cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Скароне Эктор
Йыйылма командалағы карьераһы
Йыйылма командала Скароне 1917 йылдың 2 сентябрендә Ньютон Кубогында Аргентина (1:0) командаһына ҡаршы уйында дебют үткәрә. Шул уҡ йылдың 7 октябрендә Көньяҡ Америка чемпионаты сиктәрендә Бразилия йыйылма командаһы ҡапҡаһына гол индереп, голдар иҫәбен аса, ә 14 октябрҙә турнирҙың хәл иткес матчында Аргентина ҡапҡаһына гол индереп (1:0) Уругвай командаһына еңеү килтерә. Үрҙә атап үтелгән Бразилияға турне Скароненың икенче КА чемпионаты була, команда хужаларға төп уйында 240 минут, шул иҫәптән — өҫтәмә, хәл иткес 150 минутлыҡ матчта ҡаршы тороуы була. Берҙән-бер голды Артур Фриденрайх индерә һәм La Celesteның титулын һаҡлап ҡалыу өмөтөн селпәрәмә килтерә; Бразилия йыйылма командаһы бынан алдағы чемпионаттағы еңелеүе өсөн (0:4) реванш ала. Көньяҡ Американың Чилиҙа, Аргентинала һәм Бразилияла үткән киләһе өс төп турнирында Скароне уйнамай, йыйылма команда өсөн бары тик 1919 йылдың 7 декабренән 1922 йылдың 10 декабренә тиклем осорҙа ике матчта ҡатнаша (ике трофейға — Ньютон кубогы һәм Уругвайҙың Дан гран-приһына лайыҡ була), әммә алты йылда беренсе тапҡыр өйҙә булған турнир уңайынан клубҡа кире ҡайта һәм 1923 йылда тағы ла Көньяҡ Америка чемпионы була. Үҙенең өсөнсө һәм рәттән икенсе Көньяҡ Америка алтынын яулау алдынан Скароне Парижға Олимпия уйындарына юллана һәм унда грандиоз шау-шыу тыуҙыра.
Экторҙың голдары тәүҙә Уругвай йыйылма командаһын ярымфиналға (турнир хужалары — Франция йыйылма командаһы ҡапҡаһына икенсе голды индерә), ә аҙаҡ — финалға сығара (шулай уҡ Скароненың Нидерланд йыйылма командаһы ҡапҡаһына индерелгән икенсе голы еңеүгә илтә). Олимпия триумфын һуң дүрт ай үткәс, Уругвай командаһы Көньяҡ Америка чемпионы титулын яҡлай. 1925 йыл турнирында Уругвай командаһы ҡатнашмай, ләкин киләһе 1926 йылда үҙенә Көньяҡ Американың көслө командаһы тигән титулын кире ҡайтара. 1926 йылдың 28 октябрендә Эктор Скароне Боливия командаһына ҡаршы уйнағанда пента-трик эшләй (6:0); ватандашы Эктор Кастро менән турнирҙың иң яҡшы бомбардирҙары исемлегендә (алтышар гол индереүселәр) икенсе урынды бүлешә. Киләһе йылда Скароне турнирҙың иң яҡшы бомбардиры исемен — ике аргентин, өс уругвай, шул иҫәптән Скароне өсәр гол индерә — бүлешә. 1927 йылдың 20 ноябрендә турнирҙың хәл иткес матчында Скароне Аргентина йыйылма командаһының ҡапҡаһына дубль яһай ; матч Уругвай өсөн — еңелеү (2:3), ә чемпионат көмөш миҙал менән тамамлана. 1928 йылда Уругвай футболсылары тағы ла Европаны ғәжәпләндерергә юллана — әммә хәҙер Олимпия уйындарында Европа командаларын сираттағы мыҫҡыл итеү генә түгел, ә Көньяҡ Американың ике футбол ғифритенең дәғүәселеге көтөлә; Европа футболы өсөн хас булмаған ҡан ҡойош күҙаллана: Амстердамда Аргентина йыйылма командаһы уйнай башлай. Скароне өсөн Олимпиада, уның турнирҙа ҡатнашыуы тыйыу ихтималолығы менән бәйле көсөргәнештә үтә: Олимпия футбол уйындарын ойоштороусы ФИФА МОК менән берлектә, бынан дүрт йыл элек индерелгән тыйыуҙы ҡулланырға — уйында профессионалдарҙың ҡатнашыуына юл ҡуймаҫҡа уйлай. Скароне, карьераһындағы Испан осоро буйынса — унда ул бер нисә ай профессиональ футболсы статусында уйнай — быны үҙенә ҡабул итә. Шуға ҡарамаҫтан, был тыйыу уға ҡағылмай һәм Скароне Уругвай футбол тарихында тағы бер алтын бит яҙа: Олимпия уйындарының финалында ике матчтан торған уйындың 73-сө минутта Аргентина йыйылма командаһының ҡапҡаһына гол индерә. Әгәр ФИФА Олимпия уйындарынан да юғарыраҡ торасаҡ икенсе турнир — донъяның иң көслө йыйылма командалары чемпионатын булдырмаһа, рәттән икенсе тапҡыр Олимпия уйындары алтынын яулау Скароне карьераһының иң юғары нөктәһе булыр ине.
Уругвайҙың Скароне быуыны футболсыларының тарихта беренсе тапҡыр Футбол буйынса Донъя чемпионатының Монтевидеола үтеүендә өлөшө ҙур — ФИФА уҙған 1920 йылдарҙа футбол донъяһында тиңһеҙ революция яһаған бөйөк оҫталарҙың тыуған иленә ихтирам күрһәтә һәм уңыш ҡаҙаныусыларҙы үҙ ерендә тәбрикләп, беренсе һанлы спорт тарихында яңы дәүергә юл аса. Нәҡ 1930 йылдағы Донъя чемпионатында Скароне йыйылма команда өсөн 31-се голын индерә. Был туп уға 80 йылдан ашыу Уругвай йыйылма командаһының иң яҡшы бомбардирҙары рәтендә беренселектә булыу мөмкинлеген тәьмин итә.
Беренсе донъя чемпионатындағы финал уйындары Эктор Скароне өсөн йыйылма командаһы уйынсыһы сифатында һуңғыһы була. Дөйөм алғанда, Скароне Уругвай командаһы өсөн 52 матч үткәрә, рәсми булмаған уйындарҙы иҫәпкә алғанда был һан 70-кә етә. Шулай уҡ индергән голдар иҫәбе лә, рәсми булмаған матчтарҙы һанағанда, 31-ҙән 42-гә етә. Нисек кенә булмаһын, рәсми статистика Скароне йыйылма команда өсөн 52 уйын һәм 31 гол тигән иҫәп алып бара. 1930 йылдың 21 июленән буйынса 2011 йылдың 11 октябренә тиклем Эктор Скароне футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы тарихында иң яҡшы бомбардир булып тора.
Тренер карьераһы
Эктор Скароне ысынлап та етди тренер карьераһы төҙөргә ниәтләй тип әйтергә ярамай; уның һәр эпизоды — яҙмыш ҡушыуы буйынса бер аҙ икенсе өлкәгә күсеп алыу, ә тап ошо сифатта үҙен күрһәтеү түгел. Шул уҡ ваҡытта уның командалары араһында Уругвай һәм Көньяҡ Америка футболы гранды булған «Насьональ», Колумбия һәм Көньяҡ Америка футболы гранды «Мильонариос», Испания һәм Европа футболы гранды «Реал Мадрид», шулай уҡ Көньяҡ Американың һәм донъяның иң көслө командаларының береһе — Уругвай йыйылма командаһы. Скароне-тренерҙың исемлегендә абруйлы командалар булыуға ҡарамаҫтан, уның дөйөм тренерлыҡ эшмәкәрлеге бер нисә айға һыя. Ул эшкә еңел тотона һәм унан еңел генә китә лә алған.
