cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салпада-Яха (Анти-Паюта-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Усай
Кесе Усай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миндәк (Яйыҡ ҡушылдығы)
Миндәк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2320 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Созылька
Созылька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 490 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тощица
Тощица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөрйән районы премиялары
Бөрйән районы премиялары — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы администрацияһы наградалары.
Васильевка (Йылайыр районы)
Васильевка (Васильевка) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 453690, ОКАТО коды — 80227816005.
Бөрйән районы премиялары
Ғәбиҙуллин С. М. исемендәге премия
'''Ғәбиҙуллин С. М. исемендәге премия''' 2010 йылда шағир Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улының исемен мәңгеләштереү, яңы таланттарҙы асыу һәм уларҙың ижадын пропагандалау маҡсатында булдырыла һәм йыл һайын бирелә. Беренсе премия 2011 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡыусыһы Толомғужин Айҙарға тапшырыла. Лауреаттар: Алтынбаева А. Г. (2015), Ғәләүетдинов С. Ә., (2016), Ғарифуллина А. Р..
Васильевка (Йылайыр районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса урыҫтар 88 % тәшкил итә
Бөрйән районы премиялары
Мөхәмәтҡолов С. М. исемендәге премия
'''Мөхәмәтҡолов С. М. исемендәге премия''' 1994 йылда сәсән Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улының исемен мәңгеләштереү һәм әҙәбиәт, сәнғәт, мәҙәниәт өлкәһендә ижадты пропагандалау маҡсатында булдырыла. Иң тәүге премияға 1995 йылдың 17 февралендә Ғәбиҙуллин С. М. лайыҡ була.
Васильевка (Йылайыр районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға Орск өйәҙе биләмәһендә нигеҙ һалына, 1891 йылдан алып Ботороз утары булараҡ билдәле (41 йортта 202 кеше йәшәгән). Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18-се быуаттың 50-се йылдарында баҡыр иретеү заводтары төҙөлөүгә бәйле нигеҙ һалына. 1920 йылда Васильевский утары (Ботороз) булараҡ теркәлгән, 40-сы йылдарҙан хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә.
Латин Америкаһы
Латин Америкаһы — Америка илдәренең һәм ерҙәренең дөйөм атамаһы, роман телдәренән һәм (латин теленән барлыҡҡа килгән) рәсми телдәр ҡулланыла. Иң йыш ҡулланылған телдәр — испан һәм португал телдәре.
Шулай уҡ икенсе термин Ибер-Америка, ибер-роман телдәрҙә аралашҡан илдәрҙе аңлата.
Латин Америкаһына испанса һөйләшкән Америка илдәре — төньяҡта Мексиканан башлап көньяҡҡа Аргентинаға тиклем һәм шулай уҡ испанса аралашҡан Кариб диңгеҙе бассейндағы илдәр (Куба, Доминикан Республикаһы, Пуэрто-Рико) инә. Португал телендә аралашҡан Бразилия ла шул илдәргә инә. Француз телле Гаити, Сен-Мартен һәм Француз Гвианаһы илдәрен дә  йыш ҡына Латин Америкаһы тип иҫәпләйҙәр. Ләкин француз телле Квебек провинцияһын (Канада) бер касан Латин Америкаһына индермәйҙәр. Инглиз телендә аралашҡан Америка илдәре (Ямайка, Барбадос, Багамы, Белиз, Гайана һ. б.) Латин Америкаһына индермәйҙәр.
Ерҙә иң оҙон тауҙар системаһы Латин Америкаһында урынлашҡан, шуларҙы Анд тауҙары тип атайҙар, бында Котопахи вулканы урынлашҡан.
Луя (Сосьва ҡушылдығы)
Луя (Пуя) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 549 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ынйыҡай менән Юлдыҡай (йыр)
Ынйыҡай менән Юлдыҡай — башҡорт халыҡ йыры (һалмаҡ көй).
Тарихы
«Ынйыҡай менән Юлдыҡай» башҡорт халыҡ көйө варианттарын 1894 йылда С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Солтан приискыһында (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алған. Йыр С.Рыбаковтың Санкт-Петербургта сыҡҡан «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» исемле китабында 1897 йылда тәүге тапҡыр баҫыла.
Бынан тыш йырҙы һуңыраҡ Ғ. Ғ. Ишбулатов, Ф. Х. Камаев, М. М. Сәғитов, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала.
Йөкмәткеһе
С. Рыбаков яҙып алған йыр тарихы башҡорт йәйләүендә булған бер фажиғәле хәлгә бәйле. Йәйләүҙә ете ҡыҙ була. Бер көн, барыһы ла сабынлыҡта булған саҡта,бер ҡыҙҙың йәрәшкән егете ҡыҙҙар янына килә. Ҡыуыш өҫтөндәге ҡымыҙ менән итте алам тип, егет күрше бай ҡыуыш өҫтөнә менә. Түбәнгә төшөп килгән сағында егет салғыларға эсе менән барып төшөп, һәләк була. Ҡыҙҙарҙы егеттең үлемендә ғәйепләйҙәр һәм Себергә һөрәләр. Ике ҡыҙ йыр сығара, һуңынан йырҙы уларҙың исеме менән атай башлайҙар (Ынйыҡай менән Юлдыҡай).
Йырҙың икенсе төрлө тарихы ла бар. Уның буйынса, Ынйыҡай — ҡыҙ, ә Юлдыҡай — егет кеше. Йәштәр кис ултырғанда бер ҡыҙ осраҡлы рәүештә һәләк була. Бер-береһен һөйгән Ынйыҡай менән Юлдыҡайҙы уның үлемендә ғәйепләп, төрмәгә ебәрәләр.
Йыр эпик характерлы. Көйө — киң диапазонлы (дуодецима).
Композитор А. М. Ҡобағошев «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» йырын фортепиано һәм тауыш өсөн, ә Ғ. З. Сөләймәнов — ҡурай өсөн эшкәртә.
Йыр тарихына бәйле Ғ. С. Әлмөхәмәтов — опера, драматург Х. Ғ. Ғәбитов шиғри пьеса ижад итә. Режиссёр Вәлиулла Мортазин ҡуйған «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» пьесаһының премьераһы 1924 йылдың майында була. 1920- 1930 йылдарҙа пьеса Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында күп тапҡыр ҡуйыла. 1927 йылда Мәскәүҙәге гастролдәр ваҡытында тамашасыларға күрһәтелә. 1935 йылда Х.Ғәбитов ҡулға алынғандан һуң ул репертуарҙан төшөп ҡала.
2022 йылда пьеса Салауат башҡорт драма театры сәхнәһендә ҡуйыла (ҡуйыусы режиссёр Гөлсәсәк Саламатова). Х.Ғәбитов пьесаһының аҙағы үҙгәртелеп, спектакль ике йәш йөрәктең ҡауышыуы менән тамамлана.
Йырҙы башҡарыусылар:
Шаһаев Фәтхи Ислам улы
Шаһаев Фәтхи Ислам улы (3 июнь 1923 йыл — 30 декабрь 1996 йыл) — сәнәғәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Ҡара металлургия министрлығыныъң Һатҡы «Магнезит» заводы яндырыусыһы, Силәбе өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 3-сө Белоруссия фронтының 1-се гвардия уҡсылар дивизияһында һуғыша, 1944 йылдың апрелендә ҡаты яралана. Һуңынан демобилизациялана.
Кире ҡайтҡас, комбинатта эшләй. 1971—1979 йыоларҙа ЦМП-1 сменаһы начальнигы. Рационализаторлыҡ эшендә ҡатнаша. Йәштәрҙең әүҙем остазы.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 март ындағы указына ярашлы, ҡара металлургиялағы юғары күрһәткестәре һәм алдынғы ҡаҙаныштары өсөн Фатхи Ислам улы Шаһаевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
КПСС ағзаһы. Һатҡы ҡалаһы халыҡ депутаттары советы депутаты була. Заводтың партия һәм профсоюз комитеты ағзаһы.
Килкабыҙ
Географик урыны
Килкабыҙ ауылы Сөн бассейнына ҡараған Бөгә йылғаһы буйында, район үҙәге Баҡалы ауылынан 15 километр көнсығышҡа һәм Туймазы тимер юлы станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа 90 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
XVIII быуаттың 1-се яртыһында Ҡазан даруғаһы Ҡырғыҙ улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә Килкабыҙ ауылына нигеҙ һалған.
Ауыл шулай уҡ Килкә Абыз, Тойҡа Абыз (1704—1711 йылдарҙағы ихтилалда ҡатнашҡан Тойҡа абыҙ исеме менән) исемдәре менән аталған.
Керҙәшлек килешеүе менән, Килкабыҙ ауылына яһаҡлы татарҙар (1762 йылда 42 ир-ат йәне теркәлгән) килеп ултырған. Артабан улар типтәрҙәр ҡатламына күскән.
1865 йылда 142 хужалыҡта 751 кеше иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, күн заводы булған.
1906 йылда 2 мәсет, мәҙрәсә, тимерлек, һыу тирмәне, 4 бакалея кибете булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөнгө ауыл
Килкабыҙ ауылында төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Йылғалар, күлдәр:
''Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр, юл:
Тарихи ҡомартҡылар:
Розанова Лариса Николаевна
Розанова Лариса Николаевна (6 декабрь 1918 йыл — 5 октябрь 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, лётчик-штурман. Гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы.
Йәшлек йылдары
Лариса Николаевна Розанова (Литвинова) 1918 йылдың 6 декабрендә Киев ҡалаһында Николай һәм Мария Розановтар ғаиләһендә тыуған. Украин ҡыҙы. Уның атаһы авиация оҫтаханаһында слесарь булып эшләй. Бәләкәй Лариса уның эш урыныда йыш була.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, аяҡ кейемдәре фабрикаһына эшкә килә һәм киев аэроклубына пилоттар курсына уҡырға инә. 1940 йылда Херсон лётчик-инструкторҙар әҙерләүсе осоусылар авиация мәктәбен тамамлай. Феодосия инструкторы, ә һуңынан Мәскәүҙә Киров аэроклубында лётчик-инструктор булып эшләй. Осоусылар әҙерләү мәктәбенә уҡырға инерлек өс төркөм курсант әҙерләйҙәр. Һәм һуғыш башлана.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың 26 октябрь иртәһендә буласаҡ лётчицалар эшелоны тәғәйенләнгән урынға килгән. Личный состав хәрби уҡыуҙар өсөн төркөмдәргә бүленә. Дүрт төркөм: осоусылар, штурмандар, механиктар һәм ҡоралландырыусылар була. Лариса Розанова штурмандар төркөмөнә эләгә. Унда тамамланған урта һәм тамамланмаған юғары белемле ҡыҙҙарҙы алалар. Ларисаның тағы ла штурман булырлыҡ осоу мәктәбен тамамлауы үҙе бер өҫтөнлөк биргән. Ул саҡта был һирәк күренеш була — әҙерлекле штурман -ҡатын-ҡыҙҙар илдә юҡ тиерлек. Әммә Розанова осоусы булырға теләй, һәм икенсе төркөмгә күсереүҙәрен үтенеп өс тапҡыр рапорт бирә. Өсөнсө мөрәжәғәтенән һуң Марина Раскова уны әңгәмәгә саҡыра, һәм был һөйләшеүҙән һуң Лариса үҙ фекерен үҙгәртә һәм штурманға уҡыуын дауам итә. Хәрби авиация училищеларында теоретик курс, ғәҙәттә, өс йыл өйрәнелгән, хәҙер ҡыҙҙарға программа өйрәнергә өс ай ваҡыт бирелгән. Мәктәп янында курстар тамамлағандан һуң, Лариса эскадрилья штурманы итеп тәғәйенләнә.
— Давай вернемся на контрольный пункт, — предложила Розанова. — Сделаем ещё один заход! Времени до рассвета много.
Вернулись обратно и снова полетели к цели. Целью была шахта, где размещался штаб противника. Вот эта шахта, вот изгиб дороги, железнодорожное полотно. И снова тишина внизу спутала все карты. Решили сделать третий заход и только тогда сбросили бомбы — прямо над целью. Раздался взрыв, взметнулось пламя: начался пожар.
1942 йылдың декабрендә Розанова звено командиры итеп тәғәйенләнә.
1943 йылдың апрелендә Лариса Розанова фронт һыҙығына яҡын урынлашҡан тылдағы Армавирға килә. Самолётты ашығыс рәүештә ялан авиаремонт оҫтаханаһына илтергә кәрәк була: машина ныҡ туҙған була. Бында Лариса үҙенең буласаҡ ирен — капитан Илья Литвиновты осрата.
Марттан сентябргә тиклем полк дошмандың Тамань ярымутрауындағы «Зәңгәр һыҙат» оборона линияһын өҙөү һөжүм операцияһында һәм Новороссийскиҙы азат итеүҙә ҡатнаша. Иң ауыр алыш 1943 йылдың 1 авгусында була. Шул саҡта бер юлы дүрт экипаж базаға әйләнеп ҡайтмай. Лариса Розанова үҙенең штурманы Надя Студилина менән ҡайта. Ә һуңыраҡ фәҡәт уларҙың экипажы ғына маҡсатына ирешеүе һәм дошманды бомбаға тотоуы билдәле була.
1943 йылдың ноябрендә Керчь ярымутрауы өсөн һуғыштар башлана. Эльтиген ҡасабаһына төшкәндә, диңгеҙ десантына ярҙам күрһәтеү буйынса махсус задание бирелә. Полк Ҡырым һәм Севастополде азат итеү буйынса заданиены үтәй.
1943 йылдың 24 декабре төнөндә Розанова — Мария Ольховская самолёты экипажына снаряд ярсығы эләгә. Машина бейеклеген юғалта башлай. Әммә ҡыҙҙар имгәнгән самолётты совет инженер-төҙөлөш батальоны урынлашҡан районда ултырта ала.
Евгения Руднева 1944 йылдың апрелендә һәләк булғандан һуң Розанова полк штурманы итеп тәғәйенләнә.
Белоруссия, Польша, Германияны азат итеү операцияларында ҡатнаша. Һуғыш йылдары осоронда Лариса Розанова 816 хәрби осош яһай.
1945 йылдың апреленән Лариса Николаевна — запаста.
Һуғыштан һуң тормошо
Һуғыш тамамланғандан һуң Лариса Розанова фронтта танышҡан капитан Илья Литвиновҡа кейәүгә сыға,
Уның фамилияһын ала. Улар Мәскәүҙә йәшәй. 1979 йылға тиклем Лариса Литвинова ВНИИ-ның ток сығанаҡтары буйынса өлкән инженер булып эшләй.
1997 йылдың 5 октябрендә етмеш туғыҙынсы йәшендә вафат була. Николо-Архангельск зыяратында ерләнә.
Дутов Александр Ильич
Дутов Александр Ильич (17 август 1879 йыл — 7 февраль 1921 йыл) — Рәсәй Империяһы хәрби хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1919). Аҡтар хәрәкәте ҡаһарманы, Ырымбур казаклығы атаманы,
Биографияһы
Александр Ильичтың ир-ат яғынан ата-бабалары Һамар казак ғәскәренән булғандар (һуңынан юҡҡа сығарылған). Атаһы — Илья Петрович Дутов, Төркөстан походтары дәүере офицеры, 1907 йылда, отставкаға сыҡҡан саҡта, уға генерал-майор дәрәжәһе бирелә. Әсәһе — Елизавета Николаевна Ускова — урядник ҡыҙы, Ырымбур губернаһынан. Александр Ильич походтарҙың береһе осоронда Һыр-Даръя өлкәһенең Казалинск ҡалаһында тыуған. Уның бала сағы Фирғәнә, Ырымбур ҡалаһында, Санкт-Петербургта һәм ҡабаттан Ырымбурҙа үтә.
Джон Локк
Джон Локк (John Locke; 29 август, 1632, Рингтон, Сомерсет, Англия — 28 октябрь, 1704, Эссекс, Англия) — британ педагогы һәм философы, эмпиризм һәм либерализм вәкиле. Сенсуализмды таратыусы. Уның идеялары эпистемологияға һәм сәйәси фәлсәфәгә ҙур йоғонто яһай. Локктың хаттары Вольтерға һәм Руссоға, Мәғрифәт осоро шотланд фекер эйәләренә и америка революционерҙарына ныҡ тәьҫир итә. Уның йоғонтоһо Америка бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһында ла сағылыш таба.
Дутов Александр Ильич
Биографияһы
А. И. Дутов 1897 йылда Ырымбур Неплюев кадет корпусын, һуңынан, 1899 йылда, Николаев кавалерия корпусын тамамлай, хорунжий чинын ала һәм Харьковта торған 1-се Ырымбур казак полкына ебәрелә.
1903 йылда Санкт-Петербургта Николаев инженер училищеһы янындағы курстарҙы тамамлай һәм Генштаб Академияһына уҡыуға инә, әммә 1905 йылда Дутов доброволец булып рус-япон һуғышына китә. III дәрәжә Изге Станислав ордены менән наградлана. 1908 йылда Генштаб Академияһында уҡыуын тамамлай. Академиянан һуң Дутов Генштаб хеҙмәте менән танышыу өсөн 10-сы армия корпусы штабына Киев хәрби округына ебәрелә.
Джон Локк
Биографияһы
1632 йылдың 29 авгусында ҙур булмаған Рингтон ҡаласығында адвокат ғаиләһендә тыуа (Англия, Бристоль эргәһе).
Дутов Александр Ильич
Биографияһы
1909 — 1912 йылдарҙа Ырымбур казак юнкер училищеһында уҡыта. Юнкерҙар яғынан Дутов ихтирам һәм мөхәббәт яулай, улар өсөн ул бик күп яҡшылыҡ эшләй. Уның уҡыусыларының береһе — Г. М. Семенов — аҙаҡтан Байкал аръяғы ғәскәри атаманы. Үҙенең вазифа бурыстарынан тыш, Дутов училищела спектаклдәр, концерттар һәм кисәләр ойоштора. 1910 йылдың декабрендә III дәрәжә Изге Анна ордены менән наградлана. 1912 йылдың 6 декабрендә ғәскәри старшина чинына үрләтелә (армия чины полковник).
Джон Локк
Биографияһы
1646 йылда атаһының командиры (Оливер Кромвель етәкселек иткән парламент армияһында капитан) рекомендацияһы буйынса ул саҡтағы иң яҡшы тип иҫәпләнәгән Вестминстер мәктәбенә уҡырға алына.
Дутов Александр Ильич
Биографияһы
1912 йылдың октябрендә Дутов Харьковҡа ебәрелә, командировканан һуң училищеға ҡайта һәм бында 1916 йылға тиклем хеҙмәт итә.
Джон Локк
Биографияһы
1652 йылда Локк, иң яҡшы уҡыусыларҙан булараҡ, Оксфорд университетына уҡырға инә. 1656 йылда — бакалавр, ә 1658-ҙә — университетта магистр дәрәжәләрен ала.
Дутов Александр Ильич
Беренсе донъя һуғышы
1916 йылдың 20 мартында үҙ теләге менән ғәмәлдәге армияға китә. Брусилов командованиеһы аҫтындағы Көньяҡ-Көнбайыш фронтының һөжүмендә ҡатнаша, һөжүм ваҡытында Дутов хеҙмәт иткән 9-се рус армияһы Днестр һәм Прут араһында 7-се Австрия-Венгрия армияһын ҡыйрата. Был алышта Дутов ике мәртәбә яралана, әммә Ырымбурҙа ике ай дауаланғандан һуң полкына ҡайта. 16 октябрҙә Дутов 1-се Ырымбур казак полкы командующийы итеп тәғәйенләнә (кенәз С. П. Бартенев менән берләктә).
Февраль революцияһынан һуң
Февраль түңкәрелешенән һуң 1917 йылдың мартында Казак ғәскәрҙәре Союзы Ваҡытлы Советының рәйес иптәше, 1917 йылдың 1 июнендә Петроградта II Дөйөм казак съезы рәйесе, 1917 йылдың 7 июнендә Казак Ғәскәрҙәре Союзы Советы рәйесе, 1917 йылдың сентябрендә Ырымбур казак ғәскәре атаманы һәм башлығы (рәйесе) итеп һайлана. Дутов сәйәси ҡараштары буйынса республикан һәм демократик позицияларҙа торған.
Джон Локк
Биографияһы
1667 йылда Локк лорд Эшлиның йортонда табип һәм улының тәрбиәсеһе сифатында эшләй башлай. Шунан инде сәйәси хәрәкәттәрҙә лә ҡатнаша. "Дингә тигеҙ ҡараш тураһында мөрәжәғәттәр"ен яҙа башлай (баҫылған: 1-се — 1689 й., 2-се һәм 3-сө — 1692 й. (был өсәүһе — ҡултамғаһыҙ), 4-се — 1706 й., вафатынан һуң).
1668 йыл — Локк Король йәмғиәте ағзаһы, ә 1669 йылда — Советы ағзаһы. Локктың иң ҡыҙыҡһынған даирәләре — тәбиғи фәндәр, медицина, сәйәсәт, иҡтисад, педагогика, дәүләттең сиркәүгә мөнәсәбәте, выждан ирке һәм дин ирке мәсьәләләре.
Дутов Александр Ильич
А. И. Дутовтың большевиктарға ҡаршы ихтилалы
Атаман Дутов үҙ контроле аҫтына Төркөстан һәм Себер менән илдең үҙәге араһындағы бәйләнеште өҙгән стратегик мөһим төбәкте ала. Атаман алдында Учредителдәр йыйылышына һайлауҙар үткәреү һәм губернияла һәм ғәскәрҙә йыйылышты үткәргәнгә тиклем тотороҡлоҡто һаҡлау бурысы тора. Дөйөм алғанда, Дутов бурысты үтәй. Үҙәктән килгән большевиктарҙы тоталар һәм төрмәгә бикләйҙәр, ә Ырымбур гарнизоны ҡоралһыҙландырыла һәм өйҙәренә ҡайтарыла.
Ноябрь айында Дутов Ойоштороу йыйылышы ағзаһы булып һайлана (Ырымбур казак ғәскәренән).
Джон Локк
Биографияһы
1671 йыл — кеше аңының мөмкинлектәрен өйрәнеүгә ныҡлы тотонорға ҡарар итә. 16 йыл «Кеше аңы тураһында тәжрибә» тигән хеҙмәт өҫтөндә эшләй.
1672 һәм 1679 йылдарҙа— Локк Англияның юғары хөкүмәт учреждениеларында яҡшы вазифаларға саҡырыла. 1675 йыл аҙағынан 1679 йыл урталарынса ауырыуы арҡаһында Францияла йәшәй.
Дутов Александр Ильич
А. И. Дутовтың большевиктарға ҡаршы ихтилалы
7 декабрҙә Ырымбур казак ғәскәренең сираттағы 2-се Ғәскәри Кругын асҡан саҡта тотҡан телмәренән өҙөк: «Ныне мы переживаем большевистские дни. Мы видим в сумраке очертания царизма, Вильгельма и его сторонников, и ясно определённо стоит перед нами провокаторская фигура Владимира Ленина и его сторонников: Троцкого-Бронштейна, Рязанова-Гольденбаха, Каменева-Розенфельда, Суханова-Гиммера и Зиновьева-Апфельбаума. Россия умирает. Мы присутствуем при последнем её вздохе. Была Великая Русь от Балтийского моря до океана, от Белого моря до Персии, была целая, великая, грозная, могучая, земледельческая, трудовая Россия — нет её»
Джон Локк
Биографияһы
1683 йылда Голландияға күсенә. 1688—1689 йылдарҙа Англияла революция була һәм Локк өсөн юл асыла- Вильгельм III Оранский Англия короле булып китә. Улар фекерҙәш була, 1689 йылда Локк тыуған иленә ҡайта.
1690-се йылдарҙа Локк хөкүмәт эштәренән тыш фәнни һәм әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 1690 йылда «Кеше аңы тураһында тәжрибә», «Идара итеү тураһында ике трактат», 1693 йылда — «Тәрбиә тураһында уйҙар», 1695 йылда — «Христианлыҡтың фәһемлелеге» тигән хеҙмәттәре баҫыла.
Дутов Александр Ильич
А. И. Дутовтың большевиктарға ҡаршы ихтилалы
16 декабрҙә атаман казак частарының командирҙарына ғәскәри казактарҙы ҡоралдары менән бергә йүнәлтеү буйынса өндәү ебәрә, әммә фронттан ҡайтҡан казактар һуғышырға теләмәй, ҡайһы бер урындарҙа ғына казак дружиналары булдырылған була. Казак мобилизацияһын ойошотороп булмау сәбәпле, Дутов офицерҙар иҫәбенән доброволецтарға, уҡыусы йәштәргә генә таяна ала. Шуға күрә көрәштең беренсе этабында Ырымбур атаманы, башҡа большевиктарға ҡаршы лидерҙар кеүек уҡ, үҙенең яҡлыларын көрәшкә күтәрә алманы.
Джон Локк
Биографияһы
1704 йылдың 28 октябрендә дуҫы- Дэмерис Мэшем исемле ҡатындың өйөндә астманан үлә.
Фәлсәфәһе
Белемден нигеҙендә тәжрибә тора. Тәжрибә берҙән-бер үҙләштереүҙәрҙән тора. Үҙләштереү тойғоһонан (һиҙеү ағзалары аша килә) һәм рефлексиянан тора. Идеялар абстракт үҙләштереүҙәy аҡылда тыуа. Tabula rasa төп ҡағиҙәһе (принцип): һиҙеү ағзалары аша аҡылда әкренләп мәғлүмәт йыйыла.
Дутов Александр Ильич
А. И. Дутовтың большевиктарға ҡаршы ихтилалы
Шул уҡ ваҡытта большевиктар Ырымбурға һөжүмен башлай. Ауыр алыштарҙан һуң В. К. Блюхер етәкселегендәге Ҡыҙыл армия отрядтары Ырымбурға килеп етәләр һәм 1918 йылдың 31 ғинуарында уны баҫып алалар. Дутов Ырымбур ғәскәре территорияһын ташлап китмәҫкә була һәм большевиктарға ҡаршы яңы көстәр туплау өсөн Верхнеуралға юллана.
Әммә мартта казактар Верхнеуралды ла ташлап китергә мәжбүр була. Дутов хөкүмәте Краснинская станицаһында урынлаша һәм апрель уртаһында ҡамауға эләгә. 17 апрелдә ҡамауҙы 4 партизан отряды һәм офицерҙар взводы көстәре менән йырып үтеп, Дутов Турғай далаларына китә.
Әммә шул уҡ ваҡытта большевиктар үҙҙәренең сәйәсәте менән быға тиклем яңы власҡа нейтраль булған Ырымбур казаклығын сығарынан сығара һәм 1918 йылдың яҙында (Дутовтың ҡыҫылышы булмай) 1-се хәрби округы территорияһында көслө баш күтәреүселәр хәрәкәте башлана. Уны 25 станица делегаттары съезы һәм ғәскәри старшина Д. М. Красноярцев башлығындагы штаб етәкләй. 28 мартта Ветлянская станицаһында казактар Илецкая Защита советы рәйесе П. А. Персияниновтың отрядын ҡыйраталар, 2 апрелдә Изобильная станицаһында — Ырымбур Хәрби Революцион Комитеты рәйесе С. М. Цвиллингтың каратель отрядын, 4 апрель төнөндә ғәскәри старшина Н. В. Лукин казактар отряды һәм С. В. Бартенев отряды Ырымбурға һөжүм итәләр, ҡаланы бер аҙ ваҡытҡа алып, ҡыҙылдарға һиҙелерлек зыян килтерәләр. Ҡыҙылдар ҡаты саралар менән яуаплай: аталар, ҡаршылыҡ күрһәткән станицаларҙы яндыралар (1918 йылдың яҙында 11 станица яндырыла), контрибуциялар һалалар.
Һөҙөмтәлә июндә хәрби округы казактары территорияһында ғына баш күтәреүселәр көрәшендә 6 меңдән артыҡ кеше ҡатнаша. Май аҙағына хәрәкәткә 3-сө хәрби округының казактары ҡушыла, уларға баш күтәргән чехословак корпусы ярҙамға килә. Ҡыҙыл гвардия отрядтары бөтә ерҙәрәҙә лә тар-мар ителә, Ырымбур казактар ҡулына күсә. Законлы һайланған атаман Дутовҡа казактарҙан Дутов Ырымбурға килеп етә һәм Ырымбур казак ғәскәрен етәкләй һәм Ырымбур территорияһын Ырымбур Ғәскәре өлкәһе тип иғлан итә. Турғай далаларына делегация йүнәлтелә. 28 сентябрҙә Орск — ғәскәр территорияһында большевиктар ҡулында булған һуңғы ҡала казактарға күсә. Шулай итеп, территория бер аҙ ваҡытҡа ҡыҙылдарҙан тулыһынса таҙартыла.
Джон Локк
Фәлсәфәһе
Локк был йәһәттән Декарттың тәғлимәтен тулыһынса ҡабул итә; иң дөрөҫ хәҡиҡәт — йәшәйешебеҙҙең интуитив хәҡиҡәте тип һанай.
Дутов Александр Ильич
А. И. Дутовтың большевиктарға ҡаршы ихтилалы
Дутов беренселәрҙән булып Юғары Хаким — Колчакты таный. Дутовтың частары адмирал Колчактың рус армияһы составына ноябрҙә инәләр. Ырымбур казактары ҡыҙылдарҙы бер еңәләр, бер уларҙан еңеләләр, әммә 1919 йылдың сентябрендә Дутовтың Ырымбур армияһы Аҡтүбә тирәһендә Ҡыҙыл армия тарафынан ҡыйратыла. Атаман ғәскәренең ҡалдыҡтары менән Семиречьегә (ҡаҙ. Жетісу) сигенә, унда ул атаман Анненковтың Семиреченск армияһына ҡушыла. Далалар аша үтеү аҙыҡ -түлек булмағаны өсөн «Аслыҡ походы» исеме аҫтында билдәле. Анненков Дутовты Семиреченск өлкәһенең генерал-губернаторы итпе тәғәйенләй. Ырымбур армияһына етәксе итеп А. С. Бакич ҡуйыла. 1920 йылдың майында Дутов Атаман отряды һәм граждан ҡасаҡтары менән Ҡытайға күсә, шунда уҡ тиҙҙән атаман Анненковтың армияһы ла сигенә.
Джон Локк
Педагогик идеялары
Джон Локк эмпирик- сенсуалистик донъяны танып-белеү теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Локк кешенең тыумыштан бирелгән идеялары юҡ тип иҫәпләй. Ул— «Tabula rasa» (таҙа таҡта) һәм донъяны үҙенең эске тәжрибәһе аша ҡабул итергә әҙер булып тыуа (рефлексия).
Дутов Александр Ильич
Атаман Дутов һәм Башҡорт хөкүмәте
А. И. Дутов Башҡорт хөкүмәтенә 4-се Башҡорт уҡсылар полкын булдырыуҙа ярҙам итә. 1918 йылдың август айында Башҡорт хөкүмәте һәм Дутов башҡорттарҙың үҙбилдәнешен таныу шарты менән Айырым башҡорт корпусының Себер армияһы оператив буйһоноуына күсеүе  тураһында килешеүгә ҡул ҡуялар. 16 октябрҙә рус армияһының Юғары башкомандующийы штабы начальнигы, генерал-лейтенант С. Н. Розановтың бойороғона ярашлы 1-се башҡорт дивизияһының частарын булдырыу, комплектлау һәм өйрәтеү мәсьәләләрен хәл итеү ҡарала һәм генерал Чечек армияһында оператив бурыстарҙы башҡарған дивизия полктары, шарттарҙың үҙгәреүенә ҡарап, главком генерал Сыровой һәм атаман Дутов  ҡарамағындағы ғәскәри частарға күсергә тейеш була. Дутов Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша, Рәсәйҙең федератив ҡоролошон яҡлап сығыш яһай. Ноябрь айында Дутов А. В. Колчактың хәрби диктатура урынлаштырыуын хуплап сыға. Колчак (Дутов уның менән фекерҙәш була) Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең Башҡорт хөкүмәтен һәм уның ғәскәрҙәрен тулыһынса бөтөрөү курсын дауам итә. Декабрь башында Башҡорт хөкүмәте, полковник Ф. Е. Махин һәм атаман К. Л. Каргин командованиеһы аҫтындағы ҡайһы бер казак кругтары ярҙамында, Ырымбур ҡалаһында власты ҡорал менән баҫып алыуҙы планлаштыралар, әммә заговор килеп сыҡмай. Башҡорт хөкүмәте Ырымбурҙы ташлап китергә мәжбүр була. Дутов Ырымбур армияһы командующийы итеп тәғәйенләнә, армия составында башҡорт полктары ҡала. 1919 йылдың ғинуарында башҡорт командованиеһы уларҙы Башҡорт корпусына берләштерә һәм Ырымбур армияһы буйһоноуынан сығара.
Джон Локк
Педагогик идеялары
«Кешеләрҙең ундан туғыҙы тәрбиә арҡаһында ғына әле ниндәй булһалар, шундайға әйләнә». Тәрбиәлә иң мөһим мәсьәләләр: холоҡ (характер) формалаштырыу, ихтыяр үҫеше,әхлаҡи тәртипкә өйрәтеү.Тәрбиә маҡсаты— джентльмен тәрбиәләү; Англия джентельмены эштәрен алдан уйлап, аҡыллы итеп алып бара, эшлекле, йүнсел, кеше менән ипле, матур мөғәлләмә итә белә. Локк фекеренсә, тәрбиәнең төп маҡсаты — сәләмәт тәндә сәләмәт рух ("бына был донъяла бәхетле булыуҙың ҡыҫҡа, ләкин тулы һүрәтләнеше "). Ул файҙа һәм айыҡ аҡылға нигеҙләнгән (прагматизм һәм рацонализм) джентельмен тәрбиәләү системаһын эшләп сығара. Был системаның төп һыҙаты— утилитаризм: һәр нәмә тормошҡа әҙерләргә тейеш. Локк уҡытыуҙы әхлаҡи һәм физик тәрбиәнән айырып ҡарамай. Тәрбиә ул- физик һәм әхлаҡи ғәҙәттәр, аҡыл һәм ихтыяр ғәҙәттәрен булдырыу. Физик тәрбиәнең маҡсаты — тәнде рухҡа буйһонған ҡоралға әйләндереү; рухи тәрбиә һәм уҡытыуҙың маҡсаты- үҙ-үҙеңде һәр саҡ аҡыллы йән эйәһе үҙ дәрәжәһен нисек белергә тейеш, шулай тоторға өйрәтергә. Локк балаларҙы үҙ- үҙен күҙәтергә, тыя һәм еңә белергә өйрәтергә кәрәк тигән фекерҙе күп тапҡыр ҡабатлай.
Дутов Александр Ильич
Үлеме
1921 йылдың 7 февралендә атаман Дутовты Суйдунда махсус операция ваҡытында ЧК агенттары үлтерә, улар уны урлап Джаркентҡа сығарырға йәки үлерергә тейеш була. Операция менән татар кенәзе, Джаркент өйәҙ милицияһы начальнигы Ҡасымхан Чанышев етәкселек итә. Төркөм 9 кешенән тора (Чанышевтан башҡа ҡалғандары уйғыр була).
1921 йылдың 1 февраль төнөндә диверсион төркөм сикте үтә. Чанышев Дутовҡа, ихтилалға барыһы ла әҙер, хәҙер үк ихтилалды башлар кәрәк, тип яҙа. Дутовтың штабында Чанышевтың курьеры Мәхмүт Хаджамировты беләләр һәм уны Дутов кабинетына тотҡарлауһыҙ үткәрәләр. Кабинетта, Дутовтан тыш, уның адьютанты сотник Лопатин була. Хаджамиров яҙыуҙы Дутовҡа бирә һәм теге уҡый башлағас та, туп-тура уға ата, һуңынан — Лопатинға һәм иҙәндә ятҡан Дутовты үлтерә. Штаб тышындағы боевиктар һаҡсыларҙы үлтерәләр һәм бөтә диверсион төркөм юғалтыуһыҙ Суйдунға ҡаса.
Джон Локк
Педагогик идеялары
Әхлаҡи тәрбиә—ләззәт алыуҙан баш тартырлыҡ, үҙ теләктәреңә ҡаршы барырлыҡ һәләт үҫтереү һәм һәр саҡ аҡылың кәңәштәренә ҡолаҡ һалырға өйрәтергә. Үҙ-үҙеңде яҡшы тотоу, нәзәҡәтле тәртип ҡағиҙәләре күнекмәләре.
Хеҙмәт тәрбиәһе һөнәргә өйрәнеүҙән тора (балта оҫтаһы, токарь). Хеҙмәт эшһеҙ, бушты бушҡа ауҙарып йәшәүҙән ҡотҡара.
Төп дидактика принцибы — уҡытҡанда балаларҙың ҡыҙыҡһыныуын һәм белемгә ынытылышын иҫәпкә алырға. Төп тәрбиә сараһы- үрнәк һәм мөхит. Тотороҡло ыңғай ғәҙәттәр яғымлы һүҙҙәр һәм тыныс, баҫалҡы өгөт-нәсихәт аша тәрбиәләнә. Физик яза тик ғәҙәттән тыш әҙәпһеҙ һәм даими буйһонмаған осраҡтарҙа ғына ҡулланыла. Ихтыяр ауырлыҡтарҙы еңергә өйрәнеү аша тәрбиәләнә, быға физик күнегеүҙәр һәм сынығыу ярҙам итә. Нимәгә уҡытырға: уҡыу, яҙыу, һүрәт төшөрөү, география, этика, тарих, хронология, бухгалтерия, туған тел, француз теле, латин теле, арифметика, геометрия, астрономия, фехтование, һыбай йөрөү, бейеү, әхлаҡ, гражданлыҡ хоҡуғының төп өлөштәре, риторика, логика, натурфилософия, физика — белемле кеше шуларҙы белергә тейеш. Быға тағы ниндәй ҙә булһа һөнәргә өйрәнеүҙе өҫтәргә кәрәк.
Джон Локктың философик, ижтимағи һәм сәйәси, педагогик идеялары педагогика фәне үҫешендә үҙенә бер дәүер була. Уның уй-фекерҙәрен XVIII быуат Франция аҡыл эйәләре ары дауам итә, Иоганн Генрих Песталоцци һәм XVIII быуат рус уҡымышлылары эшмәкәрлегендә ҡулланыш таба, улар Локкты «кешелектең иң аҡыллы уҡытыусылары» иҫәбенә индерә (М. В. Ломоносов).
Локк үҙе йәшәгән дәүерҙәге педагогик системаның етешһеҙлектәрен күрһәтә:мәҫәлән, уҡыусыларҙы латин телендә телмәрҙәр һәм шиғырҙар яҙҙырға мәжбүр итеүгә ҡаршы сыға. Уҡытҡанда күргәҙмә әсбаптар, төрлө әйберҙәр ҡулланылырға тейеш, ул аңлайышлы, мәктәп терминологияһыҙ булырға тейеш. Локк классик телдәргә ҡаршы түгел; ул тик шул осорҙағы был телдәрҙе уҡытыу системаһына ҡаршы. Ҡорораҡ кеше булғанлыҡтан, үҙе тәҡдим иткән тәрбиә системаһында Локк шиғриәткә ҙур урын бирмәй.
Локктың «Тәрбиә тураһында уйҙар» тигән хеҙмәтенән ҡайһы бер идеяларҙы Жан-Жак Руссо үҙенә ала һәм «Эмиль, тәрбиә тураһында» романында иң киҫкен һығымталар яһай.
Сәйәси идеялары
Тәбиғи хәл—үҙ милкең һәм ғүмереңде үҙең теләгәнсә ойоштороуҙа ирек һәм тигеҙлек. Был тыныслыҡ һәм изгелекле мөнәсәбәттә булыу. Тәбиғәт законы буйынса тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек ҡаралған.
Милеккә хоҡуҡ- тәбиғи хоҡуҡ; милек тип Локк ғүмер, азатлыҡ һәм мөлкәтте, шул иҫәптән, интеллектуаль милекте атай. Локк фекеренсә, азатлыҡ- кешенең үҙ шәхесе менән теләгәнен эшләү, үҙ эштәрен…үҙенең бөтә милкен үҙе теләгәнсә ойоштора алыу ирке». Азатлыҡ, уныңса, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй алыу хоҡуғын, ирекле хеҙмәт һәм уның һөҙөмтәләренә хоҡуҡты аңлата. Аҡыллы йәмғиәттә бер кеше лә дәүләт башлығының ғына түгел, дәүләттең йәки шәхси, дәүләт, хатта үҙе мөлкәтенең (йәки хәҙерге заманда Локктан айырмалы милек тип йөрөтөлгән) ҡоло, вассалы йәки ҡуштан-хеҙмәтсеһе була алмай. Кешенең законға һәм ғәҙеллеккә генә хеҙмәт итеүе мөмкин.
Конституциялы монархия һәм йәмәғәт килешеүе теорияһын яҡлай.
Локк —граждандар йәмғиәте һәм хоҡуҡи демократик дәүләт теорияһына нигеҙ һалыусы (король һәм лордтарҙың закон алдында яуаплылығы тураһында).
Тәүге булып, власты закондар сығарыу, башҡарма һәм федеративҡа бүлеү ҡағиҙәһен (принцип) тәҡдим иткән. Федератив власть һуғыш һәм солох иғлан итеү, дипломатия мәсьәләләре, берләшмәләр һәм коалицияларҙа ҡатнашыу менән шөғәлләнә.
Дәүләт тәбиғи хоҡуҡтарҙы (ғүмер, азатлыҡ, мөлкәт) һәм закондарҙы (солох һәм хәүефһеҙлек) яҡлау өсөн булдырылған, ул тәбиғи хоҡуҡҡа һәм законға ҡаршы төшөргә тейеш түгел, ул тәбиғи хоҡуҡты ышаныслы итеп яҡлай алырлыҡ итеп ойошторолорға тейеш.
Демократик революция идеяларын эшләп сығарыу өҫтөндә эшләгән. Локк халыҡтың тәбиғи хоҡуҡҡа һәм халыҡ азатлығына ҡул һуҙған залим (тиран) власҡа ҡаршы сығырға хоҡуғы бар һәм ул ҡаршы сығырға тейеш тип иҫәпләй.
Шуға ҡарамаҫтан, Локк шул дәүерҙәге иң эре ҡолдар менән һатыу итеүселәрҙең береһе булған. Ул хатта Төньяҡ Америка ерле халҡының (индеецтар) ерҙәрен тартып алыуҙы фәлсәфәүи яҡтан нигеҙләй. Хәҙерге фәндә уның иҡтисади ҡоллоҡҡа ҡараштарын йә Локктың антропологияһының дауамы, йә уның ҡапма-ҡаршылыҡлы булыуы дәлиле итеп баһалайҙар.
Локк бигерәк тә демократик революция принциптарын эшләүе менән билдәле. «Халыҡтың тиранияға ҡаршы күтәрелергә хоҡуғы» «1688 йылғы данлы революция тураһында уйҙар» тигән хеҙмәтендә бигерәк тә эҙмә-эҙлекле итеп ҡарала, унда асыҡтан -асыҡ "Инглиздәрҙең азатлығын кире тергеҙеүсе король Вильгельмдың тәхетен нығытырға һәм уның хоҡуҡтары- халыҡ ихтыяры тиергә һәм донъяла инглиз халҡын уның яңы революция яһаған өсөн яҡлап сығырға " тип яҙылған .
Хоҡуҡи дәүләт нигеҙҙәре
Сәйәсмән яҙыусы Локк нигеҙендә кеше азатлығы ятҡан дәүләт төҙөргә теләгән йүнәлешкә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Роберт Фильмер "Патриарх"ында сикләнмәгән король власын патриархаль башланғысҡа бәйләп, яҡлап сыға; Локк быға ҡаршы була һәм дәүләтте булдырыуҙы бөтә граждандарҙың ризалығы менән ике яҡлы килешеү төҙөү менән бәйләй, был осраҡта улар үҙ байлығын үҙҙәре һаҡлау һәм законды боҙоусыларҙы үҙҙәре хөкөм итеүҙән баш тартып, был хоҡуҡты дәүләткә бирә. Хөкүмәт дөйөм азатлыҡ һәм милекте һаҡлау өсөн булдырылған закондарҙы теүәл үтәү өсөн һайланған кешеләрҙән тора. Дәүләткә ингән кеше тик ошо закондарға ғына буйһона, ә сикләнмәгән властың башбаштаҡлығына һәм көйөнә түгел.
Деспотизм хәле тәбиғи хәлгә ҡарағанда насарыраҡ, сөнки һуңғы осраҡта һәр кем үҙ хоҡуҡтарын һаҡлай ала, ә деспот булғанда бындай азатлыҡ юҡ. Килешеүҙе боҙоу халыҡҡа үҙенең юғары хоҡуғын кире талап итергә мөмкинлек бирә. Был төп ҡағиҙәнән сығып, дәүләт ҡоролошоноң эске формаһы төҙөлә.
Дәүләткә власть ни өсөн бирелә :
— Закондар сығарыу власы, йәғни төрлө енәйәт өсөн төрлө кимәлдәге яза билдәләү тураһында закон сығарыу;
— Һуғыш һәм солох хоҡуғы, йәғни йәмғиәткә тышҡы дошмандар насарлыҡ эшләгәндә, уларҙың кәрәген биреү өсөн.
Ләкин былар барыһы ла дәүләткә тик граждандарҙың милкен (байлығын) һаҡлар өсөн бирелә. Закондар сығарыу власын Локк юғары власть тип иҫәпләй, сөнки ул башҡалар менән етәкселек итә. Ул йәмғиәт тарафынан кемгә бирелгән, шулар ҡулында изге һәм ҡағылғыһыҙ, ләкин сикһеҙ түгел:
Уның граждандарҙың ғүмере һәм мөлкәте өҫтөнән абсолют, сикләнмәгән (ирекле) власы юҡ. Был уға һәр бер йәмғиәт ағзаһы тарафынан бирелгән хоҡуҡтар менән генә файҙалана ала тигәнде аңлата, ә тәбиғи хәлдә бер кемдең дә үҙ ғүмере, башҡа кеше ғүмере һәм мөлкәте өҫтөнән власы юҡ. Кешегә тыумыштан бирелгән хоҡуҡтар үҙҙәрен һәм башҡаларҙы һаҡлау өсөн кәрәк булған нәмәләр менән сикләнә; дәүләт власына ошонан артыҡты бер кем дә бирә алмай.
Дәүләт һәм дин
«Дини һыйышып йәшәү тураһында» («») һәм «Христиан диненең аҡыллылығы, Изге яҙмала һүрәтләнгәнсә» («Разумность христианства, каким оно представлено в Священном Писании») тигән хеҙмәттәрендә Локк дини һыйышып йәшәү идеяһын ысын күңелдән яҡлай. Ул христианлыҡтың нигеҙе Ҡотҡарыусыға (Мессия) ышаныуҙан ғибарәт, быны апостолдар (Иисустың уҡыусылары) тәүге сиратта йәһүд христиандарҙан һәм мәжүсиҙәрҙән талап итә. Локк бынан ниндәй ҙә булһа сиркәүгә өҫтәнлөк бирмәҫкә кәрәк тигән һығымта яһай, сөнки Ҡотҡарыусыға ышаныу бөтә йүнәлештәге христиандарҙы ла берләштерә. Мосолмандар, йәһүдтәр, мәжүсиҙәр юғары әхлаҡлы кеше булыуы мөмкин, тик әхлаҡлы булыу өсөн уларға христиандарға ҡарағанда күберәк көс һалырға тура килә. Локк ҡәтғи итеп сиркәүҙең дәүләттән айырылыуын талап итә. Дәүләт,Локк фекеренсә, дини ойошма әҙәпһеҙ һәм енәйәти эштәргә этәргәндә генә, үҙ граждандарының намыҫы һәм динен хөкөм итә ала.
1688 йылда яҙылған проект буйынса, Локк бер ниндәй донъяуи мөнәсәбәттәр һәм дини бәхәстәр арҡаһында боларышмаған христиан ойошмаһы идеалын күҙ алдына килтерә. Бында ул тағы ла Алланың үҙен танытыуы (откровение)—диндең нигеҙе, ләкин башҡа төрлө фекерҙәр булғанда, уларға тыныс ҡарарға кәрәк тип иҫәпләй. Ғибәҙәт ҡылыу ысулдарын һәр кем үҙе һайлай ала. Был мәсьәлә буйынса Локк тик католиктарға һәм атеистарға ғына икенсе төрлө ҡарай. Католиктарҙың Рим папаһы бар һәм ул— дәүләт эсендәге дәүләт, шуға күрә улар йәмғиәт тыныслығы һәм азатлығы өсөн ҡурҡыныс. Алланы инҡар итеүсе атеистар менән ул килешмәй, сөнки ул үҙе Алланы таныу төшөнсәһен бар күңеле менән ҡабул итә.
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы
Фәйзрахман Фәссәхетдин улы Фәссәхетдинов (24.07.1925—06.04.2009) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, сержант, «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған. Һөнәре — агроном.
Биографияһы
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы 1925 йылдың 24 июлендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡҡол улусы биләмәһенә ҡараған (хәҙер — Салауат районы) Илсекәй ауылында Фәтхетдинов Фәссәхетдин Фәтхетдин улы менән Ғафарова Мәстүрә Әмерғәзе ҡыҙының күп балалы ғаиләһендә тыуа. Илсекәйҙә башланғыс мәктәпте тамамлай, артабан күрше Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң да Совет Армияһы сафтарында бик оҙаҡ хеҙмәт итә.
1950 йылдың яҙында ғына тыуған ауылына әйләнеп ҡайта.
1953—1956 йылдарҙа Стәрлетамаҡ колхоз рәйестәрен әҙерләү ауыл хужалығы мәктәбен отличие менән тамамлай.
Фәйзрахман Фәссәхетдин улы 30 йылдан артыҡ Башҡортостандың Салауат районындағы XXI партсъезд исемендәге колхозының баш агрономы булып намыҫлы хеҙмәт итә.
Хәрби хеҙмәте
1943 йылдың март айында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. III Украин фронты армияһы составында Украина ерҙәрен дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша. Йәш сержант башта автоматсы, артабан — пулемётсы булып хеҙмәт итә. Алты ай дауамында Алкин хәрби часында хәрби күнекмәләр ала. Был осорҙо ветеран бик аяныс итеп хәтергә ала: унда буласаҡ яугирҙар аслыҡтан яфалана. Бигерәк тә Скрипай фамилиялы бер кешене ғәйепләп иҫкә ала ине.
Днепр йылғаһы аша тимер юл күпере емерек хәлдә була. Ары-бире терәтелгән свайҙарҙа ғына торғанлыҡтан, бер юлы тик икешәр вагонды ғына сығарып булған. Юғалтыуҙар кисереп, ғәскәрҙе ҡаршы ярға сығарып бөтәләр.
Был ваҡиғалар Урта Дон һөжүм операцияһы менән тап килә. Кәрәк булған һайын, окоптар ҡаҙып, оборонаға әҙерләнеп, өшөп-туңып, ҙур ауырлыҡтар менән үтәләр һалдаттар көҙгө юлды. Ҡыш тыны һиҙемләнһә лә, яугирҙарҙың күбеһенең өҫтөндә йоҡа гимнастёрка, шинель һәм аяҡтарында обмотка була.
1943 йылдың 5 декабрендә (Сталин Конституцияһы көнө) Фәйзрахмандың һул ҡалаҡ һөйәге аҫтына снаряд ярсығы инеп ултыра. Күп ҡан юғалтып өлгөргән 19 йәше менән барған йәш егетте Дружковка ҡаласығы госпиталенә алып киләләр. 1943 йылдың 5 декабрендә күрһәткән батырлығы өсөн 1947 йылдың 6 ноябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы тапшырыла.
Госпиталдән һуң, 1944 йылдың 8 апрелендә, 15-се айырым мотомехбригада составында һалдат тағы алғы һыҙыҡҡа оҙатыла.
1944 йылдың 19 ғинуарынан механикалаштырылған корпус составына ингән бригада 3-сө Украин фронтына, артабан 8-се гвардия армияһына буйһонған, 12 февралдән 4 мартҡа тиклем 8-се армия резервында торған 15-се айырым мотомехбригада 1944 йылдың 5-17 мартында 4-се гвардия кавалерия корпусына буйһонған мехкорпус составында Широкое районынан Николаев өлкәһе биләмәһендәге Новый Буг, Снигирёвка йүнәлешендә һөжүм итә.
3-сө Украин фронтының резервында бер аҙ торғандан һуң, 15-се айырым мотомехбригада 1944 йылдың 30 мартынан 13 апреленә тиклем механикалаштырылған корпус составында Сталино (хәҙер — Донецк), Одесса ҡалалары, Одесса өлкәһе Грибовка йүнәлешендә һөжүмдә ҡатнаша. .
Көньяҡ Украина, Молдова ерҙәрен дошмандан азат иткән Карпат-Днепр стратегик һөжүм итеү сиктәрендәге Одесса хәрби операцияһында ҡатнаша. Көньяҡ Буг йылғаһы ярында, Тирасполь ҡалаһы ҡаршыһында оборонала ятҡанда, дауахананан һуң нығынып та өлгөрмәгән организм тағы бирешә. Яугир ҡурҡыныс диагноз — үпкә плевриты менән тағы госпиталгә эләгә. Был юлы Одесса ҡала госпиталендә һәм Пенза өлкәһе Чаадаевка ауылындағы госпиталдә ярты йыл дауалана, һәм табиптарҙың иҫ киткес ныҡышмалылығы арҡаһында ғына тере ҡала. Бигерәк тә йәһүд милләтле өлкән йәштәге табип әбейҙе йылы итеп хәтерләй ул.
Тарихи белешмә 1942 йылдың декабрендә Воронеж, ә 1942 йылдың 19 декабренән — Көньяҡ-Көнбайыш (2-се формирование, 1943 йылдың 20 октябренән — 3-сө Украин) фронттары составына ингән 6-сы армия Урта Дон һөжүм итеү операцияһында (16-30 декабрь), ә 1943 йылдың ғинуар аҙағы — февралендә — Донбассты азат итеү операцияһында һәм Харьковтан көньяҡтараҡ немец ғәскәрҙәренең контрһөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша. Донбасс операцияһы барышында армия, һуғыша-һуғыша, 250 километрға тиклем ара үтә, 16 сентябрҙә Лозовая ҡалаһын азат итә һәм операция һуңында үҙенең һул флангыһы менән Днепрға сыға, йылғаны аша сығып, Звонецкое һәм Войсковое райондарында плацдарм яулай.
1944 йылдың ҡышы һәм яҙы 6-сы армия составындағы ғәскәрҙәр эҙмә-эҙлекле Никополь-Кривой Рог (30 ғинуар — 29 февраль), Николаев өлкәһендә Березнеговатое-Снигирёвка (6-18 март) һәм Одесса һөжүм итеү операцияларында (26 март — 14 апрель) ҡатнаша. 1943 йылдың 22 сентябренән 30 сентябренә тиклем Лоевтан Запорожьеға тиклем 750 километрға һуҙылған фронт һыҙығында ғәскәрҙәр Днепрға сыға һәм, күп кенә плацдармдарҙы яулап, Үҙәк, Воронеж, Дала, Көньяҡ-Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре Днепр йылғаһын кисә. Сентябрь аҙағына Украинаның Һул яры тулыһынса тиерлек азат ителә. Немец-фашист командованиеһының Днепрҙа фронтты стабилләштереү планы өҙөлә.
1943 йылдың октябрь-декабре, 2-се этапта, плацдармдар өсөн көсөргәнешле көрәш йәйелдерелә. Юғары Баш командование Ставкаһы Днепрҙың һул ярында дошмандың күпер алды нығытмаларын юҡ итеү һәм яуланған плацдармдарҙы киңәйтеү бурысын ҡуя. 12 октябрҙә Воронеж (20 октябрҙән — 1-се Украин) фронты Киев йүнәлешендә һөжүм башлай һәм 6 ноябрҙә Киевте (1943 йылғы Киев һөжүм итеү операцияһы) азат итә.
Коростень, Житомир һәм Фастовҡа һөжүмде үҫтереп, фронт ғәскәрҙәре 150 километрға тиклем алға сыға һәм Днепрҙың уң ярында Киев стратегик плацдармы булдыра. 1943 йылдың ноябре-декабрендә дошмандың контрһөжүмгә күсергә һәм Киевте яуларға маташыуы (1943 йылғы Киевте обороналау операцияһы) килеп сыҡмай.
1944 йылдың март-апрелендә Фәссәхов Фәйзрахман Фәссәх улы армия генералы Р. Я. Малиновский командованиеһы аҫтында 3-сө Украин фронтының Днепр-Карпат стратегик һөжүм итеү операцияһы сиктәрендә барған яуҙарында ҡатнаша. Дошмандың Көньяҡ Буг һәм Днестр йылғалары араһында урынлашҡан диңгеҙ яр буйы группировкаһын юҡ итеү, ҡала-порт Одессаны һәм СССР менән Румыния араһындағы дәүләт сигенә сығыуҙы ла индереп, Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнбайыш яр буйын азат итеү операцияның төп маҡсаты булып тора.
Һуңғараҡ 37-се запас уҡсылар бригадаһында, Пенза өлкәһе, Чаадаев районы хәрби комиссариатына ҡараған хәрби-күсереү пунктында теркәлә. Сөнки Чаадаевка эшселәр ҡасабаһында урынлашҡан 4582-се эвакогоспиталдә дауалана.
4582-се госпиталдән һауығып сыҡҡандан һуң, 1944 йылдың 31 авгусында 2-се Куйбышев пехота училищеһына уҡырға тәҡдим ителә. .
Ғаиләһе
Атаһы Фәссәхетдин Фәтхетдиновтың ике ҡатыны була. Фәхернисанан Ғәйнинур, Миңдәхмәт, Миңдевафа, Хәлилрахман, Мәстүрәнән Шәрифә, Фәйзрахман, Шаһиәхмәт, Сәүиә исемле ул-ҡыҙҙары тыуа. Миңдәхмәт ағаһы менән Хәлилрахман тиҫтер туғаны Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була.
Фәйзрахман Фәссәхетдин улы 1951 йылда Сафия Нәғим ҡыҙы Хәкимоваға өйләнә. Биш бала тәрбиәләп, бөтәһенә лә педагогик белем алырға ярҙам итә улар.
тип хәтерләй уны балалары.
Хәтер
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Аҡҡул (Свердловск өлкәһе)
Аҡҡул  (Перепряжка) — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан ауыл.
Халыҡ һаны
1926 йылда ауыл халҡы үҙҙәрен башлыса башҡорттар тип иҫәпләгән, ә 1959 йылдан — татарҙар.
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 279 кеше йәшәй, шул иҫәптән 134 ир-ат һәм 145 ҡатын-ҡыҙ.