cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киселёв Геннадий Семёнович
Батырлығы
«58-се гвардия штурмлау авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары (2-се гвардия штурмлау авиация дивизияһы, 16-һауа армияһы, 1-се Белоруссия фронты), ВКП(Б) ағзалығына кандидат, гвардия өлкән лейтенанты Киселев Г. С. 1945 йылдың февраленә дошман ғәскәрен һәм техникаһын штурмлау буйынса 110 хәрби осош яһай, уға ҙур зыян килтерә.
1943 йылдың 7 майында сираттағы хәрби осош ваҡытында Г. С Киселев яралана һәм дошман биләгән территорияла бәреп төшөрөлә. 1943 йылдың 19 майында ҡыйыу совет офицеры, поезд вагондарының береһенән ырғып төшөп, әсирлектән ҡаса, урмандарҙа партизандарҙы табып ала һәм уларҙың рәтендә ҡыйыу һуғыша. 1943 йылдың 21 сентябрендә Ҙур ергә юнәлтелә. Сафҡа ҡайта һәм дошманды һуғыш тамамланғансы туҡмай».
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн Киселев Геннадий Семеновичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7051) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Блиниха
Блиниха (Содомная) — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Алаҡай
Оло Алаҡай - Больши́е Алла́ки) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Географияһы
Оло Алаҡай Кәҫле районындағы Төбәк ауыл биләмәһендә урынлашҡан, Кәҫле районы административ үҙәгенән 12 километр төньяҡ-көнсығыштараҡ ята
Ҡылымыҡ аша Кесе Киҫегәс күле менән тоташа. Кәҫленән алыҫлығы – 12 км, Силәбенән – 100 км, Екатеринбургтан – 110 км, Ҡурғандан – 365 км.
Координаттары: N 55° 57'32.68" E 60° 55'13.94"
Этимологияһы
Гидронимдың килеп сығышы буйынса фараздар төрлө.
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә был фараздар буйынса ярайһы тулы мәғлүмәттәр бирә: "Аллаки, Большое и Малое озеро - в документах именуется и как Алак, Алака, Аллакуль. Возможно, в названии запечатлен тюркский диалектный географический термин аллак, означающий обширную впадину крупного водоема (Э. Мурзаев). Можно предполагать и искаженный вариант топонима Алакуль, где ала — «пегий», «пестрый», кул — «озеро». В основе названия также может быть и тюркское мужское имя Аллакол, Аллакул — «божий», где алла — «бог» и типовая именная частица -кол (кул, гул)"
Ошо уҡ фекер башҡа сығанаҡтарҙа ла ҡабатлана.
Тасуирламаһы
Күлдең һыу көҙгөһөнөң абсолют бейеклеге 234,8 м булғанда ятҡылыҡтың майҙаны 8,27 км² тәшкил итә. Күлдең һыуйыйғыс майҙаны — 58,4 квадрат км. Максималь тәрәнлеге 7 метрға етә, уртаса тәрәнлеге — 4,7 метр. Һыу массаһы күләме — 39 млн м³ самаһы. Күл диңгеҙ кимәленән 233 метр бейеклектә.
Оло Алаҡай күленең ярҙары яҫы, тәпәш, көньяғы һаҙланған. Күл төбө ҡомло-ташлы, үҙәк өлөшө - ләмле. Күл һөҙәк, үҫемлектәр донъяһы ярлы. Яһалма ҡылымыҡ аша Кесе Киҫегәс менән тоташа. Хәҙерге ваҡытта күлдән ағып сыҡҡан сығанаҡ юҡ, әммә тәүге тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, ҡасандыр ул Әрәпәнде күле аша үтеп, Ҡараболаҡ йылғаһына ҡоя торған булған.
Күлдең геологияһы
Күл эрозиялы-тектоник сығышлы соҡорҙа урынлашҡан. 1958-60 йылдарҙа күл буйында гранит плиталар һәм ҡырсынташтар сығарыла. Шуның һөҙөмтәһендә тәбиғи ландшафт боҙола, яр террасаһы 0,7 - 0,8 км һуҙымында 40-50 м киңлектә ҡырҡылған; Оло Алаҡай һәм Әрәпәнде күле араһындағы муйын тарайған. Күл сөсө һыулы,дөйөм минераллашыуы уртаса 600 мг/л тәшкил итә, химик составы кальцийлы-магнийлы.
Таш сатырҙар
Оло Алаҡайҙың Көньяҡ-көнсығыш һәм көнбайыш ярҙарында Бей-Таш бар Кенәле-Таш тип аталған гранит ҡаялар бар, улар шулай уҡ Оло Алаҡай таш сатырҙары тип атала, боронғо ғибәҙәтхана тип нарыҡлау ҙа осрай. Ҡая ҡалдыҡтарының бейеклеге 10 метрға етә. Уларҙың ҡайһы берҙәрендә боронғо һүрәттәр бар. Был археологик ҡомартҡылар 1914 йылда археолог Толмачев Владимир Яковлевич тарафынан асылған һәм тасуирланған. Ул табылған һүрәттәрҙе тотош һүрәткә төшөрөп алған булған, тик хәҙер уларҙың күп өлөшө юғалған, туристар ҙа боронғо рәсем сәнғәте өлгөләрен буяп, ҡоромлап бөткән.
Артабан, 1969 йылда, археолог Валерий Петрин уның менән йәнәш урынлашҡан ҡомартҡыларҙы ентекләберәк өйрәнә, һәм ҡаҙыныуҙар үткәрелә. Һөҙөмтәлә бик күп керамика фрагменттары, таш уҡ башаҡтары, түңәрәк формалы гранит плита, баҡыр һөңгө табыла.
Флораһы һәм фаунаһы
Үҫемлектәр донъяһы — ҡамыш, күрән.
Күп төр балыҡ : Бөгәрсә, шырт балыҡ,табан балыҡ, алабуға, ҡорман, сабаҡ, суртан, опто тереклек итә.
Веллен (Магдебург)
Веллен (Магдебург) (Wellen (bei Magdeburg)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1293 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39167 һәм автомобиль коды — BK.
То-Яха (Арка-Монгото-Епоко ҡушылдығы)
То-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Монгото-Епоко йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Морозовка (Тура ҡушылдығы)
Морозовка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 744 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һармандир-Сәһиб
Һармандир-Сәһиб (ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) (Дарбарасахиб (ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ) йәки Алтын Ғибәҙәтхана (ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)) — сикх диненең Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Пенжаб штаты Амритсар ҡалаһындағы үҙәк ғибәҙәтханаһы (гурдвараһы), сикх общинаһының дини һәм социаль тормошо үҙәге. Ул яһалма күл үртаһында урынлашҡан, көмбәҙе һәм өҫкө ҡаттағы стеналары баҡыр пластиналар менән ҡапланған һәм алтын менән ялатылған, шуға ла комплекстың икенсе исеме — «Алтын Ҡорам» («Алтын Ғибәҙәтхана»). Уның башҡа исемдәре: Дарбар Сәхиб (Хоҙай йорто) Һәм Һармандир Сәхиб (хоҙай ҡорамы).
