cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кукланова Екатерина Парфирьевна
Биографияһы
Екатерина Порфирьевна Кукланова (ҡыҙ фамилияһы Панкина) 1924 йылдың 17 ғинуарында Һарытау губернаһының Сердобский өйәҙе долгоруково ауылында (хәҙер Пенза өлкәһенең Сердобский районы), крәҫтиән ғаиләһендә тәыуған. Милләте буйынса урыҫ.
1938 йылда ғаиләһе менән бергә Ставрополье ҡалаһына күсә, 1941 йылда 1-се урта мәктәпте тамамлай һәм Левокумское ауылында "Росглаввино"виноградсылыҡ совхозында баҡсасы атаһы, Порфирий Иванович Панкин етәкселеге аҫтында эшләй башлай. 1942 йылдың авгусында немец ғәскәре Ставрополье ҡалаһына яҡынлашыу сәбәпле малды Әзербайжан ССР-ы территорияһына эвакуациялау менән шөғөлләнә. Шәмәхә ҡалаһында ҡыҫҡа ваҡыт шул уҡ айҙа Ҡыҙыл Армияға саҡырылғанға тиклем виноградсылар бригадаһын етәкләй.
Зенитсы булып хеҙмәт итә, һуңынан 125-се зенит-артиллерия полкы (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 195-се ) составында зенит батареяһының орудие наводкаһы плашетсыһы (СОН-2) була. 1943 йылда ВКП(б)-ға инә.
Ставрополье азат ителгәндән һуң йортона ҡайта һәм 1943 йылдың июленән «Левокумский» виноградсылыҡ совхозында идарасы булып эшләй. Оккупацияһынан һуң виноград плантацияларын тиҙ арала тергеҙеүе өсөн 1944 йылда «СССР халыҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәтенең социалистик ярыш алдынғыһы» түш билдәһе менән бүләкләнә.
1944 йылда Прасковейский виноградсылыҡ һәм шарап эшләү техникумына уҡырға инә, шарап эшләүҙең технигы-технологы һөнәрен ала, 1946 йылда бүлеү буйынса Левокумский районының Бургун-Маджарский" виноградсылыҡ совхозына эшкә ебәрелә, бында 40 йыл тирәһе агроном-йөҙөмсө, бригадир, 1-се производство участкаһы бүлексәһенең идарасыһы булып эшләй.
Дүртенсе биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса (1946—1950) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 7-се биш йыллыҡ эш һөҙөмтәләре буйынса (1959—1965) — «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. Күп тапҡыр СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән «аҙыҡ-түлек сәнәғәтен үҫтереү буйынса биш йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙә ҙур уңыштары өсөн» Екатерина Порфирьевна Куклановаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Халыҡ депутаттарының Левокумский район Советы һәм ауыл Советы депутаты итеп һайлана.
1985 йылда хаҡлы ялға сыға. Левокумский районының Малосадовый ҡасабаһында йәшәй.
Нгарка-Варкута-Яха
Нгарка-Варкута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Пудица
Кесе Пудица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Углич (Медведицы йылғаһы ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямайка
Ямайка — Вест-Индияла Британия Милләтәр дуҫлығы илдәре составындағы утрау дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Куба территориаль һыуҙары, көнсығыштан Гаити территориаль һыуҙары, көньяҡтан Колумбия территориаль һыуҙары менән сиктәш. Исеме индеецтәрҙең аравак телендәге «хаймака» (аравак. Xaymaca) һүҙенән килеп сыҡҡан, «шишмәләр утрауы» тигәндә аңлата".
1962 йылдың 6 авгусында Ямайка Мииләтәр дуҫлығы составында ҡалып, Бөйөк Британиянан бәһеҙлек иғлан итте. Иң ҙур ҡалаһы һәм баш ҡалаһы — Кингстон.
Мәрмәр һарайы (Тәһран)
Мәрмәр һарайы (کاخ مرمر) — тарихи бина һәм Тәһрандағы (Иран) элекке шаһ резиденцияһы. Ул ҡала үҙәгендә урынлашҡан. , әммә һарай төҙөлгән йылдарҙа, был квартал тымыҡ районда урынлашҡан булған.
Тарихы
Рәсми ҡабул итеү һәм үткәреү саралары өсөн тәғәйенләнгән, ике ҡатлы Мәрмәр һарайы 1934—1937 йылдарҙа Иран шаһы Риза Пәхләүи бойороғо буйынса француз инженеры Жозеф Леон һәм иран архитекторы Фәтхулла Фирҙәүес тарафынан төҙөлгән.
Һарайҙы башта Риза Пәхләүи, ә артабан уның улы Риза Мәхәммәт тарафынан рәсми резиденция сифатында.ҡулланылған. Риза Пәхләүи үҙенең дүртенсе ҡатыны Әсмәт Дәүләтшаһи һәм биш балаһы менән бергә 1941 йылда ҡыуылғанға тиклем был һарайҙа йәшәгән. Тап шул бинала 1941 йылдың сентябрендә Риза Пәхләүи тәхеттән баш тартыу тураһындағы хатҡа ҡул ҡуя.
Мөхәммәт Риза хакимлығы осоронда һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үткәрелгән. Бина, Гөлөстан һарайы менән бер рәттән, уның ике төп резиденцияларының береһе булған һәм 1950-се йылдарҙа шаһ шәхесе менән тиңләштерелгән. Был һарайҙа уның өс никахлашыу тантаналары үткән. Бында ул үҙенең ҡатыны менән бергә беренсе 1939 йылда ул үҙенең тәүге ҡатыны батша ҡыҙы Фәүзиә менән никахлаша һәм 1945 йылда айырылышҡанға саҡлы шунда йәшәй. 1950 йылдың октябрендә (обручение), ә 1951 йылдың февралендә һарайҙа икенсе ҡатыны Сорайя Исфандияри менән тантаналы никахлашыуы үтә. Шундай йоланы Мөхәммәт Риза өсөнсө ҡатыны Фәрәхкә өйләнгәндә лә шулай уҡ Мәрмәр һарайында үткәрә. Шаһтың һәм Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ 1957 йылдың октябрендә Арҙашир Заһиҙиға шул уҡ бинала кейәүгә сыға. Бынан тыш, ошо бинала шаһтың 48 йәшен байрам иткәндәр.
1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдатының шаһҡа һөжүм итеү урыны булған. Был ваҡиғанан һуң һарайҙы башҡаса резиденция сифатында файҙаланмайҙар. .һәм 1970 йылда ул музейға әйләнә.
1979 йылғы Иран Ислам революцияһынан һуң, Мәрмәр һарайы 1981 йылға саҡлы музей сифатында файҙаланылған. Шунан ул Маҡсатҡа ярашлылыҡ Советына тапшырылған. Урындағы халыҡ хәбәр итеүенсә, бинаны Иран Ислам Республикаһы сәйәсмәндәре файҙаланған.
Тасуирлама
Һарайҙың тәүге дизайн проектын Остад Джафар Хан әҙерләгән, әммә тулы проектты Остад Хәйҙәр Хан эшләгән. Һарайҙың дөйөм архитектура стиле эклектик, ул үҙ эсенә Каджарҙар осоро архитектураһы алымдарын индереп, көнсығыш һәм көнбайыш архитектура стилдәрен һыйҙыра.
Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған. Бөтә һарай комплексы территорияһы 35 462 м² биләй, шуның 2870 м² — резиденция майҙаны.
Иран рәссамы Джафар Хан яһаған Әһәмәниҙәр осороноң уҡ-һаҙаҡлы яугирҙары  ҡуйылған таш ҡапҡанан юл һарайға илтә — улар бөтөн бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Комплекс территорияһында төрлө провинцияларҙан килгән урындағы оҫталар башҡарған бүтән төрлө ҡапҡалар ҙа бар.
Һарайҙың диуарҙары аҡ мәрмәр менән йөҙләнгән. Төҙөлмәне Исфахандағы шәйех Лотфулла мәсете көмбәҙенең теүәл күсермәһе булған бик ҙур көмбәҙ тамамлай. Көмбәҙҙең эске түшәме арабескиҙар менән биҙәлгән, ике төҫтән торған түр ишекле урынлашҡан.
Һарайҙың интерьеры тантаналы тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр,, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланыла. Стеналарҙағы декорҙы иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде үтәгән, керамик плиткаларҙы Остад Йезди эшләгән, Остад Беһзад төшөргән. Бинаның башҡа бүлмәләре араһында илдәге күп кенә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған бик күп көҙгөләр менән Көҙгөләр залы айырылып тора.
да индереп, һарайҙа файҙаланылған предметтар әлеге ваҡытта Тәһрандың музейында ҡуйылған.
Гликоген
Гликоген — композиция полисахариды n, глюкоза ҡалдыҡтары ярҙамында барлыҡҡа килә α-1→4 (тармаҡлау урындарында — α-1→6). Хайуан күҙәнәктәрендә төп запас углевод һәм глюкоза һаҡлауҙың төп формаһы булып хеҙмәт итә. Цитоплазмаға гранула сифатында күҙәнәктәрҙең күп төрҙәрендә (башлыса бауыр һәм мускул күҙәнәктәрендә) һалына.
Тасуирлама
Гликогенды ҡайһы берҙә хайуан крахмалы тип атайҙар, сөнки уның төҙөлөшө йәшелсә крахмалының компоненты булған амилопектинға оҡшаш. Крахмалдан нығыраҡ тармаҡланған һәм компактлы структураһы менән айырыла, иодтар менән буялғанда зәңгәр төҫ бирмәй.
Гликоген глюкозаның ҡапыл етешмәүен ҡаплау өсөн кәрәк булғанда тиҙ мобилизациялана алған энергия запасын барлыҡҡа килтерә. Әммә гликоген запасы триглицеридтар (майҙар) менән тәьмин итеүгә ҡарағанда энергия ҡиммәте кәмерәк. Бөтә организмды туҡландырыу өсөн глюкозаға бауыр күҙәнәктәрендә (гепатоциттарҙа) һаҡланған гликоген ғына эшкәртелә ала. Гликогендың бауырҙағы йөкмәткеһе синтез артыу менән бауыр ауырлығының 5-6 % тәшкил итеүе мөмкин. Бауырҙағы гликогендың дөйөм массаһы өлкәндәрҙә 100-120 граммға етергә мөмкин. Мускулдарҙа гликоген тик локаль ҡулланыу өсөн генә глюкозаға эшкәртелә һәм күпкә түбән концентрацияла (мускулдарҙың дөйөм массаһының 1 % артыҡ түгел) туплана, шул уҡ ваҡытта мускулдарҙың дөйөм запасы гепатотциттарҙа тупланған запастан артығыраҡ булыуы ихтимал. Бөйөрҙәрҙә бик аҙ миҡдарҙа гликоген осрай, хатта баш мейеһе күҙәнәктәренең айырым төрҙәрендә (глиаль) һәм аҡ ҡан күҙәнәктәрендә лә аҙыраҡ осрай.
Запастағы углевод булараҡ, бәшмәк күҙәнәктәрендә гликоген бар.
Метаболизм
Организмда глюкоза етмәгәс, ферменттар тәьҫирендә гликоген ҡанға ингән глюкозаға тиклем тарҡала. Синтезды көйләү һәм гликогендың тарҡалыуы нервы системаһы һәм гормондар тарафынан башҡарыла. Синтезда йәки гликоген тарҡалыуҙа ҡатнашҡан ферменттарҙың нәҫелдәге етешһеҙлектәре һирәк осрай торған синдромдар — гликогеноз үҫешенә килтерә.
Спорттағы роле
Гликоген запастары, уларҙың еңел булыуы арҡаһында, эшләүсе мускулдар өсөн төп энергия сығанағы булып хеҙмәт итә. Әммә мускулдарҙа гликоген запастары сикләнгән. Гликоген етмәүҙең һөҙөмтәһе булып арыу һәм һөҙөмтәләрҙең кәмеүе тора, ә киләсәктә — иммунитеттың көсһөҙләнеүе һәм ауырыуҙар хәүефенең артыуы.
Виндорф (Анхальт)
Виндорф (Анхальт) (Wiendorf (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 330 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 68 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6420 һәм автомобиль коды — SLK.
Кесе Мегипугольская
Кесе Мегипугольская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мегипугольская ҡылымығының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Визесья
Визесья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәре (йылға)
Нәре (Нарка) - Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Инйәр йылғаһының тамағынан 46 км-ында һул ярынан килеп ҡоя. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атамаһы
Белорет районында Нәре тауы янынан ағып сыға. Этимологияһы аныҡ түгел. "Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә ''Возможно, от манс. нер -гора'' тигән фараз бар.
СССР Дәүләт премияһы
СССР-ҙың Дәүләт премияһы Государственная премия СССР (1967—1991) — 1966 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы тарафынан булдырылған йыл һайын тапшырыла торған дәүләт премияһы.
Дәүләт премияһы 1967 йылдан 1991 йылға тиклем Октябрь революцияһы көнөндә фән һәм техника, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге күренекле ижади ҡаҙаныштар өсөн тапшырыла.
Статусы
1941—1955 йылдарҙа тапшырылған Сталин премияһы урынына ҡалған премия булып тора. Сталин премияһы лауреаттары үҙҙәренең миҙалдарын һәм документтарын Дәүләт премияһының ярашлы атрибуттарына алмаштырып алыу мөмкинлегенә эйә була.
1960-1980 йылдарҙа СССР-ҙа сыҡҡан белешмә әҙәбиәттә сәйәси вәзғиәткә ярашлы рәүештә Сталин премияһы үҙе лә «СССР Дәүләт премияһы» тип атала; «Дәүләт премияһы лауреаты, 1949 йыл» тип яҙылған мәғлүмәт артында тап ул тора.
СССР-ҙа 1957-1991 йылдарҙа бирелгән СССР-ҙың дәүләт премияһы — әһәмиәте буйынса ла, аҡсалата бүләкләү күләме буйынса ла СССР-ҙың Ленин премияһынан һуң икенсе урында тора. СССР Дәүләт премияһын булдырғанда уның күләме 5000 һум тәшкил итә (Ленин премияһы күләменең яртыһы). Әммә буласаҡ лауреатҡа талаптар ҙа уныҡы тиклем юғары булмай. Әгәр СССР Дәүләт премияһы менән «Ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән ғилми тикшеренеүҙәр өсөн» бүләкләнһәләр, Ленин премияһын алыу өсөн «фәндә һәм техникала яңы йүнәлештәр асҡан һәм әлеге өлкәлә бөтә донъя ҡаҙаныштарынан артып киткән айырыуса ҙур фәнни тикшеренеүҙәр» талап ителә. Бүләкләнеүселәр йыл һайын 100 кешегә тиклем етә: улар араһында яҙыусылар, ғалимдар, сәнғәт эшмәкәрҙәре була. Өсәр тапҡыр был премияны алыусылар: С. Т. Айытматов, О. Н. Ефремов, В М. Шумский, В Н. Челомей, С П. Непобедимый була.
