cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джон Бёрд
Биографияһы
Үҫмер сағында урамда йәшәй, урлап донъя күрә һәм төрмәгә эләгә. Төрмәнән сыҡҡас урамда йәшәй һәм тағын төрмәгә ултыра.
Полиция эҙәрләүенән Парижға (Франция) ҡаса, The Club (сәйәси төркөм) партияһына инә.
1970 сәйәсәттән китә һәм бәләкәй эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә башлай.
1991 йылда Анита Роддикменән Body Shop косметик бизнесынан табыш алғандан һуң, 50 000 АҠШ долларына The Big Issue нигеҙ һала, ә 1995 йылда фонд The Big Issue Foundation өйһөҙҙәргә ярҙам күрһәтә башлай.
The Big Issue Invest уңыштары өсөн, Джон Бёрд бер нисә бүләк ала: 1995 йылдың июнендә Британия империяһы ордены ағзаһы була, 1996 йылдың майында БМОның «Яҡшы тәжрибә» шорт-лист премияһын, 2004 йылдың октябрендәUN-Habitat Scroll of Honour Award премияһын ала, 2004 йылда BBC тарафынан «Лондон легендаһы» тип атала, ә 2006 йылда The Beacon Fellowship премияһын ала.
2007 йылда Бёрд Лондон мэрына үҙен бойондороҡһоҙ кандидат итеп ҡуям тип белдерә һәм үҙенең манифестын белдерә, әммә һуңыраҡ был уйынан баш тарта.
2008 йылдың октябрендә Ernst & Young Джон Бёрдты «Йыл социаль эшҡыуары» тип атай.
Үрнәк
Үрнәк — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.
Әтек
Әтек — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.
Ляпкидъёль
Ляпкидъёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Лянос
Лянос — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Ляпкидъёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Лянос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ляпкидъёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лянос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Энтомология
Энтомология (ἔντομον — бөжәктәр һәм  — һүҙ, өйрәнеү) — бөжәктәр тураһындағы фән, зоология тармағы. Бөжәктәр төрлөлөгө күп булғанға (3 млн-дан артыҡ), уларҙың әһәмиәте һәм уларҙы өйрәнеүсе белгестәр бик күп.
Ғәлиәкбәр мәктәбе
Ғәлиәкбәр мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Ғәлиәкбәр ауылында урынлашҡан. Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы
Тарихы
Ғәлиәкбәр ауылы Өфө губернаһының иң төпкөл ауылдарының береһе була: оло ауыл, ҡасабаларҙан 45—50, ә Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 100, Белореттан 200 саҡырым алыҫлыҡта урынлашҡан. Революцияға тиклем ауылда 20-ләп кенә өй була.
Граждандар һуғышы башланып, дүрт ай ғына үткәс, 1918 йылдың февраль айында уҡыу туҡтатыла. Артабан уҡыу эшен ойоштора алмайҙар.
1929—1930 йылдарҙа Байғаҙынан (Үҙән) ауылынан Мөхәмәтҡолов Сабирйән уҡытырға килгәс, мәсетте һорап ала. Сәғитов Хаммат һәм Сабирйән Мөхәмәтҡолов ололарҙы уҡыта.
1938 йылда башланғыс мәктәп 7 йыллыҡ, ә 1962 йылда һигеҙ йыллыҡ итеп үҙгәртелә. Сәғитов Зәки Хаммат улы мәктәп директоры булып эш башлағас, иң беренсе мәктәп төҙөтөүҙе маҡсат итеп ҡуя, сөнки уҡыусылар мәсеттә һәм бер нисә өйҙә бүленеп уҡыйҙар. Ул ауылдың абруйлы ирҙәрен һәм уҡытыусыларҙы йыйып, Мәскәүгә хат яҙа. Шул осорҙа уҡытыусы булып эш башлаған, артабан Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы булып киткән Марат Ғизетдин улы Муллағоловтың һүҙҙәре менән әйткәндә, ете ырыу башлығы йыйылып, аҡ батшаға хат яҙған кеүек, улар ҙа Мәскәүгә хат яҙалар. Хат иғтибарһыҙ ҡалмай, РСФСР мәғариф Министрлығы мәктәп төҙөүгә туранан-тура аҡса бүлә. Бүленгән аҡсаға ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, 1961-1962 йылдарҙа, бөтә ауыл кешеләрен йәлеп итеп, заманына күрә ҙур ағас мәктәп төҙөтә. Экономияланған аҡсаға мәктәпкә өр-яңы «Беларусь» тракторы һәм пилорама һатып алалар. Зәки Хаммат улының оҫта етәкселеге һәм энтузиазмы арҡаһында Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе, яҡшы үҫешкән мәктәп яны хужалығы булған, алдынғы уҡытыу-тәрбиә үҙәгенә әйләнә. Мәктәптең материаль базаһын нығытыу өсөн өҫтән бүленгәнде көтөп ултырмайҙар, пилорама һәм трактор мәктәпкә ҙур табыш сығанағы була. Ауылда берҙән-бер пилорама бөтә ауыл халҡын төҙөлөш материалы — таҡта менән тәьмин итә. Ауыл халҡының да көнкүреше яҡшыра. Мәктәптә 50-ләгән даданы булған ҡортсолоҡ эшен йәйелдерә. Мәктәптә бөтә ауылды тәьмин итерлек һуған, кәбеҫтә үҫтерелә. Йәйге хеҙмәт практикаһын малайҙар ҡортсолоҡта, ҡыҙҙар йәшелсә баҡсаһында үтә. 1982 йылда урта мәктәп асыла. 2005 йылда яңы типтағы мәктәп һалына.
2014 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенең филиалы итеп үҙгәртелә.
Һыуыҡҡул
Һыуыҡҡул — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.
Ҡандракүл (мәғәнәләр)
Ҡандракүл — күп мәғәнәле һүҙ.
Тимер (мәғәнәләр)
Тимер — күп мәғәнәле һүҙ.
Маджа
Маджа — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №1831 ҡылымығының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы — Башҡортостандың дәүләт символы.
Тарих
Дәүләт гербы 1993 йылдың 12 октябрендә раҫланған, 1999 йылдың 6 июлендә ҡабаттан раҫланған. Дәүләт гербының авторы — рәссам Фазлетдин Ислахов.
Һүрәтләү
Герб милли биҙәк менән уратып алынған түңәрәк эсендәге Салауат Юлаев һәйкәле һүрәтенән тора. Һәйкәлде сығып килгән ҡояш нурҙары балҡыта. Һәйкәлдең аҫтында — ҡурай сәскәһе, флаг төҫтәренә буялған таҫма, уның аҡ төҫлөһөнә «Башҡортостан» тип яҙылған.
Ихтиология
Ихтиология (ἰχθύς [ихтю́с], [ихти́с] — балыҡ; [ло́гос] — һүҙ) — балыҡтар   һәм түңәрәғауыҙҙар (круглоротые) тураһындағы фән, зоология тармағы.
Маджа-Вож
Маджа-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маджа йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Визинга
Кесе Визинга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 156 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Николай Чудотворец сиркәүе (Греково-Тимофеевка)
Николай Чудотворец сиркәүе (Изге-Никольский сиркәүе, Никольский сиркәүе) — Ростов епархияһы Матвей-Ҡурғаны мәнфәғәтенә ҡараған Ростов өлкәһе Греково-Тимофеевка ауылы православие сиркәүе.
