cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ыҡра (Пижма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мяллы-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нумгора-Ю
Нумгора-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоседа-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чарба
Чарба — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чузик йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нангуева-Яха
Нангуева-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Малыгина боғаҙы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ир (Пижма ҡушылдығы)
Ир  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юдин
Юдин — Ростов өлкәһе Милютин районындағы утар.
Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.
Милютин районы Юдин утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археология ҡомартҡылары бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
Письма
Письма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Розиан
Розиан (Rosian) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39279 һәм автомобиль коды — JL.
Нэлыня-Вож (приток Оло Нерцеты)
Нэлыня-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 35 Оло Нерцет йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлимов Ғәни Ғәлим улы
Ғәлимов Ғәни Ғәлим улы (23 февраль 1912 йыл — 5 ноябрь 1969 йыл) — СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, полковник.
Биографияһы
Ғәни Ғәлим улы Ғәлимов 1912 йылдың 23 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Япрыҡ ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө сәнғәт училищеһында уҡый. 1932 йылда 3-сө курста хәрби училищеға уҡырға күсә, уны тамамлап лейтенант званиеһында хәрби хеҙмәт юлын башлай. 1938 йылда Япония ғәскәрҙәренә ҡаршы Хәсән күле янындағы бәрелештәрҙә ҡатнаша, 32-се уҡсылар дивизияһының рота командиры була. 6 августа яралана. Совет ғәскәрҙәре һөжүмгә күскәндә, лейтенант Ғәлимов, гранаталар менән шыуышып, дошмандар яғына яҡынлаша һәм япон миномётына граната ташлап, уны юҡ итә. Лейтенант, тағы бер граната алып, уны дошман окобына бәрә, артабан позицияға сыҡҡан пулемётты һәм уны хеҙмәтләндереүселәрҙе юҡ иткән. Япондар Ғәлимовты күргәс, уға граната ташлайҙар, әммә лейтенант уларҙы көрәк ярҙамында ситкә ҡаға. Был алышта күрһәткән батырлығы өсөн рота командиры лейтенант Ғәлимов Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Яугирҙың ҡаһарманлығы бөтә Ҡыҙыл Армияға тарала, хатта С. Болотин һәм Т. Сикорскаяның шиғырына композитор А. Новиков «Лейтенант Галимов» тигән йыр яҙа, ул ошолай итеп башлана: Орудийный гром гремел в долинах, Грохотали танки по лесам, Комсомолец лейтенант Галимов Вел отряд на озеро Хасан…
Много нас бойцов неодолимых. Все великой Родины сыны, Все пойдем, как лейтенант Галимов, На защиту Ленинской страны. Шағир С. Алымовтың «32-се дивизияның йыры»ның ҡушымтаһында ошолай йырлана: Наш Галимов, он, ребята, Всех отвагой потрясал: На лету ловил гранаты И обратно их бросал!
Япондарҙы еңгәндән һуң, Мәскәүҙә М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияла уҡый. ВКП(б) ағзаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, майор Ғәлимов академиянан тура фронтҡа юллана, уҡсылар бригадаһы штабының оператив бүлеге начальнигы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 22 июлендә Ҡыҙыл Байраҡ, 1943 йылдың 31 мартында — Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә. 1942 йылдың авгусынан 3-сө Удар армияһы оператив бүлеге начальнигының өлкән ярҙамсыһы вазифаһына күсерәләр. Подполковник званиеһына лайыҡ була. 1944 йылдың 17 февралендә 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Еңеүҙе полковник дәрәжәһендә 130-сы Латыш уҡсылар корпусының оператив бүлеге начальнигы сифатында ҡаршылай.
Артабан Байкал аръяғы хәрби округының штаб начальнигы булып хеҙмәт итә.
1969 йылдың 4 ноябрендә вафат була.
Чарбушка
Чарбушка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кенга йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Вязка
Вязка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кашма йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Савлек
Савлек — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирка (Шуда ҡушылдығы)
Ирка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шуда йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Винтерфельд
Винтерфельд (Winterfeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 606 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Вялса
Вялса — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/31 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дуннин (дәүләт)
1661 йылдың 30 апрелендә Чжэн Чэнгун 25 мең һалдаты менән утрауҙағы Зеландияның төп Голландия ҡәлғәһен ҡамауға ала, 1662 йылдың 1 февралендә ҡәлғә һәләк була һәм утрау Чжэн Чэнгун ҡулына эләгә.
Был яңы дәүләт берәмеге башында күренекле пираттан, һуңынан генерал Чжэн Чэнгундан, уның улы Чжэн Цзиндан һәм ейәне Чжэн Кэшуандан торған Чжэн династияһы тора.
