cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишбаев Исмәғил Сәхиулла улы
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Шулай уҡ Исмәғил Сәхиулла улының иҫтәлекле даталарға: В.И. Лениндың тыуыуына 100 йыл (8.04.1970 йылдар), 30,40,50,60,65,70 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 100 йыл тулыу айҡанлы бик күп миҙалдары бар.
1963 йылдың 14 июнендә Ишбаев Исмәғил Сәхиулла улы Белорет ҡалаһының иң яҡшы пропагандистар почёты таҡтаһына индерелә һәм КПСС-тың Белорет ҡала комитеты грамотаһы менән бүләкләнә.
КПСС Өлкә комитеты, ВЛКСМ ҮК, партияның район комитеты, район Советы, физик культура һәм спорт буйынса район комитеты, «Таң» район гәзите, «Бөрйән» совхозы, Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы, Иҫке Собханғол урта мәктәбенең бер нисә тапҡыр Почет грамоталары менән бүләкләнә.
Ишбаев Исмәғил Сәхиулла улы 2019 йылдың 27 декабрендә вафат була.
Спас районы (Татарстан)
Спас районы - Татарстан Республикаһында муниципаль район. Был районда тарихи Болғар ҡалаһы ҡалдыҡлары урнашҡан.
Успенский Глеб Иванович
Успенский Глеб Иванович (, Тула —, Петербург) — урыҫ яҙыусыһы һәм публицист, народниктар хәрәкәтенә яҡын торған. XIX быуат урыҫ реализмы тарафдары булараҡ ҙур шәхес, төрлө чин (разночинец) яҙыусыларҙың күренеклеләренән.
Биографияһы
Иван Яковлевич Успенский ғаиләһендә донъяға килгән (1818 — 08.01.1864). Ике туған ағаһы — яҙыусы Н. В. Успенский.
Гимназияла тәүҙә (1853 йылдан алып) — Тулала, артабан (1856 йылдан 1861 йылға тиклем) Черниговта уҡыған. Гимназия курсын тамамлағандан һуң Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға инә, 1862 йылда Мәскәү университетының юридик факультетында уҡый башлай, ләкин аҡса етмәү сәбәпле бер йылдан уны ҡалдыра.
1870 йылда уҡытыусы һәм тәржемәсе Бараева Александра Васильевна (1845—1906) менән өйләнешә. Балалары Александр (1873—1907), Вера (1877—1942 й.), Мария (1879—1943), Ольга (1881—1942), Борис (1886—1951).
Әҙәби эшмәкәрлегенең юл башы
Әҙәби эшмәкәрлеген Глеб Иванович Успенский 1862 йылдың йәйендә Л. Н. Толстойҙың «Ясная Поляна» педагогик журналында ''Г. Брызгин'' псевдонимы аҫтында башлай. Тәүге әҫәр «Михалыч» хикәйәһе була.
1864—1865 йылдарҙа Успенский «Северное сияние» («Төньяҡ балҡышы») тигән баҫма менән хеҙмәттәшлек итә, унда литографияларға текстар яҙа.
«От Оренбурга до Уфы»
Глеб Иванович Успенский Ырымбур-Өфө тракты буйлап та сәйәхәт иткән. «Ырымбурҙан Өфөгә тиклем» очерктарында ул төбәктең иҫ киткес тәбиғәте тураһында яҙа.
Яҙыусыны Башҡортостандың тәбиғәте хайран ҡалдыра, шул уҡ ваҡытта урындағы халыҡтың йәшәү шарттары әрнеткән. Ул, башҡорт халҡын, ерҙәрен ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡуртымға биреп, алдайҙар, тип иҫәпләгән. Шул арҡала уңдырышлы ерҙәр яңы хужаларға бушлай тиерлек күсә, тип яҙған ул.
Әҫәр баҫылып сыҡҡандан һуң яҙыусыны Башҡортостанда дәғүә белдерә башлаусылар табыла. Өфө енәйәт һәм гражданлыҡ суды палатаһы, Успенский урындағы чиновниктарға яла яҡҡан, тип дәғүә белдереп, Мәскәү суд палатаһы прокурорынан уны енәйәт яуаплылығына тарттырыуҙы һорап мөрәжәғәт тә иткән.
Музей
Г. И. Успенскийға һәйкәл Тулала Совет урамында Тула Циркы ҡаршыһына ҡуйылған.
Добротворский Пётр Иванович
Пётр Иванович Добротворский (, Симбирск —, Өфө) — публицист, прозаик, Башҡортостандың беренсе урыҫ яҙыусыһы.
Биографияһы
Уның атаһы Иван Никифорович Владимир губернияһында ауыл руханийы ғаиләһендә тыуған; әсәһе Анна Петровна Бабкиндарҙың боронғо дворяндар нәҫеленән була. Ике ата-әсә лә ауырыу була һәм, Пётр Иванович иҫләүенсә, «иректә, бер ниндәй күҙәтеүһеҙ үҫтем: сит баҡсаларҙа алмалар ҡағып йөрөнөм, урам малайҙары менән бабки уйнаным һәм, ғөмүмән, тиҫтерҙәрем менән шундай күп нәмәләр ҡылдым, әлеге ваҡытта йәшәһәк, үҫмерҙәрҙе төҙәтеү түгел, әрәм иткән бәлиғ булмаған енәйәтселәр өсөн холоҡ төҙәтеү колонияларының береһенә эләгер ҙә инек».
Тәүҙә өс йыл Сембер классик гимназияһында уҡый, һуңынан Н. И. Философов булышлығында барон К. К. Клодттың Санкт-Петербург әҙерлек пансионына ебәрелә, унан Михайловка артиллерия училищеһына күсә.
1860 йылда училище курсын тамамлағас, Михайлов артиллерия академияһында ҡалыу хоҡуғы ала, әммә бер йылдан әсәһенә, Сембергә «ауырыуы буйынса отпускыға» китә. Өйләнгәндән һуң, Өфө губернаһында урынлашҡан Богородский имениеһында ҡала.
Матбуғатта башҡорт ерҙәрен законһыҙ талауға ҡаршы сығыш яһай. Уның Валентин Фёдорович Корштың «Санкт-Петербург хәбәрҙәре»ндә баҫылған фашлау корреспонденциялары Өфө губернаһы сенаторы кенәз Шаховскийҙың ревизияһына алып килде, һәм Ушаков Сергей Петровичты ҡотҡарырға килгән Ырымбур губернаһы генерал-губернаторы Крыжановский Николай Андреевичтың ҡыҫылыуы ғына был һөжүмде туҡтатты. Әммә сенатор Евграф Петрович Ковалевскийҙың «Русская правда», «Молва», «Порядок», «Голос» һәм «Неделя»ла мәҡәләләре яңы ревизия тулҡынын башлау һөҙөмтәһендә Өфө губернаторы Павел Платонович Шрамченко вазифаһынан бушатылды һәм уның урынына ваҡытлыса Ковалевский янында эшләгән өлкән чиновник — Щепкин Николай Павлович ҡуйылды. «Был ҡасан да булһа публицист өлөшөнә төшкән һирәк һәм ғәйәт ҙур уңыш булды».
Уның әҫәрҙәре «Наблюдатель», «Северный вестник», «Книжки Недели», «Русские Ведомости», «Вестник Европы» (1866—1918) журналдарында баҫыла. Уның бер нисә очергы һәм хикәйәһе («Бабай», «Своя людя», «Иняй» һ. б.) «Рассказы, очерки и наброски. Мысли в картинах и образах» (1892) йыйынтығына кергән. «В глуши Башкирии» «В глуши Башкирии» (Екатеринбург, 1901) китабында башҡорттарҙың ауыр көнкүреше сағылдырылған. Шулай әйтергә мөмкин булһа, мин һәр саҡ аҡылым менән түгел, ә йөрәгем менән яҙа инем; фекерҙәремдең төпкөлөнә үтеп бер ҡасан да уйланмай инем, - ул үҙенән-үҙе урғылып сыҡты ла, минең ҡәләмем шуны яҙҙы. Берәй хикәйә һөйләй башлағанда, мин бик һирәк (бер ҡасан да тиерлек) уны нисек бөтөрөргә тура киләсәген белмәй инем… Мин ҡырҡ йыл әҙәби өлкәлә, үҙем аңлағанса, дөрөҫлөккә һәм хәҡиҡәткә хеҙмәт итеп, эскерһеҙ, намыҫлы, тоғро хеҙмәт иттем, әммә әҙәби донъяла үҙемә урын таба алманым … Тәнҡитселәребеҙҙең береһе лә эштәремә йомғаҡ яһауҙы үҙ өҫтөнә алманы
Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы
Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы (12 октябрь 1942 йыл) — театр актёры. 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).
