cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Холокост
Гетто
Икенсе донъя һуғышы башланыу менән нацистар йәһүд халҡы күпләп йәшәгән илдәрҙе һәм өлкәләрҙе — Польшаны, Балтика буйын, Украинаны, Белоруссияны — баҫып ала. Ҙур ҡалаларҙа, ҡайһы берҙә ҙур булмағандарында ла, йәһүд геттолары ойошторола һәм уға ҡаланың, тирә-яҡтағы йәһүд халҡы йыйып килтерелә. Иң ҙур гетто Варшавала була, унда 480 меңгә тиклем йәһүд иҫәпләнә.
СССР территорияһында иң ҙур Львов (1941 йылдың ноябренән 1943 йылдың июненә тиклем эшләй, 409 мең кеше иҫәпләнә) һәм Минск геттолары (1943 йылдың 21 октябрендә бөтөрөлә, 100 мең самаһы кеше) була.
Йәһүдтәрҙе тулыһынса физик юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителгәнгә тиклем «йәһүд мәсьәләһен хәл итеүҙең» түбәндәге схемаһы ҡулланыла :
Күпләп атыуҙар
СССР-ҙа йәһүд халҡы йәшәгән урындарында СС-тың айнзатц төркөмдәре (нем. Einsatzgruppen), Украина һәм Балтика буйы коллаборационистары тарафынан ҡырыла.
Оккупациялағы Одесса өлкәһендә йәһүдтәрҙе ҡырыу менән румын ғәскәрҙәре шөғөлләнә. Бөтә Балтика буйында, Украинала, Белоруссияла, һәр бер ҙур булмаған ҡала, күпселек ауылдар эргәһендә «соҡорҙар» — тәбиғи йырындар була. Унда халыҡты — ир-атты, ҡатын-ҡыҙҙы, балаларҙы йыйып алып килеп аталар. 1941 йылдың июль һуңында Каунаста немецтар һәм уларҙың Литва ярҙамсылары тарафынан меңдәрсә йәһүд үлтерелә; Вильнюстың 60 мең йәһүденән 45 мең самаһы Понар эргәһендәге йырындарҙа күпләп атыу һөҙөмтәһендә һәләк була. Бындай таҙартыуҙар 1941 йылдың һуңына тиклем дауцам итә. Үлтереү тулҡыны тотош Литва буйынса үтә. 1942 йылдың башына йәһүд общиналары ҡалдыҡтары бары тик Каунас, Вильнюс, Шяуляй, Швенчис ҡалаларында ғына һаҡланып ҡала. Латвияла бер нисә аҙна дауамында провинциаль ҡалаларҙың барлыҡ йәһүд халҡы ҡырыла; Даугавпилста, Ригала һәм Лиепаила ғына общиналар һаҡланып ҡала. Риганың 33 мең йәһүденән 27 меңе 1941 йылдың ноябрь һуңында — декабрь башында үлтерелә. Даугавпилста һәм Лиепаила ла шул уҡ ваҡытта ҡырылалар.
1940 йылда Эстонияның 4,5 мең кеше иҫәпләнгән йәһүдтәренең бер өлөшөнә ҡотолоу мөмкин була. Мәҫәлән, 1941 йылдың 14 июнендә, һуғыш башланыуҙан 8 көн алда ғына 500 самаһы йәһүд НКВД органдары тарафынан Себергә депортациялана, 500 самаһы ир-ат Ҡыҙыл армия сафына алына йәки истрибитель батальонына инә. Эстонияла ҡалған 3,5 мең йәһүдтең 950-һе эвакуацияланырға теләмәй һәм тарихсы Антон Вайс-Вендтың фекеренсә, немец оккупация властарының гуманизмына өмөтләнә. Яҡынса 2 — 2,5 мең эстон йәһүденә Советтар Союзының эске төбәктәренә эвакуацияланыу насип була. Дәүләттә ҡалған 929 кеше 1941 йылдың һуңында атыла. Эстония Европаның «йәһүдтәрҙән азат» беренсе һәм берҙән-бер иле була. Был хаҡта 1942 йылдың февралендә Берлинға хәбәр ителә. Белоруссияла ҡайһы берәүҙәргә генә ил эсенә эвакуацияланыу мөмкин була. 1941 йылдың 27 июнендә Белостокта 2 мең йәһүд үлтерелә, бер нисә көндән һуң — тағы бер нисә мең. Биш көн дауамында Минскиҙың һәм уның тирә-яғының 80 мең йәһүде 1941 йылдың 20 июлендә ойошторолған геттоға йыйыла. Ҡыш башланғанға тиклем уларҙың 50 меңе үлтерелә. Оккупацияның тәүге айҙарында Витебсктың, Гомелдың, Бобруйстың, Могилевтың күпселек йәһүде ҡырыла. Белоруссияла һәм РСФСР-ҙың оккупацияланған өлөштәрендә (нигеҙҙә, Смоленск өлкәһендә) ойошторолған 23 геттоның 12-һе 1941 йыл аҙағына тиклем, тағы алтыһы 1942 йылдың тәүге айҙарында бөтөрөлә.
Көнбайыш Украинала немецтар һәм урындағы халыҡ1941 йылдың июне һуңында — июль башында уҡ ҡыйралыштар башлай. Львовта 30 июндә — 3 июлдә 4 мең йәһүд үлтерелә, ә 25 — 27 июлдә — 2 мең самаһы. Немецтар Луцкты баҫып алғандан һуң бер нисә көн үткәс, 2 мең йәһүд юҡ ителә, Ровноның 27 мең йәһүденең 21 меңе 1941 йылдың ноябрендә үлтерелә. Немецтар килгәнсе эвакуацияланып өлгөрмәгән Үҙәк һәм Көнсығыш Украина йәһүдтәре нацистар ҡулына эләгеп, Көнсығыш Европа өлөшөндәге (Киевтың Бабий Яры, Николаевск өлкәһенең Богдановкаһы, Харьковтың Дробицкий Яры) йәһүдтәр яҙмышына дусар була. Немец ғәскәрҙәренең көнсығышҡа һөжүме һәм СССР-ҙың ҙур территорияһын оккупациялауы һөҙөмтәһендә хәрби хәрәкәттәр башланғанда көнбайыш райондарҙан эвакуацияланған йәһүдтәрҙең бер өлөшө нацистар власына эләгә. Уларҙы ла милләттәштәре яҙмышы көтә, Украинаның бик күп йәһүд общиналары эҙһеҙ юғала. Һуғышҡа тиклем булған 70 үҙәктең 43-ө 1941 йылда уҡ, ҡалғандары 1942 йылдың уртаһына тиклем юҡ ителә.
РСФСР-ҙың оккупацияланған Псков, Смоленск, Брянск өлкәләрендә йәһүд халҡы тупланыбыраҡ йәшәгән урындарҙа геттолар ойошторола, һуңынан ғына ундағы халыҡ атыла. Ленинград һәм Новгород өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Ҡырымда йәһүдтәрҙе ҡырыу улар йәшәгән биләмәләр баҫып алыныу менән башлана, уларҙы билдәле бер бинаға бары тик бер нисә сәғәткә йәки көнгә генә бергә йыялар. Әммә Калуга һәм Калинин өлкәләрендә, Мәскәү эргәһендәге контрһөжүм һөҙөмтәһендә, бер нисә биләмәлә генә оккупанттар йәһүдтәрҙе юҡ итеп өлгөрмәй.
Рәсәйҙең көньяғында һәм Төньяҡ Кавказда йәһүдтәрҙе үлтереү 1942 йылдың йәйендә, нацистар ошо территорияларҙы баҫып алғас, башлана. 11 августа Дондағы Ростовта улар күпләп юҡ ителә. Бындай күренеш иртәгәһенә лә, ҡаланы азат иткәнгә тиклем дауам итә. Дондағы Ростов ҡалаһында икенсе оккупация ваҡытында йәһүдтәр һаны, төрлө белгестәр фекеренсә, 15 меңдән 28-30 меңгә тиклем тирбәлә. РСФСР-ҙың өс автономиялы республикаһында, ике крайында һәм өс өлкәһендә, 1942 йылғы оккупация ваҡытында, 70 мең йәһүд һәләк була /
«Йәһүд мәсьәләһен ахырынаса хәл итеү»
1941 йылдың 31 июлендә Герман Геринг РСХА башлығы Рейнхард Гейдрихты "йәһүд мәсьәләһен ахырынаса хәл итеү"гә. яуаплы итеп тәғәйенләү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1942 йылдың ғинуарында Ванзей конференцияһында был программа хупланыла. Ул халыҡҡа сығарылмай, һәм был ваҡытта берәү ҙә XX быуатта шундай яуызлыҡ ҡылыныу ихтималлығына ышанмай. 1941 йыдың декабрендә Хелмно үлем лагеры эшләй башлай. Унда йәһүдтәрҙе ябыҡ йөк машиналарында — "душегубка"ларҙа. һөрөмгә тонсоҡтороп үлтерәләр.
1942 йылдың мартында Люблин воеводствоһының барлыҡ йәһүдтәре Белжецҡа күсерелә, шулай уҡ Көнбайыш Украинанан ҡорбандар килтерелә башлай. Львовтан бында 15 мең йәһүд оҙатыла, августа тағы 50 мең килтерелә.
1942 йылда Көнсығыш һәм Үҙәк Европаның — күпселек, Көнбайыш Европа йәһүдтәренең билдәле бер өлөшө юҡ ителә. 1943 йылда совет армияһының уңышлы һөжүме һәм Сталинград һуғышынан һуң хәл-тороштоң үҙгәреүе, Эль-Аламейн эргәһендә Роммелдең еңелеүе йәһүдтәрҙе ҡырыу темпын тиҙләтә. Махсус подразделение (зондеркоммандо-1005) халыҡты күпләп атҡан урындарҙа мәйеттәрҙе яндырыу менән шөғөлләнә. Ашығыс рәүештә Польша, Украина, Белоруссия, Латвия һәм Литва территорияларында ҡалған барлыҡ геттолар һәм лагерҙар бөтөрөлә (1943 йылдың 23 сентябрендә Вильнюс геттоһында баш күтәреү баҫтырылғандан һуң, һуңғы бер нисә мең йәһүд Эстония лагерҙарына оҙатыла); Италиянан, Норвегиянан, Франциянан, Бельгиянан, Словакиянан, Грециянан йәһүдтәрҙе Освенцимға оҙатыу башлана. Йәһүдтәргә ҡаршы һуңғы киң ҡоласлы операция — Венгрия йәһүдтәрен юҡ итеүҙе нацистар 1944 йылдың майында башлай.
Һуғыш аҙағы
Ҡайһы бер тикшеренеүеселәр билдәләүенсә, 1943—1945 йылдарҙа, Германияның капитуляцияһына тиклем, йәһүдтәрҙе ҡырыу программаһының 2/3 өлөшө үтәлә. Эшсе ҡулдар етмәй башлауы һәм иҡтисади күҙлектән ҡарағанда халыҡты мәғәнәһеҙ ҡырыу ницистар етәкселегендә был аҙымдың дөрөҫлөгөндә шик тыуҙыра. 1943 йылда Гиммлер иҫән ҡалған йәһүдтәрҙең көсөн һуғыш мәнфәғәтендә файҙаланыу тураһында бойороҡ бирә. Хатта һуғыштың һуңғы этабында, Германияның еңелеүе көн кеүек асыҡ булғанда, ҡайһы бер нацист башлыҡтары уларҙы тыныслыҡ тураһындағы килешеү өсөн файҙаланырға ла тырыша. СС штандартенфюреры Дитер Вислецени Нюрнберг процесында, 1945 йылдың февраль һуңында Адольф Эйхмандың, үлтерелгән йәһүдтәр һаны «5 миллион самаһы», тип әйтеүен раҫлай. {{цитата|автор=из речи Генриха Гиммлера в Познани 4 октября 1943 г. перед офицерами СС |
Холокост һәм коллаборационизм
Германия оккупациялаған территорияларҙа урындағы башҡа халыҡтарҙың роле бер төрлө генә булмай. Меңдәрсә кеше оккупанттар ойошторған ярҙамсы полицияла хеҙмәт итә, геттоларҙы һаҡлай, йәһүдтәрҙе үлтереү урындарына тиклем һаҡлап бара һәм уларҙы ҡырыуҙа ҡатнаша. Польшала үлем лагерҙарын Травники лагерында әҙерлек үткән совет әсирҙәре һәм урындағы халыҡ араһынан булған ирекмәндәр һаҡлай. Ҡайһы бер урындағы халыҡ оккупанттарға уларҙың йәшеренгән урындары хаҡында еткерә, үлтерелгән йәһүдтәрҙең милкенә хужа була, уларҙың йорттарында йәшәй, хатта оккупанттарҙың ҡатнашлығынан тыш, үҙҙәре үк йәһүдтәрҙе ҡырған осраҡтар ҙа юҡ түгел.
Шул уҡ ваҡытта бик күп урындағы халыҡ үҙҙәренең ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, йәһүдәтәрҙе ҡотҡарып алып ҡала.
Юденраттар һәм йәһүд полицияһы
Немец оккупация властары инициативаһы менән һәр геттола йәһүд үҙидаралығының административ органдары — юденраттар (нем. Judenrat) — «йәһүд советтары» оойшторола. Айырым юденрат билдәле гетто, айырым территория, төбәк, хатта тотош ил өсөн яуаплы була алған. Уларҙың вәкәләтенә геттоның хужалыҡ тормошон тәьмин итеү, аҡса йыйыу, хеҙмәт лагерҙарында эшләү өсөн кандидаттар йыйыу, шулай уҡ оккупацион властарҙың бойороҡтарын үтәү ингән. Юденраттар немец властары менән теләп хеҙмәттәшлек иткән, «Германия эше» өсөн үҙҙәренең әһәмиәтен күрһәтергә һәм абруй яуларға һәм шуның менән күберәк йәһүдтәрҙе ҡотҡарып ҡалырға тырышҡан. Атап әйткәндә, Лодзин геттоһы юденраты Хаим Румковский геттола йәшәүселәр алдында балаларҙы үлтертеп, йәнәһе, шул юл менән тотош геттоны һаҡлап ҡалырға саҡырып агитацион телмәр тота. Бары тик 1942 йылда йәһүдтәрҙе күпләп үлем лагерҙарына оҙатыу ғына юденраттарҙың күҙен аса, ысынбарлыҡҡа ҡайтара, шул сәбәпле Варшава юденраты башлығы Адам Черняков үҙ-үҙенә ҡул һала. Юденраттарға йәһүд полицияһы буйһона. Полиция башлығы, ғәҙәттә, юденрат ағзаларының береһе була. Уны комплектлау немецтар һәм юденраттар етәкселәре ҡатнашлығында башҡарыла. Йәһүд полицияһына ҡорал бирелмәй, улар бары тик резина күҫәктәр менән генә йөрөй. Бик һирәктәре генә ҡораллы була. Йәһүд полицияһының функциялары өс типҡа бүленә:
Ҡайһы берҙә йәһүд полицияһы милләттәштәрен атыуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 27 октябрендә йәһүд полицияһының 7 ағзаһы Ошмяндарҙа (Белоруссия) Вильнюс геттоһы начальнигы С. Деслер етәкселегендә 406 кешене үлтереүҙә ҡатнаша. Был гетто полицейскийҙары йәһүдтәр колоннаһын Панеряйға, күпләп үлтереү урынына тиклем оҙата. Шулай уҡ улар 1942 йылда алты йәһүдте енәйәт ҡылғаны өсөн аҫа. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың күптәрен барыбер ҙә холокосттың башҡа ҡорбандары яҙмышы көтә.
Йәһүдтәрҙең ҡаршылығы
Нацистарҙың йәһүдтәрҙе күпләп ҡырыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттең булмауы геттола йәшәүселәрҙең оккупанттарҙың талаптарын, бәлки, үлтереш һәм ҡыйралыштан азат булырбыҙ, тигән өмөттән башҡарырға мәжбүр итә[[Файл:Ghetto Uprising Warsaw2.jpg|thumb|270px|. Бары тик ысынбарлыҡ асыҡланғас, лагерҙарҙа һәм геттоларҙа баш күтәреүҙәр башлана. Шоала йә урындағы халыҡ йәшереп алып ҡалыусылар, йә партизандар отрядына китеүселәр генә иҫән ҡала. Белоруссияла партизандар һәм подпольщиктар араһында 15300 йәһүд була . Ағалы-ҡустылы Бельскийҙар ойошторған Калинин исемендәге йәһүд партизандар отряды булыуы билдәле.
Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы
Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы (17 март 1971 йыл) — башҡорт журналисы, шағир. 2020 йылдың февраленән «Ағиҙел» журналының баш мөхәррире. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар (2005) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).
Холокост
Йәһүдтәргә ярҙам
Оккупацияланған илдәрҙә, үҙҙәренең ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, тиҫтәләрсә мең кеше йәһүдтәрҙе ҡотҡарыуҙа ҡатнаша. Польшала уларҙы ҡотҡарыусы йәки ярҙам итеүсе 2 меңдән ашыу кеше язалана. Польша хөкүмәте махсус Жегота поляк подполье агентлығын ойоштора, уны Зофия Козак-Щуцька етәкләй. Нидерландтарҙа, Норвегияла, Бельгияла, Францияла шундай ойошмалар, нигеҙҙә, йәһүдтәргә йәшеренеү урыны табыуҙа ярҙам итә. Данияла ябай халыҡ балыҡсыларҙың кәмәләрендә Швецияға 8000 йәһүдтең 7000 меңен сығара. Германияның союздаш илдәрендә лә шулай уҡ ҡаршылыҡ күрһәтелә. Немецтар 50 мең самаһы болгар йәһүден биреүҙе талап иткәс, бөтөн йәмәғәтселек күтәрелә. Һөҙөмтәлә 50 мең кешене һаҡлап алып ҡалыу мөмкин була, әммә һуғыш ваҡытында Болгарияға ҡушылған Македония һәм грек Фракияһынан 11343 йәһүд Освенцимға оҙатыла.
Италия хәрбиҙәре һәм граждандары 1942—1943 йылдарҙа оккупацияланған Югославия һәм Франция йәһүдтәрен үлем лагерҙарына оҙатыуҙы тормошҡа ашырыуҙан баш тарта. Немецтарҙың баҫымы аҫтында улар Кампанья концлагерын төҙөй, әммә унда йәшәү шарттары гуманлы була.
Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы
Биографияһы
Мөнир Сәхиулла улы Ҡунафин 1971 йылдың 17 мартында Башҡорт АССР-ы Ғафури районының Сәйетбаба ауылында тыуған. 1988 йылда Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын, 1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге журналистика менән бәйле. «Йәшлек» республика йәштәре гәзитендә бүлек мөдире, яуаплы сәркәтип, баш мөхәррир урынбаҫары була, артабан «Ватандаш» журналында бүлек мөдире булып эшләй.
Холокост
Йәһүдтәргә ярҙам
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Яд ва-Шем институты мәғлүмәттәре буйынса 23 226 ҡотҡарыусы асыҡлана һәм уларға «Тыныслыҡ илсеһе» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы
Биографияһы
2012—2020 йылдарҙа «Шоңҡар» йәштәр журналының баш мөхәррире була, 2020 йылдың февраленән — «Ағиҙел» әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси журналының баш мөхәррире.
Холокост
Шоа эҙемтәләре
Польша йәһүдтәренән 300 мең кеше иҫән ҡала: 25 меңе Польшала ҡотолоу таба, 30 меңе мәжбүри хеҙмәт лагерынан ҡайта, ҡалғандары — СССР-ҙан ҡайтыусылар. Йәһүд тормошоноң ҡыйратылыуы, емереклек һәм антисемитизмдың сәсәкә атыуы (1946 йылдың июлендә Кельцта ҡыйралыш уның иң көслө сағылышы була) Польшаның күпселек йәһүден илде ташлап, рөхсәтһеҙ-ниһеҙ Үҙәк Европаға китергә мәжбүр итә. Шунан һуң Польшала ни бары 50 мең йәһүд ҡала. Кешеләр генә түгел, урындағы йәһүд мәҙәниәте, ошо мәҙәниәттең быуаттар буйына көнбайыш Европа мәҙәниәтенең айырып алғыһыҙ өлөшө булыуы тураһындағы хәтер ҙә юҡҡа сығарыла. Быны раҫлаусы бер нәмә лә ҡалмай. Ҡасандыр был ерҙәрҙә донъяның йәһүдилек үҙәге булған йәһүдтәр маргинал аҙсылыҡта ҡала. Ниндәйҙер кимәлдә нацистар йәһүд мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү бурысын уңышлы тормошҡа ашыра.
Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы
Биографияһы
2021 йылдың 27 майында әҙип Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде
Холокост
Йәһүдтәрҙе Төньяҡ Африкала эҙәрлекләү
1940—1942 йылдарҙа француз Төньяҡ Африка (Алжир менән Тунис) Виши коллаборационистик хөкүмәте контроле аҫтында була. Алжирҙа һәм Туниста йәһүдтәрҙе нацистар оккупациялаған Европалағы кеүек үк эҙәрлекләүҙәр башлана. Йәһүдтәр гражданлыҡ хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителә, юденраттар ойошторола һәм мәжбүри эштәргә йәлеп ителә. Шулай уҡ уларҙы һары билдә менән йөрөргә мәжбүр итәләр һәм ҙур күләмдә контрибуциялар һалалар. 1942 йылдың 9 ноябрендә инглиз-америка ғәскәрҙәре Мароккоға һәм Алжирға ултырғандан һуң, немец ғәскәрҙәре Тунисты оккупациялай. «Мысыр» зондеркомандаһы йәһүдтәрҙе ҡыйратыуға тотона. 2 мең самаһы Тунис йәһүде үлтерелә йәки үлем лагерҙарына оҙатыла. Төньяҡ Африка йәһүдтәренең юғалтыуҙары Европа йәһүдтәренеке менән сағыштырғанда күп булмаһа ла — биш мең самаһы — уларҙы ла холокост ҡорбаны тип һанайҙар[52].
Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы
Әҙәби ижады
Шиғриәт, проза менән бер рәттән Мөнир Ҡунафин драматургияла ла яңынан-яңы үрҙәр яулай. Уның Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры сәхнәләштереүендә «Тыңлайыҡ ваҡыт аҡҡанын…» философик спектакле тамашасы тарафынан йылы ҡабул ителде. Драматургиялағы дебюты 2005 йыл: Ғафури районының Сәйетбаба ауылы халыҡ театры уның «Бер ус бойҙай» пьесаһын ҡуя.
Холокост
Психик сирлеләр һәм инвалидтар
«Ил сәләмәтлегенә биологик яҡтан янаған» кешеләрҙе юҡ итеү программаһы (Т-4) сиктәрендә 1940—1941 йылдарҙа психик тайпылышы булған, аҡыл йәһәтенән артта ҡалған, инвалид, шулай уҡ неврология һәм соматик сирле балаларҙы ла ҡушып, 70 мең кеше юҡ ителә. Программа рәсми рәүештә ябылғандан һуң, ул барыбер дауам итә һәм 1945 йылға был һан 200 меңгә етә. Бынан тыш, 1942—1945 йылдарҙа миллион самаһы пациент немец психиатрия дауаханаларында асҡа интектерелә. Был программаны башларға ул ваҡытта Германияла ҡайһы бер илдәрҙә популярлыҡ яулаған евгеника — раса таҙалығы һәм быуындан-быуынға күсә килгән дегенератив психик ауырыуҙарҙы күҙаллау тора. Альфред Хохе, Карл Биндинг кеүек ғалим-идеологтар, психик тайпылыштары булған ауырыуҙар дауалап булмай торған сирҙәр йөрөтә һәм улар "хакимлыҡ итеүсе раса"ны көсһөҙләндерә, дәүләт средстволарын экономиялау маҡсатында улар юҡ ителергә тейеш, тип раҫлай.
Германия территорияһында, һуңынаныраҡ Польшала, СССР-ҙа һәм башҡа оккупацияланған илдәрҙә ағыулы матдәләр индереү, ағыу, газ менән ағыулау, атыу ысулдары аша күпләп ҡырыу тормошҡа ашырыла.
Тәүҙән үк ҡорбандарҙы һайлау критерийы булып раса айырмалығы тора. Психиатрик клиникаларҙа йәһүд пациенттарын даими рәүештә үлтереү Европа йәһүдтәре геноцидына тәүге ныҡлы аҙым була. 1940 йылдың йәйенән алып йәһүд пациенттарын айырым бер урында туплайҙар, һуңынан Т-4 программаһының газ камераларында тонсоҡторалар. 1941 йылдың авгусынан һуң Нойвид ҡалаһы эргәһендәге ул ваҡытта берҙән-бер рөхсәт ителгән Бенторф-Сайн клиникаһындағы йәһүд пациенттары көнсығышҡа, үлем лагерҙарына оҙатыла.
Сексуаль аҙсылыҡ
1935 йылда Енәйәт кодексының (1871) 175-се параграфының төҙәтелгән варианты ҡәтғиләштерелгәс, гомосексуалдар, нигеҙҙә ир-ат, эҙәрлекләүгә дусар була. Холокост мемориаль музейы (АҠШ) ғалимдарының мәғлүмәттәре буйынса, концлагерҙарҙа гомосексуаль әүҙемлеге өсөн хөкөм ителгән 5 меңдән 15 меңгә тиклем ир-ат ултыра ; бынан тыш, улар төрмәләргә һәм хеҙмәт лагерҙарына, шулай уҡ психиатрик дауаханаларға мәжбүри дауаланыуға ебәрелә. Уларҙы ауыр физик хеҙмәт ярҙамында «дауаларға» һәм «төҙәтергә» теләйҙәр. Ҡайһы берҙәрен кастрациялайҙар һәм медицина тәжрибәләренә дусар итәләр. Концлагерь тотҡондары уларға, йәмғиәттән ситләтелгәндәр, тип ҡарай. Лагерҙарҙа гомосексуалдарҙың кейемдәрендә алһыу өсмөйөш беркетелә. Уларҙың ҡайһы берҙәре эсэсовсыларҙың һыу эскеһеҙ итеү туҡмауы һәм язалауынан һуң вафат була. Әммә дөйөм һан бер ваҡытта ла билдәле булмаясаҡ. Редигер Лаутманн, мәҫәлән, лагерҙарҙа 175-се параграф буйынса хөкөм ителеүселәрҙең үлеме 60 процентҡа етә, тип иҫәпләй. Сағыштырыу өсөн: сәйәси тотҡондарҙың — 41, Йәһүә шаһиттарының 25 проценты концлагерҙарҙа һәләк була.
Славяндар
Холокост мемориаль музейы (АҠШ) мәғлүмәттәре буйынса, нацистар поляктарҙы һәм башҡа славяндарҙы буйһонорға, ҡол ителергә, ахырҙа юҡ ителергә тейешле «түбәнге раса» тип ҡарай. Ҡайһы бер тарихсылар, шул иҫәптән «Геноцид энциклопедияһы» авторҙары славяндарҙы эҙәрлекләүҙе лә геноцид тип ҡылыҡһырлай. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тарихсылар, сағыштырып ҡарағанда йәһүдтәрҙең, сиғандарҙың һәм инвалидтарҙың күберәк ҡырылыуынан, славяндарҙы ҡырыу буйынса махсус план булмауҙан сығып, уларҙы эҙәрлекләүҙе Холокостҡа индермәй (мәҫәлән, словактарҙы һәм хорваттарҙы нацистар үҙҙәренең ҡиммәтле союздашы тип һанай)[65].
Поляктар
Нацистар, идеологик яҡтан хәүефле, тип һанаған поляктар, шул иҫәптән меңдәрсә зыялылар һәм католик руханиҙар, «Танненберг» операцияһы ҡорбаны була. Холокост мемориаль музейы (АҠШ) мәғлүмәттәре буйынса, 1939 йылдан 1945 йылғаса 1,5 миллион Польша гражданы Германияға мәжбүри эштәргә депортациялана. Бынан тыш, бер нисә йөҙ меңе нацистик концлагерҙарға ябыла. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында гитлерсылар 1,9 миллион полякты, Польша йәһүдтәрен иҫәпкә алмай ғына, үлтерә. Руммелдең фекеренсә, 2,4 миллион поляк һәләк була.
СССР халҡы
«Геноцид энциклопедияһы» славяндар геноцидында 15,5 — 19,5 миллион совет кешеһе ҡорбан булыуын билдәләй. Руммель 3 миллионға яҡын украин, 1,4 миллион самаһы белорус, 1,6 миллион тирәһе рус (совет хәрби әсирҙәрен иҫәпләмәгәндә) һәләк булған тип белдерә. Тарихсы Богдан Витвицкий (Bohdan Wytwycky), СССР территорияһында нацистик оккупация ҡорбандарының 1/4 өлөшө (3 миллион украин, 1,5 миллион белорус) раса мотивтары буйынса үлтерелгән, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта Леонид Смиловский, «нацистар бер ваҡытта ла белорустарҙы этник билдә буйынса үлтермәгән», тип һанай.
Йәһүә (Иегова) шаһиттары
Меңдәрсә Йәһүә шаһиттары нацистик лагерҙарға һәм төрмәләргә иң беренсе оҙатылыусылар араһында була. Улар сәйәсәткә һәм һуғышҡа ҡағылышлы мәсьәләләрҙә үҙҙәренең нейтраль ҡарашта булыуын белдерә.
Эҙәрлекләүҙәргә, нигеҙҙә, нацистик армияла хәрби хеҙмәт үтеүҙән, ҡорал етештереү буйынса эштәрҙә ҡатнашыуҙан, нацистик сәләмләүҙе ҡабатлауҙан баш тартҡаны өсөн дусар булалар. 2000 самаһы кеше холокост осоронда үлә, шуларҙың 250-һе — язалана.
Франкомасондар
Үҙенең Майн Кампф китабында Гитлер, масондар йәһүдтәрҙең «ҡармағына ҡапты», тип яҙа. Франкомасондар концлагерҙарға сәйәсәи тотҡондар булараҡ ебәрелә һәм баштүбән әйләндерелгән өсмөйөш билдәһе тағып йөрөргә тейеш була. .. Холокост мемориаль музейы мәғлүмәттәре буйынса, «ҡулға алынған күпселек масондар йәһүд йәки сәйәси оппозиция ағзалары булғанлыҡтан, франкомасон булған өсөн генә күпме кеше концлагерҙарға ебәрелгән йәки юҡ ителгәне билдәһеҙ». Әммә Шотландияның Бөйөк Ложи баһалары буйынса, 80 меңдән 200 меңгә тиклем франкомасон язаланған.
Сиғандар
Сиғандар менән бер рәттән енишиҙар — сиғандарға оҡшаш йәшәү рәүеше алып барған, әммә уларҙан айырмалы, саф герман сығышлы этнографик төркөм дә эҙәрлекләнә.
Германияның ҡара тәнлеләре
Ата-әсәһе Африканан булған немец граждандары, балаларҙы ла индереп, мәжбүри стерилләштереүгә дусар ителә. Был операцияға дусар булыусылар, төрлө сығанаҡтар буйынса, 400-ҙән 3000-гә етә ..
Бәхәсле мәсьәләләр
Холокост темаһы ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса бәхәстәр тыуҙыра. Уларҙың иң мөһимдәре — күренештең барлыҡҡа килеү сәбәптәре, урыны һәм ваҡыты, ҡасан күпләп ҡырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән, күренештең үҙенсәлеге һ.б.
Сәбәптәре
Ғалимдар кешеләрҙе ҡырыуҙың шундай киң һәм тиңе булмаған күренештең тормошҡа ашыу сәбәптәре буйынса төрлө фекерҙәр белдерә. Бигерәк тә был процеста миллионлаған немец гражданының ҡатнашыуына бәйле һорауҙар күп тыуа. Даниэль Голдхаген үҙенең «Гитлерҙың ирекле палачтары» («Добровольные палачи Гитлера» (англ. Hitler`s Willing Executioners) тип аталған докторлыҡ диссертацияһында Холокостың төп сәбәбе — ул ваҡытта немецтарҙың аңына хас булған антисемитизм, тип раҫлай. Холокост буйынса белгес Иегуда Бауэр ҙа шундай уҡ фекерҙә. Немец тарихсыһы һәм журналист Гёц Али, нацистар геноцид сәйәсәтен хуплауҙы бары тик ҡорбандарҙан тартып алынған милекте ябай немецтарға биреү һөҙөмтәһендә генә өлгәште, тип раҫлай. Немец психологы Эрих Фромм Холокосты кешенең биологик нәҫеленә хас булған деструктивлыҡ . тип аңлата.
Интернационаллек һәм функционаллек
Оҙаҡ йылдар ошо ике төркөм араһында фәнни бәхәс дауам итә: Холокост баштан уҡ Гитлерҙың йәһүдтәрҙе ҡырыу ниәте булғанмы әллә яйлап үҫешкәнме — антисемит пропагандаһынан башта планлаштырылмаған күпләп ҡырыу акцияһына әйләнгәнме.
Үҙенсәлеге
Белгестәр Холокост үҙенсәлекле күренеш булып торамы һәм уны тарихта булған башҡа геноцидтар, мәҫәлән, Ғосман империяһының әрмәндәргә ҡарата геноциды, Раундалағы тутси геноциды һәм башҡа ошоға оҡшаш ваҡиғалар менән сағыштырырға мөмкинме, тигән мәсьәлә буйынса фекер алыша.
Холокосты инҡар итеү
Холокостың үҙенсәлектәре тураһында фәнни бәхәстәрҙән айырмалы, дөйөм ҡабул ителгән тарихты өйрәнеү фәне яҙғанса, Холокост күренеш түгел, тигән ҡараш та йәшәй. Холокосты инҡар итеүселәр үҙҙәренең теорияһында йәһүдтәр файҙаһына күпләп ялғанлау, киң күләмдә фальсификация ойоштороу, дәлилдәрҙе йәшереп ҡалдырыу кеүек тезистарҙы килтерә. Шул уҡ ваҡытта түбәндәге мәлдәр кире ҡағыла. При этом в основном оспариваются следующие положения   :
Күпселек профессиональ тарихсылар Холокосты инҡар итеүҙе фәнни булмаған пропаганда эшмәкәрлеге, тип ҡылыҡһырлай. Улар, инҡар итеүселәр бик йыш тикшеренеүҙәрҙең фәнни ысулдарына күҙ йома, шулай уҡ бик йыш антисемит һәм неонацистик ҡарашта тора, тип билдәләй.
БМО-ның генераль Ассамблеяһы 2005 йылдың 21 ноябрендәге 60/7 резолюцияһында тауыш бирмәйенсә Холокосты тарихи ваҡиға булараҡ, тулыһынса йәки өлөшләтә инҡар итеүҙе кире ҡаға. Ә 2007 йылдың 26 ғинуарында, Холокост ҡорбандарын халыҡ-ара иҫкә алыу көнө алдынан, БМО-ның Генераль ассамблеяһыХолокосты траихи факт булараҡ инҡар итеүҙе ғәйепләгән 61/255 резолюцияһын ҡабул итә.
Ҡайһы бер илдәрҙә Холокосты халыҡ алдында инҡар итеү законға ҡаршы килеү тип һанала.
Холокост тураһында хәтер
БМО-ның Генераль ассамблеяһы 27 ғинуарҙы — Освенцимды азат итеү көнөн Халыҡ-ара Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу көнө тип иғлан итә. Ойошма тарафынан «Холокост һәм БМО» тип аталған мәғрифәтселек программаһы әҙерләнә. Шундай уҡ өҫтәлмә программа ЮНЕСКО тарафынан дә әҙерләнгән.
Освенцимды азат итеүҙең 60 йыллығы көнөндә Европарпламент Холокосты ғәйепләүсе резолюция ҡабул итә. Хәтер сараһында ҡатнашыусы 40 дәүләт лидеры һәм вәкиле Холокосты, антисемитизмды һәм ксенофобияны ҡәтғи ғәйепләй.
Холокосты өйрәнеү менән донъяла бик күп ғалимдар һәм тикшеренеү үҙәктәре шөғөлләнә. Уларҙың араһында иң билдәлеләре Израилдең Яд-ва-Шемы һәм Американың «Холокост мемориаль музейы». 1998 йылда Холокосты өйрәнеү һәм мәңгеләштереү хеҙмәттәшлеге буйынса халыҡ-ара ойошма төҙөлә. Унда 31 ил ағза булып тора.
2017 йылда Халыҡ-ара Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу көнөн ЮНЕСКО был ҡайғылы датаны Холокост һабаҡтарын аңлап-төшөнөүҙә мәғарифтың, тарихи ҡомартҡылар һәм музейҙарҙың ролена арнаны. Рәсми дата алдынан халыҡ-ара ойошманың штаб-квартираһында, шулай ук күп илдәрҙә, шул иҫәптән Башҡортостанда ла хәтер саралары үтте.
Холокост сәнғәттә
Яд ва-Шем институты директорҙар советы рәйесе Әнүәр Шалев, тарихты өйрәнеү йәмғиәттең ҙур булмаған өлөшөнөң ҡаҙанышы булып тора, ә йәмғиәт фекере мәҙәниәт аша, тәү сиратта – әҙәбиәт һәм кинематорграфия аша формалаша, ти. Йәһүдтәргә ҡаршы йүнәлтелгән геноцид тураһында кинола беренсе тапҡыр Борис Барнеттың 1942 йылда СССР-ҙа сыҡҡан «Бесценная голова» новеллаһында әйтелә.
Холокост темаһын күтәргән беренсе совет фильмы («Непокоренные») 1945 йылда тамамлана. Совет киноһында был артабанғы бер нисә тиҫтә йыл дауамында йәһүдтәрҙе атыуҙың берҙән-бер күренеше була.
Освенцим һәм Холокост тураһында бәйән итеүсе тәүге фильмдарҙың береһе — Польша фильмы «Последний этап» (1948). Ошо темаға бағышланған билдәле таҫмаларҙың араһында «Пианист», «Список Шиндлера», «Ночь и туман», «Выбор Софи», «Жизнь прекрасна», «Шоа», «Мальчик в полосатой пижаме», «Бункер», «Остров на Птичьей улице» (1997), «Нерожденный» (2009) фильмдары бар.
Крашенинников Фёдор Павлович
Крашенинников Фёдор Павлович (27 ғинуар (8 февраль) 1898 йыл — 16 февраль 1979 йыл) — театр актёры. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1937—1963 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы Республика Рус драма театры актёры һәм бер үк ваҡытта 1947 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949, 1955).
Биографияһы
Фёдор Павлович Крашенинников 1898 йылдың 27 ғинуарында (яңы стиль буйынса 8 февралендә) Өфө губернаһының Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) Кувыков ауылында тыуған.
1926 йылда А. В. Луначарский исмендәге дәүләт театр сәнғәте институтын (ГИТИС) тамамлай. Артабан 1937 йылға тиклем Мәскәү һәм Ташкент ҡалаларындағы Ленсовет исемендәге театрҙарҙа эшләй.
1937—1963 йылдарҙа — Өфөләге Республика рус драма театрында эшләй.
1947 йылдан алып Башҡорт театр-художество училищеһында уҡыта.
Фёдор Крашенинников 1979 йылдың 16 февралендә Ленинград ҡалаһында вафат була.
Тургенев тыҡрығы (Таганрог)
Тургенев тыҡрығы  — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндә урынлашҡан тыҡрыҡ.
Географияһы
Тургенев тыҡрығы Шевченко һәм Грек урамдары араһында урынлашҡан. Энгельс урамын, Карл Либкнехт урамын, Чехов урамын, Александр урамын, Фрунзе урамын, Петр урамын киҫеп үтә. Азов диңгеҙенә алып төшөүсе Таш баҫҡысҡа алып бара. Оҙонлоғо 1685 метр. Йорттарға номрҙар ҡуйыу Грек урамынан башлана.
Тарихы
Тыҡрыҡ башта Дүртенсе Арҡыры тыҡрыҡ тип атала. Унан һуң билдәле Таганрог меценаты һәм сауҙагәре Герасим Федорович Депальдо хөрмәтенә Депальдо тыҡрығы тип атала.1923 йылда яҙыусы И. С. Тургенев хөрмәтенә яңынан исеме үҙгәртелә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, яҙыусының Таганрог менән бер нисек тә бәйләнеше юҡ.
Русава (йылға)
Русава (Русава) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Томашполь һәм Ямполь райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 78 километр.
Тасуирлама
Йылға бассейны урман-ялан зонаһында урынлашҡан. Винница өлкәһе территорияһы буйлап аға. Русаваның өс ҡушылдығы бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 104 км тәшкил итә. Йылға тармағы тығыҙлығы коэффициенты (оҙонлоғо 10 километрҙан кәмерәк булған йылғаларҙан тыш) 0,19 км/км².
Йылға ағышын урындарҙа быуалар һәм һыуһаҡлағыстар көйләй, уларҙың һаны 1990 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 65, ә дөйөм күләме 5,0 млн м³. булған.
Йылға һыуы гидрокарбонат-кальций класына ҡарай, уның ҡатылығы — 4,9 мг-экв/л, дөйөм минералләшеүе 300 мг/л тәшкил итә. Үҙенең режимы буйынса Русава Көнсығыш Европа тибына ҡарай. Ҡар-ямғыр һыуҙары менән тулылана. Уның режимы ташҡын һәм тотороҡло һыу ҡайтыу осоро менән ҡылыҡһырлана. Йылға режимының гидрологик тикшерелеүе ҡәнәғәтләнерлек түгел. Русава ауылында 1932 йылдың 1 октябрендә гидрометрик күҙәтеүҙәр алып барыу пункты асыла, әммә ул 1953 йылдың 31 авгусында ябыла. Ошонан алып йылғаның гидрологик хәл-торошон системалы рәүештә тикшереү үткәрелмәй.
Хатранов йорто (Дондағы Ростов)
Хатранов йорто — Дондағы Ростов ҡалаһындағы боронғо йорт. Бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһына ҡарай. Йорт 1890 йылда граждан инженеры Арсен Оганесович Тер-Акопов проекты буйынса төҙөлгән.
Адмиралтейство биҫтәһе (Таганрог)
Адмиралтейсство биҫтәһе, шулай уҡ Диңгеҙ кварталдары — элекке балыҡ эшкәртеү заводының ҡомло яр буйы территорияһы, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Некрасов тыҡрығы менән Пушкин, Шевченко урамдары киҫешкән урындың исеме.
Тарих
1775 йылдың 4 декабрендәге документаль сығанаҡтарға ярашлы, Таганрог ҡалаһында Адмиралтейство эшләгән. Император ҡатын Екатерина II ваҡытында ҡомло морон территорияһында 20 тимерлек эшләгән. Уның янында слесарь һәм фонарь эшләүсе оҫтахана урынлашҡан, машиналар бүлмәһе һәм йәшерен бүлмәләр булған.
Хатранов йорто (Дондағы Ростов)
Тарих
I-cе Совет урамы, 46-сы һанлы йорт Дондағы Ростов ҡалаһында 1890-сы йылдарҙа төҙөлгән. Уның хужаһы билдәле: ул беренсе ҡала башлығы, тыумыштан маҡтаулы граждан П. Е. Хатранов.
Адмиралтейство биҫтәһе (Таганрог)
Тарих
Адмиралтейство биҫтәһендә махсус мачталар һарайы һәм башҡа биналар була, улар төрлө кәрәк-яраҡтар, пушка станоктары һәм такелаж өсөн ҡулланылған. Яр өҫтөндә шлюпкалар эшләү оҫтаханалары торған. Улар шлюпкалар һәм башҡа төр диңгеҙ караптарын һаҡлау өсөн файҙаланылған. Ағас һаҡлай торған махсус биналар ҙа булған. Шулай уҡ елкән эшләү махсус оҫтаханаһы эшләгән, унда диңгеҙ провизияһы һаҡлай торған урын да булдырылған. Диңгеҙгә төшә торған ярҙың һул яғында баш командир йорто төҙөлгән, уң яғында порт конторы урынлашҡан, семәр яһау оҫтаханаһы, гауптвахта һәм ҡарауыл йорто торған.
Хатранов йорто (Дондағы Ростов)
Тарих
Дондағы Нахичеванҡалаһында йәшәүсе Хатрановтар бик бай булғандар. ХIХ быуаттың беренсе яртыһында Нахичеван сауҙагәре Погос Арутюнович Хатранов Рәсәй, Италия, Греция, Төркиә илдәрендә сауҙа иткән. Хатрановтар ырыуының икенсе вәкиле — Кеворк эшҡыуар була. Ул ҡалала кирбес заводын төҙөгән. Был күркәм бинаның ишегендә һаҡланып ҡалған картушта «Х» хәрефе — бина хужаһы фамилияһының тәүге хәрефен аңлатҡан.
1912 йылда Гавриил Васильевич Мазаев васильевич йорт хужаһы була. Был ваҡытта йорттоң хаҡы яҡынса 17 500 һум тирәһе тәшкил иткән. Мазаев ғаиләһенең байлығы миллион һум тип баһаланған. Ғаилә башлығы Иван Гаврилович Мазаев, крәҫтиәндең хәлле-молокан крәҫтиәне Таврия губернаһының Нововасильевка ауылына православиенан ситләшкәне өсөн һөргөнгә ебәрелгән булған. Һуңыраҡ ул Большая Крепкая биҫтәһенә күскән һәм һарыҡ үрсетеү менән булышҡан. Мазаевтар тарихта үҙ эҙен ҡалдырған: улар" мазаевский" исемен йөрөткән меринос тоҡомло һарыҡтарҙы килтереп сығарған.
Архитектура
Штукатурланған бер ярым ҡатлы кирбес йорт иҫке Нахичеван ҡалаһы архитектуралары традицияларында төҙөлгән. Йорт фасады асимметриялы, ҡунаҡ күтәрмәһе бинаның һул яғында тора. Ярым циркуль һәм тура мөйөшлө тәҙрәләре өсмөйөшлө һәм ярым түңәрәк сандриктар менән биҙәлгән. Йорттоң аҫҡы ҡаты рустовкаланған. Фасадтың ситтәге тәҙрәләрен дорик орденлы ярым колонналар биҙәп тора. Дүрт яҡлы сатыр формаһындағы ҡыйығында сарҙаҡ тәҙрәләре бар. Йорт фасады өс төҫкә буялған. Декоратив элементтар аҡ төҫтә.
Бина эсендәге мәрмәр баҫҡыс икенсе ҡатҡа алып бара. Бүлмә түшәмдәре декоратив орнаменттар менән биҙәлгән.
Икенсе ҡатта оҙон коридор, үҙенсәлекле декорлы торлаҡ бүлмәләр коридорҙың ике яғында урынлашҡан. Бинаның ҙур залындағы тәҙрәләр барыһы ла I-cе Совет урамы яғына ҡарап тора. Зал сәхнә һәм оркестранттар өсөн балкон менән бүленеп ҡуйылған. Бында үҙ ваҡытында балдар, йорт спектаклдары, концерттар үткәрелгән. Зал күркәм ағас декор менән биҙәлгән. Эске ишектәргә семәрле декоратив ағас өҫтәлмәләр ҡуйылған.
Ҡырғыҙ
Ҡырғыҙ — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләштәренә ҡарай.
Сығышы
Башҡорттарҙың ҡырғыҙ ырыуы Йәнәсәй ҡырғыҙҙары нәҫеленән барлыҡҡа килгән. VIII—X быуаттарҙа улар Һырдаръя буйҙарына күсенәләр, артабан — Волганың уң ярына, ә унан инде Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығына барып сығалар. XIII—XIV быуаттарҙа ҡәбилә Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә туплан [1]. Көньяҡта башҡорт ҡырғыҙҙарының ерҙәре Ыҡ һәм Зәй йылғалары үрҙеренә тиклем барып етә. Үҙ сығышын ҡырғыҙ ырыуы башҡорттары Сыңғыҙхан нәҫеленән Тонаҡ бей һәм Ҡадыҡ бейгә бәйләйҙәр.
Йәнәсәй ҡырғыҙҙары монголдар менән тығыҙ бәйләнештә булған, тигән фекерҙәр бар. Н. Я. Бичурин фекеренсә, боронғо ҡырғыҙҙар (хәгәстәр, хағастар) монгол йәки төрки-монгол ҡатнаш сығышлы булған.
Ҡырғыҙ ырыуы шәжәрәһе
Ҡырғыҙҙарҙың боронғо шәжәрәһе 1913 йылда «Шура» журналының 10-сы һанында баҫтырыла, уны Бөгөлмә мөғәллиме Әхмәтғәли Хәлимов ишетеп яҙған. Әлеге шәжәрәне урыҫ теленә С. М. Абрамзон тәржемә итә: «Ата-бабаларыбыҙҙан һаҡланып ҡалған шәжәрәгә ярашлы ҡырғыҙ башҡорттарына (йәғни, Бөгөлмә өйәҙе Александровка улусы Ташлы ауылы ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарына) нигеҙ һалыусының исеме Сәйет ҡырғыҙ йорто (Мөхәммәт ырыуы) нәҫеленән „Ҡорҡот ата“; ул Һыр диңгеҙе янындағы Бохара юлында (йәшәгән). Уның (Ҡорҡот атаның) атаһы Әхмәт бей, унан Мөхәммәт бей, унан Йәнбә бей, унан Ҡушыҡ бей.
Ҡушыҡ Татыш күле янындағы Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә Иҫке Ҡырғыҙ ауылында йәшәгән һәм Аҡ бейгә буйһонған. Ҡушыҡ бейҙең ике улы булған: беренсеһе Аҡҡош бей, икенсеһе Күккүҙ бей. Аҡҡош бейҙең Бутамыш бей исемле улы булған, унан Буралмыш бей (тыуған). Күккүҙ бейҙең ике улы булған: Ҡылсан исемлеһе (хәҙер бер бәләкәй ауылдың исеме) һәм Тыныс исемлеһе; ошо ике зат беҙҙең ерҙәргә Бөйөк батша Алексей Михайловичтан грамота алғандар, тип яҙалар. Ҡылсандың Ураҙгилде улы булған, унан Ыҙай, унан Модоҡ, унан Бикмөхәмәт. Данлыҡлы Бикмәхәмәт үҙенең ырыуҙаштары менән Иҫке Ҡырғыҙ ауылынан килделәр һәм Ҡатай ауылында йәшәй башланылар. Бикмөхәмәттең Хөсәйен исемле улы булған, ул 1755 йылда үҙенең ырыуҙаштары менән Бөгөлмә өйәҙе Александровка улусында Ташлы ауылына нигеҙ һалды ».
Украина тыҡрығы (Таганрог)
Украина тыҡрығы — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге тыҡрыҡ.
Географияһы
Украина тыҡрығы Порт урамы һәм Пушкин урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 1500 метр. Йорттарға номерҙар ҡуйыу Порт урамынан башлана.
Тарихы
Элекке исемдәре — Өсөнсө Арҡыры тыҡрыҡ, Коммерция тыҡрығы. Исеме 1923 йылда үҙгәртелә.
Хәҙерге Фрунзе урамы һәм Украина тыҡрығы мөйөшөндәге күп ҡатлы йорт урынында, 1873 йылдан алып телгә алынған, австрия кшеһе Г. П. Збиздың айырым йорто тоған була. Йорт һүтелгән.
Ҡырғыҙ (мәғәнәләр)
Ҡырғыҙ — этноним.
Ҡунафин
Ҡунафин — башҡорт фамилияһы.
Белебеевские известия (гәзит)
Белебеевские известия — Бәләбәй районы һәм Бәләбәй ҡалаһының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите. Татар телендә «Бәләбәй хәбәрләре», 2001 йылдан башҡорт телендә «Бәләбәй хәбәрҙәре» ҡушымтаһы сыға.
Тарихы
1917 йылдан алып Бәләбәйҙә «Известия Белебеевского Совета рабочих, солдатских и крестьянских депутатов» гәзите булараҡ сыға башлай, 1918 йылдың майынан — «Известия Белебеевского уездного исполкома Совета рабочих и крестьянских депутатов» гәзите аҫтында сыға.
1919 йылдан Бәләбәйҙә «Голос бедноты» һәм «Ярлы тавышы» исемле урыҫ һәм татар телендә гәзит булып нәшер ителә башлай. Мөхәррире — Бәләбәй Шура кантон комитетының мосолман эштәре буйынса комиссары Г. К Ҡасимов. Баҫма тулыһынса большевиктар партияһын яҡлаусы, советтар хакимиәтен урынлаштырыуҙа ярҙам итеүсе орган була.
1924 йылдың 7 апрелендә РКП(б) Бәләбәй кантоны комитеты «Бәләбәй хәбәрләре» гәзитен сығара башлай. Ике телдә «Сталинсы» гәзите лә сыға. Шул уҡ йылдарҙа йөкмәткеһе менән наҙанлыҡты бөтөрөүгә, дингә ҡаршы йүнәлдерелгән «Уҡыуға — яҙыуға» тип аталған гәзит ғәрәп һәм латин графикаһында нәшер ителә. Бәләбәй МТС-ының З. С. Сафин мөхәррирлегендә үҙ аллы «Ударчы» гәзите лә сыға.
1945 йылда 900 дана «Урожай өчен» гәзите сыға башлай, уның мөхәррире Н. С. Сәфиуллин була.
1951 йылдың 1 майынан «Вперед» гәзитенең дубляжы булып «Алга» гәзите сығарыла.
1962 йылда райондарҙы эреләткән осорҙа яҡынәтирәләге алты район халҡы өсөн КПСС Өлкә комитеты органы кимәлендәге «Җиңү байрагы» («Знамя победы») гәзите нәшер ителә.
1965—1988 йылдарҙа «Җиңү байрагы» Бәләбәй районы гәзите булараҡ һаҡлана.
1989 йылда район гәзиттәре берләшеп, русса, татарса, сыуашса дубляж булып сыға.
1991 йылдан «Малалла» («Алга») сыуаш телендәге район гәзите нигеҙендә «Урал сасси» республика гәзите нәшер ителә.
2002 йылдан башҡортса «Бәләбәй хәбәрҙәре» ҡушымтаһы сыға башлай.
Лядова (йылға)
Лядова (Лядова) — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Виньковцы районы һәм Винница өлкәһенең Бар, Мурованые Куриловцы һәм Могилёв-Подольский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Оҙонлоғо — 93 километр. Бассейн майҙаны — 748 км². Йылғаның киңлеге — 5-10, иң киң урында 22 метр. Тәрәнлеге 1 — 1,2 метрға етә. Һарҡыулығы — 2,5 м/км. Үҙәне V рәүешендә. Үрендә киңлеге 1 — 3 км булһа, айырым урындарҙа 0,4 — 0,7 километрғаса тарая, түбәндә үҙәне киңлеге 1,5 — 2 километрға етә. Ташҡын ваҡтында йылға ике яҡ ярынан 30-ҙан алып 700 метрғаса сыға. Йылға үрендә йырҙаһы бик тармаҡланмаған, ҡайһы берҙә һаҙлы урындарҙа күренмәй ҙә тиерлек, йәйгеһен айырым урындарҙа ҡорой. Аҡҡан һыу күләме быуа һәм һыуһаҡлағыстар ярҙамында көйләнә. Дашковцы ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ башлана. Тәүҙә көньяҡ-көнсығышҡа, урта һәм түбәнге ағышында көньяҡҡа аға. Лядова ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ Днестр йылғаһына ҡоя.
Иң ҙур ҡушылдығы — Мощанка йылғаһы.
Каменка (Днестр ҡушылдығы)
Каменка (Кам'янка, Каменка/Camenca) — Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Молдова (Днестр буйы Молдова Республикаһы) биләмәләре аша аға йәки улар араһындағы сик буйлап үтә.
Тирана университеты
Тирана университеты (алб. Universiteti i Tiranës) — Албанияла иң ҙур һәм иң әһәмиәтле уҡыу йорто. 1957 йылда Фәндәр институты һәм тағы дүрт юғары уҡыу йорто нигеҙендә ойошторолған. 1985 йылдан 1992 йылға тиклем Әнүәр Ходжа исемен йөрөткән (Universiteti i Tiranës «Enver Hoxha»).
Чир йылғаһы
Чир — Ростов һәм Волгоград өлкәләре йылғаһы, Дон йылғаһының уң ҡушылдығы (Цимлян һыуһаҡлағысына ҡоя). Гипотезалар буйынса кенәз Игорь дружиналары менән ҡыпсаҡтар һуғышҡан урын.
Йылға оҙонлоғо — 317 км, бассейны майҙаны — 9580 км². — Цимлян һыуһаҡлағысына Дон тамағынан 456 км юғарыраҡ ҡоя.
Дөйөм физик-географик характеристика
Чир Дон һыртында (Ильичевка утарынан өҫтөрәк) башлана. Чир Үҙенең өҫкө өлөшөндә Дон йылғаһын бик яҡын килә (15 км тирәһе), һыу айырғыс һырт Донға 5 км тиерлек яҡынлаша. Көнбайыш һыу айырғыс Калитва йылғаһына көнбайыш һыу айырғас килеп терәлә тиерлек, һөҙөмтәлә Чир йылғаһының уң ҡушылдыҡтары оҙонлоғо 10-15 километрлы ҙур тәрән соҡорҙарҙан тора. Артабан Чир көньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм Дон йылғаһынан яйлап алыҫлаша төшә. Йылғаның үрге ағымындаүҙәне киң, һай һәм етерлек симметриялы. Ике ярының да бейеклектәре һәм ярҙарының текәлектәре бер төрлө, һул яры буйынса башлыса ҡомлоҡ һуҙылып ята. Оҙон рәттә һулдан ҡушылған соҡорло йылғалар (Черная, Кривая һәм Цуцкан) һай һыулы, әммә Чир йылғаһы өҫкө өлөшөндә үҙе тәрән ятыулы һәм түбәнгәрәк сөңгөллө. Төп ағым йүнәлеше төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан. Куртлак йылғаһы тамағынан алып Чир йылғаһының урта ағымы башлана, ул көньяҡҡа боролоп аға башлай. Бында уң яҡ ныҡ яры текә, һул яры — һәм һөҙәк һәм ул һөҙөк битләүле, хәрәкәтсән ҡомло һыу айырғыс шым далаларға күсә. Урта һәм түбәнге ағымында Чир ныҡ киң һәм тәрән, ағымы даими бер генә йүнәлештә. Уның ағымын төрлө ҡомло террасалаларҙың шишмәләр һыуы көсәйтеп туҡландырып тора. Түбән утары Солонецкий утарынан түбәндәрәк Чир көнсығышҡа табан, Суровикино ҡалаһы янында көньяҡ-көнсығышҡатабан борола.
Бассейны
* менән билдәләнгән йылғалар хәҙерге ваҡытта Цимлян һыуһаҡлағысының Чир ҡултығына ҡоялар.
Гидрология
Яҙғы-йәйге осорҙа йылға һыуының парға әйләнеүе арҡаһында, яҙғы осорҙа йылға ҡар ташыу ваҡытында һыу менән төп туҡланыу ала. Йыллыҡ аҡмаға ғәҙәттә яҙғы ташҡын ваҡытында һыу күләменең юғары булыуы, ә йәйге-көҙгө осорҙа йылғаның ныҡ һайығыуы хас.
Тораҡ пункттар
Төп тораҡ пункттар: Каргинская Боковская, Краснокутская, Советская, Обливская станицалары, Суровикино ҡалаһы
Һылтанмалар
Из БСЭ  title  Чир (река)      Из БСЭ   title  Чир (река)
Албания сәнғәт университеты
Албания сәнғәт университеты (алб. Universiteti i Arteve) — албан университеты (элек сәнғәт академияһы булараҡ билдәле булған, алб. Akademia e Arteve); илдәге сәнғәт өлкәһендә юғары белем биреүсе төп уҡыу йорто.
Тарихы
Уҡыу йортона 1966 йылда, өс институтты (Тирана дәүләт консерваторияһын (алб. Konservatorin Shtetëror të Tiranës), Һынлы сәнғәттең юғары мәктәбен (алб. Shkollën e Arteve të Bukura) һәм Актёрлыҡ мәктәбен (алб. Shkollën e Lartë të Aktorëve «Aleksandër Moisiu») берләштереп, Юғары сәнғәт институты (алб. Instituti i Lartë i Arteve) булараҡ нигеҙ һалына. Албания һәм СССР-ҙың коммунистик хеҙмәттәшлеге осоронда был уҡыу йортоноң уҡытыу процесында рус классик музыкаһы һәм балеты традицияларын файҙаланылған. 1991 йылда сәнғәт академияһы "Һынлы сәнғәт институт"ы итеп үҙгәртелә. 2009 йылдың 12 октябрендә ул «Бөйөк магистр» («Великий магистр») ордены менән бүләкләнә. 2011 йылдың 23 мартында Албания министрҙар советы ҡарары менән Һынлы сәнғәт академияһының исеме «сәнғәт университеты» итеп үҙгәртелә. Сәнғәт университеты 2011/2012 уҡыу йылынан алып үҙенең эшмәкәрлеген башлай. Университет әле лә рус классик музыкаһы һәм балет мәктәптәре менән бәйләнеш тота.
Эшмәкәрлеге
Университеттың өс факультеты бар:
Тамамлаусылар
Албания сәнғәт университетын тамамлаусылар Албанияла ғына түгел, ә сит илдәрҙә лә билдәлелек яулайҙар. Улар араһында:
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-sq   <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-sq <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-sq   <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-sq <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en   <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en
Малая Черепаха йылғаһы
Малая Черепаха  — бәләкәй йылға ,Таганрог ҡултығы аша Азов диңгеҙенә ҡоя.
Йылға тураһында
Малая Черепаха йылға үҙәне шул исемдәге йырында урынлашҡан. Йылғаның оҙонлоғо — 3 километр. . Малая Черепаха йылғаһы Азов диңгеҙенә Таганрог күн заводы территорияһы аша ағып сығып диңгеҙгә ҡоя..
Йырындың күп өлөшө балсыҡ менән күмелгән, соҡор төбөндә ағым һыуҙар үткәреүсе коллектор ҡуйылған. Коллектор иҫке тимер юл вокзалы маневр юлдары районында урынлашҡан — бейеклеге яҡынса 2 метр, боронғо диңгеҙ ҡабырсаҡтарынан эшләнгән. Коллектор торбаһы диаметры айырым өлөшөндә 2 метрға тиклем етә. Малая Черепаха йылғаһы үҙәне ләм менн ҡапланған, ярҙары йыуылған һәм көнкүреш суп-сары менән ҡапланған. Йылға төбөндәге ләм ҡатламының тәрәнлеге 4 метрға етә.
2005 йылда үткәрелгән һыу сифатын мониторлау мәғлүмәттәре буйынса йылға һыуы составында аммоний (ПДК 1,4 тиклем), нитриттар (ПДК 47,8 тиклем), фосфат (ПДК 1,7 тиклем), марганец (ПДК 6,3 тиклем), тимер (ПДК 2,4 тиклем), нефть продукттары (ПДК тиклем 3,2), никель (ПДК тиклем 2,3), ванадий (ПДК 18,9 тиклем), молибден (ПДК 8 тиклем) тапҡыр артыҡ булған. Шулай уҡ ундағы ләм дә ауыр металдар менән ныҡ бысранған.
2015 йылдың февралендә Таганрог диңгеҙ приборҙары эшләү колледжы студенттары, студенттарҙың халыҡ-ара enactus программа проекттарында ҡатнашыусылар һәм кураторҙар Малая Черепаха йылғаһы үҙәнен таҙартыу инициативаһын күтәреп сығалар.
2015 йылда остов өлкәһе тәбиғәт министрлығы инициативаһы буйынса Таганрог № 2 профтехучилищеһы уҡыусылар өмә үткәрәләр һәм Малая Черепаха йылғаһы үҙәнен сүп-сарҙан таҙарталар. Өмә барышында 60 уҡыусы барлығы дүрт йөк машинаһы сүп-сар йыйып түккән.>''Собств. корр.'' // bloknot-taganrog.ru. — 2015. — 7 окт. ..
Люра
Люра — Албанияның төньяҡ-көнсығышында Дибер (Dibër) муниципалитетында урынлашҡан милли парк. Милли парк 1966 йылда барлыҡҡа килгән. Парк Люра тауҙанының иң бейек түбәһе Кунора тауының көнсығыш яғында урынлашҡан һәм 1280 гектар ер биләй. Диңгеҙ кимәленән тауҙың бейеклеге 2119 метр. Парк ҡырағай тәбиғәте һәм ун ике күле булыуы менән билдәле, былар барыһы ла  йыл әйләнәһенә паркка килеүселәрҙе йәлеп итә.
2014 йылда албан хөкүмәте паркта урман ултыртыу һәм юлдар төҙөү эштәрен башланы. Капитализмға күскән осорҙа паркта урман күпләп ҡырҡыла, янғандар ҙа йыш була. Парктың экосистемаһы зыян күрә.
Географияһы
Люра милли паркы Люра тауының көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Паркта ҡырағай тәбиғәттең һирәк төрҙәре тереклек итә.
Боҙлоҡ осоронда ун ике боҙлоҡ күлдәре барлыҡҡа килгән. Уларҙың дөйөм майҙаны 100 га. Күлдәр илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Дибре районында 1200 - 1500 метр бейеклектә урынлашҡан. Йәй көндәрендә күл аҡ тонбойоҡтар менән ҡаплана. Парктағы төп биш күл:
Флора һәм фауна
Бук — паркта иң күп таралған ағас. Бук  900 - 1000 метрҙан алып (2953 - 3281 фут) д 1900- 2000 метрға тиклем (6234 - 6562 фут) бейеклектә үҫә. 1600 - 1700 метр бейеклектә ҡара ҡарағай үҫә. 1600 - 1700 метр бейеклектә, ташлы битләүҙәрҙә ҡыҙыл ҡарағыйҙар осорай. Урмандарҙа һоро айыу, һеләүҙен, европа бүреһе, урман һыуһары, европа ҡоралайы, һуйырҙар тереклек итә.
Парк экотуризм, спорттың ҡышҡы төрҙәре, һыбай йөрөү өсөн мөмкинлектәр бирә.
Тимерсе урамы (Таганрог)
Тимерсе урамы — Таганрогтағы урам. Гоголь тыҡрығынан Галицкий урамына тиклем һуҙыла. Оҙонлоғо 6160 метр.