cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт теленең һүҙлеге
Баҫма тарихы
Башҡорт теленең тәүге һүҙлектәре XVIII быуаттың аҙаҡтарында төҙөлә. Улар күләме буйынса ҙур түгел һәм башлыса ҡулъяҙма хәлендә ҡала. 1920 йылдарҙа башҡорт теленең һүҙ байлығын йыйыу һәм һүҙлектәр төҙөү планлы рәүештә башлана. 1926 йылда Н. Таһировтың ҡыҫҡаса аңлатмалы һүҙлеге «Башҡорт теле лөғәте» нәшер ителә.
1930 йылдарҙа яҙыусы Төхфәт Морат башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген төҙөү эше менән шөғөлләнә, Ләкин ул йыйған һүҙҙәр, аңлатмалар, авторҙың Бөйөк Ватан һуғышына алыныу сәбәпле, тамамланмай ҡала һәм баҫылып сыҡмай. Башҡорт лексикографияһында М А. Ҡулаевтың ижади эшмәкәрлеге айырым урын алып тора. Ул башҡортса-русса һүҙлек төҙөй, ләкин ҡулъяҙма килеш ҡала. М.Төхфәт һәм М. Ҡулаевтың ҡульяҙма материалдары 1993 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән башҡорт теленең фундаменталь аңлатмалы һүҙлегенә алына. Һүҙлек өҫтөндә Рәсәй Фәндәр Академияһы Урал бүлеге Башҡортостан ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының хеҙмәткәрҙәре эшләй. Авторҙар коллективы менән Ә. Ғ. Бейешев етәкселек итә.
Төҙөлөшө
«Башҡорт теле һүҙлеге»нең нигеҙендә нормативлыҡ принцибы һалынған. 1981 йылда башҡорт әҙәби теле орфографияһына индерелгән үҙгәрештәр һәм тулыландырыуҙарҙы иҫәпкә алып төҙөлә. Башҡорт теленең хәҙерге лексик фондын сағылдырған 55 мең берәмектән тора. Унда һүҙҙең һәр бер мәғәнәһе, мәғәнә төҫмөрө айырым аңлатыла, ҡулланылыш үҙенсәлектәре билдәләнә. Һүҙҙәр алфавит-оя ысулы менән урынлаштырыла. Һүҙҙең мәғәнәләренә нәфис әҙәбиәт, ваҡытлы матбуғат, халыҡ йырҙарынан текстар, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр файҙаланыла. Дөйөм ҡулланылыштағы һүҙҙәрҙән тыш, стилистик төҫмөрҙәге лексика, иҫкергән һүҙҙәр, диалектизмдар һәм фразеологизмдар туплана.
Гурей-Ты-Вис
Гурей-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Славолюб Эдуард Пенкала
Славолюб Эдуард Пенкала (хорв. Slavoljub Penkala Eduard ; 20 апрель 1871 йыл — 5 февраль 1922 йыл) — хорват инженер-химигы һәм уйлап табыусыһы, поляк, йәһүд һәм нидерланд сығышлы. Беренсе хорват самолетын конструкторлаусы һәм 80-дән ашыу уйлап табыуҙар авторы булараҡ билдәле.
Биографияһы
Липтовски-Микулаш ҡалаһында (ул саҡта — Венгрия короллеге, хәҙер — Словакия) 1871 йылдың 20 апрелендә тыуған. Уның атаһы, Пекать Францишек, милләте буйынса поляк, ә әсәһе, Мария Ханнел, — голланд ҡатыны. Вена университетында һәм Дрезден техник университетында (1898 йылда тамамлай) химия фәнен өйрәнә. Аҙаҡ Кошицала химик етештереүҙә эшләй. 1900 йылда ғаиләһе менән бергә Загребҡа күсеп килә (ул саҡта — Хорватия һәм Славония Короллеге, шулай уҡ Австро-Венгрияның өлөшө), бында яңы Ватанына ихтирам йөҙөнән үҙенең исеменә Славолюб («Славянофил») исемен өҫтәй. 1904 йылда король техник супервизоры итеп тәғәйенләнә (хорв. nadzornik kraljevski tehnički).
Пенкала патентлаған беренсе уйлап табыуҙар — термос һәм әйләнеп торған теш щеткаһы. Иң билдәләләре — механик ручка (1906) һәм ҡаты ҡаралы перо ручкаһы(1907), шулай уҡ кеҫәгә ручканы беркеткән клипса. Башҡа уйлап табыуҙар, патенттар һәм яҡшыртыуҙары араһында — анод батареяһы, тимер юл шпалдары һеңдермәһе (пропитка), йомшаҡ йыуыу сараһы, вагон тормоздары, манометр, динамометр һәм расходомер. Шулай уҡ турбин тәгәрмәстәре, вертолет пропеллерҙары һәм һауа яҫтығындағы караптың һыҙмалары билдәле, улар әлеге механизмдар барлыҡҡа килгәнгә тиклем булған.
1908 йылда Пенкала осоу аппаратын төҙөй башлай, унда махсус әҙерлекһеҙ һәр кем оса алған, сөнки уның менән идара итеү бик ябай булырға тейеш була. 1909 йылда патент аына, ә машина үҙе 1910 йылда әҙер була, һәм Драгутин Новак осоу аппараты менән ерҙән айырыла. Уйлап табыусы аппараттың конструкцияһын яҡшыртыу өҫтөндә эшен дауам итә, әммә уның менән идара итеү бик еңелдән булмай. Һуңыраҡ осоу һынауҙары барышында моноплан зыян күрә һәм Пенкала уның өҫтөндә эште туҡтата. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, самолет Хорватияла проектланған һәм осоуҙарҙы башҡарған беренсе аппарат була.
1906 йылда Пенкала ағалы-ҡустылы Эдмунд һәм Маурус Мостерҙар менән бергә Penkala- Edmund Moster & Co. компанияһына нигеҙ һала. Загребта Пенкала уйлап тапҡан ручкалар һәм һәм башҡа уйлап табылған нәмәләр етештергән фабрика төҙөлә. Тиҙҙән компания донъялағы яҙыу-һыҙыу кәрәк-яраҡтарын етештергән компаниялар араһында иң эреһе булып китә, ә механик ручкаһы 70 ил баҙарында уңыш яулай.
Эдуард Пенкала эш сәфәренән пневмония менән ауырып ҡайта һәм 1922 йылдың 5 февралендә Загребта вафат була. Мирогой зыяратында ерләнгән.
