cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарталы I (станция)
Станция күрһәткән хеҙмәттәр
- Станцияларҙың асыҡ майҙансыҡтарында һаҡлауға рөхсәт ителгән йөктәрҙе оҙатыу һәм ҡабул итеү
- Станцияларҙың ябык складтарында һаҡлау талап ителгән йөктәрҙее ҡабул итү һәм тапшырыу
- Бары тик станция яны юлдарында һәм дөйөм ҡулланылыштағы урындарҙа ғына тулы вагондар менән йөктәрҙе ҡабул итеү һәм тапшырыу
- Массаһы 3,3 (5) һәм 5,5 (6) т булған универсаль контейнерҙарҙа йөктәр ҡабул итеү һәм тапшырыу
Пассажирҙар хәрәкәте
Ҡарталы станцияһы сәғәтенә 25-30 пассажирҙы хеҙмәтләндерә.
Станциянан алыҫ араға йөрөүсе поездар
2018 йылғдың декабренә станция аша түбәндәге поездар үтә:
Ҡарталы станцияһы сәнғәттә
1932 йылда Мәскәү ит һәм һөт(ауыл хужалығы) институтын тамамлағандан һуң Башҡортостанға Сергей Иванович Чекмарёв килә.Ул Хәйбулла районының Таналыҡ совхозында, һуңыраҡ Ейәнсура районы Инәк совхозында баш зоотехник булып эшләй. 1932 йылда машина көтөп ул 18 сәғәт Ҡарталы станцияһында ултыра, пассажирҙарҙы күҙәтә, үҙенең яҙмышы тураһында уйлана. Ошо ваҡиғаға бәйле С.Чекмарёв «Размышления на станции Карталы» тигән поэмаһын яҙа.
Станцияла С.Чекмарёв иҫтәлегенә таҡтаташ асылған.
Әминә ҡатын
Әминә ҡатын (Эмине-хатун) — Дулҡадир бейлеге хакимының ҡыҙы, ғосман солтаны Мәхмәт Беренсенең ҡатыны, солтан Морат Икенсенең әсәһе.
Биографияһы
Әминә Дулҡадир бейлеге хакимының ҡыҙы булған. Немец шәрҡиәтсе-тарихсыһы Франц Бабингер һәм Оҙоншаршылы Измаил Хаҡҡи (İsmail Hakkı Uzunçarşılı) фараз итеүҙәренсә, уның атаһы Сули Шабан-бей булған. Э. Алдерсон фекере буйынса иһә уның атаһы Сули-бей, йәки, уның туғаны (быныһы бик ышанысһыҙ фараз)  Мәхмәт-бей Дулкадирид булған. Тарихсылар Р.Юнанч һәм Дж. Мордтман Әминәнең атаһы Мәхмәт-бей булған тип һанаған
Тарихсыларҙың бер өлөшө Әминәнең никахын 1403 йылға ҡайтарып ҡалдыра, шул осорҙа Мәхмәт Сәләби (Мехмед Челеби)  Баязиттың үҙәге Анкара булған элекке анатолия ерҙәре менән идара итә башлай. Чамурлу янындағы һуғышта ул үҙенең ир туғаны Иса ғәскәрен тар-мар итә. Мәхмәт Нәшри ҡыҙҙы әйттереү тураһында былай тип яҙа: «Ул (Мәхмәт Сәләби) Тоҡатта ашап-эсеп ултырғанда <…> Дулҡадироғлынан вәкил килде.Бик оҙаҡ һөйләшкәндән һуң дошманлыҡты туҡтатырға ҡарар итәләр. Улар яраша. Шунда солтан Дулҡадироғлының ҡыҙын һората. Ул бик бай бүләктәр һәм никах балдағы килтерә». Мәгәр Э. Алдерсон фекеренсә, ҡоҙалашыу 1399 йылда уҡ, Баязит Дулҡадирҙы буйһондорғанда уҡ булған, ә никах һуңғараҡ - 1404 йылда уҡылған, ул мәлгә Мәхмәттең хакимлығы тотороҡлораҡ була төшкән.
Әминәнең балаларынан тик береһе генә шик уятмай — ул буласаҡ солтан Морат II, был улы 1403 йәки 1404 йылда донъяға килгән. Морат 1421 йылда солтан булып киткән; Энтони Алдерсон фаразынса, Әминә улының тәхеткә ултырыуын күреп өлгөрмәй вафат булған.
Мөхәмәтдин
Мөхәмәтдин (Мухаметдиново) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 453455, ОКАТО коды — 80215834006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
20 ғинуар
20 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 20-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 345 көн ҡала (кәбисә йылында 346).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Оло Пестан-Шор
Оло Пестан-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хей-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киҫәкҡайын
Киҫәкҡайын (Кисак-Каин) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 519 кеше. Почта индексы — 452820, ОКАТО коды — 80259850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1713 йыл
1713 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Кромбах (Айхсфельд)
Кромбах (Айхсфельд) (Krombach (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 206 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Вандом майҙаны
Вандом майҙаны (франц. Place Vendôme ), элек Бөйөк Людовик майҙаны (le Place Grand Louis) — Париждың «биш король майҙандарының» береһе. Метро линиялары: 3, 7, 8, Opéra станцияһы
Тасуирламаһы
Вандом майҙаны уртаһында өҫтә Наполеон һыны менән рим Траян колоннаһы өлгөһөндә үтәлгән  44 метрлыҡ Вандом колоннаһы ҡуйылған.
Майҙандың көнбайыш өлөшөндә 15 һаны аҫтында Цезарь Риц нигеҙ һалған ҡупшы «Риц» ҡунаҡханаһы урынлашҡан. 1979 йылдан «Риц» ҡунаҡханаһы принцесса Диана менән бергә һәләк булған Доди-әл-Фәйедтең атаһы мысыр миллиардеры Мөхәмәд әл-Файедҡа ҡарай. Тап Риц ҡунаҡханаһынан әл-Фәйедтең мерседесы шул төндә сыға һәм д’Альма майҙаны эргәһендә аварияға осрай. «Риц» ҡунаҡханаһында булып киткән билдәле кешеләр араһында графиня ди Кастильоне һәм Коко Шанель (ғүмеренең 37 йылын шунда йәшәгән), Эрнест Хэмингуэй, Чарли Чаплин, Марсель Пруст һ.б. тора.
12-се йортта 1849 йылда   Шопен вафат булған. Ошо уҡ бинала Наполеон III буласаҡ ҡатыны Евгения менән танышҡан.
21-се йортта 1934 йылдан Эльза Скиапарелли мода йорто урынлашҡан.
Вандом майҙанында күп бутиктар, шул иҫәптән, ювелир бутиктары, мәҫәлән, Chanel штаб-фатиры,  Cartier һәм Chaumet бутиктары урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бакулин Алексей Вениаминович
Бакулин Алексей Вениаминович (21 март 1949 йыл — 29 ноябрь 2019 йыл) — мәғариф, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа КПСС-тың Бөрө ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — урыҫ 1990 йылда КПСС-тың Бөрө ҡала комитетының беренсе секретары.
Биографияһы
Алексей Вениаминович Бакулин 1949 йылдың 21 мартында БАССР-ҙың Бөрө ҡалаһында тыуған.
1972 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1966 йылда уҡытыусы булып башлай.
1973—1974 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, Башҡортостандың Бөрө районындағы Иҫке Баҙан ауылының урта мәктәбендә уҡытыусы була. Ошо уҡ ауылда ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе, район мәғариф бүлеге мөдире, халыҡ депутаттарының Бөрө район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
1987 йылда КПСС-тың Бөрө ҡала комитетына — секретарь, 1990 йылда беренсе секретарь итеп һайлана.
1992 йылдан Бөрө ҡалаһының 7-се урта мәктәбе директоры.
Алексей Вениаминович Башҡортостан Республикаһының тирә-яҡ мөхитен һаҡлауға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. 12 йылдан артыҡ ул Башҡортостан Республикаһы тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Бөрө территориаль комитеты етәксеһе булып хеҙмәт итә.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Оло Карен
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сэр-Яха (Лимбя-Яха ҡушылдығы)
Сэр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимбя-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
1714 йыл
1714 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Леоновский (Күгәрсен районы)
Леоновский (Леоновский) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 61 кеше. Почта индексы — 453322, ОКАТО коды — 80238810005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Черный Июс
Кесе Чёрный Июс — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Йылға туризмы
Йылға буйлап ағыу (Сплав по реке) — спорт туризмының бер төрө, шулай уҡ һыу туризмы тип тә атала. Бының өсөн ҡулланылған йөҙөү яйланмалары:
Башҡортостанда йылға туризмы
Һәр яҙҙа Айғыр тау йылғаһында профессиональ ярыштар уҙғарыла, тик йәй көнө, бигерәк тә эҫел ваҡытта, йылғаларҙың һайыға, ағышы аҡрыная, шуға күрә ҡайһы бер йылғаларҙа суднолар йөрөүе лә ҡыйынлаша.
Йылға туризмы өсөн йышыраҡ ошо йылғаларҙы һайлайҙар: Ағиҙел, Еҙем, Инйәр, Ләмәҙе,Нөгөш, Эҫем, Йүрүҙән, Ҡариҙел Әй.
Йылғалар буйлап ғаилә менән сәйәхәт итеү өсөн ҡулай айҙар: июнь-август, ә Һаҡмар йылғаһы буйлап май-июнь айҙарында ағып төшөү яҡшыраҡ.
Ҡаракүлмәк (күл)
Ҡаракүлмәк Каракульмяк - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.
Стырша
Стырша — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рудня йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Ҡаракүлмәк (күл)
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡортса "ҡара" һәм "күлмәк" тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән, тип яҙған Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. .Күлмәк - үлән баҫҡан күлдең асыҡ урыны;күл мәкеһе тип аңлата 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге".
Стырша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаракүлмәк (күл)
Географияһы
Ярындағы тораҡ пункттар: Силәбе өлкәһенең Ҡаракүлмәк, Арғаяш ауылдары
Көнсығышынан Арғаяш урманы урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш ярынан Арғаяш ауылы урамдары башлана, төньяғынан 75К-036 автоюлы үтә.
Тасуирламаһы
Ҙур булмаған һыу ятҡылығы, түңәрәк һыҙатланышлы. Арғаяш ауылының төньяҡ яғында, үҙе исем биргән Ҡаракүлмәк ауылына яҡын урынлашҡан.
Күл ярҙарына яҡын һыуҙы 5 метр бейеклеккә еткән һаҙ үҫемлектәре уратып алған, яр буйҙары һаҙлыҡлы.
Иң тәрән урыны - 2,5 метр. Күл һаҙға әйләнә бара.
Һыуы таҙа, үтәҙек.Уға шишмәләр ҡоя, ер аҫты һыуҙары ҡушыла.
Флораһы һәм фаунаһы
Ярҙарында ҡамыш, екән, ҡырҡбыуын, мүк һәм башҡа һаҙ үләндәре үҫә Күлдә табан табан, ротан ..
Мытка
Мытка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 510 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рахманғол
Рахманғол  (Рахмангулово) — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы, Рахманғол территориаль бүлегенең административ үҙәге.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 492 кеше йәшәй, шул иҫәптән 220 ир һәм 272 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 574 кеше йәшәгән.
Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә Рахманғол ауылы Оло-Ҡошсо олоҫо башҡорттары ауылы.
1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 31 йортонда 165 башҡорт йәшәгән.
1859 йылда ауылда 282 кеше йәшәгән. X ревизия шулай уҡ ауылда йәшәүсе 60 керҙәште лә теркәгән.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ҡошсо ырыуы вәкилдәре.
1715 йыл
1715 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Йәмилев Рауил Ислам улы
Йәмилев Рауил Ислам улы (25 апрель 1957 йыл — 15 июнь 2020 йыл) — ғалим-математик. 1984 йылдан Математика институты хеҙмәткәре, 2001 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Физика-математика фәндәре докторы (2000).
Биографияһы
Рауил Ислам улы Йәмилев 1957 йылдың 25 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуа. 1981 йылда Башҡорт дәүләт университетының Математика факультетын тамамлай. 1981—1984 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Иҫәпләү үҙәге булған математика институты аспирантураһында А. Б. Шабат етәкселегендә белем ала. 19894 йылдан ошо уҡ институтта эшләй башлай, кандидатлыҡ диссертацияһын СССР Фәндәр академияһы Ленинград бүлексәһенең В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында яҡлай. 2000 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Иҫәпләү үҙәге булған математика институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2001 йылдан — ошо уҡ фән учреждениеһында әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. 2020 йылдың 15 июнендә вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Рауил Ислам улының ғилми эшмәкәрлеге математик физиканың тигеҙләмәләрен тикшереүгә арнала. Ул интеграцияланған эволюцион тигеҙләмәләр өсөн Беклунд үҙгәреүҙәре, Шредингерҙың киң ҡырлы тигеҙләмәләре өсөн автоүҙгәреүҙәрҙе тикшерә, уның тарафынан квазилокаль функция билдәләмәһе индерелә. Миура үҙгәрештәренә ярашлы модификацияланған тигеҙләмәләр төҙөү схемалары, интеграцияланған тигеҙләмәләрҙе квалификациялау һәм тест үткәреү ысулдары һ.б. эшләнә. Р. Йәмилев биш тиҫтәнән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Хеҙмәттәре
Инглиз телендә: http://www.cambridge.org/9780521136587 IOP Select of IOP Publishing, 2011 ингән. Английский перевод: Вошла в Mathematical Physics Featured Section of J. Phys. A, 2008. Инглиз теленә тәржемә: Инглиз теленә тәржемә: Symmetries and integrability of difference equations, 1996 — books.google.com Инглиз теленә тәржемә: A.N. Leznov, A.B. Shabat and R.I. Yamilov, Canonical transformations generated by shifts in nonlinear lattices, Phys. Lett. A 174 (1993) 397—402. Английская версия: R.A. Sharipov and R.I. Yamilov, Backlund transformation and the construction of the integrable boundary-value problem for the equation uxx -utt = eu — e-2u, В сб.: Задачи математической физики и асимптотика их решений (Ред.: В. Ю. Новокшенов, С. В. Хабиров, О. Б. Соколова), БНЦ УрО АН СССР, Институт математики, Уфа, 1991, 66-77. arXiv: solv-int/9412001 Инглиз теленә тәржемә: Инглиз теленә тәржемә: Инглиз теленә тәржемә: Инглиз теленә тәржемә: С. И. Свинолупов, В. В. Соколов, Р. И. Ямилов, О преобразованиях Беклунда для интегрируемых эволюционных уравнений, ДАН СССР 271:4 (1983) 802—805. Инглиз теленә тәржемә:
Межгорье (ҡала)
Межго́рье («Көҙйылға», «Таулы», «Ҡояшлы», «Белорет-15», «Белорет-16», «Өфө-105») — Башҡортостан Республикаһы биләмәһендәге федераль үҙәк ҡарамағындығы ябыҡ ҡала.
