cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белорус готикаһы
Тарихы
Көнбайыш Европанан, иң тәүге сиратта — Италия, Германия һәм Бөйөк Литва кенәзлегенән готика архитектураһының үтеүенә социаль-сәйәси һәм иҡтисади хәлдәр булышлыҡ итә. XIV быуат аҙағында рәсми рәүештә Литваны католиктар булараҡ суҡындырыу, францисканецтар һәм бернардинецтарҙың, шулай уҡ ганзей сауҙагәрҙәренең ярлы монах ордендарының эшмәкәрлеге ошондай хәлде булдыра. Готика стилендәге тәүге таш костёлдар дәүләттең иң эре ҡалалары — Вильно (бернардинецтарҙың Изге Николай һәм Изге Анна костёлдары — һәм Неман йылғаһы буйлап Төньяҡ Германия менән үҫешкән сауҙа мөнәсәбәттәрен урынлаштырған Ковнола («фара Витовт») төҙөлә, шуға ла уларҙа немец готикаһының йоғонтоһо күҙәтелә, һәм был хаҡта күп кенә тикшеренеүселәр ҙә билдәләй .Хәҙерге Белоруссия Республикаһы территорияһында XV быуатта готика стилендә таш ғибәҙәтханалар төҙөлә (Вселюбта Иоан Креститель, Ишколдила Изге Троица, Новогрудокта Бөтә Изгеләр, Ивьела Изге Петр һәм Павел костелдары). XV-XVI быуаттары арауығында готика элементтары, традицион визатия структураһы менән үрелеп, православие диненең ғибәҙәтханаларын төҙөүҙә лә ҡулланыла башлай (сиркәү-ҡәлғә Супрасло, Сынковичи, Мурованка, Борисоглеб, Новогрудок сиркәүҙәре).
Беренсе (Оло Һатҡы ҡушылдығы)
Беренсе — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һатҡы йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клявлин Марс Сәлих улы
Клявлин Марс Сәлих улы (27 апрель 1949 йыл) — инженер-технолог, химия фәндәре докторы (1994), профессо (2000); Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре (1999), уйлап табыусы һәм рационализаторҙар йәмғиәтенең Бөтә Союз премияһы лауреаты (1978).
Биографияһы
Марс Сәлих улы Клявлин 1949 йылдың 27 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Красноусол ҡасабаһында тыуған.
1966-67 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә эшләй.
1972 йылда Өфө нефть институты технология факультетының «Төп органик синтез технологияһы һәм нефть химияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Ошо йылдан уҡ нефть институтында кҡытыусы булып эшләй.
1976 йылда Мәскәүҙә Д.Зелинский исемендәге Органик химия институтында Р. А. Караханов етәкселегендә химия фәндәре кандидаты ғилми исемен яҡлауға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1978 йылда Бөтә союз уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар йәмғиәтенең йәштәр.премияһы лауреаты булыуға өлгәшә.
1994 йылда химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай. 1996 йылда кафедра мөдире итеп тәғәйенләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре һыуҙың карбонатлы ҡатылығына физик‑химик факторҙарҙың тәьҫирен тикшереү, тәбиғи һыуҙарҙы таҙартыуҙың экологик һәм аҙ сығымлы ысулдарын эшләүгә арналған. Уның етәкселегендә кислород һәм азотлы гетероциклик 1,3‑диоксацикландар рәте берләшмәләренең гомоген‑гетероген синтезы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла.
50-нән ашыу фәнни баҫмалар, шул иҫәптән 16 авторлыҡ таныҡлығы авторы. Архитектура-төҙөлөшө факультетының һәм университетың Ғалимдар советы ағзаһы булып тора.
Спиш замогы
Спишский Град (Спиш замогы; Spišský hrad) — Словакияның иң ҙур замогы, Спиш өлкәһенең тарихи үҙәге, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы. Спишске Подградье ҡалаһы янында, Левоча ҡалаһынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Словакияның милли мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә инә.
Тарихы
Спишский Град (Спиш замогы) диңгеҙ кимәленән 634 метр (итәгенән алып яҡынса 200 метр) бейеклектәге тауҙа урынлашҡан. Замок стеналары төрлө участкаларҙа төрлө бейеклеккә эйә — 20 метрҙан 40 метрға тиклем, был үҙ сиратында замокты алыуҙы ҡатмарлаштырған.
Монголдар киткәндән һуң, король Бела IV Австрия эрцгерцоглығынан Венгрия короллегенә ҡайта. 1242 йылда Бела IV йәнәй Спиш замогын үҙгәртеп ҡорорҡа бойора. Үҙенең 1249 йылдың 19 сентябрендә яҙылған Яблонов (Jablonov) общинаһына грамотаһында король төҙөлгән башня һәм һарайҙы телгә алған. Был дәүерҙән хәҙерге ваҡытта һарай һәм сиркәү фундаменттары һаҡланып ҡалған.
XIII быуаттың икенсе яртыһында Спиш замогына Елизавета Куманская (король Бела IV килене) хужа булғас, итальян архитекторҙары замок фортификацияһын нығытҡандар. 1312 йылда билдәле Матуш Чак замокты уңышһыҙ ҡамауға алған.
1443 йылда Венгрияла Граждандар һуғышы осоронда Венгрия тәхетенең вариҫы Ладислав Постумдың юғары гетманы Ян Искра замок хужаһы булып китә. Ян Искра замокҡа Түбәнге Градты өҫтөп төҙөй. 1464 йылда замок Запольяи (Запольскийҙар) магнат ғаиләһенең ҡулына күскән. Уның вәкилдәре бында бихисап яңы ҡаралтылар төҙөгән. Спиш замогында буласаҡ Венгрия короле Янош Запольяи тыуған.
1527 йылда замокты яңы хужаһы Изге Рим империяһы императоры Фердинанд I була. 1531—1635 йылдарҙа замокҡа Турзо мадьяр сауҙагәр ғаиләһе хужа була: уның вәкиле Алексис Турзо императорҙан ошо һәм тағыла бер нисә башҡа замоктарҙы һатып алған (Турзо ғаиләһе бөтә Европа буйлап баҡыр һатыу менән шөғөлләнгән). Алексей Турзо замокта яңы бастиондар төҙөй, роман ишектәрен яба, ә диуарҙарҙа пушкалар өсөн ектәр тиштерә.
1638 йылда Спиш замогы эектән уға дәғүә белдереүсе Чак мадьяр дворян нәҫеленә күскән. XVIII быуат башында хужалары уны ташлап китә, ә 1780 йылда көслө янғын замокты харабаларға әйләнедергән. 1945 йылда Икенсе донъя һуғышынан һуң тергеҙелгән Чехословакияның властары Чак мадьяр нәҫеленән замокты тартып алғандар.
1993 йылда Спишский Град ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Хәҙерге ваҡытта шулай уҡ Словакияның милли мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә инә һәм ҡәлғә ҡорамалдарын реставрациялау эштәре алып барыла.
Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы
Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы (17 август 1928 йыл) — травматолог-ортопед-ғалим, медицина фәндәре докторы (1982. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986).
Биографияһы
Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы Хәбирова 1928 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Малаяҙ (хәҙерге ) Татар Малаяҙы ауылында тыуған. Малаяҙ урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1956 йылға саҡлы Башҡорт дәүләт медицина институтында юғары һөнәри белем алған.
1956 йылдан, БДМИ-ны тамалағандан һуң, Башҡортостанда, Туймазы үҙәк район дауаханаһында, артабан, 1958—1961 йылдарҙа Татарстанда, Баулы үҙәк район дауаханаһында эшләй.
