cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пула амфитеатры
Тарихы
V быуатта  император Гонорий гладиатор һуғыштарын тыя, һәм ошо ваҡыттан ҡоролмаға  ҡыҙыҡһыныу кәмей башлай. амфитеатрҙы урындағы халыҡ талай һәм емерә башлай, ул тик  XIII быуатта патриарх Аквилея указы менән генә ул туҡтатыла. Урта быуат дәүерендә арена биләмәләре йорт малы көтөүе, рыцарҙар турниры һәм йәрминкәләр өсөн ҡулланыла. 1583 йылда Венеция сенаты ҡоролманы һүтергә һәм уны ҡалаға күсерергә тәҡдим итә, әммә был идея кире ҡағыла.1697 йылда Пулаға килеүсе П. А. Толстой көндәлегендә былай тип яҙа :«Поля ҡалаһы диңгеҙ ситендә тора; ҡоролма унда таштан; ул ҡалала грек сиркәүе бар. Шул ҡала янында мин боронғо ғәжәп ҡоролма күрҙем, ул түңәрәк эшләнгән, 177 сажин ҙурлығында, бейек, өс тәҙрә бейеклегендә, был бинала 300 ашыу тәҙрә бар. Һөйләүҙәр буйынса ҡоролманы борон заманда рим цесары төҙөгән һәм ул бинала йәнлектәр бикләнгән: арыҫландар, леопардтар, юлбарыҫтар һәм башҡа төрлөләр. Һәм шул цесарь хакимлығыда берәй кеше үлемгә хөкөм ителһә, уны йыртҡыстар араһына ботарлаға ташлағандар, ә бинаның стенаһынан цесарь үҙе ҡарап күңел асҡан».
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> XIX быуат башынан архитектор Пьетро Нобиле етәкселегенә һәм Австрия императоры Франц I ярҙамы менән аренаны реконструциялау үтә. 1932 йылда амфитеатр театр постановкалары, хәрби тантаналар,  парад һәм төрлө киң саралар өсөн үҙгәртеп ҡорола. Урындар һаны тамашасылар өсөн 5 мең  тәшкил итә.
Пула амфитеатры 1993, 1995, 2001 һәм 2004 йылдар өлгөһөнөң 10 кун номиналында банкнотаның арт яғында һүрәтләнгән.
Комыч
Комыч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Порыш йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һағынбаев Ишмырҙа Дәүләткирәй улы
Һағынбаев Ишмырҙа Дәүләткирәй улы (Сагинбаев Ишмурза Давлеткиреевич (1923 йыл — 19 сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 62-се кавалерия полкы ҡылыссыһы.
Биографияһы
Һағынбаев Ишмырҙа Дәүләткирәй улы 1923 йылда хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуа. 1941 йылда Хәйбулла район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 19 сентябрендә Украинаның Чернигов өлкәһе Березна ауылы янында Днепрҙы аша сыҡҡанда яуҙа һәләк була. Украинаның Одесса өлкәһе Тарутино районының Березино ауылында ерләнә.
Сегонды
Сегонды — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чурбига йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шунга (Рутка ҡушылдығы)
Шунга  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рутка йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каменец-Подольск
2015 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 101 728 кеше йәшәй.
Ҡолоҡай
Ҡолоҡай (Кулукаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Ҡолоҡай — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
Тектәм
Тектәм — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/101/31    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Олешков ҡомлоҡтары
Алешков  ҡомлоҡтары   тоташ  түгел. Ул айырымланған  ете  өйөмдән ғибәрәт («арен»): Кахов (  Яңы Каховка  ҡалаһына   көнбайыштан    терәлеп ята ) , Казак лагеры   (Цюрупин районы   Казак лагеры    ауылынан  көньяҡҡа ҡарай),   Цюрупин(көньяҡтан  Цюрупинск  ҡалаһына   һыйынып ята ,  2016 йылдан  Алешки  тип  үҙгәртелгән), Виноградов (төньяҡтан Херсон  өлкәһенең     Виноградово  ауылына  терәлеп  ята ),   Чулаков(төньяҡтан   Чулаковка   ауылына  килеп терәлә  ),   Иванов    ( төньяҡтан  Голопристан районы  Ивановка   ауылына   килеп терәлә )    һәм  Кинбурн  (Кинбурн ярымутрауын биләй).
Хәҙер бында  махсус ултыртылған  ылыҫлы  урман  үҫә. Казак лагеры аренының  диаметры  15 км  самаһы  булған  биләмәһенә (хәрби  полигон   булған)  генә   урман ултыртылмай  ҡалған.
Ике ҡомлоҡта (аренда) : Казак лагеры     һәм  Виноградов   ҡомлоҡтарында   2010 йылда  милли тәбиғәт  паркы   төҙөлгән «Олешковские пески».
Алешков ҡомлоҡтары   Украина биләмәһендәге  иң эре   өйөм.
Күсеп йорөүсе ҡом өйөмдәренән (дюн),    5  метр  бейеклеге тирәһендәге   ҡом   ҡалҡыулыҡтарынан (урындағы халыҡ уларҙы «кучугур»   тип  атай),   һирәк-һаяҡ  үҫемлектәрҙән  тора.
Элек Казак  Лагеры  ауылынан  көньяҡҡа  ҡараған  Алешков  ҡомлоҡтарында  хәрби  полигон   булған. Унда  Варшава  килешеүе  илдәренән  летчиктар  бомба  ташлап   хәрби уйындар үткәргәндәр. Шуға ла унда фәнни эштәр үткәреү  тотҡарланып тора. Унда әле булһа ла ҡомлоҡтарҙа шартлап  бөтмәгән  хәрби  припастар  табалар.
Атамаһы
Олешье атамаһы —«лес»  (урман)  һүҙенән. Ҡаланың боронғо  атамаһы ла   -Олешье. Һуңғараҡ  Олешки    һәм   Алешки (Алёшки   түгел) тип тә  йөрөтөлгән1928   йылда  ҡаланы   Цюрупинск  тип үҙгәртәләр( Цюрупа, Александр Дмитриевич (1870—1928) хөрмәтенә).
Украин әҙәбиәтендә  төрлө йылдарҙа Днепр  түбәнендәге  ҡомлоҡтарҙы    «Олешківськ»,урыҫтар — Алешковские, Алёшковские, Олешковские (1950-се йылдарға тиклемге совет  осорондағы эштәрҙә  ), Нижнеднепровские,   бик һирәк Цюрупинские   тип атағандар.
