cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡушыу
Векторҙарҙы ҡушыу
Векторлы пространство — ул шундай алгебраик структура, унда теләһә ниндәй ике ҡушырға һәм теләһә ниндәй векторҙы һанға ҡабатларға була. Векторлы пространствоға ябай миҫал - бөтә тәртипкә һалынған ысын һандар парҙары күмәклеге; тәртипкә һалынған (a,b) пары, евклид яҫылығында координаталар башынан (a,b) нөктәһенә үткәрелгән вектор булып тора. Ике векторҙың суммаһы уларҙың ярашлы координаталарын ҡушыу юлы менән табыла: Был ҡушыу ғәмәле векторҙарҙы көстөң аналогы итеп ҡараусы классик механикала төп (үҙәк) ғәмәл булып тора.
Матрицаларҙы ҡушыу
Матрицаларҙы ҡушыу бер үк үлсәмдәге ике матрица өсөн билдәләнә. m × n үлсәмендәге ( «m -гә n» тип әйтелә) ике A һәм Bматрицаларының суммаһы A + B рәүешендә яҙыла, һәм m × nүлсәмендәге, ярашлы элементтарын ҡушыу юлы менән табылған матрица була:
Например:
Ҡалдыҡтар арифметикаһы
12-гә бүлеүҙең ҡалдыҡтары күмәклеге унике элементтан тора; был күмәклек бөтөн һандарҙы ҡушыу ғәмәлен мираҫ итә. 2 модуле буйынса ҡалдыҡтар күмәклеге ике генә элементтан тора; унан мираҫ булған ҡушыу ғәмәле әйтеүҙәр логикаһында «юҡҡа сығарыусы йәки» ғәмәле булараҡ билдәле,. Геометрияла ике мөйөш үлсәменең суммаһы йыш ҡына 2π модуле буйынса ысын һандарҙың суммаһы булараҡ билдәләнә. Бындай билдәләмә әйләнәләге ҡушыу ғәмәленә тура килә, ул үҙ сиратында күп үлсәмле торҙа ҡушыу ғәмәленә тиклем дөйөмләштерелә.
Дөйөм ҡушыу
Абстракт алгебраның дөйөм теорияһында «ҡушыу» ғәмәле тип теләһә ниндәй ассоциативлы һәм коммутативлы ғәмәл атала ала.Шундай ҡушыу ғәмәле булған төп алгебраик системалар коммутатив моноидтарҙы һәм абелев төркөмдәрен үҙ эсенә ала.
Күмәклектәр теорияһында һәм категориялар теорияһында ҡушыу
Натураль һандарҙы ҡушыуҙы дөйөмләштереү һөҙөмтәһе булып күмәклектәр теорияһында тәртип һандарын һәм кардиналь һандарҙы ҡушыу тора. Был ғәмәлдәр натураль һандарҙы ҡушыуҙы дөйөмләштереүҙең ике айырым осрағы. Ҡушыу ғәмәленең күпселек төрҙәренән айырмалы рәүештә, тәртип һандарын ҡушыу коммутатив түгел. Кардиналь һандарҙы ҡушыу, дизъюнктлы берләштереү ғәмәле менән тығыҙ бәйләнгән коммутативлы ғәмәл.
Категориялар теорияһында дизъюнктлы берләштереү коҡабатлау ғәмәленең айырым осрағы итеп ҡарала, һәм дөйөм коҡабатлау, моғайын, бөтә ҡушыу ғәмәлен дөйөмләштереүҙәрҙең иң абстрактлыһы булып торалыр. Тура сумма һәм кеүек ҡайһы бер коҡабатлауҙар, уларҙың ҡушыу ғәмәле менән бәйләнешен күрһәтеү өсөн шулай аталғандар.
Ҡушыу менән бәйле ғәмәлдәр
Ҡушыу ғәмәле, алыу, ҡабатлау һәм бүлеү кеүек, төп ғәмәлдәрҙең береһе һанала һәм элементар арифметикала ҡулланыла.
Арифметика
Алыуҙы ҡушыу ғәмәленең айырым осрағы, исемләп әйткәндә, ҡапма-ҡаршы һанды ҡушыу итеп ҡарап була. Алыу ғәмәле үҙенә күрә ҡушыу ғәмәленә кире ғәмәл булып тора, йәғни ҡушыу x һәм алыу x үҙ ара кире функциялар булалар. Ҡушыу ғәмәле билдәләнгән һандар күмәклегендә һәр ваҡыт алыу ғәмәлен билдәләп булмай. Иң ябай миҫал булып натураль һандар күмәклеге тора. Икенсе яҡтан, алыу ғәмәле ҡушыу ғәмәлен һәм аддитив берәмекте аныҡ билдәләй.
Ҡабатлауҙы бер нисә тапҡыр ҡабатланған ҡушыу|Multiplication and repeated addition}} тип ҡарап була. Әгәр терм x суммаға n тапҡыр инһә, был сумма n һәм x-дың ҡабатландығына тигеҙ. Әгәр n натураль һан булмаһа, ҡабатландыҡтың барыбер мәғәнәһе бар; мәҫәлән, -1 һанына ҡабатлау ҡапма-ҡаршы һанды бирә.
Ысын һәм комплекслы һандарҙы ҡушыу һәм ҡабатлауҙы экспоненциаль функция ярҙамында үҙ-ара алмаштырырға була:
Был тождество логарифмдарҙың математик таблицаһын||Mathematical table}} ҡулланып ҡабатларға һәм ҡулдан ҡушырға, шулай уҡ логарифмик линейка ҡулланып ҡабатларға мөмкинлек бирә. Был формула шулай уҡ Ли группаһының киң контекстында беренсе тәртиптәге яҡшы яҡынлауы булып тора, ул бында Ли группаһының сикһеҙ бәләкәй элементтарын ҡабатлауҙы ярашлы Ли алгебраһында векторҙарҙы ҡушыу менән бәйләй.
Ҡабатлауҙа дөйөмләштереүҙәр ҡушыуҙағыға ҡарағанда ла күберәк. Ғөмүмән алғанда, ҡабатлау ғәмәле һәр саҡ ҡушыуға ҡарата дистрибутивлы. Был талап (балдаҡ математикаһында нығытылған. Бөтөн һандар кеүек ҡайһы бер осраҡта, ҡабатлауҙы аныҡ билдәләү өсөн, ҡабатлауҙың ҡушыуға ҡарата дистрибутивлы булыуы һәм мультипликатив берәмектең булыуы етә. Дистрибутивлыҡ үҙсәнлеге ҡушыуҙы ла характерләй; (1 + 1)(a + b) ҡабатландығында йәйәләрҙе ике ысул менән асып, ҡушыу коммутативлы булырға тейеш тигән һығымтаға киләбеҙ. Шул сәбәптән балдаҡта ҡушыу һәр саҡ коммутатив.
Бүлеү — ҡушыу менән йыраҡ бәйләнеше булған арифметик операция. a/b = a(b−1) булғанлыҡтан, бүлеү ҡушыуға ҡарата уңдан дистрибутивлы була: (a + b) / c = a / c + b / c. Ләкин бүлеү ҡушыуға ҡарата һулдан дистрибутивлы түгел; 1/ (2 + 2) 1/2 + 1/2-гә тигеҙ түгел.
