cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тирмә
Тирмәнең эсе
Тирмәнең эсенә күҙ һалайыҡ. Тыш яҡтан ыҡсым ғына күренгән торлаҡ, эсенә ингәс, үҙенең үҙенсәлекле аураһы менән арбай. Һауа менән тоташтырған тағараҡ — тирмәнең үҙәге. Тәү ҡарашҡа ябай ғына күренгән торлаҡ ҙур мәғәнәгә эйә; тәбиғәт балаһының донъяға бағыуын асып биреүсе; йән, ер, күк тигән төшөнсәләрҙе берләштергән арауыҡ. Тирмәнең философик һәм психологик аспекттарына Н. Л. Жуковская, А. Г. Янбухтина үҙҙәренең хеҙмәттәрендә ҙур әһәмиәт бирә. Ярым -күсмә тормош алып барған башҡорт халҡының милли холҡонда башҡа халыҡтарға хас булмаған үҙенсәлектәре барлығын В. М. Черемшанский ҙә билдәләп үтә.
Түңәрәк формалағы тирмә эсендә һандыҡтан һәм һандыҡ аҫтынан (һандыҡ аяғы, ширлек тип тә әйтәләр) башҡа мебель юҡ. Аяҡ аҫтында ҡат-ҡат кейеҙ, ҡулдан эшләнгән септә, ҡорамалы түшәктәр, кейеҙ аҫтында — хуш еҫле бесән. Тирмәнең урта тирәһенән (метр ярым — ике метр бейеклектә) ишектең бер яғынан икенсе яғына тиклем семәрләп һуғылған 25—30 см яҫылыҡ туҡыма беркетелгән.
Сигелгән, һуғылған, тамбурлы, үҫемлектәр төшөрөлгән аппликациялы таҫтамалдар, затлы кейем төрҙәре (түр күлдәге) түңәрәк буйлап йәки урҙаға эленгән. Ишектең һул яғынан һунар ҡорал-ҡорамалдары, ат эйәрҙәре, ҡамыт -дуға, уҡ -йәйә һ. б. кәрәкле нәмәләр иҙән буйлап теҙелгән. Кирәгәгә төрлө төҫтәге билбауҙар ҙа эленгән, билбау тирмә хужаһының ҡатындарының һанын күрһәткән.
Ишектең уң яғынан — ағастан эшләнгән төрлө һауыт-һаба (турһыҡ, тәпән, ағас күнәк, сеүәтә, тырыз, самауыр, ҡомған, сүмес — ҡашыҡ, батман һ. б.) теҙелеп киткән. Сәңгелдәк, түшелдеректәр, ҡатын-ҡыҙҙың кәрәк -ярағы ла бында урынлашҡан. Тап уртала (йәки саҡ ҡына һулдараҡ) — һандыҡ. Һандыҡ өҫтөндәге каралды билдәле бер тәртиптә һалынған: урын балаҫы, йыяр балаҫ,ҡорамалы юрған, яҫтыҡ (мамыҡ түшәк), эсте балаҫ (эсле балаҫ). Өйөлгән ҡаралды сигелгән түшәк тартмаһы (урын тартмаһы) менән тартылған. Алама күҙҙән, ен — бәрейҙән һаҡлаусы был таҫмала ырыу тамғалары сигелгән була. Биҙәктәрҙең ни тиклем бай һәм ҡупшы булыуы кейәүгә бирә торған ҡыҙҙың, хужабикәнең оҫталығын күрһәткән.
Ишеккә ҡаршы төп урын (түр баш) ирҙәр яғы һанала. Ирҙәр яғы ҡатын-ҡыҙ яғынан бай орнаментлы, семәрле ҡыҙыл төҫтәге шаршау менән бүленә. Ҡунаҡты ирҙәр яғында ҡабул итәләр, шул ваҡытта был шаршау бигерәк тә кәрәкле була. Аш-һыу әҙерләгән саҡта, мәшәҡәтле хужалыҡ эштәрен ҡунаҡтарға күрһәтмәҫ өсөн бик уңайлы.. Төндә лә тартып ҡуйырға мөмкин. Башҡа ваҡытта шаршау йыйылып ҡуйыла. Килгән һәр кемгә, бигерәк тә ҡунаҡ кешегә, яҫтыҡ, бәләкәй балаҫ бирелә. Буҙа, ҡымыҙ, айран, ҡатык, һөҙмә тәҡдим ителә.
Хәлле башҡорттар ғәҙәттә ике тирмә ҡуйған. Береһе хужалыҡ функцияларын үтәгән, бында аҙыҡ-түлек, өй кәрәк-яраҡтары урынлаштырылған. Балалар, йәш ғаилә, оло туған — тыумаса ошо тирмәлә йәшәй алған. Төп тирмә (аҡ тирмә) гел бөхтә йыйыштырылған хәлдә тотолған. Йыш ҡына аҡ тирмәнең бер яғына һырлы карауат та ҡуйғандар. Ишек төбөндә ҡымыҙ тәпәне ҡуйылған, эргәһенә семәрле ҡашыҡтар эленә.
Башҡорт тирмәһенең бөгөнгө торошо
Тирмә — ул уникаль ҡоролош. Башлыса осло ҡаҙыҡ (сөй), бау, ҡайыш менән нығытылған, шул уҡ ваҡытта ерҙә ныҡ торған, ел-ямғырға бирешмәгән, күркәм формаһы менән күҙ яуын алған, донъя моделен һынландырған, ер менән күкте берләштереү символын уйнаған торлаҡ ул. Тирмәлә йоҡлау ҙа бик файҙалы, һаулыҡ өсөн шифалы. Күп кенә этнографтар башҡорттарҙың йәйләүҙә, тирмәлә көн итеүҙән һаулыҡтары шаҡтай яҡшырыуын билдәләп үткән. Быға тирмәнең көмбәҙ формаһы ла, кейеҙҙең уратып алыуы ла булышлыҡ иткәндер.
Тирмәнең төҙөлөшө, тышҡы һәм эске биҙәлеше, йыһазы — башҡорт халҡы мәҙәниәтенең, сәнғәтенең айырылғыһыҙ бер өлөшө, уның этник һәм милли символдарын һынландырыусы күренекле өлгөһө.
1923 йылда Мәскәүҙә беренсе Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе уҙғарыла. Был мөһим сарала үҙенең шәхси тирмәһе менән Баймаҡ районы Темәс ауылынан Әбделхаҡ Хөсәйенов ҡатнаша. Бөтә нескәлектәре менән йыһазландырылған тирмәне, милли аш-һыу төрҙәрен, ҡымыҙ эшкәртеү процесын, йолаға әүерелгән башҡорт ҡунаҡсыллығын күрһәтә алғаны билдәле.
