cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Квирикашвили Георгий Джемалович
Биографияһы
1984 йылда Владимир Комаров исемендәге физика-математика йүнәлешендәге интернат-мәктәпте тамамлаған. 1984—1991 йылдарҙа Тбилиси дәүләт медицина университетында табип-терапевт һөнәрен үҙләштерә. 1986—1988 йылдарҙа саҡырыу буйынса Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. 1990—1995 йылдарҙа Иванэ Джавахишвили исемендәге Тбилиси дәүләт университетының иҡтисад факультетында уҡый (һөнәре «сәнәғәтте планлаштырыу»). 1997—1998 йылдарҙа АҠШ-тың Иллинойс штатындағы Урбана һәм Шампей ҡалаларында урынлашҡан Иллинойс университетында белемен камиллаштырып, финанс өлкәһендә фән магистры дәрәжәһе ала.
Карьераһы
1993—1996 йылдар — "Берләшкән Грузия Банкыһы"нда финанс өлкәһендә карьераһын башлай һәм кредит департаменты начальнигы урынбаҫары вазифаһына тиклем хеҙмәт баҫҡыстары үтә;
1996—1997 йылдар. —"Экспорт-Импорт Банкыһы"ның вице-президенты;
1997—1998 йылдар — «Берләшкән Грузия Банкыһы» идара дипартаментының филиал директоры;
1999 йылдан дәүләт канцелярияһында: финанс, аҡса-кредит һәм тышҡы иҡтисад хеҙмәтендә начальник урынбаҫары булып эшләй; Грузия Хөкүмәте һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара үҫеш агентствоһының берлектәге программаһындағы кесе һәм урта бизнесты үҫтереү төркөмөнең етәксеһе була;
1999—2004 йылдар —Грузия парламенты ағзаһы, Иҡтисади сәйәсәт буйынса комитет рәйес урынбаҫары;
"Розалар революцияһы"нан һәм власҡа Михаил Саакашвили килгәндән һуң дәүләтт хеҙмәтенән китә һәм бизнес эшмәкәрлегенә кире ҡайта;
2006—2011 йылдар —"Карту Банкыһы"ның генераль директоры;
2012 йылдың 25 октябрендә Грузияның Борисом Иванишвили етәкләгән яңы хөкүмәтендә ҡтисад һәм тотороҡло үҫеш министры итеп тәғәйенләнә;
2015 йылдың 1 сентябрендә Грузияның сит ил эштәре министры вазифаһына тәғәйенләнә;
Теленгиттар
Теленгиттар (ҡайһы берҙә телестар  — Рәсәй ҙең аҙ һанлы төрки халҡы (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса) йәки алтайҙар субэтносы. Рәсәйҙең Алтай Республикаһы нда йәшәйҙәр.
Сығышы
Теленгиттар боронғо төрки телле телес ҡәбиләләренең (динлин, гаогюй) вариҫтары тип һанала. Этногенетик йәһәттән телеларҙың боронғо ҡәбиләләрен Л. П. Потапов телеуттар, теленгиттар һәм телестар менән сағыштыра. Шул уҡ ваҡытта телеларҙың монгол сығышлы булыуы тураһында ла фекер бар. Н. Я. Бичурин һүҙҙәре буйынса динлиндар (дили) һәм гаогюйҙар монгол сығышлы булған. Уның фекеренсә, гаогюйҙар башта дили һәм һуңыраҡ гаогюй динлиндары тип аталған.
Теленгит кенәзлеге осоро
VI быуатта теленгиттар Көнсығыш төрки ҡағанаты йоғонтоһо аҫтында була. X быуат тирәһендә улар Теленгит кенәзлеге ойоштора. Һуңғы ваҡытта был дәүләт менән Мундус династияһы кешеләре идара итә. 1713 йылдан 1717 йылға тиклем теленгиттар Жуңғар ханлығы төпкөлөнә күсенә.
Рәсәй составына инеүе
1864 йылдың йәйендә губернатор Герман Густавович Лерхе М. В. Чевалков менән бергә тәүге тапҡыр Кош-Агачҡа килә. Губернаторҙың маҡсаты: Чуй һәм Улаган теленгиттарын Рәсәй составына инергә өндәү. Бынан бер йыл элек Чевалков шәхсән үҙе Икенсе Чуй улусы кенәзе Чычкан Тёсёгёшевҡа ошо мәсьәлә буйынса фекер алышырға килә, ә һуңынан зайсан был тәҡдимде ҡарап сығасағы һәм улусының «иң яҡшы кешеләре» менән фекер алышасаҡмын, тип һүҙ бирә.
Ике кенәзлек тә бер тауыштан ҡарар ҡабул итә һәм 1864 йылдың 10 октябрендә кенәз Тадыш етәкселегендәге Беренсе Чуй улусы Рәсәй империяһы составына инә, ә 1865 йылдың 12 ғинуарында (25 ғинуар) кенәз Чычкан етәкләгән Икенсе Чуй улусы инә.
Теле
Теленгит теле — көньяҡ алтай теленең теленгит һөйләше. Төрки телдәрҙең ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡарай.
А. С. Шабалов, теленгиттар һәм уларҙың элгәрҙәре дили һәм гаогюй башта монгол теленең бер төрөндә һөйләшкәндәр, тип иҫәпләй.
Урынлашыуы
Хәҙерге ваҡытта теленгиттар тип үҙҙәрен башлыса Алтай Республикаһы көньяҡ райондарының (Улаган муниципаль районы һәм Кош-Агач муниципаль районы (Чуя йылғаһы үҙәнендә)) ерле халҡы иҫәпләй.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Алтай Республикаһында теленгиттарҙың һаны 2,4 мең кеше тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта теленгиттар үҙҙәре кәм тигәндә 15 мең кеше тип баһалай. 2004 йылда Теленгиттар федерацияһы ойошторола.
2002 йылда тораҡ пункттарҙа теленгиттарҙың һаны :
Алтай Республикаһы:
Сантьяго (өлкә)
Сантьяго (Región Metropolitana de Santiago) — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 52 коммуна һәм 6 провинция берләштерә.
Майҙаны — 15 403,2 км². Халыҡ һаны — 6 061 185 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 393,5 кеше/км².
Административ үҙәге — Сантьяго.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 52 коммуна һәм 6 провинция берләштерә.
Аэропорттар
Оса һәм ултыра торған юлаҡтың оҙонлоғо — 3200 м; диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 474 м; IATA (ИАТА) коды - SCL; ICAO (ИКАО) коды — SCEL Оса һәм ултыра торған юлаҡтың оҙонлоғо — 2242 м; диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 511 м; IATA (ИАТА) коды - ULC; ICAO (ИКАО) коды — SCTI Оса һәм ултыра торған юлаҡтың оҙонлоғо — 1836 × 40 м; диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 562 м; ICAO (ИКАО) коды — SCBQ Оса һәм ултыра торған юлаҡтың оҙонлоғо — 1141 × 27 м; диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 649 м; ICAO (ИКАО) коды — SCTB
Алмалы (Төйлөгән районы)
Алмалы —Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районындағы ауыл. Алмалы ауыл советы административ үҙәге.
