cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ботаника
Үҫемлектәр физиологияһы һәм үҫемлектәр биохимияһы
Үҫемлектәр физиологияһы һәм үҫемлектәр биохимияһы һәр ваҡыт ботаникаға бәйләнмәгән, сөнки үҫемлектәрҙә барған физиологик һәм биохимик процестарҙың күбеһе хайуан организмдарында барған процестарға оҡшаш йәки хатта оҡшаш ысулдар менән өйрәнелә.
Ошо уҡ үҙенсәлектәр экология һәм геоботаника, үҫемлектәр географияһы һәм ботаника географияһы, иҡтисади ботаника һәм башҡа проблемаларҙы аңлау өсөн бик мөһим.
Үрҙә һаналған ботаника бүлектәре  араһындағы сиктәр күп осраҡта шартлы,  сөнки уларҙың ысулдары йыш ҡына киҫешеп үтә,  мәғлүмәттәре үҙ-ара ҡулланыла.
Физиологик анатомия һәм экологик физиология кеүек фәндәрҙең урынын билдәләү, йәки үҫемлектәрҙең систематикала  (химиотерапия)  ҡулланылған химик үҙенсәлектәрен  сағыштырма биохимияһынан айырыу ауыр.
Етмәһә, ботаника бүлектәренең  бик тар махсуслашыуы ла бар.
Ботаника башҡа бик күп фәндәр менән тығыҙ бәйләнгән:
- палеоботаника һәм индикацион геоботаника (ҡайһы бер үҫемлектәрҙең һәм уларҙың общиналарының үҙенсәлектәрен файҙалы ҡаҙылмалар күрһәткесе сифатында ҡулланыу);
- химия менән — биохимия һәм физиология, иҡтисади ботаника һәм фармакогноз аша;
- тупраҡ фәне һәм физик географияһы менән — экология һәм геоботаника аша; иҡтисади ботаника аша техник фәндәр менән.
Ботаника — ауыл хужалығының һәм урман хужалығының тәбиғи-тарихи нигеҙе, ҡалаларҙа, курорттарҙа һәм парктарҙа йәшел бина, аҙыҡ-түлек, туҡыма, целлюлоза һәм ҡағыҙ, микробиологик, ағас эшкәртеү сәнәғәте мәсьәләләрен хәл итә. Әммә ботаниканың иң мөһим бурысы булып кешелектең йәшәү мөхитен — биосфераны һәм, иң элек, үҫемлектәр донъяһын — фитосфераны үҫтереү һәм һаҡлау законлылыҡтарын өйрәнеү тора.
Бүлектәре
Хәҙерге көндә ботаника — ул һәр береһенең үҙ мәсьәләһе һәм үҙ тикшеренеү ысулы булған фәндәр системаһы.
Өйрәнеү даирәһе буйынса ботаника түбәндәге өлөштәргә бүленә:
Үҫемлектәрҙең биологик систематикаһы
Биноминаль йәки бинар номенклатура  — биологик систематикала   төрҙәрҙе   латин телендә ике һүҙле атама (биномен) ҡулланып билдәләү ысулы. Атама ике һүҙҙең   ҡушылыуынан яһала: ырыу атамаһы исем алына  һәм уға сифат һүҙе (эпитет) ҡушыла.
Русса атамала ырыу исеме һәр ваҡыт баш хәреф менән, уға ҡушылған  сифат һүҙе  һәр ваҡыт бәләкәй генә хәреф менән яҙыла (хатта  исемгә ҡараған һүҙ киҫәге ҡулланылһа ла ла).
Башҡортса атамала киреһенсә,  төр эпитеты алдан һәм ҙур хәрефтән башлап, ырыу исеме аҙаҡтан һәм  бәләкәй хәрефтән яҙыла. Ҡара ҡарағат, Ҡыҙыл көртмәле, Себер ҡарағайы, Туғай клеверы.
Төрҙөң атамаһы (төр эпитет) ырыу исеменән айырым бирелергә тейеш түгел, сөнки ырыу исеме булмаһа, мәғәнәһеҙ. Ҡайһы бер осраҡтарҙа ырыу атамаһын бер хәрефкә йәки стандарт ҡыҫҡартыуға ҡыҫҡартырға мөмкин.
Миҫалдар
Ғалимдар үҫемлектәрҙең ғилми атамаларын бөтә донъя ботаниктарына берҙәй аңлайышлы булған латин телендә йөрөтәләр. Мәҫәлән, русса Клевер ползучий, латынса  Trifolium repens L.
Персик япраҡлы ҡыңғырау сәскә менән киң япраҡлы ҡыңғырау сәскәне Campanula (ырыу исеме) persicifolia ( төр эпитеты) һәм Campanula latifolia тип атайҙар.
Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы
Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы — (10 сентябрь 1941 йыл) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе. Башҡортостан Республикаһының Почетлы урман белгесе (1996 йыл)
Биографияһы
Ирек Йосоп улы Шәрәфетдинов Башҡортостан Республикаһының 1941 йылдың 10 сентябрендә Әбйәлил районы Салауат ауылында донъяға килә. Мәктәптән һуң, БДУның биология факультетында уҡый. Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында курс эштәрен һәм диплом эшен яҙа. Фән менән ҡыҙыҡһыныуы көсәйә.
Хеҙмәт юлы
Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы 1972 йылдың август айында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында эш башлай. Өс йылдан ул ҡурсаулыҡ директоры итеп тәғәйенләнә.
1979 йылда Көньяҡ Урал ҡурсаулығын ойоштороуға ебәрелә.
Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының Ағиҙел филиалында директор — 1981 йылда.
Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында — 1982 йылдан.
Көньяҡ Урал ҡурсаулығында — 1987 йыл.
Башҡорт дәүләт тәбиғи ҡурсаулығында директор — 1995 йыл.
Экологик эшмәкәрлеге
1996 йылда, Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улының инициативаһы буйынса, район-ара экологик слеттар йыл һайын үткәрелә. Был сараға күрше райондар, өлкәләрҙән уҡыусылар саҡырыла. Ҡурсаулыҡта «Парктар маршы» халыҡ-ара акцияһы үткәрелә.
Ҡурсаулыҡта экологик экспедициялар 1997 йылда ойошторола башлай. Магнитогорск ҡалаһы хакимиәтенең, Башҡортостандың дәүләт экология комитеты аҡсалата ярҙамы менән, ике экологик стационар төҙөлә матди-техник база нығый, яланда йәйге лагерҙар, туҡталыштар булдыра. Ҡурсаулыҡ төҙөгән һәм БР Мәғариф министрлығына тәҡдим ителгән экологик мәктәп программаһы Белорет, Әбйәлил райондары, Учалы, Магнитогорск ҡалаларында хуплау таба. Белем биреү учреждениеларына ошо программа индерелеп һәм предмет булараҡ балалар баҡсаларында, мәктәптәрҙә өйрәнелә.
