cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы
Биографияһы
1931 йылда Темәс терәк мәктәбендә колхоз йәштәре мәктәбе уҡытыусылары әҙерләү буйынса ике айлыҡ курсты тамамлағас, Билал ете йыллыҡ мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте, тәбиғәт фәндәре уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Унда балалар менән дә, ата-әсәләр менән дә күп төрлө эштәр башҡара, наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса көрәштә алдынғылар сафында була. Билал мәктәбендә бер йылға яҡын уҡытҡас, 1932 йылда Әбйәлил районының мәғариф бүлегенә инспектор итеп алына.
Районда балалар уҡытыу һәм тәрбиәләүҙе яҡшыртыу, мәктәп етәкселәренә, уҡытыусыларға тейешле ярҙам күрһәтеү, кадрҙар әҙерләү кеүек бурыстарҙы үтәүҙә инспектор һиҙиәт Сәғәҙәтов һәр саҡ башлап йөрөүсе булараҡ сығыш яһай, мәғарифты күтәреүгә барлыҡ көсөн бирә, бөтә ваҡытын һәм дәртен халыҡ өсөн файҙалы эштәргә йүнәлтеүҙән йәлләмәй. Уны һәр ауылда, һәр мәктәптә власть кешеһе күреп, аҡыллы һәм ярҙамсыл мөғәллим иҫәпләп ҡаршылайҙар, ҙурлап оҙаталар.
Инспектор һиҙиәт Сәғәҙәт улы булып киткән мәктәптә, шулай уҡ ауылда ла көндәлек эш һәм тәртип яҡшыра. Ул ҡыҫҡа ғына арала уҡытыусылар һәм ауыл кешеләре йөрәгендә йәшәүгә, хеҙмәткә дәрт, әүҙемлек уятып өлгөрә, ялҡынлы һүҙҙәре менән тормошто матурлай. Быны мөғәллим үҙе лә аңлай, шуға күрә йыл эсендә мөмкин тиклем күберәк ауыл, мәктәптәрҙә булырға тырыша.
Мәктәп инспекторы булған 1932—1942 йылдарҙа Һ. Сәғәҙәтов алты бүлек мөдире менән бергә эшләй. Ауыр һуғыш йылдарында халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын уның үҙенә йөкмәргә тура килә. Был ҡатмарлы һәм мәшәҡәтле эште ул 1942 йылдан 1946 йылға тиклем үтә ҙур яуаплылыҡ тойоп башҡара, район һәм республика етәкселәре алдында Әбйәлил районының мәғариф эшенә тел тейҙермәй, уны камиллаштырыуға үҙ өлөшөн индерә, ауыр шарттарҙа ла мәктәптәрҙә уҡытыу-тәрбиә эшенең сифатын төшөрмәй, уҡытыусыларға тейешле ярҙам күрһәтә.
Азы (йылға)
Азы  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Бича йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы
Биографияһы
Кадрҙар етешмәү сәбәпле, Һ.С.Сәғәҙәтов ҡайһы берҙә мәғариф бүлегенең әллә нисә хеҙмәткәре вазифаһын бер үҙе башҡара, район етәкселеге вәкиле сифатында төрлө ауылдарға сығып, яҙғы сәсеү, мал аҙығы әҙерләү, ураҡ, мал ҡышлатыу барышын тикшерә, шуға ла һәр ауыл кешеләрен, уларҙың баласағаларын яҡшы белә. Уның һәр көнө көсөргәнешле үтә.
Азы (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы
Биографияһы
Оҫта етәксе, мәғариф эштәрен әүҙем ойоштороусы, талантлы педагог һиҙиәт Сәғәҙәт улы Сәғәҙәтов 1946 йылдың авгусында бүлек мөдире вазифаһынан үҙе теләп китә, мәктәп инспекторы булып ҡала һәм был эште 1956 йылға тиклем, йәше буйынса хаҡлы ялға сыҡҡансы, башҡара. Уға намыҫлы эше өсөн 1949 йылда Ленин ордены һәм төрлө йылдарҙа миҙалдар менән бүләкләнә. 1949 йылдың 1 майында уға «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы», 1954 йылдың 4 мартында «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән юғары исемдәр бирелә.
Азы (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беҙ, беренсе бригада (йыр)
Беҙ, беренсе бригада (My, Pierwsza Brygada) — Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында барлыҡҡа килгән Поляк Легиондары йыры. 2007 йылдың 15 Һарысай (октябренән) башлап Поляк Ғәскәре Гимны (Pieśń Prezentacyjna Wojska Polskiego)
Тулы йыр тексы
Тексынын беренсе яҙылған варианты, 1917 й.
Legiony to żołnierska nuta, Legiony to straceńców los, Legiony to żołnierska buta, Legiony to ofiarny stos
My, Pierwsza Brygada, Strzelecka gromada, Na stos rzuciliśmy Swój życia los,
Na stos, na stos!
O, ile mąk, ile cierpienia, O, ile krwi, wylanych łez, Pomimo to nie ma zwątpienia, Dodawał sił wędrówki kres.
My, Pierwsza Brygada...
Nie chcemy dziś od was uznania, Ni waszych mów ni waszych łez, Już skończył się czas kołatania Do waszych serc, do waszych kies!
Umieliśmy w ogień zapału Młodzieńczych wiar rozniecić skry, Nieść życie swe dla ideału I swoją krew i marzeń sny.
Potrafi dziś dla potomności Ostatki swych poświęcić dni, Wśród fałszów siać siew szlachetności, Miazgą swych ciał żarem swej krwi.
Dzisiaj już my, jednością silni Tworzymy Polskę, przodków mit! Żeby w tej pracy nie bezsilni Zostanie wam potomny wstyd! Тексының бер нисә вариант бар. Мәҫәлән, дуртенсе строфаһының варианты:
Һылтанмалар
MP3
Һинд океаны
Һинд океа́ны — Ер йөҙөндәге океандар араһында ҙурлығы буйынса өсөнсө урында тора. Һыу өҫтөн ҡаплау даирәһе 20 % тирәһе. Уның майҙаны 76,17 миллион км², күләме — 282,65 миллион км³. Океандағы иң тәрән урын Зонд һыулығында иҫәпләнә (7729 м). Төньяҡта — Азияның, көнбайышта — Африканың, көнсығышта — Австралияның, көньяҡта Антарктиданың ярын йыуа. Атлантик океан менән сиге 20° меридиана буйылап көнсығыш оҙонлоҡта һуҙыла. Тымыҡ океан менән 146°55’ меридианаһында көнсығыш оҙонлоҡта, Иң төньяҡ нөктәһе төньяҡ киңлектең 30° урынлашҡан. Ул Фарсы ҡултығында. Киңлеге яҡынса Австралия менән Африка араһында 10 000 км.
Этимология
Боронғо гректар үҙҙәренә таныш булған океандың көнбайыш өлөшөн Эритрей диңгеҙе (Ἐρυθρά θάλασσα -ҡыҙыл,- тип йөрөткәндәр. Иҫке урыҫ сығанаҡтарынан күренеүенсә ҡара — Ҡара диңгеҙ. Океан булараҡ исеме Һиндостанға бәйле. Һиндостан ул ваҡытта бай ил булған. Б.э.т. IV быуатта Александр Македонский Индикон пелагос (Ἰνδικόν πέλαγος) — «Һинд диңгеҙе» тип атай. Ғәрәптәрҙә Бар-эль-Хинд (хәҙерге المحيط الهندي — әл-му̣хӣ̣т әл-hиндий) — «Һинд океаны» булараҡ йөрөй.
XVI быуаттан рим ғалимы Өлкән Плиний тарафынан I быуатта уҡ аталған Океанус Индикус исеме нығынып килгән — Һинд океаны.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Һинд океаны Ҡыҫала тропигынан Евразия араһында төньяҡта, Африканан көнбайышта, Афстралиянан көнсығышта һәм Антрактиданан көняҡта башлыса көньяҡҡа һуҙылған. Атлантик океан менән сиге Энәле морононан мердианаль буйынса уҙа (20° в.д. Антарктида ярҙарынаса ( Мода королеваһы Ере)).
Тымыҡ океан менән сиге Австралиянан көньяҡтараҡ Бассатр ҡултығынан алып Тасмания утрауҙарынаса, артабан 146°55’ меридианаһы буйынса Антарктикағаса.
Австралиянан төньяҡтараҡ — Андаман диңгеҙе һәм Малакк ҡултығы арауығында, артабан  Суматра утрауҙары ярҙарының көньяҡ-көнсығышынан, Зонд ҡултығына,  Ява утрауҙарының көньяҡ ярынан,  Бали диңгеҙҙәренән һәм Савуҙың көньяҡ стгенән, Арафур диңгеҙенең төньяҡ сигенән, Яңы Гвинеяның көньяҡ-көнбайыш ярынан һәм Торресов ҡултығынан үтә .Ҡайһы саҡ океандың көньяҡ өлөшөн, төньяҡ сиген көньяҡ киңлектең 35°-нан (һыу һәм атмосфераның әйләнеш билдәләре буйынса) көньяҡ киңлектең 60°-наса (диңгеҙ төбөнөң рельефтар характере буйынса), әлегәсә рәсми рәүештә билдәләнмәгән Көньяҡ океанға индерәләря.
Океандың формалашыу тарихы
Тектоник плитәләрҙең хәрәкәте хәҙер ҙә дауам итә. Африка- Антарктида һырты, Үҙәк Һиндостан һырты, Австралия- Антарктида ҡалҡыулыға был хәрәкәттең күсәре булып тора. Австрия плитәһе төньяҡҡа табан йылына 5-7 см-ға күсә. Шул уҡ йүнәлештә йылына 3-6 см тиҙлектә Һиндостан плитәһе лә күсә. Ғәрәбстан плитәһе төньяҡ-көнсығышҡа табан йылына 1-3 см тиҙлектә шыуыша. Африка плитәһенән төньяҡ-көнсығышҡа табан йылына 1-2 см тиҙлектә Самали һәм Көнсығыш Африка плитәләре айырыла бара. . 2004 йылдың 26 декабрендә Һинд океанының Симёлуэ янында бығаса күҙәтелмәгән 9.3 магнитудалы ер тетрәү булды. Ер тетрәүҙең сәбәбе — 1200 км киңлектәге (ҡаһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1600 км) Һиндостан плитәһе 15 метрға Бирма плитәһе аҫтына кереп киткән. Ер тетрәүҙән барлыҡҡа килән цунами ҙур емеректәр һәм ҡорбандарға сәбәпсе була (300 мең тирәһе кеше).
Тундо-Юнко
Тундо-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Данильянц Еремей Иванович
Данильянц Еремей Иванович (Դանիելյանց Երեմ Իվանի, 1901 йылдың 22 апреле (5 майы) — 1943 йылдың 29 сентябре) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң, 1944), гвардия өлкән сержанты, Үҙәк фронт 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы, 60-сы гвардия кавалерия полкына ҡараған 4-се эскадронының пулемёт расчёты командиры.
Биографияһы
Хәрби әҙерлек курстарын үтеп, Еремей Данильянц 1942 йылдан Үҙәк фронт 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 60-сы гвардия кавалерия полкына ҡараған 4-се эскадрон составында гвардия өлкән сержант дәрәжәһендә пулемёт расчёты командиры вазифаһында һуғыш яланында. Немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшкәндә бик яҡшы хәрби һәм тактик күнеккәнлеген күрһәтте. Шулай, 1943 йылдың 28 сентябрь төнөндә Еремей Данильянц көслө миномёт-пулемёт уты аҫтында үҙенең расчёты менән беренсе булып Белоруссия Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр йылғаһының уң ярына к сеп сыға һәм дошманға ғәрәсәтле ут аса. Был кавалерия эскадронына йылғаны уңышлы аша сығырға, уңайлы урын һайларға ярҙам иткән һәм 60-сы гвардия Чернигов кавалерия полкының төп көстәренә йылғаны кисеп сығыуҙы тәьмин иткән. 1943 йылдың 29 сентябрендә, Галки ауылына һөжүм дауам итеп, бейеклеге алған саҡта, дошман автомат һәм пулемёт утын туҡтауһыҙ интенсив һиптереүенә ҡарамаҫтан, Данильянц бейек үлән буйлап шыуышып ползком бейеклеккә яҡынлаша. Пулемётына уңайлы позиция һайлап, фашист автоматсыларын окопҡа ҡасырға мәжбүр итеп, ут аса. Дошмандың ике пулемёт расчётын һәм 28 һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был алышта гвардия өлкән сержанты Данильянц Е. И. батырҙарса һәләк була. Ә 4-се эскадронға Галки ауылына юл асыла.
Белоруссияның Гомель өлкәһе Брагин районы Асаревичи ауылындағы туғандаш ҡәберлегендә ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 15 ғинуар 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы" өсөн гвардия өлкән сержанты дәрәжәһе бирелә һәм шул уҡ ваҡытта Данильянц Еремей Ивановичҡа Советтар Союзы Геройы исеме (үлгәндән һуң).
Пойшен
Пойшен (Peuschen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 486 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
Бук
Бук (Fágus) — яҫы япраҡлы ағастар бук кеүектәр ғаиләһенән.
Атамаһы
Урыҫ теленә праславтарҙағы һүҙенән килеп сыҡҡан
Ҡайһы бер герман телдәрендә бук исеме «китап» һүҙе менән тап килә: немец. Buche — "бук", нем.. Buch — "китап", швед. bok, норв. bok, дат. bog "бук" һәм "китап". Был беренсе рундарҙы буктан юнылған ағас таяҡсаларҙа йәки бук ҡайырында яҙылыуы менән бәйле.
Тасуирлама
Ағастың бейеклеге 30 метрға тиклем, олононоң диаметры 2 м етә.