Уйынсы булараҡ
Уругвай командаһы
Насьональ
Барселона
Монтевидео Уондерерс
Тренер булараҡ
Реал Мадрид
Хөрәфәттәргә ышанмаусы ҡыҙ-ҡатын
Хөрәфәттәргә ышанмаусы ҡыҙ-ҡатын ― урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. Тәүге тапҡыр 1883 йылдың 10 февралендә һүрәттәр менән биҙәлгән «Зритель» тип аталған мәскәү юмористик журналында «А. Чехонте» псевдонимы менән баҫыла. Һуңыраҡ күп телдәргә тәржемә ителә.
Йөкмәткеһе
Никах төнөнә саҡлы Максим Кузьмич үҙе һайлап алған һөйөклөһөнә бер сер асырға тейеш: быға саҡлы егерме йыл дауамында цирк клоуны булып эшләгәнлектән, ул үҙен мөхәббәткә лайыҡлы түгел тип һанай. Хәләл ефете яңылыҡты көлөп ҡабул итә, иренең уны иҫбатлауын талап итә.
Тәүге никах төнөнән һуң Елена Гавриловнаның ата-әсәһе йәш кәләш менән кейәүҙең никах түшәге урынлашҡан бүлмәнән ҡот осҡос гөрһөлдәү тауышы ишетә. Ярһыған ата-әсә был тауышҡа аптырашта ҡала; Елена Гавриловнаның атаһы уларҙың бүлмәһе янына килә һәм кейәүенең күңелле итеп акробатика менән шөғөлләнеүенә шаһит була, ә ысын ҡыуаныс һәм тулы бәхет кисереүсе ҡыҙы Елена иренә ҡул саба.
Экранлаштырыу
Чехов хикәйәһе мотивы буйынса «Джокер» (2016) фильм төшөрә. Режиссёры ― Александр Каур.
Эллебен
Эллебен (Elleben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 906 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99334 һәм автомобиль коды IK.
Катуяй-Яха
Катуяй-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Носка
Носка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Боровая йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 374 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишәле (Мәсетле районы)
Ишәле (Ишалино) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ростов ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 223 кеше. Почта индексы — 452561, ОКАТО коды — 80242845002.
Пилсудский Юзеф
Ю́зеф Кле́менс Пилсу́дский (полякса Józef Klemens Piłsudski) 1867 йылдың 5 декабрендә Рәсәй империяһы Вилен губернаһы, Свенцянский өйәҙе (хәҙер — Литва, Вильнюс өйәҙе Швянчёнский районы) Залавас ауылында тыуған — 1935 йылдың 12 майында, Варшава) — поляк, хәрби, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр, тергеҙелгән Польша Республикаһының (1918—1939) тәүге башлығы, польша армияһына нигеҙ һалыусы. Польша маршалы.
Сәйәси карьераһын социалист һәм Поляк социалистик партияһы лидерҙарының береһе булып башлап, Беренсе донъя һуғышы йылдарында Поляк легиондарын (1914—1918) булдыра. Беренсе донъя һуғышының уртаһынан поляк сәйәсәтенә мөһим йоғонто яһай һәм европа сәйәси аренаһында әһәмиәтле фигураға әүерелә. 1918 йылда Польша дәүләте башлығы булып китә, 1922 йылдан башлыҡ урынын биләп, 123 йыл дауамында Рәсәй империяһы, Германия һәм Австро-Венгрия империялары, бүлеп, ерен үҙ биләмәләренә ҡушҡан Польша Республикаһы йәғни Икенсе Речь Посполитаяны (1918—1939) тергеҙеүҙә иң мөһим роль уйнай. Был осорға алты һуғыш тура килә, шул иҫәптән 1920 йылғы Варшава янындағы алыш һөҙөмтәһендә Ҡыҙыл Армияның еңелеүе һәм 1921 йылғы Рига килешеүе менән тамамланған совет-поляк һуғышы. 1923 йылда, польша хөкүмәтендә Пилсудскийҙың дошмандары өҫтөнлөк алған осорҙа, ул бер нисә йылға әүҙем сәйәсәттән ситләшеп тора, әммә 1926 йылғы май түңкәрелешенән һуң вафатына тиклем ул ысын дәүләт башлығы булып ҡала.
Рәсәй империяһын, артабан Совет Социалистик Республикалар Союзын, улар территорияһында милләтсе хәрәкәттәргә ярҙам итеү юлы менән, ҡаҡшатыуға һәм тарҡатыуға йүнәлтелгән прометеизм сәйәси проекты авторы, һәм ул Ҡара диңгеҙҙән Балтик диңгеҙенә тиклем ерҙәрҙе биләгән «Междуморье» конфедерацияһы булдырыу идеяһына комплементар проект булған, һәм уның барлыҡҡа килеүе, Пилсудский ниәт иткәнсә,Үҙәк Европала Германия йә Рәсәй өҫтөнлөгөнән ҡотолоу мөмкинлеге бирер ине.
1917 йылдан Пилсудскийҙың сәйәси культы формалаша башлай һәм сәйәсмән үлгәндән һуң үҙенең апогеяһына етә. Коммунистик осорҙа, 1945 йылдан 1989 йылға тиклем, Пилсудский шәхесе темаһы тыйылғайны. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 1988 йылда номиналь хаҡы 50 000 злотый тәшкил иткән һәм Пилсудскийҙың ҙур һыны төшөрөлгән һәм: «''Бойондороҡһоҙлоҡҡа 70 йыл. Юзеф Клеменс Пилсудский''» тип яҙылған көмөш тәңкә сығарыла. бөгөнгө көндә, ул идара иткән осорҙоң ҡайһы бер аспекттары бәхәсле тип иҫәпләнһә лә, Пилсудский исеме Польшала хөрмәт ителә, Пилсудский һәм уның менән дуҫлығы булмаған Дмовский Роман хәҙерге поляк милләтенең атаһы тип атала.
Балалыҡ һәм йәшлек йылдары
Юзеф Пилсудский бай шляхет ғаиләһендә 1867 йылдың 5 декабрендә, Вильно губернаһы (Вильнюс эргәһендә) Свентянский өйәҙе атаһының нәҫел имениеһы Зуловта (полякса Zułów}}, литваса Zalavas) тыуған. Уның атаһы Пилсудский Юзеф Винцент Пётр 1413 йылдан — Грюнвальд алышынан уҡ билдәле боронғо Гинетовичтар ырыуынан, улар Городлола Заремба гербына эйә була Һуңғараҡ, Юзеф Пилсудский Речь Посполитаяла иң юғары вазифаларға эйә булғандан һуң, уның кенәз үткәне үткер бәхәстәр тыуҙыра. «„Пилсудский легендаһы“ авторы Ирена Панненкова бына нисек яҙа: 1413 йылда Хордовта литва баярҙары араһында поляк гербына (Заремба) лайыҡ булған кеше Гинвилтович түгел, ә Гинет Концевич (Коньча улы) була, тимәк, кенәз Гинвилт йәки Гинвилд тоҡомо түгел». 1863 йылғы ихтилалда Пилсудский Ковен өйәҙендә Милли хөкүмәт («Жонд народовы») комиссары була.
