cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Корея тарихы
Чосондың бөлөүе
1882 йылда Ли Хаын ҡыҫҡа ваҡытҡа Имолағы Инциденттан һуң власҡа ҡайта. Әммә тиҙҙән ул Ҡытайға сығарыла һәм королева Мин үҙенә власты кире ҡайтара. 1904 йылда Рус-япон һуғышы башлана. Рәсми рәүештә унда Корея ҡатнашмай, әммә һуғыш, тәүҙә диңгеҙ, һуңынан ҡоро ер, тәүҙә Корея сиктәрендә алып барыла; Корея гавандәре япон ғәскәрҙәренең төшөү урыны була. Һуғыш тулыһынса Маньжурия территорияһына күскәс, Корея япон ғәскәрҙәре тарафынан оккупацияланған ил булып ҡала. Япония баҫымы аҫтында Корея императоры 1904 йылдың 30 ғинуарында ҡул ҡуйған килешеүҙе бер яҡлы рәүештә Урыҫ-Корей килешеүен юҡҡа сығара. 1904 йылдың 30 ғинуарында рус илсеһе А. И. Павлов Сеулдан китергә тейеш була. Урыҫ-япон һуғышы тамамланыуға ҡарамаҫтан Корея дәүләтенең Японияға буйһоноуы туҡтатылмай һәм рәсми рәүештә 1905 йылдың 17 (4) ноябрендә Протекторат тураһында япон-корей килешеүе төҙөлә.
Япония тарафынан аннексиялана
1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышынан һуң Япония империяһы Корея империяһы өҫтөнән протекторат урынлаштыра, ә 1910 йылда уны аннексиялай. 1910 йылдан 1945 йылға тиклем Корея япон колонияһы була. Японлылар Японияға ҡаршы хәрәкәтте баҫтырыу, ил иҡтисадын һәм мәҙәниәтен модернизациялау, шулай уҡ корейҙарҙың ассимиляция бирелеүен туҡтатыу сәйәсәтен үткәрә. Икенсе донъя һуғышында Японияны тар-мар итеү Кореяла Япония хакимлығына сик ҡуя. АҠШ һәм СССР илгә бергәләп идара итеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Ике көслө державаның йоғонто яһау зоналарының сиге 38-се параллель буйынса үткәрелә.
Кореяның икегә бүленеүе
1948 йылда ике дәүләт хасил була: төньяҡта — Корея Халыҡ Демократик Республикаһы һәм көньяҡта — Корея Республикаһы ойошторола. Корея һуғышы (1950—1953) илдең икегә бүленеүен нығыта.
ҠХДР
Төньяҡ Кореяла Ким Ир Сен диктатураһы урынлаштырыла (уның вафатынан һуң уны улы Ким Чен Ир алмаштыра; 2011 йылдың декабрендә Ким Чен Ир вафатынан һуң পাছত илгә уның өсөнсө улы Ким Чен Ын етәкселек итә).
1950—1960 йылдарҙа КХДР иҡтисады уңышлы үҫешә, әммә 1970-се йылдарҙа иҡтисади хәл насарая, был 1980 йылда дефолтҡа килтерә. 1990-сы йылдарҙа яңы иҡтисади көрсөк күпләп аслыҡ һәм, төрлө баһалар буйынса, бер нисә йөҙ меңдән алып бер нисә миллионға тиклем кешенең һәләк булыуына килтерә. XXI быуат башында реформалар үткәрелә, улар иҡтисадты бер аҙ нығытырға, шул иҫәптән Ҡытай һәм башҡа илдәр менән сауҙаны яйға һалырға мөмкинлек бирә, әммә илдең ябыҡ булыуы һәм уның идеологик нигеҙҙәре үҙгәреш кисермәй. КХДР үҙенең ядро программаһын үҫтереүҙе дауам итә, һөҙөмтәлә уға ҡаршы БМО һәм айырым илдәрҙең санкциялары индерелә.
Көньяҡ Кореяны демократлаштырыу
Көньяҡ Кореяла бер нисә тиҫтә йыл дауамында илдә иҡтисади модернизациялау сәйәсәтен үткәргән хәрби диктаторҙар идара итә. 1980-се йылдар аҙағында ил демократик дәүләт була. 1992 йылда илдә беренсе гражданлыҡ президенты Ким Ёнсам һайлана. Диктатура ваҡытында барлыҡҡа килгән тенденциялар тиҙ иҡтисади үҫешкә килтерә. 1997 йылғы Азия финанс кризисын кисергәндән һуң, Корея Республикаһы иҡтисады донъялағы егерме ил иҫәбенә тотороҡло инә. Әммә илдең күп кенә юғары етәкселәре коррупцияла ғәйепләнә һәм төрмәгә ябыла (элекке президенттар Но Тхэу, Ли Мёнбак һәм Пак Кынхе) йәки үҙ-үҙенә ҡул һала (элекке президент Но Мухён).
Белокуриха (йылға)
Белокуриха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3634/63 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Воттоваара
Воттоваара — Карелия Республикаһының үҙәк өлөшө Муезерский районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Суккозеро ауыл биләмәһендә  Көнбайыш Карелия ҡалҡыулығындағы ҡая массивы.
Географик тасуирламаһы
Тау Суккозеро ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 20 км алыҫлыҡта, Гимола ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 35 км алыҫлыҡта һәм ҙур Сегозеро күленән (һыуһаҡлағыс) көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Воттоваара — Көнбайыш Карелия ҡалҡыулығында иң юғары нөктә — диңгеҙ кимәленән 417,3 м бейеклектә ята. Тауҙың майҙаны 6 кв. км.
Воттоваара тауы районы Янгозерский синклинорийының көнбайыш яғында — ҙурлығы буйынса Карелия кратонында  икенсе (Онега синклинорийынан һуң).
Таш объекттары
Яйлала күп таштар ята, уларҙың күбеһе йомарланған һарыҡташтар. Ҡайһы бер осраҡта эре һарыҡташтар үҙенсәлекле торошта ята. Был хаҡта беренсе тапҡыр яһалма ҡоролмалар кеүек был таш өйөмдәре  хаҡында  1970 йылдар аҙағында Суккозеро ҡасабаһынан тыуған яҡты өйрәнеүсе С. М. Симонян хәбәр итә. 1990 йылдар башында тауҙа археологтар  М. М. Шахнович һәм И. С. Манюхин тикшереүҙәр үткәрә, археологтар  уларҙың  дини тәғәйенләнешенә һәм боронғо саамдар мәҙәниәтенә ҡарағанлығы тураһында һығымта яһай. Шунан һуң матбуғатта баҫылып бер нисә мәҡәләнән һуң Воттоваараға ҡыҙыҡһыныу уята,  өҫтәүенә, археологтар  яғынан ғына түгел, ә мистик һәм квазифәнни ағымдары вәкилдәренең дә.