1962—1987 йылдарҙа Ҡаҙан ортопедия һәм травматология фәнни-тикшеренеү институтында (1982—1986 йылдарҙа бүлек мөдире) хеҙмәт итә. 1960 йылдан Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының «Восстановительная травматология и ортопедия» фәнни-тикшеренеү институтында (НИЦ) эшләй. Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙының ғилми эшмәкәрлеге даими аяҡ-ҡулдарҙың йомшаҡ һәм һөйәк туҡымаларына магнит яҫылығының тәьҫирен өйрәнеүгә, берләштерелгән һәм күп һанлы һыныуҙарҙы диагностикалау һәм һауыҡтырыу дауалауын камиллаштырыуға, быуын зарарланыуын дауалау ысулдарына бағышланған. Хәбирова ҡатнашлығында ҡулбаш һөйәгенең проксималь бүлеге һыныуын, торба һымаҡ оҙон суҡтар остеомиелитын хирургик дауалау ысулы, быуындар һыныуын дауалау ҡоролмаһы ентекләп эшләнгән. 90-дан артыҡ ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап сығарыу авторы.
Шаммазов Айрат Минһаж улы
Шаммазов Айрат Минһаж улы (31 август 1947 йыл) — тотош мөхиттәр механикаһы, нефть һәм газды ташыу һәм һаҡлау объекттарының һөҙөмтәлелеген, ышаныслылығын һәм экологиялылығын күтәреү өлкәһендә эшләүсе СССР һәм Рәсәй ғалимы; педагог, юғары белем биреү өлкәһендә ойоштороусы. Техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге ике премияһы лауреаты. Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры (1994—2014). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президенты (2006—2011).
Сығышы
Айрат Минһаж улы Шаммазов 1947 йылдың 31 авгусында Өфө ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа.
Атаһы — Минһаж Низам улы Шаммазов (1906 йылдың 19 ноябре — 1990 йылдың 23 феврале), офицер, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, унан һуң банк хеҙмәткәре. Татарстандың хәҙерге Аҙнаҡай районында тыуған. 1928 йылда Дияш ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Баҡалы районы) алтынсы класты тамамлай, шунан Башҡортостандағы Дәүләт банкының әҙерлек курсында уҡый, офицерҙар мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың сентябрендә Өфөнән армияға алына. Пехотала хеҙмәт итә, лейтенант званиеһында Кёнигсберг өсөн һуғышта ҡатнаша. 1946—1954 йылдарҙа СССР Дәүләт банкының Башҡортостан контораһында эшләй. 1954—1963 йылдарҙа Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмөндә ялан дәүләт банкының бухгалтеры булып хеҙмәт итә. Унан һуң Өфөлә Ленин районы торлаҡ файҙаланыу идаралығы етәксеһе, унан һуң административ-хужалыҡ эштәре буйынса мәктәп директоры урынбаҫары була. Ике Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Әсәһе — Зөләйхә Ғабдулла ҡыҙы Шаммазова (Абдуллина; 1908—2000). Урманай ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Баҡалы районы) тыуған. Мәҙрәсәлә дүрт класс уҡыған. Йорт хужабикәһе булған.
Ғилми эшмәкәрлеге
Профессор А. М. Шаммазов — тотош мөхиттәр механикаһы, нефтте транспортлау һәм нефть менән газды һаҡлау объекттарының һөҙөмтәлелеген, файҙаланыу ышаныслылығын һәм экологик хәүефһеҙлеген күтәреү ысулдары өлкәләрендә билдәле ғалим. Ул нефть һәм газ үткәргес торба транспорты проблемалары менән шөғөлләнгән фәнни мәктәпкә етәкселек итә. А. М. Шаммазов һәм уның уҡыусылары тарафынан магистраль үткәргес торбаларҙың техник торошон диагностикалауҙың һәм ҡалдыҡ ресурсын прогнозлауҙың төп принциптары; үткәргес торбалар буйлап бер төрлө булмаған ағымдарҙың ағыуын хисаплау, үҙгәреүсән файҙаланыу шарттарында нефть үткәргестәр эшенең технологик параметрҙарын ҡулайлаштырыу һәм нефтте транспортлауға энергия тотоноуҙы кәметеү тенологиялары, ньютондыҡы булмаған системалар параметрҙарын прогнозлау ысулдары; нефть үткәргестәрҙе үҙле-һығылмалы системалар ярҙамында таҙартыу ысулдары, саралары һәм технологиялары эшләнгән.
Фундаменталь баҫмаларҙа А. М. Шаммазов һәм авторҙар коллективы тарафынан арктик диңгеҙ ятҡылыҡтарындағы скважиналар продукцияһын эшкәртеү тәжрибәһе тәҡдим ителә. Арктик диңгеҙҙәрҙәге нефть һәм газ ятҡылыҡтары шарттарында ҡулланыла торған стационар нигеҙлектәрҙең, ярым батыусан платформаларҙың, быраулау судноларының һәм хеҙмәтләндереү судноларының төп типтары ҡарала. Арктика шарттарында диңгеҙ нефть һәм газ үткәргестәрен проектлауға һәм ҡороуға анализ үткәрелә. Арктик диңгеҙ ятҡылыҡтарын үҙләштереү өсөн техник сараларҙы проектлау, эшләү һәм файҙаланыу тәжрибәһе дөйөмләштерелә.
Профессор А. М. Шаммазовтың фәнни тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре 350 ғилми публикацияла сағылған, улар иҫәбендә — Юғары аттестация комиссияһы исемлегендәге журналдарҙа баҫылған 104 мәҡәлә, 15 монография, 16 дәреслек, уйлап табыуҙарға һәм файҙалы моделдәргә 53 патент һәм ЭВМ-дар өсөн программаларҙы дәүләт теркәүе тураһында таныҡлыҡтар. Уның уҡыусылары араһында — 5 фән докторы һәм 14 фән кандидаты.
Өфө дәүләт нефть техник университетының докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау советы рәйесе. Бер нисә фәнни-техник журналдың мөхәрририәт ағзаһы, «Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья» журналының баш мөхәррире. Тау фәндәре академияһының Көньяҡ Урал төбәк бүлексәһе рәйесе.
Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры эшмәкәрлеге
А. М. Шаммазовтың ректорлыҡ эшмәкәрлеге барышында студенттар һаны ике тапҡырға арта һәм 18 000 кешенән ашып китә. 2012/13 уҡыу йылында университетта Рәсәй Федерацияһының 53 субъекты вәкиле һәм донъяның 44 иленән 500 студент уҡый. 100-ҙән ашыу йүнәлеш, специальность һәм махсуслашыу буйынса квалифициялы кадрҙар әҙерләнә. Аспирантурала — 29, докторантурала 6 фәнни специальность буйынса юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләнә. Айрат Минһаж улының принципиаль ҡарашы арҡаһында юғары уҡыу йортон тамамлаусыларҙы эш урындарына йүнәлтеү системаһы эшләп килә. Эшкә урынлашыу күрһәткестәре йыл һайын 92—96 процент тәшкил итә. Өфө дәүләт нефть техник университетының белем биреү эшмәкәрлеген киңәйтә барып, А. М. Шаммазов уҡыу йортоноң ғилми-тикшеренеү үҙәге булараҡ та абруйын нығыта. Уны тырышлығы менән ғилми-производство комплексы барлыҡҡа килә, комплекс 5 фәнни-белем биреү-технологик үҙәктән, хужалыҡ иҫәбендәге 8 ғилми-тикшеренеү лабораторияһынан, 1 ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институтынан, кафедралар эргәһендәге 5 проектлау төркөмөнән тора. Ректор предприятиеларҙы ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеген үҫтереү өсөн гранттар биреүгә йәлеп итеү буйынса әүҙем эш алып бара, коллективты юғары уҡыу йорто ғилеме менән академик фәндең бер-береһенә мөмкин тиклем нығыраҡ яҡынайыуына, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы менән уртаҡ проекттарҙа ҡатнашыуға йүнәлтә.
