cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Щерба Лев Владимирович
Биографияһы
1909 йылда Санкт-Петербург университетында эксперименталь фонетика лабораторияһын булдыра, (хәҙер уның исемен йөрөтә). 1912 йылда магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай («Сифат һәм һан яғынан рус һуҙынҡылары»), 1915 йылда — докторлыҡ диссертацияһын («Восточнолужицкое диалекты»). 1916 йылдан — Петроград университетының сағыштырма тел ғилемдәре кафедраһы профессоры. 1924 йылдың 6 декабренән — Рәсәй Фәндәр академияһының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһы буйынса ағза-корреспонденты, 1943 йылдың 27 сентябренән — СССР Фәндәр Академияһы академигы. 1924 йылдан — Халыҡ-ара фонетиктар ассоциацияһының почетлы ағзаһы. 1924 йылдан — фонетистарҙың халыҡ-ара ассоциацияһының почетлы ағзаһы.
Ленинград университетында мини|373x373пкс| Ваганьков зыяратында ҡәбере Һуңғы йыл ғүмерен мәскәүҙә үткәрҙе, һәм унда вафат була. Ерләргә  (13 уч.).
Фәнни эшмәкәрлеге
Бодуэн-де-Куртененан ҡабул иткән фонема концепцияһын үҫтереүҙе дауам итә һәм «фонема» терминына хәҙерге мәғәнәһен бирә. Ленинград (Петербург) фонология училищеһына нигеҙ һалыусы.
Уның фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары араһында синтакс, грамматика, телдәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе мәсьәләләре, рус һәм сит телдәрҙе уҡытыу мәсьәләләре, тел нормаһы, орфография һәм орфоэпия мәсьәләләре була. Һүҙҙең фәнни һәм «бер ҡатлы» мәғәнәһен айырыуҙың мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, һүҙлектәрҙең фәнни типологияһын булдырған. Мәғәнәләрҙән уларҙы сағылдырыусы формаларға (формаларҙан мәғәнәләргә күскән традицион пассив грамматиканан айырмалы рәүештә) әүҙем грамматика төҙөү проблемаһын ҡуя.
хеҙмәтендә тел материалын, тел системаһын һәм телмәр эшмәкәрлеген айыра, шуның менән Ф. де Сосюрҙың тел менән телмәр араһындағы айырма тураһындағы фекерен үҫтерә.
Л. В. Щерба — «Глокая куздра штеко будлано бокра и курдячит бокренка» тигән фраза авторы.
1944 йылда, ҡатмарлы операцияға әҙерләнгәндә,, күп кенә фәнни проблемаларға ҡарашын «Очередные проблемы языковедения» (или «языкознания» мәҡәләһендә тасуирлай. Ғалим операцияны күтәрә алмай, шуға күрә был эш Лев Владимировичтың үҙенә генә хас васыятнамәһе була. Һуңғы хеҙмәтендә Щерба ошондай мәсьәләләргә ҡағыла:
Актив һәм пассив грамматиканың айырмаһы
Щерба фекеренсә, бер телде һөйләүсе күҙлегенән дә (телде һайлап алыу әйтелергә тейешле мәғәнәгә ҡарап) һәм тыңлаусы күҙлегенән дә тасуирларға мөмкин (был лингвистик сараларҙы анализлау уларҙың мәғәнәһен изоляциялау маҡсатында). Беренсеһен «әүҙем» тип атарға тәҡдим итә, ә икенсеһе — телдең «пассив» грамматикаһы.
Әүҙем грамматика тел өйрәнеү өсөн бик уңайлы, әммә ғәмәлдә бындай грамматиканы төҙөү бик ҡатмарлы, сөнки тарихи яҡтан уларҙың һөйләүселәре өйрәнгән телдәр пассив грамматика күҙлегенән тасуирлана.
Ромашкин Владимир Иванович
Ромашкин Владимир Иванович (Йовлань Оло ) ( 6 сентябрь 1951 йыл, Мордовияның Дубен районы — 29 август 2002 йыл, Саранск) — мокша, каратай, тюрюха һәм эрзя халыҡтарының XX быуат аҙағындағы яңынан аяҡҡа баҫтырылған мәҙәниәтенең күренекле эшмәкәре, фольклорсы, музыкант, кинодокументалист. Милләте буйынса эрзә.
Биографияһы
Влади́мир Ива́нович Рома́шкин 1975 йылда Саранскиҙа Л. П. Кирюков исемендәге Саранск музыка училищеһының хор-дирижёр бүлеген (сәнғәт фәне ғалимы Н. И. Бояркин класы), 1980 йылда — Ҡаҙан консерваторияһының (педагог А. В. Булдакова класы) хор-дирижёр факультетын, 1986йылда МНИИЯЛИЭ эргәһендәге аспирантураны (фольклор һәм сәнғәт секторы) тамамлай. 1980—1989 йылдарҙа Мордовия тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институтының фольклор һәм сәнғәт секторында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1986 йылда уның «Мордва-ҡатай традицион йыр сәнғәтенең ҡайһы бер үҙенсәлектәре тураһында» тигән монографияһы сыға. Был хеҙмәтендә ул Татарстан АССР-ы ауылдарындағы каратай фольклорын тасуирлай. Һуңғараҡ Владимир Ромашкин сценарист һәм кинематографист булараҡ та үҙен һынап ҡарай, уның ҡатнашлығында «Каратайҙар» тигән документаль фильм төшөрөлә «Истоки». «„Торама“ ни тураһында йырлай» музыкаль телефильмында төшә. 1990 йылдан В. Ромашкин Саранскиҙа Республика мәҙәниәт училещеһында музыка дисциплиналары буйынса уҡыта.
Владимир Ромашкин эшмәкәрлегенең иң билдәлеләренең береһе — «Торама» этномузыкаль төркөмөн төҙөүе, уның репертуарына эрзя телендә, мокша телендә башҡарылған каратай йырҙары индерелә. «Торама» репертуары мордва ерҙәрендә йәшәгән төрлө этнографик төркөмдәрҙең традицияларын берләштерә. Төркөм, башлыса, ғаилә ағзаларынан тора: Владимир Ромашкин улдары Виталий һәм Андрей сығыш яһауға йәлеп ителә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Владимир Ромашкин рус реконструкторлыҡ хәрәкәте менән берлектә «Од Вий» (Яңы көс) йәштәр хәрәкәтен етәкләй.
Владимира Ромашкиндың улдары мөһим роль уйнаған «Торама» концерттары менән сығыш яһауын һәм альбомдар сығарыуын дауам итә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡабүләктәре
«Торама» башҡарыуындағы моҡша һәм эрзя йырҙары үҙенсәлекле көскә эйә булып, тыңлаусыларҙың күңел торошона һәм физик хәленә ыңғай тәьҫир яһай. Моҡша һәм эрзя йырҙарын күп тауышҡа башҡарыу менән бер рәттән, ансамбль боронғо йолаларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе лә күрһәтә һәм быға тамашасыларҙы ла йәлеп итә. Уларҙың сығышы мәлендә тел аңламау кәртәләре юҡҡа сыға, төрлө илдәр аудиторияһы Мордовияның йола донъяһына ылыҡтырыла.
"Торама"ның Финляндияла 1996 йылда донъя күргән беренсе компакт-дискыһы Европаның 36 иле буйлап тарала. Икенсе компакт-диск Эстонияла яҙҙырыла. Ул тағы ла ҙурыраҡ популярлыҡ яулай. Владимир Ромашкин туған мәҙәниәтен донъяның төрлө өлөштәренә алып бара, иң беренсе нәүбәттә, тыуған яғы менән бәйләнешен юғалтҡан ватандаштарына еткерергә тырыша. «Торама» үҙ эшмәкәрлеге ваҡытында Европаның күп кенә илдәрен һәм РФ-ны урап сыға. 1994 йылда төрөкөм «Рәсәй тауыштары» Бөтә Рәсәй конкрсында еңеү яулай. «Торама» шулай уҡ академик мөхиттә лә, беренсе сиратта, Владимир Ромашкин тырышлығы — тәрән белеме һәм ялан тикшеренеү эшендәге тәжрибәһе, төркөмдө Кастрен Йәмғиәте, Ян Сибелиустың Музыкаль Академияһы, Фин-Уғыр Йәмғиәттәре менән бәйләй. Торама сит илдәрҙә: Эстонияла, Финляндияла, Латвияла, Швецияла, Польшала, Англияла үткән фестиваль һәм концерттарҙа даими ҡатнашыуы менән дә популярлыҡ яулай. Милли һәм сәйәси ыҙғыштарҙан йыраҡ торған Йовлань Оло морва халҡы менән бер рәттән, үҙенең үҙенсәлекле мәҙәниәтен юғалта барған башҡа халыҡтар яҙмышы өсөн дә борсола.
Бынан тыш, Владимир — Мордовия Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, фин-уғыр мәҙәниәтен үҫтергәне һәм донъяға таратҡаны өсөн — Изге Мария Тәреһе ордены кавалеры, «Од Вий» (Яңы көс) йәштәр хәрәкәтенең алмаштырғыһыҙ етәксеһе.
2002 йылдың йәй башында билдәле музыкант үҙен насар тоя һәм дауаханаға эләгә. 29 август иртәһендә ул вафат була. 6 сентябрҙә Владимир Ромашкинға 51 йәш тулған булыр ине.
Владимир Ромашкин музейы
2006 йылдың 6 сентябрендә (музыканттың 55 йыллығы) Мордовияның Кочкур районы Подлесная Тавла ауылында В. И. Ромашкин исемендәге уникаль «Этно-Кудо» йорт-музейы асыла. 1989 йылда әле ул ваҡытта бер кемгә лә билдәле булмаған йәш музыкант Подлесная Тавла ауылына килеп урынлаша, был ауылды, унда йәшәүсе ябай халыҡты һәм уратып алған тәбиғәтте тәү күреүҙән үк ярата. Аҙаҡ, билдәле фольклорсы булып киткәс, ошо ауылда этно-туристик маршрут булдырырға уйлай, сөнки ул ағасты һырлау эрзя традицияларын һаҡлаусы ауыл булараҡ билдәлелек ала. «Торамась терди» боронғо эрзя һәм моҡша йырҙары фольклор фестивален үткәреү — йыл да ҡабатланған традицияға әйләнде Владимир Иванович Ромашкиндың тыуған көнөнә арнала.
Прокудин-Горский Сергей Михайлович
Биографияһы
Дворян Прокудин-Горскийҙар нәҫеленән.
Сергей Михайлович Проку́дин-Го́рский 1863 йылдың 18(30) авгусында тыуған. Тыуған ере — Фуникова Гора, Покровский өйәҙе, Владимир губернаһы.
Өс йыл (1886-ға тиклем) Александров лицейында уҡый, әммә тулы курсты тамамламай.
1886 йылдың октябренән 1888 йылдың ноябренә тиклем Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетында уҡый.
1888 йылдың сентябренән 1890 йылдың майына тиклем Император Хәрби-медицина академияһында курстар үтә, әммә тамамламай.
Император Нәфис сәнғәт Академиияһында уҡый.
1897 йылда Прокудин-Горский үҙенең фотография өлкәһендәге эҙләнеүҙәре тураһында Император Рус Техник йәмғиәтенең (ИРТО) Бишенсе бүлегендә сығыштар яһай башлай һәм тиҙҙән ағза итеп ҡабул ителә, ҙур абруй яулай. Уға ИРТО ҡаршыһында курстар үткәреү йөкмәтелә. 1898 йылда Прокудин-Горский фотографияның техник аспекттары буйынса тәүге китаптарын нәшер итә. 1900 йылда Рус Техник йәмғиәте Прокудин-Горский фотографияларын Бөтә донъя Париж күргәҙмәһендә күрһәтә.
1904 йылдан Прокудин-Горский Рәсәй төбәктәренән төҫлө фотолар эшләй башлай (Дағстан күренештәре).
1905 йылдың апрель — сентябрендә Прокудин-Горский Рәсәй империяһы буйлап сәйәхәт итеп, Кавказ, Ҡырым һәм Украина күренештәренән 400 төҫлө фотография төшөрә.
Прокудин-Горский 1909 йылдың майында император Николай Икенселә аудиенцияла була, шунда уға император Рәсәй империяһы күренештәрен төшөрөргә ҡуша. Бының өсөн фотографҡа махсус ҡорамалландырылған тимер юл вагоны бирелә. Һыу юлдары өсөн ҙур булмаған пароход, Чусыу йылғаһында — моторлы кәмә бирелә. Төбәктәрҙәге чиновниктарға уға һәр яҡлап ярҙам итергә ҡушыла. Бар сығымдар иһә фотографтың үҙ кеҫәһенән була.
Фотографияларында — башҡорттар
Башҡортостан, башҡорт халҡы өсөн уның бигерәк тә башҡорт төбәктәре, көнкүреше, кешеләре тураһындағы фотографиялары ҙур тарихи әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, «Яхъя ауылы» тигән цикл, «Башҡорт тимер юл эшсеһе» тигән һәм башҡа эштәре киң танылған.
Лим (Моша ҡушылдығы)
Лим — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 104 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәтелдәүес
Тәтелдәүес, тәтелдәүек, ҡыҙылаяҡ, ҡыҙылаяҡ сәпсәү (Tringa totanus, Травник) — оҙон ҡыҙыл аяҡлы, оҙон муйынлы, тура суҡышлы, һырты һарғылт көрән, ҡанаттары сыбар, күгәрсендән бәләкәйерәк һаҙ ҡошо.
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон ғына аяҡлы, һәм оҙон муйынлы һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең өҫ яғы һарғылт көрән. Башы, муйы¬ны буй, ә ҡанаттары эре түңәрәк таптар менән сыбарланған. Ҡойроғоноң өҫтө аҡ. Муйынының ике яғы һәм түше ваҡ ҡара таплы һорғолт һары. Ҡорһағы аҡ. Аяҡтары ҡыҙыл. Ҙур сәпсәүҙән суҡышы төҙ булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «тьйүү» йәки «тьйүк-тьйүк». Яҙғыһын ата ҡош тәтелдәй: «титл-титл-титл».
Ҡамышлы һәм бейек үлән баҫҡан күлдәрҙә, йылғаларҙа һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ергә ҡора. Ҡара-көрән һәм ҡыҙғылт көрән таптар менән ҡапланған 3—4 бөртөк һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Руднева Евгения Максимовна
Биографияһы
Евгения Максимовна Руднева 1920 йылдың 24 декабрендә Бердянск ҡалаһында, хәҙер Украинаның Запорожье өлкәһендә, хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Фәнгә һөйөү Женяла мәктәптә үк уяна. Бигерәк тә уны астрономия арбай. 9-сы синыфтан астрономия түңәрәгендә шөғөлләнә башлай, астроном булыү теләге ныҡ була.
1938 йылда урта мәктәпте яҡшы билдәләренә генә тамамлай һәм Мәскәү дәүләт университетының механика факультетына уҡырға инә. Егәрлелеге һәм ҡыҙыҡһыныусанлығы арҡаһында тиҙ арала университеттың иң яҡшы студенттарының береһе булып таныла. Шул уҡ йылда ул Бөтә Союз астрономия-геодезия йәмғиәтенең (ВАГО) Ҡояш бүлегендә эшләй башлай, ә бер йылдан уны ошо бүлектең мөдире итеп һайлайҙар. Бер үк ваҡытта Үҙгәреүсе йондоҙҙар бүлегендә лә эшләй, йыш ҡына Пресняла обсерваторияла төндәр буйы күҙәтеүҙәр үткәрә. 1939 йылда «Бюллетень ВАГО» журналының 3-сө һанында Рудневаның «Биологические наблюдения во время Солнечного затмения 19 июня 1936 г.» тип аталған беренсе ғилми мәҡәләһе баҫылып сыға.
Бөйөк Ватан һуғышы башланған ваҡытта, Женя өсөнсө курсты тамамлап, яҙғы имтихан сессияһын бирә. Үҙ һөнәренә, алыҫ йондоҙҙарға ғашиҡ булған студент ҡыҙға оло киләсәк юрайҙар, әммә ул һуғыш тамамлайынса уҡымаҫҡа һәм фронтҡа китергә ҡарар итә.
Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдың октябренән, штурман мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1942 йылдың май айынан, штурман экипажы. 46-сы гвардия төнгө авиаполкы (325-се төнгө бомбардировка авиадивизия, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия өлкән лейтенанты дошмандың тере көстәрен, кисеүҙәрен, тимер юлы эшелондарын юҡ итеү буйынса 645 хәрби осош яһай. Төньяҡ-Кавказ аръяғы, 4-се Украина фронттарында ҡатнаша. Төньяҡ Кавказ, Тамань һәм Керчь ярымутрауҙарында һуғыша. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы
Ҡыйыу осоусы 1944 йылдың 9 апрелендә Пана Прокопьева менән хәрби заданиены үтәгән ваҡытта Ҡырым АССР-ының Керчь ҡалаһынан төньяҡтараҡ батырҙарса һәләк була. Керчь ҡалаһында 1944 йылдың 4 авгусында Хәрби мемориаль зыяратында ерләнә. Үлгәндән һуң уға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Латук
Лату́к, һөтлө билсән (Lactūca) — астралар ырыуындағы сәскәле үҫемлек. Ырыу 50-гә яҡын биологик төрҙө берләштерә. Бөтә донъяға таралған, башлыса Евразияның уртаса климатына таралған.
Ҡылыҡһырлама
Латук, һөтлөһабаҡ (Lactuca), ойошма сәскәлеләр ғаиләһенән бер, ике һәм күп йыллыҡ үлән, һирәгерәк ярым ҡыуаҡтар ырыуы. 100 -ҙән артыҡ төрө билдәле, Евразияла һәм Көньяк Африкала, бер тиклем Төньяк Америкада таралған. Ташландыҡ, сүпле урындарда, һыу буйҙарында, баҫыу, юл тирәләрендә үҫә. 30-120 см оҙонлоҡтағы үлән үҫемлек. Һабаҡтары тура, төксәле. Япраҡтары сиратлашҡан, бөтә йәки уйымтыҡлы ҡаурый һамаҡ — бүленмә, артҡа бөгөлгән өлөшлө һәм һабаҡты уратып алған уҡ һамаҡ нигеҙле. Сәскәләре тоноҡ һары төҫтә, һирәк һеперткелә урынлашҡан ваҡ кәрзиндәргә йыйылған. Емеше — йөнтәс орлоҡса. Июнь-августта сәскә ата. Емештәре июль-октябрҙа өлгөрә. Вегетатив юл менән һәм орлоҡтан үрсей.
Ағулылар, үҫемлектең бөтә ерендә дә аҡ һөтсөл шыйыҡса бар. Халыҡ медицинаһында ҡырағай ағыулы төнәтмәһе тынысландырыу, эс йомшартыу, бәүел ҡыуҙырыу сараһы булараҡ файҙаланыла. Сүп үләне, мал аҙығы.
Ситарроса Альфредо
Альфредо Ситарроса (Alfredo Zitarrosa; 10 март 1936 — 17ғинуар 1989) — Уругвай йырсыһы, композитор, шағир, яҙыусы һәм журналист. Уругвай һәм бөтә Латин Америкаһы музыкаһы тарихында иң әһәмиәтле шәхестәрҙең береһе.
Биографияһы
Альфредо Ситарросаны 1936 йылдың 10 мартында ирһеҙ ҡатын Хесуса Бланка Ниеве Ирибарне донъяға килтерә. Альфредо  Уругвайҙың Монтевидео ҡалаһында Перейра Россель госпиталендә тыуа. Тапҡандан һуң күп тә үтмәй, әсә улын Карлос Дуран менән Дорайселья Карбахаль ғаиләһенә тәрбиәгә бирә. Яңы ата-әсәнән ул Альфредо «Почо» Дуран тигән исем-шәриф ала. 1944 менән 1947 йылдар араһында ғаилә Сантьяго Васкесҡа күсә. Уллыҡҡа алған атаһы һәм әсәһе Альфредоны йыш ҡына  Тринидад (Флорес  департаментының баш ҡалаһы)  эргәһендәге биҫтәгә йөрөтә. Бында Дорайселья Карбахаль тыуып үҫкән була. Был сәфәрҙәр малайҙа яҡты иҫтәлектәр ҡалдыра һәм артабан уның репертуарына ҙур йоғонто яһай: уның күп йырҙары крәҫтиән ритмдарына һәм көйҙәренә  нигеҙләнә.
Һуңыраҡ ғаилә Монтевидеоға  ҡайта. Үҫмер йылдарында  Альфредо үҙенең туған әсәһе һәм уның ире  аргентин  Николас Ситарросе менән йәшәй, уның  фамилияһын ала. Монтевидеонан алыҫ түгел урында йәшәгән  Альфредо мәктәпкә уҡырға баш ҡалаға йөрөй, тиҙҙән унда бөтөнләйгә күсә. Ул тәүҙә Дурандарҙа, унан һуң миссис Эма пансионында тора. Был пансиондың бинаһы үҙ  әсәһе   Бланка Ирибарне милкендә була. Йәш егет төрлө урында, шул иҫәптән мебель  магазинында, медицина йәмғиәтендә, сиркәүҙә һәм типографияла эшләй. 1954 йылда  радиола тапшырыуҙар алып барыусы була,  яңылыҡтарҙа ла, уйын-көлкө тапшырыуҙарында ла эшләй, шулай уҡ  актёр сифатында ла сығыш яһай. Шул ваҡытта уҡ ул «Марча» (Marcha) журналы өсөн шиғырҙар, сәсмә әҫәрҙәр яҙа, был баҫмала журналист та булып хеҙмәт итә.
Шарттар уны Перуға илтә. 1954 йылдың 20 февралендә Перуҙың  Channel 13 (Panamericana Television) телеканалында  йырсы булараҡ дебют сығышы яһай. Ситарроса былай тип хәтерләй:
«Минең аҡсам юҡ ине, ләкин дуҫтарым күп ине. Шулай килеп сыҡты: уларҙың береһе, Сесар Дуранд, мәғлүмәт агентлығы тота ине, һәм мин көтмәгәндә телевизион тапшырыуға эләктем, унда миңә йырларға тура килде. Ике йыр өсөн миңә 50 доллар түләнеләр. Был сюрприз булды һәм миңә бер аҙ аҡса эшләргә юл асты».
Тиҙҙән ул Боливияның Radio Altiplano радиоһында, шунан  Монтевидеола бер нисә программа алып бара. Ошо сығыштары арҡаһында ул 1966 йылда Аргентинаға Festival of Cosquinға саҡырыла.
Карьераһының башынан уҡ ул Латин Америкаһы популяр музыкаһында бөйөк тауыштарҙың береһе тип таныла, тауышында фольклор һәм «һул» тамырҙар шәйләнеп тора. Ҡуйы тембр менән гитарала аккомпанементлауға ирҙәрсә тотанаҡлы башҡарыу манераһы өҫтәлә, һәм был ҡушылма уның фирма билдәһенә әүерелә.
Уругвайҙың «Киң фронт» (Frente Amplio) тигән һул партияһы менән бәйленештә тороу арҡаһында илдән сығып китергә мәжбүр була, ә йырҙары  Уругвайҙа, Аргентинала  һәм Чилиҙа тыйыла. 1976 йылдың февраленән ул тәүҙә Аргентинала,  шунан  Испанияла, артабан Мексикала  йәшәй.
Фокленд һуғышынан һуң, Аргентинала Ситарроса музыкаһын тыйыу туҡтатылғас, йырсы Буэнос-Айресҡа  ҡайта. Унда 1983 йылда Obras Sanitarias  аренаһында өс  билдәле концертын бирә. Бер йылдан Уругвайға  ҡайта, уны бик йылы ҡаршы алалар. 1984 йылдың мартында уның беренсе концерты була, уны һуңынан йырсы үҙ тормошоноң «иң мөһим тәжрибәһе» тип атай.
1989 йылдың 17 ғинуарында тыуған ҡалаһы Монтевидеола эсәк инфарктынан башланған перитониттан үлә.
Ижады
Ситарросаның иң билдәле әҫәрҙәре араһында «Dona Soledad» («Яңғыҙлыҡ ханым»), «Crece desde el Pie» («Аяҡтан үҫкән»), «Recordandote» («Һине хәтерләп»), «Stefanie», «Adagio a mi pais» («Тыуған яғым адажиоһы»), «Zamba por vos» («Һеҙҙең  өсөн замба»), «El violin de Becho» («Бечо скрипкаһы»), «Guitarra negra» («Ҡара гитара») бар.
«Explicaciones» («Аңлашыуҙар») китабы өсөн Монтевидео ҡалаһы инспектораты уны 1959 йылда «Municipal Poetry Award» премияһы менән бүләкләй. Ә автор ул китабын баҫтырырға уйламаған да   була. Икенсе китабы «Por si el recuerdo» («Әгәр хәтерләһәм»)   тип атала һәм 1988 йылда нәшер ителә, унда Ситарросаның хикәйәләре инә.
«Explicacion de mi amor» («Мөхәббәтемде аңлатыу») тигән йырында унан баш тартҡан биологик ата-әсәһенә мөнәсәбәте, уларҙы ғүмер буйы һәр саҡ һиҙеп йәшәүе сағыла.
Mi padre serás, como fuiste mi padre,
Mas mientras te busque en las cosas,
en tanto regreses sin que yo te llame o te olvide,
te pido que limpies mi amargo dolor;
por favor, que no sigas muriendo.
Атайым булдың, атайым булып ҡалырһың,
Гамета ваҡыттың ябыҡ сатнағында...
Ләкин мин һине һәр нәмәлә эҙләгән сағымда,
Үтенәм, әсе һыҙланыуымды имлә һин,
Зинһар, үлеүҙән туҡта.
Үҙен тәрбиәләп үҫтергән ата-әсәһенә килгәндә, Карлос Дуран тураһында ул былай тип яҙа:
Ситарроса төрлө эштә, шулай уҡ полицейский ҙа булып эшләгән Карлос Дуранға «Chamarrita de los milicos» («Һалдаттар тураһында камаррита») тигән билдәле бер йырын бағышлай. Композитор хәтерләүенсә, йыр «1970 йылдың 27 ғинуарында бар эргәһендә яҙылды. Был көндө ҡыҙым  Карла Мориана тыуғайны, һәм йыр уның олатаһы була алмаған кеше, мине тәрбиәгә алған атайым  Карлос Дуран тураһында ине. Ул Полковник „Колорадо“ның улы була, ә ахырҙа ғүмерен 40-сы йылдарҙа полицияла эшләү менән осланы. Беҙ фәҡир торҙоҡ. Мин уның ҙур револьверын хәтерләйем, ул һәр кис йә һәр иртән, сменаһына ҡарап, уның яһағын алып, кобураһын сисеп, шкаф башына һала торғайны. Һәр ваҡыт айырым ятҡан пулялар еҫе әсәйем шкафта һаҡлаған бөтә әйберҙәргә тарала ине. Мин уларҙың нисек алынғанын, эсендә уны шул тиклем ҡурҡынысҡа әйләндерерлек нимә барлығын бөтөнләй белмәй ине. Әммә был пуляларҙы һәм револьверҙы, беҙҙең ябай ғына йорттоң хазинаһын, миңә  әйтеүҙәренсә, дәүләт милкен, атайым ниндәйҙер бер йәшерен ғорурлыҡ менән йөрөтә ине».
Chamarrita cuartelera,
no te olvides que hay gente afuera,
cuando cantes pa’ los milicos,
no te olvides que no son ricos,
no te olvides que hay otros pobres.
Казармалар йыры,
теге кешеләрҙе онотма,
һалдаттар өсөн йырлағанда,
уларҙың ярлы икәнен онотма,
ғорурлыҡтары ла артыҡ сығып бармай,
башҡа фәҡирҙәр барлығын да онотма.
Ситарросаның күп йырҙарында тәрбиәгә алған әсәһенең тыуған яғына барғанда танышҡан ауыл тормошон яҡындан белеүе күренеп тора, айырыуса әсәһенең ағаһы Хосе Пепе Карбахалдә ҡунаҡ булыу оҡшай уға. Шағирҙың иҫтәлектәренән:
«Йәйге каникуда мин илдең йөрәгенә, Тринидадҡа, Флорес департаментының баш ҡалаһына, бара торғайным, ундағы ҙур ер биләмәләрендә башлыса һыйыр малы үрсетеү менән шөғөлләнәләр ине. Хәтерләүемсә, 12 йәшем тулғансы мин һәр йәйҙе шунда үткәрә инем. Әлбиттә, нәҡ шунда атта йөрөргә, һыйыр һауырға, һунарға йөрөргә өйрәндем».
Былар бөтәһе лә  Ситарросаның үҙенең холҡона ла, йырҙарына ла крәҫтиән һыҙаттары өҫтәй. Миҫал — «Mi tierra en invierno» («Ерем ҡышҡыһын») тигән милонгаһы, унда шағир ауыл тормошон, мал-тыуар ҡарауҙы, төрлө фермер операцияларын  яҡшы белгәнен күрһәтә.
Бик йәш сағында Альфредо  Монтевидеола зыярат янындағы бер йортта йәшәп ала,   «Coplas del canto» («Йыр куплеттары») тигән шиғырында шул ваҡытты иҫкә ала:
del cementerio
no me asusta la muerte
ni su misterio.
Бик-бик оҙаҡ ваҡыт
зыярат янында йәшәп,
уның серенән дә.
«Candombe del olvido» («Онотоу кандомблеһы») әҫәрендә лә йәшлек хәтирәләре сағыла:
Ya no recuerdo el jardín de la casa,
ya nadie me espera en la plaza.
Suaves candombes, silencios y nombres
de otros; se cambian los rostros.
Quién me dará nuevamente mi voz inocente,
mi cara con lentes.
Cómo podré recoger las palabras habladas,
sus almas heladas.
Qué duros tiempos, el ángel ha muerto,
los barcos dejaron el puerto.
Tiempo de amar, de dudar, de pensar y luchar,
de vivir sin pasado.
Йорт янындағы ул баҡсаны мин бүтән иҫләмәйем,
Майҙанда мине бер кем көтмәй.
Яғымлы кандомбле, тынлыҡ
һәм ят исемдәр; йөҙҙәр үҙгәргән.
Миңә кем ҡайтарыр саф тауышымды,
Күҙлекле йөҙөмдө,
Әйтелгән һүҙҙәрҙе һәм ҡатып ҡалған күңелдәрҙе
Кем бергә йыя алыр.
Ауыр саҡтар ине, фәрештә үлде,
Караптар портты ташлап китте.
Яратырға, шикләнергә, уйларға, көрәшергә,
үткәндәрһеҙ йәшәргә ваҡыт етте.
«El Violin Del Becho» йырын Ситарроса скрипкасы дуҫы Карлос Эйсмендиға (Carlos Eismendi) бағышлай, Бечо ҡушаматлы был музыкант  композитор менән хеҙмәттәшлек итә. Ул классик музыка донъяһында танылып өлгөрә: Германияла скрипкасылар конкурсында беренсе урынды ала, илендә лә, башҡа илдәрҙә лә төрлө конкурстарҙа ҡатнаша. Әммә уны, әлбиттә, Альфредо Ситарроса менән дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек үлемһеҙ итә. Легенда буйынса, «El Violin Del Becho» шиғырын яҙғас, уны Бечоның үҙенә күрһәтә, ә тегегә ул вариант оҡшап етмәй. Шунан Ситарроса тексты ҡайтанан яҙа. Был легенда, моғайын, хәҡиҡәткә яҡындыр, сөнки Интернетта был йыр тексының икенсе  варианты ла осрай.
Becho toca el violín en la orquesta,
cara de chiquilín sin maestra,
y la orquesta no sirve, no tiene
más que un solo violín que le duele.
Porque a Becho le duelen violines,
que son como su amor, chiquilines;
Becho quiere un violín que sea hombre,
que al dolor y al amor no los nombre
Becho tiene un violín que no ama,
pero siente que el violín lo llama,
por la noche como arrepentido,
vuelve a amar ese triste sonido.
Mariposa marrón de madera,
niño violín que se desespera,
cuando Becho no toca y se calma,
que al dolor y al amor no los nombre.
Vida y muerte, violín, padre y madre;
canta el violín y Becho es el aire,
ya no puede tocar en la orquesta,
porque amar y cantar eso cuesta.
Бечо оркестрҙа скрипкала уйнай,
Юғалған баланыҡылай йөҙө
Һәм уның өсөн оркестр ҙа юҡ,
Берҙән-бер скрипкаһы ғына бар, тик уның тураһында күңеле һыҙлана.
Сөнки Бечо  скрипкалар өсөн борсола,
Уның өсөн улар бала кеүек.
Бечо скрипканың (бары тик) кеше булыуын теләр ине,
Ә һыҙланыу һәм һөйөү тураһында йырламаһын ине.
Бечоның яратмаған скрипкаһы бар ине,
Тик барыбер саҡырыуын ишетер ине,
Төндәрен выжданы ғазаплауҙан йонсоп,
Ҡыҙыл ағастан күбәләк
Скрипка — ғазаплы бала.
Бечо уйнап туҡтағас һәм тынысланғас,
Скрипка уның күңелендә яңғырай.
Сөнки Бечо скрипкалар өсөн борсола,
Йәшәү һәм үлем, ата һәм әсә хаҡына
Скрипка йырланы, тик Бечоны бушҡа саҡырҙы,
Башҡаса мин оркестрҙа йырлай алмам,
Йырлау һәм һөйөү — был бик ауыр.
Исламдың биш нигеҙе
Исламдың биш нигеҙе (Пять столпо́в исла́ма)  — шәриғәттең барса мосолмандар өсөн фарыз (мотлаҡ) булған, Исламдың нигеҙҙәрен тәшкил иткән ҡиммәттәре. Биш нигеҙгә ошолар инә: шәһәҙәт, намаҙ, ураҙа, зәкәт һәм хаж.
Нигеҙҙәр
Ислам нигеҙҙәре Ҡөрьәндә һанап сығылмай, мәгәр Пәйғәмбәр хәҙистәренән билдәле. Күпселек мосолмандар бының менән килешә. Һәр биш ғәмәл күңел менән инаныуҙы һәм ниәт итеүҙе, баштан аҙағынаса дөрөҫ башҡарыуҙы талап итә.
Исламдың биш нигеҙе хаҡ мосолман өсөн фарыз булған биш ғәмәлде үҙ эсенә ала. Улар:
Ваҡыт уҙа бара ҡайһы бер дини йүнәлештәр ошо биш нигеҙгә алтынсыһын да ҡуша, үҙгәрештәр индерә башлаған. Йышыраҡ алтынсы итеп йыһат ҡылыуҙы әйтәләр. Теологик ҡараштан, ул үҙ эсенә тәү сиратта үҙ нәфсеңде тыйыу, уға ҡаршы көрәш тип һанала.
Шәһәҙәт
Алланың берлеген, Мөхәммәт Пәйғәмбәр рисаләтен иғлан иткән шәһәҙәт: «Әшһәдү әл ләә иләәһә иллә-лааһ. Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр-расүүлүл-лааһ». Мосолмандар үҙ инанысын шулай белдерә, ә Ислам ҡабул итеүселәр уны әйтеп дингә инеүен иҫбатлай. Ислам тотҡан илдәрҙә һәр сара, дини булһынмы ул, донъяуимы, шәһәҙәнән башлана. . Ул исламдың ике төп тәғлимәтен эсенә ала:
Шәһәҙәт тәүге мосолмандарҙың мөшриктәрҙән һәм башҡа диндекеләрҙән айырымлыҡтарын күрһәткән доға һәм оран булараҡ килеп сыҡҡан. Алыштар ваҡытында шәһәҙәт оран булараҡ ҡулланылған, шунан килеп сыҡҡан да инде шәһит атамаһы. Башта йыһат ваҡытында шәһәҙәт әйтеп һәләк булғандарҙы шәһит тип атағандар..
Шиғыйҙарҙың шәһәҙәте сөнниҙәрҙекенән Али ибн Әбү Талиб исемен ҡушыу менән айырыла: «үә `Алийүн Үәлиу-л-лаһ»(«һәм Али — Аллаһының дуҫы»). Дөйөм алғанда шиғыйҙар шәһәҙәтте ошолай әйтә: «Алланан башҡа илаһ юҡлығына шәһәҙәт итәм, йәнә Мөхәммәт Рәсүллегенә шәһәҙәт итәм, йәнә Али — Аллаһының дуҫы икәнлегенә шәһәҙәт итәм».
Шәһәҙтте рәсми рухани алдында әйтеү урта быуаттарҙа ислам ҡабул итеү йолаһы булған. Ислам буйынса, Аллаһ алдында ихласлыҡ менән шәһәҙәт әйткән кеше мосолман тип һанала һәм шәриғәттең башҡа нигеҙҙәрен һәм сөннәт ғәмәлдәрҙе үтәргә тейеш була.
Намаҙ
Балиғ булған һәр мосолман көнөнә биш тапҡыр намаҙ уҡырға тейеш. Уларҙың ваҡыттары билдәләнгән һәм һәр береһенең атамаһы бар. Ҡөрьәндә намаҙҙы нисек уҡырға аныҡ күрһәтмәләр юҡ, мәгәр айырым хәрәкәттәр, доғалар, ваҡыт телгә алына. Намаҙҙың барлыҡ хәрәкәттәре Мөхәммәт Пәйғәмбәр уҡығанын сәхәбәләр хәтерләп ҡалғанынса үтәлә. Намаҙҙың бер төрлө уҡылышын быуаттан ашыу нығыта барғандар һәм ул хәнәфи ғөләмә Мөхәммәт әш-Шайбани (805 й. вафат) тарафынан яҙма рәүештә теркәлеп ҡалған..
Намаҙҙың барлыҡ доғалары, тейешле һүҙҙәре ғәрәп телендә әйтелергә тейеш. Ниндәй мәҙһәб булыуына ҡарап, улар бер аҙ башҡараҡ булыуы ихтимал. .
Дмитриевка (Благовар районы)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 362 кеше. Почта индексы — 452749, ОКАТО коды — 80214813001.
Исламдың биш нигеҙе
Намаҙ
Көн һайын биш тапҡыр фарыз намаҙ уҡылырға тейеш:
Дмитриевка (Благовар районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Исламдың биш нигеҙе
Намаҙ
Ҡайһы бер осраҡтарҙа өйлә менән икендене, ахшам менән йәстеүҙе ҡушып уҡыйҙар. Ҡояш тап төшлөктә торғанда, ҡояш сыҡҡан һәм байыған мәлдә намаҙ уҡыу тыйыла. Намаҙҙан тыш та теләгән ваҡытында, теләгән телдә Аллаһы тәғәләнән ярҙам һорай, доға уҡып, туранан-тура мәрәжәғәт итә ала. .
Кальтеннордхайм
Кальтеннордхайм (Kaltennordheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1730 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36452 һәм автомобиль коды — WAK.
Исламдың биш нигеҙе
Намаҙ
Намаҙҙы яңғыҙ ҙа, йәмәғәт менән дә теләгән бер урында уҡырға була. Йома намаҙы бик ҙур әһәмиәткә эйө, ул мәсеттә уҡыла. Мосолман был көндә имамдың вәғәзен (хөтбә) тыңлай һәм йәмәғәт менән бер бөтөн итеп тоя ала. .
Намаҙҙы таҙа ерҙә, намаҙлыҡ түшәп, тәһәрәт алып уҡыйҙар. Мосолман эске хәләтен дә, тәнен дә тәһәрәтләп, өйөн, кейемен паклап, насар уйҙарға бирелмәй ғибәҙәт ҡылырға тейеш. .
Намаҙҙы имам артына рәткә теҙелеп баҫып уҡыйҙар. Ҡатын-ҡыҙ ирҙәрҙән айырым, йә уларҙың артына баҫып ғибәҙәт ҡылалар. Намаҙға ойоғанда һөйләшергә, ашарға, көлөргә, артыҡ хәрәкәттәр эшләргә ярамай. Эскән, һаташҡан хәлдә уҡыу тыйыла. Ауырыуҙар һәм ғәриптәр ултырып та, ятып та уҡый ала. .
Фарыз намаҙҙарҙан тыш мосолмандар сөннәт намаҙҙар ҙа уҡый ала, был сауаплы эш һанала.
Зәкәт
Зәкәт — мохтаж мосолмандар файҙаһына йыйылған һалым. Факиһтар был төшөнсәне" [гонаһтан] таҙараныу" тип аңлата. Европа тикшеренеүселәре иһә боронғо йәһүд телендәге закут («изгелек») тигәндән йә нәсрани ғәрәптәр аша сүриә теленән ингән тигән фараз әйтә. Тамырҙары менән Исламға тиклем үк йәшәп килгән үҙ-ара ярҙам «вакуфы (фонды)» һәм һуғыш мәлендә ҡулға төшкән ғәнимәт мал бүлешеүгә барып тоташа.
Мәккәлә иңгән сүрәләрҙән күренеүенсә, зәкәт хәйер-саҙаҡа, матди ярҙам, игелек ҡылыу мәғәнәһендә ҡулланыла. Зәкәт түләү тәүге мосолмандарҙың Мәҙинәгә һижрә ҡылыуынан башланғандыр. Мәхәммәд Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң зәкәт түләүҙән баш тартыу иртидад — диндән сығыуҙың бер сәбәбе тип һанала..
Зәкәт хәленән килгән мосолман ирҙәр тарафынан түләнә. Ҡатын-ҡыҙҙың биҙәүестәре, ҡоралды биҙәүгә тотонолған алтын һәм көмөш өсөн һалым түләнмәй. Йыйылған иғәнә йыл дауамында тик шул төбәктә генә тотонола. .
Зәкәт вакуфынан ярҙам алырға хоҡуҡлы кешеләр: хәйерселәр; ярлылар; зәкәт йыйыусылар; «рәхмәткә лайыҡ кешеләр»; мукатабтар; бурысын ҡайтара алмаусылар; өйөнә ҡайтырлыҡ аҡсаһы булмаған мосафирҙар.
Ураҙа
Ураҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан 624 йылда индерелгән һәм Исламға тиклемге тәҡүә яңғыҙлыҡ йолаһына барып тоташа (итикаф). Ураҙа тотоу кәрәклеге Ҡөрьәндә һәм Пәйғәмбәр сөннәтендә әйтелгән. Ураҙа 29 йә 30 көн бара. Тотоу ваҡыты — таң ата башлағандан (сәхәр) ҡояш байығанға тиклем(ифтар — башҡ. ауыҙ асыу).
Ураҙа тотоусылар көндөң яҡты ваҡытында ашамай, эсмәй, хәләл ефете менән яҡынлыҡ ҡылмай һ.б., йәғни тәҡүәлектән айырған бар нәмәнән баш тарта. Ҡояш байыу менән ашау-эсеүгә, енси яҡынлыҡҡа рөхсәт бирелә. Төндәрҙе Ҡөрьән уҡып, доғалар ҡылып үткәрергә кәңәш ителә. Рамаҙан айында күберәк сауаплы эштәр ҡылып ҡалырға, хәйер-саҙаҡа таратырға, асыуланышҡан кешеләр менән ярашырға һ.б. игелекле ғәмәлдәр эшләргә ҡушыла. .
Ураҙа балиғ булған һәр мосолманға фарыз. Берәй сәбәп арҡаһында ураҙа тота алмаусыларға (алыҫ сәфәр, һуғыш, әсиргә төшөү һ.б.), шулай уҡ сәләмәтлегенә зыян килеү ихтималы булғанда (ауырыу, ҡартлыҡ, ғоманлы булыу һәм бала имеҙеү), аҡылы камил булмағандарға ураҙа тотмаҫҡа рөхсәт ителә. . Шулай уҡ күреме килгән ҡатындар һәм енәйәте өсөн язаһын алмаған енәйәтселәр ураҙа тотмай. .
Ваҡытлы сәбәптәр арҡаһында ураҙаһын тота алмаусылар йыл дауамында үҙҙәренә уңайлы мәлдә ҡаза ҡылып ҡуйырға тейештәр. Яңылыштан ураҙаһын боҙғандар ай бөткәс шул көндәрҙе ҡаза ҡылып ҡуя. Белә тороп ураҙаһын боҙоусылар ҡаза ҡылыуҙан тыш тәүбә итергә һәм гонаһын йолорлоҡ ғәмәлдәр ҡылырға тейеш (кәффәрәт). Ислам илдәрендә асыҡтан-асыҡ ураҙаны һанламаған һәм күрһәтеп уны боҙған өсөн шул илдең ҡануниәтенә ярашлы яза бирелә. .
Хаж
Мәккәгә һәм Мәҙинәгә хаж ҡылыу һәр мосолмандың хыялы. Мәҙинәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡәбере, ә Мәккәлә - Исламдың иң изге урыны Ҡәғбә. Ислам сығанаҡтарында иҫбатланыуынса, Ҡәғбә иң тәүҙә Әҙәм ғәләйһиссәләм тарафынан төҙөлгән, шунан тууны туфан һыуы баҫып киткән. Уны Ибраһим Пәйғәмбәр  улы Исмәғил менән тергеҙгән. Ислам риүәйәттәрендә бәйән ителеүенсә, Ибраһим Пәйғәмбәр заманында хаж ҡылыу башланған. Боронғо ғәрәптәр мосолмандар Мәккәне яулап алғаннға тиклем үҙҙәренең балбалдары торған Ҡәғбәтуллаға хаж ҡылып йөрөгәндәр. Хәҙергесә хаж ҡылыу Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманынан башланған. Рәсүл үҙе үҙенең берҙән-бер бәхилләшеү хажын 632 йылда ҡылған. («Бәхилләшеү хажы»).
Зөлхизә айының 7-һенә хаж ҡылыусылар Мәккәгә йыйыла. Ихрам хәленә ингәс, үмрә ҡылалар. Кемдер оло хаж үтергә теләһә, үмрәнән һуң ихрамдан сыға һәм сәсен ҡырҡа. Ғәрәфәгә барыр алдынан улар яңынан ихрам хәленә инә. Кемдер үмрә менән ҡыран хажды бергә үтергә теләһә, аҙаҡҡаса ихрам хәлендә ҡала. .
Зөлхизәнең 8-ендә (йәүм әт-тәрвиә)  хаж ҡылыусылар һыу алып Мина һәм Мөздәлифә үҙәндәре аша Ғәрәфә тауына йүнәлә. Хаж ҡылыусыларҙың бер өлөшө Ғәрәфә үҙәнендә ҡала, бер өлөшө 8-енән  на 9-ына ҡарай  Мина үҙәненә китә. .
Зөлхизәнең 9 -ында Ғәрәфә тауы итәгендә ҡояш байығансы торалар. Динлеләр был көндө намаҙҙар, доғалар менән үткәрә. Шунан инде хаж ҡылыусылар Мөздәлифәгә йүнәлә (ифада).
Зөлхизәнең 10- да (йәүм ән-нәһер) сабах намаҙынан һуң хаж ҡылыусылар Мина үҙәненә йүнәлә  һәм унда Иблисте һынландырған джәмрә  әл-Акабаға ете таш ташларға бара. Бынан һуң ҡорбан салына. Был көндә мосолман донъяһы Ҡорбан байрамын байрам итә. Джәмрәләргә тейешенсә таш ташлап бөткәс, сәсте алдырып йә осон ҡырҡып, хаж ҡылыусылар Мәккәгә хушлашыу тауафына бара. . Зәлхизәнең 11 - 13 көндәрендә  (әййәм әт-тәшриҡ) хаж ҡылыусылар ҡорбан салыуҙы дауам итәләр, Мина үҙәнендә джәмрәләргә таш ташлайҙар. .
Хаждың төп өлөштәре Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең үҙе тарафынан билдәләнгән. Хаж ҡылыу тәртибе төп мәҙһәбтәрҙең вәкилдәре тарафынан урын-еренә еткереп эшкәртелгән. Хаж урта быуаттарҙа мосолман донъяһында мөһим тарихи-мәҙәни һәм социаль-сәйәси роль уйнаһа, хәҙерге заманда ла ул үҙенең идеологик һәм сәйәси әһәмиәтен һаҡлап килә.
Хаж менән бер рәттән кесе хаж - үмрә лә бар. Уны йылдың башҡа ваҡытында ла ҡылып була. Ул да сауаплы ғәмәл һанала, әммә хаж менән тиңләшә алмай. Хаж ҡылыусылар йәмғиәттә, ҡағиҙә булараҡ, абруй ҡаҙана һәм хажи тигән исем ала. Хаж ҡылған ҡатын-ҡыҙ хажиә тип атала. .
Иман
Иман, Иман-Иғтиҡад. Ислам динендәге хәҡиҡәттәргә тел менән әйтеп, күңел менән ышаныу.
Ислам динендә кешене инаныс тигән бөйөк көс йәшәтә, шул уға егәрлек бирә. Мосолмандарҙың ундай көсө, ышанысы — Иман.
Алллаһы тәғәләнең барлығына, Уның фәрештәләренә, изге китаптарына, Пәйғәмбәрҙәренә, ҡиәмәт көнөнә, изгелек һәм яуызлыҡтың Аллаһы тәғәлә тәҡдире менән булыуына ышаныуҙы «Ләә иләәһә илләл-лааһү Мүхәммәдүр-расүүлүллааһ» тип тел менән әйтеү — Иғтиҡад, йәки Иман килтереү була.
Иман килтереү — мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдәң тәүгеһе.
Имандың нигеҙҙәре
Улар ҡыҫҡа иман нигеҙҙәрендә яҙылған.
Иманды тулы аңлау өсөн тағы түбәндәгеләрҙе лә бҡарап үтергә кәрәк:
Ҡөрьән
Ҡөрьән, Ҡөрьән-Шәриф — Аллаһы тәғәләнең пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллаллаһү ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә ебәрелгән изге китабы. Китаптағы һүҙҙәр — Аллаһы тәғәлә һүҙҙәре. 300px|thumb|right|
Ҡөрьән-Шәриф егерме өс йыл эсендә иңдерелгән
«Ҡөрьән» һүҙенең тура мәғәнәһе — «уҡыу» йәки «көйләп уҡыу». Әммә уны күсермә мәғәнәлә «изге китап» тип йөрөтәләр. Китаптың башҡа исемдәре лә бар: «Ҡөрьән Кәрим», «Ҡөрьән Шәриф», «Ҡәләм Шәриф», «Әл-мусхәф», «Әл-китап», «Ҙикр», «Фурҡан» һәм башҡалар. Ислам дине тәғлимәте буйынса, ул Аллаһ тарафынан Ябраил фәрештә аша төрлө ваҡыттарҙа Мөхәммәт пәйғәмбәргә егерме өс йыл буйына бирелгән. Төрлө өйрәтеүҙәрҙән, дини бойороҡтарҙан, өгөт-нәсихәттәрҙән, кәңәштәрҙән торған был китап рифмалы проза (көйлө нәҫер) рәүешендә ижад ителгән. Ҡөрьән сүрәләргә, сүрәләр аяттарға бүленә. Ҡөрьәндә бөтәһе 114 сүрә, төрлө иҫәп буйынса 6204 — тән 6236 — ға тиклем аят бар. Хәҙерге ғалимдар ҡулланылышта булған Ҡөрьәндең төп нөсхәгә тура килеүенә һәм уның Мөхәммәт пәйғәмбәр аша индерелеүенә шик тотмай. Көндәлек тормошта (намаҙҙа, исем ҡушҡанда, ижаб ҡылыуҙа, мәйетте һуңғы юлға оҙатҡанда һ. б.) бөтә сүрәләр ҙә уҡылмай. Диндар кешеләргә Әл-Фатиха (Әлхәм) сүрәһен, Әл-Бәҡара сүрәһенең 255-се (Ҡөрьәндең ҡайһы бер баҫмаларында 256-сы аяттан башлана) аятынан башлап сүрә бөткәнсе (Аят әл-Күрсиҙе), Йа Синды, Әл-Мүлк сүрәһен (Тәбәрәкте) һәм китаптың һуңғы өлөшөндәге ваҡ сүрәләрҙе белеү етә. Китап тулыһынса Ҡөрьән сыҡҡанда ғына уҡыла.
Ҡөрьән ҡоролошо
Ҡөрьәндә 114 сүрә - оҙонлоҡтары төрлөсә ( 3-тән 286-ға тиклем аят, 15-тән 6144-кә тиклем һүҙ) иҫәпләнә Барлыҡ сүрәләр ҙә аяттарға бүленгән. Ҡөрьәндә 6204-тән 6236-ға тиклем аят бар, хәрефтәр һаны 320 меңдән ашыу. Ҡөрьән шулай уҡ аҙна эсендә уҡырға уңайлы булһын өсөн 7  тигеҙ өлөшкә ()   бүленгән. Ҡөрьәнде тигеҙ 30 өлөшкә () бүлеү ай дауамында бүлеп уҡыу өсөн уңайлы.
Мосолман традицияларына ярашлы, сүрәләр мәккәләге һәм мәҙинәләге тип бүлеп йөрөтөлә — тәүгеләре Мөхәммәт Пәйғәмбәр һижрәт ҡылғанға тиклем (йәки Мәҙинәгә китеп барғанда), һуңғылары һижрәттән һуң иңгән.
Мосолмандар Ҡөрьәндең йөкмәткеһе үҙгәртелә алмай тип һанай, сөнки Хаҡ тәғәлә уны не может быть изменено, так как Всевышний пообещал его охранять вплоть до Ҡиәмәт көнөнәсә һаҡларға һүҙ биргән:
Ҡөрьәндең туғыҙынсы сүрәһенән башҡа барыһы ла : «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» тип әйтеүҙән башлана. Ҡөрьәндең беренсе сүрәһенә был һүҙҙәр тәүге аят итеп индерелгән
Ҡөрьән сүрәләре хронология буйынса түгел, ә күләменән ҡарап урынлаштырылған:башта оҙон сүрәләр килә, артабан аяттар һаны кәмей барыу тәртибендә урынлаштырылған.
Ҡөрьән — Аллаһы тәғәлә һүҙе
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең донъя халыҡтарына ҡалдырған ошо мөҡәддәс китабы Ислам диненең нигеҙен тәшкил итә. Ер шарының миллионлаған кешеләре өсөн ул — Аллаһы тәғәлә һүҙе. Мәҙәниәтебеҙҙең бөйөк ҡомартҡыһы булған был әҫәрҙе белмәй тороп, кешелек тарихының ынтылышлы аҙымдарын һәм бөгөнгө тормошобоҙҙоң мәңгелек менән бәйле булыуын аҙағынаса аңлап, шулай уҡ үҙебеҙҙе һәр яҡлап үҫкән, заман менән бергә атлаусы шәхес итеп тойоп та булмайҙыр, моғайын. Иман — иғтиҡад тейешле ғәмәлдәр, кешеләр өсөн кәрәкле өгөт-нәсихәттәр Ҡөрьән-Шәрифтә әйтелә.
Мәҙәниәттә
Миллиардтан ашыу мосолман өсөн Ҡөрьән — айырым мөнәсәбәт талап иткән изге Китап. Улар Ҡөрьәнгә бик ҙурлап ҡарай. Күп мосолмандар Ҡөрьәндең бер нисә аятын булһа ла яттан белә. Ғәҙәттә былар намаҙҙа ҡушып уҡый торған сүрә-аяттар. Тотош Ҡөрьәнде яттан белгән кешене хафиз тип атайҙар.
Шәриғәт буйынса мосолмандың Ҡөрьән алдында шундай бурыстары бар:
Изге Китапты уҡығанда мосолман тәҡүәлек күрһәтергә һәм аңы менән уны тойорға, мәғәнәһе тураһында уйланырға тейеш. Ҡөрьәнде уҡыуҙың маҡсаты ла шунда:.
Ҡөрьән сүрәләре интернетта еңел табыла, шулай уҡ икенсе телдәргә мәғәнәһенең тәржемәләре лә бик күп.
Ҡайһы бер илдәрҙә (Иран, Кувейт, Ливия, Малайзия, БҒӘ, Рәсәй (шул иҫәптән Башҡортостан), Сәғүд Ғәрәбстаны,Тажикстан) Ҡөрьәнде яттан уҡыу буйынса халыҡ-ара хафиздар конкурсы үткәрелә. Конкурстарҙа ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа ҡатнаша
Кировоград өлкәһе
Кировоград өлкәһе (Кіровоградська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Кропивницкий ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
21 район:
4 ҡала округы:
Орлоҡ
Ике өлөшлө үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө
300px|thumb|right| Фасоль орлоғоноң төҙөлөшө менән танышайыҡ. Фасолдең орлоҡтары эре. Орлоҡтоң бер яғы көмрө, икенсе яғы батынҡы була. Орлоҡ тыш яҡтан шыма ялтыр ҡабыҡ менән ҡапланған. Ул орлоҡто артыҡ ныҡ кибеүҙән һәм зарарланыуҙан һаҡлай. Ҡабыҡтың төрлө төҫтә булыуы мөмкин. Орлоҡтоң батынҡы яғында уны орлоҡ эргәлеге менән тоташтырыусы йәй— орлоҡ һабының эҙе күренә. Орлоҡ ҡабығы аҫтында бәбәк урынлашҡан. Ул ике орлоҡ өлөшөнән һәм улар араһында урынлашҡан тамырсанан, һабаҡсанан һәм бөрөсәнән тора. Уларҙы тик лупа аша ғына яҡшы күрергә мөмкин. Эре, ҡалын орлоҡ өлөштәрендә туҡлыҡлы матдәләр запасы була. Борсаҡ һәм башҡа ҡуҙаҡлы үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө лә шундай уҡ. Ләкин, мәҫәлән, тиле торманың һәм көтөүсе муҡсаһының туҡлыҡлы матдәләр запасы орлоҡ өлөштәрендә генә түгел, бәлки бәбәктең башҡа өлөштәрендә лә — тамырсала һәм орлоҡ өлөштәренән түбәнерәк, һабаҡта урынлашҡан, ә бөрөсәһе әле үҫешмәгән. Бәбәктәре ике орлоҡ өлөшөнән торған сәскәле үҫемлектәрҙе ике өлөшлөләр тип атайҙар, мәҫәлән, имән, алмағас, кишер, астра, ҡабаҡ, көнбағыш, лютик, мәк һ. б.. Ләкин ике өлөшлө бөтә үҫемлек орлоҡтарының төҙөлөшө фасоль йә көтөүсе муҡсаһыныҡы кеүек түгел. Лютиктың һәм миләүшәнең ҙур булмаған бәбәге эндосперм — туҡлыҡлы матдәләр запасы тупланған махсус күҙәнәктәр менән уратып алынған. Шуға күрә күҙәнәктәрҙән торған орлоҡ ҡабығы бәбәкте түгел, ә эндоспермды уратып алған.
Бер өлөшлө үҫемлектәр орлоғоноң төҙөлөшө
300px|thumb|right| Ҡыяҡлы иген(бойҙай, арыш, кукуруз) орлоҡтарының. төҙөлөшө башҡаса. Бойҙайҙың ҡоро емешен — бөртөксәһен тикшереп ҡарайыҡ. Бойҙайҙың оҙонса бөртөксәһе тыш яҡтан алтын төҫөндәге һары тиресәле емеш тышсаһы менән ҡапланған. Ул тышса орлоҡ ҡабығына шул тиклем ныҡ йәбешеп үҫкән, уны орлоҡтан айырып алыу мөмкин түгел. Әгәр бойҙай бөртөксәһен буйға киҫеп ҡараһаҡ, бөртөксәлең күп өлөшөн он һымаҡ эндосперм тәшкил иткәнен күрербеҙ; уның күҙәнәктәре туҡлыҡлы матдәләрҙән тора. Бойҙайҙың бәбәге бик бәләкәй, уны лупа ярҙамында ғына күрергә мөмкин. Уның тамырсаһы, һабаҡсаһы һәм бөрөсәһе бар. Ләкин унда орлоҡ өлөшө берәү генә. Уның туҡлыҡлы матдәләр запасы булмай, ул эндоспермға ныҡ йәбешеп тора һәм йоҡа ғына пластинкаға оҡшаған. Орлоҡ шытҡан саҡта туҡлыҡлы матдәләр эндосперм күҙәнәктәренән орлоҡ өлөшө аша бәбәккә килә. Бәбәктәрендә бер генә орлоҡ өлөшө булған үҫемлектәрҙе бер өлөшлөләр тип атайҙар. Бер өлөшлө башҡа үҫемлектәрҙең, мәҫәлән һуғандың, ынйы сәскәнең, орлоҡтарында шулай уҡ эндосперм була, тик ул, бойҙай һәм башҡа ҡыяҡлыларҙағы кеүек, бәбәккә бер яҡлап ҡына йәбешмәгән, ә бәбәкте уратып алған. Шулай итеп, орлоҡтоң ҡабығы һәм бәбәге була. Ике өлөшлө үҫемлектәрҙең бәбәге ике орлоҡ өлөшөнән тора, ә туҡлыҡлы матдәләр запасы, ғәҙәттә, йә бәбәктең үҙендә, йә эндо- спермда туплана. Бер өлөшлөләрҙең бәбәге тик бер орлоҡ өлөшлө, ә туҡлыҡлы матдәләр запасы, ҡағиҙә булараҡ, эндоспермда була.
Орлоҡтарҙың составы
Эндосперм йәки бәбәк күҙәнәктәрендә ниндәй туҡлыҡлы матдәләр запасы тупланған? Бойҙай бөртөксәләрен тарттырып он алалар. Был —нигеҙҙә, ваҡланған эндосперм. Бер аҙ бойҙай онон алайыҡ та унан ҡамыр баҫып, марляға төргәс, стакандағы һыуҙа йыуайыҡ. Һыу буръяҡланыр, сөнки ҡамырҙан ниндәйҙер матдә йыуылып сыға. Тиҙҙән марляла һуҙылып, йәбешеп торған масса ҡалыр —был елемсә йәки үҫемлек аҡһымы. Буръяҡ һыулы стаканға 2—3 тамсы йод эретмәһе тамыҙайыҡ. Стакандағы һыу күк төҫкә инер. Йод менән тейгәндә крахмалдың күк төҫкә инеүе билдәле. Тимәк, һыуҙа крахмал бар. Буялған крахмал әкренләп стакан төбөнә ултырыр. Бойҙай ононда шулай уҡ бер аҙ май ҙа бар. Ләкин көнбағыш, мамыҡ һәм башҡа күп кенә үҫемлек орлоҡтарында май бигерәк тә күп. Аҡһым, крахмал, майҙар — бөтә үҫемлектәрҙең орлоғонда була торған органик матдәләр, ләкин төрлө үҫемлектәрҙең орлоғонда уларҙың миҡдары төрлөсә. Бойҙай бөртөксәләрендә крахмал күп, аҡһым байтаҡҡа кәм, ә май бөтөнләй аҙ. Фасоль орлоғонда аҡһым күп, ә крахмал аҙ. Көнбағыш орлоғонда май күп. Кеше үҫемлектәрҙе органик матдәләр алыу өсөн үҫтерә. Составында крахмал, аҡһым булған он һәм ярма алыу өсөн бойҙай ғына түгел, шулай уҡ арыш, арпа, кукуруз, һоло, тары, дөгө, ҡарабойҙай үҫтерәләр. Аҡһымға бай продукттар алыу өсөн борсаҡ, мал борсағы, соя, фасоль, яҫмыҡ борсаҡ сәсәләр. Үҫемлек майҙары алыу өсөн көнбағыш, мамыҡ, етен, ер сәтләүеге (арахис), соя һәм башҡа майлы культуралар үҫтерәләр. Орлоҡтарҙа органик матдәләрҙән тыш тағы нимәләр була? Был һорауға яуапты ябай тәжрибә яһап белергә мөмкин. Пробиркаға ҡоро бойҙай бөртөксәләрен йәки башҡа үҫемлек орлоҡтарын һалайыҡ та талғын ғына утта ҡыҙҙырайыҡ. Тиҙҙән пробирканың стеналарында һыу тамсылары барлыҡҡа килер. Сөнки орлоҡ составында булған һыу йылытҡанда парға әйләнә. Барлыҡҡа килгән пар пробирканың һыуыҡ стеналарына тейеп һыуына һәм быялала һыу тамсыларына әүерелә. Йылытыуҙы дауам итәйек. Орлоҡтар күмерләнә, һәм пробиркала төтөн барлыҡҡа килә. Был орлоҡтағы органик матдәләрҙең: крахмал, аҡһым һәм майҙарҙың яныуы. Органик матдәләр янып бөткәс, көл ҡала. Ул янмай торған минераль матдәләрҙән тора. Шулай итеп, орлоҡ составына органик матдәләр, минераль матдәләр һәм һыу инә. Төрлө үҫемлектәрҙең орлоҡтарында һыу, органик һәм минераль матдәләр миҡдары бер төрлө булмай.
һыу бойҙай бөртөгөндә көнбағыш орлоғондағыға ҡарағанда ике тапҡыр күберәк була. Көнбағыш орлоғонда органик матдәләр бойҙай бөртөгөндәгегә ҡарағанда күберәк. Бөтә үҫемлектәрҙең орлоҡтарында ла органик матдәләр һыу һәм минераль матдәләргә ҡарағанда байтаҡҡа күберәк була.