cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йосопов Вәли Йосоп улы
Биографияһы
Өфөлә Ауыл хужалығы мәктәбен тамамлай. Башҡортостан «егерме биш меңселәре» хәрәкәтенә ҡушылып, 1934 йылда Ҡыйғы районы Торналы ауылы совхозы (хәҙер — Салауат районы биләмәләрендә) бүлексәһенә идарасы (управляющий) итеп ебәрелә.
«Торналы» совхозы 1931 йылда барлыҡҡа килә. Яңы ойошторолған совхозға эшсе көстәр яҡын тирәләгәе ауылдарҙан, хатта республиканың башҡа райондарынан да килә. Мал һәм техниканы ла райондың башҡа хужалыҡтарынан йыялар.
«Торналы» совхозында эшләп йөрөгәндә, Нәсибаш ауылы ҡыҙы Сәрүәр Закир ҡыҙына (1907—2007) өйләнә. 1938 йылда Ләлә исемле ҡыҙҙары тыуа.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Вәли Йосоп улына 45 йәш була.
1942 йылдың 10 октябрендә Малаяҙ район хәрби комиссариаты уны Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 31-се гвардия уҡсылар дивизияһы 97-се гвардия уҡсылар полкы яугире Вәли Йосоп улы Йосопов фронттың алғы һыҙығында батырҙарса алыша.
1943 йылдың февралендә дивизия Жиздра ҡалаһы янында һөжүм һуғыштары алып бара. 1943 йылдың 12 июненән 6 сентябргә тиклем Орёл йүнәлешендә хәрәкәт итә.
Соединение частары 210 километрҙы марш менән үтә һәм 1944 йылдың 23 июнендә Витебск ҡалаһын яулай, дивизия «Витебская» тип йөрөтөлә башлай. Днепр йылғаһы ҡушылдығы Березина һәм Неман йылғаларын аша сығып, Алитус ҡалаһын ала. Неманды кискән өсөн дивизия II дәрәжә Суворов ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 6 авгусында Вильнюс һөжүм операцияһы өсөн 31-се гвардия уҡсылар дивизияһы Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.
1944 йылдың 17 октябренә дивизия СССР-Германия дәүләт сиген аша сыға. 13 көн эсендә 335 км юл үтә һәм 600-ҙән ашыу тораҡ пунктын азат итә. Көнсығыш Пруссияла алып барылған хәл иткес алыштар өсөн 1944 йылдың 14 ноябрендә Ленин ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 30 мартына дивизия Кёнигсберг ҡалаһына яҡынлаша. 1945 йылдың 6-9 апрелендә Кёнигсбергты, 25 апрелендә Пиллау ҡалаһын яулай, һәм Еңеүҙе тантана итә.
Балтик диңгеҙендәге Земланд ярымутрауы ҡала-ҡәлғәһе, иң һуңғы ҙур немец порты һәм хәрби-диңгеҙ базаһы Пиллау ҡәлғәһен алғаны өсөн һәр яугиргә бирелә торған Юғары Баш командующий Советтар Союзы Маршалы И. В. Сталиндың Рәхмәт хаты һаҡлана Йосопов Вәли Йосоп улы ғаиләһендә.
Был еңеү уңайынан Мәскәү 224 орудиенан 20 артиллерия залпы бирә. .
1945 йылдың 21 апрелендә Вәли Йосоп улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ҡатыны Йосопова Сәрүәр апай ҙа 1947 йылдың 1 февралендә «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Вәли Йосоп улы Йосопов 1962 йылдың 13 сентябрендә Салауат районы Ҡалмаҡол ауылында вафат була.
Сығанаҡтар
• Реквизиты документа: ЦАМО. Фонд 33. Опись 687572. Единица хранения 1890
Хильберсдорф (Саксония)
Хильберсдорф (Саксония) (Hilbersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1411 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 437 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9627 һәм автомобиль коды FG.
9 декабрь
9 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 343-сө көнө (кәбисә йылында 344-се). Йыл тамамланыуға 22 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Пашпиянъю
Пашпиянъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мухина Вера Игнатьевна
Мухина Вера Игнатьевна (1 июль 1889 йыл — 6 октябрь 1953 йыл) — совет скульптор-монументалисы. 1947 йылдан 1953 йылға тиклем — СССР Сәнғәт академияһы Президиумы ағзаһы. СССР Сәнғәт академияһы академигы (1947). СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1943). Биш тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1941, 1943, 1946, 1951, 1952).
Биографияһы
Вера Игнатьевна Мухина 1889 йылдың 1 июленә (иҫкесә стиль буйынса 19 июнендә) Рәсәй империяһы Лифляндия губернаһының Рига ҡалаһында билдәле меценат һәм эшҡыуар Игнатий Кузьмич Мухин ғаиләһендә тыуған. Ата йорто Ригала һаҡланып ҡалған — Тургенев урамы, 23/25-се йорт. Ата-әсәһе Сауҙагәрҙәр ҡатламына ҡараған, Мухинаның ата-бабалары 1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң Ригала йәшәгән. Ғаилә хәлле була: 1937 йылда Вера Игнатьевнаның олатаһынан ҡалған 4 миллион лат мираҫы асыла.
Бала һәм үҫмер сағын (1892—1904) Феодосияла үткәрә, унда атаһы уны сәләмәтлеге өсөн хәеүфләнеп алып китә (Вераға ике йәшендә әсәһе туберкулездан вафат була). Феодосияла буласаҡ рәссам рәсем һәм һынлы сәнғәт буйынса беренсе дәрестәр ала. Бында ул 1904 йылға, атаһы вафат булғанға тиклем йәшәй. Вераны һәм уның өлкән апаһы Марияны Курскта йәшәгән бабайҙары һәм инәйҙәре тәрбиәгә ала, унда Вера гимназияны тик яҡшы билдәләренә генә тамамлай. Һуңынан ике ҡыҙ ҙа Мәскәүгә китә һәм Пречистинский бульварында урынлаша.
Вера Мухина Мәскәүҙә һынлы сәнғәткә К. Ф. Юон, И. О. Дудин һәм И. И. Машков студияһында уҡый
1912 йылдағы Раштыуа байрамына, Вера Мухина менән бәхетһеҙ осраҡ була: тауҙан санала шыуып йөрөгән ваҡытта ул ағасҡа барып төртөлә, ағас ботағы уның танауын ҡырҡа. Танауын Смоленск дауаханаһында тегәләр, әммә йөйө (артабанғы ете-һигеҙ пластик операцияларға ҡарамаҫтан) Мухина Вераның бөтә ғүмеренә ҡала. Шунан тыш француз хирургтары тергеҙгән ҡыҙҙың йөҙө үҙгәрә: ирҙәрсә ҙур, тупаҫ һәм ихтыярлы була. Бынан һуң уға ул яратҡан балдарҙы оноторға тура килә.
1912—1914 йылдарҙа Парижда йәшәй, унда Колароссиҙың шәхси студияһында уҡый һәм шул уҡ ваҡытта Шомьер Гранд Академияһына йөрөй, унда француз скульптор-монументалист Э. А. Бурделдә уҡый. Һуңыраҡ Италия буйлап сәйәхәт итә, шул уҡ ваҡытта Ренессанс осороноң скульптура һәм һынлы сәнғәт өйрәнә.
Мәскәүгә Вера Мухина 1914 йылдың йәйендә ҡайта, ә ике аҙна үткәс Беренсе донъя һуғышы башлана. Медицина туташтары курсын тамамлағандан һуң Вера хәрби госпиталдә эшләй башлай. Бында уҡ шул уҡ 1914 йылда йәш хәрби хирург менән таныша. 1918 йылда Вера Мухина Алексей Замковҡа кейәүгә сыға.