Тарихы
1577 йылда сикх дини общинаның дүртенсе башлығы (гуру) Гуру Рам Дас (1534—1581) һыу ятҡылығы ҡаҙа, ул артабан «Амритсар» — «үлемһеҙлек нектары сығанағы» — булараҡ билдәлелек ала, хәҙер яһалма күлгә әйләнгән. Ошонда үҫеп сыҡҡан ҡала башта Гуру Рам Дас хөрмәтенә «Рамдаспур» тип атала, әммә һуңыраҡ хәҙерге Амритсар исемен ала.
Күлдең дини асылы сикхтар өсөн бик ҙур әһәмиәткә эйә. Легенда буйынса, уның һыуы кешегә һаулыҡ һәм оҙон ғүмер бүләк итә. Был биләмәләрҙең сикхтар ҡулына эләгеүе тураһында бер нисә фараз бар. Төп версия: Бөйөк Моголдар императоры Солтан Әкбәр Шах был ерҙәрҙе гуруның ҡыҙына туй бүләге итеп биргән. Тарихсылар фекеренсә, мосолман булмағандарға түҙемлек күрһәтеп, император сикхтарға ғибәҙәт ҡылыу өсөн ер бирә һәм шулай итеп уларҙың динен яуларға тырыша.
Төҙөлөүе
Алтын Ғибәҙәтхананы төҙөү 1573 йылда (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1577 йылда) башлана. Сикх хикәйәтенә ярашлы, Пакистандың ҙурлығы яғынын икенсе булған ҡалаһы Лахорҙан бөйөк суфый Мөхәммәт Мәкинул Ислам (ул хәҙрәт Миян Мир исеме менән киңерәк билдәле), сикх дини общинаһының бишенсе башлығы Гуру Арджан Дэвтың яҡын дуҫы, ҡорам нигеҙенә тәүге ташты һала. Төҙөлөштә эшселәр менән бергә бик күп сикх ирекмәндәре ҡатнаша. Төҙөлөш ваҡытында сикхтарҙан иғәнә рәүешендә бик күп аҡса йыйыла. Традицион һинд архитектураһында ғибәҙәтханалар бейек төҙөлгән булһа, был ғибәҙәтхана, киреһенсә, тирә-йүндәгегә ҡарағанда түбәнерәк итеп ҡорола. Шулай итеп, архитекторҙар килеүселәрҙең ғибәҙәтханаға хөрмәт күрһәтеү йөҙөнән үҙ ҡараштарынан аҫҡа төшөрөүен күҙ уңында тотҡан.
Алтын Ғибәҙәтхана төҙөлөшө 1604 йылда тамамлана. Ҡорам шунда уҡ сикхтарҙың төп ғибәҙәтханаһына әйләнә. Бында сикх динен тотоусыларҙың Гуру Арджан Дэв төҙөгән дини яҙмаһы «Ади Грантх»тың төп нөсхәһе һаҡлана.
Ғибәҙәтхананың изге быуа уртаһында урынлашҡан төп өлөшөнә барыу өсөн тар мәрмәр күпер аша үтергә кәрәк. Ул изгеләрҙе гонаһлыларҙан айырған юлды символлаштыра. Һармандир-Сәһиб ғибәҙәтханаһы көнө буйы асыҡ, бары тик төнгө сәғәт 23:00-дән 03:00-гә тиклем ябыла.
1891 йылда Көнсығышҡа сәйәхәте барышында Алтын Ғибәҙәтханаға Рәсәйҙең буласаҡ батшаһы Николай II килә. 1946 йылда гурдвар янында Сикх белешмә китапханаһы асыла.
Ҡаҙый
Ҡаҙый (фарсы — тәғәйенләүсе, хөкөм итеүсе) — мосолман илдәрендә шәриғәт нигеҙендә хөкөм эштәрен башҡарыусы судья.
Тарихы
Тәүге ҡаҙыйҙар Ғүмәр ибн Хәттаб тарафынан Мәҙинәлә, Бәсрала һәм Күфәлә тәғәйенләнә. Ошо дәүерҙән ҙур ҡалаларҙа өлкәләрҙә, хәрби хәрәкәттәр ваҡытында ғәскәрҙәрҙә ҡаҙыйҙар тәғәйенләү булдырыла. Уны тәғәйенләүҙе тик хәлиф кенә башҡара алған.
VIII быуаттың икенсе яртыһынан юғары ҡаҙый вазифаһы булдырылған (ҡа́ди әл-ҡуда́т قاضي القضاة). Был вазифаны башҡарыусыға хәлиф исеменән хәлифәлектәге бар ҡаҙыйҙарҙы тәғәйенләү һәм уларҙы кире алыу ҡарарҙарын ҡабул итеү йөкләтелгән.
Артабан ҡаҙый вазифаһы Ғосман империяһында, Үзбәк ханлығында һәм Төркөстан генерал-губернаторлығында идаралыҡ эшендә ҡулланылған. Шул уҡ ваҡытта улар башҡарған эштәр төрлөсә булған.
Ҡараханлылар династияһы үҙ власын нығытыу өсөн ҡаҙыйҙарға, шәйехтәргә, муллаларға һәм мосолмандарҙың башҡа дини лидерҙарына таянған. XIX быуаттан мосолман илдәрендә дини ҡануниәттәр һәм судтар индерелгәндән һуң, ҡаҙый роле икенсе дәрәжәләгегә әүерелә. 1970 йылдарҙан ҡайһы бер мосолман илдәрендә законлылыҡ нигеҙе булараҡ шәриғәттең роле үҫә һәм ҡабаттан ҙур әһәмиәткә эйә була башлай.
«Кади» («ҡаҙый») һүҙенән урта быуаттарҙағы испан-португал Алкайд титулы килеп сыҡҡан.
Вазифаның асылы
Статусы буйынса ҡаҙый мәсет имамынан өҫтөнөрәк һәм ҡала йәки өлкә мосолмандары башлығы булып тора. Ҡаҙый алыш-биреш буйынса килешеүҙәр йәки ғаилә бәхәстәре буйынса судлашыу, шулай уҡ шәхси хоҡуҡтарға (үлтереү һәм тән йәрәхәт һалыу) ҡағылған енәйәттәрҙе хоҡуҡтары боҙолған кешенең дәғүәһе буйынса ғына, ә башҡа эштәрҙе теләһә кемдең талабы буйынса, шул иҫәптән үҙ теләге буйынса ҡараған. Ахыр килеп, ҡарар ҡабул итер алдынан, ҡаҙый ике яҡты ла тыңларға тейеш. Ҡаҙыйҙың ҡарары ҡайтанан ҡаралмаған. Шулай итеп, шәриғәт суды персональ характерҙа, һәм уның абруйы туранан-тура ҡаҙый абруйына, ғәҙеллегенә, диндарлығына һәм белем кимәленә бәйле. Ҡайһы бер илдәрҙә ҡаҙый тәғәйенләнгән, башҡаларында мулла йә аҡһаҡалдар тарафынан һайланған.