Шул уҡ ваҡытта, ғилми даирәләрҙә ҡарала торған таштарҙың эше тураһында фекер киң таралмай. Мәҫәлән, Рәсәй академияһы Карел ғилми үҙәгенең Тел, әҙәбиәт һәм тарих институты археология  секторының өлкән ғилми хеҙмәткәре  М. Г. Косменко һәм Н. В. Лобанова уларҙы  тәбиғи таш ятҡылыҡтары тип иҫәпләй,  шул уҡ ваҡытта тикшеренеүселәр тау тирә-яғында таш быуаттың синхрон ауылдар, йәки «боронғо саам халҡының» ниндәй ҙә булһа башҡа матди эҙҙәре  әлеге ваҡытта билдәле түгел, тип иҫәпләй.
2011 йылдың авгусында Карелия Республикаһы хөкүмәте ҡарары менән Воттоваара тауы комплексы ландшафтлы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Һаҡлангыусы территория майҙаны мең ярым гектарҙан ашыу тәшкил итә: уға тау үҙе һәм уға йәнәш урындар инә.
Воттоваара топонимының мәғәнәһе
«Ваара» саам теленән «тау» тип тәржемә ителә. Тағы ике һүҙ яңғырашы буйынса оҡшаш: варр (вар) — юл,  варрь (варь) — урман  («ә» өнө оҙон). Әммә саам сығышлы топонимдарҙа «ваар» һәр ваҡыт «тау» географик объектына ҡарата ҡулланыла. Карел телендә: vuaru — тау, фин телендә: vaara — тау, сусаҡ.
«Вотто» — саам һүҙе транскрипцияһы вуэјјтэ («вуэйтэ» тип әйтелә) — еңеү, еңеү яулау. Фин теле: voitto — еңеү, карел телендә: voitto — еңеү, килем (ике телдә лә — «воитто» тип әйтелә).
Воттоваара тауы атамаһын «Еңеү тауы» тип тәржемәләргә мөмкин.
Был фаразды раҫлау булып, тауҙан туранан-тура яҡынлыҡта дүрт географик объект урынлашыуы тора, уларҙы  уртаҡ исем берләштерә. Был Вотто йылғаһы һәм өс күл: Воттоозеро, Воттомукс, һәм Кейвотто. Саам йолаларын һәм саам  топономикаһы лексикаһын тикшереүселәр    В. Чарнолуский һәм Г.М. Керт фекере буйынса, атамалағы беренсе компонент боронғо дини урындар менән бәйле, шулай уҡ эпик килеп сығыуы ла бар. Төньяҡ Рәсәй, шулай уҡ Скандинавия картаһында бер ниндәй ҙә райондың шундай бер үк исемле объекттарҙың тупланмаһы юҡ.
Феминизм
Фемини́зм (femina, «ҡатын-ҡыҙ») — ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тиң хоҡуҡ биреүҙе талап иткән ижтимағи-сәйәси хәрәкәт: һайлау хоҡуғы, дәүләт органдарында вазифа биләү, хеҙмәткә хоҡуҡ һәм хеҙмәт өсөн тигеҙ түләү, милеккә хоҡуҡ, белем алыу хоҡуғы, килешеүҙәр төҙөүҙә ҡатнашыу хоҡуғы, никахта тигеҙ хоҡуҡҡа эйә булыу, ауырлы булғанда һәм бала тапҡандан һуң түләүле отпускыға хоҡуҡ, тән автономияһы хоҡуғы (үҙ тәнеңә үҙең хужа) һәм көсләүҙән һаҡлау (ҡатындарҙы һәм ҡыҙҙарҙы көсләүҙән, енси эҙәрлекләү һәм өйҙә көс ҡулланыуҙан яҡлау) хоҡуғы.
Киң мәғәнәлә — барлыҡ даирәләрҙә лә ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән тиң хоҡуҡ талап итеү. Тар мәғәнәлә — ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын дискриминациялауҙы бөтөрөү һәм ирҙәр менән тиң хоҡуҡлы итеү. Беренсе сиратта феминизм ҡатын-ҡыҙ мәсьәләләрен анализлай, әммә феминизм заттарҙың тигеҙлеге өсөн көрәшә һәм ҡайһы бер феминисткалар ирҙәр хоҡуғы өсөн дә көрәшергә кәрәк тип иҫәпләй. . Был хәрәкәт XVIII быуатта барлыҡҡа килә. 1960 йылдарҙа киң танылыу ала. Феминизм өсөн теорияны Көнбайыштың ошо интелектуаль ағымдары әҙерләне: либераль философия һәм хоҡуҡ теорияһы (Локк, Руссо, Миль һ.б.); социализм теорияһы, (Зигмунд Фрейд, Вильгельм Райх, Маргарет Мид;Франкфурт мәктәбе философтары: Герберт Маркузе һәм Теодор Адорно]). Бынан тыш феминизм идеологияһына йәштәр хәрәкәте, ҡара тәнлеләрҙең граждандар хоҡуҡтары өсөн көрәше, контркультура, сексуаль революция ҙур йоғонто яһай. Беренсе феминистик әҙәбиәт АҠШ-та барлыҡҡа килә, һуңыраҡ Бөйөк Британия һәм Францияла. Тәүҙә публицистик һәм сәйәси әҙәбиәт булдырыла, һуңынан «ҡатын-ҡыҙҙар» проблемаһы антропология, этнология, социология, психология, философия, политология кеүек академик тикшеренеүҙәр даирәһе булып китә.
Феминизмда өс осор
Көнбайыштағы ҡатын-ҡыҙ хәрәкәте өс «тулҡын», өс осорҙан тора.
-«Феминизмдың тәүге осоро» — XIX һәм XX быуат башындағы суфражисткалар хәрәкәте, улар өсөн никахта торған ҡатын-ҡыҙҙарҙың милеккә хоҡуғы һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғы төп мәсьәлә булған;
— «Феминизмдың икенсе осоро» — 1960 йылдарҙан башлап, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр араһында хоҡуҡи һәм социаль тигеҙлек өсөн ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтенә бәйле идеялар һәм эшмәкәрлек;
— «Феминизмдың өсөнсө осоро» — «икенсе осор»ҙоң дауамы, ул осорҙа хәл итеп булмаған проблемаларға реакция. «Өсөнсө тулҡын» 1990 йылдарға ҡарай һәм уны феминисткалар араһындағы енси мәсьәләләр буйынса «һуғыштар» менән бәйләйҙәр. Был бәхәс һәм феминизмдың ике төркөмгә: порнографияға ҡаршы феминизм һәм енси- либераль (сексуально-позитивный феминизм) төркөмдәргә бүленеүе икенсе осорҙоң аҙағы һәм өсөнсө осорҙоң башы тип иҫәпләнә.
Тихоновка (Мәләүез районы)
Тихоновка (Тихоновка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше. Почта индексы — 453882, ОКАТО коды — 80241880009.
Феминизм
Феминизмда өс осор
Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтенең өсөнсө тулҡынына квир-теория, расизмға ҡаршы тороу, интернационализм хас, улар фекеренсә, ҡатын-ҡыҙҙар башлыса енси ҡыҙыҡһыныу объекты булырға тейеш түгел. Айырым алғанда, икенсе тулҡын порнография- ҡатын-ҡыҙҙарҙы эксплуатациялау, тип һанаһа — өсөнсө тулҡын быға нейтраль ҡарай. Хәрәкәттең иң күренекле вәкилдәре булып бөгөнгө көндә Элис Уокер, Лили Тейлор, Наоми Вульф һәм башҡалар тора.
Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте тарихынан
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән тиң хоҡуҡлығын дини өлкәлә Будда ҡанунының өлөшө булған — Тхеригатха иҫбатлай. 18 быуат аҙағында — 19 быуат башында ирҙәр төп урынды биләгән йәмғиәттә (патриархат) ҡатын-ҡыҙҙар иҙелеп йәшәй тигән фекер киң тарала. XIX быуаттағы реформаторҙар хәрәкәтендә иң әүҙем ҡатнашҡан ҡатын-ҡыҙ тип София де Кондорсены атайҙар.
Тихоновка (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Феминизм
Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте тарихынан
Беренсе тапҡыр тигеҙ хоҡуҡ талаптары ҡатын-кыҙҙар тарафынан 1775—1783 йылдарҙа АҠШ-та Азатлыҡ өсөн көрәш ваҡытында ҡуйыла. Беренсе Америка феминисткаһы тип Абигейл Смит Адамс (1744—1818) һанала. Ул тарихҡа : «Беҙ, уларҙы ҡабул итеүҙә үҙебеҙ ҡатнашмаған ҡанундарҙы үтәмәйәсәкбеҙ, беҙҙең мәнфәғәттәрҙе ҡайғыртмаған хакимиәткә буйһонмаясаҡбыҙ»,- тигән данлыҡлы һүҙҙәре менән инә (1776).
Францияла 1789 йылғы Бөйөк француз революцияһы алдынан ҡатын-кыҙҙарҙың ирҙәр менән тиң хоҡуғы өсөн көрәшкә арналған тәүге журнал сыға башлай. Ҡатын-кыҙҙарҙың революцион клубтары барлыҡҡа килә, уларҙың ағзалары сәйәси көрәштә ҡатнаша. Ләкин 1791 йылда француз Конституцияһы ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы бирмәй.
Шул уҡ йылда — Олимпия де Гуждың «Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһы» («Декларация прав человека и гражданина», 1789) буйынса яҙған «Ҡатын-ҡыҙ һәм гражданка хоҡуҡтары декларацияһы» Милли йыйылышҡа тапшырыла, унда ҡатын-ҡыҙға ирҙәр менән тигеҙ социаль һәм сәйәси хоҡуҡтар талап ителә.
Шул уҡ ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙың тәүге сәйәси ойошмаһы — «Ҡатын-ҡыҙ йәмғиәте — революцион республиканкалар» булдырыла, ләкин 1793 йылда йәмғиәт эшмәкәрлеге Конвент тарафынан тыйыла, оҙаҡламай Декларация авторы Олимпия де Гуж гильотинала язалап үлтерелә. О.де Гуж: «Әгәр ҡатын-ҡыҙ эшафотҡа менергә лайыҡлы икән, ул парламентҡа ла инергә лайыҡлы»,- тигән һүҙҙәрҙе әйткән. 1795 йылда Франция ҡатын-ҡыҙҙарына йәмәғәт урындарында һәм сәйәси йыйылыштарҙа күренеүҙе тыялар.
1804 йылда «Наполеон кодексы» (гражданлыҡ хоҡуғы) ҡабул ителә. Был кодексҡа ярашы ҡатын кеше иренең ризалығынан башҡа гражданлыҡ эше буйынса судта сығыш яһай алмай, васыятнамә ҡалдырыуҙан тыш, үҙ милке менән идара итә алмай. Был ҡатын кешене милеккә хоҡуҡһыҙ ҡалдыра, уның тик милеккә формаль хоҡуғы һәм милекте вариҫтарға тапшырыу хоҡуғы ғына була. Кодекс ҡатын-ҡыҙҙы ир кешегә бөтә яҡлап та буйһондороп ҡуя.
Бөйөк Британияла ҡатын-ҡыҙҙарға тигеҙ хоҡуҡ биреүҙе Мэри Уолстонкрафт (1759—1797) «Ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау» («Защита прав женщины») (1792) тигән трактатта талап итә; был хеҙмәт— XIX быуатҡа тиклем донъя күргән бик аҙ феминистик әҫәрҙәрҙең береһе.
Революцияға тиклем Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте
Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙ хәрәкәте 1850 йылдарҙа ижтимағи һәм иҡтисади, сәйәси көрсөк ваҡытында барған дөйөм демократик күтәрелешкә бәйле ҡалҡып сыға башлай. Башта Рәсәйҙәге ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте хәйриә эшмәкәрлеге, мәҙәниәт һәм мәғрифәт өлкәһендәге, социаль эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Батша Рәсәйендә ҡатын-ҡыҙҙарҙан тыш халыҡтың башҡа төркөмдәре лә сәйәси хоҡуҡһыҙ була, ләкин ҡатын-ҡыҙҙарҙың милеккә хоҡуғы АҠШ, Англия, Франциялағыға ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ яҡлана. Шуға күрә баштараҡ ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте юғары белем алыу һәм уға бәйле юғары квалификациялы хеҙмәткә хоҡуҡ алыу өсөн көрәшә.
Граждандар хеҙмәте тураһында батша уставының 155 статьяһы ҡатын-ҡыҙҙарҙы хөкүмәт һәм йәмәғәт учреждениеларына ниндәй ҙә булһа вазифаға алыуҙы тыйған (Араловец Н. Д), тимәк ҡатын-ҡыҙға «өҫтөнлөк» бирә торған хеҙмәт өлкәләре ябыҡ була. Был дискриминацияны Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге ғалим-математик Софья Ковалевская миҫалы күрһәтә. Сит илдә юғары белем алһа ла, уға Рәсәйҙә юғары мәктәптәрҙә уҡытыу хоҡуғы бирелмәй Һәм Ковалевская Швецияға китергә мәжбүр була.
Ҡатын-ҡыҙ хәрәкәте баҫымы арҡаһында хөкүмәт, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙарҙы уҡытыу өсөн аҡса бүлә башлай (мәҫәлән, «Юғары ҡатын-ҡыҙҙар өсөн курстар»). Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәрлеге йәмғиәткә лә йоғонто яһай, «ҡатын-ҡыҙ мәсьәләһе» йәмғиәттә йыш тикшерелә башлай. 1857 йылда, мәҫәлән, табип-хирург Николай Пироговтың «Тормош һорауҙары» («Вопросы жизни») тигән мәҡәләһе донъя күрә, автор унда ҡатын-ҡыҙға яңыса тәрбиә биреү кәрәклеге тураһында һүҙ ҡуҙғата. Шул уҡ осорҙа Дмитрий Писарев: «Ҡатын-ҡыҙҙың бер нимәлә лә ғәйбе юҡ», тигән фекерҙе йәмғиәткә еткерә. Ул «ир кеше ҡатын-ҡыҙҙы иҙә һәм уға яла яға… уны аҡылға етлекмәгән тип, теге, йәки был юғары сифаттары юҡ, теге, йәки был енәйәт ҡылыуға һәләтле тип ғәйепләй …» тип яҙа. Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтен юғары ҡатлам ҡатын-ҡыҙҙары башлап ебәрә. М. В. Трубникова ойошторған ҡатын-ҡыҙҙар түңәрәге Рәсәйҙәге ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтенең тәүге ойошмаһы була, ул Петербургта йәкшәмбе мәктәптәрен булдырыуҙа ҡатнаша. «Ҡатын-ҡыҙ триумвираты»- Н. В. Стасова, М. В. Трубникова, А. П. Философова бер нисә йыл дауамында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары хәрәкәтенең этәгес көс биреүсе үҙәгенә әйләнә. 1859 йылда «Общество дешёвых квартир и других пособий нуждающимся жителям Санкт-Петербурга» (тәүге рәйесе- М. В. Трубникова) хәйриә йәмғиәте булдырыла, йәмғиәт оҫтаханалар, йәмғиәт кухнялары, мәктәптәр, балалар баҡсалары булдырыу менән шөғөлләнә. Билдәле химик һәм агроном ҡатыны А. Н. Энгельгардттың китап магазинында һатыусы булып эшләй башлауы ғәйәт әһәмиәтле ваҡиға итеп ҡабул ителә. Ваҡ дворян һәм төрлө ҡатлам (разночинец) ҡатын-ҡыҙҙары тәржемәсе, китап төпләүсе, китап йыйыусы булып эшкә урынлаша, улар журналистикала ла күренә башлай Тәүге ҡатын-ҡыҙ артелдәре— Петербургта В. И. Печаткина менән В. А. Иностранцеваның китап төпләү оҫтаханаһы, Мәскәүҙә Ивановаларҙың теген оҫтаханаһы булдырыла, улар революцион ойошмалар менән бәйле була. 1863 йылда Трубникова һәм Стасова «Издательская артель» (1871 йылға тиклем эшләй) кооперативын, ҡатын-ҡыҙ тәржемәселәр йәмғиәтен төҙөй. Хеҙмәт урыны булыу интеллигенция ғаиләһенән сыҡҡан ҡатын-ҡыҙҙарҙың иҡтисади бәйһеҙлеге өсөн шарттар тыуҙыра.
Ир ҡулы аҫтынан ҡотолорға тырышыу, сиркәүҙең айырылышыуға ризалыҡты бик ауыр биреүе граждандар никахы (никахһыҙ бергә йәшәү) һанын арттыра. 1860 йылдар урталарынан алып, ата-әсә ихтыярынан ҡотолоу өсөн ялған никахтар тарала. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ғаилә иҙеүенән ҡотолоу әмәле булып коммуна- дөйөм ятаҡтар асыла башлай, улар араһында В. А. Слепцовтың «Знаменская коммуна»һы (1963—1864) иң билдәлеһе була (Петербург, хәҙерге Восстание урамы,7). Коммуна полиция күҙәтеүе аҫтында икәнен белгәс, унда йәшәгәндәр таралыша.
Ҡыҙҙарҙың ирекле тыңлаусы булараҡ Петербург университетында (1859—1861гг.) һәм Медик хирургия академияһында (1862—1864 гг.) дәрестәргә йөрөүе ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем алыу хоҡуғы өсөн көрәштә мөһим бер эпизоды була. Н. И. Корсини (Утина), Е. И. Корсини (Висковатова), М. А. Богданова (Быкова), А. П. Блюммер (Кравцова), М. А. Бокова (Сеченова), Н. П. Суслова (Эрисман), Е. Ф. Толстая (Юнге), М. М. Коркунова (Манассеина) тәүге ирекле тыңлаусылар була, уларҙың күбеһе 1860 йылдарҙағы революцион хәрәкәттә лә ҡатнаша,һуңыраҡ йәмғиәттә төрлө эштәр башҡарыуы менән билдәле булып китә.
1868 йылда Трубникова, Философова һәм Стасова тырышлығы менән Петербург университеты ректорына университетта ҡатын-ҡыҙҙарға ла уҡырға рөхсәт һорап үтенес (прошение) бирелә, уға 400-ҙән артыҡ ҡатын-ҡыҙ имза ҡуйған. 1869 йылдарҙа гимназия программаһы буйынса әҙерлек курстары асыла (Петербургта Аларчинский һәм Мәскәүҙә Любянский курстары). 43 профессор: А. Н. Бекетов, Д. И. Менделеев, А. С. Фаминцын, И. М. Сеченов, А. П. Бородин һәм башҡаларҙың ярҙамы менән 1869 йылда университет программаһы буйынса ҡатын-ҡыҙҙар өсөн курстар (1870 йылдың ғинуарында Петербургта Владимирский курстары) асырға мәғариф министрының рөхсәте алына. Рәсәйҙә Мәскәүҙә асылған В. И. Герье (1872г.) һәм Петербургта асылған Бестужев юғары ҡатын-ҡыҙ курстарынан (1878г.) Рәсәйҙә Ҡатын-ҡыҙға юғары белем биреү башлана. 19 быуат аҙағында бер нисә ҡатын-ҡыҙ хәйриә ойошмаһы барлыҡҡа килә («Общество попечения о молодых работницах» (1897г.), «Общество улучшения равноправия женщин»), 1912 йылдың декабрендә Петербургта 1-се Бөтә Рәсәй ҡатын-ҡыҙға белем биреү съезы үтә. Рәсәйҙә революцион хәрәкәт көсәйеү сәбәпле ҡатын-ҡыҙ хәрәкәте саф феминистик булып ҡалмай, синфи төҫ ала бара. 1880—1890 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте яңы, феминистик идеология тыуҙыра башлай, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн һайлау хоҡуғын алыуҙы үҙенең төп маҡсаты тип атай. Был маҡсатҡа ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте 1917 йылдың йәйендә ирешә, Ваҡытлы хөкүмәт бөтә власть органдарына ла (урындағы үҙидаранан башлап, Учредительное собраниеға тиклем) цензһыҙ (сикләүһеҙ) дөйөм һайлау хоҡуғын индерә. Шулай итеп, Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙ хәрәкәте уңышлы бара: уның эшмәкәрлеге арҡаһында Рәсәйҙә донъяла иң тәүгеләрҙән булып, ҡатын-ҡыҙҙар тулы һайлау хоҡуғына эйә була.
Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтенә социалистик партиялар теләктәшлек белдерә,был әлбиттә, ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте өсөн бик мөһим ярҙам була. Ләкин ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтенең эшселәр хәрәкәтенә йыш ҡына матди ярҙам күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, был ике көс араһында берҙәмлек булмай.
1913 йылдың 9 мартында Рәсәйҙә тәү тапҡыр «Эшсе ҡатын-ҡыҙ» («День работниц») — халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙ көнө билдәләнә. В. И. Ленин тәҡдиме буйынса 1914 йылда «Работница» журналы сыға башлай, уның редакцияһына Н. К. Крупская, И. Ф. Арманд, А. И. Елизарова-Ульянова һәм башҡалар инә.
1917 йылдың 23 февралендә (8 март) эшсе- ҡатын-ҡыҙҙар Петроград урамына аслыҡ һәм һуғышҡа ҡаршы демонстрацияға сыға. Был ваҡиғанан 1917 йылғы Февраль буржуаз-демократик революция башланып китә. 1917 йылдың авгусында РСДРП(б)-ның Мәскәү өлкә бюроһында эшсе ҡатын-ҡыҙҙар менән эшләү өсөн комиссия булдырыла. Революцияға тиклем Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтенең билдәле эшмәкәрҙәре:
Башҡортостанда ҡатын-ҡыҙ хәрәкәте тарихынан
Башҡортостанда ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте 20 быуат башында барлыҡҡа килә. Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте барлыҡҡа килеүгә, әлбиттә, 1905—1907 йылғы революция ярҙам итә.
