cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә ислам
Суд системаһы
БҒӘ суд системаһы граждандар хоҡуғы системаһына һәм шәриғәт закондарына нигеҙләнә. Суд системаһы гражданлыҡ судтарынан һәм шәриғәт судтарынан тора. Human Rights Watch мәғлүмәттәре буйынса, БҒӘ енәйәт кодексы һәм ғаилә ҡануниәтендә шәриғәт закондарыэлементтары индерелгән.
БҒӘ шәриғәт судтары ҙур ғына вәкәләттәргә эйә. Никах, айырылышыу һәм балалар өҫтөнән опека кеүек мәсьәләләрҙе яйға һалыусы шәхси статус тураһында закон шәриғәт законына нигеҙләнә. Шәхси статус тураһында ҡанун мосолмандар, ҡайһы ваҡыт мосолман булмағандарға (экспатрианттарға) ҡарата ла ҡулланыла.
Шәриғәт суды менән бирелә торған ҡаты язаның береһе — таяҡ (сыбыҡ, ҡамсы) менән һуҡтырыу. Ул яза (80-дән алып 200 тапҡырға тиклем таяҡлау) ир-ат менән ҡатын-ҡыҙ араһындағы хыянат, никахҡа тиклем (никахһыҙ) енси мөнәсәбәткә инеү һәм алкоголь ҡулланыу кеүек енәйәттәр өсөн бирелә. 2007 йылдан 2013 йылға тиклем БҒӘ-лә күп кенә кешеләр 100 тапҡыр таяҡ менән һуҡтырыуға хөкөм ителгән. Әбу-Дәбиҙә кеше алдында үбешеү өсөн 80 тапҡыр һуҡтырыуға хөкөм ителгәндәр бар. Әбү-Дәбиҙә һәм Ғәжмәндә бер нисә мосолман иҫерткес эсемлек ҡулланған өсөн 80 тапҡыр таяҡлауға хөкөм ителгән. 2006 йылда Афғанстанда НАТО хәүефһеҙлек ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итеүсе Эстония солдаты Андре Карол Шәржә аэропортында иҫерек хәлдә булған өсөн 40 тапҡыр таяҡлауға хөкөм ителгән. Бер нисә кеше никахһыҙ секс өсөн 60 тапҡыр таяҡ менән һуҡтырыуға хөкөм ителгән. Шәриғәт судтары йорт хеҙмәтселәрен таяҡлап яза биреүҙе рөхсәт итә. БҒӘ закондары буйынса, никахһыҙ енси мөнәсәбәткә инеү енәйәте 100 мәртәбәгә тиклем таяҡ менән һуҡтырыуға хөкөм ителә. Таш атып үлем язаһы биреү ҙә ҡаралган.
Таштар менән хәл менән атып үлтереү — рәжем — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә законлы яза. Шәриғәт суды таш бәреп үлтереү аша үлем язаһына хөкөм итә ала. 2006 йылдың 10 июнендә зина ҡылған өсөн бер сит ил кешеһе үлем язаһына хөкөм ителгән.
БҒӘ-лә диндән баш тартҡан өсөн (апостасия) шулай уҡ үлем язаһы бирелә.
БҒӘ-лә гомосексуализм ауыр енәйәт һанала һәм закон менән тыйылған.Әбү-Дәби Енәйәт кодексы 14 йылға тиклем, Дубай Енәйәт кодексы 10 йылға тиклем иректән мәхрүм итеүҙе күҙҙә тота.
Ауыр енәйәт өсөн яза булараҡ ҡулланылырға мөмкин. Өс маҡсат күҙҙә тотола — әлеге кеше тарафынан яңы енәйәт ҡылыуға юл ҡуймау, уны икенсе кешенән айырыу һәм потенциаль енәйәтселәргә ҡарата тәрбиә сараһы булараҡ ампутацияның әһәмиәтен күрһәтеү. Шәриғәт тарафынан урлашҡан өсөн ҡулды ҡырҡыу күҙҙә тотола.
Вознесенка (Иглин районы)
Вознесенка (Вознесенка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452421, ОКАТО коды — 80228805003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Индысей
Индысей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
20 февраль
20 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 51-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 314 көн ҡала (кәбисә йылында 315).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Шалом (гәзит)
Шалом (Şalom) (שָׁלוֹם "тыныслыҡ") — Төркиәлә сыҡҡан йәһүд аҙналыҡ гәзите. Уның төрөксә Şalom тип аталышы йәһүд телендәге шалом (שָׁלוֹם) һүҙенән алынған.
Гәзит төрөк-йәһүд журналисы Аврам Лейон тарафынан 1947 йылдың 29 октябрендә ойошторолған. Стамбулда нәшер ителә.
Гәзит төрөк телендә һәм бер бите ҡушымта булып ладино телендә сыға.
Гәзиттең баш мөхәррире — Яҡуп Барокас. Тиражы 5 000 дана.
Һылтанмалар
Төркөм:Төркиә Төркөм:Гәзиттәр
Сосновка 2-се
Сосновка 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Соснова йылғаһының һул ярына тамағынан 2,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Потомак
Потомак (The Potomac River) — Чесапик ҡултығына ҡойған йылға. Потомак йылғаһында илден баш ҡалаһы — Вашингтон урынлашҡан.
Потомак – Вашингтон федераль округы һәм Виргиния дәүләтенең сиге була.
Березовый (Крутец ҡушылдығы)
Берёзовый — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Крутец йылғаһының һул ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Букава
Букава — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Карсунка йылғаһының уң ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәрәфетдинов Әмир Ямалетдин улы
Шәрәфетдинов Әмир Ямалетдин улы (13 май 1947 йыл) — табип-гигиенист, медицина фәндәре докторы ((2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2012).
Биографияһы
Әмир Ямалетдин улы Шәрәфетдинов 1947 йылдың 13 майында Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙер Ишембай районы) Әрмет-Рәхим ауылында тыуып үҫкән. 1977 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын (БДМУ) «Гигиена, санитария, эпидемиология» һөнәре буйынса тамамлай. Артабан белемен Кемерово аҙыҡ-түлек сәнәғәте технологияһы институтында дауам итә, һөнәре буйынса — «Техносфера хәүефһеҙлеге», Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында «Ойошма менеджменты» һөнәрен үҙләштерә.
1977—1981 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Архангел районында санитар-эпидемиологик станцияһында баш табип булып эшләй. 1981—1986 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы Киров районы советының һаулыҡ һаҡлау башҡарма комитеты мөдире. 1986—2004 йылдарҙа — ошо уҡ районда баш дәүләт санитар табибы. 2004 йылдан алып Башҡорт физик культураһы институтында факультет деканы була (Урал дәүләт физик культураһы университеты филиалы). 2010 йылда Дрезден техник университетында эшләй.
