cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҙыҡ тәме
Умами
Умами (японсанан «татлы тәм») — ирекле аминокислоталар, атап әйткәндә — глутамин килотаһы барлыҡҡа килтергән тәмдең атамаһы, уны ферментланған һәм оҙаҡ һаҡланған аҙыҡта, мәҫәлән, пармезан һәм рокфор сырҙарында, соялы һәм балыҡлы соустарҙа табырға була. Улар шулай уҡ ферментланмаған аҙыҡ-түлектә, мәҫәлән, әстерхан сәтләүегендә, виноград, брокколи, помидор, бәшмәктәрҙә һәм, бик аҙ миҡдарҙа, ит составында була.
Кеше телендә L-глутамат рецепторҙары бар, шуға ла ғалимдар умамиҙы тоҙло тәмдән айырып ҡарай.
Учалы
Иҡтисад
Ҡаланың иҡтисад нигеҙе — сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәте, эшкәртеү сәнәғәте.
Транспорт
Район биләмәләре аша Белорет—Учалы—Мейәс—Силәбе, Учалы—Магнитогорск (Ахун ауылы йәки Межозерный аша), Учалы—Ҡорама— Уй—Силәбе автомобиль юлдары үтә.
Аҙыҡ тәме
Умами
Глутаматтар тоҙланған аҙыҡ (натрий глутаматы) менән бергә ҡушылғанда яҡшыраҡ тойомлана, бәлки, шуға ла помидорҙар һәм башҡа ҡайһы бер аҙыҡ-түлек тоҙланғандан һуң тәмлерәк тойолалыр. Умами тәме булған соустар һәм тоҙланған соустар ризыҡ әҙерләүҙә бик популяр: көнбайыш кухняһында томат соустары һәм кетчуп, ә көнсығыш халыҡтары кухняһында соя һәм балыҡ соустары яратып ҡулланыла. Инозин кислотаһы (йыш ҡына натрий инозинаты булараҡ өҫтәлә) үҙенән-үҙе генә тәмһеҙ, әммә глутамин кислотаһының тәмен 5-6 тапҡырға көсәйтеү һәләтенә эйә.
Крахмалға оҡшаш тәм
Крахмал тәменә оҡшаш тат тураһында рәсми рәүештә күптән түгел генә тасуирланған (элек углеводтар татлы тәмгә генә эйә була тип иҫәпләү ҡабул ителгән була). Составында углеводтар һәм полисахаридтар булған аҙыҡ-түлек «крахмал тәменә оҡшаш» татҡа эйә. Ҡомаҡ менән эксперимент тасуирлана: уға ике һауыт араһынан шыйыҡса һайларға бирәләр: береһендә һыу ғына була, ә икенсеһендә — 0,5 процентлы крахмал иретмәһе менән һыу. Ҡомаҡ крахмал менән һыу иретмәһен һайлай. Крахмалдың тәмен кеше шәкәр ҡушыу арҡаһында бик һирәк тоя.
Учалы
Транспорт
2000 йылдан поезд Күмертауға тиклем, 2005 йылдан — Өфө тиклем генә барһы, 2010 йылдан — Мейәскә тиклем генә йөрөй. 2012 йылдан ошо юлдан пассажирҙар ташыу туҡтатылды.
Гербы
Учалы ҡалаһы гербында Кеҫәртке урынлашҡан.
Аҙыҡ тәме
Үтә майлы
1800-сө йылдарҙан уҡ «үтә майлы» һүҙбәйләнеше ризыҡ тәмен билдәләү өсөн ҡулланыла. Тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре, был тәмде бар кеше лә тойомлай алмай, тигән фекерҙә, сөнки тәжрибәләр тик хайуандар ҡатнашлығында ғына үткәрелгән икән.
Кеше, һис шикһеҙ, «үтә майлы» тәмде тоя, әммә был тойомлау «татлы-әсе-тоҙло» тәмдәре кеүек бик үк аныҡ билдәләнмәй.
Учалы
Халыҡ һаны
Халҡы 37,9 мең кеше. Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҙыҡ тәме
Үтә майлы
Бауыр функциялары боҙолған ҡайһы берәүҙәр (мәҫәлән, гепатиттан һуң) «үтә майлы» ризыҡты күргәндән һуң уҡ насар тойғо кисерә.
Көйҙөргөс
Көйҙөргөс тәм төп тәмдәр иҫәбенә индерелмәй, сөнки әлегә тиклем тейешле тәм рецепторҙары табылмаған. Ул йылылыҡ рецепторҙарын ҡуҙғытыусы матдәләр — этанол, капспицин (ҡыҙыл борос тәме), пиперин (ҡара борос тәме) менән бәйле, улар өс тармаҡлы нерв ботаҡтарын ҡуҙғыта һәм тәме һиҙеү тойғоһона үҙ өлөшөн индерә. Сковилла шкалаһы көйҙөргөс тәм үлсәме булып тора.
Һыуыҡ тәм
Ҡайһы бер матдәләр (мәҫәлән, ментол) һыуыҡ рецепторҙарҙа булған TRPM8 аҡһымына тәьҫир итергә һәләтле. Тап шуға күрә улар телгә һәм ауыҙҙың лайлалы тиресәһенә эләккәндә һыуытыу тәме һиҙелә.
Ҡамаштырғыс
Теште ҡамаштырғыс тәм (йәки ҡурыштырғыс тәм) дулаусы матдәләрҙең (сәйҙәге танниндар, күгән үҫемлеге еләгендә) рецепцияһына бәйле. Уның хасил булыу мехинизмы таниндарҙың һәм пролинға бай аҡһымдарҙың ҡурыштырыу һәләтенә бәйле, тип иҫәпләнә. Ҡайһы берҙә был тәм асыҡланмай, ә әсе тәм варианты булараҡ ҡабул ителә.
Ойоуға оҡшаш
Ҡытай кулинарияһы ла, батак-тоба кулинарияһы ла сычуань боросо кеүек тәмләткестәр тыуҙырған сәнскеләп ойоу 麻 (má йәки mati rasa) идеяһын үҙ эсенә ала. Ҡытайҙағы Сычуань провинцияһының һәм Индонезияның Төньяҡ Суматра провинцияһының аш-һыуы йыш ҡына чили боросо менән бергә ҡушыла, был тәм 麻 málà, 麻 ойотоу һәм көйҙөрөү тәмен барлыҡҡа килтерә. Төньяҡ Бразилия кухняһына хас жамбу — такака кеүек блюдоларҙа ҡулланылған үлән.
Ҡаты
Ҡайһы бер япон тикшеренеүселәре кокуми тип аталған "ҡаты"тәмде телгә ала, ул башҡа тәмдәрҙе көсәйтеү һәм оҙайтыу, ҡуйылыҡ һәм туйымлылыҡ тәме тип тасуирлана. Һарымһаҡ — тәм биреү өсөн киң таралған ингредиент, ул кокумиҙың үҙенсәлекле тәмен билдәләргә ярҙам итә.
Тимер тәме
Яңы (ойомаған) ҡанға хас, шулай уҡ, ғәҙәттә, окисланған металда н эшләнгән ҡалаҡ, вилка һ. б. менән бәйле аҙыҡ-түлектә һиҙелә. Айырыуса көслө металл тәмләткес баҡыр иретмәләре менән бәйләнештә күҙәтелә, шуға күрә мельхиор һәм нейзильберҙан эшләнгән аш әйберҙәре йоҡа көмөш ҡатламы менән ҡаплана.