19 быуат аҙағында уҡ әле мөфтөй Мөхәмәтйәр Солтанов улы Арҫланғәлиҙең ҡатыны Мәрйәм Солтанова үҙ йортонда ҡыҙҙар өсөн рус-башҡорт мәктәбен аса. Уҡыу бушлай була, бөтә сығымдарҙы ла Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы үҙ өҫтөнә ала. Мәрйәм Солтанова шулай уҡ мосолман малайҙары һәм ҡараусыһыҙ ҡалған ололар өсөн приютҡа ярҙам иткән комитететты етәкләй.
1907 йылда Өфө ҡала мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының хәйриә йәмғиәте төҙөлә. Етемдәргә, ҡараусыһыҙ ҡалғандарға, фәҡирҙәгә ярҙам итеүҙән тыш, әкренләп ҡатын-ҡыҙҙарҙың иҡтисади, хоҡуҡи һәм социаль хәлен үҙгәртеү өсөн сығыш яһай башлайҙар. 1908 йылдың ғинуарынан — 1914 йылға тиклем Мәрйәм Солтанова Өфө мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтенең рәйесе була. 1913 йылда М.Солтанова атаһынан ҡалған йортон етем ҡыҙҙар өсөн приютҡа тапшыра. Унда мосолман ҡыҙҙары һәм рус кластары ла була. 1926 йылға тиклем приютты тотошлай үҙ аҡсаһына тота. Был уҡыу йортон тамамлаған ҡыҙҙар йәмғиәттә үҙ урынын таба- уҡытыусылар, фельдшерҙар, хеҙмәткәрҙәр һ.б. булып китәләр.
1917 йылда Өфөлә мосолман йәштәре — егеттәр һәм ҡыҙҙар уйын ойоштора (Ш.Бабич уны тансылы кисә тип атай, унда бейейҙәр, йырлайҙар, музыка ҡоралдарында уйнайҙар). Бындай сарала мосолман ҡатын-ҡыҙҙары беренсе тапҡыр ҡатнаша.
1917 йылдың 24 мартында Өфөлә Художестволы электротеатрҙа (кинотеатр) ҡатын-ҡыҙҙар митингыһы була. Өфө социал-демократтары гәзите «Вперед!» йәмәғәтселеккә был ваҡиға тураһында түбәндәгеләрҙе һөйләй.
Башлыса, юғары ҡатламға ҡараған ҡатын-ҡыҙҙар митингыла ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән тиң хоҡуғы өсөн көрәшергә саҡыра. Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте етәксеһе Котлова: «Ҡатын-ҡыҙҙар — икенсе сорт ҡына түгел, хатта өсөнсө сорт граждандар. Уларҙың хоҡуҡтары бөтөнләй юҡ, тик йөкләтелгән бурыстары ғына бар. Хатта ҡатын-ҡыҙ кешеме икәне бәхәс тыуҙыра. Ошо араларҙа Вейнингер үҙенең китабында ҡатын-ҡыҙҙарҙа кешелә була торған сифаттарҙың : логика, мораль, хатта шатлыҡ һәм ҡайғы тойоу һәләтенең булыуын инҡар итә», — тип борсолоуын белдерә. Митингта ҡатнашҡан ҡатын-ҡыҙҙар рус халҡы яулаған ирек ҡатын-ҡыҙға ҡағылманы, тип билдәләй. Ваҡытлы хөкүмәт дөйөм һайлау хоҡуғын һайлаусыларҙың «енесенә ҡарамай» тип иғлан итмәне. Өфө ҡатын-ҡыҙҙары тулы хоҡуҡлы граждандар иҫәбенән төшөп ҡалырға теләмәй һәм ханымдарҙы берләшеп, ирҙәр менән тигеҙ хоҡуҡ талап итергә саҡыра.
Митингыла ҡатнашҡан ханымдар: « Ил менән идара итеүҙән миллионлаған эшсе ҡатын-ҡыҙҙарҙы ситләтергә яраймы ни, Учредительное собраниеға халыҡ массаларын уҡытыу-ағартыу эшен алып барған уҡытыусы ҡатын-ҡыҙға юлды ябырға яраймы ни?» — тип ризаһыҙлыҡ белдерә. Бер үк ваҡытта «ҡатын-ҡыҙҙар сәйәси йәһәттән тәрбиә алмаған» һәм улар араһында тейешле агитация эшен алып барырға кәрәк тигән фекергә киләләр. Был йәмәғәт сараһында сығыш яһаған ханымдар «ирҙәрҙең ҡатын-ҡыҙҙарҙан аҡыллыраҡ тигән һөрһөп бөткән теорияны» тәнҡит утына тота. Улар ҡатын-ҡыҙҙарҙың эш хаҡын ирҙәрҙеке менән тигеҙләүҙе талап итергә, фәхишәлек менә көрәшергә, ғаиләлә һәм йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән тиң хоҡуҡлы булыуын талап итергә кәрәклеген һөйләй.
Митинг аҙағында түбәндәге резолюция ҡабул ителә: «Өфө ҡатын-ҡыҙҙары ҡатын-ҡыҙҙарҙы илдәге сәйәси тормоштан ситләтеү түҙеп торғоһоҙ хәл тип иҫәпләй. Ирек барыһы өсөн дә! Беҙ ҡатын-ҡыҙҙар өсөн һайлау хоҡуғын талап итәбеҙ!» 1917 йылдың майында үткән Беренсе Бөтә Рәсәй мосолман съезы һәм 1‐се Бөтә башҡорт ҡоролтайы (1917 йылдың июле) ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләһе буйынса резолюциялар ҡабул итә, уларға ярашлы, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары сәйәси һәм гражданлыҡ хоҡуҡтарында ирҙәр менән тиң, тип таныла. Был ҡоролтайҙа Һамар яғынан 16 йәшлек Рабиға Йомағолова ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән тиң хоҡуҡ талап итеп сығыш яһай. Уны шаяртып «ил инәһе» тип атай башлайҙар.
1918 йылдың ноябрендә 1‐се Бөтә Рәсәй эшсе һәм крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар съезында (Мәскәү) Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтен ойоштороу буйынса нигеҙ һалына. РКП(б)‐ның үҙәк һәм урындарҙағы органдарында ҡатын-ҡыҙ бүлектәре ойошторола. Башҡортостанда улар 1919—1920 йылдарҙа РКП(б)‐ның Башҡортостан өлкә комитетында һәм һәр кантонда ойошторола. Граждандар һуғышы йылдарында ҡатын-ҡыҙ бүлектәре яралы ҡыҙылармеецтарға ярҙам комитеттары ойоштороуҙа, һуңыраҡ аслыҡ һәм емереклек менән көрәштә ҡатнаша: эвакуация пункттары, йәмәғәт ашханалары, балалар приюттары аса, өмәләр ойоштора. Ҡатын-ҡыҙ бүлектәре республиканың бөтә халыҡ комиссариаттарына ла үҙ вәкилдәрен индерә, советса йәшәү өлгөһөн таратыу, ҡатын-ҡыҙҙарҙы ижтимағи-сәйәси тормошҡа йәлеп итеү, патриархаллек ҡалдыҡтарына ҡаршы көрәш, эшһеҙ ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ауыл хужалығы («баҡсасылыҡ») артелдәре асыу һәм башҡалар менән шөғөлләнә. Үҙ эшендә ҡатын-ҡыҙ бүлектәре территориаль — производство принцибы (предприятиеларҙа, урындағы Советтарҙа һ.б.) буйынса ойошторолған делегат йыйылыштарына таяна.
