cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мухина Зинаида Григорьевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән машиналар төҙөүҙә айырым ҡаҙаныштары һәм юғары етештереүгә өлгәшкәне өсөн Зинаида Григорьевна Мухинаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып «Социалистик Хеҙмәт Геройы» юғары исеме бирелә.
Партияның XXII съезы делегаты була (1961). Пермь депутаттар ҡала советы депутаты, КПСС-тың Пермь ҡалаһы Дзержинский район комитеты бюроһы ағзаһы була.
Пермдә йәшәй. 2013 йылдың 16 апрелендә вафат була, ҡаланың төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Таш йылғалар
Таш йылғалар (ҡоромдар) (курумы) — (боронғо төрки qorum «таш һибелмә, ҡая ватыҡтары, һарыҡташтар» тигәндән килеп сыҡҡан ) — был термин физик географияла, геологияла һәм геоморфологияла ҡулланыла; ике мәғәнәһе бар:
Иҫке Әзмей
Иҫке Әзмей (Старое Азмеево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 343 кеше. Почта индексы — 452665, ОКАТО коды — 80207819007.
Халыҡ һаны
{Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Таш йылғалар
Рәсәй Федерацияһында ҡоромдарҙы өйрәнеү әйҙәүсе фәнни үҙәге -М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты.
Термин
Азияның күп кенә өлкәләрендә был термин киң ҡулланыла. Донъя географик әҙәбиәтендә һәм картографияла, Ҡараҡором (тау системаһы) атамаһында нығынған  (төркисә  «ҡара таш, ҡара ҡая»).
Таш һибелмәләрҙе урыҫ телендә фәнни әйләнешкә "ҡором" (курумы)тип Рәсәй геологы  Макеров Яков Антонович «Нагорные террасы Сибири и их происхождение» (1913)тигән монографияһында индергән. Термин башҡа бер нисә телдә лә нығынған. Әммә рәсәй фәнни әҙәбиәтендә башҡа терминдар ҙа осрай: «курум» — «каменистая осыпь», «каменная россыпь», «каменный шлейф», «обломочные накопления», «глыбовая россыпь», «курумовое поле», «каменная река», «каменные моря», «каменный глетчер», «движущийся поток щебня», «курумник», «развалы каменных глыб». Рәсәй тикшеренеүсеһе А. Ф. Глазовский Алтайҙа һәм Саянда  «уронник» тигән атама булыуын яҙа.
"Вечный зов" фильмында таш йылғалар
Совет осороноң иң популяр күп сериялы фильмдарының береһе "Вечный зов"тың тәбиғәт күренештәре Башҡортостанда төшөрөлгән. Улар араһында Белорет тауҙарының таш йылғалары ла бар. Был йылға Белорет районының Отнурок ауылынан йыраҡ түгел тау буйында төшөрөлгән
Яра-Яха (Сале-Паюта-Яха ҡушылдығы)
Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сале-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цыпел
Цыпел — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Үрге Дудкинский
Үрге Дудкинский  — Ҡариҙел йылғаһында кеше йәшәмәгән ҙур булмаған утрау, Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы Киров районы биләмәһенә инә. Ҡариҙел йылғаһының суднолар йөрөй торған фарватерының һул яғында ята. Йылғаның уң ярында — «Трамплин» һәм «Олимпик парк» пассажирҙар транспорты туҡталыштары урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ҡанат юлынан паромда барыуы уңайлы.
Тасуирламаһы
Утрау урман менән ҡапланған (уҫаҡ, тал, саған). Фарватерға сыҡҡан көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш ярҙары ҡомло, ҡалғандары — һаҙлыҡлы. Утрауҙа бер ниндәй ҙә ҡаралтылар юҡ, әммә көньяҡ өлөшөндә, төптә, ҙур булмаған ялан бар.
Утрауҙың төньяҡ-көнбайыш осонан бик алыҫ түгел һыу ағыҙып килтергән бәләкәй генә утрау барлыҡҡа килгән. Ул тулыһынса тиерлек һары төҫтәге ваҡ ҡомдан тора һәм рәсми булмаған рәүештә халыҡ араһында Йәннәт утрауы (Райский остров) исемен йөрөтә. Ҡоро йылдарҙа, мәҫәлән, 2010 йылдағы һымаҡ, Үрге Дудинский утрауы Йәннәт утрауы менән ҡоро ер тоташтырмаһы менән бәйләнә. Йәйҙең уртаһында утрауҙар араһында һай ғына һыу ятҡылығы ҡала. Ошо сәбәпле июль-август айҙарында ике утрауға ла еңел генә барып етеп була.
Барзюковка
Барзюковка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы (Кострома ҡултығы) һыу һаклағысына    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Үрге Дудкинский
Атамалары
Сергей Синенконың «Яңы һәм иҫке Өфө» энциклопедияһы мәғлүмәттәренә ярашлы Ҡариҙел йылғандағы Үрге Дудкинский йәки Тужилов утрауының ике исеме бар. Беренсе атамаһы — рәсми рәүештә бирелгән, был атаманы топографтар йылғаның һул яҡ ярында урынлашҡан Урге Дудкино ауылы атамаһы буйынса ҡушҡан булған. Икенсе атамаһы — Ҡариҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы Тужиловка ауылы исеменән алынған, был исем XIX быуат башындағы карталарҙа осрай.
Барзюковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1855 йыл
1855 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
1854 йыл
1854 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Васыг-Игль
Васыг-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Покур йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Демидовка
Демидовка (Демидовский) — Башҡортостандың Бөрө районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 452462, ОКАТО коды — 80213840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Труды
Труды (Дичня) — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы
Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы (8 март 1949 йыл) — ғалим-хирург, медицина өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2010 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 2‑се һәм 3‑сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1999), Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (1995). Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Биографияһынан
Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы Алсынбаев БАССР‑ҙың Архангел районы Ҡыҙылъяр ауылында тыуған.
1977 йыл - БДМИ‑ны тамамлағандан һуң “Глуховская” шифаханаһының бүлек мөдире.
1981 йылдан алып Благовещен үҙәк район хәстәханаһының баш табип урынбаҫары.
1986 йылдан — Сибай үҙәк ҡала хәстәханаһының баш табибы.
1990 йылдан — Өфөнөң Ленин районы һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире,.
1991 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советының сектор мөдире.
1993 йылдан — Өфөнөң 21‑се ҡала хәстәханаһының баш табибы.
1995 йылдан башлап “Иммунопрепарат” предприятиеһының генераль директоры (бер үк ваҡытта 1999 йылдан алып лаборатория мөдире).
2010 йылдан — директорҙың беренсе урынбаҫары.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре иммуномодулләүсе препараттарҙың тән бешеү,эренле шеш һәм башҡа ауырыуҙарҙы дауалау тәьҫирен өйрәнеүгә арналған.
Алсынбаев М.М. ҡатнашлығында үҙенсәлекле яңы иммуноглобулиндар эшләнә, ҡан препараттарын (лейкоцитар интерферон, церулоплазмин һ.б.) етештереү технологияһы камиллаштырыла.