Рәсәйҙә Октябрь революцияһы еңгәндән һуң «монументаль пропаганданың Ленин планы» ҡабул ителә, уның сиктәрендә скульпторҙар ҡала монументтарын төҙөү буйынса дәүләт заказдары ала. 1918 йылда Мухина мәғрифәтсе һәм публицист Н. И. Новиков һәйкәленең проектын эшләй. Проект Халыҡ мәғарифы комиссариатының ыңғай баһаһын ала, әммә һәйкәл макеты балсыҡтан эшләнә һәм йылытылмаған оҫтаханала һаҡлана, уға күрә проект башҡарылмай ҡала. Бынан тыш, Мухина монументаль пропаганда эше сиктәрендә «Азат хеҙмәт» һәм «Революция» (1919), шулай уҡ М. В. Загорскийҙың (1921) һәм М. Я. Свердловтың һәйкәлдәрен (шулай уҡ «Революция ялҡыны» кеүек билдәле, 1923) төҙөй.
1925 йылда модельер Н. П. Ломанова менән берлектә Париждағы күргәҙмәлә осһоҙ тупаҫ туҡымаларҙан тегелгән ҡатын-ҡыҙҙар кейеме коллекцияһы өсөн гран-при яулай
1926—1927 йылдарҙа В. И. Мухина Художество-сәнәғәт техникумының уйынсыҡтар музейы янындағы әүәләү класында уҡыта, 1927—1930 йылдарҙа Юғары художество-техник институтын (ВХУТЕИН).
1927 йылда Мухина булдырған «Крәҫтиән ҡатын-ҡыҙы» Октябрҙең 10 йыллығына арналған күргәҙмәлә 1-се премияға лайыҡ була; һуңыраҡ скульптураны Триест музейы һатып ала, ә Икенсе донъя һуғышынан һуң Римдәге Ватикан музейының милегенә күсә Рим. Мухинаның иң билдәле композицияһы булып 24 метрлыҡ «Эшсе һәм колхозсы» монументы тора, ул 1937 йылда Парижда бөтә донъя күргәҙмәһенә ҡуйыла. В. И. Мухина композицияһы архитектор Б. М. Иофан проектлаған совет павильонын ослап ҡуя. Мухина ниәте буйынса ҡояш, балҡыш эффектын тыуҙырып, монументты яҡтырта; ике һын да осоп барған кеүек тойола. Был тойғоно елгә елберҙәгән оҙон шарф та көсәйтә; һөҙөмтәлә скульптура төркөмө ғәҙәти булмаған экспрессия һәм энергетика менән айырыла, ул Советтар Союзының яңы еңеүҙәргә ынтылышын сағылдыра. Француз матбуғаты монументты «XX быуаттың бөйөк скульптура әҫәре» тип баһалай, ә Пабло Пикассо былай тип яҙа: «Париж күксин күк йөҙө фонында ниндәй матур совет гиганттары матур париж күксин».
Күргәҙмәнән һуң монументты һүтелгән килеш Мәскәүгә күсерәләр һәм халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең төньяҡ инеү урынына алыҫ түгел урынлаштыралар, әммә Мухинаның дизайн фекере юҡҡа сыға: скульптура түбән постаментҡа һәм ҡояшҡа арты менән урынлаштырыла, осоу тойғоһо юҡҡа сыға (Мухина был метаморфозаны «һын ерҙә шыуыша» тип аңлата). Шуға ҡарамаҫтан, скульптура яңы Мәскәү символдарының береһе була, ә 1947 йылда «Мосфильм» киностудияһының эмблемаһына әүерелә. 2003—2009 йылдарҙа монумент реставрациялана; хәҙер ул тышҡы күренеше һәм бейеклеге буйынса Париж күргәҙмәһенә яҡынайтылған ҡоролма-пьедесталға ҡуйыла.
1938—1939 йылдарҙа В. И. Мухина Щусев Москворецкий күперҙәре өсөн скульптуралар өҫтөндә эшләй: «Интернационалға гимн», «Революция ялҡыны», «Диңгеҙ», «Ер», «Уңдырышлылыҡ», «Икмәк». «Икмәк» скульптураһы (1939) — Мухина башҡарған берҙән-бер композиция, ҡалғандары уның вафатынан һуң эскиздары буйынса эшләнгән.
1941 йылдың октябренән алып 1942 йылдың апреленә тиклем Каменск-Уральский ҡалаһында эвакуацияла йәшәй һәм эшләй.
1945 йылда В. И. Мухинаны Ригаға — Азатлыҡ һәйкәлен баһалау өсөн эксперт сифатында саҡыралар, уның өҫтөнән һүтеп ҡурҡынысы янай. Әммә Мухина, партия функционерҙары фекеренә ҡаршы сығып, һәйкәлде ҡәтғи яҡлап сығыш яһай, һәм ул һүтелмәй ҡала. Мухина шулай уҡ күп күренекле шәхестәрҙең һәйкәле авторы.
В. И. Мухина Максим Горькийҙың ике һәйкәленең авторы: уларҙың береһе 1943 йылда Мәскәүҙә Белорус вокзалы янында, икенсеһе 1952 йылда Түбәнге Новгород ҡалаһында ҡуйыла.
Вера Мухинаның иң романтик һәм илһамлы эше тип Ҙур Никитская урамында Мәскәү консерваторияһы ихатаһында ҡуйылған П. И. Чайковский һәйкәлен иҫәпләйҙәр. Был скульптура композицияһы консерваторияның төп фасады алдында урынлашҡан һәм бөтә архитектура комплексының доминантаһы булып тора. Мухина бөйөк композиторҙың ижади илһам мәлен һүрәтләгән, һәм ул, ихтыярһыҙ музыка тактына дирижерлыҡ итеп, консерватория тәҙрәләренән ағылған моңға ҡолаҡ һалған кеүек.
1947 йылдан 1953 йылға тиклем В. И. Мухина — СССР Художество академияһы Президиумы ағзаһы, СССР Художество академияһы академигы (1947).
Вера Мухина Игнатьевна 1953 йылдың 6 октябрендә стенокардиянан вафат була. Ул Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ерләнгән (участка № 2).
Ғаиләһе
Вера Мухинаның шулай уҡ тағы бер бүләһе ҡала, Мухин Михаил Михайлович, әлеге ваҡытта уның яҙмышы билдәһеҙ
Кесе Ситьма
Кесе Ситьма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ситьма йылғаһының уң ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бобылёв Пётр Миронович
Бобылёв Пётр Миронович (6 март 1950 йыл — 2 апрель 2021 йыл) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт контроль комитеты, 2003—2008 йылдарҙа — Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе. Башҡортостандың 12-се саҡырылыш (1990—1995) Юғары Советының халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш (1995—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2005), Күмертау ҡалаһының почётлы гражданы (2010)
Биографияһы
Пётр Миронович Бобылёв 1950 йылдың 6 мартында Ырымбур өлкәһенең Липовка ҡасабаһында тыуған.
Юғары белем алғандан һуң йүнәлтмә менән Күмертау ҡалаһына ебәрелә, ундағы 9-сы һәм 1-се урта мәктәптәрҙә физиканан уҡыта.
1972 йылдың ноябренән 1973 йылдың декабренә тиклем СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң Күмертау ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә директор урынбаҫары булып эшләй.
1974 йылдың сентябрендә КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының пропаганда бүлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 1980 йылға тиклем башҡара.