Дәүләттә Ҡытайҙыҡына оҡшаш сәйәси система ойошторола, хань мәҙәниәте таралыу ала (төп халҡын материктан килгән хань ҡасаҡтары тәшкил иткән).
Бөжәк менән туҡланыусы үҫемлектәр
Бөжәк менән туҡланыусы үҫемлектәр (шулай уҡ, йыртҡыс үләндәр һәм тереклек менән туҡланыусы үҫемлектәр терминдары ла осрай) — 630 йыйылма атамаһы бар. Биологик төр үҫемлектәр 19 ғаилә, улар ваҡ хайуандарҙы, күберәк осраҡта бөжәктәрҙе тотоп алып, улар менән туҡланыу өсөн ҡулайлашҡан. Улар шулай итеп үҙҙәренең автотроф туҡланыуын тәьмин итә (фотосинтез).Был уларҙың туҡланыуының бер гетеротроф формаһы. Улар шулай итеп тупраҡтан органик булмаған азотлы ашлама алыуға мохтажлыҡтарын кисектерә, кәметә.
Бөжәк ашаусылар — күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр. Элекке СССР биләмәләрендә ысыҡ үләндәр һәм ҡыуыҡ һымаҡтар ике ғаиләгә ҡараған 4 ырыуҙа 18 төрө билдәле.
Тарихи сығанаҡтар
Бөжәк ашаусы үҫемлектәр XVIII быуаттарҙан билдәле. Беренсе дөрөҫ ботаник яҙма тураһында инглиз натуралисы Джон Эллистың Карл Линнейға 1769 йылда яҙылған хатында телгә алына. Ул унда бөжәктәр тотоусы үҫемлек тураһында бәйән итә.
1782 йыл немец врачы А. В. Рот ысыҡ үләненең үҙенсәлекле хәрәкәттәре, япраҡтар ярҙамында бөжәктәр аулауы тураһында яҙып ҡалдырған.
1791 йылда У. Бартрам Төньяҡ Америка штаттары буйынса сәйәхәте тураһында яҙған китабында Sarracenia ырыуы үҫемлеге тураһында яҙған. Ул үҫемлектәрҙең көршәк һымаҡ япраҡтары бөжәктәрҙе тотоу өсөн яраҡлашыуын бәйән итә. Ул беренселәрҙән булып тере йән ашаусы үҫемлек («плотоядные растения») терминын ҡуллана.
Ботаник яҙма
Бөжәк менән туҡланыусылар күп йыллыҡ күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Шулай уҡ ярым ҡыуаҡлылары һәм тәпәш ҡыуаҡ формаһында ла осрай.
Иң эре үҫемлек булып дәү библис (Byblis gigantea) иҫәпләнә. Ул ярты метрғаса етә. Австралияла таралған. Ул бөжәктәрҙе генә түгел, ҡусҡарҙарҙы, тәлмәрйендәр ҙе, хатта кеҫәрткеләрҙе лә “йота”. Улар үрмәләп үҫеп, 4 метрғаса оҙонлоҡҡа етә.
Улар башлыса һаҙлыҡтарҙа һәм һаҙамыҡтарҙа, сөсө һыу ятҡылыҡтарында таралған. Ысыҡ үләне нең бер төрө булған дрозофиллюм (Drosophyllum) ярым ҡыуаҡ булып иҫәпләнә. Ул 30 сантиметрғаса етә. Улар Төньяҡ Африкала һәм Пиреней ярым утрауҙарында һаҙлыҡтарҙа, ҡоро ҡомлоҡтарҙа йәшәй. Урындағы халыҡ уларҙың йәбешкәк япраҡтарын борон замандарҙан себен тотоу өсөн файҙаланған.
Таралышы
Бөжәтәр менән туҡланыусылар сәскәле үҫемлектәр үҫкән бөтә экосистемала ла киң таралған. Арктиканан алып тропиктарғаса. Шулай уҡ диңгеҙ кимәленән алып Альп тауҙарының тау бүлкәттәренә ҡәҙәр. Бар ҡиғаларҙа ла осрай. Рәсәй биләмәһендә түбәндәге төр бөжәк менән туҡланыусы ҡырағай үҫемлектәр таралған:
Аулау механизмы
Бөтә бөжәк ашаусы үләндәрҙең ҡорбандарын аулаусы механизмдарын шартлы рәүештә ике төркөмгә бүлергә була :
Ҡапҡандар төрҙәре
Үҫемлектәр табыш өсөн биш төрҙәге ҡапҡандар ҡуллана : Ҡапҡан төрҙәре ниндәйҙер бер төргә тәғәйен генә билдәләнмәгән..
Йыртҡыслыҡтарын юғалтыуҙары
өлөшләтә йыртҡыслығын юғалтҡан. Шул уҡ ваҡытта ул мутуалистик мөнәсәббәт күрһәтеп, үҙенең ҡыуыҡтары менән ылымыҡтарға һәм зоопланктондарға мөхит әҙерләй.
Сағыштырмалыҡ теорияһы
Сағыштырмалыҡ теорияһы —  физик арауыҡ-ваҡыт теорияһы, йәғни физик процестарҙың универсаль арауыҡ-ваҡыт үҙенсәлектәрен тасуирлаусы теория. Термин  1906 йылда Макс Планк тарафынан махсус сағыштырмалыҡ теорияһында (һуңғараҡ дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында ла)  сағыштырмалыҡ принцибының әһәмиәтен күрһәтеү маҡсатында индерелә. Ҡайһы берҙә «релятивистик физика» төшөнсәһе урынына ҡулланыла.
Киң мәғәнәлә сағыштырмалыҡ теорияһы махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияларын үҙ эсенә ала. Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы (МСТ) теге йәки был процесты тикшергәндә тартылыу ҡырҙарын иғтибарға алмауҙы рөхсәт итә; ә дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы (ДСТ) —  Ньютон тартылыш теорияһын дөйөмләштереүсе тартылыш теорияһы. Тар мәғәнәлә иһә сағыштырмалыҡ теорияһы тигәндә махсус сағыштырмалыҡ  теорияһын күҙҙә тоталар.
Физика тарихында  сағыштырмалыҡ теорияһы  тигән термин Эйнштейндың, Минковскийҙың һәм уларға эйәреүселәрҙең ҡараштарын Лоренц һәм Пуанкаре ише уларҙың элгәрҙәренең ҡараштарынан айырыу өсөн дә ҡулланылғылай. .
Ньютон механикаһынан МСТ-ның айырмалары
Ньютон дың 200 йыл йәшәгән механикаһын тәүге тапҡыр яңы теория ҡыҫырыҡлай. Ул донъяға ҡарашты тамырынан үҙгәртә. Ә Ньютондың классик механикаһы Ерҙә һәм ундағыға оҡшаш шарттарҙа ғына эшләй.
Ньютондың хәрәкәт тураһындағы төшөнсәләре хәрәкәттең сағыштырмалылығы принцибын ҡулланып  тамырҙан үҙгәртелә. Ваҡыт та абсолют булмай сыға.
Ул ғына ла түгел, Эйнштейн ваҡытҡа һәм арауыҡҡа фундаменталь ҡараштарҙы үҙгәртә. Сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, ваҡытты арауыҡ-ваҡыттың тиң хоҡуҡлы өлөшө итеп ҡарарға ла була, ул хисаплама системаһы үҙгәргәндә ҡәҙимге арауыҡ координаталары менән бергә координаталарҙы үҙгәртеүҙә ҡатнаша ала.
МСТ-ның ҡулланыла алыу өлкәһе
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһын, үтә көслө гравитацион ҡыр булмаған шартта, теләһә ниндәй тиҙлекле (шул иҫәптән яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡын йә уға тигеҙ тиҙлекле) есемдәрҙең дә хәрәкәтен өйрәнгәндә ҡулланып була.
ДСТ-ның ҡулланыла алыу өлкәһе
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы теләһә ниндәй гравитацион ҡырҙа теләһә ниндәй тиҙлекле есемдең хәрәкәтен өйрәнгәндә ҡулланыла ала.
МСТ-ны ҡулланыу
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы физикала һәм  астрономияла XX быуат башынан ҡулланыла. Сағыштырмалыҡ теорияһы физиканы аңлауҙы ғәйәт ныҡ киңәйтте, элементар киҫәксәләр физикаһындағы ғилемдәрҙе тәрәнәйтте, физиканы үҫтереү өсөн баһалап бөткөһөҙ ҙур әһәмиәтле теоретик ҡоралдар бирҙе.
ДСТ-ны ҡулланыу
Был теория ярҙамында космология һәм астрофизика нейтрон йондоҙҙар, ҡара упҡындар һәм гравитацион тулҡындар кеүек ғәҙәти булмаған күренештәрҙе алдан әйтә алды.
МСТ-ны ҡабул итеү
Әлеге осорҙа махсус сағыштырмалыҡ теорияһы ғилми берләшмә тарафынан дөйөм ҡабул ителгән һәм хәҙерге заман физикаһының нигеҙен тәшкил итә. Алдынғы физиктарҙың байтағы теорияны шунда уҡ ҡабул итте, улар араһында  — Макс Планк, Хендрик Лоренц, Герман Минковский, Ричард Толмен, Эрвин Шрёдингер һәм башҡалар. Рәсәйҙә Орест Данилович Хвольсон мөхәррирлегендә махсус сағыштырмалыҡ теорияһын ентекләп аңлатҡан һәм теорияның тәжрибә нигеҙҙәрен тасуирлаған киң билдәле дөйөм физика курсы нәшер ителде. Шуның менән бергә Филипп Ленард , Й. Штарк, Дж. Дж. Томсон сағыштырмалыҡ теорияһы положениеларына тәнҡитле мөнәсәбәт белдерә. Макс Абрахам һәм башҡа ғалимдар ҙа бәхәстәргә инә.