Ҡатын-ҡыҙҙар ойошмалары ҡатын-ҡыҙҙарҙы көсләп кейәүгә биреүгә, наҙанлыҡҡа, төрлө сирҙәр таралыуға ҡаршы ла көрәштә әүҙем ҡатнаша. Санитария һәм гигиена (өйҙө таҙа тотоу, бөжәктәргә ҡаршы көрәш һ.б.) буйынса белем таратыу, балалар һаулығын ҡайғыртыу буйынса ла һиҙелерлек эштәр башҡарыла (хатта йәшелсә үҫтерергә,бәрәңге ултыртырға өйрәтеү кеүек эштәр ҙә).
Илдә барған үҙгәрештәргә ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте лә ҙур өлөш индерә. Утыҙынсы йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәмғиәт хеҙмәтенә йәлеп итеү, уларҙы яңы һөнәрҙәргә уҡытыу («Әхирәттәр, туҡыу станогы янына!», «Әхирәттәр, тракторҙарға!») кеүек эштәрҙе ойоштороуҙа ла ҡатын-ҡыҙ бүлектәренең роле ҙур.
Бөгөн Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙар союзы эшләп килә. Ул республиканың барлыҡ мәҙәни, ижтимағи, сәйәси тормошона ҙур йоғонто яһаусы йәмәғәт ойошмаларының береһе- бер мөһим ваҡиға ла уның ҡатнашлығынан башҡа үтмәй. Ҡатын-ҡыҙҙар союзы ҡала һәм райондарҙа, ауылдарҙа, предприятиеларҙа һәм ойошмаларҙа 20 меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙҙар советын берләштерә. Шулай уҡ союз төрлө милләт ҡатындарын дөйөм маҡсатҡа туплаусы ла : Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте,Украин ҡатын-ҡыҙҙарының «Берегиня», Татар ҡатын-ҡыҙҙарының «Сәхипьямал» йәмғиәте кеүек үҙ аллы эшмәкәрлек алып барған ойошмалар ҙа уға ҡарай (барлығы ете берекмә).
Ирешелгән уңыштар менән ҡатын-ҡыҙҙар тынысланып ҡалмай. Алда хәл итәһе мәсьәләләр етерлек. Улар араһында ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын яҡлау, ҡатын-ҡыҙҙарҙың ил һәм республика кимәлендәге ижтимағи һәм сәйәси тормошта ҡатын-ҡыҙ һанына ҡарата (пропорциональ) ғәҙел урын алыуын ҡайғыртыу ҙа бар. Төрлө кимәлдәге дәүләт һәм йәмғиәт органдарында, предприятиеларҙа етәксе ҡатын-ҡыҙҙың әҙлеге, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу һәм башҡалар ҡатын-ҡыҙ мәсьәләһе әлегә илдә мөһим мәсьәлә булып ҡалыуын күрһәтә.
« Гүзәллек сере»
Бетти Фридан «Гүзәллек сере» («The Feminine Mystique», 1963) тигән хеҙмәтендә ҡатын-ҡыҙҙар тик йорт хужабикәһе вазифаһын үтәй һәм балалар тәрбиәләү менән генә шөғөлләнә ала тигән фекерҙе тәнҡитләй. «The New York Times» журналы 2006 йылғы Фриданға некрологта «Гүзәллек сере» (русса варианты « Загадка женственности») «… 1963 йылда хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ хәрәкәтенә башланғыс этәргес көс бирҙе һәм һөҙөмтәлә, Америка Ҡушма Штаттарында һәм башҡа илдәрҙә мәңгелеккә йәмғиәт төҙөлөшөн үҙгәртте», «күптәр уны XX быуаттағы иң ныҡ тәьҫир иткән публицистик китап тип иҫәпләй» тип яҙа.
Фридан йорт хужабикәһе һәм балалар тәрбиәләүсе роле ҡатын-ҡыҙға «гүзәллек сере» булдырыу аша тағылған. Уның фекеренсә, ялған фәнни теориялар, ҡатын-ҡыҙҙар журналдары һәм реклама сәнәғәте «ысынлап та гүзәл ҡатын-ҡыҙға карьера, юғары белем һәм сәйәси хоҡуҡтар кәрәкмәй тип өйрәтте — бер һүҙ менән әйткәндә, уларға феминисткалар яулап алырға теләгән бәйһеҙлек һәм мөмкинлектәр кәрәкмәй. Уларҙан тик бер нимә— бәләкәй саҡтан уҡ үҙеңде ир эҙләү һәм бала табыуға бағышлау талап ителә».
АҠШ-та «Ҡатын-ҡыҙҙы азат итеү»
«Ҡатын-ҡыҙҙы азат итеү» (Women’s Liberation) төшөнсәһе тәүге тапҡыр АҠШ-та 1964 ҡулланылған, ә 1966 йылда баҫмаларҙа күренә башлай. 1968 йылдан уны бөтә ҡатын-ҡыҙ хәрәкәтенә ҡарата ҡуллана башлайҙар. Ҡатын-ҡыҙ азатлығы хәрәкәтен иң көслө тәнҡит утына «Феминистик теория ситенән уртаһына табан» китабы авторы афроамериканлы феминистка һәм интеллектуал Белл Хукс тотҡан («Феминистская теория от края к центру» -«Feminist theory from margin to center»,1984).
Теория
Хәҙерге заман феминизм теорияһы социаль конструктивизм теорияһына таяна һәм "зат"ты (шулай уҡ «расаны») тәбиғәт биргән асыл тип түгел, ә сәйәси конструкт— власть менән социаль төрөкөмдәр араһындағы мөнәсәбәтте нығытыусы, бер ҡалыпҡа һалынған фекерләү ысулы продукттары тип ҡарай (конструкт- ниндәй ҙә булһа культура булдырған, йәмғиәт бының менән риза булып йәшәгән әйбер, мәҫәлән, тел, дин, уйын, титулдар, хөкүмәт һ.б.). Зат (пол) һәм расаны тарих менән сәйәсәттән айырым объектив булдырылған әйбер тигән ғәҙәттәге ҡараштарҙы тәнҡитләп, феминист тикшеренеүселәр XVII—XIX быуаттарҙа сәйәси маҡсаттарҙа раса һәм гендер иерархияһын (баҫҡыс), власты һәм ресурстарҙы социаль төркөмдәр араһында тигеҙ бүлмәүҙе аҡлау өсөн биологияның нисек ҡулланылғанын документтар менән дәлилләй. Шулай итеп, феминизм теорияһы өсөн «зат» һәм башҡа социаль айырмалыҡтарҙы тәбиғи асыл тип түгел, ә власть векторы (властҡа йүнәлеш алыу) тип аңлау хас.
Хәҙерге феминизм теорияһының төп элементтарының береһе — интерсекционаллек теорияһы, уға ярашлы иҙеүҙең төрлө формалары (сексизм һәм патриархат, расизм, капитализм, гетеросексизм и другие) системалы йәшәп килә, ул йәмғиәткә, бөтә социаль институттарға һәм социаль үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең төрлө кимәленә үтеп ингән (сексизм- кешене затына ҡарап дискриминациялау, гетеросексизм- йәмғиәттә ғәҙәттәге әхлаҡ буйынса заттар айырымлығы).
Феминизм теорияһының мөһим үҙенсәлеге — ғәҙәттәге фәнни белемде тәнҡитләү. Феминизм теорияһы ғәҙәттәге философияны, фәнде, әҙәбиәтте һәм башҡа донъяны «авторитетлы» һүрәтләү ысулдарын тәнҡитләй, улар бит социаль өҫтөнлөккә эйә булған ирҙәр тарафынан булдырыла ; төрлө феминистар тикшеренеүҙәрендә әйтелгәнсә, ғәҙәттәге философия һәм фән был социаль төркөмдөң (ир-ғалимдарҙың) донъяға ҡарашы һәм мөһим тип иҫәпләгән даирәһе бик тар икәнен күрһәтә (үҙҙәренең алдан билдәле фекергә килгәнлеген һәм тар ҡарашлы булыуын «фәндә алдан уҡ билдәле фекерҙә булмағанлыҡ» конструкттары иҫәбенә йәшереп). Феминизм теорияһы буйынса, белем һәр саҡ уны булдырыусыларҙың социаль позицияһына (урынына) бәйле, уларҙың донъяға ҡарышын, тимәк, улар өсөн мөһим нимәләрҙе күрһәтә; шулай итеп, нигеҙҙә белем ғәҙел (бер нимәгә бәйләнмәгән), нейтраль һәм сәйәсәттән ситтә торған була алмай. Ысын объективлыҡҡа ирешер өсөн йәмғиәттә төрлө урындарҙы биләгән кешеләр туплаған белем төрҙәрен һәм формаларын булдырыу өсөн мөмкинлектәр тыуҙырырға кәрәк.
Халиҡ
Халиҡ — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Халиҡ исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда ғәрәп теленән килгән, ғәрәп телендә — ижадсы, тыуҙырыусы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Заимов Халиҡ Шакир улы (13 ноябрь 1914 йыл — 9 февраль 1977 йыл) — башҡорт совет композиторы, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1952—1956 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1953—1954 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзы рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949, 1955).
Халиҡ Әбдрафиҡ улы Ғафаров (1926—2004) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, I төркөм һуғыш инвалиды, күп балалы атай.
Фамилия
Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы (4 февраль 1894 йыл — 23 август 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Халиҡов Ғабдулхак Әбйәлил улы (9 февраль 1931 йыл — 30 сентябрь 2007 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1973 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылға тиклем теоретик механика һәм гидродинамика, 1991—1998 йылдарҙа физик гидродинамика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992—1993 йылдарҙа физика факультеты деканы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).
Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы (16 март 1934 йыл — 14 сентябрь 2005 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1992), профессор (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).
Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы (17 ғинуар 1917 йыл — 17 июнь 1958 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы (рус. Халиков Халил Мирзаянович) — (4 март 1939 йыл) — рәсәй сәнәғәт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт ..
Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы (рус. Халиков Айдар Шарифьянович; 26 май 1961 йыл) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт. .
Парамарка
Парамарка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/157 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Рублёво гидроузеленән Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Пахра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баш-Шиҙе ауыл Советы (Нуриман районы)
Баш-Шиҙе ауыл советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Баш-Шиҙе ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Чуровка (Шексна ҡушылдығы)
Чуровка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Итки-Ега
Итки-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 513 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарганак
Тарганак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тугояковка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Батыршин Рәсиф Зарифйән улы
Батыршин Рәсиф Зарифйән улы (26 март 1951 йыл) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдары союзы ағзаһы. Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы. Трокай Борисов исемендәге милли премия лауреаты.
Биографияһы
Рәсиф Зарифйән улы Батыршин 1951 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Максимов ауылында тыуған.
1973 йылда Удмурт дәүләт университетының Н. Я. Попов етәкләгән һынлы сәнғәт факультетын тамамлай.
Ижады
Пейзаж, натюрморт һәм портреттар авторы. 1975 йылдан республика һәм бөтә Рәсәй кимәлендә үткәрелгән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Рәсиф Батыршиндың картиналары Удмурт республикаһының һынлы сәнғәт музейында, Удмурт Республикаһының Кузебай Герда исемендәге Милли музейында, Рәсәй һәм сит илдәрҙәге шәхси тупланмаларҙа урын алған.
Ленин ауыл Советы (Мишкә районы)
Ленин ауыл советы — Мишкә районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452355. ОКАТО коды — 80243840000. ИФНС коды: 0257. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында»   2004 йылдың 16 декабрендәге Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Мишкә районының  Мишкә ауыл Советы менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Ленин ауылы — административ үҙәк, ауыл Восход, Яңы Ключево, Ҡыйғаҙытамаҡ ауылдары (ҡушымта 39и)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
35) Мишкә районы буйынса:
в) Мишкә ауылында административ үҙәге менән, «Мишкә» атамаһын һаҡлап, Мишкә һәм Ленин ауыл Советтарын берләштерергә.
Ленин ауыл Советының Ленинский, Восход, Ҡыйғаҙытамаҡ, Яңы Ключево ауылдарын Мишкә ауыл Советы составына индерергә.
Мишкә ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Ленин ауыл Советын алып ташларға;
Географик урыны
2008 йылда Ленин ауыл Советы Бөрө районы, Аҡбулат ауыл Советы, Оло Шаҙы ауыл Советы, Ирсай ауыл Советы, Ҡайраҡ ауыл Советы, Мишкә ауыл Советы, Сабыҡ ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Ҡазан юғары танк команда училищеһы
Жуков орденлы Ҡыҙыл Байраҡлы Ҡаҙан юғары танк команда училищеһы (КВТКА) — Казанское высшее танковое командное ордена Жукова Краснознамённое училище - Рәсәйҙең хәрби көстәренең Ҡаҙанда урынлашҡан юғары хәрби уҡыу йорто. Уҡыусылары һаны - 4000 тирәһе кеше, уҡыу йортоноң урыны - Ҡаҙан, Ырымбур тракты, 6.
2009-2017 йылдарҙа - "Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең дөйөм ғәскәри академияһы" Ҡоро ер ғәскәрҙәренең хәрби-ғилми үҙәге юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт ҡаҙна учреждениеһы филиалы. 2017 йылдың мартынан - үҙ аллы хәрби уҡыу йорто.
Тарихы
Рәсми рәүештә 1919 йылдың 22 февралендә нигеҙләнгән. Был көндә РВС бойороғо менән Ҡаҙанда беренсе мосолман пехота командирҙар курстары ойошторолған. Апрель айында уҡ курсанттарҙы РККА-ның Көнсығыш фронтына ебәрергә тура килә. 1919 йылдың 25 июлендә 2-се Ҡаҙан мосолман йәйәүле команда курстары ойошторола, ә 1920 йылдың 1 октябрендә уларҙың базаһында 16-сы Ҡаҙан мосолман йәйәүле командирҙар курстары ойошторола. 1922 йылдың декабрендә Ҡораллы көстәр һаны кәмеүгә бәйле мосолман курстарын таратыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1923 йылда ойошторолған курстар нигеҙендә 6-сы берләштерелгән татар-башҡорт команда мәктәбе ойошторола. 1937 йылдың 16 мартында - Татар АССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты исемендәге Ҡаҙан пехота училищеһы, ә 1939 йылдың мартында Татарстан АССР-ының Юғары Советы исемендәге Ҡаҙан пехота училищеһы тип атала башлай. .
СССР Оборона Наркомы приказы менән 1941 йылдың 12 апрелендә танк училищеһы итеп үҙгәртелә һәм тулыһынса РККА бронетанк һәм механик ғәскәрҙәре өсөн белгестәр әҙерләүгә күсә.
Һуғыш осоро
1937 йылдың 16 мартында Татар-башҡорт командирҙар мәктәбенә Ҡаҙан пехота училищеһы исеме бирелгән.
1941 йылдың 12 апрелендә Ҡаҙан пехота училищеһы Ҡаҙан танк училищеһына үҙгәртелгән.
1943 йылда танк командирҙары әҙерләгән өсөн Һуғышсан Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән, 1944 йылда һуғыш уңыштары өсөн Һуғышсан Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ҡаҙан танк училищеһында 5000 танк экипаждарын әҙерләнгән.
Һуғыштан һуңғы осор
1966 йылдың башында училище танк белгестәре әҙерләүҙең юғары профиленә күсә һәм Татарстан АССР-ы Юғары Советы исемендәге Ҡыҙыл Байраҡлы Ҡаҙан юғары танк команда училищеһы исемен ала.
2004 йылға тиклем Силәбе танк институтының Ҡаҙан филиалы була, унан һуң Рәсәй Федерацияһының Оборона министры бойороғо менән үҙ аллы хәрби юғары хәрби юғары уҡыу йорто булып китә: Ҡаҙан хәрби команда училищеһы - танк университеты. 2007 йылдан башлап Рәсәйҙә команда профилендәге офицер-танкистарәҙерләгән берҙән-бер хәрби училище иҫәпләнә..
2004 йылдың авгусынан училище Ҡаҙан юғары хәрби команда училищеһына үҙгәртелә.
2019 йылдың 22 февралендә училище Жуков ордены менән наградланған. Награданы РФ Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Начальнигы генерал Валерий Герасимов тапшырған.
Ҡаҙағстан немецтары
Ҡаҙағстан немецтары (Kasachstandeutsche) ― Ҡаҙағстан территорияһында йәшәгән этник общиналарҙың береһе. 2014 йылда Ҡаҙағстан немецтарының һаны 181 928 кеше тәшкил иткән (ил халҡының 1,06 проценты).
Депортацияға тиклем
Тәүге немецтар хәҙерге республика территорияһында XVIII быуат аҙағында уҡ, улар империяның күп ерле көнсығыш һәм көньяҡ ситендәге Рәсәй миграция хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша башлағас, барлыҡҡа килә.
Ҡаҙағстанда 1885 йылда .нигеҙләнгән Рождественское (Фриденсфельд) ауылы тәүге немец ауылы тип һанала. Беренсе колониялар булып Мариенбург һәм Фриденсталь һанала. 1905—1911 йылдарҙағы Столыпин реформаһы осоронда Төньяҡ Ҡаҙағстанда ике тиҫтә немец ауылы була: Александрталь, Алтенау, Кенигсгоф, Пруггергоф һәм башҡалар.
1930 йылдарҙа Ҡаҙағстанға Украина, Ҡырым, Волга буйы, Ленинград өлкәһенән һәм Әзербайжан ауылдарынан немецтар күсенә башлай. Башлыса улар кулактарҙы эҙәрлекләү һәм репрессиялар һөҙөмтәһендә һөрөлгән крәҫтиәндәр була.
Компактлы йәшәү һәм эске үҙидара шарттарында Рәсәй немецтары үҙ мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм традициялары булған халыҡ булараҡ формалаша.
Шуға ҡарамаҫтан, Икенсе бөтә донъя һуғышына тиклем уҡ күп һанлы немец ауылдары (колониялары) СССР-ҙың Европа өлөшөндә була; теге йәки был дәрәжәлә үҙенсәлекле немец колонияһы мәҙәниәте һәм көндәлек аралашыуҙа ҡулланылған диалекттар һаҡланып ҡала.
1918 йылдың октябрендә Волга буйында немец хеҙмәт коммунаһы ойошторола, ә 1924 йылда уның нигеҙендә Волга буйы немецтары Автономиялы Республика иғлан ителә. Бынан тыш, Украинала немец райондары һәм немец ауыл советтары ойошторола. 1920-се йылдар аҙағында уҡ Рәсәй немецтарына ҡаршы репрессиялар башлана, 1936—1939 йылдарҙа улар бик ҙур күләмгә етәләр. Немец ауылдарына кулактарҙы эҙәрлекләү ҙур зыян килтерә, уларҙың хужалыҡтары ҡыйратыла, немецтарҙы һөргөнгә еберәләр, ҡайһы берҙә физик яҡтан юҡҡа сығарылалар. Бынан тыш, күп кенә немецтар Германия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләнгәндәр ҡулға алына, һөрөлә һәм атып үлтерелә.
Депортация
Волга буйы немецтары Автономиялы Республикаһын бөтөрөү, Волгала, Украинала, Әзербайжанда, Ленинград өлкәһендә һәм башҡа урындарҙа немец ауылдарын юҡ ителә, бер ниндәй ғәйебе булмаған кешеләр ҡыуып сығарыла һәм үлтерелә, бөгөнгө көндә тотош халыҡтарҙы ҡорбан иткән Сталин репрессиялары бөгөнгө көндә хоҡуҡи һәм бигерәк тә әхлаҡи яҡтан аҡлана алмай. Советтар Cоюзының Европа өлөшөнән һәм Кавказдан Рәсәй немецтарын депортациялау 1941 йылдың июлендә башлана һәм бер нисә этапта үткәрелә. 1941 йыл авгусында немецтар Ҡырым ярымутрауынан ҡыуыла. Шунан немец халҡы Украинанан һәм Волга буйынан да депортациялана. 1941 йылдың 28 авгусында «Волга буйы райондарында йәшәгән немецтарҙы күсереү тураһында» исемле Указ донъя күрә. Калинин һәм Горкин ҡул ҡуйған әлеге документта түбәндәгеләр яҙыла: «Хәрби властар тарафынан алынған ышандырырлыҡ мәғлүмәттәр буйынса, Волга буйы райондарында йәшәгән немец халҡы араһында меңдәр һәм тиҫтә меңдәр диверсант һәм шпиондар бар, улар Германиянан бирелгән сигнал буйынса Волга буйы немецтары йәшәгән райондарҙа шартлатыуҙар башҡарырға тейеш». Шулай итеп, «Бөтә Волга буйы немец халҡына ҡаршы язалау саралары» күрелә.