Үҙенең күркәмлеге, камиллығы менән тирмә әле лә һабантуйҙарҙы, башҡа төрлө мәҙәни байрамдарҙы биҙәй. Хәҙерге көндә лә тирмә күптәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Байрамдарҙы тирмәләр ҡуйып биҙәү 1980-сы йылдарҙа тергеҙелә башлай. Йомабай Иҫәнбаевҡа 100 йыл тыуыуы айҡанлы Хәйбулла районында Матрай ауылы эргәһендә беренсе мәртәбә тирмәләр урамы ҡоролдо. Артабан 1990 йылда Йылайыр районында Ишмулла Дилмөхәмәтов көндәрен үткәргәндә тирмәләр урамы барлыҡҡа килде. Быға тиклем тирмә онотолған, сәйәси тыйылған булғанға күрә, уға сәйерһенеп, ҡурҡып ҡараусылар булды, тип иҫләй билдәле драматург һәм журналист Сәрүәр Сурина. 1993 йылда Бөрйәндә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары республика конференцияһы уҙған ваҡытта тирмәләр ҡоролдо. Бынан һуң тирмә ҡороу һәр милли байрамдарҙа, һабантуйҙарҙа күркәм йолаға әүерелде. Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, башҡорттар күпләп йәшәгән өлкәләрҙә башҡорт тирмәләре байрам атрибутына әйләнде. Тирмәне биҙәү сәнғәте тигән төшөнсә барлыҡҡа килде. Республика кимәлендә тирмәләр конкурсы 2004 йылда беренсе «Салауат йыйыны»нда үткәрелде. 2006 йылда Балтас районында конкурста 54 тирмә ҡатнашты. Шул ваҡыттан алып «Салауат йыйыны» байрамында ошо конкурс үткәрелеп килә.
Республикала тирмә эшләүсе кәсепселәр һаны көндән-көн арта.
Көньяҡ Азия төбәк хеҙмәттәшлеге ассоциацияһы
Көньяҡ Азия төбәк хеҙмәттәшлеге ассоциацияһы, СААРК (ингл.  Cooperation Association for Regional Asian South — SAARC) — Көньяҡ Азияның һигеҙ иленән торған иҡтисади-сәйәси ойошма. Халыҡ һаны буйынса иң эре төбәк ойошмаһы булып тора, уға ингән илдәрҙә йәмғеһе 1,6 миллиард самаһы кеше йәшәй. 1985 йыл дың декабрендә социаль-иҡтисади өлкәлә хеҙмәттәшлек тәьмин итеү өсөн  Бангладеш, Бутан, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка һәм Һиндостан тарафынан ойошторола. 2007 йылдың апрелендә СААРК-тың 14-се саммитында  Афғанстан ҡушыла. Әлеге ваҡытта ойошманың штаб-фатиры Катмандула (Непал) урынлашҡан.
Sony
(яп. ソニー株式会社 Сони: кабусики-гайся) — 1946 йылдың 7 майында барлыҡҡа килгән  Япония  трансмилли корпорацияһы,  штаб-фатиры Токиола. Йорт һәм профессиональ электроника, уйын консолдәре һәм башҡа юғары технологиялы продукция сығарыуҙа махсуслаша. Бынан тыш, Sony, Sony Music Entertainment тауыш яҙҙырыу маркаһына,  Columbia Pictures һәм TriStar Pictures киностудияларына, шулай уҡ MGM компанияһы фильмдарының бөтә архивына (Comcast компанияһы менән берлектә) эйә булып, донъялағы иң ҙур медиаконгломераттарҙың береһе булып тора;  финанс хеҙмәттәре күрһәтә. Эшмәкәрлегенең төп төбәктәре — Япония, АҠШ, Ҡытай һәм  Европа илдәре.
Тарихы
Sony корпорацияһы 1946 йылдың 7 майында Акио Морита һәм  Масару Ибука тарафынан ойошторола. Тәүҙә ул «Токё цусин когё кабусики-гайся» (Токио телекоммуникация-сәнәғәт компанияһы), ҡыҫҡаса Тоцуко йә TTK тип атала, әммә Акио Морита был атаманы  америкалыларҙың ауыр әйтеүен асыҡлай. Хәҙерге  «Сони» атамаһы sonus («тауыш») һәм ингл. sunny boys («ҡояш кеүек балалар» тигән һүҙҙәрҙән яһалған; ингл. sonny-boys варианты япон телендә «кескәй даһиҙар» тигән мәғәнәне бирә) ;  Морита шулай уҡ донъяла бер телдә лә булмаған һүҙҙе табырға тырыша. Әммә  «сон-ни» тигән яңы һүҙ япон телендә уңышһыҙ  эшҡыуарлыҡты аңлатҡан һүҙгә тартым булғанлыҡтан (һүҙмә-һүҙ: «аҡса юғалтыу»), бер  n  хәрефен алып ташларға ҡарар ителә .
Морита оҙаҡ йылдар компанияға етәкселек итә, маркетинг менән һатыу итеү өсөн яуаплы була һәм баҙарҙағы уңышын тәьмин итә.
1950 йылда компания, әле TTK тип йөрөтөлгән сағында, Японияла беренсе магнитофонды сығара башлай. Норио Ога магнитофондың тауышын яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. 1950-се йылдар башында компания  25 000 АҠШ долларына  Western Electric компанияһынан  транзисторҙар етештереүгә лицензия һатып ала. 1955 йылда  тәүге «TR-63» радиоалғысын сығара, был яңылыҡ  компанияның  уңышлы юлына башланғыс һала.
1958 йылда компания Sony Corporation тигән атама ала һәм уның   акциялары — Токио фонд биржаһында, ә 1970 йылдан   Нью-Йорк фонд биржаһында котировкалана башлай. 1960 йылда Sony үҙенең беренсе  транзисторлы телевизорын тәҡдим итә. Ошо уҡ йылда АҠШ-та (Нью-Йорк) һәм Швейцарияла сауҙа  вәкиллектәре асыла. 1962 йылда башҡа етештереүселәрҙән бойондороҡлолоҡто кәметеү маҡсатында пластмасса деталдәр эшләү өсөн   Sony Chemicals бүлендек компанияһы асыла.
1968 йылда компания инженерҙары  Sony <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. төҫлө телевизорҙары өсөн кинескоп эшләй, унда  бер генә (ә өс түгел) электрон пушка ҡулланыла, был һүрәттең  асыҡлығын арттыра. 1968 йылдың  мартында  CBS/Sony Records Inc. уртаҡ предприятиеһына нигеҙ һалына,  Sony Corporation менән CBS Inc. (Си-Би-Эс)  уның ойоштороусылары була. 1988 йылда Sony Corporation   партнёрының өлөшөн һатып ала, ә 1991 йылда  был компанияның исемен Sony Music Entertainment (Japan) Inc. тип үҙгәртә. 1971 йылда  телекомпаниялар өсөн U-matic  профессиональ видеомагнитофоны, 1975 йылда ҡулланыусылар өсөн Betamax стандартындағы видеомагнитофон сығарыла. 1979 йылда Walkman  портатив  аудиоплеерының тәжрибә өлгөһө барлыҡҡа килә.
1979 йылдың авгусында Sony Corporation страховкалау өлкәһендәге  The Prudential Insurance Company of America тигән Америка компанияһы менән  уртаҡ предприятие аса. Ул  Sony Prudential Life Insurance Co., Ltd. тип атала,   1991 йылда исеме Sony Life Insurance Co., Ltd. тип үҙгәртелә,  1996 йылдан ул тулыһынса  Sony Corporation ҡарамағына күсә, 2004 йылда яңы асылған  Sony Financial Holdings Inc. финанс компанияһы ҡарамағына тапшырыла.
1983 йылда Sony  Philips  компанияһы менән бергә баҙарға тәүге компакт-дисктар сығара. 1984 йылда   электрон  комплектлаусылар  етештереү подразделениеһы асыла. 1985 йылда 8 миллиметрлы видеокассеталы портатив  видеокамералар  етештерелә башлай.
1993 йылда  Sony Computer Entertainment Inc. бүлендек компанияһына нигеҙ һалына.
1994 йыл аҙағында корпорация япон баҙарына  PlayStation уйын консолен сығара,  киләһе йылына ул Америка баҙарына ла сыға. 1997 йылда Sony VAIO сауҙа маркалы  DVD-плеерҙар,  компьютерҙар һәм ноутбуктар етештерә башлай. 2000 йылда PlayStation 2 уйын консоле  сығарыла.
2001 йылда корпорация Швецияның Ericsson компанияһы менән бергә  кеҫә телефондары  етештереүсе берлектәге предприятие ойоштора. 2002 йылда  Sony Ericsson телефондары сығарыла башлай. Телефонға үҙ уйлап табыуҙарын да индерә барып,  Sony   Walkman һәм Cyber-shot серияларын хасил итә. Әммә  2011 йылда Ericsson  был партнёрлыҡтағы өлөшөнән баш тарта. Киләһе йылынан кеҫә телефондары  Sony бренды менән сыға башлай.
2004 йылда  Sony Financial Holdings Inc. төп финанс  холдинг компанияһы  (SFH) ойошторола, уға Sony Life Insurance Co. страховкалау компанияһы һәм  Sony Bank Inc. банкы инә. 2004 йылда йәнә Samsung Electronics менән берлектә S-LCD Corporation нескә пленкалы транзисторҙарҙа эшләгән шыйыҡ кристаллы дисплейҙар етештереү предприятиеһы асыла, 2012 йылда  Sony үҙ өлөшөн Корея партнёрҙарына һата. 2004 йылда Bertelsmann AG немец компанияһы менән берлектә тауыш яҙҙырыу өлкәһендәге уртаҡ предприятие төҙөлә, ул Sony BMG тип атала,  2008 йылда  ул тулыһынса  Sony ҡарамағына күсә, ә 2009 йылда атамаһы Sony Music Entertainment тип үҙгәртелә.
2013 йылда Японияның Olympus Corporation компанияһы менән берлектә   Sony Olympus Medical Solutions Inc. предприятиеһы ойошторола. 2014 йылда VAIO сауҙа маркаһы аҫтында персональ  компьютерҙар етештергән подразделение  Japan Industrial Partners, Inc. тигән икенсе япон компанияһына һатыла.
Эшмәкәрлеге
Sony Corporation'дың төп операцион сегменттары:
Географик йәһәттән корпорация  кеременең  бүленеше 2016 йылда түбәндәгесә була:
Төп етештереү ҡеүәттәре  Японияла урынлашҡан, АҠШ-та   (Индиана), Ҡытайҙа  (Хойчжоу, Гуанчжоу, Уси), Малайзияла  (Пинанг һәм Банги), Сингапурҙа ла бар.
2011 йылдың июлендә  Sony DADC Боровск ҡалаһындағы (Калуга өлкәһе)  CD, DVD, Blu-Ray оптик дискылары   заводын һатып ала.
Донъяның иң эре асыҡ компанияларынан торған  Forbes Global 2000 исемлегендә  2016 йылда  Sony  192-се урынды биләй, шул иҫәптән әйләнеш буйынса 96-сы,  активтар буйынса 185-се, баҙар капиталлашыуы буйынса 300-сө, саф килем буйынса  593-сө була. Иң ҡиммәтле  брендтар исемлегендә компания  76-сы урынды биләй.
Fortune Global 500 исемлегендә 2016 йылда Sony  113-сө урынға сыға (2015—116-сы, 2014—105-се).
Менеджмент үҙенсәлектәре
Sony'ҙың төп идеологы Сигеру Кобаяси билдәләүенсә,  корпорация  «дзен-буддасы Му принцибына тайпылышһыҙ эйәреп» идара ителә, идаралыҡты был һөҙөмтәле итә. Кобаяси әйтеүенсә, дзэнда Му  «предметлаштырмауҙы» йәки «әйберләштермәүҙе» күҙҙә тота. Sony'ҙа  был принцип ҡәтғи пландарға эйәреүҙән баш тартыу өсөн ҡулланыла. Корпорация менеджерына, Му  принцибына ярашлы, «максималь һығылмалылыҡ» күрһәтергә кәрәк, был менеджерҙы — бюрократлашыуҙан, ә корпорацияны «ҙур күләмле булыуына ҡарамаҫтан, ҡатып ҡалыуҙан» ҡотҡара.
Акционерҙары
2016 йылға ҡарата   Sony Corporation  акцияларын тотоусыларҙың иң эреләре:
Пуна (Гавайи)
Пун районы (ингл.  Puna; гав. PunaPuna) —  Гаваи оругыны конъяҡ-көнсығыш районы, Гавайи штаты, АҠШ. Килауэа вулканының көнсығыш районында урынлашҡан.
Вулкандың ҡурҡыныслығы
Пун районы иң хәүефле 1-3 зонала урынлашҡан ( АҠШ геология хеҙмәтенә ярашлы ҡурҡыныслыҡ шкалаһы буйынса )  Маун-Лоа һәм Килауэа вулкандарынан хәүеф янауы буйынса. Бында йорт страховкаһы иң ҡиммәте .
1900 йылдан алып күпселек осраҡтарҙа Гавайи утрауының тап Пуна районында милек менён юҡ итеү булған .
1983 йылдан алып 50 квадрат километрҙан ашыу ер Пун лава ағымы менән ҡапланды, һәм 200 яҡын  ҡоролмалар емерелгән була.
Пуна районындағы күпселек өйҙәр ямғыр һыуын йыйып алып, махсус һауыт менән алалар (һыу танктары).
Районды климаты - Климат —  мул яуым-төшөм менән йомшаҡ тропик, бигерәк тә төньяҡ һәм таулы райондарҙа.
Һуңғы атылыу
Килауэа — Ер шарында иң  әүҙем вулкандврҙы береһе. Һуңғы йылдарҙа атылыуҙар 1983 йылдан алып өҙлөкһөҙ бара, яй һям тотороҡло лава аҙымдары менән бара, ҡайһы берҙә көнсығыш өлөшөндә үҙенең әҙемлеген көсәйтә.
Иҫтәлекле урындар
Райондың төп иҫтәлекле урындарына:
Псевдоним
Автони́м (αὐτός «үҙ» + <span style="font-family: new athena unicode, athena, gentium, code2000, palatino linotype, serif; font-size: 110%;">όνομα  «исем») —   псевдоним аҫтында билдәле булған кешенең үҙ исеме.
