cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абдрахманов Адик Асҡар улы
Биографияһы
«Классика» камера оркестры менән бергә Рәсәй ҡалалары, шулай уҡ Швейцария, Австрия, Германия, Словения, Мальта, Латвия, Литва, Эстония, Ҡытай һәм Украинала гастроль менән йөрөй.
Репертуарында камера музыкаһынан тыш, симфоник оркестр музыкаһы (Моцарт, Бетховен, Брамс, Чайковский, Шостакович), шулай уҡ опера спектаклдәре (Моцарттың «Фигаро туйы», Россининың «Севилья цирюльнигы», Доницеттиның «Мөхәббәт эсемлеге», Чайковскийҙың «Евгений Онегин», Вердиның «Травиата» опера спектаклдәре) һәм балеттар (Чайковскийҙың «Аҡҡоштар күле», «Щелкунчик», Прокофьевтың «Золушка», «Ромео һәм Джульетта», Адандың «Жизель», Минкустың «Дон Кихот» балеттары) бар.
2013 йылдың апрелендә «Молодая Классика» йәштәр камера оркестрын ойоштора. Маэстроның башланғысы менән төбәктә тәүге балалар камера оркестры булдырыла.
2019 йылдан Силәбе дәүләт филармонияһы коллективы тарафынан яңынан булдырылған Силәбе симфоник оркестры менән етәкселек итә
12 декабрь
12 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 346-сы көнө (кәбисә йылында 347-се). Йыл тамамланыуға 19 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Уң Фома-Ю
Уң Фома-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Фома-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цвота
Цвота (Zwota) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1382 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 600 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8267 һәм автомобиль коды V.
Шипицина
Шипицина — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чепец йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Кобылинка (Красивая Меча ҡушылдығы)
Кобылинка  — Рәсәйҙәге йылға. Тула өлкәһе, Липецк өлкәһе, Орёл өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Красивая Меча йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Красивая Меча йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нару-Тамбов
Нару-Тамбов — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Тамбов йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выль-Ю
Выль-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабогей йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вона (Летней ҡушылдығы)
Вона — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Летняя йылғаһының уң ярына тамағынан 18 өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кропштедт
Кропштедт (Kropstädt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1315 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 107 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6895 һәм автомобиль коды — WB.
Түбәнге Ысмаҡ
Түбәнге Ысмаҡ (Нижнеисмаково) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Почта индексы — 453803, ОКАТО коды — 80255845004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бекетов (Ҡырмыҫҡалы районы)
Бекетов (Бекетово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 633 кеше. Почта индексы — 453006, ОКАТО коды — 80235850007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Понкы-Яха
Понкы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха (Зеленая) йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ранкагуа
Ранкагуа (Rancagua) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның, Качапоаль провинцияһының һәм О'Хиггинс өлкәһенең административ үҙәге. Коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 206 971 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 260,3 км². Халыҡ һаны — 234 757 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 901,87 кеше/км².
Географик урыны
Чилиҙың баш ҡалаһынан (Сантьяго) 84 саҡрым (79 км) көньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Ворник (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шица
Шица — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пильва йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Красивая (Красивая Меча ҡушылдығы)
Красивая  — Рәсәйҙәге йылға. Тула өлкәһе, Липецк өлкәһе, Орёл өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Красивая Меча йылғаһының уң ярына тамағынан 233 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маленков Георгий Максимилианович
Георгий Максимилианович Маленков (6 декабрь 1901 йыл  — 14 ғинуар 1988 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1953—1955 йылдарҙа СССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе. И. В. Сталиндың фекерҙәше. «Партияға ҡаршы» тип исемләнгән төркөм ағзаһы.
КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1939—1957), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат (1941—1946), Үҙәк Комитет Политбюроһы (Президиум) ағзаһы (1946—1957), ВКП(б)-ның Ойоштороу комитеты ағзаһы (1939—1952), Үҙәк Комитет секретары (1939—1946, 1948—1953), СССР-ҙың Юғары Советы депутаты (1938—1958). Оборона сәнәғәтенең иң мөһим тармаҡтары өсөн яуаплы була, шул иҫәптән термоядролы бомбаны һәм донъялағы тәүге АЭС-ты булдырыу өсөн. 1953 йылдың март-сентябрь айҙарында Совет дәүләте етәксеһе.
Революцияға тиклем
Тимер юлы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа, уның атаһы сығышы буйынса Македониялағы дворян Максимилиан Маленков ғаиләһенән (билдәле руханиҙар Маленковтар вариҫы) була, әсәһе — тимерсе ҡыҙы Анастасия Шемякина. Атаһы яғынан ҡартатаһы — полковник, ҡартатаһының бер ағаһы — контр-адмирал.
1921 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килгәндән һуң Маленков МВТУ-ның электр-техник факультетына уҡырға инә. Валерия Голубцова Үҙәк Комитеттың Ойоштороу бүлегенә эшкә урынлаша һәм Элекке Лоскутной ҡунаҡханаһында айырым бүлмә ала, ҡунаҡхана Мәскәү коммунистик богеманың үҙәге һаналған Тверь урамында урынлашҡан була.
Маленков МВТУ партия ойошмаһы секретары вазифаһын биләй һәм троцкистар оппозицияһына ҡаршы йүнәлтелгән таҙартыуҙар менән етәкселек итә. Студент саҡтағы партия эшмәкәрлеге буйынса уның фекерҙәштәре араһында М. З. Сабуров, М. Г. Первухин, В А. Малышев була. Бигерәк тә уға Малышев яҡын була, ул һуңғараҡ, Маленков Үҙәк Комитеты секретариатына эшкә күскәс, уның урынында секретарь булып ҡала.