Биографияһы
1964 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Ғ. Ғ. Ғиләжев курсы) тамамлағас, 1972 йылға тиклем һәм 1974 йылдан алып Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.
Ролдәре
Мәҙинә («Йәйәүле Мәхмүт», Мостай Кәрим), Мария («Һуңғы аҙым», А. Дударев), Мөғлифә («Бәхеткә ҡасҡандар», Таңсулпан Ғарипова). Ауыр һәм трагик яҙмышлы ҡатын-ҡыҙҙар образдарын һүрәтләндерә: Шәфәҡ («Ай тотолған төндә»; дебют, 1964), Асель («Ҡыҙыл яулыҡлы тирәккәйем», Сыңғыҙ Айтматов), Нурия («Аҡҡош йыры», Баязит Бикбай), Илбикә («Әсә хөкөмө», Әнғәм Атнабаев), Һәҙиә («Төн, йәки Һәҙиә менән Рәми», Наил Ғәйетбай), Мәхмүзә («Ҡоҙаса», Баязит Бикбай һәм Заһир Исмәғилев), Сәрби («Башмағым»), Мәрфуға ҡарсыҡ («Эх, буйҙаҡтар, буйҙаҡтар…», Флорид Бүләков). Йәш режиссёр Айнур Асҡаровтың «Еңмеш» фильмында Өләсәй ролен уйнай (2010).
Фредди Меркьюри
Фредди Меркьюри (Freddie Mercury, ысын исеме — Фаррох Булсара (гуджарати ફારોખ બલસારા); 5 сентябрь 1946 йыл, Занзибар солтанаты — 24 ноябрь 1991 йыл, Лондон, Бөйөк Британия) — британ музыканты, Queen төркөмөнөң вокалисы; «Bohemian Rhapsody», «Don’t Stop Me Now», «Crazy Little Thing Called Love» һәм башҡа йырҙар авторы. Ул Rolling Stone журналының «100 иң бөйөк йырсылар» исемлегендә 18-се урында тора.
Биография
Фаррох Булсара Занзибар солтанатына 5 сентябрендә 1946 йылда тыуған. Уның ата-әсәләр британ һиндтар булған.
Терракота
Терракота (terra — ер, балсыҡ һәм cotta — яндырылған) — төҫлө балсыҡтан яһалған көпшәк төҙөлөшлө керамик әйберҙәр. Көнкүрештә һәм төҙөлөштә ҡулланыла. Терракотанан һауыт-һаба, ваза, скульптура, уйынсыҡтар, сынаяҡ, кирбес, кафель, черепица, архитектура элементтарын яһайҙар. Терракотаны, яндырылғас бөртөклө йәки ялтырауыҡ төҫ ала торған, балсыҡтың масхус сорттарынан яһайҙар. Төҫө ҡуйы-көрөн, ҡыҙыл-көрән, аҡһыл һарғылт булырға мөмкин.
Тарихта терракота
Ҡытайҙа табылған Цинь династияһынаң Терракотанан яһалған армияһы был мәҙәниәттең сағыу миҫалы. Урта быуаттарҙа терракота Урта Азия, итальян архитектура-төҙөлөш сәнғәтендә, Яңырыу осоро архитектура элементтарында ҡулланыла. Рәсәйҙә аритектурала терракота ҡулланыу Кмев Русе осронда уҡ билдәле булған.
XV быуатта кирбес биналарҙың фасадтарын биҙәгәндәр. Совет төҙөлөшөндә 1950 йылдарҙа терракота тышлан биҙәү, көпләү эшендә киң ҡулланыла.
Гәрәй (мәғәнәләр)
Гәрәй (Гәрә) — этноним. Топоним һәм гидроним булараҡ та таралған.
Мораҙым (гәзит)
Мораҙым — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районының ижтимағи сәйәси гәзите. Ойоштороусылары — БР‑ҙың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, БР‑ҙың «“Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто» ДУП‑ы. Күгәрсен районының Мораҡ ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендә сыға.
Тарихы
1931 йылдың 19 октябрендә Күгәрсен районда «Ударсы» тип аталған беренсе район гәзите сығарыла. Шул ваҡтыттан башлап гәзит райондың йәмәғәт тормошонда мөһим урын биләй. Төрлө йылдарҙа гәзит һәм коллектив менән бергә тормоштағы бмк күп үҙгәрештәрҙе кисерә, ижади хеҙмәткәрҙәрҙең бер быуыны ашына. Гәзиттең мөхәррирҙәре, хеҙмәткәрҙәре, исемдәре бер-бер артынан үҙгәрә, әммә баҫманың тәғәйенләнеше үҙгәрешһеҙ ҡала — уҡыусыһына тоғро хеҙмәт.
1933 йылдан «Коммуна байрағы», 1953 йылдан «Ҡыҙыл байраҡ» , 1958 йылда «Путь Октября» гәзите менән берләшерелгәс («Путь Октября» гәзите 1933 йылдан рус телендә сыға, 1953 йылға тиклем «Знамя коммуны» исеме менән баҫтырыла)  «Октябрь юлы» исемле башҡорт теләндә һәм «Путь Октября» исемле рус телендә, 1965 йылдан «Слава труду» һәм «Хеҙмәткә дан» исемдәре менән сыға.
2009 йылдың ғинуарынан алып хәҙергә исеме менән үҙ аллы гәзит булып сыға.
Днепр (ҡала)
Днепр (Дніпро; 2016 йылға тиклем — Днепропетровск) — Украиналағы ҡала. Днепропетровск өлкәһенең административ үҙәге. . Халыҡ һаны буйынса Киев, Харьков һәм Одессанан ҡала илдә дүртенсе. Советтар Союзында Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан һуң өсөнсө баш ҡала итеп төҙөлә. Совет Украинаһының эре сәнәғәт үҙәге, СССР-ҙың ядро, оборона, космос программаларының үҙәге. Хәрби промышленность өҫтөнлөгө булғанға 1990 йылдарға тиклем Днепропетровск ябыҡ ҡала була. Ҡара металлургия, металл эшкәртеү, машиналар төҙөү үҫешкән.
Атамаһы
Ҡала үҙенең Екатеринослав тигән тәүге исемен ике осорҙа: 1776 йылдан 1796 йылға тиклем һәм 1802 йылдан 1926 йылға тиклем йөрөтә. Беренсе фараз буйынса ҡалаға исем императрица Екатерина II хөрмәтенә, икенсе фараз буйынса изге Екатерина Александрийская исеме хөрмәтенә бирелгән.
1796—1802 йылдарҙа ҡалаға Новороссийск исеме бирелә. Ҡаланың исемен алыштырыу Павел I-нең әсәһе императрица Екатерины II тураһында хәтерҙе юйырға теләүе менән аңлатыла. Павл I үлгәндән, ҡала халҡы һорауы буйынса, император Александр I 1802 йылда ҡалаға тәүге исемен ҡайтара.
1926 йылда ҡала исеме Днепропетровск тип үҙгәртелә. Днепр һүҙенән, һәм ҡалала хеҙмәт эшмәкәрлеген башлаған совет партия һәм дәүләт эшлеклеһе Г. И. Петровский исемен ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән.
2016 йылдың 19 майында Украина Юғары Радаһы декоммунизации сиктәрендә Днепропетровск ҡалаһының атмаһын рәсми рәүештә Днепр тип үҙгәртте.
Эске бүленеше
Ҡала һигеҙ районға бүленгән:
Күлбаева Йомабикә Йәмил ҡыҙы
Күлбаева Йомабикә Йәмил ҡыҙы (21 декабрь 1926 йыл — 27 октябрь 1993 йыл) — мәғариф ветераны. III дәрәжә «Әсәлек даны» ордены кавалеры.