ДСТ-ны ҡабул итеү
Айырыуса дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының принципиаль һорауҙары буйынса фекер алышыу файҙалы була (Шрёдингер һ. б.), ғәмәлдә был фекер алышыу әле булһа дауам итә.
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы  (ДСТ) тәжрибәләр юлы менән МСТ-ға ҡарағанда әҙерәк өйрәнелгән. Уның бер нисә принципиаль проблемаһы бар. Альтернатив гравитация теорияларының ҡайһы берҙәре лә тотош инҡар ителә алмай әле. Ләкин, ғилми берләшмә белдереүенсә, ДСТ әлегә үҙенең ҡулланыла алыу өлкәһендә билдәле булған бөтә эксперименталь факттарға ла тап килә, шул иҫәптән күптән түгел асылғандарына ла (мәҫәлән, күптән түгел гравитацион тулҡындарҙың барлығына тағы бер ихтимали раҫлау табылды ). Дөйөм алғанда, ДСТ үҙенең ҡулланыла алыу өлкәһендә «стандарт теория», йәғни ғилми берләшмә тарафынан танылыу алған төп теория булып тора.
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы  (ДСТ) — ул локаль арауыҡ-ваҡыт структураһы теорияһы. Тәүге тапҡыр уны 1905 йылда Альберт Эйнштейн  "Хәрәкәт итеүсе есемдәрҙең электродинамикаһына" тигән хеҙмәтендә тәҡдим итә. Теория теләһә ниндәй тиҙлекле, шул иҫәптән яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡын тиҙлекле хәрәкәтте, механика закондарын, шулай уҡ уларҙы билдәләүсе арауыҡ-ваҡыт мөнәсәбәттәрен тасуирлай. Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы сиктәрендә  Ньютонд ың классик механикаһы бәләкәй тиҙлектәр өсөн  яҡынса булып тора. МСТ инерциаль хисаплама системаларын индереү мөмкин булған осраҡтарҙа ҡулланыла ала  (локаль булһа ла); ул көслө гравитацион ҡырҙар, хисаплама системалары бик әҙ генә инерциаль булған һәм Ғаләмдең глобаль геометрияһын тасуирлаған  осраҡтарҙа ҡулланыла алмай.
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы классик электродинамика (оптиканы ла индереп) менән Галилейҙың классик сағыштырмалыҡ принцибы араһындағы ҡаршылыҡты хәл итеү өсөн сығарыла. Галилей принцибы раҫлауынса, инерциаль хисаплама системаларындағы  процестар, система хәрәкәтһеҙ булғанда ла, тура һыҙыҡ буйынса тигеҙ хәрәкәт иткәндә лә, бер төрлө бара. Йәғни ябыҡ система тигеҙ һәм тура һыҙыҡ буйынса хәрәкәт иткәндә  механик  тәжрибәләрҙең бер ниндәйе лә уның нисек хәрәкәт иткәнен билдәләү мөмкинлеген бирә алмай. Ләкин система эсендәге оптик тәжрибәләр (мәҫәлән, яҡтылыҡтың төрлө йүнәлештә таралыу тиҙлеген үлсәү) был хәрәкәтте асыҡлауҙы мөмкин итергә тейеш ине. Эйнштейн сағыштырмалыҡ принцибын электродинамик күренештәргә лә тарата, был, беренсенән, бөтә физик күренештәр даирәһенә берҙәм ҡараш булдыра, икенсенән, Майкельсон — Морли тәжрибәһе һөҙөмтәләрен аңлатыу мөмкинлеген бирә (был тәжрибәлә яҡтылыҡ таралыу тиҙлегенә Ерҙең квазиинерциаль хәрәкәтенең бер ниндәй ҙә йоғонтоһо табылмай). Сағыштырмалыҡ принцибы яңы теорияның беренсе постулатына әйләнә. Ләкин физик күренештәрҙе  киңәйтелгән даирәле сағыштырмалыҡ принцибы сиктәрендә ҡаршылыҡһыҙ тасуирлау, Ньютондың абсолют евклид арауығынан һәм абсолют ваҡытынан баш тартып, уларҙы яңы геометрик ҡоролмаға — псевдоевклид арауыҡ-ваҡытына берләштергәс кенә мөмкин була. Бының һөҙөмтәһендә тағы бер принцип — яҡтылыҡ тиҙлегенең инвариантлылығы принцибын индереү мохтажлығы тыуа. Шулай итеп, махсус сағыштырмалыҡ теорияһы ике постулатҡа нигеҙләнгән:
1. Инерциаль хисаплама системаларындағы бөтә  физик процестар, система торғонлоҡта булһа ла, тура һыҙыҡ буйынса тигеҙ хәрәкәт итһә лә, бер төрлө бара.
