cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Япон теле
Лексикаһы
Ҡытай һәм япон телдәрендә ҡайһы бер ҡатмарлы һүҙҙәр бер төрлө яҙыла һәм оҡшаш мәғәнәгә эйә: (кё: сицу, ҡыт. jiàoshì/цзяоши, аудитория),  (до: си, ҡыт. tóngzhì/тунчжи, иптәш),  (гакусэй, ҡыт. xuésheng/сюэшэн, студент). Ҡатмарлы һүҙҙәргә төрлө моделдәр ҡулланыла. Бына иң күп таралғандары: Булған һүҙҙәргә яңы һүҙҙәр яһаусы аффикстар ҡушылыуы мөмкин:
Япон телендә үҙләштермәләрҙең, бигерәк тә инглиз теленән, ҙур пласты бар. Был һүҙҙәр инглиз теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең фәҡәт уҡылышын ғына, әммә яҙылышын түгел, ҡабатлайҙар: ジュース (дзю: су, һут, ингл. juice [dʒu: s]), ワイフ (вайфу, ҡатын, ингл. wife [waɪf]), センター (сэнта:, үҙәк, ингл. center ['sɛntə]).
Телмәр стилдәре
Япон телмәрендә теге йәки был грамматик һәм лексик сараларҙы ҡылыҡһырлаған стилистик төрҙәр бар. Бына иң киң ҡулланылған телмәр стилдәре:
Кирса
Ҡырһа — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеуральск гидроузеленән Магнитогорск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шома-Я
Шома-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 318 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мусин Эмиль Марат улы
Мусин Эмиль Марат улы (2 март 1968 йыл) — журналист, 2006 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011), 2001 йылдан «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре.
Биографияһы
Эмиль Марат улы Мусин 1968 йылдың 2 мартында Үзбәк ССР-ының Ҡашҡадаръя өлкәһе Шахриса́бз ҡалаһында тыуған. 1992 йылда «Филолог. Журналист» һөнәрҙәре буйынса Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1992 йылда Краснокама районында нәшер ителгән «Земляки» журналында социаль тормош бүлеге хәбәрсеһе булып башлай. Артабан Бәләбәй районы һәм Бәләбәй ҡалаһының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите «Белебеевские известия»ла ижтимағи-сәйәси бүлек хәбәрсеһе була.
1994 йылда Бәләбәйҙә муниципаль телекомпания ойоштора һәп уның менән 1997 йылға тиклем етәкселек итә.
Дүрт йыл (1997—2001) Бәләбәй гимназияһында тарих уҡытыусыһы булып эшләгәндән һуң Туймазы ҡалаһы һәм районының «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзитенә саҡырыла һәм бөгөн дө шунда эшләй, иҡтисад бүлеге хәбәрсеһе, иҡтисад һәм хоҡуҡ буйынса күҙәтеүсе.
Ҡаҙаныштары
2019 йылда донъя күргән материалдары менән республика конкурсында ҡатнашып, «Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләрен яң яҡшы яҡтыртыу» номинацияһында 3-сө урын яуланы.
3 сентябрь ихтилалы
1843 йылдың 3 сентябрендәге ихтилал — Афиналағы хакимлыҡ итеүсе король Оттон Баварлының абсолютизмына ҡаршы грек армияһының киң халыҡ ҡатламдары яҡлаған ихтилалы. Грек милли-азатлыҡ революцияһы ветерандары етәкселегендәге баш күтәреүселәр Конституция күрһәтеүҙе һәм бавария хөкүмәтендә өҫтөнлөк биләгән чиновниктарҙың сығып йөрөп тикшереүҙәрен талап иткән. Грецияла яңы конституцион монархия осорона нигеҙ һалыусы революция уңышҡа өлгәшә.
Тәүшарты
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш дәүерендә грек баш күтәреүселәре бер нисә либераль һәм прогрессив конституция ҡабул иткән, шулай уҡ хәрби ваҡытлы хөкүмәттәр һайлаған. 1832 йылда монархия урынлаштырған впаҡыттан һәм бавар принцы Оттон хакимлығы осоронан алып бөтә либераль институттар бөтөрөлә. Киләһе ун йыл эсендә Оттон һәм уның регенттары, бөтә тулылығындағы власты үҙ ҡулында туплап, ғосман иҙеүенән яңы ғына ҡотолған халыҡтың көслө ризаһыҙлығын тыуҙырған. Йәшәп килгән режимды, алдағы «Франкократия» һәм «Төрөккратия» баҫымына оҡшатып, гректар «Баварократия» тип атаған. Оттондың иң популяр булмаған ҡарарҙарының береһе — ул немец телен ҡулланыу даирәһен киңәйтеүе.
Грек сәйәсмәндәре ваҡыты-ваҡыты менән халыҡты бындай хәлгә сик ҡуйырға ҡотортҡан, шулай уҡ барлыҡ бавар чиновниктарын Германияға ҡыуыуҙы һәм Грецияға Конституция биреүҙе талап иткән. Бер үк ваҡытта улар монархия институты барлығын шик аҫтына ҡуймай. Бынан тыш, улар монархҡа үҙҙәренең конституцияһын көсләп тағырға ынтылмай, конституцияны монарх үҙе биреүен теләй. Был талаптарҙы илдең барлыҡ сәйәси көстәре, бөтә грек сәйәси партиялары һәм шулай уҡ француз, урыҫ һәм инглиз партиялары бер тауыштан хуплай.
Король бер нисә тапҡыр был талаптарҙы ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан, шуға күрә радикаль даирәләр ҡарар иткән. Төп заговорсылар — Макрияннис, Иоаннис, Метаксас, Андреас, Андре Лутос, Константин Зографос, Михаил Сутсос һәм Ригас Паламидис. Улар ҡайһы бер чиновниктарҙы, улар араһында полковник Димитриос Каллергисты (ҡара: Калергис, Деметриос) — афина кавалерияһы командующийын, полковник Скарвелисты— афина пехотаһы командующийын һәм полковник Спиромилисты — хәрби академия етәксеһен үҙ яғына ауҙарған.
Шулай итеп, заговорсылар армияның шаҡтай ярҙамына таянырға иҫәп тотҡан. Уларҙың идеяһы шунан ғибәрәт: монархты «факт алдына» ҡуйыу мөмкинлеге булһын өсөн, бик оператив эшләргә кәрәк. Бола менән сығыш яһау 1844 йылдың 25 мартына — төрөк хакимлығына ҡаршы ихтилалдың бер йыллығын билдәләү көнөнә планлаштырылған була. Әммә планды сер итеп тотоу томошҡа ашмаған. Яннис Макрияннис, мәҫәлән, яңынан-яңы заговорсылар йәлеп итергә тырышып, заговор әҙерләнеүен белендергән. Иң ахырҙа, 1843 йылдың сентябрь башына сығыш яһарға ҡарар ителә.
Ихтилал
Оттон оҙаҡҡа һуҙа алмаған, баш күтәреүселәрҙең талаптарын ҡабул иткән һәм 1844 йылдың мартына конституцияны тәҡдим иткән; Греция Дәүләт советы, түңкәрелешкә ынтылыш булырын көтөп, ғәмәлдә конституцияны төҙөп башлаған булған. Король Оттон Андреас Метаксасты илдең хөкүмәтен төҙөүҙе һәм етәкләүҙе тәҡдим иткән, шулай уҡ Милли йыйылыш саҡырыу вәкәләттәрен биргән һәм ул 1844 йылдың 10 ноябрендә Иҫке парламент бинаһында саҡырылған. Шул ваҡыттан бирле Король һарайы алдындағы майҙанды Конституция майҙаны тип атай башлағандар.
