cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәлиәхмәр
Тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 80 йортта 397 кеше теркәлгән. .
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Эттлинген
Эттлинген — Германиялағы ҡала.
Халыҡ һаны 39 мең кеше тәшкил итә (2005).
Ҡала Альб йылғаһы буйында, Шварцвальдтың төньяҡ ситендә, Карлсруэнан 10 км көньяҡҡа ҡарай алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Эттлинген ҡалаһы беренсе тапҡыр 788 йылда Эдининг ( Ediningom) исеме аҫтында телгә алына. Оттон I Эттлинг өҫтөнән патронатлыҡты Вейсенбург монастырына йөкмәтә.
1227 йылда ҡала Баденға күсә, ҡаланың макрграфтары үҙҙәренең хоҡуҡтарын ваҡытлыса Лихтенталь монастырына бирә. XVII быуат аҙағында француздар менән һуғыш ваҡытында Эттлинген емерелә, әммә һуңынан яңынан төҙөлә.
Испан мираҫы өсөн һуғыш ваҡытында Эттлингендан алып Рейнға тиклем Эттлинген нығытмалар линияһы һуҙыла. Эттлинген янындағы алышта 1796 йылдың 9 һәм 10 июлендә Моро эрцгерцог Карл тарафынан еңелә.
1837 йылдың 2 авгусында Эттлингендә, немец сәйәсмәне Франц Питер Буль (нем. Franz Peter Buhl ; 1809—1862) ғаиләһендә  Франц Арманд Буль тыуған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сиражетдинов Рәүеф Дәүләт улы
Сиражетдинов Рәүеф Дәүләт улы (21 декабрь 1952 йыл) — мәғариф, комсомол, партия, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010).
Биографияһы
Рәүеф Дәүләт улы Сиражетдинов 1952 йылдың 21 декабрендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында тыуған.
1982 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын, 1992 йылда Екатеринбург ҡалаһындағы Урал идара итеү институтын тамамлай.
Иори
Иори (иҫкесә Иора ) (იორი, Qabırlı, цахур телендә Къарби ) — Кавказ аръяғындағы йылға (көнсығыш Грузияла һәм Әзербайжанда), ул Оло Кавказ һыртынан башланып, Иор яҫы таулығы аша үтә һәм Мингечевир һыуһаҡлағысына (һыуһаҡлағыс төҙөлгәнгә ҡәҙәр Алазаниға уң яҡтан барып ҡушылған була). Оҙонлоғо 320 км, бассейнының майҙаны 4650 км².
Үрге ағымы — тарлауыҡтар буйлап үтә, урта ағымы — Самгор соҡоро аша. Ямғыр һәм ҡар иҫәбенә тулылана. Салахла ауылы эргәһендәге уртаса йыллыҡ һыу сығымы (тамағынан 43 км алыҫлыҡта) 11,6 м.3/с
1800 йылдың 7 ноябрендә Иори йылғаһы янындағы алышта генералдар Василий Гуляков һәм Иван Лазаревтың рус отряды көс буйынса үҙҙәренән күпкә өҫтөн булған Умм-хан IV авар ғәскәрен тар-мар итәләр, әлеге еңеү, үҙ сиратында, картли-кахетин батшаһы Георгий XII үлер алдынан ҡабул иткән теләге буйынса, был дәүләттең Рәсәй подданствоһын ҡабул итеүенә йоғонто яһай.
Викторовка (Косец ҡушылдығы)
Викторовка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яны-Хулюм (Лосха ҡушылдығы)
Яны-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лосха йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Псков ҡәлғәһе
Псков ҡәлғәһе — Псковтың оборона ҡоролмалары, үҙәге булып Кром (Псков Кремле) тора.
Тарихы
Ҡәлғә Урта быуаттарҙағы күпселек сик буйы ҡалалары кеүек үк ҡала нигеҙләүҙән — нығытма менән уратып алынған тораҡ төҙөүҙән башлана. Ҡәлғәнең һәм ҡаланың нигеҙ һалыу датаһы билдәле түгел. Бары тик уның беренсе тапҡыр телгә алыныу датаһы ғына билдәле — 903 йыл. Псков Кремле (Кромы) биләмәһендәге археологик ҡаҙыну эштәре унда 8—9-сы быуаттарҙа унда булған славян биләмәләре ер һәм ағас нығытмаларға эйә булыуын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта ҡаланың булыуын «Повесть временных лет» та раҫлай — 903 йылда кенәз Игорҙең «Псковтан» Ольганы кәләш итеп алыуын хәбәр итә.
Беренсе таш нығытмалар XIII быуат уртаһында төҙөлә. XV быуат башында артиллерия үҫеше менән бәйле Псков ҡәлғәләрен башнялар менән нығыталар. Псков ҡәлғәһе XVI быуатта иң яҡшы рус ҡәлғәләренең береһе булып тора. Территория майҙаны 2,15 квадрат километр (215 гектар) тәшкил итә, уны 9 километрға һуҙылған, 40 башня, 14 ҡапҡа, стена, башня һәм ер аҫты юлдары менән нығытылған 5 һыҙат таш нығытма менән ураталар
Диуарҙары
Псков ҡәлғәһе биш даими формалашҡан нығытма һыҙатына эйә:
1. Псков һәм Великая йылғалары тамаҡтарында Кромдың үҙенең стеналары. Көньяҡта Кромды Довмонтов ҡалаһынан «Перси» (Перша, йәки Довмонтов диуары) — көньяҡта (ал яҡ) Кром стеналары) айырып тора. Төп башнялар — көньяҡта — Смердья (хәҙер — Довмонтов) һәм Великая (Лубянский) — хәҙерге Троицк (Часовая) — ситтәренән «Персей» — Смердья ҡапҡалары менән (һаҡланмаған) һәм Ҙур ҡапҡалар һәм захаб менән айырыла. 1400 йылда Кромдың төньяғында Кутекром башняһы (Кутний костер йәки Мөйөштәге түңәрәк башня), көнсығышта — Урта башня (Снетовой костер) һәм Псков йылғаһы яры буйлап "Персейға тиклем таш диуар төҙөлә.
2. Довмонтов ҡалаһы диуарҙарына (төньяҡтағы «Персей»ҙан (Довмонтов стеналары) башҡа) ҡәлғәнең кенәз Довмонт (1266—1299 йылдарҙа идара итә) посады урынында төҙөлгән көньяҡҡа дауамы. Бында административ үҙәк күсерелә, XIV быуатта ул Довмонтов ҡалаһы (беренсе тапҡыр «Довмонтов ҡалаһы» 1370 йылда телгә алына) тип атала башлай. XV быуат та бында Рыбницкий (Изге ҡапҡа өҫтөндәге башня) һәм Власьевская башня төҙөлә.
Ваҡыт үтеү менән Довмонтов ҡалаһы Кром ансамбленә инә (урам булараҡ).
3. Борис посадник диуары (1309). Был диуар һаҡланмаған: ул хәҙерге Профсоюз урамы һыҙаты буйлап үтә һәм Псков (Кром яғына) йылғаһында, Буй яғынан Петр һәм Павел сиркәүе янында тамамлана.
XIV быуатта бында бер нисә башня төҙөлә: Иҫке костер, Һаңғырау костер, манараһы менән Плотинский (Яҫы) ҡапҡалары менән Яҫы башня — шулай уҡ һаҡланмаған.
