cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Донской тәбиғәт паркы
Һүрәтләмә
Парктың рекреацион әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Ял итеү өсөн шарттар бик яҡшы. Бында урындағы һәм ҡырҙан килгән халыҡ ял итә. Хеҙмәт процесында юғалтҡан физик көсөн тергеҙә, һаулығын нығыта, рухи яҡтан терәк таба.
Донской тәбиғәт паркы тарихи-мәҙәни ҡомартҡы булып тора.
Паркҡа урындағы тәбиғәтте һаҡлау бурысы йөкмәтелгән.
Флора һәм фауна
«Дон дельтаһы» биләмәһендә флораһы үҙ эсенә 93 семьяға, 375 ырыуға ҡараған 823 төр үҫемлекте үҙ эсенә ала.
Сағыштырыу өсөн: Дунай дельтаһанда 80 семьяға ҡараған 563 төр үҫемлек иҫәпләнә. 2014 йылда парктағы 31 төр үҫемлек Ростов өлкәһенең «Ҡыҙыл китабы»на индерелгән.
Фаунаһында 1020 төр хайуан асыҡланған. Шуларҙың 35 төрө Ростов өлкәһенең "Ҡыҙыл китабы"нда исемлектә тора.
Дондың дельтаһы, айырыуса, балыҡҡа бай. Дельта аша ыуылдырыҡ сәсеү өсөн үрләүсе һәм ярым үрләүсе балыҡтар үтеп тара. Бында балыҡтар ҡышлай ҙа, ыуылдырыҡ сәсеү өсөн генә килгәндәре лә күп.
14 төр балыҡ Ростов өлкәһенең "Ҡыҙыл китабы"нда исемлектә тора. Шуларҙың етәүһе Рәсәйҙең "Ҡыҙыл китабы"нда ла бар. Паркта ҡоштар донъяһы ла бик бай. Араларынан ҡайһылары «Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән: ҡарағаҙ, йәки этала ҡаҙ (казарка краснозобая), сәңкелдәк ҡаҙ (пискулька), аҡбаш өйрәк (савка), диңгеҙ бөркөтө(орлан-белохвост).
Паркты ҡаҙҙар, өйрәктәр, аҡҡоштар, аҡсарлаҡтар һәм көйөлдө (кулик) һәм башҡа бик күп төрлө ҡоштар үҙ итә.
«Островной» биләмәһенең күп өлөшө — һыубаҫар тоҙло тупраҡлы туғайҙарҙан ғибәрәт. Парктың төньяҡ сиктәрендә дала ңҫемлеге бергәлектәре өҫтөнлөк итә.
Һыубаҫар туғайҙарын таллыҡтар, ҡарамалар менән аралашып үҫкән ерек әрәмәләре алып тора.
Ландшафттың төрлөлөгө флора менән фаунаның да төрлөлөгенә булышлыҡ иткән дә.
Бында Рәсәй Федерацияһы һәм Ростов өлкәһе "Ҡыҙыл китап"тарына ингән һирәк һәм ҡиммәтле хайуандар күп.
Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Песчанокопское ауылындағы музей.
Музей тарихы
Песчанокопский районының тарих музейы 1984 йылдың 4 мартында, ағза-ойоштороусылар — райондың колхоздары, совхоздары, предприятиеләре, ойошмалары һәм учреждениеләре кооператив башланғысында, халыҡтың әүҙем ярҙамы менән төҙөлгән. Тәүҙә ул халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты ҡарамағында була. 2001 йылда райондың тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип үҙгәртелә, ә 2002 йылдан — Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы. В 2003 году музей получил статус муниципального учреждения культуры, а в 2010 году — муниципального бюджетного учреждения культуры.
Хәҙерге ваҡытта музейҙа 4 күргәҙмә залы бар: зал № 1 — көнкүреш әйберҙәре; холл; зал № 4 — Ҡаһарманлыҡ һәм дан залы (тыл хеҙмәтсәндәренә арналған); зал № 5 — Бөйөк Ватан һуғышы.
2008 йылдың 1 июлендә Ростов өлкәһе буйынса Россвязьохранкультура Идаралығында музейҙың төп фондынан 19 музей предметы юғалыу факты теркәлгән (Бөйөк Ватан һуғышы һәм совет осоро орден һәм миҙалдары).
2016 йылда Рәсәй Федерацияһының дәүләттеке булмаған Музей фонды составына 550 музей предметы индерелә.
Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 347570, Ростов өлкәһе, Песчанокопский районы, Песчанокопское ауылы, Мәктәп урамы, 1-се йорт.
Төньяҡ Македония иҡтисады
Иҡтисади үҫеш
Ҡайһы бер шарттар (элекке югослав республикалары менән ирекле сауҙа алып бара алмау;  Греция индергән эмбарго; Югославияға ҡаршы БМО санкциялары; инфраструктура юҡлығы) 1996 йылға тиклем Македонияның иҡтисады үҫеүенә аяҡ салып килә. Македонияла иҡтисад үҫеүенең билдәләре 1996 йылда күренә башлай. ЭТП үҫеше 2000 йылға тиклем күҙәтелә.
2001 йылда Македонияла булған этнос-ара бәрелеш арҡаһында иҡтисадтың үҫеүе  4,5 процентҡа ҡалып түбәнәйә. Сиктәрҙе йыш ябыу, башҡа илдәр менән сауҙа мөнәсәбәттәренең кәмеүе, дәүләт бюджетынан дәүләт именлеге өсөн сығымдарҙың артыуы һәм  тотороҡһоҙ сәйәси хәлдәге илгә инвесторҙарҙың килергә теләмәүе арҡаһында иҡтисад артҡа тәгәрәй. 2002 йылда иҡтисад үҫеүе — 0,3 процент, ә 2003 йылда 2,8 процент була. 2003—2006 йылдарҙа иҡтисад үҫеүенең уртаса күрһәткесе  — 4 процент,  2007—2008 йылдарҙа  5 процент тәшкил итә.
2009 йылда илдә ЭТП  9,238 миллиард доллар күләмендә баһалана, иҡтисад үҫеүе 1,8 процент була. Тармаҡтар буйынса тулайым эске продукт күләме: ауыл хужалығы — 12,1 % ЭТП, сәнәғәт — 21,5 %, хеҙмәттәр өлкәһе — 58,4 %.
Дәүләт финанстары
2009 йылда дәүләт бюджеты килемдәре —  2,914 млрд доллар, сығымдары 3,161 млрд доллар тәшкил итә. Македонияның дәүләт бурысы 2009 йылда 2008 йыл менән сағыштырғанда 3,7 процентҡа үҫә һәм ЭТП-ның  32,4 процентын тәшкил итә. Баһалауҙар буйынса, илдең тышҡы бурысы 2009 йылдың 31 сентябренә 5,458 млрд долларға етә, был үткән йылдан 0,8 млрд долларға күберәк була.
Ауыл хужалығы
Уңайлы климат шарттары илдә  иген культуралары (бойҙай, кукуруз, дөгө), техник культуралар (тәмәке, көнбағыш, хлопок, мәк), мамыҡ һәм еләк-емеш үҫтереү мөмкинлеген бирә. Македонияла йөҙөмсөлөк һәм шарап ҡайнатыу үҫкән.
Таулы райондарҙа көтөү малсылығы алға киткән. Халыҡ һарыҡ, кәзә, һыйыр малы, сусҡа үрсетә. Шулай уҡ ҡошсолоҡ,  умартасылыҡ тармаҡтары бар. Күлле төбәктәр халҡы балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә.
Македония Республикаһы ауыл хужалығындағы төп тармаҡтар: тәмәке үҫтереү, йәшелсәселек, емешселек, һарыҡсылыҡ.
Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу сәнәғәте
Илдә түбәндәге рудалы һәм рудаһыҙ файҙалы ҡаҙылмаларҙың ҙур булмаған запастары бар:  тимер, ҡурғаш-тутыя, никель, баҡыр һәм марганец рудаһы, хромиттар, магнезит, һөрмә, мышаяҡ, көкөрт, алтын, һоро күмер, ялан шпаты, доломит, гипс.
Химия сәнәғәте
Македонияның химия сәнәғәте башлыса сит ил сеймалына ҡоролған. Скопье ҡалаһында ҙур химия комбинаты бар. Химия тармағының үҫешенә сит ил инвестициялары ярҙам итә (АҠШ —  фармацевтика сәнәғәтенә, Төркиә — яғыулыҡ-майлау материалдары һәм пластмассалар етештереүгә, Италия — техник быяла етештереүгә). Целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте бар.
Туҡыу сәнәғәте
Туҡыу сәнәғәтенең төп үҙәктәре — Тетово (йөн туҡымалар етештереү), Штип (кизе-мамыҡ комбинаты), Велес (ебәк туҡыу комбинаты). Башлыса әҙер, шул иҫәптән бәйләнгән кейем-һалым, түшәк япмалары, яһалма мех, одеялдар, кизе-мамыҡ ептәр, йөн ептәр, туҡымалар, келәмдәр етештерелә. Күн һәм күн аяҡ кейеме сәнәғәте башлыса ситтән килтерелгән сеймалда эшләй һәм итальян, итальян-американ компанияларының инвестицияларына үҫә.
Тышҡы сауҙа
2009 йылда экспорт күләме  2,687 млрд АҠШ доллары менән баһалана. Илдән аҙыҡ-түлек продукттары, тәмәке изделиелары, текстиль, һәр төрлө сәнәғәт әйберҙәре, тимер һәм  ҡорос  сығарыла. Экспорт буйынса төп партнёрҙары: Германия, Италия, Болгария, Хорватия һәм Греция.
Импорт күләме 2009 йылда 4,844 млрд АҠШ доллары тәшкил итә. Македония  машиналар һәм ҡорамалдар, химия продукттары, яғыулыҡ һәм аҙыҡ-түлек продукттары индерә. Импорт буйынса төп партнёрҙары: Греция, Германия, Болгария, Словения, Италия, Төркиә, Венгрия.
2014 йылға ҡарата Македонияның төп тышҡы сауҙа партнёры Евросоюз була. 2014 йылға тышҡы сауҙа күләме — 12211 млн доллар. Македонияның тышҡы сауҙаһының географик бүленеше (2014 йылға) :
Инфраструктураһы
Тимер юлдарының оҙонлоғо — 699 км (234 км электрлаштырылған), автомобиль юлдарының оҙонлоғо  — 4 723 км (шул иҫәптән 4 113 км ҡаты ябыулы). Илдә, Скопьелағы һәм Охридтағы халыҡ-ара аэропорттарҙы ла индереп,  14 аэропорт бар (шул иҫәптән 10 ҡаты япмалы).
Чебака көнө (байрам)
Чебака көнө — Ростов өлкәһенең Аҡсай районы Старочеркасская станицаһында билдәләнеүсе этнографик байрам.
Тарихы
Дон үҙенең бай балыҡ запасы менән билдәле, шулар араһында ҡорман балығы айырылып тора. Уны урындағы халыҡ «Дон чебакаһы» тип атай. Дон балыҡ тотоу йолаларына ярашлы сентябрҙә, Старочеркасская станицаһында, «Чебака көнө» байрамы үтә. Байрамда профессиональ балыҡсылар һәм һәүәҫкәр балыҡсылар, спортсмендар, музей хеҙмәтсәндәре, ижади коллективтар, туристар һәм студенттар ҡатнаша. Байрам ваҡытында Донда балыҡсылыҡ тематикаһы буйынса ойошторолған күргәҙмәне ҡарарға, балыҡ ризыҡтары һатыу өсөн ойошторолған йәрминкәлә ҡатнашырға мөмкин. Байрамға килеүселәр өсөн викториналар һәм конкурстар үткәрелә. Саралар үткән ваҡытта Дон ухаһын әҙерләү тураһында өҫтәлмә мәғлүмәт белергә мөмкин. Этнографик байрам үткәреү сиктәрендә һыу ятҡылығында көн итеүселәр тураһында видеофильмдәр күрһәтелә һәм Донда балыҡсылыҡтың үҫеше тарихы тураһында һөйләнә. Халыҡ кәсептәре әйберҙәре йәрминкәһе эшләй. Этнографик байрам Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығы биләмәһендә үткәрелә, ойоштороусы булып Ростов өлкәһе тыуған яҡты өйрәнеү музейы һәм Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығы сығыш яһай.
2009 йылда байрам программаһында балыҡ тотоу буйынса ярыш үткәрелә һәм йомғаҡ яһала, өлгө сығыштар, декоратив-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре күргәҙмә-йәрминкәһе, шоу-программа һәм театрлаштырылған тамаша ойошторола.
Ростов зоопаркының ултыртылған ағастары
Ростов зоопаркының ултыртылған ағастары — Ростов өлкәһе Октябрьский районының Ростов зоопаркында урынлашҡан, айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Был эшләүсе, урындағы әһәмиәткә эйә тәбиғәт ҡомартҡыһы, заказник режимына эйә.
Һүрәтләнеш
Зоопаркка 1927 йылда нигеҙ һалынған була, шул осорҙа зоопарк биләмәһендә ултыртылған ағастарҙың бер өлөшө XXI быуатҡа тиклем һаҡланып ҡалған. Ағастар Ростов зоопаркының үҙәк өлөшөндә ултыртылған. Былар ун дүрт төп Ҡырым ҡарағайы, һигеҙ төп һабаҡлы япраҡлы имән (черешчатый) һәм 3 төп ваҡ япраҡлы йүкә, уны йөрәк япраҡлы йүкә тип тә йөрөтәләр. Ултыртылған ағастар тарихи, тәбиғәтте һаҡлау, аң-белем таратыу һәм эстетик әһәмиәткә эйә, ҡала һыҙатында ултыртылған һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған иң боронғо ағастар булып торалар. Һаҡланыусы биләмә майҙаны 3 гектар тәшкил итә. Ултыртылған ағастарҙың торошо ҡәнәғәтләнерлеке. Ростов ҡала башҡарма комитетының 1977 йылдың 14 декабрендәге 366-сы ҡарары, Өлкә башҡарма комитетының 1985 йылдың 23 авгусындағы 313-сө һанлы ҡарары, өлкә советының 1992 йылдың 22 апрелендәге 87-се һанлы ҡарарына ярашлы, ағастарға һаҡланыу статусы бирелгән.
Чехов проспекты (Дондағы Ростов)
Чехов проспекты — Дондағы Ростов ҡалаһының Киров районындағы проспект.