2008 йылдан — В. Г. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты профессоры, иҡтисад һәм менеджмент факультеты деканы. 2016 йылдан башлап БДМУ‑ла эшләй.
2004 йылда Башҡортостан Республикаһы миҫалында «Гигиеническая безопасность здоровья населения промышленных центров и сопряженных сельских территорий» докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге сәнәғәт үҙәктәрендәге халыҡ һаулығының төбәк үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә һәм ауырыуҙарҙы беренсел иҫкәртеү б‑са саралар әҙерләүгә арналған. Ш. ҡатнашлығында производство мөхитендәге химик бысратыусылар тәьҫир иткәндә ауырыуҙы алдан күҙаллау ысулы эшләнә. 130‑ға яҡын фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Төп ғилми баҫмалары
Оптимизация среды обитания и охрана здоровья населения в районах размещения нефтеперерабатывающих и нефтехимических комплексов : По данным социолого-гигиенических исследований : автореферат дис. … кандидата медицинских наук : 14.00.07 / Уфимский НИИ медицины труда и экологии человека. — Оренбург, 1996. — 21 с.
Гигиеническая безопасность здоровья населения промышленных центров и сопряженных сельских территорий (на примере Республики Башкортостан) : диссертация … доктора медицинских наук : 14.00.07 / Шарафутдинов Амир Ямалетдинович; [Место защиты: Российский государственный медицинский университет].- Москва, 2004.- 267 с.: ил.
Медико-социальные последствия чрезвычайных ситуаций природного и техногенного характера. Уфа, 1997 (авторҙаш);
Канцерогенные эффекты факторов окружающей среды. Уфа, 1998 (соавт.);
Медико-гигиенические аспекты здоровья сельского населения. Нефтекамск, 2005 (авторҙаш).
Безопасность жизнедеятельности. Учебное пособие. Уфимский институт (филиал) РЭУ им. Г. В. Плеханова 2014
Медико-гигиенические аспекты здоровья сельского населения (монография). Нефтекамск, 2005.
Окружающая среда и здоровье (монография). Уфа, 2000.
Развитие лечебно-оздоровительного туризма в Республике Башкортостан. Научно-практический экономико-правовой журнал «Торговля, предпринимательство и право» УИ (филиал) РГТЭУ, № 2, 2012
Функциональное зонирование территории санатория. Научно-практический экономико-правовой журнал «Торговля, предпринимательство и право» УИ (филиал) РГТЭУ, № 2, 2012.
Һылтанмалар
Шарафутдинов Амир Ямалетдинович
Кончаловская Нина Максимовна
Кончаловская Нина Максимовна (1908 йыл — 1994 йыл) — совет ғалим-терапевы, медицина фәндәре докторы (1953), профессор (1959). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1959).
Биографияһы
1908 йылда Мәскәү ҡалаһында Мәскәү терапевтик мәктәбенә нигеҙ һалыусы профессор Кончаловский Максим Петрович (1875—1942) ғаиләһендә тыуа.
1931 йылда Икенсе Мәскәү медицина институтын тамамлай.
1931—1933 йылдарҙа — В. А. Обух исемендәге һөнәри ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институтының биохимик лабораторияһында, 1944—1934 йылдарҙа Беренсе Мәскәү медицина институтында эшләй. 1944 йылдан 1950 тиклем — Өсөнсө Мәскәү медицина институтында.
1950—1960 йылдарҙа — 1-се мәскәү медицина институты санитар-гигиена факультетының пропедевтика һәм госпиталь терапияһы клиникаһы профессоры. 1960—1970 йылдарҙа — СССР Медицина Фәндәре академияһының Хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институты клиникаһының терапевтик бүлеге етәксеһе.
1936—1939 йылдарҙа аспирантурала уҡый, һуңынан — кандидатлыҡ диссертацияһы, 1953 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1959 йылда уға — профессор исеме бирелә.
Н. М. Кончаловскаяның төп ғилми эше һөнәри ауырыуҙарға арналған. Тәүге тапҡыр профпатологияла профессиональ сирҙәр патогенезында специфик булмаған сиктәш синдромдар, аллергия һәм аутоагрессия тикшерелә. Н. М. Кончаловская бауырҙың ағыулы зарарланыуын һәм һөнәри ауырыуҙарҙың йөрәк-ҡан тамырҙарысистемаһы торошона тәьҫирен өйрәнә. Уның етәкселегендә 6 — докторлыҡ һәм 30 самаһы кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана.
Босфор
Босфо́р (İstanbul Boğazı, Βόσπορος «Һыйыр кисеүе»), Ҡара диңгеҙ һәм Урта диңгеҙҙе тоташтырып тороусы, Европа менән Кесе Азияны айырып тороусы боғаҙ. Босфор боғаҙы Европа сиктәренә инә. Боғаҙҙың ике яғында ла тарихи ҡала Константинополь, хәҙерге Истанбул урынлашҡан. Боғаҙҙың оҙонлоғо — 30 км, максималь киңлеге — төньяҡта 3 700 м, минималь киңлеге — 700 м, фарватер тәрәнлеге — 36 м-ҙан 124 м-ға тиклем.
Морфологияһы
Боғаҙ эрозион сығышлы; дүртенсел осорҙағы диңгеҙ һыуҙары аҫтында ҡалған элекке йылға үҙәненә ғибәрәт. Босфорҙа ике ағым — Ҡара диңгеҙҙән Мәрмәр диңгеҙенә үрге сөсө ағым, көньяҡҡа (тиҙлеге 1,5—2м/с) һәм 1881—1882 йылдарҙа адмирал  Макаров билдәләгәнсә түбәнге тоҙло ағым — Мәрмәр диңгеҙенән Ҡара диңгеҙгә (тиҙлеге 0,9—1м/с). Тоҙло ағым Ҡара диңгеҙҙә һыу аҫты йылғаһы менән дауам итә.
Исеме
Легенда буйынса, боғаҙ исеме боронғо грек батшаһы Аргостың ҡыҙы, Зевстың һөйәркәһе Ио исеменән алынған. Зевс ҡатыны Гераның нәфрәтенән ҡотолоу өсөн Ионы аҡ һыйырға әйләндерә. Меҫкен Ио ҡотолоу өсөн һыу юлын һайлай һәм зәңгәрһыу боғаҙға сума. Шунан башлап боғаҙ «Һыйыр боғаҙы» йәки Босфор тип атала.
