cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Либерализм
Һүҙҙең этимологияһы һәм тарихи ҡулланылышы
Америкалағы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш либераль дәүләт идеялары — иң мөһиме: хөкүмәт дәүләт менән идара ителеүселәрҙең ризалығы менән идара итә — нигеҙендә конституция төҙөгән беренсе милләтте барлыҡҡа килтерә. Бөйөк француз революцияһы барышында француз буржуазияһы ла либераль принциптар нигеҙендә хөкүмәт төҙөргә маташа. Испанияның 1812 йылғы конституцияһы авторҙары, испан абсолютизмына оппозицияла тороусылар сәйәси хәрәкәт яҡлыларҙы билдәләү өсөн, моғайын, беренсе булып «либерал» һүҙен ҡулланғандыр. XVIII быуат аҙағынан башлап либерализм ғәмәлдә Европаның барлыҡ алдынғы илдәрендә лә төп идеологияға әйләнә.
Атмосфера циркуляцияһы
Атмосфера циркуляцияһы — ер өҫтөндә һауа әйләнеше.
Дөйөм (атмосферала ҙур масштаблы һауа ағымдары йыйылмаһы) һәм урындағы (бриздар, тау-үҙән елдәре һ.б.) Атмосфера циркуляцияһына айыралар. Атмосфера циркуляцияһы ер өҫтөндә географик киңлеккә бәйле, ҡояш радиацияһы ағымының тигеҙһеҙ бүленеше арҡаһында барлыҡҡа килә. Иң тотороҡло зона һауа ағымдары булып пассаттар һанала. Уртаса һәм юғары киңлектәрҙә һауаның зона күсеүе боҙолоуы күсмә циклондар һәм антициклондар барлыҡҡа килеү менән аңлатыла. Ҡышын материктар өҫтөндә көслө антициклондар (Азия һәм Канада антициклондары) була, океандар өҫтөндә йыл әйләнәһенә киң тәрән циклондар (Төньяҡ Атлантик һәм Төньяҡ Тымыҡ океан циклондары) һаҡлана.
Урта Корбылька
Урта Корбылька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Корбылька йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Табылғашты
Табылғашты (Табылгашты, Табулгашты) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Миндәк йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тырас
Тырас (Виска) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Охтома йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы
Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы (22 июль 1922 йыл — 26 май 1988) — Башҡорт АССР-ының Учалы МТС-ы комбайнсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Тырас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы
Биографияһы
Хәким (Хәкимйән) Ғәйфулла улы Мөхөтдинов 1922 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ы Учалы районының Сәфәр ауылында тыуа.
Тырас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы
Биографияһы
Белеме — урта махсус. 1956 йылда Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ауыл һәм урман хужалығын механизациялау һәм электрификациялау техникумын тамамлай.
1938 йылдан Учалы МТС-ының тракторсылар курсын тамамлағандан һуң, тракторсы булып эшләй башлай.
1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша: 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша.
Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланғас, комбайнсы, трактор бригадаһы бригадиры, машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, механик-Ҡариҙел МТС-ының механик- контролеры, 1949 йылдан — Учалы МТС-ы комбайнсыһы булып эшләй. Хәким Ғәййфулла улы йыл һайын юғарыуңышҡа өлгәшә: 1950 йылда 530 гектар майҙандан иген йыйып ала, 1951 йылда — 650 гектарҙан.
1950 йылда иген культураларын йыйып алыуҙа һәм һәм һуғыуҙа яулаған ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 8 авгусындағы указы менән X. Ғ. Мөхөтдиновҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1956 йылдың сентябрендә Учалы МТС-ының ауыл хужалығы машиналары буйынса инженер итеп тәғәйенләнә. 1958 йылдың июленән — Учалы урта мәктәбе уҡытыусыһы. 1959 йылдың мартында Учалы районы «Совет» колхозының партойошма секретары итеп һайлана. 1960—1965 йылдарҙа — Учалы баш май завод директоры була, 1965—1968 йылдарҙа — "Сельхозтехника"ның Учалы район берекмәһе идарасыһы урынбаҫары, 1968—1974 йылдарҙа — башҡорт АССР-ының Дәүләт һунар инспекцияһы һунарсыһы, 1975—1977 йылдарҙа — "Сельхозтехника"ның Учалы район берекмәһендә инженер, 1977—1984 йылдарҙа — Учалы мелькомбинат директоры.
Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы 1988 йылдың 26 майында вафат була.
Кесе Лих
Кесе Лих — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мель (Язва ҡушылдығы)
Мель  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кутузов (йыр)
Кутузов — маршҡа оҡшатып ижад ителгән башҡорт халыҡ йыры:.
Тарихы
Башҡорт халыҡ марш-йыры «Кутузов» 1812 йылғы Ватан һуғышы осоронда башҡорттар менән урыҫтарҙың хәрби хеҙмәттәшлек итеүенә бәйле. Урыҫ армияһы составында башҡорт полктары ил азатлығы өсөн француздарға ҡаршы яуҙарҙа ҡатнашҡан. Йырҙы данлыҡлы ғәскәр башлығы Михаил Илларионович Кутузов исеме менән атағандар. Дәртле, энергиялы башҡарыла.
1812 йылғы Ватан һуғышы тураһында башҡорттар тиҫтәләгән юғары рухлы йырҙар сығарған. Рәсәйҙең ысын патриоты, талантлы етәксе М. И. Кутузовҡа арналған йыр сығарып, уның ҡаһарманлығына баһа бирә. Кутузовҡа ҙур ихтирам күрһәтеү йөҙөнән «полководец икән Кутузов» тигән һығымта бер нисә тапҡыр ҡабатлана. Бөйөк полководецтың тулы образы хасил була, көслө рухы, Ватан алдындағы бурысын намыҫлы үтәгән илһөйәр Кутузовтың бөйөк тарихи шәхес, ҙур илдең мәшһүр кешеһе икәнлеге күрһәтелә. Йыр ватансылыҡ, илһөйәрлек рухы менән һуғарылған. Йырҙа ил өсөн үҙ йәнен аямаған яугир батырҙар һәм Кутузов образы аша Рәсәйҙең ҡеүәте, көсө, уның еңелмәҫлеге күрһәтелә
Йыр ике өлөштән тора — йыр структураһында башы һәм ҡушымтаһы бар, һәр өлөшө ике һөйләмдән тора. Көйгә квардецизм тип аталған киң диапазон хас. Музыкаль әҫәрҙең лад төҙөлөшө нигеҙендә — өс пентатон төр ойоштормаһы ята. Ғәйрәтле кварт йөрөштәре, көй һәм ритм структураларының ҡабатланып тороуы йырға сағыулыҡ һәм етеҙлек өҫтәй.
Композиторҙар А. М. Ҡобағошов йырҙы фортепиано һәм тауыш өсөн, ә З. Ғ. Исмәғилев — a capella хоры өсөн эшкәрткән.
Әҙәбиәт
Военная история башкир. Уфа. Башкирская энциклопедия. 2013. с. 239.
Һылтанмалар
Кутузов (башкирская народная песня-марш)
БАШҠОРТ ЙЫРЫ — ИЛҺӨЙӘРҘӘР МОҢО — Әҙһәм Исҡужин
Кутузов йыпының һүҙҙәре
[https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-3/view/playlist/id/754 Единый портал культуры народов РБ. "Кутузов" йыры]
перевод Айдара Хусаинова песни «Кутузов» на русский язык
Воробьёв Дмитрий Сергеевич
Воробьёв Дмитрий Сергеевич (18 октябрь 1985 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Тольятти хоккейы тәрбиәләнеүсеһе. Донъя чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2009). Әлеге ваҡытта Словакияла «Дукла Михаловце» командаһы өсөн сығыш яһай.
«Лада» (2002—2009)
Дмитрий Воробьёв хоккей менән тыуған ҡалаһы Тольяттиҙа 7 йәшендә шөғөлләнә башлай. Уның тәүге тренеры Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Владимир Гуженков була. «Лада-2» өсөн Беренсе лигала 2002/03 Йылдар миҙгелендә тәү тапҡыр уйнай. Шул миҙгелдә ул 31 уйында 8 (3+5) мәрәй йыя. Киләһе миҙгелдә ул йәштәр командаһы өсөн сығыш яһауын дайам итә. Шул уҡ ваҡытта ул төп состав өсөн күберәк уйнай башлай. «Лада» составында булғанда ул бөтәһе 27 уйын уҙғара һәм шуларҙа бер гол керетә. Дмитрий «Лада» менән Рәсәй чемпионатының бронза миҙалдарын еңә, ә «Лада-2» менән Беренсе лиганың чемпионы була. Миҙгел тамамланғас, 2004 йылдың июнь айында уны МХЛ драфтында «Торонто Мейпл Лифс» командаһы 5-се раундта 157-се һан аҫтында һайлай. Тик Дмитрий бер ҡасан да Төньяҡ Америкаға уйнарға сығып китмәй.
2004/05 йылдар миҙгелендә МХЛ-да локаут була һәм күп Рәсәй хоккейсылары тыуған илгә ҡайта. Ә Воробьёв йәш булыуына ҡарамаҫтан составта урынын юғалтмай һәм даими миҙгелең 53 уйынында 8 (2+6) мәрәй йыя. «Лада» плей-оффҡа икенсе урындан эләгә. Тольятти командаһы бер-бер артлы Новокузнецкиҙан «Металлург» һәм Ярославлдән «Локомотив» командаларын ота. Финалда иһә Дмитрийҙың командаһы Мәскәүҙән «Динамо» командаһына еңелә һәр Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалдарын яулай. Воробьёв команданың плей-оффта бөтә уйындарында ла ҡатнаша, тик бер мәрәй ҙә йыймай, әммә көмөш миҙалға өлгәшә.
2005/06 йылдар миҙгелендә Дмитрий тыуған клубы өсөн 42 осрашыуҙа шул уҡ 8 (1+7) мәрәйгә өлгәшә. «Лада» даими чемпионатта 9-сы урынға төшә, тик плей-оффҡа барыбер эләгә. Шунда ул сирекфиналда дәғүәсеһенән еңелеп турнирҙан төшөп ҡала. Воробьёв командаһының бөтә һигеҙ уйында ҡатнаша, тик мәрәйҙәр йыймай. Шулай уҡ «Лада» Рәсәй чемпионатында ҡатнашыуҙан тыш Европала Континенталь кубогын еңә. Дмитрий өс уйында һөҙөмтәлек өсөн бер балл йыя.
Киләһе ике миҙгелдә «Лада» хоккей клубының спорт күрһәткестәре насарая, ул плей-оффтың тәүге раундын үтә алмай башлай. Ошо ваҡыт эсендә Воробьёв бөтәһе 116 уйын үткәрә. Бигерәк тә уның өсөн 2007/08 миҙгеле уңышлы була: ул 29 (16+13) мәрәй йыя. Ул команданың бомбардиры була. Шайбалар һаны буйынса лигала уға тиң хоккейсылар булмай.
2008 йылда Рәсәйҙә Континенталь хоккей лигаһы барлыҡҡа килә. Рәсәй чемпионатының бөтә командалары ла был лига составына керә. Дмитрий яңы лигала «Лада» өсөн 39 уйында 18 мәрәй йыйып өлгөрә. 4 ғинуарҙа был клуб өсөн һуңғы уйын үткәргәс, ул Өфөнән «Салауат Юлаев» хоккей клубына күсә. Дмитрий тәү тапҡыр Тольяттиҙан башҡа клуб өсөн уйнай. Яңы клуб составында ул биш уйында ҡатнаша, боҙҙа күп ваҡыт ала, тик бер мәрәй ҙә йыймай һәм Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындарында бөтөнләй ҡатнашмай. Миҙгел тамамланғас, Дмитрий команданан китә.
Көнбайыш клубтарында
2009/10 йылдар миҙгеле башланыр алдынан Дмитрий Мәскәүҙән «Динамо» составын тулыландыра. Ул баш ҡала командаһы өсөн 54 уйында 11 мәрәй йыя. «Динамо» КХЛ-дың икенсе миҙгелендә Гагарин кубогының тәүге раундында «Спартак» хоккей клубына отола. Миҙгел тамамланыуы менән Дмитрий командаһынан китә. 2010 йылдың 13 октябрендә ул Санкт-Петербургтан СКА хоккей клубы менән контракт төҙөй. Тәүҙә ул ЮХЛ-да СКА-ның фарм-клубы ХК ВМФ өсөн ике уйын уҙғара. Шунан һуң ғына ул СКА өсөн сығыш яһай башлай. Шул миҙгелдә уға 23 уйында ҡатнашырға тура килә. Плей-оффта иһә ул бер осрашыу ҙа үткәрмәй. Шуға күрәлер, уға командала урын табылмай.
2011/12 йылдар миҙгелен ул Түбәнге Новгородта «Торпедо» составында башлай. Был клуб өсөн ул 2012 йылдың ғинуарына тиклем уйнай. Сөнки шул ваҡытта ул СКА хоккей клубына киренән ике йыллыҡ контракт менән ҡайта. СКА Көнбайыш конференцияһын еңә һәм Гагарин кубогында ярымфиналға етеп, буласаҡ чемпионға отола. Дмитрий яңы миҙгелдә күп 39 уйын ғына үткәрә, ә команда плей-оффта конференция финалына етә һәм КХЛ бронза миҙалдарын яулай. Воробьёв икенсе тапҡыр Рәсәй чемпионатының бронза миҙалдарын яулай.
Был миҙгелдән һуң Дмитрий «Торпедо» командаһына күсә. Әммә был клуб өсөн бер рәсми уйында ҡатнашып та өлгөрмәй. Сөнки «Торпедо» уны «Авангард» хоккей клубына Павел Валентенкоға алмаштыра.
Көнсығыш клубтарында (2013—2016)
Омскиҙан «Авангард» өсөн Дмитрий Воробьёв КХЛ даими чемпионатында 24 уйын уҙғарып өлгөрә. 2013 йылдың 22 ноябрендә Дмитрий менән тағы бер алышыу була. «Авангард» уны Владивостоктан «Адмирал» хоккей клубына Антон Полещукка алмаштыра. Яңы клубы өсөн Дмитрий 24 осрашыу үткәрә һәм дүрт мәрәй йыя. Тәүге миҙгелен үткәргән «Адмирал» Гагарин кубогына эләгә. Шунда Алыҫ Көнсығыш хоккейсылары Магнитогорскиҙан «Металлург» хоккей клубына биш уйында еңелә. Воробьёв плей-оффта бер гол керетеп өлгөрә.
Шул ваҡытта яңы миҙгелдә Тольяттиҙан «Лада» хоккей клубының лигаға ҡайтыуы билдәле ине. Миҙгел тамамланғас, Дмитрийҙың «Адмирал» менән контракты тамамлана, һәм ул тыуған клубының составын тулыландыра. 2014 йылдың 19 сентябрендә «Лада» өсөн ил чемпионаттарында 300-сө осрашыуын үткәрә. 2015 йылдың 20 февралендә ул Рәсәй чемпионаттарында 50-се шайбаһын керетә һәм бөйөк Вячеслав Фетисов клубына инә. «Лада» өсөн ул даими чемпионатта 59 уйын үткәреп ун мәрәй йыя, ә клуб плей-оффҡа эләкмәй.
Дмитрий Воробьёв тыуған командаһы менән контрактын бер йылға оҙайта. 2015/2016 йылдар миҙгеле башланыр алдынан үткән Лада кубогында ул өс уйында бер гол индерә, «Лада» был трофейҙы еңә. Дмитрий «Лада» өсөн даими миҙгелдә бөтә 60 уйынды үткәрә һәм 20 (10+10) мәрәй йыя. Тольятти клубы тағы ла Гагарин кубогына эләгә алмай.
«Салауат Юлаев» (2016—2017)
2016 йылдың 1 май көнөндә Дмитрий «Салауат Юлаев» хоккей клубына яңынан ҡайта һәм ике йыллыҡ килешеү төҙөй. 2016 йылдың 23 авгусында ул «Салауат Юлаев» өсөн икенсе уйынын үткәрә, ә 27 сентябрҙә — тәүге шайбаһын керетә. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияһында алтынса урында тамамлай һәм плей-оффтың тәүге раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Дмитрий даими миҙгелдә 42 уйында 3 мәрәй йыйһа, Гагарин кубогында ҡатнашмай. Миҙгел тамамланғас, клуб етәкселеге һаҡсы менән контрактты оҙайтырға уйламай, һәм Дмитрий команданан китә.
Башҡа клубтар (2017—ә.в.)
15 майҙа Дмитрий тыуған Тольятти ҡалаһына ҡайта һәм «Лада» менән бер йылға килешеү төҙөй. Даими миҙгелде «Лада» Көнсығыш конференцияһында 13-сө урында тамамлай һәм плей-оффҡа эләкмәй. Дмитрий барыһы 50 осрашыуҙа 9 (2+7) мәрәй йыя. Миҙгел тамамланғас, Континенталь хоккей лигаһында «Лада» хоккей клубы ҡатнашыусылар составынан сығарыла. Шуға күрә ул Хабаровскиҙан «Амур» хоккей клубына күсә. Яңы командаһы өсөн 2018/19 миҙгелендә Дмитрий 38 осрашыуҙа 5 (1+4) һәм «-14» файҙалыҡ күрһәткесен йыя, ә «Амур» Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындарына эләгә алмай.
2019 йылдың 1 сентябрендә Дмитрий Словакия чемпионатында сығыш яһаған «Дукла Михаловце» командаһы менән контракт төҙөй. Дмитрий Словакия даими чемпионатының 50 уйынында 5 һөҙөмтәле пас бирә, ә командаһы етенсе урынға үрмәләй. Плей-офф уйындары коронавирус пандемияһы арҡаһында үткәрелмәй.
Рәсәй йыйылма командаһында
Дмитрий Воробьёв 17 йәшенән башлап Рәсәйҙең төрлө йыйылма командаларына саҡырыла башлай. 2004 йылда ул тәүге шайбаһын керетә һәм 2005 йылдың башында үткән йәштәр донъя чемпионатына ҡатнашырға саҡырыла. Рәсәй үҙ төркөмөндә беренсе урынды яулай, ярымфиналда АҠШ командаһын еңеп финалға сыға. Әммә унда Канада йәштәр командаһынан отола — 6:1. Воробьёв бөтә 6 уйында ҡатнаша, 6 (1+5) мәрәй йыя һәм көмөш миҙалдар яулай.
Киләһе миҙгелдән башлап Рәсәй төп йыйылма командаһына саҡырыла башлай. 2008 йылда ул Канадала үткән донъя чемпионатында ҡатнашырға Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыу ала. Дмитрий биш уйын үткәрә, бер мәрәй йыя. Финалда ул ҡатнашмай, әммә Рәсәй турнирҙың хужаларын еңеп донъя чемпиондары исемен еңә һәм Дмитрий донъя чемпионатының алтын миҙалын яулай. Башҡа ул Рәсәй йыйылма командаһына саҡырылмай. Еврохоккейтурҙың этаптарында дөйөм алғанда ул 12 уйын үткәрә һәм бер мәрәй йыя.
Мальцева Евгения Елисеевна
Евгения Елисеевна Мальцева  — рус совет уҡытыусыһы, 1914—1934 йылдарҙа — Ҡурған өйәҙендә ауыл уҡытыусыһы, 1935—1957 йылдарҙа — Ҡурған ҡалаһының 29-сы мәктәбе директоры, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ҡурған ҡалаһының почетлы гражданы (1967).
Биографияһы
Евгения Мальцева 1898 йылдың 24 декабрендә, Тобольск губернаһының Ҡурған өйәҙе Усть-Суерское улусы Волосниково ауылында (хәҙер ауыл Ҡурған өлкәһенең Памятное ауыл советына инә) тыуған.
1914 йылда Введенское ике класлы ҡатын-ҡыҙҙар училищеһын тамамлай, Ҡурған өйәҙе Падеринское улусы Галкинское башланғыс мәктәбендә (хәҙер Кетово районында), һуңынан Ҡурған өйәҙе Сычево улусы Шепотково ауылында (хәҙер Ҡурған ҡалаһы эсендә) уҡытыусы булып эшләй.
Граждандар һуғышы йылдарында балаларҙы грамотаға өйрәтеүен дауам итә.
1920 йылда Ҡурған ҡалаһына күсерелә, уҡытыусы, һуңынан район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булып эшләй.
1920—1924 йылдарҙа Ҡурған өйәҙе уҡытыусылар профсоюзы идараһы составына инә.
1934 йылда ситтән тороп Ҡурған педагогия техникумын тамамлай.
1935—1957 йылдарҙа — Ҡурған ҡалаһының 29-сы тимер юл мәктәбе директоры. Магнитогорск уҡытыусылар институтының ситтән тороп уҡыу бүлегенә инә, әммә Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, уҡыуын туҡтата.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Ҡурған ВКП(б) ҡала комитеты ағзаһы, өлкә партия ойошмаһының ревизия комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.
1961—1963 йылдарҙа Ҡурған ҡалаһында Балалар паркы директоры була. Аҙаҡ хаҡлы ялға сыға.
Евгения Елисеевна Мальцева 1993 йылда вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Курган ҡалаһының почетлы гражданы» исеме, 1967 йыл
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- «Почет Билдәһе» ордены
- миҙалдар
Цитрус
Цитрус (латин телендә Citrus) — рут ғаиләһенә ҡараған мәңге йәшел ағастар һәм ҡыуаҡтар төрө. Померанцевые (Aurantieae) трибаһына ҡарай.
Таралыуы
Цитрустар, күрәһең, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Көнсығыш Һиндостандан алып Азияның Тымыҡ океан буйындағы утрауҙарға тиклемге төбәктә формалашҡан. Фараз ителеүенсә, был төр үҫемлек орлоҡтары булған һыулы шыйыҡлыҡ менән тултырылған тоҡсай был төбәккә хас ҡоро муссонлы климат шарттарына эволюцион яраҡлашҡан. Шул уҡ ваҡытта был цитрустар боронғо Австралияла, Яңы Гвинеяла һәм Яңы Каледонияла барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләүсе тикшеренеүҙәр ҙә бар.
Цитрус төрөнә ҡараған үҫемлектәрҙе культуралаштырыу боронғо Ҡытайҙа яҡынса 4 000 йыл элек башлана һәм интродукцияланған төрҙәрҙе урындағылар менән гибридлаштырыу юлы менән алып барылған. Гибридлаштырыу процестары быуаттар буйы дауам итә, шуға күрә хәҙер уның ҡайһы бер үҫемлектәрен классификациялауҙы ҡыйынлаштыра. Оҙаҡ ваҡыт Ҡытай цитрус үҫтереү үҙәге булып торған; мәҫәлән, Хань Еньчи китабында цитрус ағастарының 27 төрө ентекләп һүрәтләнә. Шул уҡ ваҡытта Ҡытайҙан ситтә тәбиғи гибридтар барлыҡҡа килгән. Лимон, моғайын, Көнсығыш Һиндостан, Ассам һәм Бирманың төньяғын үҙ эсенә алған төбәктә урынлашҡандыр, ә лайм — Малай архипелагында.
Беҙҙең эраға тиклем IV быуатҡа цитрустарҙың беренсе төрө — фарсы батшалары баҡсаларында үҫкән цитрон — Фарсы империяһы аша Көнсығыш Урта диңгеҙ буйында таралған. Яңы эра башында Рим идараһы аҫтында булған Төньяҡ-Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында лимон үҫтерә башлайҙар. Был төбәктә цитрус ағастары тәүҙә декоратив булараҡ үҫтерелә, сөнки һалҡыныраҡ һәм ҡорораҡ климат емештәргә өлгөрөргә мөмкинлек бирмәй. Әммә быяла урынына слюда пластинкалары файҙаланылған тәүге оранжереялар барлыҡҡа килгәс, яңы дәүерҙең III—IV быуатына Италияла цитрустар емеш бирә башлай. X—XII быуаттарҙа, ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, Урта диңгеҙ буйына померанец, лайм һәм помело килтерелә, улар емеш ағасы булараҡ күпләп үҫтерелә башлай. Был культуралар Фарсы иленән — Ғәрәбстанға һәм Төньяҡ Африкаға, унан Пиреней ярымутрауы аша Европаға үтеп ингән. XV быуат уртаһына Урта диңгеҙҙә генуя сауҙагәрҙәре һалған сауҙа юлдары буйлап әфлисун да үтеп инә.
Америкаға цитрус культураларын Испания колонизаторҙары алып килә. Колумб 1493 йылда Эспаньола утрауында әфлисун орлоҡтарын ултыртҡан була. XVI быуат аҙағында Испания вәкилдәре цитрус үҫемлектәрен хәҙерге Мексика, Флорида һәм Перу биләмәләрендә, ә португалдар Бразилияла үҫтергән. XVIII быуат уртаһында францискандар Сан-Диегола (Калифорния) әфлисун ағастарын үҫтерә башлай. Цитрус культураларын Көнбайыш Африкаға португалдар алып килә, ә Көньяҡ Африка Республикаһына голландтар алып килә. Австралияла тәүге цитрус ағастары 1788 йылда Яңы Көньяҡ Уэльста ултыртылған, унда Британия моряктары Бразилиянан әфлисун орлоҡтары килтергән. Шулай уҡ 1828 йылда Ҡытайҙан килтерелгән орлоҡтарҙан мандарин ағастары үҫеп сыға.
XXI быуат башына цитрус үҫемлектәре донъяның 140-тан ашыу илендә үҫә, әммә башлыса уларҙың таралыу урындары экватор тирәләй 35 градус көньяҡ һәм төньяҡ киңлектә тупланған. Рәсәй биләмәһендә асыҡ тупраҡта Краснодар крайы Ҡара диңгеҙ ярҙарының иң көньяҡ өлөшөндә — Сочи районында ғына үҫә, унда елдән һаҡланған урындарҙа мандарин ағастары осрауы ихтимал. Элекке СССР биләмәһендә цитруслылар Кавказ аръяғы илдәрендә таралған.
Хужалыҡтағы әһәмиәте
Цитрус төрө үҫемлектәренең емештәре С витаминының мөһим сығанағы булып тора, әммә уларҙың туҡлыҡлылыҡ ҡиммәте был компонент менән генә сикләнмәй. Емештәре моносахарид, күҙәнәктәргә бай һәм составына күп һанлы микроэлементтарҙы үҙ эсенә ала, шул иҫәптән фолий һәм никотин һәм пантотеник кислоталар, тиамин, рибофлавин, калий, кальций, магний, фосфор, В6 витамины бар. Лимон һәм лаймдың зәңгегә ҡаршы үҙенсәлектәре Бөйөк географик асыштар осоронда уҡ Голландия диңгеҙселәренә билдәле була. 1753 йыл һәм XVIII быуат аҙағы араһында Джеймс Линдтың тәжрибәһе зәңге менән көрәштә уларҙың һөҙөмтәлелеген күрһәткәс, лимон һәм лайм һуты Британия флотында матрос рационының бер өлөшөнә әүерелә. Хәҙерге эпидемиологик тикшеренеүҙәр шулай уҡ цитрус емештәрен ҡулланыу менән хроник сирҙәрҙең, шул иҫәптән йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарының, неврологик етешһеҙлектәрҙең, яман шеш тең, катарактаның һәм остеопороздың үҫешен иҫкәртеү араһында бәйләнеш булыуын күрһәтә. Бынан тыш, цитрус майҙары инсектицид үҙенсәлектәренә эйә.
Цитруслы үҫемлектәр емеш-еләк һуттары, алкоголле эсемлектәр, джемдар һәм мармеладтар етештереү өсөн нигеҙ булып тора. Аҙыҡ-түлек итеп ҡулланыуҙан тыш, цитрус культуралары хуш еҫле эфир майҙары булыуы арҡаһында парфюмерия сәнәғәте өсөн мөһим сеймал булып тора. Был берләшмәләрҙең 90 процент самаһын монотерпендар тәшкил итә, тәү сиратта D-лимонен. Айырым төрҙәр һәм сорттар өсөн хас булған башҡа мөһим компоненттар оксигенланған терпендарҙы һәм әфлисун эссенцияһы составына ингән этилбутират кеүек ҡатмарлы эфирҙарҙы үҙ эсенә ала. Цитрус майы, ҡабығын һалҡын килеш ҡыҫыу, цедрҙағы эфир майҙары тоҡсайҙарын емереү, артабан фракцияларҙы центрифугалау ысулы менән бүлеүҙән алына. Лимондар, һирәгерәк, лайм һәм бергамоттар шулай уҡ лимон кислотаһы етештереү өсөн сеймал булып хеҙмәт итә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Шауэн
Шауэн (Schauen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2008 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 529 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
Дергачевка
Дергачевка (Дергачевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 357 кеше. Почта индексы — 453138, ОКАТО коды — 80249864010.
Урта Можа
Урта Можа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Можа йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тиса
Ти́са  — үҙәк Европалағы йылға, Дунай йылғаһының иң оҙон һул ҡушымтаһы.
СССР ваҡытында Тиса йылғаһы матбуғатта Тисса тип күрһәтелә (мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы һуғыш тураһында мәғлүмәттәрҙә һәм һуғыштан һуң, шул иҫәптән, 1958 йылда "«Тисса өҫтөнән» («Над Тиссой») фильмы төшөрөлә.
Тиса үҙенең башын Украинаның Закарпатье өлкәһенең көнсығышында ала. Тисаны Рахова ҡалаһы янында Ҡара Тиса Һәм Аҡ Тиса булдыралар. Ҡара Тиса йылғаһының инеше Свидовец тау һыртының төньяҡ — көнсығыш һөҙәклөгендә диңгеҙ кимәленән 1400 м бейеклектә ята. Аҡ Тиса Черногоры массивының көньяҡ — көнбайыш һөҙөклөгендә диңгеҙ кимәленән 1650 м бейеклектә башлана.
Украина сиктәрендә Тисаның оҙонлоғо 201 км тәшкил итә. Айырым урындарында Тиса Украина менән Румыния араһындағы сикте, артабан шулай уҡ Украина менән Венгрия араһын да, билдәләй. Һыуҙарын йылға Сербия территорияһында Дунайға ҡоя.
Тиса йылғаһы ярҙарында Рахов, Тячев, Хуст, Чоп (Украинала); Сигету — Мармацией (Румынияла); Домбрад, Токай, Сольнок, Сегед (Венгрияла) ҡалалары урынлашҡан.
1973 йылда йылғала Тиса (Кишкерей) һыуһаҡлағысы төҙөлә.
Мәсәғүт тораһы
Мәсәғүт тораһы Месягутовская стоянка — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Мәсәғүт ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Мәсәғүт тораһы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы Суртанды мәҙәниәтенә ҡараған археологик ҡомартҡыһы. Мәсәғүт ауылынан төньяҡ- көнбайышҡа табан 0,6 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Тора майҙанында 92 м² ер ҡаҙылған.
Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттарҙың ауыҙҙары тышҡа ҡарай бер аҙ бөгөлгән, ҡом, тальк ҡушып яһалған. Йомортҡа рәүешле түңәрәк төплө һауыттар трапециялар, ромбтар, тешле штамп эҙҙәре менән биҙәлгән.
562 таш әйбер табылған:233 бысаҡ һымаҡ пластина, бысаҡтар, нуклеустар, тишкестәр, 38 ҡырғыс, ат һөйәктәре.
Табылдыҡтарҙан күренеүенсә, халыҡ малсылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ҡомартҡы Урал аръяғы халҡы һәм Ағиҙел мәҙәниәте вәкилдәренең үҙ-ара йоғонтоһо булыуын күрһәтә.
Мәсәғүт тораһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Асыш авторы
Тора 1968 йылда археолог Ю. А. Морозов тарафынан асыла һәм 1969, 1972 , 1980 йылдарҙа өйрәнелә.
Персеполь
Персеполь (Περσέπολις — һүҙмә-һүҙ: Фарсылар ҡалаһы, ), Техте-Джемшид ( — һүҙмә-һүҙ: Джамшид тәхете) — б. э. т. VI—V быуаттарҙа барлыҡҡа килгән боронғо фарсы ҡалаһы, ҙур Әһәмәниҙәр империяһының баш ҡалаһы. Б. э. т. 330 й. баҫып алғандан һуң, янғында юҡҡа сыға.
Шираздан төньяҡ-көнсығышҡа — 50, Тәһрандан көньяҡҡа сама менән 900 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса Фарс провинцияһының Марвдашт шәһәрстанына инә, Марвдашт ҡалаһынан алыҫ түгел. Һарай комплексы ҡалдыҡтары һаҡланған. Персеполдә һарай комплексы, культ ҡоролмалары ҡалдыҡтары һ. б. күп нәмәләр һаҡланған. Хәҙерге көндә Персеполь харабалары 135 000 м² майҙанды биләүсе юғары платформалы ҙур һарай комплексынан тора. Персеполдән биш километр алыҫлыҡта Накше-Рөстәм батша кәшәнәһе урынлашҡан. Шулай уҡ Накше-Рөстәм һәм Накше-Рәжәп ҡая рельефтары билдәле. Персеполдә һыу үткәргестәр һәм канализация булған, уны төҙөүҙә ҡолдар хеҙмәте ҡулланылмаған.
Персеполдә күп боронғо дәүер ҡоролмалары емереклектәре һаҡланып ҡалған, шуларҙан 72 колонналы церемониаль залы булған Ападана һарайы иң билдәлеһе.
Тарихы
Пасаргады Бөйөк Кир II батшалыҡ иткән осорҙа Әһәмәниҙәр империяһының баш ҡалаһы була, әммә Кир Персеполде яңы баш ҡала итеп төҙөкләндерә башлай, б. э. т. яҡынса 560 й. ҡалаға нигеҙ һалына. Батша Дарий I, масштаблы төҙөлөш башлап, б. э. т. 520 й. һуң баш ҡаланы күсерә. б. э. т. 330 йылда ҡаланы йәшен тиҙлегендәге һөжүм менән баҫып ала, ә бер нисә айҙан ул ғәскәрҙәренә ҡаланы таларға рөхсәт бирә. Ксеркстың көнсығыш һарайына Таис Афиналы ут төртә һәм янғын бөтә ҡалаға тарала. Быны грек-фарсы һуғыштары барышында Акрополде яндырған өсөн үс алыу акцияһы тип фаразларға була. Үгеҙ тиреһенә алтынлатылған хәрефтәр менән яҙылған Авестаның ҡиммәтле экземплярҙары янып юҡҡа сыға.
Б. э. т. 318 йылда Персеполь Македония империяһы (Диодор, xix, 21 seq., 46) провинцияһы Фарсыстандың баш ҡалаһы була. Әммә ҡала һуңғараҡ үҙенең ҡеүәтен юғалта.
Б. э. т. 200 йылда Персеполдән төньяҡҡараҡ биш километрҙа ятҡан Истахр (Стахр) ҡалаһы күтәрелә, унда сәсәниҙәр сатрабы резиденцияһы урынлаша. Истахр — зороастризмдың рухи үҙәге һәм Авестаның һаҡлағысы, һуңғараҡ күпмелер дәүер Сәсәниҙәр империяһының баш ҡалаһы була; ғәрәп баҫҡынсылығы осоронда емерелә, бер ни тиклем нығытылған ҡәлғә булараҡ ҡулланыла.
1971 йылдың 12—16 сентябрендә Персеполдә шаһ Мөхәммәт Реза Пехлеви һәм сит ил ҡунаҡтары ҡатналығында Иран монархияһының 2500 йыллығы тантаналы байрам ителә, ул Фарсы дәүләтенә нигеҙ һалған Кир II батшаның вафат булған көнөнә бағышлана.
Ападана
Комплекс үҙәге — терраса өҫтөнән дүрт метрға юғары күтәрелгән Дарий Ападанаһы. Уға егеп үтеү мөмкин булған һөҙәк ике түр баҫҡысы илтә. Баҫҡыстарҙың һәм тотош Ападана террасаһының төп ҡиммәте — таш плиталарға уйылған рельефтар. Баҫҡыстың тышҡы яғында уларҙа батша гвардияһының тантаналы үтеүе һүрәтләнһә, ә эске яғында — һарыҡ тәкәһе, һауыттар, шарап тултырылған һабалар күтәргән хеҙмәтселәр төшөрөлә. Ападананың үҙенең рельефтарында ла шундай уҡ ғәмәлдәр күренә: бында яулап алынған халыҡ вәкилдәре процессияһы һүрәтләнә. Күп кенә тикшеренеүселәр Ападана баҫҡыстарында һүрәтләнгән процессиялары Яңы йылға бағышланған булыуы ихтимал һәм һәр йыл һайын башҡарыла торған сараны аныҡ тергеҙә, тип иҫәпләй. Ападананың көнсығыш ишеге янында тәхеттә батшаларҙың да батшаһы Дарий I һүрәтләнгән, уның артына тәхет вариҫы Ксеркс I баҫҡан.
Ападана үҙе вестибюлдәр менән уратып алынған ҙур залдан ғибәрәт. Ҡоролманың ҡыйығы ағастан ябылып, әле ун өсө генә һаҡланып ҡалған етмеш ике таш бағана терәүҙә тороуы ихтимал.
Трипилон һәм йөҙ колонналы зал
Ападана артында, үҙәккә яҡыныраҡ, Персеполдең төп ҡунаҡ залы булыуы ихтимал Трипилон урынлашҡан. Баҫҡысы сановниктарҙың рельефлы һүрәттәре менән биҙәлгән, көнсығыш ҡапҡаһында тәхеттә ултырған Дарий I һәм уның вариҫы Ксерксты һүрәтләгән тағы бер рельеф булған. Артабан, табылған колонналар нигеҙе иҫәбе буйынса археологтар Йөҙ колонналы зал тип атаған ҙур бина урынлашҡан. Төньяҡ ҡабырғалары буйлап ҙур таш үгеҙҙәр баҫып торған, һигеҙ таш ҡапҡа батша тормошо һәм батшаның иблистәр менән алышы сәхнәләре һүрәттәре менән биҙәлгән булған. Ике күркәм бүлмә — Ападана һәм Йөҙ колонналы зал — квадрат формаһында тиерлек; улар урынлашҡан биналарға артҡы яҡтан хәҙерге көндә тик нигеҙ таштары ғына һаҡланып ҡалған хазиналар, келәттәр һәм торлаҡ биналар лабиринты килеп ялғана.
Тачара
Ападананан уң яҡта Дарий I тачараһы (торлаҡ һарайы) була, ул рельефлы һүрәттәр менән биҙәлә. Һарайға нигеҙ һалыусының яҙыуы бар: «Мин, Дарий, бөйөк батша, батшаларҙың батшаһы, илдәр батшаһы, Гистасп улы, Әһәмәни, был һарайҙы төҙөнөм». Бөгөн тачаранан тик нигеҙе, ишек уйымдары булған таш инеү урындары һәм диуарҙарҙың бер аҙ һаҡланған аҫҡы өлөшө генә тороп ҡалған.
Дарий III кәшәнәһе
Ғалимдар Персеполь ситендә Әһәмәниҙәр династияһының һуңғы вәкиле булған Дарий III кәшәнәһен таба. Тамамланмай ҡалған кәшәнә, тәбиғәт шарттарына бәйле, емерелә. Уның рельефтары схематик һыҙатлы һәм беленмәй тиерлек.
Октябрьский (Свердловск өлкәһе)
Октябрьский — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Режевскийй ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Октябрьское — Реж ҡала округына ҡараған муниципаль берәмек составындағы ауыл. Реж ҡалаһынан көнбайышҡа табан 26-сы километрында (автотрасса буйлап 30 километрҙа), Воронин йылғаһы (Реж йылғаһының һул ҡушылдығы) үҙәнендә урынлашҡан. Ауыл эргәһенән, төньяҡҡа табан 4,5 километр алыҫлыҡта, Реж — Невьянск автомобиль юлы үтә, көньяҡҡа табан 7 километр алыҫлыҡта Реж йылғаһының уң яҡ ярында, Адуй йылғаһы тамағынан 2 км түбәнерәк геоморфологик һәм ботаник тәбиғи ҡомартҡы — Шайтан-Таш яр ҡаяһы урынлашҡан.
Сегор-Яха
Сёгор-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Октябрьский (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 5 февралендәге указы менән Свердловск өлкәһе Реж районының Шайтанское ауылы Октябрьский тип үҙгәртелгән.
Сегор-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Октябрьский (Свердловск өлкәһе)
Ильяс пәйғәмбәр сиркәүе
1864 йылда бер тәхетле таш сиркәүгә нигеҙ һалына һәм ул 1865 йылда Ильяс пәйғәмбәр исеме менән изгеләндерелә. Сиркәү 1935 йылда ябыла, ярым емерек хәлдә тора.
Яхрома верхняя
Яхрома верхняя — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһеref name='РФГМ'> биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү исемендәге (Яхромск һыуһаҡлағысы) каналдың һул ярына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бирмингем (Алабама)
Бирмингем (ингл.   Birmingham ) — Америка Ҡушма штаттарының Алабама штатындағы ҙур ҡала. 2010 йылда ҡала халҡы 212 237 кеше тәшкил итә, ә агломерацияһындағы халыҡ һаны — миллиондан ашыу кеше.
Бирменгем 1871 йылда, АҠШ-та Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң нигеҙләнгән. Ҡаланың исеме Британияның Бирмингем ҡалаһы, Берләшкән короллектең иң эре сәнәғәт үҙәге, хөрмәтенә аталған. Бирмингем ҡалаһы Көньяҡ Американың мөһим индустриаль үҙәге иҫәбендә тора. Ғәҙәттә, Бирмингем сәнәғәтенең нигеҙен металлургия тәшкил итә, шунлыҡтан ҡалаға «Көньяҡ Питтсбург» (ингл.   Pittsburgh of The the South ) ҡушаматы бирелгән. Бирмингемдың икенсе ҡушаматы — «Магик ҡала» (ингл.   The City Magic ).
Географияһы
АҠШ статистика бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡаланың дөйөм майҙаны — 393 км², шуның 388 км² ҡоро ергә тура килә һәм 5,2 км² — һыу ресурстары. Ҡала майҙанының барлығы 1,34 процентын һыу биләй. Бирмингем ҡалаһы Кахаб йылғаһы янында урынлашҡан.
Бирмингемда дымлы субтропик климат. Бирмингем (Cfa Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһына ярашлы) йәй эҫе, ҡышы йомшаҡ, йыл дауамында ямғырҙар мул яуа.
Халыҡ
2010 йылда алынған халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны— 212 237 кеше, (кеше тығыҙлығы — 561 кеше/км²).
Биналар
2014 йылға ҡарата Алабама штатында бейеклеге 80 метрҙан ашыу 15 бина бар: шуларҙың етәүһе Бирмингемда тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тарлау
Тарлау — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2376 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инешенән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәләкәй Венеция
«Бәләкәй Венеция» (Kiçik Venesiya) — Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла диңгеҙ буйына бульвары территорияһында урынлашҡан ял итеп йөрөү өсөн һыу каналы системаһы. «Кесе Венеция» 1960 йылдан барлыҡҡа килә, диңгеҙ буйы паркы паркының иҫтәлекле һәм кешеләрҙең яратҡан ял итеү урыны булы иҫәпләнә. Дөйөм оҙонлоғо — 1350 м, тәрәнлеге — 1,3 м, каналды һыу менән тултырыу өсөн 7 мең м³ һыу тотонола. Ҡаласыҡ территорияһының майҙаны 9740 м² тәшкил итә.
Тарихы
XX быуаттың 50-се йылдарында Баҡының башҡарма комитеты рәйесе Алиш Лемберанский Венецияла була.Ҡаланың гүзәллеге, зиннәтлелегенә таң ҡалған Лемберанский, Бакуға кире ҡайтып, «Кесе Венеция» төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, ә урынын диңгеҙ буйы бульварынан һайлайҙар. Проект ҡаралһа ла, 1960 йылда «Кесе Венеция», ә Баҡы бульвары элекке СССР-ҙа беренсе һәм берҙән-бер бындай иҫтәлекле урынлы парк була.
Дерло
Дерло (Дерло) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Мурованые Куриловцы, Шаргород һәм Могилёв-Подольский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 45 километр. Бассейн майҙаны — 223 км².
Помильяно-д’Арко
Помильяно-д’Арко (Pomigliano d'Arco) — Италия коммунаһы. Ул Кампания төбәгенең Неаполь провинцияһында урынлашҡан.
2008 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡаланың халыҡ һаны 39 660 кеше тәшкил итә. Бер квадрат километр майҙанға 3467 кеше тура килә. Помильяно-д’Арко коммунаһы 11 км² майҙанды биләй. Коммуна үҙәге диңгеҙ кимәленән 33 метр бейеклектә ята. Почта индексы — 80038. Телефон коды — 081.
Коммунаның ҡурсалаусыһы булып изге Феликс Ноланский иҫәпләнә. Уға бағышланған байрам йыл һайын 14 ғинуарҙа үткәрелә.
Үрге Сәлим
Үрге Сәлим (Верхнесалимово, элекке исеме Сәлим) — Башҡортостан Республикаһынң Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше. Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1950 йылдарҙың аҙағына тиклем районда Сәлим (Түбәнге Сәлим) һәм Үрге Сәлим исемле ике ауыл булған. Бөгөн уларҙың береһе генә бар — Үрге Сәлим.
Беренсе Сәлим ауылы (Түбәнге Сәлим) Йылайыр районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Быҙаулыҡ йылғаһы һәм уға көнсығыштан ҡойған Суртанлы-Үҙәк йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Үрге Сәлим ауылы Быҙаулыҡ йылғаһының уң ярында, Быҙаулыҡ йылғаһы ағымы буйлап беренсе ауылдан 2 км бейегерәк урынлашҡан, унда уға көнбайыштан ауылдың төп өлөшөн ярымутрауҙа ҡалдырып, Ҡамышлыүҙәк йылғаһы ҡоя.
Ер-һыу атамалары
«Ете аршин» «Ат йөҙҙөргөс» «Тәрән ятыу» «Ҙур Ҡабаҡҡайын» «Бәләкәй Ҡабаҡҡайын» «Аҡбулат сыбаһы» «Ҡоҙоҡ аҫты» «Ташүҙәк» «Әҙел үҙәге» «Оҫҡон үҙәге» «Әҙел ташы» «Сусаҡтау») «Ҡаятау» «Малҡантау» «Ҡәһәрмән туғайы» «Кәрим үҙәге»
Ҡорос-Ҡаран
Ҡорос-Ҡаран (Куруч-Каран) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше. Почта индексы — 452654, ОКАТО коды — 80207849011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Межевая (Сосьва ҡушылдығы)
Межевая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 346 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Феккенштедт
Феккенштедт (Veckenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1475 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38871 һәм автомобиль коды — HZ.
Тыхтера
Тыхтера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 450 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мойва (Вишера ҡушылдығы)
Мойва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 357 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дейтерозавр
Дейтерозавр (Deuterosaurus, — δεύτερος σαῦρος «башҡа ҙур кеҫәртке») — антеозаврҙар йәки тапиноцефалдарға ҡараған дейноцефал. Төркөмдөң башҡа вәкилдәренән айырмалы рәүештә, йыртҡыс түгел, ә бөтә нәмә менән йәки үҫемлек менән туҡланыусы йыртҡыс булыуы мөмкин.
Тасуирламаһы
1860 йылда Э. Эйхвальд тасуирлама биргән. Баш һөйәге һәм һөлдә өлөштәре Башҡортостандың баҡырлы ҡомташтарының «урта пермь» ултырма тоҡомдарында табылған. Баш һөйәге бик бейек һәм ҡыҫҡа. Баш һөйәге түбәһендә пахиостоз үҫешкән, күҙ өҫтөндә һәм танау төбөндә тубырсыҡ рәүешендә булыуы мөмкин. Тештәре әҙ, ҙур ҡаҙыҡ тештәре һәм ҡырҡҡыстары асыҡ күренә. Баш һөйәгенең оҙонлоғо 45—50 сантиметрға тиклем. Дөйөм оҙонлоғо яҡынса 2-2,5 м булырға тейеш. Ишәй фаунаһының йәшенә ярашлы ултырмаларҙан килеп сыға, ләкин, моғайын, башҡа шарттарҙа йәшәгәндер. Улемозаврҙар менән сағыштырғанда, дейтерозавр күберәк ҡоро ерҙә тереклек итеүе мөмкин. Был һөйәктәрҙең бәләкәй генә бер мәғәнәле булыуын аңлата. Ҡаҙыҡ һа башҡа тештәре урынлашыуы нигеҙендә дейтерозаврҙар бөтә нәмәне лә ашаусы, үле йәнлектәр менән туҡланыусы йәки йыртҡыс хайуан булған тип күҙаллана. 2 төрҙән тора — D. biarmicus (өлгөлө төр) һәм D. jubilaei. Һуңғыһы оҙаҡ ваҡыт дауамында айырым Mnemeiosaurus төркөмөнә индергәндәр.
Өлгөлө төрҙө Э. Эйхвальд 1846 йылда умыртҡа бағанаһы өлөшө буйынса тасуирлаған. 1861 йылда ул баш һөйәгенең бер өлөшөн ошо һүрәтләүгә ҡушҡан. Бөтә өлгөләр ҙә Башҡортостандың Стәрлебаш районы Ключевский руднигынан сыҡҡан. Баш һәм умыртҡаларҙың бер төркөмгә ҡарағанлығы тулыһынса иҫбатланмаған. Был төрҙө 1954 йылда И. А. Ефремов ентекле һүрәтләй һәм тап уның баш һөйәген әҙәбиәттә һынландыра.
Синонимдары
Deuterosaurus төркөмө EICHWALD, 1860
D. biarmicus EICHWALD, 1860 (Type)
D. sp
Лыкова Елена Арсентьевна
Лыкова Елена Арсентьевна (30 октябрь 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-тарихсыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1981), доцент (1986). Күп йылдар Алыҫ Көнсығыш федераль университеты сәнғәт һәм гуманитар фәндәр мәктәбенең тарих һәм археология департаменты профессоры булып эшләй. Рәсәй Федерацияһының юғары һөнәри белем биреүҙең почётлы хеҙмәткәре (2005).
Биографияһы
Елена Арсентьевна Лыкова 1944 йылдың 30 октябрендә Владивосток ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 9 -сы Владивосток мәктәбен тамамлаған. 1961—1966 йылдарҙа Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты (АКДУ) тарихи-хоҡуҡи факультетының тарих бүлегендә уҡый. 1966 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң университеттың тарихи-хоҡуҡи факультетында СССР тарихы кафедраһы ассистенты була. Юғары уҡыу йортоноң был бүлегендә (үҙ тарихында бер нисә тапҡыр исемен үҙгәртә) 2017 йылға тиклем эшләй.
Е. А. Лыкованың ғилми етәксеһе булып Алыҫ Көнсығыштың ҙур тикшеренеүсеһе профессор Г. С. Куцый тора. Уның инициативаһы менән Лыкова 1920 йылдарҙағы Алыҫ Көнсығыш крәҫтиәндәрен өйрәнә. 1981 йылда Г. С. Куцый етәкселеге аҫтында ул «Земельная политика Советского государства на Дальнем Востоке (октябрь 1917—1929 гг.)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
1986 йылдың 25 июнендә Е. А. Лыковаға доцент исеме бирелә.
Диссертацияны яҡлағандан һуң колхозға тиклемге Алыҫ Көнсығыш крәҫтиәндәре темаһы менән шөғөлләнеүен дауам итә. Күп йылдар Рәсәй фәндәр академияһы Алыҫ Көнсығыш бүлегенең Алыҫ Көсығыш халыҡтарының Тарих, археология һәм этнография институты менән емешле хеҙмәттәшлек итә. «Крестьянство Дальнего Востока СССР XIX—XX вв.» коллектив монографияһы авторҙарының береһе. 1997 йылда Приморье крайы энциклопедик белешмәһенең авторҙарының береһе була. 2004 йылда Е. А. Лыкованың һәм ИИАЭ хеҙмәткәре Л. И. Проскурина менән берлектә «Деревня российского Дальнего Востока в 20-30-е годы ХХ века. Коллективизация и её последствия» монографияһы сыға.
1999 йылда АКДУ тарихы факультетының Ватан тарихы кафедраһы профессоры вазифаһын ала. Был вазифаны 2010 йылға тиклем һаҡлап ҡала.
Е. А. Лыкова «История Дальнего Востока России» юғары уҡыу йорто дәреслегенең авторҙар коллективын етәкләй, дәреслек 2013 йылда Алыҫ Көнсығыш федераль университет нәшриәтендә баҫылып сыға
Әлеге ваҡытта Елена Арсентьевна — Алыҫ Көнсығыш федераль университеты сәнғәттәр һәм гуманитар фәндәр мәктәбенең Археология һәм тарих департаменты профессоры. Фәнни эшмәкәрлек менән йәнәш әүҙем уҡытыу эше менән шөғөлләнә. Түбәндәге курстар һәм махсус курстар алып бара:
Бер нисә тапҡыр төбәк, федераль һәм сит ил киң мәғлүмәт сараларында эксперт сифатында сығыш яһай. Атап әйткәндә, 1993—1994 йылдарҙа Транссебер тимер юлы магистраленең төҙөлөү тарихы һәм Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта капитализмдың үҫеше үҙенсәлектәре буйынса инглиз телекомпанияһына консультациялар бирә, Иркутскта Транссеберҙең документаль фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша. 1995 йылда Алыҫ Көнсығышта корея халҡының проблемалары буйынса корея телекомпанияһына консультация бирә. 2015 йылдың сентябрендә «Эхо Москвы» радиостанцияһына XX быуат башында Алыҫ Көнсығыштың геосәйәси роле тураһында ярты сәғәтлек интевью бирә.