cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мугуев Айдамир Хизир Улы
Ижад юлы
Мәктәпте тамамлағас, ГИТИС-ҡа актёрҙар факультетына, Алексей Игоревич Шейнин оҫтаханаһына уҡырға инә. Уҡыған саҡта «Аш мәжлесе» («Званый ужин»), «Comedy Club», «Интуиция», «Һөйләһендәр әйҙә (ток-шоу)» «Пусть говорят (ток-шоу)», «Урал билмәндәре» кеүек телешоуҙарҙа ҡатнаша.
ГИТИС-ты тамамлағандан һуң яңғыҙ йырлау (соло) карьераһын танытыу һәм яңы альбом яҙҙырыу менән шөғөлләнә. Тәүге клип «Ҡара күҙҙәр 2» йырына төшөрөлгән, уны Доминик Джокер менән дуэтта йырлай. «Көйһөҙ» («Капризная»), «Княжна», «Һөйөклөм минең» исемле өс яңы йырыы клиптар төшөрөлөп яҙҙырылған. 2011 йылда «Ҡара күҙҙәр-2» альбомы сыға, продюсеры — Олег Владиславович Челышев. 2012 йылда Айдамир Мугу «Һөйөклөм минең» исемле яңы альбом сығарҙы.
Ҡаршы (ҡала)
Халҡы — 254,6 мең. кеше (2014).
Географияһы
Ҡаршы Памир-Алай тау системаһының көнбайыш сигендә, Ҡаршы оазисында, Ҡашҡадаръя йылғаһы буйында урынлашҡан. Кунгуртау итәгендә, көнсығышында — Ҡаршы далаһы. Климаты ҡоро, яуым-төшөм йылына — 200—400 мм. 1970-се йылдар башында Амударъянан ирригация каналы үткәрелгән.
Ташкенттан 400 км (520 — юл буйлап). Ҡаршынан 10 км көнсығыштараҡ Ҡаршы-Ханабад хәрби-һауа базаһы.
Тарихы
Ҡаланың атамаһы бик боронғо сығанаҡтарҙа бар. Хәҙерге Үзбәкстанда ҡала 2700 йыл элек барлыҡҡа килгән тип һанайҙар. 2006 йылдың 27 октябрендә илдә Ҡаршы ҡалаһының 2700 йыллығын үткәрҙеләр.
Бохара ханлығында әштәрхәниҙәрҙе манғыт династияһы алмаштыра (әсәй яҡлап Сыңғыҙхан улы Джучи туғаны), улар Рәсәйҙәге революцияға тиклем Бохарала хакимлыҡ итә.
1740 йылда Персия башлығы Нәдир шаһ Мәүерәннәһргә һөжүм итергә килгәс, Хәким бей уның менән һөйләшеп, дәүләтен һуғыштан һаҡлап ҡала. Уның биш улы була. Өсөнсө улы Мөхәммәд Рәхимбей Нәдир шаһҡа ҡушылып яуҙарында ҡатнаша.
1747 йылда хан үлтерелгәс, бар хакимлыҡ Мөхәммәд Рахимбей ҡулына күсә. Мөхәммәд Рәхимбей Әбүлфәйез хандың ҡыҙына өйләнә. Рәхимбей хан осоронда Бохара ханлығына Бохара, Сәмәрҡәнд, Миәнкәл, Кермине, Ҡаршы, Гузар, Атамурат, Чарджоу, Шәһрисәбез ҡалалары инә. Гиссар менән Ташкент үҙаллы биләмәләр булып ҡала. Мөхәммәд Рахимхан Сыңғыҙхан тоҡомо булмаһа ла, ҡатынҡы сәйәсәте, яҡшы ойоштора белеүе менән хатта хан титулына эйә булыуға өлгәшә.
Зәки Вәлидиҙең табышы
Ҡалала бөйөк башҡорт ғалимы Зәки Вәлиди булып киткән.
1913 йылда Зәки Вәлиди Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана. Шул уҡ йылда профессор Н. Ф. Катанов тәҡдиме буйынса Зәки Вәлиди Фирғәнә өлкәһенә ғилми сәфәргә ебәрелә. Бер йылдан ул Бохара ханлығында тарихи эҙләнеүҙәр үткәрә һәм Санкт-Петербургта Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә эше тураһында доклад менән сығыш яһай. Сығышын юғары баһалайҙар, шуға күрә ул Урта Азияла ғилми тикшеренеүҙәрҙе дауам итергә рөхсәт һорай. Әммә бының өсөн аҡса бүлә алмайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, йәш ғалимға В. В. Бартольд фатихаһы менән Рәсәй Урта һәм Шәрҡи Азияны өйрәнеү комитеты һәм Император Фәндәр академияһы юлға сығырға рөхсәт бирә. 1914 йылдың 23 июнендә ул Бохаранан Шәһрисәбез ҡалаһы аша Сурхандаръя үҙәнендәге ҡалаларға йүнәлә, боронғо ҡулъяҙмалар, ҡомартҡылар эҙләй. Инде кире ҡайтып барғанда 1914 йылдың 16 июлендә Ҡаршы ҡалаһында туҡтай. Был сәфәрендә Зәки Вәлиди ҡиммәтле табышҡа юлыға. Баҙарҙа бер һатыусының ниндәйҙер ҡулъяҙмалараға төрөп дарыу һатыуын күреп ҡала. Вәлиди ҡағыҙҙы һатып ала. Ҡулъяҙма боронғо Ҡөрьән тәфсире булып сыға. Вәлиди Ҡаршынан 1914 йылдың 23 июлендә Бохараға юл тота. Йәш ғалим барлығы 23 ҡулъяҙма табып, бер нисә китап һатып алып ҡайта.
В. В. Бартольд ҡулъяҙманы XI быуаттан алда яҙылған тип иҫәпләй. А. К. Боровков XII—XIII быуаттарға ҡайтарып ҡалдыра. Шулай ҙа Тәбәриҙең төркисә тәфсиренән алынған тип фараз иткәндә, ул X быуат аҙағына ҡарауы ихтимал.
Халҡы
2014 йылдың 1 ғинуарына халҡы 254,6 мең кеше тәшкил итә.
Иҡтисады
Төбәктә тәбиғи газ сығарыла (Шуртан һәм Мөбәрәк газ ятҡылығы), мамыҡ һәм иген культуралары үҫтерелә.
Ухтанга
Ухтанга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Межница (Тура ҡушылдығы)
Межница — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Элгеләү тауы
Элгеләү — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Мәһәҙей ауылында урынлашҡан тау. Мәһәҙей тирәһендәге иң олпат тауҙарҙың береһе. Бөрйән районының халыҡ фольклор ансамбле «Элгеләү» исемен йөрөтә.
Тасуирлама
Элгеләү тауы бер-нисә тау теҙмәһенән торған ҙур, бейек тау. Тауҙың бейеклеге 800 метр, оҙонлоғо 2,5 км.етә.
Этимологияһы
Беренсе вариант — «Элеү» һүҙенән тау­ҙың атамаһы барлыҡҡа килгән. Икенсе вариант — Элгеләүҙең түбәһенә менеп, тирә-яҡты күҙәтһәң, уның һырты ырғаҡҡа, элгескә оҡшап та ҡуя. Ә түбәһен аҫтан ҡарағанда, осло ғына элгес кеүек ҡая текәләнә, бейегәйә. Ошо һыртының ырғаҡ кеүек бөгөлөп тороуы йәки түбәһенең ҡапыл текәләнеүе «Элгеләү» атамаһын биреүгә сәбәп булғандыр, тигән фараз йәшәй.