Айрат Минһаж улы Өфө дәүәт нефть техник университетының матди һәм социаль базаһын үҫтереүгә ҙур көс һала. Ул ректор булғанда Өҫтәмә профессиональ белем биреү институтының уҡыу-торлаҡ комплексы, хеҙмәткәрҙәр һәм уҡытыусылар өсөн торлаҡ йорт, спорт-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә, яңы уҡыу корпустарын ҡушыу һәм иҫкеләрен реконструкциялау иҫәбенә майҙандар киңәйтелә. Өфө дәүләт нефть техник университетының студенттар ҡаласығы Башҡортостан Республикаһы вуздары конкурсында ун йылдан ашыу беренсе урынды алып килә.
Өфө дәүләт нефть техник университеты һәм уның өс филиалы эшмәкәрлегенең юғары һөҙөмтәлелеге күп һанлы бойондороҡһоҙ рейтингтарҙа, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының дәүләт белем биреү учреждениелары эшмәкәрлегенең һөҙөмтәлелеген күҙәтеүе йомғаҡтарында һәм рейтингтарында сағыла. Университет 2009 йыл йомғаҡтары буйынса Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы уҡыу йорто тип табыла.
Юғары профессиональ белем биреүҙе үҫтереүгә индергән өлөшө
Профессор А. М. Шаммазов Рәсәй юғары мәктәбе өсөн иң ҡатмарлы осорҙарҙың береһендә университетҡа етәкселек итә башлай. Яңы шарттарҙа юғары уҡыу йортоноң иҡтисади моделен эшләүҙе ул оҙайлы ваҡытҡа төп бурысы итеп ҡуя. Фәнде, белем биреүҙе һәм производствоны бер төпкә егеү А. М. Шаммазовтың мөһим эшмәкәрлек йүнәлешенә әүерелә. Ул юғары уҡыу йорттарының предприятиелар һәм ойошмалар менән уртаҡсылыҡ механизмдарын эшләүгә, юғары уҡыу йорттарында инновациялы инфраструктураны һәм фәнни-педагогик мәктәптәрҙе үҫтереү йүнәлештәрен булдырыуға ҙур өлөш индерә. Айрат Минһаж улы адреслы кадрҙар сәйәсәтен, студент эскәмйәһенән үк фәнни эшләнмәләр менән шөғөлләнеүгә ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләүҙе эш нигеҙе итеп ала. Юғары профессиональ белем биреүҙе үҫтереүҙең ошо яҡтары А. М. Шаммазов ун йыл буйы етәкселек иткән Башҡортостан Республикаһы Юғары уҡыу йорттары ректорҙары советының хәстәрлегенә әүерелә.
Ауыл йәштәренә Башҡортостан Республикаһының алдынғы юғары уҡыу йорттарына, шул иҫәптән Өфө дәүләт нефть техник университетына инеүенә булышлыҡ итеү А. М. Шаммазовтың етди ҡаҙанышы булып тора. Уның ҡатнашлығында республиканың бер нисә районында мәктәп тамамлаусылар өсөн әҙерлек курстары ойошторола, райондарҙағы ун урта мәктәп һәм бер профессиональ лицей компьютерлаштырыла. Төбәктең ҡалаларында һәм ауылдарында Өфө дәүләт нефть техник университетының кластары асыла.
Айрат Минһаж улы Рәсәй Нефть һәм газ юғары уҡыу йорттары ассоциацияһын ойоштороу инициаторы булып сығыш яһай, Нефть һәм газ буйынса белем биреүсе юғары уҡыу йорттарының уҡытыу-методик берекмәһе президиумы ағзаһы булып тора.
Ғаиләһе
Улдары Азат (18.12.1974) Өфө дәүләт нефть техник университетын «Нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлау» специальносы буйынса тамамлай (1997). Техник фәндәр кандидаты (2000). 2001—2007 йылдарҙа Мәскәүҙә «Лукойл» төркөмө компанияларында эшләй, 2007 йылдан — «Роснефть» нефть компанияһында.
Улдары Илдар (31.12.1981) Өфө дәүләт нефть техник университетын шул уҡ специальность буйынса тамамлай (2004). Техник фәндәр кандидаты (2006). Өфө дәүләт нефть техник университетының «Нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлау» кафедраһы доценты, фәнни публикациялар авторы. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2012 йылғы йәштәр өсөн фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты.
Таллыкүл (Благовар районы)
Таллыкүл (Таллыкуль) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше. Почта индексы — 452714, ОКАТО коды — 80217000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Черемшанка (Кызылган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клайнбокедра
Клайнбокедра (Kleinbockedra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 36 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Ҡоҙаҡай (Салауат ҡалаһы)
1952 йылда Ҡоҙаҡай Мәләүез районы Нурдәүләт ауыл Советына ҡараған. Яҡындағы тимер юл станцияһы Салауат ҡалаһында урынлашҡан, Ергән станцияһына тиклем— 18 км, Үрге Юлдаш ауылына (хәҙер Салауат ҡалаһы микрорайоны) тиклем — 8 км.
Тарихы
1842 йылда Ҡоҙаҡай 7 башҡорт кантонының 16-сы йортона ҡараған.
Революцияға тиклем ауылда мәсет булған. Был урында 1990 йылдарҙа Салауат ҡалаһының йәмиғ мәсете (Мәсжид Ән-Нәби) төҙөлгән.
Демография
1795 йылда үткән V ревизия документтары буйынса Ҡоҙаҡай ауылында 10 йортта 54 кеше йәшәгән. 1850 йылғы IX ревизия ваҡытында бында 13 йортта 82 аҫаба башҡорт йәшәгән. Ауылдың бик тиҙ үҫмәүе уның оло юл өҫтөндә булыуына бәйле (Өфө-Ырымбур), башҡорттар мал үрсетеп, ғәҙәти тормош алып барыр өсөн тынысыраҡ, чиновниктар һәм хәрбиҙәр йөрөмәгән, урындарға күсенгән. 1920 йылда бында 43 йортта 239 кеше иҫәпкә ингән
Иҡтисады
Төп хужалыҡ тармаҡтары — малсылыҡ була. 12 йортта йәшәгән 67 кешегә XIX быуат уртаһында берәр ат һәм һыйыр ғына тура килә. Тотош ауылға 12 һарыҡ һәм 7 кәзә генә була. Халыҡ умартасылыҡ менән дә бик аҙ шөғөлләнә : ауылда 25 умарта һәм 3 солоҡ була. 1842 йылда ауылда дүрт боттан әҙ генә күберәк ашлыҡ сәскәндәр. XX быуаттың 60-сы йылдарында ауылдағы ике урамда (Полежаев һәм Нахимов урамдары) 80 өй була. Ауылда был осорҙа инде төрлө милләт вәкилдәре йәшәгән — башҡорттар, татарҙар, урыҫтар, мордвалар. Улар башлыса Салауат ҡалаһы предприятиеларында эшләй.
