cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стронций
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Элемент 1764 йылда шотланд ауылы Стронти́ан янында(Strontian, Sròn an t-Sìthein)ҡурғаш руднигында стронцианит минералында табыла, яңы элементҡа исем шунан алып бирелә. Был минералда яңы металл оксиды барлығы 1787 йылда Уильям Крюйкшенк һәм Адер Кроуфорд тарафынан асылған. 1808 йылда сэр Һемфри Дэви саф формаһында айырып алған.
Тәбиғәттә
Юғары химик активлығы арҡаһында стронций ирекле рәүешендә осрамай. Ул яҡынса 40 минерал составына инә. Уларҙың иң мөһиме — целестин SrSO4 (51,2 % Sr). Шулай уҡ стронцианит SrCO3 (64,4 % Sr) сығарыла. Был ике минерал сәнәғәт әһәмиәтенә эйә. Стронций йышыраҡ төрлө кальцийлы минералдарға ҡушылған була.
Стронцийҙың башҡа минералдары араһында :
Физик таралғанлыҡ кимәле буйынса стронций ер ҡабығында 23-сө урын биләй — уның масса өлөшө 0,014% тәшкил итә(литосферала — 0,045 %). Металдың Ер ҡабығындағы моль өлөшө 0,0029 %.
Диңгеҙ һыуында стронций бар (8 мг/л).
Ятҡылыҡтары
Калифорнияла, Аризонала, АҠШ-та, Яңы Гранадала, Төркиәлә, Иранда, Ҡытайҙа, Мексикала,Канадала, Малавиҙа ятҡылыҡтары билдәле
Рәсәйҙә стронций табылған төбәктәр: Күк таш (Синие камни)(Дағстан), Мазуево (Пермь крайы), Табольск (Тула өлкәһе), шулай уҡ ятҡылыҡтар Бүрәт Республикаһында, Иркутск өлкәһендә, Красноярск крайында, Яҡутстанда һәм Курильск утрауында  бар .әммә әлеге ваҡытта мәғдән ятҡылыҡтары эшкәртелмәй
Физик үҙенсәлектәре
Стронций — йомшаҡ көмөшһыу-аҡ металл, һығылмалы һәм сүкелеүсән, бысаҡ менән еңел теленә.
Иреү температураһы: 768 °C, ҡайнау температураһы: 1390 °C.
Химик үҙенсәлектәре
Стронций үҙенсәлектәре буйынса кальцийға һәм барийға оҡшаш, улар араһында аралаш урынды биләй.
Электрохимик көсөргәнеш серияһында стронций иң актив металдар араһында (уның нормаль электрод потенциалы −2.89 В). Һыу менән көслө реакцияға инеп, гидроксид барлыҡҡа килтерә.
Биологик әһәмиәте
Тәбиғи стронций — микроорганизмдар, үҫемлектәр һәм хайуандарҙың ҡушма өлөшө. Стронций кальцийҙың аналогы булып тора, шуға күрә уның иң һөҙөмтәле булып һөйәк туҡымаһына ерегә. Әҙерәк тотҡарланырға булдым йомшаҡ туҡыма 1 %. Дүрт йәшкә тиклем бала организмында стронций ҙур тиҙлек менән туплана, һөйәк туҡымаһының барлыҡҡакилеүе әүҙем бара.
Ҡан менән ант итеү
Ҡан менән ант итеү (Vérszerződés) — ете боронғо мадьяр ырыуҙары юлбашсылары ҡул ҡуйған һәм венгр халҡының яҙылмаған беренсе төп законына әйләнгән легендар килешеүе. Был ваҡиғаның тарихы «Венгрҙарҙың ғәмәлдәре» (Gesta Hungaroum) 1196—1203 йылдарҙағы хроникаһында тасуирлана, әммә күп кенә XII быуат закондары һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен телгә алына. Антты ете юлбашсы — Альмош,, Онд, , Таш, Куба (Хуб) һәм Тетень (Тетехем) — киҫелгән ҡулдарынан аҡҡан ҡанды бер табаҡҡа йыйып, төҙөй. Мадьяр юлбашсыларында иң мөһим килешеү һәм анттарҙы ҡан менән нығытыу йолаһы булған, әммә «ҡан менән ант итеү» тип әйткәндә, тап ошо ете юлбашсы күҙ уңында тотола.
Хроникалағы тасуирламаһы
Тарихсылар, Альмош юлбашсы да, венгрҙар Карпат бассейнына күсеп килмәҫ элек, IX быуатта ант иткән тип ҡабул иткән. «Магистр П..булараҡ билдәле» һәм билдәһеҙ автор, тип танылған «Ғәмәлдәр» авторы ваҡиғаны ошолай һүрәтләгән 5. АЛМОШ ЮЛБАШСЫНЫ ҺАЙЛАУ […] Шул саҡта улар бер тауыштан юлбашсы Алмошҡа былай тигән: «Бөгөндән һине юлбашсы һәм бойороусы итеп һайлайбыҙ, һәм һинең яҙмышың нисек кенә булмаһын, беҙ һинең арттан эйәрербеҙ». Шул ваҡытта үрҙә аталған ирҙәр, мәжүси йола буйынса бер һауытҡа үҙҙәренең ҡанын йыйып, юлбашсы Алмошҡа ант килтерҙеләр. Улар мәжүси булһалар ҙа, башта биргән анттарына ғүмерҙәренең ахырына тиклем тоғро ҡалдылар.
Антттың 1-се бүлеге: улар һәм уларҙың тоҡомдары күпме йәшәһә лә, юлбашсылар Алмош бойороусы нәҫеленән булыр. 2-е бүлеге: үҙ хеҙмәттәре менән күпме генә байлыҡ йыймаһындар, бер кем дә өлөшһөҙ ҡалмаҫҡа тейеш. 3-сө бүлеге: үҙ ирке менән Алмошты юлбашсы итеп һайлаған ете хаким үҙҙәре лә, уларҙың улдары ла ғүмергә юлбашсы кәңәшендә ҡалыр һәм короллектә һәр ваҡыт абруйлы булыр. 4-се бүлеге: әгәр тоҡомдарыбыҙҙың ҡайһылыр юлбашсыға ҡарата эшләй йә юлбашсы һәм уның туғандары араһында  сығара икән, хакимдар юлбашсы Алмошҡа ант иткәндә нисек ҡанын ҡойған, ғәйепленең дә ҡаны ҡойолһон. 5-се бүлеге: юлбашсы Алмоштың йә башҡа кенәз кимәлендәгеләрҙең ҡайһылыр тоҡомо улар ҡан менән нығытҡан антты боҙа ҡалһа, улар мәңгелек ләғнәткә дусар ителһен. Был ете ирҙең исемдәре: Арпадтың атаһы Алмош; Саболчтың атаһы Элед, унан Чак ырыуы таралған; Курзандың атаһы Кенд; Этенең атаһы Онд, унан Калан һәм Кёлчёй ырыуҙары килеп сыҡҡан; Лелдың атаһы Таш; Куба, унан Семере ырыуы баш алған; 7-се бүлеге — Хоркиҙың атаһы Тетень, уның улдары Дюла һәм Зомбор, һәм уларҙан түбәндә әйтеләсәк Маглод ырыуы таралған. Етер! Тарих юлынан барайыҡ Хәҙерге заман сығанаҡтар буйынса, венгрҙар йәки скифтарға оҡшаған күсмә ҡәбиләләр йыш ҡына үҙҙәренең анттарын ҡан менән нығытҡандар. Мәҫәлән, Геродот скиф йолаһын ошолай һүрәтләгән: Ҡан менән изгеләштерелгән бөтә килешеүҙәр ҙә скифтарҙа былай башҡарыла. Ҙур балсыҡ һауытҡа килешеүҙә ҡатнашыусыларҙың ҡаны менән шарапты болғайҙар (бының өсөн улар тиреләрен беҙ менән тишәләр йә бысаҡ менән кескәй генә тишек киҫәләр). Артабан һауытҡа ҡылыс, уҡтар, айбалта секира һәм һөңгө һалалар. Шундай йола башҡарғандан һуң, оҙон үтенеү һүҙҙәре заклинания әйтәләр, һуңынан килешеүҙә ҡатнашыусылар, шулай уҡ килгәндәр араһындағы иң абруйлыраҡтары һауытты күтәреп эсәләр.
