cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Погурей (Пага ҡушылдығы)
Погурей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пага йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Страхилевич Гита Борисовна
Страхилевич Гита Борисовна (төп исеме Страхилевич Гитла-Пропищанин, Ghitlea Strahilevici-Propişcean; 13 июнь 1915 йыл, Кишинёв, Бессарабия губернаһы — 20 декабрь 2002 йыл, шунда уҡ) — совет Молдавияһы пианисы. Молдавия ССР-ының атҡаҙанған артисы (1967).
Ишембай автовокзалы
Ишембай автовокзалы (автовокзал  Ишембай) — ҡала автовокзалы. Ишембай ҡалаһы, Жуков урамы, йорт 2а адресы буйынса урынлашҡан.
Ишембай автовокзалы Башҡортостан автовокзалдар һәм пассажирҙар автостанциялары производство берекмәһенең структура бүлексәһе — ГУП «Башавтотранс» филиалы булып тора.
Страхилевич Гита Борисовна
Биографияһы
Гита Страхилевич Кишинёв ҡалаһында Юда-Бера Хаимович Страхилевич һәм Сура Ицек-Мееровна Вилик ғаиләһендә (әсәһенең атаһы Шепетовканан) тыуған; ул сабый саҡта был атаһының икенсе никахы була. Ул үҙенең бабайы — музыка педагогы Наум Исаакович Виликтан фортепианола уйнарға өйрәнә , «Принцессы Дадиани» гимназияһын (лицей) тамамлай һәм 1934 йылда бакалавриат ала. 1934—1936 йылдарҙа Кишинёв «Unirea» (Униря) консерваторияһында Антонина Михайловна Стадницкаяла уҡый, 1936—1940 йылдарҙа Бухареста музыка һәм драма сәнғәтенең Король академияһында Флорика Музическуның фортепиано класында уҡый (камера музыкаһы — Михаил Андрик, музыка теорияһы һәм сольфеджио — Иоан Д. Гиреску).
Ишембай автовокзалы
Ишембай автовокзалы ҡала, ҡала-ара һәм ҡала яны автобус бәйләнештәрен хеҙмәтләндерә.
Ҡалаға ингән урында, Ағиҙел йылғаһы аша күперҙән йыраҡ түгел урынлашҡан.
Страхилевич Гита Борисовна
Биографияһы
1944—1948 йылдарҙа Молдавия дәүләт дәүләт филармонияһының музыкаль бүлеге етәксеһе була, Кишинев консерваторияһында Иосиф Дайлис класында концертмейстер булып эшләй 1953 йылдан 1981 йылға тиклем радио- һәм телетапшырыуҙарында Молдавия комитеты солисы булып эшләй һәм (үҙ «Ла пиан Гита Страхилевич» — «У рояля Гита Страхилевич» рубрикаһын алып бара). Классик музыка яңғыҙ программаларында сығыш яһай (И. Чайковский, Моцарт, Равель, Шопен), хәҙерге заман молдаван композиторҙарының әҫәрҙәрен башҡара (Ткач Злата, Георге Георгица, Василь Загорский, Павел Ривилис, Аркадий Люксембург, Давид Федов һәм башҡа). Шулай уҡ Молдова Республикаһының Милли опера һәм балет театры артистарының аккомпаниаторы булараҡ сығыш яһай (Мария Биешу, Борис Раисов һәм башҡалар), академик музыканың күп һанлы радиопрограмма яҙыуҙарында ҡатнаша. Мәскәү «Мелодия» грамяҙмалар фирмаһында классик һәм заманса молдаван композиторҙарының әҫәрҙәре грампластинкалары Гита Страхилевич башҡарыуында сыға. Кишинев «Ликурич» ҡурсаҡ театрының бер нисә спектаклдәре өсөн музыка авторы.
Ишембай автовокзалы
Тарихы
Элекке автовокзал хәҙергеһенән алыҫ түгел — Бульвар урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан була. Хәҙер был бинала төҙөлөш магазины урынлашҡан. 1980 йылдарҙа типовой проект буйынса яңы 2 ҡатлы автовокзал төҙөлә.
Страхилевич Гита Борисовна
Биографияһы
Meritul Civic (1995) миҙалы һәм Молдова Республикаһының Республика (Republicii Ordinul, 1996) ордены менән бүләкләнгән.
Ишембай автовокзалы
Тарихы
Автовокзалда 11-се һәм 12-сенән башҡа бөтә автобус маршруттары осрашалар.
Маршруттар
Ишембай автовокзалынан китеүсе автобустар пассажирҙарҙы ҡала буйлап, күрше ҡалаларға һәм төбәктәргә лә ташыу өсөн тәғәйенләнгән.
Ҡаланың автобус маршруттары
Ҡала буйынса ташыусы булып Салауат пассажирҙар автотранспорт предприятиеһы (ПАТП) — «Башавтотранс» ГУП филиалы тора.
Ҡала ара өлкә эсендәге маршруттар
Башҡортостан буйынса Өфөгә, Стәрлетамаҡҡа һәм Салауатҡа айырым маршруттар бар.
Учатью
Учатью — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сочь йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күмертау авиация етештереү предприятиеһы
Күмертау авиация етештереү предприятиеһы — СССР һәм Рәсәй авиация предприятиеһы, Башҡортостан Республикаһының Күмертау ҡалаһында урынлашҡан. Завод «Ка-226», «Ка-27», «Ка-31» вертолеттары эшләп сығара.
Тарихы
1962 йыл төҙәтеү-механика заводы базаһында авиация заводы нигеҙләнә. 1968 йыл завод тәүге «Ка-26» вертолёттарын сығара. 1972 йыл предприятие яңы исем ала, ул — Кумертау вертолет заводы тип атала башлай; 1977 йылдан Күмертау авиация етештереү берекмәһе составында баш предприятие.
Бөгөнгө хәле
2015 йылға предприятиеның бурыстары яҡынса 14-15 миллиард һум тәшкил итә. Бынан сығып, Ҡазан вертолет заводы менән Күмертауҙың бергә эшләү варианты тәҡдим ителде, уның акциялары Ҡазан вертолет заводы идаралығына тапшырыла. КумАПП-тың юридик берәмек һәм технологик майҙансыҡ булараҡ үҙаллылығын һаҡлап ҡаласағы тураһында килешелгән. Бында сығарылған «Камов» вертолеттары популяр һаналмай, уларҙы ҡулланыу даирәһе сикле: улар тик янғындарға һәм төрлө стихиялы бәлә-ҡазаларға ҡаршы сараларҙа файҙаланыла. Бөгөнгә был вертолеттарҙы һатып алыусылар күп түгел.
Тарадея
Тарадея — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чечера йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Харпия
Оло Харпия — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 461 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Терновой (Миллерово районы)
Терновой — Ростов өлкәһе Миллерово районындағы утар. Ростов өлкәһе Тренев ауыл биләмәһенә инә.