История
Греково ауылына (һуңыраҡ Греково-Тимофеевка тип атала башлаған) 1779 йылда нигеҙ һалынған. Ауылда 1856 йылда сиркәү төҙөлә башлаған. Ул өс йыл буйына барған. 1858 йылда сиркәүҙә ғибәҙәт ҡыла башлағандар. Матур сиркәү Греково ауылының рухи үҙәге генә булып ҡалмаған, ул тирә-яҡтағы ауылдарҙы ла хеҙмәтләндергән.
Сиркәү боронғо мәскәү рухында аҡ таштан, ябай килешле, ҙур үҙәк көмбәҙле һәм дүрт бәләкәй көмбәҙле, семәрләп ҡырҡылған билғаулы, аркалар менән биҙәп эшләнгән. Ул саҡта бындай сиркәүҙәр Рәсәйҙең көньяғында бик һирәк осраған. Сиркәү биналарына рухани һәм псаломдар уҡыусыһы, ҡарауыл йорто ингән. Һуңыраҡ сиркәүҙә сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған.
1935 йылда Анастасиев районы Бәләкәй Кирсанов ауыл советының Широков исемендәге колхозы сиркәү бинаһында ашлыҡ һаҡлаған. Был 1941 йылдың октябрендә немецтар ауылды баҫып алғансы дауам иткән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыуҙар хрущев яҙына тиклем дауам иткән. Март айынан 1963 йылдың март айында сиркәү ябылған һәм ҡабат ашлыҡ һаҡлағысҡа әүерелдерелгән.
Хәҙерге ваҡытта 1990-сы йылдарҙан башлап СССР тарҡалғандан һуң, сиркәү эшләп килә. 1991 йылда сиркәүҙә реставрация эштәре башланған, өр-яңынан бина түбәһе ябылған, иҙән түшәлгән, стеналарына дини һүрәттәр төшөрөлгән. 2014 йылда сиркәүҙең үҙәк көмбәҙе алтын менән ялатылған, территорияһына асфальт йәйгәндәр, яңы ҡапҡа менән ҡойма төҙөгәндәр.
Изге Никольский сиркәүенең руханийы — иерей Георгий Сергеевич Светлов.
Адресы: 346970, Ростов өлкәһе, Матвей Ҡурғаны районы, Греково-Тимофеевка ауылы, Яр буйы урамы, 12-се йорт.
Петер Келлнер
Петер Келлнер (Peter Kellner) — АҠШ эшҡыуары, менеджер һәм социаль инвестор, 1997 йылда Endeavor Global, Inc. нигеҙ һалыусы, 1999 йылда Richmond Global нигеҙ һалыусы һәм генераль партнёр; AdChina, Ltd., Obopay, Inc. һәм Athleta, Inc. директоры; Ашока фондының директорҙар советында тора.
Биография
Петер Келлнер Венгрия иммигранттары нәҫеленән.
Петер Келлнерҙын ҡартаһы, һөйләүҙәренә ҡарағанда, СССР оккупацияһына тиклем унышлы Венгрия банкиры була, 1947 йылда кәләше һәм улы менән АҠШ күсеп китергә мөжбүр була. Петерҙың иҫләүҙәренсә, Икенсе донъя һуғышында уның ҡартаһы Сталинград аҫтында һуғышта ҡатнаша. Америкаға килгәс, Перетҙың ҡартаһы галстуктар эшләү заводында иҙән һепереүсе булып эшкә урынлаша. Ун биш йылдан ул кемдәндер бурысҡа аҡса алып тора һәм ошо заводты һатып ала. Ниндәйҙер ваҡыттан һуң, Петерҙың ҡәрсәһе һәм ҡартаһы заводты һаталар һәм Нью-Йорк штатының төньяҡ өлөшөндә ферма һатып алалар.
Келлнерҙың атаһы тамаҡ баҙарында эшләй.
Петер Келлнер Принстон университетында бакалавр дәрәжәһен ала (1987—1991).
1990 йылда шунда уҡ,социаль эшҡыуарҙар өсөн глобаль Ашока селтәрен булдырған, Билл Дрейтон менән таныша. Уның йоғонтоһо аша, ул гүмер буйы Дрейтондың артынан барырға әҙер була (I am going to attach myself to this guy for the rest of my life).
1991 йылда Венгрияға барыр өсөн Фулбрайт стипендияһын ала (Fulbright Scholar).
1992 йылда венгер тирә-яҡ менән идара итеү Ассоциацияһына нигеҙ һала.
1980—1990 йылдарҙа бер нисә компанияға нигеҙ һала һәм идара итә: Рәсәйҙә Ural Petroleum Corporation (скажиналарҙы таҙалау менән шөғөлләнә, Ханты-Мансийск нефть корпорацияһына үҙгәртелә) һәм The Science, тағы ла Vectis Group.
Кельнер Йельск университетының юридик факультетында (1996—1999) доктор дәрәжәһен ала һәм Гарвард бизнес мәктәбендә MBA дәрәжәһен ала (1995—2003).
1995 йылда Гарвардта уҡыған саҡта, Петер Келлнер Richmond Global венчур фондына нигеҙ һала. Уның дуҫы асҡан Aquantive интернет-белдереү проекты уүышлы булып сыға.
Шул ваҡытта Линда Роттенберг менән таныша. Улар һөйләшеп китеп, уларҙың дөйөм ҡыҙыҡһыныуҙары икәнен аңлайҙар, баштарына идея барлыҡҡа килә: «Әйҙә үҫешеүсе донъяла Стив Джобсты осратайыҡ».
Ошо уйҙары менән 1997 йылда Линда Роттенберг менән Endeavor Global, Inc. халыҡ-ара коммерсия булмаған ойошма асалар, үҫешеүсе илдәрҙә бәләкәй һәм урта бизнесҡа социаль инвестиция йәлеп итеү. Моделдең күберәк өлөшөн, икәүһе лә һоҡланған Акошанан алалар. Келлнерҙың оҫта идара итә алыуы арҡаһында, тырышлығы менән ойошма эшләп китә һәм Майамила беренсе партнёр офисы асыла. Петерҙың һүҙҙәренсә, ул бер ҡасан да Endeavorҙан эш хаҡы алмаған һәм тик ошо ойошмаһы үҫешһен тигән теләк менән йәшәгән.
Кесе Вырып
Кесе Вырып — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вырып йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мирмекология
thumb|Ҡырмыҫҡаларҙың фәнни коллекцияһы Мирмеколо́гия ( μύρμηξ «ҡырмыҫҡа» и «өйрәнү») — ҡырмыҫҡалар тураһындағы фән.
Иң киң өйренелгән ҡырмыҫҡалар
1984—2008 йылдарҙа ҡырмыҫҡалар тураһындағы мәҡәләләр һаны буйынса иң кң өйрәнелгән ҡырмыҫҡалар исемлеге:
Мария Магдалина сиркәүе (Ҡыҙыл Десант)
Мария Магдалина сиркәүе (Апостолға тиң изге Мария Магдалина сиркәүе) — Ростов өлкәһе Неклинов районы Ҡыҙыл Десант утарындағы Ростов һәм Новочеркасск епархияһы Таганрог мәнфәғәтенә ҡараған православие сиркәүе.
Революцияға тиклемге тарихы
Сиркәү 1858 йылда «Феникс» урыҫ фрегаты капитаны, Рус-төрөк һуғышы (1768—1774 йылдарҙағы) ҡатнашыусыһы Георгий Бенардакиҙың улы— грек милләтле алпауыт Константин Егорович Бенардаки тарафынан төҙөлгән. Сиркәү Таганрог өлкәһе Марьевка ауылы мәхәлләһе өсөн төҙөлгән булған. 1874 йылда Марьевка ауылы Яков Соломонович Поляков милкенә күскән һәм Поляковка тип аталған. 1899 йылда сиркәүҙә Яңы Марьевка сиркәү-мәхәллә мәктәбе, халыҡ өсөн бушлай уҡыу йорто -китапхана асылған. Граждандар һуғышынан һуң, 1924 йылда ауыл Ҡыҙыл Десант тип аталған. Сиркәүҙе Изге Мария Магдалина хөрмәтенә уның исеме менән изгеләндергәндәр.
