cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тухачевский Михаил Николаевич
РККА-ла реформалар үткәреү буйынса эштәре
1926 йылдың 26 декабрендә хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком урынбаҫары Тухачевский «Совет Социалистик Республикалар Союзы оборонаһы» исемле докладында илдә армия һәм тылдың булмауын, Ҡыҙыл армияһының һәм илдең һуғышҡа әҙер булмауын раҫлай. Наркомвоенмор К. Е. Ворошилов менән конфликттар һөҙөмтәһендә вазифаһынан бушатылыуы тураһында ғариза яҙ. 1928 йылдың майынан 1931 йылдың июненә тиклем — Ленинград хәрби округы командующийы. 1931 йылда РККА-ның ҡоралдары начальнигы, һуңынан СССР Реввоенсоветы рәйесе урынбаҫары, хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком урынбаҫары (15.03.1934 — оборона наркомы) итеп тәғәйенләнә. 1933 йылдың февралендә Ленин ордены менән наградлана. 1934 йылдың февралендә ВКП(б)-ның XVII съезында ВКП(б)Үҙәк комитеты ағзаһына кандидат итеп һайлана. 1935 йылдың ноябрендә Тухачевскийға юғары хәрби званиеһы — Советтар Союзы Маршалы -званиеһы бирелә (тәүге биш маршал араһында — Блюхер, Буденный, Ворошилов, Егоров), а 1936 йылдың апрелендә ул оборона наркомының 1-се урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Кутевка
Кутевка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жукопа йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тухачевский Михаил Николаевич
РККА-ла реформалар үткәреү буйынса эштәре
Тухачевский Ҡыҙыл армияның буласаҡ һуғышҡа әҙерлеген үҙенең төп бурысы итеп һанаған. 1930 йылдың ғинуарында ул Ворошиловҡа Ҡораллы көстәрҙең үҙгәртелеп ҡоролоуы тураһында докладын тапшыра. Тухачевский дивизияларҙың һанын 250 тиклем арттырырға, артиллерия, авиация, танк ғәскәрҙәрен һәм уларҙы ҡулланыу нигеҙҙәрен тәҡдим итә. Мәҫәлән, докладта килтерелгән Беренсе донъя һуғышындағы Германия һәм Франция тәжрибәһенә нигеҙләнгән иҫәп-хисап буйынса танктарҙың етештереүе йылына 100 меңгә етергә тейеш була. Сталин Тухачевскийҙың тәҡдимдәре менән ризалашмай, сәнәғәтте үҫтереүҙе өҫтөн күрә. Тухачевский күп ваҡытын хәрби-ғилми эшкә бүлә. Уның ҡул аҫтынан стратегия, оператив сәнғәт, тактика, ғәскәрҙәрҙе тәрбиәләү һәм өйрәтеү буйынса 120 ашыу эштәре сыға. Тухачевский — һөжүмлек стратегияһы яғында тороусы, бер башлыҡлылыҡ принцибы, иң ваҡ подразделениеларының үҙаллылығы һәм инициативалылығы яҡлы, химик ҡоралды һуғыштың тулы хоҡуҡлы сараһы тип һанай. Линкорҙарҙың ролен буласаҡ һуғышта ул тәнҡит күҙлегенән баһалай һәм авыаносецтар роленә — ыңғай ҡарашта була. Тухачевский «1932 йылдың ноябрендә уҡ ракета двигателдәренең шыйыҡ яғыулыҡта ҡоролоуына, ә 1933 йылдың сентябрендә СССР-ҙа ракета ҡоралының эшкәртеүе менән шөғөлләнгән Реактив Фәнни- тикшеренеү институтының булдырылыуына ирешә».
Шулай уҡ ул Англия, Франция, Германиялағы хәрби уй-фекерҙәрҙең үҫешенә ҙур иғтибар бүлә; Фуллер, Лиддел Гарт и де Голля эштәрен юғары баһалай. Тухачевский 1922-1933 йылдарҙа СССР менән Германия араһындағы хәрби хеҙмәттәшлектә ҡатнаша; 1932 йылда Германияла ҙур маневрҙарҙы барып күрә.
Шул уҡ ваҡытта артиллерияла ҡайһы бер башланғыстары уңышһыҙ була, ҡоралдың перспективаһыҙ өлгөләренә күп аҡса түгелә.
Ҡалҡаманов Мөхлис Сәләхетдин улы
Ҡалҡаманов Мөхлис Сәләхетдин улы (1901 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы яугиры.
Биографияһы
Мөхлис (исеменең башҡа яҙылышы Мөхлин ) Сәләхетдин улы Ҡалҡаманов 1901 йылда Башҡортостандың хәҙерге Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға БАССР-ҙың Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла, һуғышҡа Иҫке Сибай ауылынан китә, ҡатыны — Фатима Ҡалҡаманова. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Икенсе Тербуны ауылы тирәһендәге тиңһеҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы эҙҙәре буйынса ойошторолған автоуҙыш сиктәрендә хәбәрһеҙ юғалған 31 яугирҙың исемдәре асыҡлана, улар араһында Ҡалҡаманов Мөхлин(с) Сәләхетдин улы исеме.
Тухачевский Михаил Николаевич
РККА командованиеһындағы ҡара-ҡаршы тороу
Тухачевскийҙың Ҡораллы көстәрҙең үҙгәртеп ҡороуы буйынса эшмәкәрлеген һәм буласаҡ һуғышҡа армияны әҙерләү буйынса ҡараштары оборона наркоматында ҡаршылыҡ һәм оппозиция тыуҙыра. Төрлө сәбәптәр буйынса Тухачевскийға маршалдар Ворошилов, Будённый, Егоров, командармдар Шапошников, Дыбенко, Белов йәшерен хаслыҡ менән ҡарайҙар. Үҙ сиратында, Тухачевский, Гамарник, Уборевич, Якир кеүек военачальниктар оборона наркомы посындағы Ворошиловтың эшмәкәрлегенә ҡырҡа тәнҡитсел ҡарашта була. Ике төркөм араһындағы мөнәсәбәттәр 1936 йылдың май айында ныҡ көсәйә, Ворошиловтың ҡаршылаштары Сталин алдында нарком посында алыштырыу мәсьәләһен ҡуялар.
Версияларҙың береһенә ярашлы, Тухачевский исеменә ғәйепләүҙәр өлөшләтә нацист службаларының уйҙырмаларында һәм Чехословакия президенты Бенеш аша Сталинға тапшырылған уның Германия Генштабы менән конспиратив бәйләнештәрен дәлилләгән «ҡыҙыл папкаға» нигеҙләнә.
Үҙенең мемуарҙарында Вальтер Шелленберг Тухачевский өҫтөнә тапшырылған компромат тураһында телгә ала, ундағы документтар 4 көн эсендә әҙерләнә һәм бик күп булмай, башлыса Германия Генштабын уңайһыҙ хәлгә ҡалдырыу өсөн генә. Әммә Сталин үҙе барыһын да ике маҡсатта эшләгән — Германия Генштабын көсһөҙләндереү һәм Тухачевский менән көрәшкә сәбәпте «ситтән» алыу өсөн — тигән версия бар. .