Тарих
Терновой утары 1925 йылда Мальчевско-Полненский районына (Миллерово-Глубокинский ауыл советына)инә. Утарҙа 65 йорт булып, унда 173 ир-ат һәм 210 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.
Ғариф (ислам)
Ғариф (Ари́ф) — суфыйлыҡта — ғәмәли белемле кеше; белем эйәһе; суфыйлыҡ иерархияһында урын тотҡан шәхес. Ғариф термины тәүге осорҙа ҡайһы бер хәрби йәки гражданлыҡ хеҙмәтендәге түрәләргә ҡарата ҡулланылған.
Ғәскәрҙә
Өмәүиҙәр хакимлығы осоронда армиялағы казначейҙы шулай атағандар (Византия хакимлығындағы optio-ға тап килә). Ул ғирафа ағзалары араһында «ярҙам» бүлеү өсөн яуаплы була, ярҙам алыусылар һәм уларҙың ғаиләләр реестрын (диван) алып барырға тейеш була. Ул шулай уҡ үҙенең ғирафа эсендә хәүефһеҙлек өсөн яуаплы булған, һәм, ихтимал, башҡа вазифалары ла булғандыр, мәҫәлән, ғирафа ағзалары араһында бәхәстәрҙе хәл итеү.
Ҡыҙыл диңгеҙ
Ҡыҙыл диңгеҙ (البحر الأحمر Bahr el-Ahmar, ים סוף Yam Suf, mer Rouge) — Ғәрәбстан ярымутрауы һәм Африка араһындағы тектоник уйпатта урынлашҡан Һинд океанының эске диңгеҙе. Төньяҡта Суэц каналы аша Урта диңгеҙ, ә көньяҡта Баб-әл-Мәндәб боғаҙы һәм Аден ҡултығы аша Ғәрәбстан диңгеҙе менән тоташа.
Ғариф (ислам)
Ғәскәрҙә
Әр-Рәшит хәлифә ваҡытында ғарифтың ун бишкә тиклем яугиры була, ә Испанияла, әл-Хакам осоронда, ул йөҙ һыбайлы командиры (йөҙ башы) булараҡ телгә алына.
Ҡыҙыл диңгеҙ
География
Ҡыҙыл диңгеҙ һыуҙары Мысыр, Судан, Джибути, Эритрея, Сәғүд Ғәрәбстаны, Йәмән, Израиль һәм Иордания илдәре яр буйҙарын йыуа.
Ғариф (ислам)
Ғәскәрҙә
Һижрәнең тәүге ике быуатында, граждандар өлкәһендә ғариф етем һәм никахһыҙ тыуған балаларҙың мәнфәғәттәре өсөн яуаплы була. XII быуаттан ғарифтар мөхтәсибтәргә ярҙамсы сифатында телгә алына.
Ҡыҙыл диңгеҙ
География
Майҙаны — 450 мең км². Һыу күләме — 251 мең км³.
Нолька (Лаж ҡушылдығы)
Нолька  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лаж йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ҡыҙыл диңгеҙ
География
Төрлө баһаламалар буйынса диңгеҙҙең төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай оҙонлоғо 1932 километрҙан 2350 километрға барып етә, ә киңлеге 305—360 км. Максималь тәрәнлеге 2604 метрҙан алып 3040 метрға тиклем барып етә. Уртаса тәрәнлеге 437 м. Утрауҙары: Дахлак архипелагы, Фарасан архипелагы, Суакин архипелагы, Тиран, Ханиш, Камаран.
Ғариф (ислам)
Суфыйлыҡ
Суфыйыҡта ғарифтар — рухи юлды белеүселәр һәм тәжрибәнән тыш белем эйәләре.Аллаһтың рәсүлдәре генә хаталарҙан һәм гөнаһтарҙан азат булғанға күрә, суфыйҙар ғарифтарҙың да хата яһай алыуҙарын таный. Суфыйҙар фекеренсә, ғарифтың рухи юлдағы хатаһы ижтиһад процесындағы мөжтәһидтең хатаһына оҡшаш.
Ҡыҙыл диңгеҙ
География
Диңгеҙҙең төньяғында ике ҡултыҡ — Суэц һәм Акаба ҡултыҡтары урынлашҡан.
Нолька (Лаж ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙыл диңгеҙ
География
Ҡыҙыл диңгеҙенә Донъя океанының иң тоҙло диңгеҙе булып тора. Диңгеҙҙең 1 литр һыуында 41 г тоҙ бар.
Диңгеҙҙә күп төрлө мәрйендәр һәм балыҡтар, мәреналар, йәшел гөбөргәйелдәр, афалин һәм буйлы дельфиндәр, косаткалар һәм башҡа диңгеҙ флора һәм фаунаһы вәкилдәре тереклек итә.
Отунбаева Роза Исаковна
Отунбаева Роза Исаковна (23 август 1950 йыл ) — Ҡырғыҙстан Республикаһының элекке президенты. Ҡырғыҙстан сәйәсмәне һәм дипломаты, оппозицияла торған Ҡырғыҙстан социаль-демократик партияһының парламент фракцияһы рәйесе.
Фетнә һөҙөмтәһендә, 2010 йылдың 7 апрелендә Ҡырғыҙстан ваҡытлы хөкүмәте башлығы була. 2010 йылдың 19 майында Ҡырғыҙстан ваҡытлы хөкүмәте декретына ярашлы, Ҡырғыҙстандың күсәгилешле осоро президенты итеп иғлан ителә. Ошо декрет буйынса Ҡырғыҙстандың күсәгилешле осоро президенты мөҙҙәте 2011 йылдың 31 декабренә тиклем билдәләнгән. Коституцияның яңы тексын ҡабул итеү буйынса 2010 йылдың 27 июлендәге рефрендум уны Ҡырғыҙстан Республикаһы президенты булараҡ раҫлай. Ҡырғыҙстандың тәүге ҡатын-ҡыҙ президент һәм БДБ дәүләттәре араһында президент вазифаһын биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ. Иң яңы тарихта башлыса мосолман халҡы булған илдәр араһында икенсе ҡатын-ҡыҙ президент (беренсеһе Мегавати Сукарнопутри, 2001—2004 йылдарҙа Индонезия президенты). Президент вазифаһын 2011 йылдың 1 декабрендә Алмазбек Атамбаев власҡа килгәнгә тиклем биләй.
Биографияһы
1950 йылдың 23 авгусында Ҡырғыҙ ССР-ы Талас өлкәһе Бакай-Ата районы Боо-Терек ауылында тыуған. Атаһы Исак Отунбаев оҙаҡ йылдар Юғары суд ағзаһы була, һуңынан Ош ҡалаһына эшкә күсерелә. Милләте ҡырғыҙ. Ырыуы саруу (сол канат). Ош мәктәбен алтын миҙалға тамамлай.
1972 йылда Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын тамамлай һәм университеттың аспирантураһына уҡырға инә. Германияла стажировка үтә.
1975 йылда Мәскәүҙә «Критика фальсификации марксистско-ленинской диалектики философами Франкфуртской школы» диссертацияһын яҡлай һәм философия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә эйә була.
