cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туғанлыҡ
II фестиваль — 1996 йыл
«Фестивалдәге иң яҡшы спектакль» — «Бибинур, ах, Бибинур!» Ф. М. Бүләков, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры (Өфө).
«Иң яҡшы режиссёр эше» — В. Н. Яковлевтың В. Г. Распутин повесы буйынса ҡуйылған «Матера менән хушлашыу» спектакле, реж. В. Н. Яковлев, К. В. Иванов исемендәге Сыуаш дәүләт академия драма театры (Чебоксар).
«Иң яҡшы ир-ат роле»— Г.-Б Санатчи, В. Исмаил С. Беккеттың һәм М. Хадиҙың «Өмөт, йәки өмөт тураһындағы Өс уйын» Әзербайжан йәштәр театры «Йуг»(Баку).
III фестивале — 2000 йыл
«Фестивалдең иң яҡшы спектакле» — «Кем һин, Сүбидәй?» Э Миживат. В. Кок-оол исемендәге Тува милли музыка-драма театры (Ҡыҙыл).
«Иң яҡшы режиссёр эше» — «Каин — Әҙәм улы» К Ашир, реж. К. Ашир, М. О. Ауэзов исемендәгеҠаҙаҡ дәүләт академия драма театрында (Алма-ата).
«Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле»— Л. Усеинова «Макбет» спектакле. У. Шекспир. Ҡырым татарҙары академия музыка-драма театры (Симферополь).
«Иң яҡшы ир-ат роле» — Ш. Т. Фәрхетдинов К. Ғ. Тинчуриндың «Атылған йондоҙ» спектаклендә. Татар драма һәм комедия театры (Ҡазан).
IV фестиваль — 2006 йыл
«Фестивалдәге иң яҡшы спектакль»— «Кәкүк ояһы» — К Кизи романы буйынса, реж. А.Ә.Абушахманов. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры (Өфө).
«Иң яҡшы режиссёр эше» — А.Ә.Абушахманов, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры (Өфө).
«Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле»— Л. М. Хәмитова А. П. Чеховтың "Апалы-һеңлеле өсәү"спектакле, Татар академия театры (Ҡаҙан).
«Иң яҡшы ир-ат роле»— Х. Ғ. Үтәшев «Кәкүк ояһы» — К Кизи романы буйынса, реж. А.Ә.Абушахманов. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры (Өфө).
V фестивале — 2012 йыл
«Фестивалдәге иң яҡшы спектакль» — «Мәскәү-Васютки» ,Ф. М. Бүләков, Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры (Стәрлетамаҡ).
«Иң яҡшы режиссёр эше»— А.Ә.Абушахманов — Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедияһы буйынса, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры (Өфө).
«Иң яҡшы ир-ат роле»— Ф. А. Бәкеров спектакль, Ф. М. Бүләковтың «Мәскәү-Васютки» спектакле Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры (Стәрлетамаҡ).
«Милли классиканың оригиналь художестволы хәл ителеше өсөн» — Ҡаҙағстан Республикаһының Жамбыл исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә драма театры коллективы, «Мин-кешемен» спектакле, А Кунанбаев.
«Иң яҡшы музыкаль биҙәлеш» — «Мәсих шайтан әйткән, ти». Төрөк Республикаһының Н. Асъялы исемендәге Анкара дәүләт театры.
«Икенсе пландағы иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле»— А. Кривогорницына В. Иванов-Чиллэҙың «Кюбэджэ Кюн бәһлеүән» спектакле, Саха Республикаһының Баыылай Нюрбин дәүләт драма театры (Яҡутстан).
«Иң яҡшы актёрҙар дуэты»  — Товаров һәм И. Кукуев «Тургак» спектаклендә, П. В. Кучияк исемендәге Алтай Республикаһының милли драма театры.
«Спектаклдәге иң яҡшы пластик хәл ителеш»— Эшреф Шемья-заданың «Аслыхан» поэмаһы буйынса спектакль, Ҡырым татарҙарының академия музыка-драма театры (Симферополь).
Жюри
Төрки телле халыҡ-ара театрҙар фестивалендә билдәле театр эшмәкәрҙәре, шул иҫәптән, рәйестәр: О. И. Пивоваров (1991), Ю. И. Еремин (1996), Я. В. Калиш (2000), В. А. Андреев (2006), А. С. Борисов (2012) жюри составына инә.
Рахтынь-Я
Рахтынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 280 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәсетле ауыл советы (Салауат районы)
Мәсетле ауыл советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Мәсетле ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә булған.
Иҫтәлекле урындары
Мәсетле е — Ер йөҙөндәге тормош эволюцияһының иртә пермь этабындағы пермь системаһының (290—285 миллион йыл элек) әртә һәм көңгөр  ярустары интервалын биләгән фоссилияларҙан торған бай комплекслы халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған төп геологик объект. Ултырмаларҙа фораминиферҙар (фузулинид), аммоноидеялар, конодонттар, остракодтар, брахиоподтар, балыҡтар, каламиттар, эзбизташ ылымыҡтарҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтары бар. Әртә-көнгөр йәшендәге ылымыҡтарҙың һирәк ҡалынлыҡтағы ҡомло-балсыҡлы һыҙаты аша кәүҙәләнә. Геологик өҫкә сығыу оҙонлоғо — 750 метрға, бейеклеге 100 метрға тиклем.
Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы
Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы (20 июль 1924 йыл — 2018 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,3-сө дәрәжә Дан ордены (1944), Ҡыҙыл Байраҡ (1943),1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, Дәүләкән ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы (2014).
Биографияһы
Нурғәли Исмәғил улы Мөхәрәмов 1924 йылдың 20 июнендә Башҡортостан АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының) Дүртөйлө ауылында тыуған.
1936 йылдан 1940 йылға тиклем Дәүләкән ҡалаһының 3-сө һанлы урта мәктәбендә, артабан Дәүләкән педагогия училищеһында уҡый.
1942 йылда Ҡыҙыл Армияһы сафына алына.1945 йылдың октябренә тиклем 81-се гвардия уҡсылар дивизияһының гвардия уҡсылар полкының 1-се пулемет ротаһы командиры булып хеҙмәт итә. Сталинград, Курск дуғаһындағы ҡаты һуғыштарҙа, Венгрияны, Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша. Нурғәли Исмәғил улының хәрби батырлығы тураһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы тарихы» китабында яҙылған (М., 1963, 303-сө б.). Һуғыштан һуңғы осорҙа ҡырҡ йылдан ашыу Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылының башланғыс белем биреү мәктәбендә эшләй. Тәрбиә эшендә халыҡ педагогикаһы нигеҙҙәре менән оҫта файҙалана, уҡыусыларға туған телгә һәм тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләй, традицияларға һаҡсыл ҡараш һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә өйрәтә.
