cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәскәү юғары хәрби команда училищеһы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында
1941 йылдың 2 ноябрендә училищеның матди-техник базаһы Мәскәүҙән Новосибирск ҡалаһына күсерелә.
1941 йылдың 6 октябрендә ҡарары Баш командование ставкаһы ҡарары менән курсанттарҙан айырым Кремль полкы булдырыла. Ун курсант ротаһында 1330 курсант, 130 ҡыҙылармеец һәм 112 офицер була. Полк командиры итеп Советтар Союзы Геройы полковник С. И. Младенцев тәғәйенләнә. 1941 йылдың 12 октябрендә училищеның айырым курсант полкы 85 километрлыҡ марш эшләп, Рокоссовскийҙың 16-сы армияһы составында Лама йылғаһының көнсығыш ярында Волоколамск йүнәлешендә тәүге алышта ҡатнаша.
1941 йылдың 6 октябрендә, Мәскәүҙе обороналау буйынса бурысын үтәгәндән һуң, айырым курсанттар полкы тарҡатыла.
Өлкән курс курсанттары лейтенант званиеһында ғәмәлдәге армия частарына ебәрелә, ә командирҙар һәм уҡытыусылар составы һәм 158 курсант училищеға кире ҡайта, сөнки һуғыш мәлендә дөйөм ғәскәрҙәр командирҙарын әҙерләүҙе ҡырҡа көсәйтергә кәрәк ине.
Латипов Ринат Закир улы
Латипов Ринат Закир улы (5 август 1942 йыл) — ғалим-табип-хирург, 1974 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Рәсәй Медицина фәндәре академияһының А. Н. Бакулев исемендәге премия лауреаты (2004).
Биографияһы
Ринат Закир улы Латипов 1942 йылдың 5 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балтас районы Уҫман ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы 1944 йылда фронтта һәләк була, 1947 йылда әсәһе вафат була. Ике балалар йорто һәм олатаһы тәрбиәһендә үҫә.1960 йылда Балтас урта мәктәбен тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. 1966 йылда Өфө районында эш башлай: Яңы Черкассы ҡасабаһында табип-хирург, 1968 йылдан «Дмитриевский» совхозының медик-санитария бүлегендә хирург-табип, 1970 йылдан бер үк ваҡытта баш табип вазифаһын башҡара. 1974 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта. 1977 йылда хирургия госпитале кафедраһы эргәһендә аспирантура тамамлай, 1999 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 2000 йылдан — кафедра профессоры.
Мәскәү юғары хәрби команда училищеһы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында
Мәскәү өсөн алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн, 59 курсант һәм 30 офицер орден һәм миҙалдар менән наградлана. Уларҙың иҫтәлегенә училищеның төп корпусында мемориаль таҡтаташ асыла. Мәскәү эргәһендәге алыштарҙа полктың юғалтыуҙары 811 кеше тәшкил итә. Ярополец ауылындағы туғандаш ҡәберлегендә Ҡыҙыл армияның 500-гә яҡын Кремль курсанты һәм 200 яугиры ерләнгән, һәйкәл ҡуйылған.
1942 йылдың 28 ғинуарында училище Мәскәүгә ҡайта. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бөтәһе 19 сығарылыш булған һәм 24 000-дән ашыу командир әҙерләнгән.
Латипов Ринат Закир улы
Биографияһы
2004 йылда Р. З. Латипов Башҡортостандың медицина фәнендә тәүге тапҡыр А. Н. Бакулев исемендәге премияға — «Ҡорһаҡ ярыһының йәбешеү ауырыуы» монографияһы өсөн хирургия буйынса Рәсәй медицина фәндәре академияһының юғары ғилми наградаһына лайыҡ була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡорһаҡ ярыһының йәбешеү ауырыуын һәм уның ҡатмарлашыуын, ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзалары ауырыуҙарын, уларҙың төшөүен диагностикалауға һәм хирургик дауалау ысулдарына арналған. Ринат Закир улы ҡатнашлығында эсәктәрҙең йәбешеп үткәрмәүсәнлеге һәм стенозы төрҙәрен, пилоростенозды диагностикалау, висцероптозды дауалау, операциянан һуң йәбешмәләр үҫеп китеүен иҫкәртеү ысулдары эшләнә. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 33 уйлап табыу, 4 монография авторы.
Мәскәү юғары хәрби команда училищеһы
Һуғыштан һуңғы осор
1961 йылда училище тәүге тапҡыр юғары белемле офицерҙар сығара.1993 йылдың 11 декабрендә, Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының 564-се бойороғона ярашлы, училище РСФСР Юғары Советы исеменән мәхрүм ителә.
2001 йылда училище биләмәһендә училище биләмәһендә һәләк булған училище тамамлаусылар иҫтәлегенә изге Александр Невский ҡорамы төҙөлгән (Афғанстанда 56 уҡыусы һәләк булған, 40-ҡа яҡын — Чечняла).
Хәҙерге ваҡытта
Юғары хәрби белем биреү программалары буйынса квалификациялы белгестәр әҙерләү алып барыла.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— исемле, 1921 йылдың 3 февралендә Совет Республикаһын һаҡлау эшендә айырым ҡаҙаныштары һәм Кремлде өлгөлө һаҡлаған өсөн Мәскәү Үҙәк һайлау комиссияһы Президиумы ҡарары менән мәктәпкә үҙгәртеп ҡорола. Мәктәпкә Бөтә Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы исеме бирелә. Артабан Рәсәй Оборона министрының 564-се бойороғо буйынса был исем алына. — 1938 йылдың 6 декабрендә — республиканы яҡлау эшендә ҡаҙаныштарыы һәм Кремлде өлгөлө һаҡлау өсөн. — 1965 йылдың 7 майында — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда юғары квалификациялы офицерҙар кадрҙарын әҙерләү эшендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн. — 1972 йылдың декабрендә — 1978 йылдың 21 февралендә — офицерҙар кадрҙарын әҙерләү эшендә һәм Совет армияһының 60 йыллығы хөрмәтенә. — 2017 йылдың 15 декабрендә — командованиеның, профессор-уҡытыусылар составының һәм училище тәрбиәләнеүселәренең Ҡораллы Көстәр төҙөлөшөнә һәм илдең оборона һәләтлелеген нығытыуға индергән өлөшө өсөн.