Хәтер
Салауат ҡалаһында Губкин һәм Октябрь урамдары киҫешкән урында Ҡоҙаҡай ауылы кешеләренә иҫтәлелек итеп билдә ҡуйылған (2004). Һәйкәлдә яҙылған текст (төньяҡ -көнсығыш яҡтан урыҫ телендә, көньяҡ-көнсығыш яғында — башҡорт телендә):
''Ҡоҙаҡай XVIII быуаттың 60-сы йылдарында барлыҡҡа килгән. Рәсәйҙең азатлығын һәм бойондороҡһоҙлоғон яҡлап, ҡоҙаҡайҙар 1812 йылғы Ватан һуғышында, 1914 йылғы Беренсе донъя һуғышында, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.'' Кудакаево
Һәйкәл граниттан эшләнгән. Һәйкәле янында тротуар плиткалары түшәлгән. Һәйкәл тирәләй сәскә клумбалары эшләнгән.
Тағы ҡарағыҙ
- Мәләүез районы
- Салауат
Подломка
Подломка (Подложка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кож күле—Кож йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кывор-Вож
Кывор-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мадмас йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пырь-Яха
Пырь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пырья-Тысынян-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Табын (мәғәнәләр)
Табын — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
Цуканова Мария Никитична
Цуканова Мария Никитична (14 сентябрь 1923 йыл — 15 август 1945 йыл) — совет-япон һуғышында һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, Тымыҡ океан флоты диңгеҙ пехотаһы санитаркаһы. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Мария Никитична Цуканова 1924 йылдың 14 сентябрендә Смоленск ҡасабаһында, ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Үҙ атаһын белмәй, ул ҡыҙы тыуғанға тиклем бер нисә ай элек вафат була. Ҡыҙҙы әсәһе менән үгәй атаһы Николай Васильевич тәрбиәләй.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары Красноярск крайында үтә, Таштып ҡасабаһында тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. Шунда уҡ телефонистка булып эшләй, 1941 йылдың декабренән Ростовтан эвакуацияланған госпиталдә санитарка була. Үгәй атаһы менән ағаһы фронтҡа китә, бер аҙҙан ағайы һәләк була. Ггоспиталдә икенсе урынға күсерәләр, ә уларҙың ғаиләһе Иркутск ҡалаһына күсә, 1942 йылдың февраленән июнгә тиклем Иркутск авиация заводының  33-сө цехында ботаусы, ҡабул итеүсе һәм  4-се разрядлы контролер булып эшләй. Производствонан айырылмайынса санинструкторҙар курсын тамамлай һәм «флот егерме бишенселәре» отрядының составында (1942 йылдың майында СССР ГКО -ның хәрби диңгеҙ флотына  25000 ирекмән-ҡыҙҙарҙы саҡырыу тураһында указы)  1942 йылдың 13 июнендә  флот сафтарына саҡырыла һәм Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итеү өсөн йүнәлтелә. Яр оборонаһы Шкотов секторының 51-се артиллерия дивизионында телефонистка һәм алыҫлыҡты үлсәүсе булып хеҙмәт итә. 1944 йылда кесе медицина белгестәре  мәктәбен тамамлағандан һуң Мария Тымыҡ океан диңгеҙ пехотаһы 355-се айырым батальонының  3-сө ротаһында санитарка булып тәғәйенләнә.
Батырлығы
1945 йылдың 14 авгусындағы Совет-япон һуғышында ваҡытында Мария  диңгеҙ пехотаһының  355-се батальон составында Корея порты Сэйсинға (хәҙер Чхонджин) десантты төшөрөүҙә ҡатнаша. Һуғыш барышында яралыларға ярҙам күрһәтә, һуғыш яланынан 52 яралы десантсыны сығара. Ике тапҡыр яралана, ләкин һуғыш яланын ҡалдырыуҙан баш тарта. Ҡулына автомат алып, япондарға ата. Унан һуң 15 август кисендә ротаһына сигенергә тура килә, Мария Цуканова ҡалған һалдаттар төркөмө менән сигенеүҙе ҡаплай. Яралы булып, автомат уты менән 90-дан ашыу японды юҡ итә Аңын юғалтҡан килеш,  япондарға әсиргә эләгә һәм улар уны йыртҡыстарса язалай (бысаҡ менән телгеләйҙәр, күҙҙәрен соҡоп алалар). Шунан һуң япон офицеры тәүҙә   ҡулын  сабып өҙә, ә һуңынан башын   Чхонджин ҡалаһында совет яугирҙарының туғандар ҡәберлегендә  ерләнә
1945 йылдың 14 сентябрендәге СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «япон империалистарына ҡаршы көрәш фронтында командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм  батырлығы өсөн» Цуканова Мария Никитичнға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә (үлгәндән һуң). Бөтә Советтар Союзы Геройҙары-ҡатын-ҡыҙҙарҙан Совет-япон һуғышы барышында был юғары награданы алған берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була.
Хәтер
Ғәскәри частың исемлектәренә мәңгелеккә индерелә. 1972 йылдың 26 декабрендәге РСФСР Юғары Советы Президиумының  Указы менән Приморье крайы Хәсән районындағы Түбәнге Янчихе ауылы  Цуканово тип үҙгәртелә, ә шул уҡ райондағы Янчихе йылғаһы РСФСР Министрҙар Советының  1972 йылдың 29 декабрендәге 753-сө ҡарары менән  Цукановка тип атала. Омск, Иркутск, Барнаул, Красноярск, Абакан, Фокино, Хакасия Республикаһының Таштып ауылы,  Япон диңгеҙендә бухта, Кореяла сусаҡ, Балыҡ хужалығы министрлығының карабы, Хакасия Автономиялы округының Орджоникидзевский ҡасабаһындағы урта мәктәп, Иркутск ҡалаһындағы 34-се урта мәктәп уның исемен йөрөтә. Приморье крайында һәйкәлдәр: Владивостокта, хәрби-диңгеҙ госпитале территорияһында (авторы О. И. Сушкова, архитекторы В. А.Авшаров)һәм Фокинола (авторы Л. А. Бартенев), Иркутскта , Фокинола һәм Владивостокта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған
1988 йылда уның тураһында совет-корея «С весны до лета» тигән нәфис фильм төшөрөлә. Советтар Союзында фильм «Утомленное солнце» тип атала.
Иле төрки теле
Иле төрки теле (Или́-тю́ркский язык, Іле түркі тіліили́-тюрки́, шулай уҡ Ili Turk, Ili Turki, Tuerke, Tu’erke, T’urk) — Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районындағы Иле Ҡаҙаҡ автономиялы округында йәшәгән бер төркөмдөң теле, ул һөйләш төрки телгә инә. Был телдә һөйләшеүселәр һаны 1982 йыл — 120 кеше ; бөтәһе лә тиерлек шулай уҡ ҡаҙаҡ һәм/йәки уйғыр телдәрен белә.
Таралыуы
Бер генә илдә лә рәсми тел булараҡ ҡулланылмаған был төрки телде беренсе тапҡыр донъяға профессор Франц Һан Райнһард исемле лингвист  1980 йылда хәбәр итә. Ул һуңғы утыҙ йыл эсендә Ҡаҙаҡ автономиялы провинцияһының Ғулжа (Кульджа,, Құлжа йәки Ини́н ҡалаһы тирәһендә һәм Иле йылғаһы ҡушылдыҡтары буйында ошо телдә һөйләшкән кешеләр йәшәүен хәбәр итә . Башҡа бер сығанаҡта 1991 йылда уларҙың һаны ике йөҙ тирәһе тип хәбәр ителә.
