cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Исаков Борис Иванович
Биографияһы
Б. И. Исакова, шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. СССР Экология йәмғиәте советының рәйесе була. 1984-1987 йылдарҙа «Хәтер» патриотик берекмәләренә инә. 1989 йылда Бөтә союз халыҡ-патриотик фронты һәм Рәсәйҙе яңыртыу партияһын төҙөүҙә ҡатнаша. 1993 йылдың майында Граждандар ризалығы конгресының ойошщтороу комитетына инә. 2003 йылда Халыҡ-ара айыҡлыҡ академияһы булдырыуҙа һәм уның эшендә ҡатнаша.
2016 йылдың 26 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.
Академи Ф. Г. Угловтың Халыҡ-ара Алтын миҙалы менән бүләкләгән. (2010), « Рәсәйҙәге ҡоро законға 100 йыл» Халыҡ-ара миҙалы (2014) һәм Апостол Челышов Д. М. Халыҡ-ара айыҡлыҡ ордены менән бүләкләнгән. (2016).
Талашты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса сығарылышы — 2
Ғайсин
Ғайсин — фамилия.
Тимер юл транспорты
Тимер юл транспорты — йөктәрҙе һәм пассажирҙарҙы тәгәрмәсле транспорт саралары менән рельс юлдары буйынса йөрөтөүсе ер өҫтө транспорты төрө.
Ҡулланылышы
Күп кенә илдәрҙә транспорттың барлыҡ төрҙәре араһында тимер юл транспорты төп урынды алып тора, был уның универсаллеге менән аңлатыла: иҡтисадтың барлыҡ тармаҡтарына хеҙмәт күрһәтеү һәм халыҡтың барлыҡ климат зоналарында ла тиерлек пассажирҙар йөрөтөүгә булған ихтыяжын тәьмин итеү мөмкинлеге бирә.
Тимер юл транспортының төп өҫтөнлөктәре: күпләп йөк ташыу һәләте; оҙон араларға ҙур күләмле йөк ташыу һөҙөмтәлелеге; сағыштырмаса ҙур тиҙлек; ышаныс һәм именлек; ташыуҙарҙың үҙҡиммәте түбән; башҡа төр транспортҡа ҡарағанда тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһо аҙыраҡ.
Һәр илдә тимер юл транспорты өлөшө иҡтисади-географик, демографик һәм башҡа факторҙарҙы иҫәпкә алып барлыҡҡа килә.
Тарихы
Кеше йөктө үҙе тартҡан боронғо тимер юлдар б. э. VI быуатына ҡарай; уның уйлап табыусыһы булып ете аҡыл эйәһенең береһе Периандр һанала. Тимер юлдар Бөйөк Британияла XVIII һәм XIX быуаттарҙа мөһим энергия сығанағы булған пар машинаһын уйлап табыуҙан һуң сәскә ата. 1880-се йылдарҙа беренсе электр поездары, шулай уҡ трамвай һәм тоннель барлыҡҡа килә. 1940-сы йылдарҙан башлап, күпселек илдәрҙә электрлашҡан паровоздарҙы дизель- электр менән алыштыра башлайҙар, был процесс 2000-се йылда тамамлана тиерлек. 1960-сы йылдарҙа Японияла һәм башҡа бер нисә илдә электрлаштырылған юғары тиҙлекле тимер юлдар барлыҡҡа килде. Тимер юл транспортының үҫеше, кәмеүе һәм тергеҙелеүе тарихын ҡулланылған энергия менән билдәләнгән бер нисә осорға бүлеп була.
Тимерҙән яһалған беренсе юл, ағас рельстар өҫтөнә суйын түшәм рәүешендә, 1768 йылда һалынған. Был яңылыҡ төрлө колея үлсәүҙәренә мөмкинлек бирә. 1790-сы йылдарҙа Бөйөк Британияла тулы тимер рельстар барлыҡҡа килә башлай. 1788 йылда Петрозаводск ҡалаһында Рәсәйҙең беренсе тимер юлы булған «Суйын тәгәрмәсле юл үткәргес» төҙөлә. Рәсәй Федерацияһында уның бик ҙур биләмәһе һәм тәбиғи үҙенсәлектәре, эшкәртеү предприятиеларында сеймал базаһы алыҫ булған тимер юл транспорты транспорт системаһының нигеҙен тәшкил итә. Барлыҡ транспорт төрҙәренең (торба үткәргестәренән башҡа) йөк әйләнешенең 80 % -тан артығын, алыҫ һәм ҡала яны поездарында дөйөм файҙаланыуҙағы транспорттың пассажирҙар әйләнешенең 40 % тан артығырағын тимер юл бирә.
Рәсәй тимер юлдары — иң ҙур, яҡшы үҫеш алған, динамик һәм һөҙөмтәле эшләп килеүсе система. Илдең тимер юл селтәре 85 мең км-ҙан артыҡ оҙонлоҡҡа эйә
Камил (исем)
Камил — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Камил исеме осрай.
Этимологияһы
Камил исеме ғәрәп теленән кәмселекһеҙ тигәнде аңлата.
Ҡырғыҙ Совет Социалистик Республикаһы
Ҡырғыҙ Совет Социалистик Республикаһы (ҡырғ. Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы) йәки Ҡырғыҙ ССР-ы (ҡырғ. Кыргыз ССР) — Советтар Союзы составындағы 1936 йылдың 5 декабренән 1991 йылдың 31 авгусына тиклем союздаш республика.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Урта Азия совет республикаларының милли-территориаль бүленешенә ярашлы, 1924 йылдың 14 октябрендә Ҡара-Ҡырғыҙ автономиялы өлкәһе ойошторола (1925 йылдың 25 майынан РСФСР составындағы автономиялы өлкә — Ҡырғыҙ автономиялы өлкәһе тип үҙгәртелә). 1926 йылдың 1 февралендә Ҡырғыҙ АССР-ы, ә 1936 йылдың 5 декабрендә Ҡырғыҙ Совет Социалистик Республикаһы итеп үҙгәртелә.
Союздаш республикалар араһынан Ҡырғыҙ ССР-ы майҙаны буйынса етенсе була. Территорияһының майҙаны — 198,5 мең км².
Баш ҡалаһы — Фрунзе (хәҙерге Бишкәк).
1991 йылдың авгусында Аҡаев Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитетын (ГКЧП) бер һүҙһеҙ ғәйепләй һәм демократик лидер булараҡ билдәлелек ала.
1991 йылдың 31 авгусында Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул итә.
Ҡырғыҙ Республикаһы (Ҡырғыҙ ССР-ы) 1991 йылдың 26 декабрендә СССР тарҡалғанға тиклем формаль рәүештә уның составында була, сөнки 1990 йылдың 3 апрелендәге «Союз республикаһын СССР составынан сығарыу менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү тәртибе тураһында» СССР Законында ҡаралған процедуралар үтәлмәй ҡала.
Етәкселек
Ойошторолғандан алып бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәнгә тиклем юғары етәкселекте КПСС составындағы Ҡырғыҙстан Коммунистар партияһы тормошҡа ашыра. Ҡырғыҙстан Коммунистар партияһының юғары органы булып Үҙәк Комитет (ҮК) тора, ә уның беренсе секретары республиканың ғәмәлдәге етәксеһе була.
Ҡырғыҙстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретарҙары
Үҙгәртеп ҡороу осоронда, республика менән етәкселек итеүҙе партия структураларынан парламент структураларына яйлап күсереү маҡсатында, партияның Үҙәк Комитетының беренсе секретары Абсамат Масалиев Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы рәйесе итеп һайлана.
