cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Молдова
Тарихы
XVIII быуат аҙағында рус-төрөк һуғышы һөҙөмтәһендә Днестрҙың һул яҡ яры Рәсәй империяһына күсә. Бухарест килешеүе йомғаҡтары буйынса, 1812 йылда Ғосман империяһы Бессарабияны Рәсәйгә бирә. Ғосман хакимлығынан азат ителгән биләмәлә Бессарабия губернаһы төҙөлә. Ул 100 йылдан ашыу (1812-1917 йылдар) Рәсәй империяһы составына инә. 1858-1861 йылдарҙа Молдавия кенәзлеге ҡалдыҡтары һәм Валахия дәүләт булып берләшә, аҙаҡ ул Рус-төрөк һуғышынан (1877 - 1878 йылдар) һуң төрөктәргә вассаллыҡ буйһоноуҙан азат ителгән Румыния исеме ала. Молдавия кенәзлегенең көнсығыш өлөшө Рәсәй империяһы составына ингәндән һуң, унда молдаван теле кириллицала үҫешен дауам итә, шул уҡ ваҡытта кенәзлектең Румыния составына ингән көнбайыш өлөшөндә телде славянизмдан «таҙартыу» бара һәм 1862 йылда тел латин графикаһына күсерелә|en|Re-latinization of Romanian}}.
1917 йылда Рәсәй империяһы тарҡалғандан һуң, элекке Бессарабия губернаһы территорияһында Молдавия Демократик Республикаһы иғлан ителә. 1918 йылда Бессарабия Румыния составына инә (был ваҡытта совет хөкүмәте Бессарабияны «совет территорияһының оккупациялаған өлөшө» тип һанай ). 1924 йылда Украина ССР-ы территорияһында Молдавия АССР-ы ойошторола.
1940 йылдың июнь айында, Молотов-Риббентроп пактына ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә, Румыния Бессарабияны һәм Төньяҡ Буковинаны СССР-ға бирергә мәжбүр була. Һөҙөмтәлә Молдавия ССР-ы барлыҡҡа килә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Германия һәм Румыния ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында була; булды Румыния хакимиәте Бессарабия Губернаторлығы ойоштора. Уның территорияһында Молдавияның 120 мең кешеһе, шул иҫәптән 90 мең йәһүд үлтерелә һәм концлагерҙарҙа һәләк була .1944 йылдың 24 авгусында, Яссы-Кишинёв операцияһы һөҙөмтәһендә, Молдавия Совет Социалистик Республикаһы территорияһы совет ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә.
Ошонан һуң оҙаҡламай СССР Министрҙар Советының «элекке алпауыттарҙы, эре сауҙагәрҙәрҙе, немец оккупанттарына әүҙем булышсыларҙы, немец полицияһы органдары менән хеҙмәттәшлек итеүсе кешеләрҙе, профашистик партияларҙа һәм ойошмаларҙа ҡатнашыусыларҙы, аҡ гвардееецтарҙы, шулай уҡ үрҙә һанап кителгән бөтә категорияларҙың ғаиләләрен» Молдавия территорияһынан ҡыуып сығарыу тураһында ҡарары буйынса, Молдавияның 35 мең кешеһе Ҡаҙағстанға һәм Себергә «һөрөлә», репрессиялана һәм депортациялана (уларға Молдоваға 1957 йылдан һуң ғына ҡайтырға рөхсәт ителә). СССР-ҙың башҡа республикалары ярҙамында Молдавия ССР-ының иҡтисады тергеҙелә һәм төҙөлә башлай. (ҡара. Молдавия ССР-ы). Бер үк ваҡытта республиканы әүҙем «советлаштырыу» башлана, шул иҫәптән СССР халыҡтарының милләт-ара аралашыу теле булараҡ рус теле индерелә, ул молдаван теле менән бер рәттән рәсми эшләй. Шулай уҡ етәксе вазифаларға күрше республикаларҙың партия хеҙмәткәрҙәре тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта, башҡа совет республикаларынан айырмалы рәүештә (Балтика буйы, көнбайыш Белоруссия йәки көнбайыш Украина), Молдавияла был һиҙелерлек протест йәки йәшерен советтарға ҡаршы хәрәкәт ойоштороу тыуҙырмай.
1989 йылда молдавандарҙың милли яңырыуы өсөн сығыш яһаусы ойошмалар барлыҡҡа килә: «Клуб А. Матеевича», «Молдавское демократическое движение», «Демократическая лига студентов», «Ассоциация историков» һәм башҡалар. Улар һуңынан Молдова Халыҡ фронтына берләшәләр. Был ойошмалар башта молдаван теленә рәсми тел статусын биреү, латин графикаһына күсеү, дәүләт флагы сифатында румын триколорын ҡабул итеү өсөн сығыш яһай. Әммә тиҙҙән ул Молдавия милли хәрәкәтенән Румыния мәнфәғәтендәге хәрәкәткә әүерелә.
1991 йылдың 27 августында Молдавияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә.
1989 йылда башланған Днестр буйы һәм Молдова властары араһындағы конфликт 1992 йылда ҡораллы ҡаршы тороуға һәм ике яҡтан да күп ҡорбандарға килтерә. Рәсәйҙең ҡыҫылыуы арҡаһында хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыуға өлгәшелә. Хәҙерге ваҡытта конфликт зонаһында Рәсәй Федерацияһының, Молдова Республикаһының һәм Днестр алды Молдова Республикаһының Уртаҡ тыныслыҡ булдырыу көстәре һәм Украина хәрби күҙәтеүселәре хәүефһеҙлек тәьмин итә. Рәсәй, Украина һәм ОБСЕ ҡатнашлығында күп һанлы һөйләшеүҙәр барышында әлегә Приднестровье статусы буйынса килешеүгә өлгәшеп булмай; низағ яҡтары араһындағы мөнәсәбәттәр көсөргәнешле булып ҡала.
1994 йылда Конституция ҡабул ителә, ул әлегә тиклем эшләй.
2009 йылдың апрелендә, Парламент һайлауҙарынан һуң, Молдавияның баш ҡалаһында күпләп тәртипһеҙлектәр тоҡана; һөҙөмтәһе булып яңы һайлауҙар тәғәйенләнә, һөҙөмтәлә коммунистар партияһы парламенттағы күпселекте юғалта һәм оппозицияға күсә, яңы хөкүмәт ойошторола.
Халҡы
1991 йылда Молдавия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән ваҡытта, уның халҡы 4,3 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә. Ағымдағы статистика мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылдың 1 ғинуарына Молдавияла даими йәшәүсе халыҡ һаны кеше тәшкил итә (Приднестровьены (ПМР) иҫәпкә алмайынса).
2014 йылдағы халыҡ һанын иҫәпкә алыу һөҙөмтәләре буйынса, халыҡ һаны 2913281 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән, халыҡ иҫәбен алыу мәлендә сит илдә булған, тик уларҙың ғаилә ағзалары тарафынан иҫәпкә алынған 329108 кеше.
Республика халҡы, 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 3 383 332 кеше тәшкил итә (Днестр алды Молдова Республикаһын иҫәпкә алмайынса). Шуларҙан халҡының 3158 меңе, йәки 93,3%-ы, православие динендә булып теркәлгән. Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 111,4 кеше тәшкил итә. Халыҡтың төп өлөшө, йәки 75,8%-ы, (2004 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса) — молдавандар. Шулай уҡ : украиндар — 8,4 %, урыҫтар — 5,9 %, гагауздар — 4,4 %, румындар — 2,2 %, болғарҙар — 1,9 %, башҡа милләттәр — 1,4 % йәшәй.
