cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салаба-Яха (Нияю ҡушылдығы)
Салаба-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нияю йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шала (Немнюга ҡушылдығы)
Шала (Шалта, Корда) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немнюга йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Кийзас
Оло Кийзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/635/23 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Охрид йәйе
Охрид йәйе (Ohrid Summer Ohrid Summer) — македон музыка фестивале, йыл һайын 12 июлдән 20 августҡа тиклем Македония ҡалаһы Охридта үтә. Фестивалгә финанстарҙы Македония Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы һәм бағыусылар бүлә. Фестивалде ҡурсалаусы — Македония Республикаһы Президенты. 1994 йылдан фестиваль Европа фестивалдәр ассоциацияһына инә.
Фестиваль тарихы
Изге София кафедраль соборының беренсе фестивале 1961 йылдың 4 авгусында үтә, уны пианист Ладислав Пердлик аккомпанементы аҫтында сығыш яһаған опера йырсыһы Ана Липша Тофович аса. Фестивалдә Гендель, Моцарт, Бетховен һәм башҡа классик композиторҙар әҫәрҙәре башҡарыла. Фестиваль камера музыкаһын популярлаштырыу юлын аса: артабанғы фестивалдәрҙә Владимир Ружгак (баритон, Хорватия), Мартин Аройо (сопрано, АҠШ), Словениянан октет һәм Прага музыканттары, бөтә донъяға билдәле Juilliard String Quartet һәм Golden Fate Quartet квартеттары, македон башҡарыусылары Милка Ефтимова һәм Тодор Скаловский, урыҫ скрипкасыһы Леонид Коган һәм француз виолончелисы Андре Наварра, шулай уҡ Мстислав Ростропович, Гидон Кремер, Раггиро Риччи, Виктор Третьяков, Генрик Шеринг, Сальваторе Акардо, Елена Образцова, Катя Риччарелли, Виктория де лос Анелес, Максим Венгеров, Вадим Репин, Джулиан Рахлин, Иво Погорелич һәм баш ҡалар күренекле артистар сығыш яһай. Түбәндәге вокаль-инструменталь ансамблдәр ҙә сығыш яһай: Мюнхен камера оркестры, Virtuosi de Roma, Жорж Энескуның Камера оркестры, Литва камера оркестры, Австрия радиоһының симфоник оркестры, Бухарестың «Мадригал» хоры, Ленинградтың Глинка исемендәге хоры һәм Венаның балалар хоры.
Әлеге ваҡытта фестивалдә Рәсәй, Төркиә, Франция, АҠШ, Нидерланд, Италия, Греция һәм башҡа ерҙәрҙән килгән артистар сығыш яһай, шулай уҡ театр программаһы сиктәрендә Шекспир, Чехов, Мольер, Гоголь, Брехт, Нушик, шулай уҡ Софокл, Еврипид, Аристофан һәм баш ҡала авторҙарҙың әҫәрҙәре буйынса постановкалар ҡуйыла.
== Фестивалендең танылған ҡатнашыусылары ==
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштар
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштар, — Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштарҙың төрҙәре һәм төрсәләре исемлеге, 2014 йылда нәшер ителгән. Исемлектә Башҡортостан Республикаһының 2014 йылда нәшер ителгән Ҡыҙыл китабына индерелгән бөтә ҡоштар ҙа күрһәтелә.
Тасуирлама
1984 йылда тәүге тапҡыр «Башҡорт АССР-ының Ҡыҙыл китабы» баҫылып сыға, уға 171 төр үҫемлек һәм 157 төр хайуан, шул иҫәптән 54 төр ҡош индерелә. Ҡабатлап нәшер ителгән «Башҡорт АССР-ының Ҡыҙыл китабы»нда (1987) ҡоштарҙың төрө 57-гә етә. «Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы»ның 3-сө томына (2004) ҡоштарҙың 49 төрө һәм төрсәһе индерелә. "Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы"ының 2-се томында (2014) ҡоштарҙың төрө һәм төрсәһе 41-гә тиклем кәмей.
Исемлектә 2014 йылда нәшер ителгән "Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы"ына ингән ҡоштарҙың бөтә төрө һәм төрсәләре күрһәтелә. Таблицаның КкРБ, КкРФ һәм МСОП тип аталған бағаналары ярашлы рәүештә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабында, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабында һәм МСОП-тың Ҡыҙыл исемлегендә булыуҙарын аңлата. Әгәр ҙә теге йәки был Ҡыҙыл китапта һүрәтләнгән төр булмаһа, йәғни күрһәтелгән категорияларҙың береһенә лә индерелмәгән икән, исемлектә был ячейка тултырылмаған көйө ҡалдырыла. Бөтә төрҙәр Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабында 6 категорияға, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабында 6 категорияға һәм МСОП-тың Ҡыҙыл исемлегендә 9 категорияға бүленә. Категориялар түбәндәге тамғалар менән билдәләнә: Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабында ҡоштар исемлегенә барлығы 41 төр һәм төрсә индерелгән, уларҙың 13-ө ыласын һымаҡтар, 9-ы сәпсәү һымаҡтар, 6-һы ҡаҙ һымаҡтар, 3-әүһе торна һымаҡтар, 2-шәр ҡауҙы һымаҡтар, турғай һымаҡтар һәм ябалаҡ һымаҡтар отрядтарына ҡарай, шулай уҡ 1-әр төр гагара һымаҡтар, тауыҡ һымаҡтар, ракше һымаҡтар, һөҙһөт һымаҡтар отрядтарына ҡарай. Балабан, мәрйенгүҙ, бөркөт, аҡ ағуна, ҙур аҡ селән, туғаҙаҡ, һунағара, ялан тәгәрлеге, һағыҙаҡ һары ы, кәлмәргән, һаҙ көйөлдөһө, ялан торомтайы юҡҡа сығып барған (!) төрҙәр категорияһына ҡарай.
Исемлектә таксондарҙың урынлашыуы Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағы ҡуйылышҡа тап килә.
Һуңғы бағана аҙағында Халыҡ-ара тәбиғәт һағы союзы (МСОП) сайтындағы шәхси биткә һылтанма бирелгән..
Морат (исем)
Этимологияһы
Морат — «морат, теләк» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Морат Рәмзи (Мораҙулла бин Баһадирша Абдулла; 1854 йыл — 1934 йыл) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе. Морат Өлкәр (21 март 1959 йыл) ― төрөк бизнесмены, кондитер, Yıldız холдингы — үҙәк һәм көнсығыш Европала, Африка һәм Яҡын Көнсығыштағы эре аҙыҡ-түлек компанияһы идараһы рәйесе.
Морат Аджи (Аджиланы Мурад Эскендерны уланы, 9 декабрь 1944 йыл — 7 март 2018 йыл) — тарихсы, төрки донъяһын өйрәнеүсе, публицист һәм яҙыусы. Хеҙмәттәре башлыса төрки халыҡтар тарихына бағышланған.
Морат (Морат; ?—1708 йыл) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Фамилияларҙа
Моратова Кира Георгиевна (5 ноябрь 1934 йыл — 6 июнь 2018 йыл) — совет һәм украин кинорежиссёры, сценарийҙәр яҙыусы һәм актёр.
Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы (21 ғинуар (3 февраль) 1906 йыл — 27 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир, журналист һәм уҡытыусы. 1927 йылдан «Башкнига» ширҡәте мөхәррире, «Үктәбер» (хәҙерге «Ағиҙел») журналы хеҙмәткәре, 1936—1941 йылдарҙа Хәйбулла районының Аҡъяр башҡорт урта мәктәбендә директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1994).
Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы (20 март 1951 йыл) — дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәре. 1995—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Моратова Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы (1924—2006) — Өфөләге Дуҫлыҡ монументында һынландырылған башҡорт ҡыҙы. Филология фәндәре кандидаты, доцент, М. Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атҡаҙанған педагогы.
Моратов Әмир Фәттәх улы (1926—2003) — педагог, журналист, яҙыусы. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР һәм БАССР журналистар Союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Топонимдарҙа
Морат (тау) (Мраткино) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы түбә һәм тау саңғыһы комплексы.
Красная Горка (Архангел районы)
Красная Горка (Красная Горка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203825004.
Мюллер Герд
Биографияһы
Герд Мюллер 1945 йылдың 3 ноябрендә немец ҡалаһы Нердлингенда тыуа. Атаһы Хайнрих Мюллер йөк машинаһы водителе булып эшләй, әсәһе Каролина (ҡыҙ фамилияһы Юнг) хужабикә була. Герд — ғаиләләге алты баланың иң кесеһе.
Мюллер алты йәшендә футбол уйнай башлай һәм был шөғөл менән ныҡ мауыға. Атаһы вафат булғандан һуң ун биш йәшендә уға мәктәпте ташлап, ситса твуҡыу фабрикаһында эшләргә тура килә. Әммә барлыҡ буш ваҡытын ул яратҡан шөғөлөнә бағышлай.
Клуб карьераһы
Профессиональ футбол карьераһын Мюллер 1960 йылда «ТСВ 1861» клубында башлай. 1964 йылда төбәк лигаһының Көньяҡ зонаһында сығыш яһаған «Бавария»ға күсә. Командала Гердтың партнерҙары буласаҡ футбол йондоҙҙары Франц Бекенбауэр һәм Зепп Майер була. Бер миҙгелдән һуң клуб Бундеслигаға сыға һәм башҡа бер ваҡытта ла ошо кимәлдән төшмәй.
«Баварияла» Мюллер 1960—1970 йылдар Европа футболының барлыҡ тикрлек трофейҙарын яулай. Был бөтә еңеүҙәрҙә Герд үҙе мөһим роль уйнай. Бундеслиганың 427 матчында 365 гол индерә (икенсе урында барған Клаус Фишерҙан 97-гә күберәк). Бынан тыш, Мюллер Еврокубоктарҙың шәхсән рекордсыһы була: 77 уйында 69 гол индерә (2010 йылдың 20 октябрендә был рекордты испан Рауль уҙып китә). Шулай уҡ Герд 1970/71 йылдар миҙгелендәге Йәрминкәләр кубогындаете гол индерә, әммә был турнир УЕФА эгидаһы аҫтында үткәрелмәй.
Йыйылма командалағы карьераһы
ГФР йыйылма командаһы өсөн Мюллер 1966 йылда сығыш яһай башлай. Бөтәһе 68 матчта 62 туп индерә. Мюллер индергән голдары ҡатнашҡан уйындарынан күберәк булған аҙ һанлы футболсылар иҫәбенә инә (50-нән ашыу матч уйнаусылар).
Футболсы өсөн өйҙә уҙған 1974 йылғы Донъя чемпионаты һуңғы матч булып тора. Мюнхендә 7 июлдә уҙған матчта ГФР командаһы Нидерланд йыйылма командаһын 2:1 иҫәбенә еңә, өҫтәүенә, тап хәл иткес голды Мюллер индерә. Карьераһын 28 йәшендә тамамларға ҡарар итеүен Мюллер ваҡытын күберәк ғаиләһе эргәһендә үткәрергә теләүе менән аңлата.
Оҙаҡ ваҡыт донъя чемпионаттарында индерелгән голдар иҫәбе буйынса Мюллер рекордсы булып тора, әммә 2006 йылғы чемпионатта Роналдо был ҡаҙанышты уҙып китә.
Футболлан һуң
1982 йылда карьераһы тамамланғандан һуң Мюллер депрессияға бирелә, даими эсә башлай. Уның клуб буйынса элекке партнерҙары дауалау реабилитацияһы үтергә ризалаштыра һәм «Бавария» һәүәҫкәрҙәр командаһында тренер эшен бирә. «Adidas» Герд Мюллер исеме менән кейемдәр коллекцияһын сығара.
Шулай уҡ Мюллер ярҙамы менән 2009 йылдың 1 октябрендә PerfectGoal футбол менеджеры жанрында онлайн-уйын эшлнелә.
2015 йылда Герд ҡарттар йортона эләгә, ул Альцгеймер ауырыуы менән интегә.
Шәхси тормошо
Герд айырылған, ҡыҙы бар.
Ҡылыҡһырлама
Мюллер буйға ҙур түгел, әммә ныҡлы, тығыҙ тәнле була, тәү ҡарашҡа уны тиҙ йүгерә тип әйтеп булмай. Әммә ул ҙур булмаған араға тиҙ йүгерә алған, башы менән яҡшы уйнаған һәм гол инергә тейешле мәлдәрҙе алдан тойған.
Ентекле статистика
Сығанаҡтар
Борис (Иҫәт ҡушылдығы)
Борис  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гальскийҙарҙың усадьбаһы
Гальскийҙарҙың усадьбаһы — дворяндар усадьбаһы, xix быуат башында төҙөлгән, Череповец Вологда өлкәһенең Череповец ҡалаһында урынлашҡан. Провинция классицизмы стилендә төҙөлгән. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Шулай уҡ усадьбанан, йәғни төп йорттан тыш, бында идарасы йорто, ялсы кешеләр өсөн ике йорт, ат һәм ҡолондар һарайҙары, ҡамыт-дуға оҫтаханаһы, ике ҡатлы, фигуралы бағаналарға күтәртеп эшләнгән, галереялы амбар һаҡланған. 2009 йылда тергеҙелгән.
Тарих
Гальскийҙар усадьбаһы — асыҡ күк-зәңгәр төҫтә, ул Шексна йылғаһының уң ярында торған бейек йорт, ул урындағы ландшафтҡа бик ныҡ ярашып тора һәм теплоходта йөҙгән туристарҙың иғтибарын үҙенә ныҡ йәлеп итеп тора.
1814 йылда «Пустошью Горка» тип аталған урында, китаптар күрһәтеүенсә, йорт төҙөргә булалар. Һуңыраҡ был урында хужа булып Череповец дворяндары Кудрявыйҙар тора, һәм улар ҙур усадьбаны төҙөй башлай. 1848 йылда Гальскийҙар усадьбаның хужаһы була. Xvii быуаттан уҡ был ике ғаилә Новгород губернаһы дворяндары араһында киң билдәле булған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр раҫлауынса, улар билдәл еурыҫ фамилияларын йөрөткән Верещагин, Толстой, Тургеневтар менән туған булып сыға.
