cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тимерсе урамы (Таганрог)
Тарихы
Тимерсе урамы үҙенең исемен XIX быуат урталарында уҡ, был урамда урынлашҡан тимерсе оҫтаханалары арҡаһында ала. Тимерсе урамында бөгөнгө көнгә тиклем боронғо ҡоролмалар һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән, 1-се йорттоң 1870 йылда төҙөлгән булыуы һәм Таганрог сауҙагәре Константин Письменскийҙыҡы булғанлығы бик яҡшы билдәле. 3-сө, 15-се, 16-сы йорттарҙа ярлылар өсөн ҡуналҡа булған. Был урамдағы күп йорттар мещан ҡатламы кешеләренеке булған.
П. П. Филевский хәтирәләре буйынса, 1918 йылдың ғинуар айында Тимерсе урамында, 3-сө Киев прапорщиктәр мәктәбенең юнкерҙарын боҫҡондан пулеметтан аталар. Улар большевиктар менән килешеү төҙөргә мәжбүр булалар һәм, килешеүгә ярашлы, ҡаланы ташлап китергә тейеш булалар.
2003 йылдың февралндә ҡала хакимиәте Тимерсе урамын, Транспорт урамының 144 һәм 167/3 йорттарынан (уларҙы ла керетеп) Галицкий урамына тиклемге араһын С. И. Шило урамы тип атарға ҡарар итә, урамдың ҡалған тарихи өлөшөнөң исеме һаҡлана— Тимерсе урамы.
Небольсин Павел Иванович
Небольсин Павел Иванович (1817, Түбәнге Новгород губернаһы — 18 август 1893, Вильнюс) — рус этнографы, тарихсы һәм иҡтисадсы.
Биографияһы
Павел Иванович Небольсин 1817 йылда Түбәнге Новгород губернаһында тыуа. Дворян нәҫеленән. 1838 йылда Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тамамлай. Хөкүмәт Сенатының V (енәйәт эштәрен тикшереү) департаментында 1-се бүлек, 1841 йылдан 7-се бүлек секретарының кесе ярҙамсыһы булып эшләй.
Ижады һәм фәнни эшмәкәрлеге
Planned
Башҡорттар тураһында
Павел Иванович Небольсин Ырымбур губернаһына сәйәхәте ваҡытында башҡорттарҙың этнографияһына бәйле мәғлүмәттәр туплай. Шуның һөҙөмтәһе булараҡ, уның тарафынан «Заметки о башкирах» («Башҡорттар тураһында яҙмалар») тигән мәҡәлә яҙыла. Ул «Отечественные записки» (1850, 11-се һан) журналында баҫылып сыға. Мәҡәләлә автор башҡорт кантондарындағы йорттар һанын, башҡорт халҡы иҫәбен килтерә. Ултыраҡ һәм күсмә тормош алып барған башҡорттарҙың торлағын, кейемен, солоҡ яһау ысулдарын һүрәтләй.
Әҫәрҙәре
Башҡорттар тураһында мәҡәләләре Мәҡәләләре
Джон Уэйн
Джон Уэйн (John Wayne, тыумыштан Мэрион Роберт Моррисон, Marion Robert Morrison, (26 май 1907 йыл — 11 июнь 1979 йыл) — Американың «вестерн короле» ҡушаматлы актёры. «Оскар» һәм «Алтын глобус» премиялары лауреаты (1970). Тауышлы кино заманында иң популяр голливуд актёрҙарының береһе булып, йыл һайын биш фильмдә төшә. 1999 йылдың июнендә, AFI юрауы буйынса, 100 йыл арауығындағы 100 иң бөйөк «кино йондоҙы» араһында Америка кино сәнғәте институты уны 13—се урынға ҡуя.
Биографияһы
Джон Уэйн 1907 йылдың 26 майында Уинтерсеттә, Айова, 224 икенсе Көньяҡ урамында тыуған. Атаһы Клайд Леонард Моррисон АҠШ—тағы граждандар һуғышы ветераны Марион Мичтелл Моррисондың улы була. Әсәһе, Мэри Альберта Браун, Небраска штатының Ланкастер округында тыуа. Джон Уэйн пресвитериан тәрбиәһе ала. Уэйн әшнәһе Джон Фордтың телһеҙ киноларында төшә башлай. Форд Америкала киң танылыу алғас, режиссерҙың Уэйн ҡатнашмаған кинолары бик һирәк була. Утыҙынсы йылдарҙа Америка халҡы Уэйнды батырлыҡ һәм шәхсисәнлек өлгөһө итеп ҡабул итә. Актёр «Ҙур һуҡмаҡ» исемле ковбойҙар хаҡындағы фильмдан (1930) башлап, төрлө ҡораллы бәрелештәр, һуғыш-талаш һәм үлтереште сағылдарған, әллә ни күп сығымдар талап итмәгән фильмдарҙа ("боевик"тарҙа) уңыш ҡаҙана.
Уэйндың 1939 йылда сыҡҡан «Дилижанс» вестерндағы роле иң сағыу тип һанала. Был фильм совет кинотеатрҙарында ла тамашасы һөйөүен яулай.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында харби темаларға арналған күп постановкаларҙа төшә. Уның Америка армияһы сафына инеү теләге күп тапҡыр кире ҡағыла. Тормошондағы был ваҡиғаны ул ауыр кисерә. Аҙаҡтан уның тол ҡатыны шулай иҫкә ала: ''«Ул тормошоноң һуңғы көнөнә тиклем, өйҙә ятып ҡалыу ғәйебен юйырға тырышып, суперпатриот булды.»(He would become a 'superpatriot' for the rest of his life trying to atone for staying home.). Һуғыш бөткәс, Уэйн улдары менән вестерндар сығарыусы махсус студия аса. Был йылдарҙағы иң айырылып торғандарының береһе үҙе ҡуйған «Форт Аламо» фильмы (1960).
Таборсильо утрауының шәхси хужаһы була.
Һайланған фильмография
Planned
Николай Паниндың торлаҡ йорто
Николай Паниндың торлаҡ йорто — Дондағы Ростов ҡалаһындағы йорт, 1910 йылда модерн стилендә төҙөлгән.
Ульянов урамы, 39-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
Бина архитектор Е. М. Гулин проекты буйынса сауҙагәр Н. А. Панин аҡсаһына төҙөлгән. Йәнәш торған иҫке йола Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе менән берҙәм архитектура комплексы төҙөй. Панин йортонда иҫке йоласы ҡарт-ҡоролар (ғәриптәр) йорто урынлашҡан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — причт йорто). Николай Панин үлеменән һуң үҙенең йортон храмға ҡалдырған. 1920-се йылдарҙа бина дәүләт милкенә күсерелгән. Ростов өлкәһе Хакимиәте башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарары менән, Николай Паниндың торлаҡ йорто, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булараҡ, дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған.
Архитектураһы
Николай Паниндың торлаҡ йорто Ульянов урамында, иҫке йола Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе апсиды ҡаршыһында урынлашҡан. Ике ҡатлы бина планда тура мөйөшлө конфигурациялы. Төп фасады ҡабырғаларҙағы сығынтылары менән иғтибарҙы йәлеп итеп тора. Бинаның көньяҡ-көнсығыш мөйөшө манаралы көмбәҙ менән осланған. Архитектура-художество йөҙөн штукатуркалы декор формалаштыра. Беренсе ҡатында тәҙрәләр тура мөйөшлө, ә икенсе ҡаттағылары өҫтән ярым түңәрәк булып тамамлана. Икенсе ҡатта тәҙрә аҫтында стеналағы уйымдар йөҙө эшкәртелмәгән дүрткел таштар йәбештереп көпләнгән. Ә тәҙрә өҫтөндә стеналағы уйымдар ҡатмарлы конфигурациялы профилле. Ике яҡҡа асмалы парад ишеге фасадтың уң яғында урынлашҡан.
Песчанокопское ауыл биләмәһе
Песчанокопский ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Песчанокопский районы муниципаль берәмеге.
Тарих
1777 йылда Екатерина II 24 апрелдә Аҙау-Моздок нығытылған линияһын төҙөү тураһында указ яҙған.
