cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Смаҡай
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙар
ОБД-лағы мәғлүмәт- Ғүмәров Асмутгирей Гар. 311 сд, Ленинград, Кириши районы, Кириши ауылы (тыуған ауылы Исмакай, Ишембай ҡалаһы).
26.Дуҫмөхәмәтов Дилмөхәмәт Йәрмөхәмәт улы (ОБД-ла Юлмухамет), 19 й., 483 СП, ,һәләк булған- 03.08. 1942
27.Дуҫмөхәмәтов Ноғман Йәрмөхәмәт улы ОБД-ла Улгуман)- 1908, хәбәрһеҙ юғалған- сентябрь, 1942
28.Дуҫмөхәмәтов? Хәсән (ОБД-ла Напсин)-, 14.09.1942, Тверь өлкәһе (элекке Калинин),Зубцов ҡалаһы, Московская Гора урамы,Красное ауылына күсереп ерләнгән
30.Дуҫмөхмәтов Йоҫоп Йәрмөхәмәт улы, 1911 йылғы, сентябрь, хәбәрһеҙ юғалған- 1942
31.Зөлҡәрнәйев Солтан Сафиулла улы (ОБД-ла Зулкарнаев), 1900, апрель, хәбәрһеҙ юғалған — 1942, июль
32.Ишмөхәмәтов Миңлеәхмәт Тимерҡаҙыҡ улы, 1914 йылғы, хәбәрһеҙ юғалған — декабрь 1941
33.Килмөхәмәтов Сәләхетдин Ямалетдин улы (ОБД-ла Салих), 1918, 358 СД, лейтенант, хәбәрһеҙ юғалған- 28.09.1942, Смоленск өлкәһе, Велиж районы, Рудня ауылы
34.Мифтахов Әмир Минһаж улы, 1925 йылғы булһа, ОБД-ла Һәләк булған __.__.1945, Польша,Познаньское воев., повят Жаганьский, Жагань, Кожуховска урамы, шоссе Жагань-Кожухув,һул яҡ,зыярат 1
35.Мифтахов Әнүәр Фәтхи улы (ОБД-Фатхевич),1923 йыл, курсант, радиотелеграфист, һәләк булған- 29.06.1942,Сталинград өлкәһе (Харьков өлк.), Купянск районы, Масловка ауылы
36.Мифтахов Минһаж Фәттәх улы (Миниаз Фатахович), 1902 йылғы, рядовой, п/п 2317 часть 192, хәбәрһеҙ юғалған_
37.Мифтахов Насирйән Камалетдин улы, 1919, сержант, һәләк булған- 10.09.1943, Орел өлкәһе, Навлинск районы, Сытенки ауылы
38.Насиров Йәғәфәр Латип улы Витебск өлкәһе- (ОБД-ла Гафар), 1925, 106 СП, рядовой, һәләк булған- 1944 й., Витебск, Скуматы ауылы
39.Нәжметдинов Йомаҙил Ибраһим улы, 1905 йылғы , Мәсетле районы Әбсәләм ауылында тыуған, хәбәрһеҙ юғалған-март, 1943
40.Рәхмәтуллин Шәрифулла Ғибаҙулла улы (ОБД-ла Шариф), 1923 йылғы, курсант, һәләк булған- 16.07.42, Воронеж
41.Сәйетғәлин Әбделнасир (Абнасир) Тайып улы,1901 йылғы,20.01.1942 армияға алынған, 1944 йыл, февраль хәбәрһеҙ юғалған
42. Сәйетғәлин Абдрахман Тайып улы, 1901, рядовой, хәбәрһеҙ юғалған- декабрь, 1943 й. 43.Сәхипов Ғизетдин Сәрүәретдин улы- Шишмә районы Оло Хәжәт ауылы кешеһе, 25-меңсе, «Тәйрүк» промартеленә рәйес булып килгән, 1941 йылда һуғышҡа киткән
44.Оморҙаҡов (Умурзаков) Хәмиҙулла Сәғит улы, 1924-25, мәғлүмәт табылманы, ОБД-ла (ГАРФ) Умурзаков Хамедула әсирлеккә эләккән, азат ителгән. Милләте-үзбәк тиелгән (мәғлүмәт теүәл түгел).
45.
46.Фәйзуллин Миңлеәхмәт Миңлейәр улы (ОБД-ла Файзулин Миниярович- ике бит йәбештерелгән урында), 1907 йылғы, хәбәрһеҙ юғалған- май, 1942 (әсәһе Ғәйшә, Телеграф урамы, 13) (ОБД-ла Файзулин Миноахмет, 1926)
48.Фәйзуллин Сөнәғәтулла Ниғмәт улы (ОБД-ла Сулгатулла, 1907 йылғы, 1941 йылда армияға алынған, хәбәрһеҙ юғалған- декабрь 1941
50.Фәйзуллин Хәбибулла Хәмиҙулла улы (ОБД-ла Файзулин Хабибула), 1910 йылғы, уҡсы, 1941 йылдан армияла, 543 сп (Нарвский), 120 сд (Гатчинская),һәләк булған- 25.07.1944 йыл, Эстонияла Нарва ҡалаһын фашистарҙан азат иткәндә һәләк булған. Башта ерләнгән урыны-Эстония, Вируский уезд, Кр. Сопка ауылы, көньяҡ-көнбайыштараҡ. Ҡатыны Ғәрифә.(интернетта-Усков Николай Васильевич. Портал о фронтовиках)
51.Фәхриев Кинйәмырҙа Шәрәфетдин улы, 1906 йылғы, армияға алынған- 1.09.1942, п/п 972 ч.698, һәләк булған 03.11.1942
52.Хәйбуллин Ғәйфулла (ОБД-ла Байтулла), 1910, 164 СП, 33 СД, һәләк булған- 30.03.1942, Калинин (Тверь), Холм ҡалаһында ерләнгән
53.Хәмиҙуллин Мәүлетбай Әмирхан улы, 1913 йылғы, һәләк булған- сентябрь, 1941
54.Хәсәнов Шәрәфулла — 1233 сп 371 сд?,
55.Хисмәтуллин Алтынбай Нәбиулла улы- 1920-24 (ОБД-ла Набиуллинович) тыуған урыны- Ишембай, «Тәйрүк» артеле (Смаҡай). Һуңғы хеҙмәт иткән урыныы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (16 гвардия кавалерия дивизияһы) штабы .Хәбәрһеҙ юғалған- 22.02.1943 г. Украина, Ворошиловград (Луганск) өлкәһе, Ивановский районы, ст. Юлино-2.Тимәк, дошман тылына рейд ваҡытында һәләк булған.
Әбделкәрим (Әлшәй районы)
Әбделкәрим (Абдулкаримово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 452119, ОКАТО коды — 80202804002.
Смаҡай
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙар
ОБД-ла: Хисмәтуллин Тимербай Нәбиулла улы, 1925, 660 СП, һәләк булған- 07.08.1943, Орел өлкәһе , Хотынец районы, Студянка ауылы, ләкин ул һуғыштан ҡайтҡан.
Әбделкәрим (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеген башҡорттар (99 %) тәшкил итә.
Смаҡай
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙар
54.Хисмәтуллин Биктимер Муса улы(ОБД-ла Тимербек) ,1916, армияға алынған-1941 й. октябрь, (Тимербек- 162 СД, һәләк булған- 15.12.1943, Полес. (Гомель), Уболоть ауылы)
Әбделкәрим (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Әбделкәрим ауылына 1784 йылда Төрөмбәт ауылынан барлыҡҡа килгән Яңы Төрөмбәт йорто сотнигы Әбделкәрим Төрөмбәтов нигеҙ һала. Уның атаһы Төрөмбәт Ырыҫҡолов — төп ауылдың (хәҙерге Ауырғазы районы) тәүге төпләнеүсеһе. 1850 йылғы 9-сы ревизия алдынан Төрөмбәттең улдары Абдрахман (уның балалары — Хәсән, Фәйзулла, Хәбибулла, Кәлимулла), Йәнебәк (1752—1841) ағаһы Әбделкәрим (уның улдары Әбделнасир, Ҡотлозаман) етәкселегендә утарға күсенәләр, һуңынан ауылға әүерелә. 1859 йылда унда 15 йортта аҫаба башҡорттар (70 кеше) һәм уларҙың керҙәштәре (18 кеше) йәшәгән. 1920 йылда 53 йортта 295 башҡорт була. .