Башҡортостанда ҡаҙый вазифаһы
Ҡаҙый эшмәкәрлеге фикһ нормалары менән көйләнә. Ҡаҙый ил етәксеһе йәки уның наместнигы тарафынан тәғәйенләнә. Рәсәйҙә рәсми Ҡаҙый институты Ырымбур мосолман диниә назараты (ЫМДН) ойошторолғас барлыҡҡа килә. Бығаса уның бурыстарын мәсеттәрҙең ахундары һәм имамдары үтәгән. Уларҙың ҡарарҙары менән риза булмағандарҙың ЫМДН‑ға мөрәжәғәт итеү хоҡуғы булған, уның составында өс Ҡаҙый (заседателдәр) булған.
1788 йылдың 22 сентябрь указы менән Екатерина II ҡаҙый һайлау системаһын раҫлай. Улар 1793 йылдан алып Ҡазан губерна мосолман руханиҙарынан 2 баҫҡыслы система буйынса 3 йылға һайланған: өйәҙ йыйылыштарында руханиҙарҙан 2 мулланы дөйөм губерна съезы (Ҡазан) делегаты итеп һайлағандар, унда йәшерен тауыш биреү юлы менән 3 ҡаҙый һәм ҡаҙыйлыҡҡа 3 кандидат һайланған. Иң күп тауыш йыйғаны өлкән ҡаҙый булып киткән, мөфтөй булмаһа, ауырыһа йәки мәрхүм булһа, уның вазифаларын (яңыһы тәғәйенләнгәнгә тиклем) башҡарған, Ҡаҙый ауырыған йәки мәрхүм булған осраҡта кандидаттар ЫМДН резиденцияһына саҡырылған һәм Ҡаҙый вазифаларын башҡарыуға тотонған.
Һәр бер ҡаҙый айырым тәғәйенләнгән эш буйынса Ырымбур мосолман диниә назараты ултырышында тикшерер өсөн мәсьәләләр әҙерләгән һәм һуңғы ҡарар ҡабул ителгәнгә тиклем алып барған. Ҡарарҙар коллегиаль рәүештә ҡабул ителгән, был 1801 йылғы Сенат тарафынан раҫланған, 1802 йылдан алып бер фекергә килә алмаған осраҡта эштәр тауыштарҙың ябай күпселеге менән хәл ителгән, тауыштар тигеҙ булһа, мөфтөйҙөң тауышы иҫәпкә алынған.
Сенаттың 1832 йылғы указы мөфтөйҙөң тауыш биреү хоҡуғын сикләп, ҡаҙыйҙар ролен арттырыуға булышлыҡ итә. Шуға күрә мөфтөйҙәр Ҡаҙый һайлау системаһын үҙгәртеү мәсьәләһен бер нисә тапҡыр күтәрергә мәжбүр була.
— 1839 йылда Ғ. Ғәбдрәхимов ҡаҙыйҙарҙы Ырымбур мосолман диниә назараты составы м‑н һайларға,
— 1841 йылда Ғ. Сөләймәнов — Ырымбур мосолман диниә назараты, Эске Эштәр Министрлығы күрһәткән кандидатураны тәғәйенләргә,
— 1851 йылда ҡаҙыйҙарҙы төрлө губерналарҙан сиратлап тәғәйенләргә тәҡдим итә.
1871 йылда һәм 1874 йылда С. Ш. Тәвкилев тәҡдиме буйынса һайлауҙар Ҡазан губернаһының төрлө өйәҙҙәрендәге имамдар һанына ҡарап үткәрелә башлай.
1889 йылдан алып Дәүләт советы ҡарарына ярашлы, 3 ҡаҙый һәм ҡаҙыйлыҡҡа 3 кандидат Эске Эштәр Министрлығы тарафынан мөфтөйҙөң тәҡдиме буйынса 3 йылға тәғәйенләнгән. Был законды ҡабул иткәндән һуң 6 йыл буйы урыҫ телен яҡшы белгән, һуңынан гимназия тамамлауы тураһында таныҡлығы булған кешеләр Ҡаҙый итеп тәғәйенләнгән.
Ҡайһы бер ахун һәм муллалар бер нисә тапҡыр ҡаҙый итеп һайланған: Д. Мәҡсүтов рәттән 8 тапҡыр, ахун Ғ. Ҡапҡаев — 20 йылдан ашыу, Т. Мәҡсүтов һәм Т. Мөштәриев өҙөклөк менән 4‑шәр мөҙҙәт был вазифаны биләй.
1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында Ырымбур мосолман диниә назараты составына Ҡаҙый итеп С. Урманов, Ғ. Сөләймәнов, К. Тәржемәнов, Х. Мәхмүтов, Г. Ҡараши һәм М. Буби һайлана.
1918 йылда Б. Ғайсин, Ғ. Ғүмәров, Х. Солтанғужин, З. Тәтегәсов, М. Алсынбаев, Ә. Хөсәйенов, М‑Ғ. Ғ. Ҡорбанғәлиев, А. Ғәбделбаҡыев Башҡортостан мөфтиәте (ҡара: Диниә назараты) составына һайланалар һәм 8 кантонға Ҡаҙый итеп раҫланалар.
1918 йылда ҡайһы бер эштәр граждандар судына тапшырылғас, ҡаҙый ҡарамағында дин‑йола мәсьәләләре ҡала.
Дүртөйлө (Дәүләкән районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 14 саҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. 1865 йылға тиклем Яйыҡ-Ҫыбы-Мең, 1865—1926 йылдарҙа Әлшәй районы,1926-1930 йылдарҙа Дәүләкән улусында, 1930 йылдан Дәүләкән районында.1919-1923 Дүртөйлө ауыл Советы, 1926 йылдан Көрмәнкәй ауыл Советы составында.1870 йылда советник Александр Фёдорович Раёв Бәләбәй өйәҙе Дүртөйлө участкаһынан 1298 дисәтинә ер алғаны теркәлгән. Ауылға 1735 йылға тиклем Нуғай даруғаһы Яйыҡ‑Ҫыбы-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса Бөрйән улусы башҡорттары нигеҙ һала. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1695 йылдан документтарҙа күренә. 1795 йылда 15 йортта яһаҡлы татарҙар менән бергә 70 кеше йәшәгән, 1865 йылда 65 йортта — 343 кеше. Малсылыҡҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда 4 һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән. Совет осоронда ауыл халҡы «Башкурдистан», Салауат исемендәге колхозда эшләй. Халҡы: 1906 йылда — 369 кеше; 1920 йылда — 460 кеше; 1939 йылда — 387 кеше; 1959 йылда — 371 кеше; 1989 йылда — 323 кеше; 2002 йылда — 308 кеше; 2010 йылда — 317 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Дәүләкән гимназияһы № 3 филиалы), мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Урамдары
Тыныслыҡ урамы (Мира (улица))
Ярыштау урамы (Ярыштау (улица))
Археологик ҡомартҡылар
Ауылдан 1,5 саҡрым алыҫлыҡта Бура мәҙәниәтенә ҡараған Дүртөйлө ҡурғандары урынлашҡан.