Ҡала Өфө ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышта 140 км алыҫлыҡта, Белорет юлының 40 километрында, Көньяҡ-Урал ҡурсаулығындағы Ямантау тауы итәгендә урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каминский Лев Семёнович
Лев Семенович Каминский (1889—1962) — Рәсәй һәм совет ғалимы һәм педагогы, эпидемиологы һәм хәрби-медицина статистигы, медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1941), медицина хеҙмәте полковникгы (1943).
Биографияһы
1889 йылдың 27 майында Киев ҡалаһында, табиптар ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Семен Давидович Каминский (1861—1939) Белоруссия дәүләт университетында һәм Минск медицина институтында күҙ ауырыуҙары кафедралары мөдире булған.
1913 йылда Киев коммерция институтының ике курсын тамамлағандан һуң, 1913—1918 йылдарҙа Петроград университетының медицина факультетында белем ала. 1918 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла һәм ғәмәлдәге армияға ебәрелә, 1920 йылға тиклем эвакогоспиталдә табип һәм баш табип булып хеҙмәт итә. 1920—1922 йылдарҙа Һарытау ҡала һаулыҡ һаҡлау системаһында санитар-эпидемия бүлеге мөдире вазифаһында эшләй. 1922—1929 йылдарҙа — Рязань-Урал һәм Төньяҡ-Көнбайыш тимер юлдары табип-санитар хеҙмәттәренең санитар-эпидемия бүлеге мөдире. Бер үк ваҡытта 1924—1930 йылдарҙа педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, Ленинград табиптарҙы камиллаштырыу институтында уҡытыусы һәм 1929 йылдан приват-доцент вазифаһында уҡыта.
1930—1935 йылдарҙа СССР Медицина фәндәре академияһының балалар һәм үҫмерҙәр һаулығын һаҡлау ғилми-тикшеренеү институтында һәм Академик И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университетында ғилми-тикшеренеү эштәрендә эшләй. 1938-1943 йылдарҙа Ф. Ф. Эрисман исемендәге ғилми-тикшеренеү санитария институтында санитар статистика бүлеге мөдире вазифаһында фәнни эштәрҙә эшләй. 1936-1938 һәм 1942-1943 йылдарҙа СССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының санитар статистика бүлеге етәксеһе булып тора. 1940-1943 йылдарҙа Табиптарҙың белемен камиллаштырыу Үҙәк институтында санитар статистика кафедраһын ойоштороусы һәм беренсе етәксеһе була. 1943—1956 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының хәрби-медицина статистикаһы кафедраһын ойоштороусы һәм беренсе начальнигы була. 1956—1962 йылдарҙа — Ленинград дәүләт университетының статистика һәм иҫәп кафедраһы профессоры.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
Л. С. Каминскийҙың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге демографик статистика проблемалары һәм һуғыш осорондағы хәрби-медицина статистикаһын статистик өйрәнеү, айырым халыҡ төркөмөнөң, уларҙың конкрет тормош, хеҙмәт һәм көнкүреш, һаулыҡ һаҡлау органдары һәм учреждениеларының эшмәкәрлеге, һәм халыҡтың һаулығы торошон анализлау методологияһын эшләү һәм санитар-статистик өйрәнеү шарттарында һаулыҡ кимәлендә һәм динамикаһында законлылыҡтарҙы статистик асыҡлау өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле. Л. С. Каминский «Хәрби медицина энциклопедик һүҙлеге», «Хәрби фельдшерҙар өсөн энциклопедик һүҙлек» һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында совет медицинаһы тәжрибәһе» өсөн бүлектәрҙе әҙерләү һәм яҙыуҙа әүҙем ҡатнаша.
1940 йылда Л. С. Каминскийға «Ҡорһаҡ тифы географияһы һәм статистикаһы» темаһы буйынса медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. 1941 йылда уға профессор ғилми исеме бирелә. Л. С. Каминский оҙаҡ йылдар органик берләшмәләрҙе сульфирләштереү реакцияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, был тикшеренеүҙәр практикала технологик процестарҙы камиллаштырыуға килтерә. Л. С. Каминский илдә бициллин, шулай уҡ пеницилиндың тәьҫир итеү срогын оҙайтыусы препараттар етештереү ысулын эшләй. Уның тарафынан йөҙ самаһы фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ике тиҫтәләгән монография яҙылған, ун өс фән кандидаты һәм докторы әҙерләнгән.
Зонд утрауҙары
Зонд утрауҙары (Kepulauan Sunda, сунда.Kapuloan Sunda) — Көньяҡ-Көнсығыш Азия ярымутрауында Малакка менән Яңы Гвинея араһында, Һинд һәм Тымыҡ океан океандары араһында урынлашҡан ҙур архипелаг. Уның составына бер нисә эре утрау һәм бер нисә мең ваҡ утрауҙар инә. Уларҙың күпселеге Индонезия ныҡы, Калимантан утрауының төньяҡ өлөшө Малайзияҡы, Бруней дәүләте утрауҙарҙың ҙур булмаған өлөшөн биләй. Тимор утрауының бер өлөшөн 2002 йылдан бойондороҡһоҙ Көнсығыш Тимор дәүләте биләй.
Географияһы
Ситке нөктәләрҙең географик координаталары: көнбайыш нөктәһе — Бреэх утрауы, 95 градус көнсығыш оҙонлоҡ, 5.5 градус төньяҡ киңлек; көнсығыш нөктәһе — Вайгео утрауы, 131 градус көнсығыш оҙонлоҡ, 0 градус киңлек; төньяҡ нөктәһе — Бангя утрауы, 177,5 градус көнсығыш оҙонлоҡ, 7 градус төньяҡ киңлек; көньяҡ нөктәһе — Роть утрауы, Буа мороно, 123 градус көнсығыш оҙонлоҡ, 11 градус көньяҡ киңлек.
Утрауҙарҙың дөйөм майҙаны — 1,7 миллион км².
Зонд утрауҙары ике төркөмгә бүленә: Ҙур Зонд утрауҙарының майҙаны 1,5 млн км², Кесе Зонд утрауҙарының майҙаны — 128 мең км², Молукка утрауҙары — 83,7 мең км 2. Иң ҙур утрау — Калимантан (Борнео) утрауы, уның майҙаны 734 мең км2. Архипелагта бөтә утрауҙыр һаны 3000-дән ашып китә.
Зонд утрауҙары территорияһы башлыса таулы өлөштән тора, әммә ике киң уйһыулыҡ бар. Береһе калимантан утрауында, икенсеһе Суматра утрауында. Утрауҙарҙың иң бейек нөктәләре: Кинабалу, 4100 метр (Борнео), Керинчи, 3805 м. (Суматра), Семеру, 3676 м (Ява), Рантокомбол, 3455 м (Сулавеси), Сегар-Ринджани Ломбок утрауында, 3676 м (Кесе Зонд), Серам утрауында 3018 метырлыҡ вулкан. Архипелагта 130-ҙан ашыу вулкан бар, был юғары сейсмик әүҙемлек зонаһы.
Тыштан архипелагты Көньяҡ-ҡытай диңгеҙе һәм Арафур диңгеҙҙәре йыуа. Архипелагта эске диңгеҙҙәр күп (исемлек аҫта): тау йылғалары, нигеҙҙә, ҡыҫҡа һәм тиҙ ағымлы. Калимантан утрауында иң ҙур йылғалар: Капуас, Барито, Каян, Раджанг; Суматра утрауында Керенчи вулканынан Хари йылғаһы башланы.
Зонд утрауҙырындағы утрауҙыр араһындағы диңгеҙҙәр: Зонд архипелагы климаты — экваториаль һәм субэкваториаль (архипелагының көньяҡ өлөшө). Урмандар — мәңге йәшел дымлы, айырым урындарҙа саваналар осрай. Уртаса температура ғинуарҙа — 24 °С, июлдә 32 °с-ка етә. Яуым-төшөм күп. Көнбайыш Калимантан, Суматра ярҙарында яуым-төшөм миҡдары — 3000 мм/йыл. Башҡа районында — 2000 һәм артығыраҡ. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы бик бай.
Тарихы
Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә диңгеҙ бейеклеге 100 метрға түбәнерәк булған, Зонд утрауҙыры бер-береһе менән һәм Һинд-Ҡытай менән тоташҡан булған.
Халҡы
Архипелагта төрлө мәҙәни кимәлдәге күп төрлө халыҡтар йәшәй. Улар австронизий телдәре ғаиләһенә ҡараған туғандаш индонезия телдәрендә һөйләшә.
Иҡтисад
Файҙалы ҡаҙылмалары: нефть, ҡурғаш, боксит, никель, баҡыр, марганец, цинк, хром, ҡурғаш. Территорияның 60%-ын ҡиммәтле тропик ағастар биләй. Кесе Зонд утрауҙары территорияһын ауыл хужалығы ерҙәре биләй. Дөгө, кукуруз һәм техник культуралар үҫтерелә. Аграр һәм сәнәғәт яғынан Ява утрауы алға киткән.
Изге Мария сиркәүе (Штральзунд)
Изге Мария сиркәүе  (Мариенкирхе; нем. St.-Marien-Kirche ) Штральзундта   Ганза ҡалаһының иң ҙур сиркәүе  һәм Үҙәк Европала һуңғы готика шедевры. 1625 йылдан алып 1647 йылға тиклем сиркәү бинаһы донъяла иң бейек бина була. Беренсе тапҡыр сиркәү тураһында 1298 йылда телгә алына. 104 метр бейеклектәге сиркәүҙең башняһынан ҡаланың, уның тирә- яғының һәм Рюгендың матур күренеше асыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әхмәт ибн Хәнбәл
Әбу́ Абдулла́һ Әхмәт ибн Мөхәммәт әш-Шәйба́ни, Әхмәт ибн Хәнбәл булараҡ билдәле (أحمد بن حنبل;, — , ) — мосолман хоҡуҡ белгесе һәм дин белгесе, хәнбәли мәҙһәбенә нигеҙ һалыусы һәм эпонимы.
Биографияһы
Уның тулы исеме: Әбу Абдуллаһ Әхмәт ибн Мөхәммәт ибн Хәнбәл әш-Шәйбани әҙ-Ҙәһәли. 780 йылда Бағдад ҡалаһында тыуған. Уның атаһы, Әхмәт әле бик бәләкәй саҡта, вафат була. Атаһы үлгәндән һуң уға йәшәү өсөн бер аҙ мал-мөлкәт һәм өй тороп ҡала. Уны әсәһе тәрбиәләп үҫтерә. Табыш айына 17 дирһәмдән артмай. Әхмәт имам үҙенең бала сағын былай тип хәтерләй: «Мин атайымды ла, олатайымды ла күрмәнем. Мине әсәйем үҫтерҙе». 15 йәштән алып 816 йылға тиклем хәҙистәр һәм фиҡһ өйрәнә. Төп мосолман дини тәғлимәт үҙәктәрендә була, шул осорҙағы бөтә башлап барыусы ғөләмә («белеүселәр, ғалимдар») менән, шул иҫәптән Әбү Йософ һәм әш-Шәфиғи менән осраша. Ул Хижәздең, Сүриәнең, Ираҡтың Уаки ибн әл-Жәррәх, Йәзид ибн Һарун, Яхъя ибн Мөғәйн кеүек абруйлы кешеләре менән бәйләнеш урынлаштыра. Үҙенең тәрән белеме, дин юлында булыуы, күренекле кешеләр менән танышлығы арҡаһында Әхмәт ибн Хәнбәл аҡрынлап билдәлелек яулай.
Эшмәкәрлеге
Әхмәт ибн Хәнбәлдең эшмәкәрлеге сәскә атҡан осор традицион дини тәғлимәт менән мөғтәзили кәләм араһында көрәш көсәйгән ваҡытҡа тап килә. Хәлиф әл-Мамун йәмғиәткә ҡайһы бер мутазилит ҡарашын (шул иҫәптән, Ҡөрьәндең ижад ителгән булыуы тураһында догматты) көсләп тағырға маташа. Әхмәт ибн Хәнбәл хәлифәнең һынау үтеүсе махсус төркөмөнә эләгә һәм ике йыл дауамында (833—834 йылдар) уны төрмәлә тоталар. Мамунға алмашҡа власҡа килгән әл-Мутасим Әхмәт ибн Хәнбәлде ҡамсыларға бойороҡ бирә, ләкин халыҡтың баш күтәреү ҡурҡынысы булыу сәбәпле Әхмәт ибн Хәнбәлде иреккә ебәрәләр. Ул ике хәлифәнең алдында Ҡөрьәндең ижад ителгән булыуын танымаусы беренсе билдәле дин белгесе була. Сөнниселәр сығанағы, Әхмәт ибн Хәнбәлдең һынау ваҡытында, башҡа ҡайһы берәүҙәр кеүек, ике мәғәнәлелеккә һәм аңлайышһыҙлыҡҡа (Амфиболия) мөрәжәғәт итмәүен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Унан: «Башҡалар кеүек кинәйәләп һөйләштеңме һин, әллә көс ҡулланыуға түҙмәй, улар менән (мутазилиттар менән) килештеңме?» тигән һорауға ул былай тип яуап бирә:  «Аллам һаҡлаһын мине ундай эштән! Миңә ҡарап торалар бит, миңә ышаналар. Әгәр мин шулай эшләһәм, кешеләр Ҡиәмәт көнөнә тиклем Ҡөрьәндең ижад ителгәнен раҫлай башларҙар ине». Әхмәт ибн Хәнбәлдең һуңғы йылдарында абруйы шул тиклем ҙур була, традиционализм позицияһын тергеҙеүсе хәлиф әл-Мөтәүәккил, дин белгесенең ярҙамлашырға ризалығын алыу өсөн ҙур көс һала. Әхмәт ибн Хәнбәл хәлифә менән мутазилиттарға ҡаршы көрәштә хеҙмәттәшлек итә: хәлифә һорауы буйынса ул Бағдад һәм Бәсраның иң әүҙем мутазилиттары исемлеген төҙөй, мутазилиттарға һәм башҡа кәләм яҡлыларға туранан-тура ҡаршы сығыш яһау инициаторы була. Әхмәт ибн Хәнбәл һижри 241 йылда, йәки миләди 855 йылда Бағдадта вафат була. Уның бик күп шәкерттәре һәм юлынан барыусылары ҡала. Бына тик ҡайһы берәүҙәренең исемдәре: Сәлих ибн Әхмәт ибн Хәнбәл һәм Абдулла ибн Әхмәт ибн Хәнбәл (Әхмәт имамдың ике улы), Хәнбәл ибн Исхак, Хәсән ибн Саббах Баззар, Аббас ибн Мөхәммәт, Мәхәммәт ибн Исмаил әл-Бохари, Әбу Зура ар-Рази, Ибраһим Хараби, Хөсәин ибн Мансур, Дауыт ибн Әмир, Хәләф ибн Хишам, Абул-Ҡасим әл-Багави.
Ҡарашы
Ул дин ҡанундарын рационалистик аңлатыу мөмкинлеген кире ҡаҡҡан. Йәмғиәттә IX быуаттың 20-се — 40-сы йылдарҙағы кризисы һөҙөмтәһендә килеп тыуған дини-сәйәси ситуацияны баһалап, Әхмәт ибн Хәнбәл Мөхәммәт пәйғәмбәр һәм уның эйәрсендәренең беренсе быуыны (салафтар) осоронда хөкөм һөргән тәртипкә кире ҡайтыу кәрәклеге тураһында һығымтаға килә. Әхмәт ибн Хәнбәл үҙенең яҙмаларында яңылыҡтар индереүгә (бида) ҡарата яңы мөнәсәбәт эшләүгә айырым иғтибар бирә. Уның буйынса, Ҡөрьәндә һәм хәҙистәрҙә нигеҙләү булмаған һәм мосолман авторитеттарының тәүге өс быуыны риза булған фекер менән (иджма) нығытылмаған диндәге һәм тормоштағы бөтә яңылыҡ индереүҙәр ғәйепләп хөкөм ителергә тейеш. Әхмәт ибн Хәнбәлдең сәйәси ҡараштары прагматизмлыҡ менән айырылып тора. Бер яҡтан ул курайшиттар ырыуынан теләһә ҡайһы вәкилдең халифатлыҡҡа хоҡуғын таный; икенсе яҡтан - «кешеләрҙә иманға шик тыуҙырған» хакимды вазифаһынан бушатыу мөмкин тип һанай. Ул дини-сәйәси көрәште, боланы (фетнәне) мөмкин тип һанай һәм болаға йәлеп ителеп киткәндә, аҙағына тиклем инанған ҡарашты яҡларға саҡыра. Дин белгестәре, уның фекеренсә, хакимға йоғонто яһарға тейеш..
Әҫәрҙәре
Әхмәт ибн Хәнбәлдең һаҡланып ҡалған әҫәрҙәре араһында иң әһәмиәтлеләре:
Үрге Ҡондоҙ
Үрге Ҡондоҙ (үрге ағымында — Ҡондоҙ ) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһенең Төньяҡ һәм Абдулла районы һәм Татарстандың Баулы районы биләмәләрендә аға. Һалҡын Шишмә быуаһынан имән, йүкә урманы ситенән башлана. Урыҫ Ҡондоҙо, Шабрино һәм Андреевка ауылдары аша көнсығыш йүнәлешендә аға, артабан көньяҡ-көнсығышҡа борола. Аксенкино һәм Кабаевка аша ағып үтә. Иҫке Шалты ауылынан төньяҡтараҡ төньяҡ-көнсығышҡа борола һәм был йүнәлеште тамағына тиклем һаҡлай. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 454 км өҫтәрәк, Шалты ауылы эргәһендә, диңгеҙ кимәленән 124 метр бейеклектә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км. Түбәнге ағымында йылға киңлеге — 20 метрға тиклем, тәрәнлеге — 2 метрға тиклем.
Этимологияһы
Топоним «Ҡондоҙло йылға» («Бобровая (река)») (ҡондоҙ — «бобр») тип тәржемә ителә. «Үрге» билдәләмәһе Ыҡтың башҡа ҡушылдыҡтары — Ҡондоҙ йылғаһы менән сағыштырмала бирелә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027926
- Бассейн коды — 10.01.01.013
- ГӨ буйынса томы — 1 1 - ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫәнбаев Йомабай Мөтиғулла улы
Иҫәнбаев Йомабай Мөтиғулла улы (21 сентябрь 1891 йыл — 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет ҡурайсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1991 - үлгәндән һуң).
Ҡурайҙа профессиональ уйнау сәнғәтенә нигеҙ һалыусы, башҡорт милли музыка ҡоралын Франция, Германия, Швеция, Бельгия һәм Голландия сәхнәләрендә танытҡан тәүге музыканттарҙың береһе.
Биографияһы
Йомабай Мөтиғулла улы Иҫәнбаев 1891 йылдың 21 сентябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Исмәғил ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Үрге Смаҡ ауылында) тыуған.
1925 йылдан Вәлиулла Мортазин-Иманский ойошторған һәм етәкләгән Башҡорт күсмә театрының (Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының ул осорҙағы составында) ҡурайсыһы булып эшләй.
1929 йылда Хәйбулла районында «Һарыкүл» колхозын ойоштора һәм артабан уға етәкселек итә.
1940 йылда, халыҡ дошманы тип иғлан ителгән Зәки Вәлиди менән бәйләнештә булғаны өсөн нахаҡҡа ғәйепләнеп, ҡулға алына. Омск ҡалаһында төрмәлә ултыра.
1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышына ебәрелә. Курск-Орёл йүнәлешендәге алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылда Воронеж ҡалаһы янында батырҙарса һәләк була.
Грузияның сәнғәттәр музейы
Грузияның сәнғәттәр музейы (AMG) (საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი, muzeumi sak'art'khelovnebis ), шулай уҡ Амиранашвили Шалваның һынлы сәнғәт музейы, Грузияла төп музейҙарҙың береһе булып тора. 140 000 яҡын грузин, Көнсығыш, Европа, рус һәм башҡа илдәрҙең сәнғәт әйберҙәре бар.
Тарихы
Милли сәнғәттәр музейы йәш грузин рәссамдар тырышлығы менән асыла. 1920 йылдың 1 февралендә ағымдағы  музейҙың алдағыһы асыла. Ошонан 1923 йылда асылған һынлы сәнғәттәрҙең үҙәк музейы  барлыҡҡа килә. 1932 йыл аҙағында музей Иҫке ҡаланың үҙәгенә XIII быуаттың Метехи сиркәүе урынына күсерелә.
1945 йылда Совет һәм француз хөкүмәте араһында махсус килешеүе буйынса Грузияның милли байлығы булған күп һанлы сәнғәт әҫәрҙәре (ҡулъяҙмалар, ювелир әйберҙәр, картиналар), 1921 йылда Ҡыҙыл Армия баҫып инеүенән һуң  эвакуациялана, һуңынан Тбилиси музейына кире ияһы ҡайтарыла.
Музей 1950 йылда Грузияның сәнғәттәр музейы булараҡ рәсми билдәле була, шул уҡ йылда әлеге биләгән бинаға күсә. 1838 йылда неоклассик стилдә төҙөлгән бина Рәсәй империяһы осоронда дини семинарияны урынлаштыра.
Бер нисә башҡа музейҙарҙы берләштереп 2004 йылда Грузияның милли музейы барлыҡҡа килә
Коллекцияһы
Музейҙың иркен залдарында грузин, Европа, Көнсығыш һәм рус сәнғәтенең бүлектәренән торған даими коллекциялар урынлашҡан.
Кромсдорф
Кромсдорф (Kromsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1559 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
Чалдондар
Тарихы
XX быуаттың башында уҡ ерле (ауыл) Себер халҡы ҡайһы ауылдар чалдон, кемде чалдон тип әйтеп була икәнен бик яҡшы белгән, һуңғараҡ күсенгәндәр, мәҫәлән, ҡасҡындар, һөрөлгәндәр, каторжаниндар, крепостной крәҫтиәндәр һәм Столыпин реформалары һөҙөмтәһендә күсеп килгәндәр һәм чалдондар араһындағы айырмалыҡтарҙы яҡшы күргән.
Этимологияһы
«Челдон» һүҙенең аңлатмаһын тәүге тапҡыр В. И. Даль 1866 йылғы һүҙлегендә бирә: берәҙәк, ҡасаҡ, каторжанин (бродяга, беглый, варнак, каторжник), монгол теленән үҙләштерелгәне лә күрһәтелә.
Хәҙерге ваҡытта «чалдон» («челдон») һүҙенең килеп сығышы билдәһеҙ тип иҫәпләнә.
Боронғо урыҫтар үҙҙәрен «чалдон» тип исемләмәгән. Урыҫ сибиряктарының бер нисә үҙбилдәленеше бар: «сарьмяттар» (бәлки, «сарматтарҙың» боҙоп әйтелешелер), «самарсылар». Сарьмяттар электән Тубыл һәм Усть-Ишим районында йәшәгән, самарҙар — Сорғот тирәһендә. Әлеге атамаларҙы килеп сығышы тураһында Себерҙә борондан йәшәүсе халыҡ араһында бер нисә версия бар: мәҫәлән, «сарьмяттар» атамаһының килеп сығышының беренсе версияһы — тире эшкәртеү буйынса билдәле кәсеп менән бәйле булыуы мөмкин («сыромятничество» һүҙенең боҙоп әйтелеше — «сарьмятничество»), икенсе версия буйынса элекке ваҡытта күрше булған халыҡ менән оҡшашлыҡ өсөн бирелгән ҡушамат, шулай уҡ үҙенә яҡын халыҡ менән ҡушылыу һөҙөмтәһендә үҙ атамаһын һаҡлап ҡалыу; өсөнсө версия — «самарсылар» атамаһы Себергә күскәнгә тиклем йәшәү урыны менән бәйле. Чалдондарҙың көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре, уларҙың айырмаларыҡтары бөгөнгө көнгә тиклем тикшерелмәгән.
Ҡайһы бер хәҙерге ваҡыттағы тарихсылар «чалдон» һүҙенең килеп сығышын «челядь» (хеҙмәтсе) һүҙенә бәйләйҙәр, әммә Себерҙә чалдон ауылдары власть үҙәктәренән йыраҡ, барып етеүгә ҡыйынлыҡ тыуҙырған урындарҙа, власть идара итеү органдары булмаған ерҙәрҙә урынлашҡан.
Ҡайһы берҙә был һүҙ негатив төҫ ала. Был осраҡта, күрәһең, «ерле», йәғни чалдондар, һәм яңы күскенселәр араһындағы бер-береһенә мөнәсәбәттәр сағылдырыла.
Халыҡ этимологияһы был һүҙҙе йыш ҡына «человек с Дона» йәки «люди, пришедшие на ЧЕЛнах с ДОНа» һүҙбәйләнештәренең ҡыҫҡартылған варианты тип билдәләй. Самоходтарҙан (Рәсәй империяһының көнбайыш өлкәләренән XIX—XX быуаттарҙа Себергә күсенгән кешеләр) айырмалы рәүештә чалдон һүҙе ерле сибиряктарҙың үҙ атамаһы булараҡ ҡулланылған.
Рәсәйҙең көньяҡ сиктәренән, Чалка һәм Дон араһында, күсенгән халыҡтың атамаһы тигән гипотеза бар.
Һөйләш һәм традициялар
Башҡа төбәк төркөмдәре менән сағыштырғанда, бөтә Себерҙә чалдондарҙың теле таҙа. «Чалдон» һүҙе Тубылда һәм Ишим районында һәм унан төньяҡҡараҡ (унда О аша һөйләшәләр) А аша әйтелә, «чолдон» О аша һәм «челдон» Е аша — Омск өлкәһендә, Башҡортостанда һәм Ҡаҙағстанда әйтелә, шулай уҡ Ҡаҙағстандан ҡасҡан урыҫтар араһында (элекке Тубыл губернаһының Аҡмулла өлкәһенән) йыш ҡына «чолдон» һүҙе ҡулланыла. Ерле урыҫ сибиряктары был һүҙҙә беренсе ижектә баҫым яһап әйтәләр. «Челдон» һүҙенең беренсе ижегендә баҫым яһау Себерҙә уны каторгаға әйләндергәндән һәм Тубыл губернаһынна һөрөлгәндәрҙе һәм каторжаниндарҙы оҙатҡан саҡта йәшәй башлаған Себер казактарына һәм уларҙың вариҫтарына хас. «Чалдон» һәм «чолдон» («челдон») һүҙҙәренең төрлө әйтелешенең сәбәптәре әле асыҡланмаған.
Көнкүрештә ерле урыҫ сибиряктарында иконалы «ҡыҙыл мөйөш» «божница» тип атала, элекке ваҡытта әлеге мөйөштә боттар (божки) торған. Иконаны ҡулдан төшөрөп ебәреү әлеге ваҡытта ла алама ырым тип һанала. Әлегә тиклем насар һанала икона ара ҡулдарында — «божа обижаться». Себерҙә урыҫ батша власы урынлаштырылғандан һуң мәжүси чалдондарға христианлыҡты ҡабул иткәнгә тиклем икеләтә һалым йөкмәтелә, шулай уҡ православ христиандары — кержактарға ла. Себер ханлығы осоронда урыҫ сибиряктарының бер өлөшө шулай уҡ икеләтә һалым түләй: береһен — урыҫ батшаһына, икенсеһен — ханға, шуға күрә Ермактан һуң Себерҙә төпләнгән урыҫтар ерле урыҫ сибиряктарын «Себер двоедандары» тип исемләй.
Әлеге ваҡытта Себер ауыдарында, шул иҫәптән татар ауылдарында, ике өлөштө берләштергән ҙур себер «чалдон йорто» традицион һанала, ул «гармунды» хәтерләтә, ингән ерҙән уң яҡҡа — ҡатын-ҡыҙҙарҙың аш-һыу әҙерләү урыны һәм һул яҡта, төптә, өйҙөң иң күркәм «ҡыҙыл мөйөшөндә» — божница урын ала. Чалдондарҙың бындай ағас йорт ҡоролошо Себергә Ермактың һәм яңы урыҫ күскенселәре килеүе менән бәйле. Себергә «самоходтарҙың» килгәненә тиклем чалдондар ер (баҙ) өйҙәр һәм блиндажға оҡшаған өйҙәр ҡуйған, улар ергә һеңешеп ултырған һәм кәрәк саҡта икенсе ерҙә лә бындай «өйҙәрҙе» еңел генә төҙөп булған, бигерәк тә һунар итеү йәки балыҡ тотоу урындарында. Әлеге ваҡытта ошондай «һунар өйҙәрен» төҙөү ғәҙәтен бөтә һунарсылар һәм балыҡсылар, шул иҫәптән себер татарҙары, үҙләштергән. Бындай өйҙәрҙә (заимкаларҙа) шырпы, аҙыҡ-түлек, кейем, һауыт-һаба ҡалдырыла. Өйҙөң исеме лә тәбиғәткә ҡарата ерле халыҡтың тәрән ихтирамын кәүҙәләндерә, кеше тәбиғәттән «үтескә» алғанды изгелек эшләү аша кире ҡайтара
Себен-серәкәйҙең мыжғып торған сағында сибиряктар үҙҙәренең карауаттарын шаршау менән ябалар.
Традиция буйынса чалдон ҡатын-ҡыҙҙары ҡыҙыл биҙәкле ҡара яулыҡтар ябына, сәстәрен үреп төшөрәләр, йәш ҡыҙҙар ҡупшы аҡ йәки асыҡ төҫтәге, ҡыҙыл яулыҡтар ябына ала, яулыҡһыҙ йәки йыйылмаған сәс менән йөрөү хурлыҡлы тип һанала. Божница эргәһендәге ҙур чалдон өҫтәле артына ҡарттарҙы һәм хөрмәтле кешеләрҙе ултыртыу ғәҙәте бар. Ҡунаҡтары һәм «яңы килгән» кешеләрҙе, хатта яңы кеше ҙур етәксе булһа ла, «ҡыҙыл мөйөшкә» ултыртмайҙар. Дуҫтарҙы һәм яҡын туғандарҙы өҫтәл артында бергә ултырталар, әңгәмәләште йәки дошманлашҡан кешене, һөйләшкән саҡта күреү мөмкилегенән сығып, ҡаршыға ултырталар. балаларҙы һәм йәштәрҙе ҡыҙыл мөйөшкә ҡаршы, ишек төбөндә. ултырталар. Килгән начальниктарҙы ҡарттарға ҡаршы, «балалар мөйөшөнә», ултыртҡан осраҡтар ҙа була.
Чалдон традицияларының ғәҙәти булмаған үҙенсәлеге — ир-атҡа ҡатын-ҡыҙҙар яғына, шул иҫәптән аш-һыу әҙерләү урынына, инеү тыйыла — хәҙерге ваҡытта һирәк үтәлә. Ир-аттың хатта төпкә үтеп һыу эсер өсөн сынаяҡ алырға хоҡуғы булмай, шуға күрә йыш ҡына аш-һыу бүлмәһе эргәһендә һыу һәм сүмесле бачок ҡуялар. Аш, дарыу төнәтмәләрен әҙерләү, һауыт-һаба йыуыу, аш урынын йыйыштырыу — ҡатын-ҡыҙҙың эше һанала. шул уҡ ваҡытта ҡатын-ҡыҙ «ирҙәр ҡоралдары» менән ҡуллана һәм «ирҙәр яғына» инә алмай, шулай уҡ ҡулына салғы. сүкеш алырға рөхсәт ителмәй. Шулай итеп, ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙың «тиңлегенә» ҡарамаҫтан (ҡыҙ-ҡырҡынға малайҙар менән бергә балыҡ тоторға, ҡатындарға һунарға йөрөргә тыйылмай), чалдон традициялары буйынса ҡатын-ҡыҙ һәм ир-ат ғаилә бурыстарының айырымланыуы ҡаралған.
Чалдондарҙа өҫтәлгә һауыт-һабаны һәм аш-һыу ризыҡтарын ҡатын-ҡыҙ ҡуя, сәй яһай, әҙерләнгән ашты алып килә. сөнки ирҙәргә аш-һыу бүлмәһенә инеү тыйылған, әммә, ҡатындар ирҙәр менән бергә өҫтәл артына ултыра алһа ла, улар бер ҡасан да ирҙәрҙән алда, улар ашай башлағанға тиклем, ултырмайҙар — Себер чалдондарында ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәр менән бер өҫтәл артында һирәк ултыралар, ғәҙәттә ирҙәр менән байрамдарҙа ғына ултыралар.
Чалдондарҙың ата-бабалалры төрлө ваҡытта Себергә килеүе сәбәпле, уларҙың ғөрөф-ғәҙәттәре, һөйләштәре һәм ырымдары үҙ-ара бик ныҡ айырыла.
Чалдондар тураһында мифтар һәм легендалар
Чалдондар ысынында үҙенең сығышын «Чалка һәм Дон араһынан сыҡҡан кешеләр» тип билдәләйҙәр.
Әммә халыҡ үҙенә биргән исеме версияһы юмористик төҫөн алған халыҡ фольклоры өлкәһеә ҡарай. «Дондан кеше» тип Себерҙә казак ҡатламынан, «ирекле кешеләрҙән» теләһә кемдеатайҙар; ә «Чалый йылғаһынан кешеләр» тип каторжаниндарҙы, һөргөнселәрҙе һәм яубаҫарҙарҙы (улар ҙа «ирекле кешеләр»), йәғни власҡа буйһомаған кешеләрҙе атағандар.
Шулай итеп, халыҡ легендаһы тәүге Себер күскенселәре «ирекле кешеләрҙән», Себергә ирек һөйөүсән казактарҙан һәм яубаҫарҙарҙан килеп сығыуна ишара яһай, йәнәһе, чалдондар «крепостной крәҫтиәндәрҙән» һәм «холоптарҙан» айырмалы рәүешендә «ирекле» булғандар. Чалдондарҙа «чалдон кәпәсен боҙмай» тигән мәҡәл бар, йәғни, чалдон власть алдында кәпәсен сисмәй, баш эймәй.
Нәҡ ошо һыҙаты арҡаһында чалдондарҙың ялҡаулығы һәм тупаҫлығы тураһында риүәйәттәр бәйле, сөнки чалдондар властың бойороҡтарын үтәргә ашыҡмай, үҙҙәрен буйһонорға тейешле тип һанамай: чалдондар яй, әммә намыҫлы эшселәр, әммә кемдең булһа ла бойороҡтарын үтәргә яратмайҙар, сөнки чалдондарҙа буйһоноу һәм холоплыҡ хурлыҡлы тип һанала.