Өршәкбаш-Ҡарамалы
Өршәкбаш-Ҡарамалы (Уршакбашкарамалы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 620 кеше. Почта индексы — 452097, ОКАТО коды — 80244870001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға 1755 йылғы килешеү буйынса, башҡорттарҙан һатып алынған Меркет-Мең улусының аҫаба ерендә мишәрҙәр нигеҙ һала. Бында башҡорттар ҙа (1859 йылда 5 йортта 36 кеше), шулай уҡ типтәрҙәр ҙә йәшәгән.1783 йылда 60 типтәр иҫәпкә алынған, 1795 йылда — 81 (башҡа ҡатлам буйынса мәғлүмәттәр юҡ). 1816 йылда- 208, 1834 йылда — мишәрҙәрҙән 368 йән теркәлгән. 1859 йылда 240 аҫаба кеше һәм 364 керҙәш ир-ат иҫәпләнә. 1870 йылда 1226 кеше булған. 1920 йылда 522 хужалыҡта 2685 мишәрҙе иҫәпкә алалар. Өршәкбаш-Ҡарамалы -1944 йылдың 8 мартында, фашистарҙың дзотын үҙенең кәүҙәһе менән ҡаплаған Миңлеғәли Ғөбәйҙуллиндың тыуған төйәге. Ошо ҡаһарманлығы өсөн ул Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Ауыл халҡы элек-электән умартасылыҡ, игенселек, сана яһау менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище, 7 кибет, 4 һыу тирмәне булған. 1906 йылдан (хәҙерге исемдә) 2 мәсет, бакалея кибете, 3 мөгәзәй теркәлгән. Хәҙергә көндә урта мәктәп, балалар баҡсаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана, Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин музейы, мәсет бар.
Ғөбәйҙулла Яманғолов
Ғөбәйҙулла Яманғолов (1791—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ғибәҙулла Яманғолов Ырымбур губернаһы Байлар улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Ҡарамалы ауылында йәшәгән. Урядник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Бранкица Михайлович
Бранкица Михайлович (Бранкица Михајловић; 13 апрель 1991 йыл) — серб волейболсыһы, «Фенербахче» төрөк клубы һәм Сербия йыйылма командаһы һөжүмсеһе. Донъя кубогының көмөш призеры, Европа, Евролига, Донъя чемпионатының гран-приһын, Баҡыла тәүге Европа уйындары чемпионаттарының бронза миҙалдарын яулаусы. Лондонда йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Рио-де-Жанейрола үткән Олимпия уйындарының көмөш призеры.
Биографияһы
Бранкица Михайлович 1991 йылдың 13 апрелендә СФРЮ-ның Брчко муниципалитетының Горни-Рахич ауылында тыуа. Бала саҡтан волейбол менән әүҙем шөғөлләнә, 2006—2009 йылдарҙа урындағы «Берҙәмлек» клубында уйнай һәм халыҡ-ара ярыштарҙа Босния һәм Герцеговиня исеменән сығыш яһай, шунан бер нисә сезон үҙен швейцар һәм корея клубтарында һынап ҡарай, ә 2012 йылда «Расинг» француз клубына күсә һәм Сербия исеменән сығыш яһай башлай.
Өлкәндәрҙең халыҡ-ара кимәлендә тәүге етди уңышҡа 2012 йылда, серб милли йыйылма командаһының төп составына ингәс һәм Карловы Варыла ҡатын-ҡыҙҙар Евролигаһының турнирында булғандан һуң өлгәшә, унан бронза миҙал менән ҡайта. Күп кенә уңышлы сығыштары арҡаһында ул Лондонда йәйге Олимпия уйындарында ил намыҫын яҡлау хоҡуғына лайыҡ була, әммә бында сербтарҙың уйыны уңышлы булмай — команда үҙ төркөмөндә бер генә мәрәй ҙә йыя алмай һәм плей-офф кимәленә сыҡмай.
2013 йылда Михайлович Бразилияның "Унилевер"ына күсә, был команда менән Бразилия чемпионатында еңеү яулай һәм Цюрихта донъя клуб чемпионатында көмөш миҙал ала. Шул уҡ ваҡытта Серб йыйылма командаһы составында Саппорола Донъя гран-приһында өсөнсө урынды яулай. Бер йылдан һуң «Хисамицу Спрингс» япон клубына барып ҡушыла, әммә Японияла ҙур уңышҡа өлгәшә алмай.
Ҡоҙаҡаев Фәнил Шәмсетдин улы
Ҡоҙаҡаев Фәнил Шәмсетдин улы (10 февраль 1952 йыл) — журналистика ветераны, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Ҡырмыҫҡалы районының Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты (2008). Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2017), Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы (2017).
Биографияһы
Фәнил Шәмсетдин улы Ҡоҙаҡаев 1952 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Ҡырмыҫҡалы районы Малай ауылында Бөйөк Ватан һуғышының II төркөм инвалиды ғаиләһендә тыуған.
1970 йылда Өфөләге 1-се интернат-мәктәпте (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) тамамлағас, хеҙмәт эшмәкәрлеген ҡала торлаҡ идаралығының ремонт-төҙөлөш участкаһында балта оҫтаһы булып башлай.
1971—1973 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәренең Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәрендә (рус теле|русса Войска Противовоздушной обороны) хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғас, тағы ла бер аҙ балта оҫтаһы булып эшләп ала.
1973—1979 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының әҙерлек бүлегендә һәм филология факультетында уҡый.
1979 йылда Башҡорт АССР-ының Радио һәм телетапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының Башҡортостан радиоһында тәржемәсе булып эш башлай һәм 1995 йылға тиклемге арала мөхәррир, өлкән мөхәррир һәм радионың баш мөхәррире, шунан Башҡортостан телевидение студияһында баш мөхәррир һәм уның етәксеһе — Радиотелекомпанияның генераль директоры урынбаҫары була.
1995—1997 йылдарҙа Фәнил Ҡоҙаҡаев — Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары.
1997—1998 йылдарҙа «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының генераль директорының беренсе урынбаҫары.
1998—2004 йылдарҙа тағы ла Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары.
2004—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ етәксеһе урынбаҫары, етәксе вазифаһын башҡарыусы булып эшләй.
2010—2013 йылдарҙа — «Тамаша» журналының баш мөхәррире.
2013—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының рәйес урынбаҫары — яуаплы сәркәтибе.
Ижади эшмәкәрлеге
Фәнил Ҡоҙаҡаевтың журналистикаға ныҡлап ылығыуы Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡыған йылдарына тура килә. Был осорҙа ул республика матбуғат баҫмаларына хәбәрҙәр яҙып тора. Артабан мәҡәләләре республика матбуғатында сыға. Ике документаль фильм сценарийы, бик күп радио-телеочерктар, тапшырыуҙар авторы.
Төньяҡ (Ишембай)
Төньяҡ, Ишембай ҡалаһының Төньяғы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһының юҡҡа сыҡҡан муниципаль берәмеге. 2002—2004 йылдарҙа ғәмәлдә була.