Ҡулға алыныуы һәм үлеме
Сталин үҙенә тулыһынса тоғро булған Ворошилов яҡлы була һәм 1936 йылдың авгусында военачальниктарҙың РККА-ла 1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар сиктәрендә беренсе ҡулға алыуҙары башлана: были арестованы комкорҙар В. М. Примаков һәм В. К. Путна ҡулға алыналар. 1937 йылдың 11 майында Тухачевский оборона наркомы урынбаҫары посынан Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы вазифаһына күсерелә. 22 майҙа ул Куйбышевта булған сағында ҡулға алына, 24 майҙа Мәскәүгә килтерелә, 26 майҙа Примаков, Путна һәм Фельдмандар менән күҙгә-күҙ осраштырғандан һуң беренсе таныу мәғлүмәттәрен бирә.
Алдан тикшереү барышында Тухачевский үҙен власты мәжбүри саралар аша ҡолатыу һәм СССР-ҙа хәрби диктатура урынлаштырыуы маҡсатында РККА-ла хәрби заговор әҙерләүҙә ғәйепле итеп таный. Уңышҡа етешеү өсөн Германия менән (бәлки, Япония менән дә) буласаҡ һуғышҡа РККА-ның еңелеүен әҙерләү планлаштырыла. Маршал М. Н. Тухачевскийҙың 1937 йылдың 26 майында һәм 1 июндә биргән мәғлүмәттәренән. Шулай уҡ Тухачевский, уның һәм заговорҙың башҡа ҡатнашыусылары тарафынан Германия разведкаһына сиктәш райондарҙа дәүләт серенә ингән РККА-ның тупланыу урындары һәм һандары тураһында мәғлүмәттәрен тапшырыуын таный. Суд хөкөмөнә ярашлы ғәйепләнеүселәр РСФСР-ҙың Енәйәт кодексында ҡаралған 58-1"б" 58-3 58-4 58-6 һәм 59-9 статьялары буйынса енәйәттәрҙе башҡарыуҙа ғәйепле тип танылалар. 1937 йылдың 11 июнендә Советтар Союзы Маршалы Тухачевский, 1-се ранглы командармдар Уборевич һәм Якир, 1-се ранглы командармдар Корк, Фельдман, Эйдеман, Примаков һәм Путналарҙы шпионаж, Ватанға хыянат итеү һәм террористик актар әҙерләү буйынса ғәйепләнеү эше СССР-ҙың Юғары судының махсус суд присутствиеһы ябыҡ ултырышында ҡарала.
23 сәғәт 35 минутта хөкөм иғлан ителә — һигеҙе лә кисекмәҫтән үлем язаһына тарттыралалар. Хөкөм иғлан итеүҙән һуң Тухачевский һәм ҡалған ғәйепләнеүселәр СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһы бинаһы подвалында атып үлтерелә. Шаһиттарҙың мәғлүмәттәренә ярашлы, Тухачевский үлем алдынан «Ҡыҙыл Армия йәшәһен!» тип ҡысҡырған.
Тухачевский эше буйынса процесс РККА-ла 1937—1938 йылдарҙағы массауи репрессияларға юл һалды.
Реабилитацияһы
1956 йылда Баш хәрби прокуратураһы һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы янындағы Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты Тухачевский һәм уның менән бергә хөкөм ителгәндәрҙең енәйәт эшен тикшерҙеләр һәм уларға ҡаршы ғәйепләүҙәр яһалма рәүештә булғанын раҫлайҙар. Юстиция генерал-лейтенанты А. А. Чепцов рәйеслеге аҫтында СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһы СССР-ҙың Генеральный прокурорының 1957 йылдың 31 ғинуарындағы һығымтаһын ҡарағандан һуң билдәләне:1937 йылдың 11 июнендәге Тухачевский, Якир, Уборевич, Корк, Эйдеман, Примаков, Путналарға ҡарата СССР-ҙың Юғары суды Махсус суд присутствиеһының хөкөмөн юҡҡа сығарырға һәм уларҙың ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмауы сәбәпле эште ябырға.
Шул уҡ 1957 йылда КПСС Үҙәк комитеты янындағы Партия Контроле Комитеты уларҙың барыһын да партия яғынан аҡланы.
== Наградалары ==
Тухачевскийҙың ғаиләһе һәм ғаиләһенә ҡаршы репрессиялар
'''М. Н. Тухачевскийҙың ғаиләһе ағзалары барыһы ла тиерлек ҡулға алына һәм хөкөм ителә:'''
Винтертур округы
Винтертур (Winterthur (Bezirk)) — Швейцарияның Винтертур ҡалаһы округы. Округтың үҙәге — Винтертур ҡалаһы (Цюрих кантоны).
Винтертур округы Цюрих кантоны составына ҡарай. Был округтың майҙаны 251,25 км² тәшкил итә. Округ диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә урынлашҡан. Округ Пфеффикон, Андельфинген һәм Бюлах менән сиктәш. Округта 141 382 кеше йәшәй. Халыҡ ике телдә — француз һәм немец телдәрендә һөйләшә.
Округтың рәсми коды — 0110. Винтертур округы ҡараған Цюрих кантонында һәм Винтертур ҡалаһында бик күп музейҙар, шул иҫәптән ике художество музейы бар. Уларҙа ХIХ-ХХ быуаттарҙа ижад ителгән сәнғәт әҫәрҙәре-картиналар һәм статуялар ҡуйылған. Был ижад әҫәрҙәрен француз импрессионизмы һәм абстракционизмы йүнәлешендә эшләгән данлыҡлы рәссамдар һәм скульпторҙар эшләгән. Музейҙарҙа хәҙерге заманда эшләгән Швейцария, Америка, Италия рәссамдарының әҫәрҙәре лә ҡуйылған.
Чхонджу (аэропорт)
Чхонджу халыҡ-ара аэропорты (кор. 청주국제공항?, 淸州國際空港 ) — Көньяҡ Кореяның   Чхонджу  биҫтәһендә урынлашҡан аэропорт,  Чхонджу һәм Тэджон ҡалаларының коммерция ташыуҙарын хеҙмәтләндерә
Аэропорт территорияһында Корея Республикаһы Хәрби-һауа көстәренең  17-се истребителдәр авиацияһы урынлаша.
Дөйөм мәғлүмәттәр
1978 йылда буласаҡ аэропорт территорияһында Корея Республикаһының Хәрби-һауа базаһы эшләй башлай, ә алты йылдан һуң хәрби объекттар менән йәнәш коммерция аэропортының инфраструктураһы төҙөлөшө буйынса эштәр башлана. 1996 йылдың декабрендә граждандар объекттарының төҙөлөшө тамамлана, Чхонджу халыҡ-ара аэропорты киләһе йылдың 28 апрелендә эш башлай.
Аэропорттың йыллыҡ пассажирҙар ағымы эске авиалинияларҙа 1,23 миллион кеше һәм халыҡ -ара йүнәлештәрҙә 1,15  млн кеше тәшкил итә. Порт йыл һайын 196 мең хеҙмәтләндереү осошо яһарға һәләтле.