Ҡырғыҙ ССР-ының Үҙәк башҡарма комитеты рәйестәре
РСФСР составында Ҡырғыҙ автономияһы ойошторолғандан алып (Ҡара-Ҡырғыҙ автономиялы өлкәһе (1924—1925), Ҡырғыҙ автономиялы өлкәһе (1925—1926), Ҡырғыҙ АССР-ы (1926—1926)) Үҙәк башҡарма комитет рәйестәре уның рәсми юғары етәкселәре булып тора. Асылда, был вазифа 1936 йылдың 5 декабрендә СССР-ҙың яңы Конституцияһын ҡабул итеү һөҙөмтәһендә индерелгән Юғары Совет Президиумы рәйесе вазифаһына тап килә. Ләкин СССР-ҙа ла, Ҡырғыҙ ССР-ында ла элекке власть органдары 1938 йылға тиклем (юғары советтарҙың яңы составы формалаша) элекке власть органдары эшләүен дауам итә. Ҡырғыҙ ССР -ының вәкәләттәре яңы власть органына 1938 йылдың 18 июлендә тапшырыла.
Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйестәре
Ҡырғыҙ ССР-ының юғары закондар сығарыу органы булып бер палаталы Юғары Совет тора, уның депутаттары, Ҡырғыҙстан Компартияһы етәкселеге тарафынан мотлаҡ хуплау тапҡандан һуң, альтернативаһыҙ нигеҙҙә 4 йылға һайлана (1979 йылдан — алып 5 йылға). Юғары Советтың даими эшләүсе орган булмай, уның депутаттары йылына 2-3 тапҡыр бер нисә көнлөк сессияға йыйыла. Көндәлек административ эштәрҙе алып барыу өсөн Юғары Совет даими эшләүсе Президиум һайлай, ул республика башлығының коллектив башлығы функцияларын номиналь рәүештә үтәй.
Ҡырғыҙ ССР-ы халыҡ комиссарҙары Советы рәйестәре
Ҡырғыҙ халыҡ комиссарҙары Советы РСФСР составында ҡырғыҙ автономияһы ойошторолғандан алып республика хөкүмәте вәкәләттәрен үтәй. 5 декабрҙә Ҡырғыҙ АССР-ы СССР-ҙың союздаш республикаһы статусын ала һәм РСФСР составынан сығарыла. Шуның менән бергә бынан алда ойошторолған республика башҡарма власть органдары үҙ эшен дауам итә.
Ҡырғыҙ ССР-ы Министрҙар Советы рәйестәре
Юғары Совет республика хөкүмәтен ойоштора, Ҡырғыҙ ССР-ы закондарын ҡабул итә.
Административ бүленеш
Ҡырғыҙ ССР-ы ойошторолған мәлдә уның территорияһы район дарға бүленә. 1938 йылдың 11 мартында райондар 4 округҡа берләштерелә: Джалал-Абад, Ысыҡкүл, Ош һәм Тянь-Шан. Райондарҙың бер өлөшө туранан-тура республика буйһоноуында ҡала. 1939 йылдың 21 ноябрендә округтар өлкә итеп үҙгәртелә, ә республика буйһоноуындағы райондар Фрунзе өлкәһенә берләштерелә. Һөҙөмтәлә Ҡырғыҙ ССР-ында 5 өлкә була:
1944 йылда Талас өлкәһе ойошторола. 1956 йылда бөтөрөлә. Уның артынан 1959 йылда Джалал-Абад, Ысыҡкүл һәм Фрунзе өлкәләре бөтөрөләләр. 1962 йылда Тянь-Шан өлкәһе бөтөрөлгәндән һуң, Ҡырғыҙстанда Ош өлкәһе генә ҡала. Республиканың ҡалған территорияһы республика ҡарамағындағы райондарға бүленә. 1970 йылда Ысыҡкүл һәм Нарын (элек Тянь-Шан) өлкәләре, ә 1980 йылда — Талас өлкәһе тергеҙелә. 1988 йылда Нарын һәм Талас өлкәләре ҡабаттан бөтөрөлә, әммә 1990 йылда тергеҙелә. Шул ваҡытта Джалал-Абад һәм Чуй (элекке Фрунзе) өлкәләре тергеҙелә.
Халҡы
Төп халыҡ — ҡырғыҙҙар (1970 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 1284 мең кеше ). 1970 йылда республикала, башлыса Төньяҡ һәм Көнсығыш Ҡырғыҙстан ерҙәрендә һәм ҡалаларҙа, урыҫтар (855 000 кеше ) һәм украиндар (120 000 кеше ) йәшәй. Бүтән милләттәр: үзбәктәр (332 000), немецтар (89 мең ), татарҙар (68 мең), уйғырҙар (24 мең), ҡаҙаҡтар (21 мең), тажиктар (21 мең), башҡалар.
Ҡырғыҙҙар, республиканың ҡайһы бер территорияларында сағыштырмаса әҙселекте тәшкил итһәләр ҙә, бөтә йәшәү дәүерендә республикала күпселекте тәшкил итә.
Мәғариф һәм фән
1954—1993 йылдарҙа Ҡырғыҙ ССР-ының Фәндәр академияһы һәм уның ғилми стационарҙары, мәҫәлән, Тянь-Шан физика-география станцияһы эшләй.
Иҙәшбаш
Иҙәшбаш (Идяшбаш) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 154 кеше. Почта индексы — 452716, ОКАТО коды — 80217831002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫке Мортаза
Иҫке Мортаза (Старая Муртаза) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше. Почта индексы — 452245, ОКАТО коды — 80240830003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ненс-Юган
Ненс-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 172 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарипат-Яга
Тарипат-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ою йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Йәнбикә (йылға)
Йәнбикә (Янбике) — Белорет районынан аҡҡан Оло Инйәрҙең һул ҡушылдығы.
Атама тарихы
«Урал батыр» эпосында ул Урал менән Шүлгәндең әсәһе. Эпостан мәғлүм булыуынса, Башҡортостандағы бик күп топонимика, бигерәк тә йылғалар, эпос геройҙары хөрмәтенә аталған. Шуға ла Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбикә йылғаһы булыуы, Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй. Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙ, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында «Урал батыр» халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. «Ян» һәм «Инь» философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы «Без истории нет будущего…» китабында раҫлана» , — тип яҙа. Тарихсы Әнүәр Әсфәндийәров «» китабында «1859 һәм 1865 йылдар араһында Йәнбикә йылғаһында 16 хужалыҡтан торған, 78 кеше йәшәгән Кесе Балбуҡ ауылы» барлыҡҡа килеүе тураһында яҙа.
Этимологияһы
Йәнбикә — фарсы теленән ингән «йән» һүҙенә башҡорт телендәге «бикә» һүҙе ҡушылып яһалған. «Бикә» — хужа, ханым тигәнде аңлата, борон юғары ҡатлам ҡатын-ҡыҙ исеменә ҡушылып, уның дәрәжәһен күрһәткән, аҙаҡтан ҡатын-ҡыҙ исемдәренә ҡушыла башлаған. Шулай уҡ башҡорт телендә «йән» тигән һүҙҙәр менән яһалған кеше исемдәренә ғаиләләге бәхетте, уңышты бәйләү күренә: Йәнгилде, Йәнгил, Йәнбирҙе, Йәнсура, Йәнбикә, Йәнһылыу һ. б..
