cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иршат (исем)
Билдәле кешеләр
Фәхретдинов Иршат Юнир улы (1 февраль 1965 йыл) — отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, ғалим-хоҡуҡ белгесе. Афған һуғышында һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Запастағы полковник. Рәсәй Федерацияһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Ҡыҙыл Йондоҙ (1988), Салауат Юлаев (2013) ордендары кавалеры, 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән (2014).
Вәлиев Иршат Ғәли улы (1 август 1928 йыл — 12 октябрь 1997 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984). 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы (26 март 1962 йыл) — башҡорт журналисы, политолог, яҙыусы. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Сиражетдинов Иршат Фәрит улы (19 июнь 1954 йыл — 15 декабрь 2012 йыл), режиссёр. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989).
Атаһының исеме
Ғәйнетдинова Гөлшат Иршат ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы Фазлитдинова 1992 йылдың 28 авгусы, Рәсәй, Башҡортостан, Белорет) — кроста һәм оҙон дистанцияға йүгереү менән шөғөлләнеүсерәсәй еңел атлетика спортсыһы. Өс тапҡыр рәсәй чемпионы. Йәштәр араһында европа чемпионы (2013). Рәсәй спортының халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Игелекова Айгөл Иршат ҡыҙы — Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. 2015 йылда заняла 1 место на городском этапе Всероссийского конкурса Бөтә Рәсәй «Йыл уҡытыусыһы» һөнәри конкурсының ҡала этабында 1-се урын, ә республика этабында — финалист булды.
Ауылдар
Иршат (Иршат) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
Тигермән (Мишкә районы)
Тигермән (Тигирменево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 241 кеше. Почта индексы — 452353, ОКАТО коды — 80243810008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы
Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы (7 октябрь 1897 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Нәсибулла Рәхмәтулла улы Бикбаев 1897 йылдың 7 октябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Йомағужа улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Үрге Бикҡужа ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт. Рәхмәтулла һәм Сабира Бикбаевтарҙың 7 балаһы була: Нәсибулла (1897), Әхмәтшәриф (1900), Заһира, Әхмәтғариф (1914), Фәриҙә (1926), Рафиға (1929) һәм Рәшиҙә (1932).
1906 йылда мәктәпкә уҡырға бара, 1909 йылда Сәйетҡол рус-башҡорт училищеһына уҡырға керә, уны 1913 йылда тамамлай һәм Ырымбур ҡалаһында төрлө эштәрҙә эшләй. 1914 йылда Ырымбур уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә, бында дүрт йыл дауамында уҡый һәм тамамлағандан һуң Яңы Муса ауылы мәктәбенә уҡытыусы булып эшләргә йүнәлтелә.
1917 йылда Башҡортостан мөхтәриәте өсөн Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. Башҡорт мәркәз шураһы эшмәкәрлегендә ҡатнаша, «Тулҡын» башҡорт йәштәре ойошмаһының ағзаһы була.
1918 йылдың йәйенән Башҡорт хәрби шураһының интендант бүлеге мөдире була, 1918—1919 йылдарҙа 2-се Башҡорт кавалерия полкы составында хеҙмәт итә. 1919 йылдың 21 февралендә 2-се кавалерия полкының 2-се эскадроны командиры булараҡ I Бөтә Башҡорт хәрби съезында ҡатнаша. Башҡорт ғәскәрҙәре Ҡыҙыл Армияға яғына күскәндән һуң да, ҡыҙылгвардеецтар башҡорт халҡын талауҙы дауам итә, башҡорт һалдаттарын мыҫҡыллауҙар һәм атып үлтереүҙәр башлана. Һөҙөмтәлә ҡайһы бер башҡорт частары, шул иҫәптән Бикбаев командалығындағы 2-се кавалерия полкының 2-се эскадроны Муса Мортазиндың 1-се Башҡорт кавалерия полкы менән бергә кире Аҡтар яғына сыға һәм Темәс ауылы тирәһендә башҡорт халҡын талаған Пенза дивизияһының Смоленск полкын тар-мар итә. 1919 йылдың 24 авгусында Асҡар ауылы тирәһендә Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы составында ҡыҙылдар яғына күсә.
1919 йылдың 1 декабренән РКП(б) ағзаһы. 1920—1921 йылдарҙа Башҡорт ғәскәрҙәрендә сәйәси идаралыҡ инспекторы була. Башҡортостан АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантонында хәрби комиссар, социаль тәьминәт бүлеге мөдире вазифаларын башҡара.
1921 йылдың сентябрь башынан РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында агитация-пропаганда бүлеге мөдире була. 1921 йылдың 15 ноябрендә, Шәһит Хоҙайбирҙин, Фәтхи Әхмәҙуллиндың ыңғай отзывтарына һәм Абдулла Әҙеһәмов, Әхмәҙулла Бейешевтең биографияһының дөрөҫлөгөн раҫлауҙарына ҡарамаҫтан, «Аҡтарҙың армияһында командир вазифаларын биләүсе» булараҡ партиянан сығарыла. 1925 йылдың 25 июлендә йәнә РКП(б)-ға ҡабул ителә.
1921 йылдың ноябрендә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты тарафынан республикала аслыҡ менән көрәшеүсе Асығыусыларға ярҙам итеү комиссияһы (Башпомгол) сәркәтибе итеп тәғәйенләнә. 1921 йылдың аҙағында асығыусыларға иғәнә йыйыуҙы ойоштороу өсөн Төркөстанға бара һәм Өфөгә тик 1923 йылдың ғинуарында ҡайта.
Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы халыҡ комиссариаты курстарын тамамлай. Башҡортостан АССР-ы Эшсе-крәҫтиән инспекцияһында өлкән инспектор, ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй. 1930—1933 йылдарҙа Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетының ойоштороу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 1934 йылдың 15 авгусындағы ҡарарына ярашлы, Мәскәү ҡалаһына СССР Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарамағындағы Милләттәр фәнни-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға ебәрелә.
1936 йылдың 27 апрелендә ВКП(б)-нан сығарыла. 1937 йылдың 20 июнендә ҡулға алына. Советтарға ҡаршы террористик ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнә. 1937 йылдың 27 сентябрендә атыла. Мәскәү ҡалаһының Дон монастыры биләмәләрендә ерләнгән. 1958 йылдың 18 ғинуарында аҡлана.