Башҡортостан Фәндәр академияһы менән бергә 1999 йылда ҡурсаулыҡ тарафынан Башҡорт дәүләт тәбиғи ҡурсаулығына ҙур өлөш индергән ғалим С. В. Кириковтың 100 йыллыҡ юбилейы билдәләнә.
Һигеҙгүҙ һөйәк
Һигеҙгүҙ һөйәк (os sacrum, крестец) — өскөл формалағы ҙур ғына һөйәк. Таздың (янбаш билбауының) бер өлөшө. Бер-беренә ҡушылып үҫкән биш умыртҡанан тора. Умыртҡа бағанаһының түбәнге осонда, һуңғы бил умыртҡаһы менән  ҡоймос араһында урынлашҡан. Кәүҙәнең артҡы яғынан ҡушарлы янбаш (таз һөйәктәре) һөйәктәре менән хәрәкәтһеҙ тоташҡан.
Белготой-ясси
Белготой-ясси (Ун-кубутли) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы/ Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аксай йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, Чиркей гидроузеленән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сумыч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тауистар
Ҡойроғоноң сағыу һәм матур булыуы арҡаһында, тауыҡтар араһында иң матур ҡош булараҡ билдәлелек алған.
Дөйөм ҡылыҡһырлама
<!--Был тексты башҡортса яҙырғе кәрәҡ Характерным признаком павлина-самца является сильное развитие верхних кроющих перьев хвоста, в общежитии обыкновенно смешиваемых с рулевыми перьями или хвостом в собственном смысле слова.
Существуют два азиатских вида павлинов, обыкновенный и зелёный.
Хотя ареалы двух азиатских видов (P. cristatus и P. muticus) не перекрываются, гибриды между ними часто возникают в неволе и называются «сполдинг» (Spalding) — по имени Кейт Сполдинг (Keith Spalding), первой скрестившей cristatus и muticus. Потомство от этих скрещиваний полностью фертильное.
Кешеләр һәм тауистар
Обыкновенный павлин одомашнен человеком.
В Толковом словаре Даля синонимами к слову «павлин» служат: "Пав, павлинчик ; павич южн. м. пава, павочка, павонька, павушка ж. павлинушка, павлинчик.<…> Павча ср. павлиний цыплёнок. Павчата кволее индюшат. (Из «Толкового словаря живого великорусского языка Владимира Даля».)"
С образом этой птицы в русском языке связан целый ряд пословиц, поговорок и идиом: "Барыня павой плывёт. Барин павлином ходит, гордо, важно. Ни пава, ни ворона. Ворона в павлиньих перьях. Прячется, как пава с яйцом. Какова пава, такова ей и слава. По павушке и славушка. Знать паву по перьям. Идёт, словно павушка плывёт. Пава — спесивая красавица. Павлин бы и красив, да ногами несчастлив. Павино убранство павлинова не чета. Павлиные перья ямскую шляпу красят. Павлиний, павиный крик хуже кошачьего. Ворона, в павлиньих перьях, басловка. Павьи ножки. Павлиниться, чваниться, спесивиться, выступать надменно, в пышной, особенно в чужой, одежде. Павлинничать, то же, но более постоянно.<…> Павлинич, -нична, павич, павична, шуточн. сын и дочь гордых, спесивых, надутых родителей, и более богачей среднего сословия. (Из «Толкового словаря живого великорусского языка Владимира Даля».)"
Павлины запечатлены во многих произведениях искусства Востока и Запада, в официальной и коммерческой символике. Павлином (Pavo) названо созвездие Южного полушария.
Классификация
В прежних классификациях семейства фазановых павлинов выводили в отдельное подсемейство павлиновых (Pavoninae) — вместе с родами моналов (Lophophorus), трагопанов (Tragopan) и аргусов (Argusianus).
Различают два вида павлинов, относящихся к роду Pavo:
До второй половины XIX века черноплечий павлин выделялся в самостоятельный вид — Р. nigripennis. Однако, согласно Дарвину, он является результатом мутации окраски обыкновенного павлина, возникшей в процессе доместикации, и в диком состоянии нигде не найден.
В Африке водится другой род павлинов —. Изначально монотипический род африканских павлинов считали родственным роду азиатских павлинов Pavo. Однако Afropavo обнаруживет значительные отличия от Pavo в морфологии (относительно слабый половой диморфизм, отсутствие примечательного шлейфа или специализированных перьев, содержащих глазки, у самца) и репродуктивном поведении.
Распространение Afropavo на значительном удалении от Pavo и других фазанов, обитающих в Юго-Восточной Азии, также представляет собой биогеографическую загадку.
Генетика
Кариотип: ике төр ҙә 76-шар хромосомалы (2n). Кариотиптарҙы сағыштырғанда A. congensis, P. cristatus һәм башҡа тауыҡ һымаҡтарҙың ябай һәм африка тауистарының хромосомалары араһында морфологик оҡшашлыҡтары бар.
Секвенирование участков митохондриальной ДНК Afropavo и их сравнение с аналогичными последовательностями Pavo и других курообразных убедительно показали тесное родство африканского и азиатских павлинов и предположительное время дивергенции двух родов в позднем миоцене.
Һылтанмалар
-->
Эстондар
Эстондар (эстонцы, eestlased) — балтик буйы-фин халҡы, уларҙың күпселек өлөшө Эстонияла йәшәй. Дөйөм һаны — яҡынса 1,1 млн кеше, шул иҫәптән Эстонияла — 925 меңгә яҡын (2012). Теле — эстон, фин-уғыр тел ғаиләһенең Балтик буйы-фин төркөмөнә ҡарай.
XVIII—XIX быуатҡа тиклем эстон халҡы үҙҙәрен maarahvas тип атаған, был һүҙмә-һүҙ «ер халҡы» тигәнде аңлата, йәғни игенселәр. Еestlane термины латинсанан килә: Aesti — Тациттың «Германия» трактатында алыҫ Балтик диңгеҙ ярында йәшәгән халыҡ шулай тип аталған. Урта быуаттарҙа Рустә эстондарҙың ата-бабаларын чудь тип атағандар.
Антропологик яҡтан Көнсығыш Балтика һәм атлантика-балтика расаларына һәм улар араһындағы күсеш типтарға ҡарайҙар.
XXI быуат башына ҡарата эстон халҡы динлелек йәһәтенән планетала иң һуңғы рәттәрҙә тора. Эстондарҙың 14 проценты ғына, дин уларҙың тормошонда мөһим урын биләйме, тигән һорауға ыңғай яуап бирә, уларҙың 26 проценты атеист булып тора (Европала 5-се урын) ; дин тотоусылары башлыса лютерандар һәм православтар.
Антропологик тибы
Эстонияның урта быуаттарҙағы халҡы үҙенең краниологик параметрҙары буйынса аныҡ күренеп торған Европа һыҙаттарына эйә. Уға яҡын тип урта быуаттар ахырындағы Вологдала күҙәтелә, шулай уҡ фин, карел һәм коми-зыряндар яҡын, дөйөм алғанда, башҡа фин-уғыр төркөмдәре фонында ҡырҡа айырылып тора. Был феномен Балтик буйы финдарының морфологик йөҙөн Көнсығыш Европаның боронғо мезолитик халыҡтары билдәләүе менән аңлатыла
Ай-Нятым-Кор-Ягун
Ай-Нятым-Кор-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Волокта-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Эстондар
Тарихы һәм этнографияһы
Эсттар көнсығыш Балтик буйында беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында көнсығыштан күсеп килгән фин-уғыр ҡәбиләләре һәм боронғо абориген халыҡ ҡатнашыуынан ойошҡан. Эсттарҙың ата-бабалары — хәҙерге Эстония биләмәһендә беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән фин телле ҡәбиләләр .Һуңғараҡ улар айырым көнсығыш фин-уғыр, балт, өлөшләтә төньяҡ герман, (скандинав), ә б.э. I мең йыл аҙағынан көнсығыш славян элементтарын ҡабул иткән. II мең йыллыҡ башында боронғо ҡәбилә йәмғиәттәре аҡрынлап территориаль рәүешкә күсә һәм эстон ҡәүеме ойошоуы процесы башлана. Академик ''Х. А. Моор'' раҫлауынса, «эстон халҡының етлегеүе ҡалған фин-уғырҙарҙың ойошоу тарихы менән генә бәйле түгел, ә күрше һинд-европа ҡәүемдәренең, атап әйткәндә, балттарҙың, шулай уҡ яҡын-тирәләге славян һәм герман халыҡтарының этник үҫеше менән тығыҙ үрелеп бара».
Ай-Нятым-Кор-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эстондар
Тарихы һәм этнографияһы
Уку Мазинг (Uku Masing), Яан Каплински (Jaan Kaplinski) кеүек Эстония культурологтары, шулай уҡ президент һәм фәнни-популяр китаптар авторы Леннарт Мери хәҙерге эстон ҡомартҡыларында фин-уғыр мираҫын асыҡларға тырыша.
I мең йыллыҡ башында
III быуаттан башлап Эстония биләмәһендә айырым этник төркөмдәрҙең бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған диалекттар һәм этнографик төбәктәрҙа: Төньяҡ, Көньяҡ, Көнбайыш Эстонияла һәм утрауҙарҙағы археологик мәғлүмәттәр буйынса үҫеш барышын күҙәтергә мөмкин. Көнбайыш Эстонияға Скандинавия һиҙелерлек йоғонто яһаған. Көньяҡ Эстонияла боронғо мәҙәни һыҙаттар оҙағыраҡ һаҡланған. Боронғо урыҫ халҡының йоғонтоһо менән эстон халҡының аҙ һанлы сету субэтносының, шулай уҡ көньяҡ-көнсығышындағы выруларҙың үҙенсәлектәре барлыҡҡа килгән; был бик асыҡ булып ҡаралтыларҙа һәм кейемдә сағыла.
Тимер быуат
Тимер быуаттың һуңғы осоронда (IX—XIII быуаттар) игенселек тиҙ үҫешкән. Шулай уҡ бойҙай, һоло, борсаҡ, ноҡот борсағы һәм етен, һуңғараҡ кәбеҫтә һәм аңра шалҡан өҫтәлә. XI быуаттың икенсе яртыһында ужым арышын культиваторлау башлана. Көршәксе түңәрәктәре ҡулланыла башлай. Һөнәрселек эше күршеләренеке кимәлендә үҫешмәгән була.
Эст ҡәбиләләре
XIII быуатта немец рыцарҙары прус ерҙәренә — көнбайыштан һәм эстар, ливтар, шулай уҡ курши, земгал, селон, латгалдар йәшәгән территорияларға Рига ҡултығы яғынан һөжүм иткән. Ошо имештер ҙә «Изге һуғыш» барышында кешеләрҙе күпләп үлтереү һәм ауылдарҙы емереү, яндырыу бара.
Боронғо заман аҙағында (XIII быуат) Эстонияла йәшәгән эст ҡәбиләләре нигеҙендә эстон халҡы һәм теле барлыҡҡа килә. Эстондар ултыраҡ игенселәр булған һәм үҙҙәрен «ер халҡы» тип атаған.
Эстон халыҡ мәҙәниәтенең иң боронғо элементтарынан риганы, ҡара икмәкте, туй һәм раштыуа йолаларын, шулай уҡ көҙ көндәре мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу (был көндәрҙә мәрхүм ата-бабаларҙың рухтары өйҙәренә килә тип һанала) һәм халыҡ музыкаһының үҙенсәлекле формаһы: ҡыҫҡа, ләкин бай мотивлы руник йырҙы (regilaul) атарға мөмкин.
XI—XIII быуаттан башлап эсттарҙың кейеме тураһында тәүге мәғлүмәттәр күренә. Ҡатын-ҡыҙҙың төп кейем-һалымы — етен күлдәк һәм йөн сюртук. Янбаштар тирәләй йөн итәк урағандар, уны билбау менәнберкеткәндәр. Етен кейемде ап-аҡ итеп ағартҡандар, өҫкө кейем һарыҡ йөнө төҫөндә йәки ҡара төҫтә булған. Итәк өсөн йөндө үҫемлек буяуҙар менән биҙәгәндәр; иң таралған буяу үләне — калган (Alpinia) булған, унан ҡыҙыл төҫ алғандар.
Күп кенә дини йолалар һәм ритуалдар ҡатмарлы булмаған, профессиональ йоласылар ҙа кәрәкмәгән. Тәү сиратта, изге имәнлектәр Ҡорбан килтереү урындары тип һаналған: унда ағастарҙан япраҡ өҙөргә лә, ерҙән нимәлер алырға ла, шулай уҡ таштарына, шишмә-инештәренә ҡағылырға ла рөхсәт ителмәгән. Игенселектең үҫешеүенә бәйле эсттарҙың мифологик ҡарашында һауа, күк йөҙө күренештәре һәм илаһтары тураһында мифологик ҡараштар алға сыға.
