cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Православие дине
Донъяла таралыуы
Православие ҡайһы бер Балҡан ярымутрауы халыҡтары араһында — грек, болгар, серб, Черногория, македон, румын һәм өлөшләтә албан халыҡтары араһында таралған; Көнсығыш Европала — Көнсығыш славяндар (урыҫтар, украиндар, белорустар), грузин, гагауз, молдаван, Левант (Сирия, Израиль,Ливан) халыҡтары араһында таралған. Рәсәй Федерацияһында урыҫтарҙан тыш: сыуаш, мари, удмурт, коми, карел, мордва, яҡут,осетин (бер өлөшө)һәм башҡа халыҡтар православие динен тота (см. также в статье Православие в России).
Православие динен тотоусылар һанын теүәл генә белеп булмай, сөнки православие дине таралған илдәрҙә йола буйынса диндарҙарҙың иҫәбе алып барылмай. Ҡанундарға буйһонған православие сиркәүенә ҡараған христиандар һаны 225 млн (2007 й.) тирәһе тип иҫәпләнә и 227 млн (2013 г.). Бөтә донъя Патриархы Варфоломей I (Константинополь Патриархы) һәм ҡайһы бер сығанаҡтар православие христиандары һаны 200—250 млн ти. Боронғо Көнсығыш сиркәүҙәре менән бергә православныйҙар һаны 260  — 270 млн кеше. Иң күп православныйҙар Рәсәйҙә йәшәй: бөтә православныйҙарҙың 40 % (шулай уҡ боронғо Көнсығыш сиркәүҙәре). Халыҡ иҫәбен алғанда йыйылған һәм башҡа сығанаҡтар буйынса иң күп православныйҙар йәшәгән илдәр: Белоруссия, Болгария, Греция, Грузия, Кипр, Македония Республикаһы, Молдавия, Румыния, Сербия, Украина, Черногория. Православие шулай уҡ Босния менән Герцеговина, Ҡаҙағстанда, Эстонияла, Латвияла, Литвала, Ҡырғыҙстанда, Албанияла, Үзбәкистанда, Төркмәнстанда, Финляндияла, Алеут утрауҙарында (АҠШ-тың Аляска штатында) таралған. Бынан тыш Ливан (8 % ), Сирия, Иордания, Израиль халҡының бер өлөшө православие динен тота.
XX быуаттағы миграция ағымы, православие сиркәүе миссионерҙары эшмәкәрлеге бөтә ҡитғаларҙағы төрлө илдәрҙә православие общиналары һәм епархияларын булдырыуға булышлыҡ итә, мәҫәлән, АҠШ-та православие сиркәүе юрисдикцияһына ҡараған общиналар күп. XX быуат аҙағынан православныйҙар һаны Сахаранан көньяҡтараҡ ятҡан Африка (Православие в Африке) һәм Көньяҡ Корея, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла ла арта.
2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Австралия халҡының 3,3 %, Австрияның — 2,3 %, Испанияның — 2 %, Германия һәм Канада — 1,4 %, Бөйөк Британия — 0,9 %, АҠШ һәм Франция Франции — 0,6 % , Италиялағы халыҡтың — 0,2 % православный. 2011 йылда Ирландияла православныйҙар һаны Көнсығыш Европа илдәренән килгән мигранттар иҫәбенә бик тиҙ артҡан һәм улар был күрһәткес буйынса ҡалғандарҙы уҙып киткән. .
Ягус
Ягус — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охлым күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вешка (Пинега ҡушылдығы)
Вешка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 574 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәлимуллина Әлфиә Әсхәт ҡыҙы
Кәлимуллина Әлфиә Әсхәт ҡыҙы (19 апрель 1963 йыл) — йырсы, йыраусы. Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге махсус призға лайыҡ булыусы.
Штедтен (Мансфельд)
Штедтен (Мансфельд) (Stedten (Mansfelder Land)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1062 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6317 һәм автомобиль коды — MSH.
Кәлимуллина Әлфиә Әсхәт ҡыҙы
Биографияһы
Әлфиә Әсхәт ҡыҙы Кәлимуллина 1963 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Тайыш ауылында тыуған.
Айырым сығарылма
Математик анализда айырым сығарылма (беренсе сығарылма) (Частная производная) — сығарылма төшөнсәһенең бер нисә үҙгәреүсәнле функция осрағына дөйөмләштереүҙәренең береһе. Айырым сығарылма — ул һайланған үҙгәреүсән буйынса функцияның артымының был үҙгәреүсәндең артымына сағыштырмаһының, был артым нулгә ынтылғандағы сикләнмәһе.
f функцияһының x үҙгәреүсәне буйынса айырым сығарылмаһы ғәҙәттә, f_x йәки D_xf тип тамғалана. Үҙгәреүсәндәр нумерланған осраҡта, мәҫәлән, шулай уҡ f_i һәм D_if тамғалауҙары ҡулланыла.
функцияһының нөктәһендә айырым сығарылмаһы ошолай билдәләнә:
Тамғалау
Иғтибар итергә кәрәк, тамғалауын,  - функцияның бер үҙгәреүсәндән ғәҙәттәге сығарылмаһынан айырмалы рәүештә, бөтөн символ итеп аңларға кәрәк, уны функцияның һәм аргументтың дифференциалдарының сағыштырмаһы итеп күрһәтергә мөмкин. Ләкин, айырым сығарылманы ла дифференциалдар сағыштырмаһы итеп күрһәтергә мөмкин, әммә был осраҡта мотлаҡ рәүештә функцияның артымы ниндәй үҙгәреүсән буйынса башҡарыла икәнен күрһәтергә кәрәк:, бында d_x f — f функцияһының x үҙгәреүсәне буйынса айырым дифференциалы. Йыш ҡына символының бөтөнлөгөн аңламау хаталарҙың һәм аңлашылмаусанлыҡтарҙың сәбәбе булып тора, мәҫәлән,  аңлатмаһында \partial x-ты ҡыҫҡартыу кеүек.
Геометрик интерпретация
Геометрик, айырым сығарылма координаталар күсәрҙәренең береһе йүнәлеше буйынса сығарылманы бирә. f функцияһының нөктәһендә x_k координатаһы буйынса айырым сығарылмаһы  йүнәлеше буйынса  сығарылмаһына тигеҙ, бында 1 k-сы урында тора.