Барлыҡҡа килеүе
Диңгеҙ ярҙарын ике күпер тоташтыра: 1 074 м оҙонлоғондағы Босфор күпере (1973 йылда төзөлгән) һәм 1 090 м-лы беренсе күперҙән 5 км төньяҡтараҡ Солтан Мәхмүт Фатих күпере (1988 йылда төҙөлгән). Өсөнсө автомобиль күпере төҙөү ҙә планлаштырылған, әммә Төркиә хөкүмәте, ергә хаҡ артыуынан ҡурҡып, быны сер итеп тота. Хәҙерге ваҡытта, Истанбулдың Европа һәм Азия өлөштәрен тоташтырыусы «Marmaray» тимер юл тоннеле төҙөлә (тамамланыу осоро — 2012 йыл).‎thumb|240px|left|Солтан Мәхмүт Фатих күпере.Босфор боғаҙы бары тик 7500-5000 йыл элек барлыҡҡа килгән тип күҙаллана. Ул ваҡытта Ҡара һәм Урта диңгеҙ кимәле түбәнерәк булған һәм улар тоташмаған булған. Һуңғы боҙлоҡ осоронда боҙ һәм ҡар эреү сәбәпле ике һыу ятҡылығының да кимәле күтәрелә. Көслө һыу ағымы бер нисә көн эсендә үҙенә юл ярып, ике диңгеҙҙе тоташтыра.
Әһәмиәте
Босфор Рәсәй, Украина, Кавказ аръяғы республикалары, көньяҡ-көнсығыш Европа илдәренә Урта диңгеҙгә һәм донъя океанына сығырға мөмкинлек биргән мөһим боғаҙ булыр тора. Рәсәйҙең һәм Каспий регионының нефте боғаҙ аша экспортлауҙа мөһим урын алып тора.
Босфор боғаҙы донъяла транзитлы караптарҙың, паром кисеүҙәре, ваҡ судноларҙың интенсив хәрәкәте, һыүҙың көслө ағымы һәм көҙгө-ҡышҡы осорҙа һауа торошоноң ҡырҡы үҙгәреүе арҡаһында бигерәк тә билдәле үтергә ҡыйын боғаҙҙар араһында айырым урын биләй. Күп диңгеҙ пароходсылығы компаниялары капитандарға Босфор боғаҙының транзитлы үтеү юлында лоцмандарҙы ҡулланырға тәҡдим итә. Боғаҙҙа транзитлы тиҙлек 10 быуындан үтергә тейеш түгел. Үтеп йөрөү өсөн боғаҙҙар тарафынан караптың класына ҡарап бер мең доллар иҫәбендә аҡса алына. .
Үтеп йөрөү һәм боғаҙҙың тығыҙ булыуы мәсьәләләрен хәл итеү өсөн Истанбулдан көнбайышҡа ҡарай  50 км алып 100 км тиклем оҙонлоҡтағы караптар йөрөү каналын төҙөү күҙаллана.
Коммуникациялар
Боғаҙҙың ярҙарын өс күпер һәм ике туннель (төньяҡтан көньяҡҡа) тоташтыра:
Боронғо грек, фарсы, рим һәм Византия осорҙары (1453 йылға тиклем)
Скифиянан иген импортына мохтаж булған грек Афина ҡала-дәүләте б.э. тиклем V быуатта боғаҙҙы контролдә тотҡан Византий кеүек ҡалалар менән создаш була.
Фарсы батшаһы Бөйөк Дарий I, скифтарҙы буйһондорорға маташып, Босфор аша сыға һәм Дунай йылғаһына юллана. Уның армияһы боғаҙҙы кәмәләрҙән төҙөлгән йөҙмә күпер аша киҫеп үтә. Күп йылдар үткәс, Ксеркс I Грецияға һөжүм иткән ваҡытта, Дарданелла аша шундай уҡ кәмәле күпер төҙөлә.
Ғосмандар дәүере (1453—1922)
Беренсе донъя һуғышынан һуң 1920 йылғы Севр килешеүе боғаҙҙы ҡоралһыҙландыра һәм уны Милләттәр Лигаһы аҫтындағы халыҡ-ара территория итеп яһай.
Төрөк Республикаһы эраһы (1923—хәҙерге ваҡыт)
Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы (1923) боғаҙҙар Төркиәгә ҡайтарыла, әммә бөтә сит ил хәрби караптарына һәм коммерция  судноларына ирекле үтеп йөрөү рөхсәт ителә. Артабан караптар йөрөү режимы 1936 йылдың 20 июлендәге боғаҙҙар режимы тураһындағы Монтрё Конвенцияһы менән көйләнә. Уның буйынса Төркиә Ҡара диңгеҙҙеке булмаған дәүләттәрҙең диңгеҙ ташыуҙарын сикләү хоҡуғын һаҡлай.
Төркиә Икенсе донъя һуғышы ваҡытында 1945 йылдың февраленә тиклем нейтралитет һаҡлай, һәм был ваҡытта боғаҙҙар һуғышыусы илдәрҙең хәрби караптары өсөн ябыла, шулай ҙа ҡайһы бер немец ярҙамсы караптарына транзит менән үтеү рөхсәт ителә. Был, шулай уҡ Сталиндың төрөк провинциялары Карс, Артвин һәм Ардаханды Советтар Союзына ҡайтарыу буйынса талабы (1877—1878 йылдарҙа рус-төрөк һуғышы ваҡытында Төркиә юғалтҡан, һәм 1921 йылда Кар килешеүе буйынса кире бирелгән) Төркиәнең тышҡы сәйәсәттә нейтралитеттан баш тартыуы ҡараштарынан сығып эшләнелә. Төркиә 1945 йылдың февралендә Германияға ҡаршы һуғыш иғлан итә, әммә һөжүм итеү хәрәкәттәрендә ҡатнашмай
XXI быуат башында төрөк боғаҙҙары нефть сәнәғәте өсөн айырыусы мөһим була. Рәсәй нефте танкерҙар менән беренсе сиратта Көнбайыш Европаға һәм АҠШ-ҡа Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары аша экспортлана. 2011 йылда Төркиә Сливри аша икенсе һыу юлы сифатында 50-километрлыҡ канал планлаштыра.
Пуралн-Еган
Пуралн-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 331 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исак-Ю (Адзьва ҡушылдығы)
Исак-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Букаево
Букаево — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Букава йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бася (йырсы)
Барбара Станислава Тржетелевска (30 сентябрь 1954) [ˈBaɕa tʂɛtʂɛˈlɛfska] - Бася исеме менән нығыраҡ билдәле, поляк йырсыһы, йырҙар авторы һәм музыкант, латин джаз поп-музыкаһы менән мауыға.