Юрман (Бачат ҡушылдығы)
Юрман  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бачат (Оло Бачат) йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пиллингсдорф
Пиллингсдорф (Pillingsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 168 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
Тарка-Се
Тарка-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няхр-Тарка-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үзбәктәр
Үзбәктәр (Ўзбек, Ўзбеклар; Oʻzbek, Oʻzbeklar) — төрки халыҡ. Үзбәкстан Республикаһы халҡының күпселеген тәшкил итә. Элекке СССР-ҙың Урта Азияһында иӊ ҙур этник төркөм. Үзбәктәр Үзбәкстан халҡының 82 процентын тәшкил итә. Шулай уҡ үзбәк халҡы төньяҡ Афғанстан, көнбайыш Тажикстан, көньяҡ Ҡаҙағстан, көньяҡ Ҡырғыҙстан, көнсығыш Төркмәнстанда күпләп йәшәй. Үзбәк мигранттары Рәсәйҙә, Төркиәлә, Европа Берләшмәһендә һәм АҠШ-та йәшәй.
Үзбәк милләтенә нигеҙ һалыусы ырыуҙар
Сығышы менән Дешт-Ҡыпсаҡтарҙан булған 92 ырыу үзбәк миләтенә нигеҙ һалған. Тарихсы Т.Солтанов билдәләүенсә, улар араһында Урта Азияла йәшәғән күпселек төрөк ырыуҙары була.
Нер-Ега
Нер-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Таут-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тулғау
Тулғау — тирадаларҙан торған импровизация йыры. Этимологик йәһәттән ул «йырлау» (саха телендә — «долгохут») һәм «фекерләү» / «уйлау» (сыуаш телендә — «тулак» — фекерләү) төшөнсәләренә барып тоташа.
Тулғау башҡорттарҙа
Башҡорт тулғауының сағыу миҫалы булып «Мөйтән» риүәйәте тора. Сыңғыҙ хан идара иткән осорҙа Туҡсабаның улы Мөйтән бейҙе Ҡыуаҡан һәм Үҫәргән ырыуҙары аҡһаҡалдары хакимға бүләктәр биреп ебәргән:
Хаҡ тәғәлә ҡөҙрәте Мәлкүр итәйем уны. Илебеҙҙә булған эш Борон ханлыҡ заманы. Башҡорттарҙың бабаһы — Туҡһаба бей балаһы. Мөйтән тибеҙ беҙ аны, Хаҡ яратмыш дан аны. Күрекле булмыш исеме, Булмыш ирҙең арыҫланы, Йөҙөн күргән һәр әҙәм Хөрмәт итмештер аны. Алып йөрәкле һиммәте, Халыҡ эсендә ғиззәте Булмыш уның дәүләте, Хаҡтың биргән ғисмәте. Арғымаҡтан ат алды, Төрлө йыһаз зат алды. Ете төйәгә йөк артып, Хан Сыңғыҙға ул барҙы. Ханға бүләк һыйланы, Хандың күңелен ауланы. Маҡтау күрҙе ханынан, Урын алып янынан. Нуйындарҙан, бейҙәрҙән, Мәдих алды барынан. Ханды камил күҙәткән, һәр эштәрен төҙәткән, Нуйын менән бейҙәрҙең Белмәгәнен өйрәткән. Ауға барһа, ат тотҡан, Яуға барһа, тыу тотҡан. Хан янынан айырылмай, Ҡәҙер итеп бик көткән. Көйлә тиһә, көйләгән, һөйлә тиһә, һөйләгән. Ханға килеп күрешкән, Маҡсатына ирешкән. (Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр. Легендалар. II том. ӨФӨ "К и т а п ", 1997 йыл. Мөйтән, 164-се бит)
Бейлек дәрәжәһе алыуҙың йөкмәткеһен риүәйәттә түбәндәгесә һүрәтләнә: «Мөйтән Туҡсаба балаһына бейлек мансабы бирелде. Үҙе үлгәс, балаларының берәйһе бей булыр. Шул рәүештә баланан балаға бирелеп, Мөйтәндең нәҫеленән башҡаға бирелмәҫ. Шул нәҫелдең береһе һайланмай бей булыр. Йәнә лә Мөйтән бей һораған төрлө сәхрә, урман, ер, төрлө мәғдәнләре бергә аларныҡы улыр…».
Кеше тормошо тураһындағы тулғауҙар айырым урын алып тора, уларҙа һәр ун йыллыҡ циклға тейешле ҡылыҡһырлама бирелә. Мәҫәлән, «Беренсе йылда мин бер нәмә лә аңламаным, Ун йәшемдә уйнай алманым, Алтмыш йәшемдә бүре инем, Етмештә бүрене ҡыуып етә алманым, Аулап ала алманым…» («Ирҙәр тормошо» тулғауы).
Төрки халыҡтарҙа
Толғау (ҡаҙаҡ телендә — уйланыуҙар) — ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, нуғай халыҡтары фольклорында һәм индивидуаль ижадта фәлсәфәүи һәм дидактик жанр. Был жанрҙың формалашыуы XII—XIV быуаттарға тура килә. Патриархаль-ырыу йәмғиәте шарттарында ул ҙур идеологик әһәмиәткә эйә була һәм унда социаль-сәйәси, философик тематика төп урынды биләй.
Фекерҙәр ғибрәт рәүешендә сағыла. Шиғырҙа эске рифмалар, ҡайһы берҙә башланғыс рифмалар ғына ҡулланыла. Иң яҡшы толғауҙарҙың (Ҡаҙтуған, Бохара) юлдары тапҡыр булыуы арҡаһында улар мәҡәл һәм әйтемдәргә әүерелә. Улар беҙгә телдән әйтелгән формала килеп еткән, музыка ҡоралы оҙатыуында билдәле бер көй аҫтында башҡарыла. Талғау жанрының күренекле вәкилдәре — Ҡаҙтуған, Дулат, Шалғыйыз, Аҡтамбирҙе, Өмбәтәй, Бохар, Дулат, Махамбет, Базар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ауыҙ-тел әҙәбиәте
Тони Моррисон
Тони Моррисон (Toni Morrison; тыумышта — Хлоя Арделия Уоффорд, Chloe Ardelia Wofford ; 18 февраль 1931 йыл, Лорейн, Огайо) — АҠШ яҙыусыһы, мөхәррир һәм профессор. «Романдарының алыҫҡа ҡараусы һәм поэтик булыуы, Америка ысынбарлығының мөһим аспекттарын раҫлауы өсөн» әҙәбиәт буйынса 1993 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Президенттың Азатлыҡ миҙалы менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Ысын исеме — Хлоя Арделия Уоффорд (Chloe Ardelia Wofford), Огайо штаты Лорейн ҡалаһында тыуған. Эшсе ғаиләһендәге дүрт баланың икенсеһе. Бала саҡтан уҡырға ярата, яратҡан яҙыусылары араһында Джейн Остин һәм Лев Толстой була. Иретеп йәбештереүсе булып эшләгән атаһы буш ваҡытында Американың ҡара тәнле кешеләренең тормошо тураһында һөйләй, был артабан яҙыусының ижадында сағылыш таба.
1949 йылда Моррисон Говард университетына инглиз теле һәм әҙәбиәте бүлегенә инә. Шунда уға 12 йәшендә ҡушылған икенсе исеме Энтониҙың «Тони» тигән өлөшөн псевдоним итеп ала. 1953 йылда Моррисон университетты бакалавр дәрәжәһендә тамамлай, 1955 йылда Корнелл университетында магистр дәрәжәһен ала, магистрлыҡ диссертацияһын Фолкнер менән Вирджиния Вулф романдарында үҙ-үҙеңә ҡул һалыу темаһына яҡлай. Уҡыуын тамамлағас, Хьюстонда Көньяҡ Техас университетында уҡытыусы булып эшләй (1955—1957), унан һуң Говардҡа эшкә ҡайта.
