cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чебурашка (фильм)
Йөкмәткеһе
Бер ваҡыт һөмһөҙ Гена өйгә ҡайтып килә. Эшләпәле ханым ултырған эскәмйә янынан үтеп барышлай, Гена дамаға иҫкәрмә яһай, сөнки ул кәнфит ҡағыҙын ҡый һауытынан ситкә ергә ташлай. Римма — «Радость моя» шоколад фабрикаһының хужаһы. Хакимлыҡ итергә яратҡан, ғорур һәм бындай иҫкәрмәләр уға әйтелергә тейеш түгел тип һанаған ҡатын Генаға тупаҫ яуап ҡайтара. Ә тегеһе, яуап итеп, ҡый һауытындағы сүп-сарҙы Римманың сумкаһына бушата.
Риммаға ҡаршы ҡот осҡос ҡыланышы өсөн етәкселектән ҡаты шелтә алғас, Гена өйөнә ҡайта һәм унда берҙән-бер дуҫын — зоопарктың позитив һәм һөйләнсек һаҡсыны Валераны осрата. Гена һәм Валера сатраш уйыны барышында яҡынлашып килгән көслө дауыл тураһында һөйләшәләр. Ҡалаға тирә-яҡтағы бөтә нәмәне емереүсе әфлисун боҙ-борсағы яуа. Ә Генаның өйөнә күк йөҙөнән Чебурашка килеп төшә. Тәүҙә Гена мөмкин булғанса саҡырылмаған ҡунаҡтан мәңгегә ҡотолорға тырыша, ләкин ваҡыт уҙыу менән уға күнегә башлай һәм, Чебурашканы «белорус овчаркаһы» тип атап, үҙенә ҡалдырырға ҡарар.
Иртәнсәк Чебурашка, әфлисундар эҙләп, дендрарий тирәһе буйлап йөрөп килергә сыға һәм үҙ юлында Соня исемле ҡыҙыҡайҙы осрата. Көйәҙ Соня шунда уҡ ярһып илай, сөнки ул ҙур ҡолаҡлы йәнлекте үҙенә алырға теләй. Чебурашка шарылдаҡ ҡыҙҙан һәм уның өләсәһе Римманан саҡ ҡасып ҡотола. Генаға уның етәксеһе килә һәм шоколад фабрикаһының хужабикәһе менән булған конфликтты хәл итер өсөн компромисс ҡарар тәҡдим итә — бының өсөн тик Генала йәшәгән йәнлекте Риммаға һатырға кәрәк. Баҡсасы бындай тәҡдимдән ҡырҡа баш тарта.
Бер аҙҙан Гена Гриша ейәненең тыуған көнөнә сығырға йыйына һәм Чебурашканың уның артынан эйәргәнен абайламай ҡала. Чебурашканы күргәс, Гриша ғәжәпләнеүенән үҙенең «Әсәй!» тигән тәүге һүҙен әйтә. Киләһе көндәрҙә Гена бала кеүек Чебурашканы уҡырға өйрәтә.
Бер нисә көндән Римма Лариондың докладын тыңлай. Ларион — Римманың ассистенты, ул үҙенең компромисһыҙ етәксеһенә ярарға теләгән карьерсы. Оҙаҡламай ҡалала шоколад фестивале үтәсәк, унда Римма бер нимәгә ҡарамаҫтан беренсе урынды алырға теләй. Әммә «Радость моя» ҙур шоколад корпорацияһының конкуренты бар, ул да булһа бер йыл элек еңеүсе булған Таняның бәләкәй шоколад кибете. Ларион Римманың ҡушыуы буйынса Таняның магазинын һатып алырға маташа, ләкин тегеһе уның тәҡдименән ҡырҡа баш тарта.
Римма Ларионға ҡаты рәүештә Танянан үс алырға бойора, һәм тегеһе магазинға ҡомаҡтар ебәрә. Ларион, ығы-зығыны файҙаланып, Таняның рецептар китабын урлай. Ошо хәл тураһында белгәс, Гена ҡыҙына ярҙам итергә теләп, рецептар китабын Чебурашкаға алмаштырырға өмөтләнә. Гена ҡарар ҡабул иткән мәлдә, ул Таняның бәләкәй сағында әсәһенең һауала үлгәнен, ә Гена иһә, ҡыҙын өләсәһенә ҡалдырыуҙан башҡа сара тапмауын иҫенә төшөрә.
Гена, Чебурашканы рецептарға алмаштырғас, ҡыҙына килә, ләкин Таня атаһының был ҡылығына ныҡ асыулана. Һәм шунда Генаға ярҙамға дуҫы Валера килә. Наталья, урам һепереүсе һәм туңдырма һатыусы Галя Генаға Чебурашканы кире ҡайтарырға ярҙам итергә хәл итәләр.
Был ваҡытта ҡалала шоколад фестивале башлана, унда ҡатнашыусылар, шулай уҡ был ҙур сараның ҡунаҡтары килә. Гена Римманы ейәнсәре менән аңдый һәм һағышлы Чебурашканы таба. Гена бәләкәй дуҫынан үҙ ҡылығы өсөн ғәфү итеүен һорай һәм, ярашып, Таняның ғаиләһенә ашыға, ләкин шунда Гришаның юғалыуы асыҡлана. Бөтәһе лә малайҙы эҙләй башлай, ләкин Чебурашканың һиҙгерлеге һәм етеҙлеге, шулай уҡ малайҙың олатаһы Генаның ҡыйыулығы арҡаһында ғына ракета эсендә ултырып ҡалған малайҙы ҙур бәләнән ҡотҡарып ҡалалар.
Фильм аҙағында Генаның бөтә ғаиләһе Чебурашканың тыуған көнөнә йыйыла. Генаның дуҫтары ла бындалар. Һәм хатта ғәфү үтенергә килгән Римма табында ҡала. Гена гармунда уйнай һәм «Пусть бегут неуклюже» тигән йыр йырлай.
Фильмды төшөрөү
Фильмды 2021 йылдың сентябрендә Сочиҙа төшөрә башлайҙар, локациялар сифатында Сочи «Дендрарий» паркы, Орджоникидзе исемендәге шифахана һәм диңгеҙ буйы хеҙмәт итә. Шулай уҡ төшөрөүҙәр Кисловодскиҙа, Пятигорскиҙа, Мәскәүҙә һәм Ессентукиҙа уҙа, ә 2022 йылдың июнендә Мәскәү өлкәһендә тамамлана. 2022 йылдың 20 июнендә «Yellow, Black & White» һәм «Централ Партнершип» кинокомпанияларының рәсми YouTube-каналдарында фильмдың беренсе рәсми тизеры сыға, ә 2022 йылдың 26 октябрендә фильмдың рәсми трейлеры донъя күрә.
Бер эпизодты төшөргәндә 6 тонна әфлисун ҡулланылған, был хаҡта Инстаграм сәхифәһендә «Yellow, Black & White» кинокомпанияһы хәбәр итә.
