cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гай Гая Дмитриевич
РККА-лағы карьераһы
Октябрь революцияһынан һуң РКП(б) сафына инә. Граждандар һуғышы ваҡытында үҙе ойошторған частар етәкселегендә Чехословак корпусы һәм генерал Дутовтың Ырымбур казактарына ҡаршы көрәшә. 1918 йылдың июлендә Семберҙе обороналауға етәкселек итә. Тере көстә, артиллерияла һәм оборона өсөн позиция һайлауҙа күпкә өҫтөн булыуға ҡарамаҫтан, 1918 йылдың 21 июлендә ҡаланы яулап алған подполковник В. О. Каппельдең аҡ частары һөжүменән еңелә. Түбәндәге частар һәм берләшмәләр менән етәкселек иткән: 1920 йылдың яҙында РСФСР Көньяҡ фронтының 2-се Кавказ кавалерия корпусы менән етәкселек итә. Совет — поляк һуғышы ваҡытында — Көнбайыш фронтында 3-сө кавалерия корпусы командующийы. 1920 йылдың август аҙағында поляк ғәскәрҙәренең контрһөжүмгә күскәненән һуң 3-сө кавалерия корпусы 4-се армия частары менән бергә поляк — немец сиктәренә ҡыҫырыҡлана һәм тулыһынса ҡыйратыла, уның ҡалдыҡтары немец территорияһына сыға һәм Көнсығыш Пруссияла тотҡонлана.
1922 йылда Әрмәнстандың наркомвоенморы. 1923—1924 йылдарҙа — 7-се кавалерия дивизияһы командиры. 1924—1927 йылдарҙа РККА-ның Хәрби академияһында уҡый. 1927—1929 йылдарҙа — 3-сө кавалерия корпусы командиры.
1929—1933 йылМ. В. Фрунзе исемендәге Хәрби — диңгеҙ академияһының хәрби сәнғәте тарихы кафедраһы уҡытыусыһы. 1933—1935 йылдарҙа — Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби — һауа академияһының һуғыш һәм хәрби сәнғәте тарихы кафедраһы начальнигы һәм профессоры.
Йәберҙә булыуы, ҡулға алыныуы һәм һәләк булыуы
1935 йылдың июнендә бөтә вазифаларынан төшөрөлә, РККА һәм ВКП (б) сафтарынан сығарыла. 1935 йылдың 3 июлендә ҡулға алына. «РККА-ла хәрби — фашистик ойошмаһын төҙөүҙә» ғәйепләнә. СССР-ҙың эске эштәр наркомы Г. Ягодаға яҙған хатында Г. Гай, «эскән килеш, партияһыҙ кеше менән шәхси һөйләшеүҙә Сталинды алып ташлар кәрәк, сөнки уны барыбер алып ташлаясаҡтар» тип әйткәнен таный. Гайҙың ҡатыны, Наталия Яковлевна, ярҙам һорап күренекле большевик Петр Кобозевҡа мөрәжәғәт итеп ҡарай. Сталин ярҙамсыһы аша Кобозевҡа: «НКВД асыҡлар»,- тип яуап бирә. 1935 йылдың 15 октябрендә СССР-ҙың НКВД янындағы ОСО тарафынан контрреволюцион төркөмгә ҡатнашлығы булған өсөн ғәйепләнә һәм 5 йылға төрмәгә хөкөм ителә. 1935 йылдың 22 октябрендә Мәскәүҙән Ярославль политизоляторына күсергән саҡта поездың вагонынан ырғый, ҡолаған саҡта йәрәхәтләнә һәм бер нисә көндән уны эҙләүгә йүнәлтелгән НКВД хеҙмәткәрҙәре ҡулына эләгә.
Ике йыл төрмәлә үткәрә. 1937 йылдың 11 декабрендә РККА-ла күмәк «таҙартыуҙар» кампанияһы осоронда атыg үлтерелә. Үлгәндән һуң аҡлана.
Лондон (ҡунаҡхана, Таганрог)
Лондон — Таганрог ҡалаһындағы ҡунаҡхана, XIX быуат аҙағында эшләй башлаған.
Тарихы
1862 йылда, Петр урамындағы 21-се яңы төҙөлгән йорттоң икенсе ҡатында, эшҡыуар Василий Боровой «Лондон» ҡунаҡханаһын аса. Быны 1873 йылғы «Аҙау яны календары» буклетында урынлаштырылған реклама иғланы раҫлай: «Таганрог ҡалаһының Оло урамындағы Кобылин йортонда В. А. Боровой номерҙары менән „Лондон“ ҡунаҡханаһы. 1862 йылдан алып эшләй».
Икенсе ҡаттағы тәҙрә уйымдары өҫтөндә ҙур реклама иғлан эленеп тора: «„Лондон“ ҡунаҡханаһы». Ҡунаҡханаға уң яҡтағы бер ҡатлы төкәтмә аша инеп була, уның өҫтөндә Таганрог өсөн типик булған веранда урынлашҡан була. Һуңыраҡ бинаның фасады үҙгәрә.
1902 йылда ҡунаҡхананың хужаһы алмашына. Николай Артёмович Тер-Арутюнов бинаны ҡуртымға ала, планлаштырыуҙы камиллаштыра. Николай Артемовичтың финанс хәле насарайғас, ҡунаҡхана К. Л. Гавриленкоға һатыла, ул 1914 йылда ҡунаҡхана исемен «Метрополь» тип үҙгәртә. Яңы иҡтисад сәйәсәте осоронда, 1925 йылдың 5 июлендә, ҡунаҡхана янында ул клуб-казино ойоштора. Көн һайын киске сәғәт 8-ҙән һуң унда лото уйындары үтә. 1930 йылда инде ҡунаҡхана ишеге өҫтөндә «Үҙәк ҡунаҡхана» тигән яҙыулы табличка эленеп тора. Артабан Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға бинаны НКВД идаралығы биләй, ә 1957 йылда унда тағы «Центральная» ҡунаҡханаһы урынлаша.
Псәнчин Айбулат Вәли улы
Псәнчин Айбулат Вәли улы (12 февраль 1967 йыл) — ғалим-географ. 2008 йылдан Башҡорт дәүләт университетының физик география, тыуған яҡты өйрәнеү һәм туризм кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2011 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеү үҙәге «Почёт Билдәһе» орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының этнология бүлеге мөдире, 2012 йылдан — директор урынбаҫары, 2015 йылдың декабренән — директор вазифаһын башҡарыусы, 2016—2021 йылдарҙа директоры. География фәндәре докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011). Тел белгесе Вәли Псәнчиндың улы.
Биография
Лингвист В. Ш. Псәнчиндың улы. 1991 йылда Башҡорт дәүләт университетының география-иҡтисад факультетын тамамлай. 1995 һәм 2002 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Этнология һәм антропология институтында стажировка үтә. 1998 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтында «История географического изучения и картографирования территории Башкортостана (до нач. ХХ в.)» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2004 йылда «История этнической картографии в России (ХХ быуаттың 30-сы йылдарына тиклем)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2008 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтында докторлыҡ диссертация советы ағзаһы булып тора. Башҡорт дәүләт университетының география факультетында физик география, тыуған яҡты өйрәнеү һәм туризм кафедраһы мөдире булып эшләй. 2011 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында этнология бүлеге мөдире.
Өфө ғилми үҙәге президиумы, Рус география йәмғиәтенең этнографик комиссияһы, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Топонимия комиссияһы, «Проблемы востоковедения», «Известия УНЦ РАН», «Уфимский археологический журнал» фәнни журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.
Һылтанмалар
]
Рәсәйҙә дин
Рәсәйҙә дин — Рәсәй Федерацияһы территорияһында нығынған дини ағымдар йыйылмаһы.
Рәсәйҙең ғәмәлдәге Конституцияһы (1993 йылғы) Рәсәй Федерацияһын донъяуи дәүләт тип билдәләй. Конституция «выждан азатлығын, дин тотоу иркен, шул иҫәптән яңғыҙың йә башҡалар менән бергәләп теләгән бер динде тотоу йә бер динде лә тотмау, дини һәм башҡа инаныстарҙы ирекле һайлау, тотоу һәм таратыу һәм уларға ярашлы эш итеү хоҡуғын» гарантиялай. 1997 йылдың 26 сентябрендәге № 125-ФЗ «Выждан азатлығы һәм дини берләшмәләр тураһында»ғы Федераль закон, «дингә мөнәсәбәттең һәм инаныстарҙың ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, закон алдында тиңлелекте» раҫлай.
Рәсәй империяһы закондары менән нығытылған дини һәм милли сикләүҙәр 1917 йылдың 20 мартында Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан юҡҡа сығарыла.
Рәсәйҙә дини берләшмәләрҙең ҡануниәтте үтәүен күҙәтеү менән шөғөлләнгән махсус федераль дәүләт органы юҡ (СССР-ҙа СССР Министрҙар Советы ҡарамағында Дин эштәре буйынса совет була).
Рәсәйҙәге төп диндәр — христианлыҡ (башлыса православныйҙарҙан тора, католиктар, протестанттар), ислам һәм буддизм. РФ халҡының бер өлөшө динһеҙ.
Диндарҙарҙың дөйөм һаны
Бөгөн Рәсәйҙә дини ойошмалар ағзаларының һаны буйынса рәсми статистика юҡ: закон граждандарҙан уларҙан ҡайһы дингә ҡарауын әйттереүҙе тыя. Рәсәйлеләрҙең диндарлығы һәм ниндәй конфессияға ҡарауы тураһында халыҡ араһында үткәрелгән социологик һорашыуҙар буйынса ғына фекер йөрөтөргә мөмкин. Ундай һорашыуҙарҙың һөҙөмтәләре бер-береһенән ныҡ айырыла. Мәҫәлән, 2007 йылғы һорашыуҙа Рәсәй Православие сиркәүе (РПС) раҫлауынса, Рәсәйҙең 120 миллион самаһы гражданы уның эйәрсене булып тора. Ә шул уҡ ваҡытта ислам лидерҙары, илдә мосолмандар яҡынса 13 миллиондан 49 миллионға тиклем, тип билдәләй. РФ-та бөтәһе 144 миллион кеше йәшәй, тимәк, конфессияларҙың кәм тигәндә береһе үҙ динендәгеләр һанын бик ныҡ ҡабартып күрһәтә.
«Среда» хеҙмәте тарафынан 2012 йылдың авгусында үткәрелгән «Диндәр һәм милләттәр атласы» тигән тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, 83 РФ субъектының 79-ында 143,2 миллион рәсәйленең диндарлыҡ күрһәткесе түбәндәгесә була : 2012 йылдың июлендә «Глас Рунета» хеҙмәте рус телле интернетта үткәргән һорашыуҙа яуап биргән 2300 кешенең 67 проценты диндар булған.
2012 йылдың ноябрендә Левада-үҙәк үткәргән һорашыуҙа Рәсәйҙә диндарҙарҙың проценттарҙағы күрһәткестәре түбәндәгесә булған : 2013 йылдың июнендәге «Общественное мнение» фонды мәғлүмәттәре :
Рәсәйҙә христианлыҡ
Рәсәйҙә христианлыҡтың өс төп йүнәлеше — православие, католицизм һәм протестантлыҡ таралған. Бынан тыш, һәр төрлө яңы христиан ағымдарына, культтарға һәм эйәреүселәр бар.
Православие
РФ-та православие Рус православие сиркәүе, старообрядсылыҡ берләшмәләре, шулай уҡ рус традициялы ҡанунлаштырылмаған (альтернатив) православие ойошмаларынан тора.
Рәсәйҙә православиеның таралғанлығы
2010 йылдың мартында ВЦИОМ үткәргән һорашыу мәғлүмәттәре буйынса, рәсәйлеләрҙең 75 проценты үҙен православие христиандарына индерә, әммә шуларҙың 54 проценты ғына Библияның йөкмәткеһе менән таныш. Православиелы респонденттарҙың 73 процентлабы дини йолаларҙы һәм байрамдарҙы тота.
ВЦИОМ-дың 2008 йылда үткәргән һорашыуына ҡарағанда, респонденттарҙың үҙен православный тип атағандарының 27 проценты ун шарттың береһен дә белмәй. «Үлтермә» тигән шартты һорашыуҙа ҡатнашҡандарҙың 56 проценты ғына иҫенә төшөргән.
«Среда» тикшеренеүҙәр хеҙмәте 2012 йылда үткәргән һорашыуҙан билдәле булыуынса, рәсәйлеләрҙең тик 6 проценты ғына ун шарттың 7-һен йә унан күберәген үтәй. 32 проценты ғына бер кемде лә үлтермәгән, аборт яһатмаған йә кемде лә булһа аборт яһарға мәжбүр итмәгән.
Католицизм
Тарихта көнсығыш славян ерҙәрендә латин христианлығының булыуы Киев Русының иртә осорона барып ялғана. Төрлө замандарҙа Рәсәй дәүләте хакимдарының католиктарға мөнәсәбәте бөтөнләй киренән алып бик яҡшыға тиклем үҙгәреп тора. Әлеге ваҡытта Рәсәйҙәге католик общинаһында бер нисә йөҙ мең кеше иҫәпләнә.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Католик сиркәүе Рәсәйҙә бер ни тиклем ваҡыт ирекле эшмәкәрлек алып бара, ләкин 20-се йылдар башынан Совет власы Рәсәйҙә католиклыҡты юҡ итеү сәйәсәтен башлай. XX быуаттың 20-се һәм 30-сы йылдарында күп һанлы католик руханиҙары ҡулға алына һәм атыла, бөтә ғибәҙәтханалар тиерлек ябыла һәм талана. Әүҙем мәхәлләселәрҙең барыһы ла тиерлек репрессиялана һәм һөрөлә. Бөйөк Ватан һуғышынан һуңғы осорҙа РСФСР-ҙа эшләп торған ике генә католик ҡорамы ҡала — Мәскәүҙә изге Людовик ҡорамы һәм Ленинградта Лурд Алла Әсәһе ҡорамы.
1990-сы йылдар башынан Католик сиркәүе Рәсәйҙә ирекле эш итеү мөмкинлеген ала. Латин обряды католиктар өсөн ике Апостол администратураһы ойошторола. Артабан улар епархияға әйләндерелә. Шулай уҡ католик теологияһы колледжы һәм юғары дини семинария асыла.
Федераль теркәү хеҙмәтенең 2006 йылдың декабрендәге мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй территорияһында 230-лап мәхәллә иҫәпләнһә, сирегенең ғибәҙәтхана бинаһы булмай. Мәхәлләләр дүрт епархияға берләшкән: Алла Әсәһе епархияһы; Новосибирскиҙағы Преображение епархияһы; Иркутскиҙағы Изге Иосиф епархияһы; Һарытауҙағы Изге Климент епархияһы.
Протестантлыҡ
РФ Юстиция министрлығы тарафынан рәсми теркәлгән дини берләшмәләр араһында протестанттар, православныйҙарҙан ғына ҡалып, икенсе урынды биләй.
Йәһүә шаһиттары
Рәсәйҙә Йәһүә шаһиттарының 2013 йылда сама менән 164 187 әүҙем вәғәзсеһе була. 2013 йылда Рәсәйҙә яҡынса 4 988 кеше, һыуға сумырыу йолаһын үтеп, Йәһүә шаһитына әйләнә. 2013 йылда 283 221 кеше Раббыны хәтерләү Тантанаһына килә.