Был тойғо ҡайһы бер сирҙең билдәһе булыуы ла ихтимал; металдар менән ағыуланыу (мәҫәлән, ҡорос ҡойоуға бәйле биҙгәк ваҡытында), пестицидтар йәки хәрби ағыулау матдәләре менән ағыуланыу, ҡайһы бер дарыуҙарҙың тәьҫире, мәҫәлән, метронидазол һ. б.
Ауыҙҙа металл тәме, ғәҙәттә, электрофорез процедураһын үткәреү ваҡытында ла барлыҡҡа килә.
Аҡбур тәме
Аҡбурҙың үҙенсәлекле тәме был матдәнең кальций компоненты булыуын таный. 2008 йылда генетиктар сысҡандар телендә кальций рецепторы таба. CaSR рецепторы ғәҙәттә ашҡаҙан-эсәк трактында, бөйөрҙәрҙә һәм баш мейеһендә урынлашҡан. T1R3 рецепторы менән бер рәттән CaSR рецепторы кальцийҙың тәмен билдәләй ала.
Тәм тойоуҙың боҙолоуы
Тәм тойоуҙың боҙолоуы ихтимал (исемдәре ярашлы рәүештә грек. приставкалары һәм geusis — тәм) :
Дисгевзия йөклөлөк, шәкәр диабеты, ашҡаҙан-эсәк юлы йәки ауыҙ ҡыуышлығы ауырыуҙары, анемия, гипотиреоз һ. б. сирҙәр арҡаһында барлыҡҡа килә.
Агевзия— төп тәм тойғоларының береһен юғалтыу (Европала дүрт тәм тойғоһон айыралар- соленое, кислое, горькое, сладкое, Көньяҡ№-көнсығышта тағы умами), гипогевзия — тәмдәрҙең береһен тойоуҙы юғалтыу: парагевзия — татлы урынына тоҙло тәм тойоу булғанда; тәм галлюцинациялары булыуы ихтимал.
Радиоактив нурланыш 1 Р/ с кимәлендә булғанда тәм тойоу барлыҡҡа килә.
Тәм тойоуҙы еҫ һиҙеүҙе юғалтыу COVID-19-ға хас симптомдарҙың береһе булып тора.
Тәмде тойоу һәләте физиологик яҡтан да боҙолоуы ихтимал, мәҫәлән, танау менән тын алмағанда (танау ҡанаттары ҡыҫылыуы арҡаһында), йәки ҡайһы бер матдәләр тәьҫирендә лә тәм тойоуҙың боҙолоуы күҙәтелә.
Ашнаҡсыларң тәмен тойоуҙың боҙолоуын бридость тип атай.
Мәҙәниәттә «тәм» төшөнсәһе
«Тәмдәр тураһында бәхәстең булыуы урынһыҙ» кеүегерәк мәҡәлдәр төрлө телдәрҙә яңғырай. Тимәк тәмдәрҙе төрлө кеше төрлөсә ҡабул итеүе ихтималлығына ишара был.
Ауыҙ тәм тойһон тиһәң, ошоларҙы эшләргә онотмағыҙ:
— Ҡулдар һәр саҡ таҙа булырға тейеш.
— Тештәрҙе көнөнә ике тапҡыр таҙартып торорға кәрәк.
— Ашағандан һуң ауыҙ ҡыуышлығын сайҡатырға.
— Витмаиндарға бай аҙыҡ менән туҡланырға.
Меркуш-Йоль
Меркуш-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Енгота-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Аҙыҡ тәме
Мәҙәниәттә «тәм» төшөнсәһе
— Тәм һиҙмәүҙең сәбәптәре төрлө булыуы мөмкин (ковид, яман шеш, баш мейеһе имгәнеү һ.б.), шуға күрә бының турала табип менән кәңәшләшергә кәрәк.
Меркуш-Йоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Аҙыҡ тәме
Тәм тураһында мәҡәл һәм әйтемдәр
— Ашнаҡсы күп булған ерҙә аштың тәме булмай.
— Аштың тәме тоҙонда, өйҙөң йәме ҡыҙында.
Меркуш-Йоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҙыҡ тәме
Тәм тураһында мәҡәл һәм әйтемдәр
— Асҡа бар аш та тәмле.
— Мөхәббәтһеҙ тормош-тоҙһоҙ аш.
— Хаяһыҙ ҡатын- тоҙһоҙ аш.
Оло Пеженга (Юза ҡушылдығы)
Оло Пеженга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Нундерма-Яха
Нундерма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Оло Пеженга (Юза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нундерма-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Наталья Гаврилица
Наталья Гаврилица (Natalia Gavrilița, ) — Молдавия дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. «Теләктәшлек һәм хәрәкәт» партияһының вице-рәйесе. Элек — Молдавияның финанс министры (2019).
Биографияһы
Наталья Гаврилица 1977 йылдың 21 сентябрендә Малаешты ауылында тыуған (Днестр буйы)
2000 йылда Молдавия юридик университетының юридик факультетын, 2005 йылда Джон Ф.Кеннеди идара итеү мәктәбен — Гарвард университеты факультеттарының береһен тамамлай, дәүләт сәйәсәте магистры дәрәжәһен ала.
2000—2003 йылдарҙа Кишиневта АҠШ илселеге ҡарамағында Сәйәси һәм иҡтисади эштәр бюроһында сәйәси мәсьәләләр буйынса ассистент булып эшләй, 2005 йылда — Вашингтонда Бөтә донъя банкының Европа һәм Үҙәк Азия буйынса офиста вице-рәйестең кәңәшсеһе, 2005—2006 йылдарҙа — стажер, ә һуңынан Брюсселдә Европа комиссияһында иҡтисад һәм финанс  баш идаралығында  консультант булып эшләй.
2009—2013 йылдарҙа — өлкән консультант, артабан Оксфордта урта һәм түбән килем менән үҫешкән илдәрҙең статистика программаһының анализлау, иҫбатлау һәм яуаплылыҡ  ысулы  менән шөғөлләнгән  Oxford Policy Management халыҡ-ара консалтинг компанияла менеджер.
2013—2014 йылдарҙа — Молдавия мәғарифы министрлығының аналитика, мониторинг һәм сәйәсәте идаралығының баш консультанты (был осорҙа мәғариф министры Майя Санду була).
2014—2015 йылдарҙа — Молдавия мәғариф министрлығының дәүләт секретары.
2015—2019 йылдарҙа — Лондонда Global Innovation Fund (GIF)  генераль директоры.
2017 йылдан — Лидеры Майя Санду булған «Теләктәшлек һәм хәрәкәт» партияһы ағзаһы, хәҙерге ваҡытта — вице-рәйесе.
2019 йылдың 8 июнендә Майя Санду хөкүмәтендә финанс министры портфелен  ала. 12 ноябрҙә Молдавия парламенты Майя Санду хөкүмәтенә ышанмаусанлыҡ вотумын белдерә. 2021 йылдың 27 ғинуарында Молдавия президенты Майя Санду Гаврилицаның кандидатураһын премьер-министр вазифаһына  тәҡдим итә был пост Иона Кику отставкаға киткәс буш була, ләкин 11 февралдә  Молдавия парламенты Гаврилица күрһәткән  хөкүмәт составын бер тауыштан кире ҡаға. 11 февралдә Майя Санду ҡабаттан Наталья Гаврилицаны кандидат итеп премьерлыҡҡа тәҡдим итә. Румын, рус, инглиз, француз һәм испан телдәрен белә.