Смаҡай
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙар
55.Хөснөтдинов Нәғим Мәхин улы, 1896, 985 СП, 226 СД, һәләк булған- 13.05.1942 йыл, Харьков, Старосалтовск районы, Непокрытое ауылы
56.Хөснөтдинов Сабир Басир улы, 19, 727 СП, рядовой, һәләк булған — 28.09.1943 йыл, Воронеж , Давыдов районы, Первое Сторожевое ауылы
57.Шәңгәрәйев Исмәғил Хәйретдин улы (ОБД-ла Шалгареев), 1904 йылғы, армияла 06.01.1942 й., 1942 йыл, майҙан хәбәр булмаған
59.Шиһапов Әхмәтзыя (ОБД-ла Ахмет), 1906, рядовой, һәләк булған- 16.06.1944, Станислав, Печенежинский районы, Вербионт ауылы
61.Йәрмөхәмәтов Кинйәғәли Ниғмәт улы, 1925, 776 СП, 214 СД, рядовой, һәләк булған- 04.09.1943, Харьков, Валковский районы, Доброполье ауылы
62.
Был исемлек тулыландырыла. ОБД Мемориал һәм Германиялағы Саксонский мемориал (әсирлектә һәләк булғандар) исемлектәре буйынса табылған мәғлүмәттәр өҫтәлеп барасаҡ.Әлегә Саксонский мемориал исемлегенән бер кеше лә табылманы. Тейешле мәғлүмәттәрҙе ВК, ОК-ла «Смаҡай» төркөмдәрендәрендә яҙырға була. Өҫтәп яҙылды: Фәйзуллин Сайфулла Хәмиҙулла улы, гв.майоры, Ғәйетҡолов Абдулхай (Әбделхәй), санинструктор.
Мәғариф
Ауыл кешеләренең хәтирәләрендә 1920 йылдарҙа Смаҡайҙа мәктәп эшләүе иҫкә алына. Башта уҡыу ғәрәп графикаһында алып барыла, һуңыраҡ латин яҙмаһы нигеҙендә, ә 1939-40 йылдарҙан кириллица индерелә. Шунлыҡтан ауылдағы оло быуын кешеләре ошо өс яҙманы ла белә.
1928 ауылда ШКМ (школа колхозной молодежи) - колхозсы йәштәр мәктәбе асыла. Мәктәптә 1931—1945 йылдарҙа Зәкиә Бикбулатова, Арыҫланбәк Искәндәр улы Ғүмәров, Наҡия Искәндәр ҡыҙы Ғүмәрова, Ғәйникамал Ғәзиз ҡыҙы Шәңгәрәева, Нажиә Фәйзи ҡыҙы Ғимаҙиева, Әхмәт Ғәлимов, Әхмәт Рафиҡов, Ҡыям Мифтах улы Хөсәйенов, Ғариф Таһиров, Хәжәр Сәғит ҡыҙы Исмәғилева уҡыта.
Һуңыраҡ Әлмөхәмәтова Фәрхәнә, Ғәлләмова Нурия ауыл балаларын уҡыта.
Оҙаҡ йылдар үҙе кулак итеп Себергә һөрөлгән Әхмәтйән Ҡоләхмәтовтың өйө мәктәп булып хеҙмәт итә.
Башланғыс мәктәптән һуң Смаҡай балалары башлыса Ишембай ҡалаһының 3-сө башҡорт урта мәктәбендә (һуңыраҡ 2-се интернат-мәктәп, хәҙерге Башҡорт гимназия-интернаты) белем ала.
1997 йылдан тулы булмаған урта мәктәп статусын ала, мәктәп яңы ике ҡатлы бинаға күсә.
Транспорт
3-сө ҡала автобус маршруты
Иҫкәрмәләр
Никулочкин Д. В. Ишимбай — это город? // Подметки+ : газета. — Ишимбай: РИК «Аспект», 2016. — 13 января (вып. 2 (№ 3). — С. 2. — ISSN 2220-8348. ↑ Список депутатов. Официальный интернет-портал города Ишимбая. Проверено 19 августа 2014.
Төңгөлдө
Төңгөлдө — бөткән ауыл. Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Абдулла ауыл советы биләмәһенә тура килә.
Географик урыны
Район үҙәгенән — 15 километр, Свердлов өлкәһе Красноуфим тимер-юл станцияһынан 87 километр алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Тарихы
Төңгөлдө ауылы 1939 йылда Абдулла ауыл советына ҡараған. 1920 йылда 8 өй иҫәпкә алынған. Халыҡ иҫәбе буйынса, 1939 йылда — 145 кеше; 1959 йылда — 108; 1969 йылда 73 кеше йәшәгән. XX быуаттың 70-се йылдарында иҫәптән алынған. Ауыл халҡы башлыса Степной ауылына күсенгән.
Миссисипи (йылға)
Миссисипи (Mississippi, МФА: ; оджибве телендә misi-ziibi или gichi-ziibi — «оло йылға») — АҠШ-тағы йылға, донъялағы иң ҙур йылғаларҙың береһе. Миссисипи — Төньяҡ Америкала иң эре йылғалар системаһының төп йылғаһы. Ул Америка Ҡушма Штаттары биләмәһендә генә аға, шулай ҙа уның һыу бассейны Канадала ла таралыу алған. Миссисипиҙың башы тип Николетт-Крик инеше лә, Айтаска күле лә иҫәпләнә (ул ошо күлгә ҡоя).
Сығанағы Миннесота штатында диңгеҙ кимәленән 530 м бейеклектә урынлашҡан. Йылға күберәген көньяҡҡа табан аға һәм оҙонлоғо 3770 километрға етә, Мексика ҡултығында киң дельта яһап барып ҡоя. 10 штат биләмәһе буйынса ағып үтә. Бассейны 31 штатты эсенә ала. Ул донъялағы иң ҙур йылғаларҙан дүртенсе урында, тулы һыулылығы буйынса туғыҙынсы урында тора.
Миссисипи Висконсин, Айова, Иллинойс, Миссури, Кентукки, Теннесси, Арканзас, Миссисипи һәм Луизиана штаттарының сигенән йәки ошо штаттар аша ағып үтә.
Индейҙар Миссисипи һәм уның ҡушылдыҡтары ярҙарында борондан йәшәгән. Уларҙың күбеһе һунарсы һәм йыйыусы булған, әммә ҡурған төҙөүсе тип аталған ҡайһы берҙәре үҫешкән ауыл хужалығы общиналары ойошторған. 1500-сө йылдарҙа европалыларҙың килеүе аборигендарҙың баштағы йәшәү рәүешен мәңгегә үҙгәртә. Башта йылға Яңы Испания һәм Яңы Франция, шулай уҡ иртә Ҡушма Штаттарының сиктәрен булдырып, барьер ролен үтәй, ә һуңғараҡ мөһим транспорт үҙәге һәм юл була. XIX быуатта, Көн кеүек асыҡ алдан билдәләгәнлек идеяһы апофеозы ваҡытында Миссисипи һәм уның ҡайһы бер көнбайыш ҡушылдыҡтары, башлыса Миссури, Ҡушма Штаттарының көнбайышҡа экспансия юлы булып хеҙмәт итә.