Флораһы
Элгеләү тауы итәгендә күбеһенсә ҡарағай һәм ҡарағас ағастары үҫә. Тауҙың итәгендә халыҡ ер еләге, мәтрүшкә, урманында бөрлөгән, көртмәле, аҡ бәшмәк йыя. Бында Ҡыҙыл китапҡа ингән бик күп үҫемлектәр үҫә. Мәҫәлән, умырзая(зәңгәр), ҡылған, йыуа, артыш һәм башҡалар. Урмандарында йәнлектәрҙән ҡуян, бүре, айыу, тейен йәшәй.
Фернандес Лоренсо
Лоренсо Фернандес (20 май 1900 йыл, Монтевидео — 16 ноябрь 1973 йыл, Монтевидео) — Уругвай футболсыһы, ярымһаҡсы. Уругвай йыйылма командаһы уйынсыһы. 1928 йылғы Олимпия чемпионы, 1930 йылғы Донъя чемпионы, 1926 һәм 1935 йылдарҙағы Көньяҡ Америка чемпионы.
Биографияһы
1930 йылдағы Донъя чемпионатында Лоренсо Фернандес илдең йыйылма командаһы составында 4 уйын үткәрә. Команда уңышлы сығыш яһап, чемпион исемен яулай.
Уругвайҙың «Капурро», «Монтевидео Уондерерс», «Пеньяроль», «Ривер Плейт» (Монтевидео) футбол клубтары өсөн уйнай. 31 матч үткәрә һәм 4 гол индерә. 2-3-5 системаһында ярымһаҡсы позицияһында уйнаһа ла, 1929 йылда Көньяҡ Америка чемпионатында Перуға ҡаршы матчта һул һөжүмсе Педро Сеаны алмаштыра һәм хет-трик эшләй.
Футболсы карьераһы тамамланғас, тренер булып эшләй, 1941—1942 йылдарҙа «Пеньяроль» клубын етәкләй.
Бугрянка
Бугрянка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ременка мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Унтер-офицер
Унтер-офицер (Unteroffizier — кесе офицерҙар категорияһы) — түбәнге чиндар (вазифа — дәрәжә) һәм төрлө дәүләттәрҙең һәм илдәрҙең ҡораллы көстәрендәге кесе командирҙар һәм етәкселек составы категорияһы, шартлы рәүештә совет, ә һуңынан Рәсәй Ҡораллы көстәрендәге сержант-старшина составына тап килә.
Хәрби жаргонында — унтер. Славян атамаһы — подофицер. Рәсәй империяһында унтер-офицерҙар (артиллерияла — фейерверкерҙар, казак ғәскәрҙәрендә — урядник һәм артабан ҡорал төрө буйынса) ике түбәнге чиндарҙың өҫтәгеһе булып тора (түбәнгеһе — рядовой) — хәрби чиндарҙың беренсе (түбәнге) дәрәжәһе. «Унтер-офицер» атамаһы XVI—XVII быауаттарҙағы ландскнехттар армияһынан килеп сыҡҡан атама, ул ваҡытта һалдат һәм офицерҙар составы араһында ҡатлам буйынса айырылыу күҙәтелмәй. Шул уҡ ваҡытта һәр командир офицер тип атала, һәм унтер-офицерҙар обер-офицерҙарға (һүҙмә-һүҙ өлкән офицер) ҡаршы ҡуйыла, хәҙерге терминологияла з кесе офицерҙар составы тип атала.
Рус армияһы
Рус император армияһында унтер-офицерҙар 1917 йылдың октябренә тиклем һаҡланып килә, әммә Аҡтар хәрәкәте контроле аҫтындағы территорияларҙа, шулай ҡайһы бер сепаратистар армияларында һуңғараҡ та ғәмәлдә булалар. «Преображенский лейб-гвардия полкы унтер-офицеры Шелганин армия капитаны дәрәжәһенә күсерелә һәм фельдегерҙар корпусында ҡалдырыла»
Ҡораллы көстәрҙәге лейб-гвардияла хеҙмәт иткән унтер офицерҙарҙы (гвардия унтер-офицеры) һәм армиялағы унтер-офицерҙарҙы (армия унтер-офицеры) айырыу мотлаҡ.
Унтер-офицерҙар категорияһына төрлө осорҙа түбәндәге чиндар ҡарай:
1826 йылға тиклем иҫке гвардия тип исемләнгән гвардияла фельдфебелдәр һәм вахмистрҙар, ә 1798 йылға тиклем сержанттар ҙа Рангтар табеленә (XIV һәм XIII) ҡарағанын иҫәпкә алырға кәрәк, әммә улар обер-офицер тип һаналмаған һәм уларға тиңләнмәгән. Шул уҡ ваҡытта армияға улар подпоручик йәки прапорщик итеп күсерелә алған.
Немец армияһы
Унтерофицер (Unteroffizier) — немец бундесверҙағы атама (НАТО эквивалент OR-5 ), шулай уҡ йыйылма унтер-офицерҙар составының OR-5-тән OR-9-ға тиклем йыйылма билдәләмәһе. Кесе төркөм — портупеяһыҙ унтерофицер (OR-5, унтерофицер һәм ') — өлкән төркөм портупеялы унтерофицер (OR-6-нанфельдфебель OR-9-ға тиклем ').
Әбдрәшитова Нурзиә Әхмәт ҡыҙы
Әбдрәшитова Нурзиә Әхмәт ҡыҙы (30 апрель 1957 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012)
Биографияһы
Нурзиә Әхмәт ҡыҙы Әбдрәшитова 1957 йылдың 30 апрелендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Ҡаратал ауылында тыуған. Әсәһе 1962 йылда йөрәк сиренән вафат булып ҡала.
Уны, һеңлеһен һәм ағаһын Сыңғыҙ ауылында йәшәгән Ғәрифә өләсәйе үҙ ҡанаты аҫтына ала. Тик ул да 1967 йылда вафат була. Балалар яңынан Ҡараталға, атайҙарының яңы ғаиләһенә күсеп ҡайта.
1968 йылда Ҡаратал мәктәбе директоры Шәрифйән Ғәҙелшин уларҙы Баймаҡ интернатына урынлаштыра. Мәктәпте тамамлағас, буласаҡ актриса Ҡуянтау тәжрибә хужалығында бер йыл эшләп ала. Унан Роза Ильясованың өгөтләүе буйынса Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә.
Фәрдүнә Ҡасимова, Гөлли Мөбәрәкова, Суфия Ҡорбанғәлиева, Тамара Хоҙайбирҙиналар — уның уҡытыусылары була. Юғары уҡыу йортон уңышлы тамамлағас, 1977 йылда А. Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрына эшкә ҡайта.
Яңы эшләй башлағас та тамашасы һөйөүен яулап өлгөргән, хәҙер инде Башҡортостандың халыҡ дәрәжәһенә күтәрелгән актрисаны белмәгән, ул тыуҙырған образдарҙы хәтерләмәгән кеше юҡтыр, моғайын. " Айһылыуҙың айлы кистәре"ндә — Хәнифә, "Ай тотолған төндә"лә — Тәңкәбикә, "Аҡҡош йыры"нда — Әлимә, «Бисәкәй»ҙә — Утлыбикә, "Аҡ ҡалфаҡ"та — Раушания ролдәре аша халыҡҡа яҡшы таныш ул.
