cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баҡы ваҡиғалары (1990)
Баҡыла сыуалыштар
Әрмән ҡасаҡтары ҡыйралышта «халыҡ фронты кешеләрен», «һаҡаллы» йәш активистарын ғәйепләй ине. Әзербайжан Халыҡ фронты етәкселеге ҡыйралыштарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итеүенә ҡараҫтан, быны теләмәй ине һә хатта әрмәндәрҙе ҡотҡарырға тырыша. Халыҡ фронты идаралығы башҡарылған енәйәттәргә үҙ ризалағын белдерә. Халыҡ фронты республика етәкселеген һәм Мәскәүҙе, Баҡыға ғәскәрҙәрҙе индереүен аҡлар өсөн, аңлы рәүештә ҡыҫылмауҙа ғәйепләй. Томас де Ваал, Лейла Юнусова һәм Зардушт Ализаде әрмәндәргә ҡаршы ҡыйралышты ойоштороуҙа яуаплылыҡты Халыҡ фронтының радикаль ҡанатына йөкмәйҙәр. 15 ғинуарҙа Әзербайжандың ҡайһы бер төбәктәрендә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, әмә ул Баҡыға ҡағылмай. Был мәлгә ҡыйралыштар тамамланаыуға табан бара.
19 ғинуарҙың иртәһенән Әзербайжан Компартияһы Үҙәк Комитеты бинаһы алдында күп меңлек митинг үтә, унда ҡатнашыусылар ССР Юғары Советы Президиумының 1990 йылдың 15 ғинуарындағы ғәҙәттән тыш хәлде индереү тураһындағы Указға ризаһыҙлыҡ белдерәләр һәм республика етәкселегенең отставкаға китеүен талап итәләр. Был ваҡытта Баҡы тирәһендә пикеттар ойошторола һәм баш ҡалаға юлдар ябыла. Гәзиттәр сыҡмай, һыу менән тәьмин итеүҙә тотҡарлыҡтар башлана, заводтар туҡтай, магазиндар ябыла. Пикетсылар телеүҙәк бинаһын уратып алалар. Сәғәт 12-лә улар әлеге бинаны баҫып алалар һәм үҙәк телевидение каналын һүндерәләр. Шул уҡ көндө Нахичевань АССР-ы Юғары Советы сессияһы Нахичевань АССР-ының СССР составынан сығыуы тураһында ҡарар ҡабул итә һәм үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Кискә табан «Азатлыҡ» Халыҡ фронты гәзите мөхәррире Н. Нәжфаров митингысыларға ӘзССР Компартияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары итеп Әзербайжан КГБ-һы башлығы Вәғиф Гусейновты ҡуйырға фаразлана, тип хәбәр итә. Был яңылыҡ һыҙғырыуҙар һәм «Долой» ҡысҡырыуҙары менән ҡаршы алына. Халыҡ беренсе секретарь итеп Ғасан Ғасановты тәғәйенләүҙе талап итә. Киске сәғәт ете тирәһендә телеүҙәктә энергоблок шартлай (сәбәптәре билдәһеҙ). Әзербайжанда телетапшырыуҙар туҡтатыла. Шартлатыу буйынса төрлө версиялар була. «Ҡалҡан» йәмәғәт ойошмаһының бойондороҡһоҙ хәрби эксперттары «телерадиүҙәк энергоблогы Совет Армияһы махсус төркөмө йәки СССР КГБ тарафынан шартлатылған» тигән һығымтаға килә.
Баҡыға ашығыс рәүештә КПСС Үҙәк Комитеты секретары Андрей Гиренко, КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһына кандидат Евгений Примаков, СССР оборона министры, маршал Дмитрий Язов, ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы, оборона министры урынбаҫары армия генералы Валентин Варенников һәм башҡа юғары вазифалы кешеләр килә. Андрей Гиренко һуңынан ошолай һөйләй: ''«Беҙ Элчибей һәм Халыҡ фронтының башҡа лидерҙары менән осраштыҡ. Примаков менән уларҙы ҡабул иттек, һөйләштек. Мин, Вәзировтың тулыһынса контролде юғалтҡанын, асыҡ күрҙем. Мин шул төндәге ваҡиғаларҙан алда ғына Халыҡ фронты активистарының береһе менән осраштым. Ғәскәрҙәр бик оҙаҡҡа ҡаланан ситтә тора алмағаны көн кеүек асыҡ ине. Мин унан юлдарҙағы һәм аэродромдарҙағы баррикадаларҙы һүтеп ташлауын, халыҡтың ғәскәрҙәр менән бәрелештән ҡотҡарыуҙы үтендем.». Халыҡ фронты рәйесе урынбаҫары Этибар Мамедов беледереүенсә, уға Әзербайжан ССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитетының икенсе секретары Виктор Поляничко бер нимәгә ҡарамаҫтан ғәскәрҙәр төн уртаһында ҡалаға инәсәге тураһында әйтә. Яуап итеп, Мамедов армияға ҡаршылыҡ күрһәтеләсәк, тип белдерә. Мамедов хәтирәләре буйынса, «Примаков миңә, һеҙ бойондороҡһоҙлоҡтан ике аҙымда ғына», тине, әммә Әзербайжандың СССР-ҙан сығыуына юл ҡуймаясағы тураһында иҫкәртте. Хикмет Ғаджа-заде хәбәр итеүенсә, Халыҡ фронты пикеттарын алырға һәм ғәскәрҙәргә ҡаршылыҡ күрһәтмәҫкә ҡарар итә. Әммә Милли оборона Советы ҡапма-ҡаршы ҡарар ҡабул итә.
Хәрби подразделениеларҙы индереү
Баҡылағы хәлдәрҙе иҫәпкә алып, 12 ғинуарҙа Баҡы аэродромында десант төшөрөлә, әммә бинаға алып барған бөтә юлдар баррикадалар, бензовоздар, ҡораллы кешеләр менән ҡапланған була. 16-19 ғинуарҙа Баҡы ҡалаһы тирәһендә эре оператив төркөм булдырыла, унда Кавказ аръяғы, Мәскәү, Ленинград, башҡа хәрби округтар, хәрби-диңгеҙ флоты, Эске эштәр министрлығы частары составынан дөйөм һаны 50 мең хәрбиҙәр туплана. Баҡы ҡултығы һәм уға яҡын юлдар Ҡыҙыл Байраҡ Каспий флотилияһы караптары һәм катерҙары менән ҡамала. «Һөжүм» исемен алған операцияла 76-сы һауа-десант дивизияһы, 56-сы десант-штурмлау бригадаһы, 21-се айырым десант-штурмлау бригадаһы, генерал-майор Александр Лебедь етәкселегендә 106-сы һауа-десант дивизияһы, шулай уҡ хәрби-уҡыу йорттары, шул иҫәптән, Һарытау юғары хәрби команда училищеһы һәм Ленинград юғары сәйәси училищеһы курсанттары ҡатнаша.
1990 йылдың 20 ғинуарындағы төндә Совет армияһы Баҡы ҡалаһына һөжүм итә, уның маҡсаты — Халыҡ фронтын юҡҡа сығарыу һәм Коммунистар партияһын Әзербайжанда һаҡлап алып ҡалыу, , ҡалала ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Телеүҙәктәге энергоблок шартлау сәбәпле телеэфир һүндерелгән була һәм ҡала халҡы бер нимә лә белмәй. Күбеһе ғәҙәттән тыш хәл индерелеүе тураһында иртәнсәк сәғәт алтынсы яртыла радионан һәм вертолеттарҙан ырғытылған листовкаларҙан белеп ҡала, әммә был бик һуң була,.
Ғәскәрҙәр Баҡыға өс яҡтан индерелә. Бер үк ваҡытта армия частары казармаларҙы ҡамауҙан азат итәләр. Юлда бронетанк колонналары атыуға дусар ителә. Яуап итеп, хәрбиҙәр ҡорал ҡулланалар. Һуңынан СССР оборона министры Д. Язов, боевиктар милли оборона советында автоматик ҡорал менән ҡоралланған 40 мең боевик иҫәптә торған, тип хәбәр итә. Әммә ҡалала булған совет журналистары, күп һанлы ҡорал тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт тапмауҙары, өҫтәүенә барыһы 84 ҡорал берәмеге (башлыса ҡулдан яһалған) конфискацияға эләгеүе тураһында белдерәләр. Армия частарының ҡалаға инеүе күп һанлы тыныс кешеләрҙе үлтереү менән оҙатыла. Һалдаттар әленән-әле автоматтарҙан һәм пулеметтарҙан ут асалар. Ошо уҡ ваҡытта пикеттар ойоштороусыларҙың береһе лә зыян күрмәй. Ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеү мәленә һәләк булғандар араһында бары тик 42 кеше пикеттарҙа ҡатнашҡан була: тағы ла 9 кеше яралыларға ярҙам күрһәткән саҡта үлтерелә. Хәрбиҙәр хатта милиция хеҙмәткәрҙәренә лә аталар. Коммерсантъ гәзите ул көндәрҙә хәбәр итә: Ғәскәрҙәр, ҡоралды ҡулланып, ҡалаға алып барған Аэропорт шоссеһында, Тбилиси проспектында һәм башҡа юлдарҙағы пикеттарҙы туҙарталар. Бер үк ваҡытта армия подраздлениелары казармаларҙы ҡамауҙан азат итәләр. Әйтергә кәрәк, иң ҡан ҡойошло алыштар Сальян казармалары тирәһендә була. Ваҡиғалар шаһиты Асиф Ғасанов һөйләй: һалдаттар автобустарҙан эшләнгән пикеттарҙы емерәләр, — кеше йәшәгән йорттарҙы утҡа тоталар, 14-16 йәшлек балалар бронетранспортёрҙар аҫтына яталар. Уларҙың бер ҡоралы юҡ ине, бына мин һеҙгә һүҙ бирәм. Әммә «Ъ» корреспонденттары һорау алған хәрбиҙәр, пикетсыларҙа автоматик ҡорал бар ине, тип раҫлайҙар. Башҡа шаһиттар, уларҙа тоҡандырғыс шыйыҡсалы шешәләр, ракетницалар һәм пистолеттар бар ине, тиҙәр. Ҡан ҡойошло алыштар шулай уҡ Баилово районында, «Баҡы» ҡунаҡханаһы янында, ҡала тирәһендәге ҡасабаларҙа йәйелде. Э. Мамедов хәбәре буйынса, Милли оборона советы штабы көслө утҡа тотолдо.
Танкылар баррикадаларҙы емерә һәм ДТП-лар барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Британ журналисты Том де Ваал яҙа:
Танкылар баррикадалар аша шыуышалар, юлындағы автомобилдәрҙе һәм хатта тиҙ ярҙам машиналарын тапаталар. Шаһиттар һөйләүенсә, һалдаттар ҡасып барған кешеләргә аталар. яралыларҙы үлтерләрә. Тыныс халыҡ ултырған автобусты утҡа тоталар, һәм күп кенә пассажирҙар, шул иҫәптән ун дүрт йәшлек ҡыҙыҡай, һәләк булалар.
Хәрби машиналар юлда осраған теләһә ниндәй автотранспортты, эсендә кемдәр булыуына ҡарамаҫтан, иҙә. Мәҫәлән, Тбилиси проспектында китеп барған саҡта еңел машина утҡа тотола. Танкыларҙың береһе кире яҡҡа борола һәм машинаны тапай. Эсендәге пассажирҙар араһынан 13-йәшлек малай сығып ҡаса, әммә уны арт яҡтан атып үлтерәләр.
Дмитрий Фурман һәм Али Аббасов яҙалар: Ғәскәрҙәрҙең индерелеүе сиктән тыш ҡанһыҙлыҡ менән оҙатыла — ниндәй булһа ла хәрәкәт иткән сәпкә һәм ҡараңғы тыҡрыҡтарға һәм йорт тәҙрәләренә. Радио аша ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителгән мәлгә, башлыса пикеттарға бер ниндәй ҡыҫылышы булмаған, 82 кеше һәләк булған була инде. Бынан һуң тағы ла 21 кеше һәләк була. Атыу ҡоралынан һәләк булған 82 мәйеттең 44 пуля тишектәре — арҡала, арҡаға штык менән ҡаҙалғандар ҙа бар.
Бик күп шаһиттар күрһәтмәләре буйынса, хәрбиҙәр, енәйәттәрен йәшереү маҡсатында тапалған кәүҙәләрҙе йәки кәүҙә өлөштәрен ситкә алып сығалар. Бер һәләк булыусының уң ҡулы ғына табыла, уны шул килеш ерләйҙәр. Кинорежиссер Станислав Говорухин «Мәскәү яңылыҡтары» аҙаналығының 7-се һанында Баҡыға индерелгән ғәскәрҙәр тураһында 1990 йылдың 18 февралендә үҙенең «Репетиция?» мәҡәләһендә түбәндәгеләрҙе яҙа:
«19-нан 20-нә ҡараған төндә ҡалаға ғәскәрҙәр инә. Әммә Совет Армияһы совет ҡалаһына… оккупанттар армияһы һымаҡ инә: төн уртаһында, юлын ут һәм ҡылыс менән таҙартып, танкыларҙа һәм бронемашиналарҙа. Хәрби комендант мәғлүмәттәре буйынса, ул төндә расходланған боеприпастар — 60 мең патрон. Сумгаит юлы ситендә, танк колоннаһын үткәреп, еңел машина тора, уның эсендә — Фәндәр академияһынан өс ғалим, уларҙың береһе — ҡатын-ҡыҙ. Ҡапыл танк колоннанан килеп сыға, тимергә тәгәрмәс сылбырҙарын шығырлатып, бөтә пассажирҙарҙы иҙеп, машинаны тапап үтә. Колонна туҡтамай — „ҡалала йәшенгән“ дошманды ҡыйратырға китә „.
Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе Эльмира Кафарова радио ша ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителеүҙән һуң ҡәтғи протест меннә сығыш яһай, сөнки ғәҙәттән тыш хәл уның ризалығынан тыш эшләнгән. Хәрбиҙәрҙең маҡсаты Баҡы порты була, сөнки унда, разведка мәғлүмәттәренә ярашлы, Халыҡ фронты штабы урынлашҡан була. Оперция алдынан, КГБ спецназы ярҙамында, Баҡы телебашняһынан тапшырыуҙар туҡтатыла. Ихтилал баҫтырылғандан һуң Әзербайжан ҡалаларында совет власы тергеҙелә. Был ваҡиғаларҙы тикшереү буйынса Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы комиссияһы белдереүенсә, әлеге акция «аңлы рәүештә планлаштырылған һәм оятһыҙ рәүештә каратель акцияһы булараҡ башҡарылған һәм Әзербайжанда һм Советтар Союзының башҡа республикаларындағы хәрәкәттәргә ҡурҡытыу һабағы биреү маҡсатында эшләнгән».
