cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Багут-Сала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бакалейка
Бакалейка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Болот
Болот — атмосфераның юғары ҡатламында ҡуйырған һыу парҙарының һыуынып тығыҙ томанға әйләнгән массаһы. Тышҡы күренешенә ҡарап ҡыйғас, ҡатлаулы һәм өйкөм болоттарға айырып йөрөтәләр; ваҡ ҡына һыу бөртөктәре йәки боҙ кристалдарының бергә тупланыуынан хасил булған атмосфераның түбәнге өлөшөндәге, ерҙән күренеп торған ҡатлам. Болоттағы ваҡ ҡына һыу тамсылары һәм боҙ кристалдары  болот элементтары тип атала. Болот элементтары бергә ҡушылһа, ергә ямғыр йәки ҡар булып яуым-төшөм төшә.
Болоттар тропосферала күҙәтелә.
Ер атмосфераһы болоттары үҙенсәлектәре
Болоттар һыу һәм/йәки һыулы боҙ кристалдарынан тора, улар «болот элементтары» тип атала. Тамсы болот элементтары болотта −10 °C юғарыраҡ һауа температураһы булғанда күҙәтелә. Болотта һауа температураһы -15 -10 °C булғанда, болот ҡатнаш составҡа эйә (тамсылар һәм боҙ кристалдары). Болотта һауа температураһы -15 °C түбән булғанда - кристаллдарҙан ғына тора. Һыу пары болоттарҙың төп компоненты түгел.
Конденсация һөҙөмтәһендә болот элементтары күбәйгәс, уларҙың төшөү тиҙлеге арта. Әгәр болот элементтарының төшөү тиҙлеге өҫкә күтәрелеү тиҙлегенән артып китһә, улар ер өҫтөнә ашығалар һәм төшкәндә парға әйләнеп китмәһәләр, яуым-төшөм рәүешендә төшөүе мөмкин. Ҡағиҙә булараҡ, яуым-төшөм, кәм тигәндә, ниндәйҙер ҡатламда ҡатнаш составлы болоттарҙан (кумулонимбус, ҡат-ҡат ямғыр, бейек ҡатламлы) яуым-төшөмгә тура килә.
Бер төрлө болоттарҙан (тамсы йәки кристалл) — ҡатлаулы, ҡатламлы-кумуляторҙар төшөп ҡалыуы мөмкин.
Болоттоң уртаса ауырлығы 500-800 тонна тирәһе.
Болот төрҙәре
Болоттар тропосферала күҙәтелә. Тропосфера болоттары болоттарҙың халыҡ-ара классификацияһына ярашлы төрҙәргә, сорттарға һәм өҫтәмә үҙенсәлектәргә бүленә. Ҡайһы берҙә болоттарҙың башҡа төрҙәре лә күҙәтелә: мәрүәт болоттар (20-25 км бейеклектә) һәм ноктилюцент (көмөш) болоттар (70-80 км бейеклектә).
Хасил булыу шарттары буйынса болот төрҙәре
Ҡайһы саҡта болоттар үҙ-ара ҡушылып ҡатлаулы-ҡатлаулы ҡарағусҡыл болоттар хасил итәләр. Ямғыр болоттары бик ауыр, шуға ергә яҡын йөҙәләр. Был ваҡытта көслө ел сыға, күк күкрәүе, йәшен йәшнәүе мөмкин.
Тулҡынлы болоттар
Антициклонда инверсия (метеорология-inversions) ваҡытында, инверсияның түбәнге сиге конденсация кимәленә тап килгәс, тулҡынлы болоттар барлыҡҡа килә. Һауа тулҡындары хәрәкәт иткәндә йылы һауа (өҫкө) һәм һалҡыныраҡ (түбәндә) һауа араһындағы сиктә үҫешә. Уларҙың һырт өлөшөндә ҡалҡып торған һауа адиабатик һыуытыла — һөҙөмтәлә болоттар өйөм һәм һырттар рәүешендә барлыҡҡа килә. Тулҡындар соҡорҙарында һауа төшә, адиабатик йылына һәм шуға күрә һыу пары менән туйынмай, шуның һөҙөмтәһендә күк күк йөҙө люмендары барлыҡҡа килә.
Өҫкә шыуышҡан болоттар
Йылы һәм һалҡын һауа массалары осрашҡанда шыуып барған болоттар барлыҡҡа килә. Йылы һауа һалҡын һауа өҫтөнә күтәрелгәндә адиабатик һыуыныу һөҙөмтәһендә хасил була.
Турбулент ҡатлаулы болоттар
Турбулент ҡатлаулы болоттар ел көсәйгәндә һауаны күтәреү һөҙөмтәһе булып тора, бигерәк тә өҫкө ҡатламдарҙа томан күҙәтелһә, ул яйлап ҡатлы-ҡатлы болотлоҡҡа әйләнә.
Ҡыйғас болоттар (Cirrus, Ci)
Улар аҡ төҫтәге йоҡа еп йәки аҡ (йәки күбеһенсә аҡ) ваҡ һәм оҙонса һырттар рәүешендәге элементтарҙан тора. Улар еп кеүек (фибрус) төҙөлөшлө һәм/йәки ебәк кеүек ялтырауыҡ. Үрге тропосферала, ҡайһы берҙә тропопауза йәки туранан-тура унан аҫтараҡ (урта киңлектәрендә, нигеҙҙәре йышыраҡ 6-8 км бейеклектә ята, тропик киңлектәрҙә 6—18 км,поляр киңлектәрҙә — диңгеҙ кимәленән 3—8 км бейеклектә). Болот эсендә үтә күреү 150—500 м. Боҙ кристалдарынан тора. Шуға күрә ҡыйғас болоттарҙың вертикаль оҙонлоғо байтаҡ (йөҙҙәрсә метрҙан алып бер нисә километрға тиклем) була. Әммә елдең әҙерәк үҙгәреүе һәм кристалл үлсәмдәренең айырмаһы ҡыйғас болоттарҙың еүешләнеүенә һәм кәкрәйеүенә килтерә.
Болоттарҙың тарҡалыуы һәм айырым болоттарҙың бәләкәй булыуы арҡаһында болоттар бик яҡшы яҡтылыҡ сағылтмай (гало). Был болоттар йылы фронт йәки окклюзия фронты болоттар системаһының сигенә хас. Шулай уҡ йыш ҡына антициклон мөхитендә үҫешәләр, ҡайһы берҙә уларң өйкөм ямғыр болотоноң боҙло түбәләренең өлөштәре.
Ҡыйғас болот төрҙәре: нитевидные (Cirrus fibratus, Ci fibr.), когтевидные (Cirrus uncinus, Ci unc.), башенкообразные (Cirrus castellanus, Ci cast.), плотные (Cirrus spissatus, Ci spiss.), хлопьевидные (Cirrus floccus, Ci fl.) и разновидности: перепутанные (Cirrus intortus, Ci int.), радиальные (Cirrus radiatus, Ci rad.), хребтовидные (Cirrus vertebratus, Ci vert.), двойные (Cirrus duplicatus, Ci dupl.).
Ҡайһы ваҡыт улар рәтенә ҡыйғас-ҡатламлы һәм ҡыйғас-өйкөмлө болоттарҙы ла индерәләр.
Ҡыйғас һәм ҡатлы (Cirrostratus, Cs)
Өҫкө ярустың елкәнгә оҡшаш болоттары. Боҙ кристалдарынан торалар. Улар бер төрлө, аҡһыл япма ҡиәфәтендә була. Түбәнге ситенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 6-8 км бейеклектә, вертикаль оҙонлоғо бер нисә йөҙ метрҙан алып бер нисә километрға тиклем (2-6 һәм унан да күберәк), болот эсендә күренеүсәнлек 50-200 м. Ҡыйғас ҡатламлы болоттар сағыштырмаса үтә күренмәле, улар аша ҡояш йәки ай асыҡ күренергә мөмкин. Был өҫкө яруслы болоттар, ҡағиҙә булараҡ, һауаның киң ҡатламдары конвергенция арҡаһында өҫкә күтәрелгәндә барлыҡҡа килә.
