cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бенилюкс
Генераль секретариат
Генераль секретариат башында генераль секретарҙар коллегияһы тора; генераль секретарҙан (килешеү буйынса ул Нидерланд подданныйы булырға тейеш) һәм уның ике урынбаҫарынан тора. Генераль секретариаттың сәйәси роле һиҙелерлек арта. 1975 йылдан алып генераль секретарҙар коллегияһы директива ҡабул иткәндә закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғын ала.
Өлкән Эдда
Батырҙар тураһында йырҙар
Сигурд тураһында ҡыҫҡа йыр (Sigurðarkviða in skamma) Сигурдтың ҡатыны — Гудрун, ә уның иптәше Гуннарҙың ҡатыны — Брюнхильда була. Әммә Брюнхильда Сигурдтан көнләшә һәм ире уны үлтереүен теләй. Гуннар Хёгни менән кәңәшләшкәндән һуң ҡустыһы Готтормды үлтерергә ҡоторта. Сигурд Брюнхильдты үлтерелгәндән һуң, Брюнхильда үҙ-үҙенә ҡул һалырға һәм сит ир артынан ҡәбергә инергә йыйына. Брюнхильда үҙе үлер алдынан Гудрундың Сигурдтан Сванхильд исемле ҡыҙы тыуасағын пәйғәмбәрлек итә.
Бенилюкс
Берләшкән хеҙмәттәр
Берләшкән хеҙмәттәргә махсус бурыстарҙы үтәү йөкмәтелә, мәҫәлән, тауар билдәләре һәм дизайн өлкәһендә.
Парламент-ара консультация комитеты
Парламент-ара консультатив совет Бельгия һәм Нидерландтан — 21-шәр, Люксембургтан 7-шәр парламент депутаттарынан тора. Уларҙы тәғәйенләгәндә өс илдә сәйәси ағымдарҙың тәьҫир итеү дәрәжәһе иҫәпкә алына. Совет ҡатнашыусы илдәрҙең хөкүмәттәре өсөн тәҡдимдәр ҡабул итә. Совет иҡтисади ғына түгел, ә сәйәси хеҙмәттәшлек мәсьәләләрен дә хәл итә.
Өлкән Эдда
Батырҙар тураһында йырҙар
Брюнхильданың Хелгә сәфәре (Helreið Brynhildar) Сигурд һәм Брюнхильданың кремация формаһындағы ерләнеүен һүрәтләй. Ер аҫты донъяһында алпамыша ҡатын (gýgjar) Брюнхильда (Будлиҙың ҡыҙы Валландта тыуып үҫкән) тип атай. Уны Один менән низағҡа ингән һәм Сигурд уятҡан ("Дат викингы: víkingr Dana) Сигрдрива валькирияһы менән тиңләйҙәр. Тоҡаныған мөхәббәт икеһе өсөн дә аяныслы булып с Нифлунгтарҙы үлтереү (Dráp Niflunga) Сигурд үлтереүселәрҙең яҙмышы тураһындағы ҙур булмаған текст. Атли Брюнгильданың һәләк булыуы өсөн уларҙан үс алырға ниәтләй, һөҙөмтәлә Гудрунды Атлиға бирәләр, ә Гуннар Атлиҙың апаһы Одрунға өйләнергә теләй. Әммә уларҙы үлем көткән. Гуннар йылан соҡорона ырғытыла.
Бенилюкс
Иҡтисади һәм социаль мәсьәләләр буйынса консультация советы
Иҡтисади һәм социаль мәсьәләләр буйынса консультация советы өс илдең иҡтисади һәм социаль ойошмаларының 27 вәкиленән тора (Бельгия — Үҙәк иҡтисади совет һәм Милли хеҙмәт советы; Люксембург — Иҡтисади-социаль совет; Нидерланд — Социаль-иҡтисади совет).
Өлкән Эдда
Батырҙар тураһында йырҙар
Гудрун Брюнхильдтың туғанына һәм Будли нәҫеленә кейәүгә сығырға ризалашмай. Әммә Гудрун, баш тартыу нимәгә килтерә алыуын аңлап, еңелә. Атли ҡалаһына юл 21 көн дауам итә: һалҡын һәм туң ерҙәр буйлап 7 көн барҙыҡ, 7 көн тулҡындар һәм тағы 7 көн ҡоро ер өҫтөнән барҙыҡ.
Бенилюкс
Суд палатаһы
1965 йылда Бенилюкс Судын ойоштороусы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ул 1975 йылда үҙ көсөнә ингән. Суд палатаһы берлектә ҡабул ителгән хоҡуҡи нормаларҙы берҙәм аңлатыуға булышлыҡ итеү өсөн ойошторолған. Ул өс төр вәкәләткә эйә: дәүләт чиновниктарының эштәре буйынса суд, консультатив һәм суд вәкәләттәре. Суд палатаһы Брюсселдә урынлашҡан.
Өлкән Эдда
Батырҙар тураһында йырҙар
Гудрун тураһында өсөнсө йыр (Guðrúnarkviða in þriðja) Гудрундың, йәнәһе, кәзә Тьодрек Þjóðrekr) менән хурлыҡлы бәйләнешкә инеүен фашларға маташыусы хеҙмәтсе ҡыҙ Атлиҙың хөсөтлөгө тураһында хикәйәләй. Ләкин ҡайнар һыу менән һынау Гудрундың ғәйепле булмауын күрһәтә.
Атлиҙың Гренландия телмәрҙәре алдағы йырҙың сюжетын ҡабатлай.
Тарихи параллелдәр
Өлкән Эдда халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе ысынбарлығын, атап әйткәндә, Готтар һәм һундарҙың ҡаршы тороуын сағылдыра.
Рус теленә тәржемәләр
"Өлкән Эдда"ның рус теленә ике тулы тәржемәһе бар. Уларҙың беренсеһе 1917 йылда София Александровна Свириденко тарафынан башҡарыла. Беренсе томы ғына донъя күрә. Икенсеһен Андрей Иванович Корсун тәржемә иткән, ә иҫкәрмәләрен Михаил Иванович Стеблин-Каменский яҙған.
Шулай уҡ айырым йырҙарҙың Константин Дмитриевич Бальмонт, Владимир Георгиевич Тихомиров, Елеазар Моисеевич Мелетинский, Ольга Александровна Смирницкая, Михаил Васильевич Раевский, Игорь Михайлович Дьяконов башҡарған тәржемәләре бар.
Хәҙерге рус баҫмаларында «Өлкән Эдда» өс өлөшкә бүленгән:
Илаһтар тураһында йырҙар:
Батырҙар тураһында йырҙар:
Эддик йырҙар:
«Өлкән Эдда»ны яңғырашын яңынан тергеҙеү
1999 йылда урта быуат музыкаһын башҡарыусы һәм өйрәнеүсе Бенджамин Бэгби эпостан һайланған йырҙарҙың яңғырашын реконструкциялау версияһын баҫтырып сығарҙы. 2001 йылда "Өлкән Эдда"лағы йырҙар серияһы яҙҙырыу дауам иткән.
Ҡадиров Сабир Рәхим улы
Ҡадиров Сабир Рәхим улы (7 март 1906 йыл — 13 декабрь 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек начальнигы урынбаҫары, гвардия подполковнигы. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сабир Рәхим улы Ҡадиров 1906 йылдың 7 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Туҙлыҡыуыш ауылында тыуған.
1917 йылда Туҙлыҡыуыш земство башҡорт-урыҫ мәктәбен тамамлай.
1925 йылда Бәләбәй педагогия техникумын тамамлай.
1925—1926 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.
1927—1929 йылдарҙа Бәләбәйҙә крәҫтиән йәштәре мәктәбе директоры була.
1929—1931 йылдарҙа Туймазы район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1931—1938 йылдарҙа Өфө сәнғәт техникумы директоры булып эшләй. Бер үк ваҡытта К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтының киске бүлегендә уҡып, 1933 йылда уның тарих факультетын тамамлай.
1938—1939 йылдарҙа — ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының лекторы.
1939—1941 йылдарҙа Башҡорт опера театры директоры вазифаһын башҡара.
1941 йылдың 23 июненән Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, 17-се бригада политбүлегенең өлкән инструкторы була. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша.
1941 йылдың 20 ноябренән — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек башлығы урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында яралана, контузия алған. Артабан 62-се кавалерия полкы командиры. 1944 йылдың мартынан — 14-се Мозырь кавалерия дивизияһының 52-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары. Еңеүҙе Эльба ярында АҠШ ғәскәрҙәре менән осрашып ҡаршылай.
Һуғыштан һуң Миңлеғәле Шайморатов тураһында «Урал бөркөтө» тигән китап яҙа.
Өфө ҡалаһы буйынса 3-сө Аксаков һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1984 йылдың 13 декабрендә Өфөлә вафат була, Туҙлыҡыуыш ауылында ерләнгән.
Архангел баҡыр иретеү заводы
Архангел баҡыр иретеү заводы — 1735—1891 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостандың Архангел районы, Архангел ауылы территорияһында эшләгән баҡыр иретеү заводы.
Географик урыны
Завод Аҫҡын (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы, Эҫем йылғаһы бассейны) йылғаһында, Өфөлә ҡалаһынан 75 саҡрым көньяк-көнсығышта, Архангел ауылының көнсығыш ситендә урынлаша.
Нигеҙләнеүе
Заводҡа Яков Борисович Твердышев (1710—1783) һәм Иван Семенович Мясников (1710—1780) Аҫҡын йылғаһында, Нуғай даруғаһы Күрпәс-Табын улусының Шаки ауылы башҡорттарынан 200 һумға (356 квадрат саҡрым һәм 44 дисәтинә) һатып алған ерҙәрҙә нигеҙ һала. Ырымбур губерна канцелярияһының 1752 йылдың 1 сентябрендәге Указы буйынса заводты И. С. Мясниковҡа төҙөргә Берг-коллегияның 1753 йылдың 1 мартындағы билдәләмәһе буйынса рөхсәт ителә. 1753 йылдың 2 декабрендә беренсе иретмә үтә.
Тәүге йылдарҙа 4 баҡыр иретеү мейесе, шплейзофен, гармахер, штыклы һәм йылытыу усаҡтары, 2 сүкеү сүкеше төҙөлә. Мәғдән 300 саҡрымдағы Ҡарғалы ятҡылығынан (Урал, Шиферный, Березнов һәм Никонов рудниктары) ылау менән ташыла. Мәғдәнжә баҡыр 5 процент самаһы була. Йыл һайын уртаса 4,5 мең ботҡаса баҡыр сығарыла. Уның ботоноң үҙҡиммәте заводта 3,75 — 4,90 сиктәрендә була. Эштәрҙе эске губерналарҙан күсереп килтерелгән крәҫтиәндәр башҡара.
XVIII быуат
1774 йылдың июнендә, Пугачев ихтилалы ваҡытында, завод Еҙем ауылы менән бергә яндырыла, уның ағас өлөшө яна, әммә мейесе һаҡлана. Завод 1776 йылда ғына тергеҙелә.
1780 йылдарҙа эштәр тулы ҡеүәтенә бара, 1791—1794 йылдарҙа етештереүсәнлеге элекке күрһәткесте ике тапҡырға уҙып, мейестәрҙең дәүмәлен арттырыу иҫәбенә йылына 9,2 мең ботҡа етә. Был ваҡытта заводта шплейзофен, 2 горн һәм 2 өрҙөрөп йылытусы мейестәр була. Тәүлегенә бер мейестә 180—200 бот мәғдән иретелә.
XIX быуат
XIX быуат башында шахта мейестәренең бейеклеген 14 футҡа кәметәләо, мәғдән иретеү күләме тәүлегенә 190—195 ботҡаса кәмей, әммә йыллыҡ иретеү күләме 9,1 — 10 бот кимәлендә һаҡлана, әммә мәғдәндән металдар алыу 3,5 процентҡаса кәмей.
XXI быуат
2010 йылда Федоровка ауылы урынында 1753 йылда МТЗ инициалдары менән сығарылған 7,5 килограмлыҡ баҡыр итермәһе табыла.
Әлеге ваҡытта заводтың оҙонлоғо — 150—200, киңлеге 20-25 булған быуаһы ғына һаҡланған. Элекке, XIX быуатта электр эшләп сығарған минигидростанцияның ҙур булмаған кирбес бинаһы ла бар.
Завод хужалары
Заводтың төрлө йылдарҙағы хужалары:
Заводтағы эшселәр иҫәбе
1762 йылда заводта 130 йорттағы крәҫтиәндәр эшләй, 1772 йылда — 452, XVIII быуат аҙағында — 787 кеше, 1859 йылда — 1465 кеше.
Баҡыр етештереүсәнлеге
1859 йылда 13591 бот баҡыр иретелә, ә 1860 йылда — 11421 бот, 1861 йылда — 10 540 бот, 1880 йылда — 4 100, 1885 йылда — 4800, 1890 йылда — 1 300 бот.
Медоза
Медоза — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пёлтл Якоб
Якоб Пёлтл (Jakob Pöltl, 15 октябрь 1995 йыл) — ауыр форвард һәм позицияһында сығыш яһаусы австрия профессиональ баскетболисы, ауыр форвард һәм  позицияһында сығыш яһай. Колледждар кимәлендә Юта командаһы өсөн сығыш яһай, һәм икенсе йыл уҡығанында на һайланған, иң яҡшы центровой булараҡ, Кәрим Абдул-Джаббар һәм Пит Ньюэлл исемендәге Приздарға лайыҡ булған. Был миҙгелдән һуң ул Милли Баскетбол Ассоциацияһы НБА на үҙенең кандидатураһын ҡуйырға булған. 2016 йылдың НБА драфтының беренсе раундтында 9-сы дөйөм һан менән «Торонто» командаһына һайлана. Әлеге ваҡытта Милли баскетбол ассоциацияһының «Рэпторс Торонто» командаһы өсөн сығыш яһай.
Бала сағы
Пёлтл Венала, Австрияла тыуған. Уның ата-әсәһе икеһе лә Австрияның волейбол буйынса милли йыйылма командаһы өсөн сығыш яһаған, әммә Венанан йыраҡ түгел йәш баскетболсыларҙы әҙерләү программаһы үҫешә башлағандан һуң, ата-әсәһе улын унда бирергә ҡарар итә. 2013-14 йылдарҙа карьера башында австрия клубы өсөн сығыш яһай. карьера «Трайскирхен Лайонс» австрия клубы өсөн сығыш яһай. [3]  [4]   [2]
Колледж һайлауы
2013 йылда Пёлтлға уңышлы үткән Баскетбол буйынса Европа чемпионатынан һуң (18 йәшкә тиклемге үҫмер егеттәр) иғтибар иткәндәр. Турнир проводился в Македонии и на него отправился представитель Университета Юты Энди Хилл. В основном он рассматривал игроков других команд, а из матчей сборной Австрии посмотрел только на матч открытия против команды Нидерландов. После того, как Пёлтл собрал 15 подборов, Хилл озвучил идею о приглашении игрока в колледж. В других матчах турнира Пёлтл набирал дабл-дабл (очки и подборы), а также попал во вторую сборную турнира даже несмотря на то, что австрийская сборная одержала всего одну победу в семи матчах и финишировала на 20-м месте из 22-х во втором Дивизионе.
К игроку начали проявлять интерес команды первого дивизиона NCAA, а он сам мог выбрать профессиональную карьеру в Европе, либо поступление в американский колледж и обучение. В интервью 2014 года Пёлтл заявил: "Если я стану профессиональным баскетболистом в Европе, я возможно упущу свой шанс получить образование в университете. . . . Я могу заниматься баскетболом и учиться в одно и то же время [в США]. Также я думаю, что на 100 % не готов к профессиональному баскетболу."
В 2014 году Пёлтл объявил о том, что в готов играть на уровне колледжей за Университет Юты. Как отмечал спортивный журналист из «Yahoo! Sports» Джефф Эйзенберг, основной причиной приезда Пёлтля в Юту стали личные знакомства игрока. Тренер Юты Ларри Кристковяк был одним из трёх тренеров Первого Дивизиона NCAA, которые лично следили за игроками в Вене. Кристковяк одобрил кандидатуру Пёлтля и решил сделать из него хорошего центрового для НБА.
Колледжда карьераһы
Пёлтл начал с первого года обучения выходить в стартовом составе и в первом же матче сделал дабл-дабл из 18 очков и 10 подборов. В сезоне 2015-16 он назывался в качестве одного из 35 игроков, которые претендовали на получение Приза Джеймса Найсмита. 7 марта 2016 года Пёлтл получил приз Баскетболист года конференции Pacific-12, а также попал в первую сборную конференции All-Pac-12. Кроме того, он удостоился ещё двух призов — получил Приз имени Пита Ньюэлла и Приз Карима Абдул-Джаббара.
13 апреля 2016 года Пёлтл объявил о том, что примет участие в драфте НБА, хотя ему оставалось учиться еще два года в колледже.
Торонто Репторс
23 июня 2016 года Пёлтл был выбран под общим 9-м номером командой «Торонто Рэпторс» на драфте НБА 2016 года, став первым австрийцем, задрафтованным клубом НБА. 9 июля 2016 года подписал контракт новичка лиги с «Торонто». Дебютировал за новый клуб в матче 26 октября 2016 года, став таким образом ещё и первым австрийским баскетболистом в НБА. В матче набрал два очка за 12:47 на площадке, а его команда обыграла «Детройт Пистонс» со счётом 109-91. В первый год клуб несколько раз отправлял его в команду Лиги Развития, «Рэпторс 905».
Рачейка
Рачейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томышевка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Позь
Позь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы һул ярына 864 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Болотная (Кеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нефтекама
''Был мәҡәлә — ҡала тураһында. Шулай уҡ ҡарағыҙ Нефтекама ҡалаһы ҡала округы.''
Нефтека́ма (Нефтекамск) — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы ҡала. Нефтекама ҡалаһы ҡала округын барлыҡҡа килтерә.
Халыҡ һаны һәм етештереү күләме буйынса республикала Өфө, Стәрлетамаҡ һәм Салауаттан һуң дүртенсе ҡала.
Географик урыны
Нефтекама республиканың төньяҡ-көнбайышында, баш ҡала Өфөнән 200 км, Кама йылғаһынан — 8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала территорияһы 147,25 км² майҙанды биләй, Краснокама һәм Яңауыл райондары биләмәләре менән сиктәш.
Халҡы
.
Милли составы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: татарҙар — 31,5 %, урыҫтар — 29,7 %, башҡорттар — 25,8 %, мариҙар — 9,9 %, башҡ милләт вәкилдәре — 3,1 %.
Коди Кристиан
Карьераһы
Кристиан Аринын Монтгомериның ҡустыһын уйнаған, Майк тип, телесериалда «Милые обманщицы», Freeform  каналында күрһәтелә. Ул эпизод рольдарҙы уйнаған телесериалдарҙа «Вернуться к вам», «Настоящая кровь» и «Анатомия страсти». 2011 йылда «Ирландец» тип фильмда төшкән, ә 2013 йылда баш роль алды комеди-фильмда «Очень голодные игры». Коди 5-се сезонда «Волчонок» килеп сыҡты, Тео Рэйкен тип уйнаны.
Доситей Обрадович
Досифей (серб. Доситеј), донъяуи исеме Димитрие Обрадович, серб. Димитрије Обрадовић) — Беренсе серб ихтилалы осорондағы серб мәғрифәтсеһе һәм реформаторы, Сербияның беренсе мәғариф министры. Философик йырҙар, нәсихәтле әҫәрҙәр авторы, тәржемәсе мәҫәлдәр тәржемә итә. Беренсе булып халыҡ телендә яҙған. Серб халҡы азатлыҡ көрәше тураһында патриотик шиғырҙар авторы.
Биографияһы
1742 йылда Габсбургтар тәхете идара иткән Австрия монархияһы (хәҙер Румыния) территорияһында, Банатта, Чаково ауылында һөнәрсе (жудец) Тимиш ғаиләһендә тыуған.
Төп мәктәптә уҡығанда дин мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына, һәм атаһы үлгәндән һуң Ново-Хопово монастырындағы Фрушка тауына китә, әммә Доситей монахлыҡ тормошо һәм монахлыҡ ҡәрҙәшлеге менән яҡынданыраҡ таныша, уларҙың уй-фекерҙәре, идеялары үҙенекенә тап килмәүен аңлай. Өс йыл монахлыҡ тормошонан һуң монастырҙан китә һәм Европа буйлап сәйәхәт итә башлай.
Доситей Обрадович Балканды ярымутрауын һәм Бәләкәй Азияны урап сыға тиерлек, һуңынан Италияла, Германияла, Францияла, Англияла, Австрияла һәм Рәсәйҙә була. Өс йыл буйы ул Смирнала (Измир) грек дини мәктәптәренең береһендә, шулай уҡ Керкира (Корфу) утауында уҡыған, унда грек телен, шулай уҡ грек әҙәбиәтен һәм философияһын яҡшы өйрәнгән. 1787 йылда, рус-төрөк һуғышы (1787-1792) башланғас, ошо мәктәпте ҡалдырырға тура килә. Шунан һуң ул Далмацияла йәшәй, унда Книн мәктәптәренең береһендә, ә һуңынан Задарҙа һәм Триестала уҡыта. Триестан Доситей Обрадович Венаға күсеп килә, унда алты йыл буйы йәшәй, немец телен һәм немец мәҙәниәтен өйрәнә. Тел уҡытыусыһы булараҡ Венанан Карловцыға һәм Молдоваға юллана. Һаллела (Саксония-Анхальт), шулай уҡ һуңыраҡ Лейпцигта философияны өйрәнгән. 1783 йылда тәүге хеҙмәтен - «Тормош һәм мажаралар»ын нәшер итә.
Елсел (тау)
Елсел тауы (Гора́ Ицы́л) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге Көньяҡ Урал буйындағы тау — Оло Урал һыртының бер өлөшө. Шундай уҡ исемле Елсел һыртының («Ицил» тип яҙыу осрай) көньяҡ осонда урынлашҡан. Тағанай тау үҙәгенә ҡарай.
Доситей Обрадович
Биографияһы
1810 йылда Сербияла тәүге Белград руханиҙар семинарияһын булдырған.
Елсел (тау)
Этимологияһы
Златоуст ҡалаһында йәшәгән ололар тауҙы һәм һыртты «Исыл» тип атай. Тауҙың исеме башҡорт теленән ингәне күренеп тора
Доситей Обрадович
Биографияһы
1811 йылда Белградта вафат булған, Изге Михаил соборы (Саборная церковь) алдында ерләнгән. Уның кәүҙәһе ике тапҡыр тынысһыҙландырылған: 1837 йылда яңы Собор сиркәүе төҙөлгәндән һуң (иҫке сиркәү һүтелә) һәм 1897 йылда, уның ҡәберен Вук Караджич ҡәбере янында ҡуйылғандан һуң, уның кәүҙәһе быйыл Венанан күсерелә.
Елсел (тау)
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы, башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын халыҡ араһында йөрөп яҙып алған Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: «Ицыл (Иссыл), гора, территория города Златоуста. От башкирского слова иссиль — „вечный ветер“. Ицыл — „гора вечного ветра“. Название вполне соответствует действительности. Об Ицыле говорят: „Известная труба на весь Урал“.» Аңлашылыуынса, һырттың атамаһы «гел ел сығып торған урын», йәғни, бер һүҙ менән «елсел» тигән сифатҡа эйә урын.
Атама, бәлки, төрки сығышлы «Исыл» тигән антропонимдан барлыҡҡа килгәндер, тигән фараз да бар.
Тасуирлама
Елсел тауы — шундай уҡ исемле һырттың көньяҡ осондағы тау, Златоуст ҡалаһынан 26 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, милли паркының сигендә урынлашҡан. Тау ике түбәле, үркәс рәүешендә. Көньяҡ үркәсенең бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 1049 метр, төньяҡтағыныҡы — 1068 метр. Үркәстәре араһында — яҫы таулыҡ. Битләүҙәрендә күп һанлы таш йылғалар (диаметры 0,5-3 метрлы тау тоҡомдары) һәм ҡая-ҡалдыҡтар (останцы). Тау тоҡомдары кварциттан һәм кристаллы һәүерташтарҙан тора. Минералдары араһында гранат, ставролит, шерл осрай.
Был тау буйлап Европа менән Азия араһындағы сик үтә.
Елсел тауының көнсығыш битләүҙәрендә реликт шыршылар үҫә, уларҙы «ицыльские ельники» тип атайҙар. Орлоҡ сығанағы булараҡ бик ҡиммәт баһалана.
Түбәләрендә ағас юҡ тиерлек. Ҡаялар урыны-урыны менән мүк һәм лишайниктар менән ҡапланған. Елсел итәгендә — тау тайгаһы, унда ҡара һәм аҡ шыршы, ҡайын өҫтөнлөк итә.
Елсел түбәһе «Көньяҡ Уралда иң яҡшы күҙәтеү майҙансыҡтарының береһе һанала». Унан Тағанай һырт ына панорамалы күренештәр асыла: төньяҡ-көнбайышта — Оло Тағанай, көнбайышта — Урта, көньяҡ-көнбайышта — Кесе Тағанай. Көнсығышта — Арғужа күле, көньяҡ-көньяҡ-көнсығышта — Түрғәяҡ күле күренеп ята.
Үрге Үтәш
Географик урыны
Үрге Үтәш ауылы Әй йылғаһы бассейнындағы Атарша йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көньяҡҡа табан 9 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 46 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Үрге Үтәш ауылының XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1905 йылда дөйөм Үтәш ауылындағы 220 йортта — 1254 кеше йәшәгән.
1906 йылда Үтәш ауылында улус идаралығы булған. 2 мәсет, запас иген һаҡлау мөгәзәйе, 4 бакалея кибете иҫәпкә алынған.
1906 һәм 1913 йылдар араһында Златоуст өйәҙе территорияһында Үтәш ауылынан бүленеп сыҡҡан Үрге Үтәш ауылы барлыҡҡа килә. Ул Атарша йылғаһы буйлап өҫтәрәк урынлаша. Бүлендек ауыл Үрге Үтәш тип исемләнгәнлектән, төп ауыл Түбәнге Үтәш тип атала башлай. Үрге Үтәш ауылы 1919 йылдарға тиклем формалаша.
1920 йылда Үрге Үтәштең 93 йортонда 465 кеше булһа, төп халыҡ йәшәгән Түбәнге Үтәштең 168 йортонда — 864 башҡорт йәшәгән.
Әлеге ваҡытта ауылда Түбәнге Үтәш урта мәктәбенең филиалы — Үрге Үтәш мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Үрге Үтәш ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Буҙатулғантау
Йылғалар: Атарша
Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Ҡандра-Төмәкәй
Ҡандра-Төмәкәй (Кандры-Тюмекеево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 127 кеше. Почта индексы — 452788, ОКАТО коды — 80251840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ҡандра- Төмәкәй Ҡандракүл күле буйында урынлашҡан ауыл. Ауылға, Бәләбәй өйәҙе Ҡаңлы улусы Ҡандракүл ауылы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, керҙәшлек килешеүе (1785 йылда рәсмиләштерелгән) буйынса, типтәрҙәр нигеҙ һала. 1896 йылға тиклем Ҡандра- Төмәкәй ауылы халҡы (40 йортта 255 кеше йәшәгән) Ҡандракүл ауылы халҡы менән бергә иҫәпкә алынған. Халҡы игенселек, малсылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Шулай уҡ ауылдың Ҡандратамаҡ исеме менән аталған осоро ла булған. 1906 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, бында бакалея кибете, мөгәзәй барлығы күренә. Халҡы: 1906 йылда — 293 кеше; 1920 йылда — 338; 1939 йылда — 280; 1959 йылда — 182; 1989 йылда — 107; 2002 йылда — 100; 2010 йылда — 135 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002).
Бердах
Бердаҡ (ысын исеме — Ғарғабай улы Бирҙеморат; Berdaq, Бердақ, Бердақ Ғарғабай улы, 1827 йыл ( 1827 ) — ) — ҡарағалпаҡ шағиры.
Тормош юлы һәм ижады
Ҡарағалпаҡстандың (Үзбәкстан), хәҙерге Муйнаҡ районы, территорияһында ярлы ғаиләлә тыуған. Мәҙрәсәлә уҡый. Көнсығыш халыҡтарҙың тарихы һәм классик әҙәбиәте белгесе була. Лирик, сатирик, дидактик шиғырҙар, тарихи поэмалар («Ырыу», «Әйҙос бей», «Амангилде», «Ирназар бей» һәм башҡалар) авторы. «Ақмақ патша» (Дыуамал батша) шиғри романын яҙа. Гуманистик ҡараштары «Иң яҡшы», «Бер ҡасан да булманы», «Дәүер» һәм башҡа шиғырҙарында сағылдырыла. «Шәжәрә» поэмаһы төркиҙәрҙең килеп сығышы тураһындағы легендаларға нигеҙләнгән; «Амангилде» поэмаһында ҡарағалпаҡтарҙың XVIII быуатта коканд ханына ҡаршы көрәше һүрәтләнә; «Әйҙос бей» һәм «Ирназар бей» поэмаларында халыҡтың 1827, 1828 һәм 1856 йылдарҙағы Хиуа хандары иҙеүенә ҡаршы көрәше күрһәтелгән. Шағир хеҙмәтте данлай, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡһыҙлығына ҡаршы баш күтәрә, мәғарифты яҡлап сыға. Бердахтың әҫәрҙәре урыҫ, ҡаҙаҡ һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.
Ҡыҙыҡлы факттар
Шағирҙың бүләһе Мәмбәтназаров Жаныбай хәҙрәт Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында йәшәй.
Тел философияһы
Тел философияһы — философияның танып белеүҙә һәм аң менән белем структураларында телдең һәм телмәрҙең төп ролен асыҡлаусы тикшеренеү өлкәһе.
Тел философияһы — хәҙерге Көнбайыш философияһында тикшеренеүҙәрҙең үҙәк йүнәлештәренең береһе. Философик-лингвистик йүнәлеш элгәрҙәре — Аристотель («Категориялар» трактаты), И. Кант (иҫ категорияларын эшләү), Ж. Ж. Руссо (яҙма барлыҡҡа килеү тураһында фекерҙәр), Дж. Милль (референция теорияһына индергән өлөшө), В. Гумбольдт һәм башҡалар.
«Лингвистик боролош» философияның хәҙерге үҫешенең күп йүнәлештәренә хас, уға феноменология һәм герменевтика, структурализм һәм постструктурализм инә. XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап философияның бөтә төп киҫәктәре кәм тигәндә философик-лингвистик фекер ағышының стилистик йоғонтоһон кисерә.
Шулай итеп, тел философияһы — философик тикшеренеүҙәрҙең бер йүнәлеше генә түгел, ә философик фекерләүҙең айырым бер стиле лә, ул теорияларҙы төҙөү мәсьәләләренә ҡыҙыҡһыныу һәм белемдәрҙе сағылдырыу сараларын тәртипкә һалыу принциптарын өйрәнеү менән бәйләнгән.
Тарихы
«Тел философияһы» тигән терминды төрлө ваҡытта тәҡдим итеүселәр: Павел Игнатьевич Житецкий (1900), һуңыраҡ — Карл Фослер, М. М. Бахтин, В. Н. Волошинов, А.Марти, О. Функе.
Тел философияһына башланғыс Платон һәм Аристотель хеҙмәттәрендә һалына. Тел философияһын формалаштырыуға ҡәтғи логик-математик ҡараш идеяһы тәүләп XVII быуаттың Лейбниц һәм Уилкинз кеүек билдәле философ ғалимдары хеҙмәттәрендә тәҡдим ителә, шунан Дж. Буль һәм Дж. Милль хеҙмәттәрендә артабан үҫтерелә. Хәҙерге тел философияһының төп проблемалары һәм төшөнсәләре Г. Фреге, Дж. Мур һәм Б. Рассел хеҙмәттәрендә, шулай уҡ Фердинанд де Соссюрҙың "Дөйөм лингвистика курсы"нда бирелә.
Үҙәк мәсьәләләре
,** хәҡиҡәттең фекерҙең һәм практиканың ҡатмарлы процесс булараҡ бер-береһенә мөнәсәбәте
Сәйфуллин Шамил Шакамал улы
Сәйфуллин Шамил Шакамал улы (20 июнь 1920 йыл (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 1923) — 6 декабрь 1998 йыл ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Дивизия штабы янындағы полк элемтәсеһе булараҡ, һөжүм итеү операциялары алыштарында көсөргәнешле хәрби шарттарҙа дивизия штабы һәм командир бойороҡтарын һәм теүәл ваҡытында еткерә. 1945 йылдың 25 апрелендә полк Бранденбург өсөн алышҡа инә. 1945 йылдың 26 апреленә ҡарай төндә Сәйфуллин полк командирынан хәрби хәрби задание ала. Төн һәм урман тулы немец һалдаттары төркөмө булыуға ҡарамаҫтан команда пунктына тиҙ бара; юлда уға ата башлайҙар, әммә быға ҡарамаҫтан команда пунктына пакетты ваҡытында алып барып еткерә. 1945 йылдың 2 майынан 3 майға ҡарай төндә Премниц ҡалаһы өсөн барған һуғышта телефон бәйләнеше булмай, бөтә алыш барышында бәйләнеш тик элемтәселәр аша башҡарыла. Сәйфуллин бер нисә тапҡыр ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып урман массивтары аша полктың команда пунктынан дивизия командирының команда пунктына бара һәм кире ҡайта.
1998 йылдың 6 декабрендә вафат була. Учалы районының Абзаҡ ауылында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
Росочка
Росочка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болотная (Пайдугина ҡушылдығы)
Болотная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимов Фәтих Хәйретдин улы
Сәлимов Фәтих Хәйретдин улы (1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Сәлимов Фәтих Хәйретдин улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Щербатский Ипполит Фёдорович
Ипполит Федорович Щербатский(1827 йыл — 1889 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, Өфө губернаторы (1873—1876), ғәмәли статский советник (1870), полковник (1859).
Биографияһы
Ипполит Федорович Щербатский 1827 йылда тыуа. Сығышы менән дворяндарҙан; генерал-лейтенант Федор Григорьевич Щербатскийҙың (Щербацкий) улы.
Пажеский корпус таммалаған. 1859 йылға тиклем Уланский лейб-гвардия полкында хеҙмәт итә. Был полкта уның ағаһы ла хеҙмәт иткән була ; 1849 йылда Венгрия походында һәм 1853-1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышында ҡатнаша; Афанасий Фет менән таныш була, уны «үҙенең һөйөклө дуҫы» тип атай. Дауалағандан һуң, 1860 йылда Поляк батшалығында граждан хеҙмәтендә була. 1873 йылдың мартында Өфө губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1874 йылда император Александр II суд системаһын реформалау, бөтә өйәҙ һәм мир судтарын бөтөрөү тураһында тәҡдим менән мөрәжәғәт итә. 1876 йылда «йорт хәлдәре буйынса» эшенән бушатыла.
Наградалары
3-сө дәрәжә Изге Владимир, 3-сө дәрәжә Изге Анна һәм 1-се, 2-се дәрәжә Изге Станислав (1875) ордендары менән бүләкләнә.
Ҡатыны — Екатерина Апполинариевна. Уларҙың биш балаһы була: Федор (1866—1942), билдәле шәрҡиәтсе; Мария (1869—?), С. Е. Крыжановскийҙа тормошта; Александр (1870—1952); Варвара; Наталья, Георгий Виттала тормошта (1867 — һуң, 1912)
Пой
Пой — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/810/42    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Митьковка
Митьковка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡандракүл (Туймазы районы)
Ҡандракүл (Кандрыкуль) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 519 кеше. Почта индексы — 452788, ОКАТО коды — 80251840004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ҡандра күле янында 1737 йылғы картала бер исем менән аталған ауыл күрһәтелгән. 1781 йылғы картала улар икәүгә әйләнә. Шуларҙың береһе Ҡаңлы улусы башҡорттары ауылы - Ҡандракүл. 1782 йылда улар типтәрҙәрҙе ҡабул итәләр, улар менән 3 йылдан һуң, 2 июндә, ҡабул итеүҙе ҡанунлаштырған, килешеү яҙмаһын төҙөйҙәр. . 1795 йылда 28 йортта 194 кеше йәшәгән, 1865 йылда 105 йортта — 648 кеше. Халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсете, һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Халҡы: 1906 й. — 1048 кеше; 1920 — 1253; 1939 — 915; 1959 — 774; 1989 — 527; 2002 — 488; 2010 — 547 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002).Ауылда төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. .
Сызранка
Сызранка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1269 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 168 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Себер нығытмалар һыҙаты
Себер нығытмалар һыҙаты — Көнбайыш Себер көнсығышындағы нығытмалар һыҙаттарының бер өлөшө, XVIII—XIX быуаттарҙа көньяҡ сик буйҙарын күсмә халыҡтар һөжүменән һаҡланыу өсөн булдырыла. Төрлө йылдарҙа төҙөлгән Тубыл- Ишем (1752—1755), Иртыш (1745—1752) һәм Колыван-Кузнецк (1747—1768) нығытмалар һыҙаттарын үҙ эсенә ала
Тарихы
Себерҙең көньяҡ-көнбайышында ҡәлғәләр, форпостар һәм редуттарҙан торған үҫешкән ҡурғаулау һыҙаттары системаһын, шулай уҡ хәрби-сәнәғәт, хәрби-административ, сауҙа-хужалыҡ үҙәктәрен булдырыу XVII-XVIII быуаттарҙа Себерҙә ҡалаларҙың барлыҡҡа килеүендә бик мөһим роль уйнай, улар Обь, Иртыш, Йәнәсәй йылғалары һәм уларҙың ҡушылдырыҡтарында төҙөлә һәм артабан үҫеш ала. Башта ҡурғаулау форпостары Томск төрмәһе радиусында төҙөлә (Томск разрядының административ үҙәге) — башлыса көнсығышта (Кета (1596), Семилуг (1609), Кузнецк (1618), Мелесса (1621), Ачин (1641)), артабан көньяҡ йүнәлештә Уралдан алып Бөйөк Дала буйлап төҙөлгән һәм төрәмләр һыҙаты менән ҡушылған (Уртам (1684), Умревин (1703), Чаус (1713), Бәрҙе (1716), Каин (1722) Семипалатинск һәм башҡалар). Ҡырыҫ тәбиғәт климат шарттарында навигация осоро бик ҡыҫҡа була һәм ҡала сауҙа хәжәттәрен тәьмин итеү етерлек булмай һәм тора-бара XVIII быуат уртаһында ошо ҡәлғәләр һағында Урал аръяғында Себер йөк тракты барлыҡҡа килә.
Урыҫтарҙың Иртыш буйлап үтеп инеүенә край хужаһы Жунгария яғынан бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтмәй. Быға бер нисә сәбәп була. Ҡытай һәм Ҡаҙаҡ ханлығы менән һуғыш торошонда булған Жунгар ханлығы көслө союздаш һәм сауҙа партнерҙарында мохтажлыҡ кисерә. Бынан тыш, жунгарҙарҙың етәкселәре 1723 йылдан алып Ҡаҙағстанды яулап алыуға әҙерләнәләр.
XVIII быуаттың уртаһына Себер һыҙаты нығытмалары Уралдан Алтайға тиклем бик ҙур территорияны биләп ала. Шул уҡ ваҡытта, ҡәлғәләрҙең һәм зиндандарҙың әүҙем төҙөлөүенә ҡарамаҫтан, уларҙың ҡурғаулау системаһы бик хөрт була.
1752 йылда Сенат яңы нығытмалар һыҙатын төҙөү буйынса указ сығара, яңы һыҙат Яңы исемен ала. Бөтә ҡәлғәләр, Иртыш һәм Ишем һыҙаттарының форпостары үҙгәртеп ҡороуға дусар була. 1764 йылда Омск ҡәлғәһе Себер сик буйы һыҙаттарының төп ҡәлғәһе була.
XVIII быуаттың аҙағына ҡарата көньяҡ себер ҡурғаулау һыҙаттары системаһын төҙөп бөтөүгә күп кенә ҡәлғәләр (улар күсмә халыҡтарҙан һаҡланыу өсөн төҙөлә) юҡҡа сығарыла. Ағастан төҙөлгән ҡәлғәләр яйлап иҫкерә башлай һәм юҡҡа сыға.
Иртыш нығытмалары һыҙаты
1716 йылдан алып И. Бухголец етәкселегендәге экспедиция Омскиҙан Иртыш буйлап үргәрәк бер нисә ҡәлғәгә нигеҙ һала. 1716 йылда Ямыш күле янында төрмә төҙөлә, 1717 йылда Омск һәм Ямыш ҡәлғәләре араһында Тара казактары отряды Железин ҡәлғәһенә нигеҙ һалалар. 1718 йылда Семипалатинск ҡалаһы барлыҡҡа килә, 1720 йылда — Павлодар һәм Усть-Каменогорск. Убин (1718 йылда), Полон-Ҡарагай (1718 йыл) ҡәлғәләре төҙөлә.
Иртыш хәрби һыҙатында урынлашҡан ҡәлғәләр һәм форпостар ҡаҙаҡ далаларына үтеп инеү өсөн хәрби көстәрҙе бер тирәгә тупларға мөмкинлек бирә. Шуның менән бергә улар ҡаҙаҡтарҙы ҡурҡытыу маҡсатында ойошторола. Был нығытылған пункттар дала менән идара итеү өсөн хәрби-административ үҙәктәре сифатында да файҙаланыла. Һыҙатты булдырыу Урта йөҙ ҡаҙаҡтарын яһалма рәүештәге бүленеүгә килтерә, традицион йәйләү урындарын боҙа. Халыҡ «эске» (уң ярҙыҡылар) һәм «тышҡы» (Иртыштың һул яҡ яры) ҡаҙаҡтарына бүленә. Беренселәре Иртыш һыҙатынан төньяҡҡараҡ көн итәләр, икенселәре — Һары Арҡа ҡаҙаҡ далаһында, хәрби һыҙаттан көньяҡта, йәшәйҙәр. Иртыш нығытмалар һыҙатын булдырыу ҡаҙаҡ ҡәбиләләренән бик күп ер майҙанын тартып алыуға килтерә.
1740-сы йылдар башында ғына ҡәлғәләр араһында 7 форпост төҙөлә: Ачаир, Черлак, Осморыж, Чернорецк, Коряков, Семияр һәм Убин. Терәк пункттары араһында бәйләнеш бик насар була. Иртыш нығытмалары һыҙаты 1745 йылдан һуң ғына булдырылған, тип һанала.
Уңдырышлы көтөүлектәр етешмәүе һәм шуның арҡаһында йышайған аслыҡ йылдары, элекке ерҙәрҙә йәйләү теләге сараһыҙҙан ҡаҙаҡтарҙы Иртыштың уң яҡ ярына сығырға мәжбүр итә. Бының тураһында, мәҫәлән, Күрлеутҡыпсаҡ улусы солтаны Иман Солтанбәтов генерал-поручик Н. Г. Огаревҡа яҙа: «Быйылғы көҙҙә далаларыбыҙҙа мал көтөү өсөн ашлыҡ бик аҙ, әммә ошо малды тәьмин итер өсөн, уны Иртыш аръяғына ҡыуһаҡ, бур ҡырғыҙҙарҙан зыян күрәсәкбеҙ, шуға ла мин Һеҙҙән быйылғы ташҡында беҙҙең көтөүҙәрҙе рәсәй яғына үткәреүҙе һорайым, һәм командующийға ла шундай уҡ әмер биреүҙе, ҡырҡыҙҙарҙың башбаштаҡлығына икеләнмәгеҙ, сөнки ул көтөүҙәр менән мин үҙем булам».
1746 йылдың ғинуарында инженер-подпоручик А. Селиверстов, Омск ҡәлғәһенән төньяҡҡараҡ нығытмалар төҙөүҙән баш тартып, Иртыш һыҙатының сметаһын төҙөй. Себер корпусы командующийы генерал-майор Х. Х. Кинднерман һәм Себер губернаторы А. И. Сухарев яңы сметаны шул уҡ йылдың февраль айында раҫлайҙар. Бында 5 ҡәлғә, 7 ҙур форпост, Шульбин заводы, 21 бәләкәй редут һәм 37 маяҡ, барыһы 71 терәк пункты иҫәпләнә. 1746 йылдың йәйендә Грачи, Черемхово Забоки, Белый камень, Глухая Старица, Озерки һәм Уваровола бәләкәй редуттар һалына. 1745—1747 йылдарҙа, Павлуцкийҙың мәғлүмәттәренә ярашлы, Омск ҡәлғәһенән алып Колыван заводына тиклем 10 форпост, 23 станция, улар араһында берешәр-икешәр маяҡтар төҙөлә. 1747 йылдың көҙөндә Иртыш нығытмалары һыҙатының төҙөлөшө тамамлана.
1755 йылдың май айында Иртыш һыҙатында 5 ҡәлғә, 9 форпост, 23 станция һәм 35 маяҡ, барыһы 72 терәк пункты иҫәптә тора. Улар араһында уртаса алыҫлыҡ — 12 саҡрым. 1762 йылдың башында терәк пункттарҙың һаны 81-гә тиклем арта. Тағы ла 30 йылдан һыҙатта элекке маяҡтар һәм башҡа тораҡ пункттары урынында редуттар барлыҡҡа килә: Покровка (ауыл урынында), Атмас, Башмаҡ, Бобров, Качир, Пресный, Известковый, Иҫке Семипалатинск (элекке ҡәлғә урынында), Георгий һәм Григорий. Терәк пункттарының һаны сик буйын һөҙөмтәле һаҡлауға булышлыҡ итә.
1763 йылда Себер һыҙаты командующийы итеп генерал-поручик И. И. Шпрингер тәғәйенләнә. Екатерина II бойороғо буйынса уға Алтайҙа нығытмалар һыҙатын төҙөү ҡушыла. Шпрингер үҙе Омск ҡәлғәһендә йәшәй.
Иртыш һыҙаты ҡәлғәләре — Омск (1768 һәм 1745), Усть-Каменогорск (1765), Ямыш (1766—1767), Семипалатинск (1776—1777) — яңы урындарға күсерелә һәм яңынан ҡорола.
1785 йылда Иртыш һыҙатында 5 ҡәлғә, 12 форпост, 20 станция һәм бер ауыл иҫәпләнә: Омск ҡәлғәһе, Усть-Заостров станцияһы, Ачаир форпосты, Покровка ауылы, Иҙелбаш станцияһы, Соляной поворот станцияһы, Чарлаковск форпосты, Татар станцияһы, Үрлетүбә станцияһы, Железин ҡәлғәһе, Пяторыж станцияһы, Осьморыж форпосты, Песчаный станцияһы, Чернорецк форпосты, Черноярск станцияһы, Коряков форпосты, Подстепной станцияһы, Ямыш ҡәлғәһе, Черный станцияһы, Лебяжий форпосты, Подспускной станцияһы, Кривой станцияһы, Семияр форпосты, Грачев станцияһы, Черемховый Забока станцияһы, Долонск форпосты, Белый камень станцияһы, Глухов станцияһы, Семипалатный ҡәлғәһе, Озерный станцияһы, Талица форпосты, Шульбин форпосты, Преснояр станцияһы, Убин форпосты, Барашков станцияһы, Красноярск форпосты, Уваров станцияһы, Усть-Каменогорск ҡәлғәһе.
1785—1793 йылдарҙа Иртыш һыҙатын көньяҡ-көнсығышҡа табан оҙайталар: 932 километрға Бухтармин һыҙатының 170 километры өҫтәлә.
Тубыл — Ишем нығытмалар һыҙаты
Көнбайыш Себерҙә хәлдәр киҫкенләшеүе арҡаһында 1730-сы йылдарҙа яңы сик буйы һыҙаты — Ҡурғандан Омскиға тиклем арауыҡты биләгән Ишем һыҙаты төҙөлә. Был ҡурғаулау һыҙат составына 60-ҡа яҡын нығытмалы ҡасаба инә. Дөйөм алғанда, ул, даланы уратып үтеп, Тубыл һәм Иртыш араһындағы байтаҡ ерҙәрҙе үҙ эсенә ала һәм Омск ҡәлғәһе менән тоташа. Ишем һыҙатындағы нығытмалары бер тирәлә урынлашмағанға күрә уны хеҙмәтләндереү өсөн бик күп көс һәм аҡса сарыф ителә. Шуға күрә 1752 йылда 576 километрлыҡ Тубыл-Ишем һыҙаты төҙөлә, уны Пресногорьковская тип тә атайҙар (Ишем далаһында сөсө һәм тоҙло күлдәр күп була, улар барыһы ла Иртышҡа һыуҙарын ҡойған Камышловка йылғаһы үҙәненә инәләр). Шулай уҡ уны Горькая тип тә йөрөтәләр, ҡайһы берҙә Сибирский ҡасабаһынан Петропавловскиға тиклем — Пресногорьковская исеме аҫтында, ә артабан — Петропавлоскиҙан Омскиға тиклем — Горькая исеме аҫтында билдәле булған.
Бөтәһе Тубыл-Ишем һыҙатында Омск ҡәлғәһенән алып Звериная Голова үҙәненә тиклем ике алты мөйөшлө, туғыҙ дүрт мөйөшлө ҡәлғә, 33 редут һәм 42 маяҡ төҙөргә ниәт итәләр. Ләкин төҙөлөш ваҡытында төҙөлөш урыны уңайһыҙ булыуы асыҡлана: һыҙат һаҙлыҡлы урындарҙан үтә. сөс һыу етешмәгәнлектән нығытмалар бер нисә тапҡыр урындан-урынға күсерелә.
XVIII быуаттың аҙағына Тубыл- Ишем һыҙатында 9 ҡәлғә һәм 16 редут ҡына иҫәпләнә, улар Ырымбур һыҙатын Иртыш һыҙаты менән тоташтыра.
Иртыш һәм Тубыл-Ишем нығытмалар һыҙаттары Жунгар ханлығына һәм Урта ҡаҙаҡ йөҙөнә (аҙыраҡ кимәлдә) ҡаршы торалар. Ырымбур һәм Иртыш нығытмалар һыҙаттарын тоташтырып, Тубыл-Ишем һыҙаты Урал аръяғы һәм Көнбайыш Себер көньяғын үҙләштереү өсөн шарттар тыуҙыра. XVIII быуат аҙағында ысынында үҙенең хәрби әһәмиәтен юғалта.
Колыван — Кузнецк нығытмалар һыҙаты
Обороналау нығытмалары системаһы Сенаттың 1741 йылғы указына ярашлы ьулдырыла. нығытмалар системаһы үҙ эсенә Саян төрмәһен, йылға буйында бер нисә ҡарауалдарҙы ала.
XVII быуат башында рус Көнбайыш Себер көньяғында иң алыҫ урынлашҡан урыҫ нығытылған пункты булып Кузнецк төрмәһе тора, көньяҡҡараҡ әле үҙләштерелмәгән Алтай ята.Рәсәй империяһы XVIII быуат башында ғына Көньяҡ Себерҙе үҙләштереүҙе әүҙемләштерә башлай. Игенселек менән шөғөлләнеү өсөн ихтыяждар артыуы арҡаһында, халыҡ хәүефһеҙлеген тәьмин итеү һәм Алтайҙа мәғдән ятҡылыҡтарын табыу менән бәйле яңы ҡәлғәләр төҙөлә. мини|слева|282px| Колыван-Кузнецк нығытмалар һыҙаты Карта из «[[s:ru:ВЭ/ВТ/Колывано-Кузнецкая пограничная линия|Военной энциклопедии» ]] 1709 йылдың 18 июнендә яһаҡ түләүсе улустарҙы яҡлау өсөн Бикатун төрмәһе төҙөлә. Төрмә бер нисә бәләкәй калибрлы пушкалар менән ҡоралландырылған. 1710 йылда Кузнецк ҡәлғәһенә уңышһыҙ һөжүм яһағандан һуң жунгарҙар төрмәне яндыралар. 1718 йылдың июлендә ҡәлғә тергеҙелә. Обь йылғаһы буйлап яңы урыҫ терәк пункттары төҙөлә: Белояр төрмәһе (1717), Малышев слободаһы.
1727 йылда Демидов Акинфий Обь йылғаһы бассейнында Колыван- Воскресенск заводтарына нигеҙ һала. Яңы ҡала-заводтар барлыҡҡа килә — Барнаул (1730 йыл), Змеиногорск (1736 йыл) һәм башҡалар. Демидов вафат булғандан һуң, 1747 йылда, уның мөлкәте император ғали йәнәптәре кабинеты ҡарамағына күсә, уның һөҙөмтәһендә у Колывано-Воскресенск тау округы ойошторола.
1747 йылда Сенат указы буйынса Алтай заводтарын ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар һәм ҡалмыҡтарҙан һаҡланыу маҡсатында Колыван — Воскресенск ҡарауыл һыҙаты төҙөлә башлай, ул Колыван һәм Кузнецк нығытылған һыҙаттары составына инә.
Колыван һәм Кузнецк һыҙаттары тарихында өс этапты билдәләп үтер кәрәк:
I-се этап 1738 йылда төп терәк пункттары араһында даими рәүештә йөрөүҙәр башлана, улар Обь йылғаһының уң ярында электән төҙөлгән була. Һүҙ иҫке Кузнецк һыҙаты бара. Йәй осоронда ул ҡайһы берҙә Кузедей ҡарауылы һәм артабан Кузнецк менән бәйле була.
1748 йылда Ануй йылғаһында Ануй, Катнь йылғаһында — Катунь ҡәлғәләре төҙөлә. 1749 йылда Шеманай һәм Красноярск форпостарына нигеҙ һалына.
Иҫке Колыван һәм Rузнецк һыҙаттарына өс ҡәлғә инә — Бийск, Катунь, Ануй; ете форпост — Шульбин, Красноярск, Шеманай, Изге Екатерина, Алейск, Николаев, Флавинск; дүрт станса — Спасск, Камихск, Аҡ һәм Бехтемир, ике завод — Шульбин һәм Колыван, Змеев һәм Ҡазан редуттары.