cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мали империяһы
Манса Муса ваҡытында үҫеше
Мали империяһы бигерәк тә Муса Манса ваҡытында (1312—1337 йылдар) ҙур абруй ҡаҙана. Риүәйәттәр һәм тарихи сығанаҡтар буйынса, Малиҙан ситтә лә киң таныла, быға 1324 йылда ярандары менән хажға барғанда, юлдағы мосолман хакимдарына бүләктәр биреүе лә ниндәйҙер дрәжәлә йоғонто яһай.
Муса Манса
Муса I (1280—1337), шулай уҡ Муса I Мали һәм бигерәк тә Манса Муса исеме менән нығыраҡ билдәле, унынсы манса йәғни Мали империяһы хакиме. Ул был вазифаға килгәндә, империя быға тиклем Гана империяһына ингән ерҙәрҙе, шулай уҡ Манде (Мали) һәм уның яҡын биләмәләрен үҙенә бойһондорған була. Мунсаға бер нисә исем-титул бирелә. Тарихи хеҙмәттәрҙә Канку Муса, Канкан Муса йәки Канку Муса тигәнде лә осратырға мөмкин. Һуңғыһы, билдәле булыуынса, «Муса, Канконың улы» тигән мәғәнәлә ҡулланыла, сөнки Канко — уның әсәһенең исеме. Башҡа исем-шәрифтәренән шулай уҡ Мали-кой Канкан Муса, Гонга Муса һәм Лев Мали тигәндәрҙе билдәләргә була.
Муса бик тә диндар булған һәм исламдың һәр мосолман үтәргә тейешле дини ҡанунын бик теләп тормошҡа ашырған. Мәккәгә хаж ҡылыуы тәү сиратта уны Төньяҡ Африкала һәм Яҡын Көнсығышта киң билдәле иткән. Был ғына түгел: Муса ислам динен Көнсығыш Урта диңгеҙ мәҙәниәте өсөн нигеҙ итеп һанаған һәм шуға ла үҙе хакимлек иткән осорҙа империяла ислам диненең ныҡлап таралыуы һәм артабан үҫеше өсөн бар ҡулай шарттар ҙа тыуҙырған.
Хаж ҡылыу өсөн Муса Манса 1324 йылда юлға сыға. Һыбай барған хакимды, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 60 меңдән алып («Ас-Судан тарихы») 80 меңгә тиклем («Ал-Фатташ тарихы») кеше оҙата бара. Улар араһында алтын, аҙыҡ-түлек, бүләктәр, ҡорал тейәлгән дөйәләрә каруаны һәм ҡолдар теҙмәһе була, өҫтәүенә, колонна башындағы һәр ярты мең ҡол алтын таяҡҡа таянып бара.
Мысырға килгәс, Муса Манса солтан Ан-Насир Мөхәммәт алдындағы ерҙе үбеүҙән, ғөмүмән, Алланан башҡа кемгәлер баш эйеүҙәнбаш тарта, шулай ҙа мысыр хакимы уны ысын күңелдән ҡаршы ала һәм бүләктәр бирә. Канку Муса ла бурыслы булып ҡалмай, солтанға 40 мең алтын динар ебәрә, тағы уның вәзиренә 10 мең һәм солтандың яҡын кешеләренә шундай уҡ йомарт бүләктәр тарата. Мусаның Каһирә аша барыуы, батшаның бәрәшәнлеге һәм уны уратып алған муллығы монархты данлай. Әммә һөҙөмтәлә, әле Мәккәгә лә барып етмәҫ элек, император бөтә алтын запасын сарыф итеп бөтә һәм хатта ҙур процентҡа мысыр риба алыусыларынан аҡса алып торорға мәжбүр була. Өҫтәүенә, Ғәрәпстанға китеп барғанда һәм кирегә юлда күп төрлө бәлә-ҡазаларға тарый, һөҙөмтәлә, мысыр тарихсыһы Тәҡиюддин әл-Мәҡрәзи иҫәпләүҙәре буйынса, каруан үҙенең өстән бер өлөш дөйәләрен юғалта. Ниһайәт, Мали ҡунаҡтары таратҡан алтын менән Урта диңгеҙ буйҙары һәм Мысырҙың затлы металл баҙары тула, был алтындың яҡындағы 12 йылға хаҡын төшөрә.
Бөтә финанс юғалтыуҙар булһа ла, Мусаның хажға барыуы Мали өсөн бөтөнләй һәләкәт булмай — сөнки император булмағанда 1325 йылда мали ғәскәр башлығы Сагаманджи Соңғайҙың баш ҡалаһы Гаоға ғәскәре менән инеп, төньяҡтағы Соңғай ҡулында булған үҙәк сауҙа районын ҡулға төшөрә. Муса Канку Гао аша ҡайтҡас, унда ул соңғай батшалығынан, юғары ҡатламдан һәм Томбуктунан буйһоноу билдәләре ҡабул иткәйне, уны алыҫ походта һатып алған мөһим тауарҙары — күп талантлы шағирҙар, дини белгестәр һәм төҙөүселәр (шул иҫәптән сығышы менән испанлы булған архитектор Әбу Исхак Ибраһим әл-Сәхили лә бар, ул Томбуктула көмбәҙле мәсет Санкоре һәм батша һарайы төҙөй, шулай уҡ ҙур китапхана ла) оҙатып бара. Килгән кешеләр араһында дүрт шәриф (Мөхәммәт пәйғәмбәр нәҫеленән) үҙенең ғаиләһе менән була, Муса уларға Малиға күсеп килгәне өсөн меңешәр мыҫҡал алтын тәҡдим итә.
Муса нәҫеленең һуңғы көндәре
Муса Мансаның улы Мәғән вариҫ булып ҡала, ул дүрт йыл идара итә (1337—1341), шуның өсөн моси халҡының ғәскәре Насеге етәкселегендә Томбуктуны талай һәм яндыра. Аҙаҡ тәхеткә Мусаның ҡустыһы— Сөләймән Кейта (1341—1360) ултыра, ул яңынан емерелгән Томбуктуны төҙөй. Нәҡ ул хакимлыҡ иткән осорҙа дипломатик миссия менән Марокко солтаны Әбу Инандан билдәле сәйәхәтсе Ибн Баттута (1352—1353 йылдар) килә, ул ошо илдең тасуирламаларын ҡалдыра. Бөтәһенән элек ул урындағы юғары ҡатламдың бәрәшәнлегенә, ҡатын-ҡыҙҙарҙың әҙәпһеҙлегенә хайран ҡала, мали һарайының гүзәллеге һәм батшаның төп ҡатыны (Касаның) Сөләймәнгә ҡаршы заговоры тураһында һөйләй.
Был асыҡланһа ла, тәхеткә дәғүәсе, Диата, (ғәҙәттә Мари Диата II— Мари Диата I булып Сундиата үҙе һанала), ҡыҫҡа ғына граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә була, сөнки Сөләймәндең туранан-тура вариҫы Камба Кейта (Каса) идара итеүенең туғыҙынсы айында яуҙа һәләк була (1360). Тиҫтә ярым тиерлек Мари Диата II хакимлыҡ иткән осор, Сөләймән ваҡытына ҡарағанда ла үҙенең иҙгенлеге менән айырылып тора. Ибн Хальдун Диата тураһында шаһиттарҙың уның мәрхәмәтһеҙ, яуыз йыртҡыс һәм «империяны емергән, ҡаҙнаны сарыф иткән һәм уға тиклем булған бөтә нәмне лә юҡҡа сығарған» кеүек ҡырҡа баһа биреүҙәрен һөйләп бирә.