2. Вакуумдағы яҡтылыҡ тиҙлеге, ниндәй инерциаль хисаплама системаһында үлсәнеүенә ҡарамаҫтан, бер төрлө булып ҡала һәм яҡтыртҡыс хәрәкәтенә бәйле түгел.
Икенсе принциптың (һәм дөйөм фәнни сәбәплелек принцибының) эҙемтәһе шул: физик есемдәр хәрәкәте һәм мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге яҡтылыҡтың вакуумдағы тиҙлегенән артыҡ була алмай.
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы — Эйнштейн 1915—1916 йылдарҙа  нәшер иткән гравитация теорияһы. Ул махсус сағыштырмалыҡ теорияһының дауамы булып тора. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының асылы шунан ғибәрәт: гравитацион эффекттар есемдәрҙең һәм ҡырҙарҙың  үҙ-ара көс һалып тәьҫир итешеүенән түгел, ә улар торған арауыҡ-ваҡыттың деформацияланыуынан килеп сыға. Был деформация, атап әйткәндә, масса-энергияның булыуына бәйле.
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын башҡа тартылыу теорияларынан арауыҡ-ваҡыт кәкрелеген унда булған материя менән бәйләү өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләрен ҡулланыу айырып тора.
Хәҙерге заманда ДСТ — күҙәтеүҙәр менән раҫланған иң уңышлы гравитация теорияһы.
Чарус
Чарус — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2189/246 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 105 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кашубия
Кашубия - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Нэлыня-Вож (Кесе Роговая ҡушылдығы)
Нэлыня-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сандутка
Сандутка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Юлдаш
Яңы Юлдаш  (Новоюлдашево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Плешаново ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Атамаһы
Яңы Юлдаш (Новоюлдашево) һәм Кесе Юлдаш (Малоюлдашево) ауылдары халыҡ телендә — Абдулла ауылы. Абдулла ауылының уртаһынан изге шишмә үтә. Ауыл кешеләре бер-береһен аръяҡтар, биръяҡтар тип йөрөтә. Шул аръяҡ менән биръяҡты икегә бүлеп, рус телендә ауылды айырып Новоюлдашево, Малоюлдашево тигән исем биргәндәр.
Тарихы
XIX быуатта Иҫке Юлдаш ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы (1860 йылдан — Һамар губернаһы) Быҙаулыҡ өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 31-се йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
Йүрүҙән (Ҡариҙел районы)
Йүрүҙән (Юрюзань) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 452374, ОКАТО коды — 80234836006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гросгёршен
Гросгёршен (Großgörschen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 851 кеше йәшәй. Майҙаны — 15 км2. Диңгеҙ кимәленән 154 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — BLK.
Чарфо
Чарфо — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чузик йылғаһының һул ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Няд-Вэр-Шор
Няд-Вэр-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полона Ловшин
Полона Ловшин (Polona Lovšin); 10 июнь 1973 йыл, Любляна, Словения — словен рәссамы һәм иллюстраторы.
Биографияһы
Полона Ловшин Любляна ҡалаһында Художество академияһының һынлы сәнғәтен билдәле словен рәссамы Герман Гвардянчич класында тамамлай.
Ул китаптарға, башлыса балалар өсөн әкиәттәргә иллюстрациялар яһауҙан башлай, шулай уҡ  1990 йылдар башында күп кенә журналдар менән хеҙмәттәшлек итә.
Уның беренсе иллюстрацияланған китабы «Медведь ищет няню» рус әкиәте була.
"Младинская книга" нәшриәте, шулай уҡ  «Маленький дракон», «Цицидо», «Цицибан», «Кекец» журналдары менән   хеҙмәттәшлек итә,  шулай уҡ бер нисә китап һәм дәреслектәргә - әкиәттәргә, һүрәттәр менән китаптарға иллюстрациялай яһай.
Уның эштәре китап йәрминкәләрендә   тәҡдим ителә (Люблянала йыл һайын), шулай уҡ Японияла һәм Братиславала нәфис иллюстрациялар биенналеһында Болонья китап йәрминкәһендә тәҡдим ителә. Ул Словения һәм Италия, Словакия, Япония кеүек сит илдәрҙә мөһим шәхси күргәҙмәләрен ойоштора.
Люблянала йәшәй һәм эшләй.
Сарга (Сылва ҡушылдығы)
Сарга — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва (Сылвинскийтоғаны) йылғаһының һул ярына тамағынан 470 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Полона Ловшин
Әһәмиәте
Полона Ловшин -  иң күренекле словен рәссамы һәм иллюстраторы. Үҙенең ижади эшендә яңы  ижади элементтар индерә: оригиналь һүрәт, аныҡ авторлыҡ,  төҫлө тарихтар өсөн көслө хис,  линиялар, балалар фаразына теүәл  ҡараш, психология,  ғәжәп изге хистәр.
Сарга (Сылва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Полона Ловшин
Әһәмиәте
Бай ижади һәм бай булып таныла.
Әҙәбиәт
Veler Alenka, ur. (2005). Album slovenskih ilustratorjev. Ljubljana : Mladinska knjiga. COBISS 219779072. ISBN 86-11-16562-4.
Сарга (Сылва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чульга (Армич ҡушылдығы)
Чульга  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Армич йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Порыш
Порыш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вячка
Вячка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Известь йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оомицеттар
Оомицеттар — бәшмәктәр класы.
4 тәртибе, 550 төрө билдәле, киң таралған. Башҡортостанда 4 тәртибе, 100‑ҙән ашыу төрө бар.
Төҙөлөшө
Мицелийы яҡшы үҫешкән, бер күҙәнәкле, күп ядролы. Күҙәнәк көбө күпселек бәшмәктәрҙән айырмалы хитиндан түгел, целлюлоза һәм глюкандан тора.
Үҫеш циклы
Енесһеҙ үрсеү ҡауырһын һәм ҡамсы рәүешле ептәре булған зооспоралар, енси — оогамия ярҙамында тормошҡа ашырыла. Оогонийында бер йәки бер нисә йомортҡа күҙәнәге бар, антеридий айырымланған гаметалар барлыҡҡа килтермәй һәм аталанғанда уның күп ядролы эстәлеге аталандырыусы үҫентеләр буйлап оогонийға үтеп инә. Аталанған йомортҡа күҙәнәктәре тынлыҡ хәлендәге ооспораларға әүерелә (диплоидлы стадия), улар яҙ көнө, зооспорангиялар барлыҡҡа килтереп, үҫеп сыға. Пероноспоралылар тәртибенә ҡараған юғары оомицеттар зооспорангиялары спорангия йөрөтөүселәрҙән тулыһынса айырыла һәм үҙенсәлекле конидияларға әүерелә.
Классификация
Оомицеттар араһында һыу сапрофит‑бәшмәктәре бар, улар үҫемлек ҡалдыҡтарында (лептомитлылар, пероноспоралылар һ.б.), бөжәктәрҙең һ.б. ваҡ хайуандарҙың мәйеттәрендә (сапролегний һымаҡтар) үҫешә. Күпселек оомицеттар ылымыҡтарҙа һәм селәүсендәрҙә, ҡайһы бер сапролегний һымаҡтар — балыҡтарҙың һәм ер‑һыу хайуандарының ыуылдырыҡтарында, көсһөҙләнгән селбәрәләрҙә; пероноспоралылар — үҫемлектәрҙә паразит булып йәшәй. Иң зарарлы оомицеттар булып картуф фитофторозын (Phytophthora infestans), шәкәр сөгөлдөрө, кишер һ.б. а.х. культураларының ҡара һабағын (Pythium debaryanum), виноградтың ялған онло ысығын, йәки мильдьюһын (Plasmopara viticola), тыуҙырыусылар тора.
Брегенштедт
Брегенштедт (Bregenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 549 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 139 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Беренсе атлылар монументы
«Беренсе атлылар монументы» — Дондағы Ростов ҡалаһында урынлашҡан һәйкәл, авторы скульптор Вучетич Евгений Викторович. 1972 йылда Советтар майҙанының уртаһында ҡуйылған. 1920 йылда Ростовты аҡ гвардеецтарҙан азат иткән Граждандар һуғышы геройҙарына арналған. Һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Һүрәтләнеш
Һәйкәлдең скульптура төркөмө Вучетич Евгений Викторович тарафынан эшләнгән, архитектура өлөшө Ловейко Иосиф Игнатьевич, Ребайн Ян Андреевич һәм Л. Л. Эберг проекты буйынса эшләнгән. Памятник изготовлен в характерном для скульптора тяжёлом монументальном стиле. Ҙур гранит постаментта ҡындан һурылған ҡылыс тотҡан кавалерист саба. Уның мөһабәт аты үрә баҫып тора һәм алға йүнәлгән. Унан һулда атакаға барыусы ҡыҙылармеец һыны. Уң яҡта — граната ташлаусы яралы матрос. Һәйкәл постаментында — 1-се Атлы армия һуғыштары һүрәтләнгән сюжетлы композициялар. Ауыр, мөһабәт һәйкәл Ҡыҙыл армияның граждандар һуғышында еңеүенә ныҡлы ышанысты кәүҙәләндерә.
Тарихы
Вучетич оҫтаханаһында эшләнгән һәйкәлде иң тәүҙә Волгоградта ҡуйырға һәм Царицынды ҡурғауға арнарға уйлайҙар. Ләкин был проекттан баш тарталар, һәм шул саҡ скульптор уны Ростовта 1920 йылда ҡаланы аҡ гвардеецтарҙан азат итеү иҫтәлегенә ҡуйырға тәҡдим итә. Өлкә башҡарма комитеты бинаһы алдында ҡуйылған Беренсе атлылар монументы, 1972 йылдың 30 апрелендә, күп һандағы халыҡ ҡатнашлығында, тантаналы рәүештә асыла.
Үҙгәртеп ҡороуҙан һуң һәйкәл уның түбән художество кимәле һәм емертелгән Александр-Невский соборы урынына ҡуйылғаны өсөн тәнҡиткә дусар була башлай. 1996 йылда казактарҙың талабы буйынса һәйкәлдән «1920 йылда Дондағы Ростовты аҡ гвардеецтар бандаһынан азат итеү хөрмәтенә төҙөлгән» тигән яҙыулы таҡтаташты алалар. Ат скульптураһының күкәйҙәре тәбиғи булмаған ҙур, шул арҡала һәйкәл шаяртыуҙар һәм ҡала уйҙырмалары объекты була. Шаяртыуҙар өсөн тағы ла бер сәбәп булып Көньяҡ федераль округта Рәсәй Федерацияһы президентының тулы хоҡуҡлы вәкиллеге бинаһы яғына граната ырғытыусы матрос тора.
Пичеж
Пичеж — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Голыш (Кашма ҡушылдығы)
Голыш — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кашма йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абезь-Иоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡотоб (суфый)
Ҡотоб (قطب; Кутб — «полюс») — суфыйҙарҙың изгеләр иерархияһында изгелектең юғары дәрәжәһе (әүлиә), тәриҡәттә етәксе йәки рухи остаз.
Суфыйлыҡта
Ҡотоб серле белем эйәһе һәм кешеләр менән Аллаһ араһындағы аралашсы хеҙмәтен үтәүсе тип һанала. Ул «камил инсан» булыуы менән таныла. Ҡайһы бер тикшереүселәр әйтеүенсә, «ҡотоб» төшөнсәһе шиғыйҙарҙан алынған. Суфыйлыҡ тәғлимәтенә ярашлы, донъяла бер үк ваҡыт арауығында бер генә ҡотоб булыуы мөмкин. Шуға күрә уны йыш ҡына «ваҡыт полюсы» (, ҡотоб әл-ваҡыт), «заман хужаһы» (, сәхиб әз-заман) йәки «ваҡыт ир-аты» (перс. مرد وقت‎, мәрд-и ваҡыт) тип атағандар.
Ҡотобтарҙың барлығын бөтә суфыйҙар ҙа таныған. Ҡотоб һәм суфый иерархияһының башҡа ағзалары IX быуат аҙағында уҡ Сәхлә әт-Тустари һәм Әл-Хәким әт-Тирмизи тарафынан телгә алына.
Ҡотоб, уның функциялары һәм һәләттәре тураһында тәғлимәт Ибн Араби хеҙмәттәрендә башлана, һәм уның эйәрсендәре эшләп бөтөрә. Ҡотобтың функцияһы — «наиблыҡ» йәки «Аллаһтың Ерҙә вәкиллеге».
Нядэй-Се
Нядэй-Сё — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 522 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Ишетка
Ишетка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 386 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Нядэй-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишетка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сая (Шаква ҡушылдығы)
Сая (Сая-Э-я) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаква йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дальняя Керша
Дальняя Керша — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керша йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Протока Мурты
Протока Мурты — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Порыш йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,4 км.
Дальняя Керша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Протока Мурты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Немецтар Башҡортостанда
Башҡортостанда немецтар — Башҡортостан халыҡтарының береһе. Күпселеген Стәрлетамаҡ һәм Туймазы райондарында, Өфө, Ишембай, Октябрьский, Стәрлетамаҡ, Туймазы ҡалаларында ойошоп йәшәйҙәр.
Диндәре: лютерандар, католиктар.
Иҫәбе
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, немецтар һаны:
1897 йылда Өфө губернаһында— 1,1 мең кеше, Ырымбур губернаһында — 5,5 мең кеше.
БАССР-ҙа 1926 йылда — 6,5 мең, 1939 йылда — 6,3 мең, 1959 йылда — 12,8 мең, 1970. — 12,1 мең, 1979 йылда — 11,3 мең, 1989 йылда — 11 мең кеше йәшәгән,
Башҡортостан Республикаһында 2002 йылда — 8,2 мең, 2010 йылда — 5,9 мең кеше.
Тарихы
Маяковскийҙың Америкалағы сәйәхәте ваҡытындағы тәржемәсеһе һәм уның ҡыҙының (Хелен Патрисия Томпсон- Елена Маяковская) әсәһе Элизабет Петровна Зиберт (Элли Джонс) Дәүләкәндә тыуған.
Столыпиндың аграр реформаһы йылдарында хәҙерге Благовар районындағы ерҙәргә Малороссиянан (хәҙерге Украинанан) немецтар күсеп килгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында БАССР-ға, Волга буйы немецтары АССР-ы бөтөрөлгәс, немецтар күсерелгән. Улар башлыса Ишембай һәм Өфө ҡалаларында трудармияла хеҙмәт иткән.
1984 йылда немецтарҙың ФРГ-ға китеүе башланған.
1993 йылдан һуң немецтарҙың күп өлөшө Германия ға эмиграцияға китә. Бер нисә йыл дауамында Башҡортостан Республикаһы Өфө районының Алексеевский советынан немец халҡының өстән бер өлөшө күсеп китә. Был немецтарҙың Волга буйы автономияһы тергеҙелеүенә өмөтө өҙөлөү һәм уларҙың Рәсәйҙәге киләсәк яҙмышы билдәһеҙ булыу менән бәйле.
Башҡортостан Республикаһында (2010 йыл мәғлүмәттәре) немецтарҙың иң ойошоп йәшәгән ерҙәре: Өфө (1638), Октябрьский (754), Стәрлетамаҡ (527), Салауат (291), Ишембай (245), Бәләбәй (149), Нефтекама (136) ҡалаһы, Дәүләкән һәм Дәүләкән районында (349), Туймазы ҡалаһында һәм Туймазы районында (344), Бәләбәй ҡалаһында һәм Бәләбәй районында (149), Благовар (347), Әлшәй (97), Өфө (96) райондарында.
Хужалыҡтары
Немецтарҙың традицион усадьбаһының айырым һыҙаты булып торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтыларын дүртмөйөш рәүешендә берләштергән бина тора. Традицион ҡатын.-ҡыҙ кейеме кофтанан,бөрмәле   итәктән, алъябыуҙан, баш яулығынан тора; ирем-егет кейеме — күлдәктән, салбарҙан, жилеттан, эшләпәнән тора. Аяҡ кейемдәренән күн башмаҡ иң киң ҡулланылғаны. Традицион аш-һыуҙа йорт туҡмасы һалынған тауыҡ һурпаһы, ыумаслы аш, борщ, емеш-еләк ашы, сусҡа ите менән кәбеҫтәле  ҡаҙ, бәлеш, рулет, төрлө колбасалар. Традицион христиан байрамдары билдәләнә.
Мәҙәни һәм ижтимағи тормоштары
1989 йылдан Башҡортостан Республикаһы немецтарының «Видергебурт» тип аталған мәҙәни-ағартыу союзы, 1998 йылда — Пришиб ауылында «Алексеевский» тарихи-мәҙәни үҙәге, 2003 йылдан — Башҡортостан Республикаһы немецтарының Милли-мәҙәни автономияһы эшләй.
Башҡортостандың билдәле немецтары
СССР-ҙың Европа өлөшөндә йәшәгән немецтар кеүек депортация, хеҙмәт армияһы, Алтайҙа, хәҙерге Пермь крайында, Башҡортостанда спецпоселениела була. Һуғыштан һуң Саратов нефть техникумын, шунан  институт тамамлап,  экономист һөнәре алып сыға. « Башнефтегеофизика» производство берләшмәһенең нормировщик вазифаһынан генераль директорҙың экономика буйынса урынбаҫары дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Quellen/ Источники:„Neues Leben“ Центральная газета российских немцев.
Адымпом-Юган
Адымпом-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наренгева-Яха
Наренгева-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабколянг-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишеть
Ишеть — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Суводь йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сова (Шаква ҡушылдығы)
Сова — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаква йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Двойня (йылға)
Двойня — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/246/115 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы
Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, «Башҡорт ҡоролтайы» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы — Силәбе өлкәһендәге йәмәғәт ойошмаһы. Башҡорт мәҙәниәтен, рухи ҡиммәттәрен, милли традицияларын һаҡлау һәм тергеҙеү буйынса эшмәкәрлекте туплау, берләштереү һәм киң таратыу маҡсатында төҙөлгән. Силәбе ҡалаһында урынлашҡан. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының ағзаһы, Силәбе өлкәһе халыҡтары ассоциацияһын ойоштороусыларҙың береһе.
Двойня (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Сова (Шаква ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.