cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байышев Фәнил Нафиҡ улы
Биографияһы
Ризаитдин Фәхретдиновтың тормошо һәм эшмәкәрлеге буйынса хеҙмәттәр, Ҡөрьән һәм ғәрәп телен өйрәнеү өсөн методик ҡулланмалар авторы. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнаша (1993, «Ҡөрьән Кәрим»), Дан Кинельский тәржемәһен ҡайтанан эшкәртеп сыға, баҫманың фәнни һәм дөйөм мөхәррире була.
Норидж
Тарих
Ҡала территорияһында, сакстар баҫып ингәнгә тиклем, кешеләр йәшәгәне тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ. Сакстар ғына был ауылды VII быуатта нигеҙләгәндәр Norðwic («төньяҡ биләмәләр»), уны даттар 1004 йылда талаған.
Байышев Фәнил Нафиҡ улы
Биографияһы
Байышев Фәнил Нафиҡ улының ваҡытһыҙ вафаты сәбәпле, уның күп кенә фәнни эҙләнеүҙәре һәм ижади хыялдары аҙағына тиклем тормошҡа ашмай ҡала.
Ҡорманай (Ауырғазы районы)
Ҡорманай (Курманаево) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. Өршәк ауыл Советы состпвына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 306 кеше. Почта индексы — 453477, ОКАТО коды — 80205861002.
Географик урыны
Ауырғазы йылғаһы буйында урынлашҡан.
Норидж
Тарих
Беренсе ҡала хартияһы 1158 йылға ҡарай. Урта быуаттарҙа Норидж Бристоль һәм Йорк ҡалалары менән бер рәттән провинциаль Англияның иң сәскә атҡан ҡалаһы булған. Ҡалала һәм уның тирә йүнендә бик күп йөн иләүсе мануфактуралар булған, уларҙа 1336 йылда король Эдуард III саҡырыуы буйынса Норфолкка килгән бик күп фламандтар эшләгән. Ҡалаға Испан Нидерландынан эмигранттарҙың Нидерланд революцияһы ваҡытында килеүе айырыуса көсәйә, шуға күрә 1579 йылда Норидж ҡалаһындағы 16 мең кешенең һәр бер өсөнсө кешеһе сит илдән килеүсе була.
Байышев Фәнил Нафиҡ улы
Биографияһы
1994 йылда, Ҡөрьәнде башҡорт телендә сығарыуҙа ҡатнашҡаны өсөн, үлгәндән һуң Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Ҡорманай (Ауырғазы районы)
Тарихы
Өфө өйәҙе Мөҡмин ауылы мишәрҙәре Ҡорманай Ғәзиев етәкселегендә 1757 йылда Ауырғазы йылғаһы буйына, быға тиклем башҡорт ауылы Бүрҙәк булған ергә төпләнеү маҡсатында, Нуғай даруғаһы Өршәк-Мең улусы Мерәҫ ауылы (хәҙер — Дәүләкән районы Иҫке Мерәҫ ауылы) башҡорттары менән 20 йылға керҙәшлек килешеүе төҙөй. Өс йылдан һуң Өфө провинция канцелярияһынан ҡуртымға алынған биләмәләр менән файҙаланыуға хоҡуҡтарын раҫлау тураһында указ алалар. 30 йылдан һуң, мишәрҙәр был ерҙәрҙе һатып алған һәм биләмәгә хужа булып та ҡуйған
Норидж
Тарих
Шул йылдарҙағы иҡтисади именлектең боронғо ҡомартҡылары булып күп һанлы боронғо сиркәүҙәр (уларҙың утыҙға яҡыны һаҡланып ҡалған) һәм Норидж ратуша бинаһы тора, улар XV быуатта Фландрия ҡоролмалары өлгөһөндә төҙөлгән. Норидж Троица соборы Норман баҫып алыуынан һуң төҙөлә башлай, быны Төньяҡ Францияның роман ғибәҙәтханаларына оҡшатып эшләнгән архитектура апсиды һәм неф дәлилләй. Иркен аркада-клуатр (илдә иң ҙурҙарының береһе) һәм XV быуаттың таш шпиле (Англиялағы иң бейек шпиль, уның бейеклеге — 96 м) — готика төҙөлөшөнөң үҙенсәлекле өлгөһө булып тора. Норидж һарайында XII быуатта урындағы музей йыйылмалары тора, ул бигерәк тә Норидж мәктәбенең (XIX быуат) пейзаж төшөрөүсе рәссамдары картиналарына бай.
Байышев Фәнил Нафиҡ улы
Биографияһы
1993 йылда Өфөлә вафат була, Балаҡатай районының Айҙаҡай ауылында ерләнә.
Ҡорманай (Ауырғазы районы)
Тарихы
Яңы ауыл Ҡорманай тип атала.
Байышев Фәнил Нафиҡ улы
Биографияһы
1997 йылда Байышев Ф. Н. исеме Айҙаҡай төп белем биреү мәктәбенә бирелә.
Норидж
Тарих
XVIII быуатта Манчестер, Глазго ҡалаларынының иҡтисади күтәрелеше һәм илдең төньяғында башҡа сәнәғәт үҙәктәренең барлыҡҡа килеүе арҡаһында Норидждың иҡтисади әһәмиәте ҡаҡшай. Әлеге ваҡытта Нориджда аяҡ кейеме сәнәғәте үҫкән. 1964 йылда ҡалала Көнсығыш Англия университеты ойошторола. Мәҙәни учреждениеларҙан Нориджда ҙур булмаған театр эшләй.
Байышев Фәнил Нафиҡ улы
Биографияһы
2006 йылда Байышев Фәнил Нафиҡ улының исеме Балаҡатай район Ауыл-ара үҙәк китапханаһына бирелә. 2016 йылда китапханала Байышевтың тыуыуына 60 йыл тулыуы айҡанлы «Билдәле һәм билдәһеҙ Фәнил Байышев» исемле бағышлау-кисә үткәрелә. Ҡунаҡтар өсөн ғалимдың Йемендағы эшмәкәрлеге тураһында видеопрезентация әҙерләнә. Кисә барышында китапхана һәм РФА Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты араһында телекүпер үткәрелә.