Ҡыйғас-ҡатламлы болоттар йыш ҡына Ҡояш йәки Ай тирәләй гало (яҡтылыҡ) күренештәре бирә. Гало — болотто тәшкил иткән боҙ кристалдарының яҡтылыҡты һындырыу һөҙөмтәһе. Ҡыйғас ҡатламлы болоттар, ғәҙәттә, йылы фронт яҡынлашҡанда ҡуйыра, тимәк, боҙ кристалдары барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә гало яйлап юҡҡа сыға һәм Ҡояш (йәки ай) һирәгерәк күренә башлай.
Төрҙәре: сөс һымаҡ (Cirrostratus fibratus),томан һымаҡ (Cirrostratus nebulosus).
Бейек өйкөм болоттар (Altocumulus, Ac)
Бейек өйкөм болоттар (Altocumulus, Ac) — йылы миҙгел өсөн ғәҙәти болоттар. Һоро, аҡ йәки тулҡындар һәм һырттар рәүешендәге болоттар, улар ялтырап торған ҡабырсаҡтарҙан һәм пластиналарҙан тора. Түбәнге сиктең бейеклеге — 2-6 км, вертикаль оҙонлоғо бер нисә йөҙ метрға тиклем, болот эсендә күренеүсәнлек — 50-80 м. Улар, ҡағиҙә булараҡ, Ҡояшҡа ҡараған яҡта урынлашҡан була. Ҡайһы саҡта ҡеүәтле өйөкөм болоттар стадияһына етәләр. Бик ҙур өйкөм болоттар, ғәҙәттә, йылы һауа массаларының күтәрелеүе, шулай уҡ йылы һауаны өҫкә күсереүсе һалҡын фронттың башланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Шуға күрә йәйге йылы һәм дымлы иртәлә бик ҙур өйкөм болоттар булыуы дауыл болоттарының яҡынлашып килеүен йәки һауа торошоноң үҙгәреүен алдан белдерә.
Бейек ҡатлаулы болоттар (Altostratus, As)
Һоро йәки зәңгәрһыу төҫтәге бер төрлө йәки бер аҙ тулҡынлы япма барлыҡҡа килә. Ҡояш менән Ай, ғәҙәттә, күренә, әммә тоноҡ ҡына. Түбәнге сиктең бейеклеге — 3-5 км, вертикаль оҙонлоғо — 1-4 км, болоттарҙа күренеүсәнлеге — 25-40 м. Был болоттар боҙ кристалдарынан, һыу тамсыларының гипотермияларынан һәм ҡар бөртөктәренән тора. Бейек ҡатламлы болоттар ямғыр йәки ҡар килтереүе мөмкин.
Үтә күренмәле бейек ҡатлаулы болоттар (Altostratus translucidus, As trans)
Юғары ҡатламлы үтә болоттар. Болоттоң тулҡынлы төҙөлөшө һиҙелерлек, Ҡояш түңәрәге ярайһы уҡ айырылып тора. Ерҙә ҡайһы берҙә ярайһы уҡ айырылып торған күләгәләр булыуы мөмкин. Һыҙаттар асыҡ күренә. Болоттар япмаһы, ҡағиҙә булараҡ, яйлап бөтә күк йөҙөн ҡаплай. Нигеҙенең бейеклеге — 3-5 км, болоттар ҡатламының ҡалынлығы уртаса 1 км тирәһе, ваҡыты менән 2 км-ға тиклем. Яуым-төшөм булыштыра, әммә түбән һәм урта киңлектәрҙә йәй бик һирәк ергә барып етә.
Ҡатлаулы ямғыр болоттары (Nimbostratus, Ns)
Ҡатлаулы ямғыр болоттары ҡара-һоро төҫтә, өҙлөкһөҙ ҡатлам рәүешендә. Яуым-төшөм менән ҡатлаулы ямғыр болоттары ҡатламы бер төрлө күренә, яуым-төшөм араһында ҡатламдың  тулҡындары һиҙелә. Ҡатлаулы болоттарҙан ҡараңғыраҡ һәм буталсыҡ төҫө, төҙөлөшөнөң төрлөлөгө һәм оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған яуым-төшөм менән айырыла. Түбәнге сиктең бейеклеге — 100 метрҙан алып 1900 метрға тиклем, ҡалынлығы бер нисә километрға тиклем.
Ҡатлаулы өйкөм болоттар (Stratocumulus, Sc)
Ҙур һырттарҙан, тулҡындарҙан, пластиналарҙан торған һоро болоттар. Башлыса һыу тамсыларынан торалар. Түбәнге сиктең бейеклеге ғәҙәттә 500 метрҙан алып 1800 метрға тиклем диапазонда була. Ҡатламдың ҡалынлығы — 200 метрҙан алып 800 метрға тиклем. Ҡояш менән Ай болоттарҙың йоҡа ситтәре аша ғына балҡый ала. Яуым-төшөм, ҡағиҙә булараҡ, төшмәй. Ҡатлаулы үтә күренмәгән болоттарҙан яуым-төшөм бик әҙ була.
Ҡатлаулы болоттар (Stratus, St)
Ҡатлаулы болоттар томанға оҡшаш бер төрлө ҡатлам барлыҡҡа килтерә, ләкин ул ниндәйҙер бейеклектә урынлашҡан (йышыраҡ 100 метрҙан алып 400 метрға тиклем, ҡайһы берҙә 30-90 м) була. Ғәҙәттә бөтә күк йөҙөн ҡаплайҙар, әммә ҡайһы берҙә уларҙы өҙгөләнгән болот массалары рәүешендә күҙәтергә мөмкин. Был болоттарҙың аҫҡы сите бик түбән төшә ала, ҡайһы берҙә ерҙәге томан менән берләшәләр. Улар бик ҡалын булмай — т бер нисә тиҫтә, йәки йөҙ метр. Ҡайһы берҙә был болоттарҙан яуым-төшөм йышыраҡ ҡар бөртөктәре йәки ваҡ томан кеүек була.
Өйкөм ямғыр болоттары (Cumulonimbus, Cb)
Кумулонимбус — көслө вертикаль үҫешле ҡеүәтле һәм тығыҙ болоттар (бер нисә километр, ҡайһы берҙә бейеклеге 12-14 км тиклем), йәшенле һәм ҡайһы берҙә көслө боҙ-борсаҡ яуа. Кумулонимбус болоттары ҡеүәтле кумулятор болоттарынан үҫешә. Улар скволл һыҙығы тип аталған һыҙыҡты барлыҡҡа килтерә ала. Кумулонимбус болоттарының түбәнге кимәле башлыса һыу тамсыларынан тора, шул уҡ ваҡытта температура 0 °C-тан күпкә түбән булған юғары кимәлдә боҙ кристалдары өҫтөнлөк итә. Түбәнге сиктең бейеклеге, ҡағиҙә булараҡ, 2000 м түбән, йәғни тропосфераның түбәнге ярусында.
Ноктилюцент (аҡ) болоттар
Атмосфераның өҫкө ҡатламдарында ноктилюцент (көмөш, аҡ төҫтәге) болоттар барлыҡҡа килә. Был болоттар яҡынса 80 км бейеклектә урынлашҡан. Уларҙы ҡояш байығандан һуң йәки ҡояш ҡалҡҡанға тиклем күҙәтергә мөмкин. XIX быуатта яңы болоттар табыла, был антропоген әүҙемлектең артыуы менән бәйле булыуы ихтимал.
Мәрүәт болоттар
Мәрүәт болоттар стратосферала барлыҡҡа килә (яҡынса 20—30 км бейеклектә) һәм боҙ кристалдарынан тора.
Торба кеүек болоттар
Торба кеүек(шулай уҡ тубыл, марсупиаль, елен һымаҡ) болоттар — нигеҙе үҙенсәлекле кәрәҙле йәки марсупиаль формала булған болоттар. Улар һирәк осрай, башлыса эҫе һауа торошонда кумулонимбус болоттары үҫеше менән бәйле — болот ҡатламында дымлылығы түбән һәм болоттарҙың түбәнге сигенә яҡын бейеклеге булған ел тиҙлеге һиҙелерлек үҙгәрә.