Һыу артерияһы
Ағиҙел йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары: Тәйрүк йылғаһы һәм СИКҠУЛ шишмәһе.
Автомобиль юлдары
Ишембай — Салауат, Ишембай — Петровский, Индустриаль шоссе.
Сиге
Төньяҡ сиге: Ағиҙел йылғаһы буйлап бара, артабан СИКҠУЛ шишмәһе буйынса һәм көньяҡҡа борола;
көнсығыш сиге: СИКҠУЛ шишмәһенән Ишембай ҡалаһының «Бурводстрой» баҡсасылыҡ йәмғиәте сиге буйынса Ишембай — Петровский автомобиль юлдарына тиклем, артабан Ишембай ҡалаһы менән «Осҡон» баҡсасылыҡ йәмғиәте сиге буйынса, аҙаҡ көньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Ишембай ҡалаһының «Осҡон» баҡсасылыҡ йәмғиәте сиге буйынса, аҙаҡ ҡала сүплеге менән ҡала сиге буйынса бара, көньяҡ-көнсығышҡа борола һәм Ишембай урмансылығының дәүләт урман фонды (60-сы квартал) сиге буйынса бара, көньяҡҡа борола һәм артабан дәүләт урман фонды сиге буйынса 900 м (62-се квартал), һуңынан төньяк-көнсығышҡа Ишембай ҡалаһы менән «Тәйрүк-1» баҡсасылыҡ йәмғиәте сиге буйынса, артабан көньяҡ-көнбайышҡа Ишембай ҡалаһының «Тәйрүк-1» баҡсасылыҡ йәмғиәте сиге буйынса Тәйрүк йылғаһына тиклем, артабан 580 м Тәйрүк йылғаһы буйынса;
көньяҡ сиге: Тәйрүк йылғаһынан барып Чкалов урамын киҫеп үтә, Бульварный урамы буйлап Ағиҙел йылғаһы аша һалынған күпергә тиклем бара, Ағиҙел йылғаһын киҫеп үтә, Индустрия шоссеһы буйынса бара, артабан Ишембай — Салауат автомобиль юлы буйынса Стәрлетамаҡ районы сигенә тиклем;
көнбайыш сиге: Ишембай — Салауат автомобиль юлынан Стәрлетамаҡ районы биләмәһендә урынлашҡан совхоз-техникум менән сик буйлап 2,6 км, артабан көнсығышҡа һәм Ишембай ҡалаһы менән Стәрлетамаҡ районы биләмәһендә урынлашҡан совхоз-техникум араһындағы ялан юлы буйлап, Ағиҙел йылғаһына тиклем, һуңынан Ағиҙел йылғаһы буйлап ҡаланың төньяҡ сигенә тиклем.
Тарихы
3-сө статьяның Ишембай ҡалаһына ҡағылышлы өлөшөндә ике муниципаль берәмек күрһәтелә: Ишембай ҡалаһының Төньяғы муниципаль берәмегенең сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2002 йылдың 25 декабрендәге 425-з һанлы «Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһының Төньяғы муниципаль берәмеге сиктәрен тасуирлау тураһында» законы менән билдәләнә.
44) Башҡортостан Республикаһының 2002 йылдың 25 декабрендәге 425-з һанлы «Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһының Төньяғы муниципаль берәмеге сиктәрен тасуирлау тураһында» Законы (Дәүләт Йыйылышы, Президент һәм Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ведомостары, 2003, N 3 (159), 113 статья);
Әҙәбиәт
2001 йылдың 25 июлендәге Башҡортостан Республикаһының 235-з һанлы «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәрен билдәләү тураһында» Законы (Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы Закондар сығарыу Палатаһы 12.07.2001 ҡабул иткән).
Башҡортостан Республикаһының 2002 йылдың 25 декабрендәге 425-з һанлы «Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһының Төньяғы муниципаль берәмеге сиктәрен тасуирлау тураһында» Законы (Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Закондар сығарыу Палатаһы —10.12.2002 ҡабул иткән).
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» Законы (Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай 16.12.2004 ҡабул иткән)
Захар-Я
Захар-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Налима-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Ивановка (Дәүләкән районы)
Яңы Ивановка (Новоивановка) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 4 кеше булған. Почта индексы — 453415, ОКАТО коды — 80222834006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Печеньга
Оло Печеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абҙаҡ ауыл Советы
Абҙаҡ ауыл советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 2467 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2363 кеше.
453538, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Абҙаҡ ауылы, Ленин урамы, 77
Состав
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Абҙаҡ ауыл советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге. Йәмғеһе — 2467.
Тарихи белешмә
Абҙаҡ ауылы Көньяҡ Уралдың иң гүзәл тәбиғәтле ерендә урынлашҡан. Ул Ҡыраҡа һырттары, Бикенбәт, Һалмаурҙы тауҙары менән уратып алынған. Тауҙар ылыҫлы һәм япраклы урман менән ҡапланған.
1924 йылда Абҙаҡ ауылында «Батрак» артеле ойошторола, ул 1929 йылға тиклем эшләй. 1929 йылда коллективизация башланып, артелде «Майташ» колхозына әйләндерәләр. Бөйөк Ватан Һуғышы алдынан «Майташ» кохозы үҙ исемен «1 Май» итеп алыштыра.
Бөйөк Ватан һуғышында Абҙаҡ ауылынан 155 кеше ҡатнаша, уларҙың 70 иҫән-һау үҙ тыуған яҡтарына ҡайта.
«1 Май» колхозы һуғыштан һуң тарҡала. 1946 йылда ағас эшкәртеү буйынса артель асыла, бер нисә айҙан ул Белорет урман комбинатына бирелә.
1980 йылда Белорет мал һимертеү совхозының Абҙаҡ бүлеге төҙөлөшө башлана. 1994 йылда бүлек ЮТИ ҡарамағына бирелә.
2003 йылда Абҙаҡ ауылында 264 урынға тәғәйенләнгән мәктәп сафҡа индерелә.
Бөгөнгө көндә Абҙаҡ ауылы халҡы «Абҙаҡ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә, «Тау шишмәһе», «Орленок», «Самоцветы», «Йәшлек» ойошмаларында, шәхси предприятиеларҙа, ЮТИ карьерҙарында эшләй.