Ҡорманай (Ауырғазы районы)
Тарихы
1816 йылда ауылда — 444, 18 йылдан һуң 634 мишәр йәшәй. XIX быуат башында ревизия материалдары буйынса Ҡорманай Ғәзиевтың улдары билдәле. Был Әшрәф (1774 йылғы), Ҡалҡаман (1782 йылғы) һәм Әсфәндиәр (1793 йылғы). Ошо уҡ ауылда мишәр кенәздәре Богдановтар төпләнә.
Норидж
Спорт
Нориджда төпләнгән «Норвич Сити» футбол клубы Премьер-лигала сығыш яһай.
Ҡорманай (Ауырғазы районы)
Тарихы
1795 йылда 100 йортта — 367 кеше, 1865 йылда 144 йортта 1120 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, 2 училище, 3 һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, тимерлек, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән, улус идараһы урынлашҡан.
Норидж
Иҫтәлекле урындары
Уэнс йылғаһының киң бөгөлөшөндә урынлашҡан Норидж ҡалаһы саксондарҙан даимиһыҙ планлаштырыуҙы мираҫ итеп ала, был эш ҡалала ориентирлашыуҙы ауырлаштыра. Әммә ҡалала төп өс йүнәлеш бар, улар юлды табырға ярҙам итә: бик бейек шпилле собор, бейеклектә урынлашҡан норман замогы, манараһына сәғәт ҡуйылған ҡала ратушаһы бинаһы.
Ҡорманай (Ауырғазы районы)
Тарихы
«Ауыл» статусын Башҡортостан Республикаһының «тораҡ пункттарының барлыҡҡа килеүе, берлешеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы уҙгәреүе, административ уҙәктәр күсереү менән бәйле рәүештә Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона уҙгәрештәр индереү тураһында» 2005 йылдың 20 июлендеге 211-з һанлы Законына ярашлы рәүештә алды,
Норидж
Иҫтәлекле урындары
Баш ҡаланың төп иҫтәлекле урындары булып собор һәм бик һәйбәт һуңғы сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы ҡуйылған замок тора. Йәкшәмбе көнө был иҫтәлекле урындарҙы, музейҙарҙы ҡарарға мөмкин түгел, сөнки улар ял көнө эшләмәй.
Ҡорманай (Ауырғазы районы)
Тарихы
6.торама тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… э) Өршәк ауыл Советының Ҡорманай ауылын
Норидж
Туғанлашҡан ҡалалары
Норидж — түбәндәге ҡалаларҙың туғандаш ҡалаһы :
Ҡорманай (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (96 %).
Норидж
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡорманай (Ауырғазы районы)
Ревизия материалдарында
1850 йылда Ҡорманай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Фәсхетдинов Әхәт Әхмәт улы
Фәсхетдинов Әхәт Әхмәт улы (21 март 1950 йыл — 11 ғинуар 2010 йыл) — бейеүсе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1987).
Биографияһы
Фәсхетдинов Әхәт Әхмәт улы 1950 йылдың 21 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған. 1987 йылда Ленинград театр, музыка һәм кинематография институтын тамамлай. 1967 йылдан алып (өҙөклөктәр менән) Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй. 1987 йылда Н. К. Черкасов исемендәге Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография институтын тамамлағандан һуң Фәсхетдинов Әхәт Әхмәт улы республиканың төп бейеү коллективына директор булып ҡайта. 1991 йылдан башлап Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры директоры урынбаҫары, 2008 йылдан алып Өфө хореография училищеһы директоры, Башҡортостан Республикаһы музыкаль-сәхнә сәнғәте ижади берекмәһе генераль директоры урынбаҫары булып эшләй. 1998—2002 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының Нефтекама филиалын етәкләй, бында ул үҙенең әүҙем эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә бөгөн республикала ғына түгел, унан ситтә лә киң билдәле үҙенсәлекле ижади коллектив туплай.
2008 йылда Фәсхетдинов Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының кадрҙар һәм уҡыу йорттары бүлеге начальнигы, шул уҡ йылда Р. Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография училищеһы директоры итеп тәғәйенләнә. Ул эшләгән осорҙа уҡыу йортона колледж статусы бирелә. Училище уҡыусылары Туапсела, Францияла хореография сәнғәте фестивалдәрендә уңышлы ҡатнаша, Германияла гастролдәрҙә була.
Ҡарағалпаҡ (1976) һәм Яҡут (1978) АССР‑ҙарында, ТАССР‑ҙа (1989) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Сыуаш АССР‑ында (1981), Мәскәүҙә (1987) БАССР мәҙәниәте көндәрендә һ.б. ҡатнаша. СССР һәм донъяның 22 иле буйлап гастролдәрҙә була.
Ағалы-энеле Карамазовтар
«Ағалы-энеле Карамазовтар» — Фёдор Достоевский яҙған иң һуңғы роман. Уны автор ике йыл эсендә яҙған. Ф.М.Достоевский был романын 1880 йылдың ноябрендә тамамлай һәм 4 айҙан вафат була.
Роман бөтә кешелек өсөн уртаҡ әхлаҡ, Алла, азатлыҡҡа ынтылыш кеүек проблемаларҙы күтәрә.
AҠШ-тын дәүләт сәркәтибе Хилари Клинтондын яратҡан әҫәре.
Роман Новгород өлкәһенең Старая Русса ҡалаһында яҙылған.
Еденьга (Устья ҡушылдығы)
Еденьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Перекша
Перекша — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пополта йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уфимский справочный листок
Уфимский справочный листок — урыҫ телендәге гәзит, Өфөлә 1909—1910 йылдарҙа сыға. 1909 йылдан көн һайын; 1910 йылдан — аҙнаһына 3 тапҡыр.
Мөхәррире һәм нәшер итеүсеһе ''П. И. Бутыльников''.
XX быуатта баҫылып сығыу графигы
OG Д XVI 54/37: 1909, № 1 (3 ноябрь) −10, 12-23, 26-34, 36-46 (31 декабрь), 1910, № 1 (3 ғинуар)
Йөкмәткеһе
Тауарҙар һәм хеҙмәттәр тураһында мәғлүмәттәр баҫыла.