1975—1981 йылдарҙа Фрунзела Ҡырғыҙ дәүләт университетында эшләй.
1981 йылда КПСС-та партия эшенә күсә. КПСС-тың Ленин район комитетының икенсе секретары, 1983 йылдан — КПСС-тың Фрунзе ҡала комитеты секретары.
1986—1989 йылдарҙа — Ҡырғыҙ ССР-ы Министрҙар Советы рәйесенең урынбаҫары, сит ил эштәре министры.
1989—1991 йылдарҙа — СССР Сит ил эштәре министрлығы коллегияһының ағзаһы, СССР-ҙың Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе дәрәжәһенә эйә, ЮНЕСКО эштәре буйынса СССР комиссияһыняң яуаплы секретары, 1990—1991 йылдарҙа — ЮНЕСКО эштәре буйынса СССР комиссияһы рәйесе.
СССР тарҡалғандан һуң Ҡырғыҙстанға ҡайта. 1992 йылда Ҡырғыҙстандың сит ил эштәре вице-премьер министры итеп тәғәйенләнә, ә шул уҡ йылдың июлендә АҠШ-та һәм Канадала Ҡырғыҙстан Респбликаһы илсеһе булып эшләй башлай. 1994 йылдың майында Ҡырғыҙстандың сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә.
1997 йылдан Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландия Берҙәм короллегендә Ҡырғыҙстан Республикаһының илсеһе.
2002 йылдың майынан Грузия-Абхазия конфликтын яйға һайлыу буйынса БМО генераль секретарының махсус вәкиле урынбаҫары.
2004 йылдың сентябрендә парламент һайлауҙары алдынан Ҡырғыҙстанға ҡайта, «Ата-Журт» оппозиция хәрәкәтенә ҡушыла һәм уның лидерҙары була.
2005 йылда Ҡырғыҙстанда Ләлә революцияһынан һуң, йәнә илдең сит ил эштәре министры вазифаһына тәғәйенләнә. Әммә 2005 йылдың 10 июлендә уҙған президент һайлауҙарынан һуң, парламент тарафынан был вазифаға раҫланмай. 2005—2007 йылдарҙа «Асаба» партияһының рәйестәше.
2007 йылдың декабренән Ҡырғыҙстан парламенты депутаты һәм оппозицияла торған Ҡырғыҙстан социал-демократик партияһының парламент фракцияһы ағзаһы, 2009 йылдың октябренән ошо фракцияһының етәксеһе. 2010 йылдың 21 майында
Фетнә һөҙөмтәһендә, 2010 йылдың 7 апрелендә Ҡырғыҙстан ваҡытлы хөкүмәте башлығы була. 2010 йылдың 19 майында Ҡырғыҙстан ваҡытлы хөкүмәте декретына ярашлы, Ҡырғыҙстандың күсәгилешле осоро президенты итеп иғлан ителә. Ошо декрет буйынса Ҡырғыҙстандың күсәгилешле осоро президенты мөҙҙәте 2011 йылдың 31 декабренә тиклем билдәләнгән. Коституцияның яңы тексын ҡабул итеү буйынса 2010 йылдың 27 июлендәге рефрендум уны Ҡырғыҙстан Республикаһы президенты булараҡ раҫлай. Президент вазифаһын 2011 йылдың 1 декабрендә Алмазбек Атанбаев власҡа килгәнгә тиклем биләй.
2011 йылдың февраленән «Роза Отунбаева башланғыстары» халыҡ-ара йәмәғәт фондың етәкләй. Фондтың төп маҡсаты — Ҡырғыҙстандың социаль, сәйәси, иҡтисади үҫешенә булышлыҡ иткән программаларҙы һәм проекттарҙы башлай һәм тормошҡа ашырыу.
Ҡырғыҙ, урыҫ, инглиз һәм немец телдәрен белә.
Шакирйәнов Мәғәнәүи Шакирйән улы
Шәкирйәнов Мәғәнүи Шәкирйән улы (5 сентябрь 1930 йыл) — үҫемлекселек белгесе. 1954—1991 йылдарҙа Дүртөйлө районы хужалыҡтары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан «Әсән», 1965 йылдан — «Уңыш» колхозының комплекслы бригада етәксеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986). Октябрь Революцияһы (1979) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973) ордендары кавалеры.
Отунбаева Роза Исаковна
Ғаиләһе
Ҡырғыҙстан Юғары суды ағзаһы Исак Отунбаев һәм уҡытыусы Салийка Даниярова ғаиләһендәге һигеҙ балаһының икенсеһе.
Шакирйәнов Мәғәнәүи Шакирйән улы
Биографияһы
Шәкирйәнов Мәғәнәүи Шәкирйән улы 1930 йылдың 5 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Ҡораласыҡ ауылында тыуған.
Отунбаева Роза Исаковна
Ғаиләһе
Ҡыҙы Карачач һәм улы Атай.
Ҡустыһы Болот Отунбаев — дипломат, АҠШ-та Ҡырғыҙстан илсеһе (2019 йылдың 15 ғинуарынан).
Шакирйәнов Мәғәнәүи Шакирйән улы
Биографияһы
1954 йылдан 1991 йылға тиклем БАССР-ҙың Дүртөйлө районы «Әсән» колхозында комплекслы бригада бригадиры, 1965 йылдана «Уңыш» колхозы бригадиры булып эшләй.
Үҫемселек һәм малсылыҡта өлгәшкән юғары күрһәткестәре өсөн (1986 йылда 43 иген культуралары уңышы 43 ц/ га, һыйырҙан уртаса 5,5 мең кг. һөт һауып ала) СССР Дәүләт премияһы менән бүләкләнә.
Рибау
Рибау (Riebau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 305 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Палтауто-Се
Палтауто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха (Зеленая) йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полькас
Полькас — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кырья йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы
Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы (29 декабрь 1912 йыл — 25 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған башҡорт совет яҙыусыһы.
Биографияһы
Мазһар Ғиләжетдин улы Абдуллин 1912 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең 1-се Иҙелбай ауылында ярлы крәҫтиән ғәиләһендә тыуған.
1935—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәттә була. Ҡайтҡас, Башҡортостан китап нәшриәтендә — мөхәррир, «Ҡыҙыл Башҡортостан» газетаһы редакцияһында мәҙәниәт һәм әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, Мазһар Абдуллин яңынан хәрби хеҙмәткә алына. Танкистар мәктәбен тамамлағас, Мәскәү өсөн барған ҡаты бәрелештәрҙә ҡатнаша. Ул 1942 йылдың 25 авгусында Калинин өлкәһе Зубцев районы Воригино ауылы янында батырҙарса һәләк була.
Ижады
Мазһар Абдуллин ХХ быуаттың 30-сы йылдарында шиғырҙары, хикәйә һәм очерктары менән таныла. Уның «Тормош» һәм «Кимәл» исемле китаптары донъя күргән.
Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу
Аҡҡан һыуҙы таҙартыу — көнкүреш һәм сәнәғәттә ҡулланылған ташландыҡ һыуҙы бысраҡтан һәм бактериаларҙан таҙартыу өсөн үткәрелгән саралар комлексы. Ғәҙәттә КОС установкаларҙа башҡарыла.
Таҙартыу бер нисә этапта башҡарыла:
Биологик этап
Биологик этапта ташландыҡ һыу мироорганизм һәм бактериялар ярҙамында деградация үтә.
Был этапта ташландыҡ һыу минирализация үтә, һыуҙан оргпниу азот һәм фосфор алына, төп маҡсаты БПК5 күрһәткесен кәметеү.
Аэроб, шулай уҡ анаэроб микроорганизмдар ҡулланылыуы мөмкин.
Механик күҙлектән ҡарағанда биологик таҙартыу бер нисә варианттан тора: актив ләм (аэротенктар), биофильтр һәм метантенктар (анаэроб әсеү).
Таракса
Таракса — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кашма йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хорка
Хорка (Horka) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1884 кеше йәшәй. Майҙаны — 40,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2923 һәм автомобиль коды NOL.
Оло Суепье
Оло Суепье — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Оус йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комсомольск (Хәйбулла районы)
Комсомольск (Комсомольск) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 302 кеше. Почта индексы — 453806, ОКАТО коды — 80255855005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хободская
Хободская — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Под-Вэр-Ю
Под-Вэр-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоседа-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Папако-Яха
Папако-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Саб-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ноля (Байса ҡушылдығы)
Ноля  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байса йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
А. С. Макаренко исемендәге Сумы дәүләт педагогия университеты
'''А. С. Макаренко исемендәге Сумы дәүләт педагогия университеты ''' (Сумський державний педагогічний університет імені А. С. Макаренка) — Сумы ҡалаһындағы украин университеты, 1924 йылда нигеҙ һалына. Педагог '''А. С. Макаренко '''исемен йөрөтә.
Тарихы
Сумы халыҡ мәғарифы бүлеге 1922 йылдың июлендә белгес-педагогтар әҙерләүсе уҡыу йорттары булдырыу кәрәклеге тураһында иғлан итә. булған юғары 1924 йылдың 28 декабрендә округ уҡытыусылар конференцияһында Сумы өс йыллыҡ уҡытыусылар курсы асыла Курс элекке  реаль училище бинаһында (Петропавловская урамы, 79) эшләй башлай. Григорий Приймак беренсе директоры була. 1925 йылдың март айында коллектив Юрий Самросты директор итеп һайлай, ул тиҙҙән эштән бушатыла. 1924 йылға ҡарата курста уҡытыусылар составы 10 кеше тәшкил итә.
1925 йылда курс юғары уҡыу йорто статусы бирелгән Сумы педагогия техникумы итеп үҙгәртелә. 1929 йылдың 17 апрелендә Сумы башҡарма комитеты Президиумы республика етәкселеге алдында уҡыу йортон үҙгәртеп ҡороу тураһында үтенесе менән мөрәжәғәт итә, үтенес  киләһе йылда уҡ ҡәнәғәтләндерелә һәм  уҡыу йорто Сумы социаль тәрбиә институты  тип атала башлай.
1933 йылда юғары уҡыу йортонда сираттағы үҙгәртеп ҡороу була, Сумы педагогия институтына әйләндерелә. Был ваҡытта уҡытыу дүрт факультетта алып барыла — тарих, химия-биология, математика, тел һәм әҙәбиәт. 1935 йылда юғары уҡыу йорто Сумы дәүләт педагогия институты тип йөрөтөлә. 1937 йылда университеттың ботаника баҡсаһына нигеҙ һалына.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың сентябренән 1943 йылдың ноябренә тиклем, институт ябыла, ҡорамалдарҙың һәм архивтың бер өлөшө Чкалов ҡалаһына эвакуациялана. Һуғыш алдынан институт милегендә 92 бина (дөйөм майҙаны 37 мең квадрат метр), 100 кешелек уҡыу залы һәм 500 кешелек тамаша залы була. Астрономик обсерваторияны төҙөү тамамланған булған. Институты ҡарамағында ауыл хужалығы предприятиеһы (майҙаны — 60 гектар) эшләй. Китапхана фонды 110 мең самаһы атамалы иҫәпләнә. Юғары уҡыу йортоноң эшмәкәрлеге 1943 йылдың 25 ноябрендә, ҡаланы совет ғәскәрҙәре азат иткәндән һуң, яңынан тергеҙелә. 1957 йылда институтҡа педагог Антон Макаренко исеме бирелә. Бынан тыш, ошо йылда тарих факультетын ябыу, ә был факультет студенттарын Харьков дәүләт университетына күсереу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Сумы педагогия институтында тарих факультеты 1981 йылда тергеҙелә. 1972 йылда уҡыу йорто өсөн Роменская урамында  яңы уҡыу корпустары төҙөлә. 1977 йылда юғары уҡыу йорто икенсе, ә 1981 йылда — беренсе категория уҡыу йорто статусы ала.
Украина премьер-министры Валерий Пустовойтенко бойороғо менән юғары уҡыу йорто Сумы дәүләт педагогия университетына үҙгәртеп ҡорола. 1999 йылдың 6 октябрендә с. макаренко исемендәге тип үҙгәртелә. 1999 йылға ҡарата уҡыу йортонда көндөҙгө бүлектә 3 меңдән ашыу студент һәм ситтән тороп уҡыу бүлегендә 1500-ҙән ашыу студент иҫәпләнә. 296 уҡытыусы уҡытыу процесын тормошҡа ашыра.
2018 йылдың майында университет ректоры «туризм» бүлеге студенттары өсөн Ҡырым биләмәһенә поход ойошторған өсөн   Украина мәғариф һәм фән министрлығынан выговор ала.
Структураһы
2020 йылда уҡыу йорто составына дүрт уҡыу-ғилми институты (педагогика һәм психология; физик культура; тарих, хоҡуҡ һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр; мәҙәниәт һәм сәнғәт) һәм өс факультет (славян һәм сит ил филологияһы, тәбиғи-география һәм физика-математика) инә.
Китапхана
1924 йылда уҡыу йорто эргәһендә китапхана асыла. Китапхана фондында 2003 йыл мәғлүмәттәре буйынса 920 мең китап иҫәпләнә. 1986 йылдан китапхана директоры булып тора.
Тамамлаусылары
Сумы педагогия университетын тамамлаусыларҙың, улар тураһында википедияла мәҡәләләр булғандарының тулы исемлеген, бында ҡарағыҙ.
Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы
Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы (Баширов Рафаиль Завдатович; 1954 йыл) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡалаһы самбо һәм дзюдо көрәштәре буйынса федерацияһы баш тренеры. Ҡыуандыҡ ҡалаһының Почётлы гражданы (2007).
Биографияһы
Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы 1954 йылда тыуған.