2014 йылдың 30 сентябрендә «Дәүләкән районы һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы» исеме Дәүләкән районы муниципаль район Советы ҡарары 3 / 52-119 менән бирелгән.
2018 йылда вафат була, Дәүләкән ҡалаһында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны менән 5 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Юрченко Александр Григорьевич
Юрченко Александр Григорьевич (13 ғинуар 1960 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең география һәм картография тарихсыһы, бойондороҡһоҙ тикшереүсе, урта быуат текстарын тержемә итеүсе, экспедициялар ойоштороусы, сәйәхәтсе. Тиҫтәнән ашыу фәнни һәм фәнни-популяр китап, шулай уҡ төрлө баҫмаларҙағы мәҡәләләр һәм конференцияларҙағы докладтар авторы.
Санкт-Петербург дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: Монгол империяһы тарихы (латин сығанаҡтарында), урта быуат сәйәхәттәре тарихы, урта быуат быуаттар картографияһы, латин бестиарийҙары.
1988 йылда «Сафир» гуманитар экспедициялар проектын ойоштора һәм өс трансконтиненталь тарихи-этнографик экспедиция үткәрә:
Сәғәт манараһы (Ботевград)
Ботевградтағы сәғәт манараһы (Часовниковата кула в Ботевград) — Ботевград ҡалаһының төп символы булған сәғәт манараһы, Болгарияның 100 милли туристик объекттарының рәсми исемлегенә инә. 1866 йылда төҙөлә, сәғәт механизмы яңыртылғанлыҡтан һәр саҡ үҙенең саңы менән теүәл ваҡытты хәбәр итә.
Тарих
Манара, Самунджиево ауылында төҙөлөш эштәре ныҡлап алып барылып, ауыл ҡалаға әйләнгән саҡта, 1866 йылда, төҙөлә. Манара Миҙхәт паша тәҡдиме менән Врачештағы оҫта Вуно Марков тарафынан төҙөлгән, тимерсе Генчо Наков сәғәт механизмын эшләгән, ҡыңғырауын — Бансконан Лазар Димитров тигән оҫта ҡойған. Тәүҙә манара башындағы ағас өйҙән һәр сәғәт һайын башына феска кейгән төрөк фигураһы сыҡҡан һәм, сәғәт саң һуҡҡан һайын, баш эйгән. Болгария азат ителгәс, ул фигураны, төрөк оккупацияһы символы итеп күреп, манаранан алып ташлағандар.
Үҙенең бер быуатлыҡ тарихында архитектура ҡомартҡыһы стилен һәм күренешен тергеҙеү буйынса төҙөлөш-ремонт, консервация-реставрация һәм сәнғәт эштәрен кисерә. Манара Болгарияның 100 милли туристик объекттарына инә һәм Ботевград ҡалаһының тарихи музейы булып иҫәпләнә.
Тасуирлама
Сәғәт манараһы — Ботевград ҡалаһының һәм уның йәмғиәтенең Яңырыу осоро архитектура ҡомартҡыһы. Ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, уның күп юлдарын перспективалы ҡаплап тора.
Архитектура
Манараның бейеклеге — 30 метр, һөҙөмтәлә ул — Болгарияның иң бейек сәғәт манараһы. Айырылып торған үҙенсәлеге — гофрирлы кәрнизде биҙәп торған барокко элементтары һәм фрескалар. Манара архитектураһында Пловдив һәм Копривштица төҙөлөштәрендәге архитектура элементтарына оҡшаш, куб һәм түңәрәкләнгән, мосолман архитекура формаһын хәтерләткән элементтар бар. Манара күк төҫтәге фрескалар менән биҙәлгән. Уның аҫҡы өлөшө — таштан һалынған, ишегенең механизмы сәғәт механизмын хеҙмәтләндереүгә һәм эшләтеп ебәреүгә мөмкинлек бирә. Артабан тулҡынлы һәм алты мөйөшлө диаметры кәмей барған өҫтәлмә төҙөлөшлө ҡоролмалары бар.
Манараны төҙөү өсөн Боженица ауылындағы карьерҙан сығарылған эре таштар һәм Врачеш ауылынан алынған ағастар ҡулланылған. Манара дөйөм бейеклеге 30 м булған манара өс пропорциональ өлөштән тора. Нигеҙе — яҡтары 11 метр булған квадрат, ул эзбизташтан яһалған. Киләһе билбауы тарайған, сиктәре ярым колонналар менән һыҙатланған, улар кәрниз менән тамамланған, стеналары тулҡынлы формала. Был форма, кәрнизе менән бергә, бинаға нәфислек биреп тора. Өҫкө өлөшө кәрниздән күтәрелә һәм өҫкә табан тағы ла нығыраҡ ослайып торған алты мөйөш формалы. Унда ҡыңғырау ҡуйылған. 1870 йылда бина ҡыйығына флюгер ҡуйыла.
Сәғәт механизмы
Үҙенсәлекле сәғәт механизмы Генчо Наков эшләгән «Кантарджията» предприятиеһы тарафынан эшләнгән. Хәҙер ул Ботевград музейының экспонаты булып тора. Һәр сәғәт һайын һуғыусы сәғәттең яңы механизмы «Етъра» компанияһы тарафынан эшләнгән.
Самса
Самса йәки самоса — бәлештең бер төрө, квадрат, өсмөйөш йәки йомро булыуы мөмкин, эслеге була. Көньяҡ, Көньяҡ-Көнсығыш, Үҙәк һәм Көньяҡ-Көнбайыш Азия, Ғәрәбстан ярымутрауы, Аҡдиңгеҙ, Төньяҡ һәм Көньяҡ Африкала популяр ашамлыҡ. Уны төрлөсә әҙерләйҙәр.
Эслегенә ваҡ ҡына итеп туралған ит, һуған, тәмләткестәр, борсаҡ, чечевица, картуф һәм башҡа йәшелсәләр һалына. Ҡамыр ы сөсө, йышыраҡ ҡатлаулы була. Итле Урта Азия самсаһы, йола буйынса, тандырҙа бешерелә, ләкин өсмөйөшлө йәки квадрат формалылары, ғәҙәттә, электр һәм газ духовкаларында әҙерләнә. Самсаны аш һеркәһе йәки һарымһаҡ туралған томат соусы менән дә ашайҙар.