1935 йылда Нәсибулла Бикбаев үҙенең хәтирәләрен нәшер итергә әҙерләй, әммә Октябрь инҡилабы тарихы һәм Рәсәй Коммунистар партияһы тарихы материалдарын туплау һәм өйрәнеү буйынса Башҡортостан комиссияһы тарафынан хәтирәләрҙе баҫтырыуға рөхсәт бирелмәй. Әлеге ваҡытта 350-нән ашыу машинопись биттән торған хеҙмәте Башҡортостан Республикаһы йәмәғәт берләшмәләренең үҙәк дәүләт архивы фондында һаҡлана. Автор үҙенең хеҙмәтендә 1917 йылғы Февраль инҡилабынан һуң Башҡортостанда булған ваҡиғаларҙы — башҡорт милли хәрәкәтенең ойошторолоуы һәм үҫеше, уның урындағы һәм үҙәк власть органдары менән мөнәсәбәттәре, инҡилаб һәм Граждадар һуғышы шарттарында Башҡортостан мөхтәриәте өсөн көрәш тураһында архив документтарын ҡулланып тасуирлай.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Рабиға Шәнгәрәй ҡыҙы, 1938 йылдың 25 ғинуарында ҡулға алына, «халыҡ дошманы»ның ҡатыны булараҡ 8 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1957 йылдың 15 мартында аҡлана.
Улы — Рауил, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәбәрһеҙ юғала.
Паулина Фиалкова
Паулина Фиалкова (словакса Paulina Fialkovram), 25 октябрь 1992, Брезно, Чехословакия) — Словакия биатлонсыһы, Донъя кубогы этаптары призеры. Йәйге биатлон буйынса донъя чемпионы һәм күп тапҡыр йыл призёр. Словакияның иң яҡшы биатлонсыһы (2016—2017).
Карьераһы
Словакияның төп йыйылма командаһына 19 йәшендә ҡабул ителә. 2011/2012 йылдар миҙгеленән Донъя кубогы этаптарында сығыш яһай. 2012 йылда Рупольдингта донъя чемпионатында тәүге тапҡыр сығыш яһай, унда спринтта 86-сы урын ала. Сочиҙағы Олимпиадала ҡатнаша, әммә унда уңыштар юлдаш булмай.
2014 йылдың 13 мартында Финляндияның Контидиолахти ҡалаһында Фиалкова Донъя кубогы спринты этабында тәүге тапҡыр иң көслө унау иҫәбенә инә. Ошо мәлгә тиклем ул Кубокта мәрәй йыймай.
2018 йылдың 25 мартында Паулина Төмәндә масс-стартта икенсе булып килде.
Һеңлеһе спортсы Ивона шулай уҡ биатлонсы булып тора. Паулина өс телде: словак, рус һәм инглиз телдәрен белә.
2018 / 19 йылдар миҙгелен Паулина уңышлы үткәрҙе, Донъя кубогының төрлө этаптары призеры була. Эстерсунд ҡалаһындағы донъя чемпионатында, штрафһыҙ өс сикте үтеп, шәхси ярышта еңеүгә реаль мөмкинлек була. Ләкин 4-се рубежда бер тапҡыр яҙа ата (Паулина ярышта беренсе 8 урынды алған спортсыларҙан) һәм һөҙөмтәлә, чемпиондан 45 секундҡа ҡалышып, бишенсе урынды алған. Миҙгелде норвег Холменколленда 12,5 саҡрымға дөйөм стартта 6-сы урын менән тамамлай.
Һөҙөмтәләре
{| class="standard collapsible" width="100%" !Результаты выступлений на этапах Кубка мира
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Киев Фрёбель институты
Институт Киевтағы Фрёбель йәмғиәте ҡарамағында эшләй. Немец уҡытыусыһы мәктәпкәсә тәрбиә биреү теорияһы һәм практикаһы ғалимы Ф. Фрёбель фамилияһы менән аталған. Ҙур Житомир урамы, 34-се йортта урынлашҡан, хәҙер Б. Хмельницкий урамы, 51-се йорт.
Тарихы
Зыялы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн хеҙмәт ярҙамы йәмғиәте 1907 йылдың 8 апрелендә Киев уҡыу округының попечителенә уның ҡарамағында педагогия институтын асыу тураһында үтенес ебәргән. 1907 йылдың 16 апрелендә рөхсәт бирелгән, ә 1907 йылдың 11 сентябрендә уны асыу тураһында таныҡлыҡ бирелгән.
Ойоштороусыларҙың уның эш принциптары тураһында фекере берҙәм генә булмай. Бер өлөшө педагогтар әҙерләргә, ә икенсеһе —алдынғы педагогик фән нигеҙендә һөнәри белем биреү кәрәк тип иҫәпләй. Ике йыллыҡ уҡыу-уытыу мөҙҙәтендә сифатлы юғары белем бирә алмай.
Институттың педагогия советы тәҡдиме буйынса Изге Владимир университеты профессорҙары, педагогтар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре төркөмө 1908 йылда Тәрбиә биреү эшенә булышлыҡ итеү Фрёбель йәмғиәте ойоштора. Йәмғиәт Киевта өлгөлө балалар баҡсаһы һәм башланғыс мәктәп булған Фрёбель педагогик институтын ойоштороға ҡарар итә. Уның төп маҡсаты - "тәжрибәле тәрбиәсе һәм уҡытыусылар әҙерләү".
1908 йылдың 22 июнендә институттың Уставы раҫлана, 26 октябрҙә уны асыу тантанаһы була. 1908 / 1909 уҡыу йылында институтта 69 уҡыусы белем алған (I курста - 31, II курста - 38 кеше). Икенсе курсҡа Киев Зыялы ҡатын-ҡыҙҙарға хеҙмәт ярҙамы йәмғиәте институтынан тыңлаусылар килә. 1909 / 1910 уҡыу йылында институтта 162 кеше белем алған, 1910 / 1911 - 217 кеше (уларҙың 30-ы өсөнсө курста). Тыңлаусылар һаны йылдан-йыл арта бара. Әммә 1914 / 1915 уҡыу йылында институтта тыңлаусылар һаны 160-ҡа тиклем кәмегән, сөнки Киев губерна идараһы ҡарары менән йәһүд ҡатын-ҡыҙҙарына ятаҡта йәшәүгә хоҡуҡ биреүҙе тыйыла (институтта тыңлаусыларҙың күбеһе  йәһүди динен тотҡан).
1915 йылда Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Фрёбель институты Һарытауға эвакуациялана, унда 1915 йылдың 2 ноябрендә Һарытауҙың I реаль училищеһы бинаһында үҙенең  эшмәкәрлеген тергеҙә.
1917 йылда институттың яңы Уставы "Фрёбель йәмғиәте ҡарамағындағы Киев педагогия институты" исеменә алмаштыра. Был устав уҡыу программаларын тәрән өйрәнеүҙе күҙ уңында тота.
1920 йылда юғары белем биреү үҙгәртеп ҡоролған һәм Фрёбель йәмғиәте ҡарамағындағы  (мәктәпкәсә һәм унан тыш бүлектәре) Киев педагогия институты Халыҡ мәғарифы институтының мәктәпкәсә факультетына ҡушыла.
Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы
Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы (Національна премія України імені Тараса Шевченка) — украин шағиры Тарас Шевченко хөрмәтенә булдырылған мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн тапшырыла торған Украинаның юғары дәүләт наградаһы. Премия тапшырыу тураһында ҡарарҙы, Украинаның Тарас Шевченко исемендәге Милли премия буйынса Комитеты тәҡдиме нигеҙендә, Украина президенты ҡабул итә.
Награданың тарихы
Премия УССР Министрҙар Советының 1961 йылдың 20 майында сыҡҡан Ҡарары менән Тарас Шевченко исемендәге республика премияһы булараҡ нигеҙләнгән. Ҡарарға ярашлы, был премия менән әҙәбиәт, сәнғәт, музыка, театр сәнғәте һәм кинематография эшмәкәрҙәре бүләкләнә.
1969 йылда республика премияһы «Украина Совет Социалистик Республикаһының Т. Г. Шевченко исемендәге дәүләт премияһы» тип үҙгәртелгән. Ә Украина президентының 808/2000-се Указына ярашлы, 2000 йылдың 22 июненән премияға «Украинаның Тарас Шевченко исемендәге Милли премияһы» тигән атама менән Украинаның иң юғары наградаһы статусы бирелә.
Премия тураһында
Премия Украина президенты указы менән тапшырыла. Был премия менән граждандар әҙәбиәт һәм сәнғәт, журналистика һәм публицистика өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн һәм мәҙәниәт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн бүләкләнә.
Йыл һайын ундан артыҡ булмаған Милли премия бирелеүе мөмкин. Премияға лайыҡ булырлыҡ эштәрҙең һуңғы биш йыл дауамында баҫылып сыҡҡаны һәм ярты йылдан да алда баҫылмағандары тәҡдим ителә.
Украинаның Тарас Шевченко исемендәге Милли премияһына дәғүә итерлек әҫәрҙәр һәм эштәр Украинаның мәҙәниәт һәм туризм Министрлығы, Украинаның Милли фәндәр академияһы, Украинаның сәнғәт Академияһы, Украина ижади союздары һәм Украинаның әҙәбиәт-сәнғәт берлектәре тарафынан күрһәтелә. Премия Украина граждандарына, башҡа дәүләттәр граждандарына һәм гражданлығы булмаған кешеләргә бирелеүе мөмкин.
Милли премия авторға һәм башҡарыусыға ғүмере дәүерендә бер тапҡыр бирелә. Уларға лауреат дипломы һәм лауреаттың Почётлы билдәһе тапшырыла. Аҡсалата премиялар күләме Украина Президенты Указы менән йыл һайын билдәләнә һәм 2010 йылда 130 000 гривен тирәһе йәки АҠШ доллары сағылышында 5 715 доллар тәшкил иткән (2015 йылдың ноябренә Украина Милли банкы курсы буйынса).
Милли премия лауреаттарына дипломдарын һәм почётлы билдәләрен Украина Президенты 9 мартта, Тарас Шевченконың тыуған көнөнә арналған тантаналы саралар ваҡытында, Украинаның Милли операһында (әммә 2010 йылда Украина Президенты Виктор Янукович Шевченко премияһын тапшырыуҙы Украинаның Черкасск өлкәһендәге Канев ҡалаһындағы Шевченко ерләнгән Чернечья тауында үткәргән) тапшыра.
Премияны тапшырыу буйынса комитет
Премияны тапшырыу буйынса комитет — Украина Президентына буйһонған һәм Тарас Шевченко исемендәге милли премияға тәҡдим ителгән кандидатураларҙы алдан ҡарау өсөн булдырылған махсус орган.
Комитет составында:
Премия лауреаттары
2011 йылда украин яҙыусыһы Василий Шклярҙың премиянан баш тартҡан берҙән-бер осрағы була. Яҙыусы премиянан баш тартыуының сәбәбен Дмитрий Табачниктың мәғариф министры вазифаһында ултырыуы менән аңлатҡан."Уважаемый господин Президент! Свидетельствую Вам своё уважение и прошу Вас учесть в Указе по случаю награждения лауреатов Шевченковской премии мою просьбу о переносе награждении меня Шевченковской премией на то время, когда у власти в Украине не будет украинофоба Дмитрия Табачника. Моя позиция, господин Президент, никак не касается Вас лично, но пока у власти Дмитрий Табачник, я не смогу принять премию."
Төрки халыҡтар мифологияһы
Төрки халыҡтар мифологияһы — төрлө төрки телдәрҙә һөйләшеүсе халыҡтар араһында йәшәп килгән мифик ҡараштар. Төрки халыҡтар мифологияһының бер өлөшө — боронғо төрки мифология.
Төрки халыҡтар мифологияһы, башлыса, төрки халыҡтарҙың йәшәгән урынына ҡарап, бер нисә төркөмгә бүленә.
Боронғо төрки мифология
Боронғо төрки халыҡтар мифологияһы буйынса төп сығанаҡтар — рун яҙмалары, Ҡытай, ғәрәп, Византия, Персия һәм Әрмәнстан сығанаҡтарынан алынған мәғлүмәттәр. Әлегә боронғо төрки халыҡтар пантеоны буйынса барыһы ла асыҡланып бөтмәгән, Жан-Поль Ру, мәҫәлән, тик батшаларға ҡағылған ышаныуҙар һәм культтар өйрәнелгән, ә ябай халыҡ араһында йәшәп килгән хөрәфәттәр һәм табыныуҙар өйрәнелмәгән ти, Л. П. Потапов төп илаһтарға табыныу төрки халыҡтарҙың бөтә ҡатламында ла булған тип иҫбатлай. Л. П. Потапов тарихсы И. В. Стеблева төҙөгән дини — мифологик системаға шикләнеп ҡарай. Coat of Arms of Chishmy rayon (Bashkortostan).svg
С. Г. Кляшторный алты мифологик сюжеты айрып ҡарай, улар,үҙ сиратында, өс миф тыуҙырған циклға бүленә:
Боронғо төрки илаһтар
С. Г. Кляшторный Орхон руна ҡомартҡыларында тик өс илаһ ҡына телгә алына ти — Тәңре, Һомай һәм Ук-һыу. Тарихсы И. В. Стеблева боронғо төрки илаһтарҙы "дәрәжә"г ҡарап бүлергә тәҡдим итә — иң юғары — Тәңре, шунан Умай (Һомай),өсөнсө — Йер-Суг (Ер-һыу), һәм, ата-бабаларға табыныу. С. Г. Кляшторный фекеренсә,бында тик Тәңренең урыны ғына дөрөҫ билдәләнгән.
Бөгөнгө тикшеренеүселәр фекеренсә,тәү төркиҙәр трихотомик ҡарашта булған, улар донъяны (макрокосм) Түбәнге,Урта һәм Юғары донъяға бүлгән. Енисей текстарында шулай уҡ «Эрклиг-хан» иҫкә алына : « Беҙ дүртәү инек, беҙҙе Эрклиг (ер аҫты донъяһы хакимы) айырҙы, о бәлә!».
Генеалогик мифтар
Төрки халыҡтарҙың сығышы тураһында ике төрлө миф бар. Тәүгеһе буйынса, бөтә төркиҙәрҙең ата-бабалары һәләк булғандан һуң тик бер туғыҙ йәшлек малай ғына иҫән ҡала, дошмандар уның аяҡ-ҡулдарын киҫеп,һаҙлыҡҡа ташлай. Бында уны инә бүре таба һәм имеҙә,ләкин малай барыбер һәләк була. Бынан һуң инә бүре Алтайға ҡаса, ул кеше рәүешендә ун бала таба (береһенең исеме Ашина), улар үрсей, шунан Асянь-ше етәкселегендә мәмерйәнән сыға һәм жужандарға бойһоноп йәшәй. Икенсе миф буйынса, бөтә төркиҙәр инә бүренән тыуған,һуңыраҡ һәләк булған Со нәҫеленән. Уларҙың дүрт ейәне ҡала (инә бүре ейәндәре), уларҙың береһе Асянь-ше. Был урында ике миф та тап килә.
== Бәләкәй һәм Урта Азия, Ҡаҙағстан, Кавказ, Ҡырым һәм Көнбайыш Себер төрки халыҡтары мифологияһы == Төрки мифология был ерҙәрҙә тик хөрәфәттәр булараҡ ҡына һаҡланған, уны ислам ҡыҫырыҡлап сығарған, шулай уҡ бында Иран мәҙәниәте көслө тәьҫир яһай — дейеү, бәрей, аждаһа һәм башҡалар. Тик албаҫты ғына боронғо төрки һыҙаттарын һаҡлап ҡалған.
Ата-бабаларға табыныу, бүрене ҙурлау,һаҡлаусы- яҡлаусы «ҡот»ҡа ышаныу боронғо ышаныуҙарҙан ҡалған.
Волга (Иҙел) һәм Урал буйы төрки халыҡтарының мифологияһы
Иҙел (Волга) һәм Урал буйҙарында өс төрки теле халыҡ йәшәй— башҡорттар, татарҙар һәм сыуаштар. Боронғо мәжүси ышаныуҙар сыуаштарҙа нығыраҡ һаҡланған, XIX быуат аҙағына ла сыуаштар христиан динен ҡабул итеп бөтмәгән. Тикшеренеүселәр сыуаштар араһында һаҡланып ҡалған боронғо хөрәфәттәрҙең ҡайһыһы төрки мифологияға бәйле икәнен асыҡлап бөтмәгән.
В. Н. Басилов фекеренсә, бында боронғо төрки һәм Иран мифологияһы эҙе бик әҙ, ҡайһы бер мифиологик заттарҙың атамалары башҡа халыҡтарҙа күберәк таралған, төрлө ерҙә шүрәле, бисура һәм башҡа исемдәр осрай. Уның фекеренсә, был фин-уғыр халыҡтарының боронғо йолаларына бәйле.
Саян һәм Алтай төрки халыҡтары мифологияһы
Алтайҙар, хакас, тува һәм шор халыҡтары араһында күп кенә мифологик сюжеттар һаҡланып ҡалған. Ер, йылғалар, Күкте ҙурлау, Күккә ҡорбан килтереү, Ер-һыуҙы һәм Һомайҙы хөрмәтләү һаҡланған. Алтайҙарҙа бер аҙ үҙгәртелгән боронғо төркиҙәрҙең сығышы тураһында миф һаҡланған.
Тиле шалҡан
Тиле шалҡан (Сурепка обыкновнная, Barbaréa vulgáris)— әүернә сәскәлеләр ғаиләһенә ингән һары сәскәле ҡый үләне.
Ислам терминдары
Ислам терминдары — Ислам динендә ҡулланылған, уға ҡағылған һәммә төшөнсәләр, исемдәр, йолалар һәм башҡалар.
Әлегә башҡорт телендә Ислам терминдары һүҙлеге булғаны юҡ. Википедияла Ислам диненә бағышланған мәҡәләләрҙе «Ислам терминдары» категорияһы ҡуйып, бындай һүҙлек үҙлегенән төҙөлә барасаҡ.
Уларҙың күбеһе урыҫ телендә юҡ, шуға күрә ғәрәп, фарсы һәм төрки телдәрҙән алына, улар ҡулланған мәғәнә менән аңлатма бирелә.
Башҡа телдәрҙә Ислам терминдары
Ислам дине — интернациональ дин, шуға күрә күп халыҡтар үҙ алфавитына яраҡлаштырып терминдар глоссарийҙары, һүҙлектәре эшләй. Беҙҙең илдә ул татар, Кавказ мосолмандары телдәрендә сығарыла. Урыҫ телендә лә глоссарий бар
Северная Вайзица
'''Сев. Вайзица''' — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вайзица йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абтсдорф
Абтсдорф (Abtsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1392 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 101 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6888 һәм автомобиль коды — WB.