Олоно шыма, һоро йоҡа ҡабыҡ ҡатламы менән ҡапланған.
Япраҡтары ҡойола, ябай, тигеҙ ситле йә һирәк кенә киртләсле, оҙонса түңәрәк - оҙонлоғо 5-15 см һәм киңлеге 4-10 см
Сатыры ҡуйы, өҫкө ботаҡтары аҫтағыларына яҡтылыҡ үткәрмәгәнлектән ,һуңғыларына фотосинтез етмәй, әкренләп һарғайым ҡойола бара. Һөҙөмтәлә, урманда бук ағасының иң өҫкә тиклем тиерлек ваҡ ботаҡтары юҡ, һәм сатыры шәрә бағаналарҙан торған кеүек. .
Бөрөләре (йыш ҡына 2,5 см ашыу ), тәңкәле, ҡыш уҡ барлыҡҡа килә.
Исламда уҡыныу
Исламда «уҡыныу» һүҙе ғәҙәттә намаҙ (сәләт) тип тә, доға ҡылыу тип тә аңланыла.
Бук
Тасуирлама
Яҙ сәскә ата, бер үк ваҡытта япраҡ яра. Сәскәһе бер енесле, һырғаға йыйыла, елдән һеркәләнә.
Исламда уҡыныу
Намаҙ
Исламдың икенсе терәге — тәүлеккә биш фарыз намаҙ ҡылыу.
Бынан тыш күмәкләп уҡый торған фарыз намаҙҙар:Йыназа намаҙы, Йома намаҙы һәм Ғәйет-Байрам намаҙҙары. Шулай уҡ мосолмандар ямғыр һорап, ҡояш һәм ай тотолғанда һәм башҡа намаҙҙар ҡыла (ҡар. намаҙ төрҙәре). Сәләт шәхси рәүештә лә, күмәкләп тә башҡарылырға мөмкин, ә сәйәхәт ваҡытында һәм ҡурҡыныс янағанда ҡәсер намаҙы һәм хәүеф намаҙы уҡылыуы мөмкин.
Бук
Тасуирлама
Яңғыҙ торған ағастарҙың емеш биреүе 20-40 йылдан һуң башлана, ә төркөмдәрҙә - 60 йыллап үткәс һәм һуңғараҡ. Емештәре имән сәтләүегенә оҡшаған, өс ҡырлы, 10-15 мм оҙонлоҡта, ағас кеүек тышсалы, парлап йәки дүртәрләп туплана. Емеше ашарға яраҡлы, ҡырҡыу тәмле танин күп,   бер аҙ ағыулы алкалоид пагин булыуы ихтимал, тик ҡыҙҙырғанда улар юҡҡа сыға.
Исламда уҡыныу
Ҡайһы бер осраҡтағы доғалар
Исламда төрлө ситуацияларҙа әйтелгән доғалар бар. Бына уларҙың ҡайһы берҙәре:
Бук
Тасуирлама
Бук яй үҫә, әммә 400 йылдан ашыу йәшәй.
Күләгәгә сыҙам, йылы ярата, балсыҡ ҡатнаш  тупраҡта  яҡшы үҫә.
Исламда уҡыныу
Ҡөрьән аяттары
Ҡөрьәндә Аллаһҡа ялбарыу ингән аяттар бар, уларҙы динле мосолмандарға тел менән әйтергә кәңәш ителә.
Зекер
Зекер ( — «иҫкә алыу») — дини практика, исламда Аллаһы тәғәлә исемен данлап, ҡат-ҡат ҡабатлап салауат әйтеү.Ғәҙәттә, намаҙҙан һуң күпмелер тапҡыр әйтелә (3, 10, 33, 100)
Бук
Тасуирлама
Ғәҙәттә буктар орлоҡтан үрсей, ҡайһы саҡта тармаҡлы тамыр системаһы ҡабырғанан шытым бирә һәм, уларҙан йәш ағастар үҫеп сығыуы ихтимал.
Таралыуы
Уртаса, субтропик һәм өлөшләтә Европа, Азия һәм Төньяҡ Америка тропик һыҙаттарында таралған. Бук тропиктарға Мексика (Мексика) тауҙарында барып инә. Бук - Европала иң киң таралған ағастарҙың береһе. Тауҙарҙа диңгеҙ кимәленән 2300 метрға тиклем бейеклектә үҫәләр. Йыш ҡына япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙа өҫтөнлөк тоталар.
Рәсәй федерацияһы урмандарында шулай уҡ үҫә көнсығыш тоҡомло бук та үҫә — уның тәбиғи ареалы  Кавказ һәм Ҡырым.
Сәтләүектәре бик туҡлыҡлы: уларҙа 50 процентҡа тиклем май, бынан тыш, аҡһым, шәкәр, алма һәм лимон кислотаһы, Е витамины бар. Бук ағастары күп булған урындарҙа йәшәүселәр таҙартылған һәм яҡшылап ҡыҙҙырылған сәтләүектән он яһай. Уға әҙ генә бойҙай оно өҫтәп, ҡоймаҡ, печенье бешерәләр. Ҡайһы бер урындарҙа (Кавказда, Карпатта) бук онон ғәҙәти икмәк бешереү өсөн ҡулланалар. Бындай өҫтәмәнән уның тәме һиҙелерлек яҡшыра
Бынан тыш, ҡыҙҙырылған орлоҡтарын Кавказда Рәсәйҙә көнбағыш емешен яратҡан кеүек яратып ашайҙар.
Юлдаш Рәхмәтуллин
Биографияһы
Юлдаш Рәхмәтуллин Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында йәшәгән. Зауряд-хорунжий булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Иштирәк (Бүздәк районы)
Иштирәк (Иштиряк) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452722, ОКАТО коды — 80217804003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Юшатыр
Кесе Юшатыр — Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Ырымбур өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Оло Юшатыр йылғаһының һул ярынан 45 км өҫтәрәк урынлашҡан. Кесе Юшатыр йылғаһы Оло Юшатыр йылғаһына ҡоя. Ҡушылдығы Яман Юшатыр йылғаһы. Йылғаның оҙонлоғо 46 км.
Атамаһы
Йылға атамаһының килеп сығышы башҡорт һүҙе юша — «яшма», «яшмалы» һәм боронғо төрки һүҙе тура — «нығытыу», «ҡәлғә» һүҙенә ҡайтып ҡала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестеры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы ҡойған урындан алып йылға тамағына тиклем Һаҡмар. Бәләкәй бассейны (йылға эске бассейны) юҡ. Йылға бассейны Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы районының геомәғлүмәт системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006886
— ГӨ буйынса том номеры — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 2
Яңыбай (исем)
Этимологияһы
Яңыбай — ҡушма исем, ике үҙ аллы «яңы» һәм «бай» һүҙҙәренән тора.
Бер өлөшлөләр
Бер өлөшлөләр (Liliopsida, Monocotyledones, Monocotyledoneae, monocots) — ябыҡ орлоҡло сәскәле үҫемлектәр типында 50 000 мең төрҙө берләштергән үҫемлектәр классы.