Килеп сығышы
Хәҙерге  тороштағы   Алешков  ҡомлоҡтары  яңыраҡ  хасил  була. Днепрҙың түбәнге ағымындағы  бейек  һыубаҫар туғайҙарын  ҡом боҙлоҡ дәүеренән   тупланып ҡалған.Боҙлоҡтан һуңғы, хәҙерге   геологик  дәүерҙә   ҡомдо (эоловые отложения)   даланың  үҫемлектәр япмаһы  нығытып тотоп  торған.
1880- се йылдарҙа Олешков ҡомлоҡтарын өйрәнеүсе   Павел Андреевич  Костычев   әйтеүенсә,  унан йөҙ йыл элек  кенә ҡомлоҡтар  үҫемлектәр япмаһы менән тоташлай  ҡапланған булған.Урыны менән  ағастар ҙа булған.
Климат үҙгәреүҙән ҡомлоҡтар асылған тигән  фекерҙең  бер ниндәй ҙә нигеҙе юҡ, тип һанай ул. «Тик  көслө итеп   мал  көтөү   генә  ҡомлоҡтарҙы тотоп  тороу   мөмкинлеген  юҡҡа сығара һәм  уларға юл аса.»
1837 йылда сыҡҡан  « Журнал  общеполезных сведений»  тигән  баҫмала  ошондай  мәғлүмәттәр  бирә:  Днепрҙың  түбәнге ағымында    1802 йылда 5000 га   урман булһа,  1832 йылда  ул бөтөнләй  тиерлек юҡҡа сыҡҡан.
География, климат
Ҡомлоҡтарҙы нығытыу буйынса  тәжрибәләр  XVIII   быуат  аҙағынан башлана. Тик был эштәр 1830—1840  йылдарҙа ғына  киң  ҡолас  ала  башлай.
Был эшкә  финанс   министры  граф [[Канкрин, Егор Францевич  Канкриндың   урман үҫтереү эштәрен  әүҙемләштереүе   һәм   Алешков  урмансылыҡ  хужалығы булдырыу  башланғыс  бирә.
Ерҙе бүлеү  һәм  крәҫтиәндәргә  таратыу (1859—1890 йй. )  дәүере  урмандар өсөн һәләкәт алып килә. Ҡомлоҡтар барлыҡҡа килеү  тағы ла көсәйә. Тергеҙеү эштәре  1920-сы  йылдарҙа  ғына   киренән башлана. Был эштәр менән   фән  доктоы   Лукьян Григориевич Ткачук( 1905—1970)  етәкселек итә. .
Әлеге көндә ҡомлоҡтарҙы  дөйөм  майҙаны  1 мең  км²  булған  урман  тотоп тора (  сама менән ҡомлоҡ  майҙанының  яртыһы тиерлек  ерҙе биләй). Төбәктә Украина  Фәнни  тикшеренеү  институтының   (УкрНИИ) Дала филиалы  эшләй.
Алешков ҡомлоҡтарының үҙ  майҙаны  161 200 га  (1612 км²)  булһа ла,  айырып торған  (ҡомо  булмаған)  аралыҡтар  менән   — 210 000 га (2100 км²)   етә.
Алешков ҡомлоҡтарын  сүллек  тип атап булмай. Температура режимы    һәм  яуым-төшөм   миҡдары  буйынса  уны  ҡоро  дала тип  була. Шулай ҙа, йәй көндәре    ҡом   Цельсий буйынса  75 градусҡа   тиклем  ҡыҙа. Түбәнге  днепр  арендарында  ҡом өҫтәндәге  максималь  температура    77 °C   еткән   саҡ  булған.
Ҡомлоҡтар өҫтөндә һауа тиҙерәк  ҡыҙа,  һауаның дымлылығы кәмей. Шуға ла, ямғыр  тамсылары тиҙ генә кире парға  оса. Ямғырҙар Херсондың  (Днепрҙың  икенсе яғы)  үҙендәгенә  ҡарағанда  көсһөҙөрәк була. Ҡомлоҡтарҙы урман тотоп торған хәлдә лә,  ел  менән бергә ҡом яҡын  тирәләге  ултыраҡ ерҙәргә  килеп еткеләй.
Ҡомлоҡтарға ағас ултыртыу
XX  быуатта  ҡомлоҡтарҙың   баҫып  килеүенә   ҡаршы әүҙем  көрәш башлана. Яһалма урмандар  ултыртыу  башлана. Революцияға тиклем  был  эш  үҙағыш менән  крәҫтиәндәр  аша  ғына  башҡарылһа(шелюга),   совет   осоронда   Алешков  ҡомлоҡтарында   ҡомлоҡтарға  ағас ултыртыу буйынса  Нижнеднепровск  фәнни-тикшеренеү   станцияһы   (урман   хужалығы  һәм   агролесомелиорация буйынса  Украина  фәнни-тикшеренеү  институтына ҡарай ), бер нисә урман хужалығы  шөғәлләнә.
1953—1973 йылдарҙа Виноградов, Владимир Николаевич (урман белгесе ) етәкселегендә   күпләп  ағастар ултыртыла. Аралатып баҡсалар  һәм   виноградлыҡтар  булдырыла. Хәҙер унда ҡарағай,  аҡ  акация,  ҡайын  һәм  башҡа   ағастар  үҫеп ултыра. Шулай итеп, ҡомлоҡтарҙың  баҫып  барыуы туҡтатыла.
Экология
Төп хәүеф  - урман  биләгән майҙандың  кәмеүе. Быға янғындар, ултыртылған ағастарҙың  тәбиғи үлеме,  үҙ алдына  үрсей алмауы, ағастарҙы ҡырҡыу  сәбәпсе. . Икенсе яҡтан, төҙөлөш өсөн ҡомдың ҡулланылыуы,  ауыл хужалағы объекттары төҙөү    грунт һыуҙарының   түбәнәйеүенә  һәм  бысраныуына   килтерә. Урындағы халыҡ эсәр һыуҙан  мәхрүм   ҡалыуы  мөмкин. Булған урмандың да  юҡҡа сығыуына килтереүе мөмкин. .