Баян
Баян — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимология
Баян исеме башҡорт телендә  бай; монгол телендә аҡыллы һунарсы; ғәрәп телендә асыҡ, аныҡ; аңлатыу, әйтеү, белдереү (баян әйтеү) мәғәнәһен аңлата
Билдәле кешеләр
Әхсән Баян (тулы исеме Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов, 8 декабрь 1927 йыл — 7 май 2013 йыл) — журналист, шағир, прозаик һәм драматург. Татарстан Республикаһының халыҡ шағиры (2004) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999), Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977).
Ситдиҡов Баян Ғариф улы (Ситдиков Баян Гарифович; 14 ғинуар (27 ғинуар) 1916 йыл) — 11 сентябрь 1979 йыл) — ғалим-фармаколог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. 1946 йылдан Силәбе дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1973 — 1979 йылдарҙа фармакология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1971). Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Фамилияла
Баянов Илмир Мәсүил улы (1966) — ғалим-физик. 1992 йылдан хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы уҡытыусыһы, 1996 йылдан дөйөм физика кафедраһы мөдире; 2009 йылдың ноябренән — Германияның Вольфсбург ҡалаһының Ғәмәли фәндәр университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2008).
Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы (14 декабрь 1929 йыл) — ғалим-зоолог. 1961 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1971 йылдарҙа биология факультеты деканы, 1985 — 2000 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000).
Баянов Рим Ғәли улы (15 ғинуар 1930 йыл — 10 февраль 1996 йыл) — башҡорт театр актёры, режиссёр. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
Баянов Баязит Фәтхелислам улы (Баянов Баязит Фәтхелислам улы; 24 ғинуар 1909 йыл — 10 октябрь 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир - яҙыусы, журналист, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).
Ауылдар
Таушишмә (Баян) — Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Халыҡ ижадында
Ҡуҙый Күрпәс һәм Баян Һылыу — XIX быуат уртаһында яҙып алынған, XIII — XIV быуаттарҙағы ҡаҙаҡ лиро-эпик поэмаһы.
Топонимикала
Баян-Чаган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға.
Баян ҡош, сыбар һайыҫҡан, шыршы һыйыҫҡаны (Кедровка, лат. Nucifraga caryocatactes) — турғайҙар төркөмөнә ҡараған ҡош. Рәсәйҙең ылыҫлы урмандарында йәшәй.
Баяновка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға.
Маян — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.
Шарын-Сала
Шарын-Сала (балка Алдыңғы Хара) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Улан-Зуха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Тумуяс
Кесе Тумуяс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тумуяс йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Незванка
Незванка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турчин Игорь Евдокимович
Турчин Игорь Евдокимович (16 ноябрь 1936 йыл, Софиевка ауылы, Одесса өлкәһе — 7 ноябрь 1993 йыл, Бухарест) — СССР һәм Украинаның гандбол тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1971). Педагогия фәндәре кандидаты. Гандбол тарихында иң уңышлы тренер. Күренекле спорт ҡаҙаныштары өсөн Турчин һәм уның командаһы «Спартак» (Киев) Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән.
Биографияһы
Игорь Евдокимович Турчин 1959 йылда йәш төркөм менән эшләй башлай, уларҙан «Спартак» (Киев) командаһын төҙөй, команда 20 тапҡыр СССР чемпионы (1969—1988), Европа чемпиондар Кубогының 13 тапҡыр еңеүсеһе (1970—1973, 1975, 1977, 1979, 1981, 1983, 1985—1988) була. 1976 йылда донъяның иң яҡшы тренерҙарының береһе булып таныла.
Игорь Турчин етәкләгән СССР ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы Монреалдә һәм Мәскәүҙә (1980) Олимпия уйындарында 1-се урын яулай, Сеул Олимпия уйындарында бронза призеры була (1988), донъя чемпионатында ике тапҡыр еңеү яулай (1982, 1986), 1975 һәм 1978 йылдарҙа донъя беренселегендә көмөш призер, 1973 йылда бронза призеры була.
Карьера башында ул шулай уҡ уйынсыларға өҫтәл теннисы буйынса күнекмәләр бирә, ә бер уҡыусыһы УССР-ҙың чемпионы була.
1965 йылда Игорь Турчин үҙенең опекалағы кешеләренең береһе Зинаида Столитенкоға өйләнә. Уның хәтирәләре буйынса, Турчинға бөтә команда ғашиҡ була, һәм тренерҙың Зинаидаға тәҡдим яһағанын белгәс, Турчин үҙе туҡтатҡансы, Зинаидаға бойкот иғлан итәләр, ул Турчин үҙе туҡтатҡансы дауам итә. 1971 йылда уларҙың ҡыҙҙары Наталия (профессиональ гандболист була), ә 1983 йылда улы Михаил тыуа.
Игорь Евдокимович өс инфаркт кисерә һәм уға Норвегияла коронар шунтирование яһайҙар. Операция өсөн 25 мең долларҙы «Спартак» базаһында йыйыуҙы үткәргән норвегия клубтарының береһе тәҡдим итә, уның өсөн Турчин уларҙа 8 ай тренер булып эшләй
1993 йылдың 7 ноябрендә Бухареста урындағы «Рапид» командаһы менән ЕГФ Кубогына матч тәнәфесендә йөрәк өйәнәгенән вафат була.
Дыуан ауыл Советы (Дыуан районы)
Дыуан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципальное берәмек Дыуан ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Ҡалмаш ҡасаба Советы  менән берләштерелә.
Кешенең йөклөлөгө
Кешенең йөклөлөгө (graviditas) — ҡатын-ҡыҙҙың репродуктив ағзаларында эмбриондың йәки яралғының үҫешеүе. Йөклөлөк инә һәм ата енси күҙәнәктәренең инәлек көпшәһендә ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, артабан 46 хромосомаһы булған зигота ярала. Күҙәнәктәр бүленеүе һөҙөмтәһендә бластоциста барлыҡҡа килә, етенсе көнгә инәлеккә инеп йәбешә. Йөклөлөктөң тәүге өс аҙнаһында (тәүге триместр) яралғы ағзалары һалына, 12-се аҙна аҙағына плацента өлгөрөп етә. Уның аша яралғы туҡлыҡлы матдәләр ала һәм бүлентеләре сығарып ташлана. Йөклөлөк осоро 9 ай бара, ул 40 акушер аҙнаһы тип атала (һуңғы күрем бөткән көндән һанала). Йөклөлөк аҙағында бала донъяға килә.
Дыуан ауыл Советы (Дыуан районы)
Административ үҙәге —  Дыуан ауылы. Хакимиәттең адресы: 452534, Башҡортостан Республикаһы, Дыуан районы,  Дыуан ауылы
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә :
Кешенең йөклөлөгө
Дауамлығы
Йөклөлөктөң уртаса дауамлығы аталанғандан алып бала тыуғанға тиклем 38 аҙна тәшкил итә(эмбриональ ваҡыт).Йөклөлөк осороһуңғы күрем бөткән көндән алып 9 ай бара, ул 40 акушер аҙнаһы дауам итә. Акушер аҙнаһы менән иҫәпләү медицинала нығыраҡ таралған, сөнки аталаныу ваҡытын ғәҙәттә билдәләү ауыр. centre|thumb|1000px|Һуңғы күремдән алып даталарҙы аҙналарҙа һәм айҙарҙа билдәләү thumb| Ҡатын 26 һәм 40 аҙналыҡ йөклөлөк ваҡытында Кешенең инә ҡарынындағы үҫеше ике осорға бүленә: эмбриональ (ғоман орлоғо) һәм феталь (яралғы). Эмбриональ осор аталанғандан алып 8 аҙна аҙағына тиклем дауам итә (10 аҙна акушер срогы). Эмбриональ осорҙа аталаныу, бүленеү (күҙәнәктәрҙең күбәйеүе), имплантация ( инәлеккә урынлашыу), гаструляция ( ғоман орлоғо ҡатламдары барлыҡҡа килә), органогенез (ағзалар барлыҡҡа килеү), плацентация һәм башҡа процестар. Эмбриональ осорҙа ғоман орлоғо 0,1 мм-ҙан (аталанғантүл күҙәнәге)  3 см-ға (орлоҡ тышын һанамағанда) тиклем ҙурая. Башта ғоман орлоғо балаға оҡшамай, яйлап ҡына үҙгәреп, кеше һынына инә бара. Һуңғы эмбриональ аҙнала  ҡайһы бер эмбриональ структуралар юҡҡа сыға (айғолаҡ дуғалары һәм аралыҡтары, ҡойроҡ, аллантоис кесерәйә).
Дыуан ауыл Советы (Дыуан районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
Дыуан районы буйынса: Дыуан атамаһын һаҡлап, Дыуан ауылында администаритив үҙәге менән Дыуан һәм Ҡалмаш ауыл Советтарын берләштерергә. Ҡалмаш ауыл Советының Ҡалмаш, Сафоновка, Бурцевка, Комсомол, Октябрьский, Потаповка ауылдарын Дыуан ауыл Советы составына индерергә.
Кешенең йөклөлөгө
Дауамлығы
Феталь осор 11-се акушер аҙнаһынан бала тыуғанға тиклем дауам итә. Феталь осор башына яралғының бар ағзалар системаһы формалашҡан була, һыны балаға оҡшай, яралғы бик тиҙ үҫешә һәм тән пропорциялары үҙгәрә.
Дыуан ауыл Советы (Дыуан районы)
Тарихы
Дыуан ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Мәғлүмәттәр иҫәбенән Ҡалмаш ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға
Кешенең йөклөлөгө
Дауамлығы
Насар йоғонтоларға эмбриондың һәм яралғының һиҙгерлеге үҫкән һайын көсәйә бара. Эмбриональ осорҙа феталь осорға ҡарағанда йөклөлөк өҙөлөү хәүефе 10 тапҡырға арта.
Ҡатын-ҡыҙҙың йөклөлөк осорон «триместрҙарға» (өсәр айлап)бүлеп йөрөтәләр. Ярашлы рәүештә, беренсе, икенсе, өсөнсө осорҙар тураһында һүҙ алып барыла. Һәр триместҙың үҙ үҙенсәлектәре һәм хәүефтәре.
Пренаталь диагностика
Пренаталь диагностика — яралғының үҫеш патологияларын диагнозлау — бер нисә этапта бара. 10-сы һәм 13-сө аҙналар араһында скрининг  үткәрелә. УЗИ, биохимик маркерҙар буйынса Даун синдромы һәм Эдвардс синдромы хәүефе тикшерелә. 16-сы һәм 18-се аҙналарҙа ошо уҡ анализдарҙы, быларҙан тыш нерв көпшәләре дефекты хәүефенә лә өсләтә биохимик скрининг үткәрәләр. Өсләтә скрининг 14-се һәм 20-се аҙналар араһында ла үткәрелеүе мөмкин. Яҡынса 18-се аҙнала ҡабат бала табыусылар яралғының ҡыбырлағанын һиҙә, тәүгеләр -  20-селә. Шулай ҙа бер нисә аҙнаға айырмалар булырға мөмкин. Асҡаҡ ҡатындар тулы кәүҙәлеләрҙән яралғы ҡыбырлауын алдараҡ һиҙә.
20−24-се аҙнала яралғының ағзаларына УЗИ  яңынан үткәрелә.
24-аҙнала плацентының кәмселектәре булыу ихтималын иҫкәртеү өсөн тикшергеләйҙәр,  26-сы аҙнала —  гестациондиабетты иҫкәртеү маҡсатында глюкозотолерантлыҡҡа тестүткәрәләр.
28-се аҙнала - игеҙ (күп) балалар көтөлгәндә 30-сы аҙнала бер бала көтөлгәндә отпуск бирелә  һәм алмаш карта тапшырыла, йөклө ҡатын уны бар ерҙә лә үҙе менән йөрөтәргә тейеш. .
30−34-се аҙналарҙа яралғының һәм плацентаның хәл торошон асыҡларға йәнә  УЗИ яһала.
38 аҙнанан һуң тыуған бала етлегеп тыуған тип һанала. Ғәҙәттә бала 40-сы аҙнала донъяға килә, әммә 5 % ҡатындар ике аҙнаға алдарағ йә һуңғараҡ таба. 42 аҙнанан уҙған йөклөлөк артыҡ йөрөгән һанала.
Йөклөлөк билдәләре
Шикле (фараз) билдәләр: Ихтимал билдәләр(тикшереп ҡарағанда табылған билдәләр)):
Йөклөлөктөң ҡатмарланыуы
Йөклөлөк һәр саҡ ыңғай ғына бармай. Ҡатмарлашыуға түбәндәгеләр инә:
Инәлектән тыш йөклөлөк үҙе башҡа ҡатмарлашыу. Яралғы үҫешә алмай һәм төшә.
Күоп осраҡтарҙа медицина баланы һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә.
Йөклөлөктән һаҡланыу
Йөклөлөктө көйләп була. Контрацепция ҡулланыу һаҡланырға мөмкинлек бирә.
Йөклөләр өсөн витаминдар
Йөклөлөк осоронда матдәләр алмашыныу, гормональ система эше үҙгәрә. Ҡатындарҙың витаминдарға һәм минералдарға ихтыяжы арта. Мәҫәлән, кальцийғәҙәттәгенән бер ярым тапҡырға; цинк, йод, В6 һәм В12 витаминдары  — уртаса30 %-ҡа; ә тимер һәм фолий кислотаһы — ике тапҡырға артыҡ талап ителә.
Йөклөлөк тураһындағы мифтар
Һиндостанда йөклөлөк ваҡытында шафран ҡулланыу баланың тиреһен асыҡландырыуы ихтимал тигән ышаныу бар, әммә юғары дозаларҙа шафран үҙенең уретеротоник үҙенсәлектәре арҡаһында бала төшөрөү хәүефе артыуына килтерә.
Заимка ауыл советы (Дыуан районы)
Заимка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.
Заимка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Элиста (Яшкул ҡушылдығы)
Элиста — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яшкуль йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Туҡтар (Мишкә районы)
Туҡтар (Токтарово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 162 кеше. Почта индексы — 452352, ОКАТО коды — 80243865005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ниязбай (исем)
Ниязбай — башҡорт ир-ат исеме. Бүтән төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Ниязбай — фарсы һәм башҡорт телдәрендәге нияз+ бай тамырҙарынан яһалған.
Билдәле кешеләр
Сәлимов Ниязбай Булатбай улы (27 сентябрь 1958 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир, ғалим, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1992).
Фамилияла
Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы (12 февраль 1884 йыл — 18 апрель 1920 йыл) — драматург, мәғариф хеҙмәткәре. Милләте — башҡорт.
Ниязбаева Наталья Николаевна — педагогия фәндәре кандидаты, доцент. 2004—2005 йылдарҙа — мөдир, әлеге ваҡытта А. Байтурсынов исемендәге Ҡустанай дәүләт университетының педагогика һәм психология кафедраһы доценты.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ниязбай (йылға) — Башҡортостандағы йылға.
Нилка
Нилка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тошма йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ләмәҙ ауыл Советы (Дыуан районы)
Ләмәҙ ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.
Ләмәҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Административ үҙәге — Ләмәҙ ауылы. Хакимиәт адресы: 452538, Башкортостан Республикаһы, Дыуан районы, Ләмәҙ ауылы, Йәштәр урамы, 27.
Лабрун
Лабрун (Labrun) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB.
Северуха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Тунзас-Су
Кесе Тунзас-Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тунзас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ Яда
'''Сев. Яда''' — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яда йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Никольский (Ҡыуандыҡ районы)
Никольский Никольское—Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 19 километр алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Климаты
Ауылдың климаты Ҡыуандыҡ районына хас — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Никольский редуты XVIII быуатта Ырымбур сик һыҙығы нығытмаларының береһе булараҡ барлыҡҡа килгән. 1769 йылда уның был урында көн иткәнлеге билдәле. Риүәйәттәр буйынса, 1801 йылда бында Татар Ҡарғалыһы ауылынан 105 ғаиләне күсереп килтергәндәр. 1871 йылда Никольский казак отряды булараҡ телгә алына.
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
Халҡы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса даими йәшәгән — 587 кеше (татарҙар 94 %), 2010 йылда — 490.
Элиста (йылға)
Элиста (балка Листичка, Нугра) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы, Вологоград өлкәһе, Әстрәхән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калур қолтығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пашма
Пашма — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хатшепсут
Хатшепсут (Боронғо Мысыр теленән Хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙан иң беренсеһе тип тәржемә ителә) — Боронғо Мысырҙың Яңы батшалыҡ дәүерендә хаким итеүсе ҡатын, ун һигеҙенсе династияның бишенсе фирғәүене. Хатшепсут, төрлө сығанаҡтар буйынса, йә б.э.т. 1503—1482 йылдарҙа, йә б.э.т. 1479—1458 йылдарҙа, йә б.э.т. 1490/1489—1468 йылдарҙа Мысыр менән хаким итә. Башта ул ҡустыһы һәм ире Тутмос II-нең улы Тутмос III-нөң регенты була, әммә һуңынан уны тәхеттән ситләштереп, үҙен фирғәүен тип иғлан итә.
Боронғо Мысырҙа ҡатын-ҡыҙ юғары статусҡа эйә була, шулай ҙа ҡатын-ҡыҙҙың фирғәүен титулына эйә булыуы — ғәҙәти күренеш түгел. Мысырҙа тәхеттәге ҡатынды аңлатыусы һүҙ бөтөнләй юҡ, фирғәүен һүҙе, Мысыр Аллаһы Хорҙың ерҙәге кәүҙәләнешен аңлатып, ир-ат хакимдарға ҡарата ғына ҡулланыла. Хатшепсуттан тыш та Мысыр тарихында тәхеткә ултырыуға ирешкән ҡатын-ҡыҙҙар булһа ла, нәҡ Хатшепсуттың хакимлығы иң оҙайлы ваҡытҡа һуҙыла, һәм тарихсылар уның хакимлығын иң уңышлыһы тип таный.
Исеме
Боронғо Мысыр телендә фирғәүендең тулы исеме ошолай яҙыла: Уҡыла: Мааткара Хенеметамон Хатшепсут
Мәғәнәһе:
Тәхеткә ултырыуы
Хатшепсут — ун һигеҙенсе династияның өсөнсө фирғәүене Тутмос I һәм уның төп ҡатыны Яхместың ҡыҙы. Унан тыш, Тутмос I менән Яхместың тағы бер ҡыҙы һәм ике улы була, әммә улар донъянан иртә китә. Атаһының хакимлығы ваҡытында Хатшепсутҡа «Аллаһ ҡатыны» — Фива Аллаһы Амондың иң юғары дини хеҙмәткәре титулы тапшырыла.
Тутмос I-нең үлеменән һуң, тәхеткә уның икенсе ҡатыны Мутнофреттан улы Тутмос II ултыра. Фирғәүен ғаиләһендәге ғөрөф-ғәҙәт буйынса, Тутмос II апаһы Хатшепсутҡа өйләнә. Ҡайһы бер белгестәр иҫәпләүенсә, Хатшепсут ире тәхеттә ултырған саҡта уҡ етәкселекте үҙ ҡулына ала башлай. Бының ысынбарлыҡ менән ни тиклем тап килеүе билдәһеҙ.
Хатшепсуттың Нефрура исемле ҡыҙы тыуа (ҡайһы бер фараздар буйынса, ул шулай уҡ Тутмос III-нөң төп ҡатыны Меритраның да әсәһе була). Әммә Тутмос II һәм Хатшепсуттың уртаҡ улдары булмай. Тутмос II-нең үлеменән һуң, фирғәүен тәхете уның гарем ҡыҙы Исиданан улы Тутмос III-гә ҡала. Тутмос III йәш булғанға күрә, Хатшепсут уның регенты вазифаһын башҡара. Әммә күпмелер ваҡыттан тәхеткә Мааткара (Хәҡиҡәт — Ҡояштың йәне) исеме аҫтында, руханиҙар, аристократия һәм ғәскәр башлыҡтарының ҡайһы бер өлөшө ярҙамына таянып, Хатшепсут үҙе ултыра. Уға ярҙам итеүсе төп көстәр араһында Хапусенеб — Амондың юғары руханиһы, билдәле архитектор, дәүләт эшмәкәрҙәре Инени һәм Сенмут була. Сенмутҡа шулай уҡ батшабикәнең ҡыҙы Нефрураны тәрбиәләү йөкмәтелгән була. Күп белгестәр Сенмутты Хатшепсуттың фавориты булған, тип иҫәпләй, быға дәлил итеп Хатшепсуттың ерләү тантанаһы өсөн төҙөлгән һарайы янында үҙе өсөн йәшерен кәшәнә төҙөүен килтерә. Бында ул шулай уҡ үҙенең рәсемен төшөрөп ҡалдыра. Сенмут үҙе бай булмаған ғаиләлә тыуа һәм батша һарайында ҙур йоғонтоға ирешә, хатта үҙенсәлекле "батша һарайында ирекле йөрөүгә хаҡлы" титулы яулай. Был иһә — батшабикә менән архитектор араһында яҡын мөнәсәбәттәр тураһында раҫларға тағы бер сәбәп.
Тәхеттәге урынын Хатшепсут үҙенең илаһи тыумышы тураһындағы легенда ярҙамында нығыта. Был легенда буйынса, Ҡояш аллаһы Амон Ергә, батшабикә Яхмос янына төшә һәм, Тутмос I ҡиәфәтен алып, «үҙенең ҡыҙы» Хатшепсутҡа йән бирә. Был легенданы Амон аллаһы руханиҙары ла ҡеүәтләй. Дейр әл-Бахри ҡаяһы итәгендәге Хатшепсуттың ерләү йолаһы өсөн төҙөлгән һарайы стенаһында легенда бик ентекле һүрәтләнгән. Бында Амондың һүҙҙәре уйып яҙылған:
Тәхеткә ултырғандан һуң, Хатшепсут фирғәүендәргә тәғәйенләнгән баш кейеме — хат, баш кейемендә Түбәнге Мысырҙы ҡурсалаусы алиһә Уаджит символы — урей, яһалма һаҡал һәм ирҙәр кейемендә һүрәтләнә башлай. Тәүге һәйкәлдәре һәм рәсемдәрендә ул ир кейемендәге ҡатын-ҡыҙ булып ҡала, һуңғы һәйкәлдәрҙә иһә ул тулыһынса ир һымаҡ кәүҙәләнә башлай.
Төп эшмәкәрлеге
Хатшепсут хаким иткән осорҙа Мысыр иҡтисади йәһәттән үҫешә, Икенсе үҙгәреш дәүерендә Мысырҙы гискостар баҫып алғандан һуң өҙөлгән сауҙа бәйләнештәре тергеҙелә.
Тәхеттә ултырыуының яҡынса туғыҙынсы йылында Хатшепсут Пунт — «Алла ере» тип аталған илгә экспедиция әҙерләй. Был илде хәҙерге картала билдәләүе бик ауыр. Ҡайһы бер ғалимдар уны хәҙерге Эфиопия йә Сомали ерендә урынлашҡан, бүтәндәр — хәҙерге Ангола йә Уганда ерендә урынлашҡан булған, тип иҫәпләй. Экспедицияға 210 матрос һәм ишкәксе менән биш карап ебәрелә. Пунтта күп төрлө тауарҙар, хуш еҫле үҫемлектәр, ят ағастар, хайуандар, шул иҫәптән мирра ағасы һатып алына. Төрлө яҙмалар буйынса, был ағастар Дейр әл-Бахри ҡаяһы итәгендәге ерләү һарайы тирәһенә ултырыла. Пунт еренә йөрөп ҡайтҡан рәссамдар был сәйәхәтте, ят илдең тәбиғәтен Дейр әл-Бахри һарайының стеналарында уйылғән рәсемдәр аша тергеҙә.
Хатшепсуттың хакимлығы осоронда, белгестәр иҫәпләүенсә, Мысырҙың сит илдәр менән мөнәсәбәте сағыштырмаса тыныс була. Шулай ҙа, яңы тикшеренеүҙәр буйынса, ул тәхеттә ултырған ваҡытта үткән Нубияға хәрби походтың икеһенең береһен үҙе етәкләй, шулай уҡ Синай ярымутрауын, Финикия ярҙарын, көньяҡ Сүриәне һәм Фәләстанды үҙ хакимлығы аҫтында тота. Был ваҡытта Тутмос III-нөң Мысыр ғәскәре башында тороуы билдәле.
Төҙөлөш эштәре
Хатшепсут Боронғо Мысыр фирғәүендәре араһында төҙөлөш эштәрен иң әүҙем алып барыусыларҙың береһе була, Үрге һәм Түбәнге Мысырҙа ул йөҙләгән төҙөлөш башлай. Төҙөлөш эштәрен Инени—Хатшепсуттың атаһы Тутмос I, ире Тутмос II хакимлығы ваҡытында уҡ фирғәүен һарайында хеҙмәт итеүсе бөйөк архитектор — һәм Сенмут алып бара.