cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ыумас
Ҡыҙыҡ факттар
Башҡортостан халҡы ҡуйы, ҡайнар аш ашарға ярата. Бешергәндә күбеһе лавр япрағын һала. Һурпа эскәндә уны ҡоротлап, ҡатыҡлап эсергә яраталар. Ҡыҙыл, ҡара борос һибәләр. Туҡып йомортҡа һалыуҙары мөмкин. .
Рецепт
Туҡмас әҙерләү ысулы:
Үҙән заводы
Үҙән заводы (Үрге Үҙән заводы) 1777 йылда Нуғай даруғаһының Тамъян һәм Түңгәүер улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә, Үҙән йылғаһы буйында төҙөлә. Ҡағы тау округына ингән заводҡа хужаһы Е. Н. Демидов суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һала. 1772 йылда Е. Н. Демидов Көхтөр суйын иретеү заводын төҙөй башлай. 1773 йылда Көхтөр йылғаһында яңы завод сафҡа инә, әммә эшләп өлгөрмәй: баш күтәргән пугачевсылар заводты баҫып алалар һәм үртәйҙәр. Пугачев ихтилалы баҫтырылғас, Евдоким Демидов Көхтөр заводын тергеҙмәй, ә Үрге Үҙән йылғаһында яңыһын төҙөргә була. Шулай итеп, 1777 йылдың 10 июлендә Үрге Үҙән заводы эшләй башлай һәм Демидов 4 завод комплексына хужа булып ала.
Евдоким Демидовтың вафатынан һуң, 1782 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1783 йылда) йылда завод уның улдары — И. Е. һәм С. Е. Демидовтарға күсә. 1784 йылдан — заводтың берҙән-бер хужаһы Иван Демидов. 1830 йылда Иван Демидов Үрге Үҙән заводын электән Демидовтың заводтарына ҡаныҡҡан Андрей Пашковҡа һата. Заводта бер ниндәй ҙә ремонт эштәре башҡарылмай, реконструкция үткәрелмәй тиерлек. Ҡайһы бер йылдарҙа завод продукцияһы етештерелмәгән саҡтар ҙа була (1863—1865).
1777 йылда завод эшләй башлағанда 8 горны, 2 домна мейесе, 2 сүкеше, 1841 йылда — 6 һауа өрҙөргөс машинаһы, 4 әр крица горны һәм крица сүкеше, 2 домна мейесе, 1897 йылда 6 горны, 2 пар машинаһы, турбинаһы, домна мейесе була.
XIX быуат башында Үҙән заводында 962 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә.
Эшләү дәүерендә заводта барыһы 20,5 млн бот суйын иретелә: 1779 йылда — 7,8 мең бот тимер һәм 134,8 мең бот суйын етештерелә; 1800 йылда — 18,6 һәм 78,3 мең бот, 1823 йылда — 19,5 һәм 66,4 мең бот; 1855 йылда 155 мең бот, 1899 йылда — 528,1, 1917 й. 822,7 мең бот суйын иретелә.
1850 йылдарҙа пудлингылау индерелә.
Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Белорет районының Үҙән ауылы урынлашҡан.
Үҙән заводы быуаһы (1777) — архитектура ҡомартҡыһы.
Чепырь-Ега (Чепырь-Ега ҡушылдығы)
Чепырь-Ега  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чепырь-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Потоскуй
Потоскуй — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бурсяк йылғаһының уң ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сафин Тимур Марсель улы
Сафин Тимур Марсель улы (4 август 1992 йыл) — рапирала фехтовальщик, ике тапҡыр Европа чемпионы. Европа уйындары, донъя һәм Европа чемпионаттары приздарын алыусы. Командалы рапира ярыштарында Олимпия чемпионы (2016), рапирала шәхси ярыштарҙа XXXI йәйге Олимпия уйындарының бронза миҙалын яулаусы. Фехтование буйынса Рәсәй спорт мастеры (2007), халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012).
Биографияһы
Тимур Марсель улы Сафин 1992 йылдың 4 авгусында Үзбәкстандың баш ҡалаһы Ташкентта тыуған. Һуңыраҡ ғаиләһе менән Рәсәйгә күсә.
2001 йылдан фехтование менән шөғөлләнә. 2008 йылдан — үҫмерҙәр, 2012 йылдан милли Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
2010 йылдан Башҡортостан физик культура институтында белем ала.
Спорт ҡаҙаныштары
Башҡа ҡаҙаныштары
Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы
Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы (25 май 1961 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999).
Биографияһы
Зилә Вәғиз ҡыҙы Байышева 1961 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1983 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Өфөләге 26‑сы урта мәктәп уҡытыусыһы. 1988 йылдан — Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтында, 2005 йылдан — Ырымбур университетының Өфө филиалында, 2009 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре XIX быуаттың 2‑се яртыһында рус суд телмәре оҫталығына, юридик риториканы уҡытыу методикаһына арналған. 90‑дан ашыу фәнни хеҙмәт, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары өсөн рус теле һәм юриспруденцияла телмәр мәҙәниәте буйынса дәреслек авторы. Филология фәндәре докторы (2008)
Аҡназар (Мәләүез районы)
Аҡназар (Акназарово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 168 кеше. Почта индексы — 453872, ОКАТО коды — 80241875003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (98 %) йәшәй.
Тарихы
1842 йылда 90 кешегә 64 бот ужым игене, 360 бот яҙғы иген сәселә. 20 йортҡа 105 йылҡы, 120 мөгөҙлө мал,15 һарыҡ, 10 баш кәзә булған.
Урамдары
Урам исемдәре :
Ижора (йылға)
Ижора (фин. Inkere ) — йылға, Неваның түбәнге һул ҡушылдығы.
Башланғысын Гатчина районының Ижора ҡалҡыулығында Скворица ауылы янындағы шишмәнән ала. Ленинград өлкәһенең Нева яны үҙәне буйлап Гатчина, Тосненский райондары һәм Санкт-Петербургтың Колпиский районы территориялары буйлап аға. Йылға икенсе категориялы һыуҙы файҙаланыу һыу ятҡылығына, йәғни мәҙәни-көнкүреш тәғәйенләнешендәге объектҡа ҡарай
Атамаһының килеп сығышы
Исеме — элек был урында йәшәгән фин-уғыр халыҡтарының ижора һүҙенән килеп сыҡҡан. Шулай уҡ гидронимдың фин. linkeri — «бормаланып» тигән һүҙҙән килеп сығыу версияһы  бар, ул боронғо урыҫ телендәге  «Ижера» һүҙенән үҙгәртелгән.