Миҫалдар
Конустың V күләме h бейеклегенә һәм r радиусына
V күләменең r радиусына ҡарата айырым сығарылмаһы
ул конустың, әгәр уның радиусы үҙгәрһә, ә бейеклеге үҙгәрешһеҙ ҡалһа, күләменең үҙгәреү тиҙлеген күрһәтә. Мәҫәлән, әгәр күләм үлсәү берәмеге m^3, ә оҙонлоҡ үлсәме m тип иҫәпләгәндә, юғарыла күрһәтелгән сығарылма күләм үлсәме тиҙлеге үлсәмлегенә m^3/m эйә буласаҡ, йәғни радиус дәүмәленең 1 m-гә үҙгәреүе конус күләменең m^3-гә үҙгәреүенә тап килә.
h-ҡа ҡарата айырым сығарылма
V-тың r һәм h-ҡа ҡарата тулы сығарылмаһы
һәм
Тулы һәм айырым сығарылма араһында айырма — һуңғыһында үҙгәреүсәндәр араһында ситләтелгән бәйлелекте бөтөрөүҙән ғибәрәт.
Әгәр (ниндәйҙер сәбәптәр буйынса) конустың пропорциялары үҙгәрешһеҙ ҡалһа, бейеклек һәм радиус билдәләнгән k нисбәтендә ҡалалар
Был r-ға ҡарата тулы сығарылманы бирә:
Айырым сығарылмалар ингән тигеҙләмәләр айырым сығарылмаларҙа дифференциаль тигеҙләмәләр тип аталалар һәм физикала, инженерияла һәм башҡа фәндәрҙә һәм ғәмәли дисциплиналарҙа киң билдәлеләр.
2-се Этҡол
2-се Этҡол (Иткулово 2-е) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1727 кеше булған. ОКАТО коды — 80206840005
ОКТМО коды — 8060644010
Исеменең килеп сығышы
Башта Айытғужа атамаһын йөрөткән. Ауылға нигеҙ һалған Алдар батыр Иҫәнгилдиндың ағаһы тархан Айытҡужа Иҫәкәев хөрмәтенә ҡушылған. Хәҙерге Икенсе Этҡол исеме XVIII быуат башынан тархан Айытҡужа улы Этҡол антрононимын алған. Шулай уҡ Нуғай Бөрйән исеме аҫтында билдәле.
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының Таулы, Рәжәп, Саҡмағош уң ҡушылдыҡтарында урынлашҡан.
Тарихы
XVIII быуат башында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә ауылға нигеҙ һалғандар, башта Алдар батыр Иҫәнгилдиндың ағаһы Айытҡужа Иҫәкәевтың исемен йөрөткән, һуңынан — уның улы тархан Этҡол Айытғужин исеме менән йөрөтөлә башлай. Икенсе Этҡол ауылы (Үрге Этҡол) Бөрйән улусының 6-сы кантоны 3-сө йорто составында булған. Тәүге тапҡыр Этҡол ауылы Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы составында 1763 йылда телгә алына. 1816 йылда 88 йәшлек Этҡол Айытғужин Этҡол ауылында йәшәгән. Этҡолдың улдары һәм ейәндәре билдәле: өлкән улы Байҡый (1766 йылғы), уның улдары — Сөләймән, Дауыт, Таулыҡай, Мөхәмәтзаман. 1815 йылда Байҡый балалары һәм һәм туғандарының балалары Әйүп, Йосоп, Яҡум менән яңы булдырылаған Моҡас ауылына күсә. Этҡолдың кесе улы Солтанғол иртә донъя ҡуя, унан улы Балхия ҡала (1784 йылғы). Балхияның улдары — Баһауетдин һәм Ишмырҙа. Этҡол ейәне Балхия Солтанғолов менән йәшәй.
1812 йылғы Ватан һуғышында Этҡол ауылынан 15-се башҡорт полкы составында Парижға тиклем барып етәләр: урядник Баязит Әлимбәтов, рядовойҙар Мөхәмәтғәли Ниәтшин, Мөкмин Әбделсәлимов, Сәйетбаттал Ирмәков (бөтәһе лә көмөш миҙалдар кавалерҙары). 1806—1807 йылдарҙа Францияға ҡаршы Пруссия һәм Польша территорияһындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар: рядовойҙар Хәйризаман Ирғәлин, Әйүп Солтанғолов, Баҡтыбай Ирмәков. 1828—1829 йылғы урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнашалар: Буранғол Рафиҡов, Әбделғариф Әбделмәжитов һәм Мөхәмәтғәли Килдиғужин. Этҡолдар малсылыҡ менән шөғөлләнәләр, Байым, Исхаҡ, Ниғәмәт, Сәйетбаттал ауылдары халҡы менән Бутара, Салажа, Әликәй, Ҡашҡа-Айғыр буйлап Сереккүлгә һәм Һаҡмар йылғаһына тиклем Урал тауҙарына барып еткәндәр. 1839 йылда 116 йорттан 88 арба йәйләүгә сыға. Ауылда 707 кеше йәненә 480 йылҡы, 1100 һыйыр, 400 һарыҡ булған. 1843 йылда 88 бот ужим һәм 984 бот ярауай иген сәсәләр, төрлө кәсеп менән шөғөлләнәләр. Ауылда ике мәсет булған. Аҙна һайын баҙар ойошторола, 1885 йылда баҙарҙа 6 даими һатыу иткән лавка була.
XIX быуат башынан утарҙарға сығыу тыйылғанға күрә, Этҡол ауылы халҡы яңы ауылдарға нигеҙ һала. 1812 йылда 17 ғаилә Ағиҙел йылғаһы буйында Яҡшығол ауылына нигеҙ һала (Бөрйән районы).
Совет осоро
ХХ быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә. Совет осоронда 2-се Этҡол ауылы «Урал» агрокомплекс хужалығының үҙәк усадьбаһы була. Бында ағас әҙерләү буйынса «Мәтим» артеле һәм урман хужалығы урынлашҡанref name="Баймакский край">. Республикала билдәле шәхестәр Б. С. Байымов, Ш. Ш.Ғәбдиев, Ғ.Д.Ибраһимов, М. Н.Иҫәнбаев, Р. Р.Рәхимов, З. И.Хәлилов, Х. Х. Әлмөхәмәтов 2-се Этҡол ауылында тыуған.
Бөгөнгөһө Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Мәҙәниәт йортонда төрлө ижади коллективтар булдырылған: «Йәнтөйәк» фольклор ансамбле; «Йәйғор», «Дарман», «Атайсал» вокаль ансамблдәре; «Әхирәттәр», «Шатлыҡ», «Аҡ ҡайын» бейеү ансамблдәре, «Сыбалайыр» ҡубыҙсылар ансамбле. "Ағинәйҙәр" ойошмаһы бихисап йөкмәткеле, файҙалы саралар. кисәләр үткәрә. халыҡ йолаларын. ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү буйынса ҙур эш башҡара. Ағымдағы йылда (2022) ойошма "Урал батыр" эпосы - башҡорт халҡының рухи ҡомартҡыһы" исҽмлҽ проҽкт буйынса эш башланы.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда бөрйән ырыуы башҡорттары йәшәй (100 %). Ырыу аралары: бүре, таулы, ҡыя, таҙым, ҡырғыҙ, татар, көҙән, көсөк, маңҡа, серәкәй, монаш, секәнәй, аратор.
Ер-һыу атамалары
Күл-йылғалар исемдәре:
Былар ҡыҙыҡлы
— 1910 йылда сәсән Мөхәмәтша Буранғолов «Урал батыр» ҡобайырын 2 — сҽ Этҡол ауылынан алыҫ булмаған урында сәсәндәр Ғ.Арғынбаҽв һәм Х.Әлмөхәмәтовтан яҙып ала. Эпос өс өлөштән, туғыҙ бүлҽктән тора.
Яңы Балаҡатай ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Яңы Балаҡатай ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мищенко Евгений Фролович
Биографияһы
Е. Ф. Мищенко Владимир губернаһының Вязники станцияһынан алыҫ түгел ерҙә тыуған. Шул уҡ өлкәнең Яңы Вязники ҡасабаһында урта мәктәпте тамамлай. Өлкән кластарҙа математика менән ҡыҙыҡһына һәм мәктәп уҡытыусыһы йоғонтоһонда билдәле физика фәндәре докторы А. А. Андроновтың һәм уның хеҙмәткәрҙәренең Горькийҙағы лекцияларын тыңлай башлай. Бынан тыш, ул һәләтле уҡыусыны хуплаған П. С. Александров менән хат алыша.
1940—1946 йылдарҙа Е. Ф. Мищенко хәрби хәрәкәттәге армияла (1941—1944 йылдарҙа Карелия фронтында) хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. . 1942 йылда яңылыш һәләк булған тип таныла.
1946 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң (1951) геометрия һәм топология кафедраһында аспирантурала ҡалдырыла (1951—1953). Ошо ваҡыт эсендә П. С. Александров уның етәксеһе була.
1950-се йылдар башында Л. С. Понтрягин менән хеҙмәттәшлек итә башлай һәм тиҙҙән уның яҡын хеҙмәткәрҙәренең береһенә әүерелә, тулыһынса дифференциаль тигеҙләмәләр һәм идара итеү процестары теорияһына күсә. 1954 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында эшләй. 1994 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1959—1994 йылдарҙа директор урынбаҫары), Рәсәй Фәндәр академияһының Математика бүлеге бюроһы ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы советнигы (1994 йылдан). 1987—2010 йылдарҙа «Труды Математического института им. В. А. Стеклова» журналының баш мөхәррире була.
Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Е. Ф. Мищенконың тикшеренеүҙәре саф һәм ғәмәли математиканың төрлө өлкәләрен үҙ эсенә ала: топология, ябай дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы (сингуляр ҡуҙғыуҙар теорияһы), тирбәлеүҙәр теорияһы, оптималләштереү теорияһы һәм дифференциаль уйындар.
Яҡынса 100 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография авторы, улар араһында Л. С. Понтрягин, В. Г Болтянский һәм Р. В. Гамкрелидзе менән берлектә яҙылған «Оптималь процесстарҙың математик теорияһы» (1961) һәм уҡыусылары менән берлектә әҙерләнгән «Периодические движения и бифуркационные процессы в сингулярно возмущенных системах» монографияһы (1995). Мәскәү физика-техник институтында «Дифференциаль тигеҙләмәләр» курсын уҡый.
Әмиров Нәҡи Сәбиғйәр улы
Әмиров Нәҡи Сәбиғйәр улы (3 февраль 1929 йыл — 29 сентябрь 2014 йыл) — хужалыҡ, совет һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1980—1987 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1977) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры. Милли көрәш буйынса Мәсетле районы Батыры (1954—1958). Халыҡ депутаттарының Мәсетле район Советы депутаты (1965—1987). Мәсетле районының һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары Советы рәйесе. Мәсетле районының почётлы гражданы (2005).
Биографияһы
Нәҡи Сәбиғйәр улы Әмиров 1929 йылдың 3 февралендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы) Яңы Мөслим ауылында тыуған.
1948 йылда А. А.Жданов исемендәге колхозда тимерсе булып эш башлай. Артабан электромеханик, колхоз электростанцияһы директоры, хужалыҡтың партия ойошмаһы секретары булып эшләй.
1965 йылда Силәбе өлкә совет-партия мәктәбен тамамлай.
1965 йылда Теләш, Тәкә, Ишәле, Яңы тормош, Һалҡын шишмә ауылдарын берләштергән «Коммунист» колхозы рәйесе итеп һайлана.
1975 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1980 йылда халыҡ депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.
1987 йылдан 1990 йылға тиклем Мәсетле район кино селтәре директоры булып эшләй.
2014 йылдың 29 сентябрендә Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ ауылында вафат була.
Йөнтирәк
Йөнтирәк (Юнтиряк) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 452308, ОКАТО коды — 80224843009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шюльгипить-Юган
Шюльгипить-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вислуса
Вислуса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яны-Луй-Я
Яны-Луй-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Луй-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишбирҙе (Баймаҡ районы)
Ишбирҙе (Ишберда) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 666 кеше. Почта индексы — 453677, ОКАТО коды — 80206828001.
Тарихы
Ауыл Советы үҙәге. Ауылда түңгәүер ырыуы башҡорттары йәшәй. Тораҡ пунктына яҡынса 1770-се йылдарҙа нигеҙ һалынған. Беренсе күсеп килеүсе, йорт старшинаһы ярҙамсыһы Ишбирҙе (1768 йылғы, шәжәрә буйынса Тулыбай улы) исеме менән аталған. Тулыбай — Хәсән улы, уның улдары: Этҡол, Ҡыуат, Айса, Ҡотлобулат, Тулыбай, Юлдыбай, Биҡҡол. Ошо исемдәрҙең күбеһе артабанғы нәҫелдәргә фамилия булып китә. Ауылға нигеҙ һалыусылар сығышы менән Ҡыуат ауылынан икәне билдәле.
Төп шөғөлдәре — малсылыҡ, урман эшкәртеү, күмер яндырыу, дегет эшләү, тал ҡабығын эшкәртеү һәм солоҡсолоҡ.
1930 йылда Салауат исемендәге колхоз ойошторола, 1947 йылда Салауат исемендәге сәнәғәт артеленә үҙгәртелә. 1968 йылдан Баймаҡ урман сәнәғәт хужалығына (леспромхоз) әүерелә. Эшмәкәрлектең төп йүнәлештәре — ағас, пиломатериалдар, райондың ялан зонаһы хужалыҡтары һәм халҡы өсөн утын әҙерләү. Бында хәҙерге ваҡытта Баймаҡ урман хужалығының урмансылығы бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Йылайыр йылғаһы буйында урынлашҡан.
Төрөк-курд ҡаршылығы
Төрөк-курд ҡаршылығы — Төркиә хөкүмәте менән Төркиә составында курд автономияһы булдырыу өсөн көрәшкән Курдистан Эшсе партияһы яугирҙәре араһындағы ҡораллы ҡаршы тороу, 1984 йылдан бирле бара.
XXI быуат башына курдтар үҙ дәүләтселегенә эйә булмаған иң ҙур милләт булып ҡала. Төркиә менән Антанта араһындағы Севр солох договоры (1920) бойондороҡһоҙ Курдистан ойоштороуҙы күҙҙә тота. Ләкин договор үҙ көсөнә инмәй ҡала һәм Лозанна договорына (1923) ҡул ҡуйғанда юҡҡа сығарыла. 1920—1930-сы йылдарҙа курдтар бер нисә тапҡыр төрөк властарына ҡаршы баш күтәрә, ләкин уңышҡа өлгәшә алмай.
1961 йылда Ираҡта курд ихтилалы башлана, өҙөклөктәр менән бер нисә тиҫтә йыл дауам итә. Курд милләтселегенең көсәйеүе һөҙөмтәһендә 1978 йылда Курдистан Эшсе партияһы (КЭП) тип аталған хәрби-сәйәси ойошма барлыҡҡа килә. Көрәшенең башында (1984—1993) ул Төркиәлә курдтарҙың үҙ аллы дәүләтен булдырырға тырыша, ләкин 1993 йылда был ынтылышты Төркиә составында курд автономияһы барлыҡҡа килтереү маҡсатына алмаштыра. Был осорҙа курдтар ныҡлы ҡыҫым аҫтында йәшәй: курд телен файҙаланыу тыйыла, курд милләте танылмай (рәсми властар курдтарҙы «тау төрөктәре» тип атай).
1984 йылдың 15 августында КЭП Төркиәнең көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш төбәктәрендә партизандар һуғышын башлай. Партизандарҙы баҫтырыуға даими төрөк армияһы йәлеп ителә, был төбәктә ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Төп курд базалары Ираҡтың төньяғында урынлаша. Ике ил хөкүмәттәренең килешеүе буйынса, төрөк именлек көстәренә партизан отрядтарын эҙәрлекләп Ираҡ территорияһына инеү хоҡуғы бирелә. 1990-сы йылдарҙа Төркиә Ираҡта хәрби операциялар алып бара (1995 һәм 1997 йылдарҙа иң күләмлеләре була).
Америка һәм Израиль махсус хеҙмәттәренең Кенияла КЭП лидеры Абдулла Оджаланды ҡулға алыуы (1999 йылдың 15 феврале) Төркиәнең курд партияһына ҡаршы көрәшендә иң ҙур уңыш була. Үҙен тотоп алғандарынан аҙ ғына элгәрерәк (1998 йылдың 1 сентябрендә) Абдулла Оджалан КЭП-ты ваҡытлыса солох иғлан итергә саҡырған була, ә үҙе тотолғас, хәрби көстәрҙе Ираҡ төньяғына тартырға ҡуша. Ошо мәлдән КЭП-тың партизан һуғышы һүнеүгә китә. 2000-се йылдар башында Төркиәнең көньяҡ-көнсығышында хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә туҡтала, әммә 2005—2006 йылдарҙа партизандар йәнә әүҙемләшә. Элеккесә, улар Ираҡтың төньяғындағы базаларҙан эш итә. 2008 йылдың февралендә төрөк армияһы һуңғы тиҫтә йылда был базаларға ҡаршы иң ҙур операцияны үткәрә.
2008 йылға хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булғандар һаны яҡынса 40 мең тип баһалана.
2011 йылдың авгусында төрөк армияһы Курдистан территорияһына уңышһыҙ һауа рейдтары үткәрә.
2011 йылдың 13 сентябрендә Төркиәнең эске эштәр министры Наим Шаһин Ираҡ Курдистаны территорияһына төрөк ғәскәрен индереү ниәте тураһында белдерә.
2011 йылдың 10 октябрендә Ираҡ Курдистанындағы КЭП базаларының береһен һауанан бомбаға тотоу һөҙөмтәһендә 14 ҡурд партизаны, улар араһында КЭП етәкселегенән дә бер нисә кеше һәләк була.
2011 йылдың 21—23 октябрендә курд партизандары төпләнгән тип иҫәпләнгән урындарҙы һауанан оҙайлы бомбаға тотоу һөҙөмтәһендә Чукуржа районында 36 курд партизаны һәләк була. Курд яғы һәм иҫән ҡалған шаһиттар курд партизандарына ҡаршы химик ҡорал ҡулланылыуы тураһында белдерә. Төрөк хәрби командованиеһы ғәйепләүҙе кире ҡаға. Бойондороҡһоҙ немец эксперттары тикшереү үткәрә.
2015 йылдың 25 июлендә Курдистан эшсе партияһы Төркиә менән артабан солох мөмкин булмауы тураһында белдерә. Был төрөк Хәрби һауа көстәренең Ираҡ территорияһында Ислам дәүләтенеке булған биләмәләрҙе лә, курдтарҙың позицияларын да бомбаға тотоуының һөҙөмтәһе була. Ваҡытлыса солох 2013 йылдан террорсы Ислам дәүләтенә ҡаршы бергәләп эш итеү кәрәклеге арҡаһында урынлаштырылған була.
Ҡолсоғаҙы
Ҡолсоғаҙы (Кулсугады) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, биләмәләрендә аға.
Географияһы
Ҡолсоғаҙы йылғаһы Белорет районының Ҡолсоғаҙыташ ҡаялары янынан аға һәм шул ҡаяларға исем дә биргән. Кесе Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеурал һыуһаҡлағысынан Магнитогорск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Ғаҙы һүҙе - боронғо башҡорт телендә йылға тигәнде аңлатҡан Тәүге өлөшө ҡолсо һүҙенән дә, ҡулса һүҙенән дә булыуы ихтимал. Аныҡ ҡына легендаһы юҡ.
Кемдеңдер ҡоло ҡоллоҡтан ҡасҡан,ҡасып барғанда шул йылға башланған ерҙә ҙур таштарҙы ҡалҡытып һыу сығарған тигән риүәйәт тә матбуғатта күренеп ҡалған. Йәнәһе, атама "ҡол сығарҙы" тигән һүҙҙәрҙән хасил булған. .
Юрмя-Ненз-Яха
Юрмя-Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишмырҙин Сөләймән Ғәләүетдин улы
Ишмырҙин Сөләймән Ғәләүетдин улы (5 июнь 1893 йыл — 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы, штабс-капитан. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Сөләймән Ғәләүетдин улы Ишмырҙин 1893 йылдың 5 июнендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Кинйәбулат ауылында тыуған.
1913 йылда Ҡазан уҡытыусылар мәктәбен тамамлай.
1914—1918 йылдарҙа батша армияһында хеҙмәт итә. Хеҙмәтен 1914 йылдың октябрендә, ул ваҡытта Һамарҙа торған 28-се сапёр батальоны составында башлай. 1915 йылдың 31 мартынан 1917 йылдың ғинуарына тиклем, көньяҡ-көнбайыш фронтта булып, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда поручик дәрәжәһе ала.