Мина Кешвар Камаль
Мина Кешвар Камаль (مينا کشور کمال Мина булараҡ киң билдәле; 27 февраль 1956 йыл — 4 февраль 1987 йыл) — афған феминисткаһы, ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары өсөн көрәшсе һәм Афғанстан ҡатын-ҡыҙҙарының революция ассоциацияһына нигеҙ һалыусы, 1987 йылда сәйәси маҡсатта үлтерергә маташыу һөҙөмтәһендә һәләк була.
Биографияһы
Мина Кешвар Камаль 1977 йылда Кабул университеты студенты булараҡ Афғанстан ҡатын-ҡыҙҙарының революцион ассоциацияһы (RAWA) нигеҙ һала, ассоциацияның бурысы — ҡатын- ҡыҙҙарҙың тиңлеге һәм белем алыуға хоҡуғы өсөн көрәш, ә билдәләнгән маҡсаты — «иҙелгән Һәм үҙ фекерҙәренән мәхрүм булған Афғанстан ҡатын-ҡыҙҙарына тауыш биреү». 1979 йылда, уның фекеренсә,1979 йылда, уның фекеренсә, СССР-ҙан идара ителгән марионеткалы Афғанстан хөкүмәтенә ҡаршы кампания үткәрә. 1981 йылда ике телле Payam-e-Zan («Послание женщины») феминистик журнал, сығара. Шулай уҡ ҡасаҡ балаларға һәм уларҙың әсәләренә ярҙам итеү, медицина ярҙамы күрһәтеү һәм практик күнекмәләргә өйрәтеү  өсөн Watan Schools ойоштора.
1981 йылдың аҙағында Франция хөкүмәте саҡырыуы буйынса Мина Франция Социалистик партияһы съезында Афғанстан ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте вәкиле булып сығыш яһай. Борис Пономарёв етәкселегендәге совет делегацияһы, еңеү ишараһында ҡулын күтәргән Минаны ҡатнашыусылар дәррәү сәләмләгәс, залдан сығып китә.
2006 йылдың 13 ноябрендә «Time» журналы махсус сығарылышта Минаны «60 азия геройҙары» исемлегенә индерә һәм унда былай тип яҙыла: «Уға үлгәндә 30 йәш кенә булһа ла, Мина ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн белем көсөнә нигеҙләнгән афған хәрәкәте орлоҡтарын сәсеп өлгөрә».
Үлеме
Мина Камаль 1987 йылдың 4 февралендә Кветтала (Пакистан) үлтерелә. Үлтереүселәрҙең шәхесе тураһында фекерҙәр төрлөсә, ләкин киң мәғлүмәт саралары фаразлауынса, ул ХАД (дәүләт именлеге министрлығы), Афғанстандың махсус хеҙмәте агенттары, йә иһә фундаменталист-мөжәһиттәрҙең лидеры Гөлбеддин Хекматийәр була.
Камаль 1986 йылдың 12 ноябрендә Хекматийәр агенттары тарафынан үлтерелгән Афғанстанды азат итеү Маоистик ойошмаһы лидеры Фәиз Әхмәдтә  кейәүҙә була. Уларҙың өс балаһы була, уларҙың ҡайҙалығы әлегә билдәһеҙ.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Камык-Су
Камык-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3,8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наундорф (Тюрингия)
Наундорф (Тюрингия) (Naundorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 522 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Тюмыль-Лягаль-Кыке
Тюмыль-Лягаль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воргэ-Тэма ҡушылдығының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бормотушка
Бормотушка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 311 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Адана
А'дана йәки Адана́ (төр. Adana ) — Адана өлкәһенең административ үҙәге, Сейхан (боронғоса. Sarus) йылғаһы ярында урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярынан 50 км алыҫлыҡта. Эре сәнәғәт үҙәге, туҡыусылыҡ, химия һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте яҡшы үҫешкән. Метрополитены бар. Ҡала төрлө осорҙарҙа төрлө империяларға һәм цивилизацияларға ҡарай. Шул иҫәптән Бөйөк Әрмәнстан, Рим, Византия, Ғосман империяһы, Киликия әрмән батшалығына ингән осорҙары булған.
1080-се йылдарҙа ҡала төрөк-сәлжүктәр тарафынан яулана, 1140-се йылдарҙа Византияға кире ҡайтарыла, 4 тиҫтә йыл үткәс, Византия уны йәнә юғалта. Унан һуң XIV быуатта Киликия әрмән батшалығы составына ингән. XVI быуаттан — Төркиә ҡулы аҫтында.
XIX быуат аҙағында халҡы 24 мең самаһы иҫәпләнгән, башлыса әрмәндәр, шулай уҡ гректар һәм төрөктәр йәшәгән, ҡала Таврға үтеү юлы булараҡ, стратегик әһәмиәткә эйә булған ; Сүриә һәм Кесе Азия юлы сатында ятҡанлыҡтан, шул ваҡыттан киң сауҙа алып барған, быға йылғаның тәрәнлеге лә булышлыҡ иткән, сөнки йөк тейәлгән караптар ҡалаға тиклем килеп еткән.
Этимологияһы
Гомерҙың «Илиада»һында ҡала Адана тип атала. Эллинистик ул осорҙа шулай уҡ Antiohya (Ἀντιόχεια τςς Κιλικίας) йәки Антиохия (грек теле : Ἀντιόχεια π πρςς Σάρον; «Sarusтағы Antiohya») булараҡ билдәле була.