Псевдонимдарҙың асылы һәм тәғәйенләнеше
Псевдоним йыш ҡына кешенең ысын исемен ҡыҫырыҡлап сығара: мәҫәлән, Сандро Боттичеллиҙың үҙ исеме  — Алессандро Филипепи, ә Мэрилин Монроныҡы   Норма Джин Бейкер булғанын бөтәһе лә белеп бөтмәй. Бындай псевдоним ҡулланыуҙың киң таралған сәбәптәре:
Бер нисә кешене берләштергән псевдонимдар ҙа була, мәҫәлән: Кукрыниксылар, Николя Бурбаки, Козьма Прутков.
Псевдоним һәм оҡшаш күренештәр
Псевдоним тип йөрөтөлөүе мөмкин булған башҡа төрлө исемдәр ҙә була:
Псевдонимия күренешенә  ҡайһы бер социомәҙәни төркөмдәрҙә (енәйәтсел донъя, йәштәр субмәҙәниәттәре) ҡушаматтар ҡулланыу оҡшаш. Интернетта аралашҡанда ҡулланылған никнеймдар ҙа был күренешкә яҡын тора.
Псевдонимдарҙың яһалышы
Яһалышы буйынса   псевдонимдар түбәндәге төркөмдәргә бүленә:
1. Эйдонимдар — авторҙы физик яҡтан тасуирлай. Күп осраҡта туған-тыумасаһы тарафынан бирелгән була. Саша Чёрный
Федераль совет (Австрия)
Федераль совет (Bundesrat — бу́ндесрат' ) —  Австрия Парламентының — Федераль йыйылышының  юғары палатаһы.
Псевдоним
Псевдонимдарҙың яһалышы
2. Энтонимдар — милләткә ишаралай
Г. Н. Курилов — Улуро Адо (юкагир  исеме)
3. Псевдоэнтонимдар — ялған энтоним һайлана
Федераль совет (Австрия)
Палатала 62 урын. Депутаттар Австрия ерҙәренең ландтагтары (парламенттары) тарафынан һайлана. Ерҙәрҙән вәкил булған депуттарҙың һаны, уларҙа йәшәгән халыҡ һанына ҡарап, төрлө булырға мөмкин  (3-тән 12-гә тиклем).
Бундесрат депутатының вәкәләтлек мөҙҙәте уны һайлаған ландтагтың вәкәләтлек мөҙҙәтенә бәйле — 4 йә 6 йыл.
Псевдоним
Псевдонимдарҙың яһалышы
Державин — Мәскәүҙә күптән төпләнеп, эш урыны буйынса  Санкт-Петербургта йәшәгән татар мырҙаһы
4. Геонимдар —  тыуған ергә йә йәшәгән урынға ишаралай
С. Г. Петровский-Ситнианович — Симеон Полоцкий
И. В. Лотарев — Игорь Северянин
5. Френонимдар (phren — аҡыл, грек.) —  холоҡ-фиғел һыҙаттарына йә ижадҡа күрһәтә
С. М. Архангельский — Сергей Грустный
Н. И. Белов — Никола Грусть
И. А. Белоусов — Горький (күреүебеҙсә,  Пешков тәүге Горький булмаған)
А. К. Гастев — Одинокий
Г. Н. Жулева — Скорбный поэт
М. В. Журавлева — Борицкая (революционер ҡатын,   «Звезда»ла һәм  «Правда»ла баҫылған)
И. Кривенко — Иван Могила
Д. Минаев — Обличительный поэт; Современный сатирик
И. И. Панаев — Новый поэт
В. В. Смиренский — Андрей Скорбный
А. Н. Соловьев — Нелюдимый
6. Титлонимдар — шөғөлгә,  званиеға йә йәмғиәттә тотҡан урынға ишаралай
В. Т. Кириллов —  Поэт-солдат;  Поэт-пролетарий
И. З. Сузиков — Крестьянин
А.Н. Плещеев — Н. А. Добролюбов (йәш сағындағы революцион шиғырҙарына шулай тип имза ҡуя)
М. Ш. Семевский — Д. В. Веневитинов (мәрхүм Веневитинов фамилияһы аҫтында Семевский фашлаусы «Рәсәй» шиғырын баҫтыра)
Вл. Сидоров — Вадим Баян (боронғо рус шағиры Боян исеменән)
8. Геронимдар — авторға рухи йәһәттән яҡын булған әҙәби йә мифик геройҙар исеме
В. Я. Абрамович — Владимир Ленский
Н. А. Рабинович — Адуев (Гончаровтың «Ҡәҙимге тарих» романының геройы)
Б. Н. Бугаевтың (А. Белый)   Alter Ego (икенсе мин), Cunctator (мыштыр), Spiritus (рух), Taciturno (өндәшмәҫ) тигән псевдонимдары ла булған
10.Хроматонимдар — төҫтәрҙән
К. М. Фофанов (Олимпов) — Акакий Оранжевый (юмористик шиғырҙарына ошо имзаны ҡуя)
Н. Шор — Анатолий Фиолетов
11. Фитонимдар — үҫемлектәр һәм ағастар атамаһынан
Лотарев (И.Северянин) — Мимоза
12. Зоонимдар — хайуан атамаларынан
13. Анаграммалар — үҙ  исем-шәрифендәге хәрефтәрҙе алмаштырып ҡуйыуҙан ғибәрәт
В. Я. Брюсов — Аврелий (исеме Валерийҙың анаграммаһы)
А. Кантемир — Харитон Макетин
И.Крылов — Нави Волырк
К. М. Мазурин — Нуризам
14. Ирҙәр исеме аҫтында — ҡатын-ҡыҙ, ҡатын ҡыҙ- исеме аҫтында — ир-ат
З.Гиппиус — А.Крайний
М. Л. Михайлов — Л.Шелгунова
Вл. Ходасевич — Елена Арбатская
15. Фактонимдар —   биографик факттан сығарыла
А. С. Пушкин —   Арз.; Ст.ар. (йәш сағында «Арзамасец» әҙәби түңәрәге ағзаһы була);  Св…ч.к (лицейҙағы «Сверчок» ҡушаматынан);  Крс («Сверчок»тан ҡыҫҡартып алынған палиноним )
16. Коллектив псевдонимдар
Елизавета һәм Мария Москвиналар — Г-жи***
Бер туған Жемчужниковтар һәм А.Толстой — Козьма Прутков
«Литературная газета»ның шағирҙар төркөмө — Евгений Сазонов
Ирле-ҡатынлы Тхоржевскийҙар — Иван-да-Марья
Башҡорттарҙа
Башҡорт яҙыусылары, шағирҙары, драматургтары араһында псевдоним йөрөтөүселәр байтаҡ, ғалимдар, дин әһелдәре араһында ла псевдоним алыусылар осрай. Күбеһенең псевдонимы фамилияның фамилия яһаусы ялғауын төшөрөп ҡалдырыу юлы менән хасил була.
Иҡсан Әбүбәкиров
Иҡсан Әбүбәкиров (Иҡсан Әбүбәкир улы Ҡарасов) — хәрби эшмәкәр, прапорщик (1818). 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт атлы полкының йөҙбаш есауылы.
Биографияһы
Йөҙбаш есауыл Иҡсан Әбүбәкиров 1811 йылдың 10 майында армияға бара.
Иҡсан Әбүбәкиров 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә Гродно, ә 2 августта — Смоленск (Красный) янындағы алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә, шуның өсөн полк есауылы званиеһын ала һәм 1813 йылдың 3 мартында бүләкләнә.
1812 йылдың 3-5 сентябрендә Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә командаһы менән Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә була.
1813 йылдың 13 ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн орденға тәҡдим ителә һәм 1813 йылдың 6 декабрендә Дюссельдорф ҡалаһы янында ҡылыслы 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург эргәһендә була.
Десава янындағы алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1813 йылдың 16 сентябрендә орденға тәҡдим ителә һәм 1814 йылдың 3 ғинуарында Бреда ҡәлғәһе янында 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнә.
1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 29 февралендә Ремид ҡәлғәһе эргәһендә полк командиры званиеһын ала.
1814 йылдың 18 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
1818 йылдың 22 майында прапорщик званиеһын ала.
Ҡустыһы Хөсәйен Әбүбәкиров шулай уҡ 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнаша, ике көмөш миҙал кавалеры.
Тиҙәк
Тиҙәк (восходит к древнетюркскому tеzek ‘навоз’, Киҙәк, киҙәге - ҡар. тиҙәк, урыҫса — Кизяк) — башҡорт телендә ике мәғәнәгә эйә.
Ҡулланылышы
Тиҙәк һалам, бесән һәм башҡа тәбиғи нәмәләр менән ҡатнашып серегән осраҡта тиреҫ килеп сыға. Уны һәм тиҙәк һарҡындыһын йыш ҡына органик ашлама итеп ҡулланалар.
Киптерелгән йәки эшкәртелгән тиҙәкте яғыулыҡ итеп тә ҡулланалар.
Башҡорттар йыш ҡына ат тиҙәген кирбес һуҡҡанда, һыларға балсыҡ әҙерләгәндә ҡушалар.
Һиндостандың һәм Пакистандың ауыллы төбәктәрендә тиҙәк электр станцияһына яғыулыҡ сифатында ҡулланыла, ул тотороҡло электр энергияһын тәьмин итә.
Үҙәк Африкалағы ауыл йорттарында тиҙәк яндырып, серәкәй өркөтәләр. Һалҡын урындарҙа арзан сеймал булараҡ һыйыр тиҙәге өйҙәрҙең стеналарын һылау өсөн файҙаланыла, ул йылы тота.
Эре мал тиҙәге саман кирбес һуғырға ҡулланыла.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге
Башҡорт халҡы юлбашсылары Е. И. Пугачев яҡлыларҙың байтаҡ өлөшөн тәшкил итә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусыларҙан түбәндәге шәхестәр башҡорт халҡы юлбашсылары: Иҙеркәй Баймәков, Кинйә Арыҫланов. Айырым баш күтәргән райондарҙа халыҡты әйҙәүселәр: Баҙарғол Юнаев, Салауат Юлаев, Ҡаранай Моратов, Ҡасҡын Һамаров.
Башҡорт юлбашсылары араһында 1 генерал-фельдмаршал, 1 генерал, 1 бригадир, 2 баш полковник, 49 полковник һәм подполковниктар, 9 атаман, 32 поход старшинаһы, 13 есаул, 22 йөҙ башы була.
Ғилман Хоҙайбирҙин
Биографияһы
Хорунжий Ғилман Хоҙайбирҙин 1811 йылдың 10 майында армияға бара.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге
Е. Пугачев түбәндәге принцип буйынса званиелар бирә: Берд лагерына 500 кешенән торған отряд килтергән һәр кешегә полковник чинын бирә. Күрһәткән бартырлыҡтары һәм яуаплы бурысты үтәгәне өсөн дә полковник чины бирелә.
Ғилман Хоҙайбирҙин
Биографияһы
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге
Шулай уҡ И. Н. Зарубин-Чика һәм Салауат Юлаев та юғары чиндар бирә.
Ғилман Хоҙайбирҙин
Биографияһы
Ғилман Хоҙайбирҙин 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә Гродно янындағы алышта батырсылыҡ күрһәтә.
1812 йылдың 1 июлендә — Мир, 5 июлдә — Несвиж, 18 июлендә — Романов, 12 августта — Смоленск, 1812 йылдың 3-5 сентябрҙә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге
Социаль составы: 120 юғары команда чинына эйә булыусыларҙың 5-әүһе старшина, старшина балалары һәм йөҙ башы, 4-әүһе мулла була, йәғни сығыштары менән улар — феодаль-старшина юғары ҡатламы һәм мосолман руханиҙары вәкилдәре. 52 юғары чин ябай башҡорттарға бирелгән була.
Ғилман Хоҙайбирҙин
Биографияһы
1813 йылдың 13 ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа батырлыҡ күрһәтә. 1813 йылдың 12 мартында — Несвиж, 29 мартта — Линбург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге
Ҡыҙыҡлы факттар
Башҡортостандың көнсығыш мал үрсетеү зонаһында шуныһы иғтибарға лайыҡ: феодалдар башҡорттарҙың азатлыҡ хәрәкәтендә юлбашсылар була; полковник һәм генерал дәрәжәһендә һуғышҡан 47 башҡорттоң 41-е көньяҡ, көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш улустарҙың хәлле башҡорттарынан була.
Ғилман Хоҙайбирҙин
Биографияһы
1813 йылдың 15-16 авгусында Ютербок янындағы алышта ҡатнаша һәм бында күрһәткән батырлығы өсөн 1813 йылдың 6 декабрендә йөҙбаш (сотник) званиеһын ала.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге
Ҡыҙыҡлы факттар
Башҡортостандың көнбайыш зонаһында ер эшкәртеп йәшәгән башҡорттарҙа икенсе төрлөрәк күренеш: 9 атамандың 7-һе һәм 32 поход старшинаһының 23-ө ябай башҡорттарҙан була.
Ғилман Хоҙайбирҙин
Биографияһы
1813 йылдың 21-22 авгусында Винтербург эргәһендә була. 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге
Һылтанмалар
— Краевед Оренбуржья
Ғилман Хоҙайбирҙин
Биографияһы
1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 1813 йылдың 10 ноябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
Яҡшы хеҙмәте өсөн 1813 йылдың 13 июлендә бригада командиры генерал-майор Бенкендорф һәм 1814 йылдың 28 декабрендә полк командиры есаул Иҡсан Әбүбәкировтан маҡтаулы ҡағыҙҙар ала.
Крупская исемендәге үҙәк китапхана (Азов)
Адрес: Азов ҡалаһы, Петр бульвары, 20.
Тарих
Н. К. Крупская исемендәге үҙәк китапхана Азов ҡалаһында 1897 йылдың 6 декабрендә асыла. Ошо уҡ көндө китапхана изгеләндерелә. Китапхана ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы А. И. Дементьева һәм урындағы интеллигенция инициативаһы менән ойошторола. Китапхана эшләүҙең беренсе йылында уға 115 кеше яҙыла, китап уҡыусыларға бөтәһе 3074 дана китап уҡырға бирелә.