Ләм ултырмаларының ҡалын ҡатламы менән ҡапланған йылға үҙәне АҠШ-тың иң уңдырышлы төбәктәренең береһе булып тора, был Миссисипиҙа легендар пароходтар эраһы үҫешенә булышлыҡ итә. АҠШ-та граждандар һуғышы ваҡытында Союз көстәре тарафынан йылғаны баҫып алыу йылғаның сауҙа һәм транспорт юлы булараҡ мөһимлеге арҡаһында ҡаршылыҡтарҙа боролош нөктәһе булып тора. Ҡалаларҙың үҫеше һәм йылғала ҙур карап һәм баржаларҙың барлыҡҡа килеүе менән, XX быуат башында дамбалар, быуалар, шлюздар һәм башҡа гидротехник ҡоролмалар төҙөү буйынса масштаблы гидротехник эштәр башлана.
Миссисипи бассейнының хәҙерге үҫеше бер нисә рәт экология проблемаларына алып килә: иң ҙуры булып йылғаның ауыл хужалығы ҡалдыҡтары менән бысраныуы тора, был Мексика ҡултығын "үлем зонаһы"на килтерә. Һуңғы йылдарҙа йылға дельтаһында Миссисипиның Атчафалайа тармағына туҡтауһыҙ күсеше билдәләнә, был Яңы Орлеан кеүек дельтала порттар өсөн һәләкәтле эҙемтәләргә килтереүе мөмкин. Дренаждар һәм быуалар системаһы был процесты тотҡарларға мөмкинлек бирә, әммә тупраҡ ҡатламының ағыуы һәм эрозия арҡаһында күсеш йылдан-йыл арта.
Ҡушылдыҡтары һәм күлдәре
Иң оҙон ҡушылдығы — Миссури. Миссури АҠШ-тағы иң оҙон йылға, ул өс йылға ҡушылғандан (Джефферсон, Мадисон һәм Галлатин) барлыҡҡа килгән. Иртыш менән бер рәттән Миссури донъяла иң ҙур ҡушылдыҡ йылға иҫәпләнә. Джефферсон һәм Миссури менән бергә ҡушып алғанда, Миссисипи Төньяҡ Америкала иң ҙур йылғалар системаһын тәшкил итә. Башланған урыны Джефферсондан алып ҡойған урынына хәтле — 6300 километр оҙонлоҡта.
Арканзас йылғаһы оҙонлоғо буйынса ҡушылдыҡтары араһында икенсе урында тора. Иң тулы һыулы ҡушылдығы булып Огайо иҫәпләнә. Иң ҙур ҡушылдыҡтары булып Иллинойс (һул ҡушылдыҡ), Де-Мойн, Ред-Ривер (уң ҡушылдыҡ) иҫәпләнә.
Миннесота штаты Гранд-Рапидс ҡалаһынан алыҫ түгел Уиннибигошиш күле бар. Күлдең киңлеге 11 километрғаса етә. Оналаска күлен дә әйтеп китергә кәрәк. Был күл Висконсин штаты Ла-Кроссанан алыҫ түгел, киңлеге 6,4 км. Шулай уҡ Пепин күленең киңлеге — 3,2 км. Тәүге икеһе күл булараҡ та, һыуһаҡлағыс булараҡ та билдәле.
Физик география
Миссисипиҙың урынлашыу географияһы йырҙа процесы, йылға үҙәне, уның аҡмаһы, курсы һәм урынлашыуы тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә ала.
Йылғаның бүленеүе
Миссисипиҙы ике ҙур участкаға бүлеү ҡабул ителгән: Үрге Миссисиспи һәм Түбәнге Миссисипи. Бүленеү сиге Иллинойс штатындағы Каирҙа урынлашҡан, унда Миссисипи йылғаһына диңгеҙ кимәленән яҡынса 100 м бейеклектә Огайо йылғаһы ҡоя. Үрге Миссисипи 47°N алып 37°N тиклем киңлектәрҙә ята, түбәнге 37°N алып 29°N тиклем урынлаша.
Үрге Миссисипи өс өлөшкә бүленә: башы, 793 км; Сейнт-Энтони-Фолс сығанағы, Миннеаполис һәм Сент-Луис күлдәре араһында бер нисә яһалма күл, Миссури штаты, 1069 км, урта Миссисипиға тиклем 310 км, йылғаның бөтә ҡалған өлөшө Сент-Луиста Миссури йылғаһы ҡойғанға тиклем.
Миссисипи Айтаска күленән тәүҙә төньяҡҡа аға, ләкин тиҙҙән көнсығышҡа борола һәм, Касс күле, башҡа күлдәр аша үтеп, төрлө йүнәлештәр буйынса боролош яһай, һуңынан көньяҡҡа ҡарай йүнәлә. Үрге Миссисипи бик күп күлдәр менән ҡапланған һаҙлы урындар буйлап аға, үҙәнендә ташлы тупһалар һәм ауышлыҡтар күп. Миссисипиҙағы Миннеаполиста элегерәк йылға буйлап суднолар йөрөгән Сент-Антони шарлауығы урынлашҡан. Артабан көньяҡҡа, Сент-Пол ҡалаһы янында, Миссисипи Пепин күле аша аға. Йылғаның был участкаһында 42 плотина бар. Уларҙың ун дүрте Миннеаполистан юғары урынлашҡан һәм башлыса энергетика һәм ял өсөн файҙаланыла. Ҡалған 28 плотина ҡала үҙәгендә урынлашҡан һәм коммерция навигацияһы өсөн ҡулланыла. Дөйөм алғанда, был 42 плотина йылға башы экологияһына көслө йоғонто яһай.
Үрге Миссисипи бассейны 5 экологик районды, 3 биомды һәм 3 физик-географик өлкәне үҙ эсенә ала (билдәле геоморфологик типтағы өлкәне): Лаврентий ҡалҡыулығын, Үҙәк уйһыулыҡты һәм Озарк яйлаһын. Үрге Миссисипи территорияһы 9 мең йыл элек үк йәшәү өсөн яраҡлы булған. Был урындың беренсе тикшеренеүселәре француздар Луис Жульетт һәм Жак Маркетт, улар бында 1673 йылда килә.
Түбәнге Миссисипи
Түбәнге Миссисипи бассейны майҙаны ҡушылдыҡтары менән бергә яҡынса 880 мең квадрат километр тәшкил итә. Түбәнге Миссисипи территориялары 16 мең йыл элек үк йәшәү өсөн яраҡлы булған. Өлкәнең беренсе тикшеренеүсеһе испан конкистадоры Эрнандо де Сото була. Түбәнге Миссисипи бассейны 3 физик-географик өлкәне үҙ эсенә ала: Яр буйы тигеҙлеген, Уошито районын һәм Озарк яйлаһын.
Бассейн
Миссисипи донъяла иң ҙур йылға бассейндарының береһе. Уның майҙаны яҡынса 3,27 млн км² тәшкил итә, был донъяла ҙурлығы буйынса Амазонка һәм Конгонан ҡалыша өсөнсө күрһәткес булып тора. Миссисипи Ҡаялы тауҙар һәм Аппалачи тауҙар системаһы араһындағы киңлектең күп өлөшөнән һыуҙар йыя. Һыу ағымы юлы Айтаска күлендәге сығанағынан алып Мексика ҡултығына тиклем яҡынса 90 көнлөк.
Сығымы
Миссисипи сығымы йылына уртаса 7-20 мең м³/с тәшкил итә) . Ул донъяла иң ҙур йылғалар унлығында булһа ла, уның аҡма сығымы Амазонка сығымынан ни бары 8 % ғына тәшкил итә.
Йылға һыуҙары Мексика ҡултығының тоҙло һыуҙарына эләгеп, уның менән ҡапыл ғына ҡатышмай. Океан һыуҙары менән тулыһынса ҡатнашҡанға тиклем, һыуҙың ҙур күләме Флориданы урап үтә һәм Джорджия ярҙарына тиклем барып етә ала.
