Океан
Океандарҙың ҡыҫҡаса характеристикаһы
Тымыҡ океан (йәки Бөйөк) — майҙаны һәм тәрәнлеге буйынса Ерҙәге иң ҙур океан. Көнбайышта Евразия һәм Австралия ҡитғалары, көнсығышта Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, көньяҡта Антарктида континенттары араһында урынлашҡан. Төньяҡта Беринг боғаҙы аша Арктика һыуҙары, ә көньяҡта — Атлантик һәм Һинд океандары менән аралаша. Бөтә донъя океанының 49,5 % өлөшөн биләй һәм Бөтә донъя океаны һыу күләменең 53 процентын алып тора, Тымыҡ океан төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 15,8 мең км һәм көнсығыштан көнбайышҡа табан 19,5 мең км һуҙыла. Тымыҡ океан аша яҡынса 180-се меридиан датаны үҙгәртеү һыҙығы үтә. Тымыҡ океанды өйрәнеү һәм үҙләштереү кешелектең яҙма тарихы барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк башлана. Океанда йөҙөү өсөн джонка (диңгеҙ яры буйында һәм йылғаларҙа йөҙөү өсөн ҡулланылған традицион Ҡытай елкәнле карабы)https://ru.wikipedia.org/wiki/Джонка, катамарандар һәм ябай һалдар ҡулланылған. 1947 йылда норвег Тур Хейердал етәкселегендәге экспедиция Көньяҡ Американың үҙәк өлөшөнән Полинезия утрауҙарына көнбайыш йүнәлештә Тымыҡ океан аша «Кон-Тики» тип аталған бальс бүрәнәләренән эшләнгән һалда сығыу мөмкинлеген иҫбатлай. Ҡытай джонкиҙары менән океан ярҙары буйлап Һинд океанына сәйәхәт ҡылалар (мәҫәлән, Чжэн Хэ — 1405—1433 йылдарҙа ете сәйәхәт)Ҡытай джонка океаны һинд океаны яры буйлап походтар ойоштороу (мәҫәлән, Чжэн Хэның ете сәйәхәте, 1405—1433 йыл в). Хәҙерге ваҡытта Тымыҡ океандың яр буйы һәм утрауҙары үҙләштерлгән һәм халыҡ тигеҙ урынлашмаған. Сәнәғәт үҫешенең иң эре үҙәктәре — АҠШ ярҙары (Лос-Анджелес районынан алып Сан-Франциско районына тиклем), Япония һәм Көньяҡ Корея ярҙары. Австралия һәм Яңы Зеландияның иҡтисади тормошонда океандың роле ҙур. Атлантик океан — Ерҙә ҙурлығы буйынса икенсе урында торған океан, атамаһы грек мифологияһындағы титан Атлас (Атланта) исеменән йәки легендар Атлантида утрауынан килеп сыҡҡан. Субарктик киңлектәрҙән Антарктидаға тиклем һуҙылған. Һинд океаны сиге Энә мороно меридианы (20°Е) буйлап Антарктида ярҙарына тиклем (Королева Мод ере) үтә. Тымыҡ океан менән сик Мөгөҙ морононан 68°04' (көнбайыш оҙонлоҡ) меридианы буйлап йәки Көньяҡ Американан Антарктида ярымутрауына тиклем Дрейк боғаҙы аша, Осте утрауынан Штернек моронона тиклем һуҙыла. Төньяҡ Боҙло океан менән сик Гудзон боғаҙының көнсығыш инеү урыны буйлап үтә, Артабанғы сиге Девис боғаҙы аша һәм Гренландия утрауы яры буйлап Брустер моронона тиклем, Дания боғаҙы аша Исландия утрауындағы Рейдинупюр моронона тиклем, яр буйында Герпир моронона, артабан Фарер утрауҙарына, артабан Шетланд утрауҙарына һәм Скандинавия ярымутрауы ярҙарына тиклем 61° төньяҡ киңлектә үтә. Атлантик океан диңгеҙҙәренең, ҡултыҡтарының һәм боғаҙҙарының майҙаны — 14,69 млн км² (океандың дөйөм майҙанының 16 %), күләме 29,47 млн км² (8,9 %). Майҙаны 91,6 млн км² тәшкил итә, шуның яҡынса дүрттән бер өлөшө интринконтиненталь диңгеҙҙәрҙә урынлашҡан. Яр буйы диңгеҙҙәренең майҙаны ҙур түгел һәм һыу майҙанының дөйөм майҙанының 1 процентынан ашмай. Һыу күләме — 329,7 млн км², был Бөтә донъя океаны күләменең 25 процентына тиң. Уртаса тәрәнлеге — 3736 м, иң ҙуры — 8742 м (Пуэрто-Рико улағы). Океан һыуҙарының уртаса йыллыҡ тоҙлолоғо — яҡынса 35 ‰. Атлантик океан төбәк һыуҙарына: диңгеҙҙәргә һәм ҡултыҡтарға бүленеп торған яр буйы һыҙатына эйә. Һинд океаны — ҙурлығы буйынса Ерҙең һыу өҫтөнөң яҡынса 20 процентын биләгән өсөнсө океан. Һинд океаны башлыса Төньяҡ Евразия, көнбайышта Африка, көнсығышта Австралия һәм көньяҡта Антарктида араһында Рак тропигынан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Майҙаны — 76,17 млн км², күләме — 282,65 млн км². Төньяҡта Азияны, көнбайышта — Ғәрәбстан ярымутрауын һәм Африканы, көнсығышта — Майҙаны — 76,17 млн км², күләме — 282,65 млн км². Төньяҡта Азияны, көнбайышта — Ғәрәбстан ярымутрауын һәм Африканы, көнсығышта — Һинд-Ҡытай, Сунда утрауҙары һәм Австралияны йыуа; көньяҡҡа табан Көньяҡ океан менән сиктәш. Атлантик океан менән сик 20° меридиан көнсығышы буйлап үтә; Тымыҡ — 147° меридиан көнсығыш оҙонлоғо менән. Һинд океанының иң төньяҡ нөктәһе — Фарсы ҡултығындағы яҡынса 30° төньяҡ киңлек. Һинд океанының киңлеге Австралия менән Африканың көньяҡ нөктәләре араһында яҡынса 10 000 км тәшкил итә. Төньяҡ боҙло океан (Arctic Ocean, Ishavet) — Ерҙең Евразия һәм Төньяҡ Америка араһында урынлашҡан иң бәләкәй океаны. Майҙаны 14,75 млн км², йәғни Бөтә донъя океанының дөйөм майҙанының 4 процентынан саҡ ҡына күберәк, һыу күләме 18,07 млн км² тәшкил итә. Төньяҡ Боҙло океан — бөтә океандарҙың иң һайы, уның уртаса тәрәнлеге — 1225 м (Гренландия диңгеҙендә иң ҙур тәрәнлеге — 5527 м).