Йомғаҡтары
Совет Армияһы частарын Баҡыға индереү Әзербайжан өсөн фажиғәғә әйләнә. Том де Ваал «1990 йылдың 20 ғинуарында Мәскәү, асылында, Әзербайжанды юғалтты», тип һанай. А. Йоносовтың һүҙҙәренсә, 20 ғинуарҙа Совет армияһы «ябай әзербайжандарҙы ғына түгел, ә бер үк ваҡытта совет идеологияһына ышанысын бөтөрҙө», фажиғә ҡорбандарын ерләүҙе әзербайжандар шулай уҡ «коммунизм һәм совет власының идеалдарын» ерләнеләр. Үҙ сиратында Әбелфәиз Элчибей ҙа һуңғараҡ ошондай уҡ фекер белдерә:
Тыныс халыҡтан тыш, асыҡланмаған сәбәптәр буйынса, Совет Армияһының 21 һалдаты һәләк булған,. Әммә фажиғәле ваҡиғалар ваҡытында һәм уларҙан һуң һәләк булған хәрби хеҙмәткәрҙең теүәл һаны аныҡланмаған. Баҡы хәрби коменданты, 14 хәрби хеҙмәткәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары һәләк булған. Әзербайжан ССР-ының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 31 ғинуарға ҡарата 27 хәрби хәҙмәткәр һәм 5 милиционер һәләк булған. «Ҡалҡан» йәмәғәт ойошмаһының бойондороҡһоҙ хәрби эксперттары тикшеренеүенсә, армия 9 кеше юғалтҡан. Улай ғына түгел, әгәр пикетсылар ҡоралланған булһа, ҡала һуғышы шарттарында армия күпкә артығыраҡ юғалтыуҙар кисерер ине, өҫтәүенә, шаһиттар дәлилләүенсә, ғәскәрҙәргә автомат уты номерһыҙ машиналарҙан алып барыла һәм кемдәр ул машиналарҙа ултырыуы, билдәһеҙ, тигән һығымта яһала.
1990 йылдың 20 ғинуарындағы ҡанлы ваҡиғалар әзербайжан социумыма бик көслө тәьҫир итә. Бөтә баҡы халҡы тиерлек 22 ғинуарҙа фажиғә ҡорбандарын ерләүгә сыға, улар бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш геройҙары булараҡ С. М. Киров исемендәге паркта ерләнә, һуңғараҡ әлеге парк Шәһиттәр аллеяһы тип атала. Мәсет ойоштороу һәм ерләү буйынса мәшәҡәттәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Кавказ аръяғы мосолмандары диниә назараты, башлығы, шәйех-уль-ислам Аллаһшөкөр Пашазаде үҙәк ғәмәлдәрен ҡәтғи рәүештә тәнҡитләп сығыш яһаны. Ул шәхсән М. Горбачевты булған фажиғәлә ғәйепләй һәм кисекмәҫтән Баҡынан ғәскәрҙәрҙе сығарыуҙы талап итә. Ҡара ғинуар ваҡиғалары йәмғиәт һәм дин араһындағы мөнәсәбәттәрҙә һынылышлы мәле булып тора. Али Аббасов баһалауы буйынса, «халыҡ хәтере ндә беренсе тапҡыр рәсми Әзербайжан исламы Мәскәүгә ҡаршы сығыш яһаны». Ерләү көнөндә аэропорт, вокзал, халыҡ-ара телефон бәйләнеше эшен туҡтата һәм матәм көнө буйы сиреналар яңғырай. Тиҫтәләгән мең Әзербайжан коммунистары партбилеттарын күмәк кеше алдында яндырҙылар. Майкл Смит, әзербайжан милли аңына анализ яһап, Ҡара ғинуар ҡорбандары һәм имам Хөсәйенде ерләү араһында сағыштырыу үткәрә. Кешеләр, Хөсәйенде оҙатҡанда ҡайғырып илаған кеүек, әзербайжан халыҡ ерләү йырҙарын йырлайҙар (бәйеттәр). Ҡайһы бер ир-егеттәр күкрәктәренә йоҙроҡ менән һуғалар, ә ҡатын-ҡыҙҙар ҡайғыны күрһәткән ишаралар эшләй. Былар барыһы ла мөхәррәм йолаларын тергеҙә.
Әзербайжан Компартияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Вәзиров ғәскәрҙәрҙе республикаға индергәнгә тиклем Мәскәүгә ҡаса. кҮҙәк коитеты Бюроһы республика менән етәкселек итеүҙе Виктор Поляничко һәм Аяз Моталибовҡа йөкмәтә. Милли оборона советы эшмәкәрлеге тыйыла, әзербайжан халыҡ фронты ағзаларын ҡулға алыу башлана. 10 ғинуарға ҡарата Баҡы төрмәләрендә яҡынса 220 кеше тотола, тағы ла 100 кеше Әзербайжандан ситтә булалар. Бер активисты хәрбиҙәр Ләнкәранда ҡулға алалар, әммә 26 ғинуарҙа, уны Баҡыға хәрби транспорт самолетында алып киткән саҡта, уны быуып үлтерәләр. Енәйәт эҙҙәрен йәшереү маҡсатында хәрби прокуратура кәүҙәне билдәһеҙ хәлдә һәләк булған булараҡ моргка ебәрергә маташа (һуңынан уны Ҡара ғинуар ҡорбандары исемлегенә индерелә). Әммә Халыҡ фронты лидерҙары тиҙҙән азат ителә.
Реакция
Башта Кремль хәрби акция әрмән халҡын яҡлау маҡсатында үткәрелде, тип иғлан итә, әммә 26 ғинуарҙа СССР оборона министры Дмитрий Язов пресс-конференцияла асыҡтан-асыҡ хәрби операцияның төп маҡсаты коммунистар партияһын яҡлау булып торҙо, тип белдерә. Әрмән милли хәрәкәте (АОД) шулай уҡ Совет Армияһы ғәмәлдәрен тәнҡитләй: Оҙайлы икеләнеүҙәрҙән һуң үҙәк властар ағымдағы йылдың 20 ғинуарында Әзербайжанда, килеп сыҡҡан хәлде үҙ контроле аҫтына алыу өсөн, радикаль саралар ҡулланырға ҡарар иттеләр. Быларреспубликалағы әрмән халҡының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн эшләнмәне, ә совет власына етди хәүефте булдырмаҫ өсөн эшләнде. Әлеге ваҡиғалар, шулай уҡ башҡа союздаш республикалары яҙмышына ла кире йоғонто яһай алырлыҡ, Әзербайжан республикаһының суверен хоҡуҡтарын боҙоу тип баһаланырға тейеш. КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһының элекке ағзаһы Гейдар Алиев (артабан Әзербайжан президенты) фажиғәле ваҡиғалар менән бәйле Әзербайжан ССР-ының даими вәкиллегендә Мәскәүҙә пресс-конференция үткәрә, унда ул Баҡыға ғәскәрҙәрҙе индереүҙе хөкөм итә һәм Грбачевты Конститутцияны боҙоуҙа ғәйепләй.
Көнбайышта, киреһенсә, башҡа фекерҙә булалар. АҠШ президенты Джордж Буш, мәҫәлән, Баҡыға ғәскәрҙәрҙе индереү кәрәк ине, тип һанай, сөнки Горбачев «тәртип һаҡларға» тейеш була. Төркиә сит ил эштәре буйынса министры Мәсүт Йылмаз «был ваҡиғаларҙы беҙ Советтар Союзының эске эше тип ҡарауҙы дауам итәбеҙ» тип белдерә.