Әсәһе Мария Биллевич күренекле белорус-поляк-литва дворян ырыуынан. Пилсудскийҙарҙың 12 балаһы була. 1874 йылдың июлендә Зулов усадьбаһы тулыһынса янып бөтә, һәм Вильноға күсеп килә.
Юзеф Пилсудский ябыҡ Вильно университеты бинаһында урынлашҡан 1-се Вильно ирҙәр гимназияһында уҡый. Шул уҡ гимназияла Польша ваҡытлы революция комитетына ингән һәм Пилсудскийҙың ғүмерлек дошманына әйләнгән Дзержинский Феликс Эдмундович та уҡый. Ағаһы Пилсудский Бронислав менән бергә 1882 йылда Варшаванан поляк телендәге китаптар килтереү менән шөғөлләнгән поляк үҙ аллы белем алыу патриотик түңәрәген булдыра.
1885 йылда гимназия курсы буйынса имтихан тота: (тарих һәм географиянан иң яҡшы баһа, и насар баһа — француз теленән башҡа телдәр буйынса. Харьков университетының медицина факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында «Народная воля» идеялары йоғонтоһона бирелә. Тәүге ҡышҡы семестрҙа уҡ ике көнлөк әсирлеккә эләгә, һуңынан 1886 йылда Рәсәйҙә крепостной правоны бөтөрөүҙең 25 йыллығына бағышланған рөхсәт ителмәгән студент демонстрацияһында ҡатнашҡаны өсөн алты көнлөк карцерға ултыртыла һәм тағы ла тәртип боҙоу менән бер һүҙһеҙ уҡыуынан ҡыуыласағы тураһында иҫкәртелә. I курстан һуң, Дерпт университетына күсергә теләй, әммә сәйәси яҡтан ышнысһыҙ булғанлыҡтан, үтенесе тормошҡа ашырылмай.
1887 йылдың 22 мартында император Александр III-нө үлтереүгә йүнәлтелгән заговорҙа ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алына (Вильно ҡалаһында ағыу эҙләгән фетнәсене оҙатып йөрөүҙә ғәйепләнә). Шул уҡ йылдың апрелендә Петропавловск ҡәлғәһенә, һуңынан Санкт-Петербург тәфтиш төрмәһенә килтерелә. Юзеф Пилсудский был эштә шаһит статусы алған Юзеф 1887 йылдың 1 майында Көнсығыш Себергә 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Уның өлкән ағаһы Пилсудский Бронислав (Ульянов Александр Ильич һ. б. кеүек, «Народная воля» ойошмаһының әүҙем ҡатнашыусыһы) аҫып үлтерелә. Приговорҙы раҫлағанда, батша Брониславтың үлем язаһын 15 йылға Сахалин каторгаһы менән алмаштыра.
Май аҙағында Юзеф Пилсудский 60 ғәйепләнеүсе партияһы составында этап буйлап оҙатыла. Юл бер нисә айға һуҙыла, 1887 йылдың октябрь башында Пилсудский Иркутскиға килеп етә. Пилсудский һөргөн үтә торған урын Иркутскиҙан 650 км төньяҡҡараҡ урынлашҡан Киренск була. Йылға туңғансыға тиклем, Пилсудский Иркутск күсереү төрмәһендә тотола.
Пилсудский Иркутск төрмәһендә күсереү мөҙҙәтен көткән саҡта, Пилсудский менән бер камерала ултырған Цейтлин полицмейстерҙы сәләмләмәгән өсөн, унда бола ҡуба. 1887 йылдың 8 декабрендә болала ҡатнашҡаны өсөн, Пилсудский өҫтәмә ярты йыл тотҡонлоҡ ала, әммә срок ҡыҫҡартыла. 1887 йылдың декабрь аҙағында Пилсудский Киренскиға килә, унда 1863 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан поляктар менән таныша, ә 1890 йылдың август башында, һөргөндө дауам итер өсөн, Иркутск губернаһының ҙур булмаған Тунка ауылына килә.
Каракол (Ануй ҡушылдығы)
Каракол  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Пилсудский Юзеф
Польша социалистик партияһы
1892 йылдың яҙында Пилсудскийҙың һөргөнө тамамлана, Пилсудскийға университеттары булған ҡалаларҙа, шулай уҡ Тверь һәм Түбәнге Новгород ҡалаларында урынлашыу тыйыла. 1892 йылдың 30 июнендә Вильноға ҡайта. Себерҙән ҡайтҡас, Пилсудский Поляк социалистик партияһына инә. Поляк социалистик партияһы (ППС) сиктәрендә ППС-тың Литва секцияһы эшмәкәрлегендә ҡатнаша, поляк социалистарының Сит илдәге союзы (ЗСПС) менән бәйләнеш тота. 1894 йылдың февралендә Варшавала үткән ППС-тың II съездында Пилсудский ППС Эшсе Үҙәк Комитетының Литва секцияһы ағзаһы һәм «Robotnik» («Эшсе») гәзитенең баш редакторы була. Гәзиттең барлығы алты һаны донъя күрә, һуңғы һаны 1894 йылдың декабрендә сыға. Был ваҡытта ППС Үҙәк эшсе комитетының 4 ағзаһының икеһе ҡулға алынған була, Пилсудскийҙың иңенә, ҡулға алыуҙар арҡаһында боҙолған бәйләнештәрҙе яңыртыу, партияға яңы кешеләрҙе йәлеп итеп, партия менән етәкселек итеү һәм «Robotnik» гәзитен сығарыу йөгө һалына.
Каракол (Ануй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пилсудский Юзеф
Польша социалистик партияһы
1894 йылдың декабрендә Пилсудский тәүге тапҡыр Швейцарияға, ЗСПС-ның I съезына, бара. Англияла Пилсудский буласаҡ Польша президенты (1926—1939) Игнаций Мосцицкий менән таныша.
Каракол (Ануй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пилсудский Юзеф
Польша социалистик партияһы
1896 йылдың майынан Лондонда Эшсе Үҙәк Комитет вәкиле сифатында Икенсе Интернационалдың Дүртенсе конгресында (27 июль — 1 август) Виктор Косьцеш исеме аҫтында ҡатнаша. Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң, иғтибарын партия баҫма эшенә йүнәлдерә: 1895 йылдың июненән Вильно ситендәге типографияла «Robotnik» гәзитен сығара башлай. Июнь аҙағында уҙған III съезда Пилсудский, Кульчицкий Людвиг Станиславович һәм Сулькевич Александр менән, ППС Үҙәк Эшсе Комитеты составына һайлана. ППС лидерҙарының береһе булараҡ, ул доктрина мәсьәләләре икенсел әһәмиәткә эйә һәм социалистик идеология милләтселек менән берләшергә тейеш, һәм фәҡәт ошондай комбинация ғына Польша бойондороҡһоҙлоғона иң көслө шанс була, ти. 1897 йылдың ноябрендә ППС-тың IV съезында Пилсудский партияның Үҙәк эшсе комитетына ҡабаттан һайлана.
1899 йылдың 15 июлендә Мария Юшкевичкә (Juszkiewiczowa) өйләнә һәм Вильноға, артабан «Robotnik» гәзитенең йәшерен типографияһы урынлашҡан Лодзь ҡалаһына күсә. 1900 йылдың 21 февралдән 22 февраль төнөндә Пилсудский (ҡатыны менән бергә) тағы ҡулға алына. Пилсудскийҙың фатирында баҫма станогы һәм "Robotnik"гәзитенең 36-сы сығарылышы табыла. Ҡулға алынғандан һуң, Пилсудский лодзь төрмәһенә ябыла, шунан 17 апрелдә Варшава ҡәлғәһенең X павильонына ебәрелә. Пилсудский йән сире менән ыҙаланған булып ҡылана (симулировал) һәм Варшава төрмәһенән Санкт-Петербург йән сире менән ауырыусылар дауаханаһына күсерелә. 1901 йылдың майында унан ҡаса, ППС ағзалары алдында танылыу таба. Ҡасҡандан һуң Киевҡа, Замостьеға, ә 1901 йылдың 20 июнендә ҡатыны менән Львовҡа килә. В ноябре 1901 йылдың ноябрендә Лондонға килә, унда 1902 йылдың апреленә тиклем була, һәм апрель һуңында Пилсудский Рәсәйгә ҡайта. В июне 1902 йылдың июнендә ППС Үҙәк эшсе комитетының киңәйтелгән составына һайлана.
Поляк легионын булдырыу пландары
Лондонда бер аҙ булғандан һуң, Пилсудский Рәсәйгә ҡайта. Көсһөҙләнгән партия структураларын нығытыу һәм радикалләштереү эшенә тотона. 1902 йылдан яңы «Walka» («Көрәш») гәзитен баҫтырыу эшен ойоштора.
Рус-япон һуғышы (1904—1905) башланғас, поляк социалистары, Рәсәйҙең Япониянан еңелеү мәлен бер үк ваҡытта Польша ихтилалы менән ҡатмарлаштырырып, Рәсәй империяһын ҡаҡшатыу эшен ойоштора. Урыҫ-япон һуғышы башланыу менән, поляк социалистары япон разведкаһы менән йәшерен килешеү төҙөүгә ынтыла, япон властары менән был хеҙмәттәшлек акцияһының шартлы билдәләмәһе — «„Кис“ операцияһы». Килешеү шартына ярашлы, поляктар мобилизацияға ҡамасаулыҡ итергә, урыҫ идаралығына рухи оппозиция ойошторорға, шулай уҡ ихтилал әҙерләргә тейеш була. Килешеүҙең пункттарының береһе булып, Японияға урыҫ армияһының составы, дислокацияһы һәм күсеп йөрөүе тураһында мәғлүмәт биреүсе махсус агентура булдырыу торған. Ошо эш өсөн ППС 10 мең фунт стерлинг аҡса менән бүләкләнергә тейеш була. Япондар менән бәйләнеште Витольд Йодко-Наркевич урынлаштыра, 1904 йылдың 15 мартында ул Лондонда япон дипломаттары менән тәүге осрашыуҙы ойоштора. 20 мартта Йодко-Наркевич һәм Лондондағы япон илсеһе Тадасу Хаяси менән, айырым шарттарға таянып, япон яғы һәм ППС араһындағы хеҙмәттәшлек килешеүе төҙөй, япон коституцияһы япон армияһында сит ил кешеләренең хеҙмәт итеүен тыйғанлыҡтан, поляк легионы ойоштороу тураһындағы тәҡдим кире ҡағыла. Пилсудский 1904 йылдың йәйендә, Польша батшалығында ихтилал әҙерләүгә ярҙам һорап, Японияға бара. 1904 йылдың июлендә Токиоа барып, Пилсудский япондарға рәсәй армияһының әсирлеккә төшкән поляк һалдаттарынан поляк легионы төҙөү мөмкинлеген, шулай уҡ асылда Рәсәй империяһын көсһөҙләндереү һәм тарҡатыу маҡсатында милли хәрәкәттәргә ярҙам итеп, прометеизм проектын тәҡдим итә. Япон Генераль штабы начальнигы Ямагата Аритомо менән һөйләшкәндә, Пилсудский Рәсәй империяһы властарының иғтибарын ситкә ебәреү маҡсатында, партизан һуғышын башлау өсөн япондарҙан аҡсалата йәки ҡорал ярҙамы һорай.
Поляктар үҙҙәренең бурысын үтәй, хатта тимер юлдарында бер нисә шартлау ҙа ойоштора, әммә шартлатыусыларҙың тәжрибәһеҙлеге арҡаһында дошманға һиҙелерлек юғалтыу килтермәй. Ихтилалды яҡламаған абруйлы милләтсе-демократ Роман Дмовскийҙың ҡаршы тороуы пландарҙы тулы күләмдә тормошҡа ашырырға ҡамасаулай. Япон дипломаты Хаяши Тадасу поляктарға ярҙам итеү планын хуплай, әммә япон хөкүмәте, шулай уҡ Пилсудский осрашҡан Ямагата Аритомо бындай тәҡдимгә шөбһәләнеп ҡарай.
Хәрби төркөмдәр ойоштороу
1904 йылда Польшаға ҡайтҡас, Пилсудский партия һуғышсан төркөмдәре булдыра. ППС протест акциялары ойоштора. Резервистарҙы мобилизациялауға ҡаршы акцияларҙың береһе 1904 йылдың 13 ноябрендә Варшавала үтә, уны ҡыуып ебәреү барышында 600-ҙән артыҡ демонстрант ҡулға алына, унлаған кеше үлтерелә һәм бер нисә тиҫтәгә яҡыны яралана. Һуғышсан төркөмдәрҙең эшмәкәрлеге банктар һәм почта поездарын талауҙан, бик аҙ кимәлдә — «экстар»ҙа (ҡыҫҡартылған: экспроприация һүҙенән) табылған аҡса менән финанслана. Хәрби төркөмдәр тимер юлдарҙа бер нисә сифатһыҙ шартлау ойоштора. Шулай уҡ ППС хәрби төркөмдәре Рәсәйҙә 1905—1907 йылдарҙағы революцияла әүҙем ҡатнаша. 1905 йылдың октябрендә ППС Партия советы Пилсудскийҙы партия Үҙәк эшсе комитетының Хәрби бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләй.
Үҙенең иҫтәлектәрендә Варшава һаҡ бүлеге начальнигы Заварзин Павел Павлович Пилсудскийҙы «поездар, банктар, почта бүлексәләрен талау һәм шулай уҡ террористик акттар ойоштороу буйынса тиңе булмаған белгес» тип атай. Ул Краковта ойошторған һуғышсан мәктәп күпләп әҙерлекле үлтереүселәр һәм талаусылар сығара. 1905 йылдың 22 декабрендә Пилсудский поляк эшселәрен забастовкаға саҡырһа ла, саҡырыуға яуап биреүсе табылмай.
1908 йылғы Вильно эргәһендәге Безданы станцияһында тимер юл почта поезын талау (200 812 һум 61 тин) киң билдәле. 1912 йылда Уҡсылар союзының (Стрелецкий союз; ) «Мечислав» псевдонимын алған Баш коменданты булып китә.
Польша милли-демократик партияһынан айырмалы, Пилсудский һәм ППС Рәсәй империяһының I Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙын һанға һуҡмай бойкот ойоштора. Һәм был Лодзь ҡалаһындағы 1905 йылдың июнь ихтилалы осоронда НДП менән ППС һәм СДКПиЛ социалистарының ҡораллы ҡаршы тороуына килтерә. Артабан был 1906 йылда Венала үткән ППС-тың 9-сы съезында партияның ике фракцияға айрылыуына килтерә:[ППС—һул интернационалистик платформаны, ә Пилсудский етәкселегендәге ППС—революцион фракция милләтселек идеяларына таяна башлай. 1909 йылға Пилсудский етәкләгән революцион фракция ППС-та баш була, Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем Пилсудский ППС-тың төп лидерҙарыныың береһе була.
