cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы
Биографияһы
Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы Муса ауылында тыуа. 1941 йылда Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Служил сабельником, красноармейцем взвода противотанкового ружья 2-го эскадрона 112-се кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының 2-се эскадронында танкҡа ҡаршы ҡорал взводы ҡыҙылармеецы, ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы һуғышта үҙен ҡурҡыу белмәҫ яугир итеп күрһәтә, һәр ваҡыт эскадрон алдында була, немец оккупанттарын винтовкаһы менән юҡ итеүҙә әүҙем ҡатнаша. Унға яҡын дошман һалдатын юҡ итә, һуғыш яланынан күп яралы яугирҙарҙы, шул иҫәптән 294-се кавалерия полкының штабы начальнигы майор Юренконы ла алып сыға. 1942 йылдың 31 июлендә ҡыҙылармеец Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы подразделениеның 68/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1943 йылдың 12 июнендә ҡыҙылармеец Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы алыштарҙың береһендә ҡаты яралана һәм госпиталгә эләгә. Госпиталдән сыҡҡас һуғышҡа яраҡһыҙ тип табыла һәм запасҡа сығарыла.
Тюлем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Артоболевский Иван Иванович
Иван Иванович Артоболевский  — СССР ғалим-механигы, машиналар һәм механизмдар теорияһы өлкәһендә белгес; СССР Фәндәр академияһы академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).
Биографияһы
Рухани ғаиләһендә тыуған. 1938 йылда уның атаһы — ғазап сигеүсе рухани Иван Алексеевич Артоболевский — атып үлтерелә.
1926 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай. 1927 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетында математика бүлеген экстерн булып тамамлай.
1927 йылдан — уҡытыусы эшендә була. 1929—1932 йылдарҙа Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университетының теоретик механика кафедраһына етәкселек итә. Институт тарихында иң йәш профессор була.
1932—1949 йылдарҙа — МДУ профессоры (тәүҙә теоретик механика кафедраһында эшләй). 1941 йылда МДУ-ның механика-математика факультетында (Б. В. Булгаков менән берлектә) ғәмәли механика кафедраһы ойоштора, был машиналар һәм механизмдар теорияһы, гироскоптар теорияһы, тирбәлеүҙәр теорияһы, идара итеү теорияһы өлкәләрендә эште активлаштырыуҙы тәьмин итә. Артоболевский был кафедра мөдире вазифаһын башҡарыусы була (1941—1944). Мехматтың бөтә студент-механиктары өсөн мотлаҡ булған «Ғәмәли механика» йыллыҡ курсын уҡый. 1942 йылдан — Мәскәү авиация институты профессоры.
1937 йылдан алып шулай уҡ СССР Фәндәр академияһының машиналар фәне институтында эшләй; машиналар һәм механизмдар теорияһы бүлеге мөдире, 1938—1941 йылдарҙа — фән буйынса директор урынбаҫары.
1939 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ә 1946 йылдан — мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Бөтә Союз инженер-машина төҙөүселәр ғилми йәмғиәте (ВНИТОМАШ) рәйесе була. 1947 йылдан Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең рәйесе урынбаҫары, 1966 йылдан — рәйесе.
Винница өлкәһенең 430-сы номерлы Тульчин һайлау округынан СССР Юғары Советы Союз Советының 7-9-сы саҡырылыш депутаты (1966—1979). СССР Юғары Советы Президиумының 9 саҡырылыш ағзаһы (1974—1979).
СССР Милли комитетының теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Тәүге составына инә (1956). 1969 йылда Машиналар һәм механизмдар теорияһы буйынса халыҡ-ара федерация (ИФТОММ) ойоштороу инициаторы һәм тәүге президенты була, унда 45 ил ҡатнаша, ул бер нисә тапҡыр президент итеп һайлана.
Кесе Варька
Кесе Варька — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының һул ярына тамағынан 466 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халыҡ календары
Халыҡ календары — йыл ваҡытын бүлеү, иҫәпләү һәм көйләү йәһәтенән тарихи яҡтан ойошҡан система, традицион йолалар һәм байрамдар циклын, хужалыҡ һәм көнкүреш ғәмәлиәтен, шулай уҡ төрлө ышаныуҙарҙы, хөрәфәттәрҙе һәм ауыҙ-тел ижадын барлыҡҡа килтерә.
Башҡорттарҙа халыҡ календары
Башҡорттарҙа халыҡ календары ҡояш һәм ай календарҙарына бүленә. Халыҡ календары тәбиғәт күренештәре менән тығыҙ бәйле булған. Һәр календарь системаһының билдәле бер бурыстар даирәһе булған.
Тасуирламаһы
Тәүҙә башҡорт халыҡ календары 12 йыллыҡ циклдан, йәғни мөсәлдән торған төрки календарына нигеҙләнә, унда һәр йыл хайуан атамаһы менән бирелгән: сысҡан, һыйыр, барыҫ, ҡуян, ылыу (аждаһа), йылан, йылҡы, ҡуй (һарыҡ), маймыл, тауыҡ йәки әтәс, эт, дуңғыҙ.
Һәр йылдың айырым билдәләре асыҡланған, һәр береһенә ҡарата ышаныуҙар, халыҡ әйтемдәре барлыҡҡа килгән. Ул ышаныуҙарға ярашлы, мәҫәлән, дуңғыҙ йылы менән һыйыр йылы уңышлы тип һаналған, барыҫ йылы — муллыҡ йылы, ә ҡуян һәм маймыл йылдары йотлоҡ һәм аслыҡ йылдары тип баһаланған. Аждаһа йылы — ямғырлы һәм уңышлы. Йылан йылы — ҡоролоҡло, йылҡы йылы — һалҡын һәм йотлоҡ, һуғыштар йылы. Ҡуй йылында ҡыш һалҡын көтөлгән, әммә ул уңайлы һәм уңышлы йыл тип иҫәпләнгән. Тауыҡ менән эт йылдарына һалҡын һәм оҙон ҡыш тура килгән. Сусҡа йылында мул ямғырҙар, сәйәси болалар көтөлгән.
Ҡояш календары һәм бөрөж, һуңынан христиан календары буйынса йыл миҙгелдәре, йәйләүгә сығыу, һуңыраҡ ауыл хужалығы эштәре ваҡыты билдәләнгән.
Башҡорттарҙа ислам дине ҡабул ителгәндән һуң һижрәт буйынса йыл иҫәбе индерелгән. Башҡортостан Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң йәнәштән григориан календары ла ҡулланыла башлаған.
Мосолман байрамдары яйлап традицион байрамдар һәм йолалар составына инеп нығынған. Йыл дүрт миҙгелгә — яҙ, йәй, көҙ, ҡышҡа — бүленгән. Һәр ай башы григориан календары буйынса 22-се көнгә тура килгән. Яңы йыл, йәғни науруз, 21 март төнөнән 22-һенә ҡаршы үткәрелгән. Һәр ай атамаһы тәбиғәт күренештәре, миҙгелдәр йәки ауыл хужалығы эштәре менән бәйле булған. Айҙарҙың атамаларын төрки һәм ғәрәп телендә йөрөтөү таралған.
Аҙна көндәренең атамалары фарсы теленән («шәмбе», «йәк» (бер), «дү» (ике), «сә» (өс), «чахар» (дүрт) һәм ғәрәп теленән («йома» — аҙна)  килеп сыҡҡан.
Шулай уҡ Ҡояш системаһының планеталары атамаларына бәйле аҙнаның башҡа атамалары булған.
