cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пирамида (архитектура)
Корея
Корея ярымутрауы территорияһындағы боронғо пирамида өлгөһө булып полководец Чангун "Чангунчхон"дың 412 йыл менән билдәләнгән кәшәнәһе тора. Мавзолей дөйөм бейеклеге 11,3 метр тәшкил иткән ете баҫҡыстан тора. Пирамиданың нигеҙе дәүмәле — 29,3 метрға 29,3 метр
Үҙәк Америка
Мезоамерикан пирамидалары — ҡағиҙә булараҡ, Боронғо Мысыр пирамидаларына ҡарағанда Месопотамияның зиккураттарына оҡшағаныраҡ, түбәһендә ҡорамы булған баҫҡыслы структура. Үғәк Американың иң ҙур пирамидаһы — Бөйөк Чолулы пирамидаһы күләме буйынса донъяла иң ҙурҙарҙан иҫәпләнә. Мексика пирамидалары бик йыш кешеләрҙе ҡорбанға килтереү урыны сифатында файҙаланылған. Ацтектарҙың мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1487 йылда Теночтитлан Бөйөк пирамидаһын ҡабаттан изгеләндереү өсөн дүрт көн эсендә 80400 кеше ҡорбанға килтерелә.
Тағы ла боронғораҡ пирамидаларҙың береһе булып Мехико үҙәнендә урынлашҡан, йәше беҙҙең эраға тиклем 500 йыл менән билдәләнгән Куикуилько пирамидаһы иҫәпләнә. Тәүҙә ул түңәрәк ике баҫҡыстан тора. Аҫтағыһының дивметры 135 метрға етә. Һуңынан тағы ла ике баҫҡыс өҫтәлә һәм ҡоролманың бейеклеге 20 метрға етә. Пирамиданың түбәһендә миһрап урынлаштырыла, уға көнсығыштан һәм көнбайыштан ике баҫҡыс менә. Конструкцияһы яғынан пирамида балсыҡ менән нығытылған ҙур таштарҙан ғибәрәт.
Теотиуакан ауылында ҡаланың ғибәҙәт үҙәге булдырыла һәм унда пирамидаларҙың тотош комплексы күтәрелә. Уларҙың иң ҙуры Ҡояш пирамидаһы була. Уның дәүмәле 210-ға 220 метр, дүрт һикәлтәһе бар, дөйөм бейеклеге 65 метр тирәһе. Пирамида адобдан төҙөлә һәм һарыҡташтар менән йөҙләнә. Ҡояш пирамидаһы ансамблдең тотош композицияһын билдәләй. Бик күп бәләкәй пирамидалар, шулай уҡ ике ҙур Ай пирамидаһы һәм Кетцалькоатль пирамидаһы төҙөлә. Һуңғы икәүһенең конструкцияһы Ҡояш пирамидаһыныҡы менән сағыштырғанда күпкә камиллаша, уларҙың үҙәге рәшәткәле система рәүешендәге туфтан күтәрелә, һуңынан ул бут ташы һәм балсыҡ иҙелмәүе менән тултырыла.
Төньяҡ Америка
Боронғо Төньяҡ Американың бик күп Колумбҡа тиклемге индеецтар йәмғиәте ҙур пирамидаль мтруктуралар төҙөгән. Улар араһында иң ҙуры һәм иң билдәлеһе — Монкс-Маунд, уның нигеҙе Гизалағы Бөйөк пирамиданыҡынан да ҙурыраҡ. Пирамидалар, күрәһең, халыҡтарҙың дини тормошонда мөһим роль уйнаған, уларҙың юлбашсыларҙың йорто, кәшәнәһе, бейеү майҙандары һ.б. маҡсатта файҙаланыуы документтар менән нығытылған.
Рим империяһы
Цестий пирамидаһы Римдә берҙән-бер генә түгел. Дәүмәле буйынса ҙурыраҡ ҡоролма XVI быуатҡа тиклем Ватиканда һаҡлана. Быуат уртаһында Цестий пирамидаһында — Рем, ә Ватикан пирамидаһында уның туғаны Ромул ерләнгән тигән фараз йәшәй. Был хаҡта Петрарка яҙа. Бары тик папа Александр VII бойороғо буйынса 1660 йылдарҙағы ҡаҙыныу эштәре барышында пирамидаға инеү блы асыла һәм статуялар нигеҙендә уларҙы күтәреү шарттарын раҫлаусы фрескалар һәм мәрмәр яҙыуҙар табыла. Рим эпохаһының тағы бер пирамидаһы Францияла, Фаликон эргәһендә һаҡланып ҡала.
Урта быуат Европаһы
Пирамидалар биналарҙың архитектура элементы булараҡ урта быуат Европа тарихында киң ҡулланыла (мәҫәлән, Овьедо соборында).
Көньяҡ Азия
Индонезияла Боробудур комплексы пирамида формаһына эйә. Уның өс кимәле өс сфера торған урынды символлаштыра — Камадхату (теләк сфераһы), Рупадхату (форма сфераһы) һәм Арупадхату (формаһыҙ сфера).
Перу
Карал пирамидалары ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Хәҙерге пирамидалар
Хәҙерге заманда ла пирамидалар төҙөү дауам ителә. Мәҫәлән, Лувр пирамидаһы, Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы, Калифорния университеты стадионы, Мемфистағы спорт-күңел асыу комплексы, Лас-Вегастағы «Луксор» ҡунаҡхана-казиноһы, шул иҫәптән Рәсәйҙә «Форум» Мәскәүҙәге «Экспоүҙәк» Үҙәк күргәҙмәләр комплексы һәм Ҡаҙандағы мәҙәни-күңел асыу комплексы һ.б. кеүек ҙур, шулай уҡ Трансамерика, Рюгён ҡунаҡханаһы һ.б. кеүек һуҙылған формалағы пирамидалар төҙөлгән.
Мөслим Марат
Мөслим Марат (тулы исеме — Мөслимов Минимулла Нәбиулла улы; 10 май 1909 йыл — 17 август 1975 йыл) — башҡорт шағиры, журналист, тәржемәсе. 1935 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты.
Биографияһы
Мөслимов Минимулла Нәбиулла улы 1909 йылдың 10 майында Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе Борай ауылында тыуған (хәҙерге Башҡортостандың Борай районы). Милләте башҡорт.
1927 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1928—1931 йылдарҙа Башҡорт педагогия техникумында уҡый.
1931 йылдан «Аллаһыҙ» журналы, ә 1932 йылдың ғинуар айынан — «Октябрь» журналы хеҙмәткәре.
