cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Миклухо-Маклай Николай Николаевич
Сидней, 1881 йыл. «Маклай Ярын үҫтереү проекты»
"Үҫеш проекты"нда Миклухо-Маклай, утрау халҡын аҡ илбаҫарҙарҙан ҡотҡарыу өсөн, үҙ исеме менән аталған яр буйына кире ҡайтырға ниәтләүен белдерә. Урындағы ғөрөф-ғәҙәттәр нигеҙендә юғары үҙидара баҫҡысына етеүҙе ул үҙенең төп бурысы итеп ҡуйған. Ауылдарҙың изоляцияланған өлөшөнән ағзалары ауылдың иң абруйлы аҡһаҡалдары булған Ҙур Совет төҙөлөргә, ләкин һәр ауылдың эске эштәре традицион советтар ҡарамағында ҡалырға тейеш булған. Беренсе сираттағы бурыс итеп мәктәп, пристандар, юлдар һәм күперҙәр төҙөү, шулай уҡ урындағы иҡтисадты бөтә яҡлап үҫтереү тәҡдим ителә. Ҙур Совет консультанты һәм сит ил эштәре министры вазифаһын Миклухо-Маклай үҙ өҫтөнә алған. Башта ул филантропик рухтағы европейҙарҙы финансларға өмөт итә, ә ауыр ер иҡтисады үҫешкән осраҡта, проект үҙ-үҙен ҡаплай алыр ине. Иң аҙаҡтан Миклухо-Маклай Великобританияның Яңы Гвинеяның көнсығыш өлөшө өҫтөндә протекторатына ризалашырға әҙер булыуын белдерҙе. Башта ул филантропик рухтағы европалылар финанс биреүенә өмөт итә, ә ерле халыҡ иҡтисады үҫешкән осраҡта, проект киткән сығымдарҙы ҡаплай аласаҡ. Йомғаҡлап, Миклухо-Маклай Яңы Гвинеяның көнсығыш өлөшөндә Бөйөк Британия протекторатына ризалашырға әҙер булыуын белдерә.
Маргарет Кларк менән танышыуы. Рәсәйгә ҡайтыуы
Биология станцияһы эргәһендә Яңы Көньяҡ Уэльс колонияһының күп тапҡыр премьер-министры (New South Wales Premier) сэр Джон Робертсондың (John Robertson) поместьеһы урынлашҡан була. Үҙ ваҡытында Робертсон Миклухо-Маклай станцияһының идеяһын яҡлай һәм төҙөлөш өсөн участканы үҙе һайлап, төҙөлөш барышын күҙәткән була. 1881 йылдың йәйендә 35 йәшлек сәйәхәтсе уның ҡыҙы — яңыраҡ тол ҡалған 25 йәшлек Маргарет Робертсон-Кларк менән таныша. Маргарет бик уҡымышлы ҡатын булған, ул Европаға бер нисә тапҡыр барған, ә Миклухо-Маклай менән уларҙың уртаҡ танышы — Наталия Герцен (революционерҙың өлкән ҡыҙы) була. Уларҙың Миклухо-Маклай Рәсәйгә киткәнгә тиклем мөнәсәбәте тураһында мәғлүмәт юҡ, әммә Маргареттың опера йырсыһы карьераһын эшләргә теләүе һәм бының өсөн Италияға барырға йыйынғаны, шулай уҡ католицизмды яҡын күреүе билдәле. Улар 1882 йылдың 17 февралендә айырылышты һәм шул саҡта уҡ никахҡа инергә ҡарар иткәндәрҙер, моғайын .
Контр-адмирал Асланбеговтың һорауына яуап итеп, Диңгеҙ министрлығы Миклухо-Маклайға ул саҡта Мельбурнда булған «Вестник» клиперы бортына ултырырға рөхсәт итә. Австралиянан йөҙөп киткәндә ғауға ҡуба: матбуғатта эскадрҙың маҡсаты — Мельбурнды баҫып алыу, ә «барон де Маклай» — рус йәшерен агенты тигән сенсацион репортаждар барлыҡҡа килә. Эскадра 24 февралдә Австралиянан китә; «Вестник» бортында сәйәхәтсе Сингапурға барып етә һәм «Азия» крейсеры бортына күсә. 9 июндә Крейсер Суэцаға барып етә һәм артабан Неаполгә йүнәлә, ләкин 11 июндә Александрияла ҡораллы ваҡиғалар башлана, улар арҡаһында «Азия» 15 июлгә тиклем Суэцта рейдта тора. 18 июлдә генә Миклухо-Маклай Мысырҙан китә, ә аҙаҡ Генуяла Балтикаға китергә тейешле «Пётр Великий» броненосецы бортына күсә. 1882 йылдың 31 авгусында (12 сентябрь) броненосец Кронштадт рейдында причалға туҡтай (ошвартовался).
Рәсәй
Рәсәйлеләр Миклухо-Маклайҙың ҡайтыуын түҙемһеҙләнеп көттө: «Голос» гәзите сәйәхәтсенең йөрөү этаптарын күҙәтеп барҙы һәм унан ҡыҫҡаса телеграммалар алды. Әммә Николай Николаевичтың Рус география йәмғиәтендә күрһәтерлек нимәһе булмай — көндәлектәрҙең ҡулъяҙмалары эшкәртеүгә мохтаж була, шуға күрә юлда ул сәйәхәттәр һәм лаборатор эҙләнеүҙәр тураһында байтаҡ лекциялар конспекты яҙған. Лекциялар әҙерләүҙең икенсе файҙалы яғы ла була: асылда, ул йыйылған материалды беренсе тапҡыр системаға һалған һәм уны билдәле бер тәртиптә урынлаштырған.
Миклухо-Маклайҙың Петербургта тәү осрашыуға П. П. Семёновҡа килә, Рус география йәмғиәтендә бер нисә лекция уҡырға рөхсәт итә һәм хатта гәзиттәрҙә алдағы сығыштар иғланын сығарырға ҡуша. Беренсе «Уҡыу» 29 сентябрҙә (11 октябрҙә) Географик йәмғиәт залында үтә һәм Яңы Гвинеяға ике сәйәхәтенә арнала. Лекцияның стенограммаһы шунда уҡ баш ҡала гәзиттәрендә баҫылып сыға, ә сығыштар айырым тәьҫирлеге менән айырылып тора.
Октябрҙә тикшеренеүсе тағы өс лекция уҡый, әммә уларҙы 800-гә яҡын тыңлаусыны һыйҙырған Техник йәмғиәт залына күсерергә тура килә. Петербургта ике портреты яҙыла: беренсеһе, К. Маковский төшөргән портреты хәҙерге Петербург Кунсткамераһында һаҡлана. А. Корзухин төшөргән портреты Миклухо-Маклайҙың әсәһенә бүләк ителә һәм 1930-сы йылдарҙа сәйәхәтсенең туғандарында һаҡлана, әммә артабан юғала. Ошо портреттың автор күсермәһе Маргарет Робертсон-Маклайға бүләк ителгән; иренең вафатынан һуң, портретты үҙе менән ала, хәҙер Сиднейҙа Митчелл китапханаһында һаҡлана.
Миклухо-Маклайҙың ижтимағи киң билдәлелеге юғары саҡта, 30 сентябрҙә үк, П. П. Семёнов император Александр III тикшеренеүсене күрһәтеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә; аудиенция шаршамбы, 6 (18) октябрҙә, Гатчинда тәғәйенләнә. Петербургтағы Британия илсеһе хәбәр итеүенсә, 1871 йылдың яҙында уҡ Ораниенбаумда бөйөк княгиня Елена Павловна биләмәһендә буласаҡ император һәм йәш тикшеренеүсе осраша, һәм Александр Александрович уның Яңы Гвинеяға экспедиция планы менән ҡыҙыҡһынған һәм артабан Миклухо-Маклайҙың яҙмышын күҙәтеп барған.
Император менән осрашҡанда, Миклухо-Маклай экспедициялары тураһында һөйләй һәм аҡсаһыҙлыҡҡа зарлана. Биш көн үткәс, ул императрица Мария Фёдоровнанан батша ғаиләһенә һәм һарай яны кешеләренә сәйәхәттәренән мөһим бер нисә эпизод һөйләргә саҡырыу ала. Шул саҡта император тикшеренеүсенең финанс эштәрен көйләргә ҡушҡан, моғайын. 12 октябрҙә, Рус география йәмғиәте Советы ултырышы алдынан, Миклухо-Маклай Мәскәүгә китә.
Ғалим илгә ҡайтыр алдынан Тәбиғәт белемен, антропологияны һәм этнографияны яратыусылар йәмғиәте Миклухо-Маклайҙы үҙ ағзаһы итеп ҡабул итә һәм алтын миҙал менән бүләкләй. 15 октябрҙә Николай Николаевич Политехник музейҙың ҙур залында 700-ҙән ашыу кеше алдында сығыш яһай.
13 октябрҙә Рус география йәмғиәте Советы үтә, уның һөҙөмтәһе буйынса финанс министры Н. Х. Бунгеға хат ебәрелә: Миклухо-Маклайға ике йыл буйы, ҙур хеҙмәте тамамланғанға тиклем, йылына 400-шәр инглиз фунт аҡса түләргә һәм шулай уҡ 1350 фунт күләмендәге бурысын ҡапларға тәҡдим ителә. 31 октябрҙә император, ғалимдың хеҙмәте Рәсәйҙә һәм рус телендә баҫылып сығырға тейеш тигән шарт менән, был сумманы үҙенең шәхси средстволарынан түләргә хәл итә.
Императорҙа аудиенция ваҡытында Яңы Гвинея статусы тураһында мәсьәлә күтәрелгәнме, юҡмы, әммә Диңгеҙ министрлығы идарасыһы адмирал И. А. Шестаков Миклухо-Маклай менән аралашҡан. Уның баҫылып сыҡмаған көндәлеге ошо мәсьәлә буйынса ентекле дәлил булып тора. Миклухо-Маклай менән Шестаковтың тәүге осрашыуы 30 сентябрҙә була, һәм адмиралдың асыуын ҡабарта. Ул, Маклай «Яңы Гвинеяла „царёк“ булырға теләй» тип яҙған. Шуға ҡарамаҫтан, тикшеренеүсе императорҙы рус флоты өсөн заправка яһау базаһын ойоштороу идеяһы менән ҡыҙыҡһындыра һәм Александр III Шестаковҡа был мәсьәләне ҡарарға ҡуша. Сәйәхәтсене Австралиянан Яңы Гвинеяға «Скобелев» (элекке «Витязь») корветында оҙатырға һәм бер ыңғай күмер базаһы өсөн яраҡлы урын билдәләргә ҡарар ителә.
Европа
Мәскәүҙә һәм Петербургта булғандан һуң, Миклухо-Маклайҙың һаулығы ауырлаша, Вирховҡа яҙған хатында ул мускул ревматизмына һәм күп һанлы невралгияға зарлана. Һөҙөмтәлә 1882 йылдың 28 ноябрендә ул Рәсәйҙән Берлинға юл ала. 16 декабрҙә ул Берлинда Антропология, этнология һәм тәүтормош тарихы йәмғиәтенең (етәксе Вирхов) ултырышында ҡатнаша. Артабан тикшеренеүсе Амстердамға барып бурысын түләй. Декабрь аҙағында Парижға барып етә, унда А. Мещерский, Н. Герцен һәм тикшеренеүсе тураһындағы ҙур мәҡәлә авторы Габриэл Моно менән осраша.
1883 йылдың ғинуарында Миклухо-Маклай Англияла бер аҙна була, унда "Маклай Яры үҫеше проекты"н тормошҡа ашырырға маташа. Потенциаль бағыусылар менән аныҡ килешеүҙәргә өлгәшә алмай, һәм Николай Николаевич ҡустыһына яҙған хатында, проектҡа ике йылдан һуң ғына етди тотонорға мөмкин, тип яҙа.
Генуя һәм Неаполь аша Миклухо-Маклай Порт-Саидҡа килә, Австралиянан килгән хәбәрҙе, шулай уҡ Маргареттың уның ҡатыны булырға ризалашҡан хатын ала. Әгәр «Скобелев» март аҙағында Сиднейға килеп етһә, тикшеренеүсенең кәләше менән осрашырлыҡ ваҡыты ҡалмаясағын аңлатҡан. Ул Шестаковҡа пландарына төҙәтеүҙәр керетеүен һорап хат яҙа. Ләкин 22 февралдә, Миклухо-Маклай пароходы Батавияға килгәндә, унда Тымыҡ океандағы рус суднолары отряды командующийы — контр-адмирал Н. В. Копытов флагы аҫтында «Скобелев» карабы ла торған була. Пландар йәнә үҙгәрә: 1883 йылдың 24 февралендә Миклухо-Маклай бортында булған корвет Яңы Гвинеяға курс ала.
Маклай Ярына өсөнсө килеүе
Башта сәйәхәтсе үҙен һауалы тотҡанлыҡтан, контр-адмирал Копытов Миклухо-Маклайға һағайып ҡарай. "Скобелев"та иркен каюталар булмаһа ла, ҡәтғи рәүештә үҙенә айырым бүлмә талап итә. Ахырҙа, палубаға полукют өҫтөндә Николай Николаевич өсөн иркен брезент палатка яһап ҡуйыла. Командир менән мөнәсәбәттәре тиҙ генә яйға һалына, Копытов ҡатынына былай тип яҙған: Миклухо-Маклайһыҙ мин үҙ эшемде өҫтән-мөҫтән генә үтәй алыр инем. Уны үҙем менән алыу минең эште унлата еңеләйтте. Кеше булараҡ ул бик ҡыҙыҡ, ҡырағайҙар менән йәшәгәндәә башҡа һыймаҫ әйберҙәр эшләгән… Уның мажаралы хикәйәләре миңә бик күп ҡәнәғәтлек килтерә, һәм бәләкәй һәм көсһөҙ кешенең бындай эштәрҙе башҡара алыуына йыш ҡына ышанмай ҡуям…
1883 йылдың 17 мартында «Скобелев» Астролябия ҡултығына инә һәм Константин бухтаһында причалға туҡтай. Маклай Ярында өсөнсө тапҡыр булыуы — ни бары 8 көн. Миклухо-Маклай әҫәрҙәренең әҙерләнгән йыйынтығында үҙенең папуастар менән һуңғы осрашыуын очерк формаһында тасуирлаған, уның көндәлектәре лә һәм хаттары ла аҙ мәғлүмәтле. Н. В. Копытовтың көндәлектәре һәм ҡатынына яҙған хаттарының эстәлеге байыраҡ.
Миклухо-Маклайҙың элекке дуҫтарының күбеһе (шул иҫәптән Туй) яҡты донъя менән хушлашҡанын, ике квартал Бонгуның ике кварталында тулыһынса кеше йәшәмәгәнлеген, ә элекке ҙур Горенда ауылы ташландыҡ хәлдә ҡалыуын абайлай. Бонгу халҡы халыҡтың кәмеүен тау ауылдары сихырсыларынан килгән сирҙәр менән аңлатты һәм Маклайҙың улар араһында ҡалыуын теләгән. Копытов шулай уҡ Маклайдың «үҙ» утрауында ҡалырға теләмәүен билдәләй. Ләкин Бонгуның бөлгөнлөгө һәм ауылдар араһындағы оҙаҡҡа һуҙылған һуғыш уны төшөнкөлөккә килтерә, һәм ул үҙенең папуастарҙың берҙәм берләшмәһен булдырыу проектының файҙаһыҙ булыуын аңлай. Шул ваҡыттан алып ул Папуас Союзын, Ф. Погодин әйтмешләй, шәхсән үҙе идара иткән территория — (өҫтәүенә, Рәсәйҙеке булмаһа ла) Европа державаһы протектораты аҫтында «этнографик ҡурсаулыҡ» — тип күҙаллай. Сәйәхәтсе Бонгу ауылында билдәһеҙ баҡса культураларын — икмәк ағасын, манго, әфлисун, лимон ултыртҡан. Ул ҡәһүә (кофе) орлоҡтарын алып килә, ләкин уларҙы тау ауылдары халҡына, Маклайҙың үҙе килтергәнен аңлатып, ебәрергә кәңәш итә. Бер аҙнанан, папуастар менән хушлашып, Миклухо-Маклай уларҙы бәләлә ҡалдырмаҫҡа һәм «бер ни тиклем ваҡыттан» ошо урынға йәшәргә киләсәген вәғәҙә итә. 23 марттың таңында «Скобелев» Маклай Ярын ҡалдырып китә.
Шулай уҡ Шестаков тарафынан билдәләнгән программаны үтәргә кәрәк була. Йомғаҡлау отчётында Н. В. Копытов, Яңы Гвинеяла һәм Палауҙа тикшерелгән гавандарҙың береһе лә крейсер караптары күмер келәттәре урынлаштырыу талабына тап килмәй, тигән һығымтаға килә. Шул уҡ ваҡытта ул, продуктив икенсе схема: туранан-тура колонизация урынына утрауҙарҙа рус кешеләрен ултыртыу, тип уйлай ине. Копытов, крейсер диңгеҙ һуғышы концепцияһын уйлап табыусы булараҡ, Миклухо-Маклай тәҡдим иткән бөтә пункттарҙың да төп океан коммуникацияларынан алыҫ урынлашҡанын күрә. Әммә ул, сәйәхәтсеһеҙ миссия үтәлмәҫ ине, тип һыҙыҡ өҫтөнә ала: Миклухо-Маклай утрауҙа йәшәүселәр менән аралашҡанда тәржемәсе ролен үтәй, һәм рус диңгеҙ ведомствоһы өсөн утрауҙарға килеүсе европалылар тураһында бик күп мәғлүмәт ала. Һөҙөмтәлә Н. Копытов сәйәхәтсегә көтөлмәгән сығымдар суммаһынан 320 доллар аҡса бирә һәм 1883 йылдың 17 апрелендә, Австралияға үҙ аллы барып етер тип, уны Манилала ҡалдыра.
Яңы Гвинеяның аннексияланыуы
"Скобелев"тан төшкәс, Миклухо-Маклай испан пароходында Гонконгҡа күсә, Сиднейға барғанда хикмәтле хәлгә тарый. Гонконгта ул 1883 йылдың 4 майында Квинсленд хөкүмәте башбаштаҡланп көнсығыш Яңы Гвиняны үҙ биләмәһе тип иғлан иткәнен һәм был анексияны раҫлауҙы һорап Лондонға мөрәжәғәт иткәнен белеп ҡала. Ваҡиғалар барышына тәьҫирен арттырып, Николай Николаевич был акцияны «Скобелев» рейсы һәм Яңы Гвинеяла Рәсәй протектораты булдыыу мөмкинлеген маташтырыу ҡотҡоһо тип күҙ алдына килтерә. Австралия архивы материалдары күрһәтеүенсә, Яңы Гвинеяның көнсығышын ниндәй ҙә булһа Европа державаһы яулауы мөмкинлеге күҙаллап, Квинсленд хөкүмәте, Торресло боғаҙында нормаль судносылыҡты тәьмин итеү, шулай уҡ Бөйөк Британияның Австралиялағы колонияларына хәүефкә юл ҡуймау идеяһына таянып шулай эшләгән. Рәсми документтарҙа державаның исеме әйтелмәһә лә, Австралия матбуғатында йышыраҡ Германия телгә алына. 1882 йылдан уҡ, шул уҡ йылдың ноябрендә Папуаны Германия биләмәһенә тоташтырырға рәсми саҡырыу барлыҡҡа килгәндән һуң, Австралияла Германиянан ҡурҡыу көсәйә. Австралияның хөкүмәт архивында Яңы Гвинея буйынса материалдарҙа Миклухо-Маклай папуастарҙы өйрәнеүсе һәм Квинслед плантацияларына ҡол меланезийҙарҙы ҡолдарын индереүгә ҡаршы көрәшсеүсе булараҡ ҡына телгә алына.
Квинсленд колониаль акцияһының ни менән бөтөрөн белмәйенсә, Миклухо-Маклай бөйөк кенәз Алексей Александровичҡа һәм императорҙың үҙенә хат яҙған. Хаттарында сәйәхәтсе 1875 йылғы Маклай Ярында, күрәһең, уны Папуас Союзы менән берләштерергә өмөтләнеп, Рәсәй протектораты булдырыу идеяһына кире ҡайтҡан. Александр III хатты алғас, Шестаковҡа ни өсөн Копытов Миклухо-Маклайҙың бөтә тәҡдимдәрен яраҡһыҙға сығарғанын асыҡларға ҡуша. 1884 йылдың 16 ғинуарында Шестаков көндәлегендә, ул тағы ла бер ҡат Миклухо-Маклай материалдарын һәм Копытовтың отчётын ентекләп өйрәнгәне һәм сәйәхәтсене «прожектёр» тип атағаны яҙылған. Императорға иң ябай аргумент тәьҫир итә: флоттың хәрби базаһы өсөн Миклухо-Маклай тәҡдим иткән барлыҡ пункттар диңгеҙ сауҙа юлдарынан алыҫ урынлашҡан, крейсер Яңы Гвинеянан алған күмер запасы дошман коммуникацияларына барып еткәнгә тиклем үк тотонолоп бөтәсәк.
Өйләнешеүҙәре
1883 йылдың 10 июнендә Миклухо-Маклай Сиднейға әйләнеп ҡайта һәм Биологик станция бинаһында төпләнә, ул иң тәүҙә матримониаль эштәр менән шөғөлләнә. Кәләштең туғандары никахҡа инеүгә ҡаршы булған, был турала Николай Николаевич энеһе Михаилға яҙған. Был, сит ил кешеһе «барон Маклай»ҙың бер ниндәй килем сығанағы булмауы, насар һаулыҡ менән айырылып тороуы һәм ҡатынын әллә Яңы Гвинеяға, әллә Рәсәйгә алып китергә йыйыныуы менән аңлатыла. Хәйер, иң төп сәбәп: Маргарет ҡабат кейәүгә сыҡҡан осраҡта, (беренсе иренең васыяты буйынса) 2000 фунт тәшкил иткән йыллыҡ рентаһын юғалта. Һәм был артыҡ хәлле йәшәмәгән Робертсондар ғаиләһе өсөн ҙур ярҙам булып торған.
Сэр Джон Робертсон, Маргареттың атаһы, протестантлыҡ йолаһы буйынса ҡылынған православие динендәгеләрҙең никахы Рәсәйҙә законлы тип табылмауына иғтибар иткән. Миклухо-Маклай 1883 йылдың ноябрендә никахта тыуған ҡыҙҙарының протестант динле буласаҡтарын һорап, обер-гофмаршал В. С. Оболенскийға протестанткаға өйләнергә рөхсәт һорай. Изге Синод обер-прокуроры К. П. Победоносцев император бойороғо буйынса 1884 йылдың ғинуар аҙағында Австралияға бөтә бәхәсле мәлдәрҙе хәл иткән инглиз телендә телеграмма ебәрә. Сэр Робертсон сигенергә мәжбүр була, һәм 1884 йылдың 27 февралендә Нильс менән Рита (улар бер-береһен шулай атаған) никахлашалар. Ноябрҙә беренсе бала — Александр тыуа. Ғаилә, һаман да матди ауырлыҡтар кисереп, биология станцияһы янындағы йортта йәшәй: император субсидияһы етерлек булмай, — Миклухо-Маклайҙың әсәһе 200 фунт күсерә, был ваҡытлыса хәлдәрен еңеләйтә. 1885 йылдың декабрендә икенсе улы — Владимир тыуа. Австралияла тикшеренеүсе балаларын йышыраҡ Нильс һәм Аллен тип атағандар.
Британия менән Германияның Яңы Гвинеяны бүлеүе
1883 йылдың декабрендә, Квинсленд акцияһы колонияның үҙендә лә, уның күршеләрендә лә ризаһыҙлыҡ тыуҙырғанлыҡтан, Сиднейҙа колония-ара Австралия конференцияһы үтә. Конференцияла Лондон хөкүмәтенән Яңы Гвинеяның Нидерланд дәғүә итмәгән бөтә өлөшөн Британия империяһына ҡушыуын талап итәләр. Гладстон кабинеты компромисҡа бара: яңы колонияны Австралия властары финансларға тейеш, тип ҡарар ителә, ә Маклай Яры буйынса мәсьәлә асыҡ ҡала. 1884 йылдың 6 ноябрендә көньяҡ-көнсығыш ярҙары Британияныҡы тип иғлан ителә, ә Порт-Морсбиҙа «Юнион Джек» күтәрелә. Миклухо-Маклай Маклай, Маклай Ярының киләсәгенә ҡыҫылырға тырышып, тағы ла Алексей Александрович менән Британия премьеры Гладстонға яҙа. Ул Бисмаркка ла яҙған, шул уҡ ваҡытта хат ҡапма-ҡаршылыҡлы булған: Германия … ерҙең үҙен инглиздарҙең баҫып алыуынан һаҡлап ҡалыу ғына түгел, ә Тымыҡ океан утрауҙарының ҡара тәнле ерле халҡын оятһыҙ рәүештә, ғәҙелһеҙ һәм аяуһыҙ файҙаланыуҙан (кешеләрҙе урлау, ҡоллоҡҡа оҙатыу һ.б.) йәки хоҡуҡтарын инглиздәрҙән генә түгел, ә ғөмүмән, бөтә аҡ кешеләрҙән яҡларға тейеш.
1881 йылда Сиднейҙа Миклухо-Маклай менән Германия Яңы Гвиней компанияһының ышаныслы кешеһе Отто Финш осраша. Ул сәйәхәтсенән Бонгу диалектын һәм хатта папуастары «үҙҙәренекенән» ситтәрҙе айыра алырға тейешле шартлы билдәләргә лә өйрәнә. 1884 йылдың октябрендә Финш Маклай Ярына йөҙөп килә, үҙен Маклайҙың ҡустыһы тип таныштыра һәм плантация һәм күмер базаһы өсөн ер участкаһы һатып ала. Порт-Морсби анексияланыу менән бер үк ваҡытта тиерлек Астролябия ҡултығына немец крейсеры килә, һәм Төньяҡ-Көнсығыш Яңы Гвинеяла Германия протектораты булдырыла. Был хаҡта Сиднейҙа 19 декабрҙә билдәле була. Яңылыҡ Миклухо-Маклайға ауыр тәьҫир итә, ул Бисмаркка: «Маклай Яры ерле халҡы герман аннексияһын кире ҡаға» тигән телеграмма ебәрә. Ғалимдың Яңы Гвинея мәсьәләһе буйынса Британияны, Рәсәй менән Германияны артыҡ сая үҙ-ара ҡаршы ҡуйырға маташыуы бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй. 1885 йылда ҡабул ителгән Британия-Германия килешеүе нигеҙендә бүлеү законлаштырыла.
Рәсәйгә ҡайтыуы
Батавияға һуғылғаенда, Миклухо-Маклай 1873 йылдан алып закладта һаҡланған ҡулъяҙмаларын һәм коллекцияларын ала — Рәсәй императоры иҫәбенән бурыстары түләнә. Одессаға 1886 йылдың апрель башында Одессаға килгәс, сәйәхәтсе шунда уҡ императорҙар ғаиләһенән Ливадияға барырға саҡырыу ала. Аудиенция ике көн дауамында — 23 һәм 24 апрелдә үтә, император сәйәхәтсенең эштәре менән ихлас ҡыҙыҡһынә, ләкин Миклухо-Маклай Яңы Гвинеяның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү тураһында пландарын тулыһынса бәйән итә алмай.
Шунан ул Малинға, Киевтан 100 саҡрым самаһы алыҫлыҡтағы әсәһенең имениеһына килә, ғаилә менән аралашып бер айҙан ашыу тора. Миклухаларҙың хәле һиҙелерлек яҡшыра: 1880-се йылдарҙа ашлыҡҡа хаҡтарҙың артыуы менән бәйле, 13 км² майҙанлы поместье ҙур килем килтерә башлай. Екатерина Семёновна Миклуха, бурысын түләп бөтөп, хатта флигелле ике ҡатлы айырым кирбес йорт (особняк) төҙөгән. Бөйөк Ватан һуғышында бомбаға тотҡан ваҡытта емерек хәлгә еткерелеп, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған.
1886 йылдың 22 июнендә Миклухо-Маклай Петербургка килә, һәм тиҙҙән «Новости и Биржевая газета» баҫмаһында Маклай Ярында эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә теләүселәрҙе саҡырған мәҡәлә сыға. Көтмәгәндә бөтә Рәсәйҙән йөҙҙәрсә кеше, шул иҫәптән революционерҙар менән бәйләнештә булған һәм полиция күҙәтеүе аҫтында булған кешеләр ҙә иғланға яуап бирә. Сәйәсмәндең күскенселек колонияһын ойоштороу планы тыуа, һәм ул 1 июлдә императорға Маклай Ярында ошондай колонияға нигеҙ һалыу өсөн рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә. Билдәле публицист В. Модестов шул уҡ көндө «Новости и Биржевая газета» баҫмаһында аналитик мәҡәлә баҫтырып сығара. Ул бик ҡыйыу һығымталар яһай: Яңы Гвинеяға китергә теләүселәрҙең күп булыуы Рәсәйҙә Ватаны менән ҡәнәғәт булмаған, әммә кешелектең үҫешенә ышанысты һаҡлаған кешеләрҙең ҙур контингенты булыуы менән аңлатыла. Миклухо-Маклай иһә Платон идеаль республикаһына йәки социалистик фаланстер кеүек ижтимағи ҡоролош булдырыу мөмкинлеген күҙаллаған. Сәйәхәтсе редакцияла Модестовтың адресын белешә һәм уға рәхмәт еркерер өсөн бара. Әммә ғалим Петербургта немец телендә баҫылған «Герольд» гәзитенә биргән интервьюһында, Маклай Ярына рус колонистарын урынлаштырыуҙы ниәтләүе тураһында әйтә. Был хәбәр Европала ла иғтибарһыҙ ҡалмай һәм «Таймс» гәзитендә лә баҫылып сыға. Үҙенә ҡарата көсәйгән баҫым арҡаһында август айында уҡ Миклухо-Маклай ниәтен тормошҡа ашырылырлыҡ түгел тип таба.
Бер үк ваҡытта Миклухо-Маклай, яйлап, ҙур ҡыйынлыҡ менән, сәйәхәттәре тураһында баҫманы әҙерләй. Ул китапты ике томға бүлергә ҡарар итә, беренсеһе — Яңы Гвинеяға, икенсеһе Океанияның башҡа райондарына, Филиппинға, Индонезияға һәм Малакка сәйәхәткә бағышланған. Эш бер нисә этапта бара: ҡулына көндәлектәрен һәм яҙыу кенәгәләрен алып, ғалим туған-тыумасаларына һәм яҡындарына тексты уҡый. Был тексты Николай Николаевич сит илдә йөрөгән йылдарҙа рус телен онота яҙғанлыҡтан, автор һәм күсереп яҙыусы стилистик яҡтан еренә еткереп эшкәрткән.
Был ваҡытта Миклухо-Маклай ситтән тороп Лев Толстой менән таныша. Яҙыусы 25 сентябрҙәге хатында һоҡланыуын белдерә: Бөтә ерҙә лә кеше кеше, йәғни изгелекле, аралашыусан йән эйәһе, уның менән аралашыуға пушка һәм араҡы менән түгел, ә изгелек һәм хәҡиҡәт ярҙамында өлгәшергә мөмкин икәнлеген тәүге тапҡыр үҙ тәжрибәгеҙ менән иҫбатланығыҙ. Һәм һеҙ быны ысын батырлыҡ нигеҙендә иҫбатланығыҙ …
Толстой Яңы Гвинея сәйәхәте тасуирламаһының әҙәби стиленә йоғонто яһай: Миклухо-Маклай яуап хатында, көндәлектәрҙе баҫмаға әҙерләгәндә, Лев Николаевич кәңәштәрен тотоп, утрау ерле халҡы менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында бәйән иткән шәхси характерҙағы күп эпизодтарҙы ҡалдырырға ҡарар иткәнен һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Вафаты
Сәйәхәтсе Петербургка ҡайтҡандан һуң, уның менән аралашҡандарҙың барыһы ла тышҡы ҡиәфәтендәге үҙгәрештәрҙе билдәләй — 40 йәшлек ғалим хәлһеҙләнгән, сәстәре ағарған. Колониялаштырыу пландарының тулыһынса уңышһыҙ тамамланыуы сирен киҫкенләштерә: 1887 йылдың февралендә яңаҡ һөйәгендә күптән тойолған ауыртыу көсәйә, шеш барлыҡҡа килә. Иң яҡшы Петербург табиптары сирҙең сәбәбен билдәләй алмай, диагноз өс сирек быуаттан һуң ғына ҡуйыла. 1938 йылда Миклухо-Маклайҙың мәйетен күсереп ерләгәндә, ғалимдың һуңғы ихтыярын үтәп, баш һөйәге МАЭ-ға килтерелә. 1962 йылда баш һөйәге рентген-анатомик тикшеренеүгә дусар ителә, һөҙөмтәлә түбәндәге диагноз ҡуйыла: «Хоҡуҡи аҫҡы яңаҡ каналы локалләштерелә, аҫҡы яңаҡ быуынының зарарланыуы өсләтә нервының аҫҡы ботаҡтары зарарланыу менән бәйле». Шулай уҡ сәйәхәтсе баш мейеһендәге шеш арҡаһында вафат булған, тип иҫәплән Петербургка килгәндән һуң, уның менән аралашҡандарҙың барыһы ла билдәләне — 40 йәшлек ғалим ҡапыл хәлһеҙләнеп, иҫе китеп барҙы, сәстәре бөтөнләй сәселеп китте. Документаль пландарҙың һуңғы упҡыны иҫке ауырыуҙы тағы ла киҫкенләштерҙе: 1887 йылдың февралендә яңаҡта күптән сирлеләр көсәйҙе, шеш барлыҡҡа килде. Иң яҡшы Петербург табиптары сирҙең сәбәбен билдәләй алманы, диагноз өс сирек быуаттан һуң ғына ҡуйылды. Миклухо-Маклайҙың мәйетен яулап алғандан һуң 1938 йылда уның баш һөйәге МАЭ-ға үтеп инә. 1962 йылда баш һөйәге рентген-анатомик тикшеренеүгә дусар ителә, һөҙөмтәлә түбәндәге диагноз ҡуйыла: «аҫҡы яңаҡ быуынының зарарланыуы өсләтә (тройничный) нервтың аҫҡы тармаҡтары зарарланыу менән бәйле булған, яңаҡ һөйәгенең аҫҡы уң каналы өлкәһендәге яман шеш». Сәйәхәтсе шулай уҡ баш мейеһе яман шеш арҡаһында вафат булған, тип иҫәпләнә.
Миклухо-Маклайҙың финанс хәле «ике йортҡа» йәшәргә мөмкинлек бирмәгәнгә, ул ғаиләһен Рәсәйгә күсерергә булған. Александр III был ихтыяжға 400 фунт стерлинг бирергә бойорған. Тикшеренеүсе 1887 йылдың 17 мартында Одессаға юллана һәм 20 майҙа Сиднейға килә. Дүрт көндән ғаилә Сиднейҙан юлға сыға.
Генуянан Вена аша Рәсәйгә киләләр. 1887 йылдың 6 июлендә Венала Николай Николаевич менән Маргарет православие йолаһы буйынса икенсе тапҡыр никахлаша. 14 июлдә Петербургка килеп етәләр. «Яңылыҡтар» һәм «Биржевая газета» сәйәхәтсенең һаулығы насар тип яҙа. Рус телен белмәгән балаларына инглиз телен белгән гувернёр (бонна) табыу төп ауырлыҡ була. В. Миклухиның ҡатыны мещан ҡатын Марья Дмитриевна Аронованы эҙләп таба.
1887 йылдың йәйендә сир кәмей төшә, Миклухо-Маклай хатта Малинға барып, сирле әсәнең хәлен белергә лә өлгөрә. «Сәйәхәттәр»ҙең икенсе томы өҫтөндә көсөргәнешле эшләүе ноябрҙә уны өйҙән сыға алмаҫлыҡ хәлгә еткерә. Тиҙҙән уң ҡулы хәрәкәт итмәй башлай, күрәһең, был мейенең һул ярымшарында яман шеш метастазы барлыҡҡа килеүҙән булғандыр. В. И. Модестов, сәйәхәтсе һөйләшкәндә бик ҡаты ауыртыу кисергән тип хәтерләгән. Маргареттың (1888 йылдың 21 ғинуарында) тыуған көнөндә табынға ла сыға алмаған. Ғаилә, Екатерина Семёновна Миклуха һәм ҡустыһы Михаил биргән аҡсаға ғына йәшәгән.
1888 йылдың ғинуар аҙағында Миклухо-Маклайҙың аяҡтары һәм ҡорһағының аҫҡы өлөшө шешенә, ауыртыу туҡтамай, йоҡоһоҙлоҡ башлана. Ауыртыуҙы еңеләйткән берҙән-бер сара морфий була. Табип Н. П. Черепнин (Ф. М. Достоевскийҙы ла дауалаған) ауырыуҙы Ҡырымға ебәрергә тәҡдим итә. Ләкин 9 февралдә консилиум сәйәхәтсенең юл мәшәҡәтен күтәрә алмаясағын белдерә. Икенсе көндө уны Хәрби-медицина академияһы ҡарамағындағы Виллие клиникаһына лейб-медик С. П. Боткинға алып китәләр. Ауырыуҙың хәле ҡатмарлаша, Боткин да диагноз ҡуя алмай, шуға күрә симптоматик күрһәткес буйынса дауалай. 9 мартҡа дауалауҙы туҡтатырға тура килде: сирле ныҡ ябыға, ашау бармай, ҡоҫоу башлана. Өйгә ҡайтарыу мөмкин тиҙәр.
Үҙ васыятында (1874 йылдың ноябрендә Батавияла төҙөлгән) Николай Миклухо-Маклай башын һаҡлап ҡалырға һәм уны Император Фәндәр академияһының Антропология музейына тапшырырға васыят иткән. 2015—2016 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Этнология һәм антропология институтының Пластик реконструкция лабораторияһы хеҙмәткәрҙәре ғалимдың баш һөйәген тикшергән һәм Миклухо-Маклайҙың тышҡы йөҙөн пластик реконструкцияланған.
Маргарет Миклухо-Маклайҙың яҙмышы
1888 йылдың 30 апрелендә (12 майҙа) Гатчинда Маргарет Миклухо-Маклай императрица Мария Фёдоровна тарафынан ҡабул ителә, ул император исеменән һәм үҙенең исеменән ауыр ҡайғыһын уртаҡлаша. Тол ҡалған ҡатын Сиднейға ҡайтырға йыйынғанын белгәс, императрица уға, Австралияға юл хаҡын түләрбеҙ, артабан рус сәйәхәтсеһенең балаларын ҡурсырбыҙ тигән вәғәҙә бирә. Ысынлап та, Александр III ханыма рус консулы аша түләнәсәк йылына 5000 һум (350 фунт) ғүмерлек пенсия тәғәйенләй. Австрияның РСФСР-ҙы таныуҙан баш тартҡан ваҡытҡа, 1917 йылдың аҙағына, тиклем пенсия даими рәүештә күсерелгән.
1888 йылдың 18 майынан 26 авгусына тиклем ҡатын балалары менән Малинда үткәрә, унда Маргарет беренсе тапҡыр мәрхүм хәләл ефетенең әсәһе һәм Александр Мещерский менән таныша. 31 августа Маргарет балалары менән Петербургка кире ҡайта, унда Миклухо-Маклайҙың хеҙмәттәрен баҫтырыу менән шөғөлләнә, ләкин ҡайһы бер ҡағыҙҙарҙы, башлыса шәхси хаттарҙы һәм көндәлектәрҙе яндыра. Сентябрь урталарында тол ҡатын ҡалған ҡулъяҙмаларҙың күпселек өлөшөн Рус география йәмғиәтенә тапшыра. 23 сентябрҙә ул Петербургтан Лондонға китә, декабрь аҙағында Австралияға ҡайта. Маргарет Николай Николаевичҡа ҡарағанда күпкә оҙон ғүмерле була: 1936 йылдың 7 ғинуарында The Sydney Morning Herald гәзитендә «баронесса де Миклухо-Маклай»ҙың вафаты тураһында хәбәр баҫыла.
Шәхес. Фәнни мираҫы
Шәхси яҡтан ул романтик һәм көндәлек тормошта бик ғәмһеҙ булған, ғүмеренең һуңғы йылдарында ғына әүҙемлек күрһәткән. Миклухо-Маклай үҙе лә 1877 йылда үҙен Дон-Кихот менән сағыштырған. Т. Соловей фекеренсә, «пауастарға тартылыу Маклайҙың хәҙерге көнбайыш цивилизацияһына күңеле ҡайтыуының кире яғын тәшкил итә. Психологик планда уның тәүтормош ҡәбиләләренә экспедицияһы … цивилизаторлыҡ миссияһы түгел, ә эскапизм формаһы ғына».
Миклухо-Маклайҙың замандаштары ыңғай баһалаған төп ҡаҙанышы — кешелек берҙәмлеген раҫлаусы практик дәлил. Был принципты ул К. Бэрҙың «О папуасах и альфурах» мәҡәләһенән алған. 1850—1860 йылдарҙа Дж. Хант, Дж. Глиддон һәм С. Мортондың антропологик теориялары популярлыҡ яулай: кешелектең мәҙәни тигеҙһеҙлеге тыумыштан килгән үҙенсәлектәр менән аңлатыла. Дарвин теорияһы баҫылғас, расистарҙың позициялары һиҙелерлек нығына: дарвинизм тәғлимәтен тотоусылар, ҡара тәнле кешеләрҙең маймылдарға яҡынлығы тураһындағы теория кешенең приматтарҙан нисек барлыҡҡа килеүен нигеҙләргә ярҙам итә, тип фекер йөрөткән. Эрнст Геккель, Миклухо-Маклайҙың уҡытыусыһы, бындай фекерҙе яҡлаған, һәм был уларҙың мөнәсәбәттәрен өҙөүгә килтергән.
Университетты тамамлағандан һуң Миклухо-Маклай ғалимдар донъяһы менән мөнәсәбәттәрен сподарик рәүештә генә тота һәм ғилми изоляция шарттарында эшләй. Яңы Гвинеяға барыр алдынан ул аныҡ билдәләнгән факттарға ғына таянып, юрау, фаразлауҙарҙан тыйылып сикке позитивизм позицияларына күсә. Тимәк, был уның социаль ҡоролошто һәм дини инаныуҙарҙы тикшереүҙән аңлы рәүештә баш тартыуын аңлата. Э. Тайлор һәм Дж. Макленнандың — ырыу ойошмаһы, экзогамия һәм анимизм проблемаларын уйлап табыусыларҙың хеҙмәттәре менән таныш булмағаны ла күренә. Хәйер, 1997 йылда немец тикшеренеүсеһе Ф. Шмидт Миклухо-Маклайҙың көндәлектәрендә, Европа ғилми берләшмәһенән алыҫлашмаған булһа, Б. Малиновскийҙың функционализм методологияһына илткән юлынан барырлыҡ принциптар таба.
Миклухо-Маклай позитивизмының кире яғы ла бар ине. Фәнни теория факттарҙың критерийҙарын булдыра, сөнки, хәҙерге күҙаллауҙар буйынса, теориянан башҡа ғилми факттар булмай. Яҡынса теорияның булмауы факттарҙы һайлауҙың ирекле характерҙа булыуына, йәки тикшереү предметына ҡағылышы булмаған факттар диңгеҙендә «батыу» менән янай йәки тикшерелгән предметтың мөһим аспекттарын төшөрөп ҡалдырыуға килтерә. Үҙ заманы ғалимдарының ҡарашын аңлап, Николай Николаевич дөйөмләштереү өсөн ялан материалдарын етерлек кимәлдә туплай алмауын таный, һәм эшләп өлгөрмәй ҡала. Т. Соловей буйынса, «уның ғилми эштәренең корпусы тәьҫирле түгел». Миклухо-Маклайҙың фәнни күҙәтеүҙәрен үҙ тәьҫораттары менән берләштергән юлъяҙмалар жанры уңышлы килеп сыҡҡан.
Миклухо-Маклай папуастар мифологияһында һәм мәҙәниәтендә
XIX быуат аҙағында Н. Н. Миклухо-Маклай тураһында папуастарҙың хәтирәләрен йыйған Б. Хаген хәбәр итеүенсә, карап яр буйында туҡтағкас, ерле халыҡ донъя ахыры булараҡ ҡабул итә, ләкин иҫ китерлек бер нимә лә булмай. Утрауҙа йәшәүселәр, аҡ тәнле кеше килеүен күргәс, тәүҙә шатланған, сөнки Ротей — бөйөк ата-бабалары, тип уйлаған. Күп ир-егеттәр, бүләк биреү маҡсатында, кәмәләрҙә карап янына йөҙгән. Карапта ла уларҙы яҡшы ҡабул иткәндәр һәм бүләк биргәндәр. Ярға кире ҡайтҡанда, ҡапыл пушка атыуы ишетелә — карап командаһы үҙенең килеүе шатлығы уңайыынан салют биргән. Ҡурҡыштан кешеләр кәмәләренән һикергән, бүләктәрен ташлап, ярға йөҙгәндәр. Ярҙа ҡайтыуҙарын көткән торған ерҙәштәренә, Ротей түгел, ә Буктың яуыз рухы килде, тип әйткәндәр.
Маклай Яры мифологияһында XX быуат дауамында Н. Н. Миклухо-Маклай образы йәшәгән, әммә ул мәҙәни батыр тураһындағы күҙаллауҙарҙан ҡатмарлыраҡ, сөнки «аҡ папуас» — боронғо ата-бабабыҙ тигән ҡарашта тора урындағы халыҡ. 1971 йылғы Совет этнографик экспедицияһы папуастарҙың карго культы сиктәрендә Маклайға ышаныу кеүек папуас дине менән осраша. Экспедиция ағзалары Бонгу ауылына килеп еткәс, урындағы хакимиәт вәкиле совет ғалимдарынан 1871—1872 йылдарҙа Н. Н. Миклухо-Маклай иҫтәлегенә Гарагаси моронода ҡуйылған мемориаль таҡтаташ тирәһенә төркөм менән барып йөрөмәүҙәрен, һәм бигерәк тә — бер ниндәй ҙә тантаналы церемониялар ойоштормауҙарын үтенә. Ул, папуастар бындай тантананы карго-культ идеялары күҙлегенән аңлауҙары бар, тип иҫкәртте: кешеләр, плита аҫтына уларға ебәрелгән бүләктәр күмелгән, тип уйлап, ҡаҙыу эштәрен башлаясаҡтар, тип иҫкәртә.
Хәтер
Миклухо-Маклай үҙе, яңы урында йәшәргә ҡалған тәүге тикшеренеүсенең хоҡуғы буйынса, Яңы Гвинеяның төньяҡ-көнсығыш яр буйында көньяҡ киңлектең 5 һәм 6°, оҙонлоғо яҡынса 300 км (Астролябия ҡултығы һәм Хуон ярымутрауы (Huon Peninsula) менән) биләмәне үҙенең исеме менән атаған. Шулай уҡ уның исемен Астролябия ҡултығында Маклай йылғаһы (Makley River) йөрөтә. Көнбайыш Австралияның оҙонлоғондағы Антарктида яры (Уилкс ере) буйында Көньяҡ океандағы ҡултыҡҡа ла Миклухо-Маклай исеме бирелгән. 1978 йылда асылған 3196 Маклай (Maklaj) Астероиды уның хөрмәтенә аталған. Миклухо-Маклайҙың исеме менән башҡа бик күп объекттар аталған. СССР Министрҙар Советының 1947 йылдың 29 ғинуарындағы ҡарары менән СССР Фәндәр академияһының Этнография институтына Миклухо-Маклай исеме бирелә. Ғалимға һәйкәл Окуловкала (Новгород өлкәһе), Малинда, Севастополдә, Джакартала и других городах. Улицы Миклухо-Маклая существуют в Москве и Маданге (Папуа-Новая Гвинея) һәм башҡа ҡалаларҙа ҡуйылған. Миклухо-Маклай урамдары Мәскәүҙә һәм Мадангела (Папуа-Новая Гвинея) бар. 2017 йылда Гарагаси морононда яңы ойошторолған ауыл Миклухо-Маклай исемен алды.
1961—2004 йылдарҙа Амур йылға пароходсылығының «Ерофей Хабаров» тибындағы пассажир теплоходы Миклухо-Маклай исемен йөрөтә. 2004 йылда ул исемен алмаштыра, ә 2010 йылда металлоломға һатыла.
Миклухо-Маклайҙың биографияһы «Жизнь замечательных людей» серияһында бер нисә тапҡыр донъя күрҙе. Л. К. Чуковская, С. Н. Марков, А. Клиентов, Р. К. Баландин, О. Орлов, А. А. Чумаченко һәм башҡалар сәйәхәтсе тураһында нәфис һәм документаль китаптар яҙған. Дөйөм алғанда, Советтар Союзында үҙенсәлекле «мәҙәни миф» (Т. Соловей термины) барлыҡҡа килгән. Н. Н. Миклухо-Маклай мираҫы коммунистик системаның капитализмға глобаль гуманистик альтернативаһы дәғүәһе нигеҙендә ятҡан. «Ҡырағайҙарҙы эскерһеҙ ҡурсалаусы, гуманист һәм расизмға ҡаршы көрәшсе, … капиталистик байығыу тойғоһо менән һуғарылған һәм расизм динен тотоусы көнбайыш сәйәхәтселәренә асыҡтан-асыҡ йәки күҙ уңында тотолғанса ҡаршы ҡуйылған». Мәҙәни яҡтан Миклухо-Маклай тәжрибәһе фәнгә фиҙаҡәр һәм эскерһеҙ хеҙмәт итеүҙе законлаштыра һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың тышҡы сәйәси аренала донъя периферияһындағы бөтә «бәләкәй көстәр»ҙең өмөт менән сығыш яһау хоҡуғын нигеҙләгән.
1947 йылда режиссер А. Е. Разумный «Миклухо-Маклай» нәфис фильмын төшөрә. Был фильм австралия матбуғатында (атап әйткәндә, Миклухо-Маклайҙың улдары — Александр һәм Владимир) «пародия һәм саф пропаганда» тип атала. 1985 йылда актёр һәм режиссёр Ю. М. Соломин өс сериялы «Берег его жизни» тарихи-биографик нәфис фильмын төшөрә. 2002 йылда көндәлек яҙмалар һәм һүрәттәр нигеҙендә Миклухо-Маклайҙың «Человек с Луны» анимация фильмы төшөрөлә .
Миклухо-Маклайға премьераһы 2003 йылда үткән «Экватор» беренсе украин мюзиклы арналған. Мюзиклдың режиссёры — театр режиссёры Виктор Шулаков, композиторы — Александр Злотник, либретто авторы — йырҙар ижад итеүсе шағир Александр Вратарёв.
1951 йылда СССР почтаһы «Учёные нашей Родины» серияһында Н. Н. Миклухо-Маклайға бағышланған маркаһын сығарҙы. 1970 йылда Н. Н. Миклухо-Маклайҙың портреты менән Папуа — Яңы Гвинеяның почта маркаһы сығарыла. 1992 йылда Н. Н. Миклухо-Маклай төшөрөлгән «Географические открытия» сериялы Рәсәй маркаһы сыға.
Тикшеренеүсенең ейәне  — (Владимир Миклухо-Маклайҙың улы) Робертсон Вентворт де Миклухо-Маклай (Robertson Wentworth de Miklouho-Maclay) — Сиднейҙағы уҡытыусылар колледжында физика уҡытҡан. 1979 йылда ул СССР-ға килә һәм Миклухо-Маклай Австралия йәмғиәтенә нигеҙ һала, 1988 йылда ла йәмғиәт Николай Николаевичтың вафатына 100 йыл тулыуҙы билдәләй. Йыйылған средстволарға стипендия булдырыла, уға 1992 йылда Д. Д. Тумаркин лайыҡ була, стипендия 2013 йылда ла бирелә. . Робертсон Маклай 1994 йылда вафат булғандан һуң Йәмғиәт эшмәкәрлеге туҡтала.
1996 йылда ЮНЕСКО Миклухо-Маклайҙы донъя гражданы тип иғлан итә.
Көнбайышта Миклухо-Маклайҙың исеме австралия журналисы Фрэнк Сидни Гриноп (1913—1975) «аса», ул 1944 йылда Сиднейҙа «Who travels alone» тигән китап баҫтыра. 1989 йылда китап рус теленә тәржемә ителә. 1950-се йылдар башында Миклухо-Маклайҙың яңы йыл көндәлектәре, киң тамашасы өсөн иң һөҙөмтәле хеҙмәт өлөшө булараҡ, немец һәм чех телдәренә тәржемә ителгән. Көндәлектәрҙең инглиз теленә тулы тәржемәһен Майкл Сентинелла башҡарған, 1975 йылда Яңы Гвинела Маданге ҡалаһында баҫылып сыға. 1980—1990 йылдарҙа Австралияла һәм Германияла Миклухо-Маклайҙың тормошо һәм ижады буйынса тикшеренеүҙәр баҫыла.
Н. Н. Миклухо-Маклайҙың вариҫы һәм тулы аҙашы Санкт-Петербургта уның исемендәге фонд ойоштора, ул МАЭ һәм Кунсткамера менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Унда ҡатнашыусылар тарафынан 2017—2018 йылдарҙа ҡасандыр сәйәхәтсе булған урындарҙа экспедициялар үткәрҙе. Экспедициялар программаһы 2020 йылға тиклем яҙылған.
Хеҙмәттәрен нәшер итеү
Н. Н. Миклухо-Маклай тарафынан папуасьар этнографияһы буйынса дөйөмләштерелгән хеҙмәт булдырыуҙың мөһим таныҡлығы — уның сит телдә баҫылған мәҡәләләре төпләмәһенең (подшивка) ҙур томы. Ул ҡара коленкорҙан яһалған тышлыҡ эсендә, тышлыҡҡа алтынлатылған буяу менән «''MIKLUHO-MACLAY. N.-GUINEA. 1871—1877''» тигән яҙыу баҫып төшөрөлгән. Был китаптың главалары булып Миклухо-Маклайҙың баҫылып сыҡҡан мәҡәләләре тора, өҫтәүенә, ике баҫма тексы махсус яҙылған һәм йыйылған булған, һәм китаптың бер өлөшө мәғәнәһендә булған; улар айырым баҫылмаған. Мәҫәлән, 1886 йылда Рус география йәмғиәтендә бөйөк кенәз Константин Николаевичҡа бүләк ителгән сығыштар тексы менән айырым брошюра баҫылып сыға. Яңы Гвинея тураһында ғилми мәҡәләләрҙең томы ысын китап тышлығы кеүек биҙәлгән. П. Л. Белков фекеренсә, был китап макеты, шул уҡ ваҡытта уның бөтә баҫма биттәре араһына таҙа ҡағыҙҙар ҡыҫтырылған, уларҙың күбеһе ҡулдан яҙылған текстар, һүрәттәр һәм фотоһүрәттәр менән ҡапланған. Икенсе төрлө әйткәндә, Миклухо-Маклай үҙенең яңы Гвинея буйынса мәҡәләләрен эшкәртеү һәм берләштереү менән шөғөлләнгән. Малай ярымутрауы буйлап сәйәхәт ҡылыуға арналған шуға оҡшаш китап бар. Уның тышлығына ҡағыҙҙан ҡырҡып яһалған «''Ethnologische Excursion in Johore (December 1874 — Februar 1875) (Vorläfige Mittheilung). Von Miklucho-Maclay. Batavia. Ernst & Co. 1875''» тигән яҙыулы тышлыҡ йәбештерелгән. Был эш барышында һүрәттәр һәм текстар менән тулыландырылған араһына ҡыҫтырылған таҙа биттәре булған ошондай уҡ төпләнмә. Н. Н. Миклухо-Маклайҙың сәйәхәттәре тасуирламаларының береһе лә ул иҫән сағында донъя күрмәй.
Вафатынан һуң Николай Николаевич тиҙ онотолоп ҡала, туғандары баҫмаға әҙерләнгән көндәлектәрҙең беренсе томын сығарырға өндәй. 1895 йылда Рус география йәмғиәте Советының һорауы буйынса Миклухо-Маклай материалдарын баҫтырыуҙы Д. Н. Анучин үҙ өҫтөнә ала, әммә эш сиктән тыш оҙаҡҡа һуҙыла. 1913 йылда Миклухо-Маклайҙың үлеменә 25 йыл тулыу айҡанлы Анучин матбуғатта, Рус география йәмғиәтенең бындай баҫма әҙерләү буйынса ҡыҙыҡһыныуы булмағанлыҡтан, был эш «тамамланырға һәм кәрәге булмағанлыҡтан, архивҡа тапшырылырға тейеш» тип иҫәпләй.
1923 йылда Мәскәүҙә генә 80 йәшлек Анучиндың Миклухо-Маклай сәйәхәттәре тасуирламаһының беренсе томы, ҙур инеш мәҡәлә менән, донъя күрә. Миклухо-Маклай хеҙмәтен баҫтырыу буйынса артабанғы эш СССР Фәндәр академияһының Этнография институтында туплана. 1940—1941 йылдарҙа «Путешествия» ике томда әҙерләнә, өҫтәүенә беренсе том Анучин баҫмаһын ҡабатлау була. 1950—1954 йылдарҙа Этнография институты Миклухо-Маклай биографияһын һәм фәндең төрлө тармаҡтарына уның индергән өлөшөн яҡтыртҡан фәнни комментарийҙар һәм мәҡәләләр менән тәьмин ителгән биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығын сығара.
1980 йылдар аҙағында Д. Д. Тумаркин етәкселегендә Этнография институтында Миклухо-Маклайҙың фәнни мираҫын баҫтырыу буйынса эшсе төркөм ойошторола. 1990—1999 йылдарҙа ул бөгөнгә иң тулы әҫәрҙәр йыйынтығы — алты томлыҡ (7 китапта) баҫмаһын сығара. Тәүге ике томдың йөкмәткеһен сәйәхәттәр көндәлектәре, көндәлеккә яҡын яҙмалар, айырым сәйәхәттәр тураһында отчёттар тәшкил итә. 3-сө том — этнография, антропология һәм ҡатнаш фәнни дисциплиналар; 4-се том — тәбиғәт фәндәре буйынса. 5-се том — хаттар, документтар, автобиографик материалдар. 6-сы том — башҡа томдарға инмәгән этнографик коллекциялар, һүрәттәр, бөтә йыйынтыҡ буйынса күрһәткестәр. П. Л. Белков алты томлыҡ иншалар йыйылмаһын тәнҡитләп: «Миклухо-Маклай тураһында ғилми әҙәбиәт, асылда, миф структураһына эйә».
2014 йылда Рәсәй хөкүмәте һәм Рус география йәмғиәтенең Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Австралияла һәм Океанияла тышҡы сәйәси хәл мәсьәләләре буйынса информатор булараҡ эшмәкәрлеген сағылдырған «Неизвестный Миклухо-Маклай» архив документтары йыйынтығы донъя күрҙе. Рәсәй, Австралия, Бөйөк Британия, Германия һәм Италия архивтарынан 192 документ тәҡдим ителгән. Баҫма Д. Д. Тумаркиндың кире баһаламаһын тыуҙыра.
Йонсдорф
Йонсдорф (Jonsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1768 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 549 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2796 һәм автомобиль коды ZI.
Йохангеоргенштадт
Йохангеоргенштадт (Johanngeorgenstadt) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4681 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 650–1000 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8349 һәм автомобиль коды ASZ (элек: SZB).
Мотиловка
Мотиловка — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гжать йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюба (Вычгрда ҡушылдығы)
Нюба  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кёнигсбрюк
Кёнигсбрюк (Konigsbruck) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4416 кеше йәшәй. Майҙаны — 77,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1936 һәм автомобиль коды BZ.
Осушка (Осуга ҡушылдығы)
Осушка  — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Песочня (Гжать ҡушылдығы)
Песочня  — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гжать йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюлач
Нюлач — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 257 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пушкинский ауыл советы (Ырымбур өлкәһе)
Пушкинский ауыл советы — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Пушкинский ҡасабаһы.
Тарихы
2005 йылдың 9 мартында Ырымбур өлкәһе ҡанундарына ярашлы, № 1901/343-III-КҮЛ Пушкин ауыл советы ауыл биләмәһе барлыҡҡа килә, муниципаль берәмектәрҙең сиге билдәләнә. 2005 йылға тиклем борон-борондан башҡорттар йәшәгән Егәннек тигән башҡорт ауылы була ул. Хәҙерге көндә төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, ләкин башҡорттар күпселектә.
Халҡы
2010 2012 2013 2014 2015 2016 2017
1248 ↘1212 ↘1186 ↘1147 ↘1103 ↘1063 ↘1044
Шөкөр Әбзәмов
Биографияһы
Иҫәт провинцияһы Барын-Табын улусы Шөкөр ауылында йәшәгән. Был юҡҡа сыҡҡан ауылдың ерҙәре хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районына ҡарай. 1795 һәм 1811 йылдарҙа Шөкөр менән Булат ауылдары бер ауыл булараҡ иҫәпкә алынған.
1770 йылда Шөкөр Әбзәмовтың биләмәләрендә бер-бер артлы башта И. И. Лепёхин, һуңынан шул уҡ йылдың 13 июнендә П. С. Паллас була. Сәйәхәтсе Иван Лепёхин уны Кундрава биҫтәһенән 30 саҡрым алыҫлыҡта осрата һәм Шөкөр Әбзәмовты «затлы бай» тип атай: "«При речке Сяульдир кочевал тогда знатный башкирский богач, Шукур прозываемый, который для препровождения времяни сделал башкирское собрание»"