cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡырым тарихы
Ҡырым СССР составында
РСФСР составындағы Автономиялы Ҡырым Социалистик Совет  Республикаһы 1921 йылдың 18 октябрендә элекке Таврия губернаһының бер өлөшөндә  ойошторола. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитеты менән Халыҡ Комиссарҙары Советының Ҡырым Совет Социалистик Республикаһы автономияһы тураһындағы декреты нигеҙендә ул «Ҡырым ярымутрауы сиктәрендә булған  Джанкой, Евпатория, Керчь, Севастополь, Симферополь, Феодосия һәм Ялта округтарынан төҙөлә»; республиканың төньяҡ сиктәре тураһындағы мәсьәлә айырым ҡарауға ҡалдырыла.
1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ 75 меңдән ашыу ҡырымлының ғүмерен өҙә. 1923 йылдың яҙына бөтә һәләк булғандарҙың һаны 100 меңдән ашҡандыр, тип фараз ителә. Аслыҡ эҙемтәләрен тик 1920-се йылдар уртаһына ғына бөтөрөүгә өлгәшелә.
1925 йылдың 16 июнендә Артек пионерҙар  лагеры асыла.
Ҡырым Бөйөк Ватан һуғышында
1941 йылдың 18 авгусында Сталин фарманы буйынса  60 меңдән ашыу Ҡырым немецы депортациялана.
1941 йылдың ноябрендә Ҡыҙыл  Армия Ҡырымды ҡалдырып, Тамань ярымутрауына сигенергә  мәжбүр була, тик Севастополде обороналауҙы ғына дауам итә. Декабрь аҙағында контрһөжүмгә күсә. Тәүҙә ул уңышлы бара, ләкин 1942 йылдың майында Ҡырым фронты ғәскәрҙәре Керчь боғаҙы артына ҡыуыла. Ҡайһы бер ғәскәри төркөмдәр Ҡырымдан сыға алмай һәм Аджимушкай  таш сығарыу карьерҙарын биләй. Аҙыҡ-түлек, һыу, дарыуҙар, ҡорал һәм боеприпастар етешмәһә лә,  1942 йылдың октябренә тиклем оборона тоталар.
Севастополде обороналау 1942 йылдың июль башына тиклем дауам итә.
1944 йылдың 11 апрелендә Совет армияһы Ҡырымды азат итеү операцияһын башлай. Джанкой менән Керчь алына. 13 апрелгә — Симферополь менән Феодосия,  9 майға Севастополь азат ителә. Иң аҙаҡтан Херсонес мороно немец фашистарынан таҙартыла.
Һуғыш Ҡырымда милләт-ара ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы көсәйтә. 1944 йылдың май-июнендә ярымутрауҙан ҡырым татарҙары  (183 мең кеше ), әрмәндәр, гректар һәм болгарҙар күсерелә. СССР Юғары Советы Президиумының 1967 йылдың 5 сентябрендәге «Ҡырымда йәшәгән татар милләтле граждандар тураһында» 493-сө Указында былай тиелә: «1944 йылда Ҡырымды фашист оккупацияһынан азат иткәндән һуң Ҡырымда йәшәгән татарҙарҙың бер өлөшөнөң немец илбаҫарҙары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеүе факттары нигеҙһеҙ рәүештә Ҡырымдың бөтә татар халҡына күсерелә».
1945 йылдың 4 - 11 февралендә Ялтала Гитлерға ҡаршы коалицияға ингән өс бөйөк держава етәкселәренең конференцияһы була.
Һуғыш, оккупация һәм депортация һөҙөмтәһендә Ҡырымдың халҡы өс тапҡырға кәмей. 1939 йылда Ҡырымда 1 126 426 кеше йәшәһә, 1944 йылдың октябренә  379 000 кеше ҡала. Ҡырымға Рәсәйҙән һәм Украинанан кешеләрҙе күсереү сараһы әүҙем алып барылһа ла, ярымутрауҙа хужалыҡ итеү  1960-сы йылдарға ғына аяҡҡа баҫа.
УССР составында: 1954—1991
1954 йылда, «Ҡырым өлкәһе менән Украин ССР-ы араһында иҡтисад уртаҡлығын, территориаль яҡынлыҡты һәм тығыҙ хужалыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе иҫәпкә алып», совет етәкселеге Ҡырымды  Украин ССР-ы составына тапшыра.<span class="noprint" title="Передача Крымской области из состава РСФСР в состав УССР" contenteditable="false">[⇨] <span class="noprint" title="Передача Крымской области из состава РСФСР в состав УССР" contenteditable="false">
1991 йылдың 20 ғинуарында Украин Совет Социалистик Республикаһының Ҡырым өлкәһендә дөйөм Ҡырым референдумы үтә. Дөйөм тауыш биреүгә: «Һеҙ ССР Союзы субъекты һәм Союз договоры ҡатнашыусыһы булараҡ Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик республикаһын тергеҙеү яҡлымы?»  тигән һорау ҡуйыла. Ҡырым АССР-ын тергеҙеүгә ҡарата Ҡырымда йәшәүселәрҙән тауыш биреүҙә ҡатнашҡандарҙың 93,26 проценты ыңғай тауыш бирә.
1991 йылдың 12 февралендә референдум нигеҙендә УССР-ҙың Юғары Советы  «Ҡырым Автономиялы Совет  Социалистик Республикаһын тергеҙеү тураһында» закон ҡабул итә, ә  4 айҙан Украин ССР-ының 1978 йылғы Конституцияһына тейешле үҙгәрештәрҙе индерә .
Бойондороҡһоҙ  Украина составында
1991 йылдың 24 авгусында УССР Юғары Советы Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында ҡарар һәм акт ҡабул итә, улар 1991 йылдың 1  декабрендә Бөтөн украин референдумында раҫлана.
1991 йылдың 4 сентябрендә Ҡырым Автономиялы Республикаһының ғәҙәттән тыш сессияһы республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә. Унда Украина составында хоҡуҡи демократик дәүләт төҙөргә ынтылыш тураһында әйтелә.
1991 йылдың 1 декабрендә Ҡырымда йәшәүселәр Бөтөн украин референдумында Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында тауыш биреүҙә ҡатнаша. Ҡырымлыларҙың 54 проценты Украинаның — БМО-ны ойоштороуҙа ҡатнашҡан илдең — бойондороҡһоҙлоғон һаҡлау өсөн тауыш бирә. Ләкин бында «Союздаш республиканың СССР-ҙан сығыуы менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү тураһында» СССР Законының 3-сө статьяһы боҙола, был статьяға ярашлы, Ҡырым  АССР-ында уның СССР составында ҡалырғамы, әллә унан сығыусы Украин ССР-ы составында булырғамы тигән һорау буйынса айырым (дөйөм Ҡырым) референдумы үткәрелергә тейеш була.
1992 йылдың 5 майында Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Советы «Ҡырым Республикаһының дәүләт үҙаллылығын иғлан итеү тураһында акт» декларацияһын ҡабул итә.
Ошо уҡ ваҡытта Рәсәй парламенты Ҡырымды УССР составына тапшырыу тураһындағы 1954 йылғы ҡарарҙы юҡҡа сығарыу өсөн тауыш бирә.
1992 йылдың 6 майында Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Советының етенсе сессияһында Ҡырым Республикаһының Конституцияһы ҡабул ителә. Был документтар Украинаның ул саҡтағы ҡануниәтенә ҡаршы килә, улар Украинаның Юғары Радаһы тарафынан 1995 йылдың 17 мартында ғына ғәмәлдән сығарыла.
1992 йылдың 6 майында Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Советы ҡарары менән Ҡырым Автономиялы Республикаһының президенты вазифаһы булдырыла.
1994 йылдың 4 февралендә Ҡырым Республикаһы Президенты итеп Юрий Мешков һайлана.
1994 йылдың 27 мартында Ҡырымда референдум менән бергә төбәк парламентына һайлауҙар һәм украин парламентына һайлауҙар үтә.
1994 йылдың 5 декабрендә  Будапешт договоры менән Украинаның йәҙрә ҡоралынан баш тартыуы нығытыла. Гарант илдәр, шул иҫәптән РФ, был договорға ярашлы, Украинаның территориаль бөтөнлөгөн хөрмәт итергә һәм һаҡларға йөкләмә ала, йәғни Рәсәй Федерацияһының Украинаға рәсми  территориаль дәғүәләре булмай. 1995 йылдың мартында Украина Юғары Радаһы һәм Украина Президенты ҡарары менән Ҡырым Республикаһының 1992 йылғы  Конституцияһы ғәмәлдән сығарыла, Ҡырымда президентлыҡ бөтөрөлә.
1998 йылдың 21 октябрендә Ҡырым Республикаһы Юғары Радаһының икенсе сессияһында яңы Конституция ҡабул ителә.
2014 йылғы сәйәси кризис. Рәсәй  Федерацияһына ҡушылыу
2014 йылдың 23 февралендә Керчь ҡала советы өҫтөндә, украин флагы төшөрөлөп, Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы күтәрелә. 25 февралдән башлап Севастополдә лә украин флагтары төшөрөлә. Феодосия казактары Киевтағы яңы власты тәнҡитләй. Евпатория халҡы Рәсәй яҡлылар акцияларына ҡушыла . Украинаның яңы власы Бөркөттө таратҡандан һуң Севастопол ь башлығы Андрей Чалый  фарман сығара.
2014 йылдың 27 февралендә Ҡырым Юғары Советы бинаһы йырым билдәләре булмаған кейемле ҡораллы кешеләр тарафынан баҫып алына. Украина Эске эштәр министрлығының бина һаҡсылары ҡыуып ебәрелә, бина өҫтөнә Рәсәй флагы эленә. Ҡырым Юғары Советы депутаттарының мобиль элемтә ҡоролмаларын йыйып алғандан һуң баҫҡынсылар уларҙы эскә үткәрә. Депутаттар Аксёновты Ҡырым хөкүмәтенең яңы башлығы итеп тәғәйенләүгә тауыш бирә һәм Ҡырымдың статусы тураһында референдум үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ҡырым Юғары Советы матбуғат хеҙмәтенең рәсми белдереүенә ярашлы, был ҡарарға 53 депутат ыңғай тауыш биргән. Ҡырым парламенты спикеры Владимир Константинов әйтеүенсә, уға В. Ф. Янукович шылтыратҡан (уны парламентарийҙар Украина Президенты тип иҫәпләй) һәм телефон аша Аксёнов кандидатураһын яраштырған. Украина Конституцияһының 136-сы статьяһы ошондай яраштырыуҙы талап итә.
2014 йылдың 6 мартында Ҡырым Юғары Советы  республиканың субъект булараҡ Рәсәй Федерацияһы составына инеүе тураһында ҡарар ҡабул итә  һәм был һорау буйынса референдум тәғәйенләй.
2014 йылдың 11 мартында Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Советы һәм Севастополь ҡала советы  Ҡырым Автономиялы Республикаһының һәм Севастополь ҡалаһының бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул итә.
XVIII—XXI быуаттарҙа Ҡырым халҡы
1834 йылда бөтә ерҙә лә ҡырым татарҙары өҫтөнлөк итә, ләкин  Ҡырым һуғышы нан һуң улар күсеп китә башлай.
1853 йылға  43 мең  православие динен тотоусы була, Таврия губернаһында «сит диндәгеләр» араһында римлы католиктар, лютерандар, реформаттар, әрмән католиктары, әрмән григориандары, меннониттар,  талмудсы йәһүдтәр, ҡараимдар һәм мосолмандар була.
XIX быуат аҙағында, Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса , Ҡырымда  397 239 кеше  йәшәй. Этнографик составы төрлө була: татарҙар, украиндар, урыҫтар, әрмәндәр, гректар, ҡараимдар, ҡырымчаҡтар, немецтар, болғарҙар, чехтар, эстондар, йәһүдтәр, сиғандар. Татарҙар таулы өлкәләрҙә күпселекте (89 процент), дала яҡтарында халыҡтың яртыһын тәшкил итә.
Пугай
Пугай — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маты (Сөн ҡушылдығы)
Маты  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дайҙар
Дайҙар, дактар, дахтар (, Daoi, Daai, Δάοι, Δάαι) — күсмә ҡәбиләләр берләшмәһе. Беҙҙең эраға тиклем VII—III быуаттарҙа дайҙар Урта Азияның көнбайышында йәшәгәндәр, ҙур ҡәбилә берләшмәләренең (массагет, саҡтар һәм башҡаларҙың) бер өлөшөн тәшкил иткәндәр.
Тарихы
Дайҙар килеп сығышын тикшеренеүселәрҙең күпселеге — һинд-иран ҡәбиләләре, ҡайһылары төрки ҡәбиләләр менән бәйләй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, дайҙар Сармат мәҙәниәте халҡы компоненттарының береһе булған.
Тәүге тапҡыр дайҙар Әһәмәниҙәр батшаһы Ксеркс I яҙмаһында — Әһәмәниҙәр империяһы илдәре һәм өлкәләре исемлегендә телгә алына. Был исемлектә даик ҡәбиләләре саҡтарға күрше була. Дахтар башҡа саҡ ҡәбиләләре менән бергә Дарий III етәкселегендәге Әһәмәниҙәр ғәскәре составында Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең армияһына ҡаршы һуғыша, шул иҫәптән Гавгамел янындағы алышта ҡатнашҡан. Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең армияһы Әһәмәниҙәрҙе тар-мар иткәс, саҡ кавалерияһының ҙур өлөшө гректар яғында күсә. Беҙҙең эраға тиклем 326 йылда дахтар Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең армияһы составында Гидаспа йылғаһы (төньяҡ-көнбайыш Һиндостан) янындағы һинд раджаһы Порҙың ғәскәренә ҡаршы алышта ҡатнашҡан. Е. А. Круглов буйынса, дахтарҙың бер өлөшө Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең һинд яуында ҡатнашмаған һәм Көньяҡ Уралға киткән.
Беҙҙең эраға тиклем III быуатта дах ҡәбиләләренең береһе — парндар, уларҙың юлбашсыһы Аршак I Парфиялы башлығында — башҡа ҡәбиләләр өҫтөндә күтәрелә (Парфия батшалығы). Парндар бынан алдараҡ үҙен Сәләвкиҙәр дәүләтенән бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән Парфия (Aparthik) өлкәһенә үтеп инә.
Дайҙар Антик дәүере авторҙарының (Геродот, Берос, Полибий, Страбон, Тацит, Птолемей, Арриан, Руф һәм башҡалар) хеҙмәттәрендә телгә алына.
Беҙҙең эраға тиклем V быуатта боронғо грек тарихсыһы Геродот тәүгеләрҙән булып «даик» һүҙен этноним булараҡ ҡуллана. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Страбон дахтар йәшәгән илде «Скиф Дахаһы» тип атай һәм уны Каспий диңгеҙенең төньяғында йәшәгән күсмә ҡәбиләләргә — скифтарға «дайҙар» йыйылма исемен бирә, уларҙың көнсығыш күршеләре тип массагеттарҙы һәм саҡтарҙы атай.
Ҡоҙаш (Пермь крайы)
Ҡоҙаш (Ҡодаш, Кудаш) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204810004.
Дайҙар
Тарихы
Беҙҙең эраның II быуатында Яйыҡ (Даик, Даикс, Даи, Джаик, Заих һәм башҡалар) йылғаһы Птолемейҙың картаһында билдәләнә, ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә йылғаның атамаһы «дай/дах» этнонимынан барлыҡҡа килгән (йәки «дах/дак/дай йылғаһы» тип аңлатылған ). В. В. Бартольд Птолемейҙың картаһындағы «Даикс» һүҙен теркәлгән иң боронғо төрки һүҙ тип баһалай. Бынан башҡа Көньяҡ Уралда Яйыҡ гидронимының төрлө варианттары яҡынса 10 ҙур һәм бәләкәй йылғаларҙың атамаларында һаҡланып ҡалған (Ыҡ, Оло һәм Кесе Эйек, Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы), Ыйыҡ (Ҡыйғы ҡушылдығы) һәм Ыйыҡ (Рәүҙе ҡушылдығы), Оло һәм Кесе Ыйыҡ, Уҡ (Эҫем ҡушылдығы) һәм Ук (Тубыл ҡушылдығы), Ыйыҡкүл һәм башҡалар), Н. А. Мәжитов буйынса был даик/дах ҡәбиләләренең төбәктең боронғо тарихында ҙур роль уйнауҙары тураһында һөйләй.
Ҡоҙаш (Пермь крайы)
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 185 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 86 ир һәм 99 ҡатын-ҡыҙ. 2005 йылда ауылда 231 кеше йәшәгән.
Дайҙар
Башҡорттарҙың этногенезында роле
Р. М. Йосопов фекеренсә, башҡорттарҙың «иштәк» этнонимы үҙенең сығышы менән дахтарға бәйле. Иштәк — хешдектәрҙең (йәки хешдахтарҙың) төркиләштерелгән формаһы булып тора, ул фарсы теленән «туған», «тоҡом», «бөйөк, ҡеүәтле дахтарҙың, дактарҙың туғаны», бында «хеш» — «туған, тоҡом», ә «дах», «дак», «дау» — «бөйөк».
Ҡоҙаш (Пермь крайы)
Тарихы
Ҡодаш ауылы 1832 йылда барлыҡҡа килгән. Тәү башлап ауылға Усть-Тунтор (Тауауыл), Чувашаево (Жаматай), Чалково (Баҡчауыл) һәм Байауыл (Күзмә) ауылдарынан 28 ғаилә күсеп килә.
Дайҙар
Башҡорттарҙың этногенезында роле
Н. А. Мәжитов буйынса, дахтарҙың тарихи тыуған ере Арал диңгеҙенең көньяҡ өлөшөндә (Каспий диңгеҙенең көнсығыш өлөшөндә) урынлашҡан, улар йәшәгән территория Көньяҡ Урал далаларын үҙ эсенә алған. Әхмәтзәки Вәлиди Туған фекеренсә, был осорҙа Каспий һәм Арал диңгеҙҙәре араһында «Пасакартия» иле урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем VII—V быуаттарға ҡараған Савромат мәҙәниәте генетик рәүештә беҙҙең эраға тиклем IV—II быуаттарға ҡараған Сармат мәҙәниәтенең алдан килеүсеһе була һәм туранан-тура даик ҡәбиләләре менән бәйле була. Шул уҡ ваҡытта антик авторҙарына ярашлы, беҙҙең эраға тиклем VII—V быуаттарҙа савроматтар Дон һәм Волга далаларында йәшәгән тип күрһәтәләр.
Археолог К. Ф. Смирнов фаразы буйынса, Көньяҡ Уралда иртә тимер быуатта йәшәгән, савромат һәм сармат археологик мәҙәниәттәрен йөрөтөүселәре булараҡ билдәле булған, ҡәбиләләр «Авеста» текстарында телгә алыныуы мөмкин, ә антик авторҙары хеҙмәттәрендә «дай/дах/дак» тигән дөйөм исем аҫтында күрһәтелеүе мөмкин. М. И. Ростовцев һәм С. П. Толстов ошондай уҡ ҡарашлы булғандар. К. Ф. Смирнов үҙенең картаһында даик/дах ҡәбиләләрен Яйыҡ йылғаһы бассейнында урынлаштырған. Ошо уҡ картала төньяҡта Геродот телгә алған исседондар (Яйыҡ/Даик йылғаһының үрге ағымында Урал тауҙарының ике битләүҙәре буйлап), ә улар эргәһендә фиссагеттар, аргиппейҙар һәм аримасптар күрһәтелгән. К. В. Сальников буйынса Иҫәт йылғаһының атамаһы исседон ҡәбиләләренә бәйле.
Ҡоҙаш (Пермь крайы)
Тарихы
1833 йылда Ишим (Түбән ауыл) ауылынан бында отставкалағы есаул Ғашир Сәйфелмөлөков (Гашир Сайфульмулюков) күсеп килә.
Дайҙар
Башҡорттарҙың этногенезында роле
С. Е. Малов, Ж. Ғ. Кейекбаев, Н. А. Баскаков һәм башҡалар буйынса скифтар осорондағы Көнсығыш Европаның көньяҡ өлөшө күсмә ҡәбиләләре араһында боронғо төрки теле өҫтөнлөк иткән һәм ошо ваҡытҡа ҡарай башҡорт теле айырым тел булып киткән. С. И. Руденко буйынса башҡорт халҡы этногенезының төрки ядроһы беҙҙең эраға ҡарай ойоша һәм киләһе быуаттарҙағы ҡатмарлы ваҡиғалар башҡорттарҙың физик тибын да, телен дә, көнкүрешен дә үҙгәртмәгән. Руденко фекеренсә, был этник ядроның төп компоненты Геродот тарафынан һынап үтелгән Көньяҡ Урал далаларының күсмә ҡәбиләләре булған, билдәле булыуынса улар араһында һан буйынса даиктар өҫтөнлөк иткән. Был фекер менән К. Ф. Смирнов килешкән.
Н. А. Мәжитов фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем V—II быуаттарҙағы даик (прохоровка) археологик мәҙәниәтенә Филипповка, Прохоровка, Иҫке Ҡыйышҡы, Бишуңғар, Переволочан һ.б. ҡурғандары ҡарай. Археологик мәғлүмәттәр буйынса Көньяҡ Уралда ҡула быуатынан алып XV—XVI быуаттарға ҡәҙәр ҡала-ҡәлғәләр булған. Көньяҡ Уралда даик ҡәбиләләре яйлап ултыраҡ тормошҡа күсә, ҡала-ҡәлғәләр төҙөй һәм төбәк халҡының формалашыуында әүҙем ҡатнашҡан. дайҙар дәүерендә Көньяҡ Урал төбәге Хәрәзм составында булыуы мөмкин, был археологик материалдарҙан тыш, тура тарихи паралелдәр менән дәлилләнә. Беҙҙең эраның башында Ҡаңгөй (Ҡаңлылар дәүләте) Урта Азиянан тыш Көньяҡ Уралды үҙ иҡтисади-сәйәси һәм этно-мәҙәни йоғонтоһо эсенә ала.
Дый (Лопан ҡушылдығы)
Дый  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопан йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Дайҙар
Башҡорттарҙың этногенезында роле
Н. А. Мәжитов фекеренсә, даик (дах) ҡәбиләләре берләшмәһе мөхитендә «Урал батыр» башҡорт героик эпосы формалашҡан — улар Яҡын Шәреҡ, Урта Шәреҡ һәм Урта Азия дини-фәлсәфәүи әҙәбиәте фольклор сюжеттарын Көньяҡ Урал ҡәбиләләренең идеологик шарттарына яраҡлаштырған. Л. А. Ямаева буйынса, «Урал батыр» эпосына Ҡушан батшалығы менән бәйле булған илдәр һәм ваҡиғалар сюжеттары һуңыраҡ башҡорттарҙың составына ингән саҡ төркөмө ҡәбиләләре аша ингән. Эпостың төп геройы Урал батырҙың улы Яйыҡтың исеме һуңыраҡ дини-мифологик персонаждың — һыу стихияһы ҡурсалаусыһының исеменә Яйыҡ/Йайыҡ ханға тиклем үрләй. Һыу илаһы Йайыҡ хан тураһында ышаныуҙар хәҙерге мәжүси алтайҙарҙа һаҡланып ҡалған, риүәйәттәр буйынса алтай халҡы составындағы тёлёс ырыуы Уралдан килгән (башҡорттарҙа тиләү ырыуы бар). Алтайҙарҙың дини инаныуҙарында Йайыҡ хан ниндәйҙер Иҙел тигән ҙур йылғаның ҡурсалаусыһы булып тора, уларға тап килгән гидронимдар тик Көньяҡ Уралда осрай — «Урал батыр» эпосында Урал батырҙың улдары булат ҡылыс менән тауҙарҙы ярып йылғаларға асҡан, улар батырҙар хөрмәтенә Иҙел (Ағиҙел), Яйыҡ, Нөгөш тип атала. Яйыҡ/Ыйыҡ/Ыҡ/Уҡ/Эйек гидронимдары Көньяҡ Уралда таралыу алған. «Яйыҡ/йайыҡ» этнонимы ара атамаһы булараҡ Ырымбур башҡорттарында теркәлгән.
Түбәнге Еловая
Түбәнге Еловая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Райга йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Дый (Лопан ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Дайҙар
Башҡорттарҙың этногенезында роле
Р. Ш. Вәхитов буйынса дай ҡәбиләләренең һәм Яйыҡ йылғаһының исемдәренең оҡшашлығы дайҙар һәм башҡортар араһында генетик туғанлыҡты раҫларға нигеҙ була алмай. Г. Һ. Бохарова буйынса, «дай» этнонимын «йайыҡ» һүҙе менән яҡынайтырға ярамай.
Түбәнге Еловая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоҙаш (Пермь крайы)
Тарихы
Ике йылдан һуң ауылдың 31 йортонда 66 ир һәм 64 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.
1868 йылда ауыл мәсете эргәһендәге мосолман мәктәбендә 15 малай һәм 9 ҡыҙ белем алған.
Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Дый (Лопан ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гиреви башняһы
Гиреви башняһы — Тушетия өлкәһенең  Гиреви ауылынан  0,5 км көнбайышҡа табан ҡаяла урынлашҡан. Һуңғы урта быуатҡа ҡарай
Ул биш ҡатлы  (4,2 х 3,9 м,бейеклеге 18,3 м), өҫ яғына ҡарай тарайған, сланецтан төҙөлгән. Көмбәҙ менән көпләнгән. Башняға инеү урыны беренсе ҡаттың көньяҡ стенаһында - ерҙән 2,1 метр бейеклектә. Беренсе ҡаттың аҫтында келәт урынлашҡан. Ишеге яҫы арка менән ҡапланған. Икенсе ҡаттың көньяҡ стенаһында форточка бар. Стеналарында симметрик урынлашҡан тәҙрә-бойницалар күренә, шуға күрә улар стеналарҙа сигелгән биҙәк кеүек күренә. Башня төҙөлгән таштар төҫтәре менән айырыла, һәм был өҫтәмә биҙәк булып тора. Ҡыйығы баҫҡыслы һалынған, уның аҫтында балкондары һәм бейек ишектәр урынлашҡан. Источник: https://old.rukzak.ua/article_info.php?articles_id=257
Башняның бөтә дүрт фасадында, өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттары кимәлендә квадрат нишалар менән бүленгән ҙур булмаған ромбиктар урынлашҡан. Көнсығыш, көнбайыш һәм төньяҡ фасадтарҙа шундай дүрт ромбик, ә көньяҡ яғында өс ромбик урынлашҡан. Башняның түбәлеге ҡатлы пирамидаль.
Башня 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы, милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә.
Бурдино (Липецк өлкәһе)
Бурдино — Липецк өлкәһе Тербун районы Икенсе Тербуны ауыл биләмәһендәге ауыл.
Бурдин ауылы булараҡ XVII быуат уртаһынан да һуңыраҡ түгел однодворец-крәҫтиәндәр тарафынан нигеҙләнгән. Һуңғараҡ Екатерина батшабикә указы буйынса бында Смоленскиҙан крәҫтиәндәрҙе күсереп ултырталар; улар Тербунда һәм күрше Бурдинда йәшәү өсөн яраҡһыҙ ерҙәр алалар. Һуңынан Бурдино ауылы крәҫтиәндәренең бер өлөшө был ауылдан сығып, Голопузовка атамаһы аҫтында яңы ауыл булдыра, хәҙер был Хутор-Березовка тип атала.
1790 йылда Бурдино ауылында Вознесение Господне сиркәүе төҙөлә (хәҙер архитектура ҡомартҡыһы (төбәк)). Уның янында 15 октябрь 1865 йылдың 15 октябрендә тәүге сиркәү-мәхәллә мәктәбе асыла, башта ул ике класлы була. Бында шулай уҡ Преображеновка ирҙәр мәмерйә монастыры, һуңынан ҡатын-ҡыҙҙар монастыры булдырыла. Елизавета Петровна батшабикә заманында ирҙәр монастыры штаттан сығарыла. Хәҙер уның урынында — карьер, ул геологик ҡомартҡы булараҡ геология дәреслектәренә индерелгән.
2008 йылдың 28 майына тиклем Бурдино ауылы Бурдино ауыл биләмәһе үҙәге була һәм артабан Икенсе Тербуны ауыл биләмәһе составына инә.
Билдәле шәхестәр
Бурдинола Одесса митрополиты Агафангел (Саввин) тыуған (Мәскәү патриархатының Украин Православие сиркәүе).
Һылтанмалар
[http://war.lib48.ru/images/doc/2019/golovy.pdf Замир Вахитов. Склоняем головы перед героями]
Гантиади (Журнал)
Гантиади (журнал) - (განთიადი (ჟურნალი)) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы. 2015 йылдың 15 октябрендә президент указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән
Тарихы
1915 йылда Кутаиси губернаһы үҙәге Кутаиси ҡалаһында нәшер ителгән була. Баштағы мөхәррире-нәшерсеһе С.М. Мчедлишвили, 5-се һанынан - Р. Панцхава (Варкетили). Журнал И. Панцхава С. Церетели, Ц. Табидзе И. Иоселиан, Н. Ломури, Я. Гришашвили, П. Мирианашвили һәм авторҙаштар менән хеҙмәттәшлек итә.
Мөхәрририәт журналдың 17 номерын сығарып өлгөргән.
Авторҙар араһында грузин яҙыусыһы, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре Дуту Мегрел да (ысын исеме Дмитрий Томас Хоштария ) була.
Дамбалхачо
Дамбалхачо - (დამბალხაჭო) — грузин милли ашамлығы - Пшавия тарихи төбәгендәге  күгәрекле сыр хәҙерге  Мцхета-Мтианети).
Етештереү
XXI быуатта дамбалхачоны Мцхета-Мтианети (Пшавия), Мтиулети, Эрцо-Тианети төбәктәрендә, шулай уҡ Кахетияның Лапанкури (Телави муниципалитеты) һәм Чартала (Ахмет муниципалитеты) ауылдарында эшләйҙәр. Сеймалға һыйыр һөтө ҡулланыла.
Сыр майҙан октябргә тиклем тейешенсә өлгөрә.
Ҡыҙыҡлы факттар
ә 25 сентябрҙә үк ысул исемлеккә индерелә.
Езжа
Езжа — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колыч йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пужава
Пужава — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сундовик йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы
Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы (11 ғинуар 1990 йыл ) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ефрейтор, Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Хәрби хеҙмәтен Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәрендә, Өфө махсус тәғәйенләнештәге «Булат» отрядының 1-се взводы өлкән саперы вазифаһында үтә.
Биографияһы
Филүс Ҡансурин 1990 йылдың 11 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Биштирәк ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Сибай педагогия колледжында белем ала.
Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәрендә 2010 йылдың июнендә хеҙмәт итә башлай. Хәрби хеҙмәткә саҡырылыр алдынан үҙ йәше төркөмөндә өс километрға йүгереү буйынса Башҡортостан чемпионы була. Төньяҡ Кавказға беренсе хәрби командировкаға 2011 йылдың мартында бара. Ошо уҡ йылдың 10 майында Рошни-Чу (Урус-Мартановский районы, Чечня) ауылы районында бандформирование башлыҡтарын эҙләү буйынса махсус операцияла ҡатнаша. Разведка-эҙләнеү хәрәкәте ваҡытында баш дозор составында ҡулдан яһалған шартлау яйланмаһы шартлауынан ҡаты яралана һәм уң аяҡ табанын юғалта. Тәүҙә оператив тәғәйенләнештәге 46-сы бригада ялан госпиталендә дауалана. Ләкин гангрена үҫеше менән бәйле, эске ғәскәрҙәрҙең Баш хәрби клиник госпиталенә (Мәскәү) оҙатыла. 2011 йылдың 10 ноябрендә шәбәйеп сыға һәм хеҙмәтен Эске ғәскәрҙәрҙә бронялы танк һәм автомобиль мөлкәте склад мөдире вазифаһында дауам итә.
2012 йылдың 20 февралендә махсус тәғәйенләнештәге «Булат» отрядының башҡа хәрби хеҙмәткәрҙәре иҫәбендә «Лада-Приора» шәхси автомобиле менән бүләкләнә. Бүләкләү тантанаһы «Аҡбуҙат» (Өфө ҡалаһы) ипподром комплексында үтә; тантанала ҡатнашалар:
Чувашай
Чувашай (Жаматай, Сыуашай, Яматай ) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204810005.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 38 кеше теркәлгән, шул иҫәптән  16 ир һәм 22 ҡатын-ҡыҙ. 2005 йылда ауылда 60 кеше йәшәгән.
Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Тарихы
1868 йылға тиклем ауылда мәсет тә, мәсет эргәһендәге мосолман мәктәбе лә булмаған.
Менәҙе
Менәҙе — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күк өҫтәл
Күк өҫтәл - (Синий стол, ლურჯი სუფრა) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Күк өҫтәл Көнсығыш Грузияла таралған традицион милли өҫтәлдәрҙең береһе була. Уны етештереү менән Тбилиси, Гори һәм Телави оҫталары шөғөлләнә. Күк өҫтәлдең биҙәктәре төрлө мотивтарға бағышлана. Традицион сәнғәти орнамент элементтары, астраль мотивтар һәм үҫемлек, зооморф, антропоморф биҙәктәр ҡулланыла, улар бигерәк тә грузин халҡының боронғо ҡараштарын сағылдыра.
Күк өҫтәл мотивтары араһында: бысаҡ, сәнске, ҡалаҡ, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ һәм ир-ат һүрәттәре, грузин кейемендәге бейеүҙәр иғтибарға лаййыҡ. Грузия йәмғиәтендә күк өҫтәл киң ҡулланыла.
2017 йылдың 2 июнендә «күк өҫтәл» эшләү мәҙәниәтенә һәм традицион технологияһына  матди булмаған мәҙәни мираҫ объекттары статусы бирелгән
Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты
Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты — юғары педагогия уҡыу йорто, Бәләбәйҙә (1937—1939) һәм Өфөлә (1939—1941) урынлаша.
Тарихы
1917 йылғы революция Рәсәйҙең элекке мәғариф системаһын емерә. Халыҡ мәғарифы комиссариаты Берҙәм мәктәп кеүек типтағы яңы белем биреү стандартын булдырырға тырышып ҡарай. Ләкин 1930 йылдарға тиклем наҙанлыҡты бөтөрөү иң тәүге сиратта хәл итә торған мәсьәлә булып ҡала, шуға ла сит ил телдәрен системалы рәүештә уҡытыу тураһында хатта һүҙ ҙә бармай.
Илдә башланған индустриялаштырыу, сит ил белгестәре ярҙамында сит ил ҡорамалдарын күпләп һатып алып яңы предприятиелар төҙөлөшөнөң башланыуы сит ил телдәрен белгән белгестәрҙе әҙерләүҙең кәрәклеген көн ҡаҙағына ҡуя.
1930 йылда Мәскәү дәүләт сит ил телдәре институты асыла (һуңыраҡ 1-се Мәскәү дәүләт сит ил телдәре педагогия институты).
1932 йылдың 25 авгусында ВКП(б) Үҙәк Комитетының урта мәктәпте тамамлаусы һәр баланың сит ил телдәренең береһен (немец, француз йәки инглиз телен) мотлаҡ белергә тейешлеге тураһында Ҡарары сыға.
1937 йылдың 18 сентябрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары советының «Тулы булмаған урта һәм урта мәктәптәр өсөн сит ил телдәре уҡытыусыларын әҙерләү тураһындағы» 353-сө Ҡарары сыға. Ленинградта 1-се Ленинград дәүләт сит ил телдәре педагогия институты (хәҙер: А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты эргәһендәге Сит ил телдәре институты) асыла. Горький ҡалаһында ла шундай уҡ юғары уҡыу йорто булдырыла. Уның артынса ил өлкәләре үҙәктәренең бөтәһендә тип әйтерлек 3 йыллыҡ сит ил телдәре институттары асыла башлай.
РСФСР Халыҡ мәғарифы комиссариатының 1938 йылдың 19 июнендәге 265-се бойороғо менән Бәләбәй татар педагогия училищеһы эргәһендә эшләп килгән 2 йыллыҡ курстар базаһында Сит ил телдәре уҡытыусылары институты асыла. Тиҙҙән уға Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты исеме бирелә (БАССР Халыҡ комиссарҙары советының 1938 йылдың 25 октябрендәге 1499-сы Ҡарары)
Бәләбәйҙә
Сит ил телдәре уҡытыусылары институты асылған мәлдә курстарҙа француз теле (1 төркөм) һәм немец теле (2 төркөм) бүлексәләре була. Инглиз теле бүлексәһенә уҡытыусылар һәм студенттар тупларға кәрәк була. Институт асылған мәлгә (1937 йыл) был мәсьәлә тулыһынса хәл ителмәй. Ҡайһы бер уҡытыусыларҙы эшкә ҡабул итеү өсөн урындағы властар менән генә түгел, ә партия һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары менән ҡатмарлы һөйләшеүҙәр алып барырға тура килә. Мәҫәлән, ҡайһы берҙәре (Р. Ю. Ролов, Е. А. Калиткина) Бәләбәйгә административ рәүештә ебәрелгән була.
Мөхәмәҙей Ғәбиҙулла улы Ғәбиҙуллин Уҡытыусылар институтының директоры итеп тәғәйенләнә. Уҡыу-уҡытыу бүлеге буйынса директор урынбаҫары һәм немец теле уҡытыусыһы итеп 1-се Мәскәү дәүләт сит ил телдәре педагогия институтын 1934 йылда тамамлаған Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев тәғәйенләнә. Е. А. Калиткина ла немец теле уҡытыусыһы була. К И. Девина (тамамланмаған юғары белем менән) инглиз теленән, Н. М. Борисова француз теленән уҡыта.
М. Н. Осин (БДПИ-ны тамамлаған), О. Н. Ожиганова урыҫ теленән уҡыта.
Беренсе курста түбәндәге фәндәр өйрәнелә: хәҙерге заман сит ил теле, сәйәси иҡтисад, дөйөм тарих, урыҫ теле, психология, педагогика.
Икенсе курста: диалектик һәм тарихи материализм, дөйөм тел ғилеме, хәҙерге заман сит ил теле, уҡытыу методикаһы, әҙәбиәт (инглиз, француз, немец). Факультативтарҙа: рус теле һәм әҙәбиәте, ВКП(б) тарихы, физкультура дәрестәре инә.
Уҡыу йортон тамамлағанда студенттарға «5-7-се кластарҙа сит ил телдәре уҡытыусыһы» квалификацияһы бирелә.
Институттың айырым бинаһы булмай, занятиелар Татар педагогия училищеһы бинаһында икенсе сменала үткәрелә. Ятаҡ та булмай, сит ил телдәрен өйрәнеү өсөн дәреслектәр һәм башҡа уҡыу әсбаптары етешмәй.
Өфөлә
1938 йылдың 25 октябрендә БАССР Халыҡ комиссарҙары советы «Сит ил телдәре уҡытыусылары институтын Бәләбәй ҡалаһынан Өфө ҡалаһына күсереү тураһында» Ҡарар ҡабул итә. Башҡорт педагогия училищеһының дөйөм ятағынан 50 урын бүленә. Бынан тыш элекке Благовещен ҡатын-ҡыҙҙар монастыры (хәҙерге Сочи урамы, 6 һәм 8 адресы буйынса) биналары дөйөм ятаҡ итеп бирелә.
Уҡыу занятиелары Башҡортостан ауыл хужалығы институты бинаһында икенсе сменала үтергә тейеш була.
Граков Борис Степанович
Степанович Борис Граков (14 ноябрь 1931 йыл— 6 апрель 1994 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, 1979—1994 йылдарҙағы Красноярск дәүләт медицина институты ректоры, медицина фәндәре докторы, 1979—1994 йылдарҙа — Красноярск дәүләт медицина институтының ректоры, профессор, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры
Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты
Өфөлә
Ләкин институтты тик 1939 йылда ғына күсерә алалар.
Граков Борис Степанович
Биографияһы
Борис Степанович Греков 1931 йылдың 14 ноябрендә Владивостока табип ғаиләһендә тыуған.
Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты
Өфөлә
Был ваҡытҡа РСФСР Халыҡ комиссарҙары советының «РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариатының педагогия училищеларын Уҡытыусылар институтына үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» 1318-се Ҡарары сыға. Өфөлә тағы ла бер Уҡытыусылар институтын асып тормайҙар. Бөрө һәм Стәрлетамаҡ педагогия училищелары ла Уҡытыусылар институтына әйләндерелә. Өфө педагогия училищеһы Мәктәпкәсә педагогия училищеһы итеп үҙгәртелә.
Граков Борис Степанович
Биографияһы
Красноярск крайы ның Ярцево ауылында туғыҙ класты тамамлай, был ваҡытта унда атаһы йүнәлтмә буйынса эшләгән була..
Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты
Өфөлә
1939/40 уҡыу йылы башына Өфө Сит ил телдәре уҡытыусылары институтына Ленинград һәм Мәскәүҙән тәүге уҡытыусылар Я. В. Ярмонтович (немец теле, 1940—1946 йылдарҙа БДПИ-ның сит ил телдәре факультеты деканы), И. Г. Суслина (инглиз теле, 1940—1945 йылдарҙа БДПИ-ла кафедра мөдире), Г. Н. Белова (немец теле,1940-1945 йылдарҙа — БДПИ-ла кафедра мөдире) килә. 1-се Мәскәү дәүләт сит ил телдәре педагогия институтын тамамлаған Н. З. Диаров Бәләбәйҙән Өфөгә күсенә.
Граков Борис Степанович
Биографияһы
1955 йыл Красноярск дәүләт медицина институтының дауалау факультетын, шунда уҡ хирургия буйынса клиник ординатураны отличие менән тамамлай.
1957 йыл Красноярск дәүләт медицина институтының дөйөм хирургия кафедраһында ассистент булып, эшләй. Крайҙың клиник дауаханаһы № 1 беренсе булып операция ваҡытында йөрәккә яһалма ҡан әйләнеше индерә. . Һуңыраҡ институтының госпиталь хирургия кафедраһында эшләй.
1964 йылда Новосибирск дәүләт медицина институтында медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн ."Исследование качественного состава красной крови методом эритрограмм при некоторых острых хирургических заболеваниях" темаһына диссертация яҡлай.
1969 йылда А. В..Вишневский исемендәге хирургия институты&nbsp;нда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Материалы к патогенезу анаэробной инфекции и лечению методом регионарной перфузии с последующей длительной внутриартериальной инфузией» темаһына диссертация яҡлай.
1971 йылда педиатрия факультетының хирургик ауырыуҙар кафедраһын ойоштороусыһы һәм мөдире була. 1973—1979 йылдарҙа — Гродно дәүләт медицина институтының госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире..
1979—1994 йылдарҙа — Красноярск дәүләт медицина институтының ректоры. Ул ректор булып эшләгән ваҡытта ваҡытында юғары уҡыу йорто үҫешенә булышлыҡ итә — яңы биналар төҙөлә, беренсе халыҡ-ара бәйләнештәр урынлаштырыла һәм факультеттар асыла. Институтта менеджмент кафедраһын булдырыуға һәм асыуға булышлыҡ итә. Бынан тыш госпиталь хирургия кафедраһы мөдире һәм практик хирург булып ҡалыуын дауам итә.
1984 йылда ағза-корреспонденттар СССР медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты
1994 йыл Йәмәғәт академияһы — Фәндәр академияһының юғары мәктәбе мөхбир ағзаһы (академигы).
180 ғилми хеҙмәт, бер нисә монография,80 уйлап табыу (авторҙаш)
3 докторлыҡ һәм 3 кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе.
Красноярск ҡала советың халыҡ университеттары рәйесе; ректорҙары советы президиумы ағзаһы, Красноярск крайҙың һаулыҡ һаҡлау бүлеге коллегия ағзаһы, Красноярск ҡала Советы халыҡ депутаттарың депутаты, Красноярск ҡала Советы халыҡ депутаттарының һаулыҡ һаҡлау буйынса комиссияһы рәйесе.
Фәнни эшмәкәрлеге
Хирургияһы буйынса ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы, яһалма трахеялар һәм үңәс булдырыу, үпкә һәм йөрәккә операция яһау буйынса ҙур һанда патенттар эшкәртеүсе, шулай уҡ ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдарының,.үт бүлеү системаһың (бауыр,үт ҡыуығы) органдарҙы һаҡлаусы ҡыҫылыу ысулдарын эшләй һәм индерә. Ашҡаҙан һәм эсәктәргә модификациялы классик операцияларҙың авторы. СССР һәм Рәсәйҙә медицина фәнен һәм практикаһын ойоштороусы. Социаль программаларҙы эшләүселәрҙең береһе — «Баҙар иҡтисадына күсеү осоронда һаулыҡ һаҡлау үҫеше концепцияһы», « Дипломдан һуң белем биреүҙең өҙлөкһөҙ технологияһы», шулай уҡ уҡыу программаһы «Енисей мердианы».
Хәтер
2005 йылдың 6 апрелендә коллегалары һәм дуҫтары Бадалыҡ зыяратының Дан аллеяһына хәтер кисәһенә йыйыла. .
2015 йылдың 20 майында Б. С. Граков хөрмәтенә В. Ф. Войно-Ясенецкий исемендәге Красноярск дәүләт медицина университетының фасадында мемориаль таҡтаташ урынлаштырылған. ""
Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты
Өфөлә
1940/1941 уҡыу йылына Өфө Сит ил телдәре уҡытыусылары институты студенттарҙы түбәндәге план буйынса ҡабул итә: инглиз теленән — 70, немец теленән — 45, француз теленән — 45 кеше.
Өфө Сит ил телдәре уҡытыусылары институты Володарский урамы, 2 (Һәҙиә Дәүләтшина урамы) майҙанындағы бинаға 1939 йылдың ноябрь айында инеп урынлаша. Аудиториялар етешмәй. 32 төркөмгә барлығы 19 аудитория ғына була. Йәш уҡытыусылар ҙа ятаҡта йәшәй башлай
1940 йылда марксизм-ленинизм фәнен уҡытҡан А. А. Ушаков институт директоры итеп тәғәйенләнә. Ул ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы комиссариатына Башҡорт педагогия училищеһының бинаһын тотошлай институтҡа тапшырыуҙарын үтенеп хат яҙа.
СССР Халыҡ мәғарифы комиссариаты эргәһендәге юғары мәктәп эштәре буйынса комитеты яңы штат расписаниеһын индерә (27 кеше): доценттар, кафедралар мөдирҙәре — 6 кеше; кафедралар доценттары —3 кеше; өлкән уҡытыусылар — 5 кеше; уҡытыусылар — 13 кеше; лаборанттар— 7 кеше.
1940/1940 уҡыу йылына Өфөгә Ленинград һәм Мәскәү юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар килә:
1-се Ленинград дәүләт сит ил телдәре педагогия институтын тамамлаусылар (нем.) Е. И. Семенова (1940 йылдан Цуканова), Н. А. Лупман, Г. Н. Классен (Өфөлә 50 йылдан ашыу эшләй, уға «республиканың немец теле уҡытыусылары уҡытыусыһы» тигән исем тағыла); инглиз бүлексәһе — Е. И, Федорова; француз бүлексәһе М. Р. Раудмунд (1941 йылдан Кальмус).
1-се Мәскәү дәүләт сит ил телдәре педагогия институтының инглиз бүлексәһен тамамлаған В. Ф. Козлова.
Үҙенең Өфөгә йүнәлтелеүе тураһында Г. Н. Классен мәрәкәләп хәтерләй: уға бирелгән ятаҡ бүлмәһе стенаһында «1919 йылда Чапаевтың Өфөнө алыуы» тигән картина эленгән була, ул быны яҙмышына ишара тип ҡабул итә. Һуғыш ваҡытында ғына Өфөнә ҡалдырарға тура килә уға. Башҡа Рәсәй немецтары кеүек, ул да хеҙмәт армияһында була Генрих Николаевичтың ул саҡта бик һайланып торолоҡ мөмкинлеге лә булмай- 1937  йылда уның атаһын һәм ике ағаһын ҡулға алалар һәм атып үлтерәләр."Өфөгә өйрәнеп китә алһам ла, бындағы һыуыҡҡа мин барыбер өйрәнеп китә алманым",-ти ул. Ғүмере буйы һаҡлап йөрөткән серен дә ул китабында аса- Дәүләкәндә йәшәгән бай алпауыт Классен- уның ике туған ағаһы була.
Уҡытыусы булып та, төрлө сәбәптәр арҡаһында өфөлә Л. Т. Л. Эрнст (Нанси университетын тамамлаған, Франция), С. П. Гоцинная (Петроград университеты, 1920), Е. А. Шуцкая (ингл., нем., фр.), Э. Б. Рубина (Женева, Швейцария), Е. К. Брюкнер (1-се Мәскәү дәүләт сит ил телдәре педагогия институты) төрлө сәбәптәр буйынса Өфөгә килеп эләгә һәм Өфө Сит ил телдәре уҡытыусылары институтында уҡыта. Е. А. Фе педпрактика етәксеһе була, һуғыш осоронда 1949 йылға тиклем немец теле кафедраһы мөдире була.
1941 йылдың июнь аҙағында Өфө Сит ил телдәре уҡытыусылары институтының беренсе сығарылышы була, 30 кеше институтты тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан Институтҡа элекке 2-се Өфө ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының Сталин урамдары, 19 (хәҙерге Коммунистик урамы, 19, БДУ бинаһы) адресы буйынса урынлашҡан бинаһын бирергә булалар. Был ваҡытта 550 студент көндөҙгө һәм 250 студент киске бүлектәрҙә уҡый. 1941 йылдың 15 авгусында А. А. Ушаков менән фронтҡа китә, институттың директоры итеп Ж. Кейекбаев (киләсәктә профессор һәм БДУ проректоры) тәғәйенләнә. 1941 йылдың 11 авгусында БАССР Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе урынбаҫары БДПИ-ны һәм Өфө Сит ил телдәре уҡытыусылары институтын ябыу тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. Ләкин 1941 йылдың 22 авгусында БАССР Халыҡ комиссарҙары советының 648-се ҡарары менән Өфө Сит ил телдәре уҡытыусылары институты К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының. сит ил телдәре факультеты тип иғлан ителә. РСФСР-ҙың Халыҡ мәғарифы комиссариатының 1941 йылдың 22 октябрендәге 650-се һанлы бойороғо менән ике уҡыу йортон ҡушыу рәсми рәүештә нығытыла.
1941 йылдың 1 ноябрендә М. В. Ярмонтович сит ил телдәре факультеты деканы итеп тәғәйенләнә. Мәскәү, Ленинград юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларының Өфөгә килеүе менән бәйле институтта эшләп йөрөгән уҡытыусыларға республика райондарына эшкә китергә һәм фартирҙарын бушатырға тәҡдим ителә. Мәҫәлән, Ж. Ғ. Кейекбаев БАССР-ҙың Ғафури районы Сәйетбаба урта мәктәбе директоры була.
Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)
Ермолаевка (урыҫса Ермолаево) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл, Ермолаевка ауыл Советына ҡарай. 2010 йыллдың 14 октябренә халыҡ һаны ???? кеше булған Почта индексы — 452530, ОКАТО коды — 80 223 822 001.
Почта индексы — 453360, ОКАТО коды — 80253815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 11 % рустар 69 % тәшкил итә.
Географик урыны
Юшатыр йылғаһы буйында урынлашҡан. Йылға ике урында быуылып алынған.
Урамдары
{{Колонки|конец}}
Ауыл тарихы
Ермолаевка эшселәр ҡасабаһы (Көйөргәҙе) 1783 йылда алпауыт крәҫтиәндәре ауылы булараҡ барлыҡҡа килә. Ауылдың икенсе исеме гидронимға бәйле. Майор А. Т. Ермолаев һәм надворный советник Е. С. Толбузин башҡорттарҙан Көйөргәҙе йылғаһы буйындағы ерҙе һатып ала, унда Көйөргәҙе улусы үҙәге. 1931—1965 һәм 1990—1992 йылдарҙа Күмертау районының адмимистратив үҙәге. 1949 йылдан алып ҡасаба, 2005 йылдан хәҙерге статусын ала.
Артабан ҙур алпауыт — дворян Шотттың имениеһы урынлаша. XIX быуаттың 70 — 80-се йылдарҙа ерҙең бер өлөшөн ул күскенселәргә һата. Килемде ауыл хужалығын үҫтереүгә һала. Уның имениеһы 18 000 дисәтинәнән торған. Һөрөнтө ерҙәрҙең бер өлөшөн ул үҙ иҫәбенә дүрт баҫыу системаһы (пар, арыш, картуф, яҙғы баҫыу) буйынса эшкәрткән. 1902 йылда 1850 тиҫтә иген сәселә. 610 йылҡыһы, 402 баш һыйыр малы булған. Ялланма хеҙмәт менән файҙаланған. Йәй утарҙа 125 эшсе айлап эшләй, ҡыш аҙыраҡ. Уның имениеһында 63 һабан, 120 һуҡа, 69 тимер һәм 150 ағас тырма, 5 сәскес, 5 урғыс, көлтә бәйләгес, 35 бесән сабыу, 36 ат тырмаһы, пар һәм ат менән һуҡтырғыс, 3 елгәргес, сорттарға айырыусы һәм һалам ҡырҡыусы булған; ҡеүәтле шарап ҡыуыу заводы булған. 1903 йылда икенсе тирмән шарап ҡыуыу заводын энергия менән тәьмин иткән электр станцияһы итеп үҙгәртелә, шулай уҡ Ермолаевка ауылында сиркәүҙе һәм уның эргәһендәге баҡсаның бер өлөшөн яҡтырта. Уның имениеһында телеграф элемтәһе булған. Бөтә икмәк һәм картуф шарап ҡыуыу заводы өсөн сеймал булып хеҙмәт иткән. Йыллыҡ саф килем 92 мең һум тәшкил иткән. Был ҙур капиталистик хужалыҡ.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 69 % урыҫтар, 11 % башҡорттар йәшәй, 2010 йылда 6397 кеше иҫәпкә ингән. 2 урта мәктәп, музыка мәктәбе, сәнғәт мәктәбе, Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, коррекция мәктәбе, 2 балалар баҡсаһы, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто, үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, мәҙәниәт йорто (10 үҙешмәкәр сәнғәт коллективы), балалар китапханаһы, Көйөргәҙе музейы, 2 мәсет һәм сиркәү бар. Ермолаевка дендропаркы — тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Алма-Ата театрҙары
Алма-Атала балалар, үҫмерҙәр һәм өлкәндәр аудиторияһына иҫәпләнгән 10 дәүләт театры эшләй. 2018 йылға ҡалала бөтәһе 20 профессиональ театр  булған.