Самса Көнсығыш Төркөстан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан һәм Үзбәкстан ҡалаларында урамдарҙа лотоктарҙан, киосктарҙа, баҙарҙарҙа һатыла. Рәсәй ҙә бәлештәр урамда һатылған һымаҡ, самса ла шулай уҡ Ҡырымдың ҙур булмаған кафе һәм закусочнаяларында тәҡдим ителә. Рәсәйҙәге бәләкәй кафеларҙа ла самсаны һәр береһендә тиерлек һатып алырға мөмкин. Ресторандарҙа, ғәҙәттә, уны сөсө ҡамырҙан бешерәләр.
Яланғас (һырт)
Яланғас (Ялангас) — Көньяҡ Уралдағы ҙур булмаған һырт. туристарҙың яратыҡан урыны. Административ яҡтан Башҡортостандың Белорет районында урынлашҡан.
Яланғас һырты оҙонлоғо яҡынса 10 километр, Көньяҡ-төньяҡ йүнәлешендә һуҙылған. Уртаса бейеклеге бер мең метрҙан ашыу — 1136 м көньяҡ билдәһенән алып төньяҡтағы 1297,9 билдәһенә тиклем.
Эргәһендә Устьинский (төньяҡта), Тихий (774,4 м) тауҙары урынлашҡан. Һырт итәгендә — Тирлән йылғаһы башланған урын — Торналар Һаҙлығы.
Яланғас һырты түбәһенән төньяҡта Оло Ямантау, Машаҡ һәм Елмерҙәк һырттары һәм көньяҡта Кирел тауы күренеп тора.
Туристик маршруттар: ат, йәйәүле, велотур, джиппинг.
Риүәйәттәр
Һырттың исеме есеменә тура килә. Ысынлап та, тау яланы алыҫтан уҡ күренеп тора. Совет заманында Яланғас — Йылан ҡыҙы тип тасуирланған риүәйәт уйлап сығарыла. Башҡорт телен белмәгән кешеләргә яланғас һүҙе йылан ҡыҙы тип тәржемә ителә (йылан (ялан) + ҡыҙ (ғас). Башҡортса пеләш (урыҫса лысый, плешивый) һүҙенең синонимы ялтас. Риүәйәт авторҙары, күрәһең, риүәйәт нигеҙенә Яланғас тау һыртының аждаһа кикрегенә оҡшап тороуын төп дәлил итеп алғандар. Әммә башҡортса яланғас һүҙе — кейенмәгән, асыҡ, шәрә, ҡаҡ мәғәнәһендә билдәле..
Тораҡ пункттар
XХ быуат башында Торналар Һаҙлығы яғына тар колеялы тимер юл (узкоколейка) тармағы төҙөлә, артабан торф сығарысыуларҙың Торналар Һаҙлығы исемле ҡасаба барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта ул ерҙе урындағы халыҡ Журболото, тип ҡыҫҡартып йөрөтә. Бында әле лә кешеләр йәшәй.
Предприятиелар
ХХ быуатта Яланғас һырты тирәһендә Белорет һәм Магнитка металлургия заводтары өсөн торф сығарыла. Торфты тимер юлдан сығаралар. Тар колеялы тимер юл юҡҡа сыҡҡандан һуң был ерҙәр башлыса туристик үҙәге булып ҡала. 1990—2000 йылдарҙа аҡ шыршыны (пихта) эшкәртеү өсөн ике предпритие барлыҡа килә — береһе Яланғас һыртының көнсығыш битләүендә ике пихтоварка — көнсығыш битләүендә (Устьинский артылышы янында, хәҙер ташланған), икенсеһе — Торналар Һаҙлығы ыҙанында — барлыҡҡа килгән.
Транспорт
Бөгөнгө көндә туристар Ялангас һыртына башлыса Белорет — Отнурок утары — Журболото маршруты буйынса юлланалар.
Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы
Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы (29 октябрь 1895 йыл — 10 июль 1938 йыл) — йырсы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. Тәүгеләрҙән булып «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» (1929) исеменә лайыҡ булыусы, башҡорт һәм татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Ғәзиз Сәлих (Мөхәмәтсәлих) улы Әлмөхәмәтов 1895 йылдың 29 октябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Иҫке Мораптал ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Шәжәрәһе: Амангилде Байморатов (1775—1844) → Әлмөхәмәт (1803—?) → Яхъя (1820—?) → Абдрахман (1857—?) → Мөхәмәтсәлих (1867—?) → Ғәзиз (1895—1938).
Мөхәмәтсәлих һәм Ғәлимә Әлмөхәмәтовтарҙың ғаиләһендә 6 ул үҫә: Абдулла, Абдрахман (1887—?), Ғәзиз, Фәтих (1900—?), Хәбибрахман (1905—?) һәм Ғәлирахман (1912—?). Ғаиләлә тормош ауыр була, атаһы ваҡытлы эштәргә яллана — мал көтә, бесән йыя. Малайҙар бала саҡтан ауыл эшсәндәренең хеҙмәтен белеп атаһына ярҙам иткәндәр. Әсәһе Ғәлимә моңло тауышлы булып бихисап башҡорт халыҡ йырҙарын, оҙон көйҙәрҙе йырлаған, Аҡмулланың шиғырҙарын яттан белгән.
Атаһы туберкулёз менән ауырып үлгәндән һуң, 1908 йылда Абдрахман ағаһы менән Ташкентҡа китә. Унда йәйен йөҙөм баҡсаларында эшләй, ә ҡышҡы айҙарҙа мәҙрәсәлә уҡый.
1913 йылда Ташкент ҡалаһында башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы булараҡ тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1914 йылдан Урта Азия, Ҡаҙағстан, Башҡортостан, Волга буйы, Себер буйлап гастролдәрҙә йөрөй. 1916 йылдан башлап йыш ҡына Ырымбурҙа була, концерттар менән сығыш яһай.
Концерт репертуарында ариялар, ватан һәм сит ил композиторҙарының ариялары, йырҙары һәм романстары, үҙенең вокал әҫәрҙәре, башҡорт, татар, үзбәк, фарсы, әзербайжан, ҡаҙаҡ халыҡ йырҙары була. Совет композиторҙары йырҙарының, классик арияларының һәм романстарының үҙ тәржемәһендә башҡорт телендә тәүге башҡарыусыһы була: Дж. Вердиҙың «Риголетто» операһынан Герцог йыры, П. И Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһынан Ленскийҙың ариялары, А. С. Пушкиндың шиғырына А. П. Бородиндың «Алыҫ ватандың ярҙары өсөн» («Для берегов отчизны дальней») романсы, В. И. Лебедев-Кумачтың шиғырына И. О. Дунаевскийҙың «Туған ил тураһында йырҙары» («Песни о Родине») һәм башҡалар. Концерт һәм композиторлыҡ эшмәкәрлеге менән бер рәттән фольклор әҫәрҙәрен, шул иҫәптән «Ашҡаҙар», «Буранбай», «Тәфтиләү», «Урал» башҡорт халыҡ йырҙарын, «Ҡуңыр буға» ҡобайырынан өҙөктө яҙып ала.