220-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 31 уйлап табыу авторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһының 2‑се һәм 3‑сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы
Биографияһы
Рәсимә Баязитованың уҡыусылары район һәм республика олимпиадаларында призлы урындар яулай. Байназарова Гүзәлиә 2006/2007 уҡыу йылында һәм Төлкөбаева Гүзәлиә 20018/2019 уҡыу йылында башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика олимпиадаһында еңеүсе булдылар. Ул уҡытып сығарған уҡыусыларҙың күптәре филология факультеттарына уҡырға инеп, үҙ һөнәре буйынса эшләп йөрөйҙәр. Мәктәптә «Ҡаурый ҡәләм» түңәрәген етәкләй. Уҡыусыларының ижади эштәре республика ваҡытлы матбуғатында донъя күрә килә. Күп уҡыусылары «Йәншишмә» гәзитенең һәм «Аманат» журналының «Йәш хәбәрсе» исемен йөрөтәләр: Дәүләтшина Сәлимә (2017), Буранбаева Зилиә (2017), Алтынбаева Зәлиә (2018), Ҡарағолов Азамат (2019), Моратшина Заһиҙә (2020), Айытбаева Илүзә(2020), Мостафина Әлфинә(2021), Әйүпова Вәсилә(2021). Уҡыусылары Дәүләтшина Сәлимә (2017) һәм Алтынбаева Зәлиә (2018) «Йәншишмә» балалар һәм үҫмерҙәр гәзитенең Ғәбиҙулла Зарипов премияһын йөрөтә.
1996 йылда Баязитов Азамат Роберт улы менән тормош ҡоралар. Бер ул тәрбиәләп үҫтерәләр.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Читайте на WWW.UFA.KP.RU: https://www.ufa.kp.ru/daily/24326/518146/
Шәкүров Рәшит Закир улы
Рәшит Шәкүр (тулы исеме — Шәкүров Рәшит Закир улы, 11 ғинуар 1937 йыл) — башҡорт шағиры, тел һәм әҙәбиәт белгесе, публицист. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2021), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2018).
Биографияһы
Рәшит Закир улы Шәкүров 1937 йылдың 11 ғинуарында Әлшәй районы Яңы Абдрахман (Түбәнге Сумар) ауылында тыуған.
Ауылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, нефть техникумында уҡый, промыслыла оператор булып эшләй, армияла хеҙмәт итә. 1965 йылда Башҡорт дәүләт университетын ҡыҙыл дипломға тамамлай. Һуңынан СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый һәм 1974 йылда кандидатлыҡ, һуңынан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
«Башҡортостан» гәзитендә әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. БАССР Яҙыусылар союзы идараһында, «Ағиҙел» журналы, «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтендә яуаплы вазифалар башҡара. 1992 йылда Башҡортостанда энциклопедия төҙөү эшен йәнлендереп ебәрә. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте директоры булып эшләй. Уның редакцияһында «Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия» сыҡты, ул шулай уҡ алты томлыҡ «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» авторҙарының береһе.
Ғилми хеҙмәттәре
Рәшит Шәкүр — 180-дән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы. Уның фәнни эҙләнеүҙәре Башҡортостан топономикаһын өйрәнеүгә бағышланған. 1998 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт теле кафедраһы профессоры.
Әҙип, публицист һәм ғалим булараҡ, өс тиҫтәгә яҡын китап сығарған, шул иҫәптән: 10 шиғыр һәм публицистика йыйынтығы; 7 башҡорт әҙәбиәте, фольклоры, топонимияһы һәм диалектологияһы буйынса монография; күп һанлы ғилми-популяр хеҙмәттәр. 1996 һәм 1997 йылдарҙа уның мөхәррирлеге аҫтында башҡорт һәм рус телдәрендә «Башҡортостан» ҡыҫҡа энциклопедияһы донъя күрҙе.
Рәшит Шәкүр бөйөк башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе Аҡмулланың ижадын һәм тормошон өйрәнеп «Шиғриәт йондоҙо: Мифтахетдин Аҡмулла» (1981) тигән монография яҙҙы.
Башҡорт фольлоры тураһында «Сыңрау торналар иле» (1996) тигән китабы донъя күрҙе, уның шиғри шәлкемдәре, төрлө темаға яҙылған публицистик һәм ғилми мәҡәләләре республика гәзит һәм журналдарында даими баҫылып тора.
2012 йылда «Ыласындар оса бейектә» китабы өсөн Рәшит Шәкүргә Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2012) бирелде. Ул шулай уҡ Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).
Пётр I ике һумы (1718)
Пётрҙың I ике һумы (1718) — 1718 йылда ике һум номинал ҡиммәте менән һуғылған алтын тәңкә.
Тарихы
Софья Алексеевна ҡолатылғас, Пётр I-гә ҡаҡшаған финанс системаһын нығытыу һәм халыҡтың аҡсаға ышанысын арттырыу маҡсаты тора. Батша Алексей Михайловичтың баҡыр аҡса индерергә тырышыуы Баҡыр сыуалышы менән тамамлана.
1697—1698 йылдарҙа Пётр I Европаға ҡылған сәйәхәте Рәсәйҙең аҡса сәйәсәтенә ҙур йоғонто яһай. Унда ул аҡса һуғыу йортона инеү мөмкинлеген ала, Монетный дворҙың күҙәтеүсеһе Исаак Ньютон менән осраша. Пётр I ваҡ тәңкә киҫәксәләрен (ярым, сирек) иҫәпләр өсөн күп ваҡыт сарыф иткән Мәскәү дәүләте менән төрлө номиналдағы тәңкәләр һуғыусы Англия араһында айырманы күрә. Был ваҡытта инглиздәр тәңкәләрҙе гурчение (ҡабырғаларҙы машинала эшкәртеү) һөҙөмтәһендә оҙаҡ һаҡлауға өлгәшә. Гурчение тәңкәләрҙе мәғәнәһеҙ киҫмәй. Муттар металдың ҡабырға өлөшөн ҡырҡып ала алмай. Петр I Англиянан тәңкәләр эшләү өсөн ҡорамалдар һатып ала һәм уларҙы Мәскәүгә ҡайтара. 1717 йылда ул Парижға тәңкә һуғыу йортона килә, Рәсәй империяһында был ваҡытта тәңкә һуғыу Европа өлгөһө буйынса ҡуйылған була. Рәсәйгә тәүҙә тәңкә һуғыу оҫталары сит илдән саҡырыла, һуңынан производствоны урыҫ оҫталары үҙләштерә. 1710 йылда Федор Алексеев гурчение өсөн үҙ станогын эшләй. Бының өсөн Пётр I уға эш хаҡын күтәрә. 1718 йылдан гурчение Рәсәйҙә киң ҡулланыла башлай. Тәүге тәңкәләрҙә ике яҡ ситенә ике башлы сәмреғоштар — идарасыларҙың йәки ике хакимдың һүрәттәре төшөрөлгән була. Пётр I идара иткән осорҙа улар үҙгәртелә, алтын тәңкәләр ҡулланыуға индерелә.
Һүрәтләнеше
Пётр I ике һумлыҡ тәңкәһе 1718 йылда 781-се проба баҫыла;гурт: биҙәге;тәңкәнең диаметры 20,6 мм тәшкил итә; ауырлығы:408 г. Тәңкә Мәскәүҙә Красный дворҙ а баҫыла..
Реверс
Реверста изге апостол Андрей Первозванный тулы кәүҙәһе һүрәтләнә, нимб менән башын тотоп, уң ҡулын бөкләп, унан артта — тәре. Легенда — ЯҢЫ ХАҠЫ ИКЕ ҺУМ М 1718. Изге Андрей һүрәт аҫтына l хәреф — минцмейстер Иоганн Ланге тамғалары (1707—1719). Изге(Святой) тура дүртмөйөш рәүешендә эшләнгән нигеҙҙә тора.
Тәңкә шыма гурт(тәнле) булып һынлана.
Төрҙәре
Пётр I 1718 йылдағы ике һумлыҡ тәңкә бер төрө булып, түбәндәге билдәләре менән айырылған: тәңкәләр тора.
Ҡотлобаев
Ҡотлобаев — фамилия.
Александр II
Александр II Николаевич (29 апрель 1818 йыл, Мәскәү — 13 март 1881 йыл, Санкт-Петербург) — Рәсәй императоры, Романовтар династияһынан, Польша батшаһы һәм Финляндияның Бөйөк кенәзе (1855—1881). Бөйөк кенәздең, ә 1825 йылдан алып император Николай Павловичтың һәм Александра Федоровнаның тәүге улы.
Урыҫ тарихына киң мастштаблы реформалар үткәреүсе император булараҡ ингән. Урыҫ революцияһына тиклемге тарихта һәм болгар тарихнамәһендә махсус эпитетҡа лайыҡ була — Азатлыҡ яратыусы  (крепостной хоҡуҡты юҡҡа сығарыуы һәм Болгарияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта еңеүе менән бәйле). «Халыҡ ихтыяры» («Народная воля») йәшерен революцион ойошмаһы ойошторған террористик акт һөҙөмтәһендә һәләк була.
Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе
1818 йылдың 17 (29) апрелендә сәғәт 11-ҙә Мәскәү Кремленең Николай һарайында тыуған, император ғаиләһе бында апрель башында Пасханы ҡаршылау өсөн килгән була. Николай Павловичтың өлкән ағаларының улдары булмау сәбәпле, сабый шул ваҡытта уҡ буласаҡ тәхет вариҫы итеп ҡабул ителә. Уның тыуыуы хөрмәтенә Мәскәүҙә 201 пушка залплы салют ойошторола. Шарлотта Ливен 5 майҙа баланы Чудов монастырь соборына алып бара, унда Мәскәү архиепископы Августин сабыйҙы суҡындырыу йолаһын үткәрә, суҡындырыу хөрмәтенә Мария Фёдоровна барыһын да тантаналы киске ашҡа саҡыра. Александр — 1925 йылдан Рәсәйҙең башлығы булған берҙән-бер Мәскәүҙә тыуған император.
Буласаҡ императорҙың белеменә, тәрбиәһенә атаһы махсус иғтибар бирә. Александрҙың янында ғаиләнең иң яҡын кешеләре: 1825 йылдан — полковник К. К. Мердер, 1827 йылдан— генерал-адъютант П. П. Ушаков 1834 йылдан — генерал-адъютант А. Х. Ливен булалар 1825 йылда остазы һәм урыҫ теле уҡытыусыһы итеп В. А. Жуковский тәғәйенләнә.
Александрҙың уҡытыусылары — протоиерейҙар Г. П. Павский һәм В. Б. Бажанов (Закон Божий), М. М. Сперанский (ҡануниәт), К. И. Арсеньев (статистика һәм тарих), Е. Ф. Канкрин (финанстар), Ф. И. Брунн (тышҡы сәйәсәте), Э. Д. Коллинз (физика-математика фәндәре), К. Б Триниус (тәбиғи тарих), Г. И. Гесс (химия һәм технология). Александр шулай уҡ хәрби фәндәрҙе өйрәнә, инглиз, немец һәм француз телдәре, рәсем төшөрөү; фехтование һәм башҡа дисциплиналар менән шөғөлләнә.
1831 йылдың 3 (15) сентябренә тиклем «Император ғали йәнәптәре Бөйөк кенәз» («Императорское Высочество Великий Князь») титулын йөрөткән. Әлеге датанан алып рәсми рәүештә «Государь вариҫ, Тәхеттең вариҫы һәм Бөйөк кенәз» («Государь наследник, Цесаревич и Великий Князь») тип исемләнгән.
Дәүләт эшмәкәрлегенең башы
1834 йылдың 17 (29) апрелендә Александрға ун алты йәш тула. Страстной аҙнаның шишәмбе көнөнә тура килгәнлектән, балиғ булыу һәм ант килтереү тантанаһы Христостың терелеү байрамына тиклем кисектерелеп тора. Николай I улын был мөһим актҡа әҙерләүҙе, анттың мәғәнәһен һәм әһәмиәтен аңлатыуҙы Сперанскийға йөкмәтә. 1934 йылдың 22 апрелендә (4 май) цесаревич Александр антҡа килтерелә һәм империяның төп дәүләт институттары составына индерелә: 1834 йылда — Сенатҡа, 1835 йылда — Изге Хакимлыҡ иткән Синодҡа, 1841 йылдан алып — Дәүләт советы, 1842 йылдан алып Министрҙар комитеты ағзаһы булып индерелә. 1846 йылда 1-се дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнә.
1837 йылда Александр Рәсәй буйлап ҙур сәйәхәт башҡара һәм Европаның бер өлөшөндә, Кавказ аръяғында һәм Көнбайыш Себерҙә, ә 1838—1839 йылдарҙа Европала булып ҡайта. Александр II Себерҙә булған беренсе батша була. Был сәйәхәттә уны Жуковскийҙан тыш, уның менән бергә тәрбиәләнеүселәр һәм адъютанттар А. В. Паткуль һәм (ҡайһы берҙә) И. М. Виельгорский оҙатып йөрөйҙәр. Тубылда Александр ҡайһы бер һөргөнсөләрҙе күрә һәм атаһы алдында уларҙы иреккә сығарыу буйынса үтенә.
Буласаҡ император ярайһы ғына уңышлы хәрби хеҙмәт үтә. 1836 йылда — генерал-майор, 1844 йылдан — тулы генерал дәрәжәһенә күтәрелә, гвардия пехотаһы менән командалыҡ итә. 1849 йылдан Александр — хәрби-уҡыу йорттары начальнигы, 1946—1848 йылдарҙағы Йәшерен крәҫтиән эштәре буйынса комитеттың рәйесе. 1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышы осоронда Петербург губернаһы һуғыш хәлендә тип иғлан ителгәс, баш ҡаланың ғәскәрҙәре менән етәкселекте тулыһынса үҙ өҫтөнә ала.
Генерал-адъютант дәрәжәһендә булған цесаревич Император ғали йәнәптәренең Баш штабы составына индерелә, бөтә казак ғәскәрҙәренең атаманы була; элиталы полктар составында иҫәптә тора, шул иҫәптән Кавалергард, лейб-гвардия Атлы, Кирасир, Преображенск, Семеновск, Измайлов полктарында. Александр университетының канцлеры, Оксворд университетының хоҡуҡ докторы, Император фәндәр академияһының, Санкт-Петербург медицина-хирургия академияһының, Санкт-Петербург университетының почетлы ағзаһы булып тора.
Александр II батшалығы
Ил алдында бик күп ҡатмарлы эске-һәм-тыш сәйәси мәсьәләләр килеп баҫа (крәҫтиән, көнсығыш, поляк һәм башҡалар); үтә уңышһыҙ Ҡырым һуғышы арҡаһында финанс хәлдәре бик мөшкөл була.
Иң мөһим аҙымдаыр араһында 1856 йылдың мартында төҙөлгән Париж солохо килешеүе тора, сөнки Англия һуғышты Рәсәй империяһын тулыһынса емереүгә һәм бүлгеләүгә тиклем дауам итергә ниәтләгән була.
1856 йылдың яҙында Гельсингфорста (Бөйөк Финляндия кенәзлеге) була һәм Университетта һәм сенатта сығыш яһай, артабан Варшавала «хыялдарҙы ситтә ҡалдырырға» өндәй (pas de rêveriespas de rêveries ) һәм Берлинда булған саҡта Пруссия короле Фридрих Вильгельм IV (әсәһенең ағаһы) менән уның өсөн бик мөһим булған осрашыу көтә һәм осрашыу һөҙөмтәһендә «ике яҡлы союз» төҙөлә. Шулай итеп, Рәсәйҙең тышҡы сәйәси блокадаһы юҡҡа сыға.
Илдең ижтимағи-сәйәси тормошонда үҙгәрештәр башлана. Батша манифесты менән подданныйҙарҙың ҡайһы бер категорияларына, мәҫәлән, декабристарға, петрашевсыларға, 1830—1831 йылғы поляк ихтилалында ҡатнашыусыларға, ҡайһы бер льготалар һәм йомшаҡлыҡтар күрһәтелә ; 3 йылға рекрутлыҡ туҡтатыла; 1857 йылда хәрби ауылдар бөтөрөлә.
Бөйөк реформалар
Александр II хакимлығы масштабы буйынса быға тиклем булмаған реформалар менән билдәле, уларҙы революцияға тиклемге әҙәбиәттә «бөйөк реформалар» тип йөрөтәләр. Улар араһынан төп реформалар :
Милли сәйәсәт
Польша батшалығы, Литва, Белоруссия һәм Уң яр Украина территорияһында яңы поляк милли-азатлыҡ ихтилалы 1863 йылдың 22 ғинуарында (3 февраль) тоҡана. Поляктарҙан тыш, баш күтәреүселәр араһында бик күп белорустар һәм литвалар була. 1864 йылдың май айына урыҫ ғәскәрҙәре тарафынан ихтилал баҫтырыла. Ихтилалда ҡатнашҡан өсөн 128 кеше үлем язаһына тарттырыла; 12 500 кеше башҡа урындарға һөрөлә (уларҙың бер өлөшө һуңынан Круг-Байкал ихтилалын күтәрә), 800 кеше каторгаға ебәрелә. Ихтилал крәҫтиән реформаһының үткәрелеүен тиҙләтә. Властар урыҫ православие йүнәлешендә крәҫтиәндәргә белем биреү халыҡтың сәйәси-мәҙәни яҡтан үҙгәртеүенә өмөтләнеп, Литвала һәм Белоруссияла башланғыс мәктәбен үҫтереү буйынса саралар күрә. Шулай уҡ Польшала урыҫлаштырыу саралары күрелә. Польшаның ижтимағи тормошона католик сиркәүҙең йоғонтоһон кәметеү өсөн батша хөкүмәте грек-католик сиркәүе ҡарамағында булған Холмщина украиндарын православиеға күсереү буйынса ҡарар сығара. Йыш ҡына ҡаршылыҡҡа осрайҙар. Пратулин ауылы халҡы баш тарта. 1874 йылдың 24 ғинуарында (5 февраль) улар храмды православие сиркәүе идаралығына бирҙертмәҫ өсөн приход сиркәүе янында йыйыла. Һалдаттар отряды халыҡҡа ут аса. 13 кеше һәләк була, уларҙы католик сиркәүе Пратулин ыҙа сигеүселәре сифатында изгеләштерә.
Ғинуар ихтилалы ваҡытында император украин телендәге дини, уҡытыу һәм башланғыс уҡыу өсөн тәғәйенләнгән әҙәбиәтте баҫтырып сығарыуҙы туҡтатҡан Валуев циркулярын хуплай. 1876 йылда Рәсәй империяһында украин телен ҡулланыу һәм уҡытыу сикләүенә йүнәлтелгән Эмс указы барлыҡҡа килә.
Александр II осоронда йәһүдтәрҙең ултыраҡлылығында һиҙелерлек үҙгәрештәр була. 1859 йылдан 1880 йылға тиклемге арауыҡта бер нисә указға ярашлы йәһүдтәрҙең байтаҡ өлөшө Рәсәй территорияһына ҡаршылыҡһыҙ һибелеп йәшәүенә хоҡуҡ ала. А. И. Солженицын фекеренсә, ирекле йәшәү хоҡуғын [сауҙагәрҙәр, кәсепселәр, табиптар, юристар, университеттарҙы тамамлаусылар, уларҙың ғаиләләре һәм хеҙмәтләндереүсе кешеләр, шулай уҡ, мәҫәлән, «ирекле һөнәрҙәр эйәләре» алалар. Ә 1880 йылда эске эштәр министры указына ярашлы законһыҙ рәүештә ултыраҡлылыҡтан тыш йәшәй башлаған йәһүдтәр ҙә рөхсәт алалар.
Самодержавие реформаһы
Александр II батшалығы аҙағында батша ҡарамағындағы ике орган булдырыу проекты төҙөлә — ғәмәлдә булған Дәүләт советының (башлыса эре вельможалар һәм чиновниктарҙан торған) киңәйеү һәм «земстволар вәкилдәренең ҡатнашыу ихтималлығы шарты менән», әммә күбеһенсә Хөкүмәт тәғәйенләнеүе менән булдырылған «Дөйөм комиссияны» төҙөү. Һүҙ демократия принциптарында һайланған парламенты булған конституцион монархия хаҡында алып барылмай, ә сикләнгән вәкиллекле органдар файҙаһына самодержавие власын сикләү ихтималлығы тураһында бара. Әлеге «конституцион проекттың» авторҙары — эске эштәр министры Лорис-Меликов һәм шулай уҡ финанстар министры Абаза һәм хәрби министр Милютин. Александр II үҙенең вафатына тиклем әлеге планды раҫлай, әммә уны Министрҙар советында тикшереп өлгөрмәйҙәр (1991 йылдың 4 (16) мартына тикшереү тәғәйенләнә, әммә батшаның вафат булыуы сәбәпле тикшерелмәй ҡала).
Илдең иҡтисади үҫеше
Сәнәғәттең яй үҫешеүен суйындың етештереү кимәле күрһәтә: уның күрһәткестәре башҡа илдәрҙән күпкә ҡалыша. 1861 йылғы крәҫтиән реформаһы маҡсаттарынан айырмалы рәүештә илдең ауыл хужалығында уңдырышлылыҡ 1880 йылға тиклем артмай, шул уҡ ваҡытта башҡа илдәрҙә (АҠШ, Көнбайыш Европа) алға китеш ныҡ һиҙелә.
Тимер юлы транспорты берҙән-бер яҡшы үҫешкән тармаҡ була: илдәге тимер юлдар селтәрҙәре киңәйә, үҙ сиратында, тимер юлдарҙың үҫеше паровоздар һәм вагондар эшләүгә булышлыҡ итә. Әммә тимер юлдарҙың күбәйеүе күп енәйәт менән оҙатыла килә һәм дәүләттең финанс хәлен насарайта. Дәүләт яңы булдырылған шәхси кампанияларға сығымдарҙы ҡаплауҙы гарантиялай, һөҙөмтәлә шәхси кампанияларға ярҙам итеү бик ҙур бюджет сығымдарына алып килә. .
Тышҡы сәйәсәт
Александр II батшалығы осоронда Рәсәй Екатерина Икенсенең батшалығы өсөн мөһим булған империяның һәр яҡлап киңәйеү сәйәсәтенә кире ҡайта. Ошо ваҡыт дауамында Рәсәйгә Урта Азия, Төньяҡ Кавказ, Алыҫ Көнсығыш, Бессарабия, Батуми ҡушылалар. Кавказ һуғышы осорондағы еңеүҙәр Александр II батшалыҡ иткән тәүге йылдарҙа була. Урта Азияны баҫып алыу уңышлы үтә (1865—1881 йылдарҙа Рәсәй составына Төркөстандың ҙур өлөшө инә). 1871 йылда, А. М. Горчаков ярҙамында, Рәсәй Ҡара диңгеҙҙә үҙенең хоҡуҡтарын тергеҙә һәм унда үҙ флотын тотоуға өлгәшә. 1877 йылда Чечня һәм Дағстандағы һуғыш менән бәйле ҙур ихтилал башлана һәм ул бик ҡаты рәүештә баҫтырыла.