СССР осоронда ауыл территорияһында «Рассвет» миллионер-колхоз булған, ул төбәкте иген, ит-һөт продукттары, бал, мал аҙығы, көнбағыш майы менән тәьмин иткән. «Колхоз ваҡытында» ауылда ит комбинаты, май-һөт заводы, икмәк заводы, сейә, абрикос, грек сәтләүеге баҡсалары, балыҡ хужалығы, умарталыҡ, аэродром, район дауаханаһы, 2 кинотеатр(шул иҫәптән ҡыйыҡһыҙ йәйге), 2 ял паркы, 2 баҙар ,2 кооператив магазин, стадион, мунса, телефон, телеграф, Волгоградҡа йөктәр үткәреүсе ҙур тимер юл үҙәге булған.
Империализм
Империали́зм (лат.  imperium  — власть, хакимлыҡ) — тиң булмаған мөнәсәбәттәргә ҡоролған дәүләт сәйәсәте. Тышҡы сәйәсәткә территориялар баҫып алыу, колониялар яулау, башҡа илдәр өҫтөнән сәйәси йә иҡтисади контроль урынлаштырыу хас. Эске сәйәсәттә сәнәғәт-финанс монополиялары ҙур урын алып тора (монополистик капитализм).
«Империализм» стадияһы Дж. Гобсон (1902), В. И. Ленин (1916) һәм башҡалар тарафынан капитализмға ҡарата монополиялар һәм финанс капиталы хакимлығы  шарттарына бәйләп ҡарала. Был осорҙа  халыҡ-ара (трансмилли) корпорациялар (трестар) араһында донъяны иҡтисади бүлгеләү бара һәм ошо нигеҙҙә улар араһында көрәш йәйелә, ул көрәшкә дәүләттәр ҙа ылыҡтырыла.
XXI быуатта империализмдың асылын күп йәһәттән глобализм төшөнсәһе баҫып китә. Был фазала донъяла йоғонто яһау өлкәләре өсөн көрәш донъяның бер полюслылығы тип әйтерлек шарттарында бара.
Империализмдың билдәләре :
Билдәләмәләр
Бәләкәй Совет Энциклопедияһы (1929)   империализмға билдәләмә биреү өсөн В. И. Ленин дың  «Империализм, капитализмдың иң юғары стадияһы булараҡ» тигән хеҙмәтенән цитатаны ҡуллана:
Ҙур Совет Энциклопедияһы (1972) Лениндың үрҙә аталған хеҙмәтендәге төп положениелар нигеҙендә сығарылған билдәләмәне тәҡдим итә:
«Империализм капитализмдың ирекле конкуренция монополиялар хакимлығына алмаштырылған юғары монополистик стадияһы булып тора», — тип билдәләнә ҘСЭ-ның 2-се баҫмаһында.
Бөгөн «империализм» термины әүҙем ҡулланылыусы лексик ҡатламға инә бара. Быны уның 2009 йылда нәшер ителгән хәҙерге инглиз теленең Оксфорд кеҫә һүҙлегенә индерелеүе лә дәлилләй, унда был төшөнсәне ҡулланыу миҫалы ла килтерелгән: :<blockquote class="" style="min-height: 303.6px;"> Империализм — кешелек йәмғиәтенең шундай социаль-иҡтисади үҫеш стадияһы, йәки тарихи формация,  уға кешенең әүәлдән тупланған күмәк етештереү эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәренә лә хосуси милекселек урынлашыуы хас: айырым индивидтың физик һәм физиологик үҙенсәлектәренә; ергә һәм тәбиғәт ресурстарына; етештереү сараларына; тирә-яҡ донъя һәм кеше тураһындағы белемдәргә. Көнбайышта империализмға киңерәк билдәләмә бирелә — унда «кешеләрҙең һәм территориаль мөнәсәбәттәрҙең өҫтөнлөк алыу идеяһына һәм өҫтөн булыу ғәмәлиәтенә нигеҙләнгән, ҡағиҙә булараҡ, империя формаһындағы тиңһеҙлеге, шулай уҡ бер дәүләттең йәки элитаның икенсеһенә ҡарата киңәйтелгән вәкәләттәр һәм контроль ҡулланыуы» империализм тип атала. Мәҫәлән, Советтар Союзы, кәм тигәндә һалҡын һуғыш осоронда, уның дошмандары тарафынан империя тип ҡаралды.
Иҡтисади
1873 йылғы кризис хаҡтар төшөүгә һәм, бының эҙемтәһе булараҡ, протекционизмға, йәғни һәр илдең сит илдәр тауарҙарын индереүҙе тыйыу йә уларға ҙурыраҡ һалымдар һалыу юлы менән үҙ продукцияһын яҡлауына килтерә. Шул сәбәпле яңы һатыу баҙарҙары эҙләү ихтыяжы тыуа. Бынан тыш, Европаның Англия, Нидерланд, Франция кеүек капиталистик державалары артыҡ капиталдарын башҡа ҡитғаларҙағы илдәргә һалыу мохтажлығын кисерә. Уларға сәнәғәттәре өсөн сеймал кәрәк була, сөнки үҙҙәрендәгене тотоноп бөтөп баралар.
Демографик
1850—1914 йылдар эсендә Европа халҡы ике тапҡырға арта. Күпселеккә, 40 миллионлап европалыға, аҡса һәм яҡшыраҡ тормош эҙләп, үҙ илдәренең колонияларына китергә генә ҡала.
Фәнни
Хайуандар һәм үҫемлектәрҙең яңы төрҙәрен табыуға һәм тикшереүгә, яңы территорияларҙы өйрәнеүгә ынтылыш ҙур була.
Техник-сәйәси
Яңы территорияларға һөҙөмтәле идара итеү мөмкинлеген асҡан яңы технологиялар сыға.
Хәрби һәм геостратегик
1871—1914 йылдар  эре Европа державалары араһында тыныслыҡ хөкөм һөрә, был осор Гүзәл осор тип атала. Үҫә барған демографик ҡеүәт иҡтисади  колониаль экспансия һәм яңы биләмәләргә күсенеү өсөн файҙаланыла. Геостратегик яҡтан империализм диңгеҙ юлдарына һәм ҡитғаларҙың мөһим өлкәләренә, айырыуса Үҙәк Азиялағы бай төбәктәргә һәм Африка төбәктәренә, хужа булырға тырышыу һөҙөмтәһе булып тора.
Демографик
Заманса көнбайыш медицинаһын ҡулланыу арҡаһында халыҡ һаны арта, үлем кәмей,  тыуым юғары көйө ҡала. Шунлыҡтан халыҡ менән ресурстар араһында тап килмәү хасил була. Ул бөгөн дә һаҡлана. Шуның менән бергә, ҡайһы бер төбәктәрҙә халыҡ һаны эпидемия лар, геноцид, ассимиляция арҡаһында ҡырҡа кәмей  (айырыуса империализмдың беренсе фазаһында).
Иҡтисади
Буйһондоролған төбәктәрҙе иҡтисади иҙеү уларҙы үҫтереү маҡсатында аҙ булһа ла шарттар тыуҙырыуҙы талап итә. Инфраструктура производство, ауыл хужалығы, ҡалалар өсөн барлыҡҡа килтерелә. Колониялар метрополияларға кәрәкле продукцияны ҡуйып тороусыға әүерелә. Үҙ-үҙен тәьмин итеүсе ауыл хужалығына һәм полимәҙәниәтлелеккә нигеҙләнгән традицион иҡтисад хәҙерге заман төрҙәренә алмаштырыла.
Социаль
Социаль эҙемтәләр метрополияларҙан сыҡҡан сауҙагәрҙәр һәм чиновниктар буржуазияһы урынлашыуында күренә. Улар колониаль ҡоролоштоң юғары һәм урта кимәлдәрен биләй.
Мәҙәни
Империализм ерле халыҡтарҙың милләт хисен һәм традицион ҡиммәттәрен ҡаҡшата, юғалттыра һәм колонизаторҙарҙың холоҡ-фиғел, белем, менталитет стандарттарын һеңдерә. Был хатта уларҙың (айырыуса инглиз, француз, испан һәм урыҫ) теленә күсеүгә килтерә. Христиан диндәре (католик, англикан, протестант, православие һ.б.) Африканың, Азияның, Яңы Донъяның күп өлөшөндә элгәрге диндәрҙе ҡыҫырыҡлап сығара.