Әһәмиәтле урындары
Абҙаҡ ауыл хакимиәте биләмәһенең Яңы Абҙаҡ станцияһы янында бөтә Рәсәйгә билдәле тау саңғыһы курорты бар. Бында дөйөм оҙонлрғо 18 км-ға еткән 13 трасса бар. Иң бейек һәм иң түбән урынындағы арауыҡ 311 м тәшкил итә. Слалом һәм гигант слалом өсөн 4 трасса бар,улар халыҡ-ара ойошмалар талаптарына яуап бирә (шулай уҡ FIS).Трассаның яҡшы сифатлы булыуына яһалма ҡар аттырып тороу ярҙам итә
Был саңғы юлында Рәсәй Президенты В.В. Путин да булып, ял итеп китә
Билдәле шәхестәре
Абҙаҡ ауылынан сыҡҡан билдәле шәхестәр:
Әхтәр
Этимологияһы
Әхтәр (Әхтәрйән) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә фарсы теле аша ингән, йондоҙ; Әхтәрйән йондоҙ һымаҡ бала тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы (5 март 1954 йыл) — башҡорт ғалимы—математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
Әхтәр Хәмит Хан (اختر حمید خان,, 15 июль 1914 йыл — 9 октябрь 1999 йыл) — Пакистан социологы. Пакистанда һәм башҡа үҫешеүсе дәүләттәрҙә ауыл хужалығы үҫешендә ҡатнаша, йәмәғәтселекте был сараларҙа ҡатнашырға саҡырып, киң пропаганда эше алып бара. Уның эшмәкәрлеге ауыл райондары үҫешенең комплекслы проекты — Комилла моделе (1959) барлыҡҡа килеүенә килтерә. Был ҡаҙаныштары өсөн Рамон Магсайя премияһы менән бүләкләнә һәм уға Мичиган штаты университетының хоҡуҡ докторы (L.D.) почётлы дәрәжәһе бирелә. Ральф Смуклер «Скандинавия хеҙмәттәштәре һәм башҡа кәңәшселәре Әхтәр Хәмит Ханды Нобель тыныслыҡ премияһына лауреат итеп тәҡдим итте» тип яҙҙы.
Фамилияла
Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улы (1903 йыл — сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, танкыға ҡаршы туп расчеты командиры.
Атаһы исемендә
Байымов Илсур Әхтәр улы (14 апрель 1974 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).
Камалов Әҡсән Әхтәр улы — Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры.
Вәхитова Факиһа Әхтәр ҡыҙы — «Герой әсә» (1971).
Хәнәфи мәҙһәб
Хәнәфи мәҙһәб (حنفية — хәнәфиә) — сөнни Исламдың дүрт мәҙһәбенең береһе. Уға нигеҙ һалыусы Әбү Хәнифә һәм уҡыусылары Мөхәммәт әш-Шәйбани, Әбү Йософ һәм  Зөфәр ибн әл-Һүҙәйл.
Таралыуы
Хәнәфи мәҙһәб мосолман хоҡуҡи мәктәптәре араһында иң киң таралғаны. Хәнәфиҙәр Үҙәк һәм Урта Азияла, Ҡаҙағстанда, Төркиәлә, Яҡын Көнсығышта, Балҡанда һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Рәсәйҙә хәнәфиҙәр - башҡорттар, татарҙар, ҡырым татарҙары, ҡарағалпаҡтар, нуғайҙар, адығтар (адыгейҙар, ҡабарҙылар, черкестар), абазиндар, ҡарасайҙар, балҡарҙар, өлөшләтә ҡумыҡтар , шулай уҡ мосолман осетиндар, мосолман абхаздар һәм башҡа халыҡтар.
Вәкилдәре
Әбү Хәнифәнең бөтә тиерлек мираҫы уҡыусыларына телдән тапшырылған булған, улар белгәндәрен  теркәп һәм мәҙһәбен системаға һалғандар. Мираҫты һаҡлау, системалаштырыу һәм Әбү Хәнифә мәктәбен таратыуға уның ике иң күренекле уҡыусыһы (сәхибәйн) - Әбү Йософ һәм Мөхәммәд әш-Шәйбәни баһалап бөткөһөҙ көс һалалар.
Дарьин (Ауырғазы районы)
Дарьино (Дарьино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 453485, ОКАТО коды — 80205872004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Южара
Южара — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юкара йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлгәнйәк
Азия әлгәйнәге, себер әлгәйнәге (Tamias sibiricus, Азиатский бурундук) — Евразияла тереклек итеүсе кимереүселәр отрядынан тейен һымаҡтар ғаиләһенән һөтимәр йәнлек. Башлыса, япраҡлы ағас, ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандарында осрай.
Һәр ерҙә әҙ һанлы. Кәүҙә оҙонлоғо 17 см-ға, ҡойроғо 12 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 100 г самаһы. Йөн ҡапламы һорғолт-ерән төҫтә, арҡаһында буй-буй 5 ҡара-көрән һыҙыҡ бар. Түше аҡһыл йәки аҡ. Көндөҙ әүҙем. Ылыҫлылар, һирәгерәк япраҡлы ағастар, үләнсел үҫемлек орлоҡтары, бөрөләре, еләк, шулай уҡ бөжәктәр (башлыса, ҡуңыҙҙар), моллюсклар менән туйына. Ҡышҡа аҙыҡ әҙәрләй (уртаса 3—4 кг). Ағас тамырҙары йәки серегән төмзә аҫтына яһаған өнө әлйергәндең һыйыныу урыны булып тора. Ҡыштың күп өлөшөн йоҡлап үткәрә. Ҡар эреп, асылған урындар күренгәс кенә борындык өненнән сыға. Борындык — моногамик хайуан. Көзен парлар барлыҡҡа килә, икенсе йылдың ҙына ғына үрсейҙәр (парлашу — апрель уртаһында). Бер пар әлйергән 5—6 бала тыуҙыра. Һунарсылыҡ хужалығында борфындык ҙур роль уйный, сөнки улар менән ҡиммәтле тире бирә торған йыртҡыс йәнлекләр туҡлана. Ем әҙерләүе менән орлоҡ таратыуға, ағас үҫентеләре таралышына ярҙам итә.
Графема
Графема (γράφω «яҙам» + суфф. «-ем») — яҙма берәмеге: алфавитта — хәреф, алфавитһыҙ яҙыу системаларында — ижек билдәһе, иероглиф, идеограмма һәм башҡалар.
Телмәр үҫеше боҙолғанда йә «таныуы ауыр булған почерклы» яҙыуҙа графемаларҙың буталыуы ихтимал (мәҫәлән, ҡулъҙямала α һәм ο, м һәм ш, д һәм у).
Төшөнсә 1912 йылда И. А. Бодуэн де Куртенэ тарафынан индерелгән.
Брезен (Германия)
Брезен (Германия) (Bräsen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 165 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — WB.
Бойондороҡһоҙлоҡ буйынса Македония референдумы (1991)
Бойондороҡһоҙлоҡ буйынса Македония референдумы 1991 йылдың 8 сентябрендә Югославия социалистик федератив республикаһынан Македонияның бойондороҡһоҙ булыуын иғлан ителеүен хуплау өсөн үткәрелә. Һайлаусыларҙың күпселеге, һайлауға килгәндәрҙең 76%-ы, бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә (96,4 %).
Эре милли диаспоралар йәшәгән АҠШ, Канада һәм Австралияла алдан тауыш биреүҙәр үткәрелә. Македонияның бөтә сәйәси лидерҙары тауыш биреүгә саҡыра. Шуға ҡарамаҫтан албан милләтенән булғандар, үҙҙәрен ҡыйырһытылған аҙ һанлы халыҡ тип иҫәпләп, референдумға бойкот иғлан итә.
Һөҙөмтәләр
1991 йылдың 8 сентябрендә, тауыш биреү көнөндә кис менән, Македонияның баш ҡалаһы Скопьеның Иосип Броз Тито майҙанында (хәҙер референдумдың һайлау комиссияһы рәйесе тәүге һөҙөмтәләрҙе иғлан итә һәм Македонияның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш биреүен белдерә. Президент Киро Глигоров граждандарҙы азат, мөстәҡил һәм бойондороҡһоҙ Македония менән ҡотлап сығыш яһай.
Имхотеп
Имхоте́п (jY-m-ḥtp «Ҡәнәғәтләнеү алған»; грекса Имутес, Ἰμούθης) — Боронғо Мысырҙың күренекле архитекторы, Боронғо батшалыҡ (Боронғо Мысыр) осоро, III династияның (беҙҙең эраға тиклем 2630—2611 йылдар) беренсе фирғәүене Джосерҙың иң юғары чиновнигы (чати). Ра аллаһының Гелиополь ҡалаһындағы юғарғы руханийы. Мысыр пирамидаларының иң тәүгеһе булған Джосер пирамидаһын төҙөүсе. Беренсе күсеү осоронан алып шағир һәм аҡыл эйәһе тип иҫәпләнелә.
Аҙағыраҡ алла тип таныла һәм дауалау аллаһы булараҡ хөрмәт ителә. Имхотеп донъя тарихында бар яҡтан камил кеше, архитектор , инженер һәм ғалим, ҡайһы берҙә тәүге табип (әммә ул ваҡытта тағы ла ике табип: Мерит-Птах һәм Хеси-Ра була) тип иҫәпләнелә.
Биографияһы
Джосер статуяһы нигеҙендәге яҙыуҙа Имхотептың батша һарайы даирәһендә юғары урынды биләүе асыҡлана, унда фирғәүен титулдарынан һуң уның беренсе кәңәшсеһе Имхотеп тора: «Түбәнге Мысырҙың байлығын һаҡлаусы, Үрге Мысырҙа батшанан һуң беренсе урынды алып тороусы, бөйөк батша һарайы башлығы, Гелиополь ҡалаһының баш руханийы, Имхотеп, төҙөүсе, архитектор, таш вазаларҙы тыуҙырыусы скульптор». Уның сығышы тураһында мәғлүмәт бик аҙ, ләкин Вади-Хаммаматта йәшәгән архитектор Хнумибраның эпиграфик мәғлүмәттәре буйынса (беҙҙең эраға тиклем 495 һәм 491 йылдар арауығы) фекер йөрөткәндә, ә унда Имхотеп «Үрге һәм Түбәнге Мысырҙа алып барылған эштәрҙең начальнигы Канеферҙың» улы тип атала, ул руханиҙар йәки чиновниктар нәҫеленән булырға тейеш Имхотеп үҙенең тәүге баҫҡыслы пирамидаһын — Джосер кәшәнәһен, шулай уҡ пирамиданы уратып алған архитектура ҡоролмалары комплексын Саккарала, Мемфистан (Мысыр) алыҫ булмаған урында ҡороуҙы планлаштыра. Имхотеп пирамидаль архитектура формаларын уйлап табыусы тип иҫәпләнелә: ул фирғәүендең таш мастабаһы (тура дүртмөйөшлө кәшәнә) өҫтөнә үлсәмдәре буйынса бәләкәйерәк тағы ла өс мастаба төҙөргә тәҡдим итә, шулай итеп, мастаба дүрт баҫҡыслы пирамидаға әйләнә (артабан пирамиданың баҫҡыстары алтыға тиклем арттырыла, һәм ул бейеклеге буйынса 61 метрға етә). Шулай итеп, Имхотеп Боронғо батшалыҡта архитектура традицияһына нигеҙ һалыусы булараҡ сығыш яһай. Бынан тыш Имхотепты архитектурала колонналар ҡулланыуҙы ла уйлап таба, тип иҫәпләргә мөмкин.
Имхотеп Джосерҙан һуң вафат була. Джосерҙан һуң уның урынына килгән Сехемхет өсөн төҙөлөп бөтмәгән пирамиданы уратып алған комплекстың төньяҡ стенаһында Имхотеп тигән яҙыу табыла, шуға был кәшәнәне төҙөүҙә лә ул ҡатнашҡандыр, тигән фараз бар. Эдфу ғибәҙәтханаһын да Имхотеп төҙөгән тип иҫәпләйҙәр. Имхотеп мысыр медицинаһына нигеҙ һалған тип тә иҫәпләнә. Атап әйткәндә, ул «Эдвин Смит папирусы» — фундаменталь медицина тикшеренеүенең авторы тип атала. Был папирус беҙҙең эраға тиклемге 1700—1550 йылдарға ҡараһа ла, ул Боронғо йәки Иртә батшалыҡ осоронан билдәле материалдарға нигеҙләнгән. Был папируста күп кенә сирҙәрҙең ысынбарлыҡтағы сәбәптәре беренсе тапҡыр билдәләнелә. Мәҫәлән, 48 йәрәхәт алыу осрағы ҡарала, һәр бер осраҡта физик йәһәттән тикшереү, дауалау һәм күҙаллау тасуирлап яҙыла. Канаданың XIX быуатта билдәле практик-медигы Уильям Ослер Имхотепты медицинаның атаһы һәм «боронғолоҡ томанының асыҡ булып күренгән беренсе медигы» тип атай.
Аллалаштырыу
Мысыр тарихында Имхотептың абруйы артабанғы йылдарҙа шул тиклем күтәрелә, ул тылсымлы көскә эйә булған бөйөктәрҙән бөйөк аҡыл эйәһе, тип иҫәпләнелә башлай. Вафатынан һуң йөҙ йыл үткәс, Имхотепты ярымалла тип таныу башлана. Яңы батшалыҡ дәүерендә Имхотепты дауалау аллаһы һәм дауалаусыларҙы яҡлаусы сифатында илаһилаштырыу формалаша. Бынан тыш ул, Тот менән бер рәттән, яҙыу менән шөғөлләнеүселәрҙе, уларҙың кәсебен илаһи яҡлаусы, тип таныла.