Фильмда компьютер графикаһы күп ҡулланылған. Уны Full CG берләштереү ысулын ҡулланып, фильмға кереткәндәр.
Саундтрек
2023 йылдың 1 ғинуарында һанлы майҙансыҡтарҙа сыҡҡан «Моя Мишель» төркөмө башҡарыуындағы «Воздушный шар» йыры фильмға саундтрек булып тора.
Шулай уҡ фильмда Севара Назархан башҡарыуындағы «Там нет меня» йыры, Эдуард Хильдың «Я очень рад, ведь я наконец возвращаюсь домой…» вокализы һәм 1971 йылғы йәнһүрәттән «Песенка крокодила Гены» йырҙары яңғырай.
Сығарыу
«Чебурашка» фильмының премьераһы 2022 йылдың 23 декабрендә Мәскәүҙә Яңы Арбатта «Каро 11 Октябрь» киноүҙәгендә уҙа, ә Рәсәйҙә киң прокатҡа 2023 йылдың 1 ғинуарында «Централ Партнершип» булышлығында сыға.
2023 йылдың 2 мартында «Чебурашка. Яңы йыл мөғжизәһе тарихы» исемле фильмдың нисек төшөрөлөүе тураһында документаль фильм сыға.
Рис-ор
Рис-ор (Хатар) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡолоҡ (шишмә)
Ҡолоҡ — Башҡортостандың Ишембай районыдағы шишмә. Маҡар ауыл советы биләмәһендә аға. Һикәҙе йылғаһының уң ҡушылдығы. Маҡар ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 4,5 км алыҫлыҡта Көньяҡ Уралдың көнбайыш макробитләүендә текә ҡая аҫтынан баш алған тау шишмәһе.
Оҙонлоғо- 1,5 км. 1985 йылдың 26 декабренән шишмә буйҙарына «Ҡолоҡ йылғаһы буйҙары» тигән Рәсәйҙең айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусы бирелгән.
«Ҡолоҡ» - кеше исеме. Тарихи Башҡортостандың көньяғында һәм көнсығышында «Ҡолоҡас», «Ҡолоҡай» атамалары йыш осрай. Улар барыһы ла антропонимдан алынған. Тағы ла халыҡта «Ҡолоҡ бейәнең ҡолоно елгә ҡаршы түҙмәй» тигән әйтем бар. «Ҡолоҡ»- көсһөҙ («слабый»), өлгөрөп етмәгән бейә тигән мәғәнәлә. «Ҡолоҡ», «ҡолоҡай»- ҡолон (жеребёнок).
«Ҡолоҡ йылғаһы буйҙары»
1985 йылда Маҡар урман хужалығының 45-се квадратында ООПТ(Айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе) дәүләт тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын алған. 34,3 биләмә Көньяҡ Уралдың макробитләүендәге киң япраҡлы урмандарҙы һаҡлау өсөн булдырылған.
Ҡартлаҙма
Ҡартлаҙма (Картлазма) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 453689, ОКАТО коды — 80227813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса урыҫтар 73 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вахринка
Вахринка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Ишма
Ишма, Ишня — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға [[Неро күле|]Неро] күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Оло Бадья-Ю
Оло Бадья-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ишма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Бадья-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Катков Алексей Алексеевич
Катков Алексей Алексеевич (2 ғинуар 1944 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Ишембай үҙәк дауаханыһы баш табибы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Катков Алексей Алексеевич 1944 йылдың 2 ғинуарында Ҡаҙағстандың Кокчетав өлкәһендә тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1966  йылда  Омск медицина институтын (хәҙергә Омск дәүләт медицина академиһы)  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1966 йылда медбрат булып башлай. Омск медицина институтын тамамлағас Пермь өлкәһендә хирург булып эшләй. 1969 йылдан Башҡорт АССР-ы Ишембай үҙәк дауаханыһында анестезиолог, хирург, баш табип булып эшләй. 1988 йылдан транспорт машина төҙөлөшө заводында медик-социаль часының баш табибы. Ишембай ҡалаһы 88-се Промысла һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Ҫаиләһендә ике ҡыҙ үҫтергәндәр.
Нила (Ҡатай ҡушылдығы)
Нила — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡатай йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Имн-Ягун
Имн-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Моховая йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пуронга
Пуронга (Пуранга, Пуронка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухта йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Васёв Григорий Тимофеевич
Васёв Григорий Тимофеевич (24 декабрь 1922 йыл — 31 декабрь 2004 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Совет Армияһы капитаны, СССР дәүләт именлеге полковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Григорий Тимофеевич Васёв 1922 йылдың 24 декабрендә Яңы-Самара ҡасабаһында (хәҙер — Башҡортостандың Әбйәлил районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлай, Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1940 йылда Васёв Магнитогорск ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә алына. 1943 йылда Васёв осоусыларҙың Чкалов хәрби авиация мәктәбен (лётчиктарҙың Ҡыҙыл Байраҡлы Ырымбур юғары хәрби авиация училищеһы) тамамлай. Шул уҡ йылда Васёв Советтар Союзының Коммунистар партияһына инә. 1943 йылдың июленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың мартына гвардия өлкән лейтенанты Григорий Васёв 3-сө Украина фронты 17-се һауа армияһы 10-сы гвардия штурмлау авиация дивизияһы 165-се гвардия штурмлау авиация полкы звеноһы менән етәкселек итә.
Үҙенең хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан осоронда, 1943 йылдың июленән 1945 йылдың мартына тиклем, Васёв «Ил-2» штурмовигында бомба ташлау һәм дошмандың техникаһы һәм тере көстәре тупланмаһын разведкалау һәм штурмлау өсөн 143 хәрби осош яһай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы Указы менән, «командованиеның хәрби заданиеләрен өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән героизм һәм батырлығы өсөн», гвардия өлкән лейтенанты Григорий Васёвҡа Ленин ордены һәм 8830 номерлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла һәм «Советтар Союзы Геройы» юғары исеме бирелә.
1946 йылда капитан хәрби дәрәжәһендә Васёв запасҡа ебәрелә. 1947—1949 йылдарҙа ул Магнитогорск ҡалаһында комсомол эшендә була, аҙаҡ СССР дәүләт именлеге органдарында эшләй, отставкаға полковник званиеһендә сыға. Краснодар крайының Ейск ҡалаһында йәшәй, 2004 йылдың 31 декабрендә вафат була.
Авилов Михаил Александрович
Авилов Михаил Александрович (21 ноябрь 1907 йыл — июнь 1974 йыл) — СССР шағиры.
Биографияһы
Михаил Александрович Авилов 1907 йылдың 21 ноябрендә хәҙерге Ростов өлкәһенең Цимлян станицаһында тыуған. Ул — ауыр яҙмышлы шағир. Шиғриәткә һөйөүе уның хеҙмәт мәктәбендә уҡыған ваҡыттында тыуа: шиғырҙарҙы яратып уҡый, уларҙы яттан һөйләй. Тәүге шиғыры мәктәп стена гәзитендә яҙылып сыға.