Өйрәнеү
В. В. Пугачев «Өфө китапсылығы. Гәзит, журнал, типография һәм китапсылыҡ эше эволюцияһы» (урыҫса «Уфимская книжность. Эволюция газетного, журнального, типографского и книжного дела») тип исемләнгән докторлыҡ диссертацияһында тикшеренеү эшенең төп сығанаҡтары араһында Өфө губернаһы гәзиттәрен һәм журналдарын: «Ырымбур губерна ведомостары» («Оренбургские губернские ведомости»), «Өфө губерна ведомостары» («Уфимские губернские ведомости»), «Уфимский край», «Өфө хәбәрҙәре» («Уфимский вестник»), «Өфө тормошо» («Уфимская жизнь»), «Өфө хәбәрҙәре» («Вестник Уфы»), «Өфө земство гәзите» («Уфимская земская газета»), «Волга аръяғы йылъяҙмасыһы» («Заволжский летописец»), «Бал ҡорто» («Пчела»), «Мозаика», «Лига», «Аҡ төҫтәге баҫма» («Листок белого цвета»), «Ырымбур уҡыу-уҡытыу округы хәбәрҙәре» («Вестник Оренбургского учебного округа»), «Өфө епархия ведомостары» («Уфимские епархиальные ведомости»), «Центросоюз хәбәрҙәре» («Известия Центросоюза»), «Бәләбәй ауыл хужалығы баҫмаһы» («Белебеевский сельскохозяйственный листок»), «Бәләбәй өйәҙ земствоһының белешмә баҫмаһы» («Справочный листок Белебеевского уездного земства»), «Сәсеүсе» («Сеятель»), «Өфө хәбәрҙәр һәм иғландар баҫмаһы» («Уфимский листок объявлений и извещений»), "Өфө белешмәләр баҫмаһы"н ("Уфимский справочный листок"ты) күрһәткән.
Бүздәк ауыл Советы (Бүздәк районы)
Бүздәк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Бүздәк ауылы. Бүздәк ауыл Советы көнсығыштан Ғафури, көньяҡтан Уртакүл, Кәпәй-Ҡобай, төньяҡтан Ҡаран ауыл Советтары, көнбайыштан Туймазы районы менән сиктәш.
Тарихы
Бүздәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Сергеевка ауыл советының ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә :
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Бүздәк ауылында административ үҙәге менән «Бүздәк» атамаһын һаҡлап, Бүздәк  һәм Сергеевка ауыл Советтарын берләштерергә. Сергеевка ауыл советының Көнсығыш,Сергеевка, Туҡтаркүл, Заготскот хужалығы ауылдарын Бүздәк ауыл Советы составына индерергә. Бүздәк ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Сергеевка ауыл Советын алып ташларға
Клекотынка
Клекотынка (Клекотинка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Шаргород районы аша көньяҡҡа табан аға. Мурафанын һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 12 километр. Бассейн майҙаны - 59,0 км².
Оло Елизаровская
Оло Елизаровская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Отто Дикс йорто
Отто Дикс йорт-музейы (нем. Otto-Dix-Haus ) — Гера ҡалаһындағы йортта урынлашҡан музей, 1891 йылда рәссам-экспрессионист  Отто Дикс тыуған; бина үҙе XVIII быуатта төҙөлгән.
Тарихы
Гера ҡалаһында фахверк бинаһы, 1891 йылда бында рәссам Отто Дикс тыуған, XVIII  быуатта төҙөлгән. 1946 йылда бинаның артҡы корпусы айырым торлаҡ бина итеп үҙгәртелә, ә Дикстың тыуыуына йөҙ йыллығы алдынан — 1988 йылдан алып 1991 йылға тиклем осорҙа — бөтә бина яңынан төҙөлә һәм  музей була: башлыса йорт көнбайыш яғында төкәтмә иҫәбенә  ҙурая, ул  музейыҙың функциональ яғы була.
Дикс музейының даими экспозициялары нигеҙҙә коллекцияла тупланған һүрәт, рәсем һәм график эштәрен индерә. Отто Дикстың эштәренән тыш музей  башҡа авторҙарҙың күргәҙмәләрен, шул иҫәптән фотокүргәҙмәләр (улар өсөн айырым зал бар)  үткәрә. Дикс йәшәгән бүлмәләрҙә шулай уҡ авторҙың эштәре бар. Күргәҙмә эшмәкәрлегенән тыш музей рәссамдар һәм уҡытыусылар, шул иҫәптән йәш буйынса бүленгән йәштәр төркөмө өсөн белем биреү дәрестәре үткәрә.
2013 йылдың июненә Гера ҡалаһында һыу таша: һыу музейҙың беренсе ҡатына етә. Һыу баҫыу һөҙөмтәһендәге зыян арҡаһында бинаны яңынан реконстуркцияларға кәрәк була. Отто Дикс йорто 2016 йылдың 4 ғинуарында ябыла,  ә   экспонаттарҙың бер өлөшө  ваҡытлыса ҡала музейына күсерелә. 2016 йылдың 2 декабрендә Отто Дикстың тыуыуына 125 йыллығы уңайынан   махсус күргәҙмәләр өсөн музей яңынан асыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Лучехалета-Се
Лучехалета-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дьёрдь Алмаши
Дьёрдь Áлмаши (György Ede Almásy de Zsadány et Törökszentmiklós; 11 август 1867 йыл, Град (Словения), Австро-Венгрия — 23 сентябрь 1933 йыл, Грац, Австрия) — Венгрия шәрҡиәтсеһе, сәйәхәтсе, зоолог һәм этнограф. Уның улы Ласло Алмаши авиатор, Африканы тикшереүсе һәм һалдат булған.
Биографияһы
Дьёрдь Aлмаши Грац университетында хоҡуҡ буйынса доктор дәрәжәһен алған. Университетты тамамлағандан һуң Будапештта хеҙмәткәр булып эшләй, әммә һуңыраҡ үҙенең имениеһы менән идара итеү өсөн туған яғына ҡайтҡан. Зоология, айырым әйткәндә орнитология менән ҡыҙыҡһынған. Иштван Чернел менән бергә китап баҫтырған. Орнитофаунаны өйрәнеү өсөн Дунай йылғаһының дельтаһына тәүге сәйәхәт ҡылған.
1900 йылда үҙенең Грац университетынан зоология уҡытыусыһы Рудольф Штуммер фон Траунфельс менән бергә тәүге тапҡыр Азияға сәйәхәткә сыға. Улар Или йылғаһы бассейнын, Ысыҡ-Күлдән көнсығышҡа табан районды һәм Тянь-Шандең өсөнсө һыртын өйрәнгәндәр. 20000 данан ашыу хайуандарҙың (башлыса ҡоштарҙың) коллекцияһы сәйәхәттең зоологик һөҙөмтәләре булған, улар араһында күп яңы төрҙәр теркәлгән. Шулай уҡ улар ҡырғыҙ һәм ҡаҙаҡ халыҡтарының көндәлек тормошо тураһында этнографик яҙмалар ҡалдырған. Алмаши көнбайыш аудиторияны «Манас» ҡырғыҙ эпосы менән таныштырыуҙа мөһим роль уйнаған.
Абдуллина Олеся Вәли ҡыҙы
Абдуллина Олеся Вәли ҡыҙы  — латыш, бығаса Рәсәй спортсыһы (урыҫ һәм халыҡ-ара шашка). Блиц буйынса донъя чемпионатының бронза призеры (Берлин, декабрь, 2009), ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса блиц буйынса Европа чемпионатының бронза призеры (Стокгольм, Швеция, 28-29.08.2009). Йәштәр араһында донъя чемпионы (2008, Пекин), ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (2007, Франция), ҡыҙҙар араһында Беренсе Бөтә донъя интеллектуаль спорт уйындары еңеүсеһе, ҡыҙҙар араһында 4 тапҡыр Европа чемпионы.
Биографияһы
Абдуллина Олеся 1989 йылдың 1 октябрендә Ишембай ҡалаһында тыуа. Рәсәй йыйылма командаһы составында 2009 йылда Башҡортостан чемпионы, Рәсәй һәм Латвия чемпионатының бронза призеры (2012).
Dobeles Prāta sporta kluba клубы өсөн сығыш яһай (Рига). 2004—2011 йылдарҙа «„Башнефть “ Профессиональ шашка клубы» АНО-һы өсөн сығыш яһай.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса халыҡ-ара мастер.
Латвия йыйылма командаһына инә, элек Рәсәй йыйылма командаһында уйнай.
Рәсәйҙә тренеры — Александр Мельников, һуңыраҡ тренерҙар тандемы барлыҡҡа килә: өлкән тренеры — Юрий Черток, шәхси тренеры — Александр Мельников.
Башҡортостан физик культура институтын тамамлай (Өфө).
Лепля
Лепля — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 675 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 169 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡ Дрин каньоны
Аҡ Дрин каньоны йәки Аҡ Дрин тарлауығын (Gryka e Drinit të Bardhë; Кањон Белог Дрима) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының көньяҡ-көнбайышындағы әллә ни ҙур булмаған тар тәрән үҙәк. Каньонда Аҡ Дрин йылғаһы аға. Каньон сағыштырмаса ҡыҫҡа ғына, ни бары 900 метр оҙонлоҡта һәм уның тәрәнлеге 45 метр. Каньонға инер урында Ғосман империяһы заманынан тороп ҡалған иҫке Швань күпере бар, ул Балҡандың төрлө тарафтарынан һыуға сумыусыларҙы үҙенә йәлеп итә. Аҡ Дрин йылғаһының каньоны, үҙенең гидрологик һәм геоморфологик әһәмиәте йәһәтенән, 1986 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы сифатында дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.
Географияһы
Аҡ Дрин каньоны Эрзе ауылы эргәһендә (Ораховац муниципаль берәмеге), Швань күпере янындағы Джяковица — Призрен юлында урынлашҡан. Каньон неоген осоронда барлыҡҡа килә. Уның барлыҡҡа килеүенә күп кенә тектоник процестар сәбәпсе була. Был тарлауыҡ каньондарға хас бөтә үҙенсәлектәргә эйә һәм унда карбонат ҡатламдары бар.
Туризм
Оҙайлы геоморфологик процестар арҡаһында Аҡ Дрин ике эзбизле ҡая араһында каньон барлыҡҡа килтерә, хәҙерге көндә ул тикшеренеүселәрҙе һәм туристарҙы үҙенә ылыҡтыра. Джяковицаны һәм Призренде тоташтырыусы төп юлда урынлашҡанлыҡтан, күп кенә сит ил туристары һәм урындағы халыҡ Аҡ Дрин тарлауығын ҡарарға килә. Каньон аша һалынған бер аркалы Швань күпере туристар өсөн был яҡтарҙың тағы бер мөһим иҫтәлекле урын булып тора. Күперҙән ырғыусы спортсылар ярышы йыл да үткәрелә, унда төбәктең бик күп спортсылары ҡатнаша. 1986 йылдан күпер ҙә, каньон да дәүләт һаҡлауы аҫтында. Ҡурсаулыҡ зонаһы 199 гектар майҙанды биләй, ул Ораховац (124,96 гектар) һәм Джяковица (г 73,86) муниципалитеттары биләмәһендә урынлашҡан. Каньондың өҫкө өлөшөндә ресторан эшләй, унда Аҡ Дринда тотолған балыҡ тәҡдим итәләр.
Үршиҙе ауыл Советы (Асҡын районы)
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п. 4б) түбәндәге юлдар бар: : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: б) объединить Урмияҙ һәм Үршиҙе ауыл Советтарын, «Урмияҙ» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, сохранением наименования с административ үҙәген Урмияҙ ауылында урынлаштырырға. Үршиҙе ауыл Советының Дульцевка, Үршиҙе ауылдарын Урмияҙ ауыл Советы составына индерергә. Урмияҙ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Үршиҙе ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға; Үршиҙе ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Көнгәк ауыл Советы, Солтанбәк ауыл Советы, Ҡашҡа ауыл Советы, Пермь өлкәһе («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы (ред. 19.11.2008)»).
Солтан (Дәүләкән районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нафталан
Нафталан (Naftalan) — Әзербайжандағы республика буйһоноуындағы ҡала. Ҡалала дауалау үҙенсәлектәре буйынса уникаль нафталан нефте сығарыла.
Географияһы
Баҡынан 330 км һәм ҙурлығы буйынса икенсе Гәнжә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 58 км, Геран тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала Кесе Кавказдың төньяҡ-көнсығыш битләүе итәгендә, Нафталан йылғаһы буйында урынлашҡан. Йәй эҫе (июлдә уртаса температура 38 °С), ҡыш йылы (ғинуарҙа уртаса температура 2°С); яуым-төшөм йылына 250 мм.
Этимологияһы
Нафталан һүҙенең этимологияһы грек һүҙе нафта («νάφθα») менән бәйле, ул нефть, һәм әзербайжан суффиксы-алан (башҡ. алған), һәм һүҙмә-һүҙ «нефть алған ер» тигәнде аңлата.
Тарихы
Нафталандың нефть һәм файҙалы ҡаҙылмаларының үҙенсәлектәрен лабораторияла тикшереү нигеҙҙәре 1926 йылда һалына. Шул уҡ йылдан ятҡылыҡ зонаһында Нафталан махсуслаштырылған курорты эшләй башлай. 1936 йылда Баҡы ҡалаһында Курортология ғилми-тикшеренеү институты эргәһендә нафталандың биологик тәьҫирен өйрәнеү буйынса эксперименттар өсөн лаборатория булдырыла.
1967 йылда Нафталан ҡасабаһы ҡала статусын ала.
1982 йылдан башлап ҡала шифахана-курорт ял итеү урынына әйләнә.
Нафталан территорияһында бер нисә ҡунаҡхана һәм шифахана эшләй.
1991 йылдан 2021 йылға тиклем Гәнжә-Ғазах иҡтисади районы составына, ә 2021 йылдың 7 июленән Гәнжә-Дашкесан иҡтисади районы составына инә.
Власть органдары
Бойондороҡһоҙ Әзербайжан барлыҡҡа килгәндән һуң урындағы власть башлығы булып ҡаланың башҡарма власы башлығы тора.
Халҡы
1989 йылғы бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Нафталанда 7 457 кеше йәшәгән.
2019 йылда Нафталанда 10201 кеше йәшәгән.
Туризм
Ҡаланың башҡарма власы башлығы Вугар Новрузов инициативаһы буйынса һәм Нафталандың Дауалау-һауыҡтырыу үҙәге ярҙамында заманса Toyota бренды төҙөлә — Нафталан — Горан-Нафталан тимер юл станцияһы туристарҙың уңайлы хәрәкәтен тәьмин итә. Еңел автомобиль юлы файҙаланыуға тапшырыла.
Дауалау туризмы
Нафталан курорты рәсми рәүештә 1935 йылдан эшләй. 1957 йылға тиклем курорт миҙгелле эшләй, ә 1957 йылдан йыл әйләнәһенә эшләй башлай. Нафталан шифахана-курорт берекмәһе 1982 йылда ойошторола, койкалар һаны йылдан-йыл арта. 6 шифахананан һәм курорт поликлиникаһынан торған курорт ҡасабаһында 3200 койка була. Курорт элекке совет республикаларынан йылына 50 000 — 70 000 пациентты ҡабул итә. Курортта һөйәк-мускул, периферик нервы ауырыуҙары, периферик ҡан тамырҙары ауырыуҙары, тире ауырыуҙары, гинекологик ауырыуҙар уңышлы дауалана. 1992 йылдан 2005 йылға тиклем «Чинар» шифаханаһы ғына ла пациенттарҙы миҙгелле нигеҙҙә ҡабул итә. 2005 йылдың майында Нафталан курортында беренсе шәхси «Нафталан» шифаханаһы асыла .. Нафталин майы неврологик, гинекологик, урологик һәм тире ауырыуҙарын, шулай уҡ бауыр, быуындар һәм терәк-хәрәкәт аппаратының быуындан тыш йомшаҡ туҡымалары ауырыуҙарын дауалау өсөн ғәҙәттән тыш сараларҙың береһе булып тора. Нафталандағы сығанаҡтарҙан алына.
2019 йылда Нафталанға туристик сәйәхәттәр һаны рекордлы кимәлгә еткән — ҡалаға 40 мең турист килгән. Уларҙың 40 проценты 60 илдән килгән. Туристарҙың күбеһе Рәсәй, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Израиль, Украина, Белоруссия, Төркиә, Сәғүд Ғәрәбстаны, Кувейт һәм Литванан була. Бынан тыш, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Тажикстан, Бахрейн, Катар, Иран, Ҡытай, Эстония, Германия, Грузия, АҠШ, Ҡырғыҙстан һәм Канада туристары курорттар һәм шифаханалар хеҙмәттәренән файҙалана. Әлеге ваҡытта көнөнә 2400-ҙән ашыу турист Нафталанда эшләп килгән туристик объекттарҙа дауалана һәм ял итә ала. Ҡалала төҙөлөп ятҡан туристик объекттар файҙаланыуға тапшырылғандан һуң Нафталан тәүлегенә 3500-гә яҡын туристы хеҙмәтләндерә ала.
2021 йылдың июлендә Әзербайжан Президенты 2014 йылда һүтелгән иҫке автовокзал урынында төҙөлгән Нафталан үҙәк шифаханаһы асыла.
Хәҙерге торошо
2017 йылда Нафталан ҡалаһындағы "Чинар " спа-отеле Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ) илдәрендәге иң яҡшы 11 шифахана исемлегенә инә.
Әлеге ваҡытта ҡала территорияһында 18 скважина бар.
Мәҙәниәте
Нафталанда Әзербайжандың элекке президенты Гейдар Алиевтың тормошон һәм ижадын өйрәнеүгә арналған Гейдар Алиев Үҙәге асылған. Ҡалала китапханаһының китап фондында 32711 дана китап бар. Милли традицияларҙы пропагандалау, халыҡҡа мәҙәни хеҙмәттәр күрһәтеү менән шөғөлләнгән ике мәҙәниәт Йорто эшләй. Шулай уҡ бында нафталан музейы һәм музыка мәктәбе урынлашҡан. Нафталан ҡалаһында «Гейдар Алиев», «Самед Вургун», «Нариман Нариманов» һәм «Еңеү» тип аталған дүрт парк бар.
Обрезкова Ольга Константиновна
Обрезкова Ольга Константиновна (11 май 1980 йыл) — спортсы. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1997).
Биографияһы
Ольга Константиновна Обрезкова 1980 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа.
2003 йылда Урал физик культура академияһын тамамлай.
Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы «Каучук» спорт клубында тренеры П. И. Никитинда шөғөлләнә. 1997—2003 йылдарҙа ауыр атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.
2006 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһының спорт мәктәбендә тренер булып эшләй.
Екодим
Екодим — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ельга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәмбәриә мәсете
Ғәмбәриә мәсете (مسجد العنبرية; Amberiye Mescidi; Мечеть Амберийе, Мечеть Хамидие) — Мәҙинә ҡалаһы мәсете, Сәғүд Ғәрәбстаны. Шулай уҡ Хәмидиә мәсете булараҡ билдәле.
Тарихы
Ғәмбәриә мәсете Мәҙинәлә төрөктәр хакимлыҡ иткән осорҙа ғосмандар тарафынан төҙөлә.
Мәсет ғосман солтаны Әбделхәмит II бойороғо буйынса 1908 йылда Хижәз тимер юлы проекты сиктәрендә әл-Мөғәзим тимер юлы вокзалы янында төҙөлгән. Мәсет яҡын ғына урынлашҡан Ғәмбәриә ҡапҡалары хөрмәтенә шундай атама алған.
Ғосман империяһы Хижәзгә эйә булған осорҙа төҙөлгән һәм Сәғүд Ғәрәбстаны хөкүмәте емермәгән бик аҙ тарихи биналарҙың береһе — Ғәмбәриә мәсете. .
Тасуирламаһы
Ғәмбәриә мәсете ғосман архитектура стилендә төҙөлгән. Ике манараһы бар, көмбәҙҙәренең береһе ҙур, бишеһе бәләкәй.
Серебряков йорто (Таганрог)
Серебряков йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһы  Петр  урамы, 47 адресы буйынса урынлашҡан бина. Йорт XVIII  быуаттың икенсе яртыһында  беренсе гильдия сауҙагәре  Серебряков Яков Михайловичҡа ҡараған.
Тарихы
Әрмән сауҙагәре Яков Михайлович Серебряков 1853 йылда барлыҡҡа килгән һәм 1858 йылда эшләй башлаған Таганрог күн заводының беренсе хужаһы була. 1865 йылда ул Петр урамында күп фатирлы килем йорто төҙөй. Йорттоң беренсе ҡаты магазиндар итеп бирелә, унда Париждан килгән аяҡ кейемдәре һәм өҫ кейемдәрен һатып алырға мөмкин була. Ошо уҡ йортта Ладохиндың нотариаль контораһы асыла. Бинаның архитектура стиле — рус классицизмы ..
1895 йылдың 12 апрелендә Таганрог ҡалаһына рәссам- маринист Айвазовский Иван Константинович килә. Билдәле булыуынса, уны  Петр урамындағы 47-се йортта  йортта ҡабул итәләр. .Яков Михайлович Серебряков шәфҡәтлелек менән әүҙем шөғөлләнеүсе  йәмәғәт эшмәкәре була. Гректар урамындағы хәҙер төҙөлгән йорт урынында элек Изге Иаковтың әрмән-григорий сиркәүе урынлашҡан була. Сәуҙагәр шул участканы махсус һатып ала һәм унда сиркәү төҙөй, ул 1906 йылдың яҙында асыла. Сиркәү тиҫтә йылдар тора һәм 1930 йылдарҙа һүтеп алына.
1920 йылдан һуң Петр урамындағы йорт Ҡыҙыл Армияның  9-сы уҡсылар дивизияһы милкенә күсә. Һуңынан уны 16-сы иәктәп бинаһы  биләй. XXI быуатта был бинала Таганрог иҡтисад һәм идара итеү институты урынлаша.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Песочня (Пополта ҡушылдығы)
Песочня — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пополта йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарға (Нуриман районы)
Ҡарға (Каргино) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452443, ОКАТО коды — 80245805005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лыхы-Яха
Лыхы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лыхи-Паха ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ленин исемендәге парк (Өфө)
''' В. И. Ленин исемендәге парк''' — Өфөләге ял итеү паркы.
Тарихы
Губернатор тәҡдиме буйынса, майҙан кәртәләп алына һәм паркка әйләндерелә, ул үҙенә нигеҙ һалыусы исеме менән Ушаковский паркы тип атала башлай. Парк 1867—1872 йылдар осоронда төҙөлә. Яңы ағастар ултыртыла, малдарҙан һаҡлау өсөн кәртә ҡорола, «Түбәнге чиндарға һәм эттәргә инеү тыйыла» тигән табличка элеп ҡуйыла. Шуға ҡарамаҫтан, барлыҡҡа килгән парк бөтә өфөлөләрҙең ял итеү урынына әйләнә, сөнки уға тиклем бер генә парк — шәхси ял паркы — Блохинский баҡсаһы (хәҙер — Аксаков исемендәге мәҙәниәт һәм ял баҡсаһы) ғына була. Паркта бәүелсәктәр, каруселдәр, павильон һәм беседкалар, йәйге «Мир» кинотеатры һәм ямғырҙан ҡасҡан балаларҙың скульптуралары биҙәгән беренсе Өфө фонтаны барлыҡҡа килә. Шулай уҡ парк ял итеүселәр өсөн күп проблемалар тыуҙырған велосипедсылар яратҡан урын була.
1917 йылда Октябрь революцияһынан һуң шунда уҡ Ушаковский паркы Азатлыҡ паркы тип үҙгәртелә. Совет осоронда парктың көнбайыш өлөшө спорт майҙансығына әүерелдерелә (хәҙер унда «Динамо» стадионы урынлашҡан). Паркта революция һәм Граждандар һуғышы йылдарында һәләк булғандар ерләнгән. Хәҙер ҡәбер урынында мемориаль урынлашҡан, унда Ш. Хоҙайбирҙин һәм А. Чеверев фамилиялары ғына күрһәтелгән. 1934 йылда бында шулай уҡ татар һәм башҡорт әҙәбиәте классигы Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури ерләнгән.