Биографияһы
Күлбаева Йомабикә Йәмил ҡыҙы 1926 йылдың 21 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ишдәүләт ауылында тыуған. 1942 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлағандан һуң Әтек ауылында математика уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. Шул йылдарҙа ситтән тороп Темәс педагогия училищеһында уҡый һәм уны ла тик яҡшы билдәләргә тамамлай.
1947 йылдың сентябрендә Иҫке Собханғолға наҙанлыҡты һәм әҙ белемлелекте бөтөрөү буйынса уҡытыусы һәм бер үк ваҡытта Бөрйән район мәғариф бүлегенең бухгалтеры итеп күсерелә.
1948 йылдың июненән Иҫке Собханғол урта мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып эшләй. Ситтән тороп Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлай.
1964 йылдан Иҫке Собханғол урта мәктәбе янында асылған интернат менән етәкселек итә. 1993 йылдың 27 октябрендә вафат була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ире, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны һәм Дан ордены кавалеры Күлбаев Мазһар Йәғәфәр улы, менән ете бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Бөтә балалары ла юғары белемле. Йомабикә Йәмил ҡыҙы III дәрәжә «Әсәлек даны» ордены менән бүләкләнгән.
Ҡатын-ҡыҙ - милләт әсәһе (конкурс)
Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе — 2014 йылда Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе урынбаҫары Гөлнур Ҡолһарина инициативаһы менән башланған проект. 2022 йылдан Бөтә Рәсәй форматына күсә.
Тарихы
1917 йылда Ырымбурҙа үткән I Бөтә башҡорт ҡоролтайында (съезы)нда 17 йәшлек Рабиға Ҡушаева Һамар губернаһының Пугачев (Николаевск) өйәҙенән делегат булып ҡатнаша һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына ир-егеттәр менән бер рәттән граждандар һәм сәйәси хоҡуҡтар бирелеү талабын ҡуйып актив сығыш яһай, уларҙы үтәү буйынса ун пункттан торған аныҡ саралар тәҡдим итә. Сығышын ул: «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» тигән әһәмиәтле юлдар менән тамамлай. Уның докладына ярашлы, ҡоролтай резолюцияһына тиң хоҡуҡлылыҡ буйынса пункттар индерелә.
Конкурстың маҡсаттары һәм бурыстары
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың йәмәғәтселек эшмәкәрлеген әүҙемләштереү, уларҙың эшмәкәрлеген баһалау, йәмғиәттә гүзәл заттың статусын күтәреү, башҡорт һәм башҡа халыҡтарҙың ғаилә, халыҡ педагогикаһы ҡиммәттәрен тергеҙеү, ғаиләләрҙе нығытыуға ярҙам итеү, әсәлектең, ҡатын-ҡыҙҙың көндәлек һәм ижтимағи-сәйәси хеҙмәтен таныу.
«Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы
Йәмғиәт тормоштонда иң әүҙем ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар бүләкләнгән Рабиға Ҡушаева исемендәге «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы. Бөгөнгә 100-ҙән ашыу гүзәл зат бүләкләнгән.
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия — Башҡортостан Республикаһының журналистика өлкәһендәге иң яҡшы ижади эштәргә йыл һайын бирелә торған премия. 1989 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Журналистар союзы тарафынан булдырылған. 1996 йылда республиканың дәүләт наградаһы статусына күтәрелә.
Тарихы
Киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәренең ижади эшмәкәрлеген дәртләндереү маҡсатында Башҡорт АССР-ының Журналистар союзы тарафынан 1989 йылдың 8 апрелендә булдырыла. Ул бер йыл арауығында иң яҡшы тип табылған әҫәрҙәре өсөн айырым журналистарға йә авторҙар коллективына бирелә. Был әҫәрҙәр гәзит һәм журналдарҙа баҫылырға, радио һәм телевидение аша тапшырылырға һәм китап булып донъя күрергә мөмкин. Республика ижади конкурсында еңеүселәргә «Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты» тигән исем бирелә, уларға исемде раҫлаған диплом һәм күкрәккә тағыла торған билдә тапшырыла.
1996 йылдан Башҡортостандың Министрҙар Кабинеты ҡарары менән премия республика статусын алды һәм уның тураһында положение раҫланды. Артабанғы йылдарҙа был документҡа ваҡыт талап иткән үҙгәрештәр индерелде.
Гетто
Тарихы
Әммә был күренеш күптән барлыҡҡа килгән. Ғәҙәттә йәһүдтәр, көсләү буйынса түгәл, үҙҙәре бер-береһенә яҡын урынға күсеп килгәндәр. 1239 йылда Арагонда йәһүдтәргә махсус бирелгән кварталдарҙа ғына йәшәргә тигән күрһәтмә биргән указ сыға.
Артабан йәһүд геттолары Германия, Франция, Швейцария һәм Италияла барлыҡҡа киләләр. Рәсәйҙә гетто булмай, бындай сикләү XVIII быуатта ғына барлыҡҡа килә ( "Йәһүд тормошо үҙенсәләге" тип аталған).
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе донъя һуғышы йылдарында оккупацияланған территорияла нацистар һәм улар яҡлы урындағы милләтселәр йәһүдтәрҙе көсләп күсереп ултыртҡан «пидо-гетто» тип аталған зоналар барлыҡҡа килә. Был «йәһүдтәр мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» сәйәсәтенең бер өлөшө була.
Иң билдәле геттолар:
Холокост ваҡытында бөтә гетто тотҡондары юҡ ителә.
АҠШ-та гетто
Ҡайһы бер тарихсылар индеецтар резервацияларын гетто менән сағыштара. Хәҙерге ваҡытта «гетто» тип АҠШ ҡалаларында афроамериканлылар, пуэрториканлылар, латинамериканлылар йәшәгән, йәғни «төҫлө милли аҙсылыҡ» йәшәгән райондарҙы атайҙар.
Google
Google популярлыҡ буйынса беренсе эҙләү системаһы (77,05 % ) булып тора, айына 41 млрд 345 млн һорауҙар эшкәртә (баҙарҙа өлөшө 62,4 % ), 25 миллиардтан ашыу веб-биттәрҙе индексациялай.
PDF, RTF, PostScript, Microsoft Word, Microsoft Excel, Microsoft PowerPoint һәм башҡа форматтағы документтарҙа эҙләүгә булышлыҡ итә.
Тарих
Google эҙләү системаһы была создана в качестве учебного проекта студентов Стэнфорд университеты студенттары Ларри Пейдж һәм Сергей Брин менән уҡыу проекты булараҡ төҙөлә. Улар 1996 йылда BackRub эҙләү системаһы өҫтөндә эшләйҙәр һәм уның нигеҙендә 1998 йылда Google эҙләү системаһына нигеҙ һалалар.
Корпорацияға 1998 йылдың 2 сентябрендә нигеҙ һалынып, Google.com домены 1997 йылдың 15 сентябрендә теркәлеүенә ҡарамаҫтан, Google эҙләү системаһы үҙенең тыуған көнөн икенсе көндә — 7 сентябрҙа ла, шулай уҡ 27 сентябрҙа ла билдәләй.
Google һүҙе үҙгәртелгән йөҙөнсө дәрәжәләге ун (10100) һаны атамаһынан — googol (гугол) һүҙенән барлыҡҡа кигән.
Сайттарҙы индексациялау
Google эҙләү роботы User Agentҡа эйә — Googlebot. Ул эҙләү индексы өсөн биттәрҙең эстәләген сканерлаусы төп робот булып тора. Унан башҡа тағы ла махсуслаштырылған бер нисә роботтар бар:
Тәртип алгоритмы
Keywords метатегы сайттарҙы тәртипкә килтергәндә иҫәпкә алынмай.
PageRank
Google эҙләү системаһы PageRank авторитетлыҡты иҫәпләү алгоритмын ҡуллана. PageRank эҙләү һөҙөмтәләрен тәртипкә килтереүсе өҫтәмә факторҙарының береһе булып тора.
Ҡышҡы Олимпия уйындары
Ҡышҡы Олимпия уйындары — спорттың ҡышҡы төрҙәре буйынса донъялағы иң эре ярыштар. Халыҡ-ара олимпия комитеты эгидаһы менән 4 йылға бер тапҡыр уҙғарыла. Ҡышҡы Олимпия уйындары 1924 йылдан алып йәйге Олимпия уйындарына өҫтәлмә булараҡ үткәрелә башлай. Ҡайһы бер ҡышҡы спорт төрҙәре йәйге Олимпия уйындарына тағы ла иртәрәк — 1908 һәм 1920 йылдарҙа индерелгән була. 1924 йылдан 1992 йылғаса ҡышҡы Олимпия уйындары йәйге уйындар менән бер үк йылда уҙғарылған. 1994 йылдан башлап улар йәйге Олимпиаданан ике йылға һуңлатып үткәрелә.