Артабан 1980—1984 йылдарҙа Күмертау ҡала Советы башҡарма комитетының торлаҡ-коммуналь хужалығы идаралығы етәксеһе, 1984 йылдан — Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1988—1992 йылдарҙа ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1994 йылдарҙа Күмертау ҡала хакимиәте башлығы була.
1983 йылда ситтән тороп «инженер-механик» һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай. 1994 йылдың майында Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Пётр Бобылёвты яңы ойошторолған Дәүләт контроль комитеты рәйесе итеп тәғәйенләй.
Оло Емельяшевка
Оло Емельяшевка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 325 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Бобылёв Пётр Миронович
Биографияһы
2003 йылдың 11 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Пётр Бобылёвты Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына 2002 йылдың декабрендә индерелгән үҙгәрештәр нигеҙендә ойошторолған Башҡортостан Республикаһының Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе итеп биш йылға тәғәйенләй.
Оло Емельяшевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бобылёв Пётр Миронович
Биографияһы
Пётр Миронович Бобылёв 2021 йылдың 2 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Дуҫлыҡ
Дуҫлыҡ — кешеләр араһында эскерһеҙ үҙ-ара, шәхси мөнәсәбәт, ышаныс, ихласлыҡ, үҙ-ара симпатия, сабырлыҡ. Үҙ-ара дуҫлыҡтары булған кешеләрҙе дуҫтар тип атап йөрөтәләр. Дуҫлыҡтың билдәләре бер-береңә ышаныу, түҙеү, сабыр итеү, ихласлыҡ,эскерһеҙлек, ихлас (саф) күңеллелек.
Балатон
Ба́лато́н (Balaton, Plattensee, Blatenské jazero, Blatno jezero, Pelso) — Венгрияның көнбайышындағы күл, Урта Европала иң ҙуры. Балатондың яр буйҙары — Венгриялағы тоҙло һәм йылы һыу сығанаҡлы курорт төбәге. Балыҡсылыҡ үҫешкән.
География
Балатон күле Урта Дунай тигеҙлегендәге Баконь тауының көньяҡ-көнсығыш итәге буйлап һуҙылған тектоник сығышлы соҡорҙа ята. Күлдең төньяҡ-көнсығыш осонан алып Будапештҡа тиклем 100 километр.
Майҙаны 594 км², оҙонлоғо — 79 км, киңлеге 1,2-12,4 км самаһы. Диңгеҙ кимәленән 104 метр бейеклектә. Уртаса тәрәнлеге 3,6 метр, максималь — 12,5 метр. Яр оҙонлоғо 236 километр, һыу күләме 1,9 км³, һыу йыйыу майҙаны — 5181 км².
Балатон көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ныҡ һуҙылған оҙонса формала. Көньяҡ яры тигеҙ; төньяғында бик үк тәрән булмаған бер нисә ҡултыҡ һәм Тихань ярымутрауы бар. Күлдең иң тар урыны 1,2 километр.
Гидрография
Балатондың үҙенсәлеге уның сағыштырмаса һай булыуында. Күлдең уртаса тәрәнлеге 3 метр, иң тәрән урыны Тихань ярымутрауындағы сөңгөл (12,5 метр).
Күлдең төбө ваҡ ҡомло. Һыу тиҙ йылына, йәй көндәрендә уртаса температура 21-22 °C, ҡайһы ваҡытта 26 °. Күлдең һыуы таҙа, асыҡ йәшел төҫтә.
Балатонға бик күп ваҡ йылғалар ҡоя, иң ҙуры Зала; күлдән Шио йылғаһы ағып сыға һәм Дунайға ҡушыла.
Ярҙары
Баконь тауы яғындағы төньяҡ ярҙары бейек һәм текә, урыны менән ағаслы. Башҡа яҡтары тигеҙ һәм һаҙланған.
Атама һәм этимология
Боронғо римдәр күлде Пелсо (Lacus Pelso) тип йөрөткән, тәржемәлә «Һай күл». Дунай буйындағы славяндар уны Блатенске йәки Блатно тип атаған, Blato — «болото», һаҙлыҡ. Был атама бөгөнгө славак һәм словен телдәрендә һаҡланған. Немецса атамаһы — Plattensee, был һүҙҙән урыҫтар Платенское йәки Платтенское тип йөрөткән.
Венгер күлде Balcsi (Балчи) тип атай. Уны икенсе төрлө венгр диңгеҙе тип тә йөрөтәләр.
Тарихы
Балатондың ярҙарында электән төрлө халыҡтар йәшәгән: славян, фракий, кельт, герман ҡәбиләләре.
Балатонда туризм XVIII быуаттан башлана. Яр буйындағы бәләкәй ауылдар тиҙ арала курорт ҡалаларына әйләнә. Ял итеүселәрҙе тәүҙә шифалы һыу сығанаҡтары йәлеп итә, аҙаҡ күлдә һыу инеүҙе киң ҡуллана башлайҙар. 1846 йылда Балатонда судно транспорты асыла. XIX быуат аҙағына тимер юл төҙөлгәс, туризм тағы ла тиҙерәк үҫешә башлай.
1940—1945 йылдарҙағы һуғыштан һуң Балатонда туристик индустрия яңынан тергеҙелә.
Климат
Төбәктең климаты тыныс континенталь, май уртаһынан сентябрь аҙағына тиклем оҙайлы йылы йәй хас. Ҡыш сағыштырмаса йомшаҡ, шулай ҙа йыл һайын күл һыуы туңа. Боҙ ҡалынлығы 10-20 сантиметр, ҡайһы саҡ 70-сантиметрға еткән мәлдәр теркәлгән. Күлдә елкәнле спортҡа, бәләкәй судноларға хәүефле көслө елдәр була.
Киш-Балатон
Киш-Балатон (Кесе Балатон) — Балатондан Кестхей ҡалаһынан алыҫ түгел көньяҡ көнбайышҡа табан һуҙылған Зала йылғаһы тамағындағы батҡаҡ урын, һаҡлаулы ҡурсаулыҡ. Ҡасандыр Киш-Балатон Зала йылғаһы өсөн таҙартыусы ролен үтәгән. XX быуат башында Зала йылғаһын бороп, канал ярҙамында Киш-Балатондан ситкә ебәрәләр, һөҙөмтәлә, был Оло һәм Кесе Балатондың экосистемаһына насар тәьҫир итә. Проблема XX быуаттың 80-се йылдарында йылға батҡаҡлыҡтарын яһалма тергеҙеп хәл ителә. Кесе Балатон аист, сел, ҡыр ҡаҙҙары һәм өйрәктәре кеүек ҡоштар өсөн уңайлы урын. Был биләмә ныҡлы һаҡ аҫтында, шулай ҙа ҡурсаулыҡтың бер өлөшө, йәғни Каньявари утрауы килеүселәргә асыҡ. Кестхей ҡалаһында Балатон күленең музейы булдырылған.
Балатон яны ҡалҡыулығындағы милли парк
Венгрияның ун паркының береһе, 1997 йылда булдырылған. Ул Балатонфюредтан күлдең төньяҡ яры буйлап Кёстхейға тиклем Баконь тауҙарында ята. Милли парктың биләмәһе башлыса таулы, ланшафы вулканлы. Бында һүнгән вулкандар, гейзерҙар күп. Иң ҙур базальт «орган» Сент-Дьёрдь тауында урынлашҡан. Был тау аша Таполец тауында ер аҫты күлдәренә бай мәмерйә бар. Ул 1903 йылда табыла. Паркка махсус һалынған һуҡмаҡтар илтә. Милли паркка Тихань ярымутрауы менән Киш-Балатон да индерелгән.
