cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төркөстан автономияһы
Тарихы
1917 йылдың 15 ноябрендә Ташкентта Төркөстан крайы III «Бөтә Төркөстан мосолмандар Ҡоролтайы» асыла, ул «Шуро-и-Улема» етәкселегендә үтә. Ошо уҡ ҡалала параллель рәүештә III «Төркөстан крайының Советтар съезы» үткәрелә. "Бөтә Төркөстан мосолмандар Ҡоролтайы"на һул һәм социалистик мосолман ойошмалар вәкилдәре саҡырыла, шул уҡ ваҡытта «Шуро-и-Исламия» вәкилдәре ҡоролтай эшендә ҡатнашмай, был, үҙ сиратында, традиционалистар һәи либералдар араһында тарҡалышты барлыҡҡа килтерә. Конференцияла III «Төркөстан крайының Советтар съезы» делегаттарына коалицион хөкүмәтен төҙөү буйынса мөрәжәғәт итәләр Әммә был тәҡдим һуң эсерҙар һәм большевиктар тарафынан кире ҡағыла, сөнки уның етәкселегендә шовинистик позицияларҙа торған «ҡарт коммунистар» мөһим роль уйнай. Шулай итеп, «Төркөстан халыҡ комиссарҙары советы» (СНК) составына аҫаба милләт вәкилдәре эләкмәй. Был ҡарар большевиктар партияһының Үҙәк комитеты тарафынан тәнҡитләнә һәм СНК составына ерле халыҡтарҙың вәкилдәрен индереү талап ителә.
2 ноябрҙә Ташкентта III «Край дөйөм мосолман съезы» асыла, әлеге съезда милли автономиялы хөкүмәттәрен булдырыу ынтылыш яһала. Әммә әлеге ҡарар Советтар идеяһын яҡлаған һул мосолман вәкилдәре яғынан ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Ташкентта Халыҡ комиссарҙары советын булдырыуға яуап итеп, 1917 йылдың 26 ноябрҙә Кокандта «Шура-и-Исламия» етәкселеге аҫтында IV "Бөтә Төркөстан мосолман ҡоролтайы саҡырыла. Съезда 200-гә яҡынса делегат ҡатнаша. Ҡоролтайҙың икенсе көнөндә Төркөстан Рәсәйфедератив демократик республикаһы менән берлектә "территориаль яҡтан автономиялы итеп иғлан ителә. Ҡоролтайҙа шулай уҡ «Туркистон мухториати» (Төркөстан автономияһы) исемле яңы территооиаль берәмек булдырыла. Шул уҡ автономияла власть органдары һайлана. 54 кешенән торған «Ваҡытлыса Халыҡ советы» һайланған һәм закондар сығарыусы органы булырға тейеш була, ә 12 кешенән торған Ваҡытлыса хөкүмәт — башҡарма органы.
Төркөстан автономияһы хөкүмәте ғинуар айында 1918 йылдың 20 мартында дөйөм, тура, тигеҙ һәм йәшерен тауыш биреү нигеҙендә үҙенең парламентын саҡырыу ниәте тураһында иғлан итә. Парламентта өстән ике өлөш урын мосолман депуттаттарына бирелә, ә өстән бер өлөшө — мосолман булмаған халыҡтар вәкилдәренә. Бындай парламен, һис шикһеҙ, бөтә Төркөстан халҡын берләштерер һәм Төркөстанды демократиялаштырыуға булышлыҡ итер ине. Шул уҡ ваҡытта Ташкентта Төркөстан Совет Республикаһы хөкүмәтендә 14 ағзанан ерле халыҡвәкиле булмай. Төркөстан Республикаһы совнаркомы рәйесе Федор Колесов, мосолмандарҙы юғары власть органдарына үткәрергә ярамай, сөнки урындағы халыҡтың беҙгә ҡарата мөнәсәбәте әле асыҡланмаған, тип белдерә.
Баҫма органдар
Автономия гәзиттәренең береһе — «Эл байроги» баҫма органы, мөхәррире — Ашурали Захири.
Ваҡытлы хөкүмәттең тәүге составы
Төркөстан автономияһы Ваҡытлы хөкүмәтенең тәүге составы:
Үҙ-ара аңлашмаусанлыҡтар арҡаһында Танышпаев вазифаһынан киткәндән һуң Мостафа Шокай хөкүмәт рәйесе булып китә. Ул инеш һүҙендә үҙ ҡарашын белдереп, Төркөстан автономияһын буласаҡ Рәсәй Федерацияһында күрергә теләүен әйтә, сөнки Рәсәй көслө, Советтар сәйәсәтен хупламаһа ла, большевиктарҙың емергес көсөнә ышанам, тип белдерә.
Эске фекер айырымлыҡтары һәм сәйәси кризис
төркөстан автономия барлыҡа килгәндән алып уның төп проблемаһы булып уны булдырыуҙа ҡатнашҡан сәйәси төркөмдәр араһындағы еңеп сыҡҡыһыҙ килешмәүсәнлектәр тора. Иң тәүге нәүбәттә, йәдитселәр һәм ҡәҙимселәр. араһында. Ҡәҙимселәрҙе хөкүмәттә Кичик Эргаш етәкләй. Ҡәҙимселәрҙең көсәйеүе 1917 йылдың декабрендә хөкүмәт рәйесе М. Тынышпаевты вазифаһынан китергә мәжбүр итә. Уны, Мостафа Чокаев у алмашта. 1917 йылдың көҙөндә сәйәси көрсөк шарттарында тышҡы сәйәсәт, Советтарға һәм артабанғы социаль-сәйәси үҙгәртеп ҡороуҙар буйынса берҙәм ҡараш булмай. Хөкүмәт урындағы халыҡты үҙ яғынаауҙарырға тырыша, әммә һөҙөмтәһен. «Шуро-и-Улема» ойошмаһының етәкселәре автономия хөкүмәте составына инеүҙән баш тартыуы тағы ла хәлде ҡатмарлаштыра. 1918 йылдың 18 февралендә «Шуро-и-Улема» төркөмө Мостафа Чокаев етәкселегендәге хөкүмәтте ҡолата һәм етәкселекте Кичик эргашҡа тапшыра.
Төркөстан автономияһын ҡыйратыу
1918 йылдың ғинуарында Шокай Советтар власын таныруҙан баш тарта. Төркөстан Республикаһын бөтөрөү маҡсатында Мәскәүҙән ТашкентҡаКонстантин осипов командалығы аҫтында ғәскәрҙәр һәм артиллерия менән 11 эшелон килә, уларҙы Клнстантин осипов етәклй.
Шулай итеп, Төркөстан автономияһы большевиктар һәм дашнактар тарафынан, булдырғандаһ һуң өс ай үткәс, юҡҡа сығарыла. Уны Совет төркөстаны алмаштыра.
Мостафа Шокай башта- Ташкентҡа, аҙаҡ Аҡтүбә аша Урал далаларында «Алаш-Урҙа » хөкүмәте ағзаларына ҡушыла һәм яңынан сәйәси көрәштә ҡатнаша башлай. әйәси көрәш һәм яңынан керегеҙ.