Географияһы
Ауыл район үҙәге Төйлөгән ҡасабаһынан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбендә 404 кеше (урыҫтар 72 %), 2010 йылдағы халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса — 279.
Этимологияһы
Ауылдың исеме Алмалы йылғаһынан алынған. Атама тураһында Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа: .
Овраг Чесноковка
Чесноковка йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сургут йылғаһының һул ярына тамағынан 7,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
2-се Нянь-Яха
2-Нянь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яромичу-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Банга (футбол клубы)
«Банга» (Futbolo klubas Banga) — Литва футбол клубы, Банга исемле ҡалала урынлашҡан. 1966 йылда барлыҡҡа килгән.
Тарих
<..>
Ағымдағы составы
2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата <...>
Рассоха-Левина
Рассоха-Левина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пышенца йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сыңғыҙиҙар
Сыңғыҙиҙар һаны
Генетик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, бөгөн бер нисә миллион ир-ат С2а3-F4002 субклады йөрөтә (гаплогруппа C (Y-ДНК) — Y-хромосомалы гаплогруппа C-M130), улар Боржигин ырыуының атай яҡлап Сыңғыҙхан затынан, яҡын туған булыуы ихтимал. . Мәҫәлән, уның оло улы Джучиның 40 улы ҡалған. Ҡытайға идара иткән ейәне Хубилайҙың 22 законлы улы булған.
Джучи улы
Сыңғыҙхандың оло улы Джучи үҙ балаһы булмаған тигән фараздар бар. "Монголын нууц товчоо (Монголдарҙың эс сере хикәйәте)"ндә бәйән ителеүенсә, Джучи ысынында Чилгер улы булған. Чилгер Сыңғыҙхандың һөйөклө ҡатыны Бүртәне урлап, үҙендә ярты йыл әсирҙә тотҡан, Темужин (Сыңғыҙхандың тәүге исеме) уны кире тартып алып ҡайтҡан. Риүәйәттәрҙә әйтелеүенсә, Сыңғыҙхан улдары Джучиның атай бер ағалары булыуына шикләнгәндәр, мәгәр Сыңғыҙхан үҙе Джучины һәр саҡ үҙ улы тип атаған. Шуға ҡарамаҫтан, ошондай шиктәр булыу арҡаһында, Сыңғыҙхан үҙенең вариҫы итеп өсөнсө улы Үгеҙәйҙе тәғәйенләргә мәжбүр була. Бер генә Джучи тоҡомо ла Монгол империяһының ҡағаны була алмаған.
Сыңғыҙиҙар тоҡомдары
Сыңғыҙхандан бер нисә азиат династия таралып киткән — Юань династияһы — Ҡытайҙа, джучиҙар — Алтын Урҙала (Ҡаҙағстан, Урта Азия һәм Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығышы, Украинаның көньяғы (Төньяҡ Кавказ), Хулагуйҙар — Персияла, Гәрәйҙәр — Ҡырымда, Туғлыҡтимериҙәр — Могулистанда, Шәйбаниҙар һәм Әштәрханиҙар — Бохарала, Түрәләр — Ҡаҙағстанда.
Бөгөнгө заманда Сыңғыҙхана затының бер нисә ҙур тармағы, йәнә ваҡ бер нисәһе бар.
һәм башҡа бер нисә тармаҡ
Ҡаҙаҡ сыңғыҙиҙары
Тарихи рәүештә Үҙәк Азия регионында тик сыңғыҙиҙар ғына хан була алған. Атап әйткәндә, Ҡаҙағстанда Джучи һәм уның тоҡомо Урус хан заттары хакимлыҡ иткән. Был ырыу түрә тип атала һәм һаманғаса йәшәп килә. Бойондороҡһоҙлоҡто юғалтып, Ҡаҙаҡ ханлығы Рәсәй империяһына буйһондоролғас, сыңғыҙиҙар ғәскәр баштары, солтан булғандар. Билдәле сыңғыҙиҙар — ҡаҙаҡ ғалимы, мәғрифәтсе һәм сәйәхәтсе Чокан Валиханов (1835—1865). Хәҙерге Ҡаҙағстанда сыңғыҙиҙар әле лә бар (мәҫәлән — шағир Канапьянов Бахытжан Мусаханович һәм скульптор Вәлиханов Шот-Аман.
Хәҙерге Байконур космодромы янында ошо ырыу кешеһе — Түрә-Баба ҡәбере бар, уның иҫтәлегенә яҡындағы ҡасабаға Түрәтам тип атама бирелгән.
Көйгәнәк
Көйгәнәк, торомбай (Лугово́й лу́нь, ) — ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған, күгәрсен ҙурлығындағы йыртҡыс ҡош. Киң таралған күсмә ҡош, тропик Азияла һәм Сахаранан көньяҡтараҡ Африкала ҡышлай. Оя ҡороу өсөн дымлы ландшафты — йылға үҙәндәрен, һаҙлы урындарҙы, бейек үләнле болондарҙы, күл буйҙарын һайлай. Ҙур булмаған кимереүселәргә, кәҫәрткеләргә, ваҡ ҡоштарға һунар итә.
Башҡорт һөйләштәрендә баҫыу көйгәнәге, һаҙ көйгәнәге, ялан көйгәнәге, бейеүсе көйгәнәк тигән вариаттары осрай.
Кәүҙәһенең оҙонлоғо — 41-52 см, ҡанат йәйеме — 97-120 см.
Ҡанаттарын йәйеп осҡанда оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Ата ҡоштоң ҡанат остары ҡара, түбәһе һәм ҡойроғо күкһел һоро. Арҡаһы ерән, ҡорһаҡ яғы асығыраҡ, уҡ башағына оҡшаған ҡара таптар менән сыбарланған. Инә һәм йәш ҡоштарҙың һырты ҡара таплы көрәнһыу ерән, кәүҙәләренең аҫ яғы буй-буй өҙөк һыҙыҡлы. Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-кли-кли».
Хафельберг
Хафельберг (Havelberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6926 кеше йәшәй. Майҙаны — 149,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 26 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39532–39539 һәм автомобиль коды — SDL.
Шығай ауыл советы
Шығай ауыл советы — ауыл биләмәһе, Белорет районда ҡараған муниципаль берәмек. Үҙәнбаш, Үткәл, Хөсәйен, Шығай ауылдарын берләштерә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында закон"ына ярашлы уға ауыл биләмәһе статусы бирелә.