СССР һәм Әзербайжан Хоҡуҡ һаҡлау органдары
башта 20 ғинуар ваҡиғаларының тикшереүен СССР Прокуратураһы алып бара, ул хәрбиҙәр ғәмәлдәрендә енәйәт составын тапмай һәм эш туҡтатыла. 1992 йылдың 14 февралендә бойондороҡһоҙ Әзербайжан прокуратураһы ул саҡтағы Енәйәт Кодексына ярашлы 94.4 һәм 94.6, шулай уҡ 149, 168, 255 статьялары буйынса енәйәт эшен ҡуҙғатаа.
1994 йылдың февралендә Әзербайжан Прокуратураһы экс-президент Аяз Моталибовты ҡулға алыу буйынса ордер бирә. Шул уҡ йылдың 29 мартындағы ҡарарына ярашлы ҡалған ғәйепләнеүселәр булған фажиғә өсөн яуаплылар, тип иғлан ителә. Кафарова һәм Поляничкоға ҡарата еәнәйәт эше уларҙың вафатына бәйле туҡтатыла.
2003 йылдың мартында Әзербайжан прокуратураһының айырыуса ауыр енәйәттәр буйынса тикшереү идаралығы СССр-ҙың элекке Президенты М. С. Горбачевҡа СССР Конституцияһының 119 статьяһын һәм Әзербайжан Конституцияһының 71 статьяһын боҙған өсөн ҡаршы енәйәт эшен ҡуҙғата. 20 ғинуар Әзербайжанда Дөйөм халыҡ матәм көнө тип иғлан ителгән. Был көндө меңдәрсә кеше Шаһиттәр аллеяһына бара, ҡәберлектәргә сәскәләр һала. рәсми визит меннә Әзербайжанға килеүселәр ҙә Аллеяға киләләр.
Баҡы метрополитенындағы «11-се ҡыҙыл Армия» станцияһы «20 ғинуар» тип үҙгәртелә.
2010 йылда Баҡы ҡалаһының Ясамал районы территорияһында «20 ғинуар» станцияһы янында һәйкәл ҡуйыла. Был урында совет сосронда 11-се Ҡыҙыл Армияһы хөрмәтенә һәйкәл торған.
2015 йылдың 19 ғинуарында «Ҡанлы ғинуар» нәфис фильмы презентацияһы үтә (режиссеры Вәхит Мостафаев).
Жамин Виталий Алексеевич
Жамин Виталий Алексеевич (24 март 1920 йыл, Алтай крайы — 21 сентябрь 1989 йыл, Мәскәү) — Владимир Ильич Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институты ректоры.
Биографияһы
Виталий Алексеевич Жамин 1920 йылдың 24 мартында Алтай крайында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1938 йылда Бийск ауыл хужалығы техникумын тамамлай һәм Новосибирск педагогия институтында уҡый башлай һәм шул саҡта Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Насар күреү арҡаһында хәрби хеҙмәттән азат ителеүгә ҡарамаҫтан, Виталий Жамин фронтҡа йүнәлтмә алыуға өлгәшә. Воронеж фронтындағы алыштарҙа 6-сы айырым саңғы бригадаһы разведка ротаһының сәйәси бүлек буйынса командир урынбаҫары, һуңынан рота командиры сифатында алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарында ауыр яраланып, госпиталдә дауалана һәм 1946 йылдың ғинуарында демобилизациялана.
Артабан — Чкалов (Ырымбур) педагогия институтының география факультетында һәм М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультеты аспирантураһында уҡый. 1950 йылдан В. А. Жаминдың педагогик эшмәкәрлеге башлана. Мәскәү дәүләт университетында ул сит илдәрҙең иҡтисади үҫеше һәм иҡтисады буйынса лекциялар уҡый.
1951 йылда В. А. Жамин Ҡытай Халыҡ Республикаһында сәйәси иҡтисад уҡытыусыһы булып эшкә йүнәлеш ала, унда өс йылдан ашыу була, иҡтисад фәнен һәм иҡтисади мәғарифты үҫтереү буйынса баш кәңәшсе вазифаһын биләй. 1950 — 1960 йылдарҙа ғалимдың эшмәкәрлеге йәнә Мәскәү дәүләт университеты менән бәйле була, унда ул иҡтисад факультеты деканы һәм сит илдәрҙең иҡтисад кафедраһы мөдире вазифаһын биләй.
1963 йылдың 30 майында РСФСР-ҙың мәғариф министры приказы менән В. А. Жамин В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институты ректоры вазифаһына раҫлана. Ул юғары уҡыу йорто директоры И. П. Далматовты алмаштырған беренсе университет ректоры була. В. А. Жамин меңдән ашыу профессор һәм уҡытыусы, ун ике меңдән ашыу студент һәм аспиранты булған илдең иң ҙур юғары уҡыу йорттары береһенең етәксеһе була.
Тәү сиратта ректор, уҡытыусылар коллективы менән танышып, уның проблемаларын асыҡлау һәм төп мәсьәләне хәл итеүгә берҙәм ҡараш булдырыу юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү һәм тәрбиәләү өсөн кәрәк, тип таба. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ректорат эшен ойоштороуҙа ыңғай үҙгәрештәр була, кафедралар етәкселеге нығытыла, фәнни-педагогик кадрҙарҙың профессиональ үҫеше өсөн уңайлы шарттар булдырыу тормошҡа ашырыла.
В. А. Жамин ғилми-тикшеренеү эшенә ҙур иғтибар бүлә. 1964 йылда В. А. Жаминдың башланғысы буйынса СССР-ҙа тәүге тапҡыр «Халыҡ мәғарифы өлкәһендә социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр» тигән проблемалы лаборатория булдырыла. Был илдә яңы фәнни йүнәлеш булдырыуға башланғыс һала. Институтта бөтәһе 19 ғилми-тикшеренеү һәм педагогик лаборатория иҫәпләнә. 1965 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институты ректоры В. А. Жамин Америка Ҡушма Штаттарында ике айлыҡ командировкала була, унда педагогик учреждениеларҙың эшен ойоштороу менән таныша. Сәфәр һөҙөмтәләре тураһында ул КПСС Үҙәк Комитетына хәбәр итә.
Ректор тарафынан күп ваҡыт һәм көс Мәскәү дәүләт педагогия институтын заманса бинаһын төҙөү мәсьәләһен хәл итеүгә тотонола. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был мәсьәләне ул ваҡытта хәл итеп өлгөрмәй, 1965 йылда Космонавтар урамында 9 ҡатлы студенттар ятағы сафҡа индерелә.
Административ эше күп булыуға ҡарамаҫтан, Виталий Алексеевич ғәмәлдәге ғалим булып ҡалыуын дауам итә. В. А. Жамин — ғәмәли иҡтисад тармағына нигеҙ һалыусы. 1966 йылдың авгусында В. А. Жамин СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад институтына директор урынбаҫары вазифаһына күсеүгә ризалыҡ бирә. Артабан ғалим СССР Фәндәр академияһының Тәбиғәт фәндәре һәм техника институтында, Донъя социалистик системаһы институттарында уңышлы эшләй. Ете томлыҡ «СССР-ҙың социалистик иҡтисады тарихы» н әҙерләүҙә ҡатнашҡаны өсөн В. А. Жамин СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
В. А. Жамин хеҙмәттәштәренең хәтирәләре буйынса бик эрудициялы була, ҡул аҫтындағыларҙың тәҡдимен еңел ҡабул итә, студенттар һәм аспиранттар менән даими шөғөлләнә, йәш ғалимдар тәрбиәләй һәм бер ҡасан да уларҙы алға этәреүҙән ҡурҡмай. Кешеләргә ҡарата изгелек һәм хөрмәт итеүе менән айырылып тора, ул һәр ваҡыт юмор тойғоһона эйә була. Бала саҡтан һүрәт төшөрөргә ярата, һуңынан һынлы сәнғәтте уҡый, акварель менән яҙылған эштәре күп. Ул шиғырҙар яҙа, үҙешмәкәрлектә ҡатнаша, йырлай, бейергә ярата, осоу эше, фото менән шөғөлләнә, бик күп сәйәхәт һәм командировкалар тураһында өй киноһы төшөрә.