Квартер
Квартер — дүртенсел система (осор), кайнозойҙың өсөнсө хроностратиграфик бүлексәһе.
Йүкәлекүл (Тәкәрлек ауыл советы, Дүртөйлө районы)
Йүкәлекүл (Юкаликуль) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 452308, ОКАТО коды — 80224843008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юре-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)
Юре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Шукша
Үрге Шукша (Левая Рассоха) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гусаренка
Гусаренка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәхмүт Ҡашғари
Мәхмүт Ҡашғари, Мәхмүт ибн әл-Хөсәйен ибн Мөхәмәт әл-Ҡашғари (уйг. مەھمۇد قەشقىرى, Мәhмут Қәшқәри,1029—1101) — Ҡашғар ҡалаһынан төрки ғалимы. Сығышы буйынса — Ҡараһанлылар хакимлыҡ иткән дәүерҙә тыуған юғары ҡатлам кешеһе.
Уның атаһы Баласуған ҡалаһында хакимлыҡ иткән. Ҡашғари Бағдад ҡалаһында эшләгән, һәм ул үҙенең «Төрки һүҙҙәренә аңлатма» (Kitâbü divân-i lûgat it-Türk) тигән хеҙмәте менән билдәле. Ҡашғари үҙенең һүҙлеге өсөн төрки илдәргә фәнни экспедицияға сығып китә. Күп йылдар төрки телле халыҡтар йәшәгән ҡалалар, ҡышлауҙар, йәйләүҙер буйлап сәйәхәт итә. Ул төрки халыҡтарҙың фольклор, йола, героик эпостарҙан өҙөктәр, тарихи риүәриәттәр, 400 яҡын мәҡәл һәм әйтемдәрен яҙып ҡалдыра. Хеҙмәтен 1074 йылда тамамлай.
Мәхмүт Ҡашғари, шулай уҡ, башҡорт теле тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт ҡалдырған шәхес булараҡ билдәле.
Моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары
Ҡабырсаҡтар — моллюскылар (Bivalvia), йәғни йомшаҡ тәнлеләр тибына ҡараған хайуандар ҙың тышҡы һөлдәһе.Эске ағзалары өсөн терәк һәм һаҡлау функцияһын үтәй.
Таралышы
Төрлө сығанаҡтарҙа молюскыларҙың дөйөм һаны төрлөсә күрһәтелә (100-200 төр тирәһе тип). Уртаса 120 мең төрө билдәле, Донъя океаны нда, бер аҙ тоҙло һәм сөсө һыуҙа киң таралған. Рәсәй ҙә 2900, Башҡортостан Республикаһы нда 40‑тан ашыу төрө бар.
Этимология
"Моллюск" атамаһы molluscus — «йомшаҡ» тигәнде аңлата   .Моллюскыларҙы өйрәнеүсе фән малакология, ә уларҙың ҡабырсаҡтарын өйрәнеңсе фән  — конхиология тип атала. .
Төҙөлөшө
Төрлө төркөмгә ҡараған молюскыларҙың ҡабырсаҡтары бер төрлө түгел.
Conchifera төркөмө молюскыларының ҡабырсағы
Барлыҡ ҡабырсаҡлыларҙың да (Conchifera): Ҡорһағаяҡлылар класы (Gastropoda), Башаяҡлылар класы (Cephalopoda), Ике ҡапҡаслылар класы (Bivalvia), Көрәгаяҡлылар класы ( рус.Лопатоногие, лат.Scaphopoda), Моноплакофорҙар класы (Monoplacophora) вәкилдәрендә ҡабырсаҡтарының анатомик төҙөлөшө оҡшаш.
Өс ҡатламдан тора:
1. Органик матдәнән торған мөгөҙ ҡатлам (Периостракум) —  конхиолин тигән аҡһым матдәнән торған йоҡа ғына тышҡы ҡатлам.
2. Кальций тоҙҙарынан торған фарфор ҡатлам (Остракум)  — урта ҡатлам, күпселек өлөшө конхиолин көп менән ҡапланған кальций карбонаты  кристалдарҙан тора. Структураһы бик күп төрлө була ала.
3.Перламутр ҡатлам (Гипостракум) — кальций карбонатынан торған йоҡа ғына пластиналар рәүешендә һалына бара СaCO3. Һәр пластина ҡатлауы конхиолин менән ҡаплана бара.
Ҡылыҡһырлама
Тәне ике яҡлап симметриялы, оҙонлоғо бер нисә мм алып 10 см тиклем һәм унан да ашыу. Кәүҙәнән һәм ҙур шына рәүешле аяҡтарҙан тора, мантия м‑н ҡапланған һәм ике ҡапҡаслы ҡабырсаҡ эсендә урынлашҡан. Ҡабырсағының ҡапҡастары һығылмалы тышҡы конхиолин ярыһы (лигамент) ярҙамында ярым асылған рәүештә тора, 1 йәки 2 ябыусы мускул м‑н ябыла. Башы юҡ. Ауыҙ уйымы кәүҙәһенең алғы осонда аяҡ төбө өҫтөндә урынлашҡан. Ашҡаҙанының эсендә кристалл «һабаҡлы» тоҡ рәүешле үҫентеһе бар (аш һеңдереүҙә һәм организмды анаэроб шарттарҙа кислород м‑н тәьмин итеүҙә ҡатнаша). Бауыры, башҡа моллюскыларҙан айырмалы рәүештә, өс өлөшлө. Нервы системаһы 3 пар ганглийҙан тора. Тойоу ағзалары насар үҫешкән. Айғолаҡтар менән тын ала. Күпселек төрҙәренең ныҡ ептәр (биссус; улар ярҙамында моллюскылар субстратҡа йәбешә) бүлеп сығарған биссус биҙе бар. Айырым енесле (йылға анодонталары), һирәк осраҡта гермафродит (шаровкалар, борсаҡсыҡтар). Аталаныу тышта бара.
Йәшәйеше һәм үрсеүе
Күпселек төрҙәрҙең балағорттары (трохофора, велигер) планктондың төп өлөшөн тәшкил итә, йылға ҡабырсыҡтары, анодонталарҙыҡы — глохидиялар балыҡтарҙа паразит булып йәшәй. Ваҡ планктон организмдары (бактериялар, ылымыҡтар һ.б.), детрит менән туҡлана. Башҡортостан Республикаһы күлдәре, быуалары, йылғалары, һыуһаҡлағыстарында тереклек итә. Һыу ятҡылыҡтарын таҙартыуҙа ҡатнаша, күп балыҡтар өсөн аҙыҡ булып тора. Ҡайһы берҙәренең (ябай йылға ҡабырсағы) ҡабырсаҡтарынан биҙәүестәр эшләйҙәр. Күп төрҙәре (мәҫәлән, йылға дрейссенаһы), һыу төбөндә өйкөмдәр барлыҡҡа килтереп, судноларға һәм гидротехник ҡоролмаларға зыян килтерә.
«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы
«Ураҡ һәм сүкеш» алтын миҙалы— СССР-ҙа Социалистик Хеҙмәт Геройҙарына тапшырылған айырым отличие билдәһе. Был юғары исемгә лайыҡ булыусыларға шулай уҡ СССР-ҙың юғары наградаһы — Ленин ордены һәм СССР Юғары Советы Президиумы грамотаһы тапшырыла.
