cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Румыния короллеге
Халҡы
Румынияла халыҡ һаны артымы XIX быуат аҙағында юғары була. 1890 йылда илдә 5 300 000 кеше йәшәй, 1900 йылда — 6 000 000, 1910 — 6 900 000 , 1915 — 7 800 000 кеше. 1921 йылда илдәге халыҡ һаны ҡырҡа арта, башлыса алдағы йылдарҙа биләмәләр киңәйеүе иҫәбенә, һәм 15 һәм 600 000 кеше тәшкил итә. 1939 йылда дәүләттә 19 900 000 кеше йәшәй. Төньяҡ Трансильвания, Көньяҡ Добруджа, Төньяҡ Буковина һәм Бессарабия Румыния составынан сығарылғандан һуң дәүләт халыҡ һаны ҡырҡа кәмей һәм 13 600 000 кеше тәшкил итә. Төньяҡ Трансильвания кире ҡайтарыуҙан һуң (1946 йылда монархияны бөтөрөү алдынан) Румыния халҡының һаны ҡабаттан арта һәм 15 800 000 кеше тәшкил итә. Румыния халҡының төп нигеҙен румындар тәшкил итә, уларҙың һаны төрлө йылдарҙа төрлөсә була: 71,9%-тән алып (1930) 92,2 %-ҡа тиклем (1899). 1918 йылда һан буйынса йәһүдтәр икенсе урынды биләйҙәр (яҡынса 5 %). 1918 йылдан һуң һан буйынса трансильван венгрҙары (секейҙар һәм чангоштар) икенсе урында булалар, артабан — немецтар һәм дүртенсе урында — йәһүдтәр. ң короле венгрҙар (секей һәм чангоштар), йәһүдтәр дүртенсе урынды биләй. 1930 йылда Румынияла венгрҙарҙың һаны 1 400 000 кеше булған, йәғни дөйөм һандың 7 %; немецтар — 4,1 %, йәһүдтәр — 4 %. 1930 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, русиндар һәм украиндар — 3,2 %, урыҫтар — 2,3 %, болгарҙар — 2 % тәшкил итә. Шулай уҡ Румынияла төрөктәр, гагауздар, чехтар, словактар, сербтар, хорваттар, словендар, поляктар, татарҙар, әрмәндәр, албандар һәм башҡа халыҡ вәкилдәре йәшәй. 1930 йылда короллек халҡының 73 проценты туған теле румын телен атай, 8,6 % — венгр, 4,2 % — урыҫ, 3,6 % — украин, 2,9 % — идиш, 2 % — болгар, 1,6 % — төрөк һәм татар. Халыҡ иҫәбе буйынса, Румыния халҡының 72 % православие динен тота, 7,9 % — грек-католицизм, 6,8 % — рим-католик, 3,9 % — кальвинизм, 2,2 % — лютеранлыҡ.
Тарих башы һәм короллекте иғлан итеү
Ғосман империяһының вассал Берләшкән Валахия һәм Молдавия кенәзлеге 1859 йылда барлыҡҡа килә, уны Александру Куза булдыра. Александру Куза — берләшкән Румынияның беренсе хакимы, дәүләтте булдырғандан һуң аграр реформаларын үткәрә башлай. Әлеге реформалар баярҙарҙың ризаһыҙлығын иыуҙыра. сөнки улар ҙың ер биләмәләре кәметелә.1864 йылда Куза дәүләт түңкәрелеше яһай, уның хакимлығы менән риза булмаған баярҙарҙы Милли йыйылыштан ҡыуа һәм бөтә тулылыҡта власты үҙ ҡулдарына ала. Баяр оппозицияһы яуап итеп, «Ҡот осҡос коалиция» төҙөй. 1866 йылда коалиция иң юғары вазифалы армия чиндары менән Кузаны кенәзлектән ҡыуып сығаралар.
Яңы домнитор итеп Кароль I һайлана. 10 майҙа ул Бухарестҡа килә һәм шундуҡ буш тәхетткә ултыра. 1878 йылда уның етәкселегендә дәүләт бойондороҡһоҙлоҡ яулауға өлгәшә. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң өс йылдан кенәзлек конституцияһына төҙәтмәләр индерелә, уларға ярашлы Кароль I король булыу мөмкинлеген ала. 1881 йылдың 10 майында, Кароль I-нең Бухарестҡа килеүенең һәм берләшкән Валахия һәм Молдавия кенәзлеге кенәзе итеп иғлан ителеүенең өс йыллығын билдәләгән көндө, тантаналаы тәхеткә ултырыу үткәрелә. Кенәзлек Румыния короллегенә әүерелә.
Крәҫтиән болалары
XIX быуатта румын йәмғиәтенең һәм иҡтисадының тиҙләтелгән үҫеше күҙәтелә. Шуға ҡарамаҫтан, крәҫтиәндәрҙең хәлеҡәнәғәтләнерлек булмай. Өлөшләтә был хәл Александру Кузаның 1860-сы йылдарҙағы ярты-йорто аграр реформалары менән аңлатыла. Ул реформаларҙы үткәреүгә баярҙар ҡамасаулай. Ул ваҡытта крәҫтиәндәргә бик бәләкәй ер биләмәләре бирелә, ҡайһы берҙәре бөтөнләй ерһеҙ ҡала. Арбанғы тиҫтәләрсә йылдар дауамында баярҙарҙың йоғонтоһо көсәйә бара, шуның менән бергә крәҫтиәндәргә лә баҫым кәмемәй.
Былар барыһы ла 1888 йылғы крәҫтиән ихтилалына килтерә. Әммә был бола ауыл хәлен яҡшыртмай. Статистика буйынса, 1907 йылға ҡарата крәҫтиәндәрҙең 23,8 % ергә хужа булмай, ә, ә 33,7 % тик 0,5 гектарҙан 3 гектарға тиклем генә ергә эйә була. 1888 йылдан һуң крәҫтиәндәрҙең ризаһыҙлығы көсәйә һәм 1907 йылда ҙур ихтилалға әүерелә. Башта ул Молдованың төньяҡ өлөшөн генә үҙ эсенә ала, ләкин һуңынан Влашка, Олт, Телеорман һәм Дож жудецтарына ла йәйелә. Ихтилал армия тарафынан ҡаты баҫтырыла. Крәҫтиән болалары ид хакимдарын 1913 йылда эре ер хужаларынан шәхси ерҙәрҙе тартып алыуға һәм уларҙы крәҫтиәндәрҙең ерһеҙ ҡатламдарына таратырға мәжбүр итә. Әммә реформа һуҙыла, уны бойомға ашырыу 1917 йылда Фердинанд I хакимлығында ғына үткәрелә. Ысынында ерҙе тартып алыуға тик 1921 йылда ғына күсәләр.
Икенсе Балҡан һуғышы
1912 йылда Румыния менән күрше Балҡандарҙа Беренсе Балҡан һуғышы тоҡана, уның төп сәбәбе булып балҡан дәүләттәренең (Сербия, Черногория, Греция, Болгария) үҙ составына көсһөҙләнгән Ғосман империяһының эре Европа биләмәләрен индереүгә ынтылышы тора, был ерҙәрҙә башлыса Балҡан союзының ерле халыҡтары йәшәй. 1912 йылдың октябренән уғыш һөҙөмтәһендә Төркиә Европалағы барлыҡ тиерлек үҙенең биләмәләрен Балҡан союзына бирә. Беренсе Балҡан һуғышы барышында Румыния, Болгария менән Румынияның үҙ-ара мөнәсәбәттәре насарая, сөнки Румыния Көньяҡ Добруджаға дәғүәләрен белдерә (Добруджа халҡының бер өлөшө румындар була). Румыния яғынан Болгарияға һуғышҡа килтерерҙәй сәйәси баҫым көсәйә.
1913 йылдың йәйендә Балҡандарҙа кризис башлана, көрсөк элекке төрөк биләмәләрен Балҡан союзы дәүләттәре араһында бүлешешеү менән бәйле була. Болгарияның элекке союздаштары менән ҡаршылыҡтары булыуға күрә, тегеләр яңы һуғышта уға ҡаршы сығалар. 29 июндә хәрби ғәмәлдәр башлана. Румыния күрше Болгариялағы ваҡиғалар менән оҫта файҙалана. 12 июлдә төрөк ғәскәрҙәренең көньяҡтан Болгарияға бәреп инеүе Румынияға юлдар аса һәм 14 июлдә генерал Александру авареску етәкселегендә румын ғәскәрҙәре Дунай аша болгар территорияһына сыға. Добруджа бик еңел генә яулана, румын частары унда бер ниндәй ҡаршылыҡ күрмәйҙәр, сөнки болгар ғәскәрҙәре тулыһынса тиерлек илдең көнбайышында, Сербия һәм Болгария сиктәрендә, туплана. Һуғышты тиҙләтер өсөн Румыния Варна һәм София йүнәлешендә ике кавалерия корпусын ебәрә. Болгарияның көньяҡ-көнсығышындағы ҡотолғоһоҙ хәл, шулай уҡ румын кавалерияһының Софияға табан йылдам һөжүме болгар етәкселеген 29 июлдә капитуляцияға ризалашырға мәжбүр итә. Бухарестта солох һөйләшеүҙәре башлана, уларҙың барышында ҡаршы тороусылар шарттарында солох килешеүе төҙөлә, һуғыш һөҙөмтәләре буйынса Румыния, Көньяҡ Добруджаны алып, үҙенең сиктәрен киңәйтәа. Кампания барышында румын ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары ҙур булмай, барыһы 2000 кеше үлтерелә һәм яралана (һалдаттарҙың күбеһе яралана).
Һуғыш араһындағы Румыния
Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң румын властары алдында яңы маҡсат барлыҡҡа килә — милли әҙселек вәкилдәренең күпселеге (венгрҙар, немецтар, поляктар, украиндар) йәшәгән яңы территорияларҙы үҙләштерергә кәрәк була. Румыния властары румынлаштырыу юлынан китәләр. Һуғыштар араһындағы осорҙа Румынияла ике конституция ҡабул ителә — 1923-сө йылғы һәм 1938-сы йылғы. Улар икеһе лә бөтә граждандарҙың, миллли сығышына ҡарамай, тиңлеген иғлан итәләр. Короллектә бер нисә дөйөм румын һәм урындағы партиялар эш итә. Әммә 1938 йылда күп партиялылыҡ бөтөрөлә. Башта 1938 йылдың 16 февралендәге декрет дәүләт эш хаҡын алған һәр кемгә сәйәси пропаганда менән шөғөлләнергә, сәйәси партияларҙа һәм сәйәси манифестацияларҙа ҡатнашыу тыйыла. Шул уҡ йылдың 31 мартында бөтә партиялар бөтөрөлә, ә 14 апрелдә дәүләт ҡоролошон үҙгәртеү буйынса пропаганда тыйыла. Артабан, 1938 йылдың 15 декабрендә, декрет берҙән-бер сәйәси партияһын булдыра — Милли яңырыу фронты (венгр һәм немец секциялары менән).
Иҡтисады
Аҡса берәмеге — лей:
Мәҙәниәт һәм матбуғат
Румын мәҙәниәтен үҫтереүгә этәргес көс XIX быуат уртаһында бирелә. Төп үҫеш йүнәлештәренең береһе булып румын әҙәбиәте тора. XIX быуат аҙағындағы румын әҙәбиәте классиктары — В. Александри, И. Крянгэ, Н. Филимон, А Одобеску, М.Эминеску. Шулай уҡ Г. Кожбук, М. Садовяну һәм башҡалар киң билдәлелек алалар. Параллель рәүештә әҙәбиәткә һиҙелерлек йоғонто яһаған матбуғат үҫеше бара. Һөҙөмтәлә XIX быуаттың икенсе яртыһында демократик үҙгәртеп ҡороуҙар һөҙөмтәһендә цензура кимәле түбәнәйтелә. Шуның арҡаһындаРумынияла төрлө йүнәлештәге бик күп яңы гәзит сығарыла башлай, улар араһында күп тиражлылары — «Ромыния литерарэ», «Стяуа Дунэрий», «Ромынул», «Адевэрул», «Универсул», «Диминяца». Бынан тыш, Румын дәүләтенә тиклем барлыҡҡа килгән «Ромыния виитоаре» һәм «Жунимя ромынэ» гәзиттәрен нәшер итеү дауам итә. «Пункт», "Вяца Ромыняскэ"журналдары сыға башлай. Румын сәйәси партиялар барлыҡҡа килеү менән периодик баҫмаларҙың сәйәси яҡтан айырымланыуы бара. Мәҫәлән, 1940 йылғы түңкәрелеше алдынан бик күп про-фашист гәзиттәре һәм журналдары баҫтырыла башлай («Порунка времий», «Кувынтул», «Гындиря»һәм башҡалар) ХХ быуат башында милли әҙселектәр өсөн уларҙың туғн телдәрендә тәүге гәзиттәр сыға. 1928 йылда Румынияла радиотапшырыуҙар башлана.
Берләшкән кенәзлек осоронда 1866 йылда Румын филармонияһын булдырыу менән румын музыкаһы үҫеше башлана. Авторлыҡ музыкаһында халыҡ ижады киң таралыу ала. Композитор Ч. Порумбеску үҙенең әҫәрҙәрен ижад иткән саҡта халыҡ музыкаһына нигеҙләнә. Тағы ла бер данлыҡлы композитор — 1884 йылда беренсе румын опера труппаһына нигеҙ һалған Д. Энеску.
Радиотапшырыуҙар
Румыния радио-телефон тапшырыуы йәмғиәте (Societatea de Difuziune Radiotelefonică din România) (1936 йылдан — Румын радиотапшырыуҙар йәмғиәте (Societatea Română de Radiodifuziune)), үҙ эсенә түбәнге радиостанцияларҙы ала:
Фән һәм мәғариф
Белем биреү системаһында ҙур үҙгәрештәр берләшкән кенәзлек осоронда уҡ үткәрелә. Бер нисә юғары уҡыу йорто төҙөлә, шулай уҡ мотлаҡ башланғыс белем биреү индерелә. 1860—1870 йылдарҙағы сәйәсәтте властар артабанғы йылдарҙа ла дауам итә. 1899 йылдан алып 1914 йылға тиклем наҙанлыҡты бөтөрөүҙең юғары темптары күҙәтелә. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң мәғариф системаһы үҫешендә ҡабаттан алға китеш башлана. 1920 йылда наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса процесс яңыра. 1930 йылда яҡынса 75 % ҡала халҡы һәм 50 % крәҫтиәндәр грамоталы була, грамоталылыҡтың дөйөм кимәле 51,1 % тәшкил итә. Уҡымышлы халыҡтың 83 проценты — башланғыс белемле, 8,6 % — урта, 3,2 % — урта махсус һәм 3 % — юғары.
Халыҡ грамоталылығы кимәлен күтәреү маҡсатында 1924 йылда башланғыс мәктәптәрендә дүрт йыллыҡ башланғыс мәктәп курсы урынына ете йыллыҡ курсы индерелә, мәктәпкә барыуы мотлаҡ һанала. Шулай уҡ дәүләтсит илдә белем алған студенттар стипендяһына аҡса бүлә. Һуғыштар араһындағы Румынияла белем алыу даими рәүештә мәғариф сығымдарын арттырыу һәм яңы мәктәптәр асылыу иҫәбенә барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә 1919 йылда илдә белем биреү учреждениеларында румынлаштырыу башлана. 1919—1921 йылдарҙа Буковиналағы 168 башланғыс мәктәптәренең 93-е румын уҡытыу теленә күсерелә. 1925—1927 йылдарҙа Австрия хакимлығы осоронда ғәмәлдә булған украин мәктәптәре юҡҡа сыға,ә шәхси мәктәптәрҙә мотлаҡ румын телен уҡытыу һәм ҡайһы бер предметтарҙы румын телендә алып барыу индерелә. 1930-сы йылдар аҙағында тел сәйәсәте бер аҙ йомшара — 1938 йылдың 1 майында милли әҙселектәр өсөн Генераль комиссариаты булдырыла, ә 1940 йылдың апрелендә Черновцы университетында һәм мәктәптәрҙә өлөшләтә украин телен уҡытыу рөхсәт ителә.
Дин
Динлеләрҙең күпселеге Румын православие сиркәүенә (Biserica Ortodoxă Română) ҡарайҙар һәм православие динен тота:
1919 йылға тиклем католиктар Изге Престолдың тура буйһоноуында булған Бухарест архиепархияһы һәм Яссы епархияһы ҡарамағында була. 1930 йылда Румынияла католик сиркәү структураһы түбәндәгесә була:
Протестанттар ҡарай:
Сиражетдинов Әнүәр Ғата улы
Әнүәр Ғата улы Сиражетдинов (1918 йылдың июлендә, элекке Өфө губернаһы, хәҙерге Шишмә районы Сыуалкип ауылында тыуған)  — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Ҡыҙыл йондоҙ, Ватан һуғышы, Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, өлкән лейтенант, батарея командиры.
Биографияһы
1936—1940 йылдарҙа йәш егет Өфөнөң 59-сы мәктәбендә уҡытыусы булып эш башлай.
Һуғыштан бер йыл алда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хеҙмәтен Приморье крайы менән Амур өлкәһендәге Ҡыҙыл байраҡлы 1-се һәм 2-се армияларҙа башлап ебәрә. Курсант, взвод командиры, батарея командиры урынбаҫары, батарея командиры була. 1941 йылдан 1945 йылға саҡлы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 158-се артиллерия полкы, Башта 204-се уҡсылар дивизияһы, һуңыраҡ, 1943 йылдың 5-12 июле араһында ғына дивизия Белгород ҡалаһы эргәһендә дошмандың 101 танкыһын янгдырған һәм 102-һен сафтан сығарған. Ошонда ғына 12420 фашист һалдаты шунда әжәлен тапҡан. Шул ҡаһарманлығы өсөн 204-се уҡсылар дивизияһы 78-се гвардия уҡсылар дивизияһы тигән яңы маҡтаулы исемгә лайыҡ булған. Әнүәр Ғата улының яу юлы, Белгородтан һуң, Красноград, Кировоград ҡалалвры, Көнбайыш Украинаның Тернополь, Львов, Польшалағы Дембица, Ченстоховка аша үткән. Курск дуғаһында, Украинала, Румынияла, Польшала алышҡан. 1945 йылдың 13 ғинуарында ҡаты йәрәхәтләнә, Еңеү хәбәрен госпиталдә ишетә.
Ә. Ғ. Сиражетдиновтың батырлығы тураһында
Юғары баш командующий Сталин иптәш өлкән лейтенант Ә. Ғ. Сиражетдиновҡа Белгород өлкәһендә немец-фашист ғәскәрҙәренең йәйге һөжүмен кире ҡағыуҙа, Белгородты, Харьковты, Красноградты азат итеүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн дүрт мәртәбә рәхмәт белдергән.
Тыныс тормоштағы хеҙмәт батырлығы
Һуғыштан һуң Әнүәр Ғата улы Сиражетдинов комсомол, партия эшендә ихлас янып хеҙмәт итте. Партия һәм совет органдарына, шул иҫәптән депутат булып һайланған:
Һары
Һары — төҫ.
Черный Лух
Чёрный Лух — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишетеү һәләтенең боҙолоуы
Ишетеү һәләтенең боҙолоуы — тауыштарҙы ҡабул итеү һәм аңлау бөтөнләй (һаңғыраулыҡ) йәки өлөшләтә әҙәйеү (ҡолаҡҡа ҡылыҡ). Теләһә ниндәй тауышты ҡабул итә ала торған организмдың ишетеү һәләте боҙолоуы мөмкин. Тауыш тулҡындары йышлыҡ һәм амплитуда менән айырыла. Ҡайһы бер (йә иһә бөтә) йышлыҡта тауыштарҙы ҡабул итә алмау, йәки түбән амплитудалы тауыштарҙы айыра алмау ишетеү һәләте боҙолоу, тип атала.
Киң спектр биология һәм экология факторҙары тарафынан барлыҡҡа килтерелә. Сәбәптәре булып эске ҡолаҡтың һәм ишетеү нервыһының ауырыуы, урта ҡолаҡтың елһенеүе, йә иһә ҡайһы бер йоғошло ауырыуҙар — менингит, грипп һәм башҡалар; ҡайһы ваҡыт — йәрәхәтләнеү, йә иһә оҙаҡ ваҡыт көслө тауыш һәм вибрацияларҙың тәьҫире аҫтында булыу.
Кешенең ишетеү һәләте әҙәйеүе, телмәрҙе ҡабул итә алмау, һаңғыраулыҡ тип атала, ә еңелерәк булған ишетеү һәләте боҙолоу, телмәрҙе ауыр ҡабул итеү —  ҡолаҡҡа ҡатылыҡ (нейросенсор, кондуктив йәки ҡатнаш ҡолаҡҡа ҡатылыҡ). Бынан тыш, һаңғыраулыҡ тыумыштан булыуы йәки кеше ғүмер эсендә һаңғырауланыуы мөмкин.
Ишетеү һәләте боҙолоу: тауыш көсө, йышлыҡты ҡабул итеү, тауыштарҙы таныу
Индивид ҡабул итә алған минималь тауыш тауыш ишетеү сиге (ишетемлек сиге) тип атала. Уны аудиограммалар ҡулланып үлсәргә мөмкин. Иң тыныс тауыштан алып көслөрәк тауышҡа тиклем төрлө йышлыҡта тауыш яҙҙырыла, тәжрибәлә ҡатнашыусыларҙың уларға реакцияһы күҙәтелә. Шулай уҡ электрофизиологик анализдар ҙа була, уларҙың һөҙөмтәһе тәжрибә объектының тәртибенә бәйле түгел.
Ғәҙәттә, индивид кешеләр ҡабул иткән тауыштарҙы ҡабул итеүе насарайһа, ишетеү һәләте боҙолоуҙан яфалана, тиҙәр. Кешелә «ишетеү һәләтенең боҙолоуы» термины, ҡағиҙә булараҡ, кеше телмәре йышлығында өндәрҙе айырыу һәләтен өлөшләтә йә бөтөнләй юғалтҡан кешеләрҙе аңлата. Ҡолаҡҡа ҡатылыҡ тыңлаусы айыра башлаһын өсөн тауыш нормаль кимәл менән сағыштырғанда ни тиклем көслөрәк булырға тейешлеге менән билдәләнә. Бик ныҡ көслө һаңғыраулыҡ осрағында тыңлаусы аудиометрҙан яңғыраған көслө тауыштарҙы ла айыра алмай.
Ишетеү һәләтенең боҙолоуының тағы бер параметры — тауыш сифаты. Кешеләрҙә бындай тайпылыштар, ҡағиҙә булараҡ, телмәрҙе таныуҙы тикшереү ярҙамында асыҡлана (йәғни телмәр ишетеү генә түгел, аңларға ла кәрәк). Тауыштарҙы (өндәрҙе) танып белеү боҙолоу дөйөм ишетеү һәләте боҙолоуҙан һирәгерәк осрай (тауышты ишетә, тик һүҙҙәрҙе аңламай).
Ишетеү һәләте боҙолоу классификацияһы
Ишетеү һәләтенең боҙолоуын башланған ваҡыттың төрө, кимәле һәм ваҡыты буйынса классификацияларға мөмкин. Шулай уҡ ишетеү һәләте бер яҡтан да, ике яҡтан да боҙолоуы мөмкин.
Кондуктив һәм нейросенсор (сенсоневраль) боҙолоуҙар
Тышҡы йәки урта ҡолаҡ структуралары тауыш сигналын эске ҡолаҡҡа дөрөҫ тапшырмай башлағас, ишетеү һәләтен юғалтыу күҙәтелә. Ғәҙәттә ишетеү һәләтен юғалтыуҙың был төрөн дауалап була һәм операция йәки башҡа ысулдар менән төҙәтелергә мөмкин. Сәбәбе — ҡолаҡ инфекцияһы, ҡолаҡтың зарарланыуы, мәҫәлән, ҡолаҡтың перфорацияһы (ярыһы тишелеү), ҡолаҡтағы сайыр. Ҡолаҡ инфекцияһы балаларҙа йыш осрай, шуға күрә ата-әсәләргә ишетеү һәләтен даими тикшереп, ишетеү һәләтен юғалтыу билдәләрен белеү бик кәрәк.
Ишетеү һәләтенең сенсорлы боҙолоуы эске ҡолаҡ кохлеяһының спираль органы һиҙгерлеген юғалтыу йәки ишетеү нервылары эшендә боҙолоу арҡаһында барлыҡҡа килә. Бындай тайпылыштар ишетеү һәләтен юғалтыуға — бер аҙ ҡаты ҡолаҡлыҡтан хатта бөтөнләй һаңғыраулыҡҡа килтереүе мөмкин.
Кешелә ишетеү һәләтен юғалтыу күп осраҡта кохлеяның кортия органындағы сәс күҙәнәктәренең аномалиялары арҡаһында барлыҡҡа килә. Ҡайһы берҙә VIII баш мейеһе нервыһында (предверно-кохлеар нервы) йәки ишетеү өсөн яуаплы баш мейеһе өлөштәрендә боҙолоу арҡаһында ишетеү һәләтен юғалтыу күҙәтелә. Ишетеү һәләте боҙолған осраҡтарҙа баш мейеһенең ишетеү үҙәктәре генә (үҙәк ишетеү һәләте боҙола) зыян күрә. Был осраҡта кеше ишетә, ләкин тауыш сифаты шул тиклем насар була, хатта кеше телмәрен аңлай алмай.
Ҡолаҡтағы сәс күҙәнәктәренең (волосковые) аномалиялары тыумыштан була йәки һуңынан килеп сыға. Был генетик аномалиялар ҙа, көслө шау-шыуҙан һәм йоғошло ауырыуҙар арҡаһында зарарланыуҙан алынған йәрәхәттәр ҙә булыуы мөмкин.
Сенсорлы ишетеү һәләтен юғалтыу эске ҡолаҡ тауышты нормаль ҡабул итмәй башлағас күҙәтелә. Был төрлө сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килә, әммә иң таралғаны — кохлеяның сәс күҙәнәктәренең көслө тауыш һәм/йәки йәш менән бәйле процестар арҡаһында зарарланыуы. Сәс (волосковые) күҙәнәктәре һиҙмәй башлаһа, өндәр ғәҙәти рәүештә баш мейеһенең ишетеү нервыһына тапшырылмай. Ишетеү һәләтен юғалтыу осраҡтарының 90 процентын сенсорлы ишетеү һәләтен юғалтыу тәшкил итә.
Сенсорлы ишетеү һәләтен юғалтыу дауаланырлыҡ булмаһа ла, көслө тауыштан һаҡланыу өсөн ҡолаҡты махсус әйбер менән ҡаплап йәки музыканы әкренерәк тауышҡа ҡуйып тыңлап, зыянды әҙәйтергә була.
Һаңғыраулыҡ кимәле һәм ишетемлек сиге
Ишетемлек сиге — кеше ҡолағының билдәле йышлыҡта тауыш баҫымын ҡабул итә алған минималь дәүмәле. Ишетемлек сиге дәүмәлен децибелдарҙа билдәләйҙәр, 1 кГц йышлыҡта  2Н/м2 йәки 20Н/м2 тауыш баҫымы кимәле ноль  тип иҫәпләнә (для плоской звуковой волны). Ишетемлек сиге тауыштың йышлығына бәйле.
Бер, йәки ике яҡтан да ҡолаҡҡа ҡатылыҡ һәм һаңғыраулыҡ
Ҡолаҡҡа ҡатылыҡ йәки һаңғыраулыҡ бер, йәки ике ҡолаҡта ла (биноураль) булыуы мөмкин.
Ишетеү һәләтен юғалтыу төрҙәре һәм сәбәптәре
Ишетеү һәләтен юғалтыу төрлө биологик һәм экологик сәбәптәргә бәйле була. Ҡолаҡ- кеше организмының иң йомшаҡ, бирешеүсән урыны.
Ҡолаҡ патологияларының үҙенсәлеге бар- һөйәктәргә зыян килгәндә лә ҡолаҡ ишетеү һәләтен тотошлай юғалтамай, сөнки һөйәктәр тауышты ҡабул итеп, ары тапшыра ала (вибрация).
Көслө тауыштың оҙаҡ ваҡыт ҡолаҡҡа тәьҫир итеүе
Аэропорттар йәки шоссе юлдары янында йәшәүсе кешеләр 65-75 б. даими тауышлы экспозицияға дусар була. Әгәр ҙә бындай шарттарҙа кеше күп ваҡытын урамда үткәрергә йәки асыҡ тәҙрәле өйҙә булырға мәжбүр булһа, яйлап ишетеү һәләтен юғалтыуы ихтимал. Был йыш ҡына көслө сәнәғәт шау-шыуы шарттарында була. Билдәле стандарттарға ярашлы шау-шыу һәм кеше һаулығына янаған хәүеф кимәле билдәләнә. Атап әйткәндә, АҠШ-тың EPA (АҠШ-тың тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы) һаулыҡ өсөн зыянһыҙ тип тәүлек әйләнәһенә тәьҫир иткән 70 дБ сиген билдәләй (EPA, 1974).
Нәҫелдән килгән ҡолаҡҡа ҡатылыҡ
Синдромаль булмаған ишетеү һәләтен юғалтыу — нәҫелдән килгән башҡа сирҙәр булмаған ҡолаҡҡа ҡатылыҡ. Улар нәҫелдән килгән һаңғыраулыҡ осраҡтарының 70 % тәшкил итә.
Синдромаль ишетеү һәләтенең боҙолоуы — башҡа органдарҙың һәм системаларҙың ауырыуҙары менән бергә ишетеү һәләтен юғалтыу. Ул нәҫелдән килгән һаңғыраулыҡ осраҡтарының 30 процентында була.
400-ҙән ашыу һүрәтләнгән синдромда һаңғыраулыҡ (ҡаты ҡолаҡлыҡ) төп билдәлернең береһе булып тора.
Иң билдәлеләре:
Нәҫелдән килгән ҡолаҡҡа ҡатылыҡтың да бер нисә төрө бар.
Хәҙерге заманда ишетеү һәләтен боҙоусы 100 артыҡ гендың мутациялары асыҡланған.
Һәр халыҡ төркөмөндә үҙенә генә хас мутациялар бар.
Ҡолаҡтың тауыш үткәреүе боҙолоу
Ҡолаҡтың тауыш үткәреүе боҙоу тышҡы йәки урта ҡолаҡ (йәки икеһе лә) тауышты тейешенсә үткәрмәгәндә була. Тауышты ҡолаҡ каналы, ҡолаҡ ярыһы һәм ҡолаҡ һөйәге ҡабул итә алғанлыҡтан, ишетеү һәләтенең боҙолоуы өлөшләтә генә була һәм өндәр ҡабул итеүҙең бер аҙ насарайыуына килтерә. Тышҡы йәки урта ҡолаҡ менән бәйле проблемалар булғанда ишетмәк сиге 55-60 дБ-нан артмай. Ғөмүмән, ҡолаҡтың тауыш үткәреүе боҙолоу осрағында тыңлаусы телмәрҙе аңлаһын өсөн тауышты көсәйтеү етә.
Ҡолаҡтың тауыш үткәреүе боҙолоу сәбәптәре:
Ишетеү һәләтен боҙоусы дарыуҙар
Ҡайһы бер антибиотиктар ҡолаҡҡа зыян итә.
Никитин Николай Моисеевич
Никитин Николай Моисеевич (19 декабрь 1926 йыл — 13 октябрь 2008 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
Николай Моисеевич Никитин 1926 йылдың 19 декабрендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Мәнеү ауылында тыуған. Сыуаш. Урта белем алған.
Мәсәле урта мәктәбен 1941 йылда тамамлағандан һуң Ауырғазы районының «Красный Восток» колхозында почта таратыусы булып эшләй башлай. 1943 йылда Ҡыҙыл Армияға саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1948 йылға тиклем Приморье крайы Ворошилов (хәҙерге Никольск-Уссурийск) ҡалаһында) 313-сө уҡсылар дивизияһы составында хеҙмәт итә.
1948—1952 йылдарҙа — Ауырғазы районының Мичурин исемендәге колхозда баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры, баҫыу ҡараусыһы. 1952—1953 йылдарҙа Ауырғазы районында баҫыусыларҙың ауыл хужалығы мәктәбендә уҡый, аҙаҡ элекке эш урыныңа кире ҡайта. 1963 йылда колхоз рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, ә 1965 йылдан — Мичурин исемендәге колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры.
1976—1980 йылдарҙа Н. М. Никитин етәкселегендәге бригада иген етештереү планын 130 процентҡа, картуфты — 121 процентҡа, орлоҡ һуғанын −2 тапҡырға күберәк үтәй. Унынсы биш йыллыҡта туғыҙынсы биш йыллыҡ менән сағыштырғанда иген уңышы бер гектарҙан 10,8 центнерҙан артыҡ алына һәм 58 процентҡа арта, картуф — 24, йәшелсә — 47 процентҡа артығыраҡ етештерелә.
1980 йылда 635 гектар майҙандан бөртөклөләрҙең уртаса уңышы гектарынан 34,8 центнер тәшкил итә, колхоз буйынса сағыштырып ҡарағанда был уңыш 6,8 центнерға күберәк була. 69 гектар майҙанда үҫтерелгән картуфтың уңышы гектарынан 184 центнер тәшкил итә һәм колхоз буйынса уңыштан гектарынан 11 центнерға күберәк, орлоҡ һуғаны — 30 гектар — гектарынан 65 центнер, йәғни колхоз буйынса уңыштан 25 центнерҙан күберәк була. Унынсы биш йыллыҡта бригада буйынса иген һатыу планы 162 процентҡа, картуфтыҡы — 146, орлоҡ һуғаныныҡы — 198 процентҡа үтәлә. 1980 йылда дәүләткә иген һатыу планы 228 процентҡа, картуфтыҡы — 146, орлоҡ һуғанын һатыу буйынса — 180 процентҡа үтәлә. Биш йыллыҡ план буйынса колхоз дәүләткә игенде 135 процентҡа, картуфты — 133, орлоҡ һуғанын — 145 процентҡа, ә 1980 йылда — 161 ярашлы рәүештә 161, 138 һәм 120 процентҡа үтәп сыға.
Ауыл хужалығын үҫтереүҙәге ҙур уңыштары һәм иген һәм башҡа ер эшкәртеү продукттарын 1980 йылда һәм унынсы биш йыллыҡта арттырып етештереү буйынса социалистик йөкләмәләрҙе үтәгән өсөн СССР Юғары Советы Президиумы 1981 йылдың 23 февраль Указы менән Н. М. Никитинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1986 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Н. М. Никитин Мичурин колхозының мөгөҙлө эре малдарҙы һимертеү фермаһында мөдир булып эшләй.
Никитин Николай Моисеевич 2008 йылдың 13 октябрендә вафат була.
Байыш (Баймаҡ районы)
Байыш (Баишево, икенсе атамаһы Ҡасимғол) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 505 кеше. Почта индексы — 453652, ОКАТО коды — 80206825002.
Тарихы
Тораҡ пунктына 1795 йылда Байыш Аҡҡусҡаров менән Йомаш, Ярат, Мырҙаҡай ауылдарынан сыҡҡан кешеләр тарафынан нигеҙ һалынған. Башҡа мәғлүәмәттәр буйынса, 1812 йылда Йомаш ауылынан 9 ғаилә Ҡасымғол ауылына нигеҙ һала. Ауыл элекке утар урынында барлыҡҡа килә. Ҡасымғолдоң ике улы булыуы билдәле: 1768 йылда тыуған һәм Ислам һәм 1777 йылғы Миңлеш (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Исмаҡ һәм Минеш ). Дүрт йылдан Байыш Аҡҡусҡаров етәкселегендә тағы ла 14 ғаилә күсеп килә. Ауылдың исемен үҙгәртеп, Байыш тип йөрөтә башлайҙар. Байыш Аҡҡусҡаровтың йәшәгән йылдары — 1747—1823. Уның ике улы була: Йәрмөхәмәт һәм Ласын. Артабан Мырҙаҡайҙан — 8 кеше, Яраттан — Әхмәр Яратов балалары Ярулла, мөхәмәтша, мөхәмәйәр менән, Ғәҙелбайҙан (Ширмайҙан) — Даутбай, Амангилде, Нарымбай, Арғынбай Килмөхәмәтовтар, айытбай Әлибаев, Ишҡыуат Солтанморатовтар һәм бер ҡаҙаҡ кешеһе Ишҡара Иштанов күсенәләр. Һуңыраҡ Байыш ауылынан Теләкҡабул ауылына — 11, Әбсәләмгә — 2, Мырҙаҡайға- 2, Йәнйегеткә — 6, Ғәҙелбайға — 1 кеше күсертелә. 1834 йылда ауылда — 24 йорт, 1859 йылда 77 (452 кеше, 1885 йылда 80 йорт (520 кеше), 1920 йылда — 162 йорт (756) иҫәптә була . Ауыл халҡы Ялтыр, Мәсетле йорт, Юлалы таш күлдәре тирәһендә йәйләүҙә йәшәй. 1839 йылда ауылда 448 йылҡы малы, 590 һыйыр, 227 һарыҡ һәм 165 кәзә була. 1843 йылда 20 дисәтинә ерҙә 256 ярауай иген сәселә.
Ырыу аралары: түпәй (Исҡужиндар), мәсекәй (Байышевтар, Ласыновтар, Йәрмөхәмәтовтар), өршәк (Ҡотлоғужиндар), ас hәм туҡ эсәк (Арғынбаевтар, Дауытбаевтар), онтораҡ (Рәхмәтуллиндар), бүреләр (Ҡолмөхәмәтовтар, Юлыевтар, Шәйәхмәтовтар), ҡалмаҡ (Исмаҡовтар, Миңешевтар, Рәсүлевтар), мәкәш (Әширбаевтар, Дәүләтшиндар, Мәзитовтар), ҡазаҡтар (Әблүзиндар, Әхмәтовтар, Ғүмәровтар, Яналиндар, Йәнбәковтар), ҫонтор (Әлибәковтар) ).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Урал йылғаһы ҡушылдығы Урғаҙа йылғаһы янында урынлашҡан.
Ҡыңғырташ — ауыл янында урынлашҡан ҡая.
Ҡолғана мәктәбе
Ҡолғана мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ҡолғана ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Ҡолғана ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы
Тарихы
Ҡолғана ауылында уҡытыу 1929 йылда мәсет бинаһында башлана. 1932 йылда ике бүлмәле йорт мәктәп бинаһы итеп яраҡлаштырыла. 1934 йылдан — башланғыс мәктәп булараҡ эшләй. 1968 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. 1984 йылдан 5, 6-сы кластар ҙа асыла. 1992 йылда мәктәптең хәҙерге бинаһы төҙөлә.
Ҡолғана мәктәбенең тәүге уҡытыусылары: С. Әхмәтшин, Б. Сафин, Ҡунаҡасов, С. Ҡужин, Ғ. Муллағолов, Ш. Муллағолов, М. Тайыпов, С. Усмановтар.
Нәсибаш
Нәсибаш (Насибаш) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 951 кеше. Почта индексы — 452496, ОКАТО коды — 80247850001.
Географик урыны
Нәсибаш ауылы Йүрүҙән ҡушылдығы Миҫе йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көнсығышҡа табан 15 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡкөнбайышҡа табан 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Этимологияһы
Нәсибаш ауылының атамаһы гидронимдан, башҡортса Миҫе йәки мишәрсә — Нәсе йылғаһы исеменән алынған. Нәсибаш шулай уҡ Зилихаул тигән атама менән дә теркәлгән. Миҫе йылғаһы текә ярҙар аҫтынан сыҡҡан үтә күренмәле һалҡын шишмәләр ҡушылдығынан барлыҡҡа килгән. Күрше Ҡаратаулынан ике саҡрымда мөһабәт ҡая — Миҫе тауы бар. Шулай уҡ — Миҫе ҡаяһы, Миҫе мәмерйәһе, Миҫе йылғаһы. Барыһы ла — башҡорт атамалары. Миҫе башында ултырған ауыл Миҫебаш булыр урынға, ниңәлер, Нәсибаш булып киткән.
Улицкая Людмила Евгеньевна
Улицкая Людмила Евгеньевна (21 февраль 1943 йыл, Дәүләкән, Башҡорт АССР-ы) — урыҫ яҙыусыһы, тәржемәсе һәм сценарист.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе «Русский букер» премияһы лауреаты (2001). Ике тапҡыр «Оло китап» премияһы лауреаты (2007, 2016). Людмила Улицкаяның әҫәрҙәре 25-тән артыҡ телгә тәржемә ителгән. Йәмәғәт эшмәкәре, «Һайлаусылар Лигаһын» ойошторусы.
Нәсибаш
Ауыл тарихы
Нәсибаш ауылына 1759 йылда Себер даруғаһы Ҡаратаулы улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә керҙәшлек килешеүе менән индерелгән мишәрҙәр нигеҙ һалған. 1770 йылда Нәсибаш ауылына академик П. С. Паллас килгән. Паллас, мишәрҙәр игенселек менән шөғөлләнә, «тау араһынан аҡҡан Йүрүҙән йылғаһы буйҙарында мул уңыш ала», «ҡара тупраҡты ашламайҙар, баҫыуҙарҙы ситән менән кәртәләйҙәр» тип яҙған. Ауылда картуф үҫтереүҙе белмәгәндәр, мал аҫырағандар.
Кәртәле (ҡала)
Кәртәле — (Карталы) - Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә урынлашҡан ҡала, Кәртәле районындың административ үҙәге. Эре транспорт үҙәге, ҙур ауыл хужалығы районы үҙәге.
Нәсибаш
Ауыл тарихы
Паллас «мишәрҙәр бында 1770 йылда Өфө йылғаһы буйындағы Елдәк ҡәлғәһенән күсеп килгән, ерҙе Ҡаратаулы ырыуы башҡорттарынан йылына һәр йорттан 20 тин менән ҡуртымға алған» тип яҙған. 1803, 1808 йылдарҙа яңы күсеп килгән мишәрҙәрҙең Ҡаратаулы ерҙәренә керҙәш хоҡуғында индерелеүе тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған.
Улицкая Людмила Евгеньевна
Биографияһы
Людмила Улицкаяның ата-әсәһе Бөйөк Ватан һуғышы башланғас Башҡортостанға эвакуациялана, һәм Людмила ошонда тыуа. Уның ике олатаһы ла — Яков Самойлович Улицкий һәм Борис Ефимович Гинзбург — репрессияға эләгә һәм тотҡонда була. . Һуғыштан һуң Улицкийҙар Мәскәүгә ҡайта, шунда Людмила мәктәп тамамлай.
Мәскәү дәүләт университетының биология факультетын тамамлай. Ике йыл СССР Фәндәр Академияһы Дөйөм генетика институтында эшләй, 1970 йылда унан эштән сыға. Улицкаяның үҙенең әйтеүе буйынса: башҡаса бер ҡасан да дәүләт хеҙмәтенә эшкә йөрөмәй: Йәһүд камер музыкаһы театрында әҙәбиәт бүлеге мөдире була, очерктар, балалар өсөн пьесалар, радио, балалар һәм ҡурсаҡ театрҙары өсөн инсценировкалар, пьесаларға рецензиялар яҙа һәм монгол теленән шиғырҙар тәржемә итә.
Кәртәле (ҡала)
Географияһы
Ҡала Силәбенән - 316 км,  Магнитогорскиҙан - 169 км, Троицкиҙан - 190 км, Ҡостанайҙан - 376 км һәм Мәскәүҙән 1850 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Нәсибаш
Ауыл тарихы
Нәсибаш ауылына тәүге нигеҙ һалған кеше Малаяҙ ауылынан типтәр, йөҙ башы Әбделмән Нәсибашев (Иҫәнбаев, Иҫәнбәтов) булған тип тә фаразларға мөмкин. Ләкин был факт хронологияға ҡаршы килә, сөнки ҡаратаулылар менән 1793, 1805, 1829 йылдарҙа килешеү төҙөп, Нәсибашев Әбделмән (һуңғараҡ Куркино тип йөрөтөлә) тигән ауылға нигеҙ һалған. Үҙе керҙәш булыуына ҡарамаҫтан, Әбделмән ҡуртымға алған ерҙәренә урыҫ крәҫтиәндәрен индерә башлай.
Улицкая Людмила Евгеньевна
Биографияһы
1980-се йылдар аҙағында Улицкая журналдарҙа үҙенең хикәйәләрен баҫтыра башлай, уның сценарийҙары буйынса «Сестричка Либерти» (1990, режиссеры — Владимир Грамматиков) һәм «Женщина для всех» (1991, режиссеры — Анатолий Матешко) фильмдары төшөрөлгәндән һуң уға танылыу килә, ә «Новый мир» журналында «Сонечка» (1992) повесы баҫылып сыға. 1994 йылда был әҫәр Францияла тәржемә ителгән иң яҡшы китап таныла, һәм автор француздарҙың Медичи премияһына лайыҡ була. Францияла Людмила Улицкаяның тәүге китабы ла француз телендә донъя күрә («Бедные родственники» йыйынтығы, 1993).
2007 йылда Улицкая гуманитар инициативаларға ярҙам итеү фондын булдыра. Уның проекттарының береһе «Яҡшы китаптар» тип атала, ошо фонд сиктәрендә ул үҙе Рәсәй нәшриәттәрендә баҫылып сыҡҡан китаптарҙы һайлап алып Рәсәй китапханаларына ебәрә. Мәскәү «Вера» хоспистарға ярҙам хәйриә фондының попечителлек советында ҡатнаша. 2007 йылдан 2010 йылға тиклем менән мәҙәни антропология буйынса «Другой, другие, о других» тип аталған төрлө авторҙарҙың китаптар серияһын сығарыуҙы ойоштора.
Кәртәле (ҡала)
Тарихы
Кәртәле ҡасабаһына 1914—1915 йылдарҙа Троицк-Орск тимер юлы төҙөлгәндә Полта́вский ҡасабаһы урынында  нигеҙ һалына. 1944 йылдың 17 апреленән — ҡала, 1963 йылдан — өлкә буйһоноуындағы ҡала, район үҙәге.
Нәсибаш
Ауыл тарихы
Татарстанда асылған сайтта Нәсибаш ауылына Елизавета Петровна заманында уҡ (1709—1762) нигеҙ һалынған тиелә. Беренсе булып хеҙмәтле (служилые) мишәрҙәр, керҙәш-крәҫтиәндәр күсеп килгән. Батша ғали йәнәптәре бойороғо менән, Себер тракты буйында ауылдар һалып, мөһим хужалыҡ-стратегик юлды һаҡларға: уны хеҙмәтләндерергә, үтеп барыусы дәүләт чиновниктарын, күсерелә торған ҡаҙна мөлкәтен ылау менән тәьмин итергә тейеш булған. Бер ыңғай башҡорт ихтилалдары буйынса мәғлүмәт еткереү ҙә күҙ уңында тотолғандыр.
Улицкая Людмила Евгеньевна
Биографияһы
2013 йылда «Мәҙәниәт» телеканалда «Людмила Улицкая менән көнүҙәк кино» программаһын алып бара .В марте 2014 года вместе с рядом других деятелей науки и культуры выразила своё несогласие с политикой российской власти в Крыму. Участница конгресса «Украина — Россия: диалог», прошедшего 24-25 апреля 2014 года в Киеве. Критически оценивает ситуацию внутри России, считая, что «нынешняя политика превращает Россию в страну варваров» Моя страна сегодня объявила войну культуре, объявила войну ценностям гуманизма, идее свободы личности, идее прав человека, которую вырабатывала цивилизация на протяжении всей своей истории. Моя страна больна агрессивным невежеством, национализмом и имперской манией. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Моя страна сегодня объявила войну культуре, объявила войну ценностям гуманизма, идее свободы личности, идее прав человека, которую вырабатывала цивилизация на протяжении всей своей истории. Моя страна больна агрессивным невежеством, национализмом и имперской манией .<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 2018 йылдың октябрендә ул Әзербайжанда персона нон грата тип иғлан ителә — «республиканың ҡануниәтен тупаҫ боҙоп Әзербайжандың баҫып алынған территорияһына законһыҙ рәүештә барғаны өсөн» — ул танылмаған Таулы-Ҡарабах Республикаһында була.
Нәсибаш
Ауыл тарихы
XIX быуаттың 40-сы йылдарында йәшәгән ҡарттар, уларҙың ейән-бүләләре Нәсибаш эргәһендәге Ятап (Этап) юлынан каторжандарҙы ҡыуғандарын, был күренештең ниндәй дәрәжәлә ҡыҙғаныс булғанын ғибрәт итеп һөйләп ҡалдырған. Күрше башҡорт ауылдары аша — көнбайышта Иҫке Ҡаратаулынан, Себергә табан — Урмансы ауылынан уҙған булған Ятап юлы. Тик XIX быуаттың 90-сы йылдары һуңында, Ҡалмаҡҡол (Мөрсәлим) ауылы аша үткән Транс-Себер тимер юлы һалынғас, тракт үҙенең элекке әһәмиәтен юғалтҡан.
Кәртәле (ҡала)
Тарихы
1917 йыл Кәртәле тимер юлы станцияһы тыуған йыл тип һанала.
Улицкая Людмила Евгеньевна
Ғаиләһе
Этник сығышынан һәм мәҙәни күҙлектән ҡарағанда Людмила Улицкая үҙен христиан динен ҡабул иткән йәһүд тип таный.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1803 һәм 1808 йылдарҙа элекке шарттар нигеҙендә мишәрҙәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра. Бер тимерлек һәм бер ҡабаҡ булған.
