cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ворваж
Ворваж — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кисть йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Ҡыйғы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
Үрге Ҡыйғы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Үрге Ҡыйғы ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге № 126-з «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ муниципаль берәмектәр үҙәктәре тураһында» законына ярашлы.
Нех-Сапр-Юган
Нех-Сапр-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ISO 639
ISO 639 — Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһының телдәр һәм тел төркөмдәре атамаларын стандартлаштырыу менән бәйле стандарттар йыйылмаһы.
ISO 639 атамаһы 1967 йылда раҫланған (ISO 639/R булараҡ) һәм 2002 йылда ҡулланыуҙан алынған оригиналь стандарттың атамаһы ла булып тора. ISO 639 алты өлөштән тора.
ISO 639 кодтарын файҙаланыу
ISO 639-ҙың киҫәктәренә индерелгән тел кодтары библиографик маҡсаттарҙа, йәнә компьютер һәм интернет мөхиттәрендә тел бирелмәләренең төп элементтары булараҡ ҡулланыла. Кодтар Википедия, Ресурстарҙың берҙәм күрһәткесе (URL) кеүек төрлө ҡушымталарҙа ла файҙаланыла.
ISO 639 базаһына RFC 3066 стандарты нигеҙләнә, ул Интернетта телдәрҙең кодтарын ҡулланыуҙы тасуирлай.
Стандарттың өлөштәре
ISO 639 тел стандарттары асыҡ булып тора, йәғни даими тулыландырыла ала. Стандарттың һәр өлөшө Техник тәьминәт буйынса агентлыҡ тарафынан оҙатыла, ул, кәрәк булһа, кодтар өҫтәй йә кодтарҙың статусын үҙгәртә.
Айырым кодтарҙың тасуирламалары
Ҡулланыу өлкәләре:
Төрҙәр (айырым телдәр өсөн):
Библиографик һәм терминологик кодтар:
Альфа-2
Хәҙерге латин  алфавитының 2 хәрефенән торған кодтар ISO 639-1 стандартында ҡулланыла. Әммә ике хәрефле комбинациялар менән телдәрҙең киң исемлеген тамғалап бөтөп булмай, хәреф комбинациялары һаны күп тигәндә 676 була.
Альфа-3
«Альфа-3» кодтары (кодтар хәҙерге латин алфавитының 3 хәрефенән тора) ISO 639-2, ISO 639-3 һәм ISO 639-5 стандарттарында ҡулланыла. Математик хисаплау һөҙөмтәһендә был кодтарҙың һаны 263=17576 була алыуы асыҡлана.
Альфа-3 кодтарын ISO 639-ҙың өс өлөшөндә бергә файҙаланыу ҙурыраҡ система эсендә координациялауға мохтаж.
ISO 639-2 шул иҫәптән үҙ эсенә дүрт махсус кодты <sup class="" style="white-space: nowrap">[уточнить],  <sup class="" style="white-space: nowrap">[уточнить] ,  <sup class="" style="white-space: nowrap">[уточнить] ,  <sup class="" style="white-space: nowrap">[уточнить] , резервланған   (20×26=520 код) диапазонын һәм егерме өс дубль яҙманы («B/T» — библиографик һәм терминологик (лексикографик) — кодтар) ала. Был 520+23+4=547 код 3-сө өлөштә телдәрҙе кодлау йә 5-се өлөштә тел ғаиләләрен һәм төркөмдәрен кодлау өсөн тотонола алмай. Ҡалдыҡта 17576-547=17029.
ISO 639-2 стандартында ISO 639-1-гә ингән бөтә телдәр (серб-хорват һәм молдаван теленән тыш) һәм тел варианттары өсөн кодтар бар. Мәҫәлән, ISO 639-1-ҙә француз теле бер генә кодлы —, ә ISO 639-2-лә уның өсөн дүрт код бар:  /  хәҙерге француз теле,   урта быуаттар француз теле (англ. French, Medieval; 1400—1800 йылдар) һәм   иҫке француз теле (англ. French, Old; 842—1400 годы).
Бөгөнгө көнгә Ерҙә алты-ете меңдән ашыу тел бар. Тимәк, 17029 кодтың булыуы һәр телгә хосуси код бирергә мөмкинлек бирә, әммә һуңғы сиктә бының ҡайһы бер телдәргә хәреф комбинацияһы был телдең традицион атамаһына тап килмәгән ирекле код биреүгә килтереүе ихтимал.
Альфа-4
«Альфа-4» кодтары (кодтар хәҙерге база латин алфавитының 4 хәрефенән тора) ISO 639-6-ла ҡулланыла. Телдәр һәм диалекттар өсөн сикке һан — 264=456976.
Ҡаһарманова Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы
Ҡаһарманова Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы (14 декабрь 1914 йыл — 1993 йыл), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1933—1950 йылдарҙа Дүртөйлө МТС-ының ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы етәксеһе. Ленин (1942) һәм «Почёт Билдәһе» (1935) ордендары кавалеры. Республикала «Почёт Билдәһе» орденына лайыҡ булған иң беренсе ҡатын-ҡыҙ.
Кур-Ех
Кур-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 444 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 94 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гёттинген университеты
Георг-Август исемендәге Гёттинген университеты (Georg-August-Universität) — Түбәнге Саксонияның иң ҙур һәм билдәле университеты.
Университетта 1905-1907 йылдарҙа рус сығышлы механик Степан Прокопьевич Тимошенко эшләне.
Түбәнге Йәйләү
Түбәнге Йәйләү — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Няриолова-Яха
Няриолова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лайндте-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Кипленьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урал идара итеү институты
СССР
Урал дәүләт хеҙмәте академияһы Свердловск юғары партия мәктәбе вариҫы булып тора.
Екатеринбургта партия мәғарифы тарихы 1905 йылда башлана, ул саҡта Яков Михайлович Свердлов профессиональ һәм партия хеҙмәткәрҙәре өсөн тәүге йәшерен партия мәктәбен ойошторған. Партия өсөн профессиональ кадрҙарҙы әҙерләү 1919 йылдың 1 сентябрендә башлана, ә идара итеү белеме биргән тәүге юғары уҡыу йорто 1924 йылда асыла (Урал-Себер коммунистик университеты). 1930-сы йылдарҙа был учреждениелар үҙгәртеп ҡорола.
1946 йылда ВКП (б) Үҙәк Комитетының «Юғары партия һәм совет хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү тураһында»ғы ҡарары нигеҙендә ике йыллыҡ мөҙҙәт менән Свердловск өлкә партия мәктәбе асыла, унда район һәм ҡала комитеттары секретарҙары, компартия өлкә комитеттарының бүлек мөдирҙәре һәм инструкторҙары, ҡала һәм район гәзите мөхәррирҙәре үҙ квалификацияһын күтәрә. 1952 йылда мәктәп өс йыллыҡҡа үҙгәртелә.
1956 йылдың 26 июнендә КПСС Үҙәк Комитеты «Етәксе партия һәм совет кадрҙары әҙерләүҙе артабан яҡшыртыу саралары тураһында» ҡарар ҡабул итә. Уға ярашлы Свердловск ҡалаһында өс йыллыҡ партия мәктәбе нигеҙендә дүрт йыллыҡ уҡыу срогы менән Свердловск юғары партия мәктәбе булдырылған. Ул 1963 йылға тиклем ғәмәлдә булған, 1968 йылда яңынан тергеҙелгән.