Сиркәүҙең ҡоролошо
Сиркәү йорто планда тәре формалы, ҡыңғырау манараһы менән бер ҡыйыҡ аҫтында торорлоҡ итеп эшләнгән. Йорттоң төп күләме — дүрт мөйөшлө тәҙрәһеҙ, унда һигеҙ мөйөшлө яҡтылыҡ барабаны тәпәшәк сатыр менән ябылған. Йорт янында ҙур булмаған өс ҡатлы сатыр формалы ҡыңғырауҙар манараһы күҙалланған. Бинаның декоры иртә Ренессанс һәм урыҫ классицизмы элементтарынан торған. Сиркәүгә инә торған ишек башына бороғо Русь детале-кокошник ҡуйып эшләнелгән.
Һигеҙ мөйөшлө барабанда 16 өҫкә табан һуҙылған тәҙрәләр ярым түңәрәк формаһында эшләнгән. Ҡыңғырау манараһы шулай уҡ һиҙеҙ ҡырлы. Сиркәү тимер башлы, тәүҙә йәшел төҫкә, хәҙер зәңгәр төҫкә буялған. Сиркәүҙең һуғанды хәтерләткән бәләкәй һәм ҡыңғыра манараһында алтын менән ялатылған бәләкәй шарҙар. Эске ишектәре-ағас, тышҡылары сүкеп эшләнгән тимер менән көпләнгән, паперты -таштан. Сиркәү түшәме көмбәҙле, стеналары штукатурланған. Иҙәне, клиросы һәм солеяһы-ағас, хор урыны юҡ. Иконостасы ике ҡатлы, миһрабы ярым түңәрәк формала, уртаһында -тәхет. Сиркәү эсендә ике плитә тора, унда сиркәүҙе төҙөтөүсе Константин Бенардаки менән уның әсәһе Мария Дмитриевна Бенардаки һәм Константин Бенардакиҙың улы Сергейҙың ҡәбере урынлашҡан тип яҙылған.
Революциянан һуң
Совет осоронда сиркәү ябылған һәм таланған, һуңынан складҡа әүерелдерелгән. Һуғыштан һуң бинала элекке Яков Поляков дачаһындағы ял йороноң бильярд уйнау залы эшләгән. 1960-сы йылдарҙа урындағы хакимиәт сиркәү йортонда йөҙөү бассейны урынлаштырырға планлаштырған. Был план тормошҡа ашмаған һәм сиркәү бинаһы ярым емерек хәлдә 1980-се йылдар аҙағына тиклем буш торған.
1989 йылда Ҡыҙыл Десант ауылы халҡы сиркәүҙе тергеҙергә булған. Хакимиәт башлыҡтарының рөхсәтен алыу менән архив документтарын да ҡарамайынса, сәнғәт эшмәкәрҙәренә лә мөрәжәғәт итмәйсә, сиркәүҙе халыҡ тергеҙә башлаған. 1993 йыл 1 ғинуарында бинаның стеналары тулыһынса торғоҙолған, түбәһе ябылған һәм элекке зәңгәр төҫкә буялған, эстәге көмбәҙ түшәм штукатурланып эзбиз менән аҡланған, иҙәненә метлах плитәләре түшәлгән иконостастың ағас каркасы ҡуйылған. Сиркәүҙең иҙән аҫты таҙартылған, элекке үҙенсәлекле кирбес ҡойма өлөшләтә тергеҙелгән, ҡойма ҡапҡаһының өҫтө боронғо терем формаһында ағастан эшләнгән. Сиркәүгә юл асфальт менән ҡапланған, ишек алдында мәхәллә йорто һәм сиркәү мәхәллә мәктәбе менә сиркәү оҫтаханаһы тергеҙелгән.
Хәҙерге ваҡытта сиркәү эшләй, уның руханийы — иерей Даниил Давиденко.
Адресы: Ростов өлкәһе, Неклиновский районы, Ҡыҙыл Десант утары Октябрь урамы, 1А һанлы йорт.
Сәхәбәләр мемориаль комплексы
Сәхәбәләр мемориаль комплексы — Башҡортостандың Миәкә районы Нарыҫтау ауылы янында Мөхәммәт пәйғәмбәр ҡушыуы буйынса ебәрелгән сәхәбәләр ерләнгән тип фаразланған урында төҙөлгән мемориаль комплекс. Комплекс өс өлөштән тора:
Билдәле төрөк дин белгесе Осман Нури Топбаш һәм Нәҡшбәндиә суфый тәриҡәте башлығы шәйех Мәхәммәт Нәзим әл-Хаккани Башҡортостанға Мөхәммәт пәйғәмбәр ҡушыуы буйынса ебәрелгән өс сәхәбәне атай. Уларҙың фаразы буйынса Нарыҫтау башында улар ерләнгән(сығанаҡ?).
2011 йылдың 13 июнендә Башҡортостан мо­сол­мандарының башланғысы менән сәхәбәләр иҫтәлегенә стела ҡуйыла. Ошо ерҙә һуңғы төйәген тапҡан сәхәбәләр Зөбәйер бин Зәйет һәм уның улы Абдрахман бин Зөбәйер (сығанаҡ?) хөрмәтенә селтәрҙән сүкеп яһалған алтын ялатылған өс ярым айлы тирмә төҙөлгән. Мәккә тарафына ҡаратып ҡуйылған кара ташҡа «Зәйет улы Зөбәйер, Зөбәйер улы Абдрахман. 630 пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт (с. ғ. с.) тарафынан ебәрелгән һәм Башҡортостанда Нарыҫтауҙа ерләнгән сәхәбәләргә рәхмәтле мосолмандарҙан» тигән һүҙҙәр яҙылған.
Изгеләр ерләнгән тип фаразланған Нарыҫтау итәгендә аҡ мәсет төҙөлгән. Уның нигеҙ ташы 2012 йылдың май айында ғына һалынған һәм биш манаралы ап-аҡ иман йорто ни бары биш ай эсендә ҡалҡып сыҡҡан. Был мәсет Рәсәйҙә изгеләр һәм әүлиәләр ерләнгән урында төҙөлгән тәүге мәсет булып тора. «Төркиәлә, Сүриәлә һәм башҡа ғәрәп илдәрендә сәхәбәләр ерләнгән урындарҙа мәсеттәр бар. Ә бына Рәсәйҙә ошоғаса бындай изге эшкә тотоноусы булмаған», — тип билдәләй бинаны төҙөүгә күп көс һалған хажи Салауат Килдин.
Эргәләге тау башында «Иҙеүкәй менән Мораҙым» тарихи эпосында телгә алынған башҡорттарҙың билдәле батыр шәхестәре Иҙеүкәй менән Мораҙым ерләнгән урын да селтәрле тимер ҡойма менән урытып алынған. Әүлиәләр шишмәһе лә кәртәләп алынған. Шифалы һыуҙан ауыҙ итеү һәм ҡойоноу өсөн уңайлыҡтар тыуҙырылған. Ошо шишмә һыуы менән йыл әйләнәһенә сихәтләнергә мөмкин, сөнки ул туңмай. Составында көмөш булыу сәбәпле, иҫкермәй ҙә. Ял урыны ла булдырылған. Өлкәндәр һөйләүе буйынса, әүлиәләр шишмәһенә VII быуаттан башлап дин тотоусылар Кавказдан һәм Урта Азиянан килер булған. Борон ҡаҙаҡтар дөйәләрҙә һәм ишәктәрҙә килеп, тирмәләр ҡороп шишмә буйында дауаланып ятҡан.
