cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һамар дәүләт аэрокосмос университеты
Тарихы
Куйбышев авиация институты 1942 йылда СССР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағында юғары мәктәптәр эше буйынса Бөтә Союз комитетының бойороғона ярашлы хәрби сәнәғәтте авиация конструкторҙары менән ойошторолған. Яңы институтта тәүге дәрестәр 1942 йылдың октябрендә башлана. 1957 йылда КуАИ-ла йыһан техникаһын әүҙем үҙләштереү һәм ошо йүнәлештә квалификациялы белгестәр әҙерләү башлана. Институт хеҙмәткәрҙәре ракета эшләүҙе, атап әйткәндә, "Союз", "Молния" һәм "Көнсығыш" ракеталарын эшкәртеүҙә, шулай уҡ "Мир" орбита станцияһында йыһан программаларын әҙерләүҙә ҡатнаша. 1956 йылда институт менән идара итеү, Социалистик Хеҙмәт Геройы профессор в. В.П. Лукачев ҡулына күсә. Киләһе йылда уҡ СССР Юғары Советы Президиумы указы менән институт Хеҙмәт Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Профессор В.П.Лукачев киткәндән һуң  1988 йылда  ректор булып   Рәсәй Фәндәр академияһының академигы Владимир Павлович Шорин тора, әммә 1990 йылда уны  РФА ағза-корреспонденты Сойфер Виктор Александрович алмаштыра. 1991 йылдың 25 ғинуарында Куйбышев ҡалаһы үҙенең тарихи Һамар исеме менән үҙгәртелә, ошоноң менән бәйле университет та исемен үҙгәртә. Ул Һамар авиация институты тип атала, 1992 йылдың  23 сентябренән ул университет  статусын ала  һәм шул ваҡыттан алып хәҙерге исемен йөрөтә.
2009 йылда университет Рәсәй Федерацияһының башҡа беренсе 11 университет  менән бер рәттән (2010 йылда 39-сы йылдарҙа)  милли тикшеренеү университеттары конкурсында еңеүсе була.
2013 йылдың 15 июлендә университет 5-100 университеттары конкурентлығын күтәреү проектында еңеүселәр иҫәбенә инә, Top 100 университет рейтингына инеү уның төп маҡсаты булып тора.
Һамар дәүләт аэрокосмос университеты 2015 йылда Һамар дәүләт университеты составына инә
2016 йылдың 6 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының 379-сы бойороғо менән академик С.П. Королев исемендәге Һамар дәүләт аэрокосмос университеты (милли тикшеренеү университеты) "Һамар милли мәғариф йорто" федераль дәүләт автономиялы мәғариф учреждениеһы тип үҙгәртелә.
Шомбай
Шомбай — фольклор персонажы, башҡорт әкиәттәре геройы, аҫтыртын кеше
Ҡылыҡһырлама
Шомбай - аҫтыртынн кеше, фольклор персонажы, башҡорт әкиәттәре геройы. Хәйләкәр, алдаҡсы кешенең дөйөмләштерелгән образы.
Шулай итеп, Шомбай хеҙмәтсе булып яллана. Бай уға, төрлө сәбәптәр табып, хеҙмәте өсөн түләмәй. Асыуы килгән Шомбай быларҙан үс алырға була.
Бер тапҡыр Шомбай бай ҡатынының иренән йәшертеп ашлыҡ һатырға йыйынғанын белеп ҡала. Теге кешеләр юлдарына һалам туҙҙырып барырға тейеш була. Шомбай улар ташлаған һаламды үҙенең юлына күсереп сыға. Һатып алыусыларға, бай һеҙҙең мутлашыуығыҙҙы белеп ҡалған һәм һәнәк тотоп был яҡҡа килә, ти. Теге кешеләр ҡасып таралышҡанын күреп, бай ҙа аптырай. Шомбай хужа ҡатынға, йәшертеп ашлыҡ һатҡаның өсөн ирең һинең башыңды таш менән ярырға йыйына тип ҡурҡыта. Ҡатыны йүгереп киткәнен күргән байға Шомбай ауылдағы өйөгөҙ яна тип алдай. Бай ауылға килеп етһә, ут та, янғын да юҡ икән.
Шомбай тураһындағы әкиәт сюжетын ҡулланып, Кирәй Мәргән «Шомбай» комедияһын яҙа. Шулай уҡ етешһеҙлеге булған, кире ҡылыҡһырланыусы кешеләргә халыҡ Шомбай ҡушаматын бирә. Персонаж күп халыҡтар фольклорында киң билдәле.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алдар (фольклор персонажы)
Һылтанмалар
ШОМБАЙ, персонаж сказок
Нуклеин кислоталары
Нуклеин кислоталары (nucleus — ядро) — юғары молекуляр төҙөлөшлө органик матдә, биополимер (полинуклеотид).
Нәҫел билдәләрен һаҡлауҙы һәм быуындан быуынға тапшырыуҙы тәьмин итә.
Шул нигеҙҙә үҙенсәлекле төрҙәге аҡһымдарҙы синтезлаусы тәбиғи органик макромолекулалар класы. нуклеотидтарҙан төҙөлгән ҡатмарлы биологик полимерҙар.
Нуклеин кислоталарының биологик роле
«Нуклеин кислоталары» тигән атама латинса «нуклеус», йәғни ядро һүҙенән килеп сыҡҡан. Улар тәүтапҡыр күҙәнәк ядроларында табылған.
Нуклеин кислоталарының биологик әһәмиәте ифрат ҙур. Улар күҙәнәктә нәҫел билдәләренең һаҡланыу һәм тапшырылыуында үҙәк ролде уйнай. Шуға күрә уларҙы йыш ҡына нәҫел матдәләре тип атайҙар.
Билдәле булыуынса, һәр күҙәнәк инә күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Бала күҙәнәк инә күҙәнәктең үҙсәнлегем ала.
Күҙәнәктең үҙсәнлектәре башлыса уның аҡһымдары менән билдәләнелә. Нуклеин кислоталары күҙәнәктә аҡһымдарҙы тап инә күҙәнәктәгесә итеп синтезлауҙы тәьмин итә.
Нуклеин кислоталарының ике төрө бар: дезоксирибонуклеин кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклеин кислотаһы (РНК).
Тарихы
Матдәне «инозин кислотаһы» тип атайҙар. Был тикшеренеүгә эләккән тәүге нуклеотид була. һөҙөмтәһендә инозин кислотаһының рибозид-5'-фосфат булыуы һәм N-гликозид бәйләнешкә эйә булыуын асыҡлайҙар.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Нуклеин кислоталары — тере организмдарҙа генетик мəғлүмəтте һаҡлау һəм тапшырыуҙы тəьмин иткəн биополимерҙар.
Нуклеин кислоталары составына ниндəй углевод — дезоксирибоза йəки рибоза инеүенə ҡарап, дезоксирибонуклеин (ДНК) йəки рибонуклеин (РНК) кислоталарын айырып йөрөтəлəр.
