cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кичмай
Кичмай — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шахе йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы
Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы (03.12.1913 — 03.05.1991) — рәссам, график, ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәое (1974), Татарстан АССР-ның халыҡ рәссамы (1984). 1942 йылда ТАССР Рәссамдар берлеге ағзаһы булған беренсе татар ҡатын-ҡыҙ-рәссамы, Мәскәүҙә Бөтә союз акварель күргәҙмәләрендә Татарстан АССР-ның беренсе вәкиле булып ҡатнашыусы.
Кичмай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы
Биографияһы
Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы 1913 йылда хәҙерге Башҡортостандың Карамаҫкалы ауылында тыуған.
Кичмай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы
Биографияһы
1941 йылның 22 июнендә Ҡазан сәнғәт училищеһын тәмамлау тураһында диплом ала. Хәрби хезмәткә саҡырыу пункттары һәм сәнәғәт объекттары өсөн лозунгтар уның беренсе эштәре була, шулай уҡ ул уҡыу йорттарын биҙәй, тыл хезмәткәрҙәре портреттарын яһай.
1942 йылдан СССР художниктар союзы ағзаһы булып тора. Һуғыштан һуңгы йылдарҙа  сәнғәтен үзләштерә.
1960 йылдар башында акварель техникаһын үҙләштерә. Уның акварель композициялары төрлө темаларға бағышланған. Уның жанрында пейзаждар, портреттар, натюрморттар һәм көнкүреш картиналары урын алған. Уның әҫәрҙәренең геройҙары — татар мәҙәниәте эшмәкәрҙәре, төрлө һөнәр һәм яҙмыш кешеләре.
1974 йылда ТАССР-дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.
1984 йылда ТАССР халыҡ рәссамы исемен ала.
Ҡазан ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1991 йылдың 3 майында Ҡазан ҡалаһында вафат була.
Бардабаш
Бардабаш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лонге-Яун
Лонге-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 410 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәйҙең Рамсар ерҙәре
1977 йылдың 11 февралендә СССР-ҙа Рамсар конвенцияһы көсөнә ингән. Әлеге ваҡытта Рәсәйҙә дөйөм майҙаны 10 323 767 га тәшкил иткән халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡлы ерҙәр тип иғлан ителгән 35 территория бар.
Саруа ҡаласығы
Саруа ҡаласығы (Сорвихнское городище) — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Саруа ауылы эргәһендә урынлашҡан иртә тимер быуат һәм иртә Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Саруа ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Саруа ауылынан көньяҡҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта убалы теҙмә армытында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Бөрө) — 32 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Калинники) — 7 км.
Табылдыҡтар
Саруа ҡаласығы ялан яғынан бер ур һәм соҡор менән һаҡланған. Был урҙың оҙонлоғо 120 м, киңлеге яҡынса 30 м, бейеклеге 6 м, соҡорҙоң тәрәнлеге яҡынса 2 м, киңлеге 10 м.
Морон яғынан ҡаласыҡ бейеклеге 2 м, 4 м дәүмәлле 2 ур менән уратып алынған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр Бахмут мәҙәниәте һәм Пьяный Бор мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.
Ҡомартҡы материалдары Милли музейҙа һаҡлана.
Асыш тарихы
1988 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев тикшеренеү эштәре үткәрә
1990 йылда археолог, тарих фәндәре докторы, профессор Останина Таисия Ивановна тикшерә.
Элистанжи (йылға)
Элистанжи (Элистанджи) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хулхулау йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Каткова Тамара Ларионовна
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда Бәләбәй ҡала һөт заводында эшләй башлай, һуңынан эшен мастер ярҙамсыһы булып дауам итә, 1966 йылдан алып — өлкән май етештереүсе мастер.
Элистанжи (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Каткова Тамара Ларионовна
Биографияһы
Л. Т. Каткова етәкселегендәге бригада май етештереүҙе камиллаштырыуға, уны әҙерләүҙе арттырыуға, сифатын яҡшыртыуға өлгәшә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың заданиеларын (1966—1970) ул етәкләгән бригада ваҡытынан 6 айға алда — 1970 йылдың 28 июненә үтәй. Пландан тыш майҙы 812 мең һумға етештерә, хеҙмәт етештереүсәнлеген 40 процентҡа арттыра. 1971 йылда бригада майҙы өҙлөкһөҙ линияла етештереүҙең иң прогрессив алымын үҙләштерә- сәғәтенә 800 кг май етештерелә. Алым үҙләштереүҙең беренсе йылында бригада май әҙерләүҙе 62,5 процентҡа арттыра, хеҙмәт етештереүсәнлеге 36 процентҡа арта. Йыл һайын май сығарыу 30-33 процентҡа, хеҙмәт етештереүсәнлеге — 8-9 процентҡа арта. 1975 йылдың нормаһы — 1 600 тоннаны бригада 1972 йылда үтәй. 1973 йылда — 2 200 тонна май етештерә, 1970 йылдың кимәленән 2,7 тапҡырға артығыраҡ, етештереүсәнлек 89 процентҡа артҡан.
Элистанжи (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каткова Тамара Ларионовна
Биографияһы
Т. Л. Каткова продукт сифатын яҡшыртыу буйынса даими эш үткәрә. 1971 йылда 99,7 процент май юғары сортлы сығарыла, 1972 йылда — 99,8 процент, 1973 йылда 100 процент май юғары сортҡа тап килә.
Туғыҙынсы биш йыллыҡтың тәүге өс йылында (1971—1975) Т. Л. Каткова бригадаһы план буйынса 3 953 тонна урынына 5 169 тонна май етештерә. Был биш йыллыҡтың аҙағына планлаштырған кимәлдән 38 процентҡа юғары.
