cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һабантуй
Тоҡ кейеп йүгереү
Тоҡ кейеп йүгереү Һабантуйҙың иң күңелле ярыштарының береһе булып тора. Был тамашаға ла боронғо башҡорт мифологияһында аңлатма табып була. Башҡорт әкиәттәрендә Йүгерек батыр, бик шәп йүгерә алһа ла, йыш ҡына йә һыңар аяҡлы, йә аяҡтары тышалған, йә тирмән ташы тағылған итеп күрһәтелә. Тоҡ кейеп йүгереүселәрҙең һикерәңдәп йүгергәненә ҡарап ысын күңелдән көлөп тамаша ҡылғанда, беҙ уның тәрән боронғолоғо хаҡында башыбыҙға ла килтермәйбеҙ. Баҡтиһәң, тоҡ кейеп йүгереү Йүгерек батырҙың Мәскәй ҡарсыҡ менән ярышып йүгереүе семантикаһына оҡшаған, йәғни бында, Һабантуйҙа, ике аяҡты ла тоҡ эсенә тығып, шундай көлкө хәлдә йүгерергә маташып, ҡатнашыусылар һыңар аяҡта йүгереүсегә оҡшайҙар. Хәҙерге заманда был көлкөлө тамаша кеүек кенә ҡабул ителһә лә, борон ул бик етди ҡабул ителгән, сөнки боронғоларҙың күҙаллауы аша, күп нәмә – Яңы йыл тыуырмы әллә тыумаҫмы - ошо мәсьәлә лә хәл ителгән. Йәш йүгеректең йүгерек ҡарсыҡты уҙыуы яңы тормош тыуыуын һәм иҫке йылдың китеүен аңлатҡан. Был ҡыш менән йәйҙең (иҫке менән яңының) символик көрәшен, яуыз һәм изгелек көстәренең ҡаршы тороуын күрһәтә.
Көршәк ватыу
Һабантуй барышында күҙҙе бәйләп көршәк ватыу кеүек күңелле тамаша башҡорттарҙың исламға тиклемге донъяға ҡарашынан сығып аңлатыа. Этнографик мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, балсыҡ көршәктәрҙе ватыу йолаһы киң таралған булған. Һауыттарҙың (көршәктәрҙең) бик йыш ҡына календарь байрамдарға мөнәсәбәте бар, был йоланы төрлө мәҙәниәттәрҙә осратырға мөмкин, көршәк ватыу йолаһы ниндәйҙер дәрәжәлә төрлө халыҡтарҙа, планетаның төрлө яҡтарында төрлө һәм кимәлле мәҙәниәттәрҙә күҙәтелә. Мәҫәлән, Урта Азия тажиктары һәм үзбәктәре узбеки Науруз байрамында бындай йоланы башҡара. Был йоланың мәғәнәһе – иҫкенән ҡотолмайса, урын бушатмайса, яңыға урын юҡ, шуға яңы көн тыумай. Башҡорттарҙың телендә һаманға саҡлы «Берәү үлмәй – берәү көн күрмәй» тигән әйтем һаҡланған. Бер башҡорт әкиәтендә батыр: «Ҡарттың үлеме – Һабантуйға» тип ҡысҡырып ебәрә. Был һүҙҙәрҙә башҡорт ата-бабаларының ҡарт, йәшәрен йәшәгән кеше иҫке, ҡартайыу кәүҙәләнеше һәм ул китергә, яңы дәүер тыуыу - Һабантуй байрамы тип ҡабул ителгән яңы тормошҡа урын бушатырға тейеш тигән мифологик ҡараш.
Таш ырғытыу
Таш ырғытыу һабантуй байрамында һуңғы ваҡытта яңы ингән бәйге. Был бәйге 1950 йылдарҙа Бөрйән районы Килдеғол ауылында йәшәгән Рәхимйән Яхин исеме менән бәйле. Ул ҡыҙыҡ күреп юл буйында ятҡан ҙур аҡ ташты эйәрле ат аша алып ташлай. Был таш әлеге көндә Килдеғол мәктәбе музейында һаҡлана. Беренсе тапҡыр таш 1994 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы йыйынында бейеклеккә ташлана. Шул ваҡыттан таш ырғытыу бәйгеһе Бөрйән районы һабантуйында йылда ойошторола. Башҡа һабантуйҙарҙа ла был бәйгене күрергә була.
Хәҙерге заманда Һабантуйҙар
Ғәҙәттә Һабантуйҙы бер-нисә ауыл бергә үткәрә. Һабантуй алдынан малайҙар һебә йыялар. Һебә йыйыу—ауылда өй беренсә йөрөп һабантуйға бүләк йыйыу. Һебә йыйыусыларға хужалар таҫтамал, яулыҡ, аҙыҡ-түлек биреп сығара. Борон һабантуйҙа егеттәр милли көрәштә көс һынашҡан, һырғауылға үрмәләү, тоҡ менән һуғышыу, атта сабышыу һәм башҡа халыҡ уйындары үткәрелгән. Сәсәндәр, ҡурайсылар, йыраусылар, бейеүселәр үҙ-ара ярышҡан. Йылдың уңышлы килеүен теләп доға уҡығандар. Еңеүселәргә төрлө бүләктәр бирелгән.
Байрамда уйын-көлкө, аш-һыу араһында донъя хәлдәре, ил эштәре хакында фекер алышыу ойошторолған, алдынғы тәжрибә маҡтап телгә алынған.
Тарихсы Салауат Ғәлләмов һабантуй курд-иран һүҙе, һаб орлоҡ тигәнде аңлата тип иҫәпләй.
Башҡа һәйбәт миҙгел йолалары кеүек, һабантуй ҙа беҙҙең көнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Совет осоронда был йоланы һаҡлап ҡалыу өсөн Совет һәм партия органдары күп көс һалды, дини үҙенсәлектәре алып ташланды. Хәҙер һабантуйҙар тәүҙә ауылдарҙа, шунан район үҙәктәрендә үткәрелә. Унда яҙғы баҫыу эштәренә һәм мал ҡышлатыуға йомғаҡ яһала, алдынғыларҙы бүләкләү ойошторола.
Император һарайы музейы
Император һарайы музейы (National Palace Museum) — Тайвань (Ҡытай) Республикаһы баш ҡалаһы Тайбэйҙың художество-тарихи музейы. Донъяла кеше йөрөү буйынса 6-сы урынды биләй (2015). Әҙәбиәттә йыш ҡына «Гугун» (Gugong) музейы булараҡ телгә алына, әммә был атама Пекиндағы шул уҡ исемдәге музейға ҡағыла.
Һабантуй
Хәҙерге заманда Һабантуйҙар
Матур йола булараҡ һабантуй республикабыҙ ҡала һәм райондарынан тыш илебеҙ баш ҡалаһы Мәскәүҙә, шулай уҡ Санкт-Петербург, Владивосток , Нижневартовск ҡалаларында һәм милләттәштәребеҙ күпләп йәшәгән край һәм өлкәләрҙә (Ҡурған өлкәһе ), башҡа төбәктәрҙә, шулай уҡ БДБ дәүләттәрендә, ҡайһы бер яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә лә үткәрелә. Мәҫәлән, Анкара, Лондон , Париж , Рим , Рига , Женева һәм донъяның башҡа ҡалаларында ла үҙенсәлекле һабантуйҙар үтә. Уларҙа милли уйындар, сәнғәт коллективтары концерты, сауҙа ойошторола.
Император һарайы музейы
Тарихы
Музей 1925 йылдың 10 октябрендә Пекинда Ябыҡ ҡала биләмәһендә асылған. 1948 йылдың февралендә, Ҡытайҙа граждандар һуғышы ваҡытында, уның коллекцияһының байтаҡ өлөшө Тайвань утрауына күсерелә. Иң ҡиммәтле сәнғәт әҫәрҙәре ингән Пекин музейы экспонаттары менән йәмғеһе 2972 йәшник ебәрелгән. Тайвангә килтерелгәндән һуң бер аҙ ваҡыт эсендә коллекция йәшниктәре тимер юл келәттәрендә, һуңынан шәкәр заводында һаҡлана. Һуңыраҡ коллекция Тайвандың төрлө музейҙарында һәм дәүләт китапханаһында урынлаша, артабан 1964 йылдың мартынан 1965 йылдың апреленә тиклем уның өсөн айырым музей комплексы төҙөлә. Тайбэйҙа яңы музей 1965 йылдың 12 ноябрендә асыла.
2005 йылда, музейҙың 80 йыллығына, билдәле Тайвань кинорежиссеры Хоу Сяосянь музей өсөн реклама фильмын төшөрөргә саҡыралар, проект 2008 йылда тамамланған.
Музейҙың лицензия ҡеүәтен үҫтереү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә бурыстарҙың береһе булып экспонаттарҙы һанлаштырыу тора. 2007 йылда уҡ музей «Дэ и» (Lee & Lee) шәхси компанияһына үҙенең йыйылма предметтарының һанлы фотоларына заказ биргән. Күп артефакттарҙы, бигерәк тә күркәм һәм каллиграфик төргәктәрҙе, фотоға төшөрөү мөмкинлеге бик һирәк бирелә — сағыу яҡтылыҡ һәм температураның үҙгәреүе уларға зыян килтереүе мөмкин, тип хәүефләнәләр.
2014 йылда музейға кеше, 2015 йылда —  кеше , 2016 йылда —  кеше килгән.
Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы
Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы (23 февраль 1939 йыл) — ғалим-географ, география фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәйҙең геодезия һәм картография отличнигы (2003), саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1965), «Башҡорт энциклопедияһы» фәнни-редакция советы ағзаһы, Халаҡ-ара бабалар һәм үҫмерҙәр туризм һәм крайҙы өйрәнеү академияһы академигы.
Биографияһы
1971—1977 йылдарҙа Геология институтында, бер үк ваҡытта 1974 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй.
2007 йылда Халаҡ-ара бабалар һәм үҫмерҙәр туризм һәм крайҙы өйрәнеү академияһы академигы тигән маҡтаулы исем бирелә.
2012 йылдан башлап Өҫтәлмә белем биреү институтында эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостандың неотектоникаһын, геоэкологияһын, геоморфологияһын, рекреацион географияһын өйрәнеүгә арналған. 166 фәнни хеҙмәт яҙған, шул иҫәптән 5 монография һәм 5 уҡыу әсбабы. 350 битлек «Башкортостан туристский» китабы нәшер ителә.
Халыҡ-ара Туризм һәм крайҙы өйрәнеү академияһының «Иң яҡши китап» наминацияһында «Алтын компас» наградаһы менән бүләкләнә.
Өйләнгән, ике улы, ике ейәне бар.
Пит Сампрас
Петрос (Пит) Сампрас (Petros “Pete” Sampras, 12 август 1971 йыл, АҠШ, Вашингтон) — грек сығышлы Америка тенниссыһы.
«Ҙур шлем» турнирының яңғыҙ разрядында 14 тапҡыр еңеүсе, 286 аҙна буйына ирҙәр араһында донъяның беренсе ракеткаһы.Уның был рекордын 2012 йылда башлап Роджер Федерер тарафынан үтеп китә.
Тарих барышындағы бөйөк тенниссыларҙың береһе. Уйнау стиле үҙенсәлеге: тупты бик көслө итеп беренсе тапҡыр ырғытҡандан һуң һәм икенсе тапҡыр ырғытҡандан һуң да сеткаға сығып, агрессив уйнау.
Көслө, ышаныслы, бер аҙ өйрөлтә биреп, ҙур тиҙлек менән тупты осороу, форхенд (тупты уң яҡтан һуғыу), бер ҡул менән бэкхенд (тупты һул яҡтан һуғыу)   форхендҡа ҡарағанда ышанысһыҙыраҡ булһа ла өйрөлтөп һуғыуы менән отошло,   филигранлы рәүештә осоп барған туп менән уйнау, бик яҡшы смэш (Сампрастың фирмалы һуғыуы, ошо ысулы өсөн уны пресса йыш ҡына «теннис Джорданы» тип йөрөтә), һәм реверс (баш өҫтөнән һул яҡтан һуғыу) — Сампрасҡа уңыш килтергән  уйын ысулдары.
Төп тактикаһы — максималь тиҙлектә сеткаға йүгереп сығыу һәм уйынды осоп барыусы тупты һуғып отоу менән тамамлау.
Карьераһы
Питтың атаһы — НАСА-ла эшләүсе инженер-конструктор, әсәһе — йәш сағында уҡ Грециянан иммиграцияланыусы.
Улар бер ваҡытта ла теннис уйнамаған. Пит үҙе лә был уйын менән бары тик автомат кер йыуыу бүлмәһендә ракетка табып алғас ҡына, осраҡлы рәүештә таныша.
1977 йылда Сампрастар ғаиләһе Лос-Анджелесҡа күсеп килә. Киләһе йылында ете йәшлек Пит Jack Kramer Club-ҡа йөрөй башлай.
Унда Трэйси Остиндың элекке тренеры Роберт Ландсдорптан теннис уйнарға өйрәнергә тотона. Ун йәшендә ул беренсе тапҡыр балалар турнирында ҡатнаша һәм был уйында тулыһынса еңелә, шуға ҡарамаҫтан ул теннис уйнауын ташламай.
13 йәшендә Пит Ландсдорптан китә һәм ғаиләләренең дуҫы, табип-педиатр Пит Фишерға тренировкаларға йөрөй башлай. Род Лейверҙың көйәрмәне  Фишер  Сампрасты ( Род Лейвер  һулаҡай була) уң ҡуллы булыуына ҡарамаҫтан, уның теннис уйнау манераһына өйрәтергә тырыша.
Сампрастың Фишер етәкселегендәге уйнау стиле агрессиялы уйнауға әйләнә. Ул 15 йәшендә Фишерҙың ныҡышмалылығы арҡаһында ике ҡуллы бэкхендты бер ҡуллыға әйләндереп уйнай башлай.
Сампрас йәш таланттарҙы донъяға асып бирә белеүсе итальян спорт журналисы Джанни Клеричиҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә.
Атаҡлы испан спортсыһы Мануэль Сантанға тышҡы ҡиәфәте һәм уйын манераһы менән оҡшаған Сампрасты Клеричи дизайнер Серджо Таккиниға (шул уҡ исемдәге спорт кейеме тегеүсе фирманың хужаһына) тәҡдим итә.
Таккини йәш спортсы менән спонсорлыҡ контракты төҙөй{/7}.
Һөнәри теннистағы тәүге аҙымдар
1988 йылда Пит һөнәри тенниссылар араһында барлығы 16 йәшендә генә икенсе һәм өсөнсө матчтарҙа һинд Рамеш Кришнанды һәм америкалы Элиот Телтчерҙы еңә (улар был ваҡытта донъяның 37-се һәм 25-се ракеткалары булған була).
Питтың топ-40 араһындағы киләһе еңеүе Нью-Йоркта Rye Brook турнирында була. Бында Пит голландия теннисысы Схаперсты, донъяның 39-сы ракеткаһын, еңә.
1988 йылда АҠШ асыҡ чемпионатының «Ҙур шлем» турнирында 17 йәшлек Пит биш сеттан торған алышта донъяның 69-cы ракеткаһы Хайме Исагены 7-6, 7-6, 4-6, 5-7, 2-6 иҫәбе менән еңә.
Сезон бөткәнсе Пит тағы ла өс турнир үткәрә. Шуларҙың береһендә ветеран Кевин Каррендан Американың Скотсдейлында 7-6, 6-7, 6-7 иҫәбе менән еңелә. Ә шунан һуң беренсе тапҡыр 18 йәшлек Джим Курьены 6-3, 6-1 иҫәбе менән еңеп сыға.
Йылдың һуңғы турнирында, Детройтта Пит сирек финалға сыға: ул ватандашы Тим Майотты 6-3,6-4 иҫәбе менән еңә.
Сезонды донъяның 893-сө ракеткаһы булып асҡан Пит ATP рейтингы буйынса 97-се урынға сығып тамамлай.
Чанг һәм үҙенән өлкәнерәк Андре Агасси менән сағыштырып ҡарағанда, журналист Джон Файнстейн әйтеүенсә. Чанг менән Агасси, артҡы һыҙыҡтан уйнағанлыҡтан, яҡшы һөнәри формаға йәшерәк саҡта киләләр. Ә Сампрас һәм уның кеүек тенниссылар serve-and-volley атака стилендә уйнаусылар яҡшы һөнәри формаға һуңғараҡ киләләр.
1989 йылдың сентябрендә Сампрас АҠШ асыҡ чемпионатында ғәмәлдәге чемпион Матс Виландерҙы еңә һәм 1/8 финалға тиклем барып етә.
Ә көҙҙөң аҙағы уның өсөн бик уңышһыҙ була — беренсе түңәрәктә өс тапҡыр һәм Paris Indoor квалификация турнирында бер тапҡыр еңелә.
1990 йылда Сиднейҙа үткән беренсе турнирҙа ул ярышты квалификациянан башлай. Аҙаҡтан ул, донъяның 12-се ракеткаһы Майотты еңеп, сирек финалға барып етә.
Австралияның асыҡ чемпионатында йәрәбә уларҙы тағын да осраштыра. Улар 4 сәғәт 45 минут дауамында барған биш сетта уйнай.
Бишенсе сеттың башында Майотт отола, ләкин артабан иҫәпте тигеҙләй ала һәм 7-6 иҫәбе менән Питты еңә.
Ошо уңышын үҫтерә биреп  ул 1/8 финалға тиклем килеп етә, ләкин, бот төбөн имгәткән көйөнсә уйнап, донъяның 13-сө ракеткаһы Янник Ноанан еңелә.
Филадельфияла уйнаған турнирҙа Сампрас ҙур уңышҡа өлгәшә. Турнир барышында ул Агассиҙы, һуңынан — йыл башынан алып өсөнсө тапҡыр — Майотты еңә.
Ярымфиналда Сампрас австралия теннисыһы Марк Кратцманды, ә финалда Андрес Гоместы ота.
Филадельфияла еңеү Сампрасҡа һөнәри турҙа беренсе титул килтерә: сезонды рейтингта 61-се урында башлап, ул ике айҙан әҙерәк ваҡыт эсендә 17-се урынға күтәрелә.
Шунан башлап спорт агентлыҡтары Сампрасты үҙҙәрендә уйнатыу өсөн көрәшә башлай. Һөҙөмтәлә Сампрас элекке IMG компанияһында уйнауын тамамлай һәм яңынан дүрт йылға ProServ компанияһы менән контракт төҙөй.
Әгәр Пит рейтингта иң юғары позицияға өлгәшһә, процент иң минималь күләмдә түләнергә тейеш була.
Был контракт 1990 йылда Австралияла Сампрастың икенсе имгәнеү ваҡытына тура килә. Ҡорһаҡ-арҡа мускулын имгәткәнлектән, ул, Ки-Бискейндағы уйында еңеүсе булһа ла, артабан тулы бер ай буйына ярыштарҙа ҡатнаша алмай..
Спорт ҡаҙаныштары
ATP -ҙың 64 турнирында яңғыҙ һәм 2 турнирҙа парлы разрядта еңә.
«Ҙур шлем» турнирҙарындағы иң яҡшы һөҙөмтәләре (яңғыҙ разрядта):
Мастерс Кубогының биш тапҡыр еңеүсеһе(1991, 1994, 1996, 1997, 1999).
Донъяның беренсе ракеткаһы 1993 йылдың 12 апреленән алып был титулды 286 аҙна буйына һаҡлап ҡалып, рекорд ҡуйыусы. 1993—1998 йылдарҙа алты йыл бер рәттән сезонды донъяның беренсе ракеткаһы булып тамамлаусы.
Һөнәри карьераһын рәсми рәүештә 2003 йылда тамамлай.
2007 йылдың 14 июлендә Халыҡ-ара теннис даны залына һайлана.
Ветерандар араһындағы сығыштары
2007 йылдың ноябрендә 3 күргәҙмә матчында донъяның ғәмәлдәге беренсе ракеткаһы Роджер Федерер менән уйнай: шуларҙың икеһендә Федерер 6-4 6-3 һәм 7-6(6) 7-6(5) иҫәбе менән, ә өсөнсөһөндә Сампрас 7-6(8) 6-4 иҫәбе менән еңеп сыға.
Шәхси тормошо
2000 йылдың 30 сентябрендә актриса Бриджитт Уилсонға өйләнә. Хәҙерге ваҡытта улар ике ул — Кристин Чарльзды (тыуа 21 ноябрь, 2002 йыл) һәм Райан Николасты (тыуа 29 июль, 2005 йыл) үҫтерә.
Ходовая (Сосьва ҡушылдығы)
Ходовая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 611 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхтәсиб
Мөхтәсиб (محتسب, DMG muḥtasib; Мухтасиб) — Исламдың әхлаҡи нормаларын тормошҡа ашырыуҙы күҙәткән махсус ойошма хеҙмәткәре, ул хупланылғанды бойороуға һәм хөкөм ителгәнде тыйыуға ҡайтып ҡала (әл-әмр би-л-мәғруф үә ән-нәһй ғән әл-мүнкәр).
Тасуирламаһы
Мөхтәсиб үҙ эшмәкәрлегендә шәриғәт закондарына таянып эш итә.
Мөхтәсиб эшенең бер өлөшө хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү була. Мөхтәсиб халыҡ араһында мәғрифәтселек алып бара, уның барышында Аллаһ кешеләргә дөрөҫ тормош юлы, гонаһтар өсөн яуаплылыҡ аңлатыла. Урта быуаттарҙа ғәрәп илдәрендә мөхтәсибтәр чиновник функцияһын үтәй. Улар баҙарҙа тауарҙарҙың сифатын һәм сауҙа ҡағиҙәләрен үтәүҙе, шулай уҡ шәриғәт нормаларын үтәүҙе, ижтимағи тормоштоң төрлө өлкәләрендә һәм көнкүрештә дини йолаларҙың һәм ислам әхләгенең ҡануни үтәлешен күҙәтә.
Мөхтәсиб булып бәлиғ булған, юғары әхлаҡи сифаттары, физик көсө һәм тәүәккәллеге менән айырылып торған ир-аттар ғына эшләй ала.
Сөнни ислам динендә ниндәй ҙә булһа формаль иерархия йәки руханиҙар булмағанлыҡтан, мөхтәсибәттәр башлыса Көнсығыш Европа һәм Үҙәк Азия ислам ойошмаларында, бигерәк тә элекке СССР илдәрендә осрай.
Мөхтәсибәт
Волга буйы һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә мосолмандарҙың Диниә Назараттары эргәһендә берләштергән административ берәмектәр (мөхтәсибәттәр) бар. Улар мәсеттәрҙе, дини ойошмаларҙы йәки билдәле бер территория общиналарын (ҡала, район, округ, мәхәллә) берләштерә. Мөхтәсибәттәрҙе мөхтәсибтәр етәкләй, улар имам дәрәжәһенә эйә була һәм мосолман руханиҙары араһында ахундан ҡала икенсе урында тора. Мөхтәсиб вазифаһына мөфтөй раҫлай. Мөхтәсибтәр имамдарҙың эшмәкәрлегенә бәйле ялыуҙарҙы ҡарай һәм уларҙың ҡарарҙарын ҡайтанан ҡарауҙа ҡатнаша.
1855 йылда Ырымбур мосолман диниә назаратында — 66, 1868 йылда 51 мөхтәсиб булған. Мосолмандарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезында Ырымбур мосолман Диниә назаратында 60 мөхтәсиб булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1930-сы йылдарҙа мөхтәсибәттәр бөтөрөлә. 1990-сы йылдар башында дини ойошмалар Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты һәм Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратытарафынан мөхтәсибәттәр яңынан булдырыла. Башҡортостанда — 38-гә яҡын Татарстанда — 44 тирәһе мөхтәсибәт бар. Мөхтәсибәттәрҙең туранан-тура контроле аҫтында дини учреждениелар һәм ислам мәхәллә мәктәптәре (мәҙрәсә) эшләй.
Сяку-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Сяку-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ниолс
Ниолс — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 379 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙырша
Ҡаҙырша (Кадырша) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 105 кеше. Почта индексы — 453691, ОКАТО коды — 80227832003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лайыҡ мәғлүмәт
Граждандар һуғышы йылдарында ауылда Әхмәтзәки Вәлиди Туған булыуы тураһында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған
Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)
Ҡыҙыл Армия районы (Красноармейский район) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе районы.
География
Район
Халҡы
Милләттәр (2010): урыҫтар (81,2 %), татарҙар (7 %), башҡорттар (6,1 %), немецтар (1,3 %), украиндар (1,2 %).
Керәшендәр
Керәшендәр (керәшеннәр от крещён, керәшен татарлары, keräşen tatarları; кряшены, крещёные татары) — Волга—Урал төбәге татарҙары составындағы этноконфессиональ төркөм. Керәшендәр һаны 2002 йылда Рәсәй Федерацияһында — 24668, Башҡортостанда — 4510. Нигеҙҙә, Татарстанда, Удмуртияла, Башҡортостанда һәм Силәбе өлкәһенда йәшәйҙәр. Башҡортостанда Баҡалы районында тупланғандар.
Көнбайыш Кама алды, Минзәлә, Чистай, Алабуға, Молькеев, Баҡалы һәм Нуғайбәк этнографик төркөмдәре айырып йөрөтөлә.
Урынь-Ях
Урынь-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назинская йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Артюшкова Ольга Викторовна
Артюшкова Ольга Викторовна (20 сентябрь 1948 йыл) — геолог. Геология-минералогия фәндәре докторы (2010).
Биографияһы
Ольга Викторовна Артюшкова 1948 йылдың 20 сентябрендә Черкассы ҡалаһында тыуған. И. В. Артюшковтың апаһы. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Бөрө районының Осиновка урта мәктәбендә уҡыта. 1973 йылдан алып Геология институтында эшләй: өлкән лаборант, 1993 йылдан башлап — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге девон биостратиграфияһына арналған. Артюшкова О. В. Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүе девонының вулканоген-ултырма ҡатламдарын тикшерә: конодонт фаунаһын өйрәнеү нигеҙендә уларҙың стратиграфик эҙмә-эҙлелеге раҫлана, ентекле стратиграфия схемаһы эшләнә; ярлыҡап, боғаҙаҡ, бейәғаҙы, аҡтау свиталары айырып күрһәтелә; мәғдән һыйҙырышлы Баймаҡ-Бүребай свитаһы, Ҡарамалыташ свитаһы күләме һәм сиктәре аныҡлана. Лаборатория составында: мөдире - геолого-минералогия фәндәр докторы О.В. Артюшкова (палеозой стратиграфияһы, девон конодонты, шул иҫәптән, эҙҙәрҙә), өлкән ғилми хеҙмәткәр геолого-минералогия фәндәр кандидаты Р.Р. Яҡупов (ордовик һәм силур стратиграфияһы, хитинозойҙар), өлкән ғилми хеҙмәткәр геолого-минералогия фәндәр кандидаты А.М. Фазлыәхмәтов (литогеохимия), ғилми хеҙмәткәр Т.М.Мавринская (ордовик һәм силур һәм түбәнге девон стратиграфияһы), кесе ғилми хеҙмәткәр Р.с.Тағариева (үрге девон конодонттары), кесе ғилми хеҙмәткәр Р.И.Зәйнуллин (түбәнге девон ултырамларының литогеохимияһы).
Чухча
Чухча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алмаз (Әтер ҡушылдығы)
Алмаз — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Әтер йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исҡужа (Йылайыр районы)
Исҡужа (Искужино) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 183 кеше. Почта индексы — 453696, ОКАТО коды — 80227823003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Исҡужа ауылы райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Ялан (Дала) Ялан Йылайыры йылғаһы буйында урынлашҡан. Бында Түңгәүер ырыуы башҡорттары йәшәй. Был тораҡ пункттың барлыҡҡа килеү ваҡыты һәм шарттары тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Ауыл тәүге тапҡыр Өфө наместниклығының Түңгәүер улусында V ревизия (1795 йыл) аша теркәлгән, тип иҫәпләнә, Исҡужа ауылы 9-сы Башҡорт кантонының старшина Йомағужа Дәүләтбирҙин командаһы Түңгәүер улусының Сирмешән бүлексәһенә ҡарай. Ауылда ошо улустың билдәле кешеләре йәшәгән: старшина ярҙамсыһы Фәйзулла Әбйәлилов, тархан Йәнгилде Бытуҡов, 1812 йылғы Ватан һуғышы геройҙары зауряд-хорунжий Ирназар Дәүләтсурин һәм поход йөҙ башы Мөхәмәтйәр Һөйөндөков. Исҡужа исемле ауыл кешеһе 1816 йылға иҫән булмаған. Ләкин уның улы — Динмөхәмәт Исҡужин (1790 йылда тыуған) йәшәгән ихата билдәләнгән, уның ҡатыны Ҡазифа менән улдары — Әбделмөҡмин (1809 йылғы) һәм ҡыҙы — Ҡаҙбикә (1814 йылғы). Динмөхәмәттең йәшенән сығып, Исҡужаның XVIII быуат уртаһында тыуыуы мөмкин, тип фараз итергә мөмкин. 17 быуат уртаһында уның ейәндәре Исҡужа ауылында йәшәүен дауам итә: 50 йәшлек Ғәбделмөкмин Исҡужин һәм Байдәүләт Динмөхәмәтов (1828 йылда тыуған, 1858 йылда вафат була). Уларҙың ғаиләләре булыуы билдәләнмәй.
Шулай итеп, Исҡужа ауылы XVIII быуат уртаһында — аҙағында йәшәгән түңгәүер башҡорто Ишҡужа исеме менән аталған. Энциклопедияларҙа урынлаштырылған ауылға Бөрйән улусы старшинаһы Исҡужа Йомашев исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәттәр [Йылайыр районы, 2000. с.77; Башҡорт энциклопедияһы, 2007. 2007. с.200] хаталы һәм документлаштырылмаған.
Исҡужа ауылы тархандарының нәҫелдәре шәжәрә буйынса ла күҙәтелә. Йәнгилде Бытуҡовтың шәжәрәһе ошолай: Түңгәүер — Хаҡҡолай — Иламан — Күстәнә — Һатыусал — Ситәй — Шатыяҡ (йәки Шанбәк) — Бытуҡ — Йәнгилде тархан. Шәжәрәгә ярашлы, Бытуҡтан Һөйөндөк тә тыуған. Шулай ҙа улар араһындағы шәжәрәлә Супханғол исеме ҡалдырылған. Сөнки документтарҙа Һөйөндөктөң атаһы тип Собханғол яҙылған. Ревизия (1816 йыл) һөҙөмтәләре буйынса Исҡужа Һөйөндөк ауылында юҡ, ул был ваҡытҡа ул вафат булғандыр, күрәһең. Әммә уның шәжәрәләре һәм документтары үҙ һыҙатында ҡалған: Һөйөндөк — Мөхәмәтвәли — Ғәлиәхмәт — Шаһивәли — Шаһишәриф һәм Хәкимйән. Һөйөндөковтар — заманының билдәле кешеләре. Улар араһында хәрбиҙәр, дин әһелдәре лә була: Мөхәмәтйәр Һөйөндөков поход сотнигы булып хеҙмәт итә, һуғышта һәләк була, зауряд-хорунжий Мөхәмәтвәли Һөйөндөков, 1812 йылғы Ватан һуғышында 8-се Башҡорт полкы составында һуғыша, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йыл» миҙалдары менән бүләкләнә. 1853 йылда Мөхәмәтвәли Һөйөндөков көньяҡ түңгәүерҙәрҙең яңы ауылына — Мөхәмәтвәлигә нигеҙ һала. Ғәлиәхмәт Мөхәмәтвәли улы Һөйөндөков указлы мулла булып китә. Тархан Һөйөндөк нәҫелдәре олатайҙарының данлы эштәрен киләһе быуаттарҙа ла лайыҡлы дауам иткән.
Исҡужа ауылы халҡы 1812 йылдағы Ватан һуғышында әүҙем ҡатнаша. VII ревизия 1812—1815 йылдарҙа һәләк булған 8 оло кешенең һәләк булыуын билдәләй: поход йөҙ башы Мөхәмәтйәр Һөйөндөков (1814 йылда), Ибраһим Өмөтанов (1813 йыл), Көҫәп Йылғушев (1814 йылда), Бикҡушевтың улы Йәрмөхәмәт Килдеҡужин (1813), Сәйфулла Иштәнов (1815 йылда), Көрмәнай Йәнсурин (1812 йылда), Ишкилде Мәскәүев (1814 йылда), Бикмөхәмәт Бикибәтов (1812 йылда).
1812 йылғы Ватан һуғышы геройы, Түңгәүер улусы Исҡужа ауылы кешеһе Ирназар Дәүләтсурин тураһында мәғлүмәттәр һаҡланған. 1839 йылғы документта уның тураһында былай тиелә: "Зауряд-хорунжий Ирназар Дәүләтсурин, 17174-се һанлы Изге Георгий Хәрби орденының отличие билдәһенә һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» һәм «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалдарына эйә. "Уға 54 йәш, башҡорт балаларынан килә, Ишҡужа ауылында ағас йорто бар. 1805 йылдың 6 майында казак булып хеҙмәт итә башлай, 1815 йылдың 4 мартынан зауряд-хорунжий дәрәжәһендә. 1807 һәм 1811 йылдарҙа 1-се Башҡорт полкы менән армияла хеҙмәт итә, унда 1814 йылдың 10 февралендә Фельди ауылы эргәһендә дошманға ҡаршы күрһәткән батырлығы өсөн 17174-се һанлы Изге Георгий хәрби ордены менән бүләкләнә һәм 1826 йылда Ырымбур һыҙатында хҙмәт итә.[ЦГИА РБ. Ф. И-2. Оп.1. Д. 4674]…
1816 йылда ауылда 34 йорт иҫәпләнгән, уларҙа 121 ир-ат һәм 92 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. 1826 йылда, 9-сы Башҡорт кантоны Исҡужа а. 24 йортта 86 йән иҫәпләнгән. 1841 йылда 9-сы кантондың 8-се Түңгәүер улусы Сатай түбәһе (Ситәй) Исҡужа ауылында 393 кеше йәшәгән. IХ ревизия (1850 йыл) буйынса ауыл 55 йорттан торған. Х ревизия (1859 йыл) буйынса, 46 йортта 131 ир-ат һәм 127 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Ауыл башлығы булып Ҡыуандыҡ Хәйбуллин торған.
Исҡужина ауылы халҡы ислам дине| тотҡан, бында элек-электән ағас мәсет булған. 1816—1859 йылдарҙа ауылдың указлы муллаһы булып Абдрахман Ишкинин иҫәпләнә (1859 йылда Ишкәйнәев). (1803 йылғы). Һуңынан Ғәлиәхмәт Һөйөндөков та указлы мулла була (1832 йылғы). 1816—1859 йылдарҙа указлы мәзин булып Аблай Саҡулов (1788—1859) иҫәпләнә. 1917 йылдан алып Исҡужа ауылының һуңғы указлы муллаһы Шәһишәриф Шәһивәли улы Һөйөндөков була (1866—1934 йылдар). Совет заманында мулла бурысын Сабирйән Мөхәмәтсадиҡ улы Аҡтаев башҡарған.
1841 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Исҡужа а. башҡорттары малсылыҡ менән шөғөлләнгән, йәйгеһен күсмә тормошҡа сыҡҡан. [ЦГИА РБ. Ф. И-138. Оп.2. Д. 431]. Игенселек менән аҙ шөғөлләнгәндәр, ужымдың дүрттән бер өлөшөн һәм яҙғы культураларҙың 72 сирек өлөшөн сәскәндәр. [ЦГИА РБ. Ф. И-2. Оп.1. Д. 4873. Л.161 т.-162; Сөләймәнов, 2003. с.143].
1860 йылдар башында Исҡужа ауылы Ҡыуат ауыл йәмғиәте составына инә [ЦГИА РБ. Ф. И-2. Оп.2. Д. 13068. Л.36 т.; Тарих, 2003. с.374]. Һуңынан унда 45 йорт хужалығы һәм 131 ир-ат була. Халыҡ йәйләүгә сыҡҡан: «Ҡыуат, Исҡужа, Ишбирҙе, Алғазы һәм Әбделкәрим ауылдары башҡорттары күсеп йөрөгән ерҙәр хәҙерге һәм әлегә тиклем Бәләкәй һәм Оло Быҙаулыҡ һәм 4 саҡрым тирәһе алыҫлыҡта ятҡан Кәбән-Килгән йылғалары баштарында; алыҫҡа күсеп йөрөгән. Уларҙың күсеп йөрөү урыны, убалы һәм ташлы дала, йәйләүҙән башҡа, бер нигә лә уңайлы түгел».
1866 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 2-се станица Орск районының Исҡужа ауылында 42 ихатала 137 137 ир-ат һәм 121 ҡатын-ҡыҙ башҡорт йәшәгән. Мәсет булған. 1866 йыл мәғлүмәттәре буйынса тораҡ пункттар исемлеге. — Санкт-Петербург, 1871. — С.182]. 1901 йылда 32 ихатанан тора, унда ике енестәге 164 кеше йәшәй. Ағас мәсет булған[Тораҡ пункттар исемлеге, 1901. с.75].
1920 йылда ауылда ике енескә ҡараған 312 кеше йәшәгән, 77 йорт хужалығы була. 1925 йылда унда 34 йорт хужалығы була[Тораҡ пункттар, 2002. с.239]. 1926 йыл материалдары буйынса 40 хужалыҡ була, унда ике енестән 178 кеше йәшәй[ЦГИА РБ. Ф. Р-472. Оп.2. Д. 556. Л.236]. Артабан ауылда халыҡ һанының түбәндәге динамикаһы күҙәтелә: 1939—175, 1959 йылда — 185 кеше, 1989 йылда — 174; 2000—203; 2002—204, 2009—191 кеше. Тулыраҡ шул уҡ һылтанта буйынса:.
Копиапо (провинция)
Копиапо провинцияһы  (Provincia de Copiapó) — Чилиҙың Атакама өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Копиапо.
Үҙенә 3 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 32 539 км². Халыҡ һаны — 155 713 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 4,79 кеше/kм².
Географик урыны
Провинция Атакама өлкәһенең урта өлөшөндә урынлашҡан.
Провинцияның сиктәштәре:
Административ бүленеш
Үҙенә 2 коммуна берләштерә.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
8-се кавалерия корпусы
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 1942 йылдың июлендә — Брянск фронты 3-сө армияһының 8-се кавалерия корпусы составында, 1942 йылдың октябрь айында Көньяҡ-Көнбайыш фронты 5-се танк армияһының 8-се кавалерия корпусы составында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша.
Тарихы
1942 йылдың ғинуар-июнендә Орел һәм Тула өлкәләрендә 8-се кавалерия корпусы булараҡ булдырыла. Уның составына 21-се тауүкавалерия, 52-се һәм 55-се кавалерия дивизиялары инә. 1942 йылдың мартында тарҡатылғандан һуң, йәйгеһен 112-се кавалерия дивизияһын ҡабул итә һәм һуғыштың аҙағына тиклем ошо составта һуғыша.
61-се армияһы, ә һуңынан, Мәскәү өсөн ҡышҡы һәм яҙғы алыштарҙа, Брянск фронты составында көньяҡ флангыһында ҡатнаша.
Тәүге тапҡыр фашистар менән алышҡа 1942 йылдың 2 июлендә Брянск фронтында Елец ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышыраҡ инә.
Артабан Воронеж һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттары ғәскәрҙәре составында Воронеж, Сталинград тирәһендә, Урта Донда, Донбасста немец ғәскәрҙәрене тылдары буйлап рейдтар башҡара.
Сталинград янында немецтарҙы тар-мар иткәндән һуң, 1943 йылдың февралендә корпус итлерсыларҙың фронтын йырып үтеп, Донбасстағы немец тылдары буйлап героик рейд башҡара. Башҡорт атлылары дошман тылына йөҙ километрға төпкә үтәләр һәм дошман тере көсөн юҡҡа сығара, гарнизондарын һәм штабтарын, техникаһын һәм коммуникацияларын ҡыйрата.
1943 йылдың февралендә дошман тылына рейд Дебальцево тирәһендә айырыуса уңышлы була. Дошманға тере көстә һәм хәрби техникала байтаҡ зыян килтерелә, 1480 әсилеккә эләккән хәрбиҙәр һәм совет граждандары азат ителә. Фронттың көньяҡ учсткаһында немецтар Миусс йылғаһы буйында совет ғәскәрҙәренең һөжүмен кире ҡағыруға өлгәшә. Дебальцево тирәһендә ҡамауға эләккән кавалерия корпусы частары, ҡамауҙан сығырға маташҡандан һуң, әсирлеккә бирелергә мәжбүр булалар. Әсирлеккә яраланған корпуст командиры генерал-майор М. Д. Борисов та эләгә.
Һуғышты Бранденбург Ленин ордены Ҡыҙыл Байраҡ Суворов ордены 7-се гвардия кавалерия корпусы булараҡ тамамлай.
Һуғыштан һуң
1945 йылдың 13 октябрендә СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Орг/1/600-се директиваһына ярашлы 31-се гвардия механизацияланған дивизия итеп үҙгәртелгән
1957 йылдан алып 31-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы (1957 йылғы формирование).
1965 йылдан 23-сө гвардия мотоуҡсылар дивизияһы (1965 йылғы формирование, 4-се армия (СССР), Кавказ аръяғы хәрби округы Шамхор).
Буйһоноуы
Ғәмәлдәге армия составында: 18.01.1942 — 14.02.1943
Хәрби комиссарҙар
(1942 йылдың октябренән — корпус командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫарҙары)
Күсәрбай
Тарихы
Күсәрбай ауылы Тәлтем-Юрматы улусының Аҡсулпан түбәһенә ҡарай. Ауылға нигеҙ һалғандарҙың береһенең вариҫы Юлай Аҡсулпанов һөйләүенсә, XVIII быуатта был ауыл Аҡсулпан тип аталған була. Аҡсулпандың ейәне Күсәрбай Өмөтбай улы батша армияһында капитан дәрәжәһендә хеҙмәт итә. 1793 йылда башҡорттарҙан беренсе булып дворянлыҡ титулына лайыҡ була.
Билдәле булыуынса, 1798 йылда башҡорт еренә кантон идаралығы индерелә, һәм Күсәрбай Аҡсулпанов VII башҡорт кантонының башлығы итеп ҡуйыла. Ауыл уның исеме менән атала башлай. Күсәрбайҙың беренсе ҡатыны Айытбикә Юлдашеванан (1760 йылғы) Аралбай, икенсе ҡатыны Ҡотлобикә Хәләтованан (1769) Тайып тыуа. 1801 йылда Күсәрбай 2 350 дисәтинә ер һатып ала, ләкин 43 йылдан һуң уның улдары һәм ейәндәре был ерҙәрҙе крәҫтиәндәргә һата. Ҡарайған, Ишәй һәм Күсәрбай ауылдары Аҡсулпан түбәһен хасил итә һәм Яланғас-Тәлтем түбәһе тип атала.
1920 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәлендә ауыл Аккүҙ тип теркәлә, һәм 105 ихатала 510 кеше йәшәгән була. 1786 йылда Өфө наместниклығы картаһында ла ауыл шул атама менән инеп ҡалған була.
Азимут (мәғәнәләр)
Азимут:
Тирлән һыуһаҡлағысы
Тирлән һыуһаҡлағысы (Тирлән быуаһы) — Башҡортостан Республикаһының яһалма һыу ятҡылығы. Тирлән йылғаһында плотина төҙөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Һыуһаҡлағыс рекреация ихтыяждары, балыҡ үрсетеү, ташҡындан һаҡлау, энергетика өсөн төҙөлә. 129,3 гектар майҙанды тәшкил итә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 195 метр.
Йылғаның ҙур булмаған һыу йыйыу майҙанына ҡарамаҫтан, был һыуһаҡлағыс 1994 йылдың 7 авгусында һәләкәтле йырылып китеүе менән билдәле. Был штатһыҙ 8 600 000 м³ һыу ағыҙыу һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй Федерацияһында иң һәләкәтлеһе тип һанала. Авария һөҙөмтәһендә 4 тораҡ пункты һыу аҫтында ҡала, тулыһынса 85 йорт юҡҡа сыға, 200 йорт өлөшләтә емерелә, 29 кеше һәләк була, 786 кеше ҡыйыҡһыҙ ҡала.
Сфакс
Сфакс (صفاقسصفاقس‎) —  Тунистағы ҡала,  илдең баш ҡалаһы Тунистан көньяҡ-көнсығышҡа 270 километрҙа урынлашҡан. Сфаксҡа Рим ҡалаһы Тапарур урынында 849 йылда нигеҙ һалына. Ҙурлығы буйынса Тунистан һуң икенсе ҡала. Сфакс провинцияһының административ үҙәге, уны йыш ҡына «көньяҡ баш ҡала» тип йөрөтәләр. Габес ҡултығы яры буйында урынлашҡан Урта диңгеҙ порты. Сфакста йәшәгән халыҡ һаны 340 мең кешегә еткән  (2005). Фосфат эшкәртеү буйынса мөһим үҙәк.
Тарихы
X быуат аҙағына Сфакс бойондороҡһоҙ ҡала-дәүләт булып китә. 1148 йылда ҡаланы Сицилия короле Рожер II яулап ала һәм тик 1156 йылда ғына уны урындағы ғәскәрҙәр азат итә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, инде XVIбыуатта, ҡала испандар ҡулына күсә. Бербер пираттары терәк төйәге булған Сфакс 1785 йылда Венецияның һөжүмдәренә бирешмәй. XIX быуат аҙағында,  Тунистың башҡа төбәктәре менән бергә, ҡаланы Франция яулап ала һәм Сфакс Француз империяһы составына инә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында нацистик блок илдәре, британ ғәскәрҙәре ҡыйратҡанға тиклем, ҡаланы эре хәрби база итеп файҙалана. Икенсе донъя һуғышынан һуң ғына Тунис Францияға кире ҡайтарыла һәм бары тик 1956 йылда ғына бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1970 йылда ҡаланан алыҫ түгел бай нефть запастары табыла.
Мәғарифы
Сфакс ҡалаһында түбәндәге юғары уҡыу йорттары эшләй:
Өҙәңге
Өҙәңге стре́мя, стремено́ — эйәр монаяты, һыбайлыға атҡа менгәндә һәм һыбай китеп барғанда тотороҡлоғон һаҡлап ҡалырға ярҙам итә. IV быуатта уйлап сығарылған һәм бөтә донъя буйынса тиҙ генә таралып киткән. Уның барлыҡҡа килеүе һыбайлыларға ҡылыс һәм һөңгө менән иркен файҙаланыу мөмкинлеген тыуҙырған, ә был үҙ сиратында күсәбәләргә хәрби хәрәкәттәр тактикаһын һәм стратегияһын, ҡоралланыуҙы үҙгәртергә булышлыҡ иткән.
Өҙәңге бар донъяға тарала — тимер эшләй белгән халыҡтар унан өҙәңге эшләгән. VI быуатта уҡ византия империяһының кавалерия өҙәңге ҡуллана башлай, был уларға готтарҙы еңелргә мөмкинлек бирә. Уларҙан да алда өҙәңге Иранда һәм Ғәрәп ярымутрауында ҡулланыла башлай. Бөйөк Дала күскенселәре лә үҙ эйәрҙәрен камиллаштыра.
Башҡорт мәҙәниәтендә өҙәңге
Өҙәңге тимерҙән эшләнгән, ҡайһы ваҡыт уға ырып, көмөш ялатылған; ҡайын ороһонан эшләнгән өҙәгеләр ҙә булған — улар йөрәк йәки ситтәре түңәрәкләтеп юнылған өсмөйөш рәүешендә юнылған
Республикала үткәрелгән «Салауат йыйыны» саралары араһында халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнеүселәр өсөн «Көмөш өҙәңге» тип аталған күргәҙмә-йәрминкә үткәрелеп килә,.
Йомаҡтар
*Ултырған ерем уй соңҡа, Баҫҡан ерем бай соңҡа.
Баҡҡаны — баҡыр һаба
Чап (Атюс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан митрополияһы
Башҡортостан митрополияһы (Башкортостанская митрополия) — Башҡортостан Республикаһы территорияһында Мәскәү патриархатының Урыҫ православие сиркәүе составындағы митрополия. Изге Синод тарафынан 2011 йылдың 27 декабрҙә булдырылған.
Усец
Усец — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Минолга йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Башҡортостан митрополияһы
Митрополия Рәсәй Православие Сиркәүе епархия идаралығының яңынан төҙөлә башлаған өс баҫҡыслы структураһы ойошторолоуына ярашлы булдырылды. Митрополия тарихи ғәмәлдә булған Өфө һәм Стәрлетамаҡ епархияларына алмашҡа төҙөлдө.
Сямтуй-Яха
Сямтуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Башҡортостан митрополияһы
Бөрө епархияһы
2017 йылдың 29 июлендә Рәсәй Православие Сиркәүе Изге Синоды ҡарарына ярашлы Өфө, Салауат һәм Нефтекама епархиялары составынан бүленеп сыҡты.
Сямтуй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Башҡортостан митрополияһы
Бөрө епархияһы
Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Учалы ҡалалары; Әбйәлил, Архангел, Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Бөрйән, Йылайыр, Иглин, Ҡараиҙел, Мишкә, Нуриман, Учалы, Хайбулла райондары.
Нефтекама епархияһы
Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй, Дүртөйлө, Туймазы, Яңаыул ҡалалары; Асҡын, Баҡалы, Балтас, Бәләбәй, Балаҡатай, Благовар, Бүздәк, Борай, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш,Ҡалтасы, Ҡыйғы, Краснокама, Мәсетле, Салауат, Тәтешле, Туймазы, Саҡмағош, Шаран һәм Яңауыл райондары.
Салауат епархияһы
Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Ишембай, Мәләүез ҡалалары; Әлшәй, Ауырғазы, Бишбүләк, Дәүләкән, Ейәнсура, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Кушнаренко, Көйөргәҙе, Мәләүез, Миәкә, Стәрлебаш, Фёдоровка һәм Шишмә райондары.
Өфө епархияһы
Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Благовещен, Стәрлетамаҡ, Өфө ҡалалары; Благовещен, Ғафури, Стәрлетамаҡ һәм Өфө райондары.
Аһылай (Әбйәлил районы)
Аһылай — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Байым ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 397 кеше. Почта индексы — 453611, ОКАТО коды — 80201813002.
Географик урыны
Аһылай ауылы Кесе Ҡыҙыл йылғаһы ҡушылдығы Биҙгенде йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 85 километр һәм тимер юл станцияһы Ташбулаттан төньяҡҡа табан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауыл тарихы
Аһылай ауылына Нуғай даруғаһы Күбәләк улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл 1730 йылдан билдәле була.
Балапандың 1752 йылда тыуған улы Аслай кантондан Ырымбур сик буйы һыҙығына һәм кире кантонға хәрби команданы ҡабул итеү һәм сығарыу буйынса дистанция начальнигы булып хеҙмәт иткән. Ауыл халҡы йәйләүгә барыуын дауам иткән. Йәйләү урындары Ҡартыҡан, Ярымбай, Ҡабайтам, Ҡумыш таш йылғалары буйлап урынлашҡан. Эре мөгөҙлө мал үрсетеү халыҡтың төп шөғөлө тип иҫәпләнһә лә, уның хәле ауыр булған. 169 кеше йәшәгән 27 йортта 57 ат, 46 һыйыр һәм 7 һарыҡ була. Әммә игенселекте ауыл халҡы үҙләштереп етмәгән әле. XIX быуаттың 40-сы йылдар башында бөтә ауылға 42 бот ужым һәм 288 бот яҙғы иген сәселгән. Шуға ҡарамаҫтан, Биҙгенде йылғаһы янында өс тирмән эшләгән.
V рәүиз мәғлүмәттәре буйынса Аслай ауылындағы 13 йортта 96 кеше йәшәгән. 1859 йылда 30 хужалыҡта 158 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Ауылда 1920 йылда 56 йортта 265 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аһылай ауылында төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Трутовка
Билдәле булыуынса, эшсе ҡорттар енси органдары үҫешеп етмәгән инә ҡорттар. Улар ҙа йомортҡа һалыуға һәләтле. Ҡайһы саҡ улар аталанмаған йомортҡа һала башлай, һәм унан гел әре ҡорттар үрсей. Бындай хәл оҙаҡ ваҡыт инәһеҙ ҡалған йәки ҡарт инәле күстәрҙә күҙәтелә.
Тышҡы ҡиәфәтенән трутовкаларҙы эшсе ҡорттарҙан ацрып булмай. Эске ағзалары иһә айырыла: йомортҡалар барлыҡҡа килеүсе күкәй көпшәләре 12-гә барып етергә мөмкин.
Трутовкалар йомортҡаны дөрөҫ һалмай, ҡайһы саҡта бер күҙәнәккә бер нисә йомортҡа һала, ә ҡайһы күҙәнәктәрҙе һалмай уҙып китәләр. Ҡайһы бер осраҡтарҙа умарталағы ҡорттар, трутовкаларға инә ҡортҡа ҡараған һымаҡ ҡарай башлайҙар.
Трутовкаларҙың барлыҡҡа килеүе умартала инә ҡорттоң кәрәклеген иҫкәртә. Трутовкалар барлыҡҡа килгән ғаиләгә яңы бәләкәс күс өҫтәү тәҡдим ителә. Һәм ҡорттар был ғаиләләге трутовкаларҙы юҡҡа сығара.
Исламда руханиҙар
Ислам руханиҙары — шартлы термин, сөнки «исламда функциональ һәм структур йәһәттән христиан сиркәүенә оҡшаш руханиҙар институттары юҡ».
«Мосолман руханиҙары культты башҡарыуға бәйле кешеләр йыйылмаһын күҙ уңында тота (мулла, мәзин), судьялар (ҡаҙый), хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһ) һәм дин белгестәре (ғөләмә, мөжтәһид), йәмәғәт башлыҡтары (имам), дәүләт башлыҡтары (хәлифә), шулай уҡ айырым дини йәмәғәттәрҙең башлыҡтары (мөфтөй), мәҙһәбтәр, дини ағымдар (шәйех, ишан)».
Шиғыйҙарҙа сөнниҙәргә ҡарағанда руханиҙар иерархияһы анығыраҡ (ҡар. аятулла). Ҡәтғи иерархия суфый тәриҡәттәренең күпселегенә, ҡайһы бер йәмәғәттәргә һәм ойошмаларға хас".
Әүлиә
Үәли (ولي ҡурсалаусы, изге), Әүлиә (أولياء — намаҙ уҡыу, Аллаһыны иҫкә алыу һәм башҡа төрлө ғибәҙәт ҡылғандағы тырышлығы менән Аллаһыға яҡынлашҡан тәҡүә кеше.
Ахун
Ахун, Ахунд (перс. آخوند‎) — Иранда һәм революцияға тиклемге Рәсәйҙә мосолман «епискобы», ғәрәпсә ҡаҙый аналогы. Шулай уҡ «ахун» (阿訇 ҡайһы берҙә 阿衡; пиньин: āhōng) тип уйғырҙар, ҡытай мосолмандары (хуэйцзу, дунгандар) үҙ имамдарын исемләйҙәр.
Аятулла
Аятолла (آية الله, перс. آیت‌الله ‎ аллаһтың мөғжизәһе) — шиғый дини титулы. Был исемгә лайыҡ булғандар ислам ғилеме, юриспруденцияла, этикала һәм философияла эксперт булып тора, ғәҙәттә, дини фәндәр мәктәптәрендә уҡыталар.
Бөйөк аятулла
Бөйөк аятулла йәки мәржә (آية الله العظمى) — шиғый дини титулы. Был титулды ислам хоҡуғында (фиҡһ) юғары уңыштарға өлгәшкән ислам ғалимдары йөрөтә һәм фәтүә (шәриғәт буйынса) сығарыу хоҡуҡтары бар.
Имам
Имам (إمام етәксе) — исламда мәсет етәксеһе, ғибәҙәттәр үткәрә. Имам шулай уҡ "кешеләргә өлгө " тигәнде аңлата ала. Йәмәғәт намаҙында уға етәкселек иткән имам һайлана. Бәлиғ булған, йәғни 13 йәше тулған һәр мосолман намаҙҙа уның имамы була ала.
Имам (шиғыйлыҡ)
Ун икеләр теологияһына ярашлы, имамдар Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең рухи вариҫтары булған. Беренсе имам уның кейәүе, дүртенсе хәлифә Али ибн Әбү Талип була.
Йәмәндә имам — өммәт һәм зәйдиҙәр дәүләте башлығы (1962 йылға тиклем).
Ишандар
Ишан (сығат. — išann) — суфый тәриҡәттәре етәкселәре һәм исмәғили йәмәғәт башлыҡтары титулы йәки ҡушаматы. Бынан тыш, Урта Азияла ла Мөхәммә Пәйғәмбәр заты вәкилдәрен ишан тип атайҙар т.
Ҡаҙый
Ҡаҙый (قاضٍ) — Ҡөрьән һәм Сөннәт нигеҙендә үҙ аллы аңлатма биреп хөкөм ҡарары сығарыусы шәриғәт судьяһы.
Ғосман империяһында ҡаҙый шулай уҡ округ территорияһында нотариаль һәм ҡаҙыйлыҡ йәки ҡаҙа тип аталған ҡайһы бер административ функцияларҙы үтәй. Ҡаҙый һүҙенән (Alcalde) урта быуат испан-португал алькальд титулы барлыҡҡа килә (القاضى — әл ҡаҙый).
Кәрбәләләр
Кәрбәләләр — Кәрбәләгә хаж ҡылған мосолмандарҙың, башлыса шиғыйҙарҙың, почетлы титулы.
Мәүләүи
Мәүләүи (перс. مولوی ‎) — исламда мулла һәм шәйехкә оҡшаш почетлы дини исем, ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «хаким» йәки "хужа"тигәнде аңлата.
Мәшһәди
Мәшһәди — Мәшһәдкә хаж ҡылған мосолмандарҙың, башлыса шиғыйҙарҙың, почетлы титулы.
Молда
Молда — Ҡаҙағстанда революцияға тиклем мосолман белеме алған ир-егеттәр исеменә ҡушылған һүҙ. Молда — мулла, уҡымышлы кеше.
Мөжәддит
Мөжәддит(مجدد яңыртыусы) — иманды яңыртыусы. Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙисенә ярашлы, йөҙ йыл һайын мосолмандар араһында Ислам динен яңыртыусы кешеләр барлыҡҡа киләсәк. Мөжәддиттәргә : Ғүмәр ибн Ғәбд әл-Ғәзиз, Имам әш-Шәфиғи, Имам әл-Әшғәри, Имам әл-Ғазали, Имам әр-Рази, Ибн Дәҡиҡ Ид, Имам әс-Сүйүти һәм башҡалар индерелгән.
Мөжәһит
Мөжәһит(مجاهد тырышлыҡ һалыусы), Ғази (غازي йыһат ҡатнашыусыһы, шулай уҡ көрәше йыһат сиктәренә тура килгән һәр мосолман кешеһе.
Мөжтәһид
Мөжтәһид (مجتهد көслөрәк) — Ижтиһад дәрәжәһенә еткән ғалим.