Сәхәбә ерләнгән тау.
Мартин Лютер
Ҡалын яҙылышМа́ртин Лю́тер (Martin Luther ; 10 ноябрь 1483 йыл, Айслебен, Саксония — 18 февраль 1546 йыл, шунда уҡ) — христиан дине белгесе, Реформацияны башлап ебәреүсе, Тәүратты тулыһынса немец теленә тәржемә итеүсе. Протестантизмдың бер йүнәлеше атамаһы — «лютеранлыҡ» уның исеменән алынған. Әҙәби немец теленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Мартин Лютер Айслебен ҡалаһына (Саксония кенәзлегендә) яҡшыраҡ тормош эҙләп килгән Ганс Лютер, ысын фамилияһы Людер, (1459—1530) ғаиләһендә тыуған. Бында ул баҡыр рудниктарында эшләй. Мартин тыуғас, ғаилә Мансфельд ҡалаһына күсенә, Ганс Лютер хәлле генә ҡала кешеһенә (бюргер) әйләнә. 1525 йылда Ганс үҙ вариҫтарына 1250 гульден ҡалдыра, был аҡсаға күп кенә ер һатып алып була.
1497 йылда 14 йәшлек Мартинды ата-әсәһе Магдебургтағы Франциск ордены мәктәбенә бирә. Был осорҙа Лютер иптәштәре менән диндар кешеләрҙең өйҙәре янында йырҙар йырлап, ашарға таба.
1501 йылда ата-әсәһе ҡушыуы буйынса Лютер Эрфурт университетына уҡырға инә. Ул дәүерҙә бюргерҙар үҙ улдарын юғары белемле хоҡуҡ белгесе итеп күргеһе килә. Ләкин хоҡуҡты өйрәнә башлағансы, « Ете ирекле сәнғәт» курсын үтергә кәрәк була. 1505 йылда Лютер Ете ирекле сәнғәт магистры дәрәжәһен ала һәм хоҡуҡ ғилемен өйрәнә башлай. Шул уҡ йылда, атаһы ҡаршы килеүгә ҡарамаҫтан, ул Эрфурттағы Августин ордены монастыренә китә. Был көтөлмәгән аҙымды төрлөсә аңлаталар. Берәүҙәр быны Лютерҙың «үҙенең гонаһлы булыуын аңлауы» менән бәйләһә, икенселәре, ул бер ваҡыт йәшенгә эләккән сағында Хоҙайҙан иҫән ҡалдырыуын һораған, монах булырға һүҙ биргән, шунан һуң Августин орденына ҡушылған, тип иҫәпләй. Был ваҡиғанан бер йыл алда Августин ордены викарийы вазифаһына Иоганн фон Штаупиц билдәләнә, һуңыраҡ улар Лютер менән дуҫлашып китә.
1506 йылда Лютер монах нәҙерен (антын) әйтә. 1507 йылда ул рухани булып китә.
Виттенбергта
1508 йылда Лютерҙы яңы асылған Виттенберг университетына уҡытырға ебәрәләр. Бында ул Аврелий Августин хеҙмәттәре менән таныша. Уның уҡыусылары араһында буласаҡ Реформация осоро немец шағиры һәм яҙыусыһы Эразм Альберус та була.
Лютер университетта уҡытыу менән бер рәттән үҙе лә дин белгесе (теология) докторы дәрәжәһен алыу өсөн уҡыуын дауам итә.
1511 йылда Лютерҙы ордендың эше буйынса Римға ебәрәләр. Йәш дин белгесенә был сәйәхәт бик көслө тәьҫир итә. Ул Рим-католик руханиҙарының аҙғын икәнлеген күрә.
1512 йылда Лютер дин белгесе докторы дәрәжәһен ала. Бынан һуң ул Штаупитц урынына дин тәғлимәте уҡытыусыһы вазифаһына тәғәйенләнә.
Лютер һәр ваҡыт Аллаһ алдында билдәһеҙ халәттә, үҙенең етешһеҙ яҡтары барын тойоп йәшәй, был уй-хистәр уның ҡараштары нығыныуға ярҙам итә. 1509 йылда ул студенттарға Петр Ломбардтың "Сентенциялар"ы тураһында, 1513—1515 йылдарҙа — Псалтирь, 1515—1516 йылдарҙа — Апостол Павелдың Рим христиандарына мөрәжәғәтен, 1516—1518 йылдарҙа —Галатия христиандарына һәм Йәһүдтәргә мөрәжәғәте буйынса курстар уҡый. Лютер Тәүратты (Библия) бик ентекләп өйрәнә. Уҡытыуҙан тыш, ул 11 монастырь күҙәтсеһе лә була. Бынан тыш сиркәүҙә лә уҡыта.
Лютер һәр саҡ үҙен гонаһлы итеп тоя. Ауыр рухи кисерештәрҙән һуң, Лютер апостол Павелдың мөрәжәғәттәрен икенсе төрлө итеп аңлай башлай. Ул: « Аллаһ изгелеген беҙ Аллаһҡа ышаныуҙың үҙенән алабыҙ һәм уның арҡылы беҙҙе шәфҡәтле Аллаһыбыҙ ышаныу аша ярлыҡай икәнен мин аңланым»,-ти. Был уйҙар күңелендә яралғас, Лютер үҙен яңынан тыуған һәм асыҡ ҡапҡа аша ожмахҡа килеп ингән кеүек хис итә. Гонаһтарҙан арыныу (оправдание) Аллаһҡа ышаныусыға Аллаһтың шәфҡәтенә, рәхимлелегенә ышаныу аша бирелә тигән фекерҙе Лютер 1515—1519 йылдарҙа ентекләп өйрәнә.
Лютер сиркәү реформаторы
1517 йылдың 18 октябрендә Рим папаһы Лев X гонаһтарҙы кисереү һәм индульгенциялар һатыу тураһында булла сығара (маҡсаты- «Изге Петр ҡорамын төҙөлөшөнә һәм христиан донъяһы йәндәрен ҡотҡарыуға ярҙам итеү»). Виттенберг урамдарында монах Тецель теләгән бер кешегә үҙе өсөн генә түгел, үлгән кешеләр өсөн дә, ҡысҡырып, ярлыҡау тураһында грамота (индульгенция) тәҡдим итеп тора («So bald das Geld im Kasten klingt, die Seele aus dem Feuer springt» -Йәшниктә тәңкә сылтырауы менән, йән ут эсенән һикереп сығасаҡ). Лютер ҡәтғи рәүештә быға риза түгел икәнен белдереп, 1517 йылдың 31 октябрендә индульгенциялар һатыуға ҡаршы 95 тезис яҙа (Виттенбергта сиркәү ишегенә беркеп ҡуя тигән фекер менән немец сиркәү тарихы белгесе Эрвин Изерло риза түгел). Был тезистар аҫтына Eleutherius (боронғо грек телендә «ирекле») исеме менән имза ҡуя.