Биографияһы
Бася 1954 йылда Польшала Явожно ҡалаһында донъяға килгән. Музыкаль ғаиләлә тәрбиәләнгән Бася бәләкәй саҡтан йырларға ярата, бик күп винил пластинкалар коллекцияһы йыя. Әсәһе уға фортепианола уйнарға өйрәтә.
1969 йылда Бася урындағы Astry төркөмөндә тәүге тапҡыр вокалист булараҡ сығыш яһай, улар менән  Калиш ҡалаһындағы Бит-авангард милли фестивалендә ҡатнаша, улар унда беренсе урын яулай. Бася математика менән мауыға, әммә Ягеллон университетында физик һөнәре ала башлай. Беренсе курста уҡып йөрөгәндә популяр Alibabki төркөмө менеджеры уны үҙҙәренә саҡыра. Бася университетты ташлап, улар менән 1972 йылдан 1974 йылға тиклем сығыш яһап йөрөй. 1976 йылда Бася Ополела Поляк йыры милли фестивалендә солист булараҡ ҡатнаша, тик уңышҡа өлгәшә алмай. 1977 - 1979 йылдарҙа ул Perfect поляк рок-группаһында йырлап йөрөй, Чикаголағы поляк йәмәғәт үҙәгендә сығыштар яһай.
1981 йылдың ғинуарында Бася партнеры менән Лондонға күсенә һәм төрлө артистарға демо-тректар яҙҙырта. Тап шунда ул Дэнни Уайтты һәм уның төркөмдәше Марк Рейли менән таныша. Трио 1983 йылда "Бронза" исеме менән күренә, әммә һуңғараҡ Matt Bianco тип атала башлай. Уларҙың дебют альбомы Whose Side Are You On? (Һин кем яғында?) 1984 йылда сыға һәм  тотош Европеа буйынса хитҡа әйләнә.
1986 йылда Бася һәм уның коллегаһы Дэнни Уайт төркөмдән китә һәм үҙҙәренең соло карьераһын башлай. Ул Epic Records менән контракт төҙөй һәм халыҡ-ара дәрәжәлә танылыу яулай, 1987 - 1995 йылдарҙа бигерәк тә АҠШ-та популяр булып китә, тәүге ике албомына Американың Көй яҙҙырыу индустрияһы  ассоциацияһы платина сертификат бирә, 1989   ноябрендә АҠШ-та ғына ла  миллионлан ашыу күсермәһе һатыла. Бөтә донъя буйынса тиражы ике миллион данаға барып баҫа. Уны Японияла, Филиппинда бик яраталар.
Артабан Бася яҙмышында фажиғәле ваҡиғалар китә, һәм ул оҙаҡ сығыштар яһамай тора. 2000-се йылдарҙа сәхнәгә кире ҡайта һәм әлеге мәлдә үҙенең музыкаһын бойондороҡһоҙ лейблдар аша сығара.
Шәхси тормошо
Басяның 1970-се йылдарҙа тыуған Миколай тигән улы бар. 1991 йылдан музыкант Кевин Робинсон ( Simply Red ағзаһы) менән Лондон ситендә йәшәй. Басяның шулай уҡ тыуған ҡалаһы Явожнола йорто бар, Польша һәм Британия гражданы булып тора.
Бася бик архитектурыа менән мауыға һәм үҙенең «тормошҡа ашмаған хыялы» тип һанай
Осипенко Полина Денисовна
Поли́на Дени́совна Осипе́нко (ҡыҙ фамилияһы — Дудник; 1905 йылдың 24 сентябре (7 октябрь) — 1939 йылдың 11 майы) — совет лётчигы; Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе.
Биографияһы
7 октября Рәсәй империяһы, Новоспасовка ауылында (хәҙер уның исемен йөрөтә), хәҙерге Запорожье өлкәһенең Бердянский районында (Украина), Дудник Денис Емельянович һәм Феодосия Фёдоровнаның крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Суҡындырылғанда бирелгән исеме — Пелагия. Ғаиләлә туғыҙынсы бала була. Украин ҡыҙы.
Башланғыс мәктәпте, ҡошсо курстарын тамамлағай. Колхоз ҡош фермаһы мөдире булып эшләй. Беренсе ире (1926 йылдың 1 февраленән) — ауылдашы Степан Мефодьевич Говяз (1906 й.11 (24) октябре −1941 й.), хәрби лётчик, капитан. Ҡатынының да авиацияны һайлауында ире хәл иткес роль уйнай. Үҙ ире ҡалаға күсеп китә 1931 йылдың апрелендә Полина Говяз Новоспасовканан ире хеҙмәт иткән ергә, Качаға, килә. Степан ҡатынын Кача хәрби пилоттар мәктәбенә инергә әҙерләй. Полина Говязды авиация рекордтары ҡуйыуға әҙерләй башлағанда, ирле-ҡатынлы лётчиктарҙы аңлы рәүештә айырып, Степанды Ростов өлкәһенә хеҙмәт итергә ебәрәләр. Һуңыраҡ, 1936 йылда, уны репрессияға дусар итәләр, уның барлығын дәлилләүсе документтарҙы — юҡ итәләр. С. М. Говяздың эҙе 1941 йылдың мартынан һуң Баҡы ҡалаһы эргәһендәге холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерында юғала. Уның артабанғы яҙмышын асыҡларға тырышыу һөҙөмтә бирмәй. 2001 йылдың 22 ноябрендә үлгәндән һуң аҡлана.
Полинаның Кача лётчиктар мәктәбенә тәүге тапҡыр уҡырға инергә тырышыуы уңышһыҙ була. Училище бер нисә майҙансыҡта урынлашҡан була, һәм бында сәғәт 12-гә У-2 самолётында старт иртәнге ашын килтергәндәр. Был даими осоштарҙа лётчик-инструкторҙар Полинаға идара итеп ҡарау рөхсәтен биргәндәр. Һуңынан, «Качаға» К. Е. Ворошилов килгән саҡта, ул үҙен училищеға уҡырға алыуҙарын үтенә, һәм уны 1933 йылда тамамлай. 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Лётчик, истребителдәр авиацияһында звено командиры булып хеҙмәт итә.
Икенсе ире (1934 йылдың 11 февраленән) — полкташы, совет осоусы-истребителе һәм хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант, Советтар Союзы Геройы Александр Степанович Осипенко (1912 йылдың 19 майы (1 июнь) — 1991 йылдың 22 июле), Испанияла һуғышҡан. Әммә 1936 йылға тиклем Полина Денисовна Говяз фамилияһын йөрөтә, быны документтар ҙа дәлилләй. 1936 йылда ғына Осипенко фамилияһына күсә.
1937 йылдың йәйендә П. Д. Осипенко йөк тейәгән көйө йә йөк тейәмәгән килеш бейек осоу буйынса өс донъя рекорды ҡуя. 1938 йылда ул Севастополь — Архангельск ергә төшмәй оҙаҡ осоуҙы беспосадочный етәкләй; шулай уҡ уның экипажы ҡатын-ҡыҙҙар араһында йомоҡ кәкре осоу буйынса халыҡ-ара рекорд ҡуя.
1938 йылдың 24-25 сентябрендә Гризодубова, Осипенко һәм Раскова Алыҫ Көнсығышҡа ергә төшмәй оҙаҡ осоуҙы беспосадочный, фараз ителгәнсә, Мәскәүҙән Амурҙағы Комсомольск ҡалаһына АНТ-37 «Родина» самолётында тормошҡа ашырырға тейеш булған. Әммә ҡатмарлы һауа шарттары арҡаһында улар комсомольск аэропортын таба алмай, ә буш бактары менән Охот диңгеҙе ярына яҡын барып төшәләр. Гризодубова, самолёт командиры булараҡ, урманда ергә ҡаты ултыртыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Раскова самолёттан һикерергә бойороҡ бирә — ун көн үткәндән һуң уны урманда табалар. Шулай уҡ Гризодубова һәм Осипенко самолётта һәм авария ваҡытында ергә ҡаты ултырыуҙа ла иҫән ҡалалар. Шуға ҡарамаҫтан, улар 6450 км оҙонлоғо буйынса (туранан-тура — 5910 км) ҡатын-ҡыҙҙар араһында рекорд ҡуя, һәм өс лётчицаның һәр береһе Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Мәскәү — Алыҫ Көнсығыш маршрутында осҡандан һуң П. Д. Осипенко — пилотаж техникаһы буйынса инспектор, осоусы-истребителдәр тәрбиәсеһе. ВКП (б)-ның XVIII съезы делегаты итеп һайлана.
Полина Денисовна Осипенко 1939 йылдың 11 майында, уҡыу-күнекмә осоуҙары ваҡытында, Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының баш осоу инспекцияһы начальнигы А. К. Серов менән бергә «һуҡырҙарса» осоу мөмкинлектәрен ентекләп өйрәнгәндә, авиация һәләкәтенә осрап, икеһе лә һәләк була. РСФСР, СССР Рязань өлкәһе Высокое ауылы өҫтөндә һәләкәткә осрайҙар.
Серов менән Осипенконың кәүҙәһе Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһына ҡуйыла.
Спешкова
Спешкова — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Очер йылғаһының һул ярына тамағынан    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сазанлей
Сазанлей — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ревяка быуаһының уң ярына 3,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волжанчик
Волжанчик — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Студеновка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йомаҡай ҡаласығы
Йомаҡай ҡаласығы(Юмакаевское городище) — Башҡортостан Республикаһының Борай районы Йомаҡай ауылы эргәһендә урынлашҡан IV—VII быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Йомаҡай ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Борай районы Йомаҡай ауылы көнбайышҡа табан 0,2 км алыҫлыҡта Тере Танып йылғаһының уң ярында ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Борай) — 21 км, ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Оло Шуҡшан) — 6 км.
Табылдыҡтар
Йомаҡай ҡаласығы майҙанының 592 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ һөҙәк морон өлөшө яғынан 6 ур һәм соҡор менән һаҡланған. Урҙарҙың оҙонлоғо 10—17 м, киңлеге 4—5 м, бейеклеге 0,5 м, соҡорҙоң киңлеге 3 м, тәрәнлеге 0,5 м тәшкил итә.
Көнсығыш битләүенән ике рәт соҡор менән нығытылған. Уларҙың оҙонлоғо 80 м, киңлеге 1,5 м, тәрәнлеге 0,3—0,4 м булған.
Оҙонса түңәрәк рәүешле 2 торлаҡ, 59 хужалыҡ соҡоро табылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр типологик яҡтан Бахмут мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.
Ҡаласыҡта балсыҡ орсоҡбаштар, таш иген онтағыстар, тимер бысаҡтар, ураҡтар, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары табылған.
Йомаҡай ҡаласығы материалдарыБашҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Асыш тарихы
Йомаҡай ҡаласығы 1956 йылда тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тарафынан асыла һәм тикшерелә һәм 1957, 1959 йылдарҙа өйрәнелә.
1969—70 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева тикшерә.
Ғайсина Мәрфуға Нурый ҡыҙы
Ғайсина Мәрфуға Нурый ҡыҙы (29 декабрь 1911 йыл — 15 декабрь 1984 йыл — ғалим-психиатр, республикала психиатрия хеҙмәтен ойоштороусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан республика психиатрия дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 1937—1979 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан психиатрия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1957).
Биографияһы
Мәрфуға Нурый ҡыҙы Ғайсина 1911 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Өйҙөрәкбаш ауылында башҡорт крәҫтиәне Нурый Ғайсин ғаиләһендә (хәҙерге Башҡортостандың Благовар районы Өйҙөрәкбаш ауылында) тыуған. Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә алған. Урта мәктәпте Өфөлә тамамлай.
1936 йылда Мәскәүҙәге 1-се медицина институтын тамамлаған. 1937 йылдан Республика психиатрия дауаханаһында эш башлай.
1937 йылда ул ваҡытта Өфөлә, БДМИ-ла эшләгән билдәле профессор И. Ф. Случевскийҙың психиатрия буйынса тәүге клиник ординаторы була.
1937—1979 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университетында) уҡыта.
1941—1945 йылдарҙа эвакогоспиталдә эшләй, бер үк ваҡытта, 1941 йылдан алып, Өфө хәрби пехота училищеһының санитария хеҙмәте начальнигы була.
Өфөләге психиатрия дауаханаһын да иғтибарһыҙ ҡалдырмай. И. Ф. Случевский етәкселегендә дауахана персоналы һәм сирлеләр йәйен урманда утын әҙерләй, яланда иген сәсә, йәшелсә үҫтерә. Дауаханала кейем-һалым ремонталау һәм тегеү оҫтаханаһы булдырыла, заводтар өсөн ваҡ деталдәр эшләү яйға һалына.
1953 йылда Мәрфуға Ғайсина психиатрия буйынса фән кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. И. Ф. Случевский менән бер рәттән Мәрфуға Ғайсинаны Башҡортостанда психиатрия хеҙмәтен ойоштороусы тип атайҙар.
1970 йылдан- БДМИ-ның психиатрия кафедраһы мөдире.
Ул эпилептология фәнни-тикшеренеү лабораторияһында әүҙем эшләй. Бер нисә йыл Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш психиатры була, республикала психиатрия дауаханалары булдырыу, психиатрия буйынса кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә.
1969 йылда Мәрфуға Нури ҡыҙы Ғайсина : "Бөйөр патологияһының психик патологиялағы ҡайһы бер боҙолоуҙарҙағы роле " («Роль почечной патологии в возникновении некоторых расстройств психической патологии»)темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Профессор М. Н.Ғайсина лекциялары һәр ваҡыт юғары һәм практик кимәл менән айырылып тора. Ауырыуҙың клиник осраҡтарын тикшереүе бөтә нескәлектәрен иҫәпкә алып, тәрән анализға ҡорола.
Фәнни эшмәкәрлеге бөйөр сирҙәр, стафилоккок хроносепсисы, баш һөйәге-мейе йәрәхәттәре менән бәйле нервы һәм психика боҙолоуын тикшереүгә арнала.
150-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.
Мәрфуға Нури ҡыҙы Ғайсина 1984 йылдың 15 декабрендә Өфөлә вафат булған.
Хеҙмәттәре
Гайсина Марфуга Нуриевна // Журн. невропатологии и психиатрии. 1985. — Т. 85, вып. 8. — С. 1264.
Булдак
Булдак — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 306 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исак-Ю
Исак-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға №7128 исемһеҙ йылғаның һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гладкий тауы
Гладкий тауы — Башҡортостан Республикаһы Дыуан районында урынлашҡан Салғыя рифынан ҡалған комплекслы, ботаник, геоморфологик төбәк тәбиғәт ҡомартҡыһы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июле ҡарары менән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе тип таныла.
Тасуирламаһы
Гладкий — Салғыя рифы, ҡалдыҡ тау, көньяҡ-көнбайыш өлөшө — тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Башҡортостан Республикаһы Дыуан районындағы Ярославка һәм Салғыя ауылдары араһында Мәләкәҫ йылғаһының уң ярында, Ярославка ауылынан 300 метр төньяҡҡа урынлашҡан.
Абсолют бейеклеге — 364,6 метр. Тауҙың формаһы конусты хәтерләтә, түбәһе яҫы. Битләүҙәре текә.
Ташҡа әйләнгән диңгеҙ риф фаунаһы ҡалдыҡтары менән көңгөр ярусының карбонатлы тоҡомдарынан тора.
Дөйөм майҙаны — 104,0 гектар.
Флораһы
Ландшафы кәҫле көлһыу, болон ҡара тупрағындағы һәм һоро урман тупрағындағы ысын һәм ҡоро болондарҙан, ҡайын урмандарынан ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: ҡаурый ҡылған, Крашенинников минуарцияһы, ҡылсыҡлы аҡтамыр осрай.
Путку-Еган
Путку-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нонг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бунин Иван Алексеевич
Бунин Иван Алексеевич (, Воронеж — 8 ноябрь 1953 йыл, Париж) — урыҫ яҙыусыһы һәм шағиры, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.
Биографияһы
Тәүге шиғыры — «С. Я. Надсон ҡәбере өҫтөндә» (1887); беренсе йыйынтығы 1891 йылда Орёл ҡалаһында баҫылып сыға. 1903 йылда «Япраҡтар ҡойолоу (Листопад)» китабы һәм «Ғәйәүәт тураһында риүәйәт (Песнь о Гайавате)» әҫәрен тәржемә иткән өсөн Пушкин премияһы бирәләр; 1909 йылда Әҫәрҙәр йыйынтығының 3-сө һәм 4-се томдары өсөн шул уҡ премияға лайыҡ була. 1909 йылда Петербург Фәндәр Академияһының Почётлы академигы дәрәжәһе бирәләр.
1920 йылдан Францияла йәшәй. «Арсеньевтың тормошо» романы, һәм бик күп повестар авторы. 1933 году Иван Бунинға әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты исеме бирәләр.
1953 йылда вафат булған һәм Сент-Женевьев-де-Буа зыяратына ҡуйылған. Бунин әҫәрҙәре буйынса күп тапҡырҙар фильмдар төшөрөлгән. Яҙыусы образы Алексей Учителдең «Ҡатынының көндәлеге (Дневник его жены)» фильмында күрһәтелгән.
Сығышы, ғаиләһе
Иван Алексеевич Бунин — тамырҙары XV быуатҡа киткән һәм үҙ гербы булған дворян тамырлы шәхес. Уның туғандары араһында шағирә Анна Бунина, әҙәбиәтсе Василий Жуковский һәм башҡа мәҙәниәт, фән эшмәкәрҙәре. Ҡанбабалары дәрәжәле урындарҙа эшләгән. Яҙыусының атаһы — помещик Алексей Николаевич Бунин (1827—1906) — уҡыуын беренсе кластан һуң ташлаған. Ун алты йәшенән губерна канцелярияһына эшкә урынлашҡан. Ҡырым һуғышында ҡатнашҡан. Белеме булмаһа ла, уҡырға бик яратҡан.
1856 йылда һуғыштан ҡайтҡас, Алексей Николаевич ике туған ҡәрҙәшенең ҡыҙы Людмила Александровна Чубароваға өйләнгән (1835(?) — 1910). Иван Алексеевич 1870 йылдың 10 октябрендә Воронежда тыуған. Ҡалаға Буниндар улдарына белем биреү ниәте менән 1867 йылда күсенеп, фатирға ингән. Иван дүрт йәшлек сағында Буниндар Елецк өйәҙендәге Бутырки тигән ғаилә поместьеһына күсенәләр. Гувернёры — Мәскәү университеты студенты Николай Осипович Ромашков малайҙы иртә уҡырға өйрәтә, әҙәбиәткә һәүәҫләндерә.
Әҙәби мөхиткә инеүе. Тәүге никахы
1895 йылдың ғинуарында Иван Алексеевич, Полтавалағы хәрби хеҙмәтен ҡалдырып, тәүге тапҡыр Петербург ҡалаһына килә. Баш ҡалала ике аҙнаға яҡын булыу осоронда ул тәнҡитсе Николай Константинович Михайловский, публицист Сергей Кривенко, шағир Бальмонт Константин Дмитриевич менән таныша, «Новое слово» (1893—1897) журналы редакцияһына барып өлгөрә, китап магазинында яҙыусы Дмитрий Васильевич Григоровичты осрата, Алексей Михайлович Жемчужниковта ҡунаҡта була.