1917 йылдың ғинуарында пехота прапорщиктәре әҙерләүсе 1-се Житомир мәктәбенә ебәрелә һәм шул йылда тамамлай. 1917 йылдың 15 июнендә запастағы 283-сө пехота полкының 3-сө ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә. Бынан тыш полк суды рәйесе бурысын башҡара.
1918 йылдың апрелендә подпоручик дәрәжәһендә демобилизациялана һәм шул уҡ айҙа, тыуған яҡтарына ҡайтҡас, Стәрлетамаҡ өйәҙенең революцион трибуналы ағзаһы итеп һайлана.
1918—1919 йылдарҙа Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт итә, 1918 йылда штабс-капитан дәрәжәһенә үрләтелә.
1918 йылдың авгусынан Башҡорт армияһының 1-се Башҡорт уҡсылар полкы командиры һәм Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы итеп һайлана.
1919 йылдың июненән РККА дивизияһы составында Көньяҡ фронтта генерал-лейтенант А. И. Деникин етәкселек иткән аҡ армияға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.
1919 йылдың июленән Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы территорияһында кантон революцион комитеттәр ойоштороу эшендә ҡатнаша. 1919 йылдың октябренән Башревком ҡарамағында аҙыҡ-түлек эше буйынса халыҡ комиссары.
1920 йылдан Үҫәргән кантоны революцион комитетының рәйесе, ә аҙаҡ — Табын кантоны ревкомы рәйесе була. Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты Президиумы составына инә (1922 йылда — сығарыла). Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы коллегияһы ағзаһы була.
1921 йылда автономиялы республиканың Революцион трибуналы 15 йылға иркенән мәхрүм итергә хөкөм итә, ләкин тиҙҙән хөкөм ҡарары юҡҡа сығарыла. Сәбәбе булып Мәскәүҙең Ишмырҙиндың Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте буйынса көрәштәштәре үтенесен ҡәнәғәтләндереүе тора.
1926 йылға тиклем Өфөлә В. И. Ленин исемендәге Өлкә тәжрибә мәктәбенең хужалыҡ эштәре менән идара итә. Аҙаҡ Башҡорт АССР-ы халыҡ мәғарифы халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Башглавполитпросвет бүлеге мөдире булып эшләй.
1932 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй, «Союззолото» берекмәһе хеҙмәткәре була.
1937 йылда репрессиялана.
Һылтанмалар
‎
Каллирои Паррен
Биографияһы
1861 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1859 йылда ) Ғосман империяһы Крит виләйте (хәҙерге Грецияның Крит утрауы) Ретимнон ҡалаһында тыуған.
Мәктәпкә тиклемге белемде Пирей ҡалаһында монахтар мәктәбендә ала. Бынан һуң Афинала ҡыҙҙар өсөн иң яҡшы мәктәптәренең береһендә уҡый. 1878 йылда Αρσάκειον уҡытыусылар әҙерләү мәктәбен тамамлай. рус, француз, итальян һәм инглиз телдәрен белә.
1878 йылда саҡырыу буйынса Рәсәй империяһының Одесса ҡалаһына килә һәм бында ике йыл дауамында ҡала грек общинаһының ҡыҙҙар өсөн мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. Артабан бер нисә йыл дауамында Эдирне ҡалаһында эшләй, бында грек общинаһы өсөн Zapeion мәктәбен аса. Истанбулда Франция матбуғат агентлығын асҡан француз журналисы Жан Парренға (Jean Parren) кейәүгә сыға, аҙаҡ улар Грецияның баш ҡалаһы Афинаға күсәләр.
Афинала феминизм хәрәкәте менән шөғөлләнә һәм 1887 йылда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Εφημερίς των Κυριών («Ҡатын-ҡыҙ журналы») журналын сығара башлай. Был журнал 1908 йылға ҡәҙәр аҙна һайын, ә 1908—1916 йылдарҙа — айына ике тапҡыр баҫылып сыҡҡан.
Грецияның Антанта яғында Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыуына ҡаршы сығыш яһай, бының өсөн 1917 йылда Элефтериос Венизелос хөкүмәте уны Идра утрауына һөргөнгә ебәрелә, ә журнал ябыла.
Афинала Европа һәм Америка ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте менән хеҙмәттәшлек итә, үҙенең журналын Париж һәм Чикаго ҡалаларында уҙған халыҡ-ара конференцияларында күрһәтә. Эшкә урынлашыу һәм белем алыу өлкәләрендә ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшә. 1896 йылда Греция ҡатын-ҡыҙҙар союзын нигеҙләй. 1908 йылда уның тырышлығы менән Греция ҡатын-ҡыҙҙар милли советы төҙөлә, был ойошма Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар советы (International Council of Women) менән хеҙмәттәшлек итә. 1650—1860 йылдарҙы үҙ эсенә алған «Греция ҡатын-ҡыҙҙары тарихы» китабын яҙа.
Шулай уҡ әҙәби салон аса, ул «Әҙәби шәмбеләр» булараҡ билдәле була. Жюльетта Адам, Жюль Симон, Григориос Ксенопулос, Костис Паламас кеүек яҙыусылар һәм публицистар менән дуҫ була. Бер нисә грек романдарын яҙа, улар тәүге тапҡыр «Ҡатын-ҡыҙ журналында» Майя псевдонимы аҫтында баҫылып сыға.
1940 йылдың 15 ғинуарында Афинала вафат була.
Керҙәштәр
Керҙәштәр — (синонимдары: ебәрелмеш, килмешәк, әтәмбәй) башҡорт йәмғиәтенең социаль структураһында башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен керҙәшлеккә алыу нигеҙендә формалашҡан халыҡ категорияһы.
Керҙәшлеккә кереү шарттары
Керҙәшлек аҫаба башҡорттар менән яҙма килешеү (ерҙән файҙаланыу шарттары тураһында керҙәшлек яҙмалары) төҙөп, уларҙы өйәҙ һәм губерна учреждениеларында теркәгән. Телдән килешеү осраҡтары ла булған. Керҙәштәр иҫәбенән типтәрҙәр ҡатламы барлыҡҡа килгән. Аҫаба башҡорттар менән керҙәштәр араһында ер мөнәсәбәттәре дөйөм Рәсәй закондары тарафынан көйләнгән.
Нөғөш ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Нөғөш ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
1981 йылда юҡҡа сыҡҡан Үрге Ҡарабат ауылы ауыл Советы исемлегенән төшөрөлгән.
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында
«Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» («Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының Рәсәй Совет Республикаһына ҡарата мөнәсәбәттәре тураһында») — 1920 йылдың 19 майындағы ВЦИК-тың һәм РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының РСФСР составында АСБР-ҙың хоҡуҡи хәлен билдәләү тураһындағы декрет.
Декретты ҡабул итеү тарихы
1919 йылдың 20 мартында, «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Автономиялы Совет Башҡортостаны тураһында Килешеү»гә ҡул ҡуйғандан һуң, Башҡортостан мөхтәриәте Үҙәк совет властары тарафынан таныла һәм Башҡорт АССР-ы тип үҙгәртелә. Әммә «Килешеү…»ҙе тормошҡа ашырған саҡта автономиялы республика хөкүмәте — Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты (Башревком) күрше губерна революцион комитеттарҙың ҡаршылашыуына, урындағы коммунистарҙың һәм совет хеҙмәткәрҙәре яғынан милли автономия идеяһын ҡабул итмәү, үҙәк власының республика етәкселәренә шиксел ҡарашына юлыға. Былар барыһы ла Ғинуар конфликтына һәм артабан Башревкомдың һәм РКП(б)-ның Башобкомы араһындағы фекер айырымлыҡтарына килтерә.
1920 йылдың 7 февралендә ВЦИК янында РСФСР-ҙың федератив ҡоролошо мәсьәләләре буйынса комиссия ойошторола, ә 15 февралдә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты РСФСР һәм уның составындағы автономиялы дәүләт берәмектәр араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе билдәләү буйынса комиссия булдыра. Шулай уҡ башҡорт мәсьәләһе буйынса Л. Б. Каменев, И. В. Сталин, Л. Д. Троцкий составында махсус комиссия ойошторола. 1920 йылдың 5 апрелендә комиссия составына шулай уҡ Ф. Э. Дзержинский менән Е. А. Преображенский индерелә.
Ғинуар конфликты һәм унан һуңғы ваҡиғалар 1920 йылдың 14 мартында Өфөлә кәңәшмә үткәреүгә сәбәпсе була. Кәңәшмәлә РКП(б-ның Үҙәк Комитеты вәкиле Л. Д. Троцкий, Башревком ағзалары Ә. Ә. Вәлидов, Ф. Н. Төхвәтуллин һәм Ф. Дудник, Башобком ағзалары Ф. Самойлов, И. Ш. Рәхмәтуллин һәм К. Ә. Каспранский, вәкилдәр — Артем (Ф. А. Сергеев) һәм Е. А. Преображенский, Өфө губерна башҡарма комитеты рәйесе — Б. М. Эльцин ҡатнашалар. Көн тәртибенә түбәндәге мәсьәләләр индерелә: Башревком һәм уның Президиумының составы тураһында, Башҡорт АССР-ының сиктәрен билдәләү тураһында, БАССР-ҙың Советтары съезының саҡырылышы тураһында, күрше губерналар менән урындағы хеҙмәткәрҙәрҙе БАССР-ҙың хужалыҡ органдарына йәлеп итеү, ер сәйәсәте тураһында, яуаплы вазифаларға хеҙмәткәрҙәрҙе тәғәйенләү тәртибе тураһында, БАССР-ҙағы партия һәм совет учреждениелары араһындағы мөнәсәбәттәр тураһында, ғинуар инциденты тураһында.
Л. Д. Троцкий Башревкомдың ғинуарҙағы ғәмәлдәренә ҡаршы сығыш яһай, шул уҡ ваҡытта Башҡорт АССР-ында Башобком алып барған сәйәсәткә ҡарата Ә. Ә. Вәлидовтың һәм уның яғында тороусыларҙың ҡайһы бер контрдәлилдәренә теләктәшлек күрһәтә. Кәңәшмә резолюцияһында, «Башревкомды контрреволюцион учреждениеһы тип баһалау бөтөнләй ярамағанлығы» һәм партия ойошмалары «бер нисек тә совет учреждениеларҙың практик административ эштәренә ҡыҫылырға тейеш түгел, ә хеҙмәтсәндәрҙең сәйәси ойошмалары етәкселәре булып ҡалырға тейеш», тип билдәләнде һәм ошо юҫыҡта РКП(б)-ның Үҫәргән канткомының эштәре тәнкитләнде. Шулай уҡ кәңәшмәнең йомғаҡлау документында, «Башреспубиканың партия һәм совет ойошмаларының төп бурысы — Башреспубликаны коммунистик илгә, бөйөк Коммунистик Федерацияһының бер өлөшөнә әүерелдереү, ә быға хеҙмәтсәндәрҙең киң ҡатламын коммунизм идеяһы сфераһына ылыҡтырыу аша һәм уны ойоштороуҙан тыш ирешеп булмай», һәм «яҡын арала Өлкә Комитеты составына башҡорттарҙы мөмкин тиклем күберәк ылыҡтырыу кәрәклеге күҙаллана» тип билдәләнә. Кәңәшмәлә Л. Д. Троцкийҙың тәҡдиме буйынса Ғинуар конфликты «тулыһынса бөтөрөлдө» тигән ҡарар сығарыла.
1920 йылдың 8 апрелендә РКП(б-ның Үҙәк Комитеты пленумы ултырышы үтә, унда башҡорт теле мәсьәләһе буйынса башҡорт эштәре комиссияһы рәйесе И. В. Сталин сығыш яһай. ВЧК-ның рәйесе Ф. Э. Дзержинский хөкөм тәҡдим Х. Йомағоловты, Т. Рычковты һәм башҡа РКП(б)-ның Башобкомы ағзаларын ҡулға алыуҙа ғәйеплеләрҙе хөкөм итергә һәм Башревком рәйесе Ә. Вәлидовты Мәскәүгә саҡыртып алырға тәҡдим итә. Башҡорт эштәре буйынса комиссия тәҡдимдәр әҙерләү буйынса өҫтәмә Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында башҡорт совет автономияһы тураһында килешеүгә өҫтәмәләр буйынса күрһәтмәләр әҙерләй. Ошо тәҡдимдәрҙе иҫәпкә алып, РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1920 йылдың 14 апрелендә Башҡорт АССР-ының конституцион-хоҡуҡи хәле тураһында махсус ҡарар ҡабул итә.
Шул уҡ ваҡытта автономиялы республика хөкүмәте Советтар съезында Башҡорт АССР-ының Конституцияһын ҡабул итеү буйынса ҡарар сығара. Бының өсөн 1920 йылдың апрель башында, 1918 йылғы РСФСР Конституцияһы нигеҙендә, I Бөтә Башҡорт Советтар съезы саҡырылышына әҙерлек башлана. Съезды 1920 йылдың 20 майында үткәреү планлаштырыла. 1920 йылдың 9 апрелендә Башревком янында Советтар съезына тиклем республика Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия булдырыла. Комиссия составына Ә. Вәлидов, И. Алкин, К. Каспранский, И. Мутин, Р. Петров, Ф. Төхвәтуллин, Ласточкин, Гест инәләр. Комиссия «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы тураһында», «Бөтә Башҡорт эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары Советтары съезы тураһында», «Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы вәкиллектәре тураһында», «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эштәре менән идара итеү тураһында» положениеларын әҙерләү менән шөғөлләнә. Әлеге положениеларға ярашлы һайланған власть органдары — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм депутаттар Советтары съезы алдында яуаплы булған Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы йөҙөндә парламент республикаһын булдырыу күҙ уңында тотола. Әммә Башҡорт АССР-ының Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия йөкмәтелгән эште аҙағына тиклем башҡарып сыға алмай, сөнки уның рәйесе Вәлидов 28 апрелдә Мәскәүгә саҡыртыла, ә үҙәк властары федераль властар һәм Башҡорт АССР-ы араһындағы мөнәсәбәттәрҙең конституцион-хоҡуҡи нормаларын билдәләү буйынса эште үҙ контроле аҫтына ала. Май айында ВЦИК-та Башҡорт АССР-ының эске ҡоролошо тураһында Положениены әҙерләгән комиссия эшләй, уның ултырыштарына Вәлидов та саҡырыла. Әммә үҙәк власть Вәлидовтың үтенесен бер генә мәсьәләлә ыңғай хәл итә: Артем (Сергеев) һәм Ф. Самойлов уңайлы һылтау менән автономиялы республиканан саҡыртып алына, улар урынына П. Викман һәм П. Мостовенко ебәрелә.
1920 йылдың 15 майында Башревком автономиялы республиканың хоҡуҡтарын РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы һәм 1919 йылдың 20 мартындағы Килешеүҙә раҫланған хоҡуҡтарға ҡарағанда бик ныҡ ҡыҫыу ярамағанлығы тураһында Мәскәүгә мөрәжәғәтнамә юллай. Башревком шулай уҡ Вәлидовты һәм Йомағоловты республиканан саҡыртып алыуға, шулай уҡ башҡорт халҡына Бөтә Башҡорт Советтар съезына һәм Башҡорт АССР-ның Халыҡ Комиссарҙары Советына уларҙы һайлау буйынса йәшерен тыйыуға ҡаршы булыуын белдерә. Башревком, «нисек Ленин донъя пролетариаты юлбашсыһы булһа…, шулай Вәлидов та башҡорт пролетариатының башлығы булып тора һәм уның эше республикала «Көнсығыш белгесе» булараҡ бик кәрәкле» һәм Башревком «Вәлидовтың ниндәй ҙә булһа отставкаһын ҡабул итергә ниәтләмәй», тип белдерә. Әлеге мөрәжәғәт аҫтында 49 кеше ҡул ҡуя, шул иҫәптән, башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусылар — Төхвәтуллин, Мағазов, Имаҡов, Алкин, Йәғәфәров, Мутин, Буранғолов, Биишев, Ҡыуатов, Мерәҫов, Халиҡов, Каспранский, Ишмырҙин һәм башҡалар.
1920 йылдың 19 майында ВЦИК һәм РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының Рәсәй Совет Республикаһына ҡарата мөнәсәбәттәре тураһында» декретына ҡул ҡуялар. 1920 йылдың 22 майындағы «Известия ВЦИК» гәзитендә әлеге декрет «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» ҡарары тип исемләнә. Декрет үҙәк властары тарафынан Башҡорт АССР-ының Конституцияһы булараҡ танылыу ала.
Декрет йөкмәткеһе
Декреттың 1-се статьяһында,РСФСР Конституцияһына ярашлы Башҡорт АССР-ы дәүләт власының аппараты урындағы депутаттар Советтарынан, Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советынан төҙөлә, тип билдәләнә.
Декреттың 2-се статьяһы автономиялы республикалағы халыҡ комиссариаттары исемлеген билдәләй: 1) почталар һәм телеграфтар идаралығы менән эске эштәр,2) Юстиция, 3) Мәғариф, 4) Һаулыҡ һаҡлау, 5) Социаль тәьминәт, 6) Игенселек, 7) Аҙыҡ-түлек, 8) Финанстар, 9) хеҙмәт һәм бәйләнеш юлдары бүлектәре менән ауыл хужалығы Советы, 10) Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы.
Документ иҫкәрмәһендә, сит ил эштәре һәм тышҡы сауҙа тулыһынса РСФСР-ҙың үҙәк органдары ҡарамағында ҡала, тип күрһәтелә. Хәрби эштәр Башҡортостан хәрби комиссариаты ҡарамағында ҡала, улар декретҡа ярашлы иң яҡын (Волга аръяғы) округ хәрби комиссариатына буйһондорола. Контреволюция менән көрәш шулай уҡ Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы органдары ҡарамағында ҡала, улар Башҡорт АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы менән килешеү нигеҙендә ойошторола.
3-сө статьяға ярашлы иң мөһим халыҡ комиссариаттары — Аҙыҡ-түлек, Финанстар, Хеҙмәт һәм юлдар бүлеге менән берлектә халыҡ хужалығы Советы, Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы һәм Эске эштәр Халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы почталар һәм телеграфтар идаралығы «республиканың бөтә территорияһында РСФСР-ҙың хужалыҡ һәм финанс сәйәсәтенең берҙәмлеген һаҡлау маҡсатында» «инструкцияларын һәм күрһәтмәләрен үтәү» йөкләмәһе менән туранан-тура РСФСР-ҙың халыҡ комиссариатары ҡарамағына күсә.
Декреттың 4-статьяһында эштәрҙә автономия бирелә һәм үҙ эштәре өсөн Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты алдында яуаплылыҡ киләһе халыҡ комиссариаттарына йөкмәтелә: Эске эштәр (почта һәм телеграф менән идара итеүҙән тыш), Юстиция, Мәғариф, Һаулыҡ һаҡлау, Социаль тәьминәте һәм Игенселек.
Һөҙөмтәләре
«Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында»ғы декреттың ҡабул ителгәненән һуң ысынында Башҡорт АССР-ы 1919 йылдың 20 мартында «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү» гарантиялаған сәйәси һәм иҡтисади суверенитеттан мәхрүм ителә. Шул уҡ ваҡытта автономиялы республика хөкүмәте ҡарамағында тик икенсел административ функциялар ҡалдырыла һәм улар шулай уҡ РКП(б)-ның Башобкомының, БашЧК-ның һәм Эшсе-крәҫтиән инспекцияһының бер туҡтауһыҙ күҙәтеүе һәм контроле аҫтында булырға тейеш була. Тиҙҙән уның өлгөһө һәм йораты буйынса Татар, Ҡырғыҙ һәм башҡа автономиялар тураһында ВЦИК-тың декреттары барлыҡҡа килә.
Декретты ҡабул иткәндән һуң Башҡорт АССР-ынан Мәскәүгә декретты юҡҡа сығарыу һәм Вәлидов менән Йомағоловты кире ҡайтарыу талабы менән мөрәжәғәттәр килә башлай. Декретты ҡабул итеүгә ҡаршы протест йөҙөнән Башревкомдың 1-се составы отставкаға киткәс, уның яңы составына РКП(б)-ын Башобкомы автономия дошмандарын индерә, шул иҫәптән ғинуар конфликтында ҡатнашыусыларҙы, ә БашЦИК-тың һәм БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының рәйесе итеп башҡорт автономияһына һәм милләттәрҙең үҙбилдәленешенә ҡаршы тороусы Ғ. К. Шәмиғолов һайлана. Һөҙөмтәлә, республикала «хәрби коммунизм» сәйәсәте әүҙем индерелә башлай, урындағы халыҡтың массауи репрессиялары үткәрелә, был, ахыр сиктә, башҡорттарҙың баш күтәреүенә сәбәпсе була. Ихтилалдың ҡаты баҫтырылыуы һәм халыҡты талауҙар 1921-1922 йылдарҙағы аслыҡтың фажиғәле һөҙөмтәләренә килтерә.
1921 йылда Башҡорт АССР-ының яңы етәкселеге ВЦИК-тың һәм РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1920 йылдың 19 майындағы «Башҡорт АССР-ының дәүләт ҡоролошо тураһында» Декреты автономиялы республиканың социаль-иҡтисади үҫешен тотҡарлай тигән һығымтаға килә, шуға күрә БашЦИК-ка II Бөтә Башҡорт Советтар съезында РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты алдында әлеге декретты ҡабаттан тикшереүҙе юллау йөкмәтелә, шулай уҡ «БАССР-ҙың дәүләт ҡоролошо тураһында» резолюцияһының проекты ҡабул ителә.
Елена Джионат
Елена Джионат (рум. Elena Djionat)  — тәрбиәсе, журналист, хоҡуҡ яҡлаусы, «Бессарабия ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһы»ның ойоштороусыларының береһе һәм лидеры
Биографияһы
1888 йылда Рәсәй империяһының (хәҙерге Хынчешты районының) Бозиены ауылында тыуған.
Ике йыл дауамында Одесса университетының медицина факультетында белем ала.
Ҡонаев Йәүҙәт Сабир улы
Ҡонаев Йәүҙәт Сабир улы (Джавдат Сабирович Кунаев; 7 март 1927 йыл) — ғалим-тау инженеры‑геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1974), профессор (1981). Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984) һәм Шоҡан Вәлиханов исемендәге премияһы лауреаты (1971). Сәйәси золом ҡорбаны.
Елена Джионат
Биографияһы
Педагогик эшмәкәрлектән тыш, феминизм хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. 1928 йылдың ноябрендә Кишинёвта ҡатын-ҡыҙҙар йыйылышын ойоштора, Бессарабия ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһына нигеҙ һала һәм уны етәкләй.
Ҡонаев Йәүҙәт Сабир улы
Биографияһы
Йәүҙәт Сабир улы Ҡонаев 1927 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Баязит ауылында тыуған.
1931 йылда атаһы Сабирға, «кулак» мөһире тағылып, ҡатыны Мәғәфүрә Вәли ҡыҙы (1895—?), улы Йәүҙәт һәм ҡыҙы Зифа (1928—?) менән бергә Себергә — Кемерово өлкәһенең Прокопьевск ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә.
1950 йылда Ҡаҙаҡ тау‑металлургия институтын тамамлағандан һуң, шунда эшләй башлай. 1956 йылдан Ҡаҙаҡ тау‑металлургия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
1964 йылдан Ҡаҙағстан минераль сеймал ғилми-тикшеренеү институтының геология секторы мөдире, ә 1974 йылдан — Ҡаҙаҡ ССР‑ы Фәндәр Академияһының Геология фәндәре институтының ғилми секретары һәм сектор мөдире вазифаһын башҡара.
1970—1974 йылдарҙа Алма-Аталағы К. И. Сатпаев исемендәге Ҡаҙаҡ милли техник университетында уҡытыусы булып эшләй, 1979—1994 йылдарҙа шул уҡ университеттың тарих һәм төбәк геологияһы кафедраһы мөдире вазифаһын үтәй.
Йәүҙәт Ҡонаев — 150 фәнни хеҙмәт авторы, уның фәнни тикшеренеүҙәре төбәк геологияға һәм металлогенияға бағышланған. Ҡонаев тарафынан геология‑разведка эштәрен үткәреү өсөн перспективалы металлогеник, геохимик һәм мәғдән бүлкәттәре айырып күрһәтелә; Башҡортостандың Урал алды һәм Ҡаҙағстан биләмәләрендәге геологик структураларҙың дуғаланып тоташыу характеры нигеҙләнә.
Панфёров Виктор Михайлович
Виктор Михайлович Панферов (27 ғинуар 1916, Ярославль, Рәсәй империяһы — 16 октябрь 1997, Мәскәү, Рәсәй) — механика өлкәһендә совет ғалимы.
Биографияһы
1941 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.
1941-1944 йылдарҙа тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында инженер булып эшләй. Физика-математика фәндәр кандидаты (1946). Физика-математика фәндәр докторы (1949), диссертацияһының темаһы «Һығылмалылыҡ мәсьәләләрен хәл итеүҙең дөйөм ысулдары». М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры (1950).
1947 йылдың 24 майында НИИ-88-ҙең (Машиналар эшләү үҙәк ғилми-тикшеренеү институты) ныҡлыҡ ғилми-тикшеренеү бүлеген етәкләй (ул саҡта физика-математика фәндәре кандидаты, доцент). Бүлектең ғилми етәксеһе итеп СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, профессор А.А. Ильюшин тәғәйенләнә.
1959 йылдан Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында эшләй, ныҡлыҡ бүлеге мөдире (1960), юғары температурала ныҡлыҡ һәм шыуыусанлыҡ лабораторияһы мөдире (1963), һуңғы йылдарҙа - баш ғилми хеҙмәткәр.
Мәскәүҙә Перлов зыяратында ерләнгән.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Материалдарҙың деформацияланыу һәм емерелеү механикаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара. Ракета техникаһын булдырыу эштәрендә ҡатнаша. Мартен мейесе өсөн ҡулайлы-көсөргәнешле көмбәҙ тәҡдим итә, ул эшләү ваҡытын 1,5-2 тапҡырға арттыра. Уның ҡатнашлығында эшләнгән һауа йылытҡыс көмбәҙе Кривой Рогтағы домна мейесендә тормошҡа ашырылған.
Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса СССР милли комитетының тәүге составына инә (1956).
25 фән кандидаты һәм 3 фән докторы әҙерләгән.
Библиография
Ҡаты есемдәрҙе һыҙыҡлы булмаған деформациялауҙың ҡайһы бер мәсьәләләре. М. 1971.