В. А. Жаминдың күп яҡлы эше Мәскәү дәүләт педагогия институты ректоры вазифаһында яңы ҡараш, халыҡ мәғарифы эшенә эскерһеҙ хеҙмәт итеүөлгөһө булып тора.
Ғалим 1989 йылдың 21 сентябрендә вафат була, Вутраков зыяратында ерләнә.
Наградалары
Виталий Алексеевич Жаминдың эшмәкәрлеге совет дәүләтенә юғары баһалана.
Исемен мәңгеләштереү
1999 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институтының иҡтисад факультетында профессор В. А. Жаминдың мемориаль кабинеты булдырыла. 2002 йылда факультеттың Ғилми советы В. Жаминдың исемле стипендияһын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
Сығанаҡтар
http://mpgu.su/immortal-regiment/zhamin-vitalij-alekseevich/
Новикова Лилиә Барый ҡыҙы
Новикова Лилиә Барый ҡыҙы (26.10.1946) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-невролог, Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡыусыһы, медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
Лилиә Барый ҡыҙы Новикова 1946 йылдың 26 октябрендә Красноярск крайының Канск ҡалаһындда тыуған.
1971 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. 1974 йылға тиклем Өфө ҡалаһының 5-се дауаханаһында эшләй. 1977 йылдан БДМУ-ға эшкә килә.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1977 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәмты Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш неврологы.
Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2016).
Карамай
Тарихы
1955 йылдың 29 октябрендә бында нефть табыла — Ҡытайҙа барлыҡҡа килгәндән алып беренсе эре ятҡылыҡ. 1957 йылдың 14 ғинуарында Синьцзян-Уйғыр автономиялы районының Халыҡ йыйылышы вәкилдәренең 14-се сессияһы яңы тораҡ пунктын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә һәм, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Дәүләт советының 1958 йылдың 29 майындағы указы менән Карамай ҡала өйәҙе ойошторола.
1975 йылда Куйтунь ҡала өйәҙе булдырыла, ул Карамай составынан сығарылып, туранан-тура Или-Ҡаҙаҡ автономиялы округы хөкүмәтенә буйһондорола. Һөҙөмтәлә Карамай территорияһы ике өлөшкә бүленә.
1982 йылдың 16 февралендә автономиялы район хөкүмәте Карамайҙы 4 районға бүлеп, уны ҡала округы итеп үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1984 йылдың 17 авгусында Карамай Чугучак округы һәм Или-Ҡаҙаҡ автономиялы округы составынан сығарылып, автономиялы район хөкүмәтенә туранан-тура буйһона башлай, бер үк ваҡытта райондарға бүлеү бөтөрөлә һәм Карамай ҡабаттан өйәҙ ҡалаһы була. 1990 йылдың 8 авгусында Карамай тағы ла ҡала округы статусын ала.
Халҡы
Халыҡ һаны 460 000 кеше (2015). Уның 75 процентын хандар (ҡытай) тәшкил итә, ҡалғандары — уйғырҙар, ҡаҙаҡтар, монгол, хуэйцзуҙар.
Административ-территориаль бүленеше
Карамай ҡала округы 4 районға бүленә, уларҙың береһе эксклав барлыҡҡа килтерә:
Климаты
Йәй ҡоро һәм эҫе. Йыллыҡ температура диапазоны −25 °C-тан 40°C-ҡаса тәшкил итә.
1994 йыл фажиғәһе
1994 йылдың 8 декабрендә кинотеатрҙа янғын сығыу һөҙөмтәһендә 323 кеше, шул иҫәптән 288 уҡыусы һәләк була. Был хәҙерге Ҡытай тарихында был иң ҙур фажиғәләрҙең береһе булып ҡала. 2009 йылда был ваҡиға тураһында «Карамай» документаль фильмы төшөрөлә.
Выру этносы флагы
Выру этносы флагы — Эстонияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Рәсәй һәм Латвия сигендә, йәшәгән выру халҡы флагы.
Дөйөм мәғлүмәт
Былар ҡыҙыҡлы
Флаг юғары ныҡлыҡтағы туҡыманан яһала (100 % полиэстер). Материал температураның үҙгәреүенә сыҙамлы, ҡояшта янмай, һәм ямғыр йәки ҡарға бирешмәй. Секундына 10-15 метрҙан ашыу ел иҫкәндә флагты флагштоктан төшөрөргә һәм бинаға индереп ҡуйырға, әгәр ундай мөмкинлек булмаһа — флагшток тирәләй урап, уны бау йәки башҡа төрлө ҡулайлама ярҙамында беркетергә кәңәш ителә.
Тарихы
Выру халҡы флагына ихтыяж 1980-се йылдар аҙағында көсәйгән выру теле һәм мәҙәниәте хәрәкәте менән бәйле барлыҡҡа килә. 2004 йылда флагтың варианты тәҡдим ителә, ул йәшел төҫтәге һары-зәңгәр-йәшел күк түңәрәктән ғибәрәт. Әлеге вариант ул ваҡытта ҡайһы бер интернет-сайттарҙа ҡулланыла. 2013 йылда рәсми этник символ сифатында флагтың икенсе варианты раҫлана.
Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы
Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы (Сафаргалин Таип Аюпович 1907 йыл — 19 август 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец, ефрейтор. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) кавалеры.
Биографияһы
'Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы Ҡоҙаш ауылында тыуа. 1941 йылда Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 64-се гвария уҡсылар дивизияһының 160-сы гвардия уҡсылар полкында, 54-се гвардия уҡсылар дивизияһында, 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының 4-се эскадронында ҡылыссы, пулеметсы булып хеҙмәт итә.
Иптәш Сәфәрғәлин немец оккупанттары менән һуғышта иҫ киткес ҡаһарманлыҡ һәм ҡыйыулыҡ күрһәтә. Алышҡа һәр ваҡыт беренселәр иҫәбендә бара. Курск өлкәһенең Озерки ауылы янында оборонала булып, дошмандың ун ике һалдатын юҡ итә. 1942 йылдың 19 ноябрендәге һуңғы һуғышта дошмандың бер танкын юҡ итә. Дошмандар менән көслө һуғыштарҙа ҡаты яралар ала. Ошо батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы 1942 йылдың 17 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
Пулеметсы ефрейтор Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы 1943 йылдың 19 авгусында Ростов өлкәһе территорияһында барған яуҙа һәләк була. Ростов өлкәһенең Куйбышев районы Елизветинка ауылында ерләнгән.
Земо Ходашени монастырь комплексы
Земо Ходашени монастырь комплексы — Грузияла, Кахетия төбәгендә Ахмета муниципалитетының Земо Хадашени ауылындағы монастырь комплексы. Ул ауылдан 7-8 км алыҫлыҡта, Гомбори һыртының төньяҡ битләүендә, урманда урынлашҡан. Комплекс башня-манараны, торлаҡ йорттарҙы һәм баҙҙы үҙ эсенә ала. Бөтә биналар ҙа төрлө кимәлдә урынлашҡан.
