cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чернышев ҡомлоҡтары
Тарихы
Ағастар 120—130 м -ға 25-30 м киңлегендәге һыҙаттар менән ултыртыла. Һыҙаттар араһында шундай уҡ ҙурлыҡтағы арауыҡтар ҡалдырыла. Күберәк ғәҙәти һәм ҡырым ҡарағайы ултырталар.
Ҡарағай, ҡайын, аҡ акация һәм башҡа ағастарҙан торған урмандарҙың күпселеге Вешенск, Гундоровский, Еланский, Мигулинский, Казанская ауылдары янында урынлашҡан. Улар XX быуаттың 2-3 тиҫтә йылдарында ултыртылған һәм беҙҙең көнгдәргә тиклем һаҡланған.
1917 йылға тиклем 462 гектар ерҙә урман ултыртылған.
1926 йылда Чернышев тәжрибә урмансылығы биләмәһендә Обливский агроурман мелиоратив терәк пункты булдырыла. Уның составына Караичевская, Обливская урман дачалары инә. Шул ваҡыттан алып ҡомлоҡтарҙы комплекслы үҙләштереү, урман үрсетеү, ауыл хужалығы ерҙәренә әйләндереү буйынса киң дәирәлә эш йәйелдерелә.
1940 йылда 4 мең тирәһе гектар майҙанда 203 баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары булдырылған.
Ландшафт
Чернышев ҡомлоҡтарында рельеф тулҡынланып торған ландшафтлы. Тупраҡ ҡоро ҡомло.
Флора
Тупраҡ өҫтөндәге үлән япмаһы күберәк кохия, австралия әременән, хуш еҫле кейәү үләненән, рус аҡселегенән, ҡыяҡлыларҙан тора.
Сербия короллеге
Сербия короллеге (серб.Краљевина СрбијаКраљевина Србија) — 1882 йылда кенәз Милан IV Обреновичты мәсехләгәндән һуң Сербия кенәзлегенән барлыҡҡа килтерелгән балҡан дәүләте.
Тарихы
1885 йылда серб-болгар һуғышы була, ул  Сербия короллегенең еңелеүе менән тамамлана. 1903 йылда Александр Обренович  ҡатыны Драга менән бергә Ҡарагеоргиевичтар яҡлы  «Берләшеү йәки үлем!» (серб.Уједињење или смртУједињење или смрт), башҡа төрлө  «Ҡара ҡул» тип тә йөрөтөлгән, Дунай дивизияһы полковнигы  Драгутин Дмитриевич (Апис) етәкселек иткән ойошма тарафынан атып үлтерелгәс,  Пётр I Ҡарагеоргиевич король ителә.
1912—1913 йылдарҙа Сербия короллеге Беренсе Балҡан һуғышында ҡатнаша, һуғыш Лондон солох договорына ҡул ҡуйыу менән тамамлана, бының һөҙөмтәһендә короллектең биләмәләре ике тапҡырға тиерлек киңәйә.
1913 йылда Сербия короллеге Икенсе Балҡан һуғышында ҡатнаша, был һуғыш Бухарест солох договоры төҙөү менән тамамланып, короллектең сиктәре тағы ла киңәйә төшә.
1914 йылдан алып ахырына тиклем Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, бынан һуң 1918 йылда серб короле  Пётр I Ҡарагеоргиевич хакимлығы аҫтындағы Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге барлыҡҡа килә.
Идараһы
Закондар сығарыу органы — Милли Йыйылыш, дәүләт башлығы — Король, башҡарма органы — Министрҙар  Советы, округтарҙың вәкәләтле органдары — округ йыйылыштары (окружне скупштине), башҡарма органдары  — округ комитеттары (окружни одбори), общиналарҙың вәкәләтле органдары — община йыйылыштары (општински збор), башҡарма органдары — община комитеттары (општински одбор),  кметтар (кмет) уларҙың рәйестәре була.
Һылтанмалар
ВТ-ЭСБЕ  1  Обреновичи
Пивоварованың табыш йорто
Пивоварованың табыш йорто — Дондағы Ростовтың Шаумян урамы, 45/28 адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни мираҫ объекты. Өлкә тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса инспекцияһының 2004 йылдың 29 декабрендәге 191-се Бойороғона ярашлы мәҙәни мираҫы объекты исемлегенә индерелгән. Кем хөрмәтенә йорт шундай исемде йөрөтә — билдәле түгел.
Тарихы
Пивоварованың табыш йорто XIX быуат аҙағы — XX быуат башында табип Петр Павлович Чубухчиев тарафынан төҙөлә 1915 йылға тиклем йорт уның милегендә була. Йортта тире һәм венерик ауырыуҙарҙы дауалау буйынса табиптың үҙ кабинетынан башҡа, теш табиптары Ревич һәм Розовская-Суликованың кабинеттары урынлаша, шулай уҡ присяжный поверенный Абрамовтың ярҙамсыһы — Трапезонцев контораһы эшләй. Йорт XXI быуатҡа тиклем һаҡланған.
2013 йылдың февралендә был бинаның, уның статусы менән бәйле рәсми рәүештә ризалыҡ алынмаған көйөнсә, өлөшләтә реконструкцияланыуы билдәле була. Йорттоң беренсе ҡаты кафе итеп ҡуртымға бирелә. 2013 йылдың апрель айында, канализацияға тишеп инеү өсөн, йорт нигеҙен ремонтлау эштәре алып барылыуы тураһында мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта бөтә сығарылған закон нормалары үтәлмәүе билдәле була. Башҡарылған эштәр һөҙөмтәһендә, фатирҙа йәшәүселәр һүҙҙәре буйынса, стеналарҙа ярыҡтар барлыҡҡа килә. Өлкә мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре тарафынан, дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған объекттың бөтөнлөгөн боҙоу теркәлгән.
Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы
Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы (26 март 1962 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1995).
Башҡарған ролдәре
Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы — үҙенсәлекле актёр. Уға сағыу ҡиәфәт, һығылмалылыҡ, импровизацияға оҫталыҡ хас. 50-гә яҡын төрлө пландағы (комик ролдәр, балалар өсөн спектаклдәрҙәге ролдәре, етди ролдәр) ролдәр башҡара. Ролдәренә аныҡ кәүҙәләндереү һәм эскерһеҙ тойғолар хас. Тәрән фәлсәфәүи мәғәнә һәм трагизм менән һуғарылған Адмирал образы («Мөхәббәт исемлеге», Бүләков) иң уңышлы эштәренең береһе була.
Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы
Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы (15 ғинуар 1910 йыл — 17 ноябрь 1986 йыл) — педагог, ҡурайсы. 1946—1975 йылдарҙа Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983).
Биографияһы
Кәрим Мөхәмәҙи улы Дияров 1910 йылдың 15 ғинуарында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Басай (хәҙер Оло Басай) ауылында ете малай, өс ҡыҙ тәрбиәләгән ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 6-7 йәшлек кенә сағында ул ҡурай тартырға өйрәнә башлай. Тыуған ауылы Басайҙа (Баймаҡ районы) Абдрахман Басаев тигән ҡурайсы була. Кәрим Дияров ҡурайға иң элек унан өйрәнә. 15-16 йәштәрҙә күп көйҙәрҙе ярайһы ғына һәйбәт уйнай. Кәрим 1924 йылға тиклем үҙ ауылында башланғыс белем ала, 1925-1929 йылдарҙа уҡыуын Темәстә дауам итә. Бында егет тарихсы һәм ҡурайсы Әбүбәкер Хөсәйенов менән таныша һәм унан көйҙәр өйрәнә, тарихтарын яҙып ала («Йәйәүле Мәхмүт», «Таштуғай», «Ишҡол», «Еҙ үксә» («Сабираҡай») һ.б.). Был йылдарҙа ул ҡурайҙа уйнау таһыллығын камиллаштыра. Күрше-тирә ауылдарға сығып, маһир ҡурайсылар, йырсылар, тарихсылар менән аралаша, тыуған төйәгенең тарихын, йыр һәм көйҙәрен, риүәйәттәрен өйрәнеп, уларҙы ҡағыҙға теркәй бара.
1929 йылда бер төркөм ярлы балаларын Темәстән Өфөгә юғары уҡыу йортона инеү өсөн әҙерлек курсына ебәрәләр. Әҙерлек курстары үткәндән һуң К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Тиҙҙән ҡурайсы һәм бейеүсе халыҡ артисы Ғиниәт Ушанов менән таныша, унан күп кенә йыр һәм көйҙәр өйрәнә. Улар араһында «Ҡарт Байыҡ» йәки «Ушан Байығы», «Кинйәбай Байығы», «Урман Байығы», «Хәйбулла Байығы», «Турат сағылы», «Уҙған ғүмер», «Ҡыуатов», «Баяс», «Ильяс», «Ҡалды» әҫәрҙәре бар. Шулай уҡ композиторҙар Хәбибулла Ибраһимов, Солтан Ғәбәши, Мәсәлим Вәлиев, Александр Ключарев, данлыҡлы йырсы һәм композитор Ғәзиз Әлмөхәмәтовтар менән аралашып йәшәй.