Башҡа исемдәре: ҡышҡы Олимпиада, Аҡ олимпиада.
Еңеүселәр
1924—2014 йылдарҙа үткән 22 ҡышҡы Олимпия уйындарында дөйөм команда иҫәбе буйынса еңеүселәр исемлеге:
Уҙғарыу йылдары һәм урындары
1 Икенсе донъя һуғышы арҡаһында уҙғарылмай.
2 Биатлон ҡышҡы олимпия спорт төрө булып китә. Бобслей буйынса ярыштарҙан баш тартыла.
3 Сана спорты ҡышҡы олимпия спорт төрө булып китә.
4 Тәүҙә уйындар АҠШ-тың Денвер ҡалаһында булырға тейеш булған, әммә финанс мәьәләләре ҡатмарлы булыу сәбәпле Олимпиада Австрияла уҙғарыла.
5 Ошо йылдан алып ҡышҡы Олимпия уйындары йәйге уйындары булған йылдарҙа уҙғарылмай. Тәүге һәм һуңғы тапҡыр ҡышҡы Олимпия уйындары араһындағы ваҡыт арауығы ике йыл тәшкил итә.
6 Кёрлинг етенсе ҡышҡы олимпия спорт төрө булып китә. Шулай уҡ уйын программаһына сноубордингты индерәләр.
Ғатаулла Алтынғужин
Ғатаулла Алтынғужин (?—1865) — башҡорт дин әһеле. Каруанһарай мәсете имам-хатибы (1846—1865).
Биографияһы
1831 йылдың авгусында Ырымбур губернаһы идаралығы указына ярашлы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Аллағыуат ауылы йәмиғ мәсетендә имам-хатип һәм мөҙәрис итеп раҫлана.
1846 йылдың йәйендә Ырымбурҙағы яңы төҙөлгән Каруанһарай мәсетендә мулла вазифаһын башҡарырға рөхсәт ала. 1847 йылдың 4 ноябрендәге указға ярашлы яңы мәхәлләгә рәсми рәүештә күсерелгән.
1850 йылдың 4 мартыдағы Ырымбур губернаһы идаралағы указына ярашлы Башҡорт-мишәр ғәскәренең өлкән ахуны дәрәжәһендә раҫлана. Төп бурыстарынан башҡа, Ғатаулла Алтынғужин хәрби ведомствоһы мәктәбендә, 1-се һәм 2-се өйәҙ мәхәлләһе училищеларында, Каруанһарай мәктәбендә башҡорт балаларына төрки теле һәм ислам тәғлимәте буйынса дәрестәр бирә. Шулай уҡ Ырымбур мосолман диниә назараты йомоштары буйынса тәфтишселек эштәрен алып бара, Ырымбур ҡала төрмәһенә тотҡондарға дини йолаларҙы үтәр өсөн барып йөрөй.
Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Ғәбделвәхит Сөләймәнов вафат булғандан һуң, 1862—1864 йылдарҙа был юғары шәйех-әл-ислам вазифаһына кандидат булараҡ ҡарала.
Мультикультурализм
Мульти­куль­ту­ра­ли́зм — айырым илдәрҙә һәм тотош донъяла мәҙәни айырымлыҡтарҙы һаҡлауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән сәйәсәт һәм уның теорияһы менән идеологияһы. Сәйәси либерализмдан айырмалы рәүештә этник һәм мәҙәни төркөмдәрҙең хоҡуҡтарын таный. Был хоҡуҡтар этник һәм мәҙәни общиналарға ағартыу эшмәкәрлеген алып барыу һәм үҙҙәренең белем биреү программаларына эйә булыу, мәктәптәрен төҙөү, китапханаларын һәм дини объекттарын асыу, һайлауҙарҙа дөйөм сәйәси ҡараштарын белдереү мөмкинлеген бирә.
Мульти­куль­ту­ра­лизм — толерантлыҡ аспекттарының береһе, ул мәҙәниәттәрҙең бер-береһенә үтеп инеп, бер-береһен байытып һәм киң мәҙәниәтте үҫтереп, йәнәш йәшәүҙәренән ғибәрәт. Мульти­куль­ту­ра­лиз­м идеяһы нигеҙҙә Көнбайыштың иммигранттар күпләп ағылған алдынғы илдәренә хас.
Сит ил һәм Рәсәй культурологтары менән социологтары фекеренсә, 2010—2011 йылдарға мульти­куль­ту­ра­лизм идеяһы һәм сәйәсәте, айырыуса Европала һәм Рәсәйҙә, кризис осорона инде. Ошо уҡ йылдарҙа Германия, Франция һәм Бөйөк Британия лидерҙарының Европала мульти­куль­ту­ра­лизм идеяһы үҙен аҡламауы тураһындағы киҫкен фекерҙәре яңғыраны. Атап әйткәндә, Бөйөк Британия премьер-министры Дэвид Кэмерон ЕС эсендә миграция мөмкинлектәрен сикләргә саҡырҙы, ә Брюсселдең был мәсьәләне ҡарарға баш тартыуынан һуң илдең Европа союзынан сығыу ихтималлығы тураһында белдерҙе.
Тәнҡит
Мульти­куль­ту­ра­лиз­мды тәнҡитләүселәр раҫлауынса,    ҡушып болғатыу күп йыллыҡ милли ҡанундарҙы һәм йолаларҙы, алдынғы мәҙәниәттәрҙе тулыһынса юҡҡа сығара һәм уртасалыҡҡа килтерә. Мигранттарҙың түбән мәҙәни үҫеш кимәле күтәрелгән хәлдә лә, улар төйәкләнгән илдең юғары мәҙәни кимәле һис шикһеҙ түбәнәйә.
Мульти­куль­ту­ра­лиз­мды тәнҡитләүселәр араһында төрлө этник һәм милли төркөмдәрҙең улар килгән илдә хакимлыҡ иткән ҡанундарға һәм ҡиммәттәргә мәҙәни-социаль ҡушылыуы яғында тороусылар бар. Бынан тыш, төрлө этник һәм мәҙәни төркөмдәрҙе ассимиляциялау кәрәклеген белдереүселәр ҙә етерлек, бының һөҙөмтәһендә берҙәм милли идентификацияға өлгәшеү ихтимал.
Рәсәйҙә
Рәсәйҙең НАТО-лағы даими вәкиле Дмитрий Рогозин, 2011 йылдың 8 сентябрендә Ярославлдәге өсөнсө Донъя сәйәси форумында сығыш яһап, Европаның мульти­куль­ту­ра­лиз­м сәйәсәтен ҡаты тәнҡитләне.
Шул уҡ форумда РФ Конституция Суды рәйесе Валерий Зорькин милли дәүләт теорияһы кризисы һәм мультикультурализм идеяһының уңышһыҙлыҡҡа тарыуы тураһында һөйләне.
Көнбайыш илдәрендә
2011 йылда Франция президенты Николя Саркози TF1 каналы эфирында мультикультурализм тураһындағы һорауға Францияла был сәйәсәттең тотошлайы менән уңышһыҙлыҡҡа осрауын билдәләне.
Францияла үтә уңдарҙың лидеры Марин Ле Пен үҙенең бер сығышында мәсеттәрҙә урын етмәгәндә мосолмандарҙың француз ҡалалары урамдарындағы күмәк намаҙҙарын нацист оккупацияһы менән сағыштырҙы.
Канада граждандарының 20%-ы самаһы был илдә тыумаған. Яңы иммигранттар нигеҙҙә Ванкуверҙа, Монреалдә һәм Торонтола төйәкләнгән. Канадтарҙың мульти­куль­туралылыҡ мираҫы 1982 йылда премьер-министр Пьер Эллиот Трюдо тарафынан рәсми документта теркәлгәйне. .