Тарихы
1940 йылдың 22 майында СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 22 майындағы Социалистик Хеҙмәт Геройҙары өсөн өҫтәмә отличие билдәләре тураһында Указына ярашлы булдырыла. Барыһы «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән — 20 605 кеше, ике тапҡыр — 205 кеше, 16 кеше — өс тапҡыр бүләкләнгән.
Тасуирламаһы
Рәсми тасуирламаға ярашлы, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы осло йондоҙҙан ғибәрәт, уның алғы яғында ике ҡырлы шыма нурҙар төшөрөлгән, миҙалдың уртаһында — рельефлы ураҡ һәм сүкеш һүрәте, йондоҙҙоң диаметры — 33,5 мм, ураҡ һәм сүкештең тотҡаһынан үрге нөктәгә тиклем — 13 һәм 14 мм. Миҙалдың артҡы яғы шыма, контур буйлап нәҙек күтәрмә менән сикләнгән. Артҡы яғында ҡабарынҡы хәрефтәр менән — «Герой Социалистического Труда» яҙыуы. Йондоҙҙоң үрҙәге нурында миҙалдың һаны күрһәтелгән.
Миҙалдың эскизын 1931—1937 йылдарҙағы СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының баш архитекторы Мержанов Мирон Иванович эшләгән.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында алтынға ялатылған бәләкәй генә ҡалыпҡа беркетелгән. Ҡалып көмөштән эшләнә, формаһы — 15 мм бейеклегендәге һәм 19,5 мм киңлегендәге тура мөйөшлө пластинка, өҫкө һәм аҫҡы өлөштәрендә рамкалары бар. Ҡалыптың эске өлөшө ебәр муар таҫма менән ҡапланған, төҫө ҡыҙыл, киңлеге — 20 мм. Ҡалыптың артҡы яғында кейемгә беркетеү өсөн гайкалы һырлы штифт. Миҙал 950-се пробалы алтындан эшләнгән һәм ҡалыпһыҙ 15,25 грамм тарта.
Социалистик Хеҙмәт Геройының «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы СССР ордендары һәм миҙалдары өҫтөнән күкрәктең һул яғында йөрөтөлә.
Шәфиғи мәҙһәб
Таралыуы
Һижри 199 йылдан башлап шәфиғи мәҙһәб Мысырҙа ҙур популярлыҡ яулай. Бөгөн шиғыйлыҡ дәүләттең рәсми идеологияһы булып торһа ла, оҙаҡ ваҡыт Иранда шәфиғилек өҫтөнлөк итә һәм эшен дауам итеүселәрҙе һаҡлап ҡала. Ираҡта һәм Мәүәрәннәһерҙә шәфиғи мәҙһәб популярлыҡта хәнәфилек менән ярыша. Бөгөн ул Сүриәлә, Ливанда, Фәләстиндә һәм Иорданияла өҫтөнлөк итә, Ираҡта, Пакистанда, Һиндостанда, Малайзияла, Брунейҙа һәм Индонезияның ҙур өлөшөндә, Таиландтың сикке көньяғында һәм Филиппиндың мосолман өлөшөндә күп һанлы эйәрсендәре бар.
Рәсәй Федерацияһында исламдың шәфиғи мәҙһәбе Чечняла, Ингушетияла һәм Дағстандың күпселек өлөшөндә өҫтөнлөк итә (ошо өс республиканан башҡа, был мәҙһәб советтан һуңғы территорияла киң тарамаған). Шәфиғи мәҙһәб положениелары Сомали, Комор утрауҙары һәм башҡа ислам дәүләттәре ҡануниәте нигеҙенә ята.
Юхыт-Юган
Юхыт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 358 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәҙершин Альберт Сәхәби улы
Нәҙершин Альберт Сәхәби улы (7 май 1951 йыл) – тау инженер-электригы, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ-энергетик комплексының почётлы хеҙмәткәре, фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһыны Дәүләт премияһы лауреаты
Биографияһы
Татар АССР-ының Яңы Письмянка ауылында 1951 йылдың 7 майында тыуған. Өфө нефть институтын (Өфө дәүләт нефть техник университеты)н тамамлай. Тау инженер-электригы.
1973 - 1981 — Урал-Себер магистраль нефть үткәргесе идаралығының инженеры, өлкән инженеры, начальник лаборатория начальнигы (ЦПЛАТ)
1981 - 1985 — Өфө ҡалаһы Киров районы сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы.
1985 - 1992 — Өфө ҡалаһы Киров районы торлаҡ йүнәтеү-эксплуатация етештереү тресы идарасыһы.
1992 - 1997 — Өфө ҡалаһы хакимиәтенең торлаҡ хужалығы һәм инженер тәьмин итеү идаралығы начальнигы.
1997 — "Газ-Сервис" ААЙ-е филиалы "Өфөгаз"ы директоры.
2002 — техник фәндәр докторы дәрәжәһен яҡлау диссертацияһы "Обеспечение работоспособности и безопасности трубопроводных систем газоснабжения" темаһына бағышланған.
Нефть
Нефть — Ер аҫтынан сыға торған ҡараһыу төҫтәге май һымаҡ минераль шыйыҡлыҡ; ер майы (яғыулыҡ итеп, шулай уҡ кәрәсин, бензин, парафин һ.б. алыу өсөн сеймал итеп файҙаланыла) ; майлы, үҙенсәлекле еҫле шыйыҡса. Нефть, углеводородтарға ҡарап, төрлө ауырлыҡта була: ауыр, уртаса, еңел нефть. Был өс төр төҫө, ҡуйылығы, химик составы, тығыҙлығы менән айырыла.
Нәҙершин Альберт Сәхәби улы
Биографияһы
2006 йылдан ИПТЭР бүлеге мөдире.
Нефть
Нефть эшкәртеү
Башта сәнәғәт нефте нефть сығарылған нефтте нефть газынан, һыуҙан һәм механик ҡушылмаларҙан таҙартыуҙың беренсел технологик процесы үтә — был процесс нефттең беренсел сепарацияһы тип атала.
Нәҙершин Альберт Сәхәби улы
Биографияһы
Өфө дәүләт авиация техник университеты информатика һәм робототехника факультетының финанстар, аҡса әйләнеше һәм иҡтисади хәүефһеҙлек бүлеге кафедраһы профессоры.
Фәнни эшмәкәрлеге газ үткәргестәрҙе эксплуатациялау мәсьәләләренә бағышланған. Альберт Нәҙершин ҡорос торба үткәргестәренең сиктәге хәлендә емерелеү процестарының төп законлылығын тасуирлаған аналитик бәйләнгәнлекте аса. Коррозия шарттарында хәүефһеҙлекте тәьмин итеү методтарын һәм сараларын тәҡдим итә. Асышы Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәрендәге торба үткәргес предприятиеларында ҡулланыла.
Чапел-Хилл музейы
Чапел-Хилл музейы (ингл. Hill Chapel Museum ) ― АҠШ-тың Төньяҡ Каролина штаты Чапел-Хилл ҡалаһының хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан тыуған яҡты өйрәнеү музейы. 1996 йылда Чапел-Хиллға 200 йыл тулыуға арналған байрамды ойоштороу комитеты инициативаһы менән нигеҙләнгән. Музей барлыҡҡа килгәндән һуң ун йыл буйы Чапел-Хилл музейын йылына 20 000 ашыу кеше ҡарарға килә; шулай уҡ музей һәр йывл һайын 3500 ашыу студентҡа белем биреү программаһын бирә. 2010 йылдың июлендә музей ябыла.
