cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Руанда
Урта белем
Урта белем 6 йыл дауам итә, имтихандар менән тамамлана.
Профессиональ-техник белем
Илдә 22 дәүләт һәм 16 шәхси техник мәктәп, шулай уҡ 6 техникум һәм 79 һөнәри белем биреү үҙәге иҫәпләнә.
Юғары белем
Студенттар һаны 1995-2009 йылдарҙа ҡырҡа артҡан, әммә тейешле йәштәге йәштәрҙең юғары белем алыуы 2005 йылда 3 % ғына тәшкил иткән. Әгәр 1995—1996 йылдарҙа Руанда 3948 студент булһа (бөтәһе лә дәүләт вуздарында), 2010 йылда дәүләт һәм шәхси юғары уҡыу йорттарында 62 736 студент иҫәпләнә. 2008 йылда 15 710 студент дәүләттән финанс ярҙам ала. Белем биреү ике баҫҡыслы — бакалавриат һәм магистратура. Шулай уҡ дәүләт юғары уҡыу йорттары 3 йылда ветеринария, медицина, технология һәм педагогика буйынса тиҙләтелгән программа буйынса милли диплом алырға тәҡдим итә, был бакалавриатҡа тиңләштерелмәй һәм Рәсәй Федерацияһында, Украинала кесе белгескә тап килә.
Фән
Руандала һәм илдең башҡа ҡалаларында 6 филиалы булған Бутара Агрономик тикшеренеүҙәр институты (1932 йылда ойошторолған), Тыныс диалог институты (2002 йылдан) эшләй, ғилми эш шулай уҡ күбеһенсә ғәмәли йүнәлештәге вуздарҙа алып барыла.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт ORINFOR радиокомпанияһы (l’Office rwandais d’information — «Руанда мәғлүмәте идаралығы»), RTV телеканалы (Rwandan Television — «Телевидение Руанды») һәм радиостанцияһы (Radio Rwanda) бар.
Архитектураһы
Халыҡ торлағы башлыса йомро, умарта формаһында. Йорттарҙың каркасы ботаҡтар, ҡамыш һәм үлән менән үрелгән һайғауҙарҙан тора. Торлаҡтың эсе балсыҡтан яһалған стеналары геометрик биҙәктәр менән биҙәлгән. Эске киңлекте зоналарға бүлеү биҙәкле маттарҙы ҡулланып башҡарыла.
Бер ғаиләнең йорттары айырым, ихата, иген һаҡлағыс һәм бәләкәй «ата-бабалар рухы» йорто янында урынлашҡан. Йорт кәртәләп алынған.
Заманса йорттар тура мөйөшлө, кирбестән һалынған, ике яҡлы черепица ҡыйығы аҫтында, верандалы һәм тәҙрәле.
Ҡала төҙөлөшө аҙ үҫешкән.
Ҡораллы көстәре
Дөйөм һаны 35-45 мең кеше (төрлө мәғлүмәттәр буйынса), шул иҫәптән 7 меңгә яҡыны — жандармерия, ә 1 меңе 284 хәрби-һауа көстәре тәшкил итә. Комплектлау ирекле нигеҙҙә башҡарыла, саҡырыу йәше — 18 йәш. Руанданың оборонаға сығымдары 1990 йылда — тулайым эске продукттың 3,75 %, 2000 йылда — эске тулайым продукттың 3,53 %, ә 2010 йылда эске тулайым продукттың 1,91 % тәшкил итә.
8 июнь
8 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 159-сы (кәбисә йылында 160-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 206 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Григорян Сабрина Маркосовна
Григорян Сабрина Маркосовна (Սաբրինա Մարկոսի Գրիգորյան; 28 июль 1956 йыл — 10 июнь 1986 йыл) — итальян сығышлы әрмән актрисаһы.
Биографияһы
Сабрина Григорян 1956 йылдың 28 июлендә Римда рәссам Маркос Григоряндың һәм Флора Адамян ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң атаһы тәрбиәһендә була һәм башланғыс белемде Тәһранда һәләтле балалар өсөн махсус мәктәптә ала. Һуңғараҡ ул Нью-Йоркта урта мәктәптә уҡый. тегеранға ҡабаттан әйләнеп ҡайтҡас, ул урындағы театраль мәктәп директоры, ә шулай уҡ Тегерандағы Халыҡ-ара театраль йәштәр ойошмаһы директоры Патриция Зих менән таныша. ЗихСабринала һирәк осрай торған актерлыҡ талантын күреп ҡала.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Сабрина Лондонғка юллана, тыңлауҙар үтә һәм Гилджолл музыка һәм драма мәктәбенә актерлыҡ оҫталығына өйрәнеү өсөн ҡабул ителә. Ул йылдарҙа ул бик күп сәйәхәт итә, Америка Ҡушма Штаттарына, Швейцарияға, Испанияға, Италияға һәм башҡа бик күп урындарҙа була, ҡайҙа булһа ла, яңы белемдәрҙе үҙенә һеңдерергә тырыша. Ул әрмән, инглиз һәм француз телдәрендә иркен һөйләшә, фарсы, итальян, испан телдәрен аңлай. Студент булараҡ Сабрина Тәһранда һәм Гилдхоллда, ярҙамсынан — алып барыусыға тиклем, төрлө ролдәрҙе башҡарып өлгөрә. Тәһранда актрисаға уҡыған саҡта, ә һуңғараҡ — Гилдхолл музыка һәм драма мәктәбендә Сабрина күп кенә ролдәрҙе башҡара.
Уйнаған ролдәре
Роза Гонсалес — «Йәй һәм төтөн» (Теннесси Уильям), Ипполита — «Йәйге төндәге төш» әҫәрендә һәм Эмилия «Отелло» [ [Уильям Шекспир]], Маша — «Өс апалы-һеңлеле» Антон Чехов, Дина — «Йәмғиәт таянысы», Бельвидера — «Венеция һаҡланды» Томас Оттоуэй, ҡара ханым — «Сонеттарҙың ҡара ханымы», Марго — «Анна Франк: йәш ҡыҙҙың көндәлеге». Мартин — «Таҙ йырсы» (Эжен Ионеско) һәм Медея — «Еврипид» (Джефферс Робинсон) пьесаларын экранлаштырыу.
Сабрина үҙенең ҡыҫҡа ғүмере эсендә сәхнәлә шул тиклем иҫ китерлек сағыу персонаждарҙы һүрәтләй, тамашасыларҙы, режиссерҙарҙы һоҡландырырлыҡ образдарҙы булдыра.
Сабрина Джин Шалиттың NBC каналында «Today» шоуы режиссеры ассистенты һәм редакторы була. Нью-Йорк телекомпанияһында эшләгәндә ул бер нисә театраль һәм музыкаль әҫәр һәм мәҡәлә яҙа, улар Delta Sky Magazine, Ladies Home Journal, Diversion Magazine һәм башҡа периодик баҫмаларҙа нәшер ителә. Шулай уҡ «тура эфирҙа» ҡарау өсөн сценарийҙар әҙерләй.
Этәй
Этәй (Итеево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 506 кеше. Почта индексы — 452278, ОКАТО коды — 80230836001.
Тарихы
Баҙы йылғаһы буйында урынлашҡан Этәй ауылы — Йылан ырыуының Уразай түбәһе башҡорттары нигеҙ һалған тораҡ пункты. 1739 йылда аҫабалар үҙ ерҙәренә, яһаҡ түләү шарты менән, удмурттарҙы индерә. 1794 йылға тиклем ауылға сит милләт вәкилдәрен индереү дауам итә. 1794 йылда бер нисә удмурт крәҫтиәне индерелә, бер йылдан һуң улар типтәр ҡатламына (сословие) күсә ..
1795 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу документтарында 7 ихатала 40 башҡорт, 10 ихатала 74 удмурт теркәлә. 1816 йылда 12 ихатала - 72 башҡорт, 11 ихатала - 98 удмурт, 1834 йылда 14 ихатала 109 башҡорт, 17 ихатала - 127 удмурт, 1858 йылда 29 ихатала - 199 башҡорт, 35 ихатала 222 удмурт, 1870 йылда 68 ихатала - 160 башҡорт, 237 удмурт һәм 15 мишәр, 1920 йылда 185 ихатала 926 башҡорттоң йәшәүе теркәлә.
1843 йылда 109 башҡортҡа 192 бот ужым һәм 264 бот яҙғы иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шкудимка (Юловка ҡушылдығы)
Шкудимка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юловка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күскилдина Зөлфиә Мансур ҡыҙы
Күскилдина Зөлфиә Мансур ҡыҙы (19 март 1976 йыл) — балалар яҙыусыһы, дәүләт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2011).
Биографияһы
Зөлфиә Күскилдина 1979 йылдың 19 мартында Өфө ҡалаһында тыуған. Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһында уҡый. Мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетында уҡырға инә, башҡорт халыҡның ауыҙ-тел ижадын төплө өйрәнә. Уҡыу йортон 1998 йылда тамамлай, «Урал батыр» эпосы буйынса диплом эшен яҡлай.
Ижади эшмәкәрлеге
«Башҡорт телен өйрәнәбеҙ» — 2009 йылдың октябренән эфирға сыға башлаған тапшырыу — башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙы бойомға ашырыу маҡсатында башланған эш. Телевизор аша Ай, Дим һәм Светик менән бергә башҡорт телен өйрәнеүселәр араһында балалар ғына түгел, өлкәндәр ҙә байтаҡ булды. Өфөлә уҙған «Ер һәм кешеләр» халыҡ-ара кино фестивалендә «Башҡорт телен өйрәнәбеҙ» тапшырыуы абруйлы жюри ағзаларының күңеленә лә хуш килде һәм «Балалар өсөн иң яҡшы тапшырыу» номинацияһында I урынды яуланы. Музыкаль биҙәлештең, сценарийҙарҙың һәм текстарҙың профессиональ кимәлдә булыуы ла юғары баһаланды. Һәр береһе ҡыҫҡа спектаклгә торошло тапшырыуҙарҙың сценарийын яҙыусылар араһында балалар яҙыусыһы Зөлфиә Күскилдина лә бар («Башҡорт аты», «Батырҙар», «Урал тауҙары», «Арҡайым», «Алпамыша батыр», «Аҡъял батыр» һәм башҡа телесценарийҙар).
«Тәмле Яңы йыл» китабында ата-әсәгә, өләсәй-олатай­ға һөйөү тәрбиәләгән әҫәрҙәр байтаҡ ҡына. Тыуған илгә һөйөү ғаилә­нән башланғанын автор бәләкәстәргә әкиәттәр ярҙамында аңлата. Китапҡа әкиәт-пьесалар ҙа индерелгән. Педагогия фәндәре кандидаты Фәниә Сынбулатова Йәштәр премияһы Зөлфиә Күскилдинаға бирелеүен оло мәртәбә тип иҫәпләй, сөнки «балалар яҙыусыларына бындай иғтибар һирәк эләгә» һәм уның әҫәрҙәренең әһәмиәтен һыҙыҡ өҫтөнә ала:
Зөлфиә Күскилдинаның «Атайымды яртыға бүләйек», «Шәжәрә тәмлеме?», «Атайым-атаҡайым» әкиәттәре әсәй менән бергә атайҙы ҙурлауы менән әһәмиәтле. «Әсәйҙең ҡанаты аҫтында», «Кәзә бәрәстәре аш бешергән», «Алтынайҙың ҡоймағы», «Кә­беҫтә» һәм башҡа әҫәрҙәр ғаиләгә һөйөү тәрбиәләй. Мин һәр дәреслектә тыуған ергә, тәбиғәткә һаҡсыл мөнәсәбәт тураһында әкиәттәр индерәм. З. Күскилдинаның бөгөн бик актуаль булған экология темаһына «Урмандың күҙ нуры», «Икмәк валсығы», «Тылсымлы сәскә», «Баҡса һылыуҙары» кеүек әкиәттәре дәреслектәргә индерерлек кимәлдә яҙыл­ған.
«Тәмле Яңы йыл» тип аталған балалар өсөн әкиәт һәм хикәйәләр йыйынтығы өсөн БР Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре Зөлфиә Күскилдинаға Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһын тапшырған саҡтағы телмәренән:
— Бала саҡтан яҙышам. Әҫәрҙәремә тәүге баһа биреүсем — әсәйем. Ул ижади тормошомда юл башлаусы булды. «Аҡбуҙат» журналында балалар өсөн эшләгәндә емешле генә ижад итергә яҙҙы. Премияға тәҡдим ителгән китабым — балалар өсөн икенсе китабым. Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһын алыу — минең өсөн оло мәртәбә. Был исемде тулҡынланып, ҡыуанып, ҙур яуаплылыҡ менән ҡабул итәм.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2011)
Яломан
Яломан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Яломан йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нош
Нош — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айсыуаҡ (тау)
Яҡында ятҡан тауҙар: Ҡарамалташ, Эт тоткан, Ҡарйоҡмаҫ, 5-6 км алыҫлыҡта Ҡылтабан күле.
Характеристика
Тау эзбизташтан, диабаздан, порфириттарҙан, төньяҡ өлөшөндә — девон вулканитынан тора. Айсыуаҡ тауы эргәһендә боронғо ҡаласыҡ-ауылдар, боронғо ҡәберлектәр табылған. Тау башына маяҡ ҡуйылған. Унда ауылға ҡайтҡан һәр кем барып етергә тейеш. Тау түбәһендә тигеҙ таш иҙән бар. Өҫтән аҫҡа ҡараһаң, бөтә ауыл йәйрәп күренеп ята.
Топонимика
Айсыуаҡ тауы Сибай ауылына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Айсыуаҡ исеме менән аталған. Айсыуаҡ Бөрйән башҡорттары ырыуынан сыҡҡан, ул XVIII быуатта Сибай ауылына (хәҙер Иҫке Сибай) нигеҙ һалыусы Сибай менән бергә Атайсал ауылынан айырылып сыҡҡан була. Ауылда Айсыуаҡов фамилиялы ғаиләләр булды.
Айсыуаҡ түбәһе хөрмәтенә Сибайҙа Айсыуаҡ урамы бар.
Яркина Валентина Николаевна
Яркина Валентина Николаевна — (17 июнь 1947 йыл) — элемтә хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995). Милләте — урыҫ.
Биографияһы
Валентина Николаевна Яркина 1947 йылдың 17 июнендә Куйбышев өлкәһенең (хәҙерге Һамар өлкәһе) Комсомольское ауылында тыуған.
1974 йылда Куйбышев элемтә институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1974 йылда Өфө радиоүҙәге инженеры булып башлай.
1989—1991 йылдарҙа предприятиеның профсоюз комитетында һөнәри нигеҙҙә рәйес булып эшләй.
1991 йылдан — Өфө радиоүҙәгенең әйҙәүсе инженеры.
1991 йылда Валентина Николаевна Яркинаны Өфө ҡалаһының Октябрьский районы 32-се Комсомол округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлайҙар. Ул депутатлыҡ вазифаһын төп эшенән айырылмай башҡара.
Куртяга
Куртяга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Социология тарихы
Социология тарихы — гуманитар ғилем дисциплинаһы һәм тармағы булған социология, уның барлыҡҡа килеү һәм үҫеш процесы тураһындағы фән.
Антиклыҡ
Антик осорҙа йәмғиәткә ҡарата мөнәсәбәттә ике традиция булған: тәбиғи йәмғиәт (Аристотель) һәм яһалма йәмғиәт (Платон)
Урта быуаттар
Кеше тыумыштан гонаһлы. Ул Абсолют Шәхес булараҡ Аллаһы тәғәләнең ижад емеше, сағыштырма шәхес булып тора. Баштан уҡ Кешелек, сиркәү аңлатҡанса, Яралтыусыбыҙ ихтыярының кәүҙәләнеше булараҡ, берҙәм. Дәүләт, кеше тормошон ойоштороу ысулы булараҡ, Сиркәүгә икенсел мөнәсәбәттә.
Яңырыу дәүере
Яңырыу дәүерендә социалист-утопистар Томас Мор (1478—1538) һәм Томмазо Кампанелланың (1568—1639) идеялары барлыҡҡа килгән һәм Фрэнсис Бэкон (1561—1626) йәмғиәттең фәнни үҫеүен тормошҡа ашырыуҙа дөйөм ҡатнашыуҙы фаразлаған проектын төҙөгән. Макиавелли идеялары социаль утопизмдан үҙенә ҡарата, дәүләтте һәм граждандар йәмғиәтен бүлеүҙе күҙ уңында тотоусы, сәйәси реализмға күсеүҙе күрһәтә.
Яңы ваҡыт
Томас Гоббс (1588—1679) йәмәғәт килешеүе төшөнсәһен барлыҡҡа килтергән. Уның «Левиафан» тигән хеҙмәтендә граждандар йәмғиәтенә күсеү идеяһы һәм властың легитимлығын нигеҙләү тормошҡа ашырыла.
Джон Локк (1632—1704). Локк фекере буйынса тәбиғи торош — был аҡыл закондары өҫтөнлөк иткән тиңлек. Локк фекере буйынса дәүләт — ул азатлыҡты һәм тәбиғилекте һаҡлау теләге. Локк фекере буйынса тәбиғи тороштоң гражданлыҡ торошонан төп айырмаһы — билдәләнгән дөйөм ҡанундың булыуы. Йәмғиәт килешеүен төҙөү дәүләт азатлығын сикләй.
Тюрго (1727—1781) социаль прогресс идеяһын булдырған, артабан уны Кондорсе (1743—1794) эшкәрткән. Прогресс — кешелектең төп тормош законы. Барыһы ла прогресҡа алып бара. Төрлө халыҡтар төрлөсә үҫешә, сөнки улар араһында талантлы кешеләр һаны төрлөсә. Мәғрифәтселек прогресҡа алып бара. тиҙлеге шарттар менән бәйле.
Йәмғиәтте һүрәтләүҙә тәүге ынтылыштар
Социология терминын Огюст Конт (1798—1857) (үҙенең социологияһын ул социаль физика тип атай) индергән, шуның менән (1842 йылда) ул позитив философияға нигеҙ һалған. Огюст Конт ижадының башланғыс этабында, социалист-утопист Клод Сен-Симона (1760—1825) шәхси секретары булараҡ һәм уның тәғлимәтенең ҙур йоғотоһо аҫтында, үҙ хеҙмәттәрен яҙған.
Конт социология төшөнсәһен йәмғиәт тураһындағы бөтә белем йыйылмаһы тип аңлаған. Уның фекеренсә, социология тәбиғәт белеменән күҙәтеү, тәжрибә һәм сағыштырма анализ кеүек дарҙы алырға тейеш. Конт социологияны социаль статикаға һәм социаль динамикаға бүлә. Конт буйынса, ижтимағи күренештәрҙең асылы уларҙың тарихилығында, шуға ла социология тарихи үҫеш закондарын тикшерә. Огюст Конт ғәҙәттә социологияға нигеҙ һалыусы сифатында ҡарала, сөнки ул йәмғиәт тураһында дөйөмләштереүсе фән булдырыу кәрәклеге тураһында мәсьәлә күтәргән. Шулай ҙа быға тиклем социологияның төп идеяларын башҡа тикшеренеүселәр эшләгән. Конт буйынса, прогрестың мотлаҡ булыуын рухи «Бөйөк зат» тәьмин итә.
XIX быуат социологияһында натурализм
Шулай уҡ тәүге социологтар араһында Герберт Спенсерҙы (1820—1903) атарға кәрәк. Уны органицизм һәм эволюционизмға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләргә мөмкин. Органицизм идеяларының көсһөҙлөгө аналогияларҙың конкрет анализ менән нда (органицистар йәмғиәттә күҙәтелгән ҡанунилыҡты тере организмдарҙа барған законлылыҡтарға оҡшатырға маташҡандар). Спенсер, Дарвиндан бойондороҡһоҙ рәүештә, үҙенең эволюция теорияһын әйтеп биргән. Спенсер буйынса, социаль эволюция — ул дөйөм эволюцияның бер өлөшө. Унда ике фактор эшләй: йәшәү һәм күнеккәндәрҙең тере ҡалыу өсөн көрәше. Ул эволюция процесының ике яғын — интеграцияны һәм дифференциацияны айырып күрһәткән: бирешмәүсәнлектән тотороҡлолоҡҡа; һәм эволюцияның өс фазаһы: органик булмаған, органик, органик өҫтөндә. Социаль эволюция — ул ҡыйынлыҡ кимәле, үҙгәреү темптары һәм эҙемтәләр мөһимлеге менән айырылып торған органик өҫтөндәгенең бер өлөшө.
Эволюционизм идеялары күп илдәрҙә бойондороҡһоҙ үҫешкән, социаль дарвинизм эволюционизм тармаҡтарының береһе булған:
Людвиг Гумплович (1838—1909), Австрия. Күп хеҙмәттәр яҙған: «Социология нигеҙҙәре», «Социология һәм политика», «Дәүләттең социологик идеяһы», «Раса һәм дәүләт»,. Ул, социологияның предметы — социаль төркөмдәрҙе һәм улар араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеү, тип иҫәпләгән. Социаль төркөм уның өсөн — уны тәшкил иткән берәмектәр суммаһы ғына түгел, ә төркөм эффектына эйәлегендә. Һәр социаль төркөмдөң төп законы — башҡа социаль төркөмдәрҙе үҙҙәренә буйһондорорға, ҡол итергә һәм хакимлыҡ итергә, үҙеңде һаҡлап ҡалыу ынтылышында.
Уильям Самнер (1840—1910), АҠШ. Социаль эволюция кешеләрҙең ихтыярына һәм тәбиғи һайланыш закондарына һәм йәшәү өсөн көрәшенә ҡарамаҫтан универсаль, тип иҫәпләгән. Самнерҙың төп хеҙмәте: «Халыҡ йолалары». Был хеҙмәтендә ғалим төркөмгә хас ҡайһы бер мөһим ғәҙәттәрҙең һәм кеше тормошоноң социаль формалары килеп сығышын аңлатырға тырыша. Самнер буйынса йола — индивид кимәлендәге ғәҙәт булараҡ сығыш яһаған стандарт төркөмсә ҡылыҡ формалары. In-референтлы һәм Out-референтлы төркөм төшөнсәләрен индергән.
Шулай уҡ социал-дарвинизм сиктәрендә раса-антропологик мәктәп булған. Уның иң билдәле вәкиле — Артюр де Гобино (1816—1882). Төп хеҙмәте —. Ул йәмғиәттәге тигеҙһеҙлекте раса айырмалыҡтарына нигеҙләп аҡларға тырышҡан. Төп критерий — расаның интеллект кимәле.
XIX—XX быуат сигендә социологиялағы психологизм
Быуаттар сигендә социологиялағы психологизм дөйөм тенденция булараҡ сығыш яһай. Был психологтарҙың психологик ҡына түгел, социаль факторҙарҙы иҫәпкә ала башлауы менән бәйләнгән, ә социологтар социологияла биологик аналогиялар менән ҡәнәғәт булмаған.
Психологик эволюционизмды АҠШ-та беренсе социология кафедраһына нигеҙ һалыусы — Франклин Гиддингс (1855—1931), камиллаштырған. Һуңғараҡ ул позитивизм һәм бихевиоризм позицияһына баҫҡан.
Вильгельм Вундт (1832—1920), Германия. «Халыҡтар психологияһы» тигән мәҙәниәт һәм индивидуаль аң араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеп маташыуға бағышланған хеҙмәтен яҙған.
Мак-Дугалл Уильям, (1871—1938), АҠШ. Бар социаль фәндәрҙең теоретик нигеҙе булып инстинкт психологияһы тора, тип иҫәпләгән. Үҙенең концепцияһын «гормик психология» тип атаған. «Горме» — биологик яҡтан әһәмиәтле маҡсатҡа ынтылыу.
Габриель Тард (1843—1904) — социаль психологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тард буйынса социаль йәшәйеш моделе бытие береһе икенсеһенә эйәргән ике индивидтың үҙ-ара мөнәсәбәттәре кеүек күренә. Бөтә социаль күренештәрҙең сығанағы — асыштар һәм оҡшарға тырышыуҙың үҙ-ара бәйләнеше. Дюркгеймды «социаль факттарҙы» шәхси-психик нигеҙҙәренән айырыуы өсөн тәнҡитләгән. Социология закондарын Тард логик һәм логик булмағандарға бүлә. Логик закондар, инновациялар ни өсөн таралыуын, ә икенселәре яңылыҡҡа ихтыяж ни дәрәжәлә өлгөргәнен аңлата.
Карл Маркстың «Социология»һы
Карл Маркс (1818—1883), Германия.
К. Маркс инглиз классик политэкономияһының һәм француз тарих мәктәбенең синыфтар һәм синфи көрәш тураһындағы асышын файҙаланып, йәмғиәт үҫешенә фәнни ҡараш тыуҙырған.
Маркс синыфтар барлыҡҡа килеүен кеше тормошоноң ижтимағи енең формалары менән бәйләнгән. Хосуси милек хакимлығы кеше өҫтөнә ятҡан беренсе идеологик көс (Ф. Энгельс) булараҡ дәүләтте, йәғни дөйөм күренештәге мәнфәғәттәрҙең хосуси мәнфәғәттең тарихтағы тәүге сағылыу сараһы булыуын талап итә.
Йәмғиәт үҫешенең төп этаптары етештереүҙең өҫтөнлөклө ысулы барлыҡҡа килтергән ижтимағи-иҡтисади формацияны сағылдыра. Бер формациянан икенсеһенә күсеү көстәре менән уларҙың үҫешенә ҡамасаулаған  мөнәсәбәттәре араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡты хәл итеү ысулы булған ижтимағи түңкәрелешкә алып килә.
Етештереүҙең капиталистик ысулына күсеүе социаль революция формаһында сағылыш таба.
Социализмға тиклем синыфтарҙың булыуы ижтимағи тормоштоң антагонистик характерҙа (йәғни синфи йәмғиәт сиктәрендә үҙ-ара килешмәүсән) икәненә күрһәтә.
йер Етештереүҙең капиталистик ысулы еңгәндән һуң, эшсе синыфының сәйәси власы (пролетариат диктатураһы) һәм синыфтарһыҙ йәмғиәткә тарихи ҡотолғоһоҙ күсеүе сағылышы булған социалистик йәмғиәт өсөн шарттар барлыҡҡа килә. Социалистик революцияны тормошҡа ашырыу бурысы алға сыға.
Марксҡа һылтанып, түбәндәге ижтимағи-иҡтисади формацияларға: тәүтормош, ҡол биләүселек, феодаль, капиталистик һәм, һөҙөмтәлә, коммунистик бүлеү ҡабул ителгән. Әйтер кәрәк, Карл Маркс уларҙы, булғандары иҫбатланғанлыҡтан, телгә алған. Маркс бер ҡасан да тарих үҫешен был формацияларҙан торған схеманы тормошҡа ашырыуға ғына ҡайтармаған.
Фердинанд Тённистың Концепцияһы
Тённис Фердинанд (1855—1936), Германия. Немец классик социологияһына нигеҙ һалыусы. 1921 йылдан герман социологик йәмғиәтен етәкләгән. Тённистың социологияһы дәүләттең, хоҡуҡтың һәм социаль институттарҙың килеп сығыш проблемаһына рационалистик һәм тарихи ҡараштар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә. Төп хеҙмәте: «Берлек һәм йәмғиәт». Тённис үҙ предметын айырым рәүештә йөкмәтке характеристикаларға бәйләмәгән формаль социологияны ентекләп эшләгән. Был социологияның предмет һәм методологик үҙбилдәләнешенә ярҙам иткән. Шулай уҡ ул социология тарихында йәмғиәтте механик бәйләнеш булараҡ, берлекте субъектив-мәғәнәләш ысынбарлыҡ итеп аңлауға күсеүҙән торған антипозитивист түңкәрелеш яһаған.
Георг Зиммелдең формаль социологияһы
Георг Зиммель (1858—1918), Германия. «Формаль социология»ға нигеҙ һалыусы. Зиммель өсөн йәмғиәт — үҙ-ара йоғонто формалары йыйылмаһы (социация формалары), ә уларҙың сифатында тейеш, шуға күрә улар бөтөндөң функциональ элементы булараҡ түгел, ә үҙенән-үҙе өйрәнелергә тейеш. Зиммель тикшеренеүҙәренең төп объекты — йәмәғәтләштереү йәки, һәм ул йәмғиәткә ҡарата беренсел һанала.
Макс Вебер һәм
Макс Вебер (1864—1920), Германия. «Понимающая социология»ға нигеҙ һалыусы. Бюрократия теорияһын эшләгән. Уны анализлау предметы — кешенең аңлайышлы төшөндөрөп бирерлек ҡылығы. Тарихты аңлауҙың социологияны аңлауҙан айырмаһы — индивидтың эш-хәрәкәтендә ниндәйҙер мәғәнә бар. Шулай итеп, социология предметы — субъектив рәүештә күҙ уңында тотолған мәғәнә менән бәйләнгән хәрәкәт. Индивид тарафынан асыҡтан-асыҡ билдәләнгән маҡсаттарға өлгәшеүгә йүнәлтелгән, йәғни, аҡыл менән уйлап эшләнгән ғәмәлдәр генә аңлайышлы. Ғәмәлдәр типологияһын төҙөгән: Маҡсат-рациональ (идеаль тип, саф рациональ ғәмәл), Ҡиммәт-рациональ, Аффектив, Традицион. Вебер буйынса, социология фәҡәт аңлатырға мөмкин булған ғәмәлдәрҙе генә өйрәнә.
Эмиль Дюркгейм — социологизм
Эмиль Дюркгейм (1858—1917), Франция. Социологик реализмға һәм структур функционализмға нигеҙ һалыусы. Дин социологияһына нигеҙ һалыусы. Дюркгейм буйынса, социаль тормош нигеҙен ысынбарлыҡтың иҡтисади ла, психологик та, физик та факторҙарға ҡайтарып ҡалдырылмаған һәм күп кенә үҙ аллы характеристикаларға эйә социаль факттар тәшкил итә. Уның төп билдәләре — объектив, индивидтан бойондороҡһоҙ булған йәшәйеш һәм индивидҡа баҫым яһау һәләте — «мәжбүри көс». Социаль детерминизм принцибына ярашлы, ул, йәмғиәтте өйрәнгәндә, «ижтимағиҙы ижтимағи менән» «социальное социальным» аңлатыуҙы талап иткән. Уның һәм  тигән хеҙмәттәре киң билдәле.
Вильфредо Пареть — элиталар теорияһы
Вильфредо Парето (1848—1923), Италия. Концепция «акцентуирланған гиперпозитивизм» тип атала. Уның фәлсәфә антропологияһы кешенең үҙе башҡарасаҡ эште башта уйлауы, шунан эшләүе менән бәйләнгән рационалистик моделенә ҡаршы йүнәлтелгән. Парето буйынса, кеше тәүҙә ниҙер эшләй, ә һуңынан ғәмәлдәренең нигеҙен эҙләй. Шулай итеп, кеше Фрейд рухында иррациональ һәм үҙ тәртибенең иррациональ нигеҙҙәрен рациональ яҡтан аңлатырға тырыша. Йәмғиәт — үҙ-ара бәйләнгән өлөштәр системаһы (йәмғиәттең механистик моделе). Элиталар теорияһы: элита һәм  була. Паретоның төп тезисы — йәмғиәт ул зыяраты. Элиталар даими һәм хәрәкәттә тора. Парето аристократияның тарҡалыу билдәләрен тасуирлай: ул үҙенә ҙур байлыҡ үҙләштерергә тырыша һәм сиктән тыш либералгә әйләнә, шунан һәләк була.
АҠШ-та социологияның институционализацияһы үҙенсәлеге шунда: социология университет кафедраларына инеү мөмкинселеген алған. Америка социологияһының үҙенсәлеге — ғәмәли эштәргә. Күптәр социология менән социаль эш араһында тигеҙлек ҡуя. Шул дәүерҙең төп проблемаһы — теоретик һәм методологик базаның булмауы. Ике төп характеристика — эмпиризм һәм прагматизм. Донъяла беренсе социология кафедраһы 1892 йылда Чикаго университетында барлыҡҡа килгән.
Чикаго мәктәбе
Уильям Томас (1863—1947). Флориан Знанецкий менән бергә АҠШ-та һәм донъяла социология үҫешенең боролошло мәлен аңлатҡан (case-study) «Польша крәҫтиәне Европала һәм Америкала» тигән ваҡиғаны тикшергән һәм тасуирлаған. Ситуацияны билдәләү тураһындағы: «Әгәр ҙә кешеләр ситуацияларҙы итеп ҡабул итәләр икән, улар үҙҙәренең эҙемтәләре буйынса » теоремаһы менән ул тарихҡа ингән.
Флориан Знанецкий (1882—1958). Социология — төркөмдөң айырым вәкилдәре араһындағы мөнәсәбәткә, шулай уҡ төркөмдөң һәр вәкиленең дөйөм төркөм менән үҙ-ара мөнәсәбәттәренә хас тәртипте өйрәнеүсе социаль ойоштороу тураһындағы фән. Социаль ойошманың үҙәге булып социаль институт сығыш яһай. Йәмғиәттең үҙгәреүе тирә-яҡ мөхит менән үҙ-ара йоғонто яһауы ул тип. Йәмғиәт, тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашып, кеше — йәмғиәткә үҙгәрә. Социаль эш-хәрәкәт концепцияһы эшләнгән: социаль эш-хәрәкәт — ул башҡа кешеләргә тәьҫир итергә ынтылған тәртип-торош. Эш-хәрәкәттең ике төрө — яраҡлашыу һәм оппозиция.
Роберт Парк (1864—1944). Парк тәртип социологияны коллектив тәртип тураһындағы фән булараҡ аңлаған. Йәмғиәт — ул социаль контроль ойошмаһы. Социаль контроль — коллектив тәртипте үҙ-ара йоғонто яһауға символдар, тамғалар һәм әһәмиәттәр йәмғиәте. «Ҡала» хеҙмәтендә социаль экология мәсьәләһе ҡаралған: социаль экология ҡаланы айырым социаль институттар һәм төркөмдәргә нығытылған структураға эйә үҙенсәлекле органик бөтөнлөк итеп ҡарау мөмкинлеген бирә. Социаль экологияны позицияларҙың ваҡыт һәм әһәмиәте ҡыҙыҡһындыра. «Ҡала» тигән хеҙмәтендә йәшәү өсөн көрәш («Иң яҡшылар өсөн иң яҡшыһы») принцибы буйынса айырыу принцибы күрһәтелгән. Йәмғиәттә тәртип ярҙамында динамик тигеҙлек булдырыла, азатлыҡ дәрәжәһе кәмей. Социаль экологияның үҙәк проблемаһы — тигеҙләнеш һәм көрсөк проблемаһы.
Чикаго социология мәктәбенең үҙенсәлектәре:
1) методик-шәхес анализы
2) дәүләт заказы
3) конкретлыҡ һәм прагматизм
Колумбия мәктәбе
Пауль Лазарсфельд (1901—1976). <font style="background-color: rgb(254, 246, 231);">С оциологияла ҡулланылған сифат һәм һан н ентекләп тикшергән. Социологтар ғөмүмөн кешене, ә методолог — эш өҫтөндәге социологты өйрәнә. Лазарсфельд бындай методология фәҡәт социологияның үҫеше барышында ғына барлыҡҡа килеүе мөмкин тип иҫәпләгән. Теория һәм практиканы айырмаҫ өсөн сифат һәм һан ысулдарының берҙәмлеген талап иткән.
Якоб Леви Морено (1892—1974). Социология, психология һәм фәлсәфә сиктәрендә торған яңы йүнәлешкә — социометрияға (бәләкәй төркөмдәрҙе тикшереү) нигеҙ һалыусы. Социометрияны антипозитивизм тип атарға мөмкин. Был социаль фәндең һәм тәжрибәнең айырым мәктәбе, социаль күренештәргә айырым мөнәсәбәт. Морено үҙенең процедураһын психоанализға ҡапма-ҡаршы ҡуя. Морено буйынса, социаль ысынбарлыҡ — йәмғиәттең тышҡы кәүҙәләнешенең һәм социометрик матрицаның оҡшашлығы.
Структур-функционалистик парадигма
Альфред Рэдклифф-Браун (1881—1955), йәмғиәтте өйрәнеүгә системалы мөнәсәбәтте беренсе булып ҡуллана. Уның фекере буйынса, йәмғиәт — ул йәшәү өсөн кәрәк булған шарттарға эйә булыусы һәм шуның арҡаһында социаль институттар барлыҡҡа килтереүсе суперорганизм. Социаль күренештәрҙең функциялары — теләктәшлек булдырыу һәм уға ярҙам итеү.
Бронислав Каспар Малиновский (1884—1942) функция төшөнсәләренә асыҡлыҡ индергән һәм мәҙәниәтте өйрәнгәндә функциональ ҡарашты ҡулланған. Йәғни тәүтормош йәмғиәтенең һәр элементы мөһим функция үтәй.
Толкотт Парсонс (1902—1979). Донъя социологияһы классигы, система-функциональ гә нигеҙ һалыусы. Метатеорияны — хәрәкәт теорияһын, һәм уға нигеҙләнеп — системалар теорияһын ентекләп тикшергән. Эш-хәрәкәттең (ғәмәлдең) элементар структураһын тәҡдим иткән:
Йәмғиәттең үҙе өсөн функционализмдың төп һыҙаттары:
Теләһә ҡайһы социаль системала ла үтәлергә тейешле төп функциялар:
Бихевиоризм
Концепцияны Б.Скиннер (1904—1990) ентекләп эшләгән. Скиннер хайуандарҙың тәртибенә хас элементар принциптар кеше тәртибенә лә характерлы тип һанаған. Индивидтың тәртибе тирә-яҡ мөхит (тел, ғөрөф-ғәҙәт) шарты менән  һәм контролдә тотола.
Дж. Хоманс (1910—1989) был нигеҙҙә алмашыу теорияһын ентекләп эшләнгән. Хоманс буйынса социологияның төп проблемаһы: психологик торошона ярашлы, күп кеше тәртибенең тотороҡло социаль структураларҙы барлыҡҡа килтереү һәм ярҙам итеү өсөн берләшеүе. Хоманс кеше тәртибен дәртләндереү һәм язалау менән алмашыу кеүек итеп. Оперантлы тәртип —.
Символик интеракционизм
Дж. Г. Мидтың символик интеракционизмы (1863—1931). Мид үҙе бер нәмә лә яҙмаған, уның китабы студенттарҙың лекцияһы буйынса яҙылған. Мидтың төп тезисы — шәхес һәм социаль ғәмәл социализация процесында символдар ярҙамында формалашҡан тип, улар үҙ-ара бәйләнеш һәм социаль процесында ирешелә приобретаются һәм уның ҡатнашыусыларының социаль үҙ-ара тәьҫир итеүе процесында үҙ-ара дәлилләнә һәм үҙгәрә. Был контекста кешенең төп һәләте — интерпретацияға һәләт һәм аңлау. Социологияға «Self» — төшөнсәһен индергән. Был кеше үҙенә объект булараҡ ҡарауын аңлата (рефлексия). Self-тың булыуы донъяны интерпретациялау мөмкинлеген бирә. Self I һәм Me-ға бүленә. «Me» — индивид тарафынан ҡабул ителгән һәм үҙләштерелгән социаль ҡоролмаларҙың, нормаларҙың, диспозицияларҙың ойошторолған йыйылмаһы. «I» — импульсив МИН. Me — кешеләргә ҡарата талаптар, ә I — быға ҡарата реакция, рефлексланмаған өлөш.
Феноменологик социология
Альфред Шюц (1899—1959). Феноменология — аңда тәбиғи көйө һаҡланған һәм һығымта менән бәйләнмәгән феномендар тураһындағы фән. Шюцтың феноменологик социологияһында төп төшөнсәләр: томошсан донъя һәм тәбиғи маҡсат. Беренсенән — был аң йүнәлгән бар нимә. Икенсеһе — рефлексивлыҡҡа саҡлы ҡараш. Кешенең социаль тәжрибә алыуы һәм был тәжрибәнең донъя менән аралашыуҙы билдәләүе феноменологияның предметы булып тора. Кешеләрҙең бер-береһен аңлауы типиклаштырыу һәм идеалләштереү процестары арҡаһында.
Питер Бергер (1929) Лукман һәм Томас Лукман (1927 йылда тыуған) белем социологияһы буйынса  «Ысынбарлыҡты социаль (1966) тигән трактат яҙған.
Бергер-Лукман буйынса, йәмғиәт үҙ эсенә ике төп момент индерә: субъектив, шулай уҡ объектив ысынбарлыҡ бар. Йәмғиәт — өҙлөкһөҙ диалектик процесс. Үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙә дөйөм мәғәнәләр эшләп сығарыла, ә үҙ-ара  йоғонто типиклаштырылған. Йәмғиәт объектив ысынбарлыҡ булараҡ экстернализация һәм объективацияла  (институционализацияны индереп) төҙөлә. Ул камиллашҡан белем тапшырыу өсөн кәрәк. Белемде тапшырыу өсөн уны объективлаштырыу кәрәк. Быны тәүләп эшләгән быуын өсөн ул субъектив, ә артабанғы өсөн — объектив. Роль төшөнсәһе мөһим, сөнки ул ны күрһәтә. Социализация барышында объективлаштырылған социаль донъяны аң аша күсереү процесы — интернализация. Кеше — социаль продукт, йәмғиәт һәм объектив ысынбарлыҡ, һәм кеше продукты.
Франкфурт мәктәбе неомарксизмы
Франкфурт мәктәбенә 1930 йылда нигеҙ һалынған. 1933 йылда ул АҠШ-ҡа күскән. Төп вәкилдәре: М. Хоркһаймер, Т. Адорно, Г. Маркузя, Э. Фромм. Методологик принциптар:
Интеграль синтез теорияһы
Юрген Хабермас (1929) - Франкфурт мәктәбенең һуңғы вәкиле. Интеграль синтез теорияһының беренсе вәкиле. Марксизмды заманса фәлсәфәнең / социологияның (герменевтика, феноменология) иң яңы тенденциялары менән тоташтырырға тырыша. «Коммуникатив хәрәкәт теорияһы» хеҙмәтен яҙған. Үҙенең критик масштабтарын асыҡларға ынтылған йәмғиәт теорияһы: фәҡәт коммуникатив модель аң структураһының универсалистик рационалистик потенциалын асыҡлау һәм был потенциалды модернизацияның социаль процестарында күрһәтеү мөмкинлеген биргәнлектән, йәмғиәт теорияһын коммуникация парадигмаһына  күсерергә тырышыу. Йәмғиәтте тикшереүҙең ике ысулы бар — йәшәү лонъяһы булараҡ йәмғиәт һәм социаль система булараҡ йәмғиәт. Йәшәү донъяһы — субъекттың йәмғиәткә ҡарашы, система — йәмғиәт ситтән күҙәтеүсе позицияһынан. Система тормош донъяһын колонизациялай. Һөҙөмтәлә ул емерелеүе мөмкин. Бынан рационалләштереү юлы менән сығып була.
Пьер Бурдьеның конструктив структурализмы
Пьер Бурдье (1930—2002). Теоретик позиция: теоретик һәм эмпирик социологияны ҡаршы ҡуйырға маташыуҙан ҡотолорға тырыша (ғәмәли социолог). Бурдье маҡсаттары — объектив структуралар менән  субъектив күренештәр араһындағы диалектик бәйләнеште өйрәнеү. Һәм ул төшөнсә урынына Субъект һәм индивид төшөнсәләре урынына стратегияны, йәғни тәжрибәләр системаһын бойомға ашырыусы «агент» төшөнсәһен индерә. Шулай уҡ төп төшөнсәләргә «габитус» һәм инә. «Габитус» төшөнсәһен Марсель Мосс индергән. Габитус — агент һәм уның вәкиленең тәжрибәһен тыуҙырыусы һәм структурлаштырыусы үҙләштерелгән диспозициялар системаһы. Бурдье структура төшөнсәһенән баш тартҡанлыҡтан, ул уны "ҡыр" төшөнсәһе менән алмаштыра. Ҡыр — объектив позициялар араһындағы бәйләнеш селтәре. Бурдье күбеһенсә  капиталдың өс: иҡтисади, мәҙәни, социаль ҡырҙары һәм төрҙәре тураһында һөйләй. Ентекләберәк «Пьер Бурдьеның социологик яҫылығыы» сайтында ҡара.