2010 йылда Потсдамда Христиан-демократик союз дың (ХДС) йәш ағзалары менән осрашыуҙа Германия канцлеры Ангела Меркель Германияла мультикультуралы йәмғиәт төҙөү барып сыҡмауын билдәләне. Ул, иммигранттар Германия мәҙәниәтенә һәм ҡиммәттәренә ҡушылырға, уларҙы үҙләштерергә тейеш, тип белдерҙе. Был Германияла иммиграция тураһында бәхәстәр ҡуйырыуына килтерҙе.
2009 йылдың 30 сентябрендә «Lettre International» журналына биргән интервьюһында Немец федераль банкының директорҙар советы ағзаһы һәм Германияның Социал-демократик партияһы ағзаһы Тило Саррацин ғәрәп һәм төрөк иммигранттарының күпселек өлөшө немец йәмғиәтенә берегергә бер ниндәй ҙә теләк белдермәүен һыҙыҡ өҫтөнә алды. «Интеграция ул — интеграцияланыусыларҙың бурысы. Бының өсөн бер нимә лә эшләмәгәндәргә мин түҙеп торорға тейеш түгел. Мин, ғөмүмән, дәүләт елкәһендә йәшәгән һәм был дәүләтте инҡар иткән, балаларына белем биреүҙе ҡайғыртмаған һәм „яулыҡ бөркәнгән ҡыҙсыҡтарҙы“ донъяға килтереүҙән бушамаған кешеләргә түҙеп торорға тейеш түгелмен», — ти Саррацин. Ул йәмғиәт иғтибарына «Leitkultur» тигән терминды тәҡдим итә, был термин дәүләттең унда йәшәүселәрҙең бөтәһе лә ихтирам итергә тейеш булған «өҫтөнлөк итеүсе мәҙәниәте» төшөнсәһен аңлата.
Тило Саррациндың «Германия үҙен-үҙе юҡ итә» (Deutschland schafft sich ab) тигән 2010 йылда Германияла нәшер ителгән һәм 2010 йыл эсендә генә лә 14 тапҡыр ҡайтанан баҫылған китабы айырыуса популярлыҡ ҡаҙанды (урыҫ телендә Рәсәй культурологы Леонид Иониндың рецензияһы һәм «Германия: самоликвидация» тигән баҫма варианты бар). Китапта автор мультикультурализм сәйәсәтен ҡаты тәнҡитләй, бығаса киң йәмәғәтселеккә билдәле булмаған статистик мәғлүмәттәр килтерә.
Мәҫәлән, Германия хөкүмәте заказы буйынса мигранттар араһында үткәрелгән социологик тикшеренеү һөҙөмтәләре билдәле була. Германияла йәшәгән һәр дүртенсе төрөктөң немец телен белмәүе, ә һәр икенсеһенең немецтар менән бөтөнләй аралашмауы асыҡлана. Германияла йәшәгән поляктарҙың 67 проценты һәм гректарҙың 60 проценты урта белемгә эйә. Итальяндар һәм элекке Югославиянан килгән иммигранттар араһында был күрһәткес 44-45 процент ҡына. Ә төрөктәр араһында — ни бары 41 процент. Социаль пособиеға йәшәүселәр һаны төрөктәр төркөмөндә 15 процентҡа етә, ә гректар араһында 7,5 процент ҡына. Германия эске эштәр министры Томас де Мезьер биргән мәғлүмәттәр буйынса, Германиялағы мигранттарҙың 10 — 15 проценты немец йәмғиәтенә интеграцияланыуҙан асыҡтан-асыҡ баш тарта. Түбәнге Саксонияла Криминология институты (KFN) тикшеренеүҙәренән асыҡлануынса, Германиялағы диндар мосолман йәштәренә енәйәтселлек һәм көс ҡулланыу айырыуса хас. Дин тотоусы мосолмандар араһында һәр дүртенсе кеше (23,5 процент) йәштәштәренә ҡарата көс ҡулланған йә урлашҡан. Үҙҙәрен диндар түгел тип баһалаған мосолман үҫмерҙәре араһында хоҡуҡ боҙоусылар әҙерәк була —19,6 процент.
Рудольф Вирхов
Рудольф Людвиг Карл Вирхов (Rudolf Ludwig Karl Virchow; 13 октябрь 1821, Шифельбайн, Померания — 5 сентябрь 1902, Берлин) — XIX быуаттың икенсе яртыһында немец ғалимы һәм сәйәси эшмәкәре, табип, патологоанатом, гистолог, физиолог, биология һәм медицинала күҙәнәк теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, медицинала күҙәнәк патологияһы теорияһына нигеҙ һалыусы; шулай уҡ археолог, антрополог, палеонтологик һәм сәйәсмән-демократ булараҡ та билдәле була.
Мультикультурализм
Көнбайыш илдәрендә
Бер төрлөлөк идеологияһында торған япон йәмғиәте Японияла этник айырымлыҡ индереү тәҡдименә ҡолаҡ та һалмай. Хатта айндар шикелле эник аҙсылыҡҡа ҡағылышлы бындай талапты ла улар иғтибарға алмай. Японияның элекке премьер-министры Таро Асо Японияны «бер раса» иле тип атаны.
Рудольф Вирхов
Биографияһы
Эшсе ғаиләһендә тыуған. 1843 йылда Курс тамамлаусылар Берлинда Фридрих-Вильгельм медицина институты курсын тамамлап, Рудольф Вирхов тәүҙә Берлинда Шарите клиникаһында ассистент, һуңынан прозектор булып эшләй.
Мультикультурализм
Көнбайыш илдәрендә
2005 йылда Дуду Дьен, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһының махсус докладсыһы, үҙенең докладында Япония расизмы йәһәтенән борсолоу белдерҙе һәм хөкүмәтте проблеманың тәрәнлеген аңларға саҡырҙы. Тикшеренеүенең туғыҙ көнө эсендә Дьен шундай һығымтаға килә: Японияла раса дискриминацияһы һәм ксенофобия тәү сиратта өс төркөмгә — милли аҙсылыҡҡа, япон сығышлы латин америкалыларға, нигеҙҙә, япон бразилдәренә, һәм башҡа азиат илдәренән сығыусыларға — йоғонто яһай. Мәҫәлән, 1999 йылда Япония 16 ғына ҡасаҡты ҡабул иткән, ә шул уҡ ваҡытта АҠШ — 85 010, Яңы Зеландия 1140 кешене һыйындырған. БМО-ның Ҡасаҡтар статусы тураһындағы конвенцияһын ратификациялаған 1981 йылдан алып 2002 йылға тиклем Япония 305 кешене генә ҡасаҡ тип таныған.
2011 йылдың 22 июлендә ике ҡатлы теракт яһаған тип танылған норвег Андерс Брейвик үҙенең төп тәнҡит объекты итеп нәҡ Европалағы мульти­куль­ту­ра­лиз­м сәйәсәтен атаны.
Рудольф Вирхов
Биографияһы
1848 йылдың башында Вирхов Үрге Силезияға унда ҡоторған аслыҡ тифы эпидемияһын өйрәнеү өсөн ебәрелә. Архивында был сәфәре тураһындағы отчеттары медицинала ҙур фәнни ҡыҙыҡһыныу уята, әммә был мәҡәләлә 1848 йылға хас сәйәси идеялар ҙа яҡтыртыла. Ошо мәҡәләһе һәм Вирховтың реформаторлыҡ хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуы Пруссия хөкүмәтендә уға ҡарата ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Шуға ла ғалим Вюрцбург университетының патологик анатомия ординар кафедраһына саҡырыуҙы ҡабул итә, һәм ул тиҙ арала бында уңышҡа өлгәшә.
1856 йылда ул ҡабат Берлинға патологик анатомия, дөйөм патология һәм терапия профессоры һәм яңынан ойошторолған патология институты директоры булып ҡайта, артабан ғүмеренең аҙағынаса шунда ҡала. Тиҙҙән был институт бөтә алдынғы илдәрҙең йәш ғалимдарын үҙенә тартып торған үҙәккә әйләнә. Урыҫ ғалим-табиптары Вирхов һәм уның институты алдында бигерәк тә бурыслы.
1866 йылда профессор Август Хирш менән бергә «Jahresbericht über die Fortschritte und Leistungen in der Medizin» ғилми хеҙмәтен баҫтырып сығара.
Рудольф Вирхов вафатынан һуң Берлинда Шёнебергта Изге Матфей Иҫке зыяратында ерләнә.