Маленковтың белеме тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ, Б. Г. Бажанов фекеренсә, уның хатта урта белеме юҡ һәм ул МВТУ-ға рабфак аша уҡырға инә һәм унда өс йыл ғына уҡыған. Маленковтың улы, атаһы гимназияны алтын миҙалға тамамланы һәм МВТУ-ны бөтөргәндән һуң уға аспирантураға ҡалырға тәҡдим итәләр, әммә ул партия эшен ташлай алмай һәм ике йыл дауамында академик К. К. Круг етәкселеге аҫтында фәнни тикшеренеүҙәр алып барҙы, тип яҙа.
Карьераһы башы
1930—1934 йылдарҙа ВКП(б)-ның Мәскәү өлкә комитетында бүлек мөдире була (бер сығанаҡтар буйынса — агитация-масса, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — ойоштороу ), өлкә комитетын ул осорҙа Л М. Каганович етәкләгән.
ВКП(б)-ның XVII съезынан һуң, 1934—1936 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк Комитетының етәксе партия органдары бүлеге мөдире (1935 йылдың мартынан Ежов Н. И.) урынбаҫары. 1936 йылдың февралендә Ежовты ошо вазифала алмаштыра (1939 йылға тиклем).
1939 йылдан ВКП(б)Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1939 йылдың 22 мартынан алып 1946 йылдың яҙына тиклем — Үҙәк Комитеттың кадрҙар идаралығы начальнигы һәм Үҙәк Комитеты секретары. 1939 йылдың мартынан алып 1952 йылдың октябренә тиклем — ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы.
Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы осор
Һуғыш алдынан хәрби даирәһе мәсьәләләре менән шөғөлләнә: йәшерен Коминтерн аппаратын етәкләй, хәрби кадрҙар, авиация һәм реактив тематикаһы мәсьәләләре буйынса яуаплы. 1940 йылдың июленән — РККА-ның Баш Хәрби Советы ағзаһы. Маленков имзаһы (Жуков һәм Тимошенконың ҡултамғалары менән бергә) 1941 йылдың 22 июнендә ғәскәрҙәргә ебәрелгән 2-се һәм 3-сө «директивалар» аҫтында тора.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Дәүләт оборона комитеты ағзаһы. 1941 йылдың авгусында Ленинград фронтында була; 1941 йылдың көҙөндә һәм ҡышында Мәскәү эргәһендә немец ғәскәрҙәрен тар-мар итеү буйынса операцияларҙы ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1941 йылдың июль — октябрь айҙарында РККА-ның яңы ҡорал төрө — Гвардия миномет частарын булдырыуҙа кураторлыҡ итә. 1942 йылдың мартында Волхов фронтына, һуңынан июль һәм август-сентябрҙә — Сталинград һәм Дон фронттарында, 1943 йылдың март айында — Үҙәк фронтта була. Маленков тип исемләнгән эксперт төркөмдәрен (ГКО комиссиялары) етәкләй. Был комиссияларға юғары дәрәжәле чиндар индерелә, улар киҫкен фронт участкаларына барып етәләр. Әлеге ваҡытта асыҡ архивта һуңғы комиссия эше буйынса ғына мәғлүмәттәр бар. Авиация сәнәғәте халыҡ комиссариатының кураторы булараҡ самолеттарҙы һәм моторҙарҙы етештереү буйынса айырым ҡаҙаныштары өсөн 1943 йылдың 30 сентябрендә Маленков Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены тапшырыла.
1943 йылдың июленән — ГКО ҡарамағындағы радиолокация буйынса Совет рәйесе (һуңынан «3-сө һанлы спецкомитет» исеме аҫтында билдәле була), 1947 йылдың июненән уны был вазифала М. З. Сабуров алмаштыра.
1943 йылда Маленков азат ителгән райондарҙы тергеҙеү буйынса Комитетты етәкләй, ә 1944 йылда — немец сәнәғәтен һүтеү буйынса ойошторролған комитетты етәкләй.
1946 йылдың 18 мартынан алып — ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. «Ысынбарлыҡта Маленковҡа Сталиндың партия буйынса урынбаҫары вазифаһын йөкмәттеләр», — тип билдәләй тарих фәндәре докторы О. В. Хлевнюк.
1946 йылдың мартында ТУ-4 бомбардировщигын төҙөү буйынса комиссия рәйесе итеп тәғәйенләнә, 1947 йылдың май айында бомбардировщик беренсе осош яһай.
Авиация сәнәғәте етәкселеге даими рәүештә бракка сығарылған самолеттарҙы фронтҡа ебәреүҙә ғәйепләнә («Авиация эше») 1946 йылдың апрель-майында Маленков Үҙәк Комитеттағы юғары сәйәси вазифаһынан һәм Үҙәк Комитетының кадрҙар идаралығы начальнигы вазифаһынан бушатыла.
1946 йылдың 4 майындаҮҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышында И. В. Сталиндың доклады һөҙөмтәһендә Маленков ВКП(б) Үҙәк Ккмитеты секретариаты составынан сығарыла, уны Патоличев С. Н. алмаштыра. Маленков авиация сәнәғәтен етәкләүсе булараҡ әхләки яҡтан әлеге тармаҡта асылған йәмһеҙ күренештәр өсөн һәм улар тураһында ВКП(б) Үәҙк Комитетына хәбәр итмәүҙә ғәйепләнә", как шеф над авиационной промышленностью и по приёмке самолётов — над военно-воздушными силами, морально отвечает за те безобразия, которые вскрыты в работе этих ведомств (выпуск недоброкачественных самолётов), что он, зная об этих безобразиях, не сигнализировал о них в ЦК ВКП(б)".
Тикшереүҙәр һөҙөмтәһендәге йәбер һәм һөргөн тураһында мәғлүмәттәр — ҡапма-ҡаршылыҡлы.
Сталин кабинетында ҡабул ителеүселәр журналында Маленков тураһында яҙыуҙар бар. Июнь башында Маленков Калининды ерләүҙә ҡатнаша. Әммә Ойоштороу бюроһы һәм секретариат ултырыштарының протоколдары буйынса Маленковтың уларҙа 1946 йылдың 18 майынан 17 июленә тиклем ҡатнашмағанлығы күренеп тора. Совет версияһына ярашлы, махсус комитеттар буйынса Маленковтың етәкселектә ҡатнашыуы рәсми рәүештә йәшерелгән, биографияһының 1946—1948 йылдар осоро бөтөнләй төшөрөп ҡалдырыла йәки Урта Азияға командировкалары тураһында хәбәр ителә.
Ракета техникаһын үҫтереү буйынса «2-се спецкомитет» рәйесе (1946 йылдың 13 майынан) ) по май 1947 года . Маленков шулай уҡ атом энергияһын файҙаланыу буйынса спецкомитет составына инә, комитет эше буйынса мәғлүмәттәрҙе контролдә тота, әммә совет ядро программаһындағы конкрет роле әлеге ваҡытҡа тиклем аныҡланмаған.
1947 йылдың көҙөнән А. Ждановтың етәкселегендәге Коминформ эшендә ҡатнаша. Югославия бүленгәндән һәм Берлиндың уңышһыҙ блокадаһынан һуң 1948 йылдың июлендә Ждановты тышҡы сәйәсәт менән идара иткән Ждановты эшенән бушата. Блокаданы артабан дауам итеп (ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, күҙ буяу өсөн генә ), Маленков төп тырышлығын Ҡытай коммунистарына ярҙамға һала (1949 йылда Ҡытай коммунистары Граждандар һуғышында триумфаль рәүештә еңеү яулай).
Ленинград эше һәм Фашизмға ҡаршы йәһүд комитеты (ЕАК) эше
1949—1952 йылдарҙа Маленков "Ленинград эшендә (блокада геройҙарына ҡаршы сығыш яһай, шәхсән үҙе Ленинград блокадаһы тарихы музейында ҡыйралыш башҡара һәм башҡалар) Фашизмға ҡаршы йәһүд комитетын тар-мар итеүҙә төп ролдәрҙең береһен уйнай.
1949 йылдың 21 февралендә ВКП(б)Үҙәк Комитеты секретары Маленков литера поезында Мәскәүҙән Ленинградҡа килә, ул МГБ ҡораллы отрядын етәкләй, әлеге отряд Ленинград өлкә һәм ҡала комитетының ябыҡ ултырышын үткәреү өсөн Смольныйҙы уратып ала. Маленков ҡурҡытыу ярҙамында өлкә һәм ҡала комитеттары секртетарҙарынан Ленинградта дошмандарса партияҡаға ҡаршы төркөмө барлығын таныуҙы талып итә. Сталин ҡушыуы буйынса 1949 йылдың июленән Лениград етәкселәрен ҡулға алыу башлана.
Эштән бушатылыуы, партия һәм енәйәт яуаплылығына тарттырылыуы, суд процестары тураһында мәғлүмәттәр матбуғатта яҡтыртылмай. Нәҡ «ленинградсылар» өсөн Ленинград эше буйынса тикшереү эштәре барышында уҡ, 1950 йылдың 12 ғинуарында, СССР-ҙа «Ватанға хыянат итеүселәргә, шпиондарға һәм шартлатыусы-диверсанттарға ҡарата» (быға тиклем, 1947 йылғы СССР-ҙың Юғары Совнты Президиумы Указына ярашлы үлем язаһы ғәмәлдән сығарылған була) ҡабаттан үлем язаһы индерелә. Үлем язаһы ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Партияға ҡаршы ғәмәлдәр тураһында» исемле ҡарарынан өс көн алда индерелә.
«Ленинград эше» һөҙөмтәһендә атып үлтереү язаһына хөкөм ителәләр: СССР Госпланы рәйесе Н. А. Вознесенский, РСФСР Министрҙар Советы рәйесе М. И. Родионов, ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары А. А. Кузнецов, Ленинград өлкә һәм ҡала комитеттарының беренсе секретары П. С. Попков, ВКП(б) Ленинград ҡала комитетының икенсе секретары Я. Ф. Капустин, Ленгорисполком рәйесе П. Г. Лазутин. 1950 йылдың 1 октябрендә төнгө сәғәт 2-лә хөкөм ҡарары үтәлә. И. М. Турко, Т. В. Закржевская һәм Ф. Е. Михеев оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә ултыртыла.[Берия] менән Маленков ҙур власты ҡапыл ғына алманылар. Һуғыштан һуң бик тиҙ арала уларҙы Сталиндан яңы быуын етәкселәре ҡыҫырыҡланы — «ленинградсылар» — Вознесенский һәм башҡалар…
Әммә тиҙҙән улар үс алдалыр. ГосСнаб рәйесе урынбаҫары Михаил Помазнев Министрҙар Советына, Госплан рәйесе Вознесенский йыллыҡ пландарға түбәнәйтелгән күрһәтмәләрҙе һала, тип хат яҙа. Хатты тикшереү өсөн Маленков һәм Берия етәкселегендәге комиссия булдырыла. Улар үҙҙәренең тикшереүенә Ленинградтағы Бөтә Рәсәй ярмаркаһына әҙерлек тарихын тарттыралар, әҙерлекте РСФСР һәм ҡала етәкселәре Вознесенскийға йөкмәткән була. Быларҙың барыһы ла сепаратизм сағылышы итеп күрһәтелә. Шулай итеп, Маленковтың һәм Берияның шәхси дошмандары тулыһынса халыҡ дошмандары булып сыҡты.
