cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зерноград (станция)
Тарихы
1015 йылда Дондағы Ростовтың Торговая (хәҙер Сальск ҡалаһы) тимер юлы менән бергә разъезд сифатында төҙөлгән. Урындағы оло кеше Григорий Иванович Махно Дөйә разъезы тураһында былай тип һөйләй: Беренсе донъя һуғышы алдынан батша хөкүмәте Батайск тимер юлы тармағы аша Дондағы Ростовты Торговый станцияһын (хәҙер Сальск ҡалаһын) тимер юлы менән   тоташтырырға ҡарар итә. 1915 йылға юл төҙөлөшө тамамлана. Инженерҙар уны файҙаланыуға ҡабул итә. Кагальницкая станицаһынан Мечётинская станицаһына ярты юлда  разъезд асырға ҡарар итәләр. Һәм уйлай башлайҙар; нисек итеп атарға? Тирә-яҡта ҡылғанлы дала, кешеләр юҡ, ә сағыштырмаса яҡында дөйәләр көтөүлеге. Шулай итеп разъезды «Дөйә» разъезы тип атарҡға ҡарар итәләр.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Анзас (Анзас ҡушылдығы)
Анзас  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Анзас йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гагарин Юрий Алексеевич
Гагарин Юрий Алексеевич (9 март 1934 йыл, Клушино, Гжатский (хәҙерге Гагарин) районы, Көнбайыш өлкә (хәҙерге — Смоленск өлкәһе), СССР — 27 март 1968 йыл, Новосёлов ауылы, Киржач районы, Владимир өлкәһе, СССР) янында — СССР-ҙың лётчик-космонавы, Советтар Союзы Геройы, бер нисә дәүләттең юғары маҡтау билдәләре кавалеры, бик күп Рәсәй һәм сит ил ҡалаларының почетлы гражданы.
СССР Хәрби-һауа көстәре полковнигы (1963), 1-се класлы хәрби осоусы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1961), ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ағзаһы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.
1961 йылдың 12 апрелендә Юрий Гагарин донъя тарихында йыһан киңлегенә осоусы тәүге кеше була. Бортында Гагарин булған «Восток-1» карабы Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Урҙа өлкәһендә урынлашҡан Байконур космодромынан «Восток» ракета-йөрөтөүсе менән ебәрелә. осҡандан һуң Гагарин Энгельстан алыҫ түгел Һарытау өлкәһенә төшә. 1961 йылдың 12 апреле, Юрий Гагариндың йыһанға осоу көнө, байрам — Космонавтика көнө тип иғлан ителә.
Тәүге йыһан осошо бөтә донъяла ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы, ә Юрий Гагарин үҙе донъяла танылыу яуланы. Сит ил хөкүмәттәре һәм йәмәғәт ойошмалары саҡырыуы буйынса ул 30-ға яҡын илдә булған. Шулай уҡ беренсе космонавт Советтар Союзы эсендә лә сәфәрҙәр яһай. Артабанғы йылдарҙа Гагарин ҙур ижтимағи-сәйәси эш алып бара, профессор Н. Э. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа көстәре инженер академияһын тамамлай, Космонавтар әҙерләү үҙәгендә эшләй һәм йыһанға яңы осошҡа әҙерләнә. 1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселово ауылы янында тәжрибәле инструктор В. С. Серёгин етәкселегендә МиГ-15УТИ самолетында күнекмә осошон башҡарғанда һәләк була. Фажиғәнең сәбәптәре бөгөнгә тиклем асыҡланып бөтмәгән.
Советтар Союзында Гагариндың үлеме менән бәйле дөйөм халыҡ матәм көнө иғлан ителә (СССР тарихында беренсе тапҡыр дәүләт башлығы булмаған кеше иҫтәлегенә). Ерҙең беренсе космонавты хөрмәтенә бер нисә тораҡ пункт (шул иҫәптән тыуған ҡалаһы — Гжацк) тип үҙгәртелә, урамдар һәм проспекттар атала. Донъяның төрлө ҡалаларында Гагаринға бик күп һәйкәл ҡуйыла.
Ғүмеренең тәүге йылдары һәм белем алыуы
Юрий Алексеевич Гагарин 1934 йылдың 9 мартында РСФСР-ҙың Көнбайыш өлкәһе Гжатский районының Клушино ауылында (хәҙерге — Смоленск өлкәһенең Гагарин районы тыуған (йәғни ата-әсәнең йәшәгән (теркәлгән) урыны буйынса). Тыуған урыны — Гжатск ҡалаһының бала табыу дауаханаһы (1968 йылда Гагарин ҡалаһы тип үҙгәртелә)
Эшсе мөхиттә тыуып үҫкән: атаһы Гагарин Алексей Иванович (14 март 1902 йыл — 30 август 1973 йыл)  — 30 августа 1973 ), — балта оҫтаһы, әсәһе, Матвеева Анна Тимофеевна (20 декабрь 1903 йыл — 12 июнь 1984 йыл), һөтсөлөк-тауар фермаһында эшләй, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән. Олатаһы, Матвеев Тимофей Матвеевич (1871—1918), Путилов заводында эшсеһе, Санкт-Петербургта, Автовта, Богомолов (хәҙер Возрождение) урамында, XIX быуат аҙағында йәшәгән.
Гагариндар ғаиләһендә өс ул һәм бер ҡыҙ булған. Юрий өсөнсө улы була.
Юрийҙың бала сағы Клушин ауылында үтә. 1941 йылдың 1 сентябрендә малай мәктәпкә бара, әммә 12 октябрҙә ауыл баҫып алына һәм уҡыуы туҡтатыла. Немецтар ғаиләне бәләкәй балалары менән ҡыуып сығара, ә йортта оҫтахана ойоштора. Ҡыш башланғансы, Гагариндар ҙур булмаған ер өй ҡаҙып, кәҫ менән ҡаплап, мейес һалғандар. Немец һалдаттары атаһын туҡмаған һәм уны эшләргә мәжбүр иткән. Сигенер алдынан немецтар уның өлкән ағаһы Валентинды һәм һеңлеһе Зояны Германияға ҡыуып алып китәләр. Юра әсәләрҙең балаларын алып китеп барыусы машина артынан йүгереп барыуын, немецтарҙың уларҙы винтовка төйҙәһе менән ҡыуыуын күрә. Артабан Юрий Гагарин һуғыш йылдарын телгә алмай. Клушино ауылы 1943 йылдың 9 апрелендә Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителгәнгә тиклем йыл ярым самаһы оккупация аҫтында була. Шунан һуң ғына мәктәптә уҡыу яңынан башлана.
1945 йылдың 24 майында Гагариндар ғаиләһе Гжатск ҡалаһына күсеп килә. 1949 йылдың майында Юра урта мәктәптең алтынсы класын тамамлай. Ата-әсәһе һәм уҡытыусылары уны Гжатскиҙа ете йыллыҡ мәктәпте тамамларға өгөтләйҙәр, ләкин Юрий уҡыуын Мәскәүҙә туғандары йәшәгән ерендә дауам итергә теләй. Мәскәүгә барыу килеп сыҡмай: ата-әсә улын юлға әҙерләгән арала Мәскәү һөнәрселек училищеларына ҡабул итеү тамамланған була. Тик 30 сентябрҙә генә ағаһы Гагарин Савелий Иванович ярҙамында Юрий Люберец һөнәрселек училищеһына уҡырға инә. Бында ул художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнаша — тынлы оркестрҙа торбала уйнай .Бер үк ваҡытта Юрий киске эшсе йәштәр мәктәбенә уҡырға инә. Уҡыу ваҡытында, 1949 йылдың 16 декабрендә, ВЛКСМ-ға инә. 1951 йылдың майында киске мәктәптең етенсе класын, ә июнь айында училищены «формаға һалыусы һәм ҡойоусы» һөнәре буйынса яҡшы билдәләр менән тамамлай.
1954 йылдың 25 октябрендә тәүге тапҡыр СССР ДОСААФ-ының Һарытау аэроклубында шөғөлләнә башлай. 1955 йылда Юрий Гагарин ҙур уңыштарға өлгәшә, уҡыуҙа яҡшы билдәләренә өлгәшә һәм Дубки спорт аэродромында Як-18 самолетында беренсе тапҡыр үҙ аллы оса. Аэроклубта Юрий Гагарин бөтәһе 196 тапҡыр һауаға күтәрелеп, осоу ваҡытын 42 сәғәт 23 минутҡа еткерә.
Хәрби-диңгеҙ авиацияһындағы карьераһы
1955 йылдың 27 октябрендә әрме сафына саҡырыла һәм Чкалов (Ырымбур) ҡалаһына К. Е. Ворошилов исемендәге 1-се осоусылар хәрби-авиация училищеһына ебәрелә. Ул ваҡытта билдәле осоусы-инструктор Я. Ш. Аҡбулатовта уҡый. Хәрби училищела Юрий Гагарин взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Юғары талаптарға риза булмаусы ҡул аҫтындағы бер нисә кеше Юрийҙы туҡмай, шунан һуң ул бер айға яҡын госпиталдә ята. Әммә училищеға ҡайтҡас, сержант Гагарин үҙенә лә, иптәштәренә лә талапсанлыҡты кәметмәй.
Уҡыуҙа Юрий бөтә дисциплиналар буйынса ла иң юғары балдарға өлгәшә. Ул самолётты ултыртыу мәлен генә үҙләштерә алмай — самолёттың мороно әленән-әле ергә төкөгән. Училище етәкселеге уҡыуҙан ситләтеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ләкин бойороҡҡа ҡул ҡуйылмай, сөнки Юрий, күктән башҡа йәшәй алмайым, тип илай. Һуңғы минутта училище начальнигы Гагариндың бәләкәй буйлы булыуына иғтибар итә, был күренеш мөйөшөнә йоғонто яһай һәм ерҙе тойоуҙы кәметә. Гагариндың креслоһына ҡалын өҫтәмә һалаар, шунан һуң ул бирелгән бурысты башҡарып сыға алған. 1957 йылдың 25 октябрендә Гагарин училищены ҡыҙыл дипломға тамамлай.
Ике йыл Луостариҙа (Мурманск өлкәһе) Төньяҡ флот Хәрби-һауа көстәренең 122-се истребитель авиация дивизияһының МиГ-15бис/21 самолёттары. К октябрю 1959 года налетал в общей сложности 265 часов. менән ҡоралланған 769-сы истребитель авиация полкында хеҙмәт итә. 1959 йылдың октябренә ул йәмғеһе 265 сәғәт оса. Уның хәрби чины — өлкән лейтенант.
Йыһан отрядында
КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 5 ғинуарындағы 22-10-сы һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 22 майындағы 569-264-се ҡарарында космонавтарҙы отрядҡа йыйыу һәм уларҙы «Восток-1» карабында тәүге осоуға әҙерләү тураһында рәсми күрһәтмә ҡабул ителә.
Буласаҡ космонавтарҙы һайлап алыу һәм әҙерләүҙе СССР Хәрби-һауа көстәре башҡара. 20 кандидат һайлап алыу планлаштырыла.
Космонавтарға кандидаттарҙы Үҙәк хәрби-тикшеренеү авиация госпитале белгестәренең махсус төркөмө һайлап ала. Психологтар Гагарин характерының түбәндәге һыҙаттарына иғтибар итә:
Әүҙем хәрәкәт менән тамашалар ярата, унда ҡаһарманлыҡ, еңеүгә ихтыяр, ярыш рухы өҫтөнлөк итә. Спорт уйындарында команданың инициаторы, етәксеһе, капитаны урынын биләй. Ҡағиҙә булараҡ, бында уның еңеүгә ихтыяры, сыҙамлығы, фиҙакәрлеге, команда тойғоһо үҙ ролен уйнай. Иң яратҡан һүҙем — «эшләргә». Йыйылыштарҙа эшлекле тәҡдимдәр индерә. Үҙ көсөмә, үҙ көсөмә ышанам. Күнекмәләрҙе еңел үткәрә, һөҙөмтәле эшләй. Бик гармониялы үҫешкән. Саф йөрәкле. Саф күңелле. Әҙәпле, ипле, теүәллек ярата. Юраның интеллектуаль үҫеше юғары. Хәтер яҡшы. Иптәштәре араһында киң әүҙем иғтибар, ынтылыш, тиҙ реакция менән айырылып тора. Түҙемле. Дөрөҫ тип иҫәпләгән фекерҙе яҡларға ҡурҡмай.
1959 йылдың 9 декабрендә Гагарин космонавтарға кандидаттар төркөмөнә индереү үтенесе менән рапорт яҙа. Бер аҙнанан уны Үҙәк ғилми-тикшеренеү авиация госпиталендә бөтә яҡлап медицина тикшереүе үтеү өсөн Мәскәүгә саҡыралар. 1960 йыл башында тағы бер махсус медицина комиссияһы ҡарай, ул өлкән лейтенант Гагаринды йыһанға осоу өсөн яраҡлы тип таный.
1960 йылдың 11 ғинуарында Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса 26266-сы махсус хәрби часть ойошторола, уның бурысы космонавтар әҙерләү була (һуңыраҡ часть Хәрби-һауа көстәре космонавтар әҙерләү үҙәге итеп үҙгәртелә). Гагарин 1960 йылдың 3 мартындағы Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса космонавтарға кандидаттар төркөмөнә алына, ә 11 мартта ғаиләһе менән бергә яңы хәрби хеҙмәт урынына юллана. 25 мартта космонавтар әҙерләү программаһы буйынса даими дәрестәр башлана.
Космонавты һайлау һәм әҙерләү
Реактив истребитель авиацияһы лётчигы беренсе космонавт булырға тейеш булыуы СССР Министрҙар Советының Оборона технологиялары буйынса дәүләт комитетының 1-се Махсус конструктор бюроһының баш конструкторы С. П. Королев һәм уның теләктәштәрендә шик тыуҙырмай.
Йыһан техникаһы менән эшләү өсөн тулыһынса сәләмәт, профессиональ әҙерлекле, тәртипле, бөтә билдәләнгән физик һәм медицина талаптарына яуап биргән айырым кандидаттар кәрәк була.
Гагариндан тыш йыһанға беренсе осошҡа тағы бер нисә дәғүәсе була; бөтәһе егерме кеше була (СССР-ҙың Беренсе космонавт корпусы). Кандидаттар хәрби летчик-истребителдәр араһынан Королев ҡарары буйынса һайлап алына, бындай осоусыларҙың артыҡ йөкләнеш, стресслы хәлдәр һәм баҫым төшөү тәжрибәһе булырға тейеш. Беренсе космонавтар отрядына һайлап алыу түбәндәге медицина, психологик һәм башҡа параметрҙар нигеҙендә үткәрелә: бейеклеге 170 см, ауырлығы , бейеклеккә һәм стратосфераға яраҡлашыу һәләте, реакция тиҙлеге, физик сыҙамлылыҡ, психик тигеҙлек. Рәсми хеҙмәт характеристикаһына ярашлы, Юрий Гагариндың буйы 165 сантиметр, ә беренсе космос турисы Деннис Титоның «Time» журналында баҫылған мәғлүмәттәре буйынса 157 см тәшкил итә. Буйға һәм ауырлыҡҡа талаптар «Восток» космос карабында тейешле сикләүҙәр арҡаһында барлыҡҡа килә, улар «Восток» ракета йөрөткөсөнөң ҡеүәте менән билдәләнә. Бынан тыш, кандидаттарҙы һайлап алғанда ыңғай ҡылыҡһырлама, партияла ағзалыҡ (Гагарин 1959 йылда КПСС ағзаһы вазифаһына кандидат булды, 1960 йылдың йәйендә партияға инде), сәйәси әүҙемлек, социаль сығыш иҫәпкә алына.
Егерме дәғүәсе араһынан алтауһын һайлап алалар, улар — Юрий Гагарин, Герман Титов, Григорий Нелюбов, Андриян Николаев, Павел Попович һәм Валерий Быковский. 1960 йылдың декабренән 1961 йылдың ғинуарына тиклемге осорҙа Жуковский ҡалаһында йыһанға беренсе осошҡа космонавтарға алты кандидат әҙерләнә. Космонавтар әҙерләү үҙәге булдырылған була, әммә ул әле эшләмәй тиерлек, шуға күрә төп әҙерлек Осоу ғилми-тикшеренеү институтының (ФРИ) филиалының береһендә, «Восток-3А» космос аппараттары моделе урынлашҡан 47-се лабораторияла үтә. Һуңыраҡ Космонавтар әҙерләү үҙәге барлыҡ кадрҙар менән даими урынлашыу урынына — Звездныйға күсә. Йәнәшәлә, Чкалов станцияһы янында тәүге торлаҡ фонды — тыңлаусы-космонавтар ғаиләләрен һәм Космонавтар әҙерләү үҙәгенең етәксе составы ғаиләләренең бер өлөшөн урынлаштырыу өсөн фатирҙар булдырыла.
Космонавтарҙың күнекмәләренә Советтар Союзы Геройы Галлай Марк Лазаревич етәкселек итә. Кандидаттарҙың берәйһе корабль «шарында» үҙ урынын алғанда, Галлай: «Ҡуҙғалдыҡ! (Поехали!)» — тип әйтә, — һәм осошта штаттағы һәм штаттан тыш хәлдәрҙе сағылдырыу башлана. «Ҡуҙғалдыҡ!» командаһы һәр күнекмәлә яңғырай, уға өйрәнеп китәләр. Ә Марк Лазаревич һуңынан был команданы һуғышҡа тиклем үк Ленинград аэроклубында үҙен осорға өйрәткән лётчик-инструкторҙарының береһе биреүе хаҡында һөйләй.
1961 йылдың 17-18 ғинуарында сығарылыш имтихандарын 6 кандидат тапшыра. Беренсе имтихан Осоу ғилми-тикшеренеү институты филиалында үтә. Имтихан ваҡытында космонавтарға кандидаттар тренажер булып хеҙмәт иткән «Восток» космос карабы кабинаһына сиратлап инә. Тренажёрҙа имтихандан һуң буласаҡ космонавт 40—50 минут дауамында ҡабул итеү комиссияһына штаттағы һәм штаттан тыш хәлдәрҙә йыһан карабында эшләүе тураһында һөйләй, һорауҙарға яуап бирә (Гагарин, Титов, Николаев һәм Попович — «бишле», Нелюбов һәм Быковский «яҡшы» билдәләр ала). Икенсе көндө имтихандар Чкаловский ҡасабаһы (хәҙер был ҡала) янындағы хәрби аэродромда дауам итә. Унда барыһы ла яҡшы белем күрһәтә. Имтихандарҙың шәхси эштәрен, характеристикаларын һәм һөҙөмтәләрен ҡарап, ҡабул итеү комиссияһы актта былай тип яҙа: «Беҙ космонавтарҙы осоштарҙа ҡулланыу тәртибен тәҡдим итәбеҙ: Гагарин, Титов, Нелюбов, Николаев, Быковский, Попович».
25 ғинуарҙа Хәрби-һауа көстәренең 21-се баш командующийы бойороғо менән төркөмдөң бөтә ағзалары тәүгеләрҙән булып космонавт вазифаларына ҡабул ителде.
1961 йылдың 23 мартында отряд командиры итеп Юрий Гагарин тәғәйенләнә.
Королёв ашыға, сөнки 1961 йылдың 20 апрелендә американдар үҙ кешеһен йыһанға ебәрәсәге тураһында мәғлүмәттәр була. Шуға күрә стартты 1961 йылдың 11 апрель менән 17 апрель араһына планлаштырырға ниәтләйҙәр. Йыһанға осасаҡ кеше һуңғы мәлдә билдәләнә — Дәүләт комиссияһы ултырышында Гагарин һайлана, уның алмашсыһы (дублёры) итеп Титов Герман тәғәйенләнә.
1961 йылдың 3 апрелендә КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ултырышы үтә. Уны КПСС Үҙәк Комитеты секретары Н. С. Хрущёв үткәрә. СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары Д. Ф. Устиновтың доклады буйынса Үҙәк Комитет Президиумы кешене йыһанға ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Ултырыштың асыҡ өлөшөнән һуң комиссия тар составта ҡала һәм Каманиндың Юрий Гагаринға осоуға рөхсәт биреү тураһындағы тәҡдимен хуплай, Титовты запас космонавт итеп раҫлай.
Артабанғы тормошо һәм карьераһы
1961 йылдың 1 сентябрендә Юрий Гагарин Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә. 1968 йылда иһә диплом проектын яҡлай. Дәүләт экзаменацион комиссияһы уға «осоусы-инженер-космонавт» квалификацияһын бирә һәм академия адъюнктураһында уҡырға тәҡдим итә.
Һәләк булыуы
Авиаһәләкәт сәбәптәрен тикшереү буйынса Дәүләт комиссияһы ойошторола. Отчет 29 томдан тора һәм йәшерен рәүештә тотола; уның деталдәре һуңғы ваҡытҡа тиклем уның айырым ағзаларының мәҡәләләренән һәм интервьюларынан ғына билдәле булған. Комиссия һығымталарының асылы түбәндәгесә була: экипаж, осош ваҡытында һауа торошо үҙгәреү сәбәпле, ҡапыл маневр яһай, һәм болот ҡатламынан вертикаль рәүештә тиерлек сыға. Осоусыларҙың машинаны горизонталь осошҡа сығарырға тырышыуына ҡарамаҫтан, самолет ер менән бәрелешә, һәм экипаж һәләк була. Тикшереү барышында техниканың ватылыуы һәм етешһеҙлектәре асыҡланмаған. Осоусыларҙың ҡалдыҡтарын һәм ҡанын химик анализлау сит матдәләрҙе күрһәтмәй.
Гагариндың йыһанға осоуына 50 йыл тулыу айҡанлы дәүләт комиссияһының уның үлем сәбәптәре тураһында сер һығымталары сиселә. Рәсәй Федерацияһы Президенты архивы мәғлүмәттәре буйынса, һауа судноһының һәләкәткә осрауының сәбәбе итеп шар-зондтан ҡапыл тайпылыу йәки, моғайын, болоттарҙың өҫкө ситенә сығыуға юл ҡуймау манёвры аталған. Ҡатмарлы метеорологик шарттарҙа был самолеттың критик осош режимына эләгеүенә һәм ҡолауына килтергән.
С. М. Белоцерковский етәкселегендәге бер төркөм белгестәрҙең тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, ҡапыл манёврға башҡа самолёттың яҡынайыуы һәм ҡапыл ситләшеүе, уның көслө өйөрмәле эҙенә эләгеүе сәбәпсе булыуы ихтимал. Һөҙөмтәлә Гагарин һәм Серёгиндың МиГ-15УТИ-һы яҫы штопорға эләгә. Болот ҡатламында осҡан осоусылар осоу бейеклеген күрә алмаған. Дөрөҫ булмаған метеорологик мәғлүмәттәргә һәм приборҙар күрһәтмәләренә таянып, осоусылар самолетты ҡолауҙан сығарып өлгөрөр тип уйлай, ләкин бейеклек запасы етерлек булмай. Болот ҡатламынан сыҡҡас, һикерергә (катапультланыу) һуң була.
2013 йылда Алексей Леонов хәбәр итеүенсә, тикшереү комиссияһы документтарының серен сисеү һөҙөмтәһендә был версия тулыһынса раҫлана: Су-15 самолеты космонавтарҙың күнекмә осоу зонаһына рөхсәтһеҙ килеп инә. Үтә ҙур тиҙлек менән осҡан истребитель болот араһында Гагарин һәм Серёгин самолётынан 10-15 метр алыҫлыҡта үтеп, уларҙың самолётын спиралгә индерә, унан осоусыларҙың сығыу ваҡыты булмай. Шуның менән бергә А. А. Леоновтың дәлилдәре юҡ һәм уны тикшереү комиссияһы ағзаһы А. Д. Миронов кире ҡаға.
Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
Беренсе космонавт СССР Хөкүмәтенән Премия сифатында ала:
Дәрәжәләре
Совет хөкүмәте шулай уҡ Юрий Гагаринды өлкән лейтенанттан шунда уҡ майор дәрәжәһенә күтәрә (йыһанға өлкән лейтенант дәрәжәһендә ебәрелә). Юрий Гагарин 1962 йылдың 12 июнендә подполковник, ә 1963 йылдың 6 ноябрендә полковник дәрәжәһенә күтәрелә.
1966 йылдан Юрий Гагарин Халыҡ-ара космонавтика академияһының почетлы ағзаһы була.
Миҙалдары и дипломдары
Сығанаҡ.
Почётлы гражданлығы
Юрий Гагарин түбәндәге ҡалаларҙың почетлы гражданы итеп һайлана:
Уға шулай уҡ Ҡаһирә һәм Александрия ҡапҡаларының алтын асҡысы тапшырыла. Ҡаһирә ҡапҡаларының асҡысы 1962 йылда ҡала губернаторы Сәләх Дессуки тарафынан тапшырыла.
Дингә мөнәсәбәте
Космонавт үҙенең китабында дингә мөнәсәбәтен түбәндәгесә белдерә: "Кешенең йыһанға осоуы сиркәүгә емергес һөжүм яһаны. Миңә килгән хаттарҙа диндарҙарҙың фән ҡаҙаныштары тәьҫирендә алланан ваз кисеүе, «Алла юҡ, уның исеме менән бәйле һәр нәмә лә — уйҙырма ла, алама ла», — тип таныуҙары тураһында бик ҡәнәғәтләнеп уҡып сыҡтым."
Ләкин Виктория университеты тарихсыһы Тревор Роквеллдың фекеренсә, был китапты («Дорога в космос») автобиографик тип шартлы рәүештә генә иҫәпләргә, уның йөкмәткеһенә ҙур скептицизм менән ҡарарға мөмкин. Ул китапты Гагарин һүҙҙәре буйынса «Правда» гәзите хәбәрселәре Н.Денисов менән С.Борзенко яҙып алыуына, ә мөхәррире юғары дәрәжәле офицер Николай Каманин (был титул битендә күрһәтелгән) булыуына иғтибар йүнәлтә. Шулай итеп, рәсми «автобиография» дингә ҡаршы кампания осоронда пропаганда ҡоралы булып хеҙмәт итә ала һәм Юрий Гагариндың инаныуҙарын сағылдырмай.
Гагариндың дингә мөнәсәбәтенә тағы бер ҡараш бар. Валентин Петров, Рәсәйҙә Космонавтар әҙерләү үҙәге хеҙмәткәрҙәренең береһе, «Интерфакс-дин» агентлығына интервьюһында Ерҙең беренсе космонавы менән Троица-Сергиев Лавраһына барыуы хаҡында хәбәр итә :
"Юрий Алексеевич, урыҫтар кеүек үк, суҡындырылған кеше була һәм, минең белеүемсә, дингә ышана. Юрий Алексеевич, урыҫтар кеүек үк, суҡындырылған кеше була һәм, минең белеүемсә, дингә ышана. Минең өсөн 1964 йылда, Гагаринға 30 йәш тулғас, Троица-Сергий лавраһына бергәләп барыуыбыҙ онотолмаҫлыҡ булып ҡала. <...> Лавраға килгәс, уның янына автограф алырға бик күп кеше килә. Хатта дини хеҙмәт тә тамамланмаған була, әммә барыһы ла, Гагариндың килеүе тураһында белеп ҡалып, уға ашыға. Был Юраға ҡарата халыҡтың һөйөүе була, һәм ул бер кемдән дә баш тарта алмай."
Валентин Петров шулай уҡ Гагариндың Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһын тергеҙергә тәҡдим итеүе тураһында ла һөйләй :
"Ә сәфәрҙән һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, Юрий Гагарин, Үҙәк Комитеттың йәштәрҙе тәрбиәләү мәсьәләләре буйынса пленумы ултырышында сығыш яһап, асыҡтан-асыҡ Христостың ғибәҙәтханаһын хәрби дан ҡомартҡыһы, православиеның бөйөк әҫәре булараҡ тергеҙергә тәҡдим итте. Бер үк ваҡытта ул шул ваҡытта емерелгән Триумфаль арканы тергеҙергә тәҡдим итте. Гагариндың мотивы бик ябай ине: тамырҙарыңды белмәйенсә илһөйәрлекте күтәрә алмайһың. Ҡотҡарыусы Христос соборы хәрби дан һәйкәле булғанлыҡтан, Быны Тыуған илде яҡларға барыусы кешеләр белергә тейеш."
Әммә Петров Гагариндың һүҙҙәрен дөрөҫ еткермәй. Юрий Алексеевич реставрация тураһында ла, «православиеның күренекле хеҙмәте» тураһында ла бер ни ҙә әйтмәй. ВЛКСМ Үҙәк Комитетының VIII пленумында сығышында (төп нөсхә тексы: Рәсәй дәүләт ижтимағи-сәйәси тарихы архивы, Фонд No 1, Инвентаризация 2, 2-се өлөш, Һаҡлау берәмеге 471), Гагарин һүҙмә-һүҙ түбәндәгеләрҙе әйтә :
"Минеңсә, ҡомартҡыларҙы һаҡлап ҡалыу тураһында уйламайынса, батырҙарса үткәнгә хөрмәт етерлек кимәлдә тәрбиәләмәйбеҙ әле. Мәскәүҙә 1812 йылғы Триумфаль арка алып ташлана һәм тергеҙелмәне, Наполеонды еңеү хөрмәтенә бөтә ил буйынса йыйылған аҡсаға төҙөлгән Ҡотҡарыусы Христостың ғибәҙәтханаһы емерелде. Мин үткәндәр иҫтәлегенә вәхшиҙәрсә мөнәсәбәт ҡорбандары исемлеген дауам итә алыр инем."
Космонавт Алексей Леонов был хәлгә шундай комментарий бирә :
"Әле миңә оҡшамаған тенденция барлыҡҡа килде. Әгәр совет заманында бөтә космонавтар ҙа - һис шикһеҙ атеистар тип раҫланһа, хәҙер йыш ҡына уларҙың барыһын да православие динен тотҡан, сиркәүле кешеләр итеп күрһәтергә ынтылалар. Эйе, совет йылдарында асыҡтан-асыҡ аллаһыҙҙар булманы, күптәр Аллаға ышана, әммә бында, мәҫәлән, Гагарин Ҡотҡарыусы Христос соборын тергеҙеүҙе талап итә, тип әйтергә ярамай. Был ысын документ, һәм унан күренеүенсә, Гагарин Ҡотҡарыусы Христос соборын тергеҙергә саҡырмаған, ул патриотик ҡомартҡыларға вәхшиҙәрсә мөнәсәбәт тураһында әйткән."
Гагарин совет космонавтарының динде хөкөм итеүсе «Советтар иленең йәш атеист-ленинсыларына» мөрәжәғәтенә ҡул ҡуймай (1966 йылда «Фән һәм дин» журналында баҫылып сыға) ).
Ойошмалар
Калининград өлкәһе Калининград ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 40-сы гимназияһы
Иҫкәрмәләр
Комментарийҙар
Сығанаҡтар
Бердышевка
Бердышевка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Малик
Малик (Маликово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452369, ОКАТО коды — 80234872002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ыҫлаҡбаш ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Ыҫлаҡбаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тепловка (йылға)
Тепловка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 468 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәтәүбаш ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Мәтәүбаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Анзас (Мундыбаш ҡушылдығы)
Анзас  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мундыбаш йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Новоселка (Фёдоровка районы)
Новоселка (Новоселка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. У р а л, Фёдоровка р‑нындағы ауыл, Денис ауыл биләмәһенә ҡарай. Район үҙәгенән көнсығышҡа 26 км һәм Мәләүез тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 83 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 558 кеше. Почта индексы — 453290, ОКАТО коды — 80254825005.
Тарихы
XVII быуат аҙағында Стәрлетамаҡ өйәҙендә дәүләт крәҫтиәндәре бүлендек ауыл булараҡ Урал атамалы ауылға (хәҙер Иҫке Урал ауылы Күмертау ҡалаһы эсендә тороп ҡалған) нигеҙ һала.
1906 йылда земство мәктәбе, 2 һыу тирмәне, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бол (Бол ҡушылдығы)
Бол  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бол йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Антроп (Кондома ҡушылдығы)
Антроп  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маты (Ҡариҙел районы)
Маты (Мата) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 452394, ОКАТО коды — 80234852009.
Толстовка (йылға)
Толстовка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бол (Уктым ҡушылдығы)
Бол  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уктым йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шорҙар
Шорҙар (шор-кижи, тадар-кижи, татар, тадар, шорд-кутум) — төрки телле халыҡ, Көнбайыш Себерҙең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, башлыса Кемерово (Таштагол, Новокузнецк, Междуреченск, Мыски, Осинников һәм башҡа райондарҙа) өлкәһендә, шулай уҡ Хакас Республикаһы,  Алтай Республикаһы,  Красноярск һәм Алтай крайҙарында йәшәй. Дөйөм кешеләр һаны 14 мең тирәһе. Ике этнографик төркөмгә буленә: көньяҡ, йәки таулы-тайгалы (XX быуат башында көньяҡ шорҙарҙың йәшәү өлкәһе Таулы Шория исемен ала) һәм  төньяҡ, урман-далалы (аба) төркөм. Теле буйынса шорҙар алтайҙарға һәм хакастарға, мәҙәниәте буйынса — алтайҙарға һәм чулымдарға яҡын
Үҙатамаһы
1926 йылға тиклем шорҙарҙың бөтә ырыу төркөмдәренең (абалар, шорҙар, каларҙар, каргиндар һәм башҡа) дөйөм үҙатамаһы   тадар-кижи (татар кешеһе) була. Көньяҡ Кузбасстың төрөк телле халҡы исеме «шорҙар» властар тарафынан академик В. Радлов мрас һәм кондом татарҙарының этномәҙәниәте берлеге тураһындағы фекерҙәрен иҫәпкә алып бөтә рәсми документтарҙа нығытыла. Хәҙерге үҙатамаһы булып тадар-кижи, шулай уҡ шор-кижи атамаһы ла тора.
Теле
Шорҙарҙың күпселеге рус телендә аралаша, 60 % ашыуы урыҫ телен туған тел тип һанай;  шор  телендә быға тиклем ике диалект бүленгән — мрас (хакас (ҡырғыҙ-уйғыр) көнсығыш-төрөк телдәре төркөмө) һәм кондом (көнбайыш-төрки телдәренең төньяҡ алтай төркөмө ),  уларҙың һәр береһе үҙ сиратында бер нисә һөйләшкә бүленә. Кемерово дәүләт университетының Новокузнецк институтында шор телен өйрәнеү буйынса ғилми мәктәп бар.
Фольклор һәм дини
Борон шорҙар формаль рәүештә православие динен тотҡан, ғәмәлдә иһә уларҙа  тәңреселек (ата-бабалар культы, дини һәм башҡа кәсепселек культы). һаҡланған. Шорҙарҙың традицион донъяға ҡарашына ярашлы, донъя өс  өлкәгә  —  «Өлкән еренә» (Ӱлген чер), беҙҙең ергә һәм  «уҫал рухтар еренә», йәки ер аҫты донъяһына бүленә. Ульгеня биләмәһендә  9 күк бар; етенсе күгендә  йондоҙҙар һәм ай урынлашҡан, һигеҙенсеһендә — ҡояш, ә  туғыҙынсыһында Ульгеня үҙе —  изге юғары аллаһ йәшәй. Беҙҙең донъяны һәм кешене, шорҙарҙың боронғо ҡарашы буйынса, Ульгеня үҙенең туғаны  Эрлик (яуызлыҡ башы кәүҙәләнеше) яралта.
Шорҙар фольклоры героик поэмалар (алыптығ ныбақтар — батырҙар тураһында хикәйәт), улар «кай», йәки өзләү менән башҡарыла, әкиәттәр, хикәйәләр һәм легендалар, йомаҡтар, мәҡәл һәм әйтемдәр, һунар, туй, мөхәббәт, маҡтау, тарихи йырҙар һәм башҡалар тәшкил итә. Шор героик поэмалары һәм йырҙары   музыкаль-поэтик ижадҡа ҡарай. Улар тал, кедр олононан яһалған ике ҡыллы ҡумыҙ инструмент («қомус») аккомпанементы аҫтында башҡарыла. Шор фольклоры жанры йөкмәткеһе һәм идеялары, нигеҙҙә, һунар итеп йәшәү образын  сағылдыра; бөтә жанрҙарҙан иң үҫешкәне героик эпос була.
Тарихы
Шор этносы VI—IX быуаттарҙа,  урындағы кета телле һәм килмешәк төрөк телле ҡәбиләләрҙең буталыуы барышында  (ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, шор этносы тик  XVII быуатта, йәғни Кузнецк өйәҙенең барлыҡҡа килеүе менән һәм уның сиктәрендә иҡтисади, тел һәм этномәҙәни бәйләнештәрҙең көсәйеүе менән) формалаша.
Шорҙар (дала) («кузнецк татарҙары») тураһында беренсе яҙма мәғлүмәттәр  XVII быуат башына, урыҫтарҙың Томи йылғаһы үрен  үҙләштереү осорона ҡарай. XX быуат башына тиклем шорҙарҙың ырыу мәнәсәбәттәренең байтаҡ иҫкелектәре ҡала. Октябрь революцияһына тиклем уларҙың төп шөғөлө балыҡсылыҡ һәм тире кәсептәре була, ҡайһы бер төркөмдәрҙең  — камиллашмаған ҡул  игенселеге, ҡуралағы малсылыҡ, сауҙа һәм ылаусылыҡ. Шорҙарҙың һөнәрселеге XX быуат башына тиклем өйҙә башҡарыла һәм нигеҙҙә, ҡатын-ҡыҙҙар  ҡулында була; иң үҫешкән һөнәрҙәр  туҡыу, селтәр туҡыу һәм көршәк әүәләү эше. Бөтә ерҙә лә тире һәм ағас эшкәртеү киң таралған була (эйәр, саңғы, уйылдыҡ кәмә, мебель, туҙҙан һауыт-һаба һәм башҡа көнкүреш әйберҙәре әҙерләү).
Төньяҡ шорҙарының элек-электән тимерселек эштәре ҙур әһәмиәткә эйә була шулай уҡ тимер мәғдәне сығарыу  һәм иретеү (ошонан — төньяҡ шорҙарының русса   атамаһын  «кузнецк татарҙары»). Әммә Рәсәй империяһы составына индерелгәндән һуң традицион тимер менән шөғөлләнеү  һөнәре батша указы менән тыйыла.
Шорҙарҙың традицион кейеме XX быуат башында иң төпкөл көньяҡ- шор улустарында ғына тегелә. Шул ваҡыттың шорҙарының  торлаҡ йорто булып конус ҡыйыҡлы күп мөйөшлө буралы йорттар, ярым ер өйҙәр, йәйге шалаштар, ә төньяҡ төркөм  урыҫ өйҙәрендә йәшәй. XIX быуат уртаһында шорҙарҙың бер өлөшө Хакасияға күсенә; һуңынан  күпселек был күскенселәр  хакас теленә күсә, — шуға күрә бөгөн уларҙың вариҫтары шорҙарға ҡарамай.
1925 йылдың 1 октябрҙән  8 октябргә тиклем Мыски улусында Тау Шорияһы  Советтарының  Беренсе съезы үтә, унда шорҙарҙың милли төҙөлөшө программаһы  эшләнә. 1926 йылдың 12.04. "Об образовании в составе Кузнецкого округа Сибкрая национального Горно-Шорцевского района" ВЦИК декреты менән шор халҡының үҙбилдәләнеше закон нигеҙендә нығытыла. Берҙәм үҙаңын һәм ХХ быуат 20-30 йылдарының дөйөм шор мәҙәниәте нигеҙҙәрен формалаштырыуҙа барлыҡҡа килгән яҙма һәм берҙәм әҙәби тел нигеҙендә грамоталылыҡтың дөйөм таралыуы ҙур роль уйнай. Әммә, артабан Тау Шорияһының тәбиғәт байлыҡтарын интенсив үҙләштереү, һәм һөҙөмтә булараҡ, артып барыусы халыҡтың дөйөм һанында шорҙар өлөшөнөң  ҡырҡа кәмеүе   1938 йылда Тау Шория районының бөтөрөлөүенә һәм уның өс административ - Таштагол, Кузедеев һәм Мыски берәмектәренә бүленеүгә килтерә. Был шоҙарҙың этник үҫешенә кире йоғонто яһай. Ассимиляция, урбанизация процестары  әүҙем була. Бөгөнгө көнгә тиклем дауам иткән шор этносының ассимиляцияһы һәм этник үҙенсәлектәренең кәмеүе 1940 йылдарҙа башлана. XX быуаттың беренсе яртыһында Төньяҡ Шорияла  хәл һиҙелерлек үҙгәрә, шул ваҡытта күмер ятҡылыҡтарын интенсив эшкәртеү башлана һәм эре ҡалаларҙың бөтөн системаһы, эшселәр ҡасабаһы, һөргөнгә ебәрелгән ҡатнаш этник состав менән тотҡондарҙың  ауылдары барлыҡҡа килә.
Кемерово өлкә башҡарма комитетының 1960 йылдың 20 июнендәге «О ликвидации колхозов Горной Шории, как нерентабельных» ҡарарынан һуң, шорҙар күпләп  ҡалаларға һәм Кемерово өлкәһенең эре ҡасабаларына  күсенә башлай, һөҙөмтәлә хәҙер унда бөтә шорҙарҙың  74 % йәшәй.
Генетика
Y-хромосомаһының сеоктар буйынса гаплотөркөмө бүленеше
Хәҙерге ваҡытта шорҙар
Бөгөн традицион шор мәҙәниәтенең аҡрынлап юҡҡа сығыуы күҙәтелә. Был урбанистик мәҙәниәттең көсәйә барыуы арҡаһында була. Шуның менән бергә 1985 йылда шорҙарҙың традицион байрамдары — ырыу башы  Ольгудек байрамы, яҙғы-йәйге  Пайрам байрамы һ. б., улар эпос һәм йырҙар башҡарыу менән бара, шулай уҡ спорт ярыштары ойошторола.
Хәҙерге ваҡытта шорҙарҙың күбеһе шахтала эшләй, һунар, балыҡсылыҡ, ауыл хужалығы  кеүек элекке ҡиммәттәр яйлап  икенсе планға  китә. Бары тик Шерегешта боронғо тормош рәүеше — халыҡ өсөн төп кәсеп булған һунар һаҡлана.
Хәҙерге заман шорҙарының мөһим проблемаһы булып эш урындарының юҡлығы  һәм Таштагол районының ауыл  территорияларында ауыл берәмеге структураларының  булмауы тора. Күп шорҙар ҡалаларҙа (Таштагол, Шерегеше, Новокузнецк) эшләй, ҡайһы берҙәре Шерегештың тау саңғыһы  курортында туристик  хеҙмәтләндереү өлкәһендә  эшләй. Ауылда йәшәүсе шорҙар рәсми рәүештә эшһеҙ һанала, шуға ҡарамаҫтан, уларҙың күбеһе ауыл хужалығында һәм  шорҙар өсөн  традицион булған кәсептәр менән шөғөлләнә.
Рәсәйҙә шорҙар һаны: Шорҙарҙың тораҡ пункттарҙа һаны :
Кемерово өлкәһе:
Междуреченск ҡалаһы 1523
Новокузнецк ҡалаһы 1508
Мыски ҡалаһы 1495
Ключевой ҡасабаһы 232
Усть-Кабырза ҡасабаһы 231
Чувашка ҡасабаһы164
Осинники ҡалаһы 150
Спасск ҡасабаһы133
Бородино ҡасабаһы130
Малиновка ҡасабаһы 128
Кемерово ҡалаһы 115
Усть-Анзас ҡасабаһы115
Хакасия Республикаһы:
Абакан ҡалаһы 263
Балыҡсы ауылы 160
Бискамж ҡала тибындағы ҡасаба 121
Рәсәйҙең башҡа субъекттарында:
Дондағы Ростовта 1
Новороссийск ҡалаһында 3
Ҡаҙағстан
1970 — 214
1989 — 388
Байғужа ауыл Советы (Яңауыл районы)
Байғужа ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Байғужа ауыл Советы Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы муниципаль районының Шүдек ауыл Советы, Первомайский ауыл Советы, Иҫке Ҡоҙаш ауыл Советы, Киҫәкҡайын ауыл Советы, Яңы Уртауыл ауыл Советы менән сиктәш.
Административ үҙәге— Байғужа ауылы.
Тарихы
Байғужа ауыл советы 1967 йылда барлыҡҡа килгән.
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.
Базанча
Базанча — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мундыбаш йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Холманка
Холманка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таловая йылғаһының һул ярына тамағынан    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Степан Разин һәйкәле (Дондағы Ростов)
Степан Разин һәйкәле ― Дондағы Ростов ҡалаһындағы монументтарҙың береһе. 1670–1671 йылдарҙағы крәҫтиәндәр ихтилалы юлбашсыһы Степан Тимофеевич Разинға арналған. Мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Степан Разин, XVII быуаттың урталарында иң ҙур крәҫтиән-казактар ихтилалы юлбашсыһы, Донда тыуған һәм тәрбиә алған. Тап ошонан ул үҙенә тоғро кешеләр менән батшаға ҡаршы сыға. Донда легендар Дон атаманы менән бәйле иҫтәлекле урындар күп. Старочеркасск станицаһында Степан Разин тыуған йорт һаҡланған. Бер нисә йыл дауамында тарихсылар һәм археологтар атаман үҙенең ғәскәре менән урынлашҡан Кагальницк казактар ҡаласығын эҙләйҙәр һәм ҡаҙалар. Новочеркасскиҙа Дон казактарының тарихы музейында Е. В. Вучетич эшләгән С. Разиндың скульптура һыны бар. Был данлыҡлы атамандың образы оҙаҡ ваҡыт үҙе тирәләй күп сәнғәт әһелдәре мөрәжәғәт иткән байтаҡ легендалар тыуҙырҙы. Шуларҙың береһе атаманға арналған һәйкәлдең проектын эшләүгә тотонған СССР-ҙың халыҡ рәссамы Конёнков Сергей Тимофеевич (һәйкәлде ҡуйғанға тиклем йәшәй алмай, ләкин уның ағас моделен ижад итә ) һәм архитектор Л. М. Лобан. Бөтә скульптуралар урындағы заводта бетондан эшләнәләр. 1972 йылдың 5 июнендә Дондағы Ростовтың Яр буйы урамында, Седов исемендәге диңгеҙ училищеһынан алыҫ түгел, Степан Разинға һәм уның тоғро дружинаһына һәйкәл ҡуйылған.
Тышҡы күренеше
Һәйкәл ҙур кәмәлә баҫып торған Степан Разиндың һәм фарсы кенәз ҡыҙының, шулай уҡ уға тоғро биш дружинасының һынын үҙ эсенә алған ете скульптураның композицияһы булып тора.
Оло Варгуль
Оло Варгуль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ленка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клодетт Колбер
Клодетт Колбер (Claudette Colbert,, Сен-Манды, Франция — , Speightstown (ингл.), Спайтстаун (рус.), ) — Америка актёры, «Оскар» һәм «Алтын глобус» премиялары эйәһе, 1930 йылдарҙың күренекле комедия актёрҙарының береһе тип танылған.
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағас, Колбер Студент сәнғәте лигаһына стенографист булып уҡырға инә һәм уҡыуын түләр өсөн параллель рәүештә кейем-һалым магазинында эшләй. Башта ҡыҙ модельер карьераһы тураһында хыяллана, ул һүрәтте яҡшы төшөрә, әммә драматург Энн Моррисон лекцияларынан һуң актриса карьераһы тураһында едти уйлана башлай. Бер формаль булмаған кисәнән һуң Моррисон уға үҙенең «Дикие Уэскоттсы» спектаклендә ролдәрҙең береһен башҡарырға тәҡдим итә, спектаклде 1923 йылда Бродвей сәхнәһендә ҡуялар. Сәхнә исеме Клодетт Колбер аҫтында ҡыҙ тик 1925 йылда ғына сығыш яһай башлай. Колбер фамилияһын һайлау осраҡлы булмай, был әсәһе яғынан өләсәһенең ысын фамилияһы була. Клодеттың ағаһы, Чарльз Уэндлинг, күп йылдар дауамында актрисаның агенты һәм менеджеры сифатында эшләй.
Карьераһы
Клодеттың актёр карьераһы 1920 йылдарҙа Бродвейҙа башлана, һуңынан телһеҙ кинола дауам ителә, артабан ул бер ниндәй ҡытыршыҡлыҡһыҙ тауышлы фильмдарға эләгеп китә. Америкала Бөйөк депрессия осоронда Бродвейҙың күп театрҙары ябыла, һәм шул саҡта Клодетт кинола төшөргә ҡарар итә. Клодетт Франк Капраның «Ни за какие коврижки» (1927) фильмында тәүге тапҡыр сығыш яһай. Әммә актрисаның кинематография эштәре уңышҡа өлгәшмәй. Бынан тыш уңышһыҙлыҡтар аҙым һайын осрап тора, шул сәбәпле актрисаның ныҡ күңел төшөнкөлөгө башлана, һәм ул кинонан китергә йыйына. Әммә 1929 йылда актрисаның тормошо икенсе юҫыҡта китә. Популярлыҡ Колберға 1920 йылдар аҙағында − 1930 йылдар башында, уның «Леди алдаша» (1929) фильмындағы героиняһы — үҙенән күпкә өлкәнерәк иргә хайран ҡалған һатыусы һәм үҙенең етәксеһенә ғашиҡ сәркәтипте уйнаған «Һөйәркәләр араһындағы намыҫ» (1931) кеүек фильмдары менән, килә. Кольбер был йылдарҙа — ҡыҫҡа итеп ҡырҡылған ҡара сәсле һәм айырылып торған макияжлы хәтәр ҡатын. Был бигерәк тә уның Сесиль Де Миллдәге эштәрендә: шәрә килеш һөттә йыуынған императрица Поппеи «Тәре билдәһе» (1932) йәки "Клеопатра"ла (1934) Мысыр батшабикәһе Клеопатра ролдәрендә төҫмөрләнә.
1950 йылдар аҙағына уның кинокарьераһы аҫҡа ҡарай тәгәрәй башлай. 1961 йылда ул ҙур экранға һуңғы тапҡыр «Пэрриш» фильмында сыға. Артабан ул үҙенең карьераһын Англияла һәм АҠШ -та театр сәхнәләрендә дауам итә, шулай уҡ бер — ике тапҡыр телевидениела күренә. 1971 йылда актрисаның туғаны Чарльз Уэнлинг вафат була.
Шәхси тормошо
Клодетт ике тапҡыр никахта була. Беренсе тапҡыр 1928 йылда актриса актёр һәм режиссёр Норманн Фостерға кейәүгә сыға, ул уның менән Бродвейҙа «Баркер» постановкаһында ҡатнаша. Был никах шул ваҡыт өсөн ғәҙәти булмай. Улар айырым йәшәй, һәм быны актрисаның әсәһенә кейәү оҡшамай тип аңлаталар. Клодетт әсәһе менән йәшәй, ә әсәһе Фостерға уларҙың йортона килеүҙе тыя. 1935 йылда шундай мөнәсәбәттәрҙе күтәрә алмай, актёрҙар айырылыша. Ошо уҡ йылда Кольбер ҡабаттан кейәүгә сыға. Был юлы Лос-Анджелестан хирург Джоэл Прессманға. Джоэл менән Клодетт никахта 33 йыл йәшәйҙәр. 1968 йылда Прессман ҡапыл ғына бауыр шешенән вафат була. Ире вафат булғандан һуң кинола төшөүҙән һәм сәхнәлә сығыш яһауҙан туҡтап, актриса Барбадосҡа, Спайтстаун ҡалаһына йәшәргә күсә, унда вафатына тиклем йәшәй. Клодетт Колбер 1996 йылдың 30 июлендә, бер нисә инсульт үткәргәндән һуң, 92 йәшендә вафат була. Актриса шунда уҡ, Барбадоста, Изге Петр ҡорамының Спайтстаун зыяратында ерләнә. Клодеттың балалары булмай. Мөлкәтен Клодетт һуңғы өс йылда үҙен ҡараған әхирәте Хелен О’Хэгенға ҡалдыра.
Колбер, Кеннеди-үҙәктең ижади ҡаҙаныштары өсөн бирелә торған премия, Сара Сиддонс йәмғиәте наградаһына лайыҡ була.
Киноға индергән өлөшө өсөн Клодет Колбер Голливуд-бульвар, 6812 Голливуд даны аллеяһында йондоҙға лайыҡ була. 1999 йылда ул 12-се һаны аҫтында AFI версияһы буйынса 100 бөйөк кино йондоҙҙары исемлегенә индерелә.
Яңы Софиевка (Фёдоровка районы)
Яңы Софиевка (Новософиевка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 198 кеше. Почта индексы — 453287, ОКАТО коды — 80254835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мерәсем
Мерәсем (Мрясимово) — Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 243 кеше булған. Почта индексы — 452365, ОКАТО коды — 80234884013.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Борзов Иван Иванович
Борзов Иван Иванович (8 (21) октябрь 1915 йыл — 4 июнь 1974 йыл, Мәскәү) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында диңгеҙ торпедо йөрөтөүсе авиация осоусыһы һәм хәрби етәксе, авиация маршалы (1972), Советтар Союзы Геройы (22.07.1944), 1962 йылдың майынан ғүмеренең ахырына тиклем — СССР Хәрби-диңгеҙ флоты авиацияһы командующийы.
Биографияһы
Борзов Иван Иванович 1915 йылдың (8 (21) октябрендә Рязань губернаһы Егорьев өйәҙе Старое Ворово ауылында (хәҙер Мәскәү өлкәһе Шатура районы Дмитровское ауыл биләмәһе составындағы Ворово ауылы) тыуа. Мәскәүҙә ете йыллыҡ мәктәп, фабрика-завод училищеһын тамамлай, төҙөлөштә эшләй. Бер үк ваҡытта Мәскәү авиация техникумын тамамлай, Осоавиахим аэроклубында шөғөлләнә.
Оло Оло Базас
Оло Оло Базас — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 354 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.