Экологик
Яңы хужалыҡ итеү төрҙәрен индереү һәм яңы үҫемлектәр, яңы тереклек килтереү  арҡаһында тәбиғи экосистемалар үҙгәрә йә юҡ ителә. Мәҫәлән, Америка прерияларында бизондар юҡҡа сыға яҙа; күсереп килтерелгән кроликтар Австралия өсөн афәткә әйләнә; ямғырҙар яһай торған ҙур-ҙур урмандар ҡырҡыла; йылғалар ҡиммәтле металдар сығарыу ҡалдыҡтары менән бысратыла.
Боронғо Рим империяһы
Рим империяһы — (лат.  Imperium Romanum ) — боронғо Рим дәүләтселегенең республиканан һуңғы фазаһы, уға автократик идара итеү рәүеше һәм Европала, Урта диңгеҙ буйында ҙур биләмәләр биләү хас була. Хронологик сиктәре беренсе император Октавиан Август ан башлап империяның Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүленеүенә  (йәки Көнбайыш Рим империяһының ҡолауына) тиклем, йәғни б.э. 27 йылынан 395 (476) йылға тиклемге осорҙо алып тора. Үҙәге Константинополдә булған Көнсығыш Рим империяһы тағы 1000 йыллап йәшәй. Βασιλεία Ῥωμαίων
Америка империяһы
Америка империяһы — (ингл.  American Empire ) АҠШ-тың сәйәси, иҡтисади, хәрби һәм мәҙәни йоғонтоһон үҙ эсенә алған термин. Америка империяһы концепцияһы тәүләп 1898 йылғы испан-американ һуғышы һөҙөмтәһендә киң билдәлелек таба.
Рәсәй империяһы
Рәсәй импе́рияһы — (революц. тикл. урыҫ. Россійская Имперія; шулай уҡ  Бөтә Рәсәй импе́рияһы, Рәсәй дәүләте йәки Рәсәй) — 1721 йыл дың 22 октябренән (2 ноябренән) Февраль революцияһы на һәм 1917 йылда республика иғлан иткәнгә тиклем йәшәгән дәүләт.
Империя 1721 йылдың 22 октябрендә (2 ноябрҙә) Төньяҡ һуғыш ы йомғаҡтары буйынса иғлан ителә, сенаторҙар үтенесе буйынса урыҫ батшаһы Бөйөк Петр IБөтә Рәсәй Императоры һәм Ватан Атаһы титулдарын ала.
1721—1728 һәм 1730—1917 йылдарҙа — Санкт-Петербург, ә 1728—1730 йылдарҙа Мәскәү Рәсәй империяһының баш ҡалаһы була.
Майҙаны буйынса Рәсәй империяһы тарихта булған бөтә империялар араһында өсөнсө урында тора  (Британ һәм Монгол импери яларынан ҡала) — ул төньяҡта Төньяҡ Боҙло океан дан көньяҡта Ҡара диңгеҙ гәсә, көнбайышта Балтик диңгеҙе нәсә һәм көнсығышта Тымыҡ океан ға тиклем йәйрәп ята. Империя башлығы — Бөтә Рәсәй императоры 1905 йылға тиклем бер ни менән сикләнмәгән абсолют власҡа эйә була.
Эстония Олимпия уйындарында
1920 йылда Антверпен ҡалаһында Олимпия уйындарында эстонияның командаһы беренсе тапҡыр ҡатнаша. 1940 йылдың июнендә Эстония СССР-ға ҡушылған ине. 1952—1988 йылдарҙа Олимпия уйындарында эстон спортсылары СССР-ҙың командаһы өсөн сығыш яһаған.
Олимпия уйындарында эстон спортсылары 40 миҙалдар яуланы: 13 алтын, 11 көмөш и 16 бронза.
Роман
Роман — урта быуаттарҙа роман халыҡтарында телдән һөйләнгән хикәйә булараҡ барлыҡҡа килеп, бөгөн эпик әҙәбиәттең иң киң таралған төрөнә әүерелгән һәм күп осраҡта прозаик формалағы әҙәби жанр. Романда кешенең тулҡынландырғыс хис-тойғолар (тәү сиратта мөхәббәт), көрәш, ижтимағи ҡапма-ҡаршылыҡтар менән тулы тормошо һәм идеалға ынтылышы һүрәтләнә. Төп герой (геройҙар) ҡәҙимге булмаған шарттарҙа, йәғни көрсөк осоронда шәхес булараҡ үҫеше һәм тормошо хаҡында киңәйтелеп һөйләнелгәнгә күрә, роман повестан күләме, йөкмәткеһенең ҡатмарлығы һәм һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың киң алымы менән айырыла. Урта быуаттарҙа рыцарҙар (король Артур, Тристан һәм Изольда, Ланселот, Амадис Гальский) тормошо тураһында романдар танылыу яулай. Улар артынса әҙәбиәттең был йәш жанрына реализм һулышы өҫтәүсе әҫәрҙәр — баҫҡынсылар һәм алдаҡсылар хаҡында романдар тыуа. Сервантес һәм Франсуа Рабле романдарға сатирик элементтар индерә. Англияла өгөт-нәсихәтле һәм сентименталь романдарға нигеҙ һалына (Даниель Дефо, Сэмюэл Ричардсон, Генри Филдинг, Оливер Голдсмит); тәүге башлап шулай уҡ унда тарихи (Вальтер Скотт), психологик һәм әхлаҡи романдар (Чарльз Диккенс һәм Уильям Теккерей) киң үҫеш ала. Франция натуралистик һәм реаль романдарҙың (Оноре де Бальзак, Гюстав Флобер, Эмиль Золя, ағале-энеле Гонкурҙар, Ги де Мопассан) тыуған ере булып таныла. Франция идеалистик, романтик һәм психологик романдар мәктәптәренең сағыу вәкилдәрен (Жорж Санд, Виктор Гюго, Поль Бурже һ.б.) бирҙе. Немец һәм итальян романдары инглиз һәм француз өлгөләренә эйәрә. XIX быуаттың икенсе яртыһында һәм XX быуат башында Европа әҙәбиәтенә Скандинавия (Бьернсон, Ионас Ли, Александр Хьелланн, Август Стриндберг) һәм урыҫ (Достоевский, Лев Толстой) романдары айырыуса ныҡ йоғонто яһай.
Терминдың тарихы
«Роман» атамаһы XII быуаттың урталарында латин телендәге тарихнамәгә ҡапма-ҡаршылыҡлы булып, рыцарь романы жанры менән бергә (иҫке франц. romanz һуңғы лат. romanice «роман (халыҡ) телендә») барлыҡҡа килә. Киң таралған ҡарашҡа ҡаршы был атама тәү баштан алып халыҡ телендәге теләһә ниндәй әҫәргә (героик йырҙар һәм трубодурҙар лирикаһы бер ҡасан да роман тип аталмай) ҡағылмай, ә тик латин моделенә, ситләтелгән булһа ла : тарихнәмәгә, мәҫәлгә («Ренар тураһында роман»), («Роза тураһында роман») ҡаршы ҡуйырлыҡ булғандарына ғына ҡушыла. Ә шулай ҙа, XII—XIII быуаттарҙа, һуңғараҡ булмаһа, roman һәм estoire һүҙҙәре (һуңғыһы шулай уҡ «һүрәтләү», «иллюстрация» тигәнде аңлата) бер-береһен алыштыра. Латин теленә кире тәржемәһендә роман (liber) romanticus тип атала, шунлыҡтан европа телдәрендә XVIII быуат аҙағына тиклем «романға хас», «романдағы кеүек» мәғәнәһенә эйә «романтик» сифаты ҡулланыла башлай, һәм һуңғараҡ ҡына уның мәғәнәһе «мөхәббәт хаҡында» тигәнгә тиклем ябайлаштырыла, уның ҡарауы икенсе яҡтан әҙәби йүнәлеш булараҡ романтизмға башланғыс бирә.
«Роман» атамаһы XIII быуатта башҡарылған шиғри романға алмашҡа уҡымлы прозаик роман (тулыһынса рыцарь топигы һәм сюжетикаһы һаҡланыуы менән) килгәндә лә, шулай уҡ артабанғы рыцарь романдары трансформацияларында, беҙ поэма тип йөрөткән, ә уларҙың замандаштары роман тип иҫәпләгән Ариосто һәм Эдмунд Спенсер әҫәрҙәренә тиклем һаҡлана. Ул һуңғараҡ, XVII—XVIII быуаттарҙа «мажаралы» романға «релистик» һәм «психологик» роман алмашҡа килгәндә лә һаҡлана (был күсәгилешлектә күҙалланған айырымланыуҙы үҙенән үҙе ҡатмарлаштыра).
Роман проблмалары
Роман жанрының ҡайһы ваҡытта жанр булып барлыҡҡа килеүен тарихи-әҙәби яҡтан һөйләргә мөмкин түгел. «Роман» — инклюзив термин, ул фәлсәфәүи һәм идеологик коннотациялар менән һуғарылған генетик яҡтан бәйләнмәгән, сағыштырмаса автономиялы күренештәрҙең тотош комплексы. «Романдың барлыҡҡа килеүе» был мәғәнәлә антиклыҡтан башлап XVII һәм хатта XVIII быуаттар менән тамамланған бөтә дәүерҙәрҙе үҙ эсенә алып тора. Генетик проблема. Тарихи роман төрҙәре араһында бары тик пунктирлы, әҙ генә күсәгилешлекте табырға була. Ошо хәлде иҫәпкә алып, шулай уҡ норматив жанр йөкмәткеһен нигеҙләүҙә күп тапҡырҙар «традицион» роман тибы төшөнсәһен (антик, һәм, ғөмүмән, мажаралы рыцарь) алып ташларға тырышҡандар. Мәҫәлән, был Д.Лукачтың («эпос буржуаз») һәм М. М. Бахтиндың («диалогизм») концепцияһында күҙәтелә.
Романды тарихи тип түгел, ә әҙәби эволюция барышында барлыҡҡа килгән стадиалы күренеш тип ҡарау күҙәтелә һәм уға ҡайһы бер «урта быуаттар» (етә-хәҙерге заманы) эре хикәйәләү формалары (Ҡытай, Япония, Персия, Грузия һәм башҡаларҙа) индерелә.
Жанрҙың барлыҡҡа килеүе
Һуңғы урта быуаттарҙан башлап роман тураһында бик күп бәхәстәр булған.
Романдың тарихи формалары
=Антик роман=
=Рыцарҙар романы= Кеше холҡон, кисерештәрен һүрәтләгән, кешеләрҙе тәрбиәләгән романдар 1688 йылда инглиз революцияһынан һуң башлап яҙыла. Ошо маҡсатты күҙ алдында тотҡанАдиссон һәм Стил тарафынан («Болтун», Tatler, 1709; «Зритель», Spectator The, 1711-1712) журналдары нигеҙләнә, уларҙа Дефоның «Робинзон» (1719) романын яҙа, шулай уҡ Ричардсон, XVIII быуаттың урталары тирәһендә, яңы роман ижад төрҙәре — ғаилә роман хаттарын булдыра. Ул әҫәрҙәрендә автор шул замандың буржуаз ғаиләһе хәлдәре төпкөлөнә үтеп инә, улар шундай тетрәндергес булыуы арҡаһында уларҙы хатта сәхнәлә пьеса итеп күрһәтелергә лә мөмкин булаә. Юҡҡа ғына Дидро Ричардсон романдарын драма тип атамаған. Ричардсондың романдары кешенең күңел хәрәкәтен, тормошон, микроскоп аҫтында ҡуйып, ентекләп, дөрөҫ сағылдырғанлығы арҡаһында ҙур популярлыҡ яулаған. Бретон романдары Тассо, Ариосто, Баяр әҫәрҙәренә йоғонто яһай; уларҙың Спенсер, хатта Шекспирҙың әҫәрҙәренә йоғонто яһауҙың эҙҙәре бар, Улар айырыуса немец шағирҙарына ныҡ оҡшай, улар романдарҙы туранан-тура үҙ теленә тәржемә итә йәки уларҙы яңыртып, өҫтәп яҙа; мәҫәлән, Вольфрам фон Эшенбах Парцифал тураһындағы риүәйәтте иң һәйбәт эшкәртеүсе, ә Готфрид Страсбургский Тристан һәм Изольда тураһындағы риүәйәтте яңыртып, «Тристан» тигән шиғри роман яҙа. XVIII быуатта Руссо «Новая Элоиза» (1761) романында кеше психологияһын һүрәтләй, был роман мөхәббәт-психологик романының идеалына әйләнә. Руссо аббат Превоның «Манон Леско»һына (1731) эйәреп, яҙһа ла, унан айырмалы рәүештә сәхнәгә үҙ юлында бөтә нәмәне лә еңеп сығыусы мөхәббәт тойғоһон һүрәтләй, шуның арҡаһында Руссо үҙ замандаштары өсөн был роман төрөн тәүге асыусы булып тора, Гёте «Вертер» тигән әҫәрендә Руссоға оҡшарға тырыша. Артабан бындай романдарҙы Смоллет, Голдсмит, Вальтер Скотт, Диккенс, Теккерей, Чарльз Кингсли һәм уларға күп һанлы эйәреүселәр яҙа. Уларҙың әҙәрҙәрендә инглиз донъяһының етешһеҙлектәре асыҡ күрһәтелә, шулай итеп тап улар социаль романға нигеҙ һала. Рыцарь романдары оҙайлы ваҡыт дауамында иң уҡымлы әҫәрҙәр булып тора; һәм рыцарҙар йолалар онотолған заманда ла төрлө Европа илдәрендә уларға оҡшаш әҫәрҙәр яҙылыуын дауам итә мәҫәлән, XVII быуатта Соервантес яҙған «Дон Кихот» романы шундайҙарҙан.
=Аллегориялы романдар= Айырым осраҡтарҙа ҡайһы бер урта быуаттарҙың аллегорик хикәйәләүҙәре роман тип атала. Мәҫәлән, Данте Алигьериҙың «Божественная комедия»һы. Был әҫәр бер яҡтан латин сиркәү апологтарына ҡараһа, икенсе яҡтан, «Роман о Розе»тигән рыцарҙар тураһындағы әҫәр менән бәйле. Шундай аллегорик әҫәрҙәр булып, Мольендың «Роман о Милосердии», Гюон Ле Руаның «Турнир Антихриста», Тибоның «Роман о груше» әҫәрҙәре тора. Ричардсонға ҡапма-ҡаршы тороп, бер нисә һүҙ менән генә, юмор аша геройҙың бөтөн холҡон һүрәтләүсе Генри Филдинг һәм Теккерей була, уларҙы инглиз әхлаҡ романдар яҙыусыларҙың уҡытыусыһы, остазы тип әйтергә мөмкин.
=Психологик романдар= Джованни Бокаччоның «Фьямметта» (1343, 1472 йылда баҫыла; ҡара шулай уҡ Фьямметта) әҫәрендәге ғишыҡ дәрте психологияһы XVII быуатта францияла психологик романдар яҙыуға йоғонто яһай. XIX быуатта Золя (1840-1902), ахырҙа, кеше йәнен өйрәнеүҙе ситкә сығарып, иң тәүҙә кеше холҡоноң ниндәй тормош хәлдәрендә барлыҡҡа килеүен өйрәнеү менән шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә уға бик күптәр ҡаршы сыға, ә Ги де Мопассан (1850-1893), үҙ әҫәрҙәре нигеҙендә реаль романды алмаштыра һәм уны тағы ла психологик нигеҙгә яңынан баҫтырып ҡуя. XХ быуатта Францияла психологик романдар ҙур популярлыҡ ала бара; уның вәкилдәре — Поль Бурже, Анатоль Франс һ. б. — социаль мотивтарҙы психологик романдарға бик оҫта индереп һүрәтләй алған.
Песчанокопское
Песчанокопское — Ростов өлкәһендәге ауыл.
Песчанокопский районы һәм Песчанокопское ауыл биләмәһе административ үҙәге.
Географияһы
Дондағы Ростов ҡалаһынан 156 км алыҫлыҡта Ростов өлкәһенең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.
Тарих
Песчанокопское ауылының ҡасан барлыҡҡа килеүенең аныҡ датаһы билдәле түгел. Хәҙерге көндә ер аҫты йылғаһы булған «Песчаная» йылғаһы буйында тора. Песчанокопское һәм Лестницкое ауылдары беренсе тапҡыр 1803 йылда телгә алына. 1896 йылда Владикавказский тимер юлы төҙөлөү һәм уны эшләтә башлау арҡаһында — «Тихорецкий—Царицын» участкаһында Песчанокопская, ә һуңынан Развильная станциялары эшләй башлай.
