cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡумыҡ аш-һыуы
Милли аш-һыу
Сохта — һарыҡ бауыры, һуған, йөҙөм йәки күрәгә һалып эшләнгән йыуан тултырма. толстая колбаса из бараньей печени с луком и изюмом или курагой.
Тәмле-татлы
Галива — ҡумыҡ хәлүәһе, уны айырыуса теләп файҙаланалар. Хәлүәнең рецептары бик күп.
Гүләмә — хәлүә һалып бешерелгән печенье.
Һөт ризыҡтары
Ҡумыҡтар һөттө киң ҡуллана, һаумал килеш тә, ойотоп та файҙаланалар, эремсек һәм йогурттан тыш, аҡ май, ҡатыҡ, ҡорот, ҡаймаҡ етештерелә.
Эсемлектәр
Цикнай — йөҙөм һутынан эшләнгән эсемлек.
Нәжес
Нәжес (نجاسة — бысраҡлыҡ, хәшәрәт, шаҡшы ) — ислам хоҡуҡиәтендә (фикһ) зарурлығы булмай тороп ҡағылырға ярамай торған нәмәләр.
Нәжес төрҙәре
Ислам хоҡуҡиәтендә (фикһ) нәжес ауыр һәм еңел төргә бүленә. Ауыр нәжестәргә кешенең тәбиғи бүленделәре — бәүел, кал, мәни (сперма) инә ; эякулятҡа тиклемге бүленде (мазий); ҡоҫоҡ; баланан бушанғандан һуңғы бүленделәр (нифас); күрем һәм ҡатын-ҡыҙҙың башҡа бүленделәре (истихада); ҡан һәм башҡалар. Ауыр нәжестәргә шулай уҡ үле мал ите, сусҡа ите, иҫерткестәр инә ; мал-тыуарҙың тиҙәге, бәүеле һәм ҡаны. Еңел нәжестәргә мал-тыуарҙың бәүеле, тиҙәге, йыртҡыс ҡоштар бүленделәре һәм башҡалар инә.
Сикләүҙәр
Һәр мосолман тәнен һәм кейемен нәжестәр тейеүҙән һаҡларға тейеш. Әгәр кейемгә йә намаҙлыҡҡа, намаҙ уҡыған ергә нәжес тейгән булһа, намаҙ дөрөҫ һаналмай. Нәжес әҙ тейгән булһа, һаналмай: шыйыҡтары өсөн — ус аяһындай, ә ҡатылары өсөн — 3 г самаһы. Тәндең йәки кейемдең сирек өлөшө еңел нәжес менән бысранған булһа, намаҙ ҡабул ителмәй.
Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы
Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы (17 ғинуар 1951 йыл) — ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003).
Биографияһы
Рифа Барый ҡыҙы Ибәтуллина 1951 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.
1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми тикшеренеү институтында эшләй (өҙөклөк м‑н): 1986 йылдан алып — өлкән, 1989 йылдан — төп, 2002—2008 йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге организмдың төрлө химик матдәләр менән үҙ‑ара тәьҫир итешеүенең токсикологик‑гигиеник аспекттарына, нефть эшкәртеү, нефтехимия, химия сәнәғәттәрендә һәм ауыл хужалығында профессиональ хәүефте кәметеү өсөн гигиеник саралар системаһын камиллаштырыуға арналған. Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы 500‑ҙән ашыу химик матдәнең ағыулылығына баһалау үткәрә (12‑һе өсөн ПДК нигеҙләнгән), 6 химик берләшмә өсөн предприятиеларҙың эш зонаһындағы һауала зарарлы матдәләр тупланышын үлсәү ысулдарын һәм башҡалар эшләй. 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.
Тар-Сап
Тар-Сап — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 333 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вахте
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хараба (Тараба ҡушылдығы)
Хараба — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тараба йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урзева
Урзева — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәхимҡолов Морат Ғәлим улы
Рәхимҡолов Морат Ғәлим улы (30 апрель 1925 йыл — 4 май 2015 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1967), тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), СССР-ҙың Юғары мәктәп отличнигы (1982), В. П. Бирюков (1975) һәм Степан Злобин исемендәге премиялар лауреаты (1996).
Биографияһы
Морат Ғәлим улы Рәхимҡолов 1925 йылдың 30 апрелендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 1941—1945 йылдарҙа заводта токарь-гравер булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң, 1945—1950 йылдарҙа хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт академия театрында дауам итә: режиссёр ярҙамсыһы, һуңынан сәхнә актёры була, бер үк ваҡытта театр студияһын тамамлай. 1951 йылда ситтән тороп урта мәктәпте бөтөргәс, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. 1955 йылда рус теле һәм әҙәбиәте факультетын уңышлы тамамлағас, ике йыл Саҡмағош районы үҙәгендәге 1-се мәктәптә балалар уҡыта. 1957—1968 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында, Тарих, тел һәм әҙәбиәт инстиутында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. «Башҡортостан рус әҙәбиәтендә» тигән темаға тикшеренеүҙәр үткәреп, йыйылған материалдары нигеҙендә «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Артабан 1968—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, филология факультетының рус филологияһы һәм фольклоры кафедраһында доцент була. Бер үк ваҡытта рус телендә ижад итеүсе студенттар өсөн факультетта эшләп килгән «Тропинка» әҙәби берекмәһенең алмашһыҙ етәксеһе була. Нәҡ Морат Ғәлим улының ҡулы аҫтында ике быуат киҫешкән осорҙа Башҡортостандағы рус әҙәбиәтенә һәм журналистикаһына ныҡлап аяҡ баҫыусылар үҙҙәренең ҡәләмен тәүге тапҡыр һынап ҡарай ҙа инде.
Ғалим һәм әҙип Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы 1996 йылда булдырған Степан Злобин исемендәге әҙәби премияның беренсе лауреаты.
Морат Рәхимҡолов оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2015 йылдың 4 майында Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фән кандидаты булараҡ, Морат Рәхимҡолов үҙенең ғилми эшмәкәрлек йылдарын тулыһынса тыуған яҡты һәм уны данлаған рус әҙиптәренең ижадын, шулай уҡ Башҡортостандың әҙәби бәйләнештәрен өйрәнеүгә арнаны. Уны беренсе ижад емеше — Өфөлә рус телендә 1972 йылда донъя күргән «Страницы дружбы» монографияһы булды. рус-башҡорт әҙәби-фольклор бәйләнештәрен тикшереүгә арналған был төплө хеҙмәт беҙҙең республика кимәлендә генә түгел, бөтә ил буйынса тәүгеләрҙән булды. Был китабы өсөн авторға 1975 йылғы В. П. Бирюков исемендәге Урал төбәгенең әҙәби премияһы бирелеүе быны асыҡ дәлилләй.
Башҡорт дәүләт университеты нәшриәтендә 1977 йылда баҫылған «Литературное краеведение Башкирии» исемле уҡыу әсбабы әле лә юғары уҡыу йорттарының филология факультеттары студенттары өсөн ҡулланма булып хеҙмәт итә.
1989 йылда М. Рәхимҡолов 6 томлы "Башкирия в русской литературе" исемле йыйынтыҡ сығара башлай. Беренсе томға рус яҙыусылары А.С. Пушкин, С.Т. Аксаков, Д.В. Давыдов, В.А. Жуковский, В.И. Даль, А.К. Толстой, М.В. Авдеев, М.Л. Михайлов, П.М. Кудряшев, В.С. Юматов, Т.С. Беляев, П.Е.Размахнин, Кафтанников, В.Зефиров, В.С. Лосиевскийҙарҙың башҡорттар тураһында яҙылған әҫәрҙәре, йә әҫәрҙәренең өҙөктәре индерелә. Тиражы 32 мең экземпляр була.
Өсөнсө том 1993 йылда сыға. Тиражы 12 000 була. Өсөнсө томға М. Горький, Н. Златовратский, Г. Гарин-Михайловский, А. Чехов, Н. Крашенинников, С. Черный, Л.Андреев, ,П. Радимов, А. Куприн, В. Короленко, А. Федоров, С. Рыбаков, П. Рыбаков, В. Брусянин, Г. Белорецкий,А. Туркин, Н. Степной, В. Львов, П. Инфантьев, С. Минцловтарҙың әҫәрҙәре индерелә.
Быган
Быган — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғарифуллин Илүс Фәғит улы
Ғарифуллин Илүс Фәғит улы (19 ғинуар 1960 йыл — 25 декабрь 2016 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер-механик, уйлап табыусы. 2003—2005 һәм 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы.
Биографияһы
Илүс Фәғит улы Ғарифуллин 1960 ылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Аҡкүҙ ауылында тыуған. Үрге Йәркәйҙәге 1-се мәктәптә урта белем алған.
1982 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлай, инженер-механик. Юғары уҡыу йортонда уҡыған ваҡытында лаборант булып эшләй.
1982 йылдан «Башнефть» берекмәһенең Нефтекама үҙәк производство хеҙмәтләндереү базаһында эшләй, инженер-технолог, һуңынан өлкән механик һәм баш инженер була.
1988—1999 йылдарҙа хеҙмт эшмәкәрлеген «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһының Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводында дауам итә: баш механик, предприятиеның коммерция бүлеге начальнигы һәм баш инженеры вазифаларын башҡара.
1999 йылдан — Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы директоры.
Ғарифуллин Илүс Фәғит улы 2003—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы булып эшләй.
2006 йылдан 2011 йыл аҙағына тиклем «Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтен етәкләй.
2012—2014 йылдарҙа тағы ла Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаларын үтәй. Илүс Ғарифуллин ҡаты ауырыуҙан һуң 2016 йылдың 25 декабрендә вафат була. Башҡортостандың Илеш районындағы тыуған ауылы Аҡкүҙҙә ерләнгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2009 йылда тыуған ауылы Аҡкүҙҙә «Ғарифулла» мәсетен төҙөтә.
Лунин Яков Михайлович
Яков Михайлович Лунин (1899—1948) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына өлкән сержанты Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Яков Лунин 1899 йылда Бутаково (хәҙер — Свердловск өлкәһе Алапаев районы) ауылында тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, ауыл хужалығында эшләй. 1929 йылдан Ырымбурҙа йәшәй һәм эшләй. 1942 йылдың мартында Лунин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә.
1943 йылдың сентябренән гвардия ҡыҙылармеецы Яков Лунин Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 58-се кавалерия полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ булған. Украина ССР-ы Чернигов өлкәһен азат иткәндә һәм Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәткән. Выхвостов ауылы өсөн алышта Лунин дошмандың 1 артиллерия орудиеһы шәхсән, ә Ивашковка ауылы өсөн барған һуғыштарҙа — тағы 2 пулемёт юҡ иткән. 1943 йылдың 26 сентябренән 27 сентябренә ҡаршы төндә Лунин беренселәрҙән булып Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр йылғаһы аша сыҡҡан һәм көнбайыш ярындағы плацдармды яулап алыуҙа һәм уның өсөн көрәштә әүҙем ҡатнаша. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә Лунинды немец һалдаттар төркөмө уратып ала, ҡыйыу яугир улар менән атышта яҡынса 20 дошманды юҡ итә һәм үҙебеҙҙекеләргә йырып сыға.
СССР Юғары Советы Президиумының алып 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия красноармеецы Яков Лунин, Ленин ордены һәм 6210-сы һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ була.
Һуғыш бөткәндән һуң Лунин өлкән сержант дәрәжәһендә әйләнеп ҡайта. Ырымбурҙа йәшәй. 1948 йылдың 31 октябрендә Мәскәүҙә ауыр сирҙән кинәт вафат була, Мәскәүҙә ерләнгән.
Шулай уҡ бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.
Тамбах-Дитарц (Тюринген урманы)
Тамбах-Дитарц (Тюринген урманы) (Tambach-Dietharz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4126 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99897 һәм автомобиль коды — GTH.
Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы
Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы (1 ғинуар 1950 йыл — 20 март 2021 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2014). 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты, Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Факиһа Һаҙый ҡыҙы Туғыҙбаева (ҡыҙ фамилияһы Нафиҡова) 1950 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Бәләкәй Ҡаңны ауылында тыуа. Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Хеҙмәт юлын «Башҡортостан пионеры» («Йәншишмә») гәзитендә башлай, 1979 йылда «Пионер» («Аманат») журналына күсә. 1990—2010 йылдарҙа «Аҡбуҙат» журналының баш мөхәррире була.
Халыҡ шағиры 2021 йылдың 20 мартында Өфө ҡалаһында ауырыуҙан һуң вафат булды.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Факиһа Туғыҙбаева — үҙенең лирик, фәлсәфәүи шиғырҙары, шулай уҡ поэмалары менән шиғриәт һөйөүселәрҙең мөхәббәтен күптән яулаған талантлы әҙип.
Уның «Мәк ялҡыны» тигән тәүге шиғыр китабы 1980 йылда донъя күрә. Унан һуң бер-бер артлы «Күҙ ҡараһы» (1984), «Йондоҙ асам» (1987), «Сәғәт моңо» (1991), «Фатихамды бирәм һиңә» (1994), «Минең ҡошом Һомай» (2000) шиғыр һәм поэма йыйынтыҡтары баҫылып сыға.
Хәтер
2021 йылдың 25 декабрендә Факиһа Һаҙый ҡыҙы Туғыҙбаева иҫтәлегенә ул йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ асылды.
Лейбенгруб Павел Соломонович
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағандан һуң Сталин исемендәге автозаводтың фабрика-завод училищеһына уҡырға инә, бер нисә йыл заводта эшләй һәм бер үк ваҡытта эшселәр факультетында (рабафакта) уҡый. Үҙенең педагогия эшмәкәрлеген 1937 йылда Мәскәү ҡалаһының 525-се ирҙәр урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып башлай. ҺуңынанМәскәү дәүләт университетыныңт тарих факультетына уҡырға инә һәм уны 1940 йылда тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Лейбенгруб Мәскәү ҡала мәғариф бүлегенең 5-се артиллерия махсус урта мәктәбендә тарих уҡыта,, был мәктәптең комсоргы була, һуңынан — уҡытыу бүлеге мөдире. Бында 1942 йылдың ноябрендә ВКП(б) сафына инә. Шул уҡ ваҡытта 1948 йылда Павел Соломонович СССР Педагогия фәндәре академияһының белем биреү методтарын ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре була. Бер нисә тапҡыр Педагогия фәндәре академияһында «педагогик уҡыуҙарҙа» ҡатнаша. 1948 йылда уның «Изучение темы „Великая Отечественная война Советского Союза“ в X классе средней школы» тигән хеҙмәте СССР ПФА-ның икенсе премияһына лайыҡ була. 1950 йылда «Методика изучения темы „Великая Отечественная война Советского Союза“ в 10-м классе средней школы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1984 йылда Мәскәүҙә вафат була.
РCФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, СССР ПФА-ның Беренсе премиялары лауреаты (1967, 1984).
Хеҙмәттәре
Павел Соломонович Лейбенгруб 30 монография, 100-ҙән тарих уҡытыу методикаһы мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр, СССР тарихы буйынса дәреслек (СССР Фәндәр академияһы академигы Милица Нечкина менән бергә авторҙашлыҡта) авторы. Ҡайһы бер эштәре:
Ринат (исем)
Этимологияһы
Ринат исеме латин телендәге «renatus» — «яңынан тыуған» тигән һүҙҙән килә тип уйлайҙар. Шулай уҡ совет ваҡытында «революция-наука-техника» йәки «революция-наука-труд» һүҙҙәренең аббревиатураһы һымаҡ барлыҡҡа килгән исем тип фаразлайҙар.
Байрамғолов Баязит Байрамғол улы
Байрамғолов Баязит Байрамғол улы (1896 — ?) — Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1896 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Ҡаратаулы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Малаяҙ ауылында) Байрамғол Исламовтың күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, 1915 йылдан 6-сы гренадер Таврия полкының 8-се ротаһы составында һуғыша. 1916 йылдың июлендә Рус экспедицион корпусына алына һәм уның составында Францияның Брест ҡалаһына килә, артабан Марсель ҡалаһына ебәрелә. Һуңынан 1918 йылға тиклем Грецияла Салонники фронтындағы алыштарҙа ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн сит ил наградаларына лайыҡ була.
1917 йылда Рәсәйҙә Октябрь революцияһынан һуң, корпуста хеҙмәт итеүселәргә ҡайтыу юлы өҙөлә һәм ул 20 йыл дауамында Францияла йәшәргә ҡала. Башта Бельфор ҡалаһында йәшәй, электромонтер һөнәрен үҙләштерә. Һуңынан яуҙашы Иван Иванов менән бергә ҡасмаҡ була, әммә улар тотола һәм өс айға төрмәгә ябыла. Туған яғына бер нисә тапҡыр хат яҙа, әммә бер тапҡыр ғына яуар ала — атаһы Байрамғол Исламов аслыҡ йылдары булыуына ҡарамаҫтан улына 730 франкка тура кигән аҡса ебәрә алған. 1927 йылда Париж янындағы Жувизи ҡалаһына күсә, бында подпольела эшләгән коммунистар ойошмаһы ағзаһы булып китә. 1935 йылда подпольенан сыҡҡан Францияның Коммунистар партияһы барлыҡ документтарҙы әҙерләп Баязит Байрамғоловты 38 яҡташы менән тыуған иленә пароходта ҡайтарып ебәрә. Францияла уның СССР-ға барырға теләмәгән ҡатыны, Нелли һәм Виктор исемле балалары тороп ҡала. Одессаға килеп еткәс, артабан поезд менән Башҡортостан АССР-ына килеп етә.
Бында йәнә кәләш ала, уның Вәғиз исемле улы тыуған. Баязит Байрамғолов Францияла эшселәрҙең тормошо беҙҙең илдәгенә ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ булыуы хаҡында халыҡҡа хәбәр тарата. Һөҙөмтәлә 1941 йылда ҡулға алына, 7 йылға иркенән мәхрүм ителә, төрмәлә вафат була.
Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы
Биографияһы
Айбулат Дәүләтбай улы Рәхмәтуллин 1967 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Нәби ауылында күренекле ҡурайсы һәм танылған йырсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Дәүләтбай Абдрахман улы Рәхмәтуллин (1937) ғаиләһендә тыуған.
Билдәле көйҙәрҙән башлап аҙ башҡарылғандарына тиклем ҡурайҙа яңғырата, йылдан-йылға үҙенең оҫталығын арттыра һәм шымарта бара. Шуға ла киләсәктә «кем булырға» тигән уй уның башына ла инеп сыҡмай.
Нәби мәктәбендә һигеҙенсе синыфты тамамлағас та Өфө сәнғәт училищеһына юллана. Уның «ҡурай» класын 1986 йылда тамамлағас, Бөрйән районы мәҙәниәт йортоноң ҡурайсылар ансамбле етәксеһе булып үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1994 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
Айбулат Рәхмәтуллин — ҡурайсыларҙың төрлө кимәлдә үткәрелгән бәйге—конкурстарының әүҙем ҡатнашыусыһы. Рәсәйҙең төрлө төбәктәре һәм бик күп ҡалаларынан тыш Испания, Төркиә, Италия һәм Украинала уңышлы сығыш яһай. Уның репертуарында башҡорт халҡының 200-гә яҡын оҙон һәм бейеү көйҙәре бар.
Тарт-Ега
Тарт-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тукан йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрип (Ҡурған өлкәһе)
Шәрип (Шарипово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Шәрип ауыл советы составына керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Шәрип ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ялан-Ҡатай улусы ҡарамағында була.
Собханҡолов Артур Рәмил улы
Тренеры: Мария Юрьевна Карабанова. 60 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай. 15 йәшендә Кәмпо спорт клубында бокс менән шөғөлләнә башлай. Һуңғараҡ тренеры менән бергә Лидер(4 ДЮСШ) боксерҙар клубына күсә.
Шәрип (Ҡурған өлкәһе)
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (83 %) йәшәй.
Собханҡолов Артур Рәмил улы
Өфө ҡалаһы 7-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡый, Башҡорт дәүләт аграр университетының урман хужалығы һәм ер төҙөлөшө факультетына уҡырға инә. 2015 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын ер төҙөлөшө инженеры һөнәре буйынса тамамлай. Механик факультетының «Урман ауыл һәм балыҡ хужалығында механикалаштырыу технологиялары саралары һәм энергетик ҡорамалдар» аспирантураһына уҡырға инә
Вельт (йылға)
Вельт — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уртакүл
Уртакүл (Уртакуль) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 437 кеше. Почта индексы — 452717, ОКАТО коды — 80217846001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хмелевка (Аламбая ҡушылдығы)
Хмелёвка (Каменушка) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аламбай йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡолбәков Шәрәфетдин Әбделғәлим улы
Ҡолбәков Шәрәфетдин Әбделғәлим улы (1849—?) — Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы (1907). Златоуст өйәҙе башҡорто. Рәсәй мосолмандары иттифағы ағзаһы.
Неплюев кадет корпусын тамамлаған. Улус суды рәйесе, 1878—1880 йылдарҙа, 1884—1890 йылдарҙа һәм 1903—1905 йылдарҙа Златоуст земствоһы гласныйы булып хеҙмәт итә. Думала мосолмандар фракцияһы ағзаһы. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Дәүләтшина Луиза Ҡаһарман ҡыҙы
Дәүләтшина Луиза Ҡаһарман ҡыҙы ( 31 ғинуар 1957 йыл) — китапханасы. Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ағзаһы (2007). Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе (2012). Рабиға Ҡушаева исемендәге «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы кавалеры (2022).
Биографияһы
Луиза Ҡаһарман ҡыҙы Дәүләтшина 1957 йылдың 31 ғинуарында Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишбирҙе ауылында тыуған. Йәшләй етем ҡалған атаһы Ҡаһарман Дәүләтшин еңел булмаған ғүмер юлы үтә. Тыуған еренең бөтә тарихи ваҡиғалары уның йөрәге аша үтә, бөйөк шағир Бабичты күрә. Әсәһе хат таратыусы булып эшләй. Урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Сибай педагогия училищеһына уҡырға инә. 1975 йылда диплом алғас, уҡытыусы булып хеҙмәт юлын Ишбирҙе һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башлай. 1986 йылдан Баймаҡ пионерҙар йорто етәксеһе, 1987 йылдан Баймаҡ мағариф бүлегендә методист, 1989 — 99 йылдар Баймаҡ район китапханаһы директоры .1994 йылда Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын тамамлай. 1999—2001 йылдар Баймаҡ район хакимиәте башлығының социаль эштәр буйынса урынбаҫары, Баймаҡ район мәҙәниәт бүлеге начальниге. 2001 йылдан хаҡлы ялға киткәнсе Баймаҡ район китапханаһы директоры вазифаһын башҡара. 1989 йылдан район ҡатын—ҡыҙҙар советын етәкләй. Башҡортостан Республикаһы ҡатын — ҡыҙҙар союзы ағзаһы. Район советына депутат итеп һайлана. «Башҡортостан ҡыҙы» журналының кәңәшселәр ҡоро ағзаһы. Луиза Ҡаһарман ҡыҙы эшләгән осорҙа 29 китапхана асыла. "— Кешене өмөт йәшәтә, шунлыҡтан һәр кем иртәнге көнгә ышанып бағырға тейеш, — ти Луиза Ҡаһарман ҡыҙы. — Ошо өмөттө ярҙам һорап килеүселәрҙә лә уята алһам, мин үҙемде шул тиклем бәхетле һанайым. Бәхетле булыу — бәхетһеҙлек булмауҙа, ти бер аҡыл эйәһе. Эшкә йылмайып килеп, ҡыуанып ҡайтыу — үҙе бәхет".
Китапхана — белем, мәҙәниәт һәм мәғәриф усағы
Бар ғүмерен китапхана эшенә биргән Луиза Ҡаһарман ҡыҙы район китапханаһы менән етәкләгән осорҙа, район ауылдарында бер — бер артлы, китап уҡыусылар ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерер өсөн, 53 китапхана үҙ ишектәрен аса. Районда һәм ауыл китапханаларында күренекле яҙыусылар Мостай Кәрим, Рамаҙан Өмөтбаев, Гөлфиә Юнысова,  Йомабикә Ильясова,  Аҫылғужа Баһуманов, Абдулхаҡ Игебаев, Мирас Иҙелбаев, Таңсулпан Ғарипова, Наил Ғәйетбаев, Әхмәр Үтәбай һәм башҡа яҙыусылар менән осрашыу кисәләре үткәрелә. Ҡатын — ҡыҙҙар советы менән берлектә «Өләсәйҙәр», «Пар балдаҡтар», «Заман егете», «Заман ҡыҙы», «Әсә булыу — үҙе бәхет», «Йәш ғаиләләр», «Аҡъегет менән Аҡйондоҙ», «Олатай, атай, ейән», «Өләсәй, әсәй, ейәнсәр», «Алтын ҡомартҡы», «Хәтерләйбеҙ, баш эйәбеҙ» тигән һәм башҡалар саралар үткәрелә. «Иң яҡшы атай» конкурсында китапханаларҙа атайҙар осрашыуы, ғаиләлә атайҙың роле тураһында һөйләшеүҙән башлап, һәр китапханала тәрбиәүи материалдарҙы туплаған күргәҙмәләр ойошторола. 1994 йыл китапхана эргәһендә «Баймаҡ районы рәссамдары» ойошмаһы ойошторолоп, «Баймағым — гүзәл тәбиғәтле бай яғым» исемле күргәҙмәгә, 27 үҙешмәкәр рәссамдың һүрәттәре ҡуйыла. Китапхана янында Луиза Ҡаһарман ҡыҙы инициативаһы менән, «Атайсал тип, янған йөрәктәр» тигән аҡһаҡалдар һәм ағинәйҙәр ҡоро эш башлай. «Күк Ирәндек» әҙәби плакаты, яҡташ яҙыусыларға һәм Батыр Вәлид премияһы лауреаттарына арналған библиографик күрһәткестәр сығарыла башлай. Шулай уҡ йәштәр өсөн «Шоңҡар», «Таңсулпан», «Ир-егеттәр», «Өс таған» клубтары, «Игебай» мәктәбе ойошторола. Район китапханаһы республика кимәлендә үткәрелгән төрлө бәйгеләрҙә ҡатнашып призле урындар яулай. Уның инициативаһы менән район китапханаһы янында Юлай Мәҡсүтов исемендәге район журналистар премияһы булдырыла. «Йәнгүҙәй» йәш ижадсылар клубы ойошторола.
Панов Александр Семёнович
Александр Семенович Панов ( 15 октябрь 1922 йыл— 5 май 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы ҡылыссыһы. Гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Панов Александр 1922 йылдың 15 октябрендә Волочаевка станцияһында (хәҙер — Хабаровск крайы, Йәһүд автономиялы өлкәһе, Смидовичск районы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Тимер юлы һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң Красноярскиҙа депола слесарь булып эшләй. 1965 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.
1942 йылдың февраленән — Ҡыҙыл Армияла. Панов Бранденбург өсөн алыштарҙа айырыуса атырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың апрель аҙағында Бранденбургтан төньяҡҡараҡ Зилов-канал аша сыға һәм пулемёт уты менән дошман атакаларын тотҡарлай. Шулай уҡ өс пулемет нөктәһен юҡҡа сығара һәм Өс пулемёт нөктәһен һәм бик күп гитлерсыларҙы юҡ итә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһармнлығы өсөн гвардия рядовойыАлександр Семенович Панов Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (6451-се һанлы) тапшырыла.
1947 йылда демобилизациялана. Һуңынан Смидовичск һәм Облученск райондарындағы тимер юлы станцияларында эшләй.
Панов Александр Семенович 1992 йылдың 5 майында вафат була. Хабаровскиҙа ерләнә.
Хәтер
.
2015 йылда Геройҙың исеме Биробиджанда Дан скверында Геройҙар Аллеяһында уның исеме мәңгеләштерелгән.
Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы
Гөлсәсәк Саламатова, Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы Саламатова (ҡыҙ фамилияһы Ибраһимова, 1976 йылдың 1 авгусы, СССР, РСФСР, БАССР, Баймаҡ районы, Икенсе Этҡол) ― мәҙәниәт эшмәкәре, сценарист, филология фәндәре кандидаты (2002), З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының режиссура һәм актер оҫталығы кафедраһы доценты (2015 йылдан). Салауат Юлаев премияһы лауреаты (2020).
Биографияһы
1976 йылдың 1 авгусында Баймаҡ районы Икенсе Этҡол ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1998 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетын тамамлаған. 1999—2002 йылдарҙа ― БДУ аспиранты. 2002 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2002 йылдан бирле Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында: 2002—2009 йылдарҙа башҡорт, рус һәм сит телдәр кафедраһында, 2010—2015 йылдарҙа башҡорт теле һәм мәҙәниәте кафедраһында, 2015 йылдан режиссура һәм актерлык оҫталығы кафедраһында эшләй. 2005 йылдан — доцент. 50-нән артыҡ фәнни мәҡәлә, шул иҫәптән 3 монография авторы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Башҡорт театры тарихы, Башҡортостандың күренекле шәхестәре менән ҡыҙыҡһына.
Мәжит Ғафури исемендәге, Мостай Кәрим исемендәге, Стәрлетамаҡ, Сибай театрҙарында, «Башҡортостан» дәүләт концерт залында, Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында, Нефтекама дәүләт филармонияһында үткәрелгән хөкүмәт, юбилей концерт программалары һәм спектаклдәрҙең сценарий авторы. 1938 йылдың трагик датаһы иҫтәлегенә Уҡыу-уҡытыу театры сәхнәһендә ҡуйылған «10 июль — һәм көн һәм быуат» («10 июля — и день и и век», режиссер Т. Бабичева) әҙәби-тарихи драмаһының проект авторы һәм сценарисы.
Г. Саламатованың башҡорт теленә тәржемәһендә, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының Уҡыу-уҡытыу театры сәхнәһендә рус классиктары драматургияһы А. Чеховтың («Юбилей», «Айыу», «Тәҡдим»), А. Арбузовтың («ҡот осҡос уйындар», «Жестокие игры») пьесалары ҡуйылған. Салауат театрында ҡуйыу өсөн В. Шукшин хикәйәләре («Ваня, һин нисек бында?», «Миль пардон, мадам», «Микроскоп», «Ышанам», «Минең кейәүем бер машинаһын урланы») тәржемә иткән.
«Беренсе Республика» милли трилогияһына ингән өс нәфис фильмдың сценарий авторы (авторҙашы): «Бабич» (2017), «Беренсе Республика» (2019), «Шағир көндәлеге» (2022). «Беренсе Республика» фильмы FESTPRO халыҡ-ара кинофестивалендә «Иң яҡшы сценарий» номинацияһында (2019) еңеүсе булған, 2020 йылда Саламатова Г. Д., фильм сценарий авторы булараҡ, Башҡортостан Республикаһының С. Юлаев исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була.
«Шағир көндәлеге» фильмы 2023 йылда Өфөлә үткән «Үҙ юлым» («Свой путь») халыҡ-ара кинофестивалендә тулы метражлы уйын киноһы номинацияһында төп бүләккә эйә булған.
«Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры — 100 йыл [тарих һәм хәҙерге заман очерктары]» китабының автор-төҙөүсеһе (авторҙаш Айһылыу Сәғитова). Был эше өсөн йыл һайын театр тураһында әҙәбиәт өлкәһендә бирелеүсе «Театр романы — 2020» премияһына лайыҡ була.
2020—2022 йылдарҙа, «Шағир көндәлеге» фильмы өҫтөндә эшләү осоронда, Г. Саламатова Башҡортостандың халыҡ шағиры Рами Гарипов иҫтәлегенә арналған ике әҙәби-музыкаль кисәнең сценарийын ижад итә. Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала Р. Ғариповтың тыуыуына 90 йыл тулыуға арналған күргәҙмәне асып ебәреү өсөн сценарий, шулай уҡ Рәми Ғариповтың юбилей кисәһенә сценарий яҙа.
Г. Д. Саламатова — йәмәғәт эшмәкәре, эксперт, театр белгесе сифатында күп кенә асыҡ сараларҙа, Бөтә донъя ҡоролтайы башҡорттар линияһы буйынса Бөтә Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Ырымбур өлкәһендә, Башҡортостан Республикаһы райондарында күсмә сараларҙа ҡатнаша.
Башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә ғалимдар араһында Ш. Бабич, Д. Юлтый, Р. Ғариповтың ижады һәм биографияһы белгесе булараҡ таныла.
Тарынг-Ега
Тарынг-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байғана
Байғана (Байганино) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Шәрип ауыл советы составына керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1790 йылда телгә алына. Революцияға тиклем ауыл Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.
Мансур Таймаҫов
Мансур Таймаҫов — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Тархан.
Биографияһы
Сығышы менән Иҫәт провинцияһы Ҡаратабын улусы Таймаҫ ауылы (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) башҡорто. Тархан Таймаҫ Шәимовтың улы. Ҡаратабын улусы старшинаһы вазифаһын башҡара.
1773 йылдың йылдың октябрендә Верхнеурал ҡәлғәһендә капитан Дубинин отряды составында була. 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге ихтилалға 1773 йылдың ноябрендә ҡушыла.
1774 йылдың 1 февралендә Мортаза Йортомов менән берлектә Силәбе ҡәлғәһе янында И. А. Деколонг етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта ҡатнаша. Баҙарғол Юнаев һәм Байғаҙы Ҡоҙамышев отрядтары менән берлектә Иҫәт провинцияһында һуғыша. 1774 йылдың аҙағында ғәйебен танып килә.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Быгат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәсех
Мәсех  — Исламда: аяҡты шайтан ашығына тиклем ҡаплап торған күн аяҡ кейемен (хүффә йәки мәст, ситек) һыулы ҡул менән һөртөп алыу. Тәһәрәт алғанда аяҡты йыуыу урынына ҡулланыла. Мәсех дөрөҫ булһын өсөн тәһәрәт алынғандан һуң аяҡтың таҙа булып ҡалыуы һәм аяҡ кейеменең сиселмәгән булыуы шарт. Икенсе юлы тәһәрәт алғанда шул осраҡта мәсех ҡылыу ғына етә. Ҡайһы бер мәҙһәбтәрҙә мәсехте бер тәүлек дауамында, ә мосафирҙарға юлда булғанда 3 көн рөхсәт ителә.
Аяҡ кейеме күн йәки кейеҙ табанлы, 1 сәғәт дауамында йәйәү барғанда тишелмәҫлек булырға тейеш. Аяҡ кейеме тәнгә еткерә тейеп торорға тейеш, эре тишектәр рөхсәт ителмәй. Өй шарттарында ҡалын йөн ойоҡбаштарға мәсех ҡылырға мөмкин, йоҡа ойоҡбаштарға мәсех рөхсәт ителмәй. Мәсех уң аяҡ кейеменә — уң ҡул, һул аяҡ кейеменә һулы менән ҡылына, яҡ осонан үҙеңә табан йүнәлдереп һөртөлә. Аяҡ кейеме сиселеп китһә йә уның аша һыумы, бысраҡмы инһә, мәсех ҡылыу дөрөҫ булмай.
Ситеккә мәсех ҡылу
Башҡорт халҡының милли аяҡ кейемдәренән ситекте дин әһелдәре, намаҙ уҡыусылар иң йыш ҡулланған, сөнки уға мәсех ҡылырға мөмкин булған. Ситекте ғәҙәттә күн ҡата, һуңғараҡ калуш эсенән кейгәндәр һәм ул бысранмаған.Уны йоҡа күндән, оҙон ҡуныслы, үксәһеҙ итеп теккәндәр. Ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа кейгән.
Ситек татар халҡында һәм Урта Азия халыҡтарында осрай.
Әҙәбиәт
Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993. - 210-сы бит
Танна
Танна (Tanna) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3868 кеше йәшәй. Майҙаны — 87,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 542 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7922 һәм автомобиль коды — SOK.
Ҡот ҡойоу
Ҡот ҡойоу — сирле кешегә тормош ҡотон яңынан ҡайтарыу традицияһы, бағымсының ҡурҡан кешене дауалау ысулы.
Башҡорттарҙа сирҙән арындырыу маҡсатында кешегә ҡот ҡойоу йолаһы башҡарылған.
Ҡот — төркисә йән, йәшәү көсө йәки бәхет, уңыш койоу. Башҡорттарҙа ҡот ҡойоу ҡурҡыу сәбәбен асыҡлау һәм унан ҡотҡарыу («ҡот» ҡайтарыу) өсөн ҡулланыла.
Башҡорттарҙың боронғо хөрәфәттәренә ярашлы, кеше «ҡот» менән, һирәк осраҡтарҙа ҡотһоҙ ҙа тыуа. Көслө ҡурҡыу тәьҫирендә йәне кешенән китә — ҡото оса.
"Ҡот"то ҡайтарыу өсөн имсе ауырыуҙы ултырғысҡа ултырта һәм уның башын яулыҡ йәки япма менән ҡаплай. Шунан һауытҡа һыу һалып, уны ауырыуҙың баш осонда тотҡан килеш, иретелгән аҡ ҡурғаш (ҡара ҡурғаш йәки балауыҙ) ҡоя.
Йола имләү һүҙҙәре менән оҙатыла. Уның бер нисә варианты бар: «Ҡорайт, ҡотом, ҡорайт, ҡотом! /Ерҙән осһаң — ерҙән кил! /Һыуҙан осһаң — һыуҙан кил! /Ҡорайт, ҡотом, ҡорайт, ҡотом!» «Һыйыр булып мөңрәп кил! Ҡорайт, ҡотом, ҡорайт, ҡотом, Кил, ҡотом, кил, ҡотом! Ишектән дә кил, тишектән дә кил, Кил, ҡотом, кил, ҡотом, кил, ҡотом!»
Һыу эсендә ҡатып ҡалған массаның һыҙаттары (эт-ҡош, имәнес йән эйәһе, кеше) буйынса имсе ҡурҡыу сәбәбен билдәләй. Һәм матдә йөрәк формаһына ингәс кенә, уны сепрәккә тегеп, бетеү итеп файҙаланырлыҡ булғансы, ғәмәлдәрҙе ҡабатлайҙар. Артабан ауырыуҙың тәнен ошо һыуға манылған таҫтамал менән һөртәләр, ҡалғанын тупһа төбөнә түгәләр.
Имләүҙең һорау-яуап формаһындағы варианттары бар: — Ни ҡояһың? — Ҡот ҡоям. — Ни ҡояһың? — Ҡот ҡоям. — Ни ҡояһың? — Йөрәк эҙләйем. Сәбәп минән булһын, Сихәт Алланан булһын. Көф-көф-көф! Әғүҙү бил-ләһи минәш-шәйтанир-ражим, Бисмилләһир-рахмәнир-рахим! Был имләү Ҡурған өлкәһендә йәшәгән бағымсы Мәһикамал Ғәлимйәнованан (1894 йылда тыуған) 1997 йылда яҙып алынған.
Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылынан информатор И. Сәфиуллина һөйләүенсә, «ҡот ҡойоу» йолаһын үтәгәндә, бағымсы ян-яҡҡа сайҡалған, эйелгән, турайған, башын өҫкә эйгән йәки өҫкә күтәргән, йәғни мәрхүм ата-бабаларыбыҙҙың рухын саҡырған. Был маҡсатта ул махсус йырҙар башҡарған, уларҙы билдәле бер телехәрәкәттәр менән оҙатып барған. Башҡорттарҙа был йырҙар һарнау тип атала: Ҡотом әмере буйынса, Ҡорҡот әмере буйынса. Ҡорҡот атай, ҡотоң бир. Түлкә атай, ҡотоң бир. Ҡотом ҡайҙа — мин шунда, Ҡотом ҡайҙа — мин шунда.
«Әй һин, ҡотом, кил, ҡотом, Саҡырғанда кил, ҡотом, Ҡаҫта төштө башыма, Эйәһен табып бир, ҡотом!» «Ҡайт, ҡотом, ҡайт, ҡотом, Ҡайт, ҡотом, ағып ҡайт — Ағын һыуҙы йөҙөп сыҡ, Гөлбикәнең ҡото осҡан, Ҡамышлыҡты йырып сыҡ, Ҡайт, ҡотом! Кил, ҡотом, кил, Бисмилләһир-рахмәнир-рахим! Кил, ҡотом, кил! Мөрйәнән дә кил, Ишектән дә кил, Тишектән дә кил!» «Ҡайт, ҡотом, ҡайт, ҡотом, Ҡайт, ҡотом, ағып ҡайт — Ағын һыуҙы йөҙөп сыҡ, Гөлбикәнең ҡото осҡан, Ҡамышлыҡты йырып сыҡ, Ҡайт, ҡотом! Кил, ҡотом, кил, Бисмилләһир-рахмәнир-рахим! Кил, ҡотом, кил! Мөрйәнән дә кил, Ишектән дә кил, Тишектән дә кил!» «Ҡорайт, ҡотом, ҡорайт, ҡотом, Ерҙән осһаң, ерҙән кил, Эттән осһаң, эттән кил, Малдан осһаң, малдан кил. Ҡорайт, ҡотом, ҡорайт, ҡотом, Илдән осһаң, илдән кил, Һыуҙан осһаң, һыуҙан кил, Ҡорайт, ҡотом, ҡорайт, ҡотом! Имен бир, йүнен бир, Иҫәнлеген бир. Ҡайт, ҡотом, ҡайт! Ҡайҙа булһаң, шунан ҡайт!»
Әҙәбиәт
Ғүмәров В. З. Башҡорт халыҡ медицинаһы. Өфө, 1991
Никольский Д. П. Башкиры: этнограф. и санитарно-антрополог. исслед. СПб., 1899.
Чиуш
Чиуш — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парца йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Двойник (Двойники ҡушылдығы)
Үрге Двойник — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Двойник йылғаһының һул ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Алтай дәүләт университеты
Алтай дәүләт университеты (АлтДУ) — юғары уҡыу йорто, Рәсәй Федерацияһының Алтай крайында классик университет. 1973 йылда ойошторолған. Фәнни һәм мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлеген алып бара. Барнаулда урынлашҡан. 2017 йылдың апрелендә төбәк терәк университеттарҙың береһе булып тора. 2017 йылдың декабрендә Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығы бойороғо менән инновациялы, технологик һәм социаль үҫеш университет үҙәге тип таныла
Тарихы
РСФСР Юғары уҡыу йортоноң 1973 йылдың 29 майындағы 253-сө бойороғо менән университеттың беренсе башланғыс структураһы билдәләнә. Уҡытыу 9 һөнәр буйынса ҡаралған: тарих, филология, юриспруденция, хеҙмәт иҡтисады, сәнәғәт производствоһы, химия, биология, физика, математика, иҡтисади кибернетика. Был һөнәр әкренләп асыу планлаштырыла. 1973 йылда әҙерләнә башлағайны тарихсы, филолог, юрист, иҡтисадсы. Киләһе йыл — химик, биолог, математик, физик. Артабан университет структураһын ҡайһы бер үҙгәрештәргә дусар була. 1973 йылда тарихсылар, филологтар, юристар, иҡтисадсылар әҙерләнә башлай. Киләһе йылда— химия, биологтар, математика, физиктар әҙерләнә. Артабан университеттың структураһы ҡайһы бер үҙгәрештәргә дусар ителә
1973 йылда юридик һәм тарихи-филология факультеттары эшләй башлай. 29 майҙа КПСС-тың край комитеты тәҡдиме буйынса РСФСР-ҙың юғары һәм урта махсус белем биреү министры Алтай дәүләт университеты ректоры итеп тарих фәндәре кандидаты доцент Неверов Василий Ивановичты тәғәйенләй.
1986 йылда Алтай дәүләт университетын ректор Валерий Леонидович етәкләй. 1993 йылда университетта 10 факультет һәм бүлексә була, улар составында 54 кафедра эшләй, 19 һөнәр буйынса 6000 студент уҡый. Профессор-уҡытыусылар составы араһында Рәсәй Фәндәр академияһының 2 ағза-корреспонденты, 39 фән докторы һәм профессор, 238 фән кандидаты эшләй. 1991 йылда социология буйынса кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса беренсе диссертация советы асыла.
1997 йылда Алтай дәүләт университеты ректоры итеп Юрий Федорович Кирюшин һайлана. 2003 йылда юғары уҡыу йортонда 15 факультет һәм 1 бүлек, 81 кафедра, 56 һөнәр һәм йүнәлеш, Алтай крайы биләмәһендә 6 филиал эшләй. Социология (1990 йыл), сәйәси фәндәр (1990 йыл), сәнғәт (1993 йыл), педагогика белеме (2001 йыл), асыҡ белем биреү (2003 йыл), психология һәм философия (2004 йыл) факультеттары асыла. Вузда эшләй башлайҙар:
2016 йылдың мартында юғары уҡыу йорто ректоры итеп 2011 йылдан был вазифаны биләгән Сергей Валентинович Землюков һайлана. .
2017 йылдың апрелендә терәк университет статусын ала.
Фәнни һәм уҡытыу эшмәкәрлеге
Университетта 84 һөнәр һәм йүнәлеш, 57 магистр программаһы буйынса уҡыу алып барыла. Аспиранутраға физика-математика, химия, биология, техника, тарих, иҡтисад, философия, юридик, психология, педагогика, сәнғәт белеме, сәйәси фәндәр өлкәһендә 84 һәм докторантураға 20  һөнәри йүнәлеш буйынса ҡабул ителә.
Алтай дәүләт университеты фәнни-тикшеренеү институты, проблемалы лабораториялар, шул иҫәптән Рәсәй Фәндәр академияһы институттары, ғилми үҙәктәр, технопарк, ғилми-тикшеренеү секторы менән берлектәге ҙур ғилми комплекс булып тора.
Филиалдары
АлтДУ-ның Алтай крайы ҡалаларында һәм ауылдарында бер нисә филиал бар: Белокуриха (1996 йылда асылған), Бийск (2001 йылда асылған), Рубцовск (1996 йылда асылған) һәм Славгород (1996 йылда асылған)
Ҡөрьән мөғжизәһе
Иғжәз әл-Ҡөрьән, Ҡөрьән мөғжизәһе (إعجاز القرآن; И’джаз аль-Куран) — Ҡөрьәндең йөкмәткеһе һәм формаһы буйынса мөғжизәлелеге һәм тиңе булмағанлығын аңлатҡан термин.
Тарихы
Мәғлүмәттәргә ярашлы, ғәрәптәр Ҡөрьән аяттары менән күрәҙәләрҙең һәм шағирҙарҙың телмәре араһындағы айырманы асыҡ аңлаған. Улай ғына ла түгел, улар Ҡөрьән менән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вәғәздәре араһында ла айырма тоя. Бәҙәүи шиғриәтен яҡшы белеүселәрҙе Ҡөрьәндә яҙылғандар аптырашта ҡалдыра һәм уларҙы ҡаушап ҡалырға мәжбүр итә. Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡаршы торорға тәүәкәллек итеүселәр үҙ милләттәштәрен инандырыр өсөн һүҙ таба һәм ишеткәндәренең тәбиғәте буйынса килешеүгә килтерә алмай
VIII—IX быуаттарҙа Ҡөрьән исламда тәү сиратта Ҡөрьәндең ижад ителгәнме һәм юҡмы икәнлеге мәсьәләһе буйынса бәхәстәр үҙәгенә әйләнә. Был аңлашылмаусанлыҡты дөрөҫ аңларға кәрәк: бер кем дә китап йәки хәрефтәр ижад ителмәгән тигән фекерҙә булмаған.
Иғжәз (мөғжизә) төшөнсәһе Мөхәммәт Пәйғәмбәр миссияһының дөрөҫлөгөн нигеҙләүҙә мөһим роль уйнай. Был бәхәс барышында ислам дине белгестәре хис-тойғолар (хиссиәт) һәм аҡыл (ғаҡылиә) менән ҡабул ителгән «мөғжизәләр» һәм «кәрәмәттәр» тураһында күҙаллауҙар төҙөй. Мәңгелек төп «мөғжизә» итеп иң мөһим «илаһи кәрәмәт» (аят) — Ҡөрьән тип иғлан ителә. Мосолман дин белгестәре Иҫке һәм Яңы Ғәһедтәрҙең «тиңе юҡ» тип таныуҙан баш тартҡан.
Ҡөрьән тәржемәһе
Иғжәз (мөғжизә) концепцияһы менән Ҡөрьәндең тәржемә ителә алмауы тураһында доктрина бәйле. Әммә «комментарий» (тәфсир) мәғәнәһендә тәржемә, ул текстың төп нөсхәһен алмаштырмаған осраҡта ғына, рөхсәт ителә. XX быуаттың 30-сы йй. Ҡөрьәнде тәржемә итеү практикаһы Әл-Әзһәрҙә хуплау таба. Әлеге ваҡытта Ҡөрьән мосолман һәм мосолман булмаған халыҡтарҙың байтаҡ телдәренә тәржемә ителгән.