Биология һәм медициналағы ҡаҙаныштары
Вирхов — целлюляр (күҙәнәк) патологияға нигеҙ һала, уның буйынса сир тере организмдың элементар өлөшсәләре — күҙәнәктәренең эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр булдыра. Химия һәм физиология өлкәһендәге уңыштарға бәйле был фәнни теория медицинаны төрлө гипотезаларыҙан азат итә һәм уны тәбиғәтте өйрәнеү фәне менән тығыҙ бәйләй. Патологоанатом һәм бигерәк тә гистолог булараҡ, Вирхов беренсе булып аҡ ҡанлылыҡ, тромбоз, эмболия,  органдарҙың амилод үҙгәреше, инглиз ауырыуы (рахит), бугорчатка, яңы хасил булған шеш, трихиноз һәм башҡа шундай сирҙәрҙең   гистологик-физиологик асылын үҙаллы билдәләүгә өлгәшә. Вирхов күп кенә органдарҙың һәм тәндең айырым туҡымаларының нормаль төҙөлөшөн аңлатып бирә; төрлө типтағы тоташтырғыс туҡымаларҙа тере күҙәнәктәрҙең булыуын күрһәтә; патологик үҙгәрештәр кисергән органдар һәм яңы хасил булған шештәр ғәҙәти типтағы тән туҡымаларынан тороуын, лимфатик һәм кимерсәк  күҙәнәктәренең ни тиклем ҡыҫҡара алыуын билдәләй; нервы системаһының  лайлалы тиресәләренең һәм туҡымаһының төҙөлөшөн аса; мейеләге һоро матдәлә яңы шештең хасил булыу ихтималлығын иҫбатлай, шулай уҡ медицина өлкәһендә башҡа асыштары менән таныла.
Вирхов, антрополог булараҡ, расаларҙың анатомик үҙенсәлектәрен асыҡларға булышлыҡ итә; биолог булараҡ байтаҡ бәхәстәргә яуап табырға ярҙам итә. Ул йәмәғәт гигиенаһы өлкәһендә эпидемияларҙы тикшереү буйынса ғилми эштәре менән дә билдәле.
Медицина хеҙмәттәре библиографияһы
Вирховтың киң билдәле ғилми эштәренең ҡайһы берҙәре: «Клетка — единица развития» — Вирхов Р.
Археологик эшмәкәрлеге
1888 йылда Вирхов Шлиман менән бергә Мысыр, Нубия һәм Пелопоннеста була һәм Булак музейында батшалар мумияларын тикшерә. Ошо тикшеренеүҙәре нигеҙендә ул Берлинда «Германиның кейем һәм һауыт-һаба музейын» ойоштора. Уның әҫәрҙәре рус теленә лә тәржемә ителә. Мәҫәлән, уның «Боронғо ҡәберлектәр һәм свайҙар өҫтөнә ҡоролған ҡаралтылар тураһында» тигән хеҙмәте урыҫ телендә һаҡланған (СПб., 1886).
Вирховтың Рәсәйҙә булыуы
Рудольф Вирхов 1890 йылдың 12 майынан алып Пироговтың Рус хирургия йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора (ағзалыҡ һаны 29-сы).
Рәсәйҙә лекцияларуҡый, шул иҫәптән натурфилософия буйынса. Рәсәй империяһының периодик баҫмаларында фәнни дискуссиялар алып бара, Вирховтың вафатынан һуң 1905 йылда Нобель премияһына лайыҡ булған Роберт Кох менән дискуссияһы айырыуса иғтибарға лайыҡ.
Рәсәй империяһындағы эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре «Рудольф Вирхов. Рәсәй мираҫы» проектында билдәләнгән.
XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башында уның һөҙөмтәләре урыҫ телендә сыҡҡан бер нисә фундаменталь һәм периодик баҫмаға индерелгән.
Сәйәси эшмәкәрлеге
1848 йылда Вирхов үҙен либераль ҡарашлы сәйәсмән булараҡ күрһәтә. Ул «уңышҡа өлгәшеү, мәғариф һәм азатлыҡ үҙ-ара бәйле» тигән белдереү менән сығыш яһай. Үҙенең социаль-сәйәси идеялары һәм принциптары хаҡында 1848 йылдың июлендә сыға башлаған «Медицина реформаһы» журналындағы мәҡәләһендә яҙа
1859 йылда Вирхов Берлин ҡала советына һайлана. Ҡала советы ағзаһы булараҡ, ул дауаханалар, сауҙа залдары, шулай уҡ санитар талаптарға яуап биргән мал һуйыу урындары булдырыу өсөн сығыш яһай. Ҡала советы ағза Арнольд Маргграфф менән бергә ҡалала заманса канализация системаһын булдырыу проектын яҡлап сыға. 1861 йылда Герман прогрессистары партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм рәйесе була. Вирхов либераль йәмғиәт һәм социаль медицина өсөн чығыш яһай. Шул уҡ ваҡытта тәбиғи фәндәрҙе популярлаштырыуҙа иҫбатланмаған гипотезаларҙы ҡулланыуҙан бпаш тартырға тырыша. Атап әйткәндә, ул немец дарвинисы Эрнст Геккелгә. ҡаршы сыға.
1862 йылдан Вирхов 1866 йылдан алып Пруссия ландтагының Германи прогрессистары күпселекте тәшкил иткән Вәкилдәр палатаһы ултырыштарында ҡатнаша. 1869 йылда ул Төньяҡ Герман союзының хәрби сығымдарын сикләү һәм дөйөм ҡоралһыҙланыу, халыҡ-ара арбитраж судтар аша конфликттарҙы яйға һалыу һәм «Европа Ҡушма Штаттарын» булдырыу тураһындағы тәҡдим менән сығыш яһай.
1880 йылдан 1893 йылға тиклем Вирхов Германия рейхстагы ағзаһы була. 1881, 1884, 1887 һәм 1890 йылдарҙа рейхстагҡа һайлауҙарҙа 2-се Берлин һайлау округы вәкиле була. 1884 йылдан алып Германия ирекле фекер партияһы фракцияһы ағзаһы була.
Вирхов Пруссия министр-президенты (1871 йылдан – Германия империяһы канцлеры) Отто фон Бисмарктың эҙмә-эҙлекле дошманы була.
1862-1866 йылдарҙағы парламент конфликтында Вирхов оппозиция лидерҙарының береһе була. 1865 йылдың 2 июнендә Вирхов рейхстагтағы сығыштарының береһендә Бисмарк сәйәсәтен ҡаты тәнҡит утына тота, хатта ул Бисмарк тарафынан дуэлгә саҡырыла, әммә Вирхов дуэлдә ҡатнашыуҙан баш тарта.
Вирхов урындағы үҙидараға ярҙам кампанияларын үткәрә, шулай уҡ милли аҙсылыҡ хоҡуҡтарын яҡлап сығыш яһай (шул иҫәптән Пруссиялағы аҙ һанлы поляктарҙы яҡлап), антисемит тенденциялары менән ҡәтғи көрәшә, колониаль сәйәсәтте хупламай.
Ғаиләһе
Рудольф Вирховтың алты балаһы була. Улы Ганс Вирхов медицина белемен ала һәм Берлин университетында уҡыта. Ҡыҙы Мария анатомия белгесе Карл Раблгә кейәүгә сыға. Патологик Карл Руге — Рудольф Вирхов туғаны.
Яңғыҙнарат
Яңғыҙнарат — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.
Урбанизация
Урбаниза́ция (лат.  urbanus  — ҡалалағыса) — йәмғиәт үҫешендә ҡ алаларҙың әһәмиәте күтәрелеү барышы. Урбанизацияның тәүшарттары — ҡалаларҙа сәнәғәт үҫеше, уларҙың мәҙәни һәм сәйәси функциялары артыу, территориаль хеҙмәт бүленеше тәрәнәйеү. Урбанизацияға ауыл халҡының ҡалаларға күсеүе һәм ҡала тирәһендәге ауылдар һәм бәләкәй ҡалалар менән ҡала үҙәге араһындағы маятник хәрәкәте (эшкә, мәҙәни-көнкүреш кәрәге менән ҡалаға килеп йөрөү) көсәйеүе хас. Урбанизацияға ҡапма-ҡаршы процесс рурализация тип атала.