Октябрь революцияһына тиклем китапханала мәғрифәтсе М. А. Макаровский эшләй. Беренсе  баҫма каталог, тәҡдим ителгән әҙәби әҫәрҙәрҙең исемлеге булдырыла, уҡыусылар араһында анкета һорауҙарына яуаптар алына.
Революциянан һуң һатып алынған китаптарҙың һаны арта, бушлай читальня була. 1920-сы йылдарҙа китапхана  агитация һәм пропаганда үҙәге була. Унда  күргәҙмәләр, әңгәмә, диспут, әҙәби кисәләр ойошторола.
1939 йылда китапханаға  Н. К. Крупская исеме бирелә. Был ваҡытта китап фонды 20000 дана самаһы тәшкил итә, уҡыусылар һаны — 4000 кеше булған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бина һәм китпханалағы китаптар ныҡ зыян күргән. Шуға ҡарамаҫтан, китапхана эшләй, уның фонды 4000  китап менән тулылана.
ХХ быуаттың 70-се йылдарында китапханаға " Иң яҡшы эшләүсе китапхана" исеме бирелә. 1972 йыл аҙағында унда йөрөгән кешеләр һаны 9536 етә, ә китап фонды 102810 дана тәшкил итә.
Әлеге ваҡытта китапхана эшләүен дауам итә, унда ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар : "Литературный Альбион", Әҙәби-экологик ҡунаҡ бүлмәһе "Гармония", Әҙәби-танып белеү клубы "Я познаю мир", "Лира" һ. б.- эшләй.
Семикаракорск ҡәлғәһе
Семикаракорск ҡәлғәһе — Ростов өлкәһе Семикаракорск ҡалаһы янындағы урта быуаттарҙағы боронғо хазар ҡәлғәһе. Семикаракорск ҡаласыҡ-ҡәлғәһе тимер быуаттың салтова-маяҡ археологик мәҙәниәтенә ҡарай.
Тарих
Ростов өлкәһе Семикаракорск ҡалаһы янындағы урта быуаттарҙың боронғо хазар ҡәлғәһе VIII быуат аҙағында-IХ быуат башында төҙөлгән. Ул Семикаракорск ҡалаһы янындағы убалы утрауҙа тора. Ҡәлғәнең сиктәре булып Сал йылғаһы һәм бәләкәй генә йылғалар, һыу тармаҡтары һәм ҡылымдары Сусат һәм Салак тора.
Уның майҙаны ҡарғауыл Маяҡ ҡәлғәһенән дүрт тапҡырға артыҡ. Түбәнге Донда хазар ҡағанатының ставкаһы булған.
1971-1974 йылдарҙа ҡәлғә районында археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелә. Улар шуны күрһәтә: ҡәлғә «квадрат квадрат» системаһы буйынса төҙөлгән, ҡәлғәнең дөйөм үлсәме 215 х 200 метр һәм эсендәге цитаделдең үлсәме 80 х 85 метртәшкил иткән. Ҡала-ҡәлғә сауҙа өсөн бик ҙур әһәмиәткә лә эйә булған.
Алты метр бейеклектәге ҡәлғә стеналарының оҙонлоғо бер километрға тиерлек һуҙылған һәм Хазар ҡағанатының шундай ҡәлғә төҙөрлөк хәлен, аҡсаһын һәм көсөн белдереүсе «визит карточкаһы» булып торған. Ҡәлғә стеналарын һәм цитадель төҙөүгә 2 млн дана кирбес киткән.
Төҙөлөш материалы сифатында юғары сифатлы яндырылмаған кирбес файҙаланылған. Кирбестәрҙең үлсәме 25 х 25 х 5 см. Ҡәлғә стеналары ҡалдыҡтарының бейеклеге бер метрға яҡын, ә стеналар эсенә индерелеп һалынған төп донжон башняһының стена бейеклеге ике метр самаһы. Ҡәлғә стеналарының максималь бейеклеге 5-6 метрға етеүе мөмкин. Тәүҙә археологтар ҡәлғә эсендәге йорттар ҙа яндырылмаған кирбестән һалынған булған тип уйлаған.Һуңынан асыҡланыуынса, йорттар барыһы ла яндырылған кирбестән булып сыҡҡан. Шунлыҡтан был ҡәлғә кағандар өсөн һалынған тип фаразлана, сөнки ул ваҡытта бары ҡағандар ғына кирбес йорттарҙа йәшәгән.
2011 йыл ҡаласыҡты өйрәнеү менән тарих фәндәре кандидаты Ирина Аржанцева етәкселегендә Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Рәсәй фәндәр академияһының этнология һәм антропология институты археологтары шөғөлләнгән.
Буранбай Сыуашбаев
Буранбай Сыуашбаев — хәрби эшмәкәр. 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Буранбай Сыуашбаев сығышы менән Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Сәңкем-Ҡыпсаҡ улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Ҡотлобулат ауылы башҡорттарынан.
Рядовой Буранбай Сыуашбаев 1811 йылдың 10 майында армияға алына.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
Буранбай Сыуашбаев 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә Гродно янындағы алышта батырсылыҡ күрһәтә.
1812 йылдың 1 июлендә — Мир, 5 июлдә — Несвиж, 18 июлендә — Романов янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Романов янындағы алыштан һуң 31 июлдә яҡшы хеҙмәте өсөн урядник званиеһын ала. урядник
12 августта — Смоленск, 1812 йылдың 3-5 сентябрҙә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1813 йылдың 13 ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа батырлыҡ күрһәтә. 1813 йылдың 12 мартында — Несвиж, мартта — Линбург янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Линбург янындағы алыштан һуң 21 мартта Изге Георгий тәреһе ордены менән бүләкләнә.
1813 йылдың 15-16 авгусында — Ютербок, 21-22 августта Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша һәм бында күрһәткән батырлығы өсөн 1813 йылдың 6 декабрендә киләһе чинға күтәрелә.
1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 1813 йылдың 10 ноябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы
Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы (3 август 1903 йыл — 14 август 1977 йыл) — ғалим-агроном, иҡтисадсы, партия һәм дәүләт хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1961). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1944, 1957) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғәли Заһит улы Хәмиҙуллин 1903 йылдың 3 авгусында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Ишле ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Үҙ районында урта белем алғандан һуң, 1932 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай һәм Башҡортостан ауыл хужалығын социалистик реконструкциялау институтында эшләй.
1934 йылда ВКП(б)-ның Башҡортортостан өлкә комитетына эшкә күсерелә. 1938 йылдан алып Башҡортостан ауыл хужалығы институтында ғилми хеҙмәткәр. 1939—1942 һәм 1945—1952 йылдарҙа Башҡортостан баҫыусылыҡ станцияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры була. 1942—1945 йылдарҙа Ер эшкәртеү халыҡ комиссариатында эшләй. 1952—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегендә ғилми хеҙмәткәр була.
1947—1948 һәм 1952—1960 йылдарҙа күп тапҡырҙар Башҡортостандың таулы һәм тау алды райондарына ауыл хужалығын тикшереп өйрәнеүсе комплекслы экспедицияларҙың етәксеһе булып бара. Уның фәнни тикшеренеү эштәренең төп йүнәлештәре булып ауыл хужалығы иҡтисады һәм ауыл хужалығын ойоштороу, ер эшкәртеү һәм малсылыҡ продукцияларын етештереүҙең эффективлығын арттырыу тора. Ғ. З. Хәмиҙуллин иң беренсе булып Башҡортостан территорияһын ауыл хужалығын алып барыу райондарына бүлә, ул райондарҙы тәбиғи-иҡтисади ҡылыҡһырлай, таулы Урал микрорайондарында ауыл хужалығын алып барыу мөмкинлектәрен тикшерә, Башҡорт АССР-ы территорияһындағы сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү һәм унда ауыл хужалығы продукцияһы етештереү юлдарын планлаштырыуға яңыса ҡарау юлдарын эҙләй.
Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы — 12 монография һәм китаптар авторы. Ул 1977 йылдың 14 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була һәм Көньяҡ мосолман зыяратында ерләнә.
Чухарев Александр Иванович
Чухарев Александр Иванович (23 декабрь 1915 йыл — 2 март 2007 йыл) — СССРҙың хәрби хеҙмәткәре, полковник (1961). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан осоусы, штурм авиация полкының эскадрилья командиры. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Александр Иванович Чухарев 1915 йылдың 23 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Ләмәҙ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1928 йылда Магнитогорск металлургия комбинаты төҙөлөшөнә килә.
Магнитогорскиҙә мәктәпте, һуңынан 97-се профессиональ училищены тамамлай, комбинаттың домна цехы горновойы була.
1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1935 йылда Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Авиация мәктәбен тамамлай, унда инструктор булып хеҙмәт итергә ҡала.
Һуғыштан һуң Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1961 йылдан запастағы полковник. Отставканан һуң Подольск ҡалаһында йәшәй.
2007 йылдың 2 мартында вафат була. Подольск ҡалаһы зыяратында ерләнгән.
Стреляева Лидия Николаевна
Стреляева Лидия Николаевна (7 апрель 1902 йыл — 29 июнь 1987 йыл) — совет селекционеры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1982). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1951).
Биографияһы
Лидия Николаевна Стреляева 1902 йылдың 7 апрелендә Кизияр (хәҙер Мелитополь, Запорожье өлкәһе, Украина) ауылында тимер юлсы ғәиләһендә тыуған.
Мелитополдә ҡала гимназияһында уҡый. 16 йәшендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына баҫа (РККА — Ра­бо­че-кресть­янс­кая Красная армия). М. В. Фрунзе исемендәге Ҡырым дәүләт университетының (КрГУ имени М. В. Фрунзе) медицина факультетында уҡый. Унан агрономия факультетына күсә.
Эш урыны: 1926—1930 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы янындағы емеш-тәжрибә станцияһында эшләй. 1930—1935 йылдарҙа — Бөтә союз үҫемлекселек институтында йәшелсә культуралары буйынса дәүләт сорт участогы (госсортучасток) мөдире була.
1935—1944 йылдарҙа — Кушнаренко виноград өҫтөндә эшләүсе ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта, хәрби метеоролог һәм Коминтерндың халыҡ-ара ленин мәктәбендә кассир йөкләмәһен алып бара.
1945—1956 йылдарҙа — Башҡортостан емеш-еләк тәжрибә станцияһының виноградсылыҡ бүлеге мөдире була. 1956 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының баҡсасылыҡ бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәре вазифаһын атҡара.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: виноградтың (йөҙөм) ҡырыҫ климат шарттарына яраҡлаштырылған тиҙ өлгөрә торған сорттарын булдырыу.
Ире, Василий Павлович Стреляев, шулай уҡ ғалим селекционер. 30 йылдан ашыу баҡсасылыҡ буйынса Башҡортостан тәжрибә станцияһы етәксеһе була.
Лидия Николаевна Стреляева 1987 йылдың 29 июнендә Кушнаренко ауылында вафат була.
Хеҙмәттәре
Стреляев Л. Н. — ҡырыҫ климат шарттары өсөн виноград сорттары һәм уларҙың агротехникаһы буйынса 15 хеҙмәт авторы. Виноградтың ун сортын һәм элиталы гибридтарын сығара: «Башҡорт зөбәржәте» («Башкирский изумруд»), «Александр» (Прибалтиканы азат иткәндә һәләк булған улы иҫтәлегенә), «Юбилей», «Башкирский черный», «Башкирский ранний», «Балекей» һәм башҡалар.
Новиков Александр Григорьевич
Биографияһы
Александр Григорьевич Новиков 1915 йылдың 11 октябрендә Златоуст өйәҙенең Ярославка ауылында тыуған.
Махсус урта белемле: 1963 йылда Златоуст металлургия техникумын тамамлай.
1932 йылда Силәбе өлкәһенең Златоуст металлургия заводында домна цехы эшсеһе булып хеҙмәт юлын башлай. Крансы һөнәрен үҙләштерә, 1933—1936 йылдарҙа күтәргестә машинист ярҙамсыһы булып эшләй. 1936—1937 йылдарҙа 23-сө урта мәктәптең өлкән пионервожатыйы, Златоуст пионерҙар йорто директоры булып эшләй.
1938—1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1939 йылда Көнбайыш Украинаның СССР-ға ҡушылыуында ҡатнаша. Уҡсылар полкында элемтә ротаһы старшинаһы булып хеҙмәт итә.
Демобилизацияланғандан һуң тағы Златоуст металлургия заводында эшләй. 1941 йылдан — прокат цехының ҡыпсыуыр краны машинисы, 1-се прокатлау цехында металды теүәлләү һәм тейәп ебәреүгә әҙерләү участкаһы бригадиры.
1964 йылдан алып 1975 йылда пенсияға киткәнсе 2-се мартен цехында ауҙарыу машинаһы машинисы, Златоуст металлургия заводында ҡорос иретеү һәм прокат цехтарын технологик автоматлаштырыу үҙәк лабораторияһының өлкән инженеры булып эшләй.
СССР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966).
1985 йылда Мәскәүҙә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40 йыллығына арналған Еңеү парадында ҡатнаша.
Хлызов Фёдор Васильевич
Хлызов Фёдор Васильевич (7 ғинуар 1926 йыл — 12 сентябрь 1999 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1989 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Златоуст ҡалаһындағы машиналар эшләү заводы токаре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Новиков Александр Григорьевич
Биографияһы
Новиков Александр Григорьевич 2002 йылдың 31 июлендә вафат була.
Хлызов Фёдор Васильевич
Биографияһы
Фёдор Васильевич Хлызов 1926 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Ярославка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1936 йылда ғаилә Магнитка ҡасабаһына күсеп килә.
1942 йылда Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында 4-се һөнәрселек училищеһын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ училищела производствоға өйрәтеү мастеры булып башлай. 1943—1944 йылдарҙа — Үзбәк ССР-ы Бохара өлкәһенең Ҡаған ҡалаһында 17-се машина-юл станцияһы токары.
Ошо ваҡыттан алып Златоуст машиналар эшләү заводының 29-сы цехында токарь була. 1961 йылда цехтың тәжрибәле токарҙары менән берлектә Ф. В. Хлызов бер наряд буйынса эшләүсе бригада ойоштора. Коллективтә йәштәр өҫтөнән остазлыҡ буйынса әүҙем эш алып барыла. Бригадала оҙайлы ваҡыт дүрт квалификациялы токарь һәм дүрт өйрәнсек эшләй, уҡыу осоро тамамланғандан һуң яңы уҡыусылар алына. Бригада уңыштары өсөн бер нисә тапҡыр «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исеменә лайыҡ була.
Һигеҙенсе биш йыллыҡта Фёдор Хлызов норманы 200-300 процентҡа үтәүгә өлгәшә. 18 рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә, был предприятиелә ҙур иҡтисади эффектҡа ирешергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, алмас түңәрәге һәм тиҙ алмаштырылыусы ҡырҡҡыс ҡулланыу арҡаһында деталдәрҙе эшкәртеү процессы күпкә тиҙләтелгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге указы менән, биш йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Хлызов Фёдор Васильевичкә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
1980 йылдан 1989 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Фёдор Хлызов Златоуст машина эшләү заводында һыуыҡ штамповка бүлегендә токарь булып эшләй. Артабан Златоуст ҡалаһында йәшәй. 1999 йылдың 12 сентябрендә вафат була.
Рус-швед һуғышы (1741—1743)
1741—1743 йылдарҙағы Рус-швед һуғышы (hattarnas ryska krig) — Төньяҡ һуғыш барышында юҡҡа сыҡҡан территорияларҙы кире ҡайтарыу өмөтө менән Швеция тарафынан башланған реваншистик һуғыш.
Һуғыш алдындағы хәлдәр
1738—1739 йылдарҙа Швеция риксдагында Рәсәй менән һуғышҡа әҙерләнеү курсын алған «эшләпәләр» партияһы власҡа килә. Австрия мираҫын бүлгеләү өсөн Австрия императоры Карл VI вафатын көткән Франция Швецияға бик әүҙем ярҙам итә һәм Рәсәйҙе төньяҡтағы һуғыш менән тотҡарларға өмөтләнә. Швеция һәм Франция Петербургтағы үҙҙәренең илселәре Э. М. фон Нолькен һәм маркиз де ла Шетарди аша батша ҡыҙы Елизавета менән мөнәсәбәттәр булдырылар һәм планлаштырылған һуғыштың уңышлы тамамланыуы өсөн әҙерлек алып барырға тырышалар. Елизавета яҙма рәүештә атаһы яулап алған провинцияларҙы кире ҡайтарырға вәғәҙә иткән осраҡта, шведтар уға тәхеткә ултырырға ярҙам итергә әҙер. Әммә Нолькен Елизаветанан бындай документты бер нисек тә ала алмай.
Бынан тыш, Швеция һуғышҡа әҙерләнеү сиктәрендә Франция менән 1738 йылдың октябрендә дуҫлыҡ тураһында килешеү төҙөй, килешеүгә ярашлы ике яҡ та бер-береһенең ризалығын алмайынса, бер ниндәй ҙә союзға инә алмай. Швеция өс йыл дауамында Франциянан йылына 300 мең риксдалерлыҡ субсидия алырға тейеш була.
Шведтарҙың һуғыш маҡсаттары
Буласаҡ солох килешеүҙәр өсөн төҙөлгән инструкция буйынса, шведтар солох шарты итеп Ништадт солохо буйынса Рәсәйгә бирелгән ерҙәрҙе һәм Ладога һәм Аҡ диңгеҙ араһындағы территорияны Швецияға кире ҡайтарыуҙы талап итергә ниәтләй. Өсөнсө державалар Швецияға ҡаршы сыҡҡан осраҡта, Швеция Петербург менән бергә Карелияны һәм Ингерманландияны ҡайтарыу менән сикләнергә әҙер була.
1741
Швед армияһының баш командующийы итеп граф Карл Эмиль Левенгаупт тәғәйенләнә, ул бары тик 1741 йылдың 3 сентябрендә генә Финляндияға килеп етә һәм командованиены үҙ өҫтөнә ала. Был мәлдә Финляндияла регуляр ғәскәрҙәрҙә яҡынса 18 мең кеше була. Сиктәр буйлап 3 һәм 5 меңлек ике корпус тора. Уларҙың беренсеһе (Врангель етәкселек иткән корпус) Вильманстрандтан бик алыҫ булмай, икенсеһе (генерал-лейтенант Х. М. фон Будденброк етәкселегендәге корпус) ҡаланан алты миль алыҫлыҡта тора һәм һаны буйынса уның гарнизоны 1100 кеше тәшкил итә. Урыҫтар яғынан баш командующий итеп фельдмаршал Петр Петрович Ласси тәғәйенләнә. Ул, швед көстәренең ҡеүәтһеҙ булыуын белгәс тә, Вильманстрандҡа табан юллана. Ҡалаға яҡын килгәс, урыҫтар 22 августа Армиле исемле ауылда туҡтайҙар, ә кисен Врангельдең корпусы килеп етә. Шведтарҙың һаны, шул иҫәптән Вильманстранд гарнизоны, төрлө сығанаҡтар буйынса, 3500 кешенән 5200 кешегә тиклем тәшкил итә. Урыҫ ғәскәрҙәренең һаны 9900 кешегә етә.
23 августа Ласси дошманға ҡаршы юллана. Урыҫтар швед позицияларын һөжүмләй, әммә шведтарҙың ныҡышмалығына ҡаршы тора алмай, артҡа сигенәләр. Ласси үҙенең кавалерияһын дошмандың флангына ташлай, шунан һуң ғына шведтар бейеклектәрҙән бәреп төшөрөлә. Шведтар пушкаларһыҙ ҙа ҡала. Өс сәғәтлек алыштан һуң шведтар ҡыйратыла.
Ҡала бирелеүен талап иткән барабансыны үлтергәндән һуң, урыҫтар Вильманстрандты һөжүмләп яулайҙар. Әсирлеккә 1250 швед һалдат алына, шул иҫәптән Врангель үҙе лә әирлеккә эләгә. Урыҫтар араһынан генерал-майор Укскуль, өс штаб-офицер һәм ун бер обер-офицер һәм яҡынса 500 рядовой һалдат һәләк була. Ҡала яндырыла, ә халҡын Рәсәйгә алып китәләр. Урыҫ ғәскәрҙәре үҙҙәренең территорияһына табан сигенә.
Сентябрҙә-октябрҙә шведтар Кварнбю янында 22 800 кешенән торған ғәскәр туплайҙар, улар араһынан сафта төрлө сирҙәр сәбәпле тик 15-16 меңе ҡала. Выборг эргәһендә торған урыҫтарҙың да шундай уҡ һанлы ғәскәре була. Көҙҙөң һуңғы көндәрендә ике армия ла ҡышҡы фатирға күсә. Әммә ноябрҙә Левенгаупт 6 мең пехотаһы һәм 450 драгуны менән Выборг яғына юллана һәм Секкийерви тирәһендә туҡтай. Бер үк ваҡытта Вильманстрандт һәм Нейшлот яғынан урыҫ Карелияһына бер нисә бәләкәй корпус һөжүм итә.