1900 йылға тиклем Миссисипи йылына 400 миллион тоннаға тиклем ташылдыҡтар сығара. Ләкин һуңғы ике ун йыллыҡта был күләм йылына тик 145 миллион тонна тәшкил итә. Бындай ҙур кәмеү Миссисипи, Миссури, Огайо йылғаларында һәм уларҙың ҡушылдыҡтарында масштаблы гидротехник эштәр алып барыу менән бәйле, унда күп плотиналар, регуляциялы ҡоролмалар төҙөлә, үҙәндәрҙе нығытыу, ярҙарҙы нығытыу эштәре үткәрелә, тупраҡ эрозияһын кәметеү программалары индерелә.
Үҙәненең үҙгәреүе
Миссисипи үҙ тарихында күп тапҡыр йә бер аҙ, йә ҙур күләмдә үҙәнен үҙгәртә. Шулай уҡ күп һанлы үҙгәреүҙәр уның ҡушылдыҡтары менән дә була, ҡайһы берҙәре юғала, ә икенселәре барлыҡҡа килә. Тәбиғи процесс һөҙөмтәһендә түбәнге Миссисипи Мексика ҡултығына ҡойоу урынын яҡынса һәр мең йыл һайын үҙгәртә. Был үҙәндә ташылдыҡтар өйөлөү, һыуҙың күтәрелеүе һәм ҡултыҡҡа ҡыҫҡараҡ юл табыуы һөҙөмтәһендә килеп сыға. Иҫке үҙән яйлап бөтә, үлән баҫа һәм иҫке үҙәнгә әйләнә. Был процесс арҡаһында һуңғы 5000 йыл эсендә көньяҡ Луизиананың яр һыҙығы ҡултыҡҡа 25-80 километрға алға шыла. Хәҙерге Миссисипи дельтаһы формаһының оҡшашлығы өсөн Birdfoot Delta (birdfoot — «ҡош тәпәйе») тип атала, йәки Balize Delta, Миссисипи дельтаһында беренсе француз ауылы исеме буйынса атала
Йылғаның тарихҡа тиклемге йүнәлештәре
Миссисипи бассейны күп өлөшөндә Лаврентий боҙлоғо йоғонтоһо аҫтында һуңғы боҙлоҡ дәүере ваҡытында барлыҡҡа килә. Был ҙур боҙлоҡтоң көньяҡ өлөшө хәҙерге Ҡушма Штаттар территорияһына һәм Миссисипи бассейнына тиклем килеп етә. Боҙлоҡ сигенә башлағас, ултырма тоҡомдарҙың ҙур ҡатламдары йылғаның яҫы һәм уңдырышлы үҙәнен барлыҡҡа килтерә. Иреү ваҡытында ағып төшкән һыу Миссисипи үҙәненә юл яра, шул уҡ ваҡытта Минесота, Джеймс һәм Милк йылғаларының йылға үҙәндәрен хасил итә. Боҙлоҡ бөтөнләй сигенгәс, оҙайлы һыу ағымдары, Миссисипи ҡушылдыҡтарына ҡалған аҡма күләме өсөн саманан тыш эре гидрографик үҙенсәлектәр ҡалдырып, Гудзон ҡултығына йәки Атлантик океанға юл яра.
Боҙло ҡалҡандар 300 алып 132 мең йыл элек Миссисипины Рок-Айленд тирәһендә кәртәләй, уның йүнәлешен үҙгәртергә һәм хәҙерге үҙән буйлап көнбайышҡараҡ ағырға мәжбүр итә. Хеннепин йылғаһы шул уҡ исемле ҡасабала Миссисипиның боронғо үҙәне буйлап аға. Хеннепиндан көньяҡҡа ҡарай Миссисипиның боронғо үҙәненең өлөшө буйлап Иллинойс йылғаһы аға.
Хәҙерге осорҙа үҙәндең үҙгәреше
1876 йылдың мартында Миссисипи Ривери янында, Типтон округының ҙур булмаған өлөшөн Теннесиҙан айырып һәм уны үҙенең тармаҡтарының береһе Арканзасҡа ҡушып, ҡапыл йүнәлешен үҙгәртә. Был ваҡиға авульсия (ер участкаһын һыу баҫыу йәки йылғаның үҙәне үҙгәреүе һөҙөмтәһендә сит ергә берләштереү) булғанлыҡтан, штаттарҙың сиген күсермәҫкә ҡарар ителә.
Яңы Мадрид сейсмик зонаһы
Яңы Мадрид сейсмик зонаһы Миссисипи буйлап ҡаланан алыҫ түгел үтә, Миссури штаты, Мемфис һәм Сент-Луис араһында. Зонаның сығышы авлакогендың барлығы менән бәйле, ул Мексика ҡултығы менән бер үк ваҡытта барлыҡҡа килгән. Өлкә сейсмик яҡтан әүҙем. Нью-Мадрид ер тетрәүе 1811—1812 йылдарҙа Рихтер шкалаһы буйынса 8 баллға көс менән халыҡ өсөн һәләкәтле һөҙөмтәләргә эйә була. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә Рилфут күле барлыҡҡа килә (штат Теннесси), шулай уҡ йылғаның йүнәлеше үҙгәрә, ул бер аҙ ваҡытҡа кирегә борола.
Ҡушылдыҡтар һәм күлдәр
Иң оҙон ҡушылдыҡ — Миссури. Джефферсон, Мадисон һәм Галлатин йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән Миссури йылғаһы — Ҡушма Штаттарҙа иң ҙур йылға. Иртыш менән бер рәттән Миссури донъяла иң ҙур ҡушылдыҡ булып тора. Джефферсон, Миссури һәм Миссисипи бергә Төньяҡ Америкала иң оҙон йылға системаһын хасил итә. Джефферсон сығанағынан Миссисипи тамағына тиклем — 6300 километр. Арканзас йылғаһы оҙонлоғо буйынса Миссисипиның икенсе ҡушылдығы. Иң мул һыулы ҡушылдыҡ булып Огайо йылғаһы тора. Миссисипиның иң ҙур ҡушылдыҡтары — Иллинойс йылғаһы (һул), Де-Мойн, Ред-Риве йылғалары (уң).
Гранд-Рапидс ҡалаһынан алыҫ түгел, (Миннесота штаты) йылға Уиннибигошиш күлен барлыҡҡа килтерә, ул киңлегендә 11 км йәйелә. Шулай уҡ Ла-Кросстан алыҫ түгел (Висконсин штаты) Оналаска күлен билдәләп китергә мөмкин, унда йылғаның киңлеге 6,4 км, һәм Пепин күлен — киңлеге 3,2 км. Беренсе ике киң өлкә күл һәм һыуһаҡлағыс була, һыуҙары ирекле түгел. Миссисипиның киңлеге 1,6 км артҡан башҡа райондарҙа (Пепиндан тыш) йылға һыуҙары ирекле ҡала.
Йылғаны европалаларҙың асыуы
Миссисипи ярҙарына еткән беренсе европалы булып испан Эрнандо де Сото тора (1541 год), башҡа фараздар ҙа бар. 1681—1682 йылдарҙа беренсе булып Робер де ла Саль йылға аша йөҙә. 1518 йәки 1519 йылда дельтаға Алонсо Альварес Пинеданың испан экспедицияһы караптары инә, 1528 йылдың октябрь аҙағында Миссисипи дельтаһына Панфило Нарваэстың икенсе испан экспедицияһы сыға, ул, бер нисә юлдашы кеүек үк һыуҙа батып үлә. Испандар йылғаны «Изге Рух йылғаһы» (Río del Espíritu Santo тип атай; кем был исемде ҡушҡан — де Сото йәки унан алда килеүселәр, аныҡ билдәле түгел.