1958 йылда курсташы, Ямайка архитекторы Гарольд Моррисонға (Harold Morrison) кейәүгә сыға. Тони менән Гарольдтың Гарольд һәм Слэйд исемле ике балаһы тыуа. 1964 йылда ир менән ҡатын айырылыша. Тони Сиракьюсҡа күсә, «Random House» фирмаһында эшләй. Бер йыл самаһы үткәс, Нью-Йоркҡа «Random House» нәшриәтенең баш офисына мөхәррир булып күсә. Ошо уҡ йылдарҙа Йель университетында һәм Бард колледжында (Bard College) ла уҡыта.
1983 йылда Тони Моррисон нәшриәттән китә. 1984 йылда Олбаниҙа Нью-Йорк штаты университетында Альберт Швейцер кафедраһы профессоры вазифаһын ала. 1989 йылдан Принстон университетында. 2006 йылда пенсияға сыға.
Ижады
Ижадҡа Моррисонды Говард университетының яҙыусылар һәм шағирҙар түңәрәгенә йөрөү этәрә. Ултырыштарҙың береһенә ул зәңгәр күҙле булырға хыялланған ҡара тәнле ҡыҙ тураһында хикәйәһен алып килә. Һуңыраҡ был хикәйә Моррисондың «Иң зәңгәр күҙҙәр» (1970) тигән тәүге романының нигеҙен тәшкил итә.
1987 йылда «Һөйөклө» (Beloved) тигән романын баҫтыра, уға 1988 йылда Пулитцер премияһы тапшырыла.
Минх Алексей Алексеевич
Минх Алексей Алексеевич (5 август 1904 йыл — 23 ноябрь 1984 йыл) — ғалим-гигиенист, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы (1969), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963).
Биографияһы
Алексей Алексеевич Минх 1904 йылдың 5 авгусында Һарытау губернаһында табип, ғалим, педагог, һаулыҡ һаҡлауҙы ойошторған Алексей Петрович Минх ғаиләһендә тыуған.
1927 йылда Һарытау университетының медицина факультетын тамамлай, унда уҡыған ваҡытында уҡ гигиенаға ҡыҙыҡһыныу күрһәтә.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң уҡыуын эксперименталь кафедраһының аспирантураһында дауам итә, шулай уҡ Һарытау районының санитар табибы һәм эпидемия отрядының мөдире була.
1930 йылда — аспирантураны тамамлай һәм доцент булып эшләй һәм В. А. Арнольдов отставкаға киткәс, дөйөм гигиена кафедраһының мөдире вазифаһын башҡара.
1932 йылда Ленинградҡа күсә, унда 1 -се Ленинград медицина институтында дөйөм гигиена кафедраһында ассистент булып эшләй башлай, шулай уҡ Ленинград юғары уҡыу йорттарының гигиена лабораторияһы етәксеһе була.
1937 йылда — «Ионизационное состояние комнатного воздуха и его гигиеническое значение» темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1938 йылда — медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә.
1939 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — 2-се Ленинград медицина университетының туҡланыу гигиенаһы кафедраһы мөдире, һуғыштан һуң Мәскәү медицина-стоматология институтының (1946—1984), Үҙәк физкультураның институтының (1947—1974) дөйөм гигиена кафедраһы мөдире
1953 йылда — СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, ә 1969 йылдан — СССР Медицина фәндәре академияһының академигы.
1984 йылдың 23 ноябрендә вафат булған, Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Гигиена өлкәһендә белгес.
230-ҙан ашыу хеҙмәттең, шул иҫәптән һауаның ионлашыуы һәм тирә-яҡ мөхиттең башҡа физик, шулай уҡ экстремаль факторҙарҙың кеше һаулығына йоғонтоһона арналған 15 монография һәм 4 дәреслек авторы; эштәре шулай уҡ спорт гигиенаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәргә, һәм стоматологтарҙың һәм теш техниктарының физиология һәм хеҙмәт гигиенаһы проблемаларына арналған.
«Гигиена» 2-се баҫмаһы мөхәррире һәм Ҙур медицина энциклопедияһының 3-сө баҫмаһында «Общая и коммунальная гигиена» бүлегенең яуаплы мөхәррире, «Вестник АМН СССР» журналының мөхәррирәт ағзаһымөхәррире, баҫманың яуаплы һәм «коммуналь гигиена һәм дөйөм» 3-баҫма Ҙур медицина энциклопедияһы, журналдың редколлегия ағзаһы, «СССР-ҘЫҢ АМНА Вестник».
Уның етәкселеге аҫтында 17 доктор һәм 25 медицина кандидаты әҙерләнә
Ерекле мәмерйәһе
Ерекле (Ериклинская (Точильная)) — Силәбе өлкәһе Әшә районындағы карст һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мәмерйә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1987).
Тасуирламаһы
Коридорлы типтағы ҡыя карст ҡыуышлығы. Өҫкө девон - түбәнге карбон палеозой эзбизташтарында һалынған. 1 м бейеклектәге һәм киңлеге 0,6 метр тәшкил инеү тишеге төньяҡ-көнбайышҡа ориентирланған. Мәмерйәгә ингән ерҙән 3 метр үткәндән һуң 3x1x1 м ҙурлығындағы эзбизташ киҫәге коридорҙы ҡаплаған. Эзбизташ киҫәге артында мәмерйәнең иҙәне ҡапыл төшөп китә(15-35°). 12 м үткәс, коридор 3-4 метрға тиклем киңәйә һәм 6 м тиклем оҙон тауырт барлыҡҡа килтерә. Уның осонда 5 м самаһы оҙонлоҡтағы һәм тәрәнлеге 1,5 метрға еткән ер аҫты күле бар.
Тауырттың осонда түбә ҡапыл түбәнәйә, һыу аҫтында китә һәм тулыһынса ябыҡ сифон барлыҡҡа килтерә. Сифондан һуң 10 метр оҙонлоҡтағы һәм киңлеге 5 метрлыҡ тирәһе киләһе йомро тауырт асыла. Ул төньяҡтан көньяҡҡа тиклем төп коридорға ҡаршы һуҙылған. Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрендә 2 ер аҫты күле-сифон бар. 1-се сифон өҫтөндә юғары булмаған сталагмиттар барлыҡҡа килгән. Ҡар ирегәндә йәки ҡойма ямғырҙар яуғанда тәбиғи һыу баҫымы барлыҡҡа килә һәм һыу бөтә өҫтәрәк урынлашҡан карст бушлыҡтарын тултыра. Ер аҫты һыуҙары кимәле арта, был күл-сифон кимәленең ҡапыл күтәрелеүгә килтерә. Ул мәмерйәнең бөтә күләмен тултыра, 12 м бейеклеккә күтәрелә һәм мәмерйә ауыҙы аша тышҡа аға башлай; мәмерйә карст сығанағы булараҡ эшләй башлай, ҡулауыҡтың биләүе буйлап көслө һыу ағымы күҙәтелә.
Географик урыны
Ерекле мәмерйәһе Әшә йылғаһы буйында, Әшә ҡалаһынан 13 саҡрым төньяҡ-көнбайышҡа һәм Точильный ҡасабаһынан 1,5 саҡрым көнсығыштараҡ урынлашҡан. Мәмерйә Ерекле карст шишмәһе битләүенән 50-60 метр бейеклектә ята (мәмерйәгә инә торған урын менән шишмә бейеклеге араһында 10 м )
Этимологияһы
Атамаһына килгәндә, уға Ерекле шишмәһенең исеме ҡушылған. "Ерекле"— ерек ағастары бай тигәнде аңлата.
Мәмерйәне өйрәнеү тарихы
Ерекле мәмерйәһе күптән урындағы халыҡҡа билдәле; 20 быуат башында унан кварцлы ҡом сығарғандар. Тәүге тапҡыр мәмерйә 1977 йылда "Орион" коркинск спелеосекцияһының ағзалары тарафынан өйрәнелә (етәксеһе Н. Барышников). 1980 йылда "Плутон" клубынан Силәбе спелеологтары ҡабаттан тикшереү үткәрә ( етәксеһе С. Савчук). 1993 йылдың мартында Мәскәүҙән һәм Силәбенән берләштерелгән экспедиция ағзалары аквалангтар менән 1-се сифонға төшәләр һәм сифондың артҡы өлөшөн тикшерәләр. Был ҡыуышлыҡ шишмәләр менән бергә динамик режимлы берҙәм гидрогеология системаһының өлгөһө булараҡ ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 1987 йылда М. А. Андреевтың, С. Баранов, А.П.Моисеев һәм Силәбе өлкәһенең 361-се башҡарма комитеты ҡарары буйынса 1987 йылда Ериклинский мәмерйәһенә тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.
Маради
Маради (Maradi) — Нигерҙың көньяҡ өлөшөндәге ҡала.
Географик урыны
Нигерия дәүләт сиге янында урынлашҡан, илдең баш ҡалаһы Ниамейҙан көнсығыштараҡ 540 км алыҫлыҡта тора. Маради ҡалаһы шул исмедәге провинцияның административ үҙәге. «Маради» аэропорты тарафынан хеҙмәтләндерелә.
Тарих
Маради Нигерҙың боронғо сауҙа ҡалаһы булараҡ, хаустағы ҡала-дәүләттәрҙең береһе составына ингән. XIX быуат башында ислам Сокото хәлифәте аҫтында торған. Маради ҡалаһы 1899 йылда француздарға буйһондоролған була. 1807 йылда Марадиҙа (1899 йылдан һуң — номиналь рәүештә) Дурбава солтандар нәҫеле (халыҡтары фульбе халыҡынан) династияһы идара итә.
Халыҡ
2013 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны Маради ҡалаһында 191 367 кеше тәшкил итә. Маради ҡалаһының төп халҡы - хаус; шулай уҡ бында фульбе, туарегтао, йоруба һәм игбо милләтле халыҡтар йәшәй. Маради ҡалаһы — Маради католик епископлығының үҙәге.
Билдәле шәхестәре
Ҡалала 1996—1999 йылдарҙағы Нигер президенты Маинассар Ибраһим Баре Маинассара тыуған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бәғеҫ
Дин ғилемендә
Ортодоксаль ислам тәғлимәтенә ярашлы, йәндәр ҙә, тән дә тереләсәк. Әл-Хаж сүрәһенең 6 һәм 7 аятында шулай тиелә : « Был — сөнки Аллаһ хаҡ, һәм Ул үлектәрҙе терелтә, һәм Ул һәр нәмәгә ҡөҙрәтле, һәм сәғәте киләсәк — унда шик юҡ! — Һәм Аллаһ кешеләрҙе ҡәберҙәренән терелтеп сығарасаҡ.''». Мосолмандар был ваҡиғаға ҙур әһәмиәт бирә.
Бәғеҫ һүҙе Ҡөрьәндең 15 аятында телгә алына. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәтендә был ваҡиға тураһында ентекләп аңлатыла. Ородоксаль ислам тәғлимәтенә ярашлы, үлемдән һуң хәл-торош тормоштоң бер төрө булып тора, әммә юҡҡа сығыу түгел.
Ислам дине буйынса, мәрхүмдәрҙең йәне үлгәндән һуң теге донъяға эләгә (бәрзәх). Тәндәрен ташлап киткән йәндәр бәрзәхтә хозурлыҡ, йә ғазап кисерә (ҡәбер ғазаптары), улар ҡиәмәт көнөнә тиклем шунда ҡаласаҡ. Фәрештәләр һәм кешеләр үлеп бөткәс, Исрафил үлгәндәрҙең Яуап көнө (ҡиәмәт) өсөн терелеүе тураһында борғо тауыштары менән хәбәр итер.
Башҡорт телендә
Бик күп ислам дине терминдары кеүек үк, әл-Бәғҫ бәд әл-мәүт — үлгәндән һуң терелеү «Бәғеҫ» тигән ҡыҫҡа вариантта башҡорт теленә лә инеп киткән
Озерец
Озёрец — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Паган батшалығы
Паган (ပုဂံခေတ်. 2008) — урта быуаттарҙа хәҙерге Мьянма территорияһында 1044—1287 йылдарҙа булған Будда динен тоҡан Бирма дәүләте. Уның баш ҡалаһы — Паган була.
Паган — хәҙерге Мьянманың бөтә территорияһын буйһондороуға өлгәшкән тәүге дәүләт. Нәҡ унда бирман яҙмаһы, сәнғәт, архитектура һәм әҙәбиәте барлыҡҡа килә.
Алдағы тарихы
Хәҙерге мьянмандарҙың ата-бабалары ҡытайҙарға «көнбайыш цяндар» булараҡ билдәле була. Хань династияһы дәүерендә улар хәҙерге Ланьчжоу районында йәшәй. Ҡытай экспансияһынан ҡасып, улар төньяҡ-көнсығыш Тибетҡа сигенә, ә унан көньяҡҡа күсенә башлай. Сычуанға эләккәндән һуң, улар Наньчжаоның вассалдарына әйләнә. VII быуатта үҙҙәрен «мьянма» тип атаған көнбайыш цяндар Наньчжао дәүләте составына ингән халыҡтарҙың береһе булараҡ билдәле. Улар пью халҡының Шрикшетра дәүләтен ҡыйратҡан һәм һуңынан мондар менән һуғышҡан Наньчжао армиялары составына инә.
Тәүге тарихы
1044 йыл Паган батшалығына нигеҙ һалынған йыл тип иҫәпләнә, уның һөҙөмтәһендә, хроникалар раҫлауынса, хәҙерге Мьянма территорияһын үҙ власына буйһондорған Аноратха батша тәхетенә ултыра. Ысынбарлыҡта иһә ул Пагандағы тәхетте 1017 йылда биләй, әммә ул хакимлыҡ иткән тәүге ун йыл хәрби походтар булмай, шуға күрә хроника яҙыусылар был осорға иғтибар итмәй үтә. 1049 йылда Мьянма ғәскәре Татхоун ҡалаһын кхмерҙарҙан обороналай. 1057 йылда Татон дәүләте тар-мар ителеү һөҙөмтәһендә, Көньяҡ Мьянма, порт ҡалалары мьянмалар ҡулына күсә.
Татондың ҡушылыуы сәбәпле, дәүләттең этник составы үҙгәрә. Хәҙер мәҙәни яҡтан мьянманлыларҙы уҙып киткән мондар халыҡтың байтаҡ өлөшөн тәшкил итә башлай. Шуға ла Паган ике батшалыҡтың ике мәҙәниәтенең вариҫы була. Аноратхиҙың идара итеүенең аҙағына Көньяҡ-Көнсығыш Азияның иң эре үҙәктәренең береһенә әйләнгән Пагандың йылдам күтәрелеүе башлана.
Сәскә атыуы
Аноратханың вафат булыу мәленә, 1077 йылға, Паган дәүләте, ойошоуға ынтылышы булһа ла, илдең йәшәүҙе тәьмин итерлек идара итеү системаһын эшләп өлгөрмәй. Шуға күрә Аноратхи үлгәндән һуң ғына Паганда тәхеткә Ман Лулан ултыра, ил буйлап хәүефле ихтилалдар башлана. Тәүгеләрҙән булып мондар күтәрелә, уларҙың башында Паган һарайында тәрбиәләнгән Янмакан тора. Мьянмандарҙың көньяҡҡа табан яһаған тәүге походтары уңышлы булыуға ҡарамаҫтан, ихтилал киңәйә, һәм ахыр сиктә Паган батшаһы һәләк була, мондар Паганды баҫып ала һәм унан халыҡты үҙ ҡалаларына ҡыуып сығара.
Әммә, Паганды баҫып алғас, мондар Чаусхе үҙәнендәге мьянмандарҙың каруиндарын (ырыу ауылдарын) баҫып алмай, унда яңы батша итеп Тилуин Ман һайлана. Ул Аноратха походтарында дан алған, әммә уның менән туғанлыҡ бәйләнеше булмаған каруиндарҙың береһенең хужаһы була. Каруиндарҙың иҡтисади базаһына таянып, ул ғәскәр йыя, Тилуин Ман Пагандан мондарҙы ҡыуып сығара, ә һуңынан бер нисә йыл дауамында Аноратха мираҫын тергеҙә.
Тилуин Ман хакимлығы осоронда (1084—1112) Паганды интенсив монлаштырыу күҙәтелә. Мьянман теле тик армияла ғына ҡала, ә мондар ил хакимиәтендә төп вазифалар биләй, мон теле мьянман теле менән тиң хоҡуҡлы була. Тилуин Ман илдә тыныслыҡ урыншлаштырыуға өлгәшә. Араканға ҡаршы экспедиция берҙән-бер әһәмиәтле һуғыш була, ул батшалыҡты Паганға ҡушыу мөмкинлеген бирә.
Тилуин Мандың вафатынан һуң тәхеткә Кансу I (1113—1167) ултыра. Шул уҡ ваҡытта көньяҡтағы мон ерҙәрендә фетнәләр башлана, улар дәүләт өсөн хәүеф тыуҙырмай, әммә батша мондарҙың ил тормошона йоғонтоһон ҡырҡа кәметеүен таный. XII быуаттың беренсе яртыһынан Паганда мон яҙмалары юҡҡа сыға, монастырҙарға ер бүләк итеүсе һәм суд процестарында ҡатнашыусы мондарҙың исемдәре лә онотторола, халыҡ хәтеренән юйыла. Тигеҙ хоҡуҡлы союздаштарҙан мондар буйһонған халыҡҡа әйләнә.
Бөлөү һәм юҡҡа сығыу
XII быуаттың икенсе яртыһында эске низағтар арҡаһында көсһөҙләнгән Пагандың бөлгөнлөккә төшөүе башлана. Һөҙөмтәлә дәүләт 1160-сы йылдарҙа Цейлон менән һуғышта еңелә; ланкий армиялары илдең көньяҡ порттарын ваҡытлыса оккупациялай.
Сик буйы ҡәлғәләре тотҡарлай алмағанлыҡтан, таулыларҙың баҫып инеү хәүефе арҡаһында, Паган батшалары хеҙмәткә шандарҙы йәлеп итә башлай. Һарайҙа тау ҡәбиләләре башлыҡтары власҡа үрләй башлай.
XIII быуатта Паган батшалығы шандар һәм карендар һөжүме аҫтында үҙенең биләмәләрен юғалта. Мондарҙың ҡалалары бойондороҡһоҙлоҡ яулай, ә Паган феодалдары илдең иң яҡшы ерҙәрен үҙ-ара бүлешә һәм батша власын һанға һуҡмай башлай.
Паганға бер нисә тапҡыр баҫып ингән монголдарҙың Юань империяһы дәүләттең әкренләп юҡҡа сығыуына килтерә. 1277 йылда бирмандар беренсе тапҡыр монгол ғәскәрҙәренән ҙур еңелеүгә дусар була, ә 1287 йылда Паган тулыһынса ҡыйратыла һәм бер нисә өлөшкә тарҡала. Юань ғәскәрҙәре Паганды яулап алғандан һуң, хаким-марионетканы тәхеткә ултырта һәм, унда хәрби гарнизондарын ҡалдырып, Мьянманы ташлап китә. Оҙаҡламай шан ғәскәрҙәре Иривади үҙәненән баҫҡынсыларҙы ҡыуып ебәрә, әммә Паган батшалығы ҡайтанан тергеҙелмәй. Дөрөҫ, бер нисә йыл буйы Паган тәхете була, уның тирәләй урынлашҡан биләмәләр кенәздәре бер-бер артлы тәхеткә ултыра, әммә ил барыбер тарҡала. Паган батшалығы хаҡындағы һуңғы яҙмалар 1369 йылға ҡарай. Әкренләп халыҡ Паганды ташлап китә.
Мортазин Һарун Фәүәрис улы
Мортазин Һарун Фәүәрис улы (1893-?) — Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһында взвод командиры (1920).
Биографияһы
Шәхестең биографияһы тулыһынса асыҡланмаған.
Һарун Фәүәрис улы Мортазин 1893 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылында тыуған.
Һарун Мортазин 1918 йылдан алып Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкында хеҙмәт итеү ихтималлығы билдәленә. Артабан ошо полк составында 1919 йылдың февраль айында башта ҡыҙылдар, ә бер айҙан һуң, март аҙағында, Муса Мортазин менән бергә кире аҡтар яғына сыға. Шул уҡ йылдың август айында Башҡорт кавалерия бригадаһы ҡыҙылдар яғына сыға, бригада сафында Һарун Мортазин да була. 1920 йылда ул Муса Мортазин командалағындағы кавалерия бригадаһында взвод командиры була.
Муса Мортазиндың «Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну» китабындағы мәғлүмәт буйынса Һарун Фәүәрис улы Польша фронтында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләүгә тәҡдим ителгән. Рәсми сығанаҡта, «РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм почетлы революцион ҡоралы менән наградланғандар исемлеге» (Мәскәү, 1927) китабында Һарун Мортазин күрһәтелмәгән. Мәскәүҙә нәшер ителгән белешмә сығанаҡта тағы бер кешенең, Заһит Гәрәевтың булмауын, шул уҡ ваҡытта уның Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләне ышаныслы сығанаҡтарҙа һәм Муса Мортазиндың китабында телгә алыныуына нигеҙләнеп тарихсы Азат Ярмуллин Һарун Мортазиндың 1926 йылғы китапҡа инмәй ҡалыуы мөмкин тип фаразлай.
Һарун Мортазиндың вафат булыу датаһы асыҡланмаған. Муса Мортазинда китабында «үлде» тип телгә алына. Азат Ярмуллин Һарун Мортазиндың Польша фронтынан иҫән ҡайтыуын һәм 1920—1927 йылдар араһында донъя ҡуйыуын фаразлай.
Мораҡай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (98 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға Верхнеурал өйәҙе Күбәләк улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1786 йылдан алып билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улдары Сынбулат, Иманһары, Мәүлит, Ҡаҙыбай Мораҡаевтар билдәле.
Мураҡайҙа V ревизияла 26 йорт була. Унда 88 ир-егет һәм 96 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда — 293, 1859—290, 1920 йылда — 398 кеше йәшәгән.
Мораҡайҙың улдары Сынбулат (1775 йылғы), Иманһары (1832 йылда Себергә һөргөнгә ебәрелгән), Мәүлит менән Ҡаҙыбай атаһының ауылында йәшәгән.
Халыҡтың төп шөғөлө — ярым күсмә малсылыҡ. 48 йорт хужалығында (204 кеше) 115 ат, 100 һыйыр, 200 һарыҡ, 50 кәзә булған. Ауыл хужалығы бик аҙ кешегә таныш булған. 1843 йылда бында 88 бот ужым һәм 224 бот яҙғы иген сәселгән.
1900 йылда халыҡ һаны 323 кеше тәшкил итә, 1920 йылда — 398 кеше, 1939 йылда — 325 кеше, 1959 йылда — 310 кеше, 1989 йылда — 291 кеше, 2002 йылда — 293 кеше, 2010 йылда — 329 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002 йыл буйынса). Башланғыс мәктәп (Яңы Балапан ауылы урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ станцияһы, клуб, мәсет эшләй.
Тәбиғәт ҡомартҡылары
Мораҡай ҡурғандары һәм Көркәк тауҙары
Ярская
Ярская — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡадир (исем)
Этимологияһы
Ҡадир исеме ғәрәп теленән ҡөҙрәтле, көслө, һәләтле, ә башҡорт теленән ҡаты, уҫал, яһил тигәнде аңлата.
Екән
Екән, екән башлы ҡамыш (Týpha) — күрән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, көрән, оҙонса башлы ялпаҡ күл ҡамышы; оҙон һабаҡлы, таҫма япраҡлы күл үҫемлеге. Уртаса климатлы һәм тропик илдәрҙә киң таралған. thumb|left|
Иҫке Баҫҡаҡ
Иҫке Баҫҡаҡ (Старобаскаково) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 301 кеше. Почта индексы — 452236, ОКАТО коды — 80240840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кәбеҫтә
Кәбеҫтә (Brassica — әүернә сәскәлеләр ғәиләһендәге үҫемлек. Ҡиммәтле йәшелсә культураһы. Ике йыллыҡ үҫемлек.
Культуралаштырыу тарихы
Кәбеҫтәне кеше бынан 4 мең йылдан ашыу элек үҫтерә башлаған. Кәбеҫтәнең культуралы сорттары хәҙерге көндә лә Урта диңгеҙ ярҙары буйында үҫә торған ҡырағай кәбеҫтәнән башланғыс алған.
Был кәбеҫтә — оҙон һабаҡлы, күсән барлыҡҡа килтермәй торған түңәрәк япраҡлы ҙур булмаған үҫемлек. Кеше ҡырағай кәбеҫтәне күп быуаттар буйына үҫтергән, уны тәрбиәләгән һәм орлоҡҡа эре япраҡлыларын ғына һайлап алған. Бына шулай ҡиммәтле йәшелсә культураһы алынған.
Кәбеҫтәнең төрсәләре
Хәҙерге ваҡытта кәбеҫтәнең бик күп төрсәләре килтереп сығарылған: - аҡ күсәнле кәбәҫтә
Бүртә (ҡасаба)
Бүртә (Буртинский (посёлок)) — Ырымбур өлкәһе Беляево районы ҡасабаһы. Бүртә ауыл советының административ үҙәге.
Тарихы
1966 йылда РСФСР Юғары Советы президиумы указы менән Бүртә совхозының үҙәк усадьбаһы Бүртә ҡасабаһы тип үҙгәртелә.
Кәбеҫтә
Кәбеҫтәнең төрсәләре
- Шалҡан(кольраби)кәбәҫтә
Бүртә (ҡасаба)
Этимологияһы
Ҡасаба исеме Яйыҡ йылғаһы ҡушылдығы — Бүртә йылғаһы исеменән алынған. .
Кәбеҫтә
Кәбеҫтәнең төрсәләре
-брюссель кәбәҫтәһе
Бүртә (ҡасаба)
Этимологияһы
Бүртә йылғаһының үҙенә атама башҡорт телендәге аҡ менән ҡара ҡатнаш йылҡы төҫөнән алып ҡушылған тигән фараз бар. Бынан тыш атама Ырымбур өлкәһе далаһына ла бирелгән. Мәгәр 18-се быуатта башҡорт ерҙәренә күпләп күсеп ултыра башлаған ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар башҡорт телендәге асыл атамаларҙы үҙҙәренекенә үҙгәртеп бәткән. Ҡаҙаҡ телендә йылғаның атамаһы Бур+тә тип әйтелә, был аҡбур тигән мәғәнәлә алынған. Башҡорттар йылғаға биргән атама Бирҙе булған }}.
Был хаҡта Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа: .
Кәбеҫтә
Кәбеҫтәнең төрсәләре
-мал кәбәҫтәһе
-сәскәле кәбәҫтә
- Пекин кәбәҫтәһе
-декоратив кәбәҫтә
-Брокколи
- Кале, йәки Грюнколь
-савой кәбәҫтәһе
-пекин кәбәҫтәһе
Иң популяр йәшелсәләрҙең береһе. Улар үҫтерелмәгән бер төбәк тә юҡ итерлек. Һәр төрсәһенең бихисап сорттары алынған.
Иң ныҡ үҫтерелгәне — аҡ күсәнле кәбәҫтә. Ҡат-ҡат булып йомарланған итләс япраҡтары өсөн үҫтерелә. Аҡ күсәнле кәбеҫтәнән тыш, сәскәле кәбеҫтә үҫтерелә. Ашау өсөн уның өлгөрөп етмәгән сәскәләрҙән торған тығыҙ аҡ сәскәлектәрен ҡулланалар.
Аҡ күсәнле кәбеҫтә
Аҡ күсәнле кәбеҫтә — ике йыллыҡ үҫемлек. Беренсе йылда аҡ күсәнле кәбеҫтә орлоғонан үҙәк тамырлы, ҡыҫҡа һабаҡ-күсән барлыҡҡа килтереүсе эре түңәрәк япраҡлы үҫемлек үҫә. Һабаҡтағы япраҡтары араһында ҙур булмаған ҡуйын бөрөләре урынлашҡан һәм бер ос бөрөһө бар.
Күсәндең тышҡы япраҡтары йәшел. Япраҡтарҙың хлоропластарында һыу һәм углекислый газдан шәкәр барлыҡҡа килә. һуңынан ул һыуҙа иреп, күсәндең эске аҡ япраҡтарына ағып килә.
Күсәндә органик матдәләр күберәк тупланһын өсөн, кәбеҫтәне яҡшы ашланған дымлы тупраҡта үҫтерәләр, үҫемлек үҫкән саҡта, уны ентекләп тәрбиәләйҙәр.
Агротехникаһы
Кәбеҫтә—дым яратыусы үҫемлек. Ысынлап та һәр оло үҫемлек эҫе көндәрҙә тәүлегенә бер күнәккә тиклем һыу һура һәм уны парға әйләндерә.
Тар-Ю
Тар-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Кәбеҫтә
Агротехникаһы
Шуға күрә кәбеҫтәгә күп итеп һыу һибәләр, ә тупраҡтағы дымды һаҡлау өсөн рәт араларын йомшарталар.
Тар-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәбеҫтә
Агротехникаһы
Кәбеҫтәне ултыртҡандан һуң 10—15 көн үткәс, уны шымыҡ-тиреҫ ашламаһына суперфосфат ҡушып, өҫтәмә туҡландыралар.