Союздаш республикаларҙа тармаҡ республика дәүләт премиялары булдырылған, мәҫәлән, архитектура өлкәһендә РСФСР Дәүләт премияһы менән бүләкләү ҡаралған.
1991 йылдан башлап Рәсәй Федерацияһында СССР Дәүләт премияһының дауамсыһы итеп Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы булдырыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
СССР Дәүләт премияһы лауреаттары исемлеге (Башҡортостан)
Бәрҫеүән
Бәрҫеүән — топоним.
Ошева
Ошева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чурова йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Архангел Михаил соборы (Түбәнге Новгород)
Архангел Михаил соборы — ХVII быуаттың сатырлы архитектура һәйкәле. Ул Түбәнге Новгород кремле территорияһында урынлашҡан. Түбәнге Новгородтағы боронғо таш ҡорам, үҙенең тарихын ҡалаға нигеҙ һалынған ваҡыттан алып бара. Рус ғәскәрен ҡурсалаусы — архангел Михаил хөрмәтенә изгеләндерелгән.
Тарих
1221 йылда ағас сиркәү төҙөлә, ә 1227 йылда — аҡ таштан 4 бағаналы 3 апсидлы, өс ишекле собор төҙөлә. 1359 йылда сиркәү өр яңынан ҡайтанан төҙөлә. 23 апрель (3 май), 1628 йыл. Архитектор Лаврентий Семенов һәм уның үгәй улы Антип етәкселегендә сиркәү яңынан һалына. Сиркәүҙе Түбәнге Новгород ополчениеһы иҫтәлегенә тергеҙәләр һәм уны 1631 йылда тамамлайҙар.
1704 йылда, Кремлдәге янғын ваҡытында, Архангел соборы зыян күрә. Табыныу хеҙмәте , 1732 йылда яңынан башлана, ҡорамды Түбәнге Новгород архиепискобы Питирим яңынан изгеләндерә.
1962 йылда, Святослав Агафонов етәкселегендә сиркәү реставрациялана, соборға элек Спасо-Преображенский соборында торған Кузьма Мининдың мәйете күсереп ҡуйыла.
2006 йылдың 16 февралендә Түбәнге Новгородҡа рәсми визит менән  Рәсәй Президенты Владимир Путин килә. Ул Түбәнге Новгород кремленә килә һәм собор кәшәнәһендәге Кузьма Минин  ҡәберенә сәскәләр һала.
2008 йылда соборҙан алыҫ түгел урында кенәз Юрий Всеволодович һәм епископ Симон Суздальскийға һәйкәл ҡуйыла. 17 февралдә уны асыу тантанаһы була. Түбәнге Новгородта был байрам көнөндә бөтә сиркәүҙәрҙә лә литургия үткәрәләр. Түбәнге Новгород һәм Арзамас архиепискобы Георгий һәйкәлде изгеләндерә.
2009 йылдың 16 мартында Архангел Михаил соборына Түбәнге Новгород закондар йыйылышы депутаттары 9 ҡыңғырау бүләк итә. 2009 йылдың 26 мартында ҡыңғырау манараһына иң ауыр ҡыңғырау —(Законник) Ҡанунсы — күтәрелеп, аҫып ҡуйыла , уның ауырлығы — 530 килограмм.
2009 йылдың сентябрь айында ғибәҙәтханаға бөтә Русь һәм Мәскәү патриархы Кирилл килә. Патриарх сиркәүҙә баҡыйлыҡта ятҡан патриот Кузьма Мининдың иҫтәлегенә бағышлап, мәрхүм өсөн лития уҡый. Соборға килеүенең иҫтәлеге итеп, ул ғибәҙәтханаға Ҡазан Божья Матерь иконаһын бүләккә бирә.
Суртанүҙәк (йылға)
Суртанүҙәк Суртан-Узяк (устар. Суртанозек) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы, Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Быҙаулыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002844
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200284
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Нгарка-Марета-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Нгарка-Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 235 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы
Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы (20 июль 1961 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған нефтсеһе. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016).
Биографияһы
Ғиниәтулла Ғарифулла улы Ишбаев 1961 йылдың 20 июлендә БАССР-ҙың Учалы районы Уральск ҡасабаһында тыуған.
1983 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан алып шунда уҡ эшләй: 1989 йылдан сектор мөдире, 1991—99 йылдарҙа «Азимут» ғилми-етештереү предприятиеһының бүлек начальнигы; бер үк ваҡытта 2000 йылдан — "«"Буринтех" ғилми-етештереү предприятиеһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (Өфө) директоры, 2008 йылдан — генераль директоры. Фәнни хеҙмәттәре быраулау проблемаларына арналған. Ул етәкс. быраулау, нефть промыслалары инструменттары һәм уларҙы эшләү технологиялары уйлап табыла. Уның тарафынан ер бырауҙары, скважиналарҙы ремонтлау һәм яңынан сафҡа индереү өсөн бер юллы фрезалар, бырау баштары һәм махсус инструменттар комплекты эшләнә һәм уларҙы сериялап етештереү ойошторола. Асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙең нефть һәм газ сығарыу предприятиеларында индерелгән. 100—ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы.
Хәсән (Баймаҡ районы)
Хәсән (Хасаново) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 48 кеше ..
Почта индексы — 453656, ОКАТО коды — 80206849006. .
Тарихы
1834 йылда бында 59 кеше йәшәй, 1920 йылда — 327, 1939 йылда — 156 кеше, 1989 йылда — 23 кеше йәшәй.
Совет осоронда ауыл Сталин исемендәге колхоз составында була. Һуңғараҡ — Киров исемендәге колхоз составына ингән. Артабан — Сибай совхозының Йәнйегет бүлексәһендә, әммә ауыл халҡы күпселектә БМСК-ла эшләйҙәр һәм индивидуаль хужалыҡ алып баралар.
Аҙаҡҡы йылдарҙа ауыл әүҙем үҫешә. Яңы йорттар барлыҡҡа килде. Мәсет төҙөлдө.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ҡаракүбәк йылғаһы буйлап урынлашҡан.
Баҡыр
Баҡыр — химик элементтарҙың периодик таблицаһында атом һаны буйынса 29-сы элемент, беренсе группаның өҫтәмә төркөмөндә, дүртенсе периодында урынлашҡан. Cu (Cuprum) символы менән билдәләнә. Һығылмалы алтын-ал төҫлө металл (оксид плёнкаһы булмағанда ал төҫтә). Кешелек боронғо замандан ҡуллана.
Тарихы һәм исеменең килеп сығышы
Руданан айырып алыуы сағыштармаса еңел һәм иреү температураһы түбән булғанға кеше үҙләштергән иң беренсе металдарҙың береһе. Боронғо заманда аҡ ҡурғаш менән ҡатнашмаһы — бронза ҡорал эшләү өсөн ҡулланылған.
Латинса исеме Cuprum баҡыр табылған Кипр утрауы исеменән килә.
Тарихы
Баҡыр — мәғдәндән табыуы еңел һәм иреү температураһы түбән булған өсөн кешелек үҙләштергән беренсе металл. Тәбиғәттә алтын, көмөш һәм тимергә ҡарағанда самородок хәлендә йышыраҡ осрай. Төркиәнең Чатал-Хююк районында табылған бағырҙан эшләнгән боронғо әйберҙәр һәм руданы иреткәндә барлыҡҡа килгә торған шлак — боронғо кешеләр баҡыр иреткәнен дәлилләй.. Ҡулланыу әйберҙәре баҡырҙан эшләнгән баҡыр быуат таш быуатты алыштыра. Семенов С.А. хеҙмәттәштәре менән үткәргән эксперименттар баҡырҙан эшләнгән эш ҡоралдары ағасты сабыу, юныу, быраулау кеүек эштәр башҡарыу өсөн таш ҡоралдан ҡалыша, һөйәк эшкәртеү өсөн шул уҡ ваҡыт талап ителә.
Ҡоралдар эшләү өсөн баҡырҙы ҡурғаш иретмәһе ҡуллана башлайҙар, шулай итеп баҡыр быуатын бронза быуаты алыштыра. Ҡурғаш менән баҡыр иретмәһен (бронзаны) беренсе тапҡыр 3000 йыл элек Яҡын Көнсығышта алалар. Бронзаның ныҡлыға һәм яҡшы сүкелеүсәнлеге кешеләрҙе йәлеп итә һәм бронзанан һунар һәм эш ҡоралдары, һауыт-һаба, биҙәүестәр эшләй башлайҙар. Был әйберҙәр барыһы ла археологик ҡаҙыныу эштәре барышында табыла. Хеҙмәт ҡоралдарын етештереү өлкәһендә бронза быуатты тимер быуат алыштыра.
Иң тәүҙә баҡырҙы сульфидтарҙан түгел, алдан яндырыу талап итмәгән малахит рудаһынан алғандар. Бының өсөн балсыҡ һауытҡа мәғдән менән күмер тултырғандар, һауытты соҡорға ҡуйып ҡатнашманы яндырғандар. Яныу ваҡытында бүленеп сыҡҡан угар газ малахиттағы баҡырҙы ирекле баҡырға тиклем кире ҡайтарған:
Кипр утрауында баҡыр рудниктары һәм баҡыр иретмәһе етештереү беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡта уҡ бурлыҡҡа килгән.
Рәсәй һәм сиктәш илдәр территорияһында баҡыр рудниктары беҙҙең эраға тиклем ике мең йыл элек барлыҡҡа килгән  (баҡыр рудниктары ятҡылығының иң билдәле — Ҡарғалы), шулай уҡ Кавказ аръяғында, Себер, Алтай, Украина территорияһында рудниктар бар.
Ҡырғыҙстан
Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы
Ландшафтҡа ярашлы хай­уандар донъяһы ла күп төрлө. Имеҙеүселәрҙең — 80, ҡоштар­ҙың — 330, һөйрәлеүселәр һәм ер-һыу хайуандарының 30-ға яҡын төрө бар. Тауҙарҙа айыу, һеләүһен, барс, тау кәзәһе, ҡоралай, ҡуян һәм башҡа йәнлектәр йәшәй. Ҡоштарҙан туғаҙаҡ, бөркөт, гриф, ҡарсыға, һирәк осраған тау күркәһе — улараны күрергә була.
Баҡыр
Тарихы
XIII—XIV быуаттарҙа баҡыр ҡойоу сәнәғәте үҫеш ала. Мәскәүҙә XV быуатта Пушкалар эшләү һарайы нигеҙләнә, унда бронзанан төрлө калибрлы ҡоралдар ҡойолған. Ҡыңғырауҙар ҡойорға бик күп баҡыр сарыф ителә. Бронзанан Батша пушка (1586 й.), Батша ҡыңғырау (1735 й.), Баҡыр һыбайлы (1782 й.) кеүек ҡойоу сәнғәте әҫәрҙәре ҡойола. Японияла ҙур Будда һыны ҡойола (Тодать-дзи храмы) (752 йыл).
Ҡырғыҙстан
Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы
Ҡыҙыл бүре, ҡаплан, Мензбир һыуыры һәм көрән варан иһә Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзының Ҡы­ҙыл китабына индерелгән.
Баҡыр
Тарихы
Электр асылыу менән XVIII—XIX быуаттарҙа баҡыр сымы һәм уның менән бәйле изделиелар етештереү күләме арта. XX быуатта электр сымдарын алюминдан эшләһәләр ҙә, электротехникала баҡыр әһәмиәтен юғалтмай..
Ҡырғыҙстан
Тарихы
Ҡыр­ғыҙстан биләмәһе лә, бөтә Урта Азия һымаҡ, бик боронғо кешелек йәмғиәте усағы булып тора. Б. Э.Т II быуатта уҡ бында тәүге дәүләттәр барлыҡҡа килгән. XV быуаттың икенсе яртыһында ҡырғыҙ ҡәбиләләре берләшеүе һөҙөмтәһендә тәүге үҙ аллы ханлыҡ төҙөлә. Ошо осорға халыҡ булып ойоша ла инде ҡырғыҙҙар. Бөйөк Ебәк юлы заманында Ҡырғыҙстан ҙур әһәмиәткә эйә булған. Көньяҡтағы Ош ҡалаһы уңайлы урынлашыуы арҡаһында күп меңйыллыҡтар дауамында ошо сауҙа юлының Фирғәнә тармағында транзит ҡала иҫәпләнгән. Урындағы халыҡ үткенсе сәйәхәтселәргә һәм сауҙагәрҙәргә хеҙмәт күрһәткән.
Баҡыр
Тәбиғәттә таралышы
Ер ҡабығында баҡыр миҡдарының уртаса миҡдары — (4,7-5,5)·10−3% (масса буйынса). Диңгеҙ һәм йылға һыуында баҡыр кимәле күпкә аҙыраҡ: 3·10−7% һәм 10−7% (масса буйынса ).
Ҡырғыҙстан
Тарихы
XIX быуаттың 70-се йылдарында Ҡырғыҙстанды СССР-ға ҡушалар. СССР тарҡалғандан һуң ҡырғыҙҙар тыныс юл менән үҙаллылыҡ ала. Тәүге конституция ҡабул итәләр, милли аҡсаһы — сомды ҡулланыуға индерәләр.
Баҡыр
Тәбиғәттә таралышы
Тәбиғәттә баҡыр берләшмәләр составында һәм самородок хәлендә осрай. Халькопирит CuFeS2 сәнәғәт өсөн әһәмиәтле CuFeS2, был минерал шулай уҡ колчедан, халькозин Cu2S һәм борнит Cu5FeS4 исемдәре менән билдәле. Һәм улар янында башҡа баҡыр минералдар ҙа осрай: ковеллин CuS, куприт Cu2O, азурит Cu3(CO3)2(OH)2, малахит Cu2CO3(OH)2. Баҡыр самородок хәлендә лә осрай, йыйылған баҡыр массаһы 400 тоннаға еткән осраҡтар бар. . Баҡыр сулфиды нигеҙҙә уртаса температуралы гидротермаль ағымдарҙа барлыҡҡа килә. Шулай уҡ баҡыр ятҡылыҡтары ҡомташ, сланцы кеүек ултырма тау тоҡомдарында ла осрай.
Ҡырғыҙстан
Халҡы
Халҡының составына килгәндә иң күбен ҡырғыҙҙар тәшкил итә. Улар башлыса ауыл ерендә йәшәй. Икенсе урында — үзбәктәр, Үзбәкстанға сиктәш төбәктәрҙә төпләнгәндәр. Урыҫтар ҡалаларҙа һәм илдең төньяҡ өлөшөндәге ауылдарҙа күпләп донъя көтә. Шулай уҡ дунгандар, ҡаҙаҡтар, украиндар, уйғырҙар, немецтар, башҡорттар, татарҙар — барлығы 80-гә яҡын милләт вәкиле ғүмер итә был илдә.
Баҡыр
Тәбиғәттә таралышы
Бындай типтағы ятҡылыҡтарҙың иң билдәлеһе — Байкал аръяғы крайындағы Удокан баҡыр ятҡылығы,  Ҡаҙағстанда Еҙҡаҙған ятҡылығы, Үҙәк Африкала баҡыр бүлкәте һәм Германияла Мансфельд ятҡылығы.
Ҡырғыҙстан
Иҡтисады
Республика файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Бында нефть, газ, ҡара, төҫлө, ҡиммәтле металл ятҡылыҡтары бар. Шуға күрә сәнәғәт тармағында тәбиғи ресурстарҙы сығарыу, эшкәртеү йүнәлеше өҫтөнлөк итә. Алтын табыу тау сәнәғәтендә төп урынды биләй.
Баҡыр
Тәбиғәттә таралышы
Башҡа баҡырға иң бай ятҡылыҡтар Чили (Эскондида һәм Кольяуси) һәм АҠШ-та (Моренси) урынлашҡан. Баҡыр мәғдәне, башлыса, асыҡ юл менән табыла. Рудала баҡыр мәҡдары 0,3 до 1,0 % тирәһе.
Ҡырғыҙстан
Иҡтисады
Ҡырғыҙстан Республикаһында 400-ҙән ашыу ҡиммәтле таш — алмас, зәңгәр яҡут (сапфир), ҡыҙыл яҡут (рубин), һары яҡут (топаз), зөбәржәт (изумруд), аквамарин, фирүзә (бирюза), тау гәлсәре, малахит, йәшмә, нефрит һәм аҡыҡ ятҡылығы асылған.
Баҡыр
Физик үҙенсәлектәре
Баҡыр — алтын-ҡыҙыл тәҫтәге һығылмалы металл, һауала тиҙ оксид пленкаһы менән ҡаплана, оксид пленкаһы үҙенә хас торған һарғылт-ҡыҙыл төҫтә. Баҡырҙың үтә күренмәле йоҡа пленкалары йәшел-зәңгәр-һыу төҫтә була.
Ҡырғыҙстан
Иҡтисады
Халыҡ-ара туризм да иҡтисадтың мөһим өлкәһенә әүерелеп бара. Уның матур киләсәге, тәү сиратта, донъялағы иң ҙур, матур күлдәрҙең береһе — Ысыҡкүлдең курорт өлөшөн, тау саңғыһы спортын, альпинизмды үҫтереү, күп тарихи урындар, Һары-Селек биосфера ҡурсаулығы менән бәйле.
Баҡыр
Физик үҙенсәлектәре
Һоро-көмөш төҫтә булған башҡа металдарҙан айырмалы булараҡ, осмий, цезий, алтын, баҡырҙың үҙенә генә хас төҫө бар. Был төҫ атомдың тулы өсөнсө һәм ярым тулы дүртенсе электрон орбиталары араһында үткәүел булыуы менән аңлатыла: орбиталар араһында булған энергетик айырма яҡтылыҡтың хәнәүәт (ҡыҙығылт-һары) төҫөндәге тулҡын оҙонлоғона тура килә.
Ҡырғыҙстан
Мәҙәниәт
Ҡырғыҙ мәҙәниәтенә улар­ҙың быуаттар буйы күсмә тормош алып барыуы ҙур йоғонто яһаған. Ғаилә-көнкүреш йолалары күп быуындарҙың аҡылын сағылдырған. Өлкәндәргә ихтирам, айырыуса ата-әсәгә, бер-береңә ярҙам итергә, ауыр саҡта терәк булырға ынтылыу һәм йомарт ҡунаҡсыллыҡ хас ҡырғыҙҙарға.
Баҡыр
Физик үҙенсәлектәре
Баҡыр  ҡырҙары үҙәкләштерелгән куб барлыҡҡа килтерә, арауыҡ решеткәһе  F m3m, a = 0,36150 нм, Z = 4.
Ҡырғыҙстан
Мәҙәниәт
Был республикала йыр-моңдо ныҡ яраталар. Һәр байрам, табын милли музыкаһыҙ, халыҡ ижадынан тыш уҙмай. Иң таралған музыка ҡоралы булып ерле халыҡтың комузы һанала. Ул тышҡы төҙөлөшө менән грушаға оҡшаған, абрикос ағасынан яһайҙар, ә өс ҡылын элек-электән һарыҡ һеңеренән эшләгәндәр.
Баҡыр
Физик үҙенсәлектәре
Баҡыр юғары йылы үткәреүсәнлеккә эйә һәм электрүткәреүсәнлек буйынса металдар араһында көмөштән ҡалышып икенсе урында килә. 20 °C-та сағыштырмаса электр үткәреүсәнлеге: 55,5-58 МСм/м. Баҡырҙың ҡаршылыҡтың термик коэффициенты юғары: киң температура диапозонында 0,4 %/°С һәм температураға аҙ бәйләнгән. Баҡыр диамагнетик металл.
Ҡырғыҙстан
Мәҙәниәт
Ҡырғыҙстанда һаҡланып ҡалынған боронғо ҡомартҡылар: Саймалы-Таш уйһыулығы, Буран башняһы, Үҙгән мавзолейы һәм башҡалар «Манас» халыҡ эпосы кеүек донъя мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Баҡыр
Физик үҙенсәлектәре
Баҡыр металдар менән бер нисә иретмәһе барлыҡҡа килтерә: латунь — цинк менән, бронза — ҡурғаш һәм башҡа элементтар менән, мельхиор — никель һәм башҡа металдар менән.
Ҡырғыҙстан
Мәҙәниәт
Ә «Йәмилә» («Джамиля»), «Хуш бул, Гөлһары!» («Прощай, Гульсары!»), «Аҡ пароход» («Белый пароход») повестары, «Йәлләт» («Плаха») романын ижад итеүсе бөйөк Сыңғыҙ Айтматов. Ул үҙенең үлем­һеҙ әҫәрҙәре менән ҡыр­ғыҙ халҡын бейеккә күтәрҙе. Классиктың китаптары 170-тән ашыу телгә тәржемә ителеп, дөйөм тиражы 60 миллион дананан күберәк. Улар йәмғиәткә белем һәм тәрбиә биреү эшенең бүленмәҫ өлөшөнә әйләнде, күп илдәрҙең мәктәптәре һәм уҡыу йорттары программаларына инде.
Баҡыр
Физик үҙенсәлектәре
Баҡырҙың атом тығыҙлығы (N0) = (атом/м³).
Ҡырғыҙстан
Мәҙәниәт
Ҡырғыҙҙарҙың элекке күсмә тормошо уларҙың йолаларында һәм ғөрөф-ғәҙәттәрендә яҡшы күҙәтелә. Әлегә хәтлем тирмә торлаҡ булараҡ үҙенең әһәмиәтен юғалтмай. Бер байрам да унһыҙ үтмәй, хатта дәүләт флагында ла һүрәтләнгән ул. Тирмәләр хужаның социаль статусын да күр­һәткән, халыҡ йолаларының төп образы ла һаналған. Улар­ҙы төҙөгәндә һәм күсенгәндә күп йолалар башҡарылған һәм тантаналар булған.