Ислам
Уларҙың күбеһе мосолман дине талаптарын үтәмәй, традиция йә йәшәгән урыны (айырыуса Татарстанда һәм Башҡортостанда ундайҙар күп) буйынса ғына «этник» мосолмандарға инә. Кавказдағы общиналар көслөрәк (Төньяҡ Осетия христиан төбәгенән башҡа).
Мосолмандарҙың күпселеге Волга-Урал төбәгендә, шулай уҡ Төньяҡ Кавказда, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта һәм Көнбайыш Себерҙә йәшәй.
Рәсәй тарихында ислам
Әле Рәсәй составында булған байтаҡ территорияла ислам быуаттар буйы дәүләт дине булараҡ йәшәгән. Алтын Урҙаның ислам осоронда (1313—1433) христиан кенәзлектәре мосолман улустарының һәм ханлыҡтарының вассалы булған. Рәсәй ерҙәре Иван III һәм уның вариҫтары тарафынан берләштерелгәс, мосолман ханлыҡтарының бер өлөшө православие монархияһына бойондороҡло ҡала, ә тағы бер өлөшө Рәсәй дәүләте тарафынан аннексиялана.
Дәүләт дине булараҡ ислам беренсе булып 922 йылда Волга Болғарында ҡабул ителә (хәҙерге Татарстан, Сыуашстан, Ульяновск һәм Һамар өлкәләре). Волга Болғарының Боронғо Рус дәүләте менән ярышташлығы XIII быуатта, улар икеһе лә татар монголдары тарафынан баҫып алынғас, тамамлана. 1313 йылда Джучи Улусында (Алтын Урҙала) Үзбәк хан тарафынан ислам дәүләт дине итеп раҫлана. Улуста граждандар законы тип Сыңғыҙхан заманынан килгән «Бөйөк Яза» һанала. Мөһим ҡарарҙарҙы ҡоролтайҙарҙа аҡһөйәктәр ҡабул итә. Джучи Улусы территорияһында христиан дине рөхсәт ителә, әммә православный митрополитҡа һәм руханиәткә «хан өсөн, уның ғаиләһе һәм ғәскәре өсөн» Аллаға доға ҡылыу бурысы йөкмәтелә.
Оло Урҙа (Улуғ Улус, 1433—1502 йылдар), Нуғай Урҙаһы (XIV—XVIII быуаттар), шулай уҡ Рәсәй территорияһында XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡланған бер нисә ханлыҡ Джучи Улусының вариҫтары була. Мәҫәлән, Краснодар крайы территорияһында 1783 йылға тиклем Ҡырым ханлығының бер өлөшө урынлашҡан була.
1552 йылда Яуыз Иван IV — Ҡазан, ә 1556 йылда Әстерхан ханлыҡтарын баҫып ала. Яйлап башҡа ислам дәүләттәре лә Мәскәү Русына һәм Рәсәйгә хәрби юл менән ҡушылдырыла.
XVIII—XIX быуаттарҙа Рәсәй империяһы составына башлыса мосолмандар йәшәгән Төньяҡ Кавказ территориялары индерелә.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, татарҙар хәҙерге Рәсәйҙә йәшәгән милләттәр араһында һаны буйынса икенсе урынды биләй (5,5 миллиондан ашыу кеше). Татарҙар Рәсәй мосолмандарының да күп өлөшөн алып тора һәм донъялағы мосолман халыҡтарының иң төньяҡтағыһы һанала. Татар ҡатын-ҡыҙҙары үҙ халҡының ижтимағи тормошонда йыш ҡына мөһим урын биләгән. Дәүләт башлығы булған тәүге мосолман ҡатындарының береһе Сөйөмбикә XVI быуатта Ҡазан ханлығында батшалыҡ иткән.
Совет осоронан һуңғы тарихы
СССР тарҡалғас та илдә диниә назараттары ла тарҡала башлай. Төньяҡ Кавказ мосолмандарының диниә назараты 7 идаралыҡҡа бүленә, унан һуң тағы икәү төҙөлә. Шунан һуң СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары диниә назараты (үҙәге Өфө була) тарҡала. Уның составынан беренсе булып — Татарстан, унан һуң Башҡортостан мосолмандарының диниә назараттары айырылып сыға, улар артынса Себер мосолмандарының диниә назараты төҙөлә.
1993 йылда ҡабат берләшеү башлана, һәм Рәсәйҙең Европа өлөшө мосолмандары диниә назаратын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1996 йылдың июлендә иң абруйлы диниә назараттарының башлыҡтары Рәсәй Мөфтөйҙәр советын ойошторорға була. Совет йылына кәм тигәндә ике тапҡыр ислам уҡыу йорттары етәкселәре ҡатнашлығындағы киңәйтелгән ултырыштарға йыйыла. Совет рәйесе 5 йылға һайлана.
Төньяҡ Кавказ мосолмандары үҙ координациялау үҙәген булдыра. Шул уҡ ваҡытта Дағстан, Чечен Республикаһы, Төньяҡ Осетия Республикаһы, Адығ Республикаһы, Ингушетия Республикаһы мосолмандары диниә назараттары Рәсәй Мөфтөйҙәр советына лә инә.
Иудаизм
Йәһүҙиҙәр һаны — 1,5 миллион самаһы. Рәсәй йәһүд общиналары федерацияһы (РЙОФ) мәғлүмәттәре буйынса, уларҙың 500 меңләбе —Мәскәүҙә, 170 меңләбе Санкт-Петербургта йәшәй. Рәсәйҙә 70-ләп синагога эшләй.
РЙОФ-тан тыш эре дини йәһүд общиналарының тағы береһе — Рәсәйҙәге йәһүд дини ойошмалары һәм берләшмәләре конгресы.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә йәһүдтәрҙең рәсми һаны — 233439 кеше.
Буддизм
Буддизм Рәсәй Федерацияһының өс төбәге өсөн традицион дин һанала, улар: Бүрәт Республикаһы, Тыва Республикаһы һәм Ҡалмыҡ Республикаһы. Рәсәй Буддистар Ассоциацияһы мәғлүмәттәре буйынса, буддизм динендәге кешеләр һаны — 1,5—2 миллион.
Рәсәйҙә «Этник буддистар» һаны, 2002 йылда үткән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, түбәндәгесә була: бүрәттәр — 445 мең, ҡалмыҡтар — 174 мең, тывалар — 243 мең; йәмғеһе — 900 мең самаһы кеше. Традиция буйынса был халыҡтар Гелуг мәктәбенең тибет буддизмындалар.
XX быуаттың 90-сы йылдарында тибет һәм дзэн буддизмы популярлаша һәм буддизм общиналары ойоша башлай.
Башҡа дин формалары һәм мәжүсилек
Себер һәм Алыҫ Көнсығыш төбәктәренең ерле халҡы, фин-уғыр халыҡтарының (мариҙар, удмурттар һ. б.) һәм сыуаштарҙың бер өлөшө, рәсми рәүештә православиелы булһалар ҙа, әҙме-күпме дәрәжәлә әүәлге инаныстарының элементтарын да һаҡлайҙар. Был инаныстарҙы шамансылыҡ йә халыҡсан православие тип һүрәтләргә була. «Халыҡсан православие» терминын рустарҙың күпселегенә, айырыуса ауылдарҙа йәшәгәндәренә ҡарата ла ҡулланырға мөмкин.
Ҡалаларҙа, традицион диндәрҙән тыш, оккульт, көнсығыш (тантризм һ. б.) һәм неомәжүси (родноверие һ. б.) йөкмәткеле яңы дини хәрәкәттәр таралған.