XVII быуатта йылғаны француз сәйәхәтселәре тикшерә башлай. 1682 йылда Миссисипиның бөтә уйһыулығы Франция биләмәһе тип иғлан ителә һәм француз короле Луи XIV хөрмәтенә Луизиана тип атала. 1718 йылда тамағынан 160 километр алыҫлыҡта Яңы Орлеанға нигеҙ һалына. 1763 йылғы Париж килешеүе буйынса Миссисипиның тамағынан көнсығышҡа ҡарай ерҙәр Бөйөк Британияға, ә көнбайышҡа ҡарай ерҙәр — Испанияға бирелә. 1800 йылда Франция Испан Луизианаһын һатып ала, 1803 йылда уны АҠШ-ҡа һата. 1812 йылда Орлеан алышында Бөйөк Британия өҫтөнән еңеү АҠШ-ҡа Миссисипи йылғаһының бөтә тамағын биләү хоҡуғын бирә.
Миссисипиҙа пароходтар
Марк Твендың «Миссисипиҙағы тормош» әҫәре 1830 йылдан 1870 йылдарға тиклем Миссисипи буйлап яңы типтағы караптар сыҡҡанға тиклем әүҙем барған пароход ташыуҙары проблемаһын күтәрә. Огайонан Яңы Орлеанға тиклем юлды үткән беренсе пароход «Яңы Орлеан» пароходы була; был 1811 йылда була. Йылға буйлап үргә һәм түбәнгә 1860 йылда 5 мең пассажир һәм йөк пароходтары үтә.
Миссисипи йылғаһының пароход компаниялары араһында Anchor Line айырылып тора. Компания 1859 йылдан алып 1898 йылға тиклем Сент-Луис — Яңы Орлеан маршрутында пароходтарҙың ҙур флотилияһына эйә була.
Һуңғараҡ йылға яйлап йөктәрҙең өлөшөн үҙенә кире ҡайтара — нимә ашығыс түгел, һыу аша ташыу осһоҙ була — һәм ҡабаттан йылға мөһим транспорт магистрале булып китә. Миссисипиҙың әһәмиәте Бөйөк күлдәр районының сәнәғәт үҫеше менән бәйле яңынан, бигерәк тә 1939—45 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышынан һуң көсәйә.
Миссисипиҙа һыу ташыуҙар
Миссисипиҙың икенсе ҙур ташҡыны 1993 йылда була, һыу кимәленең артыуы Миссисипи менән Огайо ҡушылған урында күҙәтелә.
Техника
Америка радиостанцияларының танылыу сигналдары Миссисипи йылғаһының көнсығышында урынлашҡандарының W хәрефенә, көнбайышында урынлашҡандарының  K хәрефенә башлана.
Перуҙа ислам
Перуҙа ислам (El Islam en Perú, الإسلام في البيرو ) ― аҙсылыҡ дине. Перуҙа ислам буйынса статистика илдә 15 000 мосолман бар тип иҫәпләй, нигеҙҙә, былар ― илдең баш ҡалаһы Лимала йәшәүселәр. Pew тикшеренеү үҙәге мғлүмәттәре буйынса, ислам динен 5000-гә яҡын кеше тота, был ― ил халҡының (34,2 млн кеше, 2021 йылға) 0,015 % -ын тәшкил итә.
Тарих
Перу территорияһында беренсе мосолмандар колонизация ваҡытында испандар менән килгән африкалылар була. Испания колонияларындағы хакимиәттәр урындағы халыҡ араһында католик динен таратырға тырыша һәм ислам дине таралыуға ҡаршы сыға. 1560 йылда Перуҙың испан хакимиәте «Гвадалахара мавры» тип аталған Лопе де ла Пенаны Кускола «Ислам динен таратҡаны өсөн» ғүмерлеккә төрмәгә хөкөм итә. Башҡа сығанаҡтар мосолман Альваро Гонсалесуның шундай уҡ язаға тартылыуы тураһында әйтә. Шулай уҡ «испанлы Хуан Солано һәм ҡара тәнле ҡатын-ҡыҙҙың улы» мулат Луис Солано Ислам таратыуҙа ғәйепле тип табыла, бының өсөн: үлем язаһы ала.
Испан колонияларында мосолмандарға ҡаршы эҙәрлекләүҙәр йышайғас, улар ислам динен йәшерен рәүештә тота башлайҙар. Һөҙөмтәлә, Ислам Перу территорияһында тулыһынса юҡҡа сыға.
Ислам яңынан Перуҙа XX быуаттың 40-сы йылдарында, Фәләстин һәм Ливан мосолмандарының Ғәрәп-израиль һуғышынан ҡасыуы башланғас, барлыҡҡа килә.
Луис Кастро исемле перулы ислам динен ҡабул итә, 1980-сы йылдарҙа Мәҙинә ислам университетында уҡый.
Һуңғы ваҡытта Бангладеш һәм башҡа Азия илдәре мосолмандарының Перуға күсеүе арта.
Ислам ойошмалары
Перуҙа бер нисә ислам ойошмаһы бар, шул иҫәптән:
Мосолман йәмғиәте www.IslamPeru.org веб-сәхифәһен булдырған.
Мәсеттәр
1993 йылда мосолман йәмғиәте Лимала, Хесус-Мария районында мәсет аса, әммә һуңыраҡ ул финанс ҡыйынлыҡтары арҡаһында ябыла. Икенсе мәсет Вилла Эль Сальвадор районында асыла, әммә бер аҙҙан ул да ябыла.
Илдә беренсе тапҡыр ислам архитектураһы нигеҙендә төҙөлгән ғәмәлдәге мәсет ― Таҡна ҡалаһындағы Баб әл-Ислам мәсете (Mezquita Bab Ul Islam). 2000 йылда нигеҙләнеп, 2008 йылда асыла. Перу президенты (1990-2000) Альберто Фухимори рөхсәте менән Перуҙа 1990 йылдарҙа Япония һәм Азия илдәренән килтерелгән ҡулланылған автомобилдәрҙе һатыу менән шөғөлләнеүсе пакистанлы эшмәкәрҙәр тырышлығы менән булдырыла. Йәнәшәһендәге Шаһ Вәлиулла мәктәбе менән бергә ҙурлығы буйынса төбәктәге иң ҙур мәсет. Ғибәҙәттәр испан һәм ғәрәп телдәрендә ҡылына. Ҡатын-кыҙҙар өсөн ғибәҙәт залы икенсе ҡатта урынлашҡан. Таҡна ҡалаһында 1995 йылда 95, 2000-се йылдар аҙағында 500 мосолман йәшәй. Мәсеттең имамы – 2015 йылда Мөхәммәт Усман (Mohammad Usman).
2000-2010 йылдарҙа фәләстинлы мосолмандар ойошҡан Перу ислам союзы (Asociación Islámica del Perú) Лимала Магдалена мәсете (Лима мәсете, Mezquita de Magdalena, Mezquita de Lima) төҙөлөшөн тамамлай.
Стрикленд Мейбл
Мейбл Эделин Стрикленд (мальт. Mabel Edeline Strickland; 8 ғинуар 1899 — 29 ноябрь 1988) инглиз-мальта журналисы, гәзит хужаһы һәм сәйәси эшмәкәр.
Ғаиләһе һәм шәхси тормошо
Стрикленд Мальтаның 4-се премьер-министры сэр Джеральд Стриклендтың һәм Леди Эделин Саквиллдың ҡыҙы була. Уның әсәһе Кент графлығына ҡараған Кнолдән 7-се граф Де Ла Варр Реджинальд Саквилдың өлкән ҡыҙы була. Мейбл кейәүгә сыҡмай, байлығының күп өлөшөн берҙән-бер вариҫы Роберт Хорниолд-Стриклендҡа ҡалдыра.