Аңлатмаһы
Аноним авторҙың үҙе йәшәгән дәүерҙәге ант итеү йолаһын тасуирлауы тормоштағы сәйәси һәм ижтимағи үҙгәрештәрҙе сағылдыра. Хакимдарҙың ҡеүәте үҫә һәм уларҙың хоҡуҡтарын нығытыу ихтыяжы арта барған һайын, киләсәктә 1222 йылғы Алтын Булланы барлыҡҡа килтергән. Ҡайһы бер тарихсылар раҫлауынса, автор нәҡ XIII быуатҡа хас булған йәмғиәттәге үҙгәрештәрҙе күрһәтә һәм, дворяндар хоҡуҡтарын яҡлауҙы тарихи ғәҙеллек, тип, тулҡынланып ҡабул итә. Атап әйткәндә, Иштван Немешкюрти былай тип яҙа: П. (Билдәһеҙ) Магистрҙың маҡсаты булып, XIII быуат венгр дворяндарының хоҡуҡтарын һәм дәғүәләрен ғәҙел нигеҙләү, үҙҙәренең дуҫтары һәм ғаиләһе өсөн, Дунайҙа тыуған ил баҫып алыуҙарына тиклемге алтарих булдырыу зарурлығы, тора. Шулай уҡ, Билдәһеҙ үҙенең хеҙмәттәрп яҙма сығанаҡтарға таянып яҙылған тип билдәләһә лә, ул ысынында замандаштары стилендәге әҙәби әҫәр булдырырға тырышҡан.
Боярчук Александр Алексеевич
Ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — йондоҙҙар физикаһы. 1986 йылдан һуң 2000-дән ашыу ғилми эше баҫыла. Хирш индексы — 21.
Биографияһы
Александр Алексеевич Боярчук 1953 йылда Ленинград университетын тамамлай. Унан һуң СССР Фәндәр академияһының Ҡырым астрофизик обсерваторияһында эшләй башлай. 1969 йылдан алып обсерватория директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары була. 1976 йылда Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, СССР Фәндәр академияһының академигы — 1987. 1987- 2003 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Астрономия институтында директор була, (1990 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының Астрономия советы рәйесе, был советтан институт ойошторола). 1991-1993 йылдарҙа Халыҡ-ара Астрономия Союзының президенты.
Боярчук Александр Алексеевич Мәскәүҙең Троекуров зыяратында ерләнгән.
Фәнни ҡаҙаныштары
А. А. Боярчук фәнни эштәренең темаһы булып физика йондоҙҙар физикаһы тора. Уның тарафынан төрлө класлы йондоҙҙарҙың химик составы, атап әйткәндә, β Лирала гелийартыҡлығы асылған. А. А. Боярчук йондоҙҙар атмосфераларындағы хәрәкәттәрҙе, шулай уҡ йондоҙҙар әйләнеүен өйрәнә. Ҡайһы бер эштәрен стационар булмаған йондоҙҙарға бағышлаған.
Ул шулай уҡ ике системалы, һалҡын гигант йондоҙҙан һәм ҡайнар кәрләнән торған симбиотик йондоҙҙарҙың моделдәрен уйлап сығарыусы. Был моделдәр нигеҙендә объекттарҙың масса, күләм, температура һәм башҡа характеристикаларын иҫәпләүҙе уйлап тапҡан.
Э. Р. Мустель менән берлектә яңы йондоҙҙарҙың тышлыҡ моделдәрен тәҡдим итә.
А. А. Боярчук етәкселегендә йыһан ультрафиолет телескобы «Астрон» булдырыла.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1977 йылдың 22 мартында Ҡырым астрофизик обсерваторияһы астрономы Н. С. Черных асҡан бәләкәй планетаға (2563) А. А. Боярчук исеме бирелгән.
Мәрмәр мәмерйәһе
Мәрмәр мәмерйә  (Мармурова печера, Mermer qobası, Мермер къобасы) —Кырымда, Чатыр-Даг тауының итәгендә (түбәнге плато) урынлашҡан мәмерйә, халыҡ араһында ныҡ танылыу алған туризм урыны.
Тарихы
1987 йылда Симферополь спелеосекцияһы Бин-Баш-Коба (Мең башлы) һәм Суук-Коба (Һыуыҡ) мәмерйәләренән алыҫ түгел ерҙә, яңы дәү тау ҡыуышлыҡтары таба
Был мәмерйәләр үҙенсәлекле һәм иҫ китмәле матур ҡатмарлы залдар һәм галериялар селтәренән тора. Яңы мәмерйәгә Мәрмәр атамаһы бирәләр (башта «Афганка» тип йөрөтәләр). Уға инеү урыны диңгеҙ кимәленән 920 метр бейеклектә.
1988 йылда спелеотуризм үҙәге Оникс-Тур ныҡлап тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң, экскурсия маршруты һала. Бетон юлдар һалына, тотоноп менеү һәм яҡтыртыҡ ҡоролмалары ҡуйыла.
Мәрмәр мәмерйәһе 1989 йылдан алып халыҡ өсөн асыҡ. Шунан алып унда йөҙ меңдән ашыу кеше булған инде.
Экскурсия маршруты
Килеүселәрҙе иҫ китмәле фиғылдағы һарҡындыларҙан яһалған фигуралары, һирәк осрай торған кристалдары булған ҙур-ҙур залдар ҡаршы ала. Ҡулайлаштырылған экскурсион маршрут оҙонлоғо сама менән 1, 5 км. Тикшереү үткән залдарҙың дөйөм оҙонлоғо — 2 км тирәһе, ә тәрәнлеге— 60 м.
Бында һоҡландырғыс һыу тулы биҙәкле ванналар, таш шарлауыҡтар, үҙенсәлекле геликтит(кальцит һәм и арагониттан торған төрлө фиғылдағы тармаҡланған таш «таяҡсалар») "сәскәләр " менән тамаша ҡылырға мөмкин.
Үҙгәртеп ҡороуҙар залы (Өйөмдәр залы) —Европаның иң ҙур йыһазландырылған залдарының береһе. Ҡырым мәмерйәләрендә иң ҙур зал. Оҙонлоғо 100 м артығыраҡ, бейеклеге 28 м.
Ғәйәт ҙур диуарҙары корралит "сәскәләр " менән биҙәлгән. Зал төбөндәге гигант таш өйөмдәре, нәзәкәтле һарҡынды бағаналар (колонналар), сталактит һәм сталагмиттарҙың төрлөлөгө күҙаллап бөткөһөҙ ғәжәп.
