cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андрианов Николай Ефимович
1979 йылдан КПСС ағзаһы, ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ағзаһы һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитеты бюроһына ағзалыҡҡа кандидат (1978—1982).
Биографияһы һәм спорт карьераһы
Никола́й Ефи́мович Андриа́нов 1952 йылдың 14 октябрендә Владимир ҡалаһында тыуа. Бала сағынан гимнастика мәктәбендә шөғөлләнә.
Спорт гимнастикаһында Николай Григорьевич Толкачев Андриановтың тәүге һәм даими тренеры була. Николайҙың бала сағы ихатала үтә, әсәһе биш баланы яңғыҙы үҫтерә, күп эшләй. Бер ваҡыт Николай Андрианов спорт гимнастикаһы мәктәбенә барып эләгә һәм Николай Толкачев менән таныша. Тәүҙә мөнәсәбәттәре ҡатмарлы була: күнекмәләрҙе башлағандан һуң бер ай үткәс, Андрианов гимнастиканы ташларға ҡарар итә һәм күнекмәләргә йөрөүҙән туҡтай. Әммә тренер уны кире ҡайтырға күндерә. Николай Толкачев хатта уға өйгә эштәрен эшләргә лә ярҙамлаша башлай. Андриановтың тәүге сығыштары әллә ни уңышлы булмай, спортсы төшөнкөлөккә бирелә — әммә тренерының психологик өгөт-нәсихәтенән һуң Андрианов гимнастиканы ташламаҫҡа була. Николай Андрианов ауырып киткәс, ә әсәһенең уны тәрбиәләп ултырырлыҡ мөмкинлеге булмағас, тренерҙың ғаиләһе уны үҙ өйөнә йәшәргә саҡыра. Николай Толмачев мәктәпкә тәрбиәләнеүсеһенең ата-әсәләр йыйылыштарына ла үҙе йөрөй.
Андрианов Мәскәүҙәге Олимпиадала спортсылар исеменән Олимпия антын әйтеү хөрмәтенә лайыҡ була.
Олимпия миҙалдарынан тыш, Николай Андриановтың башҡа наградалары ла бик күп. Ул күпбәйгелә (1978) һәм ике тапҡыр ҡулсала (1974, 1978) донъя чемпионы. Күп тапҡырҙар Европа чемпионы (1971—1975). 1975—1977 йылдарҙа Донъя кубогы ярыштары еңеүсеһе. Күп тапҡырҙар СССР чемпионы. 2001 йылда Оклахома-Ситиҙағы Гимнастика буйынса Дан залына индерелә. 2008 йылдың авгусына тиклем Андрианов олимпия наградалары һаны буйынса (15) ирҙәр араһында абсолют рекордсы була, Америка йөҙөүсеһе Майкл Фелпс 16-сы миҙалын яулағас, рекорд уға күсә.
Ҡатыны совет гимнасы, команда ярышында ике тапҡыр олимпия чемпионы (1968, 1972) Любовь Бурда була.
Николай Андрианов 2011 йылдың 21 мартында оҙайлы ауырыуҙан һуң (оливопонтоцеребелляр атрофия ) 59-сы йәшендә Владимир ҡалаһында вафат була.
Мәрхүм менән хушлашыу 2011 йылдың 24 мартында Владимир Ҡала мәҙәниәт һарайында үтә. Ҡаланың Улыбышево зыяратында Почёт аллеяһында Олимпия уйындары һәм донъя чемпионы саңғысы Алексей Прокуроров һәм гимнаст Юрий Рязанов менән йәнәш ерләнгән.
Хәтер
2011 йылдың 14 октябрендә Владимирҙа Н. Г. Толкачев исемендәге Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе бинаһына Николай Андрианов иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыла. 2012 йылдың 14 авгусында Владимирҙа «Андрианов скверы» граждандар инициативаһы иғлан ителә, сара скверға һәм спортсы йәшәгән йорт эргәһендәге йәмәғәт транспорты туҡталышына Н. Е. Андрианов исеме бирҙереү маҡсатын ҡуя. 2013 йылдың 5 июлендә Владимир ҡалаһының топонимика комиссияһы инициатива менән ризалаша. Оло Түбәнге Новгород урамындағы скверға «Андрианов скверы» тигән исем бирелә. 2013 йылдың 25 декабрендә Владимир ҡалаһының халыҡ депутаттары советы Оло Түбәнге Новгород урамы 34-се йорт эргәһендәге скверға «Андрианов скверы» тигән исем биреү тураһында ҡарар сығара.
2014 йылдың 15 мартында Владимир ҡалаһы хакимиәте «Спорт мәктәбе» туҡталышының исемен «Николай Андрианов скверы» туҡталышы тип үҙгәртә.
2015 йылдың 21 октябрендә Николай Андрианов һәйкәле проектына конкурсҡа йомғаҡ яһала. Уны Андрианов скверына ҡуйырға йыйыналар. Н. Е. Андриановтың улы һәм һеңлеһе ҡатнашлығындағы йәмәғәт бюроһы скульптор Илья Шанин эшен һайлай.
2016 йылдың 29 сентябрендә Владимир ҡалаһының Андрианов скверына Н. Е. Андриановтың һәйкәле ҡуйыла. Авторы — Илья Шанин. Скульптура Смоленск өлкәһендә ҡойола, ә гранит постаменты Ленинград өлкәһендә эшләнә. 2016 йылдың 12 октябрендә монумент тантаналы асыла.
Ерекле (Ҡыйҙыш ҡушылдығы)
Ерекле (Ереклы - Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыйҙыш йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге "ерек" тигән һүҙҙән барлыҡҡа килгән. Ерек - ҡайындар ғаиләһенә ҡараған ағас, һаҙмырт, еүеш ерҙә, һыу буйҙарында үҫә торған, тип аңлатыла "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 329-сы бит
Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы
Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы (26 декабрь 1941 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһында урынлашҡан. Ул Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында эвакуацияланған Харьков өлкәһе Волчанск аяҡ кейеме фабрикаһы нигеҙендә ойошторолған.
Тарихы
1941 йылдың 3 октябрендә Харьков өлкәһе Волчанск ирҙәр,ҡатын-ҡыҙҙар, балалар аяҡ кейеме сығарған фабрика эштән туҡтай. Ҡалаға дошман өс-дүрт саҡрым алыҫлыҡта яҡынайған була. Хөкүмәт фабриканы алты цех йыһазы, дүрт мең биш йөҙ эшсеһе менән илдең төпкөл районына эвакуацияларға ҡарар сығара. Ауыр шарттарҙа Волчанск станцияһынан ҡаланың берҙән-бер сәнәғәт предприятиеһының эшселәре һәм техникаһы тейәлгән поезды оҙата алалар. Харьков эргәһендә вагондарҙы көнсығышҡа барған ҙур эшелонға тағалар. Юлда эшелон бер туҡтауһыҙ бомбаға эләгә. 1941 йылдың 6 ноябрендә Волчанск аяҡ кейеме фабрикаһы эшселәре һәм йыһаздары менән Дәүләкән станцияһына килеп туҡтай. Эшелон Дәүләкәндә оҙаҡ ваҡыт «тупикта» тора. Артабан ҡайҙа барасағын бер кем дә белмәй Дәүләкән ҡалаһының етәкселәре фабрика эшселәренә үҙҙәрендә ҡалырға тәҡдим яһай. Эшселәр был хәбәрҙе шатланып ҡабул итә. Фабриканы элекке сауҙагәрҙәрҙең революцияға тиклем төҙөлгән сауҙа биналарына урынлаштыралар. Үҙҙәре менән 18 машина: тегеү автоматы, пресс «Револцьён»,"Допель" (аяҡ кейеме табандары тегеү өсөн), «Фортуна», күн материалдар, фурнитуралар алып килгәндәр Фабриканың ҡоролмаларын урынлаштырыу өсөн эшселәр көн-төн эшләйҙәр. Бер ай ҙа үтмәй фабрика балалар аяҡ кейемен сығара башлай. 26 декабрь 1941 йылда ул 8 пар аяҡ кейеме тегә.Был көн фабриканың тыуған көнө булып иҫәпләнә,тик икенсе исем менән — Дәүләкән. Был ваҡытта фабриканың директоры — Лев Борисович Зофман, производство начальнигы — Израиль Яковлевич Найдус, механик- Федор Афанасьевич Ольховский булған Был йылдарҙа фабрика етештергән балалар аяҡ кейемен Куба, Монголия,Польша,Чехословакия илдәре һатып ала.
Компания «Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы» («ДОФА»)
Рәсәйҙең балалар аяҡ кейеме етештереүсе алдынғы компанияһы. Уның продукцияһы экологик яҡтан таҙа материалдан эшләнә.Матурлығы, барлыҡ талаптарға тура килеп етештерелеүе менән ил баҙарында лайыҡлы урын биләй
Осоргин (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Первая Абкодняута
Первая Абкодняута — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Убаерган
Убаерган — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1041 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эльбурс
Эльбу́рс ( — Alborz) — Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙенең көньяҡ яр буйында урынлашҡан тау системаһы.
География
Оҙонлоғо — яҡынса 900 км. Бейеклеге — 5610 метрға тиклем (иң бейек нөктәһе — Демавенд һүнгән вулканы).
Тау системаһының формаһы S латин хәрефенә оҡшаш: Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ яр буйҙарын уратып, Эльбурс төньяҡ-көнсығышҡа борола, ә артабан көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә һәм Афғанстан сиге буйында тамамлана. Эльбурс өс айырым өлөштәрҙән тора: төньяҡ-көнбайышында Талыш тауҙары (бейеклеге 2150—2450 м); һуңынан Үҙәк Эльбурс (бейеклеге 2450—3050 м, ҡайһы-бер айырым түбәләренеке 3650 метрҙан аша); артабан көнсығышта Төрөкмән-Хөрәсән тауҙары (бейеклеге 1500—1850 м). Эльбурса тауҙарында, Ирандың баш ҡалаһы Тәһрандан төньяҡ-көнсығыштараҡ Урта Көнсығыштың иң юғары нөктәһе — Демавенд һүнгән вулканы (5604 м) урынлашҡан. Уның түбәһе боҙлоҡтар менән ҡапланған.
Геология
Эльбурс һырттары башлыса эзбиз һәм ҡомташтарҙан яһалған. Тау системаһы сиктәрендә ике эре геологик ярылған урын бар: береһе Эльбурстың көнбайыш өлөшөндә, Сефидруд йылғаһы тарлауығы Талыш тауҙары менән Үҙәк Эльбурсты айырған урында, ә икенсеһе көнсығышта бейеклек үҙгәреүе яҡынса 900 метр тәшкил иткән урында урынлашҡан.
Эльбурста таш күмер һәм ҡара ҡурғаш-цинк ятҡылыҡтары бар.
Чанчунь политехник университеты
Чанчунь политехник университеты (ЧПУ) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының Цзилинь провинцияһындағы алдынғы политехник университеты, 1958 йылда Ҡытай Фәндәр академияһы тарафынан нигеҙләнгән. Университет Цзилинь провинцияһы хөкүмәте һәм Чанчунь  ҡалаһы хөкүмәте финансына тотола. 1958 йылдан 2002 йылға тиклем Чанчунь теүәл механика һәм оптика институты тип аталған.
Хәҙерге ваҡытта университет составында — 14 факультет һәм колледж бар. Университетта. бакалавр, магистр һәм фәлсәфә докторҙарын (PhD) әҙерләйҙәр һәм камиллаштыралар.
Чанчунь университеты бындағы 1988 йылда төҙөлгән һәм 1991 йылда дәүләт статусын алған махсус иҡтисади зона өсөн белгестәр әҙерләй. Инҡтисади зона ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, дөйөм майҙаны 30 км². Чанчунь ҡалаһында 18 университет һәм колледждар, 39 фәнни-тикшеренеү учреждениелары, 11 ғилми лабораторияны үҙ эсенә ала Зонала Ford, Itochu Co., Marubeni Co., Siemens, Goldlion Group компаниялары эшләй. Чанчунь университетын тамамлаусылар ошо компанияларҙа фотоэлектроника һәм механика интеграцияһы, яңы материалдар, машиналар эшләү, электроника һәм мәғлүмәт тармаҡтарында эшләйҙәр.
Университет кампусы
Университеттың кампусы 769 мең квадрат метр территорияны биләй.
Әйүпов
Әйүпов — фамилия.
Миҙийәк (Сосновка районы)
Миҙийәк (Медиа́к) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Өлкәнең Мирный ауыл биләмәһенә инә.
Географияһы
Миҙийәк ауылы шул уҡ исемдәге йылға ярында урынлашҡан, Миҙийәк йылғаһы ошо урында Үҙъйылғаға (Зюзелка, Зюзелга) ҡоя. Район үҙәге Долгодеревенское ауылына тиклем - 25 км.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса (2010) халыҡ һаны (кеше) бүлеге) 2010 йылда  259 кеше тәшкил иткән (131 ир-ат һәм 128 ҡатын-ҡыҙ).
Урамдары
Ауыл 13 урамдан һәм 3 тыҡрыҡтан тора.
Неро-Паровы
Неро-Паровы — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шуга ([[Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барсуков Анатолий Иванович
Барсуков Анатолий Иванович (12 ноябрь 1931 йыл — 27 февраль 2016 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан «Башавтотранс» предприятиеһының баш инженеры, 1978 йылдан — начальнигы, 1988—1999 йылдарҙа — генераль директоры. РСФСР-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 9—12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1991). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Анатолий Иванович Барсуков 1931 йылдың 12 ноябрендә хәҙерге Ырымбур ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Ғаиләгә ярҙам итеү өсөн 15 йәшенән совхозда төрлө эштәрҙә эшләй, аҙаҡтан слесарь була. 1948 йылда «Россовхозавтотранс»тың Чкалов автобазаһында йөк автомобиле водителе булып эшләй башлай.
Һуңынан автомобиль техникумын тамамлай. Бөтә союз финанс-иҡтисади институтында ситтән тороп юғары белем ала.
1954 йылдан — 11-се һанлы Күмертау автоконтораһында өлкән механик. 1955 йылда Кумертау ҡалаһында РСФСР-ҙың Минавтотранс янындағы Башҡортостан транспорт идаралығының 1518 һанлы автоколоннаның баш инженеры була. 1959 йылда предприятиены етәкләй. Бер нисә йылдан автоколонна РСФСР-ҙа тармаҡтың алдынғы предприятиеларының береһе була.
1973 йылда Башҡортостан транспорт идаралығының баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1978 йылда — идаралыҡ начальнигы, 1988 йылда — «Башавтотранс» территориаль берекмәһенең генераль директоры. Уның етәкселеге осоронда предприятиела автомобиль ташыуҙарҙың һөҙөмтәлелеге күтәрелә. Анатолий Барсуков башланғысы менән йөк ташыуҙың контейнер системаһын индерелә.
РСФСР халыҡ депутаты (1990—1993), РСФСР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡорт АССР-ының 9-12-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш  Дәүләт йыйылышы - Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.
1999 йылдан хаҡлы ялда, дөйөм файҙаланыуҙағы автотранспорт ветерандарының республика советы рәйесе була.
Анатолий Иванович Барсуков 2016 йылдың 27 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Сулем
Сулем — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ростов кремле (музей-ҡурсаулыҡ)
«Ростов кремле» («Ростов кремле» дәүләт музей-ҡурсаулығының Федераль дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы ) —  Ростов ҡалаһында музей-ҡурсаулыҡ. Ярославль өлкәһенең федераль  ҡарамағындағы берҙән-бер музей. Археология, архитектура, сәнғәт, тарихты өйрәнеү буйынса ҙур ғилми үҙәк.
Сиркәү ҡомартҡылары музейы (1883—1918)
Музей 1883 йылдың 10 ноябрендә (иҫке стиль буйынса 28 октябрь) сауҙагәр Королев аҡсаһына тергеҙелгән Ростов кремленең Аҡ палатаһында асыла Сауҙагәрҙәр А. А.Титов һәм И. А. Шляков музейҙы булдырыу буйынса (һуңғыһы  директор була)   Император археология йәмғиәте , Ярославль губернаторы В. Д. Левшин, Ростов һәм  Ярославль митрополиты Ионафан, Углич епискобы  Амфилохий, Ростов дворянлыҡ рәйесе. А. Булатов, Ярославль сауҙагәре И. А. Вахрамеев һәм Петербург сауҙагәре А.Л.Кекин һәм император асыҡ китапханаһы  директоры  А. Ф. Бычков ярҙамында инициаторҙар була
Һаҡлағыстар иғәнә иҫәбенә тулыландырыла (Ярославль губернаторы үтенесе буйынса митрополит музейға яраҡһыҙ булған иконаларҙы һәм башҡа сиркәү кәрәк-яраҡтарын тапшыра ), ә музей үҙе иғәнә  иҫәбенә эшләй. Тик 1910 йылда ғына ул дәүләттән 2300 һум күләмендә аҡсалата   ярҙам  ала.
Ростов дәүләт ҡомартҡылар музейы (1918—1934)
1911 йылдан А И. Шляков музейҙан киткәндән һуң урынды 1921 йылға  тиклем Д. А. Иванов биләй. 1921 йылда музей директоры Д.А. Ушаков була. Ошо ваҡыт эсендә ике филиал ойошторола (Борисоглебский һәм Спас-Яковлевский монастыры), ҡомартҡыларҙың ҙур коллекцияһы булдырыла, ҡала архивына  нигеҙ һалына, 1922 йылда  музей  коллекцияһы рус авангардистары картиналары менән тулыландырыла , шул уҡ йылда музей  инициативаһы буйынса Рус төньяғының беренсе  музей-тыуған яҡты өйрәнеү съезы үтә. 1928 йылда мәскәү археологы Дмитрий Эдинг  Сарск ҡаласығында археологик тикшеренеүҙәр үткәрә. Мәскәү археология институтының Ростов бүлеген ойоштороуҙа  шулай уҡ   музей хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша
Ростов-Ярославль музей-ҡурсаулығы (1969—1995)
Ярославль өлкәһе губернаторы Сергей Вахруков 2010 йылдың сентябрендә Ростов кремлен  Рус православие сиркәүенә тапшырыу тураһында хәбәр итә. Эксперттар фекеренсә, был тәҡдимде патриарх Кирилл фатихаһы менән Протек акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе Вадим Якунин әйтә. Шул уҡ ваҡытта патриархия матбуғат хеҙмәте  Ростов кремле «тәүҙә монастырь булараҡ төҙөлгән, һәм был  уның туранан-тура тәғәйенләнеше» тип белдерә. Патриархия кремлдә патриарх һәм архиерей резиденцияһын, бер нисә сиркәү музейын булдырырға ниәтләй. Әммә, Григорий Богослов исемендәге фонд сайтында һүҙ  бинаны түгел, ә музей-ҡурсаулыҡты  тапшырыу тураһында бара. Однако, на сайте фонда имени Григория Богослова заявляется о передаче не зданий, а самого музея-заповедника.
Нәшриәт эшмәкәрлеге
Музей 30-ға яҡын айырым  баҫма  һәм һәр йылғы ике мәҡәләләр йыйынтығы сығара, улар араһында: А.А.Титовтың «Ростовский уезд Ярославской губернии» китабы, каталогтар, Ростов өлкәһе һәм Ростов   архитектураһы буйынса ғилми баҫмалары, белешмәләр һәм бер нисә тарихи-крайҙы өйрәнеү баҫмалары бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аҫылбаев Рәхимйән Вилдан улы
Аҫылбаев Рәхимйән Вилдан улы (Асылбаев Рахимьян Вильданович; 15 февраль 1917 йыл — 2003 йыл) — ҡурайсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, колхоз рәйесе, Моҡас ауыл Советы рәйесе.
Биографияһы
Рәхимйән Вилдан улы 1917 йылдың 15 фералендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Абҙаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Башланғыс белемде тыуған ауылы мәктәбендә ала. 13 йәшендә ВЛКСМ сафына инә, һәм 13 йәшлек үҫмерҙе комсомол путевкаһы буйынса күрше Әхмәр ауылындағы май заводына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр. Ике йылдан һуң Ғәҙелша, Ҡусҡар (Әбйәлил районы) приискыларында эшләй. 1939 йылда совет армияһы сафына алына.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк фронттың алғы һыҙығында була. 1946 йылда ғына тыуған яғына ҡайта һәм һуғыш осоронда ҡаҡшаған ауыл хужалығын тергеҙеү эшенә тотона. Баймаҡ урман хужалығында техник, «Ирәндек» колхозы рәйесе, Моҡас ауыл Советы рәйесе, Молотов исемендәге колхоз рәйесе вазифаларында эшләй. Һаулығы ҡаҡшау сәбәпле, 1953 йылда тыуған ауылына ҡайтып, тәүҙә колхозда, ә 1957 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡансы элемтә бүлексәһендә эшләй.
Рәхимйән Аҫылбаев 7 йәшенән ҡурай тарта, 10 йәшенән мәктәптә һәм ауыл сәхнәһендә сығыш яһай башлай. 1931 йылда Баймаҡ районында үткәрелгән сәнғәт фестивалендә ҡурайсылар араһында 1-се урын яулай. 1932 йылдағы фестивалдә 1-се урынды Байыш ауылынан Зәйнетдин Йәнбәков, 2-се урынды Рәхимйән Аҫылбаев ала. Һуғыштан һуң ҡурайсы-ҡорҙаштары Насиров Сәмиғулла, Батталов Мөхтәр, Абдуллин Айрат, Байтимеров Хәбир менән бергә район, республика кимәлендә үткәрелгән мәҙәни сараларҙа әүҙем ҡатнаша.
''«Рәхимйән Аҫылбаев бик көслө ҡурайсы ине, көйҙө күп белде, тарихын мотлаҡ һөйләп уйнай торрғайны. 1991 йылда Йомабай Иҫәнбаевтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы Хәйбулла районында үткәрелгән ҡурайсыларҙың республика бәйгеһендә Рәхимйән ағай тәүҙә тарихын һөйләп көй уйнаны, шунан бейеү көйөнә күскәйне,.. сәхнә алдында тамаша ҡылып ултырған халыҡ, ситтән килгән ҡунаҡтар ҙа бейергә төшөп китте…»''
Ратинген
Ратинген (Ratingen) — Германиялағы ҡала, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендә урынлашҡан.
Дюссельдорф административ округына буйһона. Меттман районы составына инә. Халыҡ һаны 91,7 мең кеше (2009); 2000 йылда — 91,0 мең. 88,72 км² майҙанды биләй. Ратинген ҡала статусын 1276 йылда герцог фон Берг талабы буйынса ала. Ратинген ҡалаһының музейы үҙенең ҡурсаҡтар йыйылмаһы менән киң билдәле. Ҡаланың китапханаһы ҡаланың үҙәгендәге медиаүҙәге һәм ҡаланың башҡа райондарындағы бүлексәләре менән юғары класлы мәҙәни саралар үткәреп тора. Ратингенда «Cromford» (Кромфорд) индустриаль музей – донъяла берҙән-бер эшләүсе еп иләү машинаһы (18 быуат моделе!) булған Европа континентындағы иң бороңғо механизацияланған еп иләү фабрикаһы бар. Ҡаланың рәсми коды — 05158028.
Бәҙретдин (исем)
Этимология
Бәҙретдин ғәрәп теленән килеп ингән ир-ат исеме. Бәҙре (тулған ай) һәм дин һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән. Иң һәйбәт бала тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Бәҙрүш Моҡамай, ысын исеме Мөхәмәтйәнов Бәҙретдин Мөхәмәтйән улы (5 октябрь 1909 йыл — 20 сентябрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Фамилияла
Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы (15 ноябрь 1931 йыл — 30 октябрь 2020 йыл) — бейеүсе, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1977).
Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы (1901 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Советтар Союзы Геройы (1944). Граждандар һəм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Бәҙретдинов Низам Сәләхетдин улы (Бадретдинов Низам Саляхетдинович; 1910 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, артиллерист.
Бәҙретдинов Йәғәфәр Зәйнәғетдин улы (12 февраль 1912 йыл — 2007 йыл) — финансы-иҡтисадсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1974), Бөйөк Ватан һуғышы яугире.
Бәҙретдинов Тимур Таһир улы, Бәҙретдинов Тимур (Каштан) Таһир улы (11 февраль 1978 йыл) — Рәсәй киноһында комедия актеры, телевидение һәм КВН телетапшырыуҙарын алып барыусы.
Бәҙретдинов Рәмил Рафаил улы (17 ғинуар 1958 йыл) — ғалим-санитар табибы, курортолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Гайнет Кирстен
Кирстен Гайнет (тулы исеме: Айгөл Миннихан ҡыҙы Ғәйнетдинова ; тыу. 12 сентябрь 1989 йыл, Инйәр, Белорет районы) — башҡорт режиссеры, сценарист, оператор һәм документаль кино продюсеры.
Биографияһы
Кирстен 1989 йылдың 12 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының Инйәр ҡасабаһында (хәҙер ауыл) тыуған. Милләте буйынса башҡорт. Эвита (Алһыу) исемле игеҙәк туғаны бар, ул Башҡортостандың популяр шағирәһе.
13 йәшендә Кирстен фортепиано класы буйынса музыка мәктәбен тамамлай. 2009 йылда Өфөлә медицина колледжын тамамлай. Һуңынан Екатеринбургта РДППУ ҡарамағындағы сәнғәт институтының экран сәнғәте факультетына уҡырға инә (В. С. Киреев оҫтаханаһы). Икенсе курсты тамамлағандан һуң Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидение институтына (Б. В. Тимковский оҫтаханаһы), бер үк ваҡытта Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт институтының сәнғәт факультетының штаттағы (көндөҙгө) бүлегенә күсә (Ю. Н. Фетинг оҫтаханаһы)
2015 йылда Кирстен Мәскәүгә күсеп килә һәм Горький исемендәге киностудияла төшөрөү техникаһы цехы начальнигы булып эшләй. Йыл ярымдан һуң «Мосфильм»ға Элина Суниҙың «Мой лучший друг» («Минең иң яҡшы дуҫым») фильмында режиссер ярҙамсыһы булып күсә.
Шул уҡ ваҡытта Салауат башҡорт дәүләт драма театры — «Ете ҡыҙ театры» тарихы тураһында үҙенең документаль фильмын төшөрә, ул 2017 йылда сыға, бер нисә кинофестивалдә күрһәтелә һәм наградаларға лайыҡ була. 2018 йылда месхет төрөктәре халҡын депортациялау тарихы тураһында уның «О чём грустит наш дом» («Беҙҙең йорт нимә тураһында ҡайғыра») документаль фильмы сыға. Фильм 50-нән ашыу кинофестивалдә күрһәтелә һәм бик күп наградаларға лайыҡ була.
2019 йылда тулы метражлы «Жена» («Ҡатын») документаль фильмы сыға. Фильм Артдокфест кинофестивалендә күрһәтелә һәм «Лавровая ветвь» премияһына номинациялана.
2022 йылда Кирстендың «Завтра наступит вчера» («Иртәгә кисә килә») исемле яңы тулы метражлы фильмы сыға.
Кирстен үҙенең ижадында кеше хоҡуҡтары һәм дөйөм кешелек ҡиммәттәрен һаҡлау темаларына иғтибар итә.
2016 йылдан алып Истанбулда (Төркиә) йәшәй.
Рәсәй кинематографистар союзы (2020 йылдан), Рәсәйҙең нәфис булмаған кино һәм телевидение гильдияһы , Рәсәй фотоһүрәтселәр союзы (2021 йылдан) ағзаһы.
«Аҡ кош» документаль киностудияһының продюсеры һәм режиссеры.
Хаузен (Айхсфельд)
Хаузен (Айхсфельд) (Hausen (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 426 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37327 һәм автомобиль коды — EIC.
Әхмәтзарипова Эльмира Нәзиф ҡыҙы
Биографияһы
1982 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған.
1982 йылдан алып — Ырымбур, 1986 йылдан — Иркутск музыкаль комедия театрҙары солисы.
1994 йылда Рәсәй театр сәнғәте академияһында уҡып сыҡҡан.
1997 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.
2001—02 йылдарҙа Карелия Республикаһының Петрозаводск Музыка театры солисы.
2009 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы.
2014 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында режиссёр.
Сәхнә ижады
Саф тембрлы көслө тауышҡа эйә, артислыҡ һәләте көслө.
Сәхнә ижадын 1982 йылда Ырымбур музыкаль комедия театрында Г. И. Гладковтың «Бремен музыканттары» әҫәрендә принцесса партияһын башҡарып башлай. И.Кальмандың «Сильва»һында — Стасси, Г.Доницеттиҙың «Дон Паскуале»һында — Норина, И.Штраустың "Ярғанат"ында — Адель, С.Ә. Низаметдиновтың «Меmеntо»һында — Натурщица һәм Муза һәм башҡа ролдәр башҡара.
Опера һәм балет театры сәхнәһендә балалар өсөн В. Л. Улановскийҙың «Алтын себеш» (“Золотой цыплёнок”; 2008), Б. И. Савельевтың «Бесәй Леопольдтың тыуған көнө» (“День рождения кота Леопольда”; 2009), А. Э. Спадавеккианың «Гәлсәр башмаҡтар, йәки Золушка тураһында әкиәт» (“Хрустальная туфелька, или Сказка о Золушке”; 2011), Ж.Бизе, Б.Бриттен, Пуччини һәм П. И. Чайковский музыкаһына «Операны бергә ижад итәйек!» (“Сделаем оперу вместе!”; 2014) спектаклдәрен ҡуя.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы
Мезга (Кобожа ҡушылдығы)
Мезга  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобожа йылғаһының һул ярына тамағынан 5,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һинд-европа телдәре
Һинд-европа телдәре (иафетик телдәр — Иафеттан ) — Донъяла ярайһы уҡ киң таралған тел ғаиләһе. Ер шарының бөтә ҡитғаларында ла бар, һөйләшеүселәр һаны 2,5 миллиардтан ашыу. Ҡайһы бер хәҙерге тел белгестәре фекере буйынса, ностратик телдәр макроғаиләһенең бер өлөшө булып тора.
Атамаһы
Һинд-европа телдәре термины (ингл. Indo-European languages) беренсе тапҡыр инглиз ғалимы Томас Юнг тарафынан 1813 йылда индерелә. Немец телендәге әҙәбиәттә һинд-герман телдәре термины йышыраҡ ҡулланыла (нем. indogermanische Sprachen). Элек һинд-европа телдәре «арий» тип аталған, әммә әлеге ваҡытта был термин менән нуристан тармағын һәм һинд-иран телдәрен үҙ эсенә алған һинд-европа телдәре ғаиләһенең бер өлөшө атала.
Килеп сығышы һәм тарихы
Һинд европа ғаиләһе телдәре 5 — 6 мең йыл элек йәшәгән берҙәм боронғо һинд-европа теленән килеп сыҡҡан булырға тейеш. Был телдең килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар (атап әйткәндә, Көнсығыш Европа, Алғы Азия, Европа һәм Азия киҫелешендәге дала биләмәләрен атайҙар). Боронғо һинд-европалыларҙың (йәки уларҙың тармаҡтарының береһе) археологик мәҙәниәте тип менән «соҡор мәҙәниәтен» атарға мөмкинлек бар. Улар беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта хәҙерге Украинаның көнсығышында һәм Рәсәйҙең көньяғында йәшәгән. Был гипотезаны яҡынса 4500 йыл элек Ҡара диңгеҙ һәм Волга буйы дала лары биләмәһенән соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәренең күпләп күсеп китеүен күрһәтеүсе генетик тикшеренеүҙәр дәлилләй. Уларҙан Көнбайыш һәм Үҙәк Европалағы һинд-европа телдәренең кәмендә бер өлөшө барлыҡҡа килгән.
Тарихи тыуған ере тураһында ике гипотеза
Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Ивановтың 1980—1981 йылдарҙа сыҡҡан хеҙмәттәре ике тәү ил тураһында фекерҙе яңы фәнни кимәлдә үҫтерә. Авторҙарҙың күп йыллыҡ хеҙмәте һинд-европалыларҙың теле, мәҙәниәте һәм тәү иле тураһындағы дөйөмләштерелгән тикшеренеүҙәр баҫмаһы менән тамамлана (Гамкрелидзены, Иванов, 1984). Унда Әрмән тауы биләмәһендә, шулай уҡ уның эргәһендәге төбәктәрҙә дөйөм һинд-европа боронғо тәү иле һәм Ҡара диңгеҙ — Каспий далаларындағы көнбайыш һинд-европа кешеләренең икенсел тәү иле тураһында фекер дәлилләнә.
ДНК тикшеренеүҙәре боронғо протоһинд-европалыларҙың кавказ ата-бабаһы тураһындағы фараздарҙы раҫлай. Шулай уҡ һинд-хетт гипотезаһы ла раҫлана, уға ярашлы тәү анатолия һәм тәү һинд-европа телдәре дөйөм һинд-хетт тәүтеленән «беҙҙең эраға тиклем 4-се мең йыллыҡтан да һуң түгел» айырыла.
Хаак һәм авторҙаштары (2015) һинд-европалыларҙың Әрмән таулығында барлыҡҡа килеүе гипотезаһы дөрөҫлөккә тап килә тигән һығымтаға килә, сөнки соҡор мәҙәниәте өлөшләтә хәҙерге әрмәндәрҙе хәтерләткән Яҡын Көнсығыш халҡынан сыҡҡан. Икенсе яҡтан, улар «Көнсығыш Европала һәм көньяҡта һунарсы-йыйыусылар ниндәй телдәрҙә һөйләшкән тигән һорау асыҡ ҡала» тип белдерә.
Дэвид Райх үҙенең 2018 йылғы «Беҙ кем һәм нисек бында килеп эләктек» мәҡәләһендә былай тип раҫлай: «Тәүге тапҡыр һинд-европа телендә һөйләшкән халыҡтың йәшәгән урыны Кавказ тауҙарынан көньяғындараҡ, бәлки, хәҙерге Иранда йәки Әрмәнстанда урынлашҡан булырға тейеш, сөнки унда йәшәгән халыҡтың боронғо ДНК-һы соҡор мәҙәниәте өсөн дә, боронғо анатолиялылар өсөн дә тап килә». Шуға ҡарамаҫтан, Райх һинд-европа телдәренең күбеһе соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәр тарафынан таралған, тип раҫлай.
Һинд-европа миграциялары тоталь этник «экспансия» булараҡ түгел, ә тәү сиратта һинд-европа диалекттарының үҙ хәрәкәте булараҡ ҡаралырға тейеш. Һуңғы хәл археологик мәҙәниәттәрҙең этнолингвистик атрибуцияһы ваҡытында тәү сиратта антропологик критерийҙарға таянған гипотезаларҙың һөҙөмтәһеҙ булыуын күрһәтә.
Составы һәм классификацияһы
Һинд-европа ғаиләһенә албан, әрмән телдәре, шулай уҡ славян, балтик, герман, кельт, италий, роман, иллирий, грек, анатолия (хетто-лувия), иран, дард, һинд-арий, нуристан һәм тохар телдәре төркөмдәре инә. Шул уҡ ваҡытта италий (әгәр роман төркөмдәре италий тип иҫәпләнмәһә), иллирия, анатолия һәм тохар төркөмдәре тик үле телдәрҙән генә тора.
Һинд-европа телдәренең тулы исемлеге
Иҫкәрмә: † билдәһе менән үле тел тармағы йәки үле тел күрһәтелгән
Тихвин зыяраты (Санкт-Петербург)
Тихвин зыяраты — Санкт-Петербургтың Александро-Невская лавраһы территорияһында элек урынлашҡан зыяраттарҙың береһе
Тарихы
XIX быуат башына Лазарев зыяраты тула, һәм ерләүҙәр өсөн яңы участка бүлергә ҡарар ителә. Башта Ново-Лазарев тип аталған зыяратҡа  1823 йылда  нигеҙ һалына. 1869—1871 йылдарҙа Ново-Лазарев зыяратының төньяҡ өлөшөндә сиркәү-төрбә төҙөлә, ул Божья Матерь Тихвин иконаһы хөрмәтенә изгеләндерелә. Ғибәҙәтхана төҙөүгә сауҙагәр Полежаевтар иғәнә бирә, уның ғаилә ағзалары өсөн төрбәлә 13 ҡәбер менән  20 урын бүленә. 1876 йылда Ново-Лазарев зыяраты Тихвин тип үҙгәртелә. 1931 йылда ҡорам ябыла һәм почта итеп үҙгәртелә. Зыяраттарҙы төҙөкләндереү сәйәсәте һәм Музей-некрополь (һуңынан Ҡала скульптураһы музейы) ойоштороу сиктәрендә «Сәнғәт оҫталары некрополе» тип аталған ойошма менән бәйле 1935-1937 йылдарҙа зыяратты планлаштырыу башҡарыла (архитекторҙары Е.Н. Сандлер һәм Е.К. Реймерс). Был яңы ойошторолған «мемориал паркына» башҡа ҡала зыяраттарынан  тарихи ҡиммәттәр тип иғлан ителгән  яҡынса 60 ҡәбер ташы һәм һәйкәлдәр алып киленә. Шул уҡ ваҡытта Тихвин зыяратында, шул саҡтағы власть фекере буйынса, «бер төрлө ҡиммәттәргә эйә булмаған» ҡәберҙәр юҡ ителә.
Некрополдә XIX быуаттың икенсе яртыһынан башлап хәҙерге ваҡытҡа тиклем ҡуйылған һәйкәлдәр урынлашҡан. Был һәйкәлдәр өсөн рус классицизмының үҫешендә хас булған образлы монументализмдың юғалыуы күҙәтелә. Һәйкәлдәр йыш ҡына ҡатмарлы композициялар, икенсе пландағы деталдәрҙең тығыҙлығы, ә портреттарҙа шәхестең образын асыуға бик үк булышлыҡ итмәгән натуралистик һүрәтләүгә ынтылыш өҫтөнлөк итә. Һәйкәлдәр күпмелер кимәлдә үҙ персонаждарының ижади туғанлыҡ билдәһе буйынса төркөмләнгән. Һәйкәл ҡәбер ташымы ул, йәки кенотафмы ул, аныҡ түгел
Һәйкәл авторҙары: С. И. Витали, П. П. Гальберг, И. Я. Забелло, В. А. Гинцбург, Н. А. Беклемишев, И. А. Лаверецкий, А. И. Теребенёв, И. И. Бенуа, И. Е. Горностаев, А. В. Лансере, А. В. Щусев һ.б.
1966 йылда Николай Черкасовты ерләгәндән һуң зыярат оҙаҡҡа ябыҡ тип  иҫәпләнә. Башлыса был музей булыу сәбәпле. Тик 1972 йылда Франциянан күсерелгән композитор Александр Глазуновтың кәүҙәһе һәм 1989 йылда бында ерләнгән Георгий Товстоногов өсөн генә ташлама яһала. Әлеге ваҡытта зыярат Александро - Невская лавраһына ҡарамай.
Эфиопия
Эфио́пия (Хәбәшстан) —  Эфиопия Федератив Демократик Республикаһының рәсми исеме, элек Абисси́ния булараҡ билдәле булған (የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ — 1993 йылдың 24 майында, Эритрея айырылғас, диңгеҙгә сығыу юлы ябылған Көнсығыш Африка дәүләте.
Халҡы 100 миллион кеше, территорияһы — 1 104 300 км², халыҡ һаны буйынса Африкала (Нигериянан ҡалыша) икенсе ил. Халыҡ һаны буйынса донъяла 12-се урында һәм территорияһы буйынса 28-се урында тора. Эфиопия — донъяла халыҡ күп йәшәгән һәм диңгеҙгә сығыу юлы булмаған дәүләт. Эритрея менән төньяҡ-көнсығыш сиге буйлап Красная диңгеҙгә тиклем ара ни бары 50 саҡрым тәшкил итә.
Баш ҡалаһы — Аддис-Абеба. Дәүләт теле — амхар теле.
Федератив дәүләт, парламент республикаһы. 12 административ-территориаль берәмеккә бүленә, шуларҙың 10-һы штат булып тора һәм икеһе статусы буйынса штатҡа тиң айырым округ.
Этимологияһы
Илдең геэз телендәге атамаһы — ʾĪtyōṗṗyā («Эфиопия») — Αἰθιοπία боронғо грек теленән Αἰθίοψ айтхи́опс барып тоташа, «янған/бите ҡояшта янған кеше» тигәнде аңлата. IV быуат аксум яҙмаларының ҡайһы берҙәрендә үк «Эфиопия» термины ҡулланыла башлаған була. Европа мәҙәниәтендә, шул иҫәптән рус телендә Эфиопия оҙаҡ ваҡыт дауамында башлыса «Абиссиния» булараҡ билдәле булған. Был семит сығышлы атама ғәрәп эпиграфикаһынан ḤBŚT («хабашат») башланып китә һәм аксум батшаһының аксум булмаған подданныйҙарын аңлата. Артабан шулай (шул иҫәптән ғәрәпсә) Эфиопия иленең элитаһында тарихи яҡтан алдынғы урындарҙы биләгән семит халҡы (амһара, тигре, тигринья; ҡара: Хабеша) аталған. Әлеге ваҡытта Абиссиния һүҙенә оҡшаш атамалар Эфиопияға ҡарата төрөк телендә (төр. Habeşistan) һәм ғәрәп (эль-Хабаш) телдәрендә ҡулланыла. Әлегә тиклем оҡшаш исеме — Хабаш — иврит телендә ҡулланыла ине. Европа мәҙәниәтендә «Абиссиния» термины 1945 йылдан һуң ҡулланыштан сыға башлай.
Тарихҡа тиклемге осор
Эфиопия таулығы борон замандан кешеләрҙең йәшәү урыны булған, быны Омо үҙәнендә австралопитек һөйәктәре һәм Эфиопияның көньяғында олдувай тораҡтары раҫлай. Эфиопия таулығы эфиопеоид антропологик тип, кушит теле формалашҡан фаразланған үҙәк һәм игенселектең иң боронғо усаҡтарының береһе тип фаразлана.
Боронғо тарих
Б.э. тиклем VI—V быуаттарҙа Тигре яйлаһына Көньяҡ Ғәрәбстандың төрлө өлкәләренән, шул иҫәптән Сабей батшалығынан сыҡҡан кешеләр килеп ултырған. Улар үҙҙәре менән яҙма, семит теле, диарҙы ҡоро һалыу ысулы менән таш төҙөлөшө техникаһы һәм цивилизацияның башҡа ҡаҙаныштарын алып килгән. Урындағы халыҡ менән ҡушылғас, улар боронғо хәбәш этносын барлыҡҡа килтергән. Урындағы халыҡ менән ҡатышып, улар боронғо Эфиопияның хабаш этносын барлыҡҡа килтерә.
Б.э. тиклем V быуатта Тигер яйлаһында үҙ аллы Дʿмт батшалығы барлыҡҡа килә, ул б.э. тиклем IV быуатта тарҡала.
Б.э. IV—VI быуаттарында үҫешкән Аксум батшалығының гегемонияһы Нубияға, Көньяҡ Ғәрәбстанға, шулай уҡ көнсығыш Судан өлкәләренә, Эфиопия таулығына һәм Африка Рогының төньяҡ өлөшөнә тарала.
IV быуаттан Аксум батшалығында христианлыҡ тарала башлай.
VII быуатта Ғәрәп хәлифәлегенең күтәрелеүе VIII—IX быуаттарҙа Аксум батшалығының тарҡалыуына килтерә.
Урта быуаттар
IX быуаттан Эфиопия таулығының төньяҡ ситтәрендә ислам тарала башлай. Унда барлыҡҡа килгән мосолман кенәзлектәре тышҡы сауҙа монополияһына эйә була.
XI быуаттың беренсе яртыһында Аксум батшалығы тарҡала. Хәҙерге Эфиопия территорияһында күп мосолман, христиан, йәһүд, мәжүси кенәзлектәре барлыҡҡа килә.
XII быуатта христиан кенәзлектәре Ласат хакимлығы аҫтында берләшә. Батшалыҡ Мысыр һәм Йемен менән бәйләнеш булдыра, иҡтисады һәм мәҙәниәте үҫешә башлай. 1268 йылда (йәки 1270 йылда), үҙҙәренең боронғо Израилдең Библия батшаһы Соломондан сығыуына дәғүә итеп, власҡа Соломон династияһы килә. Уның нигеҙ һалыусыһы Йэкуно Амлак була (1268—1285). Император Амдэ-Цыйон I (1314—1344) Эфиопия таулығының христиан, йәһүд, мәжүси һәм мосолман кенәзлектәрен буйһондора һәм киң держава ойоштора. Император Йисхак (1414—1429) һалымды мосолман илдәренә генә түгел, шулай уҡ Эфиопия таулығының көньяғындағы мәжүси батшалыҡтарына ла һала. Император Зэра-Яыкоб (1434—1468) үҙенең хакимлығы осоронда үҙәк власты нығытыу өсөн көрәш алып бара, бөтә вассал кенәздәрен алып ташлай һәм улар урынына император наместниктары итеп үҙенең улдарын һәм ҡыҙҙарын ҡуя, ә аҙаҡ уларҙы чиновниктар менән алмаштыра. 1445 йылда Зэра-Яыкоб Йифат солтанлығын, тағы бер нисә мосолман кенәзлеген юҡҡа сығара, Төньяҡ-Көнсығыш Африканың был өлөшөндә гегемония урынлаштыра. Мысыр, Йемен менән бәйләнештәр булдыра. Көнбайыш Европа менән мәнәсәбәттәрҙе яйға һала. 1487 йылдар тирәһендә, күп һанлы (башлыса православие) христиандарынан торғанлыҡтан, XII быуаттан башлап, бөтә Европа буйынса йөрөгән имеш-мимешкә нигеҙләнеп, Португалия экспедицияһы Эфиопияны легендар «пресвитер Иоанн батшалығы» тип таный.
XVI быуат башында көнсығыш күршеһе һәм элекке дошманы Адаль солтанлығы Эфиопия империяһына ҡаршы һуғыш башлай. Грань (Һулаҡай) ҡушаматлы Имам Әхмәт ибн Ибраһим кафырҙарға ҡаршы йыһат иғлан итә һәм 1529—1540 йылдар араһында Эфиопия империяһының бөтә тиерлек территорияһын баҫып ала. Әммә император Лебне-Дынгыль вафатынан һуң уның улы император Гэлаудеуосҡа (1540—1559) эре эфиоп феодалдары көсөн берләштерегә һәм мосолмандарҙы ҡыуып сығарырға насип була. Эфиоптарға португалдар ҙа ярҙам итә. Әхмәт Грань алышта һәләк була, ә Адаль солтанлығы йәшәүҙән туҡтай. 1557 йылда төрөктәр Массауаны һәм Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы башҡа порттарҙы яулап ала. Ошо уҡ осорҙа кушиттарҙың оромо ҡәбиәләләре көсһөҙләнгән Эфиопияға һөжүм итә.
Шул осорҙа Эфиопияла иезуиттар барлыҡҡа килә. Уларҙың императорҙарының Европа өлгөһөндә Абсолют монархия булдырыу теләге менән үтеп инеүе, бигерәк тә император Сусныйос (1607—1632) католицизм ҡабул иткәндән һуң, дини сәбәптән тоҡанған бер нисә һуғышҡа килтерә. Был һуғыштар Фасиледэс (1632—1667) тәхеткә ултырғандан һуң тамамлана. Ул Эфиопиянан иезуиттарҙы ҡыуып сығара һәм португалдар менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә.
Әммә XVIII быуат аҙағынан Эфиопияла ҡабаттан феодал тарҡаулыҡ көсәйә. Һәр эре феодалдың үҙ армияһы була. Феодалдар община менән йәшәгән крәҫтиәндәрҙән һалым алған, Һөнәрселәр түбән каста тип һаналған, ә сауҙагәрҙәр (башлыса ғәрәптәр, төрөктәр) юғары феодал ҡатламдар менән клиентела мөнәсәбәттәрендә булған. Урта ҡатламдарға хәрби күскенселәр, мәхәллә руханиҙары, хәлле ҡала кешеләре ингән. Байҙарҙың ҡол-ялсылары булған, күсмә халыҡтар общинаһында шулай уҡ ҡоллоҡ таралған.
XIX быуат
XIX быуат уртаһында Куаранан ваҡ феодал Касса Хайлю Эфиопия берләшеүе өсөн көрәш башлай. Урындағы ваҡ феодалдарға таянып, 1853 йылда үҙәк өлкәләр хакимы Алиға һөжүм итә, артбанғы киҫкен көрәштән һуң, Тигре өлкәһе хакимлығын ҡыйрата. 1855 йылда Касса Теодрос II исеме аҫтында үҙен император тип иғлан итә.
Теодрос II феодал сепаратизмы менән киҫкен көрәш алып бара. Даими армия булдыра, һалым системаһы үҙгәртеп ҡора, ҡолдар менән сауҙа итеү тыйыла. Сиркәү территорияһының бер өлөшө тартып алына, ҡалған өлөшөнә һалым индерелә. Эске таможнялар һаны кәметелә, хәрби-стратегик юлдар төҙөлөшө башлана, Европанан белгестәр саҡыртыла.
Әммә дин башлыҡтарына һалым индереү сиркәү менән конфликтҡа килтерә, ул феодалдарҙы императорға ҡаршы көрәшкә күтәрә. 1867 йылда Теодрос II хакимлығы илдең ҙур булмаған өлөшөнә генә тарала. Ошо уҡ йылда Британия тәхете подданныйҙарының Эфиопияла ҡулға аланыуы тураһында ялған мәғлүмәт нигеҙендә Бөйөк Британия менән конфликт барлыҡҡа килә. 1867 йылдың октябрендә Эфиопияға 30 меңлек Бөйөк Британия ғәскәре килеп төшә. Император Теодрос II армияһы 15 мең кешенән артмай. Эфиопиялылар һәм инглиздәр араһында берҙән-бер һуғыш 1868 йылдың 10 апрелендә асыҡ яланда үтә: ҡорал менән өҫтөнлөк иткән 2 мең инглиз 5 мең эфиопиялыны еңә. Ошонан һуң Теодрос II, әсирҙәрҙе иреккә сығарып һәм инглиздәргә бүләккә күп мал биреп, тыныслыҡ килешеүе төҙөргә маташа. Әммә инглиздәр тыныслыҡты кире ҡаға һәм император урынлашҡан Мэкдэл ҡәлғәһен штурмлай башлай. Әсиреккә эләгергә теләмәгән Теодрос II үҙенә-үҙе ҡул һала. Инглиздәр Мэкдэлды ала һәм бөтә артиллерияһын юҡ итә, ғәминәт (трофей) сифатында император тажын ала һәм 1868 йылдың июнендә Эфиопия территорияһын ҡалдыра.
Теодрос II вафатынан һуң, тәхет өсөн һуғыш башлана. Тэкле Гийоргис II (1868—1871) Йоханныс IV тарафынан еңелә (1872—1889). 1875 йылда Эфиопияға Мысыр ғәскәрҙәре баҫып инә. 1875 йылдың ноябрендә эфиопиялыларға Гундэт янындағы алышта Мысыр ғәскәрҙәренең төп төркөмдәрен тар-мар итергә насип була. Ләкин 1875 йылдың декабрендә Мысыр Массауаға яңы экспедиция корпусын төшөрә. 1876 йылдың мартында эфиопиялылар уларҙы Гур янындағы алышта ҡыйрата. Эфиопия һәм Мысыр араһында тыныслыҡ 1884 йылдың июнендә урынлаштырыла, һәм Эфиопия Массауа порты менән файҙаланыу хоҡуғына эйә була.
1885 йылда император Йоханныс IV мәхди Суданына ҡаршы һуғыш башлай. 1885—1886 йылдарҙа эфиопия суданлыларҙы еңә, әммә ошо уҡ ваҡытта Эфиопияның төньяҡ райондарын Италия оккупациялай башлай. Эфиопиялылар һәм итальяндар араһында хәрби хәрәкәттәр алмаш уңыштар менән бара.
1888 йылда император Йоханнес IV Суданға тыныслыҡ тәҡдим итә. Ләкин хәлиф Абдуллаһ ибн Мөхәммәт ат-Таиша ҡабул ителмәҫлек шарт — Йоханныстың ислам динен ҡабул итеү шартын ҡуя. 1889 йыл башында Йоханныс IV шәхсән 150 меңлек арммяһын Суданға алып китә һәм 1889 йылдың мартында сик буйында алышта үлемесле яралана.
Яңы император Менелик II (1889—1913) Годжамда һәм Тигрела сепаратизмды баҫтыра, яңы берҙәм Эфиопия дәүләтен урынлаштыра. 1889 йылда Италия һәм Эфиопия араһында Уччаль килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Менелик яр буйы райондарының итальяндарға күсеүен таный.
1890 йылда Италия, 1889 йылғы килешеү буйынса Эфиопияның Италия протекторатын таныуын иғлан итеп, Ҡыҙыл диңгеҙҙә бөтә биләмәләрен Эритрея колонияһына берләштерә. 1894 йылда, бигерәк тә В. Ф. Машков миссияһынан һуң, бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшендә Рәсәй йөҙөндә ышаныслы союзнигы барлыҡҡа килгәнлектән, Эфиопияны Италияға ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙе яңыртырға мәжбүр итә.
1894 йылдың аҙағында итальян ғәскәрҙәре Адди-Угри, Адди-Грат һәм Адуа ҡалаларын яулай. 1895 йылдың октябрендә итальяндар бөтә Тигре өлкәһен оккупациялай. Император Менелик итальяндарға ҡаршы Эфиопия өлкәләре хакимдары отрядтарынан төҙөлгән 112 мең кешелек армияһын ебәрә. 1895 йылдың 7 декабрендә Амба-Алаги янындағы алышта Эфиопия ғәскәрҙәре рас Мэконнын Уольдэ-Микаэль (буласаҡ император Хайле Селассиеның атаһы) етәкселегендәге ғәскәрҙәр итальян ғәскәрҙәрен ҡыйрата. Император Менелик II Италияға тыныслыҡ тәҡдим итә. Эфиопия өҫтәмә саралар күрә: демонстратив рәүештә Уччаль килешеүен танымау дипломатик демаршын файҙалана, һәм ике туған ҡустыһы Дамтоу етәкселегендә Рәсәйгә дипломатик миссия менән ебәрә. Итальяндар татыулыҡ урынлаштырыуҙан баш тартҡан, һәм һуғыш яңынан башлана. 1896 йылдың 1 мартында Адуа янында ҡаты алыш була, унда итальяндар тулыһынса тар-мар ителә.
1893—1899 йылдарҙа Менелик II Аддис-Абебанан көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай — Уоламо, Сидамо, Кафа/Каффа, Гимира һәм башҡа өлкәләрҙе яулап, хәҙерге эфиопия сиктәрен билдәләй. 1897 йылда инглиз-эфиопиялылар килешеүе төҙөлә, уға ярашлы, Британия Сомалиленд һәм Эфиопия араһында сиктәр билдәләй. Эфиопия мәхдислеләр менән көрәшергә бурыслы була. Шулай итеп, Эфиопия ҡораллы көстәре Африкала Британия колониаль империяһының алға китешен туҡтата. Эфиопия Бөйөк Британия баҫымына ҡаршы тора ала, был Британияның һөжүм итеү өсөн Африка көньяғында башҡа объектты һайлауына икенсе инглиз-бур һуғышының башланыуына килтерә. 1893—1913 йылдар осоронда рус хәрби советниктары һәм ирекмәндәре ярҙамының ҙур ыңғай әһәмиәтен билдәләп үтергә кәрәк.
Менелик II ҡоллоҡто сикләүсе һәм ғәмәлдән сығарыусы, 7 йылдан да ашмаған срокка хәрбиҙәрҙе ҡол итеп алыуға рөхсәт итеүсе указ сығара. Менелик II ваҡытында юлдар төҙөлә, телеграф һәм телефон барлыҡҡа килә, сауҙа үҫешә. Уның хакмилығы ваҡытында Эфиопияла беренсе дауахана асыла (Адуа янында яраланаусыларға ярҙам өсөн хәрби госпиталь), беренсе гәзит баҫыла. 1897 йылда Менелик II Рәсәй менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдыра.
XX быуаттың беренсе яртыһы
1913 йылда Менелик II вафат була. Император булып Иясу V исеме аҫтында уның 17 йәшлек ейәне Лидж Иясу тора. Эфиопия формаль рәүештә Беренсе донъя һуғышында ҡатнашмай, әммә Иясу V, инглиздәр, француздарға һәм итальяндарға ҡаршы көрәштә Кайзер Германияһына өмөт итеп, уның менән яҡынлашыу курсын алып бара.
1916 йылдың сентябрендә Иясу V ҡолатыла. Императрица булып Менелик II-нең 40 йәшлек ҡыҙы Заудиту (ҡолатылған императорҙың инәһе) иғлан ителә, а регенты булып, йәғни фактик хакимы булып, 24 йәшлек Тэфэри Мэконнын тора.
Быға тиклем рас Мэконнындың кесе улдарының береһе 16 йәшенән Сидамо өлкәһе, һуңынан Харэр өлкәһе губернаторы булған. 1916 йылда түңкәрелештән һуң Тэфэри Мэконнын Эфиопияның рас (яҡынса кенәз) титулын ала, һәм хәҙер табыныусылары тарафынан Растафари алла кеүек ҡабул ителә.
1930 йылдың ноябрендә императрица Заудиту вафат булғандан һуң, рас Тэфэри Хайле Селассие батша булараҡ тәхеткә ултыра (1930-1975).