Бер өлөшлөләр класында 63 мең тирәһе төр үҫемлек билдәле. Уларҙы 104 ғаилә һәм 3000 тирәһе ырыуға төркөмләйҙәр. Сама менән сәскәле үҫемлектәрҙең 1/4 өлөшөн тәшкил итәләр.
Төркөмләү өсөн иң ауыр бирелгән класс үҫемлектәре булып торалар.
XX быуат аҙағында — XXI быуат башында систематик-ботаниктар элек ҡабул ителгән ғаиләләрҙе тарҡатып яңыларының һанын арттыра башланылар. Ләлә сәскәлеләр ғәиләһенән тиҫтәләгән ғәиләне айырып сығарҙылар инде.
Иң күп һанлы (899 ырыуҙы тәшкил иткән 27 801 төр үҫемлек) һәм төркөмләү өсөн иң ауыры булып Орхидеялар ғаиләһе тора. Шулай уҡ, Ҡыяҡлылар ғаиләһе 759 ырыуға ҡараған 11 554 төрҙө берләштерә.
Уларҙан ҡала күп һанлылар булып Күрәндәр (110 ырыу, 5784 төр), Ароидтар (117 ырыу, 3368 төр), Пальмалар (185 ырыу, 2522 төр) ғаиләләре тора.
Морфологик билдәләре
Берөлөшлөләрҙе айырып торған билдәләр:
Бер өлөшлөләрҙә орлоҡ яралғанда бер орлоҡ өлөшө үҫемлектең беренсе япрағы була.
Был классҡа кергән иң әһәмиәтле ғаиләләр — ләлә сәскәлеләр һәм ҡыяҡлылар.
Торатау
300px|left|thumb|Торатау Торатау (шәжәрәләрҙә Турағ тағ) — Стәрлетамаҡ ҡалаһынан көнсығышта ҡалҡып торған һоҡланғыс тауҙарҙың береһе. Икенсе төрлө шихан тип тә атайҙар.
Торатау — боронғо замандарҙа хандар нығытмалары, шул иҫәптән «башҡорт халҡына билистиҡлал хан улмыш» Торахандың пайтәхете, ставкаһы торған урын. Шәжәрәлә, легендәләрҙә хәбәр ителгән был мәғлүмәт бөтәһенән элек башҡорт халҡының урта быуаттарҙағы тарихы, топонимикаһының серҙәре.
Этимологияһы
Торатау оронимының этимологияһы былай. Уның тәүге компоненты — тора (элекке башҡорт яҙмаларында һәм боронғо төрки телендә тура) һүҙен тарихи-лингвистик планда былай: 1969 йылда бик ҡиммәтле хеҙмәт — Боронғо төрки һүҙлеге баҫылып сыға. Был лөғәттә тура урыҫса «укрепление, жилище, крепость» тигән һүҙ. Тимәк нығытма. Икенсе компонеты — тау.(Рәшит Шәкүр. Исемдәрҙә ил тарихы. Өфө, 1993 й. 255 б.)
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Бейеклеге — ҡоро ер өҫтөнән 280 метр булһа, Ағиҙел йылғаһы кимәленән 275 метр. Ә океан кимәленән абсолют бейеклеге 406 метр. Тауҙың кес кенә биләмәһендә 100 артыҡ төр үҫемлек үҫә. Тауҙың көнбайыш һәм көньяҡ -көнбайыш яғының өҫкө өлөшөндә бер нисә тау тишеге(мәмерйә) бар. Итәгендә «Туғарсалған» күле бар.
Башҡа шихандар кеүек үк, Торатау Тропик диңгеҙҙә һуңғы полезой риф массаларынан 230 млн йыл элек барлыҡҡа килгән.
Тарих
Торатау — Юрматы ырыуының изге тауы. Борон Торатау эргәһендә «Туғарсалған» күле янында йөрөү тыйылған. Ул урындарҙа дини йолалар үткәрелгән. Легендаларҙа әйтелеүенсә, Торатау мәмерйәләренең береһенә Диафетты (ул һылыуҡай булған) ҡаты бәғерле атаһы бикләп ҡуйған. Сөнки ул урыҫ сардарҙары менән ҡасмаҡсы булған. Мәмерйә ҡапҡаһын ҙур йылан һаҡлаған.
Сталин хакимлыҡ иткән осорҙа тау итәгендә "ГУЛАГ"тың бер зонаһы булған, унда рецидивист ҡатындар тотолған. Әлеге ваҡытта барактарҙың диуарҙары һаҡланып ҡалған.
Торатау парапланеристтарҙың күнекмә урыны булыуы менән дә билдәле. 300px|left|thumb|Көнбағыш баҫыуы, болоттар һәм Торатау.
2008 йыл — шорт-лист проектында «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе» иҫәбендә (Шихан булараҡ) билдәләнгән
Торатауға ҡағылышлы хәлдәр
Торатау һуңғы йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәтен әҙер сеймал булараҡ ҡыҙыҡһындыра. Шундай уҡ ҡурҡыныс Йөрәктауға ла янай. «Торатау шиханын һаҡлайбыҙ» формаль булмаған йәмғиәт башланғысы ҡултамғалар йыйыуҙы ойошторҙо. Рәсәй Федерацияһы Президентына мөрәжәғәтнамә ебәреп, Торатауҙы эшкәртеүҙе тыйыуҙы һәм уның янында зоповедник асыуҙы һораны.
Изге Богородица Покровы сиркәүе (Замошье)
Изге Богородица Покровы сиркәүе — православие ғибәҙәтханаһы, Вологда өлкәһе Сокольский районының Замошье ауылында урынлашҡан, XVIII быуатта төҙөлгән. Пресвятая Богородица Покровы сиркәүе төбәк әһәмиәтендәге мәҙәниәт мираҫы объекты булып тора һәм барокко стиленә ҡарай.
Ҡорам тарихы
Замошье ауылының көнсығыш өлөшөндә яҡынса 1764 йылда элекке ағас сиркәү урынында барокко формаһындағы ике ҡатлы таш сиркәү төҙөлгән, был сиркәү Изге Богородица Покровы хөрмәтенә булдырылған.
Архив белешмәләре буйынса, Замошьелағы ғибәҙәтхана мәхәллә тырышлығында төҙөлгән, ә ҡайһы йылда төҙөлгәне билдәһеҙ. 1638 йылдағы оклад китабында Замошьелағы Богородица иҫке ағас сиркәүе телгә алына, ул Лопотов монастыры аҫабалығында була. Ғибәҙәтхана эргәһендә 1812 йылда ҡыңғырауҙар манараһы төҙөлә. Ғибәҙәтханала өс тәхет булған: төп тәхет — Изге Богородица Покровы һәм ҡалғандары Раббының үҙгәреүе һәм изге Николай Мириликийский тәхете. Бинаның эске яғы күркәм биҙәктәр һәм изгеләрҙең йөҙҙәре менән биҙәлгән. Ҡорамдың стеналарын ағалы-энеле Спицындар биҙәгән. Ғибәҙәтханаға 42 ауыл һәм 17 бәләкәй сиркәү ҡараған.