Кәрим Дияров 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында телефонсы, парашютсы, снайпер булып ҡатнаша. Наградалары бар.
Өфөлә К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
Ҡурайҙа уйнарға ҡурайсылар Ә. Хөсәйеновтан, Ғ. Ушановтан өйрәнә. 1937 йылда студенттарҙың йәйге каникулында Ғ. С. Әлмөхәмәтов талантлы ҡурайсы Кәрим Дияровты аккомпаниатор итеп Башҡортостан райондарына, илебеҙҙең төрлө ҡалаларына йәйге гастролдәргә алып йөрөй. Кәрим Дияров иң оҫта ҡурайсыларҙың башҡарыу оҫталығын — күкрәккә һалып уйнау маһирлығын отоп ала һәм үҙенән йәшерәк ҡурайсыларға мираҫ итеп ҡалдыра.
Халыҡ көйҙәре конкурстары лауреаты К. Дияров тәүге хеҙмәт көндәренән үк уҡыусыларҙа, үҫмерҙәрҙә ҡурайға һөйөү тәрбиәләүҙе маҡсат итеп ҡуя. Шулай уҡ район күләмендә лә ҡурайсылар ансамбле етәксеһе булып сығыш яһай. Композитор Хәбибулла Ибраһимов Кәрим Дияровты Башҡортостан радиоһына саҡыра. Ҡурайсы радио аша йыш ҡына сығыштар яһай.
Кәрим Дияров музыкаль һәм әҙәби фольклор йыйыусы булараҡ та билдәле. Ул тарихын бәйән итеп, көйөн уйнап, йырын йырлап магнитофон таҫмаһына яҙҙырып ҡалдырған 130 яҙма Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фондында («Аҡ яурын сал бөркөт», «Абдрахман кантон», «Байыҡ», «Баяс», «Буранбай», «Ҡаһым түрә», «Саптар юрға», «Сыңрау торна», «Урал», «Ҡыуатов» һәм башҡалар) һаҡлана. Башҡортостандың Баймаҡ районында ул Торна йырын яҙа.
Ете тиҫтәнән ашыу әҫәрҙең тарихы, легенда-риүәйәттәре, ноталары, йыр текстары китапта баҫылып сыҡты (Кәрим Дияров. Сал Уралдың моңдары. Төҙөүселәре — Р. Шәкүр, Ф. Камаев. Өфө, 1988).
Башҡорт бейеүе белгесе Лидия Нагаеваның «Көнсығыш башҡорттары бейеүе» (Мәскәү, 1981) тигән монографияһында Кәрим ағайҙың башҡорт бейеүе тураһындағы һүҙҙәре килтерелә.
Ҡурайсы, фольклорсы, мәғариф һәм һуғыш ветераны К.М.Дияровты халыҡ онотмай. Йәшәгән йортона таҡтаташ ҡуйылған. Уның исемендәге призға ҡурайсылар бәйгеһе үткәрелә.
Сариевтарҙың табыш йорто
Сариевтарҙың табыш йорто— Дондағы Ростов ҡалаһындағы XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы. Йорт модерн стилендә, архитектор А. Ф. Нидермейер проекты буйынса төҙөлгән. Апалы-һеңлеле Ольга менән Елена Сариевтар милегенә ҡарай. Икенсе исеме — Емельяновтың табыш йорто.
Тарихы
XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы. Йорт, ҡалаға хас булғанса айырылып торған һыҙаттары менән, һуңғы модерн стилендә башҡарылған. Был уның таш штукатурка деталдәрендә сағыла: рустовка (стеналарын ал йөҙө эшкәртелмәгән тура дүртмөйөшлө таштар менән көпләү), аҫҡы өлөшөнөң яҫы цоколь билбауы, беренсе ҡаттағы һәм өҫтәге тәҙрәләрҙең биҙәкле көпләү таштары. Был бинала XX быуат башында таралыу алған конструктив схемаларҙың прогрессив ҡушылыуы варианты тормошҡа ашырылған, был — бинаның башҡаларҙан айырмалы үҙенсәлеге булып тора. Был бинала оҙаҡ йылдар Максим Горький исемендәге китапхана урынлашҡан, әммә юғары ҡаттары фатир итеп бирелгән. Ваҡыт үтеү менән йорттоң беренсе ҡатында бик күп заведениеләр алмашына, әммә, уларҙың иң иҫтә ҡалғаны «Шоколадница» кафеһы булғандыр. Ошо «Шоколадница» исеме аҫтында бина Ростовта оҙаҡ йылдар киң билдәле була.
Костанаевтың табыш йорто
Костанаевтың табыш йорто бинаһы. Дондағы Ростовтың Оло Баҡса урамында урынлашҡан йорт (66/37). Табыш йорто XIX быуат аҙағында төҙөлгән. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Сариевтарҙың табыш йорто
Хәҙерге заман
Әлеге ваҡытта бина авария хәлендә: фасад буйлап бик күп ярыҡтар барлыҡҡа килгән, тарихи сүкелеше юҡҡа сыҡҡан, йорттоң бай йыһаздарынан сифатлы мәрмәр баҫҡыстар ватылған.
Костанаевтың табыш йорто
Тарихы
Костанаевтың табыш йорто Оло Баҡса урамы менән Семашко тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа был бина А. А. Леонидовтың табыш йорто тип билдәләнгән). Бинаның нисәнсе йылда төҙөлөүе аныҡ ҡына билдәле түгел, әммә архитектура стилен анализлап ҡарағанда, ул XIX быуаттың һуңғы сирегендә төҙөлгән. Бындай типтағы биналар шул осорҙағы Ростов өсөн хас — ике ҡатлы йорт, йорттоң беренсе ҡатында сауҙа кибеттәре урынлашҡан һәм икенсе ҡатында торлаҡ бүлмәләре. Костанаев йортоноң көнбайыш стенаһына Яблоковтарҙың сауҙа йорто терәлеп тора.
Совет власына тиклем табыш йорто Костанаевтарҙың ғаилә вәкилдәре: Сергей, Матвей, Кирилл, Григорий һәм Эммануил ҡарамағында була. Бинаның беренсе ҡатын төрлө сауҙа учреждениелары ҡуртымға ала: «Гаврилов А. С. с С-ми» Сауҙа йортоноң галантерея магазины, «Бр. В. и Н. Бландовых» гастроном магазины, Дм. Смирновтың көмөш һәм алтын әйберҙәр магазины. 1914 йылдан йортта «Бережнова Г. В. и К» сауҙа йорто урынлаша.
1920-се йылдарҙа бинаның беренсе ҡатын «Алазан» ширҡәте магазины биләй. Унан аҙаҡ 8-се ҡала сауҙа кооперативы магазины, шулай уҡ пластинкалар һәм граммофондар магазины була. 1959 йыл мәғлүмәттәре буйынса беренсе ҡатында ҡала сауҙа кооперативының 8-се магазины һәм шул уҡ кооперативтың 69-сы «Уйынсыҡ» магазины, сәғәт ремонтлау буйынса оҫтахана, ювелир-гравер оҫтаханаһы урынлаша. 1990 йылда унда «Буратино» магазины һәм валюта алмаштырыу пункты урынлашҡан була.
Ростов өлкәһе Хакимиәте Башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се һанлы ҡарары менән Костанаевтың табыш йорто, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булараҡ, дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.
Тяньцзинь
Тяньцзи́нь (ҡытайса ябай 天津, пиньин телендә: Tiānjīn) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының үҙәк ҡарамағындағы дүрт ҡалаһының береһе. Ҙурлығы яғынан континенттағы Ҡытайҙа өсөнсө. Майҙаны — 11 943 км², 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халҡы 14 425 000 кеше, Эске тулайым продукт — 750 млрд юань (2009).
Географияһы
Тяньцзинь Төньяҡ Ҡытайҙа, Бохай ҡултығы буйында, Хуанхэ и Янцзы йылғалары менән тоташҡан Бөйөк Ҡытай каналының төньяҡ осонда урынлашҡан. Ҡала көнсығыштан Бохай ҡултығы һыуҙары менән йыуылһа, төньяҡтан, көньяҡтан һәм көнбайыштан Хэбэй провинцияһы, төньяҡ-көнбайышта үҙенән 96 саҡрымда ятҡан Пекин биләмәләре менән сиктәш һәм баш ҡала менән юғары тиҙлекле тимер юлы менән бәйләнгән.