Дәүләт һәм дин
Конституцияға ярашлы, Рәсәй донъяуи дәүләт булып тора, унда бер ниндәй дин дә дәүләттеке йә мәжбүри тип тәғәйенләнә алмай. Ләкин хәҙерге Рәсәйҙә илде клерикаллаштырыу тенденцияһы күҙәтелә, йәғни бер диндең өҫтөнлөк итеүенән (ҡайһы берәүҙәр раҫлауынса, дәүләттекенә әйләндерелеүенән) торған модель тормошҡа ашырыла башлаған. РФА-ның Ялған фәндәр һәм фәнни тикшеренеүҙәрҙе фальсификациялау менән көрәш комиссияһы ағзаһы В. Кувакин билдәләүенсә, Рәсәйҙең хәҙерге етәкселегенең православиены дәүләт диненә, йәғни дәүләт идеологияһына әйләндерергә тырышыуы — ҙур тарихи хата, был Конституцияға ҡаршы килә.
Клерикаллаштырыу
2012 йылдың октябрендә Мәскәү физика-техник университетында теология кафедраһы асыла. Уҡытыу факультатив буйынса алып барыла һәм, РПС вәкилдәре белдереүенсә, физиктарҙың «грамоталылығын күтәреүгә» йүнәлтелгән, юғиһә улар, дин белгесе Кураев фекеренсә, «тулҡынлы генетика һәм торсион ҡырҙар шикелле оккульт теориялар менән мауыға». Әммә Халыҡ-ара сәйәси экспертиза институты директоры Евгений Минченко билдәләүенсә, физика менән дин тәғлимәте сигендә фәлсәфәүи уйҙар йөрөтөү — файҙалы эш, ләкин улар менән дәүләт патронажы аҫтында шөғөлләнергә ярамаҫ ине. «Тәбиғәт фәндәре буйынса булған ғилемдәрҙа ғалимдар йәмғиәт ҡарамағына тапшыра, һәр теләгән бер йәмәғәт төркөмө, шул иҫәптән РПС ла, уларҙы үҙҙәренсә аңларға-аңлатырға хаҡлы. Ләкин быны дәүләт уҡыу йорттарынан ситтә һәм үҙ аҡсаңа эшләргә кәрәк», — ти ул.
Мәктәптәрҙә дини мәҙәниәт
Дөйөм белем биреү мәктәптәренең уҡыу программаһына факультатив нигеҙҙә «Православие мәҙәниәте нигеҙҙәре» курсын индереү айырым төбәктәрҙә 1990-сы йылдарҙа башлана. 2006 йылдан курс Белгород, Калуга, Брянск һәм Смоленск өлкәләрендә мәжбүригә әйләнә. 2007 йылдан уларға тағы ла бер нисә төбәкте өҫтәү планлаштырыла. Белгород өлкәһендә был курсты индереүҙе тәнҡитләүселәр ҙә, яҡлаусылар ҙа була. Яҡлаусылар һәм Рәсәй православие сиркәүе вәкилдәре әйтеүенсә, «Православие мәҙәниәте нигеҙҙәре» — культурологик курс, ул уҡыусыларҙы дини тормошҡа ылыҡтырыу маҡсатын ҡуймай, православие мәҙәниәте менән танышыу башҡа диндәрҙәгеләргә лә файҙалы булыр ине. Ә курсҡа ҡаршы сығыусылар белдереүенсә, «Выждан азатлығы тураһында һәм дини берләшмәләр хаҡында» Законға ярашлы, дәүләт белем биреүҙең донъяуи булыуын тәьмин итергә тейеш, Конституция буйынса закон алдында бөтә диндәр ҙә тигеҙ һәм уларҙың береһе лә дәүләттеке сифатында йөрөй алмай, бындай предметтың мәжбүри уҡытылыуы башҡа диндәрҙәге һәм атеист уҡыусыларҙың хоҡуҡтарын боҙа.
2010 йылдың 1 апреленән Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы мәктәп программаһына «Дини мәҙәниәттәр һәм донъяуи этика нигеҙҙәре» тигән фәнде федераль компонент итеп Рәсәйҙең 19 төбәгендә эксперимент рәүешендә индерә, ул уңышлы барып сыҡһа — 2012 йылдан бөтә төбәктәрҙә лә индереү ҡарала. Предмет 6 модулдән тора, уҡыусы йә уның ата-әсәһе (законлы вәкиле) өйрәнеү өсөн береһен һайлап ала: Эксперттар был модулдәр буйынса 2010 йылда сығарылған дәреслектәрҙе Рәсәй мәктәптәре өсөн яраҡһыҙ тип таба. Дәреслектәрҙә РФ Конституцияһын тупаҫ боҙоу билдәләре бик күп, уҡыусыларға донъяуи дәүләткә асыҡтан-асыҡ дошмансыл бер дин идеологияһы көсләп тағыла. Дәреслектәр буйынса бер ниндәй фекер алышыу үткәрелмәй, уларҙы яҙыу улыһынса конфессияларға тапшырылған була.
Академиктар хаты тирәһендәге бәхәстәр
2007 йылдың авгусында «академиктар хаты» йәмғиәттә ҙур шаңдау тыуҙыра. РФА-ның ун академигы, шул иҫәптән Нобель лауреаттары В. Л. Гинзбург менән Ж. И. Алфёров, ил Президентына асыҡ хат менән мөрәжәғәт итә, унда Рәсәй йәмғиәтендә барған клерикализацияға ҡарата етди борсолоу белдерәләр. Хат сиркәү менән йәмғиәттең үҙ-ара мөнәсәбәттәре менән бәйле һорауҙар буйынса фекер алышыуҙарҙы йәйелдереп ебәрә.
Дин-ара мөнәсәбәттәр
1998 йылда Рәсәй Дин-ара советы (РДС) төҙөлә, ул Рәсәйҙең дүрт традицион конфессияһының — православие, ислам, иудаизм һәм буддизмдың — дини лидерҙарын һәм вәкилдәрен берләштерә. Рәсәйҙәге дин-ара мөнәсәбәттәрҙе Төньяҡ Кавказдағы ҡораллы бәрелештәр ҡатмарлаштыра. Рәсәйҙә славяндар менән ислам динендәге башҡа халыҡтар (чечендар, азербайжандар) араһындағы ҡаршылыҡтар диндәр араһындағы ҡаршылыҡтар менән ҡатмарлаштырыла төшә. 2006 йылдың 11 мартында Рәсәй Мөфтөйҙәр советы РФ Ҡораллы көстәрендә штаттағы полк священниктарын булдырыуға һәм мәктәп программаһына "Православие мәҙәниәттәре нигеҙҙәре"н индереүгә ҡаршы сығыш яһай.
Совет осоронан һуңғы Рәсәйҙә дини ойошмалар эшмәкәрлеген тыйыу һәм уларҙы ябыу
1996 йылда Рәсәйҙә РФ Енәйәт кодексының 239-сы статьяһы («Граждандарҙың шәхесенә һәм хоҡуҡтарына янаусы берләшмә ойоштороу») буйынса — 11, 1997 йылда — 2 һәм 1998 йылда 5 енәйәт эше ҡуҙғатыла.
2002 йылдан дини ойошмаларҙың хоҡуҡи хәлен «Выждан азатлығы тураһында һәм дини берләшмәләр хаҡында» 125-се Федераль закон көйләй. Был Закондың 14-се статьяһына ярашлы, дини ойошма суд тәртибендә ябыла һәм уның эшмәкәрлеге тыйыла ала. Дини ойошманың «Экстремистик эшмәкәрлеккә ҡаршы тороу тураһында» 25.07.2002 сыҡҡан 114-се Федераль закондың 1-се статьяһында билдәләнгән экстремистик эшмәкәрлеге (экстремизм) быға нигеҙ булып тора.
Суд ҡарары буйынса ябылған йәки экстремистик эшмәкәрлеге өсөн эше туҡтатылып торған дини ойошмалар исемлеген Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығы алып бара.
2007 йылдың ғинуарында Страсбургтағы Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды Силәбе ҡалаһынан 103 Йәһүә шаһитының дин хеҙмәте башҡарыу менән мәшғүл булған йыйылыштарының законһыҙ өҙөлөүе өҫтөнән биргән ялыуын ҡәнәғәтләндерә һәм Рәсәйҙән ғариза яҙыусыларға мораль зыянды ҡаплар өсөн 30 мең евро һәм суд сығымдарын ҡаплатыуға 60 544 евро түләтеү тураһында ҡарар сығара.