1917 йылдың революцияһынан һуң, совет осоронда, 1935 йылда Замошье сиркәүенең ҡыңғырауҙары ергә ҡолатыла, ә 1937 йылда ғибәҙәтхана ябыла. Бинаны шартлатып маташҡандар, әммә уның ҡеүәтле ҡалын стеналары шартлатыуға бирешмәгән. XX быуат уртаһында төҙөлөш Дәүләт орлоҡ фондының склады итеп файҙаланылған, бында картуф киптергәндәр, тракторҙар өсөн запас частар склады ла торған, хатта һуңғы йылдарҙа бында колхоз тимерлеге лә урынлаштырылған булған.
1989 йылда сиркәүҙә янғын була, ул йәшен һуғыуҙан барлыҡҡа килә. Стихия һөҙөмтәһендә ҡыңғырауҙар манараһының көмбәҙе емерелгән
Архитектура
Сиркәүҙең төп күләме төрлө бейеклектәге ике сиректәнн тора, улар бер-береһенә ылығып тора. Көнбайыш өлөшө осло биш башлы, ә көнсығыш өлөшө осло өс башлы. Көнсығыш яғынан бейек өлөшөнә ҡырлы апсида терәлеп тора, ул шулай уҡ осло баш менән тамамланған.
Ҡорам бөгөн
Күп йылдар үткәндән һуң Галина Сеничева инициативаһы менән сиркәүҙе тергеҙергә тырышалар. Битараф булмаған кешеләрҙең тырышлығы арҡаһында сиркәүҙә яңынан ғибәҙәт ҡылыуҙар башланып китә. 1992 йылда Замошьела православие общинаһы теркәлә. Ә ғибәҙәтхана тарихын урындағы крайҙы өйрәнеүселәр һәм ауылдың дөйөм белем биреү учреждениелары педагогтары тикшерә башлай.
Ҡайһы бер белгестәр билдәләүенсә, Покров сиркәүе бындай типтағы сиркәүҙәр араһында туранан-тура аналогы булмаған ҡомартҡы. Бина тарихи һәм художество яғынан ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, ул XIX быуаттың ғәҙәти булмаған архитектура һәм профессиональ башҡарыу сәнғәтенең ҡомартҡыһы булып тора
Ангул (Бича ҡушылдығы)
Ангул  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Мортазин Әхәт Мотаһар улы
Мортазин Әхәт Мотаһар улы (6 февраль 1959 йыл — 13 март 2018 йыл) — журналист, 1986—2018 йылдарҙа Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы дикторы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
Ангул (Бича ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мортазин Әхәт Мотаһар улы
Биографияһы
Әхәт Мотаһар улы Мортазин 1959 йылдың 6 февралендә Башҡорт АССР-ы Учалы районының Яңы Байрамғол ауылында тыуған.
1986 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай.
1986 йылда «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына ижади конкурсты уңышлы үтеп, радиотапшырыуҙар студияһында диктор булып эшләй башлай. Артабан «Башҡортостан» һәм «Юлдаш» радиоларында һәм Башҡортостан юлдаш телевидениеһында тапшырыуҙар алып бара.
2018 йылдың 13 мартында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Тэдин-Яга
Тэдин-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сада-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Мөнафиҡ
Мөнафиҡ (مُنَافِق; Мунафик) — ислам термины, ул ике йөҙлөлөктө аңлата. Мөнафиҡ тышҡы яҡтан үҙен тәҡүә мосолман итеп күрһәтә, ләкин иманһыҙ булып ҡала. Монафиҡтар тураһында бер нисә Ҡөрьән аятында телгә алына.
Беренсе мөнафиҡтар
Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында Мәҙинәлә Ғабдуллах ибн Ғөбәй етәкселегендәге «ике йөҙлөләр партияһы» булған. Улар ислам динен ҡабул иткән булып ҡыланған, әммә мосолмандарға ҡаршы эшләгән. Уларҙың Мәҙинә ҡалаһы янындағы Күбә биҫтәһендә «Мәсжид әд-Дирәр» (Талаш мәсете) һалып, үҙәк ойошторорға тырышыуы уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Ғабдуллах ибн Ғөбәй үлгәндән һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға йыназа уҡый, әммә шунан һуң уға мөнафиҡтарға ҡарата быны эшләүҙе тыйған аят иңә.
Упҡанкүл (күл, Асҡын районы)
Топонимикаһы
15 гектар майҙанды биләгән Упҡанкүл күле атамаһын йәнәшендәге Упҡанкүл ауылы ла йөрөтә. Күлдең һәм ауыл атамаһының килеп сығыуы тураһында легенда бар. Һунарсылар, уңышлы ауҙан һуң өйҙәренә ҡайтып килешләй, осраҡлы ғына урман уртаһында ер аҫтынан урғылып ятыусы боҙ кеүек һалҡын һыулы шишмәләргә тап була. Бер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң, әлеге һунарсылар шул урынға килә, әммә ҡарурман һәм шишмәләр урынына киң майҙанда йәйрәп ятҡан күл күрә. Аптыраған һунарсылар: «Собхан Алла!» тип ҡысҡырып ебәрә, шунан бирле күлде Собханкүл тип атала башлай. Һуңыраҡ был урынға хәҙерге Ҡариҙел районы Тегермән ауылынан кешеләр күсеп ултыра. Һәм аҡһаҡалдар уларҙың тамыры хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районы башҡорттары менән бәйләнгән тип фаразлай. Улар мул һунар биләмәләре эҙләп төньяҡҡараҡ күсеп килгәндер. Яйлап күл атамаһы Упканкүл — «упҡын-күл» мәғәнәһен ала.
Неух
Неух — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тяп-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Упҡанкүл (күл, Асҡын районы)
Күлде һаҡлау
Һаҡлау объекттары: 1. Эталонлы һәм һирәк осраусы һаҙ үҫемлектәре берләшмәләре (күрәнле-һаҙ мүте торф ҡапламлы упҡынлы-күтерле (сплавинный) һаҙлыҡ). 2. Һирәк осрай торған үҫемлектәр популяцияһы (һомғол мамыҡбаш, һаҙ мүк еләге, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, инглиз ысыҡ үләне, һаҙ гаммарбияһы һ. б.).
Неух
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Упҡанкүл (күл, Асҡын районы)
Күлде һаҡлау
Һаҡлаулы тәбиғәт территорияһының тәғәйенләнеше: бөтөн тәбиғәт комплексын һәм биологик төрлөлөгөн һаҡлау.
Неух
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Прутница
Прутница — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Адыгей дәүләт университеты
Адыгей дәүләт университеты — Адыгей Республикаһының баш ҡалаһы Майкоп ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто — Рәсәй Федерацияһында,
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы Бөйөк Ватан һуғышы барышында Кёнигсберг ҡалаһын алыу хөрмәтенә булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам А. И. Кузнецов.