Мәскәүҙә һ. б. ҡалаларҙа ла күп кенә осрашыуҙар була. Хәҙер Л. Н. Толстойҙың мемориаль музейы урынлашҡан Хамовникиҙа йәш әҙәбиәтсе Лев Николаевич менән уның «Хозяин и работник» әҫәре буйынса фекер алыша. Һуңыраҡ ул Антон Павлович Чехов менән таныша, һәм бөйөк яҙыусы уны яғымлығы һәм ябайлығы менән әсир итә. Первый разговор с Валерий Яковлевич Брюсов менән тәүге һөйләшеүе шағир-символистың сәнғәт тураһында революцион сентенциялары менән хәтерендә ҡала: «Да здравствует только новое и долой все старое!». Бунин Александр Иванович Куприн менән дә тиҙ дуҫлашып китә — улар тиҫтер була һәм әҙәбиәткә лә бер осорҙа килә.
1898 йылда Бунин «Южное обозрение» баҫмаһының редакторы — одессит Николаем Цакни менән таныша. Уның 19 йәшлек ҡыҙы Анна Иван Алексеевичтың тәүге рәсми ҡатыны була. Бунин дуҫына буласаҡ кәләшенең — «һылыу, әммә саф һәм ябай ҡыҙ» булыуы тураһында һоҡланып яҙа. Шул йылдың сентябрендә йәштәр туйҙарынан һуң пароходта сәйәхәткә сыға.
Икенсе никахы
1906 йылдың октябрендә Бунин тағы ла Мәскәүгә килә, Анатолий Оттович Гунст ҡунаҡханаһында туҡтай. Яҙыусы Борис Зайцев фатирында әҙәби кисә була. Был кисәлә 25 йәшлек Вера Николаевна Муромцева-Бунина ла була. Шулай итеп, Иван Алексеевич буласаҡ ҡатыны менән таныша.
Вера Муромцева (1881—1961) Мәскәү ҡала управаһы ағзаһы Николай Муромцевтың ҡыҙы һәм Рәсәй империяһының I саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты Сергей Андреевич Муромцевтың туғанының ҡыҙы була. Вера Николаевна — Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары сығарылышы уҡысыһы була — химия менән шөғөлләнә, бер нисә европа телен белә һәм Бунин менән танышҡанға тиклем әҙәби тормоштан алыҫ торған була. Замандаштары уны «ҙур, асыҡ һәм гәлсәр кеүек үтә күренмәле күҙле бик сибәр ҡыҙ» тип тасуирлай.
Анна Цакни Буниндан айырылмағанлыҡтан, яҙыусы Муромцева менән рәсми рәүештә ҡауыша алмай (улар Рәсәйҙән киткәс кенә, 1922 йылда никахлаша. Бергә тормош ҡороуҙарын улар сит илдәргә сәйәхәттән башлайҙар: 1907 йылдың апрель-майында Бунин һәм Вера Николаевна Көнсығыш илдәренә сәфәргә сыға. Минең тормошом ҡояшы төшлөктә торған ошо бәхетле көндәремдә, көс һәм өмөт әйҙәгәндә, аллаһы тәғәлә ғүмерем аҙағына тиклем яҙмышыма юлдаш тип яҙған һөйөклөм менән үҙемдең тәүге алыҫ сәйәхәтемә, никах сәйәхәтемә, шул уҡ ваҡытта изге ергә ғибәҙәт ҡылырға юлға сыҡтым.
Нобель премияһы
И. А. Бунин революция алдынан Рәсәйҙә лә ике тапҡыр Пушкин премияһына лайыҡ булып өлгөрә. Бунинды Францияға килеү менән әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһына тәҡдим итәләр. Нобель «рус проекты» башланғысында, 1922 йылғы анкетаһында эмигранттар араһында иң абруйлы фигуралар — ул Бунин, Куприн һәм Мережковский тип яҙыусы прозаик Марк Александрович Алданов тора; наградаға күрһәтелгән кандидатура «ҡыуылған рус әҙәбиәтенең» престижын күтәрер ине тип өмөт итә улар.
Швед академияһының рәсми тексында: «Әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһы… Иван Бунинға рус классик прозаһының традицияларын үҫтергән талапсан оҫталығы өсөн» тигән һүҙҙәр бар. Ижадсылар араһында премияға реакция төрлөсә була. Композитор Сергей Васильевич Рахманинов беренселәрҙән Нью-Йорктан ҡотлау телеграммаһы һуға, шағирә Марина Ивановна Цветаева Горький йә Мережковский был бүләккә күп дәрәжәлә лайыҡ: «Горький — эпоха, ә Бунин — эпоханың ахыры» ти.
1933 йылдың 10 декабрендә Стокгольм концерт залында премия тантаналы рәүештә тапшырыла. Бунин беренсе тапҡыр премия ҡыуылған шағирғә тапшырыла тип билдәләй. Нобель миҙалын һәм лауреат дипломын уға Швеция короле Густав V тапшыра. Яҙыусы 170 331 швед кронаһына (715 000 франк) чек ала. Иван Алексеевич премияһының бер өлөшөн мохтаждарға йүнәлтә. Уның һүҙҙәре буйынса, академияның ҡарары билдәле булған тәүге көндәрҙән бирле ауыр финанс ситуацияһына эләккән 2 меңгә яҡын кешенән хат килеүен белдерә «120 меңгә яҡын франкты таратып бирергә тура килде» ти ул.
Эш системаһы
Буниндың ҡулъяҙмаларын өйрәнгән текстологтар, яҙыусы сираттағы әҫәре өҫтөндә эште алдан әҙерләнгән план менән башламаған. Яҙыусы персонаждарҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре буйынса схемалар һыҙмаған, бүлектәрҙе эҙмә-эҙлекле уйламаған — ул шунда уҡ әҙер тархты булдырған, һәм артабан шуны, аныҡ интонациялы һәм юғары тәьҫирлелеккә еткереп, шымартҡан, камиллаштырған. Ҡайһы саҡта уның хикәйәләре шундуҡ яҙылған («Лёгкое дыхание» әҫәрен Бунин «иҫ китмәле шәп яҙған»); ҡайһы берҙә кәрәкле һүҙ табырға сәғәттәр, хатта көндәр киткән: «Яҙа башлайым да бик ябай бер фраза һайлайым, һәм кинәт шуға оҡшаған һүҙҙе Михаил Юрьевич Лермонтовмы, әллә Тургенев ҡулланған һымаҡ тойола. Фразаны башҡасараҡ үҙгәртеп ҡарайым, түбәнлеккә төшөү һымаҡ». Был ҡатмарлы эш, авторҙың аңында тарих тупланып өлгөргәс, хикәйәнең йә повестың өнө, ритмы, көйө биҙәлгәндән һуң, ижад башланғас та дауам итә.