Музыкаль-сәхнә әҫәрен — музыкаль иллюстрациялы «Сания» драмаһын үҙ либреттоһына яҙа, ул тәүге тапҡыр 1922 йылдың яҙында Ташкентта педагогия институты студенттарының көсө менән ҡуйыла. 1922 йылдан 1927 йылға тиклем Өфө, Ҡазан, Әстерхан, Троицк, Ташкент, Сәмәрҡәнд, Мәскәү, Свердловск, Алма-Ата, Баҡы һәм башҡа ҡалалар һәм ауылдар буйлап гастролдәрҙә йөрөй, 1927 йылдан — Татарстан театр һәм тамаша предприятиелары артисы. Шул уҡ ваҡытта композиторҙар Солтан Ғәбәши һәм Василий Виноградов менән берлектә башҡорт һәм татар халҡының тәүге милли операһы — «Сания» өҫтөндә эшләй. Операға либреттоны Фәтих Әмирхан яҙа. «Сания» операһының премьераһы 1925 йылдың 25 июнендә Ҡазан ҡалаһында була. Бында Әлмөхәмәтов тәүгеләрҙән булып Зыя партияһын башҡара. «Буҙъегет» ҡобайырына опера яҙа башлай, әммә Татар АССР-ының Мәғариф комиссариаты ҡарамағындағы Ғилми үҙәк рәйесе Ғәлимйән Ибраһимов пролетариат тураһында опера кәрәклегенә еткерә. Артабан Солтан Ғәбәши һәм Василий Виноградов менән берлектә Мәжит Ғафуриҙың либреттоһы буйынса «Эшсе» операһын ижад итә. «Эшсе» операһының премьераһы 1930 йылдың 27—28 февралендә була, бында Әлмөхәмәтов тәүгеләрҙән булып Ниғмәт партияһын башҡара.
1928—1929 йылдарҙа Татиздат нәшриәтендә Әлмөхәмәтов тарафынан эшкәртелгән башҡорт халыҡ йырҙары («Арғужаҡай», «Байыҡ», «Буранбай», «Зөлхизә», «Ҡаһым түрә», «Сибай», «Таштуғай», «Һары ла сәс» һәм башҡалар) баҫтырыла. 1929 йылдың 20 мартында Өфөлә Башҡортостан АССР-ының 10-йыллығына бағышланған симфоник оркестрҙар өсөн Әлмөхәмәтов тарафынан ижад ителгән «Башҡортостан» маршының премьераһы була. 1929 йылда тәүгеләрҙән булып «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
1930-сы йылдарҙа Башҡорт милли опера театрын булдырыуҙы тормошҡа ашырыу менән мәшғүл була. 1932 йылда талантлы йәштәр эҙләп Башҡортостан АССР-ының ҡалалары һәм райондары буйлап йөрөй. П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһының Башҡорт милли студияһын ойоштороусыларының береһе була, 1932—1936 йылдарҙа уның мөдире була. Уҡыусылары араһында Баныу Вәлиева, Хәбир Ғәлимов, Ғабдрахман Хәбибуллин, Заһир Исмәғилев, Хөсәйен Әхмәтов, Зәйтүнә Илбаева, Ульяна Калинина-Сыртланова, Әсмә Шайморатова, Мәрйәм Ғабдрахманова, Мәғәфүр Хисмәтуллин, Мөслимә Мусина һәм башҡалар була. Башҡорт дәүләт филармонияһы асылыуының инициаторы була.
1933 йылда Өфөлә «Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында» брошюраһы баҫылып сыға. Хәбибулла Ғәбитовтың «Ынйыҡай һәм Юлдыҡай» пьесаһына ариялар, Яҡуп Ҡолмойҙың шиғырына «Шомло ел» балладаһын, Шәйехзада Бабичтың «Йырҙар яҙам» шиғырына, Мөхөтдин Тажиның «Тракторсы йыры» шиғырына, Мөслим Мараттың «Көтөүсе», «Сайҡалалар кәмәләр» һәм «Ағиҙел ярында» шиғырҙарына йырҙар һәм романстар ижад итә. Сәғит Мифтаховтың либреттоһына «Һаҡмар» операһы өҫтөндә эшләй. Башҡорт милли операларын ижад итеү маҡсатында, 1930-сы йылдарҙа композиторҙарға заказдар яһай: С. Ғәбәши «Ҡалым» (М. Буранғоловтың либреттоһы) операһын, А. Ключарёв «Алатау» (А. Таһировтың либреттоһы) операһын яҙыу өҫтөндә эшләй. Бер үк ваҡытта 1933 йылдың 1 ғинуарынан 1934 йылдың 2 апреленә тиклем Башҡортостан милли мәҙәниәт фәнни-тикшеренеү институтының музыка бүлегенең мөдире була.
«Салауат», «Сибай», «Азамат» һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарған.
1936 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡтың артисы була. Шул уҡ йылдың июненән ошо идаралыҡ ҡарамағындағы концерт бригадаһын етәкләй, уның составында гастролдәргә йөрөй.
«Башҡорт милләтсеһе-вәлидовсы» булараҡ репрессиялана. 1937 йылдың 11 декабрендә ҡулға алына. Төрмәлә ситлек артында барлыҡ тотҡондар өсөн «Урал» һәм «Буранбай» халыҡ йырҙарын башҡара. 1938 йылдың 10 июлендә атыла. 1957 йылдың 11 июнендә СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан аҡлана.
Шәхси тормошо
1923 йылда Мәстүрә Ғилман ҡыҙы Фәйзуллина (1898—1974) менән никахлаша. 1924 йылдың 24 мартында ҡыҙҙары Роза тыуа. Һуңыраҡ тыуған ике ҡыҙы сабый сағында үлә.
Кискебаш
Кискебаш - Кичкибас, Кичкибаз - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Троицк районындағы һәм Силәбе өлкәһенең Уйылға районынындағы һыу ятҡылығы.