Хәҙер унда ике һәм дүрт йыллыҡ көндөҙгө уҡытыу бүлексәләре, өс һәм биш йыллыҡ ситтән тороп уҡыу бүлексәләре ойошторолған. Юғары партия мәктәбенә партия эшмәкәрлегендә күпмелер стажға эйә кешеләргә уҡырға инергә мөмкин булған.
1979—1981 йылдарҙа юғары уҡыу йорто өсөн 8 Март урамы, 70 адресы буйынса урынлашҡан ҡунаҡхана тибындағы 12 ҡатлы ятаҡ төҙөлә, уҡыу корпусы менән ер аҫты үткәүелдәре тоташтырыла.
1980-се йылдарҙа Свердловск юғары партия мәктәбендә 7 кафедра эшләй: КПСС тарихы, сәйәси иҡтисад, марксистик-ленинсы философия һәм фәнни коммунизм, халыҡ-ара коммунизм, эшселәр һәм милли-азатлыҡ хәрәкәте, партия һәм совет төҙөлөшө, совет иҡтисады һәм халыҡ хужалығы идаралығы, хәрби әҙерлек 1991 йылдың майында Свердловск юғары партия мәктәбе Урал социаль-сәйәси институты итеп үҙгәртелә.
Рәсәй
1992 йылда квалификация күтәреү факультеты нигеҙендә Урал идара итеү институтының дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙең квалификацияһын күтәреү институты булдырылған, унда биш йыл эсендә махсус белем биреү программалары буйынса 15 мең кеше әҙерлек үткән.
1998 йылға студенттар һәм тыңлаусылар һаны 1993 йылға ҡарата 1050-нән 4130 кешегә тиклем артҡан. 1994—1996 йылдарҙа академия 909 студент һәм уҡыусы әҙерләгән, 1996 / 1997 уҡыу йылында белгестәр сығарылышы 750 кеше тәшкил иткән. Планлы тикшереүҙәрҙән тыш, академия хеҙмәткәрҙәре Федерация субъекттарының һәм урындағы үҙидара органдарының норматив акттары проекттарына, муниципаль берәмектәрҙең уставтарына консультациялар һәм экспертизалар үткәргән, уларҙы әҙерләүҙә ҡатнашҡан, социологик тикшеренеүҙәр үткәргән.
УрАГС Евросоюздың INTAS халыҡ-ара ғилми-тикшеренеү проектында, төбәк һәм федераль властарҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре мәсьәләләре буйынса йыл һайын үткәрелеүсе халыҡ-ара конференцияларҙа ҡатнаша. 1995 йылда академия TACIS программаһына ярашлы тормошҡа ашырылған «Урал төбәгендә йәмәғәт идаралығын яҡлау» проектының рәсми бенефициары була.
2002 йылдан УрАГС-та «Менеджмент» йүнәлеше буйынса магистрҙар әҙерләнә башлай. Магистратурала уҡытыу «Дәүләт һәм муниципаль идара итеү» программаһы һәм London Metropolitan University менән берлектә ике диплом биреү программаһы буйынса алып барыла.
Академия Халыҡ-ара үҫеш фонды (Германия), Төбәк хакимиәте институты (Мец, Франция), Сәйәси фәндәр институты (Бордо, Франция), Джорджия штаты университеты (Атланта, АҠШ) менән халыҡ-ара эшмәкәрлек алып бара. УрАГС ике халыҡ-ара: Үҙәк һәм Көнсығыш Европа дәүләт хеҙмәте институттары һәм мәктәптәре ассоциацияһы (Прага), төбәк һәм муниципаль идара органдары өсөн кадрҙар әҙерләү буйынса Европа уҡыу йорттары ассоциацияһы (Страсбург) ойошмалары ағзаһы булып тора.
Урал дәүләт хеҙмәте академияһы үҙгәртеп ҡоролғанға тиклем Урал төбәгендә дәүләт һәм муниципаль идара итеү өлкәһендә кадрҙар әҙерләү, Урал төбәге ойошмаларының, вуздарының эшсәнлеген координациялау, дәүләт хеҙмәте өсөн кадрҙар әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү менән шөғөлләнеүсе бик ҙур уҡытыу-методик һәм ғилми үҙәк булып тора.
2010 йылда «Рейтор» бойондороҡһоҙ рейтинг агентлығының тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса УрАГС Рәсәйҙең икенсе һәм артабанғы идара итеү элитаһы буйынса иң көслө тәүге унлыҡҡа, Рәсәйҙең Мәскәүҙән көнсығышҡа табан вуздары араһында яҡшы уҡыу йорто иҫәбенә инә.
6 һөнәр буйынса уҡытыу ойошторолған :
2010 йылдың 23 сентябрендә РФ Хөкүмәте 1562-р. һанлы бойороғо сыға, уға ярашлы, Урал дәүләт хеҙмәте академияһы үҙгәртеп ҡороп ҡушылыу юлы менән Рәсәй Президенты ҡарамағындағы РАНХиГС составына Урал институты — РАНХиГС филиалы сифатында инә
2016 йылдың 27 ноябрендә Урал идара итеү институты — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы филиалы үҙенең 25 йыллыҡ юбилейын билдәләне.
Етәкселеге
1994 йылдан 2016 йылға тиклем философия фәндәре докторы Владимир Анатольевич Лоскутов вуз ректоры була.
2016 йылдан 2018 йылға тиклем философия фәндәре докторы Александр Александрович Александров институт директоры була.
2018 йылдан 2019 йылға тиклем институт директоры булып элек РАНХиГС филиалы — Төньяҡ-Көнбайыш идара итеү институты директоры урынбаҫары вазифаһында торған социология фәндәре докторы Дмитрий Александрович Репин эшләй.
Филиалдары
Урал дәүләт хеҙмәте академияһының Урал төбәге ҡалаларында 9 филиалы бар:
Үҙгәртеп ҡорғандан һуң УрАГС-тың барлыҡ филиалдары бөтөрөлә.
Алмағас ҡорто
Алмағас ҡорто йәки күбәләге  (, Яблонная плодожорка) — алмағасты зарарлаусы япраҡтөргөстәр ғаиләһенән булған күбәләк; алмағастың иң ҡурҡыныс ҡоротҡосо, шулай уҡ груша, слива һ.б. емеш культураларын зарарлай. Ҡанат йәйеме 15-19 мм, май-июльдә оса. Инә заттар күкәйҙәрен (180 -гә тиклем) япраҡтарға йәки өлгөрөп етмәгән емештәргә һала. Берәр аҙнанан күкәйҙәрҙән гусеницалар сыға, емеш йомшағы һәм орлоғо менән туҡланғанда туҡымаларҙы кимереп юлдар яһайҙар.
Емеш ҡорттары менән көрәшеү ысулдары
Иртә яҙҙа ағас кәүҫәләрен ҡороған ҡайырҙан таҙартыу, емеш ағастарына фосфорорганик препараттар (метатион йәки метафос) һиптерү; слива ҡорттары − баҡсала тупраҡты йәйен йомшартыу, көҙөн эшкәртеү, химик препараттар менән бөркөү; борсаҡ ҡорттары − көҙҙән ерҙе тирән итеп һуҡалау, 2 тапҡыр трихограммалар ебәреү, сәсеүлек майҙанына метафос һиптереү.
Әҙәбиәт
• Кузнецов В. И. Сем. Tortricidae (Olethreutidae, Cochylidae) — Листовертки. /Насекомые и клещи — вредители сельскохозяйственных культур. Т. 3. Ч. 1. Чешуекрылые. СПб.: Наука, 1994. С.51-234.