Фараздар буйынса, улар Фирғәнә үҙәненән (бөгөнгө Үзбәкстан һәм Ҡырғыҙстан) 200 йылдар элек Ҡытайға күсеп барған .Бөгөн улар Иле йылғаһы бассейнында   һәм Ғулжа ҡалаһында  йәшәй. Иле төрки телендә һөйләшеүселәр һаны кәмей, сөнки общинала ҡаҙаҡтар һәм уйғырҙар менән ҡатнаш никахтар киң таралған, был иһә йәш быуында иле төрки телен юғалтыуға килтерә.
Иле төрки теле үҙенсәлектәре
Иле төрки теле беренсе тапҡыр 1956 йылда тасуирланған. Үзбәк һәм уйғыр теле менән бер рәттән иле төрки теле ҡарлуҡ  сығатай төркөмөнә инә. Әммә ул ҡаҙаҡ теллеләр  менән күршеләш йәшәүҙәре арҡаһында ҡыпсаҡ телдәре йоғонтоһона дусар. Иле төрки телендә Тартынҡы 7 һуҙынҡы һәм 22 тартынҡы фонема бар.
Визингер-Флориан Ольга
Ольга Визингер-Флориан (1 ноябрь 1844 йыл, Вена — 27 февраль 1926 йыл, Графенег) — Австрия рәссамы, импрессионизм вәкиле. Нигеҙҙә пейзаждар һәм натюрморттар яҙа.
Биографияһы
Ольга Флориан 1844 йылдың 1 ноябрендә Венала тыуа, ата-әсәһе — Франц һәм Минна Флориан. Бала сағынан музыкаға тыртыла, Юлиус Эпштейндан музыка буйынса дәрестәр ала һәм концерттарҙа сығыш яһай алған пианист булырға хыяллана. Әммә 1874 йылда уға, ҡул бармаҡтарының хәрәкәтен тотоҡарлаған сиргә тарыуы сәбәпле, музыка карьераһын ташларға тура килә. Шул уҡ йылда аптекарь Франц Визингерға кейәүгә сыға, 1875 йылда Оскар исемле улы тыуа. Франц Визингер 1890 йылда вафат була.
1870-се йылдар аҙағында һынлы сәнғәт буйынса уҡый башлай. 1880 йылдан ул заманда бик танылып өлгөргән рәссам Эмиль Якоб Шиндлерҙың уҡыусыһы була, Карл Молль һәм Мари Эгнер ҙа ошо уҡыусынан белем ала. 1881 йылдан һуң Ольга Визингер тәүҙәрәк Шиндлерҙың фатирында үткәрелгән күргәҙмәләрҙә, аҙаҡ Вена Сецессионы күргәҙмәләрендә үҙ эштәре менән даими ҡатнаша. Парижда һәм Чикагола булып үткән Бөтә донъя күргәҙмәләрендә ҡатнашып, ул халыҡ-ара танылыу ала.
Визингер-Флориандың тәүге осорҙағы эштәрендә «импрессионизм кәйефтәре» сағыла. Улар, нигеҙҙә, Шиндлер стиле йоғонтоһо аҫтында яҙылған була. 1884 йылдан һуң ул был стилдән ситләшә, һәм уның картиналары реаллеккә яҡынлай,ә төҫтәре сағыулана бара, хатта бер ни тиклем экспрессионизмға тартымыраҡ була.
Яҡуп Теләүембәтов
Яҡуп Теләүембәтов — Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр ихтилалы ҡатнашыусыһы, полковник. Себер юлы Мырҙалар улусының Ахун ауылында тыуған. Улус муллаһы.
Көрәш юлы
1773 йылдың декабрь аҙағында улус башҡорттары командаһы башында Салауат Юлаев ғәскәренеә ҡушылған. 1774 йылдың ғинуарынан ноябренә тиклем Салауат Юлаев ғәскәрҙәре составында Себер юлының Пермь һәм Өфө провинциялары территорияларында барған яуҙарҙа ҡатнашҡан. Салауат Юлаев уға поход старшинаһы вазифаһы биргән.
Баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәре подполковник И. И. Михельсон деташементы менән һуғышҡандан һуң, 1174 йылдың 3 июнендә Үрге Ҡыйғы ауылы һәм 5 июнендә Үрәҙмәт ауылы янында Емельян Иванович Пугачёв уға полковник дәрәжәһен биргән. 1774 йылдың декабрендә Себер юлына генерал-майор Ф. Ю. Фрейман ебәргән команда тарафынан ҡулға алына. Генерал-поручик А. В. Суворов, Яҡуп Теләүембәтовты Салауаттың «берҙәше» тип атап, хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийы генерал-аншеф П. И. Панинға был турала хәбәр итә.
1778 йылдың 5 февраленән Яҡуп Теләүембәтов Ҡаҙан йәшерен комиссияһында, 15 марттан ҡаҙан губернаторы генерал-поручик П. С. Мещерский канцелярияһында тотолған. 1775 йылдың 27 мартында Йәшерен экспедиция билдәләгәнсә, «көс менән тотолған» тип билдәләп, «Остзей» гарнизонына… һалдат хеҙмәтенә оҙатырға" ҡушылған. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Бурдж-Хәлифә
«Бурдж-Хәлифә» («برج خليفة» — «Хәлиф башняһы», 2010 йылда «Бурдж Дубай» исеме бирелә) — Дубайҙа 828 метр бейеклегендәге бейек йорт, донъяла иң бейек бина. Формаһы менән сталагмитты хәтерләтә. Тантаналы асыу 2010 йылдың 4 ғинуарында үтә.
Муравлянка
Муравлянка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1825 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Бурдж-Хәлифә
Бина үҙенселектәре
Үтә бейек йортто төҙөү 2004 йылда башлана һәм аҙнаһына 1-2 ҡат төҙөлә. Төҙөлөшкә көн һайын 12 000 эшсе йәлеп ителә. Уны төҙөү өсөн 320 мең кубометр бетон һәм 60 мең тоннанан артыҡ ҡорос арматура китә. Бетон эштәре 160 -сы ҡатта туҡтатыла, артабан 180 метрлы шпильдең металл конструкцияһын йыйыу башлана. Елдән һелкенеүҙе кәметеү өсөн бина формаһы асимметриялы. Бина эсендә кондиционерҙар ҡулланыу кәрәклеген кәметеү һәм йылынмаһын өсөн тоноҡландырылған быяла термопанельдәр ҡулланылған (Дубай һауа температураһы 50 °C-тан юғарыраҡ була).
Муравлянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бурдж-Хәлифә
Бина үҙенселектәре
Нью-Йорк үтә бейек йорттарынан айырмалы булараҡ Бурдж-Хәлифә ҡая грунтына беркетелмәген. Бинаның нигеҙендә 45 м 1,5 м диаметрлы эленмәле свайҙар ҡулланылған. Барлығы 200 свай.
Төрлө сығанаҡтарҙа бинала донъяла 18 м/с тиҙлек менән иң тиҙ йөрөүсе лифт тип телгә алалар, әммә бинаның рәсми сайтында һәм лифтты этештереүсе сайтында лифт тиҙлеге 10 м/с тип бирелә. Ысынында иһә иң тиҙ йөрөүсе лифттар Тайбэй 101 үтә бейек йортонда, уларҙың тиҙлеге — 16,83 м/с.
Сводеш исемлеге
Сводеш исемлеге — Америка тел белгесе Моррис Сводеш тәҡдим иткән, 100, 200 йә 207 төп лексеманан торған исемлек. Тел ғилемендә лексикостатистик глоттохронология ысулында ҡулланыла.