Әлеге ваҡытта аэропорттан халыҡ-ара маршруттар  Ҡытайға, Таиландҡа һәм Японияға рейстарҙан ғибәрәт,  шул уҡ ваҡытта пассажирҙар ағымының  байтаҡ өлөшөн  чартер ташыуҙар башҡара.
Парковкаһы
Пассажирҙар терминалы бинаһы ҡаршыһында Чхонджу халыҡ-ара аэропортының 1100 урынға иҫәпләнгән автомобиль туҡталҡаһы урынлашҡан. Туҡталҡаның эш режимы: урындағы ваҡыт менән 06:30 алып  22:00 тиклем.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бадья (Чёрная ҡушылдығы)
Бадья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Марьяндышев Андрей Олегович
Марьяндышев Андрей Олегович (16 ноябрь 1958 йыл) — Рәсәй фтизиатры, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2007), Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
1958 йылдың 16 ноябрендә тыуған.
1982 йылда — Архангельск дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай,  Үрге Тоем районының Үҙәк район дауаханаһында фтизиатр булып эшләй.
1983 йылдан алып 1986 йылға тиклем — Архангельск ҡала туберкулез дауаханаһында фтизиатр.
1989 йылда — «Применение периферических вазодилататоров при хроническом легочном сердце у больных туберкулезом» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1989 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем Төньяҡ дәүләт медицина университетында эшләй, фтизиопульмонология кафедраһы мөдире (2000 йыл), дипломдан һуң белем биреү һәм дауалау эше буйынса проректор (2001 йылдан алып 2008 тиклем).
1999 йылда — «Неотложные противотуберкулезные мероприятия в период широкого распространения туберкулеза в Архангельской области»  темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай
2000 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
2007 йылда —Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты
Фәнни эшмәкәрлеге
Архангельск өлкәһендә туберкулез таралыуын кәметеү мәсьәләләре буйынса даими эш алып бара.
Уның әүҙем ҡатнашлығында башланған Архангельск өлкәһенең Рәсәй-Норвегия туберкулезға ҡаршы программаһы Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан хуплау таба һәм Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының халыҡ-ара танылыуына лайыҡ була, уны индереү туберкулез эпидемияһын туҡтатыуға мөмкинлек бирә һәм эпидемия күрһәткестәре РФ-ла  иң яҡшыларынан була.
2003 йылда бөтә донъя һаулыҡ ойошмаһы эксперты булараҡ сит илдә туберкулез программаһын  баһалай.
2010 йылдан — күп дарыуға тотороҡло туберкулез менеджменты буйынса эксперттарҙың — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы «Йәшел ут» Европа комитеты рәйесе.
173 баҫма эштәр авторы. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ҡулланмаһының  һәм күп дарыуға тотороҡло туберкулезды  диагностикалау һәм дауалау буйынса уның ике яңыртылған версияһы авторҙашы, 2 монография,   тематик курстар уҡыу өсөн методик материалдар, уҡыу әсбаптары һәм уҡыу-методик пособиелар, 9 методик тәҡдимдәр авторы.
РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Туберкулез менән ауырыусыларға медицина ярҙамын күрһәтеү тәртибе» бойороғон әҙерләүҙә ҡатнаша.
Ҡаҙағстан райондары
Ҡаҙағстанда 163 ауыл районы һәм 17 ҡала районы бар. Райондар ҡалаға һәм ауылға ҡарата бүленә.
Ҡаҙағстанда райондарға бүленеү күренеше Советтар Союзына ингән саҡта уҡ барлыҡҡа килгән. Функциялары буйынса ауыл районы ауыл советы кеүек үк вәкәләттәргә эйә. Ауыл райондары йыйылмаһы өлкә барлыҡҡа килтерә. Шулай уҡ республикала ауыл районы составына Ҡаҙағстан ауыл округы рәүешендәге кесерәк административ берәмектәр  индерелә. Иң ҙур районы — [[Ҡарағанды]] өлкәһендәге Олотау районы (122,9 мең км²). Майҙаны буйынса иң бәләкәй район — Төркөстан өлкәһендәге Сайрам районы  (1,15 мең км²).
Кеше иң күп йәшәгән район — Төркөстан өлкәһендәге Һарыағас (Һарыагаш) районы (742 315 кеше (2015)),  2012-2014 йылдарҙа иң күп халыҡ йәшәгән район Сайрам районы булды(319 554 кеше (2014)). Иң аҙ кеше йәшәгән район — Аҡмола өлкәһе Егәндекүл районы (Егіндікөл районы) (6 325 кеше (2015))
Аҡмола өлкәһе
17 ауыл районы:
Аҡтүбә өлкәһе
12 ауыл районы:
Алматы өлкәһе
17 ауыл районы:
Атырау өлкәһе
7 ауыл районы:
Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе
15 ауыл районы:
Жамбыл өлкәһе
10 ауыл районы:
Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе
12 ауыл районы:
Ҡарағанды өлкәһе
9 ауыл районы:
Ҡостанай өлкәһе
16 ауыл районы:
Ҡыҙылурҙа өлкәһе
7 ауыл районы:
Манғыстау өлкәһе
5 ауыл районы:
Павлодар өлкәһе
10 ауыл районы:
Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе
13 ауыл районы:
Төркөстан өлкәһе
11 ауыл районы:
Винтертур футбол клубы
«Винтертур» — Швейцарияның профессиональ футбол клубы. Уға 1896 йылда нигеҙ һалына. Клуб Швейцария футбол союзы ағзаһы. Уның спортсылары футбол менән бер рәттән еңел атлетика һәм теннис менән шөғөлләнә. Клуб үҙ майҙандарында уйынды үткәреү өсөн «Шютценвизе» стадионын файҙалана. Клуб өс тапҡыр Швейцария чемпионы. Әлеге мәлдә Челлендж-лигала, көсө буйынса илдең икенсе дивизионында сығыш яһай.
Ларионова (Рассомаха ҡушылдығы)
Ларионова  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Рассомаха йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Занет Фёдор Иванович
Фёдор Иванович (Тодор) Занет (, 14 июнь 1958 йыл, Молдавия ССР-ы Конгаз ауылында тыуған ) — гагауз шағиры, яҙыусы, драматург, тикшеренеүсе, фольклорсы,, публицист. Гагауз Милли гимны авторы (22.07.1990).
Биографияһы
1988—1994 йылдарҙа һәм 1999 йылдан башлап хәҙерге көнгә тиклем гагауз телендә сығарылған беренсе һәм берҙән-бер «Ana Sözü» гәзитенең баш мөхәррире. 1993 йылдың 25 сентябренән гәзит латин графикаһында сыға.
Ижады
20-нән артыҡ йыр тексы һәм 10-дан ашыу шиғри йыйынтыҡ, проза, балалар һәм мәктәп өсөн китаптар, пьесалар авторы.
Гәзит һәм журналдарҙа 1000-дән артыҡ мәҡәлә баҫтырып сығарған; «Bucaan dalgasında» программаһында эфирға 200-ҙән артыҡ авторлыҡ программаһы сыҡҡан.
М. Эминеску, Г. Виеру, И. Друцэ, Г. Георгица, А. Ахматова, Л.Толстой, М. Лермонтов, А. Пушкин, М. Баджиев һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен гагауз теленә тәржемә итә. Гагауз теленә тәржемә ителгән һәм Молдавия телевидениеһында яҙҙырылған Жан Расиндың «Баязид» шиғри пьесаһы Молдова Дәүләт телерадиоһының алтын фондында урын алған.
«Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларация»һын (17.12.1989) гагауз теленә тәржемә итә һәм баҫтырып сығара.
Фәнни мәҡәләләр авторы. Комрат дәүләт университеты студенттарының диплом эштәренең ғилми етәксеһе була. 2010 йылда гагауз халҡының матди һәм рухи мәҙәниәте буйынса «Gagauzluk: Kultura, Ruh, Adetlär» исемле ғилми хеҙмәтен баҫтыра. Был эште Молдова Республикаһы Фәндәр Академияһы филология институты һәм Әзербайжан республикаһы Милли фәндәр академияһы фольклор институты тәҡдим иткән.
Чемберджи Валентина Николаевна
Чемберджи Валентина Николаевна (11 март 1936 йыл ) — Рәсәй филологы, боронғо һәм яңы телдәрҙән тәржемә итеүсе, әҙәбиәтсе һәм мемуарист. Николай Чемберджи менән Заран Левинаның ҡыҙы.
СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1982).
Мәскәү дәүләт университетының филология факультетының Классик филология бүлеген тамамлай (1958). Сит ил телдәре академияһында һәм Мәскәү университетында латин, боронғо грек телдәрен һәм роман телдәре тарихын уҡыта. Ахилл Татийҙың «Левкиппа и Клитофонт», Самосатынан Лукиандың «Похвалы родине» әҫәрен, Цицерондың телмәрҙәрен, Софокл менән Менандраның тормошонан антик таныҡлыҡтарҙы, шулай уҡ музыка тураһында китаптар, Сергей Рахманиновтың хаттарын һәм иҫтәлектәрен, автобиографияһын, Стравинскийҙың мәҡәләләрен, Леонард Бернстайндың «Музыка всем» китабын,Вуди Гатриҙың «Поезд мчится к славе» автобиографик повесын (В. Познер менән берлектә, 1968), Хантер Дэвистың «Авторизированная биография „Битлз“» (шулай уҡ В. В. Познер менән берлектә, 1990) һ. б. әҫәрҙәрҙе тәржемә итә. Шулай уҡ И. И. Доронина менән берлектә Агата Кристиҙың«Автобиография»һын тәржемә итә.
Чемберджиҙың үҙенең — «В путешествие со Святославом Рихтером», «В доме музыка жила», «О Рихтере его словами», «Истории Мнемозины» һ. б. китаптары — башлыса музыкаға һәм музыканттарға арналған. «XX век Лины Прокофьевой» (2008) китабы Сергей Прокофьевтың ҡатыны Лина Ивановна Прокофьеваның биографияһын тәүге тикшереү булып тора. Рихтер һәм Лина Прокофьева тураһындағы китаптары инглиз, француз, испан һәм немец телдәрендә тәржемә ителгән. Валентина Николаевна СССР Яҙыусылар союзы (1982) ағзаһы. 2012 йылда «Астрель» нәшриәтендә «Собачья жизнь. Устар» китабы донъя күрә. Унда авторҙың яҙмышын, тормошон һәм ижадын билдәләгән күп һанлы һәм күп төрлө ваҡиғалар тураһында бәйән ителә.
Ҡыҙы (В. В. Познер менән никахтан) — композитор һәм пианист Екатерина Чемберджи (1960). Улы (математик С. М. Мельников менән никахтан) — пианист Александр Мельников (1973).
Рәсәй византинисы С. А. Иванов әйтеүенсә, латындан уның беренсе уҡытыусыһы була (мәктәп йылдарында шәхси дәрестәр ала).
Федераль тикшереүҙәр бюроһы
Федераль Тикшереүҙәр Бюроһы (The Federal Bureau of Investigation, FBI) — Америка Ҡушма Штаттарының эске разведка органы һәм бер үк ваҡытта илдең федераль хоҡуҡ һаҡлау структураһы. АҠШ Юстиция министрлығы һәм АҠШ-тың Разведка берләшмәһе составына инә. АҠШ территорияһында контрразведканың һәм террорға ҡаршы эшмәкәрлектең етәксе органы.
Ойошма федераль башҡарма власының органы булараҡ индеецтарҙың резервацияларҙа енәйәттәр тикшереү һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү менән шөғөлләнә. .төп закон боҙоуҙарға ярашлы. Федераль тикшеренеүҙәр бюроһы 200 категория федераль енәйәт законын боҙоуҙарҙы тикшерә.
Ойошма 1908 йылда Тикшеренеүҙәр Бюроһы тип төҙөлә. 1935 йылда исеме «Тикшеренеүҙәр Федераль Бюроһы» итеп үҙгәртелә.
Бюро сит илдәрҙә лә эшләй.
АҠШ-тын граждандар Бюро менән дәүләт хеҙмәтенә ингән ваҡытта күрешә. Сөнки Бюро дәүләт хеҙмәткәрҙәренең анкеталарҙы тикшерә.
Нетороповка
Нетороповка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жукопа йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
АҠШ-тың Торлаҡ төҙөлөшө һәм ҡала үҫеше департаменты
АҠШ торлаҡ төҙөлөшө һәм ҡала үсеше департаменты (United States Department of Housing and Urban Development) — төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалығы өлкәһендә АҠШ  федераль органы, АҠШ федераль башҡарма департаменттарҙан береһе.
Генетика
Гене́тика (от γενητως — тыуҙырыусы  ) —  нәҫелсәнлек һәм үҙгәреүсәнлек тураһында фән.
Инеш һүҙ
Башта генетика нәҫелсәнлек һәм үҙгәреүсәнлек закондарын бары фенотипик мәғлүмәттәр нигеҙендә генә өйрәнә.
Организмдарҙың нәҫелсәнлек һәм үҙгәреүсәнлек ҡанундарын, сәбәптәрен, төпкөл эстәлеген асыҡлау   ген нәҫелсәнлектең элементар берәмеге булыуын, нәҫелсәнлектең хромосома лар тәғлимәтен асыу, цитология, молекуляр биология һәм башҡа фәндәр методтарын ҡуллана башлау менән генә мөмкин була. Хәҙерге көндә гендарҙың ДНК йәки РНК молекулаларының айырым урындары булып, уларҙа бөтә генетик мәғлүмәттең кодланыуы һәм һаҡланыуы иҫбат ителгән.
Эукариот организмдарҙың ДНК молекулаһы хромосоманың эсендә төрөлгән һәм күҙәнәк ядроһы эсендә һаҡлана. Шулай уҡ, митохондрияларҙың һәм хлоропластарҙың (үҫемлектәрҙә) үҙ ДНК-лары бар.
Ужа (Нөгөш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан  Салауатҡа тиклем, Нөгөш  йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Генетика
Инеш һүҙ
Прокариоттарҙа ДНК молекулаһы йомоҡ ҡулса хәлендә (бактериальная хромосома, или генофор) һәм цитоплазма эсендә ята. Йыш ҡына прокариоттарҙа вағыраҡ ДНК молекулалары — плазмидтар ҙа була.
Ужа (Нөгөш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Генетика
Инеш һүҙ
Өйрәнеү объекты буйынса генетиканы үҫемлектәр, хайуандар, микроорганизмдар, кеше генетикаһына һәм башҡаларға бүлеп йөрөтелә.
Өйрәнеү методтары буйынса фән молекуляр генетикаға, экологик генетикаға, популяциялар генетикаһына һәм башҡаларға айырып ҡрала.
Генетиканың ҡаҙаныштары медицинала, ауыл хужалығында, микробиологик сәнәғәттә, гендар инженерияһында киң ҡулланыла. .
Грегорь Менделдең эштәре
1865 йылда монах Грегорь Мендель [Августин]] монастырендә (Брно), хәҙерге Чехия) биләмәһендә) урындағы тәбиғәт өйрәнеүселәр йәмғиәте ултырышында сығыш яһай.
Доклады «Үҫемлек гибридтары менән тәжрибәләр» тип атала. Унда Мендель ҡауыштырыу методын ҡулланып, үҙе асҡан нәҫелсәнлек закондары тураһында сығыш яһай. Тәжрибәләре ярҙамында һәр нәҫел үҙсәнлеге артында нәҫел факторы тороуын, нәҫел факторҙары үҙ-ара ҡушылмауын, ә айырым берәмектәр булып, нәҫелдән нәҫелгә күсеүен иҫбат итә.
Фәнгә был асыштар Мендель закондары булып инеп китһәләр ҙә, танылыу өсөн 35 йыл кәрәк булып сыға. Иҫ китмәле асыштарҙы ҡабул итергә замандаштары өлгөрөп етмәгән булып сыға.
Классик генетика
XX быуат башында Карл Корренс, Эрих Чермак һәм Гуго Де Фриз үҫемлектәрҙе гибридлаштырыу буйынса тәжрибәләре тураһында сығыш яһайҙар.
Мендель закондарын бары яңынан асҡан ғына булһалар ҙа, хеҙмәттәре баһалап бөткөһеҙ. Ғалимдар закондарҙы һәр береһе айырым, бер-береһенән бәйһеҙ аса; Мендель закондарының дөрөҫлөген иҫбатлай; генетика фәненә нигеҙ һалына.
1900 йыл генетика фәненең тыуған йылы булып тарихҡа инә. Фәнгә исем инглиз натуралисы Уильям Бэтсон тарафынан бирелә (1905 йылда шәхси хат менән һәм 1906 йылда йәмәғәтселек алдында). 1909 йылда Дания ботанигы Вильгельм Йогансен «ген» төшөнсәһен ҡулланышҡа индерә.
Генетиканың үҫешенә «нәҫелсәнлектең хромосомалар тәғлимәте» ныҡ йоғонто яһай. Америка генетигы Томас Ханта Моргана һәм уның уҡыусылары дрозофилала (Drosophila melanogaster) үткәрелгән тәжрибәләре ярҙамында нәҫел үҙсәнлектәренең бәйле күсеүе осраҡтарын аса. Шуның нигеҙендә гендарҙың урынын күрһәтеп, хромосомалар картаһын төҙөйҙәр. Хромосомаларҙың эләгешеү төркөмдәрен асыҡлайҙар (1910—1913 йй.).
Молекуляр генетика
Молекуляр генетиканың үҫеше 1940—1950-х йылдарҙан башланып китә.
ДНК молекулаларының төҙөлөшен асыҡлауға өлгәшәләр, нәҫел мәғлүмәте йөрөтөүен иҫбатлайҙар. ДНК коды, кодтың триплетлы булыуын, аҡһым синтезлау механизмын асалар.
Базынин
Базынин — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кужва йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлимғолов Арыҫланбәк Арыҫланғәли улы
Әлимғолов Арыҫланбәк Арыҫланғәли улы (23 ғинуар 1871 йыл, Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡамбулат ауылы — 28 сентябрь 1918 йыл, Стәрлетамаҡ) — күренекле уҡытыусы, крайҙы өйрәнеүсе, XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы йәмәғәт эшмәкәре, башҡорт милли хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе.
Биографияһы
Арыҫланбәк Әлимғоловтың атаһы — уҡытыусы, Стәрлетамаҡ өйәҙе Аҙнай һәм Ергән улустарының земство эшмәкәре, милләте башҡорт Арыҫланғәле Ғәләүетдин улы Әлимғолов (әсәһе — Ғә(ғ)зимә, һеңлеһе — Камилә). Ҡатыны — Фатима Мөхәмәтйән ҡыҙы Зәйнуллина? Стәрлетамаҡ өйәҙе Аллағыуат ауылынан (1876 — 1938, атаһы- Мөхәмәтйән Мөхәмәтрәхим улы). Вариҫтарында һаҡланған мәғлүмәттәр буйынса, Арыҫланғәли Әлимғолов Ырымбурҙа линейное училищела уҡып белем алғандан һуң, әлеге Ишембай районы Аҙнай ауылында земство мәктәбендә, Шишмә районы Сафар ауылында уҡытыусы булып эшләй.1900-1910 йылдар тирәһендә Ергән волосы старшинаһы булып һайлана. Улы Арыҫланбәк тә линейное училище тамамлай. 1900—1917 йылдар тирәһендә Шишмә районының Ҡара Яҡуп ауылында земство училищеһы мөдире (директоры), уҡытыусыһы булып эшләй. Арыҫланбәк Әлимғолов төплө белемле, киң ҡарашлы, талапсан уҡытыусы, крайҙы өйрәнеүсе, башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыларын йыйыусы булараҡ та билдәле. Уның мәҡәләләре 1912 йылдан башлап Өфөлә сыҡҡан «Ведомости Оренбургского учебного округа» журналында баҫыла, мәҫәлән, «Башкирские мифологические рассказы» (1915 й. 5-се һанында). 1914 йылда оло улы Мөҡәддәсте Ҡазан университетына урынлаштыртыра алмай, чиновниктарҙың быға ҡырҡа ҡаршы төшөүен бик ауыр кисерә. Был ваҡиға уны сәйәсәткә этәргән бер хәл булғандыр тип фаразлана.
1917 йылда башҡорт милли хәрәкәтен ойоштороусылар рәтендә була. 1-се (июль, 1917 й.) һәм 2-се (август, 1917 й.) Башҡорт ҡоролтайҙарында делегат була, 1917 йылдың авгусында Башҡорт үҙәк шураһына (хөкүмәтенә) ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. Петроградта Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатылғас, илдә Совет власы урынлаштырыла башлай. А. Әлимғолов ер эштәре буйынса Стәрлетамаҡ өйәҙ комитетының халыҡ комиссары булып һайлана.