1910 йылда ауыл халҡының һаны 10600 кеше тәшкил итә, унда 2 сиркәү, 3 училище, почта-телеграф бүлексәһе була. Ауыл аша Ростовтан Ставрополгә почта тракты үтә.
Халыҡ
Халыҡ һаны динамикаһы
Социаль сфера
Песчанокопское ауылында мәҙәниәт һарайы бар, унда 1000 урынлыҡ 2 тамаша залы, түңәрәктәр эше өсөн тиҫтәләрсә бүлмәләр, спортзал эшләй. Был бинала район пионерҙар һарайы, район музыка, сәнғәт, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре, Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. Ауылда кинотеатр, 2 парк, стадион, 6 тарихи һәйкәл, мәҙәни-спорт комплексы булдырылған.
2002 йылда «Еңеү» бульвары, ябыҡ баҙар төҙөлгән.
2010 йылда «Спорт-һауыҡтырыу комплексы» булдырылған.
Иҫтәлекле урын
Әлеге ваҡытта 550 берәмек музей экспонаты 4 залда урынлаштырылған. Музейҙа экспонаттарҙың береһе «X быуат Ҡыпсаҡ таш һыны» « Донъя таш һындары» каталогына индерелгән.
Сибайский рабочий (гәзит)
Сибайский рабочий — Сибай ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Тарих
Сибай барлыҡҡа килеү менән ҡала гәзите булдырыла. Ҡала етәкселегенең үтенесен ҡәнәғәтләндереү йөҙөнән КПСС Үҙәк Комитетының РСФСР буйынса бюроһы үҙенең 1957 йылдың 18 февралендәге махсус ҡарары менән Сибайҙа гәзит сығарырға рөхсәт бирә.
Шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 4 апрелдәге күрһәтмәһенә ярашлы, Сибай ҡала типографияһы ла ойошторола. «Сибайский рабочий» гәзитенең тәүге һаны 1957 йылдың 29 июнендә 3069 дана тиражы менән донъя күрә, уға мөхәррир М. М. Баранов ҡул ҡуя.
Тәүге штаттағы корреспондент Виктор Кузин була. Тәүге һанда киләсәккә ҡуйылған маҡсаттар хаҡында КПСС-тың ҡала комитетының беренсе секретары Виктор Васильевич Любушкин сығыш яһай.
1957 йылдың 22 сентябренән гәзитте Серафим Яковлевич Вайсман мөхәррирләй. Ошо ваҡытта бина, кадрҙар мәсьәләһе хәл ителә. Гәзит тиражы 4000 данаға тиклем күтәрелә.
1962 йылда Сибайҙа территориаль колхоз-совхоз сәнәғәт идараһы төҙөлә, уның өсөн «Һаҡмар» гәзите нәшер ителә башлай, Сибай ҡалаһында, Баймаҡ, Әбйәлил райондарына тарала. «Сибайский рабочий» гәзите ябыла. Райондарҙы ҙурайтыу килеп сыҡмай, һәм «Һаҡмар» гәзитенең кәрәклеге лә бөтә. «Сибайский рабочий» гәзитен ҡайтанан 1965 йылдың 1 апрелендә сығара башлайҙар. Коллективты Һиҙиәт Садыҡ улы Күсәбаев етәкләй.
Катаринский Василий Владимирович
Катаринский Василий Владимирович (1 март 1846 йыл — 20 май 1902 йыл) — рус һәм башҡорт тел белгесе, педагог һәм мәғрифәтсе, рус графикаһы нигеҙендә төҙөлгән тәүге «Букварь для башкиръ» китабының авторы.
Биографияһы
Василий Владимирович Катаринский 1846 йылдың 1 мартында Ҡазан губернаһында тыуған. Урта белемде Ҡазандағы дини семинарияла ала, 1872 йылда Ҡазан дини академияһының сиркәү-тарих бүлеген юғары белем алып тамамлай.
1872 — 1875 йылдарҙа В. В. Катаринский Чебоксар дини училищеһында күҙәтсе вазифаһын башҡара, шунда уҡ рус телен уҡыта. Татар һәм сыуаш телдәрен өйрәнеү буйынса үҙенең ғәмәли күнекмәләрен нығытыу өҫтөндә эшләй. Ҡаҙаҡ һәм башҡорт телдәре менән ҡыҙыҡһына башлай.
Сибайский рабочий (гәзит)
Тарих
XX быуаттың 80-90 йылдарында гәзитте Мәүлиҙә Мөхтәр ҡыҙы Яҡупова мөхәррирләй. Үҙгәрештәр заманы, асыҡлыҡ ваҡытында гәзит тиражы күтәрелә, 14 мең данаға баҫа. Мөхәррир Нур Ғәйнислам улы Үзбәков ваҡытында (1992—2001) техник яҡтан үҙгәрештәр була, редакцияның үҙендә йыйып, вёрсткаларға ярҙам иткән компьютер үҙәге асыла, гәзиткә үҙ аллы яҙыу, таратыу ойошторола.
«Сибайский рабочий» аҙнаһына дүрт тапҡыр сыға башлай.
Катаринский Василий Владимирович
Биографияһы
В. В. Катаринский 1902 йылдың 20 майында Ырымбур ҡалаһында вафат була.
Сибайский рабочий (гәзит)
Тарих
2002 йылда коллективты Зөһрә Фәрғәт ҡыҙы Сәйетҡолова етәкләй. Гәзиттең дизайны үҙгәрә. Редакция ул ваҡытта төрлө социаль яҡлы сығыштар яһай, саралар үткәрә. Ҙур иғтибарға «Тотҡарлыҡһыҙ мөхит» акцияһы лайыҡ була, сөнки физик яҡтан мөмкинселектәре сикле кешеләрҙең йәшәйештәрен хәстәрләй. «Көмөш коньки» конкурсы яңыртыла, фигуралы шыуыуҙы үҙ иткән уҡыусылар араһында ярыштар үткәрелә. Редакция йәш төркөмдәр сығыштарын ойоштороп, концерттар үткәрә.
Катаринский Василий Владимирович
Фәнни һәм фәнни-методик эшмәкәрлеге
В. Катаринскийҙың башҡорттар өсөн тәүге әлифбаһы 1892 йылда автор исемен күрһәтмәйенсә Ырымбурҙа баҫыла. 1898 йылда икенсе баҫмаһы донъя күрә. Дәреслектең нигеҙенә Ырымбур башҡорттарының теле һалына. Әлифбала башҡорт алфавитына 39 рус график тамғаһы тәҡдим ителеп, уларҙың бер өлөшө үҙенсәлекле башҡорт өндәрен биреү өсөн алына. Әммә әлифбала һәр бер парлы өн (ҙ - з, ғ - г, ҡ - к, ҫ - с) бер хәреф - з, г, к, с менән бирелә. «Букварь для башкиръ» китабы - 58 биттән торған дәреслек. Уның 3-36-сы биттәрен - башҡорт бүлеге, 37-58-се биттәрен рус бүлеге тәшкил итә. Балаларға хәрефтәрҙе өйрәтеү тәүҙә өн-хәреф, шунан ижек, һүҙ, һөйләм һәм бәйләнешле текст аша таныштырыуға нигеҙләнә. Мауыҡтырғыс текстар, халыҡ ижады, педагогика һәм дидактика өлгөләре һәр уҡыусының иғтибарын йәлеп итерлек кимәлдә. В.В. Катаринскийҙың хеҙмәттәрен Ильминский Николай Иванович, Мелиоранский Платон Михайлович кеүек күренекле ғалимдар юғары баһалай. В.В. Катаринский төҙөгән һүҙлектәр: «Краткий русско-башкирский словрь» (1893), «Краткий башкирско-русский словарь» (1899-1900) рус алфавитына өҫтәп бирелгән тамғалар ҡулланылып төҙөлә. Ул төҙөгән һүҙлектәр һәм дәреслектәр - рус алфавиты нигеҙендә башҡорт яҙыуының тәүге өлгөләре. Ғалим дәреслектәрҙе Ушинский Константин Дмитриевич, Буслаев Федор Иванович, Корф Николай Александрович, Бунаков Николай Федорович, Вахтеров Василий Порфирьевич кеүек мәшһүр педагогтаҙың дидактик принциптарына таянып ижад итә. В.В. Катаринский башҡорт тел ғилемендә төҙөгән һүҙлектәре аша башҡорт лексикографияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Ул төҙөгән һүҙлектәрҙең ҡиммәте шунда: улар башҡорт халҡының йәнле һөйләү теленә нигеҙләнгән. Һүҙлектәрҙә ғәрәп-фарсы һүҙҙәре бик аҙ сағылыш таба, башҡорттарҙың һөйләү телендә йыш ҡулланылғандары ғына индерелә. В.В. Катаринский шулай уҡ башҡорттарға туғандаш булған төрки халҡы - ҡаҙаҡтар өсөн дә әлифба, һүҙлек төҙөй, уларҙың мәҡәлдәрен яҙып алып, китапҡа туплап сығара. Шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙың этнографияһына бәйле материалдарҙан торған йыйынтыҡ баҫтырп сығара.