1932 йылдың апрель айынан «Ленинсе» гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһында эшләй.
Пирамида (архитектура)
Хәҙерге пирамидалар
Луврға ингәндәге конструкцияларҙа пирамида формаһын файҙаланыу отошло. Ҡоролма ҡорос каркастан эшләнгән һәм быяла менән тултырылған. Пирамида 21 мм ҡалынлығындағы 603 ромб һәм 70 өсмөйөш быяланан тора. Мысырҙың донъя мөғжизәһе формалары менән илһамланған америка архитекторы Бэй Юймин XX быуаттың 80-се йылдары башында Франция президенты Франсуа Миттеран тарафынан Луврҙы модернизациялауға бәйле ҡатмарлы мәсьәләне пирамида формаһы ярҙамында хәл итә. Пирамиданың дүрт яғы ер аҫты коридорҙары йүнәлешен символлаштыра, ә берегеү формаһы матдилыҡтан — рухиәткә, ерҙән йыһанғаса булған юлға ишара. Шул уҡ ваҡытта конструкцияларҙың еңеллеге Луврҙың архитектура ансамблен ҡатмарлаштырмай һәм үҙенә артыҡ иғтибар талап итмәй.
Мөслим Марат
Биографияһы
1933 йылдан «Башгиз» нәшриәт бүлеге мөдире булып эшләй.
Пирамида (архитектура)
Хәҙерге пирамидалар
Замандың тағы бер ғәҙәти булмаған пирамидаль конструкцияһы булып Невада штатындағы Парадайз ҡунаҡханаһы һәм казиноһы тора. 1993 йылда асылған ҡунаҡхана үҙенең формаһы арҡаһында Лас-Вегас-Стрипта иң күренекле ҡоролмаларҙың береһе булып ҡала. Бина 30 ҡатлы, ҙур казинолы (11000 квадрат метр) отелде тәшкил итә. Пирамиданың бейеклеге 111 метр, нигеҙенең майҙаны 4,45 гектар. Ул "гибрид мөғжизәле архитектура"ның (Hybrid Fantasy Architecture) сағыу вәкиле булып тора. Был стилдең үҙенсәлеге — классик популяр һәм еңел танылған формаларҙы ҡулланыуҙа. Шул уҡ ваҡытта төҙөлгән ҡоролмалар бик ҙур һәм улар ҙур финанс сығымдары талап итә. Бөтөн донъяға билдәле булған пирамиданың формаһын файҙаланыу, атама (Луксор — Мысырҙа үҙенең иҫтәлекле урындары менән билдәле туристик мәккә) — былар барыһы ла пирамида эсендә урынлашҡан ҡунаҡхана, казино һәм коммерция предприятиеһын рекламалау маҡсатында талап ителгән башҡа урындарға иғтибар йәлеп итеүгә йүнәлтелгән.
Мөслим Марат
Биографияһы
1934 йылда 1-се Бөтә союз совет яҙыусылары съезында ҡатнаша. 1934—1935 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзының йәш яҙыусылар курсында уҡый.
Пирамида (архитектура)
Хәҙерге пирамидалар
Америка Луксоры менән был планда Ҡазандағы «Пирамида» мәҙәни-күңел асыу комплексы ла оҡшаш. 31,5 метр бейеклектәге һәм дөйөм майҙаны 14400 квадрат метр булған ете кимәлле был бина 2500 кешене һәм 500 хеҙмәткәрҙе һыйҙыра. Унда 1375 квадрат метр майҙанлы ике кимәлле төп концерт залы бар. «Пирамида» эргәһендә «Мираж» ҡунаҡханаһы урынлашҡан һәм улар ҡалала беренсе шәхси инвестицияның эре проекты булараҡ, «ТАИФ» холдингы тарафынан төҙөлгән. Пирамиданың боронғо формаһы хай-тек стилендә тормошҡа ашырылған, уның функциональ тәғәйенләнеше күп төрлө — комплекста ҡала, республика, Рәсәй һәм донъя кимәлендәге рәсми-дәүләт, мәҙәни-йәмғиәт һәм спорт ярыштары уҙа.
Мөслим Марат
Биографияһы
1934—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе була, бер үк ваҡытта 1934 йылда — «Керпе» журналының баш мөхәррире.
1960-сы йылдарҙа Марат Мөслим Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Матбуғат идаралығында инспектор булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
1927 йылда «Йәш һабансы» Мәскәү гәзитендә әҫәрҙәрен баҫтырып сығара башлай.
1930 йылда уның «Ике корабль» исеме аҫтында беренсе китабына нәшер ителә («Два корабля»). Был китапта социалистик һәм капиталистик система араһындағы ярыш һәм көрәш һүрәтләнә, улар үҙ-ара ҡыуышып барған ике ҙур карап образында күрһәтелә.
«Ҡартаймаҫ йәшлек йыры» (1933; «Песнь нестареющей молодости»), «Еңеүсе тормош» (1934), «Хәйҙәр ҡарттың күргәндәре» (1935; «Приключения старика Хайдара»), «Шиғырҙар» (1936), «Һаумыһығыҙ, дуҫтар, иптәштәр!» (1958; «Здравствуйте, друзья, товарищи!»), «Балҡы, ҡояшым» (1963; «Свети, моё солнце!») һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтар авторы булып тора.
Мөслим Марат Н. Асеев, Э. Вайнерт, В. Г. Короленко, В. А. Луговской һ. б. әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән. Үҙ сиратында, Мөслим Мараттың әҫәрҙәре рус теленә тәржемә ителгән. Уның «Ике фронт» (1933; «Два фронта») пьесаһыБашҡорт драма театры сәхнәһенә ҡуйыла. Шағирҙың шиғырҙарына композиторҙар Ғ. С. Әлмөхәмәтов, К. Ю. Рәхимов һәм башҡалар йырҙар яҙғандар.
Хәтер
Борай ауылында шағир исеме менән урам аталған.
Вартанян Генрих Арамаисович
Генрих Вартанян ( арм. Հենրիկ Արամայիսի Վարդանյան; 1930-1995) - физиология өлкәһендә совет ғалимы һәм уҡытыусыһы, медицина фәндәре докторы, профессор, СССР медицина фәндәре академияһының корреспондент-ағзаһы (1988).
Биографияһы
1974 йылдан 1995 йылға тиклем, СССР Медицина Фәндәр Академияһының Эксперименталь Медицина Ғилми-тикшеренеү институтында - тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1978 - 1983 һәм 1985 - 1995 - И. П. Павлова исемендәге физиология бүлеге мөдире була.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлек
Вартанян Генрих Арамаисовичтың төп фәнни-педагогик хеҙмәте патогенезның химик нигеҙҙәрен өйрәнеү һәм баш мейеһенең органик зарарланыуҙарҙан компенсациялау, микроэлектрод техника ярҙамында баш мийеһе күҙәнәктәренең нейрональ активлығын, үҙәк нерв системаһында тотороҡло һәм патологик халәттәрҙә компенсация процесстарының нейрохимик механизмдарын, шулай уҡ юғары нерв эшсәнлегендә нейрофизиология һәм физиологияны өйрәнеү мәсьәләләре менән бәйле була Г. А. Вартанян фәнни етәкселегендә хайуандар һәм кешеләрҙә үҙәк хәрәкәт итеү йайланмаларыҙың эндоген химик регуляцияһы асыла, ошо асыу нәтижәләре буйынса инсульттан һуң неврология һәм баш мийеһе йәрәхәттәрен дауалауҙың патогенетик методы (ликворотерапия) эшләй һәм апробацияләли.
1958 йылда «Шартлы рефлектор эшсәнлегенә бром, кофеин һәм алкоголь тәфсиренең сағыштырма-физиологик анализы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1988 йылда ул СССР АМН ағза-корреспонденты итеп һайлана. Г.А. Вартанян етәкселегендә ике йөҙгә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ете монография яҙылған. Ул "Эволюцион физиология һәм биохимия" фәнни-медицина журналының редакция коллегияһы ағзаһы була.
1995 йылдың 19 июлендә Санкт-Петербургта үлә һәм Серафимовское зыйаратында күмелә.
Кома (Мезень ҡушылдығы)
Кома  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 254 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Понголова
Понголова — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Кома (Мезень ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Понголова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иваново дәүләт энергетика университеты
В. И. Ленин исемендәге Иваново дәүләт энергетика университеты (тулы исеме — юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «В. И. Ленин исемендәге Иваново дәүләт энергетика университеты») — Иваново ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, 1930 йылдың 24 июнендә Иваново-Вознесенск политехник институтының инженер-механика факультеты базаһында нигеҙ һалынған. 1992 йылға тиклем ул «В. И. Ленин исемендәге Иваново энергетика институты» тип атала. «Почет билдәһе» ордены менән бүләкләнгән.
Тарихы
Иваново дәүләт энергетика университетына 1930 йылда Иваново-Вознесенск политехник институтының инженер-механика факультеты базаһында нигеҙ һалына һәм 1992 йылға тиклем Иваново энергетика институты тип атала. П. И. Плеханов институттың ректоры була.
Иваново-Вознесенск политехник институты 1918 йылда Иваново ҡалаһына эвакуацияланған Рига политехник институты базаһында төҙөлә.
1931 йылда Я. Ф. Кедров институттың ректоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта беренсе Эшселәр ҡасабаһында «А» корпусы төҙөлә башлай. 1932 йылда институт СССР ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариаты ҡарамағына күсә. 1933 йылда электротехника һәм теплотехника факультеттары асыла, Ф. Е. Охотников ректоры итеп тәғәйенләнә.
1937 йылда институтты Н. Л. Спектор етәкләй, институт оборона сәнәғәте халыҡ комиссариаты ҡарамағына күсә. Институттың структураһы үҙгәртелә — дөйөм техник факультеты ябыла, теплотехник һөнәре бөтөрөлә, аспирантура тергеҙелә һәм яңы һөнәр индерелә — «Сәнәғәт предприятиеларын электр менән тәьмин итеү», уҡыу биш йыл һәм ике ай дауам итә.
1938 йылда институтты А. Н. Зверев етәкләй, ошо уҡ йылда Иваново энергетика институты үҙенең егерме йыллығын билдәләй, ошоноң менән бәйле уға В. И. Ленин исеме бирелә.
1939 йылдың ғинуарында институт караптар төҙөү сәнәғәте халыҡ комиссариаты ҡарамағына тапшырыла, ә шул уҡ йылдың йәйендә — электр станциялары һәм электр сәнәғәте халыҡ комиссариаты ҡарамағында була. 1939 йылда К. Филоненко беренсе докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1941 йылда институттың ректоры итеп И. Ф. Исаева тәғәйенләнә, шул уҡ йылда студенттарҙың 350 кешегә иҫәпләнгән 1-се дөйөм ятағын төҙөү тамамлана, яңынан студенттарҙы «йылылыҡ энергетикаһы» һөнәре буйынса әҙерләү башлана. 330 уҡытыусы һәм студенттар һуғыш башында фронтҡа китә, уҡыу корпусының яртыһында һәм студенттар ятағында госпиталь урынлаштырыла, дәрестәр ике сменала ойошторола, ә уҡыу срогы өс йыл һәм дүрт айға тиклем кәмей.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң совет атом проекты үҫешеү менән бәйле, Иваново институты төҙөлөүсе АЭС-тар өсөн кадрҙар һәм атом электростанцияһын эксплуатациялау өсөн оператив персонал белгестәре әҙерләү буйынса төп уҡыу йорто булып китә.
Иваново энергетика институтына 1992 йылда дәүләт техник университет статусы бирелә.
1997 йылда «Электротехнические комплексы и системы, включая их управление и регулирование», «Автоматизация технологических процессов и производств», «Системы автоматизированного проектирования» һөнәрҙәре буйынса докторантура асыла.
2000 йылда Иваново машиналар эшләү техникумы базаһында (ИвМт) Иваново дәүләт энергетика университетының машиналар эшләү колледжы ойошторола. 2001 йылда уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү факультеты асыла, университеттың үҫеше белем сифаты менән идара итеү принциптарына ярашлы бара.
2005 йылда Иваново дәүләт энергетика университетына Калинин атом электр станцияһы тарафынан энергоблоктың тулы масштаблы тренажеры бүләк итеп тапшырыла. Ошоноң арҡаһында Иваново дәүләт энергетика университетында атом энергетикаһы өсөн белгестәр әҙерләү структураһы АЭС-тар өсөн оператив персонал әҙерләү талаптарына тап килә, ә уҡытыу программаһы ВИУР, ВИУТ әҙерлек программаларына яраҡлаштырылған һәм АЭС-тың етәксе документтары талаптарына тап килә.
2007 йылда университетта контракт буйынса хеҙмәт итеүсе элемтә ғәскәрҙәре офицерҙары әҙерләү өсөн уҡыу- хәрби үҙәк асыла.
2008 йылда университет сифат менән идара итеү Европа фонды (EFQM) эксперттары тарафынан тышҡы аудит һәм сифат менән идара итеү системаһы сертификацияһын уңышлы үтә.
2010 йылда «Сәнәғәт электроникаһы» һәм «Атом электр станциялары» һөнәрҙәре Рәсәйҙә беренсе Европа сифат билдәһе EUR-ACE менән билдәләнә.
2010 йылда Иваново дәүләт энергетика университеты EU4M — ERASMUS Mundus Master in Mechatronic and Micro-Mechatronic Systems консорциумы ағзаһы була.
Иваново дәүләт энергетика университеты 2011 йылда илдең атом сәнәғәте өсөн кадрҙар әҙерләүсе Рәсәйҙең 12 алдынғы вуздары менән бер рәттән, «Росатом» дәүдәт корпорацияһының терәк вуздары консорциумына инә.
Рейтинг
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы Иваново дәүләт энергетика университетын Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерә, уға «Е» рейтинг класы бирелә.
ТЭФ — Йылылыҡ энергетика факультеты
Факультет 1948 йылда булдырыла.
ЭМФ — Электромеханика факультеты
Факультет 1956 йылда булдырыла.
ЭЭФ — Электроэнергетика факультеты
Факультет 1956 йылда булдырыла.
ИВТФ — информатика һәм хисаплау техникаһы факультеты
Факультет 1991 йылда булдырыла.
ИФФ — Инженер-физика факультеты
Факультет 1991 йылда булдырыла.
ФЭУ — иҡтисад һәм идара итеү факультеты
Факультет 1991 йылда булдырыла.
Шулай уҡ университетта хәрби кафедра һәм хәрби уҡыу үҙәге бар.
Гущин
Гущин — урыҫ ир-ат фамилияһы. Боронғо урыҫ Гуща ҡушаматынан барлыҡҡа килгән. Топоним булараҡ та ҡулланыла. Гущина — урыҫҡатны-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Ҡоро Песковатка
Сухая Песковатка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песковатка йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шкема Антанас
Анта́нас Шке́ма (Antanas Škėma;, Лодзь, Польша — , Пенсильвания штаты, АҠШ) — литва яҙыусыһы, , һәм режиссёр, АҠШ-та литва эмиграцияһы эшмәкәре.
Биографияһы
Антанас Шкема 1910 йылдың (яңы стиль буйынса 1911) 29 ноябрендә Польшаның Лодзь ҡалаһында литва уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Шкеманың ғаиләһе Беренсе донъя һуғышына тиклем Лодзда йәшәй. Артабан күп тапҡырҙар төрлө урынға күсенәләр, улар Рәсәйҙең һәм Украинаның төрлө урындарында йәшәй. Бала саҡ хәтирәләре аҙаҡ Шкеманың ижадына күсә бара. 1921 йылда уларҙың ғаиләһе бойондороҡһоҙ Литваға ҡайтып төпләнә, Антанас Каунастың «Заря» гимназияһына (Kauno «Aušros» gimnazija) уҡырға инә. Аҙаҡ был уҡыу йортон тамамлағандарҙың байтағы Литва мәҙәниәте һәм сәйәсәте эшмәкәрҙәре булып китә. Гимназияны тамамлағандан һуң Шкема 1929 йылда Литва университетының (ул саҡта был уҡыу йорто Бөйөк Витовт университеты тип атала) медицина факультетына уҡырға инә, 1931 йылда юридик факультетҡа күсә. 1935 йылда ул театр студияһына инә. Уны тамамлағанға тиклем үк Шкема Каунас дәүләт театры труппаһына эшкә алына, 1944 йылға тиклем ғәмәлдә бөтә спектаклдәрҙә лә ҡатнаша, үҙе режиссер ҙа булып китә.
Совет режимы шарттарында үҙенең перспективаларын күҙ алдына ла килтерә алмай, шуға ла 1944 йылда Шкема Шкема Ҡыҙыл армия Литваға ингәнгә тиклем Көнбайышҡа ҡаса. Германияла үҙ иленән киткән кешеләр өсөн ойошторолған лагерь аша үтеп, 1949 йылда АҠШ-ҡа барып эләгә һәм шунда йәшәргә ҡала. Литва эмиграцияһының башҡа вәкилдәре кеүек үк, Шкемаға фабрикаларҙа түбән эш хаҡына төрлө ауыр физик эш башҡарырға тура килә, лифтер ҙа була. Аҙаҡ отелдең ҡунаҡтары артынан лифт ишеген ябып торған эшсеһе «Balta drobulė» (урыҫса «Белый саван») әҫәре геройы була. Шкема бер ваҡытта ла ижад эшен ташламай: эмигрант литва театрында сәхнәлә уйнай һәм спектаклдәр ҡуя, проза әҫәрҙәре, пьесалар һәм тәнҡит мәҡәләләре яҙа. 1961 йылдың 11 авгусында Антанас Шкема Пенсильванияла автоһәләкәттә һәләк була.
Ижады
Яҙыусының биографияһындағы ваҡиғалар сағылыш тапҡан берҙән-бер «Аҡ япма» («Белый саван») романы киң билдәлелеккә эйә була. Романдың төп геройы күбеһенсә автор шәхесенә тап килә. Төп герой хәтирәләрендә йыш ҡына автор булған урындар, иң тәүге сиратта һуғышҡа тиклемге Каунас урын ала. ХХ быуаттағы Литва әҙәбиәтенең үтә радикаль новаторы булараҡ, Шкема модерн һәм постмодерн ысулдарын, эстетиканы киң ҡуллана. «Аҡ япма» романында ваҡиғалар бер юлдан ғына бармай, төп геройға төрлө заман ваҡиғалары эсендә ҡайнарға тура килә. Ул донъялағы глобаль үҙгәрештәрҙе үҙ йөрәге аша үткәрә, шәхси тормошонда ҡайғы кисерә. Әммә әйләнә тирәһендә барған ығы-зығы ни тиклем ҡурҡынысыраҡ һәм хәүефлерәк булмаһын, роман геройы уларға тыныс күҙлектән ҡарай. Тик никах менән бәйле яратҡан ҡатынына ҡарата ғына сағыу хистәр уяна унда. Йәшәйештең трагик асылын, уның имманет һәләкәтен тойоу герой шәхесенең эске кисерештәренә ҡаҡлыға. Романдың лексикаһы ла бер төрлө генә стилдә бармай — текстағы библиянан алынған цитаталар тупаҫ һүҙҙәр менән йәнәш тора. Күрәһең, автор психик яҡтан сирле булған геройҙың ысынбарлыҡты үҙенсә ҡабул итеүен күрһәтеүҙе маҡсат итеп ҡуйғандыр.
