cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Милләттәр буйынса репрессиялар (1937—1938)
Немецтар
Шуныһы ҡыҙыҡ, Волга буйы немецтарына ҡарата «немец йүнәлешендәге» репрессиялар башҡа берәмектәр менән сағыштырмаса ул тиклем ҙур булмай. Рәсәй тарихсылары Н. Охотин һәм А. Рогинский, Сталин-Ежов логикаһына ярашлы, улар рәсми рәүештә улар артынан нығытылған территорияла ойошоп йәшәүсе «үҙ» немецтар булғанға күрә башлыса «кулак» операцияһы сиктәрендә генә репрессияға дусар ителгәндәр. Бынан тыш, милли операциялар буйынса репрессиялар урындағы НКВД органдарының шәхси ҡанһыҙлығына бәйле булған.
Барыһы «немец операцияһы» сиктәрендә 65-68 мең кеше ҡулға алынған, уларҙың 55 005 хөкөм ителгән: юғары үлем язаһына (ВМН): — 41 898 кеше, төрмәгә, һөргөнгә һәм ситкә ҡыуылыуға — 13 107 кеше.
Поляктар
Поляктарға ҡарата репрессиялар айырыуса ҙур ҡолас менән үткәрелә. ФСБ-ның асылған мәғлүмәттәренә ярашлы 1937—1938 йылдарҙа НКВД органдары 102 мең «поляк шпионын» таба. Шул уҡ ваҡытта Варшавалағы Үҙәк хәрби архивы мәғлүмәттәренә ярашлы поляк резидентураһының бөтә штаты (бөтә илдәр өсөн) 1937—1938 йылдарҙа 200-ҙән саҡ ҡына ашыу кеше тәшкил итә. Бынан тыш, шпиондарҙың күпселеге Себерҙә табыла, шул уҡ ваҡытта поляк архив мәғлүмәттәренә ярашлы ысынында резиденттар Мәскәү, Ленинград, Минск, Киев, Харьков һәм Тбилиси ҡалаларында урынлашҡан була.
''Ҡоро тышҡы параметрҙар буйынса ҡарағанда, поляк операцияһының башҡа операцияларҙан үҙенсәлеге атып үлтерелгәндәрҙең процентында түгел, ә ҡулға алыуҙарҙың күләмендә. Ул иң тәүге генә түгел, ә шул уҡ ваҡытта милли операциялары араһында ҡорбандар һаны буйынса иң күләмлеһе лә булды. Быны күп кенә сәбәптәр менән аңлатып була: тем, что Польша на всем протяжении 1920—1930 йылдарҙың бөтә дауамында Польша һис шикһеҙ күрше дәүләттәр араһынан иң хәүефлеһе тип таныла, Польшаның айырыуса мәкерлеге тураһында тамыр йәйгән миф булыуы, СССР-ға ҡасып сығыусыларҙың күпселеге Польшанан булыуы, «сит ил милләттәренән» (1937—1938 йылдарҙағы НКВД докусенттарында киң ҡулланылған термин) СССР-ҙа поляктар шулай уҡ башҡаларға ҡарағанда күберәк йәшәй (немецтарҙан тш, әлбиттә, әммә «немец операцияһының» үҙенең етди үҙенсәлеге була, һәм ул — махсус ҡарала торған нәмә), ошоларҙан сығып — по логике 1937—1938 йылдарҙағы логикаға ярашлы — башҡа разведкалар менән сағыштырғанда, СССР-ҙа поляк разведкаһының базаһы күпкә киңерәк улыр ға тейеш тигән һығымта яһала.''
''«поляк йүнәлеше» буйынса репрессияларҙың күләме Сталин яғынан поляктарға ҡарата ниндәйҙер махсу шәхси яратмауы менән билдәләнмәй. Эш поляктарҙа түгел, ә Польшала. Ошо уҡ рәүештә эш башҡа милли операциялар менән дә тора (юғиһә беҙгә латыштарға, финдарға, эстондарға, афғандарға һәм башҡаларға Сталин яғынан айырыуса яратмауы тураһында һүҙ йөрөтөргә тура килер ине). «Йүнәлештәр» буйынса милли операциялар «дошман даирәһендәге» бөтә илдәрҙә тиерлек үткәрелә, әммә уларҙа «енәйәтлелек» критерийы булып милләт тормай, ә шундай илдә тыуыу һәм йәшәү йәки ил менән ниндәй ҙә булһа бәйләнеш ''
Поляк тарихсыһы документаль мәғлүмәттәр нигеҙендә, Сталиндың поляктарға ҡарата айырыуса бер ниндәй ҙә нәфрәте булмаған, тип дәлилләй.
1937 йылдың 11 авгусындағы НКВД-ның 00485-се һанлы бойороғонда күрһәтелә:
«Поляк йүнәлеше» буйынса репрессияларға поляктар ғына түгел, поляк фамилияларын йөрөтөүсе башҡа милләт вәкилдәре лә дусар ителә, шуға күрә «поляктар» һәм «поляк операцияһы» төшөнсәләрен тиңләштереү дөрөҫлөккә тап булмай. 1938 йылдың 16 майында СССР НКВД-һы урындағы органдарҙың отчеттарына ҡулға алынғандарҙың милләт составы тураһында мәғлүмәттәрҙе индерергә бойора.
Шулай итеп, СССР территорияһында йәшәүсе барлыҡ тиерлек поляктар шик аҫтында булып сыға, шулай уҡ башҡа ниндәй ҙә булһа поляктарға йәки Польшаға бәйләнеше булған кешеләр. Әлеге бойороҡ буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 139 835 хөкөм ителә, шул иҫәптән 111 091 кеше атып үлтерелгән. «Оло террор» сиктәрендә был оперция иң күмәк милли операция була. Тотҡонлоҡҡа илдә йәшәгән поляктарҙың 16 % эләгә.
Финдар
«Фин операцияһы» буйынса рәсми рәүештә директива булмаһа ла, Ленинград өлкәһенең һәм Карелия НКВД органдары үҙ башланғысы менән 1937 йылдың сентябрь-октябрендә үк финдарҙы «таҙарта» башлайҙар. Ошо уҡ ваҡытта чекистар НКВД-ның поляк милли операцияһы тураһындағы 00485-се һанлы бойороғона һылтаналар. Карелия АССР-ының эске эштәр наркомы К. Я. Тениссон Карелияла поляктарға, латыштарға һәм немецтарға ҡаршы карьераны эшләп булмауын аңлап, Ежовты рәсми рәүештә финдар буйынса директива юҡлығы буйынса ялыуҙар менән яуҙыра. Һөҙөмтәлә үҙәктә репрессияларға «добро» алына һәм 1937 йылдың декабрендә Мәскәүҙә шпион һәм диверсион эшмәкәрлектә ғәйепләгән беренсе альбомдар ебәрелә. Тәүге туғыҙ альбом буйынса 900 кеше хөкөм ителә, шуларҙың 727 (80,8 %) — атып үлтереүгә. 1938 йылдың февраль аҙағында КАССР НКВД-ның район бүлектәренә финдар исемлектәре яуҙыра башлайҙар. Фин халҡының төп йәшәгән урындарында — Прионежский, Кондопожский, Калевальский, Пряжинский райондарында, баш ҡала Петрозаводскиҙа — «шикле кешеләрҙе» ҡулға алыу көн һайын башҡарыла, йыш ҡына урамдан алып китәләр. Кондопога ҡағыҙ комбинаты һәм Петрозаводск саңғы фабрикаһы кеүек эре карел предприятиеларынан финдарҙы грузовиктар менән ташыйҙар. 1938 йылдың сентябрь-октябрь айҙарында «фин йүнәлеше» буйынса махсус тройкалар тарафынан тағы ла 1805 кеше (улар араһында 1499 кеше (83 %) финдар), шул иҫәптән 1708 кеше (94,6 %) атып үлтерелә. «Фин йүнәлеше» буйынса репрессиялар шул тиклем йәйелдерелә, хатта 1937—1938 йылдарҙа Карелиялағы бөтә репрессияланғандарҙың 40-тан ашыу % финдар тәшкил итә (шул уҡ ваҡытта финдар КАССР-ҙа дөйөм халҡының 3,2 % тәшкил итә).