Халҡы
1939 йыл — 1677 (778 ир-ат, 899 ҡатын-ҡыҙ) кеше;
Тәтер-Арыҫлан
Тәтер-Арыҫлан (Тятер-Арасланово) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 996 кеше. Почта индексы — 453191, ОКАТО коды — 80248855001. ИФНС коды — 0268.
Тарихы
Ауылдың барлыҡҡа килеүе Ырымбур губерня канцелярияһы тәржемәсеһе Арыҫлан Бикмәтовтың пенсияға сыҡҡандан һуң Ырымбур эргәһендә ятҡан Ҡарғалы ауылында (Сәйет слободаһы) төпләнеүенә бәйле. Арыҫлан Бикмәтов улдары Хәбибулла (3 йәшлек) һәм Сәйфуллаға (6 йәш) биш душ крәҫтиәнде, бөтә мөлкәте менән үҙенең өйөн, Ҡарғалы һәм Тәтер йылғалары буйында ултырған икешәр тирмәнде һәм Тәтер йылғаһы буйында урынлашҡан утарын (бөтә йорттары, ҡаралтылары һәм малдары менән) мираҫ итеп ҡалдырыуы тураһында васыятнамә яҙып ҡуя. Ә Усман улына 15 душ крәҫтиәнде ҡалдыра. Артабан был утар Тәтер-Арыҫлан ауылына әйләнә. 1816 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында 4 ихатала 21 кешенең йәшәүе теркәлә.
Ауылдың атамаһы был ерҙәргә беренсе булып килеп төпләнгән аҫаба башҡорт Арыҫлан исеме менән бәйле булыуы ла ихтимал. 1834 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдарына уның улдары Әбдрәхим Арыҫланов (1816 йылғы рәүиз документтарына ярашлы 18 йәштә була), уның ағайҙары — 60 йәшлек Әбдрәҡип Арыҫланов һәм 57 йәшлек Әбдрафиҡ Арыҫланов. Күрше ихатала 80 йәшлек Рафиҡ Таһировтың ғаиләһе йәшәй.
Шул уҡ VIII рәүиз материалдарында Юрматы олоҫо Тәтегәс түбәһенең 22-се йортонда 45 башҡорт-припущинниктың йәшәүе теркәлә. 1850 йылғы рәүиз материалдарында 4 ихатала 57 башҡорттоң (27 душ ир-егет һәм 30 душ ҡатын-ҡыҙ) йәшәүе билдәләнә. Был рәүиз материалдары буйынса ауыл ир-егеттәре араһында күп ҡатынлылары ла була. Мәҫәлән, 56 йәшлек Ишбулды Рафиҡов Зөләйхә (51 йәштә) һәм Шәмсенисә (30 йәштә) исемле ҡатындары менән көн күрә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (86 %) йәшәй.
Ҡыялы Бүртә
Ҡыялы Бүртә (Ангур) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1580 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы
Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы (9 июль 1967 йыл) — педагог, филология фәндәре кандидаты
Биографияһы
Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова (Әйүпова) 1967 йылдың 9 июлендә Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. 1984 йылда Иҫке Монасип урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1984—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.
Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә белгес, 2009 йылда «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Республика кимәлендә үткәрелгән «Йәрәк һүҙе», «Минең Рәми» төбәк-ара шиғриәт конкурстарында уңышлы сығыш яһай.
Батталов Абдул-Басир Вагидович
Батталов Абдул-Басир Вагидович (21 май 1958 йыл, Түбәнге Дженгутай, Буйнакск районы, Дағстан АССР-ы, РСФСР, СССР) — Рәсәй һәм совет классик (грек-рим) стиле көрәшсеһе. Рәсәй спорт көрәше федерацияһының вице-президенты (2011 йылдың 29 декабренән алып).
Бала сағы
Буйнакск ҡалаһында 9-сы һанлы мәктәпте тамамлай. Буйнакск һәм Өфө спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе.
Спортсы карьераһы
Европа чемпионы (1985), СССР чемпионы, донъя чемпионатының көмөш призеры (1985), Донъя кубогын яулаусы (1981, 1984), ике тапҡыр СССР чемпионы (1983, 1985).
Ноухо
Ноухо — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Корыльга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Бозор
Бозор (Бузюрово; икенсе атамаһы Мәләкән-Айыт) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 486 кеше. Почта индексы — 452664, ОКАТО коды — 80207813001.
Батталов Абдул-Басир Вагидович
Спорт эшмәкәрлеге тамамланғандан һуңғы карьераһы
1994 йылда Өфө технология сервис институтын тамамлай.
Ноухо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бозор
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ноухо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Батталов Абдул-Басир Вагидович
Спорт эшмәкәрлеге тамамланғандан һуңғы карьераһы
2011 йылдың 29 декабрендә Рәсәй спорт көрәше федерацияһы бюроһының ултырышында федерация вице-президенты итеп һайлана. Был тәғәйенләү төбәктәр менән үҙ-ара эш итеүҙе көсәйтеү өсөн эшләнә (Батталов Волга буйы федераль округы өсөн яуаплы).
Ишембайҙағы һәйкәлдәр исемлеге
Ишембай ҡалаһында 40-тан ашыу һәйкәл һәм скульптура композициялары бар. Улар төбәк мәҙәниәтен һаҡлай һәм ҡаланың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Нефтселәргә, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусыларға, сәйәси эшмәкәрҙәргә һәм башҡа төрлө һәйкәлдәр ҡуйылған. Уларҙың күбеһе Ишембайҙың үҙәк өлөшөндә, шулай уҡ һәр биҫтәһендә урын алған.
Әҙәбиәт
Зайнетдинов, Э. Они раздвинули скалы: памятники, украсившие площади и улицы Ишимбая, - достойный венец тем, кто преодолел путь к богатству недр / Э. Зайнетдинов, Р. Файзрахманов // Республика Башкортостан.- 2012.- 17 мая.- С.2.
Резяпов, Н. В граните и мраморе, в металле и гипсе: 18 апреля – Всемирный день охраны памятников и исторических мест / Н. Резяпов // Восход.- 2011.- 15 апр.- С.2.
Аюпова, Г. Памятник – от слова память: открылся мемориальный памятник нашим землякам- участникам Великой Отечественной войны в школе №4 / Г. Аюпова // Восход.- 2011.- 22 фев.- С.3.
Умитбаев, А. Цветок курая распустится у Торатау : мемориальный комплекс «Ырыузар таши» / А. Умитбаев // Восход.-2010.-16 июля.- С.1.
Резяпов, Н. В новом старом парке – деревянные лошадки: Парк Победы / Н. Резяпов // Восход.- 2010.- 13 мая.- С.2.
Кагиров, Р. Город, который мы потеряли: глава четырнадцатая «Любовь к отечественным гробам» / Р. Кагиров // Подметки +.- 2010.- 28 апр.- С.2.
Благоустройство обелиска «Вечный огонь» в сквере на Гагарина: фото Н. Зиннатова // Восход.- 2010.- 22 апр.- С.1.
Алевролит
Алевролит (aleuron — он һәм lithos — таш) — ултырма тау тоҡомо. Ҙурлығы 0,01 мметрҙан алып 0,1 мметрға тиклем булған ваҡ киҫәксектәрҙән тора. Эре (0,1-0,05 мм), уртаса (0,05-0,025 мм) һәм ваҡ (0,025-0,01 мм) бөртөклө була. Алевролиттар составында елләнеү процессына бирешмәүсән минералдар (кварц, микроклин) күпселек урын алып тора; карбонаттар, сульфаттар, цементланған оксидтар йыйылмаһы була. Улар, ғәҙәттә, ҡом һәм ҡомташтарға тиңдәш. Йыш кына нефть, газ һәм һыу резервуарҙарын формалаштырыусы тоҡом ролен үтәй. Өҫкө ҡатламға яҡын ултырмаларҙағы һәм грунттағы специфик төрҙәре ҡомһол балсыҡ (балсыҡлы киҫәксектәр миҡдары 10-30%), балсыҡлы ҡом (3-10%) һәм лёссларҙан (3%тан кәмрәк) ғибәрәт. Цемент, керамзит һәм төҙөлөш керамикаһы етештереүҙә балсыҡ менән бергә сеймал итеп ҡулланыла.
Кемзелка
Кемзелка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горький автомобиль заводы
Го́рький автомоби́ль заво́ды Асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ҡыҫҡаса «ГАЗ» ААЙ) — рәсәй автомобиль предприятиеһы. Завод 1932 йылда барлыҡҡа килгән. Завод Түбәнге Новгородта тора.
Годовицына Анна Сергеевна
Анна Сергеевна Годовицына (19 июль 1991 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында донъя чемпионы, 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).
Биографияһы
Анна Сергеевна Годовицына 1991 йылдың 19 июлендә тыуған. Анна бала сағында бейеү һәм еңел атлетика, шулай уҡ дзюдо  менән шөғөлләнә. Медицина колледжында уҡый, КВН-да ҡатнаша, студенттарҙың матурлыҡ конкурсында еңеү яулай. Колледжды тамамлап, стоматологияла табип ярҙамсыһы булып эшкә урынлаша, ә һуңыраҡ Мәскәүҙә тиҙ ярҙам станцияһына эшкә саҡырыла. Станцияла Анна өс көн эшләп ҡала, 2014 йылда Аннаны  йөк машинаһы бәреп китә. 23 көн комала  үткәрә, табиптар уны ҡотҡарыу өсөн  аяғын ампутациялайҙар, әммә  Анна станцияны ташлап китмәй, статистика бүлегендә эшен дауам итә. Аҙаҡ волейбол секцияһына килә, уны унда башҡа волейболсы, Кунстман Елизавета саҡыра.
Анна Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 йылда һәм 2019 йылда Европа чемпионатында рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе Аннаға 3,3 миллион һум суммаға протез вәғәҙә итә, аҙаҡ  аҡсаны алып юҡҡа сыға. 2019 йылдың февралендә Перевозников ҡулға алына: күренеүенсә,   45  кеше уның махинацияларының  ҡорбаны була (дөйөм суммаһы яҡынса 200 млн. һум), шул иҫәптән волейболсы Кунстман Елизавета ла мутлыҡ ҡорбаны була.
Овраг Широкий
Широкий йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондурча йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Овраг Широкий
Тәтербаш
Тәтербаш (Тятербаш) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 331 кеше. Почта индексы — 453194, ОКАТО коды — 80 248 850 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аниханов Андрей Анатольевич
Аниханов Андрей Анатольевич (11 ғинуар 1965 йыл) — дирижер, йәмәғәт эшмәкәре. 2013—2014 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2017).
Биографияһы
Андрей Анатольевич Аниханов 1965 йылдың 11 ғинуарында Ленинградта тыуған.
2016 йылда Дж. Вердиҙың «Жанна Д' Арк» операһын ҡуйыу инициаторы була.
Ростов музыкаль тетары сәхнәһендә А. Анихановтың режиссерлыҡ таланты асыла. Бында ул А. С. Пушкиндың «Борис Годунов» әҫәре буйынса постановҡа ҡуя. төп ролдә — Рәсәйҙең халыҡ артисы Аристарх Ливанов.
Рәсәйҙә киң уҡытыусы эшмәкәрлеген алып бара. С. В. рахманинов исемендәге консерваторияла уҡыта. Италия, Япония, Франция, Нидерланд, Литва, Эстония, Әзербайжан, Ҡаҙағстан театрҙары, оркестрҙары, бик күп билдәле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән эшләй. Андрей Аниханов ҙур гастроль эшмәкәрлеген алып бара. Күп кенә билдәле Рәсәй һәм сит ил коллективтары менән сығыш яһай.
Михайлов театры оркестры һәм Санкт-Петербург симфоник оркестры менән ның 50-нән ашыу CD дискын яҙҙырта. Улар араһында бөтә симфонялар, симфоник поэмалар һәм увертюра-фантазиялар, Серенада, П. И. Чайковского инструменталь концерттары.
Ҡулымбай
Ҡулымбай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тирәкле йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зенгё
Зенге (Зенгевар; Zengő; Zenka ) — Көньяҡҡа Венгриялағы (медье Эс) Мечка теҙмәһендәге иң бейек тау. Тауҙың бейеклеге 682 метр тәшкил итә. Иң бейек нөктәһе теҙмәнең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Тау түбәһендә ҡарауылсы башняһы менән бер рәттән, урта быуаттарҙағы ҙур булмаған һарайҙың харабалары ла бар, фараз буйынса, ул Рим империяһының ҡарауыл башнялары урынында төҙөлгән.
Тауҙар урта триас эзбизташынан яһалған. Зенге битләүенән Вельдьшег-Патак йылғаһы баш ала. Тау, башлыса, япраҡлы, атап әйткәндә бук ағаслы урмандар менән ҡапланған. Тик ҡайһы бер күләгәле урындарҙа ғына ылыҫлы ағастар үҫә.
Иң бейек нөктәһенә Печварад йәки Хоссухетень ауылдарынан барырға була. Улар эргәһенән яҡындағы ҡалҡыу урындарға, шулай уҡ Драва һәм Дунай үҙәндәренә иҫ китмәле күренеш асыла.
Атамаһы
Тауҙың исемен һүҙмә-һүҙ яңғырау тип тәржемә ителә. Урындағы риүәйәт буйынса, тауҙарҙан ваҡыты-ваҡыты менән ишетелеп торған ауаздарҙы хазина эҙләүселәр сығара. Имеш, улар, йәнәһе лә 100 йылдар элек тауҙарға сығып киткәндәр ҙә, шунан бөтөнләй ҡайтмағандар.
Радар төҙөлөшө планы
Венгрия хөкүмәте 2005 йылда урындағы халыҡтың һәм йәшел активистарҙың НАТО-ның РЛС-ын төҙөү планына ҡаршылыҡ күрһәтеүенән һуң, был пландан баш тарта. Улар радар һәм яҡындағы юл инфроструктураһы тауҙа үҫкән һәм һаҡлауға үтә лә мохтаж булған үҫемлектәргә зыян килтерә тип раҫлай. Улар араһында дарыу пионы, маймыл ятрышнигы, алтынланған бутень һәм башҡалар. Дарыу пионына килгәндә, һирәк сәскәнең дөйөм таралышының 90 % Зенгала үҫә. Радар төҙөлөшө планына ҡаршы сығыу Венгрияның экология активистарының һуңғы йылдарҙағы иң уңышлы акцияларының береһе булып тора.
Рассоха-Сибирцева
Рассоха-Сибирцева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пышенца йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салауатов Юнир Хәй улы
Юнир Салауатов (Салаватов Юнир Хаевич; 1 февраль 1948 йыл) — эстрада артисы, нәфис һүҙ оҫтаһы, юморист һәм сатирик, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1984).
Биографияһы
Юнир Хәй улы Салауатов 1948 йылдың 1 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған. Байназар урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Өфө сәнғәт училищеһының актерлыҡ бүлегендә уҡый. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң уҡыуын Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр бүлегендә дауам итә, Гөлли Мөбәрәкова һәм Ғабдулла Ғиләжев класында белем ала. Хеҙмәт юлын Башҡорт академия драма театрында башлай, аҙаҡ Башҡорт дәүләт филармонияһыына күсә. «Кәтүк һәм Бағанай» төркөмөндә ижад итә.
Ижады
Авторҙың үҙенсәлекле ижады республика матбуғат баҫмаларында сыға, йәштәр сәхнәлә ҡуллана.
Һағыҙаҡтар
thumb|Бөжәк тотҡан һағыҙаҡthumb|right|Һағыҙаҡ Һағыҙаҡ — ярыҡанатлылар ғаиләһенә кергән буй-буй һыҙатлы, ҡара төҫтөге саға торған бөжәктәр; осоусы ҡорттар.
Тыраж, тараш, һары һағыҙаҡ (Vespa, (Шершни) — ярыҡанатлылар ғаиләһенә кергән буй-буй һыҙатлы, ҡара төҫтөге саға торған бөжәктәр;осоусы ҡорттар; ҡараһыу йәки һарғылт төҫтәге ярыҡанатлы, саға торған эре бөжәк; оҙонлоғо 26-30 мм самаһы, бал ҡорттарына ныҡ зыян килтерә ; Европала һәм Себерҙә йәшәй, һоро ҡағыҙ һымаҡ матдәнән оя яһай, саға, сағыуы кешеләр, бигерәк тә балалар өсөн ҡурҡыныслы була торған эре һағыҙаҡ.
20-гә яҡын төрө билдәле, киң таралғандар; Рәсәйҙә 5—7 төрө йәшәй. Ояһы шар һымаҡ формала, диаметры 25 см тирәһе, ағас ҡыуышлыҡтарында, сыйырсыҡ ояларында, ағас ҡоролмаларҙа оя ҡора. Ояны ҙур һағаҙаҡтар ҡағыҙға оҡшаған материалдан яһайҙар. Был материал ҡайындың йәш ботаҡтарынан кимереп әҙерләнә. Ҡыш сыҡҡан аталанган инә зат үҙе тыуған оянан файҙалана йәки яңыһын төҙөй. Башта ул яңы ояның стенаһын «ҡағыҙ» менән тышлай, унан һуң аҫҡа ҡарап торған күзәнәкләрҙән кәрәҙ яһай. Ғаилә ҙурайғас, беренсе кәрәҙгә икенсеһе эленә һәм шулай дауам итә. Эре ояларҙа 6 ҡатҡа ҡәҙәр кәрәҙ була, был ояның диаметры ярты метрга етергә мөмкин. Ата заттар августта күренә башлай һәм ҡушылғаннан һуң тиҙ генә үләләр. Етлеккән ҙур һағаҙаҡтар төрлө аҙыҡ менән туҡлана. Личинкаларын туйындырыу өсөн инә ҙур һағаҙаҡтар һәм эшсе божандар эре себендәрҙе, бал ҡорттарын, һирәк кенә яңғыҙ ҡырағай умарталарҙы тоталар. Умарталыҡтар янына урынашып, умартасылыҡҡа һиҙелерлек зыян килтерергә мөмкиндәр. Ҙур һағаҙаҡ уғы кеше өсөн ҡурҡыныс.
Нярово-Паюта-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хор Вирап
Хор Вирап (әрм. Խոր Վիրապ — тәрән зиндан) — Төркиә менән сиктәш  әрмән монастыры. Монастырь үҙенең Арарат тауы итәгендә урынлашыуы менән билдәле, унда риүәйәттәргә ярашлы Туфан һыуы күтәрелгәндә  Нух кәмәлә була.
Тарихы
Монастырь ер аҫты төрмәһе өҫтөндә урынлашҡан, унда риүәйәт буйынса, әрмән батшаһы Трдат III 301 йылдар тирәһендә 15 йыл дауамында изге  Мәғрифәтсе Григорийҙы  христианлыҡҡа күскәнгә тиклем тотоҡонлоҡҡа бикләгән. Бөтә Әрмәнстан 301 йылда  христианлыҡ ҡабул итә, шулай итеп ул  христиан динен ҡабул иткән беренсе дәүләт була
Монастырь Әрмән Апостол сиркәүенең рухи үҙәге булып тора, унда  бөтә әрмәндәр Католикосының резиденцияһы урынлаша.
Хор Вирап убаһы боронғо Әрмәнстандың баш ҡалаһы Арташатта урынлашҡан, беҙҙең эраға тиклем 180 йылда Арташесидтар династияһынан батша Арташес I тарафынан төҙөлгән. Башта сиркәү Мәғрифәтсе Григорий бикләнгән ер аҫты ҡыуышлығы өҫтөндә төҙөлә. Ул бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған 1661 йылда төҙөлгән зинданға инеү урыны изге Григорий сиркәүендә урынлашҡан. Ер аҫты төрмәһенең тәрәнлеге 3 м алып 6 м тиклем.
Монастырь биләмәһендә, шулай уҡ уның. үҙәк өлөшөнә ҙур Сурба Аствацацин сиркәүе урынлашҡан (Пресвятая Богородица), ул XVII быуат уртаһында төҙөлгән. Шул уҡ ваҡытта монахтар хөжрәһе һәм монастырь үҙе төҙөлә. Хәҙер был урын әрмәндәрҙең иң билдәле ғибәҙәт ҡылыу урыны булып тора. Сиркәүҙә даими ғибәҙәттәр  үткәрелә.
Архитектураһы
Сиркәү V быуатта Мәғрифәтсе Григорий ер аҫты ҡыуышлығы тирәләй эзбизташтан төҙөлгән. Аҙаҡ монастырь сиркәү харабалары тирәләй төҙөлә. Сиркәү өҫтөндә ун ике мөйөшлө барабан, унда көмбәҙ урынлашҡан. Миһраб апсидаһының биҙәлеше бай. Күп әрәмн сиркәүҙәрендә миһраб көнсығышта урынлашып, сиркәү үҙе көнсығыштан көнбайышҡа табан йүнәлһә лә,  был сиркәү төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлгән.
Нюльядровка
Нюльядровка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 608 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы
Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы (Гайнуллин Шакир Юмагулович; 12 апрель 1921 йыл — 4 июнь 1993 йыл) — иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. «Салауатстрой» тресы идарасыһының иҡтисад мәсьәләләре буйынса элекке урынбаҫары, трестың баш иҡтисадсыһы. Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1978).
Биографияһы
Шакир Йомағол улы Ғәйнуллин 1921 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы) Асҡар ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1940 йылда Мәскәү план-иҡтисад институтын тамамлаған.
1941 йылдың авгусында Бөйөк Ватан һуғышына китә, шулай уҡ совет-япон һуғышында ҡатнаша, өлкән лейтенант Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнгән. Әйткәндәй, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены уға Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы айҡанлы 1985 йылдың 6 апрелендә бирелгән.
Һуғыштан һуң, 1949 йылдан Салауат ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. «Салауатстрой» тресына ул хеҙмәт юлының 30 йылын бағышлай. Шакир Йомағолов төрлө йылдарҙа нормалаусы, инженер-плановик, 1-се төҙөлөш идаралығының план бүлеге начальнигы, трест идарасыһыһының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары, баш иҡтисадсы булып эшләй.
Йосопов Ҡасим Нәзиф улы
Йосопов Ҡасим Нәзиф улы (26 ноябрь 1935 йыл) — мәғариф, комсомол органдары, юғары мәктәп һәм фән ветераны, ғалим-иҡтисадсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы шул иҫәптән 2011 йылға тиклем милли иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1991), Рәсәйҙең (2006), Башҡорт АССР‑ының (1985) һәм Татарстандың (2007) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Ғилемдар Рамаҙанов (2005) һәм М. И. Тоҡомбәтов (2006) исемендәге премиялар лауреаты.
Биографияһы
Ҡасим Нәзиф улы Йосопов 1935 йылдың 26 ноябрендә БАССР-ҙың Саҡмағош районы Сыйрышбаш ауылында тыуған.
Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы
Биографияһы
1978 йылда «Салауат ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелгән.
Йосопов Ҡасим Нәзиф улы
Биографияһы
1959 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Саҡмағош районының Митрәй-Әйүп урта мәктәбендә директорҙың уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй. 1961—65 йылдарҙа ВЛКСМ‑дың Саҡмағош районы һәм Башҡортостан өлкә комитетарында эшләй. 1968 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан Фәнни үҙәгенең иҡтисад тикшеренеүҙәр бүлегендә эшләй.
Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы
Биографияһы
Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы 1993 йылдың июнендә вафат булған.
Йосопов Ҡасим Нәзиф улы
Биографияһы
1971 йылда Фәнни үҙәктә ғилми хеҙмәткәр, 1972 йылда сектор мөдире вазифаһында була.
1990 йылдан башлап Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисади институтында, 1995 йылдан 2011 йылға тиклем БДУ‑ла милли иҡтисад кафедраһы мөдире вазифыһын башҡара. Фәнни эшмәкәрлеге төбәк иҡтисады һәм төбәктең яңыртып етештереү потенциалы мәсьәләләренә арналған. Йосопов тарафынан халыҡ хужалығы комплексын баланс ысулы нигеҙендә тармаҡ‑ара һәм төбәк‑ара анализлауҙың фәнни йүнәлеше эшләнә. Йосопов төбәкте милли иҡтисадтың функциональ һәм бүлек системаһы өлөшө булараҡ комплекслы һәм системалы анализлауҙың теоретик‑методологик принциптарын булдыра.
425‑кә яҡын фәнни хеҙмәт, 23 монография, 10 уҡыу әсбәбе авторы.
Татар телендә «Имәндәр» (1995), «Сыйрышбаш хикмәттәре» (2001), «Тамырҙар» (2006), «Моңаймаҫ та инде, hай, был бала …» (2014; бөтәһе лә — татар телендә) китаптар авторы.
Хеҙм.: Автономная республика в системе общественного воспроизводства. М., 1980; Макроэкономический анализ регионального продукта. Уфа, 2003 (авторҙ.); Региональная экономика. М., 2017 (авторҙ.).
Рус православие сиркәүе
Рус православие сиркәүе (РПЦ), башҡа рәсми исеме Мәскәү патриархаты (МП) — донъяла иң ҙур автокефаль поместный Православие Сиркәүе. Доньяның автокефаль Поместный сиркәүҙәре диптихында бишенсе урында тора. Россияла иң ҙур һәм йоғонтоло дини ойошма, Украинала (2011 йылда приходтар, руханиҙар, ғибәҙәтханалар һаны буйынса) , ләкин 2015 йыл башына , диндарҙар һаны буйынса түгел), Белоруссия, Молдавияла (Приднестровьены ла индереп).
Үҙен элекке СССР территорияһында, Грузия һәм Әрмәнстандан тыш (улар каноник Грузин православие сиркәүе биләмәһе), берҙән-бер ҡанун яғынан легитим православие автокефаль (бойондороҡһоҙ) сиркәү тип иҫәпләй ), шулай уҡ Япония, Ҡытай һәм 2016 йылдан Монголияла ; үҙен берҙән-бер поместный Рус православие сиркәүе , синодаль рус сиркәүе һәм 1458 йылға тиклем булған Киев митрополияһы (Константинополь патриархатына ҡараған) вариҫы тип иҫәпләй. Бынан тыш, уның Уставы буйынса, РПҮ власы «башҡа илдәрҙә йәшәгән, үҙ теләге менән унда ингән православныйҙарға ла тарала» . Ләкин уның хоҡуғына Ҡытайҙа һәм Эстонияла Константинополь патриархаты, Украина территорияһында — Украина православие сиркәүе , Молдавияла — Румын православие сиркәүе тарафынан дәғүә белдерелә.
«Рус православие сиркәүе» исеме электән ҡулланыла, ләкин 1943 йылдың көҙөнән башлап ҡына рәсми атамаға әйләнә. Уға ҡәҙәр «Рәсәй православие сиркәүе», «Грек-көнсығыш Рәсәй сиркәүе» һәм башҡалар ҡулланылған. РПҮ-ның (РПЦ) үҙәкләштерелгән ойошма булараҡ, 1991 йылға тиклем юридик шәхес статусы булмай, РСФСР территорияһында 1991 йылдың 30 майында ғына РСФСР Юстиция министрлығы Рус православие сиркәүе Гражданлыҡ уставын теркәй (СССР-ҙың 1990 йылдың 1 октябрендәге «Выждан һәм дини ойошмалар ирке» тураһындағы законына ярашлы). Рәсәй Федерацияһынан ситтәге Каноник подразделениелар шул илдәр закондарына ярашлы үҙ аллы юридик шәхес булараҡ башҡа исем аҫтында теркәлә ала.
Үҙенең төҙөлөшө һәм эшмәкәрлегенең дини һәм хоҡуҡи нигеҙе тип Изге Китапты (Библия) һәм Изге Васыятты (Священное Предание) иҫәпләй . Һуңғыһы сиркәү тарафынан авторизацияланған дини текстарҙы, Изге аталарҙың хеҙмәттәрен, жития Святых (Изгеләр тормошо тарихы), шулай уҡ сиркәү ғөрөф- ғәҙәттәрен үҙ эсенә ала.
Рус православие сиркәүе Евангелиены (Инжил) бөтә кеше араһында таратыуҙы үҙ маҡсаты тип иҫәпләй һәм миссионерлыҡ эшмәкәрлеген дә алып бара (эске һәм тышҡы миссиялар аша).
XVII быуатҡа тиклем
Рус православие сиркәүе Русте суҡындырыуға бәйле (988 йыл), Константинополь патриархы Николай II Хрисоверг митрополит Михаилды яңы төҙөлгән Константинополь патриархатына ҡараған Киев һәм Бөтә Русь митрополияһына ҡуйғас, Киев кенәзе Владимир Святославич теләге буйынса барлыҡҡа килгән.
Де-факто 1448 йылдан алып рус сиркәүе автокефалия стусына эйә, был ваҡиға Константинополь патриархы Рим (католиктар менән) менән Феррара-Флоренция унияһын төҙөгәндән һуң, Мәскәү православие соборы Рус митрополияһына (үҙәге Мәскәүҙә) Рязань епискобы Ионаны Константинополдән һорамайынса һайлап ҡуйыуға бәйле.
Константинополь патриархияһы составына формаль рәүештә кире инһә лә (төрөк-ғосмандар 1453 йылда Константинополдән униаттарҙы ҡыуа), 1448 йылдан 1589 йылға тиклем Рус православие сиркәүе (Киев митрополияһынан башҡа) асылда бойондороҡһоҙ митрополиттар менән идара итә. Бөйөк кенәз Иван III Васильевич хакимлығынан башлап, Рус дәүләтендә Константинополдең рухи (Феррара-Флоренция унияһы арҡаһында) йоғонтоһо кәмеү һәм Византия дәүләтенең тар-мар ителеүе сәбәпле, Мәскәү- «Өсөнсө Рим» исемен алған берҙән бер православие яҡлаусыһы булып ҡала (бөтә православие дәүләттәре лә йәшәүҙән туҡтай, улар төрөктәр ҡулына бер нисә быуатҡа күсә). Бер аҙ үҙгәртелеп, был идея 1589 йылда Константинополь Патриархы Иеремия II исеменән "Уложенная грамота"ла рәсми рәүештә нығытылған. 1589—1593 йылдарҙа Мәскәү митрополиттары Патриарх дәрәжәһенә һәм Көнсығыш патриархтарының автокефалияны таныуына ирешә. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү патриархаты Константинополь патриархатының бер өлөшө булараҡ ҡалған Киев митрополияһының айырылып сығыуын танырға мәжбүр була. 1589 йылда Мәскәү соборы тарафынан Константинополь патриархы Иеремия ҡатнашлығында билдәләнгән был принциптар һуңыраҡ 1590 һәм 1593 йылдарҙа Константинополдең бөтә православие соборҙары тарафынан раҫлана.
XVII быуат уртаһынан 1917 йылға тиклем
XVII быуат уртаһында, бигерәк тә патриарх Мәскәү патриархы Никон заманында, дини йолалар башҡарыу китаптары һәм рус сиркәүе ғәмәлен грек сиркәүе ғәмәленә тура килтереп үҙгәртеү саралары күрелә (Никондың сиркәү реформаһы).
Мәскәү сиркәүендә элек ҡабул ителгән ғөрөф-ғәҙәттәр, шул иҫәптән ике бармаҡ менән суҡыныуҙы ла индереп, тайпылыш (еретиклыҡ) тип иғлан ителә; уларға 1656 йылғы соборҙа һәм Ҙур Мәскәү соборында анафема (ләғнәт) уҡыла. Һөҙөмтәлә, Рус сиркәүе тарҡала (схизма, раскол), ә иҫке йолаларҙы дауам итеүселәр «еретиктар» тип рәсми рәүештә атала башлай, һуңыраҡ уларҙы «раскольник», «Иҫке йоласылар» (строобрядцы) тип йөрөтә башлайҙар.
1686 йылда, Украинаның Днепрҙың һул яҡ ярындағы биләмәһе (бығаса Речь Посполитаяға инә) һәм Киевтың Рус батшалығына рәсми ҡушылыуы сәбәпле, Константинополь патриархатына буйһонған Киев митрополияһын (Константинополь Тәхете юрисдикцияһынан сығарыла) Мәскәүгә буйһындырыу ғәмәлгә ашырыла) ..
1700 йылда патриарх Адриан үлгәс, Петр I Яңы Патриархты һайларға рөхсәт итмәй, Дин коллегияһын булдыра, ә 20 йыл үткәс, дәүләт органдарының береһе булараҡ, дөйөм сиркәү менән идара итеү функцияларын Бөтә Рәсәй императоры (ғәмәлдә Рус сиркәүе башлығы) менән Изге Хөкүмәт Синоды тип үҙгәртелгән Дин коллегияһы башҡара ((1917 йылдың 2 мартына тиклем). Был сиркәүҙең Синодаль тип йорөтөлгән осоронда, идара итеү учреждениелары (мәҫәлән, Синод һәм уның канцелярияһы) дәүләт идараһы учреждениелары булараҡ ҡарала . Закон нигеҙендә, Сиркәүҙең юғары хакимы император була: «Император, христиан Батша булараҡ, дәүләт динен юғары яҡлаусы һәм дини догматтарҙы һаҡлаусы, православие һәм изге бәрәкәт сиркәүендә тотош динде һаҡлаусы» ; закон «Батша власы сиркәү менән үҙе булдырған Изге Хаким итеүсе Синод аша эш итә» тип билдәләй.
Сиркәү учреждениелары дәүләт тарафынан финанслана; Рәсәй империяһы сиктәрен киңәйтеү һөҙөмтәһендә Рәсәй Изге Синоды юрисдикцияһына ҡараған территория шаҡтай артҡан. Шул уҡ ваҡытта император хакимиәте, мәҫәлән, Грузия сиркәүе автокефалияһын бөтөрә; Польшаны бүлгеләп, юҡҡа сығарғандан һуң, Рәсәй сиркәүе составына Көнбайыш рус һәм Көньяҡ рус ерҙәренең (Белорусь һәм Украина) униат приходтары индерелә (1839 йылғы Полоцк соборы һәм 1875 йылда униат Холмск епархияһының православие диненә күсеүе). Икенсе яҡтан, император хакимиәте сиркәү учреждениелары активтарын (матди ресурстарын) контролдә тоторға тырыша; Екатерина II ваҡытында монастырҙарҙың бик күбе ябыла, монастырҙар ер биләү һәм крепостной крәҫтиәндәр тотоу хоҡуғын юғалта.
1917—1945
Февраль революцияһы башланып, монархия ҡолатылғандан һуң, 1917 йылдың мартында 1900 йылдар башынан әҙерләнгән Бөтә Рәсәй Поместный соборы саҡырыла, ул 1917 йылдың 15 авгусында (иҫкесә) асыла. Шул уҡ йылдың 28 октябрендә, Петроградта большевиктар власты алғандан һуң, Патриарх вазифаһы яңынан булдырыла, был соборҙың иң ҙур ҡарары була. Патриарх тәхетенә Мәскәү митрополиты Тихон (Беллавин) һайлана.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң бер нисә ай дауамында большевиктар православие сиркәүе эшмәкәрлегенә әллә ни тығылмай һәм ҡамасауламай (Ер тураһындағы декрет, сиркәү ерҙәрен конфискациялауҙы һанамайынса); сиркәү учреждениеларын бюджет финанслауы дауам итә. .
1918 йылдың 23 ғинуарында рәсми баҫылып сыҡҡан Россия Федерацияһы хөкүмәте (СНК РСФСР) декреты- Сиркәүҙең дәүләттән һәм мәктәптең сиркәүҙән айырылыуы тураһында  — сиркәү дәүләттән һәм дәүләт мәктәптән айырыла, юридик шәхес һәм милек хоҡуғынан мәхрүм ителә, ә дин граждандарҙың шәхси эше тип иғлан ителә. Декрет большевиктар тарафынан 1917 йылдың декабренән ҡабул ителгән Православие Сиркәүе функцияларын дәүләт тарафынан яҡланған дәүләт учреждениеһы булараҡ ҡарарҙар һәм акттарҙы законлаштыра.
1918 йылда большевиктар ҡулы аҫтында булған территорияла руханиҙарҙы һәм дини уҡыу йорттарын ҡаҙнанан тәьмин итеү туҡтатыла ; Сиркәүҙә яңы власть тарафынан хупланған тарҡалыу (Обновленчество, Григорианский раскол һ.б.) һәм эҙәрлекләүҙәр осоро башлана (Религия в СССР). 1925 йылда патриарх Тихон үлгәс, власть патриарх һайлау өсөн яңы собор үткәрергә рөхсәт итмәй; патриарх вазифаһын үтәүсе булып митрополит Петр (Полянский) ҡала, ул оҙаҡламай ҡулға алына һәм үлеп китә.
Митрополит Петрҙан һуң митрополит Сергий (Страгородский) (1925 йылдың декабренән 1936 йылдың 27 декабренә тиклем патриарх вазифаһын башҡарыусы урынбаҫары тип йөрөтөлә). 1927 йылда митрополит Сергий Мөрәжәғәт («Декларация») яҙа, унда ул Советтар Союзын граждан Ватаны тип атай, Сиркәү ағзаларын совет власын танырға саҡыра, шулай уҡ сит илдәге руханиҙарҙан совет хөкүмәтен таныуҙы талап итә (комментарий- Св. Иоанн Златоуст: «Всякая душа да будет покорна высшим властям, ибо нет власти не от Бога; существующие же власти от Бога установлены. Посему противящийся власти противится Божию установлению. А противящиеся сами навлекут на себя осуждение» (Рим.13:1-2). Об этом же говорит и св. апостол Петр: «Итак будьте покорны всякому человеческому начальству, для Господа: царю ли, как верховной власти, правителям ли, как от него посылаемым» (1 Пет.2:13-14)). Был Мөрәжәғәт һәм унан һуң ҡайһы бер риза булмаған епископтарҙы вазифаларынан бушатыу протесттарға килтерә. Патриарх сиркәүе эсендәге ҡайһы бер төркөмдәр уға буйһоноуҙан баш тарта һәм башҡа «иҫке сиркәү» ойошмаларын булдыра (патриарх урынын биләүсе урынбаҫары Сергийҙың сиркәү власын танырға теләмәй) (Иосифляне (XX век), катакомбная церковь, непоминающие), эмиграциялағы епископтарҙың күпселеге Патриархия менән «бәйләнеште туҡтата».
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, большевиктар революциянан һуңғы биш йыл эсендә 28 епископ һәм 1200 руханиҙы ата.
1920—1930 йылдарҙа партия һәм дәүләт алып барған дингә ҡаршы кампанияла төп сәп булып диндарҙар һаны буйынса иң ҙур Патриарх сиркәүе тора. Епископтарҙың барыһы ла тиерлек, руханиҙарҙың бик күбе, монахтар һәм әүҙем диндарҙар атыла йәки лагерға ебәрелә; дини мәктәптәр тыйыла, дини уҡыу тик шәхси формала алып барыла (был башҡа дини конфессияларға ла ҡағыла). Патриархияға ҡарата алып барылған сәйәсәттең төп инструменты булып, ОГПУ-ның 6-сы бүлеге тора. Уның етәксеһе Евгений Тучков сиркәүҙе тарҡатыу һәм епископатты, руханиҙар һәм диндарҙарҙы ОГПУ органдарына буйһондороу сәйәсәтен алып бара.
1941 йылдың 22 июнендә, Бөйөк Ватан һуғышының бернсе көнөндә, митрополит Сергий (Страгородский) православныйҙарға мөрәжәғәт менән сығыш яһай, ул «бөтә православныйҙарҙы беҙҙең Тыуған илебеҙҙең изге сиктәрен һаҡлап» көрәшергә саҡыра