Географияһы
Кискебаш күле Силәбе өлкәһенең бер юлы ике - Троицк һәм Уйылға райондары биләмәһендә ята.
Ярында кеше йәшәгән пункттар: Уйылға районының Бараново утары, Родионово ауылы, 13 км-ҙа Рождественка ауылы.
Иң яҡын күлдәр: Долгое, Горькое, Голубое, Оло Шоғай, Кубышка, Ботыльково, Федоренково, Дунаево, Моховое, Собачье, Кислоям һәм Дробинино.
Тасуирламаһы
Кәмә төшөрөү өсөн юлдары бар.
Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйҙарында ҡуйы ҡамыш һәм екән үҫә.
Балыҡ тотоу сәнәғәт кимәлендә бара. Бының өсөн күлгә селбәрә ебәрелә һәм ыуылдырыҡ сәскән ваҡытта тәрбиәләү бара.
Этимологияһы
Атаманың килеп сығышын исемгә бәйләһәк, башҡа фараздар ҙа килеп сығыуы ихтимал, сөнки Н.И. Шувалов башҡорт ир-ат исеме тип килтергән Кочебас миҫалын раҫларлыҡ бөгөнгө рәсми сығанаҡтар юҡ. Һәр хәлдә, "Башҡорт исемдәре" китабында шуға оҡшаш Күсем, Күсәбай тигән исемдәр бар.
Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы
Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы (12 октябрь 1915 йыл — 22 февраль 1965 йыл) — театр актёры, режиссёр, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).
Биографияһы
Ғәйфулла Сарбаев 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша, яуҙа ла ҡурайынан айырылмай. Дивизияның ул саҡтағы политбүлек начальнигы Сабир Ҡадиров үҙенең хәтирәләрендә («Күренекле яҙыусылар Башҡорт дивизияһында»,"Ағиҙел", 1981, № 5) Ғәйфулла Сарбаевтың күренекле урыҫ яҙыусыһы Константин Симонов алдында «Азамат» көйөн тәүҙә ҡурайҙа уйнауы, аҙаҡ йырлап та ишеттереүе тураһында яҙа.
Ҡурайына һәр саҡ тоғро булған Ғәйфулла Сарбаев 49 йәшендә, 1965 йылдың 22 февралендә вафат була.
Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (18.10.1943).
РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).
Һылтанмалар
Ю. И. Ғәйнетдинов. Ҡурай һәм ҡурайсылар. Өфө: АльфаРеклама, 2014. Т. 1 000 экз. — 424 б.
Шванефельд
Шванефельд (Schwanefeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 287 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 109 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Россь-Юган
Россь-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горшечников Анатолий Васильевич
Биографияһы
Горшечников Анатолий Васильевич 1940 йылдың 5 апрелендә Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Фёдоровка (Фёдоровка районы) ауылында тыуған. Милләте буйынса мордвин, юғары белемле —  1965 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1957 йылда тыуған колхозында тракторсы булып башлай. 1965 йылда ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Нуриман районы «Сельхозтехника» берләшмәһендә яңы техника ҡабул итеү буйыеса инженер булып эшләй. 1966—1986 йылдарҙа БАССР-ҙың Госкомсельхозтехника берләшмәһенең өлкән инженеры, бүлек мөдире, тәьминәт бүлеге идараһында белгес, рәйес урынбаҫары булып эшләй. 1986—1993 йылдарҙа Госагропром рәйесе урынбаҫары, «Башагроснаб» республика концены генераль директоры.
Ҡырмыҫҡалы районы 221-се Боҙаяҙ һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Өйләнгән, ҡыҙы һәм улы бар.
Поца
Поца — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Назаров Андрей Геннадьевич
Назаров Андрей Геннадьевич (28 апрель 1970 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Башҡортостан Премьер-министры (2020 йылдың 17 сентябренән). Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Федераль Йыйылышы депутат Дәүләт Думаһының депутаты (2007—2011). Сәйәси фәндәр кандидаты (2006).
Биографияһы
Андрей Геннадьевич Назаров 1970 йылдың 28 апрелендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.
Сибайҙың 6-сы мәктәбендә урта дөйөм белем, 1988 йылда Сибай тау-байыҡтырыу техникумында «Автомобилдәр ремонтлау һәм техник хеҙмәтләндереү» һөнәре ала.
1995 йылдың майында Ҡаҙаҡ дәүләт идара итеү академияһын (элекке Алматы халыҡ хужалығы институты) «Сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуының иҡтисады һәм идара итеү» һөнәре буйынса, 2002 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының «Стратегик менеджмент» бүлеген тамамлаған.
2009 йылда Магнитогорск дәүләт техник университетын «Тау машиналары һәм ҡорамалдары» факультетын тамамлап, «Рәсәй Федерацияһында тау машиналары һәм ҡорамалдары торошо һәм үҫеш перспективалары» темаһына диплом эшен яҡлай.
2006 йылда сәйәси фәндәр кандидаты була. М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай
2006 йылда «Мәскәү сәйәси тикшеренеүҙәр мәктәбендә» «Хоҡуҡ, сәйәсәт, иҡтисад һәм киң мәғлүмәт саралары» федераль кластар сиктәрендә курстар тыңлай.
2011 йылда Рәсәй Федерацияһының Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһын «Юриспруденция» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай.
Рәсәй Федерацияһының ҡануниәтә үҙгәреш индереү, ҡайһы бер баҫмаларҙың авторы.
Карьераһы
1998 йылда 11 һайлау округы буйынса Сибай Ҡала советы депутаты итеп һайлана.
1998—2004 йылдарҙа Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында Башҡортостан Республикаһы вәкиллеге етәксеһе була.
2001—2006 йылдарҙа Башҡорт сауҙа-сәнәғәт союзының идара рәйесе була.
"Башҡорт сауҙа-сәнәғәт союзы"нда бәйләнеш һәм эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса ҙур эш үткәрә, эшҡыуарлыҡ һәм дәүләт структуралары менән үҙ-ара эш итеү нигеҙендә төрлө ойошмалар менән әүҙем эшләне. Был эш һөҙөмтәләре Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәйҙә ла ҡулланыла.
2003 йылда Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайға депутат итеп һайлана.
2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Эшҡыуарлыҡ ойошмалары ассоциацияһы рәйесе итеп һайланды. Был вазифала эшҡыуарлыҡ имиджын яҡшыртыу буйынса әүҙем эшмәкәрлек йәйелдереп (республикала 28 апрель көнөн «Эшҡыуар көнө» тип иғлан итеүгә өлгәшкән), шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы етәкселеген бизнес-берләшмәләр менән һөйләшеүгә йәлеп иткән. Йыл һайын үткәрелгән «Башҡортостан республикаһы эшҡыуарҙары съезы», «Башҡортостан Hеспубликаһы Асыҡ форумы», «Башҡортостан Республикаһының бизнес-йәйе», «Урал аръяғы төбәк-ара инвестиция форумы» бизнес-форумдар ойоштороу башында торған. Йыл һайын Өфөлә үткәрелгән «Халыҡ-ара бизнес аҙналығы»н ойоштора.
2006 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы стратегик асыштар үҙәге етәксеһе итеп тәғәйенләнде.
2007 йылдан 2011 йылға тиклем — Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы депутат Дәүләт Думаһының бишенсе саҡырылыш депутаты. Федераль кандидаттар исемлеге составында «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы тәҡдиме менән һайланған (3 төбәк төркөмө/ Башҡортостан Республикаһы). Дәүләт Думаһында Гражданлыҡ, енәйәт, арбитраж һәм процессуаль ҡануниәт буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары булып һайланды.
2008 йылдың апрелендә Башҡортостан республикаһының бөтә төп бизнес-берекмәләр делегаттары йыйылған ойоштороу ултырышында бер тауыштан Башҡортостан республикаһы эшҡыуарлыҡ ойошмалары Координация советы рәйесе итеп һайланған.
2010 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһының волга буйы федераль округы буйынса «Социаль-консерватив сәйәсәт үҙәге» координаторы итеп тәғәйенләнде.
2010 йылда «Эшлекле Рәсәй» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана.
2011 йылдың 23 декабре — Башҡортостан республикаһы президентының инвестиция хеҙмәттәшлеге мәсьәләләре буйынса махсус вәкиле.
2014 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем — «Эшлекле Рәсәй» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы рәйестәше.
Автономиялы коммерцияға ҡарамаған «„Бизнес коррупцияға ҡаршы“ йәмәғәт процедуралар үҙәге» ойошмаһының башҡарма рәйестәше.
Рәсәй юристар ассоциацияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе.
Мелша
Мелша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Назаров Андрей Геннадьевич
Карьераһы
2020 йылдың 17 сентябренән Башҡортостан Премьер-министры.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Законлы эшҡыуарлыҡҡа кәртә ҡуйған кешеләргә ҡарата ҡануниәтте киҫкенләштереү, шулай уҡ эшҡыуарҙарға ҡарата енәйәт ҡануниәтен йомшартыу инициативаһы нигеҙендә тора (депутат В. С. Груздев менән берлектә Рәсәй Федерацияһы енәйәт кодексының 22 бүлегендә бер нисә статьяға үҙгәрештәр индереү буйынса закон проектын 2009 йылдың декабрендә индерә).
Мелша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Назаров Андрей Геннадьевич
Ҡыҙыҡлы факттар
Андрей Назаров ярҙамы һәм тәҡдиме менән Сибай ҡалаһында башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте, шәрҡиәтсе-тюрколог, философия докторы, профессор, Манчестер университетының Почётлы докторы Әхмәтзәки Вәлиди туғанға, шулай уҡ «Әсәлек», «1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт полктарына», «Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына», «Еңеү ҡоралы — танкыға ҡаршы атыусы ЗИС-2 пушкаһы» һәйкәлдәре ҡуйылған.
Сезым-Юнко-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Овынь-Ева
Овынь-Ева — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сармашбаш
Сармашбаш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Зәй районы ауылы. Сармашбаш ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Сармаш йылғаһы буйында, Зәй ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 44 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Сармашбаш — аҫаба башҡорттарҙың һәм типтәрҙәрҙең ауылы. 1735 йылдан Исәк атамаһы аҫтында билдәле.
Ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
ХХ быуатта мәсет, мәктәп теркәлгән. 1920 йылға тиклем Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Яңы Спас улусы составында була.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылда — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Зәй районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1972 йылдан — йәнә Зәй районы составында.
Пигалов Александр Петрович
Пигалов Александр Петрович (30 август 1936 йыл, Горький өлкәһе, Салган ауылы — 30 август 2018 йыл) — совет табибы, педиатр, медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1995).
Биографияһы
1936 йылдың 30 авгусында РСФСР-ҙың Горький өлкәһе Салган ауылында тыуған.
1954 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетына уҡырға инә, әммә уны тарҡатыу сәбәпле икенсе курстан һуң педиатрия факультетына күсерелә.
1961 йылда диплом алғандан һуң, Татар АССР-ының Куйбышев районы баш педиатры булып эшләй. 1964 йылда райондың баш табибы урынбаҫары була. Түбәнге Камала эшләгән ваҡытында өс тапҡыр халыҡ депутаттарының ҡала советы депутаты итеп һайлана һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комиссияны етәкләй.
1986 йылда педиатрия факультетында декан була һәм уҡыта башлай, 1991 йылда профессор итеп һайлана, 1996 йылда Ҡазан медицина университетының поликлиника педиатрия кафедраһы мөдире була. 1988 йылда СССР Медицина фәндәре академияһы Педиатрия институтының академик советында «Ҡатын-ҡыҙҙарҙан, синтетик каучук етештереүсе эшселәрҙән тыуған балаларҙың үҫеүе һәм үҫеше үҙенсәлектәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Неонатология, аллергология, йөклөлөк һәм бала табыу барышын өйрәнеү, етем балаларға медицина-социаль ярҙам ойоштороу буйынса егерменән ашыу уҡытыу-методик әсбап һәм ҡулланмалар яҙған. 1990 - 1996 йылдарҙа «Педиатрия» белгеслеге буйынса махсус советты етәкләй, «Педиатрия» журналының редакция советы ағзаһы була.
2018 йылдың 30 августа Ҡазанда вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970)
«Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе (1989)
Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы
Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы (16 март 1934 йыл — 14 сентябрь 2005 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1992), профессор (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).
Биографияһы
Рәйсә Хәлил ҡыҙы Халиҡова 1934 йылдың 16 мартында Үзбәк ССР-ының Ҡаршы ҡалаһында тыуған.
1962—1967 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй.
1967—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһында эшләй.
1973—1993 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән хеҙмәткәр булып эшләй.
1995 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында башҡорт теле кафедраһын етәкләй. «Белем» йәмғиәтенең башҡорт яҙыуы һәм әҙәбиәте тарихы, телмәр мәҙәниәте буйынса әүҙем лекторы.
Ғилми хеҙмәттәре
80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән башҡорт яҙмаһы һәм әҙәби теле тарихы буйынса, милли мәктәптәр өсөн дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары:
Ашҡаҙар (радио)
«Ашҡаҙар» радиоһы — башҡорт телендә эшләүсе мәҙәни радиоканал.
Тарихы
Радио рухи ҡиммәттәрҙе, милли поэзияны, театраль асыштарҙы, халыҡ ижадын һаҡлап ҡалыу өсөн ойошторола. Тәүге тапшырыу 2010 йылдың 7 февралендә эфирға сыға. Башҡортостандағы йылға һәм шул уҡ исемдәге йыр исеме менән радио Ашҡаҙар исемен йөрөтә.
Программала: Башҡортостандың мөғжизәгә тиң урындары хаҡында тапшырыуҙар әҙерләнә. Башҡорт матбуғат сараларына махсус ваҡыт бүленгән. Балалар һәм өлкәндәр өсөн классик музыка өлгөләре тапшырыла. Башҡортостан радиоһының Алтын фондында һаҡланған тапшырыуҙар «Ашҡаҙар» тулҡындарында яңы һулыш ала.
Музыкаль биҙәлеште халыҡ йырҙары, классик, инструменталь көйҙәр, ваҡыт һынауы аша үткән эстрада йырҙары, зауыҡлы заманса йырҙар тәшкил итә.
Хазина ансамбле Башҡортостан Республикаһының «Ашҡаҙар», «Юлдаш» Дәүләт радиоларында Көньяҡ Урал башҡорттары кейемдәренең тарихы буйынса 21 тапшырыуҙа, «Милли биҙәүестәр» темаһына 4 тапшырыу әҙерләнгән.
Тапшырыу йышлыҡтары
Радио УКВ1 йышлыҡ диапозонында эшләй. Тапшырғыс йышлыҡтары һәм ҡеүәте түбәндәгесә:
Етем ҡыҙ — Хәтирә (йыр)
Етем ҡыҙ Хәтирә — башҡорт халыҡ йыры, Өфө сәнғәт институтының фольклор музыкаһы белгесе Х. Ихтисамов уны башҡорт фольклорсыһы Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы фольклор экспедициялары барышында яҙҙырып алған тигән мәғлүмәт биргән .. Йыр «Матур ҡыҙ Хәтирә» тигән атама менән дә осрай. Шул уҡ ваҡытта Х. Ихтисамов атаҡлы ҡурайсы Ғата Сөләймәнов 1945—1946 йылдарҙа Әбйәлил районында яҙып алған вариант тураһында ла яҙып сыҡҡан һәм йырҙың тарихын бәйән иткән.
Тарихы
Ғата Сөләймәнов яҙып алған вариантта ваҡиға Әбйәлил районының Ташбулат һәм Салауат тигән ауылдары тирәһендә булған тип әйтелә. Ике етем бала — ҡыҙ менән малай — хәйер һорашып көн күргәндәр. Етем тиеп ҡыйырһытҡандарға, туған булмаһалар ҙа, икәүләп ҡаршы торғандар, бер-береһен яҡлашҡандар. Ҡул араһына инерлек булғас бергә көтөү көткәндәр.
Хәтирә исемле ҡыҙ бала сибәр булып буй еткергән, хәлле ғаиләләрҙән уны һората башлағандар, әммә ҡыҙ береһенә лә риза булмаған, теге етем егет менән бер-береһенә ғашиҡ булғандар. Зина ҡылалар тип ялған хәбәр таратып, егетте ауылдан һөрәләр. Әммә ҡыҙ бер кемгә лә сығырға ризалыҡ бирмәй. Ауыл байҙары уны көсләп кейәүгә бирмәксе булалар. Әммә Хәтирә егетенә хәбәр биреп өлгөрә, һәм теге ҡыҙҙы алып ҡаса. Улар шулай ҡауышып, бергә йәшәй башлайҙар.
Йырҙың һүҙҙәре
Ғ. Сөләймәнов вариантында егет ауылдан киткәндә Хәтирә менән ҡара-ҡаршы йырлашалар: Ҡарағай ҙа ағас - оҙон ағас, Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәм, Санаға ла һалһам - һөйрәлә, Үпмәй ҙә генә тип үпкәләмә, Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәм, Үпһәм, ауыҙым яман өйрәнә.
Ҡыҙ былай тип яуап бирә:
Ап-аҡ ҡына ап-аҡ, ай, аҡ таҫма, Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәң, Аҡбуҙатҡайҙарға дилбегә, Кил бир(е) табан, бер үбәйем, Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәң, Үпкән ерем ҡалһын билгегә.
Һөйгәнен алып ҡасырға килгән егет былай тип йырлаған, ти:
Ҡыҙыл ғына буйы - өс суҡ муйыл, Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәм, Берәүһен ҡырҡһам, ҡуш ҡала, Вәғәҙә итеп, малын биреп, Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәм, Алабарман йөрөп, буш ҡала.
Н.Шоңҡаров яҙып алған «Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм» вариантының һүҙҙәре:
Хәтирәкәй һыуға барған саҡта, Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм, Елдәр һыйпай, һай, башынан. Хәтирәкәй төндә йоҡлағанда, Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм, Ай һоҡланып үбә ҡашынан.
Хәтирәкәй, һине күргән саҡта, Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм, Оялып та ҡояш тарһына. Ҡараңғы ла төшөп, ай ҙа ҡалҡа, Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм, Йөҙкәйеңә нуры ярһына.
Юлтыева Нинель Дауыт ҡыҙы
Юлтыева Нинель Дауыт ҡыҙы (3 февраль 1926 йыл — 23 ноябрь 2014 йыл) — СССР балеринаһы, педагог, хореограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1941 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1946—1966 йылдарҙа Татар опера һәм балет театры солисы, 1969—1973 йылдарҙа баш балетмейстер; бер үк ваҡыытта 1972 йылдан Н. К. Крупская исемендәге Ленинград мәҙәниәт институтының Ҡазан филиалында хореография кафедраһы мөдире. Профессор (1985). РСФСР-ҙың (1957), Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татарстан Республикаһының (1996) халыҡ артисы .РСФСР-ҙың.
Биографияһы
Нинель Дауыт ҡыҙы Юлтыева 1926 йылдың 3 февралендә Өфөлә, яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре Дауыт Юлтый ғәиләһендә тыуа. Ҡыҙы өсөн һирәк осрай торған исемде (кирегә әйләндерелгән «Ленин» һүҙе) атаһы уйлап таба. Нинель 1935 йылда А. Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһына (хәҙерге А. Ваганова исемендәге Рус балет академияһы) уҡырға инә. 1938 йылда атаһы атып үлтерелә, ә әсәһе лагерға ебәрелә.
Һуғыш ҡамасаулау сәбәпле, Нинель уҡыуын, өҙлөклөктәр менән, 1949 йылда ғына тамамлай ала. Аҙаҡ ошо уҡ училищеның педагогик бүлегендә һәм Римский-Корсаков исемендәге Ленинград дәүләт консерваторияһында балетмейстер бүлегендә уҡый.
Үҙенең сәхнә юлын, Нинель Юлтыева солистка булып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында башлай.
Муса Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрында 1946—1966 йылдарҙа солистка була. Прима-балерина булып иҫәпләнә һәм бер үк ваҡытта балет труппаһының художество етәксеһе булып эшләй.
1968—1969 йылдарҙа Нинель Юлтыева Ленинград хореография училищеһында уҡытыусы булып хеҙмәт юлын дауам итә. 1969 — 73 йылдарҙа — Ҡазан опера һәм балет театрында баш балетмейстер.
Нинель Юлтыева 1974 йылдан 1977 йылға тиклем Мысырҙа эшләй, унда ул Ҡаһирә балет төркөмөнөң солисттар төркөмөн алып бара һәм художество етәксеһе, балетмейстер вазифаһын башҡара. Ул 1981—1983 йылдарҙа Венесуэлала була. Бында Тереза Карреньо исемендәге Каракас театрында педагог һәм балетмейстер сифатында эшләй. 1988 — 1989 йылдарҙа ҡайтанан Египетта Каир (Ҡаһирә) юғары балет институтында художество етәксеһе булып эшләй.
Башҡарған партиялары
Өфөлә Нинель Юлтыева Зәйтүнгөл партияһын (Леонид Степановтың «Сыңрау торна»), Марияны (Борис Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны»), Сванильданы (Лео Делибтың «Коппелия») бейей.
Нинель Дауыт ҡыҙы 1946 йылда тәүге сығышында М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрында Нәжиб Йыһановтын «Зөһрә» партияһын башҡара.
Артабанғы йылдарҙа Фәрит Яруллиндың «Шурәле»һендә (Сөйөмбикә), классик һәм милли балеттарҙа, Александр Крейндын «Лауренсия»һында (Лауренсия), Петр Чайковскийҙың «Спящая красавица»һында (Аврора), Александр Ключаревтың «Горная быль» балетында (Зарифа), Адольф Адандың «Жизелендә» (Жизель), Лео Минкустың «Дон Кихотында» (Китри) бейей. Хореограф булараҡ, Нинель Юлтыева Борис Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны», Людвиг Минкустын «Баядерка», Петр Чайковскийҙың «Лебединое озеро» һәм «Спящая красавица», Николай Римский-Корсаковтың «Шәхерезада» һәм башҡа спектаклдәрҙе ҡуйҙы.
Бик күп концерттарҙы ла ҡуйыусы була ул. 2001 йылда, Ҡазанда хәҙерге ваҡытта ла үткәрелеп килгән, Халыҡ — ара хореография мәктәптәренен фестивален ойоштора.
Үҙенең тормош юлы, ижади эшмәкәрлеге, фиҙакәрлеге менән, Нинель Дауыт ҡыҙы Юлтыева шәхестең ниндәй юғары рухи бейеклектәргә күтәрелә алыуына сағыу бер миҫал булып тора.
Ул классик спектаклдәрҙә онотолмаҫ һындар ижад итте. Сит ил, рус, милли классик балеттарҙы ҡуйҙы. Бихисап талантлы уҡыусылар тәрбиәләне.
Юғары һөнәрлелеге, һәр ваҡыт дөрөҫлөк яҡлы һәм үҙ һөнәренә бирелгәнлеге, бөтә ауырлыҡтарҙы ла енеп сығырға әҙер тороуы, ҙур ойоштороу Һәләтенә эйә булыуы Нинель Юлтыеваны башҡаларҙан айырып торҙо.
Ул үҙенен уҡыусыларына күнел күтәреү сығанағы булды; унын йөҙәрләгән тәрбиәләнеүсеһе хәҙер инде күп уҡыу йорттарында уҡыталар, күп коллективтарҙы етәкләйҙәр, театрҙарҙа эшләйҙәр.
Үҙенең балетҡа бирелгәнлеге менән коллегалары һәм уҡыусылары араһында ғорурланыу һәм ихтирам яуланы, барыһына ла үрнәк булды. Нинель Юлтыева Рәсәй балет сәнғәтендә мәнгелек эҙ ҡалдырҙы. Балет сәнғәтенен ин яҡты йондоҙо булып балҡыны.
Нинель Юлтыева 89 йәшендә 2014 йылдын 23 ноябрендә вафат була. Ул Ҡазан ҡалаһындағы Ар зыяратында ерләнгән.
Ротыпь-Хулюм
Ротыпь-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тозам-Ротыпь йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клайнмюлинген
Клайнмюлинген (Kleinmühlingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 658 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 64 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды —  SBK.
Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)
Халыҡтар дуҫлығы ордены — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
Тарих
Башҡортостан Президенты Указы менән 1998 йылда булдырылған.
Ордендың беренсе кавалеры — Ханты-Манси автономиялы округы губернаторы Филипенко Александр Васильевич, уға был награда 2000 йылдың 22 февралендә тапшырыла.
Орден статусы
Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнәләр:
Бүләкләнеүселәр
Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан наградалары
Васильев Павел Ефимович
Васильев Павел Ефимович (14 ғинуар 1909 йыл — 29 июль 1978 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашҡан яугир, инженер-сапер батальоны командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, капитан. Артабан партия һәм хужалыҡ эшмәкәре: хеҙмәтсәндәр депутаттарының Бишбүләк район Советы башҡарма комитеты рәйесе, КПСС-тың Бишбүләк район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1945). Ленин (1945), Ҡыҙыл Байраҡ (1943), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Павел Ефимович Васильев 1909 йылдың 14 ғинуарында Бәләбәй өйәҙе Яңы Сиҙәк‑Васильевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — сыуаш. 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1931 йылда Өфө педагогия техникумын тамамлай. Төрлө партия вазифаларында эшләй.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнаша.
1945 йылдың 14 авгусында япондарҙың нығытылған Фуцзинь районын йырып сыҡҡанда Васильев 5 дотты штурмлауға әҙерләү менән етәкселек итә. Иң көслө доттың шартлауынан һуң Павел Ефимович тәүгеләрҙән булып бәйләнеш юлына үтеп инә һәм автоматтан 4 япон һалдатын юҡ итә һәм береһен әсирлеккә ала.