Грузин теле
Грузин теле (ქართული ენა картули эна) — Грузияның рәсми теле, картвель төркөмө теле, грузин халҡының әҙәби һәм милли теле.
Грузин теле фонетик принциплы грузин алфавиты яҙмаһына нигеҙләнгән. Һөйләшеүселәр һаны (1993 йыл мәғлүмәттәре) — Грузияла яҡынса 4 миллион кеше һәм бер нисә йөҙ мең кеше башҡа илдәрҙә, күбеһенсә Рәсәй, АҠШ һәм Төркиәлә.
Тарихы
Хронология буйынса яҙма грузин теленең үҫеше түбәндәге дәүерҙәргә бүленә: Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һуңғы ике осорҙо айырмай, сөнки яңы грузин теленә тик лексиканың ғына бер аҙ үҙгәреүе хас.
Боронғо грузин теле нигеҙендә картли һөйләше ята. Грузин тарихсыһы Леван Чилашвили, 1990-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Некреси ауылында мәжүси ғибәҙәтханаларҙы өйрәнгәндә, ҡәбер ташының ярсығын таба (һуңыраҡ уны «некрес яҙыуы» тип атайҙар), тарихсылар билдәләүенсә, ул иң һуң булһа — б. э. III быуатына ҡарай. Дональд Рейфилд раҫлауынса, грузин яҙыуының христианлыҡҡа тиклем барлыҡҡа килеүе икеле һәм археологик ҡомартҡылар менән дәлилләнмәй. Стивен Рапп билдәләүенсә, алфавиттың ул осорға ҡарауы шикле.
476—483 йылдар — беренсе әҙәби әҫәр — «Изге батшабикә Шушаниктың ыҙалары», авторы Якоб Цуртавели.
864 — датаһы аныҡ күрһәтелгән иң боронғо ҡулъяҙма («Мравалтави»).
1629 — грузин телендәге беренсе баҫма (Римда).
1709 — Грузиялағы грузин телендә беренсе баҫма («Инжил»).
1819 — грузин телендәге беренсе матбуғат баҫмаһы («Сакартвелос газети»).
Хәҙерге грузин әҙәби телен үҫтереүгә Илья Чавчавадзе, Акакий Церетели, Я. С. Гогебашвили, Важа Пшавела һиҙелерлек өлөш индергән.
Совет власы йылдарында Грузия ССР-ы Конституцияһының 156 статьяһында телдең дәүләт статусы асыҡ күрһәтелгән.
Грузин телендә яҡынса 10 -12 мең урта быуат ҡулъяҙмалары һаҡланған.
Диалекттар
Грузин теле үҙ эсенә бер нисә диалектты ала: картли, кахетин, имеретин, пшав, рача, аджар, мохев, тушин һ. б.
Грамматика
Һүҙҙәр ете килеш менән үҙгәрә. Исемдәрҙең зат буйынса айырмалары юҡ. Бер эйәле алмаштан башҡа ике эйәле һәм өс эйәле алмаш менән ҡулланалар.
Исем
Груин телендәге бөтә исемдәр килеш буйынса ике төркөмгә бүленә. Беренсе төркөмгә нигеҙенең аҙағы тартынҡыға бөткән исемдәр ҡараһа, икенсе төркөмгә — һуҙыңҡыға бөткәндәре. Һәр төркәм көслө һәм йомшаҡ килешкә айырыла.
Ҡылым
Грузин теле — агглютинатив тел. Ҡылымды төҙөр өсөн, бер-береһе менән билдәле префикс, суффикстар ҡушыла. Бер һүҙ эсендә һигеҙ морфемаға тиклем була ала. Миҫал: «აგეშენებინათ» («һеҙгә төҙөргә кәрәк булған») һүҙе түбәндәге морфемаларҙан тора, уларҙың һәр береһе ҡылымға ваҡыт һәм модаллек сифатын өҫтәй: ა-გ-ე-შენ-ებ-ინ-ა-თ. Грузин яҙыуы V быуаттың беренсе сирегендә барлыҡҡа килгән. Иртә быуаттарҙа — мргловани (а сомтаврули ), IX быуаттан  — нусхури ( нусха-хуцури, хуцури , сиркәү); ә XI быуаттан  — мхедрули ( мхедрули-хели , с аэро йәки гражданлыҡ) яҙмалары ҡулланылған.
Заманса грузин алфавит 33 хәрефтән тора, һәр ҡайһыһы бер өнгә тиң: 5 һуҙынҡы һәм 28 тартыңҡы өн.
Раштыуа
Раштыуа (Χριστούγεννα, Christi Natalis, Christmas, Рождество Христово, сиркәү славян телендә тулы исеме – Е́же по пло́ти Рождество́ Го́спода Бо́га и Спа́са нашего Іисуса Христа, старообрядсылар Рожество Христово исемен ҡуллана; юнанса ) – бөйөк ғисабад байрамы.
Польшала Раштыуа байрамы
Польша католик илдәрҙең береһе. Унда Раштыуаны байрам итеү 24 декабрҙә башлана. Төн уртаһында тантаналы месса башлана.
Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улы
Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улы (Абдреев Тимирян Абдукаевич) (1918-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия старшинаһы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Тимерйән Әбдекәй улы Әбдриев 1918 йылда Башҡортостандың Шаран районы Биктыш ауылында тыуған.
Хәрби хеҙмәте
Ленинград өлкәһе Смольный хәрби комиссариаты фронтҡа оҙата.
Хәтер
Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Шаран районы Биктыш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Михайлов Дмитрий Сергеевич
Михайлов Дмитрий Сергеевич (8 (21) май 1824—15 (28) ғинуар 1889) — зоология, орнитология һәм энтомология өлкәһендә рус ғалимы һәм педагогы, профессор һәм ботаника магистры, йәшерен советник. Ырымбур уҡыу округы попечителе, Санкт-Петербург Педагогия йәмғиәте ағзаһы.
Биографияһы
Дмитрий Сергеевич Михайлов 1824 йылда дворян ғаиләһендә тыуған. Пенза гимназияһында уҡыған.
1847 йылда математика бүлеге буйынса курстарҙы  уңышлы тамамлай, ә 1848 йылда Император Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетында тәбиғи фәндәр бүлеген тамамлай.
1848 йылда Император Санкт-Петербург университетында  уҡытыусы сифатында ҡалдырыла. 1852 йылда магистр дәрәжәһенә «Исследование рода рогоз преимущественно в систематическом отношении» темаһы буйынса диссертация яҡлай, Император Санкт-Петербург университетында зоология буйынса лекциялар уҡыуын дауам итә. Бының менән параллель рәүештә 1852 йылдан 1862 йылға тиклем Санкт-Петербург Ларин гимназияһында  өлкән уҡытыусы булып эшләй, тәбиғи тарих буйынса лекциялар уҡый.