11 943 км² майҙаны менән Тяньцзинь илдә 31-се урында. Ҡала зонаһы Хайхэ йылғаһы буйында, ә порттар унан ситтәрәк, Тымыҡ океандың Бохай ҡултығы ярҙарында урын алған. Һары диңгеҙҙең яҡын булыуына ҡарамаҫтан, һауа температураһында киҫкен айырма булған континенталь климат өҫтөнлөк итә. Ҡала диңгеҙ буйҙарындағы тигеҙ рельефлы ерҙә ултыра.
Тарихы
Сун династияһы хакимлегенә тиклем Хайхэ йылғаһы үҙәндәре аҙ үҙләштерелгән була. XII быуатта үҙәк һәм көньяҡ Ҡытайҙың ашлыҡ һәм башҡа төр аҙыҡ-түлеген артабан илдең төньяҡ төбәктәренә бүлеп оҙатыу өсөн тауар келәттәре (складтар) төҙөлә. Юань династияһы осоронда ҡалала тоҙ ҡайнатыу ойошторола.
Административ-территориаль бүленеш
Тяньцзинь 13 районға һәм 3 өйәҙгә бүленгән:
Халҡы
2009 йыл аҙағына Тяньцзинь халҡының һаны 14 425 000 кеше була, шуларҙың 9,8 млн. ҡала биләмәһендә даими йәшәүселәр — хукоу), үҙ сиратында уларҙың 5,99 млн. ҡаланыҡылар, 3,81 млн. — ауыл халҡы. Күҙаллауҙар буйынса, халыҡ һаны 14 млн-ға етәсәк һәм уларҙың 11,5 млн. ҡаланыҡылар буласаҡ
Халыҡтың күпселеге ханьдар, һәм шул уҡ ваҡытта ҡалала Ҡытайҙа рәсми теркәлгән 55 ваҡ халыҡтың 51-нең вәкилдәре йәшәй. Уларҙың һан яғынан күберәктәре: хуэйҙар, корейҙар, манжурҙар һәм монголдар.
Сәйәсәт
Ҡытай Халыҡ Республикаһының башҡа райондарындағы кеүек, Тяньцзиндә лә «партия-хөкүмәт» идара итеү берлеге ғәмәлгә эйә. Ҡала хөкүмәте башлығы — ҡала мэры.
Туғанлашҡан ҡалалар
Тяньцзинь төрлө илдәрҙең түбәндәге ҡалалары менән күрһәтелгән йылдарҙа туғанлашҡан:
Әмирхан Еники
Ижады
Planned
Ижадында тыуған яғы сағылышы
Әмирхан Еникиҙең ижадында Башҡортостан һәм башҡорт халыҡ темаһы ҙур урын биләй. «Оҙон көй тыңлағанда»(1965), «Әтелмәгән васыят» (1965), «Еҙ ҡыңғырау» (1966), «Ҡурайсы» (1970) хикәйәләре шундай йүнәлештә ижад ителгән. «Әйтелмәгән васыят» хикәйәһе башҡорт әҙәбиәте классигы Баязит Бикбайҙың уға һөйләгәненән сығып ижад ителгән. Әҫәрҙең төп геройы Ағәбей башҡорт халҡының оло әсәһе, уның быуаттар буйы һаҡланып килгән матур йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен бөгөнгө менән бәйләүсе өлкән быуын вәкиле булараҡ һүрәтләнә. 1987 йылда донъя күргән «Һуңғы китап» исемле автобиографик әҫәрендә Ә. Еники Башҡортостан һәм башҡорт халҡы темаһына айырыуса киң һәм төплө туҡтала. Бында авторҙың сағыу балалыҡ йылдары тормошон һүрәтләү Яңы Ҡарғалы ауылы,Дәүләкән ҡалаһы тарихы менән тығыҙ үрелеп һүрәтләнә, башҡорттарҙың һәм мишәрҙәрҙең тормош-көнкүреше, мәҙәниәте, рухи донъяһы үҙенсәлекле сағылдырыла.
Когбетлиевтың табыш йорто
Когбетлиевтың табыш йорто — Дондағы Ростовтың Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан боронғо йорт. Йорт төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Адресы: Дондағы Ростов ҡалаһы, Азатлыҡ майҙаны, 8.
Тарихы
ХІХ быуат аҙағында — XX быуат башында архитектор Николай Никитич Дурбах (Дурбахян Никогос Мкртичевич) Дондағы Ростовта, Аҙауҙа, Мариуполдә торлаҡ йорттар төҙөй. Ошо уҡ йылдарҙа ҡалала Когбетлиевтар ғаиләһе йәшәй. Когбетлиевтар ғаиләһе Нахичевандә билдәле һәм хөрмәт ҡаҙанған ғаилә була. Андриас Когбетлиевтың күп һанлы туғандары Екатеринина майҙанында, 1-се Георгий урамында, 18-се һыҙыҡта йорттар биләйҙәр. Бөтә ғаилә ағзалары театр сәнғәте менән мауыға һәм улар Нахичевандә билдәле меценаттар булалар.
Л. Ф. Волошинов үҙенең «Бульвар майҙаны» китабында яҙғанса, 1908 йылға тиклем Бульвар майҙанындағы йорт биләмәһе участкаһы әрмән Изге Григорий Мәғрифәтсе хаҡына сиркәүгә ҡарай. 1909 йылда йорт биләмәһе участкаһын Андриас Когбетлиев һатып ала һәм бейек цоколь ҡаты булған кирбес йорт төҙөй башлай.
Яңы йорттоң проектын Николай Никитич Дурбах төҙөй. Заказсы теләге һәм һорауы буйынса архитектор Н. Н. Дурбах йорттоң фасадын, барокко һәм классицизм декоратив элементтарының бөтә төрҙәрен һәм байлығын ҡулланып, күркәм стилдә эшләй һәм биҙәй. 1912 йылда Андриас Когбетлиев ҡалала Бульвар майҙанының (хәҙер Азатлыҡ майҙаны) биҙәге булған матур кирбес айырым йорт төҙөтә. Архитектор тарафынан табыш йортона индерелгән архитектура деталдәренең үҙенә бер төрлө үҙенсәлеге һәм йылылығы, был ғаилә йортона индивидуаль ҡиәфәт бирә. Өҫкө ҡаттың бейек тәҙрәләре ярым түңәрәк йөҙлөк менән ҡаймаланған, декоратив кронштейндар тотоп торған кәрниздәр менән биҙәлгән. Колонналар, уның өҫтөндә урынлашҡан өҫкө горизонталь өлөшө (антаблемент) һәм пьедесталы стенаға ҡарата сығып тора. Цоколь ҡаты тәҙрәләренең көпләү ташы декоратив биҙәкле, тәҙрәләргә сөгөн рәшәткәләр ҡуйылған.
Юғары цоколь ҡатында сауҙа залдары урынлашҡан, төп торлаҡ ҡаты йорт хужаһы һәм уның ғаилә ағзалары өсөн тәғәйенләнгән.
1916 йылда ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Петр Абрамян йорттоң хужаһы була. 1920 йылда, совет власы урынлашҡас, йорт дәүләт милегенә күсә. 1920-се йылдарҙа йортҡа халыҡ урынлаша башлай.
Табыш йорто хәҙерге ваҡытта ла Азатлыҡ майҙанының биҙәге булып тора, ул төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан йорт фасады үҙенең тәүге күренешен һаҡлаған, әммә һуңғараҡ һылап яһалған биҙәктәр ҡойола башлай, аттик һәм фриздың ҡайһы бер деталдәре юҡҡа сыға. Һуғыш йылдарында йорт һаҡланып ҡала. Хәҙер йорт тергеҙелгән һәм тәүге күренешен алған. Йортта Квадро-Лоджистик страховкалау компанияһы урынлашҡан.
Лицин йорто (Таганрог)
Лицин йорто— Лермонтов тыҡрығындағы 10-сы һанлы йорт, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында урынлашҡан.
Тарих
Алфераки Николай Дмитриевич ғаиләһе 1870-се йылдарҙа Таганрог ҡалаһы Лермонтов тыҡрығында 10-сы һанлы яңы йорт төҙөгән. 1873 йылда йорт теш табибы Григорий Вальтер милкенә күскән. 1880—1906 йылдарҙа йорт статский советник ҡатыны Александра Дмитриевна Лицина милкендә тора. Уның ире Николай Анастасьевич Лицин табип була, һуңынан финанс менән шөғөлләнә. Улар Хәйриә йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе була, статский советниғы һәм Ҡала Думаһы гласныйы вазифаларын башҡара. 1897—1901 йылдарҙа һәм 1901—1905 йылдарҙа Николай Лицин ҡала башлығы була.
1915 йылда Александра һәм Николай Лициндарҙың йорто уларҙың балалары Алексей, Михаил, Борис һәм Григорий милкенә күсә. Күсемһеҙ милек 15200 һум суммаға тиң тип баһалана. Лициндың балалары тураһында аҙ билдәле. Уларҙың береһе — Алексей Николаевич — Таганрог коммерция училищеһында уҡытыусы була. 1925 йылға тиклем Лициндар йорттоң хужалары була.