Гальскийҙар фамилияһы менән усадьбаның сәскә атҡан мәле бәйле. Уларҙың усадьбаһы күпләп һоло һәм арыш һата ашырыу, һөт малдарын күп тота. Бында сыр ҡайнатыу һәм май бешеү заводтары була, улар етештергән продукция Санкт-Петербургҡа ебәрелеп торған. Шулай уҡ бында Левицкий системаһы буйынса умартасылыҡ менән шөғөлләнәләр, тоҡомло тауыҡтар тоталар.
Гальскийҙарҙың тарихы xvi быуат аҙағында башлана, улар Новгород дворян нәҫеленә ҡарай. Архивтарҙың раҫлауынса, был ырыуҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәте вәкилдәре сыҡҡан. Байтаҡтары, быуаттар буйынан ашыу, 1786—1909 йылдарҙа, өйәҙ дворяндары башлығы итеп һайланған.
Совет власы усадьбаны милли мөлкәткә ала. 1922 йылда бина ГУБОНО ҡарамағына тапшырыла. Бында ауыл хужалығы техникумы урынлаша, ә һуңғараҡ ятаҡ итеп йыһазландырыла. 1931 йылда Воронинский һөт хужалығы техникумына тапшырыла, һуңынан бина менән"Комсомолец" совхозы етәкселек итә. 1952 йылда төп йортта капиталь ремонт үткәреләр, ремонт бинаның архитектур йөҙөнә зыян килтерә. 1960 йылда Гальскийҙар усадьбаһының төп йорто республика әһәмиәтендәге һаҡлау статусы ала, әммә реставрация эштәре оҙаҡ ваҡыттар буйына үткәрелмәй тора. Усадьба музей сифатында бик насар хәлдә барып эләгә, сөнки ул быға тиклем 19 ғаиләнең йәшәр урыны булып торған була, артабан был ғаиләләр усадьба йортонан күсерелә. Бында 1989 йылда тарихи-этнографик музей асыла, 1992 йылда реставрация башлана.
Хәҙерге торошо
2009 йылда реставрация эштәре тамамлана һәм усадьбаның барлыҡ матурлығы музейға килеүселәр алдына баҫа. Музей тарихи-мәҙәни мираҫ федераль әһәмиәткә эйә. Бында алпауыт йорто һаҡлап ҡалынған, шулай уҡ көнкүреш һәм хужалыҡ ҡаралтылары ла һаҡланған. Музейҙа интерактив экскурсиялар үткәреү, һүрәттәр буйынса дәрес үткәреү, балсыҡтан әүәләп халыҡ ҡурсаҡтары эшләү дәрестәре алып барыла. Балалар һәм өлкәндәр өсөн ат спорт сецияһы эшләй. Заявкалар буйынса театрлаштырылған туй, юбилейҙар, балаларҙың ҡышҡы байрамдары, шиғри һәм музыкаль кисәләр уҙғарыла.
Әлеге ваҡытта бинала 37 бүлмә бар. Йорт интерьерын усадьба хужалары һәм уларҙың туғандарының 94 фотоһүрәттәре биҙәй.
Документ
Приказ от 30.05.2016 г. № 145-О г. Вологда. "ОБ УТВЕРЖДЕНИИ ОХРАННОГО ОБЯЗАТЕЛЬСТВА ОБЪЕКТА КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ ФЕДЕРАЛЬНОГО ЗНАЧЕНИЯ «УСАДЬБА ГАЛЬСКИХ (УСАДЕБНЫЙ ДОМ СОВХОЗА „КОМСОМОЛЕЦ“), XIX В.» (неопр.).
Петлиха
Петлиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карсдорф
Карсдорф (Karsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2045 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6638 һәм автомобиль коды — BLK.
Рәйлә
Рәйлә — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙағы ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Рәйлә — ғәрәп теленән ингән, нигеҙ ҡороусы, һалыусы мәғәнәһен аңлата.
Билдәле кешеләр
Абдуллина Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы (19 февраль 1930 йыл — 27 февраль 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-фармакологы. Медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы (18 октябрь 1952 йыл) — йырсы һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, 1983 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992).
Бәхетова Рәйлә Хөрмәт ҡыҙы (1956) — ғалим-иҡтисадсы. 2010 йылдан Башҡорт дәүләт университетының цифрлы иҡтисад һәм коммуникациялар кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Төлкөтамаҡ ауылынан.
Әхмәтова Рәйлә Ғәбделнасир ҡыҙы (1951) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-терапевт, йәмәғәтсе. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылдан клиника директоры урынбаҫары. 1975 — 1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары судының халыҡ заседателе. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
Собханғол ауыл Советы (Туймазы районы)
Собханғол ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Собханғол ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә .
2008 йылда ауыл советы составына Нөркәй ауыл Советы инә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 42) Туймазы районы буйынса:
б) Собханғол ауылында административ үҙәге менән «Собханғол» атамаһын һаҡлап, Собханғол  һәм Нөркәй ауыл Советтарын берләштерергә.
Нөркәй ауыл Советының Иҫке Собханғол, Егетәк, Ҡайынйылға, Нөркәй ауылдарын Собханғол ауыл Советы составына индерергә.
Собханғол ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәрҙән Нөркәй ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға;
Ауыл биләмәһе составы
1981 йылда Новогеоргиевка ауылы бөтөрөлә.
Сары-Ачек
Сары-Ачек — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубадру йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Кан Ювэй
Кан Ювэй (. Юғалтыу. Ҡәҙерле, ябай. 康有為, пиньинь Kāng Yǒuwéi, кант. Hōng Yáuhwàih; 19 март 1858 — 31 март 1927) Ҡытай философы, Цин дәүере реформаторы, каллиграф. Император Гуансюй тарафынан хупланған 1898 йылғы реформалар өсөн хәрәкәтте етәкләй. Конституцион монархияның апологеты, Ҡытай милләтселегенең тәүге теоретиктарының береһе. 1917 йылда һуңғы император Цин династияһын ҡолатҡан Синьхай революцияһынан һуң конституцион монархияны урынлаштырыу яҡлы була. 1898—1913 йылдарҙа Ҡытайҙан ситтә йәшәй, донъяның 30-ҙан ашыу иле буйлап сәйәхәт итә. Ҡытайҙың көнбайыш цивилизацияһының ҡаҙаныштарын шәхсән өйрәнеү мөмкинлеге булған тәүге аҡыл эйәләренең береһе була ул. Ҡайһы бер әҫәрҙәре үлгәндән һуң нәшер ителә. Уның социаль һәм сәйәси идеялары бер ҡасан да ғәмәлдә тормошҡа ашырылмай.
Килеп сығышы
«Минең тарихым» тип аталған атобиографияһында Кан Ювэй түбәндәгеләрҙе яҙа: "Нәҫел сылбырында мин егерме беренсе булып торам, ғаиләлә ғалимдарҙың ун өс быуыны иҫәпләнә[3]. Сяо Гунцюань был раҫлауҙың әҙәби арттырыу булыуын асыҡлай, һәм XVII быуатҡа тиклем Кандар ғаиләһендә конфуциан ғалим-чиновниктары (гуань кит. 官) булмай[4]. Кан Ювэй үҙенең нәҫел сылбырын мәҙәни геройға бәйләргә тырыша һәм уның кланы (нәҫеле) Чжоуҙағы Вэн-вандың Кан исемле һигеҙенсе улына барып тоташа, тип раҫлай. Кан Шу (康叔. 康叔) Ҡытай медицинаһына нигеҙ һалыусы тип һанала. Документаль рәүештә раҫланған факт: Кандар ғаиләһе Гуандунға XIII быуатта ғына килеп төпләнә һәм тик XVII быуат уртаһында туғыҙынсы быуында ғына унда китап (師. 師) барлыҡҡа килә[4].
1804 йылда Кан Хуэйҙың 17-се быуыны вәкиле [6] булған Кан Хуэй конфуциан ғилми дәрәжәһен ала, тейешле дәүләт имтиханынан һуң, үҙ мәктәбенә нигеҙ һала, ул бер нисә йөҙ уҡыусы әҙерләй[5]. Уның кесе улы Кан Шипэн, Канд Ювэйҙың ҡарт ҡартатаһы, мәктәпте мираҫ итеп ала. Олатаһы, Кан Цьяньсю (1807—1877) цзюжэнь тип аталған ғалим дәрәжәһенә эйә була, ә атаһы танылған неоконфуцианлы Чжу Цыцила белем ала. Әммә Кан Ювэйҙың раҫлауына ҡарамаҫтан, нәҫелдәрендә ғалимдар һәм уҡытыусылар бик аҙ була. Кан Гоци (1815—1892) ғаиләнең берҙән-бер юғары дәрәжәгә өлгәшкән ағзаһы була, ул 1860 йылда Гуанси провинцияһының губернаторы вазифаһын башҡара, ә 1865 йылда Фуцзянь провинцияһының финанс контрлеры булып эшләй.
Күтәрелеүе
Кан Ювэй Гуандун провинцияһының үҙәк өлөшөндәге Наньхай өйәҙендә урынлашҡан Иньтансян ауылында тыуа. Ювэйҙың бала сағы тыуған ауылында үтә, унда уның үҫеше тураһында ата-әсәһе генә түгел, шулай уҡ олатаһы һәм уның ике туған ағалары ла хәстәрләй. Ювэй 4 йәшендә йөҙәрләгән классик шиғырҙы яттан һөйләй. 5 йәшендә каноник шиғырҙарҙы (Четверокнижие) яттан һөйләй, үҙе шиғырҙар ижад итә башлай. Ете йәшенән уның белем алыуын олатаһы контролдә тота. Уға 10 йәш булған атаһы вафат була. Ғаиләгә финанс йәһәттән бик ауырға тура килә. Әсәһе (Лао Ляньчжи, 1833—1913) улына яҡшы белем алырға мөмкинлек тыуҙырыу өсөн атаһынан ҡалған мираҫты ла һатырға тура килә.
15 йәшендә ул дәрәжәһенә күсмә һынауҙа ҡатнаша[zh], бер көндә 6 әҫәр яҙа, уларҙың өсәүһе иң яҡшыһы тип баһалана. Әммә өс йылдан һуң ул икенсе дәрәжәгә (цзюйжень) күтәрелеү имтиханын тапшыра алмай. Атаһынан уны Чжу Цыциға уҡырға биреүен үтенә.
1878—1879 йылдарҙың ҡышында Чжу Цыциҙа уҡығанда Кан Ювэй рухи кризис кисерә, чань-буддизм һәм медитатив практикалар менән мауыға. Үҙ һүҙҙәре буйынса, ул үҙен бөйөк аҡыл эйәләренә һәм дингә нигеҙ һалыусыларға, шул иҫәптән Конфуцийға тиңләй башлай. Уҡытыусыһынан китеп, 1879 йылдың башында мәмерйәлә йәшәй һәм буддизм һәм даосизм ҡанундарын өйрәнә. Ғаилә ҡайтҡандан һуң Кан Ювэй дәүләткә идара итеү мәсьәләләренә ҙур иғтибар бүлә. Ул Г Яньу һәм Гу Цзыюя трактаттарын уҡый. Гонконгтағы британ колонияһында Кан Ювэй үҙе өсөн көнбайыш цивилизацияһын аса.
Конфуций юлынан
1888 йылдың көҙөндә Кан Ювэй Пекинға император алдында үткәрелгән сянша имтиханын тапшырырға юллана. Ул баш ҡалаға сәфәренән файҙаланып, һарай даирәләрендә танышыуҙар булдыра, һәм тәүге тапҡыр ул саҡта һалым министры һәм дәүләт етәксенең кәңәшсеһе вазифаларын бергә алып барған менән осраша[en]. Кан Ювэй хөкүмәткә, Ҡытай көнбайыш державаларҙың колонияһына әйләнмәһен өсөн юғары реформалар комплексын тормошҡа ашырырға кәрәк, тип иҫбатларға тырыша. 1889 йылдың ғинуарында Император ханым Цысиның сәйәсәте, атап әйткәндә, дәүләт бюджетын әрәм-шәрәм итеү, хәрби-диңгеҙ флотын модернизациялауға йүнәлтергә тейешле аҡсаларҙы Ихэюань һарайын төҙөүгә тотоноуын тәнҡитләгән меморандум тапшыра. Һөҙөмтәлә ғалим имтихан комиссияһының юғары чиновниктары менән мөнәсәбәтен боҙа. Кан Ювэй, Гуандунға ҡайтып, ғүмерен белемгә һәм фәнгә арнарға ҡарар итә.
1890 йылда Гуничжоуҙа Кан Ювэй шәхси Вань му цао тан мәктәбен ас, уның программаһына «көнбайыш фәненең» ҡайһы бер фәндәре индерелә. Шул мәлдә үк һәләтле уҡыусылар иҫәбенә ингән Лян Цичао һәм Чэнь Цяньцю (1869—1895) уның уҡыусылары була. Мәктәптә уҡытыу һәм тарихи-филология хеҙмәттәре Кан Ювэйҙың бөтә ваҡытын ала, шуға күрә ул чиновник карьераһынан баш тартырға ҡарар итә һәм үҙен фәнгә һәм уҡытыуға бағышларға була. Әммә өсөһенең һәм ағаһының үтенестәрен тыңлап, 1893 йылда Гуанчжоуға имтихан тапшырып ҡарай. Кан Ювэяның эштәре конкурстың икенсе урындарына лайыҡ була,ә ул тапшырған бөтә хеҙмәттәр ҙә баҫтырыла. Әммә иншаларының береһендә ғәҙти аңлатма биреү урынына үҙ фекерен белдереүе арҡаһында, йомғаҡлау конкурсында ул һигеҙенсе урынға төшә.