Башҡорттарҙа аҙна көндәре башҡорт календары буйынса Шәмбе, Йәкшәмбе, Дүшәмбе, Шишәмбе, Шаршамбы, Кесе йома (кесаҙна), Йома тип йөрөтөлә, Ҡояш системаһы планеталарының атамаһы буйынса улар Зөһрә (Венера), Ҡояш, Ай, Мәрәх (Марс), Утарит (Меркурий), Мөштәри (Юпитер), Зөхәл (Сатурн) тигән атамалар ҙа алған.
Башҡортса ай атамалары: Буранай (22 март—21 апрель), Алағай (22 апрель—21 май), Һабанай (22 май—21 июнь), Һатай (22 июнь—21 июль), Майай (22 июль—21 август), Урағай (22 август—21 сентябрь), Һарыса (22 сентябрь—21 октябрь), Ҡараса (22октябрь—21ноябрь), Ҡырпағай (22 ноябрь—21декабрь), Аҡъюлай (22 декабрь—21 ғинуар), Һыуығай (22 ғинуар—21 февраль), Шаҡай (22 февраль—21 март). Төрки халыҡтарҙа (2-се бағана) һәм бөрөж (ғәрәпсәнән, 3-сө бағана) буйынса ҡабул ителгән атамалар ҙа ҡулланылған: Буранай — Науруз — Хәмәл Алағай — Кәкүк — Сәүер Һабанай — Мамыр — Жәүзә Һатай — Мәүсем — Саратан Майай — Яҙ-туҡһан — Әсәд Урағай — Тамыҙ — Сөмбөл Һарыса — Ҡыр-ҡуйыҡ — Мизан Ҡараса — Ҡазан — Ғәҡрәб Ҡырпағай — Ҡарасан — Кәүес Аҡъюлай — Йыл-туҡһан — Жади Һыуығай — Кантар — Дәлү Шаҡай — Аҡпан — Һут.
Һылтанмалар
/
Тюстей
Тюстей — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Садра йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикмәтов Сәлим Түрйән улы
Бикмәтов Сәлим Түрйән улы (Бикметов Салим Турьянович) (1902 йыл — 10 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы политругы.
Биографияһы
Сәлим Түрйән улы (атаһының исеме Гурьян тип хаталы яҙылған ) Бикмәтов 1902 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында тыуған. БАССР-ҙың Боҙаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында политрук булып хеҙмәт итә. Курск өлкәһе Озерки ауылы тирәһендәге ҡаты алыштар барышында батырҙарса һәләк була, башта Озерки ауылы эргәһендәге урманда ерләнә, һуңынан Озерки ауылындағы туғандар ҡәберлегенә күсерелә. Документтарҙа ҡатыны Бикмәтова Сәлифә (Зәлифә?) Таһир ҡыҙы күрһәтелгән.
Хәтер
Бикмәтов Сәлим Түрйән улының исеме Рәсәй Федерацияһы Липецк өлкәһе Озерки ауылындағы туғандар ҡәберлеге обелискыһында яҙылған.
Кесе Канда
Кесе Канда — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Канда йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иттрий
Иттрий (, Y) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 3-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 39.
Ябай матдә иттрий — аҡһыл-һоро төҫтәге металл. Ике кристаллы модификацияһы бар: α-Y — магний типлы гексагональ рәшәткәле, β-Y — куб рәшәткәле, күсеш температураһы α ↔β 1482 °C.
Символы
Иттрий элементының символы — Y (Иттрий тип уҡыла).
Тарихы
Иттрий 1794 йылда Гадолин Юһан тарафынан асыла.
1794 йылда фин химигы Юһан (Йоһанн) Гадолин (1760—1852) иттербит тигән минералдан иттрий тип атаған элемент оксидын тапҡан — исемен Стокгольм архипелагына инә торған Ресарё утрауындағы швед ауылы атамаһы буйынса биргән, сөнки иттербит бында буш ятҡан карьерҙа табылған. 1843 йылда Карл Мосандер был оксидтың ысынбарлыҡта иттрий, эрбий һәм тербий оксидтары ҡатнашмаһы булыуын иҫбатлай һәм был ҡатнашманан Y2O3 бүлеп сығара. Металлик иттрий үҙ сиратында 1828 йылда беренсе тапҡыр Фридрих Велер тарафынан алына.
Тәбиғәттә
Иттрий — лантандың химик аналогы. Кларкы 26 г/т, диңгеҙ һыуында миҡдары 0,0003 мг/л. Иттрий һәр ваҡыт тиерлек лантаноидтар менән бергә минераль сеймалда була. Иттрийҙың төп минералдары — ксенотим YPO4, гадолинит Y2FeBe2Si2O10.
Ятҡылыҡтары
Иттрийҙың төп ятҡылыҡтары Ҡытай, АвстралияКанада, Һиндостан,Бразилия, Малайзияла урынлашҡан. Байтаҡ запастары Японияның айырым иҡтисади зонаһында Тымыҡ океандың Минамитори утрауы янында һирәк осрай торған ер минералдарының тәрән һыуҙағы ятҡылыҡтарында табылған.
Сығарып алыу
Иттрий ҡушылмалары һирәк ер металдары менән ҡатнашмаларҙан экстракция һәм ион алмаштырыу ярҙамында алына. Металл иттрий уның һыуһыҙ галогенидтарын литий йәки кальций ярҙамында тергеҙеп, һуңынан ҡушылмаларҙы дистилле ҡыуыу юлы менән алына.
Физик үҙенсәлектәре
Иттрий — аҡһыл-һоро төҫтәге металл. Ике кристаллы модификацияһы бар: Ике кристаллы модификацияһы бар: α-Y — магний типлы гексагональ рәшәткәле, β-Y — куб рәшәткәле; күсеш температураһы α ↔β 1482 °C, иреү температураһы — 1528 °C, ҡайнау температураһы — 3320 яҡынса °C. Иттрий механик эшкәртеүгә еңел бирелә.
Химик үҙенсәлектәре
Һауала иттрий ышаныслы һаҡлаусы оксид тышлығы менән ҡаплана. 370—425 °C ваҡытында оксидта ҡуйы ҡара тышлыҡ барлыҡҡа килә. Интенсив оксидлашыу 750 °C булғанда башлана. Компакт металл ҡайнап торған һыуҙа һауа кислороды менән оксидлаша, минераль кислоталар, һеркә кислотаһы менән тәьҫирләшә, фтороводород менән реакцияға инмәй. Иттрийҙы йылытҡанда галогендар, водород, азот, көкөрт һәм фосфор менән тәьҫир итешә. Оксид Y2О3 төп үҙенсәлектәргә эйә, уға Y(ОН)3 нигеҙе яуап бирә.
Ростов (Варшава) университетының административ корпусы
Ростов (Варшава) университетының административ корпусы  — Дондағы Ростов ҡалаһында 1897 йылда төҙөлгән бина. Иң тәүҙә Николаев дауаханаһы төҙөлөш ҡаралтылары комплексына инде. 1915 йылда бинала Варшаванан эвакуацияланған Варшава университетының медицина факультеты урынлаша. Хәҙерге ваҡытта бинала Ростов дәүләт медицина университетының административ корпусы урынлашҡан. Ростов (Варшава) университетының административ корпусы регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусыны эйә.