Мансаның вафатынан һуң уның улы һәм вариҫы Муса II властан ситләтелә, үҙенең кәңәшсеһе һәм ғәскәр башлығы тарафынан һаҡ аҫтына ҡуйыла, ул да Мари Диата тип атала. Был көнсығыш сиктәрен нығытып һәм санхаджа күсмә халыҡтары менән көрәшергә Сахараға ғәскәр ебәреп, Малиның көсөн тергеҙергә уйлай. Ошо сәбәпле XIV быуатта Мали империяһына тоҙ һәм баҡыр ятҡылыҡтары булған Такедда ҡушыла, әммә унан да тиҙҙән яҙа. Киләһе манса, Мәғән II, тәхеткә ултырғандан һуң күп тә тормай үлтерелә, быны тәхетте үҙ ҡулына төшөрөгә теләгән империя кәңәшмәһенең ағзаһы башҡара Ибн Хальдунг уны вәзир тип атай); узурпатор үҙенең хакимлығын бәреп төшөрөлгән мансаның әсәһенә өйләнеп раҫлап ҡуйырға маташа, әммә тиҙҙән үҙе лә «Мари Диата туғандары иҫәбендәге» ҡатил ҡулынан үлеп ҡала.
Бөлгөнлөк
XV быуат башынан Соңғай Малины ҡыҫымға ала, һәм уның уртаһында төбәктә баш дәүләт булып тора. 1433 йылға Мали туарегтар биләгән Томбукту, Араван, Уалату кеүек эре ҡалаларҙың өҫтөнән контролде юғалта, ә 1460 йылдар самаһында соңғай хакимы (ши) Сөләймән Дама оҙаҡ ваҡыт Мали империяһының элекке өлөшө булған Мему өлкәһен баҫып ала. Уның вариҫы Сонни Әбу Бер ваҡытында Соңғай тулыһынса Малины уҙып китә. 1545 йылда соңғай хакимы аския Дауд Мали башҡалаһын ҡулға төшөрә, ә 1558 йылда мали батшаһы ҡыҙына өйләнә.
Хәйер, әле 1510 йылдарҙа самаһы географ Лев Африканский Соңғай һәм Мали биләмәләренә барып, Малиҙың башҡалаһын етеш тормошло, бойҙай, мал-тыуар һәм һөнәрселек продукциялары менән бай тип таба. Шул уҡ ваҡытта яңы хәүеф барлыҡҡа килә— сенегал иленең Тәҡрурынан Малиҙың элекке яһаҡ түләүселәре 1530—1535 йылдарҙа Сенегалдан көньяҡҡа ҡарай ерҙәрҙе бөлгөнлөккә төшөрә.
Мали дәүләте марокко солтаны Әхмәт әл-Мансурҙың Соңғай дәүләтен тар-мар итеүен дә файҙалана алмай. Манса Мамаду III соңғай мираҫы өсөн көрәшергә тырыша һәм ҡыҫҡа ваҡытҡа Дженнены баҫып ала, әммә марокко ғәскәрҙәре уны ҡаланы ташлап китергә мәжбүр итә. 1598 йылда Мали һәм Масина Томбукту районында нығынырға маташа, ләкин киләһе йылда Марокко көстәре менән тулыһынса тар-мар ителә. Мәхмүт IV үлгәндән һуң 1610 йылдар тирәһендә Мали империяһы юҡҡа сыға.
1630 йылда Баман батшалығы Дженнелағы үҙәге менән Мали территорияһында йыһатты башҡа мосолман дәүләте тип иғлан итә, һәм 1645 йылдағы һуңғы кампаниянан һуң мандинка халҡының берҙән-бер көсө булып Кангаба ҡала. 1667 йылда кангаба мансаһы, Мама Мәғән IV хатта Бамандың баш ҡалаһы Сегу-Короға һөжүм итә, әммә өс йыллыҡ ҡамауҙан һуң сигенергә мәжбүр була. Фульбе һәм бамбара халыҡтарының ғәскәрҙәре контрһөжүм башлай, Малиның баш ҡалаһы Ниананы ҡамай һәм яндыра. Манса Мәғәнды камбаралар Кангабаға тиклем эҙәрлекләй, һәм ул баш ҡаланы ҡалдырырға мәжбүр була.
Ҡасандыр ҡөҙрәтле булған империянан көнбайыш Нигерҙың эске дельтаһын һәм Атлантик океан ярҙарындағы провинцияларҙы индергән ҙур булмаған дәүләт кенә ҡала. XVII быуатта Кейта династияһының хакимдары ҡулында Санкарани йылғаһының ярҙарында Кангабаның тирә яғындағы ауылдар ғына ҡала. XIX быуаттың икенсе яртыһында был ерҙәр Франция тарафынан баҫып алына, һәм 1895 йылда Француз Көнбайыш Африкаһына ҡушыла ..
Географияһы һәм иҡтисады
Империя хәҙерге Мали, Гвинея, Сенегал, Нигер, Мавритания дәүләттәре территорияһында урынлашҡан була. Төп транспорт артерияһы булып Нигер йылғаһы була, төп уңдырышлы райондар уның эске дельтаһында урынлаша.
Малиҙың байлығы Сахара аша каруан юлы буйлап Төньяҡ Африка илдәре менән сауҙа итеүгә, шулай уҡ алтын һәм тоҙ табышына һәм уны экспортлауға нигеҙләнгән. Бамбук һәм Буре ятҡылыҡтары арҡаһында алтындың төп массаһын урта диңгеҙ баҙарына Мали сығара. Шулай уҡ сүллек аша Малинан сауҙагәрҙәр фил һөйәген, мөгөҙморон һәм башҡа африка хайуандарының тиреһен ташығандар
Малиның эре ҡалалары — Томбукту, Гао, Дженне. Император (манса), хакимлыҡ итеүсе ҡатлам һәм сауҙа ҡатламы ислам динен тотҡан, ҡалған халыҡ шаманлы дини ҡарашта булған.
Мали империяһында Кейта династияһының мансалары
Беренсе манса титулын яулаусы («батшаларҙың батшаһы») Мали империяһына нигеҙ һалыусы легендар Сундиата Кейта иҫәпләнә. Ул башлаған Кейта династияһы сығышы менән Билали Бунамаға барып тоташа, ә уны Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең арҡалашы Билаль ибн Рабах менән тиңләштерәләр.
Империя Мәхмүт IV үлгәндән һуң тарҡала
Әҙәбиәт
''
Оло Ҡураз
Оло Ҡураз (Большекуразово) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 303 кеше. Почта индексы — 452852, ОКАТО коды — 80233847003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Акимов Иван Георгиевич
Акимов Иван Георгиевич (25 август 1907 йыл — 15 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының штаб начальнигы. Гвардия капитаны. ВКП(б) ағзаһы. Ҡыҙыл Байраҡ (1943) һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1944, үлгәндән һуң) кавалеры.
Биографияһы
Иван Георгиевич Акимов 1907 йылдың 25 авгусында Рәсәй империяһының (хәҙер — Волгоград өлкәһе) Родниковский утарында тыуған.
1929 йылдың 14 сентябрендә Сталинград өлкәһе Ново-Анненск (икенсе сығанаҡтарҙа — Урюпинск) районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия капитаны Акимов Иван Георгиевич 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының штаб начальнигы булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 15 ноябрендә һәләк була.
Хәтер
Акилов Иван Георгиевич Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларға һәм Рәсәй Федерацияһы Волгоград өлкәһе Новоаннинский районы Родниковский утарында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Невин Чоҡай
Невин Чокай (Nevin ÇokayNevin Çokay,  —, Истанбул) — төрөк рәссамы.
Биографияһы
Невин Чоҡай Дәүләт һынлы сәнғәт академияһында (1947 — 1954) уҡый. 1950 йылдар башында фольклор хорҙа йырлай. 1953 йылда беренсе шәхси күргәҙмәһе үтә.
Танылыу
1979 йылда Нидерландҡа саҡыралар. Уның картиналары Девентер, Гааге, Роттердам ҡалаларында күргәҙмәгә ҡуйыла.