Боронғо грек-рим легендаһы нигеҙендә, Адана исеме Урандың улдары Аданус и Сарустан киткән. Сәйхан (Арус) йылғаһы буйында улар Адана ҡалаһына нигеҙ һалған нигеҙ һалған.
Аккад, шумер, вавилон, ассирия һәм хетт мифологиялары буйынса атама йәшен илаһы Ададтан килеп сыҡҡан.
Атаманың килеп сығышы буйынса, тарихи төпкөлдәрҙән киләрәк, фараздар күп төрлө һәм былары тик бер өлөшө
Административ-территориаль бүленеше
Әлеге ваҡытта ҡала (Адан иле) составына түбәндәге райондар инә : Джукурова, Карайсалы, Сарычам, Сейхан, Юрегир.
Климат
Аданаға Урта диңгеҙ климаты хас. Эҫе йәй, яуым-төшөм һирәк, ямғырлы һәм йомшаҡ ҡыш. Ҡыш көнө ваҡыты менән туңдыра, ҡайһы саҡ ҡар яуа.
Әхмәт (Кушнаренко районы)
Әхмәт (Ахметово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 886 кеше. Почта индексы — 452247, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы
Биографияһы
Рафиҡ Вафа улы Сәлмәнов 1917 йылдың 15 сентябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған.
Музыкаль белемде П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы башҡорт студияһында ала.
Рафиҡ Сәлмәнов балалар хоры өсөн әҫәрҙәр яҙыуы менән киң билдәле. Уның балалар өсөн вокаль һәм инструменталь әҫәрҙәре музыка сәнғәтендә айырым урын алып тора.
Композитор ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡатыны менән тыуған ауылы Асҡарҙа йәшәй. 2003 йылда композиторҙың йөрәге тибеүҙән туҡтай.
Эшмәкәрлеге
Бынан тыш Рафиҡ Сәлмәнов халыҡ музыкаһына таянып байтаҡ әҫәрҙәр ижад итә. Уның тынлы ағас инструменттар өсөн «Турат тауы» тигән музыкаль легендаһы, скрипка һәм фортепьяно өсөн «Яҙғы вальс» әҫәре киң билдәле.
Куим-Ега
Куим-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 385 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сологубовка (Благовещен районы)
Сологубовка (Сологубовка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 62 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Килим
Килим — ҡулдан һуғылған шыма туҡыма, ике яҡлы балаҫ. Һәр келәмдең нигеҙе шулай уҡ килим тип атала.
Тарихы
Килим боронғо Фарсияла (хәҙерге Иран) баш ала. Билдәле булыуынса, тап ошо дәүләт территорияһында яҡынса 2500 йыл элек беренсе көнсығыш келәме (фарсы теленән тәржемә иткәндә «гилим» йәки төрөксә «килим» — «тупаҫ эшләнгән юрған») һуғылған. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған иң боронғо әйберҙе оҫталар яҡынса 2000 йыл элек эшләгән. Уны рус археологы таба С. Руденко 1949 йылда Себерҙә археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында таба, ул ҡырағай хайуандар һүрәтләнгән йөн туҡыманан ғибәрәт була. Әлеге ваҡытта был боронғо туҡыусыларҙың эше Эрмитажда һаҡлана. Һуңыраҡ килимдәр киң таралыу ала һәм Европа илдәрендә көнкүрешкә күсә (етештереү Польшала, Болгарияла таралған). Элекке СССР илдәре территорияһында иң билдәлеләре — молдаван һәм украин, төркмән һәм үзбәк килимдәре. Әйткәндәй, Башҡортостанда ла һуғалар уны, был шөғөл һуңғы ваҡытта тағы ла әүҙемерәк тарала бара
Йөндән һуғылған килимдәр киң таралған, мәҫәлән, Ҙур совет энциклопедияһында килим тап йөндән яһалған ике яҡлы өбөрөһөҙ балаҫ булараҡ билдәләнгән. Ләкин кизе-мамыҡтан, нәфис ебәктән (фарсыларҙа) йәки ебәк өҫтәп тә һуғалар, шулай уҡ тупаҫ киндерҙән һәм етен ептән эшләнгән килимдәр ҙә осрай. Технологиялар үҫешеү менән акрил, нейлон, вискоза кеүек синтетик материалдар ҡуллана башлайҙар.
Заманса технология
Боронғо замандарҙан алып етештереү технологияһы үҙгәрмәгән тиерлек.
Ҡайһы бер һөйләштәрҙә балаҫты ла шулай атайҙар.
Килимдәр интерьерҙы биҙәү, иҙән һәм стена япмалары булып хеҙмәт итә, өй йылыһы һәм уңайлылыҡ атмосфераһын булдыра, килимдән ҡапсыҡтар һәм сумкалар тегәләр, килим фрагменттары өҫ кейемен һәм хатта ҡатын-ҡыҙ аксессуарҙарын һәм бижутерияһын биҙәй.
Содзим
Содзим — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 116 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Низо-То-Яга
Низо-То-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ою йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буторин Виктор Васильевич
Буторин Виктор Васильевич (26 сентябрь 1898 йыл — 7 март 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының взвод командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Виктор Васильевич Буторин 1898 йылдың 26 сентябрендә Семипалатинск ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 9 класс тамамлаған. 1918—1924 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, һуңынан ҡулланыусылар кооперацияһы системаһында эшләй.
1941 йылдың октябрендә ҡабаттан Ҡыҙыл армия сафтарына саҡырыла. 1943 йылдан — ғәмәлдәге армияла. Ошо уҡ йылда ВКП(б)-ға инә.
Гвардия өлкән сержанты Виктор Буторин Днепр йылғаһы өсөн алышта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың 21 сентябрендә Перше Травня ауылы (Украина, Чернигов өлкәһе, Городнянск районы) өсөн алыш ваҡытында ул, ике тапҡыр яраланған булыуына ҡарамаҫтан, ауыл тулыһынса азат ителгәнгә тиклем яу яланын ташламай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Буторин Виктор Васильевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3010-се һанлы) тапшырыла.
Һуғыш бөткәндән һуң лейтенант Буторин — запаста, Киевта йәшәй һәм эшләй. 1974 йылдың 7 мартында вафат була. Киевта Лукьянов хәрби зыяратында ерләнгән
Хәтер
В. В. Буторкиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
Ярлыҡап
Ярлыҡап (Ярлыкапово) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 453620, ОКАТО коды — 80201810006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ярлыҡап, Ҡолоҡас һәм Ҡолғана ауылдары туғандаш булған. Ярлыҡап ауылы ерле халыҡ була. Ул 1737 — 39 йй. ихтилалда ҡатнашыусы, Тамъян улусы старшинаһы Мәсәғүт Кәбәсов исеме менән Мәсәғүт тип аталған. V ревизия уны Ярлыҡап тип йөрөтә, әммә «Мася-гот тож» тип йәйә эсендә яҙылған. Яндырылғаны урынына яңы исем менән яңы ауыл барлыҡҡа килгән. Ауылдың килеп сығышы, икенсе исеме лә билдәле. Уның икенсе атамаһының килеп сығышы ла билдәле. Ярлыҡап Ҡунаҡбаев исемен йөрөтә. 1778 йылда уҡ Ярлыҡап Өфө сауҙагәре Подячевтан бурысҡа аҡса һәм тауар алған.
1812 йылғы һуғышта ҡатнашыусылар Мөхәмәтрәхим Әлмөхәмәтов һәм Ишбирҙе Юламанов көмөш миҙалдар менән бүләкләнә.
Малсылыҡ — халыҡтың төп шөғөлө. 145 кеше 175 ат, 83 һыйыр, 100 һарыҡ тотҡан. Кәзәләр булманы. Йәйләүгә 26 йорттан 22 кибит сыҡҡан. Күсмә тормош (Яманйылға йылғаһы буйында), Кәркәбәт, Кәбәк Айрасы һәм Уртайылға шишмәләре буйлап үткәрелгән. 1842 йылда барлыҡ 26 хужалыҡҡа 340 бот яҙғы иген сәселә.
Һарыйылға (Силәбе өлкәһе)
Һарыйылға (Сырыелга́ - Рәсәйҙә Көньяҡ Уралдағы йылға. Силәбе өлкәһе аша аға.
Географияһы
Йылға тамағы Мейәс йылғаһының 478-се километрында уң ярынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Арғужа һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата: "Сары, Сары-Елга, Сары-Куль, Сары-Тюбе, Сары-Вакши, Сары-Сай, Сары-Камыш... входят слова сары — «желтый» и географические термины: елга — «река», кул — «озеро», тюбе — «холм», «гора»», вакши — «мелкое, кочковатое, заиленное место», сай — «мелководье», «пересыхающее русло реки» и сары — «желтый». Встречаются также названия в искаженной форме: Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское." Йәғни,Сырыелга́ тигән атама "сыровое" тигән хата вариант менән яһалған, тимәк, был топоним "һары" һәм "йылға" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
Анна Анка
Биографияһы
Данута Анна Колодзейская Польша Халыҡ Республикаһында тыуған. Әсәһе бик иртә вафат булған, өс йәшендә уны Швецияла, Бюв ҡалаһында йәшәгән ирле-ҡатынлы Обергтар бағымға алалар. Күсеп Ҡушма штаттарына 1993 йылда, Мисс Гавайя тропиктары халыҡ-ара конкурсының һигеҙенсе урынға эләккәндән һуң, күсә.
Шул уҡ ваҡытта Анка профессиональ модель булырға ҡарар итә, ә алты йыл үткәс, уны музыкант Пол Анка үҙенең шәхси тренеры сифатында эшкә ала. 2005 йылда Пол Анканан ул таба, Итан тип исем ҡушалар. Улар 2008 йылда өйләнәләр. 2010 йылда айырылышалар. Пол Анка улы Итанға хоҡуҡтарын 2017 йылдың 3 июлендә юғалта. Шулай уҡ уның ҡыҙы Элли бар.
Карьераһы
Анна Анка «Аңра, аңранан да аңра» америка фильмында эпизодик роль башҡара, титрҙарҙа Анна Оберг тип күрһәтелә. Шулай уҡ бик мөһим булмаған ролдәрҙе «Белгес» һәм «Төшөрөү зонаһы» фильмдарында уйнай.
Анка ауырлы ҡатындар өсөн «The 30-book minute workout pregnancy» исеме аҫтында ҡулланма сығара.
Svenska Hollywoodfruar
2009 йылда Анка Svenska Hollywoodfruar реалити-шоуҙа ҡатнашҡандан һуң халыҡ араһында ҙур популярлыҡ яулай. Реалити -шоуҙа Голливудта йәшәгән өс ҡатынды күрһәтәләр. TV3 телеканалда күрһәтелгән тапшырыуҙың рейтингы ифрат юғары була һәм тапшырыу әлеге телеканалда яңы тамашасы рекордын ҡуя.
Смольный монастыры
Васкресенский новодевичий Смольный монастыры — ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, Санкт-Петербург ҡалаһында 1744—1764 йылдарға тиклем эшләгән. Был йылдарҙа монастырь император Елизавета Петровнаның шәхси күҙәтеүе аҫтында төҙөлә, ул ғүмеренең һуңғы йылдарын монастырҙағы тыныс тормошта үткәрергә теләп, был монастырҙы төҙөтә.
Тарихы һәм архитектураһы
Батша һарай архитекторы Растрелли Бартоломеоға монастыь проектын эшләргә ҡуша. Смольный соборына нигеҙ ташы 1748 йылдың 30 октябрендә һалына, һәм ансамбль нигеҙен төҙөгәндән һуң, монастырь тирәләй диуар күтәртелә. Был эштәргә 1751 йылдың майында тотонғандар. Тиҙҙән Рәсәй- Пруссия араһында һуғыш башлана, шуның арҡаһында төҙөлөш эштәре бик аҡрын бара, сөнки уның финанслауға сығымдар етмәй.
«Тол ҡатындар йорт»онда йәшәгән 14 монах ҡатындың һуңғыһы үлгәндән һуң, 1797 йылда монастырь бөтөрөлә. Элекке монастырҙың соборы архитектор Стасов Василий тарафынан бары тик 1835 йылда ғына төҙөлөп бөтә. Соборҙың бейек манараһы монастырь ансамблендә үткәрелгән анализдан һуң төҙөлмәй ҡала. 1923 йылға тиклем соборҙа ғибәҙәт ҡылыу дауам итә.
Аҫыл ҡыҙҙар институты
1764 йылда Екатерина Икенсе монастыры эргәһендә Аҫыл ҡыҙҙар институтын ойоштора (институтты асыу 1764 йылдың 28 июнендә үткәрелә); план буйынса институт ҡыҙҙарын тәрбиәләү менән сит монастырҙарҙан бында килгән ҡатын-ҡыҙ монахтар шөғөлләнергә тейеш була. Әммә уларҙың күбеһе педагогик эшмәкәрлеккә һәләтһеҙ була, һөҙөмтәлә, «Екатерина II, ахырҙа, монастырҙың киләсәге юҡ, тип танырға мәжбүр була».
Хәҙерге заман
XXI быуатта элекке монастырь бинаһында төрлө учреждениелар урынлашҡан, шул иҫәптән СПбДУ-ның социология, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеттары, шулай уҡ 2009 йылдан алып Санкт-Петербург дәүләт университетының политология факультеты урынлашҡан.
Юрматы (тарихи урын)
Юрматы — Ишембай ҡалаһында тарихи урыны, Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан элекке ауыл.
Тарихы
Ауыл Стәрлетамаҡ районының Аллағыуат ауыл Советы биләмәһенә инә. Уға 1924 йылда Ҡотлогилдин Мөхәмәтйән нигеҙ һала. Атамаһы Юрматы ырыуы исеменән бирелгән.
Ауыл территориаль яҡтан Ишембай, Ирек, Ҡыҙыл Ауыл ауылдарының яҙмышын хәл иткән БАССР Үҙәк башҡарма комитетының 1934 йылдың 29 мартындағы «Ишембай нефть промыслаһы эшселәре ҡасабаһы ойоштороу тураһындағы» ҡарарға ярашлы Ишембай ҡалаһы сигенә инә
Юрматы — атаҡлы башҡорт ғалимы Юлдашбаев Билал Хәмит улының тыуған иле.
Наусниц
Наусниц (Nausnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 70 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7616 һәм автомобиль коды — SHK.
Юрматы (тарихи урын)
Хәтер
Ишембай һәм Салауат ҡалалары составына ингән Аллағыуат, Ҡарлыкүл, Ирек, Ҡыҙыл Ауыл, Күс, Новопетровский (Ҡужаҡ) һәм Кесе Аллағыуат ауылдары һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уның халҡы иҫтәлегенә Салауат-Стәрлетамаҡ автотрассаһы киҫелеше янында, Ишембайға боролған урында «Юрматы ере» мемориаль комплексы төҙөлә.
Төп монументтан төньяҡ-көнбайышҡа табан һалынған йәйәүлеләр юлының ике яғында «Бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай» тигән яҙыу яҙылған 8 мәрмәр таҡтаташ тора. Был ауылдарҙан һуғышҡа киткән 1428 яҡташтың һәр өсөнсө тиерлек һуғыштан әйләнеп ҡайтмаған. Уларҙың — 513 фронтовиктың исемдәре таҡтаташтарға уйып яҙылған. Аллағыуат ауылында тыуып үҫкән Советтар Союзы Геройы Әхтәмов Хәсән Баһҙый улына бюст ҡуйылған.
Мемориаль комплекс Башҡортостан Республикаһы Президенты указы буйынса асыла. Комплексты тантаналы асыу ваҡытында Башҡортостан Республикаһының Президенты М. Ғ. Рәхимов ағас ултырта.
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт
Йыл һайын Салауат ҡалаһы ҡала окургы хакимиәте мемориаль комплекс янында митинг, концерт һәм башҡа байрам саралары үткәрә. Бөтә ҡатнашыусыларҙы Салауат ҡалаһында Ленин майҙанынан алып бушлай автобус менән алып баралар.
Тюмяй-Шиндий-Кикя
Тюмяй-Шиндий-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сугульда-Чор йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Үҙәк зыярат (Шахты)
Үҙәк зыярат — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһындағы үҙәк зыярат.
Тарихы
Шахтының төп зыяраты ҡаланың үҙәгенән алыҫ түгел, Төньяҡ-Кавказ тимер юлы буйында урынлашҡан. 1930 йылдарға тиклем ҡала зыяраты әлеге Александр паркы биләмәһендә булған
Был зыяратта 1937 йылда Нежданная шахтаһында һәләк булған шахтерҙарҙың, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙәрҙең туғандаш ҡәбере урынлашҡан. Зыяратта ике тапҡыр олимпия чемпионы Василий Алексеев ерләнгән.
2012 йылдан некрополь территорияһында Сергий Радонежскийҙың ағас ҡорам-сиркәүенең ғибәҙәттәре үтә.
Әлеге ваҡытта Үҙәк зыяратта ғаилә ерләүҙәре генә башҡарыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Буготак (Иня ҡушылдығы)
Буготак  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Икенсе Минск килешеүе
Минск килешеүен үтәү буйынса саралар комплексы, Икенсе Минск килешеүе — Украинаның көнсығышындағы ҡораллы низағты көйләү маҡсатын ҡуйған документ. 2015 йылдың 11-12 февралендә Минск саммитында көйләү Германия, Франция, Украина һәм Рәсәй етәкселәренең «норманд дүрте» форматында килешелгән һәм Украина, Рәсәй, ОБСЕ һәм танылмаған Донецк һәм Луганск халыҡ республикаһы вәкилдәренән торған Украинаның көнсығышындағы хәлде тыныс юл менән көйләү буйынса контакт төркөмө тарафынан ҡул ҡуйылған. Һуңғараҡ Минск килешеүҙәре БМО Именлек Советының махсус резолюцияһы менән хупланған.
Минск килешеүҙәре төҙөлгәндән алып уларҙың бер пункты ла үтәлмәгән : Рәсәй Украинаны Минск килешеүҙәренең сәйәси өлөшөн хәл итеүгә аяҡ салыуҙа (Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарының үҙенә хас статусын даими нигеҙҙә ҡабул итеүҙе, уны Украина Конституцияһында нығытыуҙы, амнистия үткәреүҙе һәм урындағы һайлауҙарҙы ойоштороуҙы күҙ уңында тотҡан) ғәйепләне, ошо һәм башҡа килешеү пункттарын үтәгәндән һуң ғына Украина хөкүмәтенең Рәсәй-Украинаның тотош сиген контролдә тотоуҙы тергеҙеүҙе талап итте ; Украина иһә урындағы һайлауҙар үткәреү һәм был территорияларҙы Украина дәүләте составына кире ҡайтарыу өсөн төп шарт булараҡ хәүефһеҙлек мәсьәләләрен хәл итеү кәрәклегенең (танылмаған республикалар һәм Рәсәй араһында сик өҫтөнән контролде тергеҙеү, украин киң мәғлүмәт саралары һәм сәйәси партияларҙың Донецк һәм Луганск өлкәләрене айырым райондары (ОРДЛО) территорияһына ирекле инеүен тәьмин итеү) өҫтөнлөклө булыуы тураһында белдерә.
Украина, Америка Ҡушма Штаттары һәм Евросоюз Донбастағы ҡораллы конфликтты Рәсәй яғынан агрессия күренеше тип ҡараны. Рәсәй етәкселеге, Рәсәй, Украина властары һәм танылмаған республикалар араһында аралашсы яҡтарҙың береһе булып торған эске конфликт тураһында һүҙ барҙы, тип ныҡышты.
Каяарты
Каяарты — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чегем 1-се йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Квадрантидтар
Радианты ғәҙәттә альфа 229°, дельта +49° координаталы нөктәлә була (Волопас йондоҙлоғо), әммә ҡайһы бер ваҡытта уның урыны үҙгәреп тора – быға, бәлки, Юпитерҙың гравитацион йоғонтоһо сәбәпле. Метеорҙары күкһел төҫтә, уларҙың уртаса йондоҙ ҙурлығы - 2.8.
Куйми
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сосман
Сосман — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ирва йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өфө мушкетёр полкы
Өфө мушкетер полкы — Павловтың хәрби реформаһы барышында Рәсәй император армияһынында формалаштырылған мушкетер полктарының береһе. 1811 йылдың 22 февралендә Өфө пехота полкы тип үҙгәртелә.
Дислокация урыны
1820 йылда — Винница ҡалаһы. Полк 18-се пехота дивизияһы составына инә.
Полк тарихы
Полкы 1796 йылдың 29 ноябрендә Өфө ҡалаһында 2-се һәм 3-сө Ырымбур ялан батальондарынан ойошторола. Павел I идара иткән ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә полктың шефы биш тапҡыр алмашына : П. А. Мансуров (1796—1797), А. Ф. Ланжерон (1797—1799), Л. Н. Энгельгардт (1799), Н. И. Вердеревский (1799—1800), И. Д. Цыбульский (1800—1801). Ланжерон полкының нисек итеп Өфө лә тороуын С. Т. Аксаков үҙенең «Багров-ейәндең бала сағы» китабында иҫкә ала. Полк командирҙары алмашыныу менән полктың атамаһы ла үҙгәрә:
1798 йылда полк байраҡ ала һәм император Павел I Ҡазанда үткәргән Ырымбур инспекцияһы частары смотрында ҡатнаша.
1801 йылдың 31 мартында полкты Өфө мушкетер полкы тип атайҙар, ә 1811 йылдың 22 февралендә — Өфө пехота полкы.
Полк генерал-майор Г. П. Лихачевтың 24-се пехота дивизияһы ссотавында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. 1812 йылдың 26 авгусында Бородино һуғышында Өфө пехота полкы Н. Н. Раевский батареяһының контрһөжүмендә ҡатнаша.
Полк 1813, 1814 йылдарҙа сит ил кампанияларында була, Германияның Денневиц, Лейпциг, Францияның Краон, Лаон һәм Париж ҡалалары өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша.
1828—1829 йылдарҙағы төрөк кампанияһы өсөн 1830 йылдың 6 апрелендә «хәрби отличие өсөн» бүләкләнә.
1833 йылдың 28 ғинуарында полк тарҡатыла һәм тулы составында Бутырка пехота полкына ҡушыла
Полк командирҙары
1820 йыл — подполковник Добровольский.
Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы
Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы (3 сентябрь 1948 йыл) — педагог, башҡорт балалар яҙыусыһы, 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Ким Әхмәтйәнов (1996) һәм Рәмзилә Хисаметдинова (2008) исемендәге премиялар лауреаты.
Биографияһы
Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы Йәғәфәрова 1948 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Әбйәлил районы Әхмәт ауылында тыуған. Шунда башланғыс, Ташбулатта урта, Ишембай ҡалаһында тәрбиәселәр мәктәбен тамамлағас, 1967 йылда райондың «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозында яңы асылған балалар баҡсаһында хеҙмәт юлын башлай. 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ситтән тороп тамамлай.
Ижади эшмәкәрлеге
Тиҫтәләгән китап авторы. Кескәйҙәр өсөн тәғәйенләнгән тәүге шиғырҙар йыйынтығы, «Муйынса» тип аталып, 1973 йылда донъя күрҙе.
2017 йылда Әбйәлил районы хакимиәте тарафынан яҙыусының «А.С.Пушкин. Әкиәттәр»: руссанан башҡортсаға тәржемә (Өфө, Китап, 2007. – 260 бит) хеҙмәте Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде.
Уйһыулыҡ
Уйһыулыҡ, уйпат ер — (Низменность) — был термин менән физик географияла ер өҫтөндәге киң майҙандың дөйөм кимәле түбәндә урынлашҡан урын атала. Ул океан яр буйы битләүҙәренә, тауҙар уратып алған уйпаттарға, денудация (эрозия) яҫылыҡтарына йәки ҡалҡыулыҡтарҙан айырмалы башҡа ерҙәргә ҡарата ҡулланыла.
Тасуирламаһы
Уйһыулыҡтарҙың өҫтө ғәҙәттә тигеҙ, бик һирәк — убалы. Улар йыш ҡына тектоник уйылыу, уйпаттарға ярайһы горизонталь ятҡан континенталь йәки диңгеҙ ултырмалары тулыу һөҙөмтәһендә (башлыса йылға аллювийҙарында) барлыҡҡа килә.
Рельеф формалары классификацияһы бик аныҡ түгел. Уйһыулыҡ тип диңгеҙ кимәленән уртаса 200 метрға түбәндәрәк ятҡан тигеҙлектәрҙе,. һанайҙар. Ҡайһы бер уйһыулыҡтар өҫтө диңгеҙ кимәленән түбәндә ята. Каспий буйы уйһыулығы диңгеҙ кимәленән 26-28 м түбәнерәк урынлашҡан.
Физик картала уйһыулыҡтар йәшел төҫтә булыуы менән айырыла. Шул уҡ ваҡытта был майҙандың абсолют бейеклеге әҙерәк булған һайын йәшел төҫ ҡуйыраҡ була бара. Ә ҡараһыу-йәшел төҫ уйһыулыҡтың океан кимәленән түбәнерәк булыуын аңлата.
Ер йөҙөндәге иң ҙур уйһыулыҡ — Амазонка уйһыулығы (Амазония) — майҙаны 5 млн км²-ҙан ашыу. Көньяҡ Америкала урынлашҡан.
Васильев Михаил Павлович
Васильев Михаил Павлович (2 октябрь 1922 йыл — 23 март 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының гвардия артиллерия-миномёт полкы орудиеһы командиры. Гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Михаил Павлович Васильев 1922 йылдың 2 октябрендә Крутченская Байгора ауылында (хәҙер Липецк өлкәһе Усман районы) хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1940 йылда Усман педагогия училищеһын тамамлай, артабан уҡытыусы булып эшләй.
1941 йылдың август айында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. Ошо уҡ йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың ғинуарына гвардия старшинаһы Михаил Васильев 1-се Белорус фронтының 7-се кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында 148-се артиллериия-миномет полкы орудиеһы менән командалыҡ итә. Польшаны азат иткән саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 14 ғинуары һәм 4 феврале араһындағы осорҙа Васильевтың расчеты 8 танк, 4 БТР, ҡорал, 3 пулемёт, 7 автомашина, шулай уҡ күп һанлы дошмандың тере көстәрен юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия старшинаһы Васильев Михаил Павлович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менә «Алтын Йондоҙ» миҙалы (6774-се) тапшырыла.
Һуғыш тамамланғандан һуң Васильев Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1948 йылда демобилизациялана.
Мәскәүҙә йәшәй. 1998 йылдың 23 мартында вафат була.
Яңғыҙнарат (Яңауыл районы)
Яңғыҙнарат (Янгуз-Нарат) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 94 кеше.
Почта индексы — 452825, ОКАТО коды — 80259840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәлимуллин
Ғәлимуллин — ир-ат фамилияһы. Ғәлимулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.
Билдәле йөрөтөүселәр
1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Ахта
Ахта (Ахта) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше.
Почта индексы — 452238, ОКАТО коды — 80240877002.
Тарих
1920 йылда Аҡ-тау исеме менән мишәр татарҙары ауылы итеп иҫкә алына. Ауылда 56 йорт биләмәһендә 317 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Ауыл халҡының 87% башҡорт тип яҙылған.
Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы
Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы (2 ғинуар 1940 йыл — 27 май 1993 йыл) — йырсы, 1963—1993 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1985) артисы. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1961).
Биографияһы
Илфаҡ Мөжип улы Смаҡов 1940 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Рапат ауылында тыуған. Туғыҙынсы синыфта уҡығанда, Өфөлә үткәрелгән республика йыр бәйгеһендә беренсе ҙур уңышҡа өлгәшә. Башҡорт халыҡ йыры «Азамат»ты һәм һәүәҫкәр композитор Әкрәм Дауытовтың «Әсәйемә хат»ын иҫ киткес оҫталыҡ менән башҡарып, «лауреат» булып ҡайта.
Никольская (Югорская Шара боғаҙы)
Никольская — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Югорский Шар боғаҙы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы
Биографияһы
1982 йылдан башлап ғүмеренең аҙағына тиклем Илфаҡ Смаҡов Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
Никольская (Югорская Шара боғаҙы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы
Биографияһы
Йырсы репертуарында Башҡортостан һәм Татарстан композиторҙарының вокаль әҫәрҙәре, шулай уҡ башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары бик күп. Ул Башҡортостандың ғына түгел, илебеҙҙең күп республика, край һәм өлкәләрен үҙенең бай һәм үҙенсәлекле концерт программаһы менән урап сыға. Сәхнә оҫтаһы башҡарыуындағы «Еҙ ҡыңғырау моңдары», «Зимфирәкәй», «Һин ҡайтманың», «Ел, ерәнем», «Былбылым», «Тыуған илем», «Һиндер ул, тип уйланым», «Дуҫтарыңды онотма», «Әҡлимә», «Әйткән инең», « Аҡ пароход», «Өфө йүкәләре» (Рим Хәсәнов музыкаһы), «Һиңә тағын мин бер киләм әле» (Назар Нәжми шиғыры, Рим Хәсәнов музыкаһы) кеүек тиҫтәләрсә популяр әҫәрҙәр башҡорт һәм татар йыр сәнғәтенең алтын фондына ингән.