Тарихы
Чехов проспекты 1917 йылға тиклем Кесе проспект тип аталған. 1912 йылда Дондағы Ростовта Чехов исеме менән хәҙер Кесе исеме йөрөтөүсе, Ҙур проспекттан Ҡазан тыҡрығына (хәҙер Ворошилов проспекты һәм Гәзит тыҡрығы (Дондағы Ростов)) тиклем һуҙылған, бер квартал оҙонлоғондағы тыҡрыҡ аталған. Чехов проспекты XIX быуаттың икенсе яртыһында — Димитрий Ростовский нығытмаһы бөтөрөлгәндән байтаҡ һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Бында, карта буйынса, элек нығытманың көнбайыш сиге үткән. Революцияға тиклемге планда проспект Дондан Скобелевская (хәҙер Красноармейская)урамына тиклем һуҙылған, артабан — ул ваҡыттағы бесән баҙары булған буш ерҙән — Гимназическая (хәҙер Греческий Город Волос исемендәге урам) урамына тиклем, аҙаҡ зыярат, ә уның артында — ипподром була. Төҙөлөшө буйынса — был ябай ҡала урамы. Обывателдәрсә өйҙәрҙә табиптар, техниктар, частный поверенныйҙар ҡуртымға фатир алалар. Проспектта фабрикант, купец гильдия сауҙагәре Токарев ҙур өс ҡатлы айырым йорт төҙөй. Уның йорто тулыһынса табиптарға ҡуртымға бирелә. Совет власы осоронда проспекттың исеме үҙгәртелә. Ул оҙаҡ ваҡыт Осоавиахим проспекты тип йөрөтөлә, ә Бөйөк Ватан һуғышынан һуң — бөйөк яҡташы Антон Павлович Чехов исемен ала. Яҙыусының 150-йыллыҡ юбилейына Чехов проспекты һәм Пушкин урамының мөйөшөндә яҙыусыға һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәлдең авторы Ростов скульпторы Скнарин Анатолий Андреевич. Шулай итеп «урыҫ әҙәбиәте өсмөйөшө» барлыҡҡа килә: Пушкин һәйкәле һәм Чехов һәйкәле — Пушкин бульварында — Лермонтов һәйкәле Ворошилов проспектында.
Байрасова Киҫәнбикә
Киҫәнбикә Байрасова (Киҫәкбикә; уның Хөсәнбикә исемле булыуы ла ихтимал) — 1679 йылда Дыуан улусында донъяға килгән. Ҡатай улусына кейәүгә бирелә һәм Һаҡҡол ауылында тормош итә.
Уның исеме Свердловск өлкәһенең Дәүләт архивында һаҡланған «Фонд № 24» тип аталған төпләнмәгә ингән рус генералдары фармандары аша бөгөнгө тарих өйрәнеүселәргә мәғлүм булған.
Тормош юлы һәм ҡаһарманлығы
Ырымбур, Силәбе, Ҡурған төбәктәрендә башҡорттарҙы көсләп суҡындырыу башланған, суҡындырып, хатта урта хәлле генә кешеләрҙе лә хеҙмәтселеккә (ҡоллоҡҡа) биргәндәр. 60 йәшлек Киҫәнбикәне лә Екатеринбургҡа килтереп, көсләп суҡындыралар, Катерина тигән исем тағалар һәм Кириак Кондратьевич тигән бер бәндәгә хеҙмәтселеккә бирәләр. Көсләп сиркәүгә йөрөтөүҙәренә түҙмәй, ул тәүге йәйҙә үк ҡасып китә. Уның менән бергә Татищев тигән байға хеҙмәтсе итеп бирелгән бер башҡорт ҡыҙы ла ҡаса. Мәгәр ҡалала уларҙы тиҙ үк тоталар һәм сыбыҡ менән һуҡтыралар.
Әммә ул йәнә Иван Зорин тигән бәндәлә ҡоллоҡтағы икенсе башҡорт ҡатыны менән ҡасып китә. Уларҙы йәнә тоталар һәм хужаларына кире ҡайтаралар. Был юлы сыбыҡлап ҡына ҡалмай, ҡамсылайҙар.
1738 йылдың сентябрендә Киҫәнбикә өсөнсө тапҡыр ҡасып китә. Иҫәт йылғаһын йөҙөп сығып, ул ауылдан-ауылға һуғылып, тыуған ауылы Һаҡауылға ҡайта. Улы Биксәнтәй менән ауылдаштарын хәүефкә дусар итмәҫ өсөн ул Урал тауҙары яғына сығып китә. Ул Манҙар исемле башҡорт старшинаһына килеп ялланып, бер ай самаһы йәшәй. Мәгәр тегеһе уның суҡындырылған икәнен белеп ҡала һәм кире китеп, властарға баш һалырға ҡуша һәм хатта уның артынан оҙатма-хат яҙып ебәрә. Тик ирек һөйөүсән ҡатын был хатты йыртып ташлай һәм Екатеринбургҡа түгел, Дыуан улусына барып, шунда бер туған ағаһы Разге (Ураҙғы? Ураҙғол?) Байрасовта ике төн йоҡлай. Әммә Мәхмүт абыҙ Мәмәдәлин белеп ҡалып, ҡулға алдыра һәм власҡа тоғро кешеләр һағы аҫтында Екатеринбургка оҙата.
Екатеринбургта уны шунда уҡ һаҡ аҫтына алып, Тау заводы кансәләрендә һорау ала башлайҙар. Һорау алғанда ул үҙенең сығышы башҡорт тип әйткән, исеме "Кисякбика Байрясова дочь".
1649 йылда уҡ әле "Собор Уложениеһы"нда суҡындырылғас Исламға кире ҡайтҡан кешене яндырырға тигән положение ҡабул ителгән булған. 1728 йылдың 12 сентябрендә Императрица шул уҡ Уложениены көсөндә ҡалдыра. Шул документҡа ярашлы, суҡындырылғандан һуң кире Исламға ҡайтҡан ҡатын тураһында Императрицаға хәбәр итәләр һәм ул шунда уҡ үлем язаһы бирергә тигән ҡарар сығара.
Үлем язаһы
«По Указу Ее Императорского Величества… оной башкирке за три побега и что она, будучи в бегах, крещенная, обасурманилась, учинить смертную казнь — сожечь», — тип әйтелә 1739 йылдың 8 февралендә сығарылған фарманда. Ә шул уҡ йылдың 14 мартында генерал Самойлов ошондай фарман сығарып, был ваҡиғаға дәһшәтле нөктә ҡуя: «Пойманную башкирку, которая была крещена и дано ей имя Катерина, за три побега и что она, оставя Закон Христианский, обасурманилась, за оное извольте приказать на страх другим казнить смертию — сжечь, дабы впредь, на то смотря, другие казнились». . Бер айҙан саҡ ҡына күберәк үткәс, 1739 йылдың 30 апрелендә Киҫәнбикә Байрасова Екатеринбургтың үҙәк майҙанында тереләй яндырыла.
Сәнғәттә
Башҡорт яҙыусыһы Бураҡаева М. С. "Киҫәкбикә" хикәйәһен яҙған. Драматург Михаил Башкиров хикәйә нигеҙендә пьеса яҙа. Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры (театр-концерт берләшмәһе составында) ошо картаның инсценировкаһын сәхнәләштерә. М.Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры сәхнәһендә "Киҫәкбикә" спектакленең премьераһы ҙур уңыш менән үтте тип хәбәр итә Башинформ агентлығы.
Димитрий Чуповский
Димитрий Чуповский (Димитрија Чуповски; 8 ноябрь 1878 йыл — 29 октябрь 1940 йыл) — македон йәмәғәт эшмәкәре, филолог һәм лексикограф. Македон теле дәреслеге авторы.
Биографияһы
Димитрий Чуповский Ғосман империяһы (хәҙер Төньяҡ Македония) Папрадиште ауылында (хәҙер Чашка общинаһы составында) тыуған. Атаһын ул тыумаҫ элек үк үлтергәндәр. Чуповскийға 10 йәш булғанда, ауылы яндырыла, ғаиләләре әсәһенең тыуған ауылы Крушевоға килеп урынлашҡан. Сауҙа белгесе булып уҡып сыҡҡандан һуң, ул, ағай-энеһе менән эш эҙләп Софияға килгән. Яңы барлыҡҡа килгән Болғар Короллеге баш ҡалаһында Чуповский көн дауамында эшләгән һәм Дамян Груев, Петар Поп Арсов һәм башҡа студенттар ойошторған мәктәптә лә уҡыған.