Изге Николай сиркәүе
Изге Николай сиркәүе нығытылған террасала колонналы стенала тора. XIII быуаттың икенсе яртыһында һуйырташтан төҙөлгән.
Өс сиркәү менән сиркәү - базилика (16 х 15 м). Урта сиркәү сиркәүҙең үҙенән ике тапҡыр ярымға ҙурыраҡ. Көнсығыш яҡта ярым түңәрәк һәм тигеҙ бейеклектәге  өс арка урынлашҡан. Ҡабырға нишалар күпкә бәләкәй һәм бер-береһенә беркетелгән ике таш менән ҡапланған. Көньяҡ стенала береһе көнбайышҡа, береһе төньяҡҡа ҡараған ике тәҙрә бар. Урта сиркәү бер инеү урыны менән тоташҡан.
Сиркәү уртаһында, бөтә киңлегендә тиерлек, тура мөйөшлө ҡапҡа бар (6,8 х 4,2 м). Төп инеү урыны көнбайыш стенала уйылған.
Һарай
Һарай ике ҡатлы, планында тура мөйөшлө (8м х 27,5м). Сиркәүҙән көнбайышҡа ҡарай 10 метр алыҫлыҡта тора. Ныҡ туҙған: көнбайыш диуары ғына тороп ҡалған. Беренсе ҡаттың диуарҙары инеү урынының урта өлөшөндә.
Аш-һыу бинаһы
Һарайҙан көнбайышҡа ҡарай аш-һыу бинаһынан (23,5 X 7,5 м) тик емереклектәр генә ҡалған. Был бина ҡоймаға терәлеп төҙөлгән.
Башня-манара
Башня-манара өс ҡатлы, квадрат формала. Көньяҡ-көнбайыш стенаһында киң инеү урыны бар (монастырға төп инеү урыны).
Монастырь ихатаһының көньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә торлаҡ биналарҙың емереклектәре ята.
Викторов Валерьян Николаевич
Викторов Валерьян Николаевич (12 август 1951 йыл, Канаш) — Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы ғәмәлдәге дәүләт советнигы (1996); иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор (1998).
Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы аппаратының беренсе урынбаҫары. 2014 йылда — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы аппараты етәксеһе вазифаһын башҡарыусы.
Биографияһы
1951 йылдың 12 авгусында Сыуаш АССР-ының Канаш ҡалаһында тыуған. Ағаһы Юрий — табип
Сыуаш дәүләт университетының физика-математика (1973) һәм тарих-филология (1981) факультеттарын тамамлай.
1991 йылдан алып Сыуаш АССР-ының иҡтисад буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1992-1994 йылдарҙа — Сыуаш ССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе; 1994 йылдың ғинуарынан 1996 йылдың ғинуарына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы рәйесе урынбаҫары; 1996 йылдың ғинуар-сентябрендә — Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһының эске һәм тышҡы сәйәсәт мәсьәләләре буйынса баш идаралыҡ начальнигы.
1996 йылдың сентябренән 2014 йылдың сентябренә тиклем — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы аппараты етәксеһе урынбаҫары. 1998 йылдың ноябрендә РФ Президентының тышҡы һәм эске сәйәсәт мәсьәләләре буйынса Баш идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 2014 йылдың февралендә аппарат етәксеһе вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 2014 йылдың октябренән — Санкт-Петербург тау университетының махсус программалар үҙәге етәксеһе.
Ғаиләһе
Атаһы — Н. И. Викторов — 1976 — 1988 йылдарҙа Сыуаш АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары. Ҡустыһы Юрий Николаевич Викторов — табип, медицина фәндәре кандидаты (2004), Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.
Ҡатыны — Гаврилова Людмила Михайловна — тарих фәндәре докторы, Мәскәү Кремленең «Ҡорал палатаһы»һының ғилми-һаҡлау бүлеге мөдире. Ҡайныһы Гаврилов Михаил Яковлевич— РСФСР мәктәптәре атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Өс балаһы бар.
Ҡуяшты
Ҡуяшты — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәндем йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иловай
Иловай — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының уң ярына тамағынан 323 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәрәхетдинов Хәмәт Фәрәхетдин улы
Фәрәхетдинов Хәмәт Фәрәхетдин улы (25 декабрь 1903 йыл — 27 июнь 1986 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, тимерсе.
Биографияһы
Хәмәт Фәрәхетдин улы Фәрәхетдинов Асҡын районы Ҡашҡа ауылында 1903 йылдың 25 декабрендә тыуа. Хәмәт ғәрәпсәнән — маҡтаулы. Парта артына ултырып белем ала алмаһа ла, үҙ аллы уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. Тыуған ерендә төрлө эштәр башҡарырға тура килә уға. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Ул үҙ теләге менән фронтҡа алыуҙарын һорап ғариза яҙа. Ғариза кире кағыла, «Һин ошонда кәрәк, үҙебеҙ саҡырырбыҙ», -тигән яуап ала. Уға «бронь» бирелә. Һуғыштың тәүге көндәрендән үк Асҡындан бик үк алыҫ булмаған Пермь өлкәһе Щучье-Озеро станцияһынан фронтта кәрәк әйберҙәр менән тәьмин итеү бурысы йөкләтелә. Станцияға илтеп, Ҡыҙыл Армия яуғирҙәренә кәрәк әйберҙәр оҙата ул.
Ғаилә хәле
Ҡариҙел районы Яңы Аҡбүләк ауылынан булған Гәйниямалды (1908 йылғы) тормош иптәше итеп һайлай һәм 1931 йылда тормош ҡора. 1933-се йылда ҡыҙҙары Мәҡсүдә тыуа.
Хәрби хеҙмәте
Асҡын районы хәрби комиссариаты ҡарары менән 1942 йылдың февралендә фронтҡа саҡырыу килә. Авиамоторист булып хеҙмәт итә. Ул ҡаты яралана. Госпиталдән терелеп сығып, йәнә сафҡа баҫа. Икенсе тапҡыр янған танкта ҡала, арҡаһы бешә, яралары төҙәлһә лә, йөйҙәре ҡала. Биҡ оҙаҡ госпиталдә ятырға тура килә уға. Терелеп сыға. Һул яҡ беләгендә патрон ярсығы һиҙелеп, беленеп тора ине, тиҙәр улдары. Дәһшәтле һуғыш барған мәлдә ошо юлдарҙы үтеп ул 112-се легендар Башҡорт кавалерия дивизияһына килеп эләгә. Яугир, ауылдашы Әҙмәғолов Мөхәмәт менән осраша. Аттар ҡарай, тимерсе була. Еңеү көнөн ул ошо дивизия составында Берлинда ҡаршы ала.
Һуғыштан һуңғы тормошо
1945 йылдың көҙөндә ул күкрәгенә орден — миҙалдар тағып, тыуған ауылына ҡайта. Тормош иптәше Гәйниямал көтөп ала. 5 бала(3 ҡыҙ һәм 2 малай) тәрбиәләй улар. «Молотов» исемендәге колхозда эш башлай. Унан Урмияҙ ауылында МТС төзөлә. 1957 йылдың яҙынан халыҡ Урмияҙ совхозы эшселәренә әйләнә. 1965 йылда Урмияҙ совхозы ике совхоз итеп бүленә. Үҙәге Ҡашҡа ауылында булған «Төй» совхозы ойошторола. Тимерсе һөнәрен дауам итә. Беренселәрҙән булып махсуслаштырылған станокта йөн тетеү эшен яйға һала. 1963 йылда хаҡлы ялға сыға. 1986 йылдың 27 июнендә, 83 йәшендә вафат була.
Ҡарағайкүл (ауыл, Ҡоншаҡ районы)
Ҡарағайкүл (Карагайкуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Цхемлар күпере
Цхемлар күпере — урта быуат таш күпере, Мачахела йылғаһы ярында, Хелвачаури муниципалитетының Цхемлар ауылында,  Ачарисцкали ауылынан 7-8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. XII буатта төҙөлгән.
Халыҡ күпер менән XX быуаттың 60-сы йылдарына тиклем файҙалана, һуңынан яңы күпер төҙөлә.
Тасуирламаһы
Күперҙең оҙонлоғо 19,6 м, һыу кимәленән бейеклеге 5,55, киңлеге -1,40 м тәшкил итә.
Күпер һуйырташтан һәм сланец таштан төҙөлгән.
Күпер бейек булмау сәбәпле йылғаға тәкәләр һәм төҙөлөш баҫмалары ҡуйырға  мөмкин була.
Цхемлар күпере башҡа күперҙәрҙән таш өйөмдәре, ҙур булмаған бейеклеге менән айырылып тора.
Күпер 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге  мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
2008 йылда Цхемлар күперенә реставрация эштәре үткәрәләр
Сеноборка
Сеноборка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының уң ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Новогеоргиевка (Ишембай районы)
Новогеоргиевка (Новогеоргиевка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 116 кеше. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453220, ОКАТО коды — 80231875005.
Тарихы
Ауылға Белоруссиянан килгән күскенселәр нигеҙ һалған. Тәүгеләрҙән булып Хомченко ғаиләһе була. Төпләнгән ерендә 1900 йылдан алып 1910 йылға тиклем Яңы Георгиевка ауылы барлыҡҡа килә. Бында тәүге йорттарҙы дүрт ағалы-ҡустылы Хомченколар төҙөгәндәр: Абрам, Гордей, Герасим һәм Зиновей. Һуңыраҡ Белоруссиянан яңы күскенселәр йәнәшәлә Козловка, Ивановка, Новоивановка, Орловка, Покровка һәм башҡа ваҡ тораҡ пункттар төҙөгәндәр. Урындағы ерле башҡорттар малсылыҡ, емеш-еләк йыйыу, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән. Белорустар башлыса бойҙай, тары, һоло, арыш үҫтергән. Совет власы йылдарында ауыл халҡы «Берекмә» колхозында эшләй. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1990 йылдың 9 октябрендәге «Ишембай районы Сәлих һәм Урман-Бишҡаҙаҡ ауылдары сиктәрен үҙгәртеү тураһында» No  6-2/347 указы менән, Яңы Георгиевка ауылы Сәлих ауыл Советынан Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советына күсерелә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл Ишембай — Петровский автомобиль юлының ике яғы буйлап урынлашҡан. Буҙайғыр йылғаһының ҡушылдығы Һалҡын шишмә аға, ул тик яҙ (март-май) ҡар ирегән мәлдә генә аға.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Иҫтәлекле урындары
Ауылдан 5 км алыҫлыҡта Торатау шиханы урынлашҡан, тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Замятин Евгений Николаевич
Замятин Евгений Николаевич (22 ғинуар 1947 йыл — 1993 йыл) — СССР шағиры, журналист, мөхәррир.
Биографияһы
Евгений Николаевич Замятин 1947 йылдың 22 ғинуарында Киров өлкәһе Замятино ауылында тыуған Ун биш йәшенән ул эшләй башлаған. Урта мәктәптең туғыҙ класын тамамлағандан һуң, 1966 йылда Ҡаҙағстанға китә һәм Караганда металлургия комбинатында балта оҫтаһы, аҙаҡ Ермаковский ГРЭС-ында төҙөүсе булып эшләй.
1969 йылда 22 йәшендә Алматы ҡалаһында «Я не видел отца» тәүге шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Урал хәрби округындағы армия хеҙмәтенән һуң яҙыусы А. П. Бондиндың йорт- музейының мөдире булып эшләй. Һуңынан Түбәнге Тагил металлургия комбинатында заточник булып эшләү менән бергә киске мәктәптә уҡый. 1974 йылда Свердловск ҡалаһында Е. Н. Замятиндың «Дикотравье» тигән икенсе шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. 1974 йылда А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының ситтән тороп уҡыу бүлегенә инә. Шул уҡ 1974 йылда Сахалинға күсеп китә һәм профессиональ әҙәбиәтсе карьераһын башлай, тәүҙә әҙәби хеҙмәткәр булып, аҙаҡ «Ленинское слово» гәзитенең мөхәррире булып эшләй. 1977 йылда Мәскәүҙә Е. Н. Замятиндың «Перекат» тигән өсөнсө шиғыр китабы баҫылып сыға. 1979 йылда ул СССР Яҙыусылар союзына алына. 1980 йылда уның «Одолень» тигән дүртенсе шиғыр китабы Южно-Сахалинскиҙа донъя күрә.
1985 йылда Е. Н. Замятин Амур өлкәһенең Талакан ҡасабаһына күсенә, унда «Амурский гидростроитель» гәзите мөхәррире булып эшләй. Һуңғы шиғырҙар китабы — «Рунный ход». КПСС ағзаһы.
Вильнюс
Ви́льнюс (лит. Vilnius, 1918 йылға тиклем — Ви́льна, 1919—1939 йылдарҙа — Ви́льно , Wilno) — Литваның баш ҡалаһы. Вильнюс ҡала үҙидараһы муниципаль берәмеген тәшкил итә.
Ҡалала 539 939 кеше (2014 йыл) йәшәй, был ил халҡының 18 процентын тәшкил итә; ҙурлығы буйынса Риганан һуң Балтик буйы илдәрендәге икенсе ҡала. 2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йәшәүселәрҙең 63,2 % литовтар, 16,5 % поляктар, 12 % урыҫтар.
Литваның көньяҡ-көнсығышында, Вильня йылғаһының Вилияға ҡойған ерендә, Белоруссия менән сиктән йыраҡ түгел урынлашҡан. Фараздар буйынса, ҡала исеме йылға атамаһынан алынған. Илдең төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡала Литваның эске тулайым продуктының өстән берен, ә бөтә Вильнюс өйәҙе — 38 процентын етештерә.
Тарихы
Ҡаланың төрлө өлөшөндә үткәрелгән археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, хәҙерге Вильнюс биләмәләрендәге боронғо кешеләр йәшәгән осор мезолит дәүеренә ҡарай. Ҡала көнсығыш литва убаларының (кургандарының) иртә урта быуат феодализмға тиклемге мәҙәниәтенә ҡараған территорияһында урынлашҡан. Ҡалала ундан артыҡ уба асылған.
Яҙма сығанаҡтарҙа ҡала беренсе тапҡыр XIV быуаттың беренсе сирегендә телгә алына. Был ваҡытта ул бөйөк литва кенәздәренең даими торған урыны (резиденцияһы) һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең баш ҡалаһы була. 1316—1341 йылдарҙа хакимлек иткән кенәз Гедимин 1323 йылдың 25 ғинуарында латин телендә яҙған хатында Вильнуны үҙенең баш ҡалаһы тип атай. Шулай итеп, был көнгә ошо кимәлгә еткән ҡалаға XIII быуатта нигеҙ һалынған булыуы мөмкин.
Поляк короллеге һәм Бөйөк Литва кенәзлеге федерацияһы булған Речь Посполитая дәүләтен Австрия, Пруссия һәм Рәсәй 1795 йылда өсөнсөгә бүлешкәндән һуң, Вильна Рәсәй Империяһы составына инә. Башта (1795—1797) ул Вилен губернаһының, аҙаҡ Литва (1797—1801), Литва-Вилен (1801—1840), ә 1840 йылдан яңынан батшалыҡтың Төньяҡ-Көнбайыш крайына ҡараған Вилен губернаһының административ үҙәге була.
XIX һәм XX быуаттар киҫешкән осорҙа Вильна литва дәүләтселелегенең мәҙәни һәм сәйәси яҡтан яңырыу үҙәгенә әйләнә. 1904 йылда литва телендә латин хәрефтәре менән яҙыуҙы тыйыу бөтөрөлгәс, бында литва телендәге «Вильняус жинёс» (урыҫса «Виленские вести», башҡортса «Вилен хәбәрҙәре») исемле тәүге гәзит сыға башлай.
Миловка (Өфө районы)
Миловка (Миловка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2767 кеше. Почта индексы — 450519, ОКАТО коды — 80 252 835 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сафин Мансур Ғәзиз улы
Сафин Мансур Ғәзиз улы (Сафин Мансур Газизович 1908 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. 1942 йылдың 10 июлендә хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Сафин Мансур Ғәзиз улы 1908 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бөрйән районы Байғаҙы ауылында тыуа. 1941 йылдың 30 ноябрендә Бөрйән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 312 кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында, 275-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
Ҡыҙылармеец Сафин Мансур Ғәзиз улы 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең 2‑се Тербун районында (хәҙер Липецк өлкәһе, РФ) хәбәрһеҙ юғала.
Удыч (йылға)
Удыч (Удич) — Украиналағы йылға. Черкассы өлкәһенең Христиновка районы һәм Винница өлкәһенең Теплык һәм Бершадь райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 56 километр. Бассейн майҙаны - 681 км².
Украин бейеүе
Фольклор һәм сәхнә бейеүҙәре
Фольклор һәм сәхнә бейеүҙәренең дөйөм һәм айырмалы һыҙаттары була. Фольклор бейеүе — хистәр, кәйеф, эмоцияларҙы  урғылтып сығарылыу әмәле һәм бындай бейеүҙе,  тәү сиратта,   кеше үҙе өсөн башҡара, һуңынан ғына – тамашасы (төркөм, йәмғиәәт) өсөн башҡарыла. Фольклор бейеүе тарихи ваҡиғаны кәүҙәләндерә, уның килеп сығыуының сәбәбе йола була, йола бейеүҙәре — теләһә ҡайһы ритуалдың  айырып алғыһыҙ  өлөшө. Сәхнә бейеүе, тәү нәүбәттә, тамашасы өсөн ҡуйыла һәм  башҡа стилдәрҙән, сәхнә ысулдарынан, акробатика элементтарынан  ғибәрәт була. Украин халыҡ бейеүендә йыш ҡына ярыш элементы һүрәтләнә: ике егет, егет менән ҡыҙ йәки бейеүсе менән музыкант араһында, мәҫәлән. Сәхнә бейеүендә иһә хореограф бындай ярышты аңлы рәүештә бейеү сюжеты элементы булараҡ ҡуя ала.
Тарихы
Тәүге бейеүҙәр кешеләрҙең уҙ – ара һәм  аллалар менән  аралышыу  ысулы булараҡ барлыҡҡа килгәндәр. Бейеү хәрәкәттәре шулай уҡ хайуан - ҡоштарҙың хәрәкәттәрен имитациялап күрһәтеүҙән үҫешкән, ә һуңғараҡ — ниндәйҙер хеҙмәт барышын ишара, ҡул хәрәкәттәре аша сағылдырған. Иң тәүге бейеү, шулай уҡ йыр ҙа, магик ролен уйнаған, шуға күрә миҙгел – йола бейеүҙәре араһында  бик күп архаик һыҙаттар һаҡланып ҡалған. Триполь мәҙәниәте  рәсемдәрен  Украиналағы бейеү сәнғәтенең  иң боронғо эҙҙәре тип әйтеп була. Триполь эпохаһының рәсемдәрендә бер ҡулын талияға ҡуйған, икенсеһен баш артына һалған кеше фигуралары кәүҙәләндерелгән. Нәҡ ошондай хәрәкәттәр замана бейеүҙәрендә лә осрай. Бейеүселәр һәм музыканттар һүрәттәре Киевтағы София соборында   XI быуат фрескаларында бар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, IV быуатҡа ҡараған Мартынов кладынан көмөш фигуралар бейеү хәрәкәттәренең береһен күрһәтә:   ярым сүкәйгән хәлдә аяҡтары  тарбайтылған  һәм ҡулдары янбаштарына һалынған. Бейеү һүрәттәрен боронғо яҙмаларҙың күп кенә миниатюраларында күреп була. Йылъяҙмасылар боронғо бейеүҙәр тураһында яҙма хәбәрҙәр ҡалдырғандар, улар бейеү хәрәкәттәрен “ырғыу ҙәм тапаныу”, “типтереү һәм бейеү”, “арҡа уйнатыу”, “бейеү һәм шапылдатыу” тип исемләйҙәр. -христиан йылъяҙмасылар бындай әрәкәттәрҙе “шайтандан” йәки “мәжүси” тиҙәр. Тәүтормош осорҙағы бейеүҙәр боронғо ғибәҙәт ҡылыу менән тығыҙ бәйләнештә булған тип әйтеп була.
Колодезная
Колодезная — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Воронеж йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Украин бейеүе
Бейеүҙәр йола элементы булараҡ
Волынь ҡалаһы (1582) сиркәү ғибәҙәтендә ҡулланған бер мәжүси йола ҡалдығы тураһында Ян Ласицкий яҙып ҡалдырған. Ул төнгө ун бер тирәһендә үткәрелгән никахлашыу тураһында хәбәр итә. Йәштәрҙе сиркәүгә һыбыҙғысылар оҙатып килгән. Сиркәү йолаһын үтәгәндән һуң, священниккәбер сеүәтә баллы эсемлек бирәләр, ул йәштәр һаулығы өсөн ауыҙ итә һәм уларҙың үҙҙәренә эсеп бөтөрөү өсөе бирә. Шунан кәләштең башынан йәшел тажды сисеп алып тапай башлайҙар — быныһы  ҡыҙ ваҡыты менән хушлашыу була. Священник йәштәрҙе ҡулдарынан ала ла бейеүгә төшөрә, ҡалғандары ҡулға – ҡул тотоношоп улар артынан рәткә баҫып бейеүгә ҡушылалар. .
Колодезная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Украин бейеүе
Бейеүҙәр йола элементы булараҡ
Мәҫәлән,  “Түңәрәк” һәм  “Бойҙайҙы изгеләндереү” гуцул бейеүҙәре. Символикалары менән был ике бейеү бер – беренә оҡшаған. “Бойҙайҙы изгеләндереү” бейеүен Рыштау байрамында көслө, һау ирҙәр башҡарған: аҡ плахтала (туҡыма) бойҙай һалынған, уның тирәләй ҡулға – ҡул тотоношоп ҡояш әйләнәһенә ҡарай  ритуаль бейеү башҡарыла, был бейеү бойҙайға уңдырышлы магик көс бирә. Артабан өшкөрөлгән бойҙайҙы хужабикәнең итәгенә һалалар. Бейеүҙең мәғәнәһе шунан ғибәрәт: ир кешенең — аталандырыу, ҡатын – ҡыҙҙың тыуҙырыусы көсөн сағылдыра. Яҙ еткәс, ошо изгеләндергән бойҙайҙы хужа башҡа төрлө сәсеү бойҙайы менән бергә бутап, баҫыуға сәсә.