Хевиз күле
Будапештан 210 км, Кестхейҙан 6 км алыҫлыҡта (Балатон күленең төньяҡ-көнбайыш осо) Хевиз ҡалаһы янында ята. Хевиз күле Европалағы иң ҙур термаль күл. Ул һүнгән вулкан соҡоронда урынлашҡан. Майҙаны — 4,7 га, тәрәнлеге — 40 метрҙан ашыуыраҡ, һыу температураһы йәйен 34 градус, ҡышын 26 градус тирәһе. Ҡайнар минераль һыу сығанағы күл төбөндәге 18 м диаметрлы мәмерйәнән сыға.
Күлдең һыуы шифалы, төбөндәге батҡаҡ та дауалау көсөнә эйә, һыу өҫтөндә лотостар үҫә. Хевиз күленән Балатонға һыу ҙур булмаған үткәүел аша ебәрелә. Күлдең шифаһын римдәр заманында уҡ белгәндәр. Бөгөн ул Европалағы киң илдәле курорттарҙың береһе.
Халыҡ йәшәгән урындар
Яр буйында ҙур булмаған бер нисә тораҡ бар, иң ҙурҙары — Балатонфюред, Шиофок һәм Кестхей ҡалалары. Тихань ҡасабаһы Венгриялағы боронғо монастырь менән билдәле.
Балатонфюред
Балатондың төньяҡ ярындағы курорт ҡала. Курорт даны менән ул XVIII быуатта билдәле була, бындай атама уға 1772 йылда бирелә. Иҫтәлекле урыны — Дьодь майҙанындағы (һаулыҡ майҙаны) минераль күл. 1800 йылда Лайош Кошут залы төҙөлә, унда әле булһа курортҡа килеүселәр һыу эсә. Балатон яры буйлап Рабиндранат Тагор аллеяһы һуҙыла. Һинд шағиры тап ошонда ял иткән һәм аллея уның хөрмәтенә атала.
Шиофок
Көньяҡ ярҙағы билдәле курорт. Дунай менән канал менән тоташҡан Шио йылғаһы буйында урынлашҡан. Унда 1863 йылда Балатондағы һыу кимәлен көйләүсе шлюз төҙөлә. Шиофокта боронғо отелдәр, сиркәүҙәр күп. Ҡалала июль айында «Алтын ҡабырсаҡ» тип аталған иң ҙур фольклор фестивале үткәре. Шиофокта билдәле композитор Имре Кальман тыуған.
Кестхей
Кестхей — Балатондың көнбайыш ярындағы боронғо ҡала. Бында архитектура һәйкәлдәре күп. Үҙәк майҙанда 1386 йылда төҙөлгән францискан сиркәүе, төньяҡтараҡ — Фештетичтар һарайы. Уның тирәләй матур парк һалынған.
Тихань
Тихань ҡасабаһы — Тихань ярымутрауындағы иң ҙур тораҡ. Иҫтәлекле урыны — изге Аньошаның бенедикт аббатствоһы. Уға 1055 йылда нигеҙ һалынған. Был турала яҙылған тарихи документ латин телендә булыуына ҡарамаҫтан, унда йөҙгә яҡын венгр һүҙҙәре бар. Был иһә уның венгр теленең боронғо һәйкәле тип атарға мөмкинлек бирә. 1060 йылда собор янында аббатлыҡҡа нигеҙ һалған король Андраш I ерләнгән. Хәҙерге ҡорам 1754 йыл барокко стилендә төҙөлгән, ул 1890 йылда төҙөкләндерелә. Сиркәү алдында Андрашу I һәм уның ҡатыны Анастасия Ярославнаға һәйкәл ҡуйылған.
Курорт һәм туристик әһәмиәте
Балатон күле — Венгриялағы төп туристик йүнәлештәрҙең береһе. Ул пляждары, парус спорты, балыҡсылыҡ менән билдәле. Ял итеүселәр тәбиғәт һәм тарихи урындарын ярата.
Разазовка
Разазовка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/160/19 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Балатон
Курорт һәм туристик әһәмиәте
Ял менән бергә Балатон шифаханалары боронғо дауалау ысулдарын тәҡдим итә. Балатонфюредтағылар кардиология буйынса махсуслашҡан, Хевиз күлендә — һөйәктәр, Милли парк мәмерйәләрендә — мәмерйә һауаһы менән тын юлдары дауалана. Бынан тыш күл ярҙарында минераль һыу сығанаҡтары күп.
Флора һәм фауна
Күлдә 25 төр балыҡ бар. Махсус рөхсәт алып, уларҙы ҡармаҡларға мөмкин. Балыҡсылар һаҙанға өҫтөнлөк бирә. Балатонда шулай уҡ аҡҡоштар күп, улар ҙа күҙәтеү аҫтында. Яр буйҙарында, айырыуса Кесе Балатонда һәм Тихань ярымутрауының күлдәрендә төрлө ҡоштар оя ҡора. Каполнапуст (венг. Kápolnapuszta) ауылы янындағы ҡурсаулыҡта буйвол аҫырайҙар. Ҡурсаулыҡ — был хайуанды осратырға мөмкин булған Европалағы һирәк урындарҙың береһе.
Разазовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Балатон
Флора һәм фауна
Балатон менән Киш-Балатондың ҙур ғына өлөшө ҡамыш менән ҡапланған. Ҡамышлыҡ экобаланс тотоуҙа мөһим роль уйнай, унда ҡоштар оя ҡора, балыҡтар ыуылдырыҡ сәсә. Ҡамыш шулай уҡ күл һыуына таҙарыуға ла булышлыҡ итә. Ҡышын ҡамышты урып, сит илдәргә оҙаталар. Әлеге мәлдә үҫемлек күлдең 2 % өлөшөн ҡаплай, XX быуат урталарында был күрһәткес 3 % булған. Шуға күрә лә экологтар ҡамышты ҡырҡыуҙы хупламай.
Транспорт
Күл буйлап судно һәм катамарандарҙа пассажир рейстары ойошторолған. Һыу круиздары өсөн 1891 йылда төҙөлгән Helka пароходы һәм бер нисә судно ҡулланыла. Күлдә егермеләп пристань бар.
Разазовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балатон
Транспорт
Күлдең төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары буйлап тимер юл үтә, ул Венгрияның эре ҡалаларын бәйләй.
Риүәйәттәр
Күлгә бик күп боронғо легендалар һәм риүәйәттәр бәйле. Мәҫәлән, бер легенда буйынса, күл төбөндә сиркәү бар. Унда туҡтауһыҙ бер ҡыҙ илай. Ул илай икән, тимәк, Балатонда һыу буласаҡ.
Пелингичей
Пелингичей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Балбан-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Варча-Ты-Вис
Варча-Ты-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыртланов Рим Солтан улы
Сыртланов Рим (Рәхмәй) Солтан улы (22 август 1908 йыл — 13 сентябрь 1979 йыл — башҡорт театр һәм кино актёры, 1928—1972 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1954) артисы. Башҡорт. Сыртлановтар нәҫеленән. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1946).
Биографияһы
Рим (Рәхмәй) Солтан улы Сыртланов 1908 йылдың 22 авгусында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Сыртлан ауылында башҡорт ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда М. Ә. Мәһәҙиев, В. Мортазин-Иманский курстары буйынса Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлаған. Үҙенең бар ғүмерен тиерлек (1928—1972 йылдар) Башҡорт дәүләт академия драма театры арнай. Бер үк ваҡытта 60‑сы йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта.