Мемориаль комплексын төҙөкләндереү «Урал» хәйриә фонды ярҙамы менән башҡарыла.
Фән белгестәре фекере
Филология фәндәре докторы Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы 1989 йылғы фольклор йыйыу экспедицияһында Нарыҫтау менән бәйле легендаларҙы яҙып алған, әммә улар араһында сәхәбәләр тураһында бер ни ҙә юҡ.
Шулай уҡ был темаға башҡа авторҙарҙың да мәҡәләләре бар.
Түзбәков А.И. һәм Бахшиев И.И.  "Археологические памятники как объекты сакрализации (на примере могильники Ильчигулов IV)" тигән мәҡәләлә былай тип яҙа:  Ғәмәлдә Х1Х быуатта уҡ был ҡәберҙәр антрополог Н.М. Малиев тарафынан өйрәнелгән булған. Малиев был ҡәберҙәрҙе XIV быуат күсмә ҡәбиләләре менән бәйләй. Шулай уҡ ул ҡәберҙәрҙе уратҡан таш ҡойманың элекке ҡәберҙәрҙән алынған һәм Х1Х быуаттан да алдараҡ һалынмаған тигән фекергә килгән. Ә сәхәбәләр, билдәле булыуынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре, 7-се быуатта йәшәгәндәр.
1986 йылда  Г.Н. Гарустович археологик разведка ваҡытында бер ҡәберҙең буш булыуы асыҡлана, ә икенсеһендә тәне ҡырҡылып яраланған яугир һөлдәһе табыла.
ХХ быуаттың 60-сы йылдарына тиклем бындағы шишмәгә һирәкләп килеүселәр була, әммә һуңғараҡ шишмәне һөт һыуытыу өсөн ҡуллана башлайҙар.Сәхәбәләр ерләнгәне тураһында бер ниндәй һүҙҙәр ишетелмәй.
2010 йылда Башҡортостанға Төньяҡ Кипрҙан төрөк шәйехе Мөхәммәт Нәзим Әҙил әл-Ҡыбрыси әл-Хаҡҡани делегация менән килә. Осрашыу ваҡытында уға сәхәбәләр ерләнеүе ихтимал булған фотолар күрһәтәләр. Шәйех уларҙы ҡарағандан һуң Нарыҫтауҙы күрһәтә. Делегация ҡайтып киткәс ҡайһы бер республика баҫмаларында йәнәһе лә сәхәбәләр ҡәберҙәре табылыуы тураһында мәғлүмәттәр килеп сыға һәм 2011 йылда бында төҙөлөш эштәре башлана
Акарология
Акарология (ἄκαρι (akari) «талпан» һәм «һүҙ») — талпандарҙы өйрәнеүсе умыртҡаһыҙҙар  зоологияһы. Акарология ветеренария, медицина, дөйөм һәм ауыл хужалығы йүнәлештәренә бүленә. Талпандар йоғошло аурыүҙарҙы таратыусы булараҡ, акарологияның төп мәсьәләләре ветеренария һәм медицина менән берлектә өйрәнелә.
Институттар
Акарология өлкәһендә ғилми-тикшеренеү эше Рәсәй Фәндәр академияһының Зоология институтында, университеттарҙың кафедраларында, ветеринария, медицина һәм эпидемиологик ғилми-тикшеренеү учреждениеларында алып барыла.
Акарологтар
Үҙаллы тикшеренеүҙәр өлкәһе булараҡ акарологияны үҫтереү 19 быуатта башлана һәм 20 быуатта дауам итә. Фән үҫешенә билдәле белгестәр   Берлезе, Канриня, Бэнкс, Гранжан, Кох, Налепа, Труэссар, Хирман, Удеманс, Р, Тред, Уортовинг, Эвинг кеүек ғалимдарға ҙур өлөш индерә.
Акарология өлкәһендә медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты Е.Н. Павловский (1884-1965), А. Захваткин, Ю.С. Балашов, А. Л. Ланге, Н. Филиппова, Г. Галузо, А. А. Земская, Б. Померанцев һәм башҡалар билдәле белгестәр булып торалар.
Эҫем заводы
Эҫем (Үрге Эҫем) суйын ҡойоу һәм тимер эшләү заводы — Көньяҡ Уралда 1763 йылдан 1917 йылға тиклем эшләгән металлургия заводы. Эҫем тау-завод округы составына ингән. . Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында завод базаһында Эҫем механика заводы ойошторола. Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Эҫем ҡалаһы урынлашҡан.
XVIII быуат
1763 йылдың башына "плотина" һәм сүкеү фабрикаһы төҙөлә, шул уҡ йылдың февралендә тимер етештерелә башлай. Йыл аҙағына 13,6 мең бот тимер етештерелгән. 1763 йылдың икенсе яртыһында икенсе сүкеү фабрикаһы төҙөлә. 1766 йылда сүкештәр һаны 12-гә тиклем арта, 1 тимерлек усаҡлы якорь фабрикаһы эшләй башлай. 1764 йылда - 34,9 мең бот, 1766 йылда — 61,3 мең бот тимер етештерелгән. Навигация асылғандан һуң, завод продукцияһы Эҫем - Ағиҙел (Кама йылғаһы ҡушылдығы) - Ағиҙел - Кама - Волга йылғалары буйлап Рәсәй баҙарҙарына һыу юлы менән сығарылған.
1770 йылдың майында Рәсәй буйлап экспедиция барышында Эҫем заводына академик П. С. Паллас килә һәм үҙенең яҙмаларында бындағы тәбиғәттең матурлығын билдәләй.
1770 йылда заводта 3 сүкеү фабрикаһы, якорь тимерлеге һәм ярҙамсы оҫтаханалар эшләй. 1771 йылда крица тимере етештереү өсөн 4-се сүкеш фабрикаһы һәм түбә тимере табаҡтарын етештереү өсөн 16 сүкеш менән ике фабрика төҙөлгән. 1770-1773 йылдарҙа заводта ике домна мейесе төҙөлә. Крәҫтиәндәр һуғышы башланыу арҡаһында төҙөлөш тамамланмай. Һуғыш алдынан заводта 905 ир-ат эшләй, һуңынан улар баш күтәреүселәргә ҡушыла. 1774 йылдың 23 майында заводты Салауат Юлаев ғәскәрҙәре баҫып ала. Эҫем заводы һуғыш йылдарында ярайһы ныҡ зыян күрә һәм 1777 йылдың сентябренә тиклем эшләмәй. 247 завод крәҫтиәне һәләк булған. 1775-1778 йылдарҙа 2 домна, 2 крица фабрикаһы, якорь фабрикаһы һәм тимерлек тергеҙелгән. Беренсе домна 1777 йылдың 9 сентябрендә эшләй башлай. Икенсе мейес бер нисә йыл запаста ҡалды, һуңынан даими режимда эшләй башланы.
1780 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1785) завод И. С. Мясниковтың өлкән ҡыҙы Ирина Ивановна Бекетованың милкенә күсә. Завод Баҡал ятҡылығының мәғдәненән файҙаланған. 1784 йылдан Эҫем заводының байтаҡ өлөшө 1782 йылда эшләй башлаған Минйәр (Эҫем) заводына эшкәртеүгә оҙатылды, был иһә Эҫем заводының үҙенең сикке ҡеүәттәрен кәметеүгә килтерҙе. 1797 йылда завод составында 2 домна, 2 сүкеш һәм 1 якорь фабрикаһы эшләгән. Уртаса йыллыҡ етештереүсәнлек 1775—1800 йылдарҙа 136,4 мең бот суйын тәшкил иткән. Эҫем һәм Минйәр заводтары ҡарамағында 2478 крепостной мастеровой һәм эшсе кеше, ғәмәлдәге 3 тимер руднигы (шул иҫәптән Тяжёлый һәм Успенский) була. 1806 йылда 100 бот мәғдәндән 50 бот суйын алына.
XIX быуат
1809 йылда И. И. Бекетованың ҡыҙы Бекетова Елена Петровна, Эҫем заводын бирнә итеп алып, А. Д. Балашовҡа кейәүгә сыға. 1820—1840 йылдарҙа завод мираҫ буйынса бер нисә тапҡыр Е. П. Балашованың тоҡомдарына күсә. 1845 йылда завод ағалы-ҡустылы Иван Петрович һәм Николай Петрович Балашовтарҙың милкенә әүерелә. XIX быуаттың тәүге яртыһында крица сүкештәренең һаны 14-кә еткән, суйын ҡойоу өсөн вагранка барлыҡҡа килгән. Завод һауыт-һаба, суйын рәшәткәләр, колонналар, плиталар һәм башҡа изделиелар етештерә башлаған. Был осорҙа урман дачаһының майҙаны 230 мең дисәтинә булған, ундағы ағастарҙың йыл һайын 1/150-һе ҡырҡылған.
1842 йылда домна мейестәренең бейеклеге колошниктың өҫкө сигенә тиклем 12,1 м, распар (домна мейесенең бер өлөшө) киңлеге — 3,2 м, колошникта — 2,1 м була. Һыу тәгәрмәстәренән хәрәкәткә килеүсе (привод) 2 һауа өрҙөрөүсе машина һауа өрҙөргән. Домналар йылына 7-8 ай эшләне. Иретелгән суйындың күпселек өлөшө тимергә эшкәртелгән, бер аҙ өлөшө суйын ҡойолмаһы рәүешендә һатылған. Эҫем заводы тимеренең күпселек өлөшө һыу юлы менән Түбәнге Новгородҡа һатыуға оҙатылған.
1842 йылда заводта контуаз тимер усағында тимер етештереү ысулы индерелә. Эҫем заводы (Йүрүҙән-Ивановканан һуң) яңы ысулды үҙләштергән икенсе Урал заводы була. 1845 йылда яңы ысул менән тимерҙең — 19 %, 1852 йылда 60 % етештерелә. 1840-сы йылдарҙа завод 5 рудник мәғдәне менән тәьмин ителә, заводҡа бөтәһе 15 рудник беркетелә. Рудниктарҙа 13-18 йәшлек 300-гә тиклем үҫмер һәм 60-ҡа тиклем өлкән кеше эшләгән.
1859 йылда Эҫем заводының домнаһы тәүлегенә уртаса 800—900 бот суйын етештерә, был тәүлегенә уртаса 600 бот самаһы иретелгән Урал домна мейестәре араһында иң яҡшы күрһәткес була.
XIX быуат уртаһына суйын етештереү йылына 340—350 мең ботҡа тиклем артҡан. 1860-сы йылдар башында крепостной хоҡуҡты бөтөрөү һәм ирекле ялланма хеҙмәткә күсеү арҡаһында етештереү күрһәткестәре кәмей. Минйәр заводында сикке ҡеүәттәрҙең концентрацияһы арҡаһында тимер етештереү күләме даими кәмей килә. 1865 йылда Эҫем пристане аша — 34,8 мең бот, 1868 йылда 188,3 мең бот йөк тейәп оҙатылған. 1875 йылда суйын әйберҙәр ҡойоу өсөн сағылдырыусы мейес төҙөлә. 1870 йылдар аҙағында Эҫем заводының домналары ҡайнар һауа өрҙөрөүгә күсерелә, шулай уҡ икенсе ҡорос талыҡтырып иретеү мейесе төҙөлә, баҡыр әйберҙәр етештереү үҙләштерелә. Крица тимер усаҡтарының (горн) һаны даими кәмей барған.
1870 йылда завод ҡасабаһында 470 йорт һәм 3213 кеше иҫәпләнгән.
1883 йылда заводтың энергетика хужалығы дөйөм ҡеүәте 40 ат көсө булған 2 һыу тәгәрмәсенән, дөйөм ҡеүәте 160 ат көсө  булған 2 турбинанан һәм 1 локомобилдән торған. Домналарҙың бейеклеге ятыштан (лещад) алып колошниктың өҫкө ситенә тиклем 5,5 м тәшкил иткән; беренсе домнаның распары киңлеге — 1,4 м, икенсеһе — 1,5 м; колошник киңлеге — 0,9 м булған. Шулай уҡ завод составында 5 крица, 6 тимерлек һәм якорь тимерлек усағы (горн), 2 һыу тәьҫир итеүенән эшләүсе һәм 4 пар тәьҫире менән эшләүсе сүкеше, 2 ҡорос талыҡтырып иретеү мейесе, 2 вагранка һәм 1 сағылдырыу мейесе эшләгән. Завод сортлы тимер һәм ҡойолған суйын изделиелар етештерә башлай.
1888 йылда заводта пудлинг, 1893 йылда мартен производствоһы үҙләштерелә. Ошо уҡ осорҙа крица производствоһы туҡтатыла. 1893 йылда Һамар — Златоуст тимер юлы үткәрелгәндән һуң, завод йыл әйләнәһенә сауҙа итеү мөмкинлеген ала һәм тимер юл тармағы өсөн күпер частары етештерә башлай. Завод атлы тимер юлы аша тимер юл тармағы менән тоташтырылған. 1894—1895 йылдарҙа домналарҙың бейеклеге арта, колошникка (домна мейесе ауыҙына) күтәргестәр ҡуйыла, келәттәрҙән мәғдән һәм күмерҙе мейестәргә ташыу өсөн һауа канат юлы һалына.
1897 йылда завод ҡасабаһында 5000 кеше иҫәпләнә, шуларҙың өс йөҙө төп завод эштәре менән, 800-гә яҡыны — ярҙамсы эштәр менән мәшғүл була.
XIX быуат аҙағында продукцияның күпселек өлөшөн мартен тәшкил итә, улар Минйәр заводына ҡа ебәрелә. 1899 йылда домналарҙың бейеклеге 11,3 метр ине. Һауа өрҙөргөс эше 105 ат көсөнә пар машинаһы һәм 120 ат көсөнә  Жирард турбинаһы менән тәьмин ителә. Заводта 12 һәм 8 т һыйҙырышлы 2 мартен мейесе эшләгән.
XX быуат
Зыянға эшләү прокат производствоһы ярайһы уҡ кәметелә, мартен ҡоросо сығарыу һәм суйын иретеү арттырыла. 1913 йылда ҡойоу бинаһында тырма, елгәргес, арба, суйын ҡойоу һәм сүкеү материалдары сығарыусы ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралдары фабрикаһы асыла. Ауыл хужалығы инструменттарына һәм машиналарға һорау акционерҙарҙың өмөтөн аҡламай. Беренсе донъя һуғышы йылдарында хәрби йөк арбаларына заказдар алына. 1913—1914 йылдарҙа рудниктарҙа модернизация үткәрелә, был заводтың етештереүсәнлеген йылына 40 миллион ботҡа тиклем арттырыу мөмкинлеген бирә.
1915 йылда заводта 16, 2 метр бейеклектәге Шотландия системаһынан үҙләштерелгән кирбес лы 1 домна эшләй. Икенсе домна ағас күмере етешмәүе арҡаһында буш тора. Домнаның етештереүсәнлеге тәүлегенә 2,2 мең бот суйын тәшкил иткән. Билдәләп үтергә кәрәк, ҡойоу корпусында 600 бот суйынлыҡ сағылдырыусы мейес һәм сәғәтенә 200 бот суйын етештереүсәнлеккә эйә вагранка булған. Шулай уҡ завод составында ағас эше оҫтаханаһы, тимерлек, тире эшкәртеү цехы һәм айына 300-гә тиклем хәрби йөк арбаһы сығарған ауыл хужалығы машиналары фабрикаһы эшләгән. Домна производствоһында 107 кеше, ауыл хужалығы машиналары фабрикаһында 395 кеше хеҙмәт иткән.
1917 йылдың майында яғыулыҡ етмәү сәбәпле домна мейесе туҡтатыла. Домна туҡтағандан һуң Эҫем заводы домен һәм мартен мейестәрен йыһазландырыу өсөн етештергән. 1917 йылдың 9 декабрендә завод национализациялана.
Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң завод тулыһынса ауыл хужалығы машиналары һәм инвентарҙары етештереүгә күсә. Предприятие эшләгән осоронда бөтәһе 47,79 миллион бот суйын етештергән.
1920-се йылдарҙа завод тергеҙелә һәм суйын ҡойоу менән шөғөлләнә башлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән 1941 йылда Эҫемгә Мәскәүҙең 444-се һәм 132-се заводтары эвакуациялана, улар элекке металлургия заводы базаһында берҙәм Эҫем механика заводына берләшә. Һуғыш йылдарында завод авиация сәнәғәте өсөн оборона заказдары үтәй, һуғыштан һуңғы йылдарҙа самолёттар өсөн блоктар һәм агрегаттар сығара. 1990-сы йылдарҙа завод халыҡ ҡулланыуы тауарҙары һәм машина деталдәре етештереүсе Эҫем агрегат заводына үҙгәртелә.
Хәҙер ваҡытта завод ҡасабаһы урынында Эҫем ҡалаһы урынлашҡан.
Кесе Гуж
Кесе Гуж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октябрь революцияһы исемендәге парк (Дондағы Ростов)
Октябрь революцияһы исемендәге парк — Дондағы Ростов ҡалаһындағы парктарҙың береһе. Ҡаланың уртаһында Театр майҙаны менән йәнәш урынлашҡан, ҡала халҡы өсөн иң популяр ял итеү урыны булып тора.
Тарихы һәм эшмәкәрлеге
1970-се йылдарҙа Ростов халҡының иң яратҡан ял итеү урынына әйләнә. Паркта спорт менән шөғөлләнеү өсөн бик яҡшы шарттар булдырылған, аттракциондар менән йыһазландырылған, балалар майҙансыҡтары, кафе һәм сувенир киоскыһы бар. Парк зонаһында мул йәшеллек араһында йәйәүлеләр өсөн һуҡмаҡтар һалынған. Махсусланған спорт майҙансыҡтары бар — мини-футбол өсөн ялан, «Ледоград» катогы, пейнтбол өсөн майҙансыҡ һәм арҡан ҡаласыҡ трассаһы. Парк майҙаны 17 гектар тиерлек тәшкил итә }}. Паркта скульптура композициялары урынлашҡан, улар араһында «Татыулыҡ эскәмйәһе» һәм Петр һәм Феврония һәйкәле айырылып тора. Шулай уҡ 56-сы армияның Мемориаль Знагы һәм Дан Аллеяһы бар. Октябрь революцияһы исемендәге парктың тағы ла бер иғтибарға лайыҡ урыны яһалма күл, унда һыуҙа йөҙөп йөрөгән ҡоштарҙы күрергә мөмкин. Шулай уҡ фламинго һәм тауистар өсөн кәртәләнгән майҙандар эшләнгән.
2000-се йылдар башында, паркты киңәйтеү һәм сифатын яҡшыртыу буйынса ҙур масштаблы эштәр башҡарғандан һуң, парк хәҙерге күренешен ала. 2002 йылда уның территорияһында иң заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған «Шум-Гам Ленд» аттракциондар ҡаласығы асыла. 2016 йылда паркта 65 метр бейеклектәге, ҙурлығы буйынса Рәсәйҙә өсөнсө күҙәтеү тәгәрмәсе «Одно небо» асыла ,}} унда йәйге осорҙа кондиционер системаһы һәм ҡышын йылытыу системаһы булған 30 кабина урынлаштырыла. Аттракционда йөрөү сеансы уртаса 12 минутҡа һуҙыла.
Байрам көндәрендә бында төрлө тантаналар, мәҙәни саралар һәм күмәк күңел асыуҙар ойошторола. Йыл һайын паркта кеше була. Парк менән йәнәшәлә, Театр майҙанында, «Атланттар» фонтаны урынлашҡан, фонтандың авторы Вучетич Евгений Викторович.
Һаҙлыҡ
Һаҙлыҡ — тупраҡ өҫтөндәге артыҡ дымлы, батҡыл ландшафт участкалары. Һаҙлыҡ өсөн тупраҡтың өҫкө ҡатламында органик матдәләрҙең тулыһынса тарҡалмай, артабан торфҡа әүерелеүе хас. Һаҙлыҡтарҙа торф ҡатламдары 30 см-ҙан кәм түгел, әгәр аҙыраҡ булһа, был һаҙлыҡлы ерҙәр. Һаҙлыҡ гидросфераның ҡушма өлөшө булып тора. Ерҙә беренсе һаҙлыҡтар 350-400 миллион йыл элек силур һәм девон осоро арауығында  барлыҡҡа килә.
Планеталағы иң ҙур һаҙлыҡтар - Амазонканың һыу баҫа торған туғайҙарында.
Һаҙлыҡтар, торфяниктар кеүек, гидрологик яҡтан күл тип иҫәпләнә, ә файҙаланыу ҡарашынан — ҡоро ер. Рәсәйҙә һаҙлыҡтарҙы өйрәнеү торф сығарыу һәм торфяниктар урынын ауыл хужалығы өсөн файҙаланыу XVIII—XIX быуатта башлана.
Уртаса климат һыҙатының һаҙлыҡ йәнлектәре
1 Европа һаҙ ташбаҡаһы (Emys orbicularis).
2 Әрмәнде, тәлмәрйен.
4 Ҡоштар (торна, ағуна, селән, өйрәк,   һаҙ деүете, һаҙ килейеге, һаҙ көйөлдөһө, һаҙ сәпсәүе,  һаҙ турғайы, һаҙ ябалағы) һәм башҡалар
5 Талпан, серәкәй, төрлө бөжәктәр.
Орнитология
Орнитоло́гия (ὄρνις,  — ҡоштар һәм  — өйрәнеү, һүҙ)— ҡоштар тураһындағы, һәм уларҙың эмбриология, морфология, физиология, экология, систематикаһын һәм географик таралыуын өйрәнеүсе фән, зоология фәненең бер тармағы.
«Орнитология» терминын XVI быуатта итальян натуралисы У. Альдрованди керетә.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы — Башҡортостандың дәүләт символы.
200px|right|thumb|Башҡортостан флагы (1992 йылдан) 200px|left|thumb|[[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостан байрағы (1917—1924)]]
Тарих
Башҡортостан флагы тарихын быуаттар төпкөлөнән эҙләү урынлы. Ил байрағы тураһындағы мәғлүмәтте тағы ла байытыу башҡорт халҡының милли бурысы булып тора. Даими рәүештә хәрби хеҙмәттә булған башҡорт халҡының милли символы итеп иҫәпләнгән байраҡ тураһында тулы булмаған мәғлүмәт билдәле. Ул саҡтағы байраҡта ике башлы сәмреғош һәм уның тирәләй һибелгән алты мөйөшлө йондоҙҙар өҫтөндә Ҡөрьән аяты яҙылған булған. Башҡортостан дәүләт флагы тарихы 1918 йылдың 20 август көнөнән башлана. Башҡорт хөкүмәте фарманы менән был көндә башҡорт милли флагы раҫлана. Башҡорт милли флагы төҙөлөшө буйынса 1918 йылға тиклем булған Рәсәй Дәүләт флагын ҡабатлай, төҫтәр айырмалығы менән үҙенсәлекле була. Башҡорт милли флагы зәңгәр, йәшел һәм аҡ төҫтәге өс буй һыҙаттан тора. Флагтың өҫкө һыҙаты күк төҫтә булып башҡорттарҙың төрки халыҡтарға ҡарауын, урталағы йәшел төҫлө һыҙат — башҡорт халҡының ислам дине ҡанундарына буйһоноуын, аҫтағы аҡ буй төҫлө һыҙат — Башҡортостан халыҡтарының элек — электән тыныслыҡҡа, именлеккә һәм бәхеткә ынтылыуын аңлата. м Башҡорт Совет Автономияһы төҙөлөү сәбәпле, 1918 йылда Башҡорт хөкүмәте тарафынан ҡабул ителгән милли флаг ғәмәлдән сығарыла. Башҡортостандың Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән 1924 йылдың 11 октябрендә Дәүләт флагы раҫлана. Дәүләт флагы итеп ҡыҙыл төҫтәге туҡыма алына, уның өҫкө мөйөшөндә, флаг һабы эргәһендә алтын ураҡ һәм сүкеш, улар аҫтында алтын ҡайма менән уратылған ҡыҙыл йондоҙ һүрәтләнә. 1938 йылдың февралендә Башҡорт АССР-ы Дәүләт флагына үҙгәреш индерелә. Уның өҫкө һул мөйөшөндә, флаг һабы эргәһендә «РСФСР» һәм бәләкәйерәк хәрефле «Башкирская АССР» яҙыуы индерелә. РСФСР Дәүләт флагы үҙгәреү сәбәпле, Башҡорт АССР-ы Дәүләт флагы ла үҙгәртелә. Флаг һабы яны буйлап флагтың бөтә иңенә асыҡ зәңгәр төҫтәге һыҙат өҫтәлә. Шул килеш флаг 1990-сы йылдарға тиклем ҡулланыла. Рәсәй һәм Башҡортостан дәүләтселеге яңыртылыуы сәбәпле, дәүләт символдары ла үҙгәрә. 1990 йылдың 11 октябрендә Юғары Совет тарафынан Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул ителә. 1990 йылдың 26 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Кабинеты «Башҡортостан Республикаһының флагы, гербы һәм гимнына иң яҡшы проектҡа конкурс үткәреү тураһында» 211-се ҡарарын ҡабул итә. Конкурс комиссияһында ижади берләшмәләр, профессиональ рәссамдар, композиторҙар, уҡытыусылар, юғары уҡыу йорттары студенттары, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре тәҡдим иткән ҡырҡҡа яҡын дәүләт атрибуттары проекты ҡарала.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы итеп рәссамдар Урал Мәсәлимов һәм Ольга Асабина тәҡдим иткән флаг һайлана, һәм Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы 1992 йылдың 25 февралендә республиканың яңы Дәүләт флагын раҫлай.
Һүрәтләү
Дәүләт флагында зәңгәр, аҡ һәм йәшел төҫтәге горизонталь тигеҙ буйлы һыҙаттар, уртаһында һары түңәрәк эсендә һары төҫтәге ҡурай сәскәһе төшөрөлгән. Зәңгәр төҫ күк йөҙөн, ғәҙеллекте һәм уй-ниәттәренең сафлығын аңлата. Аҡ төҫ — республика халыҡтарының тыныслыҡты һәм татыулыҡты һөйөүен белдерә. Йәшел төҫ — азатлыҡ һәм тормоштоң мәңгелеген билдәләй. Ҡурай сәскәһе — дуҫлыҡ символы.
Кесе Кырока
Кесе Кырока — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кырока йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Родео
Роде́о (исп. rodeo ) — тарихи яҡтан мексика һәм америка ковбойҙары араһында таралған, Төньяҡ Америкалағы спорт төрө. Спорт ярышы булараҡ, беренсе ярыш 1883 йылда техастың Пекос ҡалаһында үткәрелгән тип иҫәпләнә.
Тасүирлама
Родео бер нисә төр ярышты берләштерә: ҡырағай үгеҙ өҫтөндә, эйәрле һәм эйәрһеҙ ат өҫтөндә сабышыу, арҡан менән үгеҙ тотоу, мейескәләр тирәләй сабышыу. Элегерәк ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнашҡан программа ла булған.
«Ҡырағай үгеҙ»ҙә йәки атта сабышыу — иң билдәлә ярыш төрө, ошо бәйгеләрҙе йыш ҡына «родео» тип атайҙар. Ковбой һыбай килеш 8 секунд тотоноп торорға тейеш, шул уҡ ваҡытта шпоралар менән төрткөләп тороп хайуандың мөмкинлектәрен күрһәтергә тейеш. Угеҙ йәки ат бик уйнаҡ булмаһалар, судьялар икенсе хайуанда сығыуҙы талап ителәр
Ат үрә торһон өсөн уны махсус ҡайыштар менән бәйләйҙәр. Ат тибенеү өсөн артҡы аяҡтарына баҫһа, ҡайышты бушаталар. Яйҙаҡ атҡа менеп ултыра, аренаға сыға торған ҡапҡалар асыла. Аттың артында тороусы кеше ҡайышты тығыҙ итеп ҡыҫып бәйләй. Ат ауыртыуға түҙмәй, ҡайышты ысҡындырыу өсөн, атҡы аяҡтарына баҫа, һыбайлыны ҡолатырға тырыша.
Угеҙҙәр менән булган родеола, үгеҙ һөжүм иткәс, үгеҙҙе ситкә ылыҡтырыусы булфайтерҙар ҡатнаша. «Өҫтәмә» сығыштар программаһы ла күп төрлө. Мәҫәлән, ҡырығай һыйырҙы һауыу, йәки һарыҡҡа атланып сабыусы балалар родеоһы үткәрелә.
Хәҙерге заман родеоһы
Американың «Родео профессиональдары ассоциацияһы» 5000 ағзаны берләштерә, йыл һайын 650 яҡын бәйге үткәрә. Финалға сыҡҡандар дакабрҙә Лас-Вегаста осраша. Бәйгеләр төрлө ҡалаларҙа, ауыл хужалығы күргәҙмәләре ваҡытында үткәрелә. Бәйгегә приз фондын спонсорҙар булдыра. Иң билдәлә ковбойҙарҙың йыллыҡ эш хаҡы 100 мең долларға барып етә. Үкенескә ҡаршы эш хаҡының ҙур өлөшө дауаланыуға китә. Бәйге алдынан пари төҙөлә, тотализатор эшләй.
Ассоцация Дан Залына күренекле спортсыларҙы ғына түгел, хайуандарҙы ла теркәй бара. Канадала AirWolf исемле донъя чемпионы һәм 2006 йылғы «Йыл аты» Дан Залына индерелгән, һәм күптән түгел клонлаштырылған.
Мөфлиханов Аҡшур Суфуат улы
Мөфлиханов Аҡшур Суфуат улы (24 сентябрь 1931 йыл — 23 август 2016 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. 1961 йылдан Салауат районының XXI партсъезд исемендәге колхозы рәйесе, 1979—1982 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Аҡшур Суфуат улы Мөфлиханов 1931 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лаҡлы ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1947 йылда Торналы ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
1949 йылда Дыуан ауыл хужалығы техникумының агрономия бүлеген отличие менән тамамлай. Йүнәлтмә менән Әбйәлил районына эшкә ебәрелә. Әлмөхәмәт машина-трактор станцияһында агроном булып эшләй.
Совет Армияһына зенит-артиллерия училищеһына саҡырыла. Ленинградта ПВО ғәскәрҙәренең зенит-артиллерия полкында взвод командиры һәм ғәскәри частың комсомол секретары була. Лейтенант званиеһында тыуған ауылына ҡайта. Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү башланғанлыҡтан, ауыл хужалығы белгестәрен хәрби хеҙмәттән азат итеү мөмкинлеге асыла.
Салауат районының Сталин исемендәге колхозында агроном булып эш башлай. Төп һөнәре буйынса эшләү менән бер рәттән ВЛКСМ-дың урындағы тәүге ячейкаһы секретары бурыстарын да атҡара.
1955 йылдың ноябрендә район комсомол конференцияһында ВЛКСМ-дың Салауат районы комитеты секретары итеп һайлана. 1956 йылдан башлана уның партия һәм совет хужалығы етәксеһе карьераһы. Районда комсомол йәштәрҙең малсылыҡ бригадалары, трактор-баҫыусылыҡ звенолары эшмәкәрлеге йәнләнә, төрлө һәүәҫкәр үҙешмәкәрлек смотрҙары, фестивалдәре ойошторола, етди хеҙмәт менән йәнәшә ҡыҙыҡлы ял итеү район йәштәренең төбәктә ҡалыуына ыңғай йоғонто яһай. Йәштәр ауылда ҡала.
1959 йылда Салауат район Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1960 йылда Аҡшур Суфуат улы ситтән тороп Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1961 йылда «утыҙ меңселәр» иҫәбендә артта ҡалыусылар рәтендә йөрөгән XXI партсъезд исемендәге колхозға рәйес итеп тәҡдим ителә һәм 18 йыл ғүмерен ошо вазифаға бағышлай. Ул етәкселек иткән осорҙа хужалыҡ район күләмендә генә түгел, ә республикала алдынғылар рәтенә сыға. Ун һигеҙ йыл колхоз рәйесе булып эшләгән йылдарында Аҡшур Суфуат улы үҙен эшлекле ойоштороусы, талапсан етәксе, ябай хеҙмәт кешеһе менән уртаҡ тел таба белгән ғәҙел етәксе булараҡ күрһәтте.
1979—1980 йылдарҙа Салауат районы ауыл хужалығы идаралығы агрономы булып эшләй. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Мөфлиханов А. С. райондың бөтә колхоз-совходарына ла ашлама алыу мөмкинлеген булдыра.
1982 йылда Мөрсәлим ит комбинаты директоры итеп тәғәйенләнә һәм, сафҡа баҫҡандан алып, предприятие менён өс йыл етәкселек итә.
1985 йылда «Башсельстрой» берекмәһенең күсереп йөрөтөлөүсе механикалаштырылған колоннаһы — ПМК-682 начальнигы итеп күсерелә.
Хаҡлы ялға китер алдынан мал һимертеү совхозының Салауат бүлексәһе идарасыһы була. Аҡшур Суфуат улы етәкләгән кооператив көсө һәм аҡсаһы менән Ҡалмаҡол ауылының бер нисә урамына (Салауат, Яр буйы, Мәктәп, Титов) скважиналы һыу үткәргес эшләнде.
Аҡшур Суфуат улы Мөфлиханов Салауат район Советына ун саҡырылыш депутаты итеп һайланды һәм Салауат район Советы Башҡарма комитеты ағзаһы, Мөрсәлим ауыл советының алыштырғыһыҙ депутаты булды.
Хаҡлы ялға киткәндән һуң да йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашты, Мөрсәлим ауыл советының Ветерандар советын (672 кеше) етәкләне.
Уның көндәлегендә бына шундай һүҙҙәр бар: «Ғүмерем зая үтмәгән. Ғүмеремде кешеләр менән үткәргәнмен. Ғүмеремде кешеләргә бағышлап йәшәнем»
Хеҙмәт ҡаҙаныштары
Салауат районының хәүефле игенселек һыҙатына ҡараған XXI партсъезд исемендәге колхоз составына 5 ауыл: Ҡалмаҡол, Башҡорт Илсекәйе, Урыҫ Илсекәйе, Ҡарағол, Яңы Сүрәкәй ауылдары биләмәләре инде.
XXI партсъезд исемендәге колхоз бер нисә йыл рәттән СССР Халыҡ хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнашты. Бөтә Рәсәй һәм Башҡортостан социалистик ярыштарында мәртәбәле Көмөш һәм Бронза миҙалдар, Күсмә байраҡтар һәм Почёт грамоталары менән бүләкләнде. Колхоз килемле хужалыҡҡа әйләнде.
3 мең гектар майҙанында сәселгән иген уңышы элекке гектарынан 6 центнерҙан гектарынан 25 центнерға саҡлы күтәрелде. Эре мөгөҙлө малдар һаны 2500, шул иҫәптән 500 баш һыйыр, сусҡалар — 3000 башҡа етте. Һөт-тауар фермалары күрһәткесе бер һыйырҙан 3 мең литрҙан ашыу һөт һауып алыуға тиклем артты.
XXI партсъезд исемендәге колхоз йыл һайын дәүләткә 20 мең центнер ашлыҡ, 10 мең центнер һөт, 3 мең центнер ит һата башланы. Колхозсыларҙың килеме яҡшырҙы.
Хеҙмәтсән халыҡ йәшәрлек торлаҡ, малсылыҡ һәм производство биналары, мәҙәни-көнкүреш объекттары, инженер селтәрҙәре төҙөлдө. Һәр ауылды электрләштереү, телефонлаштырыу, һыу һурҙырыу скважиналары быраулау кеүек халыҡтың йәшәү кимәлен үҫтерерлек саралар күрелде.
Мөрсәлим (Ҡалмаҡол) ҡасабаһында 1969 йылда янғын һүндереү депоһы, 1970 йылда Ҡалмаҡол ауыл Советы бинаһы (хәҙерге — мәсет), 1971—1974 йылдарҙа сәнәғәт тауарҙары, хужалыҡ һәм аҙыҡ-түлек тауарҙары магазиндарын үҙ эсенә алған сауҙа комплексы, 1974-1975 йылдарҙа Илсекәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбе бинаһы, 1971-1974 йылдарҙа өс ике фатирлы өй, 1976 йылда XXI партсъезд исемендәге колхоз ашханаһы төҙөлә. 1977 йылда Илсекәй ауылында фельдшер пункты үҙ бинаһына эйә була.
Мөрсәлим ҡасабаһында XXI партсъезд исемендәге колхоз идаралығы бинаһы, Ремонт оҫтаханалары (мастерские), 500—1000 тонна иген һыйҙырышлы ашлыҡ келәттәре, иген тогы, ЗАВ-10 иген таҙартыусы комплекс, 1500 мал һыйҙырырлыҡ ферма төҙөлдө.