Архитектураһы
Бинаның проект авторы, фаразлауҙар буйынса, архитектор Н. М. Соколов. Ике ҡатлы кирбес бина, түбәһе тимер менән ябылған. Фасад штукатуркаланмаған. Төп фасад Нахичеван тыҡрығына ҡарай. Ҡабырғаларынан биҙәүле стеналы ике вертикаль сығынты һыҙат айырылып тора. Фасадтың ҡатлауҙарға бүленешен этаж-ара буй сығынты һыҙат күрһәтеп тора. Стеналары дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Беренсе һәм икенсе ҡаттың тәҙрә уйымдары төрлө формала. Улар ҙур булмаған кәрниздәр, йөҙлөктәр һәм бикләүсе таштар менән биҙәлгәндәр. Икенсе ҡаттағы эргә сығынты һыҙаттың тәҙрәләре кәкере сығынты һыҙат һәм дуға һымаҡ кәрнизе булған парлы дүрт ҡырлы ярым колонналар менән биҙәлгән. Бина ҡатмарлы конфигурациялы. Төҙөлөшө коридор системаһы буйынса планлаштырылған, бүлмәләр ике яҡлап урынлашҡан.
Мемориаль таҡталар
1984 йылда бинаға: тигән яҙыулы мемориаль таҡта ҡуйыла
Позан Юрий Михайлович
Позан Юрий Михайлович (29 май 1899 йыл — 9 август 1938 йыл) — СССР юрисы Свердловск юридик институтының беренсе ректоры.
Биографияһы
Позан Михайлович Позан 1899 йылы 29 майында Иркутск губернаһы Канск ҡалаһында тыуған. Башланғыс белемен реаль гимназияла ала, уны 1917 йыл да тамамлай. Бынан һуң Томск дәүләт университетының медицина факультетына уҡырға инә, граждандар һуғышы башланыу сәбәпле уны тамамлай алмай. 1919 йылда Аҡ Армияға саҡырыла, унда Томск ҡалаһында фельдшер булып хеҙмәт итә. .
Армиянан өс айҙан ҡасып ҡайта, унан һуң университетҡа кире уҡырға килә, 1922 йылда Томск университетының медицина һәм хоҡуҡи факультеттарын тамамлай.
Томск губерна профсовет дисциплинар суды рәйесе булып эшкә урынлаша. 1922 -1923 йылдарҙа Иркутск университетын студенттар эштәре буйынса секретариат мөдире һәм уҡытыусы вазифаһын биләй. .
1923-1924 йыл дарҙа Иркутск ҡулланыусылар кооперацияһы бүлегендә эшләй.
1930-сы йылдарҙа Советтар Союзы үҙ фәнни кадрҙарҙы булмауы проблемаһы менән осраша, шул иҫәптән юридик йүнәлештәге кадрҙар булмауына ҡытлыҡ кисерә. Был проблеманы хәл итеү өсөн 1931 йылдың 20 апрелендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты «Совет төҙөлөшө өсөн эшселәр кадрҙары әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү буйынса саралар тураһында» ҡарар сығара, илдең алдынғы юғары уҡыу йорттары факультеттарында был йүнәлештә тар махсуслаштырылған бүлектәр асыу күҙ уңында тотола.
1931 йылда Юрий Михайлович Позан Иркутск дәүләт университетының хоҡуҡ факультетынан бүленгән Иркутск совет хоҡуҡ институты директоры итеп тәғәйенләнә.
1938 йылдың апрелендә уҡыу йорто диуарында террористик һәм контрреволюцион ойошма булдырыуҙа ғәйепләнеп Позан ҡулға алына, 1938 йылдың 9 авгусында атыуға хөкөм ителә, шул уҡ көндә ҡабул ителгән ҡарар үтәлә.
1958 йылда Позан Юрий Михайлович аҡлана.
Һаҙ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәфәр (Учалы районы)
Тарихы
Ҡурыуҙы, Ҡурталы йылғалары буйлап Сәфәр (Айыт) ауылы барлыҡҡа килә. Башта ул Айыт тип атала. «Баш күтәреүселәр» ерен яһаҡлы татарҙарға бүлеп биреү тураһындағы 1743 йылғы үтенестә Айыт Йосопов һәм Айыт Иштавановтың (старшинаның улы Илтабанов) исемдәре телгә алына. Унда һанап үтелгәндәрҙең улы Сәйет Айытовтың да исеме бар. 1767 йылда Сәфәрҙең улы типтәрҙәрҙең старшинаһы булып хеҙмәт итә. Ул — Мөхәмәт Сәфәров. V рәүиз 43 хужалыҡта 282 кешене теркәй. Ырымбур губернаһының тораҡ пункттары исемлегендә 1866 йылда Сәфәр ауылы йәйә эсендә Оҙон Сәйет ауылы тип аталған һәм 1048 кеше менән 210 йорт-хужалыҡтан торған. 1920 йылға йорттар (324) һәм кешеләр һаны (1762 кеше) бер аҙ арта.
18 быуат аҙағынан алып хәҙерге исемен йөрөтә. 1795 йылда 43 йортта 282 кеше йәшәгән, 1866 йылда Сораманда (Оҙон Сәйеттә) 210 йортта — 1048 кеше. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда 2 мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Югославия ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты
Ҡатын ҡыҙҙарҙың фашизмға ҡаршы фронты ҡыҫҡаса АФЖ/AFŽ (Antifašistička fronta žena / Антифашистички фронт жена, Protifašistično fronta žensk; Антифашистички фронт на жените), шулай уҡ Югославия ҡатын ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты булараҡ билдәле йәки ҡыҫҡаса ЖАФ/ŽAF - югослав ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы ойошмаһы, Югославия илдәренең феминстик ойошмаларын башлап ебәреүсеһе, Югославия ҡатын-ҡыҙҙарын коммунистик партияһы етәкслегендәге һәм немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшкән халыҡ-азатлыҡ партизан хәрәкәтенә ылыҡтырыуҙа ҡатнаша. Фронт 1942 йылдың 6 декабрендә Бихач республикаһы территорияһындағы Босански-Петровац ҡалаһында Беренсе ҡатын-ҡыҙҙар ер конференцияһында булдырыла
Тәүшарттар
Югославияла һуғыш-ара йылдарҙа феминистрға теләктәшлек күрһәткән бер нисә хәрәкәт барлыҡҡа килә, улар балҡан йәмғиәтендәге ҡатын-ҡыҙ урынының традицион кәүҙәленешенә ҡаршы сығалар. Атап әйткәндә, улар ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуҡтарын биреү һәм һайланыу мөмкинлеге һәм юғары вазифаларҙы биләү өсөн сығыш яһайҙар (1934 йылда 2 мең шахтер ҡатындары Трбовлдәге забастовкаға теләктәшлек белдерәләр). Шулай уҡ улар Ҡорос пактына һәм уларҙың илдә һәм сит илдәрҙәге фекерҙәштәренә ҡаршы сығалар (1935 йылда Загреб ҡалаһындағы немец консуллығы бинаһы янында протестҡа 5 мең ҡатын-ҡыҙ йыйыла; 1936 йылда Европала тыныслыҡты яҡлап 600 мең ҡултамға йыйыла). 1939 йылда «Жена данас» журналы («Ҡатын-ҡыҙ бөгөн») ҡатын-ҡыҙҙарға тауыш хоҡуғы биреү өсөн акцияны яҡлап сыға.
