cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белобородов Иван Наумович
Биографияһы
1774 йылдың 15 июлендә Ҡаҙан тирәһендәге алышта Пугачев ғәскәре еңелеүгә дусар булғас, Белобородов ҡулға алына һәм Ҡаҙанға килтерелә, бында унан тикшереү комиссияһы етәксеһе П. С. Потемкин һорау ала. Белобородов 100 ҡамсы һуғыуына һәм үлем язаһына хөкөм ителә. Иван Белобородовты 1774 йылдың 5 сентябрендә Мәскәүҙә, Болотный майҙанында, язалайҙар.
Сәйфулла Усманов
Сәйфулла Усманов (1783—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Сәйфулла Усманов (Сәйфулла Усман улы Ямғырсин) Ырымбур губернаһы Бишауыл-Табын улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бишауыл-Уңғар ауылында йәшәгән. Старшина ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 7-се Башҡорт полкы составында Мәскәүҙә хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Бушаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урта Улюм
Урта Улюм — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хайгендорф
Хайгендорф (Heygendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 616 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 122 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6556 һәм автомобиль коды — KYF.
Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы
Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы (Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı) — Әзербайжандың үҙәк банкы. Әзербайжан Республикаһы Президентының «Әзербайжан Республикаһының Милли банкын булдырыу тураһында»ғы 1992 йыл 11 февраль указы менән ойошторолған. Әзербайжан Республикаһында 2009 йылдың 18 мартында үткәрелгән Референдумдың «Әзербайжан Республикаһы Конституцияһына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр тураһында»ғы Акты көсөнә инеүгә бәйле, Әзербайжан Республикаһы Милли банкының атамаһы Әзербайжан Республикаһы Үҙәк банкы тип үҙгәртелә.
Тарихы
Әзербайжанда үҙәк банк эшмәкәрлеге тарихы бер нисә осорҙан тора: Әзербайжан Демократик Республикаһы  осоро (1918—1920);  Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы  осоро (1920—1991); хәҙерге үҙәк банк эшмәкәрлеге осоро  (1991 йылда Әзербайжанда бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң).
Ниагара шарлауығы
right|thumb|300px| Ниагарала өс шарлауыҡтың береһе «Даға» шарлауығы thumb|300px|right|Ниагары шарлауығы алдында ял итеү теплоходы, Канада яғынан күренеш thumb|300px|right|Америка шарлауығы һәм «Фата» (уңда) шарлауығы, Канада ярынан күренеш Ниага́ра шарлауығы (Niagara Falls) — Ниагара йылғаһында Американың Нью-Йорк штатын Канаданың Онтарио провинцияһынан айырып торған шарлауыҡтар комплексы. Ниагара шарлауыҡтары тип өс шарлауыҡты атайҙар—"Даға" шарлауығы (Horseshoe Falls), Канада шарлауығы (Canadian Falls) тип тә әйтеләр, Америка шарлауығы (American Falls) һәм «Фата́» шарлауығы (Bridal Veil Falls). Шарлауыҡтарҙың бейеклеге бик ҙур булмаһа ла, улар киң, һыу миҡдары буйынса Төньяҡ Америкала иң ҙуры.
Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы
Тарихы
1918 йылдың 28 майында Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Әзербайжан Демократик Республикаһы ойошторола. Тәүҙә бойондороҡһоҙ республикала Рәсәй  һумдары, шулай уҡ, Баҡы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары буйынса әйләнешкә сығарылған «Баҡы бондары» менән бергә, 1918 йылдың ғинуарынан Кавказ аръяғы бондары ла киң ҡулланыла. Шул уҡ осорҙа Рәсәй Дәүләт банкының Баҡы бүлексәһе лә эшмәкәрлеген дауам итә. 1919 йылдың 7 мартында Әзербайжан Республикаһы хөкүмәте Әзербайжан дәүләт банкын (үҙәк банкын) ойоштороу тураһында ҡарар сығара. Шул уҡ йылдың 16 сентябрендә Әзербайжан Республикаһы парламенты тарафынан Әзербайжан дәүләт банкы Уставы ҡабул ителә. 1919 йылдың 30 сентябрендә тантаналы шарттарҙа банк асыла, шул көндән башлап эшмәкәрлек итә.
Ниагара шарлауығы
Был тәбиғәт ҡомартҡыһының матурлығы бөтә донъянан туристарҙы йәлип итә, һәм яҡындағы Ниагара-Фолс (Niagara Falls), Ниагара-Фолс кеүек ҡалалрҙың үҫешенә булышлыҡ итә.
Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы
Тарихы
«Банктар банкы» булараҡ, Әзербайжан дәүләт банкы илдә кредит ойошмаларының эшмәкәрлегенә конролде тормошҡа ашыра һәм аҡса эмиссияһын үткәрә.
1920 йылдың 28 апрелендә Әзербайжан Демократик Республикаһы ҡолағандан һуң, Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы Финанс комиссариатының 1920 йыл 31 май бойороғо менән Әзербайжан дәүләт банкының атамаһы  Халыҡ банкы тип үҙгәртелә. Революцион Комитеттың 1920 йыл 9 июнь ҡарары менән бөтә банктар һәм башҡа кредит ойошмалары национализациялана һәм Халыҡ банкына ҡушыла, ә банк эше тик дәүләттең монополияһы булып ҡала.
Әзербайжан Халыҡ банкының төп функцияһы ҡағыҙ аҡса эмиссияһын тормошҡа ашырыуҙан тора. Финанс комиссариаты составындағы Халыҡ банкы халыҡ хужалығын  финанслай һәм сметалар, бюджеттар эшләү менән шөғөлләнә. Банк системаһының кәрәге булмағанлыҡтан ревкомдың 1920 йыл 14 авгусы ҡарары менән банк функциялары Үҙәк бюджет идаралығына тапшырыла.
1921 йыл аҙағына, яңы иҡтисади сәйәсәт үткәреүгә бәйле, банк системаһын тергеҙеү ихтыяжы тыуа. Әзербайжан Совнаркомының 1921 йыл 16 октябрь ҡарары менән Дәүләт банкы булдырыла һәм Уставы раҫлана.
1922 йылдың 12 мартында Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһы (ЗСФСР) ойошторола һәм шул уҡ йылдың 30 декабрендә Совет Социалистик Республикалар Союзы составына инә. ЗСФСР Союз Советының 1923 йыл 10 ғинуар декреты менән  ЗСФСР  берҙәм аҡса системаһына күсә һәм Әзербайжан Дәүләт банкының ҡағыҙ аҡса эмиссияһы өлкәһендәге эшмәкәрлеге туҡтатыла. Әзербайжан Халыҡ комиссарҙары советының 1923 йыл 3 июль ҡарары менән Әзербайжан Дәүләт банкының атамаһы Әзербайжан дәүләт ауыл хужалығы банкы тип үҙгәртелә һәм ул үҙәк банк функцияларының бөтәһен дә юғалта. Тәүҙә Әзербайжан дәүләт ауыл хужалығы банкы ауыл хужалығын үҫтереүгә булышлыҡ күрһәтә, шулай уҡ аҡса һәм тауар әйләнеше мәсьәләләрен көйләй.
1923 йылда СССР Дәүләт банкын ойоштороуға бәйле Баҡыла СССР Дәүләт банкының республика контораһы асыла, 1990 йылда ул СССР Дәүләт банкының  Әзербайжан республика банкы тип үҙгәртелә, 1992 йылға тиклем эшләй.
Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәс, 1991 йылдың 25 майында «Әзербайжан Республикаһының иҡтисади бойондороҡһоҙлоғо нигеҙҙәре тураһында» конституцион Закон раҫлана, уның «Банк системаһы һәм аҡса әйләнеше» тигән 14-се статьяһында бойондороҡһоҙ банк системаһының һәм милли аҡса берәмеге әйләнешенең юридик нигеҙҙәре сағылдырыла, Милли банктың  статусы һәм вәкәләттәре билдәләнә. Әзербайжан Милли банкы кредит, аҡса әйләнеше, хисаплашыуҙар һәм валюта мөнәсәбәттәре өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен үткәреүсе, шулай уҡ тотош банк системаһы эшмәкәрлеген көйләүсе орган, резерв банк функцияларын башҡарыусы юғарғы эмиссия идаралығы  тип иғлан ителә.
Әзербайжан Республикаһы Президентының «Әзербайжан Республикаһында Милли банк булдырыу тураһында» 1992 йыл 11 февраль Указы менән СССР Дәүләт банкы, СССР Промстройбанкы һәм СССР Агропромбанкы учреждениелары нигеҙендә  Әзербайжан Республикаһы Милли банкы булдырыла. Был Указ көсөнә ингән көн (12 февраль) банк булдырылған көн итеп билдәләнә.
1992 йылда Милли банк эшмәкәрлеген көйләүсе ике закон акты ҡабул ителә: 7 августа — «Әзербайжан Республикаһының Милли банкы тураһында» Закон һәм  1 декабрҙә — Милли Мәжлестең  «Әзербайжан Республикаһы Милли банкының Уставын раҫлау тураһында» ҡарары.
1992 йылдың 15 авгусында әйләнешкә Әзербайжандың милли валютаһы — манат сығарыла. 1994 йылдың 1 ғинуарынан манат илдә берҙән-бер законлы түләү сараһы тип иғлан ителә. 1995 йылдың 12 ноябрендә бөтә халыҡ референдумы менән бойондороҡһоҙ Әзербайжан Республикаһының беренсе Коституцияһы ҡабул ителә, уның II киҫәгендәге 19-сы статьяла тик Милли банк ҡына аҡса билдәләрен әйләнешкә индереү һәм әйләнештән алыу хоҡуғына эйә орган тип таныла.
«Әзербайжан Республикаһының Милли банкы тураһында» Әзербайжан Республикаһы Законының икенсе һәм өсөнсө редакциялары 1996 йылдың 14 июлендә һәм 2004 йылдың 10 декабрендә ҡабул ителә.
Функциялары үҙгәргәс, исемен дә үҙгәртеү ихтыяжы тыуа һәм, 2009 йылдың 18 мартында үткәрелгән референдумдың «Әзербайжан Республикаһы Конституцияһына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр тураһында»ғы Акты көсөнә ингәс,  банк   «Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы» тип үҙгәртелә.
«Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы тураһында»ғы Законға 2016 йылдың 4 мартында индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы, Үҙәк банктың вәкәләттәре лә үҙгәртелә. Мәҫәлән, банк эшмәкәрлеген лицензиялау, көйләү һәм контролләү вәкәләттәре яңы ойошторолған органға тапшырыла. Шул ваҡыттан алып Үҙәк банктың вәкәләттәре аҡса-курс сәйәсәтенә, макроиҡтисади һәм финанс тотороҡлолоғон булдырыуға, банк-ара үҙәкләштерелгән һәм лицензиялау талап ителмәгән башҡа түләү системаларын көйләүгә һәм үҫтереүгә, шулай уҡ аҡса әйләнешен ойоштороу йүнәлештәренә туплана.
Маҡсаттары һәм функциялары
«Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы тураһында» Әзербайжан Республикаһы Законында билдәләнгән вәкәләттәр сиктәрендә Үҙәк банктың төп эшмәкәрлек маҡсаты булып хаҡтар тотороҡлолоғон тәьмин итеү тора. Бынан тыш, Үҙәк банк банк-ара үҙәкләштерелгән һәм лицензиялау талап ителмәгән башҡа түләү системаларын ойоштороу һәм уларҙың эшмәкәрлеген тәьмин итеү  менән шөғөлләнә. Табыш алыу Үҙәк банктың төп маҡсаты түгел.
Маҡсаттарына өлгәшеү өсөн Үҙәк банк түбәндәге функцияларҙы башҡара:
Ойоштороу ҡоролошо һәм идаралығы
Үҙәк банктың ойоштороу ҡоролошона Идара, үҙәк аппарат һәм төбәк идаралыҡтары инә. Үҙәк аппарат эске аудит бүлегенән һәм банк Идараһы билдәләгән башҡа ҡоролош берәмектәренән тора. Бөтә ҡоролош бүлектәре үҙ эшмәкәрлеген Үҙәк банк Идараһы раҫлаған Положение нигеҙендә тормошҡа ашыра.
Үҙәк банкҡа банк Идараһы идара итә.
Үҙәк банк рәйесе  — Эльман Рөстәмов.
Идара ағзалары — Алим Гүлиев, Афтандил Бабаев, Вадим Хубанов.
Әзербайжан Республикаһы Конституцияһына ярашлы, Үҙәк банк Идараһы ағзалары ил Президенты күрһәтеүе буйынса  Әзербайжан Республикаһы  Милли Мәжлесе (парламенты) тарафынан раҫлана. Үҙәк банк рәйесе һәм уның урынбаҫарҙары вазифаға Әзербайжан Республикаһы Президенты тарафынан банк Идараһы ағзалары араһынан тәғәйенләнә.
Үҙәк банк рәйесе банктың башҡарма ҡоролошона етәкселек итә һәм Идара рәйесе булып тора, Үҙәк банк исеменән сығыш яһай, банктың етәксе составы араһында вазифа бурыстарын бүлә һәм,  «Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы тураһында»ғы Законға ярашлы, Үҙәк банк эшмәкәрлегенә бәйле һәм Идара компетенцияһына инмәгән мәсьәләләрҙе хәл итә.
Ил төбәктәрендә Үҙәк банк үҙ функцияларын төбәк идаралыҡтары аша башҡара. Әле ил территорияһында, Нахчиван Автономиялы республикаһы идаралығын да индереп, алты төбәк идаралығы эшләй (Үҙәк банктың Нахчиван идаралығы, Гәнжә, Ҡуба һәм Биләсүвәр ҡалаларындағы төбәк үҙәктәре, йәнә  Евлах һәм Сумҡайыт   ҡалаларындағы резерв үҙәктәре).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хәсән (исем)
Хәсән — башҡорт һәм төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Хәсән — «яҡшы», «игелекле», «сибәр» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Хәсән Назар (15 ғинуар 1942 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2017). Журналист-публицист һәм тәржемәсе, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000), Рәми Ғарипов (2007) һәм Зәйнәб Биишева (2007) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Хәсән Мохтар (10 ноябрь 1901 йыл — 13 октябрь 1963 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
Хәсән Туфан (27 ноябрь (9 декабрь) 1900 йыл — 10 июнь 1981 йыл) — шағир. 1914—1918 йылдарҙа Өфөләге «Ғәлиә» мәҙрәсәһе шәкерте. Айырым әҫәрҙәрендә Башҡортостандың үткәненә һәм бөгөнгөһөнә дан йырлана. РСФСР Яҙыусылар союзының 1958 йылда Өфөлә үткән Ойоштороу комитеты пленумында, Башҡортостан яҙыусыларының 4—6-сы съездарында ҡатнашыусы. Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1965). Сәйәси золом ҡорбаны.
Хәсән Хәжиәхмәт улы Усманов (9 ғинуар 1975 йыл) — эстрада йырсыһы, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2014).
Фамилияларҙа
Бәшәр Хәсән (Хәсәнов Бәшәр Хәсән улы; 1901—1938) — башҡорт яҙыусыһы.
Хәсәнов Рим Мәхмүт улы (9 март 1947 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй композиторы. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы һәм 2010 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1976), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979), Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2017), Өфө ҡалаһының почетлы гражданы.
Хәсәнов Кәлимулла Ғүмәр улы 6 июль 1878 йыл — 1949 йыл) — уҡытыусы, Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Хәсәнова Лилиә Рауил ҡыҙы (26 май 1970 йыл) — ғалим-философ, 1993 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (2000), доцент (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2013).
Хәсәнов Марс Мәғнәүи улы (22 май 1955 йыл, Талбазы ауылы, Ауырғазы районы, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы, "Газпромнефть"тең фән буйынса директоры, һәм Каспий төбәге илдәренең күҙәтеү советы рәйестәше.
Хәсәнов Сафа Хөзәм улы (26 июнь 1916 йыл — 24 сентябрь 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының миномёт взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, Советтар Союзы Геройы (1944).
Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы (1922—1965, июль) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Ҡыҙылармеец Миңдехан Нәсибулла улы 63-сө гвардия дивизияһының 188-се гвардия уҡсылар полкында, артабан — 196-сы уҡсылар дивизияһының 863-сө уҡсылар полкында хеҙмәт итә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнгән.
Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы (3 сентябрь 1922 йыл — 25 март 2003 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант, ҡыҙылармеец.
Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы (15 февраль 1866 йыл — 20 апрель 1924 йыл) — дин әһеле. Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.
Хәсәнова Винира Ғиниәт ҡыҙы (15 февраль 1948 йыл) — театр актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005).
Топонимдарҙа
Хәсән (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Хәсән (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
Хәсән (Башҡортостан) — (Хасановский, шулай уҡ Шәмсит утары булараҡ билдәле) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан утар. Бөтөрөлгән мәлдә Муйнаҡ ауыл Советы составына ингән була.
Яңы Хәсән — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
Әҙәбиәттә
«Бәләкәй Хәсән» (хикәйә) - төрөк яҙыусыһы Сәбәхаттин Али хикәйәһе.
Мырныяга
Мырныяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вода-Яха
Вода-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хадыта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пилотһыҙ осоу аппараты
Пилотһыҙ осоу аппараты (русса ҡыҫҡаса «беспилотник» йәки «дрон», от drone — әреғорт) — экипажһыҙ оса торған һауа судноһы. Тулыһынса автоматлаштырылған һәм алыҫ аранан идара итергә мөмкин булған пилотһыҙ осоу аппараттары булыуы мөмкин. Шулай уҡ төҙөлөшө, тәғәйенләнеше һәм башҡа параметрҙары менән айырылған пилотһыҙ осоу аппараттары булыуы ихтимал. Даими һәм ваҡыты-ваҡыты менән радио аша идара итергә була) . “Рәсәй Хәрби энциклопедияһы”нда, хәрби тәғәйенләнештәге дрондарҙа алыҫтан идара итеү системаһы иң бирешәнеүсән урын, тип билдәләнә.
Классификация
Массаһы буйынса:
Тәғәйенләнеше буйынса:
Тарихы
1849 йылдың 22 августында Венецияны бомбаға тотҡанда Австрия армияһы сәғәт механизмлы аэростаттар ҡуллана. Электр һәм радионың уйлап табылыуы дистанцион идара ителеүсе машиналар эшләүгә этәргес була. 1892 йылда “Симс Эдисон” компанияһы караптарға ҡаршы электр сымдары аша идара ителеүсе торпедалар эшләп сығара. . 1897 йылда британ Эрнест Уилсон электр сымдарһыҙ дирижаблгә идара итеүгә патент ала, әммә уның был механизмды төҙөүе тураһында мәғлүмәт юҡ.
1899 йылда Мэдисон-Сквер-Гарден ҡалаһында үткән күргәҙмәлә инженер һәм уйлап табыусы Никола Тесланың радиоидаралы кәмәһе күрһәтелә. Был асышты йәмғиәт иң тәүге сиратта хәрби мәнфәғәттә ҡулланылыр тип ҡабул итһә лә, Тесла үҙе кешегә оҡшаш “телеавтоматика” тип аталған автоматтарҙа күрергә теләй.
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр пилотһыҙ авиация ҡуллана. 1914 йылдың ноябрендә Германияның хәрби министрлығы транспорт технологиялары буйынса комиссия (Verkehrstechnische Prüfungs-Kommission) алдына, караптар һәм самолёттар менән алыҫтан тороп идара итеү системаһын булдырырға, тигән бурыс ҡуя.
Проектҡа Йенск университеты профессоры Макс Виен етәкселек итә, ә «Siemens & Halske» компанияһы технологияларҙы әҙерләп биреүсе була. Һынауҙар үткәреүгә бер йылда үтер-үтмәҫтән, Виену флотта практик рәүештә ҡулланыуға яраҡлы технология уйлап таба, ләкин ул «радиоэлектрон ҡаршы тороу шарттарында етерлек дәрәжәлә ышаныслы булмай», шулай уҡ «авиация ҡулланып, бомба ташлау өсөн дә теүәллеге етмәй». «Siemens & Halske» авиацияла эксперименттарын дауам итә һәм 1915—1918 йылдарҙа электр сымдары аша алыҫтан идара ителеүсе планёрҙар етештерә башлай. Был планёрҙар 1000 кг-лыҡ бомба йөрөтә һәм ерҙән йәки дирижаблдән идара ителә. Һуңынан «Mannesmann-MULAG» фирмаһы был тәжрибәне радио менән идара ителеүсе бобардировщиктарҙа ҡуллана. Этот многоразовый БПЛА имел радиус действия до 200 км и мог нести нагрузку до 150 кг. Управление полётом и сбросом бомб производилось с земли и аппарат мог быть возвращён к точке старта, после чего должен был приземлиться с помощью парашюта.
1916 йылда гирокомпасты уйлап сығарыусы Элмир Сперри АҠШ-тың Хәрби диңгеҙ флоты заказы буйынса 450 кг шартлытҡыс йөрөтөрлөк «осоусо бомба» етештереү өҫтөндә эшләй. Шул уҡ ваҡытта АҠШ армияһы заказы буйынса «Дэйтон-Райт» комапанияһы сәғәт механизмы менән идара ителеүсе самолёт төҙөү өҫтөндә эшләй. Был самолёт билдәле бер ваҡыт үткәс ҡанаттарын ташлап дошман позицияһына төшөргә тейеш булған. Ошоға оҡшаш проект өҫтөндә Бөйөк Британия профессоры «радиоидара ителеүсе осош»тоң атаһы, телевидениены һәм алыҫтан идара ителеүсе ракены уйлап табыусы Арчибальд Лоу эшләй.
Нәтижәлә, АҠШ та, Германия ла һуғышта пилотһыҙ осоу аппараттарын ҡулланмай, һығыш ваҡытында барлыҡҡа килгән идеялар «ҡанатлы ракеталар» эшләүҙә ҡулланыла.
Һуғыштар араһындағы осор
Беренсе донъя һуғышы тамамланғас та пилотһыҙ самолётар эшләү туҡтатылмай, радио һәм авиация үҫеше быға ыңғай тәьҫир итә. 1924 йылдың сентябрендә пилотһыҙ Curtiss F-5L гидросамолёты тулыһынса радионан идара ителеүсе осош яһай.
Робин Казинс
Роберт Джон Казинс (Robert John Cousins), Ро́бин Казинс (Robin Cousins; 1957 йылдың 17 авгусында тыуған) псевдонимы аҫтында сығыш яһаусы — яңғыҙ шыуыуҙа ҡатнашыусы Бөйөк Британия фигурисы, 1980 йылғы ҡышҡы Олимпия Уйындары чемпионы, Фигуралы шыуыу буйынса Европа чемпионаты чемпионы һәм фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионатының күп тапҡыр призёры.
Карьераһы
Казинс ярлы ғаиләлә үҫкән. 12 йәшендә үк инде Бөйөк Британия чемпионатында яңы башлаусылар араһында, ә 14 йәшендә — юниорҙар араһында еңгән. Шул уҡ йылда ул халыҡ-ара ярыштарында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Карьера башында спортсыны йәрәхәтләнеүҙәр эҙәрлекләгәнлектән, һәр ваҡыт уңышлы сығыш яһай алмай. Казинс сифатлы һикереүҙәре һәм программаһының «саф инглиз» юморы менән айырылып торһа ла, тотороҡһоҙ спортсы була. Күнекмәләр барышында, ул ярыштарҙағыға ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ сығыш яһаған.
Пилотһыҙ осоу аппараты
Һуғыштар араһындағы осор
1920-сы йылдар уртаһында хәрби авиация хәрби-диңгеҙ флоты өсөн хәүефле икәне аңлашыла. Һауанан һөжүмде кире ҡағыу күнекмәләре өсөн флотҡа алыҫтан идара ителеүсе мишендәр кәрәк була, был питлотһыҙ осоу аппараттарын етештереүгә тағы ла импульс бирә. 1933 йылда Бөйөк Британия беренсе күп тапҡыр ҡулланыла торған «Queen Bee» мишенен етештәрә башлай. Ике аппарат аварияға эләгә. Өсөнсөһөнөң осошо уңышлы була. Шулай итеп, Бөйөк Британия пилотһыҙ осоу аппараттарынан файҙа күргән беренсе ил була.
1936 йылда АҠШ-тың Хәрби диңгеҙ авиацияһының радиоидара проектын етәкләүсе өсөнсө ранг капитаны Делмар Фарни отчётында беренсе тапҡыр «дрон» һүҙен ҡуллана һәм артабан пилотһыҙ осоу аппараттарын шулай тип атайҙар. Фарни етәкселегендә хәрби күнекмәләр ваҡытында пилотһыҙ осоусы мишень ҡулланалар һәм Беренсе донъя һуғышынан бирле онотолған «авиация торпедалары»н эшләй башлайҙар. 1938 йылда флот дистанцион идара итеү өсөн американың радиокорпарацияһы менән һөйләшеү башлай. 1939 йылда Куба ярҙары янында үткән хәрби күнекмәләрҙә пилотһыҙ мишендәр юғары эффектлылығын күрһәтә. Флот дрондар эшләргә заказдар бирә ,fikfq.
Робин Казинс
Карьераһы
1976 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигурист илде кәүҙәләндергән, әммә призёрҙар исемлегенә эләгә алмай. Казинстың беренсе ҙур уңышы булып, өс әйләнеп һикереүҙе бер тапҡыр ғына башҡарһа ла, 1977 йылдағы Европа чемпионатында алған миҙалы тора. Шул уҡ йылда ул Колорадоға күсеп килә һәм шул уҡ йылда Карло Фасси етәкселегендә күнекмәләр башлай. АҠШ-та инглиз Казинс америка акцентына эйә була. 1978 йылдан Казинс, фигураларҙа көнәркәштәренә һиҙелерлек бирешһә лә, ирекле программаларҙа даими еңә. 1978 йылдағы донъя чемпионатында ирекле программала өс тапҡыр әйләнеп һикереүгә ҡоролған ике тулуп һәм сальхов яһай. 1979 йылда ул каскадта икеләтә флипҡа — өслө тулупҡа төшә, ирекле программала өслө һикереүҙә өс тапҡыр яһап, ота, ләкин өс төр суммаһы буйынса В. Ковалевтан (СССР) ҡалыша. 1980 йылғы Олимпиадала киҫкен көрәштә, һикереү буйынса байтаҡ артта ҡалышһа ла: Казинс һикереүҙәр каскадын эшләмәй, ябай ғына һәм төрлө өслө һикереү менән — ике тулуп һәм бер сальхов менән, өслө риттбергерҙы еренә еткереп эшләмәһә лә, ике судья тауышы менән, Я. Хоффманды (ГДР) еңә. Казинсты өсөнсө итеп күрһәткән америка судьяһы Р. Макинтайрға ның шелтәһе иғлан ителә. Бер ай үткәндән һуң, донъя чемпионатында еңелә (ҡыҫҡа программала аҙымдар юлында ҡыҙыҡ та ҡыҙғаныс та йығылыу арҡаһында) һәм һәүәҫкәр спорттан китә.
Пилотһыҙ осоу аппараты
Һуғыштар араһындағы осор
СССР-ҙа «Ленинград мина һәм торпедалар фәнни-тикшереү институты»нда «махсус тәғәйенләйештәге планер» уйлап табыла (конструкторҙары Валк һәм Никитин). Планер бомбардировщик самолёттан осорола һәм бер торпеданы үҙе менән ала. Планер инфраҡыҙыл нур менән идара ителә.
Робин Казинс
Карьераһы
Казинс профессиональ ярыштарҙа һәм боҙ шоуҙарында сығыш яһай. 1983 йылда ул шуға оҡшаш шоуҙарҙы үткәреү буйынса үҙенең компанияһын булдырған. Ул ике тапҡыр профессионалдар араһында донъя чемпионатында еңгән. Фигуралы шыуыу тураһындағы бер нисә фильмда төшә, шулай уҡ телевизион тапшырыуҙарҙа хореограф һәм продюсер булып сығыш яһай. Казинс шулай эшләй телекомментатор Би-би-си-ның телекомментаторы булып эшләгән. 2005 йылда исеме Донъя фигуралы шыуыуының Дан залына индерелгән. 2006 йылдан британия «Боҙ өҫтөндә бейеү» (инглиз Dancing on Icе) телешоу программаһында баш судья булып сығыш яһай.
Пилотһыҙ осоу аппараты
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе донъя һуғышы йылдарында немецтар Messerschmitt Me.163 реактив истрибителе һәм “Фау -2” ҡанатлы ракеталар нигеҙендә радиоидара ителеүсе бомбалар етештереү өҫтөндә эшләүҙе дауам итә.
Робин Казинс
Карьераһы
Боҙҙа юғары сифатлы шыуыу һәм һирәк осраған элементтар — икеле һәм өслө һикереүҙән һәм башлаған аяғына ҡабат ергә төшкән акселдән һәм ике яҡҡа ла өйөрөлөп, икеле тулуптың аҙымдарынан торған каскадтары, йыраҡҡа һикереп «асыҡ» берле аксель кеүек академик стилдәр менән айырылып тора. Фигураларҙа һәр саҡ лидерҙарҙан еңелгән. Һәүәҫкәр карьераһы аҙағында судьялар, тупаҫ хаталары булыуына ҡарамаҫтан, Казинсҡа иң ҙур баһа (шул иҫәптән 5,9, бигерәк тә 1980 йылғы Олимпиадала) ҡуйған.
Пилотһыҙ осоу аппараты
Икенсе донъя һуғышы
1942 йылда Fletcher BG-1 һәм BG-2 моделдәре 7-8 узел тиҙләктә һыуҙа хәрәкәт итеүсе сәпкә атыуҙа уңыштар күрһәтә. Нәтижәлә флот 500 осоусы аппарат һәм 170 самолётҡа заказ бирәre.
Шул уҡ ваҡытта флот торпеда йәки 2000 фунт бомбаны йөрөтөрлөк Interstate TDR-1 аппараты эшләргә заказ бирә. 1944 йылдың 30 июлендә Interstate TDR-1 аппараты «Yamazuki Maru» исемле япон судноһына уңышлы һөжүм итә. Был ваҡытты зенит артеллерияһы менән ҡоралланған корабль Соломон архипелагында ҡомға ултырған була. 1942-се йылдан 1945 йылға тиклем 195 ошондай пилотһыҙ аппараттар етештерелә.
АҠШ-та «Афродита» операцияһы сиктәрендә хеҙмәттән бушатылған 17 бомбардировщикты радиоидаралы пилотһыҙ аппарат итеп эшләйҙәр. Самолёттан пулемёт, бомба тотҡос, ултsрғыстар кеүек артыҡ ҡорамалдар алына. Был ике тапҡырға артыҡ, йәғни 18 000 фунт ауырлығындағы бомба тейәргә мөмкинлек бирә. Ул ваҡытта самолёт радиоидара буйынса осоп китә алмай, осошто ирекмән пилот һәм бортинженер башҡара. Юғарылыҡты алғандан һуң экипаж бомбаны әҙерлеккә килтерә, самолётты радиоидараға күсерә һәм парашют менән ергә ырғый. Артабан осош менән оҙатып килеүсе самолёт радио идара һәм телеэлемтә ярҙамында идара итә. 17 пилотһыҙ бомбардоровщиктың тик берәүһе генә сәпкә барып етеп шартлап ҙур ғына зыян килтерә ала, шуға күрә был программа ябыла.
Бынан тыш һуғыш йылдарында АҠШ-та бер нисә авиабомбалары эшләнә. Үҙе йүнәлтелеүсе ASM-N-2 Bat бомбаһы — донъялағы беренсе “аттың һәм оноттоң” схемаһы буйынса эшләүсе ҡорал.
Һуғыштан һуң АҠШ идара ителеүсе ракеталар һәм бомбалар эшләүҙе көсәйтә, 1960-сы йылдарҫа ғына хәрби булмаған пилотһыҙ аппараттар эшләй башлай.
Һалҡын һуғыш
1950-се йылдарҙа АҠШ-тың Үәрби диңгеҙ көстәре Төньяҡ Кореяның стратегик объекттарын бомбаға тотоу өсөн «Хеллкэт» пилотһыҙ осоу аппараттарын ҡуллана, әммә һөҙөмтәләре түбән булғанға был проект ябыла. 1950-се йылдарҙың уртаһында тиҫтәләгән Ryan Firebee реактив осоусы аппараттары реактив авиация күнекмәләрендә осоусы мишень булараҡ ҡулланыла. 1950 йылдарҙың аҙағында АҠШ Армияһының фәнни тикшереү идараһы тактик разведка программаһын финанслай. Был программа сиктәрендә үҙаллы осоу аппараты фото һәм видеоаппаратура, радиолакация ҡорамалдары кеүек 45 кг йөк алырға тейеш булған.
1960 йылда СССР территорияһы өҫтөндә америка разведка-самолёты бәреп төшөрөлә, пилоты пленға еләгә. Был инциденттың сәйәси эҙемтәләре, шулай уҡ Советтар Союзы сиктәрендә RB-47 разведка самолётын тотоп алыу һәм Кариб кризисы йылдарында U-2 юғалтыу АҠШ етәкселеген разведка өсөг пилотһыҙ аппараттар эшләү программаһына әйләнеп ҡайтырға мәжбүр итә. Һөҙөмтәлә, Ryan Model 147A Fire Fly һәм Ryan Model 147B LIghtning Bug моделле пилотһыҙ осоусы разведчик аппараттар XXI быуатға тиклем етештерелә.
<!--
1990—2010
Развитие систем связи и навигации, в первую очередь системы глобального позиционирования (GPS) на рубеже 1990-х годов (война в Персидском заливе стала первым конфликтом, в котором широко использовался GPS) вывели БПЛА на новый уровень популярности. БПЛА успешно применялись обеими сторонами, прежде всего как платформы наблюдения, разведки и целеуказания.
Во время операции «Буря в пустыне» БПЛА коалиции совершили 522 вылета, суммарный боевой налёт составил 1641 час — в любой момент операции в воздухе находился как минимум один БПЛА. Важной задачей БПЛА являлось целеуказание и координация огня для стратегических бомбардировщиков B-52, истребителей F-15 и артиллерии размещённых в Персидском заливе кораблей. После нескольких разрушительных обстрелов американской палубной артиллерией, иракские войска начали воспринимать появление дронов в воздухе как начало артподготовки. Известны порядка 40 эпизодов, когда иракские солдаты замечали беспилотник над своей позицией и, не желая попасть под артобстрел, начинали размахивать белыми полотнами — впервые люди на войне сдавались в плен роботам.
В 1992 году израильский БПЛА был впервые использован как боевое средство для целеуказания при операции по ликвидации в южном Ливане лидера организации Хезболла Аббаса аль-Мусави. БПЛА выследил колонну, в которой ехал Мусави и пометил его автомобиль лазерным маркером, по которому была выпущена ракета со штурмового вертолета.
В дальнейшем БПЛА успешно использовались и в операциях по поддержанию мира силами ООН в бывшей Югославии, в конфликте в Косово (1999), в Афганистане (2001) и Ираке (2003), выполняя миссии, которые на военном жаргоне обозначались как 3D (dull, dirty, dangerous) — «скучные, грязные, опасные». Развитие технологий, накопление боевого опыта и изменения в отношении высшего командования стран НАТО к применению дронов в боевых действиях постепенно выдвинули БПЛА на передний край войны: из разведчиков и наводчиков они превратились в самостоятельную ударную силу. Война в Афганистане выявила проблемы с применением «классической» тактики нанесения авиаударов крылатыми ракетами: получение разведданных, их обработка, принятие решения в ставке командования, запуск и полёт ракет от корабля базирования до цели занимали слишком много времени — боевая обстановка успевала измениться, цели ускользали из зоны поражения. БПЛА, которые могли постоянно находиться в районе боевых действий, передавать разведданные в реальном времени и немедленно атаковать цели ракетами «воздух-поверхность», оказались более эффективным средством нанесения точечных ударов. Начиная с 2001 года финансирование, выделяемое США на разработку дронов, удваивалось практически ежегодно, в итоге увеличившись с 5 % от выделяемого на авиацию бюджета до 25 % (с 284 млн долларов в 2000 году до 3.2 млрд долларов в 2010 году). К разведчику RQ-2 Pioneer (масса 205 кг) присоединились ударные дроны MQ-1 Predator (масса 1020 кг) и позже MQ-9 Reaper (масса 4 760 кг), а в 2004 году на вооружение был поставлен разведчик RQ-4 Global Hawk массой 14 628 кг (то есть всего в два раза легче, чем истребитель Миг-29).
В России до 2008 года внимания разработке и внедрению БПЛА уделялось мало. В 2007 году ОКБ «МиГ» и «Климов» представили ударный стелс-беспилотник «Скат», по позже проект был закрыт. В ОКБ Туполева велись также работы по Ту-300, модернизации комплекса Ту-243, но на вооружение этот беспилотник поставлен не был.
США
Основным вектором развития БПЛА в начале XXI века стало повышение автономности. Совместный проект ВВС и ВМФ США «Общая беспилотная ударная авиационная система» (Joint Unmanned Combat Air Systems) должен был разработать не только малозаметный БПЛА, но и методы самостоятельной координации БПЛА на поле боя, принятия ими тактических решений на основе поставленных боевых задач. В 2011 году первый полёт совершил БПЛА X-47B, обладающий высокой степенью автономности и умеющий приземляться в полностью автоматическом режиме, в том числе на палубу авианосца. В апреле 2015 года X-47B произвёл первую в истории процедуру дозаправки в воздухе полностью в автоматическом режиме.
Программа J-UCAS не пережила мирового финансового кризиса и бюджетных сокращений, но была перезапущена в 2013 году силами ВМФ под названием UCLASS («Беспилотная система разведки и атаки корабельного базирования» — Unmanned Carrier-Launched Airborne Surveillance and Strike). В итоге 1 февраля 2016 года было принято решение о том, что значительная часть ресурсов по разработке UCLASS будет направлена на создание БПЛА MQ-25 Stingray — беспилотного воздушного танкера палубного базирования.
В 2014 году ВС США использовали около 10 000 малых БПЛА (7362 RQ-11 Raven, 990 Wasp III, 1137 RQ-20 Puma и 306 RQ-16 T-Hawk), а также около 1000 средних и тяжёлых БПЛА (246 MQ-1 и MQ-1C, 126 MQ-9 Reaper, 491 RQ-7 Shadow и 33 RQ-4 Global Hawk).
Россия
Конфликт между Россией и Грузией в августе 2008 года продемонстрировал, что российской армии не хватает современных разведывательных беспилотников. В 2009 году Россия заключила с израильской компанией Israel Aerospace Industries (IAI) контракт на покупку беспилотных летательных аппаратов.
В 2009—2010 годах Минобороны РФ потратило на разработку своих БПЛА 5 млрд рублей. По заявлению замминистра обороны РФ, генерал-полковника Владимира Поповкина, эти вложения не принесли искомого результата: ни один из представленных российской промышленностью беспилотных летательных аппаратов не выдержал программу испытаний.
В 2010 году российская компания «Оборонпром», входящая в состав госкорпорации «Ростехнологии», создала совместное предприятие с Israel Aerospace Industries. Производство БПЛА «Форпост» (IAI Searcher) и «Застава» (IAI Bird Eye 400) ведётся на Уральском заводе гражданской авиации в Екатеринбурге. Оба БПЛА являются разведывательными — поставлять ударные беспилотники израильская сторона отказалась. В 2014 году сформирован первый отряд БПЛА «Форпост» на Тихоокеанском флоте.
В 2010 году в Санкт-Петербурге был выпущен БПЛА малой дальности «Орлан-10» (масса 18 кг). Отработав на ряде масштабных учений, включая «Кавказ-2012», «Орлан-10» получил высокую оценку руководства Сухопутных войск и ВДВ. Комплекс был принят на вооружение российской армии в конце 2012 года, всего произведено и поставлено в войска более 200 аппаратов. В конце 2011 года компании «Транзас» (Санкт-Петербург) и ОКБ «Сокол» (Казань) выиграли государственный конкурс на проведение опытно-конструкторских и научно-исследовательских работ по созданию разведывательно-ударных БПЛА для российской армии. Совместный проект двух предприятий возглавил бывший генеральный конструктор ОКБ им. Яковлева Николай Долженков. Разрабатываемый «Транзасом» 720-килограммовый дрон получил название «Дозор-600», а 5-тонный дрон ОКБ «Сокол» — «Альтиус». В 2015 году подразделение «Транзаса», занимавшееся БПЛА, было поглощено АФК «Система».
В июле 2012 года компания «Сухой» была выбрана разработчиком проекта тяжёлого ударного БПЛА взлётной массой от 10 до 20 тонн. Возможные технические характеристики будущего аппарата неизвестны. В конце октября того же года стало известно, что компании «Сухой» и «МиГ» подписали соглашение о сотрудничестве в разработке беспилотных летательных аппаратов — «МиГ» примет участие в проекте, конкурс по которому ранее выиграл «Сухой».
Проблематикой беспилотных летательных аппаратов занимается Управление строительства и развития системы применения беспилотных летательных аппаратов Генерального штаба Вооружённых сил Российской Федерации.
Израиль
Израиль является лидером технологических разработок в области БПЛА и одним из крупнейших производителей наряду с США, Китаем и Канадой. В период с 1985 по 2014 год 60,7 % всех экспортированных беспилотных самолетов в мире были произведены в Израиле. На втором месте — США, поставившие 23,9 % всех беспилотников, экспортированных за этот период. На третьем месте — Канада (6,4 %).
На вооружении эскадрилий БПЛА в составе ВВС Армии обороны Израиля находится полный спектр БПЛА — от легких тактических разведчиков и наблюдателей до самого тяжелого в мире БПЛА Эйтан и полного спектра назначений — наблюдение, разведка, целеуказание, координация действий наземных частей, штурмовые ударные БПЛА и т. д.
Крупными производителями БПЛА в Израиле являются «Israel Aerospace Industries», «Elbit Systems» и «Rafael».
Китай
БПЛА являются важной частью военной стратегии КНР. В Китае разрабатывается и производится полный спектр БПЛА, в том числе ударные CASC Rainbow CH-4/CH-5, AVIC Cloud Shadow и CAIG Wing Loong, аналогичные MQ-9 Reaper, стелс-БПЛА AVIC Sharp Sword, а также Guizhou Soar Dragon, аналогичный RQ-4 Global Hawk, гиперзвуковой БЛА DF-ZF. Это вызывает обоснованное беспокойство — и не только на западе , но и в РФ. Область возможного применения военных БПЛА показана в передаче.
Гражданский рынок
Гражданские БПЛА начали лавинообразно набирать популярность в начале 2010-х годов. В 2010 году Федеральное управление гражданской авиации США (ФАА) ошибочно предполагало, что к 2020 году в мирных целях будут использоваться порядка 15 000 дронов. В аналогичном прогнозе ФАА в 2016 году эта оценка была повышена до 550 000. В прогнозе компании «Business Insider», выпущенном в 2014 году, рынок гражданских БПЛА в 2020 году оценивался 1 миллиард долларов США, но уже два года спустя эта оценка была повышена до 12 миллиардов долларов.
Компания PricewaterhouseCoopers оценивает рынок БПЛА в 2020 году в 127 миллиардов долларов. По оценке PwC, большая часть (61 %) БПЛА будет использоваться в обслуживании инфраструктурных проектов и в сельском хозяйстве.
По оценке NY Times, в 2016 году в США было продано 2,8 миллиона гражданских БПЛА на общую сумму 953 миллиона долларов. Мировой объём продаж составил 9,4 миллиона аппаратов суммарной стоимостью порядка 3 миллиардов долларов.
В Дубаи на международном саммите «World Government Summit» была представленная первая модель беспилотного летающего такси. Маленький дрон, в котором может разместиться один пассажир, способен находиться в воздухе около получаса за один полет. Он оборудован четырьмя «ногами», на каждой из них установлено по два маленьких пропеллера. При посадке пассажир указывает пункт назначения на сенсорном экране. Полёт такого такси будет под наблюдением наземного диспетчерского центра. Скорее всего уже в июле такой сервис заработает на постоянной основе.
Дроны находят применение даже в зоопарке. Так, в китайской провинции Хэйлунцзян амурские тигры набрали лишний вес и совсем разленились. Это может стать для животных настоящей проблемой, ведь у них нарушается обмен веществ и снижается иммунитет. Именно поэтому необходимо было заставить их двигаться. В качестве тренера (и стимула для занятий) над вольером с полосатыми хищниками запустили дрон, за которым тигры с удовольствием охотятся, что помогает им прийти в хорошую физическую форму.
Кроме того, на данный момент развивается такое направление использование БПЛА, как т. н. «Дрон-рейсинг», то есть гонки на самосборных гражданских беспилотниках мультироторного типа, чаще всего — квадрокоптерах, в основном — малых, длиной диагонали между противоположными моторами до 25 см, мощности которых позволяют им разгоняться до 150 км/ч. Эти гонки заключаются в прохождении определённой трехмерной трассы, образованной ландшафтом и искусственными препятствиями (например, воротами), на время или на скорость, соревнуясь с другими участниками. Проводятся мировые чемпионаты между лучшими пилотами. Активно развивается в России.
Конструкция
Пилотируемые и беспилотные летательные аппараты имеют сходную (в общем) конструкцию, за исключением кабины и систем жизнеобеспечения и кондиционирования воздуха.
Фюзеляж
Фюзеляж БПЛА в основном идентичен пилотируемому самолёту, за исключением кабины.
Система питания
Небольшие БПЛА используют литий-полимерные аккумуляторы.
Система связи и бортовая аппаратура управления
В качестве бортовой аппаратуры управления, как правило, используются специализированные вычислители на базе цифровых сигнальных процессоров или компьютеры формата PC/104, MicroPC под управлением операционных систем реального времени (QNX, VME, VxWorks, XOberon). Программное обеспечение пишется обычно на языках высокого уровня, таких как Си, Си++, Модула-2, Оберон SA или Ада95. Для передачи на пункт управления данных, полученных с бортовых сенсоров, в составе БПЛА имеется радиопередатчик, обеспечивающий радиосвязь с наземным приемным оборудованием. В зависимости от формата изображений и степени их сжатия пропускная способность цифровых радиолиний передачи данных с борта БПЛА может составлять единицы-сотни Мбит/с.
Технические недостатки
«Ахиллесовой пятой» БПЛА и особенно ДПЛА является уязвимость каналов связи — сигналы GPS навигаторов, как и любые сигналы, принимаемые и отсылаемые летательным аппаратом, можно глушить, перехватывать и подменять. Для управления ДПЛА требуются каналы связи высокой пропускной способности, которые сложно организовать, особенно для загоризонтной (спутниковой) связи. Так, во время кампании США в Афганистане в распоряжении военных находились шесть «Предаторов» и два «Глобал Хоука», но одновременно в воздухе могли находиться лишь два и один БПЛА соответственно, а для экономии пропускной способности канала спутниковой связи пилоты были вынуждены отключать некоторые датчики и использовать видеопоток низкого качества.
В 2012 году учёными из Техасского университета в Остине была доказана практическая возможность взлома и перехвата управления БПЛА путём так называемого «GPS-спуфинга», но только для тех аппаратов, которые используют незашифрованный гражданский сигнал GPS.
Для стойкости к противодействию дрон обязан так или иначе иметь стойкость, сопоставимую с полноценными комплексами, что так или иначе повышает стоимость дрона и резко повышает риск массового уничтожения дронов минимальными средствами. Дрон зачастую ещё более тихоходен, маломанёвренен и зависим от помех, чем крылатая ракета. Одним из примеров успешного боевого применения дронов является прицельный огонь самодельными устройствами на базе гражданских минидронов по танкам Абрамс при штурме Мосула. Однако, средства противодействия, например, радиоподавление канала управления, могли полностью отключить дроны любого технического уровня. Всегда споры о технических недостатках дронов лишены сути — на практике противодействуют друг другу не равные соперники.
Средства противодействия военным БЛА
Ведётся разработка средств обнаружения и уничтожения БЛА военного назначения. Для обнаружения используют более совершенные РЛС, оптические средства обнаружения, средства перехвата радиосигнала передачи информации. Для уничтожения могут использоваться обычные артустановки и средства глушения сигналов управления. Однако все эти системы могут оказаться недостаточно эффективными.
Беспилотный режим у пилотируемых самолётов
В XXI веке не редкость когда даже пилотируемые самолёты, не исключая истребителей, имеют режим внешнего управления. Это неоднократно спасало самих пилотов впрочем как и их технику.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
-->
Кугушев Вячеслав Александрович
Кугушев Вячеслав Александрович (22 ғинуар 1863 йыл — 30 август 1944 йыл) — кенәз, революция хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Вячеслав Андреевич Кугушев 1863 йылдың 22 ғинуарында эре ер биләүсе һәм алтын приискылары хужаһы кенәз А. И. Кугушев ғаиләһендә тыуа. Өфө гимназияһында В. Л. Бурцев менән бергә уҡый. Дүртенсе класҡа В. А. Кугушевты атаһы Өфө гимназияһынан 1-се Санкт-Петербург хәрби гимназияһына уҡырға күсерә, был уҡыу йортон В. А. Кугушев 1881 йылда тамамлай.
Санкт-Петербург урман институтында уҡый. Д. Благоев етәкселек иткән социал-демократтар түңәрәгенә йөрөй. Бүлендек түңәрәктәр булдырыу буйынса эштәр алып бара, прокламациялар тарата.
1884 йылда документтары араһында Г. А. Лопатин ҡағыҙҙары табылыу арҡаһында Пенза губернаһы ауылында ҡулға алына. Туғандарының юллауы буйынса бер айҙан һуң азат ителә. 1886—1893 йылдарҙа — Өфө губернаһында лесничий ярҙамсыһы. 1887 йылда ҡулға алына һәм 4 ай төрмәлә ултыра.
1898 йылда Өфө губерна земство идаралығы ағзаһы итеп һайлана.
1901 йылда А. Д. Цюрупа тарафынан РСДРП ойошмаһына эшкә йәлеп ителә. 1901 йылда Кугушевтың Бекетово имениеһында Урал социал-демократтары һәм социалист-революционерҙары союзы ойошторола. 1902 йылда ул сит ил революционерҙары менән бәйләнештәр урынлаштырыу өсөн илдән ситкә сығып китергә була, ләкин ҡулға алына. Йыл ярымға ғәйепләнеүһеҙ рәүештә төрмәгә ябыла. Олонец губернаһына һөргөнгә ебәрелә, 1905 йылдың июлендә унан сит илгә ҡаса. РСДРП партияһына ҙур аҡсалата ярҙам күрһәтә, РСДРП Үҙәк комитеты йомоштарын үтәй. Һөргөндә булған саҡта Тамбовтағы «Отрада» имениеһын һата һәм социал-демократтар партияһы кассаһына 108 мең һум аҡса тапшыра.