Күктең баш хоҙайы тип Уку (Uku, Ukko) — «бабай» һаналған. Уңдырышлылыҡ тылсымына, баҫыуҙың һәм игендең илаһтарына (эйәләре) инаныс арта. Көн менән төн тигеҙләшкән мәлдә усаҡ яҡҡандар, сөнки ут яуыз рухтарҙы ҡыуа тип иҫәпләнгән. Сихырсылар, күрәҙәләр һәм бағымсылар булған, уларға ауырыуҙар һәм башҡа бәләләр ваҡытында ярҙам һорап мөрәжәғәт иткәндәр. Боронғо эсттар һүҙ көсөнә ышанғандар: һунарсылар һәм балыҡсылар табышын уның ниндәй төргә ҡарағаны (айыу, болан, алабуға) буйынса атамаған, ә махсус йәшерен «ҡушаматтар» ҡулланғандар.
Көҙ аҙағында вафат булғандарҙың барыһын да иҫкә алғандар — уларҙың рухтары элекке өйҙәренә ҡайтып килеүенә ышаналар. Улар өсөн табын әҙерләйҙәр һәм мунса яғалар, бөтә ерҙә тынлыҡ һәм тыныслыҡ хөкөм һөрә. Балтика халыҡтары араһында шайтан, иблис йәки яуызлыҡ рухы тип аталған көстәргә ҡарата ҡулланылған velnias һүҙе кире ҡайтып тереләргә янай башлаған мәйеттәргә ҡарата ҡулланылған (башҡорт халҡында — өрәк). Баш Күк илаһы булып Уку иҫәпләнгән («бабай»).
Халыҡ йырҙарында телгә алынған иң боронғо мифтарға ярашлы, эстондарҙың ата-бабалары донъя йомортҡанан яралған тип ышанған. Ҡош юлы йондоҙлоғо Донъя ағасы олоно йәки мәрхүмдәрҙе теге донъяға оҙатҡан ҡоштар юлы тип күҙалланған.
Эстондар СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә
Эстон-сетуҙар Х быуаттан Псков ҡулы аҫтындағы ерҙәрҙә ойошоп йәшәгән. Эстондарҙы хәҙерге Рәсәй биләмәһенә (Ленинград өлкәһе) күпләп күсереү XVIII быуаттың беренсе яртыһында, Бөйөк Төньяҡ һуғышы барышында Балтик буйын Рәсәй империяһына ҡушҡандан һуң һәм Ингерманландияла яңы биләмәләрҙе үҙләштереү кәрәклеге менән бәйле килеп сыға.
XIX быуатта эстон халҡының күбеһе ер етмәү арҡаһында Себер, Төньяҡ Кавказ, Ҡырым һәм Алыҫ Көнсығышҡа әҙ үҙләштерелгән ерҙәргә күсенә, эстон крәҫтиәндәре Рига, Петербург һәм уның ҡала яны ҡасабаларындағы сәнәғәт предприятиеларына эшкә әүҙем яллана. 1860 йылда эстон йәмәғәте ихтыяждары өсөн Петербургта Изге Иоанн (Изге Яхъя) лютеран сиркәүе төҙөлә.
1920-се йылдарҙа Ленинград өлкәһендә һәм Себерҙә эстон милли ауыл советтары була. Әммә 1936—1937 йылдарҙа был ауыл советтары бөтөрөлә, ә эстондарҙың бик күбе репрессиялана
Эстония Советтар Союзына ҡушылғандан һуң бер нисә мең эстон Коми АССР-ына, Киров өлкәһенә һәм Ҡаҙағстанға һөргөнгә ебәрелә. Бынан тыш, Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән бер нисә мең эстон СССР-ҙың көнсығыш райондарына эвакуациялана. 1949 йылда Эстониянан 20 535 кеше депортацияланған, уларҙың күбеһе эстон булған.
1955 йылдан һуң эстондарҙы күпләп реабилитациялау һәм Эстон ССР-ына ҡайтарыу башлана. РСФСР-ҙа эстон халҡы һаны кәмей башлай — 1959 йылда 78,5 мең булһа, 1989 йылдан 46,4 меңгә ҡала.
СССР тарҡалғандан һуң Рәсәйҙә эстондар һаны ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында ҡырҡа кәмей — Эстонияға репатриация, тыуымдың кәмеүе, урыҫ халҡы менән ассимиляция шуға килтерә. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә 17 875 эстон (2002 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 28 113 кеше) йәшәгән.
Есенин һәйкәле (Санкт-Петербург)
'''С А. Есенин һәйкәле '''Санкт-Петербургта Таврия баҡсаһында ҡуйылған.
Тарихы
1995 йылда шағир Сергей Есениндың тыуыуына йөҙ йыллыҡ юбилейы була. Был дата алдынан Сергей Есенин исемендәге хәйриә фонды Санкт-Петербургта Сергей Есенинға һәйкәл ҡуйырға ҡарар итә, был ҡалала шағир  ғүмеренең һуңғы көндәрен   үткәрә. Ошо уҡ фонд һәйкәлде проектлауға, әҙерләүгә һәм ҡуйыуға аҡса бүлә.
Һәйкәлде ҡуйыу өсөн Таврия баҡсаһы һайлана. Һәйкәлдең авторы булып скульптор А. С. Чаркин сығыш яһай. Һәйкәл өҫтөндә ул үҙенең оҫтаханаһында 1994 йылдың майында алып эшләй. Һәйкәлде эшләү өсөн ул өсөн һигеҙ төрлө эскизы әҙерләй, улар араһында   шағир Есенин парк буйлап китеп барған, күл эргәһендә үләндә ятҡан һәм эскәмйәлә ултырғанды һүрәтләгән  варианттары бар. Һөҙөмтәлә Есениндың эскәмйәлә ултырған варианты раҫлана.
Һәйкәл «Скульптура» комбинатында аҡ карел мәрмәренән эшләнә. Уның бейеклеге 2,5 м тәшкил итә. Һәйкәлдең плинты буйлап «Сергей Есенин» тигән ябай яҙыу  гравёрланған. Постамент һоро граниттан эшләнгән, уның бейеклеге — 0,5 м
1995 йылдың 3 октябрендә һәйкәл асыла, ә 15 йылдан һуң вандализм арҡаһында яңынан тергеҙелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кривой Колодец
Кривой Колодец — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Грунин Варгол йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы
Тарих
Хәрби коммунизм сәйәсәте һәм 1‑се составтағы Башҡортостан Хәрби-революцион комитетының отставкаға китеүенә ризаһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә тыуа. 2‑се составтағы Башҡортостан ХРК бойороғо буйынса Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның, РСФСР ХКС‑ының, РКП(б) ҮК‑ның милли сәйәсәте, АСБР‑ҙа властың юғары органдарынан башҡорттарҙы сығарыуға ризаһыҙлыҡ белдергән Бөрйән-Түңгәүер кантоны Эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары советтарының 1‑се съезы (1920 йылдың 25—28 июне Темәс ауылы) ҡатнашыусыларының бер өлөшөн ҡулға алыу баш күтәреүгә сәбәп була. Ихтилалға С. Ш. Мырҙабулатов, Ф. Б. Мәғәсүмов һәм Х. Ғ. Унасов етәкселек итә. Ҡатнашыусыларҙың төп өлөшөн башҡорттар тәшкил итә.