Сибайский рабочий (гәзит)
Тарих
2012 йылдың майында директор (баш мөхәррир) булып Азаматов Самат Булат улы тәғәйенләнә.
Әлеге көндә «Сибайский рабочий» гәзите уңышлы эшләп килә.
2012 йылдан гәзиттең сығыу һаны күбәйә. Бөгөнгө көндә гәзит аҙнаһына дурт тапҡыр, 6000 меңдән ашыу дана менән сыға.
Маҡтаулы исемдәр
Хаҡлы ялда булыусы Людмила Оглобличева һәм Людмила Самарцева «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат хеҙмәткәре» исемен йөрөтә.
Яҡупова Мәүлиҙә Мөхтәр ҡыҙы
Яҡупова Мәүлиҙә Мөхтәр ҡыҙы (25 ноябрь 1952 йыл) — журналист һәм дәүләт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Үҙәк Һайлау комиссияһы Аппараты етәксеһе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Мәүлиҙә Мөхтәр ҡыҙы Яҡупова (ҡыҙ фамилияһы — Мөхәмәтҡолова) 1952 йылдың 25 ноябрендә Силәбе ҡалаһында тыуған. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.
1971—1992 йылдарҙа «Сибайский рабочий» гәзитендә хаттар бүлеге хеҙмәткәре, йәштәр бүлеге мөдире, гәзит мөхәррире була.
1992—1999 йылдарҙа «Известия Башкортостана» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, хаттар һәм ижтимағи мәсьәләләр булеге мөдире.
1999—2001 йылдарҙа «Советская Башкирия — Известия Башкортостана» гәзитенең хәбәрселәр селтәре мөдире; «Республика Башкортостан» махсус сығарылыш мөхәррире;
2001—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президентының Берләшкән матбуғат хеҙмәте етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Мәғлүмәт идаралығының киң мәғлүмәт саралары менән бәйләнеш бүлеге етәксеһе; 2004—2008 — Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығының китап сығарыу бүлеге етәксеһе;
2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының Үҙәк Һайлау комиссияһы Аппараты етәксеһе урынбаҫары.
Сибай ҡалаһына бәйле мәҡәләләр авторы.
Паласов йорто
Паласов йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында, Украина тыҡрығы һөҙәклегендә урынлашҡан бер һәм бер ярым ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се ҡарар).
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы, 61.
Тарихы
Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы ярым подваллы бер ҡатлы 61-се йорт, XIX быуаттың өсөнсө сирегендә төҙөлгән. Йорт тулы хоҡуҡлы статский советник Николай Дмитриевич Алфераки милеге була, ә Николай Дмитриевич үлгәндән һуң уның улдарына — композитор Ахилес, камергер Михаил, зоология белгесе Сергейға ҡала. Йорт бинаһы Украина тыҡрығы һөҙәклегендә, тыҡрыҡтың Грек урамы менән киҫешкән урынында төҙөлгән. 1880-се йылдар аҙағында йортто грек подданныйы Номикос Антон һатып ала. Уның вафатынан һуң васыятнамә буйынса йорт уның вариҫтарына күсә. 1910-сы йылдарҙан алып 1925 йылға тиклем йорт, йөҙ башы Иван Иванович Минаев һәм ҡатыны Екатерина Петровна милегендә була.
Ҡыҙыл кирбестән һалынған бер ярым ҡатлы йорт корпусы, мөйөштәге йорттоң дауамы булып тора һәм унан һуңыраҡ, ләкин шулай уҡ XIX быуаттың 3-сө сирегендә төҙөлгән. Корпустың хужаһы сауҙагәр ҡатын Александра Анастасьева була. Йорт бер ярым ҡатлы була, сөнки Украина тыҡрығы Грек урамы яғына ҡарай һарҡыу. 1842 йылда Александра Анастасьева Таганрог сауҙагәре Ставро Анастасьевич Анастасьевҡа кейәүгә сыға. 1880-се йылдарҙа уларҙан йортто, был ваҡытҡа вафат булған сауҙагәр, төрөк подданныйы Савва Егорович Паласовтың ғаиләһе һатып ала. Паласовтар тәмәке һәм тәмәке изделиелары менән сауҙа итәләр, уларҙың Таганрогтың төрлө райондарында тағы бер нисә йорто була. Паласовтар йортоноң подвал ҡатында генерал Аракиндың, хәрби прокурорҙың ғаиләһе йәшәгән.
XX быуат башында йортто Сумы сауҙагәре, ер биләүсе Дмитрий Васильевич Черевков һатып ала, ул Таганрогтың Александр урамындағы сауҙа рәттәрендә бер нисә магазин тота. Дмитрий Васильевич 1906 йылдың 28 декабрендә, 62-се йәшендә вафат була, васыятнамә буйынса ярлы уҡыусыларға стипендия өсөн 60 мең һум иғәнә ҡалдыра.
Дмитрий Васильевич үлгәндән һуң, йорт грек подданныйҙары бер туғандар Харлампий һәм Спиридон Иванович Муссуриҙарға күсә. Улар 1925 йылға тиклем йортҡа хужа булалар. 1910-сы йылдарҙа был йортта Рус пароходсылыҡ һәм сауҙа йәмғиәте вәкиле М. Е. Смольников һәм Таганрог коммерция училищеһының немец теле уҡытыусыһы Матвей Иванович Шмидт фатирҙа торалар.
Архитектураһы
Ҡыҙыл кирбестән һалынған йорттоң тура дүртмөйөшлө тәҙрәләрен өсмөйөшлө кәрниздәр һәм фронтондар биҙәй. Корпустың парад ишектәре Грек урамы яғынан эшләнгән, улар кәрниздәр һәм колонналар менән биҙәлгән.
Совет власы йылдарында бина дәүләт милкенә күсерелә. Әлеге ваҡытта был биналар торлаҡ йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып торалар.
А. Ханжонков һәм Ко сауҙа йорто
'''Сауҙа йорто «А. Ханжонков и к°» (шулай тип аталған Ханжонков ательеһы''') — Рәсәй кинофильмдар етештереү һәм күрһәтеү компанияһы. Ул 1906 йылда Александр Ханжонков тарафынан барлыҡҡа килә.
Компания тарихы
1906 йылдың яҙында «Э. Ош һәм А. Ханжонков» Сауҙа йорто пайға төҙөлә. Уның төп маҡсаты Рәсәйҙә сит ил кинофильмдарын күрһәтеү һәм Рәсәй кино таҫмаларын сығарыу тора. Тик Эмиль Ош уңышһыҙ килешеү төҙөү сәбәпле бик тиҙ арала предприятиены ташлап китә. 9 (22) декабрь 1906 йыл Дон 1-се казак полкы подъесаулы Александр Ханжонков Алексеевич Мәскәү сауҙа идаралығына Сауҙа йортоноң өс ағзаһы менән берлектә ышаныс нигеҙендә кинематограф таҫмаларын, тылсымлы фонарҙар, томанлы картиналар, төрлө машиналар, приборҙар һәм уларҙы эшләтеү өсөн башҡа тауарҙар етештереү маҡсатында «А. Ханжонков и ко» ширҡәтен асыуға рөхсәт биреүҙәрен һорап, ғариза яҙа. Компания өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә билдәле банкир Иван Озеров (Дәүләт Советы ағзаһы) була.