Лентикуляр болоттар
Һауа тулҡындары ҡырында йәки һауаның ике ҡатламы араһында лентикуляр (лентикуляр) болоттар барлыҡҡа килә. Был болоттарҙың үҙенә генә хас үҙенсәлеге шунда: ел ни тиклем көслө булһа ла, улар хәрәкәт итмәй. Ҡаршылыҡтар тирәләй ер өҫтөнән аҡҡан һауа ағымы, һауа тулҡындары барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә тау һырттарының ел ыңғайына, һырттар һәм айырым түбәләр артында 2 км-ҙан алып 15 км-ға тиклем бейеклектә эленеп торалар.
Пирокумулятив болоттар
Пирокумулятив болоттар йәки пирокумулдар — ҙур янғын йәки вулкан әүҙемлеге арҡаһында барлыҡҡа килгән конвектив (кумулулус йәки кумулонимбус) болоттар. Был болоттарға көслө янғын йәки ҡойған вулкан лаваһы һауаны туранан-тура үҙенән юғарыраҡ йылытҡанға ошондай исем бирелгән. Конденсация кимәле күтәрелгән һайын болоттарҙы — беренсе кумулулумбусты барлыҡҡа килтерә. Был осраҡта йәшен йәшнәүе ихтимал — был болоттан йәшен йәшнәүе йыш ҡына яңы янғындар сәбәпсеһе була.
Тарихы
Болоттарҙы тәүге туранан-тура күҙәтеүселәр булып шарҙа һауаға күтәрелгән (XVIII быуат аҙағынан) аэростатсылар тора. Улар күҙәтелгән болоттарҙың төҙөлөшө буйынса ике төркөмгә бүленеүен асыҡлай:
Һауа шарҙарының күтәрелеүе һәм тауға менгән саҡтағы күҙәтеүҙәр арҡаһында тағы бер факт асыҡлана: беренсе төркөм болоттарының төҙөлөшө, күҙәтеүсе һәр яҡтан шундай болот менән уратып алынғас, ер өҫтөнә яҡын күҙәтелгән ябай томандан бер нимәһе менән дә айырылмай. Түбәндә күҙәтеүсегә тау яғында йәки атмосфераның ниндәйҙер бейеклегендә болоттар кеүек тойолған масса, һуңынан шундай болотҡа барып еткәс, күҙәтеүсегә томан кеүек тойола.Галлей һәм Лейбниц заманынан башлап томандың айырым киҫәксәләренең, тимәк, болоттарҙың сферик формала булыуы раҫлана. Был шарҙарҙың һауала тигеҙләнештә (равновесие) тотолоуын аңлатыу өсөн томандың был сфера киҫәксәләре иң йоҡа һыу ҡабыҡсаһы менән уратып алынған һауа ҡыуыҡсаларынан тора тигән гипотеза тәҡдим ителә.
Клаузисус, ҡыуыҡса ҙурлығы һәм йоҡа ҡабығы етерлек булғанда, һыу ҡабығының ҡалынлығы 0,0001 мм-ҙан артыҡ булырға тейеш түгеллеген күрһәтә, уларҙың ҡолауына һауа ҡаршы тороусанлығы шул тиклем ҙур булырға тейеш, хатта «везикулярҙарҙың» төшөүе бик әкрен булырға мөмкин, һәм улар һауала йөҙгән булып күренергә тейеш, ә иң көсһөҙ ағымда уларҙың ҡолауы хатта өҫкә табан хәрәкәткә лә күсеүе мөмкин ти. Был гипотеза Клаузиус везикюлдәр тураһындағы гипотезаһын яҡлауҙа уңышҡа өлгәшкәндән һуң киң таралыу ала (күк йөҙө ни өсөн күк төҫтә икәне лә шуның менән аңланыла).
«Везикуляр гипотеза» менән бер үк ваҡытта томандарҙың һыу шарҙары тулыһынса шыйыҡ һыуҙан тора тип һанаған тағы бер фекер бар. Микроскоп аша һыу шарҙарын ҡарау ҡыйын. 1880 йылда Дин (Англия) һыу шарҙарын күҙәткәндә томан киҫәксәләре ысын һыу тамсылары тигән һығымтаға килә, улар 0,016 мм-ҙан 0,127 мм-ға тиклем ҙурлыҡта икәне асыҡлана. Артабан ошондай уҡ күҙәтеүҙәрҙе Ричард Ассман Броккен тауҙарында ҡабатлай. Бында бигерәк һалҡын миҙгелдә төрлө формалағы болоттар күпләп формалаша.
Ассман, ул күҙәткән шыйыҡ һыулы болоттарҙың бөтә формалары ысын тамсыларҙан тора, уның ҙурлығы 0,006 мм (болоттарҙың өҫкө өлөшөндә) һәм 0,035 мм (аҫҡы өлөштәрендә) араһында үҙгәреп тора, тип раҫлай. Был тамсылар -10 °C температурала ла шыйыҡ хәлдә күҙәтелгән; теләһә ниндәй ҡаты есемгә генә ҡағылыу (мәҫәлән, микроскоптың шыуыуы) менән, улар шунда уҡ боҙ энәһенә әүерелә. Ниһайәт, Обермайер менән Будда күрһәтеүенсә, капилларий күренештәренән сығып фекер йөрөтһәк, "везикулярҙарҙың" булыуы мөмкин түгел.
Болоттар барлыҡҡа килеү өсөн парҙың тамсы шыйыҡ хәлгә күсеүе кәрәк. Әммә Безольдтың Айткен тәжрибәһенә нигеҙләнгән теоретик тикшеренеүҙәре был күсеүҙең бик ҡатмарлы күренеш булыуын күрһәтә. Бик ҡыҙыҡ тәжрибәләр үткәреп, Айткен, һауа массаларының һыу пары менән туйыныу температураһынан түбән һыуытыуы парҙың тамсы-шыйыҡ хәлгә күсеүе өсөн етмәй, тип белдерә: бының өсөн иң бәләкәй ҡаты киҫәксәләр булыуы талап ителә, унда пар тамсыларға йыйыла башлай. Һыу пары менән тулған һауа бөтөнләй таҙа булғанда, парҙар, хатта туйыныу температураһы аша үткәндән һуң да, шыйыҡсаға әйләнеп бөтмәй.
Ҡайһы бер газлы есемдәр, мәҫәлән, озон һәм азотлы берләшмәләр һыу тамсыларының барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә ала. Болоттар барлыҡҡа килеүҙә ҡаты есемдәр ҙур роль уйнай, быны бысраҡ ямғырҙар барлығын асыҡлаған күҙәтеүҙәрҙән дә күрергә мөмкин ине. Ниһайәт, 1883 йылда Кракатау вулканы атылыуынан һуң күҙәтелгән сағыу таңдар бик бейеклектә атылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән иң бәләкәй саң киҫәксәләренең булыуын күрһәтә. Быларҙың барыһы ла көслө елдәрҙең атмосфераға бик юғары микроскопик яҡтан ваҡ саң киҫәксәләрен күтәреү мөмкинлеген аңлата, ә Айткен менән Безольдтың болоттар барлыҡҡа килеү өсөн ҡаты киҫәксәләр булыу кәрәклеге тураһындағы фекере раҫлана.
Хәҙерге методтар
1930 йылдар башында Ленинград эксперименталь метеорология институтында (ЛИЕМ) В. Н. Оболенский етәкселегендә болоттарҙы өйрәнеү буйынса эксперименталь-теоретик эштәр башлана. 1958 йылдың мартында Н. С. Шишкин инициативаһы менән А. И. Воейков исемендәге төп геофизик обсерваторияла бойондороҡһоҙ «Болот физикаһы кафедраһы» ойошторола. Ерҙең болот япмаһын өйрәнеү һәм болоттарҙың барлыҡҡа килеүен һәм «эволюцияһын» өйрәнеү маҡсатында NASA 2006 йылда ике махсуслаштырылған юлдашты — CloudSat һәм CALIPSO-ны Ер орбитаһына сығара.
2007 йылдың апрелендә НАСА поляр орбитаға яңы болоттарҙы өйрәнеү өсөн тәғәйенләнгән AIM юлдашын (Мезосфералағы Боҙ аэрономияһы, (The Aeronomy of Ice in the Mesosphere) сығара.
Болот барлыҡҡа килеүҙе һәм яуым-төшөмдө балаларға аңлатыр өсөн
Ҡояш ер өҫтөн йылыта. Ер йылынған һыу парға әйләнеп өҫкә күтәрелә. Күҙгә күренмәй торған һыу парҙары һауала һәр саҡ була. Ер өҫтөнән күтәрелгән һайын температура түбәнәйә бара. Юғарыла һауа һыуанғас, һыу парҙары бергә ҡушылып күҙгә күренгән томан хасил итәләр. Болоттар бик юғарла йөҙөп йөрөгән томан тамсылары. Болоттар һәр ваҡыт хәрәкәт итеп тора. Уларҙы ел ҡыуып йөрөтә. Болот эсендә томан тамсылары бергә ҡушылып ҙураялар, ауыраялар һәм ергә ямғыр булып яуалар. Ҡыш көнө кристталлашҡан һыу тамсылары ҡар булып яуа.
Һылтанмалар
(файл меток KMZ для Google Earth)
Функцияның сығарылмаһы
Функцияның сығарылмаһы — функцияның бирелгән нөктәлә үҙгәреү тиҙлеген характерлаусы Дифференциаль иҫәпләмә төшөнсәһе. Әгәр ундай сикләнмә булһа, функция үҫешенең уның аргументы үҫешенә сағыштырмаһының, аргумент үҫеше нулгә ынтылғандағы сикләнмәһе тип билдәләнә. Сикле сығарылмаһы булған функцияны (ниндәйҙер нөктәлә), дифференциалланыусы (был нөктәлә) тип атайҙар.
Сығарылманы иҫәпләү барышы дифференциаллау тип атала. Кире процесс — алынманы табыу — интеграллау.
Тарихы
Классик дифференциаль иҫәпләмәлә сығарылма йышыраҡ сикләнмә төшөнсәһе аша билдәләнә, әммә сикләнмәләр теорияһы тарихи дифференциаль иҫәпләмәнән һуңыраҡ барлыҡҡа килә. Ньютон сығарылманы флюксия тип атай, Лейбниц мәктәбе база төшөнсәһе сифатында дифференциал төшөнсәһенә өҫтөнлөк бирә.
Лагранж ҡулланған ярашлы dérivée француз терминын урыҫ теленә тәржемә итеп, «Функцияның сығарылмаһы» формаһында урыҫ терминын беренсе булып В. И. Висковатов ҡуллана.
Билдәләмә
x_0 \in \R нөктәһенең ниндәйҙер тирә-яғында функцияһы бирелһен, ти. Функцияның сығарылмаһы тип, функцияны U(x_0) тирә-яғында,
Функцияның сығарылмаһының сикләнмә аша билдәләмәһе
x_0 \in \R нөктәһенең ниндәйҙер тирә-яғында функцияһы бирелһен, ти. f функцияһының x_0 нөктәһендә сығарылмаһы тип, әгәр ул булһа,
y=f(x) функцияһы сығарылмаһының x_0 нөктәһендә дөйөм ҡабул ителгән тамғаланыштары
Һуңғыһы ғәҙәттә ваҡыт буйынса сығарылманы аңлатыуын билдәләп китәйек (теоретик механикала).
Дифференциалланыусанлыҡ
f функцияһының x_0 нөктәһендә f'(x_0) сығарылмаһы, сикләнмә булараҡ, булырға йәки булмаҫҡа һәм сикле йәки сикһеҙ булырға мөмкин. f функцияһы x_0 нөктәһендә дифференциалланыусы була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр уның был нөктәлә сығарылмаһы булһа һәм сикле булһа: x_0 нөктәһендә дифференциалланыусы f функцияһы өсөн U(x_0) тирә-яғында түбәндәгесә күрһәтеү дөрөҫ
Тейеүсе тура һыҙыҡтың ауышлыҡ мөйөшө тангенсы
Әгәр функцияһының x_0 нөктәһендә сикле сығарылмаһы булһа, ул саҡта U(x_0) тирә-яғында уны f_l функцияһы f функцияһына x_0 нөктәһендә тейеүсе тип атала. f'(x_0) һаны мөйөшсә коэффициент (тейеүсенең мөйөшсә коэффициенты) йәки тейеүсе тура һыҙыҡтың ауышлыҡ мөйөшө тангенсы тип атала.
Функцияның үҙгәреү тиҙлеге
s=s(t) — тура һыҙыҡлы хәрәкәт законы булһын, ти. Ул саҡта хәрәкәттең t_0 ваҡыт моментында кинәт тиҙлеген күрһәтә. Икенсе сығарылма t_0 ваҡыт моментындағы кинәт тиҙләнеште күрһәтә.
Юғары тәртиптәге сығарылмалар
Ирекле тәртиптәге сығарылма тураһында төшөнсә рекуррентлы бирелә. Әгәр f функцияһы x_0 нөктәһендә дифференциалланыусы булһа, ул саҡта беренсе тәртиптәге сығарылма Хәҙер n-сы тәртиптәге сығарылма f^{(n)} x_0 нөктәһенең ниндәйҙер эргә-яғында бирелһен һәм дифференциалланыусы булһын, ти. Ул саҡта Әгәр функцияһының ниндәйҙер D өлкәһендә үҙгәреүсәндәрҙең берәүһе буйынса айырым сығарылмаһы булһа, ул саҡта  әйтелгән сығарылманың, үҙе x, y, z, үҙгәреүсәндәренән функция булараҡ, ниндәйҙер  нөктәһендә теге йәки был үҙгәреүсән буйынса айырым сығарылмаһы булырға мөмкин. Баштағы функцияһы өсөн был сығарылмалар икенсе тәртиптәге айырым сығарылма (йәки икенсе айырым сығарылма) булалар. Төрлө үҙгәреүсәндәр буйынса алынған икенсе йәки юғарыраҡ тәртиптәге айырым сығарылма аралаш айырым сығарылма тип атала. Мәҫәлән,
Сығарылмаларҙы яҙыу ысулдары
Маҡсатҡа һәм ҡулланылған математик аппараттың ҡулланыу өлкәһенә бәйле, сығарылмаларҙы яҙыуҙың төрлө ысулдарын ҡулланалар. Шулай, n-сы тәртиптәге сығарылма түбәндәге нотацияларҙа яҙылырға мөмкин: Бындай яҙыу үҙенең ҡыҫҡалығы менән уңайлы һәм киң таралған; әммә штрихтар менән өсөнсө тәртиптән юғары булмаған сығарылмалар өсөн генә тамғалау рөхсәт ителә.
Миҫалдар
бында \sgn тамға функцияһын аңлата. Ә әгәр x_0 = 0 булһа, ул саҡта
ә тимәк f'(x_0) юҡ.
Дифференциаллау ҡағиҙәләре
Сығарылма табыу операцияһы дифференциаллау тип атала. Был операцияны башҡарғанда йыш ҡына функцияларҙың бүлендектәре, суммалары, ҡабатландыҡтары, шулай уҡ «функциялар функцияһы», йәғни ҡатмарлы функциялар менән эш итергә тура килә. Сығарылманың билдәләмәһенән сығып, был эште еңеләйтеүсе дифференциаллау ҡағиҙәләре сығарырға була. Әгәр C — даими һан һәм  — ниндәйҙер дифференциалланыусы функциялар булһа, ул саҡта ошондай дифференциаллау ҡағиҙәләре дөрөҫ:
, то
Сығарылманың артабанғы үҙсәнлектәре дифференциаллау ҡағиҙәләренә өҫтәлмә булып хеҙмәт итәләр:
Вектор-функцияның параметр буйынса сығарылмаһы
вектор-функцияһының параметр буйынса сығарылмаһына билдәләмә бирәйек:
Әгәр t нөктәһендә сығарылмаһы булһа, вектор-функция был нөктәлә дифференциалланыусы функция тип атала. Сығарылма өсөн координаталы функциялар булалар.
Вектор-функция сығарылмаһының үҙсәнлектәре (һәр ерҙә сығарылмалар бар тип күҙаллана):
Кесе Киня (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдулмалик (исем)
Абдулмалик — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Абдулмалик исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм хакимдың ҡоло тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Абдул-Малик ибн Марван аль-Умайя[1] (ғәрәп. عبد الملك بن مروان‎; 646—705 йылдар) — 5-се халиф Омейядск халифатендә.
Абдулмалик Закари улы Магомедов 1960 йылдың 10 ноябрендә, Губден ауылы, Ленин районында тыуған) — Рәсәй федерацияһы эске эштәр министрлығы майоры, Рәсәй геройы (2011).
Абдумалик Абдулла улы Абдулладжанов (тадж. Абдумалик Абдуллоевич Абдуллоҷонов; т. 1 январь 1949, Худжанд) — Таджикистан хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре,Таджикистан премьер-министры 21 сентябрь 1992 — 18 декабрь 1993.
Абдулмалик Умарпаша улы Мугидинов (13 январь 1997, Кыҙылюрт,Дагестан республикаһы ) — Рәсәй тайбоксёры. Рәсәй чемпионы һәм бөтә дөнья ярыштары призеры.
Абдул Малик Исами (1311-?)Индия тарихсыһы һәм шағиры XIV быуатта.
Сығанаҡтар
Башҡорт исемдәре / Таңһылыу Күсимова, Cветлана Бикҡолова. — Өфө: Китап, 2005. — 224 бит. Күсимова Таңһылыу. Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит. Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4. Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004. Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004. Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.
Уҫман-Ташлы ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Уҫман-Ташлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Уҫман-Ташлы ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ненокса (йылға)
Ненокса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы
Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы (17 июнь 1924 йыл, БАССР, хәҙерге Салауат районы, Лағыр ауылы — 7 декабрь 2002 йыл, Лағыр ауылы) — педагог, разведчик. Өс тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградланған.
Биографияһы
Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы Ситдиҡов 1924 йылдың 17 июнендә Салауат районының Лағыр ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 7-се кластан һуң тамамлағас, ауыл советында һалым агенты булып эшләй. 1942 йыл — фронтҡа алына, кесе командирҙар составы мәктәбендә уҡый, уны лейтенант дәрәжәһендә тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында полк разведкаһында разведчиктар взводы командиры була. Һуғыштан һуң Педагогия институтын тамамлай. Колхозда партком секретары булып эшләй. 1953 — 1973 йылдарҙа Лағыр урта мәктәбе директоры. Уның етәкселегендә яңы мәктәп, интернат, уҡытыусылар өсөн ике фатирлы йорт һалына. Бер нисә саҡырылыш ауыл һәм район советы депутаты итеп һайлана. 2002 йылдың 7 декабрендә вафат була. Лағыр ауылында ерләнгән.
Eurocode
Eurocodes, Еврокод (Европейские кодексы, Еврокодексы, Еврокоды) — Европа Берләшмәһе илдәрҙә йорттарҙын көс алған конструкцияларҙы проектлау стандарттар йыйынтығы. Рәсәйҙәге аналог — Ҡағиҙәләр йыйынтығы.
Еврокод Европа Берләшмәһе илдәрҙә — нигеҙ техник, төҙөлөш һәм проектлау кодексы. Шулай уҡ һәр илендә урындағы Еврокодекстар бар. Еврокодекс — милли төҙөлөш йыйынтығы. (BS EN — Бөйөк Британия, DIN EN Германия, AFNOR EN Франция).
Еврокод 10 стандарт үҙендә ала. Һәр стандарт бүлектәрғә бүленә. Дөйөм 58 бүлек бар.
Тарих
1980-ы йылдарҙа беренсе Еврокодтар тыуа.
1989 йылда Еврокодты сығарыу хоҡуғы Стандартизация буйынса Европа комиссияһына бирелде. Еврокодекстар төҙөү өсөн шулай уҡ CEN/TC 250 комитеты төҙөлдө.
1997 й. Еврокодтар дөйөм европа стандарттар (hEN) статусты алды.
Европа Берләшмәһе ситендә
Europa порталы мәғлүмәте буйынса Еврокодтарҙы индереү теләге Европа илдәр менән сауҙа бәйләнештәр үҫтереү телегә булған илдәрҙә бар.
Ошо илдәрҙә рәсми рәүештә Еврокод ҡулланыу рөхсәтелгән: Рәсәйҙә Еврокод менән Ҡағиҙәләр йыйынтығы адаптация итеү тураһында һүҙ бара.
Рерих Николай Константинович
Никола́й Константи́нович Ре́рих (Рёрих) (27 сентябрь (9 октябрь) 1874 йыл, Санкт-Петербург — 13 декабрь 1947 йыл, Һиндостандың Химачал-Прадеш штаты Наггар ауылы ) — рус рәссамы, сәхнә биҙәүсе (сценограф), философ-мистик , яҙыусы, сәйәхәтсе, археолог , йәмәғәт эшмәкәре.
Ғүмере буйы 7000-гә яҡын картина ижад иткән, уларың күптәре донъяның билдәле галереяларында һаҡлана. 30 томға яҡын әҙәби хеҙмәте бар, шуларҙың икәүһе — шиғри йыйынтыҡ. «Рерих пакты»ның идея авторы һәм инициаторы, «Мир через культуру» һәм «Знамя Мира» исемле халыҡ-ара мәҙәни хәрәкәттәргә нигеҙ һалыусы. Рәсәй Империяһының һәм сит илдәрҙең бер нисә наградаһына лайыҡ булған.
Рәсәйҙәге тормошо һәм ижады осоронда археология һәм коллекция йыйыу менән шөғөләнә, рәссам булараҡ, уңышлы күргәҙмәләр ойоштора, сиркәүҙәр проектлауҙа һәм уларҙы биҙәүҙә ҡатнаша, «Императорҙың сәнғәтте дәртләндереү йәмғиәте»нә ҡараған мәктәптә директор булып эшләй, «Сәнғәт дорнъяһы» («Мир искусства») тип аталған һынлы сәнғәт берләшмәһен етәкләй, театр сәхнәләрен биҙәү бурыстарын тейешле кимәлдә башҡара, боронғо рус милли ҡомартҡыларын һаҡлау һәм тергеҙеү проекттарында, хәйриә ойошмалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша.
1917 йылдан эмиграцияла йәшәй. Үҙәк Азияға һәм Манчжурияға экспедициялар менән бара, күп сәйәхәт итә. «Урусвати» исеме аҫтында Гималайҙы тикшереү институтын һәм төрлө илдәрҙә тиҫтәнән артыҡ мәҙәни һәм белем биреү учреждениелары һәм йәмғиәттәре ойоштора. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара, төрлө сәйәси һәм иҡтисади проекттарҙа ҡатнаша, большевиктар һәм масонлыҡ хәрәкәте (масонство) менән бәйләнеш тота. Күп төрлө ойошмаларҙа ағза булып тора.
Ҡатыны — Рерих (ҡыҙ фамилияһы Шапошникова) Елена Ивановна (1879—1955) рус дини философы, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. Улдары: Рерих Юрий Николаевич (1902—1960), шәрҡиәтсе, телсе, сәнғәт белгесе, этнограф, филология фәндәре докторы, профессор; һәм Рерих Святослав Николаевич (1904—1993), рус һәм һинд рәссамы, йәмәғәт эшмәкәре, СССР Сәнғәт академияһының почётлы ағзаһы (1978).
Евпраксия Всеволодовна
Евпраксия Всеволодовна (көнбайыш европа сығанаҡтарында: Адельһайда, Adelheid, Пракседа, PraxedisPraxedis; 1069 йылда тыуған — 1109 йылдың 9 июле) — Всеволод Ярославичтың ҡыҙы, Владимир Мономахтың апаһы, Изге Рим империяһы императоры Һенрих IV-нең икенсе ҡатыны.