Гусан Айказун
Гусан Айказун (Գուսան Հայկազուն), ысын исеме Гагик Назарян Степанович (Գագիկ Ստեփանի Նազարյան; 20 апрель 1951 йыл) — әрмән гусаны, композитор, йырҙар авторы, «Айказунк» музыкаль ансамбленең художество етәксеһе, Әрмәнстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (2010), «Еркрапа» ирекмәндәре берләшмәһе ағзаһы.
Биографияһы
1951 йылдың 20 апрелендә, Әрмән ССР-ыры Арташат ҡалаһында тыуған. Ғаиләләрендә, үҙенән башҡа, тағы өс һеңлеһе була. Уларҙың тамырҙары Хой ҡалаһынан. Сабый сағында уҡ аатаһын юғалта. Гусан Айказун һүҙҙәре буйынса, атаһынан иҫтәлек булып ҡалған берҙән-бер нәмә — ул һунар мылтығы, киләсәктә гусан булыр кеше унан һис ҡасан айырылмай.
Мәктәп йылдарында уҡ патриотик һәм мөхәббәт йырҙары яҙа. Гусан әйтеүенә ҡарағанда, мәктәп уҡытыусыһы Рафиҡ Арутюяндың хәл иткес йоғонтоһо арҡаһында ул һуңынан патриотик йырҙар ҙа яҙа башлай. 1967 йылда мәктәпте тамамлағас, Ереван төҙөлөш техникумына уҡырға инә. Һөнәре буйынса -инженер. Йәш сағында ул Ованес Шираз шиғырҙарыменән рухланып йәшәй.
Үҙенә гусан Айказун ҡушаматын һайлап, ул Айки Наапет вариҫы икәнен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Гусан Айказун һүҙҙәре буйынса, уның әҫәрҙәрендә көрәшкә саҡырыу ҙур урын ала, уларҙа хәсрәт, күҙ йәше түгеү мотивтарына урын юҡ.
Үҙенең «Айказунк» ансамбле менән ул йыл һайын Әрмәнстандың 40-тан ашыу мәктәбендә, Арцахта һәм шулай уҡ үҙ диаспораһы алдында концерттар ойоштора.
Ҡарабах хәрәкәте
Ҡатнашыусы. Карабах һуғышы арташатский. отряды «Еркрап» Мгер етәкселегендә Сагателян. Хәрби хәрәкәттәр башланыу менән ауыл Ерасха, шулай булғас Геташен, Капан, Горис, Бердзор. Ауыр һуғыштарҙа ҡатнашып, сөнки өҫтөнлөк отряды командиры, яңы йырҙар ижад итеүен дауам гусан. Һуғыш яланында ҙур өлөшө яҙылған йырҙар. Гусан раҫлауы буйынса, бер тапҡыр монте-карло мелконян күрҙе. Һуңынан, уның вафатынан һуң уның ҡатыны һәм яҡын дуҫтар менән аралашыу Сед Алек Енигомшян әлегә тиклем уның менән бәйләнеш тота. Беренсе көндәрҙә үк ингәйне инеүен менән Ҡарабах хәрәкәт, беренсе аҙна дауамында үҙе яҙған й. — Hayer, miatseq (Հայեր, միացեք). Шәхсән башҡарырға беренсе тапҡыр уны 17 майҙа 1988 йыл (ҡыҙ үҙенең тыуған көнөнә) опера майҙаны. Был музыкаль коллективтарҙың һәм башҡарыусыларҙың йырға аранжировка эшләнең ваҡыт буйынса үҙ телевидениеһын беренсе билдәле «Андраник Зоравар» етәкселеге аҫтында сасунец Саак Галоян (ире Сусанна Сирадегян).
Әҫәрҙәре
Йөҙҙән ашыу йыр башҡарыусы һәм текстарҙың авторы булып тора. Әрмәнстан Оборона министрлығы ундан ашыу йырын марш булараҡ ҡабул итте.
Ғаиләһе
Атаһы — Степан Назарян. Өс апаһы бар. Өс улы (уларҙың береһе Сипан Назарян — Сипан Айказун — шулай уҡ йырсы) һәм ҡыҙы.
Боронғо Израиль һәм Йәһүдиә тарихы
Израиль ере (אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל, Эрец-Исраэль) йәһүд халҡы өсөн Библия ата-бабалары Ибраһим, Исхаҡ һәм Яҡуп дәүеренән үк изге. Ғалимдар, был осор беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡ башында башланған, тип иҫәпләй. Библияға ярашлы, Израиль ере, Нәҙер ере булһын өсөн, Аллаһ тарафынан йәһүдтаргә мираҫ итеп ҡалдырыла — йәһүд халҡының бөтә изге урындары ла ошонда.
Ханаанды яулау ( беҙҙең эраға тиклем яҡынса XIII быуат| 14 йыл)
Фирғәүен Менептахтың улы Рамсес II (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1210 йылдар тирәһе) хакимлыҡ иткән мәлдә Фивала уның хәрби походтары, шул иҫәптән (Тутмос III заманынан Мысырҙыҡы булған) Ханаандағы ихтилалды баҫтырыуҙы һүрәтләнгән стела ҡуйыла.
Тәүге боронғо йәһүд ҡәбиләләре (быуындары) беҙҙең эраға тиклем 1200 йылдар тирәһендә Урта диңгеҙҙең көнсығыш биләмәләрендә барлыҡҡа килә, тип фаразлана. Бында иң боронғо йәһүдтәрҙең 250 тораҡ пункты табыла (әйткәндәй, улар, Ғайса Навиндың китабында раҫланғанса, емерелгән Ханаан ҡаласығы харабаларында түгел, ә элек кеше төпләнеп йәшәмәгән ҡалҡыулыҡтарҙа).
Библияға ярашлы, Ғайса Навин ҡаты һуғыш башлай һәм, Ханаан кенәздәренең тарҡаулығынан файҙаланып, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә уларҙы бер-бер артлы еңә, өҫтәүенә бөтә халыҡты, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙы, ҡарт-ҡороларҙы һәм бала-сағаларҙы ла ҡырып һала. Үҙенең бындай аҙымын үҙ дине һәм һайлап алынған халыҡтың әхләгенә Ханаан халыҡтарының дини әхләге хәүеф менән янауы тип аҡларға тырыша. Яулап алыу һуғышы яҡынса ете йыл дауам итә, һәм яуланған ер ун ике ҡәбилә араһында бүленә. Халыҡ та Яҡуптың улдары башлыҡ булған ун ике ҡәбиләгә бүленә. Шул ҡәбиләләрҙең береһе — Левиҙәр — руханиҙар булыу өсөн айырып күрһәтелә.
Судьялар дәүере (—беҙҙең эраға тиклем XII — XI быуаттар| ~ З00 йыл)
Ғайса Навин вафатынан һуң халыҡ билдәле сәйәси юлбашсыһыҙ ҡала һәм, ғәмәлдә, ун ике үҙаллы республикаға тарҡала, уларҙы тик дин һәм закондар берлеге һәм ҡан-ҡәрҙәш булыуҙарын таныу ғына берләштерә. Бындай бүленеш, әлбиттә, халыҡты сәйәси йәһәттән көсһөҙләндерә, һәм улар Ханаандың ҡырылыуҙан ҡотолоп ҡалған элекке халҡының йоғонтоһона эләгә һәм боттарға табыныу менән мауыға (Ваала һәм Астарт культы). Йәһүдтәрҙән элекке еңеүҙәре өсөн үс алыуҙар башлана.