Тәүге аҙымдарымды баҫырға өйрәткән режиссёры Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улын оло хөрмәт менән иҫкә ала Нурзиә Әхмәт ҡыҙы. Уға Хисмәтулла Дәүләтов, Әсҡәт Йәнбәков, Ҡәйүм Хөсәйенов, Рәмзилә Әҙелшина, Хәмзә Ҡурсаев, Закирйән Ханов, Шәмсинур Сиражетдинова кеүек сәхнә оҫталары менән бергә эшләргә, ижад итергә насип була.
Бына инде 35 йыл Нурзиә Әхмәт ҡыҙы яратҡан театрына тоғро хеҙмәт итә. Ошо арауыҡта ҡырҡтан ашыу роль башҡарып, халыҡ ихтирамын яулаған. 1977 йылда Риза Әбдрәшитовҡа кейәүгә сыға Илгиз менән Илнур исемле улдары бар. Барыһының да тормошо театр менән бәйләнгән: өлкән улы Илгиз — драма артисы, кесеһе Илнур — театр директоры вазифаһын башҡарыусы, Риза Ғәҡиф улы менән килендәре Айгөл дә театрҙа эшләй.
Театр сәнғәте өлкәһендә күрһәткән хеҙмәте өсөн 2012 йылда Нурзиә Әхмәт ҡыҙы Әбдрәшитоваға «Башҡортостандың халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Ролдәре
Тәүге тапҡыр уйнаған спектаклдәре: «Алһыу таңдар», «Сәйер йондоҙҙар», «Зимагорҙар», «Ҡыйыу ҡыҙҙар», «Ҡойма ямғырҙа», «Ҡара төндә яҡты моң»…
Шунда уның киләсәген билдәләгән герой барлыҡҡа килә — ул «Ай тотолған төндә» спектаклендәге Тәңкәбикә роле.
«Рәйсә+Фәйзи», «Ҡыҙҙар ниңә илай?», «Тойғолар ниңә һүнә?», «Төштәге йыр», «Аҡ ҡалфаҡ», «Аҡҡош йыры», «Ҡазан һөлгөһө», Арыҫлан Мөбәрәковтың "Бисәкәй спектаклдәрәренге ролдәре лә тамашасы күңеленә хуш килә.
Нямса-Хэй-Яха
Нямса-Хэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калинин районы (Санкт-Петербург)
География
Майҙан — 40 кв. км. (4008 га). Йәшел зоналар майҙаны 1840 га (эре паркттар- Пискарёвский, Муринский, Пионерский, Академик Сахарова исемендәге прак, Бенуа һәм Любашинский баҡсалары.
Халыҡ
2010 йылда районда 504 кеше йәшәне. Ошо күрғәткес буйынса район Петербургта 2-се урын ала.
Транспорт
Района урынлашҡан:
Ухтома (Северная Двина ҡушылдығы)
Ухтома — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Двина йылғаһының уң ярына тамағынан 702 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кобринская Наталия Ивановна
Кобринская Наталия Ивановна, Кобрынский Наталия Ивановна (Наталія Іванівна Кобринська, ҡыҙ фамилияһы — Озаркевич; 8 июнь 1855 йыл, Белелуй ауылынан (хәҙерге Снятынский районы, Ивано-Франковск өлкәһе Украина) — 22 ғинуар 1920 йыл, Болехов) — галич-украин яҙыусыһы.
Биографияһы
Наталия Ивановна Озаркевич 1855 йылдың 8 июнендә Белелуй ауылында тыуа.
Тәүге украин феминистарының береһе. Тол ҡалғандан һуң, ҡатын-ҡыҙҙарҙы тиң хоҡуҡлылыҡҡа әүҙем әйҙәй, ҡатын-ҡыҙҙарға университеттарға инергә рөхсәт итеү тураһында петиция тарата, ҡатын-ҡыҙ эмансипацияһы темаһына повесть яҙа һәм Станиславов ҡалала"Товариство руський жінок" ойошмаһын ойоштора.
Олена Пчилка менән берлектә 1889 йылда «Перший вінок» альманахын сығара. Ул гүзәл заттар мөхәррирләгән һәм нәшер иткән ҡатын-ҡыҙҙар журналына нигеҙ һала.
Наталия Ивановна Кобринская 1920 йылдың 22 ғинуарында Болехов ҡалаһында 1920 тифтан вафат була.
Шәүрә
Шәүрә (ғәр.) — ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Шәүрә — «танылған», «мәшһүр» мәғәнәһендәге ҡатын-ҡыҙ исеме. XI—XII быуаттарҙан башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.
Билдәле шәхестәр
Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы Ғилманова — (1 ғинуар 1954 йыл) — тележурналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы (1985). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Татарстан Республикаһының (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Мәжит Ғафури исемендәге (2005) премиялар лауреаты.
Шәүрә Муса ҡыҙы Мортазина — (22 июль 1925 йыл — 22 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр режиссёры. РСФСР-ҙың (1970) һәм БАССР-ҙың (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Шәүрә Рәшит ҡыҙы Шәкүрова — (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ,Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Шәүрә Азамат ҡыҙы Сәғитова — композитор, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты
Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы (5 апрель 1946 йыл — 23 ғинуар 2006 йыл) — рәссам. Мәскәү туҡыу институтын тамамлаған (1971). Мәскәү рәссам-графиктар комитеты ағзаһы (1974), Рус рәссамдары ассоциацияһы (1989, Париж), Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы (1995) ағзаһы.
Шәкүрова Шәүрә Рәшит ҡыҙы (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре/
Инөнү
Инөнү (Инёню, İnönü) — үҙәк Төркиә Йөмһүриәтенең Иҫкешәһәр (Eskişehir) провинцияһындағы ҡала һәм район.
Тарихы
Ҡалаға нигеҙ һалыусылар — ҡаланың төньяғында, хәҙер Эсероню тип аталған урындағы колонналарҙың харабаларын өйрәнгәндәге һығымталарға ярашлы — фригиялылар.
Римлеләр Анатолияға күсеп ултырғандан һуң, беҙҙең эраның 395 йылында Византиия империяһына ҡушылған. Византия осоронда ҡаланың Базилика тип аталыуы билдәле.
1921—1922 йылдарҙа Икенсе грек-төрөк һуғышы ваҡытында Инөнү тирәһендә ике ҡаты алыш булған. 1928 йылда Төркиәлә фамилиялар индерелгәс, был алыштарҙа ҡатнашҡан Төркиә ғәскәрҙәре командованиеһы башлығы Исмәт паша үҙе еңеүгә өлгәшкән ҡала хөрмәтенә Инөнү фамилияһын алған.
Инөнүгә район статусы 1987 йылда бирелгән.
Район Истанбул-Анадолу трассаһында, Кютахьянан — 63 саҡрым һәм Бурсанан 120 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ул Иҫкешәһәрҙән 36 саҡрым алыҫлыҡта ята, дәүләт учреждениелары, банкылар, медицина үҙәктәре һәм мәктәптәрҙә эшләүсе хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе Иҫкешәһәрҙә йәшәй һәм көн һайын Инөнүгә йөрөп эшләй.
Вангута-Пезя
Вангута-Пезя — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Конкина йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡараташ (тау)
Ҡараташ (Караташ, горная вершина) — Урал тауҙары системаһының Ҡырҡтытау һыртында урынлашҡан тау түбәһе. 1997 йылдан төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы, һырттың иң бейек нөктәһе.
Этимологияһы
«Ҡараташ» һүҙе «ҡара таш» тигәнде аңлата. «Тау» ҡушымтаһы вулкан тоҡомдары барлыҡҡа килтергән яланғас таш киҫәктәренең өҫкә сығыуы һөҙөмтәһендә алына.
Тәбиғәт үҙенсәлектәре
Әбйәлил районы Буранғол ауылынан көньяҡ-көнсығышта 6 саҡрым алыҫлыҡта ята. Бейеклеге — 1118 метр, оҙонлоғо яҡынса 4 саҡрым, формаһы һуҙынҡы. Һырт һәм уның айырмалары ҡаяларҙан тора. Бейеклеге 8-10 метрлы таш ҡаласыҡтарҙан булған, тәрәнлеге 20 метрлы билән менән айырылған 2 түбәнән тора.
Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүҙәре өсөн хас булған ландшафттар сағыштырмаса яҡшы һаҡланған, аҡһыл һоро урман тупрағындағы ҡайы-уҫаҡ урманынан тора. Урман бүлкәтенән өҫтәрәк өлгөрөп етмәгән аҡһыл һоро тупраҡтағы һирәк үлән үҫкән әремле-типсәкле дала зонаһы таралғанБашҡорт энциклопедияһы/ Ҡараташ,тау.
Үҫемлектәре:кавказ күрәне, осҡон, энәле ҡәнәфер, төньяҡ шиверекияһы, Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына индерелгән Гельм минуарцияһы, ҡом ҡаҙ үләне, шыма еҫле сәскә, энәле ҡәнәфер һ.б. Түбәһендә ҡарағастар осрай, шул иҫәптән оҙаҡ йылдар йәшәгәндәр ҙә бар. Айырым ҡарағастарҙың йәше 300-гә лә еткән.
Ҡаяларында сапсандар һәм бөркөттәр оя ҡора.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы тәбиғәтте һаҡлау, фәнни һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
Сәғит ибн Зәйет
Сәғит ибн Зәйд әл-Ҡорайши (ғәр.. سعيد بن زيد; Са‘ид ибн Зейд аль-Кураши — ? — һ. 51/671 йыл) — Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдең сәхәбәһе, иҫән сағында уҡ йәннәт менән һөйөнсөләнгән ун сәхәбәнең береһе.
Биографияһы
Уның атаһы — Зәйет ибн Әмр ибн Туфайл Мөхәммәт ғәләйһисссәләм пәйғәмбәрлегенә тиклем үк күп аллалыҡтан баш тартып, бер аллалыҡта була. Ул бер аллалыҡты дин (Ибраһим динен) эҙләп Шам еренә бара һәм унда монахтан тыуған ере — Мәккәлә яңы пәйғәмбәр килеп сығасағын белеп, кире ҡайтырға сыға, ләкин юлда уны бәҙәүи ғәрәптәр үлтерә. Әммә уның улы — Сәғит беренселәрҙән булып яңы пәйғәмбәргә эйәрә. Был ваҡытта уға 20 тулмаған була әле. Уның менән бергә ҡатыны — әл-Хәттаб ҡыҙы Фатима ла ислам ҡабул итә. Улар Ғүмәр ибн әл-Хәттабтың ислам ҡабул итеүенә лә сәбәп булып тора.
Исламдың барлыҡҡа килеүенең тәүге йылдарында мосолмандар, шул иҫәптән Сәғит ибн Зәйет тә, ҡаты эҙәрлекләүҙәргә дусар була, һөҙөмтәлә уларға Мәҙинәгә күсенергә, йәғни, Һижрәт ҡылырға тура килә.
Хәрби һәм сәйәси эшмәкәрлеге
Бәҙер һуғышынан башҡа бөтә тиерлек мосолман яуҙарында ҡатнаша. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң, Сәғит Хәлифәттең Иран һәм Византияға ҡаршы һуғышында ҡатнаша. Дамаскты яулағандан һуң, Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх уны әлеге ҡала башлығы итеп билдәләй.
Солтанбәк (Асҡын районы)
Солтанбәк (Султанбеково) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 459 кеше. Почта индексы — 452895, ОКАТО коды — 80204843001.
Хәҙерге торошо
Солтанбәк ауыл советына, үҙәге Солтанбәк ауылы,Чураш һәм Кәмәшиҙе ауылдары керә. Бөгөнгө көндә Солтанбәктә заманса төҙөлгән социаль-мәҙәни үҙәк бар. Уның эсендә урта дөйөм белем биреү мәктәбе (филиалы Чураш), ауыл Советы, балалар баҡсаһы (филиалы Урмияҙ), фельдшер-акушерлыҡ пункты урынлашҡан. Шулай уҡ ике мәҙәниәт йорто (Солтанбәк һәм Чураш ауылдарында), почта бүлексәһе, китапханә, ике шәхси эшҡыуарҙың сауҙа кибеттәре бар. Ауылда кесе һәм урта эшҡыуарлыҡтың 4 субъекты бар. Бөгөн Солтанбәктә 174 йортта барлығы 473 кеше йәшәй.
Тарихы
Архив материалдары һәм зыярат таштарындағы яҙыуҙарға ҡарағанда, ауылдың тәүге нигеҙе 1672 йылдарҙа һалына. Солтанбәктәр балыҡсы ырыуы башҡорттары. Ауылға Алтай, Көньяҡ Себер өлкәләренән күсеп килгәндәр. Солтанбәк ауылы Пермь өлкәһе менән сиктәш, Сарс йылғаһы буйына урнашҡан. Элек ауылды төрлөсә атағандар: Сарс,Иҫке Сарс, Ҙур Сарс,Түбәнге Сарс. Ауыл Һөйәнтүҙ фажиғәһе ваҡытында яндырылған. Тергеҙелеүе тураһында IV ревизия мәғлүмәттәре 1783 йылда, [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ]китабында иҫкә алына. Һуңынан был урынға башлап Ғәйет ҡарт килеп урынлаша. Ул тыуған яҡты өйрәнеүсе Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улының бик боронғо олатаһы була. Ауылдың бөгөнгө исеме йөҙ башы Солтанбәк Ғүмәров менән бәйле. Ул бирегә Билгеш ауылынан килгән була. 1905 йылдан ауыл Солтанбәк тип йөрөтөлә. Элек электән ауыл хужалығы, умартасылыҡ, урман әҙерләү менән шөғөлләнгәндәр. 30 — сы йылдар башында Солтанбәктә артель промыслаһы була — арба, саналар, мунсала эшкәрткәндәр. Һуғыш йылдарында фронтҡа винтовка прикладтары, саңғылар эшләп ебәргәндәр.
Ауыл үҙенсәлектәре
Солтанбәк ауылы күп бала тәрбиәләгән һәм тәрбиәгә бала алған ғаиләләрҙең күп булыуы менән билдәле. Мәҫәлән, «Әсәлек даны» миҙалына 23 ҡатын-ҡыҙ эйә булды, биш ғаилә ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған 11 бала алып тәрбиәләй. Солтанбәктәр яңы йорттар һала, тарихын өйрәнә, шәжәрәләр төҙөп, белгәндәрен йәш быуынға еткерә.
Урамдары
Урам исеме
Бәшнәктәр
Бәшнәктәр төрки халыҡтарҙың күбеһенең, шул иҫәптән башҡорттарҙың, татарҙарҙың һәм башҡаларҙың, этномәҙәни үҫешенә йоғонто яһаған.
Этноним
Урта быуат ғәрәп (Гардизи, Ибн Руста, Ибн Фаҙлан һ.б.) һәм Византия (Константин Багрянородныйҙың «Империя менән идара итеү тураһында» («Об управлении империей») әҫәрендә) авторҙары хеҙмәттәрендә, Көнбайыш Европа һәм боронғо урыҫ йылъяҙмаларында телгә алына.
Европа һәм грек сығанаҡтарында «пацинак» йәғни «пачинакит», ғәрәп — «беджнак» йәки «баджана» тип атала. С. А. Плетнёва фаразы буйынса, атамалары бәшнәк ҡәбиләләр берләшмәһенең гипотетик юлбашсыһы Бече (Beče) төрки исеменән барлыҡҡа килеүе мөмкин.
Шулай уҡ этноним bačanak (badža — «бажа; апаның йәки һеңленең ире; өлкән туған», свояк) төрки һүҙенән килеп сығыуы мөмкин. Н. А. Баскаков шундай уҡ үҙенсәлекте башҡорттарҙың этнонимында таба: badža («бажа») һәм oγur («уғыр/оғур ҡәбиләһе») — badž(a) (o)γur > badžγar > badžγur (уғыр бажалары). Баскаков буйынса «төрк» этнонимы törxöm ~ türxem (кейәүҙәге ҡатындың ата-әсәләре һәм туғандары) монгол һүҙенән килеп сыҡҡан.
Тарих
Бәшнәктәр ҡәбиләләр берләшмәһе VII—VIII быуаттарҙа Урта Азияла, Арал диңгеҙе буйы далаларында һәм Һырдаръя йылғаһының түбәнге ағымында формалашҡан тип фараз ителә. Бәлки башта уғыҙҙарҙың бер өлөшөн тәшкил иткән. Византия императоры Константин Багрянородныйҙың «Империя менән идара итеү тураһында» («Об управлении империей») әҫәрендә бәшнәктәрҙең бер өлөшөнөң атамаһы ҡаңғар булған тигән мәғлүмәттәр бар. Й. Мар­кварт «ҡаңғар» этнонимын Һырдаръяның түбәнге ағымының Ҡанғ атамаһы менән Орхон-Йәнәсәй төрки руник яҙмаларындағы «кен­ге­рес» этнонимына тап килтерә. В. В. Бар­толь­д һәм А. М. Щер­ба­к тарафынан хупланған Мар­квар­т гипотезаһы буйынса бәшнәктәр иң башта Һырдаръяның түбәнге ағымында һәм Арал диңгеҙенән төньяҡтараҡ урынлашҡан территорияларҙа йәшәгән тип әйтергә мөмкин. С. Г. Кляш­тор­ный «Ҡанғ йылғаһын» Һырдаръяның урта ағымындағы оазистарҙың ерҙәренә тап килтерә, был ерҙәр ярым күсмә уғыҙ һәм бәшнәк протектораты аҫтында булған. Кляшторный күҙәтеүе буйынса, VIII быуат башында уҡ бәшнәк ҡәбиләләре (кен­ге­ре­стар/ҡаңғарҙар) айырым халыҡ булараҡ оазистарҙың ултыраҡ халҡы менән сәйәси конфедерацияға ингән.
IX быуатта бәшнәктәрҙе Арал буйынан уғыҙҙар ҡыҫырыҡлап сығара, һәм уларҙың төп өлөшө Волга һәм Дон йылғаларының аръяғына, Киев Русе сиктәренә күсенә, ҡалғандары Яйыҡ йылғаһының урта, Илек йылғаһының түбәнге ағымында, Һамар йылғаһы бассейнында урынлаша. Үҙ сиратында бәшнәктәр мадъяр (венгр) күсмә ҡәбиләләрен көнбайышҡа китергә мәжбүр итә.
Бәшнәк хәрби контингенттары ялланма ғәскәр булараҡ күп тапҡыр Византия императорҙары тарафынан Беренсе Болгар батшалығы һәм Боронғо Рус дәүләтенә, шулай уҡ Боронғо Рус дәүләте хакимдары тарафынан Византияға һәм Беренсе Болгар батшалығына ҡаршы көрәшкә йәлеп ителә. Бәшнәктәрҙең бер өлөшө Хазар ҡағанатына буйһона, йәнә бер төркөмө Волга аръяғына күсенә, бында уларҙың булыуын X быуатта ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙлан билдәләп үтә.
Урта быуат авторҙарының барыһы тиерлек, X—XI быуаттарҙа бәшнәк этносәйәси берләшмәһенең сәйәси ҡоролошо ҡатмарлы булыуы тураһында билдәләп үтә. Кон­стан­ти­н VII Баг­ря­но­род­ный буйынса, бәшнәктәр үҙ башлыҡтары булған 8 фемаға бүленгән, ә һәр бер фе­ма — биш кесерәк берләшмәнән (кландарҙан йәки ырыуҙарҙан) торған. «Империя менән идара итеү тураһында» («Об управлении империей») әҫәренең мәғлүмәттәренә ярашлы, бәшнәктәрҙә власть бер нәҫелдең вәкилдәре ҡулында булған һәм ике туған ҡустыһана күскән (дөйөм төрки йолаһы буйынса, власть атаһынан улына күсмәгән, ә нәҫелдә хакимдан һуң өлкәнерәк булған ир-егеткә бирелгән, күренеүенсә, был осраҡта византия ҡарашы буйынса үҙгәртеп күрһәтелгән). Сығанаҡтар бәшнәктәрҙә «халыҡ йыйылышы» йәғни «ари­сто­кра­ти­я шураһы» булыуын, һәм шулай уҡ юлбашсы-хандарҙың һәм «аҡһаҡалдар»ҙың власы үҫеүен билдәләй. Шулай итеп «Бәшнәк иле» («Пе­че­не­гия») ҡәбиләләр конфедерацияһы булып торған, ул империяға тиклем үҫергә мөмкин булған, әммә яйлап һуғыштарҙа юҡ ителгән. Бәшнәк ҡәбиләләре күп тапҡыр боронғо урыҫ йылъяҙмаһында теркәлә, ундағы бәшнәктәр хаҡында тәүге хәбәрҙәр шартлы рәүештә 915 йыл менән билдәләнә — был ваҡытта бәшнәктәр Киев кенәзе Игорь менән солох килешеүен төҙөй. 920 йылда Киев кенәзе Игорь бәшнәктәр менән һуғыша, ә 944 уларҙы Византияға походға барыу өсөн яллай. 968 йылда бәшнәк ҡәбиләләре Ки­евты ҡамауға ала. «По­вес­ть вре­мен­ных лет» әҫәрендә боронғо рус воеводаһы Претич һәм бәшнәк кенәзе араһында һөйләшеүҙәр һүрәтләнә. 972 йылдың яҙында бәшнәк ханы Куря византияларҙың ҡотортоуы буйынса кенәз Святослав Игоревичты үлтерә; риүәйәт буйынса кенәздең баш һөйәгенән хан өсөн һауыт эшләнә. Киев кенәзе Владимир Святославич хакимлығы осоронда бәшнәктәр күп тапҡыр Боронғо Рус дәүләтенә һөжүм итә. Уларҙан һаҡланыу өсөн киев кенәзе Боронғо Рус дәүләтенең көньяҡ сиктәрендә оборона һыҙыҡтарын («бе бо рать отъ пе­че­негъ») төҙөүҙе ойоштора. Улар Дес­на, Ос­тёр, Тру­беж, Су­ла, Стуг­на йылғалары буйҙарында төҙөлә. Бәшнәктәр менән бер туҡтауһыҙ һуғыштар боронғо урыҫ эпик традицияларында һаҡланған, улар йылъяҙмасылар өсөн сығанаҡ булған. Бәшнәктәр Яро­сла­в Вла­ди­ми­ро­ви­ч Муд­рыйға ҡаршы Святополк Окаянный яғында, Владимир Святославичтың улдары араһындағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан. 1036 йылда киев кенәзе Яро­слав Муд­рый бәшнәктәрҙе тар-мар итә, бынан һуң уларҙың төп өлөшө, ҡыпсаҡтарҙың ҡыҫырыҡлауы һөҙөмтәһендә Византия һәм Венгрия сиктәренә күсенә.
XI быуатта бәшнәктәр Византия империяһына даими рәүештә ҡурҡыныс менән янай, 1040 йылдар аҙағында Тирах хан етәкселегендә Дунайҙы боҙ аша үтә, әммә византиялар уларҙың һөжүмен кире ҡағыуға ирешә. Шул уҡ ваҡытта бынан иртәрәк Тирах хандың көндәше Кеген византия императорына хеҙмәткә күсә, бәшнәктәрҙең бер өлөшө Болгария территорияһында урынлаша. Император Алек­сей I Ком­нин бәшнәктәр менән алты йыл дауамында барған һуғыштан һуң, 1091 йылда уларҙы еңеүгә өлгәшә. Уның уңышын император Ио­анн II Ком­нин нығыта, ул 1122 йылдағы алышта бәшнәктәрҙе тар-мар иткән. XI быуат уртаһында бәшнәктәр күмәк рәүештә Венгрияға күсә (уларҙың Венгрияға тәүге тапҡыр үтеп инеүе X быуатҡа ҡарай). Бәшнәк ҡәбиләләренең Венгрияға яуы һәм миграцияһы XII быуаттың 1-се сирегенә тиклем дауам итә. Мадъяр сығанаҡтарында «хеҙмәт итеүсе» бәшнәктәр XIII быуаттың 2-се яртыһына ҡәҙәр осрай.
Бәшнәктәрҙең бөр өлөшө ҡарабүректәр (черные клобуки) составына инеп, XI быуаттың 2-се яртыһынан киев кенәздәренең федераттары булып китә. 1116 йылда Дон йылғаһы буйында бәшнәк һәм торктар менән ҡыпсаҡтар араһында алыш була, бында һуңғылары еңеү яулай. Бәшнәктәр урыҫ йылъяҙмаларында һуңғы тапҡыр 1169 йылда ҡара бүректәр составында телгә алына. XVI быуатҡа ҡараған урыҫ йылъяҙмаларындағы 867 йылда Аскольд һәм Дирҙең бәшнәктәрҙе ҡыйратыуы, бәшнәк кенәздәрен суҡындырыу, урыҫ баһадирҙарының бәшнәктәрҙе еңеүе һәм бәшнәк кенәздәре менән төрлө килешеүҙәр төҙөү тураһындағы мәғлүмәттәр дөрөҫлөккә тап килмәй һәм урта быуат әҙәби ижадының емеше булып тора.
XIII быуат аҙағына ҡарай бәшнәктәр тураһында мәғлүмәттәр сығанаҡтарҙан юҡ була.
Мәҙәниәт
Телдәре тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Бәлки бәшнәк теле бер нисә боронғо төрки руник яҙма ҡомартҡыларында теркәлгәндер. Византия һәм башҡа яҙма сығанаҡтар буйынса бер нисә тиҫтә бәшнәк һүҙҙәре (башлыса шәхси исемдәр, топонимдар, этонимдар) һаҡланған. Н. А. Баскаков фекеренсә, бәшнәк теле төрки тел төркөмөнөң уғыҙ төркөмсәһенә ҡараған, шулай ҙа уның төрки телдәре классификцияһындағы урыны аныҡ билдәле түгел. «По­вес­ть вре­мен­ных лет» буйынса бәшнәктәрҙең теле Киев халҡына X быуаттан билдәле булған.
Бәшнәктәрҙең хужалыҡ итеү нигеҙендә күсмә малсылыҡ ятҡан.
Сығанаҡтарҙа бәшнәктәрҙең артабанғы йолалары теркәлгән: һаҡалды ҡырыу, ҡыҫҡартылған еңһеҙ кейем кейеү, мәйеттәрҙе яғыу (был йола тик яҙма сығанаҡтарҙа теркәлә һәм архелогик яҡтан раҫланмай), шәхси даландың контагиоз күсеүенә ышаныу, бәлки — ритуаль каннибализм. Ар­хео­ло­гик мәғлүмәттәр буйынса, бәшнәктәр мәйеттәрҙе йылҡы менән, йыш ҡына — ҡорал (ян, уҡ, ҡылыс) һәм биҙәүестәр менән бергә ерләгәндәр. Бәшнәк зыяраттары шул уҡ дәүерҙәге башҡа күсмә зыяраттарҙан ерләү йолаһы менән бер үк тиерлек, улар башлыса хронологик һәм территориаль яҡтан айырыла. Ҡәберҙәр өҫтөнә йә бәләкәй ҡурғандар өйөлгән, йә иртәрәк ваҡыттағы өйөлмәләргә өҫтәлмә ерләнеү урыны яһалған. Мәйеттәр ябай ҡәбер соҡорҙарына баштары менән көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Йыш ҡына ҡәбер соҡоронда ағас камера йәки ҡумта эшләнгән. 1108 йылда немец мис­сио­неры Бру­но Квер­фурт­ский бәшнәктәргә уларҙы христиан диненә суҡындырыу маҡсатында барған, әммә уның инициативаһы уңышһыҙ тамамлана. Шәреҡ авторҙары бәшнәктәр араһында ислам дине таралыуы хаҡында хәбәр итә, шулай уҡ уларға манихейлыҡ дине миссионерҙары барған.
Вуст (Шёнхаузен)
Вуст (Шёнхаузен) (Wust (bei Schönhausen)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 873 кеше йәшәй. Майҙаны — 47,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Мостовка (Липка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәбибулла
Хәбибулла — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы Ғәбитов (5 май 1886 йыл — 14 апрель 1938 йыл) — Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре, шағир, телсе, фольклорсы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Хәбибулла Бәхтигәрәй улы Әбдүшев (1 март 1920 йыл — 23 декабрь 1988 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, трактор бригадаһы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Хәбибулла Ибраһимов (29 декабрь 1894 — 17 март 1959) — композитор, драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың Композиторҙар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1951).
Фамилияларҙа
Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы (7 ғинуар 1903 йыл — 19 сентябрь 1969 йыл) — башҡорт опера йырсыһы. Башҡорт АССР-ының (1942) һәм РСФСР-ҙың (1949) атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының (1947) һәм РСФСР-ҙың (1955) халыҡ артисы.
Хәбибуллин Руслан Әмин улы (27 март 1966 йыл) — опера йырсыһы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика вокалистар конкурсы лауреаты (Өфө, 1997).
Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы (5 март 1943 — 22 декабрь 2016) — эстрада артисы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1987) артисы.
Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы(23 апрель 1917 йыл — 9 ноябрь 1997 йыл — нефтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы(1914—1979) — СССР хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр. Хәбибуллин Булат Нурмый улы (24 май 1958 йыл) — математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1993), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2011).
Әҙәби геройҙар
Хәбибулла — Талха Ғиниәтуллиндың «Мәтрүшкә еҫе» хикәйәһендә төп образ
Йөкшөр
Йөкшөр — Пермь крайы Барҙы районындағы ауыл. Федорковский ауыл биләмәһе составына инә.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса халыҡ һаны 62 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 31 ир-ат һәм 31 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда халыҡ һаны 48 кеше тәшкил итте.
Няхар-Седэ-Яха
Няхар-Седэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алабайтал (ауыл)
Алабайтал (Алабайтал) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Беляевка районындағы ауыл. Крючковка ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Алабайтал йылғаһы буйында урынлашҡан.
Халҡы
{| class="wikitable"
Вост. Гусиная
'''Вост. Гусиная''' — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гусиная йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түркән Шорай
Түркән Шора́й (Türkân Şoray; 25 июнь 1945 йыл) — Төркиә киноактрисаһы, сценарист һәм режиссёр. Иленән ситтә «Көнсығыш Элизабет Тейлоры» тип атайҙар. Рәсәйҙә «Королек — птичка певчая» (1966) фильмындағы Фәриҙә роле менән билдәлелек алыусы.
Биографияһы
Түркән Шорай 1945 йылдың 28 июнендә Истанбулда чиновник Хәлит Шорай һәм Мәлихә Шорай ғаиләһендә тыуған.
Ғаиләлә тағы ике ҡыҙ була: Назан һәм Фигән. Кесе ҡыҙҙары тыуғас, бер аҙҙан ата-әсә айырылыша. Ҡыҙҙар әсәһе менән ҡала.
Түркән Фатих ҡыҙҙар лицейын тамамлай.
Мәлихә Шорай ҡыҙҙары менән Төркиәнең тәүге актрисаларының береһе Эмель Йылдыз ханымда фатирҙа йәшәй. Тап Эмель Түркәнға киноға юл күрһәтә: ул ҡыҙҙы Ешилчам студияһына алып килә. Оҙаҡламай Түркән студия менән контракт төҙөй.
2016 йылдан Шорай Евразия Академияһы ағзаһы.
Шәхси тормошо
1983 йылда Түркән Джихан Уналгә кейәүгә сыға, 1984 йылдың 21 октябрендә уларҙың ҡыҙҙары Ягмур тыуа. 1987 ғаилә тарҡала.
Гузар
Гузар (Gʻuzor/Ғузор) — ҡала, Үзбәкстандың Ҡашҡадаръя өлкәһе Гузар районы үҙәге. Ҡала статусы — 1977 йылдан (шуға тиклем — ҡышлаҡ).
Этимологияһы
«Гузар». Үзбәк теленең аңлатмалы һүҙлегендә был һүҙ Бохара ханлығында мәхәллә тигәнде аңлатҡан төшөнсә тип бирелә.
Географияһы
Ҡала Гузардаръя йылғаһы буйында урынлашҡан, Ҡаршынан 58 километра алыҫлыҡта. Ҡаршы далаһы тип аталған тигеҙлектә барлыҡҡа килгән. Ҡаланан сығыу менән көнсығышында һәм көньяғында Гиссар һырты армыттары башлана.
Транспорты
Гузар — төбәктәге бик мөһим транспорт үҙәге.Ҡалала ошо исемдәге үк тимер юл станцияһы бар. Унда Ҡаршы, Китаб һәм Ҡомҡорған ҡалаларынан килгән юлдар ҡушыла. Ошонда өс автомобиль йүнәлеше — Ҡаршы — Бохара, Сәмәрҡәнд һәм Термез юлдары тоташа.
Иҡтисады
Ҡалала еңел сәнәғәт предприятиелары бар. Ҡаланы ауыл хужалығы баҫыуҙары уратып алған. Үҙендә иһә уны эшкәртеү предприятиелары бар (мәҫәлән, мамыҡ таҙартыу комбианты). Бынан тыш, төҙөлөш компаниялары, химия һәм агрохимия тармағы предприятиелары эшләп килде.
Тарихы
Гузар борон көслө нығытма булараҡ барлыҡҡа килгән, Бохара ханлығының мөһим ҡалаларының береһе булған. Шәйбани хан заманында Бабур үзбәк ҡалаларын баҫып алған һәм хатта Ҡаршы, Гузар кеүек бик көслө нығытмалар ҙа уға баш һалған.
Ҡалала боронғо ҡомартҡылар бар. Урындағы кешеләр, киң билдәле «Таһир үә Зөһрә» дастаны геройҙары тап ошо тирәлә йәшәгән тип тә ебәрәләр.
Хәким бейҙең биш улы була. Өсөнсө улы Мөхәммәд Рәхимбей. 1747 йылда хан үлтерелгәс, бар хакимлыҡ Мөхәммәд Рахимбей ҡулына күсә. Ул Әбүлфәйез хандың ҡыҙына өйләнә. Рәхимбей хан осоронда Бохара ханлығына Бохара, Сәмәрҡәнд, Миәнкәл, Кермине, Ҡаршы, Гузар, Атамурат, Чарджоу,Шәһрисәбез ҡалалары инә. Гиссар менән Ташкент үҙаллы биләмәләр булып ҡала. Мөхәммәд Рахимхан Сыңғыҙхан тоҡомо булмаһа ла, ҡатынҡы сәйәсәте, яҡшы ойоштора белеүе менән хатта хан титулына эйә булыуға өлгәшә.
Гузарҙа 1940-сы йылдарҙа хәрби әсирҙәр сифатында тотолған поляк һуғышсыларына бағышланған зыярат-мемориал төҙөлгән.
Спорт
Ҡалала яңы спорткомплекс төҙөлгән, ундағы футбол аренаһы заманса шарттарға яуап бирә.
«Шуртан» футбол клубы бар, ул 2005 йылдан Үзбәкстандың Юғары лигаһы чемпионатында ҡатнаша.
Башҡортостан менән бәйләнеше
1914 йылда ҡышлаҡта Зәки Вәлидиҙең булып китеүе билдәле. Зәки Вәлиди Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ағзаһы булараҡ шул йылдың 23 июнендә ул Бохаранан Шәхрисәбз ҡалаһы аша аша Сурхандаръя үҙәнендәге ҡалаларға йүнәлә, Гузар, Байсун һәм башҡа ҡалаларҙа, ҡышлаҡтарҙа боронғо ҡулъяҙмалар эҙләй. Был сәфәренән Зәки Вәлиди ҡиммәтле табыш — Ҡаршы ҡалаһында боронғо Ҡөрьән тәфсире, барлығы 23 ҡулъяҙма табып, бер нисә китап һатып алып ҡайта.
Башҡорттар борондан Үзбәкстан менән бәйләнеш тотҡан, Гузар яғына ла килеп сығып торған. Бигерәк тә 1941—1945 йылдарҙа, һуғыштан һуң да ошо яҡҡа килеп төпләнеүселәр булған. Уларҙың күбеһе инде үзбәктәр менән ҡатышҡан, тоҡомдары үзбәкләшкән.
Нуакшот
Нуакшо́т (نواكشوط йәки انواكشوط, Nouakchott) — Мавританияның баш ҡалаһы. Халҡы — 760 мең кеше (2001 йылғы баһа буйынса), ә 1960-сы йылдар аҙағында 20 мең самаһы кеше булған. Бербер теленән тәржемә иткәндә ҡаланың исеме «ел иҫкән урын» тигәнде аңлата.
Географияһы
Нуакшот Көнбайыш Африкала, океандан 5 километр алыҫлыҡта, тигеҙ яр буйында урынлашҡан. Уртаса бейеклеге диңгеҙ кимәленән 7-8 метр. Ул Сенегалдың баш ҡалаһы Дакарҙан 475 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡала ҡыҙыл балсыҡлы ҡомдарҙа һәм ҡабырсаҡтан яһалған ваҡ ҡомда тора. Нуакшот эргәһендә һыу сығанаҡтары булмаған, эргә-тирәләге тупраҡ тоҙло.
Этимологияһы
Нуакшоттың атамаһы — «елле урын» тигәнде аңлатҡан бербер һүҙбәйләнеше: был океан яры янында урынлашҡан ошо урындың тәбиғи шарттарына бәйле.
Тарихы
Электән Нуакшот 500 кешелек балыҡсылар ауылы булған, уның янында Антуан де Сент-Экзюпери һүрәтләгән бәләкәй генә форт булған. Баш ҡала үҙәгендә әле һаман ҙур балыҡ баҙары эшләй.
Француз хакимиәтенән һуң бойондороҡһоҙ ил властары, Мавритания «заманса илгә» әйләнһен өсөн бәҙәүиҙәр ҡалала йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Быға мәктәптәрҙә мотлаҡ белем биреүҙе индереү, сүллек киңәйеүе һөҙөмтәһендә мәҙәниәт һәм сауҙа үҙәктәренең бушап ҡалыуы, 1940-сы йылдарҙа башланған яуым-төшөмдөң кәмеүе, 1975 йылдан Көнбайыш Сахарала барған һуғыш (был элекке каруан юлдарын ҡулланыуға тағы ла хәүефле иткән) тәьҫир итте.
Тәүҙә Нуакшотта 8000 самаһы кеше йәшәр тип планлаштырылған, әммә уның халҡы был дәүмәлгә 1963 йылда уҡ еткән. Ә 1970-се йылдарҙағы ҡоролоҡ һәм хөкүмәттең ерҙе таратыуы үҫеште тағы ла арттырған. 1955—1999 йылдарҙа Нуакшоттың халҡы 387 процентҡа артҡан, өҫтәүенә 1977—1988 йылдарҙа ул өс тапҡырға артҡан. Шунан һуң демографик күсеү арҡаһында халыҡтың үҫеше кәмегән.
Халыҡтың ҡапыл артыуы арҡаһында Нуакшот ситтәрендә трущобалар барлыҡҡа килгән. Үҙәк райондарҙы күрше Акжужт, Бутилимит һәм Росо менән бәйләгән юлдар буйында ҡала киңәйгән. 1999 йылға ҡарата Нуакшоттың майҙаны 10 000 гектар тәшкил иткән. Законһыҙ төҙөлөш ҡалала ике төргә бүленә: «кеббе» — шәхси ерҙе үҙ белдеге менән биләү, ғәҙәттә, еңел палаткалар менән, ә «газра» — дәүләт ерендә торлаҡ төҙөү, был осраҡта уны «даими торлаҡ» итеп рәсмиләштеү өсөн йорттарҙы мөмкин тиклем нығыраҡ төҙөйҙәр. Законһыҙ төҙөлгән ҡоролмаларҙың күбеһе үҙәк менән тоташҡан Әл-Мина, Арафат, Тенсүлейлим һәм Хай-Сакен райондарында, шулай уҡ ситтә (Тужуонин һәм Арафат) урынлашҡан.
Халҡы
1977—2013 йылдарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре һәм 2017 йылға фараздар килтерелгән.
Административ бүленеш
Ҡала, үҙ сиратында райондарға бүленгән, өс төбәккә бүленә:
Дар-Наим районында шул уҡ исемле төрмә урынлашҡан.
Административ бүленеш тарихы
1972 йылға тиклем Нуакшот 50 гектар майҙанды биләгән административ-сәнәғәт зонаһына, планлаштырылған «йоҡо» райондарына (140 гектар) һәм ҡала үҫеше планына инмәгән көйләнмәүсе өлөшөнә (9 гектар) бүленгән. Һуңғараҡ миграция башланғандан һуң уларға көнбайыш һәм көньяҡ райондар өҫтәлде, артабан, 1974 йылда, торлаҡ төҙөлөшөнә тағы ике ер участкаһы бүленде, төньяҡта һәм көньяҡта (хәҙерге Теярет, Себкха һәм Эль-Мина райондары). 1975—1985 йылдарҙа Тевраг-Зейнға — 2500, ә Себкха, Теярет һәм Әл-Минаға 16 меңдән ашыу шәхси участка өҫтәлә; был участкалар һаны һорауҙы ҡәнәғәтләндерә алмай.
1983 йылда ҡабул ителгән ҡала төҙөлөшө планы ла, 1987 йылғы ҡабаттан ҡаралған план да ҡаланың тәртипһеҙ үҫешен туҡтата алмай. Ксар, Тевраг-Зейна, Себкха, Әл-Мина һәм Теярет үҙәк райондарында халыҡ һаны арта бара, унда ҙур булмаған күп фатирлы йорттар барлыҡҡа килә, әммә урбанизацияны тар гудронлы юлдар, үҙәк һыу сығанағына һәм канализацияға тоташтырыу мөмкинлегенең булмауы тотҡарлай. Икенсе яҡтан, Нуакшот ҡоролоҡ арҡаһында юлдар буйлап контролһеҙ үҫеүен дауам итә..
Климаты
Нуакшот эҫе йәйе һәм йылы ҡышы, ҡоро климаты менән айырылып тора. Йылдың күпселек өлөшөндә ҡалала температура юғары булһа ла, Нуакшотта ошондай климатлы башҡа ҡалаларҙағы кеүек үк эҫе түгел. Температураның уртаса максималь кимәле 32 градус самаһы булһа ла, йәйге айҙарҙа уртаса 24 градустан ҡышҡы айҙарҙа 13 градусҡа тиклем тирбәлеүе ихтимал. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме ҡалала йылына 159 миллиметр тәшкил итә. Яуым-төшөмдөң күпселек өлөшө, ғәҙәттә, август айында, ҡыҫҡа ваҡытлы ямғырҙар миҙгелен формалаштырған берҙән-бер ай дауамында төшә. Декабрҙән июнгә тиклем яуым-төшөмдәр бөтөнләй яумай.
Иҡтисады
2016 йылда асылған Нуакшот-Умтунси халыҡ-ара аэропорты эшләй. Быға тиклем Нуакшот аэропорты эшләгән. Ҡалала шулай уҡ диңгеҙ порты бар, ул 1986 йылда Ҡытай компанияһы тарафынан төҙөлгән. Диңгеҙ сауҙаһының нигеҙе — бензин һәм баҡырҙы экспортлау. Ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡа табан 195 км алыҫлыҡта баҡыр шахталары урынлашҡан. Аҙыҡ-түлек һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте бар.
Спорт
Мавритания чемпионатында сығыш яһаған футбол клубтарының күбеһе Нуакшот ҡалаһында урынлашҡан.
Мәҙәниәт һәм мәғариф
Ҡаланың иң төп майҙаны — Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны.
Ҡалала 1981 йылда нигеҙләнгән Нуакшот университеты, Исламды өйрәнеү интитуты урынлашҡан.
Джунта Блас
Блас Армандо Джунта Родригес (6 сентябрь 1963 йыл, Буэнос-Айрес) — Аргентина футболсыһы, ярым һаксы, уйынсы карьераһы тамамланғандан һуң — тренер.