cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жан-Клод Килли
Спорт карьераһы
Ләкин 1964 йылда ул Олимпиадала уңышһыҙ сығыш яһай, һарҡыуға тиҙ төшөү ярыштарында ҡолай һәм үҙенең төп дисциплинаһы булған гигант слаломда тик 5-се урын ғына ала.
Ике йылдан һуң, 1966 йылда Портильолағы (Чили) донъя чемпионатында ул уңышлы сығыш яһай, һарҡыуға тиҙ төшөү комбинацияһында ике алтын миҙал яулай.
1967 йылда тау саңғыһы буйынса донъя кубогы ярыштары башлана, һәм Жан-Клод күп этаплы был ярыштарҙа иҫ киткес матур сығыш яһап, тау саңғыһы спортының бөтә төр ярыштарында ла беренсе урын яулай.
1968 йылда француз Греноблендә үткән ҡышҡы Олимпия уйындарында тау саңғының бөтә төр дисциплинаһында ла еңеү яулап, Келли үҙенең триумфына өлгәшә.
Спорттан һуң
Спорт карьераһын тамамлағандан һуң, Келли спорт ойошмаларында төрлө административ вазифалар биләй :
1977—1994 йылдарҙа — Халыҡ-ара саңғы спортының федерацияһында тау саңғыһы башҡарма комитеты ағзаһы.
Жан-Клод бер нисә фильмда төшә:  «Ҡар эштәре» (1972), «Куппер Тауы» (1983).
1992 йылда Альбервилдәге ҡышҡы Олимпия уйындарында ойоштороу комитетында рәйестәш була.
1995 йылда МОК-та эшләй башлай. МОК-тың спорт, тирә-яҡ мөхит буйынса (1996) һәм финанс буйынса (1998) комиссияһы эшендә ҡатнаша. Ҡышҡы Олимпия уйындарына әҙерлек буйынса МОК-тың координация комиссияһы составына инә: 2014 йылдың сентябренән МОК-тың почетлы ағзаһы.
Rolex компанияһының директорҙар советы ағзаһы .
Шәхси тормошо
1987—1973 йылдарҙа француз актрисаһы Даниэль Гоба менән йәшәй, әммә ул яман шеш ауырыуынан үлеп ҡала. Улар уртаҡ ҡыҙҙары Эмили, ә ҡатындың Доминикан Республикаһы диктаторы улы Радамес Трухильо менән булған тәүге никахынан булған ике бала тороп ҡала. Гобе менән Трухильо 1968 йылда айырылышҡан була һәм шул уҡ йылда бул Киллиҙы осратҡан була.
Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы
Биографияһы
1958 йылда биш скважина урынына ун биш скважина хеҙмәтләндерә, улар төҙөк һәм өлгөлө торошта тотола. Ай һайын нефть һәм газ сығарыу планын 103—104 %-ҡа үтәй.
Нефть һәм газ сәнәғәтен үҫтереү эшендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, 1959 йылдың 19 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1981 йылдан Ләйлә Хәниф ҡыҙы «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Техника йортонда кабинет мөдире булып эшләй.
Башҡорт АССР-ының бишенсе саҡырылыш Юғары Советы (1959—1963) һәм СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты булып һайлана.
Октябрьский ҡалаһында йәшәй. 2017 йылдың 10 сентябрендә вафат була.
Няльтей-Яга
Няльтей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы
Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы (20 август 1939 йыл — 9 август 2008 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981).
Биографияһы
Дилүс Лотфулла улы Рахманҡолов. 1939 йылдың 20 авгусында Чкалов (хәҙерге Ырымбур өлкәһе) өлкәһенең Шарлыҡ районы Яңы Муса ауылында тыуған.
1962 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Өфө нефть техникумында уҡытыусы (1962—1968); Өфө нефть институтында өлкән уҡытыусы (1968—1969), доцент (1969—1971), кафедра мөдире (1971—1993), ғилми эш буйынса проректор (1977—1993) булып эшләй; 1993 йылдан алып аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар ғилми-тикшеренеү институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре; Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығының химия һәм химик технологиялар өлкәһендә дәүләт фәнни-техник программаһы ғилми етәксеһе.
Уның эше һөҙөмтәһендә яңы эффектив металлдар коррозияһы ингибиторҙары, нефть сығарыу өсөн реагенттар, сүсле оптика, полиграфия, ядро энергетикаһы, махсус тәғәйенләнешле техника, радиоэлектроника өсөн материалдар алына. Барлығы сәнәғәт етештереүенә 500-ҙән артыҡ асыштар индерә. Асыштары халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күрһәтелә, миҙалдар һәм дипломдар менән билдәләнә.
Рахманҡолов «Башҡорт химия журналы» (1993 йылдан алып), «Фән һәм техника тарихы» (2004 йылдан алып) журналдарын баҫып сығарыусы «Реактив» Дәүләт фәнни‑техник әҙәбиәт нәшриәтен; «Реактив» дәүләт инженер үҙәген, нәҙек органик синтез ғилми-тикшеренеү институтын, «Уфареактив» дәүләт унитар предприятиеһын, химия сәнәғәте министрлығының 4 тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһын, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеге өсөн реагенттар буйынса проблемалы лабораторияһын ойоштора; 20 йылдан ашыу 120-нән ашыу юғары уҡыу йортон һәм аҙ күләмле химик продукттар, реагенттар һәм айырыуса таҙа матдәләр өлкәһендә СССР ғилми-тикшеренеү институтын берләштергән «Реактив» дәүләт фәнни-техник программаһын ойоштороусы һәм етәксеһе.
Уның уҡыусылары араһында 40-тан ашыу фән докторы һәм 200-ҙән ашыу фән кандидаты.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Химия бүлегендә (химия-технология фәндәре) тора.
Хеҙмәттәре
Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы — 2500-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 120-нән ашыу монография, 600-ҙән ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм патент авторы.
Реакция ацеталей, ортоэфиров и их аналогов с кремнийорганическими соединениями. Өфө: Реактив, 1997 (авторҙаш).
Ингибиторы коррозии. Т. 1: Основы теории и практики применения. Өфө: Реактив, 1997 (авторҙаш).
Эпихлоргидрин. Методы получения, физические и химические свойства, технология производства. М.: Химия, 2003 (авторҙашы, ред.).
Ингибиторы коррозии. В 4 т. Т. 3: Основы технологии получения и применения ингибиторов коррозии. М.: Интер, 2005. (авторҙаш).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Бөтә донъя уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар күргәҙмәһенең Ҙур алтын миҙалы менән бүләкләнгән (1985, Болгария).
Әҙәбиәт
Башкортостан: краткая энциклопедия. Уфа: башкирская энциклопедия, 1996.
Кто есть кто в российской химии: Справочник. 2-е изд. М.: Российское химическое общество имени Д. И. Менделеева, 2004.
Мелуа А. И. Российская академия естественных наук. М.; СПб.: Гуманистика, 1998.