Графиня фон Штаде
1083 йыл менән 1086 йылдар араһында Төньяҡ Саксония маркаһы маркграфы Һенрих Штадендың (урыҫ кенәздәренең уның менән традицион союзы булған) кәләше булараҡ Германияға эләгә. Һенрих бөйөк киев кенәзе Святослав Ярославичтың ҡатыны Оданың туғаны булған: уның әсәһе Ида фон Эльсдорф Һенрихтың атаһы Удоны уллыҡҡа алған. Тикшеренеүселәр фаразлауынса, был никах Евпраксияның атаһы Всеволодҡа, немец графиняһы Кунигундаға өйләнгән туғанының улы Ярополк менән ҡапма-ҡаршы торған сағында, Европа алдында позицияһын көсәйтеү өсөн кәрәк булған.
Евпраксия маркграф Һенрихҡа 12 йәшендә кейәүгә бирелгән. Германияға ул бай кейемдәр, затлы таштар һәм күп хазина тейәлгән дөйә каруандарына эйәргән кенәз ярандары менән килгән.
1087 йылдың июнендә уның ире вафат булған, был никахтан балалары булмаған.
Император ҡатыны
Моғайын, Евпраксия бик матур булғандыр, уға Изге Рим империяһы императоры Һенрих IV ғашиҡ була. Тәүге иренең вафатынан һуң бер йыл үтеүгә, 1088 йылда, улар никахлаша обручение. Көҙ башында Евпраксия Һенрих IV-нең «әйттерелгән кәләше» сифатында императорҙың апаһы аббатисса Адельһайда ҡурсалауында Кведлинбург монастырында торған.
1089 йылдың 14 авгусында магдебург архиепискобы Һартвиг Кёльн соборында 39 йәшлек Һенрих IV менән, католицизмға күскәндән һуң Адельһейда (Аделаида) исемен алған, йәш киев ҡыҙы Евпраксияға никах уҡыған. Король ҡатыны Адельһейданы тәхеткә ултыртыу Раштыуа байрамынан һуң күптә үтмәй, 1089 йылда, Кёльнда башҡарыла.
Ир менән ҡатын араһында кризис
Инвеститура өсөн аяуһыҙ көрәш фонында ир менән ҡатындың бер-береһенән һыуыныуы тиҙ арала башланған, ҙур тиҙлектә ғауғалы төҫ алған.
Шул уҡ йылда рим папаһы Урбан II-нең уңышлы дипломатияһы ярҙамында, Һенрих IV-нең дошмандары сәйәси һәм хәрби союз төҙөй — 43 йәшлек Матильда Тосканская 17 йәшлек Вельф V менән никахҡа инә.
1090 йылдың мартында Һенрих IV, Климент III һәм Урбан II араһындағы көрәшкә ҡыҫылырға тырышыу һәм Матильдаға ҡаршы һуғышты дауам итеү теләге менән, Италияға әйләнеп ҡайта. 1090 йылдың апрелендә Һенрих IV Веронаға килә, һәм тиҙҙән унда һарайы ла күсә. Тормош ҡыҫҡа ғына сығарҙы. Падуялағы (1091 йылдың ғинуар — авгусы) тормошоноң ҡыҫҡа дәүерен индермәгәндә, Евпраксия 1093 йылға саҡлы Веронала ҡала, һәм бында уның Һенрих менән мөнәсәбәттәре ҡатмарлашыуға килтергән төп ваҡиғалар булып үткән, 1092 йылда яңы тыуған сабыйы вафат була.
1091 йылдың Пасхаһы алдынан Һенрих IV бик оҙайлы ҡамауҙа тотҡандан һуң, граф Вельф һаҡлаған Мантуяны баҫып алған. 1092 йылдың яҙынан башлап Генрих IV Монтевельо ҡәлғәһен ҡамауҙа тотҡан, ләкин октябрҙә, үҙенең ғәскәрен Каноссаға бороп, сигенергә мәжбүр була. Бында фортуна императорҙан бөтөнләй арты менән боролған — 1092 йылдың октябрендә Каносса диуарҙары эргәһендә еңелә; Милан, Кремона, Лоди, Пьяченца ҡалалары императорға ҡаршы оборона һәм һөжүм итеү килешеү төҙөй һәм альп артылыштарын үҙ контроле аҫтына ала, шуға күрә был юлы Һенрих Германиянан киҫелгән хәлдә ҡала, Венецияға кире ҡайтырға мәжбүр була, һәм өс йыл дауамында, 1093 йылдан 1096 йылға саҡлы, Германияға ҡайта алмай. Уның улы Конрад 1093 йылда Папа һәм уның яҡлыларға ҡушылған һәм Миланда Италия короле тәхетенә ултырған.
Һенрих ҡатынын бик ныҡ ҡыҙғанған һәм уның менән насар мөғәмәлә иткән. М. Карамзин шундай бер мәғлүмәт килтерә: «кисереү теләй Агнесаның сафлығын һынарға теләп, Һенрих бер баронға унан мөхәббәт эҙләргә ҡуша. Ул әрһеҙҙе прелестникты тыңларға теләмәй; ахырҙа ҡаңғыртыуынан сығырынан сығып, ниһайәт, йәшерен осрашыу ваҡытын һәм урынын тәғәйенләй. Ҡараңғы төндә барон урынына император үҙе килгән, һәм һөйәркә урынына ҡатын-ҡыҙ күлдәген кейеп алған тиҫтәләгән хеҙмәтсе, император ҡатынының бойороғон башҡарып, уны, ғали йәнәптәренең намыҫынан көлөүсе тип, рәхимһеҙ рәүештә туҡмайҙар. Уйҙырма барон урынына үҙенең ирен күреп, Агнесса былай тип әйткән: „Нишләп һин законлы ҡатыныңа зинасы кеүек килдең?“ Асыуы ҡабарған Һенрих баронды язалаған, ә саф һәм тоғро Агнессаны әшәке ҡаныҡҡанлыҡ менән һүккән: йәш ир-егеттәргә сисенергә ҡушҡан һәм ҡатынын шәрә көйө уларға күрһәткән».
"Штаден анналдары"нда шулай уҡ күрһәтелә: «Һенрихтың тәүге никахынан тыуған улы Конрад атаһына түбәндәге сәбәп буйынса ҡаршы баш күтәргән. Король Һенрих үҙенең ҡатынын, королева Адельһайданы, шулай күрә алмаған, хатта нәфрәте уның элекке дәртле һөйөүенән дә көслө булған. Ул уны төрмәлә тотҡан, һәм уның рөхсәте менән күптәр ҡатынды көсләгән. Әйтеүҙәренә ҡарағанда, ул шундай аҡылһыҙлыҡҡа барған, хатта телгә алынған улын да үгәй әсәһенә йәбешергә өндәгән. Улы атаһы түшәген хурларға теләмәгәнен әйткәс, король улына, „һин минән түгел, ә йөҙә менән миңә оҡшаған бер герцогтан тыуғанһың“, тип раҫлап маташҡан».
Европа янъялы
Веронда ысын мәғәнәһендәге тотҡон булған Евпраксия (1093 йыл аҙағында) унан Рим Папаһы ҡурсалауы аҫтына ҡасҡан. Верона стенаһы янында уны Вельф V етәкселегендәге отряд ҡаршы алған һәм уны Каноссаға Матильда Тосканлыға уңышлы алып барып еткерә.
Бынан һуң бер аҙ ваҡыт Евпраксия Италияла, күрәһең, Һенрих Конрадтың улының һарайында йәшәгән. Әммә 1096—1097 йылдар тирәһендә ул «күп туғандары йәшәгән» Венгрияға юлланған, ләкин унда оҙаҡ тормаған, 1099 йыл тирәһендә әсәһе янына Киевҡа ҡайтҡан, тип күҙаллана. 1106 йылдың авгусында Һенрих үлгәндән һуң, Евпраксия монахинялыҡҡа сәс ҡырҡтырған (1106 йылдың 6 декабрендә) һәм 1109 йылда вафат булған монастырында ерләнгән.
Птинов
Птинов - Ладога күленең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан утрау. Ленинград өлкәһе Волхов районына ҡарай. Балыҡ тоторға яратыусылар араһында популярлыҡ ҡаҙанған.
Географияһы
Птинов утрауы материктан Волхов тамағын, Сухово күлен, Иваново күлен һәм Зеленецкий ҡултығын тоташтырыусы Зеленец боғаҙы менән бүленгән. Утрау ҡамыш менән ҡапланған һәм үтеп булмай.
Төньяҡ сиге — ҡыуаҡ һәм юғары булмаған ағастар менән ҡапланған Воронов мороно. Утрауҙа төҙөлөштәр бар.
Тарихы
1941 йылдың 17 сентябрендә Б-752 баржаһы дауыл менән емерелә, унда блокадалы Ленинградтан эвакуацияланып командирҙар, курсанттар, уҡытыусылар һәм хәрби училищеларҙың хеҙмәткәрҙәре, уларҙың ғаиләләре, хәрби медиктар, гидрографтар була. Птинов фажиғәгә иң оҙон ҡоро ер участкаһы булған. Баржаның ҡалдыҡтары нәҡ бына шунан килә. Бик аҙҙар ғына иҫән ҡала ала. «Орел» буксиры 159 кешене (башҡа сығанаҡтар буйынса — 216) бортҡа һыйҙыра алған, тағы ен «Селена» канонер көймәһе ҡотҡарып ҡала алған. Пассажирҙар һаны 1200 кешегә тиклем етә алған. Был Ленинград халҡын эвакуациялау буйынса беренсе операцияларҙың береһе булған. Өлкән йәштәге кешеләр һүҙҙәренә ҡарағанда, әлеге фажиғәнән һуң, урындағы халыҡ әле оҙаҡ ваҡыт Ладога ярында баржала һәләк булған кешеләрҙең мәйеттәрен тапҡан һәм уларҙы күмгән. .
2006 йылда, Яңы Ладога тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы хеҙмәткәрҙәренең һәм "Пересвет" эҙтабарҙар отрядтәре һуғышсыларының уртаҡ экспедицияһы барышында баржа пассажирҙарының батыу урыны һәм иҫтәлекле таш табыла.
2016 йылдың яҙында "Остров Сухо" йәмәғәт ойошмаһы активистары утрауҙа йөҙләгән ҡорбандар күмелгән урында биш метрлы тәре урынлаштыра һәм шул уҡ йылдың 2 июлендә протоиерей Шпалер урамындағы «Всех скорбящих Радость» Изге Анна иконаһы храмы настоятеле Вячеслав Харинов панихида үткәрә һәм тәрене изгеләштерә.
Шиңмәҫгөл
Шиңмәҫгөл (Бессме́ртник, Цмин, Helichrýsum) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-40 см Июль-август айҙарында аҡ һәм һарғылт сәскә ата,  июнь-октябрҙә емеше өлгөрә.
Таралыуы
Шиңмәҫгөл ташлы, ҡомло урындарҙа үҫә. Башҡортостанда был үҫемлек бик һирәк осрай. Шуға ла һаҡсыл файҙаланыу дауам итә.
Саутгемптон
Саутгемптон (ингл. Southampton ; инглиз әйтелеше : i/ңaʊθˈh.æmp'təн/) — Бөйөк Британияның көньяҡ яры буйындағы ҡала һәм унитар берәмек, Англияла Хэмпшир графлығында. Те-Солент боғаҙы ярында Итчен һәм Тест йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Эре диңгеҙ порты.
Тарихы
Ҡала 43 йылдан билдәле булған боронғо рим биләмәһе clausentum урынында барлыҡҡа килә. Урта быуаттарҙа Саутгемптон Англия короллегенең мөһим порттарының береһенә әүерелә. Бынан йөн һәм тире сығаралар, ә алмашҡа Аквитаниянан шарап алып ҡайталар. Плантагенеттар өсөн Саутгемптон француз биләмәләрен Англия менән тоташтырыусы күпер була. 1447 йылда Саутгемптон графлыҡ хоҡуҡтарына эйә була.
XVII һәм XVIII быуаттарҙа Саутгемптон порты бөлгөнлөккә төшә һәм 1840 йылда Лондон менән тимер юлы бәйләнеше булдырылғас, йәнләнә. Бухтаның тәрәнлеге бында заманса карап догын урынлаштырырға мөмкинлек бирә, уға ҡеүәтле диңгеҙ караптары килеп туҡтай ала. 1912 йылдың 10 апрелендә Саутгемптондан һуңғы рейсына «Титаник» пароходы юллана. Бында шулай уҡ уның төрө «Олимпиктың»  рейстары башлана. Бында уның өсөнсө төрө «Британник» килә: атап әйткәндә,  Беренсе донъя һуғышының яралыларын бушатыу өсөн туҡтай.
1862 йылда Саутгемптонда Хартли  Институтына нигеҙ һалына (хәҙер университет), ә 1951 йылда нефть эшкәртеү заводы һәм нефть ташыу порты төҙөлә башлай.
Географияһы
Саутгемптон унитар берәмеге 49 км² майҙанды биләй, көньяҡ-көнсығышта Те-Солент боғаҙы менән йыуыла, ҡалған башҡа яҡтарында Хэмпшир графлығы менән сиктәш.
Сәйәсәте
Саутгемптонда унитар берәмек советы идара итә, ул 16 округта һайланған 48 депутаттан тора. Һуңғы һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса советта 26 урынды консерваторҙар биләй биләй.
Мәғарифы
1952 йылда Хартли университет колледжы король  хартияһын ала һәм  Саутгемптон университеты итеп үҙгәртелә,  ул әлеге ваҡытта Бөйөк Британияның иң абруйлы 20 университет төркөмөнә ингән («Рассел» төркөмө).
Иҡтисады
Саутгемптон ҡалаһында инглиз-американ  Corporation Carnival &amp; plc  компанияһының,  донъяла иң ҙур сәйәхәт караптары операторының штаб-фатиры урынлашҡан. Компания акциялары 'S&amp;P 500 һәм 100 FTSE индексына инә.
Red Funne компанияһы паромы Саутгемптон ҡалаһын Уайт утрауындағы  Каус һәм Ист-Каус ҡалалары менән тоташтыра.
Спорты
Саутгемптон ҡалаһында 2016/2017 миҙгелендә Англия Премьер-Лигаһында сығыш яһап, Англия Кубогына эйә булыусы «Саутгемптон» профессиональ футбол клубы төпләнгән. «Изгеләр» (команданың ҡушаматы) үҙенең 32 мең тамашасыны һыйҙырышлы «Сент-Мэрис» стадионында дәғүәселәрен ҡабул итә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланың байтаҡ өлөшө Икенсе донъя һуғышынан һуң яңынан төҙөлә. Саутгемптон данлы үткәне тураһында түбәндәгеләре хәтерләтә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Пройслиц
Пройслиц (Preußlitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 756 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6408 һәм автомобиль коды — SLK.
Чосон
Чосон (조선) — 1392 йылдан 1897 йылға тиклем йәшәгән Корея дәүләте. Был осорҙа ил менән Ли династияһы идара итә. Рәсми атамаһы — Бөйөк Чосон дәүләте (кор. Тэджосон-гук), 1897 йылдан 1910 йылға тиклем Корея империяһы (кор. 互相제국 Тэхан чегук).
Ярымутрауға барымталар яһаған япон пираттарына ҡаршы көрәш менән билдәле воевода Ли Сонге (Тхэджо короле) Чосонға рәсми рәүештә нигеҙ һала. Һуңыраҡ Корё династияһының һуңғы бер нисә королен генерал Ли тәхеттән бәреп төшөрә.
Династияның 518 йыллыҡ идара итеүе 1910 йылда Кореяны Япония аннексиялағандан һуң тамамлана.
Тәүге тарихы
Династия идара иткән осорҙа илдең баш ҡалаһы Сеул була (ул саҡта Ханян, һуңыраҡ Хансон булараҡ билдәле). 1394 йылда император һарайы Кёнбоккун төҙөлә башлай.
Тхэджо иле өсөн исем һайлағанда үҙе тәҡдим иткән ике варианттан — Хварён (уның ғаиләһенең төньяҡ-көнсығыш Кореяла тыуған урыны буйынса) һәм Чосондан (Легендар ата-бабаһы Тангун нигеҙ һалған) — Ҡытай императорының Боронғо Чосон исемен һайлап алыуын үтенә. Ҡытай хөкүмәте икенсе вариантты һайлай (боронғо Чосон ҡытай сығанаҡтарында телгә алына), һәм ошо мәлдән алып Чосон (иртәнге сафлыҡ) рәсми атамаға әйләнә. Шулай уҡ дәүләттең баш ҡалаһы итеп Сеул таныла.
Династия идара итә башлағанда будда монастырҙарының чиновник-конфуциандар менән мөнәсәбәттәре бигерәк тә ер биләү мәсьәләләре буйынса киҫкенләшә. Хөкүмәт конфуцианлыҡты һайлай, һәм ул дәүләт идеологияһына әйләнә. 1443 йылда король Седжон Син Сукчу тарафынан уйлап табылған уникаль корей алфавиты хангылде ҡабул итә. Быға тиклем Кореяла ҡытай иероглифтарына нигеҙләнгән ханча яҙмаһы ғына ҡулланылған.
Бөйөк Седжон
1418 йылдың авгусында, ике ай элек Тхэджон баш тартҡан тәхеткә Седжон ултыра. 1419 йылдың майында Седжон, атаһы Тхэджондың кәңәше буйынса һәм етәкселегендә, Цусима утрауын талау менән шөғөлләнгән вокоуҙарҙы (яр буйы пираттары) ҡыуып сығарыу өсөн Көнсығыш экспедицияһына юллана.
1419 йылдың сентябрендә Цусима даймёһы Садамори, еңелеүен танып, Чосон һарайына баш һала. 1443 йылда Гехэ килешеүенә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы Цусима даймёһы Корея менән йыл һайын илле карап менән сауҙа алып барыу хоҡуғына эйә була.
Илдең төньяҡ сигендә Седжон үҙ халҡын чжурчжендәрҙән һаҡлау өсөн дүрт ҡәлғә һәм алты пост (사군육진, 四郡六鎭., 四郡六́) урынлаштыра. Һуңыраҡ был халыҡ Маньчжурияла йәшәй һәм маньчжур милләте булараҡ таныла. 1433 йылда Седжон хөкүмәт чиновнигы Ким Ченсонды төньяҡҡа чжурчжэндарҙы ҡыуып сығарыу өсөн ебәрә. Кимдың хәрби кампанияһы бер нисә замокты баҫып ала, төньяҡҡа табан хәрәкәт итә һәм Корея территорияһын тергеҙә, йәғни яҡынса Төньяҡ Корея һәм Ҡытай араһындағы хәҙерге сикте яулап ала.
Седжон хакимлыҡ иткән осорҙа Корея тәбиғи фәндәрҙә, ауыл хужалығында, әҙәбиәттә, традицион ҡытай медицинаһында һәм инженерлыҡта уңыштарға өлгәшә. Ошо уңыштар арҡаһында Седжон Бөйөк Седжон титулын ала. Король Седжондың ил тарихына индергән иң билдәле эше — 1443 йылда корея алфавиты хангылде булдырыу һәм уның, XX быуаттың икенсе яртыһында көндәлек яҙмала ҡулланылып, ханчанан (ҡытай иероглифтарынан) өҫтөн булыуы.
Япон баҫып инеүҙәре
Корея тарихында Японияның диңгеҙҙән илгә йыш һөжүмдәре булып тора. Япон диңгеҙендә пират-ваколарҙың күп өлөшөн бригадаларға берләшкән самурайҙар тәшкил итә.
Әммә 1592 йылда япон хакимы (тайко) Тоётоми Хидэёси, португалдарҙан алған мылтыҡтар ярҙамында Ҡытайҙы һәм Кореяны буйһондороу маҡсаты менән, даймёлар һәм уларҙың ғәскәрҙәре ярҙамында Кореяға баҫып инә. Был һуғыш Имдин һуғышы, йәки Ете йыллыҡ һуғыш (1592—1598 йыл) тип атала. Һарай интригалары, дипломатиялағы уңышһыҙлыҡтар һәм ҡорал етештереүҙә артта ҡалыу Чосон короллегенең һуғышҡа әҙерлегенең насар булыуын билдәләй. Көтөлмәгән һөжүм һәм европа ҡоралдарын ҡулланыу һөҙөмтәһендә япондарға бер нисә көн эсендә ярымутрауҙың көньяҡ өлөшөн тотошо менән, шулай уҡ Пхеньян һәм Хансонды (хәҙерге Сеул) баҫып алыу мөмкинлеген бирә.
Әммә урындағы халыҡтың ҡаршылыҡ күрһәтеүе Японияның илдең төпкөлөнә үтеп инеүенә ҡамасаулай, ә адмирал Ли Сунсиндың диңгеҙҙә еңеүе арҡаһында, яр буйы территорияларына контроллек итеү Корея ҡулында ҡала. Бынан тыш, 1593 йылда Мин империяһына ҡараған Ҡытай, Корея ғәскәрҙәрен дә, япон ғәскәрҙәрен дә ҡыҫырыҡлап, Чосонға көнбайыштан баҫып инә. Һуғыш барған йылдарҙа Чрсрнда дарының яңы төрҙәре уйлап табыла, шулай уҡ донъяла беренселәрҙән булып бында пушкалар менән ҡоралланған һәм металл броня менән көпләнгән карап- гөбөргәйелдәр ҡулланыла. Ҡытай-Корея коалицияһы япондарҙы тар-мар итә, әммә Кореяға еңеү бик ҡиммәткә төшә — иҡтисад ҡаҡшаған, өҫтәүенә эшкә яраҡлылар Японияға ҡыуын алып кителгән. Япондар шулай уҡ бик күп тарихи һәм мәҫәни ҡиммәттәрҙе алып китә. Оҙайлы һуғыш ауыл хужалығы ерҙәренең дә ҡыҫҡарыуына килтерә. Бынан тыш япон ғәскәрҙәре 20000 Корея һалдатын, ҡолаҡ япраҡтарын ҡырҡып, зәғифләй. Тик 10 йыл үткәс кенә ике ил араһындағы мәнәсәбәт юлға һалына: 1607 йылда Чосондан Японияға дипломатик миссия юллана.
Артабанғы үҫеше
Был ваҡиғаларҙан һуң Корея дәүләте изоляционизм сәйәсәтен үткәрә башлай. Яңы Цин династияһы хакимлыҡ иткән Ҡытай менән сик ныҡышмалы рәүештә нығытыла. Шуға ҡарамаҫтан, Монголия, Төньяҡ Азия, Ҡытай һәм Япония менән сауҙа бәйләнештәре була.
XVII быуатта Корея маньчжурҙарҙың һөжүменән яфалана. Беренсе баҫып инеү 1627 йылда, икенсеһе 1636—1637 йылдарҙа була. Һөҙөмтәлә Корея Цин империяһына яһаҡ түләй башлай.
Япондар баҫып ингәндән һуң Корея ярымутрауы бөлгөнлөккә төшә. Шул уҡ ваҡытта Цзяньчжоу чжурчжэндарҙың юлбашсыһы Нурхаци (1583—1626 йй.) Маньчжурияның чжурхжэнь ҡәбиләләрен көслө коалицияға берләштерә, уның улы Хун Тайчжи (1626—1643 йй.) был коалиция халҡын «манчжурҙар» тип атай, артабан тап ошо исем милләттең атамаһына әйләнә. Нурхаци 1618 йылда Мин империяһы Ҡытайына ҡаршы «Ете ҙур үпкә» тип аталған манифест иғлан итә. Шулай итеп Нурхаци һәм Мин империяһы низағҡа инә. Бындай саҡтарҙа Нурхаци Кванхэ-гунға (1608—1623 йй.) ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, шулай уҡ Миндар династияһы ла Кореянан ярҙам һорай. Кванхэ-гун нейтралитет һаҡлап ҡалырға тырыша, әммә уның чиновниктарының күпселеге уға ҡаршы сығыш яһай, сөнки Хидэёси баҫып ингән ваҡытта Мин империяһы Ҡытайы Чосонды ҡотҡарыу өсөн ярҙам ҡулы һуҙа.