Шәхси тормошо
Кейәүҙә.
Әүернәле үрмәксе
Әүернәле үрмәксе (Araneus diadematus, Обыкновенный крестовик ) — бөтә Европала осрай, түңәрәк итер ау ҡора торған үрмәксе ; аранеидтар ғаиләһенән үрмәксе.
Инә заттарының оҙонлоғо 20-25 мм, ата заттарының — 10-11 мм. Төҫө тоноҡ көрәндән алып ҡара көрәнгә ҡәҙәр. Башкүкрәктең уртаһында һәм ҡырыйында ҡара һыҙыҡтары бар. Аяҡтары аҡһыл, ҡара төҫтәге божралы. ҡорһағы оҙон, өҫкө өлөшөндәге аҡ таптар әүернә һүрәте хасил итә (исеме шуан). Урман төрө. Лишайниклы һәм мүкле, еләкле ҡарағайлыҡтарҙа, шыршылыҡтарҙа йәшәй. Йыртҡыс. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарына, ҡайһы ваҡыт бейек үлән һабаҡтары араһына тәгәрмәс һымаҡ вертикаль ау үрә, уға эләккән бөжәктәр (ғәҙәттә себендәр) әүернәле үрмәкескә аҙыҡ булып торалар. Аталану һәр ваҡыт инә зат йәтмәһендә «туй бейеүҙәре» менән уҙа. Инә әүернәле үрмәкес 5-6 ҡуҙы һала, уларҙың һәр береһендә 15 тән алып 1 меңгә ҡәҙәр йомортҡа була. Йышыраҡ йомортҡалар йәки ҡуҙылағы нимфалар, һирәгерәк — енси етлекмәгән үрмәксе ҡышлай. Яҙын йәш үрмәкселәр ҡуҙынан сыға, башта төркөмләр йәшәйҙәр, ә һуңынан, таралып, ау йәтмәләре үрә башлайҙар.
Әбдрәшит (Дыуан районы)
Әбдрәшит (Абдрашитово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Мәсәғүт ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 402 кеше. Почта индексы — 452530, ОКАТО коды — 80223822002.
Географик урыны
Әбдрәшит ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡҡа табан 10 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кузеньга
Кузеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Әбдрәшит (Дыуан районы)
Тарихы
Әбдрәшит ауылына Себер даруғаһы Һарт улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл 1735 йылғы сығанаҡтарҙан Һарт (Сарты, Аликеево) булараҡ билдәле. XVIII быуаттың 70-се йылдарынан хәҙерге атамаһы, старшина ярҙамсыһы Әбдрәшит Әликәев (Әлкеев) исеме менән йөрөтөлә. Шулай уҡ Ғәбдрәшит тип тә әйтелгән.
Кузеньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбдрәшит (Дыуан районы)
Тарихы
Ике Әбдрәшит ауылы була. Беренсе Әдрәшит ауылында («Кубово тож») 1816 йылда 4 йортта 36 кеше йәшәгән. Бында үҙенең улдары Ғәббәс, Абдулвәхит, Сәйетбаттал, Ҡәнзәфәр менән 80 йәшлек Әбдрәшит Тәмәев донъя көткән. Икенсе Әбдрәшит ауылы XVIII быуат аҙағында билдәле булған, ундағы 33 йортта 204 кеше, ә 1816 йылда 39 йортта 92 ир-егет һәм 112 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Артабан уларҙың береһе генә, Әй йылғаһы буйында урынлашҡаны һәм халыҡ һәм ихаталар һаны күберәк булғаны, билдәле. 1770 йылда, Трөпкилде ауылынан Эҫем заводына үтеп барған ыңғайы, академик И. И. Лепехин Әбдрәшиттә булып киткән. Ярында Әбдрәшит ауылы урынлашҡан Инчина йылғаһын (бәлки, Әй йылғаһы ҡушылдығылыр) күрһәткән. 1775 йылда был ауылда тәүге төпләнеүсенең улы, старшина ярҙамсыһы Әбдрәшит Әлкәевтың улы Ғөбәйҙулла Әбдрәшитов йәшәгән. Ул 1809 йылда вафат булғансы 8-се башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт иткән.
Икенсе ауыл Һарт (Әлкәй) ауылының тарихын мираҫ итеп алғандыр. Башҡортостанда 1835 йылғы ихтилал ваҡытында власҡа ҡаршы сығыш яһау кәрәклеге тураһында Дыуан-Мәсетле ауылына йыйылыусыларҙың икеләнеүҙәрен Әбдрәшит ауылының ике тапҡыр вазифаһынан төшөрөлгән 65 йәшлек зауряд-сотнигы башҡорт Вәлиша Аҡҡошов тарата: «Беҙҙең барыбыҙҙы ла суҡындырасаҡтар тигәндең дөрөҫлөгөндә ниңә икеләнәһегеҙ, нимә көтәһегеҙ? Әле мин Красноуфимск өйәҙенән килдем һәм унда мосолмандарҙы суҡындырыуҙарына, ҡатындарыбыҙҙың порттарын (ыштандарын) систереүҙәренә шаһит булдым. Иманыбыҙҙы һәм азатлығыбыҙҙы һаҡлауҙа тәүәккәл булығыҙ! Рус хөкүмәтенең диндәшлек буйынса эше беҙгә билдәле, рустарҙан өлгө алығыҙ: улар үҙҙәренең элекке бойондороҡһоҙлоғон һаҡлар өсөн, барыһын да эшләргә әҙер».
Ауыл һиҙелерлек үҫешкән. 1834 йылда 58 йортта 242 кеше иҫәпләнһә, 1859 йылда — 48 йортта 310 кеше йәшәгән.
Халыҡ игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, кәсептәр менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 276 кешегә 87 сирек ужым, 467 сирек яҙғы культураларҙың һәм картуфтың 6 сирек картуф сәселгән. Һөрөнтө ерҙәрҙе урманды таҙартыу иҫәбенә арттырғандар. Игенселектең өс баҫыулы системаһы нигеҙендә арыш, арпа, борай, һоло, ҡарабойҙай, бойҙай, етен сәскәндәр. XIX быуат аҙағында ауылда 2 ат һуҡҡысы, 3 елгәргес булған. Бөтә хужалыҡтарҙың да йәшелсә баҡсалары булған. Малды эске ихтыяж өсөн үрсеткәндәр, уны 9 майға тиклем пар баҫыуы буйлап, һуңынан көтөүлектә, көҙөн ҡамыл һәм ҡурпы (йәғни шул уҡ йылда сабылған урында үҫкән үләндә) ашатҡандар. Үҙҙәре етерлек бесән әҙерләгән. Бөтә ер, шул иҫәптән урман да, ыҙанланмаған, һәм Мәрйәмғул, Арый, Хәлил, Әбсәләм, Мөлкәт һәм Киҫәүбай ауылдарының уртаҡ файҙаланышта булған. Урман һаҡ аҫтына (ә ҡаҙна урманы XIX быуаттың 30-сы йылдарында уҡ) алынған. Һатыу өсөн арбалар һәм саналар эшләгәндәр. Мәсет булған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда 60 йортта — 299 кеше, 1870 йылда — 60 хужалыҡта 302 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Әбдрәшит ауылында шулай уҡ бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.
Халыҡ һаны
Әбдрәшит ауылында башҡорттар әшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡы:
Яманйылға тамағы
Яманйылға тамағы (Устье Яман-Елги) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452431, ОКАТО коды — 80245816003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һырғатуй
Һырғатуй (Сыргатуй, ҡолаҡ тешләтеү) — башҡорттарҙа 5—12 йәшлек балаларҙы йәрәштереү йолаһы. Ул ке­ше ғүмерендәге беренсе мөсәл, ҡыҙ сөннәте — алҡа тағыуҙы, ир сөннәте — бағышланыуҙы сағыл­дырған йола. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла таралған.
Маҡсаты һәм бурыстары
Ғаиләнең социаль статусын һәм матди хәлен яҡшыртыу, ҡалым түләү мөҙҙәтен оҙайтыу маҡсатында башҡорттар төрлө ырыу ғаиләләре араһында һырғатуй үткәрә, һырға һабағы бирешә. Ҡыҙ баланың ата-әсәһе йортонда үткәреләсәк Һырғатуй алдынан яҡтар ҡалым, бирнә күләме үҙ-ара бурыстар тураһыда килешелә, Ҡөрьән сүрәләре уҡыған һәм килешеү хөрмәтенә бер туҫтаҡтан ҡымыҙ йәки бал эскән.
Һуңынан көс һынашыу ойошторола. Әгәр малай яғының көрәшсеһе еңһә, буласаҡ ир ике ҡатын алыу хоҡуғын алған, ҡыҙ яғыныҡы еңһә, был хоҡуҡтан мәхрүм була, ҡыҙҙың ата-әсәһе уға ҡыҙын бирмәү һәм никах ваҡытында ҡалым йәки бирнә күләмен үҙгәртеү мөмкинлеген ала. Еңеүсе бүләк рәүешендә йылҡы, һыйыр малы йәки һарыҡ түшкәһенең ҡабырға өлөшөн (һөбә ҡабырғаһы), еңелгәне муйын өлөшөн (муйын һөйәге) алған, икеһенә лә билбау бирелгән.
Йола ваҡытында ир балаға — ҡыҙыл, ҡыҙ балаға зәңгәр йәки йәшел төҫтәге бөркәнсек ябалар. Уларҙы ҡара-ҡаршы баҫтыралар. Бөркәнсекте малай аса, йәрәшелгән ҡыҙҙың ҡолағын еңелсә генә тешләй, уға һырға һәм шәл, ҡыҙ уға сигелгән билбау йәки түбәтәй бүләк итә. Ошонан һуң ҡыҙ кәләшкә әйләнә. Атаһы уны башҡа кешегә кейәүгә бирә алмай.
Ҡыҙын бирергә баш тартҡан атай кейәүҙең ата-әсәһенә ҡалым күләмендәге мөлкәт: мал-тыуар, аҡса бирергә тейеш була. Йола никах һәм ғаилә тураһында һамаҡтар әйтешеү менән башҡарыла. Ҡунаҡтар йәрәшеүселәр хөрмәтенә йырҙар йырлап күңел асҡан. Кәләштең тыңлаусан, баҫалҡы, егәрле булыуын теләп, һырғатуй һыйлау менән тамамлана. Табын һыйына бәлеш, бауырһаҡ, бишбармаҡ, ҡаҙы, тултырма, Сәк-сәк бешерелә. Шулай итеп, теләктәр, фатихалар бирелеп, ике үҫмерҙең ҡотло киләсәге ил алдында нығытыла.
Һамаҡтар
Ҡыҙға:
Ҡушағаңды күргәндә,
Ҡулың ҡалтырамаһын;
Кейәүең айбарһыҙ тип,
Юҡ-барға бойоҡмаһын.
Егеткә: Әйҙә, егет, шәл ябындыр,
Буйын биҙәп торһон тип.
Иәш елкенсәк һүҙ ҡушҡанда,
Битен ҡаплап торһон тип.
Йәш елкенсәк һүҙ ҡушҡанда,
Йөҙөн ҡаплап торһон тип.
Йола әҙәби әҫәрҙәрҙә
Һәҙиә Дәүләтшина 1935 йылда яҙған «Һырға һабағы» хикәйәһендә Юлдаш әбей яҙмышы аша был йоланы тасуирллай. Яҙыусы Юлдаш әбейҙең һырға һабағы алыу эпизодын  ейәнсәре Мәрйенгә бәйләп башлай:
Быйыл бына ҡырпаҡ ҡарҙа ун бише тулып, ун алтыға сыға инде. Хәҙер бына һырға һабағы алып, килен булырға әҙерләнеп йөрөр сағы ла бит, ул рәхәтләнеп уҡып, пионер булып тик йөрөй. Беҙгә ундай саҡтарҙы күреү ҡайҙа ул, ҡарғалай ҡалҡҡандан биреп ашай торғайнылар. Юлдаш әбейҙең буласаҡ ҡайныһы менән беренсе осрашыу:
Мин тиҙ генә ағас күнәгемдән бер туҫтаҡ ойотҡан алдым да, һыуыҡ һыу ҡойоп, көбөлә бешә һалып, айран һыулап, өлкән алдыр менән ике ҡуллап бабайға һуҙҙым. Бабай уны һемереп эсте лә: — Ярай, ҡыҙым, күп йәшә, ҡулыңдан һөйөн, — тине лә, миңә кеҫәһенән егерме тинлек ҡыя сапҡан көмөш тәңкә сығарып бирҙе. Үҙе, битен һыйпап, доға ҡылды. «Юлсының юлда барғаны яҡшы, рәхмәт яуһын, китәйем», — тине. Бабай ҡайтып китте. Мин тәңкәне эсемдән ҡыуанып алдым да, ул киткәс үк тишә һалып, түшемә, күлдәк иҙеүемә таҡтым. Атайым: — Был кеше Ҡайынлы ауылынан Байрамбай тигән ҡарт була, — тине. Мин, тәңкә менән булышып, уның һүҙенә ҡолаҡ һалманым. Күрше тирмәләге Аллағыуат ағайым кәләше Алтын еңгәмә тәңкәмде күрһәтергә йүгерҙем. Ул быны күргәс: — Уй, алйот. Ул ҡарттың бына тигән еткән, матур улы бар. Ул һиңә, улай булғас, һырға һабағы биргән бит, — тине. Мин ҡыҙарҙым, бүртендем, илар сиккә етеп, үҙебеҙгә ҡайттым да тәңкәне өҙөп алып, һандыҡ төбөнә ырғыттым. Ләкин эш үткәйне инде. Ҡорғоро, был ҡарттың күңеленә бик оҡшағанмын да, ул мине үҙенең улына яраҡлы, килен булырлыҡ ҡыҙ икән тип, миңә ошо тәңкәне биргән, имеш. Мин, бала кеше, уны-быны байҡамағас ни, алдым да түшемә таҡтым. Белгәндә ҡыла торғаным ни — оло башын кесе итеп, берәү ҡомартҡы биреп торғас, ҡалайтып кире ҡайтараһың. Икенсе осрашҡанда буласаҡ ҡайны кеше тағы ла «рәхмәт, күп йәшә, балам» тигәндән һуң, кеҫәһенән көмөш сытыралы, ысын аҡыҡ ҡашлы, баштарына егерме бишәр тинлек иҫке аҡсалар таҡҡан ҡуш сулпы сығарып бирә.
Мин ҡалтыраған ҡулдарым менән матур сулпыларҙы алдым да, тас- ҡомғанды күтәреп алып, тиҙерәк усаҡ янына йүгерҙем. Был ваҡытта минең биттәрем ут кеүек яна, йөрәгем дөпөлдәп һуға, үҙем бер ояла, бер асыулана, шул уҡ ваҡытта сулпының матурлығына ҡыуана инем. … Алтын еңгәм минең сулпыларымды күреп ғәжәп итте: — Атаҡ, ҡалай аҫыл ҡомартҡылар биргән әле был бабай. Ҡалай ҙа ҡаштары һәйбәт инде, ысын аҡыҡ бит, — тип телен шапылдатып ҡуйҙы. Уйлана биреп: — Миңә ҡайным һырға һабағы биргән саҡта мин дә ун өс кенә йәштә инем, — тине.
Еңгәһе ҡайтып киткәс, Юлдаш сулпыларҙы сисеп һандыҡ төбөндәге тәңкә янына ташлай.
Бата ҡылыу
Булсаҡ ҡайны өсөнсөгә бата (фатиха) ҡылдырырға ҡыҙ йортона килә. Был юлы ул һыбай түгел, арбала үҙе янына  башына ҡыҙыл фәс кейгән, бер күҙенә аҡ һалған  Бөрйән ауылының Аллағыуат суфыйын ултыртҡан.
Алтын еңгәм минең ҡолағыма ғына: – Юлдаш, һиңә бөгөн бата ҡылдыралар, беҙгә барып ултыр, – тине. Нүкә инәйем менән Алтын еңгәм аш-һыуҙы үҙҙәре яраштырҙы. Тирә-күршене саҡырҙылар. Беҙ, тиңдәш ҡыҙҙар, бергә йыйылдыҡ та ситке аулаҡ тирмәлә төнө буйы ҡумыҙ тартып бейешеп, ҡурай тартып йырлашып ултырҙыҡ. Иртәгеһенә, ҡоҙалар киткәс кенә, мин үҙ тирмәмә ҡайттым.
Буласаҡ кейәү менән осрашыу:
Ун ике йәшем тулып, ун өскә ҡараным. Быға тиклем булған уйҙарым, ғәмдәрем, үҙемдең кейәүгә бирелгән ҡыҙ булыуым да онотолғайны инде. Алтын еңгәмдәр тирмәһе алдына былтырғы ерән ҡашҡаны менгән ҡупшы оҙон буйлы, киң яурынлы, ҡара кәзәкейле, башына аҡ ҡырпыулы бүрек, аяғына бейек дағалы ҡара итек, яҫы яғалы күлдәк кейгән бер егет килеп төштө лә, ҡаршы сыҡҡан Бикбулат ағайым менән күрешеп, уларҙың тирмәһенә инеп китте. «Кейәү тигәндәре ошолор инде» тигән уйҙан минең ҡотом осто. Ҡурҡышымдан ыумас һоҫоп торған ҡоштабағымды ергә төшөрөп ебәрҙем. Шуға күрә ҡурҡыуымдан, ғәрлегемдән ҡалтырай-ҡалтырай илай башланым. Кейәү кеше, көлөп, балаларҙы әүрәткән һымаҡ: — Ҡурҡма, Юлдаш, мин һине ашамайым бит, һин минән улай ҡурҡма, — тип әүрәтте.
Иш-Юган
Иш-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ровио
Ровио (Rovio) — коммуна. Был коммуна Швейцарияның Тичино кантоны Лугано округында урынлашҡан. Коммуна традицион булған ауыл хужалығы ойошмаларынан тора, виноград һәм мал үрсетеү менән шөғөлләнә.
Бөтә Ровио ауылы Швейцарияның мираҫ объекттары исемлегенә инә. Бындағы Сан-Виджилио сиркәүе Швейцарияның милли һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелгән.
Географияһы
Ровио общинаһы Лугано округындағы Вальмар үҙәнендә урынлашҡан. Уның территорияһында, Италия менән сигендә, шулай уҡ Монте-Дженеросо тау түбәһе бар. Түбәнең бейеклеге — 1704 метр.
1997 йылда Мароджи майҙаны 5,53 квадрат километр тәшкил итә. Был территорияның 9,4 % ауыл хужалығы маҡсаттарында файҙалана, ә уның 78,7 процентын урман тәшкил итә.
Тарих
Ровио 852 йылда беренсе тапҡыр Рови (Rovi) тип телгә алына.
Ровио территорияһында биш янғын урыны табылған, улар яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1000 йыл менән билдәләнгән, шулай уҡ бында тимер быуат һәм рим дәүереартефакттары табылған. 1213 йылда Ровио ауылы ингән вичинанца (граждандар йәмғиәте) Рива-Сан-Витале пьевының өлөшө булып китә. 1517 йылда бөтә пьеве Лугано бейливигының өлөшө була. 1798 йылда Ровио Рива-Сан-Витале Республикаһы составына инә һәм унда барлығы ике аҙна дауамында тора (23 февралдән 16 мартҡа тиклем).
Рива ө1213 йылға тиклемРива-Сан-Витале мәхәлләһенең өлөшө була, артабан ул үҙаллы бойондороҡһоҙ мәхәлләгә әйәләнә. XVI быуат аҙағынан 1613 йылға тиклем ул бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола. XI быуаттың беренсе яртыһында Ровиола Сан-Виджилио сиркәүе төҙөлә.
Ровио ауыл халҡының төп килем сығанағы булып традицион ауыл хужалығы, малсылыҡ һәм игенселек үҫтереү тора. Игенселек ерҙәренең аҙ булыуы арҡаһында күп кенә халыҡ бынан күсеп китә һәм һөнәрсе йәки төҙөүсегә әйләнә. 1960-сы йылдарҙан башлап Ровиола яңы йорттар күпләп төҙөлә. 2000 йылдан алып ауылдың эшкә яраҡлы өс кешеһенең береһе Лугано ҡалаһына йөрөп эшләй.
Симонян Метаксия Миграновна
Симонян Метаксия Миграновна (Սիմոնյան Մետաքսյա Միհրանի, 21 февраль 1926 йыл — 11 август 1987 йыл) — театр һәм кино актёры, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950).
Биографияһы
Метаксия Миграновна Симонян 1926 йылдың 21 февралендә Ашхабадта (хәҙерге Төркмәнстан) тыуа.
1933 йылда ғаиләһе менән Ереванға күсә.
1948 йылда Ереван художество-театр институтының актёрлыҡ факультетын тамамлай (В. М. Аджемян курсы). Ошо уҡ йылдан Г. М. Сундукян исемендәге Әрмән театры актрисаһы. Г. М. Сундукяндың «Тағы бер ҡорбан» тигән комедияһындағы Анани уның беренсе роле була.
Бер йылдан М. Лермонтовтың «Маскарад» драмаһында Нинаны башҡара. Сәхнәләштәр Ваграм Папазян, Вагарш Вагаршян, Рачия Нерсесян менән бергә уйналған спектаклдәге был роль актрисаға дан һәм билдәлелек килтерә. Ҡатын-ҡыҙ дәрәжәһен һаҡлау актриса ижадының төп темаһына әүерелә.
Оҙаҡ йылдар Сундукян исемендәге Әрмән театрының төп актрисаһы була.
Мәскәүҙә, Баҡыла, Тбилисиҙа, Бәйрүттә, Дамаскта һәм башҡа ҡалаларҙа гастролдә була.
Кинола 1947 йылдан башлап төшә.
1968 йылдан Ереван художество-театр институтында (хәҙер — Ереван дәүләт театр һәм кино институты) уҡыта (1983 йылдан — профессор).
1987 йылдың 11 авгусында вафат була. Ереванда Тохмах зыяратында ерләнгән.
Яңы Атйетәр
Тарихы
Атйетәр ауылы Меркет-Мең улусы аҫабалары ерендә 1746 йылғы килешеү буйынса яһаҡлы татарҙар һәм 1747 йылғы килешеү буйынса типтәрҙәр тарафынан нигеҙ һалына. Башта Ҡунаҡҡол Атйетәров етәкселегендә 5 йорт була. Яңы ауыл уның атаһының исемен йөрөтә. Татарҙарҙы индереү 1758 йылдың 13 июнендә Өфө провинциаль канцелярияһы указы менән раҫлана. Шул саҡта уҡ бында тағы яһаҡлы татарҙарҙың 19 йорто күсенә. Мишәрҙәр бында 1813 йылдан башҡорттарҙан һатып алынған ерҙәрҙә йәшәй. Татарҙар керҙәшлек өсөн аҫаба башҡорттарға йыл һайын 30-шар һыуһар түләгән. Күсенгәндә һәр йорт бер тапҡыр 7-шәр һум аҡса түләгән. 1816 йылда 34 йортта 300 мишәр йәшәгән. 18 йылдан һуң уларҙың һаны 500 кешегә еткән. Типтәрҙәр 1783 йылда — 206, 12 йылдан һуң 257 кеше иҫәпләнгән. VIII ревизия 1834 йылда 568 типтәрҙе асыҡлаған. Мәсет һәм училище булған.
Яңы Атйетәр ауылы халҡының бер өлөшө төп ауылдан айырылып сыҡҡас барлыҡҡа килә. 1795 йылда унда 5 типтәр иҫәпләнгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, мөгәзәй булған. 1906 йылда мәсет, мәҙрәсә, 2 мөгәзәй теркәлгән
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әй фонтаны
Әй фонтаны (Айский, Еланлинский, Лаклинский) — Ҡыйғы районы Йыланлы ауылынан 2 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында атылып сыҡҡан. Ул Салауат районындағы Лаҡлы ауылынан да 4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан булыуы сәбәпле ошо ауылдар исеме менән дә атайҙар.
Тарихы
Фонтан Ҡыйғы районы Ләүйылға (Леуза) ауылында йәшәгән Владимир Иванович Поляковтың отҡорлоғо арҡаһында барлыҡҡа килгән. Ул ауыл мәктәбе директоры булып эшләгән, географиянан уҡытҡан.
1981 йылда Һатҡы руда идаралығы был төбәктә боксит ятҡылыҡтары эҙләй. Ерҙе 81 метр тәрәнлеккә тиклем быраулап төшкәс, артезиан һыуы йырҙаһына эләгәләр. Фонтан атылып сыға, әммә ул 50 см самаһы бейеклеккә генә атыла.
2011 йылда Владимира Поляков ҡуйған бөкөнө алмаштыралар.
Фонтан бигерәк тә ҡыш көнө ҡаты һыуыҡтарҙа иҫ киткес матур һыҙатланышлы боҙ селтәрҙәре, төрлө һындар барлыҡҡа килтереүе менән иғтибарҙы тарта.
Һыу температураһы Цельсий буйынса +7 градус. Һыуы ифрат таҙа, лабораторияла үткәрелгән тикшереү унда бер ниндәй ҙә зарарлы матдәләр булмауын асыҡлаған.
Фонтан яҡлау талап итә
Сығанаҡ йылдан-йыл туристарҙың иғтибарын күберәк йәлеп итә һәм тирә-яғында сүп-сар ҙа арта бара. Вандалдар ундағы бөкөнө тартып сығарып йәки таштар һалып һыу килеүен туҡтатҡан осраҡтар ҙа булған. Урындағы битараф булмаған ирекмәндәр унда таҙартыу эштәре алып бара, әммә был урын юғарыраҡ кимәлдә ҡурсыуға мохтаж.
Бенинда ислам
Бенинда ислам (Islam au Bénin, الإسلام في بنين) ― илдә тарафдарҙары һаны буйынса икенсе урындағы дин. 2013 йылғы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, Бенин халҡының (12, 8 млн кеше, 2020 йылғы баһалау буйынса) 27, 7 % — ы ― мосолмандар, 48,5 % — ы ― христиандар, 11,6 % — ы ― тарафдары.
Тарихы
Урта быуаттарҙа Ислам диненең киң таралышы, барынан ҙа элек, Төньяҡ Африкалағы бәрбәрҙәре һәм туарегтар менән сауҙа элемтәләренә бәйле. XV быуаттан башлап, ислам Сонгай дәүләте составына ингән илдең төньяҡ өлөшөндә тарала башлай.
Шул уҡ ваҡытта хәҙерге Бениндың көньяҡ өлөшө башта Бенин батшалығы, Ойо дәүләтенә, һуңыраҡ Дагомея короллеге составына инә, унда Африканың традицион диндәре һаҡланған.
XIX быуат башында мосолмандар һаны Нигерияның төньяғынан күпләп күсеп килгән мосолман ҡасаҡтары иҫәбенә артҡан.
Һаны һәм таралышы
Мосолмандар, нигеҙҙә, Бениндың төньяҡ-көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында йәшәйҙәр. Бенин мосолмандарының күп өлөшө сөнниҙәр, шулай уҡ, нигеҙҙә, Яҡын Көнсығыштан килгән мөһәжирҙәр араһында шиғыйҙар ҙа бар. Әхмәҙиә йәмғиәте 2006 йылда барлыҡҡа килгән.
Ислам илдең фульбе, барба , сомба , йоруба , буһа кеүек этник төркөмдәре араһында киң таралған.
Йыш ҡына, бер ғаилә эсендә христиан, ислам йәки урындағы традицион ышаныуҙар тарафдары булған туғандарҙы осратырға мөмкин.
Мәсеттәр
Бениндағы иң ҙур мәсет ― ил баш ҡалаһы Порто-Новолағы Әл-Мәһди мәсете. Ул 2008 йылда төҙөлгән һәм бер үк ваҡытта 7000 кешене һыйҙыра ала.
Чернобыль
Чернобыль (Чорно́биль «чернобыльник»(әрем) һүҙенән алынған) — Украинаның Киев өлкәһе Иванков районындағы ҡала.
Чернобыль Припять йылғаһында, уның Киев һыуһаҡлағысына ҡойған урынынан алыҫ түгел урынлашҡан.
Чернобыль АЭС-тағы авария арҡаһында билдәләлек ала. Һәләкәткә тиклем ҡалала 13 меңгә яҡын кеше йәшәһә, 2001 йылғы Бөтә украин халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Чернобыль (Припять һымаҡ уҡ) «кешеһеҙ ҡала» булып һанала. Хәҙерге ваҡытта ҡалала тик учреждениелар һәм Чернобыль АЭС-ының ябылған һәм бер һүҙһеҙ гарантияланған күсенеү зонаһы предприятиеларының вахта ысулы менән эшләүсе хеҙмәткәрҙәре һәм самоселдар (элекке урындарына ҡайтҡан халыҡ) йәшәй. Киевҡа тиклем туранан — 83, автомобиль юлы менән 115 км. Чернобыль АЭС-ынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Чернобыль тәүге тапҡыр XIV быуат аҙағында "Алыҫ һәм яҡын урыҫ ҡалалары исемлеге"ндә (урыҫса «Список русских городов дальних и ближних») 1193 йылда иҫкә алына.
1548 йылда, был ерҙәр Бөйөк Литва кенәзлеге ҡулы аҫтында булғанда, Чернобыль эргәһендә генә кенәз Фридрих Пронский замок төҙөй. Замок ултыраҡтан тәрән соҡор менән бүленгән була һәм беҙҙең заманға тиклем һаҡланып ҡалған. XVII быуат башында замок ҡабаттан реконструкциялана һәм яҡшы нығытылған, инергә ҡыйынлыҡ тыуҙырған нығытмаға әүрелдерелә, ә Чернобыль ҡалаһы өйәҙ үҙәге булып ҡала.
1793 йылда Рәсәй империяһы составына инә. 1898 йылда Чернобылдә йәшәгән халыҡ иҫәбе 10 800 кешегә етә, шуларҙың 7200 — йәһүдтәр.
Йәһүдтәрҙе Чернобылдә Филон Кмита Польша колонизацияһы сиктәрендә урынлаштыра. 1596 йылда Польша короллегенә ҡушылғандан һуң православие динендәге крәҫтиәндәр католицизмға мәжбүри күсереләләр. Православие Рус батшалығы баҫып алғандан һуң ғына тергеҙелә.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында Чернобыль хасидизмдың төп үҙәктәренең береһе була. Чернобыль хасид династияһын раввин Менахем Нахум Тверской ойоштора.
XIX быуат аҙағына тиклем Чернобыль ҡалаһы граф Ходкевичтарҙың шәхси ҡалаһы була. 1896 йылда хужалар ҡаланы дәүләткә һаталар, шулай ҙа 1910 йылға тиклем улар ҡалалағы замокка һәм йортҡа хужа була.
Йәһүд халҡы 1905 йылдың октябрендә һәм 1919 йылдың март — апрель айҙарында погромдан зыян күрә, был ваҡытта бик күп йәһүдтәр черносотенецтар тарафынан талана һәм үлтерелә. 1920 йылда Тверской династияһы ҡаланы ташлап сығып китә һәм Чернобыль хасидизмдың мөһим үҙәге булыуҙан туҡтай.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ҡала оккупациялана. Граждандар һуғышы осоронда ҡала һәм өйәҙ "йәшел "атаман Струк контроле аҫтында була. Структы ҡыҙылдар күп мәртәбә ҡыуып сығарырға тырышалар, әммә ул һәр ваҡыт отряды менән кире ҡайта. Совет-Польша һуғышы ваҡытында Чернобылде башта Польша армияһы баҫып ала (ысынында шул уҡ Струк был юлы Пилсудскийға дуҫтарса ярҙам итә), ә һуңынан Ҡыҙыл армия кавалерияһы тарафынан тартып алына. 1921 йылда Украина ССР-ы составына индерелә. Һуңғы йәһүд погромын ҡала тирәһендә Струк 1922 йылда ойоштора.
Чернобылдәге поляктар общинаһы 1936 йылда Ҡаҙағстан Совет Социалиcтик Республикаһына депортациялана. 1919 йылдан һуң ҡалала ҡалған ҙур булмаған йәһүд общинаһын Украинаның Рейхскомиссариаты 1941—1944 йылдарҙа тулыһынса ҡыйрата. 1943 йылдың 17 ноябре — Азатлыҡ көнө.
1970 йылдарҙа Чернобылдән 10 км алыҫлыҡта Украинала тәүге атом электростанцияһы төҙөлә.
1985 йылда сафҡа «Чернобыль-2» объекты — горизонт артындағы РЛС «Дуга» индерелә.
2006 йылда американ коммерциялы булмаған ғилми — тикшеренеү ойошмаһы Блэксмит институты тарафынан донъялағы иң бысраҡ (ағыуланған) ҡалаларҙың исемлеге нәшер ителгән. Был исемлектә Чернобыль беренсе тиҫтәгә эләккән.
Ҡалала Советтар Союзы Геройы, Чернобыль АЭС-ын һаҡлау буйынса ВПЧ — 2 ҡараулы начальнигы, эске эштәр лейтенанты Правик Владимир Павлович (1962—1986) тыуған.
30 километрлыҡ зона
Чернобыль ҡалаһы 1986 йылда ябылған һәм радиациялы хәүефле территориялар менән идара итеүсе административ үҙәгк. Ерҙәрҙе ябыҡ итеп иғлан итеү тураһында ғәҙәттән тыш ҡарар АЭС-ҡа яҡын территорияларҙың байтаҡ радиоактив бысраныуы менән бәйле.
Ҡалала зонаны экологик яҡтан хәүефһеҙ хәлдә тотоу өсөн тәғәйенләнгән төп предприелар ҡалған. Шул иҫәптән 30 километрлыҡ ябыҡ зонаның радиация хәлен тикшереп тороусы предприятиелар — Припять йылғаһының һыуында, уның ҡушылдырыҡтарында, шулай уҡ һауала радионуклидтар күләме тикшерелеп тора.
Ҡалала Украина МВД — һының шәхси составы тотола, уларға 30-километрлыҡ зонаны һаҡлау һәм территорияға сит кешеләрҙең инеүен контроль аҫтында тотоу бурысы йөкмәтелгән.
Сәнғәттә һәм мәҙәниәттә
Харьков ҡалаһында Чернобыль ветерандарының Бөтә Украина ойошмаһы бар.Һылтанма — http://veteranychernobyl.info/
Мис-Сос
Мис-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лям-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Добродеев Олег Борисович
Добродеев Олег Борисович (28 октябрь 1959 йыл, Мәскәү) — Рәсәй журналисы һәм медиаменеджеры, Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар компанияһының (ВГТРК) генераль директоры «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Сценарист Борис Тихонович Добродеевтың улы. Өлкән ағаһы, Дмитрий Добродеев, — яҙыусы, Чехияла йәшәй.
1981 йылда Мәскәү дәүләт университетының (МДУ) тарих факультетын «Францияның яңы һәм иң яңы тарихы» һөнәре буйынса тамамлай, параллель ағымда Владимир Ҡара-Мырҙа (өлкән), Елена Осокина, Елена Гагарина, Алексей Левыкин һәм Константин Затулин  менән бергә уҡый. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң СССР Фәндәр академияһының АҠШ һәм Канада Институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1982 йылда халыҡ-ара эшселәр хәрәкәте институты аспирантураһында уҡый.
Өйләнгән. Улы — Борис Mail.ru Group генераль директоры булып эшләй.
Телевидениела эшләү
1983 йылдан 1990 йылға тиклем — СССР Дәүләт телерадиоһының үҙәк телевидениеһы хеҙмәткәре (ЦТ). Бында эшен кесе мөхәррир вазифаһында башлай, аҙаҡ корреспондент була, «Ваҡыт» программаһы комментаторы, Мәғлүмәт баш редакцияһының баш мөхәррире урынбаҫары. Бер аҙ «120 минут» программаһын алып бара.
1990 йылда — нигеҙ һалына (Эдуард Сагалаев Александр Тихомиров менән берлектә ) Үҙәк телевидениеның аҙналыҡ «Ете көн» программаһын алып бара.
1990 йылдан 1991 йылдың сентябренә тиклем  — «Вести» мәғлүмәт программаһы директоры
1991 йылдың сентябренән 1993 йылдың сентябренә тиклем — Рәсәй  «Останкино» дәүләт телерадиокомпанияһында   Мәғлүмәттәр телевизион агентлығының  баш мөхәррире.
НТВ коммерция телекомпанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1993 йылдың сентябренән —НТВ телекомпанияһының Мәғлүмәттәр программаһы хеҙмәтенең баш мөхәррире. 1993 йылдан 1997 йылға тиклем — НТВ телекомпанияһының вице-президенты. 1996 йылдың июленән — «НТВ-Плюс» ЯАО ойоштора. 1997 йылдың ғинуарынан — «Медиа-Мост» ЯАО ойоштороусыларының береһе. 1997 йылдың декабренән 2000 йылдың ғинуарында тиклем  — «НТВ Телекомпанияһы»  асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
2000 йылдың 31 ғинуарында Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар компанияһының «Берҙәм етештереү-технологик комплексы» ФГУП рәйесе итеп тәғәйенләнә. 2000 йылдың 13 апреленән «Рәсәй» телеканалы һәм «Вести» Дәүләт телекомпанияһы киң мәғлүмәт сараларының  берләштерелгән редакцияһының баш мөхәррире. НТВ етәкселегенең алмашыныуы менән бәйле  2001 йылдың 14 апрелендә Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар компанияһының рәйесе вазифаһынан  отставкаға китергә ғариза бирә, уны РФ президенты  В. В. Путин ҡабул итмәй. 2004 йылдың 26 февраленән (де-факто — 2004 йылдың 29 июленән)  —ФГУП Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар компанияһының генераль директоры.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
2018 йылдан башлап — РФ Президенты ҡарамағында Мәҙәниәт һәм сәнғәт буйынса Совет ағзаһы.
Нылкид-Шор
Нылкид-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡудашев
Ҡудашев — башҡорт, татар һәм урыҫ фамилияһы.
Кукова
Кукова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы
Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы (25 октябрь 1911 йыл — 19 март 1968 йыл) — күренекле башҡорт тел белгесе, төркиәтсе, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1944 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). БАССР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Ленин (1967) һәм «Почёт Билдәһе» (1961) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев 1911 йылдың 25 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ғафури районының Ҡаранйылға ауылында тыуған, 1968 йылда вафат булған. 1942 йылдан — КПСС һәм 1944 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1926 йылда Сәйетбаба ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағас, Маҡар ауылында колхозсы йәштәр мәктәбендә уҡый.
1932 йылда Өфөлә Башҡорт педагогия техникумын тамамлай. Бер үк ваҡытта ул «Аллаһыҙ» журналының яуаплы секретары вазифаһын да башҡара. Жәлил Кейекбаев Башҡорт педагогия техникумын тамамланғандан һуң Мәскәүҙә Беренсе сит ил телдәре институтында уҡый. Һуңынан мәктәптәрҙә, юғары уҡыу йорттарында немец теле уҡыта.
1932—1937 йылдарҙа Мәскәүҙә Сит телдәр педагогия институтында уҡый һәм герман филологияһы бүлеген уңышлы тамамлап сыға. Бер йыл Мәскәү өлкәһе Рошаль ҡалаһында урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләгәндән һуң, Өфөгә ҡайтып, педагогия институтының сит телдәр факультетында уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, уҡытыу бүлеге мөдире, кафедра мөдире булып эшләй.
1942—1943 йылдарҙа Жәлил Кейекбаев Ғафури районында Сәйетбаба урта мәктәбенең директоры булып эшләй. 1943-1944 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә баш редактор булып эшләгәндән һуң, Мәскәүҙә Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый.
1946—1949 йылдарҙа Өфө авиация институтында немец теле уҡытыусыһы булып эшләй, кафедра мөдире вазифаһын да башҡара. 1948 йылда ул Мәскәү дәүләт университетында филология фәндәре кандидатлығына « Әҙәби башҡорт теленең орфоэпияһы» темаһына диссертация яҡлай. 1949 йылдан Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) башҡорт филологияһы кафедраһы мөдире, бер ни тиклем ваҡыт сит ил телдәре факультеты деканы, 1957 йылдан 1961 йылға тиклем университеттың проректоры булып эшләй.
1960 йылда Жәлил Кейекбаев, башҡорт интеллигенцияһынан иң беренсе булып, «Башҡорт теленең фонетикаһы (тасури һәм тарихи—сағыштырма тикшеренеү тәжрибәһе)» («Фонетика башкирского языка (опыт описательного и сравнительно-исторического исследования)») темаһы буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Ғалим башҡорт тел ғилеме, төрки Урал-Алтай телдәре буйынса артыҡ хеҙмәт яҙа. Башҡорт теленең тарихи фонетикаһы һәм Урал-Алтай телдәренең сағыштырма-тарихи морфология өлкәһендә уңышлы эшләй. Башҡорт теленең дөрөҫ әйтелеше, диалекттары, ер-һыу атамалары, лексикаһы һәм фразеологияһы буйынса тикшереүҙәр алып бара, дәреслектәр, уҡыу ҡулланмалары яҙа.
Телсе-ғалим бер нисә сит телде яҡшы белә (12 теледе һәйбәт белә, 50-гә яҡын телде аңлай), мәҫәлән, немец һәм венгр телдәренән башҡортсаға туранан-тура тәржемә итә.
Башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә лә уңышлы эшләй. «Туғандар һәм таныштар» романын, повестар, ҡобайырҙар, әкиәттәр яҙа.
Фәнни эшмәкәрлеге
Жәлил Кейекбаев утыҙынсы йылдарҙың башында шиғырҙары менән матбуғат биттәрендә йыш күренә башлай. Уның күп кенә шиғырҙарын Ж. Табын имзаһы менән газеталарҙа, журналдарҙа осратырға була. Мәскәүҙәге Сит телдәр институтында уҡығанда, ул немец теленән башҡорт теленә тәржемә эше менән ныҡлап шөғөлләнә. Жәлил Кейекбаев ике телдең дә нескәлектәрен белә. Тел мәҙәниәте талаптарын яҡшы тоя. Шуға күрә, тәржемә иткәндә әҫәрҙең оригиналдағыса яңғырауына ирешә.
Бөйөк художник Гете, Г. Гейне кеүек шағирҙарҙың шиғырҙарын, Эрих Вайнерт, Вилли Бределдең шиғыр һәм хикәйәләрен, Фр. Вольфтың «Доктор Мамлок» драмаһын, бер туған Гриммдарҙың айырым китап булып сыҡҡан әкиәттәрен немец теленән башҡорт теленә тәржемәләй.
Жәлил Кейекбаев Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында төрлө темаға ҡобайырҙар, очерк һәм хикәйәләр ижад итә. Советтар Союзы Геройы Зөбәй Үтәғолов тураһында очерк, Александр Матросов тураһында шиғырҙар яҙып, шул уҡ иҫемдәрҙә башҡорт һәм рус телдәрендә баҫтырып сығара.
Ватан һуғышынан һуңғы йылдарҙа ул, юғары уҡыу йорттарында уҡытыусылыҡ һәм ғилми эштәр алып барыу менән бергә, балалар әҙәбиәтендә' даими эшләп килә. Уның халыҡ әкиәттәре ерлегендә яҙған әҫәрҙәре айырым йыйынтыҡтарға тупланып та сыға. Яҙыусының «Туғандар һәм таныштар» романы ҙур популярлыҡ яулай.
Жәлил Кейекбаев республикала Н. К. Дмитриев башлап ебәргән башҡорт теле ғилеме фәнен дауам иттереүсе һәм артабан уңышлы үҫтереүсе, ошо фәнде юғары талаптарға яуап бирерлек хәлдә ойоштороусы.