2004 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, илдә халыҡтың 78,8 % -ы туған теле тип (беренсе, бала саҡтан уҡ үҙләштергән телдәре) үҙ милләтенең телен күрһәткән, ә 20,8%-ы уларҙың милләте менән тап килмәгән башҡа телдәрҙе күрһәткән. Молдавандар араһында 78,4%-ы туған теле тип молдаван телен, 18,8%-ы — румын телен, 2,5%-ы — рус телен һәм 0,3%-ы башҡа телдәрҙе күрһәтә. Украиндар араһында 64,1%-ы туған теле тип украин телен, ә 31,8%-ы — урыҫ телен күрһәтә. Урыҫтар араһында 97,2%-ы үҙ милләтенең телен туған теле тип күрһәтә. Гагауздар урыҫтар кеүек үк күпселеге — 92,3%-ы туған теле тип үҙ милләтенең телен күрһәткәндәр, ә 5,8%-ы — рус телен. Туған теле болғар теле булған болғарҙар 81,0 % тәшкил итәләр, һәм 13,9%-ы урыҫ телен туған теле тип күрһәтә.
Күпселек украиндар, гагауздар, болғарҙар үҙ милләтенең телен туған теле тип күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, һәр икенсе украин, өсөнсө болгар һәм дүртенсе гагауз, ғәҙәттә, урыҫ телендә һөйләшә. Ғәҙәттә, урыҫ телендә һөйләшкән молдавандар уларҙың дөйөм һанының 5 процентын тәшкил итә.
Милли әҙселектәр араһында 6,2 % украиндар, 4,4 % урыҫтар, 1,9 % гагауздар, 2,2 % һәм румындар һәм 7,1 % болғарҙар молдаван телендә һөйләшәләр.
Халыҡтың территориаль бүленеше күрһәтеүенсә, халыҡтың 21%-ы (һәр бишенсе) Кишиневта йәшәй, 4,6%-ы — Гагаузия автономиялы территориаль берәмектә, 3,8%-ы — был Бельцы ҡалаһында. Халҡы 100 меңдән ашыу булған эре райондар — Кагуль, Хынчештский, Орхей, Унгенский. Аҙ һанлы райондар — Бессарабия (29 мең), Дубоссары (34 мең), Шолданешты (42 мең) һәм Тараклий (43 мең).
Ике һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, 1989—2004 йылдар осоронда ил халҡы 274 мең кешегә кәмегән, уртаса кәмеү темпы 0,5 %. Был осорҙа халыҡ һанының кәмеүе тыуым һаны кәмеүе һәм тышҡы миграцияның тиҫкәре сальдоһы менән бәйле.
2004 йылда халыҡ иҫәбен алыу халыҡтың дөйөм иҫәбендә ауыл халҡы өлөшөнөң өҫтөнлөк алыуын раҫланған, улар 1989 йылдағы 57,9 %-ҡа ҡаршы 61,4 % тәшкил иткәнref name="CensusPressRelease2006"/>.
Халыҡ иҫәбен алыуҙар араһындағы осорҙа ҡала халҡы уртаса йылына 1 %-ҡа, ә ауыл халҡы — 0,13 %-ҡа кәмегән, шулай итеп, халыҡтың был категориялары араһындағы проценттарҙа айырма артҡан.
Халыҡ тығыҙлығы халыҡ иҫәбен алыуҙар араһындағы осорҙа бер квадрат километрға 120,4 кешенән 111,4 кешегә тиклем кәмегән.
2008 йылда яҡынса 25 мең никах теркәлгән, был 2007 йыл күрһәткестәренән 2 меңгә кәм. 2016 йылда тыуымдың дөйөм коэффициенты (ҡатын-ҡыҙ үҙ ғүмерендә тыуҙырған балаларҙың уртаса һаны) — 1,56 (2016 йыл өсөн ЦРУ баһалау мәғлүмәттәре).
Эшкә яраҡлы халыҡтың байтаҡ өлөшө Рәсәй хеҙмәт миграцияһында. 561 мең, 2015 йылдың ғинуарында 561 мең мигрант — Молдавия граждандары Рәсәй биләмәләрендә бер ваҡытлы булғандар.
Дин
Иң киң таралған конфессия — православие, уның яҡлылар, 2004 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ил халҡының 93,3%-ын тәшкил итә.
Оло Һатҡы
Оло Һатҡы — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Әй йылғаһы ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молдова
Дин
Молдавия территорияһында ике параллель (ғәҙәттә был ҡануни аномалия тип һанала) православие юрисдикцияһы эшләй: ҡануни Румын Сиркәүенең Бессарабия митрополияһы һәм күп һанлы (Молдова Православие сиркәүе) Мәскәү патриархаты юрисдикцияһында булған Молдавия-Кишинев митрополияһы.
Молдавия протестанттары (яҡынса 100 мең динле) баптистарҙан, пятидесятниктарҙан, адвентистарҙан, харизматтарҙан ғибәрәт.
Шулай уҡ, илдә башҡа конфессиялар һәм дини ағымдар диндарҙары бар: католиктар, йәһүҙиҙәр, мосолмандар, йәһәвә шаһиттары, мормондар, вайшнавтар һәм башҡалар.
Административ бүленеше
Молдавия 32 районға, 13 муниципияға (Кишинев, Бельцы, Бендеры, Комрат, Тирасполь , Кагул, Чадыр-Лунга, Единец, Хынчешты, Оргеев, Сороки, Страшены һәм Унгены ), 1 автономиялы территориаль берәмеккә (Гагаузия) һәм һул яҡ Днестр административ-территориаль берәмеккә бүленгән.
Молдавияла 65 ҡала һәм 917 ауыл бар. Молдавия биләмәһендә танылмаған дәүләт — Днестр буйы Молдова Республикаһы бар. Днестрҙың һул яҡ ярының төп өлөшө, шулай уҡ Бендеры ҡалаһы һәм уң яҡ ярындағы байтаҡ ауылдар уның контроле аҫтында.
Президенты
Президент — Молдавия дәүләтенең башлығы.
Ҡыйғы районы
Ҡыйғы районы (Кигинский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Үрге Ҡыйғы ауылы. Районда 21 мең 239 кеше йәшәй.
БР‑ҙың төньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — Мәсетле, төньяҡ‑көнсығышта — Балаҡатай р‑ндары, көньяҡ‑ көнсығышта — Силәбе өлк., көньяҡ‑ көнбайышта — Салауат, көнбайышта Дыуан р‑ндары м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. Үрге Ҡыйғы р‑ны булараҡ ойошторола, район составына Мәсәғүт кантоны улустары инә, 1933 й. 20 сент. хәҙ. исемен йөрөтә (ҡара: Административ район). 1963 й. 1 февр. бөтөрөлә, терр‑яһы Салауат р‑ны составына индерелә. 1965 й. 13 ғин. яңынан ойошторола.
Молдова
Президенты
Молдавия Президенты граждандарының туранан-тура ирекле йәшерен тауыш биреү юлы менән һайлана. 2000—2016 йылдар осоронда президент парламент депутаттарының йәшерен тауыш биреү юлы менән һайланған. Күп һанлы протестарҙан һәм депутаттар төркөмө Конституцион судҡа һорауҙар менән мөрәжәғәт иткәндән һуң, 2016 йылдың 4 мартында, парламентҡа президент һайлау хоҡуғын биргән Конституцияны үҙгәртеү тураһында закон конституцион түгел тип таныла.
Ҡыйғы районы
Майҙаны — 1688 км2. Адм. үҙәге — Үрге Ҡыйғы а., Өфөнән төньяҡ‑көнсығышҡа 294 км һәм Һилейә т. юл ст. (Силәбе өлк.) төньяҡ‑көнбайышҡа табан 43 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 27,9; 1959 — 22,7; 1989 — 18,9; 2002 — 19,8; 2010 — 19,1. Милли составы: татарҙар — 52,0%, башҡорттар — 41,3%, урыҫтар — 5,2%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 11,3 кеше/км². Районда 9 ауыл советы, 39 ауыл торама пункты бар, иң ҙурҙары: Үрге Ҡыйғы (6,6 мең кеше), Түб. Ҡыйғы (1,4 мең), Ләүйылға (1,1 мең) ауылдары.
Молдова
Президенты
Молдавия Президенттары:
Ҡыйғы районы
Рельефы Йүрүҙән‑Әй тигеҙлегенән, төньяҡта — яйла һымаҡ массивтарҙан, көньяҡ‑көнсығышта Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы көнбайыш битләүенең тау итәктәренән ғибәрәт. Район Йүрүҙән‑Сылва депрессияһы, көньяҡ‑көнсығышта — Башҡорт мегантиклинорийы сиктәрендә ята. Район терр‑яһында эзбизташ (Арыҫлан); ҡом‑ҡырсын ҡатнашмаһы һәм ҡом (Йүкәлекүл); төҙөлөш ташы (Ҡуянай); ер аҫты һыуҙары (Ҡыйғы) ятҡылыҡтары бар. Климаты континенталь, уртаса һалҡын, дымлы. Һауаның уртаса йыллыҡ т‑раһы 0,8°С, ғин. уртаса т‑ра –5,8°С, июлдә 17°С. Теҙмә ҡалҡыулыҡтар араһындағы уйпатлыҡтарҙа т‑ралар инверсияһы билдәләнгән. Яуым‑төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 490 мм, йылы осорҙа 400 мм ашыу. Гидрографик селтәрҙе Алйылға ҡушылдығы м‑н Әй й. һәм Ләүйылға, Кесейек ҡушылдыҡтары м‑н Ҡыйғы й.; Абзай, Светлый һаҙлыҡтары һ.б. барлыҡҡа килтерә. Көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡараһыу һоро, аҡһыл һоро һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Ҡайын, ҡара ылыҫлы‑киң япраҡлы, ҡарағай һәм ҡарағас урмандары таралған. Терр‑яһының 36,5%‑ын урман ҡаплаған. Хайуандар донъяһы урман‑дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт а. эргәһендәге Әй й. һыубаҫар туғайында заказник ойошторолған.
Молдова
Президенты
1990 йылдан альтернативаһыҙ һайлауҙарҙан һуңМирча Снегур Молдова Совет Социалистик Республикаһы президенты була. Ул вазифаһына Молдова ССР-ы Юғары Советының 1990 йылдың 3 сентябрендәге 251-XII номерлы ҡарары менән тәғәйенләнә.
Ҡыйғы районы
Районда ПУ, 25 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 12‑һе — урта мәктәп, ш. иҫ. Үрге Ҡыйғы лицейы №1, 26 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, ДЮСШ, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто; үҙәк район һәм 2 участка дауаханалары, 25 фельдшер‑акушерлыҡ пункты; 28 клуб учреждениеһы, 22 китапхана, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, физкультура‑һауыҡтырыу комплексы бар. 2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы эшләй. “Наши Киги” гәз. сыға.
Билдәле шәхестәр
.ӘХМӘТОВ Сафа Әхмәт улы (11.1. 1935, БАССР‑ҙың Ҡыйғы р‑ны Алағуз ауылы.), инженер-технолог. Техник ф. д‑ры (1976), проф. (1977). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1978), РФ юғары мәктәбенең атҡ. хеҙм‑ре (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы(1977). И.М.Губкин ис. Мәскәү нефть ин‑тын тамамлаған (1958). 1967 й. алып ӨНИ‑нең Салауат киске ф‑тында эшләй (1977 й. — химия‑технология процестары каф. мөдире). 1979 й. башлап БДУ‑ның аналитик химия һәм дөйөм химик технология каф. мөдире. 1981 й. алып ӨДНТУ‑ла эшләй (1991 й. тиклем нефть һәм газ технологияһы каф. мөдире), бер үк ваҡытта 1981—91 йй. СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лаб. (Өфө) ғилми етәксеһе. ӘХМӘТОВ Мөхәмәтхәй Әхмәт улы (25.1.1942, БАССР‑ҙың Ҡыйғы р‑ны Алағуз ауылы. — 17.11.1995, Өфө), тел белгесе. Филол. ф. канд. (1970). С.Ә.Әхмәтовтыңҡустыһы. БДУ‑ны тамамлаған (1964). 1965—67 йй. Ҡыйғы р‑ны Алағуз урта мәктәбенең уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире. 1970 й. алып БДУ‑ла уҡыта
Молдова
Президенты
1996 йылдағы президент һайлауҙары ваҡытында Петр Лучинский 27,7 % тауыш йыйып, Мирча Снегурҙан һуң икенсе урынды биләй. Әммә икенсе турҙа Лучинский, һул һәм центристский көстәр ярҙамында Снегурға ҡарағанда күберәк тауыш йыя. Һөҙөмтәлә президент һайлауҙарында Пётр Лучинский еңә һәм 1997 йылдың 15 ғинуарында вазифаһына инә.
Ҡыйғы районы
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Молдова
Президенты
2000 йылда ПКРМ инициативаһы буйынса парламент төҙәтмәләр ҡабул итә, уның буйынса Молдавия президенты парламент тарафынан парламенттың дөйөм депутаттар һанының 3/5 тауышы буйынса һайлана. Президент һайлауҙарының ике уңышһыҙ маташыуынан һуң, парламент таратыла һәм ҡабаттан һайлауҙар тәғәйенләнә. Раҫлаған төҙәтмәләрҙән һуң парламент таратыла, сөнки парламентта президент һайлана алмай.
Парламентҡа ваҡытынан алда һайлауҙарҙан һуң Владимир Воронин Молдавияның президенты була. Коммунистар партияһынан 71 депутат уның өсөн тауыш бирә.
2001 йылда парламент һайлауҙарында коммунистар партияһы социаль сәйәсәтте көсәйтеү, иҡтисадты тергеҙеү, ауылда коллектив хужалыҡ формаларына ярҙам итеү, Рәсәй, Белоруссия һәм дөйөм алғанда БДБ менән мөнәсәбәттәрҙе нығытыу лозунгыһы аҫтында бара. Әммә 2003 йылдың ноябрендә Рәсәй тарафынан әҙерләнгән, Молдавияны федераллаштырыуҙы күҙ уңында тотҡан, Днестр буйы һәм Молдова араһындағы конфликтты көйләү планына ҡул ҡуя алмағандан һуң, Рәсәй һәм Молдавияның мөнәсәбәттәре боҙола.
2005 йылдың 4 апрелендә коммунистар партияһы депутаттары, шулай уҡ Христиан-демократик халыҡ партияһы, Демократик партия һәм Социал-либераль партия депутаттары президент вазифаһына Владимир Воронинды яңынан һайлайҙар.
Һайлауҙар алдынан Владимир Воронин Киевта Виктор Ющенко менән осраша, ә һуңынан үҙендә Кишиневта грузин лидеры Михаил Саакашвилиҙы ҡабул итә. Был күҙәтеүселәргә элекке совет дәүләттәренең Рәсәйгә ҡаршы йүнәлтелгән яңы «өс дәүләт союзы» булдырылыуы тураһында һөйләргә сәбәп бирә. Әммә Владимир Воронин матбуғатта күп тапҡыр Рәсәй Молдавияның стратегик партнер булды һәм булып ҡала тип билдәләй.
Илдең яңы хөкүмәтенә оппозицияла булып ҡалғас, Владимир Воронин 2009 йылдың 11 сентябрендә үҙенең президент вәкәләттәрен һала.
2010 йылдың 5 сентябрендә Молдавия президентын һайлау формаһын билдәләү буйынса бөтә халыҡ референдумы үтә, ул булманы тип таныла. Республиканың Үҙәк һайлау комиссияһы сайтында урынлаштырылған мәғлүмәттәргә ярашлы, унда һайлаусыларҙың 30,98%-ы ҡатнашҡан, ә ҡатнашыу сиге 33,33 %билдәләнгән.
2012 йылдың 16 мартында Либераль-демократик партия, Демократик партия, Либераль партия, Социалистар партияһы депутаттары һәм бойондороҡһоҙ депутат Михай Годя үҙҙәренең тауышы менән Николай Тимофтиҙы республика президенты итеп һайлайҙар.
2016 йылдың 13 ноябрендә туранан-тура президент һайлауҙарының икенсе турында Социалистар партияһынан кандидат Игорь Додон президент булып һайлана.
2020 йылдың 15 ноябрендә президент һәм бойондороҡһоҙ кандидат Игорь Додон һайлауҙың икенсе турында 57,27 % тауыш йыйған «Действие и солидарность» партияһы лидеры Майя Санданан еңелә.
Парламент
Илдең юғары закондар сығарыу органы — бер палаталы парламент (101 урын).
Депутаттар дүрт процентлы барьер менән пропорциональ система буйынса 4 йылға һайланалар (2010 йылдан). 2009 йылда барьер 5 % була, 2008—2009 йылдарҙа — 6 процент, ә 2008 йылға тиклем 4 % булған.
1991 йылда Молдавия СССР-ҙан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң тәүге парламент һайлауы 1994 йылда ойошторола. Уларҙың һөҙөмтәләре буйынса Аграр-демократик партия 56 мандат, Социалистик партия блогы— «Берҙәмлек» 28 мандат, Демократик көстәр партияһы — 11 мандат, Христиан-демократик халыҡ фронты альянсы — 9 мандат ала. Парламент рәйесе итеп Петр Лучинский һайлана.
2001 йылдағы һайлауҙарҙа Молдова Республикаһы Коммунистар партияһы (ПКРМ) (71 урын) күпселек ала. Шулай уҡ парламентҡа үткән «Брагиш альянсы» (19 мандат) һәм ХДНП (11 мандат) үтә. Евгения Остапчук парламент рәйесе була.
2005 йылдың 6 мартында сираттағы һайлауҙар үтә. Икенсе тапҡыр рәттән коммунистар күпселек тауыш (46,1 %) һәм парламентта урындар (101-ҙән 56) ала. Был юлы ПКРМ лидерыЕвропа берлегенә ориентир аласаҡтары, ә партияны «Яңы типтағы Европа партияһы».на үҙгәртергә ниәтләүе тураһында белдерә.
2009 йылдың 5 апрелендә һайлауҙарҙа тағы ла ПКРМ еңеү яулай (49,48 % тауыш, парламентта 60 урын). Парламентта урын алған өс оппозицион партия бергә ҡалған яҡынса 35 % тауыш йыя. ОБСЕ-ның халыҡ-ара күҙәтеүселәре һайлауҙы «дөйөм алғанда ирекле» тип атай. Оппозиция һайлау һөҙөмтәләрен инҡар итә, улар фальсификация тураһында белдерә. 6 апрелдә Кишинев үҙәгендә протест акцияһы ойошторола. 7 апрелендә демонстрация контролдән сыға һәм сыуалыштарға әүерелә, һөҙөмтәлә Молдавия президентураһы һәм парламенты бинаһы зыян күрә. 8 апрель таңына сыуалыштар туҡтатыла. 200-гә яҡын кеше ҡулға алына. Тыныс протест акцияһы аҙна буйына дауам итә, уларҙың төп талабы быға тиклем хоҡуҡ һаҡлау органдары ҡулға алған манифестанттарҙы азат итеү була.
Оппозицион партиялар президент һайлауҙарына бойкот яһайҙар, һөҙөмтәлә, Молдавия конституцияһына ярашлы, парламент таратыла, һәм 2009 йылдың 29 июлендә ҡабаттан парламент һайлауҙары үткәрелә. Коммунистар партияһы 44,69 % тауыш йыйып һәм 48 мандат биләп сағыштырмаса еңеү яулай.
Әммә парламентҡа үткән ҡалған 4 партия: Либераль партия (15 мандат), Молдова Демократик партияһы (13 мандат), Молдова Либераль-демократик партия (18 мандат) һәм уң центристик Альянс «Наша Молдова» (7 мандат), Европа Интеграцияһы өсөн Альянс I -гә берләшә һәм парламентта күпселекте төҙөй (101-ҙән 53 тауыш).
Молдавия коммунистар партияһы Владимир Воронин етәкселегендә оппозицияға күсә, сөнки күпселек булдырыу өсөн союздаштар таба алмай.
Ил президенты һайланмау менән бәйле, 2010 йылдың 28 сентябрендә Молдавия президенты бурыстарын башҡарыусы Михай Гимп парламентты таратыу тураһындағы указға ҡул ҡуя һәм ваҡытынан алда парламент һайлауҙарын 2010 йылдың 28 ноябренә билдәләй. Был һайлау һөҙөмтәләре буйынса парламентҡа 4 партия үтә: Коммунистар партияһы (42 мандат), Либераль-демократик партия (32 мандат), Демократик партия (15 мандат) һәм Либерал партия (12 мандат). Либерал-демократтар, демократтар һәм либералдар «Европа Интеграцияһы өсөн Альянс II» төҙөп парламентта күпселекте булдыралар (59 мандат). Мариан Лупу парламент рәйесе була.
Оппозиция (38) {{legend|blue|ДПМ (29)|border=0}} {{legend|#5CBB72|Шор (7)|border=0}} {{legend|gray|бойондороҡһоҙҙар (3)}}]] 2014 йылдың 30 ноябрендәге парламент һайлауында 24 кандидат ҡатнаша. Ҡатнашлыҡ 57,28 % тәшкил итә. Парламентта депутат урындары түбәндәгесә бүленә: ПСРМ — 25 мандат, ЛДПМ — 23, ПКРМ — 21, ДПМ — 19 һәм ПЛ — 13.
Конституцион судтың 2016 йылдың 4 мартындағы, Президент граждандарҙың тура тауыш биреү юлы менән һайлана тигән ҡарарына ярашлы, 2016 йылдың 30 октябрендә һәм 13 ноябрендә Молдавияла президент һайлауҙары үтә. 2016 йылдың 30 октябрендә 50,95 % ҡатнашлыҡ коэффициенты менән тауыш биреүҙең беренсе раунды раҫлана. Молдавия президенты вазифаһына 9 кандидаттың береһе лә 50 % тауыш йыймағанлыҡтан, законға ярашлы 2016 йылдың 13 ноябрендә икенсе тауыш биреү ойошторола. Икенсе турҙа 30 октябрҙә иң күп тауыш алған тәүге ике кандидат — Игорь Додон һәм Майя Санда ҡатнаша. 53,45 % һайлаусы тауыш бирә, ә Додон Игорь Молдова Республикаһы Президенты итеп һайлана.
2019 йылдың 24 февралендә уҙғарылған парламент һайлауҙарында 15 сәйәси партиянан вәкилдәр ҡатнаша. Һайлауҙарҙа ҡатнашлыҡ 50,57 % тәшкил итә, һайлау һөҙөмтәләре буйынса Молдова Республикаһының Социалистар партияһы беренсе урынды биләй (35 мандат), уның артынса Молдова Демократик партияһы (30 мандат), ACUM блогы (26 мандат), Шор партияһы (7 мандат), бойондороҡһоҙ кандидаттар 3 мандат ала.
Дәүләт теле
Молдавия СССР составында булған осорҙа, 1977 йылда СССР Конституцияһында дәүләт теле төшөнсәһе булмай, сөнки СССР халыҡтарының бөтә телдәренең дә тигеҙлеге иғлан ителә. Союздаш республикаларҙа, Молдова ССР-ында ла, эш башҡарыу һәм закондар сығарыу союздаш республика телендә, шулай уҡ ундағы халыҡтың күпселеге һөйләшкән телдә, йәғни урыҫ телендә һәм молдаван телендә алып барыла. 1989 йылда законлы рәүештә «молдаван-румын телдәренең оҡшашлыҡтары ысын булыуы» һәм латин алфавитына күсеү тураһында белдерелә, шул уҡ ваҡытта молдаван теле генә дәүләт теле статусы алак.
1991 йылдағы Молдавияның бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларацияла румын теле дәүләт теле тип иғлан ителә. 1994 йылда Молдавия Конституцияһы Молдавияның дәүләт теле латин графикаһы нигеҙендә эшләгән молдаван теле тип нығыта. 2013 йылдың 5 декабрендә республиканың Конституцион суды, бойондороҡһоҙлоҡ тураһында Декларация һәм Конституция юридик яҡтан бер бөтөн, төрлөсә яҙылған урын булғанда, Бойондороҡһоҙлоҡ тураһында декларация Конституциянан өҫтөнлөк итә тип ҡарар итә, һәм румын телен Молдавияның дәүләт теле тип таный; шулай булыуға ҡарамаҫтан, парламент илдең төп законына был мәсьәлә буйынса үҙгәрештәр индермәй. 2018 йылда Конституция тексында, шулай уҡ күп кенә башҡа хоҡуҡи акттарҙа, «молдаван теле» синтагмаһы һаҡлана.
Хәҙерге ҡайһы бер тел белгестәре, «румын» һәм «молдаван» бер үк телдең төрлө исемдәре булып торалар (лингвонимдар) тип иҫәпләйҙәр , шул уҡ ваҡытта башҡа сығанаҡтар  молдаван теле, румын теле менән бер рәттән көнсығыш-роман телдәренең береһе тип һанайҙар.
Башҡа телдәрҙең статусы
Рус теле милләт-ара аралашыу теле статусына эйә (2021 йылдың ғинуарында Конституция суды ҡарары менән ғәмәлдән сығарыла ).
Гагаузия автономиялы территориаль берәмектә молдаван теле, гагауз теле һәм урыҫ теле рәсми (дәүләт теле түгел) тел статусына эйә.
Танылмаған Днестр алды Молдова Республикаһында молдаван, урыҫ һәм украин телдәре (МР ҡануниәте буйынса, һәм шулай уҡ ПМР Конституцияһы буйынса ) рәсми тел булып торалар.
Европа берлеге
2011 йылдың яҙында Кишинёвта Польша инициативаһы менән «ЕБ- Молдавия» иҡтисади форумы үтә. Польшаның премьер-министры, Польша « 2011 йылдың 1 июленән Европа берлегендә рәйеслек итеү ваҡытында, Молдавияға уның Европаға юлында бер һүҙһеҙ ярҙам итәсәк һәм Приднестровье конфликтын хәл итеү буйынса бөтә тырышлығын һаласаҡ» тип белдерә. Һөҙөмтәлә 2013 йылдың 29 ноябрендә Молдавия Европа берлегендә ассоциацияланған ағзалыҡ тураһында килешеүҙе алдан раҫлай.
2014 йылда «Европа берлеге ағзалары булған илдәр менән Шенген Килешеүе ҡатнашыусылары булған илдәрҙең виза режимын либералләштереү» тураһында Европа Комиссияһы Директиваһын раҫлау үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙең мөһим этабы булып тора.
Халыҡ-ара килешеүҙәр һәм конвенциялар
2006 йылдың 19 июнендә Молдавия 1961 йылғы Гаага конвенцияһына ҡушыла. 2007 йылдың 16 мартында конвенция үҙ көсөнә инә. Был Конвенция, Конвенция ҡатнашсыһы булған илдәр өсөн, сит ил рәсми документтарын легалләштереү талабын юҡҡа сығара. Конвенция бер дәүләттә эшләнгән һәм башҡа дәүләткә тапшырылырға тейеш рәсми документтарға ҡуйыла торған махсус билдә (штамм) булдыра, был консуллыҡ легалләштереү процедураһын — апостилләштереүҙе алмаштыра. База Данных Апостилированных Документов.
Нейтралитет
Шулай итеп, Молдавияның нейтралитеты уның конституцияһында нығытылғанлыҡтан, илдең НАТО-ға ла, Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһына ла (ОДКБ) инеү буйынса планы юҡ.
Иҡтисады
Молдавия аграр-индустриаль дәүләттәр категорияһына ҡарай. ППС буйынса халыҡтың йән башына эске тулайым продукт күләме буйынса 2019 йылда донъяла 94-се урынды һәм Европа илдәре буйынса аҙаҡҡы урынды биләй.
Милли конкуренцияға һәләтлек кимәле буйынса 2014 йылда донъяла 82-се урын биләй.
Өҫтөнлөктәре: Инфляция түбән (3,3 %). Иҡтисади үҫеш темпы сағыштырмаса юғары (Европа буйынса уртасанан юғары) һәм түбән дәүләт бурысы (Европа буйынса уртасанан түбән). Шулай уҡ илдә, Европа илдәре менән сағыштырғанда, сағыштырмаса арзан һәм яҡшы белемле эшсе көс бар.
Йомшаҡ яҡтары: сеймал базаһы ярлы; коррупция көслө. Баҙар реформаһы яй бара. Инфраструктураға һәм НИОКР-ға (Фәнни-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәренә) инвестиция күләме бәләкәй. Иң ҙур проблема (Европаның башҡа сағыштырмаса ярлы илдәре: Украина, Белоруссия, Молдова һәм башҡаларҙағы кеүек) — эшкә яраҡлы эшсе көстәргә ҡытлыҡтың йылдан-йыл артыуы һәм пенсионерҙар һанының артыуы. Сәбәбе түбән тыуым һәм халыҡтың башҡа, байыраҡ илдәргә эмиграцияһы юғары булыуы менән бәйле.
ППС буйынса эске тулайым продукт күләме 2014 йылда $17,72 миллиард тәшкил итә, донъяла 148-се урын. 2014 йылда теркәлгән иҡтисади үҫеш темпы яҡынса 4,6 % (донъяла 159-сы урын). Дәүләт бюджетының 2014 йылда килем өлөшө $ 2,922 миллиард, сығымы $ 3,15 миллиард, бюджет дефициты эске тулайым продукттан 2,9 процент тәшкил итә.
Молдавияның климаты ауыл хужалығы өсөн уңайлы. Илдә мәғдән булмаған файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарҙан — котелецтарҙан (эзбизташлы стена ҡороу өсөн таш) һәм цемент етештереү өсөн сеймалдан башҡа минераль ресурстар ятҡылыҡтары юҡ, ошоноң менән бәйле ил иҡтисады ауыл хужалығына нигеҙләнгән. Бөтә энергетика ресурстары импортлана. Элек электр энергияһының 80 % -ы менән танылмаған Днестр алды Молдова Республикаһы тәьмин иткән, унда Молдавия ГРЭС-ы урынлашҡан. 2017 йылдың апреленән Молдавия электр энергияһын Украинанан һатып ала.
Европа комиссияһының сауҙа буйынса Генераль Директораты мәғлүмәттәре буйынса, Молдавияның 2012 йылда экспорт күләме 1,6 миллиард евро тәшкил. Экспорттың төп статьялары — аҙыҡ-түлек тауарҙары, текстиль. Төп импортёрҙар: Европа берлеге (54,6 %), Украина (19,4 %), Рәсәй (8,1 %), Белоруссия (5,4 %), Төркиә (4,8 %).
Импорт күләме 2012 йылда 4,033 миллиард евро тәшкил итә. Импорттың төп статьялары — минераль сеймал һәм яғыулыҡ, машиналар һәм ҡорамалдар, химикаттар, текстиль. Төп экспортлаусылар — Европа берлеге (53,5).
2012 йылда милли асыҡ бюджет 1837,9 миллион лей дефицит менән ябыла. Килем 33 526,1 миллион лей, сығым — млн лей тәшкил итә.
Молдавия милли банкының валюта резервтары 2013 йылда $ 2,71 млрд тәшкил итә.
Молдавияла 2014 йылда инфляция кимәле 5,1 % тәшкил итә.
2005 йылда Бөтә донъя банкы Европаның иң ярлы иле тип таный. 2020 йылдың 1 майынан минималь эш хаҡы күләмен 2935 лей (€ 146,21) тәшкил итә.
Туповар һырты
Туповар (Тапыуар-тау) — Башҡортостан Республикаһы (Рәсәй) Әбйәлил районындағы тау һырты. Иң бейек нөктәһе — 625,2 метр. Бейеклеге буйынса икенсе урында торған түбәһе үҙәктән көньяҡтараҡ ята. Уның бейеклеге 571метр.
Туповар һырты дала үҫемлектәре һәм башлыса һирәк кенә Ҡайын ҡайындан торған урман менән ҡапланған.Битләүҙәре һөҙәк.
Һыртының төньяҡ битләүенән, Ҡаран йылғаһы үҙәге буйлап Таштимер — Ташбулат автомобиль юлы һалынған. Ә көнсығыш битләүе буйлап Туповар һыртының түбәһенә грунт юлы күтәрелә.
Көнсығыш битләүҙә Муктыкул күле менән Иҫке Ҡыштау (Искикиштау) аҡланы урынлашҡан.Туповар һыртынан көньяҡтараҡ Ҡоръятмаҫ (Курятмас) һырты ята Араларын 425 метр бейеклектә Ҡужан һәм Салауат (Туповар эргәһендә) ҡасабалары урынлашҡан киң уйпатлыҡ һәм Мусын йылғаһы айырып тора. Өс һырт та бер һыҙат булып урынлашҡан һәм Көньяҡ Урал яйлаһының көнсығыш тау айырсалары (армыттар) булып тора.
Бад-тибира
Бад-тибира йәки Бад-тибиру ( — «Баҡырсылар нығытмаһы» йәки «Тимерселәр ҡәлғәһе», хәҙер  Тель әл-Мадаин ) — көньяҡ Месопотамиялағы иң боронғо шумер ҡалаларының береһе, Итурунгаль каналында урынлашҡан.
Тарихы
Ниппур батшалар исемлегенә ярашлы, Бад-тибира  Шумерҙың  туфанға тиклемге биш ҡалаһының икенсеһе була, унда өс легендар  батша — Энменлуанна, Энменгаланна һәм Думузи көтөүсе — идара итә.
Инаннаның тамуҡҡа төшөүе тураһындағы иртә осор шумер  тексында  Э-муш-каламма тигән ҡала ғибәҙәтханаһы телгә алына. Был тарихта Инанна йәһәннәмдәге иблистәрҙән  уның фәҡирлектә йәшәгән  кинйә улы һәм Бад-тибираны ҡурсалаусы  Лулалды  һайламауҙарын ялбара. Һөҙөмтәлә, улар Кулабта муллыҡта йәшәгән   Думузиҙы һайлай. Туфандан һуң Урукта идара иткән «балыҡсы» ҡушаматлы Думузиҙан  айырыр өсөн, был Думузиға  «көтөүсе»   тигән ҡушамат тағалар.
Аккадбатшалығы урынлашҡас, Бад-тибира Дур-гургурри тип йөрөтөлә башлай. "Тимер эшендәгеләр" (гугурре) гильдияһының төп торамаһы булған Дур-гургурриҙан һалымдар йыйыу     Хаммурапиҙың хатлашыуҙарында ла һүрәтләнә . Эллин осоронда   Паутибибл йәки Пантибибл (Παντιβίβλος) тип йөрөтөлә, был Берос, Аполлодор Афинский һәм  Абиден хеҙмәттәрендә теркәлгән. Ҡаланың Патибира тигән икенсе атамаһы «Тимерселәр каналы» тигән мәғәнәне бирә. Шуға Бад-тибираның боронғо тимерселәрҙең картвель  ҡәбиләһенә ингән тибарендарға ҡағылышы булыуы ихтимал. Был ҡәбилә шул заманда уҡ Урта диңгеҙ буйына сыҡҡан һәм Табал тигән сүр-хет батшалығын нигеҙләгән.
Археология
Әл-Мадаин түбәһендә Урҙың өсөнсө династияһынан Амар-Синдың яҙмалары булған кирбес яртылары һәм янған кирбес киҫәктәре табылған, был ҡаланың янғындан һәләк булыуы тураһында һөйләй. Ҡала ҡулдан ҡулға күсә, уға  Ларса батшаһы Син-иддинам да, Исин батшаһы Липит-Иштар ҙа хужа була.
Ҡыҙ ҡәлғәһе (Баҡы)
Ҡыҙ ҡәлғәһе (Qız QalasıQız Qalası — Гыз галасы) — Ичери-шәһәрҙең яр буйы өлөшөндәге боронғо ҡәлғә. Баҡы ҡәлғәһеның яр буйы «фасадының» мөһим компоненттарының береһе булып тора. Башня өлөшләтә юнылған таштар менән йөҙләнгән һәм осона тиклем ярымтүңәрәк сығынтылар менән уратылған ҡәлғә диуары менән һаҡлана.
Тарихы
Ҡыҙ ҡәлғәһен төҙөү ваҡыты билдәһеҙ. Уның ингән ерҙәге осона: «Масуд ибн-Давуд губбе (көмбәҙе)» тигән ике юллыҡ куфи яҙыулы таш плита беркетелгән. Оҙаҡ ваҡыт, әлеге яҙыуға нигеҙләнеп, башня XII быуатта төҙөлгән, тигән ҡараш йәшәй. Әммә плита һуңыраҡ барлыҡҡа килә. Уның ремонт ваҡытында тәҙрә көпләнгән ҡәбер өҫтөндәге плита булы йәки ҡоролманы ремонтлаусы оҫтаның исеме мәңгеләштерелеүе лә ихтимал. Ентекләберәк ҡарағанды был урында тәҙрә йәки уйым булыуын күрергә мөмкин. Плита урынлаштырылғандан һуң уның өҫкө яғына осраҡлы таш ҡуйыла, ә тишектәр тәҙәләш ваҡытында ҡулланылмаған ҡатнашма менән һылана. Плита урынында тәҙрә булыуын уның урынлашыуы ла раҫлай — уйым башняның ҡапма-ҡаршы яғындағы тәҙрә менән бер кимәлдә тигәндәй тора.
Башня ике этапта төҙөлә. Беренсеһе исламға тиклем дәүергә ҡараһа, яҙма һуңғараҡ осорға, XII быуат тирәһенә тура килә.
XVIII—XIX быуатта Ҡыҙ ҡәлғәһе маяҡ булараҡ ҡулланыла. Маяҡ 1858 йылдың 13 июндә яҡтырта башлай, уға тиклем уның өҫтөндә ҡәлғә флагы күтәрелә. Һуңғараҡ, ҡала үҫешә башлағас, маяҡ уттары ҡалал уттары менән ҡушыла һәм 1907 йылда маяк Наргин утрауҙарына күсерелә.
Ҡыҙ ҡәлғәһе күп тапҡырҙар реставрациялана. XIX быуатта рус хәрби ведомствоһы тарафынан үткәрелгән ремонт ваҡытында башняның түбәһенән оборона өсөн хеҙмәт иткән машикулдәр (тештәр), юҡҡа сыға. 1964 йылда башня музейға әйләндерелә, ә 2000 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. Һуңғы тапҡыр башня 2012—2013 йылдарҙа реставрациялана.
Ҡоролма
XII быуатта Ҡыҙ ҡәлғәһе Баҡы ҡәлғәһеның оборона системаһына инә һәм Баҡы ҡәлғәһенең төп цитаделе — Ширваншахтарҙың иң ҡеүәтле ҡләғәләренең береһе булып тора. Әммә һуңғы тикшеренеүҙәр уның оборона тәғәйенләнеше тураһындағы барлыҡ фараздарҙы инҡар итә. Үҙенең формаһы буйынса ла, эске ҡоролошо, урынлашыуы буйынса ла ул бер ниндәй ҙә оборона бурыстарына тап килмәй, бының өсөн яраҡлы ла булмай. Күргҙмә миҫал булып уның тәҙрәләре урынлашыуы тора: башняла улар бер нисә һәм улар ҡаттарҙа түгел, ә баҫҡыстар буйында урынлашҡан һәм аҫҡа түгел, өҫкә ҡарайҙар. Бынан тыш, түбә майҙаны ныҡ бәләкәй, уларҙа ниндәй ҙә булһа ҡорал урынлаштырып булмай. Өсөнсөнән, беренсе һәм башҡа ҡаттар араһында бәйләнеш юҡ. Йәғни беренсе ҡатта баҫҡым булмай, уны алып ҡуялар. шула йиткән хәлдә, өҫкө ҡаттағылар -ҙҙәрен-үҙҙәре биклеп ҡуйған булыр ине. Былар барыһы ла Ҡыҙ ҡәлғәһеның дини тәғәйенләнеше тураһындағы фекерҙе раҫлай. Ул зароастризмдың Сәсәниҙәр дәүләте заманында йәиһә уларға тиклем (әгәр изге Варфоломейҙы язалау тураһындағы риүәйәт хаҡ булһа) төҙөлгән «өндәшмәү башняһы» булыуы ихтимал.
Яҫы таш көмбәҙҙәр менән башняның эсе 8 ярусҡа бүленә, улар боролмалы баҫҡыстар менән тоташа, яҡтылыҡ сығынтыларҙан көньяҡтараҡ урынлашҡан ярыҡтар аша ғына төшә. Башняла булыусылар, ә улар 200 кеше булыуы мөмкин, һыуҙы тәрән ҡоҙоҡтан ала.Үҙенең дәүмәле (бейеклеге — 28 м, диаметыр — 16—16,5 м) һәм стеналарының ҡалынлығы (нигеҙендә — 5 м, өҫкө яҡта — 4 м) Ҡыҙ ҡәлғәһе Апшерон ҡәлғәләренән өҫтөнөрәк тора. Контрфорс та, таш йәҙрәләрҙе кире ҡаҡлыҡтырған йәшерен урын да булмаған серле сығынтыларҙың да аналогы юҡ. Һаҡланыу саралары, күрәһең, архитектура характеры билдәләнмәгән үрге майҙансығында тупланғандыр. Таштары сығып һәм эскә батып торған корпустың ҡытыршы өҫтө лә ғәҙәти түгел. ХХ быуат башы һәм унан алдағы осор менән билдәләнгән Ҡыҙ ҡәлғәһе һүрәтләнешендә ҡаттар хаҡында мәғлүмәт юҡ.
Башняның ингән яғындағы фасадына куфи яҙмаһы булған таш ҡуйылған. Уға: «Масудтың, Давуд улының башняһы» тип яҙылған.
Легендалар
Ҡыҙ ҡәлғәһеның барлыҡҡа килеүе тураһында бик күп легендалар йөрөй. Уларҙың күпселеге «Ҡыҙ» һүҙенең атамаһы менән бәйле. Легендаларҙың береһе, шаһ ҡыҙын яратмаған кешегә бирергә булған. Атаһын дүндерә алыуына ышанып һәм үҙенә төшкән яҙмыштан ҡотолорға теләп ҡыҙы шаһтан башня төҙөүөн һәм төҙөлөш тамамланғансы кейәүгә бирмәй тороуын үтенгән. Әммә төҙөлөш таммаланыуға ла шаһ ҡарарын үҙгәртмәгән. Ахырҙа ҡыҙы башня башына менеп, диңгеҙгә ташланған. Шунан һуң шаһ ҡыҙы һәләк бәрелеп һәләк булған ташты «Ғиффәтлелек ташы» тип атайҙар. Ҡыҙҙар уға сәсәкәләр һала. Легенданың икенсе варианты ла бар: ҡыҙ диңгеҙгә ташланғандан һуң, уның һөйгәне батшаны үлтереп үс ала, ләкин тиҙҙән һыуһылыуҙарҙың һөйгәнен ҡотҡарғанын асыҡлай. Күпмелер ваҡыттан һуң йәш йөрәктәр бер-береһен табып, ҡауыша. Легенда шулай уҡ Каспий диңгеҙе Ҡыҙ ҡәлғәһеның итәгендә генә булғанын да раҫлай.
Риүәйәттәргә ярашлы, Ҡыҙ ҡәлғәһе эргәһендә изге Варфоломей, Ғайса бәйғәмбәрҙең 12 апостолының береһе язалана. Баҡы территорияһына Варфоломей I быуатта, мәжүси ҡәбиләләр араһына христианлыҡты таратырға килә. Варфоломей тәғлимәте кире ҡағыла һәм уны Ҡыҙ ҡала диуарҙары эргәһендә язалайҙар. Ҡыҙ ҡала эргәһендә ҡаҙыныу эштәре алып барғанда апостол һәләк булған ерҙә һалынған боронғо ҡорам ҡалдыҡтары табыла. Ләкин сығанаҡтарҙа күрһәтелгән Ворфоломей язаланған Албанополь ҡәлғәһеның аныҡ урыны тураһында төрлө версиялар йәшәй.
Ҡыҙҙар башняһы мәҙәниәттә
1923 йылда күренекле әзербайжан драматургы Джафар Джабарлы «Ҡыҙҙар башняһы» тип аталған поэма яҙа. Икенсе йылына экрандарға легенда сюжетына нигеҙләнгән һәм Әзербайжанда төшөрөлгән беренсе совет фильмы сыға. 1940 йылда Афрасияб Бадалбейлиҙың Ҡыһһар башняһына арналған беренсе Әзербайжан балеты ҡуйыла. Баҡы ҡәлғәһе символына Рәсүл Рзы шиғыры ла бағышлана:
Ҡыҙҙар башняһын билдәле рәссамдарҙың картиналарында күрергә мөмкин.
2010 йылдан Ҡыҙҙар башняһын популярлаштырыу маҡсатында «Ҡыҙҙар башняһы» халыҡ-ара сәнғәт фестивале уҙғарыла башлай, уның сиктәрендә төрлө илдәр рәссамдары башня макетын биҙәй.
Әл-Хәдид сүрәһе
Әл-Хәдид сүрәһе (سورة الطلاق, Тимер ) — Ҡөрьән Кәримдең 57 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 12 аяттан тора.
Черный Кер
Чёрный Кер — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кер йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кукушкина (йылға)
Кукушкина — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 270 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирназаров Илгиз Рәшит улы
Ирназаров Илгиз Рәшит улы (1963) — ғалим-генетик-иммунолог, Польша Фәндәр академияһының Ихтиобиология һәм аквакультура институты етәксеһе.
Биографияһы
Илгиз Рәшит улы Ирназаров 1963 йылда Башҡоростандың баш ҡалаһы Өфө ҡалаһында тыуған.
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһында уҡый, спорт менән шөғөлләнә.
1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының биология факультетында уҡый. Һөнәре — «биолог-ихтиолог, биология һәм химия уҡытыусыһы».
Университеттың III курсында специализация һайлау мөмкинлеге бирелгәс, йәйге экспедицияларға йөрөү маҡсаты менән, ихтиология һөнәрен һайлай. Университетта факультеттың «Биолог» гәзите мөхәррире була.
Скрипунова (ауыл)
Скрипунова — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 14 кеше йәшәй.
Ирназаров Илгиз Рәшит улы
Биографияһы
Германия Демократик Республикаһында, СССР һәм Варшава килешеүе илдәре студенттарының йәйге лагерында ҡатнаша, шунда Барбара тигән поляк ҡыҙы менән таныша.
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, 1 йыл 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһында биология предметын уҡыта.
Скрипунова (ауыл)
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ирназаров Илгиз Рәшит улы
Биографияһы
Өйләнә, Польшаға китә. Поляк телен тиҙ арала өйрәнә. Илгиз Рәшит улы әлеге көндә ғаиләһе менән Бельско-Бяла ҡалаһында йәшәй (Болек һәм Лелек тураһындағы билдәле йәнһүрәт ошонда төшөрөлгән).
Йәш белгесте ихтиобиология һәм аквакультура институтына эшкә алалар. Варшавала Матей Журковский етәкселегендә аспирантура тамамлай. 1994 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Институттың тикшеренеү объекттары йәмле урмандар араһында һәм быуалар янында урынлашҡан. Илгиз Рәшит улының төп ҡыҙыҡһыныуы — балыҡтарҙың аквакультураһы һәм иммуногенетикаһы.
Ирназаров Илгиз Рәшит улы үҙенең һөнәри йүнәлеше буйынса ике йыл дауамында Японияла ла эшләп ҡайта. Унда һөмбаш (лосось) ғаиләһе балыҡтарының үҙенсәлектәрен өйрәнә.
2011 йылдан Ихтиобиология һәм аквакультура институтының етәксеһе булып эшләй. .
Ғилми эшмәкәрлеге
Илгиз Ирназаров етәкләгән халыҡ-ара европа консорциумы составында ул хеҙмәт иткән институт төрлө төр балыҡтарҙың ДНК һәм РНК эҙмә-эҙлеклелеген уҡыу бурысы алған AquaFAANG проектында ҡатнаша.
Польша фәндәр академияһы составындағы Ихтиология һәм аквакультура институты быуаларҙа сөсө һыуҙа йәшәүсе балыҡтарҙы үрсетеү һәм өйрәнеү, ялан шарттарында балыҡтарҙың сирҙәргә тотороҡлоғон баһалау менән шөғөлләнә, балыҡтарҙың экотоксикологияһы, иммунологияһы һәм генетикаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә.
Ғаиләһе
Илгиз Рәшит улы БДУ профессоры, социология фәндәре докторы Ирназаров Рәшит Исмәғил улы ғаиләһендә тыуған. Атаһы башта Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта. Әсәһе полиграфия техникумы уҡытыусыһы була.
Роза туғаны Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Илгиз Рәшит улы ҡатыны Барбара менән өс бала тәрбиәләп үҫтерҙе. Ҡыҙҙары Александра Шотландияла Глазго университетын, артабан — Лондонда магистратураны тамамлай. Информация, психология һәм экономика өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, доктор дәрәжәһенә өлгәшкән. Англиялағы Leeds University уҡый.
Уртансы улы Камил Катовице университетында һәм Краков фәнни-техник университетында уҡый, һөнәре буйынса геолог һәм инженер, шәхси фирмала эшләй.
Кинйә улы Роберт, Англиялағы Leeds University уҡып, магистр дәрәжәһенә өлгәшә. Уҡыу барышында ҡытай теле менән мауыға һәм Пекинда ҡытай телен 1 йыл өйрәнеү өсөн стипендияға лайыҡ була, ләкин коронавирус менән бәйле, әлегә онлайн шөғөлләнә.
Владимировка (Шаран районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Госсель
Госсель (Gossel) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 494 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 490 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99338 һәм автомобиль коды — IK.
Япония әҙәбиәте
Япон әҙәбиәте (яп. 日本文学 бунгак нихон) — «Кодзики» йылъяҙмаһынан (712 йыл) хәҙерге заман авторҙарына тиклемге хронологик мең ярым йылға тиерлек солғаған әҫәрҙәрҙән торған япон телендәге әҙәбит. Үҙенең иртә үҫеш стадияһында ҡытай әҙәбиәтенең көслө йоғонтоһон кисергән һәм йыш ҡына классик ҡытай телендә яҙылған. Ҡытай теленең йоғонтоһон төрлө кимәлдә тойоп, Эдо дәүеренең аҙағына тиклем, XIX быуатта минимумға төшөп, һәм шунан һуң күп ваҡытта япон әҙәбиәте үҫеше милли әҙәбиәттең хәҙерге ваҡытҡа тиклем дауам иткән европа әҙәбиәте менән диалогына бәйле булып сыға.
Япон яҙмаһының барлыҡҡа килеүе
Японияла, ҡытай яҙмаһын индергәндән һәм корей ғалимдары ярҙамында ҡытай ғилеме һәм әҙәбиәт менән тәүге танышҡандан һуң, яҙма барлыҡҡа килә. Ҡытай яҙмалары менән танышҡанға тиклем, Японияла бер ниндәй ҙә яҙыу булмаған. Японияла ҡытай телен өйрәнә башлау V быуатҡа ҡарай; 405 йылда кореялы Ван Ин (япония йылъяҙмаларында — Вани 王仁, шулай уҡ 和邇吉師, «мәрхәмәтле уҡытыусы Вани») япон нәҫел на ҡытай теле уҡытыусыһы итеп саҡырылған — шунан һуң Корея һәмҠытайҙан ғалимдар ағымы Японияла ҡытай йоғонтоһон раҫлаған. Кодзики был ваҡиғаны шулай һүрәтләй:
һәм шул саҡта император Одзин Кынчхого (Пэкче) батшаға ҡушҡан: «әгәр был яҡта әүлиә йәшәй икән, уны килтерергә». Ваниҙы һайлағандар. Һәм шул саҡта батша уны Лунь юй ҡулъяҙмалар һәм  менән хөрмәтләп килтергән. Вани Фуми-но-Обито ырыуының юлбашсыһы булып киткән.
VII быуатта Император Тэндзи (662—671) ҡытай боронғолоҡтарын өйрәнеүсе юғары мәктәптәр булдырған; йәш япон егеттәре Ҡытайға илдең телен һәм әҙәбиәтен өйрәнергә йүнәлгән. Европа әҙәбиәтенә грек һәм латин классиктары ниндәй әһәмиәткә эйә булған Ҡытай әҙәбиәте лә Япония өсөн өлөшләтә шундай булған.
Ҡытайҙан яҙмалар, йәғни иероглифтар, үҙләштереп, япондар уларҙы япон теленең үҙенсәлектәренә оҙаҡ ҡулайлаштырған. Башта яҙма — бигерәк тә проза — ҡытайса, юғары, белемле синыфҡа ғына төшөнөрлөк булған. Өндәрҙең һәм ижектәрҙең генә түгел, тулайым һүҙҙәрҙең идеояҙма билдәләрен барлыҡҡа килтереүсе ҡытай иероглифтары шуға тиң япон һүҙҙәрен сағылдырыу өсөн ҡулланыла башлаған; шулай итеп иероглифтың оҡшаш яҙылышы ҡытайса һәм японса төрлөсә уҡылған, йәғни ҡытай тексы япон һүҙҙәре менән уҡылған. Япон әҙәби телен байытҡанда күберәк һандағы яҙма билдәләр талап ителгән — һәм ҡытай иероглифтары тулайым төшөнсә аңлатыу маҡсатында түгел, ә ижек, һүҙ өлөшөн билдәләгән кеүек, үҙенең өн мәғәнәһендә ҡулланыла. Был — фонетик япон әлифбаһына күсеүҙең башы булған: иероглифтар япон һүҙҙәрен яҙыу өсөн ҡулланылған . Иң боронғо япон әҙәби ҡомартҡыларында ҡытай һәм япон һүҙҙәрен бутауға алып килгән, һәм бынан ҡотолоу маҡсатында иң һәйбәт япон авторҙары таҙа ҡытай телен яҡшыраҡ тип иҫәпләгән. Яйлап IX быуат аҙағында тамам нығынған һәм ҡытай билдәләренең ҡыҫҡартылған формаларын фонетик ҡулланыуҙан торған япон [[силлабик әлифбаһы манъёкана, эшләнә башлаған. Ошо үҙ аллы (ҡытай нигеҙендәге) фонетик әлифбаны индереү менән әҙәби маҡсатта япон телен ирекле ҡулланыу мөмкинлеге тыуған, һәм был япон шиғриәте һәм прозаһының шәп һәм бына тигән үҫешенә килтергән.
Нар осоро
Япон әҙәбиәтенең архаик осоро тап шул ваҡытта башлана, сағыштырмаса бай булмаған микадо (император) резиденцияһы, хакимлыҡ иткән вариҫтың йәшәү урынына ҡарап, микадонан айырым йәшәгән һәр яңы хаким менән, үҙгәргән. Микадоның ошондай күсмә тормошо 710 йылда баш ҡаланы Ямато провинцияһындағы Нара ҡалаһында раҫлау менән тамамланған. Ошо ваҡыттан алып, мәҙәниәттең бөтә тармаҡтары үҫеше арҡаһында, микадо резиденциялары һаман да затлы һәм иң ышаныслы була барған. Фәҡәт Нараның урынлашыуы сәйәси маҡсат өсөн уңайһыҙ булғанға күрә, резиденция Нагаокуға, ә 794 йылда Киотоға (боронғо исеме — Хэйан-кё, йәғни донъя баш ҡалаһы) күсерелгән. Микадо резиденцияһы Нарала булған ваҡытҡа, VIII быуатҡа, ҡараған әҙәбиәт Нар осоро әҙәбиәте (Япония әҙәбиәте тарихын микадо резиденцияһы урынлашыу менән тап килгән осорҙарға бүлеү ҡабул ителгән) тип йөрөтөлә. Был осорҙоң төп һыҙаттары — ҡытай йоғонтоһо үҫеше, буддизм таралыуы һәм шуға ярашлы, әҙәбиәттең дә, сәнғәттең дә, бигерәк тә архитектураның (будда ҡорамдарын һәм микадо өсөн ҡупшы һарайҙар төҙөү) ҙур үҫеше.