4. Урта ҡала диуары (1375 йыл) — һаҡланмаған тиерлек — хәҙерге Пушкин урамы буйлап үтә һәм буйлап Мстислав башняһына барып төртөлә (1375 йыл). Таш Мстислав башняһына тиклем бында ағас Бурковский костер (башня) урынлаша. Унан йылғаға перпендикуляр рәүештә туғыҙ башня менән нығытылған стена сыға (һаҡланмаған).
5. Окольный ҡалаһы стеналары Псков аръяғынаса дауам итә. Дөйөм алғанда, Псков аръяғының Застенный һәм Гремячая урамдары буйлап диуарҙың бер өлөшөнән башҡа, һаҡлана (Свердлов урамы (Стенной) буйлап Окольный ҡалаһында).
1465 йылда ағас стеналар Полонище һәм Застеньены — Псков һәм Великий йылғалары араһындағы ҡаланың яңы райондарын (Окольный) элекке диуарҙары тышынан уратып ала. XV быуат аҙағында—XVI быуатта төҙөлгән һәм ҡәлғәне көньяҡ баҫҡынсылығынан, шул иҫәптән 1581—1582 йылдарҙа Стефан Баторияның Польша ғәскәрҙәре ҡамауынан һаҡлауҙа көньяҡтағы Покровская, Свинузский (Свинорский), Ҙур, Петр, Михайловка башнялары мөһим роль уйнай.
Псков аръяғы стенаһы (һуңыраҡ төҙөлгән Гремячая, Глухой, Волков, Варлаам башнялары һәм Түбәнге рәшәткәләр эргәһендә Бейек башнялары менән) 1481 йылда таштан төҙөлә.
1500 йылда Псков тамағында, уны ҡаршы ярҙарында, ике — Яҫы һәм Бейек (Воскресенск) башнялары төҙөлә. Бер ни тиклем һуңыраҡ улар араһында һыу өҫтөнән йылғаға Түбән рәшәткәләр менән төшкән лиуар төҙөйҙәр. 17-се быуатта был ағас стенаны тимерҙән ҡойолған бүрәнә рәшәткәләре ялылмалы арка уйымдары булған таш стена менән алмаштыралар.
1518 йылда Псков аръяғының Никольск башняһы менән Козьмодемьянский (Гремячая) башняһы араһында һыу ағыҙыу ҡоролмалары — Үрге рәшәткәләр (Псков тамағындағы Түбәнге рәшәткәләр кеүек үк) төҙөлә. Уларҙан беҙгә тиклем Козьмодемьянск башняһы һәм Никольск башняһының диуарҙары килеп еткән.
Псков ҡәлғәһе башнялары
Крома райондары һәм Довмонтов ҡалаһы башнялары:
1309 йылғы посадник Борис башняһы — XIV быуатта төҙөлгән — һаҡланмаған:
1375 йылғы Урта ҡаланың стеналарындағы башнялар — XV быуаттарҙа төҙөлгән — һаҡлнмаған (беренсеһенән башҡа):
Окольный ҡалаһы стенаһы башнялары:
Псков аръяғы башнялары:
Анораха-Яха (Анти-Паюта-Яха ҡушылдығы)
Анораха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Анти-Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 148,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фазалов Ғаҡый Таһир улы
Фазалов Ғаҡый Таһир улы (1 март 1929 — 18 октябрь 2018) — шахтёр, хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1990 йылдарҙа «Кемеровоуголь» производство берекмәһенең Междуреченск разрезы директоры. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған шахтёры (1984). СССР‑ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981). Междуреченск ҡалаһының почётлы гражданы.
Биографияһы
1953 йылда Свердловск тау институтын тамамлаған.
1953-1957 йылдарҙа Күмертау ҡалаһында «Башкируголь» тресының Ермолаевка разрезында тау мастеры, быраулау‑шартлатыу эштәре участкаһы начальнигы, отвал участкаһы начальнигы булып эшләй.
1955 йылда ғәиләһе менән Кемерово өлкәһенең Междуреченск ҡалаһына күсенә. «Томусинский» разрезында тау мастеры булып эшкә урынлаша. тресының Красногорск разрезы (Междуреченск ҡалаһы) участкаһы начальнигы
1975—90 йй. «Кемеровоуголь» ПБ‑ның Междуреченск разрезы директоры.
Ф. ҡатнашлығында Кузбасста күмерҙе асыҡ ысул м‑н сығарыу б‑са ҙур сәнәғәт һәм соц.-иҡт. комплекс булдырыла, ҡая тоҡомдарын транспортһыҙ күсереү технологияһын ҡулланыу өлкәһе киңәйтелә. Ф. етәкс. шахтёрҙар өсөн ҡасаба һ.б. төҙөлә. 3 уйлап табыу авторы.
<!-- Публикации собственные 1. Фазалов, Г.Т. Первые решающие шаги на пути к большой добыче [Текст] / Г.Т. Фазалов // Контакт. – 2004. – 28 декабря. – С. 4. 2. Фазалов, Г.Т. И взрывать, и строить [Текст] / Г.Т. Фазалов // Контакт. – 1997. – №№ 183-184. – 27 сентября. – С. 4. Публикации о персоне 1. Вилесова, Л. Г.Т. Фазалов: «Свою судьбу я выбрал сам» [Текст] / Л. Вилесова // Контакт. – 1999. – № 24. – 2 марта. – С. 3. 2. Журавлева, С. Руководителями не рождаются [Текст] / С. Журавлева // Контакт. – 2009. – № 17. – 17 марта. – С. 5. 3. Звание Почетный гражданин [Текст] // Город между Томью и Усой. Междуреченску – 50: Фотоальбом. – М.: Книгоиздательство Пента, 2005. – С. 66-69. 4. Келлер, В. Горняцкая честь Фазалова [Текст] / В. Келлер // Знамя шахтера в новом тысячелетии. – 2004. – № 101. – 21 декабря. – С. 6. 5. Келлер, В. Горняцкая честь [Текст] / В. Келлер // Краеведческий вестник. – 2008. – № 2. – С. 7-10. 6. Климов, В. Горняцкие университеты [Текст] / В. Климов // Контакт. – 1994. – № 144. – 6 декабря. – С. 1-2. 7. Климов, В. ...И не надо судьбы прекрасней [Текст] / В. Климов // Контакт. – 2013. – № 14. – 21 февраля. – С. 17. 8. О награждении медалью Кемеровской области «За особый вклад в развитие Кузбасса» III степени Фазалова Гакия Тагировича – заместителя технического директора по перспективе ОАО «Угольная компания «Южный Кузбасс» города Междуреченска [Текст]: постановление Совета народных депутатов Кемеровской области № 1539 от 04.06.2002 // Законодательный вестник Совета народных депутатов Кемеровской области. – 2002. – № 7. – июль-август. 9. О присвоении звания «Почетный гражданин Кемеровской области» Фазалову Гакию Тагировичу – ветерану труда города Междуреченска [Текст]: постановление Совета народных депутатов Кемеровской области № 427 от 17.08.2009 // Законодательный вестник Совета народных депутатов Кемеровской области. – 2009. – № 90. 10. Полку почетных граждан прибыло [Текст] // Контакт. – 2000. – № 70. – 22 июня. – С. 2. 11. Слайковский, Я. Депутат пос. Чульжан [Текст] / Я. Слайковский // Знамя шахтера. – 1978. – № 121. – 7 октября. – С. 2. 12. Тимошин, В. Стратегия Фазалова [Текст] / В. Тимошин // Знамя шахтера в новом тысячелетии. – 2009. – № 9. – 26 февраля. – С. 4. 13. Шабрихин, П. Горный инженер Гакий Фазалов [Текст] / П. Шабрихин // Знамя шахтера в новом тысячелетии. – 2000. – № 87. – 29 июня. – С. 1-4. 14. Фазалов Гакий Тагирович. – URL: http ://www.mrech.ru/gorod/people/ -->
Шалғыҙ йырау
16-сы быуаттың урталарында оҙайлы аслыҡ йылдарынан һуң нуғайҙарҙың бер өлөшө Волга тамағына, Кубань яғына күсенә. Шул ваҡытта башҡорттарҙың бер өлөшө лә эйәрә. Был күсенеү Урманбәт бей вафатынан һуң була. Шәжәрәләрҙә Урманбәт бей Урман беә тип яҙылған. Шалғыҙ йырау сығарған «Ун мең нуғай бөлгән көн, Урманбәт бей үлгән көн» тигән юлдарҙан билдәле. Был тулғау-хушлашыу ошо ваҡытта ижад ителгән.