Ойоштороу
1941 йылда, Югославия һуғышҡа ингәндән һуң, күп кенә ҡатындар Өсөнсө рейх ғәскәрҙәренә һәм уларҙы ҡуштандарына ҡаршы һуғышҡан ҡаршылыҡ көстәренә ярҙамға ашыҡты. 1942 йылдың 6 декабрендә Босански-Петровацела Беренсе ҡатын-ҡыҙҙар ер конференцияһы үтә, унда Югославия Ҡатын-ҡыҙҙар фашизмға ҡаршы фронтын булдырыу тураһында иғлан ителә. Конференцияла илдең төрлө төбәктәренән 166 делегат ҡатнаша. Конференцияға Македония ҡатындары ғына килә алмай, сөнки партизандар күҙәтеүе аҫтында булған территорияға тиклем килеп етеү мөмкин булмай. Конференцияла фронттың маҡсаттары иғлан ителә: Югославия халыҡ-азатлыҡ армияһының яңы хәрби формированиеларын булдырыу өсөн ҡатын-ҡыҙҙарҙы мобилизациялау, партизан үҙидара органдарына ярҙам итеү, разведка-диверсия операцияларында ҡатнашыу һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында «туғанлыҡ һәм берҙәмлек» идеологияһын таратыу.
Буласаҡ алты республикаларҙа һәм ике автономиялы крайҙа һигеҙ фронты ойошторола. Иосип Броз Тито фронттың булдырыуын хуплай һәм түбәндәгене белдерә: Составында шул тиклем күп ҡатын-ҡыҙ булған армия башында тороуым менән ғорурланам. Батырлыҡҡа һәм түҙемлеккә килгәндә, ул көрәштә ҡатын-ҡыҙҙар алдынғы урындарҙа һәм тәүге сафтарҙа булдылар. Ошондай ҡыҙҙарҙы тыуҙырған Югославияның бөтә халыҡтарына ихтирам.
Һуғыш йылдарындағы эшмәкәрлеге
Ҡатын-ҡыҙҙар фашизмға ҡаршы фронты оккупанттарға ҡаршы көрәшкә ҡатындарҙы йәлеп итеүҙә төп роль уйнай. Халыҡ-азатлыҡ армияһына, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, яҡынса 2 млн кеше ярҙам итә, ә 110 мең тирәһе ҡатын-ҡыҙ НОАЮ хәрби хеҙмәткәрҙәре була. Һуғыш барышында 2 мең ҡатын-ҡыҙ офицер званиеһын ала, 3344 ҡатын-ҡыҙ 1941 йылғы Партизан иҫтәлекле билдә менән бүләкләнә, ә 91 ҡатын-ҡыҙ Югославия халыҡ геройы исемен һәм орденын ала. НОЮА-ла хеҙмәт иткән 25 мең ҡатын-ҡыҙ һуғыш осоронда һәләк була (барыһы югославтар армия составынан 305 мең кешене юғалта), ә 40 мең яралана (бөтәһе 405 мең һалдат яралана); 600 мең кеше әсирлеккә эләгә. .
ЖАФ Комитеттары һалдаттар һәм партизандар өсөн кейем тегеү, балаларға ярҙам итеү, яралы һалдаттарҙы дауалау (күбеһе санитарка булып эшләйҙәр) һәм баҫыу эштәре менән шөғөлләнәләр. Улар һалдаттар өсөн кәрәк-яраҡ һатып алалар, курьер булып эшләйҙәр, сәйәси инструкторҙар булалар һәм новобранецтарҙы хәрби эш нигеҙҙәренә өйрәткәнәдәр.
Македония
Македония ҡатын ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты 1942 йылда партизандарға һәм халыҡ власы органдарына ярҙам күрәһәтеү маҡсатында булдырыла. Ҡатын-ҡыҙҙар территорияны болгарлаштырыуға ҡаршы көрәштә һәм ҡораллы ҡаршылыҡта ҡатнашалар, ә шулай уҡ партизандарҙы кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итәләр һәм ҡасаҡтарға һәм етемдәргә ярҙам итәләр. 1944 йылдың декабрендә конференция ойошторола һәм унда фронт статусы нығытыла.
Хорватия
Хорватияла партизан-фашизмға ҡаршы төркөмдәр һуғыш башында уҡ ойошторола башлай, Загребта һәм Сплитта бик ҙур ячейкалар барлыҡҡа килә. 1941 йылдың декабрендә Хорватия ҡатын-ҡыҙҙар фашизмға ҡаршы фронт булдырыла. 1942 йылға Ликала, ҡаты һәм ҡан ҡойғос алыштар барған төбәктә, ҡатын-ҡыҙҙар партизан ротаһы барлыҡҡа килә. 1943 йылдың июнендә Хорватия ҡатын ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронтының Беренсе съезы уҙғарыла. Ҡатын-ҡыҙҙар шулай уҡ халыҡ власы институттарын булдырыуҙа һәм «туғанлыҡ һәм берҙәмлек» идеологияһын һәм фашизмға ҡаршы хәрәкәтте пропагандалауҙа ҡатнаша.
Черногория
Халыҡ-азатлыҡ һуғышында 50 меңгә яҡын ҡатын-ҡыҙ ҡатнаша. 12 мең тирәһе ҡатын-ҡыҙ бер йыл тирәһе немец, итальян һәм коллаборационистар лагерҙарында тотола, улар араһынан фашизмға ҡаршы арҡаҙаштарына хыянат итмәгән күптәре һәләк була. 1943 йылдың 5 декабрендә фронтҡа Черногория ҡатын ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронтының съезә уҙғарыла, унда бөтә ячейкалар ҙа берләштерелә.
Сербия
Сербияла күп кенә фашизмға ҡаршы хәрәкәткә теләктәшлек күрһәткән ҡатын-ҡыҙҙар ойошмалары була. Улар партизандар өсөн кәрәк-яраҡтар, шул иҫәптән униформа, һатып алалар.1945 йылдың ғинуарында Сербия ҡатын ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты делегаттарының беренсе осрашыуы үтә.
Воеводина
Сремала, ихтилалдың ҡыҙған осоронда, ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар ячейкалары ойошторола башлай, һуңынан әлеге хәрәкәт Банат һәм Бачкаға лә йәйелә. 1945 йылдың ғинуарында Нови-Садта фашизмға ҡаршы хәрәкәте активисткаларының смотры үтә, улар араһында Воеводинаның төрлө халыҡ вәкилдәре ҡатнаша: сербтар, хорваттар, румындар, русиндар, венгрҙар һәм башҡалар.
Косово
Косовола Югославия коммунистар партияһы фашизмға ҡаршы хәрәкәткә серб, черногор, албан һәм төрөк халыҡтары вәкилдәрен йәлеп итә, әммә был илдә патриархаль ҡоролош әле бик көслө була. 1945 йылдың мартында ауыл һәм ҡалаларҙан йыйылған ҡатын-ҡыҙҙар Косово өлкә конференцияһында сығыш яһай.
Словения
Словения азатлыҡ фронты власть органдарын формалаштыуҙа һәм илде германлаштырыуға ҡаршы көрәштә ҡатнашҡан ҡатындарҙың сығышын хуплай. Ҡатын-ҡыҙҙар немец хәрби һәм граждан администрацияһы ҡарарына ярашлы күсенеүгә йәки депортацияға дусар булған кешеләрҙе үҙ йорттарында йәшерәләр.
Һуғыштан һуң
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа яңы социалистик дәүләте ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм ирҙәрҙе хоҡуҡтарҙа тигеҙләй, ә фронт емерелгән хужалыҡты тергеҙеү менән шөғөлләнә, юғары һәм урта белем биреү учреждениеларына ҡатын-ҡыҙҙарҙы саҡыра, яңы биналар төҙөүгә (шул иҫәптән дәүләт учреждениелары госучреждение резиденцияларын), мәҙәни-ағартыу эшнә йәлеп итә һәм башҡалар. 1945 йылда июлендә Ҡатын-ҡыҙҙар фашизмға ҡаршы фронтының Беренсе сңезы үткәрелә, унда 960 делегат ҡатнаша, рәйесе итеп Спасения Бобович һайлана. 1948 йылда Икенсе съезда 826 делегат ҡатнаша, рәйесе итеп Вида Томшич һайлана (1950 йылға тиклем).