Уфимский государственный нефтяной технический университет (доктора наук, профессора). М.: Недра, 1997
Савченко Оксана Владимировна
Савченко Оксана Владимировна (10 октябрь 1990 йыл) — Рәсәй йөҙөүсеһе, ҡыҫҡа дистанцияларға йөҙөүҙә 2008 йылда үткәрелгән йәйге параолимпия уйындарының өс тапҡыр чемпионы һәм рекордсмены, Лондонда үткәрелгән 2012 йылғы йәйге параолимпия уйындарының биш тапҡыр чемпионы һәм рекордсмены. 2006 йылда донъя чемпионы, 2007—2009 йылдарҙа Европа чемпионы, 2009 йылда ҡыҫҡа һыуҙа күп тапҡырҙар донъя чемпионы һәм рекордсмены, күп тапҡырҙар Рәсәй чемпионы. 2010 йылда дүрт тапҡыр Донъя чемпионы, 50 метрға ирекле стилдә йөҙөүҙә рекордсмен. 2011 йылда IBSA Бөтә донъя уйындарында ете тапҡыр чемпион һәм ике тапҡыр көмөш миҙал яулай (уйындар сиктәрендә донъя чемпионаты ла үтә). 2011 йылда дүрт тапҡыр Европа чемпионы (ирекле стиль менән 100 метрлыҡ дистанцияла үҙенең донъя рекордын яҡшырта). Атҡаҙанған спорт мастеры. Һигеҙ тапҡыр Паралимпия уйындары чемпионы.
Спорт
2003 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем Рәсәй чемпионы (75-тән ашыу төрлө сифаттағы миҙалдар, уларҙың 60-65-е алтын). Чемпионаттар, кубок өсөн асыҡ ярыштар, 2004 йылдан һәм бөгөнгө көнгә тиклем Европа беренселеге (20-нән ашыу тәрлә сифаттағы миҙалдар, уларҙың 17-һе тиерлек алтын). Чемпионаттар, донъя беренселектәре, шул иҫәптән 2006 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем ҡыҫҡа һыуҙа (45-тән ашыу төрлө сифаттағы миҙалдар, уларҙың яҡынса 39-ы алтын) ярышыу уның көндәлек эшенә әүрелә. 2008 йылда Пекиндағы Паралимпия уйындарында Оксана 3 алтын миҙал яулай. Оксана шулай уҡ Рәсәйҙә спортты үҫтергән өсөн төрлө наградалар менән бүләкләнә. «Йыл спортсыһы» номинацияһында еңеүсе. Лонданда 2012 йылғы Паралимпия уйындарында еңеүсе (5 алтын миҙал).
Белеме
Өфө дәүләт нефть-техник университетын ың механика факультетын янғын хәүефһеҙлеге һөнәре буйынса тамамлай.
Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик күльтура факультетын тамамлай.
2014 йылда Башҡортостан Республикаһы Президентының Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә.
Сәйәси эшмәкәрлеге
2010 йылда Берҙәм Рәсәй партияһына ҡабул ителә.
2016 йылда VII саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлауҙар буйынса «Берҙәм Рәсәй» партияһы үткәргән алдан тауыш биреүҙә Белорет округы буйынса 2-се урынды, партия исемлеге буйынса 15-се урынды ала.
Абай (Абай районы)
Абай (Абай; 1961 йылға тиклем — Чурубай-Нур йәки Чурбай-Нура ҡасабаһы (Шерубай-Нұра)) — Ҡаҙағстандың Ҡарағанды өлкәһендәге ҡала. 1949 йылда Ҡарағанды күмер бассейнының көнбайыш участкаларын эшкәртеү менән бәйле эшселәр ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән. 2002 йылдан — Абай районы үҙәге. Ҡарағандынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 30 км алыҫлыҡта, Ҡарабас тимер юлы станцияһынан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала аша Ҡарағанды — Еҙҡаҙған — Ҡыҙылурҙа автомобиль трассаһы үтә, ҡала тибындағы Шахтинск, Сарань ҡасабалар менән төҙөк юлдар менән бәйле. Ҡарабас ҡасабаһы Абай янында Жартасс һыу үткәргесе үтә. Абай Ҡонанбаев хөрмәтенә аталған.
Тарихы
Хәҙерге Абай ҡалаһы тарихы юғары сифатлы күмер запастарына эйә булған Ҡарағанды күмер бассейнының Чурубай-Нура районын үҙләштереү менән башлана, ул 1949 йылда башлана. Чурубай-Нура ҡасабаһы һәм беренсе шахта 6/7 Карлаг тотҡондарының хеҙмәтен ҡулланыу менән төҙөлә, тотҡондарҙы Карабас һәм Долинка лагерҙарынан алып киләләр. Һуңыраҡ Чурубай-Нурала Л. Я. Состерҙың Песчанлагынан лагерь бүлексәһе була, рәссамдың ҡатыны Чурубай-Нура бүлексәһенең ҡатын-ҡыҙҙар лагерын хәтерләй. Ике меңлек ҙур лагерь — бер ағас та юҡ, ҡыҙыу ҡояш һәм һыуҙың юҡлығы. Пеләш тау һымаҡ. Ҡатын-ҡыҙҙар лагпунктында театр эшләй, уның художество етәксеһе булып Таллиндың «Эстония» театры йырсыһы, примадонна Герда Мурре тора. Драманы Лебедева Марина — Кесе театрҙан шул ваҡытта иң билдәле театры актерының ҡыҙы алып бара. Ике рәссам: Керти Ноорт — фин ҡатын-ҡыҙы, һәм Львовтан Оля Пшенорская була; Лида Музалевская — костюмдар бүлмәһе мөдире; Жанна Анупанова виртуоз акробат — программаларҙың эстрада йондоҙо. 1951 йылдың яҙында һәм ҡыш башында ирҙәр лагпунктында киләсәктә билдәле тарихсы Л. Н. Гумилев була.
1950 йылда инде ялланып эшләүселәр өсөн яңы Чурубай-Нура тораҡ пунктында барак тибында бер ҡатлы йорттар төҙөлә.
Чурубай-Нура күмер ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙең тәүге йылдарында Ҡараған, Ҡыҙыл, Вольный, Новодолинка тораҡ пункттары барлыҡҡа килә. Улар шахта янындағы ауылдар кеүек төҙөлә. Ҡасабалар ағастан һәм самандан бер ҡатлы йорт кеүек планһыҙ, башлыса шәхси төҙөлә. Ҡараған ҡасабаһы Төньяҡ Ҡараған, Көньяҡ Ҡараған Яңы Ҡараған тораҡтарын берләштерә, улар «Топар» шахтаһына йәнәш тороп, Абай ҡалаһынан көньяҡтараҡ һәм көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлаша. Яңы Ҡарағандыла «Топар» шахтаһын төҙөүсе тотҡондар өсөн шулай уҡ зона урынлаша.
1949 йылдан 1957 йылға тиклем Чурубай-Нура ҡасабаһының, буласаҡ Абай ҡалаһының төҙөлөшөндә Карлаг һәм Песчанлаг тотҡондары хеҙмәте ҡулланыла. 1957 йылға тиклем улар Абай ҡалаһының беренсе кварталдарының (31, 32, 26, 27, 28) ике ҡатлы йорттарын төҙөй. Унда бөгөн Карл Маркс урамы үтә, уның башынан алып аҙағына тиклем тимер юл тармағы һалынған, был тимер юл буйлап төҙөлөш материалдары килтерелә. Тотҡондар эшләгән кварталдар сәнскеле сымдар менән уратып алына, ҡарауыл вышкаһы тора.
1954 йылда Чурубай-Нура ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала.
1956 йылда Черубай-Нура ҡасабаһына төҙөүселәрҙең ҙур төркөмө килә. Ҡаланың беренсе төҙөүсеһе Украинанан килеүсе Наталья Степановна Музычук ул алыҫ йылдарҙы былай тип хәтерләй .
Беренсе төҙөүсе Наталья Степановна Музычук хәтирәләренән : . 1961 йыл Чурубай-Нура ҡасабаһы тарихында айырым урын биләй. Ҡаҙағстан ССР-ының Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә Чурубай-Нура эшселәр ҡасабаһы базаһында 1961 йылдың 15 авгусында Абай ҡалаһы барлыҡҡа килә, ә Чурубай-Нура депуттатарының ҡасаба Советы юҡҡа бөтөрөлә.
Сәнәғәте һәм иҡтисады
Күмер сығарыу (ҡалала үҙгәртеп ҡороуҙарға тиклем 4 күмер һәм эзбизташ шахтаһы була: 4-се «Чурубай-Нура» (Шерубайнура), 1-се «Топар», Калинин исемендәге 9-сы һәм 6/7-се «Абай» шахталары була, ҡасандыр «Долинский» шахтаһы ла була, әммә һуңынан ул башҡа районға күсә). Шулай уҡ йорт төҙөү һәм ағас эшкәртеү комбинаты була. Үҙәк байыҡтырыу фабрикаһы «Көнсығыш», Абай тегеү фабрикаһы (АШФ), горпромкомбинаттау комбинаты, ремонт-механик заводы, икмәк заводы, № 8 шахта төҙөү идаралығы, «Карагандауглестрой» 3-сө тресы, пассажирҙар һәм 2 йөк автотранспорты.
Төп продукция төрҙәре: күмер, күмер концентраты, тегеү изделиелары, йыйылма тимер-бетон, икмәк-ҡалас изделиелары, ауыл хужалығы ырғаҡтары СП—16, СГ—21, ГУАР—15Н автомашинаһы гидравлик күтәргестәре. Топар ҡасабаһында ҙур Ҡарағанды ГРЭС-ы-2. Тау техникумы һәм киске төҙөлөш техникумы.
Халҡы
Милли составы (шул иҫәптән ҡала хакмимәтенә буйһонған тораҡ пункттар; 2019 йыл башына) :
Ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәлдәр арҡаһында ҡаланың тотороҡлолоғо нигеҙе булған шахталар һәм башҡа сәнәғәт предприятиелары ябыла. Һөҙөмтәлә Абай ҡалаһының халыҡ һаны 1989 йылда 46 533 кеше тәшкил итә, 2005 йылда 27 957 кешегә тиклем кәмей.
Властар ҡаланың проблемаларына иғтибар итә һәм 2008—2009 йылдарҙа ял итеү урындарын, ихата территорияларын төҙөкләндереү, яҡтыртыу һәм юлдарҙы тергеҙеү, үҙәк һыу селтәрҙәрен алмаштырыу буйынса программа ҡабул итә.
Аҡымдары
2014 йылдың авгусынан 2017 йылға тиклем Ҡарағанды өлкәһе Абай районының аҡымы булып Шайдаров Серик Жаманкул улы тәғәйенләнә.
2017 йылдың 25 декабрендә Абай районының яңы аҡымы булып Бауржан Асанов тәғәйенләнә.
Сейсмологик торошо
Абайҙа 40 км тәрәнлектә 5,8 балл магнитудалы ер тетрәү үҙәге була, ул 2014 йылдың 21 июнендә урындағы ваҡыт буйынса 12 сәғәт 32 минут 04 секундта үтә. Ер өҫтөндә тетрәү көсө 4 баллға етә. Дөйөм алғанда, был район сейсмик яҡтан тыныс булып тора.
Һарыбейә күле
Һарыбейә күле (рус. Урочище Попковские озера, Урочище Поповские озера) — Волга буйы федераль округы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районындағы күл. төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы, ғилми һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.
Һүрәтләмә
Махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең әһәмиәте: Төбәк
Эш йүнәлеше : Ботаника
Ойоштороу датаһы: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2003 йылдың 19 июнендәге 146-сы ҡарары нигеҙендә
Административ-территориаль бүленеш структураһында махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең урынлашыуы: Волга буйы федераль округы Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы
Дөйөм һаҡланған тәбиғәт биләмәләре: 10,0 гектар
Тәбиғәт ҡомартҡыһы ғилми һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәткә эйә.
Төп ҡурсау объекттарының исемлеге: Залесский ҡылғаны, сатраш сыбар сәскә, гибрид пион, себер ирисе һәм башҡа һирәк осрай торған һәм юғалып барған үҫемлектәр популяцияһы. Географик урыны: Воздвиженка ауылынан (боронғо Ҡашҡар ауылы урынынан) 2 саҡрым төньяҡҡа
Сиктәрҙең тасуирламаһы: Степное участка урман хужалығы, 12-се квартал
Был урын ташлы һәм ҡыуаҡлы (селек, май гөлйемеше һәм башҡалар), болондар, далалар, уҫаҡлыҡтар менән уратып алынған ике бейек күлдән тора. Күлдәр яйлап кибә бара.
Бында үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән Залесский ҡылғаны, сатраш сыбар сәскә, гибрид пион, себер ирисе.
Шулай уҡ һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж булған башҡа үҫемлек төрҙәре лә күп:   Гмелин татырланы,  Андев ҡәнәфере, кетермәкле меңьяпрак , күп япраҡлы спаржа, Ледебур  быумагөлө, ваҡ сәскәле соссюрея. Ҡөлһыу тал, май розаһы, селек осрай.
Башҡортостан Республикаһында һирәк осрай торған реликт - Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән дөр-дөр сәскә ( пион уклоняющийся)үҫә.
Дөр-дөр сәскә (пион Марьин корень) Республикала бик һирәк үҫә. Уның бөтәһе дүрт популяцияһы билдәле. Ғәҙәттә ул урманда, урман-дала зонаһында йәки тайга зонаһында осрай. Әммә Хәйбулла районында Яңы Воздвиженка ( элекке Ҡашҡар ауылы) ауылынан алыҫ түгел,  Һарыбейә ( Попковка ) күлдәре төбәгендә далала үҫкән популяцияһы ла бар. Дөр-дөр сәскәләре бында ҡыуаҡтар, уҫаҡлыҡтар араһында үҫә. Йыл һайын сәскә ата һәм орлоҡ бирә.