Июль—августа С. Ш. Мырҙабулатов, Ф. Б. Мәғәсүмов, Х. Ғ. Унасов, шулай уҡ Ғ. Айытбаев, З. Ғәлин, Ә. Ғ. Ишмырҙин, М. Мостафин, М. М. Рәсүлев, М. Сәғитов, Ф. Юламанов, Ғ. Я. Амантаев һәм башҡалар ҡораллы төркөмдәр ойоштора, улар сентябрҙә Башҡорт ҡыҙыл армияһына берләшә (командующийы Ф. Б. Мәғәсүмов, штаб начальнигы Б.Ланин, Реввоенсовет рәйесе С. Ш. Мырҙабулатов; 1‑се дивизия начальнигы Унасов, 2‑се дивизия — Юламанов). Баш күтәреүселәр Башҡортостан республикаһы РКП(б) ағзаларын властан ситләтеүҙе, 1‑се составтағы Башҡортостан ХРК‑ның элекке ағзаларын хөкүмәткә кире ҡайтарыуҙы, уның Бөтә Рәсәй ҮБК‑нан һәм РСФСР ХКС‑ынан бойондороҡһоҙ булыуын, хәрби коммунизм сәйәсәтен бөтөрөүҙе талап итә. Улар совет учреждениеларына, аҙыҡ‑түлек отрядтарына һәм иген һаҡлау пункттарына һөжүм итә. 1920 йылда 1 августа Темәскә ғәскәр менән килгән Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты, РКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты һәм Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы вәкиле В. Е. Поленов һәм Дезертирлыҡ менән көрәш комиссияһы рәйесе М.Руденко урындағы власть органдарының эшмәкәрлеген ваҡытлыса туҡтата, контрреволюцияға ҡаршы көрәш буйынса хәрби совет төҙөй һәм Бөрйән-Түңгәүер кантонында хәрби хәл индерә. башҡорттарҙы күпләп ҡулға алыу һәм язалау башлана, баш күтәреүселәргә теләктәшлек белдергән кешеләрҙән аманат алына, был ихтилалдың көсһөҙләнеүенә килтерә. Тамъян-Ҡатай һәм Үҫәргән кантондарына баш күтәреүселәр менән һөйләшеүҙәр өсөн М. Л. Мортазин ебәрелә. Сентябрь—октябрҙә Тамъян-Ҡатай кантонының Айыуһаҙ, Күсем, Ҡотой, Мораҡай һәм Юламан торама пункттары янында Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы, Рәсәй республикаһы эске һаҡ ғәскәрҙәре һәм РККА подразделениелары менән һуғыштарҙа баш күтәреүселәр еңелә. 26 ноябрҙә Темәстә АСБР ҮБК һәм П. Н. Мостовенко етәкселек РКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты вәкилдәре һәм башында Мырҙабулатов торған баш күтәреүселәр етәкселәренең бер өлөшө килешеү төҙөй, уға ярашлы Башҡорт ҡыҙыл армияһы Реввоенсоветы бөтөрөлә, ирекле рәүештә ҡорал һалған баш күтәреүселәргә амнистия гарантиялана, башҡорттарға ҡарата көс ҡулланыуҙа ғәйепле Поленов, Руденко һәм башҡалар суд ҡарауына бирелергә тейеш була. 1921 йылға ҡарай ихтилалда ҡатнашыусыларҙың күбеһе ҡорал һала. 1921 йылдың яҙында баш күтәреүселәрҙең бер өлөшө Ғ.Я. Амантаев һәм Мәғәсүмов етәкселегендә Охранюк-Черский хәрәкәтенә ҡушыла.
Иҙрискүл
Иҙрискүл Идрискуль, Идряс-Куль — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Троицк районындағы күл.
Географияһы
Иҙрискүл Силәбе өлкәһенең Троицк районында Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Борханкүл ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан.
Был күлдән Мейәс йылғаһы ағып сыға.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһы Силәбе ҡалаһынан алып йылғаның тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Йәғни, күлдең атамаһы Иҙрис тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡан.
Йосопов Ринат Шәйхулла улы
Йосопов Ринат Шәйхулла улы (1 ғинуар 1947 йыл) — хеҙмәт ветераны, ауыл хужалығы алдынғыһы. 1965—1997 йылдарҙа Саҡмағош районы Карл Маркс исемендәге колхоз тракторсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Биографияһы
Ринат Шәйхулла улы Йосопов 1947 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Саҡмағош районы Рапат ауылында тыуа. Урта белемде.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1962 йылда Саҡмағош районының Карл Маркс исемендәге колхозында башлай. 1965 йылда Саҡмағош һөнәрселек-техник училищеһында механизатор һөнәрен ала. Карл Маркс исемендәге колхозда 30 йылдан ашыу эшләй.
1976 йылда Р. Ш. Йосопов бригадаһы 1780 гектар майҙанда гектарынан 26,1 центнер ашлыҡ йыя, айырым участкаларҙа уңыш юғарыраҡ та була: 120 гектарҙа «Һарытау-36» бойҙайы гектарынан 38 центнер төшөм бирә, 70 гектарҙа «Носов-6» арпаһы гектарынан 41 центнерға тиклем етә.
Колхозға 3500 гектар майҙанда гектарынан 25,4 центнер иген алырға булышлыҡ итә һәм республикала тәүгеләрҙән булып юғары йөкләмәне үтәй. Дәүләткә 43 852 центнер иген һатыла, был юғары йөкләмәне үтәүгә ҡарата — 104, халыҡ-хужалыҡ планына ҡарата 110 процент тәшкил итә.
Бөтә Союз социалистик ярышында өлгәшкән ҡаҙаныштары, социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәүҙә күрһәткән хеҙмәт фиҙакәрлеге һәм башҡа уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 декабрендәге Указы менән Р. Ш. Йосоповҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1997—2004 йылдарҙа Карл Маркс исемендәге СПК-ның инженер-технологы. 2007 йылда хаҡлы ялға сыға.
Саҡмағош районында йәшәй.
Амур өлкәһе
Аму́р өлкәһе — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге, Алыҫ Көнсығыш федераль округына инә.
Дәүләт ҡоролошо
Амур өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Суд власы
Амур өлкәһе суд системаһы составында:
Халҡы
Амур өлкәһендә 1989 йылда — 2289, 2002 йылда — 1183 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Бөрө ҡаласығы
Бөрө ҡаласығы, Шайтан ҡаласығы (Бирское городище) — Башҡортостан Республикаһы Бөрө ҡалаһының б.э.т. XVIII быуаттан — б.э. XVIII быуатына ҡараған археологик ҡомартҡы.
Урынлашыуы
Бөрө ҡаласығы Башҡортостандың иң боронғо ҡалаларының береһе, Бөрө йылғаһының Ағиҙелгә ҡойған ерендә урынлашҡан Бөрө ҡалаһының көньяҡ ситендә Ағиҙел йылғаһының бейек уң ярында урынлашҡан
Табылдыҡтар
Бөрө ҡаласығының 186 м² майҙаны археологик тикшеренеүҙәр өсөн асылған.
Ҡаласыҡтың оҙонлоғо оҙонлоғо 250 м, киңлеге 50 м тәшкил итә. Уны һаҡлау өсөн өс рәт ур һәм соҡор менән уратып алынған. Урҙың оҙонлоғо — 45—50 м, соҡорҙоң тәрәнлеге — 2,2 м.
Уртаһына усаҡ ҡоролған 5×5 м дәүмәлле яртылаш ер өй, бер нисә айырым усаҡ һәм 8 хужалыҡ баҙы табылған.
Ҡаҙғанда килеп сыҡҡан балсыҡ әйберҙәр төрлө мәҙәниәттәргә ҡарай:
Ананьин мәҙәниәтенә ҡарағаны — түңәрәк төплө, муйынына бау биҙәге баҫылған;
Ҡараабыҙ мәҙәниәтенә ҡарағаны — түңәрәк төплө, муйыны тирәләй соҡорлап биҙәк һалынған;
Бахмут мәҙәниәтенә ҡарағаны — ҙур күләмле, түңәрәк төплө, тышы тотош соҡорлап биҙәлгән;
Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡарағаны — йоҡа тышлы, тыштан тотош рәт‑рәт ҡыялап ваҡ тешле биҙәк һалынған, муйынына ваҡ ҡыя шаҡмаҡлы биҙәк баҫылған.
Ҡаҙыныуҙар барышында балсыҡ орсоҡбаш, арҡыры тимер балта, һөйәктән яһалған яҫы ҡанатлы уҡ башағы табылған. Бөрө ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Асыш тарихы
Бөрө ҡаласығы 1762 йылда тарихсы, географ, иҡтисадсы, Санкт-Петербург Фәндәр һәм художество академияһының мөхбир ағзаһы, Көньяҡ Уралдың географияһы, иҡтисады һәм этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған "Ырымбур губернаһы топографияһы"ның авторы П. И. Рычков тарафынан тасуирланған.'
1871 йылда Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм тәржемәсеҒ 1858 йылдан — Ырымбур губернаһының, 1865—1877 йылдарҙа һәм 1880—1886 йылдарҙа Өфө губерна статистика комитеты китапханасыһы Р. Г. Игнатьев телгә ала.
1898 йылда рус һәм совет археологы, профессор, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы А. А. Спицын ҡарап сыға.
1959 һәм 1962 йылдарҙа был табыштарҙы тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов ентекле тикшереп өйрәнә.
Яңы Тымытыҡ
Яңы Тымытыҡ (Новый Тумутук) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 190 кеше. Почта индексы — 452663, ОКАТО коды — 80207831005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кобылиха (Бисерта ҡушылдығы)
Кобылиха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡтамыр
Аҡтамыр (Пырей, Elytrígia) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 30 төрө билдәле, ике ярымшарҙың субтропик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 6 төрө үҫә: төклө аҡтамыр., тиле аҡтамыр, һырылыусан аҡтамыр. Башҡортостандың бөтә биләмәһендә тиерлек ҡырсынлы һәм ташлы далалы битләүҙәрҙә үҫә, бәҫле аҡтамыр һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән уртансы аҡтамыр, башлыса Башҡортостандың Урал алдының көньяҡ өлөшөндә, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында һирәкләп осрай.
Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ оҙон тамырһабаҡлы йәки кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе үлән. Һабағы төҙ, нәҙек, яланғас, шыма, бейеклеге 30—120 см. Япрағы төрөлгән, һирәгерәк яҫы, өҫтән — төклө йәки ҡытыршы, йәшел, аҫтан — шыма, күгелйем йәшел. Сәскәһе 2—10‑ар, ултырма башаҡҡа йыйылған, күсәрҙә ике рәт булып урынлашҡан. Башаҡ тәңкәһе ланцет йәки оҙонса ланцет формаһында, нигеҙендә — арҡыры уйым, аҙ ғына беленеп торған һеңерсәләр һәм һиҙелер‑һиҙелмәҫ киль менән; аҫҡы сәскә тәңкәһе — ҡылсыҡлы йәки ҡылсыҡһыҙ. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, август—сентябрҙә өлгөрә.
Хужалыҡтағы әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Аҡтамырҙың күп төрҙәре — ҡиммәтле мал аҙығы үҫемлектәре, ҡайһы берҙәре — ҡый үләндәре. Айырыуса һырылыусан аҡтамыр (тамырһабаҡлы ҡыяҡлы үҫемлек) таралған, ул төрлө экологик шарттарҙа ҡалдауҙарҙа, йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙарында үҫә, болондарҙың үҫемлектәр япмаһына инә, мал аҙығы үҫемлеге; ауыл хужалығы малдары уны көтөүлектәрҙә һәм бесән менән ашай. Составында витаминдар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Сәсеүлектәрҙә һырылыусан аҡтамыр — ҡотолоуы ауыр булған тамырһабаҡлы ҡый үләне. Тамырһабаҡтан һәм орлоҡтан үрсей (күп һанлы үренделәре булған бер үҫемлек йәшәү һәләтен тупраҡта 12 йылға тиклем һаҡлаусы 10 меңгә тиклем орлоҡ бирә).
Көрәш саралары
Емеш-еләк-орлоҡ сәсеүәйләнешен үҙләштереү, ер эшкәртеү системаһын, гербицидтар ҡулланыу. Уртансы аҡтамыр — мал аҙығы культураһы. 1000 орлоғоноң ауырлығы 4,8—6,5 г. Ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлек, үҫтереү өсөн аҙ татырлы, эрозияланған тупраҡ яраҡлы. Иртә сабылғандан һәм ашатылғандан һуң яҡшы үҫә.
Төп элгәрҙәре
Йәшел мал аҙығы өсөн бер йыллыҡ үләндәр, аралыҡ культуралары һәм ужым иген культуралары. Иртә яҙҙа ҡаплаусы культураларһыҙ сәселә. Орлоҡто сәсеү нормаһы (кг/га): рәт ысулы менән сәскәндә (мал аҙығына) — 18—20, киң рәтләп (орлоҡҡа) — 7—8, күмдереү тәрәнлеге — 2,0—2,5 см. Уртаса уңдырышлылығы (ц/га): йәшел масса — 300—330, бесән — 30—35, орлоҡ — 5—7; 100 кг бесәндә 58,6 аҙыҡ берәмеге, 6,5 кг үҙләштерелеүсе протеин бар. Аҡтамыр битләүҙәрҙәге мал аҙығы ерҙәрен болонға әйләндереү, культуралы сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр булдырыу өсөн ҡулланыла.
Суплес
Суплес — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы уң ярына 913 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жужла
Жужла — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 2257 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мелентьева Мария Владимировна
Мелентьева Мария Владимировна (24 ғинуар 1924 йыл — 2 июль 1943 йыл, Карел-Фин ССР-ы, Сегозерский районы, Топорная Гора ауылы) — партизан, Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты элемтәсеһе һәм Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһы комсомолының Үҙәк комитеты инструкторы, Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Биорафияһы
Мария Владимировна Мелентьева 1924 йылдың 24 ғинуарында Карел АССР-ының Пряжа ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте карел. Пряжа ауыл мәктәбен тамамлай. Сегежа госпиталендә санитарка булып эшләй.
Шул йылдың көҙөндә разведчиктар төркөмө менән Мелентьева тағы ла дошман тылына ебәрелә, әммә урындағы бер кешенең хыянаты һөҙөмтәһендә, Медвежьегорский районы Топорная Гора ауылында фин оккупанттары ҡулына эләгә. Уны язалайҙар, ләкин ҡыҙ үҙен ныҡ тота, бирешмәй, һәм ҡиммәтле мәғлүмәтте дошманға һөйләмәй. 1943 йылдың 2 июлендә ул атыла.
Карелия Республикаһының Медвежьегорский районы Топорная Гора ауылында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 25 сентябрь Указы менән яуаплы задание үтәгән ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Мелентьева Мария Владимировна үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
Эптаси-Яха
Эптаси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Орт-Ягун
Ай-Орт-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Орт-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джоэнн Элизабет Мэнсон
Джоанн Элизабет Мэнсон (JoAnn Elisabeth Manson, 1953 йыл) — табип, үҙенең ижтимағи лидерлығы һәм ҡатын-ҡыҙ мәнфәғәттәрен яҡлау менән иң танылған шәхес. Ул — Гарвард медицина мәктәбендә ҡатын-ҡыҙҙар һаулығы профессоры, Гарвард ижтимағи һаулыҡ һаҡлау мәктәбенең эпидемиология профессоры һәм Бригэмда һәм ҡатын-ҡыҙҙар дауаханаһында профилактик медицина бүлеге етәксеһе.
Иртә йылдары
Элизабет Мэнсон 1953 йылда Огайо штатының Кливленд ҡалаһында тыуған. Атаһы Космик киңлекте аэронавтикалау һәм тикшереү буйынса милли идаралыҡта (НАСА) инженер, ә әсәһе — социаль медицина хеҙмәткәре. Урта мәктәптең өлкән синыфында химия менән, шулай уҡ сәнғәт дәрестәре, шул иҫәптән, Һынлы сәнғәт, скульптура һәм арфа менән ҡыҙыҡһына.
Карьераһы
Мэнсон эске ауырыуҙар, шулай уҡ эндокринология һәм метаболизм һөнәре буйнса сертификациялана. Уның төп тикшеренеү мәнфәғәттәре профилактик медицинаны һәм  хроник ауырыуҙар эпидемиологияһын, атап әйткәндә, ҡатын-ҡыҙҙарҙа йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары, яман шеш һәм диабет хәүефе факторҙарын  үҙ эсенә ала. Ул Һаулыҡ һаҡлау милли институттарынан бер нисә грант буйынса, шул иҫәптән Бригэмда авангард клиник үҙәгендә һәм Бостонда ҡатын-ҡыҙҙар дауаханаһында ҡатын-ҡыҙҙарҙың һаулығын һаҡлау буйынса  инициативаның, ҡатын-ҡыҙҙарҙа йөрәк-ҡан тармырҙары ауырыуҙары менән бәйле антиоксиданттарҙы һәм фолий кислотаһын тикшеренеү һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефенең  биохимик һәм генетик факторлаҙын, D и омега-3 витаминының тикшереү буйынса  төп тикшеренеүсе булып тора. Ул шулай уҡ Kronos эстрогенын иртә профилактикалау буйынса Бостон тикшеренеү бүлегенең төп тикшереүсеһе булып тора. Мэнсон күп профессиональ йәмғиәттәрҙең ағзаһы булып тора, һәм бер нисә медицина журналының мөхәрририәт/медицина консультация  советы составына инә. Мэнсон какао һәм поливитаминдарҙың йөрәк-ҡан тамырҙары һәм яман шеш ауырыуҙарына йоғонтоһон өйрәнеү буйынса күп үҙәкле   COSMOS  тикшеренеүенең төп тикшеренеүсеһе булып тора.
ScienceWatch 1995 йылдан 2005 йылға тиклем ун йыл эсендә Мэнсонды клиник медицинаның иң күп цитаталаныусы   тикшеренеүселәренең береһе тип баһалай.
2011-2012 йылдарҙа шулай уҡ менопаузаның Төньяҡ Америка  йәмғиәте президенты була.
Бүләктәре һәм танылыуҙары
Джоэнн Мэнсон 2002 йылда Массачусетс медицина йәмғиәтенең «Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Генри Ингерсолл Боудитч премияһы» ала, 2003 йылда Америка табиптары ассоциацияһының  «Женщины в науке» премияһын ала, 2005 йылда Америка табиптары ассоциацияһына инә,  фән үҫешенә булышлыҡ итеү буйынса Америка ассоциацияһы стипендияһы, 2006 йылда Гарвард колледжының «Ҡатын-ҡыҙ һөнәре ҡаҙаныштары өсөн премияһын» , 2007 йылда менопаузаның Төньяҡ Америка йәмғиәте бүләген «Постменопаузала йөрәк-ҡан тамырҙары премияһы», 2008 йылда  «Тикшереү өсөн Генри Бергер» йәмғиәте премияһы ,  2010 йылда Америка кардиология ассоциацияһының ил халҡы  тикшеренеүҙәре өлкәһендә  премияларына эйә була ,   2011 йылда Милли академиялар медицина институты ағзаһы итеп һайлана  һәм 2011 йылда  Америка кардиология ассоциацияһының  күренекле ғалимы бүләге. Дж. Мэнсон Бетесдта, Мэриленд штатының «Америка ҡатын-ҡыҙҙары-табиптары тарихы» Милли медицина китапханаһы  күргәҙмәһенә  тәҡдим ителгән табиптарҙың  береһе булып тора. Thomson Reuters компанияһы  фекере буйынса, ул донъялағы  1% иң цитаталанған ғалимдарҙың береһе  булып тора.
Журнал мәҡәләләре
Мэнсон медицина әҙәбиәтендә 600-ҙән ашыу баҫманың авторы һәм авторҙашы  булып тора.
Өҫкө яңаҡ
Өҫкө яңаҡ (maxilla, верхняя челюсть) — биттең ике сикәнән түбәнге тештәр урынлашҡан өлөшө.
Кахс-нух-кал
Кахс-нух-кал — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы, Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сала-су йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мартыненко Василий Борисович
Мартыненко Василий Борисович (20 октябрь 1974 йыл) — ғалим-геоботаник. 2015 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Биология институты директоры вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), биология фәндәре докторы (2009).
Биографияһы
Мартыненко Василий Борисович — 1974 йылдың 20 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Бөрө ҡалаһында тыуған. 1996 йылдың мартында Воронеж дәүләт урман техник академияһын (хәҙер университет) яҡшы билдәләренә тамамлай.
1996 йылдың мартынан ноябренә тиклем Бөрө урман хужалығының Бөрө урмансылығы лесничийы ярҙамсыһы.
1996 йылдың ноябренән Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең биология институтының геоботаника һәм үҫемлектәр ресурстары лабораторияһы аспиранты. 1999 йылда «Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығының урмандарҙы тикшереү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1999 йылда институттың ғилми хеҙмәткәре, һуңынан ғилми хеҙмәткәр. 2003 йылдан алып РФА Өфө ФҮ-нең Биология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2004 йылдан геоботаника һәм үҫемлектәр донъяһын һаҡлау лабораторияһы мөдире. 2009 йылда «Көньяҡ Урал урмандарының синтаксономияһы уларҙы һаҡлау системаһын үҫтереүҙең теоретик нигеҙе булараҡ» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2015 йылдың июненән РФА Өфө Биология институты директоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. Башҡорт дәүләт университетында диссертация советының штаттағы ағзаһы. Фитоценология һәм флористика кафедра мөдире (РФА-ның УИБ базаһында берлектәге кафедра һәм М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты). Бөтә Рәсәй геоботаника «Рәсәй үҫемлектәр донъяһы» журналының редакция советы ағзаһы. Бөтә Союз (хәҙерге Рус) ботаника йәмғиәтенең ағзаһы. Рәсәй Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлексәһендә ботаника буйынса совет ағзаһы. «Башҡорт Уралы» ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында биосфера резерватының Координация советы ағзаһы. Рус география йәмғиәте ағзаһы. Башҡортостан Республикаһында «Рус география йәмғиәте» бүлексәһенең тәбиғәтте һаҡлау комиссияһы рәйесе.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге үҫемлектәр донъяһын һәм уның динамикаһын, үҫемлектәрҙең һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж төрҙәрен өйрәнеүгә, биотөрлөлөктө һаҡлауҙы фәнни яҡтан тәьмин итеүгә арналған. Мартыненко тарафынан Көньяҡ Урал урмандарының төп зона типтарына һәм уларҙың тау варианттарына ентекле синтаксономия эшләнә, уларҙың төрлөлөгө формалашыуының ботаник-географик законлыҡтары һәм төп факторҙары өйрәнелә. Мартыненко «Башҡортостан Уралы» биосфера резерватын проектлауға етәкселек итә. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Кунач
Кунач — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Труды йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шишмә
Шишмә (Чишмы) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы эшселәр ҡасабаһы. Шишмә районының административ үҙәге. Өфөнән 37 километр көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан эре тимер юл узеле, бынан көнсығыш йүнәлештә Өфө яғына, көнбайышҡа — Һамар һәм көньяҡ-көнбайышҡа Ульяновск йүнәлешендә юлдар китә.
2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 21 мең 196 кеше.
Транспорт
Куйбышев тимер юлының «Бөгөлмә—Шишмә» участкаһының Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендәге оҙонлоғо 142 километр. Дөйөм йүнәлеше көнбайыштан көнсығышҡа булып, Туймазы, Бүздәк, Благовар һәм Шишмә райондары аша үтеп, республиканы Волга буйы, Урал, Себер, Урта Азия сәнәғәт үҙәктәре менән тоташтыра. Юл 1914 йылда төҙөлөп сафҡа индерелгән, тулыһынса электрлаштырылған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Борай ихтилалы
Борай ихтилалы — 1918 йылда Бөрө өйәҙе халҡының большевиктарға ҡаршы ҡораллы күтәрелеше.
Тарих
1917 йылда 21 декабрендә Өфө губернаһы аҙыҡ‑түлек комитетының «Артыҡ игенде мәжбүри тапшырыу тураһында» ҡарарын үтәүсе аҙыҡ‑түлек отрядтары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тыуа. Ихтилалға Сәхипзада Мәҡсүтов һәм сауҙагәр Шәрәфетдин Хәмитов етәкселек итә. Ҡатнашыусыларҙың төп өлөшөн башҡорт крәҫтиәндәре тәшкил итә. 1918 йылда март уртаһында Борай ауылы кешеләре Борай улус советы ағзаларын ҡулға ала, Башҡортостан автономияһы составында 8 улустан торған Борай башҡорт кантонын ойоштороу тураһында иғлан итә, үҙидара орган — Борай башҡорт милли советын төҙөй, «большевиктарға ҡаршы» ҡораллы отряд ойоштора һәм, теләктәшлеккә саҡырып, күрше улустарға агитаторҙар ебәрә. Крәҫтиәндәр Рәсәйҙең үҙәк губерналарына ебәреү өсөн әҙерләнгән 30 мең ташыу иген һалынған келәттәрҙе баҫып ала. Бөрө ҡалаһына килгән Ҡыҙыл гвардия отрядтарына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтелә. 27 мартҡа ҡараған төндә Өфөнән килгән Ҡыҙыл гвардия отряды ҡаршылыҡһыҙ Борайға инә һәм совет власын тергеҙә. Улус кулактарына штраф (1,5 млн һум) һалына.