Тәртипкә килтереү
«max (a, b)» максимумды табыу ғәмәле — ҡушыуға оҡшаған бинар операция ул. Ысынында, әгәр ике тиҫкәре булмаған a һәм b һандарының ҙурлыҡ тәртибе төрлө булһа, уларҙың суммаһы яҡынса уларҙың максимумына тигеҙ. Был яҡынлау математиканың ҡушымтаһында үтә саманан тыш файҙалы булып тора, мәҫәлән, Тейлора рәтен киҫкәндә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, был операция һанлы анализда һәр ваҡыт ҡыйынлыҡтарға килтерә, сөнки максимумды алыу ғәмәле кире ҡайтмалы түгел. Әгәр b a-нан күпкә ҙурыраҡ булһа, (a + b) − b тигән ябай иҫәпләү ҡабул итә алмаҫлыҡ тупланыуға килтереүе мөмкин, нуль һөҙөмтәһе алырға мөмкин. Шулай уҡ .
Был яҡынлау сикһеҙ сикләмәгә күскәндә теүәл була башлай: әгәр a и b һандарының ҡайһылыр берәүһе кардиналь һан булһа, уларҙың кардиналь суммаһы теп-теүәл икеһенең ҙурырағына тигеҙ Ярашлы рәүештә, алыу ғәмәле сикһеҙ ҡеүәттәр күмәклектәре өсөн билдәләнмәгән.
Максимумды табыу, ҡушыу кеүек үк, коммутативлы һәм ассоциативлы ғәмәл. Бынан бигерәк, ҡушыу ысын һандарҙы тәртипкә килтереүҙе һаҡлағанлыҡтан, ҡушыу максимумды табыу функцияһына ҡарата, ҡабатлау ҡушыуға ҡарата булған кеүек үк дистрибутивлы: Шул сәбәпле тропик геометрияла ҡабатлау ҡушыуға алмаштырыла, ә ҡушыу максимумды табыуға. Был контекста ҡушыуҙы «тропик ҡабатлау» тип, максимумды табыуҙы — «тропик ҡушыу», ә тропик «аддитив берәмекте» — тиҫкәре сикһеҙлек тип атайҙар. Ҡайһы бер авторҙар ҡушыуҙы минималлаштырыу менән алмаштырыуға өҫтөнлөк бирәләр;был осраҡта аддитив берәмек ыңғай сикһеҙлек була.
Был күҙәтеүҙәрҙе берләштерһәң, тропик ҡушыу яҡынса ғәҙәттәге логарифмдар ярҙамында ҡушыуға тап килә: Был мәғәнәлә максимумды табыу ғәмәле ҡушыуҙың квантты юғалтыуы (деквантизация) була.
Ҡушыуҙың башҡа ысулдары
Инкременирләү, йәки эйәреү функцияһын ҡулланыу — ул һанға 1]-ҙе] ҡушыу. [[Сумма (математика)|Суммалаштырыу — был, ғәҙәттә икенән күберәк, теләһә ниндәй күплектәге һандарҙы ҡушыу. Был төшөнсәнең айырым осраҡтары булып бер һанды суммалаштырыу (был суммалаштырыуҙың һөҙөмтәһе һандың үҙенә тигеҙ), шулай уҡ, нулгә тигеҙ булған тора. Сикһеҙ суммалаштырыу — һандар рәтенең суммаһын табыу булараҡ билдәле киң таралмаған процедура. Сикле күмәклек буйынса берәмек функцияһын суммалаштырыу, был күмәклектең элементтары һанын  кеүек үк һөҙөмтә бирә. Интегралды табыу — был үҙенә күрә континуум буйынса, йәки, анығыраҡ һәм дөйөмөрәк әйткәндә, шыма күптөрлөлөк буйынса суммалаштырыу. Нуль үлсәмле күмәклек буйынса интегралды табыу суммалаштырыуға ҡайтып ҡала. Һыҙыҡлы комбинациялар ҡабатлау һәм суммалаштырыуҙы тап килтерә: был, һәр быуынының ҡабатлашыусыһы, ғәҙәттә ысын йәки комплекслы һан, булған сумма. Һыҙыҡлы комбинациялар, ябай ҡушыу ниндәйҙер нормалләштереү ҡағиҙәһен боҙған осраҡта, мәҫәлән, уйын теорияһында стратегияларҙы йәки квант механикаһында суперпозицияларҙы тороштарын бутағанда, бигерәк тә файҙалы. Төргәкләү используется для сложения ике бәйләнешһеҙ, таралыу функцияларыменән бирелгән осраҡлы дәүмәлдәрҙе ҡушыу өсөн ҡулланыла. төргәкләүҙең стандарт билдәләмәһендә алыу,ҡабатлау һәм интегралды табыу ҡулланыла. Дөйөм алғанда, төргәкләүҙе «билдәләнеү өлкәһендә ҡушыу», ә векторлы ҡушыуҙы «ҡиммәттәр өлкәһендә ҡушыу» тип ҡарау урынлы.
Молодань
Молодань — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киржач йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улы
Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улы (Акбутин Саитгалий Мысыргалиевич; 1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия-миномёт полкының 1-се батареяһы 2-се орудие яһаусыһы (заряжающий). Гвардия сержанты.
Биографияһы
1941 йылда Ейәнсура районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Хәрби хеҙмәте
Гвардия сержанты Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улы 1-се Белорус фронты 7-се кавалерия корпусы составындағы дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов (112-се Башҡорт) кавалерия дивизияһы 148-се артиллерия-миномёт полкының 1-се батареяһы 2-се орудие яһаусыһы булып хеҙмәт итә.
Гвардия сержанты Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улының ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана:
Хәтер
Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ейәнсура районы Түбәнге Бикбирҙе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Магнит (тау)
Этимологияһы
«Магнитная гора по башкирскому названию Атачи именуется», — тип яҙған П. И. Рычков «Топографии Оренбургской губернии» тигән китабында.
Силәбелә йәшәп киткән, тау сәнәғәте буйынса ғилми хеҙмәттәр яҙған, крайҙы өйрәнеүсе белгес М. И. Альбрут оронимдың Әтәс (петух) тигән вариантын ҡырҡа кире ҡаға һәм тауҙың бөтөнләй әтәскә оҡшамауын яҙа. Ул тау атамаһын «ас ат» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанаған, сөнки тау, ысынлап та, үҫемлектәргә ярлы булған. Шулай уҡ ул тау башына ерләнгән Атач исемле башҡорт ҡаһарманы тураһында легенданы килтерә.
Әйткәндәй, ул батырҙың Әтәс түгел, Атас тигән ҡушамат менән йөрөгән булыуы ла ихтимал. Атас — төҫө, ҡылыҡ-фиғеле, холҡо менән атаһына ныҡ оҡшаған кеше.
Әтәс исемле батыр исеменән сыҡҡан тигән фаразды иһә Әбйәлил районы уҙаманы Ғилманов Илдар Ғүмәр улы кире ҡағып, «Ватандаш» журналында былай тип яҙа: "Магнит тауының боронғо исемен хәҙер Әтәс (Атач) тауы тип, туҙға яҙмаған легендалар (Әтәс исемле батыр булған, йәнәһе) уйлап сығарыусы «тарихсылар» күп булды. Был тау тураһыдағы иң беренсе тарихи яҙмаларҙа рус телендә исеме «гора Атачи» тип иҫкә алына. «Атачи» — тауҙың башҡортса исеме 'Отасы'ның русса әйтелеше! Беҙҙең халыҡ тауҙы «Отасы тау» тип, магнитлы тимер рудаһын «отасы таш» тип атаған. Һүҙлектәрҙә «отасы» һүҙен таба алманым, минеңсә, был ҡаҙаҡсанан алынған һүҙ булырға тейеш. Ҡаҙаҡса «от тасы» — ут ташы, утлы таш. Атайым был тауҙың да ысын исемен тергеҙеү өсөн тырышты".
1901 йылғы яҙмаларҙа «Маячная» тигән атама килеп сыға.
Урынлашыуы
Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүендә, Яйыҡ (Урал) йылғаһының һул (Азия) ярында урынлашҡан. Административ йәһәттән Силәбе өлкәһе Магнитогорск ҡалаһына ҡарай. Бейеклеге 616 м. Географик координаттары: оҙонлоғо — 53° 26′ 8″ N, киңлеге — 59° 8′ 32″ E. 53,435556°, 59,142222°
Тарихы
Магнит тауы эргәһендәге 1743 йылда ҡәлғә булараҡ казак станицаһы барлыҡҡа килә — ул Ырымбур төбәгенең сик һәм оборона линияһы терәк пункты булып тора. 1922 йылдың 22 июненән 17 авгусына ҡәҙәр Башҡортостан АССР-ы (Оло Башҡортостан) составында булған.
Совет власы йылдарында уның янында, тәбиғи байлыҡтарын файҙаланыу маҡсатында, ҙур металлургия комбинаты һәм Магнитогорск ҡалаһы төҙөлгән. Был тауҙы сеймал сығанағы сифатында ҡулланалар (Магнитогорск ятҡылыҡтары). Хәҙер тауҙың күп өлөшө ҡаҙып төшөлгән.
Орографияһы
Магнит тауы ғәмәлдә бер нисә тауҙан тора — Аташ (Утташы), Йыраҡтау (Дальняя), Үҙән (Узянка, шулай уҡ Магнитная тип тә атала), Ежовка, Ҡайынлытау (Березовая). Майҙаны яҡынса 25 кв. км.
Магнит тауы ултырма тоҡомдар (эзбизташ, ҡомташ) һәм эффузив тау тоҡомдары һыҙатында урынлашҡан. Түбән ташкүмер күмер осоро ҡатламдары гранит, диабаз һәм башҡа тоҡомдар менән сыбарланған. Ултырма һәм ер аҫтынан урғылып сыҡҡан тоҡомдарҙың бәйләнештәренән эре магнит тимере ятҡылыҡтары барлыҡҡа килгән.
Мәғдән сығарыу
XVIII быуаттың 30-сы йылдарына тиклем Аташ тауының мәғдәне менән башҡорттар файҙаланған:«…До последнего большого мятежа (Башкирские восстания (1735—1740)), башкирцы весьма простым способом добывали из этой горы железо, и в особенности отличную сталь; но при начале мятежа, в 1735 году, (Указы от 11 февраля 1736 года) разработка им воспрещена…»
1747 йылдың 24 декабрендә Ырымбур губерна канцелярияһына заводсы И. Б. Твердышев тимер ятҡылыҡтары табылыуы тураһында иғлан итә: «близ реки Яика по примеру расстоянием от оной в восьми верстах, так же и от устья речки Верхнего Кизилу в восьми верстах в горе, именуемой Атачи в трех местах».
1752 йылдың 27 октябрендә Ырымбур губерна канцелярияһы Твердышевҡа һәм Мясниковҡа мәғдән сығарырға һәм Әүжән һәм Тирлән заводтарын төҙөргә рөхсәт ҡағыҙҙары бирә. Буласаҡ Белорет металлургия комбинатына руданы Магнит тауынан ташыйҙар.
Иҫтәлеге
1971 йылдың 15 майында Үҙән тауы һыртында «Рудниктың 40 йыллығына» тип аталған монумент асылған. Аҫҡуйманың алғы йөҙөндә мемориаль таштаҡта ҡуйылған булған, хәҙер ул юҡ. Арт яғында яҙма: 40 йыл, 1971. Алғы яҡта һәйкәл нигеҙендә ике ҙур мәғдән киҫәге ҡуйылған.
Крайзельбурд Леонид Петрович
Биографияһы
Леонид Петрович Крайзельбурд 1899 йылдың 5 декабрендә Рәсәйҙең Бессарабия губернаһының Сороки ҡалаһында (хәҙер Молдова Республикаһы) тыуа. 1924 йылда Одесса медицина институтын тамамлай. Унан һуң Киев, Одесса, Кривой Рог, Железноводск, Архангельск ҡалаларында эшләй. 1937 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Архангельск ҡалаһы медицина институтының урология курсы буйынса доценты итеп һайлана. 1941—45 йылдарҙа Карел, 1‑се Алыҫ Көнсығыш фронттарының госпиталь базаһында баш уролог булып хеҙмәт итә.
1946 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институтында эшләй, 1951 йылдан урология курсы мөдире, бер үк ваҡытта 1958 йылға тиклем Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире була. 1949 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1951 йылда профессор дәрәжәһен ала.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеген урология ауырыуҙары өлкәһендә алып бара. Атыу ҡоралынан кесе янбаш йәрәхәтләнгәндә ағзалар зарарланыуын асыҡлау, дауалау ысулдарын өйрәнеү һәм камиллаштырыу буйынса тикшеренеүҙәр алып бара. Кайзельбурд «Янғантау» шифаханаһының дауалау факторҙарын тикшерә, бәүел‑енес системаһы туберкулёзы менән ауырығандарҙы шифахана шарттарында ҡымыҙ ҡулланып комплекслы дауалау ысулын эшләй. Крайзельбурд ҡатнашлығында Республика клиник дауаханаһында «яһалма бөйөр» бүлеге, «Шафран» һәм «Глуховская» шифаханаларында фтизиоурология бүлексәләре асыла.
Крайзельбурд 1955 йылдан алып Урологтарҙың Башҡортостан фәнни медицина йәмғиәте рәйесе була. Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш урологы итеп тәғәйенләнә. Республика дауаханаларында урология койкалары һанын арттырыуға өлгәшә. Республика клиник дауаханаһында эре клиника аса. Леонид Петрович Крайзельбурд инициативаһы менән 1962 йылда Советтар Союзында тәүгеләрҙең береһе булып Республика клиник дауаханаһы базаһында «яһалма бөйөр» бүлексәһе асыла. Беренсе гемодиализ 1964 йылдың 15 ғинуарында яһала.
Хеҙмәттәре
«Туберкулез мочеполовой системы», Уфа, 1964 г.
Сахрай
Сахрай — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дах йылғаһының һул ярына тамағынан 8,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернобылдең ябыҡ зонаһы
Чернобылдең ябыҡ зонаһы йәғни  Чернобыль АЭС-ының тыйылған зонаһы (1986—1987 йылдарҙа 30-километрлы зона тип аталған)  — Чернобыль атом электростанцияһындағы авариянан һуң көслө радиация бысраныуына дусар ителгән һәм ирекле кереп-сығыу тыйылған биләмә.
Тарихы
Ябыҡ (тыйылған)зона 1986 йылда, Чернобыль АЭС-ындығы авариянан һуң булдырыла. Бында контролдә тотолоусы өс биләмә билдәләнә:
Бысранған ерҙәрҙән халыҡ күсерелә. Ябыҡ зонала һәм электростанцияла эшләүселәрҙе хеҙмәтләндергән транспортҡа ҡәтғи дозиметрик контроль ҡуйыла. Дезактивация пункттары йәйелдерелә.