1983 йылда Новосибирск физик культура һәм спорт техникумын, ә 1989 йылда Ырымбур дәүләт педагогия университетын «Физик тәрбиә» һөнәре буйынса тамамлай.
1993 йылдың сентябренән Ҡыуандыҡ балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә эшләй. Самбо һәм дзюдо көрәштәре буйынса юғары категориялы уҡытыусыһы, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренеры.
Ҡыуандыҡ ҡалаһы самбо һәм дзюдо көрәштәре буйынса федерацияһы рәйесе, Ырымбур өлкәһе самбо буйынса көрәше буйынса федерация ағзаһы.
Уның етәкселегендә Ҡыуандыҡ ҡалаһында көрәш залы, тренажер залы һәм тергеҙеү үҙәге йыһазландырыла, 5-се һанлы урта мәктәптә һәм 1-се һанлы гимназияла самбо көрәше буйынса ике филиал асыла. Балиғ булмағандар эштәре буйынса ҡала комиссияһы ағзаһы, мәшәҡәтле балалар һәм үҫмерҙәр менән иҫкәртеү эштәре алып бара, уларҙы көрәш менән шөғөлләнеүгә йәлеп итә. Рәсәй Армияһы сафында саҡырыуға тиклемге йәштәрҙе әҙерләү буйынса ҡала комиссияһы эшендә әүҙем ҡатнаша, самбо көрәше буйынса асыҡ беренселектәрҙе уҙғарыуҙы ойоштора.
Тренер-уҡытыусылар араһында өлкә конкурсында «Оҫталыҡ» номинацияһында 1-се урын яулай. 2008 йылда Ырымбур өлкәһе губернаторы стипендияһына эйә була. Эш һөҙөмтәләре буйынса бер нисә тапҡыр Ырымбур өлкәһенең иң яҡшы тиҫтә тренер-уҡытыусылары исемлегенә инә.
Ворга-Шор (Грубе-Ю ҡушылдығы)
Ворга-Шор  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Грубе-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы
Тәрбиәләнеүселәре
20 йыл дауамында тренер-уҡытыусы булып эшләү осоронда самбо һәм дзюдо буйынса 12 спорт мастерын, 100-ән ашыу спорт мастерына кандидаттарҙы һәм 150-ән ашыу беренсе разрядлы спортсыларҙы әҙерләй.
Ворга-Шор (Грубе-Ю ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы
Тәрбиәләнеүселәре
Уның тәрбиәләнеүселәре бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ярыштарҙа юғары һөҙөмтәләр күрһәтә:
Торча (Выша ҡушылдығы)
Торча — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выша йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грос-Зантерслебен
Грос-Зантерслебен (Groß Santersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1050 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 133 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Чемшер
Чемшер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡумыҙ
Ҡумыҙ — бик боронғо башҡорт милли музыка ҡоралдарының береһе.
Һүҙҙең килеп сығышы
Матбуғатта «Башҡорт телендә „ҡумыҙ“ һүҙенең аныҡ ҡына мәғәнәһе юҡ» тигән фекер өҫтөнлөк итә. Әммә санскрит һүҙлеккә мөрәжәғәт иткәндә, ул атамала ошондай мәғәнәне табырға була: (ҡу + мыҙ) ку — звучать, кай-звучать, башҡортса: көй, madhya — средний, промежуточный, посередине, среди чего-либо, в, между, внутри (ауыҙ эсендә тауыш сығарыу тип аңлап була).
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡумыҙ — уртаһында теле булған дуға формаһындағы металл. Ағастан, ҡаҙ һөйәгенән һәм ҡатынан, тимерҙән эшләнгән ҡумыҙҙар була. Элек уны хатта дөйә тояғынан да яһағандар. Уйнағанда уны, һул ҡул менән тотоп, тешкә терәйҙәр ҙә ирендәр менән ҡымтыйҙар. Теленә бәйләнгән епте тартыуҙан төрлө-төрлө тауыш сыға. Ҡумыҙҙа тамсы тамған, ат тояҡтары тупылдаған, поезд сапҡан тауыштар, хатта ҡоштар һайрауын да ишеттереп була.
Ҡумыҙҙың нимәнән эшләнеүенә һәм тауышы нисек сығыуына ҡарап төрҙәргә бүләләр:
Рәсәй территорияһында ҡумыҙға оҡшаған, шулай уҡ уйналған музыка ҡоралын «варган» тип атайҙар. 1789 йылғы Рәсәй фәндәр академияһы һүҙлегендә «варган» һүҙенә «ябай музыка ҡоралы… зубанка» тигән аңлатма бирелә. Ҡумыҙҙың тауышы ул эшләнгән тимерҙең ауырлығынан, киңлегенән тора. Шулай уҡ уйнаған саҡта башҡарыусының бармаҡтары, тыны, теле, ирене актив эшләргә тейеш. Башҡорттарҙың уйнауында үҙҙәренең сере бар тип иҫәпләй ғалимдар. Улар ҡумыҙҙы тотҡан ҡулын резонатор кеүек тә ҡулланалар, шуға күрә тауыш моңлораҡ сыға. Бик күп уйнау төрҙәре билдәле. Оҫта башҡарыусы шул төрҙәргә эйә булырға тейеш. Улар ярҙамында төрлө импровизациялар, «тояҡ тауыштары», «бал ҡорто», «һыу ағыу», «кәкүк» һәм башҡа тауыштар сығарып була.
Башҡорт ҡумыҙынан, варгандан тыш, тағы вьетнам ҡумыҙы була. Ул үтә ябай, тауышы нәҙегерәк, уйнауы ла еңел. Тешкә терәү урынына ул иренгә генә терәлеп уйнала.
Тарихы
Ҡумыҙ — башҡорт халҡының быуаттарҙан-быуаттарға, быуындан-быуынға тапшырылып, яҡшы һаҡланып ҡалған һәм бөгөн дә үҙенең абруйын һис тә юғалтмаған милли уйын ҡоралы. Музыка белгесе һәм фольклорсы Л. Н. Лебединский ҙа ҡумыҙҙың, ҡурай һымаҡ уҡ, бик боронғо булыуы тураһында яҙған. Уның барлыҡҡа килеүе неолит дәүеренә, йәки б. э. тиклем 6—4 мең йыллыҡтар тирәһенә ҡарай. Башҡортостан археологы Нияз Мәжитов тарафынан табылған ҡула (бронза) телле пластинка башҡорт ҡумыҙының мең йылдар тәпкөлөнән һаҡланып ҡалған бик һирәк ҡомартҡыһы иҫәпләнә.
Донъя йөҙөндәге 150 милләттә ҡумыҙ сәнғәте бар. Шуларҙан Австрия, Норвегия, Япония, Америкала, Рәсәйҙә — Саха Республикаһында һәм Башҡортостанда ошо музыка ҡоралында уйнау киң таралған.
Риүәйәттәр, иҫтәлектәр
Унда көтөүсе улы Бикбайҙың йәмле йәй көндәрендә егеттәр, ҡыҙҙар менән бергә, ҡымыҙлыҡҡа сығып, төрлө уйындар уйнауы һәм, шулай бер ваҡыт саған ағасынан ҡумыҙ эшләп, бейеү көйҙәрен көйләп, йәштәштәрен бейетеүе тураһында һөйләнелә. Күренеүенсә, легенда ҡумыҙҙың бер төрөнөң саған ағасынан эшләнеүен хәбәр итә. Егет кешенең йәштәштәрен ҡымыҙлыҡҡа сыҡҡанда бейеткәне өсөн, тип үҙенсә раҫлана халыҡ ижады әҫәрендә, был музыка ҡоралына ҡумыҙ тип исем бирелә. Легендала ҡумыҙҙа ғына уйнала торған бейеү көйөнөң («Бикбай көйө») булыуы хаҡында әйтелеүе ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Йәнә халыҡ ижады ҡомартҡыһынан борон был ҡоралдың йәш-елкенсәк һәм егеттәр араһында киң. таралғаны асыҡлана. Дөрөҫ, йәштәрҙең ҡымыҙлыҡҡа йөрөгәндәге уйындары ололар күҙенән ситтә үткән, ул күңел асыуҙар үҙҙәренең бар булмышы менән балаларса бер ҡатлылыҡ, әҙәплелек менән айырылып торған.
С. И. Руденко: «Башҡорт ҡатындарына, ислам диненә ярашлы, артыҡ тауыш сығарырға, көлөргә, музыка менән шөғөлләнергә тыйылған, ә ҡумыҙ ҡатын-ҡыҙға уйнағанда артыҡ тауыш сығармауы, йәшерен уйнағанда тиҙ генә берәй ҡайҙа йәшереү мөмкинселеге булыуы менән бик тә уңай», — тип яҙып ҡалдырған.
Ҡумыҙҙың төҙөлөшө
Ҡумыҙ, варгандарҙың барлыҡ төрҙәре кеүек үк, телле-сиртмә уйын ҡоралы булып иҫәпләнә, тип билдәләй танылган ҡумыҙ оҫтаһы Роберт Заһретдинов. Баштараҡ ҡумыҙҙы Э. Хорнбостель һәм К. Закс төркөмләүе буйынса үҙ яңғырашлы сиртмә уйын ҡоралы иҫәбенә индерәләр ине. Әммә ләкин варгандарҙың акустика һәм төҙөлөш үҙенсәлектәре, шулай уҡ тауыш сығарыу ысулы был уйын ҡоралының аталған төркөмләүгә ярашлы түгеллеген иҫбатланы. Башҡарыусы көс һалмайынса, ҡумыҙ яңғырамай. Яңғырашының барлыҡ гаммаһы ҡумыҙ теле тирбәлеүе менән генә түгел, ә бәлки башҡарыусының тын алыу-артикуляция аппараты (ауыҙ-тел) эшмәкәрлеге менән дә бәйле.
Хормерсдорф
Хормерсдорф (Hormersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1565 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9395 һәм автомобиль коды STL.
Ҡумыҙ
Тимер ҡумыҙҙың төҙөлөшө
Ҡумыҙ төҙөлөшөн Роберт Заһретдинов буйынса бирәбеҙ. Ҡумыҙҙың яңғыраусы өлөшө — тел, ә телде тирбәлдереүсе ҡумыҙсының бармағы — тауыш ҡуҙғытыусы. Артикуляция аппараты (ауыҙ ҡыуышлығы, ирендәр, тештәр, тел, тын юлдары, тамаҡ төбө, диафрагма, баш һөйәге) резонатор ролен үтәй. Ҡайһы ваҡыт өҫтәлмә резонатор булдырыу маҡсатында ҡумыҙсы уйын ҡоралының төп өлөшөн тотҡан усын да файҙалана. Артикуляция аппараты ярашлы позицияла торһа, уйнаусының өргән тынынан барлыҡҡа килгән һауа ағымы тауышты көсәйтә. Бынан тыш, тауыштың көслөлөгө телгә бармаҡ менән һуғыу көсөнә лә бәйләнгән.
Телдең тирбәлеүенән төп тон — бурдон яңғырай. Уның бейеклеге уйын ҡоралының ҙурлығына (ул ни тиклем бәләкәй булһа, бурдон шул тиклем юғары), теленең ҡалынлығына һәм уның осона бәйле. Бурдон башлыса бәләкәй октавала (бик һирәк ҙур октавала һәм беренсе октавала) ишетелә. Асыҡ тамаҡ менән уйнағанда бер октаваға түбән тауыш сыға, башҡарыусының яңаҡ мускулдары бушай, ауыҙ ҡыуышлығы һауа менән тула. Ҡумыҙҙа, төп тондан тыш, обертондар — төрлө юғарылыҡтағы тауыштар бар. Улар ҡумыҙ теленең урта өлөшөн йә ситтәрен тирбәлдергәндә барлыҡҡа килә. Обертондарҙың йы-йылмаһы ҡумыҙҙың тауыш теҙмәһен (звукоряд) барлыҡҡа килтерә. Уны түбәндәгесә күҙ алдына килтерергә мөмкин:
Һәр обертондың номеры ҡумыҙ теленең ҡайһы өлөшө менән тауыш сығарылғанын аңлата. Мәҫәлән,
Ҡумыҙ теленең тирбәлеүҙәр йышлығы иғтибарһыҙ йәки музыкаль тауышты «ишетмәгән» кешегә бер генә тауыш сығара һымаҡ тойола. Иғтибарлыраҡ тыңлағанда төп тондан башҡа тауыштарҙы ла ишетергә була. Бигерәк тә төп тон менән октава йәки квинта интервалдарын барлыҡҡа килтереүсе 4-се һәм 6-сы обертондар яҡшы ишетелә. Уйнау техникаһын үҙгәртеү һөҙөмтәһендә обертон шкалаһының түбәнге рәтенә инеүсе бер нисә гармоник тауышты көсәйтергә була: 5, 6, 7, 8, 9-сы өлөштәр менән ярашлы рәүештә ми, соль, си бемоль1, до2, ре2 тыуа. Ҡумыҙ ни тиклем түбәнгәрәк көйләнеп эшләнгән булһа, уның обертондар диапазоны шул тиклем киңерәк була. Гармоник тауыштар яңғырашы башҡарыусының уйнау техникаһына, уның ауыҙ ҡыуышлығы күләмен үҙгәртә белеүенә, өргән тындың көслөлөгөнә бәйләнгән.
Хәҙерге башҡорт ҡумыҙҙарың төрҙәре
«Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте» тигән хеҙмәтендә Р. Заһретдинов боронғо ҡумыҙҙар менән бер рәттән музыка оҫталары яһаған уйын ҡоралдары ла киң ҡулланылыуын билдәләй һәм ҡумыҙҙарҙың түбәндәге төрҙәрен айырым күрһәтә:
Күп тонлы кулиса ҡумыҙы. Пистолет рәүешендә эшләнгән. Кулисаның «һабы» тондарҙы көйләүсе ролен үтәй. 15 тонды эсенә алыусы хроматик тауыш рәтле уйын ҡоралы. Уның өҫтөнлөгө модуляциялар менән байытылған көйҙәрҙе башҡарғанда, күп тауышлы башҡарылышта гармоник оҙатма (бас-гитара һымаҡ) яһағанда, бас-остинато партияһын алып барғанда күренә. Унда поезд йөрөшөн, сепаратор тауышын имитациялап, хроматик глиссандо һ. б. башҡарып була.
Ҡумыҙҙа башҡарылған көй төрҙәре
Интонацияһы камиллашҡан көйлө импровизациялар, йыр һәм инструменталь әҫәрҙәр көйләп башҡарыла.
Көйләп башҡарыу
Көйлө импровизациялар бурдонға һәм уның обертондар шкалаһына, йәғни ҡумыҙҙың тәбиғи тауыш рәтенә таяна. Ладтағы тауыш рәте һәм көйҙәрҙең интонация һыҙатланышы уйын ҡоралының үҙенең акустика (тауыш) юғарылығы мөмкинлектәре һәм башҡарылыу оҫталығы менән яйлана. Был осраҡта көйҙөң «һүрәте» ябай һәм лад ҙур түгел, сөнки улар обертондар рәтенең бары тик сикләнгән өлөшөнә генә таяна. Ундай көйҙәрҙе ҡумыҙҙың махсус, үҙ инструменталь музыкаһы тип атайыҡ.
Аныҡ төп көйө булмаған башҡарыу
Аныҡ төп көйһөҙ башҡарылыусы әшкәртмәләр төп тондың тембр-регистрҙарын үҙгәртеп, уның ритмик варианттарын барлыҡҡа килтереүгә нигеҙләнгән. Башҡарыусы төп иғтибарҙы тауыштарҙы матур һәм бай колоритлы итеп сығарыуға, тембр һәм ритм «драматургия»һын асып биреүгә йүнәлтә. Көйһөҙ башҡарылыуға имитация алымдары, киң ҡулланылған ирекле-импровизациялы башланғыс хас. Был башҡарылыу уйнау оҫталығының һәм артикуляция — тын алыу аппаратының, ҡулдарҙың мөмкин булған бөтә резонатор-яңғыратҡыстарын файҙаланыу менән бәйләнгән. Ул — йыр-көйҙәрҙе ҡумыҙға һалыуға ҡоролмаған импровизация һәм имитацияға (оҡшатыуға) хас инструменталь ысул.
Инструменталь-тауыш ҡабатлауҙарға ҡоролған көйҙәрҙе башҡарыу
Инструменталь-тауыш ҡабатлауҙарға ҡоролған башҡарыу йырҙы һәм телмәрҙе ҡумыҙ аша бирә. Ҡумыҙ был осраҡта кеше тауышын үҙенсәлекле рәүештә инструмент теленә һалыусы ролен үтәй. Был симбиоз ҡумыҙ музыкаһының үҙенсәлекле төрөн барлыҡҡа килтерә. Унда этник интонация ярылып ята, сөнки ул милли сәнғәттең фонетик, лексик, телмәр һәм музыкаль тауыш формаларын үҙендә туплаған. Бындай башҡарылыш тембр төрҙәренә бай була, ҡумыҙ музыкаһының образдар палитраһын ҡуйырта. Йыш ҡына уникаль күренеш — ике тауышты бер юлы башҡарыу — өзләү ҡулланыла Ҡумыҙҙа башҡарылыусы көйҙәрҙең һанап үтелгән өс төрө лә ғәмәлдә иһә айырым да, берләштерелеп тә ҡулланыла.
Ҡумыҙҙа уйнау төрҙәре
«Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте» тигән китабында Р. Заһретдинов ҡумыҙҙа уйнау төрҙәренә ҙур иғтибар бүлә. Ҡумыҙ концерттарҙа ла, тормош-көнкүреш байрамдарында ла, яңғыҙ башҡарыу уйын ҡоралы булараҡ та ҡулланыла. Ҡумыҙсы үҙен ижади эҙләнеүҙәргә дусар иткән, хис-тойғоларҙы, күңел моңдарын тыңлаусыға еткерергә тырыша. Шуға күрә был яңғыҙ башҡарыу ҡумыҙ сиртеү оҫталығын сағылдырыусы шәхси ысулдарҙың күп төрлөлөгө, тембр-ритм буяуҙарға бай булыуы, тема һәм образдарҙы ирекле һайлай алыуы, уйнау стиле һәм репертуары менән айырылып тора. Ҡумыҙсы үҙенең ижади уй-хыялдарының сағылышын, башҡарыу оҫталығын бар тулылығында күрһәтә. Ансамблдә ҡумыҙ дөңгөр, һорнай, скрипка һ. б. халыҡ уйын ҡоралдары менән бергә отошло күренә. Айырым осраҡтарҙа «һуҡма» уйын ҡоралы сифатында күнәк йә батмус ҡулланыла, башҡарыусы ритмды бармаҡсы кейгән бармаҡтары менән һуға. Ҡумыҙҙан ғына торған ансамблдәрҙә бер иш һәм төрлөсә көйләнгән уйын ҡоралдары берләштерелә, һөҙөмтәлә бай яңғырашлы композиция хасил була.
Төрлө уйын ҡоралдарынан торған ансамблдәрҙә һәм оркестрҙарҙа ҡумыҙ ритм биреүсе һәм милли колорит өҫтәүсе инструмент булараҡ баһалана. Күп тауыш өсөн яҙылған әҫәрҙәрҙең айырым фрагменттарында ҡумыҙҙың яңғыҙ сығышы ла инҡар ителмәй. Ҡумыҙҙа уйнауҙың тағы бер төрө — оҙатма (аккомпанемент) башҡарыу. Ул йырға, бейеүгә оҙатма яһай ала, башҡа төр оҙатма инструменттар араһында ла ҡулланыла. Күп осраҡтарҙа ҡумыҙ партияһының роле көслө тауыштарға остинатлы ритм-гармония фоны тыуҙырыуға ҡайтып ҡала.
Ҡумыҙҙа уйнауҙың 3 төрөн айырып йөрөтәләр:
Традицион, йәғни боронғоса уйнау
Боронғоса уйнау — бер бармаҡ менән ҡумыҙ теленә һуғып (сиртеп), тауыш сығарыуға ҡайтып ҡалған уйын стиле. Был тор уйын көнкүрештә, ансамблдәр составында, оҙатма уйын ҡоралы ролен үтәгән ҡумыҙ сығыштарында ҡулланыла. Традицион уйнау йырлы-бейеүле көнкүреш уйындарын, оҙатма яһағанда, ҡумыҙ өсөн яҙылған бик үк ҡатмарлы булмаған әҫәрҙәрҙе башҡарғанда, «Ҡарға бутҡаһы», «Кәкүк сәйе» кеүек милли уйындарҙағы ҡумыҙ сығыштарына хас.
Имитация яһау
Имитация яһау әйләнә-тирә мөхиттәге, тәбиғәттәге тауыштарҙы ҡумыҙҙа ҡабатлауға, уларға оҡшатып тауыш сығарыуға ҡайтып ҡала. Ҡумыҙсы- имитациялаусы төрлөсә башҡарыу ысулдарын үҙләштерергә, үҙ оҫталығын камиллаштыра барыу өҫтөндә өҙлөкһөҙ эшләргә, яңы уйын алымдарын ижад итергә тейеш.
Әйләнә-тирәләге оҡшатырға мөмкин булған әйбер-күренештәр: ҡоштар һайрауы, ҡысҡырыуҙары (ҡаҙ ҡаҡылдауы, буҙ турғай йыры, кәкүк саҡырыуы Һ. 6.), хайуан тауыштары (һыйыр мөңрәүе, һарыҡ баҡырыуы, йылҡы кешнәүе Һ. б.), тәбиғәт тауыштары (ел иҫеүе, тулҡын шауы, күк күкрәүе, самолёт геүләүе, тояҡтар тупылдауы, шишмә сылтырауы, яҙғы тамсы тамыуы, сәғәт һуғыуы, һөт айырғыс әйләнеүе, аяҡ тауышы, ҡыштырлау Һ. б.). Бындай башҡарылыш башлыса яңғыҙ сығыш өсөн хас.
Импровизациялау
Импровизациялау — ҡумыҙҙа башҡарыуҙың иң ҡатмарлы төрө. Ул юғары уйнау оҫталығын ғына талап итеп ҡалмай, бәлки ижади башланғысты, бай фантазия һәм күҙаллауҙарҙы, мөмкин тиклем күберәк ишетеү һәм сағыштыра-оҡшата белеү һәләтенә эйә булыуҙы күҙ уңында тота. Башҡа уйнау төрҙәренән айырмалы рәүештә импровизациялауҙың үҙ темаһы һәм сюжеты була. Башҡарыусы йөкмәткене, ҡумыҙ тауышы тыуҙырған образдарҙы айырым-аныҡ күрһәтеү юлы менән асып бирә. Импровизацияны, виртуоз башҡарыусылыҡ төрө булараҡ, бик оҫта (юғары класлы) ҡумыҙсылар ғына ҡуллана.
Ҡумыҙ музыкаһы жанрҙары
Роберт Заһретдинов башҡорт ҡумыҙы музыкаһында төп ике жанр йүнәлешен айырып күрһәтә :
Беренсе йүнәлеш жанрҙарға түбәндәгеләр инә: Улар борон киң таралған ҡатын-ҡыҙҙар ҡумыҙы музыкаһы менән генетик рәүештә бәйле һәм тәрән шәхси хис-тойғоларҙы сағылдыра. Ирекле импровизация бурдон яңғырашҡа булышлыҡ итә. Ҡумыҙ тауышы талғын, йомоҡ. Сөнки был уйнау башҡаларға түгел, ә башҡарыусының үҙенә генә «тәғәйенләнгән».
Йыр традициялары менән бәйле жанрҙарҙы ҡумыҙҙа башҡарылышҡа бөтөнләйе менән күсереү дөрөҫөрәк булмаҫ. Улар ғәҙәттә теге йәки был йыр йә инструменталь жанр исеме аҫтында йөрөй. Көйҙөң мәғәнәһе уның йөкмәткеһенә ярашлы була.
Башҡорт йыр фольклорының классик жанры — оҙон көй. Уртаҡ тема менән берләшкән вокаль һәм инструменталь оҙон көйҙәрҙең ҙур циклдары бар. Урал тәбиғәтен данлаған, уның йылғалары, күлдәре, тау һәм туғайҙары тураһында, көтөүсе тормошон һүрәтләгән, һунарсылыҡ кәсебен, башҡорт атын маҡтаған «Ағиҙел», «Алатау», «Һандуғас», «Кәмәлек», «Саптар юрға», «Бөҙрә тал» кеүек йырҙар бар. Мөхәббәткә, ҡатын-ҡыҙ матурлығына бағышланған, ғаилә тормошо, тиңһеҙ никах һ. б. тураһында йырҙар күп: «Сәлимәкәй», «Күсбикә», «Шәүрә», «Зөлхизә», «Ашҡаҙар». Фәлсәфәүи йырҙар циклына тәҡдир, ауыр яҙмыш, ғүмерҙең фанилығы тураһында «Аҡ сабаҡ», «Үткән ғүмер», «Элмәлек», «Мал» кеүек йырҙар инә.
Музыкаль яҡтан ҡарағанда оҙон көйҙәр үҙҙәренең бай биҙәкле моңо, йырҙың һүҙҙәренә ярашлы үҙенсәлекле үлсәмгә ҡоролған ритмы булыуы менән айырылып торалар. Ангемитоника (ярымтонһыҙлыҡ) һәм диатоника уларҙың лад нигеҙен тәшкил итә. Оҙон көй иркен, һығылмалы ағыла, фразалар аҙағындағы тауыштар һуҙып йырлана. Монолог рәүешендәге йыр бай композициялы структураға әүерелә. Ҡумыҙсылар оҙон көйҙө һирәк башҡара. Уйын ҡоралының диапазоны сикләнгән булғанлыҡтан оҙон көйҙөң юғары урындарын алып булмай. Шуға күрә көй яҡынса ғына уйнала, ғөмүмән ҡумыҙсы төп иғтибарын ладтың төп нигеҙ тауышын ҡабатлап тороуға йүнәлтә, башҡарылған әҫәрҙе, йөкмәткеһенә ярашлы, тауышлы образдар (ҡоштар һайрауы, ат тояғы тупырлауы һ.б.) менән байытырға тырыша.
Ҡыҫка көй — ҡумыҙ музыкаһы өсөн иң яйлы жанр. Төрлө йөкмәткегә ҡоролған бик күп вокаль һәм инструменталь ҡыҫҡа көй бар. Улар ғәҙәттә тормош-көнкүреш, лирика һәм тарихи темаларҙы яҡтырта.Ҡыҫка көйҙәргә куплетлы форма, ҡушымта (припев), фразаларҙың ҡабатланып килеүе, ладтарҙың (пентатоника, гексатоника һәм диатоника) бейеү, марш хәрәкәттәренә ярашлы акцентлы ритмика хас.
Ҡумыҙға һалынған ҡыҫҡа көйҙәр бер нисә жанр-төркөмсәләргә бүленә: Ҡыҫҡа бейеү көйҙәре — таҡмаҡтар. Йырлы-бейеүле уйындар йолалар башҡарылғанда оҙатма рәүешендә лирик, шаян, төртмә һүҙҙәр менән башҡарыла. Таҡмаҡтар XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килгән, ныҡ үҫешкән һәм хәҙерге ваҡытта киң таралған. „Ҡарабай“, „Шәл бәйләнем“, „Наза“, „Хәтирә“ кеүек көй-таҡмаҡтар яратып башҡарыла.