Тарихы
XIII—XV быуаттарҙа Ижора бассейнындағы ерҙәр  Новгород Республикаһы Водский пятинаһының Ижора зыяраты  составына инә.
1240 йылдың 15 июлендә Новгород һәм Ладоганан сағыштырмаса ҙур булмаған дружинаһы менән  Александр Невский  шведтарҙың өҫтөнә килеп баҫа, улар Ижора тамағы янында лагеры менән ял итергә туҡтаған була, Александр Невский уларҙы тулыһынса  ҡыйрата.
1500 йылғы Китап мәғлүмәттәре буйынса Ижорала 62 ауыл урынлашҡан була. XVII быуат башында ерҙәрҙе Швеция баҫып ала,  уларҙың карталарында Ижора Ingris (Ischora) тип билдәләнә. Рәсәйгә 1700—1721 йылдарҙа Төньяҡ һуғышы  барышында кире ҡайтарыла
Географик мәғлүмәттәр
Оҙонлоғо 76 йәки 83 йәки 87 км, бассейны майҙаны — яҡынса. Йылғаның киңлеге һәм тәрәнлеге тамағынан Коммунар ҡалаһына үҙгәрә. Инешендә йылға киңлеге — 2,36 метр, тәрәнлеге — 66 см. Коммунар ҡалаһы янында йылға киңлеге 32 метр, максималь тәрәнлеге — 2,49 м. Тамағында максималь киңлеге 60 метр  һәм киңлеге 4 метр тәшкил итә. Йылғаның кәмеүе 90 метр тәшкил итә. Һыу температураһы 6-8 градустан алып 13-14 градусҡа тиклем үҙгәрә.
Йылға бассейны ярҙарының күп өлөшөн болондар, һөрөнтө ер, ҡыуаҡтар биләй, урман юҡ. Үҙәненең башында үлән ныҡ баҫа. Төбө ташлы, урыны менән ҡомло, һикәлтәләрендә  — һарыҡташ өйөмдәре менән плитанан тора. береһе менән плитняк сағыла һарыҡташ. Ҡайһы бер ярҙарында зәңгәр балсыҡ, ҡомташ һәм эзбизташ сығыштары күренә
Ҡушылдыҡтары
Ижора йылғаһының 200-ҙән ашыу ҡушылдығы бар: уларҙың туғыҙының оҙонлоғо 10 км артыҡ. Ә, ғөмүмән, йылға бассейны территорияһында 466 йылға бар
1851 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Ижора йылғаһы Пудость һәм Веревка йылғалары  ҡушылыуҙан  барлыҡҡа килә. Хәҙерге сығанаҡтар Пудость һәм Соколовка йылғаларының Скворица ауылында ҡушылыуын күрһәтә. Ижора йылғаһы Нева йылғаһының түбәнге һул ҡушылдығы булып тора.
Төп ҡушылдыҡтары (Скворицанан көнбайыштан алып көнсығышҡа ҡарай Неваға ҡушылғанға тиклем):
Экологияһы
1997 йылда Ижора заводының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау бүлеге лабораторияһы   Ижора йылғаһының ағынты һыуҙарына анализ үткәрә. Скворица ауылы эргәһендә Ижора йылғаһының башы урынлаша. Ижора үрендә һыу таҙа була (һыуҙың бысраныу индексы, ҡыҫҡсаа ИЗВ,  0.71 тигеҙ). Һыу сифаты Лукаши ҡасабаһы эргәһендә күпкә насарая, унда  таҙартыуҙың иҫке ысулы  ҡулланыла (һыуҙы хлорлау) һәм Ижораға таҙартылмаған һыу сығарыла. Артабан Вайя ауылы янында йылға һыуы уртаса баһа ала (ИЗВ = 1.7). Шулай итеп, йылға ағымы буйлап аҫҡа табан һыу сифаты насарая, ул  бысраҡлана бара,  Коммунар ҡалаһы янында зоологтар  һәм  химиктар тарафынан  бысраҡ тип баһалана.
Йылғаға антропоген йөкләнеш 1990 йылдан 1997 йылға тиклем кәмей.
Ижораның гидрологик үҙенсәлектәре арҡаһында матдәләрҙең байтаҡ өлөшө төбөндә тупланмай, ә Неваға һәм Балтик диңгеҙенә сығарыла. Ижораға эләккән бысраҡ матдәләр Неваға 4,5 км/сәғ тиҙлек менән хәрәкәт итә. Йылғаның ҙур булмаған оҙонлоғо һәм ҙур тиҙлеге арҡаһында бысраҡ матдәләр Неваға 16 сәғәттән һуң, ә бер тәүлектән һуң Балтик диңгеҙенә эләгә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Балтика бассейны округына ҡарай,  һыу хужалығы участкаһы — Нева, бәләкәй йылға бассейны — Нева һәм Ладога күле йылға бассейны  (Свирь һәм Волхов бассейндарын  индермәйенсә, бассейндарҙың Рәсәй өлөшө). Нева йылғаһы йылға бассейнына ҡарай  (Онега һәм Ладога күлдәренең бассейндарын индереп).
Мулукаев Роланд Сергеевич
Мулукаев Роланд Сергеевич (22 октябрь 1929 йыл) — юрист, дәүләт тарихы һәм хоҡуғы буйынса, шулай уҡ конституцион хоҡуҡтар буйынса белгес; юридик фәндәр докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының академигы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, РФ Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены һәм «Осетия алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры.
Биографияһы
Роланд Сергеевич Мулукаев 1929 йылдың 22 октябрендә Владикавказ ҡалаһында (шул ваҡытта РСФСР Төньяҡ-Осетия автономиялы өлкәһенең бер өлөшө) зыялы ғаиләлә тыуған; урта белемде ҡаланың 5-се мәктәбендә, революцияға тиклем элекке ирҙәр классик гимназияһында ала, уны уңышлы тамамлай. Мәктәптән һуң ул Мәскәү юридик институтына уҡырға инә (бөгөн —О. Е. Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юридик академияһы). Юғары белем алғандан һуң М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының (МДУ) өлөшө булып торған дәүләт тарихы һәм хоҡуғы һәм теорияһы кафедраһында аспирант була, унда фәнни осоронда унда 1953 йылдан 1956 йылға тиклем етәкселеге хоҡуҡ белгесе, профессор Ксения Софроненко етәкселеге аҫтында уҡый.