Рәйестәре
Кокандта Төркөстан автономияһы (28.11.1917 — 22.02.1918)
Лиза Мейтнер
Биографияһы
Лиза Мейнер Венала,һигеҙ балалы йәһүд ғаиләһендә, өсөнсө бала булып тыуған. Уның атаһы Филипп Мейтнер XIX быуат аҙағында танылған шахматсы булған. Лиза үҫкән ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙы бик уҡытып бармағандар, шуға күрә уның ата-әсәләре ҡыҙҙарының университетҡа инеүенә ҡаршы торғандар. Шулай ҙа Лиза, үҙ һүҙендә тороп, 1901 йылда Вена университетына уҡырға инә. Унда Мейтнер Людвиг Больцман һәм Франц Экснерҙар етәкселегендә физика өйрәнә башлай. 1905 йылда ул университетта физика өлкәһендә PhD дәрәжәһе алған тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың беренсеһе була. Шунан һуң Мейтнер Берлиндә Кайзер Вильгельм институтына Макс Планк етәкселегендә химия өйрәнергә һәм Отто Ган менән бергә эшләргә китә. Үҙенең физика һәм Гандың химия өлкәһендәге белемдәрен ҡулланып, Мейтнер Ган менән 30 йыл бергә эшләй.
1908 йылда үҙе теләп лютеран диненә күскән.
1923 йылда Лиза Мейтнер нурһыҙ күсеүҙе аса. Был күсеүҙе 1925 йылда ирекле рәүештә француз тикшеренеүсеһе Пьер Виктор Оже асҡан була, шуға күрә уның хөрмәтенә Лиза нурһыҙ күсеүҙе «Оже эффекты» тип атай..
1926 йылда Мейтнер Берлин университетында профессор дәрәжәһендә эшләй башлай. Ул Германияла бындай фән үрҙәренә менгән беренсе ҡатын-ҡыҙ була.
1932 йылда нейтрон асылғас, ғалимдар алдына трансуран элементтарын барлыҡҡа килтереү мәсьәләһе баҫҡан. Англиянан Эрнест Резерфорд, Ирен Жолио-Кюри (Франция), Италиянан Энрико Ферми һәм Германиянан Мейтнер менән бергә Отто Ган араларында был өлкәлә фәнни ярыш башланған. Улар барыһы ла был абстракт тикшеренеүҙәр өсөн Нобель премияһын яуларға уйлағандар. Тик уларҙың береһе лә был тикшеренеүҙәрҙең нәтижәһе булып йәҙрә ҡоралы килеп сығыр тип уйламағандар.
1938 йылда, Австриялағы аншлюстан һуң, Дирк Костер Мейтнерға Германиянан Швецияға күсеп китергә кәңәш бирә. Йәһүд булғанлыҡтан, Лизаның илдә йөрөгән законлы паспорты булмай, шунлыҡтан уны ил сигендә тоталар. Бәхеткә ҡаршы ,Мейтнер Германияны Голландия сигендә ташлап китә алған. Лиза Мейтнер Стокгольмда Манн Сигбан институтында эшен дауам итә, ләкин ,ҡатын-ҡыҙ ғалимдарға түбәнһетеп ҡарау арҡаһында, ул бер ниндәй ҙә ярҙам ала алмай бер үҙе эшләй.
Ноябрь айында Ган һәм Мейтнер яңы эксперименттар серияһы тураһында фекер алышыр өсөн Копенгагенда йәшерен осрашалар, ә быға тиклем улар хат аша кәңәшләшкән булғандар. Берлиндәге Ган лабораторияһында йәҙрәне тарҡатыуҙы раҫлаусы эксперименттар үткәрелгән. Гандың әйтеүе буйынса, ул бер ваҡытта ла йәҙрәне тарҡатып булыр тип уйламаған, тик уны бары Лиза Мейтнер ғына был фекерҙең дөрөҫлөгөнә ышандырған. Мейтнер, беренсе булып, атом йәҙрәһен тарҡатҡан һәм уны бер нисә өлөшкә бүлгән: уран йәҙрәһе барий һәм криптон йәҙрәләренә тарҡалаған. Был тарҡалыу ваҡытында бер нисә нейтрон барлыҡҡа килгән һәм бик ҙур энергия бүленеп сыҡҡан. 1938 йылдың декабрендә Нильс Бор үҙенең хатында «уран атомдары бомбардировкаланған (бәрелешкән) саҡта, тарҡалмай торған тышлыҡ тураһындағы теория әйткәнгә ҡаршы рәүештә, бик күпкә артыҡ энергия бүленеп сыға» тип билдәләп үткән. Күптәр раҫлағанса, Лиза Мейтнер, тышлыҡтарҙың тарҡалыуын күҙ уңында тотоп, беренсе булып был өлкәлә иҫәпләүҙәр алып барған.
Сәйәси сәбәптәр арҡаһында, Лиза Мейтнерға Отто Ган менән бергә 1939 йылда үҙенең эштәрен баҫтырырға мөмкин булмай. Ган химик эксперименттарҙың мәғлүмәттәрен 1939 йылдың ғинуарында баҫтырып сығара, ә Мейтнер үҙенең яҡын туғаны Отто Роберт Фриш менән бергәләп эксперименттарҙы физика аша нигеҙләп яҙа. Мейтнер «йәҙрәне бүлеү процессы сылбырлы реакцияны барлыҡҡа килтерә. Был реакция ваҡытында бик ҙур энергия бүленеп сыға» тигән. Фән мөхитендә был хәл сенсация тыуҙырған. Шундай ҙур көслө ҡоралдың яһалыуы немецтар ҡулына эләгеү ҡурҡынысы тыуған. Америка ғалимдәре Лео Силард, Эдвард Теллер һәм Юджин Вигнер, Альберт Эйнштейнды күндереп, унан Америка президенты Франклин Рузвельтҡа киҫәтеү хаты яҙҙыралар. Ошо хаттан һуң Манхэттен проекты төҙөлгән. Пацифист булараҡ, Мейтнер Лос Аламоста эшләргә ҡаршылығын «Мин бомба эшләмәйәсәкмен!» тип белдергән.
1944 йылда Отто Ган йәҙрәне тарҡатыуҙы асҡан өсөн химия буйынса Нобель премияһын алған. Күп ғалимдарҙың фекеренсә, Лиза Мейтнер ҙа был премияға лайыҡ булған. Отто Ган был премия химиялағы ҡаҙаныш өсөн генә бирелергә тейеш тигән. Ғалимдар әйтеүенсә, Лиза Мейтнерға премия бирмәүҙең сәбәпсеһе булып Сигбан торған, сөнки ул Мейтнерҙы яратып еткермәгән булған. Шулай ҙа 1966 йылда Ган, Штрассман һәм Мейтнер бергәләшеп Энрико Ферми премияһын алғандар. 1946 йылда «National Women’s Press Club» (АҠШ) Лиза Мейтнерҙы « Йыл ҡатын-ҡыҙы» тип атаны. 1949 йылда ул Макс Планк исемендәге миҙал менән бүләкләнгән.
1960 йылда Мейтнер Кембриджға күсенеп килә, унда 1968 йылдың 27 октябрендә, үҙенә 90 йәш тулырҙан бер нисә көн элек кенә вафат була.
Лиза Мейтнер хөрмәтенә Менделеев таблицаһындағы 109 элемент — мейтнерий. Айҙың икенсе яғында, Венера планетаһында Мейтнер кратерҙары бар, шулай уҡ Мейтнер астероиды (6999), Ган һәм Мейтнер исемендәге йәҙрәне тикшереү институты бар.
Ҡыҙыҡлы факт
«Физики продолжают шутить» тигән китапта шундай көлкөлө хәл тураһында яҙылған : Лиза Мейнер — 20-се йылдарҙа Германияла ғилми фән дәрәжәһенә эйә булған беренсе ҡатын-ҡыҙ-физик. Шунлыҡтан уның «Проблемы космической физики» тигән диссертацияһының исемен бер журналист, бының булырына ышанмайынса, гәзиттә «Проблемы косметической физики» тип яҙып сыҡҡан.
Һайланма баҫмалары
Донъяла 169 яҙылып сыҡҡан эштәренең ҙур иғтибарға лайыҡлылары:
Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)
Географик урыны
Әлмөхәмәт ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 47 километр һәм Әлмөхәмәт тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 3 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Әлмөхәмәт ауылына XVIII быуат уртаһында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Хәҙерге Әбйәлил районында Бөрйән улусына ҡараған өс ауыл була. Шуларҙың иң ҙуры — Әлмөхәмәт (Ҡолбаҡты). Тәүге төпләнеүсенең 1750—1814 йылдарҙа йәшәгән улдары Абдрахман һәм Ишбулды Әлмөхәмәтовтар билдәле. Өлкәне Абдрахмандың Буранғол, Йомағол, Аллағол исемле улдары була. Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр — Ирназар, Иҙге, Аҡназар Йәрмөхәмәтовтар, указлы мөҙәрис Өмөтбай Яйҡаров һәм уның улдары Әхмәтйән (улы Абдрахман), Мөхәмәтйән, Мөхәмәтвәли, Оморҙаҡ һәм уның ағаһы Ильяс. Ауыл шулай уҡ Ҡолбаҡты тип тә теркәлгән.
1795 йылда ауыл 31 хужалыҡтан тора, унда 257 кеше йәшәй. X рәүиз мәғлүмәттәрендә 100 йортта 640 кеше күрһәтелгән.
1814 йылдың 19 мартында Парижға ингән 14-се Башҡорт полкы яугирҙәре, рядовойҙар Ҡолбай Әбләзин, Яманғол Абдрахманов, Мөхәмәтәмин Яуғастин ҡаһарманлығы өсөн көмөш миҙалдар менән бүләкләнә. Рус-төрөк һуғышы барған йылдарҙа Солтанбай Ильясов, Абдулнасир Бараҡов, Рысҡужа Хоҙайбиргәнов, Ғүмәр Әлмөхәмәтов империяның көнбайыш сигендә сик хеҙмәтендә була.
Халыҡ эре мөгөҙлө малдарҙы күп аҫыраған. 1842 йылда 96 йорттоң барыһы ла йәйләүгә сыға. 500 кешегә 304 ат, 202 һыйыр, 325 һарыҡ һәм 150 кәзә тура килгән. Малсылыҡтан тыш балыҡ тотоу, һунарсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Шул уҡ ваҡытта 174 сирек, йәғни 1329 бот яҙғы иген сәселә. Бер кешегә 2,4 бот тура килгән.
1866 йылда ауылдағы 107 хужалыҡта 613 кеше йәшәгән. 1900 йылда 2 мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне булған. Әлмөхәмәттә йәрминкәләр үткәрелгән.
1920 йылда 194 йортта 905 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, төп милләт — башҡорттар (96 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әлеге ваҡытта ауылда Целинный ауылы урта мәктәбенең филиалы — Әлмөхәмәт башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Археологик ҡомартҡылар
Ауыл эргәһендә Әлмөхәмәт ҡурғандары һәм Баҡырүҙәк  урынлашҡан.
Сэрты-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Цинь Ши Хуан
thumb|Цинь Ши Хуан, [[Цинь династияһы башлығы, берләшкән Ҡытайҙың беренсе императоры]] Цинь Шихуан-ди, ысын исеме Ин Чжэн (, б. э. т. 259—210 йй.) — Цинь батшалығы (б. э. т. 246 йй.) хакимы, Һуғышҡан Батшалыҡтарҙың оҙайлы эпохаларына сик һалыусы. Б. э. т. 221 йылда. Эске Ҡытайҙа хакимлыҡты тотошлайы менән үҙ ҡулына ала һәм тариҡа беренсе үҙәкләштерелгән ҡытай дәүләте хакимы булып инеп ҡала. Ул нигеҙ һалған Цинь династияһы, Ҡытай менән 10 меңдәрсә быуын дауамында хакимлыҡ итергә тейеш, тип планлаштырһа ла, үлеменә бер нисә йыл үтеү менән ҡолатыла.
Тыумышы һәм тәхеткә ултырыуы, б. э. т. 258—246 йй.
Ин Чжэн б. э. т. 259 йылда, Чжао кенәзлегенең баш ҡалаһы Ханьданда тыуған, атаһы Чжуансян-ван аманат (заложник) булған. Уның атаһы ван (хаким) ейәне булған, әммә түбән сығышлы кәнизәктән тыуған һәм тәхеткә өмөт тота алмаған. Люй Бувэй тигән сауҙагәр уға хакимлыҡҡа килергә ярҙам итергә һүҙ биргән.
Ин Чжэндың әсәһе лә кәнизәк булған, уны Чжуан Сянванға Люй Бувэей бүләк иткән. Килгәндә үк ауырлы булған тигән мәғлүмәт тә бар. Малайға Чжэн («беренсе») тип исем биргәндәр.
Ҡарт ван үлгәс, тәхет вариҫы Аньго бик әҙ генә идара итеп өлгөрә, Люй Бувэй төрлө хәйләләр менән Чжуансян-вандың тәхеткә ултырыуына өлгәшә. Әммә хаким булып, тәхеттә 3 йылдан да әҙерәк ултыра. Бынан һуң Ин Чжэн тәхеткә килә. Имеш-мимештәргә ҡарағанда, (Сым Цянь быны раҫлай) Люй Бувэй — Чжэндың ысын атаһы.
Был фекер 2000 йыл самаһы йәшәп килә, әммә профессорҙар Джон Кноблок һәм Джефри Ригель Люйша Чунцюның анналдарын өйрәнгәндә был императорҙың сығышын шик аҫтына ҡуйыр өсөн уйлап сығарылған ғәйбәт тип һанай.
Люй Бувэйҙың регентлығы (б. э. т. 246—237 йй.).
Ин Чжэндың атаһы үлгәс, Люй Бувэй уның әсәһенең һөйәренә әйләнә, етмәһә, Лао Ай тигән алашар (евнух) бүләк итә. Әйтеүҙәренсә, ул алашар булмаған, ришүәт биреп, шундай ҡағыҙ алған.
Лао Ай бар эште үҙ ҡулына ала, Ин Чжэн үҙенә бала итеп ҡарауҙарын яратмай. 238 йылда бәлиғ була һәм хакимлыҡты үҙ ҡулына төшөрә. 238 йылда әсәһенең Лао Ай менән йәшәгәнен, унан йәшерен рәүештә ике бала тапҡанын ишетә. Уның береһен тәхеткә ултыртырға йыйынғандарын белә. Был ваҡыт эсендә Лао Ай ялған дәүләт мөһөрөн эшләтә, ван һарайына һөжүм итергә ғәскәр йыя. Ин Чжэн кәңәшселәренә тиҙ арала ғәскәр йыйырға һәм Лао Айға ҡаршы ебәрергә ҡуша. Лао Ай, уның туғандары һәм арҡалаштары юҡ ителә, ғәскәре ҡыйратыла.
237 йылда Люй Бувэй Лао Ай менән бәйләнеше өсөн һөргөнгә ебәрелә, әммә юлда уҡ ул үҙенә ҡул һала. Ин Чжэна әсәһен дә һөргөнгә оҙаттыра, әммә кәңәшселәренең өгөтө менән кире ҡайтара.
Премьер-министр Ли Сы менән идара (б. э. т. 237—230 йй).
Люй Бувэйҙан һуң премьер-министр булып легист Ли Сы тәғәйенләнә.
Ли Сы уны хаталы аҙымдарҙан тотоп ҡала.
Ли Сы йәш хакимға бик ныҡ йоғонто яһай, шуның өсөн Цинь имеперияһын туплаусы Ин Чжэн түгел, ә тап ул булған тигән фекер ҙә бар. Ли Сы хатта фекерҙәше Хань Фэйҙы ла үлемгә алып барып еткереүҙән тартынмай. (Хандең яҙмаларын уҡып, һуңынан, Ин Чжэн уны төрмәгә ебәргәненә бик үкенгән)
Ин Чжэн һәм Ли Сы көнсығышта һуғыштар алып бара һәм еңә. Хаким еңеү хаҡына бар ысулдарҙы — ришүәт, шымсылыҡ һ.б. — кәңәшселәренең фекерҙәрен дә файҙалана. Ли Сы беренсе урында була.
Ҡытайҙың берләшеүе (б. э. т. 230—221 йй.).
thumb|300px|Сражающиеся царства в 260 году до н. э.
Ҡытай Цинь тоҡомо ҡулы аҫтына туплана башлай. Дәүләттең ҡеүәтле ғәскәре һәм күп һанлы бюрократияһы була.
32 йылда ул үҙе тыуған кенәзлекте яулай. Чжэн бер-бер артлы 6 дәүләтте яулап ала. 39 йәшендә Чжэн тарихта беренсе тапҡыр тотош Ҡытайҙы бергә туплай, Цинь Шихуан тигән тәхет исеме ала, Цинь династияһына баш һала һәм үҙен уның тәүге хакимы тип иғлан итә.
Үлеме
Ул 210 йылда Чжифу утрауына диңгеҙ юлы менән барғанда үлеп ҡала. Үлгән көнө 210 йылдың 10 сентябре тип һанала. Ул терегөмөш ҡушылған үлемһеҙлек дарыуын эсеп үлә.
Император көтмәгәндә үлеп ҡалғас, Чжао Гао һәм Ли Сы ике айлап уның үлемен йәшерә. Үлеме асылғас, элекке династиялар империя байлығын таларға тотона, 206 йылда императорҙың вариҫтары тотош ҡырып бөтөрөлә.
Кәшәнәһе
thumb|left|250px| Цинь Шихуанди ҡәберендәге бронза аттар Императорҙы ерләр урын тере сағында уҡ башлана. Ул мөһабәтлеге менән таң ҡалдыра. Кәшәнәне 700 оҫта эшләй. Периметры — 6 км.
Ҡорған 1974 йылда ғына табылған.Әле өйрәнелеп бөтмәгән.
Константиноградовка
Константиноградовка (Константиноградовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 526 кеше. Почта индексы — 453165, ОКАТО коды — 80249820001.
Урыҫ журналистарының туғандар ҡәберлеге
Урыҫ журналистарының туғандар ҡәберлеге (башҡа исемдәре: Урыҫ журналистары һәйкәле, Урыҫ журналистары мемориалы, Осип Андреевич Мончаловский кәшәнәһе) — иң билдәле Галиция-урыҫ яҙыусылары һәм журналистарына мемориаль һәйкәл, Львов ҡалаһында Лычаковский зыяратында урынлашҡан. Кәшәнә Галиция-урыҫ йәмәғәт эшмәкәре Осип Мончаловскийҙың кәшәнәһенә 1908 йылдан башлап яңы ҡәберҙәр өҫтәп төҙөлгән. Бөгөнгө көндә һуңғы кеше 1979 йылда ерләнгән, ә бөтәһе мемориалда 14 Галиция-урыҫ йәмәғәт эшмәкәренең кәүҙәһе ята.
Төҙөлөү тарихы
1906 йылда Галиция-урыҫ сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре Осип Мончаловский вафат булғандан һуң, уға Лычаковский зыяратында кәшәнә ҡорола, ул ошо кәшәнәлә ерләнә.
Артабан был кәшәнә башҡа Галиция-урыҫ яҙыусылары һәм журналистарын ерләү өсөн файҙаланыла башлай. 1908 йылда бында Богдан Дедицкий, 1909 йылда Владимир Луцык, 1911 йылда Иван Процык, 1913 йылда Орест Авыковский, 1914 йылда Иван Пелех, ә 1916 йылда Клавдия Алексевич ерләнә.
1930-сы йылдарҙа кәшәнәлә тағы ла бер нисә ҡәбер барлыҡҡа килә. 1933 йылда бында Григорий Мальцтың, 1935 йылда Борис Лелявскийҙың, ә 1935 йылда — Мариан Глушкевичтың кәүҙәләре тыныслыҡ таба.
Кәшәнәлә һуңғы ҡәбер 1960-сы — 1970-се йылдарҙа ҡаҙыла: 1965 йылда бында Семен Бендасюк, 1970 йылда Василий Ваврик, 1971 йылда Роман Мирович, ә 1979 йылда Всеволод Труш ерләнә.
Хорнемская
Хорнемская (Хорномская) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 514 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Урыҫ журналистарының туғандар ҡәберлеге
Ерләнгән шәхестәр исемлеге
Туғандар ҡәберлегендә ерләнгән урыҫ журналистары:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хорнемская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мерзела
Мерзела — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 849 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Семак Александр Владимирович
{{Спортсмен {{Флагификация|Россия}} В. И. Воробьев {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы}} {{!}}} }}
Семак Александр Владимирович (11 февраль 1966 йыл) — спортсы, шайбалы хоккей буйынса СССР-ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1987) һәм СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1990). Донъя (1990), Европа (1987, 1991), СССР (1990—91), Бөтә донъя универсиадаһы (1987) чемпионы, Халыҡ‑ара хоккей федерацияһы кубогын яулаусы (1994). Башҡортостан Республикаһының 5 саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2016).
Биографияһы
Александр Владимирович Семак 1966 йылдың 11 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө) ҡалаһында тыуған. СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы, үҙәк һөжүмсе. «Салауат Юлаев» СДЮСШОР‑ы тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары: А. Н. Емелин, В. И. Воробьев).
Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы (1983—1986 һәм 2000—2002), Динамо Мск (1986 йылдан алып), Милли хоккей лигаһы клубтарында (АҠШ/Канада, 1992—1997), Фрайбург (Германия 1999—2000), Северсталь (2003—2004) һәм ХК МВД Тверь (2004—2005) командаларында уйнай. РСФСР (1981) халыҡтары Спартакиадаларының еңеүсеһе, Европа юниор чемпионы (1983, 1984), Канада Кубогын көмөш призёры (1987), Донъя чемпионатының көмөш призёры (1987), «Ленинградская правда» («Ленинград хәҡиҡәте»; 1985, 1989) гәзит приздарына халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе һәм башҡалар. 2008—13 йылдар. Толпарҙа тренерлыҡ эшендә.
Тридцатая (Ванжиль ҡушылдығы)
Тридцатая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванжиль йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Нуғай торалары
Урынлашыуы
Иҫке Нуғай торалары Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Йәнйегет ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 4—4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһының уң яры морононда ул саҡта Иҫке Нуғай тип аталған ауыл янында борон кешеләр йәшәгән урын табылған. Был ауыл хәҙерге көндә юҡҡа сыҡҡан.