1905 йыл да Чуповский Велес ҡалаһында тәүге пан-македон конференцияһын ойоштороп маташҡан, уны Эске македон революцион ойошмаһының (ВРМО) урындағы етәксеһе Иван Наумов ҡаланан ҡыуған, хатта уға македон яҡлы булған һәм антиболғар идеялары өсөн үс алыу менән янағандар. Блаже Ристовский был хәл урындағы болғар митрополитының интригалары һәм Чуповскийҙы серб агенты тип йөрөткән Шалдевтың эшмәкәрлеге арҡаһында килеп сыҡҡан тип раҫлаған, ә һуңғараҡ үҙенең мемуарҙарында Чуповскийҙың 1904 йылда яҙған хатындағы һүҙҙәрен «Македонияла сербской пропагандаһына һәм уның кешеләргә деструктив йоғонтоһона» ҡаршы сыҡҡан тип аңлатҡан. Ҡайһы бер болғар тикшеренеүселәре шулай уҡ Чуповскийҙы маргиналь фигура һәм Рәсәй империяһының Сит ил эштәре министрлығына хеҙмәт иткән серб агенты тип иҫәпләй.
1912 йылда Балҡан һуғышы башланғандан һәм Ғосман Македонияһы территорияларын православие диненә ҡараған Балҡан Союзы армиялары яулап алғандан һуң, Чуповский 17 ноябрҙә София ға килгән һәм, әллә ни уңыш ҡаҙанмаһа ла, македон эмиграцияһының ҡайһы бер вәкилдәре менән осрашҡан. 4 декабрҙә Чуповский Скопьеға килгән, ул бабай тейеш туғанында туҡтаған һәм шулай уҡ урындағы халыҡ менән осрашҡан. Уның македон яҡлы идеяларына ышандырырға тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осраған, һәм хатта туғандары ла уның был ҡараштары менән килешмәгән.
Артабан ул Велесҡа киткән, унда пан-македон конференциюяһын ойошторған, был де-факто Эске македон революцион ойошмаһыныңның һул ҡанаты урындағы революционерҙарының осрашыуы булған. Чуповский уларҙы, Македонияның бөтөнлөгөн һаҡлап ҡалыу маҡсатында, Лондон тыныслыҡ конференцияһына үҙ вәкилдәрен ебәреү кәрәклегенә ышандырырға маташҡан, әммә был эше лә уңышһыҙ тамамланған. Һуңынан Чуповский покинул Македониянан киткән һәм Петербургҡа ҡайтҡан, һәм Бөйөк Державаларға һәм Балҡан союзына ингән башҡа илдәргә Македонияның автономияһы тураһында меморандум инициаторы булған.
Семашко тыҡрығы (Дондағы Ростов)
Семашко тыҡрығы — 76 билдәле бинаһы булған Дондағы Ростов ҡалаһындағы тыҡрыҡ, Красноармейская урамы, Соборный һәм Гәзит тыҡрыҡтары менән йәнәшә.
Тарихы
Дондағы Ростов Рәсәйҙең башҡа ҡалалары араһында, төҙөлөштөң тәртипһеҙ рәүештә түгел, ә алдан эшләнгән план буйынса алып барылыуы менән айырылып тора. Беренселәрҙән булып Соборный, Ҡазан (хәҙер Гәзит) һәм Николаев (хәҙер был Семашко тыҡрығы) тыҡрыҡтары барлыҡҡа килә.
Димитрий Чуповский
Биографияһы
1913-1914 йылдарҙа Чуповский һәм уның арҡаҙаштары «Македония Тауышы» («Македонский Голос») Петербург гәзитендә гректарҙан, болғарҙарҙан һәм сербтарҙан айырым македон халҡы барлығын нигеҙләгән мәҡәләләрен баҫтырған, бар көсө менән бойондороҡһоҙ Македония дәүләте идеяһын популярлаштырыу өҫтөндә эшләгән.
Семашко тыҡрығы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Солдатская слободаһы халҡы өсөн Николаев тыҡрығы (хәҙер Семашко тыҡрығы) Донға төп төшөү юлының береһе була. Николаев тыҡрығы йылғаға төшә, йәйәү юл Донға.
Димитрий Чуповский
Биографияһы
Беренсе Бөтөн донъя һуғышынан һәм Рәсәйҙәге Октябрь революцияһынан һуң Чуповскийҙың сәйәси әүҙемлеге туҡтап ҡалған. Ул Совет Рәсәйенә күскән (эмигрировал) һәм 1940 йыл дың 29 октябре ндә Ленинградта вафат булған. Чуповскийҙың һуңғы хеҙмәттәре 1942 йыл да Ленинград ты бомбаға тотоу һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡҡан.
Семашко тыҡрығы (Дондағы Ростов)
Тарихы
1850 йылда тыҡрыҡтың бер өлөшөнә таш түшәлә, ә 1864 йылда — кәрәсин фонарҙар ҡуйыла, уларҙы 1870 йылда газдыҡына алмаштыралар.
Димитрий Чуповский
Биографияһы
Димитрий Чуповский македон милли хәрәкәтене иң әһәмиәтле эшмәкәрҙәренең береһе булып торған.
Семашко тыҡрығы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Тыҡрыҡ ҡала зыяраты менән тамамлана.
Антипов ҡарағайлығы
Антипов ҡарағайлығы — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы.Ростов өлкәһенең Шолоховский районы биләмәһендә урынлашҡан. Айырыуса һаҡланыусы тәбиғи биләмә булараҡ статусы Ростов өлкәһенең 2006 йылдың 19 октябренән ҡабул ителгән № 418 номерлы ҡарары менән раҫлап ҡуйылған.
Антипов ҡарағайлығының хәүефһеҙлеге өсөн Ростов өлкәһенең тәбиғи ресурстар һәм экология Министерлығы яуаплы булып тора. .
Тарихы
Антипов ҡарағайлығы йәше йөҙҙөн ашҡан ҡарағай (Сосна обыкновенная) ағастары менән данлыҡлы.
Был далалы ерҙә урман ултыртыу эштәре 1905 йылда башлана. Башлап нигеҙ һалыусы — хутор уҡытыусыларының береһе Степан Андреевич Кондрашов. Башлап ағас үҫентелерен ул алып ҡайта.
Башлап нигеҙ һалынған урыны — күп төрлө үләнле бүтәгә- ҡылған далаһы. Хәҙерге көндә, үҫентеләр башлап ултыртылған ике яҡлап ылыҫ урманы терәлеп тора. Көнсығыштан урынға К месту, где были высажены эти саженцы, сейчас примыкают хвойные массивы, с восточной стороны это территория площадью 20 тысяч гектар Вешенск лесхозының 20 мең гектар ерҙе алып торған ҡарағайлыҡ. Көнбайыштан 15мең гектар Казанск лесхозына ҡараған урман. .
Антипов ҡарағайлығы дымды һаҡлай. Һыу әйләнешен көйләй һәм һаҡлай. Урындағы тәбиғәтте һаҡлауҙа, шулай уҡ, фәнни йәһәттән әһәмиәте бик ҙур. .
Һүрәтләмә
Һаҡланыусы биләмә Дубровский хуторынан көнсығыштараҡ,, вблизи хутора Антипов хуторы эргәһендә урынлашҡан. Решетовка йылғаһының һул ярында, Вёшенская станцияһынан 15 километр алыҫлыҡта ята. .
Ғәбитов Фәрит Фатих улы
Ғәбитов Фәрит Фатих улы (20 апрель 1937 йыл — 12 ноябрь 2020 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2014-2020 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Кинематографсылар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографсыһы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Биографияһы
Фәрит Фатих улы Ғәбитов 1937 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Аҙналы ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1960 йылда Өфөнөң 1-се интернат—мәктәбендә уҡытыусы-тәрбиәсе булып башлай. Унан «Ленинсе» («Ленинец») республика йәштәр гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Комсомол ойошмаһының секретаре, хәрби частә политбүлек етәксеһенең ярҙамсыһы була.