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en   <div class="cx-template-editor-title" title="ссылка в виде "Статья (англ.)/русск." на другой языковой раздел, когда нет подходящей статьи на русском.">Нп3   название статьи на русском <span data-key="1" title="Имя необходимой статьи в Википедии на русском языке" class="cx-template-editor-param-desc">  Бюро демократии, прав человека и труда    видимый текст на русском <span data-key="2" title="Текст, который виден читателю" class="cx-template-editor-param-desc">  Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor    Название иноязычной статьи <span data-key="4" title="Имя статьи в другом языковом разделе" class="cx-template-editor-param-desc">  Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor
Авдошкин Семён Егорович
Авдошкин Семён Егорович (15 август 1918 йыл — 9 март 1963 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Семён Егорович Авдошкин 1918 йылдың 15 авгусында Калуга губернаһының Волосово ауылында (хәҙерге Калуга өлкәһенең Козельский районы Волосово-Звягино ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Рус. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң колхозда эшләй. 1933 йылдың апреленән алып 1939 йылдың сентябренә тиклем шымартыусы, слесарь, токарь булып Мәскәү өлкәһенең Руза, Подольск ҡалаларында һәм Рыбинск ҡалаһында эшләй.
1941 йылдың июнь айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Бигерәк тә 1944 йылдың 29 июлендә батырлыҡ күрһәтә. 1-се Украина фронтының 13-сө армияһы 350-се уҡсылар дивизияһы 1178-се уҡсылар полкының өлкән лейтенант С. Е. Авдошкин етәкселек иткән пулемёт ротаһы ҡул аҫтындағы саралар менән Лонжак тораҡ пункты районында (хәҙерге Польшаның Сандомир ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ) Висла йылғаһын аша сыға, гитлерсылар менән борамды һәм 3 кәмәне батыра. Плацдарм биләп, пулемётсылар дошмандың 2 взвод пехотаһын юҡ итәләр, боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек менән 8 автомашинаһын шартлаталар, 3 станоклы пулемётын һәм 17 винтовкаһын ҡулға төшөрә, 12 дошман һалдатын әсирлеккә ала.
Был һуғышта Авдошкин С. Е., рота менән командалыҡ итеп, үҙе һәр саҡ алда була һәм шәхсән үҙе дошмандың 12 һалдатын һәм ике офицерын юҡ итә. Алыш һөҙөмтәһендә С. Е. Авдошкин ротаһы полктың икенсе частәренә әҙерәк юғалтыуҙар менән бер нисә урында Висла йылғаһын аша сығырға мөмкинлек бирә.
Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4595) тапшырылып, өлкән лейтенант Авдошкин Семен Егоровичкә 1944 йылдың 23 сентябрендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Башҡортостандың Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй. Экспедитор, Стәрлетамаҡ ликер-араҡы заводының янғын-ҡарауыл һағы начальнигы булып эшләй. 1963 йылдың 9 мартында вафат була. Стәрлетамаҡ ҡалаһында ерләнгән.
Акимова Светлана Семёновна
Акимова Светлана Семёновна (19 сентябрь 1945 йыл) — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актёры. 1970 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984).
Биографияһы
Светлана Семёновна Акимова 1945 йылдың 19 сентябрендә ҡалаһында тыуған.
1967 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай (Шәүрә Мортазина курсы).
Училищены тамамлағас, Өфөләге рус дәүләт академия драма театрында эш башлай.
СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1970).
Авксентьев Николай Дмитриевич
Авксентьев Николай Дмитриевич (29 ноябрь 1878 йыл — 4 март 1943 йыл) — Рәсәй империяһының сәйәси эшмәкәре. Өфө дәүләт кәңәшмәһе тарафынан һайланған Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең («Өфө директорияһы»ның) 1918 йылдың сентябрь—ноябрендәге рәйесе.
Биографияһы
Николай Дмитриевич Авксентьев 1878 йылдың 29 ноябрендә Пенза ҡалаһында чиновник ғаиләһендә тыуған. Дворян. Пенза гимназияһын тамамлай, Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында уҡый (1899 йылда студенттарҙың сыуалыштары менән бәйле ҡыуыла), Берлин, Лейпциг, Гейдельберг һәм Галльск университеттарында уҡый, философия докторы дәрәжәһе ала.
1907—1917 йылдарҙа эмиграцияла, «Хеҙмәт байрағы» исемле эсерҙар гәзитендә мөхәррир булып эшләй, террорға ҡаршы сығыш яһай. Эсерҙарҙың уң ҡанатының лидеры булып тора, император режимы менән көрәштең легаль формаһы өсөн сығыш яһай. Беренсе донъя һуғышы йылдарында оборона позицияһын биләй.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Тыуған илде һәм Революцияны ҡотҡарыу комитетын ойоштороусыларҙың береһе, Учредителдәр йыйылышын һаҡлаусылар Союзы етәкселәренең береһе була, шуның өсөн яңы властар уны Петропавловск ҡәлғәһенә бикләй. И. И. Манухин үҙенең хәтирәләрендә яҙғанса, Авксентьев «Тәре» дауаханаһынан юстиция халыҡ комиссары эсер Исаак Штейнберг ҡыҫылыуы арҡаһында ғына сығарыла.
1918 йылдың март айынан Рәсәй яңырыу Союзы етәкселегенә инә. Социалист-революционерҙар Партияһы Үҙәк Комитеты ҡарары буйынса, 1918 йылдың май аҙағында Себергә сығып китә, эсерҙар уны большевиктар режимына ҡаршылыҡ күрһәтеү базаһы итеп ҡарай. 1918 йылдың сентябрендә Өфө дәүләт кәңәшмәһе рәйесе итеп һайлана һәм унда ойошторолған, Рәсәй көнсығышының тарҡау, большевиктарға ҡаршы хөкүмәттәрен берләштереүсе, Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен етәкләй («Директория»). 1918 йылдың 18 ноябре төнөндә А. А. Аргунов, В. М. Зензинов һәм Е. Ф. Роговский менән бергә ҡулға алына һәм 20 ноябрҙә мәжбүри сит илгә ебәрелә.
1918—1940 йылдарҙа төрлө эмигранттар ойошмаларында әүҙем эшмәкәрлек алып бара, «Төньяҡ йондоҙ» (ВВФ- Францияның Бөйөк Көнсығышы) Париж масон ложаһының досточтимый мастеры (масон ложаһының баш офицеры), «Хәҙерге заман яҙмалары» журналын баҫтырып сығара. 1940-сы йылдарҙа АҠШ-ҡа күсеп китә, унда «Азатлыҡ өсөн» журналын сығара. 1943 йылдың 4 мартында Нью-Йоркта вафат була.
«Илаһи кеше. Ницше мәҙәни-эстетик идеалы» китабы авторы (1906).
Авил мәмерйәһе
Авил мәмерйәһе — Ростов өлкәһе Белая Калитваның Авил тауҙарында урынлашҡан мәмерйә.
Географияһы
Авил тауҙары Донецк һырттарының бер өлөшө булып тора. Тау Калитва йылғаһының ярында урынлашҡын. Йылға яғынан тауҙар текә ҡаялы, ә ҡая башында — Авил мәмерйәһе.
Тарихы
Авил атамаһына мәмерйә элек Рыгинск мәмерйәһендә йәшәгән, һуңынан Авил мәмерйәһенә күсенеп, унда 20 йыл ғүмер иткән аҡһаҡал Авил хөрмәтенә эйә була. Был кеше, риүәйәттәр буйынса, күрәҙәсе булған, киләсәкте әйтеп биргән, урындағы халыҡтың күпселеге уға кәңәшкә йөрөгән. Петр I заманында был урынды һыу баҫа һәм ташҡын ваҡытында Авил ҡартты мәмерйәнән алалар. Уның артабанғы яҙмышы тураһында бик аҙ билдәле. Был урында йәшерен ер аҫты юлы бар, әммә уны ҡом күмә. Юл Авил тауҙарынан Калитвала урынлашҡан Введенск ҡорамына тиклем бара. Уның барлыҡҡа килеү тарихы билдәле түгел. Авил тауҙары тураһында боронғо яҙма сығанаҡтарҙа ла мәғлүмәттәр теркәлгән. Унда улар Дондың ҡул яғында урынлашҡан бейек тауҙар тип билдәләнә. Шул ваҡытта уҡ улар Авил исемен йөрөтә. Сығанаҡтарға ярашлы, тауҙарҙа уйымдар, мәмерйәләр эшләнә һәм улар торлаҡ билдәләре тип баһалана ала. Был объекттарҙың эргә-тирәһендә төрлө тәңкәләр, балсыҡ һауыттар ярсыҡтарын табырға мөмкин. Мәмерйәләрҙең күбеһен таш сығарыусылар вата. Мәмерйә эсенә инер өсөн тар ғына текә һуҡмаҡ буйлап үтергә кәрәк була. Инеү юлын ҡыуаҡ ҡаплай. Уның артында ҙур булмаған, тимер ҡорал ярҙамында соҡоп яһалған мәмерйә йәшеренә.
Десна (Днепр ҡушылдығы)
Атаманың килеп сығышы
Атаманы иҫке славян телендәге — төп слав. дєснъ — «уң» һүҙенән килеп сыҡҡан тип аңлаталар. Әгәр ағымына ҡаршы барһаң, Десна — уңда ятҡан йылға, Днепрҙың уң ҡушылдығы.
Тасуирлау
Йылғаның үрге ағымында ярҙары уйһыу һәм һаҙлыҡлы, Брянскиҙан аҫҡараҡ уң яры күтәренке була бара. Сейм йылғаһы килеп ҡушылғандан һуң, йылға үҙәне киңәйә, ҡылымыҡтар (проток) һәм иҫке йылға үҙәндәре (старица) күбәйә. Йылғала боҙ туңыу декабрҙән апрель башына саҡлы дауам итә. Яҙ көслө ташҡындар була. Йылға тамағында һыу тотоноу 360 м³/сек тәшкил итә.
Десна йылғаһы һыуының минералләшеүе (Чернигов ҡалаһы) уртаса: яҙғы ташҡында — 271 мг/дм³; йәйге-көҙгө урта кимәле — 351 мг/дм³; ҡышҡы урта кимәле — 376 мг/дм³ тәшкил итә.
Боронғо дәүерҙәрҙән бирле Десна Киев ерҙәрен Дон бассейны (Сейм буйлап) һәм Ока бассейны менән (Болва буйлап) тоташтырыусы мөһим транспорт юлы булған. Деснаның уң ярында Хотылёво ауылының төньяҡ-көнбайыш ситендә Рус тигеҙлегендә һирәк осраған һәм бик үҙенсәлекле булған граветт тибындағы острий формаларына эйә булған Хотылёво II (Брянскиҙан 20 км-ға үргәрәк) палеолитик торағы (стоянка) урынлашҡан. Пушкари ауылы янында (Украина ҡалаһы Новгород-Северскийҙан 18-20 км төньяҡҡараҡ) һуңғы палеолитик һәйкәлдәр: Пушкари I, Погон, Бугорок (Пушкари IX) урынлашҡан.
Смоленск өлкәһендәге иң ҙур һәм әһәмиәтле һыу объекты булып Десна йылғаһы ярында торған Десногорск ҡалаһындағы Смоленск АЭС-ы ихтыяжы өсөн төҙөлгән Десногорский һыуһаҡлағысы тора.
Пионерҙарҙың 1-се слеты исемендәге сквер (Дондағы Ростов)
Пионерҙарҙың 1-се слеты исемендәге сквер — Дондағы Ростов ҡалаһының Октябрь районындағы ағаслыҡ.
Тарихы
Элек сквер Пионерҙарҙың 1-се слеты исемендәге баҡса тип атала. Ваҡыт үтеү менән уның территорияһы ташландыҡ хәленә килә. 2013 йылда Пионерҙарҙың 1-се слеты исемендәге скверҙа тротуар ҡатламын ремонтлауҙы планлаштыралар. Клумбалар эшләү һәм «Витязь» фонтанының насос төркөмөн ремонтлау күҙаллана. Скверҙың хәлен яҡшыртыу өсөн, ремонт ихтыяжы булған һыу һиптереү торбалары участкаларын тергеҙергә кәәрәк була.
2014 йылдың йәйендә Ҡыҙылармеец урамында һәм Халтурин тыҡрығында, скверҙың көнбайыш өлөшөндә Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл ҡуйыласағы тураһында мәғлүм була. Был сараны тормошҡа ашырыу менән бәйле ойоштороу һәм финанс сығымдарын Ростов өлкәһе нең Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ҡаплай. Һуғыш геройҙарына һәйкәлдең өс варианты тәҡдим ителә һәм улар араһынан иң яҡшыһы һайлап алына. 2016 йылдың көҙөндә скверҙа ағастарҙы ҡырҡыу эше башлана.
Анискин Михаил Александрович
Анискин Михаил Александрович (19 ноябрь 1922 йыл — 25 июнь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, танк командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Михаил Александрович Анискин 1922 йылдың 19 ноябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Костино Озеро ҡасабаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған, рус. Урта белемле.
Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың июнендә Иглин районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1943 йылда Һарытау танк училищеһын тамамлай. 1943 йылдың авгусынан хәрәкәттәге армияла. 3-сө Белорус фронтында, 3-сө механизацияланған гвардия корпусының 8-се гвардия механизацияланған бригадаһында һуғыша. 44-се гвардия полкының танк командиры була.
1944 йылдың 25 июнендә разведка взводы танк командиры гвардия лейтенанты М. А. Анискин Студенка ауылы янына (Витебск өлкәһе Сенненский районы) разведкала була. Шул саҡта уға 60-тан ашыу автомашина колоннаһы менән ротаға яҡын дошман һалдаты һәм офицеры тап була. Колоннаны үҙйөрөшлө орудие һәм бер-нисә пушка һаҡлай. Анискиндың танкы ауылға бәреп ингәндә уның юлын дошман ҡамап ала. Артҡа юл юҡ, гвардия лейтенанты Анискин дошманға ҡаршы һуғышырға ҡарар итә. Танк ҡоралы ярҙамында ул колоннаны ҡыйрата башлай. Ул бойороҡ биреү менән бер рәттән, пушканың артына үҙе тороп, колонна өҫтөнә ут яуҙыра башлай. Тәүге снарядтар колонна башына төшә. Дошман араһында паника башлана. Шунан Анискин утты колоннаның ҡойроғона йүнәлтә. Ә аҙаҡ инде колонна буйлап йәҙрә артынан йәҙрә ебәреп дошмандың машиналарын һәм тере көсөн юҡ итә.
Гвардия лейтенанты Анискиндың ҡыйыу, сая һәм көтөлмәгән һөжүме дошман пушкаларына ут асырға мөмкинлек бирмәй. Бер сәғәткә һуҙылған алышта гвардия лейтенанты Анискин дошмандың үҙйөрөшлө орудиеһын сафтан сығара, аҙыҡ-түлек келәте һәм башҡа хәрби милек тейәлгән 60 автомашинаны баҫып ала һәм ҡыйрата. Был һуғышта иң һуңғы булып гвардия лейтенанты Анискин үҙе һәләк була. Һуғыш барышында дошмандың 75-тән ашыу һалдаты һәм офицеры юҡ ителә.
Анискин Михаил Александровичҡа, үлгәндән һуң, 1945 йылдың 24 мартында «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Сәфәров Марс Ғиләж улы
Сәфәров Марс Ғиләж улы (18 апрель 1937 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1979), профессор (1982). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Марс Ғиләж улы Сәфәров 1937 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Айҙарәле ауылында тыуған.
1960 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Һайлаған һөнәре: «Нефть һәм газ технологияһы».
Хеҙмәт юлын Өфө нефть институтында уҡытыусы булып башлай һәм унда 1980 йылға тиклем эшләй. Башта ассистент (1960—1962), унан академик И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтында (МИНХ и ГП им. И. М. Губкина) аспирант (1962—1965) була.
Хеҙмәт юлында өлкән преподаватель, доцент, профессор (1965—1980) баҫҡыстарын үтә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре кислородлы гетероциклик берләшмәләр (диоксандар, диоксиндар, пирандар, фурандар) химияһын, Принс реакцияһын, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау проблемаларын, шул иҫәптән, суперэкотоксиканттарҙың йоғонтоһон, тикшереүгә арналған.
Уның тарафынан синтетик каучуктар, хуш еҫле матдәләр, биологик актив матдәләр (фуранол), шыйыҡ кристаллы берләшмәләр етештерер өсөн һыҙыҡлы һәм цикллы мономерҙарҙы, шулай уҡ, диен углеводородтарҙы эффектив синтезлау ысулдары эшләнгән.
20 кандидатлыҡ 5 докторлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе. 300-ҙән ашыу публикация, шул иҫәптән 100 патент һәм СССР-ҙың авторлыҡ танытмалары авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Сәфәров Марс Ғиләж улының биографияһы «Современники России» тип аталған федераль энциклопедияға индерелгән.
Морозовская станцияһы
Моро́зовская — Ростов өлкәһенең Морозовск ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан, Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Ростов төбәгендәге мөһим тимер юл станцияһы. Станциянан көнсығыштараҡ Төньяҡ-Кавказ һәм Волга буйы тимер юлдарының сиге үтә.
Станция аша Волгоград — Лихая юлы үтә. Пассажирҙар поездарын «Максим Горький исемендәге» Волга буйы тимер юлдарының ТЭП70 өҫтәлмә яҙыу ТЧ-3 «Волгоград-1» локомотивтары; ә йөк поездарын— 2ТЭ116 өҫтәлмә яҙыу ТЧ-4 локомотивтары хеҙмәтләндерә. Депо бар.
Тарихы
Морозовская тимер юл станцияһы 1900 йылда асыла. Баштан уҡ станцияның үҙ паровоз депоһы эшләй, унда локомотивтарҙы техник хеҙмәтләндереү һәм урта ремонт башҡарыла. 1940-сы йылдар аҙағында, Цимлян ГЭС-ы һәм Волга-Дон каналы төҙөлөү менән бәйле, күләмле эш урындарына техниканы, ҙур күләмдәге төҙөлөш материалдарын, эшселәрҙе ташыу мәсьәләһе киҫкен тора. Тимер юлын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Морозовская станцияһы урынлашҡан Сталинград — Лихая юлы, гидроузел төҙөлгән урынға төньяҡ-көнбайыш яғынан мөмкин тиклем яҡынайтыла. Паровоз депоһы булыуы һәм географик яҡынлығы арҡаһында, тап Морозовская станцияһы яңы тимер юл тармағында иң мөһим станция сифатында һайлап алына. Цимлянскка тиклем юл 1949 йылда төҙөлә. Төҙөлөүсе объекттарға ваҡ таш менән щебень Морозовская аша көнбайыш йүнәлештән алып киленә.
1997 йылдан 2017 йылға тиклем Морозовскаянан Цимлянск яғына хәрәкәт бикле була. Тик 2017 йылдың 28 мартынан һуң ғына, ремонт-тергеҙеү эштәре тамамланғас, Морозовская — Куберле линияһы буйынса йөк поездары хәрәкәте яңынан башлана. Ошо арҡала, Морозовская станцияһының былай ҙа әҙ үткәреү һәләте тағы ла тәүлегенә уртаса 10 поезға арта. Хәрәкәтте асыу Кавказ һәм Керчь һыу аша сығыу урыны яғына линияла көсөргәнеште кәметеү өсөн эшләнә.
Эшмәкәрлеге
Станцияла пассажирҙарға билет һатыу, пассажирҙарҙың багажын ҡабул итеү һәм биреү, контейнерҙар ҡабул итеү һәм биреү эштәре башҡарыла.
Станция бинаһында кассалар һәм көтөү залы урынлашҡан.
Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар
2016 йылдың июль мәғлүмәттәре буйынса, станция аша алыҫҡа йөрөүсе түбәндәге поездар үтә:
Дәүләтов Эдуард Ғазали улы
Биографияһы
Эдуард Ғазали улы Дәүләтов 1947 йылдың 24 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған
1971 йылда Өфөлә Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм 1974 йылдан ошо юғары уҡыу йортонда уҡытыусы булып эшләй. 1995 йылдан биохимия һәм клиник химия кафедраһында бүлек мөдире вазифаһын атҡара. 1993 йылда дөйөм табиплыҡ факультетына декан итеп тәғәйенләнә.
Дәүләтовтың төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — бешеү-яныу эҙемтәләрен, патохимия күренештәрен өйрәнеү.
Ул бешеү-яныу кеүек йәрәхәттәр алғанда сәп-күҙәнәктәрҙең гормондар тәьҫиренә һиҙеүсәнлеге кәмеү эффектын аса. Был процестың молекуляр механизмдарын аныҡлауға өлгәшә. Асыҡланған тайпылыштарҙы төҙәтеү ысулдарын нигеҙләй.
Гербицидтар, экотоксикант һәм диоксин составлы матдәләрҙең тәьҫиренән организмда барған үҙгәрештәрҙе асыҡлау буйынса биохимик тикшеренеүҙәр үткәрә. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә сәнәғәт етештереүе өлкәһендә эшләүсе ҡала халҡына янаған экологик хәүефтең биохимик күрһәткестәре аныҡлана.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлегендә тора.
Новочеркасск станцияһы
Новочеркасск станцияһы — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында урынлашҡан, Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Ростов төбәгендәге тимер юл станцияһы.
Тарихы
Тимер юл станцияһы ҡалала 1864 йылда, Дон ғәскәре наказной атаманы Хомутов Михаилдың хәрби министр исеменә яҙған үтенесе буйынса, Аҡсай-Новочеркасск-Александровск-Грушевский (хәҙер — Шахты) тимер юлы төҙөлгәндән һуң барлыҡҡа килә. Был үтенесен атаман Хомутов, әлеге Шахты ҡалаһы районында (ул ваҡытта — Грушевская станицаһы) урынлашҡан күмер сығарған урындан күмерҙе Дондағы баржаларға алып барыу кәрәклеге менән нигеҙләй. 1860 йылдың май уртаһында Грушевский-Дон тимер юлын төҙөү тураһында указ сыға. Төҙөлөш алып барыу өсөн махсус комитет ойошторола. Юл төҙөлөшө өсөн яуаплы итеп Дон ғәскәре өлкәһе инженер-полковнигы Панаев Валериан тәғәйенләнә. Төҙөлөш 1861 йылдың 2 апрелендә башлана.
Новочеркассктың эре сауҙагәрҙәре һәм сәнәғәтселәре төҙөлөштө шпал һәм металл материалдар менән тәьмин итеү бурысын үҙ өҫтөнә ала. Хәрәкәт итеүсе состав, гидравлик күтәреү крандары һәм пар машиналары Бельгиянан һатып алына. Магистраль төҙөлөшө бер нисә тапҡыр Новочеркасск казактары яғынан тәнҡиткә дусар була. Улар, тимер юл малды көтөүлеккә сығарыуға ҡамасаулай, казак cтаницаларына мәшәҡәт тыуҙыра, барлыҡ бесәнлек һәм һөрөнтө ерҙәрҙе Грушевка йылғаһы һыуы менән тәьмин итеү юлдарын киҫә, тип белдерәләр. Новочеркассктың 364 казагы протест документы аҫтына ҡултамғаларын ҡуя. Әммә халыҡтың юғары хөкүмәт органдарына күмәкләп яҙған үтенес хатының эш барышына бер ниндәй ҙә тәъҫире булмай. Аксайская (хәҙер — Аҡсай) һәм Грушевская станицаларын тоташтырыусы юлды тантаналы асыу 1863 йылдың 29 декабрендә ойошторола, ә поездарҙың даими хәрәкәте 1864 йылдың 1 ғинуарынан башлана. 1 февралдән юл буйынса хәрәкәт, йәкшәмбенән тыш, көн һайын була башлай. Новочеркассктан Грушевскаяға поезд 14:15 сәғәттә китә, ә Грушевскаянан Новочеркасскка 15:30 сәғәттә. Состав йыйылма була, пассажирҙар вагондарынан һәм йөк ташыу өсөн вагондарҙан тора.
XIX быуаттың 70-се йылдарында юл Мәскәүгә тиклем оҙайтыла. Хәҙер ҡала аша мөһим тимер юл магистрале (ике колеялы, үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған) үтә, ул Төньяҡ Кавказды илдең үҙәге менән бәйләй. Новочеркасскта иң башта вокзал ағастан төҙөлгән була, уның урынына тиҙ арала таштан ике ҡатлы даими бина һалына. Ул Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында емерелә. Илленсе йылдар башында тимер юл вокзалы бинаһы өр-яңынан төҙөлә, пассажирҙар өсөн ул бөгөн дә хеҙмәт итә.
Пассажирҙар бәйләнеше
Новочеркасск станцияһы аша Анапа, Санкт-Петербург, Новороссийск, Иркутск, Ейск, Санкт-Петербург, Адлер, Екатеринбург, Тамбов, Мәскәү, Мурманск, Пермь, Киров, Барнаул, Архангельск, Владикавказ, Түбәнге Новгород, Калининград, Гомель, Минск, Гродно, Череповец, Варна, Воркута, Усинск, Силәбе, Дондағы-Ростов, Минеральные воды, Грозный, Һамар, Сухум, Нальчик, Симферополь, Ставрополь, Сочи, Кисловодск, Тольятти йүнәлештәрендә поездар йөрөй.
2016 йылдың декабренә ҡарата станция аша алыҫҡа йөрөгән түбәндәге поездар үтә:
Адресы
Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Хотунок станцияһы; Телефон номерҙары: +7 (8635) 25-62-07, +7 (8635) 25-62-65;
Рожа Миклош
Биографияһы
Биш йәшенән скрипач бабаһы бүләк иткән скрипкала уйнаған. 1925 йылда, Лейпциг университетына уҡырға ингәнлектән, Венгриянан киткән, әммә оҙаҡламай Лейпциг консерваторияһына күскән, һәм унда Герман Грабнерҙа уҡыған. Артабан Францияла (1931—1935) һәм Бөйөк Британияла (1935—1940) йәшәгән һәм эшләгән, ә 1940 йылда АҠШ-ҡа килгән, 1946 йылдан бирле Америка гражданины.
Тәүге әҙер Европала Рожа симфоник әҫәрҙәре менән билдәлелек алған, әммә 1930 йылдарҙан алып инде ул кино музыкаһы өлкәһендә эшләй башлаған. «Бағдад буры» (1940) фильмының тауыш таҫмаһы уңышҡа өлгәшкәндән һуң, Рожа бик күп голливуд фильмдарына музыка яҙған (дөйөм алғанда, йөҙҙән артыҡ). «Заворожённый» (1945), «Двойная жизнь» (1947) һәм «Бен-Гур» (1959) фильмдарына музыка яҙған өсөн «Оскар» кинопремияһына лайыҡ булған. Түбәндә тағы ла Рожа музыкаһы яңғыраған атаҡлы кино таҫмаларының исемдәре теҙмәһе бирелгән — «Двойная страховка», «Потерянный уикэнд», «Убийцы», «Асфальтовые джунгли», «Леди Гамильтон», «Провидение».
Шуның менән бергә бөтә ғүмере дауамында Рожа академик музыка яҙыуын дауам иткән — уның скрипка менән оркестр өсөн концерты айырата билдәле (1954, Яша Хейфец өсөн яҙылған) һәм виолончель менән оркестр өсөн (1968, Янош Штаркер өсөн яҙылған).
Ростов кинохроника студияһы
Ростов кинохроника студияһы — илдең иң боронғо киностудияларының береһе, документаль фильмдәр һәм киножурналдар булдырыу өсөн Дондағы Ростовта 1927 йылда нигеҙ һалынған.
Тарихы
Дондағы Ростовта 1927 йылда нигеҙ һалынған. Ростов кинохроника студияһы эшләү дәүерендә 300-ҙән ашыу фильм һәм 3 меңдән ашыу киножурнал сығарған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында төшөрөлгән Леон Мазрухо һәм Кямал Кутуб-заде хроника кадрҙары әлегә тиклем тамашасыларҙы тетрәндерә. Борис Маневичтың торпеда һөжүмен төшөргәне донъяның бөтә кинодәреслектәренә ингән.
Үҙгәртеү йылдарына тиклемге осорҙа студия йыл һайын 20-22 ҡыҫҡа метражлы документаль, фәнни-популяр, техник-пропаганда фильмдәре сығарған. Ай һайын 7 киножурнал сығара («Ваҡыт», «Кубань һәм Дон буйлап» һ. б.). «Кубань һәм Дон буйлап» киножурналы киностудияла 1957 йылдан башлап аҙнаға 3 тапҡыр йышлыҡта сыға
Һуңғы ваҡытта Ростов кинохроника студияһы "ТПО "РОСТОВ КИНОСТУДИЯҺЫ « ААЙ» (генераль директоры — З. В. Кошаева) исемен йөрөтә.
2011 йылда Ростов киностудияһының аукционда һатылыуы тураһында мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә.
Бина студияһы
Бина өс ҡатлы, кирбестән, штукатуркаланған. Күп яҡлы ҡыйыҡлы, сарлағы, ҡыйыҡ тәҙрәһе бар. F латин хәрефе формаһында. Тигеҙһеҙ, Островский тыҡрығы яғына ауыш урында тора. Бинаның мөйөшөн уның өҫкө өлөшөндә һылап яһалған биҙәктәр, баҫып торған кешеләрҙең барельефтары биҙәй. Островский тыҡрығы буйынса бинаның, тәҙрәләре тыҡрыҡҡа ҡараған, ярымподвал бүлмәләре бар.
Бина планда Г-ҡиәфәтле. Уның планлаштырыу структураһын бүлмәләре ике яҡлап урынлашҡан коридор системаһы билдәләй. Бинаның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ҡарау залы урынлашҡан. Бинаның беренсе ҡатын тән эстетикаһы клубы, магазиндар биләй.
Василий Лупу
Василий (Василь) Лупу (Лупул) (Vasile Lupu; 1595—1661, Истанбул) — Молдаван кенәзлегендә 1634 йылдың апреленән 1653 йылдың 13 апреленә тиклем, 1653 йылдың 8 майынан 16 июленә тиклем господарь.
Биография
Ул бөйөк ворник титулына эйә, молдаван тәхетенә ул төрөктәр ярҙамында ултыра. Порта менән яҡшы мөнәсәбәттә була, солтан алдындағы бурысын үтәп бара. Урындағы баярҙарға һәм руханиҙарға таяна. Лупу идара иткән мәлдә ил иҡтисад һәм мәҙәни өлкәһендә ярайһы уңыштарға өлгәшә, әммә уңайлыҡ байҙарға ғына ҡағыла, ә халыҡ уның заманында ауыр шарттарҙа көн итә. Йыш ҡына улар йәшәгән урынын ташлап китә.