Никольская (Югорская Шара боғаҙы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы
Ғаиләһе
Илфаҡ Мөжип улының ҡатыны Асия Смаҡова ла йырсы — Башҡортостандың халыҡ артисы. Смаҡовтар күп йылдар дуэт менән сығыш яһаны.
Әүнәш
Әүнәш (Авняш) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 399 кеше. Почта индексы — 453623, ОКАТО коды — 80201846003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тюнамбель-Кы (Печаль-Кы ҡушылдығы)
Тюнамбель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Печаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нацца
Нацца (Nazza) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99826 һәм автомобиль коды — WAK.
Бәйәктамаҡ
Бәйәктамаҡ (Бәйәктүз ; Усть-Баяк) — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы.
Географик урынлашыуы
Бәйәк йылғаһының ике яҡ ярында Ҡариҙелгә ҡойған урында урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 387 кеше йәшәй, шул иҫәптән 181 ир һәм 206 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 478 кеше йәшәгән.
Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә Бәйәктамаҡ ауылы ҡошсо ырыуы башҡорттары ауылы.
1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 169 башҡорт йәшәгән. 1859 йылда ауылдың 38 йортонда 238 аҫаба башҡорт йәшәгән. 1859 йылғы X ревизия материалдарында ауылдың 10 йортонда 53 керҙәш йәшәүе тураһында ла мәғлүмәт теркәлгән.
Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 169 башҡорт бөтәһе 1472 бот ярма икмәк сәскән.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Рубанчик йорто
Рубанчик йорто — Таганрог ҡалаһының үҙәк өлөшөндә ике ҡатлы боронғо йорт (Тургенев тыҡрығы, 12), XIX быуаттың архитектура ҡомартҡыһы. Рәсәй Федерацияһының архитектура мәҙәни мираҫы объекты  (коды 6101261000).
Тарихы
1873 йылғы проекты буйынса булған ике ҡатлы йортҡа өҫтәлеп арка ҡапҡалары аша ике тәҙрә һәм беренсе ҡатҡа подъезд, ә икенсе ҡат буйынса өс тәҙрә һәм ҡапҡалар өҫтөндә балкон төҙөлә.
1906 йылда йорт Сарандино ғаиләһенә ҡараған, ә 1906 йылдан 1915 йылға тиклем Рубанчик хужа була. В 1910-х годах И. Я. Рубанчик держал здесь частную фотографию. 1910 йылда И.Я. Рубанчик бында шәхси фотоһүрәттәрен тотҡан.
Тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә йорт шулай уҡ Сарандино йорто булараҡ билдәле.
Архитектураһы үҙенсәлектәре
Бинаның фасадтары дентикула («ордер сухариктары»),  тәҙрә ҡапҡастары менән биҙәлгән.
Хәҙерге торошо
Йорттоң фасадын подвалда урынлашҡан магазинға инеү өсөн төҙөлгән бер ҡатлы инеү урыны, пластик тәҙрәләр, ябай металл тәҙрә рәшәткәләре боҙоп тора.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="">
Туҙлыҡыуыш (Балтас районы)
Туҙлыҡыуыш (Тузулукуш, Тузлу-Кушево) — бөткән ауыл. 1811 йылғы VI ревизияға тиклем барлыҡҡа килгән. Башҡорт АССР-ының Балтас районы Еләҙекүл ауыл Советы составында булған. 1986 йылда ғәмәлдән сығарылған.
Исеменең килеп сығышы
Туҙлыҡыуыш һүҙе ике өлөштән тора: туҙлы (туҙ) һәм ҡыуыш башҡорт һүҙҙәренән алынған (Ж. Ғ. Кейекбаев, 1956)
Туҙлыҡыуыш ауылдары Саҡмағош, Бәләбәй райондарында ла бар.
Тарихы
1795 йылғы V ревизияла әлеге ауыл теркәлмәгән, әммә 1811 йылғы VI ревизия барышында ауылда 6 йортта 16 башҡорт, 11 мишәр йәшәгәне теркәлгән. Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә, «ауыл VI ревизия алдынан барлыҡҡа килгән. Мишәрҙәрҙе индергән ваҡыт билдәһеҙ».
1834 йылда ауылда 24 башҡорт һәм 24 мишәр хужалығы күрһәтелгән. 1897 йылғы иҫәп алыу барышында 26 йортта этник сығышы күрһәтелмәгән 131 кеше теркәлгән. Октябрь революцияһынан һуң, 1920 йылда 36 йортта 182 кеше йәшәгән, уларҙың күпселеге — башҡорттар.
Ауыл халҡы башлыса игенселек менән шөғөлләнгән. 1834 йылда 360 бот ужым бойҙайы һәм 400 бот ярауай бойҙай сәселгән. Хужалыҡтарҙа эре мал күрһәтелмәгән, йәмгеһе 19 һарыҡ, 8 кәзә теркәлгән. Шул уҡ ваҡытта бер нисә йорт хужаһы солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән (10 солоҡ, 10 умарта).
1952 йылда Киҙгәнбаш ауыл Советы биләмәһенә ингән Туҙлыҡыуыш ауылы Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Президиумының «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алыу» исемле 6-2/396 һанлы Указына ярашлы ғәмәлдә булған ауылдар исемлегенән төшөрөлә.
Васичкина
Васичкина — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черта йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Гилев
Иҫке Гилев (Старогилево) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 453447, ОКАТО коды — 80215825010.