Музейҙың рәсми миссияһы ошонан ғибәрәт: «''беҙҙең ҡала, беҙҙең дәүләт һәм төбәк тарихын, мәҙәниәтен һаҡлау, аңлатыу һәм уны күрһәтеү. Музей йәмәғәтселек ҡаҙанышы булып тора: бында күргәҙмәләр ойошторола, белем биреү программалары, семинар һәм башҡа мәҙәни саралар''» үткәрелә.
Тарих
Музей урынлашҡан бина төньяҡ каролина архитекторы Дон Стюарт проекты буйынса 1968 йылда төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта бында Чапел-Хиллдың асыҡ китапханаһы урынлашҡан була. Бина заманса стилдә төҙөлһә лә, уның XIX быуат Чапел Хилына ғына хас ҡайһы бер элементтарын осратырға мөмкин, мәҫәлән: бинаның таштан төҙөлөүе йәки бина тирәһендәге үҫемлектәрҙең күп булыуы.
Ҡаланың Эстес- драйв урамында китапхананың яңы бинаһы төҙөлгәндән һуң, иҫке йортта Чапел-Хилл Тарихи йәмғиәтенең офисы урынлаша.
Үрге ҡатта ике галерея арауығы, сувенир магазины, директор кабинеты, ирекмәндәр өсөн бүлмә, аш бүлмәһе һәм оҫтахана урынлашҡан. Бинаның аҫҡы ҡатында кәңәшмәләр бүлмәһе, Тарихи йәмғиәттең кабинеттары, шулай уҡ архив һәм музей экспонаттары һаҡлағысы бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һыу тирмәне (Поставы)
Һыу тирмәне — Поставы ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһындағы тарихи бина, архитектура ҡомартҡыһы (номеры 212Г000572). Ҡыҙыл Армия урамы, 10-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
Һыу тирмәне бинаһы Мяделки йылға буйында, күпер эргәһендә, XIX быуаттың икенсе яртыһында, янғындан юҡҡа сыҡҡан иҫке ағас тирмән урынында төҙөлгән. Башта был бер ҡатлы булған, XIX быуат аҙағында өс ҡатҡа тиклем өҫтәп төҙөлгән. Бинаның беренсе ҡатында турбина һәм күп баҫҡыслы трансмиссия, икенсе ҡатында таш тирмән, өсөнсө ҡатында ярҙамсы бүлмәләр, атап әйткәндә, игенде таҙартыу, ваҡлау машиналары урынлашҡан. 1994 йылда бина реставрациялана. 1998 йылдан бинала Поставы һөнәрҙәр йорто эшләй
Архитектура
Бина һуңғы классицизм стилендәге сәнәғәт архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Өс ҡатлы кирбес бина үҙенең төҙөлөшөндә тура мөйөшлө форманан ғибәрәт. Урам яғына ҡараған төп фасадтың үҙәгендә— ҙур ризалит, унда бинаға төп инеү урыны урынлашҡан. Инеү урыны ике ҙур булмаған колонна менән арка уйымы менән башҡарылған. Тәҙрә уйымдары бинала ҙур түгел, тура мөйөшлө формала. Бинаның ауыр стеналары ҡаттар араһы сығынтылары һәм кәрниз менән бүленгән. Бинаның ҡыйығы ике яҡлы. .
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы
Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы (17 август 1945 йыл) — Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Рәғиб Мәрүәретдин улы Бәҙретдинов 1945 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ы Илеш районы Иҫәнбай ауылында тыуған.
1963 йылдан Илеш районының «Октябрь» колхозында комбайнсы булып эшләй. 1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғандан һуң, 1967 йылдан «Октябрь» колхозында комбайнсы булып эшләй. Рәғиб Бәҙретдинов йыл һайын юғары етештереү күрһәткестәренә һәм майлау-яғыулыҡ материалдарын һәм запас частарын экономиялауға өлгәшә. 1976—1980 йылдарҙа СКД-5 комбайнында уртаса 8667 центнер, ә 1981—1983 йылдарҙа — уртаса 9890 центнер иген һуға.
1980 йылда Бәләбәй ауыл хужалығының механизация һәм электрификация техникумын тамамлай. 1986 йылдан Илеш районының Жданов исемендәге колхоздың партия комитеты сәркәтибе вазифаһын үтәй. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 11‑се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
1990—1992 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводының «Сөн» совхозының директор урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1993 йылдан «Октябрь» колхозында иген ырҙыны машинисы булып эшләй.
1996 йылдан почтальон булып эшләй. 2005 йылдан — хаҡлы ялда.
Үрге Яла
Үрге Яла — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрас йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мосолов Георгий Константинович
Мосолов Георгий Константинович (3 май 1926 йыл — 17 март 2018 йыл) — совет осоусы-һынаусыһы. Полковник. Советтар Союзы Геройы (1960), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965). Алты авиация донъя (улар араһында өсөһө — абсолют) һәм өс Бөтә Союз абсолют рекорды ҡуйыусы. Юрий Гагарин менән дуҫ булған.
Биографияһы
Георгий Константинович Мосолов 1926 йылдың 3 майында Өфө ҡалаһында тыуған.
1943 йылда В. П. Чкалов исемендәге Үҙәк аэроклубын тамамлай, аэроклуб Ҡазан ҡалаһына эвакуациялана. Ҡыҙыл армияла — 1944 йылдан. 1945 йылда — башланғыс белем биреү лётчиктар мәктәбен, 1948 йылда — Чугуев хәрби авиация лётчиктар училищеһын, 1949 йылда — Юғары офицер авиация-инструктор мәктәбен (Грозный) тамамлай.
1951 йылға тиклем Чугуев хәрби авиация лётчиктар училищеһында лётчик-инструктор була. 1953 йылда — Летчик-һынаусылар мәктәбен, 1959 йылда Мәскәү авиация институтын тамамлай.
1953 — 1962 йылдарҙа — А. И. Микоян исемендәге ОКБ-ла (Айырым конструктор бюроһы) осоу-һынау эшендә була (1959—1962 йылдарҙа — ОКБ-ла өлкән осоусы-һынаусы). Айырым конструктор бюроһының осоу станцияһында баш инженер булып эшләй.
1966 йылдан алып — запаста. Юғары комсомол мәктәбенең авиация бүлегендә, сит илдәрҙә «Аэрофлот» вәкиле булып хеҙмәт итә (1992 йылға тиклем).
Летчик-һынаусы эшмәкәрлеге
CH, СД-5, СИ-6, СМ-9/2, СМ-9/3, (МиГ-19С), Е-2, И-3У, И-7У, И-75, СМ-12ПМ, И-75Ф, Е-6/3, Е-66 (МиГ-21), Е-152А, Е-6/9, Е-152, Е-8,Е-166 истребителдәрҙең беренсе экземплярҙарының осоу һынауҙарын үткәрә һәм беренсе осоуын башҡара. МиГ-17 (СДК-5), МиГ-17 (СДК-7), МиГ-17 (СИ-10), МиГ-17 (СИ-16), Е-2А, МиГ-19ПУ (СМ-50), Е-4, Е-6/4, Е-7 истребителдәрҙең һыеауҙарында ҡатнаша. Ул күп кенә реактив двигателдәрҙең беренсе экземплярҙарының, радионавигация, эләктереп алыу (перехват) һәм ҡоралланыуҙың төрлө һынау системаларының һынау осоуҙарын үткәрә.
Гермошлемдағы уның фотографияһы күп кенә сит ил гәзит һәм журналдарында баҫылды, оҙаҡ йылдарға совет реактив авиацияһының үҙенсәлекле визит карточкаһы булып торҙо.
1962 йылдың 11 сентябрендә Георгий Мосолов Е-81 сираттағы яңы машинаға һынау үткәрә. 10.000 метр бейеклектә һәм М=1.7 тиҙлектә двигатель компрессорының 6-сы кимәл дискыһы емерелә. Ярсыҡтарҙың береһе двигателдең корпусын, фюзеляжды һәм элерон зонаһындағы ҡанаттың уң консолен тишеп үтә һәм ике гидросистеманы ла сафтан сығара. Самолёттан катапультланыу 800 км/сәғәт тиҙлеккә тиклем рөхсәт ителә, ләкин инде баш түбән әйләнгән, пикеға киткән машинаның тиҙлеген кәметеү килеп сыҡмай һәм лётчик-һынаусы машинаны ашығыс рәүештә 8000 метр бейеклектә ҡалдыра. Кабинала булған саҡта уҡ уның башы йәрәхәтләнә һәм уң ҡулы һына, катапультланғандан һуң ел көсө тиҙлеге арҡаһында аяғы һына. Парашют асылғандан һуң кәүҙәһе лямка менән уратыла һәм лётчик башы менән аҫҡа ҡарай эленеүле хәлдә ҡала. Ҙур ҡыйынлыҡ менән лётчик ергә тиклем бер нисә секунд алда лямканы шылдырыуға өлгәшә. Ергә төшкән саҡта икенсе аяғы һына.
Тиҙҙән тағы ла бер операция кәрәк була — боғаҙын ҡырҡыу (горлосечение). Икенсе тапҡыр клиник үлем раҫлана. Яһалма һулыш аппараты тоташтырыла. Бер нисә тәүлек табиптар лётчиктың ғүмере өсөн көрәшә.
Йәрәхәттәре Георгий Константиновичты оҙаҡҡа дауахана карауатына беркетә. Табиптар рөхсәт биргәс тә беренселәрҙән булып, дуҫы өсөн янып-көйгән Юрий Гагарин килеп етә. Артабан палатаға туғандары, яҡындары, дуҫтары өҙлөкһөҙ килә башлай. Бындай терапия ыңғай һөҙөмтә бирә, Мосолов һауыға башлай. Бер йылдан һуң ғына ул аяҡтары менән ергә баҫа. Әммә ауыр йәрәхәттәре уға башҡаса осоу эшенә ҡабаттан ҡайтырға мөмкинлек бирмәй.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
1969 йылдың сентябре — 1973 йылдың майы — СССР-ҙың Хоккей федерацияһы рәйесе. 1969—1973 йылдарҙа СССР Хоккей федерацияһы президиумы ағзаһы.
Староречье Агельдино (мәғәнәләр)
Староречье Агельдино
Литва мифологияһы
Литва мифологияһы — риүәйәттәр,легендаларҙа, төрлө фольклор әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан литваларҙың мифологик күҙаллауҙары.
Литвалыларҙың алланы хөрмәт итеүе тураһында  боронғо тарихи сығанаҡтар, уларҙың христианлыҡҡа тиклемге ҡараштары һәм ышаныуҙарын һаҡлаған этнографик мәғлүмәт һәм халыҡ-поэтик мотивтары булыуына ҡарамаҫтан, литва мифологияһы күптән түгел генә бик аҙ өйрәнелгән ине.
Тикшеренеүҙәр
Литва көнкүреше һәм халҡы буйынса ҡайһы бер тарихсылар литва мифологияһында «һинд, иран-фарсы, кельт-галл, грек-рим һәм скандинав ышаныуҙарының» (L. Rogalski) эҙен таба. M. О Коялович унда боронғолоҡ һәм айырымланғанлыҡ һыҙаттарын асты. Ғалим фекере буйынса, литва ауыҙ-тел ижады бик боронғо диндәрҙең һәм грек-рим мәжүсилегенең эшләнеп бөткән, тамамланған төшөнсәләрен берләштерә.
Литва мифология хоҙайҙарына Нарбут, Крашевский, Стрыйковский, Ласицкий, ойошторған емергес филологик поход емергесэҙемтәләргә алып килгән. Микуцкий, Акелевич, Мержинский, Карлович иҫбатлай, тип Ласицкий ҙа, нарбут та литва телен белмәгәнлеген раҫланылар, ә Нарбут, бынан тыш, артыҡ мауыҡҡан һәм матурлап биҙәп күрһәткән поэтизировать. Фантастик китаптар күп, И. Фекенштедт «D. Mythen, Sagen u. Legenden der Zamaiten» (1883) китабында, Карлович үҙенең «La Mythologie lithuanienne et Mr. Veckenstedt» («Mélusine») мәҡәләһендә ап-асыҡ итеп күрһәткәнсә, фантастик хәлдәр артыҡ күп.
Г. Узенерҙың («Götternamen», Бонн, 1894) һәм Сольмсендың («Litauische und lettische Götternamen») хеҙмәттәрендә Bezleja, киске эңер алиһәһе (bežleja, ҡараңғы төшә, тип уҡы), йәки Apidome — торлаҡ алыштырыу аллаһы (apideme, өйҙәр араһындағы ялан йәки ялан кәртә, тип уҡы) аллалар тураһында һүҙ бара.
XVI һәм XVII быукттарҙа протестанттар һәм контрреформатор-иезуиттар эшләгән системаларға ҡарағанда, XIII быуат аҙағына саҡлы боронғо яҙыусылар — Тацит, Вульфстан һ. б. ҡалдырған ҡыҫҡа мәғлүмәт ысынбарлыҡҡа яҡын, дөрөҫөрәк итеп яҙылған. Литвала һәм Пруссия латыштарында һәр өлкәнең айырым аллаһы булған, һәм фәҡәт был өлкәлә генә ул иң юғары алла тип иҫәпләнгән, әммә дөйөм халыҡҡа ҡарата һәм ҡәбилә аллалары менән сағыштырғанда, түбәнерәк баҫҡыста тороусы хоҙай булған. XV быуат башында Литвала дин таратыусы  Иероним Пражский раҫлауынса, төрлө урында сиктән тыш һөйөү обожания предметы төрлөсә. Бер урында йыландарҙы хөрмәт иткәндәр, икенсеһендә — утты,  өсөнсөһөндә — ҡояш йә һирәк осрай торған дәүмәлдәге тимер сүкеште. Ҡанбабаларҙан, ни өсөн ҙур сүкеш шул тиклем хөрмәт ителә тип һорағас, улар былай тип яуап биргән: бер ваҡыт бер нисә ай дауамында ҡояш күренмәгән, уны ниндәйҙер ҡөҙрәтле бер батша эләктереп алған да, нығытылған башняла бикләп тотҡан. Шул ваҡыт Йондоҙнамә билдәләре ҙур сүкеш менән башняны ватҡандар, һәм, ҡояшты азат итеп, кешеләргә ҡайтарып биргән. Кешеләргә тағы ла ут ҡайтарып биргән ошо эш ҡоралын бөгөнгө көндә лә хөрмәт итеү.