1973 йылда планды үтәүҙә һәм ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәүҙә ҙур уңыштары өсөн, юғары хеҙмәт етештереүсәнлеге һәм юғары сифатлы продукция етештереүҙә ҡаҙаныштары өсөн Т. Л. Катковаға СССР Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 16 ғинуарындағы Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1975 йылдан 2001 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Тамара Ларионовна май эшләү цехы начальнигы була.
Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1987).
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының унынсы саҡырылыш депутаты (1980—1985).
Каткова Тамара Ларионовна Бәләбәй ҡалаһында йәшәй.
Үрге Щельяэс-Ю
Үрге Щельяэс-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Ватан (интернет-радио)
«Ватан» интернет-радиоһы (Интернет-радио «Ватан») — Интернет селтәрендә тәүлек әйләнәһенә эшләгән дәүләт радиоһы. 2017 йылдың 11 октябрндә эфирға сыға башлай.
Үрге Щельяэс-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мусин Әмир Шәғәли улы
Мусин Әмир Шәғәли улы (5 июль 1937 йыл — 27 ноябрь 2017 йыл) — нефть сәнәғәте алдынғыһы. 1963—1984 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводының өлкән операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980), СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977).
Биографияһы
Әмир Шәғәли улы Мусин 1937 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Түбәнге Һаҙ ауылында тыуған.
Махсус урта белемле, 1957 йылда Өфө нефть техникумын тамамлай.
1957 йылда Өфө нефть эшкәртеү заводында нефтте беренсел эшкәртеү ҡулайламалары операторы булып эшләй башлай. 1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1960 йылдан КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында 1-се яғыулыҡ етештереү цехы операторы, ә 1963 йылдан — өлкән операторы булып эшләй.
Әмир Мусин туплаған практик тәжрибә ҡоролманы реконструкциялау инициаторы булыу мөмкинлеге бирә, был уның ҡеүәтен 30 процентҡа арттырыуға булышлыҡ итә, шуның арҡаһында тулайым продукция етештереү йылына 16 миллион һумға арта, АВТ установкаларының ремонт-ара эшләү ваҡытын 1 йыл да 5 айға тиклем арттырыу инициаторы булыу мөмкинлеге бирә, был нормативтан 6 айға юғары. Тик 1976—1980 йылдарҙа ғына был буш тороуҙы 2 айға ҡыҫҡартырға мөмкинлек бирә һәм 500 мең һум күләмендә дөйөм экономия бирә.
Әмирт Мусин һәм уның бригадаһының алдынғы тәжрибәһе заводтың һәм производство берекмәһенең бөтә установкаларына киң тарала. Бригада коллективы хеҙмәт етештереүсәнлеге буйынса биш йыллыҡ планды (1976—1980) өс йыл һәм һигеҙ ай эсендә, унынсы биш йыллыҡтың дүрт йылы планын ваҡытынан алда — 1979 йылдың 2 декабренә үтәй. Пландан тыш 66,8 мең тонна нефть эшкәртелә, 34 мең һумлыҡ энергия ресурстары, реагенттар һәм яғыулыҡ экономиялана.
Нефть химияһы продукцияһын пландан тыш етештереү буйынса социалистик йөкләмәһен үтәүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшеүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн, 1980 йылдың 13 июнендә, СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Әмир Шәғәли улы Мусинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы»]] исеме бирелә.
1984 йылдан алып 1997 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Өфө нефть эшкәртеү заводында установка етәксеһе, өлкән операторы булып эшләй.
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977).
Повчанка
Повчанка, Полчанка (Повчанка, Полчанка) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Овруч һәм Лугины райондары аша көньяҡҡа табан аға. Жерев йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Висла
География
Оҙонлоғо — 1047 км, бассейн майҙаны — 198,5 мең км².
Йылға Көнбайыш Карпаттарҙың Моравия-Силезия Бескидтарында диңгеҙ кимәленән 1106 м бейеклектә башлана. Төп инештәре: Белая (Biała Wisełka) һәм Чёрная Виселка (Czarna Wisełka). Висла Гданьск ҡалаһынан 15 км көнсығыштараҡ Балтик диңгеҙенең Гданьск ҡултығына ҡоя.
Тауҙарҙа үҙенең үрге ағымында (60 км) Висла ярһыу тау йылғаһы булып тора; Краковтан түбәнерәк, бер нисә йылғалар менән ҡушылғандан һуң тулы һыулы була башлай; ҡушылдығы Дунаец ҡойғандан һуң йылға үҙәненең киңлеге 200 м, ә ҡушылдығы Сана ҡойған урында түбәнерәк — 600—1000 м тәшкил итә. Урта һәм түбәнге ағымында — типик тигеҙлек йылғаһы булып тора. Диңгеҙҙән 50 км алыҫлыҡта Висла тармаҡтарға (Ногат, Мёртвая Висла һ.б.) бүленеп, киң дельта барлыҡҡа килтерә. Мёртвая Висла тармағында Гданьск диңгеҙ порты урынлашҡан.
Тамағынан Пшемшаға (Przemsza) (940 км) тиклем сунолар йөрөшлө. Днепр-Буг каналы аша Днепр йылғаһы һәм Быдгощ каналы аша Одра йылғаһы менән тоташҡан.
Йылғала Польшаның иң ҙур Влоцлавек ГЭС-ы (ҡеүәте 160,2 МВт) урынлашҡан.
Төп ҡушылдыҡтары:
Висла буйындағы йылғалар: Краков, Варшава, Плоцк, Торунь; дельтаһында — Гданьск.
Көҙәш
Көҙәш (Кузяшева) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Аҡбаш ауыл биләмәһенә керә.
Халҡы
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 749 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 381 ир-ат һәм 368 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Төркөстан генерал-губернаторлығы
Төркөстан генерал-губернаторлығы — Рәсәй империяһының Көнбайыш Төркөстандағы административ берәмеге. 1886 йылдан рәсми исеме — Төркөстан крайы. Биләмә Төркөстан хәрби округының Төркөстан генерал-губернаторлығысоставына инә.
Тарихы
1865 йылда Ырымбур генерал-губернаторлығы составында Төркөстан өлкәһе булдырыла.
1867 йылдың 11 (23) июлендәге указға ярашлы Төркөстан өлкәһе үҙаллы Төркөстан генерал-губернаторлығы итеп үҙгәртелә, үҙ эсенә ике өлкәне ала: береһе — Һырдаръя өлкәһе (үҙәге — Ташкент, бында генерал губернаторҙың резиденцияһы урынлаша) һәм Семиреченск өлкәһе (үҙәге Верный ҡалаһы).
Генерал-губернаторҙың ярҙамсыһы вазифаһы 1899 йылда булдырыла (ведомство буйынса 1900 йылдың 3 (15) ғинуарында раҫланған 176/1899-сы һанлы бойороҡ).
1868 йылдан алып 30 йылдан ашыу дауамында Төркөстан тарихы менән билдәле Рәсәй геодезисы С. И. Жилинский шөғөлләнгән.
Куапсе
Куапсе — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,500 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солтан мәсете (Ҡазан)
Солтан мәсете  (Һигеҙенсе йәмиғ, Усман, Ҡыҙыл, Солтан мәчете) — Ҡазанда Иҫке татар биҫтәһендә Ғабдулла Туҡай урамында урынлашҡан мәсет. Мәсет 1868 йылда сауҙагәр Йыһанша Усманов аҡсаһына төҙөлгән.
Дини архитектура ҡомартҡыһы.
Андаки
Андаки (Андакис-Цкали) (ანდაქი) — Грузия йылғаһы. Грузия биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Саводранка
Саводранка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вопша йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лайал Аббуд
Лайал Аббуд (ليال عبود laj'ja:l ʕab'bu:d; 15 май 1982 йыл) — ливан поп-йырсыһы, артист, бейеүсе, модель, мосолман бизнес-ледиһы, төрлө ғәрәп теленең диалекттарында йырлай.
Юшты
Юшты (Юшаты, Йыуышты) — Юшты́ - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.
Географияһы
Юшты́ — администартив йәһәттән Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округына ҡараған, Ҡарабаш ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан һыу ятҡылығы. Юшты тирәһендә бик күп ваҡ һәм уртаса ҙурлыҡтағы күлдәр ята: Оло һәм Кесе Ағарҙаш күлдәре, Серебры, Алабуға, Әнәш, Сәҙүк, Забойное, Уйылды, Кесе Байыҡ һәм Арғужа. Юшты менән Кесе Ағарҙаш араһында һуңғыһы исемендәге ауыл урынлашҡан.
Юшты икегә бүленгән, уның араһынан Ҡыштым — Пирит тимер юл тармағы үтә, күл эргәһендә  "28 км" тип аталған платформа урынлашҡан.
Силәбегә тиклем алыҫлығы - 90 км, Екатеринбургҡа – 170 км.
Тасуирламаһы
Һыу ятҡылығы төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылған.
Флораһы һәм фаунаһы
Юшты күле балыҡҡа бай. 2010 күлгә карп ебәрелгән. Күлдә алабалыҡ, шамбы, суртан, ҡорман селбәрәләре һалынып тора.
Этимологияһы
Башҡорт телендәге Юш һәм -ты һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында яһалған. Юш (юш булыу) - тап килеү, дөрөҫкә сығыу. Юрағаның юш килеү (фразеологизм).
Шулай уҡ юша һүҙенән сығыуы ла ихтимал. Силәбе һөйләшендә, әҙәби телдән айырмалы, юшалы урынына юшаты тип һөйләү осрай. Юша - ҡыҙыл, һары, йәшел төҫтәге балсыҡлы тау тоҡомо.
Гидронимдың килеп сығышы шулай уҡ йыуышыу һүҙенән яһалып, Йыуышты булыуы ла мөмкин.
Әнәш
Әнәш - Анашка - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.
Географияһы
Әнәш күле -Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл 55.547397, 60.368368
Алыҫлығы - Ҡыштымдан 19,5 км, Мейәстән - 38,5 км, Екатеринбургтан - 76,6 км
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә гидронимдың килеп сығыуын былай тип аңлата: В основе названия тюркское мужское имя Анаш, распространенное в прошлом у башкир..
Гидроним Әнәс тигән башҡорт ир-ат исеменән үҙгәреп ингән булыуы ихтимал.
Цывиха
Цывиха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серга йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
9 февраль
9 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 40-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 325 көн ҡала (кәбисә йылында 326).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Рәсми булмаған
}}
Ҡомъяҙы
Ҡомъяҙы (Кумьязы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 532 кеше. Почта индексы — 452980, ОКАТО коды — 80208831003. Ауылға Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары XVIII быуатта үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Тарихы
Ауылға XVIII быуат аҙағында Бөрө өйәҙенең Ҡыр Танып улусы башҡорттары нигеҙ һала.
10-сы Башҡорт кантоны Ҡомъяҙы ауылы башҡорттары 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. Ҡайһы берҙәре армия өсөн тәғәйенләнгән аттарҙы тейешле ергә тиклем оҙатып барған. Мәҫәлән, 1813 йылда Әбделнасир (Ҡазбулат улы) Айытҡолов башҡорттар рус армияһына бүләк иткән аттарҙы оҙатыуҙа ҡатнашҡан һәм юлда вафат булып ҡалған тигән яҙыу һаҡланған.
1834 йылда ауыл халҡы 1256 бот иген, бер кешегә 9,8 бот, сәсә. Халыҡ йылҡы һәм һыйыр малынан тыш, 106 һарыҡ, 69 кәзә тота, 30 солоҡ һәм 12 умарта була. Ауылда мәсет булған.
1865 йылда 55 йорт хужалығында 377 кеше йәшәгән.
1906 йылда ауылда 890 кеше йәшәгән (142 йорт). 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 194 йорт хужалығында 996 башҡорт булған.
2012 йылға тиклем Ҡомъяҙы ауылында төп дөйөм белем биреү мәктәбе булған. Хәҙерге ваҡытта бында башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, ауыл мәҙәниәт йорто, магазиндар эшләй.
1989—2008 йылдарҙа ойошторолған Ҡомъяҙы ауыл Советы административ үҙәге булып торған. Әлеге ваҡытта ауыл Иҫке Балтас ауыл Советына ҡарай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Булон замогы
Булон замогы (Château de Boulogne), икенсе исеме Мадрид (Château de Madrid) йәки Мадрид замогы ) — король Франциск I Париж янындағы Булон урманында урынлашҡан ренессанс резиденцияһы (ул хәҙерге Нейи-сюр-Сен территорияһында булған). XVIII быуат аҙағында был замок ватылып, юҡҡа сығарылған.
1525 йылда француз короле Франциск I, испанлыларға Павий ваҡытында әсирлеккә төшөп, бер нисә ай Мадридта тотҡонлоҡта йәшәгән. Был ҡалала ул Мадрид ситендә урынлашҡан Каса-дель-Кампо паркын бик ныҡ оҡшатҡан. Үҙ иленә әйләнеп ҡайтҡас, ул Флоренциянан килгән архитектор Джироламо делла Роббиаға Булон урманында, мадридтағы замокҡа оҡшатып, испандарса замок төҙөргә ҡушҡан. Билдәле архитектор, француздар ул ваҡытта белмәгән глазурлы терракота техникаһын ҡулланып, замоктың фасадын төрлө ғәжәйеп матур, балсыҡтан яндырып эшләнгән рельефтар менән биҙәгән, шуға күрә был төҙөлөш «фаянслы замок» тип аталған. Төҙөлөш эштәре тик 1552 йылда, Франциск I үлгәс кенә, архитектор Ф. Делорм тарафынан тамамлаған.
Булон замогы, испан замоктарына оҡшатып төҙөлһә лә, француз ренессансының классик үрнәге булып торған: уның ике яруслы оҙон лоджиялары квадрат рәүешендәге флигелдәре булып һуҙылған. XVII быуатта унда ефәк эшкәртеү мануфактураһы урынлашҡан булған. Булон замогы уның һуңғы, юғары дәдәжәгә эйә булған, Карл Беррий үлгәндән һуң тол ҡалған хужабикәһе тарафынан ташланған. Бөйөк француз революцияһынан бер нисә йыл элек ул ваҡыттағы король Людовик ХVI, иҡтисади яҡтан мохтажлыҡ кисереү сәбәпле, хужаһыҙ ҡалған, ташландыҡ Ла-Мюэтт һәм Булон замоктарын ватып, кирбесен һәм ерен һатырға, аҡсаһын ҡаҙнаға алырға тигән ҡарар сығарған. Ошо ҡарар буйынса Булон замогы кирбескә ватылған.
Осокина Антонина Павловна
Биографияһы
Уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Чкалов ауыл хужалығы институтын тамамлай. Кваркено районының Киров исемендәге совхозында, Новосергиевка районының Электрозавод исемендәге совхозында, Матвеевка районының «Сарай-Гирский» совхозында, Новоорск районының «Ириклинский» совхозында эшләй. 1963—1965 йылдарҙа — Гай районының «Прогресс» совхозы директоры.
Бартевка
Бартевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нытва (пруд Нытвинский) йылғаһының уң ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2,8 км.
Осокина Антонина Павловна
Биографияһы
1965—1972 йылдарҙа Грачёвка районы башҡарма комитеты рәйесе. 1972—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Сорочинск район комитеты беренсе секретары.
Бартевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Осокина Антонина Павловна
Биографияһы
1975 йылдағы ҡоролоҡ ваҡытында уның талантлы етәксе сифаты асыла. Ул ваҡытта Ырымбур өлкәһенең күп кенә райондарында мал һуя башларға мәжбүр булалар, сөнки уларға ашатырға бер нәмә лә булмай, ә Осокина төбәктән ситтә мал аҙығы әҙерләү ойоштора. Ул етәкселек иткән осорҙа районда һөт һәм ит етештереү һиҙелерлек арта, мал һаны күбәйә. Күп тапҡыр район өлкә социалистик ярышында еңеп сыға.
Дорофеева Валентина Александровна
Дорофеева Валентина Александровна (24 июль 1937 — 3 август 2018) — совет нефть сәнәғәте алдынғыһы, СССР Нефть сәнәғәте министрлығы «Әлмәтнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының Тихонов тауар паркында № 1 нефть әҙерләү һәм нефть ҡыуыу цехының өлкән операторы,Татар АССР-ы Әлмәт ҡалаһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986).
Биографияһы
1937 йылда Ырымбур өлкәһе Боғорослан районы Яңы Кудрино ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу алдынан әсәһен юғалта. Атаһы фронтҡа китә һәм 1942 йылда һәләк була. Валентина һәм уның һеңлеһе етем ҡала. Уларҙы атаһының өс балалы бер туған апаһы үҙ ҡарамағына ала.
Мәктәпте тамамлағас, Валентина Боғорослан нефть техникумына уҡырға инә. 1956 йылда уҡыуын тамамлай. 1956 йылдың 1 августында «Әлмәтнефть» 1-се нефтепромыселына нефть сығарыу операторы булып хеҙмәт юлын башлай. Бында 31 йыл эшләп хаҡлы ялға сыға. 1963 йылда Тихонов тауар паркында операторҙар звено етәксеһе була. КПСС ағзалығына инә.
1976 йылдан алып 1984 йыл дауамында № 1 НГДУ «Әлмәтнефть» производствоһының нефтте комплекслы әҙерләү һәм ҡыуыу цехында партия ойошмаһы секретары була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 21 апреле Указына ярашлы III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 2 мартындағы Указына ярашлы II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
1986 йылдың 29 апрелендә нефть сәнәғәте продуктын арттырыу өсөн социалистик йөкләмәләрҙе һәм планды үтәүҙә күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы ның 1986 йылдың 29 апрелендәге Указына ярашлы I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Валентина Александровна Дорофеева Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.
Хаҡлы ялға 1987 йылда сыға.
2018 йылдың 3 авгусында вафат булған.
Бартевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кудепста (йылға)
Кудепста — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вершор
Вершор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 226 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Лопасынко
Лопасынко — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сукур-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Красный Восход ауыл Советы (Иглин районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Чад (Сарса ҡушылдығы)
Чад — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарс йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәҙрәш
Бәҙрәш (Бадряшево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 361 кеше. Почта индексы — 452833, ОКАТО коды — 80250815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (91 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапғыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 ихатала 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 ихатала 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).
Самбуриха
Самбуриха — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лахость йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Брест районы
Брест районы (Брэсцкі раён, Берасьцейскі раён) — Брест өлкәһенең көнбайыш административ берәмге. Административ үҙәк Брест (район составына инмәй).
Географияһы
Брест районы территорияһы дәүләт кадастрынан мәғлүмәттәре буйынса 1544 км² тәшкил итә (ҙурлығы буйынса райондар араһында 12 урынды биләй). Төп өлөшө (яҡынса 85 %) Брест Полесьеһы зонаһында урынлашҡан. Ул Большие Мотыкалы һәм Жабинка ауылдарынан төньяҡтараҡ торған Буг яны тигеҙлегендә (Прибугский) ята. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 130—150 метр тәшкил итә. Юғары нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 186 метрҙа (Мотыкальский ауыл советының Заполье ауылы янында), иң түбән нөктәһе — 123 м. Районы өҫтө башлыса уйһыу-тигеҙлектән тора.
Ғинуарҙың уртаса температураһы — 4,4 °c, июлдә — 18,8 °C. Йыллыҡ яуым — төшөм күләме — 548 мм
Брест районында Брест күл төркөмө, шул иҫәптән Черное күле бар.
Тарих
Брест районы 15 ғинуар 1940 йылдың 15 ғинуарында барлыҡҡа килә. Хәҙерге сиктәре 1950 йылда билдәләнгән.
Халҡы
Район халҡы 42 400 кеше тәшкил итә (2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), шул иҫәптән ауыл халҡы 41 225 кеше.
Тыуған телдәре: белорус 40,45 %, урыҫ 54,83 %. Өйҙә һөйләшеү: белорусса 13,72 %, урыҫса 83,83 %.
Административ бүленеше
Район составына инә. Домачево ҡала ҡасабаһы һәм бер нисә тиҫтә ауыл тораҡ пункттары инә. Районы 11 ауыл советына бүленә: 2013 йылда Домачево ҡасаба советы ауыл советы итеп үҙгәртелә, ә Страдечский (элекке Гершонский) ауыл советы бөтөрөлә, тораҡ пункттары Знаменский ауыл советы составына индерелә.
Иҡтисад
Төп предприятиелары:
Районда «Брест» (майҙаны 70 км²-ҙан ашыу) ирекле иҡтисади зонаһы бар.
Иҫтәлекле урындары
Брест районы территорияһының ҙур өлөшөндә Брест ҡәлғәһе форттарының күп өлөшө урынлашҡан.
Гоголь урамында «Фонарҙар аллеяһы (Аллея фонарей)» урынлашҡан — улар һаны Брест предприятиеһыларының һәр береһен күрһәтә. Фонарҙарҙың ҡайһы берҙәре В. Гоголь әҫәрҙәре мотивы буйынса эшләнгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Чаусова Елена Ефимовна
Чаусова Елена Ефимовна (30 июль 1957 йыл) — СССР баскетболсыһы. Донъя чемпионы, биш тапҡыр Европа чемпионы, ике тапҡыр Универсиада еңеүсеһе. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1976). Баскетбол буйынса тренер.
Биографияһы
Елена Ефимовна Чаусова 1957 йылдың 30 июлендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 185 сантиметр буйлы ҡыҙ 1-се спорт мәктәбендә баскетболға өйрәнә башлай. Был мәктәп спорт һөйөүселәр һәм спорт даирәләре араһында «Куйбышев» спорт мәктәбе булараҡ билдәле була, артабан ул 56-сы СДЮШОР-ға әйләнеп китә.
1972 йылдан алып артабан ун йыл дауамында Чаусова Елена Ефимовна Мәскәү ҡалаһының борондан бик билдәле «Спартак» баскетбол ҡатын-ҡыҙҙар клубы составында уйнай.
Европа чемпионаттарында 1978 йылдан башлап биш тапҡыр континент чемпионы була.
1982 йылда Елена Чаусова Мәскәүҙең ЦСКА баскетбол командаһы өсөн уйнай башлай. Ике тапҡыр СССР чемпионы була, СССР чемпионаттарында өс тапҡыр көмөш һәм ике тапҡыр бронза призер була.
1983 йылда Бразилияла донъя чемпионатында СССР-ҙың йыйылма командаһы донъя чемпионы була, һәм шулай итеп үҙенең спорт карьераһында Елена Чаусова иң юғары һөҙөмтәгә өлгәшә.
Уйынсы карьераһын ул 1989 йылда тамамлай. Артабан Е. Чаусова «Спартак» ДЮСШ-ға тренерлыҡ эшенә күсә. 2007 йылдан алып «Юность Москвы» исемле БҮОРСМ (СДЮШОР)-ҙа тренер.
Нурулла мәсете
Нурулла мәсете («Бесән» һәм «Етенсе йәмиғ мәсете»), Ҡазан, Рәсәй — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһе үҙәгендә Бесән баҙарында төҙөлгән дини культ ҡомартҡыһы.
Мәсет 845–1849 йылдарҙа, беренсе гильдия сауҙагәре Ғөбәйҙулла Юнысов (1776—1849) улдарына васыят иткән аҡсаға архитектор Александр Карлович Ломан проекты буйынса, коммерция советниктары бер туған Ибраһим (1806–1886) һәм Исхаҡ (1810–1884) Юнысовтарҙың ярҙамы менән төҙөлгән.
Проект авторы — А. К. Ломан.
Көҙәй ауыл Советы (Иглин районы)
Көҙәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының Муниципаль берәмекадминистратив- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Ростов метрополитены
Ростов метрополитены — Дондағы Ростовта планлаштырылған метрополитен системаһы. Проектлау буйынса тәүге эштәр 1979—1989 йылдарҙа бара һәм һуңғы СССР-ҙың ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәле арҡаһында ябыла. 2008 йылда метро төҙөү буйынса эштәр ҡайтанан тергеҙелә, 2013 йылда беренсе линияны проектлауға конкурс иғлан ителә, әммә 2015 йылда уҡ ул ғәмәлдән сығарыла. 2019 йылда проект буйынса фекер алышыу дауам итә, төҙөлөш алдағы 5 йылда башланыуы көтөлә, но уже в 2015 году он был отменён.
Беренсе проект (1980 йыл)
Ростовтағы метро тураһында тәүге тапҡыр 1960 йылдар аҙағында һүҙ алып барылды. Ул саҡта ер өҫтө тибындағы метрополитен тимер юл буйлап тиҙ йөрөшлө хәрәкәт ойоштороу планлаштырыла, ләкин тормошҡа ашырылмай.
Ҡала халҡы үҫә башлай, һәм 1979 йылда СССР Хөкүмәте ер аҫты метрополитены төҙөлөшөнөң техник-иҡтисади нигеҙен әҙерләргә ҡарар итә. Проект менән «Мосгипротранс» һәм «Армгипротранс» шөғөлләнә. 1980 йылдың мартында проектланған станциялар урынында инженер-геологик тикшеренеүҙәр башлана. Был эштәрҙең һөҙөмтәһе булып ике линия трассаһы торҙо: ҡаланың көньяғынан һәм төньяҡтан Батайскиға табан көнбайыштан.
1987 йылдың майында СССР Министрҙар Советы Ростов метрополитенын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Еревандың «Армгипротранс» белгестәре көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлешенең беренсе линияһы проектын әҙерләй. 9 станция төҙөү күҙаллана: «Ворошиловская» (икенсе линияға күсеп ултырыусы), «Киров», «Театр майҙаны», «К. Маркс», «Шолохов майҙаны», «Сельмаш» һәм электр депоһы — беренсе сиратта; «Будёновская», «Вокзал» һәм артабан Стачка проспектынан көнбайышҡа — икенсе сиратта. 2000 йылда төҙөлөш тамамланырға тейеш була. Әммә 1989 йылда илдәге ҡатмарлы иҡтисади хәлгә бәйле бөтә эштәр ҙә туҡтатыла.
Икенсе проект (2010 йыл)
Проектҡа йәнә 2000-се йылдар башында әйләнеп ҡайталар. 2008 йылда мэрия «Ростов метро идаралығы» муниципаль ҡаҙна учреждениеһы (МКУ) булдыра. 2010 йылдың майында ОАО «Метрогипротранс » институты Мәскәүҙең Генераль планы институты дәүләт унитар предприятиеһы менән берлектә 1980-се йылдарҙағы проекттар нигеҙендә буласаҡ Ростов метрополитены трассаһы буйынса тәҡдимдәр әҙерләй.
2011 йылдың 21 февралендә Дондағы Ростовта метрополитенды төҙөүгә инвестицияларҙы нигеҙләү дәүләт экспертизаһына ҡарауға тәҡдим ителә һәм ыңғай һығымта ала. 2013 йылдың 18 ғинуарында метрополитендың тәүге линияһын урынлаштырыу өсөн биләмәне планлаштырыу һәм межалау проекты раҫлана.
Беренсе линия төҙөлөшөнөң проект документацияһын әҙерләү хаҡы 2014 йылда 945 миллион һумға баһалана (беренсе башланғыс суммаһы — 942 миллион һум). Проект эштәрен финанслау ҡала һәм өлкә бюджетына 2013—2016 йылдарҙа һалына 2015 йылда проектлауҙы тамамлау һәм 2016 йылда федераль программалар буйынса төҙөлөштө финанслауға дәғүә итеү ҡарала. Әммә 2013 йылдың декабрендә генә проектлауға конкурс иғлан ителә һәм ғаризалар тапшырыу ваҡыты уларҙың булмауы сәбәпле бер нисә тапҡыр оҙайтыла. 2015 йылдың ғинуарында «Ростов метро идаралығы» 2016—2017 йылдарҙа Рәсәй иҡтисады тотороҡланғандан һуң 2018 йылда төҙөй башларға ниәтләй.
2015 йылдың 8 июлендә «Ростов ҡалаһы метро идараһы» муниципаль ҡаҙна учреждениеһы «Дондағы Ростов ҡалаһының транспорт инфраструктураһы объекттарын төҙөү буйынса дирекция»һына ҡушылыу юлы менән үҙгәртеп ҡорола Ҡала мэры Михаил Чернышев етәкселегендәге эш төркөмө лә ошоға оҡшаш яҙмышҡа дусар була. 2015 йылдың 30 октябрендә метрополитен ҡоролмаларын проектлауға конкурс ғәмәлдән сығарыла, «Ростов Метро идаралығы» 2015 йылдың 10 ноябрендә эшләүҙән туҡтай.
Хәҙерге торошо
2017 йылдың йәйендә Ростов өлкәһе губернаторы Ростов метрополитены проектының «реанимация»" пландары тураһында белдерә өлөшләтә йәки тулыһынса ер өҫтө метроһы идеялары иғлан ителә.
2019 йылдың апрель башында Ростов өлкәһе губернаторы Голубев Василий метрополитен төҙөлөшөнә әҙерләнә башларға ҡуша. Уны 2024 йылдан да һуңға ҡалмайынса башларға йыйыналар.
2019 йылдың 25 майында Ростов өлкәһе губернаторы Голубев Василий 2020 йылдың уртаһында метрополитен станцияларының (йәки тиҙ йөрөшлө трамвай) схемаһын проектлай башларға ҡуша, шул уҡ көндә метрополитен линиялары планы (йә иһә юғары тиҙлекле трамвай) күрһәтелә.
2021 йылдың 24 июлендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары Марат Хөснуллин «Дондағы Ростовта метро төҙөү күҙалланмай» тип белдерҙе.
Линиялар
2010 йылдың майында «Көнбайыш — Төньяҡ-Көнсығыш» линияһын төҙөргә ҡарар итеүҙәре хаҡында иғлан ителә. Был метро линияһы ҡаланың үҙәген автомобиль тығындарынан кәметергә тейеш. Сираттағы линия Стачки проспектындағы Левенцов торлаҡ үҙәгендә планлаштырылған, 17 метрлыҡ эстакаданан тимер юл вокзалы аша үтәсәк, артабан Ростовтың үҙәк урамы Ҙур Садовый һәм Совет урамдары аҫтынан Карл Маркс майҙанына тиклем дауам итә. Левенцов районында, 2-се ТЭЦ янында, линия өсөн электр депоһы төҙөү күҙаллана. «Левенцовская»" станцияһынан алып «Нахичеванская» станцияһына тиклем (Карл Маркс майҙаны) участканың тулы өлөшө 16 саҡрым тәшкил итергә тейеш. Линияның билдәләнгән участкаһында 12 станцияһы буласаҡ, уның эксплуатация оҙонлоғо — 15,8 саҡрым . Линия буйынса юл йөрөү ваҡыты 17,5 минуттан ашасаҡ. Төҙөлөштөң беренсе этабы 8 саҡрым булырға тейеш («Малиновский урамы» станцияһынан алып «Ворошиловская» станцияһына тиклем).
2013 йылдың ғинуар айында Ҙур Садовой урамы менән Будёнский проспекты киҫелешендә алдан планлаштырылған «Будённовская» станцияһы Ростов метрополитенының тәүге линияһы составына инмәүе билдәле булды.
Беренсе линияның 1-се сиратын төҙөү хаҡы 2010 йылдың 4 кварталына ҡарата хаҡтарҙа 76,6 миллиард һумға баһалана.
Артабан линияны төньяҡ-көнсығышҡа, Ауыл хужалығы районына, һәм Левенцов районының көнбайышына табан оҙайтыу күҙаллана. Шул уҡ ваҡытта 13 станция урынлаштырылған линияның оҙонлоғо 22 саҡрым тәшкил итер ине.
Икенсе линия
Икенсе һәм артабанғы линияларҙы төҙөү 2025 йылдан һуңға планлаштырыла.
«Большая Садовая» станцияһынан (бында беренсе линияға күсереп ултыртыу күҙ уңында тотола) алып «Площадь Королёва» станцияһына тиклемге «Төньяҡ-Көньяҡ» линияһының тулы төҙөлөш оҙонлоғо 9,9 саҡрым тәшкил итә. Уның файҙаланыу оҙонлоғо 7,8 саҡрым тәшкил итергә тейеш, ә үтеү ваҡыты — 12,1 минут. Участкала 6 станция урынлаштырыу планлаштырыла:
Артабан Дон йылғаһы аша көньяҡҡа Батайск ҡалаһына һәм төньяҡҡа табан, Ростов өлкәһенең Аксай район ы биләмәһенә, линияны оҙайтыу күҙаллана. 11 станция урынлаштырыпған линияның тулы оҙонлоғо 14 саҡрым самаһы тәшкил итергә тейеш.
Өсөнсө линия
Ҡаланың Октябрьский һәм Пролетар райондарын хеҙмәтләндереүгә йүнәлтелә, киләсәктә линияны Аксай ҡалаһына тиклем оҙайтыу планлаштырыла. Аксай ҡалаһы буйлап трассаны иҫәпкә алып, «Төньяҡ-көнбайыш — Көнсығыш» линияһының оҙонлоғо, 16 станция урынлаштырылып, яҡынса 19 саҡрым тәшкил итергә тейеш
Кондакова Елена Владимировна
Кондакова Елена Владимировна (30 март 1957 йыл) — Рәсәй космонавы, сәйәси эшмәкәр.. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1995). Рәсәй Федерацияһының лётчик-космонавы (1995). СССР һәм Рәсәй тарихында Валентина Терешкова (1963 йылда осош яһай) һәм Светлана Савицкаянан (1982 йылда осош яһай) ҡала өсөнсө, йыһанда оҙайлы осош яһаған беренсе ҡатын-ҡыҙ-космонавт.
Биографияһы
Елена Владимировна Кондакова 1957 йылдың 30 мартында РСФСР-ҙың Мәскәү өлкәһе Мытищи ҡалаһында тыуған.
1985 йылда күнекмәләр яһай һәм «Союз ТМ» карабын өйрәнә башлай. 1989 йылда СССР космонавтар отрядына ҡабул ителә.
Уның йыһанға беренсе осошо 1994 йылдың 4 октябрендә «Союз ТМ-20» экспедицияһы составында була, 1995 йылдың 22 мартында «Мир» орбиталь станцияһында 5 айлыҡ осоуҙан һуң Ергә ҡайта.
Елена Кондакованың икенсе осошо STS-84 экспедицияһы составында «Атлантис» америка карабында (Space Shuttle Atlantis) белгес сифатында, 1997 йылдың 15 майынан 24 майына тиклем, «Мир» орбиталь станцияһы менән алтынсы тоташыу программаһы буйынса үтә.
1980 йылдан «Энергия» Фәнни производство берекмәһенең 113-сө бүлек инженеры булып эшләй (1994 йылдан — С. П. Королев исемендәге «Энергия» ракета-йыһан корпорацияһы), унда Баш идаралыҡ оператив төркөмө хеҙмәткәре була. Осоштарҙы оҙайлы планлаштырыу, персонал менән штаттан тыш хәлдәрҙә эшләү буйынса күнекмәләр үткәреү менән шөғөлләнә, ғилми проекттарҙы, эксперименттарҙы үткәреү өҫтөндә эшләй, тикшеренеү эштәре башҡара.
1999 йылдан 2003 йылға тиклем «Отечество — вся Россия» партияһынан Рәсәй Федерацияһы]] Дәүләт думаһына депутат. 2003—2011 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһынан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты.
Лоо (йылға)
Лоо — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ Двина
Төньяҡ Двина́ — Рәсәйҙең европа өлөшөндәге йылға.
География
Оҙонлоғо — 744 км, Сухона менән бергә — 1300 км, Вычегда менән бергә — 1803 км. Бассейн майҙаны — 357 мең км².
Вологда өлкәһенең Бөйөк Устюг ҡалаһы янында Сухона һәм Юг йылғаларының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Артабан төньяҡҡа табан, Архангельск өлкәһенең территорияһы буйлап аға. Котлас ҡалаһы янында Вычегда йылғаһы менән ҡушылғандан һуң төньяҡ-көнбайышҡа борола, ә аҙаҡ яйлап төньяҡҡа йүнәлә. Новодвинск ҡалаһында йылға дельтаһы (майҙаны яҡынса 900 км²) башлана. Архангельск һәм Северодвинск ҡалалары янында Аҡ диңгеҙҙең Двина ҡултығына ҡоя.
Уртаса һыу сығымы — Сухона һәм Юг ҡушылған урында — 770 м³/с, тамағында — 3490 м³/с.
Төп ҡушылдыҡтары: Вычегда, Пинега, Вага, Юмиж.
Төньяҡ Двина буйындағы ҡалалар: Бөйөк Устюг, Красавино, Котлас, Коряжма, Сольвычегодск, Новодвинск, Архангельск, Северодвинск.
Төньяҡ Двина үҙенең барлыҡ оҙонлоғонда суднолар йөрөшлө һәм Волга-Балтик һыу юлы менән тоташҡан.
Лукен-Еган
Лукен-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеньковский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәшфуллин Әсхәр Кәшфулла улы
Кәшфуллин Әсхәр Кәшфулла улы (17 август 1930 йыл — июль 2018 йыл) — шағир. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Әсхәр Кәшфулла улы Кәшфуллин 1930 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Шыршы-Тартыш ауылында тыуған. Атаһы Кәшфулла Нәсибулла улы Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтмай. Ағалы-ҡустылы Кәшфуллиндар эшкә егелә, әсәләренә донъя көтөргә ярҙам итәләр. Әсхәр Кәшфуллин башта тыуған ауылында уҡый, һуңынан — Кушнаренко урта мәктәбендә белем ала. 1948 йылда Өфөлә һөнәрселек училищеһын тамамлай, артабан электр-техник техникумында уҡый. Заводта ябай эшсенән алып инженерға тиклем хеҙмәт юлын үтә. Тәүге шиғыры «Ленинсы» гәзитендә баҫыла. Бер бөртөк туғаны Афғандың вафаты уның ижадына ныҡ тәьҫир яһай.
Ижады
1993 йылда Әсхәр Кәшфулла улын «Шәреҡ» радиоһына эшкә саҡыралар. Уның йомшаҡ, яғымлы тауышы радио тыңлаусыларға оҡшап ҡала, ул ҡыҙыҡлы әңгәмәләр ойоштора, тура эфирҙар алып бара. Осрашыуҙарға республиканың билдәле шәхестәрен, артистарын, шағирҙарын, композиторҙарын саҡыра. Шул уҡ ваҡытта ул әүҙем ижади тормош алып бара, уның шиғырҙарына бик күп йырҙар яҙыла, «Печали мои перенеслись в песни», «Летят гуси», «Жизни короткий миг» исемле китаптары донъя күрә. Әҫәрҙәренең тематикаһы: изгелек, намыҫ идеалдары, әхлаҡ нигеҙҙәре. Уның шиғырҙарына йырҙарҙы билдәле композиторҙар яҙа — Рим Хәсәнов, Нур Даутов (Баҡыр шишмә«»), Мөфтәдин Ғиләжев, Фирзәр Мортазин, Илдар Шәрипов («Ышандыр»), бик күп йырҙарҙы Риф Арыҫлан ижад иткән («Тормош шунан ҡоролған», «Кем ғәйепле», «Ҡағылмағыҙ яңылыш» һәм башҡалар). Йырҙарҙы Айҙар Ғәлимов, Радик Динәхмәтов, Резеда Әминева, Салауат Фәтхетдинов, Хәлиҙә Бигичева, Илһам Вәлиев, Туйсин Илсур, Мәсәлимова Рәүилә һәм башҡалар яратып башҡаралар. Республика кимәлендә һәм шағирҙың тыуған яғы, Кушнаренко районында, Әсхәр Кәшфуллиндың юбилейҙарын ҙурлап үткәрәләр, мәктәптәрҙә, китапханаларҙа уның хөрмәтенә йырлы-моңло осрашыуҙар, кисәләр үткәрәләр.
Веякошор
Веякошор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рогозина йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баста-Хи
Баста-Хи (Басты-Хи) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы/ Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чекалда
Чекалда — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке-Таш мәсете
Иҫке-Таш мәсете (Туғыҙынсы йәмиғ, Иҫке - Таш) — Ҡазанда Яңы Татар биҫтәһендә урынлашҡан ғәмәлдәге тарихи мосолман культы ҡомартҡыһы.