М. П. Мусоргский исемендәге Әстерхан музыка колледжы
'''М. П. Мусоргский исемендәге Әстерхан музыка колледжы ''' — Рәсәй Федерацияһы Әстерхан өлкәһендәге музыка колледжы.
Тарихы
1900 йылдың мартында Рәсәй мәзыка йәмғиәте дирекцияһынан Әстерхан музыка кластарын музыка училищеһына үҙгәртеү рөхсәте менән телеграмма алына. 1900 йылдың 30 апрелендәге тантаналы акт, шулай уҡ июнь айында тормошҡа ашырылған барлыҡ документтар музыка кластары тарихына йомғаҡ яһанылар. Шулай итеп, 1900 йыл — Әстрхан музыка училищеһының тыуған көнө булып китә, ә уның тәүге директоры — А. Л. Горелов
Һөнәрҙәр
— 05.01.01 «Фортепиано». — 0501.02 «Ҡыллы инструменттар» — 0501.03 «Тынлы музыка ҡоралдары» — 0501.04 «Халыҡ инструменттары» — 0502 «Халыҡ һәм академик йырлау» — 0503 «Хор дирижерлығы». — 0504 «Музыка теорияһы». — 0505.01 «Эстрада музыка сәнғәте». — 0505.02 «Эстрада йыры».
Беренсе Ағиҙел
Беренсе Ағиҙел — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һатҡы йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Фалилеев Юрий Владимирович
Фалилеев Юрий (Георгий) Владимирович (1917-1989) — онкология  һәм хирургия өлкәһендә СССР ғалимы һәм педагогы,  медицина фәндәре докторы, профессор,  СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1984).
Биографияһы
Юрий Владимирович Фалилеев 1917 йылдың 9 октябрендә Сембер губернаһы Алатырь өйәҙенең Кладбищи ауылында тыуған.
1936 йылдан 1941 йылға Беренсе Мәскәү дәүләт медицина институтының дауалау факультетында уҡый,   И. А. Савицкийҙың уҡыусыһы. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында 13-сө армияла  874-се полктың  282-се дивизияһында   полк табибы сифатында. 1941 йылдан 1943 йылға тиклем әсирлектә була, һәм хәрби әсирҙәрҙән өсөн лагерҙан ҡасҡандан һуң 1943 йылдан 1944 йылға тиклем партизан отряды һәм 37-се партизан бригадаһының отряд табибы һәм бригаданың санитар хеҙмәте начальнигы сифатында була.
1944 йылдан 1945 йылға тиклем Белоруссия ССР-ының Молодечно өлкә дауаханаһының хирургия бүлегендә ординатор сифатында клиник эш менән шөғөлләнә. 1945 йылдан алып 1949 йылға тиклем Беренсе Мәскәү дәүләт медицина институтында госпиталь хирургия клиникаһы ординатураһында уҡый. 1949 йылдан алып 1958 йылға тиклем  Мәскәү ғилми-тикшеренеү онкология институтында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында. 1958 йылдан 1989 йылға тиклем  Үҙәк Ленин орденлы табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтында фәнни-педагогик эш менән шөғөлләнә: 1958 йылдан 1969 йылға тиклем  — ассистент, 1969 йылдан 1971 йылға тиклем  — доцент, 1972 йылдан 1978 йылға тиклем — профессор, 1978 йылдан 1989 йылға тиклем  — онкология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта педагогик эш менән бер рәттән 1979 йылдан 1989 йылға тиклем СССР Медицина фәндәре академияһы Бөтә Союз онкология ғилми үҙәгенең  баш һәм муйын яман шештәре бүлегенең етәксеһе сифатында фәнни эш менән шөғөлләнә.
Фәнни-педагогик эшмәкәрлеге
Ю. В. Фалилеевтың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге төрлө яман шештәрҙе, шул иҫәптән үпкә яман шеше, ауыҙ ҡыуышлығы һәм муйын яман шеше, һөт биҙҙәре һәм ҡалҡан биҙе яман шештәрен диагностикалау һәм дауалау өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле. Ю.В. Фалилеев — СССР Юғары аттестация комитетының эксперт ағзаһы, Бөтә Союз Президиумы янында ғилми онкология йәмғиәте ағзаһы һәм Бөтә Союз ғилми медицина онкология йәмғиәте эргәһендәге баш һәм муйын яман шештәрен өйрәнеү буйынса комитет ағзаһы булып тора.
1972 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1974 йылда уға ғилми профессор исеме бирелә, 1984 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының  ағза-корреспонденты итеп һайлана. Ю. В. Фалилеев етәкслеге аҫтында ике йөҙгә яҡын фәнни эш, шул иҫәптән дүрт монография яҙыла. Ю.В. Фалилеев етәкселеге аҫтында егерме ике  кандидатлыҡ һәм ике докторлыҡ диссертациялары яҙыла.
Ю.В. Фалилеев Мәскәүҙә 1989 йылдың 19 июлендә вафат була, Ваганьково зыяратында ерләнә.
Мәккә
Мәккә (مكة Мәккә, шулай уҡ مكة المكرمة — Мәккә әл-Мөкәррәмә — Хөрмәтле Мәккә) — Сәғүд Ғәрәбстанының көнбайышындағы ҡала, Ҡыҙыл диңгеҙҙән 100 саҡрымға яҡын алыҫлыҡта. Мосолмандарҙың хаж ҡылыу үҙәге булып тора. Мосолман булмағандарға Мәккәгә инеү тыйылған.
Мәккә — мосолмандарҙың изге ҡалаһы. 630 йылда Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендәге позициялары нығынған мәҙинә общинаһы мосолмандары Мәккәгә ингәндәр, ҡала ҡаршы тормайынса баш һалған, унда йәшәгән халыҡ Ислам динен ҡабул иткән. Ҡәғбәле Мәккә дини үҙәккә әйләнгән, һәм мосолмандар, ҡайһы урында булһалар ҙа, һәр ваҡыт ҡиблаға йөҙҙәрен бороп, намаҙ уҡыу йолаһын ҡабул иткәндәр.
Мәккә уртаһында донъялағы иң ҙур һәм мосолмандарҙың үҙәк мәсете Әл-Хәрәм урынлашҡан, уның ихатаһында изге Ҡәғбә ташы тора.
2011 йылда Мәккәлә донъялағы иң массив манаралар-күп ҡатлы бик бейек йорттар комплексы Абрадж аль-Бейт төҙөлгән; улар араһында иң бейеге — Король манараһы — бейеклек буйынса донъяла өсөнсө урында тора һәм унда донъялағы иң ҙур һәм иң бейек сәғәт урынлаштырылған.
2010 йылдың 13 ноябрендә асылған ер өҫтөндәге Мәккә метрополитены — илдә тәүге булып ҡала буйлап йөрөтөүҙе һәм хаж ҡылыусыларҙы (Мөздәлифә һәм Мина үҙәндәренә, Ғәрәфәт тауына) ритуал йола атҡарыу урындарына юғары кимәлдә, тиҙ, еткереү һәм кире ташыу хеҙмәтен башҡара.
Мәккә эргәһендәге үҙәндә Минаға хаж ҡылыусыларҙың донъялағы иң эре палаткалар ҡалаһы урынлашҡан.
Мәккәлә хажға килеүселәр һаны бик күп булған мәлдәрҙә йыш ҡына халыҡ бер-береһен тапай, янғындар сыға һәм күпләп янып үлеүселәр һәм һәләк булыусылар осрағы күҙәтелгән инциденттар булып тора. Шулай итеп, 1990 йылда Мәккә һәм Мина араһындағы йәйәүлеләр тоннелендә 1,5 мең хаж ҡылыусы һәләк булды.
География
Мәккә диңгеҙ кимәленән 227 метр бейеклектә, һәм Ҡыҙыл диңгеҙ яр буйынан яҡынса 80 километрҙа тора. Үҙәк Мәккә йыш ҡына "Мәккә уйпаты"тип аталған тау араһындағы коридорҙа урынлашҡан. Был өлкәгә Әл Таниим ҡулы, Бакка үҙәне һәм Абкар үҙәге инә. Ошо таулы урын хәҙерге ҡаланың киңәйеү стратегияһын билдәләгән дә инде. Ҡаланың күпселек өлөшө менән сағыштырғанда, уның үҙәге түбәндәрәк ятҡан Масджид әл-Харам районында урынлашҡан. Мәсет тирәһендәге территория иҫке ҡалаға ҡарай. Төп проспекттары -Әл-Мудаах һәм Суг әл-Лайл мәсеттән төньяҡта, һәм Ас-Суг Ассагир- көньяҡта. Ҡала үҙәгендәге Оло Мәсет тирәһендәге арауыҡ ҡайтанан планлаштырыла, йөҙәрләгән өйҙәрҙән торған кварталдар киң проспекттар һәм ҡала майҙандары менән алмаштырыла. Традицион йорттар урындағы тоҡомдарҙан һалынған һәм, ҡағиҙә булараҡ, ике йә өс ҡатлы булған. Мәккәнең дөйөм майҙаны 1200 км²-ҙан ашыу.
Борон Мәккәлә ҡайһы бер төп һыу сығанаҡтары, атап әйткәндә,  зәм-зәм ҡойоһо булған. Шулай уҡ Әйн Зөбәйдә тигән шишмә булған. Был шишмәнең сығанаҡтары булып Мәккәнең көньяҡ-көнсығышынан 20, Ғәрәфәт тауының (Жәбәл Әрәфә) көнсығышынан бер нисә саҡрым йыраҡлыҡта ятҡан Жәбәл (ғәр. тау) Саад һәм Жәбәл Ҡабҡаб тауҙары торған. Уларға ер аҫты каналдары аша һыу ағып килгән. Бәләкәй һыуһаҡлағыстарға һәм цистерналарға йыйылған ямғыр һыуы өсөнсө һыу сығанағы булған. Яуым-төшөм наҡыҫлығына ҡарамай, боронғо замандарҙан бирле һыу ташыу ҡурҡынысы янаған. Әл-Курди яҙып ҡалдырғанса, 1965 йылға саҡлы 89 тарихи һыу баҫыу осрағы булған, шул иҫәптән Сәғүд Ғәрәбстанында ла. Уҙған быуатта көслө һыу ташыуҙарҙың береһе 1942 йылда булған. Ошо һәләкәттән һуң Мәккәлә дамбалар төҙөгәндәр.
Демография
Ҡала халҡы һаны динамикаһы:
Климат
Мәккәнең климаты — тропик сүлле. Мәккә донъялағы һауа торошо иң эҫе торған ҡалаларҙың береһе. Абсолют минимум +10 °C, абсолют максимум +51,4 °C. Ҡалала уртаса йыллыҡ температура +30,7 °C (сағыштырырға була, донъяның иң эҫе тораҡ урыны һаналған Даллолдың уртаса йыллыҡ температураһы ≈34 °C). Октябрҙән апрелгә саҡлы бында яуым-төшөм һирәк була, декабрь-ғинуарҙа ҡалаға Урта диңгеҙҙән һирәк циклондар килеп етә. Башҡа айҙарҙа яуым-төшөм бөтөнләй булмай тиерлек.
Боронғо тарихы
Ислам традицияһы Мәккәгә нигеҙ һалыусылар Исмәғил (Тәүратта Измаил) тоҡомдары тип иҫәпләй. Грек тарихсыһы Сицилия Диодоры б.э.т. I быуатта «Грек мифологияһы (Тарихи китапхана)» хеҙмәтендә Ғәрәп ярымутрауында «бөтөн ғәрәптәр тарафынан изге тип һаналған һәм хөрмәт ителгән» изге ғибәҙәтхана булған тип яҙған. Мосолмандар был ғибәҙәтхананы Ҡәғбә булған тип һанайҙар. Клавдий Птолемей был ҡаланы «Макораба» тип атаған булырға тейеш, әммә был факт бәхәсле булып ҡалған.
Ҡорайыштар тәжрибәле сауҙагәрҙәр һәм һатыусылар булған. VI быуатта улар тәмләткестәр менән сауҙа итә башлағандар, диңгеҙҙә барған һуғыштар сауҙагәрҙәрҙе ҡоро ер юлдарын эҙләргә мәжбүр иткән. Византия быға тиклем Ҡыҙыл диңгеҙҙе контролдә тотҡан, әллә был дәүерҙә пиратлыҡ көсәйгән. Фарсы ҡултығы, Тигр һәм Евфрат йылғалары аша үткән икенсе юл да хәүефле булған. Был осорҙа Мәккә Петра һәм Пальмира кеүек сауҙа үҙәктәренән дә популяр булған. 575 йылда Сәсәниҙәр дәүләте ҡаланы христиан юлбашсыһы Абраха етәкселегендәге Аксум батшалығы һөжүменән һаҡлап алып ҡалған. Көньяҡ Ғәрәбстан ҡәбиләләре фарсы батшаһы Хосроу Беренсенән ярҙам һорағас, ул Мәккәгә армия һәм флот алып килгән. Фарсы килеп баҫыуы Ғәрәбстанда һәм Мәккәлә (был ваҡытта буласаҡ Ислам Пәйғәмбәре Мөхәммәткә 6 йәш булған) христиан дине таралыуға кәртә булған.
Ислам дине барлыҡҡа килгәнсегә саҡлы оҙаҡ йылдар дауамында Мәккә хаж ҡылыу объекты булған, мәжүси хаж ҡылыусылар үҙҙәренең ғибәҙәтханаһына килгән һәм шифалы Зәм-зәм һыуын эскән.
Урта быуаттар һәм унан һуңғы тарих
Мәккә бер ваҡытта ла мосолман баш ҡалаһы булмаған, ләкин мосолман хакимдары уның именлеген хәстәрләгән. Ғүмәр ибн әл-Хәттаб (634-44 йылдар) һәм Усман ибн Әффан (644-56 йылдар) идара иткән йылдарҙа түбән урынлашҡан кварталдарҙы һыу баҫыу ҡурҡынысы янаған осорҙа, плотиналар һәм Ҡәғбә тирәһендәге территорияны һаҡлаусы дамбалар төҙөү маҡсатында, хәлифәләр христиан инженерҙарын саҡырып килтерергә мәжбүр булған.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинәгә күсенеүе Мәккәнең мөһимлеген түбәнәйткән, хәҙрәте Али, дүртенсе хәлифә, үҙенең баш ҡалаһы итеп Әл-Күфәне һайлағас, Мәккәнең баһаһы тағы ла кәмей төшкән. Өмәүиҙәр хәлифәлеге баш ҡаланы Дамаскҡа, ә 500 йылға яҡын дәүерҙә Ислам империяһы үҙәге булып ҡалған Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенекен Бағдадҡа күсерә.
Али ибн Әбү Талип Мөхәммәттең өйөндә тәрбиәләнгән ике туғаны һәм кейәүе булған. Ул Ислам динен ҡабул итеүсе иң тәүге кеше лә булған. Вафаты алдынан яңы хәлифә һайлау маҡсатында Ғүмәр саҡырған шурала Али Усман менән тигеҙ тауыш йыйған. Али, бәхәсһеҙ, тәхеткә дәғүә иткән. Хәҙерге көнгә килеп еткән ҡапма-ҡаршы мәғлүмәттән билдәле булыуынса, тәхеткә дәғүә иткәндәр араһында тағы ике кеше бар: Аз-Зөбәйер ибн әл-Аввам һәм Талха ибн Ғөбәйҙулла. Шураның һуңғы ҡатнашыусыһы Саад ибн Абу Ваккас хәлифә һайлауҙа ҡатнашыуҙан ҡәтғи баш тартҡан. Али, Сүриә һәм Палестинаны иҫәпләмәгәндә, бөтөн хәлифәлектә танылыу алған. Был ерҙәр наместнигы Мүәвиә I ниндәйҙер үҙгәрештәр көткән, Алиға яҡынламаған.
Талха, аз-Зөбәйер һәм Ғәйшә р.ғ. үҙҙәре яҡлылар менән Басраға күсенгән. Ҡанлы алыштан һуң был мөһим ғәскәри үҙәк менән идара итеүҙе үҙ ҡулдарына алғандар. Наместник Абу Муса әл-Ашари, үлтереүселәрҙе язалауҙы талап итеп, үҙ-ара ҡан ҡойоуға ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, Али үҙенең яғына Күфәне йәлеп итә алған.
656 йылдың декабрь башында тиңһеҙ ҡаты һуғышта Али ғәскәре еңеүгә өлгәшкән. Талха һәм аз-Зөбәйер үлтерелгән, Ғәйшә р.ғ. әсир ителгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Беренсе фетнә
Ҡаланы Өмәүиҙәр хәлифәлеге ике тапҡыр, 683 һәм 692 йылдарҙа, ҡамауҙа тотҡан. Һашимиҙар идара иткән саҡта ҡала күпмелер ваҡыт сәйәси ваҡиғаларҙа ҡатнашмаған. 930 йылда Мәккә Карматтар Әбү-Таһир Әл-Йәнәби етәкселегендәге мосолман сектаһы тарафынан яулана һәм талауға дусар ителә
1349 йылда Мәккәне Ҡара үлем пандемияһы солғап алған. .
1517 йылда Бәркәт бин Мөхәммәт шәриф, Ғосман империяһы хакимлығын таныһа ла, байтаҡ бойондороҡһоҙлоҡҡа ла эйә булған.
1803 йылда ҡала Дирий әмирлеге тарафынан яулап алынған, һәм Мәккә 1813 йылға саҡлы уның составында булған. Был ваҡиға ҡаланы 1517 йылдан бирле ҡулында тотҡан Ғосман империяһының престижын ҡаҡшатҡан. Ғосман империяһы Мәккәне Мысыр хедивы Мөхәммәт Али Мысырлы хакимлығына ҡайтарыу бурысын ҡуйған, һәм 1813 йылда был ниәт тормошҡа ашырылған.
1818 йылда сәләфиҙәр тағы ла еңгән, ләкин Әл Сәғүд кланының бер өлөшө ҡотолған, һәм улар 1891 йылға саҡлы йәшәгән Нәжд әмирлеген булдырған. Мәккә йыш-йыш холера эпидемияһына дусар булған. 1831 йылдан алып 1930 йылдарҙағы хаж ҡылыу осоронда 27 эпидемия теркәлгән. 1907-1908 йылдарҙағы хаждарҙа 20 меңдән артыҡ хажи холера йоҡтороп вафат булған.
Сәғүд Ғәрәбстаны
1924 йылда Мәккә өсөн һуғыш тоҡанған, Абдул-Ғәзиз ибн Сәғүд Хөсәйен бин Али, Мәккә шәрифенә һәм Хиджаз  короленә ҡаршы һуғышҡан. Ибн Сәғүд, Һашимиҙарҙың 700 йыл дауамындағы идара итеүен юҡҡа сығарып, Мәккәне яулап алған, ә Хөсәйен бин Али Джиддәгә ҡасҡан. 1926 йылдың 10 ғинуарында Абдул-Ғәзиз ибн Сәғүд Хиджаз короле тип иғлан ителгән, Нәжд һәм Хиджаз короллеге барлыҡҡа килгән. 1932 йылдың 23 сентябрендә Нәжд һәм Хиджаз Сәғүд Ғәрәбстаны тип аталған бер дәүләткә берләшкән.
Сәғүдтәр хакимлығы осоронда иҫке ҡаланың бик күп тарихи биналары емерелеүгә дусар ителгән. Сәғүд Ғәрәбстанындағы исламдың рәсми версияһы булған ваһһабизм, һынташтарға табыныуҙан ҡурҡҡанлыҡтан, тарихи һәм дини һәйкәлдәрҙе хөрмәтләүгә кире ҡарашта тора. Һөҙөмтәлә 1985 йылдан башлап тарихи биналарҙың 95 %, шулар араһында меңәр йыл элек барлыҡҡа килгәндәре лә, емертелгән.
Шул иҫәптән Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы һәм тарафдаштары төҙөткән ете мәсеттең бишеһе емерелеүгә дусар ителгән.
Мөхәммәд Пәйғәмбәр ҡатыны Хәҙисәнең, Әбүбәкерҙең, Али-Ораиданың, Мөхәммәттең ейәненең өйҙәре һәм башҡа биналар емертелгән.
Рәсми фараз буйынса, биналар Хаж ҡылыусыларҙы ҡабул итеү өсөн инфраструктура булдырыу маҡсатында емертелгән, әммә, Али-Ораида өйө табылһа ла, Король Фахд, уның табыныу объектына әйләнеренән ҡурҡып, үҙ ҡулы менән бинаны ер менән тигеҙләргә әмер биргән.
Иҡтисады
Мәккә иҡтисады йыл әйләнәһендә ойошторолған хаж ҡылыу менән тығыҙ бәйләнгән. Хаж ҡылыуҙан алынған килем Мәккәнең иҡтисадын ғына түгел, бөтөн Ғәрәп ярымутрауының иҡтисадын туҡландыра. Элек хаж ҡылыусылар һалым түләгәндәр. Бөйөк Депрессия осоронда һалымдар бигерәк юғары булған, һалым һалыу 1972 йылға саҡлы дауам иткән. Хаж ҡылыуҙан килгән килемгә хаж ҡылыусыларҙы хеҙмәтләндереү ҙә инә. Saudi Arabian Airlines авиакомпанияһының килеменең 12 % хаж ҡылыуҙан туплана. Хаж ҡылыусылар файҙаланған һәр төрлө транспорт, шулай уҡ уларға бирелгән ҡунаҡханалар ҙа, башҡа торлаҡ та юғары килем килтерә.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мәккә иҡтисады етерлек төрлөлөк менән билдәләнә. Ҡала предприятиеларына гофрирланған тимер етештереү, баҡыр тимерлектәре, ағас әйберҙәр эшләү, тышлыҡ көпләү оҫтаханалары, май һыҡтырыу, тәмлекәстәр эшләү, икмәк бешереү предприятиелары, тирмәндәр, ҡош фабрикалары, туңдырылған аҙыҡ-түлек импорты, фотоателье, конторалар, боҙ етештереү предприятиелары, һалҡын эсемлектәр фабрикалары, бөҙрәханалар, китап магазиндары, туристик агентлыҡтар һәм банктар ҡарай.