Был тулғау ғалим Ч. Вәлиханов хеҙмәттәрендә лә телгә алына. «Был тулғау ҡаҙаҡтар һәм башҡорттар араһында ла йәшәй, уны йырсылары, йырауҙары йырлай», — тиелгән.
Исламбаҡты
Исламбаҡты (Исламбахты) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 446 кеше. Почта индексы — 452187, ОКАТО коды — 80225837006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мерәҫ (Баймаҡ районы)
Мерәҫ (Мерясово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 820 кеше. Почта индексы — 453660, ОКАТО коды — 80206838001.
Тарихы
Ауылдың атамаһы йорт старшинаһы Мерәҫ Биктимеров исеме менән бәйле. Ул 1816 йылда Сәғит Мерәҫов менән бергә күсеп килә.
Күсеүселәр араһында шулай уҡ Cәғиттең улдары Әйүп, Ҡаһарман, Ҡахтаран, Зөлкәрнәй, Ғәбделваһап булалар. Уларҙан тыш үҙҙәренең балалары менән Хужабиргән Заитов, Ғөбәйҙулла Мәмәков, Ураҙбай Алтынғужин, Ишбирҙе Бараҡаев, Рәхмәтулла Ғәйетҡужин, Хәбибулла Айытҡужин, Әбделкәрим Ятанов, Сырлыбай Остыров (Астыров — Асхаров — Аскаров ) була.
1829 йылда властар икенсе Бәхтегәрәйҙән (Манһыр) ҡаҙаҡтар Ямгурсиндарҙы (Ямантай һәм Шәрифулла), Нуртай Букановты күсерәләр. Ямантайҙың дүрт улы була — Байрамғол, Мөхәмәтшафиҡ, Мөхәмәтсәлих һәм Мөхәмәтәмин.
1834 йылда 20 йортта 123 кеше йәшәй, 1859 йылда — 29 йортта 180 кеше, 1885 йылда — 31 йортта 215 кеше, 1920 йылда — 80 йортта 360 кеше, 1989 йылда — 696 кеше, 1999 йылда — 812 кеше.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пәрәнжә
Пәрәнжә — (синоним - бурка, һирәгерәк - чадра (шаҙра), ҡатын-ҡыҙ күлдәге) мосолман илдәрендә, атап әйткәндә, Үҙәк Азияла һәм Яҡын Көнсығышта ялған оҙон еңле еләнгә  ҡылдан үрелгән селтәр чачван ҡушып тегелгән ҡатын-ҡыҙ өҫ кейеме.
Тарихынан
Йыш ҡына пәрәнжәне мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының йөҙөн ҡаплаған башҡа төр ябыуҙар никаб, чадра менән бутайҙар.
Лозовая (Калитва ҡушылдығы)
Лозовая  — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калитва йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Марганец
Ма́рганец — химик элементтарҙың периодик системаһында етенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 25-се химик элемент. Mn (Manganum) символы менән билдәләнә. Ер ҡабығында, алюминдан ҡалышып, иң таралған элемент. Марганецтын ябай матдәһе (CAS-номеры: 7439-96-5) — аҡ көмөш төҫлө, ҡаты, мурт металл.
Ер ҡабығында таралыуы
Марганец ер ҡабығында таралыуы буйынса элементттар араһында 14-се урында тора. Тимерҙән һуң ер ҡабығында булған икенсе ауыр металл (ер ҡабығының 0,03 % атомдары).
Рәсәйҙә дефицит сеймал. Ятҡылыҡтар: «Усинское» (Кемерово өлкәһе), «Полуночное» (Свердловск өлкәһе), «Порожинское» (Красноярск крайы), «Южно-Хинганское» (Еврей автномиялы өлкәһе),, «Рогачёво-Тайнинская» площадь һәм «Северо-Тайнинское» поле (Архангельск өлкәһе).
Ибраһим Ғәзи
Ибраһим Ғәзи (шулай уҡ Ибрай; төп исеме һәм фимилияһы Ибраһим Зарифулла улы Минғәзиев; 4 февраль 1907 йыл  — 20 февраль 1971 йыл) — СССР яҙыусыһы, тәржемәсе һәм журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969).
Биографияһы
Ибраһим Зарифулла улы Минғәзиев (ижади псевдонимдары Ибраһим Ғәзи, Ибрай) 1907 йылдың 4 февралендә Рәсәй империяһы ның Кама тамағы өйәҙе Иҫке Ҡарамалы ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1919 йылдан 1924 йылға тиклем Тәтеш балалар йортонда тәрбиәләнә һәм хеҙмәт мәктәбендә уҡый. 1924 йылдан 1926 йылға тиклем — Ҡазан партия мәктәбе студенты.
1920-се йылдарҙа төрлө гәзиттәргә мәҡәләләр яҙа, 1926 йылдан комсомол активисы, 1927 йылда Коммунистар партияһы сафына инә, 1931 йылға тиклем комсомол эшендә була. 1933—1938 йылдарҙа — Татар дәүләт нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт секторы мөдире. 1934 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына.
1930-сы йылдарҙа повестар һәм хикәйәләр яҙа башлай, тиҙҙән ниндәйҙер кимәлдә танылыу ала. Уның әҫәрҙәре ҡала һәм ауылдарҙа йәшәүселәрҙең көнкүрешенә арнала, «Бармаҡ» (1930), «Көмөш һыулы Нурминкә» (1931), «Бригадир ҡыҙ» (1932), «Катя Сорокина» (1938—1939) хикәйәләре шул заман йәштәренең тормошона арнала; автор аҙаҡ «Алмағастар сәскә ата» (1951) әҫәрендә лә шул темаға әйләнеп ҡайта. 1931—1942 йылдарҙа Татар АССР-ының Яҙыусылар союзында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, насар күреү сәбәпле, уны фронтҡа алырға теләмәһәләр ҙә, ул 1943 йылда үҙ ирке менән фронтҡа китә. Һуғыштан ҡайтҡас, хәрби темаға бер нисә повесть яҙа: «Улар өсәү ине» (1945, совет разведчиктары тураһында), «Беҙ осрашырбыҙ әле» (1947). 1955 йылда уның нефтселәр тормошона арналған «Ғади кешеләр» романы баҫылып сыға (урыҫ теленә 1957 йылда «За городом, за Казанью» исеме аҫтында баҫыла). 1967—1971 йылдарҙа Ғәзи Татар АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе була, 1970—1971 йылдарҙа — РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары. Өс орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, 1969 йылда Ғабдулла Туҡай исемендәге премияға лайыҡ була.
«Онотолмаҫ йылдар» автобиографик роман-трилогияһы өҫтөндә автор 1949 йылдан алып 1969 йылға тиклем эшләй. Был әҫәр 1950—1975 йылдарҙа урыҫ телендә «Хлеб, винтовка и любовь» исеме аҫтында баҫыла. Тап ошо романы өсөн Ғәзи Ибраһим Татар АССР-ының Дәүләт премияһын алыуға өлгәшә. Ғәзи Ибраһим тәржемәсе булараҡ та таныла. М. Е. Салтыков-Щедрин, А. П. Чехов, М. Горький, Ги де Мопассан һәм башҡа урыҫ һәм сит ил яҙыусылары әҫәрҙәрен тәржемә итә.
Дьяченко Дарья Григорьевна
Дьяченко Дарья Григорьевна (2 апрель 1924 йыл — 2 апрель 1944 йыл) — Советтар Союзы Геройы, «Партизан осҡоно» йәшерен комсомол ойошмаһы ағзаһы (Украина, Николаев өлкәһе, Первомайский районы, Крымка ауылы) ваҡытлыса оккупациялаған Николаев өлкәһе территорияһында хәрәкәт иткән йәшерен йәштәр төркөмө етәксеһе.
Биографияһы
Дарья Григорьевна Дьяче́нко Украин Совет Социалистик Республикаһының Николаев өлкәһенең (ул саҡта — Одесса өлкәһе) Врадиевский районы Кумари ауылында 1924 йылдың 2 апрелендә тыуған. Украин ҡыҙы.
Һуғышҡа тиклем Львов өлкәһендә йәшәй, урта мәктәптә уҡый, унынсы класҡа күсә. Атаһы район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй, һуғыш башланғас, фронтҡа китә, Даша әсәһе менән өләсәһе йәшәгән Николаев өлкәһе Первомайский районына күсә.
Йәшерен ойошмала тора, партизан отрядтары араһында элемтәсе, Новоалександровка ауылы йәшерен төркөмө етәксеһе була. Подпольщиктар тимер юлда уңышлы диверсия үткәрә, лагерҙан 200-гә яҡын совет хәрби әсирен ҡотҡара, ҡорал, боеприпастар йыя, листовкалар тарата. 1943 йылдың 1 мартында хәрби задание үтәгәндә, фашистар ҡулына эләгә һәм ҡатын-ҡыҙҙар концентрацион лагерына ябыла.
Ҡаланы азат итер алдынан, ҡаты язаларға дусар ителеп, үҙенең тыуған көнөндә, 20 йәше тулған көндө — 1944 йылдың 2 апрелендә Тирасполь төрмәһе территорияһында атыла. Был көндәрҙә (1944 йылдың 2-4 апрелендә) илбаҫарҙар концлагерҙа тотолған 2 меңдән артыҡ әсирҙе атып үлтерә.
Манчаары
Василий Фёдоров йәки Манчаары, йәки Баһылай Манчаары, йәки Василий Фёдорович Слободчиков (июнь 1805 — 6 ноябрь 1870) — саха милли батыры. Урындағы феодалдарға ҡаршы сыҡҡан. Киң билдәле риүәйәтсе, әкиәтсе һәм йыраусы, сәсән. Манчаары рус, саха һәм совет әҙәбиәтендә киң яҡтыртылған шәхестәрҙең береһе.
Манчаары уйындары  — ошо исем менән Саха Республикаһында спорттың милли төрҙәре буйынса ярыштар ойошторола, улар 1968 йылдан алып ике йылға бер үткәрелә.
Биография
Нисек кенә булмаһын, Манчаары был сапҡындарҙа бер ҡасан да, бер кемдең дә ғүмерен ҡыймай. Хатта, рәнйетеүсеһе, яҙмышын емереүсе Чоочоға ла теймәй.
1847 йылда Манчаарыны 10 йылға төрмәгә ултырталар. Үҙен диуарға сылбыр менән бәйләп ҡуялар. Төрмә ваҡыты үткәс тә, 1859 йылға тиклем, тағын ике йыл бәйле ултыра.
Унан һуң Бордон наслегының Мархин улусына һөргәнгә ебәрелә (хәҙерге Малдьаҕар наслегының Ньурба улусы). Бында ул өйләнеп, хужалығын булдыра. «Манчаары атага» исеме менән билдәле сабынлыҡ ере була.
1870 йылдың 6 ноябрендә, 65 йәшендә вафат була. 1928 йылда Манчаары уллыҡҡа алған Савва Егоров иҫән була. Ул саҡта Бадьыай ҡушаматлы был кешегә 70 йәш булған.
Тышҡы килбәте
Манчаарының һүрәте ҡалмаған. Ә скульптур һынын совет антропологы һәм скульпторы Г. В. Лебединская эшләгән. Ул М. М. Герасимовтың уҡыусыһы. Портретын Герасимовтың ысулы буйынса тергеҙгән (Баш һөлдәһе буйынса йөҙөн тергеҙеү ысулы).
Ижады
Дөйөм алғанда 30 йыры һаҡланған. Йырҙары Тыуған иленә һөйәү, бәхетле тормошҡа ышаныс менән һуғарылған. Йәмғиәттәге ғәҙелһеҙлектәргә ҡаршы йүнәлтелгән.
Белгестәр фекеренсә, Манчаарының йырҙары сахаларҙағы йолаларға ярашлы яҙылған. Төрлө сағыштырыуҙарға, кинәйәле һүҙ бәйләнештәренә таянып, бай телле шиғри юлдар менән ижад ителгән. (Бай анафора, аллитерация, эпитет, синтаксис параллелизмы").
Шулай уҡ, Манчаары олоңхо башҡарыусы ла булған тигән мәғлүмәт һаҡланған. Йәғни, олонхосут, риүәйәтсе, сәсән булған. Василий Фёдоров «Күн Эрили», «Улдьаа Боотур», «Кыыс Дьурайа Куо», «Бэриэт Бэргэн», «Оҕo Ньургун», «Алаатыыр Ала Туйгун» тигән олонхоларҙы башҡарыуы тураһында иҫтәлектәр һаҡланған.
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Манчаарының исеме бик күп яҡут әҙәбиәтенә ингән. Уның тураһында поэмалар яҙылған (М. А. Александров, Н. Ф. Борисовский); риүәйәттәр ижад ителгән (В. Г. Короленко, А. Е. Кулаковский); иҫтәлегенә драмалар (В. В. Никифоров, А. И. Софронов) һәм новеллалар (Софр. П. Данилов) арналған.
Саха Республикаһының милли китапханаһы Манчаары исеменә арналған ошондай китаптар исемлеген тәҡдим итә :
Бөгөнгө көнгә тиклем Фёдоровтарҙың юртаһының, ат бәйләй торған ерҙәренең бағаналары һәм башҡа көнкүреш ҡалдыҡтары һаҡланған.
Яны-Хулюм (Самыр-Я ҡушылдығы)
Яны-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Самыр-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ахман ауыл Советы (Баҡалы районы)
Ахман ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Крина
Крина (Krina) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 718 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 103 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — ABI.
Кукпыкта
Кукпыкта — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумак йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анораха-Яха (Салем-Лекабтамбда ҡушылдығы)
Анораха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салем-Лекабтамбда йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Касвера
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
БАССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
БАССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары (223 депутат)
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы 1937 йылғы БАССР Конституцияһына ярашлы барлыҡҡа килә. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы дәүләт власының СССР Конституцияһы, РСФСР Конституцияһы һәм Башҡорт АССР-ы Конституцияһы тарафынан Башҡорт АССР-ы ҡарамағына ҡалдырылған бөтә һорауҙарҙы хәл итергә тулы хоҡуҡлы Башҡорт АССР-ы дәүләт власының юғары органы булып тора. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы эшмәкәрлеге мәсьәләләрҙе коллектив, ирекле, эшлекле тикшереү һәм хәл итеүгә, асыҡлыҡҡа, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы алдында уның органдарының даими отчёт биреүенә, граждандарҙы дәүләт һәм йәмәғәт эштәре менән идара итеүгә киңерәк йәлеп итеүгә, даими йәмәғәт фекерен иҫәпкә алыуға нигеҙләнә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның эшендә һәр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутатының әүҙем ҡатнашыуы нигеҙендә төҙөй. Депутат үҙ вәкәләттәрен производствонан йәки хеҙмәт эшмәкәрлегенән айырылмайса тормошҡа ашыра.
1970-се йылдарға тиклем Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: БАССР, Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 106-сы йорт.
БАССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге :
Әҙәбиәт
Парламентаризм в Башкортостане. История и современность. Документы и материалы. ГРИ Башкортостан. Кн. 2. Составитель В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. Уфа, 2005. ISBN 5-8258-0204-5.
Башкирская АССР. Верховный Совет. Созыв. Юбилейная сессия, посвященная 40-летию образования БАССР (5; 1959). [Материалы] [Текст] / Юбилейная сессия Верховного Совета Башкир. АССР, посвящ. 40-летию образования БАССР. (23 марта 1959 г.). Заседания Верховного Совета Башкирской АССР пятого созыва (первая сессия) (23 марта 1959 г.) : Стенографический отчет. — Уфа : Башкир. кн. изд-во, 1959. — 137 с.; 23 см.
Вилюйка (Косец ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғәниева Лилиә Фәйзулла ҡыҙы
Ғәниева Лилиә Фәйзулла ҡыҙы (6 май 1958 йыл) — педагог, журналист. 1980 йылдан «Баймакский вестник» гәзите тәржемәсеһе, 1993 йылдан — хәбәрсе, 2004 йылдан — реклама һәм белдереүҙәр бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006). 2015 йылдан «Йәнгүҙәй» әҙәби-ижад берекмәһе ағзаһы.
Биографияһы
Тырыш хеҙмәте күп һанлы Почет грамоталары, Маҡтау ҡағыҙҙары менән баһалана. Улар араһында Башҡортостандың Журналистар Союзы Почет грамотаһын (1999), Баймаҡ ҡала Советы президиумының Почет грамотаһын (2000) билдәләп үтергә булыр ине.
Григорьян Леонид Григорьевич
Леони́д Григо́рьевич Григорья́н (27 декабрь, 1929, Дондағы Ростов — 30 август, 2010, Дондағы Ростов) — Рәсәй шағиры, хәҙерге заман француз прозаһы һәм әрмән шиғриәте тәржемәсеһе.
«Дневник» шиғырҙар китабының тарихы
1975 йыл, 7 декабрь. А. Бахаревтың вафатынан һуң, Ростов яҙыусылар ойошмаһының етәксеһе Пётр Лебеденко була. «хакимлеккә килмәҫтән элек үк», ул А. Немцевтың «Конец Шкандыбина» повесын советтарға ҡаршы … әйбер тип таба. Миңә ныҡ ауырлыҡ менән был әҫәрҙе һаҡлап ҡалырға тура килде. Артабан ул П. Шестаковтың «Страх высоты» (был повесть буйынса фильм төшөрөлгән) повесын да зыянлы тип таба. Ошо йылдың сентябрендә ул Л. Григорьяндың «Дневник» китабын юҡ итеү маҡсатында Яҙыусылар ойошма идараһын йыя. Йыйылыштағы сығыштарҙы магнитофонға яҙҙыра, махсус рәүештә стенографист ҡатынды ултырта һәм китапҡа ҡаршы тауыштарҙың күпселеген тәьмин итә. М. Соколов китап тураһында: «Под нож!»- тип ҡысҡырып сыға. Л. Григоряндың китабын бары тик Скрёбов, Игорь Бондаренко, Н. Сухановалар ғына яҡлап сыға. Тик барыбер ярҙам итә алманылар» — Борис Изюмский.
Цитаты
{0}[13]{/0}} (1936) личность, верхом летающая на своем личном Пегасе. Позднее догадка эта подтвердилась не только при чтении оригинальных стихотворений Григорьяна, но и — его ородненных интерпретаций армянской поэзии» — Татьяна Бек, 1998.
Cығанаҡтар
{0}[13]{/0}} (1936)
Венгрияла һаулыҡ һаҡлау
Венгрияла Милли медицина страховкалау фонды (Országos Egészségbiztosítási Pénztár (OEP) идара иткән һәм һалым түләүселәр аҡсаһына тотолған мотлаҡ һаулыҡ һаҡлау системаһы бар. Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, бөтә халыҡ страховкалар менән тәьмин ителгән . 16 йәше тулмаған балалар, яңғыҙ ата-әсәләр, студенттар, пенсионерҙар (62 йәштән өлкәнерәктәр), килеме йәшәү минимумынан түбән булған кешеләр, инвалидтар (шул иҫәптән психик ауырыуҙар) һәм дин әһелдәре шул бушлай страховка менән файҙалана ала. 1993 йылдан алып 2013 йылға тиклем уртаса ғүмер оҙонлоғо ир-егеттәрҙә 7,48 йылға, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 4,92 йылға арта ; балаларҙың үлем осрағы 2014 йылда яңы тыуған 1000 балаға 4,6 тәшкил итә . 2012 йылда Венгрияның медицина страховкаһына сығымдары тулайым эске продукттың 7,8 процентын тәшкил итә; 2011 йылда бер кешегә дөйөм сығымдар 1668,7 доллар (АҠШ) тәшкил итә (1098,3 доллар дәүләттән — 65 %, айырым кешеләрҙән 590,4 доллар — 35 %).
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы илдәре араһында Венгрия табиптарының эш хаҡы иң түбәне булып ҡала; табиптарға уртаса эш хаҡына ҡарата 140 %, госпиталдәр белгестәренә — 160 % түләйҙәр.
Медицина страховкалау системаһының үҫеше
Венгрияла тәүге хәстәханалар XIII быуатта шахтерҙар йәшәгән ҡалаларҙа асыла. 1496 йылда Янош Турзо таусылар өсөн медицина страховкаһы йәмғиәтен ойоштора. 1907 йылда тәүге медицина страховкаһы йәмғиәте — «Сирле һәм бәхетһеҙ осраҡтар һөҙөмтәһендә зыян күргән эшселәргә Милли ярҙам фонды» (Országos Munkásbetegsegélyező és Balesetbiztosító Pénztár) булдырыла. 1928 йылда Милли социаль страховкалау институты (Országos Társadalombiztosítási Intézet) ойошторола, был дөйөм милли медицина страховкаһы системаһын булдырыуға табан тәүге аҙым була. 1938 йылда бөтә социаль хеҙмәттәр ҙә булдырыла, һөҙөмтәлә Венгрия медицина страховкаһы йәһәтенән Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәрендә иң алға киткән ил тип һанала. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа коммунистар хөкүмәте тулыһынса социаль страховканы тулыһынса националләштерә, шулай итеп, Венгрияла һаулыҡ һағы дәүләт ҡанаты аҫтына алына, һәм ул Венгрияның бөтә граждандары өсөн дә уңайлы була.
Ирекле баҙар шарттарында һаулыҡ һағы системаһы тағы ла үҙгәртеп ҡороу кисерә. 1993 йылда Милли һаулыҡ һағы фонды (Országos Egészségbiztosítási Pénztár барлыҡҡа килә. Социаль страховкалау системаһына нигеҙләнгән фонд Венгриялағы медицина страховкаһын контролдә тотҡан йәмәғәт ойошмаһы . Фонд финанстарының 83 проценты һалымдарҙан килә. Страховка схемаһында ҡатнашыу — бөтә граждандар өсөн мотлаҡ . Күп кенә шәхси клиникалар ҙа Фондҡа тоташтырылған.
Эшкә ҡабул итеүҙең элекке сәйәсәтенә бәйле Венгрия хәстәханаларында табип ставкаларын ҡыҫҡартыу, шәфҡәт туташтарының етешмеүе ғәҙәти күренеш, эксперттар бындай күренеште кеше ресурстарын дөрөҫ файҙаланмау тип билдәләй. Сифатлы дауа өсөн алмашҡа табиптарға бүләк итеп аҡса биреү ҙә — Венгрия һаулыҡ һағы өсөн типик күренеш : 2015 йылдағы Сәләмәтлек Евро индексы мәғлүмәттәренә ярашлы, Венгрияла медицина хеҙмәте күрһәткән өсөн пациенттарҙың табиптарға өҫтәмә аҡса түләүе киң таралған илдәр иҫәбенә инә. Шул уҡ ваҡытта Венгрия һәм Евросоюз илдәре граждандары медицина ярҙамын бушлай алырға хоҡуҡлы.
Инфраструктураһы
Бөтә донъя банкының Венгрияны килем кимәле юғары булған ил булараҡ таныуын иҫәпкә алып, эксперттар һаулыҡ һағы системаһының үҫешкән булыуын раҫлай. Статистика буйынса, Милли ашығыс ярҙам хеҙмәтенән (Országos Mentőszolgálat) ашығыс ярҙам машинаһы уртаса алғанда 15 минуттан һуң талап ителгән урынға барып етә. 2013 йылда тағы ла 200 автомобиль һатып алыу юлы менән 20 яңы ашығыс ярҙам станцияһы төҙөлә һәм 60-ы яңыртыла.
2009 йылда Сентешта вертолет майҙансығы булған станция асыла, һөҙөмтәлә сирлеләрҙе һауа юлы буйынса ташып була. Илдә 7 ошондай станция ба, улар Будаерш, Балатонфюред, Шармеллек, Печ, Сентеш, Дебрецен һәм Мишкольцта урынлашҡан. Вертолет та 15 минутта талап ителгән урынға барып етә. Илдең бөтә милли һәм төбәк хәстәханаларында, шул иҫәптән Будапешт, Печ, Сегед һәм Дебрецен ашығыс ярҙам институттарында ла вертолет майҙансыҡтары бар. .
Медицина туризмы
Венгрияла медицина туризмы йүнәлеше туристар араһында киң файҙаланыла: атап әйткәндә, унда стоматология туризмы ныҡ алға киткән, Европалағы медицина туризмының 42 проценты Венгрияға тура килә, ә бына донъя буйынса алғанда венгрҙарҙың өлөшө 21 процентҡа тигеҙ. 1980-се йылдарҙа ГФР һәм Австрия туристары, арзан, шул уҡ ваҡытта сифатлы медицина хеҙмәтен эҙләп, Венгрияға килер була. Коммунистар партияһы идара итеүсе партия булыуҙан туҡтағас, медицина туризмы табышлы эшкә әйләнә. Венгрияла медицина хеҙмәтенең хаҡы Бөйөк Британия, АҠШ йәки Скандинавия илдәререндәге хаҡтың 40 проценттан 70 процентҡа тиклемен тәшкил итә. Иң популяр медицина хеҙмәте — стоматология, косметик хирургия, ортопедия, йөрәк- ҡан тамырҙары ауырыуҙарын реабилитациялау, түлһеҙлекте дауалау, дерматология, йәшәртеү, һимереүгә һәм наркотиктарға бәйлелеккә ҡаршы көрәш, күреү һәләте буйынса операциялар. Пластик хирургия ла мөһим йүнәлеш булып тора: пластик хирургтарға килгән клиенттарҙың 30 процентҡа тиклеме — сит ил граждандары, сөнки пластик хирургия буйынса хеҙмәттәрҙең хаҡын 40-80 %-ҡа кәметергә мөмкин. Венгрияла шулай уҡ бер нисә ҡайнар сығана бар. Хевиз күле, Сеченьялағы һыу инеү урыны һәм башҡалар туристар араһында киң популярлыҡ менән файҙалана.
Шхара
Шхара (ушхараушхара, შხარა — «Буйлы») — Төп Кавказ (Һыу айырғыс) һыртының үҙәк өлөшөндәге тау түбәһе, уның иң бейек нөктәһе иҫәпләнә, шулай уҡ Грузияла ла иң бейеге, Кавказда һәм Рәсәйҙә бейеклеге буйынса өсөнсө урында тора. Иң өлкән түбәһенең бейеклеге — 5193,2 метр, 2010 йылда альпинистар Питер Шон һәм Борис Авдеев тарафынан DGPS премнигы ярҙамында үлсәнгән, шулай уҡ ҡайһы бер сығанаҡтарҙа түбәнең бейеклеге 5203 метр тип тә күрһәтелә. Шхара теҙмәһендә шулай уҡ көнбайыш түбәне — 5068,8 м (42°59’57" Н, 43°05’23"E) (генштаб картаһында уны төп түбә тип хаталы күрһәтелә) һәм көнсығыш түбәне — 4866,5 м (43°00’12" Н, 43°07’39"E) айырып йөрөтәләр. Сванетияның көньяғында һәм Ҡабарҙы-Балҡарҙың төньяғындағы Безенга районында, Рәсәй һәм Грузия сигендә, Кутаиси ҡалаһынан 90 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Безенгий диуары исеме аҫтында билдәле 13 саҡрымлыҡ тау теҙмәһенең ҡабатланмаҫ өлөшө.
Тауҙар гранит һәм кристалл һәүерташтарынан тора. Битләүҙәре боҙлоҡ менән ҡапланған, төньяҡ битләүендә — Безенга боҙлоғо, көньяғында — Шхара боҙлоғо, Ингури йылғаһы өлөшләтә уларҙан башланы. Аьпинизм өсөн популяр урын. Совет альпинистары Шхараға тәүге тапҡыр 1933 йылда артылалар.
Шхараның көньяҡ итәгендә, диңгеҙ кимәленән 2 200 метр бейеклектә ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫына индерелгән Сванетиялағы Местий районынының Ушгули ауылы урынлашҡан.
Галактикалар тупланмаһы
Галактикалар тупланмаһы — галактикаларҙың гравитаци я юлы менән бәйләнгән системаһы, Ғаләмдә иң ҙур структураларҙың береһе. Диаметрының ҙурлығы буйынса — тиҫтәләрсә миллион яҡтылыҡ йылы.
Монтевидео
Монтевидео (San Felipe y Santiago de Montevideo, Сан-Фелипе-и-Сантьяго-де-Монтевидео) — Уругвайҙың баш ҡалаһы, шулай уҡ Монтевидео департаментының  административ үҙәге.
Галактикалар тупланмаһы
Тупланмалар шартлы рәүештә ике төргә бүленә:
Монтевидео
Тәбиғәт шарттары
540 км² майҙаны менән Монтевидео Атлантик океандың Ла-Плата ҡултығында урынлашҡан. Ҡала сиктәрендә Көньяҡ конустың МЕРКОСУР диңгеҙ порты менән иң ҙур тәбиғи гавань урынлашҡан.
Галактикалар тупланмаһы
Тупланмаларҙың массалары Ҡояш массаһының 1013 -нән 1015 -кә тиклем.
2016 йылдың август аҙағында астрономдар шул мәлгә иң ҡарт галактикалар тупланмаһының (CL J1001+0220) урынын билдәләй һәм уның Секстант йондоҙлоғонда Ерҙән 11,1 миллиард яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашыуы тураһында хәбәр итә.
NIKA эскпериментында эшләгән ғалимдар командаһы беренсе тапҡыр бер нисә галактика тупланмаһы бергә ҡушылғанда газ таралыу тиҙлегенең һүрәтен ала.
Монтевидео
Климаты
Монтевидео климаты — субтропик дымлы, йыраҡ Сочи климатын хәтерләтә. Йәй дымлы һәм эҫе. Ҡыш дымлы, елле, һәм болотло, Антарктиканан һалҡын көслө ел иҫкәндә («памперо») ҡырауҙар төшөүе ихтимал. Ҡайһы саҡта дауыл була, ләкин тропик циклон түгел.
Ғинуарҙың уртаса температура — +23 °c, июлдә — яҡынса +10 °C. Уртаса йыллыҡ температура — +16,7 °C. Иң түбән температура — -5,6 °C; иң юғары — +42,8 °C. уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- яҡынса 1000 мм. Ҡар, башлыса, июндән сентябргә тиклем арауыҡта яуа (ҡыш).
Халҡы, теле, дине
2011 йылда Монтевидео халҡының һаны 1,3 млн кеше тәшкил итә, әммә ҡала агломерацияһы 2 миллион самаһы иҫәпләнә, был бөтә Уругвай халҡының яҡынса 58 % тәшкил итә
Ҡалала күбеһенсә испан һәм итальян эмигранттары нәҫелдәре (креолдар) йәшәй. XIX быуат уртаһында — XX быуат башында Монтевидео халҡының һаны Көнбайыш Европанан күсеп килеүселәр— испандар, итальяндар, француздар  менән тулыландырыла. Уругвай Латин Америкаһында иң «аҡ» илдәрҙең береһе һанала. Испан колонизацияһы осоронда һәм индеецтарға ҡаршы көрәштә ерле халыҡ тулыһынса тиерлек юҡ ителә. Монтевидеола Көньяҡ Американың иң боронғо әрмән ойошмаһы бар. Ҡалала йәһүд общинаһы бар, ул Латин Америкаһының иң ҙурҙарының береһе булып тора.
Дәүләт теле — испан. Урындағы уругвай диалекты  (риоплат диалектының варианты) бер ни тиклем үҙенсәлекле, атап әйткәндә, «ll» һәм, ҡайһы берҙә, «j»  [ж] тип әйтелә, бынан тыш, 9000 тирәһе диалект һүҙҙәр башҡа илдәрҙән килгән испан теллеләр өсөн аңлайышһыҙ. Баш ҡала халҡының күпселеге  испанса һөйләшә.
Халыҡтың яҡынса яртыһы рим-католик сиркәүенә ҡарай. Шулай уҡ методист һәм англикан дине лә таралған.
Административ бүленеше
Шулай уҡ ҡала испанса баррио (ингл) тип аталған 62 округтан тора:
Ҡала тарихы
1680 йылда португалдар Ла-Плата ҡултығының һул ярында Буэнос-Айрес ҡаршыһында Колония-дель-Сакраменто ҡәлғә-ҡалаһын  төҙөй. Был форт котрабандистар базаһы була, улар Буэнос-Айресҡа тыйылған тауар индерә. Контрабандистар менән көрәш өсөн 1726 йылда   испандар ҡултыҡҡа инеү урынында  урынлашҡан Монтевидео ҡәлғәһенә ниге: һала. Шулай итеп, улар Ла-Платаның ике ярын да контролгә алыу мөмкинлегенә эйә була.
Тиҙҙән Монтевидео Көнсығыш яр провинцияһының мөһим сауҙа үҙәге була, ул 1750 йылда тулыһынса Испанияға беркетелә. 1766 йылда ул Ла-Плата баш ҡалаһы Буэнос-Айрес булған вице-короллеге составына инә.
XVIII быуатта бай тәбиғи үҫемлектәр менән далалар һәм ҡырағайланған мал көтөүҙәре Көнсығыш яр буйына европа  күскенселәре ағымына булышлыҡ итә. Испания колониаль властары был районда үҙҙәренең хәлен нығытыуға өмөт итә, был территорияларға дәғүә итеүсе португалдар һәм инглиздәргә уңышлы ҡаршылыҡ күрһәтеү өсөн эре малсылыҡ хужалыҡтарын (эстансия) хуплай. Колониаль осор аҙағында (1800 йыл) Көнсығыш яры провинцияһы халҡының һаны 30 мең самаһы тәшкил итә, шуларҙың өстән бер өлөшө Монтевидеола йәшәй.
Баш ҡаланың юғары класс йәмғиәте ер биләүселәр, сауҙәгәрҙәр, финансистар һәм хөкүмәт чиновниктарынан ғибәрәт. Уларҙың күбеһе Каталония, Басктар иленән һәм Канар утрауҙарынан килгән һәм Кастилияла король һарайы менән  тығыҙ бәйләнештә булмаған. Бынан тыш, ҡалала сауҙагәрҙәр, хәрбиҙәр, түбән һәм урта кимәлдәге чиновниктар, һөнәрселәр йәшәгән. Халыҡтың яҡынса өстән бер өлөшөн килтерелгән ғәрәп ҡолдары тәшкил иткән.
Яйлап Монтевидео һәм Буэнос-Айрес араһында бер-береһен уҙырға тырышыу башлана. Провинцияның күп кенә халҡы вице-короллек власына күрә алмаусанлыҡ кисерә. Монтевидео метрополияға лояль ҡарашта була, был ике ҡала араһында  дошманлыҡты көсәйеүгә килтерә.
1816 йылда Монтевидеоны португал -бразилия  интервенттары баҫып ала һәм 1828 йылға  тиклем ул Бразилия составында була. 1823 йылда бойондороҡһоҙлоҡ өсөн бразилия һуғышында португалдар һаҡлаған Монтевидеоны бразилия ғәскәрҙәре яулап ала. 1828 йылдың авгусында ҡала бойондороҡһоҙ Уругвайҙың баш ҡалаһы була. Монтевидео порты 1836 йылдан 1852 йылға тиклем диктатор Хуан Мануэль Росас етәкселегендәге аргентина ғәскәре илгә даими һөжүм яһай. 1843 йылда ул консерватив «Бланко»  партияһына Монтевидеоны блокадалауҙа ярҙам күрһәтә. Һуғышта Бөйөк Британияның һәм Францияның диңгеҙ флотилияһы ҡатнаша, улар Буэнос-Айресты ҡамай. Шуның арҡаһында Монтевидео халҡы ҡамауҙы һәм блокаданы күтәрә, һәм 9 йыл дауамында  ҡаршылыҡты туҡтатмай. Тик 1852 йылда ғына, Росас ҡолатылғандан һуң, Уругвайҙың бойондороҡһоҙлоғона етди хәүеф бөтөрөлә һәм блокада тамамлана.
XIX быуат аҙағында Монтевидеола сәнәғәт үҫешә башлай. Уругвайҙың баш ҡалаһы эш хәрәкәтенең үҙәгенә әүерелә. 1918 йылда Рәсәйҙәге Октябрь революцияһын хуплап демонстрациялар үтә. 1936 йылда Милли фронт булдырыу өсөн хәрәкәт башлана, ә 1938 йылда илдә власты демократлаштырыуҙы талап итеү буйынса  ҡала буйлап хеҙмәтсәндәр сығыштары булып үтә.
XX быуаттың икенсе яртыһы либераль һәм консерватив партия вәкилдәренең власы өсөн сәйәси сығыштар һәм көрәш осоро. Оппозицияның  иң ҙур  сығышы Монтевидеола  1983 йылдың ноябрендә үтә,  протест демонстрацияһына  400 мең кеше йыйыла. XX—XXI быуат сиктәрендә иҡтисадты реструктуризациялау һәм сауҙаны либералләштереү буйынса реформалар үткәреү  һөҙөмтәһендә, илдә иҡтисади үҫеш күҙәтелә, ул эре ҡалаларҙың, беренсе сиратта, Уругвайҙың баш ҡалаһы булараҡ Монтевидеоның сәнәғәт потенциалының үҫешенә булышлыҡ итә.
Мәҙәни әһәмиәте
Архитектура яғынан иң ҙур ҡоролмалар араһында классицизм стилендәге «Солис» театры (1841—1874),  парламенттың эклектик   бинаһы  (1908—1920),  XX быуат арихтектураһын сағылдырыусы яңы Ратуша (1930), Республика университетының инженер-геодезия факультеты (1938), күп ҡатлы  «Панамерикано»  бинаһы (1957) иғтибарға лайыҡ.
Уругвайҙың сәйәси тормошонда армияның ҙур ролен генералдарға булған һәйкәлдәр раҫлай. Бынан тыш ҡалала колонист-күскенселәргә монументтар бар: «Фургон» (1929—1934) һәм «Дилижанс» (1953). Икеһе лә бронзанан эшләнгән.
Монтевидеола Милли тарихи музей, Тәбиғи тарих музейы, Педагогия музейы, Милли нәфис сәнғәт музейы, Муниципаль нәфис сәнғәт музейы, Зоология музейы һ. б. эшләй. Планетарий һәм ике зоопарк бар.
Уругвайҙың баш ҡалаһында илдең иң ҙур уҡыу йорто — 1849 йылда барлыҡҡа килгән Республика университеты урынлашҡан, шулай уҡ Техник колледж, уның ҡарамағында   Монтевидеола ғына түгел, ә илдең башҡа ҡалаларында ла махсус уҡыу йорттары бар. Атап әйткәндә, Монтевидеола уға ике индустриаль уҡыу йорто, электротехник, төҙөлөш һәм караптар төҙөү колледжы, шулай уҡ сауҙа, график сәнғәте, биҙәү-ҡулланма сәнғәте, эш башҡарыу һәм коммерция колледждары буйһона.
Ҡалала эшләгән ғилми-тикшеренеү учреждениелары араһында Әҙәбиәттең милли академияһын, Милли инженерия академияһын, Атом энергияһы буйынса милли комиссияны, География һәм тарих институтын, Астрономик обсерваторияны атарға була. Монтевидеола 10 китапхана бар, улар араһында иң ҙурҙары Милли китапхана (500 мең том), Республика университеты факультеттарының  китапханалары, Муниципаль китапхана (20 мең том), Милли конгресс китапханаһы  (180 меңдән ашыу том) һәм Педагогик  китапхана (115 меңдән ашыу том).
1977 йылдан йыл һайын Монтевидеола халыҡ-ара китап йәрминкәһе үткәрелә.
Ҡалала театр һәм театр залдары күп: «Мерседес», «Тингладо», «Театро дель сентро», «Сиркулар», «Эль гальпон», «Клуб де тиаиро», «Нуэво стела», «Одеон», «Солис», «Верди» һ. б. 1949 йылда  Милли консерваторияға нигеҙ һалына, ә 1890 йылдан Верди институты  эшләй.
1930 йылда Уругвайҙың баш ҡалаһында футбол буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла. Монтевидеоның иң үҙәгендә чемпионат өсөн махсус 120 мең кеше һыйҙырышлы (хәҙер 80 мең тирәһе  һыйҙырышлы) «Сентенарио» футбол стадионы төҙөлә, унда Уругвай футболсылары аргентиндарҙы драматик финалда еңеп,  тарихта беренсе донъя чемпиондары була. Уругвай футболының «Пеньяроль» — «Насьональ» суперклассикоһы шулай уҡ Монтевидеола үтә. Ҡаланың  90 % халҡы футбол менән ҡыҙыҡһына. 2007/08 миҙгелендә Уругвайҙың Примьераһында футбол буйынса 16 клубтан 14 клуб  Монтевидеонан була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Псков күле
Тасуирламаһы
Күлдең майҙаны — 709 км². Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 30 м.
Псков күле төньяҡтараҡ урынлашҡан Чудь күлен Тёплое күле менән тоташтыра. 1945 йылдан һуң, Печора районы Псков өлкәһенә кире ҡайтарылғас, Псков күленең яр буйҙарының күп өлөшө (сик буйындағы Чудь күленән айырмалы булараҡ) һәм уның барлыҡ утрауҙары Рәсәй (Псков өлкәһе) тарафынан идара ителә, Эстонияның өлөшө ҙур түгел — күлдең төньяҡ-көнбайышында 6 %.
Этимологияһы
Псков күле атамаһы ҡала исеменән килеп сыҡҡан, сөнки шул күлдән алыҫ түгел урынлашҡан (яҡынса 10 км).