Йәшәгән урыны
Мейбл Стрикленд ғүмеренең күп өлөшөн Лиджала Паризио виллаһында үткәрә. Быға тиклем ул атаһы лорд Стриклендтың Аттард ҡалаһындағы Вилла Болонья ғаилә йортонда йәшәй.
Карьераһы
Стрикленд атаһы һәм үгәй әсәһе Леди Стрикленд (Маргарет, Эдвард Халтондың ҡыҙы) менән бергә Мальтала гәзит сығарыуҙы ойоштора. 1935 йылда ул «Таймс оф Мальта» һәм «Иль Берк» гәзиттәренең мөхәррире була, ә һуңынан 1940 йылда атаһы депутат булғандан һуң гәзит директоры вазифаһын биләй. Икенсе донъя һуғышы осоронда Мальта ҡамауға алына, әммә Стрикленд тырышлығы арҡаһында гәзиттең һәр һаны сығарыла. 1950-се йылдарҙа ул прогрессив Конституцион партияға етәкселек итә. 1950-се йылдарҙа Мальтала төп сәйәси лидерҙарҙың береһе була. 1956—1957 йылдарҙа интеграция һөйләшеүҙәрендә ҡатнаша, 1964 йылда бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡаршы сығыш яһай. 1962 йылда Мальта парламенты депутаты итеп һайлана. Ул һәр ваҡыт ирекле һәм бойондороҡһоҙ матбуғат өсөн көрәшә һәм Мальтаның Бөйөк Британия һәм Берҙәмлек менән бәйләнештәрен һуплай. Пенсияға сыҡҡас, ул ғаиләһе исеменән Стрикленд фондына нигеҙ һала.
Вафаты
Мейбл Стрикленд 1988 йылдың 29 ноябрендә вафат була һәм Изге Павел соборында Стриклендтарҙың ғаилә кәшәнәһендә ерләнә.
Тина (Бича ҡушылдығы)
Тина  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниғмәтулла әл-Хәрдини
Изге Ниғмәтулла әл-Хәрдини, тыуғанда бирелгән исеме Йософ Кәссәб (1808 йылда төньяҡ Ливандағы Хәрдин ауылында тыуған, 1858 йылдың аҡъюлай (декабрь) айының 18 көнөндә Киффәндә вафат булған ) – Католик Сиркәүенең изгеһе, маронит.
Көнсығыш католиктары -- марониттар ғаиләһендә тыуған, тыумышта уға Йософ исеме ҡушылған. 1828 йылда изге Антоний исемле маронит орденына инә, 1830 йылдың 14 ҡырпағай (ноябрь) көнө мәнге монах анттарын бирә, 1845 йылдан алып өс йыл буйы ошо уҡ ордендың генераль ассистенты вазифаһын биләй. 1858 йылдың 14 декабрь (аҡъюлай) көнө вафат булған.
1998 йылдың 7 һарысай (сентябрь) көнө Папа Иоанн Павел II Ниғмәтулланы бәрәкәтлеләр рәтенә, ә 2004 йылдың 17 һабанай (май) көнөндә изгеләр рәтенә индергән
Скрипчинский Василий Васильевич
Скрипчинский Василий Васильевич (27 февраль 1909 йыл — 1987 йыл) — СССР ғалимы, биология фәндәре докторы, профессор, Ставрополь ботаника баҡсаһына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры.
200-ҙән ашыу фәнни эш авторы, монографиялар һәм фәнни-популяр китаптар яҙған.
Биографияһы
Василий Васильевич Скрипчинский 1909 йылдың 27 февралендә Дондағы Ростовта тыуған. Уның атаһы — Василий Ефимович, Киев һәм Юрьев университеттарын тамамлап, юрист булып эшләй. Әсәһе — Валентина Андриановна, үҙ йорт хужалығы менән шөғөлләнә һәм иренә ярҙам күрһәтә. 1917 йылда Скрипчинскийҙар ғаиләһе Ставрополгә күсеп килә.
Белеме
Василий 1-се Ставрополь мәктәбендә уҡый. Мәктәптән һуң бер аҙ ваҡыт Опреселькредсоюз фабрикаһында эшләй. Һуңынан Төньяҡ-Кавказ иген институтының (СКЗИ, хәҙер Дон дәүләт аграр университеты) агрономия факультетына уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлай, агроном квалификацияһын ала. Студент йылдарында уҡ профессорҙар И. В. Новопокровский һәм А. Н. Носатовскийҙар еәкселегендә фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә башлай.
Эшмәкәрлеге
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, 1931-1934 йылдарҙа ул Ставрополь дәүләт орлоҡ  инспекцияһы бүлегендә эшләй. 1934-1938 йылдарҙа Краснодар ҡалаһында Бөтә союз дөгө тәжрибә станцияһында тәжрибәле профессор К. А. Сорокин етәкселегендә эшләй. Күренекле селекционерҙар менән Краснодар тәжрибә станцияһында эшләү В. В. Скприпчинскийҙың алдағы күп йылдарҙағы фәнни эштәренең йүнәлешен билдәләй. 1937 йылда уның К. А. Сорокин менән берлектә яҙған беренсе фәнни мәҡәләләре баҫтырыла. 1938 йылдың март айында Скрипчинский Ставрополгә ҡайта һәм ғүмер аҙағына тиклем унда ғилми-тикшеренеү һәм педагогик эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 1938-1950 йылдарҙа Ставрополь күп йыллыҡ тәжрибә баҫыуында билдәле селекционер А. И. Державин етәкселеге аҫтында эшләй, бында иген үҫтереү йүнәлешендә бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ иген ҫемлектәренең ғүмер оҙонлоғона һәм үҫеше биологияһына арналған ғилми тикшеренеүҙәр алып бара. 1941 йылдан 1945 йылға Ҡыҙыл Армия (РККА) сафтарындағы илле дүртенсе запас полкында офицер вазифаһында хеҙмәт итә. Был полк хәҙерге Үзбәкстан ҡалаһы Ҡаттаҡурғанда торған була һәм унда Харьков ауыл хужалығы институты (ХСХА, хәҙер В. В. Докучаев исемендәге Харьков милли университеты) эвакуацияланған була Скрипчинский бында билдәле ғалимдар — физиолог Ф. Ф. Мацков, генетик Л Н. Делоне һәм биолог И. С. Амелиндар- менән бергә эшләй.
1946-1959 йылдарҙа Ставрополь ауыл хужалығы институтының (САХИ, хәҙер Ставрополь дәүләт аграр университеты) ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы доценты булып эшләй. СССР агробиология фәндәрен үҫешенә уның академик Т. Л. Лысенко ҡарашын инҡар итеүсе үҙ ҡарашы була, шунлыҡтан ул институттың ҡыуып сығарыла. Василий Васильевич 1957 йылда Бөтә союз ботаника йәмғиәтенең Ставрополь бүлеген ойоштороуҙың инициаторы һәм ғүмеренең аҙағына тиклем уның алыштырғыһыҙ рәйесе була. 1958 йылдан алып уның артабанғы тормошо һәм фәнни эшмәкәрлеге 1959 йылдың 22 ғинуарында үҙе әүҙемлеге менән ойошторолған Ботаника баҡсаһы менән бәйле була. Скрипчинский баҡса йорттарын төҙөү планын әҙерләй һәм уның территорияһын экологияға ярашлы зоналарға бүлә (102 гектар), уға был эште башҡарырға СССР-ҙың Ботаника баҡсалары һәм консультация советы һәм академик Н. В Цицин менән ландшафт архитекторы М. И. Петров ҙур ярҙам күрһәтә. 1960 йылда Василий Васильевич Скрипчинский Ботаника баҡсаһының беренсе директоры итеп тәғәйенләнә һәм 26 йыл буйына уның алыштырғыһыҙ директоры була. 1964 йылда В. В. Скрипчинский Төньяҡ-Кавказ төбәгененең Ботаника баҡсалары советының һәм СССР Ботаника баҡсалары Үҙәк советының ағзаһы итеп һайлана, был вазифаларҙа ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй. Ҙур Совет энциклопедияһы һәм Ауыл хужалығы энциклопедияһының баҫмаларын сығарыуҙа ҡатнаша. Педагогия институтының ҡайһы бер ғалимдары менән берлектә «По родному Ставрополью» (1950), «Экскурсии по Ставрополью» (1951), «Кавказские Минеральные Воды» (1952) китаптарының ботаника, зоология һәм тыуған яҡты өйрәнеү маршруттарын яҙа. Скрипчинский ғилми журналдар һәм баҫмалар редколлегия советы ағзаһы итеп һайлана, Ставрополь ҡалаһының музей- тыуған яҡты өйрәнеү советының даими ағзаһы була.