Прутница
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
Миҙал тураһындағы Положение
«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 23 ғинуары — 10 апреле осоронда туранан-тура Кенисберг ҡала-ҡәлғәне штурмлауҙа һәм алыуҙа ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә. «Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы — СССР-ҙың берҙән-бер ҡала-ҡәлғәне алған өсөн булдырылған награда.
Прутница
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
Миҙал тураһындағы Положение
«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Будапештты алған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
Адыгей дәүләт университеты
Тарихы
Адыгей дәүләт университетының тарихы 1940 йылда башлана, ошо йылда Майкоп уҡытыусылар институты асыла, 1952 йылдан ул Адыгей педагогия институты, ә 1993 йылдан — дәүләт университеты. Хәҙерге осорҙа Адыгей дәүләт университеты Адыгей Республикаһының алдынғы уҡыу һәм тикшеренеү үҙәге булып тора.
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
Миҙал тураһындағы Положение
1987 йылға ҡарата «Кенисбергты алған өсөн» миҙалы яҡынса кеше лайыҡ була.
Адыгей дәүләт университеты
Структураһы
Университеттың Апшеронск, Белореченск, Ейск, Новокубанск, Сочи ҡалаларында, Кошехабль.ауылында филиалдары бар.
Эшмәкәрлеге
Университетта уҡытыу юғары һәм урта һөнәри белембиреүҙең 42 һөнәре буйынса алып барыла.
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың алғы яғында, уртала — «ЗА ВЗЯТИЕ КЕНИГСБЕРГА» яҙыуы, яҙыу өҫтөндә — нурҙары таралған биш осло йондоҙ, аҫта — лавр ботағы. Миҙалдың алғы яғы түңәрәк буйлап ҡаймаланған.
Адыгей дәүләт университеты
Эшмәкәрлеге
Университетта яҡынса 12 000 студент уҡый, шуларҙың 2 меңгә яҡыны — сит ил студенты.
Уҡытыусылар составы — яҡынса 650 кеше, шуларҙан 100 самаһы фән докторы һәм 400 тирәһе фән кандидаты.
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың кире яғында Кёнисбергты алған датаһы — «10 апреля 1945», дата өҫтөндә — биш осло йондоҙ.
Адыгей дәүләт университеты
Дөйөм мәғлүмәт
Университеттың адресы: Рәсәй, 385000, Майкоп ҡалаһы, Беренсе май урамы, 208.
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙыр һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнелгән.
Адыгей дәүләт университеты
Дөйөм мәғлүмәт
Университет ректоры — Мамий Дауыт Казбекович.
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк таҫма менән уратылған. таҫма үҙ-ара сиратлашҡан 5 буйҙан тора: өс ҡара һәм ике йәшел. Таҫманың ситтәре тар ғына йәшел буйҙар менән ҡаймаланған.
Иҫке Ҡормаш
Иҫке Ҡормаш (Старокурмашево) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 646 кеше була. Почта индексы — 452238, ОКАТО коды — 80240877001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Поксдорф (Тюрингия)
Поксдорф (Тюрингия) (Poxdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 109 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7616 һәм автомобиль коды — SHK.
Арахтей
Арахтей — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ашлык йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тригонометрия
Тригономе́трия (τρίγωνον «өсмөйөш» һәм «үлсәйем» һүҙҙәренән, йәғни өсмөйөштәрҙе үлсәү) — математиканың, тригонометрик функцияларҙы һәм уларҙың геометрияла өсмөйөштәрҙе сығарыу өсөн ҡулланылышын өйрәнгән бүлеге. Был термин тәүге мәртәбә 1595 йылда немец математигы Бартоломеус Питискустың китабы атамаһы булараҡ ҡулланыла. Шулай ҙа фән үҙе бик борондан астрономияла, геодезияла (Ерҙең формаһын һәм үлсәмдәрен өйрәнеүсе фән), архитектурала иҫәпләүҙәр өсөн ҡулланыла.
Тригонометрик иҫәпләүҙәр геометрияның, физиканың һәм инженер эшенең бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыла. Астрономияла алыҫ булмаған йондоҙҙарға тиклем, географияла ориентирҙар араһындағы алыҫлыҡты үлсәргә, спутниктарҙың навигация системаларын контролләргә мөмкинлек биргән триангуляция техникаһы ҙур әһәмиәткә эйә. Шулай уҡ тригонометрияның музыка теорияһы, акустика, оптика, финанс баҙарын анализләү, электроника, ихтималлыҡ теорияһы, статистика, биология, медицина (ультратауышлы тикшереү (УЗИ) һәм компьютер томографияһын да индереп), фармацевтика, химия, һандар теорияһы (һәм, эҙемтә булараҡ, криптография), сейсмология, метеорология, океанология, картография, физиканың күп бүлектәре, топография һәм геодезия, архитектура, фонетика, иҡтисад, электрон техника, машиналар төҙөү, компьютер графикаһы, кристаллография кеүек өлкәләрҙә ҡулланылыуын да билдәләп китергә кәрәк.
Боронғо Греция
Боронғо грек математиктары үҙҙәренең, түңәрәктең дуғаһын үлсәү менән бәйле төҙөүҙәрендә, хордалар техникаһын ҡулланғандар. Әйләнәнең үҙәгенән хордаға төшөрөлгән перпендикуляр, дуғаны һәм уға таянған хорданы урталай бүлә. Урталай бүленгән хорданың яртыһы — ул яртылаш мөйөштөң синусы, һәм шуға күрә синус функцияһы шулай уҡ «хорданың яртыһы» һымаҡ билдәле. Ошо бәйләнеш арҡаһында, бөгөнгө көндә билдәле булған байтаҡ тригонометрик тождестволар һәм теоремалар, шулай уҡ боронғо грек математиктарына ла билдәле булған, ләкин эквивалентлы хорда формаһында. Евклид һәм Архимедтың эштәрендә тригонометрия үҙенең ҡәтғи мәғәнәһендә булмаһа ла, уларҙың теоремалары үҙгәлекле тригонометрик формулаларға тиң булған геометрик күренештә килтерелгән. Хордаларҙы бүлеү өсөн Архимед теоремаһы мөйөштәрҙең суммаһы һәм айырмаһы өсөн синус формулаларына тиң. Хордалар таблицаһы булмауын компенсациялау өсөн Аристарх заманы математиктары ҡайһы берҙә башҡа теоремалар менән бер рәттән яҡшы билдәле булған теореманы ҡулланғандар, хәҙерге яҙылышта — sinα/sinβ < α/β < tgα/tgβ, бында 0° < β < α < 90°.
Беренсе тригонометрик таблицалар, моғайын, Гиппарх Никейский тарафынан төҙөлгән (б. э. тиклем 180—125 йылдар). Гиппарх беренсе булып мөйөштәр серияһы өсөн таблицаға ярашлы дуғалар һәм хордалар дәүмәлдәрен туплай. 360°-лыҡ тулы әйләнәне даими рәүештә ҡулланыу башлыса Гиппарх һәм уның хордалар таблицаһы арҡаһында нығына. Гиппарх бындай бүлеү идеяһын Гипсиклдан алған булыуы мөмкин, элек ул көндө 360 өлөшкә бүлгән, әммә көндө шулай бүлеүҙе Вавилон астрономдары тәҡдим иткән булыуы ла мөмкин.
Менелай Александрийский (б. э. 100 йыл) өс китапта "Сферика"ны яҙған. Беренсе китапта ул, Евклидтың "Башланғыстар"ының яҫы өсмөйөштөр тураһында I китабына оҡшаш рәүештә, Сферик өсмөйөштәр өсөн нигеҙ булдыра. Ул, әгәр ярашлы мөйөштәре тигеҙ булһа, ике сферик өсмөйөш конгруэнт була тигән, Евклидта оҡшашы булмаған теорема килтерә, ләкин ул конгруэнт һәм симметрик сферик өсмөйөштәр араһында айырма яһамай. Уның икенсе теоремаһы сферик өсмөйөштәрҙең мөйөштәренең суммаһы һәр саҡ 180°-тан ҙур тип әйтә. "Сферика"ның икенсе китабы сферик геометрияның астрономияла ҡулланылыуына арналған. Өсөнсө китабында «алты дәүмәл ҡағиҙәһе» булараҡ билдәле булған «Менелай теоремаһы» килтерелә.
Һуңғараҡ Клавдий Птолемей (б. э. 90 — 168 йылдары) "Альмагест"та Гиппархтың "Әйләнәләге хордалар"ын киңәйтә. "Альмагест"тың ун өс китабы — бөтә антиклыҡтың иң әһәмиәтле тригонометрик хеҙмәте. Птолемейҙың хорданы иҫәпләгәндә ҡулланған, бөгөнгө көндә шулай уҡ Птолемей теоремаһы булараҡ билдәле булған төп теоремаһы, ҡамалған ҡабарынҡы дүртмөйөштөң ҡапма-ҡаршы яҡтарының ҡабатландыҡтары суммаһы диагоналдәренең ҡабатландығына тигеҙ тип әйтә. Птолемей теоремаһының айырым осрағы Евклидтың «Данные» китабында 93-сө тәҡдим булып килтерелә.
Птолемей теоремаһы синус һәм косинус өсөн сумма һәм айырманың дүрт формулаһының тиң булыуын килтереп сығара. Аҙағыраҡ Птолемей ярты мөйөш формулаһын сығара. Птолемей был һөҙөмтәләрҙе үҙенең тригонометрик таблицаларын төҙөү өсөн ҡуллана, әммә, был таблицаның Гиппарх хеҙмәттәренән килтереп сығарылыуы ла мөмкин.
Урта быуаттар Һиндостаны
Хордаларҙы синустар менән алмаштырыу урта быуаттар Һиндостанының төп ҡаҙанышы булып тора. Был алмаштырыу тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары һәм мөйөштәре менән бәйле төрлө функциялар индерергә мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Һиндостанда тригонометрик дәүмәлдәр тураһында фән булараҡ тригонометрияға нигеҙ һалына.
Һиндостан ғалимдары төрлө тригонометрик нисбәттәр менән файҙаланғандар, шул иҫәптән хәҙерге формала түбәндәге күренештә күрһәтелгәндәре менән
Һиндостанлылар шулай уҡ тапҡыр мөйөштәр өсөн формулаларҙы ла белгәндәр бында
Тригонометрия таблицалар рәүешендә күрһәтелгән астрономик иҫәпләүҙәр өсөн кәрәк. Беренсе синустар таблицаһы "Сурья-сиддханта"ла һәм Ариабхатала бар. Һуңғараҡ ғалимдар ентеклерәк таблицалар төҙөгәндәр: мәҫәлән, Бхаскара I синустар таблицаһын 1° аша төҙөй.
Көньяҡ Һиндостан математиктары XVI быуатта сикһеҙ һандар рәтен ҡушыу өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшкәндәр. Күренеүенсә, улар был тикшеренеүҙәр менән,
π
һанының теүәлерәк ҡиммәтен иҫәпләү ысулдарын эҙләгәндә шөғөлләнгәндәр. Нилаканта һуҙ менән арктангенсты сикһеҙ дәрәжәле рәткә тарҡатыу ҡағиҙәһен килтерә. Ә «Каранападдхати» («Иҫәпләүҙәр техникаһы») аноним трактатта синусты һәм косинусты сикһеҙ дәрәжәле рәткә тарҡатыу ҡағиҙәләре килтерелә. Әйтергә кәрәк, Европала бындай һөҙөмтәгә тик 17-18 быуаттарҙа ғына яҡынлашҡандар. Шулай, синус һәм косинус өсөн рәттәрҙе Исаак Ньютон 1666 йылдар тирәһендә сығара, ә арктангенс рәтен Дж. Грегори 1671 йылда һәм Г. В. Лейбниц 1673 йылда таба.
VIII быуатта Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре ғалимдары үҙҙәренән алда эшләүселәрҙең тригонометрияһын артабан үҫтергәндәр. IX быуат уртаһында Урта Азия ғалимы әл-Хорезми «Һиндостан иҫәбе тураһында» китабын яҙа. Мосолман ғалимдарының ғилми әҫәрҙәре латин теленә тәржемә ителгәс, грек, һинд һәм мосолман математиктарының күп идеялары Европа, ә аҙаҡ бөтә донъя фәне ҡаҙанышы булып китә.
Тригонометрик функциялар билдәләмәһе
Иң башта тригонометрик функциялар тура мөйөшлө өсмөйөштә яҡтар сағыштырмаһы менән бәйле була. Уларҙың берҙән бер аргументы булып мөйөш (был өсмөйөштөң ҡыҫынҡы мөйөштәренең береһе) тора. Был билдәләмәләр ҡыҫынҡы мөйөштәр өсөн, йәғни 0°-тан 90°-ҡа тиклем (0-дән \pi \over 2 радианға тиклем) функцияларҙың ҡиммәттәрен иҫәпләргә мөмкинлек бирә. XVIII быуатта Леонард Эйлер был функцияларҙың билдәләнеү өлкәһен бөтә һандар күсәренә киңәйтеп, хәҙерге, дөйөмөрәк билдәләмә бирә. Тура мөйөшлө координаталар системаһында берәмек радиуслы әйләнә ҡарайыҡ (һүрәтте ҡара) һәм горизонталь күсәрҙән \theta мөйөшөн һалайыҡ (әгәр мөйөштөң дәүмәле ыңғай булһа, сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы һалабыҙ, икенсе осраҡта сәғәт уғы йүнәлешендә). Төҙөлгән мөйөштөң әйләнә менән киҫешеү нөктәһен A тип тамғалайбыҙ. Ул саҡта: Ҡыҫынҡы мөйөштәр өсөн яңы билдәләмәләр элеккеләре менән тап килә.
Был функцияларға геометрия менән бәйле булмаған, һәр функцияны сикһеҙ рәткә тарҡалма итеп күрһәтеп, аналитик билдәләмә бирергә мөмкин.
Тригонометрияның ҡулланылышы
.
Тригонометрия һәм тригонометрик функциялар ҡулланылған бик күп өлкәләр бар. Мәҫәлән, [Триангуляция (геодезия)|триангуляция]] ысулы астрономияла иң яҡын йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү өсөн, географияла объекттар араһындағы алыҫлыҡты үлсәү өсөн, шулай уҡ навигация системаларында ҡулланыла. Синус һәм косинус периодлы функциялар теорияһы өсөн фундаменталь әһәмиәткә эйә, мәҫәлән тауыш һәм яҡтылыҡ тулҡындарын һүрәтләү өсөн.
Стандарт тождестволар
Тождестволар — үҙгәреүсәндәрҙең теләһә ниндәй ҡиммәттәрендә лә дөрөҫ булған тигеҙлектәр.
Дөйөм формулалар
Артабанғы тождестволарҙа A, B һәм C өсмөйөштөң мөйөштәре; a, b, c — өсмөйөштөң ярашлы рәүештә был мөйөштәргә ҡаршы ятҡан яҡтарының оҙонлоғо була.
Синустар теоремаһы
Өсмөйөштөң яҡтары ҡаршы ятыусы мөйөштәренең синустарына пропорциональ. Ирекле өсмөйөш өсөн бында R — өсмөйөштө ҡамаусы әйләнәнең радиусы.
Косинустар теоремаһы
Өсмөйөштөң яғының квадраты ҡалған ике яғының квадраттары суммаһынан был яҡтарҙың һәм улар араһындағы мөйөш косинусының икеләтелгән ҡабатландығын алғанға тигеҙ: йәки:
Эйлер формулаһы
Эйлер формулаһы, теләһә ниндәй x ысын һаны өсөн түбәндәге тигеҙлек үтәлә тип раҫлай: бында e — натураль логарифмдың нигеҙе, i — уйланма берәмек. Эйлер формулаһы математик анализ һәм тригонометрия араһында бәйләнеш урынлаштыра, шулай уҡ синус һәм косинус функцияларына экспоненциаль функцияның үлсәнгән суммалары һымаҡ интерпретация бирергә мөмкинлек бирә:
Юғарыла килтерелгән тигеҙләмәләр Эйлер формулаларын ҡушыу һәм алыу юлы менән:
артабан синусҡа йәки косинусҡа ҡарата сығарып табылырға мөмкин.
Шулай уҡ был формулалар комплекслы үҙгәреүсәнле тригонометрик функцияларҙың билдәләмәһе булып хеҙмәт итә алалар. Мәҫәлән,
алмаштырып ҡуйыуын башҡарып, табабыҙ:
Комплекслы экспоненталар тригонометрик иҫәпләүҙәрҙе ябайлаштырырға мөмкинлек бирәләр, сөнки улар менән, синусоидаль компоненталарға ҡарағанда манипуляция яһау еңелерәк. Ҡараштарҙың береһе синусоидаларҙы ярашлы экспоненциаль аңлатмаларға үҙгәртеүҙе күҙ уңында тота. Ябайлаштырғандан һуң аңлатманың һөҙөмтәһе ысын һан булып ҡала. Икенсе ҡараштың асылы синусоидаларҙы комплекслы аңлатманың ысын өлөштәре сифатында күрһәтеүҙән һәм туранан тура комплекслы аңлатма менән манипуляция яһауҙан тора.
Сферик тригонометрия
Тригонометрияның астрономияла, геодезияла, навигацияла һәм башҡа өлкәләрҙә ҡулланылған мөһим айырым бүлеге булып сферик тригонометрия тора. Сферик тригонометрия сферала ҙур түңәрәктәр араһындағы мөйөштәрҙең һәм был ҙур түңәрәктәр дуғаларының үҙсәнлектәрен тикшерә. Сфера геометрияһы Евклид планиметрияһынан һиҙелерлек айырыла; шулай, сферик өсмөйөштөң мөйөштәренең суммаһы, ғөмүмән алғанда, 180°-тан айырыла, өсмөйөш өс тура мөйөштән торорға мөмкин. Сферик тригонометрияла өсмөйөштөң яҡтарының оҙонлоғо (сфераның ҙур түңәрәктәенең дуғалары) был дуғаларға ярашлы үҙәк мөйөштәр ярҙамында күрһәтеләләр. Шуға күрә, мәҫәлән, сферик синустар теоремаһы түбәндәге күренештә була
һәм бер-береһенә ҡаршылыҡлы ике сферик косинустар теоремһы бар.
Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты
Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты (элек Ҡырғыҙ Республикаһы Хөкүмәте; ҡырғ. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети) — Ҡырғыҙ Республикаһының башҡарма власть органы. Уның менән Дәүләт Президенты етәкселек итә.
Ил Конституцияһына ярашлы, башҡарма власть эшмәкәрлеген координациялау хоҡуғы дәүләт башлығы компетенцияһында. Шуға күрә Министрҙар кабинеты рәйесе бер үк ваҡытта Президент Хакимиәте етәксеһе лә булып тора.
Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты составы
Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты рәйес, рәйес урынбаҫарҙары, министрҙар һәм дәүләт комитеттары рәйестәренән тора.
Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты рәйесен Ҡырғыҙ Республикаһының президенты тәғәйенләй.
Министрҙар кабинеты рәйесе, уның урынбаҫарҙары һәм министрҙар кабинеты ағзаларын президент Жогорку Кенеш (Юғары Совет) ризалығы менән тәғәйенләй.
Министрҙар кабинеты рәйесе Конституция ға, конституцион законға һәм Президент указдарына ярашлы министрҙар кабинеты эшмәкәрлеген ойоштора.
Министрҙар Кабинеты рәйесе Министрҙар Кабинаһы эшмәкәрлеге өсөн президент алдында яуаплы.
Президент үҙ инициативаһы буйынса ғәмәлдәге составты йәки министрҙар кабинеты ағзаһын отставкаға ебәрергә хоҡуҡлы.
Министрҙар кабинеты ағзалары отставка тураһында ғариза бирергә хоҡуҡлы. Отставканы президент ҡабул итә йәки кире ҡаға.
Министрҙар кабинеты рәйесенең отставкаға китеүе бөтә министрҙар кабинетының отставкаға китеүен күҙ уңында тотмай.
Министрҙар Кабинентының ғәмәлдәге составы министрҙар кабинетының яңы составы тәғәйенләнгәнгә тиклем үҙ бурыстарын үтәүен дауам итә.
Һайланған президент вазифаһына инһә, министрҙар кабинетының бөтә составы вәкәләттәрен һала.
=== Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты ағзалары ===
Бишкил
Географик мәғлүмәттәр
Йылға Мейәс йылғаһының уң ярына тамағынан 435 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км. Йылға ярында Медведево ауылы һәм Бишкил тимер юл станцияһы урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Арғужа һыуһаҡлағысы һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :