина билдәләүенсә, көрәш — һаулыҡты һәм рухты нығытыу өсөн иң яҡшы сараларҙың береһе.
XVIII быуатта этнограф И. И. Лепёхин башҡорт көрәшенең урыҫтарҙыҡынан айырмалы үҙенсәлектәре хаҡында мәғлүмәт ҡалдырған: «урыҫтарҙан айырмалы рәүештә башҡорт көрәшселәре билбауҙың (ҡушаҡтың) остарын ҡул суғына уратып, бер-береһенең арҡалары аша һалалар». Лепёхин буйынса, һабантуйҙағы ат сабышы бәйгеһендә әгәр ҙә ике ҡатнашыусы алға сыҡһа, уларҙы көрәштереп төп еңеүсене билдәләгәндәр. Һуңыраҡ башҡорт милли көрәше хаҡында И. Г. Георги, В. М. Черемшанский, С. Г. Рыбаков, П. М. Кудряшов, М. И. Өмөтбаев, С. И. Руденко, Н. В. Бикбулатов, Л. И. Нагаева үҙҙәренең хеҙмәттәрендә яҙып ҡалдырғандар. Шағир-декабрист П. М. Кудряшов көрәште башҡорттарҙың өс төп хәрби уйындарына индерә һәм унда ауырлыҡ категориялары булмауы тураһында яҙа. 1833 йылда Н. Н. Кафтанников башҡорт ауыҙ-тел ижады мотивтары буйынса яҙылған «Арслан-Бабр» повесын баҫтырып сығара. Бында көрәштең ҡағиҙәләре һәм техникаһы тасуирлана, уларҙың ҡайһылары хәҙерге заманда осрамай. Башҡорт мәғрифәтсеһе М. И. Өмөтбаев билдәләүенсә, дөрөҫ башҡорт көрәшендә ике ысул бар — көрәштәште күтәреү һәм уны үҙеңдең күкрәгеңә һалып, аҙыраҡ эйелгән килеш аяҡ аҫтына йәки ситкәрәк ташлау. Уның буйынса, былар бик тиҙ эшләнә, ә башҡа ысулдар иҫәпкә алынмай һәм приз алыуға хоҡуҡ бирмәй.
1920-cе йылдарҙа көрәш цирк тамашалары программаһына керә. 1932 йылда тәүге тапҡыр Урал‑Кузбасс спартакиадаһы программаһына индерелә, был ярыштарҙа көрәшсе Х. М. Әминев абсолют чемпион исемен яулай. 1934 йылда Башҡортостан юғары физик культура советы Өфөлә ауыр атлетика мәктәбен ойоштора, бында милли көрәш ысулдарын өйрәтеүгә айырым иғтибар бүленә.
1948 йылдан алып Башҡорт АССР-ында көрәш буйынса төрлө йәш категорияһындағы республика чемпионаттары уҙғарыла башлай. 1959 йылда Бөтә Рәсәй спорт йәмғиәттәре һәм ойошмалары союзы Көрәш буйынса бөтә Рәсәй секцияһын төҙөй, шул уҡ йылда Башҡортостанда бындай секция ойошторола. 1960 йылда Ҡазан ҡалаһында милли көрәш буйынса тәүге тапҡыр РСФСР чемпионаты үткәрелә, бында Х. М. Йосопов чемпион исемен яулай.
1966 йылда Башҡортостанда Милли көрәш федерацияһы эшләй башлай. 1977 йылдан алып «Ленинсе-Ленинец» гәзите призына республика үҫмерҙәре араһында көрәш буйынса «Йәш батыр» ярыштары уҙғарыла, ә 1984 йылда «Совет Башҡортостаны» гәзите призына тәүге бәйгеләр ойошторола. Көрәшселәр араһында иң популяр турнирҙар рәтенә башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев (Салауат районының Малаяҙ ауылы), Советтар Союзы геройы Йәүҙәт Сөнәғәтуллин (Учалы ҡалаһы), Социалистик Хеҙмәт геройы Рамаҙан Ниғмәтуллин (Учалы ҡалаһы), СССР һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, көрәш буйынса СССР спорт мастеры Харис Йосопов (Салауат районының Арҡауыл ауылы), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре Ғөлүс Әғзәмов исемендәге приздарға, башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе Мифтахетдин Аҡмулланың иҫтәлегенә (Миәкә районы), яугир-интернационалист Рафаэль Ҡолһарин иҫтәлегенә (Йылайыр районы Юлдыбай ауылы) һәм башҡа ярыштар инә.
Көрәш йыл һайын ҡалаларҙа һәм ҙур тораҡ пункттарҙа яҙғы сәсеү тамамланғандан һуң уҙғарылған һабантуйҙар программаһына рәсми рәүештә индерелә. Милли көрәш буйынса ярыштар республика Ауыл спорт уйындары, юғары һәм урта махсус уҡыу йорто студенттарының һәм мәктәп менән һөнәри-техник училищелары уҡыусылары спартакиадалары, «Спортлы Башҡортостан» спорт фестивале, республика Милли һәм халыҡ спорт төрҙәре фестивале һәм башҡа бәйгеләр программаһына индерелгән.
1991 йылдан алып 2006 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһында балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәптәрендә көрәш буйынса бүлектәрҙең һаны — 15-тән 56-ға тиклем, унда шөғөлләнеүселәрҙең һаны — 2070-тән 4805-кә тиклем, көрәшселәрҙең һаны — 12023-тән 21897-гә тиклем, көрәш буйынса штатлы тренерҙарҙың һаны — 21-ҙән 189-ға тиклем арта. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте 2007 йылдың 25 декабрендә «„2008—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында милли спорт көрәше үҫеше“ республика маҡсатлы программаһы тураһында» ҡарарҙы ҡабул итә.
1998 йылдың 6 сентябрендә Ташкент ҡалаһында Азия, Африка һәм Европаның 28 ил вәкилдәре ҡатнашлығында Халыҡ-ара көрәш ассоциацияһы (IKA) ойошторола. 1999 йылдың майында Үзбәкстандың Ташкент ҡалаһында көрәш буйынса I донъя чемпионаты уҙғарыла. 2003 йылдың 24 ғинуарында Азия олимпия советының 22-се генераль ассамблеяһында көрәш рәсми спорт төрө тип таныла һәм был уға Азия уйындары программаһына инеүгә юл аса. 2006 йылдың декабрендә Катарҙа Доһа ҡалаһында уҙғарылған XV Азия уйындарында көрәш буйынса күрһәтмә ярыштары ойошторола, ә 2009 йылда көрәш буйынса ярыштар I хәрби сәнғәт буйынса Азия уйындары (Бангкок, Таиланд) һәм III ябыҡ биналарҙағы Азия уйындары (Ханой, Вьетнам) программаларына рәсми рәүештә индерелә. 2008 йылға ҡарата Халыҡ-ара көрәш ассоциацияһы составында 105 ағза-дәүләт була.
2003 йылда Р. Ф. Ғәйнанов инициативаһы буйынса Бөтә донъя билбау көрәше федерацияһы (International belt wrestling association, IBWA) ойошторола, уға 26 ағза-дәүләт инә.
Ҡағиҙәләре
Хәҙерге заманда ла көрәш буйынса төрлө ҡағиҙәләр ҡабул ителә. Халыҡтарҙа булған айырмалыҡтарҙан тыш, милли көрәш һәм билбаулы көрәштең үҙенсәлектәре бар. Милли көрәштә аяҡ салыу һәм аҫтан тартып йығыу тыйылһа, икенсеһендә бындай сикләүҙәр юҡ.
Көрәштең башында һәм аҙағында борондан килгән йола буйынса көрәшселәр бер-береһенә ҡул бирешергә тейеш. Башҡорт милли көрәшенең ҡағиҙәләренә ярашлы саф еңеү көрәштәшен рөхсәт ителгән һәр төрлө алым менән келәмдән күтәреп алып салҡан (ҡалаҡ һөйәгенә) һалған көрәшсегә бирелә. Еңеүсе шулай уҡ балдар буйынса ла билдәләнә. Көрәшселәрҙең береһенең өҫтөнлөгө 6 балдан артһа, еңеүсе ваҡытынан алда билдәләнә, ә балдар тигеҙ булған осраҡта көрәшсенең беренсе баһалана торған алымына тиклем өҫтәмә ваҡыт бирелә.
Көрәш буйынса ярыштар олимпик система буйынса өлкәндәр араһында — 10, ә үҫмерҙәр араһында 9 ауырлыҡ категорияһында уҙғарыла. Һәр бер ауырлыҡ категорияһында беренсе урын алыусылар билдәләнгәс, улар араһында абсолют батыр исемен яулау өсөн алыштар уҙғарыла. Көрәште пассив алып барған ҡатнашыусы киҫәтеү ала, өсөнсө киҫәтеүҙән һуң ул дисквалифициялана.
American Kurash Championships
The Pan American Kurash Union established in 2001, was one of the first continental unions affiliated to the IKA which started holding its own continental championships. The first Pan American continental championship among seniors was held in 2002 in La Paz, the capital city of Bolivia.
Тхить Нят Хань
Биографияһы
Тхить Нят Хань 1926 йылдың 11 октябрендә Үҙәк Вьетнамда тыуған.
1960-сы йылдарҙа Сайгонда социаль ярҙам буйынса йәштәр мәктәбен ойоштора (SYSS). Был ойошма Вьетнам һуғышыы ваҡытында емерелгән ауылдарҙы, мәктәптәрҙе һәм дауаханаларҙы тергеҙеү менән шөғөлләнә, йорт-ҡураһыҙ ҡалғандарға ярҙам итә.
Һуңыраҡ Америка Ҡушма Штаттарына күсә, унда Принстон университетында уҡый, артабан бер ни тиклем ваҡыт Корнелл и Колумбия университеттарында лекциялар уҡый.
1967 йылдың ғинуарында Мартин Лютер Кинг уны Нобель тыныслыҡ премияһына тәҡдим итә, әммә Тхить Нят Хань премияны ала алмай.
Вьетнам хөкүмәте 2005 һәм 2007 йылдарҙа илдә сәйәхәт итергә рөхсәт итә.
100-ҙән ашыу китап сығарған, шул иҫәптән  инглиз телендә — 40-тан ашыу. Watkins' Mind Body Spirit журналы версияһы буйынса 2012 йылда хәҙерге заман 100 иң абруйлы рухи лидерҙар исемлегендә өсөнсө һәм 2013 йылда шул уҡ исемлектә икенсе була .
Рухани тормошта үҙеңде нисек тоторға кәрәклеген аңлата:
Тыныслыҡ өсөн беренсе аҙым – үҙенде ҡабүл итеү. Һеҙгә үҙегеҙҙе һәм башҡаларҙы. нисек бар, шулай ҡабүл итергә кәрәк.
Көнбайыштағы йәмғиәттә кешеләрҙең күбеһе икенселәр өсөн үҙгәрергә тырыша, әммә был уларға бәхет һәм тыныслыҡ килтермәй
Үҙ-үҙеңде ҡабул итергә өйрәнеү өсөн хәҙерге ваҡыт менән йәшәргә һәм тирә-яғындағы матурлыҡты күрергә кәрәк, тип аңлата Тхить Нят Хань.
Беҙ үҙебеҙ менән ризалыҡта булһаҡ, ара-тирәбеҙҙе тәрәнерәк аңлайбыҙ һәм ҡыуаныс, тыныслыҡ, мөхәббәт менән тулы булабыҙ.
Ара-тирәбеҙҙәге тормош мөғжизә менән тулы: ҡояш нуры, ағас япраҡтары, ҡарышлауыҡтар, сәскәләр, ямғыр тамсылары. Әгәр ҙә һеҙ аңлы йәшәһәгеҙ, әйләнә-тирәләге матурлыҡты һеҙгә күреүе еңел буласаҡ.
Һәр бер кеше — үҙе күп яҡлы мөғжизә. Беҙҙең тән тиребеҙҙең төҫө төрлөсә, күҙебеҙ күп төрлө төҫ күрә, ҡолағыбыҙ бал ҡортоноң осоуын ишетә, йөрәгебеҙ башҡа кешеләрҙең йөрәге менән унисонда тибә.
Арыған йәки тормош ауырлыҡтарын еңеп сағырға тырышҡан ваҡытта беҙ был мөғжизәләргә иғтибар итмәйбеҙ, ләкин улар һәр ваҡыт бар.
Шулай уҡ ул, үткәндәрҙе уйлағанда йәки киләсәккә пландар ҡорғанда, быны һөҙөмтәле эшләргә кәрәклеген аңлата.
Әл-Ҡарауин
Гиннестың рекордтар китабын төҙөүселәр «боронғо һәм бөгөнгө көнгә тиклем эшләп килгән университет» булыуын таныйҙар. Әммә европа университеттарынан айырмалы булараҡ ғәрәп университеттары «университет» исеменән диплом бирмәгән: айырым тәрбиәсе-остаздар уҡытыуына баҫым яһалған. Тик 1947 йылда ғына Әл-Ҡарауин европа университеты һымаҡ үҙгәргән.
Тарихы
859 йылда Тунистан күсеп килгән сауҙагәр әл-Фихри аҡсаһына төҙөгән мәсет дини белем биреү үҙәгенә әйләнә. Марокко солтандары яҡлауы аҫтында университет даими рәүештә киңәйә, булем биреүҙе киңәйтә. Дини фәндәрҙән башҡа грамматика, риторика, логика, медицина, математика, астрономия, химия, тарих, география һәм музыка уҡытыла.
Урта быуаттарҙ а Әл-Ҡарауин христиан Европаһы һәм мосолман Көнсығышы араһында мәҙәни бәйләнештәр булдырыуҙа ҙур роль уйнай. Ибн Ғәрәби, Ибн Халдун, Әл-Иҙриси, Маймонид, Лев Африканский кеүек ғалимдар һәм философтар университет менән бәйленеш тотҡан. Әл-Ҡарауинда Рим папаһы Сильвестр II математиканы өйрәнгән тигән фараз бар.
Тхимпху
Тхимпху́ (дзонг-кэ ཐིམ་ཕུ་,  тиб. ཐིམ་ཕུག་) — Бутандың баш ҡалаһы, боронғо замандарҙан Тхимпху тарихи провинцияһының баш ҡалаһы булған.
Ҡала халҡы — 79 185 кеше (2005 йылғы иҫәп алыу буйынса), 2012 йылғы баһалама буйынса — 99 021 кеше. Ванг Чу йылғаһының көнбайыш ярында 2400 метр бейеклектә урынлашҡан.
Тхимпху шул уҡ атамалы илдең административ район үҙәге.
Климат
Климаты субтропик муссонлы. Ҡышын материк яғынан ҡоро елдәр иҫә, һалҡын һауа массалары үтеүенә тауҙар ҡамасаулай. Һөҙөмтәлә ҡышҡы тәүлек температураһының ҙур үҙгәрештәре күҙәтелә (төндә йыш ҡына аҙыраҡ һыуыта, ә көндөҙгө температура 15 һәм унан да күберәк градусҡа күтәрелеүе мөмкин), ә яуым-төшөм бик һирәк була. Йәйен елдәр Һинд океаны яғынан иҫә һәм мул яуым-төшөм алып килә.
Тарих
Ташичо ҡәлғәһе XIII быуатта монастырь булараҡ төҙөлә, 1960-сы йылдарҙа реставрациялана. 1952 йылда бында Бутан хөкүмәте резиденцияһы урынлаша. Йәйге осорҙа ҡәлғәлә илдең дини лидеры Дже Кенпо була. Бында шулай уҡ король Джигме Сингье Вангчуктың эш кабинеты бар. Королдең рәсми резиденцияһы Деченчолинг һарайы Тхимпхунан төньяҡтараҡ тора. Танго һәм Чери монастырҙәре шулай уҡ ҡалаға яҡын.
Тхимпхула Бутан хөкүмәте, парламенты һәм башҡарма власть органдарының биналары бар. Ҡалала шулай уҡ дипломатик вәкиллектәр һәм БМО ойошмаларының филиалдары эшләй.
Туризм
Тхимпху ҡалаһында илдәге ҡунаҡханаларҙың күп өлөшө тупланған. Туристар ҡалаға башлыса көҙөн уҙғарылған Цечу фестивалдәре осоронда килә. 2007 йылда Бутанда хакимлыҡ итеүсе династияның йөҙ йыллығын байрам итеү менән бәйле туристар һаны һиҙелерлек күп була.
Мансуров Фәнил Хәбибулла улы
Мансуров Фәнил Хәбибулла улы (3 декабрь 1932 йыл — 30 май 1995 йыл) — журналист, яҙыусы. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Фәнил Хәбибулла улы Мансуров 1932 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Саҡмағош ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.
Урындағы урта мәктәпте тамамлай. 1954—1957 йылдарҙа Ҡазан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый.
1957—1960 йылдарҙа Бүздәк районының «Алға» газетаһы редакцияһында бүлек мөдире булып зшләй. 1960—1963 йылдарҙа Саҡмағош районының Ҡалмашбаш урта мәктәбендә татар телен һәм әҙәбиәтен уҡыта.
1963—1967 йылдарҙа «Ағиҙел» һәм «Пионер» журналдарында әҙәби хеҙмәткәр.
1979 йылда Өфөгә ҡайта.
Совет районы (Дондағы Ростов)
Совет районы Дондағы Ростов ҡалаһы райондарының береһе, 1973 йылда ойошторолған.
Тарихы
XX быуаттың илленсе йылдар аҙағында — алтмышынсы йылдар башында Ростовтың көнбайыш ситенең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә тәүге ике ҡатлы өйҙәр барлыҡҡа килә. Шул осорҙа уҡ йәнәшәлә подшипник заводы төҙөлөшө бара, был завод СССР-ҙа унынсыһы була. Торлаҡ йорттар артынса микрорайонда беренсе магазин, уны «Новосел» тип атайҙар, беренсе мәктәп (№ 92, математика йүнәлешле), беренсе сауҙа үҙәге «Черемушки», «Бәпембә» беренсе балалар баҡсаһы барлыҡҡа килә.
Өс йылдан һуң Көнбайыш торлаҡ массивы юлдаш-ҡаланы хәтерләтә. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә бында ике сәнәғәт зонаһы барлыҡҡа килә: Көнбайыш һәм Төньяҡ-Көнбайыш. Рәсми булмаған телдә Көнбайыш торлаҡ массивты Советск ҡалаһы тип атап йөрөтәләр. 1973 йылдың декабрендә ул Дондағы Ростов ҡалаһының етенсе — Совет районы була.
2008 йылдан Совет районы, элекке территорияларҙың береһе — Левенцовканы Интеко төҙөү иҫәбенә бик йылдам үҫешә башлай. 370 мең квадрат метр торлаҡ майҙанда проектты ғәмәлгә ашырыу ваҡыты 2008—2014 йылдар. Бөгөнгө көндә 10 мең кеше.йәшәгән 25 күп ҡатлы йорт төҙөлгән
Халҡы
Шарикоподшипник заводынан тыш бында: һөт заводы, юл техникаһын ремонтлау буйынса завод, Октябрь революцияһы исемендәге химия заводы, 3-сө хладокомбинат бар.
«Западный» тимер юл разъезы ҡеүәтле йөк тауар станцияһына әүерелде. Ростовта Көнбайыш һәм Төньяҡ-Көнбайыш сәнәғәт зоналарын тоташтырған иң киң автомагистраль — Малиновская урамы һалынған. Урындағы халыҡ уны БАМ тип атаған.
Инфраструктура
Районда 9 мәктәп (№ 15, 37, 60, 61, 86, 87, 92, 95), 10 балалар баҡсалары һәм комбинаттары, 2 сауҙа үҙәге, «Универсам» магазины, халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү предприятиеләре селтәре, И. И. Ворович исемендәге математика, механика һәм компьютер фәндәре институты, Көньяҡ Федераль Университеттың (ЮФУ) химия факультеты, юғары технологиялар, география факультеты һәм физика факультеты корпустары, Тегеү сәнәғәтенең ғилми-тикшеренеү институттары, «Южгипрозем», «Гидрохим» һәм ВНИИГРИуголь, өлкә дауаханаһы һәм 20-се ҡала дауаханаһы, иҫәпте механикалаштырыу техникумы, 7-се музыка мәктәбе бар.
Һуңғараҡ «Плевен» кинотеатры, Өлкә балалар дауаханаһы, стоматология поликлиникаһы, Юғары мәктәп Төньяҡ-Кавказ ғилми үҙәгенең бер нисә институты, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Юридик институтына үҙгәртелгән Эске эштәр министрлығы башлыҡтары составы мәктәбе, һөнәри-техник училищелар (№ 5 һәм № 2), шулай уҡ тағы 9 мәктәп (№ 73, 31, 58, 86, 87, 103, 112, 117, 119) төҙөлә.
Пномпень
Пномпе́нь (ភ្នំពេញ) — Камбоджаның баш ҡалаһы. Тонлесап йылғаһы буйында (Меконг йылғаһына ҡойған урында) урынлашҡан.
Халыҡ һаны — 1 501 725 кеше (2012 йыл).
Атамаһы
1372 йылда барлыҡҡа килгән. Риүәйәт буйынса Пень исемле монахиня тарафынан нигеҙләнгән, ул Меконг йылғаһы буйлап йөҙгән лумбанг ағасының олонон күрә, уның ботаҡтарында бер нимә ялтыраған була. Был Будданың дүрт ҡула һәм бер таш һәйкәле булып сыға. Бәлки һәйкәлдәр Лаос ғиәҙәтханаларының береһенән йыуылып төшкәндер.
При содействии Пень булышлығы менән уның йорто янында ҙур уба (пном) өйөлә һәм һәйкәлдәр менән алтарь ҡуйыла. Аҙаҡ был урында Ват Пном ғибәҙәтханаһы барлыҡҡа килә. Пном (Дон) Пень кхмерса Пень убаһы тип аңлатыла.
Пномпень элек Кронг Тьактомук (ក្រុងចតុម្មុខ) — «Дүрт йылға ҡушылған урындағы ҡала» атмаһы менән билдәле булған. Эш шунда, ҡала Меконг, Бассак һәм Тонлесап йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан, улар «X» хәрефен барлыҡҡа килтерәләр.
Тарихы
Тәүге тапҡыр 1431 йылда баш ҡала статусын ала, был ваҡытта король Понъя Ят тайҙар тарафынан тар-мар ителеүҙән ҡасып, баш ҡаланы Ангкор-Тхомдан күсерә. Ват Пном пагодаһында Понъя Яттың һәм король ғаиләһенең ҡалдыҡтары һаҡлана.
Пномпень 73 йыл дауамында (1432 йылдан 1505 йылға ҡәҙәр) короллектең баш ҡалаһы була. Һуңынан тәхет өсөн барған көрәш арҡаһында артабанғы королдәр тарафынан 360 йылға ташлап кителә. Баш ҡала бер нисә тапҡыр күсерелә һәм йә Срей Сантхорҙа, йә Поусатта, йә Ловектә, йә Удонгта урынлаша.
Тик 1866 йылда, король Нородом I хакимлыҡ итеү осоронда Пномпень хөкүмәттең даими урынлашыу урыны һәм Камбоджаның баш ҡалаһы була. Пномпендә король һарайы төҙөлә. 1870-се йылдарҙан Франция колониаль властары был йылға буйындағы тораманы ҡалаға әйләндерә, улар бында ҡунаҡханалар, мәктәптәр, төрмәләр, барактар, банктар, конторалар, телеграф, судтар һәм хәстаханадар төҙөй. 1872 йылда тәүге тапҡыр формаға эйә була, был ваҡытта француздар подрядсы Le Faucheur менән Ҡытай сауҙагәрҙәренә һатыу йәки ҡуртымға бире өсөн 300 таш йортто төҙөү контрактына ҡул ҡуя. Француздар шулай уҡ Пса Тхмей (Яңы баҙарҙы) төҙөй.
1920-се йылдарға ҡарай Пномпень «Азия ынйыһы» булараҡ билдәле була һәм артабанғы ҡырҡ йыл эсендә, бигерәктә Сиануквиль портына тимер юл һәм Почентонг халыҡ-ара аэропорты төҙөлгәс, тиҙ үҫешен дауам итә. Нородом Сианук хакимлыҡ итеү осоронда Пномпендең инфраструктураһы төптән модернизациялана.
Вьетнам һуғышы осоронда Камбоджаның территорияһы Төньяҡ Вьетнам армияһы һәм Вьетконг базалары өсөн файҙаланыла, һәм хөкүмәт ғәскәрҙәре, Төньяҡ Вьетнам армияһы, Көньяҡ Вьетнам ҙәм уның союздаштарының ғәскәрҙәре һәм ҡыҙыл кхмерҙар араһында барған хәрби бәрелештәрҙән ҡотҡарыу юлын эҙләп Пномпенгә меңләгән ҡасаҡтар килә. 1975 йылға ҡарай ҡала халҡының һаны яҡынса 3 миллионға барып етә, уларҙың күбеһе ҡасаҡтар була. 1975 йылдың 17 апрелендә ҡыҙыл кхмерҙар ҡаланы баҫып ала. Ҡала халҡының күбеһе ауылдар тирәһендәге хеҙмәт лагерҙарына эвакуациялана. Туол Сленг юғары мәктәбе ҡыҙыл кхмерҙар тарафынан S-21 төрмәһенә әйләндерелә. Ҡыҙыл кхмерҙарҙың лидеры Пол Пот илде аграр иҡтисадҡа ҡайтарға теләй һәм «артыҡ» кешеләрҙе — сәйәси оппоненттарҙы, аҙ һанлы милләт вәкилдәрен, буддист монахтарын һәм ябай белемле кешеләрҙе юҡ иткән. Аграр йәмғиәте иҡтисади моделенең тормошҡа ашыра алынмауы — Камбоджаның Ҡытайға дөгөнө ҡоралға алышыуы һөҙөмтәһендә аслыҡтан күп кешеләр һәләк була. S-21 төрмәһендә (хәҙер Туол Сленг геноцид музейы) ҡорбандарҙы төрлө ысулдар менән ҡаты язалағандар. Кешеләрҙе Пномпендән 15 километр алыҫлыҡтағы Ченгъекта үлем баҫыуҙарында үлтергәндәр һәм соҡорҙарҙа күмгәндәр. Хәҙерге ваҡытта был урын режим ҡорбандары мемориалы булып тора.
1979 йылдың 7 ғинуарында Вьетнам армияһы ҡыҙы кхмерҙарҙы Пномпендән ҡыуып сығара, һәм кешеләр ҡалға ҡайта башлай. Тарихта Камбоджаның Вьетнам менән күп низағтар була, шунлыҡтан вьетнамлылар тарафынан азат ителеү факты камбоджалылар араһында ҡатнаш тойғолар уята.
Тергеҙеү дәүере башлана, хөкүмәт сит ил инвестицияларын һәм ярҙамын (тәү сиратта Франция, Австралия һәм Япония һымаҡ илдәрҙең) йәлеп итә. Азия үҫеш банкы һәм Донъя банкы займдарына һыу менән тәьминәт, юлдар һәм башҡа инфраструктура тергеҙелә. 1998 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Пномпендә 862 000 кеше йәшәгән, ә 2008 йылда — 1,3 миллион кеше иҫәпләнгән.
Географияһы
Пномпень ҡалаһы Камбоджаның үҙәк регионының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм тулыһынса Кандаль провинцияһы биләмәләре менән уратып алынған. Баш ҡала округы Тонлесап, Меконг һәм Бассак йылғаларының ярҙарында урынлашҡан. Был йылғалар сөсө һыу һәм ҡала өсөн башҡа тәбиғи ресурстар сығанағы булып тора. Пномпень диңгеҙ кимәленән 11.89 метр бейеклектә урынлашҡан, ямғырлы миҙгелдә ҡайһы бер райондарҙа һыу баҫыу ҡурҡынысы юғары, йылғалар ярҙарынан сыға башлай.
Ҡала 290 км² майҙанды биләй, ауыл хужалығы биләмәләре округта 33,67 км² (13 миль²) майҙанды биләй.
Климаты
Пномпендә аныҡ билдәләнгән ҡоро миҙгел һәм ямғырлы миҙгел менән тропик муссон климат. Климат йыл әйләнәһенә эҫе, температураның тирбәлеүе түбән. Ҡалала температура 18°-ҙән 38 °C-ҡа тиклем үҙгәрә. Майҙан октябргә саҡлы Сиам ҡултығынан дымлы муссондар өрә. Төньяҡ-көнсығыш муссондары ноябрҙән мартҡа ҡәҙәр ҡоро миҙгелде алып килә. Ҡалала иң күп яуым-төшөм миҡдары сентябрҙән октябргә тиклем яуа, иң ҡоро айҙар — ғинуар һәм февраль.
Бәрәкәтле ярым ай
Бәрәкәтле ярым ай — ҡышҡы айҙарҙа территорияһында яуым-төшөмдөң уғата күп булыуы күҙәтелгән Яҡын Көнсығыштағы төбәктәрҙең береһе. Атамаһы «Fertile Crescent» тигән инглиз терминынан алынған, уны ғилми әйләнешкә Америка археологы Дж. Г. Брэстед 1906 йылда «Мысырҙың боронғо текстары» (урыҫса «Древние тексты Египта») («Ancient Records of Egypt») китабында индерә. Территорияның тупрағы бай булғанға һәм картала формаһы ярым айға оҡшап тороғанға күрә шундай атама алына.
Бәрәкәтле ярым ай Месопотамиянан һәм Леванттан тора, үҙ сиратында Левант үҙе тарихи Сүриәгә һәм тарихи Фәләстинға бүленә. Ливан, Израиль, Сүриә, Ираҡтың хәҙерге территорияларын, Төркиәнең көньяҡ-көнсығышын, Ирандың көньяҡ-көнбайышын һәм Иорданияның төньяҡ-көнбайышын биләй.
Бәрәкәтле ярым ай Неосәйәси революция барышында таш быуатта башланған игенселек һәм малсылыҡ барлыҡҡа килгән тәүге үҙәк тип таныла. Шулай уҡ ул донъяның борондан билдәле ҡала мәҙәниәттәре (Мураивет, Нагар) булған урын булып тора. Беҙҙең эраға тиклем IV—I мең йыллыҡтарҙа Ерҙәге халыҡтың 10 проценттан ашыуы нәҡ ошонда йәшәгән.
Нил (Боронғо Мысыр) үҙәне менән бергә Бәрәкәтле яры ай — хәҙерге заман цивилизацияһының бишеге.
Америка ғалимдарының тикшеренеүҙәренә ярашлы Бәрәкәтле ярым айҙы тәүге баҫып алыу процесына төп ике фактор сәбәпсе була — ҡоролоҡтар һәм кешеләрҙең улар менән көрөшө белеү һәләте. Тюбенген университетынан Симона Риль етәкселегендәге немец анропологтары Ирандағы Загрос тауҙарында 2013 йылда алып барған археологик ҡаҙылмалар Яҡын Көнсығышҡа күсенгән тәүге биш төркөмдөң, бер-береһе менән аралашмайынса, яҡынса 9800 йыл элек иген культураларын игеү серен асыуын раҫлай.
Население Плодородного полумесяца
Географияһы
Төбәк көньяҡтан Сәғүд Ғәрәбстанының Сүриә һәм Ғәрәбстан ярымутрауы сүлдәре, көньяҡ-көнбайыштан — Синай ярымутрауы, көнбайыштан — Урта диңгеҙ, төньяҡтан — Тавр һырты һәм Әрмәнстан таулыҡтары, көнсығыштан — Загрос тауҙары менән сикләшә, борондан уларҙы, Нил дельтаһы кеүек үк, Бәрәкәтле ярымға индерәләр. Сүриәнән тыш уға Төркиә Ҡордостаны, Ирандағы ҡорд провинциялары һәм ҡордтар йәшәгән төньяҡ Ирак та ҡарай. Уларға яҡын урынлашҡан һуғарылыусы ерҙәр ҙә тарихи- иҡтисади төбәккә ҡарай (Нил дельтаһы, Тигр һәм Евфрат йылғаларының һаҙлыҡлы үҙәндәре, Ирандағы Карун).
Бәрәкәтле ярым айҙа цивилизацияның барлыҡҡа килеүендә, һис шикһеҙ, йылғалар һәм һаҙлыҡтар ҙур роль уйнай, әммә улар ғына юғары уңдырышлыҡты тәьмин иткән, тип әйтеү хата булыр ине. Был өлкә Область явилась между другими районами Африка һәм Евразияның башҡа райондары өсөн үҙенсәлекле «күпер» булып тора. Тап ошо арҡала Бәрәкәтле ярым ай Европа йәки Төньяҡ Америкаға ҡарағанда киң биотөрлөлөктө һаҡлап ҡалыу мөмкинлеген ала. Сөнки Европала һәм Төньяҡ Америкала боҙлок дәүерендә климаттың үҙгәреше, экосистемаларҙың дәүмәле кәмегәнлектән, бөтә нәмәнең ҡырылып бөтөүенә килтерә. Ә бына Бәрәкәтле ярым ай урынлашҡан Урта диңгеҙ буйына боҙлоҡ дәүере әллә ни зыян килтермәй. Мысыр аша Сахара халҡының миграцияһына бәйле булған был Урта Кәнсығыш «күпере» Иҫке Донъянан флора һәм фаунаны интенсив рәүештә таратыу өсөн мөһим әһәмиткә эйә була.
Африка һәм ғәрәп тектоник плитәләренең айырылыуы һәм ғәрәп һәм евразия тектоник плитәләре осрашыуы ла был өлкәгә ҙур ауырлыҡ һала. Әммә тап ошо факт был төбәкте яланғас яҫы таулыҡ, ҡар менән ҡапланған бейек тауҙар, бәрәкәтле, уңдырышлы йылға үҙәндәре булған зонаға әүерелдерә, был хәл дә биотөрлөлөктө арттырыуға һәм бик боронғо замандарҙа башҡа урындарҙа булмаған төрҙөрҙе үҫтереүгә булышлыҡ итә.
Климаты һәм үҫемлектәр донъяһы
Бәрәкәтле ярым айҙа климаттың төрлөлөгө, шулай уҡ төп климатик үҙгәрештәр «K»-тибындағы күп йыллыҡ үҫемлектәргә ҡарағанда туҡлыҡлы орлоҡтар биреүсе «r»-тибындағы бер йыллыҡ үҫемлектәрҙе эволюцияһын көсәйтә. Тау яҫылыҡтарының төрлөлөгө ашарға яраҡлы төрлө үҫемлектәрҙе барлыҡҡа килтерә, бында йәшәүселәр уларҙы тиҙ арала үҙ баҡсаларында, эшкәртелгән ерҙәрендә үҫтерә башлай. Бәрәкәтле ярым айҙа игенселек барлыҡҡа килгән осорҙа төп һигеҙ неолитик культураның (йәғни ике бөртөклө бойҙай, бер бөртөклө бойҙай, арпа, етен, нут, борсаҡ, яҫмыҡ һәм әсе кәрешкә ләрҙең ҡырағай төрҙәренең) үҫеүе һәм кәзә, һарыҡ һәм сусҡаларҙың ҡырағай төрҙәренең булыуы, өҫтәүенә дала күсмәндәренең Иран таулығы аша һыйыр менән йылҡы малдарын килтереүҙәре мөһим фактор булып тора.
Тигр һәм Евфрат йылғалары хәҙерге Төркиәгә ҡараған Тавр тауҙарында башлана. Ежегодно земледельцам юга Месопотамияның көньяғында йәшәгән ингенселәргә йылдың-йылында баҫыуҙарын һыу баҫыуҙан һаҡларға тура килә, был афәттән ҡотолоу өсөн улар дамбалар ҡора башлай, ә бына төньяҡ Месопатомияла ауыл хужалығы ямғыр һыуҙары ярҙамында ғына үҫешә.
Бронза быуатында уҡ төбәктең уңдырышлылығы һуғарыуҙы ҡулланыу иҫәбенә әҫтәлмә рәүештә күтәрелә, әлеге заманда ла ауыл хужалығының уңышы күбеһенсә һуғарыу эштәренә бәйле. Әммә һуғарыу үҙе үк ҙур ғына проблема ла тыуҙыра — әллә нисә мең йыллыҡтар буйына һуғарылған ерҙәрҙә тоҙ һәм башҡа минералдар концентрацияһы күбәйгәндән күбәйә.
Мидия
Ми́дия (Μηδία, иҫке фарсы телендә Māda, ассирий  вавилон телдәрендә Mādāya ) — боронғо көнсығыш дәүләте, шулай уҡ Ирандың көнбайышындағы, Аракс йылғаһы һәм төньяҡҡтағы Эльбурс тауҙарынан көньяҡтағыФарсы (Фарс) сигенә тиклем, көнбайыштағы Загрос тауҙарынан көнсығыштағы Деште-Кевир сүллегенә тиклемге боронғо этнографик өлкә, унда иран телле ҡәбиләләр көн итә. Мидия батшалығы беҙҙең эраға тиклем 670 йылдан — 550 йылғаса йәшәй һәм сәскә атҡан йылдарында этник Мидия сигенән территорияһы байтаҡҡа ҙурыраҡ була.
Мидия ҡәбиләләренең икенсе төрлө атамаһы — арийҙар (Геродот. VII, 62); улар үҙҙәрен шулай тип атап йөрөткән тигән фараз бар. Мидиялыларҙың изге яҙмаларында «Арийҙар иле » (авест.Airyanam DahyunamAiryanam Dahyunam) тураһында яҙыла.
Тарихы
Мидиялыларҙың иран телле [./Мидия#cite_note-3 [3] ]  ҡәбиләләре тарихта беҙҙең эраға тиклем IX быуат башынан билдәле, улар Иранға Урта Азиянан (икенсе төрлө фараз буйынса Төньяҡ Кавказдан, Каспий диңгеҙе буйынан) килеп төпләнә. Артабанғы быуатта мидиялылар әкренләп боронғо замандан алып Иран территорияһында йәшәгән арий булмаған гутий, лулубей һәм кассит ҡәбиләләрен ассимиляцияға дусар итә. Беҙҙең эраға тиклем  IX быуат аҙағында — VIII быуат башында Мидияны ассирийҙар баҫып ала, әммә беҙҙең эраға тиклем 673 йылда мидиялылар Каштарити етәкселегендә баш күтәрә һәм бойондороҡһыҙлыҡ яулай.
Шунан алып Мидияла судья Дайукку нигеҙ һалған урындағы династия хакимлыҡ итә. Уның улы, Фраорт Фәләстанды (Иранды) баҫып ала, ә уның ейәне — Увахшатра (греч. Киаксар) хакимлыҡ иткәндә — мидиялылыр вавилондар менән бергә уғата ҙур Ассирия державаһын яулап ала һәм бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә. Шулай итеп, Мидия хакимлығына Төньяҡ Месопотамия ла эләгә; артабан Увахшатра Урартуны буйһондора һәм Кесе Азияның бәләкәй батшалыҡтарына һуғыш аса; оҙайлы һуғыштан һуң ул Лидия менән Галис (Ҡыҙыл-Ырмаҡ) йылғаһы буйынса ултырған Анатолияны бүлешә. Шулай итеп, Увахшатра батшалыҡ иткән осор аҙағында Мидия, хәҙерге Иран, Әрмән таулығы, Төньяҡ Месопотамия һәм Кесе Азияның көнсығышын биләгән ҡеүәтле батшалыҡҡа әүерелә.
Экбатана (хәҙер Хамадан) ҡалаһы — Мидияның баш ҡалаһы. Уның батшаһы «Батшалар батшаһы» титулын йөрөтә, тәүҙән үк ул «тиңдәр араһында беренсе» тип таныла — йәғни башҡа батшалар Мидия батшаһының вассалдары була. Увахшатраның улы, Иштувегу (греч. Астиаг), батша власын нығытырға тырыша, Уның был ҡылығы вельможаларҙың Астиагҡа ҡаршы оппозицияға баҫыуына килтерә. Беҙҙең эраға тиклем 550 йылдар тирәһендә, риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Иштувегу власы менән риза булмаған вельможалар ярҙамында Мидияны фарсы батшаһы Бөйөк Кир II яулап ала. Фарсылар мидиялыларға туған була. Кир үҙе әсәһе буйынса Мидияның батшалар нәҫеленә ҡарай (ул Иштувегуның ейәне), һәм бола ҡуптарыусы вельможалар фарсыларҙың еңеүен һарай түңкәрелеше булараҡ ҡабул итә. Әммә уларҙың өмөттәре аҡланмай: әкренләп мидиялылар етәксе постарҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм Ахеменидтарҙың державаһында тик икенсел вазифалар ғына биләргә мәжбүр була, ә Мидия үҙе ғәҙәти сатрапияларҙың (провинцияларҙың) береһенә әйләнә һәм башҡа буйһондоролған халыҡтар кеүек фарсыларҡа яһаҡ түләй. Экбатана фарсыларҙың (артабан Парфия) батшаһының баш ҡалаһы тип иҫәпләнелә, ғәҙәтте йәйге эҫе көндәрҙе батша Мидияла үткәрер була.
Искәндәр Зөлҡәрнәй (Александр Македонский) вафатынан һуң Мидияның һуңғы сатрабы Атурпатак (Атропат) үҙ сатрапияһының төньяғында, Урмия күле районында, үҙен батша тип иғлан итә, шулай итеп «Кесе Мидия», йәғни «Атропатен Мидияһы», йәки «Атропатен» дәүләтенә нигеҙ һалына. «Атропатен» һүҙенән аҙағыраҡ «Әзербайжан» топонимы барлыҡҡа килә..
Мәҙәниәт
Мидиялылар тел, дин һәм йолалар буйынса фарсыларға бик яҡын. Фарсылар һәм ирандар кеүек улар ҙа оҙон сәс һәм һаҡал йөрөтә, ыштан, ҡыҫҡа итек кейә һәм билдәренә ирекле ир-егеттең айырымлылыҡ билдәһе булған акинак (хәнйәрҙән оҙонораҡ, ә ҡылыстан ҡыҫҡараҡ ҡорал) таға. Фарсыларҙан айырмалы улар оҙон, киң, иркен еңле курткалар кейә (оҙаҡламай был кейемде фарсы аҡһөйәктәре лә кейә башлай, ә гректар бындай кейемде "ҡатын-ҡыҙҙар кейеме" тип иҫәпләй).
Мидиялыларҙың йәйәүле ғәскәре ҡыҫҡа һөңгө һәм, ағастан үрелеп, тире менән көпләнгән ҡалҡандар менән ҡоралланған була. Ләкин йәйәүле сафта һуғышҡан фарсыларҙан айырмалы мидиялылар атлы ғәскәре менән дан тота. Мидиялылар батшаһы, ике тәгәрмәсле арбала аяғүрә баҫып, ғәскәр уртаһында һуғыша — был йоланы аҙаҡ фарсылар ҙа ҡуллана башлай. Башҡа иран халыҡтары кеүек үк, мидиялыларҙың һыбайлылары тимерҙән хәрби кейем кейә, аттарын да шундай тимер пластиналар менән көпләй.
Дин
Мидиялылар тотҡан дин — зороастризм, мидиялылар араһында зороастризм ныҡ үҫә, бәлки был дин Иштувегу дәүерендә дәүләт дине лә булғандыр.
Мидияла уңдырышлылыҡ алиһәһе Ардвисура Анахита культы киң таралған була. Мидияның төп ҡалаһы Экбатанала алиһә Анахитаның (грек авторҙарында —  Анаитис)  ғибәҙәтханаһы була. Б. э. т. I быуатта йәшәгән рим тарихсыһы Страбон, б. э. т. V быуатта йәшәгән боронғо грек тарихсыһы Геродотҡа һылтанып, уларҙың дини йолалары тураһында түбәгдәгеләрҙе яҙа: мидиялыларҙың ҡыҙҙары Ардвисура Анахитаның ғибәҙәтханаһында хеҙмәт иткәндә «фәхешлеккә бирелә». Әммә улар осраҡлы кешене ҡабул итмәй, ә йәмғиәттә үҙенә тиң булғандарға ғына иғтибарын бүлә».
Мидия теле
Мидия теле тураһындағы һорау бәхәсле. Ҡайһы бер ғалимдар (И. М. Дьяконов. История Мидии, М.-Л., 1956) берҙәм мидия теленең булыуын таный; икенселәре (О. Л. Вильчевский. Курды, М., 1961) быны кире ҡаға. Мидияла аралашыу өсөн Экбатана округы диалектының дөйөм ҡулланылыштағы тел булыуы шик тыуҙырмай (дөйөм ҡағиҙә буйынса, баш ҡала һәм һарай теле, ғәҙәттә, дәүләт теле лә була).
Әлбиттә, был телдең яҙмаһы ла булған, әммә ул беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. Шына яҙыуы фарсыларға мидиялыларҙан килгән, тигән фараз да бар.
Анангула
Анангула (Anangula Island) — Алеут утрауҙары теҙемендәге утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә. Көнбайыш Алеут халыҡ иҫәбен алыу зонаһына ҡарай.