Тасуирлама
Йорт бер ҡатлы, уның ярым подвалы бар. Йорттоң фасадын һыланған биҙәктәр һәм Алферакиҙарҙың гербы (герб фамильный) матурлап тора.
Бүләкәнов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы
Бүләкәнов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы (1909 йыл, Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Мостай ауылы — 1981 йылдың 7 сентябре, Башҡорт АССР-ы, Өфө ҡалаһы) — музыкант-ҡурайсы. Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡурайсыһы.
Биографияһы
Бүләкәнов Рәхмәтулла бәләкәй сағынан үҡ ҡурай менән мауыға. Үҫеп ултырған ҡурайҙы киҫеп алып, тишектәр тишеп ҡурай яһап уйнаған. Бала сағынан эшләгәнлектән бер ҡайҙа ла уҡырға тура килмәй. Уҡырға һәм яҙырға үҙ аллы өйрәнә. Ун ике йәшендә 1921 йылдың оҙон ҡышҡы һыуыҡтарында, бурандарҙа бер үҙе өс хужаның йылҡы малдарын көтә. 1923, 1924, 1925 йылдарҙың яҙғы айҙарында өс йыл рәттән ҡыуғында йөрөй. 1925 йылда Уралға ағас ҡырҡырға бара. 1928 йылда Түбә руднигына эшкә урынлаша. Бында ике йыл эшләй
Р. Бүләкәнов 1930 йылда армия сафына алына. 1933 йылда армиянан ҡайтып, ике йыл милиционер булып эшләй, бер йыл Баймаҡ янғын һүндереү командаһында эшләй. 1936-1940 йылдарҙа йәнә шахтер булып эшләй.
Үҙ йомошо менән беренсе тапҡыр Өфөгә килә һәм урам буйлап йөрөгәнендә Башҡорт опера һәм балет театры бинаһы янына килеп сыға. Ҡурай тотоп торған егетте кемдер эскә саҡырып индерә һәм уның ҡурай уйнауын һорай. «Урал» көйөн уйнай башлай, янына кешеләр йыйылып китә. Улар араһында данлыҡлы драма артисы Ғималетдин Минһажев та була. Ғ. Минһажев Бүләкәновты ваҡытлыса фатирға урынлаштыра. Иртәгәһен уны Луначарский исемендәге баҡсаға концертҡа алып баралар. Бында ул концертта ҡурайҙа уйнай. Унда яҙыусыларҙан Булат Ишемғолов, Мөхәммәтша Буранғол, Ҡадир Даян, Әхтәм Ихсан була. Бүләкәновҡа бөгөндән үк Өфөлә ҡалырға ҡушалар. Ләкин ул Баймаҡҡа ҡайтып китә.
1941 йылда Сибай шахтаһында эшләп йөрөгәнендә Өфөгә саҡыртып алалар. Карл Маркс урамындағы Крәҫтиәндәр йортонан бүлмә бирәләр. Рәхмәтулла Бүләкәев филармонияла Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамблендә ҡурайсы булып эшләй башлай.
Бүләкәнов Р. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 1943 йылда дүрт ай буйы фронтта концерт ҡуйып йөрөй. 1946 йылда Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй башлап, 1947—1948 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта Владивосток, Сахалин, Камчатка хәрби частарендә концерттар биреп йөрөйҙәр.
Рәхмәтулла Бүләкәнов 1947 йылдан алып 1975 йылға тиклем Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле составында төрлө республикаларҙа һәм ҡалаларҙа гастролдәрҙә була: Украина, Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан, Төркмәнстан, Ҡаҙағстан, Мәскәү, Ленинград (Санкт-Петербург), Тбилиси, Краснодар крайы, Новокузнецк, Сахалин, Камчатка, Чукотка, Владивосток, Иркутск, Новосибирск, Барнаул, Силәбе, Литва, Латвия, Эстония һ. б. Сит илдәрҙән — Чехословакия.
Рәхмәтулла Бүләкәновтың ҡурай моңона Мөхәммәт Иҙрисов «Байыҡ», М. Иҙрисов, Ә. Фәхретдинов, 3. Исмәғилев «Өс таған», Рәшиҙә Туйсина «Заһиҙә» бейеүҙәрен башҡара. Башҡортостан радиоһындағы яҙмаларҙа Мәғәфүр Хисмәтуллин, Сөләймән Абдуллин, Ғата Сөләймәнов, Әсмә Шайморатова, Хәбир Ғәлимов, Рәшиҙә Әхмәҙиева, Фәниә Хәлитова, Зәки Мәхмүтов һымаҡ атаҡлы йырсыларҙың Рәхмәтулла Бүләкәновтың ҡурайына ҡушылып йырлаған күп кенә йырҙары һаҡлана.
Рәхмәтулла Ғөбәйт улының репертуарында 105 башҡорт халҡының классик оҙон көйҙәр була. Шулар араһында: Урал, «Буранбай», «Шаһибәрәк», «Ғилмияза», «Тәфтиләү», «Ҡаһым түрә», «Сибай», «Бейеш», «Сәлимәкәй», «Төйәләҫ», «Ҡолой кантон», «Баяс», «Ғайса ахун», «Илсе Ғайса», «Кәмәлек», «Таштуғай», «Аҡмәсет», «Томан», «Зөлхизә», «һандуғас» һәм башҡалар. Ул боронғо тарихи йырҙарҙы ниндәй алымдар менән дөрөҫ йырларға, ҡайһы тауышҡа (бас, баритон, тенор, сопрано), ниндәйерәк боролоштар алырға өйрәткән.
Рәхмәтулла Бүләкәновтың уйнауы бай биҙәкләү, юғары башғарыу оҫталығы менән айырылып тора. Башҡорт музыка сәнғәте тарихына ул Көньяҡ Урал халыҡ ҡурайсыларының боронғо традицияларын дауам итеүсе булараҡ инә.
Петров йорто (Таганрог)
Петров йорто — Петр урамы, 36-сы йорт. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында урынлашҡан.
Тарих
Петров йорто 1850-се йылдарҙа төҙөлә һәм 1859 йылда унда титуляр советник Михаил Петров һәм уның ҡатыны Еленайәшәй. Петров Михаил төрмәләр буйынса бағыусылыҡ советы ағзаһы һәм күпер ҡоролмалар төҙөү комитетында тора, уларҙа титуляр советник вазифаһын башҡара. 1861 йылда Фирсов һәм Трусов менән бергә ҡала архитекторы булып таныла. 1864 йылда төҙөлөп ятҡан Митрофаний сиркәүенең төп төҙөүсеһе булып тәғәйенләнә. Ул коммерция йыйылышы бинаһын төҙөү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ был Петр урамы, 42-се һанлы йортта педагогия институтының филиалы эшләй. 1873 йылда йорт хужаһы булып коллежский ассессор чинындағы Михаил Петров иҫәпләнә.
1880 йылда йорт уның ҡатыны коллежский регистратор Софья Талалаева милкенә әйләнә. Уның ире дворян Николай Александрович губерна секретары булған. Николай Александрович милкендә Петр урамындағы бер нисә йорт булған, улар почта ведомствоһынан алып Дворцовый тыҡрығына тиклем торған йорттар. Талалаевтар ғаиләһендә бер нисә бала булған: Александр, Дмитрий, Вера һәм федор. 1910 йылда бинала фатирҙа надворный советник Алексей Андреевич Иогансон торған. Софья йорт 1915 йылдан һуң Софья Талалаева йорт хужаһы булыуҙан туҡтай. Йорттоң яңы хужаһы 1917—1925 йылдарҙа контор хеҙмәткәре Е. Л. Сергиенко була.
Тасуирлама
Петр урамындағы 36-сы йорт мезонинлы бер ҡатлы ҡоролма була. Тәүге вариант менән сағыштырғанда йорт яңынан төҙөлгән. Документтарҙа был йорт кирбес менән көпләнгән ағас йорт булған һәм уның янында таш һарай торған тип күрһәтелә. Йорттоң уң яғында өйгә инә торған күтәрмә тора.
Ишембай урамдары исемлеге
Ишембай ҡалаһында, уның барлыҡ тарихы дәүерендә, 200-ҙән ашыу проспекттар, бульварҙар, майҙандар, урамдар, тыҡрыҡтар, шоссе барлыҡҡа килә. Үҙәк майҙан — Башҡортостан нефтен тәүге асыусылар майҙаны, икенсеһе — Ленин майҙаны.