Рәсәй кинематографияһының ҙур ҡаҙаныштарында Ханжонков киноательеһының роле бик ҙур. 1911 йылда Рәсәйҙә беренсе тулы метражлы «Севастополь Оборонаһы» фильмы сыға. Уны Ханжонков Василий Гончаров менән берлектә ҡуя. 1912 йылда компания донъяла анимация техникаһы күләмендә беренсе сюжетлы йәнһүрәт — «Прекрасная Люканида, или Война усачей с рогачами» төшөрә. Уны ҡуйыусы — Владислав Старевич. Был шулай уҡ кино сәнғәтен үҫтереүгә ҙур уңыштарға килтерә, унда спецэффекттар һәм уйындар ҡулланыла. 1910-сы йылдар башында Рәсәйҙә кино етештереүҙә Ханжонкин компанияһы бер ниндәй бәхәсһеҙ лидерлыҡҡа сыға, уның кино компанияһында үҙ карьераларын рус киноһының йондоҙҙары Александра Гончарова, Андрей Громов, Иван Мозжухин, режиссерҙар Василий Гончаров, Чардынин Петр һәм Владислав Старевичтар башлай.
Шулай уҡ Ханжонков компанияһы нәфис фильмдар менән бер рәттән ағартыу менән шөғөлләнеүсе фильдар төҙөү һәм таратыу менән дә булыша.1911 йылда сауҙа йорто «Ғилми бүлек» асып, унда Рәсәйҙең этнография һәм географияһын, фабрика-завод сәнәғәтен, зоология һәм ботаника, химия һәм физика, медицина һәм башҡаларҙы яҡтыртыусы фильмдар сығара.
1912 йылда сауҙа йорто '''«А. Ханжонкин и К°» акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә''', уның төп капиталы 500 000 һум тәшкил итә, төп капитал 250-шәр һумлыҡ 2000 акцияға бүленгән. Шул уҡ йылда компания тарафынан Замоскворечье кинофабрикаһы Житный урамында төҙөлгән. (Революцияһынан һуң ул национализациялана һәм Госкино 1-се фабрикаһына әйләнә. 1915 йылда Ханжонков киноаппаратура етештереүсе фабрика төҙөй башлай, әммә уны революция арҡаһында тамамлап бөтөрә алмай.
1917 йылдың яҙынан алып 1920 йылдың ноябренә тиклем Ханжонков компанияһы Ялтала кино төшөрөү өсөн эшләнгән махсус базала кинолар төшөргән һәм был базаны «рус Голливудына әйләндерергә иҫәп тотҡан» (совет осоронда был база Ялта киностудияһына әйләнә).
Ханжонков ательеһында төшөрөлгән нәфис фильмдар
(Исемлек асыҡ)
Ева Шпильрейндың утар йорто
Ева Шпильрейндың айырым йорто — Дондағы Ростов ҡалаһының Пушкин урамында урынлашҡан торлаҡ йорт (83-сө йорт). Айырым йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Килем йорто 1897 йылда төҙөлә. Был йортта өс ҡыҙы менән ирле-ҡатынлы Шпильрейндәр йәшәгән. Йорт теш табибы Ева Марковна Шпильрейн (1863—1922) милкендә була, йортта шулай уҡ теш табибы кабинеты урынлашҡан була. Уның ҡыҙы Сабина Николаевна Шпильрейн ошо йортта балалыҡ һәм үҫмер йылдарын үткәрә. Сабина Николаевна Шпильрейн киләсәктә билдәле психоаналитик булып китә.
1914 йыл мәғлүмәттәр буйынса, Шпильрейн килем йортонда Бельгия консуллығы урынлаша, фатирҙарҙың береһен Төркиә консулы ҡуртымға ала. Башҡа фатирсылары присяжный поверенныйҙар, инженерҙар, коммерсанттар була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында килем йортоноң ҡыйығы өлөшләтә емерелә. Һуғыш тамамланғандан һуң шунда уҡ йортто яңынан тергеҙәләр һәм фатирсылар йортҡа инәләр.
Архитектура
Өс ҡатлы бина планда П-рәүешле конфигурациялы. Пушкин урамының ҡыҙыл һыҙығы буйынса урынлашҡан. Бинаның ихатаға сыҡҡан эске ҡабырғаларында, иң тәүҙә ҡуртымға бирелгән торлаҡ бүлмәләре була. Ихатала шулай уҡ лапаҫ, ҡар баҙы, ат һарайы урынлашҡан була.
Архитектурала һәм бина фасадтарын биҙәүҙә архитектор ренессанс, барокко һәм классицизм элементтарын тәбиғи рәүештә берләштерә. Төп фасадтың үҙәк өлөшө, ҡабырғаларында дүрт ҡырлы ярым колонналар булған, ике яруслы лоджиялы сығынтылары менән иғтибарҙы йәлеп итеп тора. Фасадының ҡабырға өлөштәрендә тәҙрә аралыҡтарында көнсығыш орнаменты менән биҙәлгән вертикаль сығынтылар бар. Беренсе ҡаты йөҙө эшкәртелмәгән дүрткел таштар йәбештереп көпләнгән. Уртала йоҙаҡ ташы һәм арыҫлан маскаһы менән биҙәлгән ике арка урынлашҡан (парад ишеге һәм ихатаға инеү өсөн). Бынан тыш, фасадтың биҙәлешендә семәрле йөҙлөктәр, аркалы уйымдарҙың тирәстәре, декоратив кронштейндар ҡулланылған.
Мемориаль таҡтаташ
2002 йылда бинаның фасадында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, унда ошондай текст бар: «Был йортта 1885—1942 йылдарҙа К. Г. Юнг һәм З. Фройдтың данлыҡлы уҡыусыһы, психоаналитик Сабина Шпильрейн йәшәгән».
Мемориаль таҡта Ростов скульпторы Б. Н. Кондаков тарафынан эшләнгән.
Фрунзе Михаил Васильевич
Фрунзе Михаил Васильевич (партия псевдонимы Михайлов, Трифоныч, Арсений, әҙәби псевдонимы Сергей Петров, А. Шуйский, М. Мирский; 2 февраль 1885 йыл, Бишкәк, Семиреченск өлкәһе — 31 октябрь 1925 йыл, Мәскәү) — революционер, СССР-ҙың дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, Граждандар һуғышы осоро Ҡыҙыл Армияһының иң эре хәрби етәкселәренең береһе хәрби теоретик.
Революцияға тиклем эшмәкәрлеге
Мещандарҙан, Бишкәк ҡалаһында хеҙмәт иткән фельдшер, молдаван Фрунзе Василий Михайловичтың (1854—1897) улы. Народоволец ҡыҙы Софья Попова Алексеевнаға өйләнә. Революцион идеялар менән беренсе мәртәбә гимназияла түңәрәгендә Верный (хәҙер Алматы) ҡалаһында таныша. 1904 йылда Петербург политехник институтына уҡырға инә, Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына инә. Тәүге тапҡыр революция идеялары өсөн ноябрҙә ҡулға алына.
1905 йылдың 9 ғинуарында, Ҡанлы йәкшәмбелә, Петербургта Һарай майҙанында ҡатнаша, ҡулын яралайҙар. Һуңынан Михаил Васильевич, нәҡ ошо ваҡиға уны «революция генералдарына» алып килеүен таный.
1905—1907 йылдарҙа, революция осоронда, Мәскәүҙә, май айынан — Иваново-Вознесенскиҙә һәм Шуяла («Арсений иптәш» псевдонимы аҫтында) партия эшен алып бара, РСДРП комитеты ағзаһы була. Иваново-Вознесенск дөйөм туҡыусылар стачкаһы етәкселәренең береһе (май — июль 1905 йыл) була. Иваново-Вознесенск һәм Шуя эшселәре хәрби дружинаһы етәкселегендә Мәскәүҙә 1905 йылдағы Декабрь ҡораллы ихтилалында ҡатнаша. 1906 йылда —Стокгольмда Иваново-Вознесенск округ ойошмаһынан РСДРП -ның IV съезы делегаты. Съезда ул В. И. Ленин менән таныша.
1907 йылда РСДРП-ның V съезы делегаты итеп һайлана, әммә ҡулға алына һәм 4 йылға каторгаға ебәрелә.