1964—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Председателенең референты була. 1967 йылдың мартында Фәрит Фатих улын КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитетына эшкә саҡыралар. Башта инструктор, унан пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары була. 1969 йылдың июлендә КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге инструкторы итеп үрләтелә. 1990 йылдың сентябрендә "Башҡорт киновидео берекмәһе"нең генераль директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1992 йылда «Башкиновидеопрокат» дәүләт ижади-производство идаралығы етәксеһенең урынбаҫары итеп күсерелә. Был вазифаһында ул 2006 йылдың декабренә тиклем эшләй. «Башкиновидеопрокат» идаралығы бөтөрөлөп, «Башҡортостан» киностудияһына ҡушылғас, кино музейенә мөдир итеп тәғәйенләнә.
2011 йылдан Рәсәйҙең Кинематографсылар союзы ағзаһы.
2008 йылдың сентябрендә Башҡортостан Республикаһының Кинематографсылар ағзалары дөйөм йыйылышта уны Башҡортостан Республикаһы-ың Кинематографсылар союзына яуаплы секретарь итеп һайлайҙар. Шул уҡ ваҡытта, йәмәғәт башланғысында, «Башҡортостан» киностудияһының кино музейендә мөдир вазифаһын да алып бара.
Фәрит Ғәбитов республиканың иң әүҙем кино эшмәкәрҙәренең береһе булараҡ билдәле, етәкселек тәжрибәһенә эйә, шул иҫәптән кинопрокат тармағында ла.
2014 йылдың ноябрендә Фәрит Ғәбитов Башҡортостан Республикаһы Кинематографсылар союзы рәйесе итеп һайлана. Ҡарар Башҡортостан Республикаһы Кинематографсылар союзының отчет-яңынан һайлау йыйылышында ҡабул ителә.
Каменка (Боков районы)
Боков районының Краснокутское ауыл биләмәһе составына инә.
Ғәбитов Фәрит Фатих улы
Ижади эшмәкәрлеге
Дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Партия һәм совет органдарында эшләгәндә ижади ойошмалар, шулай уҡ, кинематография уның етәкселеге ҡарамағына ҡарай. Мәҙәниәт көндәре, байрамдар, күренекле ваҡиғаларға арналған сәнғәт фестивалдәре, кинофестивалдәр Ғәбитов Фәрит Фатих улының әүҙем ҡатнашлығында үтә.
«Пугачев», «Ай тотолған төндә», «Алтын атлы һыбайлы» фильмдәре төшөрөлгәндә консультант була.
Фәрит Ғәбитов республиканың иң әүҙем кино эшмәкәрҙәренең береһе булараҡ билдәле, етәкселек тәжрибәһенә эйә, шул иҫәптән кинопрокат тармағында ла.
Республикала киносәнғәтен пропагандалау, организации тематик кисәләр ойоштороу, ижади осрашыуҙар, киноға бәйләнгән саралар үткәреү буйынса башҡарған эштәре баһалап бөткөһөҙ.
Урыҫ армияһының яҙғы һөжүме (1919)
Урыҫ армияһының яҙғы һөжүме («Полёт к Волге», «Бег к Волге») — Юғары хаким адмирал А. В. Колчак армияларының РККА-ның Көнсығыш фронтына ҡаршы 1919 йылдың март — апрелендәге бер нисә йүнәлеш буйынса (Вятка һәм Һамарға) эксцентрик һөжүме.
Һөжүм алды хәле
Операция башында Көнсығыш фронтта аҡтарҙың һәм ҡыҙылдарҙың көстәре яҡынса тигеҙ. Башта аҡтарҙың тере көстә бер аҙ өҫтөнлөгө була (май башына ҡыҙылдар һанды тигеҙләй), ә ҡыҙылдарға — ут ҡеүәтендә.
Төньяҡта генерал Гайданың 51-се Себер армияһына ҡаршы дөйөм һаны яҡынса 50 мең штык һәм ҡылысы булған ике совет дивизияһы тора (2-се һәм 3-сө, командующийҙары В. И. Шорин һәм С. А. Меженинов). Көньяҡта ҡыҙылдарҙың 1-се (командующийы Г. Д. Гай), 4-се (командующийы М. В. Фрунзе) һәм Төркөстан (командующийы Г. В. Зиновьев) дөйөм һаны менән 26 мең штык һәм ҡылысы булған 14 меңлек А. И. Дутовтың Айырым Ырымбур армияһын дала төпкөлөнә ҡыуып индерәләр. Фронтттың үҙәгендә генерал М. В. Ханжиндың 40 меңлек Көнбайыш армияһына ҡаршы Ж. К. Блюмбергтың 11 меңлек 5-се армияһы (тиҙҙән уны М. Н. Тухачевский уны алмаштыра) тора. Фронт 1400 километрға һуҙыла. Һамар — Златоуст тимер юлынан төньяҡҡа генерал — майор В. В. Голицындың Көнбайыш армияһының удар төркөмө урынлаша.
Шулай итеп, РККА-ның Көнсығыш фронтының көслө флангтары һәм көсһөҙ үҙәге булыуы сәбәпле Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты Совет Рәсәйҙең үҙәгенә һөжүм яһарға мөмкинлек ала.
Ике яҡтың пландары
Атаман Дутов генерал А. И. Деникин армиялары менән дөйөм фронт булдырыу өсөн төп ударҙы һул флангта эшләргә тәҡдим яһай. Ырымбур армияһының хәл-торошо бик тотороҡһоҙ була, әммә Ырымбур тирәһендә төп группировканы туплау һәм уны тәьмин итеү ҡыйынлыҡтар тыуҙыра: тимер юлдан Ырымбурға Омскиҙан Һамар аша ғына барып була. Колчактың бөтә Рәсәй хакимлығын әле танымаған Деникин ғәскәрҙәре менән берләшеү ҙә көтөлмәгән һөҙөмтәләргә килтереүе бар ине. Шуның өсөн һәр кем айырым көрәшһен тигән ҡарарға киләләр. Колчак был хаҡта: «Кем беренсе Мәскәүгә инә, шул хужа була», — тип әйткән.
Ставка генераль һөжүмде 1919 йылдың апрель айына планлаштыра. Быға тиклем әҙерлек маневрҙары барышында ғәскәрҙәрҙе һөжүмде башлау өсөн уңайлы булған рубеждарға сығарырға, шулай уҡ декабрҙә Өфөнө юғалтҡанға тиклемге хәлде тергеҙер кәрәк була, шуға күрә төп ударҙы ваҡытлыса Өфөгә күсерәләр. Көнбайыш армияһы алдында 5-се совет армияһын ҡыйратыу, Бөрө — Өфө — Стәрлетамаҡ — Бәләбәй ҡалалары райондарын биләп алыу һәм Һамар һәм Ҡазан губерналары сиктәренә, Ыҡ йылғаһына сығыу бурысы ҡуйыла. Себер армияһы Сарапул — Вятка — Ижевск заводы районынан дошманды ҡыҫырыҡлап сығарырға тейеш була.
Совет Көнсығыш фронты стратегияһының маҡсаты, элекке генерал Ф. Ф. Новицкий дәлилләүе һәм тарихсы һәм хәрби белгес Н. Е. Какурин раҫлауы буйынса, бер яҡтан Колчактың ҡабаттан булдырылған армияларын ҡыйратыу өсөн төп ударҙы Троицк — Силәбе йүнәлешенә ебәреп, уның һул флангын урап үтеп, дошмандың тылына сығырға, ә икенсе яҡтан — Урал һәм Ырымбур өлкәләрен баҫып алыу һәм Төркөстан менән бәйләнеш булдырыу. Совет командованиеһы, Колчак Ставкаһы кеүек, икегә айырылған йүнәлештә хәрәкәт итеүҙе күҙ уңында тота.