ДНК молекулаһы береһе икенсеһен уратып алған 2 полинуклеотид сылбырҙан тора. Һәр сылбыр 4 типтағы күп һанлы мономерҙарҙан — нуклеотидтарҙан төҙөлгән (аденин, гуанин, цитозин, тимин).
РНК составына аденин, гуанин, цитозин һəм урацил ингəн нуклеотидтарҙан барлыҡҡа килгəн. Нуклеин кислоталарындағы нуклеотидтарҙың эҙмə‑эҙлелеге уларҙың беренсел структураһын билдəлəй.
Полинуклеотид сынйырҙа нуклеотидтар бер-береһе менән бик ныҡ ковалент бәйләнеш менән тоташҡан. Был бәйләнеште бер нуклеотидтағы пентоза менән күршеләге нуклеотидтың фосфор кислотаһы ҡалдығы төҙөй.
Күпселек организмдарҙа нəҫеллектең төп матдəһе — ике сылбырлы ДНК молекулалары. Ҡайһы бер вирустарҙа ғына ДНК бер сылбырлы булған осраҡтары бар. Әммә үрсеү алдынан улар ҙа ике сылбырлы формаға күсə.
Вирустарҙың айырым төркөмдəрендə гендар бергəлеге (геном) РНК молекулалары менән бирелгəн һəм бөтə йəшəү циклы РНК менән генə бəйлəнгəн.
Ҡайһы бер вирустарҙың геномдары (РНК)үрсеү өсөн ДНК‑сылбырҙарға əүерелеп кире транскрипция стадияһын үтə.
Функцияларына һəм структур үҙенсəлектəренə ҡарап рибосомаль (рРНК), транспорт (тРНК), информацион (иРНК), йəки матрицалы (мРНК), һəм түбəн молекуляр (нмРНК) РНК‑лар айырыла. Нуклеин кислоталары — генетиканың һəм молекуляр биологияның өйрəнеү объекты.
Башҡортостанда нуклеин кислоталарын тикшереү егерменсе быуаттың 50‑се йылдары уртаһында башлана. Биология институты тарафынан алып барылған тикшеренең эштәренә В. Г. Конарев етəкселегек итә. 90‑сы йылдарҙан алып прокариоттарҙа циклик диген системалар (Р. Н. Чураев) өйрәнелә.
Микроорганизмдарҙан бер төркөм ксенобиотиктар өсөн деструктор‑штамдар булып тороусылар тикшерелә. Уларҙың төрлө штамдарының генетик материалының төҙөлөшө (Т. В. Маркушева) өйрəнелə. Биохимия һəм генетика институтында вирустарҙан алып кешегə тиклем бөтə организмдарҙың нуклеин кислоталары тикшерелə (В. А.Вəхитов, Э. К.Хөснөтдинова, А. В. Чемерис һәм башҡалар).
Айхал
Айхал (Айхал — слава) —Яҡутстандың Мирный районындағы ҡала тибындағы ҡасаба, Удачныйҡалаһынан 60 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. 1961 йыл «Айхал» кимберлит торбаһы асылыуға бәйле барлыҡҡа килгән.
Халҡы — 13 725 кеше (2021).
«Айхал» кимберлит торбаһы (саха теленән тәржемәһе дан) 1960 йылдың 22 ғинуарында табыла.
Географияһы
Хәҙерге Айхал ике өлөштән тора: үрге һәм түбәнге ҡасаба. Түбәнге ҡасаба - иҫке ауыл, ағас йорттарҙан ғибәрәт. Үрге ҡасабала - биш ҡатлы бетон йорттар.
Ҡала барлыҡҡа килтереүсе төп предприятие - Айхал тау-байыҡтырыу комбинаты (ГОК), «АЛРОСА» акционерҙар компанияһы (ПАО).
Тарихы
Тораҡ пунктҡа 1961 йылда «Айхал» торбаһы асылыуға бәйле Амакинский геологик-разведка экспедицияһы геологтары нигеҙ һала. 1962 йылдан алып ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала.
«Кратон-3» сәнәғәт ядро шартлауы
1978 йылдың авгусында 577 метр тәрәнлектә «Кратон-3» объектында СССР Геология министрлығы заказы буйынса Ер ҡабығын «сейсмик зондлау» алымы менән тәрән өйрәнеү маҡсатында 19 килотонна ҡеүәтендәге (ҡеүәте буйынса 1945 йылда Хиросимаға ташланған Малыш бомбаһына яҡын) сәнәғәт ядро шартлауы була. Шартлау Айхалдан 39 саҡрым көнсығыштараҡ була. Шартлау ваҡытында ҡағиҙә боҙоуҙарға юл ҡуйыла. 54 кеше йәшәгән ҡасабаны радиоактив болот ҡаплай, шулай уҡ 26 эшсе зыян күрә.
Климаты
Район климаты субарктик, континенталлек һыҙаттары асыҡ күренә. Температура инверсияһы хас. Үҙәндәрҙә һауа температураһы түбәнерәк була. Айырма 2-5 м Ел өрмәгәндә һәр 100 метрға юғарыраҡ күтәрелгән һайын айырма 2-5° тәшкил итә иң юғары кимәлгә етә.
Мәңгелек туңлыҡ
Айхал күп йылдар буйына туңған тоҡомдарҙың («мәңгелек туңлыҡ») тотош таралыу зонаһында урынлашҡан. 9-15 м тәрәнлектә грунттың уртаса йыллыҡ температураһы. (нуль йыллыҡ амплитудаһы) −3° градустан −6° тиклем үҙгәрә. Криолитоз зонаһының ҡалынлығы 800 - 1100 м сиктәрендә тирбәлә, ә Марха йылғаһының үрге ағымында 1500 метрға етә Йәйен райондағы тупраҡ 0,5 - 2,5 метрға тиклем ирей. Үҫемлектәре булмаған ҡырсынлы тупраҡтар айырым йылдарҙа 2,5-3,0 метрға тиклем, ә торф ятҡылыҡтары Сохсолоох, Марха йылғалары үҙәндәрендә, күл соҡорҙарында ни бары 0,5 метрға тиклем генә ирей.
Киң мәғлүмәт саралары
Телевидение:
Дин
Ҡасабала Ғайса Раштыуаһы православие ҡорамы (настоятель — иерей Иоанн Серкин) эшләй. Ҡасабала шулай уҡ мәсет тә бар.
Зәкирйән
Зәкирйән (Закирйән) — төрки телле халыҡтар араһында ғәрәп һәм фарсы теленән таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Зәкирйән (Закирйән) башҡорт теленә ғәрәп һәм фарсы телдәреннә үҙләштерелгән. «Иҫкә алыусы кеше» мәғәнәһен аңлатыусы Зәкир (Закир) һәм йән һүҙҙәрен ҡушып яһалған ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Зәкирйән Ғәлимйән улы Әминев — (30 ғинуар 1954 йыл) — Башҡортостандың ғалим—этнологы, философия фәндәре кандидаты (2011). Юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны. Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.
Закирйән Хан улы Ханов — (7 февраль 1920 йыл — 9 август 1990 йыл) — театр актёры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937—1940 йылдарҙа һәм 1946 йылдан Ҡыйғы колхоз-совхоз театры, 1952—1987 йылдарҙа Сибай драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1971) һәм халыҡ (1978) артисы. Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Салауат районы Лағыр ауылында тыуған.
Хәкимйәнов Зәкирйән Хәкимйән улы (1904 йыл) − 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ылау йөрөтөүсек, һуңынан 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 1-се батареяһы ашнаҡсыһы була. Ике тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» (икеһе лә 1945 йылда), «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» (1943) миҙалдары менән наградлана.
Фамилияларҙа
Зәкирйәнов Әлфәт Мәғсүм улы (7 октябрь 1959 йыл) — әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, педагогия фәндәре кандидаты, филология фәндәре докторы (2012 йыл), Татарстан Фәндәр академияһының Ғ. Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтының әҙәбиәт белеме бүлеге мөдире.
Зәкирйәнов Кәбир Зәкирйән улы — (10 апрель 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй урыҫ теле белгесе, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1979), профессор (1981), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2007), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары белем биреү мәктәбенең отличнигы(1977), РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы(1973), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы(1994, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында кафедра мөдире (1980—1996). 750-гә яҡын ғилми һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәренең авторы, Өфө методик берләшмәһе филология советының «Милләт-ара коммуникацияла рус теле һәм әҙәбиәте» секцияһы рәйесе, Башҡорт АССР-ы Үрге Ҡыйғы районының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы) Йыланлы ауылында тыуған.
Нәсибуллин Закирйән Һиҙиәт улы (5 август 1925 йыл -) — запастағы офицер, алыҫ йөҙөү штурманы, 1 ранг капитаны.
Домашников Борис Фёдорович
Домашников Борис Фёдорович (5 апрель 1924 йыл — 20 июнь 2003 йыл) — рәссам. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1965) һәм халыҡ (1975), СССР-ҙың (1982) халыҡ рәссамы, «Почёт Билдәһе» ордены (1967) кавалеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1965), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1977).
Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Борис Фёдорович Домашников 1924 йылдың 5 апрелендә Иваново өлкәһенең Кригоузово ауылында тыуған. Артабанғы яҙмышы уны Башҡортостанға алып килә. 1935 йылдың мартында атаһын Өфө моторҙар эшләү заводын төҙөргә ебәрәләр.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда уға ун ете йәш кенә була. Ябыҡ кәүҙәле, сибек кенә егетте хәрби комиссариатта доброволец итеп алыуҙан баш тарталар. Борис Федорович быны бик ауыр кисерә. Горкомхоздың оҫтаханаһында эшкә урынлаша, лозунгылар яҙа, плакаттар төшөрә. Һәр хәрефкә үҙенең күңелен, һыҙланыуҙарын, нәфрәт һәм өмөттәрен һала. Бында ул үҙенең кәрәклеген аңлай, яратҡан эше менән шөғөлләнә. Һуғыш бөткән йылды художество училищеһына уҡырға инә. Буласаҡ рәссамды оло сәнғәт юлына баҫтырыусы Өфө рәссамдары П. Лебедев, А. Тюлькин, М. Беспалова була.
«9 май», «Һалдат ҡәбере», «Атайым иҫтәлеге» тип исемләнгән картиналарының төп идеяһы — фронттан ҡайта алмаған атаһы тураһында иҫтәлекте һаҡлау.
Борис Домашников рәсем сәнғәте өлкәһендәге хеҙмәтәре юғары баһаланған. Уға 1965 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған, ә 1975 йылда халыҡ рәссамы (1975) тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. 1982 йылда ул СССР-ҙың халыҡ рәссамы исеменә лайыҡ була. Ижадсы шулай уҡ 1967 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. Ул — БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1965), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1977), Өфө ҡалаһының почётлы гражданины.
Шыуған (Ыҡ ҡушылдығы)
Шыуған  (Шуганка) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биелич Йован
Йован Биелич (Јован Бијелић;, Австро-Венгрия, Босански-Петровац янындағы Ревеник — , , Югославия Социалистик Федератив Республикаһы) — серб югослав һынлы сәнғәт рәссамы, графигы, иллюстраторы. Югославияның һуғыш-ара осорондағы иң билдәле рәссамдарының береһе, Югославияла һәм Сербиялаколористик экспрессионизмдың күренекле вәкиле. Серб фәндәр һәм сәнғәт академияһы ағзаһы (1963).
Биографияһы
Тәүҙә Сараевола Ян Карел Яневскийҙа һынлы сәнғәт серҙәрен өйрәнә, һуңынан 1909—1913 йылдарҙа— Краков сәнғәт академияһы Теодор Аксентович, Леон Вычулковский, Юзеф Панкевичтарҙың уҡыусыһы була, һуңыраҡ 1913—1914 йылдарҙа Парижда Академия де Ла Гранд Шомьерҙа, 1915 йылда —Прагала һөнәре буйынса һабаҡ ала.
Йован Биелич — югослав художество төркөмдәренә («Группа художников», «Форма», «Свободные и независимые») нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм ағзаһы. 1912 йылдан алып югослав рәссамдарының 200-гә яҡын төркөм күргәҙмәһендә ҡатнаша, 1919 йылдан илдә һәм сит илдәрҙә шәхси күргәҙмәләр ойоштора. Шулай уҡ әҙәби ижад һәм тәржемәләр менән шөғөлләнә (8 баҫылған хикәйә, бер ҡулъяҙма һәм бер тәржемә авторы).
Рәссамдың ижади мираҫын 981 картина, 103 акварель, 52 пастель, 676 һүрәт (ҡәләм, күмер, тушь), 19 китап иллюстрациялары һәм 94 театр сценографияһы тәшкил итә.
Биеличтың картиналары Милли музейҙа, Хәҙерге заман сәнғәте музейында, Нови — Садта Павел Белянский мемориалы коллекцияһында, Сербияның башҡа музейҙарында һәм галереяларында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана һәм ҡуйыла. Уның иҫәбендә бик күп бүләктәр һәм наградалар, шул иҫәптән, I дәрәжә Хеҙмәт ордены (ЮФСР), Октябрь премияһы, Сербия Социалистик Республикаһының «Етенсе июль» премияһы һ. б.).
Белградта Яңы зыяраттың Атҡаҙанғандар (бөйөктәр) Аллеяһында ерләнгән.
Сусаҙы-Ябалаҡ
Сусаҙы-Ябалаҡ (Сусады-Эбалак) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 402 кеше. Почта индексы — 452825, ОКАТО коды — 80259870001.
Урамдары
Урам исемдәре :
Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы
Арыҫланбәк Харис улы Юлбирҙин (тыу. 10.10.1925, Стәрлетамаҡ кантонының Тирмән-Йылға ауылы, Башҡорт АССР-ы, хәҙер Ишембай ҡалаһы һыҙатында — 03.03.1996, Өфө ҡалаһы) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәт эшмәкәре. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). БАССР Юғары Советының 9 — 11 саҡырылыштары депутаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985).
Биографияһы
1949 йылда Мәскәү химия машиналары эшләү институтын тамамлай. Йүнәлтмә буйынса Үзбәкстандың Чирчик ҡалаһындағы Урта Азия химия машиналары эшләү заводына инженер‑конструктор итеп эшкә ебәрелә. 1952 йылда ул тыуған яғына ҡайтып төпләнә һәм Башҡортостанда «Двигательмонтаж» тресының Салауат монтажлау идаралығында өлкән мастер булып эшләй башлай. 1954 йылда А. Х. Юлбирҙин цех начальнигы, 1956 ййылда бүлек начальнигы, 1957 йылда баш инженер вазифаларына тәғәйенләнә.
1968 йылда Өфөгә күсенә һәм «Востокнефтезаводмонтаж» тресының производство‑технологик комплектация идаралығында баш инженер вазифаһын башҡара, ә 1969 йылдан Башҡортостан производство‑ойоштороу идаралығында начальник урынбаҫары була.
Сәнәғәт тармағын яҡшы белгән белгес булараҡ, ул 1970 йылда КПСС‑тың Башҡортостан өлкә комитетына сәнәғәт бүлеге мөдире урынбаҫары итеп эшкә саҡырыла. 1975—87 йылдарҙа бүлек мөдире вазифаһын башҡара. Юлбирҙин етәкселегендә республикала нефть, химия, машиналар эшләү, оборона һ.б. сәнәғәт тармаҡтары объекттары файҙаланыуға индерелә, Белорет ­металлургия­ комбинатында 150‑се прокатлау цех‑станы төҙөлә.
Карпама
Карпама — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йырында
«Йырында» — повесть. Антон Павлович Чехов яҙған, тәүге тапҡыр повесть 1899 йылда «Жизнь» журналында баҫылып сыға. Әҙәби тәнҡитсе Дмитрий Овсянико-Куликовский повестың ысынбарлығы — яңы крәҫтиәндәрҙән барлыҡҡа килә башлаған буржуазия менән бер рәттә атлаған яманлыҡ һәм гонаһты һүрәтләү.
Геройҙар
Повестағы барлыҡ персонаждар ҙа, тәнҡитселәр иҫәпләүе буйынса — «яҡшылыҡ һәм яманлыҡ критерийҙары булмаған кешеләр».
Сюжет
Цыбукин үҙенең өлкән улын өйләндерергә ҡарар итә. Улы быға ҡаршылашмай ғына риза була. Буласаҡ килендең исеме Липа, ул бик ярлы ҡыҙ, шунлыҡтан Цыбукиндарҙың өйөнә килен булып төшөү төрлө яҡтан ҡарағанда ла уның өсөн яҙмыш бүләге, сөнки уның бирнәһе лә юҡ.
Анисим туй алдынан өс көн алда ҡайта һәм барыһына ла бүләккә өр-яңы тимер аҡсалар тарата.
Анисим туйҙа бик тиҙ генә иҫерә һәм үҙенең ҡалалағы дуҫы Самородов фамилиялы кеше менән маҡтана һәм уны «махсус кеше» тип атай. Биш көндән Анисим ҡалаға китә. Китер алдынан ул Варвара менән һөйләшә, һәм тегеһе уға Хоҙай ҡушҡанса йәшәмәүҙәре, алдаҡсылыҡ менән булышыуҙары тураһында зарлана. Хушлашҡанда, Анисим үҙен Самородовтың ниндәйҙер ҡараңғы эшкә бутауы тураһында һөйләй: «мин йә байыйым, йә юҡҡа сығасаҡмын», - ти. Станцияла Цыбукин улынан өйҙә ҡалыуын, эш менән булышыуын үтенә, ләкин улы ризалашмай.
Анисимдың аҡсалары алдаҡсы аҡса икәне асыҡлана. Ул тәңкә аҡсаларҙы Самородов менән бергә эшләгән була һәм шунлыҡтан уларға суд була. Атаһы бының өсөн бик ныҡ ҡайғыра. Ул ысын тәңкәләрҙе алдаҡтары менән бутаған һәм хәҙер уларҙы бер-береһенән айыра алмай. Үҙе ғүмер буйы кешеләрҙе алдап йәшәһә лә, улының был насар эшен ул башына һыйҙыра алмай һәм аҡылдан яҙа. Ҡарттың хәстәрлегенә ҡарамайынса, Анисимды һөргөнгә ебәрәләр. Өйҙәге барлыҡ эштәр менән Аксинья етәкселек итә башлай. Ул Липаны һәм уның яңы тыуған балаһын күрә алмай нәфрәтләнә, сөнки был баланың киләсәктә ғаиләнең вариҫы буласағын һәм бар байлыҡтың уларға тейәсәген аңлай. Липаның күҙе алдында Аксинья баланың өҫтөнә ҡайнар һыу һибә, һәм бешкән бала ғазапланып үлә. Липа был йорттан ҡасып китеп, Хоҙай юлында йөрөүселәргә барып ҡушыла. Липа өйгә ҡайтҡас, ҡарт Цыбукин уның балаһы үлеүҙә Аксиньяны түгел, ә Липаның үҙен ғәйепләй, сөнки ҡарт Аксиньянан бик ныҡ ҡурҡа. Липа әсәһенә ҡайтып китә. Йорт хужаһы булып ҡарт иҫәпләнһә лә, йортта Аксинья тулыһынса хужа булып ҡала. Ул ағалы -энеле сауҙагәр Хрыминдар менән бергәләшеп трактир аса, кәйеф-сафа ҡора, төрлө махинацияларҙа ҡатнаша. Ҡарт Цыбукиндың хәтере ныҡ тарҡала, ул хатта, әгәр берәйһе ашатмаһа, ашарға ла онота. Кис көнө ул ирҙәр менән урамда йөрөй һәм уларҙың әңгәмәләшкәндәрен тыңлай. Шулай бер көндө ул урамда Липа менән Прасковьяны осрата. Тегеләре ҡарт менән бил бөгөп һаулыҡ һораша, тик тегеһе бер ни ҙә өндәшмәй, бары тик күҙ йәштәрен генә ҡоя. Аңлашылыуынса, ул бөтөнләй ас була. Липа уға бутҡалы бәлеш бирә. «Ҡарт бәлеште ала һәм ашай башлай[…] Липа менән Прасковья артабан китә һәм юл буйына оҙаҡ итеп суҡынып бара».
Әлфирә
Әлфирә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Әлфирә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе мәңге йәшел тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Баҡыева Әлфирә Миңнулла ҡыҙы (1966 йыл) — ғалим-табип, муниципаль хеҙмәткәр. 1993 йылдан Өфө һәм республика дауаханалары табибы, бүлек мөдире; 2006 йылдан Өфөләге 36-сы поликлинканың баш табибы; 2007 йылдан Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары, хакимиәттең эштәр идарасыһы. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Шәйәхмәтова Әлфирә Биктимер ҡыҙы (1951 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. 1986—2001 йылдарҙа Салауат ҡалаһының 54-се мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы тәрбиәсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1995).
Ғәлләмова Әлфирә Хәләф ҡыҙы (1966 йыл) -Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Мәжитова Әлфирә — философия фәндәре кандидаты.
Йоносбаева Әлфирә — Башҡортостандың Баймаҡ районы Мәҙәниәт йорто янында 1983 йылда ойошторолған, Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары һәм фестивалдәре дипломанты, лауреаты һәм еңеүсеһе, Б. Вәлид исемендәге район премияһы лауреаты «Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле бейеүсеһе.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Әлфирә» — Ринат Камал әҫәре.
Бороушка
Бороушка (Боровушка) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мостовая йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәүәкән
Тәүәкән (Таваканово; икенсе атамаһы Сәңкем) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 581 кеше. Почта индексы — 453334, ОКАТО коды — 80238875006.
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
«Салауат Юлаев» хоккей клубы — Өфө ҡалаһында 1961 йылда ойошторолған шайбалы хоккей командаһы. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев исемен йөрөтә. 2008 йылдан Рәсәйҙең Континенталь хоккей лигаһы составында уйнай. Ике тапҡыр Рәсәй чемпионы, Гагарин Кубогын яулаусы, Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында дүрт тапҡыр еңеүсе. Европалағы иң көслө хоккей командаларының береһе.
Тәүәкән
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
Тарихы
«Салауат Юлаев» Болгария, Дания, Латвия, Польша, Румыния, Финляндия, Хорватия, Чехословакия, Швейцария, Швеция йыйылма һәм клуб командалары менән 77 халыҡ-ара матч үткәрә (66 еңеү, 5 отошһоҙ, 5 еңелеү (2000 йылдың яҙы). Беренсе халыҡ-ара матч 1961 йылдың 30 декабрендә Өфөлә «Висмут» менән уйнала.
Тәүәкән
Тарихы
Тәүәкән ауылына XVIII быуат уртаһында нигеҙ һалына. Беренсе күскенсе Мөхәмәтйәр Тәүәкәновтың улы (1780—1814) билдәле. 1795 йылда ауылда 86 кеше һәм 19 йорт хужалығы була. 64 йылдан һуң халыҡ һаны 332 кешегә, ә ихаталар — 55-кә етә. 1920 йылда 110 йорт хужалығында 496 кеше була.
1842 йылда 264 кеше 12 бот ужым һәм 768 бот яҙғы иген сәселгән.
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
Тарихы
1978 йылда «Салауат Юлаев» совет хоккейының юғары лигаһына сыға һәм тәнәфестәр менән 5 йыл уйнай (1978/1979, 1980/1981, 1982/1983, 1985/1986, 1986/1987). 1992 йылдан «Салауат Юлаев» Милләт-ара хоккей лигаһында, 1997 йылдан — Рәсәй хоккей лигаһында уйнай. 2007/2008 йылдар миҙгелендә клуб — даими чемпионатта, ә унан һуң Рәсәй чемпионатында еңә.
Тәүәкән
Топонимикаһы
Хөсәйенов Арыҫлан Вәхит улы, 10-сы класс. Күгәрсен районы Тәүәкән ауылы ер-һыу атамалары.
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
2008/09: Үкенесле еңелеү
«Салауат Юлаев» Рәсәй чемпионатын еңгәс, бөтә Рәсәй көслө командалыры кеүек яңы барлыҡҡа килгән Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша башлай. Миҙгел алдынан Рәсәй йыйылма командаһы һәм «Нэшвилл Предаторз» Милли хоккей лигаһы клубы һөжүмсеһе Александр Радулов менән килешеү төҙөлә. Уның Рәсәйгә ҡайтыуы МХЛ һәм КХЛ араһында ҙур ғауға тыуҙыра, сөнки Радуловтың МХЛ клубы менән ғәмәлдәге контракты була.
Асыш кубогы өсөн уйында Ярославлдең «Локомотив» хоккей клубын 4:1 иҫәбе менән еңә, артабан даими чемпионатты 129 мәрәй йыйып еңәләр (икенсе урында булған «Аҡ Барста» — 122 мәрәй). Тәүге миҙгелдә Континент кубогы тапшырылмай, даими миҙгелдең еңеүсеһе тип «Салауат Юлаев» билдәләнә. Плей-офф уйындарының тәүге раундында команда көтмәгәндә даими чемпионатта 16-сы урын алған Омскиҙың «Авангардына» отола һәм Гагарин кубогы уйындарынан төшөп ҡала. Европа аренаһында «Салауат Юлаев» үҙ төркөмөндә тәүге урынды яулай һәм ярымфиналға сыға. Шунда ул ике уйын һөҙөмтәләре буйынса Магнитогорскиҙың «Металлург» командаһына отола (2:1; 1:3).
Команданың сығыш яһауы уңышһыҙ тип билдәләнә һәм баш тренер Сергей Михалев эшенән ҡыуыла. Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры Вячеслав Быков «Салауат Юлаевтың» яңы баш тренеры була. Вячеслав Быков — Игорь Захаркин тандемы менән контракт ике йылға төҙөлә.
2009/10: БиЗ тандемы бронза килтерә
Миҙгел алдынан клуб Рәсәй йыйылма командаһы уйынсылары һәм донъя чемпиондары Сергей Зиновьев һәм Дмитрий Калинин менән килешеү төҙөй һәм командаға Патрик Торесен килә. Чемпионат барышында алмашыу һөҙөмтәһендә команданы Петр Счастливый тулыландыра. Клубтан Алексей Терещенко һәм Игорь Щадилов китә.
«Салауат Юлаев» өсөнсө тапҡыр рәттән даими чемпионатты һәм Континент кубогын еңә. Үткән миҙгелдәге кеүек Өфө командаһы 129 мәрәй йыя (икенсе урында булған СКА командаһында — 122 мәрәй). Гагарин кубогы уйындарының тәүге раундында «Салауат Юлаев» өс еңеүгә тиклем серияла дүрт уйында Екатеринбургтың «Автомобилист» хоккей клубын еңә. Икенсе стадияла алты уйында Нижнекамскиҙан «Нефтехтимик» отола. Көнсығыш конференцияһы финалында «Салауат Юлаев» Ҡазандың «Аҡ Барс» командаһына серияла 2:4 иҫәбе менән отола һәм үҙ тарихында дүртенсе тапҡыр Рәсәй чемпионатының бронза миҙалын ала.
2010/11: Чемпиондар
Миҙгел алдынан клуб швед ҡапҡасыһы Эрик Эрсберг, Рәсәй йыйылма командаһы һөжүмсеһе һәм Донъя чемпионы Олег Сапрыкин, һөжөмселәр Александр Свитов һәм Якуб Клепиш менән көсәйә. Ә Александр Пережогин команданан китә.
«Салауат Юлаев» даими чемпионатта Көнсығыш конференцияһында икенсе урын яулай. Гагарин кубогының тәүге раундында «Себер» командаһын дүрт уйында үтә. Плей-офф икенсе стадияһында принципиаль дәғүәсеһен — Ҡазандан «Аҡ Барсты» биш уйында серияла еңә. Конференция финалында «Салауат Юлаев» ете уйында магнитогорскиҙың «Металлург» командаһын ота һәм үҙ тарихында тәүгегә Гагарин кубогы финалына сыға. Финалда Өфө хоккейсыларына Көнбайыш конференцияһы финалында «Локомотив» хоккей клубын еңгән «Атлант» эләгә. Юлаевсыларға дәғүәсеһен отор өсөн биш уйын үткәрергә тура килә. «Салауат Юлаев» үҙ тарихында тәүгегә Гагарин кубогын һәм икенсегә Рәсәй чемпионатының алтын миҙалдарын еңә. Чемпионат һөҙөмтәләре буйынса КХЛ иң яҡшы бомбардиры Александр Радулов була.
2011 йылдың май айында Вячеслав Быков һәм Игорь Захаркин менән килешеүҙәр ваҡыты бөтә. Уларҙың контрактары ҡыйбат булғанға белгестәр менән килешеүҙәр яңынан төҙөлмәй. Яңы баш тренер итеп Сергей Михалёв тәғәйәнләнә.
2011/12: Тренерҙар алмашыныуы
Миҙгел тамамланғас команданан Александр Ерёменко, Дмитрий Калинин, Кирилл Кольцов, Владимир Антипов һәм Патрик Торесен кеүек мөһим уйынсылар китә. Клуб Игорь Мирнов, Игорь Радулов, Максим Сушинский һәм Антти Пильстрем менән көсәйә.
Миҙгел алдынан йыйылыуҙар ваҡытында яңы баш тренер Сергей Михалёв һәм команданың йондоҙо Александр Радулов араһында конфликт хәл килеп сыға. Был һүҙҙәрҙең көсөн Александр үҙе нығыта. Ул твиттерҙа үҙенең дуҫына Евгений Малкинға «mal, menya trener za…l, obmenna poroshu» тип яҙа. Был хат хәбәрҙән таҫмаһына үтә һәм тиҙ генә хоккей рунетының төп мемға әйләнә.
2012/13: Радуловһыҙ тәүге миҙгел
Миҙгел алдынан команданан һуңғы йылдарҙа иң мәргән уйынсыһы һөжүмсе Александр Радулов китә. Александрҙың клуб менән ғәмәлдәге контракты булғанға күрә, уның күсеүе өсөн ЦСКА 250 миллион һумға тиң булған рекорд компенсация Өфө клубына түләй.
Миҙгел барышында отставкаға команданың баш тренеры Венер Сафин китә, уның урынына Владимир Юрзинов-кесе килә. «Салауат Юлаев» даими чемпионатты үҙ конференцияһында бишенсе урында тамамлай. Конференция сирекфиналында Өфө хоккейсылары магнитогорскиҙың «Металлургын» ете уйында үтә. Артабан шулай уҡ ете уйында «Салауат Юлаев» «Аҡ Барсҡа» еңелә һәм миҙгелен тамамлай.
2013/14: Тәүге көмөш миҙал
Даими чемпионатта «Салауат Юлаев» көнсығыш конференцияһында дүртенсе һәм дөйөм таблицала һигеҙенсе урындарға күтәрелә. Конференцияның сирек финалында команда ете уйын һөҙөмтәһендә Түбәнге Новгородтың «Торпедоһын» ота. Плей-оффтың икенсе раундында алты уйында «Барыҫ»ты дүрт тапҡыр еңеүгә өлгәшә. Көнсығыш конференцияһының финалында иһә «Салауат Юлаев» биш уйын һөҙөмтәһендә Магнитогорскиҙың «Металлург» командаһынан дүрт тапҡыр еңелеүгә дусар була. Шулай итеп, миҙгел йомғаҡтары буйынса, Башҡортостан хоккейсылары лигала өсөнсө урын ала һәм үҙ тарихында тәүгегә Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалдарын яулай.
Лайымбирҙе
Лайымбирҙе (Ылайымбирҙе) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостанның Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына һул яғынан(тамағынан 626 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
2014/15: Гросс эпохаһы тамамлана
Миҙгелдәр араһы ваҡытында командана бер-нисә мөһим уйынсы китә: Игорь Мирнов «Аҡ Барс» менән контракт төҙөй, Никита Филатов «Юграға» күсә, Сергей Зиновьевтың килешеү ваҡыты бөтә, Виталий Прошкин карьераһын тамамлай, Брент Сопел АХЛ-ға китә, ә Андрей Василевский Милли хоккей лигаһы клубы «Тампа Бэй Лайтнинг» менән йәш уйынсы контрактын төҙөй. Клуб Евгений Скачков, Игорь Скороходов, Дмитрий Сёмин, Александр Кутузов һәм Виталий Коваль менән тулылана. Мөһим уйынсыларҙы юғалтыу, даими чемпионат барышында үткәрелгән уңышһыҙ трансфер политикаһы команданың баш тренеры Юрзинов һәм генераль менеджер Олег Гросс араһында конфликтҡа күсә. Һуңғыһы 2014 йылдың декабрендә отставкаға ҡыуыла. Шулай итеп Олег Гросстың «Салауат Юлаев» командаһында 2006 йылдан 2014 йылға тиклем дауам иткән һәм клуб тарихында иң уңышлы булған эпохаһы тамамлана.
Лайымбирҙе
Лайымбирҙе йылғаһы Иван Грозный биргән грамотала телгә алына :
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
2014/15: Гросс эпохаһы тамамлана
Чемпионат барышында команданың генераль бағыуысыһы «Урал» хәйриә фондының активтарына арест һалынғас ҡыйынлаҡтар барлыҡҡа килә. 2015 йылдың февралендә бөтә Башҡортостан хоккей вертикаленең генераль бағыусыһы алмашыныуы үтә: клубтың яңы генераль бағыусыһы итеп ЯАЙ АКБО «Башнефть» нефть компанияһы була. Команданың етәкселегендә лә үҙгәрештәр була. Клуб президенты вазифаһына Сергей Молчанов килә, ә генераль директоры Александр Семак була.
Лайымбирҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
2014/15: Гросс эпохаһы тамамлана
Даими чемпионатта «Салауат Юлаев» Көнсығыш конференцияһында алтынсы урын яулай. Конференция сирекфиналында команда биш уйында магнитогорскиҙың «Металлург» командаһына еңелә. Миҙгел тамамланғас баш тренер Владимир Юрзинов менән контракт оҙайтылмай.
Лайымбирҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
2015/16: Яңы команда һәм бронза миҙалдар
2015 йылдың 1 май көнөндә команданың баш тренеры итеп Анатлоий Емелин тәғәйәнләнә, яңы генераль менеджер Леонид Вайсфельд була. Ҡапҡасылар Никлас Сведберг, Рафаэль Хакимов, һаҡсылар Роман Дерлюк, Филипп Метлюк, Сами Лепистё, Захар Арзамасцев, һөжүмселәр Сергей Соин, Энвер Лисин, Александр Нестеров, Линус Умарк, Артем Чернов һәм Игорь Григоренко менән килешеүҙәр төҙөлә. Миҙгел башланыр алдынан Александр Кутузовты ЦСКА командаһына Андреас Энгквист менән Николай Прохоркинға алмаштыралар. Сентябрҙә Иван Лекомцевты «Авангардҡа» Максим Гончаров урынына алмаштыралар. Миҙгел барышында командаға Максим Майоров, Кирилл Кабанов һәм Олег Сапрыкин киләләр. 1 октябрҙә насар һөҙөмтәләр арҡаһында Анатолий Емелинды Игорь Захаркин алмаштыра, ә Емелин баш тренер ярҙамсыһы роленә күсә. Команданың һөҙөмтәләре яҡшыра.
Даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса «Салауат Юлаев» конференцияла дүртенсе урында урынлаша. Гагарин кубогының тәүге раундында «Аҡ Барс» ете уйында отола. Шул уҡ хәтлем уйын омскиҙан «Аванард» командаһын үтер өсөн кәрәк була. «Салауат Юлаев» һуңғы өс йылда икенсе тапҡыр конференция финалына сыға. Һәм өсөнсө йыл рәттән магнитогорскиҙың «Металлург» командаһына биш уйында отола. Миҙгел тамамланғас команданың баш тренеры Игорь Захаркин менән килешеү ике йылға оҙайтыла.
Лайымбирҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200498
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
2016/17: артҡа ике аҙым
Команданан Дмитрий Макаров, Денис Хлыстов, Кирилл Кабанов, Владимир Сохатский, Рафаэл Хәкимов, Иван Вишневский, Олег Сапрыкин, Артем Чернов, Роман Дерлюк, Филипп Метлюк һәм Николай Прохоркин китә. Ә клубтың составын Денис Куляш, Константин Корнеев, Евгений Бодров, Кирилл Капризов, Дмитрий Воробьёв, Андрей Литвинов, Григорий Ващенко, Александр Кудреман һәм Иван Федотов тулыландыра. Шулай уҡ «Салауат Юлаев»тың әле Төньяҡ Америкала уйнаған Сергей Бойковҡа хоҡуғы барлыҡҡа килде. . Миҙгел барышында команда составын Игорь Макаров, Денис Паршин, Томаш Мертл һәм Евгений Коротков тулыландыра. Команда даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында ғына тамамлай, ә плей-оффтың беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына биш уйында еңелә. Даими чемпионат барышында «Салауат» үҙ тарихында КХЛ-да тәү тапҡыр рәттән туғыҙ тапҡыр еңелә.
Лайымбирҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 12.01.00.005
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
2017/18 — тәүге сит илдән баш тренер менән
Үткән миҙгел тамамланғас уҡ команданан баш тренеры Игорь Захаркин, уның ярҙамсылары Кирилл Кореньков һәм Анатолий Борщевский китә. 2017 йылдың 24 мартында яңы баш тренер итеп Финляндия белгесе Эркка Вестерлунд ҡуйыла. Ул команданың тарихында тәүге сит ил тренеры була. Шулай уҡ командаға өсөнсөгә Илья Зубов, клуб тарихында тәүге Дания иленән уйынсы Филип Ларсен, 2016 йылда Юниорҙар йәрминкәһендә һайланған Доминик Кубалик, «Себер» хоккей клубынан Йоонас Кемппайнен, Түбәнге Новгородтан Максим Осипов, Андрей Кареев күсә. 2018 йылдың ғинуарында клуб етәкселеге генераль менеджер Леонид Вайсфельд менән контракты тамамлап ҡуялар. «Салауат Юлаев» 2010 йылдан алып тәүгегә Чернышёв дивизионында беренсе урынды яулай, ә Гагарин кубогында конференция ярымфиналына тиклем етә.
Лайымбирҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса томы — 12
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
2018/2019 — Николай Цулыгин Өфө тренеры
Үткән миҙгелдән һуң «Салауат Юлаев» етәкселеге Эркка Вестерлундҡа яңы контракт бирмәҫкә булы. Уның урынына баш тренер итеп «юлаевсы» Николай Цулыгин тәғәйенләнә. «Салауат Юлаев» составын ҡапҡасы Юха Метсола, һаҡсылар Сергей Терещенко, Артем Сергеев, һөжүмселәр Владимир Жарков, Александр Кадейкин, Дмитрий Кугрышев, Вячеслав Основин һәм Петр Хохряков тулыландыра. Миҙгел барышында команданың генераль директоры итеп Александр Курносов ҡуйыла, ә спорт директоры вазифаһында Роман Беляевты Василий Чижов алмаштыра. Уйынсылар араһында үҙгәрештәр була: Артем Федоров урынына икенсе тапҡыр Өфөгә Никита Филатов килә, ә Вячеслав Основинды Александр Бурмистров алмаштыра. Ярославлгә киткән Максим Осипов урынын Павел Коледов яулай, шулай уҡ Алексей Семёнов һәм Максим Рыбин команда составын тулыландыра. Гагарин кубогы өсөн плей-оффында «Металлург» (4-2 серияла иҫәп) һәм «Автомобилист» (4-1) хоккей клубтарын үтә, 2011 йылдан бирле лигала иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә һәм КХЛ бронза миҙалдарын яулай.
Лайымбирҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
2019/2020
Команданың төп ҡапҡасыһы Юха Метсола менән өс йылға контракт төҙөлә, ә клубҡа Михаил Пашнин, Евгений Лисовец, Сакари Маннинен, Владислав Картаев һәм Никита Сошников. Өфө менән килешеүҙәр ваҡыты Йоонас Кемппайненда, Владимир Ткачевта һәм Антон Бурдасовта тамамлана.
«Салауат Юлаев» шайба менән хоккей буйынса Рәсәй чемпионаттарының даими беренселектәрендә
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, Т — тигеҙ иҫәптәр, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, ШК — керетелгән шайбалар, ҮШ — үткәргән шайбалар, ±Ш — шайбалар айырмаһы, М — мәрәйҙәр, %М — мәрәйҙәр проценты
Континенталь хоккей лигаһы чемпионатының даими беренселектәре һәм плей-офф уйындары
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, Ш — шайбалар, М — мәрәйҙәр, ДУ — даими миҙгелдә урыны
Чемпиондар лигаһында
«Салауат Юлаев» Рәсәй чемпионы булараҡ, Европа чемпиондар лигаһының тәүге һәм берҙән-бер миҙгелендә — 2008/09 йылдарҙа ҡатнаша. Өфө клубынан башҡа, Рәсәйҙән тағы ла Магнитогорскиҙың «Металлург» командаһы сығыш яһай.
Олема
Олема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
Чемпиондар лигаһында
Төркөм уйындарында бер тапҡыр ҙа еңелмәйенсә, «Салауат Юлаев» ярымфиналда ике уйын һөҙөмтәһе буйынса «Металлург» хоккей клубынан еңелә.
Олема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
Шпенглер кубогында
«Салауат Юлаев» йылдың һуңғы көндәрендә Швейцарияның Давос ҡалаһында үткәрелгән халыҡ-ара Шпенглер кубогында дүрт тапҡыр ҡатнаша (2007, 2012, 2014, 2019). Өфө клубы ике тапҡыр турнирҙың финалында уйнай, әммә төп трофейҙы еңә алмай.
Олема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салауат Юлаев (хоккей клубы)
Стадион
Ойошторолғандан башлап «Салауат Юлаев» командаһы «Труд» стадионында асыҡ һауала сығыш яһай. 1967 йылдан башлап команда уйындарын Өфөләге спорт һарайында үткәрә башлай, 2007 йылда «Салауат Юлаев» үҙе өсөн махсус төҙөлгән төҙөлгән Боҙ һарайы — «Өфө-Арена»ға күсә.
«Өфө-Арена» — Башҡортостан Республикаһындағы яһалма боҙло иң ҙур спорт ҡоролмаһы. Ул 2007 йылда Өфө архитекторҙары проекты буйынса төҙөлә, ҡала үҙәгендә, Ленин урамында, ваҡытында «Труд» стадионы булған ерҙә урынлашҡан. Боҙ һарайының хоккей майҙаны, 8070 урынлыҡ трибунаһы, спортсмендар һәм тренерҙар өсөн ял бүлмәләре, судьялар өсөн айырым бокс, медицина кабинеты, 2 боҙ ҡойоу машинаһы өсөн гараж, 100 урынлыҡ конференц‑залы булған пресс‑үҙәк, аппарат‑студиялы комплекс, ресторан бар.
«Өфө-Арена» беренсе тамашасыларҙы 2007 йылдың 27 авгусында Рәсәй һәм Канада йәштәр йыйылма командаларының Боҙ һарайын асыуға арналған матчында ҡабул итә. Ошо йылдың октябрендә бында көрәш буйынса донъя чемпионаты үтә.
«Салауат Юлаев» үҙ боҙондағы беренсе рәсми матчты 2007 йылдың 19 декабрендә үткәрә. 2008 йылдың 11 апрелендә бында үҙ тарихында беренсе тапҡыр Рәсәй чемпионы, ә 2011 йылдың 16 апрелендә КХЛ чемпионы (2010/2011) була. 2013 йылда Өфөлә үткән йәштәр йыйылма командалары араһында донъя чемпионатының һәм 2014 йылдағы йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы уйындары был спорт ҡоролмаһында үтә.
«Өфө-Арена» — яһалма боҙло ике хоккей майҙаны булған универсаль спорт аренаһы (8250 һәм 650 урынлы трибуналар).
Гимн
2010 йылдың август айында опера йырсыһы Рафаэль Рәхмәтуллин башҡарыуында «Минең йөрәгем мәңгегә йәшел» (Моё сердце навеки зеленое) гимны донъя күрә (йыр һәм һүҙҙәр авторы — Азамат Моратов).
Бағыусылар
2017/2018 йылдар миҙгеленән башлап формала «Жилстройинвест» һәм «Талҡас» компанияларының, ә шлемдарҙа МЕГА сауҙа үҙәгенең эмблемалары килеп сыға.
Баш тренерҙар
«Салауат Юлаев» командаһының бөтә тренерҙары:
Йәшел дерби
«Салауат Юлаев» өсөн иң мөһим ярышташ итеп Ҡазандан «Аҡ Барс» хоккей клубын атарға була. Был клубтар араһында уйындарҙы «Йәшел дерби», «Ҙур йәшел дерби» йә «Татар-башҡорт дербиһы» тип атайҙар. «Салауат Юлаев» һәм «Аҡ Барс» — Гагарин кубогын беренсе булып еңгән командалар. Дерби үҙенең исемен командаларҙың формалары төҫө оҡшаш булғанға килеп сыға. Был көсөргәнешле уйынды ике республиканы сағыштырыуға бәйләйҙәр.
Башҡа командалар
«Салауат Юлаевтың» башҡа принципиаль дәғүәселәренә Магнитогорскиҙан «Металлург» һәм Омскиҙан «Авангард» командаларын индерергә мөмкин.
Теләш (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Батанов Бәхетғәлей Николаевич
Батанов Бәхетғәлей Николаевич (1 август 1954 йыл) — ғалим-инженер-гидротехник, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры. Хәйбулла районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Бәхетғәлей Николаевич Батанов — 1954 йылдың 1 авгусында Һарытау өлкәһендәге Пугачёв районы Карловка ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Милләте башҡорт.
1973 йылда В. И. Чапаев исемендәге гидромелиорация техникумын тамамлап, "техник-гидротехник" һөнәренә эйә була.
1984 йылда Костяков исемендәге Мәскәү гидромелиорация институтында «инженер-гидротехник» һөнәрен ала.
2016 йылда Ырымбур дәүләт университетының Күмертау филиалында ҡала ҡоролмаларын төҙөү буйынса инженер белемен ала.
Хеҙмәт юлы
1973 йылда Һарытау өлкәһендә агроном-мелиоратор булып эш башлай. 1975 йылға саҡлы Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1975—1980 йй. Башҡорт АССР-ы Мелиорация һәм һыу хужалығы министрлығында механизацияланған күсмә колонна мастеры, прорабы булып эшләй.
1998—1999 йй. — «Йомағужа һыуһаҡлағысы» ЯСЙ-енең генераль директоры 2002 йылдың декабренән алып 2013 йылға саҡлы — «Башмелиоводхоз» Дәүләт унитар предприятиеһы Идаралығының генераль директоры. 2013 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетының тәбиғәтте төҙөкләндереү, төҙөлөш һәм гидравлика кафедраһы профессоры.
Уҡытҡан дисциплиналары:
— Гидротехнические сооружения;
— Гидротехническая мелиорация;
— Основы технологии возведения зданий и сооружений;
— Организация и управление строительным производством;
— Обследование, испытание и реконструкция зданий и сооружений.
2016 йылда Күмертау ҡалаһында «Городское строительство и хозяйство» темаһына үтә.
Б. Н. Батанов Рәсәй Федерацияһының һыу һәм мелиораторҙар Союзы Советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы буйынса лауреатом проекта «Профессиональная команда страны» по Республике Башкортостан.
Фәнни хеҙмәттәре
54 фәнни публикация һәм 3 монография авторы.
Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007)
Хеҙмәттәренең тематикаһы:
— Техногенная деградация земель Южного Урала;
— Гидротехническое и мелиоративное строительство;
— Проблемы опустынивания территорий;
— Рыбохозяйственное освоение водохранилищ и прудов;
— Проектирование и строительство природоохранных сооружений;
— Проектирование и строительство объектов возобновляемых источников энергии;
— Строительство объектов производства строительной индустрии и переработка сельскохозяйственной продукции;
— Разработка и добыча общераспространенныхполезных ископаемых.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1993 «Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре»
Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены
Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы почётлы гражданы