Мулукаев Роланд 1956 йылда «Образование Северо-Осетинской АССР» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһендәге беренсе осетин була. 1957—1958 йылдарҙа комсомолдың Төньяҡ-Осетин өлкә комитетында (ВЛКСМ-дың) эшләй, ә 1959 йылдан алып 1960 йылға тиклем Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтендә уҡыта. 1960 йылда СССР Эске эштәр министрлығының Юғары милиция мәктәбендә уҡыта башлай (бөгөн — Рәсәй Эске эштәр министрлығы идаралығы академияһы). 1979 йылда «Организационно-правовые проблемы становления Советской милиции (1917—1920 гг.)» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — һуңыраҡ был эше бер нисә сит ил телдәренә тәржемә ителә.
1980 йылдың сентябрендә Роланд Сергеевич Мулукаевҡа ғилми профессор исеме бирелә. СССР тарҡалыуына тиклем ул СССР Юғары Советының да, шулай уҡ РСФСР Юғары Советының да ғилми эксперты була; Рәсәйҙә Дәүләт Думаһы һәм Федерация Советы ҡарамағындағы милләт-ара мөнәсәбәт эштәре буйынса эксперт советына инә. 1997 йылда Роланд Сергеевич ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара конференцияһында Рәсәй вәкиле була. Рәсәй Эске эштәр министрлығының идаралығы академияһында баш ғилми хеҙмәткәр булып тора. Почёт билдәһе ордены һәм Почёт ордены менән бүләкләнгән; Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы хәүефһеҙлек һәм геосәйәсәтенең хоҡуҡ мәсьәләләре бүлегенең академигы-секретары, РФ Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм «Осетия алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры булып тора.
Эштәре
Роланд Сергеевич ике йөҙҙән ашыу ғилми баҫманың авторы һәм авторҙашы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — өс йөҙҙән ашыу, шул иҫәптән 14 монография); ул СССР-ҙың да, шулай уҡ Рәсәйҙең дә, Испанияның да закондар сығарыу органдарының, башҡарма һәм суд власының эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Йөҙләгән кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларҙың ғилми етәксеһе һәм консультанты булып тора (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 98 кандидатлыҡ һәм 26 докторлыҡ диссертацияларҙың). Мулукаев күҙлегенән, «Тап совет власы арҡаһында Рәсәй халыҡтары үҙҙәренең автономиялы дәүләт берәмектәрен ойоштороуға хоҡуҡ алды»:
Лысутей-Яга
Лысутей-Яга — Рәсәй йылғаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Корасон Акино
Мария Корасо́н Кохуангко-Аки́но (Кори Акино; María Corazón Cojuangco-Aquino, 25 ғинуар 1933 йыл — 1 август 2009 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1986—1992 йылдарҙа Филиппин президенты.
Биографияһы
Корасон Акино 1933 йылдың 25 ғинуарында Филиппиндың Тарлак провинцияһының Паники ҡалаһында ҡатнаш (филиппин, ҡытай һәм испан) сығышлы хәлле ғаиләлә тыуған, алты баланың береһе була.
1948—1953 йылдарҙа АҠШ-та уҡый, математика уҡытыусыһы һәм француз теленән тәржемәсе квалификацияһын ала. Тыуған илена ҡайтып Филиппин Алыҫ Көнсығыш университетының юридик факультетына уҡырға инә.
1954 йылда элекке Милли Асамблея рәйесенең улы Бенигно Акиноға кейәүгә сыға. Бенигно Акино уңыщлы сәйәси карьера төҙөй — 1955 йылда Консепсьон ҡалаһының мэры, һуңыраҡ — Тарлак провинцияһының губернаторы, ә 1967 йылда — сенатор була. Был ваҡытта Корасон Акино йорт хужабикәһе булып, биш балаһын — улы Бенигно Акино III һәм дүрт ҡыҙын тәрбиәләй.
1973 йылда Филиппин президенты Фердинанд Маркос президент һайлауҙары һөҙөмтәһенән ҡурҡып илдә хәрб хәл индерә һәм күренекле оппозиция лидерҙарын, шул иҫәптән Бенигно Акиноны ҡулға алырға бойора. Һөҙөмтәлә тормош иптәше ете йыл буйына тотҡонлоҡта булған саҡта, Корасон Акиноның сәйәси карьераһы башланып китә, 1978 йылда ул парламент һайлауҙары кампанияһын ойоштороуҙа ҡатнаша.
АҠШ президенты Джимми Картер булышлығында сенатор Акино төрмәнән сығарыла һәм ғаиләһе менән бергә илдән ҡыуып ебәрелә. 1983 йылда ул иленә ҡайтырға маташа һәм Манила аэропортында атыла (һуңыраҡ был аэропортты уның хөрмәтенә атайҙар).
Ире үлгәндән һуң Корасон Акино оппозиция лидерҙарының береһе булып китә. 1986 йылдың февралендә уҙғарылған президент һайлауҙарында кандидат була. Президент кампанияһы властар яғынан көсләү һәм үлтерештәр менән билдәләнә һәм ғәмәлдәге президент Маркос еңгәнен иғлан итеү менән тамамлана. Шуға ҡарамаҫтан, Акино яғында булғандар президент һайлауҙары һөҙөмтәләрен ҡабул итмәйҙәр, һәм 22 февралдә оппозиция оборона министры булышлығында Маркосты отставкаға китергә мәжбүр итә. 1986 йылдың 25 февралендә Корасон Акино президент вазифаһын башҡара башлай.
Языковой вопрос в годы правления Корасон Акино
Примечательно, что именно в годы правления Корасон испанский язык на Филиппинах, основной письменный и литературный язык страны на протяжении почти 400 лет испанского владычества, практически вышел из употребления и был заменён английским.
Акция по возрождению испанского языка в стране началась лишь в 2008 г., когда президентом Филиппин стала ещё одна женщина Глория Арройо.
Военные перевороты против Корасон Акино
С учётом того, что обе палаты парламента контролировались её сторонниками, политическая оппозиция не была сильна. Тем не менее, за время правления Акино было совершено несколько попыток военного переворота. В 1986—1987 годах произошло шесть попыток переворота. Самая крупная — шестая — произошла 28 августа 1987 года, в ходе мятежа убито 53 человека и ранено более 200, в том числе ранение получил сын Корасон Акино. В ходе седьмого мятежа в январе 1989 года погибло 99 человек. Однако все эти попытки потерпели неудачу.
Корасон Акино отказалась выставить свою кандидатуру на следующих президентских выборах в 1992 году, президентом стал поддержанный ею кандидат — министр обороны Фидель Рамос. После окончания президентских полномочий она вернулась к частной жизни, однако позже участвовала в событиях революции 2001 года (поддерживая Глорию Макапагал-Арройо против президента Джозефа Эстрады) и в избирательной кампании своего сына в Сенат в 2007 году.
После ухода с политической сцены Корасон Акино отмечена несколькими премиями — в 1996 году ей была вручена премия Уильяма Фулбрайта, журнал «Time» в 1999 году включив её в список 20 самых влиятельных азиатов XX века, а в 2006 году — в список 65 героев Азии. -->
Май Берёзовка
Май Берёзовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имшагал йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
П. Г. Шелапутин исемендәге педагогия институты
'''П. Г. Шелапутин исемендәге педагогия институты''' (1911—1917) — Педагогический институт имени П. Г. Шелапутина — Рәсәй империяһының сәнәғәтсе П Г. Шелапутиндың шәхси аҡсаһына барлыҡҡа килтерелгән юғары уҡыу йорто.
Институт тарихы
1911 йылда сәнәғәтсе П. Г. Шелапутин иҫәбенә ир-аттар өсөн юғары уҡыу йорто (П. Г. Шелапутин ис. педагогик институт) ойошторола. Батша тарафынан раҫланған проект хаҡында халыҡ мәғарифы министры А. Н. Шварц мәғлүм итә. Институт Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында, Мәскәү мәғариф өлкәһе попечителенә буйһонған. Институтҡа идара итеү попечитель ҡатнашлығында директор, идара һәм педагогик совет тарафынан ғәмәлгә ашырыла.
П. Г. Шелапутин исемендәге Педагогия институты (1911) һәм Анатолий Шелапутин исемендәге реаль училище биналары быға тиклем төҙөлгән (1901) Григорий Шелапутин исемендәге ир-егеттәр гимназияһы биләмәһендә һалынған (1901). Бөтә был биналар архитектор Р. И. Клейн проекты буйынса төҙөлгән
1911 йылдың ноябрендә директор итеп тарихсы А. Н. Ясинский тәғәйенләнә.
Институтҡа юғары уҡыу йорттарының береһендә курс тамамлаған егеттәр ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты — 2 йыл. Институт рус теле һәм телмәр; боронғо телдәр; Рәсәй һәм дөйөм тарих; математика, физика һәм космография; тәбиғәт фәндәре; химия һәм география бүлексәләренән тора. Дәрестәр бөтә тыңлаусылар өсөн дә дөйөм һәм махсус — урта мәктәптең айырым предметтары буйынса үткәрелә. Педагогия һәм философия фәндәренең сағыштырмаса киң даирәһе — логика, дөйөм һәм педагогик психология, педагогика һәм тарих, мәктәп гигиена, шәхси методикалар өйрәнелә. Шулай уҡ физик күнегеүҙәр һәм факультатив — музыка һәм йыр дәрестәре үткәрелә. Институт составында педагогия музейы була. Студенттарҙың уҡытыу-ғәмәли эштәренең төп базаһы булып Григорий Шелапутин исемендәге ир-егеттәр гимназияһы һәм педагогия институты ҡарамағындағы Анатолий Шелапутин исемендәге реаль училище тора.
Институттың яҡшы йыһазландырылған уҡыу кабинеттары, педагогик музейы булған. Уҡыу йортон тамамлап сыҡҡан тәрбиәләнеүселәре менән бәйләнешле эш итеүенең үҙенсәлекле формаһы булып йыл һайын ойошторолған педагогик съездар (1914, 1915 һәм 1916 йылдар) үткәреү була. 1912—1916 йылдарҙа А. Ясинский мөхәррирлегендә «Известия педагогического института» баҫмаһы нәшер ителә (ни бары 7 сығарылыш).
Кәмил
Кәмил (Камелево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 452974, ОКАТО коды — 80218819004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
П. Г. Шелапутин исемендәге педагогия институты
Институт тарихы
1917 йылғатиклем П. Г. Шелапутин исемендәге педагогия институтынан 4 сығарылыш эшләнә (барлығы 95 кеше). Уҡыу йортон тамамлаған уҡыусылары араһында — күренекле ғалим-педагог, профессор ''И. К. Андронов, В И. Лебедев, И. В. Устинов''.
1917 йылдан һуң
Институт бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола: социаль тәрбиә академияһы (1917—1923); Н. Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә биреү академияһы (1923—1934);Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик исемендәге педагогия институты (1934—1942) тигән атамалар менән эшмәкәрлеген дауам итә.
П. Г. Шелапутин шәхесе
Павел Григорьевич Шелапутин (1848—1914) — Сәнәғәт советнигы, ғәмәлдәге статный советник, боронғо дворяндар нәҫеленән, йәмәғәт эшмәкәре, күренекле хәйриәсе. Мәскәү тәбиғәтте өйрәнеүселәр йәмғиәте ағзаһы. Ата-әсәһе һәм йәшләй вафат булған улдары иҫтәлегенә уларҙың исемдәре менән уҡыу йорттары асҡан: Александра Петровна Шелапутова исемендәге гинекологтарҙы камиллаштырыу институты (1896);Григорий Шелапутин исемендәге ирҙәр гимназияһы (1901);Григорий Шелапутин исемендәге һөнәрселек училищеһы (1903);Григорий Шелапутин исемендәге ир-егеттәр һөнәрселек училищеһы (1904);Григорий Шелапутин исемендәге Ҡатын-ҡыҙҙар һөнәрселек училищеһы Калуга урамында (1904); Анатолий Шелапутин исемендәге реаль училище; үҙенең исемен аласаҡ Педагогия институты.
Спорт даны музейы (Ҡаҙағстан)
Спорт һәм Олимпия данының Республика музейы — Ҡаҙағстан спорты һәм спорт ҡаҙаныштары тарихы музейы Алматы ҡалаһында, баҡсасы Татариновтың элекке йортонда  урынлашҡан
Музей
Спорт даны музейы 1972 йылда Ҡаҙаҡ дәүләт физик культура институты янында ойошторолған.
1999 йылда Физик культура һәм спорт буйынса комитет Астанаға күскәндән һуң, музей баҡсасы  Татаринов йортона  күсә.
Яңы музейҙың экспонаттары Спорттың юғары ҡаҙаныштары музейы фондынан, шулай уҡ Спорт һәм физик культура комитеты, ЦСКА һәм «Динамо» ирекле спорт йәмғиәттәре, төрлө спорт төрҙәре буйынса федерациялар ярҙамында туплана.