Ижади эволюцияы
Тиҫтә йылдар ағымында Буниндың ижади почергы үҙгәргән. Уның иртә хикәйәләре лирик характерлы һәм бөтөнләй тигеләй ваҡиғаһыҙ ине. «Антоновские яблоки», «Золотое дно», «Новая дорога» кеүек әҫәрәре элегиялы, нескә һәм музыкаль, ә һөйләүсе — шиғри әҫәрҙәге лирик герой кеүек ҡарап күҙәтеп тороусы. 1910-сы йылдарҙың беренсе яртыһында, яҙыусы тышҡы йәлеп итеү һәм мауыҡтырыуға ынтылмаһа ла, бунин әҫәрҙәренең сюжет нигеҙе бер ни тиклем ҡатмарлаша, — беренсе планға кеше, уның яҙмышы һәм осоро фонындағы уның донъяны ҡабул итеүе асыла, һәм конкрет тарих булдырыу өсөн яҙыусыға ҡайһы саҡта көн һайын була торған эпизод та етә.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Бунин әҫәрҙәре тематикаһы киңәйә — уның ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә башҡа илдәр, мәҙәниәттәр һәм цивилизациялар инә. Уның геройҙары араһында — кәләшен юғалтыу ҡайғыһы баҫҡан цейлон рикшаһы («Братья»), Капри ҡунаҡханаһында вафат булыусы америка миллионеры («Господин из Сан-Франциско»), фән тарихына үҙенең тсемен яҙып ҡалдырырға ынтылыусы йәш немец ғалимы («Отто Штейн»). Был осорҙа Бунин әҫәрҙәрендә социаль пафос барлыҡҡа килә. Эмиграцияла Бунин ижадында социаль мотивтар тулыһынса юҡҡа сыға, яҙыусы яңынан айырым кешенең эске донъяһын асырға, әммә төшөнкөлөк һәм ауыр кисерешле конкрет тарихи осор менән бәйләп түгел, ә башҡа ракурста, асырға тотона: «Мөхәббәт, ғазап, идеалды һағыныу ҡалды». Әҙәбиәт белгесе Ольга Сливицкая фекеренсә, айырым бер мәлдә Бунин прозаһының йөкмәткеһе, теге йәки был заман геройҙарын «Ғаләмдең бер өлөшө булыусы кеше» алмаштырҙы һәм ул «Йыһан һәм кеше йәне» моделенә һыйып бөтә башланы. Буниндың һүҙҙәре киң билдәле: «Беҙҙән айырым йәшәүсе бер ниндәй ҙә тәбиғәт юҡ, <…> һауаның һәр хәрәкәте үҙебеҙҙең тормошобоҙ хәрәкәте»… Был һүҙҙәрҙә иң мөһим фекер төйнәлгән: кешенең урыны йыһанда. Ҡояш системаһының иҫ китмәле өлөшө булараҡ, атом уның бөтә структураһын үҙендә ҡабатлаған кеүек, кеше лә шулай — Ғаләмгә ҡаршы ла тора, һәм уны үҙенә лә һыйҙыра.
Новаторлыҡ элементтары
Яҙыусы Иван Фёдорович Наживин «Неглубокоуважаемые!» роман-памфлетында (Харбин, 1935) Бунинға, Нобель премияһы лауреаты булараҡ, Наташа Ростова, Лиза Калитина, Евгений Онегин, Тарас Бульба, Родион Раскольников, Хлестаков, Обломов һ.б. кеүек, рус әҙәбиәте тарихына инеп ҡалырлыҡ бер ниндәй тип йә образ тыуҙырманы тип дәғүәләрен (Бунин геройҙары — ул «буръяҡ табы, өрәк, һүҙҙәр» һанап киткәс, әҙәбиәт белгесе Татьяна Марченко былай тип яуап бирҙе: Наживин һанап киткән типтар һәм архетиптар билдәле бер замандың йә ижтимағи даирә вәкилдәре ине. Бунин — үҙе лә аңлап еткермәйенсә — уларҙың «файҙалынылмаған мөмкинлектәрен» иҫәпкә алып, был характерҙарҙы үҫтергәндер: «Онегин менән айырылған Татьяна түгел, ә Буянов йә Иван Петушков менән береккән Татьяналыр һәм бындай миҫалдарҙы художество кәүҙәләндереүҙе сикһеҙ күп һанап китергә булыр ине».
«Митина любовь» геройының кисерештәре Иоһанн Гётеның «Страдания юного Вертера» геройы һымаҡ шәхси драмаға йәки «донъя ҡайғыһына» сыҙай алмай үҙен атып үлтереүенән айырмалы, Бунин геройы — «донъяуи бәхетенә» сыҙамауынан. Ул, ерҙә йәшәүенең артыҡ ғазаплы һынауҙарын ташлап, яҡты донъянан «шат һулыш» менән китә. Вафаты алдынан Митя Шарль Франсуа Гуноның «Фауст» операһынан музыка ишетә, үҙенең донъя өҫтөндә елпенеп осҡанын күрә — һәм шул мәлдә ғазаптарынан арыныу һәм иркенлек тоя. Герой әйткән — «Ах, ҡасан бының ахыры булыр икән!» тигән фраза — «Туҡта, мәл: һин бик гүзәл!» тигән Фауст һүҙҙәренә ҡарата антитеза булып яңғырай. Бынан тыш Иван Алексеевич шулай уҡ «мәлде туҡтатыу» һәләтенә эйә була — быны «Солнечный удар» һәм «Ида» раҫлай. Юрий Мальцев әйткәнсә, «„мәл“ — рус прозаһына Бунин индергән яңы ваҡыт берәмеге».
Бунин прозаһына тағы бер яңылыҡ, миниатюраға оҡшаған ҡыҫҡа яҙмалар зарисовки индерә, һәм уларҙы әһәби тәнҡитсеһе Иван Ильин «хыялланыуҙар», ә Юрий Мальцев — «фрагменттар» тип атаны. Уларҙың күпселеге (шул иҫәптән «Телячья головка», «Журавли», «Роман горбуна», «Первый класс») «Современные записки» (Париж, 1931) китабында баҫылды, һәм улар ҙур, сыбар, күп тауышлы әҫәрҙең эпизодтары булып күренәләр. Ҡайһы берҙә улар ҡыҫҡа көнкүреш көләмәстәренә, ҡайсаҡ — юлъяҙмаларға оҡшап китәләр, әммә һәр бер осраҡта ла «фрагменттар» тамамланған әҫәр һымаҡ ҡабул ителә.