1953 йылдың 26-28 сентябрендә уҙғарылған 4-се съезда фронт де-юре бөтөрөлә һәм Югославия ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәттәре союзы итеп үҙгәртелә. төрлө республикаларҙа ҡатын-ҡыҙҙар фронттары бурыстары шулай уҡ йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары өсөн көрәш алып барыусыларға тапшырыла. Әммә ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, фронт дәүләт сәйәсәтенә бик әүҙем ҡыҫылған (ошондай уҡ ҡыҫылыу арҡаһында Светозар Вукманович синдикаты ла тарҡатыла).
Дуглас Адамс
Дуглас Ноэль Адамс (Douglas Noël Adams,, Кембридж, Бөйөк Британия — , Санта-Барбара, Калифорния, АҠШ) — инглиз яҙыусыһы, драматург һәм сценарист, юмористик фантастик әҫәрҙәр авторы. «Автостопом по галактике» китаптар серияһы авторы булараҡ билдәле.
Биографияһы
Дуглас Ноэль Адамс 1952 йылдың 11 мартында Кембриджда тыуа. Ата-әсәһе Джанет (Донован) һәм Дуглас Адамс. Кесе Дуглас тыуғандан һуң бер нисә ай үткәс, ғаилә Ист-Лондонға күсеп китә. Унда өс йылдан һуң уның һеңлеһе Сьюзен тыуа. 1957 йылда Адамстың ата-әсәһе айырылыша. Дуглас, уның әсәһе менән һеңлеһе Брентвудта, Эссекста Король хайуандарҙы яҡлау йәмғиәте хайуандары өсөн приютҡа урынлаштырыла.
Брентвудта мәктәпте тамамлай. Изге Иоанн колледжында уҡый, 1974 йылда - бакалавр, ә һуңынан магистр дәрәжәһен ала. Уның буласаҡ һөнәре инглиз әҙәбиәте була.
Адамстың һәләтен асыуҙа Монти Пайтондан Грэм Чэпмендың роле ҙур була. Осоусы цирктың 45-се эпизодында Адамс эпизодик ролдә төшә һәм скетч авторы булараҡ ҡатнаша.
1978 йылдың мартында BBC радиоһында уның дүрт сериялы «The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy» постановкаһы старт ала (ингл. теленән  —«Путеводитель по галактике для путешествующих автостопом» ), ул «Imperial Tobacco Award» (1978), «Sony Award» (1979), «Best Programme for Young People» (1980) бүләктәренә эйә була.
Бер аҙҙан Дуглас Адамс шул уҡ исемле исемле китап сығара, ул феноменаль уңышҡа эйә була һәм 1984 йылда инглиз бестселлерҙары исемлеген етәкләй. Дуглас Адамс Golden Pen (бүләк 1 000 000 һатылған китап өсөн бирелә) бүләген алған иң йәш яҙыусы була. Һуңыраҡ Адамс дауамдарын яҙа — «The Restaurant at the End of the Universe» («Ресторан в конце Вселенной ») (1980) һәм «Life, The Universe and Everything» («Жизнь, Вселенная и всё остальное ») (1982).
1982 йылда Адамстың китаптары New York Times bestellers list и Publishers' Weekly bestsellers list  эләгә — Ян Флеминг заманынан алып тәүге тапҡыр инглиз яҙыусыһы АҠШ-та бындай уңышҡа өлгәшә.
Шул уҡ йылда уның тәүге ике китабы алты сериялы телевизион спектакль өсөн яраҡлаштырыла, ул «Best TV Graphics», «Best VTR Editing» һәм «Best Sound» категорияларында бүләктәр ала.
1984 йылда серияның дүртенсе китабы донъя күрә —«So Long and Thanks for all the Fish» («Всего хорошего, и спасибо за рыбу! »).
1984 йылда Адамс Infocom компанияһы менән хеҙмәттәшлек итә башлай, ул шул йылдарҙа мажаралы уйындарҙың жанр «короле» була, һәм «The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy » квесын эшләүҙә туранан-тура ҡатнаша. Уйын «Thames TV» премияһына лайыҡ була. Бының менән Адамстың Infocom фирмаһы менән хеҙмәттәшлеге тамамланмай, һуңыраҡ ул тағы ла interactive  fiction — жанрында юмористик мажаралы уйын яҙа.
Адамс «Доктор Кто» сериалында Дүртенсе Докторҙың сценарисы була: эпизодтар «Планета пиратов» (The Pirate Planet) һәм (Shada).
1984 йылда Дуглас Адамс Джон Ллойд менән бергә фантастик булмаған китап яҙа. Китап уңышҡа эйә була һәм 1990 йылда дауамы — «The Meaning of Deeper Liff» сыға.
1987 йылда Адамс башҡа жанраҙа көсөн һынап ҡарай һәм «Dirk Gently's Holistic Detective Agency»  китабын сығара, ул мистика, детектив һәм юмор ҡатышмаһынан тора. Тыйнаҡ баһалар булыуына ҡарамаҫтан, бер йылдан һуң — «Long Dark Tea-the time of Soul»  дауамы сыға.
1990 йылда Адамс зоолог Марк Карвардайн менән берлектә  — хайуандарҙың һирәк төрҙәре тураһында китап сығара.
Тағы бер йылдан һуң Адамс һуңғы, бишенсе китабын Адамс һуңғы —«Путеводитель» «Mostly Harmless» (Төп безвредный) китабын яҙа.
1993 йылда «Making Of HHGG»  видеофильмы Video Home Entertainment Awards-та «Best Documentary» номинациялана.
1998 йылда Адамс «The Digital Villiage» — компанияһына нигеҙ һала, ул шул уҡ йылда «Starship Titanic» компьютер уйыны-квест сығара.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Дуглас Адамс яңы роман яҙа һәм «Дисней» студияһына тулы метражлы «Автостопом по Галактике» фильмын төшөрөргә ярҙам итә. Был йәһәттән ул аңлатма бирә: «Мин „Дисней“ҙы „Бэмби“ төшөргәнен беләм, әммә онотмағыҙ, ул шулай уҡ „Терминатор“ҙы ла төшөрҙө. Мин „Путеводитель“  фильмы был ике фильм араһында бер уртаса булырына өмөтләнәм...»
Шәхси тормошо
1981 йылда Адамс Излингтонға күсә, бында ул башта — Аппер Стритта, ә 1980 йылдар аҙағында Дункан Терраста йәшәй.
1980 йылдар башында Адамстың шул ваҡытта ире менән айырым йәшәгән яҙыусы Салли Эмерсон менән романы була. Һуңыраҡ Адамс Эмерсонға «Жизнь, Вселенная и все остальное» китабын арнай. 1981 йылда Эмерсон ире, Адамс менән бер Брентвудта мәктәптә уҡыған, һуңыраҡ The Times мөхәррире булып киткән Питер Стотхардҡа кире ҡайта.Иптәштәре тиҙҙән Адамсты Джейн Белсон менән таныштыра, уның менән Адамстың романтик мөнәсәбәттәре башлана. Белсон яҙыусының 1980-се йылдар уртаһында үҙенең китаптарында, туҡтауһыҙ килтерелгән ҡыҫҡаса биографияһында телгә алынған «адвокат ханым» була:
«Ул [Адамс] Излингтонда адвокат ханым һәм  Apple Macintosh компьютеры менән йәшәй».