1999 йылдың июлендә Ставрополь крайы ғилми йәмәғәтселеге һәм край губернаторы үтенесе буйынса Ставрополь крайы думаһы Ставрополь ботаника баҡсаһына В. В. Скрипчинский исемен бирә. Шулай уҡ уның исемен һирәк күренешле Скрипчинский василек сәскәһе (sckripchinskii Centaurea) йөрөтә. 2019 йылдың июнендә Төньяҡ-Кавказ федераль аграр ғилми үҙәгендә Ставрополь ботаника баҡсаһының 60 йыллығы һәм В. В. Скрипичинскийға 110 йәш тулыу айҡанлы «Проблемы интродукции и рационального использования растительных ресурсов» тигән II халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференция үтә.
1983 йылда ғына ул хаҡлы ялға сыға. Ставрополдә 1987 йылда вафат була.
«РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була(1980), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Китти Клайв
Китти Клайв, Кэтрин Рафтор, ( ингл.  Kitty Clive ; 15 ноябрь 1711, Лондон - 6 декабрь 1785, Туикенем ) - инглиз театр актрисаһы, опера йырсыһы ( сопрано ) һәм драматург. Ул комедияларҙа һәм фарстарҙа уйнай; Гантель ораторияларының Лондон премьераларына ҡатнаша.
Биографияһы
Кэтрин Ратор 1711 йылдың 15 ноябрендә Лондонда тыуған. Уның атаһы адвокат Уильям Ратор, Килкенни ҡалаһында тыуған. Бала саҡтан театр яратҡан Китти 17 йәшендә, «Ҙур-Лейт» сәхнәһендә Натаниэл Линың «Митридат, Понтийский царь» пьесаһында ҙур булмаған ролдә беренсе тапҡыр сығыш яһай. Һуңынан, ул 40 йыл самаһы ошо театр труппаһында уйнай, әйҙәп барыусы комедия актрисаһы позицияһын ала. 1732 йылда Китти Рафтор адвокат Джордж Клайвка кейәүгә сыға, ләкин һуңыраҡ пар үҙ-ара килешеү буйынса айырыла
Китти Клайв актриса ла, йырсы булараҡ та комедияларҙа һәм фарстарҙа ҙур уңыш менән сығыш яһай. Уның иң ҙур ролдәренең береһе Чарльз Коффиның "«Сам черт ногу сломит» " баллада операһында Нелл роле була. Ул 1732 йылда «Опера нищего» операһында Полли ролен башҡарыуы өсөн маҡтауға лайыҡ була. Ул шулай уҡ Шекспир комедияларында уйнай, улар араһында Катарина («Укрощение строптивой») һәм Порцияны («Венецианские купец») уйнай. Генри Филдинг үҙенең фарстарында Китти Клайв өсөн махсус ролдәр яһай. Улар музыкаль номерҙар менән тулы була, һәм геройҙарҙың персонаждары уның талантының үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып яһала. Филдинг уның талантын шул тиклем юғары баһалай, хатта «Мнимый врач» (1732) инеш һүҙендә ул спектаклдең уңышын актрисаның матур уйыны тип атай һәм ике йылдан һуң ул үҙенең «Служанка-интриганка» фарсына уға арналған эпистолаһын яҙа. Китти Клайвтың карьераһында яңы этап 1747 йылда, Дэвид Гарик Дрюри  Лейн етәкселегендә  башлана. Өс миҙгел дауамында ул уның даими сәхнә партнёры була.
Китти Клайв Г.Ф. Гендель менән дуҫлыҡты һаҡлай. Композитор уның өсөн ике йыр яҙа, улар Друри-Лейт постановкаларында башҡарыла. Бынан тыш, ул Лондон премьераһының ике ораторияһында ҡатнаша: Гендель уға  "Самсон" ораторияһында Делила ролен һайлай, һәм шулай уҡ "Самсон" әҫәрен ул башҡарған тулы хоҡуҡлы арияға әйләндерә. Замандаштары Китти Клайвтың талантын юғары баһалайҙар: танылған тәнҡитсе Самуэль Джонсон уны үҙе күргән иң яҡшы актриса тип атай, ә Томас Кук уның вокал оҫталығы тураһында Италия  операһының иң яҡшы тауыштарын һанамағанда, уға тиңдәр юҡ, тип яҙа.
Китти Клайв комедияларҙа уйнап ҡына ҡалмай, үҙе лә был жанрҙа бер нисә әҫәр яҙҙы. Ул 1769 йылда театрҙан китә, һәм Элизабет Гриффиттың «The School for Rakes» комедияһында һуңғы тапҡыр күренә Ғүмеренең һуңғы йылдарында Клайв Хора Уолпол менән яҡынлаша, Уолпол һуңыраҡ уға  Туикенемдағы  виллаһын бүләк итә. Актриса 1785 йылдың 6 декабрендә үлгәнсе унда йәшәй. Уолпол уның иҫтәлегенә шиғыр бағышлай, ул виллаһы янындағы баҡсала ҡуйылған мемориаль урнаға яҙыла.
Сәлимйән Бәҙретдинов библиографияһы
Библиография — Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улының ғилми һәм ижади әҫәрҙәре исемлеге.
Багай (Терешка ҡушылдығы)
Багай — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт тауышы
Башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге тарафыннан аҙнаһына бер тапҡыр иҫке башҡорт һәм урыҫ телдәрендә нәшер ителгән гәзит.
1918 йылдың 17 июленән 19 авгусына тиклем аҙнаһына бер тапҡыр Ырымбурҙа «Яңы ваҡыт» типографияһында нәшер ителә. Барлығы өс номеры сыға.
Башҡорт ғәскәрен төҙөү, Рәсәйҙәге хәл, граждандар һуғышы тураһында хәбәрҙәр баҫыла. Мөхәррире — Х. Ғәбитов.
1918 йылдың 20 авгусында Башҡорт хөкүмәте ҡарарына ярашлы «Башҡорт» гәзите менән «Башҡортостан хөкүмәтенең теле» гәзитенә берләштерелә.
Песмәнтамаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ивановка (Көйөргәҙе районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — 453296, ОКАТО коды — 80254810004.
2007 йылға тиклем 4-се Ивановский исеме менән йөрөй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы
Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы (1875, Өфө губернаһы, Бәләбәй өйәҙе, Шланлыкүл ауылы (Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) — 7 август 1912) — башҡорт, Өфө губернаһынан 3-сө Дәүләт думаһы (1907—12) депутаты. Дворяндарҙан.