Баҡыр
Баҡыр изотаптары
Тәбиғәттә бағыр ике стабиль изотоп хәлендә осрай — 63Cu (изотоп таралышы 69,1 %) һәм 65Cu (30,9 %). Шулай уҡ ике тиҫтәнән артыҡ стабиль булмаған изотобы билдәле, шулар араһында иң оҙаҡ йәшәүсеһе — 67Cu, изотаптың ярым тарҡалыу периоды 62 сәғәт.
Ҡырғыҙстан
Мәҙәниәт
Ҡырғыҙҙарҙың аш-һыуы ҡаҙаҡтарҙыҡына оҡшаш, хатта ҡайһы берҙәренең исемдәре лә тап килә. Милли ризыҡтарының үҙенсәлеге дөгө һәм төрлө тәмләткестәрҙе киң ҡулланыуға ҡайтып ҡала, бешерелгән итте генә файҙаланалар. Урындағы ашнаҡсылар йылҡы итенә, ҡамыр аштарына, әсе һөт аҙыҡтарына һәм ҡуйы бутҡаға оҡшаш аштарға, йәшелсәгә өҫтөнлөк бирә.
Белем биреү
Ҡырғыҙстандың мәғариф сис­темаһы Рәсәйҙәге кеүек, йәғни совет заманынан килә. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң белем биреү өлкәһендә реформалар үткәрелгән
Мәктәптә балалар 11 йыл уҡый, шуның 9 йылы мотлаҡ һанала. Башланғыста 1-ҙән 4-се синыфҡа ҡәҙәр белем алалар. Был баҫҡыста яҙырға, уҡыр­ға, һанарға өйрәнәләр. Ватанды өйрәнеү, хеҙмәт, этика һәм физик культура дәрестәре лә инә. V—IX синыфтар уртансы һаналып, 12 йәштән 16 йәшкә тиклемге уҡыусылар фәнни дәреслектәр, математика, мәғлүмәти технологиялар, сит телдәрҙе тәрәнерәк өйрәнә башлай.
Өлкән синыфтарҙы (X—XI) тамамлау мотлаҡ булмаһа ла, уҡыусыларҙың 80 проценты тиерлек һуңғы баҫҡыста белем алыуын дауам итә. Урта синыфтарҙағы дәреслектәрҙе төплөрәк өйрәнәләр. Әлбиттә, хәрби хеҙмәткә, юғары уҡыу йортона әҙерлек тә башлана. XI синыфты тамамлағанда сығарылыш имтихандары һәм Дөйөм республика тестарын тапшыралар. Шуларҙың һөҙөмтәләре буйынса университеттарға ҡабул итәләр.
Дәүләт ҡарамағындағы урта белем биреү учреждениеларынан тыш, ҙур ҡалаларҙа элиталы шәхси мәктәптәр ҙә асыла.
Башҡортостан менән бәйләнештәре
2017 йылда Башҡортостан делегацияһының Ҡырғыҙстанға эш сәфәре барышында республикабыҙ Башлығы Рөстәм Хәмитов «Алтай цивилизацияһы һәм Алтай телдәре ғаиләһенең туғандаш халыҡтары» Халыҡ-ара форумын асыу тантанаһында сығыш яһаны.
Шеварднадзе Эдуард Амвросиевич
Шеварднадзе Эдуард Амвросиевич (ედუარდ ამბროსის ძე შევარდნაძე, Эдуа́рд Амбро́сис дзе Шевардна́дзе; 25 ғинуар 1928 йыл — 7 июль 2014 йыл ) — СССР һәм Грузияның дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмәне. Грузия Ленинсы Коммунистик Йәштәр Союзы (ЛКСМ Грузии) Үҙәк Комитетының 1-се секретары (1957—1961), Грузин ССР-ы Эске эштәр министры (1965—1972), Грузия Комммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары  (1972—1985), СССР-ҙың Сит ил эштәре (1985—1990) һәм Тышҡы бәйләнештәр министры (19 ноябрь — 26 декабрь 1991). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981). КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы (1985—1990), М. С. Горбачёвтың яҡын соратнигы, Грузия Президенты (1995—2003).
Биографияһы
Эдуард Амвросиевич Шеварднадзе 1928 йылдың 25 ғинуарында Грузин ССР-ының (хәҙерге Грузияның) Гурия өлкәһе Лахчут районы Мамати ауылында педагог ғаиләһендә тыуған. Уның оло ағаһы Акакий 1941 йылда Брест крепосын обороналағанда батырҙарса һәләк була, хәҙерге ваҡытта «Герой-крепость Брест» мемоиаль комплексында ерләнгән. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1946 йылда ВЛКСМ-дың Тбилиси ҡалаһы Орджоникидзе район комитетында инструктор булып башлай, артабан кадрҙар һәм ойоштороу-инструктор эштәре бүлеге мөдире була. 1949—1951 йылдарҙа Эдуард Амвросиевич Грузияның ВКП (б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы ике йыллыҡ партия мәктәбе тыңлаусыһы. Уны таманлағандан һуң Грузия Ленинсы Коммунистик Йәштәр Союзы (ЛКСМ Грузии) Үҙәк Комитеты инструкторы итеп үрләтелә. 1952 йылда Шеварднадзе комсомолдың Кутаиси өлкә комитеты секретары, шунан икенсе секретары, ә алдағы йылда — беренсе секретары итеп һайлана.
Тбилиси медицина техникумын, 1959 йылда «тарих» һөнәре буйынса — А. Цулукидзе исемендәге Кутаиси педагогия институтын тамамлай.
1956—1957 йылдарҙа — Грузия Ленинсы Коммунистик Йәштәр Союзы Үҙәк Комитетының (ЦК ЛКСМ Грузии) икенсе, 1957—1961 йылдарҙа — беренсе секретары. 1958 йылдың апрелендә ВЛКСМ-дың ХІІІ съезында Михаил Горбачёв менән таныша.
1961—1963 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Мцхет район комитетының беренсе секретары, 1963—1964 йылдарҙа — партияның Тбилиси ҡалаһы Беренсе май район комитетының беренсе секретары. 1964—1965 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары, 1965—1968 йылдарҙа — Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министры. 1968—1972 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Эске эштәр министры. Махсус дәрәжәһе — Эске хеҙмәт генерал-майоры.
1972 йылда Грузин ССР-ы Коммунистар партияһының Тбилиси ҡала комитетының беренсе секретары була.
Тамъян (Татарстан)
Тамъян (Тәмьян, Тамьян) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға тамъян ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ирәкте улусының Абдулбин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 11 башҡорт; 1859 йылда — 221 башҡорт; 1912 йылда — 22 дәүләт крәҫтиәне (башҡорттарҙан) һәм 392 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Эршег
Парктың майҙаны — 44 000 гектар. Эршег паркы — Венгрияның иң йәш милли паркы булып тора, ул 2002 йылда ниеҙләнгән.
Парк Венгрияның иң көнбайыш районында урынлашҡан. Милли парктың территорияһы Раба йылғаһынан көньяҡҡа табан һуҙылған, һәм Австрия һәм Словения менән дәүләт сигенә барып етә.
Милли парк эргәһендәге иң ҙур ҡалалар — Кёрменд һәм Сентготтхард.