Һуңынан Сталин яйлап көндәлек эштәрҙән ситләшә башлай, һәм оператив мәсьәләләрҙе хәл итеү, ә асылында, ил менән идара итеү Маленков менән Берия ҡулында булып сыға. Минеңсә, үҙ белдеге менән. Ленинград эшенән һуң ил етәкселегенең башҡа ағзалары уларҙан шул тиклем ҡурҡа, хатта улар ысынында үҙ ҡулдарына власты алғас, бер кем ҡаршы төшөргә баҙнат итмәй
Рәсми рәүештә бер ваҡытта ла «Ленинград эшенең» асылы тураһында хәбәр ителмәй. Һуңынан Маленков, Ленинградты таҙартыу буйынса Сталиндың бойороҡтарын үтәүен таный. Хрущевтың ҡайһы бер һүҙҙәренән ошолар билдәле: ленинградсылар бер ниндәй ҙә фетнә ойошторорға йыйынмаған, улар бары Рәсәй Коммунистик партияһын булдырыу тураһында тәҡдим яһаған. Үҙәк Комитеты — Ленинградта урынлашырға, шулай уҡ РСФСР-ҙың Министрҙар Советы ла Мәскәүҙән Ленинградҡа күсерелергә тейеш була. Бөтә эш шунда: РСФСР СССР составындағы үҙ Рәсәй, йәки урыҫ, коммунистик партияһы булмаған берҙән-бер союз республикаһы була. . 1988 йылғы КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы комиссияһы ЕАК эше буйынса йәлеп ителгән һәм репрессияға дусар ителгән шәхестәр буйынса Маленков туранан-тура яуаплы.
Маленков И. В. Сталиндың иң ышаныслы кешеләренең береһе була һәм ВКП(б) — КПСС-тың (1952 йылдың октябре) XIX съезында уның урынына Отчет Докладын яһай.
Сталиндан һуңғы йылдар
Сталин үлгән көндө беҙҙе Маленков саҡыртып алды, һәм ул Сталин кабинетын биләп тә алған булып сыҡты
Сталиндың вафатынан һуң Маленков тотороҡло рәүештә партияла һәм дәүләттә икенсе кеше урынын биләй. КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы Бюроһы 1952 йылдың 10 ноябрендәге ҡарары буйынса Маленков Министрҙар Советындағы эшенән ситләшә һәм Үҙәк Комитет эштәре менән шөғөлләнә. Шул уҡ Бюроның 1952 йылдың 17 ноябрендәге ҡарарына ярашлы И. В. Сталин булмаған саҡта КПСС Үҙәк Комитеты Секретариаты ултырыштарын Маленковҡа, Пеговҡа һәм Сусловҡа сиратлап алып барыу йөкмәтелә. .
Сталиндың вафатынан һуң (1953 йылдың 5 марты) Маленков СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе вазифаһын биләй. 1953 йылдың мартында уҡ ул (Үҙәк Комитеты Президиумының беренсе ултырышында) «шәхес культы сәйәсәтен туҡтатыу һәм коллектив етәкселеккә» күсеү кәрәклеге тураһында белдерә һәм Үҙәк Комитеты ағзаларына, Сталин уның тирәләй культты өнәмәүен һәм тәнҡиткә дусар итеүе, н хәтерҙәренә төшөрә, әммә Маленковтың тәҡдименә бер ниндәй ҙә яуап булмай. 1953 йылдың майында Маленковтың башланғысы менән Хөкүмәт Ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы партия чиновниктарына аҡсалата бүләкләү кәметелә һәм иҫәптә тормаған «конверттар»ҙағы өҫтәмә түләүҙәр бөтөрөлә. Әлеге башланғыс Н. С. Хрущевҡа, дүрт айҙан һуң, «һарай түңкәрелешен» ойоштороу, йәғни 1953 йылдың 26 июнендә үҙенең төп конкуренты Лаврентий Берияны ҡулға алыу, партия Үҙәк комитетының коллектив етәкселеген юҡҡа сығарыу, элекке өҫтөнлөктәрҙе («конверттарҙы») ҡайтарыу һәм партия етәкселегенә эш хаҡы буйынса юғалтыуҙарҙы ҡаплау, шулай уҡ Үҙәк Комитетының Беренсе секретары вазифаһын үҙе өсөн булдырыу мөмкинлеген бирә. 1953 йылдың 15 майында Ҡытайҙы индустриялаштырыуҙа ярҙам күрһәтеү буйынса бик мөһим ҡарар ҡабул ителә -«бөйөк дуҫлыҡ» осороноң башы (ғәҙәттә 1953—1957 йылдар тип билдәләнә).
Берияны ҡулға алғандан һуң, Июль Пленумында, Маленков Сталиндың культы булыуы тураһында белдерә, уның кире яҡтары итеп ул Үҙәк Комитетының октябрь пленумында (1952) Сталин тарафынан Молотовты һәм Микоянды «сәйәси яҡтан дискредитациялауҙы», 1953 йылда 40 миллиард һумға ауыл налогтарын арттырыуҙы, Төркмән каналын төҙөүҙе һәм тауар алмашыуҙан аҙыҡ -түлек алмаштырыуға күсеүҙе атай.