Юғары сәхнә мәҙәниәте, нескә актёрлыҡ оҫталығы Рим Сыртланов 200‑гә яҡын роль башҡарырға мөмкинлек бирә, улар араһында милли әҙәбиәт геройҙары образдары:
Тәрән драматизм һәм гражданлыҡ пафосы менән һуғарылған (Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында юғары баһалана, 1955) Шәүкәтов («Яңғыҙ ҡайын», МостайКәрим) һәм аныҡ социаль, психологик характерҙа кәүҙәләндергән Фәруҡша («Әсәләр көтәләр улдарын», Әсғәт Мирзаһитов) ролдәрендә актёрҙың образдарҙы барлыҡ индивидуаль нескәлектәрендә асыу оҫталығы тулыһынса сағылған.
«Салауат Юлаев» кинофильмендә Бохайыр ролен башҡара.
Уҡыусылары араһында Рәфҡәт Исрафилов.
1979 йылдың 13 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Әҙәбиәт
''Дом, где жил Сыртланов Р. С. Коммунистическая, 75/1''.
Кваме Нкрума
Фрэнсис Нвиа Кофи Ква́ме Нкру́ма, (Francis Nwia Kofie Kwame Nkrumah; 21 сентябрь 1909 йыл — 27 апрель 1972 йыл) — Гана философы, социолог һәм сәйәсмән; ирекле Гананың беренсе премьер-министры (1957—1960) һәм тәүге президенты (1960—1966). Фельдмаршал (1965).
Биографияһы
Кваме Нкрума 1909 йылдың 21 сентябрендә хәҙерге Ганалағы Алтын Ярҙың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Нкрофул ауылында тыуған. Акан канундары буйынса аҙна: әм көндәр буйынса уға шәмбе көн тыуғанға Кваме (шәмбе) исем бирелә. Этник сығышы буйынса ул — нзима, атаһы ла әсәһе лә ошо ырыу вәкиле. Тик айырым кландарҙан, әсәһе анона, атаһы — азона кланынан. Нзимадарҙа нәҫеллек әсәй яғынан алып барыла, шуға ла ул әсәһе кланына ҡарай. Шуның өсөн дә ул ике ҡәбилә башлығы тәхетенә дәғүә итә — нсаэум и дадьессо. Тыуған саҡта ул Рим католик сиркәүе йолаһы буйынса суҡындырыла. Ул ювилер һөнәосеһе ғаиләһендә тыуа. Атаһы ҡиммәтле мәғдәндәрҙе биҙә-һырлау менән шөғөлләнә. Әсәһенең берҙән-бер улы була. Шулай ҙа атаһының (күп ҡатынлылыҡ йолаһы буйынса) балалары күп була. Ғаилә ун дүрт кешенән тора. Улар әсәһе менән өс йәшенә хәтле Нкрофулдә йәшәйҙәр, аҙаҡ аталары эшләгән ергә күсенәләр. Аталары эшләй.
Тыуған илендә уҡыуы
Халф-Асиндә Кваме урындағы католик миссионерҙар мәктәбенә уҡырға бара. Уҡыу түләүле булғанға ата-әсәләр балаларын уҡырға бирмәйҙәр, Кваменың әсәһе бары бер уҡытырға була. Мәктәп бик фәҡир була, бөтә кластар ҙа сират буйынса бер бүлмәлә уҡый. Мәҡтәптә тән язаһы биреү ҙә ҡаралған була. Кваме бала саҡтан дини кеше була, сиркәүҙә католиктарҙың ғибәҙәт ҡылыуына йөрөй.
Һигеҙ йыл уҡығандан һуң уҡытыусы булып ҡала. 1926 йылда уға Аккра педагогика колледжы ректоры иғтибар итә. Был уның тормошонда боролош була, ул илдең сәйәси һәм мәҙәни үҙәге булған ҙур ҡалаға килә. Ошо ук йылда уның атаһы үлә һәм ҙур ғаилә тарҡала.
1972 йылдың 27 апрелендә Румынияның баш ҡалаһы Бухареста вафат була.
Ғәрәптәрҙең Фарсияны яулауы
Ғәрәптәр Сәсәниҙәр Фарсияһын VII быуат уртаһында баҫып ала һәм 644 йылда Сәсәниҙәр дәүләтен ҡыйрата, был хәл Фарсия территорияһында зороастризм көсөнөң бөтөүенә килтерә. Шуға ҡарамаҫтан 651 йылда Сәсәниҙәр тәхетенең һуңғы вариҫы Йәздәгирд III (632—651) мәкерле рәүештә үлтерелгәндән һуң ғына Сәсәниҙәр династияһы ҡолай. Фарсияның яулап алыныуы Оло Иран тип аталған территорияла зороастризм дине йоғонтоһоноң һиҙелерлек рәүештә кәмеүенә һәм һуңынан уның тулыһынса тип әйтерлек юҡҡа сығыуына килтерә.
Сәсәниҙәр империяһы баҫып алынғанға тиклем
Тәүге тапҡыр мосолмандарҙың Фарсияны баҫып алыуын өйрәнә башлаған көнбайыш ғалимдары тик әрмән милләтенә ҡараған христиан епискобы Себеостың һөйләгәндәренә һәм улар һүрәтләгән ваҡиғаларҙан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс ғәрәпсә яҙылған мәғлүмәттәргә генә таянып эш итә. Артур Кристенсендың 1944 йылда Копенгагенда һәм Парижда баҫылып сыҡҡан «Сәсәниҙәр заманында Иран» (L Iran ле һәм уны Sassanides sous) мәҡәләһе ғилми эштәрҙең иң әһәмиәтлеләренең береһелер, моғайын.
2008 йылда нәшер ителгән «Сәсәниҙәр империяһының бөлгөнлөккә төшөүе һәм ҡолауы: Сәсәни-парфтар конфедерацияһы һәм Ирандың ғәрәптәр тарафынан баҫып алыныуы» тигән китапта «Парване Пуршариати» тарафынан традицион хикәйәләү шик аҫтына ҡуйыла һәм Сәсәниҙәр империяһының юҡҡа сығыуының сәбәптәрен асыҡлау буйынса бик күп үҙенсәлекле тикшеренеүҙәрҙең быға тиклем атап үтелгән төп факттарҙы, шул иҫәптән яулап алыу мәленең даталарын шикле тип таныуын билдәләй.
Пуршариатиҙың төп тезисы дөйөм ҡабул ителгән фекерҙәргә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: ғәмәлдә Сәсәниҙәр империяһы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була һәм парфтар менән «конфедерация» төҙөй, әммә парфтар юғары кимәлдә бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала. Византия империяһын еңеүгә ҡарамаҫтан, көтмәгәндә парфтар конфедерациянан сыға, һәм сәсәниҙәр үҙ илен мосолман армияларынан яҡлауға һәләтһеҙ булып сыға. Улай ғына ла түгел, төньяҡ һәм көнсығыштағы парф ғаиләләре, Куст-и-Хварасан һәм Куст-и Адурбадаган, үҙҙәренең терәк пункттарына сигенеп, ғәрәптәр менән солох килешеүе төҙөй, шулай итеп, сәсәниҙәр менән бергәләп ғәрәптәргә ҡаршы һуғышырға теләмәй.
Пуршариати тикшергән тағы ла бер мөһим тема — ғәрәптәрҙең Сәсәниҙәр империяһын баҫып алыу ваҡыты. Пуршариати раҫлауынса, «ғәрәптәр Месопотамияны 628 йылдан 632 йылға тиклемге осорҙа баҫып ала, ә 632—634 йылдарҙа сәсәниҙәрҙең һуңғы батшаһы Йәздәгирд III (632—651) властҡа килгәндән һуң түгел», тип раҫлай. Әгәр шулай булһа, ғәрәптәрҙең баҫып алыуы сәсәниҙәр менән парфтар араһында тәхет өсөн низағ башланған мәлгә тура килә.