1864 йылдан алып 1868 йылға тиклем  «Натуралист» журналын нәшер итә. 1867 йылда Санкт-Петербург губернаһы училищеларының директоры итеп  тәғәйенләнә. 1873 йылда Санкт-Петербург уҡытыусылар институтыны директоры була.
1872 йылда тулы хоҡуҡлы статский советник дәрәжәһенә эйә була. 1878 йылдан Санкт-Петербург уҡыу округының округ инспекторы, 1880 йылда  Санкт-Петербург уҡыу округы   попечителе кенәз Михаил Сергеевич Волконскийҙың  ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
Дмитрий Сергеевич Михайлов 1889 йылдың 28 ғинуарында Санкт-Петербургта вафат була. Александро-Невская лавраһының Никольское зыяратында ерләнә.
Ҡатыны — Михайлова Елизавета Федоровна (1830—28.11.1917 )
Бүләктәре, чиндары
Ордендары:
Миҙалдары:
Чин:
Бардабаш (мәғәнәләр)
Бардабаш, Барҙабаш, Барҙыбаш — күп мәғәнәле һүҙ.
Ирғәлин Хәмит Әбдрәхим улы
Биографияһы
Хәмит Әбдрәхим улы Ирғәлин 1950 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Федоровка районының Юлдаш ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында, марксизм-ленинизм университетында, Мәскәүҙәге Надежда Крупская исемендәге  Халыҡтар университетының һынлы сәнғәт факультетында ситтән тороп  белем алған. Һөнәре буйынса биҙәүсе -рәссам.
Юғары технологиялар
Юғары технологиялар (high technology, high tech, hi-tech) — етештереүҙә һәм башҡа процестарҙа ҡулланылған электрониканы һәм робот техникаһын үҙ эсенә алған бик ҡатмарлы технологиялар. Уларға тиклем быуаттар буйы «түбән технологиялар» (low technology, low tech) — беренсел ихтыяж әйберҙәре етештереү менән сикләнгән ябай технологиялар ҡулланылып килә.
Юғары технологиялар һәм уларға ярашлы техника ҡулланыуға күсеү хәҙерге этаптағы фәнни-техник революцияның (ФТР) төп өлөшө булып тора. Юғары технологияларға ғәҙәттә сәнәғәттең фән ҡаҙаныштарын күпләп ҡулланған тармаҡтары инә<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (22 декабря 2015)">источник не указан 1211 дней ].
Иҡтисад
Иҡтисадтың юғары технологиялы өлкәһе иң алдынғы технологияларҙы ҡулланғанға һәм үҫтергәнгә ул артабанғы үҫеш өсөн иң ҙур ҡеүәткә эйә тип ҡарала. Был ҡараш иҡтисадтың юғары технологиялы өлкәләренә инвестицияларҙың күбәйеүенә килтерә. Юғары технологиялы стартап-предприятиеларға венчурлы капиталдың ҙур өлөшө бирелә. Ләкин, инвестициялар ғәмәлдәге мөмкинлектән артып китһә, инвесторҙар инвестицияларын юғалтыуы ла ихтимал.
Юғары технологияларҙы инвестициялау хәүефле булырға мөмкин, ләкин күп ваҡыт улар юғары табыш килтерә. Ҙур фән кеүек үк, юғары технологиялар – Интернет донъя берләшмәһе аша ҡитғаларҙы солғап алған халыҡ-ара феномен ул. Шулай итеп, күп милләтле корпорация проект өҫтөндә тәүлегенә  24 сәғәт эшләй ала. Бындай проекттар программа тәьминәте йә  интеграль  схема эшләү менән шөғөлләнергә мөмкин. Күп милләтле корпорациялар төрлө ҡитғаларҙағы төрлө илдәрҙән, мәҫәлән, Кения, Бразилия, Филиппин, Һиндостан һәм башҡа илдәрҙән,  командаларҙы файҙалана ала.
Александрина Прасковья Фёдоровна
Прасковья Фёдоровна Александрина (27.09.1917, Рәсәй империяһы Дон Ғәскәре өлкәһе, Икенсе Дон округы, Трухин утары — 19.12.1976) — өҫкө ш/у 22-4 бис комплексының тау мастеры, Украин ССР-ы,Красный Луч ҡалаһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960). Кпсс-тың XXII съезы делегаты (1961).
Биографияһы
1917 йылда Рәсәй империяһы Дон Ғәскәре өлкәһе Икенсе Дон округы Трухин утарында тыуған.
5 класс тамамлай. 15 йәшенән фермала эшләй. Хисапсылар курсын тамамлап, колхозда эшләй. Комсомол путёвкаһы буйынса Белокрытва ҡалаһына шахтаға китә. Һуғыш ваҡытында әсәһе янына Һарытау ҡалаһында йәшәй. Март 1943 йылдың мартында Һарытауҙан Белокрытваға ҡайта. Колхозда эшләй. Һуңынан шахтаға китә. Өс йыл навальщица, бутчица булып эшләй. Красный Лучта 22-се шахтала 1947 йылда уны Коммунистар партияһы сафына ҡабул итәләр. Тау мастерҙары курстарын тамамлай һәм тау мастеры булып эшләй башлай.
1959 й. ер аҫтында эшләгән бөтә ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла өҫкә күсереү тураһында ҡарар сыға. П. Ф. Александрина 22/4-бис шахтаһының өҫкө комплексында тау мастеры булып эшләй.
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960). Кпсс-тың XXII съезы делегаты (1961). Украина Компартияһының Краснолучский ҡала комитеты ағзаһы (1960, 1961).1966 йылдан хаҡлы ялда. Ҡала ҡатын-ҡыҙҙары почёт китабына индерелгән (3.12.1967).
Илсембәт
Илсембәт (Ильчимбетово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1067 кеше. Илсембәт ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 452776, ОКАТО коды — 80251820001.
Исеме
Ауылдың исеме Илсембәт тигән кеше исеменән алынған (русск. Ильчимбет).
Тарихы
Илсембәт ауылының Үрмәкәй һәм Кәкребаш ауылдары менән генетик бәйләнеше бар. 1693 йылда уҡ татар Сурманәш Аҡкилдингә һәм уның өс улына, шул иҫәптән Илсембәткә Кәкребашта йәшәргә рөхсәт ителә. Быға тиклем улар Үрмәкәй ауылында (Ҡырҡаңлы, Ҡырҡалны) керҙәштәр булып йәшәгәндәр. XVIII быуат башында яңы урында, бәлки, күсеп ултырған һәм яңы керҙәшлек төҙөгән Илсембәт Чурманяшев исемен йөрөткән тораҡ пункты барлыҡҡа килгән. Ауылда аҫаба-башҡорттар, керҙәш-башҡорттар, типтәрҙәр, яһаҡлы һәм хеҙмәтле татарҙар йәшәгәндәр.
Керҙәш халыҡтың формалашыуын күҙәтәйек.
Илсембәт ауылына Ырымбур өйәҙенең Һарыш-Ҡыпсаҡ (аҙаҡ Башҡортостандың хәҙерге Күгәрсен районы территорияһын биләгән Ҡар-Ҡыпсаҡ тип аталған) улусынан башҡорттарҙы индереү тураһында беренсе документ. Указ Өфөлә 1758 йылдың 7 майында бирелә. Ауылда һарыш-ҡыпсаҡтар 1816 йылда — 43, 1850 йылда — 50, 1859 йылда — 99 ир-ат була.
1850 йылда Ырымбур губернаһының Минзәлә өйәҙе Һеңрән улусы Шуран ауылынан бында 6 башҡорт керҙәш булып йәшәй.