Тезистарҙы Лютер Бранденбург епискобына һәм Майнц архиепискобына ебәрә. Папаға ҡаршы хәрәкәттәр элек тә булып торған. Лютер Аллаһҡа табыныусылар менән Аллаһ үҙ-ара аралашыуы өсөн руханиҙар булыуы кәрәк түгел, Библияла яҙылған Иисус һүҙе- христиандар өсөн иң ҙур авторитет тигән уйҙа нығына һәм был фекерҙе христиандар араһында бик әүҙем тарата башлай. Ә католик сиркәүен төрлө дәрәжәләге руханиҙар ойошмаһы етәкләй, Рим папаһы- уның башлығы. Был ябай фекер айырымлығы ғына түгел, ә тотош католик сиркәүе тормошона ҡағылышлы бәхәс була.
Был тезистар тураһында хәбәр йәшен тиҙлеге менән тарала, һәм Лютерҙы 1519 йылда судҡа, шунан кире уйлап, Лейпцигҡа диспутҡа саҡыралар. Лютер был осорҙа бер кем менән һөйләшмәҫкә һүҙ биргән булһа ла, был диспутҡа бара (быға тиклем чех монахы Ян Густы яндырһалар ҙа). Диспут башында Лютер папаға буйһоноуы тураһында әйтә. Ләкин һүҙ көрәштергән ваҡытта теология докторы Экк папаның христиан сиркәүендә, апостол Петрҙың вариҫы булараҡ, айырым, юғары урыны бар икәне тураһында фекерҙәр әйтә. Лютер католик папаның хаҡ һәм гонаһһыҙ булыуына шик белдерә. Папа Лев X Лютерға ләғнәт уҡый, 1520 йылда ләғнәт буллаһын Аккольти өйөнән Пьетро төҙөй (2008 йылда католик сиркәүе Лютерҙы «аҡларға» уйлауҙары тураһында хәбәр итә ). Лютер Виттенберг университеты алдында папа буллаһын (Exsurge Domine- сиркәүҙән ситләтеү тураһында) яндыра һәм «Немец милләте христиан дворяндарына» мөрәжәғәтендә папаның баҫымына ҡаршы көрәште бөтә немец халҡының эше тип иғлан итә.
Изге Рим империяһы императоры Карл V папа яҡлы булып сығыш яһай, Лютерҙы Вормсҡа рейхстагҡа саҡыра. Бында Лютер үҙ ҡараштарынан баш тармай, ябай ғына итеп папның, сиркәү соборҙарының абруйын танымауын әйтә: «…минең намыҫым Аллаһ һүҙенә бәйләнгән. Мин бер нимәнән баш тарта алмайым һәм теләмәйем дә, сөнки намыҫҡа ҡаршы сығыу насар һәм хәүфһеҙ түгел. Аллаһ мине ярҙамынан ҡалдырмаһын. Амин»-ти. Лютер телмәренең тәүге баҫмаларында: «Шуға инанғанмын һәм башҡаса булдыра алмайым»,-тигән һүҙҙәр бар, тик ултырыш документтарында был һүҙҙәр яҙылмаған.
1525 йылда 42 йәшлек Лютер 26 йәшлек элекке монахиня Катарина фон Борға өйләнә. Был никахта уларҙың алты балаһы була.
1524—1526 йылғы Германиялағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше ваҡытында Лютер боласыларға ҡаршы ҡәтғи тәнҡит менән сыға, боласыларҙы үлтереүҙе хуплап, «Юлбаҫарҙар һәм кеше үлтереүсе крәҫтиәндәр өйөрөнә ҡаршы» мөрәжәғәт яҙа.
1529 йылда Лютер Бәләкәй һәм Ҙур Катехизистарҙы яҙа, улар Татыулыҡ китабы нигеҙен тәшкил итә.
1530 йылғы Аугсбург рейхстагында Лютер ҡатнашмай, протестанттар фекерҙәрен унда Филипп Меланхтон еткерә.
Лютер бер нисә тапҡыр Йена ҡалаһында була. 1532 йылдың мартында башҡа исем аҫтында «Ҡара айыу» ҡунаҡханаһында йәшәй. Ике йылдан һуң ул был ҡалала Изге Михаил сиркәүендә вәғәздәр уҡый, Реформацияны аңлы рәүештә яманлаусыларға ҡаршы сыға. 1537 йылда һуңыраҡ университетҡа әүерелгән «Салана»ға нигеҙ һалынғас, Лютер бында иркенләп вәғәздәр уҡый һәм сиркәүҙе яңыртырға саҡыра алған.
Лютерҙың көрәштәше Георг Рёрер (1492—1557), университетта һәм китапханала булғанда, Лютерҙың хеҙмәттәрен мөхәррирләй. Һөҙөмтәлә «Лютерҙың Иена Тәүраты» нәшер ителә, ул хәҙер ҡала музейында һаҡлана.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Лютер төрлө сирҙәр менән көрәшә. Ул Айслебендә 1546 йылдың 18 октябрендә вафат була.
1546 йылда курфюрст Иоганн Фридрих I Генрих Циглерҙан (Эрфурт һөнәрсеһе) Виттенбергтағы Лютер ҡәбере өсөн һәйкәл эшләтә. Башта Оло Лукас Кранах эшләгән ағас статуя тороға тейеш була. Бронза таҡта егерме йыл буйыВеймар замогында һаҡлана. 1571 йылда Иоганн Фридрихтың уртансы улы уны университетҡа бүләк итә.
Лютер сәнғәттә
2010 йылда билдәле немец рәссамы-концептуалист Оттмар Хёрль Виттенбергтың төп баҙар майҙаныда (Германия) Мартин Лютерҙың 800 скульптураһын ҡуя.
Лютер эшмәкәрлегенәң тарихи әһәмиәте
Макс Макс Вебер билдәләүенсә, лютеран вәғәҙе Реформацияға этәргес биреп кенә өалмай, капитализм барлыҡҡа килеүгә боролош яһаусы көстәрҙең береһе була һәм Яңы дәүерҙең рухын билдәләй. Лютер немец ижтимағи фикере тарихына мәҡәриф, тел, музыка реформаторы булараҡ мәҙәниәт эшмәкәре булып кереп ҡала. 2003 йылда йәмәғәтселек фекерен билдәләү өсөн һорау алыуҙар нәтижәһендә Мартин Лютер Германия тарихында иң бөйөк немецтар араһында икенсе урында билдәләнә (беренсе урында Конрад Аденауэр, өсөнсө урында — Карл Маркс). Лютер #REDIRECT Яңырыу мәҙәниәте йоғонтоһон үҙендә татый, «папа яҡлылар» менән көрәштә халыҡ мәҙәниәтен файҙаланырға тырыша һәм үҫеше өсөн күп эшләй. Лютер тарафынан Библияны немец теленә тәржемә итеү ҙур әһәмиәткә эйә була (1522—1542). Был тәржемәлә ул дөйөм немец теле нормаларын раҫлай. Библияны тержемә итергә уның яҡын дуҫы Иоганн-Каспар Аквила булышлыҡ итә.
Ғәли
Этимологияһы
Ғәли (Ғәле) башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, дәрәжәле, бөйөк, оло, юғары; ҡәҙерле; тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Муса Ғәли (псевдоним, төп исеме — Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев; 15 октябрь 1923 йыл — 15 ғинуар 2004 йыл) — башҡорт шағиры, драматург һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), Халыҡтар Дуҫлығы (1993) ордендары кавалеры.
Рафиҡов Ғәли Лотфрахман улы, Ғәли Рафиҡи (29 июль 1890 йыл — 11 март 1945 йыл) — уҡытыусы, яҙыусы. 1928 — 1945 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһы уҡытыусыһы.
Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы (12 июнь 1950 йыл — 15 ноябрь 2009 йыл) — башҡорт йырсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы (16 ғинуар 1919 йыл — 26 ноябрь 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1969) һәм РСФСР-ҙың (1979) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1983). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1986) ордендары кавалеры.
Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы (3 август 1903 йыл — 14 август 1977 йыл) — агроном, иҡтисадсы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1961). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1944, 1957) кавалеры.
Һәүәләй ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Һәүәләй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Һәүәләй ауылы.
Ғәли
Билдәле кешеләр
Али (Ғәли) ибн Әбү Талип ибн Ғәбд әл-Моталлип ибн Хашим ибн Ғәбд-әл-Манаф (علي بن أبي طالب ; яҡ. 600 йыл — 24 ғинуар 661 йыл) — атаҡлы сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре ; Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбә, дүртенсе хаҡ хәлиф (656—661 ) һәм шиғыйҙарҙың беренсе имамы. Идара иткән осорҙа хәҙрәти Ғәлигә Әмир әл-Мөьминин (мөьминдәр юлбашсыһы) исеме бирәләр. Ғәли Ислам ҡабул иткән беренсе бала була; артабан ул Исламдың тәүге йылдарындағы бар ваҡиғаларында һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ислам дошмандары менән алып барған барлыҡ яуҙарҙа ҡатнаша. Мин ғилем ҡалаһы булһам, Ғәли ошо ҡаланың асҡысы» — ти торған булған Рәсүл. Хәлиф Усманды фетнә күтәргән һалдаттар үлтергәндән һуң хәҙрәти Ғәли хәлиф булып ҡала. Мүәвиә күтәргән фетнәгә ҡаршы сыға, харижит ҡулынан һәләк була.
Һәүәләй ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡарма власы
Һәүәләй ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Һәүәләй ауылы, Тыныслыҡ урамы, 8. б.
Ғәли
Билдәле кешеләр
Ҡол Ғәли (Кол Гали, Qol Ğəli, Кул Али; 1183—1236 йылдар) — Волга-Урал төбәгендә йәшәгән халыҡтарҙың бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «Ҡисса-и Йософ» («Йософ китабы»ның) авторы. Сығышы буйынса башҡорттарҙың әйле ырыуынан булған, Волга буйы Болғарының Бүләр (Биләр) һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын 1233 йылда яҙған.
Фәйезов Ғәли Биктимер улы (20 июль 1948 йыл) — ғалим-философ, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш дәүләт кәңәшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Ҡадир Ғәли, Ҡадир-Ғәлибәк Жалайырлы (XVI быуат уртаһы — XVII быуат башы), Себер һәм Ҡасим ханлыҡтарында батша шағиры, яҙыусы. Сығышы менән Жалайыр ҡәбиләһенән (Qadırğalï Jalayir / Жалайыр Қадырғали, ҡушаматы Ҡарачи) — ҡаҙаҡ йылъяҙмасыһы, XVI—XVII быуаттарҙа йәшәгән сәйәси эшмәкәр.
Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы (25 сентябрь 1951 йыл) — хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы подполковник. 2000 — 2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Милли музейының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).
Алтынбаев Ғәли Мансур улы (19 ноябрь 1956 йыл) — башҡорт музыканты, аккомпаниатор-концертмейстер, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы (15 октябрь 1890 йыл — 25 ноябрь 1959 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1919 йылдың июленән 1920 йылдың октябренәсә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944).
Бирҙин Ғәли Иркәбай улы (5 март 1907 йыл — 25 октябрь 1973 йыл — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 3-сө уҡсылар батальоны командирының сәйәси бүлеге буйынса урынбаҫары (Ялан фронты 37-се удар армияһы 92-се гвардия уҡсылар дивизияһы 280-се уҡсылар полкы). Гвардия капитаны . Советтар Союзы Геройы (1944).
Мәзитов Ғәли Әхмәт улы (14 сентябрь 1912 йыл — 30 ғинуар 1993 йыл) — совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). Советтар Союзы Геройы (1944).
Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы (20 март 1905, Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Һарыкүлмәк ауылы (хәҙер Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) — 24 апрель 1982, Өфө) — тәржемәсе, журналист. Яҙыусылар союзы ағзаһы (1954).
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы (1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сежанты, гвардия кесе ветеринария фельдшеры, «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены кавалеры.
Мәхмүт Ғәли (Мәхмүт бине Ғәли бине Ғүмәр әл-Болғари әс-Сараи әл-Ҡәрдәри) — XIII — XIV быуаттарҙа йәшәп ижад иткән төрки шағиры.
Сираев Ғәли Фазлый улы (Сираев Галей Фаздиевич; 1915 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, старшина.
Сәйетов Ғәли Сәйет улы (Саитов Гали Саитович; 1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Ҡатай Ғәли бей, Ғәли бәк, Ҡатай хан — был исемдәр барыһы ла Ҡатай ырыуы бейе Ғәлиҙең ҡушаматтары. Ул XIV быуат аҙағында- XV быуат башында йәшәгән. Сығышы — Бөйөк Ляо империяһы императорҙары Юлуйҙар затынан.
Сафин Ғәли Ҡорбан улы (Сафин Галий Курбанович; 1915 йыл — ?) — 112-се легендар Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы. 1942 йылдың 7 июлендә хәбәрһеҙ юғала.
Ғәлиев Ғәли Талха улы (1950 йыл) —  ғалим-социолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 2013 — 2016 йылдарҙа Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының Өҙлөкһөҙ һәм өҫтәмә белем биреү институты директоры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Тәтер-Арыҫлан ауылынан.
Йөҙйәшәров Ғәли Кинйәғол улы(1909 йыл (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Мәҡсүт ауылы  — 10 июль 1942 йыл   ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Ғатауллин Ғәли Шәйслам улы (6 июль 1948 йыл) — башҡорт яҙыусыһы.
Ишмырҙин Ғәли Мөхәмәтйән улы (15 март 1903 йыл — 14 август 1942 йыл) — һынаусы лётчик, майор. Өфө аэроклубының беренсе етәксеһе. Башҡорттарҙан һәм Башҡортостандың беренсе лётчигы.
Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы (1 сентябрь 1908 йыл — 13 сентябрь 1982 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты.
Ғәли Йыһанша Әсәҙулла улы (Зиганша Асадуллович Галли, Галли Джианшах Эседович; 1894 йыл  — 1938 йыл) — СССР партия-дәүләт эшмәкәре.
Вәхитов Ғәли Хәйрулла улы(Гали Хайруллович, Галей Хайруллович, Гали Хайруллич (1903 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, 275-се кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры. Өлкән лейтенант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942, 1946).
Ауылдар
Ғәли (Алькино) — Рәсәй Федерацияһы Һамар өлкәһе Похвистнево районы ауылы. Ғәли ауыл биләмәһенең үҙәге.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғәли Соҡорой музейы — танылған ғалим, XIX быуат башҡорт мәғрифәтсеһе Ғәли Соҡоройҙың мемориаль музейы, Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Иҫке Соҡор ауылында урынлашҡан.
Яңы Алексеевка (Миәкә районы)
Яңы Алексеевка (Новоалексеевка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452095, ОКАТО коды — 80244845003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хаби-Яха
Хаби-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Круть-Балта
Круть-Балта — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балта йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Павлов паркы
Павлов паркы (Павлов исемендәге парк, Михаил Павлов исемендәге парк, М. Я Павлов паркы) — Минск ҡалаһының Мәскәү районындағы парк.
Урыны
Парк Минск ҡалаһының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Мәскәү районында, Көньяҡ-Көнбайыш (Минск биҫтәһе), Малиновка һәм Брилевичи биҫтәләре араһында урынлашҡан.
Парк Дзержинский, Любимов проспекттары, Космонавтар, Белецкий, Ҡурған урамдары менән сикләнгән.
Минск ҡалаһының башҡарма комитеты етәкселеге, Минск ҡала советы депутаттары ҡатнашлығында паркты асыу һәм паркка Я. М. Павлов исемен биреү тантанаһы Михаил Яковлевич Павловҡа 60 йәш тулған көндә — 2012 йылдың 1 сентябрендә үтә.
Павлов исеме бирелгәнгә тиклем парк халыҡ телендә Мухлей тип атала.
Йылға
Парк биләмәһендә урынлашҡан Лошица йылғаһы участкаһын халыҡта Мухлей тип йөрөтәләр.
Парк формаһының үҙгәреүе
2013—2014 йылдарҙа Дзержинский проспектындағы реконструкция һәм Минск метрополитенының «Петровщина» станцияһынан «Малиновка» станцияһына тиклем Мәскәү тармағын төҙөү менән бәйле, Космонавтар урамының башланғыс өлөшөндә юлдың формаһы бер нисә тапҡыр үҙгәрә (Дзержинский проспекты тирәһендә). Ошоноң менән бәйле парктың сиге ике тапҡыр үҙгәрә.
Абдуллатиф Әбсәләмов
Абдуллатиф Әбсәләмов (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Абдуллатиф Әбсәләмов (Әбделлатиф Әбсәләм улы Ҡормашов) Ырымбур губернаһы Байлар улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Ҙур Нөркәй ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Галанда Микулаш
Микулаш Галанда (Mikuláš Galanda; 4 март 1895 йыл, Мала Веска, Австро-Венгрия (хәҙер Турчьянске-Теплице янында, Словакия) — 5 июнь 1938 йыл ), словак рәссамы, иллюстратор, график.
XX быуат башындағы словак модернына нигеҙ һалыусы һәм пропагандалаусыларының береһе.
Биографияһы
Мала Вескала тыуа. Будапештта Художество академияла (1914—1916) һәм Прагала Художество-сәнәғәт мәктәбендә (1923—1927 (хәҙер Һынлы сәнғәт академияһы) художестволы белем ала. Август Бремсе һәм Франц Тиле уҡыусыһы була.
1928 йылда Будова Мария менән таныша, 1931 йылда уға өйләнә.
Словак модернизмы формалашыуына ҙур өлөш индерә. Ул һәм уның дуҫы Фулла Людовит словак модернистары манифесы авторҙары була.
Мартин ҡалаһындағы мемориал Халыҡ зыяратында ерләнә.
Ижады
Үҙ ижадында фовизм һәм кубизмдың айырым ысулдарын ҡуллана, халыҡ сәнғәте традицияларына мөрәжәғәт итә.
Крәҫтиән тормошон поэтик һүрәтләй, улар йомшаҡ колорит һәм дөйөмләштерелгән ритм менән айырылып тора. («Бишек янында», 1929, Милли галерея, Прага; «Пастораль», 1936, шәхси йыйынтыҡ), ҡала ярлылары тормошо темаһына арналған социаль-тәнҡит ноталар менән һуғарылған гравюралар һәм һүрәттәр авторы
(литография циклы «Ҡалала мөхәббәт», 1924; «Эшһеҙ», литография, 1925).
Өхүд
Өхүд (Үхүд); русса Ухуд (Оход ) — изге тау, Мәҙинә ҡалаһының төньяғында (Сәғүд Ғәрәбстаны) урынлашҡан. Бейеклеге — 1126 метр.
Хәҙерге көндә тау ҡала һыҙатына инә, әммә борон Өхүд Мәҙинәнән ситтә урынлашҡан булған.
Тарихы
Тау эргәһендә 625 йылдың 23 мартында Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендәге мосолмандар һәм Әбү Суфыян етәкселегендә мәжүси ҡорайыштар араһында һуғыш була. Был һуғышта мосолмандар еңелә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең 70 көрәштәше, шул иҫәптән пәйғәмбәрҙең ағаһы Хәмзә ибн Ғәбд әл-Мотталиб та үлтерелә.Мөхәммәт үҙенең дуҫтарының ҡәберен зыярат ҡылыу маҡсаты менән йыл һайын Өхүдкә килә торған була. Бер нисә мәғлүмәт буйынса, был һуғыштан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр яҡындағы Фәсех мәсетендә өйлә намаҙын уҡый.
Ҡайһы бер мосолман риүәйәттәренә ярашлы, Мәҙинәнең төрлө осонда урынлашҡан Өхүд һәм Ғәйер тауҙары Ожмах һәм Тамуҡ ҡапҡалары түбәләрендә тора. Мөхәммәт Әл-Мөнәжжид тигән ғөләмә фекеренсә, уларҙың ожмах менән тамуҡ ҡапҡаларына ҡыҫылышы бар тигән хәҙистәр дөрөҫлөккә тап килмәй
Ай-Юган (Сотэ-Юган ҡушылдығы)
Ай-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сотэ-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Шәйҙуллина Фәйрүзә Динислам ҡыҙы
Шәйҙуллина Фәйрузә Динислам ҡыҙы (20 март 1951 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992).
Биография
Фәйрузә Динислам ҡыҙы Шәйҙуллина 1951 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Лаяшты ауылында тыуған.
1969 йылдан солистка булып эшләй, 1992—1999 һәм 2003—2004 йылдарҙа — дирижёр, 1999 йылдан Өфө ҡалаһы Хор капеллаһы педагог-репетиторы.
2002—2003 йылдарҙа һәм 2004 йылдан — директор урынбаҫары, ә 2008 йылдан — Башҡорт филармонияһы труппаһы етәксеһе.
1976 йылда Өфө сәнғәт институтының хор дирижеры бүлеген ситтән тороп тамамлай (М. А. Букатова класы).
Вокаль партиялары
Шамил Ибраһимовтың Ҡадир Даян шиғырына «Алыҫтағы йондоҙ», Заһир Исмәғилевтың Рәшит Назаров шиғырына «Әсә һүҙҙәре», Салауат Низаметдиновтың Рәми Ғарипов шиғырына «Биш уйланыу» хор әҫәрҙәрендә яңғыҙ башҡарылған партиялар, В. А. Моцарт Реквиемы, башҡорт йырҙары («Элмәлек»), татар йырҙары («Минең Ватаным») һ.б.
Петрушевская Людмила Стефановна
Людмила Стефановна Петрушевская (26 май 1938, Мәскәү) — урыҫ прозаигы һәм шағирәһе, драматург, сценарист, тәржемәсе, төрлө музыкаль йүнәлештәрҙе башҡарыусы.
Үҫмер йылдары
1938 йылдың 26 майында Мәскәүҙә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Стефан Антонович Петрушевский, философ, марксистик-ленинизм этикаһы һәм фәнни атеизм проблемалары менән шөғөлләнә; әсәһе — Яковлева Валентина Николаевна.
Тел белгесе, СССР-ҙың ҡайһы бер халыҡтары өсөн яҙмалар ижад итеүсе Н. Ф. Яковлевтың ейәнсәре.
Революционер, 1898 йылдан РСДРП ағзаһы Илья Сергеевич Вегерҙың (1865—1948) бүләсәре. Совет дәүләт эшмәкәрҙәре Е. И. Вегерҙың һәм В. И. Вегерҙың туғанының ейәнсәре.
Һуғыш ваҡытында туғандарында, шулай уҡ Өфө янындағы балалар йортонда йәшәй.
Һуғыштан һуң Мәскәүгә ҡайта, Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.
Ижады
Мәскәү гәзиттәрендә хәбәрсе, нәшриәт хеҙмәткәре булып эшләй, 1972 йылдан — Үҙәк телестудия мөхәррире.
Петрушевская иртә шиғырҙар яҙа башлай, студенттар кисәләренә сценарийҙар яҙа, яҙыусы эшмәкәрлеге тураһында етди уйланмай.
Тәүге пьесаларын уҡ үҙешмәкәр театрҙар күреп ҡала: «Музыка дәрестәре» спектаклен (1973) Р. Виктюк 1979 йылда «Москворечье» мәҙәниәт һарайының театр-студияһында, шулай уҡ В. Голиков Ленинград дәүләт университетының театр-студияһында ҡуя һәм шунда уҡ тиерлек тыйыла (тик 1983 йылда ғына баҫыла).
«Цинцано» постановкаһын Львовта «Гаудеамус» театры башҡара. Профессиональ театрҙар Петрушевскаяның пьесаларын 1980-се йылдарҙа ҡуя башлайҙар: Таганрог театрында бер шаршаулы «Мөхәббәт», «Колумбина фатиры» «Современникта», «Мәскәү хоры» МХАТ-та. Яҙыусыға оҙаҡ ваҡыт «өҫтәлгә» эшләргә тура килә — мөхәррирҙәр «тормоштоң күләгәле яҡтары» тураһында хикәйәләр һәм пьесаларҙы баҫтыра алмай. Эшен туҡтатмай, шаяртыу-пьесалар («Анданте», «Коломбина фатиры»), диалог-пьесалар («Стакан воды», «Изолированный бокс»), монолог-пьеса (уның драматик әҫәрҙәре йыйынтығына исем биргән «XX быуат йырҙары») ижад итә.
Петрушевскаяның прозаһы тематик планда һәм художество алымдар ҡулланыуҙа драматургияны дауам итә. Уның әҫәрҙәре йәштән алып ҡартлыҡҡа тиклем ҡатын-ҡыҙҙар тормошоноң үҙенсәлекле энциклопедияһы булып тора:
1990 йылда «Көнсығыш славяндары йырҙары» циклы яҙыла. 1992 йылда «Время ночь» повесы баҫылып сыға, уны йыш ҡына Петрушевская ижадының иң юғары нөктәһе тип атайҙар. Өлкәндәр өсөн дә, балалар өсөн дә әкиәттәр яҙа:
Петрушевская профиле Ю. Норштейндың «Ёжик в тумане» йәнһүрәтенең прототибы булып хеҙмәт иткәнме, юҡмы икәнлеге тураһында ҡапма-ҡаршылыҡлы дәлилдәр бар. Бер яҡтан, был эпизод Петрушевская китабында туранан-тура һүрәтләнгән. Икенсе яҡтан, Норштейн үҙе терпенең барлыҡҡа килеү процесын икенсе төрлө тасуирлай.
Йәмәғәт позицияһы
1996 йылда Рәсәй властарын Чечнялағы һуғышты туҡтатырға һәм һөйләшеүҙәр барышына күсергә саҡырған мәҙәниәт һәм фән эшмәкәрҙәре араһында була.
2020 йылдың мартында Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына төҙәтмәләр индереүгә ҡаршы мөрәжәғәткә ҡул ҡуя.
2020 йылдың сентябрендә Белоруссияла ҡаршылыҡ акцияһын хуплау хатына ҡул ҡуя.
Шәхси тормошо
Людмила Петрушевская Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.
Тол ҡатын, мәрхүм ире — Солянкалағы галерея директоры Борис Павлов.
Өс балаһы бар:
Библиография
Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы. — М.: АСТ; Харьков: Фолио. 1996.
Әкиәттәре
2002 йылда Петрушевская Петр сусҡа бәрәсе тураһында өс китап яҙа:
2008 йылда шул уҡ исемле мультфильм төшөрөлә.
2010 йылда Лейн исемле ҡулланыусы «Поросёнок Пётр съе…» йырын яҙҙыра, ә ҡулланыусы Артем Чижиков уға йәнһүрәттәр видеосериалын һайлап ала. Был клип эмиграция тураһында популяр интернет-мемуарға әүерелә <sup class="" style="white-space: nowrap">['' <span style="" title="Википедия:Значимость факта">әһәмиәтле факт? '']
Яҙыусы Бетти Хоуҙың «Питер сусҡаһы һәм уның самолёт сәйәхәте» әҫәре Петрушевская китаптарындағы бер нисә деталгә оҡшаған (атап әйткәндә, тышлыҡтағы самолёттың төҫө һәм төп геройҙың исеме).
Повесть һәм хикәйәләр йыйынтыҡтары
Тәржемәләре
Налим (Тура ҡушылдығы)
Налим (Талица) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 899 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Иҫке Ҡаҙансы ауылы ер-һыу атамалары
Иҫке Ҡаҙансы (рус. Старые Казанчи) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 631 кеше[1]. Почта индексы — 452887, ОКАТО коды — 80204816001.
Налим (Тура ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :