cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мавритания
Урта быуаттар
XI быуаттан алып халыҡты ғәрәпләштереү һәм исламлаштырыу башлана. Берберҙар һәм негрҙар (тукулер, сонинке, волоф халыҡтары) өҫтөнән хакимлыҡ урынлаштыра, илдә ғәрәптәр өҫтөнлөклө урын биләй башлай. Берберҙар һәм ҡара тәнлеләр ғәрәптәрҙең телен һәм ғаиләлә йәшәү рәүешен ҡабул итә. Шингетти оазисы илдең төп үҙәгенә әүерелә, ил Тарб-эль-Бидан («аҡтар иле») тип атала башлай. XI быуатта Мавритания территорияһында теократик характерҙағы сәйәси берләшмә барлыҡҡа килә, уны берберҙарҙың лемтун ҡәбиләһе башлығы Абу Бекр ибн Омар етәкләй. 20 йыл Йыһат (ғазауат)тан һуң Әбү Бәкер империяһы Сенегалдан Урта диңгеҙ ярына тиклем һуҙыла. Илдә хакимлыҡ итеүсе династия Алморавидтар тип атала. Әбү Бәкер урынына Йософ ибн Ташфин килә, ул Пирерния ярымутрауына баҫып ала. Ун беренсе быуат аҙағына Алморавидтар империяһы көньяҡта Сенегал йылғаһынан төньяҡта Эбро йылғаһына тиклем (Испанияла) тиклем һуҙылған. Алморавидтар шулай уҡ Канар утрауҙары хужаһы булған. XIV быуатта бербер ҡәбиләләре араһында бани хәсән ғәрәп ҡәбиләһе өҫтөнлөк итә. Һуғыштарҙа бани хәсәндәргә ярҙам иткән ҡәбиләләр тиң тиң хоҡуҡ алған; ҡаршылыҡ күрһәтмәгәндәр марабут ҡәбиләләренә (йәғни ҡорал йөрөтөү хоҡуғына эйә булмаған тыныс ҡәбиләләргә) әйләнгәндәр; ә ҡаршы тороусылар иһә «зенага» статусы бирелгән. Һөҙөмтәлә Мавританияла ырыуҙарҙың ҡатмарлы иерархияһы барлыҡҡа килә: хәсән ғәрәптәре иң юғары баҫҡыста тора, унан һуң бербер-яугирҙар, һуңынан — тыныс бербер-марабуттар, бербер-яһаҡ (һалым) түләүселәр, һәм, ниһайәт, берберҙарға буйһонған негрҙар (ҡолдар һәм ирекле харатиндар). Бынан тыш, Мавританияның социаль структураһында профессиональ билдә буйынса айырым касталар барлыҡҡа килә. Улар — йырсылар һәм музыканттар (гриоттар), һөнәрселәр, һунарсылар (немади), балыҡсылар (имраген).
XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Трарза, Бракна, Тагант, Адрар әмирлектәре барлыҡҡа килә.
Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы
Ғаиләһе
Ҡатыны — Фәриҙә Миңләхмәт ҡыҙы, ике балалары, Тимур ейәндәре бар.
Мавритания
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1964 йылда СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыла.
Административ бүленеше
Мавритания 12 өлкәгә һәм баш ҡаланың Нуакшот автономиялы округына бүленгән. Өлкәләр 44 департаментҡа бүленә.
Мавритан оккупацияһы ваҡытында (1975—1979) Көнбайыш Сахараның мавритания ғәскәрҙәре баҫып алған өлөшө Тирис-эль-Гарбия (Tiris al-Gharbiyya) тип атала.
Географияһы
Мавританияның майҙаны 1030 700 км², был күрһәткес буйынса донъяла 30-сы урында тора (Боливиянан һуң).
Көнбайыштан Мавританияны Атлантик океан йыуа (яр буйы һыҙаты яҡынса 700 км). Ил территорияһының 60 проценттан ашыуын Көнбайыш Сахараның ташлы һәм ҡомло сүлдәре биләй.
Климаты — тропик, сүллек.
Илдең көньяҡ сиге буйлап аҡҡан Сенегал йылғаһынан башҡа даими йылғалары юҡ.
Үҫемлек япмаһы бик һирәк, һирәк яуған ямғырҙарҙан һуң барлыҡҡа килгән үҫемлектәр өҫтөнлөк итә. Илдең көньяғында — ҡыуаҡлыҡтар һәм акация үҫкән ярым сүллектәр.
Фауна — күп һанлы һөйрәлеүселәр һәм кимереүселәр, йыртҡыстарҙан — шакал, фенек, ҡайһы бер райондарҙа тояҡлылар һәм страустар һаҡланған.
Иҡтисады
Мавритания — иҡтисади яҡтан донъяның иң ярлы илдәренең береһе. 2018 йылда йән башына ЭТП 4190 доллар тәшкил итә. (донъяла 131-се урын). Халыҡтың 40 проценты фәҡирлек сигенән түбән кимәлдә тора. Эшһеҙлек кимәле — 10,30 % (2018 йыл).
Ауыл хужалығында халыҡтың 50 % эшләй (ЭТП-ның 12,5 % -ы). Малсылыҡ (һарыҡ, кәзә, һыйыр, дөйә); үҫемселек (финик, тары, сорго, дөгө, кукуруз); балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр.
Сәнәғәттә эшселәрҙең 10 проценты (ЭТП-ның 47 %) тупланған. Тимер мәғдәне, баҡыр мәғдәне, алтын табыла, балыҡ эшкәртелә.
Хеҙмәткәрҙәрҙең 40 проценты хеҙмәтләндереү өлкәһенә тура килә, был ЭТП-ның 40,5 процентын тәшкил итә.
Эске сауҙа
2016 йылға ҡарата :
Төп һатып алыусылар: Ҡытай — 37 % (1,02 миллиард доллар), Швейцария — 16 % (451 миллион доллар), Испания — 9,1 % (249 миллион доллар), Италия — 5,6 % (155 миллион доллар) һәм Япония — 5,3 % ($144.
Импорт — 3,51 млрд доллар: машина эшләү продукцияһы, нефть продукттары, аҙыҡ-түлек (башлыса шәкәр (170 миллион доллар), бойҙай (103 миллион доллар) һәм пальма майы (83,2 млн доллар), халыҡ ҡулланыуы тауарҙары.
Төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай — 24 % (848 миллион доллар), АҠШ — 8,4 % (295 миллион доллар), Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре — 6,1 % (213 миллион доллар), Марокко (198 миллион доллар) — 5,7 % һәм Франция — 5,1 % (178 миллион доллар).
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәренең халыҡ-ара ойошмаһы ағзаһы булып тора.
Транспорт
Мавританияның иң төп йөгөн — мәғдәнде табыу урындарынан диңгеҙ порттарына ташыуҙы 1963 йылда файҙаланыуға тапшырылған Зуэрат — Нуадхибу тимер юлы башҡара.
Илдең төп диңгеҙ порттары — Нуадибу һәм Нуакшот, уларҙың өлөшөнә бөтә диңгеҙҙәге йөк әйләнеше тиерлек тура килә.
Милли авиакомпанияһы — Mauritania Airlines авиакомпанияһы.
Халҡы
Халыҡтың һаны — 3,2 миллион (2010 йылдың июленә ҡарата).
1977—2013 йылдарҙа иҫәп алыу мәғлүмәттәре бирелгән, 2017 йыл өсөн мәғлүмәттәр фараз буйынса.
Йыллыҡ үҫеш күрһәткесе — 2,4 % (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 4,4 бала).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ирҙәр өсөн — 58 йыл, ҡатын-ҡыҙҙарға — 63 йәш.
Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) менән ауырыу — 0,8 % (2007 йыл баһаһы).
Этно-раса составы :
Телдәре — ғәрәп (рәсми), хәсәниә диалекты, негр ҡәбиләләре тукулер, сонинке, волоф, фула, баманаларҙың телдәре.
Дине — ислам (халыҡтың 100 проценты тиерлек), ҙур булмаған христиан общинаһы бар.
Грамоталылыҡ — 59 % ир-ат, 43 % ҡатын-ҡыҙ (2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Языки Мавритании
Пслух
Пслух — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мзымта йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болдырев Владимир Михайлович
Болдырев Владимир Михайлович (27 май 1915 йыл — 10 март 1998 йыл) — ветеринар врач, дәүләт хеҙмәткәре. 1966—1975 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Ауыл хужалығы министрлығының бүлек етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ветеринар врачы (1965). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1973). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1946, 1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), Ҡыҙыл Йондоҙ (1946) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Владимир Михайлович Болдырев 1915 йылдың 27 майында Пенза губернаһының Мухановка ауылында тыуған.
1938 йылда Һарытау зооветеринария институтын тамамлаған.
1950 йылдан алып һөнәре буйынса республика ветеринария клиникаһы директоры вазифаһында эшләй. 1952—1960 йылдарҙа — баш ветеринар табип, ә 1966—1975 йылдарҙа — БАССР Ауыл хужалығы министрлығының бүлек башлығы, 1960—1966 йылдарҙа — Башҡортостан фәнни-производство ветеринар лабораторияһы директоры.
Башҡортостанда бруцеллёз, трихофития, туберкулёз, сусҡа һәм ҡош тағундары, бешмә эпизоотияһын бөтөрә, трихофитиянан ТФ-130 вакцинаһын индерә.
Гой-Чу (йылға)
Гой-Чу — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәмәхә (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Шәмәхә (Түбәнге Шәмәхә) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 692 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беләш
Беләш (Беляшево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 469 кеше. Почта индексы — 452833, ОКАТО коды — 80250815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (94 %).
Ауыл тарихы
Тарихсы ғалим Әсфәндиәров Ә. З. билдәләүенсә, Бәлеш ауылы тарихы бик үк аныҡ түгел. Ауыл 1834 һәм 1850 йылдарҙа иҫәпкә алмаған. Унда 1859 йылда 227 башҡорт йәшәй, 1870 йылда - 239, 1920 йылда - 632 башҡорт йәшәүе билдәле. Ауылға Бөрө өйәҙендә нигеҙ һалынған. Малсылыҡҡ, игенселек, һатыу өсөн ағас әҙерләү, балта эше менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. 1906 йылда бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән 2002 йылда 529 кеше, 2010 йылда 469 кеше теркәлгән.
Шарапова Арина Аяновна
Шарапова Арина Аяновна (30 май 1961 йыл) — Рәсәй телевидениеһы алып барыусыһы, журналист, уҡытыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Балалар һәм үҫмерҙәр ижадын үҫтереү менән шөғөлләнеүсе «Сәнғәт һәм медиатехнология мәктәбе» оҫталыҡ курстарына (Мәскәү ҡалаһы) нигеҙ һалыусы, уның президенты һәм етәксеһе. «Берҙәм Рәсәй » партияһының Юғары советы ағзаһы.
Биографияһы
Арина Ая́новна Шара́пова 1961 йылдың 30 майында Мәскәүҙә тыуған. Олатаһы революцияға тиклем Ҡытайҙа йәшәгән. Өләсәһе уҡытыусы була, маньчжур телендәһөйләшкән, ҡытайҙар менән күп эшләгән, ейәнсәренә Ҡытайға барырға кәңәш иткән булған.
Ике юғары белемгә эйә:1984 йылда Мәскәү дәүләт университетының фәлсәфә факультеты ғәмәли социология бүлеген, артабан факультетты сыновья Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтында тәржемәселәр факультетын «инглиз теленән тәржемәсеһе»  һөнәре буйынса тамамлай. Социология фәндәре кандидаты.
1985 йылдан эшләй РИА «Яңылыҡтар» Рәсәй мәғлүмәт агентлығында эшләй.
2014 йылдың мартында Мәскәүҙә Балалар һәм үҫмерҙәр ижадын үҫтереү менән шөғөлләнеүсе «Сәнғәт һәм медиатехнология мәктәбе» оҫталыҡ курстарын ойоштора. Уның президенты һәм оҫталыҡ курстарының етәксеһе.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Рәсәй Федерацияһы эске эштәр министрлығы янындағы Йәмәғәт советы ағзаһы булып тора. Император православие фәләстин йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
2013 йылда Мәскәү мэрын һайлау барышында Сергей Собянин дың ышаныслы кешеһе була.
2016 йылдың апреленән — Мәскәү ҡалаһының Йәмәғәт палатаһы рәйесе урынбаҫары.
Ышаныслы кеше булып 2016 йылдың сентябрендә VII саҡырылыш дәүләт Думаһына һайлауҙар ваҡытында «Берҙәм Рәсәй » партияһының ышаныслы кешеһе була.
Байыҡ күлдәре (Силәбе өлкәһе)
Оло Байыҡ һәм Кесе Байыҡ - (Большой БаикМалый Баик) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күлдәр.
Географияһы
Оло Байыҡ та, Кесе Байыҡ та Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы, Ҡарабаш ҡалаһы биләмәһенә ингән күлдәр.
Кесе Байыҡтың координаттары: 55°28'47"N  60°25'2"E
Оло Байыҡ хәҙер үҙ аллы күл булыуҙан туҡтаған, ғәмәлдә, Арғужа һыуһаҡлағысының ҡултығына әүерелгән.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Оло Байыҡ күленә Уйылды күленән канал ҡаҙып, ҡылымыҡ яһалған. 1975 йылғда ҡоролоҡ арҡаһында Силәбе өлкәһендә һыу  етмәй башлай, шул арҡала  Уйылдынан   Арғужа һыуһаҡлағысына канал ҡаҙылып, унда Оло Байыҡ күле аша һыу ағыҙыла
Оло Байыҡ менән Кесе Байыҡ бер-береһенә бик яҡын урылашҡан - аралары 1 саҡрым самаһы ғына, уларҙы урман айырып тора.
Кесе Байыҡ һаҙлыҡлана бара.
Оло Байыҡ ҡултығына балыҡсылар йөрөргә ярата - яҡшы ҡаба.
Күл эргәһендәге урмандарҙа еләк-емеш, бәшмәк бик күп.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Байыҡ атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: ''Баик, Большой и Малый, озеро, территория города Карабаша. Возможно, от тюркского мужского имени Баик, Байык, в значении «чистый», «правдивый», «верный». Сближается также с башкирским словом бейек, бийик — «высота», «высокий», т.е. «высокое озеро»''.
"Башҡорт исемдәре" һүҙлеге Байыҡ андронимына ошондай аңлатма бирә:
Люх-Ягун
Люх-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимпас йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡылысҡыр (тау, Ишембай районы)
Ҡылысҡыр- Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Кесе Ҡоҙаш менән Рәмйылға (Нөгөш ҡушылдығы) араһында ята.
Иң бейек түбәһе- 558,6 м. Тауҙың битләүҙәре текә. Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора.
Тау өҫтөндә уҫаҡ һәм йүкә ҡатнаш урман үҫә.
Ҡылысҡырҙан көньяҡтараҡ Арҙаҡты тауы (572 м), көнсығышта төньяҡтан көньяҡҡа табан Арҙаҡты һырты һуҙылған. Тауҙан төньяҡ-көнсығыштараҡ - Ишембай районының Яңы Һәйет ауылы, унан ары- Бөрйән районының Берәтәк ауылы  урынлашҡан.
Ҡылысҡыр тауының атамаһы башҡорт телендәге «ҡылыс» (үткер ҡорал, рус. «сабля», «саблеобразный») һәм «ҡыр» (һырт, рус. «ребро», «хребет»)һүҙҙәренән алынған. Тауҙы үткер ҡылысҡа оҡшатып ҡушылған атама.
Вой-Пемданъю (Косью ҡушылдығы)
Вой-Пемданъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тхаценако
Тхаценако (Суюрчаса) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Наужи йылғаһының уң ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
АҠШ Оборона департаменты
АҠШ-тың Оборона департаменты  (Department of Defense — DoD, DOD, Defense Department) — АҠШ федераль башҡарма департаменттарҙын береһе.
АҠШ Кодексының 10-сы бүлегенә ярашлы милли имәнлек һәм оборона өлкәһендә эшләй.
Штаб-фатир – Пентагон. Виргиния дәүләтенең Арлингтон округында урынлашҡан.
Шығая
Шығая (Шигая) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сонохта
Сонохта — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2693 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәҙиев Әнүәр Хәким улы
Биографияһы
Әнүәр Хәким улы Әхмәҙиев Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Дыуан улусы Арый ауылында тыуған.
1933—1936 һәм 1938—1941 йылдарҙа Баймаҡ (хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры), Ҡыйғы колхоз‑совхоз театрҙарында, Башҡорт академия драма театрында (хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры) эшләй.
1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын (хәҙерге Башҡорт дәүләт университеты) тамамлаған.
1949 йылда Нуриман районы Иҫке Күл урта мәктәбе директоры булып эшләй.
1950 йылдан башлап Башҡорт АССР-ы Мәғариф министрлығы инспекторы.
1952—1975 йылдарҙа Өфө авиация институтында (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) уҡыта.
Әнүәр Хәким улы Әхмәҙиев Өфө ҡалаһында вафат булған.
Ижади эшмәкәрлеге
Әнүәр Әхмәҙиевтың ижады башҡорт халыҡ бейеүҙәренә бағышланған.
Репертуары
Равдоникас Владислав Иосифович
Равдоникас Владислав Иосифович (27 ноябрь (9 декабрь) 1894 йыл — 28 ноябрь 1976 йыл) — совет археологы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1946).
Биографияһы
Равдоникас Владислав Иосифович 1894 йылдың 27 ноябрендә (9 декабрь) Новгород губернаһының Тихвин ҡалаһында тыуа. Дүрт йәшендә етем ҡала. 1910 йылдар уртаһында археология менән мауыға башлай, Сясь йылғаһы үрендә Тихвин ҡурғандарында ҡаҙыу эштәре алып бара.
1916—1917 йылдарҙа Михайловск артиллерия училищеһында уҡый, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Октябрь революцияһын энтузиазм менән ҡаршылай, IX Бөтә Рәсәй Советтар съезына делегат итеп һайлана. Ҡыҙыл Армияның артдивизион командиры була (Карел-фин фронты, Юденичҡа ҡаршы фронт). Тихвинда Педагогия техникумы мөдире була, монастырға музей статусын биреү инициаторы, өйәҙ гәзитен мөхәррирләй.
1922 йылда РКП (б) Губерна комитетының Череповецҡа гәзиткә партия эшенә күсергә тигән бойороғон үтәмәй, сөнки үҙен фәндә һәм уҡытыу эшендә ген күрә. Үҙ теләге менән партиянан сыға.
1918 — 1923 йылдар осоронда Петроград университетының Тарих-филология факультетында өҙөклөктәр менән уҡый.
1927 йылда Ленинградҡа күсенә, Маиди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһында хеҙмәткәр булып эшләй. 1928 йылдан — Матди мәҙәниәт тарихы институты хеҙмәткәре.
1929 йылдан уҡыу Ленинград дәүләт университетында уҡыта, профессор. 1934 йылдан — тарих фәндәре докторы.
1935 йылда — Онега күленең, 1936 йылда Беломор петроглифтарын тикшерә.
1936—1938 йылдарҙа Карелияла Боландар утрауы ҡәберлеген тикшерә 2350 квадрат метр майҙанда 177 ҡәберлек асыла, мезолит дәүеренең 7132 предметы табыла.
Һуңыраҡ Иҫке Ладогала Ладога буйының урта быуат ҡурғандарында ҡаҙыныу эштәре алып бара.
Был йылдарҙа кафедра мөдире вазифаһын биләй 1936—1948 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының кафедра (бүлек) мөдире вазифаһын башҡара. 1930—1940 йылдарҙа совет археологияһының теоретик нигеҙҙәрен булдырыусыларҙаң береһе.
1944—1945, 1946—1949 йылдарҙа — Матди мәҙәниәт тарихы институтының Ленинград бүлеге мөдире.
1946 йылда Норвегия фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Рәсәй төньяҡ-көнбайышының боронғо һәм урта быуаттарҙағы тарихы (балтик буйы-фин ҡәбиләләренең таралып ултырыуы, төбәктә дәүләтселек урынлашыуы), тәүтормош йәмғиәтенең теоретик проблемалары буйынса хеҙмәттәр авторы.
1940 йылдар һуңынан ғилми эшмәкәрлектән ситләшә.
Көнтүгеш
Көнтүгеш (Кунтугушево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 247 кеше. Почта индексы — 452990, ОКАТО коды — 80208816007.
Ауылға нигеҙҙе Ҡара Табын ҡәбиләһе Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары һалған.
Тарихы
Ауылға башҡорттар Ҡыр Танып улусының (Ҡара Табын башҡорт ҡәбиләһе) үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл беренсе тапҡыр XVIII быуатта телгә алына.
1795 йылда Мата йылғаһы буйындағы Көнтүгеш ауылында 12 йортта 101 башҡорт йәшәгән. 3 йортта 12 мишәр, 3 йортта 14 типтәр була. Документтарҙан күренеүенсә, бында мишәр һәм типтәрҙәр «Ҡыр Танып улусы башҡорттары рөхсәте буйынса» төпләнгәндәр. Типтәрҙәр Өфө провинцияһы Ырымбур экспедицияһының (етәксеһе И. К. Кирилов) 1735 йылдың 7 май указына ярашлы индерелгән. Мишәрҙәрҙең килеү ваҡыты әлегә билдәһеҙ.
1816 йылда ауылда 74 башҡорт, 16 мишәр, 20 типтәр йәшәгән. 1834 йылда (VIII ревизия), бында 216 башҡорт, 48 мишәр, 30 типтәр иҫәпләнә. 1857-59 йылдарҙа (X ревизия) 50 йортта 295 башҡорт, 20 йортта 162 мишәрҙәр һәм типтәр йәшәгән.
Ауыл башҡорттары 10-сы башҡорт кантонына ҡараған һәм 1863 йылға тиклем Башҡорт ғәскәре составында хеҙмәт иткән (сик буйын һаҡлаған, хәрби походтарҙа ҡатнашҡан). Ауыл башҡорттары 10-сы һәм 5-се башҡорт полктары составында (өлөшләтә) 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша.
1906 йылда бында 155 йортта 906 кеше, 1920 йылда 202 йортта 1046 башҡорт һәм мишәр йәшәгән.
Халыҡ малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. 1843 йылда 216 башҡорт 1528 бот (йән башына яҡынса 7 бот) ҡышҡы һәм яҙғы ашлыҡ сәсә. Халыҡ ваҡ мал (129 һарыҡ, 89 кәзә), умартасылыҡ һәм солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән.
Ауыл атамаһы «Көнтүгеш», «Көндүгеш» тип тип тә йөрөтөлә. «Көнтыуғыш», «Көнтыуыш» тигән вариант һүҙлектәрҙә осрай. Был фараз буйынса мәғәнәһе «көн тыуыу», рус телендә «восходить» тип ҡарала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдар
Исемдәре:
Гагарин урамы
Есенин урамы
Жуков урамы
Интернациональ урам
К.Маркс урамы
Ленин урамы
Пушкин урамы
Р.Зорге урамы
С.Юлаев урамы
Совет урамы
Мәктәп урамы
Гуро-Цкали
Гуро-Цкали (Акнехи-Цкали) (გუროსწყალი) — Грузия йылғаһы. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Эткүл (Ҡыҙыл Армия районы)
Эткүл - Еткульское - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Географияһы
Эткүл Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Екатеринбургтың үҙәгенән Эткүлгә тиклем - 230км. Райондың Мейәс ауылынан 2 км алыҫлыҡта ята.
Эткүлдән 3 км алыҫлыҡта Лесной ҡасабаһы һәм һаҙланған исемһеҙ һыу ятҡылығы бар; 3,8 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ванюши ауылы янында, Һағындыҡ ята.
Географик координаттары: киңлеге - 55°14′56″N (55.248986), оҙонлоғо -  61°52′7″E (61.868528)
Силәбе трактынан 1,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Ҡыҙыл Армия районындағы Эткүл күле өлкәнең шул исемдәге өс һыуы ятҡылығының берәүһе. Урыҫ телендә улар төрлөсә яҙылыуы менән айырыла.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлде үлән бик баҫмай, мәгәр урыны-урыны менән һаҙлыҡлы, ул урындарында ҡамыш, күрән үҫә.
Һыу ятҡылығында табан балыҡ, сабаҡ, алабуға яҡшы тотола.
Этимологияһы
Әммә күлгә атама андронимдан бирелгәне шик уята, сөнки халыҡ телендә уларҙы был күлдәрҙең һыуында эттәр менән булған ваҡиғаларға бәйләйҙәр.
Ғәбделҡадир
Тәүге йылдары
Ғәбделҡадир сығышы буйынса Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан Оран ҡалаһында төпләнгән бик боронғо һәм затлы руханиҙар ырыуынан булған. Ғилми әҙәбиәттә йөрөгән фекер буйынса, Ғәбделҡадирҙың ата-бабалары бану-ифрен ғәрәпләштерелегән бәрбәр ҡәбиләһенән сыҡҡандар.
Ғәбделҡадир үҙенең атаһы Сәйет Мөхөтдин менән етәкләнгән Муасҡар ҡалаһындағы «Һетнә» мәҙрәсәһендә белем ала. Үҙенең ғәжәп һәләттәре, диндарлығы, ғилемлеге һәм ҡорал менән эш итә белеү арҡаһында ул йәш сағында уҡ киң танылыу ала.
Алжирҙағы эҙәрләүҙән Мысырға ҡаса, бынан Мәккәгә хаж ҡыла һәм хажи булараҡ тыуған яғына ҡайта. Бал ваҡытта француздар Алжирҙы баҫып алалар, әммә уларға ҡаршы ғәрәптәр ихтилал күтәрә.
Антиколониаль көрәш етәкселегендә
Ғәбделҡадир төрлө социаль төркөмдәренең тарҡылышын еңеп сыға һәм 1832 йылда көнбайыш Алжир ҡәбиләләре менән әмир итеп һайлана. Шулай итеп, ул баш ҡалаһы Муасҡарҙа булған бойондороҡһоҙлоҡ дәүләт — әмирлек төҙөй, һәм рәсми рәүештә үҙен Марокко солтаны Ғәбдрахмандың вассалы һәм наместнигы тип таный. Әмир әл-мөмьин титулын ҡабул итә. <!-- В мае 1832 года началась крайне упорная и кровопролитная война с французами, в которой Абд аль-Кадир неоднократно выходил победителем, но в итоге потерпел поражение. Вначале французы потерпели ряд поражений и были вынуждены заключить мирный договор в феврале 1834 года. В 1835 году война возобновилась, но французы вновь были разбиты и в мае 1837 года был заключён очередной мирный договор, по которому Франция признала власть Абд аль-Кадира на большей части Западного Алжира. 1837—1838 годы стали высшей точкой расцвета эмирата Абд аль-Кадира. Экономика эмирата была милитаристской из-за необходимости противостоять дальнейшему вторжению французов. Усиленно развивалась военная промышленность: созданы сабельные, ружейные, литейные, пушечные и пороховые предприятия. В эмирате наряду с ополчением племён была организована регулярная армия, создано несколько линий обороны. Во время перемирия Абд аль-Кадиром были проведены реформы: административная, разделившая эмират на несколько областей; экономическая, направленная на перераспределение доходов в обществе; судебная и налоговая. Государство Абд аль-Кадира выпускало собственную валюту.
18 октября 1838 года французы нарушили мирный договор 1837 года Французская армия овладела городом Константина, а к 1843 году захватила большую часть территории эмирата, ослабленного изменами крупных феодалов. Абд аль-Кадир укрылся на территории соседнего Марокко, власти которого также участвовали в сопротивление французским войскам. Однако они тоже потерпели поражение и были вынуждены выслать Абд аль-Кадира из страны. В 1845 году в Алжире началось новое восстание, которое возглавил возвратившийся из изгнания Абд аль-Кадир.
Но в итоге повстанцы были разбиты. 22 декабря 1847 года Абд аль-Кадир сдался генералу Ламорисьеру и герцогу Омальскому и был отправлен во Францию.
Вдалеке от Алжира
Во Франции он жил под мягким, почётным надзором со своими родными, пока Наполеон III не освободил его, назначив пенсию. 21 декабря 1852 года он переехал в Бурсу, а затем поселился в Дамаске, где летом 1860 года во время Дамасской резни вступился за местных христиан-маронитов, подвергавшихся жестокому преследованию со стороны друзов. Нападению подверглось и российское вице-консульство, и вице-консул Макеев был спасен от неминуемой гибели благодаря вмешательству и заступничеству Абд аль-Кадира. Его действия по спасению сирийских христиан повысили его международный авторитет. Он был произведён в кавалеры Большого креста ордена Почётного легиона, Греция, Османская империя и папа римский наградили его орденами, а Авраам Линкольн отправил в качестве подарка пару пистолетов.
С тех пор его тихая, созерцательная жизнь прерывалась только предпринимаемыми им по временам странствованиями на богомолье. Он ещё раз совершил хадж в Мекку, посетил в 1867 году Всемирную выставку в Париже и в ноябре 1869 года присутствовал при открытии Суэцкого канала.
Абд аль-Кадир написал весьма интересное религиозно-философское сочинение, которое Гюстав Дюга (Gustave Dugat) перевёл с арабского на французский под заглавием: «Rappel à l’intelligent; avis à l’indifférent» (Париж, 1858).
В 1843 году французский маршал Сульт назвал Абд аль-Кадира одним из величайших живущих людей; двое других — имам Шамиль и Мухаммед Али Египетский — тоже были мусульманами.
В Алжире Абд аль-Кадира чтят как национального героя и «Югурту Нового времени». -->
Ибраһим әл-Ибраһим мәсете
Ибраһим әл-Ибраһим мәсете  йәки Фәхд ибн Әбдел Әзиз Әл Сәғүди короле мәсете йәки Ике Изге мәсетте һаҡлаусы мәсет — Гибралтарҙын көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан мәсет. Сәғүд Ғәрәбстаны короле Фәхд бүләк иткән бина, төҙөлөш ике йыл барған, яҡынса сығымдар 5 миллиов £. 1997 	йылдың 8 авгусында мәсет рәсми асыла. Мәсет эсендә мәктәп, китапхана, лекциялар залы бар. Гибралтарҙа был берҙән бер мәсет. Гибралтарҙа 2 000 мосолман йешәй, был бөтә халыҡтың 7% самаһы.
Башҡортостан ҡурсаулығы
Башҡортостан ҡурсаулығы (йәки Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы) — Башҡортостандың Бөрйән районында урынлашҡан, ғәйәт бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын, күп төрлө тәбиғәт ҡомартҡыларын, Көньяҡ Уралдың ҡатнаш һәм киң япраҡлы урман комплексын берләштергән ҡурсаулыҡ.
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 3 сентябрендә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм ул 1930 йылдың 11 июнендә эшләй башлай. 1951 йылда ҡурсаулыҡ бөтөрөлә һәм уның биләмәләрендә урман хужалығы ойошторола. Урманды әүҙем һәм контролһеҙ киҫеү башлана. 1958 йылдың ноябренән ҡурсаулыҡ тергеҙелә, 1986 йылға тиклем бөгөнгө "Шүлгәнташ ҡурсаулығы"н да үҙ эсенә ала һәм уның исеме менән йөрөтөлә.
Маҡсаты һәм бурыстары
Ҡурсаулыҡ Көньяҡ Уралдың үҙәгендә, Бөрйән районының матур тәбиғәт ҡосағында 75 мең гектар майҙанды биләй. Ойошторолоуының тәүге көндәренән үк бындағы тәбиғәт байлығын һаҡлауға һәм ишәйтеүгә ҙур иғтибар бирелә, бар-төр һунарсылыҡ тыйыла.
Бөтә донъяға билдәле Шүлгәнташ мәмерйәһе РСФСР хөкүмәте ҡарары менән әһәмиәтле һәм мөһим тәбиғәт ҡомартҡылары комплекстары иҫәбенә индерелде. 1959 йылда бында юғары палеолит дәүерендә йәшәгән тәүтормош кешеләренең ҡаяға төшөргән уникаль һүрәттәре табылды.
Ҡурсаулыҡ территорияһы ике ҙур өлөштән тора: Үҙән һәм Ағиҙел буйы биләмәләре. Бында 800-ҙән ашыу үҫемлек төрҙәрен осратырға мөмкин, уларҙың күптәре СССР-ҙың «Ҡыҙыл китабына» индерелгән). Урмандары осһоҙ-ҡырыйһыҙ, саф һыулы йылғалары балыҡҡаға бай, бында хәҙер һирәк осрай торған бағыр, бәрҙе һәм ҡыҙылбалыҡ та һаҡланған.
100-ҙән ашыу төрлө баллы сәскә атҡан туғайҙары умартасылыҡ, ә урмандары солоҡсолоҡ өсөн бигерәк тә уңайлы.
Ҡурсаулыҡтың төп бурыстарының береһе — ошо тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлап ҡалыу.
Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы
Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы ғәжәп бай һәм күп төрлө. Хеҙмәткәрҙәрҙең күҙәтеүе аҫтында бөтә кейектәр һәм ҡоштар иректә йәшәй. Бында мышы, марал, ҡоралай, ҡуян, шәшке, һары шәшке, тау шәшкеһе, айыу, һеләүһен, бүре, төлкө, тейен, бөркөт, һуйыр, ҡор, сел, ябалаҡ һәм башҡа йәнлектәр, ҡоштар бар. Хайуандар тураһында тейешле хәстәрлек күрелә: маралдар, мышылар, ҡоралайҙар өсөн ҡышҡылыҡҡа бесән әҙерләнә, күп урындарға таш тоҙ ҡуйыла. Ҡоштар өсөн оялар эленә.
Бойчев Игорь Николаевич
Бойчев Игорь Николаевич (10 июль 1927 йыл — 14 июль 1999 йыл) — инженер-технолог, СССР дәүләт премияһы лауреаты (1974).
Биографияһы
Игорь Николаевич Бойчев 1927 йылдың 10 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1949 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.
Эш урыны: Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, 1949 йылдан алып инженер-технолог, өлкән инженер-технолог, 1952 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1956 йылдан — бүлек начальнигы, 1961 йылдан — цех начальнигы, 1966 йылдан — М-412 двигателдәрен етештереү буйынса директор урынбаҫары, 1988—1990 йылдарҙа — инженер-конструктор.
Бойчев Игорь Николаевич етәкселегендә яңы етештереү ҡеүәттәре булдырыла һәм М-412 автомобиль двигателдәрен күпләп етештереү буйынса юғары механизацияланған һәм автоматлаштырылған производство ойошторола. СССР‑ҙың Дəүлəт премияһы лауреаты (1974). Хеҙмəт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдəһе» (1966) ордендары менән бүлəклəнгəн. 1999 йылдың 14 июлендә Өфө ҡалаһында 72 йәшендә вафат була.
Лянкой-Игль
Лянкой-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Моккун-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Нюню
Оло Нюню — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 20 км.
Сәйфетдинов Шаһыбал Сәхәүетдин улы
Сәйфетдинов Шаһыбал Сәхәүетдин улы (1847—1917) — мираҫ буйынса почётлы граждан, Ырымбур губернаһында йәшәгән башҡорттар исеменән икенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы. рустар уға «почетлы башҡорт гражданы» тигән исем бирә.
Биографияһы
Шаһыбал Сәхәүетдин улы Сәйфетдинов 1847 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) Муса ауылында тыуған. Йортта белем алған. Ер биләүсе. Верхнеуральскиҙа (Үрге Яйыҡ) өйәҙ судьяһы булып эшләй.
Ырымбур губернаһынан депутат булған Шаһыбал Сәйфетдинов башҡорттар исеменән 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһының аграр комиссияһына мөрәжәғәт индерә, унда башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы тарихын, XX быуат башында башҡорт ер биләүселегенең торошон аса. Башҡорт ерҙәрен талау мәсьәләһенә ҡағылып, ул XIX быуат аҙағы закондарына (1894 йылдың 6 июнендәге һәм 1898 йылдың 20 апрелендәге закондар) баһа бирә. Мөрәжәғәттә 7 пункттан торған тәҡдим була, унда был ғәҙел булмаған закондарҙы юҡҡа сығарыу һәм яңы закон положениелары сығарыу зарурлығы нигеҙләнә: 1. Башҡорт аҫабаларының һәм керҙәштәренең бөтә урмандарын ҡаҙна ҡарамағына алдырған 1894 йыл 6 июнь законын ғәмәлдән сығарырға, аҫабаларҙың һәм керҙәштәрҙең үҙҙәренә урмандарҙы билдәләнгән нормалар буйынса һаҡларға һәм файҙаланырға [хоҡуҡ] бирергә. 2. Х ревизия буйынса йән башына ер бүлемдәре биреүҙе дауам иткән 1898 йыл 20 апрель законын урындағы шарттарға тап килмәгән һәм башҡорттарҙың үҫешкән хужалығын бөлдөрөүгә һәм малдарын ҡыҫҡартыуға тура нигеҙ булыу сәбәпле ғәмәлдән сығарырға.
3. Башҡорттар өсөн, уларҙың ере, ихтыяж тыуа икән, булған йәндәр иҫәбенә ҡарап бүленерлек яңы закон положениеһы сығарырға…
6. Урындағы властар һәм йоғонтоло кешеләр баҫымы аҫтында арзан ғына хаҡҡа һәм башҡорттарҙың мәнфәғәтен күҙәтмәйенсә ҡуртымға бирелгән ерҙәрҙе ҡайтарырға һәм договорҙарҙы ғәмәлдә түгел тип табырға.
Бигәнәй (Тәтешле районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — удмурттар (95 %).
Ауыл тарихы
Бигәнәй ауылына удмурттар 1727 йылда Ҡыр-Танып улусы Ҡайпан түбәһе башҡорттарының килешеүе нигеҙендә Юг йылғаһы буйында төпләнә. Керҙәшлек өсөн удмурттар аҫаба ерҙәр хужаларына һәр йорттан йылына 10 тин түләгән. 1748 йылғы ревизия ауылда 22 ир-ат удмурт булыуын теркәй. 1795 йылда 49 ир-ат, 1816 йылда - 57, 1834 йылда 77 ир-ат иҫәпләнгән. 1859 йылда 40 хужалыҡта 225 кеше иҫәпләнгән. 1870 йылда ауылда тирмән теркәлгән һәм 42 хужалыҡта 254 кеше йәшәгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 70 йорт-хужалыҡ булыуын күрһәтә.
1842 йылда 25 удмурт хужалығында (159 кеше) 105 йылҡы, 100 һыйыр, 80 һарыҡ, 100 кәзә булған. Уларҙың милкендә 2006 дисәтинә ер булған. Шулай уҡ, 1870 йылда был ауылда 30 умарта, тирмән теркәлгән.
Ушха
Ушха (Уушха) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочи йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тимершин Рәдиф Мәхмүт улы
Тимершин Рәдиф Мәхмүт улы (1 ғинуар 1947 йыл — 2 май 2017 йыл) — башҡорт шағиры, сатирик һәм юморист, тәржемәсе. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Яңауыл районы хакимиәтенең Ғәли Соҡорой исемендәге премияһы лауреаты (2001).
Биографияһы
Рәдиф Мәхмүт улы Тимершин 1947 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Мәсәғүт ауылында Бөйөк Ватан һуғышы ветераны һәм колхозсы ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында һигеҙ йыллыҡ, күрше Ямаҙыла урта мәктәпте тамамлай. 1965—1970 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый, 1970—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, «Һәнәк» журналында әҙәби хеҙмәткәр булып эш башлай. Республиканың төп сатира һәм юмор баҫмаһына үҙенең тиҫтә ярым йыл ғүмерен биреп, бер ни тиклем ваҡыт редакцияның әҙәбиәт, артабан хаттар бүлектәрен етәкләй. 1986—1988 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзының нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһында эшләп алғандан һуң, яңынан «Һәнәк»кә ҡайта һәм күңеленә ныҡ яҡын булған хеҙмәтен дауам итә. 1995 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында радио һәм телевидение журналисы йөгөн тарта, 1998 йылдан «Өмөт» гәзитендә бүлек мөдире була, 2004 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡансы (2007 йыл) хеҙмәт эшмәкәрлеген «Ҡыҙыл таң» гәзитендә дауам итә.
Рәдиф Тимершин 2017 йылдың 2 майында Өфөлә вафат булды.
Ижади эшмәкәрлеге
Әҙәбиәткә Рәдиф Тимершин ХХ быуаттың алтмышынсы йылдарына аяҡ баҫа: уның тәүге шиғыры матбуғатта 1963 йылда донъя күрә. Шулай ҙа әҙәби ижадҡа ныҡлап тотоноу осоро башлыса «Һәнәк» журналында эшләй башлауы менән тап килә. Аҙаҡтан әҙиптең асылын тулыһынса билдәләгән сатирик һәм юмористик әҫәрҙәр нәҡ ошо баҫмала хеҙмәт итеү арҡаһында донъяға килә лә инде. Уларҙың һаны бер нисә йөҙҙән ашып киткән. Рәдиф Тимершин йөҙләп сатирки хикәйә, өс йөҙләп фельетон һәм скетч авторы. Уҡыусылар тарафынан бик йылы ҡабул ителгән был әҫәрҙәренең байтағы рус, белорус, ҡаҙаҡ, сыуаш, украин, үзбәк һәм башҡа ҡайһы бер телдәргә тәржемә ителгән. Әҙип үҙе лә тәржемә өлкәһендә әүҙем һәм емешле эшләй: илебеҙҙең төрлө милләт яҙыусыларының, атап әйткәндә Михаил Воловик, П. Ребро, П. Шабатин һәм башҡа әҙиптәрҙең сатирик һәм юмористик әҫәрҙәрен башҡорт уҡыусыһына тәүгеләрҙән булып ул еткерҙе.
Шағир ижади эшмәкәрлегенең башланғыс осоронан уҡ балалар поэзияһын үҙ итте һәм артабан да был йүнәлештә уңышлы ижад итеүен дауам итте. Уның 1974 йылда донъя күргән «Беренсе ҡар» исемле шиғырҙар китабы кескәй уҡыусылар өсөн матур бүләк булды һәм улар тарафынан бик йылы ҡабул ителде. Шуға ла был йыйынтыҡ ике йылдан рус телендә лә нәшер ителде. Әҙиптең «Йомарт терпе» исемле балалар өсөн яҙылған пьесаһы Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында ҙур уңыш менән ҡуйылды.
Дөйөм алғанда, әҙип фельетондар, скетчтар, мәҫәлдәр, пьесалар, пародиялар, эпиграммалар, лирик шиғырҙар, балладалар һәм поэмалар менән бергә хикәйәләр һәм публицистик әҫәрҙәр ҙә әүҙем ижад итә. Уның «Йыһын һәм Кеше» поэмаһы үҙенсәлекле фәлсәфәүи уйланыуҙарға нигеҙләнеүе менән айырылып торһа, «Муса» исемле икенсе поэмаһында герой-шағир Муса Йәлил һәм уның көрәштәштәренең фашист концлагерындағы тотҡонлоҡ шарттарында күрһәткән тиңһеҙ батырлығына дан йырлай. «Тынма һин, тальян!» исемле поэмала иһә автор үҙенә генә хас алымдар менән һуғыш һәм хеҙмәт ветеранының ауыр яҙмышын уҡыусы күңелен ярып үтерлек итеп һүрәтләй.
Үҙенең барлыҡ әҫәрҙәрендә Рәдиф Тимершин заман яҙмышы, ваҡыт һәм дәүер үҙенсәлектәре, замандаштарының төрлө яҡлы тормошо тураһында уйлана, көндәлек ысынбарлыҡ менән шәхес намыҫы араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар тыуҙырған һорауҙарға яуап эҙләй. Мәҫәлән, «Алданған» сатирик поэмаһында ул йәмғиәт һәм шәхес, түрәләр һәм ябай кешеләрҙең бик тә ҡатмарлы булған мөнәсәбәттәрен һүрәтләү аша беҙҙең һәр беребеҙҙе ғүмер буйы тиерлек боросоған мәсьәләләргә иғтибарҙы йүнәлтә.
Вой-Пемданъю (Кымбажью ҡушылдығы)
Вой-Пемданъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кымбажью йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Тимершин Рәдиф Мәхмүт улы
Ижади эшмәкәрлеге
Юмор һәм сатира оҫтаһы Рәдиф Тимершин әҫәрҙәрен төрлө быуын уҡыусылары йылы ҡабул итә, китаптарын яратып уҡый. Әҙиптең төрлө жанрҙағы ижад емештәре республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында даими донъя күрә. Уның шиғырҙарына яҙылған йырҙар радио һәм телевизорҙан яңғырап тора.
Шағирҙың ҡәләмдәштәре, тәнҡитселәр уның әҫәрҙәре хаҡында ваҡытлы матбуғатта ыңғай мәҡәләләр менән йыш сығыш яһай.
Вой-Пемданъю (Кымбажью ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шокурка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һабан турғайы
thumb| Alauda arvensis
Һабан турғайы (Полевой жаворонок,Alauda arvensis) — турғайҙар төрөнә ҡараған ҡош. Түше ваҡ буй аҡ һыҙыҡтар менән сыбарланған, ҡойроғоноң ике яҡ ситендә аҡ һыҙыҡҡтар үтә. Бүрекле һабан турғайының бүрке бик бәләкәй була.
Яландарҙа, баҫыуҙарҙа йәшәй, тауышы бик тоноҡ була. Яҙғыһын һәм йәйгеһен бөжәктәр, көҙгә табан иген орлоҡтары һәм иген бөртөктәре менән туҡлана. Киң таралған күсмә ҡош. Ояны ғәҙәттә ерҙә соҡор урындарҙа яһай (7-8 см).
Таштыҡоръятмаҫ
Таштыҡоръятмаҫ  — Көньяҡ Уралдағы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы территорияһында урынлашҡан тау һырты.
Таштыҡоръятмаҫ һырты Башҡортостандың (Көньяҡ) Урал меридианы буйлап Әбйәлил ауылы киңлегенән Ҡушый ауылы киңлегенә тиклем һуҙылған.
Һырт ҡатламы башҡорт һәм турней эзбизташ һәм доломит ярустарынан тора.
Мағаҡ, Йәнгел йылға ҡушылдыҡтарының башланған урыны булып тора. Тау һырттары нигеҙендә Сыбаркүл күле ята.
Ландшафтын ҡарағай, ҡайын, япраҡлы ағастар урманы, һоро урман тупраҡлы тау далалары һәм ҡара тупраҡлы болон далалары тәшкил итә.
Топонимикаһы
Таштыҡоръятмаҫ һыртының исеме башҡорт телендәге һүҙҙәрҙән яһалған: «таш» — ташлы һәм «ҡоро ятмаҫ» — кипмәй торған, еүеш мәғәнәһен бирә.
Шәһиҙуллин Альберт
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағас, Өфө нефть институтына уҡырға инә. 1984 йылдан бер юлы Өфө дәүләт сәнғәт институтында ла уҡый, профессор Мәжит Алкинда шөғөлләнә, 1988 йылдан Мәскәү консерваторияһында профессор Евгений Нестеренко класында уҡый. Студент сағында уҡ күп халыҡ-ара конкурстарҙа еңә: Барселонала  <span class="ref-info" title=" Испан телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(исп.) баш. конкурсында (1990, «Madronita Andreu» премияһы ), Афинала Мария Каллас конкурсында (1991), Венала Бельведер конкурсында (1991), Вервье конкурсында (1991), Женевала CIEM конкурсында (1991) һәм Филадельфияла Паваротти конкурсында (1991), һуңғыһы уға киң танылыу килтерә.
Опера сәхнәһендә 1991 йылда Дублинда Энрико ролендә («Лючия ди Ламмермур») дебюты була. Шунан бирле Гамбург, Берлин, Штутгарт, Мюнхен, Дрезден, Стокгольм, Лион, Бордо, Париж, Рим, Палермо, Кальяри, Генуя, Болонья, Неаполь, Милан, Барселона, Мадрид, Лиссабон, Вена, Амстердам, Брюссель, Сантьяго, Сан-Паулу, Стокгольм, Токио һәм башҡа опера театрҙарында гастролдә йөрөй.
Зальцбург фестивалендә, Брегенц фестивалендә, Глайндборн фестивалендә, Кимзее фестивалендә, Вексфорд фестивалендә, Эхтернах фестивалендә, Макао фестивалендә һәм башҡаларҙа ҡатнаша.
Билдәле дирижёрҙар Клаудио Аббадо, Зубин Мета, Геннадий Рождественский, Вун Чунг,  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш., Кент Нагано, Валерий Гергиев, Кристофер Хогвуд, Риккардо Мути, Джеймс Ливайн, Марчелло Виотти, Рафаэль Фрюбек де Бургос,  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш., Хесус Лопес Кобос, Мишель Плассон һәм башҡалар менән сығыш яһай. Билдәле режиссёрҙар  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.,  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.,  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.,  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш., Франко Дзефирелли һәм башҡалар менән хеҙмәттәшлек итә.
Осло, Гамбург, Берлин, Вена, Париж, Бирмингем, Токио, Амстердам, Брюссель, Лондон, Кёльн, Лейпциг, Нью-Йорк һ.б. ҡалаларҙың абруйлы залдарында һәм филармонияларында сығыш яһай, шулай уҡ Шатле, Бремен,  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш., Сантьяго һәм башҡа ҡалаларҙың опера театрҙарында яңғыҙ программалары ҡуйыла. Рәсәйҙә опера сәхнәһендә йырлағаны юҡ.
Ишәле (күл, Силәбе өлкәһе)
Ишәле - Ишалино - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.