Музейҙа донъя, Европа чемпионаттарында, ҙур халыҡ-ара турнирҙарҙа яулап алған кубоктар, миҙалдар, фотоһүрәттәр һәм Ҡаҙағстан спортсыларының башҡа раритеттары күргәҙмәгә ҡуйылған. Музей экспозицияһында  В.Жиров Атланталағы (АҠШ) Олимпия уйындарында яулаған  Баркер кубогы үҙәк урынды алып тора. . Әлеге ваҡытта Баркер Кубогы Ҡаҙағстан Президенты Музейында һаҡлана.
Музей экспозицияһы составында «Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстан», «Донъя, Европа һәм Азия чемпиондары» һәм «Сәләмәт тормош рәүеше» залдары бар.
Музей бинаһы
Бина XIX быуат аҙағында төҙөлгән. Сама менән архитекторы П.В. Гурдэ булған. һуңыраҡ йортҡа көньяҡ һәм көнбайыш яҡтан төкәтмә төҙөлә. Бина әҙәбиәттә Балалар приют директорының ҡаҙны йорто, Полковник Сапжниковтың тол ҡатыны йорто йәки Баҡсасы Татариновтың элекке йорто булараҡ телгә алына.
1917 йылдан һуң ҡоролма һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы  була. Бында Алматының санитар-эпидемиологик станцияһы урынлаша.
1986 йылда архитектор В.М.Плисс проекты буйынса  бинаға комплекслы реставрация яһала.
1992 йылдан алып 1999 йылға тиклем бинала Ҡаҙағстандың  Милли Олимпия комитеты урынлаша
Архитектураһы
Бина тянь-шянь ҡарағайынан төҙөлгән бер ҡатлы  бинанан ғибәрәт. Йорт таш нигеҙҙә һәм кирбес цоколдә төҙөлгән. Стеналары штукатурланған һәм ағартылған.
Ағас архитектура төҙөлөшө ҡомартҡыһы һәм Верный ҡалаһының сауҙагәр төҙөлөшө өлгөһө   булып тора.
Ҡомартҡы статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәтенә эйә булған мәҙәниәт һәм тарих ҡомартҡыларының яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта уға ярашлы алдағы ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип таныла. Был Ҡарарҙа  урындағы әһәмиәткә эйә булған Татаринов йорто  ҡомартҡы  статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлау зонаһы сиктәре  раҫлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фогельсберг (Тюрингия)
Фогельсберг (Тюрингия) (Vogelsberg (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 692 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 155 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99610 һәм автомобиль коды — SOM.
Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты
Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты(ММСК) — Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһындағы төҫлө метеллургия предприятиеһы. Урал тау-металлургия компанияһы составына инә. Ырымбур өлкәһе Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ағзаһы.
Тарих
1933 йылдың 11 майында СССР ауыр сәнәғәт Халыҡ комиссариатының ҡул ҡуйған ҡарары буйынса комбинат 1933 йылда төҙөлә башлай. 1936 йылдың 30 майында төп корпусҡа нигеҙ һалына.
Тәүҙә комбинаттың тәғәйенләнеше — Беләү ятҡылығының баҡыр-колчеданды рудаһын байыҡтырмайса ғына пирометаллургик эшкәртеү, пирит ҡойоуҙы камиллаштырып (Оркль процесын) баҡыр штейнын (баҡыр миҡдары 10-12 %) алыу һәм металлургия газынан элементар көкөрт (йәки көкөрт кислотаһы) сығарыу була. Донъяла барлығы бында ике предприятие ғына булған. Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты беҙҙең илдә был уникаль технологияны үҙләштереүсе беренсе предприятие була.
1940-сы йылдарҙа
Оҙаҡ ваҡыт предприятиеларының ҡыҫҡартылған технологик схемаһы буйынса эшләй. Металлургия цехындағы 6 баҡыр-көкөрт ҡойоу шахта мейесе эшләй һәм унан газдар химия цехының беренсе секцияһына көкөрт алыу өсөн өрҙөрөлә. Эшкәртелеүгә 45-48 % көкөрт һәм 1-2 % баҡыр тотҡан мәғдән индерелә. Катализдың барлығы бер генә стадияһы ғәмәлгә ашырыла, шуға күрә көкөрт сығарыу 50%-тан артмай. Шахта мейесенең 7-10 % баҡыр тотҡан штейны Ҡарабаш һәм Кировградтың баҡыр иретеү заводына артабан эшкәртеү һәм унан рафинирланған баҡыр алыу өсөн ебәрелә.
1940-сы йылдарҙа Медногорск комбинатында 656, 4 тонна таҙартылмаған баҡыр һәм 51 556 тонна көкөрт етештерелә, ә 1944 йылда таҙартылмаған баҡыр сығарыу 9 тапҡырға арта һәм 6 008,8 тоннаға етә.
Никель
1942 йылда комбинаттың бер төркөм белгестәре (баш инженер Глушков, инженеры Александр Адольфович Бурба, Соломон Зиновьевич Малкин һәм Филипп (Фишель) Данилович Аптекарь) тиглдәрҙең мөмкинлектәрен файҙаланып бер үк ваҡытта ватержакетлы мейестәрҙә баҡыр һәм никель иретеп сығарыу технологияһын эшләй. Был төҫлө металлургияла революцион аҙым була. Бының өсөн мәғдән Кольский утрауындағы Мончегор баҡыр-никель ятҡылыҡтарынан килтерелә (Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Орск ҡалаһына «Североникель» комбинаты эвакуацияға килтерелгән), шулай уҡ Норильскиҙа сығарылған мәғдән ҡулланыла. Бындай юл менән етештерелгән никель штейны таҙартылыу өсөн Орск ҡалаһындағы «Южуралникель» комбинатына ебәрелә, унан Магнитогорск металлургия комбинатында броня эшләйҙәр.
1950—1960 йылдар
1950-се йылдарҙа комбинатта күпләп баҡыр-көкөрт сығарыу ҡеүәтен арттырыу өсөн иң ҙур ойоштороу-техник саралары үткәрелә.
Брикетлау
Ваҡ руданы ҙур киҫәктәргә йомарлау өсөн 1950 йылда комбинатта брикет фабрикаһы асыла.
Көкөрт
1950 йылда баҡыр-көкөрт етештереүҙең икенсе сираты (6 өҫтәмә шахта мейесе һәм химия цехы) сафҡа индерелә, шулай уҡ икенсе катализ линияһы коплексы монтажлана. Элементар (ябай) көкөрт етештереү 1950-се йылдарҙа йылына 250—280 мең тоннаға тиклем еткерелә, был илдә етештерелгән көкөрттөң 80%-ы була. 1939−1986 йылдарҙа Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты СССР-ҙың иң эре көкөрт етештереүсеһе була.
Гай мәғдәне
1959 йылдан башлап Медногорскиҙан алыҫ булмаған ерҙә мәғдән ятҡылығы табыла һәм унда Гай тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөлә. Гай рудаһынан беренсе баҡыр 1960 йылдың 11 июлендә сығарыла.
Германий
1959 йылда саң эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә. Шахта мейесендә металлургия өсөн төп сеймал булып саң, электростанциялар өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән күмерҙең энергетик көлө хеҙмәт итә. Комбинат белгестәре А. А. Бурба һәм Ф. Д. Аптекарь етәкселеге аҫтында «Унипромедь» проект институттары менән хеҙмәттәшлек итә һәм баҡыр иретеүҙең комплекслы етештереүҙә саң эшкәртеү уникаль химик металлургия технологияһын уйлап сығара.. Был саңды эшкәрткәндә таҙартылмаған германий. концентратын, аҡ ҡурғаш, ҡара ҡурғаш һәм башҡа һирәк металдар табыла. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданынан германий сығарыла. XХ быуатта Медногорск комбинатында саң эшкәртеү цехының барлыҡҡа килеүе төҫлө металлургия сәнәғәтендә ҙур асыш булып тора. . СССР-ҙа тәүге тапҡыр сәнәғәт масштабында германий концентраттары күмер саңынан етештерелә, был 1960 йылда тулыһынса электрон сәнәғәте өсөн кәрәк булған германийҙы башҡа илдәрҙән импортҡа ярымүткәргесле металды алыуҙы туҡтата. 1970 йылдарҙа Советтар Союзы германий етештереүҙең донъя лидерына әйләнә һәм был металды экспортҡа сығара башлай.
Таҙартылмаған баҡыр баҡыр
1959 йылда комбинат ҡыҫҡартып ештереү арҡаһында штейн урынына баҡыр сығара башлай.
Көкөрт кислотаһы
1961 йылда көкөрт кислотаһы цехын сафҡа индерәләр, был ҡаланың экологик хәлен яҡшырта: атмосфераға көкөртлө газ сығарыу кәмей. Был ваҡытта комбинат тулы технологик цикл менән таҙартылмаған баҡыр, ябай көкөрт һәм көкөрт кислотаһын сығара.
1950-сы йылдарҙа комбинат үҙ тармағындағы иң алдынғы предприятие була, дүрт йыл рәттән (1955—1958) СССР Минстрҙар Советының һәм профсоюздарҙың күсмә Ҡыҙыл байрағына лайыҡ була һәм артабан байраҡ комбинатта мәңгелеккә ҡалдырыла. 1960 йылда баҡыр-көкөрт комбинаты иң абруйлы предприятие була һәм унда теләһә кемде алып бармайҙар.
1970—1980 йылдарҙа
1970 йылдар башында Блявлин карьерынан мәғдән сығарыу туҡтатыла, комбинаттың сеймал базаһы насарая: шуның арҡаһында 1978 йылдан комбинат төшөмһөҙ була.
1986 йылда элементар көкөрт етештереү туҡтатыла, көкөрт кислотаһы етештереү һиҙелерлек кәмей.
Беләү руднигын үҫтереү
1934 йылда рудникта мәғдәнде ер аҫты юлы менән сығарыу ысулы менән алып барыла, ә 1956 йылда тулыһынса асыҡ рудниктан сығарыу ысулына күсәләр. Шулай ҙа 1971 йылда Блявин ятҡылығының эше туҡтатыла. Эшһеҙ ҡалған ММСК сеймалды башҡ рудниктарҙан (Бүребай, Гай, Сибай, Учалы) алырға мәжбүр була. Был мәғдән Блявин сеймалынан айырмалы була, шуға күрә 1986 йылда көкөрт сығарыу туҡтатыла.
СССР тарҡалғандан һуң, 2010 йылға тиклем, Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты Рәсәйҙә берҙән-бер германий концентраттары етештереүсе була. 2010 йылдан германий етештереү туҡтатыла, ә комбинаттың ҡорамалдары бикләнә. Бының менән бер үк ваҡытта германий концентраты ЯСЙ «Германий һәм өҫтәмә» предприятиһында сығарыла башлай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бәғерәктамаҡ (ауыл)
Бәғерәктамаҡ — ауыл, Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге
Географик урыны
Ауыл Ҡоншаҡ районының төньяҡ өлөшөндә, Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, менән Свердловск һәм Ҡурған өлкәләре сиктәре эргәһендә урынлашҡан. Тораҡ пункттан төньяҡҡараҡ өс километрҙа Бәғерәк йылғаһы тамағы урынлашҡан.
Ауыл өлкә үҙәге — Силәбенән — төньяҡ-көнбайышҡа табан тура юлдан 113 км йәки автомобиль юлдарынан 138 км алыҫлыҡта ята.
Тарихы
Түбәнге Синара Синара йылғаһына Бәғерәк йылғаһы ҡушылған ерҙән бер аҙ өҫтәрәк урынлашҡан була, 1745 йылда бында яһаҡ татарҙарының 31 хужалығы була. Яңы ауыл, шулай уҡ Дауыт һәм тағы Давыдкова тип йөрөтөлгән ауыл ағым буйлап Түбәнге Синаранан бер аҙ юғарыраҡ тора. 15 служилый татарҙар һәм мишәрҙәр яһаҡ ул 1745 йылда бында яһаҡ татарҙарының 24 йорто һәм хеҙмәтле мишәрҙәрҙең 15 хужалығы була. Түбәнге Синара ағымы буйынса түбәнерәк — Ключевская, һәм 14 яһаҡ татары хужалығы. Шул өс ауыл Бәғерәктамаҡ ауылы булып берләшкән.
1754 йылда Бәғерәк йорттарында йәшәүселәр хеҙмәтле татарҙар тип аталып, яһаҡтан азат ителгән. Шул ваҡыттан башлап бөтә бәғерәк татарҙары ла хеҙмәтлеләр ҡатламына ҡарай — алдараҡ Яңы ауылында йәшәүсе мишәрҙәр генә хеҙмәтле тип аталған.
Улар Силәбе ҡалаһында урынлашҡан Исәт провинциаль канцелярия ҡарамағында була.
Пермь Исәт провинцияһы юҡҡа сығарылып Пермь наместниклығы (губернаһы) ойошторолғандан һуң, 1781 йылда бәғерәк татарҙары Пермь губернаһы Шадрин өйәҙенә күсерелә.
1798 йылда Башҡорт-Мишәр ғәскәре ойошторола һәм Бәғерәктамаҡ йорттары халҡы хеҙмәтле мишәр ҡатламы составына индерелә.
1945—1956 йылдарҙа ауыл Бүре районының үҙәге була.
Халҡы
2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда татарҙар, башҡорттар йәшәй
Транспорт
Ауылдың көнсығышынан Силәбе — Каменск-Уральский — Екатеринбург тимер юл линияһы үтә. Иң яҡын станция — Түбәнге (Нижняя) — ауылдан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы
Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы (29 ғинуар 1953 йыл) — режиссёр, мәҙәниәт өлкәһе эшмәкәре. 2011—2020 йылдарҙа Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. Рәсәйҙең Журналистар (1999) һәм Кинематографсылар (2000) союздары ағзаһы. I—IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004) һәм почётлы кинематографсыһы (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995).
Биографияһы
Рәйес Абдрахман улы Исмәғилев 1953 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Белорет районы Йөйәк ауылында тыуған. 1976 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (2003 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы), Свердловск Юғары партия мәктәбен (1988) тамамлаған.
2013 йылда Рәйес Абдрахман улына 60 йәш тулды. Билдәле мәҙәниәт эшмәкәренең юбилейына арналған сара уның тыуған төйәге — Белорет районында ла ойошторолдо. «Йылдарым — байлығым» тип аталған был кисәлә Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы вәкилдәре, район етәкселәре, шулай уҡ Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт, Сибай һәм Стәрлетамаҡ дәүләт филармониялары директорҙары ҡатнашты. Унда Рәйес Исмәғиловтың сағыу таланты һәм ижади ҡаҙаныштары республиканан ситтә лә киң билдәле икәнен айрып әйтеп кителде. Үҙенең бөтмәҫ энергияһы, юғары һөнәри оҫталыҫы һәм күп йыллыҡ бай тәжрибәһе Нефтекама дәүләт филармонияһы менән уңышлы етәкселек итеүҙә сағыла.
Үҙенең яуап һүҙендә Рәйес Абдрахман улы үҙен ололағаны өсөн яҡташтарына сикһеҙ рәхмәтен белдерҙе, Инйәр музыка мәктәбенә фортепиано бүләк итте.
Ижади эшмәкәрлеге
Рәйес Исмәғилев «Башҡортостан» киностудияһында һәм «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһында төшөрөлгән 50-нән артыҡ нәфис һәм документаль фильм, шулай уҡ кино- һәм телевизион очерктар, телеспектаклдәр режиссеры. Улар араһында бигерәк тә «Белый ворон» (1975) нәфис фильмы, «Подвиг хлебороба» (1982, «Под знаком Аркаима» (1993) — 1994 йылда Архангельск ҡалаһында үткәрелгән «Төньяҡ балҡышы» Бөтә Союз кинофестивале дипломын алды), «Заһир йыры — халыҡ йыры» (1994), «Курултай собирает друзей» (2001, Екатеринбург ҡалаһында 2002 йылда уҙған «Ер һәм кешеләр» төбәк-ара кинофестиваль лауреаты) фильмдәре һәм башҡалар бар.
Иҫке Борма
Иҫке Борма (Cтарая Бурминка ) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Асҡын районы Борма ауыл Советы биләмәһәнә ингән. 1986 йылда ауылдар исемлегенән алынған.
Географик урыны
Башҡортостандың Асҡын районында Борма йылғаһы тамағы тирәһендә Төй йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Тарихы
«Генеалогия и архивы» сайтындағы мәғлүмәттәргә ярашлы, 1784, 1786 йылдарҙағы карталарҙа Үрге Борма, Урта Борма, Иҫке Борма ауылдарын күреп була. Уларҙың нигеҙләү ваҡыты билдәһеҙ. Аҫаба башҡорт ерҙәренә 1784 йылға тиклем Рязань губернаһы Александр Невский районындағы Бурминка ауылынан күсенгәндәр, күрәһең. Бурминка ауылы атамаһының ике версияһы бар: 1. Алпауыт Бурмин фамилияһынан алынған 2. Буря миновала һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, сөнки Рязандәге Бурминка ауылы башҡа ауылдарҙан айырмалы рәүештә дауыл ваҡытында имен тороп ҡалған. Элекке төйәктәрендә ошо уҡ исемле йылға ла булыуы билдәле. Асҡын районындағы йылғаһының боронғо исеме асыҡланмаған. XIX быуаттың икенсе яртыһында Иҫке Борма ауылы Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең 1-се станы составына инә. 1870 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, Иҫке Бормала 31 йортта 154 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 74 ир-ат, 80 ҡатын-ҡыҙ. Күпселеге — урыҫтар. Төп шөғөлдәре — умартасылыҡ.
1920 йылдарҙа Иҫке Борма ауылы Бөрө кантоны Асҡын улусы составына инә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 66 йортта 340 кеше йәшәй, шул иҫәптән 150 ир-ат, 190 ҡатын-ҡыҙ, башлыса — урыҫтар. 1952 йылда Иҫке Борма ауылы Яңы Борма ауылы менән бер рәттән Гордин ауыл Советына инә. 1969 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, Борма ауыл Советы составындағы Иҫке Бормала 141 кеше йәшәй; өҫтөнлөклө милләт — рус. 1972 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Иҫке Борма ауылында урыҫтар йәшәгәне күрһәтелә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге « Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙың иҫәп мәғлүмәттәрен юҡҡа сығарыутураһында» тигән Н 6-2/396-сы Указына ярашлы бөтөрөлә.
Чалбай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чивеля
Чивеля — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы
Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы (25 июнь 1937 йыл) — композитор, Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013), эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Гәлсәр һандуғас» республика теелевизион фестиваль-конкурсы (2004), Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы (1993) һәм 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы (2002) лауреаты.
Биографияһы
Руза Хәйҙәр ҡыҙы Сәхәүетдинова 1937 йылдың 25 июнендә Тажик ССР-ы Сталинабад (Дүшәмбе) ҡалаһында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ата-әсәһе менән Башҡортостандың Шишмә ҡасабаһына күсеп ҡайта. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Руза башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә — Фәйзи Ғәскәров етәкселек иткән халыҡ бейеүҙәре ансамблендә бейей, эстрада бригадаларында эшләй. Сибай ҡалаһы Мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе була.
1971 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай.
1971—1980 йылдарҙа Өфө ҡалаһында 100-сө мәктәптә музыка уҡытыусы булып эшләй. Хор етәксеһе була, мәктәп эргәһендәге хор студияһын да алып бара. 1980—1984 йылдарҙа Башҡортостан Дәүләт телерадио комитетында тауыш режиссёры була.
Руза Сәхәүетдинова йырҙары Фәрит Бикбулатов, Нәзифә Ҡадирова, Флүрә Килдейәрова, Тәнзилә Үҙәнбаева, Фәнүнә Сиражетдинова, Фәнәүи Сәлихов кеүек билдәле Башҡортостан йырсылары башҡарыуында яңғырай. Татарстанда ла Р. Сәхәүетдинова йырҙары Ренат Ибраһимов, Хәйҙәр Бегичев һәм башҡа йырсылар репертуарында була.
Р. Сәхәүетдинова музыка ҡоралдары һәм хор өсөн әҫәрҙәр яҙа, шулай уҡ Мостай Кәрим, Рауил Бикбаев, Сафуан Әлибаев, Рәми Ғарипов, Муса Сиражи, Тамара Ғәниева шиғырҙарына йырҙар һәм романстар ижад итә.
Руза Хәйҙәр ҡыҙы спектаклдәр, радиопостановкалар өсөн музыка яҙа, СССР-ҙа билдәле булған «Мелодия» Бөтә Cоюз фирмаһы уның грампластинкаларын сығара.
1991 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Союзға ингәндә рекомендацияны уға СССР композиторҙары Союзы рәйесе Тихон Хренников үҙе бирә.
Һылтанмалар
«Донъя тулы моң бит ул»
Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы
Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы (31 июль 1983 йыл) — спортсы, хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2006). Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000).
Биографияһы
Диана Рафиҡ ҡыҙы Йыһангирова 1983 йылдың 31 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
2004 йылда Өфө юридик институтын тамамлай.
22‑се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренеры М. А. Арсентьева). Рәсәй чемпионы (2002), Рәсәй чемпионатының көмөш призёры (1999). Үҫмер спортсылар араһында донъя (2 тапҡыр, 2000), Рәсәй (1998—2003) беренселектәрендә еңеүсе, донъя беренселектәренең (1999, 2002) бронза призёры. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1998—2002).
2006 йылдан Өфө юридик институты, 2008 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Санкт-Петербург университеты уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2006).
Рассольная (Вижая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Агейкин Григорий Петрович
Агейкин Григорий Петрович (1 декабрь 1924 йыл — 1 декабрь 2007 йыл) — эрзя һәм рус шағиры, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Байраҡ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Биографияһы
Григорий Петрович Агейкин 1924 йылдың 1 декабрендә Мордва АССР-ының Кочкуров районы Кочкуров ауылында тыуған.
Крәҫтиән ғаиләһендә икенсе бала. Мәктәптә уҡыған сағында мордва теле менән ныҡлап шөғөлләнә, 6-сы синыфта беренсе шиғырҙарын яҙа, улар мәктәп гәзитендә баҫылып сыға, яҙыусы И. П. Кривошеев менән осрашыу ваҡытында, унан ижадҡа ынтылыуына ыңғай баһа ала. Григорийҙың шиғырҙары тиҙҙән «Сятко» гәзитендә донъя күрә.
1941 йылда Агейкин Бөйөк Ватан һуғышына саҡырыла. Разведкала хеҙмәт итә, Смоленск өлкәһендә, Украина һәм Белоруссия, Молдавия, Румыния, Венгрия, Австрия һәм Болгарияла яуҙа ҡатнаша.
1947 йылдың апрелендә тыуған иленә ҡайта. Партия мәктәбендә уҡый һәм Мордва дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. «Совет Мордовияһы» һәм «Эрзянь коммуна» гәзиттәрендә эшләй, шулай уҡ «Пионерэнь вайгель» («Пионер тауышы») журналының мөхәррире булып эшләй һәм шуның арҡаһында балалар өсөн әҫәрҙәр яҙыуы башлана. Агейкин гәзитендә Мордовияның буласаҡ билдәле яҙыусылары баҫылып сыға: А. Моро, А. Лукьянов һәм Е. Пятаев. Тиҙҙән бөтә өс баҫма «Совет Мордовияһы» баҫмаһына берләштерелә, бында эрзә, моҡша, рус телендә мәҡәләләр һәм әҫәрҙәр баҫылып сыға, әммә тиҙҙән хәбәрселәр һәм хеҙмәткәрҙәр ҡәнәғәтһеҙлеге менән бәйле «Эрзянь коммуна» гәзите «Эрзянь правда» исеме аҫтында тергеҙелә, Агейкин унда эшләүен дауам итә.
2007 йылдың 1 декабрендә вафат була.
Лубны
Лубны (Лубни) — Украинаның Полтава өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 46 161 кеше йәшәй.
Аҡмулла (исем)
Аҡмулла — XIX быуат шағиры, мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулланың исеме.
Этимологияһы
Аҡмулла — башҡорт, ғәрәп һүҙҙәре - аҡ (саф, изге күңелле) + мулла (уҡытыусы) ҡушып яһалған исем.
Билдәле шәхестәр
Аҡмулла (14 декабрь 1831 йыл — 8 октябрь 1895 йыл) — күренекле башҡорт шағиры, мәғрифәтсе. Башҡорт шиғриәтенә тос өлөш индергән, милләттең XIX быуаттағы иң атаҡлы һүҙ оҫтаһы тип һанала.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡмулла — композитор Заһир Исмәғилевтың Ишмулла Дилмөхәмәтов либреттоһына 1986 йылда яҙылған операһы.
Аҡмулла — Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһында мосолмандар өсөн төрки телендә нәшер ителгән рәсемле сатирик һәм юмористик журнал.
Аҡмулла музейы — музей, Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы. Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы Туҡһанбай ауылында урынлашҡан.
М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты (Башкирский государственный педагогический университет им. М. Акмуллы́, БГПУ им. М. Акмуллы) — Башҡортостан һәм башҡа төбәктәр мәктәптәре өсөн юғары белемле уҡытыусылар әҙерләүсе уҡыу йорто, был йүнәлештәге фәнни-педагогик һәм методик үҙәк. Башҡорт дәүләт педагогия институты булараҡ 1967 йылда асыла, 2000 йылдан «университет» статусы ала һәм һуңыраҡ уға мәғрифәтсе-шағир Мифтахетдин Аҡмулла исеме бирелә.
Аҡмулла премияһы — КПСС-тың Миәкә район комитеты һәм район Советы башҡарма комитеты ҡарары менән 1989 йылдың 27 декабрендә булдырыла.
Мифтахетдин Аҡмулла һәйкәле — Өфөлә М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ҡаршыһында ҡуйылған һәйкәл.
Лямчина
Лямчина — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Талҡан
Талҡан (талкан) — башҡорттарҙа милли ашамлыҡ, ваҡланған ашлыҡ ярмаһы.