Кульвец эше
1938 йыл башында Иркутск өлкәһендәге Бодайбо районына өлкәнең УНКВД УГБ-ның 3 бүлеге начальнигы урынбаҫарыБ. П. Кульвецтың етәкелегендә оператив төркөм сыға. Дәүләт именлеге өлкән лейтенанты Кульвец Борис Петрович Иркутскиҙа, башҡаларҙан тыш, 127 кешенән торған «пан-монгол» диверсия-разведка ихтилалсы ойошманы «фашлап» өлгөрә.
НКВД хеҙмәткәре Комов күрһәтә: «Кульвецтың килгән көнөндә үк 500-гә тиклем кеше ҡулға алына. Ҡулға алыуҙар милли һәм социаль билдәләр буйынса, бер ниндәй компромат материалдары булмаһа ла, башҡарыла. Ҡағиҙә булараҡ, ҡытайҙар һәм корейҙар, береһен дә ситтә ҡалдырмай, бөтәһе лә ҡулға алына, кулак биҫтәләренән хәрәкәт итә алған һәр кем алына». (Кульвец эше, т. I, 150—153 л. д.).
Ошо исемлектәргә ярашлы ҡулға алыу үткәрелә…
Бигерәк тә әшәке ҡытайҙарҙың һәм корейҙарҙың ҡулға алыуҙары үткәрелә. Бодайбо ҡалаһында уларға облавалар эшләнә, уларҙың фатирҙары билдәләнә, кешеләрҙе ҡытайҙарҙы һәм кореяларҙы, береһен дә ҡалдырмай, ҡулға алыу бойороғо менән ебәрәләр…
Март айында Кульвец, Бутаков һәм мин ултырған кабинетҡа инеп: һеҙ миңә бөтә ҡытайҙарҙы ҡулға алдыҡ тинегеҙ. Бына бөгөн мин урам буйлап бара инем, ике ҡытайҙы күрҙем һәм уларҙы ҡулға алырға тәҡдим иттем» — тине. (Кульвец эше, т. I, л. д. 156).
УНКВД начальнигы исеменә Кульвецтың рапорты үткәрелгән операцияның сағыу билдәһе булып тора, рапортта: "Немец разведкаһы — был йүнәлеш буйынса минең эштәр насар. Әйе, Шварцтың резидентураһы асыҡланды…әммә немецтар эште етдирәк алып барырға тейештәр. Ҡаҙырға тырышырмын. . Финдар — булды. Чехославак — булды. Тулы коллекция өсөн итальяндар һәм француздардарҙы таба алмайым…
Ҡытайҙарҙы бөтәһен дә йыйҙым. Ҡарттар ғына ҡалды, уларҙың араһынан бер өлөш, 7 кеше, шулай ҙа шпиондар һәм контрабандистар тип күрһәтелде.
Минең уйлауымса, уларға ваҡыт әрәм итергә кәрәкмәй. Бигерәк ҡарттар. Шәберәктәрен алдым — тип яҙа. (Кульвец эше, т. I, л. д. 192).
Ҡулға алынғандарҙы туҡмайҙар һәм башҡалар өҫтөнән күрһәтмә бирергә көсләйҙәр. Ошо күрһәтмәләр нигеҙендә, бер ниндәй тикшереүһеҙ, яңынан күпләп ҡулға алыуҙар үткәрәләр.
Тикшереү нисек үткәнен шаһит Грицких күрһәтә: "Кульвец тикшереүҙең яңы ысулын индерҙе, йәғни "выстойка"ны. 100—150 кешене бер бүлмәгә ҡыуып индерәләр, бөтәһен стенаға йөҙө менән ҡуялар һәм бер нисә көн дауамында ултырырға һәм йоҡларға, күрһәтмәләр биргәнсә, рөхсәт итмәйҙәр. Шунда уҡ ҡулға алынғандарҙың араһында өҫтәл һәм яҙыу әйберҙәре була. Күрһәтмәләрҙе үҙ теләге менән үҙҙәре яҙа, бынан һуң уларға йоҡларға рөхсәт итәләр". (Кульвец эштәр, т. I, 142—143 л. д.).
Ҡулға алынғандарға физик көсләү сараларын ҡулланыуҙан тыш тикшереү документтарының тупаҫ боҙоп күрһәтеүе ҡулланыла. Был юҫыҡта Турловтың күрһәтмәләре әһәмиәтле: «Унан да насарыраҡ ҡытайҙар, корейҙар һәм башҡа милләттәр допростары менән эш бара ине, күмәк һәм бер кемде ҡалдырмаған ҡулға алыуҙар 1938 йылдың март айында булды. Был милләттәрҙең күпселеге урыҫ телен белмәй ине. Тәржемәселәр юҡ, протоколдар шулай уҡ ғәйепләнеүселәрҙән тыш яҙылды, сөнки улар бер нәмә лә аңламайҙар ине…» (Кульвец эше, т. i, л. д. 157).
''«Бөгөн генә 10 мартта 157 кешегә ҡарар алдым. 4 соҡор ҡаҙҙылар. Шартлатырға тура килде, мәңге туңлыҡ арҡаһында. Буласаҡ операция өсөн 6 кеше билдәләнем. Хөкөмдәрҙе үтәүҙе үҙ өҫтөмә алам. Бер кемгә ышанмайым һәм ярамай ҙа. Юлһыҙлыҡ арҡаһында бәләкәй 3-4 урынлыҡ саналарҙа ташып була. 6 сана һайлап алдым. Үҙебеҙ атабыҙ, үҙебеҙ ташыйбыҙ һәм башҡалар. 7-8 рейс эшләргә тура килер. Бик күп ваҡытты аласаҡ, әммә бүтән кеше бирергә баҙнат итмәйем. Әлегә тып-тын. Һөҙөмтәләр тураһында хәбәр итермен.»''
''«Машинисткалар уҡымаһын өсөн ҡулдан яҙам. Тройка ҡарарҙары буйынса операцияны 115 кешегә генә үткәрҙем, сөнки соҡорҙар 100 кешегә генә тәғәйенләнгән».
1937—1938 йылдарҙа Кульвецтың ҡыҙыу эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә, дөйөм алғанда, барлығы дүрт меңләп кеше ҡулға алына һәм Бодайбола 1938 йылда 938 кеше атып үлтерелә. Ежовты ҡулға алғандан һуң бындай «самаһыҙлыҡ» өсөн Кульвец үҙе ҡулға алына. Уны ҡулға Киевта алалар, унда Уүльвец командировкала була; Киевтан кире Иркутскиға уны вагонзакта алып киләләр.
Төрмәлә Кульвец үҙ ҡаҙаныштары тураһында бик күп ғаризалар яҙа, аслыҡ иғлан итә, шул уҡ ваҡытта юрған аҫтында йәшеренеп сохарый ашап ята. Психиатрҙарҙың һығымаһы буйынса, ул «аҡылдан шашыуҙы бик оҫта күрһәтә». Киләһе формулировка менән 1941 йылдың майында уҡ атып үлтереүгә хөкөм ителә ''«элекке эсер һәм аҡ гвардиясыларҙың ҡуштаны, япон шпионы һәм диверсант, Иркутск өлкәһе етәкселеген үлтереүҙе, Алыҫ көнсығышты Япония файҙаһына тартып алыу маҡсатында Трансибирск магистралендә шартлатыуҙар әҙерләгән Харбин ярамһағы». Әммә 1941 йылдың 30 июнендә был хөкөм 10 йыл лагерға алмаштырыла. 3 йылдан Кульвец иреккә сыға, артабан уның эҙҙәре юғала.
Изас (йылға)
Изас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡараяр
Ҡараяр — топоним.
Михайловка ауыл Советы (Өфө районы)
Михайловка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Михайловка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Әзербайжандың банк системаһы
Әзербайжандың банк системаһы — Әзербайжан Республикаһының  «Банктар тураһында»ғы Законы менән көйләнеүсе ике баҫҡыслы банк системаһы. Ике баҫҡыслы (беренсе баҫҡысы: Әзербайжан Республикаһының Милли банкы; икенсе баҫҡысы – коммерция һәм башҡа кредит учреждениелары) банк системаһы баҙар мөнәсәбәттәренә нигеҙләнә.
Илдең банк системаһы ҡоролошона әҙме-күпме йоғонто яһаған ике фактор бар:
Үҙәк банк
Әзербайжандың банк  эшендә (банкингта) төп урынды Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы  биләй, ул  илдәге әйләнештә йөрөгән аҡса массаһын тәьмин итә,  илдең коммерция банктарының эшмәкәрлеген көйләй. Әзербайжан Үҙәк банкына банк Идараһы етәкселек итә, ул ете ағзанан тора. Идара ағзалары  мөҙҙәткә тәғәйенләнә. Үҙәк банк тик Әзербайжан Республикаһы Президентына ғына отчетлы.
Банк булмаған кредит ойошмалары
Банк булмаған кредит ойошмалары эшмәкәрлеге Конституция, «Банктар тураһында» Закон, Граждан Кодексы, «Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы тураһында», «Банк булмаған кредит ойошмалары тураһында», «Кредит Союздары тураһында» закондар һәм башҡа  закон акттары менән көйләнә.
Саралар
Яңы үҫеш программаһына ярашлы, 2002 йылда банк системаһын яңыртып ҡороу башлана.
Банк бизнесын камиллаштырыу барышында банк  системаһына  Интернет-банк, мобиль банк, автоматлаштырылған банк пункттары индерелә, улар финанс хеҙмәттәрен ситтән тороп ҡулланыу мөмкинлеген бирә.
XXI быуат башында «Валюта көйләүе тураһында» Закон ҡабул ителә.
2008 йылда Вкладтарҙы страховкалау фонды ойошторола.
2016 йылдың мартында  «Вкладтарҙы тулыһынса страховкалау тураһында» Закон көсөнә инә.
Әлеге ваҡытта Әзербайжан Республикаһы территорияһында 45-ләп банк, 530 банк филиалы,  банк булмаған 96 кредит учреждениеһы эшләй.
Әзербайжан ECOBANK акционеры булып тора.
Статистика
2008 йылда халыҡтың вкладтары — 1,468 миллиард манат, ә депозиттар 2 миллиард манат тәшкил итә.
2010 йылда банк активтарының күләме яҡынса 13290,81 миллион манатҡа етә.
2015 йылда ил территорияһында  POS-терминалдар ҡуйыла.
Әзербайжанда банк системаһына халыҡтың 60,7  проценты йәлеп ителгән.
2016 йылда республикалағы 11 банк  эшмәкәрлеген туҡтата.
Әзербайжандың Финанс баҙарҙарын күҙәтеү палатаһының статистик бирелмәләре буйынса, 2017 йылда банктарҙың саф табышы 479,7 миллион манаттан ашыу тәшкил итә.
2018 йылда банк активтарынң күләме  27 907,4 миллион манат тәшкил итә.
Әлеге ваҡытта республиканың банк секторына 16,389 мең кеше йәлеп ителгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дафне Каруана Галиция
Биографияһы
1964 йылдың 26 авгусында бизнесмен ғаиләһендә тыуған. Мальта университетын тамамлай. Йәш саҡтан әүҙем сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Властар тарафынан ҡулға алына.
Times of Malta көндәлек гәзитендә журналист булып эшләй.
Уның журналистик тикшеренеүҙәренең төп темаһы - хөкүмәттә коррупция, әшнәлек, «ҡыйыҡ булыу» (енәйәттәрен йәшереү), «аҡсаларҙы йыуыуҙа», ҡомарлы уйындар инсдустрияһы һәм ойошҡан енәйәтселек менән бәйләнештәрҙә ғәйепләү.
Панама документтары темаһына публикациялары арҡаһында билдәлелек яулай. 2016 йылда Мальтаның премьер-министры Джозеф Мускатты ҡатыны менән бергә, Әзербайжан президенты Илһам Алиевтың ғаиләһе менән бәйле компанияларҙан түләүҙәрҙе йәшәереү маҡсатында офшор банк иҫәптәрен ҡулланыуҙа ғәйепләй.
Журналист Мальта сәйәсмәндәренең дизель яғыулығын контрабандалауға бәйле Ливия-Италия афераһына ҡағылыуы менән ҡыҙыҡһынған. Яғыулыҡты контрабандалауға Ливияның кешеләрҙе һатыусылары һәм Сицилия мафияһы ағзалары йәлеп ителеүе мөмкин.
Үлтерелеүе
Йәмәғәт журналисты үлтереүгә асыуланған. Мальта Хөкүмәте журналистың һәләк булыуында ғәйепләнеүселәрҙе билдәләүҙә ярҙам иткән мәғлүмәт өсөн 1 миллион евро награда иғалн итте. WikiLeaks нигеҙләүсеһе Джулиан Ассанж был мәғлүмәт өсөн 20 мең евро аҡсалата награда иғлан итте.
2019 йылдың 20 ноябрендә ҙур йоғонтоға эйә булған бизнесмен Йорган Фенек ҡулға алынғандан һуң, үлтереү тураһында эшкә йәмәтселек иғтибары бик тиҙ артты. Фараз буйынса, Каруана Галиция тикшеренеүҙәрендә телгә алынған сәйәсмәндәр, шул иҫәптән Мальта премьер-министры хакимиәте башлығы Кит Шембри һәм туризм министры Конрад Мицц, Фенектың етәкәләгән компания аша офшорға аҡса сығарғандар.
Дан-Ёган
Дан-Ёган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Дин-Ёган йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Дафне Каруана Галиция
Үлтерелеүе
Бынан һуң Валеттала меңәрләгән протест белдереүселәр журналистты үлтереү тураһында эштә ғәҙел хөкөмдө тәьмин итеү маҡсатында премьер-министр Джозеф Мускатты отставкаға китеүе тураһында саҡырыуҙар менән урамдарға сыҡты. 2019 йылдың 1 декабрендә Джозеф Мускат 2020 йылдың ғинуарында отставкаға китеүен хаҡында иғлан итә.
Дан-Ёган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Дафне Каруана Галиция
Үлтерелеүе
2021 йылдың 23 февралендә Мальта суды журналистты үлтергән өсөн Винс Мускатты 15 йылға иркенән мәхрүм итте. Ул прокуратура менән килешеү төҙөй һәм уның сиктәрендә үлетереү тураһында мәғлүмәт бирә. Үҙ ғәйебен танығандан һуң полиция тентеү уҙғара һәм өс кешенә ҡулға алына. Улар үлтереүҙә ҡулланылған шартлатҡыс биреүҙә ғәйепләнә.
Дан-Ёган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡар кешеһе
Ҡар кешеһе (йети, бигфут һ. б.) — мифик, маймылға һәм кешегә оҡшаш йән эйәһе, донъяның төрлө бейеклектәге йәки урманлы райондарында йәшәгән криптид. Ғәҙәттә ике аяҡта йөрөүсе, оҙон йөнлө гоминид итеп һүрәтләнә.
Күп кенә халыҡтарҙың легендалары йөн менән ҡапланған сәйер кешеләр йәки маймылдар тураһында һөйләй. Ҡар кешеһе тураһындағы фекерҙәр башлыса «шаһиттар» күрһәтмәләренә нигеҙләнә. Шулай уҡ матди объекттар (эҙҙәре, башлыса ҡарҙа сәс һ. б.), улар матди дәлилдәр өсөн бирелә. Был реликт гоминид, йәғни, боронғо төр — тарихҡа тиклемге дәүерҙәрҙән беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалыусы Homo төрөнөң (мәҫәлән, питекантроп йәки неандерталец) боронғо төрө, тигән фекер бар. Ҡар кешеһе иң билдәле «төрҙәрҙең» береһе булып тора, уның йәшәйешен криптозоология яҡлылар таный. Әммә уның барлығын раҫлаған аныҡланған факттар юҡ. Уның барлығы тураһында «матди дәлилдәр» билдәле төрҙәр ҡалдырған (сәс, эҙҙәрҙең бер өлөшө — мәҫәлән, айыу юлдары ) йәки дөрөҫ теркәлмәгән һәм өйрәнелмәгән. Был йән эйәһен өйрәнеү өсөн ҡулайлы итеп эшләнгән фотоһүрәттәр йәки видеояҙмалар билдәһеҙ. Бынан тыш, ғалимдар билдәләүенсә, бындай «йәшерен төрҙәрҙең» булыуы бик икеле. Сөнки популяция һанын кәметмәү өсөн улар тейешле һанда булырға тейеш. Күберәк булһалар, асыҡлау мөмкинселеге арта. Климат шарттары һәм аҙыҡ сығанаҡтарының үҙенсәлектәре тасуирланған һыҙаттарға эйә булған хайуандарҙың йәшәүен икеле итә. Ошо сәбәптәр арҡаһында ҡар кешеһе тураһындағы фекерҙәрҙе ғалимдар йышыраҡ хәҙерге заман мифтарының береһе тип һанай. Ҡар кешеһе тураһындағы хәбәрҙәр үҙ эсенә халыҡ риүәйәттәрен, дөрөҫ булмаған идентификацияны һәм мутлыҡтарҙы берләштерә, тип иҫәпләй ғилми берләшмә.
Ҡар кешеһе тураһындағы мифты, атап әйткәндә, паранормаль күренештәр яҡлылар һәм уларҙы ҡулланған киң мәғлүмәт саралары хуплай.
Ҡар кешеһе Йети астероид ы (2843) эпонимына әүерелә.
Атамалары
Географ һәм топонимист Е. М. Мурзаев билдәләүенсә, Урта Азия телдәрендә Гималай айыуын (тибет теле ндә м’йети) «ҡарлы кешеһе» тип атағандар. Был исемде һүҙмә-һүҙ тәржемә итеү буталсыҡлыҡҡа һәм кешегә оҡшаш йән эйәһе булыуы тураһында күҙаллауҙар барлыҡҡа килтергән. Инглиз һәм ҡайһы бер башҡа телдәрҙә «ҡот осҡос ҡарлы кеше» тип атала (Abominable Snowman). Төньяҡ Америка ҡар кешеһе салиш телдәрендә сасквоч тип атала. Уларҙа se’sxac — «ҡырағай кешеләр».
Төрлө урындарҙа төрлө исемдәр бар: йети — Непал да, метох кангми — Тибетта, йерен йәки ҡытай ҡырағайы, бигфут — Төньяҡ Америка ла, сасквоч — Төньяҡ Америка һәм Австралия ла, мапингуари — Амазонка төбәгендә, сисимит — Көньяҡ Мексикала, энжей, авдошка, каптар, аламас, алмасты, голуб-яван, йови — Австралияла.
Тасуирламаһы
Ҡар кешеһе оҙон йөнлө кеше йәки тура баҫып йөрөүсе ҙур маймыл булараҡ һүрәтләнә. «Шаһиттар» һөйләүенсә, ул кешегә ҡарағанда мыҡты кәүҙәле, баш һөйәге осло формалы, оҙон ҡуллы, ҡыҫҡа муйынлы һәм ҙур аҫҡы яңаҡлы, сағыштырмаса ҡыҫҡа янбашлы, бөтә кәүҙәһе ҡара, ерән, аҡ йәки сал төҫтәге ҡуйы йөнлө булыуы менән айырыла. Йөҙө ҡара. Сәстәре кәүҙәләге йөнгә ҡарағанда оҙонораҡ. Мыйығы һәм һаҡалы бик һирәк һәм ҡыҫҡа. Бейеклеге төрлөсә, уртаса кешенән алып 3 м һәм унан да күберәккә тиклем. Ҡар кешеләренең тауҙарҙа йәшәүселәре мәмерйәләрҙә йәшәй, урмандарҙа йәшәүселәре ағас ботаҡтарында оя ҡора тигән фекерҙәр бар.
Тарихы
Иң билдәле ҡар кешеһе — гималай йетиһы. Ул ҡар һыҙатында йәшәй тип иҫәпләнә. Уның хаҡында хәбәрҙәр XIX быуатта Һиндостандың таулы райондарында һәм Непалда эшләгән Британия чиновниктарының рапорттары аша хәбәрҙәр килә. Непал һарайы ҡарамағындағы Британия резиденты В. Хогдсон хәбәр итеүенсә, сәйәхәт ваҡытында уның хеҙмәтселәре кешегә оҡшаш, йөнтәҫ, ҡойроҡһоҙ йән эйәһенән ҡурҡҡан. Йетиға оҡшаш заттар Непал һәм Тибеттағы дини һүрәттәрҙә осрай. Шерптар был йән эйәләренән бик ҡурҡа. ХХ быуатта Гималай тауҙарында альпинистарҙың күмәк сәйәхәте башланғас, ҡар кешеһе тураһында яңы хикәйәттәр барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, Эверестҡа илткән юлда уның аяҡ эҙҙәрен күрәләр. Ҡайһы бер тау монастырҙарының ҡайһы берҙәрендә, йәнәһе лә, йетиның ысынбарлыҡта булғанлығын раҫлаусы дәлилдәр һаҡлана. 1986 йылда альпинист А. Вулридж Гималай тауҙарының төньяғында ике метр бейеклектәге йетиҙы осратыуын белдерә һәм алыҫтан төшөрөлгән һүрәт күрһәтә, унда кешегә оҡшаш фигура күренә.
Непалға, мәҫәлән, альпинист Ральф Изард етәкселегендә, йетины эҙләү өсөн бер нисә тапҡыр экспедиция ебәрелә, ләкин бер ниндәй ҙә фактик раҫлау табылмай. Иң әһәмиәтле, әммә кире һөҙөмтәләрҙе 1960—1961 йылдарҙа Э. Хиллари (беренсе булып Эверест тауын яулай) һәм Непалды һәм урындағы телдәрҙе белеүсе Десмонд Дойлдың комплекслы экспедицияһы ала. Унда зоологтар ҙа ҡатнаша. Экспедиция ғәйәт ҙур эҙҙәр мәсьәләһен хәл итә: ҡояш нурҙары тәьҫирендә ер өҫтөндә ҡар ирей, һәм төлкө кеүек ваҡ хайуандарҙың эҙҙәре ғәйәт ҙур эҙҙәргә берләшә. Бынан тыш, экспедиция ағзалары "йети"ның өс тиреһен ала, улар урындағы айыу төрөнөң тиреһе булып сыға. Экспедиция ағзалары ҙур ҡыйынлыҡ менән Кумджунг будда монастырынан бер ни тиклем ваҡытҡа «ҡар кешеһенең баш һөйәген» алып тороуға өлгәшә. Ошо маҡсатта Хиллари монастырға иғәнә һәм биш мәктәп төҙөү өсөн аҡса йүнләп бирә. Чикаголағы тикшеренеү Хиллариның фаразын раҫлай: «баш һөйәге» бик иҫке була, ул тау кәзәһе серау тиреһенән эшләнгән. Ошо уҡ монастырҙан мультификацияланған «йети ҡулы» кеше ҡулы булып сыға.
1991 йылда Непал менән сиктәш Ҡытай Тибетында Япония тарафынан финансланған ҡытай-рәсәй ғилми экспедицияһы эшләй. Ул рәсми рәүештә гляциологик булараҡ иғлан ителә, әммә төп маҡсаты ҡар кешеһен эҙләү була. Унда ҡатнашыусы А. А. Тишков 5000 метрҙан ашыу бейеклектә «кешегә оҡшаш» йән эйәһен осратҡан һәм уны фототаҫмаға төшөрә алған. Тишков иҫәпләүенсә, «йети» — айыу.
Популяр мәҙәниәттә
Бигфут популяр мәҙәниәткә ҙур йоғонто яһай. 2018 йылда «Smithsonian» журналы был йән эйәһе менән ҡыҙыҡһыныу «һәр ваҡыт юғары кимәлдә» тип яҙа. 2020 йылдың майында үткәрелгән һорау алыуға ярашлы, һәр унынсы оло Америка гражданы бигфутты реаль хайуан тип иҫәпләй.
1969 йылда Вашингтон штаты, Скамейния округында бигфут тураһында ҡарар ҡабул ителә, уға ярашлы, «бындай йән эйәләрен аңлы рәүештә юҡ итеү етди енәйәт эше тип һанала», уларға штраф һалына һәм / йәки төрмәгә ябыла. Әлеге ҡарар 1 апрелдә ҡабул ителгән, әммә округ комиссары Конрад Ланди: «Ахмаҡтар көнөндә был шаярыу түгел… йән эйәһе бар тип уйларға нигеҙ бар», — тигән. 1984 йылда, әгәр коронер үлтерелгән зат гуманоид тип иҫбатлаһа, яуаплы булыуға һәләтһеҙлекте инҡар итеү һәм енәйәтте кешене үлтереү тип ҡарау тураһындағы ҡарарға төҙәтмәләр индерелә. Ҡарарҙа ҡар кешеһе Homo sapiensтың төрсәһе тип фаразлана.
Ҡөрьәнселек
Ҡөрьәнселек йәки ҡөрьәнселәр (قرآنيون йәки ; Коранизм) — исламда Ҡөрьәнде берҙән-бер ҡануни текст тип һанаған ислам ағымы.
Тасуирламаһы
Ҡөрьәнселәр хәҙистәрҙең — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәре йәки ғәмәлдәре тураһындағы риүәйәттәрҙең — дини абруйын кире ҡаға, уларҙың кодификацияһы һәм яҙмалары шиғыйҙар, ибәдиҙәр һәм сөнниҙәр араһында сөннәттең бер-береһенән айырылып торған версияларын барлыҡҡа килтерә. Дин белгесе Реза Аслан раҫлауынса, ҡөрьәнселек исламда иң тиҙ үҫешеүсе хәрәкәттәрҙең береһе булып тора
Ҡар кешеһе
Популяр мәҙәниәттә
Ҡар кешеһе Таулы Шорияһының (Кемерово өлкәһе һәм Алтай крайы) символдарының береһенә әүерелгән. 2010 йылда Тау саңғыһы миҙгелен асыу көнө — ҡар кешеһе байрамы тип иғлан ителә. Кемерово өлкәһе губернаторы Аман Тулеев 1997—2018 йылдарҙа ҡар кешеһен тотҡан өсөн бер миллион һум аҡсалата бүләк иғлан итә. Тулеев ҡар кешеһен үҙаллы табырға маташа. Бигфут менән ҡыҙыҡһыныу кәмей башлағас, Түлиев Кемерово өлкәһенең Таштаголь районы башлығы Владимир Макутанан туристар өсөн үҙенең күренеүе менән һынландыра алырлыҡ кешене табыуын һорай.
«Снежное существо» (1954), В. Ли Уайлдерҙың америка фантастик хорроры. «Чудовищный снежный человек» (1955), япон фильмы. «По следам Снежного человека» (1988), совет фильмы. «Снежный человек» (Strange Wilderness, 2008) Фрэд Вульфтың америка комедияһы. «Переполох в Гималаях» (2007), немец йәнһүрәте. «Смолфут» (2018), америка йәнһүрәте. «Эверест» (Abominable, 2019), америка-ҡытай йәнһүрәте.
Ҡар кешеһе. Ноғоманов М.Б. Дәүер шаңдауҙары. Повестар. Өфө. Китап. -2001. ISBN 5-295-02877-1. [https://bash.news/ru/ashkadar/audio-kitaphana/7659-sesmeuer-408 Ҡар кешеһе. Аудиокитап]
Йәнле тәбиғәт билдәләре
Йәнле тәбиғәт билдәләре, йәғни критерийҙары— йәнле тәбиғәтте йәнһеҙ тәбиғәттән айырып тороусы төп билдәләр.
«Тереклек» төшөнсәһен билдәләү
Тере есемдәр тере булмағандарынан нимә менән айырыла һуң? Был һорау аҡыл эйәләренең һәм ғалимдарҙың иғтибарын күп ваҡыттарҙан бирле үҙенә йәлеп иткән. «Тереклек», «тере есем» төшөнсәләренә ҡыҫҡаса билдәләмәләр бирер өсөн, улар был төшөнсәләрҙең иң мөһим, үҙҙәренә генә хас асылын белергә тырышҡандар.
Тереклек билдәләмәһенең йөҙҙән ашыу төрө билдәле. Уларҙың береһе лә тиерлек ҡәнәғәтләнерлек түгел. Ф. Энгельс үҙенең «Анти-Дюринг» тигән китабында тереклеккә ярайһы уҡ дөрөҫ билдәләмә биргән: «Тереклек — ул аҡһымлы еҫемдәрҙең йәшәү ысулы, ә йәшәү ысулы — үҙенең асылында был есемдәрҙе тәшкил итеүсе химик составлы өлөштәрҙең өҙлөкһөҙ яңырып тороуы».
Ф. Энгельс билдәләмәһе ике өлөштән тора. Беренсе өлөштә ул тере есемдәрҙе айырып тороусы үҙенсәлеккә — уларҙың составында аҡһым булыуға күрһәтә. Ысынлап та, аҡһым — тере системаның — иң ябайҙарынан алып иң ҡатмарлыларына һәм юғары төҙөлөшлөләренә тиклем бөтәһенең дә төп һәм даими состав өлөшө.
«Тереклек булған һәр ерҙә, — тигән Ф. Энгельс, — беҙ уның ниндәйҙер бер аҡһымлы есем менән бәйле икәнен табабыҙ, һәм тарҡалыу бармаған ниндәй ҙә булһа аҡһымлы есемде осратҡан бер урында беҙ, һис шикһеҙ, тереклек күренешен осратабыҙ».
Аҡһымдар — еңел үҙгәреүсән структуралы матдәләр. Тереклек өсөн аҡһымдың теләһә ниндәй рәүештәгеһе түгел, ә биологик яҡтан актив һәм үҙенең ҡабатланмаҫ структураһын һаҡлаған булыуы зарур. Организм үлгәндә йәки күҙәнәктәр йәрәхәтләнгәндә, аҡһым макромолекулалары тағатыла һәм натураль булмаған хәлгә күсә.
Тәбиғи конфигурацияһын юғалтҡан аҡһымдар шунда уҡ сығарып ташланыла һәм яңы синтезланғандары менән алмаштырыла. Шулай итеп, тереклек процесында күҙәнәктең аҡһым составы өҙлөкһөҙ яңырып тора.
Ф. Энгельс үҙенең билдәләмәһенең икенсе өлөшөндә аҡһымдарҙың йәшәү ысулы тураһында һөйләй. Был ысул — матдәләр алмашыныу. Уның ярҙамында аҡһымдарҙың тәбиғи конфигурацияһы һаҡлана һәм уларҙың өҙлөкһөҙ яңырып тороуы тәьмин ителә.
«Анти-Дюринг» китабының донъяға сығыуына йөҙ йылдан ашыу ваҡыт үткән. Был арауыҡта күпме яңы асыштар яһалған. Ошоға бәйле рәүештә, күп ғалимдар тере есем характеристикаһын киңәйтеү һәм тулыландырыу маҡсатҡа ярашлы тип таба.
Камил билдәләмә биреү мөмкинлеге булмауҙан, йәнле тәбиғәтте йәнһеҙ тәбиғәттән айырып тороусы критерийҙарға мөрәжәғәт итәләр.
Торағай балсыҡ вулканы
Торағай балсыҡ вулканы(әз.Torağay palçıq vulkanı)- Әзербайжандағы иң ҙур батҡаҡ вулкандарының береһе. Баҡы ҡалаһы Ҡарадағ районы Ҡобустан ҡасабаһынан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был вулкан Чеилдағ ҡасабаһынан 12 км ситтәрәк ята. Уның кратерының диаметры 900 метр тирәһе. Бейеклеге— 402 метр. Ул әле лә әүҙем ҡала.
Характеристикаһы
Лайлалы Торагай вулканы — Әзербайжандағы иң ҙур һәм иң матур вулкандарҙың береһе. Был вулкан әүҙемлеге 1841 йылдан башлап теркәлә, ә һуңғы бысраҡ атылыу 1988 йылда күҙәтелә, ә 1984—1988 йылдарҙа иң көсөргәнешле эшмәкәрлек осоро була, ул дүрт тапҡыр атыла. Вулкан дөйөм Кавказ һәм Кавказға ҡаршы ер ярылған урында урынлашҡан.
Вулкан конус формаһында, нигеҙенә табан киңәйә, вертикаль диуарҙар барлыҡҡа килә. Конустың өҫкө өлөшөндә- 500 квадрат метр ҙурлыҡтағы кратер.Батҡаҡ биш-ете ер ярығынан ара-тирә урғыла. Батҡаҡ башлыса көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә ағып төшә. Вулкан нигеҙе — 10 квадрат км, батҡаҡтың уртаса ҡалынлығы, ә атылыуҙың дөйөм күләме — 350 млн. кубик.м. Ҡайһы ваҡыт көслө шартлау, ер аҫтынан көслө ут атылыуы күҙәтелә, уның бейеклеге 300 м тиклем етә.
Һылтанмалар
Грязевой вулкан Торагай.Извержение
Елгуй
Елгуй — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Яңы Ҡотломбәт
Үрге Яңы Ҡотломбәт (Верхненовокутлумбетьево) — Ырымбур өлкәһе Матвеевка районындағы ауыл.
Ауылға 1780 йылда нигеҙ һалынған. Оло Кенәле йылғаһының уң яры буйында урынлашҡан. Халҡы — 257 кеше. Үрге Яңы Ҡотломбәттең урындағы атамаһы Шарҡай — башҡорт телендәге «шыр ҡайын» тигәндән килеп сыҡҡан.
Тарихы
Элек-электән был ерҙәрҙә башҡорт башҡорт күсмә ҡәбиләләре йәшәгән. Улар Волга буйы Болғары һәм Ҡаҙан ханлығы хакимлығын бары тик номиналь рәүештә генә таныған. XVI быуат ахырында, Ҡаҙанды Иван Грозный алғандан һуң, ауыл Мәскәү дәүләте биләмәләренә инеп ҡала.
Әммә төбәкте үҙләштереү күпкә һуңыраҡ башланған. Күскенсе башҡорттар батша воеводаларына яһаҡты онотҡанда бер түләй, Мәскәү тарафтарын бик һанлап бармай.
XVIII быуат башында Рәсәй империяһы үҙ биләмәләрен Урал буйы көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәрендә һәм Волга аръяғы далаларына табан киңәйтә, хәрби нығытмалар һәм гарнизондар төҙөтә. 1743 йылда Көньяҡ Уралда һәм Төньяҡ Ҡаҙағстандың бик ҙур майҙанын үҙ эсенә алып Ырымбур административ үҙәге булдырыла. Шул мәлдә төбәккә «яһаҡлы» татарҙарҙы күсереп ултырталар, уларҙың бурысы — станциянан станцияға почта (ям) алып барыу өсөн егенке аттар аҫрау була. Бер-береһенән 30 саҡрым алыҫлыҡта ямсылар ауылдары урынлашҡан, улар араһында хәҙер инде Иҫке тип аталған Ҡотломбәт, Иҫке Әмир һәм Иҫке Яҡуп ауылдары була. Тора-бара яңы күсенеүселәр яңы ауылдар барлыҡҡа килтерә, улар араһында Үрге Яңы Ҡоломбәт ауылы ла була.
Ҡыҙыҡлы факт
Ауылдың урыҫ телендәге яҙылышы Верхненовокутлумбетьево — Рәсәй тораҡ пункттар атамаһы араһында, Старокозьмодемьяновское тигән ауыл менән бер рәттән, ҡушып яҙылған иң оҙон (һыҙыҡһыҙ һәм буш урынһыҙ) һүҙ атама булып тора (23 хәреф).
Кесе Куньяк
Кесе Куньяк — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 332 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Евстифеевка
Евстифеевка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локтевка йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡала-тау мемориалы (Мишкә районы)
ҠалА-тау мемориалы (Мишкә районы)— Мишкә районы Оло Шаҙы ауылында урынлашҡан. Ул 1975 йылда Бөйөк Еңеүҙең 30 йыллығына арнап төҙөлгән мемориал.
Тарихы
1941-1945 й. Бөйөк Ватан һуғышында баш һалған ауылдаштары хөрмәтенә төҙөлгән. Оло Шаҙы ауылынан Бөйөк Ватан һуғышына 408 ир-ат киткән. Ни бары 154 генә иҫән-һау әйләнеп ҡайтҡан, ә 254 ир-ат фронт яланында ҡалған. Ҡала-тау мемориалына алып менгән һикәлтәләр һаны яу яланында ҡалған ауылдаштар һанына тиң. Һәр йыл 9 май, Еңеү көнө, ошо Ҡалатау майҙансығында үтә. Ауыл халҡы 1975-1980 йылдарҙа тауҙың итәгенә ҡарағай, шыршы ағастары ултыртҡан. Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы, билдәле драмматург, сығышы менән Оло Шаҙы ауылынан булған Флорид Бүләков үҙенең "Тайна моего аула" мәҡәләһендә түбәндәгеләрҙе яҙа: "...Кала-тау и сегодня высится над аулом. Святое место, которое было огорожено стеной (кала - город, крепость). Эта гора многие века была местом паломничества. Наши старики говорили, что, взойдя на вершину кургана, можно соприкоснуться с небом и увидеть свое счастье! С горы она действительно видна почти вся!..."
Тасуирламаһы
Мемориал Еңеү ордены төшөрөлгән стелланан, еҙҙән эшләнгән һалдат һәйкәленән, Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған һалдаттар исемлегенән торған бетондан эшләнгән хәтер таҡтаһынан һәм һуғыш ваҡытындағы ике пушканан тора. Мемориал майҙансыҡ аҡ гранит менән ҡапланған.
Этимологияһы
Мемориалдың исеме ул урынлашҡан тауҙың исеменән алынған. Элек ошо тау башынан Бөрө ҡалаһының уттары күренгән. Шуға ла уны "Ҡала-тау" тип йөрөткәндәр.
Мокрый йырыны
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Йоһанн Кеплер
Йоганн Кеплер (Johannes Kepler; 27 декабрь 1571 йыл — 15 ноябрь 1630 йыл) — Германия математигы, астроном һәм астролог. XVII быуат фәнни революцияһының төп фигураһы, планеталарҙың хәрәкәт закондарын асыусы.
Николай Коперник хеҙмәттәренең йоғонтоһо атаҡлы немец ғалимы Иоганн Кеплерҙың ижади эшсәнлегендә лә һиҙелә. Ул Коперниктың астрономия өлкәһендәге ҡараштарын ҡабул итһә лә, бер ниҡәҙәр ваҡыт уларҙы мистик концепциялар менән һуғарарға тырыша. Ләкин Галилей хеҙмәттәре менән танышыу уға дөрөҫ юлды һайларға мөмкинлек бирә. Быға бигерәк тә Галилей менән туранан-тура хат яҙышыу ҙа ярҙам итә. Кеплер астрономия фәнен айырыуса мөһим фекерҙәр менән байыта. Тәбиғәт тураһындағы фәндәр өсөн уның айырыуса «Кеплер закондары» тигән асышы әһәмиәтле. Был хеҙмәтендә ул планеталарҙың Ҡояш тирәһендәге хәрәкәте тигеҙ түгеллеген дәлилләй. Планеталар хәрәкәтенең тиҙлеге уларҙың Ҡояшҡа ни дәрәжәлә яҡын йәки алыҫ булуына бәйле, йәғни планета Ҡояшка яҡынырак булһа, уның тиҙлеге лә ҙурыраҡ тигән һүҙ. Шуның өҫтөнә Кеплер планеталарҙың траекторияларының түңәрәк түгел, бәлки эллипс формаһында икәнлеген иҫбатлай. Был фекерҙәр һуңыраҡ И. Ньютонға яңы фәнни асыштар яһауға этәргес була.
Йәш сағы
Иоганн Кеплер Германияла Вайль-дер-Штадт ҡалаһында тыуған (Герман халҡының Изге Рим империяһы, Штутгарттан 30 км алыҫлыҡта, хәҙерге Баден-Вюртемберг федераль ере). Атаһы Генрих Кеплер Испания короле ҡулындағы Нидерландта ялланған һалдат була. Иоганнға 18 йәш саҡта атаһы сираттағы һуғышҡа китә, шунан ғәйеп була. Кеплерҙың әсәһе Катарина Кеплер трактир тота, күрәҙәселек, кешеләрҙе үлән менән дауалап бер аҙ аҡса эшләй.
Астрономия менән Кеплер бала сағынан уҡ ҡыҙыҡһына башлай.Әсәһе уға 1577 йылда Ҙур кометаны, һуңыраҡ — Ай тотолоуын күрһәтә (1580). Бала саҡта Кеплер ҡара сәсәк менән ауырый һәм был уның күҙенә астрономик күҙәтеүҙәр алып барырға ҡамасауларлыҡ зыян килтерә. Шуға ҡарамаҫтан Кеплер ғүмере буйы астрономияны үлеп ярата.
1589 йылда Кеплер Маульбронн монастыре мәктәбен тамамлай, ул бик һәләтле уҡыусы була. Ҡала етәкселәре уға уҡыуын дауам итһен өсөн стипендия бүлә.1591 йылда ул Тюбинген университетына уҡырға инә. Башта сәнғәт факультетында (математика менән астрономия унда өйрәнелә),һуңыраҡ теология факультетында уҡый. Бында ул Михаэль Мёстлиндан Николай Коперниктың донъяның гелиоцентрик системаһы тураһында ишетә һәм һис шикһеҙ был системаны ҡабул итә. Университетта Кеплер буласаҡ хоҡуҡ белгесе Кристоф Безольд менән дуҫлаша.
Башта Кеплер протестант руханийы булырға уйлай, ләкин 1594 йылда уны Грац университетына математика уҡытырға саҡыралар (хәҙерге Австрия).
Грацта Кеплер 6 йыл эшләгән. 1596 йылда уның «Тайна мироздания» (Mysterium Cosmographicum) тигән китабы донъя күрә. Унда Кеплер Йыһандың йәшерен гармонияһын табырға тырыша, бының өсөн ул саҡта билдәле булған биш планетаның орбитаһы менән (Ер сфераһын ул айырыуса билдәләй) төрлө "Платон есемдәре"н сағыштыра (дөрөҫ күпмөйөштәрҙе). Сатурн орбитаһын ул шар өҫтөндәге эсендә куб булған түңәрәк (әлегә эллипс түгел) формаһында төшөрә. Шар эсендәге куб Юпитер орбитаһын һынландыра. Был шар эсендә тетраэдр, ә уның эсендәге шар Марстың орбитаһын кәүҙәләндерә. Был эш Кеплерҙың бер аҙҙан яһаған асыштарынан һуң үҙенең тәүге әһәмиәтен юғалта (берҙән, планеталарҙың орбитаһы түңәрәк булып сыҡмай);шуға ҡарамаҫтан, Кеплер Йыһанда йәшерен математик гармония булыуына ғүмеренең аҙағынаса ышана, 1621 йылда ул «Тайна мира» китабын бик күп өҫтәлмәләр һәм төҙәтеүҙәр менән яңынан баҫтырып сығара.
«Тайна мироздания» китабын Кеплер Галилейға һәм Тихо Брагеға ебәрә. Галилей Кеплерҙың гелиоцентризмы менән килешә, ләкин мистик нумерология менән риза булмай. Улар бер-береһе менән йыш хат алыша, Галилейҙы хөкүмгә тарттырғанда еретик (протестант Кеплер) менән аралашыуын Галилейҙың ғәйебен арттырыусы хәл итеп күрһәтәләр.
Тихо Браге ла Кеплерҙың уйлап сығарған моделен ҡабул итмәй, ләкин уның белемен, үҙенсәлекле фекер йөрөтөүен оҡшата һәм уны үҙенә эшкә саҡыра. 1597 йылда Кеплер Барбара Мюллер фон Мулекҡа өйләнә. Уларҙың тәүге ике балаһы үлеп ҡала, ҡатыны быума сире менән сирләй башлай. Бынан тыш католиктар ҡалаһы Грацта протестанттарҙы ҡыҫырыҡлау башлана. Кеплер ҡаланан ҡыуылырға тейеш "еретик"тар исемлегенә эләгә һәм Тихо Брагеның саҡырыуын ҡабул итә. Браге был ваҡытҡа обсерваторияһынан ҡыуыла һәм Прагаға күсеп китә, унда император Рудольф II һарайында астроном һәм астролог булып хеҙмәт итә.
Прагала
1600 йылда ике ғалим, Кеплер менән Браге, Прагала осраша. Бында үткәргән 10 йыл эсендә Кеплер бик ҙур уңыштарға ирешә.
Коперник менән Кеплерҙың астрономияға ҡарашын Тихо Браге тик өлөшөләтә генә уртаҡлаша. Геоцентризмды яҡлап, Браге ошо моделде тәҡдим итә: Ерҙән башҡа планеталар Ҡояш тирәләй, ә Ҡояш-хәрәктәһеҙ Ер тирәләй (донъяның геогелиоцентрик системаһы) әйләнә. Был теория киң тарала һәм бер нисә тиҫтә йыл буйы Коперниктың гелиоцентрик системаһына конкурент була.
1601 йылда Браге үлеп киткәс, Кеплер уның вазифаһына билдәләнә. Император туҡтауһыҙ һуғыштар алып бара, ҡаҙна һәр саҡ буш була. Кеплерға эш хаҡын бик әҙ һәм һирәк түләйҙәр. Уға гороскоптар төҙөп, аҡса эшләргә тура килә. Бынан тыш Кеплерға Брагеның вариҫтары менән астрономия буйынса күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре өсөн судлашып йөрөргә тура килә. Уларға Кеплер бер аҙ аҡса түләп кенә ҡотола.
1604 йылда Кеплер иң яңы йондоҙҙо күҙәтеүҙәрен баҫтырып сығара, хәҙер ул Кеплер исеме менән атала.
Тихо Браге бик яҡшы күҙәтеүсе була. Оҙаҡ йылдар дауамында ул планеталар һәм йөҙәрләгән йондоҙҙарҙы күҙәтеп, ғәйәт ҙур китап төҙөй. Уның иҫәпләүҙәре унан алда күҙәткән ғалимдарҙың иҫәпләүҙәренә ҡарағанда теүәлерәк була. Иҫәпләүҙәр теүәлерәк булһын өсөн Браге техник ҡулайланмалар һәм күҙәтеүҙә яңғылышлыҡтарҙы бөтөрөү өсөн махсус методика ҡуллана.. Бер нисә йыл буйы Кеплер Браге мәғлүмәттәрен өйрәнә,ентекле анализ һөҙөмтәһендә ул Марс түңәрәк буйынса хәрәкәт итмәй, ә эллипс буйынса хәрәкәт итә, уның бер фокусында Ҡояш ята тигән һығымтаға килә — был  Кеплерҙың беренсе законы. Анализ һөҙөмтәһендә ул икенсе законды яҙа (икенсе закон беренсеһенән алдараҡ асыла): планета менән Ҡояшты тоташтарған радиус-вектор бер үк ваҡыт арауығында бер үк төрлө майҙан һыҙа. Тимәк, Ҡояштан планета ни тиклем йырағыраҡ булһа, шул тиклем ул әкренерәк хәрәкәт итә.
Кеплер закондарын Кеплер 1609 йылда «Новая астрономия» китабында асып һала, хәүфһеҙлек маҡсатында ул тик Марс тураһында ғына яҙа.
Коперниксы ғалимдар яңы планеталарҙың хәрәкәт моделе менән бик ҡыҙыҡһына, ләкин ҡай береһе уны ҡабул итмәй. Галилей Кеплер эллипстарын бөтөнләй танымай. Кеплер үлгәндән һуң Галилей хатында шулай тип яҙа: «Мин һәр саҡ Кеплерҙың аҡылын юғары баһаланым —ул үткер һәм бәйһеҙ, ирекле ине, миңә ҡалһа, артыҡ ирекле ине, ләкин беҙҙең фекерләү ысулдарыбыҙ бөтөнләй оҡшамаған».
1610 йылда Галилей Кеплерға Юпитерҙың юлдаштарын асыуы тураһында хәбәр итә. Кеплер был хәбәргә ышанып бөтмәй һәм Галилей менән бәхәс кеүек яҙған «Разговор со Звёздным вестником» китабында бер аҙ шаяртып: «аңлашылмай, планетала был күренеш менән менән һоҡланырға  бер кем дә булмағас,[юлдаштар]  нимәгә кәрәк» тип яҙа. Тик телескоп алғас, Кеплер үҙ фекерен үҙгәртә, юлдаштар барлығын раҫлай һәм линзалар теорияһы менән шөғөлләнә башлай. Яҡшыртылған телескоп эшләй һәм «Диоптрика» тигән фундаменталь хеҙмәт яҙа.
Прагала Кеплерҙың ике улы һәм ҡыҙы тыуа.1611 йылда өлкән улы Фридрих сәсәк ауырыуынан үлеп китә. Сирле император Рудольф II ҡустыһы Матвей менән һуғышта еңелә, уның файҙаһына Чехия тәхетенән баш тарта һәм бер аҙҙан вафат була. Кеплер Линцҡа күсеп китергә йыйына башлай, ләкин шул осорҙа уның ҡатыны Барбара оҙайлы сирҙән һуң донъя ҡуя.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
1612 йылда Кеплер Линцҡа күсә, унда 14 йыл йәшәй. Ул һаман да император һарайында математик һәм астроном булып иҫәпләнә, ләкин яңы император элеккеһе кеүек үк аҡсаны ваҡытында бирмәй. Кеплер уҡытыусылыҡ һәм гороскоп төҙөү менән генә бер аҙ аҡса таба.
1613 йылда Кеплер  24 йәшлек балта оҫтаһы ҡыҙы Сусаннаға өйләнә.Уларҙың ете балаһының дүртеһе иҫән ҡала.
Кеплер астрономия буйынса тикшеренеүҙәрен дауам итә. 1618 йылда ул өсөнсө законды аса: планетаның Ҡояштан алыҫлығы кубы менән әйләнеү периоды квадраты сағыштырмаһы барлыҡ планеталар өсөн даими дәүмәл (отношение куба среднего удаления планеты от Солнца к квадрату периода обращения её вокруг Солнца есть величина постоянная для всех планет):
Был һөҙөмтәне Кеплер һуңғы «Гармония мира» китабында нәшер итә, был юлы ул  Марсҡа ғына түгел, башҡа  планеталарға ла  (был Ергә лә ), шулай уҡ «Галилей юлдаштары»на ла ҡағыла.
Был китапта бик ҙур әһәмиәткә эйә булған асыштарҙан тыш «сфералар музыкаһы» һәм Платон есемдәре тураһында фәлсәфә лә урын алған, ғалим фекеренсә  улар юғары ғәләм проектының  эстетик асылы булып тора.
1626 йылда Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында Линц дошман ҡулына эләгә, унда кешеләрҙе талау, янғындар башлана.Ҡала типографияһы ла яна. Кеплер Ульмға күсенә һәм 1628 йылда  Альбрехт фон Валленштейнға хеҙмәт итә башлай.
1630 йылда Кеплер император янына Регенсбургҡа китә. Ул һаман да үҙенә тейешле аҡсаның күпмеһен булһа ла алырға өмөт итә. Ләкин ғалим юлда һыуыҡ тейҙерә һәм оҙаҡламай үлеп китә.
Кеплерҙан вариҫтарына 22 флорин аҡса,  императорҙан ала алмаған 29000 флорин, 27 баҫтырылған һәм бик күп нәшер ителмәгән яҙма ҡала; улар һуңыраҡ 22-томлыҡ китапта донъя күрә.
Кеплер вафатынан һуң да тыныслыҡ тапмай. Утыҙ йыллыҡ һуғыш аҙағында ул ятҡан зыярат пыр туҙҙырыла һәм Кеплерҙың ҡәберенән бер ни ҙә ҡалмай. Кеплерҙың архивы юғала. 1774 йылда уның  22 томлы архивының 18 томы  Леонард Эйлерҙың тәҡдиме буйынса Петербург фәндәр академияһы өсөн һатып алына, улар хәҙер РФА-ның Санкт-Петербург филиалында һаҡлана
Фәнни эшмәкәрлеге
Альберт Эйнштейн Кеплерҙы «һоҡланғыс кеше» тип атай
Астрономия
XVI быуат аҙағында астрономияла Птолемейҙың геоцентрик системаһы менән Николай Коперниктың гелиоцентрик системаһы яҡлылар араһында көрәш дауам итә. Коперник системаһына ҡаршылар уның иҫәпләүҙәрендә лә Птолемей иҫәпләүҙәрендәге кеүек хата бар тип бара. Коперник моделендә планеталар түңәрәк буйлап тигеҙ хәрәкәт итә. Планеталар тигеҙ хәрәкәт итмәгәнен күреп, Коперник эпициклдар буйынса хәрәкәтте лә индерә. Птолемейҙыҡына ҡарағанда Коперник эпициклдары әҙерәк булһа ла, тикшеренеүселәр Коперниктың хаталары күбәйеүен күрә.
Кеплер закондары планеталар хәрәкәтенең тигеҙ булмауын бик яҡшы итеп аңлата. Уйлап сығарылған эпицикл урынына Кеплер үҙ моделенә тик бер эллипсты индерә. Икенсе закон буйынса планетаның тиҙлеге Ҡояшҡа яҡынайған һәм унан алыҫайғанда нисек үҙгәргәнен аңлата. Кеплер өсөнсө законында планетаның тиҙлеген һәм Ҡояш тирәләй әйләнеүе периодын иҫәпләү мөмкинлеген күрһәтә.
Кеплер моделе Коперник моделенә оҡшаһа ла, улар бер-берһенән ныҡ айырыла(тик Ерҙең тәүлек эсендә әйләнеүе генә бер төрлө бирелә). Кеплер планеталар орбитаһы төшөнсәһен индерә. Коперник системаһында Ер орбитаһы- донъяның үҙәге. Кеплерҙа Ер—ябай планета, ул ҡалғандар кеүек үк дөйөм өс законға буйһона. Күк есемдәренең барыһының да орбитаһы — эллипс (һуңырак гипербола траекторияһы буйынса хәрәкәтте Исаак Ньютон аса), бөтә орбиталарҙың да фокусы-Ҡояш.
Ғалим шулай уҡ астрономияла күк есемдәренең урынын билдәләү өсөн "Кеплер тигеҙләмәһе"н килтереп сығара.