Маленковтың реформалар сәйәсәте дауам итә, әммә уңышҡа өмөттәр юғала башлай. 1953 йылдың авгусында Юғары Совет сессияһы ултырышында Маленков ауыл хужалығы налогын (сельхозналог) ике тапҡырға кәметеү, түләнеп бөтмәгән һалымды юҡҡа сығарыу, шулай уҡ ауыл халҡына һалым түләү принцибын үҙгәртеү буйынса тәҡдимдәр яһай. Маленков тәүгеләрҙән булып ике системаның һыйышып йәшәү тезисы менән сығыш яһай , еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәттәренең үҫеше яҡлы була, өҫтөнлөктәр һәм партия һәм дәүләт аппараты бюрократизмына ҡаршы көрәшкә саҡыра.
1955 йылда тәнҡиткә дусар була һәм Министрҙар Советы рәйесе вазифаһына бушатыла, электр станцияһы министры итеп тәғәйенләнә, ләкин КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы булып ҡала.
1957 йылда В. М. Молотов һәм Л. М. Каганович («Молотов, Маленков, Каганович һәм уларға ҡушылған Шепилов»), менән берлектә Н. С. Хрущевты КПСС Үҙәк Комитеты секретары вазифаһынан ситләштереүҙе ойоштороуҙа ҡатнаша.
1957 йылдың июнендәге Үҙәк комитеты Пленумында «Партияға ҡаршы төркөм» эше ҡарала һәм Маленков Үҙәк Комитеты составынан сығарыла, Усть-Каменогорскиҙағы электр станцияһы директоры итеп күсерелә, һуңынан — Икебаштоҙҙағы йылытыу станцияһы директоры итеп тәғәйенләнә. 1961 йылдың ноябрендә КПСС-тан сығарыла (Молотовтан айырмалы рәүештә кире тергеҙлмәй) шул уҡ йылда уҡ пенсияға оҙатыла.
Маленковтың ҡыҫҡа идара итеү осоро күп кенә тыйыуҙарҙы юҡҡа сығарыу менән айырыла: сит ил матбуғатына, сик буйҙарын үтеүгә, таможня ташыуҙарына. Әммә яңы сәйәсәтте Маленков элеккенең дауамы итеп күрһәтә, шуға күрә илдең ҡала халҡы үҙгәрештәргә иғтибар бирмәй тиерлек, уларҙы насар аңлай һәм иҫендә лә ҡалдырмай. Атайҙы ҡаршы алыуға бөтә ҡала демонстрацияға сыҡты — флагтар менән, уның портреттары менән. Һәм ошо демонстрация менән осрашыу килеп сыҡмаһын өсөн, нәҡ шуның өсөн, беҙҙе далала туҡтаттылар, автомобилгә ултырттылар һәм насар юлдарҙан йәшерен рәүештә алып килделәр…
Һуңғы йылдары
Барлыҡ партия-дәүләт вазифаларын бушатылғандан һуң 1957 йылда һөргөнгә — Усть-Каменогорскиға, һуңынан Экибастузҡа ебәрелә. Әсәһенең вафатынан һуң 1968 йылда Мәскәү тирәһендәге Удельная ҡасабаһына шәхси дачаһында йәшәй.
1973 йылдан алып Мәскәүҙә 2-се Синичкин урамындағы ике бүлмәле фатирында йәшәй. 1980 йылда, Ю. В. Андропов ҡушыуы буйынса, уға Фрунзе набережныйында ике бүлмәле фатир бирелә, шунда ул ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарын үткәрә. Молотовҡа һәм Кагановичҡа һуңынан пенсияларын арттырҙылар, ә Маленков пенсия тураһында ла, Кремль ашханаһына беркетеү тураһында ла һораманы. Беҙ уға фатир менән, санаторийға юлланмалар менән ярҙам иттек. Әммә уның менән осрашырға тура килмәне. Уның үтенестәре менән ғаризаларын йә ҡатыны, йә ҡыҙы Воля алып киләләр ине. Ул үҙе Кремлдә башҡаса бер тапҡыр ҙа булманы. Әллә Маленков илдең яңы етәкселегенә үҙе тураһында иҫкәртеүҙән шикләнде, әллә үҙ-үҙенә нимәһе булғанын һәм нимә юғалтҡанын хәтерләтергә теләмәне Der Spiegel журналы Маленковтың һуңғы йылдары тураһында үҙенең некрологында яҙып сығарҙы :
Ул үҙенең ҡатыны Валерия менән Фрунзенскаяла йәшәне, функционерҙар өсөн махсус магазинда тауарҙар алды һәм Кратовалағы үҙенең дачаһына электричкала йөрөнө. Унда уны ауыл сиркәүендә күрә торғандар. Ул православиеға ылыға — тәүбәгә килә.
Ғаиләһе
Ҡатыны (1920 йылдан), Валерия Алексеевна Голубцова — Мәскәү энергетика институты ректоры (1942—1952 йылдарҙа).
Шугрем
Шугрем — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләкән (археологик ҡомартҡылар)
Ҡомартҡыны асыу
1962 йылда Г. И. Матвеева аса. 1962—1969 йылда рҙа Г. Н. Матюшин, В. С. Стоколос һәм Э. А. Федорова-Давыдовалар өйрәнгән. 589 м² майҙаны ҡаҙып асыла. Үҙ эсенә 5 туҡталҡа индергән күп ҡатлы ултыраҡтан ғибәрәт.
Табыштар
Ҡаланың төньяҡ-көнсығыш ситендә палеолит һәм мезолит һәм неолит дәүере (Дим йылғаһының һул ярындағы Дәүләкән II) тораҡтары асыла. 1962—1963 йылдарҙа Геральд Матюшин Дәүләкән II ултырағында 96 м² майҙан урынды аса. Дәүләкән II ҡомартҡыһында б.э.т. V—IV меңйыллығында йәшәгән монголоид һыҙаты бер ни тиклем тойолоп торған неолит осоро европеоид кешеһе ҡәберлеге табылған. Б.э.т. VII—VI меңенсе йылдар менән билдәләнгән ағиҙел буйы мәҙәниәте Мулла II һәм Дәүләкән II тораҡтарында эйәләштерелгән аттың иң боронғо ҡалдыҡтары табылған. Тораҡтың өсөнсө ҡатламы бура мәҙәниәтенең керамикаһы аша бирелгән.
Д-I
Мезолит осоро торағы. Һөйәк гарпундар, уҡ башаҡтары, беҙҙәр, бысаҡҡа оҡшаған пластиналар табыла.
Д-II
Неолит осоро торағы (ағиҙел буйы мәҙәниәте). 4 усаҡтан торған торлаҡтың. Керамика тараҡлы биҙәкле осло төплө һауыттар ярҙамында күҙ алдына баҫа. Ике яғы ла эшкәртелгән саҡматаш эш ҡоралдары, йорт хайуандары (эре мөгөҙлө һәм ваҡ мал, ат) һөйәктәре йорт (эре мөгөҙлө һәм ваҡ мал, ат) һәм балыҡ һөйәктәре табылған. Тораҡтың көнсығыш өлөшөндә ир-ат ҡәбере табылған. Мәрхүмде уң яғына ятҡырып ерләгәндәр.
1968 йылда М. М. Герасимов ерләү материалдары буйынса неолит дәүерендә йәшәгән Көньяҡ Урал халҡының антропологик тибын.
Д-IV
Палеолит бронза быуаты. Керамика абаш мәҙәниәте (геометрик биҙәкле ҡыңғырау рәүешле) һәм бура мәҙәниәте ( формалы, горизонталь һыҙаттар һәм зигзагтар менән биҙәлгән) һауыттары аша күҙ алдына килә.
Д-V
Тимер быуат торағы. Тораҡтың түбәнге ҡатламында һуңғы палеолитҡа ҡараған һөйәктән эшләнгән әйберҙәр, ә үрҙәге ҡатламда — кушнаренко мәҙәниәте керамикаһы (горизонталь һыҙыҡтар һәм тешле штамптың менән биҙәлгән нәҙек ҡалынлыҡтағы һауыттар) табыла. Дәүләкән материалдары РФА Археология институты фондында (Мәскәү) һәм БДУ-ла һаҡлана.
Озеро Лесное
Озеро Лесное — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/365/25 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Штангероде
Штангероде (Stangerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 365 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 276 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
Локотцы
Локотцы — Рәсәйҙәге йылға. Тула өлкәһе, Липецк өлкәһе, Орёл өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Семенек йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Красивая Меча йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воробина
Воробина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Глубокий Полуй
Глубокий Полуй — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 369 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 266 км.
Бельский (Ҡырмыҫҡалы районы)
Бельский (Бельский) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 407 кеше. Почта индексы — 453019, ОКАТО коды — 80235875002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арыҫланов Айрат Гәрәй улы
Арыҫланов Айрат Гәрәй улы (10 апрель 1928 йыл — 23 апрель 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй артисы, нәфис һүҙ оҫтаһы, диктор. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1981) һәм Татар АССР‑ының (1974) халыҡ артисы. Бөтә Рәсәй нәфис һүҙ оҫталары конкурстары лауреаты (1970, 1974). ТАССР-ҙың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
Дүрт тиҫтә йылдан артыҡ Айрат Арыҫлановтың тауышы эстрада сәхнәһенән, радио һәм телевидениенән әҙәби әҫәрҙәр яңғырата. Артист уҡыуында улар Бөтә Союз «Мелодия» фирмаһында грампластинкаларға яҙҙырылған һәм бөтә Советтар Союзы буйынса таралған.
Биографияһы
Айрат Гәрәй улы Арыҫланов 1928 йылдың 10 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Ахун ауылында тыуған. 1949 йылда Татар дәүләт театр училищеһының актёрҙар бүлеген тамамлай, ә 1967 йылда — А. В. Луначарский исемендәге Мәскәү театр сәнғәте институтының актёрҙар факультетын тамамлай (ситтән тороп).
1956 йылдан 1960 йылға тиклем Ғәлиәскар Камал исемендәге Татар академия театры артисы булып эшләй.
1960 йылдан 1967 йылға тиклем телевидениелә диктор булып эшләй.
1967 йылдың майынан Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы артисы. 1991 йылда уны филармония халыҡ коллективтары бүлеге режиссеры итеп тәғәйенләйҙәр.
Порс-Яха
Порс-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яда-Яходы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цетлиц
Цетлиц (Zettlitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 807 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 262 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9306 һәм автомобиль коды MW.
Жакаранда
Жакара́нда (Jacaránda) — Әрҙәс гөлө һымаҡтар ғаиләһендә үҫемлектәр ырыуы. Ырыуҙа 50-ләп төр иҫәпләнә.
Понзари
Понзари — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цна йылғаһының уң ярына тамағынан 425 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Любашевка (Красивая Меча ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Красивая Меча йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ворья
Ворья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 612 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Шугремшор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ворья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шугремшор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шудья (Янчер ҡушылдығы)
Шудья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Янчер йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тел (мәғәнәләр)
Тел:
Яңы Петровский (Хәйбулла районы)
Яңы Петровский (Новопетровское) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 453812, ОКАТО коды — 80255820002.
Фридриксбрун
Фридриксбрун (Friedrichsbrunn) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1038 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 533 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6507 һәм автомобиль коды — HZ.
Восточная Тата
Восточная Тата — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тата йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ысыҡ-Күл
Ысыҡ-Күл (Ысык-Көл — «ҡайнар күл») — Ҡырғыҙстандағы иң ҙур күл, донъялағы 25 иң ҙур майҙанлы күлдәрҙең береһе, шулай уҡ тәрәнлеге буйынса алтынсы урында тора. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Төньяҡ Тянь-Шань тауҙарында: Күндәй-Ала-Тоо һәм Терский Ала-Тоо һырты араһында 1609 метр бейеклектә урынлашҡан. Аҡмаған күлгә 80-гә яҡын ҙур булмаған йылға ағып төшә. Уларҙың иң ҙурҙары — көнсығыштан Түп һәм Джергалан. Көнбайыштан Шыу йылғаһы бик яҡында, шуға ла яҙғы ташҡын ваҡытында Кутемалды йылғаһы (оҙонлоғо 6 км) ҡушылып киткән саҡта һыуының бер өлөшө күлгә ағып төшә. Күлдең һыу кимәле цикллап үҙгәреүсән (йәғни йә таша, йә кәмей); цикл тиҫтә йылдар дауам итә. Һыуы тоҙло (минерализацияһы — 5,90 процент).
Һыу күләме 1738 куб метр, һыу өҫтө майҙаны — 6236 квадрат километр, яр буйы оҙонлоғо — 688 км, уртаса тәрәнлеге — 278 м, иң тәрән урыны 2,5 тапҡырға күберәк һәм 702 метрға етә. Оҙонлоғо көнбайыштан көнсығышҡа — 182 километр, ә көньяҡтан төньяҡҡа — 58 км.
Климат
Яр буйында уртаса континенталь, йылы һәм ҡоро климат һаҡлана. Ғинуарҙың уртаса температураһы: Тамғала −2°, Сулпан-Атала −3°, Ҡарҡолда −6°. Июлдәге уртаса температура: +17°.
Күлдең көнбайыш ярында яуым-төшөм әҙ, ә иң ҡаҙанһыуҙың көнсығыш өлөшөндә күп.
Ҡояш 2700 сәғәт ҡыҙҙыра, Ҡара диңгеҙ менән сағыштырғанда күберәк. Сағыштырыу өсөн, Мәскәүҙә был күләм 700 сәғәткә тиң.
Исеме
Күлдең урыҫса исеме «Иссык-Куль», төрки яҙманан килә — «Иссиқ-Кўл». «Ысык кёль» (ысык көл) ҡырғыҙ теленән «ҡайнар (эҫе) күл» тип тәржемә ителә. , сөнки күл ҡыш көнө лә туңмай. Ҡаҙанһыуҙың йылы ҡышы, һыуҙың йылылығы һаҡланып ҡалыуы, күлдең тоҙлолоғо уны туңыуҙан һаҡлай. Әммә Э. М. Мурзаев фекеренсә, (географ һәм топонимист) күлдең исеме элекке «ызык, эзых» (изге) һүҙенән килеп сыҡҡан. Күлдең изгелеге һәм уға ҡарата ҡырғыҙ халҡының ихтирамлы мөнәсәбәте хәҙерге көнгә тиклем дә һаҡланып ҡалған. Әммә был географик дәлилдәргә лә (Хакасия күлдән 2000 километр алыҫлыҡта ятанаходится на расстоянии), тел факттарына ла ҡаршы килә, сөнки ҡырғыҙ телендә «изге» мәғәнәһенә эйә һүҙ ыйык формаһына тура килә, а хакас телендәге зның ҡырғыҙ телендә сға әйләнеүе бер нисек тә аңлатылмай.
Горная Обь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ысыҡ-Күл
Исеме
Жуңғар ханлығы осоро өсөн күлдең Тэмиртунор монгол атамаһы теркәлгән. (Ч. Ч. Валиханов күлде 1756 йыл осорона шул атамала иҫкә ала ).
Горная Обь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ысыҡ-Күл
Тикшереү тарихы
Ысыҡ-Күл тураһында беренсе тапҡыр беҙҙең эраға тиклем II быуат аҙағындағы ҡытай йылъяҙмаларында иҫкә алына. Унда ул Же-Хай, йәғни «йылы диңгеҙ» тип теркәлә. Әммә күлде фәнни тикшереү бары тик XIX быуатта Рәсәй ғалимдары, шул иҫәптән үҙен Ысыҡкүл ярында ерләргә васыят әйтеп ҡалдырған Н. М. Пржевальский тарафынан башлана.
Ғалим, офицер, сәйәхәтсе Александр Фёдорович Голубев 1859—1864 йылдарҙа Европа ғалимдарынан беренселәрҙән булып Ысыҡ-Күлдең тирә-яғында астрономик билдәләмәләр менән шөғөлләнә башлай. Яр буйлап хәрәкәт итеп, ул төп пункттарҙың географик координаталарын билдәләй, ушл арҡала күл контуры карталарға аныҡ төшөрөлә.
2006 йылда Ҡырғыҙ-Рәсәй славян университетының Ҡырғыҙстан Фәндәр академияһының вице-президенты Владимир Плоских етәкселегендә ойошторған күл төбөнә археологик экспедиция 2,5 мең йыл элек йәшәгән билдәһеҙ боронғо цивилизауцияны аса.
Туризм
Диңгеҙ һәм тау климатының һирәк осраған берлеге күп һанлы ял итеүселәрҙе һәм туристарҙы йәлеп итә. Ярҙың буйынан-буйы пансионаттар һәм ял йорттары урынлашҡан. Ысыҡ-Күл Ҡырғыҙстан туризмының төп килем сығанағы булып тора. Шуға ҡарамаҫтан, уның ярында һаман да әле үҙләштерелмәгән ерҙәр бик күп һәм шуға ла яңынан-яңы уңайлы ял урындары барлыҡҡа килеп тора.
Туристар араһында Ысыҡ-Күлдә иң популяр урындар — Сулпан-ата һәм Ҡараҡол ҡалалары, Бостери, Сары-Ой (Һары өй), Чок-Тал (Суҡ тал), Булан-Сегеттю, Чон-сары-Ой, Тамчы курорт ауылдары, шулай уҡ Барскоон, Джети-Огуз, Григорьевское һәм Семеновское тарлауыҡтары.
Яр буйы туризмы Тамчы ауылынан төньяҡ ярҙан Корумду аулына тиклем һуҙыла. Миҙгел июнь уртаһынан август һуңына тиклем дауам итә.
Ысыҡ-Күлдә, нигеҙҙә, Ҡырғыҙстан, Ҡаҙағстан һәм Рәсәй туристары ял итә.
Транспорт
Судноларҙа йөк һәм пассажирҙар ташыу киң таралған. Төп порттар — Ысыҡ-Күл һәм Пржевальск пристане.
Ысыҡ-Күл өлкәһенең Тамчи ауылында ошо уҡ атамалы аэропорт урынлашҡан (элек — «Иссык Куль» аэропорты).
Экологияһы
Экологик хәл-торошо ыңғай. Күл урынлашҡан районда тирә-яҡты бысратыусы эре сәнәғәт предприятиелары юҡ.
Һынауҙар
СССР заманында күлдә һыу аҫты ҡоралланыуын тикшереү үткәрелә. Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының «Каракол» һынау базаһы әле лә бар .В Киргизии пройдёт парад российских военных кораблей — Артём Петров — Российская газета.
Шулай уҡ заманында күл ярында конструктор О. К. Антонов ҡатнашлығында Ан-10 самолеты ла һынау үтә. Аняыҡлап әйткәндә, самолеттың ҡырсын һыҙатына ултырыу мөмкинлеге тикшерелә. Дивгатель эшләмәгән осраҡ та имитациялана. Был хаҡта билдәле конструктор үҙенең китабында ентекләп яҙа.
Спорт
2014 йылда Рәсәй ультрамарафонсыһы Дмитрий Ерохин Ҡырғыҙстандың Балалар яман шешенә ҡаршы көрәш фондын хуплау йөҙөнән Ысыҡ-Күл яры буйлап 350 километр йүгерә.
Апостол Матфей ҡеүәте тураһында легенда
Күл менән күп легендалар бәйле. Шуларҙың береһе төньяҡ яр эргәһендә һыу аҫтында ҡалған апостол Матфей ҡеүәте һаҡланған әрмән монастыре булыуы хаҡында һөйләй. 1375 йыл менән билдәләнгән Каталон картаһында күлдең төньяҡ ярында тәреле бина һүрәтләнгән һәм: «Ысыҡ-Күл тип аталған урын. Был әрмән туғандар монастырендә Апостол һәм Евангелист изге Матвей ерләнгән», — тип яҙылған.
Аҡһаҡ Тимер тураһында легенда
Тамерлан Ысыҡ-Күл ярҙарында кәм тигәндә өс тапҡыр — 1376, 1389 һәм 1392 йылдарҙа була. Ул урындағы ҡәбиләләрҙе оҙаҡ һәм уңышһыҙ буйһондорорға тырыша, әммә походтары һәр саҡ бер үк һөҙөмтә менән тамамлана: ғәскәр яҡынлашыу менән күсмә ҡәбиләләр күсенә, ғәскәр киткәс, ҡабат әйләнеп ҡайта.
Сираттағы походы алдынан Тамерлан Ысыҡ-Күл ярына килә. Һәм ғәскәренә берәр таш алып, уларҙы бер урынға ташларға ҡуша. таштарҙан бейек тау хасил була. Походтан ҡайтҡас, уны күпме яугиры ҡалғаны ҡыҙыҡһындыра һәм ул иәүге өйөмдән таш алып, икенсе өйөмгә өйөргә ҡуша. Һәм икенсе тауҙың беренсеһенән күпкә ҡайтыш икәнлеген күреп эсе боша. Ә таш өйөмө Санташ (Һанташ — «иҫәп ташы») тигән атама ала — Ысыҡ-Күлдән көнсығыштараҡ шундай атамалы артылыш бар.
Совет заманында артылыштағы ҡурғандарҙы тикшереүсе археологтар уларҙың береһе сак-усунь осорона ҡараған ҡәберлек булыуын асыҡлай.
Башҡа легендалар
Шулай уҡ батырылған ҡалалар һәм байлыҡтар хаҡында легендалар йәшәй. уларҙың күпселеге аныҡ факттарға нигеҙләнә. Һыу аҫты тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, яр буйы эргәһе зонаһында, ысынлап та, һуңыраҡ осорҙа батырылған урта быуат ҡалалары, шул иҫәптән усундарҙың баш ҡалаһы Чигу бар.
Пыж-Шор
Пыж-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 418 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Уса ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амалия Матерна
Амалия Фридрих-Матерна (Amalie Friedrich-Materna, йәки Амалия-Матерна Фридрих Amalie Materna-Friedrich; 1844 йылдың 10 июле, Санкт-Георген-ан-дер-Штифинг, Штирия, Австро-Венгрия, хәҙер Австрия — 1918 йылдың 18 ғинуары, Вена, Австро-Венгрия, хәҙер Австрия) — Австрия опера йырсыһы (драматик сопрано).
Партиялары
Гольдмарк
Шукшур
Шукшур — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уң Саб-Яха
Уң Саб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Саб-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.