cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эфиопия
XX быуаттың беренсе яртыһы
1931 йылда ул беренсе Эфиопия конституцияһын иғлан итә. Императорҙың депутаттар палатаһы һәм сенат менән кәңәшмә парламентында абсолют хакимлығы билдәләнә. 15—20 йылдар дауамында ҡоллоҡто тулыһынса бөтөрөү планлаштырыла.
1934—1935 йылдарҙа итальян биләмәләре менән сиктәрҙә ҡораллы бәрелештәр булып ала. 1935 йылдың октябрендә фашистик Италия ғәскәрҙәре Эфиопияға баҫып инә. Бер нисә ай дауамында, Эфиопия ғәскәрҙәре ҡайһы саҡта уңыштарға өлгәшеп, көслө ҡаршылыҡ күрһәтә. Әммә 1936 йылдың 31 мартында Май-Чоу янында Эфиопия армияһының төп көстәре ҡыйратыла. 1936 йылдың 5 майында маршал Бадольо етәкселеге аҫтында итальян ғәскәрҙәре баш ҡала Аддис-Абебаға инә. Италия короле Виктор Эммануил III Эфиопияның императоры тип иғлан ителә.
Африка колонияларында тупланған көстәр ярҙамында Британия армияһы Эфиопияны азат итеп, Африка Рогында итальян биләмәләрен яулап алғанға тиклем, илдең итальян оккупацияһы 1941 йылдың яҙына тиклем дауам итә.
XX быуаттың икенсе яртыһы
Икенсе донъя һуғышынан һуң император Хайле Селассие I сикләнмәгән хакимлығын дауам итә. 1951 йылда халыҡ-ара йәмәғәтселек баҫымы аҫтында ҡоллоҡ бөтөрөлә. Аҡһөйәктәрҙең традицион өҫтөнлөктәре һаҡланып ҡала, матбуғат монархтың ҡәтғи контролендә була, сәйәси партиялар тыйыла.
1953 йылда Эфиопия АҠШ менән дуҫлыҡ һәм иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй. Киләһе 20 йыл дауамында АҠШ Эфиопияға ярты миллиард тиерлек субсидия, займ, шулай уҡ 140 миллион долларға бушлай ҡорал тәҡдим итә.
1970 йылдар башына режим бөтөнләй нәфрәт тыуҙыра: император, сәйәси арауыҡта ла, шулай уҡ халыҡ яғынан да бөтә яҡтан тәнҡиткә дусар була. Алдағы ваҡиғаларҙың катализаторы булып 1972—1974 йылдарҙа кешеләрҙең аслыҡтан күпләп үлеүе тора.
1974 йылда иҡтисадты һауыҡтырыу буйнса саралар хаҡтарҙың артыуына һәм күп протест демонстрацияларына килтерә. Был хәл менән шул уҡ йылдың йәйендә барлыҡҡа килгән «Дерг» исеме аҫтында марксизмға ауышҡан офицерҙар төрөкөмө файҙалана. Монархияны тарҡатыу процесы «шыуышыусы түңкәрелеш» кеүек билдәлелек ала. Көҙ уртаһына «Дерг» үҙенә бөтә административ ресурстарҙы буйһондора һәм социализм ҡоролошо курсын иғлан итә. Тәхеттән төшөрөлгән Хайле Селассие I 1975 йылдың 27 авгусында вафат була, үлеменең сәбәбе һаулығының булмауы тип иғлан ителә. 1976—1977 йылдарҙа «Дерг» үҙенең позицияларын роялистарға ла, сепаратистарға ла, шулай уҡ һулдарға ла ҡаршы ҡыҙыл террор юлы менән нығыта. Эфиопияла шунда уҡ тиерлек граждандар һуғышы башлана, унда режимға уңдар ҙа (Эфиопия демократик союзы, лидеры Мангаша Сейюм), һулдар ҙа (Эфиопия халыҡ-революцион партияһы, лидерҙары Берханемескель Реда, Тесфайе Дебессайе, Кифлу Тадессе), шулай уҡ төрлө ойошмалар, популистик һәм сепаратистлыҡ хәрәкәттәре лә (Тыграйҙы азат итеүҙең халыҡ фронты, лидерҙары Абай Тсехайе, Сейюм Месфин, Мелес Зенауи, Эритреяны азат итеүҙең халыҡ фронты, лидеры Исайяс Афеверки һ.б.) ҡаршы тора.
«Дергтың» лидеры был этапта Менгисту Хайле Мариам була. 1975—1991 йылдарҙа СССР һәм Көнсығыш Европаның ҡайһы бер илдәре Менгисту режимына бөтә яҡлар ярҙам итә.
Илдең көнья-көнсығышында, Огаденда, Сомали армияһы интенсив рәүештә, Огаденды айырып һәм аннексиялап, этник сомалилыларҙың сепаратистлыҡ хәрәкәтенә ярҙам итә. 1977—1978 йылдарҙа Огаден һуғышында Сомалиға ҡаршы һуғышта Эфиопияға Куба, СССР һәм Көньяҡ Йемен ярҙам итә.
Социализм төҙөү сәйәсәте Эфиопияны тулыһынса емереүгә килтерә. Ауыл хужалығын коллективлаштырыу режимды артабан деградацияға килтерә. 1984 йылда илдә аслыҡтан миллион кеше үлә. Эритреяла 1961 йылда башланған бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш бара.
СССР-ҙа көрсөк шарттарында Менгисту хөкүмәте 1991 йылдың майында ҡолатыла. Баш күтәреү альянсында төп ролде Эритрея төркөмдәре уйнай.
Илдә хакимияткә башта йәнәһе, һул марксистар, артабан идеологик ориентацияны либераль эш итеүгә алмаштырған баш күтәреүселәрҙең юлбашсылары төркөмө килә. Илде шунан алып үҙенең вафатына тиклем, башта президент сифатында, аҙаҡ, парламент республикаһын индергәс, премьер-министр ролендә был төркөмдөң вәкиле Мелес Зенауи етәкләй.
Тышҡы сәйәсәт өлкәһендә Зенауи хөкүмәте 1993 йылда Эритреяның айырылыуын юл ҡуя, әммә аҙаҡ, яңы дәүләттә власҡа килгән элекке союздаштар менән һалҡынайыу осоро башлана. Күршеләрҙең мөнәсәбәттәрендәге кире ҡараштарҙың ҡыҙыу нөктәһе 1998—2000 йылдарҙа була, ул саҡта сик буйы зонаһында Эфиопия-Эритрея конфликты ҡуба. Илдәр араһындағы сик тураһындағы мәсьәлә әлегә тиклем хәл ителмәгән булып ҡала бирә. 1997, 2000 һәм 2006 йылдарҙа Эфиопия шулай уҡ Сомали яҙмышы мәсәләһендә әүҙем ҡатнаша. Һуңғы осраҡта Эфиопия армияһы урындағы исламсыларҙың формированиеларын тар-мар итә һәм Могадишола Абдуллахи Юсуф Әхмәт башлығында Эфиопияға лояль булған күсмә хөкүмәтте урынлаштыра.
XXI быуат
Яңы тарихтағы сәйәси ваҡиғаларҙан 2005 йылғы парламент һайлауҙары айырылып тора, ул саҡта оппозиция власты һөҙөмтәләрҙе күтәреүҙә ғәйепләй һәм урамдарға тиҫтәләгән мең үҙ яҡлыларын сығара. Бәрелештәр һөҙөмтәһендә бер нисә тиҫтә кеше һәләк була, меңләгән кеше ҡулға алына. 2008 йылдан Эфиопия халыҡтарының революцион-демократик фронты хөкүмәтенә ҡаршы ҡораллы көрәште граждандар һуғышында ҡатнашыусы Эфиопия халыҡ-революция партияһының элекке активистары Берхану Нега һәм Андаргачью Тсидж етәкселегендә Ginbot 7 ойошмаһы алып бара.
2018 йылдың 16 сентябрендә саммитта Сәғүд Ғәрәбстанының Джидда ҡалаһында Эфиопия Эритрея менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй.
Дәүләт ҡоролошо
Эфиопия — федератив республика, этник бүлеү буйынса ойошторолған 9 штаттан (төбәк) һәм 2 үҙ идаралы ҡаланан тора (Аддис-Абеба һәм Дыре-Дауа).
Дәүләт башлығы — президент, ул парламент (хәлыҡ вәкилдәр палатаһы) тарафынан (яңынан һайланыу хоҡуғы менән) 6 йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана.
Хөкүмәт башлығы парламент һайлауҙарында еңгән партия тарафынан һайлана.
Закондар сығарыу власы — ике палаталы парламент: федерация палатаһы (5 йыллыҡ мөҙҙәткә штаттарҙың ассамблеяһы һайлаған 108 ағза), ул конституция һәм федераль-төбәк мәсьәләләрен хәл итә, һәм халыҡ вөкилдәре палатаһы (халыҡ тарафынан 5 йыллыҡ мөҙҙәткә һайланған 547 ағза).
Парламентта күрһәтелгән сәйәси партиялар (2015 йылдың 24 майындағы һайлауҙар йомғаҡтары буйынса]]):
Рельеф
Эфиопия — Африканың таулы иле. Ҙур өлөшөн төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған Эфиопия тауҙары алып тора. Таулыҡтың иң бейек өлөшө — төньяҡта. Был өлөштә илдең иң бейек нөктәләре — Рас-Дашен (4620 м) һәм Тало (4413 м) — урынлашҡан. Көнсығышта таулыҡ Африканың иң түбән нөктәләренең береһе — Афар уйһыулығына күсә. Эфиопия тауҙарының көнбайыш өлөшөнөң рельефы һөҙәгерәк.
Климат
Эфиопия тулыһынса субэкваториаль һәм тропик климат бүлкәтендә урынлашҡан. Әммә, дәүләттең ҙур өлөшө Эфиопия таулығында урынлашҡанға күрә, климат йомшаҡ һәм дымлы. Температура йыл әйләнәһенә +25…+30 һәм яуым-төшөм етерлек кимәлдә. Эфиопияның көнсығыш өлөшөндә ҡапма-ҡаршы климат — бында ҡоро эҫе һәм ҡоро сүллек климаты. Эфиопия өсөн йыллыҡ температура үҙгәреше хас түгел. Бында тик көндөҙгө һәм төнгө температура үҙгәреше бар, айырма 15 градус тирәһе.
Һыу ресурстары
Эфиопияның көнбайыш өлөшө йылғалары Нил бассейнына ҡарай. Иң эреләре — Абай, йәки Зәңгәр Нил. Эфиопияның иң ҙур күле — Тана. Көнсығышта ҡоро климата йылғалар тулы һыулы түгел. Иң ҙуры — Джубба.
Флора и фауна
XVIII быуатта илдең яртыһынан тиерлек территорияһын урмандар биләй. 1900 йылдар башында илдең 45 % тиерлек майҙаны урмандар менән ҡапланған була. Илдең артып барыусы халҡын туйындырыу ынтылышында ауыл хужалығы ерҙәрен киңәйтеүгә ихтыяж киң тропик урмандарҙың 90%-тан артығының юҡҡа сығыуына килтерә. Хәҙер ил территорияһында ағас урмандары менән ҙур майҙандар юҡ; нигеҙҙә, илдең төньяҡ өлөшөндә тиҫтәләгән мең ҙур булмаған сауҡалыҡтар ҡалған. Илдең көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында саванналар таралған. Эфиопия таулығында, бейеклек бүлкәтенән бәйле, саванналар алмашына, мәңге йәшел урмандар кофе ағастары менән аралаша, ылыҫлы урмандар, тау саванналары һәм далалар өҫтөнлөк итә.
Эфиопияла бөгөн филдәрҙе, гепард йәки арыҫландарҙы күрергә мөмкин булһа ла, урман майҙандары кәмеү менән хайуандар популяцияһы ла кәмей. Шулай уҡ төлкөләр, крокодилдар, жирафтар, бегемоттар һәм маймылдар популяцияһы һаҡланып ҡалған.
Эфиопияның төньяҡ райондарында һирәк осрай торған хайуандар — антилопа-ньяла һәм эфиопия кәзәһе йәшәй. Ҡоштарҙан страус, нектарлыҡтар, мөгөҙ танау ҡоштар, алаҡас турғайҙары осрай.
Халҡы
Халыҡ һаны — 108 млн кеше (оценка на 2020 год, 13-е место в мире).
Һыуытҡыс
Һыуытҡыс —  түбән температураны һаҡлаусы изоляцияланған камералы ҡоролма. Ғәҙәттә һалҡын урында һаҡланырға тейеш булған аҙыҡ йәки әйберҙәрҙе һаҡлауға тәғәйенләнгән. Үҫешкән илдәрҙә һыуытҡыс бөтә ғаиләлә лә тиерлек бар. Һыуытҡыстың эше һыуытыусы машинаны ҡулланыуға нигеҙләнгән, ул йылылыҡты һыуытҡыстың эшсе камераһынан тышҡа сығара. Бынан тыш бик ҙур һыуытҡыстар бар, улар йәмәғәт туҡланыу системаһында, магазиндарҙа һәм сәнәғәттә ҡулланыла. Ҙур,унар, йөҙәр кубометр һыйышлы эшсе камералы һыуытҡыстар ит комбинаттарында, сәнәғәт производствоһында ҡуйыла. .
Эфиопия
Халҡы
Йыллыҡ артым — 2,56 % (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 4,14 тыуым).
Һыуытҡыс
Һыуытҡыстар ике төргә бүленә: аҙыҡ-түлек һаҡлау өсөн уртаса температуралы һәм түбән температуралы туңдырғыстар.
Эфиопия
Халҡы
Ғүмерҙең уртаса оғонлоғо — 66 йәш ир-аттар өсөн, 70 йәш ҡатын-ҡыҙҙар өсөн.
Һыуытҡыс
Туңдырғыс — аҙыҡ-түлекте туңдырыу һәм һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән айырым прибор, йәки һыуытҡыстың бер өлөшө. Туңдырғыста ғәҙәттә температура −21 °C була. Хәҙерге заманда ике камералы һыуытҡыстар сығарыла, унда ике компонент та бар. Тәүге ике камералы һыуытҡыстар General Electric фирмаһы тарафынан сығарылған.
Эфиопия
Халҡы
СПИД менән зарарланыу — 1 % (690 000 зараоларнған, 2018 йылға баһа).
Һыуытҡыс
Тарихы
Бер нисә мең йыл элек үк кешеләр аҙыҡ-түлекте боҙ тутырылған айырым урындарҙа һаҡлаған. Рим императоры Нерон өсөн уның хеҙмәтселәре тауҙарҙа ҡар һәм боҙ әҙерләй торған була. Урта быуаттарҙа Көньяҡ Европала йәшәүселәр ҡар менән боҙҙоң файҙаһын белмәгән. Билдәле сәйәхәтсе һәм сауҙагәр Марко Поло оҙаҡ ваҡыт Ҡытайҙа йәшәгәндән һуң яҙған китабында ҡар менән боҙҙоң файҙаһы тураһында бәйән итә.
Эфиопия
Халҡы
Ҡала халҡы — 21,7 %.
Һыуытҡыс
Тарихы
XVIII быуаттан башлап, фаянс һәм фарфор һауыттарға шарап тултырылған шешәләрҙе тығып ҡуйғандар, ә уларҙың өҫтөн ваҡланған боҙ киҫәктәре менән тултырғандар. Ошондай һыуытҡысты өҫтәлгә сығарып ултыртҡандар.
Эфиопия
Халҡы
Грамоталылыҡ — 57,2 % ир-атта; 44,4 % ҡатын-ҡыҙҙар (2017 йылға баһа).
Һыуытҡыс
Тарихы
Рәсәйҙә ерҙе соҡоп, унда бура төшөргәндәр, уның эсендә боҙ һәм ҡар тултырғандар. Был ҡоролма боҙлоҡ тип аталған. Уның өҫтөндә ҡалын таҡта түшәм, түшәмде тупраҡ, сиҙәм менән ҡаплағандар. Бындай боҙлоҡта хатта йәй айҙарында ла тиҙ боҙолоусан аҙыҡты һаҡлап булған.
1686 йылда Италия кешеһе Франческо Прокопио Парижда бик популяр булған «Прокоп» кафеһын аса, бында туңдырылған шәрбәт һәм татлы туңдырма һатылған.
Эфиопия
Дине
Эфиопия — Африкала берҙән-бер христиан ил. Төп дине көнсығыш христианлыҡ булып тора (Эфиопия сиркәүе), шулай уҡ периферия төбәктәрендә ислам позициялары көслө. Оромо халҡы араһында һуңғы тиҫтә йылдарҙа лютеранлыҡ әүҙем тарала, һөҙөмтәлә Эфиопия Мекане Йесус Сиркәүе донъяла иң шәп үҫеүсе лютеран деноминацияһы булып тора. Башҡа протестант төркөмдәр араһында пресвитериан, баптистарҙы, адвентистарҙы һәм христиан илленселәр — Алла Ассамблеяһының Бөтә донъя туғанлығы сиркәүенә ҡараған диндарҙарҙы билдәләргә мөмкин.
Һыуытҡыс
Тарихы
1803 йылда Вашингтонға һыйыр майы  килтереп һатҡан (аҡ май)Америка эшҡыуары Томас Мур, халыҡҡа үҙ ҡулы менән эшләгән кухня һыуытҡысы прототибын күрһәтә. Был рефрижератор тип аталған ҡулланманы эшләү өсөн йоҡа ҡорос бит кәрәк була. Уларҙан эшҡыуар май өсөн һауыт эшләй, уларҙы ҡуян тиреһе менән урай, был һауытты кедр таҡталарҙан эшләнгән биҙрәләргә ултырта һәм өҫтәнә боҙ киҫәктәре тултыра.
Эфиопия
Дине
1994 йылғы иғәп алыу мәғлүмәттәре буйынса:
Һыуытҡыс
Тарихы
XIX быуат уртаһында йорттарҙа боҙлоҡтар күпләп ҡулланыла. Улар ғәҙәттәге кухня шкафынан айырылмаған. Ҡуян тиреһе урынына ағас онтағы менән пробка ҡулланылған. Ҡай береһендә боҙ аҙыҡ торған камераның өҫтөндә, ҡай береһендә аҫтында була. Эрегән һыу кран аша айырым һауытҡа ағып торған.
Эфиопия
Административ-территориаль бүленеш
Административ яҡтан Эфиопия этник принцип буйынса ойошторолған 2020 йылдан 10 төбәккә һәм ике ҡала-төбәккә бүленә (шулай уҡ округ йәки штат тип атала) (курсив менән билдәләнгән):
Һыуытҡыс
Тарихы
1850 йылдың 14 июлендә  Америка табибы Джон Гори үҙе эшләгән аппаратта  тәү тапҡыр яһалма боҙ  эшләп сығарыу  процессын күрһәткән. Ул компрессион цикл технологияһын ҡулланған, был технология әлеге һыуытҡыстарҙа ла ҡулланыла. Ә аппарат туңдырғыс һәм кондиционер  булып хеҙмәт итә ала.
Эфиопия
Иҡтисады
Эфиопия иҡтисады нигеҙе — түбән табышлы ауыл хужалығы. Таможня режимын еңелтеү арҡаһында ил иҡтисадына инвестициялар күләме арта. Төп инвесторҙар булып Ҡытай, Һиндостан һәм Сәғүд Ғәрәбстаны тора.
Һыуытҡыс
Тарихы
1857 йылда Австралиянан Джеймс Харрисон һыра эшләү һәм ит эшкәртеү сәнәғәтендә компрессорлы һыуытҡыс камералар  ҡуллана башлай.
Эфиопия
Иҡтисады
Йән башына ЭТП (Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәре буйынса) 2014 йылда — 1600 долар (донъяла 173-сө урын). Фәҡирлек кимәленән түбәнерәк — халыҡтың 40 % тирәһе
Һыуытҡыс
Тарихы
1857 йылда тәүге рефрижератор вагон эшләнә.
Эфиопия
Сәнәғәт
Сәнәғәт ЭТП-ның 13 % бирә (5 % эшләүселәр) — ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, эсемлектәр, текстиль. тиренән әйберҙәр етештереүо.
Һыуытҡыс
Тарихы
Француз ғалимы  Фердинанд Карре  1858 йылда  аммиак абсорбциялап (лат. absorbere — поглощать), яһалма һыуыҡ  эшләп күрһәтә (тәүге абсорбциялаусы һыуытҡыс машина). Ләкин уның ысулын бик оҙаҡ ваҡытҡа онотоп торалар.
Эфиопия
Тышҡы сауҙа
Экспорт 2017 йылда — 3,23 млрд доллар  — кофе (дөйөм хаҡтан 27 %), майлы культуралар орлоғо (дөйөм хаҡтан 17 %), йәшелсә, кат, алтын (хаҡынан 13 %тиклем), сәскәләр, тере мал һәм ит продукттары.
Һыуытҡыс
Тарихы
1879 йылда Германияла Карл фон Линде аммиакта эшләүсе компрессор уйлап сығара. Уның һыуытҡыс машинаһы бик күп боҙ эшләп сығара, шуға был агрегаттарҙы мал һуйыу  предприятиелары һәм аҙыҡ-түлек эшләп сығарыусы фабрикалар һатып  ала. Һыуытылған есем төрлө биналарға үткәрелгән торбалар буйлап йөрөй,  аҙыҡ-түлек һаҡланған бүлмәләр һалҡын  килеш тора. Күп эшҡыуарҙар ҙур һыуытҡыс складтар  аса башлай.
Эфиопия
Тышҡы сауҙа
2017 йылда төп һатып алыусылары: Судан — 23,3 %, Швейцария — 10,2 %, Ҡытай — 8,1 %, Сомали — 6,6 %, Нидерланд — 6,2 %, США — 4,7 %, Германия — 4,7 %, Сәғүд Ғәрәбстаны — 4,6 %, Бөйөк Британия — 4,6 %.
2017 йылда импорт — 15,59 млрд доллар — машиналар, транспорт саралары, шул иҫәптән осоу аппараттары (дөйө хаҡынан 24 %), металл һәм металл продукцияһы (дөйөм хаҡынан 14 %), электротехник тауарҙары, нефть продукттары, химикаттар һәм ашламалар.
Һыуытҡыс
Тарихы
Тәүге көнкүрештә  ҡулланылған электр  һыуытҡысы 1913 йылда  эшләнгән. Ул сәнәғәттәге һыуытҡыстар кеүек йылылыҡ насосы принцибында эшләй. Тәүге күнкүреш һыуытҡыстарында һыуытыусы шыйыҡса итеп ағыулы матдәләр ҡулланыла.
Мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты
Мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты —- Московский женский медицинский институт — Рәсәй империяһы, профессор Г. П. Статкевич һәм доктор А. Б. Изачик (1909—1917) ойошторған шәхси ҡатын-ҡыҙ медицина юғары уҡыу йорто.
Һыуытҡыс
Тарихы
1926 йылда Альберт Эйнштейн элекке студенты Лео Силард менән абсорбциялаусы һыуытҡыс конструкцияһы вариантын тәҡдим итә (Эйнштейн  һыуытҡысы).
Мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты
Тарихы
Профессор П. Г. Статкевич һәм доктор А. Б. Изачиктың Мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты уларҙың үҙҙәренең ер биләмәһендә заказ биреп махсус төҙөткән бинала урынлашҡан. Институт директоры вазифаһын П. Г. Статкевич башҡарған. Институт, түләүле булһа ла, Мәскәү университеты факультеттарының береһе тип иҫәпләнә. Юғары медицина белеменән тыш, институт өс йүнәлеш буйынса үҙенә ҡараған урта уҡыу йорттарының береһендә урта медицина белемен алыу мөмкинлеге бирә: теш табиплығы мәктәбе; фельдшер-акушерлыҡ мәктәбе; массаж һәм медицина гимнастикаһы мәктәбе.
Институт 1909 йылдың көҙөндә халыҡ мәғарифы министры раҫлаған уставҡа ярашлы асылған. Уставҡа ярашлы, институт ҡатын-ҡыҙҙарға Петроград ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты программалары күләмендә медицина фәндәре курсын үтергә мөмкинлек бирә, ләкин уҡыусыларға ла, уҡыусыларға ла бер ниндәй ҙә рәсми хоҡуҡ бирмәй. Институт тыңлаусылары сафына Петроград ҡатын-ҡыҙ медицина институтына уҡырға инеү өсөн талап ителгән мәғариф цензына эйә кешеләр ҡабул ителә, ләкин Петроград институтына уҡырға инеү өсөн талап ителгән өҫтәмә һынауҙарҙы Мәскәү институты тыңлаусыларына беренсе 2 йыл дауамында тапшырыу мөмкинлеге бирелгән булған. Был ваҡыт эсендә өҫтәмә һынауҙарҙы тапшырмағандар өсөнсө курсҡа күсерелә алмай. Институтта уҡыу курсы 5 йыл дауам итә. Институт, башлыса, уҡыусыларҙың йылына 200 һум күләмендә (ярты йыллыҡҡа 100 һум) түләгән аҡсаһы иҫәбенә тотола. Институтҡа пландары һәм программалары тап килгән башҡа юғары медицина уҡыу йорттарынан 2-се, 3-сө, 4-се һәм 5-се курстарға күсерелә алғандар. 1911—1912 йылда институтта 753 уҡыусы иҫәпләнгән.
1915 йылдың июнь айында Статкевич Мәскәү тәрбиә йортона хеҙмәттәшлек тураһында тәҡдим менән мөрәжәғәт итә: «Памятуя историческое прошлое Императорского Московского воспитательного дома, который среди своих прямых целей и задач призрения и воспитания детей всегда способствовал медицинскому образованию и практической подготовке врачей, продолжавших часто потом работать на пользу учреждений Дома, Московский женский медицинский институт, в заботах о расширении и упрочении клинического преподавания слушательницам института, имеет честь ходатайствовать перед Вашим Сиятельством о разрешении слушательницам Московского женского медицинского института принимать участие в клинических занятиях и кураторстве больных, находящихся в ведении Вашего Дома, под наблюдением и указанием главного врача, при непосредственном участии врачебного персонала Дома и под руководством представителей кафедр Института».
1916 йылдың октябрендә Тәрбиә йорто Идаралығы «Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтына ағымдағы уҡыу йылына бер имсәк балалар бүлеген клиник уҡытыу өсөн тәжрибә рәүешендә биреп торорға» рөхсәт бирә. Шул уҡ йылдың ноябрендә педагогия советы ҡарары менән бер имсәк балалар бүлексәһендә «имсәк балалар сирҙәре» курсын уҡытырға ҡарар ителә
1917 йылдың февраль революцияһынан һуң Статкевич институтты революция барышында килеп тыуған ҡатмарлыҡтар арҡаһында яба.
Һылтанмалар
[http://forum.j-roots.info/viewtopic.php?t=6828 Московский женский медицинский инситутут проф. П. Г. Статкевича и д-ра А. Б. Изачика]
Һыуытҡыс
Тарихы
1926 йылда Дания инженеры  Кристиан Стинструп халыҡҡа тауышһыҙ, зыянһыҙ һәм оҙаҡ эшләй торған өйҙә ҡулланыу өсөн  һыуытҡыс тәҡдим итә. Һыуытҡыстың электродвигателе, компрессорының өҫтө ныҡлы ябылған. General Electric был  агрегатҡа патент һатып ала.
1930 йылдан башлап, һыуытҡыстарҙа һыуытыусы агент  итеп  фреон ҡулланалар. 1940 йылдарҙа  туңдырғыс бүлектәр ҡуя башлайҙар, айырым  һыуытҡыс  шкафтар эшләнә. 1950—1960 йылдарҙа боҙ иретеү функцияһы булған һыуытҡыстар һатыла башлай.
Молодцов Дмитрий Васильевич
Дмитрий Васильевич Молодцов (Дмитро Васильович Молодцов; 14 октябрь 1984 йыл) — украин футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры.
Эфиопия
Тышҡы сауҙа
2017 йылда төп тәьмин итеүселәре: Ҡытай — 24,1 %, Сәғүд Ғәрәбстаны — 10,1 %, Һиндостан — 6,4 %, Кувейт — 5,3 %, Франция — 5,2 %.
Элемтә
1930 йылда илдә беренсе радиостанция төҙөлә. 1933 йылда Эфиопия Халыҡ-ара электр бәйләнеше союзына берләшә. 1935 йылда Италияның «Ансалдо» компанияһы ярҙамында Акакиҙа заманса радистанция төҙөлөшө тамамлана. 1960 йылда элемтә станцияһы Асэбела (хәҙер Эритреяла) рейдта торған караптар менән телеграф һәм телефон бәйләнеше өсөн төҙөлә. 1988 йылға ил 16 дәүләт менән телефон бәйләнешенә эйә була, тура телеграф бәйләнеше аша 14 дәүләт һәм телекс аша 9 дәүләт менән бәйләнешкә эйә була, 4 мең хеҙмәт күрһәтеүсе персоналы менән 370-ҙән артыҡ телефон-телеграф станцияһы бар, шул уҡ ваҡытта Аддис-Абеба ҡалаһының телефон селтәрендә генә 35 мең абонент иҫәпләнә.
Транспорт селтәре
Ҡораллы көстәре
Эфиопия төбәктең иң эре һәм иң хәрби һәләткә эйә булған көстәрҙең береһенә ярҙам итә. Ул региональ тыныслыҡ булдырыуға ҙур өлөш индерә. 2018 йылдың сентябренән Эритрея менән тыныслыҡ килешеү киләсәктә хәрби урынлашыуҙарға йоғонто яһауы мөмкин. 2020 йыл аҙағында үҙәк власть һәм Тыграй провинцияһы көстәре араһында хәрби бәрелештәр эске сәйәси проблемаларҙы, шулай уҡ законһыҙ ҡораллы формированиеларҙы һаҡлап ҡалыуҙы асып һалды. «Аш-Шабаб» группировкаһына ҡаршы тороу даими хәрби бурыс булып ҡала, һәм Аддис- Абеба Сомали федераль хөкүмәтенә хәрби ярҙам күрһәтеүҙе дәвам итә. Хәрби Көстәр региональ стандарттар буйынса, хәрби хәрәкәттәр тарихынан һуң һыналған. Уҡытыу һәм тәжрибә шулай уҡ Халыҡ-ара тыныслыҡ булдырыу көстәрен йәйелдереү ярҙамында ла алына. Эфиопия БМО-ның операцияларында Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда, шулай уҡ Сомалиҙа AMISOM операцяһында ҙур өлөш индерә алыуын күрһәтте. Эфиопия Ҡораллы көстәрен йыһазлау, нигеҙҙә, совет осорондағы ҡоралдарҙан һәм хәрби техниканан тора, бынан тыш ҡорал һәм хәрби техника Венгрияла, Украинала һәм Америка Ҡушма Штаттарында һатып алына, ә заманса Һауа һөжүменә ҡаршы система Рәсәйҙән һатып алына. Эфиопияның ҙур булмаған урындағы оборона-сәнәғәт базаһы бар, ул башлыса атыу ҡоралдарына, еңел бронетехниканың күпмелер лицензиялы производствоһына тупланған. Техник хеҙмәт күрһәтеү мөмкинлектәре адекват, әммә алдынғы платформаларҙың хуплау мөмкинлектәре сикләнгән.
Аш-һыу
Эфиопия кухняһы күпселегендә күрше илдәр — Сомали һәм Эритрея кухняһы менән оҡшаш. Эфиопия кухняһының үҙенсәлеге булып аш-һыу приборҙарының һәм тарелкаларҙың булмауы тора: уларҙы инжира — традицион тэфф йәймәһе алмаштыра лепёшка. Эфиопия аш-һыуының икенсе үҙенсәлеге — тәмләткестәрҙең күп булыуы.
Кофе — Эфиопияның ғорурлығы. «Кофе» һүҙе Каффе провинцияһы атамаһынан килеп сыҡҡан, унда, башлыса, кофе ағастары үҫкән. Илдә, ҡытай сәй церемонияһына оҡшаш, кофе орлоҡтарын ҡыҙҙырыуҙан алып кофе эскәнгә тиклем ритуалдар бар, улар көнөнә бер тапҡыр үтә: 12 сәғәт тирәһендә башлана, көндөҙ сәғәт берҙә тамамлана.
Эфиопияла Арабика (Arabica) сортын ғына етештерәләр — башлыса, Джимма һәм Харар кеүек сорттар.
Эфиопия аш-һыуында вегетариан блюдолар күп — күп христиандар һәм мосолмандар дини постарҙы ҡәтға үтәйҙәр. Ғөмүмән, Эфиопия аш-һыуы тәм-томдарҙың һәм тәмләткестәрҙең төрлөлөгө менән айырылып тора.
Мәғарифы
Оҙаҡ ваҡыт Эфиопия мәғарифында Эфиопия православие сиркәүе өҫтөнлөк алып тора, тик XX быуат башында донъяуи белем алыу тураһында закон ҡабул ителә. Шулай ҙа яҡшы белем алыу тик йәмғиәттең элитаһы һәм оҙаҡ ваҡыт өҫтөнлөклө урын биләгән амхар халҡы кешеләренә генә мөмкин булған. Һуңғы ваҡытта хөкүмәт Эфиопияның барлыҡ этник төркөмдәрен дә белем алыу процесына индереп, белем биреүҙе халыҡтың киң ҡатламдарына индерергә маташа. Илдең айырым өлөштәрендә төп телдәрҙе ҡыҫырыҡлау бар, бының менән хөкүмәт әүҙем көрәшә. Белем алыу Эфиопияла алты йыллыҡ: 4 йыл башланғыс мәктәптә (урта мәктәптең башланғыс синыфтары), һәм 2 йыл өлкән синыфтарҙа.
Спорты
Халыҡ-ара спорт аренаһында Эфиопия билдәле, беренсе сиратта, уртаса һәм оҙон дистанцияларға үҙенең күренекле йүгеректәре менән. Олимпия уйындарында призлы урындарҙы һәм миҙалдарҙы Эфиопияға тик еңел атлеттар алып килә, улар иҫәбендә барлығы 20 алтын миҙал бар. Олимпия уйындарында һәм донъя чемпионаттарында еңгән данлыҡлы Эфиопия йүгеректәре араһында Абебе Бикила, Мирус Ифтер, Хайле Гебреселассие, Кенениса Бекеле, Тирунеш Дибаба, Месерет Дефар, Дерарту Тулу кеүек спортсыларҙы атарға мөмкин.
2006 йылда Эфиопия беренсе тапҡыр Туринда Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша.
1960 йылдарҙа футболда илдең йыйылмаһы көслө команда була һәм Африка Кубогын яулай. Хәҙер Эфиопия футболда ул тиклем көслө түгел. Ләкин Эфиопиянан сыҡҡан футболсылар араһында Теодор Гебре Селассие билдәле, ул Чехия гражданлығына эйә һәм уның милли йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. Ул шулай уҡ Бремендың «Вердер» клубы уйынсыһы.
Шарлыҡ (Ырымбур өлкәһе)
Шарлыҡ (Шарлык) — ауыл, Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районының административ үҙәге.
Географияһы
Ауыл Ҡарамалы һәм Шарлыҡ йылғалары араһында урынлашҡан. Район үҙәге өлкә үҙәге менән Ҡазан-Ырымбур федераль әһәмиәттәге трасса менән бәйле. Өлкә үҙәгенә тиклем 148 саҡрым.
Этимологияһы
1925 йылда, Бөтә Рәсәй ҮБК комиссияһы ҡарары менән, Михайловское ауылы Шарлыҡ тип үҙгәртелә (Шарлык-Михайловское тип тә йөрөтөлгән ). Был атама ауыл эргәһенән ағып ятҡан йылға исеменән алынған. "Шарлыҡ" тигән һүҙ башҡорт телендә һаҙлыҡлы, үткеһеҙ урынды аңлата.
Тарихы
Тәүге Михайловский (Шарлыҡ) ауылында йәшәүселәр - Рязань губернияһынан күсеп ултырыусылар, дәүләт крәҫтиәндәре - 1809 йылда ошонда килгән великорустар була. Улар Петров көнөнә 300-гә яҡын кеше ошонда күсеп киләләр. Михайловский ауылына беренсе йөрөк- Михаил Тычининдың исемен ҡушҡандар. Күсеп ултырыусылар урынлашҡан урындарҙы рухани Н. Жинжин үҙенең тарихи очеркында былай тип яҙа: "Михайловское ауылы киң тигеҙлектә урынлашҡан, өс яҡтан ҙур булмаған йылғалар аға: Шарлыҡ һәм Ҡарамалы. Тирә-яҡтан ауылды ураған ер бик матур булған. Ауыл тирәләй үткеһеҙ урмандар үҫте, улар араһында бик күп шишмәләр булды, бик күп ҡиммәтле тиреле йәнлектәр йәшәне..." Шарлыҡта иң тәүге урам - Ҙур урамы (Ленин) була, тәүге баҙар ҙа ошо урамда була, ә һуңынан инде башҡа урамдар — Совет (Сластенка), Пролетар (Собачий хуторок), Муса Йәлил (Абдулин), Киров (хутор Тихонков), Больничный (Мешков), Курочкин (Зажопино), Калинин (Дристовка) төҙөлә башлаған. Сластенка урамы киң булған, унда сауҙагәрҙәр магазиндары менән баҙар майҙаны булған һәм башлыса тәм-том һатылған. Собачий хуторок урамында тәүҙә бер нисә ихата булған, әммә уларҙың һәр береһендә эттәр күп булған, шуға күрә урам шундай исем алған. Зажопино урамы үҙәктән көнсығышта булған, шуға күрә һуңыраҡ ул Көнсығыш урамына үҙгәртелгән. Курочкин урамын ауылдың башҡа урамдарынан Ҡарамалы йылғаһы айырып тора. Мешков урамында элек һарыҡ тиреһен эшкәртеү буйынса предприятие хужаһы булған бай Мешков йәшәгән. Хутор Тихонков Лютик тирмәне яғында булған булған һәм был урамдың тәүге кешеһе Тихонков булған. Дристовка (һуңыраҡ Складская, Телеграф, хәҙер - Калинин) ла һаҙлыҡ һәм күлдәр булған, шуға өйҙәр сатраш рәтендә урынлашҡан булғандар. Әкренләп урам ҙурайған һәм тураланған. Һуңынан бында шарап келәте төҙөлә, урам Складская исемен ала. Ә унда телеграф төҙөлгәс тә, Телеграф урамы тип йөрөтә башлайҙар. Аҙаҡтан урамға Калинин исеме бирелә.
1894 йылда почта-телеграф бүлексәһе асыла, унда табип, фельдшер һәм фельдшер-акушерлыҡ бүлмәһе, дауалау бүлмәһеләре булған. 1897 йылда икенсе класс сиркәү-уҡытыусылар мәктәбе асыла; ул сауҙагәр Тишмандың 2 ҡатлы йорттонда урынлаша. 1896 йылда ҡыңғыраулы ҙур таш сиркәү төҙөлә, ә һуңынан таш часовня ла төҙөлә. 1901 йылда халыҡ китапханаһы асыла.
1917 йылғы революцияға тиклем Шарлыҡ мөһим олоҫ үҙәге була, Ырымбур өйәҙе составына инә. Бында ауылда юғары властар урынлашҡан була - ике участканың земство начальниктары, суд тәфтишсе һе, страховкалау агенты, почта, почта начальнигы һәм башҡалар. Шулай уҡ олоҫ старосталары етәкселегендәге крәҫтиән үҙидара органы булған.
XX быуатта Шарлыҡ ауылының интенсив иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше дауам итә. 1965-1973 йылдарҙа икмәк һәм аҙыҡ-түлек комбинаттары, май заводы, урман хужалығы, типография, 2 урта һәм музыкаль мәктәп, 4 балалар баҡсаһы, кинотеатр, билмән ашханаһы, профессиональ техник училище, сауҙа үҙәге төҙөлгән. Ошо уҡ ваҡытта ауылды йәшелләндереү үткәрелә. Урам буйлап меңдәрсә үҫентеләр ултыртыла, башлыса тирәк, саған, ҡайын, ҡарағас ағастары сәселә. Урамдарҙа төнгө яҡтыртыу булдырыла, ауылда һыу үткәрелә, телефонизация башлана, юл япмаһын ремонтлау эштәре башҡарыла. 1968 йылда Шарлыҡта һәм тирә-яҡтағы ауылдарҙа телевизион тапшырыуҙар хәбәр итеү өсөн 6-сы телевизион каналдың (Перовка ауылы янында) ретрансляторы төҙөлә.
Ғимат
Ғимат — ИматкаРәсәй йылғаһы.
Гиза пирамидалары
Гизала пирамидалар комплексы — хәҙерге Мысырҙың баш ҡалаһы Ҡаһирә биҫтәһендәге Гиза яйлаһында урынлашҡан боронғо ҡомартҡылар  комплексы. Нил йылғаһындағы иҫке Гиза ҡалаһынан Ливия сүллеге үҙәге йүнәлешенә ҡарай 8 км алыҫтараҡ, Ҡаһирә үҙәгенән көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай яҡынса 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡоролмалар  Боронғо Мысырҙа боронғо  IV—VI династияһы  хакимлыҡ иткән дәүерҙә төҙөлгән тип иҫәпләнә (беҙҙең эраға тиклем XXVI—XXIII быуаттар).
Ғимат
Географияһы
Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Гиза пирамидалары
Хеопс (Хуфу) пирамидаһы донъяның  ете мөғжизәһенең берҙән-бер ҡалған ҡомартҡыһы. Шулай уҡ Мысырҙың  милли байлығы булып тора.
Ғимат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Гиза пирамидалары
Тасуирламаһы
Был Боронғо Мысыр некрополе Хуфу Пирамидаһынан (Бөйөк пирамида һәм Хеопс пирамидаһы булараҡ билдәле), көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай ике йөҙ метр алыҫлыҡтағы бер нисә бәләкәй Хафра пирамидаһынан  һәм бер нисә тиҫтә йөҙләгән метр көньяҡ-көнбайышҡа  ҡарай күләме буйынса бәләкәй Менкуара пирамидаһынан,  шулай уҡ батшабикә һәм үҙән пирамидалары кеүек билдәле бер нисә рәт ҙурыраҡ пирамида-юлдаштарҙан тора.
Ғимат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Географ, топонимист Шувалов Николай Иванович Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән һәм үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә был гидронимға шундай аңлатма бирә: Иматка, речка, левый приток Уя, Уйский район.От распространенного в прошлом у башкир древнего тюркского мужского имен Имат, Иматяс. .
Гидроним башҡорт телендәге Ғимат-Имат (Ғимай, Ғимаҙи, Ғималетдин исемдәрен халыҡсан әйтеү варианттары) исеменән килеп сыҡҡан һәм йыш ҡына осрағанса, тәүге "Ғ" өнө төшөп ҡалған.
Гиза пирамидалары
Тасуирламаһы
Ҙур Сфинкс комплекстың көнсығыш өлөшөндә йөҙө менән көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан. Күп ғалимдар Сфинкстың Хафра менән портрет оҡшашлығы бар тип иҫәпләүен дауам итә.
Менкаура ерләү ғибәҙәтханаһында ҡулланылған монолиттың ауырлығы 200 тонна баһалана — был Гиза яйлаһында  иң ауыры. Менкауара ҡорамының үҙәк капеллаһынан ултырыусы батшаның ғәйәт ҙур һыны —  Боронғо батшалыҡ дәүерендә иң ҙуры
Гиза яйлаһының картаһы
Гиза яйлаһында дүрт төп ҡәберлек табылған: көнбайышта, көнсығышта, көньяҡта һәм үҙәк өлөштә
Хуфу (Хеопс) пирамидаһы комплексы
IV династияның икенсе фирғәүененең Хуфу (Хеопс) пирамидаһы  Гиза яйлаһында төҙөлгән иң беренсе һәм иң ҙур пирамида була. Быға тиклем пирамидалар Дахшурала төҙөлгән  — унда, атап әйткәндә, фирғәүен Снофру төҙөгән ике пирамида урынлашҡан. Әммә Хуфу Дахшурҙан 40 километр урында тора.
Пирамиданың нигеҙе ҡаяла төҙөлгән, ауыш булмаһын өсөн тигеҙләнгән. Пирамиданың баштағы түбәһе нигеҙенән 146,7 метр булған, ләкин һуңғараҡ түбәһе юҡҡа сыға, һәм хәҙерге ваҡытта бейеклеге 137,3 метр тәшкил итә. 1880 йылға, Кельн соборының ике башняһы төҙөлгәнгә тиклем, Хеопс пирамидаһы донъяла иң бейек ҡоролма булып иҫәпләнә.
Иң башта пирамида тур эзбизташы менән көпләнә,  нигеҙенең  яғы 32,4 метр  тәшкил итә. Әммә һуңыраҡ тышлығы тулыһынса тиерлек юғала. Әлеге ваҡытта уның нигеҙенең яҡтары 230,4 метр тәшкил итә, ә нигеҙ майҙаны — 5,4 гектар. Стеналарының мөйөш ауышлығы — 52°52'. Ҡоролмаға яҡынса 2,5 миллион  таш блок китә, блоктың һәр күләме 1 куб метрҙан ашыу тәшкил итә. Әммә был пирамиданы Урта быуаттарҙа каменоломня кеүек  ҡулланалар, шуның арҡаһында хәҙер блоктарҙың күбеһе юҡ.
Пирамидаға тәүге инеү урыны пирамиданың төньяҡ яғында 15,63 метр бейеклектә урынлашҡан. Ләкин әлеге ваҡытта башҡа инеү урыны файҙаланыла, ул төньяҡ яҡтың үҙәгендә тиерлек, алдағыһына ҡарағанда 10 метр түбәнерәк урынлашҡан. Был инеү урынын боронғо юлбаҫарҙар  уйып яһаған
Пирамиданың эсендә өс камера бар. Беренсе камераның күләме — 8-гә 14 м, бейеклеге 3,5 метр. Ул нигеҙенән 30 метр самаһы тәрәнлектә урынлашҡан. Ул  тамамланмаған. Икенсе камера теүәл түбәһе аҫтында нигеҙенән 20 метр самаһы бейеклектә урынлашҡан. Уның күләме 5,7 метрға 5,2, уның көмбәҙле түшәме 6,7 метрға тиклем бейеклектә. Был «батшабикә кәшәнәһе» тип аталған камера шулай уҡ тамамланмаған. Өсөнсөһө, «батша кәшәнәһе» тип аталған камера, пирамиданың үҙәгенән көньяҡтараҡ урынлашҡан, нигеҙенән  42,3 метр бейеклектә. Уның күләме 5,2 метрға 10,4 м, бейеклеге — 5,8 метр. Башҡа камераларҙан айырмалы рәүештә, ул төҙөлөп бөткән. Стеналары гранит плиталар менән көпләнгән, ентекле шымартылған һәм яҡтары тигеҙләнгән. Түбәһе туғыҙ ауыр монолиттан тора, улар өҫтөндә биш камера урынлашҡан. Өҫтәге камера ҙур таш блоклы ике яҡлы ҡыйыҡтан тора. Был камерала уның көнбайыш яғында көрән-һоро гранит киҫәгенән юнып яһалған буш саркофаг урынлашҡан. Яҙыуҙар юҡ. Бөтә камералар эргәһендә бер-береһе менән коридор һәм шахталар менән тоташҡан бәләкәйерәк камералар («алғы бүлмә») урынлашҡан. Шахталарҙың бер өлөшө тупикҡа алып бара.
Ерләү камераһына алып барыусы ҙур галереяның оҙонлоғо 47 метр, бейеклеге 8, 5 метр, ауыш мөйөшө — 26°. Уның стеналары 8 ҡат һалынған эзбизташлы шымартылған плиталар менән көпләнгән, улар йәнәш плиталарҙы 5-6 сантиметрға ҡаплай. Хеопс пирамидаһы янында үрге (ерләү) ғибәҙәтхана харабалары һаҡланған, уны 1939 йылда  Мысыр  археологы Әбү Сейф таба. Икенсе донъя һуғышы тамамланғас, ҡаҙыу эштәрен  француз археологы Жан-Филипп Лауэр  тамамлап ҡуя. Тикшеренеүҙәргә ярашлы, ҡорамдың оҙонлоғо  52,5 метр була. Ул тур эзбизташынан ҡорола. Уның ихатаһында граниттан 38 квадрат  бағана урынлаша. Изге урын алдында вестибюль урынлаша, унда шундай уҡ ун ике бағана урынлаша. Вестибюлдең ике яғында камералар урынлаша, уларҙа «ҡояш кәмәһе»  һаҡлана. Тағы шундай оҡшаш камера түбәнге ғибәҙәтханаға барыу юлынан һул яҡта табылған. 1954 йылда тағы ла ошондай 2 камера табыла, уларҙың береһендә кедр ағасынан яҡшы һаҡланған 36 метр оҙонлоҡтағы кәмә урынлашҡан. Һуңыраҡ уның өсөн пирамида менән махсус павильон төҙөлә.
Боронғо тарихсыларға ярашлы, Хеопс пирамидаһы таш диуарҙар менән уратып алына. Уның ҡалдыҡтары һаҡланған. Стена 3 метр ҡалынлығында булған, пирамидаға тиклем ара  10,5 метрға тиклем тәшкил итә.
Хеопс пирамидаһының юлдаш-пирамидалары
Хеопс пирамидаһынан көнсығышта 3 пирамида-юлдаш урынлашҡан. Уларҙың урынлашыуы, моғайын, (ғәҙәттә юлдаш-пирамидаларҙы төп пирамиданан көньяҡҡа ҡарай төҙөгәндәр) уларҙың  урын үҙенсәлектәре менән  аңлатыла. Улар төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлтелгән, бейегерәктәре төньяҡтараҡ урынлашҡан. Пирамидалар G1-а, G1-b һәм G1-c кеүек билдәләнә. Беренсе нигеҙҙең яғы 49,5 метрға тигеҙ, икенсеһенеке — 49 метр, өсөнсөһөнөкө — 46,9 м. Улар аҫтында ҡая нигеҙе тигеҙләнмәгән, шуға күрә нигеҙҙәр бөтөнләй үк квадрат түгел. Стеналарҙың ауышы 52°. Пирамидалар көпләнгән. Һәр береһенең эргәһендә таш ҡойма, ерләү ғибәҙәтханаһы урынлашҡан. Һәр пирамидала ерләү камераһы берәү, улар менән йәнәш алғы бүлмәләр урынлашҡан, уларға аҫылынып торған шахта алып бара. Беренсе пирамида эргәһендә «ҡояш кәмәһе» менән камера урынлашҡан.
Пирамидалар яҡшы һаҡланған, тик тышлыҡтары юҡ. Пирамидаларҙың Хуфуның ҡатындарына тәғәйенләнеүе ихтимал. Беренсе пирамиданан көнсығыштараҡ тағы бер пирамида төҙөргә уйлағандар, ул ҙур күләмдә булырға тейеш булған, әммә унда хатта ерләү камераһы ла төҙөлөп бөтмәгән. Археолог Джордж Рейснер был пирамиданың батшабикә Хетепхересҡа, Хуфуның әсәһенә тәғәйенләнгән икәнен фаразлай, уның кәшәнәһе таланған. Һөҙөмтәлә батшабикә төньяҡтараҡ ҡаяла уйылған йәшерен кәшәнәлә яңынан ерләнә. Был кәшәнә, Боронғо батшалыҡтың батша ғаиләһе ағзаһының берҙән-бер кеше ҡулы ткймәгән ҡәберлеге була, 1925 йылда Рейснер тарафынан табыла. Көнсығыш кәшәнәләре (мастабалар) Хуфу пирамидаһынан көнсығышҡа табан урынлашҡан  һәм  уларҙы g 7000 зыяратына  индерәләр. Бында Хуфу ғаиләһенең ҡайһы бер ағзалары, шулай уҡ V—VI династияһы ҡанбабалары  ерләнгән. Яҡынса 40 мастаба һаҡланған. Хәҙер уларға барыу мөмкин түгел, ә уларҙың табылдыҡтары Ҡаһирәлә Мысыр музейының һаҡлағысында һаҡлана.
Көнбайыш ҡәберлек
Көнбайыш ҡәберлектә 100-ҙән ашыу мастаба бар, улар IV—VI  династиялар дәүеренә ҡарай. Уларҙың ҡайһы берҙәре мастабаларҙың һаны буйынса, ҡайһы берҙәре  — уларҙы өйрәнгән археолог исемдәре  менән атала.
Көньяҡ ҡәберлек
Көньяҡ ҡәберлектәге ерләүҙәр II—III династия һәм  V—VI династиялар хакимлығы осорона ҡарай. 10-дан ашыу һаҡланған. Уларҡа барыу мөмкин түгел, ә табылдыҡтары Ҡаһирәнең Мысыр музейы һаҡлағысында һаҡлана.
Төп ҡәберлек
Батша ғаиләһенең ҡайһы бер ағзаларының ҡәберҙәрен үҙ эсенә ала. IV һәм V һәм һуңыраҡ династияларға ҡарай.
Хафра (Хефрен) пирамидаһы комплексы
Хафра (Хефрен) фирғәүене пирамидаһы Хеопс пирамидаһынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай алыҫлыҡта урынлашҡан. Пирамиданың баштағы бейеклеге 143,9 метр тәшкил итә, ул Хеопс пирамидаһынан  3 метрға ҡалыша. Әлеге ваҡытта пирамиданың бейеклеге 136,4 метр тәшкил итә. Хефрен пирамидаһы стенаһының ауышлығы ҙур (52°20') һәм нигеҙенең оҙонлоғо  әҙ (башта 215,3 метр, әлеге ваҡытта — 210,5 метр), был Хеопс пирамидаһына ҡарағанда уны визуаль бейек  итеп күрһәтә. Бынан тыш, ул некрополдең иң юғары нөктәһендә  урынлашҡан, шуға күрә тағы ла бейегерәк күренә.
Хефрен пирамидаһының ике инеү урыны бар, улар төньяҡ стенала урынлашҡан. Береһе нигеҙ кимәлендә, икенсеһе — 15 метр бейеклектә. Икенсе сығыу урынынан туранан-тура ерләү камераһына сығырға мөмкин. Беренсе инеү урынынан туннель 10 метр аҫҡа китә, һуңынан тигеҙ участка урынлаша, ә артабан коридор өҫкә китә һәм төп коридор менән тоташа. Түбәнге коридорҙа шулай уҡ ҙур булмаған тармаҡ бар, ул тамамланмаған камераға алып бара.
Хафраның ерләү ҡорамы пирамиданан көнсығышҡа ҡарай ярайһы уҡ алыҫлыҡта урынлашҡан. Беҙҙең эраның XVIII быуатында әле уның торошо яҡшы була, әммә һуңыраҡ урындағы халыҡ уның стеналарының ташын ташып ала. Емереклектәренә ҡарағанда 145 метрға 45 метр  майҙанда махсус гранит террасала урынлашҡан. Эсендә биш намаҙ уҡыу йорто, шулай уҡ ихата бар, ихатала  Хафра һүрәте менән 12 һын  урынлашҡан. Ҡорамдың ҡабырғаларында  «ҡояш ҡайыҡтары» өсөн  5 камера  табылған. Ерләү еренән киңлеге 5 метр булған таш юл китә, ул  «Гранит ғибәҙәтхана» исеме аҫтында билдәле Түбәнге ҡорамға алып бара. Ул хәҙерге күҙәтеү террасаһы алдында Ҙур Сфинкстан көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Уның формаһы ҙур мастабаға оҡшаған. Ҡорамдың күләме 45 метрға 45 метр, бейеклеге — 12 метр. Уның үҙәк залында алебастр һәм һәүерташтан яһалған Хафраның 23 статуяһы, граниттан 16 бағана урынлашҡан. Ҡорамда ике инеү урыны бар, уның һәр береһе эргәһендә икешәр ятыусы сфинкс  урынлашҡан.
Хефрен пирамидаһы тирәләй стена урынлашҡан. Ҡаҙыныу эштәренә ярашлы уның ҡалынлығы 3, 4 метр, пирамидаға тиклем ара 10, 1 метр тәшкил итә.
Хафра пирамидаһынан көньяҡта ҙур булмаған пирамида-юлдаш урынлашҡан. Уның ер өҫтө өлөшө һаҡланмаған, әммә нигеҙенең ҡалдыҡтары һәм көпләү плиталарының һыныҡтары буйынса уның нигеҙенең яғы 20, 1 метр, ә стеналарының ауышы — 52°20'. Пирамиданың ер аҫты камераһы һаҡланған. Шулай уҡ талаусылар уйған туннель һаҡланған. Был пирамидала, моғайын,  Хафраның ҡатыны  ерләнгән.
1881 йылда пирамиданан көнбайышҡа ҡарай шулай уҡ боронғо пирамида төҙөүселәренең торлаҡтарының емереклектәре табылған. Унда һәр береһе 26 метрға 3 метр булған 91 бина урынлашҡан.
Менкаур (Микерин) пирамидаһы комплексы
Өс бөйөк пирамидаларҙың иң тәпәше, фирғәүен Менкаураның пирамидаһы некрополдең көньяҡ-көнбайышында Хуфу һәм Хафра пирамидаларынан байтаҡ алыҫта урынлашҡан. Нигеҙенең яғы 108, 4 метр, бейеклеге башта 66 метр булған, хәҙер — 62 метр. Уның өстән бер өлөшө ҡыҙыл асуан гранит плиталар менән көпләнгән, өҫкө өлөшө аҡ тур эзбизташынан, ә түбәһе, күрәһең, шулай уҡ ҡыҙыл гранит плиталар менән көпләнгән. Шаһиттарҙың һүҙҙәре буйынса, ул  XVI быуатта уҡ ике төҫлө булған, әммә һуңыраҡ   мәмлүктәр тарафынан таланған. Әлеге ваҡытта ҡом өйөмдәре аҫтында тышлығының аҫҡы өлөшө генә һаҡланып ҡалған.
Пирамидаға беренсе инеү урынының нигеҙендә оҙонлоғо тәүҙә  60 метр булған, әммә һуңыраҡ уның дәүмәле  күпкә арта. Ерләү камераһы башта нигеҙенән алты метр түбәнерәк урынлаша, әммә һуңыраҡ ул түбәнерәк урынлаштырыла.
Пирамида төҙөү өсөн Хеопс һәм Хефрен пирамидаларына ҡарағанда ҙур күләмле таш блоктар ҡулланылған. Төҙөлөштө тиҙләтеү өсөн блоктар ентекле эшкәртелгән. Әммә фирғәүен төҙөлөш тамамланғанға тиклем вафат булған — уның үлеме мәлендә пирамиданың бейеклеге 20 метрға етә (граниттан көпләнеүе кимәленә тиклем). Инглиз египтологы И. Е. С. Эдвардс бөтә был пирамиданы көпләү өсөн ҡыҙыл гранит ҡулланылырға тейеш була, әммә Менкаураның вафатынан һуң, алмашсыһы, фирғәүен Шепсескаф тәүге планды үҙгәртә тип фараз итә.
Алдағы пирамидаларҙан айырмалы рәүештә, Микерин пирамидаһы  ҡаялы нигеҙҙә түгел, ә эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән яһалма террасала төҙөлгән. Ерләү камераһының күләме 6,5 метрға 2, 3 метр, бейеклеге 3,5 метр. Камераның түшәме ике блок ярымдан тора, улар аҫҡы яғынан яртылаш арка кеүек юнылған. Ерләү камераһы һәм уға алып барыусы коридор шымартылған гранит менән көпләнгән. Эске биналарҙың схемаһы ҡатмарлы, сөнки төҙөлөш ваҡытында баштағы планға өс үҙгәреш индерелгән. Баштағы ерләү камераһы һәм уға алып барыусы коридор баҫҡыс ярҙамында инеү коридоры менән тоташҡан.
Ерләү камераһында саркофаг була, әммә уны ташығанда ул океанда бата. Уның тасуирламаһы һәм һүрәте һаҡланған. Ул базальттан яһалған, уның өҫтө рельеф менән ҡапланған булған. Ғалимдар уйлауынса, был саркофаг һуңғы дәүергә ҡарай — күрәһең, Боронғо батшалыҡ ваҡытында талауҙарҙан һуң һаҡланып ҡалған мумияны яңы саркофагҡа һалалар.
Пирамидаларҙың тирә-яғындағы төҙөлөштәр насар һаҡланған, уларҙың емереклектәре ҡом аҫтында ҡалған. 1755 йылға ҡараған Ерләү ҡорамының тасуирламаһы бар, ул ваҡытта ул яҡшы торошта була. Уға ярашлы ҡорам майҙаны 45 метрға 45 метр тәшкил итә. Ҡорамдың яртыһын ихата биләй, икенсе яртыһында культ оҙатыу ҡоролмалары һәм келәт биналары урынлаша. Көнсығышҡа ҡарай ярты саҡрымда Түбәнге ҡорам урынлаша, уның күләме лә яҡынса шулай уҡ була. Уҙғарылған ҡаҙыу эштәренә ярашлы был ҡорам VI династияһы хакимлығы ваҡытында тергеҙелгән һәм ҙурайтылған. Ерләү камераһынан Түбәнге ҡорамға шымартылған эзбизташ плиталарҙан юл алып бара, уның бер өлөшө әлеге ваҡытҡа тиклем һаҡланған.
Микерин пирамидаһының көньяҡ өлөшө эргәһендә, ҡойма артында, яҡшы һаҡланған пирамида-юлдаштар урынлаша. Иң ҙуры уларҙың — көнсығыш пирамида. Нигеҙенең яғы 44,3 метр, бейеклеге 28,3 метр тәшкил итә. Башта ул гранит менән көпләнгән, ул ҡайһы бер урында һаҡланып ҡалған. Икенсе һәм өсөнсө урында һикәлтәле. Улар тамамланмаған һәм уларға «ысын» пирамида ҡиәфәте бирергә планлаштырғандар тип фараз ителә. Уларҙың яғы 31,5 метр, бейеклеге 21,2  тәшкил итә.
1837 йылда пирамиданың көнсығышында граниттан эшләнгән саркофаг табыла — урта өлөшөндә ағас табут фрагменттары һәм кеше һөйәктәре табыла. Көнбайыш пирамидала ерләү камераһы тамамланмаған. Һәр пирамида эргәһендә ерләү ҡорамы урынлашҡан, улар бөтәһе лә бергә таш стена менән уратып алынған. Рейснер фаразлауынса, көнсығыш пирамидала Менкаураның төп ҡатыны, Хамерернебти ерләнгән.
Ҙур Сфинкс комплексы
Ҙур Сфинкс Хефрен пирамидаһынан көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан. Һын Хеопса һәм Хефрен пирамидалары кеүек үк шул уҡ материалдың берҙәм киҫәгенән юнып эшләнгән,  кеше башы менән ятҡан арыҫланды кәүҙәләндерә. Уның алғы тәпәйҙәренән ҡойроғона тиклем оҙонлоғо  57,3 м, бейеклеге — 20 метр  тәшкил итә. Нигеҙендәге, һындың аяғындағы яҙыу, Сфинкстың фирғәүен Хафра бойороғо буйынса төҙөлгәнлеген раҫлай, ә йөҙөнөң һыҙаттары фирғәүендең үҙенең йөҙ һыҙаттарын ҡабатлай. Әлеге ваҡытта һын ныҡ зыян күргән, бигерәк тә уйымдар менән киртләсләнгән йөҙө ныҡ зарарланған.
Статуянан алыҫ түгел Сфинкс ҡорамы урынлашҡан, ул XX быуатта ғына табыла.
Пирамидаларҙы төҙөү
Әйтелгәнсә, пирамида төҙөү өсөн   2,5 тонна ауырлыҡтағы блоктар пирамидаға яҡын  карьерҙарҙа ярайһы уҡ йомшаҡ нуммулит эзбизташтарҙан ҡырҡылған һәм төҙөлөш урынына һөйрәп алып киленгән. Ә юғарыға пандустар һәм, күрәһең, блоктар ярҙамында күтәрелә. Пирамидаларҙың тышҡы көпләнеүе тығыҙ һәм аҡ тур эзбизташынан әҙерләнгән. Яҡшы тигеҙләнгән блоктар төҙөлөш иретмәһенең йоҡа ҡатламы менән беркетелгән, ә блоктың эске һалыуына ярайһы уҡ ҡалын ҡатлам ҡойолған.
Һаҡланғанлығы
XIX быуаттың 1-се яртыһында Мысырҙың наместнигы Мәхәммәт Әли  1831—1869 йылдарҙа  Мысыр төҙөлөш эштәренең баш инженеры Линан де Бельфонға   һуғарыуҙы үҫтереү өсөн Нилда дамбалар төҙөлөш материалдарына  бер нисә пирамиданы, әгәр кәрәк булһа,  хатта бөтәһендә  һүтеп алырға тәҡдим итә. Линан де Бельфон тәҡдимде кире ҡағып тормай, был осраҡта паша уның менән бәхәсләшеп тормаясағын аңлай, тик ул эштәрҙе башҡарыуҙы башҡа берәүгә тапшырасаҡ— бының урынына ул бындай проекттың тулы финанс нигеҙһеҙлеген күрһәткән ентекле иҫәп-хисапты бирә.
Первая Воровка
Первая Воровка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воровка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йосопов Һарун Вәли улы
Йосопов Һарун Вәли улы (22 июнь 1914 йыл — 26 июнь 1968 йыл) — ғалим-археологы, төркиәтсе һәм этнограф. 1952—1958 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре кандидаты (1952). Татарстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Биографияһы
Һарун Вәли улы Йосопов 1914 йылдың 22 июнендә Рәсәй империяһының Ҡазан губернаһы Ҡазан ҡалаһында тыуған.
1941 йылда Ҡазан университетының география факультетын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1946 йылдан Ҡазан университетының этнография музейының мөдире була. 1952 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.
1958 йылдан СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре була.
1968 йылдың 22 июнендә Ҡазан ҡалаһында вафат була.