Милли парк Эршег тарихи өлкәһенең исеме менән аталған. Сик буйында урынлашҡан Эршег (Őrség — гвардия, һаҡсылар) тарихи районында электән сикте һаҡлаусылар йәшәгән.
Милли парк территорияһының 60 %-н тәбиғи хәлендәге, башлыса ылыҫлы урмандар биләй. Эршег урмандарында ҡырағай хайуандарының ҙур ғына популяцияһы һаҡланып ҡалынған. Парк күлдәре үтә күренмәле саф һыуҙары менән билдәле. Эршегта Зала һәм Керка йылғаларының, шулай уҡ Раба йылғаһының бихисап ҡушылдыҡтарының инеше урынлашҡан. Милли парктың бөтөн килеш ҡалған тәбиғәт экологияһын ҡурсалауға ҙур иғтибар бүленә.
Эрисентпетер һәм Велемер ауылдарында боронғо готик сиркәүҙәр һаҡланған. Велемерҙағы католик сиркәүенең стеналарының биҙәктәре 1378 йылда эшләнгән тип фаразлана.
13 майҙан 16 майға тиклем Эршегта Сәскә атыу көндәре фольклор байрамы уҙғарыла, уның барышында фольклор коллективтары сығыш яһай һәм ҙур сәскә баҙарҙары үткәрелә.
Каракас
Венесуэланың сервис, банк һәм сауҙа үҙәге тип һанала: ҡалала Каракас фонд биржаһы һәм PDVSA (илдең иң эре компанияһы) штаб-квартиралары урынлашҡан. Бик күп ресторан, театр, музей, сауҙа үҙәктәре булған Каракас шулай уҡ Венесуэланың мәҙәни баш ҡалаһы. Каракас тағы ла Латин Америкаһының мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе; Латин Америкаһының ҡайһы бер иң бейек йорттары Каракаста урынлашҡан.
Этимологияһы
Ҡалаға испан конкистадорҙары 1567 йылдың 25 июлендә каракас ҡәбиләһенең индеецтары ауылы урынында нигеҙ һала. Был көндө католик сиркәүе Изге Яков Леонский иҫтәлеген билдәләй, шуға күрә ҡала Сантьяго-де-Леон-де-Каракас («Изге Яков Леонский һәм Каракас ҡалаһы») тип атала, был осраҡта Леон — Испаниялағы ҡала һәм тарихи төбәктең атамаһы. Ваҡыт үтеү менән был өс компонентлы атаманың һуңғы өлөшө генә һаҡланып ҡала.
Тәбиғи шарттары
Венесуэланың баш ҡалаһы, диңгеҙ кимәленән 900—1000 м бейеклектә, Кариб Анд тауҙарының матур тау үҙәнендә урынлашҡан. Ҡала Кариб диңгеҙе ярынан (Атлантик океан бассейны) уртаса 13-14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кёппен классификацияһы буйынса Каракас климаты ҡоро ҡышлы һәм ямғырлы йәйле тропик (Aw) һәм субтропик бейек тау климаты (Cwb) араһында ята. Ғинуар айының уртаса температураһы +20,2 °C тәшкил итә, ә июлдә — 22,2 °C. Ҡалала климатты билдәләүсе төп фактор булып диңгеҙ йоғонтоһо түгел, ә бейек тауҙарҙа урынлашыуы тора. Яуым-төшөм йылына 900 мм-ҙан алып 1300 мм-ға тиклем етә. Апрелдән ноябргә тиклем ямғырҙар миҙгеле дауам итә. Декабрҙән мартҡа тиклем Каракас территорияһында антициклондар өҫтөнлөк итә, шуға күрә ҡоро һауа торошо күҙәтелә.
Ҡала көслө сейсмик әүҙемлек зонаһында урынлашҡан. Иң көслө ер тетрәүҙәр Каракаста 1812 һәм 1900 йылдарҙа була, ҡасан ҡала тулыһынса тиерлек емерелә.
Баш ҡала тирәһендә үҙгәрешле-дымлы тропик бейек тау урмандарҙың үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Кариб Анд тауҙары битләүҙәрендә хайуандар донъяһынан ягуар, пума, оцелот, ҡыуаҡ эте йәшәй, тайпа, һыуһар, маймыл тапир һәм башҡалар йәшәй.
Тарихы
Каракасҡа 1567 йылдың 25 июлендә Изге Яков көнөндә Сантьяго-де-Леон-де-Каракас исеме аҫтында испан конкистадоры Диего де Лосада нигеҙ һала. Ҡала каракас ҡәбиләһенә ҡараған һәм баҫҡынсылар тарафынан яндырған индеецтарҙың тораҡ пункты урынында төҙөлә башлай. Нигеҙ һалынғандан һуң күп тә үтмәй ҡала провинцияның үҙәгенә әүерелә, башлыса климаты һәм корсарҙар һәм пираттарҙан һаҡланыу өсөн һөҙөмтәле тау оборонаһы арҡаһында.
Лосаданың бер туғанының улы Гонсало де Осоррио һәм Франсиско Инфанте ҡаланың тәүге алькальдтары итеп һайлана. Муниципалитет китаптарында ла, архивтарҙа ла испандарҙың ҡалала идара итеүенең тәүге йылдары тураһында мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалмаған. XVI—XVII быуаттарҙа Каракас бер нисә тапҡыр пираттарҙың һөжүменә дусар була.
Колониаль осор
Яҡынса 1576 йылда Венесуэла провинцияһы губернаторы Хуан де Пиментель, алдан илдең көнбайыш яры буйындағы Коро ҡалаһында булған, һуңынан 1545 йылдан Эль-Токуйола урынлашҡан провинцияның административ баш ҡалаһының урынлашыуын өсөнсө тапҡырға үҙгәртеп, Каракаста төпләнә. Шул ваҡыттан алып ҡала Венесуэла провинцияһының баш ҡалаһы булып ҡала һәм, XVIII быуат аҙағында, Испания империяһы тарафынан индерелгән административ үҙгәрештәр менән, Венесуэла Генерал-Капитанлығына инә.
1577 йылда Каракас Испания губернаторы резиденцияһына әүерелә, 1680 йылда Франция тарафынан булған оҙайлы ҡамауҙы кисерә. 1777 йылда Каракас Венесуэла генерал-капитанлығының баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
1577 йылда Пиментель үҙе Филипп II ҡарарҙарына ярашлы ҡаланың тәүге планын төшөрә. 1578 йылғы Пиментель планы — 1760 йылдан алдараҡ билдәләнгән берҙән-бер һаҡланған карта.
1595 йылда инглиздәр тарафынан берҙән-бер һәм уңышһыҙ баҫып инергә маташыу була: инглиз корсары Эмиас Престон 500-ләп кеше менән һөжүм итеп, уны яндырып китә.
Яҡынса 1600 йылдан алып Изге Франциск Ассизский сиркәүе ҡаланың ландшафтынан өҫтөнлөк итә башлай.
1641 йылда Сан-Бернабтағы көслө ер тетрәү ҡаланы тулыһынса емерә. Реконструкция яй һәм күп көс талап итә, эре биналарҙың күбеһе бер нисә тиҫтә йылдан һуң ғына тергеҙелә.