Буржуазия
Буржуази́я (bourgeoisie от bourg; ср.: Burg — ҡала) — социаль-синыф категорияһы, уға капиталистик йәмғиәттең, милеккә (аҡса, етештереү саралары, ер, патенттар йәки башҡа мөлкәт формаһында) хужа булған һәм шул милектән килгән табыш иҫәбенә йәшәгән хакимлыҡ итеүсе синыф тап килә. Урыҫ телендә элек йыш ҡына «буржуазия» һүҙен «мещанлыҡ» тип тәржемә иткәндәр (французсанан калька bourgeois — «ҡалала йәшәүсе», дөйөм славян һүҙе мѣстоны иҫәпкә алып — ҡала). Мәҫәлән, Мольерҙың пьесаһының атамаһы: «Le bourgeois gentilhomme» урыҫсаға «Мещанин во дворянстве» тип тәржемә ителә. Хәҙерге заман урыҫ телендә «буржуа» һүҙенә мещанин һүҙенә ҡарағанда, предприниматель (йүнсел), эксплуататор һүҙе тап килә (мәҫәлән, сауҙагәрҙәр ҙә буржуазия синыфына ҡарай, ә мещандарҙың бер өлөшө ялланып та эшләй бит).
Тарих
Урта быуаттарҙа уҡ ҡалала йәшәүсегә һәм крәҫтиәнгә бүленеш була, ә буржуазияның хоҡуҡтары ниндәйҙер кимәлдә өҫтөнлөк ролен уйнай. Тәүҙә, феодализм дәүерендә, буржуазия тип ҡалаларҙа йәшәүселәр атала, шулай итеп, уларҙан һан буйынса байтаҡҡа күберәк булған ауыл кешеләре уларға ҡапма-ҡаршы ҡуйыла.
Тиҙҙән «буржуазия» термины үҙенең эстәлеге буйынса XV быуатта йыш ҡына тарыраҡ мәғәнәлә ҡулланылған «Өсөнсө ҡатлам» терминына яҡынлаша, «буржуазия» термины һалым түләүселәрҙең бер өлөшөн — Генераль штаттарҙа вәкилдәре булған ҡалала йәшәүселәрҙең юғары ҡатламын билдәләй
Капитализм үҫешә-үҫешә бүленеү көсәйә бара. Ялланған хеҙмәтте киң ҡулланыусы эре милекселәр — был синыфтың сағыштырмаса бик аҙ һандағы өҫкө ҡаты ғына. Дөйөм цивилизация процесстары — урбанизация, фән һәм сәнғәттең, хеҙмәт күрһәтеү өлкәһенең үҫеше һөҙөмтәһендә — аҙ тәьмин ителгән, етештереү сараларынан мәхрүм булған һәм үҙ хеҙмәте һөҙөмтәләрен шәхсән һатыуҙан алынған килемгә генә йәшәгән буржуазия ҡатламсығында — йәғни ваҡ буржуазияла — әкренләп эре буржуазиянан айырмалы булған, хәҙер инде яңы, капиталистик ҡоролошҡа ҡаршы йүнәлтелгән үҙаллы сәйәси ихтыяждар формалаша. 1789 йылдың 17 июнендә Францияны өс чинға айырған иҫке ҡатлам бүленеше бөтөрөлә һәм Өсөнсө ҡатлам тигән атама ла юҡҡа сыға. Ләкин хәҙер француз йәмғиәтенең ике эре буржуазия һәм халыҡ синыфтарына тарҡалыуы асыҡтан-асыҡ күренә. Социаль антагонизм юҡҡа сыға, сөнки сәйәси һәм юридик мәғәнәлә француз революцияһы ике синыфты ла тигеҙләй, әммә XIX быуатта синфи көрәшкә килтергән иҡтисади нигеҙҙәге ҡапма-ҡаршылыҡ пәйҙә була. Революция һөҙөмтәләре буржуазия һәм яҡшыраҡ тәьмин ителгән крәҫтиәндәр өсөн бигерәк файҙалы була. Якобинизмға дошмандарса ҡараған буржуазия, ул ҡолатылғас, пролетариаттан («дүртенсе» ҡатламдан) ҡурҡып, реакция юлына баҫа. Уны идара итеү формаһы әллә ни ҡыҙыҡһындырмай, ул үҙе башҡарған ролде һаҡлап ҡалыу теләге менән уның социаль торошон тәьмин иткән, шул уҡ ваҡытта «иҫке тәртипте» тергеҙеүгә юл ҡуймаған термидорианецтарға һәм Наполеонға буйһона. Иҫке тәртипте тергеҙеү дәүерендә, католик-феодаль реакция башланғас, буржуазия либераль башланғыстарҙы яҡлауға күтәрелә; XIX быуаттың 20-се йылдарындағы либерализм тотошо менән буржуаз характерҙа була. Һайлау цензы юғары булғанлыҡтан [1814 йылғы Конституцияны ҡара), буржуазия айырым ижтимағи синыф барлыҡҡа килтерә һәм XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем һаҡланған ҡарашта ҡала. Ул саҡта инде буржуазия тип ҡалала йәшәүсе йәки плебейҙы ғына түгел, ә ҡулында булған капитал нигеҙендә сәйәси хакимлыҡҡа ынтылған ҡалала йәшәүсене (йәғни капиталисты) атайҙар.
XIX быуатта сығышы буйынса юғары ҡатламға ҡарау урынына милек хужаһы булыу килә. Сәнәғәт буржуазияһына хакимлыҡ итеү форсаты биргән июль революцияһы буржуазияның көсәйеүенә ныҡ булышлыҡ итә. Июль монархияһы осоронда, «буржуазия батшалыҡ иткән» мәлдә, буржуазия һәм сәйәси көс сифатында социализмды алға ҡуйған пролетариат араһында мөнәсәбәттәр ҡырҡыулаша. Буржуазия хәүефле төғлимәтте дошмандарса ҡаршы ала һәм сәйәси иҡтисадтың «манчестер» мәктәбенә ҡушыла. Ләкин июль монархияһы осорондағы буржуазияның үҙендә лә күпселеккә ҡаршы оппозиция — финанс аристократияһы барлыҡҡа килә. Оппозицион партия уның өҫтөнлөктәрен юҡҡа сығарырға хыяллана. Республика партияһы монархияны республика менән алмаштырырға тәҡдим итә һәм ваҡ буржуазия, һатыусылар, һөнәрселәр һәм эшселәр мөхитендә үҙенә ныҡлы таяныс таба. Социаль революциянан ҡурҡыу буржуазияны Луи-Филипп Беренсе тронының ышаныслы таяуына әйләндерә. Буржуазия араһында һайлау хоҡуғын киңәйтеү файҙаһына башланған хәрәкәт эшселәр һәм буржуазия менән берлектә үткәрелгән февраль революцияһының тәүге билдәләре була. Ләкин июль монархияһын еңеү хәҙер инде буржуазияға ҡаршы ойошҡан эшселәр (фабрика эшселәре һәм һөнәрселәр) араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡты асыҡтан-асыҡ асып һала. Пролетариаттың ризаһыҙлығы июль көндәрен тыуҙыра. Ошо ваҡыттан алып Францияла өсөнсө һәм дүртенсе ҡатламдар араһында принципиаль низағ башлана.
Төрҙәре
Капиталын һалыу өлкәһенә бәйле буржуазия түбәндәге төрҙәргә бүленә:
Был өлкәләрҙең һәр береһендә капиталдың ҡоролошо төрлөсә. Шуға күрә буржуазия килем кимәле буйынса түбәндәгесә бүленә:
Рәсәйҙә, социаль-иҡтисади үҫеш үҙенсәлектәренә бәйле, буржуазия синыфының үҫеше һәм формалашыуының үҙ нескәлектәре була. XVII быуаттан буржуазия дәүләттең туранан-тура ҡатнашлығында һәм ярҙамында синыф булараҡ формалаша, дворяндар менән тығыҙ бәйләнештә тора, һәм, XX быуат башында синыфтың иҡтисади ҡеүәте үҫеүгә ҡарамаҫтан, сәйәсәттә ҡатнашыуҙан ситләшеп, үҙенең сәйәси мәнфәғәттәрен бик һирәк яҡлап сыға. Мәҫәлән, дөйөм алғанда Рәсәй буржуазияһы, октябристар һәм бигерәк тә кадеттар партияларын үҙҙәренеке, тип иҫәпләмәй, юғары чиновниктар һәм аристократия менән компромисҡа барыуҙы өҫтөн күрә.
Буржуазия образы әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Мещандар драмаһы, тж. буржуаз драма — театр жанры, беренсе тапҡыр XVIII быуатта барлыҡҡа килә.
Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы
Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы (1904 йыл — 21 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец .
Биографияһы
Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы 1904 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы Нөгөш ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Балаҡатай район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 22 июлендә яуҙа һәләк була. Курск (Липецк) өлкәһенең, Больше-Полянский районы, Икенсе Тербуны ауыл Советы, Икенсе Тербуны ауылынан 3 км көньяҡтараҡ, урманда ерләнгән.
Гза йылғаһындағы быуа
Гза йылғаһындағы быуа — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/326/120 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ваниҙың археология ҡомартҡылары
Урынлашыуы
Вани районы хәҙерге ҡаланың көнбайыш өлөшөндә иҫке сауҙа юлдары сатында урынлашҡан
Археологик тикшеренеүҙәр
Берҙән-бер һаҡланып ҡалған археологик табылдыҡтарҙы 1851 йылда француз академигы Мари-Феликите Броссет теркәй. Унан һуң 1870 йылдарҙа Грузия матбуғатында баҫылып сыҡҡан ҡыҫҡа мәҡәләләр серияһы була. 1889 йылда археологик тикшеренеүҙәрҙе  Александр Стоянов етәкләй. Күләмле тикшеренеү эштәрен 1896 йылда һәм  1901 йылдан  1903 йылға тиклем декан Такаишвили башҡара.1936 йылда күп асыштар була. Даими булмаған ҡаҙыныу эштәрен 1947 йылдан 1962 йылға тиклем  Нино Хазтария етәкселеге аҫтында үтә. 1966 йылда Археология үҙәге ҡаҙыныу эштәрен яңырта, Отар Лордкипанидзе 2002 йылда үҙе үлгәнгә тиклем тикшеренеү эштәре үткәрә
Үҙенсәлектәре
Вани районында б.э. тиклем 8 быуаттан алып б.э. тиклем 1 быуаттың беренсе яртыһына тиклем дүрт этап билдәләнә.
Беренсе һәм икенсе этабы
Вани тарихы менән бәйле иң боронғо табылдыҡтар был өлкәнең шул ваҡытта ҙур булмаған тораҡ икәнлеген раҫлай. Төҙөлөштәр ағас аҙбарҙарҙан торған. Беренсе фазаға ҡараған ҡатламда һалам эҙҙәре, көршәк ҡалдыҡтары, ҡара төҫкә буялған төрлө хайуандарҙың һындары, шулай уҡ бай ҡәберлектәр табылған.
Дүртенсе этабы
Вани тарихының дүртенсе этабы б.э. тиклем 250 йылдан б.э. тиклем 47 йылға тиклем була. Был осор Колхис үҙәгенең сағыштырмаса бөлгөнлөккә төшөү осоро: бай кәшәнәләр һәм күп тораҡтар юҡҡа сыға. Вани районы үҙенең башнялары һәм ныҡ ҡапҡалары менән ҡеүәтле оборона диуары булараҡ сығыш яһай. Яҡынса б.э. тиклем 150 йылда ҡаланың ҙур өлөшө юҡҡа сыға. Б.э. тиклем 2 быуат аҙағында  биналар йүнәтелә: емереклектәр урынына яңы биналар төҙөлә. Убаның төньяҡ өлөшө оборона ҡоролмаларынан тора, ә террасаның аҫҡы өлөшөндә ҡорам комплексы урынлаша. Ҙур биналар арыҫлан башы менән биҙәлә. Бронзанан эллинистик һындар грек мәҙәниәтенең йоғонтоһо тураһында һөйләй.
Б.э. тиклем 1 быуат уртаһында боронғо Вани ҡалаһы талауға дусар була һәм емерелә. Ҡорамдың ишектәрендә, мозаикалы иҙәндәрендә, алтарында янғын эҙҙәре күренеп тора: диуарҙары нигеҙенән һүтеп алынған, урҙалары күмергә әйләнгән.
Ваниҙы бер ваҡытта ла тергеҙеп булмаған. Рим һәм урта быуат осоро артефакттары айырыла. Миҫал өсөн беҙҙең эраның 200 йылына ҡараған бронза саркофагтағы таланған ҡәберҙе, урта быуат сиркәүенең харабаларын һәм яугирҙең ҡәберен килтерергә мөмкин.
Боронғо атамаһы
Боронғо ҡаланың исеме билдәһеҙ. Ике гипотеза тәҡдим ителә. Нино Хазтарияның ҡарашына ярашлы был беҙҙең эраның беренсе йылы, Колхис ҡалаһы, уның тураһында Рим быуат яҙыусыһы  Бөйөк Плиний "Суриум" кеүек телгә ала. Птолемей шулай уҡ Суриумды телгә ала. " Равенна Космография " әҫәрендә Колхис үҙәгендә " Суртум" исемле тораҡ пункт бар. Суртум Родополис һәм Сарапанис ауылдары араһында урынлашҡан, ул яҡынса Вани урыны менән тап килә. Сурис һуҙе шулай уҡ Вани урынында табылған бронза яҙыуҙа күренә.
Альбрут Моисей Исаакович
Альбрут Моисей Исаакович - (1906, Кривой Рог, Украина — 27 сентябрь 1984, Силәбе) -иҡтисад белгесе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре, иҡтисад фәндәре кандидаты (1948), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.
Биографияһынан
1921 йылда Кривой Рог социаль-иҡтисади техникумының 1-се курсын тамамлаған.
Кривой Рогта ҡулланыусылар йәмғиәтендә эшләгән, 1923 йылдан — Бөтә Украина акционерҙар сауҙа йәмғиәте бүлексәһендә бухгалтер.
1929 йылдан Һаҡлаусылар коллегияһы ағзаһы.
1932 йылда Днепропетровск дәүләт университетының иҡтисад факультетына уҡырға инә. Факультет һуңғараҡ Харьковҡа күсерелә. 1937 йылда Харьков университетын «иҡтисади география» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай.
1942-45 йылдарҙа «Магнитострой» тресында юрисконсульт булып эшләй.
1945-52 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт педгогия институтында (МДПИ) уҡыта: өлкән политэкономия уҡытыусыһы, тарих факультеты деканы була.
1952 йылда МДПИ-ның география кафедраһы доценты дәрәжәһенә раҫлана.
1952 йылдан Силәбелә йәшәй, Силәбе дәүләт педагогия институтында (1952-60) һәм Бөтә Рәсәй Ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисади институтының (ВЗФЭИ) Силәбе филиалында (1960-84) эшләй.
1971 йылда профессор вазифаһын башҡара.
1959-74 йылдарҙа Силәбе Рус география йәмғиәте бүлексәһенең ағзаһы, 1971 йылдан - йәмғиәттең рәйесе.
«Ученые записки» журналының мөхәрририәт ағзаһы итеп һайлана.
Ғилми эшмәкәрлеге
Альбрут М.И. тыуған яҡты өйрәнеү буйынса төп темаһы башлыса Силәбенең революцияға тиклемге тарихына бағышлана.
Ул СССР Боронғо акттар дәүләт архивы үҙәгенә белешеү ебәрә. Белешеүгә яуап итеп ебәрелгән документ йәмғиәткә иғлан ителә. Был Силәбе ҡәлғәһенә нигеҙ һалыныуының аныҡ датаһын асыҡларға мөмкинлек бирә («Доношение Тевкелева Татищеву»).
Магнит тауы тураһында
Боронғо башҡорт ерҙәрендә магнитлы тимер ятҡылыҡтары табылған тауҙы әлеге заманда Магнит тауы  тип атайҙар, башҡорт телендә уны Әтәс тауы тип тип яҙып йөрөтәләр. Әммә боронғо атамалар тураһында бер нисә фараз йәшәп килә. Тауҙың боронғо исемен тик урыҫ телендәге сығанаҡтарҙан ғына табырға була: Атач, Атачи, Улу-Утассе-Тау тип яҙып алынған  варианттар бар. Маячная, Магнитная гора – ХХ быуатта килеп сыҡҡан атамалар. Тау әтәскә оҡшаған, Әтәс тигән башҡорт ҡаһарманы булған, атамалар шунан килеп сыҡҡан тигән фараздарҙы кире ҡағыусылар ҙа байтаҡ. Улар араһында Моисей Исаакович Альбрут та була Ул оронимдың Әтәс (петух) тигән вариантын ҡырҡа кире ҡаға һәм тауҙың бөтөнләй әтәскә оҡшамауын яҙа. Ул тау атамаһын «ас» һәм «ат» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанаған, сөнки тау, ысынлап та, үҫемлектәргә ярлы булған. Шулай уҡ ул тау башына ерләнгән Атач исемле башҡорт ҡаһарманы тураһында легенданы телгә ала.
Вышкув
Вышкув (Wyszków) — Польша ҡалаһы. Польшаның Мазовецкий воеводствоһының Вышкувский повятына инә. Ҡала-ауыл гминаһы статусына эйә. вышкув ҡалаһы 20,78 квадрат километр майҙанды биләй. Вышкув ҡала халҡы — 26 948 кеше (2004 йыл). Бер квадрат километрҙа халыҡ тығыҙлығы — 1296,8 кеше тәшкил итә.
Географияһы
Вышкув ҡалаһы Польшаның көнсығышында Көнбайыш Буг йылғаһы ярында урынлашҡан, Мазовецкий воеводствоһының Вышкувский повяты составына инә.
Тарих
Вышкув тураһында беренсе тапҡыр иҫкә 1203 йылда алына. Вышкув ҡалаһына 1502 йылда нигеҙ һалына. 1528 йылда ҡала янындағы Көнбайыш Буг йылғаһы аша күпер төҙөлә, шунан һуң ҡала үҫешен ныҡ тиҙләтә.
Төньяҡ һуғышы барышында, 1655 −1660-сы йылдарҙа, Вышкув ҡалаһы емерелә.
1870 йылдың 19 майына Вышкув ҡала статусын юғалта һәм уны 4 февраль 1919 йылда кире ала.
1897 йылда Вышкув ҡалаһында тимер юл төҙөлә һәм был ҡаланың сәнәғәте үҫешенә ныҡ булышлыҡ итә.
Икенсе бөтә донъя һуғышынан алда ҡалала иң ҙур йәһүд общинаһы була. Общинала 9000 тирәһе кеше иҫәпләнә, һуғыш ваҡытында улар немецтар тарафынан тулыһынса юҡ ителә. 1997 йылдың 14 сентябрендә Вышкув ҡалаһының Холокост ҡорбандарына һәйкәл асыла.
Мальоа
Мальоа (Malloa) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 1706 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 112,6 км². Халыҡ һаны — 13498 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 119,88 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 40 саҡрым (38 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Яңы Зеландия тарихы
Яңы Зеландия тарихы, төрлө сығанаҡтар буйынса яҡынса 700 йыл элек башланған. Нидерланд диңгеҙсеһе Абель Тасман европалылар араһынан тәүгеләрҙән Яңы Зеландия территорияһында булған. Капитан Джеймс Кук 1769 йылдың октябрендә Яңы Зеландияға килгән һәм уны уратып йөрөп картаға төшөргән. XVIII быуат аҙағынан илгә даими рәүештә тикшеренеүселәр, диңгеҙселәр, миссонерҙар, сауҙагәрҙәр һәм авантюристар килгән. 1840 йылда Бөйөк Британия һәм маориҙар араһында Вайтанги килешеүе төҙөлгән, уға ярашлы һуңғыларға британдарға кеүек гражданлыҡ хоҡуҡтары бирелгән. Артабанғы быуаттарҙа Яңы Зеландияны колониялаштырыу дауам итә. Аҙаҡ Европа иҡтисади һәм хоҡуҡи системаларын индереү аҫаба халыҡтың (маориҙарҙың) ярлыланыуына һәм властың пакехаларға (европалыларға) күсеүенә килтерә.
1890-сы йылдарҙан Яңы Зеландия парламенты бер нисә прогрессив инициативалар, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы һәм пенсия тураһында, ҡабул иткән. Ил Британ империяһының әүҙем ағзаһы булып ҡалған, Яңы Зеландиянан 110 мең кеше Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан. Һуғыштан һуң Яңы Зеландия Версаль килешеүенә ҡул ҡуйған һәм Милләттәр Лигаһына ингән. Ил бойондороҡһоҙ тышҡы сәйәсәт алып барған, шул уҡ ваҡытта уның оборонаһы элеккесә Бөйөк Британия тарафынан контролдә тотолған.
1973 йылда глобаль энергетик көрсөк арҡаһында илдең иҡтисады ныҡ зыян күргән. Бынан тыш Яңы Зеландия тауарҙарын һатыуҙың иң ҙур баҙары Бөйөк Британия юғалған, сөнки ул Европа иҡтисади йәмәғиәт ағзаһы булып киткән. 1985 йылда Яңы Зеландия рәсми рәүештә ядроһыҙ ил булып киткән һәм үҙ территориаль һыуҙарына ядро ҡораллы һәм ядро энергетик ҡорамаллы караптарҙы индереүҙе тыйған. 1987 йылда инглиз теле менән бер рәттән маори теле рәсми тел итеп танылған.
Магалаант эклесиа
Магалаант эклесиа Каспи муниципалитетының Инрия ауылындағы Магалаант сиркәүе ансамбле, йылғаның һул ярындағы мәмерйәлә урынлашҡан. Сиркәү дворян Магаладзе ырыуының ғаилә кәшәнәһе булып хеҙмәт иткән, исеме лә шунан килеп сыҡҡан
Планында тура мөйөшлө, бер ҡатлы сирк ике баҫҡыслы цоколдә урынлашҡан. Көньяҡ фасады бөтә оҙонлоғо буйына көнсығыш яҡтан ябылған цилиндрик сиреккә эйә. Шундай типтағы сиркәүҙәр Грузияла иң яҡшы миҫалдарҙың береһе булып һанала. Уның пропорциялары еңел һәм гармониялы. Сиркәү ҙур оҫталыҡ менән бай биҙәлгән (композицияһында ялтырап торған порталдары һәм шпилдәре, кәрнизе, тәре һәм ҡоштары, көнбайыш фасады). Интерьерында үҫешкән урта быуат һәм XVII быуат фрескалары һаҡланған. 1716 йылда төҙөлгән бейек сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай манара төҙөлгән. Манараның аҫҡы ҡатында кәртәгә инеү урыны бар (ул хәҙер яртылаш һүтеп алынған). Интерьерында картиналарҙың фрагменттары һаҡланған. Сиркәү һәм башня ансамбле 1679 йылда төҙөлгән "үрге башняға" сыға.
Хахопсе
Хахопсе — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшеха йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡырым легендалары
Ҡырым легендалары (Крымские легенды) — тикшеренеүселәрҙе ҡыҙыҡһындырған фольклор текстарының киң корпусы, ләкин совет осорондағы сәйәси хәл арҡаһында аҙ өйрәнелгән.
Тарих башы
Ҡырым легендалары XIX быуаттың беренсе яртыһында уҡ йыйыу һәм өйрәнеү предметы була. Ҡырымға килгән сәйәхәтсе яҙыусылар легендаларҙы яҙып ала һәм уларҙы үҙҙәренең юл очерктарына һәм әҫәрҙәренә индерә. Бындай миҫалдар байтаҡ. Уларҙың иң билдәлеһе- "Баҡсаһарай фонтаны поэмаһы, А. С. Пушкин 1824 йылда Ҡырымға барғандан һуң, ишеткән легенда мотивтары буйынса яҙған.
Ҡырым легендаларының тәүге эре нәшерсеһе, фольклор йыйыу менән системалы шөғөлләнгән, этнограф һәм тарихсы В. Х. Кондараки (1834—1886) була. 1875 йылда ул 17 өлөштән торған «Ҡырымдың универсаль тасуирламаһы» китабын легендалар һәм әкиәттәр текстары менән баҫтырып сығара.. 1883 йылда уның «Ҡырым легендаһы» китабы сыға, уның составына 32 легенда инә. . Баҫылған текстар грек һәм ҡырым-татар легендалары була. Әммә В. Х. Кондараки профессиональ фольклорсы түгел, ә уның легендаларҙы һайлап алыу һәм мөхәррирләү принциптары билдәһеҙ булып ҡала, әммә был китап тикшеренеүсе өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.
Билдәле Рәсәй филологы һәм эпиграфисы В. В. Латышев (1855—1921) 1887 йылда Төньяҡ Ҡара Диңгеҙ буйында табылған боронғо грек һәм латин яҙмалары буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, һәм 1893 йылда «Скифия һәм Кавказ хаҡында боронғо грек һәм латин авторҙарының хәбәрҙәре» тигән тәүге сығарылышты баҫтыра. Икенсе сығарылыш 1896 йылда нәшер ителә, ә бөтә баҫмаһы 1906 йылда тамамлана. Асылда иһә был боронғо грек легендалары һәм мифтары йыйынтығы булған, В. В. Латышев үҙенән бер нимә лә өҫтәмәйенсә, антик авторҙарҙың намыҫлы тәржемәһен баҫтырып сығара. Китаптың һул яғында боронғо грек телендәге текст, ә уң яғында Латышевтың тәржемәһе, ҙур булмаған комментарийҙар менән бирелә.
Революциянан алып һуғышҡа тиклем
Революциянан һуңғы йылдарҙа Ҡырым фольклорына ҡыҙыҡһыныу арта. Ҡырымда 1924—1929 йылдарҙа Ҡырым Халыҡ Мәғариф Комиссариаты етәкселегендәге Баҡсаһарай музейы археологик һәм этнографик экспедициялары ҙур ваҡиға булып тора. 1925 йылғы экспедиция фольклор йәһәтенән иң һөҙөмтәлеһе була. Экспедиция барышында фольклор йыйыу археолог, фольклорсы, тарихсы һәм эпиграфсы О. Н. Аҡсокраклыға йөкмәтелә, уға ярҙамға студент-практикант С. Әбдел-Раһим тапшырыла. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, экспедиция архивтарының яҙмышы уның ҡатнашыусыларының сәйәси репрессияларға дусар ителеүе менән бәйле билдәһеҙ булып ҡала.
1925 йылда Парижда С. С. Крымдың «Крымские легенды» тигән китабы сыға. Ысынында иһә китап алты ҡырым-татар әкиәтен һәм бер автор легендаһын үҙ эсенә ала. 1930 йылда йырсы, музыкант һәм этнограф А. К. Кончевский (1883—1969) «Физкультура һәм спорт» нәшриәтендә «Ҡырым әкиәттәре, легендалары һәм риүәйәттәре» йыйынтығын сығара. Йыйынтыҡҡа биш ҡырым- татар әкиәте, ун бер легенда һәм өс поэма инә.
Ҡырым-татар әкиәттәрен һәм легендаларын фәнни йыйыу һәм баҫтырыу буйынса етди Алупкин һарайы-музейы тарафынан ынтылыш яһала. 1935—1937 йылдарҙа профессор Н. Л. Эрнст (1889—1956) етәкселегендә тарихи-археологик экспедиция үтә, ләкин унда фольклорға ла урын бирелә. 1936 йылда «Ҡырым татарҙарының әкиәттәре һәм легендалары» китабы нәшер ителә. Йыйынтыҡта 23 әкиәт һәм өс легенда, сәсәндәр тураһында ентекле мәғлүмәт бар.
1941 йылда Ҡырым АССР-ы нәшриәте мөхәррир Роман Вуль етәкселегендә "М. Г. Кустова тапшырыуында Ҡырым татарҙары әкиәттәре"н сығара. Китап составына туғыҙ легенда, өс әкиәт һәм өс көләмәс ингән. Был ҡырым-татарҙарының һуңғы фольклор йыйынтығы була. Бөйөк Ватан һуғышы һәм 1944 йылда бик күп ҡырым халыҡтарын депортациялау ҡырым легендаларын баҫтырыуҙы оҙаҡҡа туҡтата
Һуғыштан һуңғы хәл
Егерме йылға яҡын ваҡыт үткәс, Ҡырым дәүләт нәшриәте Һуғыштан һуңғы «Ҡырым легендалары» йыйынтығын баҫтырып сығара. 1957 йылда уны «Крымиздат» мөхәррирҙәре Р. Н. Вуль һәм С. К. Шляпошников төҙөй. Шул уҡ ваҡытта Г. И. Таран (1930—1999) эшләй, һуңынан ул нәфис әҙәбиәттең баш мөхәррире (1969), ә һуңыраҡ нәшриәт директоры (1972) була. Беренсе баҫмала уның исеме телгә алынмай, әммә ул ошо йыйынтыҡтың артабанғы ун баҫмаһын төҙөүсе һәм мөхәррир вазифаһын башҡарыусы булып тора.
1959 йылда сыҡҡан икенсе баҫмаһы «Ҡырым легендалары» тип атала, артабан ул үҙгәрмәй. Икенсе баҫманан башлап, танылған Украина шағиры, СССР Фәндәр академияһы академигы М. Ф. Рыльский (1895—1964) яҙған инеш һүҙ файҙаланыла.
1974 йылда совет власы осоронда баҫылып сыҡҡан "Ҡырым легендалары"ның унынсы, юбилейы, ҡабаттан баҫылып сыға. Егерме йыл эсендә барлығы 59 легенда баҫыла. Нәшриәт өсөн ул ял итеүселәр өсөн тәғәйенләнгән күмәк мәҙәниәт продукты була. Совет осорондағы легендаларҙы нәшер итеүселәрҙе яҡлап, ул ваҡытта Ҡырым легендаларын тик ошо формала ғына баҫтырып сығарырға мөмкин булған, тип әйтергә була.
Үҙгәртеп ҡороуҙан һуң
Бынан һуң легендалар сығарыу 20 йылға тиерлек туҡтатыла. Үҙгәртеп ҡороуҙан һуң, 1990 йылдар башынан, уларҙы яңынан баҫтырыу мөмкинлеге тыуа. Н. Маркстың репринт баҫмалары һәм 1936 йылда Алупкин һарайы-музейында нәшер ителгән ҡырым татарҙары әкиәттәре һәм легендалары йыйынтығы донъя күрә.Легендаларҙың коммерция баҫмалары ҙур популярлыҡ яулай. Уларҙың авторҙары фәнни алымдарҙы ғына түгел, һайлап алыу һәм классификациялау принциптарын да күҙ уңында тотмай. Революцияға тиклемге осорҙа баҫылған легендалар совет легендалары менән ҡатнаштырып баҫтырыла; атеистик легендалар менән бер рәттән дини легендалар барлыҡҡа килә, шул уҡ ваҡытта лайыҡлы аңлатмалар һәм комментарийҙар булмай.
Шуның менән бергә ҡырым милли йәмғиәттәре әлеге ваҡытта үҙ халыҡтарының мәҙәни хәтерен һаҡлау маҡсатында легендалар йыйынтыҡтарын әүҙем сығара. Нәшриәтселәр араһында М. Х.Фәйзи, Ю. А. Полканов һәм В. З. Тирияки исемдәре айырылып тора.
Ҡырым яҙыусыһы Е. Г. Криштофтың (1925—2001) был йүнәлештәге әҫәре айырылып тора. 1978 йылда уның «Ҡырым тураһында йөҙ хикәйә» китабы сыға, унда шулай уҡ легендалар ҙа осрай, ә 2001 йылда — «Легенды Крыма в ретелье Елены Криштоф»
Буранғол (Учалы районы)
Буранғол (Бурангулово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Мансур ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше. Почта индексы — 453713, ОКАТО коды — 80253849005.
Географик урыны
Буранғол ауылы Яйыҡ йылғаһы ярында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡыуаҡандар, керҙәштәр сифатында, Буранғол (Яңы) ауылына 1819 йылда нигеҙ һалған. Ул ваҡытта унда 101 кеше йәшәгән, ә 25 йылдан һуң 300 кеше иҫәпләнгән.
100 кешегә ни бары 48 ат, 42 һыйыр, 65 һарыҡ, 24 кәзә тура килгән.
Ҡыуаҡандарҙың фажиғәһе
Ҡыуаҡан улусы 1735—1740 йылғы башҡорт ихтилалы үҙәгенә әүерелеүе менән билдәле. Был ихтилалды 1739 йылда Минзәләлә язалап үлтерелгән улус старшинаһы уҡымышлы Бәпәнәй Төрөпбирҙин абыз етәкләй. Ырымбур крайының баш начальнигы В. Н. Татищевҡа яҙған хатында Бәпәнәй башҡорттар урыҫ подданныйлығын үҙ иректәре менән ҡабул иткәнлеге һәм баш күтәреүгә килтергән сәбәптәрҙе аңлата: «Беҙ, башҡорт халыҡтары, беҙҙең атайҙарыбыҙ, олатайҙарыбыҙ, бөйөк батшабыҙ подданныйлығына үҙ иркебеҙ менән килгәнбеҙ, һәм батшалар беҙгә ирек бирҙе, баш особоҙҙа ҡылыс уйнатманы. Беҙ ергә эйә булғаныбыҙ өсөн яһаҡ түләнек. Хәҙер яһаҡлы ерҙәрҙә ҡалалар төҙөйҙәр, башҡорттарҙы ҡыҫырыҡлайҙар, һәм, әгәр ҙә бындай хаяһыҙ тәртип үҙгәрмәй икән, юҡҡа сығыу янаһа ла, үлемдән дә ҡурҡмай, башҡорттар ҡаршылыҡ күрһәтәсәк»
.
Ҡыуаҡандарҙың Троицк өйәҙендә 38 мең дисәтинәгә яҡын ере булған. Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу һөҙөмтәһендә, ерҙәрен ҡаҙна һәм заводтар мәнфәғәтенә тартып алыу сәбәпле, ҡыуаҡан халҡының күпселеге аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан. Ҡыуаҡандар ҡайһы бер ерҙәрен «игенселек эштәрен алып барыуға яраҡһыҙ булғанлыҡтан» ҡалдырған. Шулай итеп, үҙ ерҙәренең хужаһы булған аҫабалар, сит ерҙәрҙе ҡуртымға алып, керҙәшкә әйләнгәндәр.
Хәҙерге ваҡытта Учалы районы составына ингән бөтә ҡыуаҡан ауылдары ла, үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә түгел, ә ҡуртымға алынған Ҡаратабын һәм Барын-Табын ерҙәрендә урынлашҡан.
Матенадаран
Матенадаран йәки Изге Месроп Маштоц исемендәге Матенадаран боронғо ҡулъяҙмалар институты  — Әрмәнстан РеспубликаһыХөкүмәте ҡарамағындағы Ереван ҡалаһында урынлашҡан ғилми-тикшеренеү үҙәге, донъяла ҡулъяҙмалар һәм боронғо әрмән ҡулъяҙмалары һаҡланған иң ҙур урындарҙың береһе. Институт ҡарамағында ҡыҙыҡһыныусылар өсөн музей эшләй.
Тарихы
«Матенадаран» әрмән теленән тәржемә иткәндә ҡулъяҙмалар һаҡланған урынды аңлата. Матенадаран 1920 йылда Эчмиадзин монастырының ҡулъяҙмалар коллекцияһы базаһында ойощторола. Коллекция туплана башлау датаһы V быуат менән билдәләнә һәм әрмән яҙмаһын булдырған Месроп Маштоц (361—440 тирәһе) исеме менән бәйле. V быуатта уҡ Лазарь Парпеци, Эчмиадзин монастырында китаптар һаҡлағыс булыуын белдерә. 1892 йылда коллекцияла 3158 ҡулъяҙма иҫәпләнә, 1897 йылда — 3338, 1906 йылда — 3788, 1913 йылда — 4060.
Эчмиадзин матенадараны 1939 йылдың 17 декабрендә дәүләт милке тип иғлан ителә. 1939 йылда коллекция Эчмиадзиндан Ереванға күсерелә. дың заманса бинаһы 1959 йылда архитектор Григорян Марк проекты буйынса төҙөлә. 1984 йылда Матенадаран коллекцияһының дөйөм каталогының беренсе томы баҫтырыла.
Фондтары
2015 йылға ҡарата Матенадаран фондында 17 меңдән ашыу боронғо ҡулъяҙмалар һәм 100 меңдән ашыу архив документтары иҫәпләнә. Әрмән ҡулъяҙмалары менән бер рәттән (11230 тулы, 2200 өлөшләтә ), бында урыҫ, иврит, латин, ғәрәп, сүриә, грек, грузин, һинд, япон, фарсы, әзербайжан   һәм башҡа телдәрҙә 3000 ашыу ҡулъяҙма һаҡлана. Музей фондтарында 2281 боронғо (1800 йылға тиклем) китап һаҡлана. Әлеге ваҡытта коллекция тулыланыуыну дауам итә — уны киңәйтеүгә Европала, АҠШ-та һ. б. илдәрҙә йәшәгән әрмән диаспораһы вәкилдәре ҙур өлөш индерә.
Матенадаран коллекцияһы Әрмәнстандың ғына түгел, Кавказда, Яҡын һәм Урта Көнсығышта йәшәгән күрше халыҡтарҙың мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү өсөн фәнни-тарихи база булып тора. Институтта V—XVIII быуат ҡулъяҙмалары, шулай уҡ XVI—XVIII быуаттарҙа баҫылған тәүге, боронғо китаптарҙың уникаль коллекцияһы, боронғо әрмән тарихсыларының, яҙыусыларының, философтарының, математиктарының, географтарының, табиптарының әҫәрҙәре, әрмән теленә Боронғо грек, Сүриә, ғәрәп һәм латин ғалимдарының хеҙмәттәре тәржемәһе, шул иҫәптән, тә-сығанаҡта һаҡланмаған яҙмалар бар. Институт музейында боронғо әрмән яҙмаһының һәм китап миниатюраһының күп һанды өлгөләре ҡуйылған. Күп ҡулъяҙмалар юғары художество ҡиммәтенә эйә, улар араһында «Лазарев инжилы» (887 й.), «Эчмиадзин инжилы» (989 йыл), «Мугня инжилы» (XI быуат), Григор Нарекациҙың Григор Мличеци миниатюралары менән биҙәлгән «Хәсрәтле йырҙар китабы» (1173 й.) һ. б. бар.
Матенадаранда әрмән яҙма ҡомартҡыларын өйрәнеү, текстология, сығанаҡтарҙы, тарихты өйрәнеү, палеография, урта быуаттағы китап сәнғәтен, тарихты өйрәнеү, ҡомартҡыларҙы рус һәм башҡа телдәргә тәржемә итеүҙе өйрәнеү һәм баҫтырып сығарыу буйынса фәнни-тикшеренеү эштәре алып барыла. 1940 йылдан рус һәм француз телдәренә резюме менән әрмән телендә «Банбер Матенадарани» («Матенадаран хәбәре») тупланмаһы нәшер ителә.
Иҫкәрмәләр
<references group="коммент." />
Рпень
Рпень йылғаһындағы быуа — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/285 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маяковский Владимир Владимирович
Владимир Владимирович Маяковский (, Багдати, Кутаиси губернаһы  — 14 апрель 1930, Мәскәү) — рус совет шағиры. Футурист. XX быуаттың күренекле шағирҙарының береһе.
Шиғриәт тыш, үҙен сағыу драматург, киносценарист, кинорежиссёр, киноактер, рәссам, «ЛЕФ» («Левый фронт»), «Новый ЛЕФ» журналдарының мөхәррире итеп таныта.
Биографияһы
Владимир Маяковский Рәсәй империяһының Кутаиси губернаһының Багдати ауылында (совет осоронда ҡасаба Маяковский тип атала) Эриван губернаһында өсөнсө разрядлы урмансы булып эшләүсе (1889 йылдан — Багдат урмансылығында) Владимир Константинович Маяковский ғаиләһендә (1857—1906) тыуа. Әсәһе, Александра Алексеевна Павленко (1867—1954), Кубань казактары тоҡомонан, Кубанда, Тернов станицаһында тыуған. 1924 йылғы «Владикавказда — Тифлис» поэмаһында Маяковский үҙен «грузин» тип атай. 1927 йылда ул: «Мин 1894 йылда Кавказда тыуғам. Атайым — казак, әсәйем — украин. Беренсе телем — грузин теле. Шулай, өс мәҙәниәт араһындамын», — ти (Праганың «Presse Prager» гәзитенә интервьюһынан). Атаһы яғынан өләсәһе, Данилевская Ефросинья Осиповна — тарихи романдар авторы Г. П. Данилевскийҙың ике туған һеңлеһе, Запорожье казактарынан. Буласаҡ шағирҙың ике апаһы: Людмила (1884 йыл—1972 йыл) һәм Ольга (1890 йыл—1949 йыл), ике ағаһы: Константин (өс йәшендә скарлатинанан вафат була) һәм Александр (сабый сағында үлә) була.
1902 йылда Маяковский Кутаисиҙа гимназияға уҡырға инә. Ата-әсәһе кеүек үк ул грузин телендә иркен һөйләшә. Революция демонстрацияһында ҡатнаша, агитация брошюралары уҡый. 1906 йылдың февралендә, ҡағыҙҙарҙы теккәндә бармағына энә сәнсеп, ҡаны ағыуланып атаһы вафат була. Шул ваҡыттан алып Маяковский заколка һәм булавкаларҙы күрә алмай, бактериофобия унда ғүмерлеккә ҡала.
Шул уҡ йылдың июлендә Маяковский әсәһе һәм апаһы менән бергә Мәскәүгә күсенә, унда 5-се классик гимназияның (хәҙер — Мәскәүҙең Поварҙар урамындағы 91-се мәктәбе) 4-се класына уҡырға бара, унда Б. Л. Пастернактың ағаһы Шура менән бер класта уҡый. Ғаилә фәҡирлектә йәшәй. 1908 йылдың мартында уҡыу өсөн түләмәгәнлектән 5-се синыфтан сығарыла.
Беренсе «ярымшмғырын» 3-сө гимназияла рөхсәтһеҙ сығарылған «Порыв» журналында баҫтыра. Үҙенең һүҙҙәре буйынса, «бик революцион килеп сыға һәм шул уҡ дәрәжәлә йәмһеҙ ҙә».
Төрмәлә Маяковский «ғауға ҡуптара», шуға күрә уны йыш ҡына бер урындан икенсеһенә күсереп йөрөтәләр: Басманный, Мещанский , Мясниницкий һәм, ниһайәт, Бутырка төрмәһе. Унда ул, «Мин үҙем» автобиографияһында яҙыуынса, 11 ай яңғыҙ камерала ултыра үткәрә (ғәмәлдә — яҡынса 6 ай: 1909 йылдың 2 июленән 1910 йылдың 9 ғинуарына тиклем). Төрмәлә 1909 йылда Маяковский тағы шиғырҙар яҙа башлай, әммә яҙғандарынан ҡәнәғәт булмай. Ххәтирәләрендә былай тип теркәй: Вышло ходульно и ревплаксиво. Что-то вроде: «В золото, в пурпур леса одевались, Солнце играло на главах церквей. Ждал я: но в месяцах дни потерялись, Сотни томительных дней». Исписал таким целую тетрадку. Спасибо надзирателям — при выходе отобрали. А то б ещё напечатал!
Ғәлиуллин Фәтхулла Абдулхалиҡ улы
Ғәлиуллин Фәтхулла Абдулхалиҡ улы — (1901 йыл — сентябрь 1943 йыл).112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой.
Биографияһы
Ғәлиуллин Фәтхулла Абдулхалиҡ улы Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Исламбай ауылында тыуған. Һуғышҡа тиклем ул 1937 йылда Аҫҡар ауыл Советы рәйесе була, 1938—1939 йылдарҙа Исламбай ауылы магазинында, унан урман ҡараусы булып эшләй. 1942 йылдың февралендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. Һуғышҡа улар бер ғаиләнән 5 бер туған китә, икәүһенә генә кире әйләнеп ҡайтырға насип була. Һуғыш башланғас, үҙ урынына 15 йәшлек Мәрйәм исемле ҡыҙын магазинга, ҡатыны Мәликәне урман ҡараусы итеп ҡалдыра. Фәтхулланың алты балаһы ҡала, иң бәләкәй Раузаһына ни бары йәш ярым була.
Хәрби юлы
Ғәлиуллин Фәтхулла Абдулхалиҡ улы данлыҡлы 112-се һанлы кавалерия дивизияһы составында һуғыша. 1943 йылда хәбәрһеҙ юғала. Уның тураһында Сәғит Әлибаев «Көндәлек биттәренән» китабында яҙып ҡалдырған. «… Бөгөн минең янға Ғәлиуллин Фәтҡулла тигән йәш боец килде. Ул, 20 ноябрҙә иртән немецтар полкы һәм румындарҙың король дивизияһы, Блиновскаяны кире алырға ынтылып, беҙгә контратакаға ташланғанда, үҙ окобында ҡул пулеметы менән бик ҡаты тора, яҡынайған бер дошман төркөмөн ҡырып һала. Ләкин һул яғындағы боецтар яраланғас, дошман Ғәлиуллиндың артына инеп ала. Ул патрондары бөткәнсе фашистарҙы үҙ янына килтермәй. Аҙаҡҡы гранатаһы менән йәнә бер нисә румынды йыға. Шунан һуң уны румындар уратып алалар. Тотоп туҡмайҙар, үҙҙәре менән алып китәләр. Һырыған салбарын, көпөһөн һалдырып алалар. Обозға, кухня янына ҡуялар, аш бешереү өсөн утын ҡырҡтыралар. Төрлө ауыр эш эшләтәләр. Фәтҡулла 26 ноябрҙә, яйлы момент табып, немец автоматын ала ла ҡаса. Һиҙеп ҡалып, артынан уға атыусы бер румын сержантын тәгәрәтә. Фәтҡулла Бөрйән районының Исламбай ауылынан, бик сос егет…»
Азатлыҡ майҙаны (Ереван)
Азатлыҡ майҙаны (Ազատության հրապարակ) — Еревандың үҙәк майҙандарының береһе, Әрмәнстан.
Азатлыҡ майҙаны Опера театрының көньяҡҡа ҡараған яғы ҡаршыһында урынлашҡан. Майҙанда Ованес Туманянға һәм Александр Спендиарянға һәйкәл тора. 2010 йылда территория аҫтында 500 автомашина һыйырлыҡ өс кимәлле парковка асыла. Төҙөлөш 4 миллиард драм тәшкил итә.
Майҙанда артында урынлашҡан скверҙа күп һанлы кафелар эшләй. Скверҙың көнсығыш яғында, Туманян менән Терьян урамдары киҫелешендә яһалдма һыу сығанағы — «аҡҡош күле» яһалған.
Хвабуга
Хвабуга — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туха йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Туғанай
Оло Туғанай (Большетуганеево) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 314 кеше. Почта индексы — 452868, ОКАТО коды — 80233850002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уэйк
Уэйк утрауы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.