Шәрипов Фидрат Ғәлләм улы
Шәрипов Фидрат Ғәлләм улы (Шарипов Фидрат Галлямович (1909 йыл — 24 июнь 1968 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы.
Биографияһы
1903 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың Баймаҡ районы Наҙар ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Баймаҡ районы военкоматы тарафанан 1941 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы
Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы (2 июль 1943 йыл) — ғалим-терапевт, токсиколог һәм профпатолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1983).
Биографияһы
Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы Тереғолова 1943 йылдың 2 июлендә Башҡорт АССР-ының Матрай районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Суртанүҙәк ауылында тыуған.
Середкина
Середкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1079 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы
Биографияһы
1960 йылда Учалы районы Ураҙ урта мәктәбен тамамлай.
Середкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы
Биографияһы
1960—1963 йылдарҙа Сибай медицина училищеһында уҡый.
1963—1965 йылдарҙа Учалы үҙәк район дауаханаһында шәфҡәт туташы булып эшләй.
Середкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы
Биографияһы
1971 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң, Өфөнөң 18-се һәм 5-се дауаханаларында участка табиб-терапевы, цех табибы булып эшләй.
1974 йылдан- Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институты табибы.
1975 йылдан башлап, дауалау эштәре буйынса баш табип урынбаҫары.
1982 йылдан — клиниканың баш табибы.
1985 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтында ассистент булараҡ уҡыта башлай.
1995—2000 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1996 йылдан башлап хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙар кафедраһы мөдире.
2000 йылдан — Медик-экологик мәсьәләләр һәм экологик хәүефһеҙлек фәнни-производство үҙәге етәксеһе.
Фәнни эшмәкәрлеге медицина экологияһы һәм хеҙмәт медицинаһы, шул иҫәптән клиник токсикология, тау тоҡомдарын эшкәртеү предприятиелары, нефтехимия сәнәғәте эшселәренең һөнәри ауырыуҙарын иҫкәртеү мәсьәләләренә; халыҡты һауыҡтырыуҙың медик-экологик проблемаларына арналған. Зәкиә Тереғолова тарафынан организмды таҙартыу һәм эсәктәр дисбактериозын иҫкәртеү ысулдары эшләнә.
15-ән ашыу медицина фәндәре кандидаты, 5 медицина фәндәре докторы әҙерләгән.
Рәсәй медицина фәндәре академияһы (РАМН) Туҡланыу институтының медицина мәсьәләләре буйынса ведомство-ара советы ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш токсикологы.
«Башҡорт Энциклопедияһы» нәшриәтенең Фәнни редакция советы ағзаһы.
«Тәбиғәт» редакция советының ағзаһы.
Геофизик
Геофизик (Геофизиков) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 509 кеше. Почта индексы — 450056, ОКАТО коды — 80252873002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көньяҡ Козленец
Көньяҡ Козленец — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының уң ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коливо
Коливо (канун; κόλλυβα; коливо; кољиво; коливо, варено жито; colivă; ) – православ сиркәүҙәрендә мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу блюдоһы. Уның бөтөн бойҙайҙан (һирәк осраҡта арпа) йәки башҡа төрлө ярманан бешерелгән бутҡа булыуы мөмкин. Ҡайһы бер урындарҙа уның өҫтөнә шәкәр һибелгән йә бал һалынған дөгө, икенсе бер ерҙә  борсаҡ, ә Румынияның ҡайһылыр ерҙәрендә бойҙай икмәге булыуы ла ихтимал. Коливо мәрхүмде ерләгәндән һуң табынға тәүге блюдо итеп бирелә. Тағы ла Бөйөк пост ваҡытында коливоны (кутья) сиркәүгә килтереү ғәҙәте лә бар. Был көндө изге Феодор Тиронға ғибәҙәт ҡылғандан һуң, кутьяға ла фатиха бирелә. Мәрхүмде иҫкә алыу байрамы Бөйөк постың тәүге шәмбеһендә уҙғарыла.
Исеме
Блюдоның исеме боронғолоҡ менән бәйләнгән мәрхүмдәрҙе бойҙай һәм емеш менән иҫкә алыу бүләге «kolibo», грек теленән «бешкән бойҙай» булараҡ тәржемә ителә.
Рецебы
Коливо бешкән (парҙа) бойҙай ярмаһынан йәки арпанан әҙерләнә. Хәҙерге ваҡытта, ҡайһы бер осраҡтарҙа дөгөнән, йөҙөмдән дә, ә поляктар йәшәгән һул яҡ ярҙа борсаҡтан, ҡарабойҙайҙан да бешерелә. Коливо әҙерләүҙең рецебы тулыһынса тиерлек кутья әҙерләү рецебы менән тап килә, тик коливо артыҡ шәкәрле түгел.
Традиция
Ярманан йәки емештән мәрхүмдәрҙе ерләү блюдоһы әҙерләү ғәҙәте Боронғо Грецияла уҡ билдәле була. Уның тағы ла боронғораҡ блюдо булыуы тураһында ла фараздар бар. Византия ваҡытында ул Κόλλυβα тип атала һәм  беҙҙең көндәргә тиклем бер үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡала.
Шулай уҡ, Русьҡа христиандарҙың коливо әҙерләү ғәҙәте  христиан динен индергәндән һуң,  православ сиркәүе аша килеп инә, тигән фекерҙәр ҙә бар. Феодор Тирон баҙарҙа мәжүсиләр тарафынан бысратылған, хурланған ризыҡ һатып алмаҫҡа, ә уны өйҙәге бал һәм бойҙай запастарынан бешерергә  кәңәш итә. Шунан алып, коливо православ христиандарының ерләү блюдоһы булып китә. Көнсығыш славяндарҙың ерләү һәм мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу табынында коливо (кутья, канун), аҙаҡ ҡоймаҡ, баллы кеҫәл, ҡурылған йомортҡа һәм бутҡа биреү ҡаралған. Белорустар Дмитриев шәмбеһенән һуң төнөн тәҙрәнән сығарып таҫтамал элә һәм мәрхүмдәр өсөн тәҙрә төбөнә коливо, ҡоймаҡ ҡуя. Коливо әҙерләүҙән тыш, иҫкә алыу табынына яңы икмәк бешереү ғәҙәте лә бар. Тик уны ғәҙәттәгесә бысаҡ менән телмәйҙәр, ә ҡул менән һындыралар. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа мәрхүмдәр өсөн өҫтәлгә йәки икона аҫтына айырым ҡалаҡ  һалалар.