Табылдыҡтар
Торала ҡаҙып тикшеренең ваҡытында Бура мәҙәниәтенә ҡараған һауыттар табылған. Улар балсыҡтан ҡабырсаҡ ҡушып яһалған һәм бәләкәй генә соҡорло биҙәк, ишелгән бау эҙҙәре менән биҙәлгән. Саҡматаштан эшләнгән әйберҙәр ҙә табылған.
Тораларҙы тикшереү тарихы
Иҫке Нуғай торалары 1956 йылда археолог — тыуған яҡты өйрәнеүсе Анисим Павлович Шокуров тарафынан асыла.1967 йылда Мулла-2 тораһын асып, уны 1971 йылға тиклем тикшерә.500-ҙән артыҡ таш, бронза, башланғыс тимер быуаттарҙың һәм урта быуаттарҙың фән өсөн айырата ҡиммәтле археологик ҡомартҡыларын тапҡан шәхес.
Торалар 1969 йылда археолог Владимир Савельевич Стоколос тарафынан тикшерелә.Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археологик тикшереүҙәр бүлеге үҙ эшмәкәрлегенә баһа биреп, ошоларҙы яҙа: "«1960-1980 йылдар археологик тикшеренеүҙәр йәһәтенән бик үк әүҙем һәм емешле була. Был осорҙа К. В. Сальников, Н.Ә. Мәжитов, М. Х. Садыҡова, һуңыраҡ А. Х. Пшеничнюк, В. С. Стоколос, В. А. Иванов, Ю. А. Морозов, Б. Б. Агиев киң разведка экспедицияларын етәкләй. Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында тиҫтәләрсә ҡәберлектәр һәм торамалар тикшерелгән, төбәктең боронғо һәм урта быуаттар тарихының барлыҡ осорҙары буйынса бай материал алынған. Төрлө дәүерҙәрҙә ҡараған меңдәрсә ҡомартҡы яңынан асылған һәм тикшерелгән»."
Иҫке Нуғай торалары асылған датаһы буйынса тап шул эҙләнеүҙәр ваҡытында яңынан тикшерелгән булып сыға.
Сольва
Сольва (Оло Сольва) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 599 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Еловка
Түбәнге Еловка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ларевка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саяпова Алһыу Рәфҡәт ҡыҙы
Саяпова Алһыу Рәфҡәт ҡыҙы (10 апрель 1952 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002 йылдан иҡтисадты прогнозлауҙың математик ысулдары кафедраһы мөдире. 2004 йылдан — Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2009 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Халыҡ хужалығын прогнозлау институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2004).
Биографияһы
1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1980 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында эшләй. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы Иҡтисад министрлығында баш белгес, 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университетында. 2002 йылдан БДУ-ның иҡтисадты прогнозлауҙың математика ысулдары кафедраһы мөдире.
2004 йылдан алып Мәскәү дәүләт университетында уҡыта һәм бер үк ваҡытта 2009 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһының Халыҡ хужалығын прогнозлау институтының баш ғилми хеҙмәткәре.
Иҡтисад фәндәре докторы (2001), Мәскәү дәүләт университеты профессоры — (2004).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге моделдәр яһауға һәм макроструктур прогнозлауға арналған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хорса (Пинега ҡушылдығы)
Хорса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 334 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Косяковка
Косяковка (Косяковка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 747 кеше. Почта индексы — 453153, ОКАТО коды — 80249844003.
Туга-Еган
Туга-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Патын-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ҡыҙылғы (күл)
Ҡыҙылғы (Кызылга, Кызылгы, Казылга) — Ағиҙел йылғаһының боронғо үҙәнендә, Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районының «Һәүәләй ауыл советы» биләмәһе территорияһында урынлашҡан күл.
Туга-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡыҙылғы (күл)
Этимологияһы
Ҡыҙылғы топонимы төрки сығышлы, «ҡыҙыл ер» тигәнде аңлата, (-ҡыҙыл + һүҙ яһаусы ялғау -ғы).
Туга-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылғы (күл)
Тасуирламаһы
Күл өлөшләтә һаҙлыҡлы, урыны менән урман үҫкән (башлыса ерек, ҡарағай ағастары) |Ағиҙел туғайында урынлашҡан. Ҡыҙылғы күле тирәләй артыҡ ҙур булмаған күлдәрҙән тыш, ҙур ғына, 1,5 километр көнсығыштараҡ, Оло Толпаҡ күле урынлашҡан. Күл диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә ята. Һыу өҫтө майҙаны 0,36 километрға тигеҙ. Оҙонлоғо бормаланып һуҙылған формала яҡынса 8 километр тәшкил итә. Көньяҡтан күлгә Ҡыҙылғы йылғаһы ҡоя, ә төньяҡтан ул әленән-әле кибеп торған һыу ағымдары менән Ағиҙелгә тоташа. Тар һәм һайыраҡ бер нисә урындан уны юлдар киҫеп үтә.
Күлгә яҡын Ибраһим ауылы һәм уның көнбайыш яры буйында «Фән» һауыҡтырыу лагеры урынлашҡан, алыҫыраҡ тораҡ пункттарҙан — Ҡабаҡ (адм. ауыл биләмәһе үҙәге «Ҡабаҡ ауыл советы»), Ҡолош һәм Һәүәләй (адм. ауыл биләмәһе үҙәге «Һәүәләй ауыл советы»). 2009 йылдың йәй көнө күл янында «Виктория» спорт-һауыҡтырыу лагеры асылған.
Күл эргәһендә дүрт археологик ҡомартҡы урынлашҡан: Ибраһим ҡәберлеге, I Ибраһим туҡталҡаһы һәм торағы, Ибраһим ауылы һәм II Ибраһим торағы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына ҡарай, Ағиҙел йылғаһының һыу хужалығы участкаһы — Охлебино һыу үлсәү посынан Өфө, ҡалаһына тиклем, Ҡариҙел йылғаһынан башҡа (инештән алып ҡала тибындағы Шакша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән алып Бочкаревка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем). Йылға бассейны — Кама. Өҫтәмә йылға бассейны — Ағиҙел.
Иҫкәрмәләр
}}
Бурама
Бурама — таулы-урманлы  урындарҙа йәшәгән башҡорттарҙың ваҡытлыса торлағы; бүрәнәләрҙән, ағас ботаҡтарынын, ҡабыҡтан, йәйләүгә сыҡҡанда йәшәү өсөн ваҡытлыса итеп итеп төҙөлгән торлаҡ.
Таулы-урманлы райондарҙа иген сәсерлек майҙандар булмағанлыҡтан, төп кәсеп булып малсылыҡ торған. Донъя көтөү, ғәиләне аҫырау өсөн күп мал тоторға кәрәк булған. Ҡышҡылыҡҡа ла бесән  күп кәрәк булған. Шуның өсөн дә, яҙ етеү менән малдарын йәйләүгә алып сыҡҡандар. Шулай, яҙҙан көҙгәсә бер йәйләүҙән икенсеһенә күсеп, көҙгөлөккә ауылдарына әйләнеп ҡайтҡандар.
Бындай йәшәү өлгөһө иң отошлоларҙан булған. Көтөүлектәр тапандыға әйләнмәй, тәбиғилеген һаҡлай алған. Мал яңынан-яңы көтөүлектәрҙә йөрөтөлгән,  мул итеп һөт-ҡаймағы менән ҡыуандырған.