1894 йылда Кан Ювэй үҙенең уҡыусыһы Лян Цичао менән Пекинға хуэйша (会试. 会试) имтиханында ҡатнашыу өсөн юллана. Ауырыуы арҡаһында Кан кире ҡайтырға мәжбүр була. 1894 йылдың авгусында Гуанчжоуҙа Кан Ювей боронғо абруйлы шәхестәрҙе белмәүҙә һәм идара итеүсе династияның нигеҙен ҡаҡшатыуҙа ғәйепләнә. Лян Цичаоның үтенесе менән баш ҡалала ул аҡлана, ләкин Гуйлиньға күсергә мәжбүр була. 1895 йылдың башында тағы ла Пекинға имтихандар тапшырыу өсөн юллана. Тик япон-ҡытай һуғышы башланыу сәбәпле, имтихандар үткәрелмәй.
Кан Ювэйҙың 1898 йыл башында эшмәкәрлеге
1897 йылда Германия Цзяо-Чжоу территорияһын аннексиялай, шунан һуң Кан Ювэй декабрь аҙағында императорға бик киҫкен меморандум яҙа (иҫәп буйынса бишенсе), унда ул, өс мөмкин булған эш ысулын күрһәтеп, илде үҙгәртеп ҡорорға тәҡдим итә. Беренсенән, император, япон Мэйдзи йәки Рәсәйҙән Петр I кеүек, шәхсән үҙе сәйәси юлын билдәләй. Икенсенән, ул яуаплы вазифаларға иң һәләтле һәм талантлы кешеләрҙе тәғәйенләй, уларҙың фекеренә ҡолаҡ һала. Өсөнсөнән, император урындарҙағы сановниктарға ҡайһы бер үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрергә рөхсәт бирә, ә өс йылдан һуң урындағы реформаларҙы берҙәм системаға берләштерә. Һарай даирәһендә хеҙмәт иткән берәү ҙә императорға был хәүефле яҙманы бирергә теләмәй. Әммә цензорҙар коллегияһы башлығы Сюй Шоухэн меморандумды императорға тапшырырға баҙнат итә.[40].
Император Кан Ювэйҙың проекттарына 1895 йылда уҡ иғтибар иткән була һәм хатта уларҙы провинциялар губернаторҙарына ҡарау өсөн тапшыра һәм реформалар программаһын тормошҡа ашырырға йыйына. Императрица Цысиҙың ҙур баҫымы аҫтында был идеянан баш тарта. 1898 йылдың башында реформалар үткәреү өсөн шарттар тыуа, шул саҡта император сит ил эштәре канцелярияһына Ювэйҙың мемарандумын тыңларға бойороҡ бирә, һәм 1898 йылдың 24 ғинуарында канцелярия хеҙмәткәрҙәре, был бойороҡто үтәп, Кан Ювэйҙы тыңлай. Икенсе көнөнә хаким Кан Ювэй менән осрашырға теләй, әммә бөйөк кенәз Гунь, Кан Ювэй үҙ фекерҙәрен яҙып бирһен, тип тәҡдим итә. Император уның менән килешә һәм ил канцелярияһына Кан Ювэй ҡуйған бөтә тәҡдимдәрҙе һарайға ебәреүҙе йөкмәтә.
Кан Ювэйҙың алтынсы меморандумы, Япония, Германия һәм Бөйөк Британия тәжрибәһен ҡулланып, конституцион монархияны (虚君共和. 虚君共和) урынлаштырыуҙы күҙҙә тота. Шунда уҡ реформалар үткәреү өсөн бөтә халыҡ ҡатламдарын берләштереү кәрәклеге тураһында әйтелә, шулай уҡ административ ҡоролманың яңы схемаһы тәҡдим ителә[43]. Консерваторҙарҙың ҡаршылашыуы арҡаһында меморандум императорға 1898 йылдың 15 мартында ғына эләгә[44].
Император меморандумды ашығыс рәүештә сит ил эштәре канцелярияһына тикшереүгә тапшырыуҙы бойора. Шул уҡ ваҡытта Кан Ювэй, консерватив чиновниктарҙың уның тәҡдимдәренә кире мөнәсәбәтенән асыуланып, февраль айында императорға тағы ла бер меморандум ебәрә, был меморандумға «Рәсәй батшаһы Бөйөк Петрҙың реформалары тураһындағы яҙманы» ла өҫтәй. Кан Ювэй, Рәсәйҙәге идара итеү системаһы Ҡытайҙыҡына ныҡ оҡшаш, тип фаразлай, тик Рәсәй батшаһы халыҡтан ҡурҡмай һәм унан ситләшмәй. Кан, Ҡытайҙың күп бәләләре императорҙың халыҡтан айырылған булыуында һәм уны Бөйөк Петрҙың өлөгөһөнә эйәрергә саҡыра.
1898 йылдың яҙында Пекинға цзиньши ғилми дәрәжәһенә эйә булыуҙы билдәләүсе имтихандарында ҡатнашыу өсөн баш ҡалаға бөтә Ҡытайҙан цзюйжэниҙар йыйыла. Кан Ювэй уларҙы реформалар өсөн хәрәкәт яғына йәлеп итергә ҡарар итә. 1898 йылдың 12 апрелендә Бөтә Ҡытай Баогохуэй патриотик йәмғиәтенең ойоштороу йыйылышын үткәрә («Дәүләтте яҡлау союзы» 保国会). Был йыйылышҡа баш ҡала ғалим һәм хеҙмәткәрҙәр ҡатламынан 200-ҙән ашыу кеше йыйывла. Улар араһында Кан Ювэйҙың уҡыусылары: Лян Цичао, Май Мэнхуа һәм уның ҡустыһы Кан Гуанжень була.
1898 йылдың 29 майында юғары император советы рәйесе бөйөк кенәз Гун вафат була, ул һарайға һәм хөкүмәткә айырым йоғонто яһай, уның үлеме консерваторҙарҙың мөмкинлектәрен ныҡ сикләй. 1898 йылдың 6 июнендә Кан Ювэй императорға тағы ла бер меморандум яҙа, уны императорҙың цензора Ян Ичуаня аша ебәрә. Император Ҡытайҙағы сит ил державаларының Ҡытайҙы баҫып алыу акттары тәьҫирендә илдә реформалар үткәрергә ҡарар итә[47].
Императорға тәҡдим
1898 йылдың 11 июнендә император илдә реформалар башланыуы тураһында указ сығара[48]. Императорица Цысиҙың быға ризалашмаясағын тойоп, император указ тексын дөйөм һүҙҙәр менән мәғариф өлкәһендә үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрергә кәрәклеген билдәләй. Шул уҡ көндө император провинцияларҙың бөтә наместниктарына һәм губернаторҙарына сит ил эштәре буйынса канцелярия аша тәхеткә сит илдә дипломатик постарға ебәреү өсөн талантлы һәм белемле кешеләрҙе тәҡдим итергә ҡуша. 1898 йылдың 13 июнендә Кан Ювэй һәм реформа өсөн хәрәкәт лидерҙары — Лян Цичао, Тань Сытын, Хуан Цзусяню һәм Чжан Юаньциға 16 июнгә император менән осрашыу тәғәйенләнеүе тураһында указ сыға. Императорҙың был ҡарары ғәҙәти йоланан ситләшә (Кан Ювэй — алтынсы рангтағы чиновник, ә йола буйынса император дүртенсе рангтан түбән сановникты ҡабул итә алмай), һәм был аҙым консерваторҙар партияһын асыҡтан-асыҡ һанға һуҡмау тип ҡабул ителә. Цыси императорҙан тиҙ арала Вэн Тунхэны вазифаһынан ситләтеү һәм ауылға ебәреү тураһында указ сығарыуын талап итә. Сөнки Цыси Вэн Тунхэны төп идеолог тип иҫәпләй, ә Кан Ювэй уның өсөн кабинетта урын биләп ултырған идеалист ҡына. Цыси талабын ҡәнәғәтләндереп, император 15 июндә указ сығара. Шул көндө үк яңы тәғәйенләнгән сановниктарҙың тол ҡалған императрицаға мотлаҡ шәхсән хөрмәт күрһәтергә тейешлеге тураһында ла указ сыға. Шул уҡ көндө императрицаның туғаны Жунлу Чжили провинцияһы губернаторы һәм ғәмәлдә баш ҡала хәрби округының бөтә ғәскәрҙәренә командующий итеп раҫлана.
16 июндә Кан Ювэй император тарафынан ҡабул ителә, улар ике сәғәттән ашыу һөйләшә, был ул ваҡыттағы аудиенциялар өсөн ғәҙәти булмаған хәл була. Лян Цичао буйынса, император, йәнәһе, Кан Ювэйға һарай даирәһен контролдә тота алмауынан зарлана. Бының өсөн ғалим, иҫкеләренә теймәйенсә, яңы административ органдар булдырырға тәҡдим итә[5. Реформалар яҡлылар, аудиенциянан һуң император хатта Кан Ювейҙы яуаплы дәүләт посына тәғәйенләр, тип уйлай. Әммә уға юғары император советының сит ил канцелярияһына ваҡытлыса йүнәлтелгән икенсе класлы секретары вазифаһы бирелә. Кан был хәбәрҙе бик ауыр кисерә, хатта рәхмәт әйтеү аудиенцияһына ла бармайынса тик меморандум ебәреү менән генә сикләнә.
Йөҙ көнлөк реформалар һәм уларҙың уңышһыҙлығы
1898 йылдың 11 июненән 19 авгусына тиклем император дәүләттең бөтә тормошо өлкәләрен яңыртыусы бик күп указдар сығара. С. Л. Тихвинский үҙенең монографияһында уларҙың 60-ын һанап сыға[54]. Кан Ювэй законпроекттарын төҙөүҙә туранан-тура ҡатнашмай, әммә июль айында үткәрелгән үҙгәртеп ҡороуҙар курсын билдәләй. 1898 йылдың 20 авгусындағы йәшерен указ менән Кан Ювэй 2000 лян көмөш менән бүләкләнә.
Трактаттарҙан тыш, Кан Ювэй бер нисә меморандум әҙерләй, атап әйткәндә, сауҙа палаталарын булдырыу тураһында. 21 сентябрҙәге меморандумдарының һуңғыһында ул ашығыс рәүештә бөтә өйәҙҙәрҙә үҙидара индерергә, енәйәт кодексын йомшартырға һәм берҙәм ер һалымын индерергә тәҡдим итә, уны йыйыу урындағы үҙидара органдарына йөкмәтелә. Шул уҡ меморандумда өс мөһим йүнәлеште финанслау буйынса масштаблы программа тәҡдим ителә: дөйөм мәғариф системаһын үҙрәтеп ҡороу, тимер юлдарын төҙөү (1898 йылға Ҡытайҙа ни бары 47 км тимер юлдар була) һәм армияны һәм флотты модернизациялау. Кан Ювэй Англия һәм АҠШ банктарынан 600 млн лян аҡса алып торорға тәҡдим итә. Улар Дәүләт банкының төп капиталына әйләнә һәм 1 200 000 000 эске заёмды тәьмин итә, бынан тыш 1000 000 000 лянлыҡ ҡағыҙ аҡсалар сығарырға тура киләсәк. Кан Ювэй ошо аҡсалар 3 йылда индустриялаштырыу үткәрергә булышлыҡ итәсәк, 6 йылдан административ реформа тамамланасаҡ, ә 10 йылдан Ҡытай сәскә атҡан ил буласаҡ, тип фаразлай ул.
Һанап үтелгәндәрҙән тыш, Кан Ювэй конфуцианлыҡты дәүләт диненә әйләндереүҙе һәм дини культтарҙы тыйыу тураһында закон проекттарын тәҡдим итә (храм ерҙәрен һәм биналарҙы мәктәптәргә тапшырырға кәрәк була) һ.б.
Бөтә рангтарҙың күп һанлы чиновниктарын 30 августағы указ менән эштән сығарыу бөтә илдең консерватив бюрократияһы мөхитендә көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Хөкүмәт бойороҡтарын һанға һуҡмаған өсөн император 1 сентябрҙә етәксе вазифаларҙа эшләгән кешеләрҙең эшмәкәрлеген тикшереү тураһында указ сығара. Ә 4 сентябрҙә бөтә ҡатлам кешеләрен бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ императорға меморандум менән мөрәжәғәт итеү хоҡуғын ҡыҫырыҡлаған ведомстоволар етәкселәренә яза биреү тураһында указ сыға. 5 сентябрҙә рәсми указға ҡул ҡуя. Уның буйынса Тань Сытун, Ян Жуй, Лю Гуанди һәм Лин Сюй «махсус рәүештә император даирәһенә яңы сәйәсәтте үткәреүҙә ҡатнашыу өсөн командировкаға ебәрелгән сановниктар» тип таныла. Шулай итеп, үҙенсәлекле «эске кабинет» хасил була. Кан Ювэй күләгәлә ҡала һәм килеп тыуған хәл уға оҡшамай. Ҡустыһы Гуанжэнь Кан Ювэйға конфронтацияға бармайынса илдән китергә тәҡдим итә. Килеп тыуған шарттарҙа Кан Ювэй, реформаторҙар үҙ яғына армияны йәлеп итмәйенсә билдәләнгән пландарҙы тормошҡа ашыра алмаҫ, тигән һығымтаға килә. Сентябрь башынан ул көн һайын императорға меморандумдар ебәрә, ашығыс рәүештә император гвардияһын ойошторорға, уға императорға тоғро булған бөтә ғәскәрҙәрҙе индерергә һәм император яҡлыларҙы офицер вазифаларына тәғәйенләргә һәм баш ҡаланы Шанхайға күсерергә тәҡдим итә. Ғәмәлдә император был тәҡдимдәр менән ризалаша. Реформаторҙар, генерал Юань Шикайҙы үҙ мәнфәғәттәрендә файҙаланыу мөмкин булыр, тип иҫәпләй.
18 сентябрҙә Кан Ювэй императорҙан йәшерен хат ала, унда уға консерваторҙар яғынан янауҙарҙан ҡотолоу өсөн Шанхайға ашығыс рәүештә китергә ҡушыла: ул хөкүмәт гәзитенең мөхәррире итеп тәғәйенләнә. Шунда уҡ үҙененең фатирына «Дәүләтте һаҡлау союзы» етәкселәрен йыйып, улар менән Цыси һәм ул етәкләгән консерваторҙар менән көрәш мәсьәләһен тикшерә. Кәңәшмәлә консерваторҙарға ҡаршы ҡоралменән сығыш яһауға күндереү өсөн Тань Сытунды Юань Шикайға ебәрергә ҡарар ителә. Тань Сытун Юань Шикайға Пекинда консерваторҙар етәкселәрен ҡулға алыу планын тапшыра, әммә Юань Шикай, ғәскәрҙе Тяньцзиндән күсерә башлау заговор тураһындағы мәғлүмәт алдан уҡ консерваторҙар ҡулына эләгәсәгенән хәүефләнеүен белдерә. Шуға күрә Юань Шикай ҡораллы ихтилалды октябрҙә күсерергә тәҡдим итә. Ул мәлдә Тяньцзиндә император ғәскәрҙәре смотры үтәсәк, ә император уның барышында Юань Шикай ғәскәре казамаларында йәшеренергә һәм консерваторҙарҙы боласылар булараҡ язалау тураһында бойороҡ бирергә тейеш.
5 сентябрҙән һуң императрица Цысиҙың яҡындары хәрби түңкәрелеш әҙерләй. Императорҙың Юань Шикайҙы Пекинға саҡырып алып, уны яңы яуаплы вазифаға тәғәйенләүен белгәс, Жунлу генерал Не Шичэн армияһын Тяньцзиньға ебәрергә бойора; шунда уҡ Жунлу, Пекин гарнизонын көсәйтеү маҡсатында, баш ҡалаға генерал Дун Фусянь ғәскәрен саҡырып ала һәм өс ялған телеграмма ебәрә: йәнәһе, Хунчунь районында урыҫтар менән инглиздар араһында хәрби хәрәкәттәр башланғанған. Канцелярия сановниктары ошо телеграммалар нигеҙендә Юань Шикайҙы ғәскәре менән Сяочжанға ебәреү үтенесе менән императорға рәсми рәүештә мөрәжәғәт итә. Император Юань Шикайҙы уның армияһы менән бергә Жунлуны һәм башҡа консеорваторҙарҙы алып ташлау өсөн файҙаланырға ҡарар итә. Шуға күрә ул Юань Шикайға (Тань Сытун аша) Жунлыны үлтерергә ҡуша, сентябрҙәге аудиенциянан һуң Жунлуны Тяньцзиньға ебәрә.
21 сентябрҙәге түңкәрелеш. Ҡасыу
24 сентябрҙә Пекинда реформалар яҡлыларҙы ҡулға алыу башлана. 27 сентябрҙә юғары император советы ағзалары һорау алыуҙы башларға йыйына, әммә һарайҙан уларҙы кисекмәҫтән язаларға бойороҡ бирелә. 1898 йылдың 28 сентябрендә Цайшикоу майҙанында (йәғни 菜市口) Тан Сытуш, Лю Гуанди, Ян Жуй, Кан Гуанжэнь, линь Сюй һәм Ян Шэньсюлар язалана. Артабан хөкүмәт сит илгә ҡасып өлгөрмәгән реформа яҡлыларҙы бер ниндәй судһыҙ язалай.
Эмиграция. Императорҙы яҡлау йәмғиәтен булдырырға маташыу
Кан Ювэй Японияға премьер-министр маркиз Окум Сигэнобу саҡырыуы буйынса килә. Реформатор кисекмәҫтән эмигранттар общиналары менән бәйләнештәр булдырырға тырыша, башлыса Сунь Ятсен яҡлылар менән бәйләнеш булдырырға тырыша, ләкин улар менән уртаҡ тел таба алмай. Әммә император Гуансюяның власын тергеҙеү буйынса ярҙамсылар таба алмай. Көнбайыш илдәрҙең ярҙамына өмөт итеп, ул 1899 йылдың 22 мартында Канадаға юллана. 10 майҙа Оттавала уны премьер-министр У. Лорье ҡабул итә.
Май айында Кан Ювэй Лондонға күсә. Британияның баш ҡалаһында ул Адмиралтействоның элекке лорды Ч. Бересфорд менән осраша. 1899 йылдың 9 июнендә Общиналар палатаһында Цысиҙың регентлыҡтан баш тартыуы мәсьәләһен тикшерелә, әммә был проблема менән бер кем дә ҡыҙыҡһынмай. Өмөтө өҙөлгәс, Кан Ювэ Канадаға ҡайта[75].
1899 йылдың 20 июлендә Викторияла Императорҙы яҡлау йәмғиәте (. . 保皇会,) ойошторола, инглизсә уны China Reform Association тип атайҙар. Кан Ювэйҙың уҡыусылары донъяның бөтә илдәрендә йәмғиәттең филиалдарына нигеҙ һала башлай. Японияла һәм Австралияла Лян Цинчаоның эшмәкәрлеген айырыуса әүҙем була. АҠШ-та әҙерләнгән, Европа винтовкалары менән ҡоралланған армия, власты законлы императорға кире ҡайтара алыр, тип күҙаллана. Г. Ли хатта Кан Ювэйҙан генерал дәрәжәһен һәм императорҙы яҡлау йәмғиәте орденын ала.
1903—1904 йылдарҙа Кан Ювэй Бирмала, Таиландта, Явала, тағы ла Канадала һәм АҠШ-та була. 1904 йылдың мартында Гонконгта императорҙы ҡотҡарыу йәмғиәте ағзаларының, шул иҫәптән уның сит ил филиалдарының ҙур съезы үтә.
Сәйәхәттәре һәм эш әүҙемлеге
1907 йылғы банк паникаһы Кан Ювэйҙың күпселек компанияларының банкротлығына килтерә һәм уның яҡлылар араһында конфликттар тыуҙыра, улар үҙҙәренең юлбашсыһын үҙ мәнфәғәтен генә ҡайғыртыуҙа ғәйепләй. 1907 һәм 1908 йылдарҙа Кан Ювэйҙың сәйәхәттәрҙә үткәрә: Норвегияла була, июлдә Төркиәгә сәфәр ҡыла.
Император Гуансюйҙың вафаты тураһында (1908 йылдың 14 ноябре) хәбәрҙе алғандан һуң Кан Ювэй оло ҡайғы кисерә. 1909 йылдың яҙында ул Пинангтан китә һәм Мысырға һәм Фәләстанға сәйәхәт ҡыла, Иерусалимда һәм Үле диңгеҙҙә була. Швейцария, Германия (1 ай Потсдамда йәшәй), Франция, Британия, Һиндостан һәм Цейлон аша ҡабат Пинангҡа әйләнеп ҡайта.
Ҡытайға ҡайтыу. Вафаты
1913 йылдан алып Гонконгта йәшәгән булһа ла Кан Ювэй тик 1914 йылда ғынаҠытай еренә баҫа. Ул Цзянсулағы Маошань тауында була, ә һуңынан Шанхайҙа төпләнә. Бында ул, хәрби губернаторҙар-дуцзюнейҙар ярҙамына иҫәп тотоп, Юань Шикайҙың тәхеткә ултырыуына ҡаршы кампанияны етәкләй. Илдең тарҡалыу ихтималлығын тойоп, ҡасандыр Цин династияһына тоғро хеҙмәт иткән Чжан Сюньға (армия генералы) ярҙам һорап мөрөжөғөт итә. Тәүҙә Чжан Сюнь ьола күтәргән провинциялар федерацияһы башлағы итеп һайлана, ә1917 йылдың башында хәрби губернаторҙар ассоциацияһы рәйесе вазифаһына Кан Ювэй тәҡдим ителә.
Ғаиләһе
Кан Ювэй 1876 йылда 18 йәшендә Чжан Мяохуаға (шулай уҡ Чжан Юньцюй тип тә йөрөтөлә) өйләнә, ул иренән өс йәшкә өлкәнерәк була. Улар тормоштарының күп өлөшөн бер-береһенән алыҫ йәшәй Чжан Мяохуа иренең хужалығы һәм милке менән бер үҙе идара итә, һәр ваҡыт уға ярҙам итә.1922 йылда ул вафат була, Кан Ювэй ҡатынын тейешенсә ерләй һәм ҡаберенә эпитафияны ла үҙе яҙа.
Кан Ювэй бары тик 1897 йылда ғына икенсе ҡатын алырға мәжбүр була, сөнки 40 йәшкә етеүенә ҡарамаҫтан уның улы булмай[37]. Уның исеме Лян Суйцзюэ була[139], әммә беренсе балаһы Кан Тунцзян (1908—1961) эмиграцияла, Ювэйға 50 йәш тулғанда ғына тыуа[137].
Кан Юйскийҙың ҡатынынан һәм уның һөйәркәләренән бөтәһе 12 бала тыуа, уларҙың дүртүәһе бәләкәй саҡтарында мәрхүм була. Ҡыҙҙары Тунвэй (1879—1974) һәм Тунби (1881—1969) Кан Ювэйҙың сәйәхәттәре ваҡытында бергә була. Кан
Хәтер
Кан Ювэй Цицунь 1927 йылда Цзаоршань тауы янындағы Лицунь ауылы зыяратында ерләнә, 1929 йылда унда 2,2 м бейеклектәге таш ҡуйыла. 1945 йылда Кан рәсми рәүештә Циндаола ерләнә, ә киләһе йылдың октябрендә Кан ҡәберенә мемориаль плита ҡуйыу тантанаһы үтә. 1985 йылдың 20 октябрендә Фушань тауы янына рәсми рәүештә ерләнә, уның хөрмәтенә манумент ҡуйыла һәм 1992 йылдан был монумент төьәктең мәҙәни мираҫы булараҡ һаҡлана. Кан Ювңйҙың Циндаолағы йорто реставрацияланғандан һуң КАн Ювейҙың музей була. Йорт провинциаль әһәмиәттәге һаҡланыусы объект булып тора.
Ҡаһарманов
Ҡаһарманов — фамилия.
Шойна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы
Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы— башҡорт йырсыһы. Халыҡ-ара һәм республика кимәлендәге конкурстар лауреаты.
Биографияһы
Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы 1977 йылдың 26 август ында Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районы Дәүләт ауылында тыуған.
Ҡаҙаныштары
Сәнғәт училещеһында уҡығанда уҡ төрлө конкурстарҙа ҡатнашып призлы урындар яулай:
Ғаиләһе
Билдәле ҡурайсы мәрхүм (2013) Шәрипов Рөстәм Фазылйән улының (ba.wikipedia.org/wiki/Шәрипов_Рөстәм_Фазылйән_улы#Биографияһы) ҡатыны. Ғәиләләрендә ике бала (ул һәм ҡыҙ) үҫә.
Оло Шаҙы
Оло Шаҙы (Большие Шады) — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 533 кеше. Почта индексы — 452345, ОКАТО коды — 80243820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Самороде-Яха
Самороде-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саам мифологияы
Саамдарҙың - Норвегияла, Рәсәйҙә, Финляндияла һәм Швецияла йәшәүсе Төньяҡ Европа халҡының традицион инаныуҙары — иң элек, кәсепселек кәсебе булған культы: традицион кәсептәр йәки тәбиғәт күренештәренең эйәһе тип һаналған төрлө рухтарҙы хөрмәтләү, изге таштарға-сейдтарға табыныу. Саам мифологияһы уртаҡ фин-уғыр мифологияһының бер өлөшө.
Ҡыҙыл Ырғыҙлы
Ҡыҙыл Ырғыҙлы (Красная Регизла) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813006.
Торғон (Туҡ ҡушылдығы)
Торғон — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Пономаревск, Александровск һәм Красногвардейск райондары биләмәләрендә. Туҡ йылғаһына уң яҡтан тамағынан 172 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 50 км.
Ҡушылдыҡтары:
Донецк өлкәһе
Донецк өлкәһе (Донецька область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Донецк ҡалаһы.
Торғон (Туҡ ҡушылдығы)
Юласка, Таволга һәм Һаҙйылға.
Донецк өлкәһе
Административ ҡоролошо
18 район:
Торғон (Туҡ ҡушылдығы)
Исеменең килеп сығышы
Сығышы буйынса версиялар төрлөсә: береһе буйынса — атамаһы башҡортса «торғон» һүҙенән алынған («оҙаҡ тик торған» мәғәнәлә), икенсе версия буйынса, монголса түргән һүҙенән алынған (мәғәнәһе ҡыҫҡа, етеҙ)
Донецк өлкәһе
Административ ҡоролошо
28 ҡала округы:
Торғон (Туҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшанка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006921
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112100692
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Мүк еләге
Мүк еләге (Клю́ква, Oxycóccus) — арса һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ, йыл буйына йәшел, 75 см тиклем оҙонлоҡтағы ҡаты еп рәүешле түшәлеп үҫкән һабаҡлы мәңге йәшел түшәлеүсән бәләкәй ҡыуаҡлыҡ.
Ҡылыҡһырлама
Япрағы оҙонса-йомортҡа формаһында, ҡалын, ҡыҫҡа һаплы. Сәскәһе оҙон сәскә һабында, ал төҫтә; касаһы һәм тажы 4 бүлемле, һеркәсе 8. Сәскәлеге тәлгәш һымаҡ. Май—июндә алһыу ҡыҙыл сәскә ата. Емеше — һутлы ҡарағусҡыл ҡыҙыл еләк, август—сентябрҙә өлгөрә һәм үҫемлектә ҡар аҫтында яҙға тиклем һаҡлана. Башҡортостандың Урал алдының һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының төньяҡ өлөшөндә күтәренке һәм күсмә һаҙлыҡтарҙа үҫә. Дарыу үҫемлеге. Составында С, В1, В2 витаминдары, каротиндар, органик кислоталар, пектиндар, эфир майҙары булған еләген яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш аҙыҡ итеп ҡулланалар. Япрағы сәй эсемлеге әҙерләү өсөн файҙаланыла. Яҙға тиклем тәмен юғалтмай. Ваҡ емешле М.е. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Таралыуы
Мүк еләге һаҙлыкта үҫә, яҡтылыҡ яратыусан. 4 төрө билдәле, Евразияның һәм Төньяҡ Американың субарктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә.Тик бик һирәк осрай.