Ҡыҙыл командованиеһы пландарында Аша Балашовская станицаһын һәм тау араларын баҫып алыу, ә артабан ошо группировканың тылына Өфө йылғаһы һыу юлынан сығыу һәм уны һөжүмләү була.
Генераль һөжүмдең барышы
Себер армияһына Пермдән Вяткаға һәм Вологдаға Төньяҡ өлкәһе ғәскәрҙәре менән берләшеү өсөн һөжүм башларға бойорола.
Март
1919 йылдың март башында адмирал Колчактың армиялары 5-се совет армияһының һул флангы һәм 2-се совет армияһының уң флангы араһында 50 — 60 километрлыҡ арауыҡ таба һәм ошо табыш аҡтарҙың артабанғы хәрәкәттәренең уңышын билдәләй: бер ай дауамында 5-се армияһының «иң яҡшы частары» көнөнә 20 — 25 саҡрымға артҡа сигенәләр. Һөжүмгә күскәс, Урыҫ армияһы ғәскәрҙәре бик етеҙ хәрәкәт итеп, Волгаға яҡынлаша башлайҙар. 4 мартта Стәрлетамаҡ йүнәлешендәге Көнбайыш армияһының һөжүме иғтибарҙы ситкә йүнәлтеү өсөн эшләнә, әммә ҡыҙылдар был маневрҙы аңлап етмәйҙәр.
6 мартта уң флангтағы аҡтарҙың Себер армияһы Вятка йүнәлешендә һөжүмен башлай, әммә ҡыҙылдар яғынан көслө ҡаршылыҡҡа тап булалар. Шул уҡ ваҡытта Бөрө йүнәлешендә һөжүм иткән Көнбайыш армияһының удар группировкаһы частары шулай уҡ дошмандың ҡаршылашыуын ҙур ауырлыҡ менән еңеп сығалар.
Беренсе ҙур уңышҡа генерал Г. Гайда частары ирешә. 4 мартта уҡ генерал А. Н. Пепеляевтың 1-се Урта Себер корпусы Оса һәм Оханск ҡаласыҡтары араһындағы боҙло Кама йылғаһы аша сыға, ә көньяҡҡараҡ генерал Г. А. Вержбицкийҙың 3-сө Ҡөнбайыш Себер корпусы һөжүм итә. Ошо ике корпус берлектә 2-се ҡыҙыл армияһының фронтын һөжүмләй һәм 7-8 мартта ике ҡаланы ла баҫып ала.
10 мартта генерал М. В. Ханжиндың Көнбайыш армияһының һөжүме лә уңыш менән тамамлана: генерал С. Н. Войцеховскийҙың 2-се Өфө корпусы, саналарҙа көнөнә 35 саҡрым үтеп, Ҡыҙыл армияһының Көнсығыш фронтын йырып сыға һәм Өфөнән төньяҡта урынлашҡан Бөрө ҡалаһын яулай. Пепеляев һәм Вержбицкий ғәскәрҙәре тағы ла 90 саҡрымға алға шылалар, әммә сигенгән саҡта һуғышҡа һәләтлеген юғалтмаған ҡыҙылдарҙың фронтын үтә алмайҙар. Ж. К. Блюмберг хатта 26-сы һәм 27-се дивизиялары көсө менән генә булһа ла һөжүмгә күсергә маташа, әммә Ханжин генералдар Войцеховский һәм Голицын корпустары көстәре менән Өфөнән төньяҡҡа ҡыҙылдарҙың позицияларына һөжүм итә, фронтты йырып сыға һәм ҡыҙылдарҙың 5-се армияһын юҡҡа сығарыу сигенә еткерә. Артабан генерал Ханжиндың частары, Өфөнө көнбайыштан урап, көньяҡ йүнәлешендә хәрәкәт итәләр. Бер нисә көн дауамында улар, ҡыҙылдарҙың коммуникацияларын емереп һәм тәртипһеҙлек булдырып, 5-се армияның тылдарынан баралар.
Өфөгә туп-тура һөжүмгә Н. Т. Сукиндың 6-сы Урал корпусы йүнәлnтелә. 13 мартта генерал Голицындың 2-се Урал корпусы Өфөнө яулап ала, ҡыҙылдар, паникаға бирелеп, көнбайышҡа, Өфө — Һамар тимер юлынан көньяҡҡа, сигенәләр һәм сигенеү шул тиклем тиҙ бара, хатта хәрби сәнғәте закондары буйынса маневрҙарын ҡулланырға мөмкинлек булмай һәм аҡтар уларҙы ҡамап өлгөрмәй. РККА Реввоенвсоветы рәйесе Л. Д. Троцкий үҙе әсирлеккә саҡ эләкмәй ҡала. Ябылған ҡулсала бик күп хәрби мөлкәт һәм припастар ҡала. Ҡыҙыл частарҙың ҡайһы берҙәре тулы составта әсирлеккә эләгә, мәҫәлән, 239-сы совет полкы. 5-се армия ҡамауҙан ҡотола алһа ла, Өфө операцияһын, тотош алғанда, аҡтар грамоталы һәм уңышлы ойоштора.
31 мартта Ыҡ йылғаһы буйында аҡтар Сәнгеләй — Сызрань большевиктарға ҡаршы крәҫтиән ихтилалында (Сапан һуғышы) ҡатнашыусы баш күтәреүселәрен эҙәрлекләгән ВЧК карателдәре отрядын ҡулға эләктерәләр.
Апрель
Аҡтар үҙҙәренең частарын тәртипкә килтергәнен ҡыҙылдар үҙ файҙаһына боралар һәм 1-се армияһының 6 полкын ярҙамға алып, яңы позицияларҙа нығыналар. Ҡыҙылдарҙың ошо группировкаһы Өфөгә үҙенең һөжүмен башлай. Өфөнән 35 км алыҫлыҡта барған бәрелеш бик ҡаты һәм ныҡышмалы була, күп кенә пункттар ҡулдан ҡулға күсә. Аҡтар яғына тулы составта ҡыҙылдарҙың Башҡорт кавалерия полкы күсә. Полктың күсеүе һәм Ижевск бригадаһының да килеп етеүе көрәштең нәтижәһенә ҙур йоғонто яһай. 2 апрелгә аҡтар ҡыҙылдарҙы сигенергә мәжбүр итәлә. 5 апрелдә Көнбайыш армияһы Стәрлетамаҡты яулап ала.
Көньяҡ фронтында ошо уҡ ваҡытта аҡтар Атырауға һөжүм итергә маташҡан 4-се совет армияһын ҡыйрата.
Һөжүм көньяҡ — көнбайыш, көнбайыш һәм төньяҡ — көнбайыш йүнәлештәрендә дауам итә. Иң ҙур уңышҡа аҡтар Минзәлә йүнәлешендә ирешәләр: 22 мартта был ҡала яулап алына. Әммә 1 апрелдә ҡала ҡыҙылдарға ҡалдырыла һәм алынған директива буйынса Көнбайыш армияһы частары Ыҡ йылғаһы буйы сиктәрендә позицияларҙы биләйҙәр.
Апрель башында Себер армияһы фронтында Пермь тимер юлдарынан көньяҡҡараҡ оҙайлы бәрелештәр бара.
Төньяҡ флангта Архангельск хөкүмәте ғәскәрҙәре менән 21 — 25 мартта ҡушылған Себер армияһы частары ҡыҙылдарға ҡаршы берлектәге операциялар алып бара.