Юзеф Пилсудский йоғонтоһонда ППС-тың революцион фракцияһы буласаҡ поляк армияһында кадрҙар әҙерләү менән әүҙем шөғөлләнә, 1910 йылда хәрбиләшкән ойошмалар нигеҙендә «Әүҙем көрәш союзы» ойошторола, уға нигеҙ һалыусылар араһында шулай уҡ Кукель Мариан Влодзимеж, Сикорский Владислав һәм Соснковский Казимеж була.
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе донъя һуғышы алдынан Пилсудский Галицияла хәрбиләштерелгән төркөмдәр булдырыу менән мауыға. 1913 йылда ул Стружала Уҡсылар союзының офицер курстарын ойоштора. Австрия властары ҡурсалауы аҫтында хәрбиләшкән һәм хәрби-спорт «Стшелец», «Сокол» һ. б. ойошмаларынан Пилсудский командалығындағы поляк легиондары формалаша. Улар Көнсығыш фронтта Австро-Венгрия һәм Германия империяһы яғында Рәсәйгә ҡаршы һуғыша.
1914 йылдың ғинуарында Парижда сығыш яһап, Пилсудский, Польша бойондороҡһоҙлоҡ алһын өсөн, Үҙәк державалар (Австро-Венгрия һәм Германия) көсө менән Рәсәй империяһын тар-мар итергә, ә һуңынан уларын Бөйөк Британия, Франция һәм Америка Ҡушма Штаттары юҡ итергә тейеш. Пилсудскийҙың дошманы Роман Дмовский ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеүҙең иң яҡшы юлы Үҙәк державаларға ҡаршы тороуҙа Антанта яҡлы булыу, тип иҫәпләгән.
1914 йылдың 3 авгусында Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Краков ҡалаһында Пилсудский Беренсе кадр ротаһын — (Поляк ихтилалы (1863—1864) һәм Адам Мицкевичтың йәһүд легионынан бирле шундай берәмек булмай) Уҡсылар союзы һәм Уҡсылар дружиналары союзы ағзаларынан торған беренсе поляк хәрби подразделениеһын булдыра. Шул уҡ көндө Владислав Белина-Пражмовский командалығындағы кавалерия отряды, Австро-Венгрия һәм Рәсәй араһында һуғышты рәсми иғлан иткәнгә тиклем, Рәсәй сиге аша сығып рекогносцировка (башланасаҡ хәрби хәрәкәт алдынан штаб командирҙары һәм офицерҙары шәхси разведка ярҙамында дошманы тураһында мәғлүмәт алыу) эшләй. 1914 йыл 12 авгусында, легиондар Польша Батшалығы территорияһына ингәндән һуң, Пилсудский йәнәһе Варшавала төҙөлгән Милли хөкүмәткә буйһонған поляк ғәскәренең коменданты итеп иғлан итеү тураһында саҡырыу сығара. Ысынында бындай хөкүмәт ойошторолмаған була, ә саҡырыу рәсәй властары контроле аҫтындағы биләмәләрҙә поляк ихтилалын башлау маҡсатынан сығарылған.
1914 йылдың октябрендә Пилсудский башланғысы менән Польша хәрби ойошмаһы — XVIII быуат аҙағында, Речь Посполитаяны бүлгеләгәнгә тиклем, уның бөтә биләмәләрендә эшләгән конспиратив берләшмә.
Һуғыш барышында Антанта илдәре өҫкә сыға барғанлыҡтан, Пилсудский 1917 йылда Польшаның оккупацияланған өлөшөндә немец хакимиәте төҙөгән Ваҡытлы дәүләт Советы составына инә. Шунан һуң Пилсудский поляк һалдаттары Германия һәм Австро-Венгрияға тоғролоҡ анты бирмәһен тигән күрһәтмә бирә. Һөҙөмтәлә легиондар таратыла, легионерҙарҙың күбеһе ситкә ҡыуыла, ә Пилсудский Магдебург ҡәлғәһендә (Festung Magdeburg) тотола. Уның оккупанттарға ҡаршы тороу ҡорбаны һәм көрәш символы тигән даны арта. 1918 йылдың 8 ноябрендә ул иреккә сығарала.
Бойондороҡһоҙ Польша башында
1918 йылдың 11 ноябрендә, Пилсудский Варшаваға триумф менән әйләнеп ҡайтҡас, Регент советы уны ваҡытлыса дәүләт начальнигы итеп тәғәйенләй. Варшаваға ҡайтҡандан һуң бер көн үтеүгә, Пилсудский йәшерен ойошма буйынса тарафдаштары менән осраша, һәм улар өйрәнелгәнсә социалистик стилдәгесә «иптәш» тип өндәшкәнгә, ундай мөрәжәғәттән баш тарта: "Иптәштәр, мин социализмдың ҡыҙыл трамвайында «Бойондороҡһоҙлоҡ» туҡталҡаһына тиклем килдем, һәм шунда төшөп ҡалдым. Һеҙ, әгәр булдыра алһағыҙ, иң һуңғы туҡталҡаға тиклем бара алаһығыҙ, хәҙер әйҙә "Һеҙ"гә күсәйек",-ти.
11 көн үтеүгә, 22 ноябрҙә, Варшавала социалист Енджей Морачевский етәкселек иткән хөкүмәт формалаштыра. Хөкүмәттең беренсе аҙымы булып был осорҙа Көнбайыш Европа илдәрендә ҡабул ителгән стандарттар — һигеҙ сәғәтлек эш көнө, сирләгәндә социаль страховкалау, дәүләт предприятиеларында минималь эш хаҡы буйынса хәлде яҡшыртыу торған. Хөкүмәт башына социалистты тәғәйенләү сараһыҙҙың көнөнән булған — власть башында нығынып өлгөрмәгән Пилсудский тәүге әҙер ыңғай мөнәсәбәттәге һул партияларға таянырға була. Шуның менән бергә, Пилсудский Морачевскийға, премьер итеп тәғәйенләгәндә, социалистик радикализмдан баш тартыу шартын ҡуя. Морачевский хөкүмәте ҡыйын хәлдә була, һулдар яғынан да, уңдар яғынан да тәнҡитләнә.
1919 йылдың 4-5 ғинуарында түңкәрелеш яһарға маташалар. Уның башында консерватив төркөм ағзалары полковник Марианис Янушайтис-Жегота, кенәз Евстафий Сапега, иҡтисадсылар Мстислав Дымовский һәм Ежи Здзиховский тора. Морачевский етәкселегендә бер нисә министр ҡулға алына, әммә Пилсудскийға тоғро хөкүмәт ғәскәрҙәре фетнә баҫтырыла, әсиргә алынғандар иреккә сығарыла. Пилсудский Эндецийҙың уң партияһына уступка яһай, 1919 йылдың 16 ғинуарында Морачевский кабинеты отставкаға ебәрелә. Шул уҡ ваҡытта, 1919 йылдың ғинуарында, Учредительный сейм Пилсудскийҙың дәүләт Начальнигы булараҡ бик ныҡ киң вәкәләттәрен таный. Танылған пианист һәм Парижда Польша милли комитеты ағзаларының береһе Падеревский Игнаций Ян яңы премьер-министр була. Яңы хөкүмәт тәғәйенләү башҡа илдәрҙең Польшаны таныу мәсьәләһен хәл итеү мөмкинлеген бирә — так, вскоре после назначения Падеревскийҙы премьер итеп тәғәйенләү менән, 1919 йылдың 30 ғинуарында поляк хөкүмәтен АҠШ, 24 февралдә — Франция, 25 февралдә — Англия, 27 февралдә — Италия таный.
Польша дәүләтен булдырыу аныҡ сиктәр булмау шарттарында бара, шуға бәйле Пилсудский бик күп хәрби конфликтҡа ҡаршы торорға тейеш була. Тәүге конфликт үҙ-үҙен иғлан иткән Көнбайыш Украина халыҡ республикаһы менән конфликт була.
Поляк-украин һуғышы
1918 йылдың 1 ноябрендә Украина милли советы Львовта, Ивано-Франковскта һәм башҡа күп ҡалаларҙа үҙенең власын иғлан итә. Был ваҡиғалар Галиция Польша дәүләте составына ҡан түкмәй генә инергә теләгән галицк поляктарының ризаһыҙлығын тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә украин һәм поляк ҡораллы формированиелары араһында бәрелештәр башлана.
1918 — 1919 йылдың ҡышында оҙаҡҡа һуҙылған Позиция һуғышы бара, уларҙан һуң поляк армияһы һөжүмгә күсә. Һөжүм итеү һөҙөмтәһендә Галицкий армияһы үлем өсмөйөшөндә ҡала. Ахырҙа Галицкий армияһы, Украина Халыҡ Республикаһына инеп, төбәкте ҡалдыра.
Совет-поляк һуғышы
Күсеп киткән (эвакуировавшиеся) немец частары ҡалдырған территорияларға Ҡыҙыл Армияның үтеп инеүе барышындағы бәрелештәр 1919 йылдың февралендә Белоруссияла Совет-поляк һуғышына (1919—1921) килтерә.
Варшава алышы
Күп һандағы еңелеүҙәрҙе Пилсудский тәнҡитләй. Учредительный сейм Пилсудский етәкселегендәге Дәүләт оборонаһы Советы булдыра, әммә был орган уның власын күпмелер дәрәжәлә сикләй. Халыҡ демократияһы партияһы Пилсудскийҙы бөтөнләй властан ситләтергә тәҡдим иткән. Выдвинутый Пилсудский тәҡдим иткән Ҡыҙыл армияға ҡаршы тороу планы дилетант тип тәнҡитләй.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Пилсудскийҙың Япония, Австрия һәм Германия разведка органдары менән хеҙмәттәшлек итеү тәжрибәһе булғанлыҡтан, улар ярҙамында Польшала ҡеүәтле разведка һәм контрразведка хеҙмәте йәйелдерелә. 1919 йылдың август-сентябрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының еңелеүендә поляк криптологтары подразделениеһының Добровольческий армияның да, РККА-ның да шифрын ватыуы хәл иткес роль уйнай.
Аҡтарҙың да, ҡыҙылдарҙың да бөтә шифрҙары ватылған була, һәм был Рәсәй территорияһында Петрогратан Себергә, Мурмансктан Ҡара диңгеҙгә тиклем нимә булғанын алдан белеп торорға мөмкин була.
1920 йылдың йәйе, ай һайын 500 тиклем дошман радиограммаһы килгән көндәрҙә, шифрлау бүлегенә төп йөк ятҡан. Мәҫәлән, августа поляктар Троцкий, Тухачевский, Якир һәм Гай ҡул ҡуйған 410 радиодепеша алған һәм дешифровкалаған. Ян Ковалевский етәкселегендәге Генераль штабтың ВП Баш штабына (разведка һәм контрразведка) ҡараған P-2 бүлеге поляк криптологтары төркөмөнөң эш һөҙөмтәһен баһалап бөткөһөҙ. Һәр РККА-ның подразделениеһының күсеү юлын белгәнлектән, Польша Ғәскәре командованиеһы Варшава һуғышы барышында дөрөҫ стратегик ҡарар ҡабул итә алған.
Контрһөжүм барышында поляк ғәскәрҙәре Литва-Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы һәм Латвияның ҙур территорияларын яулай. Генерал Люциан Желиговский Вильноны һәм Вильно крайына инә (был территорияларҙан Урта Литва ойошторола).
Стратегик уңышы һәм сәйәси еңелеүе
Польша һәм Совет Рәсәйе араһында белорус һәм украин ерҙәрен бүлешеү элекке Речь Посполитая территорияһында польша-литва-белорус-украин федерацияһы «Междуморье» төҙөүҙе күҙаллаған Пилсудскийҙың сәйәси концепцияһы юҡҡа сығыуын аңлатҡан. Парадокс тип атайыҡ, күп милләтле, этник яҡтан таҙа Польша дәүләтен яҡлаусы сәйәси дошманы Роман Дмовский идеяһын Пилсудский тормошҡа ашырған булып сыға.
1921 йылдың 25 июнендә Пилсудский Virtuti Militari ордены менән бүләкләнә.
1921 йылдың 25 сентябрендә Львовта Көнсығыш күргәҙмәһен асҡан саҡта украин милләтсеһе Степан Федак Юзеф Пилсудскийҙы үлтерергә маташа. Ул алты йылға төрмәгә ултыртыла, өс йылдан илдән сығып китеү шарты менән иреккә сығарыла.
Отставкаһы
1922 йылдың 14 декабрендә Пилсудский 1922 йылдың 9 декабрендә һайланған Полшаның беренсе президенты Габриэль Нарутовичҡа идара эшен тапшыра. Бер аҙна үтеүгә, 1922 йылдың 16 декабрендә, уң ҡараштары менән билдәле рәссам Элигиуш Невядомский Нарутовичты үлтерә. Нарутовичтың үлеме Пилсудскийҙы шаңҡыта, уның Полшала демократик сәйәси ҡоролош булдырыуға ышанысын ҡаҡшата һәм «ҡаты ҡул» кәрәклегенә ышанысын нығыыта. Нарутовичтан һуң һайланған президент Станислав Войцеховский вазифа биләгәс, Пилсудский Генераль штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1923 йылдың 30 майында ул вазифаһынан китә, ә 28 июндә һуңғы сәйәи вазифаһын ҡалдыра.
Отставкаға сыҡҡандан һуң, балалары һәм икенсе ҡатыны менән Сулеювкалағы виллаһында йәшәй. Шулай ҙа, отставкала булыуына ҡарамаҫтан, армия реформаһы проекттарын ҡарауҙа ҡатнаша.
Май түңкәрелеше
1925 йылдың 27 ноябрендә Пилсудский яҡлы Люциан Желиговский Польша хәрби министры итеп тәғәйенләнә.
1926 йылдың 12 майында улар Варшаваға йүнәлә. Варшавала өс көн һуғышҡандан һуң, Пилсудский хәл менән идара итә һәм идара итеүгә радикаль үҙгәрештәр индерә («Майский түңкәрелеше»). Ул хәрби министр һәм ҡораллы көстәрҙең генераль инспекторы вазифаһын үтәй.
31 майҙа Пилсудский Польша президенты итеп һайлана, әммә вазифанан баш тарта. Яңынан тауыш биргәндә, Пилсудский тәҡдиме менән Игнаций Мосцицкий президент итеп һайлана. Яңы хөкүмәт формалаштырыу Пилсудский ойошторған түңкәрелеште ысынбарлыҡ итә.
Санация
Пилсудский, хәрби министр вазифаһынан башҡа, 1926—1928 һәм 1930 йылдарҙа премьер-министр вазифаһын да биләй. Армияға һәм Пилсудский яҡлы полковниктар төркөмөнә таянған квазипрезидент авторитар режимы «санация» (, «һауыҡтырыу») атамаһы менән билдәле — йәмғиәттең әхлаҡи сәләмәтлеген тергеҙеү күҙ уңында тотолғандыр.
Эске сәйәсәт
Парламенттың роле сикләнгән була. 1927 йылдың ноябрендә Хөкүмәт менән хеҙмәттәшлек итеүсе партияһыҙ блок — тыштан ҡарағанда хөкүмәттеке лә, партияға ҡараған ойошма ла түгел, де-факто «власть партияһы» һәм Пилсудскийҙың таянысы булған блок булдырыла.
Бөйөк депрессия йәки 1929—1930 йылдарҙағы донъя күләмендәге иҡтисади көрсөк Польша иҡтисадында негатив сағылыш тапты, етештереү күләме яртылаш тиерлек кәмене. 1930 йылдың 29 июнендә Краковта күмәк халыҡ ҡатнашҡан хөкүмәткә ҡаршы демонстрация ойошторола. Оппозицияға ҡарата йүнәлтелгән репрессиялар башланғандан һуң, тиҙҙән 1930 йылдың 25 авгусында Пилсудский шәхсән хөкүмәт менән идара итә.
Тышҡы сәйәсәт
Халыҡ-ара сәйәсәттә Пилсудскийға Совет Социалистик Республикалар Союзы менән мөнәсәбәттәрҙе сағыштырмаса нормаға ярашлы (1932 йылдың 25 июленән Польша һәм Советтар Союзы араһында бер-береңә һөжүм итмәү килешеүе) һәм Германия менән (1934 йылғы Германия һәм Польша араһында бер-беренә һөжүм итмәү тураһында Пакты) мөнәсәбәттәрҙе сағыштырмаса нормаға ярашлы көйләү мөмкин була, әммә шуның менән бергә ул бындай килешеүҙәрҙе ышаныслы тип һанамаған һәм көнбайыш союздаштарында (Франция һәм Бөйөк Британия) һәм күршеләрендә — Румыния һәм Венгрияла таяныс эҙләгән.
Сире, үлеме һәм ерләнеүе
1934 йылдан башлап Пилсудскийҙың, йыш һыуыҡ тейҙереүҙәр, температураһы күтәрелеүе һәм үҙен насар тойоуы аша, сәләмәтлек торошо насарайғаны һиҙелә башлай. Пилсудский үҙенең сирен белдерергә артыҡ тырышмаған.
1934 йылдың аҙағы — 1935 йылдың башы сире ҡатмарлаша, шулай 1934 йылдың 11 ноябрендә, Бойондороҡһоҙлоҡ көнө уңайынан ойошторолған парадта ул саҡ аңын юғалтмай. 1935 йылдың ғинуар-февралендә ҡабырға буйы һәм ашҡаҙандағы ауыртыныуҙары көсәйә, Пилсудский үҙен-үҙе дауалап маташа, әммә был сикле һөҙөмтә бирә. Табиптар консилиумы Венанан профессор Карл Векенбахты саҡырта, һәм ул Варшаваға 1935 йылдың яҙында килә. Бауырында яман шеш барлығы билдәле булғандан һуң, 25 апрелдә Векенбах үлемесле сирле Пилсудскийға бер нисә аҙна ғына ғүмер билдәләй.
Варшавалағы Бельведер һарайында ғүмеренең һуңғы көндәрен үткәрә, үлем агонияһы ваҡытында поляк-герман яҡынайыуына ҡаршы икәнен күрһәтә.
1935 йылдың 12 майында 20 сәғәт 45 минутта Юзеф Пилсудский бауыр яман шешенән (гепатоцеллюляр карцинома) Варшавала вафат була. Маршал үлгәндән һуң бер нисә сәғәт үтеүгә, уны ярып, мейеһен һәм йөрәген алалар. Мейеһе Вильноға Польша Мейе тикшереү Институтына (Polski Instytut Badań Mózgu w Wilnie) тикшерергә ебәрелә, тикшереүҙең беренсе этабы тамамланыуға 1938 йылда Юзеф Пилсудскйҙың мейеһе (Mózg Józefa Piłsudskiego тигән монография баҫылып сыға). Артабанғы тикшеренеүҙәрҙе атҡарырға етәкселәре Максимилиан Росеның 1937 йылда вафат булыуы һәм Икнсе донъя һуғышы башланыуы ҡамасаулай, һуғыш осоронда Пилсудскийҙың мейеһе юғала.
Пилсудский менән хушлашырға Бөйөк Британия, Франция, Бельгия, Германии, Румыния, СССР делегациялары килә. Германия делегацияһын Герман Геринг етәкләй. Ерләү милли берҙәмлек манифестацияһына әүерелә.
Польшала СССР-ҙың тулы вәкәләтле илсеһе Яков Христофорович Давтян 26 мая 1935 йылдың 26 майында яҙған хатында Пилсудскийҙы ерләү тураһында яҙа : Пилсудскийҙы ерләү королде һуңғы юлға оҙатыуға оҡшағайны. Краковта король ерләүенең бөтә церемонияһы ла атҡарылды. Варшавала ла, Краковта ла, процессияла ҡатнашҡан меңләп халыҡ был ваҡиағаға башлыса ҡыҙыҡлы тамаша кеүек ҡарай ине. Күмәк халыҡ кәйефе карнавалдағыса ине. Күңелһеҙ йөҙҙөр йәки күҙ йәше бик һирәк, башлыса ҡатын-ҡыҙҙарҙа күренде…
1936 йылда Пилсудскийҙың йөрәге Вильнолағы Росса зыяратында әсәһе ҡәбере янына күмелә. Сәйәси-дини перипетиялар үткәрелгәндән һуң, мәйете Краковта Вавель тауындағы Изге Станислав һәм Вацлав кафедраль соборы криптында ерләнә.
Ғаиләһе
Марией Коплевская-Юшкевич (1865]]—1921) менән никахынан, 1899 йылда өйләнгән, балалары булмай (Марияның тәүге никахынан тыуған ҡыҙы Ванда 1908 йылда 19 йәшендә үлә).
Икенсе ҡатыны — Александра Щербинская, никахта Пилсудская (1882—1963) — әүҙем йәмәғәт эшмәкәәре була. Был никахтан ике ҡыҙы, Ванда (табип-психиатр, балаһы юҡ) һәм Пилсудская Ядвига (хәрби лётчик). Ҡыҙы Ядвига менән 1 ранг капитаны Анджей Ярачевскийҙы ике балаһы, Кшиштоф һәм Йоанна Ярачевскийҙар (икеһе лә архитекторҙар).
Кишер
Кишер (Морковь посевная, Daucus carota subsp. sativus) — ике йыллыҡ үлән үҫемлек; йәшелсә. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Кишерҙең тыуған яғы Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан илдәр. Бөтә донъяла кишер сәсеп үҫтерелә.
Тасуирлама
Сәскәләре — ваҡ, аҡ, һары йәки ҡыҙғылт тажлы.
Үҫтереү
Дүрт мең йыл буйына культурала ҡулланыла, хәҙерге ваҡытта төрҙәре һәм культиварҙары (сорт) бик күп.
Башта кишерҙе тамыры өсөн түгел, ә орлоҡтары һәм хуш еҫле япраҡтары өсөн үҫтергәндәр. Тәүге тапҡыр тамыры ризыҡҡа ҡулланғаны б.э. I быуатындағы сығанаҡтарҙа телгә алына. Кишер донъялағы иҡтисади яҡтан иң мөһим йәшелсә культуралары араһында. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2011 йылда 35658 миллион тонна кишер һәм шалҡан етештерелгән, дөйөм майҙаны 1,184,000 гектарҙа (2,926,000 гектар) .1
Файҙаланыу
Кишер уңышы картуф менән сағыштырғанда бик юғары була (20-80)т/га
Каротин буйынса кишер татлы боростан ғына ҡалыша.
Халыҡ медицинаһында эс йомшартыу, глистарҙы ҡыуыу, шулай уҡ радиоактив матдәләрҙе организмдан сығарыу сараһы булараҡ ҡулланыла.
Ы
{| align=right cell-padding=11px
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Кодтар таблицаһы
HTML-да баш хәреф коды Ы Ы йәки Ы, ә бәләкәй хәреф ы — ы йәки ы. left|thumb|Ыы хәрефе
Урыҫ Ҡансураһы
Урыҫ Ҡансураһы  (Русское Канчерово) —Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнбайыш-төньяҡ-көнбайыштараҡ, Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Климаты
Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Ауылға яҡынса ХХ быуат башында, Тамбов губернаһы урыҫтары тарафынан был ерҙәр урындағы башҡорттарҙан һатып алынған ваҡытта нигеҙ һалынған, тип фаразлана. Атамаһы — Һаҡмар буйында 4 километрға үрҙәрәк урынлашҡан Ҡансыра тигән башҡорт ауылынан (хәҙер — Башҡорт Ҡансыраһы). 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында биргән мәғлүмәт буйынса, ойконимдың икенсе өлөшө — Ҡансура'' исеме ер һатҡан башҡорт ауылынан күсеп килгән һәм яңы ауыл Урыҫ Ҡансураһы тип атала башлаған. Ҡансура — башҡорт исеме, хан+сура һүҙҙәренән хасил булған; батыр, ҡыйыу; хаким тигән мәғәнәләр бирә.
Халҡы
2002 йылда халҡын даими йәшәгән 135 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 83 %), 2010 йылда — 102.
Ковальга
Ковальга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лака йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәмзә (исем)
Хәмзә — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Хәмзә — «яндырусы», «көйҙөргөс»; «дарыу үләне» мәғәнәләрен аңлатҡан ир балаларға ҡуышылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Хәмзә Хәкимзаде Ниязи (Hamza Hakimzoda Niyoziy; 22 февраль (6 март) 1889 йыл — 18 март 1929 йыл) — үзбәк шағиры, драматургы, йәмәғәт эшмәкәре, Үзбәк ССР-ының халыҡ шағиры (1926). Үзбәк совет әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы.
Хәмзә Ғәббәс улы Дәүләтшин (9 сентябрь 1912 йыл — 16 июль 1999 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1964), профессор (1965).
Хәмзә Искәндәр улы Ғәлләмов (2 апрель 1931 йыл — 16 июнь 2015 йыл) — Рәсәй Үҙәк Диниә назараты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының төбәк диниә назараты рәйесе, мөфтөй, Өфө ҡалаһындағы «Хәмзә-Хажи» мәсете етәксеһе, «Имам хәҙрәт Хәмзә хажи» хәйриә фонды етәксеһе.
Хәмзә Фәтих улы Усманов (24 апрель 1923 йыл — 13 ғинуар 2009 йыл) — тарихсы, Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1998), тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1994). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981).
Хәмзә Әғләм улы Садиҡов (Садыков Хамза Ахлямович 1922 йыл — ?) — 112 -се Башҡорт каваерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Хәмзә Зәки улы Әбдрәшитов (5 июнь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1991). 1997 йылдан — Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы. Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан һәм бөйән эсәге сей яра ауырыуҙарын хирургик дауалау ысулдарын камиллаштырыуға, анастомоз зоналарында ҡан микроциркуляцияһын өйрәнеүгә (ашҡаҙан-эсәк соустье) арналған. Мини-лапаротомия ысулдарын дауалау практикаһына индереү инициаторҙарының береһе.
Хәмзә Ильяс улы Абдуллин(7 ғинуар 1918 йыл — 31 июль 2008 йыл) — педагог. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971).
Хәмзә Рәис улы Әхмәтов (3 июль 1958 йыл — 13 октябрь 2007 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһының 3-сө класлы Действительный дәүләт кәңәшсеһе, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең запастағы подполковнигы.
Фамилияларҙа
Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы (12 июнь 1950 йыл — 15 ноябрь 2009 йыл) — башҡорт йырсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы (8 сентябрь 1923 йыл — 3 ноябрь 2003 йыл) — авар шағиры, прозаик, публицист, СССР һәм Рәсәйҙең йәмәғәт һәм сәйәсәт эшмәкәре, тәржемәсе. Сталин (1952) һәм Ленин (1963) премиялары лауреаты, Дағстан АССР-ының халыҡ шағиры (1959), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).
Архитектурала
Хәмзә мәсете— Өфөләге мосолман дини ойошмаһы (Башҡортостан Республикаһы). Мәсет Һупайлы биҫтәһендә урынлашҡан. Мәсет Хәмзә хажи Ғәлләмовтың шәхси аҡсаһына төҙөлгән. Проект авторы — Хәмзә хажи Ғәлләмов.
Кесе Наҡаҫ (һырт)
Башҡортостандың Күгәрсен районы Аҙнағол ауылы янынан Ырымбур өлкәһе Ташлы ауылына тиклем субмеридиональ һуҙылған. Оҙонлоғо 28 км, Башҡортостандағы һырты- 13 км, киңлеге 6—7 км, иң бейек түбәһе- 667,6 м (Ырымбур өлкәһендәге Наҡаҫ тауы). Һырттың түбәһе плато рәүешендә, һырлы-һырлы битләүҙәрендә үҙәндәр күп. Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар, балсыҡ,түбәнге триас конгломераттарынан тора.
География
Кесе Наҡаҫ — Һайылмыш һәм Оло Эйек йылғалары араһында ятҡан бик бейек булмаған тау һырты.
Академик А. Чибилёв «Природное наследие Оренбургской области» китабында Наҡаҫты- төп һыу айырғыс тип атай. Уның тирә-яғынан Ағиҙел, Һайылмыш, Оло Эйек бассейны йылғалары башлана. Улар ошо һыртта тупланған ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана. Тау тоҡомдары һәм тау һыртындағы урмандар ошо йылға бассейндар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.
Һырттың итәгендә Наҡаҫ, Ташлы, Оло Юшатыр (Һаҡмар бассейны йылғаһы) ҡушылдыҡтары башлана. Өҫтөндә- киң япраҡлы имәнлек, йүкәлектәр, уҫаҡ, саған, ҡарама һәм ҡайын ҡатнаш урмандар, болонло дала һәм һөрөнтө ерҙәр. Тупрағы- һоро урман тупрағы һәм урыны менән ҡара тупраҡ.
Атамаһының килеп сығышы: кесе — бәләкәй, малый, наҡа(ы)ҫ — ҡыҫҡа ғына, куцый, короткий, тауға ҡарата- бик бейек түгел мәғәнәһендә ҡулланылыуы мөмкин.
Урмандарҙы һөтимәрҙәрҙең 46 төрө төйәк иткән. Бында йылға ҡамаһы, бурһыҡ, ҡыр сусҡаһы, ҡоралай (илек), мышы, хатта айыу ҙа бар. Һырта ҡоштарҙың 51 төрө бар, ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, бөркөт, көсөгән (орел-могильник), аҡ ағуна «Ҡыҙыл китап»ҡа ингән. Тау итәгендәге таҙа һыулы йылғаларҙа бағыр, бәрҙе, йомро сабаҡ, ташбаш, әллә нисә төрлө ваҡ йылға балығы төйәкләй.
Коновалиха
Коновалиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Гонохово селосындағы исемһеҙ күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.