Авилов Михаил Александрович шиғырҙарҙы һәр саҡ: Новочеркасскиҙә йөк ташыусы булып эшләгәндә, Луганск ерендә ҡаҙып инеүсе машинала ярҙамсы булып эшләгәндә, унан һуң Новочеркасск зооветеринария институтын 1931 йылда тамамлап, ауыл врачы булып эшләгәндә лә, әсирлектә булғанда ла — яҙа.
«Бессмертник» шиғырҙар китабының инеш һүҙендә М. Авилов үҙенең ауыр яҙмышы тураһында былай тип яҙа: « 1941 йылдың йәйендә ғәмәлдәге армия хеҙмәтенә саҡырылдым. Беҙҙең часть ҡамауға эләкте.
Әсирлек. Бухенвальд. Ордуф. Гравинкель. Берген-Бельцен… Фашист концлагерҙарында мин әсирҙәрҙең сиктән тыш ҙҡаты, кеше сыҙай алмаҫлыҡ яфаланыуҙарын күрҙем, үҙемдең тиремдә лә татыным һәм был турала өндәшмәйсә түҙә алманым. Шиғырҙарҙы яҙырға, әлбиттә, урын да, ҡағыҙ менән ҡәләм дә булманы. Мин уларҙы ятлап, күңелемдә һаҡлап йөрөттөм, иң яҡын дуҫтарыма һөйләнем. Күптәрен, әлбиттә, оноттом.
1945 йылдың февралендә фашистар, мине эшкә яраҡһыҙ тип табып, Берген-Бельценгә юҡ итергә ебәрҙеләр. Ләкин гитлер палачтары аслыҡтан, ауырыуҙарҙан, ғазаплауҙарҙан үлгән кешеләрҙең мәйеттәрен яндырып өлгөрә алмай. Был үлемгә дусар ителгән кешеләрҙең күбеһен, шул иҫәптән мине лә һаҡлап алып ҡалды. Азатлыҡ көнөн — 1945 йылдың 15 апрелен — мин мәңгелеккә иҫемдә тотам.
Совет госпитале. Унда минең иң беренсе эшләгән әйберем — әйбер төрә торған ҡағыҙға үҙемдең шиғырҙарымды яҙып ҡуйыу булды. Тыуған илгә әйләнеп ҡайтҡас, мин үҙемдең шиғырҙарһыҙ йәшәй алмаҫымды тойҙом. Ышандым: улар кешеләргә кәрәк.
Совет йылдарында совет идеологияһы аҫтында рухи яҡтан сыныҡҡан кешеләргә ышанысым, уларҙың тормошто яратып, фашизмды күрә алмауҙан хатта тамуҡ уттарын да кисерерлек һәләте булыуына һәм тере ҡалыуына инандым». Былар барыһы ла М. Авилов ижадының төп темаһы. 1961 йылда Ростов нәшриәтендә сыҡҡан «Бессмертник» шиғырҙар йыйынтығында үҫешен таба. «За колючей проволокой» шиғырҙар циклы — совет кешеһенең йөрәкклеле, батырлығы, Тыуған илгә тоғролоғоно танытмаһы. Ошо уҡ тема уның «С именем человека» йыйынтығында ла яңғырай. Көслө, батыр кешеләргә М. Авилов «Цвет времени» поэмаһын бағышлап яҙа—унда Дон яны баҫыуҙарында кулак обрезы пулялары аҫтында 20-се йылдарҙағы комсомол йәштәрҙең фиҙакәр эшләүе тасуирлана.
М. А. Авиловтың һуңғы әҫәре "Пепел"да (Ростиздат, 1970) шулай уҡ бөгөлмәҫ көслө рухлы совет кешеһе, ғорур көрәшселәр, юғары гражданлыҡ һәм әхләҡ көсөнә эйә булған кешеләрҙең фашистарға ҡаршы көрәшеүе идеяһы ята.
Шағир 1974 йылдың июнендә вафат була.
Туразянова Светлана Владимировна
Туразянова Светлана Владимировна (25 май 1969 йыл) — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Биографияһы
Светлана Владимировна Туразянова 1969 йылдың 25 майында Өфө ҡалаһында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө дәүләт нефть техник университетына уҡырға инә. Һуңынан Мәскәү ҡулланыусылар кооперацияһы университетында икенсе юғары белем ала.
Хеҙмәт юлын 1986 йылда «Дуҫлыҡ» Башҡортостан производство берекмәһендә башлай. 1991—1992 йылдарҙа «Химпром» Өфө производство берекмәһенең ВЛКСМ комитеты секретары булып эшләй. 1992—2005 йылдарҙа — «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһының 7-се Өфө автотранспорт предприятиеһында бухгалтер, юрисконсульт, баш экономист, баш бухгалтер, иҡтисад һәм юридик мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары. 2006—2008 йылдарҙа — «Башҡортостан йылға пароходсылығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең иҡтисади фараз һәм анализ бүлеге начальнигы, 2008—2017 йылдарҙа — генераль директорҙың иҡтисад буйынса урынбаҫары. 2011—2013 йылдарҙа бер үк ваҡытта «Йөк-пассажирҙар ташыу» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры һәм «Башҡортостан йылға пароходсылығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директоры урынбаҫары вазифаларын башҡара. 2018 йылдан — «Һандуғас» донъяуи исламды үҫтереү һәм ярҙам итеү фонды" коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы президенты. Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район Советына депутат итеп һайлана. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты ағзаһы. Тормошта, өс ҡыҙ тәрбиәләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Маҡтау ҡағыҙҙары, Башҡортостан Республикаһының Транспорт һәм юл хужалығы комитетының, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Рәхмәт хаттарына эйә.
Щетинина Анна Ивановна
Щетинина Анна Ивановна ( — ) — донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ — алыҫ араларға йөҙөү карабы капитаны, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
1919 йылда Щетинина Садгородта башланғыс мәктәптә уҡый башлай. Владивостокка Ҡыҙыл Армия ингәс, мәктәптәр тарҡатыла һәм 1922 йылдан Анна Седанка станцияһының берҙәм хеҙмәт мәктәбендә уҡый башлай, 1925 йылда 8 класты тамамлай. Шул уҡ йылда Владивосток диңгеҙ техникумының суднолар йөрөтөү бүлегенә уҡырға инә.
1928 йылда моряк-радист Качимов Николай Филипповичҡа (1903—1950) кейәүгә сыға.
1929 йылда техникумды тамамлағандан һуң, Камчаткала эшләй, 1-се класлы матростан капитанға тиклем юл үтә. 24 йәшендә Анна — штурман, ә 1934 йылдың 25 ғинуарында — алыҫ араларға йөҙөү капитаны дипломына лайыҡ була. 1935 йылда Гамбургтан Одесса һәм Сингапур Петропавловск-Камчатский ҡалаһына «Чавыча» йөк пароходын алып барған тәүге рейсы менән ул бөтә донъяла билдәлелек яулай. 1938 йылдың 20 мартында Анна Ивановна Владивосток ҡалаһы балыҡ портының тәүге начальнигы итеп тәғәйенләнә. Һуғышты Балтикала ҡаршылай, унда бомба ямғыры аҫтында Таллиндан халыҡты эвакуациялай һәм стратегик тәғәйенләнештәге йөктәр ташый.
Һуғыштан һуң Анна Щетинина Балтика пароходсылығында «Аскольд», «Баскунчак», «Белоостров», «Днестр», «Псков», «Менделеев» суднолары капитаны була. 1949 йылдан алып Ленинград юғары инженер диңгеҙ училищеһында эшләй, 1951 йылдан — өлкән уҡытыусы, һуңынан суднолар йөрөтөү факультеты деканы була. 1956 йылда Анна Щетинина доцент исеме ала. 1960 йылда уны Диңгеҙ дәүләт университетына (ВВИМУ) «Диңгеҙ эштәре» кафедраһы доценты вазифаһына күсерәләр.
1964—1970 йылдарҙа СССР география йәмғиәтенең Приморье филиалы рәйесе була. «На морях и за морями» китабы авторы (1968).
1999 йылдың 25 сентябрендә Владивостокта вафат була.
Хәтер
Владивостоктың Диңгеҙ зыяратында уға һәйкәл ҡуйылған.
2006 йылдың 20 октябрендә Япон диңгеҙенең Амур ҡултығындағы яр буйындағы моронға Щетинина исеме бирелә.
2008 йылдан Владивостоктың 16-сы мәктәбе А. И. Щетинина исемен йөрөтә.
2010 йылда Владивосток ҡалаһында яңы «Снеговая падь» биҫтәһендәге урамдарҙың береһенә Анна Щетинина исеме бирелә.
А. И. Щетинина образы «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһында мәңгеләштерелгән.
2017 йылдың 11 февралдә РФ Хөкүмәте Рәйесе ҡарары менән Курил уртауҙарының исемһеҙ утрауҙарының берһенә донъялағы беренсе алыҫ араларға йөҙөү судноларының ҡатын-ҡыҙ капитаны Анна Щетинина бисеме бирелә.
Греков Александр Петрович (реставратор)
Греков Александр Петрович (12 сентябрь 1909 йыл — 19 апрель 2000 йыл) — реставратор, рәссам, иконалар яэшләүсе. Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1989), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Новгородтың почетлы гражданы (1992).
Биографияһы
Александр Петрович Греков 1909 йылдың 12 сентябрендә Санкт-Петербургта, юл бәйләнеше инженеры — нәҫелле дворян (атаһының ата-бабалары — Дон казактары, 1827 йылдан 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан өсөн дворянлыҡ алалар) ғаиләһендә тыуа. Октябрь революцияһына тиклем Грековтар ғаиләһе Һарытау губернаһындағы ырыу имениеһында һәм Санкт-Петербург та йәшәй, революциянан һуң — башта Павловскиҙа, аҙаҡ Ригала, 1920 йылда — Севастополь эргәһендә Херсонеста, һуңынан шул уҡ йылда ғаилә Константинополгә күсенә.
1927 йылда Александр тәүге тапҡыр реставрация эштәрендә ҡатнаша — Сан-Стефанола Н. Паров етәкселегендә Константинополь сиркәүе яҙыуҙарын рестарврациялай, шунда уҡ 1928 йылда Сан-Бенуала француз колледжын тамамлай.
1928—1948 йылдарҙа ғаилә Франция<ла, тәүҙә Юғары Гароннала, һуңынан1932 йылда Парижда йәшәй. 1931—1933 йылдарҙа Александр Греков Париждың "Универсаль мәктәбе"ндә (вуз-экстернат) өс йыл һынлы сәнғәт факультетында белем ала, әммә уҡыу сифаты менән ҡәнәғәт булмайынса, мәктәпте тамамламай.
1939 йылда, фашистик Германия Францияға һөжүм иткәс, француз армияһына ирекмән булып китә, 10 айҙан әсирлеккә эләгә, һуғыштан һуң яңынан Парижда йәшәй.
1948 йылда Грековтар ғаиләһе СССР-ға, Ярославлгә күсенә, Александр Петрович унда 1955 йылдан алып Ярославль махсус ғилми-реставрация оҫтаханаһында эшләй, 1962 йылдан участка етәксеһе була. 1965 йылда Мәскәү ҡалаһына күсенә һәм һуңғараҡ «Союзреставрация» тип аталған берекмлә эшләй. Тиҙҙән Новгород эргәһендә Ковалево яланында Спас Преображение сиркәүенең XIV быуат фрескаларын тергеҙеү буйынса эшмәкәрлек етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Шулай уҡ Федор Стратилат сиркәүен, Мәскәү Кремле музейында иконаларҙы, шулай уҡ Ульяновскиҙа Ульяновтарҙың йортон реставрациялауҙа ҡатнаша.
Үрге Ослан
Үрге Ослан — Татарстан Республикаһындағы Үрге Ослан районының үҙәге.
Греков Александр Петрович (реставратор)
Биографияһы
А. П. Ире менән берлектә гректар В. Грекова арала емерелде һәм фреска ҡотҡарыу алымдарын практикала ҡулланыу архитектура ҡомартҡыһы. Был методика буйынса сектор етештереү буйынса йыйыу һәм сорттарға фреска мәғәнәле композицияға, һәйкәл стенаһына улар иртә буйынса урынлашҡан. Бындай ысул һәм методикаһы, ныҡышмал композиция фрагменты буйынса билдәле фрескаһы сгруппировывать ҡатламдарын тергеҙеү мөмкинлеге яҡынса һынлы сәнғәтен артабан тарата. Реставрация методикаһы практик тәжрибәһе уникаль һәм практикала кәүҙәләнеш был донъяға беренсе булып тора.
А. П. Греков ҡатыны В. Грекова менән бергә Новгород ҡалаһының боронғо рус фреска һынлы сәнғәтенең юғалған шедеврҙарын реставрациялауға һәм кире ҡайтарыуға баһалап бөткөһөҙ ҙур өлөш индерә.
1988 йылда Греков етәкселегендәге оҫтахана системалы рәүештә Ковалев яланындағы Спас сиркәүе, Ильин урамындағы Спас сиркәүе Ручейҙағы Федор Стратилат сиркәүе фрескаларын ың ксермәләрен алыу менән шөғөлләнә. А. П. Грековтың эштәре белгестәр тарафынан техник йәһәттән дә художетво йәһәтенән дә юғары баһалана. Академик Дмитрий Лихачев Греков хеҙмәтен «сәнғәттәге ҙур ҡаһарманлыҡ» тип атай.