Маршрут быуа һыртында тамамланып ҡуя. Йөҙләгән хур ҡыҙҙары кеүек нескә ваннасыҡтар бөтә быуаны ҡаплап торалар. Өҫтән ҡабатланмаҫ гүзәл «Король» һәм «Королева» һыны менән Һарай залы күренә.
Мәмерйәнең түбәнге галереяһы — тәбиғи минералдар музейы. Бында экзотик спелеотурҙар үткәрелә.
Элек бының өсөн фонарь һәм махсус кейем бирелгән. Хәҙер бында йыһазландырылған юлдар (бөтә галереялар ҙа шулай) төҙөлгәс, ундай мохтажлыҡ юҡ инде.
Тур сама менән 2-2,5 сәғәт тирәһе бара. Түбәнге галереяға спелеотур  Үҙгәртеп ҡороуҙар залынан башлана.
Таш киҫәктәре араһынан һуҡмаҡ тар ғына тишектәргә сума, таш киртләстәр аша төшөп Алһыу залға алып инә.
Бында бөтәһе лә таң ҡалдырғыс: һарҡынды шаршау менән ҡапланған текә таш диуарҙар, кальцит һарҡындыһы менән биҙәлгән эзбизташ киҫәктәре, таш аҫтарында хайуандарҙың серле һөлдәләре. Ҡыуыш ҡөмбәҙендәге таш розалар уникаль һырлы һүрәтләмә.
Өмөт залы нда алтынланған һарҡындылар теҙелмәһе (каскад) диуарҙар буйлап таш миһрап (алтарь) яһай.
Балкон залы — түбәнге галереяла иң ҙур һәм иң хисләндергән зал. Ун ике метрлыҡ һикәлтә уны бай итеп биҙәлгән ике этажға бүлә.
Люстралы залға таш Гномдар янынан үтеп, сталактит "урман аша " (йөҙләгән нескә, үтә күренмәле кальцит торбасыҡтар) барып инәһең.
Бында спелеотур тамамлана. Ә мәмерйәне тағын да дүрт зал дауам итә: Өйөм, Юлаҡлы , Шоколадка, Геликтит.
Мәрмәр мәмерйәнең уникальлеге уға донъя киләлендә дан алып килде. Спелеологтар фекеренсә, ул планетаның иң -иң биш мәмерйәһенең береһе.
Европала иң кеше күп килгән мәмерйә. 1992 йылдан алып йыһазландырылған мәмерйәләрҙең Халыҡ-ара ассоциацияһына алынған.
Ҡәҙерғолов Хисаметдин Ғәлләм улы
Биографияһы
1904 йылда, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Яҡут ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 йылдың декабрендә Көйөргәҙе районы военкоматы тарафанан хәрби хеҙмәткә саҡырыла.
Паанаярви (милли парк)
Паанаярви (Paanajärven kansallispuisto) — Карелия Республикаһының Лоухи районында дәүләт милли паркы, айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Рәсәй хөкүмәтенең 1992 йылдың 20 майындағы 331-се ҡарары менән «Паанаярви күленең һәм Оланга йылғаһы бассейнының уникаль тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, тәбиғәтте һаҡлау, рекреация, ағартыу һәм фәнни ҡулланыу маҡсаттарында» төҙөлә.
Рәсәй Федерацияһы Тәбиғи ресурстар һәм экология министрлығы ҡарамағындағы Федераль дәүләт бюджет учреждениеһы булып тора. Был федераль әһәмиәттәге айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы.
Административ һәм йәмәғәт ойошмалары
Телефон бәйләнеше коды 814-239
Парк территорияһында тотороҡло радиоэлемтә ойошторолған. Туристик төркөмд инструкторҙарына радиостанциябирелә. Бөтә парк сик режимы зонаһына эләгә.
Парк географияһы
Милли парк Карелия Республикаһының төньяҡ-көнбайышында Төньяҡ поляр әйләнәһе янында, Лоухи районы территорияһында урынлашҡан. көнбайыш сиге Финляндияның дәүләт сиге менән тап килә. Фин сиге яғынан «Паанаярвиға» Финляндияла 1956 йылда ойошторолған  «Оуланка» милли паркы йәнәш тора.
Милли парктың майҙаны 103,3 мең гектар тәшкил итә. Урман ерҙәре 78 мең гектар  (75,5 %), шул иҫәптән урман менән ҡапланған ерҙәр — 77,5 мең гектар (75,0 %). Урманһыҙ ерҙәр майҙаны 25,3 мең гектар  (24,5 %), шул иҫәптән: һыу — 10,9 мең гектар (10,6 %), һаҙлыҡ — 13,0 мең гектар (12,6 %), юлдар һәм ҡырҡынты —  0,2 мең га (0,2 %), башҡалары 1,2 мең га (1,1 %) — башҡа ерҙәр. Парк территорияһында тораҡ пункттар юҡ.
Функциональ зоналаштырыу
Проект ҡарарҙарына ярашлы парк биләмәләре төрлө һаҡлау һәм ҡулланыу режимдары менән 5 функциональ зонаға бүленә:
Климат. Ҡыш елдең өҫтөнлөклө  йүнәлеше  — көньяҡ-көнбайыш, ә йәйен — төньяҡ-көнсығыш. Паанаярви һалҡын, ҡаты һәм оҙайлы ҡыш һәм ҡыҫҡа һыуыҡ булмаған осорға ҡарай. Уртаса йыллыҡ температура 0 °C, яуым-төшөм күләме 500-520 мм тәшкил итә. Иң йылы ваҡыт — июль (+ 15 °C), иң һалҡын — ғинуар-февраль (-13 °C). Ҡар ҡатламы бейеклеге уртаса 70-80 см самаһы, әммә йыш ҡына метрҙан күберәк.
Парк территорияһында 15 геология объекты һәм 54 айырым ҡомартҡы урынлашҡан. Паанаярви күле — уникаль тәбиғәт объекты. Уның күләме: оҙонлоғо 24 км, максималь киңлеге 1,4 км, тәрәнлеге 128 м. Ул донъяның иң тәрән бәләкәй күлдәренә ҡарай. Күл үҙәне сағыштырмаса бейек тауҙар менән уратып алынған, был айырым микроклимат булдыра. Ҡыш һалҡын һауа массалары тауҙарҙан күл үҙәндәренә ағып төшә, көслө һалҡындар мәлендә  температура айырмаһы 20° етергә мөмкин. Төньяҡ ярымшарҙың һалҡын полюсына яҡын Кире температура ла теркәлгән. Тик апрелдән  сентябргә тиклем бында тирә-яҡтарға ҡарағанда һиҙелерлек йылы.
Ҡыш яҡты көндәр ҡыҫҡа, күп «төньяҡ балҡышы» күҙәтелә. Йәй ҡояш 2-3 сәғәткә горизонтҡа китә.
Флораһы һәм фаунаһы
«Паанаярви» территорияһында 623 төр ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлек теркәлгән, шуларҙың 70-тән ашыуы Фенноскандия, Финляндия Һәм Карелияның Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
Тарихы
Паанаярвила беренсе кешеләр беҙҙең эраға тиклем 5-6 -сы мең йыллыҡта барлыҡҡа килә. Боронғо Паанаярви халҡы емеш-еләк йыйыу, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Был турала Паанаярви һәм Пяозеро күлдәре буйында табылған таш ҡоралдар һәм балсыҡ һауыт-һаба һөйләй. XIX быуат аҙағында крәҫтиәндәр тапҡан ҡасау Хельсинкиҙың Милли музейында һаҡлана. Һуғыштан һуңғы осорҙа Пяозеро ярҙарында төрлө дәүерҙең тиҫтә ярым боронғо тораҡтары табылған (таш быуаттан алып тимер быуатҡа тиклем).
XII—XIV XIV быуаттарҙа Паанаярви районы, бөтә төньяҡ Лапландия һымаҡ, Бөйөк Новгород ерҙәре составына инә. 1595 йылда Паанаярви, Иван IV тарафынан Новгород ҡыйратылғас, Швеция короллеге составына инә
1673 — Швеция короле Карл XII указы менән Лапландия бөтә күскенселәр өсөн асыҡ була һәм бөтә һалымдарҙан 15 йылға азат ителә.
1809 — Рәсәй һәм Швеция араһындағы тыныслыҡ килешеүенә ярашлы Паанаярви ҡалған бөтә Финляндия менән Рәсәй империяһының өлөшөнә әүерелә.
1849 йылда Рәсәй һәм Бөйөк Финляндия кенәзлеге араһында тулы сиктәр асыҡлана, һөҙөмтәлә Паанаярви күле тулыһынса Финляндия территорияһында була. XIX быуат аҙағында ауылда 450 самаһы кеше йәшәй.
1890 — Русановтың Рәсәй урман сәнәғәте компанияһы урман киҫеү эшен башлай. Оланг йылғаһы буйлап ағас ағыҙыу бара
XIX—XX быуаттар сигендә Паанаярви популяр туристик үҙәккә әүерелә.
1917 — Финляндия бойондороҡһоҙлоҡ ала. Сиктәр бикләнә, Беломорье менән традицион сауҙа өҙөлә.
1937 — сиркәү төҙөлә.
Совет-фин ҡышҡы һуғыш тамамлағандан һуң Паанаярви тирә-яғындағы 165 340 гектар территорияһы СССР-ға китә. 1941 йылда, совет-фин һуғышы башланғандан һуң, территорияны Финляндия һәм немец вермахты ғәскәрҙәре биләй. 1944 йылда, ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүенән һуң, территория яңынан СССР-ға күсә.
Пинега (йылға)
Пинега — Рәсәйҙең Архангельск өлкәһе йылғаһы, Төньяҡ Двинаның уң ҡушылдығы/
Географияһы
Оҙонлоғо — 779 км, бассейны майҙаны — 42 000 км².
Йылға Төньяҡ Двина йылғаһына Белая һәм Черная йылғаларының ҡушылған ерендәге уң яҡ ярында башлана. Йылға диңгеҙ кимәленән 135,2 бейеклектә ята. Төньяҡ Двина менән төньяҡ-көнбайышҡа табан киң үҙәндә йәнәшә аға, Башлыса һыубаҫар туғай үҙәндәре буйлап аға.
Йылға түбәнге ағымында Беломор-Кулой карст яҫы ҡалҡыулығы аша аға һәм Аҡ диңгеҙҙең Мезень ҡултығына ҡойоусы Кулой йылғаһына яҡын килә.Был урында Пинега Кулой менән «Кулой — Пинега» каналы менән бәйләнгән. Артабан йылға көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Паленьга тамағына тиклем аға һәм артабан көнбайышҡа табан борола.
Согра ауылынан алып Пинега тамағына тиклем суднолар йөрөй, был участоктың оҙонлоғо 654 км, йылға Рәсәй Федерацияһыныңэске һыу юлдары исемлегенә ингән. Пинегала, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Горка пристанына тиклем суднолар йөрөй (тамағынан 580 км тирәһе).
Йылға буйында иң ҙур тораҡ пункттар — Новолавела, Пинега, Усть-Пинега ҡасабалары һәм Карпогоры ауылы.
Гидрология
Йылғаның төп аҙығы-ҡар һыуҙары, йылы ваҡытта — ямғыр һыуҙары.. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы яҡынса 430 м³/с. Октябрҙең икенсе яртыһында — ноябрь башында туңа, апрелдең икенсе яртыһында — майҙың беренсе яртыһында боҙо ирей.
Тамағында һыу сығымы 34 м³/с. тәшкил итә, тамағынан 536 км алыҫлыҡта — 101 м³/с. , тамағынан 394 км алыҫлыҡта — 174,5 м³/с. . 1914—1999 йыл мәғлүмәттәре буйынсауртаса йыллыҡ сығымдар тамағынан 125 км-ҙа. — 375,4 м³/с, 1955 йылда сығымдар максималь кимәлдә була һәм 2910 м³/с тәшкил иткән :
Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары: һул — Вый,Юла, Покшеньга, Пюла, Шуйга, Түбәнге Поча, Юбра, Охтома, Сура, Сия, Угзеньга, Паленьга; уң — Илеша, Нюхча, Шоча, Ежуга, Чуплега, Явзора, Тиньга, Вонга ҡылымы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Глумилин (Өфө районы)
Глумилин (Глумилино) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 450533, ОКАТО коды — 80252860002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Балыклей
Балыклей — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урза
Урза — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кужва
Кужва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1310 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәшер
Ғәшер (Аширово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ғәшир ауыл биләмәһенең үҙәге.
География
Район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 53 км төньяҡ-көнсығыштараҡ Силәбе менән Ҡурған өлкәләре араһындағы сик янында урынлашҡан.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
Постолова
Постолова (Постолова) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Козятын һәм Калиновка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 41 километр. Бассейн майҙаны - 455 км².
Ҡобағош
Ҡобағош — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.
Кёсегты ҡамау
Кёсегты ҡамау йәғни Гю́нсты ҡамау (Güns Kuşatması, Belagerung von Güns) — ғосман армияһының 1532 йылда Кёсег (немецсә Гюнс) тигән бәләкәй сик буйы ҡәлғәһен (фортын) уңышһыҙ ҡамауы менән бәйле австрия-ғосман һуғыштарының эпизоды.
Хорват капитаны Никола Джуришич етәкселегендә Габсбург монархияһының обороналаусы ғәскәрҙәре артиллерияһыҙ барлығы 700—800 хорват һалдаттары көсө менән Кёсег фортын һаҡлаған һәм солтан Күркәм Сөләймән менән бөйөк вәзир Ибраһим паша Паргалы етәкселегендәге 120-200 меңлек ғосман армияһының Венаға һөжүмен туҡтатҡан.
Ҡамауҙың нисек тамамланыуы аныҡ билдәле түгел, сөнки төрлө сығанаҡтар буйынса ике версия бар. Беренсе версия буйынса Никола Джуришич почётлы шарттарҙа бирелеү тәҡдименән баш тартҡан, ә икенсе версия буйынса ҡәлғәғә символик капитуляцияһы шарттарын тәҡдим иткәндәр. Солтан Күркәм Сөләймән армияның алға барыуын дүрт аҙнаға тотҡарларға һәм август ямғырҙары башланыу менән ҡамауҙы сисергә мәжбүр булған, шулай итеп алдан ниәтләгәнсә Венаға һөжүм итеүҙән баш тартҡан һәм Истанбулға ҡайтырға ҡарар иткән.