Шулай уҡ, бында бурһыҡтар колонияһы бар. Ташлы урындарҙа бесәнсе ҡомаҡ ( пищуха малая) тереклек итә.
Төбәктең тарихы
Һарыбейә күлен урыҫтар Попковские озера («Поповские озера») тип атайҙар. Ул хәҙерге Ново-Воздвиженка-Кашкаровка (боронғо Ҡашҡар ауылы урынынан) ауылы эргәһендә, унан 2 саҡрым алыҫлыҡта ята.
Борон был ерҙәрҙә Ҡашҡар ауылы кешеләре —түңгәүер башҡорттары йәйләгән. XIX быуат аҙаҡтарында-ХХ-се быуат баштарында был ерҙәрҙе бушлай тиерлек тартып алғандар. Ситтән килеүселәр һарыбейә күлен үҙҙәренсә «Поповские озера» атамаһына алыштырғандар.
Һарыбейә күле (Попковские озера) төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003). Майҙаны 10 гектар.
Асыйылға
Асыйылға, Әсейылға, Ҡараса (Асыелга) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 426 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Микко Франк
Микко Франк (Mikko Franck; 1979 йылдың 1 апрелендә Хельсинки ҡалаһында тыуған) — фин дирижёры.
Биографияһы
5 йәшенән алып ҡыл ҡумыҙҙа (скрипка)ла уйнай. 1992 йылдан башлап Сибелиус исемендәге Академияһы Колледждың ҡумыҙ класында уҡый.
2002 йылдан 2007 йылғаса М. Франк Бельгия Милли Оркестрының музыка етәксеһе булған. 2006 йылдың Урағай айынан башлап 2007 йылдың февраль айынаса һәм 2008 йылдан башлап хәҙергәсә Фин Милли операһын етәкләй.
Төйлөгән районы
Төйлөгән районы  (Тюльганский район) — Ырымбур өлкәһендәге район.
Этимология
Райондың исеме башҡорт телендәге төйлөгән (коршун) ҡошо исеменә тап килә. Район һәм ҡасаба гербында, флагында күмер тауы ташы менән төйлөгән һүрәтләнгән.
География
Район Октябрьский, Һаҡмар, Һарыҡташ һәм Башҡортостан менән сиктәш. Майҙаны — 1,9 мең км².
Тарих
Район 1928 йылда Троицкий районы тип төҙөлә. Үҙәге — Троицкое ауылы.
Район 1928—1934 йылда РСФСР-ҙын 'Средне-волжская өлкәһе составына инә.
1934 йылда Ырымбур өлкәһе төҙөлә. Район өлкәгә күсә.
1960 йылда район үҙәге Төйлөгән ҡасабаһына күсерелә. Район исеме — Троцкий районы тип ҡала.
1963 йылда район бөтөрөлә. Өлкәнең Октябрьский районы составына индерелә.
1965 йылда район яңынан «Төйлөгән районы» тип төҙөлә.
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы
Тарихы
1972 йылда Хәрби ведомствоһының 161-се бойороғона ярашлы булдырыла һәм 1874 йылдың 20 сентябрендә Иркутск юнкерҙар училищеһы булара асыла, унда сибиряк-офицер кадрҙарын әҙерләнә. 1910 йылда юнкерҙар училищеһы Иркутск хәрби училищеһы тип үҙгәртелә.
1915 йылдың 23 авгусындағы 452-се бойороғо менән Иркутск хәрби училищеһының күкрәккә таға торған билдәһе индерелә. 1915 йылда хәрби училище һәм 1917 йылда туҡтатылған кадет корпусы өсөн яңы биналар комплексы төҙөлә башлай.
Ҡаҙаҡ солтанлығы
Ҡаҙаҡ солтанаты (солтанлығы) (Казахский султанат) — Кавказ аръяғында 1747—1801 йылдарҙа булып алған дәүләт ҡоролошо.
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы
Тарихы
1931 йылдың 1 майындағы 55-се бойороғо менән РККА Ҡораллы Көстәре буйынса 4-се Иркутск авиация механика мәктәбе булдырыла (4 ВШАТ).
Үҙ тарихында Иркутск хәрби авиация инженер училищеһы бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола:
Ҡаҙаҡ солтанлығы
Тарихы
Кескәй генә ҡаҙаҡ, икенсе төрлө «ҡаҙаҡлы» йәки «ҡаҙаҡтар» тигән ҡәбилә XVI быуаттан уҡ телгә алына; өлкәһе хәҙерге Әзербайжандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Акстафа йылғаһы ағымы ыңғайына урынлашҡан булған. XVI быуаттың 80-се йылдарында ҡыҙылбаштар армияһы төрөк ғәскәренән сигенеп барған сағында ҡаҙаҡлы ҡәбиләһе ҡажар, ҡараманлы, байяттар кеүек үҙ ерен ташлап Иранға китмәгән.
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы
Тарихы
— 1931—1938: 4-се авиамеханик Иркутск хәрби авиация мәктәбе (4 ВШАТ) — 1938—1941: Иркутск хәрби авиация техник училищеһы (ИВАТУ) — 1941—1949: Иркутск хәрби авиация механиктар мәктәбе (ИВШ) — 1949—1975: Иркутск хәрби авиация-техник училищеһы (ИВАТ) — 1975—1998: ВЛКСМүдың 50-йыллығы исемендәге Ҡыҙыл Йондоҙ ордены Иркутск юғары хәрби авиация инженер училищеһы (ИВВАИУ) — 1998—2004: Иркутск хәрби авиация инженер институты (ИВАИИ) — 2004—2008: Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы (хәрби институт) (ИВВАИУ (ВИ))
Ҡаҙаҡ солтанлығы
Тарихы
Ҡәбилә башлығы Назар хан ҡаҙаҡлы, Төркиә хакимлығын танып, өлкәһен һаҡлап ҡала. Назар хан уны икенсе мәртәбә сюзеренын алмаштырып, Сәфәүиҙәр (Ҡыҙылбаштар державаһы) хакимиәтенә күскәндән һуң да тота. Уның вариҫы Шәмсетдин-хан ҡаҙаҡлы хатта 1605 йылда Ғәббәс I Шаһтан хан титулы һәм Ширванда өлкә, шуға өҫтәп мираҫ булып күскән өлкәне лә ала; 1628 йылда ул иҫән-һау була әле.
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы
Тарихы
Профессор-уҡытыусылар составының бер өлөшө 2009 йылда Воронежға күсә һәм Воронеж ВАИУ өсөн бөтөнләй яңы факультеттар (осоу аппараттары, авиация ҡорамалдары, авиация радиоэлектроника ҡорамалдары) булдыра башлай. Ҡалған уҡытыусылар 2009 йыл дауамында эштән бушатыла.
2009 йылдың 15 июнендә ИВВАИУ шәхси составы байрағы менән хушлашыу тантанаһы үтә.
Ҡаҙаҡ солтанлығы
Тарихы
XVIII быуаттың икенсе яртыһында солтан титулын йөрөткән ҡаҙаҡ хакимдары Картли һәм Кахетия батшаһы Ираклий Икенсегә вассал бәйлелеккә эләгә (1744—1798).
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы
ИВВАИУ-ҙа уҡыу
Уҡыу дауамлылығы — 5 йыл, көндөҙ.
Граждандар имтихандар биреп уҡырға инә. Уҡыуға ҡабул иткән саҡта абитуриент Ҡораллы көстәргә хәрби хеҙмәткә «Рядовой» званиеһында һәм курсант вазифаһына алына.
Ҡаҙаҡ солтанлығы
Ҡаҙаҡ солтанлығы барлыҡҡа килеүе
Ҡаҙаҡ солтанлығы хәҙерге Ҡаҙаҡ һәм Акстафа райондары территорияларының бер өлөшөн үҙ эсенә алған булған. XVIII быуаттың 50-се йылдарында солтанлыҡ Картли-Кахетия батшалығына вассал бойондороҡлоҡта була. Ҡаҙаҡ солтанлығы Картли-Кахетия батшалығы менән бергә Александр I манифесы буйынса 1801 йылдың 12 сентябрендә ғәмәлдән сығарыла
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы
ИВВАИУ-ҙа уҡыу
Училищела уҡыу-уҡытыу материалдарҙы, китапрҙы, фәнни баҫмаларҙы нәшер итеү өсөн типография булдырыла. Шулай уҡ уҡытыу Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһының ғилми баҫмалары буйынса алып барыла.
Ҡусҡар
Ҡусҡар (Кочкарь) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше. Почта индексы — 453876, ОКАТО коды — 80241822002.
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы
ИВВАИУ-ҙа уҡыу
Иркутск ВВАИУ Рәсәй Юғары хәрби уҡыу йорттары рейтингында белем биреү сифаты, фәнни һәм матди базалар буйынса 14-се урын (60-тан) биләй.
ИВВАИУ тарҡатылған саҡта уҡыу йорто инженер-авиация хеҙмәте белгестәрен әҙерләү буйынса Рәсәйҙә берҙән-бер тулы профилле хәрби уҡыу йорто булып тора.
Ҡусҡар
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы
Факультеттар
Хәрби һөнәр — самолеттарҙы, вертолеттар һәм авиация двигателдәрен файҙаланыу һәм ремонтлау.
Гражданлыҡр һөнәре (юғары белем) — «инженер-механик» дөйөм дәүләт өлгөһөндәге диплом: осоу аппараттарын һәм двигателдәрҙе техник файҙаланыу.
Гражданлыҡ һөнәре (юғары белем) — «инженер-электромеханик» дөйөм дәүләт өлгөһөндәге диплом — авиация ҡоралдарын ҡоралландырыуҙың робот-техник системалары.
Хәрби һөнәр — техник — Самолеттар һәм вертолеттар авиация ҡоролмаларын файҙаланыу һәм ремонтлау.
Гражданлыҡ һөнәре (юғары белем) — «Инженер-электрик» номинацияһында дөйөм дәүләт өлгөһөндәге диплом — электр менән тәьмин итеү системаларын, системаларҙың һәм комплекстарҙың хисаплау машиналарын, осоу аппараттарын пилот-навигация комплекстарын файҙаланыу.
Гражданлыҡ һөнәре (юғары белем) — «инженер радиоэлектронсы»— транспорт техникаһын эксплуатациялау.
Училище начальниктары
— Рожков Борис Иванович, генерал — 1982 йылдан
— Барсуков Александр Григорьевич — 1991 йылдан
— Федоров Владимир вячеславович, полковник — 2000 йылдың апреленән
— Быстров Анатолий Александрович — 1980—1982 йылдарҙа — училище начальнигы урынбаҫары
Тамамлаусылары
Училищела 80 меңдән ашыу хәрби авиация белгесе әҙерләнгән. 14 Советтар Союзы Геройы, Рәсәй Федерацияһы Геройы, Хәрби-һауа көстәренә әҙерлек үҙәге етәкселәре араһында 27 генерал, тиҫтәләгән докторҙар һәм фән кандидаты бар..
Дураков Валентин Фёдорович Дурновцев Андрей Егорович Евсеенко Владимир Романович Земских Владимир Афанасьевич Зубов Виктор Петрович Марковцев Степан Харитонович Миоков Николай Дмитриевич Новосёлов Кузьма Васильевич Пахотищев Николай Дмитриевич Рыбак Михаил Иванович Рубцов Анатолий Петрович Сачко Иосиф Кузьмич Середа Игорь Емельянович Цисельский Михаил Петрович
Распаиха
Распаиха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утка йылғаһының һул ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харт-Пёльниц
Харт-Пёльниц (Harth-Pollnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3075 кеше йәшәй. Майҙаны — 55,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7570 һәм автомобиль коды — GRZ.
Шпенглер кубогы
Шпенглер кубогы — Швейцарияның Давос ҡалаһында йыл һайын декабрь аҙағында үткәрелә торған хоккей буйынса турнир. Был кубок 1923 йылда ойошторола. Ярыштар католиктарҙың Раштыуа (25 декабрь) һәм Яңы йыл байрамдары араһында үткәрелә. Шпенглер кубогында традицион рәүештә «Давос» (Швейцария чемпионатының иң яҡшы уйынсылары менән көсәйтелә) һәм Европала уйнаған хоккейсыларҙан торған Канада йыйылма командалары ҡатнаша. Турнирҙың бөтә уйындары «Давос» хоккей клубының Вайллант Аренаһында үтә. Башҡа командалар ойоштороусолар ҡарары буйынса саҡырыла.
Тарихы
Иң тәүге тапҡыр 1923 йылда кубокты Канада студенттарынан торған Оксфорд университетының хоккей клубы еңә. 1965 йылдан 1983 йылға тиклем турнирҙы йә чехословак, йә Советтар союзы клубтары еңә. 1984 йылдан алып Канада йыйылма командаһы ҡатнаша башлай һәм шул ваҡыттан башлап турнирҙа 15 тапҡыр еңә. Канаданың составына тулыһынса тиерлек Европала уйнаған Канада хоккейсылары эләгә.
Ярыштар 1978 йылға тиклем асыҡ һауала үткәрелә. Асыҡ һауалағы каток әле лә арена эргәһендә бар һәм ул донъялағы иң ҙур катоктарҙың береһе тип һанала. 1978 йылдан башлап бөтә уйындар Вайллант Арена эсендә үтә.
1956 йылда кубок үҙенең классик һәм билдәле формаһын ала. 2010 йылда уны яңы эшләнгән кубок алмаштыра.
Башҡортостан «Салауат Юлаев» хоккей клубы был турнирҙа дүрт тапҡыр ҡатнаша. 2007 йылда команда турнирҙың финалына етә һәм шунда Канада йыйылма командаһына отола. 2013 йылда «Салауат Юлаев» сирекфиналда төп көрәштән төшөп ҡала, ә 2014 йылда финалда «Женева-Серветт» хоккей клубына отола. 2019 йылда Өфө командаһы был турнирҙа тағы уйнаясаҡ.