1934 йылда йәнәшәлә урынлашҡан Воскресенский собор һүтелә, уның урынында бейеү майҙансығы төҙөлә. Паркта цирк тамашаһы күрһәтелә башлай, шуның өсөн шапито төҙөлә.
Парктың исеме тағы ла үҙгәртелә — Александр Матросов хөрмәтенә Матросов паркы тип атала. Элекке «Ушаковский паркы» тигән яҙыу беркетелгән суйын ҡапҡалар алына, улар урынына Ленин менән Сталин барельефы беркетелгән аркалы ҡапҡа ҡуйыла. 1951 йылда паркта Александр Матросовҡа һәйкәл урынлаштырыла.
Таранька (йылға)
Таранька (Таранька) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Жмеринка районы аша көньяҡҡа табан аға. Мурафанын һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 12 километр. Бассейн майҙаны - 87,4 км².
Аҡ сәскә
Аҡ сәскә  — астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт
Яҡынса 20 төрө билдәле, башлыса Көньяҡ һәм Урта Европаның таулы райондарында таралған. Башҡортостанда ябай аҡ сәскә үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һабағының бейеклеге 20—60 см, ғәҙәттә төҙ, ябай, яңғыҙ. Япрағы бөтөн, ситтән киртләсле‑тешле; тамыр яны япрағы — оҙон һаплы, оҙонсанан алып кире йомортҡа формалыға тиклем, һабаҡ япрағы — ултырма, оҙонса ҡыяҡ, сиратлы. Кәрзинкәһенең тел япраҡлы сәскәләре аҡ, эре, көпшәле сәскәләре — һары, ваҡ. Кәрзинкәһе яңғыҙ, һирәгерәк 2—5‑әр, оҙон һаплы. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — орлоҡса, июль—сентябрҙә өлгөрә.
Файҙаланылыуы
Декоратив үҫемлек (эре сәскәле һәм ялбыр формалары үҫтерелә), баллы үҫемлек. Составында кумариндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Мөғәллим (исем)
Мөғәллим — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Мөғәллим ғәрәп теленән үҙләштерелгән исем — өйрәтеүсе, уҡытыусы
Фамилияла
Миңнуллин Роберт Мөғәллим улы (1 август 1948 йыл — 27 март 2020 йыл) — шағир, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы депутаты. 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстандың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Х. К. Андерсен исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың Ғабдулла Туҡай (1998) һәм Муса Йәлил (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ А. Алиш (1997), Ф. Кәрим (2002), Г. Локке (2007), Н. Нәжми (2011), Ҡ. Насыри (2011) исемендәре әҙәби премиялар лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2013).
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы (1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сежанты, гвардия кесе ветеринария фельдшеры, «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены кавалеры.
Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы (Q107043294) (1 ноябрь 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), хореограф. Өс тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә (2000, 2009, 2013).
Ғарифуллин Ҡәҙим Мөғәллим улы''' (1 май 1932 йыл) — иҡтисадсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Татарстан Республикаһының (1994) атҡаҙанған иҡтисадсыһы. 285 бит күләмле 190-ға яҡын ғилми-методик эштәре баҫтырып сығарылған. Ғилми тикшеренеү эштәренең төп йүнәлеше: бухгалтер иҫәбе ысулын яҡшыртыу, сәнәғәттә иҫәпләү техникаһының заманса сараларын ҡулланыу, сығымдарҙы иҫәпләү, продукцияның үҙҡиммәтен калькуляциялау.
Әҙәбиәттә
Мөғәлимә апай — Фәнил Әсәнов әҫәре. .
Алышев Николай Фёдорович
Биографияһы
1901 йылда Түбәнге Новгородта тыуған. 1920 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.
1919 йылдан 1921 йылға тиклем — Ҡыҙыл армияһы яугиры. 1920 йылда ведомство һаҡлау ғәскәре сәйәси курстарын тамамлай. 1921 йылда Башҡортостан губерна комсомол комитеты бүлегенең мөдире, артабан, 1922—1923 йылдарҙа — Башҡортостан өлкә комсомол комитетының яуаплы секретары була.
1924—1933 йылдарында Ҡыҙыл Армияла сәйәси эш менән шөғөлләнә, кавалерия полкы, бригадаһы, дивизияһы комиссары. 1933 йылдан 1941 йылға тиклем Сталин өлкәһенең (хәҙер Донецк өлкәһе) МТС-ында һәм совхоздарында эшләй. Еленово МТС-ы сәйәси бүлеге начальнигы, һуңғараҡ — әлеге МТС-тың директоры була. Ике йыл дауамында өлкә ер бүлеге начальнигы һәм тағы ла ике йыл — Великоновоселковский районындағы 4-се һанлы «Металлург» совхозы директоры вазифаһын биләй.
1941—1942 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында Көньяҡ фронтта уҡсылар полкы комиссары вазифаһында хеҙмәт итә, кавалерия кесе лейтенанттары курстары комиссары була. Сәләмәтлек торошо буйынса Ҡыҙыл Армиянан демобилизациялана.
1942—1943 йылдарҙа Баҡы ҡалаһында махсус сауҙаның ярҙамсы хужалығы мөдире була. 1943 йылда Сталин өлкәһенә кире ҡайта, 4-се һанлы совхозы менән, ә һуңынан— сусҡасылыҡ тресы менән етәкселек итә. 1944 йылдың май айынан — Сталин өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1947 йылдың июлелән 1949 июненә тиклем — Сталин өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе.
1949 йылдың мартынан алып 1952 йылдың декабренә тиклемге осорҙа Әҙерләмәләр (заготовкалар) министрлығы вәкиле посын биләй.
Наградалары
Ленин ордены, Үзбәк ССР-ының Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ (155-се, 33-сө указ) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнгән.
Ҡушкүл (Ауырғазы районы)
Ҡушкүл (Кушкуль) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 453455, ОКАТО коды — 80215834000.
Тарихы
1927 йылда Тур-Уҫман ауылы күскенселәре тарафынан нигеҙ һалына
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (46 %), татарҙар (26 %).
Иҫкәрмәләр
}}
Аҡ Дрин
Аҡ Дрин (Бели Дрим, алб. Drini i Bardhë) — көньяҡ-көнсығыш Европалағы йылға.
Сербия биләмәһа буйлап аға. Оҙонлоғо 175 км. Косоволағы Печ ҡалаһының төньяғынан башлана. Тамағы — Аҡ һәм Ҡара Дриндың Дрин йылғаһына ҡушылған урыны — Албанияның төньяҡ өлөшөндәге Кукес ҡалаһында.
Бассейнының майҙаны 4964 кm², уртаса һыу сығымы 56 m³/сек. Көҙгө-ҡышҡы ташҡын мәлендә йылғаларҙа һыу кимәле байтаҡҡа күтәрелә. Аҡ Дрин пароходтар йөрөү өсөн яраҡһыҙ.
Аҡ Дрин каньоны 1986 йылдан дәүләт һаҡлауы аҫтында.
Хайуандар көнө
right|300px|thumb Хайуандар көнө йәиһә Бөтә Донъя хайуандарҙы яҡлау көнө (World Animal Day) — кешеләр иғтибарын хайуандар проблемаһына йүнәлтеүгә саҡырған халыҡ-ара көн. 4 октябрь көнөндә билдәләнә.
Был көнө билдәләү тураһында ҡарар 1931 йылда Флоренцияла ҡабул ителә.
Оло Карымкарская
Оло Карымкарская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1002 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борнштедт (Айслебен)
Борнштедт (Айслебен) (Bornstedt (bei Eisleben)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 851 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 217 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
Песочня (Суходрев ҡушылдығы)
Песочня — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суходрев йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лес-Я
Лес-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Розсохувата (Собок ҡушылдығы)
Розсохувата (Розсохувата) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Немырив һем Липовец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собоктың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 15 километр. Бассейн майҙаны — 66,5 км².
Халасле
Хала́сле (halászlé) — венгр халҡының милли балыҡ һурпаһы. Атамаһы hal — балыҡ (йәки halász — балыҡсы) һәм lé — бульон, һурпа һүҙҙәренән алынған.
Халасле һурпаһын әҙерләгәндә башлы ғәҙәттәге һуғанды, ваҡ балыҡты ваҡ ҡына итеп турайҙар, шунан сусҡа майында борос менән (кибеттәрҙә һатылған паприка онтағы ла ярай, тик паприка пастаһы ярамай) болғап талғын ғына утта тиҙ генә ҡыҙҙыралар, һыу һалып (томат һуты), балыҡ таралып төшкәнсе быҡтыралар, шунан һуң ашты иләк аша һөҙәләр. Һурпаға эре балыҡ, ғәҙәттә карп(булмаһа йәйен, суртан) өҫтәп, бешерәләр. Халасле һурпаһын аҡ икмәк менән бәләкәй балсыҡ көршәктәрҙә бирәләр. Тышта, венгрҙар яратҡанса, ҡаҙанда әҙерләнгән халасле бигерәк тә тәмле була тиҙәр. Халаслены диңгеҙ балғынан бешермәйҙәр.
Венгрияла халаслены бигерәк тә ныҡ яратҡан бер нисә өлкә бар. Шуға күрә бер нисә төр халаслены айыралар:
Себерҙә йәшәгән, венгрҙарға ҡәрҙәш хант халҡы ла балыҡ һурпаһын ошо рецепт буйынса әҙерләй. Карелдар ҙа ошондай уҡ балыҡ һурпаһын бешерә, тик уға әҙерәк бер йоҡа ғына лимон киҫәгенең һутын һығып өҫтәп, ҡаймаҡ менән ашарға яраталар.
Шуныһы ҡыҙыҡлы, башҡорт телендә «судак» (венгр телендә csuka sügér) — һыла (hyla) балығы тип атала.
Упҡанкүл ауыл Советы (Асҡын районы)
Упҡанкүл ауыл Советы — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Почта индексы — 452896. ОКАТО коды — 80204845000. 2002 йылдың 1 ғинуарына был ауыл биләмәһендә 508 кеше йәшәгән.
Тарихы
1989 йылда Башҡорт АССР-ф Юғары Советы Президиумының 27.09.1989 й. 6-2/327-се һанлы «Асҡын районында Упҡанкүл ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указы сыға. Указға ярашлы: Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
1. Асҡын районында Упҡанкүл ауыл Советын булдырпырға, административ үҙәген Упканкүл ауылында урынлаштырырға.
2. Упҡанкүл ауыл Советы составына Яубүләк ауыл Советынан алынған Упҡанкүл ауылын индерергә. 3. Упҡанкүл ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 2008 йылда ауыл Советы сиктәре ҡабатлап үҙгәртелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п. 4в) түбәндәге юлдар бар : «Яубүләк» атамаһын һаҡлап, Яубүләк һәм Упҡанкүл ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Яубүләк ауылында урынлаштырырға. Упканкүл ауыл Советының Упҡанкүл ауылын Яубүләк ауыл Советы составына индерергә.
Яубүләк ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Упҡанкүл ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Демографияһы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы күпселек милләт вәкилдәре — башҡорттар (98 %).
Елаш (Паденьг ҡушылдығы)
Елаш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паденьга йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуяштыр ауыл Советы (Асҡын районы)
Ҡуяштыр ауыл Советы — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Асҡын ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Почта индексы — 452899. ОКАТО коды — 80204834000.
Ауыл Советының составы: Ҡуяштыр ауылы — административ үҙәк. 2006 йылға тиклем уның составына Дуванейский ҡасабаһы (Башҡортостан Республикаһының 29.12.2006 й. 404-з һанлы «Тораҡ пункттарын берләштереү, бөтөрөү, статусын үҙгәртеүгә һәм административ үҙәктәрен күсереүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы), 1989 йылға тиклем — Ҡарткиҫәк ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 27.09.1989 й. 6-2/326-се «Асҡын районында Об образовании Ҡарткиҫәк ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указы), 1986 йылға тиклем — Абдал ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 12.12.1986 й., 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлыу тураһындағы» Указы ) ингән була.