1907 йылдың 21 февралендә (тотҡон булараҡ) Павел Гусев менән берлектә Дмитровка ауылы эргәһендә полиция уряднигы Никита Перловты үлтерергә маташҡан. 24 мартта Шуяла ҡулға алына һәм полицияға ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәткән өсөн уға ҡаршы эш асыла. Үлтерергә маташыу өсөн ике мәртәбә (27.1.1909 һәм 22-23.9.1910) үлем язаһына хөкөм ителә, әммә йәмғиәт баҫымы аҫтында язаһы 6 йыллыҡ каторга эштәренә алмаштырыла. Владимир, Николаевск һәм Александровск каторга төрмәләрендә ултырғандан һуң 1914 йылдың мартында Иркутск өлкәһе Манзурка ауылына мәңгелек һөргөнгә ебәрелә. 1915 йылдың авгусында, һөргөнселәр ойошмаһын ойошторғандан һуң, Читаға ҡаса, унда ул В. Г. Василенко паспорты буйынса йәшәй, гәзит һәм журнал редакцияларында эшләй, күсенеү идаралығында статистик бүлегендә һәм "Байкал аръяғы"  аҙналыҡ гәзите редакцияһында  эшләй. 1916 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә, ә артабан Михаил Александрович Михайлов исемендәге паспорт менән һәм Бөтә Рәсәй земство союзы йүнәлтмәһе буйынса  Белоруссияға күсеп китә. 1916 йылдың апрелендә Фрунзе партия ҡушыуы буйынса Михайлов фамилияһы аҫтында Бөтә Рәсәй земство союзының Көнбайыш фронты комитетына статистик вазифаһында эшкә төшә (тыл, башлыса тәьмин итеү ойошмаһы).
1917 йылдың 4 мартында Минск ҡалаһының граждандар коменданты бойороғо буйынса Михайлов Михаил Александрович тәртип һаҡлау буйынса Бөтә Рәсәй земство союзының милиция начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ошо көн Белоруссия милицияһының тыуған булып һанала.
1917 йылдың 4 мартынан 5 мартҡа ҡараған төндә  М. В. Фрунзе (Михайлов) етәкләгән эшселәр хәрби дружина отрядтары Минск гарнизоны һалдаттары менән берлектә ҡала полиция идаралығын, шулай уҡ архив һәм эҙәрләү бүлектәрен баҫып алалар һәм һаҡ аҫтына иң мөһим дәүләт учреждениеларын алалар. Милиция эштәренән башҡа (Минск ҡалаһының милиция начальнигы), 1917 йылдың йәйендә Фрунзе түбәндәге вазифаларҙы биләй:: Минск һәм Вилена крәҫтиән депутаттары Советы исполкомы рәйесе, «Крәҫтиән гәзите» мөхәррире, "Звязда " большевик гәзите редакторҙарының береһе, Минск ҡала РСДРП комитеты ойоштороусыһы һәм ағзаһы, Көнбайыш фронты һалдаттар комитеты ағзаһы, Минск эшсе һәм һалдаттар советы ағзаһы (рәйесе — И. Е. Любимов 1917 йылдың 8 (21) июненән август айына тиклем). Минск ҡалаһында Михайлов 1917 йылдың сентябренә тиклем хеҙмәт итә, ә һуңынан партия уны Шуя ҡалаһына күсерә.
Көнбайыш фронтының 3-се һәм 10-сы армияларында йәшерен партия ячейкаларын ойоштора.
Август аҙағынан Шуя эшсе, крәҫтиәндәр һәм һалдаттар Советы рәйесе, өйәҙ земство управаһы һәм ҡала думаһы рәйесе; Петроградта Бөтә Рәсәй демократтар кәңәшмәһендә Шуя вәкиле.
Революциянан һуңғы эшмәкәрлеге
Мәскәүҙә 1917 йылдағы түңкәрелеш ваҡытында «Метрополь» кунаҡхана бинаһы янында алыштарҙа ҡатнаша. Владимир губернаһы большевиктарынан Ойоштороу йыйылышы депутаты. 1918 йылдың беренсе яртыһында — Иваново-Вознесенск РКП(б) губкомы, губсовнархоз рәйесе һәм Иваново-Вознесенск губернаһы хәрби комиссары. 1918 йылдың авгусынан — Ярославль хәрби округы хәрби комиссары. 1919 йылдың февраль — май айҙарында РККА-ның аҡтарҙы яҙғы һөжүм барышында тар-мар иткән 4-се армияһы, май—июнь айҙарында — Төркөстан армияһы, март—июлдә — шулай уҡ Көнсығыш фронтының Көньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө, 19 июлдән 15 авгусҡа тиклем — бөтә Көнсығыш фронты командующийы. Адмирал А. В. Колчактың төп көстәренә ҡаршы уңышлы һөжүм операциялары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. 1919 йылдың 15 августынан 1920 йылдың 10 сентябренә тиклем — Төркөстан фронты командиры. Төркөстан комиссияһы ВЦИК һәм СНК ағзаһы (октябрь, 1919 — июль, 1920); Бохара эмиратына Ҡыҙыл армияһы баҫып инеү юлы менән революция «ойоштороуы» яҡлы, Бохараның оборонаһы менән етәкселек итә (30 август — 2 сентябрь 1920).
27 сентябрҙән Көньяҡ фронты менән етәкселек итә. Генерал П. Н. Врангель ғәскәрҙәрен Төньяҡ Тавриянан һәм Ҡырымдан ҡыуыуҙың ойоштороусыһы. Врангелдәр менән көрәште Н. И. Махно Баш күтәреүселәр армияһы менән берлектә алып бара. Махно менән ул 1920 йылдың октябрендә аҡ ғәскәрҙәргә ҡаршы берҙәм хәрәкәт итеү тураһында килешеү төҙөй һәм уның менән һәйбәт шәхсән мөнәсәбәттәр булдыра. Перекоп штурмынан һуң Врангель ғәскәрҙәренә Ҡырымды үҙ ирке менән ташлап китеү тәҡдиме менән телеграмма ебәрә. 1920 йылдың 3 декабрендә Украинала Реввоенсовет вәкиле һәм Украина һәм Ҡырым ҡораллы көстәре командующийы итеп тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта КПУ (б) Политбюро ЦК ағзаһы итеп һайлана, 1922 йылдың февраленән — УССР-ҙың СНК рәйесе урынбаҫары.
Мәскәү бойороғона ярашлы Махноның Баш күтәреүсе армияһын һәм Ю. О. Тютюнник отрядын ҡыйратыу менән етәкселек итә (шуның өсөн 1924 йылда икенсе Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана)
1921 йылдың ноябрендә Анкарала Ғәҙәттән тыш илселекте етәкләй, Ататөрк менән һөйләшеүҙәр алып бара. 1924 йылдың мартынан — СССР Реввоенсоветы рәйесе һәм хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком урынбаҫары, 1924 йылдың апреленән — Ҡыҙыл Армияһы штабы начальнигы һәм РККА-ның Хәрби академияһы начальнигы. 1925 йылдың ғинуарынан СССР Реввоенсоветы рәйесе һәм хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомы.
1924—1925 йылдарҙа Фрунзе етәкселегендә хәрби реформа — армияның һанын ҡыҫҡартыу, бер башлыҡлылыҡ принцибы, хәрби аппараттың һәм Ҡыҙыл Армияның сәйәси идаралығының үҙгәртеп ҡороуы, Ҡораллы кҡстәре структураһында даими армияның һәм территориаль-милиция формированиеларының ойоштормаһы үткәрелә. Бер нисә хәрби-теоретик эштәр авторы.
Фрунзе эшкәрткән Хәрби доктрина марксизмдың хәрби теорияла ҡулланыуында төҙөлә һәм армияла сәйәси бүлектәргә һәм коммунистик ячейкаларға айырым урын бүлә.
ВЦИК, СССР-ҙың ЦИК Президиумы ағзаһы. 1921 йылдан —РКП (б) ЦК ағзаһы, 1924 йылдан — ЦК Политбюро ағзаһына кандидат, РКП (б) Оргбюро ағзаһына кандидат.
Фрунзе һәм Өфө ҡалаһының азат ителеүе
Нәҡ Өфө аҫтындағы алыштарҙа күрһәткән шәхси батырлығы, еңеү менән тамамланған контрһөжүмдең иҫ киткес оҫта ойошторғанлығы һәм үткәрелгәне өсөн Фрунзе Ҡыҙыл Байрағы ордены менән наградлана.
Үлеме
Ашҡаҙан язваһынан һуң дөйөм ҡан ағыулауынан вафат була (рәсми һығымта).