cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Солтанморат
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (79 %).
Видеояҙмаларҙа
Музей Султанмуратово.
Иҫтәлекле урындары
Солтанморат ауылында Ғәлимйән Ибраһимов музейы
Яңы Хәлил
Яңы Хәлил (Новохалилово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 156 кеше. Почта индексы — 452530, ОКАТО коды — 80223822003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суртанды (тау һырты)
Суртанды (Аҡбейек) — Көньяҡ Уралдағы  тау  һырты. Башҡортостандың Белорет районында урынлашҡан.
Географияһы
Суртанды Ҡыраҡа тау массивына ҡарай. Белорет районы буйлап Ағиҙел һәм Оло Рәз (Ағиҙел йылғаһы бассейны) йылғалары араһында, субкиңлек йүнәлешендә һуҙылған. Бер нисә яйла һымаҡ түбәләрҙән (тәпәш яҫы таулыҡтарҙан) тора: бейеклектәре 1038 м. , 967 м., 693 м.,  668 м.
Рельефы
Уртаса таулы, тау араһы уйпатлыҡтары, уйһыулыҡтар, йылға үҙәндәре һәм йырындар менән йырғыланған.
Битләүҙәре ҡаялы, текә. Һырттың төньяҡ-көнсығыш өлөшө Аҡбейек һыртына, көньяҡ өлөшө Астой һыртына күсә.
Ҡыраҡа тектоник комплексы тоҡомдарынан тора. Һыртта Кесе һәм Оло һарғая, Суртанды  йылғалары башланғыс алып  Ағиҙел йылғаһына барып ҡоялар. Уларҙан тыш Үҙән йылғаһы бассейнына ҡараған Уң һарына  йылғаһы ағып сыға.
Ландшафы һоро урман-тау тупрағындағы ҡарағас һәм ҡарағай урмандарынан тора. Шулай уҡ, йоҡа  ҡатламлы көлһыуланған кара тупраҡташ һәм органоген-ташлы тау тупрағындағы тау урман-далалары хас.
Дөйә мәсете
Дөйә мәсете йәки Ән-Нәҡәт (جامع الناقة‎) — Ливияның баш ҡалаһы мәсете. Легенда буйынса мәсет X-XI быуаттарҙа һалынған. Әҙәбиәттә беренсе тапҡыр XIV быуатта телгә алына. Ливияның баш ҡалаһы Триполиҙа иң боронғо мәсет тип һанала.
Легенда
Легенда буйынса мәсет Фатими хәлифәлегенең дүртенсе хәлифәһе Әл-Мүғәз-үл-Диниллаһ тарафынан үҙгәртеп ҡорола. Икенсе легенда буйынса, мәсет төҙөү хәлифә Әл-Ғәзиз Билләһ бүләк иткән алтын тейәлгән дөйә тарихы менән бәйле була. Шулай уҡ мәсет 1019 йылда Сәфәрдәй тарафынан үҙгәртеп ҡоролған тигән фараз да бар. Был хаҡта мәғлүмәттәр мәсетте реконструкциялау ваҡытында мәрмәр таҡтасала табылған. Әммә быларҙың барыһы ла тарихи йәһәттән абруйлы түгел һәм төҙөлөштөң аныҡ датаһын күрһәтә алмай. Ливия тарихсылары, был мәсет Фатимиҙар осорона ҡарамай, тип иҫәпләй, сөнки бина улар архитектураһына хас булмаған стилдә төҙөлгән, тип һылтаналар. Шулай уҡ улар, «Дөйә мәсете» атамаһы Ғосман осоронда барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләй.
Тасуирламаһы
Дөйә мәсете иҫке ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Фнидек майҙанынан алыҫ түгел, унан сыҡҡан тар тыҡрыҡта, Гадамеси һәм Хавас ҡунаҡханалары янында, шулай уҡ алыҫ түгел урынлашҡан Әхмәт-паша Ҡараманлы мәсетенән йыраҡ түгел урынлашҡан. Мәсет бинаһы Ливия стилендә төҙөлгән, ҡыйығында күп һанлы бәләкәй көмбәҙҙәр булыуы тап уға хас. Мәсеттең биҙәлеше ябай, яҙыуҙары һәм декоратив һырлауҙары юҡ.
Блед замогы
Блед замогы (Blejski grad) — 130 метр бейеклегендәге текә ҡая түбәһендә төҙөлгән замок. Ул Блед ҡалаһы (Словения) янындағы Блейско күле эргәһендә тора. Словенияның иң боронғо замоктарының береһе.
Замок тарихы
Замоктың иң боронғо өлөшө — роман стилендәге башня. Был манара торлаҡ һәм оборона өсөн, шулай уҡ тирә-яҡты күҙәтеү өсөн ҡулланылған.
Урта быуаттар дәүерендә бындағы ҡаяла яңы ҡоролмалар барлыҡҡа килгән, ә ҡая түбәһендә вышкалар ҡуйылған оборона таш нығытмалары эшләнгән.
Австро-Венгрия империяһы тарҡалғандан һуң, Блед ҡалаһы Югославия составы территорияһы составына индерелә һәм башта Карагеоргиевичтар монарх ғаиләләренең йәйге резиденцияһына әйләнә, ә һуңынан Иосип Броз Титоға бирелә. ВИкенсе донъя һуғышында немец ғәскәрҙәренең штабы замокта ваҡытлыса торған.
1947 йылда замок янғындан зыянлана, тик бер нисә йылдан тергеҙелә һәм тарих музейына әйләндерелә. Музей коллекциялары бында килеүселәргә төрлө кейем, ҡорал һәм көнкүреш әйберҙәрен ҡарарға тәҡдим итә.
Замоктың барлыҡ ҡаралтылары ла ике ихата тирәләй урынлашҡан,. Был ихаталар береһенең өҫтөнә икенсеһе ҡуйылып эшләнгән, улар баҫҡыстар ярҙамында ғына бәйләнгән. Түбәнге ихатала хужалыҡ ҡаралтылары төҙөлгән, ә уның өҫтөндәге үрге ихатала торлаҡ биналары теҙелгән.
Үрге эске ихатала XVI быуатта төҙөлгән сиркәү тора.
Замок эргәһендәге соҡор аша күтәртелә торған күпер эшләнгән.
Маҡан ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Маҡан ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Маҡан ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кинйәбулатов Азат Уран улы
Кинйәбулатов Азат Уран улы— табип- нейрохирург. Медицина фәндәре кандидаты. Яҙыусы, журналист, физик культура уҡытыусыһы, медицина, физик культура һәм спорт тарихсыһы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналисттар союзы ағзаһы (2001), Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015).
Бокс буйынса СССР спорт мастерлығына кандидат (1984), Бөтә төр Тэквон-до Федерация ағзаһы (ИТФ, ГТФ, АТФ).
Биографияһы
Азат Кинйәбулатов 1963 йылда Өфөлә билдәле башҡорт шағиры Уран Кинйәбулатов ғаиләһендә тыуған. Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Башҡорт дәүләт медицина институты (университеты) тарихы буынса хеҙмәттәр авторы.
Йыланыш (Салауат районы)
Йыланыш (Еланыш) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Миәшәгәр ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 343 кеше. Почта индексы — 452495, ОКАТО коды — 80247845002.
Географик урыны
Йыланыш ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡҡа 36 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 59 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
XVIII быуат аҙағында, 1795 йыл тирәһендә, Себер даруғаһындағы Тырнаҡлы аҫабаларынан Йыланыш шишмәһе сыҡҡан ерҙә һатып алынған биләмәлә, Һикеяҙ ауылы (хәҙер — Дыуан районындағы ауыл) бүлендеге булараҡ, ҡаҙна крәҫтиәндәре Йыланыш ауылына нигеҙ һалған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда Йыланыш ауылындағы 70 хужалыҡта 206 кеше, 1866 йылда 29 йортта 240 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Сиркәү булған. XIX быуат аҙағында 80 йортта 344 кеше йәшәгән.
Игенселектә система өҫтөнлөк иткән. Ваҡыты-ваҡыты менән һөрөлгән һәм бойҙай сәселгән ҡалдау ерҙәрҙе бесәнлек итеп файҙаланғандар. Башта Мырҙалар ырыуы ере булған, һуңғараҡ Тырнаҡлы башҡорттарына күскән ерҙәрҙе оҙайлы ҡуртымға алыу тәжрибәһен ҡулланғандар.
1895 йылда 50 хужалыҡ тырнаҡлыларҙан йылына 600 һум һәм ер һалымын түләү шарты менән, 12 йылға 3000 дисәтинә һөрөнтө ер, бесәнлек һәм урманды ҡуртымға алған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге көндәге үҫеше
1906 йылда шулай уҡ сиркәү-мәхәллә мәктәбе, фельдшер пункты, шарап һәм 3 мануфактура кибете теркәлгән.
1920 йылда Йыланыш ауылындағы 146 хужалыҡта 853 кеше иҫәпкә алынған.
Әлеге ваҡытта Йыланыш ауылында төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, сиркәү бар.
Халыҡ һаны
Йыланыш ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Роща-Шор (Сибирчата-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Найдыш
Найдыш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырь йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харинги
Лондондың Харинга бороһы (ингл.   Borough Haringey of London, ) — Лондондың 32 бороһының береһе, тарихи Мидлсекс графлығына ҡарай. Майҙаны — 29,59 км². Халҡы 255 500 кеше (2011 йылға ҡарата), халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 8600 кеше тәшкил итә.
Тарих
Район 1965 йылдын 1 апрелендә Хорнси, Вуд-Грин һәм Тоттенем райондарын берләштереүҙән барлыҡҡа килгән.
Халыҡ
2011 йылда халыҡтың иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Харринг бороһында халыҡ 255 500 кеше тәшкил итә, шуларҙың 20,3 % — балалар (15 йәшкә тиклем), 69,2 проценты — эшкә яраҡлы йәштәге кешеләр(16 йәштән алып 64 йылдың йәшкә тиклем) һәм 10,5 %- оло йәштәге кеше (64 йәштән олораҡтар). Тоттенемда «Литтл Раша» (ингл.   Little Russia ) районы бар, унда, нигеҙҙә, рус иммигранттары йәшәй.
Этник составы
60,5 % — аҡ тәнлеләр, шул иҫәптән 34,7%-ы — аҡ британдар, 2,7 проценты — аҡ ирландтар, 0,1 — сәйәхәтсе ирландтар һәм 23,0 % — башҡа аҡ тәнлеләр (гректар һәм грек-киприоттар, поляк, урыҫтар, йәһүдтәр, итальяндар, португалдар, албандар, болғар, американдар);
4,8 % — Көньяҡ Азиянан сыҡҡандар, шул иҫәптән 2,3 % — индустар, 1,7 % — бенгалдар һәм 0,8 % — пакистандар;
1,5 проценты — ҡытайҙар;
3,2 % — башҡа азиаттар (төрөктәр, төрөк-киприоттар, афғандар, курдтар, ливандар, ираҡтар, тай, малайзиялылар);
18,7 % — ҡара тәнле, шул иҫәптән 9,0 % — ҡара африкалылар (сомалийҙар, конголездар, гандар), 7,1 % — ҡара кариблылар (ямайлылар, барбадостар, тринидадтар) һәм 2,6 % — башҡа ҡара тәнлеләр;
0,9 % — ғәрәптәр;
6,5 % — метистар, шул иҫәптән 1,9 % — аҡ тәнлеләр менән ҡатнаш ҡара карибтар, 1,5 % — аҡ тәнлеләр менән ҡатнаш азиаттар, 1,0 % — аҡ тәнлеләр менән ҡатнаш ҡара африкалылар һәм 2,1 % — башҡа метистар;
3,9 % — башҡалар (колумбийҙар, эквадорҙар, боливийҙар, алжирҙар).
Дин
Дин буйынса Харринг бороһы статистика мәғлүмәттәре (2011 йылға ҡарата) :
Транспорт
Харринги территорияһы буйынса Лондон метрополитены линияһы һәм Лондон ер өҫтө (надземка) линияһы үтә.
Спорт
Районда [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%85%D1%8D%D0%BC_%D0%A5%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%80 Тоттенхэм Хотспур] футбол клубы бар, ул Премьер-лигала сығыш яһай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Татарҙар
Татарҙар (татарлар) — Рәсәй Федерацияның Волга-Урал буйында йәшәгән төрки халыҡ. Күпселек өлөшө Татарстанда һәм Башҡортостанда, шаҡтай өлөшө Рәсәйҙең башҡа өлкәләрендә йәшәй.
Халыҡ төркөмө
Татар халҡы 3 төп төркөмгә бүленә. Польша-Литва татарҙары төркөмө лә бар. Волга-Урал төбәге төркөмө иң ҙурыһы, унда 4 млн артыҡ татар иҫәпләнә.
Дин
Татарҙарҙың күпселеге мосолман-сөнниҙәр. Милләт вәкилдәре араһында көсләп суҡындырылған өлөш тә бар: керәшен татарҙары, нуғайбәктәр. Шул уҡ ваҡытта фәндә «Был халыҡтар көсләп суҡындырылмаған, электән христиан динен ҡабул иткән» тигән ҡараш та бар.
Этногенез
Татар халҡының килеп сығышы тураһында фәндә 3 төп концепция йәшәй.
Уның буйынса татарҙың килеп сығышының төп нигеҙе — болғарҙар һәм төркиләшкән ерле Фин-Уғыр халҡы. Ә. Вәлиди, Х. Ғәбәши, М. Зәки, Ф. Урмансы х. б. ғәлимдәр Болғарҙарҙың килеп сығышында иң боронғо осорҙан билдәле күсмә Скиф, Сармат, Алан һәм башҡаларҙың ҡатнашы бар тип иҫәпләйҙәр.
Был концепция Көнсығыш Европаға татар-монгол ҡәбиләләре менән бергә күсеп килеп, ерле ҡыпсаҡтар менән ҡушылып һәм Алтын Урҙа дәүләтендә Ислам динен ҡабул итеп татар мәҙәниәтен һәм дәүләтселеген барлыҡҡа килтергәндәр тигән ҡарашҡа нигеҙләнә. Был ҡараш ҡайһы бер урыҫ, башҡорт, сыуаш ғәлимдәре Н. А.Мәзитов, В. Ф. Кахавский, В. Д. Дмитриев, Н. И. Егоров, М. Р. Федотов һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан.
Татар халҡының милли тарихының төп үҫеш дәүере Алтын Урҙа осорона тура килә. Был ваҡытта урындағы Болғар һәм Ҡыпсаҡтар менән Төрки ҡәбиләләргә ҡушыла. Төрки нигеҙҙә уртаҡ әҙәби тел барлыҡҡа килә.
Тормош һәм көнкүреш
Татарҙарҙың тормош һәм көнкүрештә иң мөһим урын тотҡан тотҡан шөғөлдәре: игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ һәм һунарсылыҡ.
Диаспора
Хәҙерге көндә татарҙар бөтә донъяла йәшәй тип әйтергә була. Германияла, Финляндияла, Польшала, Литвала, Эстонияла татарҙар күп.
Кармелюк Подольеһы
«Кармелюк Подольеһы» («Кармелюкове Поділля») — Винница өлкәһенең (Украина) Томашполь һәм Чечельник райондары территорияһында урынлашҡан тәбиғәт милли паркы.
2009 йылдың 16 декабрендә төҙөлә. Майҙаны — 20 203,4 гектар.
Тарихы
Юғары тәбиғәт ҡиммәтен иҫәпкә алып, Чечельник районы территорияһында «Бритавский» (1990) ботаник заказнигы, урындағы әһәмиәткә эйә булған «Вербы дачаһы» (1981) һәм «Червоногреблянск» (1990) заказниктары һәм дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге «Терещук яр» һәм «Ромашково» (1989) һ. б. тәбиғәт һәйкәлдәре төҙөлә."Гайдамак урҙаһы" дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге Ботаник заказник (1989) күрше Тростянец районындағы Цыбулевск ауыл советы (ер менән ҡулланыусы — Ободовск дәүләт урман-һунарсылыҡ хужалығы) территорияһындағы ҡиммәтле имән-дардар (ҡорос ағасы) урмандарын һаҡлау маҡсатынан ойошторола.
1988 йылда ғалимдар урындағы тәбиғәт объекттары нигеҙендә Көньяҡ-Подольский ҡурсаулығы булдырырға тәҡдим итә. Хәҙерге Чечельник милли тәбиғәт паркы «Кармелюк Подольеһы» тип, Подольела 1813—1835 йылдарҙа крәҫтиән хәрәкәтенә етәкселек иткән Устим Кармелюкты хөрмәтләгән халыҡ традициялары менән бәйләп атала.
«Кармелюк Подольеһы» паркы 2010 йылдың 3 февралендә Украина президенты Виктор Ющенконың 1057/2009 һанлы указына ярашлы, Көньяҡ Подольеның мөһим әһәмиәткә эйә тәбиғи һәм тарихи-мәҙәни комплекстарын һаҡлау, тергеҙеү, рациональ ҡулланыу маҡсатында булдырыла.
Тасуирламаһы
«Кармелюк Подольеһы» паркы Винница өлкәһенең көньяғында урынлашҡан.
Тәбиғәте
Урман паркының дөйөм майҙаны — 15 684,95 гектар. Унда ҡатнаш урман өҫтөнлөк итә. Бер-береһенән алыҫ урынлашҡан бер нисә үҙенсәлекле урман массивтары һаҡланып ҡалған. Улар имән-граб урмандары, имән-ҡорос ағасы урмандары һәм ҡиммәтле Урта диңгеҙ буйы флораһы, Балҡан һәм Урта Европа таулы үҫемлек төрҙәре.
Милли парк булдырыу маҡсаты менән перспективалы урындарҙы һайлағанда Винница өлкәһенең Одесса өлкәһе менән сиктәш көньяҡ-көнсығыш өлөшө — Чечельник һәм Тростянец райондары иғтибарҙы йәлеп итә.
80-се йылдарҙа Винница крайҙы өйрәнеү музейы һәм Н. Г. Холодный исемендәге Ботаника Институты хеҙмәткәрҙәре тарафынан был төбәктә тикшереү Подольеның көньяғы ғәжәйеп үҙенсәлекле ландшафҡа, ғәйәт бай флора һәм фаунаға эйә булыуы булыуын асыҡлай.
Милли парк өсөн биләмә түбәндәге критерийҙар буйынса һайлап алына:
1) биологик һәм ландшафт төрлөлөгөн ғәҙәти һәм һирәк үҫемлектәр генофондтарын һаҡлау өсөн уникаль объект булып тора;
2) Биләмә Бук (Бугск) меридиональ һәм Галицк-Слобожан (урманлы дала) киңлек коридорҙары киҫешкән ерҙә урынлашҡан;
3)урынын билдәләгәндә мөмкин тиклем тәбиғи сиктәрҙе файҙаланыу мөмкинлеге (шундай сиктәр булып Савранок йылғаһы үҙәне һәм уның төньяҡ-көнсығыштағы ҡушылдығы, көнбайышта ҙур урман массивтары, көньяғында сиге булып Одесса өлкәһенең көнбайыштан Рыбка һәм көнсығышта Березка-Чечельницьки ауылдары араһы тора);
4)тарихи-мәҙәни әһәмиәткә эйә булыуы.
Геоморфология һәм геологик төҙөлөшө
"Кармелюк Подольеһы" милли тәбиғәт паркы биләмәһе Украин кристаллик ҡалҡаннының көньяҡ битләүендә урынлашҡан. Кристалл тоҡомдар яҡынса 100 м тәрәнлектә ята. Был тоҡомдар аҡбур, неоген (эзбизташ, ҡом-балсыҡ ултырмалары, ҡом) һәм антропоген (ҡыҙыл-һоро балсыҡ, ҡомло балсыҡ) ултырмалары менән ҡапланған.
Кристалл тау тоҡомдары биләмәнең төньяҡ өлөшөндә генә ер өҫтөнә бер аҙ яҡыныя.
Көнбайыштан һәм төньяҡ-көнбайыштан көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа бер нисә километр киңлегендәге һыҙат рәүешендә арал (йылға аралары) һуҙылған.
Битләүҙәр бик текә (йыш ҡына етә текәлек 20°-ҡа етә). Абсолют бейеклеге — 280 м тиклем. Иң кәм тигәндә лә (Савранка йылғаһы үҙәндәрҙә) — 130 м тәшкил итә.
Үҙән, йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙары яҡшы эшкәртелгән, шулай уҡ, киң (Савранка буйында киңлеге 1 км етә). Урыны менән һыубаҫар туғайҙан өҫтә аллювиаль ултырмалы йылға киртләстәре осрай.
Ҙур йылғалары Савранка (бассейн майҙаны 1767 км², оҙонлоғо 98 км) һәм Дохна (бассейн майҙаны 1280 км², оҙонлоғо 74 км). Икеһе лә Көньяҡ Буг йылғаһының уң ҡушылдығы булып торалар. Парк биләмәһе сиктәренә нигеҙҙә, уларҙың үрге ағымы тура килә.
Климат
Июлдә уртаса температура — +21 °С, ғинуарҙа - -5°С. Һалҡын булмаған дәүер (туң булмаған)170-180 көн дауам итә. Температура 5°С.-ан юғары осор — яҡынса 210 көн, ә 10°С-ан юғарыһы яҡынса 170 яҡын көн дауам итә.
Әүҙем температуралар суммаһы — 2800-2900°С. Ҡар япмаһы булған осор — 50-55 көн тирәһе дауам итә. Уртаса йыллыҡ яуым - төшөм күләме — 460 мм тәшкил итә. Яуым-төшөмдөң иң мул мәле июнь һәм июлгә тура килә.
Тупрағы
Бында һоро урман, ҡара-һоро урман тупрағы, әсе ҡара тупраҡ , һелтеле ҡара тупраҡ һәм ғәҙәти ҡара тупраҡ булған урындар осрай. Һоро урман һәм ҡара-һоро урман тупрағы, ярайһы ҙур ғына дәрәжәлә эсе ҡара тупраҡ булған урындарҙә башлыса урман биләй.Был тупраҡтар тап шул урман үҫемлектәре аҫтында барлыҡҡа килгән дә.
Һелтеле ҡара тупраҡ һәм ғәҙәти ҡара тупраҡ туғай, дала экосистемаһына хас булып тора. Хәҙерге ваҡытта был урындар тулыһынса тиерлек һөрөлгән. Йырындарҙа йыш ҡына ҡара туғай тупрағы осрай.
Төбәк өсөн ҡом, балсыҡлы булған ауыр тупраҡ хас булып тора. Бындай тупраҡ һыуҙы насар һеңдерә. Был ҡойма ямғырҙарҙың тупраҡ өҫтөн йыуыуына, һәм һыу эрозияһына килтерә. Тупраҡтың бындай механик составы менән грунт һыуҙары кимәленеңлығына юғары булыуы, һаҙланып тупраҡтарҙа глей ҡатламы барлыҡҡа килеүе күҙәтелә.
Һыубаҫар туғай өҫтәрендәге йылға киртләстәрендә урыны-урыны менән ҡомһол тоҡомдарҙа ҡара тупраҡ һәм кәҫле тупраҡ уңдырышлы тупраҡ осрай.
Күпселек осраҡта ҡойма ямғырҙар булып, биләмә һыу эрозияһына дусар була. Дөйөм алғанда, типик урман-дала өсөн хас климат булып тора.
Үҫемлектәр донъяһы
Милли парктың үҫемлектәр япмаһында урмандар өҫтөнлөк итә. Иң ныҡ әһәмиәткә эйә булғаны — Чечельник дәүләт урман хужалығына ҡараған Червоногреблян, Стратив, Дохнян, Бритав һәм урмансылыҡтарының тәбиғи хәлдә һаҡланған урмандары, гослесхоз Чечельнииький инә. «Кармелюк Подольеһы» милли тәбиғәт паркы иҫ киткес бай дендрофлораға эйә. .
Киң таралған ағас тоҡомдарына ябай имән, ҡая имәне, бейек дардар, ҡара саған, ялан сағаны, йөрәк япраҡлы йүкә инә. Ареалдың көнсығыш өлөшөндә күп урын биләмәһә лә урман составына дардар, һары сейә, кигермәкле, япраҡлы һәм тау ҡарамалары, урман алмағасы, иртә алмағас, ғәҙәти груша ҡушылып китә. Милли парктың фәнни һәм ғәмәли яҡтан ныҡ әһәмиәткә эйә булыуы имән урмандарына бәйле. Бындай урмандар Украинаның башҡа ҡурсаулыҡтарында юҡ тиерлек.
Урманда түбәнге ярусын бик күп төрлө тәпәш ағастар биләй: татар сағаны, ҡыҙыл свидина, сәтләүек ҡыуағы, эт гөлйемеше, энәлек, гордовин, кизил.
Төп урмандар имән һәм грабтан тора. Улар битләүҙәрҙе ҡаплап, бер нисә экологик рәт барлыҡҡа килтерә. Тигеҙ урындарҙа Зеленчук, йондоҙсоҡ, битләүҙәрҙә төксәле күрән ,уйпат урындарҙа кесерткән һәм айыу һуғанынан торған бергәлектәр биләй. Айыу һуғаны (левурда) Украинала һирәк осраһа ла, был урман массивында ҙур майҙанға һыҙат булып йәйелгән. Был айыу һуғаны (левурда) таралған урындар «Украинаның Йәшел китап» исемлегенә (1987 й.) индерелгән һәм бөтә ерҙә һаҡланырға тейеш.
Бөтәһе «Украинаның Йәшел китап» исемлегенә ингән бергәлектәр :
1. Кизиллы ҡая имәне бергәлектәре;
2. Кизиллы ябай имән имән урмандары;
3. Татар сағаны ҡушылған ябай имән имән урмандары;
5.Ябай имәндән торған граб-имән һәм ябай плющ имәндән торған граб-имән урмандары;
6. Күрәнле граб-имән урмандары һәм фәрзәле (сныть, йәки яглица) граб-имән урмандары;
7. Йүкәле имән урманы
Римский-Корсаков һәйкәле
'''Н. А. Римский-Корсаков һәйкәле''' — күренекле рус композиторы, педагог, дирижер, йәмәғәт эшмәкәре, музка тәнҡитсеһе, «Бөйөк бишәү» ҡатнашыусыһы Н. А. Римский-Корсаковтың скульптура һәйкәле. 1952 йылда Санкт-Петербургта Театр майҙанында ҡырҡ йылған яҡын үҙе профессор булған Ленинград консерваторияһы  ҡаршыһында ҡуйылған. Һәйкәл авторҙары скульпторҙар  В. Я Боголюбов, В И. Ингал, архитекторы М. А. Шепилевский. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Төҙөлөү тарихы
Скульпторҙар В.Я. Боголюбов һәм В.И. Ингал, Н.А. Римский-Корсаков һәйкәле өҫтөндә эште,  1944 йылда СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы композиторҙың йөҙ йыллығына Ленинградта һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡабул иткәндән һуң,   Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында уҡ башлай. 1945 йылда алдан проекты әҙер була. Башта скульпторҙар Римский-Корсаковты Глинка һәйкәле кеүек үк тулы кәүҙәлә һүрәтләргә планлаштыра, әммә һуңынан был уйҙан улар баш тарта. Скульптура 1950 йылда «Монументскульптура» заводында ҡойола. Постамент төҙөү өсөн Знаменский майҙанында 1937 йылда һүтеп алынған Александр III һәйкәленең гранит блоктарын, шулай уҡ Путсаари утрауынан гранитты ҡулланалар. Гранитты «Баррикада» һәм «Ҡыҙыл Байраҡ»  заводында эшкәртәләр. Һәйкәл асыу тантанаһы 1952 йылдың 30 ноябрендә үтә.
Пашевица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Римский-Корсаков һәйкәле
Тасуирламаһы
Шымартылған ҡыҙыл гранитан яһалған тура мөйөшлө постаменттың йөҙ өлөшөндә алтын билдәләр менән «Николай Андреевич / Римский-Корсаковҡа / 1844—1908» тип уйып яҙылған.
Пашевица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Римский-Корсаков һәйкәле
Тасуирламаһы
Скульптураның бейеклеге 3,3 метр, постаментының бейеклеге  3,5 м тәшкил итә.
Герлебог
Герлебог (Gerlebogk) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 339 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6420 һәм автомобиль коды — SLK.
Кесе Кемпаж (ҡылымыҡ)
Кесе Кемпаж (ҡылымыҡ) — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Сығанаҡтың үҙенсәлеге
Кесе Кемпаж йылғаһы ҡылымыҡ тип юҡҡа ғына атамағандар.Ул Кемпаж йылғаһынан ағып сыға ла Ляпин йылғаһына барып ҡоы, йәғни, уларҙы тоташтыра. Кесе Кемпаждың үҙ сиратында Повел тигән ҡылымығы бар, ул иһә Оло Кемпажға барып ҡоя, йәғни был ике ҡылымыҡ Кемпаж менән Оло Кемпаж йылғаларын тоташтырып торған үҙенсәлекле күренеш.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кунож
Кунож — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 351 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һылтанмалар
Кунож
Бобылдәр
Бобылдәр — XVI—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙә халыҡтың социаль төркөмө, йәғни ер бүлеме булмау сәбәпле дәүләт йөкләмәләрен түләмәгән кешеләр. Шулай уҡ уларҙы Рәсәйҙә «кутник» тип тә йөрөткәндәр; көнсығыш губерналарҙа социаль һәм һалым хәле буйынса типтәрҙәргә яҡын ҡатлам. Ябай һөйләү телендә бобыль —  бөлгөнлөккә төшкән, яңғыҙ, үҙ йорто булмаған йәки хужалығы ярлы кеше.
Бобылдәр ҡатламы үҙенсәлектәре Башҡортостанда
Башҡортостанда XVII быуаттан алып батша һарайы, монастырь, алпауыт һәм ҡаҙна (яһаҡлы) бобылдәре билдәле. 1724 ылдан йән башына һалым индерелгәс, алпауыт, монастырь һәм батша һарайы бобылдәре крәҫтиәндәрҙең шундай уҡ категориялары (алпауыт крәҫтиәндәре, иҡтисади үҙ аллы крәҫтиәндәр, батша һарайы крәҫтиәндәре, яһаҡлы крәҫтиәндәр) менән ҡушыла. Башҡорт-мишәр ғәскәре улустарында бобылдәр йән башына һалым индерелгәндән һуң да ҡатлам булараҡ һаҡланып ҡала. Үҙенсәлеге шунда: бер яҡтан, улар башҡа ҡатламдарҙан айырмалы рәүештә (типтәрҙәрҙән) хоҡуҡи документтарһыҙ йәшәй алған («үҙ белдеге менән»), йәғни башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен телдән килешеү буйынса ҡуртымға алған йәки телдән керҙәшлек килешеүе нигеҙендә файҙаланған. Бобылдәр йылына йорт башына 40 йәки 80 тин яһаҡ, шулай уҡ 4 тин мөрйә һалымы (һәр крәҫтиән йортонан, хужалығынан) һәм 5 тин ылау хеҙмәте һалымы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, тотҡон һалымы — тотҡондарҙы һатып алыу өсөн) түләгән, балыҡ ҡыуыу йөкләмәһен үтәгән, төҙөлөш эштәренә йәлеп ителгән. Башҡорт ерҙәрендә үҙҙәренең статусын нығытыу, арта барған һалымдарҙан һәм йөкләмәләрҙән ҡотолоу өсөн, бобылдәр үҙ яһағын төбәктең яһаҡ түләмәгән кешеләренә тапшырырға һәм типтәрҙәр төркөмөнә күсергә тырышҡан.
1722—23 йылдарҙа Өфө провинцияһында 2239 яһаҡлы бобылдәр йорто иҫәпләнгән.
Бобылдәр ҡатламы башлыса крайҙың фин-уғыр халыҡтары вәкилдәренән торған (мари, мордва, удмурт), араларында башҡорттар, сыуаштар һәм татарҙар ҙа осраған. Татарҙар араһында хеҙмәтле ҡатламға — типтәрҙәр ҡатламына күсеү киң таралған була. Башта улар күләме асыҡ билдәләнмәгән яһаҡ түләгән.
Дунай-Драва (милли парк)
Дунай-Драва (Duna-Dráva Nemzeti Park) — Венгрияның көньяғында, Көньяҡ Дунай аръяғы крайы, Шомодь, Баранья һәм Тольна медьеһындағы (графлыҡ) милли парк. Парк биләмәһе, башлыса, Дунай һәм Драва йылғалары буйлап ҙур майҙанға таралған 21 өлкәнән тора. Парк территорияһының дөйөм майҙаны — 494,79 кв. км. Драва һәм Дунай йылғалары араһындағы тәбиғәттең иң ҡиммәтле төбәге 1962 йылдан алып тәбиғәт һағы контроле аҫтына алына, 1996 йылда милли паркҡа нигеҙ һалына.
Геменц
Сексарданан көньяҡ-көнсығышҡа, Мохачтан төньяҡ-көнсығышҡа табан, Байя ҡалаһы ҡаршыһында Дунайҙың уң яҡ ярындағы һыубаҫар урман биләмәһе. Геменц биләмәһендә зоологик ҡурсаулыҡ ойошторолған, ул милли парк составына инә.
Геменц Дунайҙың һәм уның ҡушылдығы Шионың тармаҡтары, ҡабырғаларындағы ҡылымыҡтары һәм иҫке улаҡтары менән йырғысланған. Уларҙың күбеһе борма-борма формалы һәм бик күп утрауҙар барлыҡҡа килтергән.
Ҡурсаулыҡта, Шио һәм Дунайҙың иҫке улаҡтарының береһе араһындағы моронда, Таплош-гога демонстрациялау зонаһы ойошторолған. Күргәҙмә экспозицияһы был төбәктәге венгр крәҫтиәндәренең традицион йәшәү рәүешен тергеҙә. Бында шулай уҡ традицион венгр тоҡомло йорт хайуандарын күрергә мөмкин.
Геменцтың хайуандар донъяһы бай — бында бихисап ҡырағай хайуандар, бигерәк тә ҡоштар — бөркөт, селәр, ҡауҙы һ. б. тереклек итә.
Драва Үҙәне
Драва Көньяҡ-Дунай аръяғы крайы биләмәләре буйлап 150 километрҙан ашыу арала ағып ята. Күп урындарҙа ул Хорватия менән сикте хасил итә, ваҡыт-ваҡыт тулыһынса Венгрия йәки хорват биләмәләренә инеп китә. Венгрияның башҡа ҙур йылғалары — Дунай һәм Тисанан айырмалы рәүештә Драва ғәмәлдә тураймай тиерлек, сөнки бында гидротехник эштәр башҡарылмаған, шуға ла уның ярҙарында кеше ҡулы теймәгән тәбиғәт һаҡланған участкалар бар, уларҙың күбеһе милли парк составына инә. Күп кенә участкаларҙа Драваның бик күп иҫке улаҡтары, ҡабырға ҡылымыҡтары һәм утрауҙары барлыҡҡа килә.
Яр буйҙарында ерек, ҡорос ағас, бук ағастары үҫә; йылғаның иҫке улаҡтары һәм ҡабырға ҡылымыҡтары таллыҡ менән ҡапланған. Йылға ярлауҙарында ҡарлуғастары, балыҡсы турғайҙар һәм йәшелғош оя ҡора. Йылға күсмә һыу ҡоштары өсөн ҙур роль уйнай, яҙ башында Драва йылғаһы үҙәнендә меңләгән ҡошто күрергә мөмкин.
Ланкоци урманы
Ланкоци урманы Визварҙан алып төньяҡ-көнбайышҡа табан, Драваға параллель рүештә һуҙыла. Бында имән, ҡарама, ҡорос ағас үҫә, шулай уҡ ҡыуаҡлыҡтар һәм лианалар менән ҡапланған туғайҙары ла бар. Ташҡын ваҡытында даими рәүештә урманды һыу баҫа.
Мечек һәм Абалигет мәмерйәһе
Печ ҡалаһынан төньяҡҡа табан убалы Мечек урман районы ята, уның күп кенә өлөшө һаҡлау аҫтына алынған. Абалигет торбасыҡтар мәмерйәһе (Abaligeti-barlang) (Abaligeti-barlang) Мечектың киң танылған иҫтәлекле урыны, ул бөтә туристар өсөн дә асыҡ. Мәмерйә ер аҫты шишмәләренең тау тоҡомдарын йыуҙыртыуҙан хасил булған. Мәмерйәлә закон менән һаҡланған ярғанаттар төрө йәшәй.
Трамвай-һәйкәл (Советск)
Трамвай-һәйкәл — Советскиҙа йәйәүлеләр йөрөгән Еңеү урамында һәйкәл итеп ҡуйылған МС-4 сериялы трамвай. Ул 1901—1944 йылдарҙа Тильзитта трамвай хәрәкәте булғанын иҫкә төшөрөп тора.
Тарихы
Билдәле Тильзит электр трамвайы линияһы ҡалала 1901 йылдың 26 июлендә асыла һәм 1944 йылдың октябрендә тиклем эшләй. Трамвай линияһы һәм вагондары Майндағы Франкфурттағы Lahmeyer&Co немец акционерҙар йәмғиәтендә сығарыла. Икенсе донъя һуғышынан һуң яңы ҡала власы, автобус хәрәкәте һөҙөмтәле һәм уңайлы тип, ҡарар итә һәм Тильзитта трамвай системаһы бөтөрөлә. Хәҙер Тильзит трамвай паркы вагондарының ҡайҙалығы билдәһеҙ, әммә Советскиҙа әлегә тиклем уның «эҙҙәр»ен: рельс юлдарҙы һәм бағана ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин.
Саа-Ты-Се
Саа-Ты-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Саа-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Трамвай-һәйкәл (Советск)
Төп нөхсә булыу тураһында бәхәстәр
Раритет транспорт сараһын урынлаштырғандан һуң әлегә тиклем крайҙы өйрәнеүселәр даирәһендә тарихи ысынбарлыҡты боҙоу һәм Тильзит трамвайы сифатында Санкт-Петербургтан алынған 30-сы, 60-сы йылдарҙағы Ленинград трамвай вагонын ҡуйыу буйынса бәхәстәр бара. Ике трамвай араһында тышҡы күренештәрендә лә, трамвай колеяһының киңлеге (Тильзитта трамвай селтәре тар юллы (1000 мм), ә ленинград вагоны 1524 миллиметрлы колеяға иҫәпләнеп эшләнгән) буйынса ла айырмалыҡтар бар. Шуға ҡарамаҫтан, трамвай-һәйкәл туристарҙы ҡыҙыҡһындырыусы төп объекттарҙың береһе булараҡ, ҡаланың хәҙерге визит карточкаһы сифатында үҙ урынын алған.
Саа-Ты-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нангакорка
Нангакорка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 899 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы
Тарихы
1920 йылда Ырымбур ҡалаһындағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһе базаһында Ырымбур татар халыҡ мәғарифы институты булараҡ асыла.
1923 йылдан Ырымбур татар педагогия техникумы исемен йөрөтә, ә 1927 йылда уҡыу йортонда башҡорт бүлексәһе асыла.
1935 йылдан Боғорослан ҡалаһына татар‑башҡорт педагогия техникумы итеп күсерелә. Бында уҡыу йорто элекке казармаларҙың бинаһында урынлаштырыла, ятаҡ итеп өс бүмәле йорт бирелгән. 1937 йылда татар‑башҡорт педагогия училищеһы тип үҙгәртелә.
1941 йылда училище Чкалов өлкәһе Ейәнсура районы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы) Жёлтый ауылына күсерелә.
1943/44 уҡыу йылында училищела 96 студент белем алған, шуларҙың 24-е тамамлау тураһында диплом алған. 1944/45 уҡыу йылында бында 90 кеше ҡабул ителгән, дөйөм алғанда 156 кеше уҡыған.
1946 йылда училище директоры А. М. Мусин, уңайлы шарттар булдырыу өсөн уҡыу йортон Чкалов ҡалаһына күсереүҙе һораған, әммә быға ыңғай яуап бирелмәгән. Башҡорт студенттары башҡорт теле уҡытылмауына зарланғандар. Тикшереүҙәр барышында уҡыу тик татар телендә алып барылыуы асыҡланған һәм башҡорт телендә уҡытыуҙы ла индерергә ҡушылған.
1951/52 уҡыу йылында училищела 210 кеше белем алған. Был осорҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтен юғары белемле белгес У. М. Ҡәйүмова уҡытҡан.
Училищеға уҡырға инеү конкурсы сағыштырмаса юғары булған, мәҫәлән, 1954/55 уҡыу йылында 1-се курсҡа 170 ғариза яҙылған, ә тик 30 кеше ҡабул ителгән, шуларҙың 21-е отличниктар булараҡ имтихандарһыҙ уҡырға ингәндәр.
1955 йылда ябыла, көндөҙгө бүлеге — Боғорослан урыҫ педагогия училищеһына, ситтән тороп уҡыу бүлеге Аҡбулаҡ урыҫ педагогия училищеһына ҡушыла.
Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы
Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы — Башҡортостан Республикаһының, республика биләмәһендә дәүләттең мәҙәни сәйәсәтен, мәҙәниәт, сәнғәт, кинематография, мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау, ҡулланыу, популярлаштырыу һәм дәүләт һаҡлауы өлкәһендә идара итеүҙе тормошҡа ашырыусы, башҡарма власть органы.
Адресы: 450015, Өфө, Революция урамы, 18
Тарихы
БАСС Юғары Советы Президиумының 1953 йылдың 28 майындағы ҡарарына ярашлы БАССР Мәҙәниәт министрлығы ойошторола. Министрлыҡ Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы эргәһендәге кинофикация Идаралығын, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы эргәһендәге сәнғәт эштәре буйынса Идаралыҡты, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы эргәһендәге мәҙәни-ағартыу учреждениелары Идаралығын, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы эргәһендәге полиграфия сәнәғәте, нәшриәт һәм китап менән сауҙа итеү Идаралығын, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы эргәһендәге хеҙмәт резервтары, радиомәғлүмәт Комитеты Идаралығын берләштерә.
Министрлыҡ ике тапҡыр үҙгәртелә. Башҡортостан Республикаһы Президентының 2001 йылдың 1 авгусындағы указы менән Мәҙәниәт министрлығы Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт Министрлығы тип үҙгәртелде.Һуңынан, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың 2010 йылдың 4 авгусындағы «Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының башҡарма органдары структураһы тураһында» указына ярашлы, ҡабаттан Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы итеп үҙгәртелде.
1993-сө йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы Революция урамы, 18 адресы буйынса бинала урынлашҡан. Бина 1913—1914 йылдарҙа Карл Фридрихович Фек тарафынан төҙөлгән һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы мәҙәниәт өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашыра, Башҡортостан Республикаһының башҡарма власть органдары һәм Башҡортостан Республикаһының урындағы үҙидара органдарының мәҙәниәт өлкәһендә эшмәкәрлеген координациялай, халыҡтың ижади әүҙемлеген дәртләндереү, профессиональ сәнғәтте, сәхнә, пластик, музыка сәнғәтен, халыҡ ижадын, кинематография, музей эштәрен, китапхана эштәрен, ял эшмәкәрлеген, халыҡ художество кәсептәре һәм һөнәрен һаҡлау, үҫтереү һәм камиллаштырыу буйынса саралар әҙерләй һәм тормошҡа ашыра.
Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы дәүләттең мәҙәни сәйәсәтен тормошҡа ашыра, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенә мәҙәниәт өлкәһендәге мәсьәләләр буйынса закондар һәм норматив хоҡуҡи акттар проекттарын, шулай уҡ республиканың билдәләнгән эшмәкәрлек өлкәһендә федераль программаларҙа ҡатнашыуы буйынса тәҡдимдәр әҙерләй һәм тикшереүгә индерә, программалар раҫланғандан һуң уларҙы тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша.
Театр, музыка, хореография һәм һынлы сәнғәт, музей һәм китапхана эше, кинематография, халыҡ ижады үҫеше процесын көйләй һәм тәьмин итә.
Художество коллективтарын һәм концерт башҡарыусыларын, сәнғәт һәм мәҙәниәт ойошмаларының етәксе, артист, ижади, уҡытыусы һәм художество хеҙмәткәрҙәрен аттестациялауҙа ҡатнаша.
Профессиональ сәнғәт Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы эшмәкәрлегенең төп һәм мөһим йүнәлештәренең береһе булып тора. 2013 йылда профессиональ сәнғәт үҫешенең төп бурысы булып инновацион ижади проекттар булдырыу тора, уларҙы тормошҡа ашырыу өсөн Башҡортостан Республикаһы бюджетынан 100 млн. һум аҡса бүленгән, шулай уҡ мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениелары өсөн кадрҙар әҙерләү бурысы тора.
2012 йылда Башҡортостан Республикаһы бюджетынан мәҙәниәткә — 2 135,7 миллион һум аҡса йүнәлтелгән / (2011 йылда 1 853 млн. һум).
Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм ҡулланыу буйынса фәнни-производство үҙәге Степанов-Зорин йортонда урынлашҡан (Өфө, Чернышевский урамы, 47).
8 октябрь
8 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 281-се көнө (кәбисә йылында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Димитровград (Болгария)
Димитровград (болг. Димитровград ) —  көньяҡ Болгарияның  Хасково өлкәһендәге ҡала.
Географик урыны
Ҡала Марица йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан.
История
Көнбайыш-Мариц бурокүмер бассейнын үҙләштереү кәрәклеге арҡаһында, 1947 йылдың 10 майында ҡала төҙөлөшө башлана.
1947йылдың 2 сентябрендә ҡала Раковски, Мариин һәм Черноконевый  торлаҡ пункттарын  ҡушыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә һәм Георгий Димитров хөрмәтенә исем бирелә. 1947 йылда ҡаланы булдырғанда халыҡ һаны 9 мең кеше тәшкил итә.
Ҡаланы төҙөү дөйөм план буйынса үтә, предприятиелар һәм торлаҡ йорттар менән бергә мәҙәни-көнкүреш учреждениелары төҙөлә һәм йәшелләндереү үтә. 1948 йылдан 1950 йылға тиклем ҡаланы "Йәш гвардия" бригадаһының 50 000 ағзаһы төҙөй, улар Болғарҙың 963 ауыл һәм ҡалаларынан киләләр. Уларҙың бер өлөшө яңы ҡаланың халҡына инә.
1969 йылда халыҡ һаны 44 мең кеше тәшкил итә, ҡала ауыр сәнәғәт һәм энергетика үҙәге булып тора,1970 йылдар башында иң ҙур предприятиелар булып йылылыҡ электр станцияһы (урындағы һоро күмерҙә),  «Вулкан» цемент заводы, шифер заводы һәм химик комбинаты, бында шулай уҡ социалистик төҙөлөш музейы һәм планетарий эшләй.
1985 йылда халыҡ һаны 54 мең кеше тәшкил итә, ҡала химик машина төҙөү, химия, цемент, туҡыу сәнәғәте һәм аҙыҡ-түлек үҙәге булып тора.
Сәйәси хәл
Димитровград общинаһының кметы (мэр)— Димитров Стефан Димитров (коалиция партияһы: ирекле демократик Союзы (ССД), Игенселек халыҡ союзы (ЗНС), Болгария эшсе социал-демократик партияһы (БСДП), «лидер» (НЛ) һөҙөмтәләре буйынса һайлана.
Сәнәғәте
2009 йылда бында «Неохим» АД, «Терахим», «Химремонтстрой», «Хлорофил», «Химик» заводтары эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Каталин Новак
Каталин Ева Верешне-Новак (Veresné Novák Katalin Éva, 6 сентябрь 1977 йыл) — Венгрияның ҡатын-ҡыҙ-сәйәсмәне. 2017 йылдан Фидес партияһы Вице-рәйесе. 2018 йылдан Венгрия Милли йыйылышы депутаты. 2018 йылдан Ғаилә, йәштәр эштәре һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса Дәүләт секретары (министр). Почетлы легион ордены (2019) кавалеры. Польша Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары ордены (2019) Командоры. 2022 йылдың 10 мартында Венгрияның Дәүләт Йыйылышы Каталин Новакты илдең Президенты итеп һайланы.
Биографияһы
1977 йылдың 6 сентябрендә Сегед ҡалаһында тыуа.
1996—2001 йылдарҙа Корвин университетында иҡтисад өйрәнә. 2001—2004 йылдарҙа Сегед университетында һәм Көнбайыш Париж университеты — Нантер-ля-Дефанста хоҡуҡ өйрәнә.
2017 йылда Виктор Орбан етәкселек иткән Фидес партияһының вице-рәйесе була.
2018 йылдың 8 апрелендәге парламент һайлауҙары һөҙөмтәләре буйынса Венгрия Милли йыйылышы депутаты итеп һайлана.
Сит ил эштәре министрлығында эшләй. 2010 йылда министр кәңәшсеһе була. 2012 йылда Золтан Балог етәкселегендәге Венгрия Хеҙмәт ресурстары министрлығы советына етәкселек итә. Француз телле илдәр эштәре буйынса дәүләт министры вазифаһын биләй. Премьер-министр Виктор Орбан етәкселегендә Орбандың 2018 йылдың 18 майында ойошторолған дүртенсе кабинеты составында Милош Каслер етәкселек иткән Венгрия Хеҙмәт ресурстары министрлығында ғаилә, йәштәр һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр эштәре буйынса дәүләт секретары (министр) вазифаһын ала.
Традицион ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу өсөн сығыш яһаған Бөтә донъя Ғаилә конгресында даими ҡатнаша.
Инглиз, француз, испан һәм немец телдәрендә һөйләшә.
Кусь (Нельша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Консерватория
Консервато́рия — классик музыкаль юғары уҡыу йорто. Музыкаль белемдең бөтә специальностары буйынса юғары квалификациялы белгестәр — концерт башҡарыусылары, композиторҙар, музыка белгестәре, музыка училищелары һәм музыка мәктәптәре өсөн төрлө дисциплина уҡытыусылары — әҙерләй.
«Консерватория» һүҙенең тарихи мәғәнәһе
Башта «консерватория» (conservare — һаҡлау) тигәндә Италияла ҡараусыһыҙ ҡалған балалар өсөн приюттарҙы күҙҙә тотҡандар. Тәүге бындай приюттар XVI быуат башында Венецияла барлыҡҡа килә, уларҙа етем балаларға башланғыс белем бирелә. Һөнәр менән бергә, унда йырға өйрәтәләр, сөнки күп һанлы ғибәҙәтханаларға сиркәү йырсылары кәрәк була. Яйлап был учреждениеларҙа музыка төп урынды ала бара, ә уҡырға приют тәрбиәләнеүселәренә генә түгел, хаҡ түләгән башҡаларға ла рөхсәт ителә. Йыр һәм музыка ҡоралдарында уйнау дәрестәре бирелә. «Консерваториялар», башланғыс приют мәғәнәһен юғалтып, түбәнге кимәл музыка уҡыу йорттарына әүерелә.
Музыка сәнғәте буйынса белем бирә торған юғары уҡыу йорто булараҡ беренсе консерваторияны (conservatorio di Santa Maria di Loreto) 1537 йылда Неаполь ҡалаһында Джованни ди Тапий аса.
XVIII—XX быуаттарҙағы абруйлы консерваториялар
XVIII быуаттың уртаһына тиклем музыка уҡытыу, Италиялағы бер нисә учреждение (башлыса, Неаполдә) һәм сиркәү «музыкаль йүнәлешле приюттарынан» башҡа, тик индивидуаль рәүештә тормошҡа ашырыла (мәҫәлән, композитор И. С Бах 1690-сы йылдарҙа ағаһында уҡый). Ләкин XVIII быуат аҙағынан Европала хәҙерге консерваторияларға тартым етди музыка уҡыу йорттары асыла башлай.
XVIII—XIX быуаттарҙа абруйлы консерваториялар Париж (1795), Прага (1811), Вена (1819) һәм Германияның Лейпциг (1843), Мюнхен (1846), Берлин (1850), Кельн (1850), Дрезден (1856), Штутгарт (1857), Франкфурт (1878) ҡалаларында асыла. Быларҙың барыһы ла музыкаға уҡытыуҙы яңы кимәлгә сығара. Әммә башҡарыусыларҙы әҙерләүҙә төп ролде, элеккесә, айырым педагогтар башҡара: мәҫәлән, Веймарҙа уҡытҡан Лист тиҫтәләрсә пианист әҙерләй. Азияла һәм башҡа ҡитғаларҙа музыкаль белем белем биреү мәҙәниәте XVIII—XIX быуаттарҙа Европалағынан ҡалыша. Шуға ҡарамаҫтан Рио-де-Жанейрола (1847), Бостонда (1853), Гаванала (1885) һәм Американың башҡа ҡалаларында ла консерваториялар асыла.
Рәсәйҙәге беренсе консерваториялар
Әммә музыкаға Европа кимәлендә уҡытыу Рәсәйҙә һуңғыраҡ барлыҡҡа килә. Ул Санкт-Петербург (1862) һәм Мәскәү (1866) консерваториялары асылыуға бәйле була. Бер туған А. Г. һәм Н. Г. Рубинштейндар тырышлығы менән Рәсәйҙәге был консерваториялар сит ил уҡыу йорттарына тиңләшеп кенә ҡалмай, хатта уҙып китә. Мәҫәлән, Санкт-Петербург консерваторияһында донъяла танылыу алған мәктәптәр барлыҡҡа килә: А. Н. Есипованың пианистар мәктәбе, Л. С. Ауэрҙың — скрипка, А. В. Вержбиловичтың виолончель мәктәбе.
Совет консерватория мәктәбе
Совет власы йылдарында музыкаль белем биреү сәскә ата. Уға Мәскәү, Ленинград, Харьков, Киев консерваториялары ҙур өлөш индерә. Музыка вуздары бөтә союздаш республикаларҙа ла асыла. Был системала эре мәҙәниәт эшмәкәрҙәре эшләй: А. Б. Гольденвейзер, К. Н. Игумнов, Б. В. Асафьев, Л. В. Николаев, Г. Г. Нейгауз, В. Я. Шебалин, А. И. Ямпольский, Ғ.Ә. Һажибәков, З. П. Палиашвили, Д. Д. Шостакович һәм башҡа бик күптәр. 1970-се йылдар уртаһында музыка уҡыу йорттарында 20 меңдән ашыу кеше уҡый.
СССР консерваториялары донъяға мәшһүр музыканттар бирә — пианистар С. Т. Рихтер, Э. Г. Гилельс, йырсылар Е. В. Образцова, М. Л. Биешу, дирижерҙар Ю. Х. Темирканов, М. А. Янсонс, альтсы Ю. А. Башмет, скрипкасылар В. В. Репин, С. В. Стадлер. Һуңғары ла, 1990-йылдарҙа ауыр кризис булыуына ҡарамаҫтан, уҡытыу кимәле түбән төшмәй.