А. П. Грековтың «Фрески церкви Спаса Преображения на Ковалёве в Новгороде» китабы бик күп публикациялар һәм фәнни баҫмалар араһында иң билдәлеһе һәм ҡиммәтлеһе булып тора. Грековтар үҙҙәренең реставрация мәктәбен төҙөй, унда тиҫтәләрсә кеше шөғөлләнә һәм һуңынан реставратор булып китә.
Александр Греков 2000 йылдың апрелендә вафат була. Хутынск зыяратында ерләнгән.
Рутлух
Рутлух — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волгозиха
Волгозиха — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 289 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Поль Гоген
Эжен Анри Поль Гоген (Eugène Henri Paul Gauguin ; ) — француз рәссамы, скульптор-керамисы һәм графигы. Поль Сезанн һәм Винсент Ван Гог менән бер рәттән — постимпрессионизмдың мөһим вәкиле. 1870 йылдар башында һынлы сәнғәт менән һәүәҫкәр булараҡ шөғөлләнә. Ижадының тәүге осоро импрессионизм менән бәйле. 1880 йылдан импрессионистар күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1883 йылдан — профессиональ рәссам. Гогендың эштәре үҙе йәшәгән осорҙа танылыу алмай, рәссам ярлы була. Гогендың «Когда свадьба?» картинаһы — һатылған иң ҡиммәтле картиналарҙың береһе.
Биографияһы һәм ижады
Поль Гоген 1848 йылдың 7 июнендә Парижда тыуа. Уның атаһы, Гоген Кловис (1814—1849), Тьер һәм Арман Маранаң радикаль республика идеялары менән һуғарылған «Насьональ» журналының сәйәси хроника бүлегендә журналист, әсәһе Алина-Мария (1825—1867), сығышы менән Перуҙан бай креол ғаиләһенән була. Алина-Марияның әсәһе— утопик социализм идеяларын уртаҡлашыусы һәм 1838 йылда автобиографик «Скитания парии» китабын баҫтырып сығарыусы билдәле Флора Тристан (1803—1844).
1849 йылда, килеп сыҡмаған монархияға ҡаршы түңкәрелештән һуң, Кловис, тыуған илендә ҡалыу хәүфле булғанға, Франциянан китергә ҡарар итә. Ғаиләһе менән ул Перуға барған карапҡа ултыра, унда ҡатыны Алинаның ғаиләһендә төпләнеп, үҙенең журналын асырға уйлай. Әммә Көньяҡ Америкаға барышлай, Кловис йөрәк өйәнәгенән вафат була.
Шулай итеп, Поль ете йәшенә тиклем Перула йәшәй һәм әсәһе ғаиләһендә тәрбиәләнә. Бала саҡ тәьҫораттары, экзотик тәбиғәт, сағыу милли костюмдар, Лимала ағаһының поместьеһындағы вайымһыҙ тормош уның хәтерендә мәңгелеккә уйылып ҡала, сәйәхәттәр һәм тропиктар уны һәр саҡ үҙенә тарта.
1855 йылда, Польға 7 йәш булғанда, ул әсәһе менән атаһы яғынан ағаһынан мираҫ алыу өсөн Францияға ҡайта һәм олатаһы менән Орлеанда төпләнә. Гоген француз телен тиҙ өйрәнә һәм белем алыуҙа уңышҡа өлгәшә башлай. 1861 йылда Алина Парижда тегеү оҫтаханаһын аса, ә Поль Диңгеҙ училищеһына уҡырға инергә әҙерләнә. Әммә ул конкурс һынауын үтә алмай һәм 1865 йылдың декабрендә «курсант», йәғни лоцмандың уҡыусыһы сифатында йөҙөүҙә яллана. 1871 йылға тиклем ул Көньяҡ Америкала, Урта диңгеҙҙә, төньяҡ диңгеҙҙәрҙә йөҙөп йөрөй. Һиндостанда булғанда, ул әсәһенең үлеме тураһында ишетә, әсәһе васыятында уға «карьера яһарға» тәҡдим итә, сөнки ул ғаилә дуҫтарының күңелен табырға һәләтле түгел һәм оҙаҡламай бик яңғыҙ булып китеүе ихтимал". Әммә, 1872 йылда Парижға килгәс, уға бала саҡтан таныш булған әсәһенең дуҫы, биржа эшҡыуары, фотограф һәм заманса һынлы сәнғәт коллекционеры Гюстав Арозаның ярҙамын ала. Уның арҡаһында Гоген биржа брокеры вазифаһын ала.
1873 йылда Гоген Ароза ғаиләһенә ингән йәш дат ҡыҙы Мэтте-Софи Гадҡа өйләнә. 1874 йылда улы Эмиль, 1877 йылда ҡыҙы Алина, 1879 йылда улы Кловис, 1881 йылда улы Жан-Рене, 1883 йылда улы Поль тыуа. Артабанғы ун йылда Гогендың йәмғиәттәге урыны нығый. Уның ғаиләһе уңайлыраҡ фатирҙарҙы биләй, унда рәссамдың оҫтаханаһына айырыуса иғтибар бүленә. Гоген, уның опекуны Ароза кеүек үк, картиналар, айырыуса импрессионистарҙыҡын йыя, һәм яйлап үҙе лә яҙа.
1873—1874 йылдарҙа уның тәүге пейзаждары күренә башлай, шуларҙың береһе 1876 йылда Салонда ҡуйыла. Гоген рәссам-импрессионист Камиль Писсарро менән 1874 йылға тиклем таныша, ләкин уларҙың дуҫтарса мөнәсәбәттәре 1878 йылдан башлана. Гоген 1879 йылдың башынан импрессионистар күргәҙмәләрендә ҡатнашыуға саҡырыла: коллекционерҙы аҡрынлап рәссам булараҡ та етди ҡабул итәләр. Ул 1879 йылдың йәйен Понтуазда Писсарро янында үткәрә, унда «мэтр» пейзаждарына оҡшаш баҡсалар һәм ауыл пейзаждары, һәм 1885 йылға тиклем яҙыласаҡ барыһын да яҙа. Писаро Гогенды Эдгар Дега менән таныштыра, ул, Гогендың картиналарын һатып алып һәм импрессионистар картиналары менән сауҙа итеүсе Дюран Рюэлгә быны эшләргә ҡушып күндереп, һәр ваҡыт Гогенға ярҙам итәсәк. Дега унға яҡын Гоген полотноһына, шул иҫәптән «Прекрасная Анжела», «Женщины с плодом манго», йәки «Хина тефатоу» картиналарына эйә була.
1887 йылда Бретандә танышҡан рәссам Лаваль менән Гоген Мартиника утрауына китә, Лаваль оҫта ижадында япон йоғонтоһон һиҙелерлек яһап, уның ижадында эволюция яһарға ярҙам итә. .
1887—1888 йылдарҙа Панамаға килә, бынд Панама каналы төҙөлөшөн күҙәтә. 1888 йылда Арлдә бер аҙ ваҡыт Ван Гогта йәшәй һәм уның менән эшләй. Бында булыуы Ван Гогтың аҡылдан яҙыу өйәнәге менән бәйле ыҙғыш менән тамамлана.
Перуҙа үткәргән бала саҡтағы экзотик урындарға ынтылышты кисереп һәм цивилизацияны «сир» тип һанап, «тәбиғәт менән ҡушылырға» теләгән Гоген, 1891 йылда Таитиға китә, бында Папеэтта йәшәй һәм 1892 йылда 80 картина яҙа. Францияға ҡыҫҡа ваҡытҡа (1893—1895) ҡайтҡандан һуң, ауырып китеүе һәм аҡсаһы булмауы сәбәпле, ул бөтөнләйгә Океанияға (тәүҙә Таитиға) китә, унда ул бәлиғ булмаған Таити ҡыҙына өйләнә, ул уға ул табып бирә.
«Откуда мы? Кто мы? Куда мы идем?» картинаһын тамамлап, ул мышьяҡ ҡабул итә, үҙ-үҙенә ҡул һалырға уйлай, ләкин доза бигерәк ҙур булып сыҡҡанлыҡтан, көслө ҡоҫоу уның ғүмерен ҡотҡара.
1901 йылда Хива-Оа утрауына (Маркиз утрауҙары) күсеп килә һәм тулы көсөнә эшләй: пейзаждар, хикәйәләр яҙа, журналист булып эшләй. Ауырыуҙарға (шул иҫәптән сифилис) ), фәҡирлек, депрессияға ҡарамаҫтан, Гоген иң яҡшы эштәрен тап шунда яҙа. Океания халыҡтарының көнкүрешен һәм реаль тормошон күҙәтеү уларҙа урындағы мифтар менән бәйле.
Һуңғы ваҡытта рәссам йөрәк ауырыуынан, экземанан һәм мышьяҡ менән ағыуланыу эҙемтәләренән ауыр яфалана. Көслө һыҙланыуҙарҙы морфий менән баҫырға тура килә. Гогендың туземецтарҙың хоҡуҡтарын яҡларға маташыуы арҡаһында хакимиәт менән даими конфликттар хәлде ҡатмарлаштыра. Уларҙың протест белдереп сығыш яһауҙарын хуплауы суд процесына һәм штрафҡа, өс айға төрмәгә хөкөм ҡарарына килтерә, ләкин төрмәгә ултыртыу тормошҡа ашырылмай.
Гоген, моғайын, морфийҙың сираттағы дозаһы тыуҙырған йөрәк өйәнәгенән ҡапыл вафат була — карауат эргәһендә буш ампула ятҡан була.
Абруйы һәм билдәлелеге
Рәссам даны вафатынан һуң килә, 1906 йылда Парижда 227 эше ҡуйыла.
Гогендың тормошо Сомерсет Моэмдың «Луна и грош» романы нигеҙенә ята. Унда ябай инглиз яҙыусыһы Чарльз Стрикленд һүрәтләнә. Ул ғаиләһен, эшен һәм һынлы сәнғәт менән шөғөлләнер өсөн йортон ташлап китә. Романда Стриклендтың тормошо проказа һөҙөмтәһендә өҙөлә.
Гоген хөрмәтенә Меркурийҙа кратер атала.
Гоген ғүмеренең һуңғы йылдары тураһында төп ролдә Дональд Сазерленд менән биографик «Волк на пороге» (1986) фильмы төшөрөлә. 2003 йылда Кифер Сазерленд менән төп ролдә «Найденный рай» (2003) фильмы төшөрөлә, унда төп урынды рәссамдың ҡатыны менән ябай булмаған мөнәсәбәттәре һәм уның Таитиҙағы тормошо биләй. 2017 йылда Полинезияла рәссамдың тормошо хаҡында төп ролдә Венсан Кассель менән «Дикарь» фильмы прокатҡа сыға.
Туҡбирҙе
Туҡбирҙе (Токбердино) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 426 кеше. Почта индексы — 452651, ОКАТО коды — 80207807007.
Наҙы (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Наҙы (Нязя, Наза, Назя, Наза-Илга ) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 791 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пушка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Келноть
Келноть — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2568 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ингу-Ягун
Ингу-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/126 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 235 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Возей
Оло Возей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хата-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шиғриәт
Шиғриәт (ποίησις, «ижад, яралтыу») — телмәрҙе ҡороуҙың үҙенсәлекле ысулы; телмәргә ябай телдә йәки һөйләштә ҡулланылмаған өҫтәмә үлсәмдәр, образлылыҡ индереү; башлыса шиғри (терминдың тар мәғәнәһендә) нәфис һүҙ ижады, фекер, образдар тыуҙырыу ижады.
Шиғриәттең структур характеристикалары
Телмәрҙең өҫтәмә сараһы булып шиғыр (шиғри юл), шулай уҡ рифмалар, метр һәм башҡалар тора. Йыш ҡына шиғриәт һүҙе әйтеп биргәндең нәфислеген һәм һүрәтләнгәндең матурлығын аңлатҡан метафора мәғәнәһендә ҡулланыла, һәм был мәғәнәлә хатта ҡарап торғанда прозаик күренгән текст та шиғри яңғырауы мөмкин; фәнни әҙәбиәттә буталсыҡ сығармау маҡсатында шиғриәт (поэзия) һүҙенән ситләшеү һәм шиғыр тураһында ғына һөйләшеү тенденциялары бар, әммә бындай һүҙ ҡулланыу ҙа етешһеҙлектәрҙән арынмаған, сөнки «шиғыр» терминының төп мәғәнәһе — айырым шиғри юл.
Хәҙерге мәҙәниәттә ғәҙәттә, хәҙерге көндәлек тормошта ла шиғри, әммә нәфис булмаған (мәҫәлән, реклама) текстар етерлек, шиғриәт сәнғәт төрө тип ҡарала. Шул шиғри текстарҙы шиғри йөкмәткегә төрөү шулай итеп ябай телмәрҙән бер аҙ алыҫлатыу, мөһим, әһәмиәтле тип тамға һуғыу маҡсатында эшләнгән.
Тарихи яҡтан алғанда, теләһә ниндәй йөкмәткеле текстар ҙа, фәнни һәм медицина трактаттары ла шиғри булыуы бар.
Шиғриәттә Ритм — был шиғри телмәрҙә өндәр төҙөлөшөнөң дөйөм тәртипкә һалыныуы. Шундай тәртиптең характеры шиғыр төҙөлөшө системаһын билдәләй:
Силлабик шиғри төҙөлөш ижек һандары менән, тоник — баҫым һаны менән; һәм силлабик-тоник — тегеһе йәки икенсеһенең комбинацияһы менән билдәләнә.
Метр — шиғырҙа көслө урындарҙың (икттар) һәм көсһөҙ урындарҙың тәртипкә һалынған сиратлашыуы. Силлабик-тоник метрға, атап әйткәндә, хорей, ямб, дактиль, амфибрахий һәм анапест ҡарай.
Шиғри размер — юл оҙонлоғо, цезураның булыуы йәки булмауы, ялғауҙың характеры (клаузула): мәҫәлән, биш стопалы ямб менән ҡылыҡһырланған метрҙың айырым бер төрө.
Рифма (ῥυθμός, «төҙөклөлөк, ярашлылыҡ») — шиғри юлдар ялғауҙарының аһәңлелеге. Рифмалар: баҫым урыны буйынса — иң аҙаҡтан 1, 2, 3, 4-се … ижектә — ир, ҡатын-ҡыҙ ижектәре, дактилик, гипердактилик; күләме буйынса — 1-ижекле, 2-ижекле и т. д.; аһәңлелек буйынса теүәл, яҡынса, теүәл түгел (я меня, пламя память, неведомо следом); лексик һәм грамматик билдәләре буйынса бер иш (мәҫәлән, ҡылымдар) һәм төрлө-төрлө, тавтологик, ҡушма, омонимик, һ. б.; таяныс өндәр булғанда бай рифмалар бүленә; рифмалашҡан юлдарҙың үҙ-ара урынлашыуы буйынса - йәнәш (aabb; бер үк хәрефтәр шартлы рәүештә рифмалашҡан юлды күрһәтә), уратып алған (abba), ян-яҡлы (abab), аралаш (тернар aabccb), икәүле, өсәүле рифмаларға и т. д. айырыла.
Шиғриәт фәлсәфәһе
«Бөтә төр сәнғәттәрҙән дә беренсе урынды шиғриәт ысҡындырмай», — тип яҙҙы үҙенең «Критика способности суждения» хеҙмәтендә Иммануил Кант
«Поэзия һәм проза тел күренештәрен аңлата», — Вильгельм Гумбольдттың шиғриәт теорияһының сығанаҡ пункты булып торған хикмәтле һүҙе шулай яңғырай. Кеше фекеренең дөйөм ағышы — белгән, билдәле, аталған төшөнсәләр ярҙамында яңыны, билдәһеҙҙе аңлатыу ул.
Телде булдырыу — беҙҙең дәүерҙә лә бер туҡтауһыҙ дауам итә, яңы күренештәрҙе атамалары булған тәьҫораттарға ылыҡтырыу ярҙамында тышҡы донъяны даими системалаштырыу. Бала билдәһеҙ предметты күрә — лампа өҫтөндәге шар — һәм, уны белгән тәьҫоратына бәйләп, шарҙы «арбузҡай» тип атай. Шағир ағас баштарының хәрәкәтен дә айырыуса бер нескәлек менән ҡабул итә, һәм хис-тойғолар һандығында ошо хәрәкәткә тап килгән бер генә тәьҫоратты таба: «Ағас баштары йоҡомһорай» ти. Халыҡ, яңы төр йөрөү сараһы барлыҡҡа килгәс, уның иң күҙгә ташланған билдәһе буйынса атама бирә: «тимер юл транспорты йәғни суйын юлы (чугунка)». Һәр яңы һүҙ бына шулай барлыҡҡа килә; һәр һүҙ ул «күсмә мәғәнәле»; «үҙ-үҙ генә» аңлатма һәм һүҙ юҡ; һәр һүҙ — килеп сығышы яғынан — «троп әрәсәһе» (Густав Гербер), йәғни шиғри әҫәр. «Предметтарҙы һәм күренештәрҙе даими рәүештә (аңлайышлы өндәр — һүҙҙәр менән) билдәләргә мөмкинлек биреү аңға шиғри һәләттәр нигеҙендә генә хәл итә алырлыҡ проблеманы рөхсәт итә» (Карл Боринский Karl Borinski). Шуға ярашлы рәүештә, поэзия проза һәм фәндән айырылып торған фекерләү төрө тип таныла менән айырылып тора; проза абстракциялар, схемалар, формулалар ярҙамында фекер йөрөтөү булһа, поэзия һүҙ образдары ярҙамында фекерләү һәләте. "Фән һәм сәнғәт хәҡиҡәтте бер тиң танып белеүгә ынтыла, — тип билдәләгән Мориц Карьер (Moriz Carrière), — әммә беренсеһе факттан төшөнсәгә һәм идеяға күсә һәм, айырым осраҡты һәм дөйөм ҡағиҙәне айырып, йәшәйештең ғөмүмилеге тураһындағы фекерҙе — законды сағылдырһа, икенсеһе идеяны айырым күренештә һәм идеяны уның айырым идеалы асылышында (образ) кәүҙәләндерә.
Шиғриәт һөйләшеүҙән ситкә китмәй: был яңы күренештең системала бына ошолай; ул уны беренсенең образы булған икенсе күренешкә тиңләштерә һәм шул уҡ ваҡытта системала уның урынын — тупаҫ һәм асыҡ итеп, әммә ғәжәп тәрән итеп билдәләй. Нимә ул образ? Был — билдә, төрлө күренештәрҙең алмашсыһы булыу үҙенсәлегенә эйә берҙән-бер, конкрет, шәхси осраҡтың аңда ҡайтанан барлыҡҡа килеүе. Донъяның тарҡау булыуынан һәм дөйөмләштереүсе формалар эҙләүенән ауырһынған кеше фекере, үҙенең мәңгелек шиғри «сәбәпкә һыуһағанлығын» (Causalitätsbedürfniss) ҡәнәғәтләндереүҙә поэтик образ тап ошондай берҙәм булмаған тормош күренештәрен күпләп берҙәм ойошҡан төркөмдәргә дөйөмләштереүсе нигеҙ булып тора.
Шиғриәт (поэзия) образдар, символдар ярҙамындa донъяны таныу тип аталырға мөмкин, һәм ошондай образлы фекерләү ысулы бөтәһенә — балаларға ла, өлкәндәргә лә, тәүтормош ҡырағайҙарына ла, белемле кешеләргә лә хас. Шуға күрә поэзия — бөйөк әҫәрҙәр янында ғына түгел (электр энергияһы йәшен эргәһендә генә булмағандай), ә уның эмбриональ формаһынан күренеүенсә — һүҙҙә — бөтә ерҙә, сәғәт һайын һәм минут һайын, кешеләр һөйләшкән һәм фекер йөрөткән урында. «Поэзия — бар ерҙә, айырым ябыҡ образдың күп булмаған һыҙаты артында мәғәнәләрҙең күп төрлөлөгө тора». (Потебня Александр Афанасьевич). Шиғри образ үҙенең йөкмәткеһе буйынса иң прозаик фекерҙән, мәҫәлән, «Ҡояш күләүектә сағыла» тигән кеүек иң ябай фактҡа күрһәткәндән бер ҙә айырылмауы мөмкин. Әгәр тыңлаусы өсөн был күрһәтмә — физик факт тураһында ғына хәбәр булһа, проза сиктәренән сыҡмағанбыҙ, тимәк; әммә әгәр кинәйәне факт кеүек ҡулланыу мөмкинлеге бирелгән икән, беҙ шиғриәт өлкәһендә, тип аңлар кәрәк. Прозаик яҡтан аңлауҙа шәхси осраҡ шәхси булып ҡалыр ине; шиғри мәғәнәлә икән, ул дөйөмләштереүгә әйләнә. «Ҡояш күләүектә сағыла» кеүек әһәмиәтһеҙҙе, ваҡ-төйәкте зиһенгә алыу — бөтөнләй икенсе нимә хаҡында, мәҫәлән, «боҙоҡ кеше күңелендә Илаһи осҡон» тураһында һөйләү һәләтен бирә. Шағир ҡулында айырым осраҡ суггестивҡа әйләнә ти хәҙерге заман эстетикаһы; ул был терминды Александр Веселовский нисек тәржемә иткәнен «һиҙҙермәй генә әйтеп тора»; ул ситләтеп, кинәйәләп әйтеү һыҙатына эйә була, һанап бөткөһөҙ күп ҡулланыуҙарға юл аса — тигән Потебня.
Кеше фекерен үҫтереүҙә шиғри фекерләү ниндәй урын биләй һәм күренештәрҙе аңлатып биреүҙең шундай ысулы кеше аҡылының ниндәй үҙенсәлектәренә бәйле барлыҡҡа килеүе уға туғандаш фекер йөрөтөү һымаҡ күңел торошонан, йәғни мифологик фекере аша бик яҡшы күренә. Шуға күрә мифологияның психик нигеҙҙәре — хәҙерге поэтиканың состав өлөшө. Шиғри фекер йөрөтөүҙәге кеүек, мифик аҡыл рәүешенең нигеҙе булып аңлатма бирелгән күренештең уйлап сығарылған образға оҡшашлығы тора; әммә шиғри фекер ошо образда фантазияны йәки хыялды асыҡ күрә, мифик фекерләү — уны ысынбарлыҡ һымаҡ ҡабул итә. «Ваба йөрөй», — тип әйткәндә, поэтик фекерләү был образдың антропоморфик ысын булыуын кире ҡаҡмай; мифик аң, киреһенсә, уның ысынбарлыҡтағы ҡылығын шул тиклем һеңдергән, хатта кәүҙәләндерелгән "ваба"ны яҡын килтермәҫ өсөн сикләү, «тирәләй һөрөп сығыу» (опахивание) һымағыраҡ эштәр башҡарырға әҙер. Эпидемияның һәм тере йәндең дөйөм сифатын аңлап, күренештең бер һыҙаты бар киңлеген биләгән тәүтормош аңы аңлатылған образдың (кешенең, ҡатын-ҡыҙҙың) бөтә сифаттарын ошо күренешкә (эпидемияға) күсерергә ашыҡҡан; һарыҡ биреп, уны мәрхәмәтлеккә саҡырырға мөмкин тип фекер йөрөткән.
Беҙҙең өсөн «ҡайнар, тиҙ тоҡаныусан, ҡыҙыу ҡанлы яндырай йөрәк» — ысынбарлыҡтағы, физик температура юғарылығынан сикһеҙ алыҫ торған поэтик образ, метафораға: ҡыҙыу ҡанлы йөрәккә тиҙ тоҡаныусан предметтың бөтә сифаттарын күсерә һәм шуның өсөн мифик ҡараш ирекле рәүештә ҡыҙыу ҡанлы йөрәккә ут тоҡандырыу мөмкинлегенә тиклем алып барып еткерә. Иван Грозный (Иоанн IV) осоронда Мәскәүҙә, Глинскийҙарҙы, кеше йөрәгенән эшләнгән төнәтмә менән өйҙәргә бөркөп, янғын сығарыуҙа ғәйепләгәндәр. Был ҡараш сығышы буйынса ла, формаһы буйынса ла аныҡ күҙаллау яғынан шиғри төшөнсәгә оҡшаш; әммә бында кинәйәләп әйтеү, шиғри фекерләүҙең төп элементы юҡ — ул бөтөнләйе менән проза. Берғаҙандың ҡара-аҡ төҫөнөң килеп сығыуын аңлатыу маҡсатында, австралийлылар, берғаҙан, ҡырағайҙар үҙҙәре буятынған кеүек, көрәшкә сығыр алдынан аҡ төҫкә буянырға теләгән — әммә өлгөрмәгән һ. б. «Был тарих, — тип билдәләй Эрнст Гроссе (Ernst Grosse, „Die Anfänge der Kunst“), — әлбиттә, бик тә фантастик күренә, әммә, шуға ҡарамаҫтан, уның бер шиғрилығы юҡ, ул ғилми һыҙатлы… Был, дөрөҫөн әйткәндә, примитив зоологик теория».
Был ҡараштан шиғриәт прозанан өлкәнерәк тигән белдереү ҡабул ителгән положениеға төҙәтмә индерер кәрәк: кеше фекеренең ҡатмарлы үҫеше барышында прозаик һәм поэтик элементтар айырылмаҫлыҡ бәйләнгән, һәм уларҙы тик теория ғына айыра. Мифта шиғри һәм прозаик элементтар өҙөлмәҫлек бәйләнгән: миф поэзия менән оҙаҡ йәнәш йәшәй һәм уға йоғонто яһай. Әммә факттар фекерҙең мифтан поэзия йүнәлешендә хәрәкәт итеүен бәхәсһеҙ раҫлайҙар. Шиғри тел тарихында бындай факттар бар. Уның иң иртә баҫҡыстарын ҡылыҡһырлаған параллелизм күренеше үҙендә мифик аңдың көслө эҙен йөрөтә: ике һүрәтләү — тәбиғәт һәм кеше тормошо — тиң көслө һәм мәғәнәләш булараҡ, йәнәш ҡуйыла.
Зеленая ялиночка на яр подалася, Молодая дивчиночка в казака вдалася. Был казак йырында кешене туранан-тура тәбиғәт менән тиңләштереү юҡ, әммә фекер унан яңы ғына барлыҡҡа килгән. Ул артабан китә — һәм ошо тиңләштереүҙең юҡлығын ныҡыша башлай: ябай параллелизм кирегә күсә («кире сағыштырыу»):
Что не ласточки, не касаточки вкруг тепла гнезда увиваются Увивается тут родная матушка. Бында инде туранан-тура, аңлатыусы образ аңлатылған образ менән тиңләштерелгән булырға тейеш тип күрһәтелмәй. Тағы ла артабан сағыштырылыусы предметтарҙы ҡатнаштырыуға ишара ла тойомланмаған ғәҙәти шиғри сағыштырыу килә.