Астһайм монастыры
Астһайм монастыры (нем. Kloster Pons Mariae Astheim, шулай уҡ Мариенбрюк) — бавария ҡалаһы Фолькахтың (Түбәнге Франкония) шул уҡ исемле районында урынлашҡан һәм тәү әҙер Рейн ҡушылдығы Майн йылғаһынан алыҫ түгел ерҙә картезиан монахтарының чертозаһы монастыры булған элекке ирҙәр монастыры; монастырға 1409 йылда Зайнсһайм лордтары нигеҙ һалған һәм Бавария герцоглығында секуляризация барышында — 1803 йылда таратылған. Бөгөн архитектура ҡомартҡыһы булып торған элекке монастырь биналарында музей урынлашҡан.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Астһайм монастыры Зайнсһайм аристократик нәҫеленең тарихы тарихы менән тығыҙ бәйле: монастырь кәм тигәндә 1328 йылдан лорд Зайнсһаймдарҙың нығытылған элекке усадьбаһында урынлашҡан. шулай булғас, Уның тирәләй торлаҡ йорт (яңғыҙ йорт), часовня һәм үҙ эсенә тирмәнде лә индереп — бер нисә хужалыҡ ҡаралтылары төҙөлгән. 1404 йылда яңынан төҙөлгән усадьба 1409 йылдың 2 июненән нәҫел вәкилдәре өсөн монастырь һәм ролен үтәй: бер йылдан яңы монастырь рәсми рәүештә кенәз-епископ Иоһанн I фон Эглофштайн идара иткән Вюрцбург епархияһының бер өлөшө тип билдәләнгән.
1413 йылда Domus Pontis B.M.V. in Astheim атамаһын алған; Тюкельһаузен монастырынан (Оксенфурт) килгән Бернард уның беренсе булған. 1418 йылда тәүге монастырға нигеҙ һалыусының — рыцарь Эркингерҙың — ҡатыны Анна монастырь стеналарында ерләнгән; 1437 йылда бында нигеҙ һалыусы үҙе лә ерләнгән. 1440 йылдың 7 февраленән Астһайм ауылын үҙ идаралығына алған. 1487 йылда — Тюнген лордтары менән конфликт ваҡытында — монастырь таланған.
1418 йылдан 1469 йылға саҡлы бөгөнгө ҡорам торған урында беренсе сиркәү төҙөлөшө дауам иткән. 1440 йылда сиркәүҙән төньяҡта һәм төньяҡ-көнбайышта торған монахтар төҙөлөшө башланған: баштараҡ алты хөжрә планлаштырылған, әммә 1443—1445 йылдарҙа уларҙың һаны унға тиклем артҡан була.
Реформация башланыуы монастырь тормошонда сағылған: унда монахтар һаны кәмегән һәм өлкән руханиҙар йыш алышынған; монах-картезианлы Матес 1520 йылда монастырь ҡаралтыларын яндырырға тырышҡан. 1500 йылдан күрше Фольках ҡалаһы менән бәхәс башланған: ике яҡ та балыҡ тотоу һәм Майн аша кисеүҙәрҙе файҙаланыу хоҡуғы тураһында белдергән — был конфликт фәҡәт XIX быуатта ғына көйләнгән. 1525 йылда, Германиялағы крәҫтиәндәр һуғышы осоронда, монахтар монастырҙан киткән: 1525 йылдың 3 майында буш ҡалған монастырҙы урындағы крәҫтиәндәр талаған, ә 16 майҙа баш күтәреүселәр монастырь бинаһын да емергән. Әммә монах хазиналарының иң ҡиммәтле өлөшө Швайнфурт ҡалаһына күсерелгән һәм унда 1554 йылда таланған. Монастырҙы реконструкциялау 1526 йылда протестант Иоһанн фон Шварценбергтың финанс ярҙамы менән башланған; эш приор Якоб Һайле (1554—1563) дәүерендә дауам иткән. XVI быуатта төп корпустан көнбайышта төҙөлгән; 1575 йылда төп монастырь тирмәнен төҙөү башланған. XVII быуатҡа тиклем дауам иткән реконструкция тамамланғандан һуң, Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡиғалары уңайынан монахтар яңынан урынын ташлап китергә мәжбүр булған: улар 1631 йылда, швед ғәскәрҙәре Астһаймға килер алдынан, ҡасып киткән. 1634 йылда, һалдаттар киткәндән һуң, монахтар ҡабат ҡайтҡан, ләкин 1648 йылда яңынан баҫып алына. Һуғыш тамамланғандан һуң яңы монастырҙар төҙөү һәм емерелгәндәрен тергеҙеү яңынан башланған. 1695 йылда вюрцбург кенәз-епискобы ғәскәрҙәре ярҙамында «Астһайм ихтилалы» баҫтырылған.
Бавариялағы секуляризация монастырь өсөн аҙаҡҡыһы булған: 1802 йылдың 1 декабрендә пфальцграф һалдаттары монастырҙы биләгән, шулай итеп монастырь тормошон контролдә тотҡан; 1803 йылдың 20 июнендә монастырь тарҡатыла, ә монахтар — ҡыуыла. 1805 йылда Шварценберг нәҫеле вариҫтары монастырь ҡаралтыларын 865 гульден түләп һатып алған. 1814 йылдан ҡорамы монастырь сиркәүен артабан Астһайм өсөн файҙаланыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барылған — әммә улай килеп сыҡмаған. Сиркәү, йәшен һуғып сыҡҡан янғындан һуң, 1867 йылда неоготик стилдә өлөшләтә яңынан төҙөлгән. 1895 йылда элекке монастырь биналарының күпселеге шәхси кешеләргә һатылған йәки емертелгән.
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарҙа, Шварценберг ғаиләһе ауылдағы үҙ биләмәләренән баш тартҡан һәм монастырь бинаһын Астһайм общинаһына һатҡан. 1956—1957 йылдарҙа сиркәүҙә капиталь ремонт үткәрелгән. Бөгөн элекке монастырҙа урындағы христианлыҡ тарихына арналған һәм Вюрцбург епархияһы музейҙар селтәренә ингән музей урынлашҡан. Бынан тыш, ошонда уҡ Фольках ҡалаһы архивы урынлашҡан. Бавария ҡомартҡыларҙы һаҡлау идаралығы монастырь ҡоролмаларын архитектура ҡомартҡыһы исемлегенә индерҙе.
Олёкминск улусы
Олёкминск улусы (районы) (саха. Өлүөхүмэ улууһа) — Рәсәй Федерацияһының Саха Республикаһында (Яҡутстан) административ-территориаль берәмек (улус йәки район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район)
Административ үҙәге — Олёкминск ҡалаһы.
Географияһы
Яҡутстандың көньяҡ-көнбайышында, Себер платформаһында урынлашҡан, уның күпселек өлөшө эзбиз һәм мергелдән тора. Яҫы таулы рельеф. Күпселек өлөшөн Олёкмо-Старское һәм Чугин яҫы таулығы биләп тора, төньяҡта — Лена яны платоһы, көньяҡта — Удокан һыртының төньяҡ өлөшө. Ғинуарҙың уртаса температураһы −30 °С-тан 35 °С-ҡа тиклем, июль айындағы +12 °С-тан алып +18 °С-ҡа тиклем. Йылына 200 мм-ҙан 300 мм-ға ҡәҙәр яуым-төшөм була. Ҙур йылғаһы — Лена (уның күп һанлы ҡушылдыҡтары, иң ҙурыһы — Олёкма йылғаһы).
Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Олёкминск районы (улусы), урындағы үҙидаралыҡ сиктәрендә, 23 муниципаль берәмек тән, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе һәм 22 ауыл биләмәһенән (наслег) тора.
Кенәз ташы
Кенәз ташы (Fürstenstein; Knežji kamen) — Цолльфельд үҙәненән антик ионий колоннаһының түңкәрелгән нигеҙе. Ул Каринтия герцогтарының һәм, фараз буйынса, иң боронғо славян дәүләттәренең береһе — Карантания хакимдарының тәхеткә ултырыу церемонияһында төп роль уйнаған.
Интронизация церемониалы
Буласаҡ герцог донъяның дүрт яғына ла боролорға тейеш була. Унан һуң уны Мариа-Заль собор ҡорамына таж кейҙереүгә алып барғандар, унан һуң ул әле лә Госпосвет яланында торған таш тәхеттә үҙ урынын биләй алған.
Церемониалдың күрәләтә боронғо булыуы, шул рәүешле Карантания хакимдары батшалыҡҡа һайланған, тип фаразларға мөмкинлек бирә. Таш үҙе Рим империяһы Норик провинцияһының төп ҡалаһы — Вирунум емереклектәренән сыҡҡан, аҙаҡ был ҡала Крнски град (хәҙер был Австрияла Цолльфельд үҙәне) тигән исем аҫтында Карантанияның баш ҡалаһы булып хеҙмәт иткән.
Генрих I — Кенәз Ташында һайлау тураһында замандаштарының иҫтәлегендә һаҡланған тәүге герцог. Уның вариҫтары таш өҫтөнә Каринтия гербының һүрәтен төшөрөргә бойороҡ биргән. Һуңғы тапҡыр тантана 1414 йылда уҙғарылды.
Тарихи шәүләләр
1862 йылда тарихи ҡомартҡы булараҡ таш Клагенфурттағы төбәк парламенты бинаһына күсерелә. Һуңынан, губернатор Йорг Хайдер 2006 йылда уны парламент бинаһына ҡайтарырға бойороҡ биргәнгә тиклем, урындағы музейҙа күргәҙмәгә ҡуйыла.
Бойондороҡһоҙ Словенияның 1991—1992 йылдар өлгөһөндәге тәүге аҡсаларында Кенәз ташы һүрәте була. Бының менән Словенияның хөкүмәте Словения һәм Карантания дәүләттәренең күсәгилешлеген күрһәтергә маташҡан, был Австрия патриоттарында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Әлеге ваҡытта ташты Словенияның 2 евроцентлы тәңкәләрендә күрергә мөмкин.
Каринтия герцогтарының интронизация тантанаһын урта быуат йылъяҙмасыһы Виктрингтан Иоанн (Иоанн Викторинский) ентекле һүрәтләгән. Ренессанс дәүерендә тасуирлама Жан Боден Six livres de la Republique китабында ҡабатлана. Был китапты Томас Джефферсон уҡығанға күрә, Карантанияның кенәз һайлау йолаһы Америка Ҡушма Штаттары президенты вазифаһына инеү тантанаһына йоғонто яһау тураһында фекер бар. .
Кесе Арша
Кесе Арша — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Арша йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
2-се Покровка
2-се Покровка (Покровка 2-я) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452738, ОКАТО коды — 80214824003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дифференциаль тигеҙләмә
Дифференциа́ль тигеҙләмә — ул функцияның сығарылмалары, функция үҙе, бәйләнешһеҙ үҙгәреүсән һәм параметрҙар ингән тигеҙләмә. Тигеҙләмәгә ингән сығарылмаларҙың тәртибе төрлөсә булырға мөмкин (формально ул бер ни менән сикләнмәгән). Тигеҙләмәгә сығарылмалар, функциялар, бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәндәр һәм параметрҙар төрлө комбинацияларҙа инергә мөмкиндәр йәки, бер генә булһа ла сығарылманан тыш, бөтөнләй булмаҫҡа мөмкиндәр. Билдәһеҙ функцияның сығарылмалары ингән теләһә ниндәй тигеҙләмә дифференциаль тигеҙләмә булмай. Мәҫәлән, дифференциаль тигеҙләмә түгел.
Тәртибе берҙән юғары булған дифференциаль тигеҙләмәне беренсе тәртиптәге тигеҙләмәләр системаһына үҙгәртергә мөмкин, системала тигеҙләмәләр һаны бирелгән дифференциаль тигеҙләмәнең тәртибенә тигеҙ.
Заманса тиҙ эшләүсе ЭВМ-дар ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәнең һанлы сығарылышын, уның сығарылышын аналитик күренештә табыуҙы талап итмәйенсә, эффектив бирәләр. Был ҡайһы бер тикшеренеүселәргә, әгәр мәсьәләне ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәне сығарыуға ҡайтарып ҡалдырып булһа, мәсьәлә сығарылған тип раҫларға мөмкинлек бирә.
Терминологилар һәм классификация
Дифференциаль тигеҙләмә тәртибе — тигеҙләмәгә ингән иң юғары сығарылмалар тәртибе.
Әгәр дифференциаль тигеҙләмә юғары сығарылмаға ҡарата күпбыуын булһа, был күпбыуындың дәрәжәһе дифференциаль тигеҙләмәнең дәрәжәһе тип атала. Шулай, мәҫәлән, тигеҙләмәһе икенсе тәртиптәге, дүртенсе дәрәжә тигеҙләмә.
n
-сы тәртиптәге дифференциаль тигеҙләмәнең сығарылышы (интегралы) тип, ниндәйҙер
(a, b)
интервалында
-ды ла индереп
-сы тәртипкә тиклем сығарылмалары булған һәм был тигеҙләмәне ҡәнәғәтләндергән
y(x)
функцияһы атала. Дифференциаль тигеҙләмәне сығарыу процессы интеграллау тип атала. Дифференциаль тигеҙләмәне интеграллау мәсьәләһе, әгәр билдәһеҙ y(x) функцияһын квадратураға (йәғни күренешенә килтереп булһа, бында f(x) — элементар функция), килеп сыҡҡан интеграл һуңғы күренештә билдәле функциялар аша күрһәтелеү йәки күрһәтелмәүенә ҡарамаҫтан, хәл ителгән тип иҫәпләнә.
Сығарылмалар, функциялар, бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәндәр комбинацияларына бәйле рәүештә, дифференциаль тигеҙләмәләр һыҙыҡлы һәм һыҙыҡлы булмаған, даими йәки үҙгәреүсән коэффициентлы, тиң йәки тиң булмаған тигеҙләмәләргә бүленәләр. Айырым класҡа ҡарауҙың мөһимлеге менән бәйле квазиһыҙыҡлы (юғары сығарылмаларға ҡарата һыҙыҡлы) айырым сығарылмаларҙа дифференциаль тигеҙләмәләрҙе айырып ҡарайҙар.
Дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн уларҙың сығарылышы булыуы һәм берҙән берлеге мөһим мәсьәлә булып тора. Тигеҙләмәнең сығарылышы булыуы һәм берҙән берлеге тураһында теоремалар, бының кәрәкле һәм етерлек шарттарын да күрһәтеп, был мәсьәләне хәл итәләр. Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн бындай шарттар Липшиц (1864) тарафынан әйтеп бирелгән. Айырым сығарылмаларҙа дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн ярашлы теорема С. В. Ковалевская (1874) тарафынан иҫбат ителгән.
Дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сығарылыштары дөйөм һәм айырым сығарылыштарға бүленә. Дөйөм сығарылыштар билдәһеҙ даимиларҙы үҙ эсенә ала, айырым сығарылмаларҙа тигеҙләмәләр — бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәнле ирекле функцияларҙы үҙ эсенә ала, уларҙы интеграллауҙың өҫтәлмә шарттарынан (ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн башланғыс шарттар, айырым сығарылмаларҙа тигеҙләмәләр өсөн башланғыс һәм сикке шарттар) аныҡларға мөмкин. Күрһәтелгән даимиларҙың һәм билдәһеҙ функцияларҙың төрөн асыҡлағандан һуң сығарылыштар айырым булып китәләр.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сығарылыштарын эҙләү функцияларҙың ҡушымталарында йыш осраған, билдәле элементар функциялар аша күрһәтелмәгән махсус функциялар класын булдырыуға килтерә. Уларҙың үҙсәнлектәре ентекләп өйрәнелгән, ҡиммәттәре таблицалары төҙөлгән, үҙ-ара бәйләнештәре асыҡланған һәм башҡалар.
Дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының үҫеше ҡайһы бер осраҡтарҙа тикшерелгән функцияларҙың өҙлөкһөҙ булыуын талап итеүҙән баш тартырға һәм дифференциаль тигеҙләмәләрҙең дөйөмләштерелгән сығарылыштарын индерергә мөмкинлек бирә.
Тарихы
Тәү башлап дифференциаль тигеҙләмәләр, есемдәрҙең төрлө тәьҫир итеүҙәрҙә ваҡыт функцияһы итеп ҡаралыусы координаталарын, уларҙың тиҙлектәрен һәм тиҙләнештәрен табыу талап ителгән механика мәсьәләләренән килеп сығалар. Шулай уҡ ул ваҡытта ҡаралған ҡайһы бер геометрик мәсьәләләр дифференциаль тигеҙләмәләргә килтерәләр.
Лейбниц һәм Ньютон (1642—1727) тарафынан булдырылған дифференциаль иҫәпләмә дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының нигеҙен тәшкил итә. «Дифференциаль тигеҙләмә» терминын 1676 йылда Лейбниц тәҡдим итә. XVIII быуаттағы дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса күп һандағы хеҙмәттәр араһында Эйлерҙың (1707—1783) һәм Лагранждың (1736—1813) хеҙмәттәре айырылып тора. Был хеҙмәттәрҙә тәүҙә бәләкәй тирбәлеүҙәр теорияһы, шунан сығып — һыҙыҡлы дифференциаль тигеҙләмәләр системалары теорияһы үҫеш ала; бер ыңғайҙан һыҙыҡлы алгебраның төп төшөнсәләре (
n
-үлсәмле осраҡта үҙ һандар һәм векторҙар) барлыҡҡа килә. Ньютон артынса Лаплас һәм Лагранж, ә аҙағыраҡ Гаусс (1777—1855) шулай уҡ ҡуҙғыуҙар теорияһы ысулдарын үҫтерәләр.
Алгебраик тигеҙләмәләрҙең радикалдарҙа сығарылышы булмауы иҫбат ителгәс, Жозеф Лиувилль (1809—1882) күп кенә тигеҙләмәләрҙең (атап әйткәндә, икенсе тәртиптәге һыҙыҡлы тигеҙләмәләр кеүек классик тигеҙләмәләр) элементар функцияларҙа һәм квадратурала сығарып булмауын иҫбатлап, дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн оҡшаш теория төҙөй. Аҙағыраҡ Софус Ли (1842—1899), тигеҙләмәләрҙе квадратураларҙа интеграллау тураһында мәсьәләне анализлап, диффеоморфизмдар төркөмөн (аҙаҡ Ли төркөмө исемен алған) ентекләп тикшереү кәрәк тигән фекергә килә — шулай итеп дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса хәҙерге математиканың иң һөҙөмтәле тармаҡтарының береһе барлыҡҡа килә, уның артабанғы үҫеше бөтөнләй икенсе мәсьәләләр менән тығыҙ бәйләнгән (Ли алгебраларын алдараҡ Симеон-Дени Пуассон (1781—1840) һәм, айырыуса, Карл Густав Якоб Якоби (1804—1851)) тикшергәндәр.
Дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы үҫешенең яңы этабы Анри Пуанкаре (1854—1912) хеҙмәттәренән башлана, ул төҙөгән «дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сифат яғынан теорияһы»  комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы менән бергә хәҙерге топологияның нигеҙендә ята. Дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сифат яғынан теорияһы, йәки, хәҙер йышыраҡ аталғанса, динамик системалар теорияһы, хәҙерге көндә әүҙем үҫешә һәм тәбиғәт фәнендә мөһим ҡулланылыш таба.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәләр
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәләр (ҒДТ) — ул бер бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәнгә бәйле тигеҙләмәләр; улар ошондай күренештә
бында y=y(x) — x бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәненә бәйле билдәһеҙ функция (вектор-функция булыуы мөмкин; был осраҡта йыш ҡына дифференциаль тигеҙләмәләр системаһы тураһында һүҙ бара), штрих x үҙгәреүсәне буйынса дифференциаллауҙы аңлата. n һаны дифференциаль тигеҙләмәнең тәртибе тип атала. Практикала беренсе һәм икенсе тәртиптәге дифференциаль тигеҙләмәләр иң мөһимдәр булып торалар.
Беренсе тәртиптәге ябай дифференциаль тигеҙләмәләр
Беренсе тәртиптәге ябай дифференциаль тигеҙләмәләр — сығарыу һәм тикшереү иң еңел булған беренсе тәртиптәге дифференциаль тигеҙләмәләр класы. Уға тулы дифференциалдарҙа тигеҙләмәләрҙе, айырылыусы үҙгәреүсәнле тигеҙләмәләрҙе, беренсе тәртиптәге тиң тигеҙләмәләрҙе һәм беренсе тәртиптәге һыҙыҡлы тигеҙләмәләрҙе индерәләр. Бөтә был тигеҙләмәләрҙе һуңғы күренештә интегралларға мөмкин.
бында P(t,x) һәм Q(t,x) ниндәйҙер өлкәһендә бирелгән һәм өҙлөкһөҙ функциялар.
Айырым сығарылмаларҙа дифференциаль тигеҙләмәләр
бында — бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәндәр, ә  — был  үҙгәреүсәндәрҙең функциялары. Айырым сығарылмаларҙа тигеҙләмәләрҙең тәртибе ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн билдәләнгән кеүек билдәләнә. Айырым сығарылмаларҙа тигеҙләмәләрҙең тағы бер мөһим классификацияһы булып уларҙың эллипс, парабола һәм гипербола типтарындағы тигеҙләмәләргә бүленеүе тора.
Һыҙыҡлы һәм һыҙыҡлы булмаған дифференциаль тигеҙләмәләр
n
-сы тәртиптәге һыҙыҡлы дифференциаль тигеҙләмәнең дөйөм күренеше:
бында
pi(x)
— тигеҙләмәнең коэффициенттары тип аталған бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәндең билдәле функциялары. Уң яҡтағы
r(x)
Һыҙыҡлы тигеҙләмәләрҙең аҫкласы булып тиң дифференциаль тигеҙләмәләр — ирекле быуыны булмаған тигеҙләмәләр тора:
. Тиң дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн суперпозиция принцибы үтәлә: бындай тигеҙләмәнең айырым сығарылыштарының һыҙыҡлы комбинацияһы шулай уҡ уның сығарылышы була. Бөтә ҡалған һыҙыҡлы дифференциаль тигеҙләмәләр тиң булмаған дифференциаль тигеҙләмәләр тип аталалар.
y ≈ sin y
булғанда, математик маятниктың һыҙыҡлы булмаған  тигеҙләмәһенең яҡынайыуы итеп ҡаралырға мөмкин. y''+9y=0 — даими коэффициентлы икенсе тәртиптәге тиң дифференциаль тигеҙләмә. функциялар ғаиләһе сығарылышы булып тора, бында C_1 һәм C_2 — ирекле константалар, улар конкрет сығарылыш өсөн бирелгән айырым башланғыс шарттарҙан билдәләнә. Был тигеҙләмә, айырым алғанда, гармоник осцилляторҙың 3 циклик йышлығы менән хәрәкәтен тасуирлай.
m
x
— уның координатаһы,
F(x, t)
—
координаталы есемгә
t
Артабанғы миҫалдар төркөмөндә билдәһеҙ функция
u
ике
һәм
йәки
y
үҙгәреүсәндәренә бәйле.
моментында
координаталы нөктәлә ҡылдың тайпылышы булһа, ә
a
параметры ҡыл үҙсәнлектәрен бирһә, был тигеҙләмә ҡыл тирбәлешен тасуирлай:
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — тышҡы преиодик көс тәьҫире аҫтында булдырылған мәжбүри тирбәлеү. Миҫал: ҡулды күтәреү һәм төшөрөү, ағастағы япраҡтар. Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — элекке хәленә ҡайтарыу, ҡаршы һәм инерция көстәре ғенә түгел, ә ваҡытта үҙгәргән ирекһеҙ итеү көсө һалынған система.
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр ваҡытында резонанс тыуыуы мөмкин: осцилляторҙын үҙ йышлығы һәм тышҡы йөкләнеш йышлығы тап килгән ваҡытта ирекһеҙ тирбәлеүҙәрҙен амплитудаһы киҫкен үҫә.
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр тиң булмаған даими коэффициентлы һыҙыҡлы дифференциаль тигеҙләмә буйынса бара.
Баҫылмаусы ирекле тирбәлеүҙәр
(незатухающие свободные колебания)
Баҫылыусы ирекле тирбәлеүҙәр
(затухающие свободные колебания)
Баҫылыусы ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәрҙең иң ябай тигеҙләмәһе гармоник осцилляторҙын тирбәләүе:.
Гармоник осцилляторҙын ирекһеҙ тирбәлеүҙәре
Консерватив гармоник осциллятор. Осцилятор өсөн икенсе Ньютон законы:. Тамғаларҙы алмаштырабыҙ:
Тиҙлекте координатаның икенсе сығарылмаһына алмаштырабыҙ, ябай дифференциаль тигеҙләмә тыуа:
Дифференциаль тигеҙләмәнең сығарылышы айырым һәм дөйөм сығарылыштан тора. Дөйөм сығарылышы:
бында A, \phi — башланғыс шарттарҙан табылған константалар.
Айырым сығарылышы: Констаната өсөн:
Дифференциаль тигеҙләмәнең сығарылышы:
Тирбәлеүҙәр
Тирбәлеү  — тигеҙләнеш нөктәһе тирәләй системаның торошоноң ҡабатланып тороусы үҙгәреү процессы. Мәҫәлән, маятник тирбәлгән ваҡытта вертикалға ҡарата уның бөтә ауышыу мөйөштәре ҡабатлана.
Айырым сығарылмаларҙа тигеҙләмәләр
== Шулай                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        уҡ ҡарағыҙ ==