Сик аша радиоактив матдәләр сығыуына юл ҡуймаҫ өсөн эшселәрҙе күсереп ултыртырға транспорт саралары булдырыла. .
30 километрлы зонаның тышында ла радиация норманан юғары булған биләмәләр ҡалған була. 1990-сы йылдарҙан башлап бындай бысранған биләмәләрҙән дә халыҡ яйлап күсерелә башлай. Улар иҫәбенә Киев өлкәһе Полесский районының торама пункттары ла инә. . 1996 йылға ҡала тибындағы Полесское һәм Вильча ҡасабаларында, Диброва һәм Новый Мир ауылдарында йәшәүселәр тулыһынса күсерелә. 1997 йылдан был биләмәләрҙе Чернобылдең ябыҡ зонаһына ҡушалар.
2011 йылда Белоруссияла ябыҡ зонаның өстән бер өлөшө киренән хужалыҡ әйләнешенә индерелә. Был ерҙәрҙең дөйөм майҙаны — (1986 йылда эшлектән сыҡҡан 46,45 мең км² ерҙән) 16,35 мең км².
Һүрәтләү
Ябыҡ (тыйылған, ситләтелгән) зона — бөркөп торған радиация сығанағы. Зонала төп эштәр — бындағы радиацияның биләмә сиктәренән сығыуына юл ҡуймау. Һыу ятҡылыҡтарын радионуклидтар эләгеү хәүефенән һаҡлау (Киев һыуһаҡлағысын, Днепр йылғаһын һ.б).
Ябыҡ (тыйылған) зонаның административ үҙәге — Чернобыль ҡалаһы. Бында ябыҡ зонаның администрацияһы (СЗА) урынлашҡан. Ул — үҙ эшмәкәрлдеген Ғәҙәттән тыш хәлдәр министерлығының бер бүлеге булараҡ тормошҡа ашыра.
Ситләтелгән зонала Украинаның тәбиғи ҡурсаулыҡ фондының 11 объекты бар. Хәҙер ситләтелгән зона әкренләп һирәк осраған хайуандар йәшәй торған резерватҡа әйләнеп бара. Һирәк осраған хайуандарҙан унда айыу, ҡама, бурһыҡ, ондатра, һеләүһен, болан, Пржевальский аты бар. Шулай уҡ, күп һанда мышы, илек, бүре, төлкө, куян, ҡабан һәм ярғанаттар булыуы асыҡланған.
Ядро хәүефһеҙлеге буйынса Чернобыль үҙәге хеҙмәткәре Сергей Гащак белдереүенсә, ҡырағай хайуандарҙың организмы радиацияның юғары фонына, химик бысраныуға һәм башҡа негатив факторҙарға ҡаршы тора, үҙаллы һаҡлана ала.
Шулай итеп, антропоген тәьҫирҙең булмауы тәбиғәт өсөн ыңғай һөҙөмтә бирә. Был эффект катастрофаның негатив тәьҫирен йөҙҙәрсә тапҡыр үтеп китә икән.
Хәҙерге көндә ситләтелгән зона биләмәһе легаль булмаған туризм урыны булып тора (сталкерство). Был ситләтелгән зонаға легаль булмаған үтеп инеүҙәрҙе тыйыу өсөн сараларҙы көсәйтергә мәжбүр итә. Унан әйберҙәр алып сығыу енәйәт эше итеп ҡарала (Украинаның Енәйәт кодексы, 267-1-се статья).
Торама пункттар
Статья: Чернобылдың ситләтелгән зонаһындағы күсерелгән торама пунктар исемлеге Чернобылдың ситләтелгән зонаһынан күсерелгән торама пунктарҙың ҡайһы берҙәре:
Хәҙерге хәле
Юрия Андреев раҫлауынса, (авария мәлендә һәм авария эҙемтәләрен ликвидациялау мәлендә Чернобыль АЭС -ың икенсе блогы операторҙарының береһе), зонаға үтеп инеүҙәр, ташландыҡ йорттарҙа урынлашып, хужалыҡ булдырып йәшәп ятыусылыр арта бара, йәғни "үҙ алдына ғына реэвакуация бара ".
Бынан тыш зонаға элеккесә, «мародёрҙар килеүен дауам итә, металл, шифер алып сығалар, наркомандар зонала наркотик үҫтерә». Ситләтелгән зона базаһында (ЧАЭС) 2016 йылдың 26 апреленән Чернобыль радиацион-экологик биосфера ҡурсаулығы төҙөлә.
Добржанская Любовь Ивановна
Добржанская Любовь Ивановна (24 декабрь 1905 йыл, Киев — 3 ноябрь 1980 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың театр һәм кино актрисаһы, йырсы. ll дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951). СССР-ҙың халыҡ артисы (1965).
Биографияһы
Любовь Ивановна Добржанская 1905 йылдың 24 декабрендә (рәсми мәғлүмәт буйынса — 1908 йылда ) Киев ҡалаһында дворяндар ғаиләһендә тыуған.
Мулига
Мулига — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пекша йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Добржанская Любовь Ивановна
Биографияһы
1923—1924 йылдарҙа Украина Совет Республикаһының В. И. Ленин исемендәге Икенсе театр ҡарамағындағы театр студияһында уҡый. (1926 йылдан — Рус дәүләт драма, хәҙер Киевта — Леся Украинка исемендәге Милли рус драма академия театры). 1924 йылдан — ул труппа актрисаһы. 1926 йылдан 1927 йылға тиклем Днепропетровскиҙа эшләй
Комик һәм драматик ролдәрҙә сығыш яһай. Театрҙа бөтәһе 120 роль башҡара
Матур тауышҡа эйә. Йырға махсус уҡымаған, ләкин ролдәрҙә вокал әҫәрҙәрҙе ҙур оҫталыҡ менән башҡара.
Концерттарҙа ҡатнаша. Ул башҡарған романстар ҙур уңыш ҡаҙана.
1978 йылдың 1 майынан — союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
Любовь Добржанская 1980 йылдың 3 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була. Ваганьков зыяратында ерләнә. (21-се участка)
Мулига
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙағстандың файҙалы ҡаҙылмалары
Ҡаҙағстанда бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар. Был Ер ҡабығының геологик төҙөлөшөнә һәм үҙенсәлегенә бәйле. Тау тоҡомдарының барлыҡҡа килеүе, магматик тау тоҡомдары инеүе һәм метаморфизм (үҙгәртелгән), йәғни төрлө эндоген процестар, шулай уҡ тау тоҡомдарының төҙөлөшө, минераль-химик составының үҙгәреүе төрлө файҙалы ҡаҙылмалар барлыҡҡа килтерә.Мәғдән ғәҙәттә таулы райондарҙа (ҡаты һәм ҡаты участкаларҙа) һәм ултырма тоҡомдарҙан айырылып торған платформаларҙа осрай.
Файҙалы ҡаҙылмаларға файҙалы ҡаҙылмалар һәм тау тоҡомдары инә, уларҙы халыҡ хужалығында заманса технологиялар үҫеше кимәлендә, тәбиғи формала йәки эшкәрткәндән һуң ҡулланырға була.
Ултырма рәүешендәге файҙалы ҡаҙылмалар (нефть, газ, күмер, уран һ. б.) ултырма ҡабырсаҡлы платформаларҙа (яҫылыҡтарҙа) осратырға мөмкин. 1919—1923 йылдарҙа Ҡарағанды күмер ятҡылығының сәнәғәт потенциалы асыҡлана. Шул ваҡыттан алып Ҡаҙағстанда геологик яҡтан файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары асыла һәм системалы тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Ҡаҙағстанда файҙалы ҡаҙылмалар сеймалының бөтә мөһим төрҙәре бар тиерлек. Бында Менделеев таблицаһының 105 элементы бар, шуларҙың 70-е өйрәнелгән һәм 60-тан ашыуы  сығарыла башлаған. Яҡынса 6000 файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы табылған. Энергетика һәм файҙалы ҡаҙылмалар министрлығы (2007) эксперттары фекеренсә, республика уран, хром һәм марганец запастары, цинк, молибден, ҡурғаш (свинец), баҡыр, алтын, нефть, тимер һәм аҡ ҡурғаш запастары буйынса донъяла икенсе урынды биләй.
Ҡаҙағстан — Евразия континентында хром запастары булған иң бай ил, БДБ-ла марганец ятҡылыҡтары буйынсала иң бай илдәрҙән һанала. Ҡаҙағстан донъяла 5-се, БДБ-ла Рәсәй һәм Үзбәкстандан ҡала 3-сө урынды биләй. БДБ-ла баҡыр һәм ҡурғаштың яртыһынан күберәге һәм цинктың 70 проценттан ашыуы Ҡаҙағстанда тупланған.
Янар файҙалы ҡаҙылмаларына нефть һәм газ, күмер, уран һ. б. инә.
Нефть һәм газ
Нефть һәм газдың ҙур запастары Атырау, Мангистау, Ҡыҙылурҙа, Аҡтүбә һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләрендә тупланған. Ҡаҙағстанда беренсе тапҡыр нефть 1899 йылда табыла- Ҡарашуңғылдағы Эмба ятҡылығында нефть скважинаһы быраулана. 1911 йылда Доссор, 1915 йылда Маҡат ятҡылыҡтары сафҡа индерелә. Был ятҡылыҡтарға 1960-сы йылдарҙа Мангистау ярымутрауындағы Үҙән һәм Жетыбай өҫтәлә. Һуңыраҡ Ҡаражамбас һәм Каламкас, Тенгиз (Атырау өлкәһе), Кенкияк һәм Жанажол (Аҡтүбә өлкәһе), Ҡарасағанаҡ (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе) һәм Ҡумҡол (Ҡыҙыллорда өлкәһе) табыла. Хәҙерге ваҡытта Ҡаҙағстанда 14 бассейн һәм 207 ятҡылыҡ бар, унда нефть һәм газ тупланған. 1999 йылда Ҡаҙағстан беренсе тапҡыр нефть сығара башлауҙың 100 йыллығын билдәләй. Бөгөнгө көндә сит илдәргә йылына яҡынса 50,2 миллион нефть сығарыласаҡ (2005).
Күмер
Ҡаҙағстанда ҙур күмер запасы бар. 10 күмер һәм һоро күмер ятҡылығы, барлығы 300 ятҡылыҡ бар. Ҡаҙағстандың дөйөм күмер запасы 164 миллиард тоннаға етә. 1990-сы йылдарға республика йылына 90 миллион тонна күмер сығара. Ғалимдар фекеренсә, йылына 140 миллион тонна күмер сығарыла, ә илдең күмер запасы 250 йылға етәсәк. Күмер ятҡылыҡтарының күп өлөшө Ҡараганда, Павлодар һәм Ҡостанай райондарында урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта Ҡарағанды ятҡылығы майҙаны 3600 км2 тәшкил итә. Был Ҡаҙағстандың төп күмер базаһы. Ҡарағанды күмере— юғары сифатлы коксланыусы күмер. Күмерҙең 80 ҡатламы асыҡланған, уларҙың дөйөм ҡалынлығы — 120 м.
Әһәмиәте буйынса икенсе урынды Экибастуз күмер бассейны биләй. Был район Саръярка һәм Иртыш тигеҙлектәре араһында урынлашҡан. Павлодар өлкәһе — илдең иң арзан күмере, майҙаны 160 км2, тау күмеренең ҡалынлығы — 150 м. Донъялағы иң ҙур ятҡылыҡ «Алға» йылына 36 миллион тонна күмер сығара. Һуңғы йылдарҙа Майкуба (Павлодар өлкәһе) һәм Торғай (Убаган), шулай уҡ «Алға», «Төньяҡ» һәм «Көнсығыш» күмер бассейны ятҡылыҡтарын үҙләштереү, реконструкциялау һәм ҡайтанан тәьмин итеү эштәре алып барыла.
Уран
Ҡаҙағстандың файҙалы ҡаҙылмалар базаһы донъяла урандың 25 процентын тәшкил итә. Экзоген ятҡылыҡтары йышыраҡ осрай. Илдә 100-гә яҡын уран ятҡылыҡтары өйрәнелгән. Уларҙың яртыһы Төньяҡ Ҡаҙағстанда. Иң ҙур органоген ятҡылыҡтары Мангистау ярымутрауында осрай. Ҡаҙағстан запастары буйынса донъяла икенсе урынды биләй (470 мең тонна). Ҡаҙағстан БДБ территорияһында иң ҡеүәтле уран минераль базаһына эйә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡаҙағстан
Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы
Әҙәбиәт
Бакенов М.М.Нетрадиционные и новые виды полезных ископаемых Казахстана. КазНТУ, Алматы, 2008 г., 140 стр., УДК: 553.6 (075), ISBN: 9965-48742-1
Һылтанмалар
Ҡарашуңғыл нефть ятҡылығы тураһында
Ябалаҡлы ҡурғандары
Ябалаҡлы ҡурғандары — Иҫке Ябалаҡлы ауылы эргәһендәге (Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы территорияһында) ҡурғандар, бронза быуатына ҡараған археологик ҡомартҡы.
Тасуирламаһы
Ябалаҡлы ҡурғандары Башҡортостандың Шишмә районы Ябалаҡлы ауылынан көньяҡҡа ҡарай 1,5 километр алыҫлыҡта Дим йылғаһының һул ярындағы һыу баҫмай торған бейек морононда урынлашҡан. Уны 1973 йылда археологтар В. С. Горбунов, М. Ф. Обыдённов аса, 1974—79 йылдарҙа  Ю. А. Морозов өйрәнә.
Ябалаҡлы ҡурғандары тупраҡ өйөп эшләнгән ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә инә, уларҙың диаметры 5—20 метр, бейеклеге 0,2—1,3 метр. Ҡайһы берҙәре таш, ағас кәртә йәки түңәрәк соҡор менән уратып алынған. Ябалаҡлыла табылған ҡурғандарҙың һаны 120‑гә яҡын, уларҙың 106‑һы өйрәнелгән.
26 ҡурған (156 ҡәбер) беҙҙең эраға тиклем 17—16 быуаттарға ҡарай. Мәйеттәр ағас йәки таш менән көпләнгән тура мөйөшлө һай ҡәбер соҡорҙарына салҡан һалып, баштары менән көнбайышҡа йә төньяҡ‑көнбайышҡа ҡаратып, аяҡтары бөгөлгән килеш ерләнгән. Ҡәберҙәр өҫтөнә урынлаштырылған икенсел ҡәберҙәр ҙә осрай.
Ҡәберҙәргә Абаш мәҙәниәте һауыттарынан көршәк йәки табаҡ рәүешендә ҡабырсаҡ ҡушып балсыҡтан эшләнгән, каннелюралар, шыма һәм тешле штамп баҫып төшөрөлгән өсмөйөштәр менән биҙәлгән һауыттар, бронза бысаҡтар, ураҡтар, беҙҙәр, балыҡ ҡармағы ише эш ҡоралдары, шулай уҡ бронза беләҙек, айыл, сулпы, балдаҡ кеүек биҙәүестәр һалынған.
80 ҡурған (165 ҡәбер) беҙҙең эраға тиклем 15—13 быуаттарға ҡарай. Мәйеттәр тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына һул ҡабырғаһына бөгөп һалып, ҡулдары менән биттәрен ҡаплатып ерләнгән, баштары менән төньяҡҡа йә төньяҡ‑көнсығышҡа ҡаратылған. Ике йә бер нисә мәйет бергә ерләнгән ҡәберҙәр осрай. Был ҡәберҙәргә Бура мәҙәниәте һауыттары һалынған. Араларында көршәк һәм банка рәүешендәге һауыттар бар, улар ҡом һәм шамот ҡушып балсыҡтан эшләнгән, штрихлы өсмөйөштәр, тешле штамп ярҙамында баҫылған горизонталь һыҙыҡтар, һырҙар, төртөктәр менән биҙәлгән. Ҡәберҙәрҙә йәнә биҙәүестәр — бронза беләҙектәр, сәс биҙәүесе, алтындан сикә сулпылары, һөйәктән һәм яндырылған балсыҡтан эшләнгән муйынсаҡтар табылған. Боронғо кешеләр мәйеттәр эргәһенә таш суҡмар, һөйәктән яһалған тотҡостар һәм уйын таштары һалып ҡалдырған.
Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙәге табылдыҡтар халыҡтың мөлкәт һәм социаль яҡтан айырымланыуын раҫлай.
Ҡаҙылдыҡ ҡомартҡылар Өфө ҡалаһында Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Баръяҙы
Баръяҙы (Барьяза) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 452866, ОКАТО коды — 80233820003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тугупс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары
Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары — Көньяҡ Атлантикала урынлашҡан һәм диңгеҙ аръяғы биләмәләре статусына эйә булған утрауҙар. Уларҙың домены:.gs. 1775 йылдан Бөйөк Британияға ҡарай, әммә уның төп биләмәләре иҫәбенә инмәй. Утрауҙарға Аргентина территориаль дәғәүәләр белдерә.
Әхмәт Сөләймәновтың йорт-музейы
Әхмәт Сөләймәновтың йорт-музейы — башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, фольклорсы Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улының музейы. Музей Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы Ленин урамының 21 һанлы йортонда урынлашҡан. 2018 йылдың 30 июнендә, төбәк-ара йәш сәсәндәр конкурсы барышында асыла.
Мурмага
Мурмага — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пекша йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтшин Шәриф Әхмәтвәли улы
Әхмәтшин Шәриф Әхмәтвәли улы (15 апрель 1911 йыл — 18 февраль 1964 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1943), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Әхмәтшин Шәриф Әхмәтвәли улы 1911 йылдың 15 апрелендә д. Гадельша Орского уезда Ырымбур губерниаһының Орск өйәҙе хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Ғәҙелша ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың декабрендә саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында өлкән ҡорал мастеры булып хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (Наградлау бойороғо № 58, Документ датаһы: 28. 02. 1943), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) (ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: 18.09.1943-31.10.1943, 1943 йылдың 3 декабрендәге 300/н от: 03.12.1943 номерлы приказ), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: 16.02.1945-18.02.1945) һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1964 йылдың 18 февралендә вафат була. Сибай ҡалаһында ерләнгән.
Туңдырма
Туңдырма — һөткә, һөт өҫтөнә, ҡаймаҡҡа, майға, һутҡа еләк-емеш, шәкәр һәм башҡа тәм биреүсе матдәләр ҡушып, туңдырып эшләнгән татлы продукт.
Төрҙәре
Туңдырманың төрлөһө бар, мәҫәлән, крем-брюле йәки пломбир.
Туңдырма — юғары калориялы продукт, ҡайһы берҙәрендә 20 % май һәм 20 % углевод була. Был ризыҡтың ҡатырылғаны һәм йомшағы ла бар. Йомшаҡтары, ғәҙәттә, үлсәп һатыла һәм оҙаҡ һаҡланмай. Туңдырма ҡабының бер нисә варианты бар — вафлинан, ҡағыҙҙан һәм пластик стакандан эшләнгәне, таяҡҡа ҡуйылғаны, мөгөҙ һымаҡ һауыттағыһы, рулет, брикет, торт кеүек эшләнгәне һәм башҡа төрлөләре.
Башҡа төрҙәре:
Тарихы
Туңдырма— боронғо тәм-том. Туңдырманың килеп сығыу тарихы дүрт мең йылдан ашыу тип фаразлана. .
Беҙҙең эраға тиклем ике мең йыл элек үк Ҡытайҙа өҫтәлгә туңдырманы хәтерләткән, апельсин, лимон киҫәктәре, анар емеше ҡушылған десерттар ҡуйыла. Беҙҙең эраға тиклем XI быуатта ғына «Ши цзин» китабында туңдырма эшләү рецебы һәм уны һаҡлау серҙәре асыла.
Һыуытылған шарап, һуттарҙы һәм һөтлө эсемлектәрҙе боронғо Грецияла ла файҙаланғандар.
Эскимос аш-һыуы Акутак — емештән, иттән, сусҡа майынан эшләнгән туңдырма..
Фалуде — туңдырманың тәүге билдәле өлгөһө беҙҙең эраға тиклем V быуатта барлыҡҡа килә. Ул туңдырылған ал һыу, лайм һуты һәм шулай уҡ, ҡайһы бер осраҡта, төйөлгән фисташканан эшләнгән була.
Европала
Туңдырма әҙерләү буйынса тәүге рецепт 1718 йылда Лондонда баҫылып сыға.
Хәҙерге вариантындағы туңдырма Рәсәйҙә XIX быуатта барлыҡҡа килә. Тәүге туңдырма фабрикаһы 1851 йылда АҠШ-тың Балтимор ҡалаһында эшләй башлай.
Етештереү
Ғәҙәттә туңдырма:
Заманса туңдырыу ысулдары барлыҡҡа килгәнсе, туңдырма айырым осраҡтарҙа ғына файҙалана торған үтә затлы ризыҡ һанала. Уны етештереү ҙә ҡатмарлы процесс була.
Өй шарттарында әҙерләү өсөн туңдырма эшләй торған махсус аппарат кәрәк.
Туңдырма ҡатышмаһы әҙерләү процессы түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала:
Байым мәктәбе (Әбйәлил районы)
Байым мәктәбе (рус. МБОУ СОШ с. Баимово) — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Байым ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Байым ауылында урынлашҡан
Тарихы
Октябрь революцияһына тиклем Байым ауылында балаларҙы мәсеттә уҡытаар. Байымда халыҡ мәғарифы тарихы 1920 йылдан башлана. Уҡытыу ҙур булмаған ауыл йортонда алып барыла.
1920—1927 йылдарҙа, башланғыс мәктәп асылғансы, балаларҙы грамотаға Муса мулла Йыуашбаев уҡыта. 1928 йылда рәсми рәүештә 1-се баҫҡыс башланғыс мәктәп асыла. Беренсе уҡытыусылар — Әлмөхәмәт ауылынан ирле-ҡатынлы Мөхәмәтйән һәм Ғәйшә Өмөтбаевтар. Улар 1936 йылға тиклем эшләй. 1934 — 35 уҡыу йылында мәктәп 44 уҡыусыны ҡабул итә. Беренсе класҡа — 15, икенсегә — 8, өсөнсөгә — 14, дүртенсегә 7 уҡыусы килә.
1934 — 36 йылдарҙа Байым ауылы үҙәгендә (хәҙер Баҙар майҙаны) һөргәнгә ебәрелгән кулактар йорттарынан мәктәп төҙөлә. 1936—1937 уҡыу йылына тиклем мәктәп башланғыс була. 1937 йылда ете йыллыҡ мәктәп асыла.
1962 йылдың 1 сентябренән алып мәктәп һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әйләнә. 1964—1968 йылдарҙа Мәктәп урамында яңы мәктәп төҙөлә. 1968 йылда 312 урынлыҡ яңы типтағы мәктәп файҙаланыуға тапшырыла. Белем биреү учреждениеһы урта мәктәп статусын ала.
1968 йылда мәктәп яны интернаты төҙөлә башлай. 1969 йылда Рәхмәт, Аһылай, Яңы Балапан, Мораҡай, Йәнекәй ауылдарынан 98 урынлыҡ яңы мәктәп яны интернатына уҡыусылар ҡабул ителә. 1970—1971 уҡыу йылында уҡыусылар һаны 600-ҙән ашыу тәшкил итә.
1989 йылда 126 урынлыҡ мәктәптең яңы төкәтмәһе файҙаланыуға тапшырыла. 2009 йылда төкәтмә яңыртыла. 2010 йылдан алып уҡытыу заманса талаптарға яуап биргән ҙур спорт залы, яңы уҡыу корпусы һәм кабинеттары булған яңы заманса мәктәптә алып барыла. 2011 йылда 137 уҡыусыға иҫәпләнгән мәктәптең яңы төп бинаһы сафҡа индерелә.
Өс филиалы бар:
Генинг Владимир Фёдорович
Генинг Владимир Фёдорович(10 май 1924 йыл — 30 октябрь 1993 йыл) — СССР һәм Украина археологы, Свердловск археология мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Владимир Фёдорович Генинг 1924 йылдың 10 майында Алтай крайында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, этник немец булараҡ, хеҙмәт армияһында була.
Һуғыштан Пермь университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Археологик ҡаҙыныуҙар методикаһын һәм техникаһын билдәле археолог О. Н. Бадер етәкселегендә өйрәнә. Юғары уҡыу йортон тамамлап, мәктәптә эшләй, ә һуңынан — Удмурт республика музейында.
1960—1974 йылдарҙа Свердловскиҙаҙа Урал дәүләт университетының тарих факультетында уҡыта. Бында 1961 йылда В. Ф. Генинг инициативаһы буйынса Урал археологик экспедицияһы (УАЭ) ойошторола. Шул йылдарҙа Башҡортостан территорияһында ананьин, кушнаренко, пьяноборск һ.б. мәҙәниәттәрен тикшергән Урал археология экспедицияһына етәкселек итә.
1961 йылда В. Ф. Генинг етәкселегендә УрДУ-ның тарих факультетында археология специализацияһы уҡытыла башлай, ә 1968 йылда асыла хужалыҡ килешеүе нигеҙендә археологик фәнни-тикшеренеү лабораторияһы асыла.
В. Ф. Генинг «Уралдың археологик мәсьәләләре» серияһын сығарыуҙы ойоштора (Свердловск / Екатеринбург, Ижевск, Сорғот: 1961-).
Свердловск археология мәктәбен ингеҙләүсенең ғилми эшмәкәрлегенең үҙенсәлеге булып тикшеренеүсенең археологик табышты һүрәтләү менән генә сикләнмәйенсә, уларҙы боронғо замандарҙа йәмғиәт мөнәсәбәттәренең характерын тергеҙеү сығанағы итеп ҡулланырға тырышыуы тора. Ул бигерәк тә методология һәм теория мәсьәләләренә айырыуса ҙур ҡыҙыҡһыныу белдерә, бынан тыш археология фәне етерлек дәрәжәлә һөҙөмтәле була алмай, тип уйлай.
Һуңыраҡ Киевҡа күсенә, унда УССР Фәндәр академияһының археология институтында эшләй 1974 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Мальта ордены
Иерусалим Родосы һәм Мальтаның Изге Ионна Госпитальерҙарының Суверен Хәрби Ордены — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Нергель
Нергель — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пекша йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туха
Туха — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшеха йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эрих Хонеккер
Икенсе донъя һуғышына тиклем Эрих Хонеккер Германия коммунистар партияһының яуаплы хеҙмәткәре була һәм национал-социалистар суды тарафынан ун йылға иркенән мәхрүм ителә. Хонеккер Азат немец йәштәре союзына (FDJ) нигеҙ һала һәм 1946—1955 йылдарҙа был ойошманың рәйесе була.Ул- Германия социалистик берҙәм партияһының хәүфһеҙлек буйынса секретары вазифаһында   Берлин  стенаһын  төҙөүҙе ойоштороусыларҙың береһе һәм  был стенаны- Германияның ике өлөшкә бүлеп торған сикте законһыҙ аша сығыусыларға ҡаршы ҡорал ҡулланған өсөн яуаплылыҡ уның иңенә төшә. Бик оҙаҡ ваҡыт Германия социалистик берҙәм партия Үҙәк Комитетының Генераль секретары, ГДР Дәүләт Советы рәйесе һәм ГДР оборонаһының милли советы рәйесе вазифаларында эшләй. Эрих Хонеккерҙың эшмәкәрлегендә иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе — ГДР-ҙың халыҡ-ара кимәлдә танылыуы һәм 1973 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына ағза итеп алыныуы.
1980 йылдар аҙағында иҡтисади хәл һәм Советтар Союзы етәкселеге менән мөнәсәбәттәр насарая,  ГДР-ҙағы эске сәйәси хәл ҡырҡыулаша башлай. Хонеккер Михаил Горбачёвтың СССР-ҙа һәм башҡа Варшава Килешеүе Ойошмаһына ингән илдәрҙә үткәргән « үҙгәртеп ҡороу» сәйәсәте менән ризалашмай. 1987 йылдың сентябрь айында Хонеккер Германия Федератив Республикаһында эшлекле сәфәрҙә була, уны шул саҡтағы ГФР-ҙың баш ҡалаһы Боннда федераль канцлер Гельмут Коль рәсми шарттарҙа ҡабул итә.
1989 йылдың 7 октябрендә Михаил Горбачев ГДР-ҙың 40 йыллығы менән бәйле байрамда ҡатнашыу өсөн Берлинға килә һәм Республика һарайында СССР-ҙың «яңыса фекерләү сәйәсәте» принциптарына нигеҙләнгән яңы тышҡы сәйәсәте менән таныштыра. Был Хонеккер өсөн көтөлмәгән хәл була. ГДР-ҙа үҙәртеүҙәр талап иткән халыҡ урамдарға сыға. 18 октябрендә Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитеты Политбюроһы талабы буйынса Эрих Хонеккер вазифаһынан бушатыла. 1989-1990 йылдарҙа Германияның ике өлөшө ҡайтанан берләшә. ГДР халҡы ике өлөш тиң хоҡуҡлы булып берләшә тип иҫәпләһә лә, ГДР территорияһы ысынында ГФР-ға ҡушып ҡуйыла. Был, Советтар Союзында күптәр фекеренсә, ул саҡтағы совет етәкселегенең иң ҙур хаталарының береһе тип иҫәпләнә. Элекке ГДР граждандарынан бик күптәр СССР ошо ауыр тарихи осорҙа ГДР-ҙы- үҙенең иң яҡын союздашын ярҙамһыҙ ҡалдырҙы, тип иҫәпләй һәм бының өсөн М.С.Горбачев яуаплы тип уйлай.
1992 йылда Берлинда Эрих Хонеккер ГДР территорияһында кеше хоҡуҡтарын боҙған өсөн хөкөмгә тарттырыла, ләкин Хонеккер ҡаты сирле булыуы сәбәпле процесс туҡтатыла. Хонеккер  Чилиҙа йәшәгән ғаиләһе  янына китә,  1994 йылдың май айында вафат була.
Балалыҡ һәм йәшлек осоро
Эрихтың атаһы шахтер Вильгельм Хонеккер (1881—1969) 1905 йылда Каролина Катарина Вайденхофҡа өйләнә (1883—1963). Ғаиләлә алты бала була: Катарина (Кете, 1906—1925), Вильгельм (Вилли, 1907—1944, Чоплены, Молдавияла һәләк була), Фрида (1909—1974), Эрих, Гертруда (1917—2010, ире фамилияһы Гопштедтер) һәм Карл-Роберт (1923—1947).
Эрих Хонеккер Нойнкирхен ҡалаһында (Саар), Макс-Браун-штрассе урамында тыуған, оҙаҡламай ғаилә Вибельскирхен районына, Вильгельмдың атаһынан ҡалған өйгә күсә (Кухенбергштрассе, 88).
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Вильгельм Хонеккер Килдә матрос булып хеҙмәт итә. Киль матростары Германиялағы 1918 йылғы революцияны башлап ебәреүселәр тип иҫәпләнә. Вильгельм Хонеккер Германияның бойондороҡһоҙ социал-демократик партияһына, һуңыраҡ ул Германия коммунистар партияһына инә. 1920-1930 йылдар башында Германияла коммунистар һәм социал-демократтарҙың йоғонтоһо көслө була.
1922 йылдың йәйендә ун йәшлек Эрих Хонеккер Вибельскирхендәге балалар коммунистик төркөмөнә ҡушыла,  14 йәштә  Германия Коммунистик йәштәр союзына алына. 1928 йылда Эрих Хонеккер урындағы комсомол ойошмаһы ячейкаһы етәксеһе итеп һайлана. 1930 йылда 17 йәшлек Хонеккер Германия коммунистар партияһы (1918) ағзаһы булып китә.
Мәктәпте тамамлағандан һуң Эрих Хонеккер ике йыл Померанияла крәҫтиән хужалығында ялланып эшләй. 1928 йылда Вибельскирхенға ҡайта, туған тейеш кешелә түбә ябыусы  һөнәрен үҙләштерә башлай,  1930 йылда комсомол путевкаһы буйынса СССР-ға уҡырға китә (Мәскәү, Халыҡ-ара Ленин мәктәбе). Интернациональ эшселәр бригадаһы составында Магнитогорск металлургия комбинатын төҙөүҙә ҡатнаша.
Сәйәси эшмәкәрлеге башы һәм национал-социализмға ҡаршы көрәше
1930 йылдан Хонеккер коммунистар партияһы ағзаһы була. Уның сәйәсәттәге остазы - һуңыраҡ Германия коммунистар партияһынан бундестагҡа депутат булып һайланасаҡ Отто Нибергаль. Мәскәүҙән ҡайтҡас, Хонеккер ул саҡта Милләттәр Лигаһы ҡулындағы Саар өлкәһендә (Франция сигендә) округ комсомол ойошмаһының етәксеһе итеп һайлана. Национал-социалистар партияһы власҡа килгәс, Германия коммунистар партияһы легаль булмаған хәлдә эш итә, тик Саар өлкәһе  Германия составына инмәгәнлектән,  Хонеккер Германияла бер аҙ ваҡыт төрмәлә ултырғандан һуң, иреккә сыға. 1934 йылда ул Саарға ҡайта һәм Иоганнес Гофман менән бергә Саар өлкәһенең Германия составына инеүенә ҡаршы эш алып бара. 1934—1935 йылдарҙа Хонеккер фашизмға ҡаршы көрәшә, ул саҡта ГКП, һуңыраҡ Германия социал-демократик партияһы ағзаһы Герберт Венер менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. 1935 йылдың 13 ғинуарында Саар өлкәһендә үткән плебисцит һөҙөмтәһе буйынса, Саар Германияға ҡушыла, Хонеккерға Францияға ҡасырға тура килә.
Мартен Тяден исеменә документтар менән 1935 йылдың 28 сентябрендә Эрих Хонеккер Берлинға китап баҫыу станогын алып килә, яңынан фашизмға ҡаршы көрәш башлай. 1935 йылдың декабрендә Хонеккерҙы гестапо (йәшерен дәүләт полицияһы-Geheime Staatspolizei, «тайная государственная полиция») ҡулға ала, судҡа тиклем ул Берлиндағы Моабит төрмәһендә ултыра. 1937 йылдың июнендә суд Хонеккерҙы ун йылға иркенән мәхрүм итә. Хонеккер иң ҡаты тәртип булдырылған Бранденбург каторга төрмәһендә 1945 йылға тиклем ултыра. 1945 йылдың яҙында яҡшы тәртибе өсөн Хонеккер  Берлиндағы ҡатын-ҡыҙҙар төрмәһенә (Барнимштрассе урамы) төҙөлөшкә эшкә ебәрелә. 1945 йылдың 6 мартында  авиация һөжүме ваҡытында  Хонеккер ҡаса  һәм төрмәлә эшләгән бер ҡатын (надзиратель) фатирында йәшенә. Бер нисә көндән уның кәңәше буйынса Хонеккер төрмәгә ҡайта. Надзиратель ҡатын менән төҙөлөш командаһы начальнигы был хәлде гестапоға еткермәй, Хонеккерҙы Бранденбург төрмәһенә кире ҡайтаралар. 27 апрелдә төрмәне Ҡыҙыл Армия азат иткәндән һуң, Хонеккер Берлинға китә. Төрмәләге иптәштәренә әйтмәй ҡасыуы, Берлинда юҡҡа сығыуы, кире килеүе, төрмә хеҙмәткәре ҡатын менән сыуалыуы, азат ителгәс тә башҡа коммунистар менән бергә Берлинға китмәүе Хонеккерҙың партия һәм төрмә буйынса иптәштәре менән үҙ-ара мөнәсәбәтен боҙа, ҡатмарлаштыра. Һуңыраҡ Хонеккер был ваҡиғалар тураһында икенсе төрлөрәк итеп һөйләй. .
Башҡорт АССР-ына килгән сағында Эрих Хонеккер Бранденбург төрмәһендәге тотҡондарҙы (Герден тигән урында) 1945 йылдың 28 апрелендә (Европала 27.04) 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы  (элекке 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы )  62-се гвардия кавалерия полкы  һалдаттары азат иткәнен һөйләй. .