Бындай хәлдә йәһүд халҡына һәләкәт янай, әммә һуңғы һәм киң билдәлелек менән файҙаланған судья Самуил йәһүдтәрҙе был мәхшәрҙән ҡотҡара. Үҙенең үткер аҡылы менән ул үҙ халҡының бәлә-ҡазаһының ҡайҙан килеп сығыуын асыҡлай һәм халҡы араһында радикал дини-ижтимағи үҙгәртеп ҡороу үткәрергә баҙнат итә. Ул, рухи һәм граждандар власын үҙ ҡулына алып, халыҡты яңы үрҙәргә алып сығыу өсөн дин нигеҙҙәрен һәм закондарҙы белгән аҡыллы кешеләрҙе әҙерләүсе мәғариф учреждениеларын аса. Һөҙөмтәлә был мәктәптәрҙән халыҡ мәнфәғәтенә фиҙәкәр хеҙмәт иткән, ысын динде алға һөргән кешеләр сыға. Уларҙың эшмәкәрлеге нығына бара, бер ни тиклем ваҡыт үткәс, тап шул белемле кешеләр дин, хәҡиҡәт һәм ғәҙеллек өсөн көрәшеүселәргә әйләнә.
Саул хакимлығы (беҙҙең эраға тиклем 1029-1005 йылдар тирәһе)
Самуил, халыҡ теләген иҫәпкә алып, башҡаларҙан яугирлеге менән айырылып торған Вениамин быуынынан сыҡҡан Саулды (Шаул) батша итеп ҡуя.
Һайлап алынған яңы батша, тиҙҙән үҙенең яугирлек һәләтен күрһәтеп, уларҙы уратып алған дошман халыҡтарҙы, айырыуса Самсон дәүеренән алып Израилде иҙгән яуыз филистимляндарҙы ҡыра. Әммә уның да уңыштарҙан башы әйләнә, һәм тәккәбер хакимға әйләнә, хатта оло йәштәге пәйғәмбәр Самуилдең һүҙҙәрен дә, Моисей закондарын да һанға һуҡмай башлай. Шулай итеп, донъяуи һәм рухи властар бер-береһенә ҡаршы көрәш башлай, Саулдың үҙ юлынан тайпылмаясағын аңлағанға күрә уның вариҫтарын батшалыҡҡа үткәрмәү өсөн барыһы ла эшләнә, һәм Саулдан һуң батша итеп сығышы менән Вифлеем ҡалаһынан булған Йәһүдә быуыны вариҫы йәш Дауыт ҡуйыла.
Дауыттың хакимлығы
2-1 мең йыллыҡтар сигендә Дауыттың Израиль батшалығы барлыҡҡа килә. Көтөүсе булған сағында уҡ батшалыҡ башында торасағы күрәҙәләнгән Дауыт Израилдең иң данлыҡлы батшаһы һәм сәйәси йәһәттән халыҡ бөткәнгә тиклем иудей халҡынының ырыу башлығы була.
Дауыт илдә батша власын раҫлау өсөн илдең баш ҡалаһын булдырыу кәрәклегенә инана. Баш ҡала ниндәйҙер бер кландың ғына түгел, ә бөтә халыҡ милке булырға тейеш, тип иҫәпләй ул. Был маҡсат өсөн Иуда һәм Вениамин кландары араһында ятҡан көслө ҡәлғә һайлана. Ҡурҡыу белмәҫ Иевусей ҡәбиләһенә ҡараған бындағы халыҡ, израиллеләрҙең тырышлығына ҡарамаҫтан, үҙ бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалыуға өлгәшкән була. Ул ҡәлғә — Иерусалим. Йәһүдтәр Ханаанға барып ингәнгә тиклем үк Иерусалим илдең башҡа ҡалалары араһында мөһим урынды биләй, ниндәйҙер дәрәжәлә башҡаларҙы артынан эйәртеүсе лә була. Тап ошо ҡәлғә яңы батшаның ҡеүәтенән еңелә, Дауыт унда үҙенең баш ҡалаһына нигеҙ һала. Бар йәһәттән дә уңайлы урынды биләгән яңы баш ҡалаға йәһүдтәр тартыла башлай, тиҙҙән ул сәскә атҡан төбәккә әйләнә. Шулай итеп, Иерусалим Израиль халҡы тарихында ғына түгел, ә бөтә кешелек тарихында иң данлыҡлы ҡалаларҙың береһенә әүерелә.
Дауыт батшалыҡ иткән осорҙа бөтә батшалыҡ күкрәп үҫеү осорон кисерә. Гениаль батшаның ташып торған энергияһы арҡаһында идара итеүҙәге элекке етешһеҙлектәр төҙәтелә, артабан Израилдең яуыз дошмандарына ҡаршы алып барылған һуғыштарҙа еңеү яулана. Дошмандарының ерҙәре Израиль ҡулында ҡала. Ошо еңеүҙәр арҡаһында Израиль батшалығы ҡеүәтле монархияға әүерелә. Финикияндар менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырыла, сөнки юғары мәҙәниле халыө менән дуҫ булыу матди мәҙәниәтте үҫтереү эшендәбик файҙалы була. Тап ошо дәүерҙә боронғо йәһүд дини шиғриәте йәһәт үҫешә башлай һәм Дауыттың һәм уға рухташ булған йырсыларҙың Псаломдарында сағылыш таба. Дауыттың күп ҡатынлылыҡты индереүе аҙаҡ күп кенә проблемалар тыуҙыра, болалар башлана. Артабан тәхеткә Дауыттың яратҡан ҡатынының улы йәш Сөләймән ултыра (беҙҙең эраға тиклем 1020-се йылдар тирәһе).
Сөләймән батшалыҡ иткән дәүер
Сөләймәнгә (Шломо) атаһынан мираҫҡа ғәйәт ҙур дәүләт тороп ҡала, «Мысыр йылғаһынан алып бөйөк Евфрат йылғаһына тиклем» һуҙыла уның батшалығы. Ошондай ҙур дәүләткә идара итеү өсөн киң эрудиция һәм ваҡыт һынауы үткән аҡыл да талап ителә. Әлбиттә, йәш Сөләмәндә был сифаттарҙың бөтәһе лә була, шуға ла ул аҙағыраҡ «иң аҡыллы батша» булып дан ҡаҙана. Донъяларҙың тыныс булыуынан файҙаланып, Сөләймән дәүләттең Мәҙәни үҫешенә ҙур иғтибар бүлә һәм был тәңгәлдә ғәйәт ҙур уңыштарға өлгәшә. Ил байый, һәм халыҡтың йәшәү кимәле бермә-бер яҡшыра бара. Сөләймәндең һарайы матурлығы яғынан донъялағы алдынғы илдәр батшалары һарайынан һис кенә лә ҡалышмай. Сөләймәндең йәһүд халҡы өсөн эшләгән иң бөйөк эштәренең береһе — Иерусалимда Беренсе йәһүд Ғибәҙәтханаһын төҙөү (беҙҙең эраға тиклем 950—586 йылдар). Был ғибәҙәтхана Израилдең милли ғорурлығына әйләнә: дини сараларҙың ғына түгел, ә сәйәси саралар үҙәгенә лә әйләнә ул.