Православиела әһәмиәте
Бойҙай мәрхүмдәрҙең яңынан тыуыуының киләсәген символлаштыра; бал йәки шәкәр – киләсәк ғүмер ләззәте.
Канун
Кану́н мәғәнәһе коливоны ғына түгел, ә мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу эсемлеген дә аңлата. .
Коливо йәки кутьяны түбәндәге осраҡтарҙа христиан сиркәүенә килтерәләр: Мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу өсөн коливоны (кутья) сиркәүгә алып килеп изгеләндерәләр һәм һуңынан уны үҙҙәре ашай йәки күршеләргә, фәҡирҙәргә таратып бирәләр. Коливоны шулай уҡ мәрхүмдәр үлгәндең бер йыллығына, ата-әсәләрҙе иҫкә алыу көнөндә лә бешерәләр. Ғәҙәттә, коливо табынға тәүге блюдо итеп бирелә. Уға айырым соус һауыттарында мәктән, грек, урман сәтләүегенән йәки уларҙың икеһен бергә ҡушып, ҡайһы бер осраҡтарҙа миндалдән эшләнгән майһыҙ һөт (сочиво) бирәләр
Квадрат тамыр
a-нан Квадра́т тамыр (2-се дәрәжә тамыр, \sqrt{a}) — ул x^2 = a тигеҙләмәһенең сығарылышы. Икенсе төрлө әйткәндә, a һанының квадрат тамыры — квадратҡа күтәргәндә a һанын биреүсе һан ул. \sqrt{a} ҡиммәтен табыу ғәмәле a һанынан «квадрат тамыр алыу» тип атала. Йышыраҡ x һәм a аҫтында һан күҙ уңында тотола, ләкин ҡайһы бер  ҡушымталарҙа улар башҡа математик объекттар булырға мөмкин, мәҫәлән матрица һәм операторҙар. Ысын һандар өсөн миҫал:, сөнки Квадрат тамырҙың ҡапма-ҡаршы, йәғни тамғаһы менән айырылып торған ҡиммәттәре бар (был миҫалда, ыңғай һәм тиҫкәре һандар), һәм был тамырҙар менән эште ҡатмарлаштыра. Бер мәғәнәлелекте тәьмин итер өсөн, арифметик тамыр төшөнсәһе индерелә, тиҫкәре булмаған өсөн ҡиммәте һәр ваҡыт тиҫкәре түгел (ә ыңғай a өсөн — ыңғай; миҫалда был һан 3).
Тамыр алыу ғәмәлен һандарға ҡулланыу
a һанынан квадрат тамыр — ул квадраты (үҙенә ҡабатлау һөҙөмтәһе) a-ға тигеҙ булған һан, йәғни x^2=a тигеҙләмәһенең x үҙгәреүсәненә ҡарата сығарылышы.
Рациональ һандар
a рациональ һан булғанда x^2=a тигеҙләмәһенең һәр ваҡытта ла рациональ сығарылышы булмай. Улай ғына түгел, бындай тигеҙләмәнең, хатта a ыңғай булғанда ла, ҡыҫҡармай торған кәсер рәүешендә күрһәтелгән a һанының числителе һәм знаменателе квадрат һандар булғанда ғына һәм тик шул саҡта ғына рациональ һандар күмәклегендә сығарылышы бар. Рациональ һандан тамырҙың өҙлөкһөҙ кәсере һәр саҡ периодлы. Был бер яҡтан уға яҡшы рациональ яҡынлауҙы һыҙыҡлы рекуррент ярҙамында еңел иҫәпләргә мөмкинлек бирә, ә икенсе яҡтан яҡынлауҙың теүәллеген сикләй:, бында C r-ға бәйле. Шул да дөрөҫ, теләһә ниндәй периодлы сынйырлы кәсер квадрат иррационалле була.
Ысын һандар
Теорема. Теләһә ниндәй ыңғай a һаны өсөн модулдәре буйынса тигеҙ, тамғалары ҡапма-ҡаршы булған теүәл ике ысын тамыр бар. Тиҫкәре булмаған a һанынан тиҫкәре булмаған квадрат тамыр арифметик квадрат тамыр тип атала һәм радикал тамғаһы ҡулланып тамғалана \sqrt a.
Комплекслы һандар
Комплекслы һандар яланы өҫтөндә тамғаһы менән генә айырылып торған сығарылышы һәр саҡ икәү (нулдән квадрат тамырҙан башҡа). a комплекслы һанынан тамырҙы йыш ҡына \sqrt{a} тип тамғалайҙар, ләкин был тамғалауҙы һаҡ ҡулланырға кәрәк. Киң таралған хата: Комплекслы һандан квадрат тамыр алыу өсөн комплекслы һандың яҙылышының экспоненциаль формаһын ҡулланыу уңайлы: әгәр бында модулдән тамырҙы арифметик ҡиммәте мәғәнәһендә аңлайбыҙ, ә k
k = 0
һәм
k = 1
ҡиммәттәре ҡабул итергә мөмкин, шулай итеп яуапта төрлө ике һөҙөмтә табабыҙ.
Квадрат тамыр элементар функция булараҡ
Квадрат тамыр элементар функция һәм x^\alpha дәрәжәле функцияның \alpha=1/2 булғандағы айырым осрағы булып тора. Арифметик квадрат тамыр x>0 булғанда шыма функция була, нуль нөктәһендә уңдан шыма, ләкин дифференцияланмай.
Комплекслы үҙгәреүсән функцияһы булараҡ тамыр — ике ҡиммәтле функция, биттәре нуль нөктәһендә ҡушылалар.
Элементар геометрияла квадрат тамыр
Квадрат тамырҙар элементар геометрия менән тығыҙ бәйләнгән: әгәр 1 оҙонлоғондағы киҫек бирелһә, ул саҡта циркуль һәм линейка ярҙамында оҙонлоғо бөтөн һандар, дүрт арифметик ғәмәл тамғаһы, квадрат тамыр тамғаһы ингән аңлатма менән күрһәтелгән киҫектәрҙе һәм тик шундай киҫектәрҙе генә төҙөргә мөмкин.