Солтан Күркәм Сөләймән башҡа бер нисә форттарҙы алып үҙенең Венгрияла хакимлығын гарантиялаған, әммә ғосман армияһы киткәндән һуң Фердинанд Габсбург юғалтҡан территорияларҙың бер өлөшөн кире ҡайтарған. Бынан һуң 1533 йылда Күркәм Сөләймән менән Фердинанд араһында килешеү төҙөлә, ул Янош Запольяины Венгрия короле статусында раҫлаған һәм башҡа мадьяр ерҙәре Фердинанд хакимлығы аҫтында ҡалыуын таныған.
Тәүтарихы
1526 йылдың 29 авгусында Мохач янындағы алышта Венгрия короле Людовик II етәкселегендәге христиандарҙың армияһы солтан Күркәм Сөләймән етәкселегендәге ғосман ғәскәрҙәренән тар-мар ителгән. Алышта Людовик II һәләк булған, был Венгрияның үҙенең бойондороҡһоҙлоғон юғалтыуына килтергән, сөнки король үҙенән һуң вариҫтарын ҡалдырмаған. Шәхси уния менән берләшкән Венгрия һәм Хорватия бәхәсле территориялар булып киткән, уларға Габсбургтар һәм Ғосман империяһы дәғүә иткән. Изге Рим империяһы императоры Карл V-нең ҡустыһы Фердинанд Венгрия короле Людовик II-нең һеңлеһен (Ягеллондар династияһы вәкилен) кәләш итеп алған. Людовик II һәләк булғандан һуң Фединанд Венгрия һәм Хорватияның короле титулына дәғүә иткән.
Венгрия тәхете Фердинанд менән Трансильвания магнаты Янош Запольяи араһында бәхәс предметы булып торған. Солтан Күркәм Сөләймән Яношты барлыҡ Венгрияның хакимы итергә вәғәҙә биргән. 1527—1528 йылдарҙағы мадьяр кампанияһы барышында Фердинанд Яноштан Буда ҡалаһын тартып алған, әммә 1529 йылда ул йәнә ғосмандар ҡулына эләккән. 1529 йылда Венаны ҡамау — солтан Күркәм Сөләймәндең Австрия империяһының баш ҡалаһын тәүге тапҡыр алырға маташыуы була. Был ҡамау Үҙәк Европала ғосман яулап алыуҙарының иң юғары нөктәһе була.
Венгрияла Бәләкәй һуғыш
1529 йылда Венаны ғосмандар тарафынан уңышһыҙ ҡамауынан һуң, 1530 йылда Фердинанд инициативаны үҙ ҡулына алырға һәм солтан Сөләймәндең 120-меңлек армияһы тарафынан яһалған ҡыйралыштар өсөн үс алыр өсөн һөжүмдәр башлай. Был кампания традицион рәүештә Венгрияла Бәләкәй һуғыш башланыуы булараҡ ҡарала. Янош Запольяи йәнә Будаға ингән, әммә Фердинанд Дунай йылғаһы буйындағы бер нисә форттарҙы яулап алған, шулай уҡ Гран (Эстергом) ҡалаһын биләгән.
1532 йылғы кампания
Венгрияла Бәләкәй һуғыш башында солтан Күркәм Сөләймән 1532 йылда Фердинандтың һөжүмләренә яуап итеп йәнә Венаны ҡамау маҡсатында 120 меңлек армияны алып килгән. Ғосман армияһының тиҙ хәрәкәт итеүгә бәйле Фердинанд христиан ғәскәрҙәре ваҡытында йыйылмауынан ҡурҡҡан. 12 июлдә Осиекта солтан Сөләймән Фердинандҡа хат яҙған, унда ул ғосман экспедицияһы уға ҡаршы түгел, ә император Карл V-гә йүнәлтелеүе хаҡында хәбәр иткән. Әммә бынан һуң Күркәм Сөләймән ғәскәре менән Драва йылғаһы аша үткән һәм Венаға ғәҙәти маршрут буйынса барыр урынына көнбайышҡа Фердинанд ҡулына күскән ерҙәргә йүнәлгән. Тарихсы Эндрю Уиткрофт фекере буйынса, Венаға йүнәлгәндә ғосман армияһы 17 нығытылған ҡаланы һәм ҡәлғәне алған. Фердинанд үҙенең армияһын алып киткән, тик Кёсегты һаҡларға артиллерияһыҙ 700—800 һалдатын ҡалдырып киткән.
Ҡамау
Шопрондан көньяҡтараҡ ятҡан Кёсег ҡәлғәһе Австрия менән сиктән бер нисә миль алыҫлыҡта урынлашҡан. Фердинанд тарафынан ҡалдырылған гарнизон менән хорват офицеры һәм дипломаты Никола Джуришич командалыҡ иткән. Кёсег нығытылған нөктә тип иҫәпләнмәгән һәм етди усаҡ ҡаршылығы булып күренмәгән. Әммә Ғосман империяһының бөйөк вәзире Ибраһим паша Паргалы Кёсегтең насар һаҡланыуы тураһында белмәгән.
Ғосмандар Кёсегтә үтә тәүәккәл ҡаршылыҡ осратҡан. Сөләймән ҡәлғәғә ярҙамға Фердинандтың армияһы киләсәк тип иҫәпләгән, шунлыҡтан штрум менән ҡабаланмаған. Әммә ысынында ғосмандар Кёсегты ҡамаға алғанда, Изге Рим империяһының армияһы Регенсбургта тупланған. Ғосмандар бер-бер артлы һөжүм яһаған. Артиллерия уты ҡәлғә диуарының бер өлөшөн емергән, әммә был һаҡлаусыларҙың капитуляциялауына килтермәгән. Тарихсы Паоло Джовио фекеренсә, солтандың ғәскәрҙәре штурмлауҙа ҙур артиллерия ҡоралын ҡулланмағанға күрә артиллерия һөжүме уңышһыҙ булған, сөнки ғосмандар был ҡоралды яҡынлашыусы империя армияһына ҡаршы алышта (улар көткәненсә) ҡулланырға иҫәп тотҡан. Ғосман минёрҙарының зарядтары уңышлы кире ҡағылған. Бынан башҡа Кёсег диуарҙарының архитектураһы хатта диуарҙарҙы бер нисә уңышлы шартлатыуҙан һуң да ҡәлғәне тотоп ҡалырға мөмкинлек биргән. 25 көн дауамында артиллерияһыҙ капитан Никола Джуришич һәм уның 700—800 хорваттан торған ғосмандарҙың 19 штурмын кире ҡаҡҡан.
Ҡамауҙың тамамланыуы аныҡ асыҡланмаған. Тәүге версия буйынса Никола Джуришич почётлы шарттарҙа бирелеү тәҡдименән баш тартҡан һәм ғосмандар сигенгән. Икенсе версия буйынса ҡәлғәғә символик капитуляцияһы шарттарын тәҡдим иткәндәр. Замокҡа ғосмандарҙың символик отрядына инергә рөхсәт ителгән, улар ҡәлғә өҫтөндә ғосман флагын урынлаштырырға тейеш булған. Нисек кенә булмаһын август ямғырҙары килеү менән Күркәм Сөләймән ҡамауҙы сискән һәм алдан ниәтләнгән Венаға йүнәлеү урынына Истанбулға ҡайтҡан. Ул Кёсег янында Фердинандтың армияһын көтөп дүрт аҙна тиерлек юғалтҡан, ә был ваҡыт эсендә ҡеүәтле империя армияһы Венала йыйылып өлгөргән. Урындағы риүәйәт буйынса төрөктәр ҡамауҙы иртәнге сәғәт 11-ҙә сискән, шуға бәйле Кёсег ҡала собороныдағы сәғәт телдәре мәңгелеккә 11-ҙә туҡтатылған һәм көн һайын ошо сәғәттә ҡалала ҡыңғырау сыңы яңғырай.
Тарихсы Паоло Джовио фекеренсә, император Карл V Веналағы империя армияһы менән тик 23 сентябрҙә килеп еткән, был ғосмандар менән алышҡа инергә һуң булған, сөнки Күркәм Сөләймән Кёсегтан ҡамауҙы бер ай элек үк сискән булған. Шулай итеп Никола Джуришич һәм башҡа ҡәлғәнең яҡлаусылары Венаны ҡамауҙан ҡотҡарған.
Эҙемтәләре
Кёсегтың ҡаршылығы ғосмандарҙың Венаға хәрәкәтен туҡтатһа ла, солтан Сөләймән бер нисә форттарҙы алып Венгрияла үҙенең хакимлығын киңәйтә алған, сөнки Фердинанд менән Карл V алыштарҙан ситләшкәндәр. Ғосман ғәскәрҙәре китеү менән шунда уҡ Фердинанд улар яулаған территорияны йәнә биләгән. Һөҙөмтәлә 1533 йылда Истанбулда солтан Сөләймән менән Фердинанд тыныслыҡ килешеүен төҙөгән. Килешеү Янош Запольяиҙың Венгрия тажына хоҡуғын раҫлаған, әммә башҡа мадьяр ерҙәре Фердинандтың власы аҫтында ҡалған.
Был килешеү Янош Запольяины ла, Фердинандты ла ҡәнәғәтләндермәгән, уларҙың ғәскәрҙәре сик буйлап бер-береһенә ҡаршы бәрелештәр башлаған. 1540 йылда Янош Запольяи вафат буғандан һуң, солтан Сөләймән Венгрияны үҙенең империяһы составына ҡушҡан. 1529 йылдан 1566 йылға тиклем Ғосман империяһының сиктәре артабан көнбайышҡа күсерелһәлә, 1529 йылдан һуң булған кампанияларҙың береһе лә яңы территориаль ҡушылыуҙарҙы тәьмин итеүсе хәл иткесле еңеүҙе алып килмәгән.
Сондорова
Сондорова — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тоголика йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хөсәйенов Айҙар Гайдар улы
Хөсәйенов Айҙар Гайдар улы (28 февраль 1965 йыл) — журналист, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 2012 йылдан «Истоки» гәзитенең баш мөхәррире.1999 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Фазыл Искәндәр исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2022).
Биографияһы
Айҙар Гайдар улы Хөсәйенов 1965 йылдың 28 февралендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Күгәрсен ауылында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.
1972—1982 йылдарҙа Иҫәнғол ауылындағы 2-се мәктәптә уҡый. 1987 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ер төҙөлөшө һәм урман хужалығы факультетын тамамлай.
Институттан һуң 1987—88 йылдарҙа Алтай крайының Тальмен районы Озерск леспромхозы Речкуново урмансылығында лесничий ярҙамсыһы, лесничий булып эшләй. Унан һуң Башҡортостанға ҡайтып, Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының «Нефтепереработчик» гәзите хәбәрсеһе (1988—1990), «Башкирия» агропромбанкының матбуғат секретары (1995—1996), «Башҡортостан» гәзите хәбәрсеһе (1996—1998), «Молодежая газета» гәзите хәбәрсеһе (1998—1999) булып эшләй.
1990—1995 йылдарҙа Мәскәүҙә А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының нәфис әҙәбиәтте тәржемә итеү факультетында уҡый.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре буйынса комиссия ағзаһы (2006 йылдан). «Уфли» әҙәби берекмәһе етәксеһе (2002 йылдан).
Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы тарафынан Талҡаҫ күлендә ойошторолған драматургтар семинарҙарында ҡатнашыусы (2000 һәм 2003 йылдарҙа). 2003 йылда башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр»ҙы руссаға тәржемә иткәне өсөн «Вечерняя Уфа» гәзите тарафынан йыл кешеһе тип иғлан ителә. «Крещатик» әҙәби журналының (Мюнхен, ГФР) мөхәрририәт ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Йәмәғәт палатаһы ағзаһы (2009 йылдан). 2012 йылдан — «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ гәзитенең баш мөхәррире. Өфөлә йәшәй.
2022 йылда әҙип Фазыл Искәндәр исемендәге халыҡ-ара премияға лайыҡ булды.
Ижады
«Соло», «Сутолока», «Бельские просторы», «Дружба народов» журналдарында баҫыла. Әҫәрҙәре башҡорт теленә тәржемә ителгән.
Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)
Байғаҙы (Байгазина) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Байғаҙы — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.
Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты бинаһы (Санкт-Петербург)
Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты бинаһы — өлөшләтә өс ҡаттан торған 4 ҡатлы кирбес бина ХХ быуат башында Санкт-Петербургтың Петроград районындағы Кесе Посад урамындағы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта А. И. Герцен исемендәге Рәсәй педагогия институтының уҡыу корпусы итеп файҙаланыла.
Бинала беҙҙең көндәргә тиклем конструкция элементтарының төп нөсхәһе һәм архитектураһы үҙгәрешһеҙ һаҡланған.
Тарих
Санкт-Петербургтың Кесе Посад урамында Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтының бинаһы тора. Был бина 1904-1906 йылдарҙа яңынан үҙгәртеп төҙөлгән, проекттың авторы булып архитекторҙар Алексей Зазерский һәм Василий Старостин тора. XIX быуат аҙағында бында Кабель заводы корпусы урынлашҡан була, ул архитекторҙар Пирвица Федор һәм Чижов Матвей проекты буйынса төҙөлгән.
1813 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар институты төҙөлгән ерҙең хужаһы сауҙагәр Бельскийҙың вариҫтары булған. 1877 йылда был ерҙе Ярославль губернаһы крәҫтиәне Иван Осипович Шахов һатып алған булған, ә 1893 йылда күрше участканы генерал-майор Медведев Иван Петрович һатып алған. 1904 йылда был участкаларҙың хужалары ерҙе император ҡатыны Марияның педагогия институтына һатҡандар. Шунан һуң бында булған ҡоролмалар үҙгәртеп төҙөлгән һәм уларға өҫтәп яңыларын төҙөй башлағандар. 1906 йылдың 14 сентябрендә институтты тантаналы асыу үткәрелә, һәм был хәл ҡала тормошондағы мөһим тарихи ваҡиға булып тора. Бина эсендәге сиркәү төҙөкләндерелә һәм изгеләндерелә.
1912—1913 йылдарҙа был бина янында архитектор Д. Д. Зайцев проекты буйынса Константиновский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы төҙөлә. Уның уҡыусылары Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтының сиркәүе менән файҙаланып йөрөгәндәр.
1917 йылдың октябрь революцияһынан һуң институт һәм уның менән бергә бинаһы 1-се Петроград дәүләт педагогия институты тигән исем аҫтында үҙгәртелә, ә 1922 йылда ул А. И. Герцен исемендәге педагогия институты менән берләшә. Шулай уҡ бина был уҡыу йортона ҡарай. 1920-се йылдарҙа бинала шулай уҡ № 178 мәктәбе урынлаша һәм эшләй.
Архитектура
Бинаның беренсе ҡатында вестибюль, ҡабул итеү бүлмәһе, гимназия, башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, кәнсәләр һәм бер фатир урынлашҡан. Икенсе ҡатта ике фатир һәм хакимиәт бүлмәләре, шулай уҡ институттың табип бүлмәһе, физиология, химия, физика лабораторияһы, китап һаҡлағыс, китапхана һәм филология бүлегенең бер өлөшө урынлаша. Бинаның өсөнсө ҡатында — филология бүлегенең төп өлөшө, тәбиғи бүлектең бүлмәләре — минералогия, ботаника, география кабинеттары, сиркәү, административ бүлмәләр, директор фатиры һәм тамаша залы урынлаша. Бинаның дүртенсе ҡатында аш-һыу, кер йыуыу бүлмәләре, келәт, кер үтекләү бүлмәһе һәм хеҙмәтселәр бүлмәһе торған була. Бина пар-һыу менән йылытылған һәм унда елләткес тә эшләгән.
Ҡоролмалағы сиркәү тамаша залынан һүтелмәле бүлкә менән айырылып тора, сиркәүенең эсе ун етенсе быуат стилендә башҡарылған. Иконостас ағасы штамплы ҡурғаш менән ялатылған фольга менән көпләнгән. Бындай хеҙмәт хаҡы 15 мең һум тирәһе торған.
Йорт фасады модерн һәм норенессанс стиле элементтары менән эшләнгән. Ҡоролманың ихатаға ҡараған яғы «кирбес стиле»ндә төҙөлгән.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта был төҙөлөш А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты ихтыяждары өсөн ҡулланыла. Бында юғары квалификациялы белгестәр әҙерләйҙәр һәм тәжрибәләре булған педагогтар ҙа белемен күтәреүҙе дауам итә.
Сәйғәфәр мәктәбе
Сәйғәфәр мәктәбе (рус. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Сайгафар Муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы, Сәйғәфәр ауылында урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
Сәйғәфәр мәктәбе 1937 йылда башланғыс мәктәп булараҡ барлыҡҡа килә. Тәүҙә балаларҙы уҡытыу шәхси йорттарҙа йәки яраҡлаштырылған биналарҙа ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, уҡытыу туҡтатыла. Тик 1945 йылда ғына ҡулайлаштырылған бүлмәлә яңынан күнекмәләр башлана.
1949 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Уҡытыусылары элекке фронтовик Килдеғошов Дәүләтша Мостафа улы һәм Дәүләтбаева Минниямал була. Кисен мәктәп клуб булып хеҙмәт итә.
1962 йылда Комсомол ауылы һәм Һаҡмар ауылы башланғыс мәктәптәре берләштерелә.
1967—1968 уҡыу йылында Һаҡмар һигеҙ йыллыҡ мәктәбе асыла. Балалар һаны — 130. Киләһе йылдарҙа балалар һаны 205-кә етә. 1973 йылда киске мәктәп ойошторола, унда 16—30 йәшлектәр уҡый.
1985 йылда 1-се Комсомол урта мәктәбе итеп үҙгәртелә. 2015 йылда мәктәп Йомаш урта мәктәбенә ҡушыла, ә 2021 йылдан мәктәп үҙаллы мәктәп булараҡ эшләй.
Әлеге ваҡытта Сәйғәфәр мәктәбендә 10 уҡытыусы, 1 тәрбиәсе һәм 9 техник хеҙмәткәр эшләй. Мәктәптә 80 бала уҡый.
Аҡсай хәрби-тарих музейы
Аҡсай хәрби-тарих музейы — Ростов өлкәһе Аҡсай ҡалаһының тарих музейы. Үҙ эсенә ҡала тарихының төрлө осорҙарына бағышланған дүрт музей комплексы: полководец Александр Суворов торған мул тормошло казак Рудухтың курены, XVIII быуатта Аҡсай таможня заставаһы, XIX быуатта Аҡсай почта станцияһы һәм XX быуаттың икенсе яртыһындағы Н. Д. Гулаев исемендәге Хәрби-тарихи комплекс инә. Музейҙа коллекцияһында 69 497 берәмек әйбер һаҡлана. Ҡаланың алты архитектура һәйкәле музей балансында тора, иң боронғоһо — «Суворов өйө», унда музей администрацияһы урынлашҡан. Музей ҡаланың мәғариф учреждениелары, ойошмалары һәм предприятиелары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. Музейға килеүселәргә ҡала һәм Дон крайы тарихы буйынса лекциялар уҡыла, экскурсиялар, төрлө саралар ойошторола.
Тарихы
Аҡсай хәрби-тарих музейы 1948 йылдың 28 октябрендә Аҡсайҙың 1-се һанлы урта мәктәбенең тарих уҡытыусыһы, һуңғараҡ СССР Яҙыусылар Союзы ағзаһы Александр Николаевич Скрипов тарафынан асылған. Уҡытыусы һәм уҡыусылар Кобяково ҡаласығында тапҡан археологик предметтар музейҙың тәүге экспонаттары булған. Боронғо казак Аҡсай станицаһы халҡы музейға көнкүреш әйберҙәре, боронғо монеталар һәм банкноттар, ҡорал, фотографиялы иҫкергән документтар, керамик эшләнмәләр (изделие), быяла, ағас, иконалар, наградалар килтергән. Былар барыһы ла музей фондының нигеҙен тәшкил иткән. Уҡытыусылар һәм уҡыусылар көсө менән мәктәптең айырым бер бүлмәһендә экспозиция төҙөлгән.
Экспозицияны айырым предметтар һәм тулайым коллекциялар менән даими тулыландырып торғанлыҡтан, музейҙа яңынан-яңы күргәҙмәләр асыу мөмкин булған. Уҡыусылар һәм уҡытыусыларҙың Бөйөк Ватан һуғышы, станицаны немец-фашист баҫҡынсыларынан йолоп алыу тарихын өйрәнеү йүнәлешендә зҙләнеү эштәрен алып барыуы экспозицияларҙа Аҡсайҙы азат итеүселәр һәм яҡташ Советтар Союзы Геройҙары тураһында мәғлүмәт еткергән бүлек формалаштырырға мөмкинлек биргән.
1996 йылдан музейҙың бөтөн йыйылмаһы төрлө коллекцияларҙан торған төп һәм ғилми-ярҙамсы фондҡа, улары, үҙ сиратында, төрлө коллекцияларға бүленгән: «Археология», «Геология-минералогия», «Грампластинкиалар», «Ағас», «Документтар», «Живопись (Һынлы сәнғәт), графика», «Карталар, пландар», «Керамика, быяла», «Китаптар, гәзиттәр, журналдар», «Металл», «Нумизматика», «Ҡорал», «Асылмалар (открыткалар)», «Плакаттар, листовкалар», «Приборҙар», «Төрлөһө», «Туҡымалар, күн, көнкүреш», «Фотографиялар», «Этикеткалар, маркалар», «Ҡиммәтле металдар».
«Суворов өйө»
Мул тормошло казак Рудуханың XVIII быуат башындағы курены Аҡсайҙың бөгөнгө көнгә саҡлы һаҡланып ҡалған иң боронғо ҡоролмаларының береһе булған. Рус полководецы Александр Суворов 1783—1784 йылдарҙа бында йәшәгән. Ике ҡатлы бина казак стилендә төҙөлгән: аҫҡы ҡаты таштан, өҫкө ҡаты — ағастан. Төньяҡ фасады колонналар менән биҙәлгән ..
Таможня заставаһы
Таможня заставаһы XVIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән ер ҡәлғәне биләгән. Коллекцияла элекке осорҙарҙың һалҡын һәм атыу ҡоралдарынан, карталар, документтары һәм таможня хеҙмәткәрҙәре предметтары бар. Фортификацион ҡоролма майҙаны 350 м²-ға яҡын күп һанлы ер аҫты юлдарынан һәм залдарҙан тора.
Почта станцияһы
Почта станцияһы — XIX быуаттағы типик почта станцияһының тышҡы күренешен тергеҙеүсе тораҡ һәм хужалыҡ төҙөлмәләренән торған архитектура комплексы. Территорияла почта ҡарауылсыһы (смотритель) өйө, ҡунаҡхана бинаһы, ҡойо, карета һарайы һәм ял итеү беседка урынлашҡан. Станция Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекты булып һанала. Аҡсай почта станцияһы аша төрлө йылдарҙа Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Александр Грибоедов, Лев Толстой, Пётр Чайковский, Николай Николаевич Раевский, һөргөнгә оҙатылған декабристар юл тотҡан. Станция 1992 йылдан халыҡ килеп күрер өсөн асылған. Уның территорияһында ике даими күргәҙмә эшләй:
Хәрби-тарихи комплекс
Ике тапҡыр Героя Советтар Союзы Геройы Николай Дмитриевич Гулаев исемендәге хәрби-тарихи комплекс Мухин йырыны (Мухина балка) тәбиғәт һаҡлау ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан. Уның составына 1960 йылда ядро һуғышы ҡурҡынысына әҙер булыу маҡсатынан сығып төҙөлгән Төньяҡ Ҡаф тауы элекке ер аҫты штабы инә. Ике яруслы бункер күп һанлы бүлмәләр һәм иркен залдарҙан, герметик ишектәр ҡуйылған тармаҡлы коридорҙар системаһынан тора. Үҙгәртеп ҡороу (перестройка) йылдарында ҡоролма ташландыҡ хәлгә килгән. Музей хеҙмәткәрҙәре тырышлығы менән объектта экспозиция ойошторолған. 1998 йылда стратегик комплекс үҙенең тәүге килеп күреүселәрен (экскурсанттарын) ҡабул иткән. Музей территоияһында XX быуат рәсәй һәм совет хәрби техникаһы күргәҙмәһе ҡуйылған: танктар, бронетранспортёрҙар, пехота һуғыш машинаһы (БМП), самолёттар: МиГ-23 һәм Ан-2, шул иҫәптән зенит һәм артиллерия ҡоралы, 1909 йылғы пушка-гаубица, танктарға ҡаршы тороусы пушкалар: 1942 йыл өлгөлө 76-мм дивизион пушка (ЗИС-3). Бөйөк Ватан һуғышы йылдары осороноң атыу ҡоралдары һәм обмундированиеһы ҡуйылған «Еңеү ҡоралы» күргәҙмәһе.
Карамышев Александр Матвеевич
Биографияһы
Ғалим «себер дворяндары» Ҡарамышевтар ырыуынан сыҡҡан. Атаһы иртә вафат була, балаһына бер ниндәй ҙә мөлкәт ҡалдырмаған тиерлек; малай мәрхәмәтле бай алпауыт Евдоким Яковлевтың йортона тәрбиәләүгә алына (1692-1764), ошонда уҡ уның әсәһе лә йәшәй. Үҙенең үлеме алдынан (Ҡарамышев Швецияла сағында) Яковлев үҙенең бәләкәй ҡыҙы Аннаны үҙенең тәрбиәләнеүсеһенә ҡатынлыҡҡа «васыят» итә.
Ҡарамышев Екатеринбург тау училищеһында,Мәскәү университеты янындағы гимназияла, иң һуңынан Император Мәскәү университетында уҡый, һуңынан тағы бер Рәсәй студенты, Матвей Афонин, менән бергә сит илдә уҡыу өсөн ебәрелә. 1761 йылда Швецияның Уппсала университетында уҡый. Уның уҡытыусылары араһында Карл Линней үҙе була, ул тәбиғи тарихтан, химия һәм металлургиянан, Юхан Валериус, шулай уҡ химик Бергман Торберн уҡыта. Линней Ҡарамышев докторлыҡ диссертацияһының етәксеһе булған; тап ул, моғайын, уҡыусыһына Себер темаһы өҫтөндә эшләү идеяһын тәҡдим иткәндер. Диссертация латин телендә academica Historiae Dissertatio Necessitatem demonstrans Naturalis in promovendae Rossia ( латин теленән  — «Академическая диссертация, показывающая необходимость развития естественной истории в России») тип аталған, Ҡарамышев уны 1766 йылдың майында медицина факультетында яҡлай. Швециянан ҡайтҡандан һуң тиҙҙән, 1772 йылдың ҡышында, Берг-коллегия президенты М. Ф. Соймонов ҡушыуы буйынса Ҡарамышев Воицкий алтын руднигының (хәҙер — Карелияның Сегежский районы)торошон билдәләү маҡсатында Карелияға бара. Ҡарамышев рудникты тикшергәндән һуң, был рудникта алтын «яңылыш юл менән сифатһыҙ» итеп сығарылған тип яуап бирә. Быға сәфәр һөҙөмтәһе арҡаһында Ҡарамышев вазифаһында күтәрелә.
1773-1778 йылдарҙа ул Берг-коллегия янында маркшейдер вазифаһын башҡара. 1774 йылдан алып Ҡарамышев Тау училищеһы — Рәсәй империяһында беренсе тау профиле буйынса юғары уҡыу йорто (хәҙер — Санкт-Петербург дәүләт тау институты) асылыу менән унда 1779 йылға тиклем химия һәм металлургия фәндәренән уҡыта.
1779 йылда эле генә асылған Иркутск банк ассигнация конторының директор итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 1789 йылға тиклем, 1780-1781 йылдан өҙөклөктәр менән, башҡара. Был осорҙа ул Нерчинск тау заводтарының ваҡытлыса начальнигы булып тәғәйенләнә. Нерчинскиҙа ул бөлгөнлөккә төшкән көмөш рудниктарын тәртипкә килтереү менән шөғөлләнә; шул ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә уларҙың етештереүсәнлеген күтәреүгә өлгәшә, бынан тыш, ул яңы биш рудник астыра.
1790 йылда Иркутск ассигнация контораһы ябылғандан һуң, Ҡарамышев Император ғәли йәнәптәре кабинеты составында Колывано-Воскресенский заводтары буйынса Тау экспедицияһына коллежский советник чинында тәғәйенләнә.
Яһалма ҡиммәтле таштар эшләү, көмөш аффинажы менән шөғөлләнә. Алмастарҙың составын раҫлай.
1779 йылдың 12 октябренән алып — Петербург фәндәр академияһы ағза-корреспонденты. Швед короле фәндәр академияһы ағзаһы. Ирекле иҡтисади йәмғиәт ағзаһы, уның эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашыусы була. Берлин тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте ағзаһы.
Көнбайыш Байкал артындағы Шерловогорский берилл һәм топаз ятҡылығының бер тармағына Александр Матвеевич Ҡарамышевтың исеме бирелгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Яковлева Анна Евдокимова, Яковлева-ҡыҙ фамилияһы (28 ноябрь 1758 йыл— 3 октябрь 1828 йыл). Уларҙың үҙ балалары булмай.