Улицкая Людмила Евгеньевна
Библиографияһы
Улицкаяның юғарыла һанап үтелгән йыйынтыҡтарға ингән ҡайһы бер хикәйәләре, шулай уҡ шулай уҡ «Детство-49» (2003), «Второе лицо», «Первые и последние» (ISBN 978-5-271-42010-8), «История про зверей и людей» (ISBN 978-5-699-12176-2), «Искусство жить» (ISBN 5-699-03954-6, 5-93381-007 ISBN X) йыйынтыҡтары булараҡ баҫылып сыға.
Кәртәле (ҡала)
Тарихы
Граждансдар һуғышы тамамланыу менән күмер сығарыу яңынан башлана. Урал заводтарына антрацит оҙатыла, яғыулыҡ көрсөгө кәмей.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1842 йылда 75 йорттан торған 438 йән башына 500 йылҡы малы, 400 баш эре мөгөҙлө мал, 80 һарыҡ, 200 кәзә тура килгән.
Кәртәле (ҡала)
Тарихы
1926 йылда башланған тимер юл һалыу ваҡытлыса туҡтап алып торғолап, 70-се йылдарға тиклем дауам итә. Хатта һуғыш ваҡытында ла Кәртәле станцияһын киңәйтә баралар.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
XIX быуат башынан мәсет эшләгән. Ауылда бер тимерлек һәм бер ҡабаҡ булған.
Кәртәле (ҡала)
Тарихы
1929 йылда Магнитогорскиға тиклем һалынған тимер юл бер йылдан Орск менән тоташа.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
XIX быуат уртаһында Нәсибаш йәрминкәһендәге тауар әйләнеше 16 мең һумға етә.
Кәртәле (ҡала)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кәртәле тимер юлсылары Магнитогорско металлургия комбинатының өҙөклөкһөҙ эшләүен тәьмин итә.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1859 йылда Нәсибашта 117 йортта 366 ир-егет мишәр йәшәгән. Ауылда мәсет, училище, Һыу тирмәне булған.
Кәртәле (ҡала)
Тарихы
Һуғыштан һуң яңы предприятиелар асыла: К-700 тракторҙарын ремонтлау заводы, телеретранслятор, келәм фабрикаһы эшләй башлай. Шәхси йорттарға газ үткәрелә. 60-70-80-се йылдарҙа ҙур тиҙлек менән торлаҡ, юлдар төҙөлә, ҡала төҙөкләндерелә.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Нәсибаш ултырған урын иң әһәмиәтле ерҙә — иҡтисади һәм стратегик яҡтан мөһим юл: Транс-Себер тракты, Йүрүҙән һәм Әй йылғалары араһындағы төньяҡтың икмәкле райондарын Көньяҡ Урал заводтары — Ҡытаутамаҡ, Ҡытау-Ивановск, Йүрүҙән, Баҡал, Һатҡы менән бәйләүсе оло юл сатында ятҡан.
Кәртәле (ҡала)
Климаты
Климаты уртаса һыуыҡ, уртаса йыллыҡ температураһы  1.9 °C. Иң йылы ай - июль, уртаса  температураһы 19.8 °C. Ғинуар иң һыуыҡ ай - уртаса температураһы-17.2 °C.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
XIX быуат аҙағында Нәсибаш — тигеҙ ерҙәге ҡалҡыулыҡта урынлашҡан ауыл. Ауыл эсендә Миҫебаш һәм Ҡарамалы йылғалары, Бишкүл күле бар. Йылғалары тирмән ҡороуға уңайлы, ике тирмән эшләй.
Кәртәле (ҡала)
Транспорт
Кәртәле — эре тимер юл узелы. Силәбе, Магнитогорск, Орск һәм Астана менән тимер юл бәйләнеше бар, граждандарҙы сит илдәргә сығарыу пункты эшләй.
Татар Ҡандыҙы
Татар Ҡандыҙы (Ҡондоҙ; Татар Кандызы, Татарский Кандыз) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы.
Кәртәле (ҡала)
Транспорт
Даими автобус хәрәкәте яйға һалынған.Силәбе, Магнитогорск, Троицк ҡалаларына рейстар ойошторолған.
Татар Ҡандыҙы
Атамаһы
Бер үк исемле ике ауыл барлыҡҡа килгәс, 1859 йылдан мосолман ауылы булараҡ урыҫ хакимиәте тарафынан Татар Ҡандыҙы тип атала башлай.
Кәртәле (ҡала)
Транспорт
Ҡала аша «Бохара-Урал» газ үткәргесе үтә.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Халҡы — мишәрҙәр һәм элекке хәрби дәрәжәле керҙәштәр. Ауылда 227 йортта 358 рәүиз йәне.
Татар Ҡандыҙы
География
Ауыл Ҡондоҙ йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан көньяҡҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Ауыл 50 дисәтинә ерҙе биләй, шуның 18 дисәтинәһендә — ихата-ҡаралдылар, 8 дисәтинәлә — баҡсалар, 10 дисәтинәлә ырҙын табағы, 9 дисәтинәлә — урамдар, 5 дисәтинәлә — майҙан. Ауылдың һөрөнтө ерҙәре 884 дисәтинә, шуның 200-ө — ҡалдау ерҙәр. Ер биләү формаһы — общинаныҡы. 1878 йылдағы план буйынса ер яңынан өлөшләп бүленә, 300 дисәтинә дала һөрөлә. 1894 йылда тағы яңы ер һөрөлгәнлектән, 100 дисәтинә ер бүленеп бирелә. Һыҙаттар менән алмашыу ғәмәлгә ашырылмай.
Татар Ҡандыҙы
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Сәлих улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, земство почта станцияһы, 2 мәсет, мәктәп, урыҫ мәктәбе теркәлгән.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Ҡара тупраҡлы ер ныҡ һөрөлгән. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы, ҡалдаулы; ашлама бик аҙ ҡулланыла, халыҡ, ашламаның файҙаһы юҡ тип иҫәпләй. Һабан менән һөрәләр, биш йортта һуҡҡыс һәм елгәргестәр бар. Башлыса арыш, һоло һәм бойҙай сәселә; 9 боттан 70 бот арыш, 13 боттан 50 бот бойҙай уңышы алына. Көтөүлек өсөн 400 дисәтинә, бесәнлек өсөн 130 дисәтинә файҙаланыла. (Халыҡ уңыш кимәлен статистарға күрһәтергә теләмәгән). Бесәнлектәр тигеҙ урында.
Татар Ҡандыҙы
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Сауҡалыҡтар артында өс яҡтан, көньяҡтан, көнбайыштан, төньяҡтан Өфө яҫы таулығының имән менән аралаш ҡарағай һәм шыршы урманы. Көнбайышта утын өсөн тотонолған урман, көнсығышта һәм көньяҡтағы йырын-үҙәндәрҙә — ҡыуаҡлыҡтар. Утын ағастары 50 дисәтинәлә, йәш ағаслыҡ 200 дисәтинәлә, 100 дисәтинәлә ҡыуаҡлыҡ урынлашҡан. Урманды һайлап ҡына, һаҡсыл файҙаланалар. Ҡайын утынының сажины (2,134 м) — 45-50 тин, уҫаҡ, ҡарағайҙың — 40 тин. Халыҡ ерҙәрен ҡуртымға бирә. Ҡайһы бер кешеләр заводта эшләй, көнлөк эш хаҡы — 30 тин. Нәсибаш халҡы Йүрүҙән һәм Ҡытау баҙарҙарында сауҙагәрҙәргә ашлыҡ һата.
Татар Ҡандыҙы
Халҡы
XX быуат башында башҡорттарҙан тыш ауылда типтәрҙәр йәшәй.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Ауылда 20-30 хәлле крәҫтиән: Шакир бай, Искәндәр бай, Вәли бай, Шәйәхмәт мулла була. Күпселек ярлы мишәрҙәр батраклыҡҡа ялланған йәиһә, һуңынан эшләп бурыс ҡайтарған, аҫаба башҡорттарҙан ҡуртымға ер алған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Нәсибаш ауылында улус идаралығы, 2 мәсет, урыҫ-башҡорт министрлыҡ мәктәбе, тимерлек, 2 тирмән, 3 мануфактура һәм 5 бакалея кибете, 2 запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.
1920 йылда 303 йортта 1489 мишәр йәшәгән. Ауыл тиҙ үҫкән, XX быуат башында бында 400-ләп хужалыҡ иҫәпләнгән.
Атһыҙ, ерһеҙ крәҫтиәндәр миҙгелле эшкә ялланып ҡына ғаиләһен ашата алмаған, ҡышҡа табан ир-аттар Көньяҡ Уралдың заводтарына эшкә сығып киткән. Шул ваҡытта бер аҙ эш хаҡы ғына түгел, Урал заводтарындағы эксплуатацияланған эшселәрҙең азатлығы, ғәҙеллек өсөн көрәшеүсе большевиктар тураһында хәбәрҙәр алып ҡайталар. Эшселәр менән даими аралашыу Нәсибаш һәм тирә-яҡ ауыл крәҫтиәндәренең аңын революция юҫығына бора.
1907 йылда ғәҙелһеҙлеккә, алдашыуға ҡаршы беренсе стихиялы «Урман Фетнәһе» тоҡана. Столыпин реформаһы яңылыҡтарынан файҙаланып, күрше рус ауылдарының Минкә һәм Шубино кулактары Нәсибаш крәҫтиәндәренән Ҡарамалы йылғаһынан көньяҡҡа, Ҡурғаш йылғаһына табан, ер-урман менән тотҡарлыҡһыҙ файҙалана алаһығыҙ тип алдап, арзан хаҡҡа уңдырышлы ерҙәрҙе һәм урманды һатып ала. Ысынында иһә, крәҫтиәндәр үҙ урманында утын да әҙерләргә хоҡуҡһыҙ булып сыға. Утар кулактары, Златоуст өйәҙ земство управаһына ышыҡланып, бер шелтәһеҙ йәшәй биргән. Хәжиәхмәт исемле крәҫтиәнде, утын киҫергә барған ерендә, үлтергәнсе туҡмайҙар. Ошо ваҡиғанан һуң ауыл ир-аты, һәнәк һәм балта менән ҡоралланып, урман ҡырҡырға йүнәлгән. Крәҫтиәндәр көн буйы утын киҫкән, утынды йәшертәләр, өйҙәренә алып ҡайтмайҙар, ә кулактар Златоусҡа хәбәр итә. Икенсе көндө атлы стражниктар оҙатыуында исправник Нәсибашҡа килә. Сафа бабай Ғәйфуллин, исправник крәҫтиәндәрҙе каторга менән ҡурҡытты, тип һөйләгән. Бер ай буйы был эш буйынса тикшереү алып барылған. Әммә крәҫтиәндәр бер-береһен һатмаған, берҙәм булған. Шуның өсөн Нәсибаш ауылын Ҡыҙыл ауыл, тип атап та йөрөткәндәр.
Нәсибаш улусына был ваҡытта 46 эре һәм кесе ауыл ҡараған була.
1913 йылда батша охранкаһы Нәсибаш ауылына уҡытыусы-революционер Дәүләтша Шаһи улы Ғәбитовты (билдәле совет шағиры Михаил Львовтың атаһы) һөргөнгә ебәрә. Ул крәҫтиән һәм уҡыусы йәштәрҙе сәйәси тәрбиәләүгә үҙенең өлөшөн индергән.
Ләкин дошмандар 1918 йылдың июнендә фетнә күтәрә. Улус үҙәген баҫып алалар, большевиктарға, ҡыҙыл дружинниктарға, улус Советы һәм волревком активистарына һунар ойошторола. Фетнәселәр ярты ауылды яндыра. Йөҙҙән ашыу ғаилә йортһоҙ-өйһөҙ тороп ҡала.
1918 йылда фетнәселәр халыҡтың данлы улдарын:
Әхмәтшин Шәйәхмәтте, Латипов Таһирҙы, Исмәғилов Һаҙыйҙы, Әхмәтшин Сәғитте, Латипов Хәтипте, Ғәзимов Ғарифты, Носратуллин Ғилмиәхмәтте, Хөрмәтуллин Шәйәхмәтте, Исмәғилов Мөхәмәтвәлиҙе, Лотфуллин Шәйәхмәтте һәм Вәлиуллин Кәлимулланы ғазаплы үлемгә дусар итә.
1930 йылда Нәсибаш халҡы азатлыҡ көрәшселәренең кәүҙәләрен туғандар ҡәберлегенә күсереп күмә (Нәсибаш мәҙәниәт һарайы алдындағы һәйкәл).
Златоуст ҡалаһына килгән Юғары хәрби совет рәйесе Н. И. Подвойский ебәргән Йүрүҙән заводы эшселәренең ҡыҙыл гвардия отрядтары көсө менән фетнәселәр (3000 ашыу кеше) тар-мар ителә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тынлыҡ ике аҙна ғына дауам итә.
Аҡ чехтар фетнәһе башланған. Нәсибаш улусы тәрән Колчак тылында тороп ҡалған: ҡайҙа ҡарама аҡтар терроры хөкөм һөргән — халыҡ таланған, хәлһеҙләндерелгән.
1918 йылдың июнендә Йүрүҙән Ҡыҙыл гвардия отряды комиссары Ульянов Иван Николаевич Нәсибаш улусы биләмәләрен кулактарҙан азат иткән. Нәсибаш улусы Советының беренсе рәйесе итеп Хәкимйәнов Миңләхмәт Хәкимйән улы һайланған. Кулак фетнәһе башланғас, ул Златоустағы большевистик ойошмаға хәбәр итеп өлгөргән, һәм Тарасовтың Йүрүҙән Ҡыҙыл гвардия отряды ярҙамында Нәсибаш ерендәге кулактарҙың оло фетнәһе баҫтырылған. Хәкимйәнов М. Х. 1965 йылда Өфөлә үлгән.
1919 йылдың июнь-июлендәге ҡыйыу рейдта 26-сы дивизияның 1-се һәм 2-се бригадалары менән латыш милләтле ҡыҙыл командир Генрих Христофор улы Эйхе етәкселек иткән. Тухачевскийҙың ниәтен тормошҡа ашырып, Эйхе етәкселегендәге бригадалар тау йылғаһы Йүрүҙән тарлауығы буйлап йәшерен форсированный марш менән өс тәүлектә (27 июндән 1 июлгә тиклем) 120 км ара үткән. Аҡтарҙың 12-се Урал уҡсылар дивизияһына көтмәгәндә һөжүм итеп, Эйхе ғәскәре Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Ахун һәм Монай ауылдары эргәһендә торған 45-се Себер уҡсылар полкына юғалтыуҙар килтерә. Ҡалған көндәрҙә 26-сы дивизия бригадалары Өфө өйәҙе сиктәре буйлап, Ахун, Нәсибаш ауылдары һәм Кропачево станцияһы өсмөйөшөндә әүҙем оборона менән аҡтарҙың 4-се Өфө һәм 12-се Урал уҡсылар дивизияларының айырым частары хәрәкәтен тотҡарлай алған. Эйхе Яхъя разъезы йүнәлешендә һөжүм яһарға ҡарар иткәс, бәрелештәрҙә һынылышлы мәл барлыҡҡа килә. 6 июлгә Уралдағы сәнәғәт зонаһына юлды ҡаплап нығынған Колчактың Көнбайыш армияһының 1-се Иҙел корпусы көстәре Әшә-Балашов (хәҙерге Баҡал ҡалаһы) бейеклектәренән сигенә башлаған.
1919 йылдың июль башында Нәсибаш ауылы легендар 26-сы дивизияһы полктарының Колчак аҡ гвардияһы менән 4 көн буйы барған ҡанлы бәрелеше үҙәгенә әйләнгән. Тик 1919 йылдың 4 июлендә генә Нәсибаш улусы аҡтарҙан тулыһынса азат ителгән.
Шулай итеп, 26-сы уҡсылар дивизияһының 1919 йылдағы йәйге рейды аҡтарҙың Көнбайыш армияһы оборона сиген уңышлы ҡыйрата. Хәҙерге замандың күп кенә тикшереү эштәрендә был рейд "хәрби хәйлә"нең фәһемле бер өлгөһө тип аңлатыла.
ағалы-энеле Әхмәтшиндәр — Шәйәхмәт һәм Сәғит, ағалы-энеле Латиповтар — Таһир һәм Хәтип,
ағалы-энеле Хәсәновтар — Закир һәм Әлтәф, Низаметдинов Хисамитдин, Вәлиуллин Кәлимулла,
Исмәғилов һаҙый, Хәкимйәнов Миңләхмәт, Корнеев Александр, Ғәбитов Дәүләтша, Исмәғилов Мөхәмәтвәли,