Тунгузка
Тунгузка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 287 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малина (Ратыня ҡушылдығы)
Малина  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ратыня йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нярвойяга
Нярвойяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярней-Седеяга йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күмәс (һырт)
Күмәс — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Учалы районы буйлап Илсеғол ауылы киңлегенән алып Ҡорама ауылының киңлегенә тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 14 км, киңлеге 2 км, абсолют бейеклеге 708 м. 5 түбәһе асыҡ күренә. Көньяҡ өлөшөнөң көнсығыш битләүендә бер нисә ҡалҡыу урын бар. Аҫҡы һәм урта девон ҡатламдарынан тора.
Ландшафы һоро тау‑урман тупрағындағы һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы ҡайын урманы үҫкән таулы урман‑далаларҙан һәм төрлө үлән, ҡыяҡлылар үҫкән далаларҙан ғибәрәт.
Малыко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Загрос
Загро́с (, Патак, Поштекух) — Ирандың иң ҙур тау системаһы. Ҡайһы бер тау армыттары Ираҡ биләмәләренә үтеп инә.
География
Загрос тауҙары Ираҡ сиге эргәһендәге Ирандың Һормуз боғаҙына ҡәҙәр 1500 километрға һуҙылған. Тау теҙмәһе Тигр йылғаһы ағымына һәм Фарсы ҡултығы яр буйына параллель рәүештә 50-100 км аралыҡта ята. Иң бейек түбәһе Зардкух тауы (бейеклеге — 4548 м) Исфахан ҡалаһы янында урынлашҡан. Шираз ҡалаһынан көньяҡтараҡ Загрос тауҙарының уртаса бейеклеге 1000 метрҙан түбәнерәк тәшкил итә.
Геология
Геологик яҡтан Загрос тауҙары Пиреней, Альп, Карпат, Балҡан һәм Эльбурс тауҙары һымаҡ миоценда барлыҡҡа килгән бөрөлмәле йәш тау системаларына ҡарай, һәм Урта диңгеҙ бөрөлмәле бүлкәтенә инә. Көнсығыштараҡ был бүлкәт Гиндукуш, Каракорум һәм Гималай тауҙары менән дауам ителә.
Тарих
Фараз уйынса кеше кәзәләрҙе Загрос тауҙарында йортлаштыра. Шулай уҡ был төбәк гутий һәм луллубей һинд-европа ҡәбиләләренең тыуған ере тип иҫәпләнә. Ассирия дәүерендә бында Намри батшалығы булған.
Страбонға ярашлы, Загрос тауҙары Мидияны Вавилониянан айыра.
Сэки Такакадзу
Сэки Такакадзу (яп. 関孝和, 1642 йыл (?) — 5 декабрь 1708 йыл), шулай уҡ Сэки Кова (яп. 関 孝和 сэки ко: ва булараҡ билдәле) — Эдо периоды Япония математигы. Япон математика мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Готфрид Лейбниц һәм Исаак Ньютон замандашы. Көнбайышта билдәле булған теоремалар һәм төшөнсәләр индерә: Бернулли Һандары (1712), результант, детерминант (1683). Байтаҡ математик хеҙмәттәр һәм ҡатмарлы мәсьәләләр авторы. Уның эйәрсәндәре тарафынан «иң аҡыллы математик» (算聖) ҡушаматы бирелә. Псевдонимы — Дзиютэй (自由亭).
Биографияһы
Сэки Такакадзу 1642 йылда самурай ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Утима Нагааки Император советнигы Токугава Таданагиҙа офицер һәм 3-сө сегун Токугава Иэмицу булып хеҙмәт иткән. Утиям ғаиләһе Кодзукэ префектураһы Фудзиока ҡасабаһында, Гумманың заманса префектураһы территорияһында йәшәй. Йәш саҡта Тәкәдзәне аҫрауға алынған улы менән Сэки тип аталған самурай ырыуына бирәләр, шуға фамилияһын алмаштыра.
20 йәшендә Такакадза Каи провинцияһында бухгалтерия инспекторы итеп Токугава Цунасигэға һәм уның улы Цунатояға эшкә инә. Ул һуңыраҡ Токугава Иэнобуҙың 6-сы сегуны булып китә.
1704 йылда, Цунатоёны 5-се сегун Токугава Цунаёсиның вариҫы итеп тәғәйенләгәндән һуң, Такакадзу сегунаттың тура вассалы була һәм үҙенең сюзерены менән Эдо һарайына күсә.
Сэк Такакадзуҙың математика буйынса уҡыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ. Риүәйәт буйынса ул аныҡ фәндәрҙе 1627 йылғы Еида Мицуеси авторлығындағы математика дәреслеге буйынса үҙе өйрәнгән. 30 йәшенә Такакадза бер-бер артлы математика буйынса сифатлы әсбаптар баҫтырып сығара: йәки  ул "Яҙмаларға " йыш мөрәжәғәт итеүен дәлилләй.
Такакадза, моғайын, Японияла булған арифметика буйынса иҫке Ҡытай эштәрен дә өйрәнгәндер, тигән фаразлау бар. Математика аренаһына уның тәүге сығыуЫ — 1674 йылда монографияһы. Унда «Древние и современные способы вычисления» (古今算法記) Савагути Кадзуюки эшендә ҡуйылған бурысҡа яуап бирә.
Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы
Ғәбделәхәт Ризаитдин улы Фәхретдинов (1889 —1938) — иҡтисадсы, Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы.
Биографияһы
Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы 1889 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы) Илбәк ауылында мәғрифәтсе һәм дин әһеле Ризаитдин Фәхретдин ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
Ырымбур реаль училищеһын, Ҡазан Император университетын тамамлай. Һөнәре буйынса агроном. Матбуғатта публицист булараҡ сығыш яһаған. 1917 йылдан губерна земствоһы идаралығының ағзаһы.
1918 йылда Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы комитеты (Комуч) составына инә. 1918 йылдың сентябрендә Һамар ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте һәм Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы комитеты араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша, килешеүгә ярашлы Комуч Башҡортостан автономияһын таный. Һөйләшеүҙәрҙә башҡорт делегацияһы составында ағаһы Ғабдрахман Фәхретдиновта була.
Совет осоронда Мәскәүҙә «Роспищетара» контораһында иҡтисадсы булып эшләй.
1938 йылдың 28 майында ҡулға алына, «контрреволюцион террористик ойошмала ҡатнашыуҙа» ғәйепләнә һәм 1938 йылдың 16 сентябрендә атыла, Коммунарка полигонында ерләнә. 1960 йылдың 10 сентябрендә аҡлана.
Вишнёвое (Ырымбур өлкәһе)
Вишнёвое — Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Округ үҙәге Гай ҡалаһынан төньяҡҡа тапҡырҙан яҡынса 23 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климат
Климаты ҡырҡа континенталь. Климаттың төп һыҙаттары: һыуыҡ ҡаты ҡыш, эҫе ҡоро йәй, тотороҡһоҙ һәм әҙ яуым-төшөм. Иң түбән һауа температураһы — Цельсий буйынса минус 44 градус. Йәй эҫе, максималь һауа температураһы Цельсий буйынса плюс 40 градусҡа тиклем етә. Климат үҙенсәлектәренең береһе - елдәр булған көндәр (275 тәүлеккә тиклем) күплеге һәм башлыса көньяҡ-көнбайыштан иҫкән ҡыуан елдәр булыуы. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме 220-300 миллиметр тәшкил итә. Ҡар япмаһы ноябрь уртаһында ҡуйыла һәм апрель аҙағында юғала. Тупраҡ туңыу тәрәнлеге - 2-2,5 м
Тарихы
Риүәйәт буйынса Вишнёвое ауылы ерендә фәлән Аравин фамилиялы кеше ХIХ быуат аҙағында тирмән төҙөткән. Олоҫ Аравино тип атала. 1928 йылда Аравинды кулак тип һөргөнгә ебәрәләр. 1953 йылда планлаштырылған һыу баҫыу зонаһынан (Таналыҡ, Малятино, Орловка һәм башҡалар) халыҡты күсерәләр, уларҙың күбеһе Аравино ауылында төпләнә. Бында Хрущев исемендәге колхоз булдырыла. Шул уҡ ваҡытта ауыл тирәләй сиҙәм ерҙәрен үҙләштереү башлана. Бында водителдәр ҙә, һыу ташыусылар ҙа, токарҙар ҙа, ашнаҡсылар ҙа эшләй. Бер үк ваҡытта ауыл да төҙөкләнә: мәктәп, клуб, торлаҡ йорттар. 1970-се йылдар аҙағынан заманса ике фатирлы коттедждар, яңы ике ҡатлы мәктәп, почта бүлексәһе, магазин, балалар баҡсаһы төҙөлә. . 2016 йылға тиклем Гай районының Ерекле ауыл советы составына ингән, һуңынан Гай ҡалаһы составына инә.
Халыҡ
Даими халыҡ һаны 2002 йылда 518 кеше тәшкил итә (рустар — 50 %), ә 2010 йылда — 339. .
Беляевка районы (Ырымбур өлкәһе)
Беля́евка райо́ны — Ырымбур өлкәһендә район.
Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы — «Урал эргәһендә далаһы» урынлашҡан.
Халҡы
Милли состав (2010): урыҫтар — 52,6 %, ҡаҙаҡтар — 24 %, татарҙар — 7,9 %, украиндар — 6 %, мордва — 2,5 %, немецтар — 1,9 %.
Иҫке Бикмәт
Иҫке Бикмәт (Старобикметово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 328 кеше.
Почта индексы — 452976, ОКАТО коды — 80218807009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Няртарка-Яга
Няртарка-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Выер йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урду теле
Урду́ (үҙатамаһы: ), шулай уҡ ла́шкари булараҡ билдәле (үҙатамаһы: )- тел һинд-европа ғаиләһе һинд-арий төркөмө теле; һиндостани теленең функциональ стиле, XIII быуатта барлыҡҡа килгән һинд теле менән һөйләү кимәлендә үҙ-ара аңлайышлы.
Урду Пакистанда (икенсеһе — инглиз) ике рәсми телдең береһе, әммә уны туған тел тип иҫәпләүселәр һаны сағыштырмаса күп түгел, 7 % тирәһе.
Һиндостанда урду 22 рәсми телдең береһе, унда 50 миллионға яҡын кеше һөйләшә.
Тарихы
Урду теленең исеме урду ) — фразаның ҡыҫҡартылған варианты (zabān-i urdū-yi muʿallā) «юғары ҡала теле» (Дели) . Тәүҙә ул фарсы теленә ҡараған . Телдең урындағы атамаһы — «Lashkari» (لشکری), Lashkari Zabān теленән ҡыҫҡартып күрһәтелә (لشکر زبان).
Бөйөк Моголдәр идара иткәндә рәсми тел булып фарсы иҫәпләнгән. Британия Һиндостанынан һуң ғына һиндостани (лахорри тип аталған формала) рәсми телгә, һиндави йәки деһлави, йәғни Дели ҡалаһы диалекты), ул ваҡытта (мосолмандар ҙа, индуистар ҙа) ғәрәп хәрефтәре менән яҙған. Хәҙер илдең төп теле рәсми рәүештә ғәрәп хәрефтәрендә яҙыла башлауы һиндостаниҙа һөйләшкән һәм деванагари яҙмаһын файҙаланған индустарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Улар 1881 йылда Бихар штатында рәсми иғлан ителгән һиндостани теленең һинд вариантын булдырған. Шул ваҡыттан алып һинди (индустар өсөн) һәм урду (мосолмандар өсөн) телдәрен юридик бүлеү барлыҡҡа килде, әммә ҡайһы бер индус-шағирҙар урду телендә (ғәрәп графикаһында) яҙыуын дауам итте, мәҫәлән, Гопи Чанд Наранг һәм Гөлзар Сампуран Сингх. Британия Һиндостаны айырылғандан һуң Пакистанда рәсми тел сифатында фарсылаштырылған урду ҡабул ителгән.
Урдуны һәм һиндины бер нисә тапҡыр санскрит һәм ғәрәп-фарсы үҙләштереүҙәренән «таҙартырға» маташҡандар. Шуға ҡарамаҫтан һиндостаниҙың ике варианты ла санскрит йәки фарсы һәм ғәрәп телдәре йоғонтоһонда ҡала. Лингвистикала һинди һәм урду ғәҙәттә берҙәм тел булып һанала һәм, ҡайһы берәүҙәр раҫлауынса, тик социаль-сәйәси мотивтарға буйһоноп ҡына бүленә. Инглиз теле, Британия идараһы заманынан алып рәсми тел булараҡ, ике телдең лексик составына йоғонто яһаған.
Географик таралыуы һәм статусы
Донъя күләмендә 40-60 миллион кеше урду телен туған тел тип иҫәпләй ; телдә иркен аралашыусылар һаны, шул иҫәптән икенсе тел булараҡ та, 1999 йылда 104 миллион тип баһаланды. Урду телендә һөйләшеүселәрҙең күбеһе Һиндостанда һәм Пакистанда йәшәй.
Пакистанда, урду телен туған (ил халҡының 7 % самаһы, уларҙың күпселеге — Һиндостандан дини ҡыҫырыҡлауҙарҙан ҡасып килгән мөһәжирҙәр) тел тип һанай, кешеләре күп булмаһа ла, был тел рәсми статусҡа эйә. Пакистан халҡының күбеһе урдуны төрлө дәрәжәлә аңлай, һәм ул лингва-франка булараҡ, шулай уҡ мәғариф системаһында киң ҡулланыла. Урду илдең барлыҡ өлкән мәктәптәрендә мотлаҡ предмет булып һанала. Һөҙөмтәлә, йыш осраҡта кешеләр урду телендә уҡый һәм яҙа белә, әммә үҙ туған телендә уҡый ҙа, яҙа ла белмәй. Урду менән Пакистандың төбәк телдәре араһында тығыҙ бәйләнештәр уларҙың үҙ-ара килешеп эш итеүенә һәм үҙ-ара байыуына булышлыҡ итә. 2015 йылдың 8 сентябрендә Пакистандың Юғары суды административ учреждениеларға урду телен файҙаланыуҙы киңәйтергә (мөмкин тиклем инглиз телен ҡулланыуҙы кәметергә), шулай уҡ бөтә провинция һәм федераль закондарҙы өс ай эсендә урду теленә күсереү кәрәклеген билдәләй.
Һиндостанда урду телендә башлыса мосолман халҡы һөйләшә. Урду телле мосолман общиналары илдең төньяҡ төбәгендә (Кашмир, Уттар-Прадеш, Бихар, Махараштра, Мадхья-Прадеш штаттары, баш ҡала — Дели), шулай уҡ илдең барлыҡ ҙур ҡалаларында бар. Урду ҡайһы бер мәктәптәрҙә уҡытыу теле булараҡ ҡулланыла, ғәрәп теле менән бер рәттән һинд мәҙрәсәләрендә өйрәнелә. Һиндостанда урду телендә 3000-дән ашыу ваҡытлы һәм даими булмаған баҫма иҫәпләнә, улар араһында көндә бҫыла торған 405 гәзит бар. Урду — илдең 22 рәсми теленең береһе; бынан тыш, ул илдең ҡайһы бер төньяҡ штаттарында рәсми статусҡа эйә). Бангладешта урду телендә «бихарҙар» һөйләшә.
Урду Фарсы ҡултығы илдәрендә, Бөйөк Британияла, АҠШ-та, Германияла, Австралияла йәшәгән мигранттар араһында киң таралған. Каталониялағы иммигранттар араһында ғәрәп теле менән бер рәттән урду теле киң таралған телдәрҙең береһе булып тора. Мосолмандар донъяһында урдуның әһәмиәте ярайһы уҡ юғары; мәҫәлән, Мәккә һәм Мәҙинә кеүек билдәле ғибәҙәт ҡылыу урындарында алтаҡталарҙың күбеһе ғәрәп теле менән бер рәттән урду һәм инглиз телдәрендә ҡабатлана.
Яҙмаһы
Урду яҙыуы ғәрәп-фарсы графикаһына нигеҙләнгән. Алфавит 38 хәрефтән тора. Пакистанда Урду теле өсөн ислам илдәренең күбеһендә ҡулланыуҙан алынған үҙенсәлекле насталик почергы ҡалған; күпселек ислам илдәре өсөн ғәҙәти булған классик насх почергы Пакистанда бик һирәк — башлыса, интернетта ҡулланыла; компьютер йыйылмаһы барлыҡҡа килгәнсе ул шулай уҡ типографик маҡсаттарҙа ҡулланылған. Шуға ҡарамаҫтан, ошоға тиклем китаптарҙың күбеһе йыйылмаған, ә насталик менән ҡулдан яҙылған текст һүрәттәренән баҫтырылған.
XIX быуат аҙағында ҡайһы берҙә Бенгалиялағы караптарҙа урду өсөн бөгөнгө көндә файҙаланылмаған кайтхи яҙмаһы ҡулланылған.
Хәҙерге Һиндостани телен яҙыу өсөн йыш ҡына урду өндәрен тапшырыуға ҡулайлаштырылған бер ни тиклем модификацияланған деванагари яҙыуы ҡулланыла.
Мәҫәлән, Делиҙа ай һайын сыҡҡан «महकता आंचल» (Mahakta Anchal) журналында деванагариҙы файҙаланып, урду телендә яҙылған бер нисә мәҡәлә бар. Деванагари нигеҙендә яҙма булдырыуға ынтылыу һиндтарҙың күбеһенә бөтөнләй таныш булмаған ғәрәп яҙмаһына ҡарағанда яҡшыраҡ таныш булыуы менән аңлатыла.
Британия империяһы идаралығы осоронда урду өсөн латиница киң ҡулланылған. Был латин баҫмаһының уңайлыраҡ һәм арзаныраҡ булыуы менән аңлатыла. Беҙҙең көндәрҙә лә латиница, айырыуса интернетта һәм текслы хәбәрҙәрҙә, бик популяр. Бынан тыш, ғәрәп яҙмаһын белмәү сәбәпле, латиница менән көнбайышта йәшәгән урду телендә һөйләшеүселәрҙең йәш быуыны йыш файҙалана.
Һуҙынҡылар
Урду һуҙынҡылары ике ярым класҡа бүленеүе мөмкин: таҙа, назализацияланғаны (уларҙы әйткәндә һауа ағымы фәҡәт ауыҙ ҡыуышлығы аша үтә) һәм назализацияланмағаны (уларҙы әйткәндә һауаның бер өлөшө танау ҡыуышлығы аша үтә). Һәр төрлө күҙлектән ҡарағанда таҙа һәм һуҙынҡыларҙы ауыҙ ҡыуышлығы аша әйтеү ҙә бер үк нәмә булып тора. Бөтәһе ун таҙа һуҙынҡы һәм ярашлы рәүештә, һауа ағымы фәҡәт ауыҙ ҡыуышлығы аша үткән һуҙынҡылар иҫәпләнә. Һуҙынҡылар һәр ваҡыт оҙон һәм ҡыҫҡа, ә  — киреһенсә, оҙон. Белемгә эйә урду телендә һөйләшеүселәрҙең әҙәби әйтелеше башҡаларҙа йыш ҡына ~ һәм ~ булып, шуға ярашлы, көнсығыш Һиндостан һәм көнбайыш Һиндостан диалекттарында ғәмәлгә ашырыла. Бынан тыш и һәм  дифтонгтары бар.
Тартынҡылар
Һиндостани телендә һинд-арий телдәренә хас 28 төрлө өн бар.
Боронғо тартынҡыларҙың күбеһе, тыш, һүҙҙәрҙе башламаған һәм тамамламаған осраҡта, икеләтә үҫә ала (геминация); улар алдында мотлаҡ рәүештә өс һуҙынҡыларҙың береһе:, , {{IPA|/ʊ/} торорға тейеш. Икеләтелгәндәрҙең барыһы ла бер морфема сиктәрендә урынлашҡан.
Шартлаулы тартынҡылар аҙаҡҡы позицияла тормошҡа ашырылмай; ирекле рәүештә  йәки -ға күсеп йөрөй; ҡайһы берҙә бер баҫымлы -ла (ғәҙәттә һүҙ башында йәки ижек аҙағында) тормошҡа ғәмәлгә ашырыла, ә икеләтелгән  һәр ваҡыт бер баҫымлы — һәр саҡ  ( «бәләкәй») -нан айырмалы рәүештә; ( «өлөшсә»); был процесс ғәрәп һәм фарсы телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә бара. Палаталь һәм артҡы тел-танау тартынҡылары, улар артынан  шартлаулы тартынҡылар килгән осраҡта, тартынҡылар араһында ғына осрай, назализацияланған һуҙынҡы аллофон артынан шартлаулы тартынҡы, шулай уҡ санскритизм килгәндә осрай. Тейешле сонор һәм  тап килеүе тип аңлатылған ышҡылыулы сонор өндәр бар.