cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дуев Вениамин Николаевич
Биографияһы
1955 йылда Урал дәүләт политехник институтын тамамлағандан һуң, Дуев Первуральскиҙағы Новотрубный заводында эшләй башлай. Бында ул 1-се оҫтахана участкаһы мастеры ярҙамсыһы, һуңынан мастер, участка начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1958 йылдан Дуев 7-се цехта термаль бүлек начальнигы, производство цехы начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1968 йылда Вениамин Дуев заводтың хеҙмәт һәм производство менән идара итеү ғилми ойошмаһы бүлеген етәкләй.
1974 йылда 6-сы торбалар етештереү цехы етәксеһе итеп тәғәйенләнә, ә 1977 йылда яңы төҙөлгән 9-сы оҫтахана етәксеһе була. 1978 йылдан 1987 йылға тиклем завод директорының коммерция һәм финанс эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1987 йылда Первуральск Новотрубный заводының генераль директоры була. Был вазифала Дуев компьютер ярҙамында торбаларҙы прокатлау һәм торба һыҙмаларын етештереүҙең автоматлаштырылған идара итеү системаһын булдырыу менән етәкселек итә. Завод тулыһынса хужалыҡ иҫәбенә һәм үҙ-үҙеңде финанслауға күсеүҙе тормошҡа ашыра. Эш хаҡы системаһын реформалай, 4-се оҫтаханала реконструкция үткәрә.
Ул етәкселек иткән осорҙа экспортҡа сит ил стандарттары буйынса торбалар етештереү һиҙелерлек арта. Итальян компанияһы менән берлектә сифатлы торбалар етештереү, шулай уҡ бер нисә социаль һәм мәҙәни объекттар төҙөү өсөн торба һәм электр иретеп йәбештеүҙәр цехы төҙөлә.
1990 йылда РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. Рәсәй парламентында «Сәнәғәт союзы» фракцияһы ағзаһы була.
1996 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас та, Вениамин Дуев ҡырҡ йылдан ашыу эшләгән предприятиенан китмәй, унда заводтың стратегик менеджменты һәм үҫеше буйынса кәңәшсе-консультант булып хеҙмәттә ҡала.
Никстар
Никстар (Nixen) — урта һәм төньяҡ европа фольклорында һыу эйәләре йәки рухтары.
Этимологияһы
Был һүҙҙәр, барлыҡҡа килеүенә ҡарап, праһинд-европа теленән («йыуыу» тигәнде аңлатыусы) *neigw дөйөм герман телендәге *nikwus йәки *nikwis(i) төшөнсәләренә барып тоташа. Был санскритта nḗnēkti («йыуыу»), шулай уҡ грек телендә νίζω (nízō) һәм νίπτω (níptō), һәм ирланд телендә nigther тигәнгә бәйле.
Neck формаһы инглиз һәм швед телдәрендә (neck һәм näck) барлыҡҡа килә. Швед формаһы боронғо исланд телендәге nykr, һәм nykk (норвег нюнорск) мәғәнәләренә тап килгән боронғо швед neker һүҙенән килеп сыҡҡан. Фин телендә был һүҙ näkki төрөн ҡабул иткән. Боронғо дат формаһы nikke дат һәм норвег nøk(ke) һүҙенә (норвег «китап телмәре» — букмол) әйләнгән. Исланд һүҙе nykur ҙа шулай уҡ гиппопотамды билдәләгәндә ҡулланыла.
Боронғо nihhus үргенемец формаһы «крокодил» тигәнде лә аңлата ине, ә боронғо инглиз һүҙе nicor «һыуҙағы имәнес зат» тигәнде лә, "гиппопотам"ды ла аңлата ала.
Төрлө илдәрҙәге тасуирламалар
Никстар хаҡындағы иң тәүге дәлилдәр — Гомерҙың «Одиссея» эпосындағы сиреналар. Унда Одиссей сиренаның емергес йыры хәүефенә юл ҡуймаҫҡа маташҡан.
Норвегия
Норвегияла нёкки (Nøkken) иблистәр менән бәйлпе ҡурҡыныс һәм яуыз заттар тип һынландырыла. Донъяны ендәр менән бәйле ҡурҡыныс, яуыз йән эйәләре итеп һүрәтләйҙәр. Улар һәр ваҡыт һыу янында тора, һәм кешеләрҙе, хайуандарҙы һыуға йәлеп итергә тырыша. Улар бигерәк тә һыуға сумдырылмаған (не крещенные) сабыйҙар һәм йөклө ҡатындар өсөн хәүефле булған. Улар шулай уҡ яңғыҙ йәшәгән һәм күккә эләгә алмауҙарына зарланған күңелһеҙ кешеләр тип һүрәтләнә.
Нёкки ҡорбандарын әсир итер өсөн матур йыр һәм музыка ҡулланған. Нёккиҙар — оҫта скрипкасы. Мәҫәлән, ҡотҡарыу һәм бәхетлелек вәғәҙәһенә, ҡорбанға йә башҡа нимәгә алмашҡа уларҙың скрипкала уйнарға өйрәтеүе тураһында хикәйәлүҙәр ҙә бар.
Швеция
Нёккиҙарҙы (Näcken) йыш ҡына швед телендәге strömkarlen тигән ҡурҡыныс заттарға оҡшатылған. Улар — ҡорбандары төнө буйына шарлауыҡ янында ултырыуға дусар ителгән ер аҫты музыканттары.
Германия
Германия фольклорында Никстар кешеләрҙе һыуға йәлеп итергә маташҡан диңгеҙ ҡыҙҙары булып һүрәтләнә. Улар ни яғы менәндер кельт Мелюзинаһына һәм грек сиреналарына оҡшаш. Ир-никстар («wassermann» — «һыу эйәһе») төрлө формала була алған: һыу инәләре, улар балыҡ, йылан, хатта кеше була алған. Никс ҡатын-ҡыҙҙар — балыҡ ҡойроҡло һылыуҡайҙар. Кеше формаһында булғанда, уларҙың күлдәк итәктәре еүеш булыуы мөмкин. Никстар ҡайһы бер тарихтарҙа зыянлы, ә башҡаларында зыянһыҙ һәм күңелсәк итеп һүрәтләнә.
XIX быуатта йәшәгән Якоб Гримм музыка, йыр һәм бейеү яратҡан никстарҙы һыу рухтарына индерә һәм: «Сиреналар һымаҡ, никстар үҙҙәренең йыры менән йәштәрҙе йәлеп итә, ә һуңынан уларҙы һыу төбөнә һөйрәй», — тип әйткән. Гримм буйынса улар кеше була ала, әммә уларҙың тышҡы ҡиәфәтендә хайуандарға хас үҙенсәлектәре бар.