1983 йылда Адамстың кино өсөн «Путеводитель» сценарийының тәүге версияһы өҫтөндә эшләгән ваҡытта парҙар Лос-Анджелеста йәшәй. Килешеү өҙөлгәс, Дуглас менән Джейн Лондонға күсә. Бер нисә айырылышыуҙы һәм ара боҙолошоуҙы үткәргәс, улар 1991 йылдың 25 ноябрендә өйләнешә. 1994 йылдың 22 июнендә ҡыҙҙары — Полли Джейн Рокет Адамс тыуа. 1999 йылда ғаилә Лондондан Санта-Барбараға (Калифорния штаты) күсеп килә, ғаилә Адамстың вафатына тиклем шунда йәшәй.
Дуглас Адамс 2001 йылдың 11 майында Санта-Барбарала үҙенең йортонда 49 йәшендә йөрәк өйәнәгенән вафат була.
Ерләгәндән һуң Джейн Белсон һәм Полли Адамс Лондонға ҡайта. Джейн 2011 йылдың 7 сентябрендә вафат була.
Экранлаштырыу
Иң билдәле әҫәре «The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy » (тәржемәләрҙең береһе — «Руководство для путешествующих автостопом по Галактике») ВВС радиопостановка булараҡ тәүге тапҡыр 1978 йылда барлыҡҡа килә.
Һуңғараҡ әҙәби «биш өлөштә трилогия» сыға:
Кесе Кума
Кесе Кума — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 426 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Василевский Вячеслав Николаевич
Василевский Вячеслав Николаевич (тыуған 16 июнь 1988 йыл, Зеленогорск, Красноярск крайы, СССР) — Рәсәй профессиональ спортсыһы, хәрби самбо һәм ҡатнаш көрәштә (MMA) ҡатнашыусы. M-1 Selection 2010 чемпионы. Ярым ауыр ауырлыҡтағылаор араһында M-1 Challenge чемпионы. «Fight Mix Combat» версияһы буйынса Европа чемпионы. Хәрби самбо буйынса алты тапҡыр донъя чемпионы. Хәрби самбо буйынса ике тапҡыр Европа чемпионы. Хәрби самбо буйынса атҡаҙанған спорт мастеры. Ҡул һуғышы буйынса 2012—2014 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығы чемпионы. Бразилия джиу-джитсуһы буйынса ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге билбау эйәһе. Уртаса ауырлыҡта М1 чемпионы.
Спорт карьераһы
Вячеслав Василевский Зеленогорск ҡалаһында тыуған. Бала саҡтан дзюдо шөғөлләнә, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Трифонов Александр ҡулы аҫтында 10 йыл ғүмерен уға бағышлай. Ошо ваҡыт эсендә ул Красноярск крайы чемпионы, Рәсәй беренселеге призеры, ә һуңыраҡ — өлкәндәр араһында Себер һәм Красноярск крайы чемпионы.
2007 йылда Василевский бокс >буйынса тренер Василий Смыков етәкселегендә күнекмәләр башлай һәм уның тәҡдиме буйынса самбо буйынса турнирҙарҙа ҡатнаша башлай.
2008 йылда Василевский хәрби самбо буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш призеры була, шулай уҡ Европа чемпионатында еңә. Ошо ярышта ул Алексей Чугреев менән таныша һәм, уның тәҡдимен ҡабул итеп, үҙен профессиональ ҡатнаш көрәштә һынап ҡарай.
ММА-лағы ҡатнаш көрәштәге сығыштары менән бер рәттән хәрби самбо буйынса параллель рәүештә ҡатнашып килеүен дауам итә, унда дүрт тапҡыр Рәсәй чемпионаттарында еңә (һуңғы тапҡыр — 2013 й.) һәм дүрт тапҡыр донъя чемпионаттарында (һуңғы тапҡыр — 2013 йыл) еңеү яулай. 2014 йылда хәрби самбо буйынса Рәсәй чемпионаты финалында Солтан Алиевтан ҡалыша, был үҙенсәлекле апсет була. Был көтөлмәгән финалда еңелгәндән һуң, Вячеслав, Европа чемпионатында дүрт минут эсендә еңеп, хәрби самбо буйынса Европа чемпионы була.
Кесе Лесь-Я
Кесе Лесь-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының уң ярына тамағынан 60,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сталинград алышы
Сталинград алышы — Икенсе бөтә донъя һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында Ҡыҙыл армия һәм Вермахт араһында («күсәр» илдәре менән берлектә) иң мөһим генераль алыштарҙың береһе.
Алыш хәҙерге Воронеж, Ростов, Волгоград өлкәләре һәм Ҡалмыҡ Республикаһы территорияларында 1942 йылдың 17 июленән алып 1943 йылдың 2 февраленә тиклем бара.
Немец һөжүм 1942 йылдың 17 июленән 18 ноябренә тиклем дауам итә, уның маҡсаты — Дондың ҙур бөгөлөшөн, Волга-Дон муйынын һәм Сталинградты (хәҙерге Волгоград) яулап алыу.
Сталинград алышы кешелек тарихында кире ҡайтарғыһыҙ юғалтыуҙары дөйөм һаны буйынса (һәләк булғандар, госпиталдәрҙә яраларҙан вафат булғандар, хәбәрһеҙ юғалғандар) иң аяуһыҙ һәм иң ҡанлы алыштарҙың береһе була: РККА яғынан 478 741 кеше (323 856 кеше һөжүм итеү фазаһында һәм 154 885 кеше — оборона алышында) ; вермахтяғынан — яҡынса 300 мең кеше; Германия союздашы (итальяндар, румындар, венгрҙар, хорваттар) — яҡынса 200 мең кеше, һәләк булған граждандарҙың һанын хатта яҡынса билдәләү мөмкин түгел, әммә һүҙ кәмендә тиҫтәләрсә мең иҫәбе хаҡында бара.
Шулай уҡ 1943 йылдың яҙында Төркиәнең СССР-ға һөжүм итеүҙән баш тартыуы, Японияның алдан планлаштырылған Себер походын башламауы, Румынияның (Михай), Италия (Пьетро Бадольо), Венгрия (Миклош Каллаи) һуғыштан сығыу юлдарын һәм Бөйөк Британия һәм АҠШ менән сепарат солохон төҙөү мөмкинлеген эҙләүе сәйәси әһәмиәткә эйә була.
Алдағы ваҡиғалар
1941 йылдың 22 июнендә Германия һәм уның союздаштары, һуғышты иғлан итмәйенсә, Советтар Союзына ябырыла. 1941 йылдың йәйе-көҙөндәге алыштар барышында, бер нисә ҡаты еңелеүҙән һуң, совет ғәскәрҙәре 1941 йылдың декабрендә Мәскәүҙе яҡлап контрһөжүмгә күсәләр. Мәскәү һаҡлаусыларының ныҡышмалы ҡаршылығынан хәлһеҙләнгән, ҡыш кампанияһына әҙер булмаған, әммә үҙ тылын тулыһынса үҙ контролендә тотҡан Германия ғәскәрҙәре ҡала тирәһендә туҡтатыла, һәм Ҡыҙыл Армияһы контрһөжүме барышында 150—300 километрға ары алып ташлана.
Немец командованиеһы Мәскәү һөжүменән тыш, төньяҡта һәм көньяҡта ла яңы операциялар планлаштырып, Кавказдағы нефть ятҡылыҡтары һәм илдең Европа өлөшөн Кавказ аръяғы һәм Урта Азия менән бәйләгән Волганы контроль аҫтына алырға тырыша, сөнки Германияның СССР көньяғында еңеүе бик етди рәүештә совет сәнәғәтен көсһөҙләндерәсәк.
Был планды тормошҡа ашырыу ССР Союзының үҙәк райондары менән Кавказ араһындағы транспорт бәйләнешен юҡҡа сығарыр ине, Кавказ нефть ятҡылыҡтарын яулап алыу маҡсатында артабанғы һөжүм өсөн плацдарм барлыҡҡа килер ине.
6-сы армия командованиеһы Барвенков күтәрмәһендә Советтарға һөжүм итеү өсөн бик уңайлы мөмкинлек күрә һәм совет һөжүме башланғас, немецтар совет пехотаһына Харьковҡа тиклем барып етергә мөмкинлек бирәләр. Әлеге күтәрмә эренле шеште хәтерләтә, Паулюс уны танкылар ярҙамында ҡыҫырыҡларға ниәтләй. Һөҙөмтәлә Көньяҡ-Көнбайыш фронтының күпселек өлөшө ҡамауҙа ҡала. Артабанғы өс аҙналыҡ алыштарҙа (Харьков өсөн икенсе алыш булараҡ тип тә исемләйҙәр) Ҡыҙыл Армияның һөжүм итеүсе частары ҡаты еңелеүгә дусар булалар. Немец мәғлүмәттәренә ярашлы, әсирлеккә генә 240 меңдән ашыу кеше эләгә, совет архив мәғлүмәттәре буйынса, РККА-ның кире ҡайтарғыһыҙ юғалтыуҙары кеше тәшкил итә (һылтанма), шулай уҡ операция барышында бик күп ауыр ҡорал юҡа сыға. Харьков фронты тирәһендәге еңелеүҙән һуң Воронеждан көньяҡтараҡ фронт асыҡ булып ҡала тиерлек, шуға күрә немец ғәскәрҙәренә Дондағы Ростовҡа һәм Кавказға юлдар асыла.
Харьков һәләкәтенән һуң, 1942 йылдың майында, Гитлер «Көньяҡ» армиялар төркөмөн икегә бүлә. «А» армиялар төркөмө Төньяҡ Кавказға үҙ һөжүмен дауам итергә тейеш була. «Б» армияар төркөмө, шул иҫәптән Фридрих Паулюстың 6-сы армияһы һәм Герман Готтың 4-се танкылар армияһы, көнсығышҡа табан Волга һәм Сталинград йүнәлеше буйынса юллана.
Гитлер өсөн Сталинградты яулау бик мөһим булыуы билдәле. Төп сәбәп — Сталинград эре сәнәғәт үҙәге булараҡ мөһим стратегик Волга буйында урынлашҡан һәм Рәсәй Үҙәген СССР-ҙың көньяҡ өлкәләре, шул иҫәптән Кавказ һәм Кавказ аръяғы менән, тоташтырған ҡала. Шулай итеп, Сталинградты яулау Германияға СССР өсөн һыу һәм ер өҫтө мөһим юлдарҙы киҫергә, бигерәк тә Кавказға һөжүм иткән көстәргә ярҙам итеү мөмкинлеген бирә алыр ине. Ниһайәт, Гитлерҙың төп дошманы булған Сталин исемен йөрөткән ҡаланы баҫып алыу идеология һәм һалдаттарҙы, Рейх халҡын илһамландырыу йәһәтенән дә бик мөһим була.
Ғәҙәттә бөтә вермахт операцияларына төҫ коды бирелә: Fall Rot (ҡыҙыл вариант) — Францияны баҫып алыу операцияһы, Fall Gelb (һары вариант) — Бельгия һәм Нидерланты баҫып алыу операцияһы буйынса, Fall Grün (йәшел вариант) — Чехословакия һәм башҡалар. СССР-ға йәйге һөжүмгә «Fall Blau» шартлы исем бирелә) — күк вариант.
«Күк вариант» операцияһы Воронеждан Брянск фронты ғәскәрҙәренә төньяҡтараҡ һәм Көньяҡ-көнбайыш фронты ғәскәрҙәренә көньяҡтараҡ «Көньяҡ» армиялар төркөмө һөжүме менән башлана. Унда Вермахтың 6-сы һәм 17-се армиялары, шулай уҡ 1-се һәм 4-се танкылар армиялары ҡатнаша.
Әүҙем хәрби ғәмәлдәрҙә ике айлыҡ ҡатнашмауына ҡарамаҫтан, Брянск фронты ғәскәрҙәре өсөн һөҙөмтәләр Көньяҡ-Көнбайыш. Операцияның тәүге көнөндә үк ике совет фронты ла тиҫтәләгән километрға төпкә өҙөлә, һәи дошман Донға ташлана. РККА бик киң далаларҙа дошманға ҡаршы тик аҙ һанлы көстәр ҡаршы ҡуя ала, ә һуңғараҡ көнсығышҡа табан бөтөнләй тәртипһеҙ рәүештә көстәрҙе шылдыра башлай. Оборонаны тергеҙеү маташыуҙары ла тулыһынса уңыңышһыҙ тамамлана, был ваҡытта немец подразделениелары флангтан совет обороналау позицияларына сығалар. Июль урталарына Ҡыҙыл Армияның бер нисә дивизияһы Воронеж өлкәһенең көньяғында, Ростов өлкәһенең төньяғындағы Миллерово ҡалаһы тирәһендә ҡаҙанға эләгәләр.
«Блау» планы буйынса немец һөжүме 1942 йылдың 28 июнендә башлана. 4-се танк армияһы Воронежға һөжүмен башлай. Ҡамауҙан хәүефләнеп, совет ғәскәрҙәре ҙур тиҙлек менән сигенә башлай. Немец ғәскәрҙәре6 июлдә Дон аша сығалар һәм Воронеждың күпселек өлөшөн биләйҙәр.
Дондағы Ростовты яулағандан һуң Гитлер Кавказға һөжүм иткән 4-се танк армияһын «А» төркөмөнән «Б» төркөмөнә — Волга һәм Сталинград йүнәлешенә күсерә. Башта 6-сы армияның һөжүме шул тиклем уңышлы бара, хатта Гитлер 4-се танк армияһына «Көньяҡ» армиялар төркөмөнә тоташырға ҡуша. Һөҙөмтәлә бик ҙур «тығын» барлыҡҡа килә, сөнки 4-се һәм 6-сы армиялары ҙур булмаған зонала һыйыша алмай. Ике армия ла бик оҙайлы ваҡыт урынынан ҡуҙғала алмай, шуға күрә немец һөжүме бер аҙнаға һуңлап башлана. Гитлер үҙенең ҡарарын үҙгәртергә мәжбүр була һәм 4-се армияны ҡабаттан Кавказға йүнәлтә.
Германия
Армияға ярҙамды 4-се һауа флоты күрһәтә (командующийы генерал-полковник Вольфрам фон Рихтгофен), унда яҡынса 1200 самолёт була (истребителдәр авиацияһында яҡынса 120 самолёт-истребитель — Мессершмитт Bf.109F-4/G-2 (СССР һәм Рәсәй сығанаҡтары төрлө һандар бирә: 100-ҙән 150-гә тиклем).
СССР
12 июлдә Сталинград фронты булдырыла, командующийы — маршал С. К. Тимошенко, 23 июлдән — генерал-лейтенант В. Н. Гордов. Уның составына резервтан генерал-майор Колпакчи етәкселегендәге 62-се армия, 63-сө һәм 64-се армиялар, шулай уҡ 21, 28, 38, 57-се дөйөм ғәскәри һәм элекке Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 8-се һауа армияһы, ә с 30 июлдән — Төньяҡ-Кавказ фронтының 51-се армиялар ҡушыла. Сталинград фронты 630 километр киңлегендәге участкала оборона тота һәм уға дошмандың хәрәкәтен туҡтатыу һәм Волгаға ебәрмәү бурысы йөкмәтелә. Төньяҡ Кавказдағы обороналау алышының беренсе этабы 1942 йылдың 25 июлендә Дондың түбәнге ағымынан Дон тамағына тиклем бара. Тоташыу сиге — Сталинград һәм Төньяҡ Кавказ хәрби фронттарының ҡушылған урынында Үрге Курмояр — Гремячая станцияһы — Кетченер линияһы буйлап үтә. 17 июлдә Сталинград фронты составына 12 дивизия (барыһы 160 мең кеше), 2200 орудие һәм миномёт, яҡынса 400 танк һәм 450-нән артыҡ самолёт бирелә. Бынан тыш, уның киңлегендә 150—200 бомбардировщик һәм яҡынса ПВО 102-се авиация дивизияһының 60 истребителе (полковник И. И. Красноюрченко) һуғыша. Шулай итеп, Сталинград алышы башына совет ғәскәрҙәре менән сағыштырғанда дошман танк һәм артиллерияла — 1,3 һәм самолётарҙа — 2 тапҡырҙан артыҡ өҫтөнлөклө була, ә кешеләр һаны буйынса — 2 тапҡырға әҙерәк.
Эрбий
Эрбий (, Er) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор химик элементы. Тәртип номеры — 68.
Сталинград алышы
Алыш башы
Июль айында совет командованиеһы немец ниәттәрен тулыһынса аныҡлай һәм ул Сталинградты обороналау буйынса пландар әҙерләй башлай. Яңы оборона фронтын булдырыу өсөн алдан әҙерләнгән рубеждар булмай. Сталинград фронты подразделениеларының күпселеге яңы ғына ойошторолған була, улар тейешле кимәлдә ойошмаған һәм, ҡағиҙә булараҡ, уларҙың хәрби тәжрибәләре булмай. Истребителдәр авиацияһында, танкыларға ҡаршы һәм зенит артиллерияһында ҡытлыҡ кисерелә. Күп кенә дивизияларҙа боеприпастар һәм автотранспорт етешмәй.
Парийский Николай Николаевич
Николай Николаевич Парийский (17 (30) сентябрь 1900 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы — 29 март 1996, Мәскәү, Рәсәй Федерацияһы) — СССР астрономы һәм геофизигы, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Ю. Н. Парийскийҙың атаһы.
Эрбий
Лантаноидтарға һәм һирәк ер элементтарына (иттрий төркөмсәһе) ҡарай.
Сталинград алышы
Алыш башы
Алаштың тәүге көнө 17 июль тип иҫәпләнә. Әммә Алексей Исаев 62-се армияның хәрби ғәмәлдәр журналында 16 июлдәге ике тәүге бәрелештәр тураһында яҙма таба. 147-се уҡсылар дивизияһының алдынғы отряды 17:40-та Морозов утары янында дошмандың танкыға ҡаршы пушкаларынан утҡа тотола һәм уларҙы яуап уты менән дөмөктөрә. Тиҙҙән унан да етдиерәк бәрелеш күҙәтелә: " 20:00-дә дүрт немец танкыһы йәшеренеп Золотой утарына яҡынлаша һәм отрядҡа табан ут аса. Сталинград алышының тәүге бәрелеше 20—30 минут дауамында бара. 645-се танк батальоны танкистары, 2 немец танкын, 1 танкыға ҡаршы пушканы һәм 1 танкыны ҡыйраттыҡ. тип белдерә. Күрәһең, немецтар ике рота менән ҡапыл осрашырға иҫәп тотмаған һәм алға тик 4 тан ебәргән. Отрядтың бер танкы яна һәм ике танк юҡҡа сығарыла. Күп айлыҡ ҡанлы алыштың беренсе бәрелешендә бер кем һәләк булмай - барыһы ике танк ротаһынан 11 кеше яралана. Ике ҡыйратылған танкыны һөйрәп, отряд кире әйләнеп ҡайта».
Заһиҙуллин Нуриәхмәт Шәрифулла улы
Заһиҙуллин Нуриәхмәт Шәрифулла улы (1904 йыл — 6 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант.
Сталинград алышы
Алыш башы
17 июлдә Чир һәм Цимла йылғалары сигендә Сталинград фронты 62-се һәм 64-се армияларҙың алдынғы отрядтары 6-сы немец армияһы менән бәрелешә. 8-се һауа армияһы авиацияһы менән берлектә (генерал-майор авиации Т. Т. Хрюкин) улар дошманға бик ныҡ ҡаршылашыу күрһәтә, дошман, уларҙы еңер өсөн, 13 дивизияһының бишен ҡаршы ҡуйып, 5 тәүлек дауамында һуғыш алып бара. Ниһайәт, немец ғәскәрҙәре алдынғы отрядтарҙы биләгән урындарынан ары алып ташлап, Сталинград фронты ғәскәрҙәренең обороналау һыҙығына килеп етәләр. Совет ғәскәрҙәренең ҡаршылашыуы нацистар командованиеһын 6-сы армияны көсәйтергә мәжбүр итә. 22 июлгә ҡарата армияла 250 мең кеше иҫәбендә 18 дивизия, яҡынса 740 танк, 7 500 орудие һәм миномёт була. 6-сы армия ғәскәрҙәренә 1200 самолет ярҙамға килә. Һөҙөмтәлә көстәр нисбәте дошман файҙаһына тағы ла арта. Мәҫәлән, танкылар ике тапҡырға күберәк була. Сталинград фронтында 22 июлгә ҡарата 16 дивизия (187 мең кеше, 360 танк, 7 900 орудие һәм миномёт, яҡынса 340 самолёт) иҫәпләнә.
Парийский Николай Николаевич
Биографияһы
Санкт-Петербургта тыуған.
Сталинград алышы
Алыш башы
23 июлдең таңында — башта төньяҡ, ә 25 июлдә көньяҡ дошман удар төркөмдәре һөжүмгә күсә. Авиация өҫтөнлөгө менән файҙаланып, немецтар 62-се армияһының уң флангылағы оборонаны йырып үтәләр һәм 24 июль көнө ахырында Голубинский районында Донға сығалар. Һөҙөмтәлә яҡынса өс совет дивизияһы ҡамауға эләгә. Дошман шулай уҡ 64-се армияның уң флангын ҡыҫырыҡлауға өлгәшә. Сталинград фронты ғәскәрҙәре көрсөккә эләгә: 62-се армияның ике флангы ла дошман тылында ҡала, ә немецтарҙың Донға сығыуы Сталинградты хәүеф аҫтына ҡуя.
Эрбий
Символы
Эрбий элементының символы — Er (Эрбий тип уҡыла).
Заһиҙуллин Нуриәхмәт Шәрифулла улы
Биографияһы
Заһиҙуллин Нуриәхмәт Шәрифулла улы 1904 йылда Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Иҫке Исай ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313‑сө гвардия кавалерия полкында 3-сө эскадрон бүлеге командиры була.