cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәнтүрин Сәлимгәрәй Сәйетхан улы
Сәйәсмән һәм хәйриәтсе
1890 йылда Килем ауылында балалар приюты аса. Һуңынан Йәнтүриндең аҡсаһына ошо уҡ ауылда ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн айырым мәктәп асыла. Мосолман либераль хәрәкәте лидерҙарының береһе. 1-3-сө Бөтә рәсәй мосолмандары съезында ҡатнаша. 1905 йылдан батша хөкүмәтенә оппозицияла. "Автономиясылар союзы"на нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1905 йылдың 19 ноябрендә автономиясылар съезында ҡатнаша. Кадеттар фирҡәһе ағзаһы. 1906 йылдың авгусында 3-сө съезда партия съезында «Иттифаҡ әл-Муслимин» («Мосолман берлеге») партияһының Үҙәк комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1906 йылдан — Өфөлә мосолман хәйриә йәмғиәте рәйесе. Сиклектәрҙә автономия, үлем язаһын бөтөрөү, бер палаталы парламент булдырыу өсөн сығыш яһай. Бәләбәй өйәҙенең ер биләүсеһе (1711 дисәтинә). 1905—1907 йылдарҙағы революция осоронда Ғ. Ш. Сыртланов менән бергә көнсығыш-төрки халыҡтары территориаль автономияһы идеяһын яҡлай.
Дәүләт Думаһында
1906 йылдың 26 мартында I саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Мосолман фракцияһына инә, уның Бюроһы секретары була. Аграр комиссия ағзаһы һәм күрһәтмә биреү комиссияһы секретары. Автономиясылар төркөмөнә инә. «Беренсе Дәүләт Думаһы эштәре» баҫмаһында Йәнтүриндәң кадет фракцияһына ҡарауын күрһәтә, быны башҡа сығанаҡтар ҙа раҫлай , ҡайһы бер осраҡта уның кадеттар фракцияһының уң ҡанатына ҡарауын аныҡлайҙар.
Дума таратылғандан һуң
1906 йылдың 10 июлендә Выборг ҡалаһында "Выборгский өндәмәһе"нә ҡул ҡуя һәм 3 айға төрмәгә ябыла, һайланыу хоҡуғынан мәхрүм ителә. 1908—1910 йылдарҙа дәүләт хеҙмәтен башҡарыуҙан хоҡуғынан мәхрүм ителә.
1908 йылда Өфөлә һәм Санкт-Петербургта йәшәй, хәйриә һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Өфөлә юғары типтағы яңы ысуллы «Ғәлиә» мәҙрәсәһен (1906—1918) ойоштороусыларҙың береһе. Мәҙрәсәлә донъяуи фәндәр ҙә индерелә. Йәнтүрин ғаиләһе мәҙрәсә төҙөлөшөнә 18 мең һум индерә. Сәлимгәрәй уның попечителлек советы рәйесе була. Ҡатыны менән бергә ул был уҡыу йорто файҙаһына 50 мең һумдан ашыу аҡса индерә. «Ғосмания» мәҙрәсәһенең попечителлек советы ағзаһы. Татар телендә «Мосолман донъяһы» гәзитен ойоштора («Әл галямел ислами») (май 1906 — ғинуар 1907, Өфө ҡалаһы). 1908 йылдан Өфөлә фәҡир мосолмандар тураһында хәстәрлек күреүсе идаралыҡ рәйесе. 1911 йылда төрки телдәренә ингән ғәрәп-фарсы һүҙҙәре тураһында китап баҫтыра. 1913—1915 йылдарҙа Санкт-Петербургта И. Ә. Әхтәмов менән бергә татар телендә «Милләт» гәзитен сығара. 1914 йылдың июнендә Санкт-Петербургта дини идаралыҡты реформалаштырыу мәсьәләләренә арналған мосолмандар съезында ҡатнаша. Декабрҙә Петроградта мосолман хәйриә йәмғиәттәре вәкилдәре съезы секретары була. Яугирҙарға һәм уларҙың ғаиләләренә ярҙам итеү буйынса ваҡытлы мосолман комитеты ағзаһы. 1916 йылда мосолман араһында мәғрифәт таратыу йәмғиәте рәйесе урынбаҫары. Дәүләт Думаһының мосолман фракцияһы ҡарамағындағы бюрола туған телдә уҡытыу мәсьәләләре менән шөғөлләнә. М. Шокай, С Мәҡсүдов, А. Сәлихов менән бергә Төркөстан крайында һәм Ҡаҙағстанда фронт эштәренә мобилизацияланған кешеләрҙең кешеләрҙең хәле тураһында материалдар йыя.
Революциянан һуң
1917 йылдың мартында Рәсәй мосолмандарының ваҡытлы үҙәк бюроһы ағзаһы. 1-се (1917 май, Мәскәү) һәм 2-се (1917, июль, Ҡазан) Бөтә Рәсәй мосолмандар съезы делегаты. 1917 йылдың 11 ғинуарынан 1918 йылдың 22 ноябренә тиклем эске Рәсәй һәм Себерҙең7 төрки-татар милли йыйылыш эшендә ҡатнаша («мәжлестең»), төркиҙәр фракцияһына инә, «милли өлкәләр» проектын эшләү, финанстар комиссиялары ағзаһы. 1918 йылдың ғинуар-апрелендә төрки-татарҙарҙың милли идаралығының («Милли идара»)финанс бүлеге ағзаһы. Дәүләт кәңәшмәһе эшендә ҡатнаша (1918 йылдың сентябре, Өфө).
Алаш урҙаһы хөкүмәте яҡлы була һәм уның етәкселәре менән тығыҙ бәйләнештә тора.
1918—1922 йылдарҙағы Граждандар һуғышы ваҡытында сәйәси эшмәкәрлектән ситкә китә. 1920—1923 йылдарҙа Иркутскиҙың төрлө учреждениеларында статистик булып эшләй, 1924 йылдан Мәскәүҙә эшләй, ҡыҙы менән коммуналь фатирҙың бер бүлмәһендә йәшәй. 1925 йылда Ҡазанға күсте, унда Татар АССР-ының Сауҙа комиссариатында хеҙмәт итә.
Бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә вафат була. Йорто эргәһендә яңылыш баҫып, подвалдың асыҡ люгына ҡолай, муйын һөйәге һыныуҙан вафат була.
Жабокрыч паркы
Жабокрыч паркы (Жабокрицький парк) — Винница өлкәһенең Тульчын районы Жабокрыч ауылы урынлашҡан тәбиғәт һәйкәле.
Сарапул-Воткинск операцияһы
Сарапул-Воткинск операцияһы (25 май — 12 июнь 1919) — Ижевск — Воткинск сәнәғәт районын алыу маҡсатындағы Колчактың Себер армияһы көстәренә ҡаршы Волга хәрби флотилияһы ярҙамында үткәрелгән РККА-ның  Көнсығыш фронты ғәскәрҙәренең һөжүме. Көнсығыш фронты контрһөжүменең ҡушма өлөшө.
Алдағы ваҡиғалар
1919 йылдың 19 майына Көнсығыш фронтының (2-се һәм 3-сө армияһы) төньяҡ төркөмө ғәскәрҙәренә Вятка йылғаһы тамағы — Килмез йылғаһы — Кама йылғаһының үре рубежында аҡтарҙың Себер армияһының алға китешен туҡтата алалар. 24 июндә 5-се армия ғәскәрҙәре (командующийы М. Н. Тухачевский) Өфө йылғаһын аша сыға һәм Өфө яҫы таулығына аяҡ баҫа. Генерал Гайда үҙенең ғәскәренең бер өлөшөн Себер армияһының көньяҡ флангына күсерергә мәжбүр була. Көнсығыш фронтының һул флангыһына һөжүмгә күсеү өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыла.
Көстәрҙең ҡуйылышы
2-се армия (командующийы В. И. Шорин, РВС ағзалары В. И. Соловьев, А. К. Сафонов, П. К. Штернберг, Д. П. Малютин) 28-се, 21-се, 7-се һәм 5-се уҡсылар дивизиялары составында фронттың 160-сы километрҙағы участкаһында Вятка йылғаһының тамағынан Килмәз йылғаһына тиклем, Ҡазан йүнәлешен ышыҡлап, оборона тота. 2-се армия ғәскәрҙәре һәм уның уң күршеһе — 5-се армия менән Волга хәрби флотилияһы (командующийы П. И. Смирнов) берлектә һуғыша. 30-сы һәм 29-сы уҡсылар дивизиялары, махсус тәғәйенләнешле Бригада, Махсус бригада һәм Төньяҡ экспедиция отряды 3-сө армия (командующийы А. С. Меженинов, РВС ағзалары Н. И. Муралов, Н. Н. Кузьмин) составында Вятка йүнәлешендә, Килмәз йылғаһы тамағынан Кайгородҡа тиклем 560-сы участка рубежында оборона тоталар. 2-се һәм 3-сө армияларҙа 41,2 мең штык, 5,1 мең ҡылыс, 189 орудие, 1006 пулемёт иҫәпләнә.
Себер армияһы (командующийы генерал Р. Гайда) 4-се Йыйылма — Себер, 3-сө Ялан Себер һәм 1-се Урта-Себер корпустары составында 54,3 мең штык, 3,7 мең ҡылыс, 111 орудие, 572 пулемёт; уға Кама флотилияһы ярҙам итә.
Ике яҡтың пландары
Көнсығыш фронтының (командующийы А. А. Самойло, 29 майҙан С. С. . Каменев, РВС ағзалары И. С. Гусев, М. М. Лашевич, К. К. Юренев) командованиеһының ниәте: 2-се армия ғәскәрҙәре менән Воткинск заводына һөжүм итергә, 3-сө армияның уң ҡанаты ғәскәрҙәре менән — Ижевскиға, дошмандың 4-се Йыйылма — Себер һәм 3-сө Дала корпустарын ҡыйратырға; 3-сө армияның һул ҡанаты ғәскәрҙәре Ҡарағайға һөжүмләй, ә үҙәктәге ғәскәрҙәр дошманды көнбайышҡа үткәрмәй; 5-се армия Ағиҙел йылғаһы тамағына сығырға һәм, уның аша Бөрө тирәһендә сығып, Красноуфимскиға, Себер армияһының тылына, һөжүм итергә тейеш була.
Аҡтарҙың Себер армияһы алдына Себерҙең төньяғындағы инглиз-американ ғәскәрҙәре менән ҡушылыу өсөн Глазов, Вятка, Котласҡа һөжүм яһарға бурыс ҡуйыла.
Операция барышы
28-се уҡсылар дивизияһының ғәскәрҙәре 1 июндә Ағрызды яулайҙар, ә 2 июндә — Сарапулды. Ошо мәлгә 7-се уҡсылар дивизияһы Ағрыҙға сыға, ә 21-се уҡсылар дивизияһы — Вала йылғаһының тамағына. 3 июндә аҡ гвардиясылар Ағрызды баҫып алалар, әммә 4 июндә 7-се уҡсылар дивизияһы уны ҡабаттан ҡайтарып ала. 28-се уҡсылар дивизияһы Волга хәрби флотилияһы менән берлектә дошмандың Сарапулға һөжүмдәрен кире ҡаға. Аҡ гвардиясыларҙың Кама флотилияһы Сарапул тирәһендә ҡыҙыл частарҙы утҡа тота, яуап ут менән «Страшный» корабле батырыла. 7 июндә 2-се армияның ғәскәрҙәре Ижевскиҙы баҫып алалар, Нылга һәм Ува йылғаларының тамаҡтарын дошмандан таҙарталар.
3-сө армияның уң ҡанаты ғәскәрҙәре Килмез ҡасабаһын алалар һәм Селты өсөн бәрелештәрен башлайҙар. 2 июндә Вятка йүнәлешендә аҡтар Глазовты алалар. Әммә артабан 3-сө армияның әүҙем ғәмәлдәре һәм һөжүм итеүсе 2-се армия ғәскәрҙәренең Себер армияһы тылына ҡарата хәүеф менән янауы аҡтарҙың командованиеһына үҙҙәренең ғәскәрҙәрен Көнсығышҡа табан йүнәлтергә мәжбүр итә. 6 июндә 3-сө армия дошмандың Глазов төркөмөн тар-мар итеү маҡсатында контрһөжүмгә күсә. 2-се армия частары 11 июндә Воткинск заводын тартып ала, ә 12 июндең ахырына бөтә Воткинск районын баҫып алыуҙы тамамлайҙар. 12 июндә Красноуфимск йүнәлешендә 5-се уҡсылар дивизияһы Каманы аша сыға һәм уның һул ярында плацдармды биләй. 3-се армия ике ҡанаты менән 40- 60 км алға шыла. Сарапул — Воткинск операцияһы 700 км оҙонлоҡтағы фронтта бара, төпкә 300 километрға үтә, уртаса һөжүм темпы тәүлегенә 20 км тәшкил итә.
Йомғаҡтары
Көнсығыш фронтының Төньяҡ төркөмө операцияһы барышында Колчак ғәскәрҙәренең Төньяҡтағы интервенттар менән ҡушылыу буйынса пландары бойомға ашмай, Себер армияһының 3-сө һәм 4-се корпустары еңелеүгә дусар була һәм мөһим булған Ижевск — Воткинск хәрби — сәнәғәт районы баҫып алына.