Вафаты
1918 йылдың июлендә Стәрлетамаҡты аҡ чехтар менән казактар баҫып ала. Тирә-яҡтағы урмандарҙа большевиктар партизан отрядтары ойоштора. Аҡтар Әлимғоловтың был ваҡытта Ҡамбулат ауылында йәшәгән ғаиләһен юҡ итеү менән янап, уның урмандан сығыуын талап итә. Төрмәлә оҙайлы һорау алыу, язалауҙарҙан һуң Стәрлетамаҡтың реввоенкомитет ағзалары менән бергә, аҡтар уны 1918 йылдың 27 — 28 сентябрендә Өфө трактының 5-се километрында атып үлтерә. Был турала аҡтар ҡаланан сигенгәс, төнгө ҡараңғылыҡтан файҙаланып, яралы килеш атылыуҙан ҡотолоп ҡалған Фазыл (Әбделфазыл) Шәмсетдинов (Ишембай районы Ҡыяуыҡ ауылынан тигән фараз бар) һөйләй.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы һәм тирә-яғында контрразведка айырыуса Совет власы эшмәкәрҙәренә һәм активистарына аяуһыҙ була, сөнки уның начальнигы — ағас һатыу менән шөғөлләнгән бай эшҡыуар улы Александр Никитич Пылаев яңы власть яҡлыларҙы тамырынан ҡороторға һүҙ бирә. Стәрлетамаҡ төрмәһендә 1918 йылдың сентябрь аҙағында атылырға тейешле бер төркөм тотҡондар һаҡсыларҙы ҡоралһыҙландырып ҡаса, Пылаевтың йыртҡыслыҡтары тураһында улар һөйләй. Көн дә тотҡондарҙы Пылаев янына алып киләләр, яланғас кешеләрҙең башына Пылаевтың бер яраны, аяғына икенсе яраны ултыра, палач ҡайыш ҡамсы, йәки шомпол менән менән тотҡондоң тәне телгеләнгәнсе туҡмай. Арыҫланбәк Әлимғолов та ошондай ҡаты язалауҙарға дусар ителә. Ҡатыны Фатима Мөхәмәтйән ҡыҙының ҡустыһы Насирйән Аллағыуат ауылынан еҙнәһенә алмаш кейем, ашанды, яраларына һөртөргә шифалы майҙар алып килә. Тик быларҙың береһен дә тотҡонға бирергә рөхсәт итмәйҙәр.
Совет власы яҡлыларҙы атыу октябрь айында ла бара. Был эштәрҙе урындағы контрразведка һәм чехословак корпусы һалдаттары башҡара.
1919 йылдың февралендә Стәрлетамаҡты ҡыҙылдар ала, 11 февралдә ҡала халҡы 80 ашыу кешене хөрмәтләп ерләй. Һәләк булған Федор Пищаев, Григорий Вишкин, Максим Евграфов, Семен Тихонов, Владимир Вдовин, Павел Агафоновтың кәүҙәләрен Ергәнгә алып ҡайтып, ерләйҙәр. А.Әлимғоловтың кәүҙәһен таныусы табылмай, ул Стәрлетамаҡта ерләнгән тип иҫәпләнә.
Контрразведка начальнигы Пылаев аҡтар менән башта Себергә, һуңынан Ҡытайға ҡаса. Тик ул бер аҙҙан ҡатынын Ҡытайҙа ҡалдырып, кескәй ҡыҙын үҙе менән алып, Рәсәйгә ҡайта. Башта ябай һалдаттар менән өс йыл төрмәлә ултырып сыға. Уны Себерҙә осраҡлы рәүештә танып, ҡулға алалар, 1925 йылда Стәрлетамаҡҡа алып киләләр һәм ҡылған яуызлыҡтары өсөн хөкөм итәләр.
Совет власын ойоштороусылар атылған урынында Граждандар һуғышынан һуң башта ағастан һәйкәл ҡуйыла, ул һәйкәлдә Арыҫланбәк Әлимғоловтың исеме лә була. 1920-1930-сы йылдарҙа Әлимғоловтың Стәрлетамаҡ балалар йортонда, педтехникумда уҡыған балалары Искәндәр,Әнүәр,Тәлғәт һәйкәл янына барып йөрөй. 1957 йылдың 26 сентябрендә был урында таштан һәйкәл асыла, тик унда бер нисә кешенең исеме яҙылмай ҡала.
Балалары
Арыҫланбәк Әлимғоловтың 8 балаһы була:
Половизьма
Половизьма — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кудь йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рошаль майҙаны
Рошаль майҙаны — Санкт-Петербургтың Кронштадт районындағы үҙәк майҙан. Ҡаланың тарихи үҙәгендә, Совет урамы һәм Рошаль урамы киҫешкән ерҙә, Якорь майҙаны ҡаршыһында урынлашҡан.
Майҙан XVIII быуат аҙағынан билдәле. 1770 йылдан башлап император Екатерина II хөрмәтенә Екатеринина исемен йөрөтә. Яҡында шулай уҡ Оло һәм Кесе Екатеринина урамдары үтә. XIX быуаттан башлап — Комендант майҙаны. Бында комендатура, гауптвахта һәм атырға өйрәнеү урыны урынлашҡан була. Был урын ҡойма менән уратып алына һәм һаҡсылар тарафынан һаҡлана. Ләкин 1840-сы йылдарҙа былар барыһы ла һүтелә һәм тик комендатура бинаһы ғына төҙөлә, ул 1917 йылға тиклем шунда урынлаша. Февраль революцияһынан һуң, 3 марттан уҡ, был бинала РСДРП(б.) комитеты урынлаша. Уның эшендә төрмәнән сығарылған С. Г. Рошаль ҡатнаша, ул төрмәгә большевиктар идеяһын пропагандалаған өсөн эләккән була. Уның Румынияла вафатынан һуң майҙан һәм уның эргәһендәге урам уның исеме менән атала.
Революциянан һуң майҙандың тәғәйенләнеше ҡырҡа үҙгәрә — хәҙер был байрамдарҙа халыҡтың күңел асыу урыны, йәй ошонда Футбол уйнайҙар, ҡыш һырғалаҡ яһала.
Камаев Фәрит Хөснулла улы
Камаев Фәрит Хөснулла улы (19 апрель 1944 йыл — 13 ғинуар 1993 йыл) — ғалим-музыка белгесе-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1979). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991).
Биографияһы
Фәрит Хөснулла улы Камаев 1944 йылдың 19 апрелендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Ҡостанай ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1965 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай.
1972 йылда Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогия институтына уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлай.
1973 йылда СССР Композиторҙар союзына ағза итеп алына.
1965 йылдан алып БАССР-ҙың Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында балалар музыка мәктәбендә уҡыта.
1971 йылдан башлап Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.
1979 йылда «сәнғәт ғилеме кандидаты» тигән ғилми дәрәжәгә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1979 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтының фәнни һәм уҡытыу эштәре буйынса проректоы, 1989 йылдан башҡорт музыка һәм фольклоры кафедраһы мөдире, 1990 йылдан башлап фәнни эштәр буйынса проректор.
Фәрит Камаев 1993 йылдың 13 ғинуарында Өфөлә вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ф. Х. Камаевтың фәнни хеҙмәттәре башҡорт халыҡ йыры мелодикаһына һәм инструменталь музыкаға, башҡорт композиторҙары ижадына арналған. Алтай, Монголия, Румыния, Башҡортостандың көньяғы, Башҡортостандың Урал аръяғы, Ҡурған һәм Силәбе өлкәләре буйлап экспедицияларҙа 4 меңдән ашыу халыҡ йырҙарын һәм инструменталь көйҙәрен йыйған, 2 меңдән ашыуын нотаға һалған. 30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Ғалим халыҡ йырсыларын эҙләп табыу һәм уларҙы пропагандалау өлкәһендә айырыуса уңышлы эшләй, улар хаҡында мәҡәләләр яҙып баҫтыра. Уның тырышлығы менән ҡурайсы Кәрим Дияровтың «Сал Уралдың моңдары» (1988) исемле китабы баҫылып сыға.
Сәнғәт белеме кандидатлығына яҡланған диссертация темаһы: «Башҡорт халыҡ йырҙары мелодикаһының композицион-ритмик законлылыҡтары». Сәнғәт белеме докторы Булат Ҡараҡолов (Алматы) шулай хәтерләй: "«Уның диссертацияһы айырыуса ныҡ тәьҫир итте. Фәриттең структура анализына, фәнни билдәләмәләр, һығымталар теүәллегенә ынтылышы, күп йылдар ныҡышмалы эшләүе башҡорт музыка фәненә хаҡлы рәүештә ғорурланырлыҡ хеҙмәт өлгөһө бирҙе»" Был фәнни эш – донъя фәндәрендәге эштәр араһында башҡорт музыка фольклорына арналған өсөнсө генә диссертация була. Ошо монографияһында башланған бик мөһим фәнни күҙәтеүҙәрен ғалим артабанғы хеҙмәттәрендә үҫтерә, тәрәнәйтә. Фәрит Камаев башҡорт халыҡ йырҙарының, классик оҙон көйҙәребеҙҙең композицион-ритмик үҙенсәлектәрен йырҙарҙың һүҙҙәре, поэтик текстың төҙөлөшө менән сағыштырып өйрәнеүҙе асылда билдәле бер тикшеренеү методикаһы кимәленә күтәрә. Әхмәт Сөләймәнов билдәләүенсә, "«донъя музыка мираҫында феноменаль күренеш булған башҡорт йыр-көйөнөң эске булмышына тәрән үтеп инергә мөмкинлек биргән»"
Фәрит Камаев башҡорттоң оҙон көйҙәрендә йыр тексының, көйҙөң, шуға нигеҙ булған тарихи ваҡиғаның органик берлеген, йырҙы, көйҙө ижад итеүсенең шәхесе, ул йәшәгән мөхит, тормош-көнкүреш шарттары, традицияларҙың йәшәйеше, халыҡ тарихын иҫәпкә алып өйрәнеүсе ғалим, киң ҡоласлы, тәрән һәм оригиналь фекерле музыка белгесе булып өлгөрә. Башҡорт халҡының тарихи йырҙарында Фәритте, бер яҡтан тарихилыҡ, уй-фекерҙәр юғарылығы таң ҡалдыра, икенсе яҡтан, һүҙ һәм көйҙөң теүәллеге, төҙөклөгө, камиллығы һоҡландыра. Халыҡ тарихы, этнография менән ҡыҙыҡһыныу уны башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыуҙа айырым ырыу-ҡәүемдәргә, тарихи-этнографик зоналарға хас локаль үҙенсәлектәрҙең тәбиғәтен асыҡлауға алып килә. Мәҫәлән, уның хеҙмәттәрендә шундай ҡыҙыҡлы асыштар иғтибарға лайыҡ. Фәрит Камаев халыҡ араһына сығып, йыр ҡомартҡылары йыйғанда ла, төрлө төбәктәрҙә һәм төрлө ваҡытта яҙып алынған йыр-көйҙәрҙе асыҡлағанда сағыштырма ысул ҡулланып (сравнительный анализ) хаталаныуға юл ҡуймайынса эш итеү ысулдарын аса.
“Көньяҡ-көнбайыш башҡорттарында йырҙы башҡарыу манераһында хикәйәләү элементы өҫтөнлөк итһә, көньяҡ-көнсығышта һуҙыңҡырап, биҙәкләп йырлау йыш осрай. Ә инде Ҡурған әлкәһендә йәшәүсе ялан-ҡатайҙар башҡарыуында йыш ҡына оҙон көйлө йырҙың һәр строфаһында беренсе, өсөнсө юлдарҙы, хатта һәр бер юлды һуҙып, «Э-э-эй» тип башлау киң таралған. Бына 1983 йылдың июлендә экспедиция ваҡытында Ҡурған әлкәһе Сафакүл районының Оло Солтан ауылында талантлы йырсы Хәлит Сабит улы Асҡаровтан яҙып алынған «Низаметдин» тигән йырҙың бер строфаһы нисегерәк йырлана:
Текста йәнә шуға ла иғтибар итегеҙ: һуҙынҡы өнгә бөткән һүҙҙәргә (Ҡара, ғына, уртаһында) күп ваҡыт -й йәки -у өндәре өҫтәлеп, үҙенсә ябыҡ ижек барлыҡҡа килтерә. Был күренеш тә йырҙы башҡарыу манераһынан килә.”
Ғилми эшмәкәрлеге араһында башҡорт халыҡ көйҙәрен нотаға һалыу, йыр-көй байлыҡтарын баҫып сығарыуға әҙерләү менән бәйле хеҙмәттәр мөһим бер йүнәлеште билдәләй. Ул башҡорт халҡының 3 мең йыр-көйөн йыйған, 2 меңдән ашыу халыҡ көйөн нотаға һалған. 80-се йылдар аҙағында Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында уның концепцияһы нигеҙендә өс томдан торасаҡ «Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте» тигән капиталь хеҙмәт планлаштырыла. Ғалим нотаға һалып өлгөргән әлеге 2 мең йыр-көйҙөң күбеһе шул томдарҙа урын алырға тейеш була. 1991 —1992 йылдарҙа Фәрит Камаев инициативаһы менән Өфө дәүләт сәнғәт институғы уҡытыусыларының ғилми хеҙмәттәр каталогы төҙөлә. 1982 йылда Фәрит Камаевтың «Ҡурай моңо» тигән китабы донъя күрә. Йыйынтыҡҡа атаҡлы халыҡ ҡурайсыларынан яҙып алынған башҡорттоң тарихи йырҙары тупланған. Автор бөйөк Ғәбит Арғынбаев сәсәндән (1822—1921) башлап беҙҙең дәүерҙең күренекле ҡурайсылары Сәғәҙәт Бараков (1906—1978). Рәхмәтулла Бүләкәновҡа (1909—1981), йәштәрҙән Азат Айытҡоловҡа, Юлай Ғәйнетдиновҡа, Зыя Хәлиловҡа тиклем күп кенә халыҡ музыканттары тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт биргән.
Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы
Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы (Абдюшев Рафкат Абдуллович) (1923-6.07.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы. Сержант.
Биографияһы
1929 йылда Әбдүшевтәр ғаиләһе Туймазы ҡалаһына күсенә.
Әбдүшев Рәфҡәт 1-се Туймазы урта мәктәбен отличие менән тамамлай.
1942 йылдың 1 майынан Брянск фронты 3-сө Армия 8-се гвардия кавалерия корпусына буйһонған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы.
1942 йылдың 6 июлендә ул саҡта Курск өлкәһенә ингән Тербун районында (хәҙер РФ-ның Липецк өлкәһе) 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы сержант Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы хәбәрһеҙ юғала.
1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡаҙыныу эштәре алып барып, ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен таба һәм 671 яугирҙың исемен асыҡлай. 642-се тип билдәләнгән сержант Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
Хәтер
Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улының исеме шулай уҡ Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы мемориал таҡтаташҡа ла уйылып яҙылған.
Арский Ташы (ауыл)
Арский Ташы (Арский Камень) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 95 кеше. Почта индексы — 453539, ОКАТО коды — 80211846002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ачери-биатлон
Ачери-биатлон (ски-ачери, archery — йәйәнән атыу) — саңғыла уҙыш менән йәйәнән атыуҙы берләштергән ҡышҡы спорт төрө. 1996 йылда ачери-биатлон буйынса Донъя чемпионатын үткәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Беренсе донъя чемпионаты 1998 йылда Италияла үткәрелә, унда 11 ил ҡатнаша.
Тарихы
Спорт төрө булараҡ ачери-биатлон 1975 йылда Францияла барлыҡҡа килә. Беренсе ярыштар 1982 йылда Австрияла һәм Италияла үткәрелә. Был спорт төрө киң йәмәғәтселеккә 1983 йылда Антерсельвала юниорҙар араһында биатлон буйынса донъя чемпионатында күрһәтелә. Антерсельвалағы старттан һуң ачери-биатлон ойоштороусыларҙың өмөтөн аҡлап, популяр булып китә. 1991 йылдан Халыҡ-ара йәйәнән атыу ойошмаһы (Federation Internationale de Tir a L'Ark, FITA) ачери-биатлонды уҡсылар ярыштары программаһына индерә. Рәсәйҙә ачери-биатлон буйынса I чемпионат 1998 йылда үткәрелә.
2000 йылда Халыҡ-ара биатлонсылар союзы (International Biathlon Union, IBU) һәм FITA яңы ҡағиҙәләр индергән һәм ярыштарҙы ойоштороуҙы, үткәреүҙе көйләгән комитет ойоштора. 2006 йылдан FITA ачери-биатлондың үҫеше өсөн яуаплы берҙән-бер халыҡ-ара ойошма булып тора.
Башҡортостанда ачери-биатлон
Башҡортостан Республикаһында ачери-биатлон 1997 йылда, Бөрө ҡалаһының Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә (ДЮСШ) ошо спорт төрөнөң тәүге бүлеге асылыуҙан башлана. 2000 йылда улар инде Өфөнөң Авдон ауылында һәм Белорет ҡалаһында асыла. 1998 йылда Бөрөлә беренсе тапҡыр Рәсәй чемпионаты уҙғарыла һәм шунан алып йыл һайын Рәсәй чемпионаттары һәм Кубок этаптары үткәрелә. Башҡортостандан ачери-биатлон буйынса Рәсәйҙең тәүге спорт мастеры В. З. Закирйәнов (1999) була. Республикала 2010 йылға 3 ДЮСШ-ла ачери-биатлон бүлеге, 2 секция эшләй, уларҙа 100-гә яҡын кеше шөғөлләнә. Шулай уҡ 1997 йылдан БР Уҡ атыу федерацияһының ачери-биатлон бүлеге эшләй.
Ҡағиҙәләр
Биатлонда ҡулланылған трассаны үтеүҙең барлыҡ төп ҡағиҙәләре ачери-биатлонда ла ҡулланыла. Һәр ҡатнашыусының ян-һаҙағы һәм бәләкәй генә ремонт комплекты булырға, уҡтарҙы үҙе менән йөрөтөргә тейеш.
Атыу урынында сәпкә тиклем ара 18 тәшкил итә. Ачери-биатлонда сәптең ике төп төрө була: ҡағыҙ һәм йығылыусы. Сәптең уң яғы ҡара төҫтә була һәм уртала аҡ билдә ҡуйыла, диаметры — 16, тамға үҙәге 3 сантиметр булырға тейеш. Сәп үҙәге ут нөктәһенә ҡарата 1 метр бейеклектә ҡуйыла. Уҡсылар баҫып һәм тубыҡланып ата.
Шәхси уҙыш
Ирҙәр 12,5 километрға, ҡатын-ҡыҙҙар 10 километрға уҙыша. Дистанция 2,5 (2) километрҙан торған 5 әйләнәнән ғибәрәт. Спортсылар 30 секунд аша стартҡа сыға, дүрт ут нөктәһенән, баҫып һәм тубыҡланып ата. Яҙа киткән һәр уҡ өсөн спортсыларҙың төп ваҡытына бер минут өҫтәлә.
Масс-старт
Дөйөм старттан ир-аттар − 10, ҡатын-ҡыҙҙар 7,5 километрға ярыша. Шулай уҡ дүрт ут нөктәһе була. Унда алдағы ярыштар һөҙөмтәһе буйынса иң көслө 30 спортсы ҡатнаша. Спортсылар тәүге ике атыу рубежында — баҫып, икенсе икеһендә тубыҡланып ата. Яҙа атҡан һәр уҡ өсөн спортсы 150 метр штраф түңәрәген урай.
Спринт
Ир-аттар — 7,5, ҡатын-ҡыҙҙар 6 километрға ярыша. Ут нөктәһе икәү генә була. Уның беренсеһендә — баҫып, икенсеһендә тубыҡланып аталар. Спортсылар стратҡа айырым сыға. Яҙа атылған һәр уҡ өсөн 150 метрлыҡ штраф дистанцияһы үтелә.
Эҙәрлекләү уҙышы
Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өс ут нөктәһе булған 10 һәм 8 километрлыҡ дистанцияла уҙыша. Стартҡа алдағы спринт ярыштары һөҙөмтәләре буйынса биләгән позициялар буйынса сығалар. Беренсе булып беренсе урын алған спортсы сыға, уның артынан, спринт уҙышында артта ҡалған ваҡыты интервалы менән икенсе спортсы һ. б. Беренсе һәм өсөнсө ут нөктәһендә — баҫып, икенсеһендә тубыҡланып аталар. Яҙа атылған һәр уҡ өсөн спортсы 150 метрға тиң штраф түңәрәге йүгерә.
Эстафета
Ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн эстафета ҡатын-ҡыҙҙар спринты программаһы буйынса үткәрелә: ир-егеттәр 6-шар километр 4 этапты, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 6-шар километрлыҡ 3 этапты үтә. Һәр этапта ике ут нөктәһе бар. Башҡа ярыштарҙан айырмалы, 4 сәпкә 5 уҡ бирелә. Әгәр спортсыһы мәпте уҡ менән яба алмаһа, һәр ябьылмаған сәп өсөн метрлыҡ штраф дистанцияһын йүгерә.
Ишморатов Искәндәр Ғөбәйҙулла улы
Ишморатов Искәндәр Ғөбәйҙулла улы (1908 йыл — 6 июль 1942 йыл ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.