Мысыр мифологияһында Имхотеп Мемфис (Мысыр) аллаһы Птахтың (йышыраҡ алла-арыҫлан Сехметтың) улы тип атала. Уны ҡулына папирусты асып тотҡан үҫмер егет кеүек һүрәтләйҙәр. Ҡайһы берҙә уны, ерҙә хаос булдырмау өсөн, күкте (Нут алиһәһе) ерҙән (Алла Геб) айырыусы һауа аллаһы Шу ролендә лә күрәләр. Сәнғәтте үҫтереүсе булараҡ, ул Хатхор, Маат һәм икенсе вәзир һәм архитектор, аҙаҡ илаһилаштырылған — Аменхотеп (Хапуның улы) менән бәйле була. Ә Аменхотеп Яңы батшалыҡтың Аменхотеп III династияһының XVIII фирғәүене заманында йәшәй. Мысырҙы өйрәнеүселәрҙең ҡайһы берҙәре Имхотепты Библиялағы Йософ менән тиңлай, сөнки Имхотеп фирғәүен Джосерҙан һуң батшалыҡта беренсе кеше була. Һуңғы тикшеренеүҙәр ете йыллыҡ аслыҡтың миф булыуын раҫлай. Ә Библия тарихтары гиксостар һәм Рамсеса II дәүеренә тап килә.
Имхотеп кәшәнәһе
Ҡасандыр бик күптәрҙең иғтибарын үҙенә тартҡан Имхотеп кәшәнәһендә әлегә тиклем идентификация эштәре үткәрелмәгән. Туғыҙ йыл бер ниндәй ҡаҙыныу эштәре башҡарылмағандан һуң 1964 йылда Уолтер Эмери иртә династия кәшәнәләрендә ҡаҙыныу эштәрен башлай. Эмери III династияның бер нисә мастабын ҡаҙып сығара, һәм ул, Имхотеп кәшәнәһе шул тирәлә ятырға тейеш, тип фаразлай.
Эмериның был йылдарҙағы эштәре тураһында материал бер ғилми матбуғатта ла баҫылмай, тик бер нисә доклады ғына була уның. Шуға ул йылдарҙа нимә табылыуы билдәһеҙ булып ҡала.
Хәҙерге заман мәҙәниәтендә Имхотеп
Имхотептың исеме Карл Фройндтың «Мумия» (Mummy, 1932) фантастик фильмында файҙаланыла, унда шул исемдәге персонаж ролен Борис Карлофф башҡара. Был фильмдың ремейкаларында ла, шулай уҡ Стивен Соммерстың «Мумия»һында (1999), уның дауамы булған «Мумия кире ҡайта» (Mummy Returns, The, 2001) фильмдарында ла үлеләрҙән терелгән рухани шул уҡ исем менән атала. Әммә был уйлап табылған персонаждың боронғо Мысыр Имхотепы менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ.
Агаты Кристиҙың «Үлем аҙаҡ килә» детектив романының геройының исеме Имхотеп. Агата Кристиҙың ваҡиғалары XIX—XX быуаттарҙа барған берҙән-бер романы ул.
Имхотеп «Цивилизация IV» компьютер уйынында ла файҙаланыла. «Titan Quest» уйынында һәм уның һуңғы вариантында ла Имхотепҡа тап булабыҙ.
Сёко Асахара, эшмәкәр Аум Сенрикё, үҙҙәрен Имхотептың реинкарнацияһы тип иғлан итә.
Имхотеп хөрмәтенә Меркурийҙағы кратер һәм астероид (1813) Имхотеп исеме менән аталған.
Успех (Миәкә районы)
Успех (Успех) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452092, ОКАТО коды — 80244825005.
Булановка (Туросна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дарка-Рузь-Шор
Дарка-Рузь-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татаров Павел Александрович
Татаров Павел Александрович (24 ноябрь 1950 йыл — 11 ноябрь 2016 йыл) — Рәсәй опера йырсыһы (тенор), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Ҙур театр, Куйбышев балет һәм опера театры солисы, (1982—1991)
Биографияһы
Павел Александрович Татаров 1950 йылдың 24 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа. Балалыҡ йылдарын Салауат ҡалаһында үткәрә, бында урта мәктәпте тамамлағас, һуңынан Чита өлкәһендә Совет Армияһында авиацияла хеҙмәт итә.
1971 йылдан Салауат музыка училищеһының вокал бүлегедә уҡый (уҡытыусылары ирле- ҡатынлы Болдырев Андрей Алексеевич һәм Кожевникова Эрна Александровн). Салауат ҡалаһында Нефтехимик мәҙәниәт йортонда эстрада оркестрында йырлай (етәксеһе — Герман Илларионович Глебов). Профессиональ спорт менән шөғөлләнә. Училищены тамамлап бөтмәй, Костромаға күсенә, сөнки Салауатта ике йыл эшләгәндән һуң уның педагогтары Костромаға күсеп китә. 1975 йылда Кострома музыка училищеһын тамамлай. Шунда буласаҡ ҡатыны менән таныша, уның менән 1975 йылда ғаилә ҡора.
1977 йылда Горький дәүләт консерваторияһына уҡырға инә һәм 1982 йылда уны тамамлай (хәҙерге — М. И. Глинка исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт консерваторияһы) (педагогы Крестинский Евгений Григорьевич). Консерваторияның 5-се курсында уҡып, Одесса академия балет һәм опера театрында эшләй (шул уҡ ваҡытта Горький консерваторияһына ирекле йөрөү менән файҙалана). 1982 йылдан — Куйбышев балет һәм опера театрының төп солисы (хәҙер Һамар академия балет һәм опера театры). Тетарҙа эшенең беренсе миҙгелендә (1982—1983 йылдарҙа) 6 төп партияны йырлай. Уның репертуарына театрҙың ағымдағы репертуарының барлыҡ опера партиялары тиерлек инә. 1991 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп китә, унда 1991 йылдан Ҙур театр солисы була, Герман партияһында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Илдең төп сәхнәһендә Герман, Каварадосси, Радамес, Фауст, Водемон, Манрико партияларында сығыш яһай. Мәскәүҙә Фрунзе урамында Ҙур театрға бирелгән ҡунаҡхана тибындағы фатирҙа йәшәй, Йырсы сағыу тауышҡа (лирик-драматик тенор), талантлы актерлыҡ талантына эйә була.
Бер үк ваҡытта концерт эшмәкәрлеген алып бара. Уның концерттары репертуарында П. Чайковский, С. Рахманинов, Р. Глиэр, Г. Свиридов, Ю. Шапорин, Ф. Шуберт, Р. Шуман, Э. Григ романстары, неаполитан, испан, рус халыҡ йырҙары циклдары. Йырсы шулай уҡ күп һанлы эстрада репертуары әҫәрҙәрен дә башҡарған, эстрада ансамблдәре һәм оркестрҙары менән хеҙмәттәшлек иткән. Советтар Союзы һәм сит илдәр буйынса гастролдәргә (Япония, Германия, Австрия, Швейцария, Чехословакияның) сыҡҡан. Һарытау ҡалаһында Собинов фестивалендә, Болгарияла халыҡ-ара опера һәм балет сәнғәте фестивалендә сығыш яһай. Үҙенең училище үҙе түгел һәм онотмаҫбыҙ. һын да онотмай. 1997 йылда Кострома музыка училищеһының сығарылыш кисәһендә йырлай.
2001 йылда үҙәк телевидениела «Два рояля» тапшырыуында ҡатнаша.
2011 йылда, 10-йыллыҡ өҙөклөктән һуң, Түбәнге Новгород опера һәм балет театрында сәхнәлә «Флория Тоска» операһының Каварадосси партияһын башҡара. Ошонан һуң Воронежда сығышы килә, унда «Бал-Маскарад» операһында граф Уорика партияһын башҡара.
2012 йылда Салауат ҡалаһында соло концертын бирә. Был уның сәхнәгә һуңғы сығыуы була.
2012 йылда инсульт кисерә, унан һуң ғүмеренең аҙағына тиклем сәхнәгә кире ҡайта алмай. Кострома ҡалаһында ерләнә.
Вокал партиялары
Йырсы башҡарған партиялар: Каварадосси («Флория Тоска», Дж. Пуччини), Отелло («Отелло», Дж. Верди), Фауст («Фауст», Ш. Гуно), Радамес («Аида», Дж. Верди), Манрико («Трубадур», Дж. Верди), Хозе («Кармен», Ж. Бизе), Ясон («Медея», Л. Керубини), Канио («Паяцы» Р. Леонкавалло), Туридду («Сельская честь» П Масканьи), Владимир Игоревич («Кенәз Игорь», А Бородин), Лыков («Батша кәләше» Н.Римский-Корсаков), Ленский («Евгений Онегин» П. Чайковский), Водемон («Иоланта» П Чайковский), Герман («Пиковая дама» П. Чайковский) һәм башҡалар.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (3.08.1987).
Хәтер
2017 йылдың 16 майында Һамар Актерҙар йортонда Павел Александрович Татаровтың хәтер кисәһе үтте.
Әзекәй ауыл Советы
Әзекәй ауыл Советы — Белорет районының муниципаль ауыл биләмәһе. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 2435 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2402 кеше. Административ үҙәк — Әзекәй ауылы. Ул Белорет ҡалаһынан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл биләмәһе территорияһында урман һәм ауыл хужалығы биләмәләре бар. Ауыл биләмә бюджеты дотациялы.
Әзекәй ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең 2018 йылдағы почта адресы:
453520, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Әзекәй ауылы, Совет урамы, 3-сө һанлы йорт.
Составы
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Әзекәй ауыл Советы ауыл биләмәһенә ҡараған ауылдар исемлеге һәм халыҡ иҫәбе. .
Мари тарихи-мәҙәни үҙәге
Мари тарихи-мәҙәни үҙәге — Башҡортостан Республикаһының мари халҡы күпләп йәшәгән Мишкә районында урынлашҡан тарихи-мәҙәни үҙәк. Төбәктә мариҙар район халҡының 71% тәшкил итә.
Тасуирламаһы
Мари тарихи-мәҙәни үҙәгендә бирелә йәшәүселәр өсөн заманса йыһазландырылған, бар талаптарға яуап биргән  күп функциялы зал, интерактив музей, марий халҡы тарихын сағылдырған бүлмә, сувенир һәм милли музыка ҡоралдары эшләү буйынса оҫтахана булдырылған. Үҙәктә райондың ижади коллективтарына шөғөлләнеү өсөн дә мөмкинлектәр булдырылған. Конференц-зал 200 урынға иҫәпләнгән.
Тарихы
Үҙәк 2004 йылда асыла. Уның беренсе етәксеһе Валерий Байбулатов. 2016 йылдан алып Мари тарихи-мәҙәни үҙәген Алексей Ибулаев етәкләй. 2019-2020 йылдарҙа бинаны “Башҡортостандың 100 йыллығына 100 объект” проекты буйынса реконструкциялау эше башҡарылды. Хәҙерге Мари тарихи-мәҙәни үҙәк бинаһы 1987 йылда төҙөлгән кинотеатр зданиеһы. 2021 йылдың 19 февралендә Башҡортостан Республикаһы Халыҡтар дуҫлығы Йорто филиалы Мари тарихи-мәҙәни үҙәген асыу тантанаһы үтте.
Интерактив музей
Республикала беренсе мари мәҙәниәтенә арналған интерактив музей “Медиа РБ Инжиниринг” компанияһы төҙөгән һигеҙ инсталляциянан тора. Беренсе инсталляция – “Ваҡыт таҫмаһы”. Бында мари халҡының тарихы, төп даталар, мари халҡының бөгөнгөһө менән танышырға мөмкин. Киләһе инсталляция – импровизацияланған “Мари йорто тәҙрәһе” тип атала. Интерактив тәҙрәне асҡан һайын Мишкә мариҙарының төрлө милли байрамдарынан күренеш күрергә мөмкин. Артабан “Мари аллалары Пантеоны” бүлеге. Мари халҡы донъяны барлыҡҡа килтергән Юмо аллаһына табына (Ҙур Аҡ Алла), икенсе аллаларға ла инана, тәбиғәт эйәһенә баш эйә, ағастарҙың илаһи көсөнә ышана. Бында улар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт табырға мөмкин. “Мари теле” инсталляцияһы мари теленең яңғырашы менән таныштыра. Бында мари халҡының милли йырҙары, мәҡәлдәре яңғырай. Киләһе бүлек “Интерактив календарь” тип атала. Мари халҡының тормош-көнкүреше тулыһынса тәбиғәт менән бәйләнгән. Бында Һабантуй, Ҡорбан, Семик, Раштыуа, Масленица һ.б. байрамдар менән танышырға мөмкин. Алтынсы инсталляция – “Этнография”. Бында 16-19 быуаттарҙағы мари халҡының көнкүреш әйберҙәрен, тормоштарынан күренеште 3D форматы аша күрергә мөмкин. Артабан - “Мишкә районы шәхестәре” бүлеге. Бында райондан сыҡҡан күренекле шәхестәр, уларҙың ижадтары тураһында һүҙ бара. Һуңғы инсталляция “Мишкә районы” тип атала. Был бүлектә райондың тарихы, уның иҫтәлекле урындары һәм башҡа мәғлүмәт менән танышырға мөмкин. Интерактив музейҙан тыш крайҙы өйрәнеү музейы ла бар бында. Музейҙа мари халҡының тормош-көнкүрешенән экспонаттар, милли кейемдәр, һауыт-һаба, ҡорамалдар һәм башҡалар тупланған.
Видео
1.https://yandex.ru/video/preview/?text=видео%20открытия%20марийского%20ИКЦ&path=wizard&parent-reqid=1617211049180158-7420318902274293334-balancer-knoss-search-yp-vla-7-BAL&wiz_type=vital&filmId=11521074186334508391 2.https://www.youtube.com/watch?v=xeK0dmm_-wU
Серб тәреһе
Серб тәреһе (Српски крст, шулай уҡ серб атамаһы Оцилола ҡулланыла) — Сербия, серб халҡы һәм Серб православие сиркәүе символы. Грек тәреһенән (тигеҙ яҡлы) ғибәрәт, мөйөштәренә дүрт стилләштерелгән Ͻ һәм С-тибындағы саҡматаш һүрәтләнгән. Тәренең бындай формаһы тәүҙә Византия империяһында ҡулланыла; Византия вариантында флагҡа серб саҡматашы урынына дүрт В (вита) хәрефе ҡуйылған була, ул Византия девизын «Βασιλεὺς Βασιλέων, Βασιλευόντων Βασιλεύων» («Батшалар батшаһы, батшалар өҫтөнән хакимлыҡ итеүсе»). Әммә хәҙерге Сербияла дүрт саҡматаш ҡайһы берҙә, дүрт С хәрефе, тип аңлатыла, тимәк девиз түбәндәгесә була: «Само слога Сбрина Спасава» («Тик берҙәмлек кенә сербтарҙы ҡотҡарасаҡ»). Серб тәреһе Сербияның гербында һәм флагында, шулай уҡ Сербия православие сиркәүе флагында ла һүрәтләнгән. Сербия СР-һы гербында тәреһеҙ дүрт саҡматаш һүрәте төшөрөлгән булған.
Серб тәреһен ҡайһы берҙә милли баш кейеме черногор капаһының тепелакеһында (өҫкө өлөшө) сигелә.
Оло Рассоха (Кесе Кипленьг ҡушылдығы)
Оло Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кипленьга йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Копсов Анатолий Яковлевич
Копсов Анатолий Яковлевич (6 апрель 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-энергетик. 1992—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы Рәйесе. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының Федерация Советы депутаты (1994—1996). Техник фәндәр докторы, профессор.
Биографияһы
Анатолий Яковлевич Копсов 1942 йылдың 6 апрелендә Башҡорт АССР-ы Ғафури районы Красноусол ауылында тыуған. Институтҡа уҡырға ингәнгә тиклем Калининградтың икенсе ГРЭС-ында (хәҙер Калининград өлкәһе Светлый ҡалаһының икенсе ГРЭС-ында) слесарь өйрәнсеге һәм электрослесарь булып эшләгән. Уҡыуын тамамлағандан һуң, шул уҡ ГРЭС-та инженер, цех мастеры була.
1968—1976 йылдарҙа — БАССР-ҙың Ҡарман ГРЭС-ында мастер, цех начальнигы урынбаҫары, йылытыу автоматикаһы һәм үлсәүҙәр цехы начальнигы. 1976—1983 йылдарҙа — Бангладеш Республикаһында «Горозал» ГРЭС-ында техник ярҙам күрһәтеү буйынса белгес. 1983 йылда СССР-ға ҡайта һәм Ҡарман ГРЭС-ы директоры була.
1988 йылда Өфө ҡалаһында «Башкирэнерго» РЭУ-һы идарасыһы итеп тәғәйенләнә, 1990 йылдан — «Башкирэнерго» производство берекмәһенең генераль директоры.
1992 йылда Башкирэнерго акциялаштырыла һәм акционерҙар йәмғиәтенә әйләнә, ә Копсов уның генераль директоры була. Республика һәм Рәсәй Федерацияһы властары килешеүе буйынса «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәте 1992 йылдың икенсе яртыһында ойошторолған «ЕЭС России» Рәсәй акционерҙар йәмғиәте контроленә бирелмәй һәм дүрт бойондороҡһоҙ энергосистемаларҙың береһе булып ҡала.
1992 йылдың ноябрендә Анатолий Копсов Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы Рәйесе итеп һайлана.
1993 йылдың 12 декабрендә Мортаза Рәхимов менән бергә Рәсәй Федерацияһының беренсе саҡырылыш Федераль Йыйылышының Федерация Советына Башҡортостандан 2-се ике мандатлы һайлау округынан депутат итеп һайлана. Федерация Советында ул бюджет, финанстар, валюта һәм кредит көйләүе, аҡса эмиссияһы, һалым сәйәсәте һәм таможня көйләүе буйынса комитет ағзаһы була. Депутат вәкәләте 1996 йылдың 23 ғинуарында тамамлана.
1994 йылдың июлендә Анатолий Копсов Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы Рәйесе вазифаһын ҡалдыра һәм «ЕЭС России» РАО-һына эшкә күсә: 1996—2000 йылдар — территориаль акционер йәмғиәттәре менән эшләү буйынса департамент директоры, бер үк ваҡытта 1996—1998 йылдарҙа Берҙәм энергосистемалар РАО-һының вице-президенты һәм идара ағзаһы.
2000—2001 йылдар — урынбаҫар, 2001—2002 йылдар — Берҙәм энергосистемалар РАО-һының идара рәйесе Анатолий Чубайстың кәңәшсеһе. 2002—2005 йылдарҙа — генерация объекттарын төҙөү буйынса директор урынбаҫары һәм Берҙәм энергосистемалар РАО-һының Корпоратив үҙәген капиталь төҙөү буйынса директор. Бер үк ваҡытта 1996—2004 йылдарҙа «Мосэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. 2005 йылда Мәскәүҙе энегросистемаларҙа авария булғандан һәм "Мосэнерго"ның генераль директоры Аркадий Евстафьев отставкаға киткәндән һуң, генераль директор итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2008 йылдың 31 мартына тиклем ултыра.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлктәре
Юғары етәкселәр рейтингында — «Коммерсантъ» (2010) гәзите яҙыуынса, «Электр энергетикаһы» номинацияһында 4-се урын.
Алмаҡай Аҙнаҡаев
Алмаҡай Аҙнаҡаев (1786 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Алмаҡай Аҙнаҡай улы Сатыев Ырымбур губернаһы Байлар улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Тулыбай ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Юкара
Юкара — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.