Һуд (пәйғәмбәр)
Һуд (هود) — ислам пәйғәмбәре, Иҫке ғәһедтәге Евер менән тиңләштерелә.
Ғәдтәр
Ғәд атамаһы «ҡомло убалар» тигәнде аңлата һәм Ғәрәбстандың төрлө урындарында тупланған булыуы мөмкин. Ғәҙәттә фараз итеүселәр уларҙы Һадрамаутҡа яҡын сүллектәргә урынлаштыра. Башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек үк, Һуд ватандаштарын Аллаһҡа ышанырға, ширктән һаҡланырға һәм уның ҡушҡандарына буйһонорға саҡыра.
Ҡөрьәндә
Пәйғәмбәр Һуд Ҡөрьәндең ете урынында телгә алына. Ҡөрьәндә пәйғәмбәр һәм уның халҡы араһында булған ваҡиғалар тасуирлана. Һуд үҙ халҡына нисек тә мөрәжәғәт итһә лә, тегеләр дошманлыҡ менән яуап биреп, унан баш тарта. Һуд халҡы, ғәдтәр — бөйөклөк һәм байлыҡ менән тәкәбберләнгән кешеләр. Пәйғәмбәр уларға был байлыҡтар Аллаһтың мәрхәмәтлелеге арҡаһында булғанын һөйләй. Ул ваҡытта был урындар уңдырышлы була, урмандар киҫкен климатты йомшарта һәм уны йәшәү өсөн уңайлы итә. Аллаһы Тәғәлә мәрхәмәтенә ҡарамаҫтан, улар, киреһенсә, был йомартлыҡтар өсөн Раббыға рәхмәтен белдермәй. Болот, килеп сыҡҡас, уны ямғыр болото тип ҡабул итәләр. . Изге Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Һуд халҡы «шаулап торған ел менән» юҡ ителгән. Был ел һигеҙ көн һәм ете төн дауамында ҡотора һәм тулыһынса ғәдтәрҙе юҡ итә. Һөҙөмтәлә уларға, элекке халыҡтар кеүек үк, Аллаһы тәғәлә язаһын бирә. Уңдырышлы ерҙәр, һуғарыу каналдары, быуалар — бөтәһе лә ҡом менән ҡаплана, ә ҡала үҙе һәм унда йәшәүселәр тереләй күмелеп ҡала. Ҡот осҡос ҡомло дауыл ер йөҙөнән юйып, ғәдтәрҙе юҡ итә. Ваҡыт үтеү менән киңәйгән сүллектә был һәләк булған халыҡтың эҙҙәре лә ҡалмай.
Кәбеҫтә
Агротехникаһы
Өҫтәмә туҡландырғандан һуң уның төбөн аҫҡы япраҡтарына еткәнсе еүеш тупраҡ менән күмәләр. Дымлы тупраҡ ҡатламы аҫтында кәбеҫтә һабаҡтарында өҫтәлмә тамырҙар барлыҡҡа килә. 2—3 аҙна үткәс, икенсе тапҡыр йомшарталар, күмәләр һәм өҫтәмә туҡландыралар.
Уңыш йыйған ваҡытта иң яҡшы кәбеҫтә күсәндәре араһынан орлоҡлоҡ үҫемлектәр һайлап ҡалдыралар. Уларҙы ерҙән тамырҙары менән ҡаҙып алып, яҙға тиклем мөгәрәптә һаҡлайҙар.
Икенсе йылда орлоҡлоҡ кәбеҫтәне тупраҡҡа сығарып ултыртҡас, күсәндең ҡуйын һәм ос бөрөләренән япраҡлы һәм сәскәле һабаҡтар үҫеп сыға.
Кәбеҫтәнең аҡһыл һары сәскәләре тәлгәш сәскәлеккә йыйылған. Сәскәләренең төҙөлөшө әүернә сәскәлеләр семьяһындағы бөтә үҫемлектәрҙеке кеүек үк. Көҙ көнө был үҫемлектәрҙә емештәр — орлоҡло пәрҙәле ҡуҙаҡ өлгөрә.
Әһәмиәте
Шулай уҡ составында каротин, ферменттар, минеральные матдәләр – калий, кальций, фосфор, көкөрт, микроэлементтар – алюминий, цинк, железо, марганец, углеводтарҙан  – глюкоза, фруктоза һәм  сахароза, аҡһымдар, клетчатка, майҙар, пантотен  һәм  фолиевая кислоталары бар.
Ундағы витамин U (язваға ҡаршы витамин һанала)ашҡаҙандағы һәм бөйәндәге сей яранан,  экземы, псориаз, нейродермиттан дауалай.
Ҡыҙыл күсәнле кәбәҫтә
Ҡыҙыл күсәнле кәбәҫтә эҫене һәйбәт кисерә, ҡояшты һәм дымды ярата. Цельсий буйынса 7 градус һыуыҡты ла үткәрә ала. Иң популяр  сорттары: Фаберже, Марс МС, Рубин. Күп кенә сорттары ҡышҡыһын һәйбәт һаҡлана. Аҡ күсәнле кәбәҫтәнән шәмәхә (красно-фиолетового цвета) төҫө менән айырыла.Кәбәҫтәгә был төҫтө антоциант пигменты бирә. Унда аҡ күсәнле кәбәҫтәгә ҡарағанда витаминдар күберәк: С витамины — 2 тапҡырға, каротин  4 тапҡырға күберәк. Минераль матдәләр, шәкәр, аҡһымдар һәм йод та күберәк.
Сәскәле кәбәҫтә
Кәбәҫтәнең бер йыллыҡ төрсәһе. Һабаҡтың осонда сәскә бутондарынан торған сәскәлеге аҙыҡ итеп ҡулланыла. Составында аҡһымдар, минераль тоҙҙар: калий, кальций, тимер, фосфор, С, РР һәм  В төркөмө витаминдары бар.
Сәскәле кәбәҫтә уңдырышлы тупраҡты ярата. Цельсий буйынса 7 градусҡа тиклем һыуыҡты кисерә ала. Әммә +10 градустан тңбәндә сәскә бутондары барлыҡҡа килтермәй.Эҫене һәм ҡоролоҡты насар кисерә. Таралған сортары: Латеман, Кокетка, Снежный шар, Сноуболл.
Брюссель кәбәҫтәһе
Брюссель кәбәҫтәһе ян һабаҡтары ваҡ ҡына күсәндәргә (4-5 см) әйләнгән оҙон  һабаҡ барлыҡҡа килтерә.Апрелдә сәскәндә өлгөрөү ваҡыты октябрь айына барып сыға. Аҡ күсәнле кәбәҫтәгә ҡарағанда витаминдарға һәм аминокислоталарға, фосфорға бик бай.Составында гәрсис майы ла бар.
Ҡоролоҡҡа бик бирешеп бармай. Цельсий буйынса 7 градусҡа тиклем һыуыҡты кисерә ала. Сорттары: Геркулес, Горнет, Сапфир.
Брокколи
Сәскәле кәбәҫтәгә оҡшаған.Тик үҙгәргән сәскәлек йәшел төҫтә. Брокколи витаминдарға һәм аминокислоталарға бик бай. Күп микдарҙа С витамины, метионин(  радиацияға ҡаршы торорғаярҙам итә, эшкә һәләтлелекте арттыра) һәм ҡартайыуға ҡаршы торорға ярҙам иткән антисклеротик матдәләре бар.