Стәрлетамаҡты алғандан һуң Урыҫ армияһы төп колонна менән көньяҡҡа табан, Ырымбур йүнәлешендә, хәрәкәт итә. 22 апрелдә ғәскәрҙәр Һайылмыш йылғаһына сығалар һәм Ырымбур — Мәскәү тимер юлын ҡыйып, йылға аша сығырға йыйыналар. 25 апрелдә аҡтар Ырымбурҙан көньяҡҡа һәм төньяҡ — көньяҡҡа 25 саҡрым алыҫлыҡта туҡтайҙар. Ғәскәрҙең икенсе өлөшө көньяҡ — көнбайыш йүнәлешендә — Быҙаулыҡҡа хәрәкәтен башлай. Был ғәскәрҙәр ҙур ауырлыҡтар менән ташҡан Дим йылғаһы аша сығалар һәм үҙенең хәрәкәтен ваҡытлыса туҡтатып торалар.
10 апрелдә генерал Ханжин армияһының уңыштары совет командованиеһын «Көньяҡ төркөмө» тип исемләнгән ҡыҙыл Көнсығыш фронты сиктәрендә яңы ҡеүәтле ғәскәри берләшмәһен төҙөргә мәжбүр итә, берләшмә менән етәкселек итеү өсөн М. В. Фрунзе тәғәйенләнә, штаб начальнигы — Новицкий Фёдор Фёдорович.
Себер армияһы апрель башынан үҙенең һөжүмен көсәйтә. 8 апрелдә Воткин заводы яулана, ә 11 апрелдә — Сарапул, бында аҡтар пленға 2½ мең ҡыҙылармеецты төшөрә. 13 апрелдә Ижевск заводы алына һәм хәрби ғәмәлдәр Алабуға һәм Мамадыш яғына ауа. Кама инешенә десант менән аҡ флотилия ебәрелә. Ғәскәрҙәр артабан үҙенең хәрәкәтен Вятка һәм Котлас йүнәлешендә башлайҙар.
Көньяҡ йүнәлештә Ырымбур казактары һәм Урал казактары һөжүм башлай. Ырымбурҙар 10 апрелдә ҡабаттан Орск ҡалаһын алалар, ә Урал казактары 17 апрелдә Лбищенскты яулайҙар,Уральск баш ҡалаһын ҡамап, Һамар һәм Һарытау губерналарына хәрби рейдтар башлайҙар.
Сембер йүнәлешендә Көнсығыш фронты частары Шентала һәм Сергиевск станцияларына барып етәләр, ә 25 апрелдә Чистополде алғандан һуң 30 апрелдә 35 саҡрымға алға күсәләр, шулай итеп, Ҡаҙанға тиклем 100, ә Волгаға — 40 саҡрым ҡала.
Апрель уртаһында йылғалар таша башлай. Обоздар һәм артиллерия бысраҡта бата һәм һөжүм иткән частар артынан өлгөрмәй. Хатта пехота ла алға бара алмай. Ташҡын арҡаһында аҡ корпустарҙың частары тарҡала, үҙ-ара бәйләнеш юғала. Һөҙөмтәлә Урыҫ армияһы һөжүме әүҙемлеген юғалта. Ҡыҙыл ғәскәрҙәре лә ошондай уҡ хәлдә була, әммә уларға тәбиғәт оҙаҡ көтөп алған ял бирә.. Үҙенең базаһына сигенеп, улар ял итергә һәм частарҙы тәртипкә килтерергә мөмкинлек алалар. Аҡтар частары ташҡындан алда өлгөрөр өсөн бик тиҙ Волгаға килеп етәләр, әммә хәл иткес мәлдә улар припасһыҙ, аҙыҡ-түлекһеҙ, артиллерияһыҙ ҡалалар һәм алдағы операциялар барышында көсһөҙләнгән булалар".
Һөҙөмтәләре һәм әһәмиәте
1919 йылдың апрелендә Юғары хакимдың армиялары мөһим сәнәғәт һәм ауыл хужалығы ресурстары булған территорияларҙы азат итеп, Ҡаҙан (125 км ҡалған була), Һамар, Сембер тирәһенә барып сыға. Был райондарҙы баҫып алыу Көнсығыш фронтының армияларына Мәскәүгә тура юл аса ине.
Адмирал Колчак армияларының «Полёт к Волге» исемле операцияһы замандаштарына ныҡ тәьҫир итә. Бөтә большевиктарға ҡаршы булған пресса өмөт менән йәшәй. Рәсәй хөкүмәтенең премьер — министры П. В. Вологодский 29 апрелдә «Сибирская жизнь» гәзитенә биргән интервьюһында Юғары хакимға өмөтөн бағлауын, армиялар көҙгә Мәскәүҙе алырына ышаныуын һәм Милли (Ойоштороу) йыйылышына буласаҡ һайлауҙарға әҙерлек башлауын белдерә. Колчакты төрлө яҡтарҙан уңышлы һөжүм менән ҡотлайҙар.
Уңыштар һөҙөмтәһендә Юғары хаким һәм Юғары баш командующийы адмирал Колчактың да шәхси абруйы шаҡтай күтәрелә. Союздаштарҙан ярҙам килә башлай. Колчакты март — апрель һөжүме һөҙөмтәһе айҡанлы Франция премьер — министры Жорж Клемансо, Бөйөк Британия хәрби министры У. Черчилль, Францияның сит ил эштәре министры С. Пишон ҡотлайҙар. 1919 йылдың 30 майында ВСЮР-ҙың баш командующмйы генерал А. И. Деникин 145 һанлы бойороғо менән адмирал Колчакты Урыҫ дәүләтенең Юғары хакимы булараҡ таныуын һәм уға Урыҫ армияһының Юғары баш командующийы булараҡ буйһоноуын белдерә. Колчак эргәһендә Аҡ хәрәкәте тупланыу һөҙөмтәһендә Урыҫ армияһы булдырыла һәм өс төрлө киҫәктәрҙән торған Рәсәй дәүләте ойошторола.
Колчак үҙе 1919 йылдың сентябрендә Тубылдағы еңеүенән һуң ҡатынына яҙған хатында үҙәнең ғәскәрҙәренең яҙғы һөжүменең һөҙөмтәләре тураһында яҙа:
''«Не мне оценивать и не мне говорить о том, что я сделал и чего не сделал. Но я знаю одно, что я нанёс большевизму и всем тем, кто предал и продал нашу Родину, тяжкие и, вероятно, смертельные удары. Благословит ли Бог меня довести до конца это дело, не знаю, но начало конца большевиков положено всё-таки мною. Весеннее наступление, начатое мною в самых тяжёлых условиях и с огромным риском… явилось первым ударом по Советской республике, давшим возможность Деникину оправиться и начать в свою очередь разгром большевиков на Юге… На мой фронт было брошено всё, что только было возможно, и было сделано всё… чтобы создать у меня большевизм и разложить армию. И эту волну большевизма я перенёс, и эта волна была причиной отхода моих армий вглубь Сибири. Большевики уже пели мне отходную, но „известия оказались несколько преувеличенными“, и после ударов со стороны Деникина, облегчивших моё положение, я перешёл опять в наступление. А. В. Колчак. Начало октября 1919 года»''.
1919 йылдың яҙында аҡтарҙың Көнсығыш фронты һөжүме ысынлап та ошо айҙарҙа генерал Деникиндың ВСЮР-ҙың хәлен күпкә еңеләйтә. Үҙенә ҡыҙылдарҙың резервтарын тарттырып, Волгаға үҙенең һөжүме менән Урыҫ армияһының көнсығыш фронты ВСЮР-ға Рәсәйҙең Көньяғында большевиктарҙы ҡыйратырға мөмкинлек бирә һәм уларҙы икмәктән, күмер һәм тимерҙән мәхрүм итә.
Мартыновка (Ростов өлкәһе)
Ростов өлкәһе Курно-Липовское ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Тарих
Мартыновка утары элек Ушаков-Иван ҡасабаһы тип аталған. Уның биләмәләре Калитвенец йылғаһы янында тора. Элекке ҡасаба менән округ станицаһы араһы барлығы 43 саҡрымда тора. 1763 йылға ҡарата Черкасская станицаһы янында Үрге Калитвинец утары була, унда 36 ир-ат йәшәй. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса был һан — 40 кешене тәшкил итә. 1764 йылдың ноябрендә утарҙа 47 кеше йәшәй. 1801 йылғы клир ведомостары буйынса, степановка биҫтәһенән 15 саҡрымда,Оло Калитвенец йылғаһы буйында майор Никит Мартыновтың утары булған. Утарҙа 24 йорт була, унда 113 ир-ат һәм 89 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. Шулай уҡ утар биләмәһендә 28 кеше йәшәй. 1859 йылда утар составында 13 йорт була.
2014 йылдың яҙында Мартыновка күленең һайығыуы һәм һаҙға әйләнеүе тураһында мәғлүмәт була. Урындағы халыҡ үҙ көсө менән быуаны һаҡлап ҡала алмай, бының өсөн гидротехник ҡоролмалар кәрәк була. Тарасов районының хакимиәт башлығы урынбаҫары Александр Закружный әйтеүенсә, быуа байтаҡ йылдар таҙартылмағанлыҡтан быуала тишек барлыҡҡа килгән. Ул сүп-сарҙан таҙартыу талап итә. Быуа үҙе тәбиғи ҡаршылыҡ тарафынан барлыҡҡа килгән була. Бл хәл ауыл кешеләренә бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ быуананан һыу алырға мөмкинлек бирә, тик утыҙ йылдар буйына быуала ремонт эштәре булмағанлыҡтан, хәҙер ул реставрациялауға мохтаж.
Коньков (Боков районы)
Коньков — Ростов өлкәһе Боков районындағы утар.
Географияһы
Коньков утары Ростов өлкәһенең төньяғында Ильинка йылғаһының Чир йылғаһына ҡойған урынында Боковская станицаһынан төньяҡтараҡ 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Коньков утары янында дошман позицияларына һөжүм иткәндә осоусы Нуркен Абдирович Абдиров — Советтар Союзы Геройы һәләк була.
Халыҡ
Утар халҡы 378 кеше (2011 йылдың 1 ғинуарына), иҫәптә 119 йорт хужалығы бар.
Инфраструктураһы
Утарҙа Коммуна Һәм Коньковурамдары, Чкалов тыҡрығы бар. Закрыта Коньков башланғыс дөйөм белем биреү мәктәбе(Коньков урамы, 34а йорт) ябылған. Был йортто ауыл биләмәһе хакимиәте бер нисек тә һата алмай .Ауылда аҙыҡ палаткаһы, ике артезиан скважинаһы бар. Ауылға газ индереү ҡаралған.
Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолитосоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора. Боков районы Коньков утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археологик ҡомартҡылар бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
Коньков утары янында 17 ҡурған тора. Улар Ростов өлкәһе (21.02.1997)51-се ҡарарына ярашлы рәүештә археология һәйкәлдәренә ҡарай һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында тора. Улар араһында бар:
Земцов (Ростов өлкәһе)
Земцов — Ростов өлкәһе Боков районындағы утар.
Ростов өлкәһе Земцов ауыл биләмәһе составына инә һәм уның административ үҙәге булып тора.
Достопримечательности
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.
Евлантьев
Евлантьев — Ростов өлкәһе Боков районындағы утар.
Ростов өлкәһе Земцовское ауыл биләмәһенә инә.
Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.
Боков районы Евлантьев утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археологик ҡомартҡылар бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
Голубинка (Ростов өлкәһе)
Голубинка — Ростов өлкәһе Белокалитвенский районындағы утар.
Ростов өлкәһе Грушево-Дубовское ауыл биләмәһенә ҡарай.
Географияһы
Утар район үҙәге Белая Калитванан төньяҡ-көнбайыштараҡ 40 км (юлдар буйлап)алыҫлыҡта урынлашҡан.
Утар янында Кундрючья йылғаһы һәм Третья йырыны бар.
Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.
Боков районы Земцов утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археология ҡомартҡылары бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
Билдәле кешеләр
Утарҙа тыуғандар:
Һылтанмалар
Категория:Населённые пункты Белокалитвинского района
Башҡортостанда спорт
Башҡортостан Республикаһы спорты Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы  ҡарамағында  һәм төбәк спорты федерацияһы тарафынан идара ителә.
Тарихы
Башҡортостанда профессиональ спорт XIX быуатта үҫешә башлай. Билдәле булыуынса, 1899 йылда Миланда Өфө спортсыһы Сергей Елисеев ауыр атлетика буйынса донъя чемпионы исемен яулай. Октябрь революцияһына тиклем үк Өфөлә теннис, фигуралы шыуыу, футбол, гимнастика һәм башҡа спорт төрҙәре була. 1915 йылда н алып «Сокол» спорт гимнастикаһы йәмғиәте филиалы эшләй.
Башҡортостанда системалы спорт үҫеше совет осоронда башлана. Башҡортостан спорт клубтары, йәмәғәт ойошмалары хәрби-спорт ғөмүми мәжбүри уҡытыу клубтары булараҡ 1920 йылд а барлыҡҡа киләләр. Башҡорт АССР-ында 1922 йылд ың май айында еңел атлетика ярыштары үтә.
Боҙҙа мотоуҙыш
Йыл һайын Өфөлә боҙҙа мотоуҙыш буйынса донъя чемпионаты этабы үткәрелә. Атап әйткәндә, «Төҙөүсе» стадионы 1966 йылдан башлап ун биш Донъя чемпионатын ҡабул итә (Рәсәйҙә теркәлгән рекорд). Төрлө тарихи дәүерҙә «Хеҙмәт», «Динамо», «Төҙөүсе» һәм «Гастелло» стадиондарында ярыштар үткәрелгән. Әлеге ваҡытта «Өфө-Арена» боҙ һарайы төҙөлгән.
Тарихы
1928 йылда ғинуарында Өфөлә тәүге тапҡыр волейбол һәм өҫтәл теннисы уйындары күрһәтелә.
Боҙҙа мотоуҙыш
Башҡорт мотогонщигы Ғабдрахман Ҡадиров боҙҙа мотоуҙыш буйынса (1966, 1968, 1969, 1971—1973) алты тапҡыр донъя чемпионы, Европа чемпионы (1964) булды. Уңышлы сығыш яһаусы спортсылар: Н. Чернов, Б. Самородов, И. Плеханов, Ф. Шайнуров, Г. Куриленко, Ю. Дудорин, М. Старостин, Р. Сәитгарәев.
Тарихы
1928 йылда БАССР йыйылма командаһы РСФСР-ҘЫҢ милли республикалар спартакиадаһында (Ҡазан) тәүге тапҡыр ҡатнашҡан. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа республикала юғары уҡыу йорттары, техникум, уҡыу, профсоюздарының ирекле спорт йәмғиәте, физик культура коллективы, спортклуб һ. б. спартакиадалары үткәрелгән.
1924 йылда Өфөлә Беренсе бөтә башҡорт Спартакиадаһы үтә. 20-се йылдарҙа «Һабантуйҙан спартакиадаға, спортакиаданан ауыл хеҙмәтсәндәрен тулыһынса физик культураға йәлеп итеүгә» лозунгыһы аҫтында үткән Спартакиада республикала күмәк спорт үҫешенә ҙур йоғонто яһай.