Ул батшалыҡ иткән дәүерҙә шиғриәт бик ныҡ үҫешә, был йәһәттән дан ҡаҙанған «Торна йыры»н (Ширк һа-ширим) ғына атап үтеү ҙә етә. Сөләймән дәүерендә йәһүд милләте үҙ үҫешенең иң юғары нөктәһенә өлгәшә. Шунан инде артҡа табан тәгәрәү башлана.
Бүленгән батшалыҡтар осоро (беҙҙең эраға тиклем 978-722 йй.)
[[Файл:Levant_830-rus.svg|слева|мини|239x239пкс|Яғын Көнсығыштың көньяғының картаһы, беҙҙең эраға тиклем 830 йылдар тирәһе..
]] Сөләймән үлгәндән һуң, уның вариҫы, тәкәббер һәм тәжрибәһеҙ Ровоам батшалыҡ иткән осорҙа, Израиль халҡы ике батшалыҡҡа бүленә (икенсе төрлө ике йорт тип атала), ҙурырағы (ун клан) Ефрем кланына ҡараған Иеровоам ҡулына эләгә (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 928 йылдар тирәһе). Был ике батшалыҡ Йәһүд батшалығы һәм Израиль батшалығы тип атала, һәм улар араһында аяуһыҙ ҡапма-ҡаршылыҡ башлана. Был хәл уларҙың эске көсөн дә кәметә, тышҡы билдәләнешенә лә кире йоғонто яһай. Бынан, әлбиттә, күршеләре файҙаланып ҡалырға тырыша: Ровоам дәүерендә Мысыр фирғәүене Шешонк I, Йәһүд батшалығына һөжүм итеп, Иерусалимды һәм илдең башҡа ҡалаларын талай һәм үҙенең еңеүен Карнак һарайы диуарҙарына төшөрөлгән һүрәттәр һәм яҙмалар ярҙамында һүрәтләп ҡалдыра. Сәйәси берҙәмлек тарҡалыу менән бер рәттән дини берҙәмлек тә ҡаҡшай башлай. Израиль батшалығында яңы культ раҫлана. Израиль батшалығының бөтә тарихы болалар һәм сәйәси түкәрелештәргә бай була.
Ассириянан һәм Вавилония хакимлығы осоронда Йәһүд батшалығы (беҙҙең эраға тиклем 720-586 йылдар)
Йәһүд батшалығы, ысын дингә һәм Муса законына тоғро булып, шулай уҡ Иерусалим ғибәҙәтханаһында тышҡы йоғонтоларға ҡаршы торорлоҡ ҡеүәтле ҡөҙрәте булғанға күрә, Израиль батшалығына ҡарағанда оҙағыраҡ йәшәп ҡала; әммә ул да юҡҡа сығыуҙан ҡотолоп ҡала алмай. 586 вавилонсы Йәһүд батшалығы яулап ала, Йәрүсәлим ғибәҙәтханаһын емерә һәм халҡының бер өлөшөн Вавилонға (бабил әсирлегенә) ҡыуып алып китә.
Вавилон әсирлеге (беҙҙең эраға тиклем 586-537 йй.)
Ассирия әсирлегендә булыу Израиль халҡының бөтөүенә килтерҙе, ә бына Вавилон әсирлеге йәһүд халҡының ҡәберстанына әйләнмәне. Киреһенсә мәжүсилек киң таралған халыҡтар араһында бер генә Илаһҡа ышаныуға табан беренсе аҙым яһала. 70 йылдан һуң киң күңелле Бөйөк Кир II указына ярашлы йәһүдтәр үҙ еренә ҡайтыу мөмкинлеген ала һәм Иерусалимда яңы Ғибәҙәтхана төҙөй.
Хасмонейҙар батшалығы (беҙҙең эраға тиклем 140—37 йй.)
Йәһүд ихтилалдары Йәһүд иленең бойондороҡһоҙлоғон ғына һаҡлап ҡалмай, ә бойондороҡһоҙ баш ҡалаһы Иерусалим булған Хасмоней батшалығын (беҙҙең эраға тиклем 164-37 йй.) булдыра.
Батша Ирод I һәм уның вариҫтары (беҙҙең эраға тиклем 37 й. — беҙҙең эраның 6 й.)
Бөйөк Ирод I, идумей наместнигы Антипатрҙың улы, Рим властары хуплауында беҙҙең эраға тиклем 37 йылда, Интигонды тәхетенән ҡолатып, Иерусалимды яулап ала һәм Иерусалим ғибәҙәтханаһын күркәм төҙөкләндереү Иерусалим ғибәҙәтханаһын аяҡҡа баҫтыра (беҙҙең эраға тиклем 19 й.) һәм беҙҙең эраға тиклем 4 йылда вафат була. Уның улы Архелай ҡолатылғандан һуң беҙҙең эраның 6 йылында римляндар Йәһүд илен Сүриә провинцияһына ҡушалар һәм Рим прокураторына буйһондоралар.
Ворос
Ворос — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Янга йылғаһының һул ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сара Леандер
Сара Леандер (немец әйтелешендә Цара Леандер; Zarah Leander, тыумыштан Сара Стина Һедберг (Zarah Stina Hedberg), 15 март 1907 йыл — 23 июнь 1981 йыл) — Швеция киноактёры, йырсы, башлыса Германияла эшләй.
Биографияһы
Маклер ғаиләһендә тыуған. 1911 йылда фортепианола уйнарға өйрәнә, 1913 йылда йырҙарын беренсе тапҡыр башҡара, 1922 йылда гимназияла уҡый; бер нисә йыл нәшриәттә секретарь булып эшләй. 1926 йылда актёр Нильс Леандерға кейәүгә сыға. 1929—1935 йылдарҙа Швецияла күп һанлы ревю һәм оперетталарҙа уйнай, скандинав илдәрендә гастролдәрҙә була. 1930 йылдарҙа уның йырҙары яҙылған пластинкалар сыға.
Леандерҙың кинолағы беренсе ролдәре ялтырауыҡлы мөхиттә йәшәгән,ирҙәрҙе ымһындырып һәләк итеүгә һәләтле ҡатын-ҡыҙ була. 1932 йылда ул швед журналисы Видар Форселлгә кейәүгә сыға, 1936 йылда Австрияға китә, Вена театрында Ральф Бенацкиҙың опереттаһында Макс Ханзен менән бергә уйнай. Шул уҡ йылда Леандер ҡатнашҡан немец телендәге тәүге фильм сыға: ул ваҡиғалар театр әйләнәһендә барған «Премьера» детектив фильмыда ревю йырсыһы ролен башҡара. Был амплуала, үҙе менән килешеү төҙөгән УФА (UFA) фильмдарында сығыш яһай.
1941 һәм 1942 йылдарҙа Адольф Гитлер пропаганда министрлығының Сара Леандерға дәүләт актрисаһы исемен биреү тураһындағы тәҡдимен кире ҡаға. 1943 йылда унан немец гражданлығын алыуын һәм валютала алған гонорарының күп өлөшөнән баш тартыуын талап иткәндәр. Быға яуап итеп ул УФА (UFA) менән контрактын өҙгән һәм Швецияға кире ҡайтҡан. Ул ҡатнашҡан фильмдар прокатта ҡала, әммә немец матбуғатында уның исемен телгә алыу тыйыла.
1944 йылда Скандинавиянан эмигрант хеҙмәттәштәре уға бойкот менән янағандан һуң, Сара Леандер Карл Герхардттың Стокгольм ревюһында ҡатнашыуҙан баш тартырға мәжбүр була, әммә был хәл уға швед радиоһында сығыш яһарға ҡамасауламай. 1945 йылдың уртаһынан уға Германияла һәм Австрияла сығыш яһау тыйыла. 1948 йылдың 13 ноябрендә ул Саарбрюккенда үҙенең һуғыштан һуңғы тәүге концерты менән сығыш яһай.
Советтар Союзында Сара Леандер ҡатнашҡан бер нисә фильмды трофей сифатында күрһәткәндәр: 1948 йылда (Das Herz der Königin, 1940) —  атамаһы аҫтында, 1949 йылда  (Das Lied der Wüste, 1939) —, 1956 йылда  (Damals, 1943) —  атамаһы биреп.
Шағир Иосиф Бродский үҙенең «Трофейное» китабында былай тип яҙа: «Мин уны тик бер тапҡыр ғына, ул саҡта бер аҙна ғына барған Мария Стюарт тураһындағы „Эшафотҡа юл“ фильмында күрҙем. Йәш кенә бер паж һәләкәт алдында торған королеваның һоҡланғыс балтырын күреп, хәсрәтле башын эйгән күренештән башҡа бер нәмә лә хәтеремдә ҡалмаған. Минең ҡарашҡа, ул экранда ҡасан да булһа күренгән иң матур ҡатын-ҡыҙ булған, һәм бынын һуң миңә оҡшағандар, хөрмәткә лайыҡлы булһалар ла, ул күрһәткән идеалдан тайпылыу ғына булған. Минең буталсыҡ һәм оҙайлы романтик карьерамды аңлатырға тырышыуҙарым араһынан,ғәжәп булһа ла, бына ошоноһо ҡәнәғәтләндерерлек булып тойола» .(Романтик карьера- тормошондағы мөхәббәткә бәйлеваҡиғалар).
1949 йылда Леандер концерттары менән яңынан Европа һәм Көньяҡ Америка буйлап яһаған. 1956 йылда дирижёр Арне Хюльферсҡа кейәүгә сыға. Кинола бары тик эпизодик ролдәрҙә генә уйнай. фильмында, элекке йырҙарын йырлап, үҙен үҙе уйнай.
1978 йылдың 10 октябрендә Стокгольмда һуңғы тапҡыр сәхнәгә сыға. Икенсе көндә уны инсульт һуға.
Буркерсрода
Буркерсрода (Burkersroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 323 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 286 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6647 һәм автомобиль коды — BLK.
Назрань районы
Назрань районы (Наьсарен район)  — административ-территориаль берәмек һәм муниципаль берәмек (муниципаль район), көнбайыш һәм үҙәк өлөшө ингушетия республикаһы Рәсәй Федерацияһының Ингушетия Республикаһында урынлашҡан.
Географияһы
Назрань районы Ингушетия Республикаһының үҙәк һәм көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта Малгобек районы, көнсығышта — Сунжа районы һәм Ҡарабулаҡ ҡала округының ҡалаһы, көнбайышта — Правобережный, көньяҡта — Төньяҡ Осетия—Алания республикаһының Пригородный районы менән сиктәш. Назрань һәм ҡала Магас ҡалалары округы территориялары ҡайһы бер ерҙә Төньяҡ Осетияның ҡайһы бер участкалары менән сиктәш, башҡа урындары Назрань районы территориялары менән уратып алынған.
Район территорияһының конфигурацияһы үҙенсәлектәренә ҡарап, район ике өлөшкә бүленә:көнбайыш өлөшө, майҙаны буйынса бәләкәйерәк, унда Долаково, Кантышево һәм Гейрбек-Юрт ауылдары, улар Камбилеевка йылғаһы үҙәнендә һәм Сунжа тау битләүҙәрендә тора. Райондың төп өлөшөндә халыҡ йылға үҙәнендә йәшәй.
Сунжа һыртының төньяғында райондың көнсығыш өлөшө тора (Албаскин тауҙары, 777,9 м), көньяҡта — Ҡара тауҙар. Али-Юрт, Ғази-Юрт, Сурхах һәм Яндае ауылдары, улар йылға үҙәндәрендә һәм Ҡара тау битләүендә урынлашҡан. Бындағы иң бейек тау түбәһе — Сейвендук тауы (1160,6), Али-Юрт ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ тора.
Халыҡ
Милли составы
2002 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса :
Муниципаль-территориаль ҡоролошо
2010 йылда Назрань муниципаль районы составына 9 ауыл биләмәләре һәм 10 тораҡ пункттары инә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Кесе Киюк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
2 октябрь
2 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 275-се көнө (кәбисә йылында 276-сы). Йыл тамамланыуға 90 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Урарту
Ура́рту (Арара́т, Биайнили, Ва́н батшалығы,, Ուրարտու, Urartu, ) — көньяҡ-көнбайыш Азиялағы боронғо дәүләт. Әрмән таулығы, көнсығыш Төркиә, төньяҡ-көнбайыш Иран һәм Әзербайжандың Нахичеван Автономиялы Республикаһы территорияларында урынлашҡан. Урартуның ҡәбилә булараҡ йәшәүе беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта, ә дәүләт булараҡ — беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта рәсми рәүештә раҫланған. Урарту беҙҙең эраға тиклем VI быуатта йәшәүҙән туҡтай. Беҙҙең эраға тиклем 1 мең йыллыҡтың тәүге сирегендә Алғы Азия дәүләттәре араһында Урарту мөһим урындарҙы биләй.
Асыу
Хәҙерге фән Урартуны XIX быуатта уҡ аса. Ғалимдар урта быуат әрмән тарихсыһы Мовсес Хоренациҙың ассирия батшабикәһе Шамирам Семирамиданың Ван күле яры буйында ҡала төҙөүҙә ҡатнашыуы тураһындағы хикәйәһенә иғтибар итә. 1827 йылда Француз азиат ойошмаһы тәүге тикшеренеүсе, йәш ғалим Фридрих Эдуард Шульцты Ван районына ебәрә. 1829 йылда ул курд бандиттары тарафынан үлтерелә, әммә 1840 йылда уның эш материалдары Францияға барып эләгә һәм баҫылып сыға. Шульц шына кеүек яҙыуҙарының һүрәтен төшөрә һәм Урартуның баш ҡалаһы Тушпалағы урарт батшаларының боронғо резиденцияһы булған Ван ҡаяһына тәүге тасуирлама бирә. Артабанғы тикшеренеүҙәр был яҙыуҙарҙы ассирия телендә түгел тип таба. Европа тикшеренеүселәре Ван янындағы емереклектәрҙе һәм урарт яҙыуҙарын ассирия мәҙәниәте тип һанаһа ла, беҙҙең эраға тиклем V быуаттан алып, Урарту «онотолған дәүләт» булып ҡала.
Яҙманы өйрәнеү
Урартуны артабан өйрәнеүгә боронғо Ассирия ҡалаларының археологик ҡаҙылмалары этәрелеш бирә. Шульц тарафынан беренсе булып баҫтырылған һәм Урартуның үҙенән табылған шына яҙмаларҙы уҡыу, аңлау яй бара. XIX быуаттың икенсе яртыһында урарту теленең грузин, әрмән һәм семит телдәре менән ҡәрҙәш булыуы тураһындағы фекерҙәр ҙә белдерелә , әммә улар артабан нигеҙһеҙ тип табыла. Урарт телен өйрәнеүҙәге өҙөклөк бары тик XIX быуат аҙағында ғына, немец ғалимы А. Сэйс Арчибальд беренсе корректлы грамматикаһын баҫтырғас туҡтай.
Шульц материалындағы осло рәүештәге урарт яҙмаларын дешифровкалауға беренсе тапҡыр бары тик 1880 йылда ғына ассириолог Станислав Гюйаром тотона, ә 1882 йылда А.Сейс шул йылдарҙа билдәле булған яҙмалар тураһындағы тәүге мәғлүмәтте биреп, тәржемә эшләй.
Урат телен өйрәнеүгә тағы бер немец ғалимы Иоганнес Фридрих ҙур өлөш индерә. Ул тәү башлап урарт һәм хуррирт теленең ҡәрҙәшлеге хаҡында белдерә һәм яңыртылған урарт грамматикаһын баҫтыра.
СССР-ҙа урарт теленең кавказ теле менән бәйләнешен параллель рәүештә Николай Яковлевич Марр өйрәнә. Ә 50-се йылдарҙа грузин ғалимы Георгий Александрович Меликишвили урарт яҙмаларының бөтә корпустарын да тәржемә итеп баҫтыра. Рәсәйҙән көнсығыш илдәрен өйрәнеүсе Игорь Михайлович Дьяконов урарт телен өйрәнеүгә ярҙам итеү маҡсатынан, ассирия сығанаҡтарынан бөтә Урарту тураһындағы мәғлүмәтте йыйып, тәржемә итә. Ул 60-сы йылдарҙа табылған яңы урарт яҙмаларының тәржемәһен дә баҫтыра.
Археологик тикшеренеүҙәр
Урартулағы тәүге тикшеренеүҙәр Ван ҡалаһындағы Ван ҡаяһында һәм Топрах-Калала алып барыла. 1879 йылда унда Британ музейы, 1898—1899 йылдарҙа герман экспедициялары ҡаҙылма тикшереү эштәре алып бара. Был экспедициялар ҡаяларҙа бик күп урарт яҙмаларын, шул иҫәптән Аргишти I батшаның йылъяҙмалары һәм Урарту матди мәҙәниәтенең ҡайһы бер предметтарын табып, күсереп ала. Һуңынан улар Британ һәм Пергам музейҙарына эләгә.
1911 йылдан 1916 йылға тиклем Урарту территорияһының күп өлөшө Рәсәй империяһы контролендә була. Ҡайһы бер археологик ҡаҙылма эштәр академиктар Иосиф Абгарович Орбели менән Николай Яковлевич Марр етәкселегендә алып барыла. Уларға Ван ҡаяһында Урарту тарихына бәйле икенсе мөһим бер документ — Сардури II батшаның йылъяҙмаһын табыу бәхете тейә. Артабан көнсығыш Төркиәлә ҡаҙылма эштәрҙе дауам итеү бөтә донъя һуғыштарына бәйле ауырлаша. Ҡайһы бер урарт тарихи ҡомартҡылары (мәҫәлән, Топрах ҡалаһындағы) әлегә тиклем Төркиәнең регуляр армияһы тарафынан терәк пункт булараҡ файҙаланыла. Был территорияла ҡаҙылмалар һаман да табыла. Хәҙерге заман тикшеренеүселәре белдереүенсә, улар башланғыс кимәлдә.
Хәҙерге Әрмәнстан территорияһындағы төньяҡ-көнсығыш Урартула ҡаҙылма эштәр әүҙемерәк һәм квалификациялыраҡ була. Унда 1939 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем был саралар системалы рәүештә алып барыла. Кармир-Блур ҡалҡыулығында табылған ҡаҙылмалар башҡа урарт ҡалалары менән сағыштырғанда Урартуны өйрәнеү өсөн иң бай материал булып һанала. Был ҡаланың көтмәгәндә төнгө штурмлау ваҡытында емерелеүе менән дә бәйле. Кармир-Блурҙағы ҡаҙылма эштәр етәксеһе Борис Борисович Пиотровский һәм уның «Ванское царство» китабы Урартуны өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Был хеҙмәт бер нисә телгә тәржемә ителә һәм бөтә донъяла оҙаҡ йылдар Урарту тарихы буйынса иң тулы һәм классик ғилми белешмә булып һанала.
Нярма-Яха (Кара ҡушылдығы)
Нярма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Курык-Юган
Курык-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Моур-Вош-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Слива ҡорто
Слива ҡорто (Grapholita funebrana, Сливовая плодожорка ) – сливаны зарарлаусы япраҡтөргөстәр ғаиләһенән булған емеш күбәләге.
Слива ҡорттары өлгөрөп етмәгән сливаларны зарарлай. Беренсе күбәләктәр сливаның иртә өлгрөүсе сортларында, сәскә тирәлеге ҡойолған ваҡытта күренә. Инә заттар күкәйҙәрен емештәргә, һирәк кенә япраҡтарға һала. Ҡарышлауыҡтар емеш йомшағын ашап үҫә.
Һөйәк һыныуы
Һөйәк һыныуы — йәрәхәтләнеүсе һөлдә участкаһының ныҡлығынан артыҡ йөк арҡаһында һөйәк бөтөнлөгөнөң тулыһынса йәки өлөшләтә боҙолоуы. Һыныу йәрәхәтләнеү һөҙөмтәһендә, шулай уҡ һөйәк туҡымаһының ныҡлыҡ характеристикаларында үҙгәрештәр менән оҙатылып килгән төрлө ауырыуҙар арҡаһында барлыҡҡа килеүе ихтимал.
Һынған саҡта хәлдең ауырлығы йәрәхәтләнгән һөйәктәрҙең ҙурлығына һәм уларҙың һанына бәйле. Эре көпшәле һөйәктәрҙең күп мәртәбәле һыныуы ҡан юғалтыуға һәм травматик шокҡа килтерә. Шулай уҡ бындай йәрәхәттәрҙән һуң сирлеләр оҙаҡ аяҡҡа баҫалар, һауығыу өсөн бер нисә ай ваҡыт талап ителеүе мөмкин.
Проблеманың әһәмиәте
Һөйәк һыныуы — тере тәбиғәттә яраланыуҙың ярайһы уҡ киң таралған төрө.
Кешенең һөйәк һыныуы башҡа умыртҡалыларҙа быға оҡшаш һыныуҙарҙан бер нимәһе менән дә айырылмай. Артабан кеше организмы миҫалында һыныуҙар ҡарала, әммә һөлдә үҙенсәлектәренә төҙәтмәләр менән килтерелгән бөтә методикалар һәм билдәләр бөтә умыртҡалыларға ла ҡағыла.
Хәҙерге хирургия һөйәктең ҡатмарлы, ҡағылған, күп ярсыҡлы һынуы һәм башҡа бик күп төрлө йәрәхәтләнеүе осрағында һөйәктәрҙең анатомик структураһын тергеҙергә мөмкинлек бирһә лә, һөйәк һыныуҙы дауалауҙың төп принциптары антиклыҡ дәүеренән үҙгәрмәй килә.
Классификацияһы
Һыныу төрҙәре бер нисә критерий буйынса кластарға бүленә, был берҙәм сәбәптәр булмауы һәм һыныуҙарҙың урынлашыуы менән бәйле.
Хәҙерге классификацияларҙа түбәндәге билдәләргә ҡарап һөйәк һыныуы төрҙәргә айырыла:
Көпшәле һөйәк сиктәрендә айыралар:
Шулай уҡ киң таралған һыныу төрҙәренең, тәүге тапҡыр уларҙы һүрәтләгән авторҙың исеме менән аталған дөйөм ҡабул ителгән атамалар бар. Мәҫәлән, беләк һөйәгенең дисталь осоноң һыныуы Коллес һыныуы тип атала. Шулай уҡ, аяҡ-ҡул йәрәхәттәренең ярайһы уҡ билдәле төрҙәренә терһәк һөйәгенең өҫкө өлөшө  һынғанда һәм беләк һөйәгенең башы сыҡҡанда барлыҡҡа килгән Монтедж һыныуы инә.
Этиологияһы
Һөйәк һыныуы уларҙың ныҡлыҡ сигенән артыҡ йөкләмә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Һәр һөйәк өсөн, төрлө күсәрҙәр буйынса, сик йөкләмә дәүмәле айырыла. Һәр конкрет осраҡта һыныу төрө һалынған көс векторының йүнәлешенә бәйле. Мәҫәлән, әгәр көпшәле һөйәккә һуғыу перпендикуляр тура килһә, арҡыры һыныу барлыҡҡа килә.
Һөйәк һыныуының төрҙәр нисбәте ваҡыт үтеү менән үҙгәргән, мәҫәлән, автомобиль транспортын күпләп индергәнгә тиклем сираҡтың бамперлы һыныуы һәм муйын умыртҡаларының һыныуы һирәк осраһа, хәҙер улар автомобиль йәрәхәттәре ваҡытында барлыҡҡа килгән һыныуҙарҙың ярайһы уҡ процентын тәшкил итә.
Техника үҫешеү менән кешелек идара итә алған кинетик энергия ла үҫә. Заманса техник ҡоролмаларҙың ҡеүәте кеше һөлдәһенең ныҡлығынан күпкә артып китә. Хәҙер йөҙ йыл элек кенә уникаль йәки бөтөнләй мөмкин булмаған энергияның кешегә йоғонтоһо ғәҙәти күренешкә әйләнде. Ошоноң менән бәйле, техник үҫеш кимәленең артыуына ҡарап, травматология һәм ортопедия алдына яңы, ҡатмарлыраҡ бурыстар ҡуйыла.
Һыныуҙарҙың типик урындары бар. Ғәҙәттә, улар һөйәктең ныҡлығы түбән булған, йә ул иң ҙур көсөргәнеш  төшкән  урынға тура килә.
Киң таралған һыныуҙарға түбәндәгеләр керә: Был урындарҙан тыш, башҡа бик күп һыныуҙар булыуы ихтимал. Ысынында иһә, һәр һөйәктең һәр урыны ла һына ала.
Диагностика
Шартлы һәм абсолют һыныу билдәләре бар. Шартлы билдәләр ориентир ғына булып торалар һәм тик был типтағы йәрәхәтте шик аҫтына ҡуйырға мөмкинлек бирә. Абсолют билдәләр һыныу фактын раҫлай һәм уны клиник билдәләре менән оҡшаш башҡаларҙан айырырға мөмкинлек бирә.
Йәрәхәт урынында
«Һыныу» диагнозын ҡуйырға билдәле бер критерийҙарҙың булыуы мөмкинлек бирә. Һыныу диагнозы клиник яҡтан ҡуйыла һәм рентгенологик яҡтан ғына раҫлана.
Дыуан (Дыуан районы)
Дыуан (Дуван) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3669 кеше. Почта индексы — 452534, ОКАТО коды — 80223807001.
Географик урыны
Дыуан ауылы Шәрип күленә ҡойоусы Ҡорйылға (Суханка) йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 30 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 105 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Дыуан районында урыҫ ауылдары күп, ҡырҡҡа яҡын ауыл. Пермь губернаһы Көңгөр өйәҙенән күсеп килгән дәүләт крәҫтиәндәре 1788 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса Троицк өйәҙе Дыуан улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Дыуан ауылына нигеҙ һалған. Атамаһы башҡорттарҙың Дыуан ырыуы исеменән, этнонимдан, алынған. Шулай уҡ Петропавловка, Степь атамалары менән дә теркәлгән. Көңгөр урыҫтары килерҙән алда, был ерҙәрҙе ҡуртымға алып, Боғоросландан килгән мордва крәҫтиәндәре йәшәгән була. Килешелгән мөҙҙәт үткәәнлектән, улар элекке урындарына ҡайтҡан.
Күсеп килеүселәр ағымы артабан да туҡтамаған: 1801 йылда, 1806 йылда, 1809—1810 йылдарҙа иҡтисад (80 ир-ат), дәүләт (21 ир-ат), яһаҡлы, заводтарға беркетелгән (638 ир-ат), шулай уҡ партикуляр тип йөрөтөлгән (йәғни шәхси, 233 ир-ат) крәҫтиәндәр Дыуанға килгән дә килгән.
1811 йылда Дыуанда 289 йорт һәм 994 ирүат йән иҫәпләнгән. Ауыл яңы күсеп килеүселәрҙе һыйҙыра алмай башлаған. Шуға күрә бүлендек ауылдар барлыҡҡа килгән. Изге апостолдар Пётр менән Павел сиркәүе исеменән ауыл Петропавловка тип тә, Степь тип тә аталған. Төп ауылдан бүленеп сыҡҡан Чертан һәм башҡа ауылдар Кошелевка йылғаһы буйлап урынлашҡан.
Ежовка (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дыуан (Дыуан районы)
Дыуан ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1859 йылда Дыуандағы 846 йортта 1295 ир-ат, 1865 йылда 518 йортта — 3586 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, итек етештереү менән шөғөлләнгәндәр. Улус идралығы Дыуанда урынлашҡан, 1821 йылда төҙөлгән сиркәү, училище, 3 һыу тирмәне, 20 сауҙа кибете булған. Йәрминкәләр үткәрелгән.
1866 йылдан Дыуан — Дыуан улусы үҙәге. 1870 йылда 518 йортта — 1642 ир-ат һәм 1944 ҡатын-ҡыҙ, 1895 йылда 789 йортта — 2396 ир-ат һәм 2614 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1906 йылда Дыуан ауылында улус идаралығы, сиркәү, 2 башланғыс земство мәктәбе, һөнәри һәм 2 класлы ҡыҙҙар училищеһы, йәкшәмбе мәктәп, фельдшер пункты, 2 ел һәм 4 һыу тирмәне, 33 тимрлек, тире-күн, 6 май һығыу, 40 көршәк оҫтаханаһы, шарап, һыра һәм 18 бакалея кибете, 2 запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған. Йрминкәләр үткәрелгән. Урман кәсепселеге урын алған. 1920 йылда, Ивушкино ауылы менән бергә, 910 йортта — 2353 ир-ат һәм 3212 ҡатын-ҡыҙ булған. Ҡатын-ҡыҙҙар һаны ир-ат һанына ҡарата күберәк булған. Башҡорттарҙа тарихи көрсөк йылдарында ғына бындай күренеш күҙәтелгән.
1930—1963 йылдарҙа Дыуан — Дыуан районының административ үҙәге.
Әлеге ваҡытта Дыуан ауылында иген ҡабул итеү һәм тоҡомсолоҡ предприятиелары, заготконтора, Дыуан күп профилле (аграр) техникумы, Дыуан урта мәктәбе, төп мәктәп, 3 балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, Мәҙәниәт һарайы, клуб, 2 китапхана, метеорология станцияһы, ипподром, сиркәү бар.
Халыҡ һаны
Дыуан ауылында урыҫтар, башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).