Степан Акимовтың табыш йорто
Степан Акимовтың табыш йорто — Дондағы Ростовтың төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, Ульяновск урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан. Бина фасадында йорт хужаһы — Степан Акимов — тураһында мәғлүмәт менән таҡта ҡуйылған. Ҡала халҡы араһында был йорт Парамоновтар ғаиләһе менән бәйле тигән имеш-мимеш таралған, әммә был мәғлүмәтте раҫларлыҡ бер ниндәй рәсми документтар табылмай.
Тарихы
Степан Акимов сығышы менән мещан ғаиләһенән, 1854 йылда донъяға килә ул. Канкринская урамы менән Соборный тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан имение уның туғандарына ҡарай. Имение ике өлөшкә бүленгән булған: законға ярашлы, уның бер өлөшө Любовь, Екатерина һәм Иван Акимовтарҙыҡы була, ә икенсе өлөшө ҡатыны Мария һәм Анна исемле ҡыҙы булған Степан Акимовтыҡы була. Йорт 80 һум йыллыҡ килем килтергән. 1899 йылда Степан Акимов подвалы булған ике ҡатлы йорт төҙөү өсөн рөхсәт ала. Ул ваҡытта йорт биләмәһе Канкринская урамы, 26 адресы буйынса урынлашҡан була. Йорт 390 һум күләмендә йыллыҡ килем килтергән. 1911 йылда йорт Акимовтың ҡыҙы — Анна Степановна Акимова милегендә була. 1920 йылда йорт, снаряд эләгеү арҡаһында, өлөшләтә емерелә: шартлау тулҡыны тәҙрә быялаларын онтай, ҡыйыҡ емерелә, стеналарында ярыҡ барлыҡҡа килә. Шунлыҡтан бина артабан да емерелеүен дауам итә. 1922 йылдың март айында Воронеж губернаһы кешеһе Николай Корольков 300 миллион һумға баһаланған күсемһеҙ милекте һатып алырға риза була. Ул йортто тулыһынса тергеҙә алмай. Муниципаль милеккә күсергәндән һуң, элекке милек хужаһы йортто кире үҙенә ҡайтарырға тырышып йөрөй, ләкин ул быға иреште тип раҫларлыҡ факттар юҡ. Йорт реставрация эштәре үткәреүгә мохтаж.
Һүрәтләнеш
Йорт хужаһының инициалдары «С. А.» яҙылған вензель йорт стенаһын биҙәп тора. Уның аҫтында ҙур булмаған Афродита һүрәттәре урынлашҡан. Фасадтағы һәр баш һүрәте артында диңгеҙ ҡабырсағы һүрәтләнгән була. Тап ул бина фасадындағы мифологик персонаждарҙы танырға мөмкинлек бирә лә инде. Бина революцияға тиклем төҙөлгән архитектура ҡомартҡылары иҫәбенә инә.
Нанкин
Нанки́н (ҡытайса 南京, пиньин телендә: Nánjīng, палл.: Наньцзин, һүҙмә-һүҙ — «көньяҡ баш ҡала») — Ҡытайҙың элекке баш ҡалаһы, Янцзы йылғаһының түбәнге ағымындағы порт, Цзянсу провинцияһының административ үҙәге. Илдең көнсығыш өлөшөндә, Шанхай ҡалаһынан 260 саҡрым төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәк, майҙаны 6 596 кв.км. 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, халҡы 8 118 000 кеше.
Тарихы
Нанкин (Наньцзин) б.э.т. 472 йылда нигеҙләнгән. Ҡаланың исеме бер нисә тапҡыр алмаштырылған. XIV быуат уртаһында ул монголдарҙың Юань династияһына ҡаршы күтәрелгән ихтилал үҙәге, артабан фетнәселәр башлыҡтарының береһе Чжу Юаньчжандың баш ҡалаһы була. Ул 1368 йылда нәҡ бында яңы Мин династияһы хакимлеге башланыуын, ә үҙен Мин империяһының беренсе императоры итеп иғлан итә (хакимлек ораны (девизы) «Хунъу» — «Һуғышсанлыҡ ташҡыны»). Шулай итеп, ҡала 1368—1421 йылдарҙа Хунъуҙың һәм уға алмашҡа килгән Цзяньвэнь менән Юнлэҙең баш ҡалаһы була. Хунъу хакимлеге осоронда Нанкин ҡеүәтле нығытма менән уратып алына. Ҡаланан көнсығышындағы «Цзыцзиньшань» тауы (урыҫса «Гора пурпурного золота», башҡортса «Ҡуйы ҡыҙыл алтын тауы») итәгендә император өсөн мөһабәт «Сяолин» мавзолей комплексы һалына.
1403 йылда, Юнлэ хакимлегенең башында уҡ, Янцзы йылғаһына ҡойған Циньхуайҙың (秦淮) тамағынан йыраҡ түгел ерҙә, Нанкин диуарының аҫтында ғына урынлашҡан Лунцзян («Драконовая река» — «Аждаһа йылға») судоверфендә Чжэн Хэ Һинд океанына яһаясаҡ экспедициялар өсөн ҙур караптар эшләү башлана.
1421 йылда Мин династияһының өсөнсө императоры Юнлэ баш ҡаланы төньяҡҡа, яңынан төҙөлгән Бэйпинға («Мир на севере», «Төньяҡтағы донъя» — Хунъу заманында монголдарҙы тар-мар итеү айҡанлы аталған) күсерә һәм уның исемен «Пекин» («Бэйцзин» — «төньяҡ баш ҡала») итеп үҙгәртә. Шулай ҙа Мин дәүеренең аҙағына тиклем Нанкин (Наньцзин) рәсми нигеҙҙә империяның «ярҙамсыл баш ҡалаһы» булып иҫәпләнә һәм үҙенең һүҙмә-һүҙ тәржемәләге «көньяҡ баш ҡала» исемен һаҡлап ҡала.
1644 йылда император Чунчжэнь (Чжу Юцзянь) үлгәндән һәм Пекинды башта Ли Цзычэн баш күтәреүселәре, аҙаҡтан манжурҙар баҫып алғандан һуң, Нанкин ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа тағы ла Көньяҡ Мин императорының баш ҡалаһы булып ала. Әммә император Хунгуан (Чжу Юцзянь) манжурға тейешле ҡаршылыҡ ойоштора алмай һәм, 1645 йылда улар Нанкинға яҡынлашҡас, ҡаланы ташлап ҡаса. Бынан алдараҡ үҙҙәре бойһондорған Янчжоуҙан айырмалы, манжурҙар көньяҡ баш ҡалала оло үлтереш-киҫелеш һәм ҙур емереүҙәргә бармай, шулай ҙа император һарайын туҙҙыра һәм үҙ базалары өсөн бер нисә кварталды баҫа, урындағы байтаҡ ҡатын-ҡыҙҙы ҡулға төшөрә. Уларҙың күпселеген тиҙҙән ғаиләләре кирегә һатып алһа ла, бер нисә йөҙөн Пекинға алып китәләр. Нанкиндең («Южная столица»—«Көньяҡ баш ҡала») үҙенең исеме яңы Цин хакимдәре тарафынан Цзяннин («Речной покой» — «Йылға тынлығы») итеп үҙгәртелә.
1842 йылда Нанкиндә Беренсе опиум һуғышының тамамланыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыла. 1853—1864 йылдарҙа ул — Фарфор башняһын һәм күп кенә башҡа тарихи ҡомартҡыларҙы юҡ иткән тайпиндәр ихтилалының үҙәге була. Император хөкүмәте, Нанкинде «бола һәм башбаштаҡлыҡ сығанағы» тип һанап, уға шик менән ҡарай. Нәҡ ошо сәбәп арҡаһында Сунь Ятсен уны үҙенең баш ҡалаһы итеп һайлай ҙа инде. Бында уның мавзолейы урынлашҡан.
1927—1937 йылдарҙа һәм 1946 йылдан Нанкин президент һарайы — Ҡытай Республикаһы хөкүмәтенең эш урыны (1949 йылдан — формаль рәүештә; ғәмәлдә хөкүмәт Тайвандәге Тайбэйҙә урынлашҡан). 1937 йылдың декабрендә Нанкинды япондар баҫып ала һәм 300 000 яҡын кешене юҡ итә. Гоминьдан хөкүмәте Чунцинға күсенә, ә япондар 1940 йылда Нанкинда Ҡытайҙың үҙҙәре баҫып алған биләмәләре менән идара итеү өсөн Ван Цзинвэй етәкселегендә марионетка хөкүмәте төҙөй.
Японияны еңгәндән һуң бер нисә ай үткәс (1946 йылдың 5 майында), Ҡытай Республикаһы хөкүмәте Чунциндан Нанкинға кире ҡайта, әммә 1949 йылдың 23 апрелендә Нанкинды Ҡытайҙың халыҡ-азатлыҡ армияһы үҙ ҡулына ала.
Иҡтисады
Станоктар, турбиналар, электрорадиоаппаратура, йөк һәм ауыл хужалығы машиналары етештереү, метал эшкәртеү, химия (бигерәк тә ашламалар һәм синтетик сүс ептәр), цемент, туҡыу һәмаҙыҡ-тлек сәнәғәте.
Транспорт
Мөһим транспорт үҙәге; диңгеҙ суднолары инә алырлыҡ йылға порты; Нанкин биләмәләрендә Янцзы йылғаһы аша һалынған биш күпер бар: бер ике ҡатлы (яруслы) тимер һәм автомобиль юлдары өсөн, бер айырым тимер юлы һәм өс автомобиль күпере, шулай уҡ Янцзы аҫтынан туннель һалынған. 2014 йылдың авгусына биш йүнәлеше (линияһы) булған метрополитен эшләп килә. 2030 йылға уның йүнәлешәтре һанын 17 тиклем еткереү күҙаллана.
Иҫтәлекле урындары
Нанкин Мин династияһы хакимлек иткән тәүге йылдар һәйкәлдәренә бай. Улар араһында мин императоры һарайы емереклектәре һәм беренсе Мин императоры Хунъуның сағыштырмаса яҡшы һаҡланған Сяолин мавзолейы айырым иғтибарҙы алып тора. Нанкиндың Мин дәүерендә һалынған ҡала диуарының байтаҡ ҡына өлөшө — бөгөн бөтә Ҡытайҙа ҡалғандың иң оҙоно — шулай уҡ беҙҙең көндәргә яҡшы һаҡланған килеш килеп еткән, Пекиндағы быға оҡшаш диуар XX быуаттың икенсе яртыһында емереп ташлана. Нәҡ ошо заман иҫтәлеге булып тағы ла алдараҡ хәкимлек иткән башҡа Мин эшмәкәрҙәренең кәшәнәләрендәге скульптура ансамблдәре рәте лә һаҡланып ҡалынған. Улар араһында алашар (евнух) дипломат һәм диңгеҙҙсе Чжэн Хэ ҡәберҙәре бар.
Мин мавзолейы Сяолиндан көнсығыштараҡ Ҡытай Республикаһы осорона ҡағылышлы күп кенә һәйкәл һәм тарихи ҡомартҡылар бар. Улар араһында иң мөһимдәре булып Сунь Ятсен мавзолейы һәм уға, шулай уҡ 1927 йылғы Төньяҡ поход барышында һәм 1932 йылда Шанхайҙы япондарҙан һаҡлап һәләк булған республика яугирҙәренә бағышланған мемориалдар иҫәпләнә. Был иҫтәлекле урындарҙың үҙәге будда динен тотоусыларҙың Лингу ғибәҙәт йорто (пагода Лингу).
Тағы ла бер иҫтәлекле урын булып Цинляншань тауы һаналып йөрөй.
Архитектура
Нанкин дөйөм алғанда ирекле планлаштырылған биләмә. Уның көнсығыш өлөшөндәге «Император ҡалаһы» ғына 14—15 быуаттарҙа даими планлаштырылған булған, 1400 йылда ҡәлғә диауры менән уратып алынған. Боронғо һәйкәлдәр һәм тарихиҡомартҡылар: Цисясы монастырының Шэлита таш ғибәҙәт йорто (10 быуат); Лингу ғибәҙәтханаһындағы «уляндянь» (кирбестән матсаларһыҙ һалынған һарай, 1398); мин дәүеренән һаҡланып ҡалған ҡала диуарының бер өлөшө (14—17 быуаттар); Лян династияһы (502—557 йылдар) императорҙарының фантастик хайуандарҙың таш һындары ҡуйылған һәм тағы ла чиновниктарҙың, яугирҙәрҙең, хайуандарҙың таш һындары урынлаштырылған Чжу Юаньчжан (XIV быуат) ҡәберлектәре; Сунь Ятсен мавзолейы (1926—29).
Бөгөнгө көндәрҙә ҡала төҙөлөштөң иҫ китерлек үҫешен кисерә. Бында һалынған 89 ҡатлы Наньцзин-Гринлэнд финанс үҙәге небоскрёбы Ҡытайҙа иң бейектәрҙең береһе булып һанала.
Спорт
Нанкинда 2014 йылдың 19—28 авгусында Үҫмерҙәрҙең йәйге Олимпиадаһы (14—18 йәштәге үҫмер спортсыларҙың икенсе йәйге Олимпия уйындары) үткәрелде. Был спорт байрамын үҙендә ойоштороу хоҡуғына ҡала Мексиканың Гвадалахара һәм Польшалағы Познань араһынан Халыҡ-ара Олимпия комитетының Ванкуверҙа булған 112 сессияһы ҡарары менән лайыҡ булды.
Барлыҡ Олимпия уйындарына кеүек үк үҫмерҙәрҙекенә лә үҙ талисманы булдырылды  — «Нанкинлеле» исемендәге төрлө төҫтәге ташсыҡтарҙан төҙөлгән «НАНКИН» яҙыуы һәм төрлө төҫтәр үҫмерҙәрҙең дәртле рухын сағылдырыусы булды. 201 илдән килгән 3600 йәш спортсы 222 комплект бүләктәр өсөн түбәндәге спорт төрҙәре буйынса ярышты:
Мәғариф
Нанкин (Наньцзин) университеты — Ҡытайҙың иң боронғо һәм абруйлы юғары уҡыу йорттарының береһе. Бөтә донъя рейтигтары буйынса, ул илдең биш иң яҡшы университеты иҫәбенә инә, һәм был үҙе генә лә лайыҡлы уҡытыу кимәленең ныҡлы нигеҙе булып хеҙмәт итә. Үҙенең 100 йылдан күберәк эшмәкәрлеге дауамында уҡыу йорто, бихисап күренекле һәм данлы белгестәр әҙерләп сығарып, илдең үҫеүе һәм сәскә атыуы өсөн ҙур өлөш индергән. Атаҡлы һәм донъяла танылған ғалимдарҙың күбеһе нәҡ был университетта тамамлаусылар йә унда эшләүселәр.
Туғанлашҡан ҡалалар
Нанкин төрлө дәүләттәрҙең түбәндәге 14 ҡалаһы менән күрһәтелгән ваҡытта бәйләнештәр урынлаштырған. :
Серб аш-һыуы
Серб аш-һыуы — серб халҡының традицион аш-һыуы. Ул үҙ эсенә Византия империяһы, Греция, Төркиә һәм Венгрия аш-һыуҙарының элементтарын алған. Бының сәбәбе — был илдәрҙең оҙайлы тарихи бәйләнешендә, уларҙың географик торошоноң, ҡулланылған аҙыҡ-түлектәренең оҡшашлығында. Серб аш-һыуы үҙ эсендә төрлө илдәрҙең аш-һыу традицияларын берләштерә. Кондитер магазины кәштәләрендә гармониялы итеп коливо, пахлава, сәтләүек роллы (ореховник) һәм Захер торты урынлаша. Төрөк аш-һыуының йоғонтоһо, мәҫәлән, һәр ресторанда тиерлек тәҡдим ителгән кюфте, люля-кебабы, аша-кебабы, шешлектең төрлө төрҙәре, һарыҡ итенән былауҙа асыҡ күренә. Сербияның төньяғында венгр, румын һәм болгар аш-һыуының (кухняһының) йоғонтоһо ныҡ һиҙелә, унда сусҡа итенән ашамлыҡтар киң таралған. Шулай уҡ теләүселәр кукуруздан йәймәне һәм мамалыганы тәмләй ала. Һуңғы йылдарҙа, серб диаспораһының күплеге сәбәпле, серб аш-һыуын бөтә донъя буйлап ауыҙ итергә мөмкин.
Сербия халҡының күпселеге, ҡағиҙә булараҡ, көнөнә өс тапҡыр ашай (иртәнге аш, төшкө һәм киске аш). Төшкө аш иң мөһиме һанала, шуға ла ул иң күп ваҡытты биләй. XIX быуатҡа тиклем Сербияла бары тик төшкө һәм киске ашты ашау ғына булған, иртәнге ашты ашамағандар.
Сербтарҙың традицион ашамлыҡтары
Сербияла тәүләп донъя күргән аш-һыу китабы булып 1907 йылда баҫылып сыҡҡан «Поваренная книга Паты» китабы тора (Patin kuvar ). Был китап Сербияла бөгөнгө көндә лә ҡулланыла.
Аштары
Серб аш-һыуында (кухняһында) аштың ике төрө бар: супа (supa) тип аталыусы ябай аш һәм чорба тип аталған (čorba) ру менән аш (майҙа ҡыҙҙырылған он). Һыйыр итенән йәки һалма ҡушылған йорт ҡошо итенән әҙерләнгән ҡуйы аштар киң таралған. Балыҡ аштары (чорба рибља, riblja čorba) һәм бәрәс итенән аш (чорба јагњећа, čorba jagnjeća) деликатес булып һанала.
Ит
Ит ризыҡтары башлыса сусҡа, һарыҡ һәм кәзә итенән әҙерләнә. Уларға махсус рәүештә ойотолған һөт — «ҡаймак» (һалҡын ҡабымлыҡ булараҡ бирелә) ҡушыла. Сербияла күмер өҫтөндә ҡыҙҙырылған һәм роштиља тип аталған ризыҡ төрҙәре киң таралған. Плескавица, чевапчичи, ражничьи, вешалица кеүек колбаса төрҙәре һәр ресторанда тиерлек төп ризыҡ булараҡ тәҡдим ителә. Бынан тыш, шешлек фаст-фудтың серб төрө булып тора. Гарнирға, ғәҙәттә, йәшелсәләр һәм дөгө була. Сремский кулен тип аталған ит деликатесы (сейләтә ыҫланған сусҡа колбасаһы, ЕС маркаһы менән билдәләнгән, географик сығышы буйынса контроль аҫтында тора) киң билдәле
Икмәк
Икмәк һәр аш табынының алыштырғыһыҙ атрибуты булып тора. Дини йолаларҙа мөһим роль уйнай. Печинцы ерендә хатта икмәккә музей асыла, унда йола икмәктәре күрһәтелә. Ҡайһы бер сербтар, икмәкте, ул нисек кенә иҫкергән һәи ҡатҡан булмаһын, ташлау ҙур гонаһ, тип иҫәпләй.
Бәлештәр
Сербтар үҙҙәре һәр төрлө бәлеште лә «пита» һүҙе менән атайҙар. Ләкин уны грек питаһы менән бутарға ярамай. Грек питаһы — сөсө икмәктең төрө, уны Сербияла «сомун» тип йөрөтәләр.
Сербияла татлы ла, тоҙло ло бәлештәр берҙәй популяр.
Турамалар
Сербияла турамаларҙы ғәҙәттә һалҡын ҡабымлыҡ итеп түгел, ә төп ризыҡ менән бергә бирәләр.
Эсемлектәр
Емеш-еләктең һәм һыу ресурстарының байлығы Сербияла юғары сифатлы емеш-еләк һуттары һәм минераль һыуҙар етештерергә мөмкинлек бирә. Был эсемлектәр Сербия экспортында ҙур урын биләй. Шулай уҡ Сербия бер нисә төр газлы эсемлектәр етештерә. Мәҫәлән, кукуруздан традицион эсемлек — боза (boza). Шулай уҡ кеүәҫ етештерелә. Сербияла төрөк ҡәһүәһе тип атап йөрөтөлгән бик ҡаты ҡәһүә серб халҡының иң танылған эсемлеге тип әйтергә була. Сәй иһә күпкә әҙерәк танылыу алған. Һөт аҙыҡтарынан йоғорт һәм кефир ҡулланыла.
Ҡунаҡбай
Ҡунаҡбай — антропоним, топоним.
Асҡыс
Асҡыс — күп мәғәнәле һүҙ:
Башка плитаһы
Башка плитаһы (Baščanska ploča) — иң боронғо хорват яҙма ҡомартҡыларының береһе, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған глаголица ҡомартҡыларының иң әһәмиәтлеләренә инә. XI—XII быуаттар арауығына ҡарай.
Плита 1851 йылда Крк утрауының көньяғында Башка ҡасабаһы эргәһендәге Юрандвор ауылында  изге Луция роман сиркәүендә алып барылған ҡаҙыныуҙар ваҡытында табыла. 1934 йылдан плита Загребта Хорватия Фән һәм мәҙәниәт академияһында һаҡлана, ә  изге Луция сиркәүенә күсермәһе ҡуйылған.
Тасуирламаһы
Таш плитаға  король Дмитар Звонимирҙың аббат Држиха идаралығындағы бенедиктсылар аббатлығына ер биләмәһен иғәнә итеп биреүе тураһында яҙылған. Яҙма  13 юлдан тора һәм яҡшы һаҡланған. Плитаның уң яҡтан  ватылып төшкән ике өлөшө  лә табылған, текстың уларҙағы өлөшө лә һәйбәт һаҡланған. Башка яҙмаһы  глаголица менән яҙылған, сиркәү славян теленең хорват төрөнә хас булған үҙенсәлектәргә эйә. Башка плитаһы — глаголица алфавитының  «йомронан» (болгар-македон)  «мөйөшлөгә» (хорват) күсеү тибының берҙән-бер һаҡланған өлгөһө.
Башка яҙмаһы —  «хорват» тигән  сифат һүҙ хорват телендә яҙылған яҙма сығанаҡтарҙың һаҡланып ҡалған иң боронғоһо. Хорватса глаголица яҙмалы тағы ла боронғораҡ ҡомартҡылар бар (Пломин плитаһы, Валун плитаһы һәм  Крк яҙмаһы  XI быуатҡа ҡарай), ләкин улар күләме менән һәм һаҡланғанлыҡ йәһәтенән Башка плитаһынан ҡайтышыраҡ. Яҙма хорват теле барлыҡҡа килгән осорҙоң дәлиле тип баһалана.
Башка яҙмаһының тексы  Иван Мажуранич портреты менән бергә 100 куналы банкнотаның аверсына төшөрөлгән.
Текстың төп нөсхәһе
ⰰⰸⱏ ––––– ⱌⰰⰻⱄⱀⰰ –– ⱅⰰⰳⱁⰴⱆⱈⰰ ⰰⰸ ⱏ ⱁⱂⰰⱅ – ⰴⱃⱏⰶⰻⱈⱝⱂⰻⱄⰰⱈⱏⱄⰵⱁⰾⰵⰴⰻ ⱑⱓ ⰶⰵ ⰴⰰⰸⱏⰲⱏⱀⰻⰿⱃⱏⰽⱃⰰⰾⱏⱈⱃⱏⰲⱝⱅⱏⱄ ⰽ ⱏ ––– ⰴⱀⰻⱄⰲⱁⱗⰲⱏⱄⰲⰵⱅⱆⱓ ⰾ ⱆⱌⰻⱓⰻⱄⰲⰵ –– ⰿⰻⰶⱆⱂⱝⱀⱏⰴⰵⱄⰻ – ⱃⱝⰽⱃⱏⰱⱝⰲⱑⰿⱃⱝ ––– ⱏⰲ –– ⱌⱑⱂⱃⰱⱏⱀⰵⰱⰳⰰ – ⱏⱂⱁⱄⰾ – ⰲⰻⱀⱁⰴⰾⱑ –– ⰲⰰⰲⱁ ⱅⱁⱌⱑⰴⰰⰻⰶⰵⱅⱉⱂⱁⱃⱒⰵⰽⰾⱏⱀⰻⰻⰱⱁⰻⰱ – ⰰ ⱀ ⰾⰰⰻⰳⰵ ⰲⰰⰼⰾⰻⱄⱅ҃ⰻⰻⱄⱅ҃ⰰⱑⰾⱆⱌⰻⱑⰰⱞⱀⱏⰴⰰⰻⰾⰵⱄ ⰴ ⱑⰶⰻⰲⰵ ⱅⱏⱞⱉⰾⰻⰸⱝⱀⰵⰱ҃ⱁⰳⰰⰰⰸⱏⱁⱀⱝⱅⱏⰴⰱⱃⱉ ⰲ ⱜⱅⱏⰸⱏ ⰴⱝⱈⱏⱌⱃ꙯ⱑⰽⱏⰲⱏⱄⰻⱅⰻⱄⰲⱉⰵⱓⰱⱃⱝ ⰰ ⱜ ⱓ ⱄⱏⰴⰵⰲ ⰵⱅⰻ ⱓ ⰲⱏⰴⱀⰻⰽⱏⱀⰵⰸⰰⰽⱉⱄⱏⱞⱏ ⱅ ⱝⱉⰱⰾⰰⰾ ⰰⱓⱋⱝⰳⱉⰲⱏⱄⱆⰽⱏⱃⱝⰻⱀⱆⰻⰱⱑⱎⰵⰲⱏⱅ ⱏ ⰾ N ⱜⱞ ⱜⰽⱆⰾⱝ ⰲⱏ ⱉ т ⱉ ⱒⱍ––– ⰲ ⰵ т꙯ ⱆⱓⰾⱆⱌ꙯ⱜⱓ ⰲ ⱏ ⰵⰾⰻ N ⱉ
Цысаренко йорто (Таганрог)
Цысаренко йорто — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Грек урамы 55 -се һанлы йорт ХIХ быуаттың башында төҙөлгән. Был йорт яҙыусы Антон Павлович Чехов менән бәйле булғанлыҡтан тарихи әһәмиәткә эйә.
Тарих
Таганрог ҡалаһының беренсе башлығы 1786 йылда һайланған Тихон Цысаренко була. . Нәҡ ул 1810 йылда Грек урамы, 55-се һанлы йортто төҙөй. Павел Тихонович сауҙагәрҙәр ғаиләһенең маҡтаулы граждандарынан сыҡҡан. 1826 йылда ҡала төҙөлөш комитеты архив, етемдәр йорто һәм ҡала башлығы өсөн Павел Тихонович Цысаренконың йортон һатып ала. Шулай уҡ тарих документтарында тыумыштан Таганрог почетлы гражданы, сауҙагәр Иван Цысаренко — моғайын, Тихон Цысаренко улы иҫкә алына. Ул Төҙөлөш комитеты ағзаһы булараҡ, Таганрог урамдарын май менән яҡтыртыуҙа һәм ҡалаға император Александр I килеү алдынан юлдарҙы төҙөкләндереүҙә әүҙем ҡатнаша. 1831 йылда ул беренсе шестигласный Дума составында була. 1833 йылда ул II гильдия сауҙагәре, тимер тауарҙар менән сауҙа итә. Уның өс улы һәм бер ҡыҙы булған. Тарихи документтарҙа Таганрог ҡалаһының тәүге башлығының беренсе ейәне — Цысаренко Петр Иванович телгә алына. Ул 1852 йылдың 24 ғинуарында сауҙагәр ҡыҙы Александра Михайловна Симачеваға өйләнгән.
1873−1907 йылдарҙа бинала Ҡала Управаһы һәм Ҡала банкы тора. 1874 йылда йорттоң аҫҡы ҡатында Ващиненко китапханаһы асыла. 1976 йылдың 23 майында Ҡала Управаһының йәмәғәт китапханаһы асыла, унда гимназияла уҡыған сағында яҙыусы Антон Павлович Чехов һәм тарихсы Павел Петрович Филевский килеп йөрөгән. 1877 йылдың апрелендә китапхана Дашкевич йортона күсә.
Йәмәғәт банкы бинала 1907—1909 йылдарҙа торған. 1903 йылдың 14 сентябрендә йорт Янович ханымдың шәхси гимназияһына тапшырыла һәм уны асыу 1906 йылдың 14 сентябрендә үтә. Гимназияла төп 7 синыфта уҡыу ойошторола һәм ике әҙерлек синыфтары эшләй. Уҡыу йылы өсөн түләү 300 һум тәшкил итә. Янович гимназияһында ҡаланың 100-гә яҡын ҡыҙы белем ала, уларҙың араһында Азов-Дон банкы идарасыһы ҡыҙы Наталья Луцкая, эре ер биләүсе ҡыҙы Муза Ковалева, яҙыусы Толстойҙың туғаны — Анна Толстая һ. б. була.
1914—1917 йылдарҙа бында 100 койкалыҡ 4-се хирургия лазареты урынлашҡан. 1918 йылдың 23 апреленә тиклем йортта хәрби-диңгеҙ комиссары һәм порт комиссары штабы эшләй. Йорто мәҙәни мираҫ объекты булараҡ закон менән һаҡлана (1992 йылдан алып). Бина яҙыусы Антон Павлович Чехов менән бәйле булғанлыҡтан, тарихи әһәмиәткә эйә.
Тасуирлама
Ике ҡатлы таш йорт бейек цоколь ҡатында тора. Ул иртә классицизм стилендә төҙөлгән. Йорттоң түңәрәкләнеп бөткән мөйөшөндә балкон урынлашҡан. Беренсе ҡатта балкон аҫтында тәҙрә тора, икенсе ҡатта балконға сыға торған ишек. Цоколь ҡатында ярым тәҙрәләр,ә фасад филенкалар, профилләнгән йөҙлөктәр һәм сандриктар менән биҙәлгән. Беренсе ҡаттағы йорт ситендә ике көмбәҙ формалы тәҙрә, 7 йөҙлөкһөҙ тәҙрә веерға оҡшаш йоҙаҡ ташлы һәм 4 тыҡрыҡҡа ҡараған тәҙрә йоҙаҡ таш менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың уртаһында торған өс тәҙрә ярым циркулярлы. Был тәҙрәләр тантаналы ултырыштар залы тапҡырында. Икенсе ҡаттағы тәҙрә конструкциялары парапеттар менән сикләнгән, улар тура мөйөшлө пилястрҙарға таянған. Ситтәге тәҙрәләр кронштейндағы өс мөйөшлө сандриклы. Тәҙрәләрҙең барыһы ла эстән бикләнеүсе ҡапҡаслы. Йорт өҫтөндәге кәрниз ағастан киҫеп эшләнгән тештәр менән биҙәлгән.
1889 йылда йорттоң тышҡы ҡиәфәтен яҡшыртыу маҡсатында архитектор С. Гущин проекты буйынса бинаның урта өлөшөндә алға сығыңҡырап торған ризалит ҡуялар. Ул өс мөйөшлө фронтонды тамамлап тора.
Ҡунаҡбаев
Ҡунаҡбаев — фамилия.
Лешукова йорто (Таганрог)
Лешукова йорто — Комсомол бульвары, 37-се һанлы йорт, ул Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында урынлашҡан.
Тарих
1860 йылда барон Карл Рейкинг йорт хужаһы булған. Киләһе йорт хужаһы Рим подданный Петр де Росси була. Ул ҡатыны Тереза Николаевна менән 1873 йылда тыуған ҡыҙҙары Марияны тәрбиәләй. Улар сауҙагәр Баклажогло ғаиләһе менән дуҫ була һәм Бакложоглоның балалары Николай һәм Марияның крестный ата-әсәһе булып торалар. Петр Яковлевич Россиҙың атаһы — Яков Петрович Росси 1872 йылда итальян вице-консулы була, уның ҡустыһы Виктор Яковлевич азов мещаны Ульяна Андреевна Андропова менән никахлаша.
1880−1873 йылдар осоронда йорт мещан Константин Кузьминдыҡы була.кузьминов, мещан йорто. 1880-се йылдар уртаһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1890 йылда) йорт штабс-капитан ҡатыны Вера Солтанованыҡы була. 1898—1906 йылдарҙа йорт дворян Александр Иванович Коробьиндың милке булған. 1915 йылда йорт хужаһы тол ҡатын Елизавета Лешукова була.
Тасуирлама
Бер ҡатлы мөйөштәге йорт урыҫ классицизм стилендә төҙөлгән, стеналары штукатурланған. Йорт осондағы кәрниз сухариктар менән тамамланған. Цоколь ҡатының ҡабырға яғында дүрт тәҙрә тора. Йорт фасадының үҙәк майҙанында көмбәҙле тәҙрәләр, улар кронштейнда торған сандриктар менән биҙәлгән. Тәҙрә тупһалары аҫтындағы биҙәлгән кәрниздәрҙә дорик капителле парлы тура дүрт мөйөш формалы пилястрҙар тора. Улар йорт фасадын төрлө күләмдәге өс өлөшкә бүлгән.Ҡунаҡ күтәрмәһе өҫтөндә сүкеп эшләнгән сатыр йорттоң уң яғында пилястрҙар араһында тора. Уның аҫтында биҙәкле кескәй уйылмалар тора.
Амитабх Баччан
Амитабх Баччан (Amitabh Bachchan, अमिताभ बच्चन, 11 октябрь 1942 йыл) — Һиндостан киноактёры, сәйәсмән, продюсер һәм телетапшырыуҙар алып барыусыһы. Өс Милли кинопремия һәм 11 Filmfare Awards эйәһе (Һиндостандың һинд телендә фильмдар төшөрөүҙәге уңыштар өсөн йыл һайын бирелә торған кинопремияһы, әһәмиәте буйынса Американың "Оскар"ына тиң). Һиндостандың иң юғары гражданлыҡ: 1984 йылда — Падма Шри, 2001 йылда — Падма Бхушан, 2015 йылда Падма Вибхушан наградалары менән бүләкләнгән. Үҙенең актёрлыҡ карьераһында барлығы 200-ҙән ашыу фильмда уйнаған.
Биографияһы
1973 йылдың июненән Амитабх Баччан актриса Джайя Бхадуриға өйләнгән. Уларҙың никахында Швета исемле ҡыҙ һәм Абхишек исемле малай тыуа. Абхишек Баччан да билдәле актёр, 2007 йылда актриса Айшвария Рай менән ғаилә ҡора.
Кинолағы карьераһы
1969 йылда Амитабх Баччан «Семь индийцев» (Saat Hindustani) фильмында тәүгә киноға төшә, һәм төп ролдәрҙең береһен башҡара. Фильм коммерция йәһәтенән уңышҡа өлгәшмәһә лә, ундағы роле өсөн ул, яңы иң шәп актёр булараҡ, милли кинопермияға лайыҡ була. Икенсе «Ананд» фильмында төп ролде Раджеш Кханна башҡара, Баччанға икенсе пландағы иң яҡшы ир-ат роле өсөн Filmfare Award тапшырыла.