Информатикала квадрат тамыр
Функциональ кимәлдәге күп программалау телдәрендә (шулай уҡ LaTeX тибындағы билдәләү телдәрендә) квадрат тамыр функцияһы sqrt тип тамғалана(square root «квадрат тамыр» һүҙенән).
Квадрат тамыр табыу алгоритмы
Бирелгән һандан квадрат тамырҙы табыу йәки иҫәпләү (квадрат) тамыр алыу тип атала.
Тупаҫ баһа
Күп ыңғай ысын һандан квадрат тамыр алыу алгоритмдары S ниндәй ҙә булһа башланғыс ҡиммәт булыуын талап итә. Әгәр башланғыс ҡиммәт тамырҙың ысын ҡиммәтенән ныҡ алыҫ булһа, иҫәпләү әкренәйә. Шуға күрә бик теүәл булмаһа ла, еңел иҫәпләнгән тупаҫ баһаны белеү файҙалы. Әгәр
булһа, D - Sҡиммәтенең унарлы өтөрҙән һул яҡтағы цифрҙар һаны булһын, ти. Әгәр
S < 1
D = 2n + 1
, ул саҡта ҡулланабыҙ.
D = 2n + 2
, ул саҡта ҡулланабыҙ. Ике һәм алты ҡулланыла, сөнки и Икеле иҫәпләү системаһында эшләгәндә (компьютер эсендәге кеүек), икенсе баһаны ҡулланырға кәрәк: (бында D икеле цифрҙар һаны).
Геометрик юл менән квадрат тамыр алыу
Айырым осраҡта, әгәр |AH| = 1, ә |HC| = x булһа, ул саҡта
Итерацион аналитик алгоритм
Основная статья: Герон итерацион формулаһы
ул саҡта
Бағаналап
Был ысул теләһә ниндәй ысын һандан теләһә ниндәй алдан бирелгән аныҡлыҡ менән тамырҙың яҡынса ҡиммәтен табырға мөмкинлек бирә. Ысулдың етешһеҙлегенә табылған цифрҙар һаны күбәйгән һайын иҫәпләүҙең ҡатмарлылығы арта барыуын индерергә була. Ҡулдан тамыр алыу өсөн бағаналап бүлеүгә оҡшаған яҙыу ҡулланыла. Тамырын табырға кәрәк булған һан күсереп яҙыла. Унан уң яҡта эҙләнгән тамырҙың цифрҙарын әкренләп таба башлайбыҙ. Өтөрҙән һуң сикле һандағы тамғалары булған N һанынан квадрат тамыр алырға кәрәк булһын, ти. Иң тәүҙә уйҙа ғына йәки билдә ярҙамында N һанын унарлы нөктәнән уңда һәм һулда икешәр цифрҙан торған төркөмдәргә бүлеп сығабыҙ. Кәрәк булғанда, төркөмдәр нулдәр менән тулыландырылалар - бөтөн өлөшө һулдан, ә кәсер өлөшө уңдан тулыландырыла. Шулай,
һанын
03 12 34, 56 70
күренешендә яҙырға кәрәк. Бүлеүҙән айырмалы рәүештә, цифрҙар икешәрләп төркөмдәре менән төшөрөләләр.
69696
).
-гә ҡабатландығына тигеҙ булған һанды яҙабыҙ. Был һанды b тип атайыҡ. (Миҫалдың беренсе аҙымында был һан, икенсеһендә ).
0
-де тамырҙың табылған цифрҙарынан уң яҡта яҙабыҙ. (миҫалда беренсе аҙымда был һан
6
, сөнки, ләкин ) Әгәр табылған цифрҙар бирелгән аныҡлыҡты ҡәнәғәтләндерһә, иҫәпләү процессын тамамлайбыҙ.
Алгоритмдың күргәҙмә һүрәтләмәһе:
Копья (Вурлам ҡушылдығы)
Копья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вурлам йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нагорск
Нагорск — ҡала тибындағы ҡасаба. Рәсәй Федерацияһының Киров өлкәһе Нагорский раонының Нагорск ауыл биләмәһе.
Географияһы
Нагорск ҡасабаһы Киров ҡалаһынан 130 км төньяҡ-көнсығышҡа табан, Киров өлкәһенең Кобра йылғаһының Вятка йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан. Нагорск ҡасабаһы диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә тора.
Халыҡ
2108 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Нагорск ҡасабаһында 4406 кеше йәшәй. Ҡасаба башлығы — Исупов Сергей Ювенальевич.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Петровск (Һарытау өлкәһе)
Петровск — ҡала (1780). Рәсәйҙең Һарытау өлкәһе Петровский районының административ үҙәге. Халҡы — 28 893 кеше (2018).
Географияһы
Волга буйы ҡалҡыулығында, Медведица йылғаһы ярында, Һарытауҙан 104 км төньяҡ-көнбайышта Волга буйы тимер юлының «Аткарск — Сенная» тимер юл линияһында, Һарытау — Пенза автомобиль юлы эргәһендә, Пенза өлкәһе сигенән 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тимер юл станцияһы, Ярославль өлкәһендәге һәм Байкал аръяғы крайыындағы Петровск менән бутамаҫ өсөн, «Петровск-Һарытау» тип атала. Ҡаланың көньяҡ ситендә Петровск хәрби аэродромы (1990 йылдар аҙағында ташланған, өлөшләтә һүтеп алынған: тороп ҡалғаны тулыһынса емерек хәлдә) бар.
Климаты
Уртаса континенталь климат өҫтөнлөк итә.
Июль йылдың иң йылы айы, уның уртаса температураһы 20,5 ° C, иң һыуыҡ ай — ғинуар, уртаса температураһы −11.4 ° C.
Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме — 560 мм.
Тарихы
Петровск — боронғо сауҙагәрҙәр ҡалаһы, Петр Беренсенең исемле указы буйынса 1698 йылда ҡырым татарҙары һөжүменән һаҡлау өсөн төҙөлгән. Риүәйәт буйынса, батша 1707 йылда ҡалаға шәхсән нигеҙ һалған.
Петровск ҡәлғәһе үҙ ваҡытында ҙур әһәмиәткә эйә булған, сөнки ҡала аша Һарытау, Аткарск һәм Пенза тракты үтә, ул Царицын менән Мәскәүҙе тоташтыра. Тауарлы йөктәрҙе юлбаҫарҙар шайкаһынан бындағы нығытмалы ҡарауыл биҫтәләрендәге линия һаҡлаған.
Ҡәлғәһе дүртмөйөш формалы, имән стеналары икешәр ҡатлы, 8 манаралы була, ҡәлғә эсендә Петр һәм Павел соборы, воевода йорто, ат һарайы, архив, келәттәр торған.
1780 йылдан алып — Һарытау губернаһы өйәҙ ҡалаһы.
Билдәле шәхестәре
---
Билдәһеҙ һалдат һәйкәле (Стәрлетамаҡ)
Билдәһеҙ һалдат һәйкәле («Мәңгелек ут» «Вечный огонь» мемориаль комплексы) — Стәрлетамаҡта Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яугирҙар хөрмәтенә асылған ҡаланың үҙәк скульптура композицияһы. Еңеү паркында урынлашҡан.
Һәйкәл
Мемориал ансамбленә түбәндәгеләр  инә:
Әһәмиәте
Бөйөк Ватан һуғышы менән бәйле ҡала тантаналары һәр Еңеү көнөндә ошо һәйкәл янында ветерандар өсөн байрам һәм Мәңгелек утҡа сәскәләр һалыу ойошторола. Мемориал шулай уҡ никахлашҡан йәш ғаиләләрҙең яратҡан урындарының береһе — улар һалдат фонында фотоға төшәләр һәм монумент артында урынлашҡан Еңеү паркы буйлап үтәләр.
Яңыртыу Реконструкция
Төҙөгәндән һуң, Һәйкәл яңыртылған, яугир артында урынлашҡан стела алынған.
2012 йылда 9 май алдынан прожектор ҡуйылды, һәм һәр Еңеү байрамында майҙан яҡтыртыла. Шулай уҡ яугирҙың һынын яҡтыртыу ҡуйылды.
2013 йылдың авгусында һәйкәлде һәм Еңеү паркын комплекслы яңыртып ҡороу реконструкциялау эше башҡарылған.
2013 йылда Стәрлетамаҡта Еңеү паркын һәм «Мәңгнелек ут» монументын реконструкциялау проекты төҙөлә. Скверҙың дөйөм майҙаны — 2,9 гектар. Үҙгәреш Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған стәрлетамаҡлылар һәйкәленә (билдәһеҙ һалдат һәйкәле) ҡағылды. Яңыртылған  һәйкәл бронзанан эшләнгән, уның бейеклеге — алты метр, ауырлығы яҡынса 1,5 тонна, материалы — бронза. Яңыртылған һәйкәл 2013 йылдың 9 октябрендә асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған стәрлетамаҡлылар һәйкәле менән бер рәттән интернационалист-яугирҙарға арналған мемориал комплекс та яңыртылған: бөтә гранит йөҙлөгө   алмаштырылды, комплексҡа яҡтыртыу ҡоролдо, монументтан һыу ағыҙыу ҡоролмаһы ҡуйылды, мемориаль комплекстың майҙаны киңәйтелде. . 2014 йылда мемориал комплекс алдында сәскә түтәлдәре эшләнде. 2014 йылдың 9 майында яңыртылған Еңеү паркын асыу тантанаһы үтте. Бынан алда ундағы  яугир-интернационалистарға арналған һәйкәл яңыртылды, Т-34-85 танкыһы, артиллерия пушкаһы, зенит пушкаһы, «Град» РЗСО-һы ҡуйылды.
Ҡанаҡай (Ишембай районы)
Ҡанаҡай (Канакаево) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 776 кеше. Ишәй ауыл советы составына инё. Почта индексы — 453235, ОКАТО коды — 80231835008.
Атамаһы
Ауылдың атамаһы улус старшинаһы Ҡанаҡай Кинйәғолов исеме буйынса. 1811 йылда тәүге күскенсенең улы Алсынбай Ҡанаҡаев йәшәгән була әле.
Тарихы
Ҡанаҡай 1757 йылдан билдәле, шулай уҡ Шипай исеме аҫтында теркәлгән. Нуғай юлының Тәлтим-Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ҡанаҡай, Әхмәр ауылы кеүек, Илсектимер түбәһе составына ингән. Һуңыраҡ Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе составына инә. 1795 йылда 14 йортта 65 кеше, 1865 йылда 60 йортта 373 кеше йәшәгән. XIX быуатта 27 ихатала 309 кеше йәшәй. Тәүге күскенселәр малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, тәгәрмәстәр, туғын, сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Ҡанаҡайға, фараз ителеүенсә, XIX быуат башында нигеҙ һалынған Йәлембәт ауылы ҡушыла. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. 2008 йылға тиклем ауыл бөтөрөлгән Әхмәр ауыл Советы составына инә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Географик урыны
Һәләүек йылғаһы буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Тарихи урындары
Ҡанаҡай II торағы- тимер дәүере ҡомартҡыһы. Башҡортостандың Ишембай районындағы Ҡанаҡай ауылынан 1,5 км төньяҡтараҡ, Һәләүек йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан боронғо тораҡ. 1950 йылдар башында Көньяҡ Урал археология экспедицияһы ғалимдары тарафынан асылған.
Өйә (йылға)
Өйә — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Евразия
Евразия — Ерҙәге иң ҙур материк. Майҙаны — 54,759 млн км², был һан ҡоро ерҙең 36 % майҙанын ала. Халҡы — 5 миллиард (2010) кеше, был бар Ер шарының ¾ халҡын тәшкил итә.
Өйә (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Евразия
Атаманың сығышы
Тәүҙә донъяның иң ҙур континентына төрлө атама бирелгән. Александр Гумбольдт «Азия» исемен бөтә континентҡа ҡарата ҡулланған. Карл Густав Ройшле 1858 йылда «Handbuch der Geographie» китабында «Doppelerdtheil Asien-Europa» терминын индерә. «Евразия» терминын беренсе тапҡыр геолог Эдуард Зюсс 1880-се йылдарҙа ҡуллана.
Географик урыны
Был Ерҙәге дүрт яғынан да океандар менән уратып алынған материк: көньяғында — Һинд, төньяҡта — Төньяҡ Боҙло, көнбайышта — Атлантик океан, көнсығышта — Тымыҡ океан.
Рельеф
Китғаның уртаса бейеклеге — 830 м, тауҙар һәм яҫы таулыҡтар территорияның 65 % биләй.
Төп тау системалары:
Төп тигеҙлектәр һәм уйһыулыҡтар:
Географик үҙенсәлектәр
Евразияла Ерҙәге иң бейек тау — Джомолунгма (Эверест), иң ҙур Каспий диңгеҙе һәм иң тәрән Байкал күле, майҙаны буйынса иң ҙур Тибет тау системаһы, иң ҙур Ғәрәбстан ярымутрауы, иң ҙур Себер географик өлкәһе, ерҙең иң түбән нөктәһе суши Үле диңгеҙ сөңгөлө. Бында шулай уҡ төньяҡ ярымутрауының һалҡын һауа полюсы — Оймякон урынлашҡан.
Климат
Евразияла бөтә климат бүлкәттәре һәм климат зоналары тәҡдим ителгән. Төньяҡта поляр һәм субполяр климат бүлкәте, һуңынан уртаса бүлкәт, унан һуң субтропик бүлкәт бара. Тропик бүлкәте Урта диңгеҙ менән Ҡыҙыл диңгеҙҙән Һиндостанға тиклем һуҙыла. Субэкваториаль бүлкәт төньяҡҡа ҡарай Һиндостан һәм Һинд-Ҡытайҙы, көньяҡ Ҡытайҙы үҙ эсенә ала, ә экваториаль бүлкәт көньяҡ-көнсығыш Азия утрауҙарын ҡаплай. Диңгеҙ климатының климат зонаһы күбеһенсә ҡитғаның көнбайышында — Европала, утрауҙарҙа урынлашҡан. Муссон климаты көнсығыш һәм көньяҡ райондарҙа таралған. Тәрәнерәк киткән һайын климаттың китғалығы үҫә бара.
Евразия илдәре
Аҫтағы исемлек Евразияла урынлашҡан дәүләттәрҙе генә түгел, шулай уҡ Европа йәки Азияға билдәләнгән утрауҙарҙы ла үҙ эсенә ала (мәҫәлән, Япония).
Ольборг
Ольборг (дат. Aalborg ) — Данияла, Төньяҡ Ютландияның  үҙәгендә ҡала. Халҡы 104 885  кеше тәшкил итә (2012). Уның Лим-фьордтағы географик урыны Урта быуатта ҡаланың мөһим гавань, ә һуңыраҡ — сәнәғәт үҙәге булыуына булышлыҡ итә. Бөгөн Ольборг сәнәғәт ҡалаһынан фәнни үҙәккә күсеү осорон кисерә. Быға 1974 йылда барлыҡҡа килгән Ольборг университеты булышлыҡ итә. Ольборгта  хәрби-һауа базаһы урынлашҡан. Ҡала лютеран епархияһы үҙәге.
Үләй
Үләй — күп мәғәнәле һүҙ.
Ольборг
Тарихы
Ольборгтың тарихы мең йылдан ашыу элек башлана. Башта был Лим-фьюрдта сауҙа урыны була. Ольборг Алабу исеме аҫтында 1040 йылғы тәңкәлә телгә алына. Ҡаланың исемен икенсе төрлө Алебу тип уҡырға була, яҡынса тәржемәһе «шишмә янында күп халыҡлы урын» тигәнде аңлата.
Урта быуаттарҙа Ольборг ныҡ үҫешә, ул Данияның иң эре ҡалаларының береһе була. Ҡаланың мул тормошо 1516 йылда сельдь һатыуға монополия алғас тағы ла нығына.
Ҡала хоҡуҡтарын Ольборг 1342 йылда ала, 1554 йылда епархия ойошторола. 1940 йылда Данияның немец оккупацияһы ваҡытында, Ольборгтағы аэропортты немец десантсылары баҫып ала. Ольборг тарихта десант ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған беренсе ҡала була.
Сәнәғәте
Ольборг Данияның иген, цемент һәм балыҡ экспортлаусы сәнәғәт һәм коммерция үҙәге булып ҡала, әммә күп предприятиелар ҡалала йә банкротлыҡ сәбәбе менән, йә икенсе илгә күсеү арҡаһында һуңғы йылдарҙа ябылған.
Ольборгта  De Danske Spritfabrikker’s («Дат спирт эшкәртеүсе завод») эшләй — донъяла иң ҙур предприятие, ул көслө  алкоголь — аквавит етештерә, 140-тан ашыу илдәргә сығара. Aalborg industries компанияһы Ольборгта судно  пар ҡаҙандары етештерә.
Ольборгта ел энергетик ҡоролмалары өсөн изделиелар етештерелә.
Ольборг шулай уҡ телекоммуникациялар сәнәғәтенең үҙәге булып тора. Күптән түгел Ольборгта Siemens Mobile (хәҙер — BenQ) бүлексәләренең береһе урынлашҡан була. Ольбола үҙәк (программасылар)  Motorola тарафынан һатып алына.
Мәҙәниәте
1943 йылдан Ольборгта симфоник оркестр (Symfoniorkester Aalborg) эшләй. 2014 йылдан оркестрҙың төп майҙансығы — урындағы Музыка йорто (Musikkens Hus, 2014 йылда асыла, төп концерт залы 1300 самаһы тамашасыны һыйҙыра). Оркестр шулай уҡ Ольборг опера фестивален ойоштороусыларының береһе булып тора   (2001 йылдан йыл һайын үткәрелә).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дәүләтбай
Дәүләтбай (Давлетбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ҡоғалы йылғаһы (Мейәс йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Дәүләтбай (Туғыҙаҡ) — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.
Тирасполь
Тира́споль, шулай уҡ Тираспол (Тираспол, Tiraspol; Тирасполь ) — Днестр йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Танылмаған Днестр буйы Молдова Республикаһының баш ҡалаһы; халыҡ һаны буйынса Молдавия биләмәләрендә Кишинёв һәм Бельцынан һуң өсөнсө, ә Днестр буйы Молдова Республикаһында иң ҙур ҡала.
Косья (Коса ҡушылдығы)
Косья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Ялокша
Ялокша — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сережкина
Сережкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Баклуша (Боганы ҡушылдығы)
Баклуша  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Богана йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Прага дефенестрациялары
Дефенестрация (лат. de дөйөм алғанда — айырып алыу, ташлау һәм fenestra — тәҙрә) — кемде булһа ла, йәки нимәне булһа ла тәҙрәнән ташлау. Чехтарҙың тарихи һәм сәйәси феномены, алыҫ эҙемтәләргә эйә булған ваҡиға. Чехия тарихында кәм тигәндә ике ваҡиға Прага дефенестрацияһы булараҡ билдәле: беренсеһе 1419 йылда, икенсеһе 1618 йылда булған. Икеһе лә Чехияла һәм күрше илдәрҙә оҙайлы конфликттарға этәргес була. Чехтарҙың тарихында кәм тигәндә тағы ике ваҡиғаны (шул иҫәптән XX быуаттағы бер ваҡиға) дефенестрация тип атарға мөмкин.
Баклуша (Боганы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Прага дефенестрациялары
1419: Гусит һуғыштары
Беренсе Прага дефенестрацияһы — дини көрәш эпизоды, 1419 йылдың 30 июлендә радикаль гуситтар төркөмө ҡала советы ағзаларын үлтерә.
Гуситтарҙың дини доктринаһы положениеларының береһе буйынса изге Причастия йолаһын ике төрлө итеп үткәреп була, һәм Чехия короле Вацлав IV был йоланы Праганың өс костелында үткәрергә рөхсәт итә. Уларҙың береһе изге Дева Мария Снежная костелы була, Чехияның бөтә тарафынан гуситтар унда йыйыла башлай. Уларҙың бер нисәһе Прага урамдарындағы тәртипһеҙлектәрҙә ҡатнаша, һәм улар Яңы ҡала советы ҡарары буйынса төрмәгә ябыла. 30 июлдә иртәнге мессанан һуң диндарҙар башында гусит священнигы Ян Желивский етәкселегендә Яңы ҡаланың Карлов майҙанына табан йүнәлә, улар ҡулға алынғандарҙы азат итеүҙәрен талап итә. Процессия бинаға яҡынлашҡас, процессияла булған Изге бүләктәргә ратуша тәҙрәһенән ташланған таш барып төшә. Был хәлде күреп ярһыған халыҡ ратушаға бәреп инә. Судья, бургомистр, ҡала советының башҡа ун өс ағзаһы тәҙрәнән ташлана. Ҡорбандар күпер өҫтөнә барып төшә, ярһыған халыҡ уларҙы туҡмарға ташлана. Яңы ҡала советын Желивский үҙе тәғәйенләй, һуңынан уны Вацлав IV хуплай.
Беренсе дефенестрация 1436 йылға тиклем дауам иткән гусит һуғыштарына әүерелгән һөйләшеүҙәр һәм ғәмәлдәр араһында боролош нөктәһе була.
1618: Утыҙ йыллыҡ һуғыш
Икенсе Прага дефенестрацияһы чех ҡатламдарының Габсбургтар власына ҡаршы ихтилалының башланыуына килтерә, шулай итеп, 1618 йылдың 23 майында Утыҙ йыллыҡ һуғыш башлана. Чех аристократияһы Штирия герцогы Фердинандтың аяҡҡа баҫыуына һәм Чехия короленең Контрреформация үткәреүенә ҡаршы була. Прагала 1618 йылдың 24 майында протестант дворяндары Лобковецтан килгән башлыҡтары Вилем һәм граф Йиндржих Турн менән император наместниктары Вилем Славатуны һәм Мартиництан килгән Ярославты һәм уларҙың писаре Филипп Фабрициусты Прага крепосындағы иң юғары нөктәлә урынлашҡан тәҙрәһенән крепость йырынына ташлай.
Католик сиркәү уларҙың мөғжизәле ҡотолоуын, хаҡлы булыуҙары сәбәпле, фәрештәләр ярҙам иткән тип аңлата, ә протестанттар, замок тәҙрәләре төбөндә тиреҫ өйөмө ятыу ғына тәҙрәнән ташланғандарҙы ҡотҡара, тип белдерә.
Секретарь Фабрициус үҙе ҡотолғандан һуң зыян күргән Славате һәм Ярославҡа ярҙам итә, аҙаҡ йырын буйлап Влтаве йылғаһына тиклем шыуышып барып, Иҫке Урамға сыға һәм үҙ өйөнә ҡайтып етә. Ғүмеренә ҡурҡыныс янау ихтималлығынан шикләнеп, ул Праганан ҡаса һәм 16 июндә Венаға барып етә, унда герцог Фердинанд тарафынан ҡабул ителә һәм Прагала булған хәлдәр тураһында һөйләп бирә. Күрһәткән ҡыйыулығы өсөн Фабрициусҡа дворян исеме бирелә, һәм фамилияһына «von Hohenfall» (бейектән осоп төшкән) өҫтәмәһе ҡушыла.
Артабанғы ваҡиғалар
1948 йылдың 10 мартында Чехословакияның сит ил эштәре министры Ян Масарик, Клемент Готвальд хөкүмәтендә берҙән-бер социалистик булмаған һәм партияһыҙ министр, министрлыҡ бинаһының ванна бүлмәһе тәҙрәһе төбөндә үле килеш табыла. Прага полицияһы тикшеренеүҙәренә ярашлы, ул тәҙрәнән билдәһеҙ кешеләр тарафынан ташлана. Был ваҡиға сит ил публицистикаһында ҡайһы берҙә өсөнсө Прага дефенестрацияһы тип атала.
Котос
Котос — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Булач №307 йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улы
Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улы (1908—1944) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө (62-се гвардия) кавалерия полкында зенит ҡоролмаһы пулемётсыһы (номеры — ппс 1927 ч 771). Ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Әхмәт Мәхмүт улы Әбүбәкеров 1908 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Татлыбай ауыл биләмәһе) Йәнйегет ауылында тыуған.
1942 йылдың 12 октябрендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты Әхмәт Әбүбәкеровты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Ҡыҙылармеец Әбүбәкеров Әхмәт 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө (62-се гвардия) кавалерия полкында зенит ҡоролмаһы пулемётсыһы (номеры ппс 1927 ч 771) булып хеҙмәт итә.
Төрлө мәғлүмәт буйынса, 1944 йылдың февралендә әллә мартында һәләк була (хәбәрһеҙ юғала).
Хәтер
Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районы Йәнйегет ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Синдога
Синдога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елтырева йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стронций
Символы
Стронций элементының символы — Sr (Стронций тип уҡыла).