Урбанизация процесы түбәндәгеләр иҫәбенә бара: Тәбиғи ландшафттарҙы яһалмаға әйләндереү барышы «тәбиғәтте урбанизациялау» тип атала. Яһалма һәм тәбиғи факторҙарҙың ҡуша һәм йәнәш эволюцияһы геоурбанизация тип атала, уны геоурбанистика өйрәнә.
Урбанизация йыш ҡына дәүләттәге сәйәси процестарға бәйле була. Мәҫәлән, Р. Адамс ҡалаларҙың булыуын дәүләттең мотлаҡ билдәләренә индерә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр урбанизация менән дәүләтселек эволюцияһы араһында тығыҙ бәйләнеш булыуын билдәләй. Әйтәйек, урбанизацияның беренсе фазаһы б.э.т. IV—III мең йыллыҡ башында күҙәтелгән һәм иртә дәүләттәр барлыҡҡа килеү менән бәйле булған. Тәүге үҫешкән дәүләт барлыҡҡа килеү (б.э.т. II мең йыллыҡта Мысырҙа) урбанизацияны тиҙләтеп ебәрә: б.э.т. XIII быуатта донъяла ҡалала йәшәүселәр һаны тәү башлап 1 миллионды үҙа. XIX-ХХ бб. урбанизацион шартлау һәм мегаурбанизация бөтә ерҙә лә өлгөргән дәүләтселек таралыу менән бәйлелектә ҡарала.
Ауыл халҡының ҡалаға ағылыуы эшсе көстәргә ихтыяжды уҙып китә, был йыш ҡына эшһеҙлеккә, социаль-иҡтисади проблемаларҙың киҫкенләшеүенә килтерә.
Субурбанизация
Субурбанизация — эре ҡалалар тирәһендәге ҡала яны зонаһының ҙурайыуы һәм үҫеүе. Һөҙөмтәлә ҡала агломерациялары барлыҡҡа килә. Субурбанизацияла ҡала янында йәшәүселәр һаны агломерацияның үҙәгендәгегә ҡарағанда йылдамыраҡ арта.
Халыҡтың етеш тормошо ҡала янында «ауыл тибындағы» йорттар төҙөргә, ҙур ҡалалағы тауыштан, һауа бысраҡлығынан, йәшеллек етмәүҙән һ.б. ҡотолорға мөмкинлек бирә. Ләкин ҡала янында йәшәүселәр ауыл кешеһенә әйләнмәй, ҡала эсендә эшләүен дауам итә. Субурбанизация халыҡта автомобилдәр һаны артыуы менән бара, сөнки ҡала янында инфраструктура етешмәй (магазиндар, мәктәптәр һ. б. юҡ), иң мөһиме — эшләр урын юҡ.
Көнбайыш Европала һәм Төньяҡ Америкала субурбанизация 1950-сы йылдарҙа башлана.
Иҡтисадтың компьютерлашыуы барышында һуңғы тиҫтә йыллыҡта хеҙмәт урынының хеҙмәт бурыстарын үтәй торған урындан айырылыуы күҙәтелә: компьютер аша кеше фирманың эшен Ер шарының икенсе сигендә булған хәлдә лә башҡара ала. Ошо арҡала субурбанизацияны тотҡарлаған транспорт проблемаһы ла йомшара һәм «тотош донъя — бер ауыл» концепцияһы барлыҡҡа килә: бөтәһе лә (анығыраҡ итеп әйткәндә — эшмәкәрҙәрҙең мәғлүмәт-коммуникатив типтары) иртәме-һуңмы экологик таҙа ҡала янына күсәсәк һәм ҡалалар үҫештән туҡтаясаҡ.
Субурбанизация төшөнсәһенә рурбанизация (ингл. Rural — ауылдағыса, лат. urbanus — ҡалалағыса) төшөнсәһе — ауылдарға ҡала формаларының һәм йәшәү шарттарының таралыуы, урбанизация төшөнсәһен киңерәк аңлау — яҡын. Рурбанизация ҡала халҡының ауыл тормаларына күсеүе, ҡалаларға хас хужалыҡ эшмәкәрлеген ауылдарға күсереү менән бара. Рәсәйҙә XXI быуат башынан был күренеш нигеҙҙә Мәскәү өлкәһендә күҙәтелә. Ғәмәлдә ауыл тип һаналған күп торамаларға Мәскәүҙән сәнәғәт предприятиелары һәм келәттәр күсереп төҙөлә, халыҡтың күпселеге ҡаласа йәшәү рәүеше алып бара, Мәскәүҙән һәм башҡа төбәктәрҙән күсенеүселәр иҫәбенә халыҡ һаны арта.
Субурбанизацияның кире эҙемтәләре
Ҡала янында йәшәүселәр йыш ҡына «автомобиль ҡолона» әүерелә, сөнки ҡала янында йәмәғәт транспорты булмай тиерлек. Ә халыҡ тығыҙ йәшәгән илдәрҙә, мәҫәлән, Бельгияла һәм  Нидерландтарҙа, ҡала яны торамалары бөтә буш урынды биләй һәм тәбиғи ландшафттарға урын ҡалдырмай. АҠШ-та, КАР-ҙа, Британияла субурбанизация аҡтарҙың ҡасыуы менән бара: ҡалаларҙың үҙәк райондарын негроид расаһы вәкилдәре биләй, ә аҡ тәнле халыҡ ҡала янына күсенә.
Халыҡтың ҡала янына күпләп күсенеүе арҡаһында юлдарҙа тығындар яһала, һауа бысрана, күп ваҡыт юғалтыла һ. б. Быларға ҡаршы ҡала яны йәмәғәт транспортын ҫтереү сараһы күрелә, мәҫәлән, Парижда RER системаһы төҙөлгән.
Шәхси автотранспорттың күплеге тупраҡты боҙа, ошо арҡала гидро- һәм терморежимдар боҙола, урмандар кәмей, автотранспорт һауаны һәм һыуҙы бысрата, кеше юлда автотрассаларҙа күп ваҡытын үткәрә, быларҙың эҙемтәһе булараҡ. халыҡтың һаулығы насарлана. Автоһәләкәттәргә эләгеү хәүефе арта. Аҙ хәрәкәтләнеү һәм һимереү ҙә һаулыҡҡа зыян килтерә.
Ашығыс ярҙам һәм янғын һүндереү машиналары кәрәк урынға оҙағыраҡ килә.
Дезурбанизация
Дезурбанизация — халыҡтың ҡалаларҙан китеүе.
Ялған урбанизация
Демографик шартлау арҡаһында үҫешеүсе илдәрҙә, бөтәһенән элек Латин Америка һы, Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәрендә ялған урбанизация. тигән төшөнсә барлыҡҡа килде. Ул яңы эшсе урындары барлыҡҡа килмәгән шарттарҙа ҡала халҡыны һанының йылдам артыуынан тора. Үтә тығыҙ аграр райондарҙан ауыл халҡының ҡалаларға «этәреп сығарылыуы» бара. Ҡалаларға ағылған ауыл халҡы эшһеҙҙәр ғәскәрен тулыландыра, ә торлаҡ етешмәү ҡала ситтәрендә санитария талаптарына яуап бирмәгән һәм уңайлыҡтары булмаған торлаҡ артыуына килтерә.
Рәсәйҙә урбанизация
20-се быуат башында Рәсәйҙәге халыҡтың 87%-ы ауыл ерендә йәшәй. 1887 йылда Рәсәйҙә 50 000 меңдән ашыу кеше йәшәгән 16 ҡала булһа, 1989 йылда РСФСР-ҙа 1001 ҡала булып, 170 ҡалала халыҡтың 70%-ы йәшәй. 2010 йылға ҡала халҡы проценты 73,7 % тәшкил итә (урбанизацияның юғары кимәле).
Фән
Урбанизация процестарын XX һәм XXI быуаттар өсөн яңы дисциплина — геоурбанистика өйрәнә.
Уразай
Уразай — топоним.
Яңы Балтас
Яңы Балтас — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.
Михайлов Михаил Ларионович
Биографияһы
Михаил Ларинович Михайлов 1829 йыл дың 16 ғинуар ында Өфөлә крепостной крәҫтиәндәр араһынан сыҡҡан тау чиновнигы Илларион Михайлович Михайлов менән ҡырғыҙ княжна Уракова Ольга Васильевна ғаиләһендә тыуған. Өфө гимназияһында уҡый, ләкин курсты уҡып бөтмәй. 1844 йылда ирекле тыңлаусы булып Петербург университетына уҡырға инә. Бында ул Н. Г. Чернышевский менән таныша һәм уның менән ғүмер буйы дуҫтарса мөнәсәбәттә була. Әҫәрҙәре 1845 йылда «Иллюстрация» ла баҫыла..
Әҙәби эшмәкәрлеген хупламаған атаһы менән араны өҙөп, Михайлов 1848 йылда Түбәнге Новгород ҡа хеҙмәткә күсергә мәжбүр була, Әҙәби эшмәкәрлеген дауам итә, әҫәрҙәрен М. П. Погодиндың «Москвитянин» журналына урынлаштыра. Түбәнге Новгород губернаһының тоҙ бүлегендә эшләй. 1852 йылда хеҙмәттән китә, Санкт-Петербургта төпләнә һәм башлыса «Современник» һәм «Отечественных записках» журналдарында эшләй.
Әҙәби-этнографик экспедицияла
1856 йылда Михайлов Ырымбур губернаһына диңгеҙ министрлығы ҡушыуы буйынса эшләгән әҙәби-этнографик экспедиция ағзаһы булып килә. Крайҙы тикшереүҙе Өфөнән башлай.1856 йылдың 5 апрелдә дуҫы шағир Я. П. Полонскийға былай тип яҙа: «Хәҙер мин Өфөлә, яҙға тиклем ошонда ҡаласаҡмын. Ағиҙел буйлап, һуңынан Урал буйлап һәм шунан Ҡырғыҙ далаһына һәм Аҡмәсеткә барырға теләйем». Бала сағынан уҡ ул татар телен өйрәнә, экспедиция ваҡытында белемен камиллаштыра. Был уға башҡорт халҡының бик күп ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен йыйырға мөмкинлек бирә. Экспедиция барышында «Башҡортостан буйынса очерктар» өҫтөндә эшләй. Шулай уҡ Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышы тураһында «башҡорт халыҡ поэзияһының күп ҡомартҡыларын» һәм легендаларын йыйыуға өлгәшә. Әммә экспедиция осоронда йыйылған ҡиммәтле материалдарҙың күпселек өлөшө цензура аша үтә.
Н. В. Шелгуновҡа яҙған хатында ул былай ти: «Мин бөтә ерҙә лә, мөмкин тиклем асыҡтан-асыҡ, биҙәкһеҙ, төбәктең хәл-торошо тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләргә тырышам. Наҙлы һандар юҡ». Михайловтың киҫкен социаль проблемалар менән ҡыҙыҡһыныуы уның яҙмаларының яҙмышын алдан билдәләгән."Очерки Башкирии" эҙһеҙ юғала. Яҙыусы "Урал очерктары"н ғына баҫтырып сығарыуға өлгәшә (улар 1859 йылда «Морской сборник» журналында баҫылып сыға)
Революцион эшмәкәрлеге
1850 йылдар аҙағында, 1860-сы йылдар башында, Михайлов Рәсәй революцион подпольеһының күренекле эшмәкәрҙәренең береһе була. 1861 йылдың яҙында Лондонға «К молодому поколению» прокламацияһын баҫтырып сығарыу өсөн бара. 1861 йылда, сит илдән ҡайтҡас, Михайлов Санкт-Петербургта революцион иғландар таратыу эше буйынса ҡулға алына һәм 12,5 йылға каторга хеҙмәтенә хөкөм ителә.
Һөргөндә
1862 йылда Себерҙәге Нерчинск колонияһына һөргөнгә ебәрелә. Каторга срогы 6 йылға тиклем ҡыҫҡартыла. Хөкөм язаһын Казаков алтын приискыһында үтәй. Каторгала эшсе балалары өсөн мәктәп ойоштора. 1863 йылдың көҙөндә Горный Зерентуйға, һуңынан Кадая ауылына күсерелә. Унда 1864 йылдың аҙағына «Вместе» романын тамамлай, «Записки»ҙе «Себер очерктары» менән тулыландыра.
Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы
Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы (26 февраль 1957 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, I класлы юстиция советнигы, полковник. Инженер-математик, хәрби хеҙмәт ветераны һәм Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.
Михайлов Михаил Ларионович
Ғаиләһе
1861 йылда Михайловтың 29 йәшлек һөйәркәһе — ире Николай Шелгуновты ҡалдырып киткән, Людмила Михаэлис була 1862 йылда Санкт-Петербургта Михайловтың улы Михаил тыуа (1862—1897). Бынан һуң Людмила Нерчинскиға килә һәм төрмәгә Михайлов янына килеп йөрөй. Бер фараз буйынса, ул ире өсөн ҡасыуҙы ойошторорға теләгән.
Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы
Биографияһы
Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы 1957 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1974 йылда Мәскәү дәүләт университеты янындағы физика-математика йүнәлешендә 18-се махсус интернат-мәктәпте тамамлай. 1979 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Юғары мәктәбен (хәҙер Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте академияһы), 2001 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.
Михайлов Михаил Ларионович
Ижады
Үҙенең әҫәрҙәрендә («Адам Адамыч», «Кружевница», «Перелет­ные птицы», «Голубые глазки», «Стрижовые норы») провинциаль дворянлыҡтың һәм бюрократияның әшәкелеген фашлай, крепостной ысынбарлыҡты ғәйепләй.
Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы
Биографияһы
Хәрби хеҙмәтен тамамлағандан һуң Башҡортостан Республикаһы юстиция министрлығында өлкән суд приставы, бүлек начальнигы, Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығының бүлек начальнигы-Башҡортостан Республикаһы Баш суд приставы урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы юстиция министрлығы ҡарамағындағы Дәүләт регистрация палатаһында бүлек мөдире булып эшләй.
Иҫке Балтас
Иҫке Балтас — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.
Михайлов Михаил Ларионович
Ижады
Михайловтың ҡайһы бер шиғри тәржемәләре (Лонгфеллоның «Сон негра», Томас Гудтың «Песень о рубашке» һәм Эсхилдың «Скованный Прометей») хрестоматия әҫәрҙәре булып китә. Михайлов Рус йәмғиәтен Гейне менән таныштыра.
Ҡатын-ҡыҙҙар эмансипацияһы яҡлы, уның «Ҡатын-ҡыҙҙар: уларҙың тәрбиәһе һәм ғаиләлә һәм йәмғиәттә әһәмиәте» («Женщины: их воспитание и значение в семье и обществе») мәҡәләһендә, Прудон менән полемика булараҡ яҙылған, яңы тиң хоҡуҡлы ғаилә ҡоролошо проекты индерелгән. Тәүгеләрҙән булып ҡатын-ҡыҙҙарҙың сәйәси тигеҙлеге һәм һайлау хоҡуғы тураһында һөйләй.
Михайловтың үлгәндән һуң нәшер ителгән шиғырҙары (СПб., 1866) цензура ҡарары буйынса.юҡ ителә.
Хәләл
Хәләл(حلال) — шәриғәттә рөхсәт ителгән ғәмәлдәр. Тейешенсә (сөннәт), зыянһыҙ (мөбәх) һәм кәрәкмәҫ (мәҡрүһ тәнзиһ) кимәлдәре бар. Мосолман көнитмешендә хәләл тигәнде ғәҙәттә Ислам тыймаған ризыҡтарға ҡарата ҡулланалар. Мәгәр, дөйөм алғанда, көнкүрештең барлыҡ өлкәләренә ҡағыла: ризыҡ, кейем, биҙәүестәр, косметика һәм парфюмерия, шәхси гигиена, ял, күңел асыу, финанс, кеше менән мөнәсәбәттәр, тирә-яҡ мөхит, эш, мөлкәт мәсьәләләре һ.б. Хәләлгә ҡапма-ҡаршы һүҙ — харам.
Хәләл ризыҡ
Хәләл ризыҡҡа мөнәсәбәтле, Ҡөрьәндә тыйылған ризыҡтар исемлеге бик аныҡ итеп яҙылған. Быларға үлгән мал ите, сусҡа ите, быуып үлтерелгән һәм башҡа януар иттәре инә (Әл-Мәидә сүрәһенең 3-сө аяты)
Финанс өлкәһендә хәләл
Йәнә ҡарағыҙ: Ислам иҡтисады