Литва мифологияһы нигеҙҙәрен аңлатыу юлдарының береһен 1841 йылда Прейс («Халыҡ мәғарифы министрлығы журнала», 26-сы бүлек) тарафынан күрһәтелгән: ысынбарлыҡты иҫәпкә алмаған ҡараштар менән мауыҡмаҫҡа, тарихи-көнкүреш мәғлүмәттәрен тәнҡитләү нигеҙендә литва дини системаһын бәйән итергә була. Был ысул профессор Л. Мержинскийҙың «Mythologiae Lithuanicae Monumenta» тикшеренеүҙәре нигеҙенә һалынған. 1-се баҫмала (1892) Альбрехт фон Бордевиктан (1298-1301) алып Тацитҡа тиклемге литваларҙың алланы хөрмәт итеүе тураһындағы мәғлүмәт йыйылған. 2-се баҫмала (1896) XIV һәм XV быуат яҙыусыларының, бигерәк тә, Пётр Дуйсбургтың (Дуйсбургтың Пётрынан) мәғлүмәттәре, тәре йөрөтөүселәрҙең яҙмалары һ. б. ҡаралған. Мержинскийҙың латин сығанаҡтарын өйрәнгәне буйынса, idola, simulacra, templa һүҙҙәре хоҙайҙарын һәм изгеләрен ағас, бронза йәки тимер һындар итеп һүрәтләү бөтөнләй ҡулланылмағаны, ә тәбиғәт көстәрен, күк есемдәрен һәм ата-бабаларҙың рухын күсмә мәғәнәлә хөрмәтләүҙе генә аңлатҡаны асыҡланған. Хөрмәтләү урыны булып тәбиғәт: урман, игене алынып һөрөлмәй ятҡан ер йәки ҡаулан ер жниво, туғай йәки йорт, йорт усағы, йорттоң йә торлаҡ биләмәһенең усадьба бер өлөшө хеҙмәт иткән, йола буйынса әлеге ваҡытта ла ауыл хужалығына ҡараған ғөрөф-ғәҙәт буйынса йолалар: малды тәүге көтөүгә сығарғанда, иген һуҡҡанда, етен эшкәртеү һ. б. хужалыҡ эштәрен тәбрикләгәндә атҡарыла. Йәнәһе лә, Литвала хатта XVII быуатта әле халыҡ туранан-тура шайтанға мөнәсәбәтле булған, раган-лятавица кеүек Шатрия тауына (Иванов төнөнә ҡарата Жмудта төрлө иблис демон йыйналыуҙары) осоп менә торған булғандар тигән хәбәрҙәр Вилен археографик комиссияһы («Йыйынтыҡ» «Сборник», III том, «Акттар», 6-сы һәм 10-сы томдар) халыҡҡа еткергән төньяҡ-көнбайыш крайы суд акттарынан күренә.
Литвалыларҙың алланы хөрмәт итеүе
Литвалыларҙың алланы хөрмәтләүенең түбәндәге төп һыҙаттарын бүлеп күрһәтергә мөмкин:
Муҡатта'ә
Муҡаттаә (مقطعة — «айырым хәрефтәр») йәки фәүәтих (فواتح — «асыусы хәрефтәр») — 114 Ҡөрьән сүрәһенең 29-ы башланған айырым хәрефтәр. Ғәрәп әлифбаһының 28 хәрефенән  яртыһынан күберәге  муҡатта’ә булараҡ ҡулланылған, улар яңғыҙ ҙа, ике, өс, дүрт йәки биш хәреф комбинацияһында осрай. "Муҡатта'ә" аятмы, әллә юҡмы тигән һорауға төрлө фекер бар. Күфә һәм Бәсра мәктәбе вәкилдәре был мәсьәлә буйынса төрлө ҡарашта тора. Күфә мәктәбе вәкилдәренең бер өлөшө муҡатта’ә айырым аят тәшкил итә, тип иҫәпләй, ә бәсралар, киреһенсә, хәрефтәр айырым аят булыуы мөмкин түгел, тип һанай.
Аңлатма
Был хәрефтәр-символдар мәғәнәһе тураһында Ҡөрьәндең тәүге тәфсирселәре лә бер төрлө генә итеп яуап бирә алмаған. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Сөннәтендә лә Уның был хаҡта ниҙер әйткәне тураһында мәғлүмәт юҡ,сәхәбәләр ҙә ни аңлатҡанын һорамаған. Ҡөрьәндең ҡайһы бер тәфсирселәре һандар менән бәйләп, [Бәни Исраил|йәһүдиҙәр]] ошо ысул менән мосолмандар хакимлығы осорон һанап сығарырға маташҡан ише,төрлө эзотерик һығымталар сығара.
Икенсе бер тәфсирселәр быларҙы илаһи бер күрһәтмә булыуға ишаралай тип һанай, сөнки был хәрефтәр булған сүрәләрҙә нисек тә булһа Ҡөрьән менән ант итеү бар (шул иҫәптән Әл-Ғәнкәбут сүрәһе, Әр-Рум сүрәһе и Әл-Ҡәләм сүрәһе).
Күпселек мосолмандар фекеренсә, "муҡатта'ә" илаһи сер булып тора, ниндәй хәреф ни мәғәнә аңлатыуы — бөтәһе лә фараз ғына. Был һүҙҙәрҙе хәлифә Әбү Бәкер ҙә раҫлай: «Һәр илаһи китаптың сере бар һәм Ҡөрьәндең сере — ҡайһы бер сүрәләр башында килә»
Юре-Яха (йылға)
Юре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шусь-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гавр
Географияһы
Гавр Сенаның уң яҡ ярында, уның янында ғына — Эстуария. Ҡаланан туранан-тура диңгеҙгә һәм Ла-Манш боғаҙығына сығырға мөмкин. Гаврҙы күрше Онфлёр ҡалаһынан Сена ғына айырып ята. Гаврҙан төньяҡҡа һәм көнбайышҡа табан — Па-де-де-Кале боғаҙы ярҙары.
Ҡала ике өлөшкә: Үрге һәм Түбәнге ҡалаға бүленә. Уларҙың сиктәре Феликс Фор һәм Де Гобеликс урамдары, 329-сы һәм Марешаль Жоффре, Сальвадора Альенде һәм Аристид Бриан, Пабло Неруда һәм Вёдун урамдары араһында ятҡан ҡаялар буйынса үтә. Көнсығышта ҡаялар сиге Гавр вокзалының тимер юл линияһы буйлап үтә.
Гавр — порт ҡалаһы. Ғәмәлдә Түбәнге ҡала тулыһынса диңгеҙ һыуы менән уратып алынған һәм бассейндар менән йырғысланған. Үҙәктә (Түбәнге ҡала): Вобан бассейны, Сауҙа, Дю Рой бассейны, Де ла Бар, Да ла Цитадель. Портта түбәндәге бассейндар (гавандар) урынлашҡан: Ла Манш, Бейллот, Эр, Ватин, Флювиаль, Теофиль Дюкрок, Рене Коти, Дю Пацифик, Ветиляр, Губерт Рауль-Дюваль, шулай уҡ Марсель Деспуоль һәм Төшөрөү бассейны (Гаврҙың көнсығыш сигендә)
Гаврҙың иң ҙур бассейны — Губерт Рауль-Дюваль. Ул Гаврҙың һәм Гавр портының көньяҡ сигендә урынлашҡан; Сена ҡултығынан плотина менән айырылған.
Сәғәт бүлкәте
Гавр халыҡ-ара стандарттар буйынса Урта Европа ваҡыты тип билдәләнгән сәғәт бүлкәтенә ҡарай. Бөтә донъя координацияланған ваҡыттан айырма +1:00 генә.
Климаты
Гаврҙа уртаса океан (диңгеҙ) климаты. Ла-Манш боғаҙы бик күптән Гавр тирәһендәге һауа торошона йоғонто яһай.
Йыл дауамында яуым-төшөм бер төрлөрәк миҡдарҙа була, тик көҙөн генә бер аҙға арта.
1987 йылдың 16 октябрендә Гаврҙың Кап-де-ла-Гев биҫтәһендә диңгеҙ еленең максималь тиҙлеге 180 км/сәғәткә етә.
Тарихы
Франция өсөн Гавр тиҙ арала Яңы донъяға алып сығыусы төп ҡапҡаға әйләнә. Бразилияла француз колонияһына нигеҙ һалған Николя де Виллеганьон 1555 йылда тап Гаврҙан оҙон юлға сыҡҡан була. француз колонияһына (Форт-Колинья) нигеҙ һала. 1564 йылда икенсе бер гугенот, René Goulaine de Laudonnière, Гаврҙан Төньяҡ Америкаға сығып китә һәм хәҙерге Джэксонвиллға яҡын ғына урынлашҡан Каролина Форты француз колонияһына нигеҙ һала. XVI быуат аҙағынан портҡа америка тауарҙарын (тире, шәкәр, тәмәке) тейәгән сауҙа караптары килә башлай.
Гаврҙы дини һуғыштар етди тетрәтә — 1562 йылдың 8 майында гугеноттар ҡаланы үҙ ҡулдарына ала, сиркәүҙәрҙе талай һәм католиктарҙы ҡаланан ҡыуып сығара. Король армияһының контрһөжүменән ҡурҡып, улар Англияға ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, һәм Англия ярҙамға үҙенең ғәскәрен ебәрә. Франция короле Карл Туғыҙынсының коннетабль Анна де Монморанси командалыҡ иткән ғәскәре Гаврҙы ҡамап ала һәм 1563 йылдың 29 июлендә Гаврҙан инглиздәрҙе ҡыуып сығара. Король фарманына ярашлы инглиздәр төҙөгән форт емертелә, Нотр-Дам ғибәҙәтханаһының башняһы бейеклеге тәпәшәйтелә.
Гаврҙың крепостной нығытмалары XVI быуатта, кардинал Ришелье ҡала губернаторы итеп ҡуйылғас, ҡайтанан тағы ла көсәйтелә. Һуңынан был бастион Фронданың юлбашсылары принцтар — герцог де Лонгвиль, принцтар Конде һәм Конти.
XVII—XVIII быуаттарҙа Америка колониялары менән сауҙа итеү арҡаһында, Гавр сәскә ата; Нанта һәм Ла-Рошелинан һуң ул ҡолдар һатыу күләме буйынса француз порттары араһында өсөнсө урынды биләй. Иҫке порт Моненың «Тәьҫорат. Ҡалҡыусы ҡояш» (1872) картинаһында һүрәтләнә, был картина импрессионистар хәрәкәтенә исем бирә. Иҡтисади бум ҡала халҡының артыуына килтерә; Гаврҙа тәмәке фабрикалары, верфтар, сауҙа биржалары асыла. XIX быуат аҙағынан урындағы эшҡыуарҙар үҙ фабрикаларында эшләтеү өсөн Италия, Польша һәм Төньяҡ Африканан эмигранттарҙы ылыҡтыра башлай. 1850 йылдан 1914 йылға тиклемге осор Гаврҙың «Алтын быуаты» була — сауҙа сәскә ата, ҡалала яңы төҙөлөштәр ҡалҡып сыға (мэрия бинаһы, суд, яңы фонд биржаһы), матур бульварҙар һалына. XIX быуат аҙағына Парижда йәшәүселәр араһында Гавр диңгеҙ янындағы курорт булараҡ киң популярлыҡ ала; яр буйы төҙөкләндерелә, Мари-Кристин казиноһы, Регата һарайы һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә, пляждар кабиналар менән йыһазландырыла.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Гавр1940 йылдың яҙынан алып немец ғәскәре тарафынан оккупациялана һәм ҡала Англияға баҫып итеү өсөн база булараҡ күҙҙә тотола. Ҡала халҡының күбеһе ҡаланы ташлап китә йәки Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. 1944 йылда немецтар сигенгән саҡтарында порт инфраструктураһын шартлата, әммә Гавр британ авиацияһы 5 һәм 6 сентябрҙә ҡаланы бомбаға тотҡан саҡта айырыуса зыян күрә, порт һәм ҡала үҙәге юҡ ителә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡаланың үҙәк өлөшө архитектор Огюст Перре проекты буйынса аҡ төҫтәге заманса йорттар менән ҡаплана. Совет «хрущёвкалары» өсөн был проект өлгө булып тора. 2005 йылдың 15 июлендә ЮНЕСКО Гаврҙың үҙәген «бетон мөмкинлектәрен инновациялы ҡулланған» өсөн Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә.
Транспорты
Гаврҙа ер өҫтө транспорт төрҙәре киң үҫтешкән, бында шулай уҡ фаникулер системаһы ла эшләй.
Гаврҙағы транспорттың күп өлөшө транспорт компанияһына ҡараған «ЛИА СТРО» (Veolia Transport-тың бүлендек компанияһы). Хәҙерге ваҡытта 19 автобус линияһы бар, трамвай линиялары, фаникулер системаһы эшләй.
Гавр вокзалы
Гавр вокзалы (франц. Gare du Havre) — Гаврҙа үҙәк тимер юл станцияһы.
Вокзал 1847 йылда Париж — Гавр тимер юл һыҙығында асыла. Станцияны архитектор Анри Пасон 1932 йылда үҙгәртеп ҡора.
Сәнәғәте һәм иҡтисады
Гавр — илдең иң ҙур порттарының береһе (йөк әйләнеше 50 миллион таннанан ашыу, башлыса нефть). Франция һәм Америка, Көнбайыш Африка илдәре менән тышҡы сауҙа әйләнешенең күп өлөшө Гавр аша үтә.
Сухая Берёзовка (мәғәнәләр)
Сухая Берёзовка
Гавр
Сәнәғәте һәм иҡтисады
Эшһеҙлек кимәле (2014) — 21,4 % (Франция буйынса дөйөм алғанда — 13,5 %, Приморская Сенала — 15,2 %). 1 кешегә уртаса килем, еврола (2014) — 18 244 (Франция буйынса дөйөм алғанда — 20 150, Приморская Сенала — 19 978).
Демографияһы
Халыҡ һаны динамикаһы, кеше
Гавр кинематографта
Фин режиссеры Аки Каурисмякиҙың 2011 йылда төшөргән шул исемдәге фильмында ваҡиғалар Гаврҙа бара.
Гавр әҙәбиәттә
Француз философы һәм яҙыусыһы Жан-Поль Сартрҙың «Ерәнеү» романында ваҡиғалар Гаврҙың прообразы булған Бувиль ҡалаһында бара.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Православие дине
Правосла́вие дине (православие-ὀρθοδοξία  — һүҙмә-һүҙ «дөрөҫ данлау (Алланы)», тарихи, мәғәнәһе буйынса— «дөрөҫ фекер йөрөтөү» ) — беренсе меңйыллыҡта Византияла Бөтә донъя (христиан) соборҙары ваҡытында барлыҡҡа килгән христианлыҡтағы төп һәм иң боронғо йүнәлештәрҙең береһе. Эйәреүселәре һаны буйынса католиктарҙан (1,25 млрд) һәм протестанттарҙан ҡала (800 млн) өсөнсө (300 млн кешегә яҡын) урынды биләй.
Православие, сиркәү юлынан ситкә тайпылғандарҙан айырмалы (ересь), Изге Китапта һәм Изге Преданиела (греч. Ιερά Παράδοση, лат. Sacra Traditio, Изге Йола) һүрәтләнгән ысын Апостол дине булараҡ аңлатылған Православие сиркәүе тәғлимәте, был сиркәү административ бер-береһенән бойондороҡһоҙ автокефаль урындағы Сиркәүҙәр берләшмәһе (урындағы (поместная) Сиркәү дәүләт, административ сиктәр буйынса билдәләнә).
Православие Сиркәүе филиокванан (Изге рух «Ата һәм Улдан» тигән догматты танымай, тик «Атанан» ти) тыш Никея-Константинополь иман символын, ете Бөтә донъя соборы Догматик билдәләмәләрен һәм ҡарарҙарын таный, үҙен Иисус Христос (Ғайса пәйғәмбәр) нигеҙләгән һәм башында торған берҙән-бер кафолик (вселенская) сиркәү тип һанай. .
Православие хәҙерге заманда түбәндәге илдәрҙә өҫтөнлөк иткән конфессия: Рәсәй, Балҡан ярым урауының бер өлөшө(Греция, Сербия, Болгария, Румыния, Төньяк Македония, Черногория), Украина, Белоруссия, Молдавия, Грузия, Кипр.
Килеп сығышы һәм терминдың дини асылы
Тарихи яҡтан һәм дини әҙәбиәт буйынса «православие» кафолик сиркәү тарафынан рәсми хупланған тәғлимәт — ул мөртәтлеккә (ересь) ҡаршы ҡуйыла. Термин «гетеродоксия» («инославие») һүҙенә антоним булараҡ ҡулланыла, уның менән «башҡа», йәки төрлө сиркәү ниндәйҙер сәбәп менән фекерҙәрен кире ҡаҡҡан еретиктарҙың һәм остаздарҙың сиркәүгә ярашлы булмаған дини ҡараштары билдәләнә. Христианлыҡ контекстында «православие» (греч. ὀρθοδοξία) II быуат апологеттары хеҙмәттәрендә үк осрай (мәҫәлән, Климент Александрийский ). Термин булараҡ мәғәнәһе Евсевий Кесарийский (III быуат) хеҙмәтендә нығытыла, беренсе тапҡыр рәсми рәүештә Халкидон (IV Вселенского) Соборы акттарында (451 йыл) теркәп ҡуйыла, Юстиниан заманында (VI быуат) «православие» һүҙе Евангелиеға һәм сиркәү тәғлимәтенә ярашлы тип табылған дини ҡараштарҙы билдәләү өсөн киң ҡулланыла.
Дини доктрина документтарында ҡайһы ваҡыт термин «кафоликос» (греч. καθολικός) мәғәнәһендә ҡулланылған. Был мәғәнәлә ул Рим-католик сиркәүе тарафынан литургия текстарында ла ҡулланыла, ә боронғо Көнсығыш Халкидон православие сиркәүҙәре өсөн ул уларҙың дөйөм атамаларының бер өлөшө булып тора.
Санкт-Петербург Император Дини Академияһы профессоры Н. Н. Глубоковский: «Православие»- дөрөҫ ғибәҙәт (ορθο-δοξία) («православие- есть „правое исповедание“ — ορθο-δοξία — потому, что воспроизводит в себе весь разумеемый объект, само видит и другим показывает его в „правильном мнении“ по всему предметному богатству и со всеми особенностями») тип билдәләй.
«Православие» терминын «Хоҙайҙы дөрөҫ данлау ысулы» (аллюзия к литургической практике) этимологик яҡтан нигеҙһеҙ тип һәм мәғәнә яғынан дөрөҫ түгел тип табыла, шулай булһа ла популяр әҙәбиәттә һәм хатта сиркәү етәкселәре хеҙмәттәрендә  (Молитва и вера неотделимы друг от друга) принциптарын еткереү тип ҡарау осраҡтары бар.
Дини тәғлимәтте булдырыу тарихы
Беренсе ике Собор Константинополдә хакимлек иткән Берҙәм Рим империяһы императорҙары, ә ҡалғандары-Византия императорҙары (Көнбайыш Рим империяһы ҡолағас, 476 йылдан алып үҙҙәрен берҙән-бер законлы Рим императорҙары тип һанағандар) административ рәйеслеге аҫтында уҙалар.
Православие Сиркәүе берҙәм сиркәүҙең Бөйөк тарҡалышына (1054) тиклем бөтә тарихын үҙ тарихының бер өлөшө итеп ҡарай. Православие тәғлимәте Апостолдар осоронан (I быуат) башлана. Һуңыраҡ Бөтә донъя соборҙарының һәм ҡайһы бер Поместный соборҙарҙың «о́ростары» (һүҙмә-һүҙ — границы, вероучительные определения, догматик билдәләмә) менән билдәләнә. Православие Берҙәм сиркәү тарҡалғандан һуң Рим сиркәүе тарафынан саҡырылған соборҙар, мәҫәлән, хатта Көнсығыш партиархаттар вәкилдәре лә ҡатнашҡан Феррара-Флоренция соборы ҡарарҙарын да ҡабул итмәй.
Догматика
Дини тәғлимәт Изге Китап (Библия) һәм Изге Васыятҡа нигеҙләнә, һуңғыһына Бөтә донъя соборҙары ҡарарҙары инә. Ғибәҙәт ҡылған ваҡытта төп дргматик документ — Никея- Константинополь Иман символы Символ веры (филиоквеһыҙ (и от Сына)), уға ярашлы :
Бынан тыш, I Бөтә донъя соборында Никея иман символы раҫлана, уның буйынса Изге Рух Алла-Ата һәм Алла-Ул менән бер, Алла-Ата- яҡтылыҡ, ә Алла-Ул — Яҡтылыҡтан булған Яҡтылыҡ. IV Бөтә донъя соборында (Халкидон иман символы) Иисустың ике тәбиғәте тураһында (илаһи һәм әҙәми) догмат раҫлана, VI Бөтә донъя соборында — Диофелитлыҡ (Иисус Христостың ике ихтыяры һәм ике эшмәкәрлеге тураһында догмат): илаһи һәм әҙәми ихтыяры һәм эшмәкәрлеге. VII Бөтә донъя соборында иконаларға табыныу тураһында догмат ҡабул ителә.
Төҙөлөшө һәм каноник нормалары
Төп каноник нормалар һәм институттар:
-Монахлыҡ институты. Уға ҡара руханиҙар инә, улар IV быуаттан башлап Сиркәү тормошонда ҙур роль уйнай. Ҡара руханиҙар Сиркәүҙә епископ хеҙмәтенә һайлана ала.
— Календарь буйынса билдәләнгән посттар (ҡайһы бер ризыҡтарҙы ашауҙан, күңел асыуҙан ваҡытлыса тыйылып тороу): Бөйөк пост (40 көн Пасха алдынан ), Петров пост, Успенский пост, Раштыуа посты, православие байрамдары менән бергә улар литургия йылын тәшкил итә.