Һуңғы урыҫ күскенселәре һәм урындағы ҡәбиләләр чалдондарҙы «һары кендекле чалдон» («желтопупый чалдон») тип мыҫҡыллау ғәҙәткә ингән. Үҙҙәренең ғорур ирекле сығышы һәм «ысын себер урыҫлығы» менән ғорурланған чалдондар өсөн етди мәсхәрә булып тора, сөнки әлеге һүҙбәйләнеш чалдондарҙың ырыуында монгол йәки татар вәкилдәренең булыуын иҫбатлай. Христиалыҡҡа тиклемге осорҙан чалдондар мөзитетендә һаҡанып ҡалған славян традицияларына һәм Себер урыҫтары өсөн ғәҙәти зәңгәр күҙҙәргә ҡарамаҫтан, чалдондарҙа, ҡартая килә, монголоид һыҙаттары барлыҡҡа килә: ҡыҫыҡ күҙҙәр һәм һарыға тартым тән төҫө, шуға күрә уларҙы яңыраҡ күсеп килгән урыҫтар һәм урындағы татар халҡы «һары кендектәр» тип үсекләй.
Хәҙерге ваҡытта антропометрик мәғлүмәттәре нигеҙендә Себер халыҡтарын монголоид һәм европеоид һыҙаттарына эйә булараҡ айырыу һәм совет ғалимы Г. Н. Прокофьевтың фекерҙәштәрнең самодийҙар телдәренең фин-уғыр тел төркөмө менән Урал телдәре ғаиләһенә инеүе буйынса теорияһы нигеҙендә Себерҙе боронғо ваҡыттан үҙләштергән урындағы ерле европеид халҡының ситтән килгән монголоидтар менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә самодийҙар кесе раса булараҡ барлыҡҡа килгән тигән фараз алға сыға: әлеге ҡушылыу һөҙөмтәһендә ненецтар, нганасандар, энсылар, селькуптар, себер татарҙары барлыҡҡа килгән; шуға күрә чалдондарҙың Себер абориген-европеидтарҙың ҡалдыҡтары булыуы мөмкин, әммә был версия етерлек кимәлдә дәлилләнмәгән һәм әлегә бәхәстәр тыуҙыра.
Чалдондарҙың холоҡ-фиғеленә һәлкәүлек, эшкә ҡарата намыҫлылыҡ, хәтерҙә ҡалдырыу һәләтенең насарлығы, кирелек, киң күңеллелек, бойондороҡһоҙлоҡ. Элекке ваҡытта ауылдарҙа чалдондарҙы таҙалыҡ буйынса танығандар: «Күтәрмә ялтырай — чалдондар йәшәй».
Демография
Хәҙерге ваҡытта чалдон юҡҡа сығып барған этник төркөмдәр һәм үҙенең айырымлылығын һәм үҙенсәлеген йыраҡ себер ауылдарында ғына һаҡлап ҡала алғандар араһына инә. Шулай ҙа бөтә Рәсәй территорияһында сығышы менән Себерҙән булғандарҙы осратып була һәм улар үҙҙәрен чаелдон тип исемләйәсәк.
Ярославль дәүләт университеты
'''П. Г. Демидов исемендәге Ярославль дәүләт университеты (ЯрГУ им. П. Г. Демидова, шулай уҡ Демидов университеты''' булараҡ та билдәле) — Үрге Волга төбәгенең Ярославльҡалаһында урынлашҡан дәүләт юғары уҡыу йорто. Демидов университеты — Ярославлдең боронғо юғары уҡыу йорто, ул 1803 йылда нигеҙ һалынған Демидов юридик лицейының һәм Ярославль дәүләт университетының (1918—1924) вариҫы булып тора. 1970 йылда ҡабаттан асыла. 2017 йылдың апрелендә терәк төбәк университеттарының береһе була.
П. Г. Демидов исемендәге Ярославль дәүләт университетында 10 факультет һәм университет колледжы бар, унда 70 һөнәри йүнәлеш буйынса 7 000-дән ашыу студент һәм уҡыусы уҡый. 2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы вуздар исемлегендә вузға «Е» рейтинг класын бирә. Ярославль дәүләт университеты илдең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә.
Иртә тарихы
Ярославль дәүләт университетының йәше 1803 йылдан, П. Г. Демидов күсергән хәйриә аҡсаларына Ярославль юғары фәндәр училищеһы — һуңынан Демидов юридик лицейына әйләндерелә — төҙөлгәндән алып һанала.
1919 йылдың 21 ғинуарында В. И. Ленин ҡул декрет ҡа ҡул ҡуя, унда түбәндәгеләр белдерелә: "В ознаменование Октябрьской революции 1917 г, раскрепостившей трудящиеся массы от политического, экономического и духовного гнета со стороны имущих классов и открывшей им широкие пути к источникам знания и культуры, учредить государственные университеты в городах Костроме, Смоленске, Астрахани и Тамбове и преобразовать в государственные университеты бывшие Демидовский юридический лицей в Ярославле и педагогический институт в Самаре. Сроком открытия университетов считать день первой годовщины Октябрьской революции — 7 ноября 1918 г."1924 йылда илдәге финанс ауырлыҡтары арҡаһында, "юғары уҡыу йорттары селтәрен дөйөм көйләү"гә бәйле, университет ябыла.
Хәҙерге тарих
Университет 1970 йылда, В. И. Леннидың тыуыуына 100 йыл тулғанда, КПСС-тың Ярославль өлкә комитетының беренсе секретары Ф. И. Лощенков инициативаһы буйынса ҡабаттан асыла. 1970 йылдың ғинуарында университетҡа ҡаланың үҙәгендәге технология институтының бинаһын бирәләр, ул төп корпус булып китә. Шулай уҡ ҡала үҙәгендә уҡыу һәм китапхана өсөн икенсе бинаны — Пирогов исемендәге 34-се мәктәп бинаһын бирәләр. КПСС өлкә комитетының 1969 йылдың декабрендә ҡабул ителгән ҡарары буйынса, ҡабаттан асылған университетының беренсе ректоры Л. В. Сретенский була. 1970 йылда тәүге 300 студент уҡыуға ҡабул ителә.
1995 йылда Ярославль дәүләт университетына ғалим-натуралист һәм меценат П. Г. Демидов исеме бирелә. 2007 йылда университет 20 меңдән ашыу белгес әҙерләй.
Факультеттары
1970 йылда ҡабаттан асылған университетта алты һөнәре буйынса уҡыта башлайҙар: физика, математика, бухгалтер иҫәбе, сәнәғәт планлаштырыуы, хоҡуҡ һәм психология. РСФСР юғары һәм махсус урта белем министрының 1970 йылдың 30 декабрендәге 652-се бойороғо менән университет составында ете факультет билдәләнә: математика, физика, биология, иҡтисад, юридик, психологик һәм тарих. Әммә оҙаҡ ваҡыт күп факультеттар ике йәки унан күберәк йәнәш дисциплиналарҙан тора, мәҫәлән, хоҡуҡ һәм психология факультеты (1971 йылға тиклем), тарих һәм хоҡуҡ факультеты (1987 йылға тиклем), биология һәм психология факультетын (1981йылға тиклем), математика һәм физика факультеты (1976 йылға тиклем). Бөгөн Демидов университетында 10 факультет һәм 55 кафедра иҫәпләнә: Кафедралар:
Кафедралар:
Кафедралары:
Кафедралар: Шулай уҡ университеты колледжы инә.
Оло Сыро-Везе
Оло Сыро-Везе — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пярцор-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :