cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сербия тарихы
1912—1913 йылдарҙағы Балҡан һуғышы һөҙөмтәһендә Сербия составына Косово территорияһы, Македонияның бер өлөшө һәм Новопазар Санджагының байтаҡ өлөшө индерелә. Беренсе донъя һуғышында Сербия Антанта яғында була һәм, ҡайһы бер баһалар буйынса, халҡының өстән бер өлөшөн юғалта. Һуғыш тамамланғас, Сербия Сербтар, хорваттар һәм словендар кенәзлегенең (1929 йылдан Югославия кенәзлегенең) үҙәге була. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Сербия территорияһы 1941 йылдың апреленән герман ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына, дәүләт территорияһының бер өлөшө Германияның сателиттары — Венгрия, Болгария һәм Албанияға бирелә.
1945 йылда Сербия Совет Армияһы, партизандар һәм Югославияның Халыҡ-азатлыҡ армияһының регуляр отрядтары тарафынан азат ителә. 1945 йылда Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы, 1963 йылда Югославия Социалистик Федератив Республикаһы иғлан ителә. Уның составында Сербия Халыҡ Республикаһы, 1963 йылда Сербия Социалистик Республикаһы булдырыла. Этник-ара ҡаршылыҡтар үҫеше һәм сепаратизм 1990-сы йылдар башында граждандар һуғышына һәм Югославияның тарҡалыуына килтерә.
Тарихҡаса тиклемге һәм боронғо Сербия
Рим империяһы дәүерендә хәҙерге Сербия Рим дәүләте составында була һәм уның күп кенә өлөшө Римдең Үрге Мёзия провинцияһынаһына инә. Яҡынса 395 йылда, империяны ике өлөшкә бүленгәндән һуң, был ерҙәр Көнсығыш Римгә — Византия империяһына беркетелә. Үрге Мезияны романизацияһы әһәмиәтле булмай һәм диңгеҙ буйы өлкәләренән айырмалы рәүештә, бында Сингидунум (Белград), Виминация (Костолац) һәм Наиссусаны (Ниш) һанамағанда, ҡала биләмәләре булмай
Славяндарҙың күсенеүе һәм дәүләтселек барлыҡҡа килеүе
VI быуат уртаһынан был ерҙәргә аҡрынлап Балҡанды бөлгөнлөккә төшөргән боронғо славяндарҙың экспанцияһы (баҫҡынсылығы) башлана. . Сербтарҙың ата-бабалары Саванан алып Адриатик диңгеҙгә тиклем йәйелеп ятҡан ерҙәргә күсенә. Улар был территорияла быға тиклем йәшәгән иллирийцтарҙы, кельттарҙы, гректарҙы һәм римлеләрҙе яр буйҙарындағы ҡалаларға, шулай уҡ Динар ҡалҡыулығы һәм Албания тауҙарына ҡыҫырыҡлап сығара йәки ассимилияциялаштыра. Славяндар күсеп ултырған ерҙәрҙең ҡайһы бер урындарында иллирия һәм валах анклавтары барлыҡҡа килә. . Төрлө серб общиналарының тырым-тыраҡай булыуы һәм улар араһындағы иҡтисади бәйләнештәрҙең юҡлығы сербтарҙа дәүләт барлыҡҡа килеү процесын тотҡарлай. Сербтарҙың тәүге осор тарихы өсөн бер нисә дәүләтселек үҙәге булыуы хас, һәм улар сиратлап серб ерҙәрен берләштереү үҙәге ролен үтәй. Яр буйында Склавиния, Пагания, Захумье, Травуния һәм Дукля, эске өлкәләрҙә (хәҙерге Босния һәм Герцеговинаның көнсығыш өлөшө һәм Санджак— Сербия урта быуат кенәзлегенең тәүге дәүләттәре булдырыла. Номиналь рәүештә бөтә Серб территорияһы Византия составына инә, әммә уларҙың бойондороҡһоҙлоғо көсһөҙ генә була. VII быуатта уҡ Серб ырыуҙарын христианлаштырыу башлана. Ул IX быуаттың икенсе яртыһында Кирилл һәм Мефодий изгеләренең шәкерттәре туранан-тура ҡатнашлығында тамамлана.
1190 йылда Византия империяһы Сербияның бойондороҡһоҙлоғон таный, ә 1217 йылда Стефан Неманиның улы — Стефан Первовенчанный Сербияң короле тип иғлан ителә. 1219 йылда изге Савва I Сербскийҙың эшмәкәрлеге арҡаһында үҙәге Жича монастырендә булған автокефаль Серб сиркәүе төҙөлә.
Бырма (Лека ҡушылдығы)
Бырма — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лек йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аслаев
Аслаев — фамилия.
Мәҡсүт (Туймазы районы)
Мәҡсүт (Максютово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452776, ОКАТО коды — 80251820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сихырсы йорто (Выборг)
Сихырсы йорто — Рәсәйҙең Выборг ҡалаһындағы торлаҡ йорт, архитектор Эдуард Диппель проекты буйынса 1898 йылда төҙөлгән. Йорт Выборг ҡалаһының үҙәгендәге Южный вал һәм Выборг урамдарының мөйөшөндә урынлашҡан, өс һәм дүрт ҡатлы неоготика рухында модерн элементтары менән төҙөлгән, архитектура һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән.
Тарих
XIX быуат аҙағында, Таш ҡаланың һәм Мөгөҙлө ҡәлғәһенең нығытмалары һүтелгәндән һуң, уларҙың иҫтәлегенә бары тик Төньяҡ вал һәм Көньяҡ вал тигән исемдәр генә һаҡланып ҡалған була, ошо ваҡытта ҡаланың архитекторҙары алдынаурта быуаттарҙың ҡала кварталдарында үҙҙәренә йәлеп итеүсе диңгеҙ фасадлы яр буйы йорттарын төҙөү бурысы ҡуйыла. Был эштә архитектор Эдуард Диппель бик әүҙем ҡатнаша, ул бер нисә йорттоң фасадтары проектын төҙөй, мәҫәлән, билдәле Векрут йортоноң проектында ул эшләгән була. Диппель дөрөҫ формалы булмаған Көньяҡ вал урамының мөйөштәге участкаһында 1898 йылда үтек-йорт төҙөй. тупаҫ киҫелгән гранит менән биҙәлгән торлаҡ бина, башнялы ҡәлғә диуарына оҡшаш, ул емерелгән ҡала диуарын иҫкә төшөрөп йорттоң формаһы Көньяҡ урамының формаһын ҡабатлап тора. Килем йорто бер үк бейеклектәге ике корпустан тора, тик уларҙың ҡаттары ғына бер иш түгел: төп корпус өс ҡатлы, ә "А" корпусы, түбәләренең бейеклеге кәметелеү арҡаһында дүрт ҡатлы итеп төҙөлгән. Йорттоң ҡеүәтле рустлы гранит цоколе неоготика элементтары менән биҙәлгән. Иғтибарҙы киҫенке мөйөш йәлеп итеп тора, ул башня рәүешендә осло ҡыйыҡ менән ҡапланған, икенсе һәм өсөнсө ҡаттар кимәлендәге эркер, селтәрле рәшәткәле балкондар һәм ҡыйығының өс мөйөшлө фронтондары ла быға булышлыҡ итә. Шул уҡ ваҡытта диуарҙарҙың ихатаға ҡараған яғындағылары биҙәүестәрҙән мәхрүм. Бинаның беренсе ҡатында магазин, йәмәғәт туҡланыуы предприятиелары һәм айырым ишекле конторҙар урынлашҡан, ә өҫкө ҡаттар торлаҡ өсөн тәғәйенләнгән. Йорт ҡҡоролмаһы ахитектураның тарихи йүнәлешенең йоғонтоһо осорона ҡараһа ла, ҡайһы бер тикшеренеүселәр был бинаның бархитектураһын выборг модерн стиленең башланыуы менән бәйләйҙәр.
Совет-фин һуғышы (1939-1944) һөҙөмтәһендә йорт йәрәхәттәр ала. Һуғыштан һуңғы бинаы ремонтлағанда фатирҙар эшләнеү арҡаһында беренсе ҡатҡа инеү ишектәре көпләнә, ә ҡатмарлы конфигурациялы ҡыйыҡ яҫы ҡыйыҡ менән алмаштырыла, ә был инде өсмөйөшлө фронтондарҙы үҙгәртә, улар тотороҡһоҙ булып күренеп тора. Йорттоң күренешенең ябайлаштырылыуы арҡаһында үтек-йорт бары тик бер стеналы кеүек кенә күренә башлай, шуға күрә уны «сихырсы йорто» тип атайҙар. .
Ҡурғаш (Балаҡатай районы)
Ҡурға́ш (Курга́шка) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452592, ОКАТО коды — 80210813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сылвожанка
Сылвожанка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нердва йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1202-се уҡсылар полкы
1202-се уҡсылар полкы — Бөйөк Ватан һуғышында СССР 361-се уҡсылар дивизияһының хәрби часы.
Формалашыу тарихы
СССР ГКО-һының 1941 йылдың 11 авгусындағы 459сс һанлы ҡарарын бойомға ашырыу сиктәрендә Башҡорт АССР-да (Волга буйы хәрби округы) 1941 йылдың сентябрь-октябрендә ойошторола :Башҡортостан хеҙмәтсәндәре, бөтә совет кешеләре кеүек, Ҡыҙыл Армия сафтарына ҙур илһөйәрлек күтәрелеш тойғолары менән килде. Призыв пункттарында, предприятиеларҙа, колхозда — бар ерҙә лә фронтҡа китеүселәрҙе оҙатыу Ватаныбыҙға һөйөү һәм тоғролоҡ демонстрацияһына әүрелде… …Повестка көтөп тормай хәрби хеҙмәткә бурыслыларҙың күбеһе военкоматҡа фронтҡа ебәреү үтенесе менән килделәр. …Йылы август көнө. Өфөнөң Киров районы призыв пункты. Госбанк Үрге Тәтешле бүлеге идарасыһы В. С. Ихсанов иҫләй: 1941 йылғы сентябрҙең беренсе көндәрендә беҙҙең Үрге Тәтешле ауылынан 14 кеше фронтҡа алынды. Минең етәкселегем аҫтында ошо төркөм Өфөгә 361-се уҡсылар дивизияһы составына юлланды. Беҙ тыуған ауылыбыҙҙан киткән 1941 йылдың 4 сентябрҙең ҡояшлы көнөн бер ҡасан да онотмам. Ауылдаштарым һәм күрше ауылдарҙа йәшәүселәр беҙҙе армияға оҙатыу митингына йыйылды..
Формалашыу ваҡытында хәрби һәм һан яғынан составы
1941 йылдың сентябрь аҙағында часть шәхси состав менән комплектлана. Теүәл һаны аныҡланмаған, частың дислокация урындары — Өфө, Шишмә, Сәфәр, Булгаково, Нижегородка.
Юғары Башҡомандованиеһы Ставкаһының (СВГК) 1941 йылдың 11 ноябрендәге 004279-сы һанлы директиваһы буйынса 361-се уҡсылар дивизияһы составында 39-сы резерв армияһына индерелә Һәм Өфө ҡалаһы тирәһенән Ярославль өлкәһенең Пошехонье-Володарскиға яңы дислокация урынына күсеү тураһында бойороҡ ала.
1941 йылдың 8 ноябрендә Дим станцияһынан беренсе эшелон китә.
Эшелон артынан эшелон көнбайышҡа табан китә. Һуңғы тимер юлы эшелоны менән киткән Шишмә станцияһынан 1941 йылдың 11 ноябрендә китә.
Куйбышев,Рязань, Коломна, Козлов, Воскресенск ҡалаларын уҙып китәләр.
Хәрби эпизодтар
1941 йылдың 17 декабре төнөндә полк 361-се уҡсылар дивизияһы составында поход маршы менән ике тәүлек эсендә 80 км үтеп, Рыбинск районына барып сыға, артабан хәрби эшелондар составында 361-се уҡсылар дивизияһы составында Торжок ҡалаһынан көньяҡҡараҡ ташлана .
1941 йылдың 21 декабрендә полк 361-се уҡсылар дивизияһы составында, тимер юл эшелондарынан төшөп ҡалып, Торжоктан көньяҡҡараҡ, фронт һыҙығынан 40 км алыҫлыҡта, туплана.
1941 йылдың 23 декабренең көн үҙәгендә 361-се дивизияның командирын һәм комиссарын Песчанки ауылында урынлашҡан армия штабына саҡырталар. Армия командующийы генерал-лейтенант И. И. Масленников 361-се дивизияның командирын һәм комиссарын Мәскәү тирәһендәге, Калинин фронтындағы дөйөм хәл менән таныштыра һәм дивизияға хәрби бурыс ҡуя.
361-се дивизияһының бурысы:
Дивизия 360-сы артиллерия полкының 1-се һәм 3-сө дивизиондары, 103-сө гвардия миномёт дивизионы һәм 143-сө танк батальоны менән көсәйтелә.
Рекогносцировкала частар командирҙары, ғәскәрҙәр һәм хеҙмәтләндереү ғәскәрҙәре начальниктары, ҡайһы бер штаб офицерҙары ҡатнашты. Дивизия командиры ҡарарына ярашлы төп удар Елизаветино, Павлушково йүнәлешендә яһала .
1202-се полкы 1204-се полк менән берлектә Елизаветино, Редькино, Копыряне терәк пункттарын алырға, артабан Глинки йүнәлешендә һөжүмде үҫтерергә тейеш була .
Торжок районынан 40 километрлыҡ марш эшләп, 361-се уҡсылар дивизияһы составындағы полк 1941 йылдың 25 декабрь иртәһендә һөжүм башлар өсөн күрһәтелгән позицияны биләй .
Һөжүм 1941 йылдың 26 декабренә тәғәйенләнгән була.
1941 йылдың 26 декабренең таңында, артиллерия әҙерлегенән һуң, 361-се уҡсылар дивизияһы полктары һөжүмгә күсәләр. Дошман бик ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә. Был көндә дошман оборонаһын ҡыйратыуға өлгәшеп булмай.
Пехотаның алғы хәрби сафтарына артиллерияның күпселек өлөшөн тура наводкаға ҡуйып, 1941 йылдың 27 декабренең иртәһендә 361-се уҡсылар дивизиялары һөжүмен яңырта, төп көсөн көслө терәк пункты Елизаветинола дошманды ҡыйратыуға туплай. Артиллеристарҙың мәргән атыуынан бер-бер артлы дошман ут нөктәдәләре юҡҡа сыға. ға дошмандың ут нөктәһенән мәргән атыу менән бер-бер артлы умолкать. 1-я батарея 925-артиллерия полкының кесе лейтенант В. М, Савочкин етәкселегендәге 1-се батарея тура наводка менән өс дошман дзотын ҡыйрата.
1941 йылдың 27 декабре кисендә подполковник Д. В. Михайлов полктар алдында киләһе көнгә бурыс ҡуя: Павлушково, Грешнево йүнәлешендә һөжүм итеү өсөн һуғышҡа икенсе эшелонды — 1200 полкын индерергә.
1941 йылдың 28 декабрь көнө иртәнсәктән алып 361-се уҡсылар дивизияһы частары һөжүмен яңырта. Дошман дивизия частарының алға хәрәкәтен туҡтатыу өсөн 312-се пехота полкы ҡалдыҡтары, шулай уҡ 62-се моторлаштырылған полк һәм белофиндар батальоны подразделениелары менән ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә.
1202-се һәм 1204-се полктар шулай уҡ уңышлы эш итә. 1941 йылдың 28 декабрь көнө иртә менән улар гитлеровсыларҙы ҡамалған терәк пункттарында ҡыйрата башлайҙар.
1941 йылдың 30 декабрендә кискеһен разведка начальнигы 361-се уҡсылар дивизияһы командирына Павлушково — Степино шоссеһы буйлап көньяҡ йүнәлештә дошман автомобилдәр, ылауҙар, ғәскәрҙәрҙең хәрәкәт итеүе тураһында хәбәр итә. Был мәғлүмәттәрҙе ул дошман тылында эш иткән разведка төркөмдәренән ала. Подполковник Д. В. Михайлов дошмандың сигенгән частарын ҡыйратырға һәм уларҙы ике аралағы оборона рубежына тиклем сигенеүенә юл ҡуймаҫҡа ҡарар итә.
1942 йылдың 1 ғинуарында иртәнсәк 39-се армия штабы элемтә офицеры 361-се уҡсылар дивизияһы команда пунктына командарҙарға хәрби әмерҙе еткерә.
1942 йылдың 3 ғинуар көнө иртәндән, артиллерия әҙерлектән һуң, 1202-се полкы уң флангта һөжүмгә күсә.
1942 йылдың 3 ғинуар көнөнөң аҙағында 361-се уҡсылар дивизияһының частары Воскресенское, Зыбино рубежына сығалар. 1942 йылдың 4 ғинуар көнө кисен 361-се уҡсылар дивизияһының командиры частар алдына бурыс ҡуя: 1200-се полкы Харламов районын алырға һәм, Бахмутово районында Ржев — Рига шоссе юлын ҡырҡып, Волгаға сығырға һәм тотҡарламайынса уны Соломиново районында аша үтергә, 1204-се полкы — Яңы Коростелево, Яңы Фильково йүнәлешендә һөжүм итергә, Волганы Ножкино районында аша сығырға һәм Кокошкино ауылын яулап алырға тейеш. 1202-се полк икенсе эшелонды тәшкил итә.
Ржев тирәһендә
1942 йылдың 8 ғинуарында контрһөжүмдән һуң оператив паузаһыҙ Ржев — Вязьма операцияһы башлана — Мәскәү аҫтындағы алыштың ослау периоды.
Бер үк ваҡытта Калинин фронтының 39-я армияһына 29-сы армия менән берлектә дошмандың Ржев төркөмөн уратып алып ҡыйратырға һәм 1942 йылдың 12 ғинуары көнө аҙағынаҡалана яулап алыу бурысы ҡуйыла.
361-се дивизияһына Лигостаево, Медведево, Захарово йүнәлешендә һөжүм итергә һәм 1942 йылдың 12 ғинуар көнө аҙағына 381-се дивизия менән берлектә Ржевтың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн яулап алырға бойорола.
Уң яҡтан 183-сө дивизия, һул яҡтан — 381-се һөжүм итә.
Беренсе эшелонда 1202-се һәм 1204-се, икенсеһендә — 1200-се полк була. .
1202-се полк — Якимово ауылын, ә 1204-се полк Аленино, Каменское ауылдарын яулап ала.
1942 йылдың 5 февралендә армия командующийы 361-се уҡсылар дивизияһы алдында торған бурысты аныҡлай.
Хәрби ҡаҙаныштары өсөн 1942 йылдың 17 мартындағы оборона халыҡ комиссарының 078-се һанлы бойороғона ярашлы 59-сы уҡсылар полкы итеп үҙгәртелә.
Юғалтыуҙар тураһында донесениеларҙа
1941 йылдың 26 декабренән алып 1942 йылдың 1 майына тиклем 21-се гвардия уҡсылар дивизияһының 59-сы уҡсылар полкы буйынса юғалтыуҙар исемлеге. .
Иҫкәрмәләр
<references group="ссылка"/>
Абдуллин Ғатаулла Хәйрулла улы
Абдуллин Ғатаулла Хәйрулла улы (Абдуллин Гатаулла Хайруллович) (15.10.1915-13.08.1993) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындағы 60-сы кавалерия полкында һуғышҡан. Гвардия ҡыҙылармеецы. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
Биографияһы
Ғатаулла Хәйрулла улы Абдуллин сығышы менән Хәйбулла районы Оло Әбеш ауылынан.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың 22 июнендә Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Яраланыу сәбәпле, 1944 йылда демобилизациялана. Хәйбулла районы Оло Әбеш ауылына әйләнеп ҡайта.
Хәтер
Абдуллин Ғатаулла Хәйрулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа[ ] һәм БР-ҙың Хәйбулла районы Оло Әбеш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Асанбаев Рөстәм Николай улы
Асанбаев Рөстәм Николай улы (22 сентябрь 1954 йыл — 26 май 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй музыканты, йырҙар авторы. DDT төркөмөнөң беренсе составы гитарасыһы.
Биографияһы
Рөстәм Николай улы Асанбаев 1954 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы лә тыуған. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Нәжиб (Николай Васильевич) Асанбаевтың улы.
1984 йылда хард-рок стилендәге яңғыҙ йырлы «Руда» тигән альбомын яҙҙыра.
Артабанғы йылдарҙа ҡайһы берҙә элекке төркөмө менән сәхнәләрҙә сығыш яһай. 1997 йылда яңғыҙ йырлы «Пассажир» блюз альбомын яҙҙыра. Өфөнөң «Boogie band» төркөмөнөң лидер-гитарасыһы, шулай уҡ JiMi bluescafe’ның арт-директоры була.
«Ул уйнап ҡына ҡалмай, ул гитара ярҙамында уйлай. Был ниндәйҙер стихиялы атмосфера, донъяны блюз аша төпкө аң кимәлендә тәрән танып белеү һәм аңлау. Башҡорт кәүҙәһендәге негр блюзы йөрәге…».
2015 йылда Асанбаевҡа үпкә яман шеше диагнозы ҡуйыла. Уға ярҙам итер өсөн Юрий Шевчук ДДТ төркөмө менән хәйриә концерттары ойоштора. Әммә Рөстәм яман шеште еңә алмай һәм 2016 йылдың 26 майында лә вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Хәлитов Ғайса Әхәт улы
Хәлитов Ғайса Әхәт улы (5 декабрь 1962 йыл — педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1981 йылдан Бөрйән районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 2008 йылдан Бөрйән район хакимиәте хеҙмәткәре. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2014). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы (1997)
Биографияһы
Ғайса Әхәт улы Хәлитов 1962 йылдың 5 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. Иҫке Монасип мәктәбендә уҡый.
1981 йылда Күмертау педагогия училищеһын, 2008 йылда БДПУ-ны тамамлай. Хеҙмәт юлын физик культура уҡытыусыһы булып башлай. 1981 йылдан Байназар урта мәктәбе, 1984 йылдан — Иҫке Монасип урта мәктәбе уҡытыусыһы.
1990 йылдан Иҫке Собханғол урта мәктәбенедә тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы, физик культура уҡытыусы-ойоштороусыһы. 2007 йылдан «Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе» директоры.
2008 йылдан Бөрйән районы хакимиәтендә белгес, 2009 йылда — бүлек етәксеһе урынбаҫары, 2011 йылда — бүлек етәксеһе, 2014 йылдан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты рәйесе, 2014 йылда — Бөрйән районы хакимиәтендә эштәр идарасыһы.
Бенгюташ Сабиһа
Сабиһа Зия Бенгюташ (Sabiha Ziya Bengütaş; 1904, Истанбул — 2 октябрь 1992, Анкара) — беренсе төрөк ҡатын-ҡыҙ скульпторы.
Биографияһы
Сабиһа Зия 1904 йылда Истанбулда тыуа. Уның апаһы һәм ағаһы була. Сабиһа Әйүпсолтан Нумуне мәктәбендә уҡый, хәҙер был уҡыу йорто Әйүптәге Анатолиия урта мәктәбе исемен йөрөтә. Артабан ул дүрт йыл атаһы хәрби хеҙмәттә булған Дамаскта йәшәй (Сүриә, ул заманда Ғосман империяһының бер өлөшө була). Унда Сабиһа Зия уҡыуын дауам итә, бер йыл буйы француз католик мәктәбенә йөрөй. Төркиәгә ҡайтҡас, уларҙың ғаиләһе Бююкада утрауында йәшәй башлай, ошонда ул Көпрөлө Фуат-паша мәктәбендә урта белем ала. 1920 йылда Сабиһа Истанбул Нәфис сәнғәттәр академияһының (Sanayi-i Nefise Mektebi, хәҙерге Мимар Синан университеты) һынлы сәнғәт һәм скульптура департаментында сәнғәтте өйрәнә башлай. Ул — үҙе уҡыған класта тәүге ҡатын-ҡыҙ студент. Уның уҡытыусылары араһында рәссам Фейхаман Дуран була. 1924 йылда Сабиһа Римдә (Италия Нәфис сәнғәттәр скульптор Эрменеджильдо Луппи (1877—1937) оҫтаханаһында тәжрибә туплай.
Һуңғараҡ Сабиһа Зия дипломат һәм шағир Абдулхаҡ Хәмит Тархандың ейәне Шакир Әмин Бенгюташҡа кейәүгә сыға. Ул ире менән бергә йыш ҡына сит илдәрҙә була. Ире пенсияға сыҡҡандан һуң уларҙың ғаиләһе Анкараның Малтепе биҫтәһендә йәшәй. Сабиһа аҙаҡ үҙенең яңғыҙлығын биҙәүсе Нурол исемле ҡыҙ таба.
Сәнғәт
1925 йылда Истанбулдың Галатаһарай биҫтәһендәге күргәҙмәгә Сабиһа Зия эшләгән өс бюст ҡуйыла. Киләһе йылына уның тағы өс бюсы шул уҡ күргәҙмәлә күрһәтелә. Сабиһа эштәренең бер өлөшө танылған кешеләр: шағир Әхмәт Һашим (1884?-1933), драматург һәм шағир Абдулхаҡ Хәмит Тархан (1852—1937), беренсе мосолман актрисаһы Бедиа Муваһһит (1897—1994), генерал һәм дәүләт эшмәкәре Ғәли Фуат Джебесой (1882—1968), Төркиәнең беренсе туташы Мевһибе Инён (1897—1992) һәм сәйәсмән Хәсән Ғәли Юджелгә (1897—1961) арнала.
1938 йылда Сабиһа хәҙерге Төркиәгә нигеҙ һалыусы Мостафа Кәмал Ататөрккә (1881—1938) һәм генерал һәм дәүләт эшмәкәре Исмәт Инёнгә (1884—1973) арналған скульптураларҙың ике ярышында төп призды ота. Ататөрк статуяһы элекке президенттың Чанкая һарайы баҡсаһына, ә Инён статуяһы Муданье солохо (1922) тураһындағы иҫтәлек итеп Муданьела урынлаштырыла. Сабиһа итальян скульпторы Пьетро Каноникиға 1928 йылда Истанбулдың Таксим майҙанына ҡуйылған Республика Монументын эшләүҙә ярҙам итә.
Дача (Сочур ҡушылдығы)
Дача  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының һул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бырма (Турка ҡушылдығы)
Бырма (Правая Бырма) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турка йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бондарева Клавдия Егоровна
Бондарева Клавдия Егоровна (22 июнь 1924 йыл — 2 июль 2011 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, механизатор. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Клавдия Егоровна Бондарева 1924 йылдың 22 июнендә Һамар өлкәһе Оло Глушица районы Оло Дергуновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
20-се йылдарҙа атаһы вафат була, һәм әсәһе өс балаһы менән яңғыҙы тороп ҡала. Дүрт класты тамамлағандан һуң, Клавдияға йыйыштырыусы, быҙау ҡараусы, хат ташыусы, ҡаҙанлыҡ операторы эшен башҡара.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрель Указы менән, «ауыл хужалығы үҫешендә юғары производство уңыштарына һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм һатыуҙың биш йыллыҡ планын үтәүгә өлгәшкән өсөн», Клавдия Егоровна Бондареваға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы»]] исеме бирелә.
Большакова Мария Николаевна
Мария НиколаевнБольшакова (1911—1996) — малсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Бондарева Клавдия Егоровна
Биографияһы
1942 йылдан алып 1986 йылға тиклем К. Е. Бондарева бер ураҡты ла ҡалдырмай. Һамар өлкәһендә, фермала, йәшелсә баҡсаһында түгел, ә иген баҫыуында комбайнда эшләп, Тыуған илдең юғары наградаһы менән бүләкләнеүсе берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була.
2011 йылдың 2 июлендә вафат була, Һамар өлкәһе, Оло Глушица районы, Оло Дергуновка ауылында ерләнгән.
Большакова Мария Николаевна
Биография
1947 йылдан 1979 йылға тиклем Большакова Смоленск өлкәһе Вяземский районының «Кайдаковский» совхозы сусҡа фермаһында бригадир булып эшләй. Үҙенең хеҙмәте осоронда ул ит етештереүҙә һәм сусҡа бәрәстәрен һаҡлау буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәште.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 март указы менән Мария Большакова «малсылыҡ үҫешендә, ит етештереүҙе арттырыуҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн», Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ булды.
1981 йылда Большакова пенсияға сыға. 1996 йылда вафат була, Вяземский районы Кайдаково ауылында ерләнгән.
Шулай уҡ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Гәрәбә
Гәрәбә —  таш булып ҡатҡан ҡаҙылдыҡ ыҫмала, үрге аҡбур һәм палеоген осорҙарындағы  боронғо ылыҫлы ағастарҙың ҡатҡан сайыры. Башлыса ювелир һәм галантерея әйберҙәре, бижутерия эшләү өсөн ҡуланыла; бик әҙ генә күләмдә фармацевтикала, парфюмерияла, аҙыҡ-түлек, химия һәм электрон сәнәғәтендә файҙаланыла.
Шиғри атамалары — «диңгеҙҙең күҙ йәштәре», «ҡояш бүләге» һ.б.
Этимологияһы
Гәрәбәнең французса атамаһы (ambre) ғәрәп теленән алынған. Ғәрәптәр ташты күктән төшөп ҡатҡан ысыҡ тип һанаған. Аmber  тип трансформацияланғандан һуң был һүҙ хәҙерге роман һәм  герман телдәренең күбеһенә инә. Германияла  гәрәбәне бернштайн (Bernstein) тигәндәр — Brennenstein (янар таш) һүҙенән алынған: гәрәбә бик еңел тоҡана һәм матур ялҡын менән хуш еҫ таратып яна. Урта түбәнге немец атамаһы Польшала (пол.bursztyn) тарала, унан белорусса  һәм украинса бурштын  тигән атама килеп сыға.
Башҡорт теленә гәрәбә һүҙе фарсы теленән ингән.
Гәрәбәнең төп үҙенсәлектәре
Кристалдар хасил итмәй,  аморф каркаслы полимер. Нурҙың икегә айырылыуы, яҡтылыҡтың тарҡалыуы, яҡтыны үткәргәндә төҫө үҙгәреү хас түгел. Йотоу спектры интерпретацияланмай. Люминесценцияһы зәңгәрһыу-аҡтан һарғылт-йәшелгә тиклем, бирмиттыҡы — зәңгәр. Яныусан — шырпы ялҡынынан да тоҡанырға тора. Ышҡығанда электрлаша. Һәйбәт шымартыла. Асыҡ һауала әүҙем окислана (иҫкерә), шунлыҡтан ваҡыт үтеү менән химик составы, төҫө үҙгәрә, муртыҡлана.
Гәрәбәнең төрҙәре
Гәрәбәнең сифаты өсөн тоноҡлоҡ дәрәжәһе  бик мөһим, ул гәрәбә эсендәге микроскопик бушлыҡтарҙың төрлө концентрациялы булыуына бәйле. Был билдә буйынса гәрәбәгә түбәндәге атамалар бирелә: Гәрәбә  төҫө буйынса айырыла, уның төҫмөрҙәре бик күп төрлө. Был гәрәбә эсенә ниндәй сит матдәләр һәм минералдар инеп ҡалыуына бәйле. Мәҫәлән, көкөрт колчеданы йәки ылымыҡтар гәрәбәгә йәшкелт төҫ бирә. Ҡайһы бер  минералдар көмөшһыу төҫмөр бирә.
Гәрәбә үҙе — ел ашамаған, төҫө үҙгәрмәгән самородок йә  диңгеҙ ҡомона шымарып, тышы ҡыҙғылтланған ҡоңғорт төҫтәге таш.
Башҡа сифаттары йәһәтенән йәнә «ҡыртыш гәрәбәһе» (өҫкә ҡатламдарҙа ята, елдән ашалған ҡалын тышҡы ҡатламлы); «серек гәрәбә» — сукциниттан геданитҡа күсеш баҫҡысындағы гәрәбә төрө (геданит-сукцинит); «өлгөрмәгән гәрәбә» (йәғни крантцит)  айырыла.
Гәрәбә эсендә йыш ҡына «инклюз» тип аталған сит ҡушылмалар — ыҫмала тамсыһына йәбешеп, таштың эсенә ҡуша  ҡатҡан  быуынтыҡ аяҡлылар күренеп тора. 10 миллиметрҙан ҙурыраҡ инклюздар ташты затлы таштарға индертә
Ҡаҙылдыҡ ыҫмалаларҙың кластары
I класс. Балтик гәрәбәһе (сукцинит), доминик гәрәбәһе. Төп структураһы — лабданоидлы рәшәткә
II класс. Индонезиялағы ыҫмалаларҙың эре ятҡылыҡтары, составында бициклик сесквитерпеноидтар, айырыуса кадинен һәм уның  изомерҙары бар
III класс. Полистироль төҙөлөшлө феноллы ыҫмалалар. «Тәбиғи полистирол» — зигбургит (Гойтше гәрәбә ятҡылығынан ҡаҙылма ыҫмала, Саксония, Германия).
Тарихи ятҡылыҡтар
Иртә тимер быуатында Европаның көньяғын гәрәбә менән тәьмин итеп торған  Ютландия (хәҙерге Дания) ярымутрауындағы ятҡылыҡ тотоноп бөтөлә. «Диңгеҙ аҫылташтары» менән сауҙа иткән боронғо сауҙагәрҙәр Гәрәбәле яр (Балтик диңгеҙе буйы) ятҡылыҡтарына йүнәлә. Өлкән Плиний «Тәбиғәт тарихы» тигән китабының 42-се бүлегендә «Аустеравия утрауы» исемле гәрәбә кәсептәре үҙәген телгә ала; был урын  Самбия (Көнсығыш Пруссияның, хәҙерге Калининград өлкәһенең тарихи төбәге) булғандыр тип фараз ителә.
Рәсәйҙә
Рәсәйҙәге иң ҙур гәрәбә ятҡылығы — Калининград өлкәһендә. Разведкаланған запастары донъя запастарының 90 проценты самаһын тәшкил итә, тәбиғи гәрәбә  таштарының тупланышы буйынса ла  (уртаса 2 кг/м3) уға тиңдәр юҡ. Ундағы Янтарный ҡасабаһында гәрәбә комбинаты эшләй, комбинат йылына 300 тонна   гәрәбә таба (карьерҙарҙа асыҡ ысул менән көслө һыу баҫымы менән гәрәбәле ҡатламды йыуҙыралар).
Ауырлығы 1 килограмдан артҡан киҫәктәр (күләме буйынса яҡынса 1 дм3)  аҫыл таштарға  тиңләштерелә һәм уларҙы ирекле һатыуға сығарыу тыйыла. Рәсәй Федерацияһы сиктәре аша эшкәртелмәгән гәрәбә сеймалының әйләнеше, индерелеүе һәм сығарылыуы ҡануниәт менән көйләнә.
Тарихы
Балтик буйы гәрәбәһе неолит дәүерендә бик әүҙем эшкәртелгән. Балтик диңгеҙенең  көнсығыш ярында неолит дәүеренең гәрәбә эшкәртеү үҙәктәр: Литвалағы Куршю ҡомаяғы һәм Паланга районы,  Латвияла Сарнате (SārnateSārnate) төбәге һәм Лубана уйһыулығы.
Боронғо мысырҙар гәрәбәне биҙәүестәр яһау өсөн, йәнә мумификациялау эшендә ҡулланғандар. Ҡаһирәләге Мысыр музейында Тутанхамондың һары балтик гәрәбәһе менән биҙәлгән тажы һаҡлана (беҙҙең эраға тиклем 1400—1392 йылдар).
Беҙҙең эраға тиклем XVI быуатҡа инде гәрәбә ҡиммәтле тауарға әүерелә һәм финики сауҙагәрҙәре тарафынан Бабил дәүләтенә, шулай уҡ микена һәм италий мәҙәниәттәренә ингән өлкәләргә  ташыла. Ул заманда Төньяҡ Италиялағы Аквилея ҡалаһы гәрәбә  сауҙаһы үҙәге була .
Европаға бәреп ингән готтар гәрәбә сауҙаһы юлдарын быуа. Беҙҙең эраның 151 йылына  готтар  Ҡара диңгеҙҙең көньяғына барып етә,  ә беҙҙең эраның 170-се йылдарында  Аквилеяны алырға тырыша. 3-сө һәм 4-се быуаттарҙа Балтиканан гәрәбә мунсаҡтар тарала.
Яңырыу осоро
Тевтон ордены Балтик буйында прустар ихтилалын баҫтыра һәм был ерҙәрҙе баҫып ала. Рыцарҙар үҙ биләмәләрендә ҡаты тәртип урынлаштыра. Ерле халыҡҡа гәрәбә йыйырға мөмкин булһа ла, уны орден территорияһында һаҡлау һәм эшкәртеү рөхсәт ителмәй. Гәрәбә Балтик буйынан алыҫтағы һаҡлағыстарға һәм эшкәртеү цехтарына оҙатыла. Тапшырылған таш хаҡы аҡса йә тоҙ менән түләнә. Һөҙөмтәлә күп быуаттар буйы гәрәбә табылған ерҙә уны нәфис эшкәртеү кәсебе бөтөнләй булмай.
1467 йылда Польшаның төньяҡ-көнбайыш ерҙәрендә гәрәбә эҙләү  һәм йыйыуға ҡағылышлы өҫтөнлөктәр булдырыла. Ошо сәбәпле Польшала гәрәбә кәсепселеге үҫә.
XVI быуат аҙағына тиклем гәрәбә башлыса тиҫбе һәм һауыттар яһау өсөн тотонола.
1533 йылда Пруссия героцогы, Тевтон ордены гроссмейстеры Альберхт Гогенцоллерн лютеранлыҡҡа күсә һәм Балтик гәрәбәһе менән сауҙа итеү хоҡуғын   Данциг кешеһе Пауль Яскиға тапшыра,  Янски гәрәбә сауҙаһын бөтә Төньяҡ Европаға йәйелдерә.
XVI быуатта Померанияның  Кослин һәм Кольберг ҡалаларында,  Эльбингта гәрәбә цехтары асыла,  әммә Кёнигсбергта тармаҡ айырыуса йылдам үҫә. Был ҡала менән көнәркәшлек бик көслө булғанлыҡтан  XVI быуаттың 80-се йылдарында Гәрәбә цехтары берлеге ойошторола, унда Кольберг, Столп, Данциг һәм Эльбинг ҡалалары берләшә. Кёнигсбергта гәрәбәнән тәүләп сиркәүгә ҡағылышы булмаған  әйберҙәр, мәҫәлән, ҡапҡаслы һауыттар эшләнә башлай. Антверпенда көслө эш бәйләнештәренә эйә булған Янски ғаиләһе Балтик буйында гәрәбә сауҙаһына монополияны  XVI быуат уртаһынан   XVII быуат уртаһына тиклем ҡулында ныҡ  тота. 1580 йылда бөтә яр буйлатып гәрәбә урлауға сик ҡуйыу өсөн дар ағастары  ултыртып сығыла.
Боронғо Урыҫ дәүләте
Боронғо Руста гәрәбә биҙәүестәр таралған була. Рязань тирәһендә гәрәбә эшкәртеү оҫтаханаһы табыла.
Новгород оҫталары гәрәбәне механик ысулдар менән эшкәрткән, бәлки, йылытып эшкәртеү ҙә ҡулланғандыр. Улар ҡулланған технологик операциялар: сорттарға айырыу, киҫеү, шымартыу, ялтыратыу, быраулап тишеү, ҡырлау, биҙәктәр төшөрөү.
Ювелирлыҡ эшендә
Әүәл-әүәлдән гәрәбә биҙәүестәр һәм көнкүреш әйберҙәре эшләү өсөн файҙаланыла. Гәрәбәнән тағып йөрөй торған биҙәүестәр генә түгел, портсигар, тәмәке көлө ҡаҡҡыс, шкатулка, ҡумта, сәғәт кеүек көнкүреш кәрәк-ярағы ла етештерелә. Гәрәбә бүлмә сәнғәттә айырым урын биләп тора.
Икенсе донъя һуғышынан һуң гәрәбәнән күләмле әйберҙәр яһау оҫталығы  серҙәренең күбеһе юғалтыла. Балтик илдәрендә, шулай уҡ  Рәсәйҙә был һөнәр төрлө художество йүнәлештәрендә үҫтерелә. Уларҙы шартлыса ике «мәктәп»кә бүлергә була — Санкт-Петербург һәм Калининград.
Гәрәбә — мурт материал, эшкәрткәндә таштың беренсел ауырлығы һәм формаһы бик ныҡ кәмей, шунлыҡтан ювелир әйберенең хаҡы ла ныҡ арта.
Әлеге ваҡытта гәрәбәгә теләгән төҫтө һәм фактураны биреүҙең үҙенсәлекле технологиялары бар: төҫөн асыҡлатыу, ҡыҙҙырыу, йылытыу, химик эшкәртеү, шымартыу, ҡырлау, семәрләү һ.б. Пресланған гәрәбә айырым урын биләй.
Гәрәбәнең төҫөн асығайтыу махсус  автоклавтарҙа башҡарыла, уларҙа гәрәбә дымһыҙландырыла (яҡынса 5-10 проценты). Ярым тоноҡ һәм тоноҡ таштар 16 сәғәт буйы баҫым аҫтында азотта 250оС температурала тотола. Төҫөн асыҡландырғанда гәрәбә тығыҙлана, тоноғораҡ булып, муртлығы кәмеп китә.
Гәрәбәгә осҡонланып торған  кеүек   фактура бирер өсөн ҡыҙҙырыу ысулы ҡулланыла. Гәрәбәләге ваҡ ҡына һауа ҡыуыҡсалары ҡыҙҙырғанда шартлай һәм ялтлап торған линзалар, дискылар, тәңкәләр барлыҡҡа килтерә.
Гәрәбәнең төҫөн үҙгәртеү өсөн окислаштырыу ысулдары   (химик, термик) ҡулланыла. Окислашҡанда гәрәбә йоҡа ғына көрән япма менән ҡаплана. Гәрәбәнең окислашыуы яһалма юл менән генә түгел, тәбиғи  юл менән дә бара, ул фотоиҫкереү тип атала. Еңелсә ышҡып ялтыратҡанда  был япмаға зыян килмәй, ә шымартҡанда ул аҡтарыла һәм гәрәбә тәбиғәттән ниндәй булһа, шундай булып ҡала.
Ҡыҙҙырылған гәрәбәне йылытҡанда, осҡонло ҡоңғорт төҫлө таш хасил була. Гәрәбәне 100—250оС температурағаса йылытҡанда үтә күренмәле таштың төҫө асыҡ һарынан сейә төҫөнә тиклем үҙгәреп ҡоңғортлана.
Йылытҡанда гәрәбә киҫәктәре һығылмалыға әйләнә. Был сифатын онталған тәбиғи гәрәбәне пресс-формаларға һалып, эҫетеп преслағанда файҙаланалар. Температура һәм баҫым тәьҫирендә онтаҡ үҙле массаға әйләнә. Төрлө рәүешле формаларға һалып һыуытҡас, пресланған таштан төрлө әйберҙәр хасил була. Был ысул менән алынған таш «амброид» (ингл. amber — гәрәбә) тигән атама алған. Гәрәбә онтағына төрлө буяуҙар ҙа ҡушырға мөмкин. Пресланған гәрәбә әйберҙәре матурлығы буйынса тоташ таштарҙан эшләнгән әйберҙәрҙән һис тә ҡалышмай, ә хаҡы күпкә арзаныраҡ була.
Гәрәбәне нәфис эшкәртеү
1960-сы йылдарҙа Калининград гәрәбә комбинаты тәбиғи формалы таштарҙан  броштар эшләй башлай. Улар металл тирәскә ҡуйылмай, ә ҡаптырғыс менән генә ҡаҙап йөрөтөлә. Инклюзиялы гәрәбәләрҙе лә брак тип һанауҙан баш тарталар. Ваҡ гәрәбәләргә иғтибар арта.
1970-се йылдарҙа Калининград оҫталары күп предметлы (кулон, колье, брошь, йөҙөк, алҡа) гарнитурҙар сығара башлай. Сувенирҙар эшләүгә ҙур иғтибар бирелә. Комбинаттың ижади төркөмө гәрәбә эшкәртеүҙе кәсептән сәнғәткә әүерелдерә.
Технология
Гәрәбәгә тотонор алдынан рәссам  пластилин, ҡағыҙ-ҡәләм менән эшләй — формалар эҙләй. Ҡайһы берҙә таш үҙе теманы әйтә. Һәр осраҡ өсөн гәрәбә эшкәртеүҙең айырым технологияһы һайлана.
Гәрәбә шедеврҙары
Мәскәү Кремленең Ҡорал палатаһында гәрәбәнән эшләнгән утыҙҙан ашыу әйбер һаҡлана:  һауыттар,  шахмат, шәмдәлдәр, туҫтаҡтар, ҡумталар. Уларҙың күбеһен урыҫ батшаларына Пруссия герцогтары һәм королдәре бүләк иткән.
Сәнәғәттә
Ювелир производствоһы ҡалдыҡтары, кондицияһыҙ гәрәбә, ваҡ бөртөктәр гәрәбә  кислоталары, майҙары, канифоль етештереү өсөн ҡиммәтле  химик сеймал булып хеҙмәт итә. Был продукттар парфюмерия, фармацевтика һәм лак-буяу сәнәғәтендә киң ҡулланыла.
Гәрәбә кислотаһы (ике нигеҙле сикке карбон кислотаһы) — тәүге тапҡыр  XVII быуатта гәрәбәне ҡыуҙырыу юлы менән алынған матдә. Башта күҙәнәктәргә кислород килеүен көсәйтеүсән һәм организмға ныҡлыҡ биреүсән матдә булараҡ фармацевтикала һәм парфюмерияла  ҡулланыла. Һуңыраҡ гәрәбә кислотаһы алырға өйрәнәләр, ул аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә, үҫемлекселектә, ҡошсолоҡта һәм малсылыҡта ҡулланыла. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ул Е363 аҙыҡ өҫтәмәһе булараҡ файҙаланыла.
Медицинала
Боронғо Мысырҙа уҡ әле гәрәбә фирғәүендәрҙе мумиялаштырыуҙа ҡулланылған. Гәрәбә тереклектең оҙаҡ һаҡланыуын тәьмин итә. Ул ҡыҙыл ҡан тәнсектәренең тарҡалыуына һәм ҡандың ойошоуына ҡаршы тора. Гәрәбәнән ҡан алыу-биреү һәм ҡанды консервациялау өсөн ҡулланыла торған медицина һауыт-һабаһы,  инструменттар, приборҙар эшләнә.
Ағас эшкәртеүҙә
Гәрәбә лагы  ағасты консервациялау өсөн ҡулланылған. Мәҫәлән, уның менән караптарҙың төбөн, мебель, музыка ҡоралдарының декаларын буяғандар. Данлыҡлы оҫталар Амати менән Страдивари эшләгән скрипкалар гәрәбә лагы менән эшкәртелгән һәм моңон әле булһа юғалтмаған.
Яһалма гәрәбә, ялған гәрәбә
Фәнни-техник прогресс үҫеүгә бәйле гәрәбә сеймалын тәрән файҙаланыу мөмкинлектәре асылды.
Бөтәһенән элек, ялған гәрәбә менән инновацион технологиялар ҡулланып тәрән эшкәртелгән гәрәбә араһындағы айырманы аңларға кәрәк. Намыҫлы эшкәртеүселәр таштың ҡайҙан икәнен һәм нисек эшкәртелгәнен йәшермәй. Алдаҡсылар иһә етештереү ҡалдыҡтарынан эшләнгән әйберҙәрҙе юғары сифатлы тәбиғи гәрәбә тип һатыуға сығара.
Пресланған гәрәбә  100 проценты менән тәбиғи сеймалдан эшләнә, ә яһалма гәрәбә һәм ялған гәрәбә  гәрәбәһе бик аҙ булған йә бөтөнләй булмаған материалдарҙан яһала.
Эпоксидлы ыҫмаланан яһалма гәрәбә киң таралған, унан эшләнгән биҙәүестәр эсенә хатта «табылдыҡ» бөжәк тә һалып ҡалдыралар.
Хәҙерге ваҡытта тәбиғи гәрәбәнең төп сифаттарын бик теүәл ҡабатлаған пластмассалар күп.
Баҙарҙа йышыраҡ бернит  — төрлө ыҫмалаларҙан эшләнгән яһалма «иретелгән» гәрәбә тәҡдим ителә. Бернит составында полиэфир ыҫмалалар һәм  5 процентҡа тиклем гәрәбә була, бөтөнләй булмауы ла бар.
Бынан тыш инклюздарҙы яһалма эшләү  технологиялары ла бар.
Гәрәбә дауылдары
Дауыл ваҡытында диңгеҙ бик күп гәрәбә сығарып ташлаусан. Айырыуса билдәле гәрәбә дауылдары: Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, диңгеҙ тулҡындары йыл һайын диңгеҙ төбөнән 36—38 тонна гәрәбә сығарып ташлай (ваҡ киҫәктәрҙе һанамайынса). Өс мең йыл эсендә Балтик диңгеҙе буйынан  125 миллион  килограмм  тәбиғи таш йыйып алынған.
Иҫкәрмәләр
Барбара Космовская-Церанович. Янтарь в Польше и мире: монография / издательство Калининградская книга, 2016 -.С. 40
Мәскәйле (һырт)
Мәскәйле (Москаль) — Урал тауҙары системаһының һырты, Силәбе өлкәһендә урынлашҡан.
Тасуирлама
Һырт "«Йөрәккүл» милли паркының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Геология йәһәтенән ҡарағанда — был бейек тау зонаһына етәрәк үҙәк, һырт-арҡа бүлемдәренең бер өлөшө. Көньяҡ Уралдың бик күп тауҙары кеүек, Мәскәйле һырты ла көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙыла. Тау теҙмәһенә, Мәскәйле һыртынан башҡа, көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан Оло Суҡы һырты тармаҡтары һәм төньяҡ-көнсығыш дауамы булып Йөрәккүл менән Магнит һырттары һуҙылып китә. Был 50 км һырттар сылбыры тектоник яҡтан бер антиклинорий тәшкил итә..
Һырт төньяҡ өлөшөндә Кесе Мәскәйле тип атала һәм Йөрәккүл күленә барып терәлә. Һырт биләне тәңгәленән Кесе Ҡыл йылғаһы Йөрәккүлгә барып ҡойған урындан йыраҡ түгел Оло һәм Кесегә бүленә. Түбәһенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 1000 метрҙан ашыуыраҡ Оло Ҡалағаҙа менән исемһеҙ бер бейеклек тә Оло Мәскәйлегә ҡарай. Кесе Мәскәйле 861 метр бейеклеккә етә. Ул үҙенән бейегерәк күрше Нөргөш һәм Йөрәккүл һырттары янында күҙгә ташланып бармай.
Мәскәйле һырты аҫтында титан-магнетит ятҡылығы табылған. Әммә бөгөнгө көндә парк биләмәһе статусын һаҡлау маҡсатында уларҙы эшкәртеү тыйыла. ХХ быуат уртаһында Мәскәйле биләмәһендә геология йәһәтенән уға бәйле палеовулкан асылған. Был урында, 1 км² саҡ ҡына ҙурыраҡ территорияла, 70-тән ашыу минералдар табылған. Сағыштырыу өсөн — бөтә Илмән минералдар ҡурсаулығында яҡынса 230—270 төр минералдар табылған.
Этимологияһы
Төбәкте өйрәнеүсе ''В. Н. Чернецов'' фекеренсә, XVIII быуатта башҡорттар Москаль тау һырттарындағы ағас эйәләренә табынған, шуға был оронимды башҡортсанан «Ведьмина гора» «Мәскәй тауы» тип тәржемә итергә мөмкин. Был версия файҙаһына Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы башҡорт оронимы Мәскәй булыуы ла дәлил — был ундағы бер тауҙың исеме.
Зинино (Өфө)
Зинино — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ҡасаба, Октябрь районына буйһонған Нуғай ауыл советына ҡарай.
Тарихы
1992 йылда Нуғай ауыл советының дүрт ауылы — Нуғай, Жилино, Зинино һәм Кордон — Өфө ҡала советы ҡарамағына индерелә. 2008 йылда Ағиҙел йылғаһы аша яңы күпер асылыуынан һуң был ауылдарҙың йылдам үҫеше башлана. Бөгөнгө көндә биләмәлә әүҙем төҙөлөш бара.
Халҡы
2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ауылда даими йәшәуселәрҙең һаны 301 кеше, шул иҫәптән 76 % урыҫ.
21 март
21 март — григориан стиле буйынса йылдың 80-се (кәбисә йылында 81-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 285 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Солтанов Мостафа Фазылғәфәр улы
Солтанов Мостафа Фазылғәфәр улы (1906 — 27 апрель 1992) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы 45-мм батареяһы тоҫҡаусыһы. «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943) кавалеры.
Биографияһы
Мостафа Фазылғәфәр улы Солтанов 1906 йылда Башҡортостандың Йылайыр районы Шәмсетдин ауылында тыуа. 1941 йылда Ҡыҙыл Армияға БАССР-ҙың Матрай районы хәрби комитеты тарафынан саҡырыла. Хеҙмәт юлын данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында үтә: 58-се кавалерия полкының 45-мм батареяһы тоҫҡаусыһы була. Батыр яугир дивизия составында Берлингәсә барып етә, «Ҡыҙыл Йондоҙ» орденына (1943) һәм бер нисә миҙалға лайыҡ була. Мостафа Фазылғәфәр улы йыш ҡына мәктәп уҡыусылары менән осраша, уларға дәһшәтле һуғыш йылдары тураһында һөйләй, айырыуса Дон, Днепр йылғаларындағы ҡаты алыштарҙа бик күп яуҙаштары һәләк булғанын, танкыларға ҡаршы ташланғанда 90 яугирҙан 18 кеше генә тороп ҡалғанын онота алмай. Днепрҙы аша сыҡҡанда күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1992 йылдың 27 апрелендә вафат була һәм тыуған ауылы зыяратында ерләнә.
Сын (Нердва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вакса (Шаква ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Бикмәт
Кесе Бикмәт (Малое Бикметово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше.
Почта индексы — 452772, ОКАТО коды — 80251865008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Русиловка
Русиловка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кинешемка йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суйда (музей-усадьба)
«Суйда» — Рәсәй Федерацияһының Ленинград өлкәһендәге Гатчина районының Суйда ҡасабаһыда торған дүртенсе һанлы йортонда урынлашҡан музей-усадьбаһы. Был музей-усадьба «Музей агентлығы» составындағы Ленинград өлкә дәүләт мәҙәниәт учреждениеһының филиалы булып тора.
Музей-усадьба поместьеның элекке хужаһы, Рәсәй батшаһы Беренсе Петрҙың данлыҡлы ғәрәбе, Абрам Петрович Ганнибалдың — Александр Сергеевич Пушкиндың ҡартатаһы йәшәгән йортоноң флигелендә урынлашҡан. Был Суйдалағы усадьбаһын тәртипкә килтереп төҙөгәнгә тиклем, Абрам Петрович Ганнибалдың төп имениеһы булып хәҙерге Эстония территорияһында урынлашҡан Карьякула ауылы торған.
1986 йылда Суйда ҡасабаһында йәшәгән, тарихты яратҡан, тыуған яҡты өйрәнеүсе Андрей Вячеславович Бурлаков тарафынан йәмәғәт башланғысында Суйда ҡасабаһы тарихы музейы асылған, ләкин 1993 йылда музей ябыла. 1999 йылда властар тарафынан музей-усадьба Дәүләт музейы булараҡ тергеҙелә. Музейҙың беренсе директоры Андрей Вячеславович Бурлаков була. Ул музей директоры вазифаһын 2008 йылдың башына тиклем башҡара. Хәҙерге көндә музейҙың мөдире булып Авикайнен Ирина Владимировна эшләй.
1986 йылдан алып йыл һайын Ленинград өлкәһенең Суйда музей-усадьбаһында бөйөк рус шағирының иҫтәлегенә уның ижадын хөрмәт итеүсе Рәсәй кешеләре өсөн Пушкин байрамдары үткәрелә. 2006 йылдан алып йылына бер тапҡыр «Лукоморье» тигән тыуған яҡты өйрәнеү альманахы сығарыла.
Ләүәле
Ләүәле (Левали) — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 314 кеше булған. Почта индексы — 452595, ОКАТО коды — 80210831001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Диканова Татьяна Александровна
Диканова Татьяна Александровна (19 ноябрь 1949 йыл, Мәскәү) — юрист-криминолог, прокурор күҙәтеүе буйынса белгес; сығарылыш М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған (1971); юридик фәндәр докторы тмаможнялағы енәйәттәргә ҡаршы көрәш проблемалары тураһында докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған (2000); законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибен нығытыу проблемалары ғилми-тикшеренеү институтының һалым һәм таможня органдары эшмәкәрлегендә законлылыҡтың үтәлешен прокурор күҙәтеү бүлеге мөдире; профессор, Рәсәй Федерацияһы Генераль Прокуратураһы Академияһының прокурор күҙәтеү проблемалары бүлеге мөдире; прокуратураның почетлы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Татьяна Александровна Диканова 1949 йылдың 19 ноябрендә Мәскәүҙә тыуған.
Ғилми хеҙмәттәре
Татьяна Александровна Диканова бер йөҙҙән ашыу ғилми баҫмалар авторы һәм авторҙашы булып тора, улар үҙ эсенә бер нисә тиҫтәләгән монография, уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәрҙе ала. Т.атьяна Александровна Диканова нигеҙҙә Рәсәй Федерацияһындағы прокурор күҙәтеүе һәм криминологияһы менән шөғөлләнә:
Ачабети ҡәлғәһе
Ачабети ҡәлғәһе - Шида Картлиҙағы Гори муниципалитетының Ачабети ауылындағы нығытма.