Кондрашка
Кондрашка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тисулька йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матожиха
Матожиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Изырак йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҙән (Баймаҡ районы)
Уҙән (Узянь) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Урғаҙа ауылының микрорайоны. 1968 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр иген совхозының Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы составына индерелә.
Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан көньяҡҡа табан 40 км алыҫлыҡта, Урғаҙа йылғаһы буйында, урынлашҡан.
Тарихы
Ҡасабаға нигеҙ һалыусы Һамар өлкәһе башҡорттары 1928 йылдың 19 июнендә Баймаҡ еренә аяҡ баҫа. Рәсми рәүештә ауылға нигеҙ һалыу датаһы 1928 йылдың 19 июне билдәләнә. Тәүҙә ете ғаилә күсеп килә. Башта ауылға Өс Үҙән атамаһы бирелә, рәсми рәүештә урыҫ телендә Узянь тип, ә халыҡ араһында ҡыҫҡартылып Үҙән тип йөрөтөлә башлай. Үҙән атамаһы нигеҙ һалыусыларҙың йәйләү урындары иҫтәлегенә ҡушылған — Урал казак ғәскәренең.
Шулай итеп, Үҙән ауылы 1928 йылда Һамар губернаһы Имәләй улусы Таш-Күстән (Ташбулат) (бөгөн Һамар өлкәһе Оло Глушица районының Көньяҡ муниципаль берәмеге ауыл биләмәһе) башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. Һамар өлкәһендә йәшәгән бөрйән ырыуы башҡорттары ата-бабалар еренә ҡайтырға йөрьәт итәләр.
Һуңғараҡ, 1930-сы йылдарҙа, Йылайыр кантонында йылҡы совхозы ойошторола башлағас, Үҙән ауылына Һамар өлкәһе Ғайсар, Акир һәм Йәнғол ауылдары башҡорттары ла күсеп киләләр.
1928 йылдан алып 1930 йылдың 20 авгусына тиклем — Үҙән ауылы БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы Яңғаҙы ауыл Советы ҡарамағында була. 1930 йылдың 20 авгусынан алып 1933 йылдың 20 сентябренә тиклем — БАССР-ҙың Баймаҡ-Таналыҡ районы Баймырҙа ауыл Советы, 1933 йылдың 20 сентябренән алып 1955 йылға тиклем — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Баймырҙа ауыл Советы составында, 1955 йылдың 9 июленән алып 1959 йылға тиклем — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ишмөхәмәт ауыл Советы составында, 1959 йылдың 9 июленән 1968 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Ишмөхәмәт ауыл Советы составында. 1968 йылда Үҙән ауылы Баймаҡ районы Йылайыр иген совхозының Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы составына индерелә.
1928—1930 йылдарҙа Үҙән ауылы БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусының «Яңы Үҙән» составында була, 1930—1933 йылдарҙа Баймаҡ-Таналыҡ районының «Яңы Юл» колхозы составында, 1933—1951 йылдарҙа Баймаҡ районының «Яңы Юл» колхозы составында, 1951—1957 йылдарҙа — Баймаҡ районының «Яңы тормош» колхозы составында.
Мәктәп тарихынан (1935—1957)
Үҙән ауылында балаларҙы уҡытыу өсөн 1935 йылда башланғыс мәктәп асыла. Тәүге мәктәп мөдире — Ғиниәт Дәүләтшин, ул 1935—1937 йылдарҙа эшләй, һуңғараҡ һуғыш осоронда, 1942 йылдың 7 мартынан алып 23 ноябренә тиклем мөдир вазифаһын башҡара. Артабан мәктәп мөдирҙәре булып Сәлим Хужабаев (1937 йылдың 26 июле — 23 июня 1938 йылдың 23 июне), Ғәзизов (1938—1940), Мәлифа Бикмырҙина (1940—1942 йылдың 7 марты), Ғәлимә Ноғоманова (1942 йылдың 23 ноябре — 1943 йылдың 10 ғинуары), Хәмиҙә Салихова (1943 йылдың 11 ғинуарынан 1 авгусына тиклем), Гөлйемеш Нурлыбаева (1943 йылдың 1 ноябре — 1946 йыл), Әнүәр Абдрахманов (1946—1954 йылдар), Фатиха Әбүбәкерова (1954—1957 йылдар), Венера Бикметова (1957 йыл).
Халҡы
Үҙән ауылының тарихи халыҡ һаны:
1929 йылда 40 йортта 197 кеше йәшәгән, 1930 йылда — 43 йортта 221 кеше, 1933 йылда — 57 йортта 298 кеше; 1939 йылда — 372, 1944—1945 йылдарҙа — 266, 1946—1948 йылдарҙа — 296, 1959 йылда 221 кеше йәшәгән.
— ай-һай, айыу, апанды, атайсал, биш һары, бүре, ирлән, ҡалтырсаҡ, ҡыҙыу араһы, ҡаракөтән, ҡаратун, ҡашыҡ бирмәҫ, кәзә, мышы, нураткул, сәйфетдин, сапин (сапый), соҡсор, йыуан ҡуныс араһы, тамъян, трауай (торобай) токомо, туғыҙ ҡаҙан.
Иҡтисады
Үҙән халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнә.
1936 йылда колхоз балансында канцелярия, магазин, келәт, ферма мәктәп участкаһы (2,30 га) иҫәптә тора, унан тыш, зыярат — 2 га, емтек ерләнгән урын — 2 га, район әһәмиәтендәге юл — 23,04 га, шәхси хужалыҡтарҙа сабынлыҡтар итеп файҙаланыу өсөн ерҙәр — 8,30 га, совхоз эшселәренең усадьба ере — 1,47 га. Бөтәһе — — 49,11 га. Колхоз файҙаланыуында 2491,39 га була.
Шәжәрә байрамдары 2018 йылдың 4 июлендә Баймаҡ районы Урғаҙа ауылында Үҙән ауылының (хәҙер Урғаҙа ауылының микрорайоны) 90-йыллығы киң билдәләнә. Һамар өлкәһенән 50 кеше ҡунаҡҡа килә. Байрам бик әҙерлекле һәм йәнле үтә. Урғаҙа ауылында Һамар башҡорттарына арналған иҫтәлекле таш ҡуйыла.
Ауылдың билдәле шәхестәре
— Бикбаева Гөлгенә Хәмзә ҡыҙы — Баймаҡ районы Йылайыр ауыл Советы рәйесе (1973—1975), Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районы хакимиәте эштәре менән идара итеүсе (1998—1999), Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең Сибай ойошмаһы рәйесе (2012 йылдан);
— Ҡадыров Ғәйзулла Ғәлеасҡар улы — Баймаҡ районы Йылайыр һәм Иҫке Сибай мәктәптәре директоры, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944, 1945).
— Ҡадыров Ҡужахмәт Ғәлеәҡбәр улы — II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
— Сынбулатова (Дәүләтшина) Мәрғүбә Абдулла ҡыҙы — СССР Фәндәр Академияһы Башҡорт филиалының Тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, Башҡортостан китап нәшриәте хеҙмәткәре, күренекле ғалим Ғ. Дәүләтшиндың «Ғаббас Дәүләтшин. Һайланма ғилми хеҙмәттәр» (Уфа, 2012) 3 томлы хеҙмәттәр баҫмаһын төҙөүсе.
— Солтанов Марс Урал улы — «Баймаҡҡа фиҙакәр хеҙмәте өсөн» почетлы билдәһе кавалеры (2016).
— Солтанов Рәйес Зөлкәрнәй улы — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).
— Фаттахова Рәшиҙә Ғәзиз ҡыҙы — «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы» почетлы билдәһе кавалеры (1984), «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» (1986), «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» почетлы исемдәр кавалеры(2007).
Сол Сугульда-Чор
Cол Сугульда-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сугульда-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Серебряков Иван Давыдович
Серебряков Иван Давыдович (1881 йыл — 1914 йыл) — эшсе, Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Биографияһы
Иван Давыдович Серебряков 1881 йылда Өфө губернаһы, Златоуст өйәҙе, Йүрүҙән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ике класлы завод мәктәбен тамамлай. Йүрүҙән заводының механика бүлексәһендә эшсе була. Хәрби хеҙмәтен Варшавала Литва полкының лейб-гвардияһында үтә. Демобилизациянан һуң, Өфө губернаһына ҡайтып, шул уҡ заводта конторщик булып эшләй. «Драма сәнғәтен һөйөүселәр» эшселәр түңәрәген ойоштора. РСДРП сафында тора, большевик.
1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Социал-демократик фракция составына инә. Думаның хәрби-ялан судын бөтөрөү буйынса һәм аграр комиссияларҙа тора. Эшһеҙҙәргә ярҙам итеү мәсьәләһе буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша.
1907 йылдың июнендә Дума ҡыуып таратылғандан һуң социал-демократтарҙы эҙәрлекләү башланғас йәшерен рәүештә Бельгияға эмиграциялана. Льежда университетҡа йөрөй, сөнки С. В. Аникиндың хәстәрлеге һөҙөмтәһендә бай рус нәшриәтсеһенән стипендия ала. Уның Йүрүҙәндәге туғандары бельгия маркаһы менән хаттар алып тора, әммә Беренсе донъя һуғышы башланыу менән бәйләнеш өҙөлә.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, 1914 йылда вафат була.
Хәтер
Йүрүҙән ҡалаһында Зайцев, 62 урамындағы ҡасандыр И. В.Серебряков йәшәгән йорт бөгөн мәҙәни мираҫ объекты итеп һаҡлана.Ҡала урамының береһенә уның исеме бирелгән, Халыҡ музейында портреты ҡуйылған
Ҡыҙыл паша (пьеса)
«Ҡыҙыл паша» пьессаһы — Яҡын Көнсығышта иң тәүге совет илсеһе, башҡорттар тарихында тәүге консул, революционер, дипломат Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы тураһында башҡорт драматургы Нәжиб Асанбаев пьесаһы. Драматург бына нимәләр һөйләй:
Был әҫәр Башҡорт дәүләт академия драма театрында даими ҡуйыла. Режиссеры Лек Вәлиев. Илсе Кәримде Әхтәм Абушахманов, король Йәғәфәрҙе Хөсәйен Ҡудашев, хәрби министр Әхмәтте Хәмит Шәмсетдинов башҡара.
Пьесаның премьераһы Мәскәүҙә ҙур уңыш менән үтә.
Һуңынан үҙәк телевидение, Өфөгә килеп, ошо пьесаға нигеҙләнеп, фильм-спектакль төшөрә, 22 ғәрәп иле уны һатып ала. Театр был пьесаны сит ил тамашасыларына ла күрһәтә. Йемен Республикаһының илсеһе Абдо Усман Мөхәммәттең Н.Асанбаевтың ҡулын ҡыҫып, спектакль халыҡтар дуҫлығына яҡты нур өҫтәй тип маҡтау һүҙҙәре әйтеүе оло баһа, ул һирәктәргә тәтей торған бәхеттер.
Башҡорт дәүләт академия драма театры 1985 йылда Дамаскта Бөтә ғәрәп илдәре театрҙарының фестивалендә ҡатнаша. Н. Асанбаев «Ҡыҙыл паша» сәхнәләштерелгәндән һуң төрлө тарафтан йөҙҙәрсә хат ала. «Хайран ҡалырлыҡ спектакль ҡуйҙығыҙ, шуны белдек: башҡорттар иҫ киткес күркәм халыҡ икән. Улай матур булыу шифалы ҡымыҙ эсеү һәм тәмле йүкә балын ашау менән бәйлелер», — тигән һүҙҙәрҙе яҙалар.
Был пьеса өсөн Салауат Юлаев премияһы бирелә.
Боровиченко Мария Сергеевна
Мария Сергеевна Боровиченко (, Киев —, Курск өлкәһе Ивнянский районы Орловка ауылы янында) Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы. Украин ҡыҙы.
Биографияһы
Мария Боровиченко 1925 йылдың 21 октябрендә) 1923 йылда Киев ҡала һыҙаты составына ингән Мышеловка ауылының Мышеловская урамындағы 26-сы йортта тыуа (хәҙер Квитка-Основьяненко урамы). Иртә әсәйһеҙ ҡала, әсәһенең туғаны Евдокия Андреевна Бурлацкая инәйе тәрбиәһендә үҫә. 1933 йылда 122-се киев урта мәктәбенең беренсе класына уҡырға бара. 1941 йылда 8 йыллыҡ белемле ҡыҙ шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай.
1941 йылдың авгусында, немец ғәскәрҙәре Киевҡа килеп терәлгән саҡта, Мария генерал Александр Ильич Родимцев командалығындағы 5-се һауа десантсылар бригадаһы штабына үҙ теләге менән санитар итеп алыуҙарын үтенә. 11 августа бригада штатына ҡабул ителә, ә 13 августа инде, Киев ауыл хужалығы институт территорияһында барған һуғыш ваҡытында үҙенә йөкмәп 8 яугирҙе сығара һәм комбат Симкинды ҡотҡарғанда ике немец һалдатын атып үлтерә. Яугирҙәр араһында Боровиченко Мышеловка Машенькаһы исеме менән билдәле була.
1941 йылдың 5 сентябрендә Конотоп янындағы һуғышта Маша ҡотҡарып 20-нән ашыу яугирҙе ҡотҡарып ҡына өлгөрмәй, Сейм йылғаһының бейек нөктәһенә пулемёт ҡуйырға ла ярҙам итә, һәм был алыштың уңышлы тамамланыуына килтергән.
1941 йылдың 6 ноябрендә идара 5-се һауа-десант бригадаһы вдбр идаралығы 87-се уҡсылар дивизияһы идаралығы булараҡ киңәйтелә, ә 1942 йылдың 19 ғинуарында 87-се уҡсы дивизияһы 13-сө гвардия уҡсылар дивизияһы итеп үҙгәртелә.
1942 йылдың йәйендә Гутрово ауылы янындағы алыштарҙа санитарка ҡалған яугирҙәр менән бергә атакаға күтәрелә, ә дошман һалдаты ҡулынан пистолетын һуғып төшөргәс, улъя трофейный автоматты эләктереп алып, дүрт немецты атып үлтерә. Родимцев дивизияһы менән бергә Боровиченко Сталинградҡа, тиклем сигенә һәм Сталинград ҡаты алышында әүҙем ҡатнаша.
Наградалары
Марии Боровиченконың һәләк булыуына 20 йыл үткәндән һуң гвардиясылар — Мария хеҙмәт иткән частың ветерандары — герой ҡыҙҙың батырлығын мәңгеләштереү һәм бүләкләү кәрәклеге тураһында һүҙ ҡуҙғата. СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 6 май Указы менән «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән ҡыйыулығы һәм ҡаһарманлығы өсөн…» Мышеловка Машенькаһына Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Яңы Ҡолсобай
Яңы Ҡолсобай (Новокульчубаево) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 607 кеше. Почта индексы — 452476, ОКАТО коды — 80213807002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йылға һарҡыуы
Йылғаның һарҡыуы  — (Падение реки) — йылға ағымы буйынса бер-береһенән күпмелер алыҫлыҡта урынлашҡан ике нөктәлә йылға бейеклеге кимәле айырмаһы.
Тасуирламаһы
Һыу башындағы һәм тамағындағы һыу кимәле айырмаһы йылғаның тулыһынса һарҡыуы тип атала.
Башҡортостан йылғалары
Башы менән тамағы араһында бейеклектә ҙур айырма тау йылғаларына хас. Был Башҡортостандың таулы райондарының йылғалары өсөн ғәҙәти күренеш.
Яңы Байгилде
Яңы Байгилде (Новобайгильдино) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 55 кеше була. Почта индексы — 452638, ОКАТО коды — 80258830009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Чеца
Кесе Чеца — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чеца йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вандыш
Вандыш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы
Әлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы (25 апрель 1934 йыл) — педагог-методист һәм тел белгесе, мәғариф һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1976–1989 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты ректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1988). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994), Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), СССР‑ҙың мәғариф (1976) һәм юғары мәктәбе отличнигы (1988), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1967) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).
Биографияһы
Рәшит Вәлиәхмәт улы Әлмөхәмәтов 1934 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Бикбау ауылында тыуған.
1948—1952 йылдарҙа Мораҡ педагогия училищеһында белем ала.
1952—1954 йылдарҙа Маҡар районының Көҙән 7 йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы.
1959 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1959 йылдан Йомағужа районы Йомағужа урта мәктәбе директоры.
1961—1976 йылдарҙа РСФСР-ҙың Педагогия Фәндәре академияһы Милли мәктәптәр институтының Башҡортостан филиалы менән етәкселек итә.
1976—1989 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының ректоры була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Р. В. Әлмөхәмәтовтың фәнни хеҙмәттәре рус телен рус булмаған мәктәптәрҙә һәм башҡорт мәктәптәрендә уҡытыу методикаһына арналған. 180-дән ашыу фәнни, уҡытыу-методик, шул иҫәптән дәреслектәр авторы.
Нобель фонды
Нобель фонды (Nobelstiftelsen) — 1900 йылдың 29 июнендә Нобель премияларына мөдирлек итеү һәм финанстарына идара итеү өсөн ойошторолған шәхси ойошма. Фонд динамитты уйлап тапҡан Альфред Нобелдең васыяты буйынса булдырыла. Нобель фонды шулай уҡ Нобель симпозиумдарын ойоштора һәм үткәрә, уларҙа ҙур фәнни, социаль, мәҙәни әһәмиәткә эйә булған асыштар һәм уйлап табыуҙар буйынса фекер алышына.
Асылы буйынса финанс менеджеры булған Нобель фонды инвестиция компанияһы булып тора. Уның инвестиция сәйәсәте активтарҙы һаҡлау һәм ишәйтеү маҡсатын ҡуя. Альфред Нобель васыятының положениелары башҡарыусыларға средстволарҙы «хәүефһеҙ ҡиммәтле ҡағыҙҙарға» һалырға ҡуша. XX быуат башында тотороҡло процент ставкалы дәүләт облигациялары хәүефһеҙ ҡиммәтле ҡағыҙҙар булып тора.
Фондты һалымдан азат итеү мәсьәләһе Швеция рикстагында йыш күтәрелә һәм тикшерелә килә. 1946 йылда, ниһайәт, Нобель фонды һалымдан азат ителә. Һөҙөмтәлә, Нобель премияларының күләме яйлап арта башлай.
1980-се йылдарҙа фонд эшмәкәрлегенең финанс һөҙөмтәләре яҡшыра бара. Был осорҙа фонд баҙары үҫешен дауам итә. Фонд аҡсалары һалынған күсемһеҙ мөлкәт хаҡы ла арта. Әммә 1985 йылда Швецияла күсемһеҙ мөлкәткә һалымдар ҡапыл арта һәм килем алыу туҡтай. 1987 йылда Нобель фонды советы күсемһеҙ мөлкәткә идара итеү өсөн Beväringen тигән атамалы айырым компания ойоштора, фонд биржаһында уның акциялары менән сауҙа алып барыла.
1991 йылға фонд Нобель премияларының хаҡын 1901 йылдағы реаль хаҡҡа тиңләштереүгә өлгәшә. Әлеге ваҡытта Нобель фонды активтарының номиналь хаҡы яҡынса 3,1 миллиард швед кронаһы тәшкил итә. 2006 йылда Нобель премияларының һәр береһенең күләме 10 миллион SEK була (яҡынса 1,45 миллион АҠШ доллары). 2000 йылдың 1 ғинуарынан Нобель фондына шулай уҡ активтарҙы капитализациялауҙан алынған килемдәрҙе лә приз фондына өҫтәргә рөхсәт ителә. Яңы ҡағиҙәләргә ярашлы, фонд активтарын һатыуҙан алынған килем премиялар фондын формалаштырыуҙа файҙаланыла ала.
Гергардт тирмәне
Төҙөлөү тарихы
1899 йылда тирмән тарихы башланып китә. Шул йылда эшҡыуар Гергард ғаиләһе «Балканда» (Царицын ҡалаһының төньяҡ ситенең рәсми булмаған исеме), хәҙерге Офицерҙар йортонан алып Волгаға тиклемгеБалҡан майҙанына тиклемге ерҙә уларға участка бүленеп бирелә. Был урында уларға тиклем законһыҙ төҙөлгән ҡаралты торған. 1899 йылдың июнь айында тирмәнде төҙөй башлайҙар. 1900 йылдың 20 июлендә тирмән сафҡа индерелә, ә он һатыу 1900 йылдың 1 авгусында башлана. Тирмән 1907 йылдың 8 авгусындағы янғынға тиклем эшләй, янғындан уның таш һөлдәһе генә тороп ҡала.
1908 йылдың май айында был урында яңы бина төҙөлә. Исеменә ҡарамаҫтан, тирмән урынында аҙыҡ-түлек эшкәртеү комплексы төҙөлә, шулай уҡ унда балыҡ ыҫлау, май сығарыу, икмәк бешергес, әҙер продукция склады тора. Уларҙы төҙөүҙә үҙ заманының иң алдынғы технологиялары ҡулланылған: үҙ электрогенераторы, кирбес торбалы үҙ ҡаҙанлыҡтары, эске механик транспортерҙар булдырылған. 1911 йылда «Гергардт һәм вариҫтары» предприятиеһында 78 эшсе эшләгән. Уларға йыл буйына 10342 һум эш хаҡы түләнгән, предприятиның йыллыҡ тауар әйләнеше 1 270 000 һум тәшкил итә,.
Тирмән бинаһы — Царицындағы беренсе, яуаплы тимер-бетон каркаслы, тышҡы стеналары кирбестән эшләнгән, брандмауэр ҡуйылған йорт. Бындай бина Рәсәй империяһы тирмән проекттары өсөн типовой проект булған. Төньяҡ өлөшөндә ҙур производство цехы, көньяҡта — әҙер продукция склады урынлашҡан. Ике ҡыйыҡлы кирбес стенаның ҡабырғаһына «Гергардт» тип яҙып ҡуйылған. Бина эзбиз менән аҡланған. Һуғыштан һаҡланып ҡалған стеналары әлеге көндә лә был ағартыу эҙҙәрен һаҡлай.
Совет осоронда тирмән милләт милкенә йәләндерелә, Сталинград тирмәндәре араһында ул 4-се тирмән тип йөрөтөлгән. 1929 йылда уға Константин Грудинин исеме бирелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дильштедт
Дильштедт (Dillstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 847 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98530 һәм автомобиль коды — SM.
Коровья (Кемчуга ҡушылдығы)
Коровья — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 265 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сол Тагул
Cол Тагул — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тагул йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матренка (Бердь ҡушылдығы)
Матренка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 259 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бошман батыр
Бошман батыр — XIII быуаттың 30-сы йылдарында Волга буйында Монгол империяһы ғәскәрҙәренә ҡаршы яу башлығы.
Башҡорт халҡының «Бошман-Ҡыпсаҡ батыр» легендаһы буйынса хандың ғәскәр башлығы булырға теләмәгәне өсөн ул үлтерелә. Башҡорт этносының ҙур бер өлөшөн тәшкил итеүсе Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары ырыуы исемен һәм үҙҙәренең сығышын ошо тарихи шәхес менән бәйләй.
Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары Көйөргәҙе районының Кинйә, Яңы Ямаш, Түкән ауылдарында йәшәй.
Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы
Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы (7 ғинуар 1941 йыл) — ғалим-тарихсы, йәмәғәтсе. 1971 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2011 йылдарҙа тарих факультеты деканы, 2007—2016 йылдарҙа Башҡортостан тарихы, археология һәм этнология кафедраһы мөдире. 1991—1996 йылдарҙа «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), тарих фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге (2002), Р. Ғ. Кузеев исемендәге (2014) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).
Ғилми эшмәкәрлеге
Марат Ҡолшәриповтың фәнни хеҙмәттәре Башҡорт ғәскәрен, Башҡорт милли хәрәкәтен, ХХ быуат Башҡортостан тарихын һәм историографияһын өйрәнеүгә, милли дәүләт ҡоролошо мәсьәләләренә арналған. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Таһир
Таһир — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Таһир исеме бар. Был исем борондан килә, хатта ислам дине тарихының оҙонлоғо менән тура килерлек. Таһир исеме татарҙарҙа, башҡорттарҙа, үзбәктәрҙә, ҡырғыҙҙарҙа, Кавказ халыҡтарында йыш осрай.
Этимология
Ғәрәп теленән таҙа, пак, ғәйепһеҙ тигәнде аңлата. Версияларҙың береһе буйынса Таһир исеме Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең бер улының исеме менән бәйле. Пәйғәмбәрҙең тоҡомоноң исеме менән малайҙы атап, ата-әсәһе уның тышҡы көстәргә айырым иғтибар булыуына, уларҙан ҡурсалауына өмөт итәләр, шуға күрә ул Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәрендә һәм ислам илдәрендә бик популяр.
Мәҙәниәт
Таһир һәм Зөһрә ҡиссаһы — бар донъяға киң билдәле «Ромео һәм Джульетта» әҫәренә оҡшаған фажиғәле мөхәббәт тарихы. Был тарихтың тамырҙары көнсығыш әҙәбиәтенә барып тоташа. 1960 йылда дастанды (фольклор йәки әҙәбиәттәге эпик әҫәр) Ырымбур өлкәһе Ҡотош ауылында Кирәй Мәргән яҙып ала.
Ҡамышлы (Свердловск өлкәһе)
Географияһы
Көнсығыш идара итеү округының «Ҡамышлы ҡала округы» муниципаль берәмеге Ҡамышлы ҡалаһы Екатеринбургтан көнсығыштараҡ, Пышма йылғаһының һул ярында Ҡамышлы йылғаһы ҡойған урында урынлашҡан. Автомобиль юлдары үҙәге. Свердловск тимер юлының тимер юл станцияһы, Екатеринбург — Төмән участкаһы ошонан үтә. Екатеринбургҡа тиклемге ара — 128 саҡрым (автомобиль трассаһы буйынса — 140 саҡрым), Төмәнгә — 183 саҡрым. Ҡала янында Пышма яры буйында ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы — Ҡамышлы Ҡарағайлығы, шулай уҡ «Обухов» бальнеология курорты урынлашҡан, унда «Обухов» минераль һыуҙар ҡойоу цехы эшләй. .
Слобода
1668 йылдың ноябрендә Пышма слободаһы приказчигы Семен Миронович Будаков тарафынан воевода И. Я. Колтовскийға, бында 1966—1668 йылдарҙа Ирбит һәм Пышма слободаларынан күсереп килтерелгән крәҫтиәндәр һәм казактар Ҡамышлы слободаһына нигеҙ һалған, тип хәбәр ебәрелә. Верхотур воеводаһы күрһәтмәһе буйынса, Будаков «Пышма йылғаһы үренә сығып, нығытма төҙөрлөк урын табырға» тейеш булған, 1668 йылда Ҡамышлы йылғаһы буйында Ҡамышлы нығытмаһы нигеҙләнә. «Ҡалмыҡ һәм башҡорт һуғышсан кешеләренән һаҡланыу» («оберегания от калмыцких и башкирских воинских людей») өсөн нығытма төҙөү 1678—1679 йылдарҙа тамамланған.
XVIII быуат башында халыҡтың төп шөғөлө — игенселек, шулай уҡ крәҫтиәндәр Уктус һәм Каменск ҡаҙна заводтарына беркетелгән булған .
1763 йылда слобода аша Себер тракты үтә, ул иген менән сауҙа итеү үҙәгенә әйләнә
Иген Тобольскиға тиклем барып етә. Слобода батша һарайын ыласын менән тәьмин итеүсе булып тора.
1773—1775 йылдарҙа слобода һәм уның тиәрһендәге тораҡ пункттар Пугачев ихтилалы солғанышында ҡала.
Өйәҙ ҡалаһы
1781 йылдан Ҡамышлы Пермь наместниклығының өйәҙ ҡалаһы булып китә.
1885 йылдың декабрендә Транссебер тимер юлы буйынса хәрәкәт асыла, вокзал бинаһы төҙөлә. 1871 йылда ҡыҙҙар гимназияһы, 1907 йылда — ир-егет прогимназияһы асыла, 1888 йылдан — дини училище, 1899 йылда ҡала училищеһы, шулай уҡ ике сиркәү приходы мәктәбе эшләй.
Совет власы йылдарында
1918 йылдың июлендә Ҡамышлыны — Себер армияһы, 1919 йылдың июлендә — Ҡыҙыл Армия көстәре баҫып ала. Ҡамышлы өйәҙе территорияһы 1921 йылғы 1921 йылғы Көнбайыш Себер ихтилалы солғауында ҡала.
1924—1934 йылдарҙа — Урал өлкәһенең, 1934 йылдан — Свердловск өлкәһе район үҙәге.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡамышлының шифалы, яра уңалтыу сифаттарына эйә диатомиты (аҡ балсыҡ) яралыларҙы дауалағанда киң ҡулланыла. 1941 йылда диатомит комбинатына Ленинградтан электротехник фарфор етештереүсе «Пролетарий» изолятор заводы эвакуациялана, «Урализолятор» заводына шулай нигеҙ һалына.
1960 йылда паровоз депоһы элемтә һәм сигнализация оҫтаханалары базаһында электротехника заводы, металл эшкәртеү заводы, 1967 йылда — елем заводы, юл машиналары заводы, 1975 йылда — хром күн заводы, ҡошсолоҡ фабрикаһы, һөтсөлөк һәм икмәк комбинаттары, 1953 йылда тегеү фабрикаһы төҙөлә.
1963 йылдың 1 февралендә Ҡамышлы хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы Свердловск өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы ҡарамағына тапшырыла.
2016 йылдың 15 февралендә Ҡамышлы ҡала суды бөтөрөлә.
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, милли составы: урыҫтар — 96,8 %.
Мамбас
Мамбас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кимжа йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Армыт (мәғәнәләр)
Армыт - күп мәғәнәле һүҙ:
Маркин Пётр Яковлевич
Магнитогорск ҡалаһында урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы, Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының урология бүлеге етәксеһе.
Биографияһы
Пётр Яковлевич Маркин 1927 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Гусев ауылында тыуған.
1944—1947 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинатында эшләй. 1953 йылда Силәбе дәүләт медицина институтын (хәҙер Көньяҡ-Урал дәүләт медицина университеты) тамамлай; һуңынан Ленинград, Мәскәү һәм Ереван медицина институттары ҡарамағындағы табиптарҙың квалификацияһын камиллаштырыу курстарында белемен арттыра.
Институтты тамамлағас, 1953 йылдан алып «Магнитострой» тресының медик-санитар часында хирург булып эшләй. 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан алып — урология бүлеге мөдире, ә 1994 йылдан алып — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — Магнитогорск ҡалаһының штаттан тыш урологы. Ҡалала беренсе булып бер нисә уникаль һәм ҡатмарлы операция яһай.
Табиплыҡ эше менән бер рәттән йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә: Магнитогорск ҡала урология хеҙмәтен ойоштора. Урологтарҙың үҙ мәктәбен булдыра, бер нисә уҡыусы тәрбиәләй, улар иҫәбендә юғары квалификациялы табиптар: В. П. Байкин, Г В. Мингалев, В Г. Новиков һәм ҡаланың штаттан тыш урологы А. П. Мамаев.
2001 йылдың 16 сентябрендә Магнитогорск ҡалаһында вафат була. Ҡатыны Надежда Макаровна эргәһендә һул яҡ яр буйы зыяратында ерләнгән.
Хәтер
2019 йылдың 23 ноябрендә Магнитогорск ҡалаһының Горький урамындағы П Я Маркин йәшәгән 27-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Бер нисә йыл П. Я. Маркин менән бер дауаханала эшләгән Краузе Оскар Фридрихович уның тураһында былай тип һөйләй:
«Пётр Яковлевич Маркин иҫ киткес оҫта уролог ине; уның һымаҡ башҡа берәүҙе мин бер ваҡытта ла осратманым. Виртуоз, башҡа һыймаҫлыҡ диагноз ҡуйыусы. Мәскәү урологтарының күсмә циклында Мәскәү доценты оҙаҡ ҡапшап таба алмаған һәм Петр Яковлевич менән бәхәсләшергә маташҡан ярайһы уҡ һимеҙ ауырыуҙың даға һымаҡ бөйөрөн ул еңел генә пальпациялауын бер ваҡытта ла онотмайым. Иҫ киткес яҡшы кеше һәм бик иғтибарлы һәм әҙәпле иптәш ине».
Меһмет Абдулҡадир әфәнде
Шаһзада Меһмет Абдулҡадир әфәнде 1922 йылдан һуң Османоғлу Меһмет Абдулҡадир (16 ғинуар 1878 йыл — 16 март 1944 йыл) — ғосман принцы, Ғәбделхәмит II солтандың дүртенсе ҡатыны Бидар Ҡатын әфәнденән тыуған өсөнсө улы.
Биографияһы
Меһмет 1878 йылдың 16 ғинуарында Абдулхәмит II солтандың өсөнсө улы булып уның дүртенсе ҡатыны Бидар Ҡатын әфәнденән Долмабахчала тыуған. Шәхсән тәртиптә белемгә эйә булған (скрипка һәм фортепианола уйнарға өйрәнгән). Белем алғандан һуң император гвардияһының атлы полкы командиры итеп тәғәйенләнә. 1909 йылда атаһы ҡолатылғандан һуң, Салоникиға юллана. Бер йылдан Истанбулға ҡайтты. Хәлифәлек бөтөрөлгәс, ҡыуып ебәрелгән. Будапештта йәшәй һәм скрипкала уйнап аҡса эшләй. Икенсе бөтә донъя һуғышы башланыу менән Софияға күсә һәм 1944 йылда бомбаға тотҡанда йөрәк өйәнәгенән подвалда вафат була. Шунда уҡ ерләнгән.
Ғаиләһе
Меһмет Абдулҡадир 6 тапҡыр өйләнгән һәм алты балаһы булған :
Сол Таз
Cол Таз — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1386 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тау йылғалары
Тау йылғалары (Горные реки) — тауҙарҙа баш алған, тар, тәрән үҙәнлектә ярҙары текә һәм тау тоҡомодарының һыныҡтары менән уратып алынған ташлы йырҙалы йылғалар.
Тасуирламаһы
Тау йылғаларына ҙур ауышлыҡ, шәп ағым тиҙлеге һәм, һайлыҡтар, йыш ҡына шаршылар һәм шарлауыҡтар хас, тоҡомдар йыуылыуы процестары өҫтөнлөк итә. Тау йылғаларының ауышлығы бейеклектә 60-80 м/км һәм түбәнге ҡатламдарҙа 5-10 м/км тәшкил итә. Ағым тиҙлеге — 1-ҙән 4,5 м/сек-ҡа тиклем һәм унан да шәберәк.
Украина территорияһындағы 28 000 ашыу тау йылға-шишмәләре иҫәпләнә, шуларҙың 28 000-е Карпатта — уларҙың дөйөм оҙонлоғо 55 000 км. Ҡырым тауҙарында — 1600-ҙән ашыу йылға-шишмә, дөйөм оҙонлоғо яҡынса 6000 км
Тау йылғалары ҙур гидроэнергетик ҡеүәткә эйә, арыҡлы төбәктәрҙә йыш ҡына һуғарыу өсөн ҡулланыла.
Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың тау йылғалары
Рәсәйҙә, шул иҫәптән Башҡортостанда тау йылға-шишмәләре бик күп. Башҡортостанда улар барыһы ла Урал тауҙарында, уның армытарындат баш ала.
Төп йылғалар — Ағиҙел дә, Яйыҡ та — тау йылғалары, һәм уларҙың күпселек ҡушылдыҡтары ла — тауҙан.
Һылтанмалар
Горные реки россии список Горные и равнинные реки — описание
Үрге Елима
Үрге Елима (Үрге Елема) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухта йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Косояк
Косояк — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серта йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пушкарская Нина Ивановна
Нина Ивановна Пушкарская (6 май 1926 йыл — 17 ғинуар 1975 йыл) — СССР-ҙың тимер юл транспорты алдынғыһы. 1946—1975 йылдарҙа Силәбе өлкәһендәге Магнитогорск металлургия комбинатының паровоз һәм электровоз машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
Биографияһы
Нина Ивановна Пушкарская 1926 йылдың 6 майында Тверь өлкәһенең Зубцово районы Ивашково ауылында рус крәҫтиәне ғаиләһендә тыуа.
1940 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Еңел сәнәғәт техникумына уҡырға инә. 1941 йылда фронтта атаһы һәлак була. 1941 йылдан 1942 йылға тиклем оккупацияла була.
1942 йылдың көҙөндә Магнитогорскиға оҙатыла. 1943 йылда ФЗУ-ла уҡыуын тамамлай.
1943 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Магнитогорскиҙағы металлургия комбинатында паровоз машинисы ярҙамсыһы булып башлай. Өс йылдан һуң паровоз машинисы булып үҙаллы эшләй. 1948 йылда комбинатҡа беренсе электровоздар алына, Нина Ивановна уларға күсә. 1957 йылдан алып ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем өлкән электровоз машинисы булып эшләй.
1960 йылдың 7 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән тимер юл бәйләнешен тәьмин итеүҙәге ҡаҙаныштары өсөн һәм Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө хөрмәтенә Нина Ивановна Пушкарская Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән бүләкләнә һәм уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1949 йылдан КПСС ағзаһы.
1975 йылдың 17 ғинуарында вафат була. Магнитогорскиҙа ерләнгән.
Грузияның ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге
Грузияның бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы исемлегендә 3 атама (2014 йылға ҡарата) бар, был дөйөм иҫәптән 0,3 % (2019 йылға ҡарата 1121) тәшкил итә. Бөтә объекттар исемлеккә мәҙәни критерийҙар буйынса индерелде. Бынан тыш, 2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Грузия территорияһындағы 16 объект бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерерлек кандидат булып тора. Грузия 1992 йылдың 4 ноябрендә бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғи мираҫын һаҡлау тураһындағы конвенцияны ратификациялаған. Грузия территоияһында урынлашҡан беренсе объекттар 1994 йылда Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы комитетының 18-се сессияһында исемлеккә индерелгән.
«Баграт ғибәҙәтханаһы һәм Гелат монастыры» 2010 йылдан Хәүеф аҫтында булған бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән, ә «Мцхетаның тарихи һәйкәлдәре» 2009—2016 йылдарҙа ошо исемлектә тора.
Исемлек
Был таблицала объекттар ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исемлегенә ҡушыуҙың хронологик тәртибендә урынлаштырылған.
Яҡынса исемлек
Таблицала объекттар алдараҡ төҙөлгән мираҫ исемлегенә ҡушыуҙың хронологик тәртибендә урынлашҡан, улар алдан өҫтәлә. Был исемлектә Грузия хөкүмәте Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерергә кандидат итеп тәҡдим иткән объекттар күрһәтелгән.