Беҙҙең эраға тиклем I быуаттан башлап Евфрат йылғаһы Рим (һуңыраҡ Византия) һәм Парфия (һуңыраҡ Сәсәниҙәр) араһындағы сик булып хеҙмәт итә. Сик һыҙаты бер туҡтауһыҙ бәхәс тыуҙыра. Яуҙар күбеһенсә төньяҡта убалы-ташлы райондарҙа үтә, сөнки көньяҡта бер-береһенә ҡаршы торған империялар араһында киң Ғәрәп йәки Сүриә сүллеге (Рим Ғәрәбстаны) ята. Көньяҡтан күсмә ғәрәп ҡәбиләләренең осраҡлы һөжүмдәре генә хәүеф менән янай. Шуға күрә ике ҙур империя, ҙур булмаған ярым бойондороҡһоҙ ғәрәп кенәзлектәре менән берләшеп, икеһенең араһында буфер дәүләттәрен булдыра. Улар Византия менән Фарсияны бедуиндарҙың баҫҡынсылығынан һаҡлай. Византия Ғәссаниҙар менән; фарсылар Ләхмиҙар эш итә. Ғәссаниҙар менән Ләхмиҙар даими рәүештә дошманлашып тора, әммә был хәл византияларҙы ла, фарсыларҙы ла әллә ни борсомай. VI—VII быуаттарҙа төрлө сәбәптәр арҡаһында бер нисә быуат буйына бер кимәлдә һаҡланған көстәр балансы емерелә.
Византия ҡатнашып йәшәгән ғәрәп Ғәссаниҙары христианлыҡтың монофизитлыҡ формаһын ҡабул итә, ә Византияның православие сиркәүе монофизиттарҙы еретиктар тип иҫәпләй. Византия, Ғәссаниттарҙы ситләтеп һәм уларҙың сиктәрендәге сүллектә ихтилалдар күтәрергә тырышып, ересты бөтөрөргә теләй. Ләхмиҙар ҙа Фарсия батшаһы Хосров Икенсегә ҡаршы баш күтәрә. 602 йылда Ләхмиҙарҙың тәүге христиан хакимы Ан- Нуман III шулай уҡ тәхетенән ҡолатыла һәм Хосров II тарафынан үлтерелә. Хосров үҙе үлтерелгәндән һуң Фарсия империяһы тарҡала, һәм Ләхмиҙар ярым бойондороҡһоҙ хәлдә ҡала. Хәҙерге заманда түбәндәге фараз киң таралған: Ләхмиҙарҙың короллеген аннексия ҡулланып баҫып алыу Сәсәниҙәр империяһының ҡолауына һәм артабан Фарсияны мосолмандарҙың яулап алыуына килтерә, сөнки Ләхмиҙар Хәлит ибн әл-Вәлидтән еңелгәндән һуң мосолмандарҙың шымсылары булырға ризалаша.
Фарсы хакимы Хосров II Баһрам Чубиндың ихтилалын баҫтыра. Артабан ул бөтә асыуын Византияға ҡаршы йүнәлтә, һөҙөмтәлә 602—628 йылғы Византия — Сәсәниҙәр империяһы һуғышы башлана. Бер нисә йыл дауамында уның эше бик яҡшы бара. 612—622 йылдарҙа Фарсия сиктәрен Әһәмәниҙәр (беҙҙең эраға тиклем 550—330 йй.) династияһы биләгән сиктәргә тиклем тиерлек киңәйтә, бер ыңғай көнбайыштағы сиктәре Мысыр, Фәләстанға тиклем барып етә (Фәләстан йәһүдтәр армияһы ярҙамында яулана).
622 йылда, Ираклий хакимлыҡ иткән дәүерҙә, Византия халҡы, төркөмдәргә бүленеп, контрһөжүм башлай. 627 йылда Хосров Ниневия янындағы алышта еңелә һәм Византия ғәскәре Сүриәне тотошо менән яулап ала һәм Месопотамияның фарсы провинцияларына тиклем үтеп инә. 629 йылда Хосровтың генералы Шахрвараз һуғышһыҙ бирелергә ризалаша, шулай итеп, ике империя араһындағы сик 602 йылдағы урынына ҡайта.
628 йылда Хосров II һәләк була, һөҙөмтәлә уның тәхетенә дәғүәселәр күп була; 628 йылдан 632 йылғаса ун фарсы хакимы бер-береһен алмаштыра. Һуңғыһы, Йәздәгирд III, Хосров Икенсенең ейәне һәм 8 генә йәшлек бала була, тип хәбәр итәләр. Ислам риүәйәттәрендә, 628 йылдағы Хоҙайбий Килешеүенән һуң Мөхәммәт пәйғәмбәр төрлө ҡәбиләләрҙең юлбашсыларына, кенәздәргә, батшаларға, исламды ҡабул итергә саҡырып, бик күп хаттар ебәрә, тип әйтелә. Илселәр был хаттарҙы Фарсия, Византия, Эфиопия, Мысыр, Йемен һәм Хируға (Иран) алып бара. Хәҙерге заман ислам тарихсылары, атап әйткәндә, Гримм менән Каэтани, был хәбәрҙе ентекле рәүештә анализлай. Бигерәк тә бөйөк империя батшаһы Хосров Икенсенең Мөхәммәттән хат алыуы икеле, сөнки ҙур булмаған төбәк етәксеһенең хаты Шаханшах ҡулына ғына эләгеүе ихтимал. Фарсияға ҡағылышлы мосолман тарихсылары түбәндәгесә бәйән итә: һижрәнең етенсе йылы башында (629 йыл тирәһе) Мөхәммәт үҙенең сәхәбәләренең береһе булған Абдуллаһ ибн-Хузаф ас-Сахмиға Хосров Икенсегә уның Хатын тапшырыуҙы йөкмәтә.
Хосров Икенсенең Хатты нисек ҡабул итеүе тураһында төрлө фараздар бар. Әммә бөтәһе лә, Хосров Икенсе Хатты йыртып ташлай, тип раҫлай. Был хаҡта белгәс, Пәйғәмбәр түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә: «Хосров хатты нисек йыртып ташлаған булһа, Аллаһ Хосровтың батшалығын да шулай өҙгөслөп ташлаясаҡ».
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм 632 йылдың июнендә вафат була, ә уның сәхәбәһе Әбү Бәкер хәлифә һәм Мәҙинә ҡалаһында сәйәси вариҫ титулын ала. Әбү Бәкер хәлифә һәм сәйәси вариҫ тип раҫланғандан һуң бер нисә ғәрәп ҡәбиләһе «хаҡ дингә хыянатсылар менән һуғышҡа» (ридда) күтәрелә. Хәлифәттә дингә хыянат итеүселәр менән һуғыштар 633 йылдың мартына тиклем дауам итә, тик Ғәрәп ярымутрауы тотошо менән хәлифә хакимлығына ингәс кенә тамамлана.
Әбү Бәкерҙең ярымутрауҙан ситтә лә ерҙәр баҫып алырға теләү-теләмәүе билдәһеҙ. Әммә Сәсәниҙәр империяһы менән конфронтациянан башланған һуғыш бер нисә тиҫтә йылдан һуң тарихта иң эре империяларҙың береһен булдырыуға килтерә ,
Месопотамияға тәүге баҫып инеү
Хыянатсылар менән һуғыштан һуң төньяҡ-көнсығыш Ғәрәбстаны ҡәбиләһе башлығы әл-Мутанна ибн Харис Месопотамияның (хәҙерге Ираҡ) Сәсәниҙәр дәүләтенең сәйәси һәм иҡтисади үҙәге булған бер нисә фарсы ҡалаһына һөжүм итә. Рим-фарсы һуғышы дәүерендә Месопотамиялағы был ҡалалар Вавилония менән бергә Рим империяһы һәм Сәсәниҙәр Ираны араһында «низағ алмаһы» була. . Төньяҡ-көнсығышта Фарсы империяһына һәм төньяҡ-көнбайышта Византия империяһына ҡаршы һуғыш башлау өсөн Әбү Бәкерҙең көсө етерлек була. Уның алдында өс маҡсат тора: Беренсенән, Ғәрәбстан һәм ошо ике бөйөк империя сиктәре буйлап урынлашҡан фарсылар һәм римлеләр араһында буфер булып хеҙмәт иткән күп һанлы күсмә ғәрәп ҡәбиләләре йәшәй. Әбү Бәкер, был ҡәбиләләр ислам динен ҡабул итһә, улар динде таратыуға ярҙам итерҙәр ине, тип фаразлай. Икенсенән, фарсы һәм рим халыҡтары бик ҙур һалымдар түләй; Әбү Бәкер, яһаҡ түләүҙән азат итеп, уларҙы мосолмандарға ярҙам итергә ышандырып булыр, тип уйлай. Ахырҙа, Әбү Бәкер, Ирак менән Сүриәгә һөжүм итеп ислам дәүләтенең сиктәрен хәүефтән ҡотҡарып булыр, тип өмөтләнә. Хәрби походтар барышында табыш мул йыйыла. Әл-Мутанна ибн Харис үҙҙәренең уңышлы походы тураһында Әбү Бәкергә хәбәр итеү өсөн Мәҙинә ҡалаһына юллана. Ул үҙ халҡының баш командующийы итеп тәғәйенләнә, артабан ул Месопотамияға һөжүмдәр ҡыла башлай. Еңел кавалерияның мобиль булыуынан файҙаланып, ул сүллек эргәһендәге теләһә ниндәй ҡалаға инеп, уны талап сыға һәм сәсәниҙәр армияһынан сүллеккә инеп йәшеренә. Әл-Мутанна ибн Харистың ғәскәренең ошондай уңышлы хәрәкәтен күреп, Әбү Бәкер Хаҡ хәлифәттең биләмәләрен киңәйтеү тураһында уйланырға мәжбүр була.
Еңеүгә өлгәшеү өсөн Әбү Бәкер Фарсияға баҫып инеү буйынса ике ҡарар ҡабул итә: беренсенән, баҫып ингән армия тулыһынса ирекле яугирҙарҙан торорға тейеш; икенсенән, армияға командалыҡ итеүҙе Хәлид ибн Вәлидкә йөкмәтергә. Әбү Бәкер Хәлиткә Сәсәниҙәр империяһына баҫып инергә бойорған мәлдә Хәлиттең, әл-Ямамда үҙен пәйғәмбәр тип иғлан иткән Мусайлима ғәскәрен ҡыйратып, еңеү яулаған мәле була. Халид алдына әл-Хируны баҫып алыу маҡсаты ҡуйыла, Әбү Бәкергә ярҙамға ғәскәр ебәрә һәм төньяҡ-көнсығыш Ғәрәбстанындағы ҡәбиләләр башлыҡтары әл-Мутанна ибн Харис, Маджура ибн Ади, Хармала һәм Сульмаға Хәлит командалығында ғына һуғышырға бойора. 633 йыл мартының өсөнсө аҙнаһы тирәһендә Хәлит әл-Ямамдан 10 000 кешелек армия менән юлға сыға. Уның ғәскәренә һәр береһе 2000 яугир менән ҡәбиләләр башлыҡтары килеп ҡушыла. Шулай итеп Хәлиттең ғәскәре 18 000 кешегә тиклем барып етә.
Хәлит төньяҡ Ғәрәбстандан ярҙам һоралған саҡырыу ала, унда икенсе ғәрәп хәрби ғәскәре етәксеһе Ияд ибн Ганм бола күтәргән ҡәбиләләр ҡамауында ҡалған була. Хәлид ғәскәре менән шунда йүнәлә һәм августың һуңғы аҙнаһында Дәүмәт әл-Джандал янындағы алышта баш күтәреүселәрҙе еңә. Ғәрәбстанға ҡайтҡас, ул ҙур фарсы ғәскәренең тупланыуы тураһында хәбәр ала. Берләшкән фарсы ғәскәренән ҡыйратылмаҫ өсөн ул дошман ғәскәрен бер нисә өлөшкә бүлеп һуғышырға ҡарар итә. Фарсыларҙың һәм христиан ғәрәптәрҙең 4 ярҙамсы хәрби бүлексәһе Ханафиз, Зумаил, Санийе һәм Музияла урынлашҡан була. Хәлит үҙенең армияһын өс өлөшкә бүлә һәм төнөн өс яҡтан ойошҡан рәүештә һөжүм итә: Музайяха янындағы алышта, артабан Санийе янындағы алышта һәм, ниһәйәт, Зумаиль янындағы алышта. Был еңеүҙәрҙән һуң Месопотамия тулыһынса ғәрәптәр ҡулына күсә, өҫтәүенә фарсыларҙың баш ҡалаһы Ктесифон да хәүеф аҫтында ҡала. Әммә Хәлит Ктесифонға һөжүм итеүҙән алда көньяҡтағы һәм көнбайыштағы фарсы ғәскәрен ҡыйратыу маҡсатын ҡуя. Шуға ярашлы, ул сик буйы ҡалаһы Фиразға баҫып инә һәм фарсылар, византиялар һәм христиан-ғәрәптәрҙең берләшкән көстәрен ҡыйрата. Был уның Месопотамияны яулауҙа һуңғы алышы була. Артабан Хәлит Кадисийға һөжүм итергә йыйына, сөнки был ҡала рим Ктесифонына барған юлдағы иң мөһим форт. Әммә Әбү Бәкер уға Сүриәләге рим фронтына китергә һәм унда командованиены үҙ ҡулына алырға бойора. Фарсыларҙың Византия менән һуғыштарҙа йонсоған сағына тура килә был. Шуға ҡарамаҫтан, Сәсәниҙәр империяһы һаман да Кесе Азиянан алып Һиндостанға тиклемге ерҙәрҙе биләгән ғәйәт ҙур держава булып ҡала. Хәлитте Византия фронтына ебәргәндән һуң, сәсәниҙәрҙең бер туҡтауһыҙ һөжүме арҡаһында, мосолмандар Левантела үҙ биләмәләрен юғалта.
Икенсе тапҡыр баҫып инеү
Әбү Бәкерҙең васыятына ярашлы Үмәр Сүриә һәм Месопотамияны яулауҙы дауам итергә тейеш була. Дәүләттең төньяҡ-көнсығыш сиктәрендә, Месопотамияла хәл тиҙ арала насарая. Мосолман армияһы яуланған райондарҙы ҡалтырып, сик буйында тупларнырға мәжбүр була. Месопотамиялағы Харис ибн Мутаннаға ярҙам итеү өсөн Үмәр кисекмәҫтән ғәскәр ебәрә. Был ваҡытта Савадта фарсылар һәм ғәрәптәр араһында һуғыш була, һәм ғәрәптәр был төбәктә нығынып ҡала. Һуңынан фарсылар күперҙәге алышта Әб- Убәйдты еңә. Шуға ҡарамаҫтанМутанна ибн Харис Бувайбела еңеп сыға. 635 йылда Йәздәгирд Өсөнсө император Ираклий менән союз төҙөй һәм шул союзды нығытыу маҡсатында уның ҡыҙына (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, уның ейәнсәренә) өйләнә. Шул уҡ ваҡытта Ираклий Леванте кампанияһына әҙерләнгәндә фарсы батшаһы, ғәйәт ҙур армия йыйып һәм уны ике фронтҡа бүлеп, ныҡлап уйланылған һөжүмдәр серияһы ярҙамында мосолмандарҙы Месопотоманиянан бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығарырға ниәтләй. Үмәр үҙенең армияһына ғәрәп сигенә сигенеүҙе бойора һәм Месопотамияға ҡаршы тағы бер һуғыш кампанияһы асыу өсөн Мәҙинәлә ғәскәр туплай башлай. Хәл бик киҫкен торғанға күрә, Үмәр армияғы үҙе командалыҡ итергә теләй, әммә ғәрәп аҡһаҡалдары раҫлауынса, ике фронтта һуғыш алып барыу Үмәрҙең Мәҙинәлә булыуын талап итә. Шуға ярашлы Үмәр бик ныҡ хөрмәт ителгән һәм тәжрибәле хәрби офицер Саад ибн Әбү Ваккасты командующий итеп тәғәйенләй (Саад радикулит сиренән яфаланһа ла). Саад армияһы менән Мәҙинә ҡалаһынан 636 йылдың май айында сығып китә һәм июндә Кадисийға барып инә.
636 йылдың майында Ираклий һөжүм башлаған мәлдә Йәздәгирд византияларға ярҙам күрһәтеү өсөн үҙ армияһын туплап өлгөрмәй. Үмәр, уларҙың союзы тураһында белә һәм был уңышһыҙлыҡты үҙ мәнфәғәтендә файҙалана: бер үк ваҡытта ике бөйөк держава менән һуғыш башларға теләмәйенсә, ул тиҙ арала мосолман армияһын көсәйтеү өсөн үҙ армияһын Ярмукҡа табан йүнәлтә. маҡсаты — византиялар менән һуғышып, уларҙы еңеү. Шул уҡ ваҡытта Үмәр Саадҡа Йәздәгирд Өсөнсө менән бәйләнешкә инергә һәм уны исламды ислам дине ҡабул итергә өгөтләргә бойора. Ираклий үҙенең генералы Ваганға, аныҡ ҡына бойороҡтар алмай тороп, мосолмандар менән алышҡа инмәҫкә бойора. Әммә мосолмандарға ярҙамға ғәскәр ебәреүҙән хәүефләнеп, генерал Ваган 636 йылдың авгусында Ярмук янындағы алышты башлай, һәм уның ғәскәре ғәрәптәр тарафынан тар-мар ителә.
Византия ҡурҡыныс янауҙан туҡтай, әммә Сәсәниҙәр империяһы элеккесә ғәйәт ҙур кеше ресурстарына эйә булған ҙур көс булып тора, һәм ғәрәптәр бөтә империяның төрлө тарафтарынан йыйылған, хәрби филдәр һәм тәжрибәле командирҙар менән тәьмин ителгән фарсы армияһы менән һуғыша башлай. Шуға ҡарамаҫтан, өс ай дауамында Саад Кадисий янындағы алышта фарсы армияһын ҡыйрата, шулай итеп, Сәсәниҙәрҙең Фарсияның көнбайышында хакимлыҡ итеүе юҡҡа сығарыла. Был еңеү исламдың үҫешендә боролошло мәл була, төбәк Антик осорҙан Иртә Урта быуатҡа күсә башлай. Фарсыларҙы күпселек өлөшө еңелә, Саад Вавилон (Вавилон янындағы алышта (636)), Куту, Сабах һәм Бахурасирҙы яулап ала. Сәсәниҙәр империяһының баш ҡалаһы Ктесифон 637 йылдың март айында өс ай ҡамауҙа торғандан һуң мосолман ғәрәптәр ҡулына күсә.
Месопотамияны яулау (636—638)
Фарсы менән Ктесифон араһындағы бәйләнеште өҙөү маҡсатында Үмәр 636 йылдың декабрь айында Утба ибн Ғазванға әл-Убуллды (булараҡ билдәле «порту Апологос») һәм Басраны баҫып алыу өсөн көньяҡҡа китергә бойора. Утба 637 йылдың апрелендә билдәләнгән урынға барып етә һәм төбәкте баҫып ала. Фарсылар Майсан өлкәһенә сигенә, һуңыраҡ был өлкә лә мосолман ғәрәптәр ҡулында ҡала.
Ктесифон яулап алынғандан һуң Цирцесий һәм Хитты, Византия сигендәге форттарҙы баҫып алыу өсөн бер нисә отряд кисекмәҫтән көнбайышҡа ебәрелә. Фарсыларҙың бер нисә армияһы һаман да Ктесифондың төньяҡ-көнсығышында Джалаулда һәм Тигр йылғаһынан төньяҡҡа табан Тикрит һәм Мосулда хәрби хәрәкәттә була.
Ктесифонды ҡалдырып киткәндән һуң фарсы армияһы Джалаулда йыйыла. Сөнки Месопотамия, Хорасан һәм Әзербайжанға алып барыусы стратегик әһәмиәттәге маршруттар тап ошо ҡала аша үтә. Джалаулда фарсы ғәскәренә Миһран командалыҡ итә. Касидий янындағы алышта фарсы ғәскәрҙәренә командалыҡ иткән Рөстәидең ҡустыһы Фәррухзад уның урынбаҫары була. Тикрит һәм Мосулға ҡаршы ниндәй ҙә булһа тәүәккәл аҙым яһарҙан алда Үмәр төньяҡҡа табан юлды таҙартыу өсөн Джалаулды үҙ ҡулына алырға ҡарар итә. Үмәр Хашим ибн Утбаны Джалаулды баҫып алыу өсөн яуаплы итеп тәғәйенләйн, ә Абдулла ибн Мутаамды Тикрит һәм Мосулды яуларға ебәрә. 637 йылдың апрелендә Хашим Джалаул янындағы алышта фарсыларҙы еңеү өсөн Ктесифондан 12 000 һалдатты килтерә. Шунан һуң, ете ай буйына Джалаулды ҡамауҙа тотоп, маҡсатына өлгәшә.Тикрит ҡалаһына ҡаршы Абдулла ибн Мутаам һуғыш башлай һәм христиандар ярҙамында аяуһыҙ ҡаршылыҡты еңә. Артабан Мосулға йүнәлә, был ҡала жизйә түләү шарты менән мосолдар яғына күсә. Джалаулды еңеп, Тикрит-Мосул төбәген оккупациялағандан һуң бөтә Месопотамия мосолмандар контроле аҫтында була.
Шунан һуң Каак командалыҡ иткән мосолман көстәре Иранға барған юлда Джалаулынан 25 километрҙа Ханикенда сигенеп барған фарсыларҙы ҡыуып алға ынтыла. Ханикен янындағы алышта Каак ғәскәре фарсыларҙы еңә һәм ҡаланы баҫып ала. Фарсылар Хулванға ҡаса. Каак ғәскәре был ҡаланы ҡамап ала һәм 638 йылдың ғинуарында үҙ ҡулына алыуға өлгәшә. Каак Фарсияға артабан һөжүмен дауам итеүҙе һорай, әммә Үмәр ризалашмай.
«Мин Сувад менән фарсы убалары араһында фарсыларҙың беҙҙең яҡҡа үтмәүенә һәм беҙҙең уларҙың яғына үтмәүебеҙгә кәртә булырлыҡ диуар булыуын теләр инем, — тип яҙа Үмәр. — Сөнки беҙгә уңдырышлы Сувад ере лә етә; һуғышҡа ҡарағанда мосолмандар өсөн тыныслыҡ булыуҙы өҫтөнөрәк күрәм».