1783 йылдың 24 июлендә Каракаста, ҡала үҙәгенең Сан-Хасинто һәм Трапос мөйөшөндәге йортта, Венесуэланы Азат итеүсе Симон Боливар тыуа. Әлеге ваҡытта Боливар йорто ҡаланың тарихи ҡаҙанышы һәм милли ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә, әлеге ваҡытта музей булараҡ файҙаланыла, унда бик күп үҙенсәлекле көнкүреш әйберҙәре һәм азат итеүсенең ҡайһы бер шәхси әйберҙәре һаҡлана.
XIX быуат башында ҡалала 30 меңгә яҡын кеше йәшәгән. 1799 йылда Каракаста натуралистар Александр фон Гумбольдт һәм Эме Бонплан булып китә, улар ҡалала һәм Кордильера-де-ла-Костала (яр буйы тауҙар теҙмәһе) мөһим тикшеренеүҙәр үткәрәләр.
1810 йылда Венесуэлала илһөйәрҙәр һәм баҫҡынсылар араһында тәүге хәл иткес бәрелештәр башлана. Ҡала советы составына ингән креолдар (Көньяҡ Америкала тыуған испандар һәм итальяндар) ихтилал ойошторалар, уның һөҙөмтәһендә испан генерал-капитаны властан ситләтелә һәм Юғары хөкүмәт хунтаһы ойошторола. Каракастағы ихтилал артынан испания илбаҫарҙарына ҡаршы сығыштар тулҡыны башҡа Испания колонияларына ла тарала. Тәүҙә Юғары хөкүмәт хунтаһы Испания короле Фердинанд VII Бурбон исеменән идара итә. Шуға ҡарамаҫтан, тиҙҙән баш күтәреүселәрҙе боласылар тип иғлан итәләр, ә Венесуэла блокадаға дусар була.
1811 йылдың 5 июлендә Каракаста Милли конгресс үткәрелә, ул Венесуэланың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Әммә 1812 йылда Испания вәкилдәре Венесуэлала үҙ хакимлығын кире тергеҙә башлайҙар, быға башлыса испан ғәскәрҙәренең үтеп инеүе алдынан булған көслө ер тетрәүе булышлыҡ итә. Бойондороҡһоҙлоҡ идеяларына ҡаршы сыҡҡан католик руханиҙары илгә ябырылған тәбиғәт афәтен законлы властарға буйһонмаған өсөн хоҙайҙың ҡаты ҡәһәрле тиҙәр.
1815 йылда Венесуэлала Испания хакимлығы тулыһынса тергеҙелә, әммә ул оҙаҡҡа бармай. 1818 йылда Венесуэланы республика тип иғлан иткән Милли конгресс саҡырыла. Киләһе йылда ул Бөйөк Колумбия составына инә һәм 1830 йылда унан кире айырыла. Ошо йылдан башлап Каракас Венесуэла Республикаһының баш ҡалаһына әүерелә.
Халҡы
Каракас — халыҡ тығыҙ ултырған ҡала; унда Венесуэла халҡының алтынан бер өлөшө йәшәй.
Каракас халҡының һаны федераль округтан ситтә лә урынлашҡан биҫтәләре менән бергә, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 3,3 миллион кеше тәшкил итә; ысынында иһә баш ҡалала һәм ҡала янында 4,5 миллион кеше йәшәй.
Негроид расаһы халыҡтың дөйөм составынан яҡынса 10 %, ә индеецтар 2 проценттан артмай.
Дәүләт теле — испан теле. Индеецтар 40 төрлө төркөм телдәрендә һөйләшә.
Архитектура
Испандар тарафынан колонияға әйләндереү ваҡытында уҡ Каракастың урамдар һәм майҙандар дөрөҫ селтәре булған. Хәҙер ҡаланың архитектура ҡиәфәтендә заманса биналар өҫтөнлөк итә. Плас Боливар үҙәк майҙанында 1664-1674 йылдарҙа төҙөлгән кафедраль собор урынлашҡан. Башҡа тарихи биналар араһында архитектура яғынан ҡарағанда бигерәк тә йәлеп итеүсәндәре: 1811 йылдың 5 июлендә Венесуэланың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән Изге Роза часовняһы; Изге Франциск сиркәүе; Милли пантеон, уның көмбәҙҙәрен 1830-сы йылдарҙа билдәле Венесуэла рәссамы Тито Саластың, Симон Боливар тормошоноң ваҡиғаларын күрһәткән һүрәттәре биҙәй.
XIX быуат аҙағында Каракас үҙәгендә Мирафлорес һарайы — Венесуэла президентының рәсми резиденцияһы төҙөлә.
XX быуат башында президент һарайы өҫтөндә Хәрби академияның штаб-фатиры төҙөлә, хәҙерге көндә ул Революция музейы булараҡ билдәле.
Венесуэла архитекторы Карлос Рауль Вильянуэва проекты буйынса төҙөлгән Каракастағы университет ҡаласығы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Көньяҡ Америкалағы иң бейек йорттарҙың икәүһе Каракаста урынлашҡан: «Parque Central» башнялары. «Parque Central» башнялары төбәктә иң бейеге булмаһалар ҙа инде, һаман да Латин Америкаһында иң бейек игеҙәк башнялар исеме менән маҡтана ала.
Каракаста иң бейек йорттар булып һанала: «Parque Central» башнялары, Banco Mercantil бинаһы, «Torre BBVA» йәки «Torre Banco Provincial» һәм «El Recreo» сауҙа үҙәгенең. Был биналарҙың күпселеге ҡала үҙәгендә урынлашҡан.
Кәлмәргән
Кәлмәргән (Скопа́, Pandion haliaetus) — ҡаҙҙан бәләкәйерәк ҡырағай ҡош. Оҙонлоғо — 55—58 см, ҡанат йәйеме — 145—170 см. Оҙон һәм тар ҡанаттары беләҙек һөйәктәрендә бөгөлгән була. Тышҡы ҡиәфәте менән башҡа йыртҡыс ҡоштарҙан айырылып тора. Ике төҫлө булыуы аныҡ ҡына алыҫтан уҡ күренә: түше, ҡойроғо ҡара-көрән; тамағы, ҡорһағы аҡ, ҡанат төбөндәге ҡаурыйҙары һарғылт сыбар. Суҡышынан күҙе аша муйынына үткән һоро һыҙыҡ бар. Башҡа ҡара ҡоштарҙан аҡ ҡорһағы менән айырыла. Күҙе һары төҫтә, ҡара суҡышының осо кәкере, аяҡтары көслө, тырнаҡтары ҡара һәм текә кәкере. Ата ҡоштар инәләренән бер аҙ бәләкәй булыуҙары менән генә айырылалар.
Башҡортса тимер тырнаҡ, балыҡ һары, балыҡ ҡарсығаһы, ҡәлмәргән, халмарйын тигән исемдәре лә осрай.
Йәшәү рәүеше
Кәлмәргән – ихтиофаг. Башҡа ҡоштарҙан айырмалы рәүештә, кәлмәргән рационы 99 %-ҡа балыҡтан тора. Һирәкләп тәлмәрйен, башҡа ҡоштар менән туҡлана. Ғәҙәттә һыу өҫтөндә һунар итә. Һыу өҫтөндә ҡорбанын күреп ҡалһа, тәпәйҙәрен алға сығарып, ҡанатын артҡа ташлап аҫҡа ташлана. Балыҡты ул аҡсарлаҡ кеүек суҡышы менән түгел, ә тырнаҡтары менән эләктереп ала. Балыҡ әҙ йәки һыу болғансыҡ булҡан осраҡта тәлмәрйен, ваҡ ҡош-ҡорт, кимереүселәр менән дә туҡлана.