Рихард Вагнерҙың ҡул арты еңел булғанлыҡтанмы, никстар Рейн ҡыҙҙары булараҡ та билдәле булды.
Германия фольклорының иң билдәле никстарының береһе булып Лорелея тора. Легендаға ярашлы, ул Рейн йылғаһы буйындағы ҡаяларҙың береһендә (хәҙер ҡая уның исемен йөрөтә) ултыра һәм үҙенең йыры менән балыҡсыларҙы, кәмәселәрҙе ҡаяларға ылыҡтыра.
Дания
Нёкки (дат. Nøkken) — Дания фольклорында үҙҙәренең уйыны менән кешеләрҙе йәлеп иткән инештәрҙә, йылғаларҙа һәм күлдәрҙә йәшәүсе тәбиғи булмаған йән эйәләре. Нёкки дүрт аяҡлы булыуы ла мөмкин.
Швейцария
Швейцарияла Цуг күле (Цуг кантоны) буйында йәшәгән никстар тураһында легенда (миф) бар.
Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры
thumb|left| «Лавина» спектакленән күренеш Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры — Өфө ҡалаһындағы театр. 1989 йылда Йәш тамашасы театры булараҡ асыла, 1995 йылда Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарарына ярашлы Милли йәштәр театры тип исемләнә.
1999 йылда камера сәхнәһе барлыҡҡа килә — был режиссерҙарға тәжрибә үткәрергә, яңы алымдар үҙләштерергә мөмкинлек бирә. Йәш коллектив «Камера сәхнәһендә классика»" проектын тормошҡа ашыра башлай.
2002 йылда театр үҙенең XIII миҙгелен яңы бинала башлай.
2006 йылдың ғинуарында Йәштәр театрына Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим исеме бирелә. Әҙиптең тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы театр уның әҫәрҙәре буйынса аудиокитаптар әҙерләне. Проект 2017 йылда БР башлығы грантына башҡарылды.
Театр асылғандан алып бында күренекле сәхнә оҫтаалары эшләй: Олег Ханов, Роза Кәримова, Әхтәм Абушахманов, Сәүиә Сираева һәм башҡалар.
Тәүге көндәренән үк театр ике телле булараҡ эш алып бара: ике (башҡорт һәм рус) труппаның да үҙ репертуары бар, ике телле тамашалар ҙа ҡуйыла, миҫал өсөн, Мостай Кәрим дең «Яуҙы еңгән мөхәббәт», шағир-яугирҙарҙың әҫәрҙәре буйынса «Вспомним всех поименно» музыкаль-әҙәби композиция, А.Камюның «Калигула» трагедияһы, Зәйнәб Биишеваның «Кәмһетелгәндәр» романы һ.б
Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында балалар ҙа шөғөлләнә: Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Гөлшат Ғайсина етәкселегендә Балалар мюзиклы студияһы һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Людмила Воротникова етәкселегендә «Апельсин» балалар театр студияһы эшләй.
Театр артистары телевидение һәм кино сәнғәте менән дә тығыҙ бәйләнештә.
Театр ижади багажын сит ил, урыҫ, башҡорт классик әҫәрҙәре менән туплай. Театр бик күп фестивалдәрҙә ҡатнаша.
Художество етәксеһе-Ш.Бабич ис. Дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Мөсәлим Күлбаев;
Башҡорт труппаһының баш режиссеры- Ш.Бабич ис. Дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты Рөстәм Хәкимов.
Нанк-Я
Нанк-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бахтизин Наил Таһир улы
Бахтизин Наил Таһир улы (1944) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1978—1981).
Бахтизин Наил Таһир улы 1944 йылдың 4 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1969 йылда Ленинград тимер юлдары транспорты инженерҙары институтын тамамлай, һөнәре буйынса инженер-электромеханик. Иҡтисад фәндәре кандидаты.
1978—1981 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
1982—1989 йылдарҙа — Куйбышев тимер юлдары Башҡортостан бүлексәһендә: бүлек начальнигы, баш инженер; в 1989—1991 йылдарҙа — заместитель туризм буйынса өлкә советы рәйесе; 1991 йылдан — Тимер юлдары Башҡортостан бүлексәһе баш инженерының урынбаҫары. Республиканың нефть эшкәртеү предприятиеларынан нефть продукттарын сығарыу проблемалары буйынса тикшеренеүҙәр үткәрҙе, һөҙөмтәләре тимер юлдарҙың Башҡортостан бүлексәһе предприятиеларында индерелгән һәм тимер юлы транспорты эшендә юғары нәтижәһен күрһәтте. 35 баҫма авторы.
Лондушка (Тарнога ҡушылдығы)
Лондушка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарнога йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Троицкий (Ауырғазы районы)
Яңы Троицкий (Новотроицкое) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453484, ОКАТО коды — 80205849006.
Тарихы
1911 йылда Терәпә ауылынан сыуаш крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалына. 1930 йылға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙенең Бишҡайын, Меркет-Мең һәм Яңы Ҡанаш улусына инә. Район картаһынан XX быуаттың 90-сы йылдарында юҡҡа сыға.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (100 %).
Елкәлек (сәсҡап)
Елкәлек — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының толомдарҙы йәшереү өсөн ҡулланылған, арҡаға кейелә торған монаяты. Уны сәсҡап тип тә атайҙар. Уны оҙон тар туҡыманан иң өҫкә сытра ҡуйып, ике буй тәңкә баҫып, түбәнге осона сулпы тағып ҡуялар.
Әҙәбиәттә
Әсҡәпъямал нурың арта сәсҡап менән, Ынйы теҙгән кесерәк кенә ҡалпаҡ менән Шәйехзада Бабич
Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе
Баймаҡ ҡалаһының 2-се һанлы мәктәбе (рус. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа № 2 г. Баймака муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы Баймаҡ ҡалаһының 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Тарихы
Баймаҡ ҡалаһының 2-се һанлы мәктәбенә 1939 йылда нигеҙ һалына. Төрлө йылдарҙа мәктәпте өс меңдән ашыу сығарылыш уҡыусыһы тамамлай.
1959 йылдан 2017 йылға тиклем мәктәпте 175 сығарылыш уҡыусыһы миҙал менән тамамлай.
Әлеге ваҡытта 986 уҡыусы уҡый: 1—4 кластарҙа — 420, 5—9 — 521, 10—11 — 45 уҡыусы.
Мәктәптең эмблемаһы (ояла ҡауҙы), флагы, девизы («Һаулыҡ, үҫеш, интеллект») һәм «Йәмғиәттең яңы кешеләре» исемле баҫмаһы бар.
2016 йылда Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының «Инклюзив мәктәптә уҡыусылар араһында социаль уңыштар формалашыуы» инновацион платформаһы ойошторола.
Кижинг-Соим
Кижинг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лахсын йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нядэйседа-Яха (Хэбидя-Яха ҡушылдығы)
Нядэйседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хэбидя-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры
Театр тарихы
ХХ быуаттың 90-сы йылдарында күп кенә Рәсәй ҡалаларында театрҙар һәм башҡа мәҙәниәт учреждениелары ябылған осорҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында яңы мәҙәниәт усағы — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры барлыҡҡа килә. «Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияһын» ҡабул итеү республиканың мәҙәниәт һәм театр сәнғәте үҫешендә яңы һулыш өсөн ҙур мөмкинлектәр аса һәм уның тәүге ҡарлуғасы булып Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт драма театрын асыу тора.
Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры үҙ тарихында бер нисә тапҡыр үҙгәрештәр кисерә, бер структуранан икенсеһенә күсерелә, әммә исеме үҙгәрһә лә, театрҙың үҙ йөҙө, үҙ булмышы үҙгәрешһеҙ ҡала.
1990 йылдың 1 декабрендә «САММИ» театр-мәҙәни берекмәһе базаһында Башҡорт театр-студияһы булдырыла. Уны асыуҙа ул ваҡыттағы республика мәҙәниәт министры Салауат Әминев һәм Спартак Әхмәтов, Марат Рәжәпов йөҙөндә Стәрлетамаҡ ҡалаһы етәкселеге ҙур роль уйнайҙар. Ҡалала башҡорт театрын булдырыу идеяһы менән Стәрлетамаҡ урыҫ театрының ул ваҡыттағы директоры Анатолий Полянкин (хәҙер А. Райкин исемендәге «Сатирикон» Рәсәй дәүләт театры директоры) һәм шулай уҡ режиссёр, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Гөлдәр Ильясова һәм БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Илшат Йомағолов сығалар. Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Кабинетының ҡарарына ярашлы «САММИ» Дәүләт театраль берекмәһе 2002 йылдың 1 июленән дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры итеп үҙгәртелә. Театр директоры итеп Солтанғолов Венер Мостафа улы тәғәйенләнә.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 19 июнендәге 755-р-һанлы ҡарарына ярашлы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт бюджет учреждениеһы булараҡ Стәрлетамаҡ дәүләт театраль-концерт берекмәһе ойошторола. Әлеге берләшмәгә Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры һәм Стәрлетамаҡ филармонияһы структуралары берләштерелә (ГБУКИ РБ СГТКО). Берләшмә директоры итеп Ишмуллин Ринат Исҡужа улы тәғәйенләнә.
Башҡорт театрының рәсми рәүештә асылыу датаһы — 1991 йылдың 7 апреле. Был көндө Дулат Исәбәковтың пьесаһы буйынса «Көтөр кешем бар минең» («Вариҫтар») исемле спектакль премьераһы үткәрелә.
Театр репертуары
Театр репертуары дүрт кардиналь йүнәлештә ойошторола — милли классика, сит ил, урыҫ һәм заманса пьеса.
Тәүге спектаклдәр
Ҡуйыусы рәссам — А. Л.‑Х.Гиляжев, М. С. Шнейдерман; костюмдар буйынса рәссам — С. Г. Аслаева; музыканттар — И. В. Лебедев, Р. М.Хәсәнов, И. М.Хәлилов; хореографтар — Х. А. Ишбирҙин, А. А. Туғанова, И. Н. Филиппова йәлеп ителә.
'''1990-сы йылдар (аҙағы)
2000 — 2010-сы йылдар
Ҡуйыусы рәссам — А. Л.-Х. Гиляжев, Т. Г. Еникеев, А. В. Нестеров, Л. Ф. Сөләймәнова, Д. П. Хильченко; музыка — Н. А. Даутов, У. М.Иҙелбаев, Р. Р.Сәғитов, С. Л.Сәсәснбаев; хореография — В. В. Астахова, Гөлдәр һәм Рафаил Ишмаковтар, Э. М. Даутова һәм башҡалар.
2010 йылдан
Ҡуйыусы рәссамдар — Ҡ. Чораев, Л. Сөләймәнова, Г. Скоморохов (Мәскәү), Э. Әсәҙуллина; костюмдар буйынса рәссам — Н. Юганова, С. Г. Аслаева, В. Хайзрахманова; музыкаль биҙәлеш — С. Сәсәнбаев, У. Иҙелбаев, И. Яхин, В. Ғафаров; хореография — С. Асҡарова, И. Филиппова, А. Дорн, Д. Амангилдина.
Актёрҙар составы
Бөгөнгө көндә театр үҙенең профессиональ актёрҙар составы менән дан тота. Бында республикала киң билдәлелек яулаған сәхнә оҫталары ижад итә — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары — Рафиға һәм Рауил Галидар, Ниса Бәкерова, Физалиә Рәхимова, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары — Илһам Рәхимов, Зөлфиә Хәлилова, Фәим Әхмәтйәнов, Ләйсән Каримова, Илфир Баймырҙин. Ижади традицияларҙы талантлы драма артистары дауам итә — Резеда Әмәкәсова, Рафиҡ Хәсәнов, Айгөл Зөбәйҙуллина, Гөлнара Йәрмеева, Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина, Илгиз Әҡимбәтов, Таһир Фәтҡуллин, Зиләрә Юлтаева, Марат Зөбәйеров, Гөлъемеш Ибраһимова, Әлиә Зарипова, Рәсил Сынбулатов, Ҡәҙриә Акбаева һәм башҡалар. Театр сәнғәтен һөйөүселәрен йәлеп итеү маҡсатында театр Башҡорт республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт институты менән тығыҙ бәйләнештәр булдырған. Театр сәхнә тормошона үҙ ғүмерен бағышлаған, тамашасы һөйөүен яулаған талантлы актёрҙарҙы иҫтән сығармай, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Филарит Бәкеров, Хәмит Яруллин, Әсғәт Йәнбәков, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары Рәмзиә Ҡоҙашева, Илдар Сафин Һәм Азамат Хәлиловтарға арналған Хәтер кисәләрен даими үткәреп тора.
Милли театры үҫеше өсөн актёр һәм драматург Илшат Йомағоловтың өлөшө баһалап бөткөһөҙ. Төрлө йылдарҙа театрҙа уның пьесалары буйынса спектаклдәр ҡуйылды («Буш сәңгелдәк», «Һине юғалтҡым килмәй» «Һөйәрҙәргә ҡапҡан» һәм башҡалар).
Театрҙың ҡаҙаныштары. Фестивалдәр, конкурстар
Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт театрына 2016 йылда 25 йыл тулды. Ошо арауыҡта театр Башҡортостан Республикаһының танылған профессиональ театрҙарының береһе булып китә. Үҙенең уникаллеге арҡаһында театр тамашасылар һөйөүен яуланы, республиканың театр һөйөүселәре яғынан ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы.
Театр — күп кенә республика һәм халыҡ-ара конкурстары һәм фестивалдәре лауреаты.
Театр ижады менән Санкт-Петербург, Силәбе, Екатеринбург, Ҡазан, Яр Саллы, Златоуст, Мейәс, Ырымбур, Орск тамашасылары яҡшы таныш. Ижади труппалар Франция, Япония, Бельгия,Төркиә һәм башҡа яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә гастролдә булды.
Театр киностудияһы
«Күңелле йәшәйбеҙ» телевизион проекты авторы — кинорежиссёр Руслан Юлтаев. Актёрҙар Башҡортостан халҡына «Күңелле йәшәйбеҙ» юмористик тележурналы аша киң аудиторияға билдәле. Аҙна һайын БСТ каналынан күрһәтелгән юмористик тележурналдан тыш, театр актёрҙары халыҡҡа театр киностудияһында төшөрөлгән нәфис фильмдарҙағы тормошсан ролдәре аша таныш: «Бәхет ҡошо», «Сируси», «Күршеләр» күп сериялы фильмдар, Бөйөк Еңеүгә арналған ҡыҫҡа метражлы фильмдар — «Өс хат» һәм «Внеклассный урок». «Өс хат» фильмын «Башҡортостан» киностудияһы Стәрлетамаҡ дәүләт театраль-концерт берләшмәһе ярҙамында ижад итте. Шулай уҡ театр актёрҙары «Башҡортостан» киностудияһы төшөргән фильмдарҙа әүҙем ҡатнаша («Ике күрше», «Беренсе республика» һәм башҡалар).
Фестивалдәрҙә, конкурстарҙа ҡатнышыу
''«Өс хат» күп кенә халыҡ-ара кинофестивалдәре лауреаты: ''
«Внеклассный урок» фильмы халыҡ-ара кинофестивалдәре лауреаты
Александр майҙаны (Өфө)
Александр (Профсоюз) майҙаны ҡаланың  Ленин районында Мостай Кәрим урамы менән Карл Маркс урамы араһында урынлашҡан.
Воза
Воза — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ида йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Ҡурай
''Был мәҡәлә башҡорт ҡурайы тураhында. Төрлө сығанаҡтарҙа һәм төрлө сәбәптәр менән «ҡурай» исеме менән аталған һыбыҙғы, һыҙғыртҡыс хаҡында айырым мәҡәлә бар: Һыбыҙғы.''
Александр майҙаны (Өфө)
Тарихы
Александр майҙаны Өфөлә тарихи  майҙандарҙың береһе булып тора. 1819 йылда ул архитектор В.Гесте тарафынан  классицизм стилендәге биналар ансамбле төрө һымаҡ проектлана. Александр майҙаны һәм унда урынлашҡан Александр сиркәүе Өфөнөң төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Приют майҙаны һәм Раштыуа- Богородский сиркәүенән айырмалы рәүештә архитектура  доминантаһы булырға тейеш була.
Ҡурай
Ҡурай — башҡорт халҡының милли музыкаль уйын ҡоралы. Башҡортостан Республикаһының ил кимәлендә рәсми теркәлгән территориаль бренды.
Воза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Александр майҙаны (Өфө)
Тарихы
Александр сиркәүе тәбиғи  убала төҙөлә, әммә ҡаланың даими булмаған төҙөлөштәре арҡаһында майҙан башҡа майҙандарға ҡарата ассиметрик урынлаша, ә Александр урамы (хәҙер Карл Маркс урамы) майҙанды ярым түңәрәк урап үтә.
Воза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡурай
Ҡурай эшләү тәртибе
Элекке заманда ҡурайҙы ҡиммәтле металлдарҙан ҡойоп яһау ысулы ла ҡулланғандар. Көмөш һәм еҙ ҡурайҙар менән уйнау бик дәрәжәле һаналған. 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт ғәскәрҙәре етәксеһе Ҡаһым түрә Парижға көмөш ҡурай тартып барып кереүе тураһында хәтирәләр бар.
Александр майҙаны (Өфө)
Тарихы
1840 йылда майҙан эргәһендә ғибаҙәтхана һәм  Өфө сик батальонының ике ҡатлы ике корпусы төҙөлөп бөтә. Шул ваҡытта уҡ майҙан Казарма майҙаны тигән исем ала. Унда халыҡ алдында енәйәтселәргә үлем язаһы үткәргәндәр.
Ҡурай
Ҡурай эшләү тәртибе
XX быуат аҙағынан шпон ҡулланып ағас ҡурай эшләү киң үҫеш ала. Был төр ҡурайҙарҙы эшләү ысулын оҫта Вәкил Шөғәйепов уйлап тапҡан һәм ҡулланыуға индергән. Йоҡа шпонды эҫе һыуҙа еүешләйҙәр, унан һуң елем һөртөп, кәрәкле йыуанлыҡтағы ҡалыпҡа төрәләр. Заманса ҡурайҙар 570—810 мм оҙонлоҡта эшләнә һәм төрлө тауыш өндәренә көйләнә. Иң түбән тауышлы оҙон ҡурай кесе октаваның Соль (g) тауышына, иң юғары һәм ҡыҫҡа ҡурай көпшәһе беренсе октаваның До (С) өнөнә көйләнә. Ҡалғандары ярымтауыш буйынса «Соль»-дән алып «До»-ға тиклем араны тултыра: Ля бемоль (Аs), Ля (A), Си бемоль (B), Си (H).
Александр майҙаны (Өфө)
Тарихы
Әлеге ваҡытта майҙандың ҡиәфәте  тулыһынса үҙгәрҙе. Иҫке биналарҙан тик казармалар тороп ҡалды, Александр сиркәүе һүтелде, майҙан эргәһендә яңы биналар төҙөлдө, шул иҫәптән иҫтәлекле урын — Профсоюз Йорто. Профсоз Йорто буйынса урам Профсоюз майҙаны тип атала.
Ҡурай
Ҡурай эшләү тәртибе
Башҡорт милли көйҙәре пентатоник үлсәмдәге көйҙәр булып тора, һәм ҡурайҙа бөтә нескәлектәре менән биреп була. Диатоник өн теҙмәһе өсөн иһә ҡурайҙарҙы төрлө тоналлектә эшләйҙәр, йәғни ундай көйҙәрҙе башҡарғанда бер нисә ҡурайҙы алмаштырып уйнарға тура килә. 90-сы йылдарҙа ҡурайсы Ишморат Илбәков бөтә тондарҙы ла үҙе уйлап сығарған алымдар менән бер ҡурай эсенә һыйҙырыуға өлгәшә һәм «ишҡурай» тип атай. Мәгәр ҡурай белгестәре эшләү технологияһы, уйнау ысулы тап уныҡы кеүек булған ҡурайҙарҙы ғына ҡурай тип һанай. Шуға күрә классик ҡурайға нигеҙләнеп Ишморат Илбәков уйлап сығарған хроматик ҡурайҙы ҡурай тип танымау бар. Ул үҙенең уйын ҡоралын «ишҡурай» тип патент ала
Александр майҙаны (Өфө)
Тарихы
Әлеге ваҡытта майҙанда сквер эшләнгән, уның менән йәнәшә  юғары комфортлы күп ҡатлы торлаҡ биналары төҙөлгән.
Ҡурай
Ҡурай тартыу
Уйнағанда ҡурайҙың баш яғын өҫкө тештәр уртаһына, уң йәки һул яҡҡа терәп, ирендәр менән ҡымтыйҙар. Ауыҙҙың ярылары һәм аңҡау тауыш бәүелткесе итеп ҡулланыла. Ҡурайҙа оҫта уйнаусылар күкрәктән сыҡҡан тын менән көпшәгә өрөп моң сығара. Ауыҙ эсендәге тын менән ҡурай уйнау, өйрәнә башлаған осорҙа ғына хата һаналмай. Ҡурай моңо нигеҙендә төп өндән кварта аралығында ике мажор пентоника бәйләнеше ята. Ҡурай тауышы киңлеге өс октаваға яҡын, яңғырашы нәфис һәм эпик яҡтан күтәренке, тембры йомшаҡ. Ҡурайҙа бейеү көйҙәре, марштар, тәбиғәт тауыштарын тасуирлаған көйҙәр, хатта донъя күләмендәге классик әҫәрҙәр ҙә уйнала. Шулай уҡ йыр оҙатыусы ҡорал булараҡ та ҡулланыла. Ҡурай моңон яҙмаларҙа тыңлау менән ысын уйнауҙы тыңлау араһында бик ҙур айырма бар. Шул сәбәпле, ҡурайҙың илаһи моңон мотлаҡ «тере» килеш тыңларға кәрәк.
Ҡурайҙың бөгөнгөһө
XX быуатта ҡурай менән ҡыҙыҡһыныу бер ни тиклем һүнеп, унда уйнарға өйрәнеү бик ныҡ кәмей. Һуңғараҡ ҡурайға ҡараш яҡшы яҡҡа үҙгәрә. Бик күп ҡурайсылар төркөмө ойошторола. Йыл һайын республика күләмендә ҙур күләмле ҡурайсылар бәйгеһе үткәрелә. Был бәйге күренекле башҡорт ҡурайсыһы Йомабай Иҫәнбаев исемен йөрөтә. Ҡурайсылар берләшмәһе төҙөлгән, уның беренсе президенты Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, билдәле ҡурайсы Азат Айытҡолов.
Ноябрьск (аэропорт)
Ноябрьск (IATA: NOJ, ICAO: USRO)— аэропорт,Рәсәйҙең Ямал-Ненец автономиялы округының шул уҡ исемдәге ҡалаһының аэропорты. Аэропорт ҡаланың үҙәк өлөшөнән 9 м көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан, яҡынса 20 гектар майҙанды биләй. Аэропортта бер осоу-ултырыу һыҙаты һәм вертодром бар. Эксплуатант — милексеһе акционерҙар йәмғиәте һәм «Сорғот аэропорты».
Ҡабул ителгән һауа суднолары
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-74, Ил-76, Ту-134, Ту-154, Шул-204/214, Як-40, Як-42, A320 Airbus, ATR-42, ATR-72, Boeing 737—400/500/800, Bombardier CRJ100, Bombardier CRJ200, 900 Dassault Falcon, 120 Embraer EMB, IV Gulfstream, Sukhoi Superjet 100, бөтә төр вертолеттар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Бух (Эльба)
Бух (Эльба) (Buch (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 397 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Лохта
Лохта — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Лохта
Напар-Я
Напар-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Налима-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һольштейнлы Мехтһильда
Һольштейнлы Мехтһильда (Mechthild von Holstein; 1220 йылда йәки 1225 йылда тыуған — 1288 йыл, Киль) — Дания короле Абелдең ҡатыны, Һольштейндарҙың Шауэнбург нәҫеле вәкиле.
Дания короле Абель вафат булғандан һуң, 1252 йылда Мехтһильда Бьяльбёла Швеция регенты Биргер Ярлға (1261 йылда) икенсе тапҡыр кейәүгә сыға. Был Биргер Ярлдың (1261) да икенсе никахы була. Биргер менән Мехтһильданың ҡыҙы, Кристина Биргерсдоттер, тыуа.
Дания нотариаль документтарының береһендә (Dipl. Dan. II, 1, Nr. 316.) Һольштейнлы Мехтһильда һәм уның ике улы — Эрик һәм Абель Абельсендар үҙҙәренең биләмәләрен һольштейн-киль графы Иоһанн Беренсегә һәм һольштейн-итцехо графы Герһард Беренсегә закладҡа һалыуҙары күренә. Былар Штапельһольм, Фрезлет, Швансен һәм Ярнвит вотчиналары була. Заклад ҡағыҙында шулай уҡ Мехтһильдаға бирнә сифатында бирелгән Рендсбург ҡәлғәһе лә телгә алына.
Мехтһильда Варнхемда, швед Вестергётланды монастырь сиркәүендә ерләнгән.
Нядэйседа-Яха (Я-Яха ҡушылдығы)
Нядэйседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Я-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кирип-Вис-Юган
Кирип-Вис-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дүшәмбикә ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
Дүшәмбикә ауыл советы — Башҡортостандың Ҡыйғы районыдағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Дүшәмбикә ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Эрвел Марий
Эшмәкәрлеге
1989 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған.
Мари мәҙәниәтен, телен, традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү, граждандарҙың мари халҡының мәҙәниәтен һаҡлауға, үҫтереүгә һәм ҡаҙаныштарына ылыҡтырыуға хоҡуҡтарын тәьмин итеүгә булышлыҡ итеү, халыҡ кәсептәрен үҫтереү эшмәкәрлектең төп йүнәлештәре булып тора.
Автономия Башҡортостан Республикаһы Фин-уғыр халыҡтары ассамблеяһын, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһын ойоштороусы һәм уның ағзаһы булып тора, «Мер Канаш» Бөтә мари Советы составына инә, ойошма етәксеһе Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт кәңәшмәһе составына инә.
Ойошма шулай уҡ Башҡортостан Республикаһындағы мари халҡының үҙидара органы булып тора һәм дәүләт власы органдарына мәҙәниәт, мәғариф, социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләләрен хәл итеүҙә булышлыҡ итә, төрлө этник берлек граждандарының телен, мәҙәниәтен, йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен ихтирам итеү, халыҡтар араһында үҙ-ара аңлашыуҙы, ышанысты һәм дуҫлыҡты нығытыу принциптарына таянып эш итә.
Мари мәҙәниәте көндәре үтә. Мишкә районында «Аҡбулат мариҙары», «Ысын мариҙар», «Көмөш шишмә», Ҡалтасы районында «Эрвий» мари фольклор һәм бейеү коллективтары эшләй. Фольклор коллективтары төрлө байрамдарҙа, конкурстарҙа һәм фестивалдәрҙә, шул иҫәптән «Евразия йөрәге» фестивалендә, ҡатнашалар.
Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында һәм Благовещен педагогия колледжында мари теле һәм әҙәбиәте буйынса педагогик кадрҙар әҙерләнә; мари мәҙәниәте классиктары ижадына арналған музейҙар эшләй.
Луденьга
Луденьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәрүишхан (төркөм)
«Дәрүишхан» — башҡорт телендә йырҙар башҡарған башҡорт рок-төркөмө. Башҡорт рогына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Тарихы
Төркөм 1989 йылда Башҡортостан Республикаһының Хайбуллы районы Маҡан ауылындағы Маҡан мәҙәниәт йортонда, лидер-гитарасы һәм композитор Альберт Ғәббәсов етәкселегендә ойошторола. Тәүҙә урыҫ телендә йырҙар башҡарған «Крик» төркөмөн ойоштора. Әммә шул уҡ 1989 йылда төркөм «Дервиш» тип атала башлай, ә 1992 йылда «Дервиш хан» тип үҙгәртелә.
Коллектив составында: аранжировкалаусы һәм тауыш режиссеры Р.Абдеев, клавиатурасы Ирек Абдуллин, вокалсы һәм гитарасы Юлай Асҡаров, гитарасы һәм музыка авторы Альберт Ғәббәсов, вокалсы һәм йыр тексы авторы Дим Ҡулахмәтов (Дим Маннанов булараҡ билдәле), бас-гитарасы Альберт Ниғмәтуллин һәм барабансы Альберт Нурисламов. Төркөмдөң лидеры Дим Маннанов була.
1992 йыл аҙағында төркөм тулыһынса Өфөгә күсә, ә бер айҙан һуң, 1992 йылдың февралендә, беренсе «Урал Моңо» конкурсында Гран-при ала. Был унда «тере тауыш» менән уйнаған берҙән-бер команда була (телевидение ҡурҡа һәм фонограмма тауышын талап итә). Артабан төркөм концерттарҙа һәм башҡорт телевидениеһында әүҙем сығыш яһай. Тап ошо осорҙа төркөмгә ҙур популярлыҡ килтергән йырҙар яҙыла. Композицияларҙы һәм йырҙарҙы башҡарыуҙың техник кимәле күтәрелә.
Төркөм 2009 йылда, Дим Маннановтың вафаты менән бәйле, йәшәүҙән туҡтай. Шуға ҡарамаҫтан, 10 йылдан һуң Бөтә донъя башҡорттар Ҡоролтайы йыйылышында сығыш яһау, ретро-концерттар һәм башҡа саралар сиктәрендә үҙ эшен тергеҙә.
Фекерҙәр
Тарих фәндәре кандидаты Азамат Бураншин билдәләүенсә, «Дәрүишхан»дың ижады, «Рух», «Ант», «Каруанһарай» рок төркөмдәре кеүек үк, 1990 йылда милли үҙаңды күтәреү тулҡынында барлыҡҡа килгән башҡорт рок музыкаһына хас вәкиле булып тора. Уның фекеренсә, «Рух» менән бер рәттән «Дәрүишхан» замандағы «легендар» тип атарға мөмкин булған ике башҡорт төркөмөнөң береһенә әүерелде.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Нядя-Яха
Нядя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Салтан-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишкүл (Силәбе өлкәһе)
Ишкүл (Ишку́ль) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге күл.
Географияһы
Ишкүл Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан, Илмән ҡурсаулығы биләмәһенә инә.
Күлдән төньяҡтараҡ Кәрәмәткүл, Сереккүл, Тәрәнкүл, Ҡарабалыҡ, шулай уҡ Арғужа һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Көнсығышта — Сәйеткүл ята. Иң яҡын тораҡ пункты — Новоандреевка ҡасабаһы (Мейәс ҡала округы составында) һәм Южный Горняк ҡасабалары.
Административ йәһәттән Мейәс ҡала округына инә.
Мейәскә тиклем алыҫлығы – 26 км, Силәбегә – 115 км, Өфөгә – 282 км.
Этимологияһы
Ишкүл башҡорт телендәге "иш" һәм "күл" һүҙҙәренән яһалған.
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: Название башкирское, в переводе означает «па́рное, соединённое озеро», где иш — «парный, соединённый», куль — «озеро». Возможно название произошло от башкирского мужского имени Ишкул, где иш — «напарник, товарищ, собрат».
Күлдең бөгөллө-бөгөллө боролоштары арҡаһында ул бер нисә булып күренә, шуға ла "ишле", йәғни, күп тигән мәғәнәгә лә эйә тип һанаусылар ҙа бар.
Тасуирламаһы
Күл һыҙатланышы оҙонса.
Ишкүл тәбәшәк тауҙар араһында ҡыҫылып ята һәм ике тапҡыр тура мөйөш яһап борола. Ҡултыҡтарға бүлгеләнгән күл бер нисә ваҡ ятҡылыҡтан торған кеүек тәьҫорат тыуҙыра һәм "ишле" кеүек күренә лә инде.
Флораһы һәм фаунаһы
Күл тирәләй ҡайын менән ҡатнаш мешәлектәр - ҡарағай урмандары өҫтөнлөк итә. Үләндәре төрлө, бай.
Күлдә туғыҙ төрлө балыҡ тереклек итә, 1948 йылдан ҡондоҙ үрсей.
Возига
Возига — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исмәғил пәйғәмбәр
Исмәғил (إسماعيل) — Исламда пәйғәмбәр, Ибраһим пәйғәмбәрҙең беренсе улы, баш балаһы. Әсәһе Мысырҙан — Һәжәр (Агарь). Тәүраттағы Измаил. Аллаһы тәғәлә уға Ғәрәбстан ярымутрауында Ибраһим динен таратыу бурысын йөкмәткән булған. Ҡөрьәндә телгә алына.
Мосолмандар Исмәғилде ғәрәп халҡының тәүатаһы тип һанай. Исламда уның роле Тәүраттағына ҡарағанда ҙурыраҡ. Ҡөрьәндә Исмәғил үәхи ебәрелгән һәм кешеләрҙе доға ҡылырға өйрәткән шәхес тип атала. Аллаһының ҡушыуы буйынса ул атаһы Ибраһим менән Әл-Хәрәм мәсете — Ҡәғбәтулланы төҙөгән.
Ҡәғбәтулла — тәүге мәсет
Ғибәҙәтхананы Ибраһим пәйғәмбәр менән уның улы, нәҫеленән данлы мосолман милләте барлыҡҡа килгән Исмәғил ғәләйһиссәләм һалған. Ҡәғбәтулла тап ошо урында Атабыҙ Әҙәм һәм Инәбеҙ Һауа тарафынан уҡ төҙөлөп, туфан ваҡытында батҡаҡҡа күмелеп ҡалғас, Аллаһы Тәғәлә яңы быуын Пәйғәмбәрҙәргә тәү мәсет мәҡамын яңынан күрһәткән, тиелә риүәйәттәрҙә. Уларға туфан ваҡытынан ҡалған ожмах ташын — Ҡара ташты — Ябраил фәрештә табышып биргән. Хажиҙар тап бына шул ташҡа ҡағылып, теләк әйтергә тырыша ла инде. Был, ҡайһы берәүҙәр уйлағанса, ташҡа табыныу, унан хикмәт көтөү түгел, ә ихластан Аллаһыға, унан ингән дингә, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләмгә инаныуҙы белдереү ғәмәле. Әйткәндәй, хәҙер Ҡара ташты көпләп, тапҡырына ҡара бау тағып ҡуйғандар. Мосафирҙар шуға ҡағылыу менән генә мөрхәтһенә. Ҡара таш ишеге яғындағы мөйөштә Ибраһим пәйғәмбәрҙең ташта уйылып ҡалған эҙҙәре быяла ҡалпаҡ эсенә ҡуйылған — тауаф ҡылыусылар уға яҡын уҙырға тырыша.
Сафа-Мәрүә риүәйәте
Ғәрәп риүәйәттәрендә Ибраһим пәйғәмбәрҙең бик оло йәшкә тиклем балаһы булмаған тип бәйән ителә. Уға кәнизәге Һәжәр улы Исмәғилде тапҡас, ҡатыны Сара көнләшеп, уларҙы сүлгә алып барып ташлата.Хажда Сафа һәм Мәрүә ҡалҡыулыҡтары араһында сәғи ҡылыу — улар яҙмышының сағылышы.
Исмәғил затының тәү инәһе Һәжәр, ире Ибраһим килтереп ташлағас, сабыйы менән ҡыяҡ та үҫмәгән яланғас, шөҡәтһеҙ тауҙар араһында япа-яңғыҙ ҡалған, һыу эҙләп ошо аралыҡта йүгереп йөрөгән. Етенсе тапҡырына йүгереп төшкәнендә Исмәғиле эргәһендә Ябраил фәрештәне һәм балаһының уң аяғы аҫтынан шишмә урғылып сығыуын күрә. Һыу тиҙ генә эргә-тирәне баҫа башлағас, Һәжәр: «Зәм-зәм, зәм-зәм (беҙҙеңсә „сеү-сеү“ һымағыраҡ)», — тип тыя-тыя, балсыҡ менән ҡоймалап ала. Исмәғил әсәһе ағымды шулай туҡтатмаһа, һыу бар донъяны баҫыр ине, тиелә риүәйәттә. Хаж мәлендә сәғи ҡылыу — әсә сабырлығы, мөхәббәте, Аллаға инанғанлығына хөрмәт белдереүҙер. Ә ғәрәптәрҙең тәү бабалары Ибраһим һәм Исмәғил пәйғәмбәрҙәр төҙөгән Ҡәғбәтуллаға тауаф — ата рухын ололауҙыр
Ҡорбан килтереү
Риүәйәттәрҙә Ибраһим пәйғәмбәр Аллаһы тәғәләнән ялбарып бала һораған, бер бала бирһәң, һиңә ҡорбан итер инем, тип һораған тигән бәйән бар. Улы үҫмер сағында Ибраһим пәйғәмбәрҙең төшөнә шул вәғәҙәһе инә, һәм уны үтәргә ваҡыт еткәнен аңлай.
Ибраһим пәйғәмбәр үҙе биргән вәғәҙәгә ярашлы улы Исмәғилде Аллаһ ризалығы өсөн ҡорбанға килтерергә китеп барғанында Мөздәлифә үҙәненән уҙған, ти. Кеше рәүешенә ингән шайтан Ибраһимдың ҡаршыһына сыҡҡан да: — Улыңды салып енәйәт эшләйәсәкһең, һин бит төш күреп һаташҡанһың да шуға ышанып ҡына киләһең, — тип күңеленә шик һалып маташҡан. Өс тапҡыр шулай юлына сыҡҡан, әммә пәйғәмбәр уны таш менән бәреп ҡыуып ебәргән (хажда шайтанға таш ташлау йолаһы шуның сағылышы).
Иблис Исмәғилгә, атайың һине ҡорбан итеп салырға алып бара, тип бышылдай башлаған. Малай, атайым Аллаһ ризалығы өсөн быны эшләргә йыйына икән, нисә ғүмерем булһа ла бирер инем, тип яуаплаған һәм һәр юлы уны таш бәреп ҡыуған.
Былар тыңламағас, Иблис Һәжәрҙе ҡоторторға маташҡан. Изге әсә лә, Аллаһ ризалығы өсөн икән, мин нисә улым булһа ла ҡорбан ителеүенә риза булыр инем, тип шайтанды ҡыуып ебәргән. Тауға килеп еткәс, улы иҫ киткес тәҡүәлек менән ташҡа башын һалған.Әммә үткер бысаҡ ҡапыл киҫмәҫ була, ә Ибраһим пәйғәмбәр асыуланып уны ергә атып бәргәс, ҡапыл телгә килә лә, мин дә бит Аллаһыға буйһонам, ә Уның улыңды салырға миңә рөхсәте юҡ, тигән. Күктән ошо мәлдә Аллаһы Тәғәлә ергә бер һарыҡ (ҡусҡар) төшөргән. Шунан бирле хаж мәлендә, зөлхизә айының 10-сы көнөндә, Ҡорбан байрамы үткәрелеп, унда айыра тояҡлы берәй мал салалар. Ибраһим һәм улы Исмәғил тураһындағы риүәйәттәрҙә пәйғәмбәрҙәрҙең иман ныҡлығы бәйән ителә.
Башҡортостанда — Ҡорбан байрамы
Ҡорбан салыу йолаһы бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып килә. Башҡортостанда был көн байрам итеп үткәрелә (Ҡорбан байрамы)
Ғаиләһе
Атаһы — Ибраһим пәйғәмбәр, әсәһе — Мысыр сығышлы Һәжәр.
Риүәйәт ителеүенсә, Исмәғил әсәһенең вафатынан һуң жүрхүм ырыуы ҡыҙына өйләнгән. Күпмелер ваҡыттан уны айырып, шул уҡ ырыуҙан икенсе ҡатын алған. Ғәрәп генеологтары «төньяҡ ғәрәптәр» уның нәҫеле тип һанай.
Исмәғил пәйғәмбәр ҡәбере Ҡәғбәтулла янында Һижр Исмәғил тигән ерҙә урынлашҡан тип һанайҙар.
Әҙәбиәт
терминдары]] ]]
дини тәртибе һәм тәжрибәһе]]
Үрге Әбсәләм
Үрге Әбсәләм (Верхнее Абсалямово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Арый ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 103 кеше. Почта индексы — 452539, ОКАТО коды — 80223804002.
Үрге Әбсәләм ауылы
Географик урыны
Үрге Әбсәләм ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 8 кимлометрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 83 кимлометр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Үрге Әбсәләм ауылына XVIII быуаттың 2‑се яртыһында Себер даруғаһы Һарт улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Атамаһы тәүге төпләнеүсе кеше Әбсәләм Әбүталипов исеменән алынған.
1795 йылда Үрге Әбсәләмдәге 13 йортта 103 кеше йәшәгән.
1816 йылда 34 йортта 197 кеше, 1834 йылда — 56 йортта 299 кеше, в 1859 йылда — 54 хужалыҡта 390 кеше, 1870 йылда — 73 ихатала 432 кеше, 1920 йылда ике (Үрге һәм Түбәнге) Әбсәләмдә — 76 йортта 419 кеше йәшәгән. XX быуат башында был ауылдар Үрге һәм Түбәнге Әбсәләм тип аталған. 1816 йылдан билдәлеһе Әхмәт (Әбсәләм) тип аталғанында 6 ихатала 30 кеше, 1859 йылда 6 йортта 20 кеше йәшәгән. 1920 йылда Әхмәт ауылы теркәлмәгән, һәм ул Әбсәләм тип аталған.
1842 йылда Әбсәләм ауылының 313 кешеһе 92 сирек ужым, 388 сирек яҙғы ашлыҡ, шулай уҡ 8 сирек картуф сәскән. Был осорҙа Әхмәт ауылында 36 кешегә 17 сирек ужым, 66 сирек яҙғы ашлыҡ һәм 2 сирек картуф сәселгән. Әбсәләм менән Әхмәт халҡы барлыҡ ер-һыу менән бергә файҙаланған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда 73 йортта — 432 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
XX быуаттың 1920-се йылдарында Түбәнге Әбсәләм ауылы бүленеп сыҡҡандан һуң, ауыл Үрге Әбсәләм тип йөрөтөлә башлай.
Халыҡ һаны
Үрге Әбсәләмдә башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар:
Йылғалар: Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡы:
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әйле
Бөрө (ҡала)
Бөрө ҡалаһы — Башҡортостандың иң боронғо ҡалаларының береһе, Бөрө йылғаһының Ағиҙелгә ҡойған ерендә урынлашҡан. Халҡы — 41635 кеше.
Этимологияһы
Бөрө йылғаһының исеменән барлыҡҡа килгән. «Энциклопедический лексикон» (1836) хеҙмәтенә ярашлы, башҡорттар был йылғаны «Бүре һыуы» тип атағандар.
Тарихы
Ҡаланы 1663 йылда батша Алексей Михайлович әмере буйынса Өфө воеводаһы Ф. И. Сомов һалдыра башлай. Ҡала, Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, хозур тәбиғәтле был төбәктәргә күпләп килеп ултыра башлаған урыҫтарҙың яңынан-яңы ерҙәргә хужа булып, унда ауылдар, сиркәүҙәр һалдырыуына ризаһыҙ башҡорттар яндырған Архангельский ауылы урынында ҡалҡып сыға. Өфөнән 98 км төньяҡта урынлашҡан ҡәлғә-ҡала төбәктәге һыу юлдарын да, ҡоро ер юлдарын да контролдә тота.
1774 йылда Салауат Юлаев етәкселегендәге башҡорттар Бөрөнө штурм менән ала һәм, янғын сығып, ҡала бөтөнләй янып бөтә яҙа. Ике йылдан ул ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыла.
Ҡала Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙе үҙәге булды.
1774 йылда ҡалала 437 йорт, 1 897 ир заты, 1 949 ҡатын-ҡыҙ, өс сиркәү, өс училище, ҡыҙҙар гимназияһы, шәхси китапхана, бер дауахана, хатта төрмәһе лә була. 1781 йылда өйәҙ ҡалаһы статусын ала.
1897 йылғы отчетта Бөрөлә таҡта ярыу, тире иләү күн, шарап ҡыуыу заводтары, пар тирмәндәре һ. б. эшкәртеү предприятиелары булыуы әйтелә. 1882 йылда урыҫ булмаған халыҡтар өсөн йәнә бер сиркәү төҙөлә, ул батша хөкүмәтенең урыҫлаштырыу сәйәсәтен үткәреүгә әүҙем булышлыҡ итә. Хәҙер был бинала тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҡтисад
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа ҡалала еңел, урман эшкәртеү, аҙыҡ етештереү сәнәғәте тармаҡтары үҫеш алды. XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап, ул Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында нефть-газ эҙләү базаһына әйләнде.
Дёшвиц
Дёшвиц (Döschwitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 884 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 189 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы
Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы (2 май 1936 йыл) — партия һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Юғары Советының дүрт саҡырылыш һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1975), профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Ғилми эшмәкәрлеге
Радил Мөхәмәтдинов 1975 йылдың 2 июнендә «ауыл хужалығы фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Уның ул ваҡыттағы тикшеренеү өлкәһе — республиканың төньяҡ-көнсығыш төбәгендә бойҙай үҫтереү үҙенсәлектәре була.
Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының гражданлыҡ хоҡуҡтары кафедраһында эшләү дәүерендә рус телендә «Основы хозяйственного права», «Основы хозяйственного законодательства», «Основы земельного права» тигән һәм башҡа уҡыу ҡулланмалары әҙерләй, төрлө фәнни йыйынтыҡтарҙа күп һанлы фәнни һәм ғилми-уҡытыу йүнәлешендәге хеҙмәттәрен баҫтыра.