Ҡышлауға көр мал ҡайтҡан. Ә бесәнде ауыл эргәһендә генә әҙерләгәндәр. Йыраҡтан бесән ташыу хәстәренән азат булғандар. Бына шуға ла, һәр йәйләүҙә һәр ғәиләнең йәшәү өсөн даими торлағы -бурамаһы булған.
Бураманы теләгән урында ҡороп булған һәм уны күсереп йәрөтмәгәндәр. Берҙән, төҙөлөш материалына урманда ҡытлыҡ булмаған. Икенсенән, йыл һайын, яңы йәйләүгә күскән һайын яңынан торлаҡ ҡороу зарурлығы булмаған. Бурама күп йылдарға хеҙмәт иткән. Кешеләрҙе ел-ямғырҙан һәм ҡырағай хайуандарҙан һаҡлаған.
Төҙөлөшө
Бурама — ер иҙәнле, түшәмһеҙ, ике яҡлы ҡабыҡ ҡыйыҡлы бура. Бураманың арҡыры бүрәнәләре ҡабырға бүрәнәләргә ҡарағанда 3-4 бүрәнәгә бейегерәк күтәрелгән. Өҫкө һәр бүрәнә, аҫтағыһына ҡарағанда, ҡыҫҡараҡ булған. Ҡыйыҡ урҙалары шул бүрәнә остарына һалынған. Ер иҙәнгә үлән, япраҡтар түшәлгән булған. Бурамаға ишен ҡуйғандар, тәҙрәләре юҡ. Эске интерьерында таҡтанан эшләнгән һике һәм тура мөрйәле алды асыҡ мейес (сыуал) урынлашҡан.
Сыуаллы торлаҡты Көнсығыш Себер һәм Башҡортостандың таулы урманлы райондарында йәшәүселәр төҙөгөн. Ултыраҡ тормошҡа күскәс бурама йәйге аласыҡ итеп файҙаланылған.
Иҫкәрмәләр
Колхозлашыу осоронда ла ошондай йәшәү рәүеше һаҡлана. Бурама боронғоларынан камилыраҡ эшләнә. Сыуал урынына заманса мейестәр төҙөлә. Иҙән түшәлә. Әммә  элеккесә оҙаҡ йылдарға  иҫәпләнгән ваҡытлы торлаҡ булып ҡала.
Колхоз-савхоздар тарҡалыуға байтаҡ ваҡыт үтһә лә, ҡайһы бер йәйләүҙәрҙә бурамалар һаман да һаҡланған әле.
Әҙәбиәт
Янгузин Р. 3. «Этнография башкир (история изучения)». Уфа: Китап, 2002. ISBN 5-295-03080-6
Михайловка (Михайловка ауыл советы, Баҡалы районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше. Почта индексы — 452657, ОКАТО коды — 80 207 810 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Репная (Куказара ҡушылдығы)
Репная — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куказар йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Камбоджа
Камбо́джа короллеге (ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea), Кампучия исеме менән билдәле — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла Һиндҡытай ярымутрауындағы дәүләт.
Сяберти-Яха
Сяберти-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яру-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Камбоджа
Баш ҡалаһы — Пномпень. Майҙаны — 181 мең км². Халҡы — 13 миллион кеше; 80 % — кхмерҙар. Конституцион монархия, дәүләт башлығы — король. Закон сығарыу органы — ике палаталы парламент (Милли ассамблея һәм Сенат). Көнсығыштан Вьетнам, төньяҡтан — Лаос, төньяҡ-көнбайыштан Таиланд менән сиктәш.
Сяберти-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Камбоджа
Атамаһының килеп сығышы
Камбоджа — кхмер иленең атамаһы. Индуизм һәм буддизм хакимлығы арҡаһында санскриттан үҙләштерелгән.
Сяберти-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Камбоджа
Атамаһының килеп сығышы
1975—1989 йылдарҙа, атамаһын сит телдәргә тәржемә иткәндә, оригиналь кхмер атамаһына яҡыныраҡ вариант — Кампучи́я йәки Кампу́чия (кхмер. កម្ពុជា, Кампутьеа файҙаланыла ).
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң илдең рәсми исемдәре: Камбоджа короллеге (1953—1970 һәм 1993 йылдан), Кхмер Республикаһы (1970—1975), Лон Нол режимы), Демократик Кампучия (1975—1979, Пол Поттың «ҡыҙыл кхмерҙар» режимы), Кампучия Халыҡ Республикаһы (1979—1989, Вьетнам союздаштары режимы), Камбоджа дәүләте (1989—1993, БМО властары).
Боронғо осор
Камбоджа территорияһында дәүләт беҙҙең дәүер башында барлыҡҡа килгән. Хәҙерге дәүләткә ҡарағанда күпкә ҙурыраҡ була. Хәҙерге Камбоджа территорияһында иң боронғо дәүләт булып Фунан, йәки Бапном (I—VI быуаттар) тора, унда буддизм тарала башлай, VI—VIII быуаттарҙа уның ерҙәрен Ченла, ә IX—XIII быуаттарҙа — Ангкор империяһы, йәки Көньяҡ-Көнсығыш Азияның иң ҙур дәүләте Камбуджадеш биләй. XIV—XIX быуаттарҙа көсһөҙләнгән һәм сәйәси яҡтан тарҡалған Камбоджаға сиам ғәскәрҙәре күп тапҡырҙар бәреп инә. Камбоджа бер нисә тапҡыр Сиам һәм Дайвьет (Вьетнам) менән һуғыша.
Колониаль осор
1863 йылда Франция Камбоджа короллегенә протекторат килешеүен көс менән индерә.
1884 йылғы килешеү буйынса Камбоджа Франция колонияһы була[1]
Кхмер батшаһы Сисоват Монивонг 1942 йылдан 1945 йылға тиклем Япония империяһы оккупациялаған.
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1953 йылда Камбоджа бойондороҡһоҙлоҡ ала.
1960 йылдар аҙағынан 1975 йылға тиклем илдә граждандар һуғышы бара, уға Төньяҡ Вьетнам, Көньяҡ Вьетнам һәм АҠШ әүҙем ҡыҫыла. Төньяҡ Вьетнам һәм Көньяҡ Вьетнам милли-азатлыҡ фронты көстәре илдең көнсығыш райондарында база лагерҙары һәм складтар селтәрен булдыра һәм Көньяҡ Вьетнамдағы һәр етди еңелеүҙән һуң шунда сигенәләр. 1966 йылда принц Сианук Ҡытай (һуғышта Төньяҡ Вьетнамға булышлыҡ итә) менән Камбоджала Төньяҡ Вьетнам ғәскәрҙәренең булыуы һәм хәрби материалдар ташыу өсөн Сиануквиль диңгеҙ портын файҙаланыуға биреү тураһында килешеү төҙөй. Был илдең нейтралитетын боҙоу була. Коммунистик көстәрҙе Камбоджа аша тәьмин иткән юл «Сианук һуҡмағы» тип атала. 1970 йылда түңкәрелеш була, һөҙөмтәлә власҡа генерал Лон Нол килә һәм Кхмер Республикаһы төҙөү тураһында иғлан итә. Шул уҡ йылда Камбоджа коммунистарына («ҡыҙыл кхмерҙарға») ҡаршы һуғыш хәрәкәттәре ойошторған Лон Нол хөкүмәтен яҡлау өсөн Америка Ҡушма Штаттарының һәм Көньяҡ Вьетнамдың ҡораллы көстәре Камбоджаға баҫып инә.
1975 йылда власҡа, граждандар һуғышында еңеп, Пол Пот етәкселегендәге «ҡыҙыл кхмерҙар» килә. Илгә «аграр социализм» төҙөү курсы индерелә, ул ысынбарлыҡта үҙ халҡына ҡарата геноцидҡа әүерелә. Төрлө баһалар буйынса, ул ваҡытта «Демократик Кампучия» тип аталған илдең 1 миллиондан алып 3 миллионға тиклем кешеһе үлтерелә.
1973 йылда уҡ «ҡыҙыл кхмерҙар»ға буйһонған райондарҙа — халыҡтың һәм уға ярҙам иткән хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең, ә Ратанакири һәм Кахконг провинцияларында аҙ һанлы милләттәрҙең ихтилалдары башлана. 1975 йылдың сентябрендә Сиемреап провинцияһында ихтилал, 1976 йылдың ғинуарында — мәғлүмәт министры Ху Ним етәкселегендәге фетнә, 1977 йылда — Пномпенде һаҡлау ышанып тапшырылған дивизияла (Генераль штаб начальнигы урынбаҫары Ча Край атып үлтерелә, баш ҡала стадионында ихтилалдың тағы өс етәксеһе тереләй яндырыла) була. Яҡынса шул ваҡытта Кампонгтх провинцияһында 2 өйәҙ баш күтәрә, уларҙың сығыштары авиация бомбардировкалары ярҙамында баҫтырыла һәм Пномпенда заговор асыла. 1978 йылда Кратьэх (1978 йылдың апреле), Свайриенг, Прейвэнг һәм Кампонгтям провинцияларында ихтилалдар була (бөтәһе лә — 1978 йылдың майында).
1978 йылда ил иҡтисады бөтөнләй бөтөнләй көсһөҙләнә һәм Пол Пот Вьетнамға ҡаршы агрессия ойоштора. Әммә вьетнамдар яғына репрессияларға риза булмаған ҡыҙыл кхмерҙарҙың ҙур төркөмө шунда уҡ тиерлек сыға башлай.
1978 йылдың декабрендә Вьетнам яҡлы һәм Полға ҡаршы көстәрҙе берләштергән Кампучия милли ҡотҡарыу фронты ойошторола. Уның етәкселәре булып Пен Сован, Чан Си һәм Кханг Сарин, шулай уҡ Кео Чанда һәм Чеа Сот тора. Уларҙың барыһы ла оҙаҡ ваҡыт Вьетнамда йәшәй һәм ил етәкселегендә тулыһынса ышаныс менән файҙалана. Был төркөмгә 1976—1977 йылдарҙа «ҡыҙыл кхмерҙар» сафынан күскәндәр, шулай уҡ ихтилалдың элекке ҡатнашыусылары һәм Кампучияның Көнсығыш зонаһында партизан отрядтары етәкселәре, Кампучия армияһы дивизияһының элекке командиры Хенг Самрин һәм Көнсығыш зонаның 20-се округы партия комитетының элекке секретары Чеа Сим ҡушыла. Хенг Самрин ЕФНСК-ның етәксеһе, ә Чеа Сим уның урынбаҫары була. Пен Сован тергеҙелгән Камбоджа халыҡ революцион партияһының партия төҙөү комиссияһын етәкләй, был партия һуңыраҡ Камбоджа халыҡ революцион партияһының Үҙәк Комитеты итеп үҙгәртелә.
1979 йылда Вьетнам ғәскәрҙәре «ҡыҙыл кхмерҙар» режимын ҡыйрата. Ил Кампучия Халыҡ Республикаһы тип үҙгәртелә. БМО һәм ҡайһы бер илдәр Камбоджаның яңы хөкүмәтен танымай, уны Вьетнам марионеткаһы тип иғлан итә. Вьетнам ғәскәрҙәре Камбоджанан 1989 йылда тулыһынса сығарыла, әммә илдә граждандар һуғышы бынан һуң да бер ни тиклем ваҡыт дауам итә. «Ҡыҙыл кхмерҙар»ға Ҡытай ярҙам күрһәтә. Кхмерҙар Таиланд менән сик буйы райондарын контролдә тота һәм ваҡыты-ваҡыты менән илдең эске өлөшөнә һөжүмдәр яһай. Демократик Кампучияның Пол Пот партияһы, элекке премьер-министр Сон Саннаның кхмер халҡын азат итеү Милли фронты һәм принц Сиханук яҡлылар партияһы Демократик Кампучияның коалицион хөкүмәтен булдыра. Вьетнамға ҡаршы был коалиция Хенг Самрин режимына ҡаршы ҡораллы көрәш алып бара. Тап ул халыҡ-ара танылыу яулай һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында Кампучия исеменән сығыш яһай.
Дауам иткән сәйәси көрсөк арҡаһында Камбоджаның яңы лидеры Хун Сен БМО аралашсылығы тураһында килешә. 1989 йылда конституцион үҙгәрештәр була һәм Кампучия Халыҡ Республикаһы Камбоджа дәүләте итеп үҙгәртелә. Монархияны тергеҙергә, король Сианукты кире ҡайтарырға һәм ирекле һайлауҙар үткәрергә ҡарар ителә. 1993 йылдың 24 сентябрендә Камбоджа короллеге тергеҙелә. БМО яңы дәүләтте таный.
1997 йылдың июлендә власты формаль бүлеүҙең дүрт йыллыҡ осоронан һуң Хун Сен ғәмәлдәге дәүләт түңкәрелеше яһай һәм берәү ҡулында булған власть идараһы урынлаштыра.
2004 йылдың 7 октябрендә король Нородом Сиаанук тәхеттән баш тарта, ә 2004 йылдың 14 октябрендә Камбоджа король советы принц Ранариддх тәҡдиме буйынса яңы король итеп Нородом Сихамониҙы иғлан итә. Әммә ғәмәлдә илдә власть премьер-министр Хун Сенға ҡарай. 2000 йылдың 24 ноябрендә Ясит Чхун етәкселегендәге Камбоджа азатлығы көрәшселәре антикоммунистик баш күтәреүселәр ойошмаһы Хун Сенды ҡорал ярҙамында ҡолатырға маташа.
2007 йылда кхмерҙарҙың ҡалған етәкселәренең барыһы ла тиерлек ҡулға алына һәм әлеге ваҡытта суд тикшереүе аҫтында.
2013 йылдың 28 июлендә Камбоджала даими парламент һайлауҙары үтә. Хакимлыҡ итеүсе Халыҡ партияһы (49 % тауыш) еңеүсе тип иғлан ителә, әммә оппозициялағы Камбоджа милли ҡотҡарыу партияһы 45 процент тиерлек тауыш йыйып, ҙур уңышҡа өлгәшә. Оппозиция тауыш биреү һөҙөмтәләрен танымай, уларҙы ялған тип иғлан итә. 2013 йылдың июленән 2014 йылдың июленә тиклем Пномпень хөкүмәткә ҡаршы күмәк сығыштар менән солғап ала. 2017 йылдың 16 ноябрендә оппозицион Камбоджа милли ҡотҡарыу партияһы хөкүмәткә ҡаршы «төҫлө революция» әҙерләүҙә ғәйепләнеп, таратыла.
2018 йылдың 29 июлендәге һайлауҙа Халыҡ партияһы, 76,85 процент тауыш һәм Милли ассамблеяла бөтә 125 урын йыйып, ышаныслы еңеү яуланы. Принц Нородом Ранариттың оппозицион ФУНСИНПЕК-ы һәм «Демократия лигаһы» ярашлы рәүештә 5,89 % һәм 4,86 % тауыш йыя.
Географияһы
Камбоджа Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Һинд-Ҡытай ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Вьетнам (көнсығышта), Лаос (төньяҡ-көнсығышта) һәм Таиланд (төньяҡта һәм төньяҡ-көнбайышта) менән сиктәш; көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайышта Сиам ҡултығы һыуҙары менән йыуа.
Сиктәрҙең оҙонлоғо: Вьетнам менән — 1228 км, Таиланд — 803 км, Лаос — 541 км; яр буйының оҙонлоғо — 443 км. Майҙаны — 181 040 км². Илдең иң ҙур утрауы — Конг (100 км²).
Климаты
Камбоджи климаты, башҡа көньяҡ-көнсығыш Азия дәүләттәрендәге кеүек муссондарға бәйле. Илдең бөтә тигеҙлекле урынында температура, ҙур буомаған үҙгәрештәр менән, 25°С тирәһе. Максималь температур — 32°С, ямғырлы миҙгел башланыу алдынан 38°С. Минималь температура 10°С. Иң һалҡын ай — ғинуар, иң йылы ай — апрель. Вьетнамға ябырылған тропик циклондар Камбоджиға һирәк үтеп инә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 1000—1500 мм. Күп өлөшө йәйге муссондар миҙгелендә яуа.
Халҡы
Камбоджаның иң ҙур ҡалалары:
Телдәр
Ил халҡының яҡынса 96 проценты кхмер телендә һөйләшә, ул австроазиат телдәр ғаиләһенә ҡарай һәм Камбоджаның рәсми теле булып тора. Француз теле колониаль дәүер мираҫы булараҡ икенсе тел сифатында таралған, әммә һуңғы осорҙа уның ҡулланыу ҡырҡа кәмей. Француз теле күп кенә мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында белем биреү теле булараҡ, шулай уҡ ил хөкүмәте тарафынан (бик сикләнгән) ҡулланыла. Бынан тыш, был телде күп кенә оло йәштәге камбоджалылар хәтерләй. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа сит телдәрҙән инглиз һәм ҡытай телдәре иң мауыҡтырғыс һәм өйрәнелеүсе була бара.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телерадиокомпанияһы — Télévision nationale du Cambodge (ទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា), үҙ эсенә бер телеканалды һәм 12 радиостанцияны ала.
Камбоджала пехотаға ҡаршы миналар
Камбоджа донъялағы иң «мина һалынған» илдәрҙең береһе булып тора. Утыҙ йыл барған һуғыш һәм граждандар конфликты осоронда был ил территорияһына бер нисә миллион мина ташлана.
Хорезмшаһтар дәүләте
Хорезмшаһтар Дәүләте (Хәрәзмшаһтар дәүләте; фарс. خوارزمشاهیان Khwārazmshāhiyān) — Амударъяның түбәнге ағымындағы Урта Азия дәүләте. XIII быуат башында Ала әд-Дин Мөхәммәт II дәүерендә юғары үҫеш кимәлен кисерә. Империяның был бөйөк сәскә атыуы көнсығыштан килгән яңы дошман ҡыҫымы аҫтында юҡҡа сығыуы алдынан була. Хорезм империяһын Сыңғыҙ хан монголдары ҡолата.
Камбоджа
Камбоджала пехотаға ҡаршы миналар
Ҡаршы яҡтар, бер яҡтан «ҡыҙыл кхмерҙар», икенсе яҡтан, Вьетнам һәм уға союздаш Кампучия ғәскәрҙәре иҫке мина запастарын да, яңыларын да киң файҙалана, улар Ҡытайҙан, Болгариянан, ГДР-ҙан, Чехословакиянан, Таиландтан килтерелгән була. Иң билдәле моделдәр — пехотаға ҡаршы совет миналары, ПМН-2, Болгарияның ПСМ-1, Ҡытайҙың Т-72 һәм Т-58, америка моделдәре һәм уларҙың күсермәләре (МН-79, МД-82Б).
Хорезмшаһтар дәүләте
Тарихы
Билдәле булыуынса, хорезмшаһ титулы б. э. 305 йылында Афригидтар династияһына нигеҙ һалыусы тарафынан индерелә һәм 995 йылға саҡлы ҡулланыла. Күпмелер өҙөклөктән һуң, титул яңынан тергеҙелә. 1097 йылда төрөк сығышлы Хорезм губернаторы Экинчи ибн Кочкар сәлжүктәрҙән бойондороҡһоҙлоҡ һәм үҙен Хорезм шаһы тип иғлан итә, әммә ошо уҡ йылда үлтерелә. Сәлжүктәр Хорезмды яулап ала һәм хорезмшаһ тип бегдили ырыуы төрөгө Кутб Дин Мөхәммәт I тәғәйенләнә. Үҙенең идаралыҡ итеүе осоронда ул сәлжүк солтаны Санжар вассалы булып ҡала һәм уға лояллек һаҡлай.
Камбоджа
Камбоджала пехотаға ҡаршы миналар
1979 йылдан алып 57 меңдән ашыу камбоджалы аяҡ-ҡулдарын юғалта.
Хорезмшаһтар дәүләте
Хорезмшаһ Атсыз
Уның вариҫы Ала әд-дин Атсыз даими рәүештә сәлжүк солтаны Санжар протекторатынан буйһоноуынан ҡотолорға ынтыла. 1138 йылда ул үҙенең сюзеренына ҡаршы баш күтәрә, Санжарҙан тар-мар ителгәнлектән, ҡасырға мәжбүр була. Әхмәд Санжар Хорезм тәхетенә туғаны Атсыз Сѳләймән шаһты ултырта. Әммә Сѳләймән шаһ Хорезмда власын һаҡлап ҡала алмай һәм 1141 йылда Санжар солтан Атсызды тәхеткә яңынан ултырта.
Шул уҡ йылда Урта Азияға көнсығыштан яңы дошман — Елюй Даша етәкселегендә ҡара ҡытайҙар килә. Сәлжүк солтаны Санжар үҙенең яҡын туғаны Ҡараханид Мәхмүт ханға ярҙамға килергә мәжбүр була. Ҡара ҡытайҙар менән Сәмәрҡәнд янындағы ҡаты алышта Санжар тулыһынса еңелә. Хорезмшаһ Атсыз Санжарҙың еңелеүенән файҙаланып, 1141 йылдың ҡышында Мерв ҡалаһын баҫып ала һәм талай, ә 1142 йылда Нишапурға яҡынлаша.
Әммә 1142 йылда уҡ инде Санжар солтан Атсызды тағы яһаҡ түләргә мәжбүр итә, бынан тыш Хорезмға ҡара ҡытайҙарға ла яһаҡ түләргә тура килә.
Ул үҙенең элгәрҙәре башлаған ерҙәрҙе йыйыу сәйәсәтен дауам итә, Хорезмға Джендты һәм Манғышлаҡты ҡуша. Күп күсмә ҡәбиләләр хорезмшаһ буйһоноуында була. Ғүмере аҙағына Атсыз Хорезмға Урта Азияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн буйһондора һәм ысынбарлыҡта уның күршеләренән бойондороҡһоҙ булыуына өлгәшә.
Хорезмшаһ Ил-Арыҫлан
1156 йылда Атсыз вафат була, Хорезм тәхетенә уның улы Тажеддин Ил-Арыҫлан ултыра.