Оҙаҡ ҡаршылашҡандан һуң император Ғосман империяһы менән һуғыш башлай (1877—1878). Һөҙөмтәлә император генерал-фельдмаршал дәрәжәһенә лайыҡ була (1878 йылдың 30 апреле (12) май) ).
Яңы ерҙәрҙең, бигерәк тә Урта Азияның, Рәсәйгә ҡушылыу мәғәнәһе Рәсәй йәмғиәтенә аңлашылмай. Мәҫәлән, М. Е. Салтыков-Щедрин Урта Азиялағы һуғышты үҙ мәнфәғәттәренә файҙаланған генералдарҙы һәм чиновниктарҙы тәңкитләй, М. Н. Покровский Урта Азияны баҫып алыуҙы Рәсәй өсөн мәғәнәһеҙ тип һанай.
1876—1877 йылдарҙа Александр II Австрия менән йәшерен килешеүгә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша (урыҫ-төрөк һуғышы менән бәйле). Ҡайһы бер тарихсылар һәм дипломаттар фекеренсә, килешеү һөҙөмтәһендә Ватан тарихнамәһенә Балкан халыҡтарының үҙбилдәленеше өсөн «кәмселекле» булып ингән Берлин трактаты (1878) барлыҡҡа килә. Трактатҡа ярашлы Болгария дәүләте күпкә кесерәйтелә һәм Босния һәм Герцеговина Австрияға тапшырыла. 1867-се йылда Аляска (Урыҫ Америкаһы) Ҡушма штаттарына 7,2 млн долларға һатыла. Бынан тыш, Александр Японияға бөтә Курил утрауҙарын (Сахалинға алмашҡа) биргән 1875 йылғы Санкт-Петербург килешеүенә ҡул ҡуя. Аляска ла, Курил утрауҙары ла иҡтисади йәһәттән рентабелһеҙ тип һанала. Бынан тыш, уларҙы яҡлап алып ҡалыуы ауыр. Егерме йыллыҡ ташлама (уступка) АҠШ-тың һәм Япония империяһының Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығыштағы ғәмәлдәренә ҡыҫылмауын (нейтралитет һаҡлауын) тәьмин итә һәм йәшәү өсөн уңайлы территорияларҙы үҙенә беркетеү өсөн мөмкинлектәр аса. 1858 йылда Рәсәй Ҡытай менән Айгун килешеүен төҙөй, ә 1860 йылда — Пекин килешеүен, уға ярашлы Рәсәй Байкал аръяғының, Хабаровск крайының, Маньчжурияның байтаҡ өлөшөнөң, шул иҫәптән Приморьеның («Уссурийск крайы») бик ҙур биләмәләрен үҙенә ҡуша.
1859 йылда Рәсәй вәкилдәре Фәләстин комитеты төҙөй, һуңыраҡ ул Император православие фәләстин йәмғиәте (ИППО) тип үҙгәртелә, ә 1861 йылда Японияла Урыҫ дини миссияһы барлыҡҡа килә. Миссионерлыҡ эшмәкәрлекте киңәйтеү өсөн 1872 йылдың 29 июнендә (11 июль) Алеут кафедра епархияһы Сан-Франциско ҡалаһына (Калифорния штаты) күсерелә һәм епархия ҡарамағына бөтә Төньяҡ Америка күсә.
Билдәле урыҫ сәйәхәтсеһе һәм тикшеренеүсе Н. Н. Миклухо-Маклайҙың өндәмәһенә ҡарамаҫтан, Александр II Папуа-Яңы Гвинеяның төньяҡ-көнсығыш буйын аннексиялауҙан һәм колонизациялауҙан баш тарта. Был мәсьәләлә уның ҡыйыуһыҙлығы арҡаһындаАвстралия һәм Германи файҙаланып ҡалалар һәм «хужаһыҙ» ятҡан Яңы Гвинея һәм яҡын-тирәләге утрауҙар территорияларын үҙ-ара бүлешеп алалар.
Совет тарихсыһы П. А. Зайончковский фекере буйынса, Александр II хөкүмәте илдең мәнфәғәттәренә тап килмәгән «германофил сәйәсәтен» алып барған. 1870 йылғы Франция-Пруссия һуғышы ваҡытында «Георгий тәреләре күпләп герман офицерҙарына бирелгән, ә орден билдәләре — һалдаттарға, әйтерһең дә, улар Рәсәй мәнфәғәте өсөн һуғышҡан».
1862 йылда, Грециялағы ихтилалдан һуң хакимлыҡ иткән король Оттонды ҡолатыу һөҙөмтәһендә, гректар яңы монархты һайлау буйынса плебисцит үткәрәләр. Грецияның һәр подданныйы үҙ кандидатураһын тәҡдим итә алған. Плебисциттың һөҙөмтәләре 1863 йылдың февралендә халыҡҡа еткерелә. Кандидаттар араһында Александр II ҙа була (өсөнсө урынды биләй, тауыштарҙың 1 проценты), әммә Рәсәй, Британия һәм Франция батшалыҡ вәкилдәре 1832 йылғы Лондон конференцияһына ярашлы грек тәхетенә дәғүә итә алмай.
Йәмғиәт ризаһыҙлығының артыуы
Алдағы батшалыҡтан айырмалы рәүештә, Александр II дәүере йәмғиәт ризаһыҙлығының үҫеше менән билдәле. Крәҫтиән ихтилалдары менән бер рәттән интеллигенция һәм эшселәр араһында протест төркөмдәре барлыҡҡа килә. 1860-сы йылдарҙа С. Нечаев төркөмө, Заичневский, Ольшевский, Ишутиндар түңәрәктәре, Ер һәм Ирек (Земля и Воля) ойошмаһы, крәҫтиән ихтилалын әҙерләгән офицерҙар һәм студенттар (Иваницкий һәм башҡалар) төркөмдәре ойошторолалар. Ошо уҡ арауыҡта беренсе революционерҙар (Пётр Ткачёв, Сергей Нечаев) барлыҡҡа килә, улар терроризм идеологияһын власть менән көрәш методы булараҡ пропагандалайҙар. 1866 йылда тәүге тапҡыр Александра II үлтереүе планлаштырыла (Д. Каракозов).
1870-се йылдарҙа әлеге тенденциялар күпкә көсәйә. Был дәүергә Курск якобинсылары, чайковсылар төркөмө, Перовская төркөмө, долгушинсылар төркөмө, Лавров һәм Бакуниндың төркөмдәре, Дьяков, Сиряков, Семяновский түңәрәктәре, Көньяҡ Рәсәй эшселәр союзы, Киев коммунаһы, Төньяҡ эшселәр союзы, яңы «Ер һәм Ирек» ойошмаһы кеүек протест төркөмдәре һәм хәрәкәттәре барлыҡҡа килә. Әлеге түңәрәктәрҙең һәм төркөмдәрҙең байтағы 1870-се йылдарҙың аҙағына тиклем хөкүмәткә ҡаршы агитация һәм пропаганда менән шәғәлләнә һәм тик 1870-се йылдарҙың аҙағында террористик акттар яғына тайпылыу башлана. 1873—1874 йылдарҙа интеллигенттар иҫәбенән 2-3 мең кеше ауыл ерҙәренә ябай кешеләр рәүешендә революция идеяларын пропагандалау өсөн китә («хождение в народ»).
Полиция органдары яғынан репрессияларҙың көсәйеүе, айырыуса «халыҡҡа сығыуға» ҡарата (йөҙ ҙә туҡһан өс народниктар процесы) йәмғиәттең ризаһыҙлығын тыуҙыра һәм артабан массауи характер алған террористик эшмәкәрлеккә юл аса. 1878 йылғы Вера Засуличтың Петербург ҡала начальнигы Треповты үлтерергә маташыуы «йөҙ ҙә туҡһан өс народниктар процесы» буйынса ҡулға алынғандар менән насар мөғәмәлә арҡаһында килеп сыға. Кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр булыуына ҡарамаҫтан присяжныйҙар суды уны аҡлап сыға, залда уға алҡышлау ойошторола, ә урамда В. Засуличты шат манифестация көтә.
Артабанғы йылдарҙа үлтереүгә маташыуҙар:
Александр II хакимлығы аҙағына протест күренештәре йәмғиәттең төрлө ҡатламдарында күҙәтелә. Ауылда крәҫтиән ихтилалдары яңы күтәрелеш кисерә, ә заводтарҙа массауи стачка хәрәкәте башлана.
Халыҡ террористарҙы алҡышлай, террористик ойошмаларҙың һаны үҫә бара — мәҫәлән, батшаны үлемгә хөкөм иткән Халыҡ ихтыяры (Народная воля) ойошмаһында йөҙләп әүҙем ағза иҫәптә тора. 1877—1878 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы һәм Урта Азиялағы һуғыш геройы Төркөстан армияһы баш командующийы генерал Михаил Скобелев Александрҙың сәйәсәте менән ризаһыҙлығын белдерә, хатта, А. Кони һәм П. Кропоткин мәғлүмәттәре буйынса, батша ғаиләһен ҡулға алырға ниәтләй. Әлеге һәм башҡа факттар, Скобелев Романовтарҙы ҡолатыу буйынса хәрби түңкәрелеш әҙерләгән тигән версия тыуыҙыра.
Тарихсы П. А. Зайончковский фекеренсә, протест кәйефтәренең һәм террористик эшмәкәрлегенең үҫеше хөкүмәт даирәләрендә «ҡурҡыу һәм ҡаушау тыуҙыра». Замандаштарҙың береһе А. Плансон яҙыуынса, «''Рәсәйҙә 70-се йылдарҙың аҙағында һәм 80-селә барыһын да ялмап алған паниканы әле генә ҡупҡан ҡораллы ихтилал ваҡытында булған ғауға менән сағыштырып була. Рәсәйҙә барыһы ла… клубтарҙа, ҡунаҡханаларҙа, урамдарҙа һәм баҙарҙа тымып ҡалдылар… Провинцияла ла, шулай уҡ Петербургта ла бөтәһе лә ниндәйҙер билдәһеҙ, әммә ҡот осҡос, нимәнелер көттө, бер кемдең дә иртәгәге көндә ышанысы юҡ ине''».
Тарихсылар билдәләүенсә, сәйәси һәм социаль тотороҡһоҙлоҡ фонында хөкүмәт яңынан-яңы ғәҙәттән тыш саралар күрә: башта хәрби судтар индерелә, һуңынан, 1879 йылдың апрелендә, ҡайһы бер ҡалаларҙа ваҡытлыса генерал-губернаторҙар тәғәйенләнә, һәм ниһайәт, 1880 йылдың февралендә Александр II батшалығының ахырына тиклем ғәмәлдә булған Лорис-Меликовтың «диктатураһы» индерелә — тәүге Юғары бойороҡтар комиссияһы рәйесе рәүешендә, һуңынан — эске эштәр министры һәм ысынында хөкүмәттең башлығы булараҡ.
Император үҙе ғүмеренең һуңғы йылдарында күңел төшөнкөллөгенә бирелә. Министрҙар Комитеты рәйесе П. А. Валуев үҙенең көндәлегендә 1879 йылдың 3 (15) июнендә яҙып ҡалдырған: «''Батша бик арыған ҡиәфәттә һәм үҙе лә нервыларының ҡуҙғыуы тураһында һөйләне… Таж кейгән яртылаш бәлйерәгән кеше. Көс-ҡеүәт кәрәккән дәүерҙә, һис шикһеҙ, уға өмөт итеп булмаясаҡ''».
Уңышһыҙ үлтереүгә маташыуҙар тарихы
Александр II, дөйөм алғанда, һигеҙ үлтереүгә маташыу була:
Соловьёв 1879 йылдың 9 (21) июнендә үлем язаһына тарттырыла
«Халыҡ ихтыярының» («Народная воля») башҡарма комитеты 1879 йылдың 26 авгусында (7 сентябрь) Александр II үлтереү тураһында ҡарар сығара.
Дәүләт тәртибен һәм революцион хәрәкәт менән көрәшеү өсөн 1880 йылдың 12 (24) февралендә граф Лорис-Меликов етәкселегендә Юғары бойороҡтар комиссияһы булдырыла.
Вафат булыуы һәм ерләнеүе. Йәмғиәттең реакцияһы
1881 йылдың 1 (13) мартында көндөҙгө 3 сәғәт 35 минутта үлемесле яраланыуҙан (икенсе үлтереүгә маташыуҙың барышында) Ҡышҡы һарайҙа вафат була. Үлтерергә маташыу императорҙың Михайловск манежынан Михайловск һарайында бөйөк кенәз ҡатыны Екатерина Михайловналағы икенсе иртәнге аштан (сәйҙән) ҡайтып барған саҡта башҡарыла. Һарайҙа император менән бергә бөйөк кенәз Михаил Николаевич тә була, әммә ул һуңыраҡ, шартлатыуҙы ишеткәс, юлға сыға һәм икенсе шартлатыуҙан һуң фажиғә урынына килеп етә, хәл-ваҡиға булған урында бойороҡтар бирә. Алдағы көндө, 1881 йылдың 28 февралендә (12 март) император Ҡышҡы һарайҙың Кесе сиркәүендә ғаиләһенең ҡайһы бер ағзалары менән доға ҡыла. 4 мартта уның кәүҙәһе Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә ҡуйыла; 7 мартта тантаналы рәүештә Петербургтағы Петропавловск соборына күсерелә. 15 мартта христиан дине буйынса йыназа уҡыуҙы (отпевание) Санкт-Петербург митрополиты Исидор (Никольский) үткәрә.
«Азат ителгәндәр» исеменән «Азат итеүсенең» үлтерелеүе күптәргә уның батшалығының символик тамамланыуы булып һүрәтләнә. Йәмғиәттең консерватив өлөшө Алесандр II батшалығы «нигилизмдың» көсәйеүенә килтерә, граф Лорис-Меликовтың яраштырыусы сәйәсәте айырыуса тәрән асыуҙы килтерә, Лорис-Меликов үҙе кенәз ҡатыны Юрьевскаяның марионеткаһы тип һанала. Уң яҡ сәйәсмәндәре (улар араһында Константин Победоносцев, Евгений Феоктистов и Константин Леонтьев) хатта император «бик ваҡытлы» үлде тип әйтәләр, сөнки бер-ике йылдан Рәсәй катастрофаһы (самодержавиеның ҡолатылыуы) ҡотолғоһоҙ булыр ине, тип һанайҙар.
Фажиғәғә тиклем аҙ ғына элек Изге Синодтың обер-прокуроры итеп тәғәйенләнгән К. П. Победоносцев Александр II һәләк булған көндө яңы императорға ошолайтып яҙған: «''Аллаһы Тәғәлә беҙгә был ҡурҡыныс көндө лә үткәреп ебәрергә насип иткән.Әйтерһең дә, Аллаһының язаһы бәхетһеҙ Рәсәйгә төштө. Күрмәҫ, тоймаҫ, кисермәҫ өсөн йөҙөбөҙҙө йәшерергә ине, ер аҫтына китергә ине. Хоҙайым, ярлыҡа беҙҙе'' <…>».
Санкт-Петербург рухани академияһы ректоры протоиерей Иоанн Янышев 1881 йылдың 2 (14) мартында Исаакиев соборында панихида алдында сығышында әйткән: «<…> Батша вафат булып ҡына ҡалманы, ул Үҙенең баш ҡалаһында үлтерелде…яфа сиккән сәнскеле таж уның изге башына урыҫ ерендә, уның подданныйҙары араһында, үрелгән… Бына нимә беҙҙең хәсрәтебеҙҙе түҙмәҫлек итә, урыҫ һәм христиан йөрәгенең ауыртыуын — төҙәлмәҫлек, ә беҙҙең сикһеҙ ҡайғыбыҙҙы мәңгегә хурлыҡлы итә!».
Ошо уҡ ваҡытта «Халыҡ ихтыярының» башҡарма комитеты бер нисә көн үткәндән һуң яңы батша Александр III төбәлгән ультиматум хатын баҫтырып сығара: «''Хөкүмәттең сәйәсәте үҙгәрмәһә, революция ҡотолғоһоҙ буласаҡ. Хөкүмәт халыҡ теләген сағылдырырға тейеш, әлегә ул узурпатор шайкаһы''». Ошондай уҡ белдереүҙе 2 мартта һорау алған ваҡытта «Халыҡ ихтыярының» ҡулға алынған лидеры А. И. Желябов эшләй. «Халыҡ ихтыярының» лидерҙары ҡулға алыныуына һәм язалауына ҡарамаҫтан Александр III хакимлығының тәүге ике-өс йылдарында террористик акттар дауам итә.
Март башында Лорис-Меликов башланғысы менән Хөкүмәт күҙлегенән «зыянлы» мәҡәләләр баҫтырып сығарған күп кенә гәзиттәр ябыла («Молва», «С.-Петербургские ведомости», «Порядок» һәм «Смоленский вестник»).
иностранные :
Батшалыҡ һөҙөмтәләре
Александр II тарихҡа реформатор һәм азат итеүсе булараҡ ингән. Уның батшалыҡ осоронда крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлә, дөйөм хәрби йөкләмә индерелә, земстволар булдырыла, суд реформаһы үткәрелә, цензура сикләнә, башҡа төрлө реформалар үткәрелә. Империя Урта Азия, Төньяҡ Кавказ, Алыҫ Көнсығыш территорияларын баҫып алыу һәм индереү иҫәбенә байтаҡҡа киңәйә. Д. Мирской фекеренсә, Александрҙың вафаты менән донъя күләмендә билдәлелек алған урыҫ әҙәбиәтенең күтәрелеш дәүере тамамлана.
Шуның менән бергә илдең иҡтисади хәле насарая: сәнәғәт оҙайлы депрессияға бата, ауылдарҙа массауи аслыҡ осраҡтары була. Тышҡы сауҙа балансының дефициты һәм дәүләт тышҡы бурысы ҙур күләмдәргә тиклем барып етә (яҡынса 6 млрд һум). Коррупция проблемаһы көсәйә. Рәсәй йәмғиәтендә бүленеү һәм киҫкен социаль ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә.
Шулай уҡ 1878 йылғы Берлин конгресының һөҙөмтәләре, Рәсәй өсөн 1877—1878 йылдарҙағы һуғыштың ҙур күләмдәге сығымдары, күп һанлы крәҫтиән ихтилалдары (1861—1863 йылдарҙа: 1150 -тан ашыу), Польша батшалығындағы, Төньяҡ-Көнбайыш крайындағы (1863) һәм Кавказдағы (1877—1878) ҙур масштаблы милли ихтилалдар — Александр II батшалығының негатив яҡтары тип һанала.
Александр II ҡайһы бер реформаларының баһалары ҡапма-ҡаршылыҡлы. Либераль матбуғат уның реформаларын «бөйөк» тип исемләй. Шул уҡ ваҡытта халыҡтың байтаҡ өлөшө (интеллигенция өлөшө, шулай уҡ ул дәүерҙең ҡайһы бер дәүләт эшмәкәрҙәре реформаларға ҡәтғи рәүештә кире баһа бирҙе. мәҫәлән, К. П. Победоносцев 1881 йылдың 8 (20) мартындағы Александр III хөкүмәтенең тәүге ултырышында Александр II-нең крәҫтиән, земство, суд реформаларын ҡаты тәнңҡиткә дусар итте, хатта уларҙы «енәйәт реформалары» тип атаны, һәм Александр III ысынындауның телмәрен хупланы . Күп кенә замандаштары һәм ҡайһы бер тарихсылар ысынында крәҫтиән азатлығын бөтөнләй инҡар иттеләр (азатлыҡтың механизмы ғына булдырылды, өҫтәүенә, ғәҙелһеҙ); крәҫтиәндәргә ҡарата тән язалары (улар 1904—1905 йылдарға тиклем ғәмәлдә булды ); земстволарҙың ойошторолоуы түбәнге ҡатламдарҙың дискриминацияһына килтерҙе; суд реформаһы суд һәм полиция башбаштаҡлығына ҡаршы тора алманы. Бынан тыш, аграр мәсьәле буйынса белгестәр фекеренсә, 1861 йылғы крәҫтиән реформаһы алпауыттар файҙаһына ер ҡырҡымдарын биреү һәм ысынында крәҫтиәндәрҙең бөлөүенә килтерҙе, яңы етди проблемалар 1905 һәм 1917 йылдарҙағы революцияларға этәргес көс бирҙе.
Александр II дәүеренә замана тарихсыларының ҡарашы хөкүмәт идеологияһы йоғонтоһо аҫтында ҡәтғи үҙгәрештәргә дусар булды һәм уларҙы әле лә тотороҡло тип әйтеп булмай. Совет тарихнамәһендә уның батшалығына «батшалыҡ эпохаһына» дөйөм нигилистик күрһәтмәләрҙән барлыҡҡа килгән тенденциоз ҡараш өҫтөнлөк ала. Хәҙерге тарихсылар Александр II реформаларын «бөйөк» тип атаған саҡта ла уларҙың эҙмәүэҙлекле булмауы, «ауылда бик тәрән социаль-иҡтисади кризисҡа» килтереүе, крәҫтиәндәрҙең тән язаларынан азат ителмәүе тураһында, ә иҡтисади тормош 1860—1870 йылдарҙа сәнәғәттең түбәнәйәүе һәм спекуляцияның сәскә атыуы менән билдәләнә тип яһалар.
Шәхси тормошо
Петергофтағы Александрия паркында урынлашҡан Фермер һарайы Александр II-нең йәш саҡтан иң яратҡан резиденцияһы була. Тап ул һуңғы Рәсәй императорҙарының көньяҡ резиденцияһын — Ливадияны — төҙөй башлай. Имениены парк менән бергә ул 1860 йылда граф Потоцкийҙың ҡыҙҙарынан һатып ала. Ҡырымға архитектор И. А. Монигетти саҡырыла һәм Ҙур һәм Кесе Ливадия һарайҙары төҙөй башлай. Ливадияла булған саҡта император көн һайын иртәнсәк Ореандаға, Кореизға, Гаспраға, Алупкаға, Гурзуфҡа, урмансылыҡҡа йәки Уҫан һыу шарлауығына бара (коляскала йәки йәйәүләп).
Башҡа урыҫ императорҙар менән сағыштырмаса Александр II бик күп ваҡытын сит илдә, күбеһенсә Германиялағы бальнеологик курорттарҙа, үткәрә. Нәҡ ошондай курорттарҙың береһендә — Эмста — император украин теленең ҡулланыуын сикләгән Эмс указына ҡул ҡуя.
Башҡорттар император Александр II коронацияһында
Император шулай уҡ конькиҙа шыуыуҙы ла популярлаштыра. 1860 йылда Александр Санкт-Петербургтағы Мариин һарайы алдында һырғалаҡ төҙөткәс, аҡһөйәктәр ҙә конькиҙа шыуыу менән мауыға башлай. Император үҙенең ҡыҙы менән ҡала халҡы алдында шыуырға яратҡан.
Вафат булыу ваҡытына, 1881 йылдың 1 (13) мартына ҡарата, Александр II шәхси капиталы яҡынса 12 миллион һум тәшкил итә (ҡиммәтле ҡағыҙҙар, Дәүләт банкы билдәләре, тимер юлдары акциялары); шәхси аҡсаһынан ул 1880 йылда ҡатынынң иҫтәлегенә хәстәхана төҙөү өсөн иғәнәгә 1 миллион һум бирә.
Ғаиләһе
1841 йылдың 16 (28) апрелендә Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә Александр Николаевич бөйөк княжна кенәз ҡыҙы Мария Александровна менән никахлаша, буласаҡ император ҡатыны бөйөк герцог Людвиг II Гессенскийҙың ҡыҙы була, православие динен ҡабул икәнгә тиклем тиклем принцесса Максимилиана Вильгельмина Августа Софиея Мария Гессен-Дармштадтская исемен йөрөтә. 1840 йылдың 5 (17) декабрендә принцесса православиеға күсә һәм яңы исем — Мария Александровна — ҡабул итә, ә 1840 йылдың 6 (18) декабрендә Александр Николаевич менән никахлашҡандан һуң Император ғали йәнәптәре титулы менән Бөйөк кенәз ҡыҙы исемен ала.
Александрҙың әсәһе принцессаның атаһы герцог камергеры тигән имеш-мимештәр булыуы сәбәпле был никахҡа ҡаршылыҡ күрһәтә, әммә улы үҙенекендә тора. Александр II һәм Мария Александровна никахта 40 йыл тирәһе йәшәйҙәр, һәм уларҙың никахы күп йылдар дауамында бәхетле була Ғаиләләрендә һигеҙ бала тыуа.
1866 йылда 18-йәшлек кенәз ҡыҙы Екатерина Михайловна Долгорукова (1847—1922) менән яҡындан таныша һәм Йәйге баҡсала осраша башлай, ул император өсөн иң яҡын, ышаныслы кешегә әүерелә, һуңғараҡ ҡышҡы һарайҙа йәшәй башлай һәм императорға никахтан тыш балалар табып бирә:
Ҡатыны вафат булғандан һуң, йыллыҡ траурҙы тотмайынса, Александр II кенәз ҡыҙы Долгорукова менән морганатик никахҡа инә, Долгорукова светлейшая княгиня Юрьевская титулын ала. Никахлашыу императорға уларҙың уртаҡ балаларын законлаштырыуға мөмкилек бирә.
Александр II тураһында хәтирәләр
«Азатлыҡ биреүсе батшаның» хөрмәтенә Рәсәй империяһының күп кенә ҡалаларында һәм Болгарияла һәйкәлдәр ҡуйыла. нан һуң уларҙың күпселеге алып ташлана. Тейелмәгән рәүештә һәйкәлдәр [[Софияла һәм Хельсинкиҙа ҡалды. Ҡайһы бер монументтар коммунистик режимы ҡолатылғандан һуң яңынан тергеҙелде. Террористар ҡулынан һәләк булған урында Спас на крови храмы төҙөлдө.
Әҙәбиәттә билдәләнеүенсә, Александр II образы социаль заказына бәйле үҙгәртелеп тора: «азат итеүсе» — «ҡорбан» — «крепостник», әммә шул уҡ ваҡытта Александр Николаевич мәғлүмәт киңлектәрендә ҡотолғоһоҙ тарихи процесы өсөн уны әүҙем эшмәкәр итеп түгел, ә «фон» фигураһы итеп сағылдыралар. Тап шунда Александр II-ҙың тарихи хәтерҙең позитив консенсусын сағылдырған тарихи фигураларҙан (мәҫәлән, Александр Невскийҙан йәки Пётр Столыпиндан) йәки, киреһенсә, уның конфликтлы объекттарынан (мәҫәлән, Сталиндан йәки Иван Грозныйҙан) айырмаһы. Император образының төп һыҙаты — бер туҡтауһыҙ икеләнеүҙәр һәм баҙнатһыҙлыҡ.
Александр II хөкүмәте рәйесе П. А. Валуев: «Батшаның үҙ заманаһындағы «реформалары» тураһында мәғлүмәтле булманы һәм, дөрөҫөн әйткәндә, була ла алманы».
Фрейлина А. Ф. Тютчева: уның йөрәге изге, ҡайнар, кеше яратҡан … аң даирәһе һәм киңлеге сикләнгән аҡыл эйәһе булды, һәм өҫтәүенә Александр аҙ белемле ине… эҙмә-эҙлекле үткәргән реформаларының әһәмиәтен һәм мөһимлеген аңлауға һәләтле түгел ине.
Александр III-не яҡшы белгән С. Ю. Витте һүҙҙәренсә, Александр III «инде өлкәнәйгән балалары һәм хатта ейәндәре булып» та атаһының Юрьевская менән никахлашыуын хупламаған һәм уны йомшаҡ холоҡло тип һанаған.
Тарихсы Н. А. Рожков: «Йомшаҡ холоҡло, баҙнатһыҙ, мәңге икеләнеүсән, ҡурҡаҡ, тар ҡарашлы кеше; бәрәшәнлеге һәм «әхләки боҙоҡлоғо» менән айырылып торҙо».
Тарихсы П. А. Зайончковский: «бик уртаса ғына шәхес булды»; «йыш ҡына хакимлыҡ иткән илдең милли мәнфәғәттәренә хыянат итте»; «Рәсәйҙең артабанғы үҫеше өсөн үткәргән реформаларының мөһимлелеген Александр II аңламай ине… Тарихтың ҡайһы бер арауыҡтарында ваҡиғалар башында бер нәмәгә эшкинмәгән кешеләр барлыҡҡа килгән мәлдәр була. Шундайҙарҙан Александр II лә булды».
Тарихсы Н. Я. Эйдельман: «Атаһына ҡарағанда ла һай ҡарашлы ине» (Николай I).
Тарихсы Л. Г. Захарова: «Александр II азат итеүсе реформалар юлына үҙенең ҡараштары өсөн түгел, ә Ҡырым һуғышының һабаҡтарын таныған хәрби кеше булараҡ, держжаваның абруйы һәм бөйөклөгө барынан да юғары тип һанаған император һәм батша булараҡ тора. Характерындағы һыҙаттары — изгелелек, ихласлыҡд, гуманизм идеяларына зирәклек…. Булмышы менән реформатор булмаһа ла, темпераменты буйынса Александр II айыҡ аҡыллы һәм рәхимле кеше булараҡ замана талабына яуап итеп, реформатор булды».