Биографияһы
Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы Сыртланов 1875 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Шланлыкүл ауылында башҡорт дворян ғаиләһендә тыуған. Өфө губернаһынан 3‑сө Дәүләт думаһы (1907—1912) депутаты. Дворяндарҙан. Сыртлановтар нәҫеленән. Шаһихәйҙәр Сыртлановтың улы. Неплюев кадет корпусын, Александр хәрби училищеһын (Мәскәү), Хәрби-юридик академияһы (Санкт-Петербург, 1903) тамамлаған. Лейб-гвардия Литва полкында, 1903 йылда алып Хәрби министрлыҡтың Баш хәрби-суд идаралығында (икеһе лә — Санкт-Петербург), 1905 йылдаң — Санкт-Петербург хәрби судында адвокат булып хеҙмәт итә. рус-япон һуғышында (1904—1905) рус армияһының һәм флотының еңелеүендә ғәйепләнгән вице-адмирал З. П. Рожественский, адмирал Н. И. Небогатов, генерал-лейтенант А. М. Стесселгә ҡарата алып барылған суд процесында яҡлаусы булып сығыш яһаған. Думала финанс, дәүләт оборонаһы, шәхестең тейелгеһеҙлеге, күскенселәр эштәре буйынса комиссиялар ағзаһы. Дәүләт думаһының мосолман фракцияһында торған. Санкт-Петербург мосолмандар хәйриә йәмғиәте рәйесе (1910—1912). Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙендә 350 дисәтинә ер биләгән.«В Уфе на квартире генерал-майора Шейх-Али убит член Г. Думы Али-Оскар-Шах Сыртланов.» 1912 йылдың 7 августа Өфөлә генерал-майор Шәйех-Али фатирда Дәүләт думаһы депутаты Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы Сыртланов үлтерелгән.
Ғаилә
Ҡатыны: Әминә Сыртланова (Шәйех-Али) (1884—1939 йылдан һуң, Франция) — йәмәғәт эшмәкәре.
Ниғмәтуллина Фира Ғариф ҡыҙы
Ниғмәтуллина Фира Ғариф ҡыҙы (31 март 1933 йыл — 21 февраль 2001 йыл) — малсы. 1949—1988 йылдарҙа Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозы малсыһы, шул иҫәптән 1953 йылға тиклем һәм 1958—1961 йылдарҙа быҙау ҡараусы, 1953—1958 йылдарҙа һәм 1961 йылдан — һауынсы. СССР-ҙың 8-се саҡырылыш (1970—1974) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981). Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (1996).
Биографияһы
Фира Ғариф ҡыҙы Ниғмәтуллина 1933 йылдың 31 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Түбәнге Бетерә ауылында тыуған. 1944 йылда Ниғмәтуллиндар ғаиләһе «Һәүәнәк» совхозында эшләр өсөн Башҡорт АССР-ы Икенсе Урманзаводтан Һаҡмар ауылына күсеп килә. Һауынсы булып әсәйҙәре эшләй, һуңынан уның өлгөһөнә өс өлкән ҡыҙы эйәрә.
Фира Ғариф ҡыҙы 1949 йылда Баймаҡ районының «Һәүәнәк» совхозы Һаҡмар фермаһында эшсе булып хеҙмәт юлын башлай. 1953—1958 йылдарҙа — һауынсы, 1958—1961 йылдарҙа — ошо уҡ фермала быҙау ҡараусы. 1961 йылда һауынсы булып эшкә күсә. 1966 йылда һәр беркетелгән һыйырҙан 3700-әр килограмм, 1967 йылда — 4046-шар килограмм, 1968 йылда — 3350-шәр килограмм, 1969 йылда — 4057-шәр килограмм һөт һауып алыуға өлгәшә һәм районда беренсе булып һәр һыйырҙан һауылған һөт буйынса 4000 сиген үтә.
Туғыҙынсы биш йыллыҡ (1971—1975) һөҙөмтәләре һауынсы хеҙмәтенең юғары нәтижәле булыуын асыҡ сағылдыра: 1971 йылда һәр һыйырҙан 4024 килограмм, ә 1972 йылда — 4085 килограмм һөт ала. Киләһе йылда үҙенең юғары һауымлы төркөмөн икенсе һауынсыға тапшыра, ә үҙе тәүгә быҙаулаған һыйырҙарҙы ҡабул итә. Уларҙы оҫта һауып һөт төшөрөп, тағы ла ҙур хеҙмәт уңыштарына өлгәшә — һәр һыйырҙан 3726 килограмм һөт ала. 1975 йылда һауым 3763 килограммға тиклем арта. 1976 йылдың башында алдынғы һауынсы һәр һыйырҙан көн һайын 11 килограмм һөт һауа.
Бөтә Союз социалистик ярышында өлгәшкән ҙур уңыштары, туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм малсылыҡ продукттарын етештереүҙе һәм дәүләткә һатыуҙы арттырыу буйынса ҡабул иткән йөкләмәһен үтәүҙә күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн 1976 йылдың 10 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ниғмәтуллина Фира Ғариф ҡыҙына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1988 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Баймаҡ районының Һаҡмар фермаһында һауынсы булып эшләүен дауам итә.
Ғаиләһе: өлкән улы Камил оҙаҡ йылдар уҡытыусы булып эшләй. Кесе улы Азамат — һөнәре буйынса агроном, ауыл хужалығы производствоһында тәжрибәле ойоштороусы булараҡ дан ала.
Фира Ғариф ҡыҙы — беренсе класлы мастер-мал ҡараусы (1970).
СССР-ҙың Һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1970—1974).
Ниғмәтуллина Фира Ғариф ҡыҙы 2001 йылдың 21 февралендә вафат була.
Түргеяҡ
Түргеяҡ (Тургояк) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең күле, Мейәс янында урынлашҡан.
Этимологияһы
Башҡорт теленән «түрге яҡ» һүҙбәйләнешенән килгән тип аңлата географ, топонимдар белгесе Шувалов Николай Иванович.
Шулай уҡ "тургай аяҡ", "түр ҡояҡ" тигән варианттар ҙа осрай, әммә улары аныҡ ҡына аңлатма түгел.
Тасуирлама
Тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Акватория майҙаны 2638 гектар. Күл грунт һыуҙары менән, атмосфера яуым-төшөмдәренең бөтә инфильтрацияһы менән, шулай уҡ ҙур булмаған йылғалар, шишмәләр иҫәбенә туҡлана.
Түргәяҡтың һыуйыйғыс майҙаны 476 квадрат километр, уның төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 12,5 километр, көнбайыштан көнсығышҡа — 11,0 километр.
Түргеяҡ күленән 3 км төньяҡ-көнбайышта, уның үҙәгенән 7,2 км алыҫлыҡта Варган тауы түбәһе урынлашҡан.
Утрауҙары
Күл кимәленән 10-12 утрау иҫәпләп була. Уларҙың иң ҙуры — Вера (Пинаев) утрауы (һыу ҡайтҡанда - ярымутрау), Крестовый ярымутрауы (һыу ташҡанда утрауға әйләнә).
Арко-Пендмаяга
Арко-Пендмаяга (Арко-Пэндма-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Путлун-Игый
Путлун-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Арко-Пендмаяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Путлун-Игый
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Риченхаузен
Риченхаузен (Ritschenhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 353 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Барнуковка
Барнуковка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алай йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тоурнас
Тоурнас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Рим цифрҙары
Ри́м ци́фрҙары — боронғо римлеләрҙең позицияһы булмаған иҫәпләү системаһында ҡулланылған цифрҙар.
Тоурнас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Рим цифрҙары
Натураль һандар цифрҙарҙы ҡабатлау ярҙамында яҙыла. Әгәр ҙурыраҡ цифр бәләкәйерәге алдында торһа, ул ҡушыла (ҡушыу принцибы), әгәр ҙә ки бәләкәйе ҙурырағы алдынан килһә, ул сағында бәләкәйе ҙурынан алына (алыу принцибы). Һуңғы ҡағиҙә бер үк цифрҙы дүрт тапҡыр ҡабатлап трмау өсөн генә ҡулланыла.
Тоурнас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :