cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Резистор
Резистор (ингл.  resistor , от лат.  resisto  — ҡаршылыҡ) —  электр сылбырының пассив элементы. Уның электр ҡаршылығы   аныҡ дәүмәлдә йәки алмашыусан була. Резистор ток көсөн көсөргәнлеккә һәм көсөргәнлекте ток көсөнә әйләндерергә, токты сикләү, электр ҡеүәтен йотоу өсөн кәрәк.
Резисторҙарҙың төп характеристикалары һәм параметрҙары
Түбәндәге формула буйынса билдәләнә:, бында R_{1} һәм R_{2} - ҡаршылыҡтар, көсөргәнештәр 10\% һәм 100\% булған ваҡытта алынған, резисторҙың тарҡалыу номиналь ҡеүәте.
Резисторҙарҙы  схемаларҙа күрһәтеү
Стандарттар буйынса Рәсәйҙә резисторҙары схемаларҙа шартлы һыҙып билдәләү   ГОСТ 2.728-74-кә тап килергә тейеш. Уның нигеҙендә, даими резисторҙар киләһе билдәләр менән күрһәтелә: Алмаш, көйләгес һәм һыҙыҡһыҙ резисторҙың билдәләре киләһе күренештә :
Резисторҙарҙы эҙмә-эҙ тоташтырыу
Эҙмә-эҙ тоташтырғанда резисторҙарҙың  ҡаршылыҡтары ҡушыла
Әгәр, йәғни дөйөм ҡаршылыҡ күрһәтә: ~R=nR_1
Резисторҙарҙы эҙмә-эҙ тоташтырған осораҡта дөйөм ҡаршылыҡ, шуларҙың иң ҙур ҡаршылығынан күберәк була.
Резисторҙарҙы параллель тоташтырыу
Резисторҙар параллель тоташҡанда ҡаршылыҡтың кире дәүмәлдәре ҡушыла  (йәғни, дөйөм үткәреүсәнлек \frac{1}{R} һәр резисторҙың айырым күрһәткестәренән йыйыла )
Эҙмә-эҙ йәки параллель сылбырҙы бәләкәй блокка индереп бүлергә мөмкин, был осораҡта башта һәр блоктың ҡаршылығын иҫәпләйҙәр,һуңынан һәр блоктың ҡаршылығы дәүмәле итеп алыштырып, дөйөм (эҙләгән) ҡаршылыҡты иҫәпләп сығаралар.
Ике параллель рәүештә тоташтырылған резисторҙарҙың дөйөм ҡаршылығы:.
Әгәр, йәғни дөйөм ҡаршылыҡ:
Параллель резисторҙарҙың дөйөм ҡаршылығы уларҙың аҙ ҡаршылығынан кәм була.
Резисторҙарҙы ҡатнаш тоташтырыу
Схемаһы  ике параллель рәүештә тоташтырылған блоктарҙан тора, уларҙың береһе эҙмә-эҙлекле рәүештә индерелгән резисторҙар ~ R_1 һәм ~ R_2, дөйөм ҡаршылыҡ ~ R_1 + R_2, башҡа бер резистор ~ R_3, дөйөм үткәреүсәнлек: , йәғни дөйөм ҡаршылыҡ: .
Бында, резисторҙар бер-бер артлы йәки параллель тоташҡан осораҡта, блоктарға бүленмәһә Кирхгоф ҡағиҙәләре  ҡулланыла. Ҡайһы ваҡытта өсмөйөш-йондоҙ үҙгәртеүе һәм симметрия принцибы ҡулланыу иҫәптәр яһау өсөн файҙалы була.
Ҡаршылыҡтарҙың ҡеүәте
Параллель шулай уҡ, бер -бер артлы тоташтырылған резисторҙың, йомғаҡ ҡеүәте  тоташтырылған резисторҙарҙың ҡеүәттәренең ҡушылдығына тигеҙ.
Көсөргәнеш бүлеүсе
Әгәр ҙә R=9R1булһа, UWY=0,1 UWE, йәки, ингән көсөргәнеш 10 мәртәбә бүленә.
Резисторҙар классификацияһы
Дискрет резисторҙар классификацияһы тәғәйенләнеше, ВАХ тышҡы күренеше, һаҡлау ысулы, монтажлау ысулы, ҡаршылығы үҙгәреү характере, эшләү технологияһы  менән яһала.
Тәғәйенләнеше буйынса: Ҡаршылыҡ үҙгәреү характеры буйынса : һаҡлау ысулы буйынса: монтажлау ысулы буынса: Вольт-ампер характеристикаһы буйынса: Эшләү технологияһы буйынса [сығанағы түгел күрһәтелгән 2451 көнө] Гибрид интеграль микросхемала ҡулланылған резисторҙар:
Сәнәғәт күләмендә сығарылған резисторҙар
Сәнәғәт күләмендә сығарылған бер үк номиналдағы резистор төрлө ҡаршылыҡҡа эйә эйә. Мөмкин тиклем күпмегә тарҡау булыу кимәле, резисторҙың аныҡлығы билдәләй. Сығарылған резисторҙар аныҡлығы: 20 %, 10 %, 5 %, һәм 0,01 % тиклем була. Резисторҙарҙың номиналы бәйле: махсус рәттән һайланып алына. Йыш алынған номинал рәттәр — E6 (20 %), E12 (10 %) йәки E24 (аныҡлыҡ 5 %-кә тиклем булғанда), анығыраҡ резисторға дөрөҫөрәк рәттәр ҡулланыла (мәҫәлән E48).
Сәнәғәт сығарған резисторҙар иң юғары юғалыу ҡеүәтенең билдәләнгән кимәле менән характерлана (етештерелгән резисторҙарҙың ҡеүәте 0,125 Вт; 0,25 Вт; 0,5 Вт; 1,0 вт; 2,0 вт; 3,0 вт) ( ГОСТ 24013-80 ГОСТ һәм 10318-80 буйынса совет осоронда радиотехник сәнәғәт түбәндәге номинал ҡеүәтле резисторҙар сығарыла: Ваттарҙа: 0.01, 0.025, 0.05, 0.062, 0.125, 0.5, 1, 2, 3, 4, 5, 8, 10, 16, 25, 40, 63, 100, 160, 250, 500)
Сымлы сығармалар менән яһалған резисторҙарҙы маркировкалау
Бәләкәй ҡеүәтле резисторҙар  деталдәре ваҡ— ҡеүәте 0,125 Вт булған резистор бер нисә  миллиметр оҙонлоҡта һәм диаметры бер миллиметр тирәһе генә. Был детальдә унарлы өтөрҙән номинал уҡырға ауыр, шуға күрә,  номиналды күрһәтеү өсөн унарлы нөктә урынына хәреф ҡуйыла: (К — килоом, М — мегаом, E йәки R — Ом берәмеге). Бынан тыш, теләгән бер номинал, күп тигәндә, өс символ менән күрһәтелә. Мәҫәлән, 4K7  резисторҙың ҡаршылығы 4,7 кОм күрһәтә, 1R0 — 1 Ом, М12 — 120 кОм(0.12МОм) һ.б. Әммә был рәүештә ҙур булмаған резисторҙа номиналды күрһәтеү ҡатмарлы, һәм шуға күрә улар өсөн төҫлө маркировка ҡулланыла.
Өсөн резисторов дөрөҫлөк менән 20 % ҡулланалар маркировка өс полосками өсөн резисторов дөрөҫлөк менән 10 % һәм 5 % маркировка менән черья полосками өсөн күп билдәле резисторов менән биш йәки алты полосками. Беренсе ике потоси мәңге әле аңлата, беренсе ике билдәһе номинал. Әгәр олоһо 3 йәки 4, өсөнсө полоса аңлата десятичный множить, йәғни дәрәжәһе тиҫтәләгән, ул множатся был томы, состояние из ике һан, күрһәтелгән беренселәрҙән булып ике полосками. Әгәр олоһо 4, һуңғыһы һөжүмдәрҙән төгәллеген, резисторҙар. Әгәр олоһо 5, өсөнсеһе аңлата өсөнсө билдәһе сопротивления, дүртенсеһе — десятичный множить, бишенсе — төгәллеген. Алтынсы полоса, әгәр ул бар, һөжүмдәрҙән температура коэффициенты сопротивления (ТК). Әгәр был полоса 1,5 тапҡырға киңерәк ҡалған булһа, ул һөжүмдәрҙән ышаныслылығы резисторҙар (% отказ 1000 сәғәт эш)
Шуныһын ла әйтергә кәрәк, ҡайһы ваҡыт осраша резисторҙы 5 полоса, тик стандарт (5 йәки 10 %) дөрөҫлөк. Был осраҡта беренсе ике полосаһына бирә беренсе билдәләре номинал, өсөнсө — множить, дүртенсеһе — төгәллеген, ә бишенсе — температура коэффициенты.
Миҫалдар:
Ҡаршылыҡтың температураға бәйләнеше
Ҡаршылығы һәм металл проволочный резисторов бәйле бер ни тиклем температураһын. Шул уҡ ваҡытта бойондороҡ-се тирәһендә температура линейная, сөнки коэффициенттар һәм 4 2 тәртибен малы булды һәм шул гап-ябай измерения була улар пренебречь. Коэффициенты ~\alpha тип атайҙар температурам коэффициенты сопротивления. Бындай иркен булмау сопротивления-се температура ҡулланырға мөмкинлек бирә резисторҙы сифатында термометр. Ҡаршылығы полупроводников резисторов ала бәйле температура була, бәлки, хатта экспоненциаль буйынса закон Варениус, ай-һай ғәмәли диапазоны температур һәм был экспоненциаль бойондороҡлолоҡ менән алыштырырға була линейный.
Резисторҙарҙың шаулауы
Температура юғарыраҡ абсолют нуль хатта идеаль резисторов сығанағы булып тора тауыш та кермәй. Был күренгәнсә, фундаменталь флуктуация-диссертационный теоремы (ҡулланыу т электр цеп был раҫлау, билдәле, шулай уҡ, шул тиклем теорема Найта). Шул частоты, нескә күңелле меньшей менән сағыштырғанда (бында ~k — даими Болан, ~T — абсолют температура резисторҙар бөгөн дуҫта Кельвина, ~h — даими Планка) төр яғыулыҡ менән тауыш та кермәй равномерный ("аҡ шау-шыу"), спектраль тығыҙлығы тауыш та кермәй (уҡыу-уҡытыу системаһына индерелгән үҙгәреш: Фурье-се корректор напряжение тауыш та кермәй), унда. Күренеп тора, күберәк ҡаршылығы ҙурырак һөҙөмтәле ҡырҡыулыҡ тауыш та кермәй, шулай уҡ, аҙыҡ бирә торған ҡырҡыулыҡ тауыш та кермәй пропорциональ рәүештә корню һис температура.
Хатта шул абсолютно тулы температур резисторов у-у-у, составленные береһе ивановых точечный элемтәләр буласаҡ иметься шау-ул, обусловлено Ферми-статистико. Стране юлы менән последовательно һәм параллельно индереү бер нисә элемтәләр.
Дәрәжәһе, тауыш та кермәй реаль резисторов юғарыраҡ. Был шумер реаль резисторов, шулай уҡ, гел күҙәтә менән, йышлығы, уның пропорциональная кире частоты, йәғни 1/f шау-шыу йәки "розовый тауышты". Был шау-шыу тыуа арҡаһында бик күп сәбәптәр арҡаһында, төп береһе переездарҙа ионов примесей, уларҙа локализованный электроны.
Әҙәбиәт
Электроника
Миткирей (№566 Миткирей ҡушылдығы)
Миткирей — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №566 Миткирей йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары
Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары — плиоцен дәүере балыҡтарының һөлдәләре һәм балсыҡлы һәүерташтарҙың Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се ҡарары менән Башҡортостандың махсус һаҡланыусы төбәк тәбиғәт биләмәһе тип иғлан ителә.
Тасуирламаһы
Плиоцен дәүере балыҡтарының һөлдәләре менән балсыҡлы һәүерташтарҙың Сейәле-Әтәс яланғаслыҡтары — геологик, палеонтологик, стратиграфик тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы
Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы (25 май 1900 йыл — 23 декабрь 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары
Тасуирламаһы
Илеш районы Сейәле-Әтәс ауылынан төньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы Баҙы йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Неогендың квартер һәм селек ярусы эоплейстоцен ултырмалары суйындар горизонтының терәк геологик киҫелеше булып тора; дөйөм ҡеүәте — 21 м. Составында ҡомташ һәм ҡырсынташ булған төрлө төҫтәге балсыҡтарҙан тора. Ултырмаларҙа сельдь һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған плиоцен дәүерендәге балыҡ эҙҙәре табылған. Уларҙы тәүге тапҡыр Ф. Н. Чернышёв тасуирлаған (1887), Г. В. Вахрушев өйрәнгән (1923).
Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы
Биографияһы
Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы 1900 йылдың 25 майында Орск өйәҙе Ырымбур губернаһы Ғәлиәкбәр ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) тыуған. 12 йәштән эшләй башлай.
Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары
Тасуирламаһы
Майҙаны — 22,5 га.
Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары участкаһы балсыҡлы, йыш ҡына урманһыҙ, Сейәле‑Әтәс һәм Марино ауылдары араһында Баҙы йылғаһының һул яры буйлап яҡынса 1,5 километрға һуҙыла. Киҫелеш башлыса составында төрлө төҫтәге ҡомло һәм эзбизле балсыҡтан ғибәрәт. Бында дүртенсел йәштәге эоплейстоцен ултырмаларының эталон стратотипик киҫелеше айырып күрһәтелгән. Һыуҙың межа-ара кимәленән 27 м бейеклектә урынлашҡан киҫелештәрҙә академик Л. С. Берг сельдь һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған яҡшы һаҡланған балыҡ эҙҙәре билдәләнә. Балыҡтар 8-ҙән алып 23 см тиклем оҙонлоҡта, 2,5 — 6,5 см киңлектә булған. Был балыҡтарҙың хәҙерге төрҙәштәре Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәрендә йәшәй. Киҫелештең башҡа ҡатламдарында сөсө һыуҙа йәшәй торған моллюскылар табылған.
Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы
Биографияһы
1942 йылдың 17 ғинуарында Бөрйән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.
Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары
Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Баҙы йылғаһының һул яры буйлап төньяҡ киңлегенең 55°40’54,34", көнсығыш оҙонлоғоноң 54°30’45,32", төньяҡ киңлегенең 55°40’15,18", көнсығыш оҙонлоғоноң 54°31’40,24" координаталар менән һыу киҫелешенән 150 метр киңлектәге битләү проекцияһы булған нөктәләр араһындағы сиктә ята ;
Сығанаҡтар
С Семилеткин, Е Бодрякова, Е Борковая, З Крусанова, И Логачева, ЮП Ненашев, В Папчинская, О Ренева, Е Школьникова и др Федеральное государственное унитарное предприятие «Всероссийский научно-исследовательский геологический институт им. А. П. Карпинского» (ФГУП «ВСЕГЕИ») Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413
Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы
Биографияһы
Төрлө вазифала «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә, шулай уҡ Белорет металлургия заводында эшләй.
1976 йылдың 23 декабрендә Ғәлиәкбәр ауылында вафат була.
Губкин урамы (Ишембай)
Губкин урамы — Ишембай ҡалаһының үҙәк урамдарының береһе. Урыҫ ғалим-геологы, совет нефть геологияһына нигеҙ һалыусы Иван Михайлович Губкин (Зиязетдинов 2011:65) хөрмәтенә аталған. Машиналар йөрөгән юл уртаһында ике яғына ағастар ултыртылған бульвар булдырылған, унда йәйәүлеләр ял итһен өсөн эскәмйәләр ҡуйылған. Кистәрен ишембайҙар был бульварҙа ял итеп йөрөргә ярата.
Губкин урамы бер яҡтан Некрасов урамына барып тоташа, икенсе яҡтан Горький урамына барып терәлә.
Тап ошо урамда Ишембай ҡалаһының төп майҙаны урынлашҡан. Майҙан уртаһында Беренсе башҡорт нефтен асыусыларға арнап һәйкәл ҡуйылған.
Почта индексы
Почта индекстары йорттарҙың һанына ҡарап үҙгәрә :
Транспорт
Ҡаланың 6, 58, 10-сы автобус маршруттары Губкин урамы буйлап үтә. Бынан тыш Өфө -Ишембай, Ишембай-Өфө ҡала-ара маршруты автобустары ла ошо урам буйлап үтә.
Тибел
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Донецк тимер юлының үҫеше һәм тарихы музейы
Донецк тимер юлының үҫеше һәм тарихы музейы,   Донецк ҡалаһында Донецк станцияһы  тимер юл вокзалы эргәһендә урынлашҡан.
2000 йылдың 4 авгусында Донецк тимер юлы төҙөлөүенең  130 йыллығына арналған. Коллекция туплаусы, музейға нигеҙ һалыусы һәм уның директоры Владимир Николаевич Донченко.
2000-дән ашыу экспонаттар документтарҙан, наградалар, тимер юлы униформаларынан, тимер юл ҡорамалдары һәм ҡоралдары, иҫке фотоһүрәттәр һәм башҡа материалдарҙан тора. Музей коллекцияһында Екатерина тимер юлының 25 йыллығына арналған 1909 йылғы  китап, 1936 йылғы тимер юлсыларҙың  кейемдәре, Морзе телеграф аппараттары, Рудзутак исемендәге урта башланғыс состав мәктәбен тамамлау тураһында билдә һаҡлана. Музей эскапозицияһы Юзово станцияһының элекке бинаһында урынлашҡан.
Музей хеҙмәткәрҙәре иҫке тимер юлы техникаһын йыйыу һәм тергеҙеү эштәре алып бара. ФД, Л, О, Э серияһы паровоздары табылған һәм тергеҙелгән. ТЭ3, 2ТЭ116, ЧМЭ5 һәм электровоз ВЛ8, вагонлы хәрәкәт итеүсе составтар бар, Генерал Брусилов һәм маршал Ворошилов ҡулланған вагондар реставрациялауҙы көтә
Музейҙа барыһы 25 берәмек раритет хәрәкәтсән состав. Уларҙың иң иҫкеһе -1898 йылда сығарылған Ворошилов вагон-салоны. Музейҙа 1929 йылда етештерелгән Ь-2062 паровозы  һаҡлана, ул шулай уҡ «Кәкүк» исеме аҫтында билдәле. Был БДБ-ла берҙән-бер һаҡланып ҡалған экспонат.2006 йыл да экспозиция тәгәрмәсле йөҙөүсе  «К-61» транспортеры менән тулыландырыла — һуғыштан һуңғы ваҡыттарҙа бындай вездеходтар күпер кеүек стратегик объекттарҙа хәрбиләштерелгән тимер юлы һағы булараҡ ҡулланылған.
Музейҙың төп базаһы Донецкта. Филиалдары Ясиноватыйҙа, Славянскта, Ҡыҙыл Лиманда.
Музей Яңы Европаның тимер юлы мираҫының яҡлау фондында тора, Украина техник музейҙар хеҙмәткәрҙәренең ассоциацияһы ағзаһы булып тора.
Музей Рәсәй тимер юлдары бүләк иткән ЛВ паровозы менән тулыландырылған
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Макацария Александр Давидович
Макацария Александр Давидович (11 март 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-гинекологы, акушерлыҡ һәм гинекология өлкәһе белгесе, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2011), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (2014).
Биографияһы
Александр Давидович Макацария 1944 йылдың 11 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1966 йылда Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай.
1966—1971 йылдарҙа шул уҡ Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтында клиник ординатура үтә, аҙаҡ академик Л. С. Персианинов етәкселегендә акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһында аспирантурала уҡый.
1981 йылда «Патогенез, принципы диагностики и терапии синдрома диссеминированного внутрисосудистого свертывания крови при некоторых тяжелых формах акушерской патологии» темаһына диссертация яҡлай һәм акушерлыҡ һәм гинекология һөнәре буйынса «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһе ала.
1987 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем — Мәскәү ҡалаһы Сеченов университетының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире һәм медик-профилактика факультетының гемостаз патологияһы лабораторияһының етәксеһе булып эшләй.
2011 йылда — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Клиник гемостазиология өлкәһе белгесе, акушерлыҡ, гинекология һәм перинатологияла гемостазиологияһының үҙаллы йүнәлешенә нигеҙ һалыусы.
Уның етәкселегендә 80 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
1200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялары- 40.'''Монографии. Чтобы открыть, нажмите кнопку «показать» справа'''
Соим
Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нятлонга-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Диди Занави
Диди Занави - (грузинса: დიდი ზანავი) - Грузияның Самцхе-Джавахети көньяҡ төбәгендәге Адигени муниципалитетындағы ауыл. Бында урта быуаттарҙан ҡалған ике ҡомартҡы - Занави ҡәлғәһе һәм Занави сиркәүе һаҡланған, һәм улар 2007 йылда Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән. 2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 297 кеше йәшәгән ..
Тарихы
Тарихи рәүештә Занави ауылы булараҡ билдәле булған. Беренсе мәртәбә Василий Зарцмскийҙың 9-10-сы быуат агиографик яҙмаһында Георгий Чорчанели биләмәһе булараҡ телгә алынған. Георгий шунда ерләнгән.
1578 йылда ауылды, башҡа көньяҡ-көнбайыштағы грузин ерҙәре менән бер рәттән, Осман империяһы ғәскәре баҫып ала. 1595 йылға ҡарата ике ауыл Занави тип аталған: береһе - «үрге», икенсеһе - «түбәнге». Ауыл кешеләре ислам ҡабул итә һәм төрөктәр идара иткән 250 йыл буйына мосолман булып ҡала. 1944 йылда уларҙы месхет төрөктәре сафында Совет Грузияһынан Үҙәк Азияға күсерәләр һәм улар урынына көнбайыш Грузияның  Имерети һәм Рача төбәге кешеләрен килтереп ултырталар.
Качерма
Качерма — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чеберчинка йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гдов
Гдов — ҡала (1431 ). Ул РәсәйФедерацияһының иң төньяғында, Псков өлкәһендә урынлашҡан. Был ҡала Гдов районы һәм Гдов ҡала ултырағының административ үҙәге булып тора.
Этимологияһы
Гдов атамаһының килеп сығышы тураһында рус теленең этимологик һүҙлеген төҙөгән тел белгесе рәсәй сығышлы немец Макс Фасмер Гдовтан тыш шулай уҡ урыҫса Вдов, Овдова, эстон варианты: Oudova, шведса: Ågdowe, урта немецтелендә: Effdowe. һүҙҙәре булыуын әйтә һәм шул һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен Гдов атамаһы менән бәйләй. Был атаманың килеп сығышының шулай уҡ бер нисә версияһы бар.
Беренсе версияһы фин теле белгесе И. Ю. Микколаныҡы. Уның фекеренсә, Гдов Львов өлкәһенең Gdow яңғыҙлыҡ ҙ исеме Gъdъ, һүҙенән алынған тип әйтелә, ә ул, үҙ сиратында, литваның gùdas (белорус) һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм герман халыҡтарының — готтарҙың атамаларына барып тоташҡан тип аңлатыла. Швед теле белгесе Р. Экблум шул уҡ ваҡытта һуңғы фекерҙең ихтималлығын раҫлай, сөнки был Гдов һүҙендә д түгел ә  т  булған тип әйтә һәм һүҙ готт булған тип фекер йөөрөтә.
Икенсе версия поляк телсеһе А. Брюкнерҙыҡы. Уның фекере буйынса, Гдов боронғо урыҫ gude һүҙенән килеп сыҡҡан тиелә, әммә Макс Фасмер был аңлатманы яраҡһыҙ тип таба, сөнки уныңса «шундай славян һүҙҙәренең булыуы билдәһеҙ».
Шулай уҡ ҡаланың беренсел был атамаһының килеп сығышы тураһындағы мәсьәлә ҡаланың Гдовка, Гда йылғаһы ярында тороуы менән бәйле тип тә аңлаталар.
Географияһы
Гдов ҡалаһы Гдовка йылғаһы ярында, уның Чудь күленән 2 км алыҫлыҡта торған Устье ауылы тирәһендә ҡушылған ерендә, тора. Гдов ҡалаһы Псковтан 125 саҡрым төнъьяҡта һәм Санкт-Петербургтан 230 км көньяҡ-көнбайышта тора. Ҡаланың көнсығыш өлөшөндә Старица йылғаһы аға. Гдов ҡалаһының төп урамы — Карл Маркс урамы.
Халыҡ
1989 йылда, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының һаны 2002 йылда — 5171 кеше, 2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 4379 кеше йәшәй
Комавис
Комавис (Кама-Вис) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һунарсы (ауыл)
Һунарсы (Сунарчи) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Ҡаҫмарт йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә.
1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.
Койка (Юхоть ҡушылдығы)
Койка  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юхоть йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Чапчельда
Чапчельда — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Койка (Юхоть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чапчельда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Цзюнь Се
Цзюнь Се (30 октябрь 1970 йыл) — Ҡытай шахматсыһы, етенсе донъя чемпионы. Тәнәфестән һуң шахмат тажын кире ҡайтарыуға өлгәшкән өс донъя чемпионының береһе (Елизавета Быкова, Цзюнь Се һәм Ифань Хоу). 1991—1996, 1999—2001 йылдарҙағы донъя чемпионы. ФИДЕ-ның атҡаҙанған тренеры һәм халыҡ-ара арбитры (2004).
Биографияһы
Се 6 йәшенән сянци уйнай башлай. 10 йәшендә ҡыҙҙар араһында сянци буйынса Пекин чемпионы була. Хөкүмәт талабы буйынса, артабан ул көнбайыш шахматы уйнай башлай.
1991 йылда Цзюнь Се беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар араһында көнбайыш шахматы буйынса донъя чемпионатында Майя Чибурданидзены 8½ — 6½ иҫәбе менән еңә. 1993 йылда Нана Иоселианиға ҡаршы уйнап, титулын уңышлы яҡлай (8½ — 2½ иҫәбе менән еңеү яулай). Шул уҡ йылда гроссмейстер була.
1996 йылда Жужа Полгарға 8½ — 4½ иҫәбенә еңелеп, чемпион титулын юғалта.
2000 йылда ФИДЕ донъя чемпионаты ның форматын үҙгәртә һәм ярыштан сығыу системаһын индерә, Цзюнь Се йомғаҡлау матчында Ҡытай шахматсыһы Цинь Каньинды 2½ — 1½ иҫәбенә еңеп, нокаут-системаһы буйынса чемпион титулын яулаусы беренсе шахматсы була.
1990 йылдар аҙағында Пекин педагогия университетында психология докторы дәрәжәһен ала.
Рәсми ярыштарҙа бик һирәк сығыш яһай, оҙайлы тәнәфестән һуң 2008 йыл башында рейтингын һаҡлау өсөн һуңғы 4 партия уйнай.
Белов Михаил Ипатович
Белов Михаил Ипатович (7 ноябрь 1924 йыл — 24 февраль 2015 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). Бөйөк Ватан һуғышында һәм Венгриялағы 1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Ҡыҙыл Байраҡ (1956), ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Михаил Ипатович Белов 1924 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Алексеевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1938 йылда ете-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай, алтынсы класҡа тиклем Тымбай ауылы мәктәбенә йөрөй, ә инде етенсе класты Казанцево ауылында тамамлай.
1939 йылдың сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһы педагогия училищеһында уҡый башлай. Шул уҡ йылда ВЛКСМ сафына инә. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда училищела уҡыуын дауам итә. 1942 йылдың февралендә фронтҡа алыныуға өлгәшә һәм Ҡаҙаҡ ССР-ының Гурьев ҡалаһындағы хәрби-пехота училищеһына пулемёт батальонына ебәрелә.
Ун ай үткәс, училищены тамамлағандан һуң, 1943 йылдың февралендә 34-се гвардия уҡсылар дивизияһының 107-се гвардия уҡсылар полкына станковый пулемёт взводы командиры итеп тәғәйенләнә. Белов Михаил Миус-фронт, Көнсығыш Вал, Думитреску һыҙығы, Маргарита һыҙығы янындағы алыштарҙа, Ингул һәм Ингулец, Көньяҡ Буг, Днестр, Дунай йылғаларын һуғышып аша сығыуҙа, Бухарест, Будапешт ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта дүрт тапҡыр яралана.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, Михаил Белов армияла ҡала һәм М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай. Кандидатлыҡ, һуңынан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1979 йылдың ноябрендә генерал-майор званиеһы бирелә. 1984 йылдың майында Сүриә Ғәрәп Республикаһының Ҡораллы Көстәренең Юғары хәрби академияһы етәксеһе кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. 1988 йылдың март айында тыуған иленә әйләнеп ҡайта.
Ошо йылда Михаил Ипатович Белов хәрби хеҙмәттән отставкаға китә һәм артабан Бөйөк Ватан һуғышы Үҙәк музейының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышына арналған фәнни хеҙмәттәр һәм китаптар яҙа.
«Они вели нас к Победе», «Маршалы Победы», «Победители и побежденные», «Полководческий феномен Жукова», «Армия победных операций», «Судьба семьи — в судьбе страны» китаптарының; «В боях за Молдавию», «Живая память», «Маршал Мерецков», «Солдаты XX века» китаптарындағы бүлектәрҙең авторы. Еңеүҙең 50 йыллығына арналған бөтә Рәсәй конкурсында иң яҡшы журналистика әҫәре өсөн премия лауреаты.
Отставкалағы генерал-майор Михаил Ипатович Белов 2015 йылдың 23 февралендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.
Наградалары
Миҙалдары:
Библиография
Түбәндә Белов Михаил Ипатовичтың төп әҫәрҙәре килтерелә.
Силантьев Иван Матвеевич
Силантьев Иван Матвеевич (28 ғинуар 1918 йыл — 7 июль 1958 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, танкист, механик-водитель, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Иван Матвеевич Силантьев 1918 йылдың 28 ғинуарында Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Ҡалтыман ауылында тыуған
Иглин районының Свердлов исемендәге колхозында трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй.
1938 йылдың октябрендә Иглин районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Гвардия өлкән сержанты И. М. Силантьев 1943 йылдың 18 июлендә, Төньяҡ Донец йылғаһының уң яҡ ярында дошман оборонаһын өҙгәндә, 150 немец автоматсыһын юҡ итеп, батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң тыуған Ҡалтыман ауылында йәшәй, Свердлов исемендәге колхозда механизатор булып эшләй.
1958 йылдың 7 июлендә вафат була.
Батырлығы
«Көньяҡ-Көнбайыш фронттың 1-се гвардия механизацияланған корпусы 9-сы гвардия танк бригадаһының танк механик-водителе гвардия өлкән сержанты И. М. Силантьев 1943 йылдың 18 июлендә Төньяҡ Донец йылғаһының уң яҡ ярында дошман оборонаһын өҙөүҙә ҙур батырлыҡ күрһәтә. Йылғаның уң яҡ ярында, тар тәрән йырындар йырғылаған, мина яландары һәм танкка ҡаршы соҡорҙар менән уратып алынған, күп һанлы дзоттар, танкка ҡаршы орудиелар һәм ергә күмеп ҡуйылған танктар менән тултырылған ҙур яланғас бейеклектәрҙә, немецтар яҡын бара алмаҫлыҡ оборона ҡора. Унан ҡаршы ярҙағы йылғаның уйһыу һыубаҫар яры һәм уның эргәһендәге бөтә урын утҡа тотола.
И. М. Силантьев, һуғыш яланында маневр яһап, алға шыуыша. Немец снаряды башняға эләгә, икенсе снаряд моторҙы емерә, һәм танк туҡтап ҡала. Дауыллы ут булыуға ҡарамаҫтан, танкты төҙәтә һәм һуғыш яланынан алып сыға. Хәрби алышта 150 немец автоматсыһын юҡ итә».
Иван Силантьевҡа 1943 йылдың 26 октябрендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Густомясова Валентина Семёновна
Густомясова Валентина Семеновна (7 декабрь 1925 йыл — 6 декабрь 1996 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы.Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биография
Валентина Семеновна Густомясова 1925 йылдың 7 декабрендә Дағстан АССР-ының Кизляр районының Александрийская станицаһында тыуған.
1939 йылда Александрийский урта мәктәбендә ете класты тамамлағандан һуң Кизляр районы «Горький» совхозында хеҙмәт юлын башлай — башта ябай эшсе, артабан полевод, дөгө үҫтереү бригадаһы звеньевойы, ырҙын табағы мөдире була.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас һәм немец ғәскәрҙәре Грозный ҡалаһына яҡынлашҡас, В С. Густомясова оборона ҡоролмалары төҙөүгә мобилизациялана, Гудермес ҡалаһы һәм Брагун ауылы янында окоптар ҡаҙыуҙа ҡатнаша.
Чесапик ҡултығы
Чесапик ҡултығы (Chesapeake Bay) – Атлантик океандың өлөшө.
Густомясова Валентина Семёновна
Биография
Һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа В. С. Густомясова Кизляр районының баҫыуҙарын һуғарыу өсөн һыуы ҡулланылған Терек йылғаһын ҡул көсө менән таҙартыу буйынса эштәрҙә үҙ теләге менән ҡатнаша. 1960-сы йылдарҙа бындағы дөгө баҫыуҙарында инженер ҡоролмалары төҙөлә һәм ҙур майҙандарҙа дөгө күпләп үҫтерелә башлай. Ошо ваҡыттан алып В. С. Густомясова дөгө үҫтереүсе бригаданың звено етәксеһе булып эшләй. 1970-се йылдар уртаһынан алып уның звеноһы дөгөнән ҙур уңыш үҫтереп ала. Әгәр ҙә Кизляр районының алдынғы дөгө үҫтереү звенолары планда ҡаралған гектарынан 35 центнер уңыш урынына йыл һайын 40-42 центнер дөгө үҫтереп алһа, В. С. Густомясова звеноһы гектарынан 60-65 центнер уңыш ала.
Чесапик ҡултығы
Чесапик һүҙе (Chesepiooc) индейҙар телендә «балыҡ менән бай йылға» тигәнде аңлата.
Чесапик ҡултығына Потомак ҡойола.
Густомясова Валентина Семёновна
Биография
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указына ярашлы «ҙур уңыштар, игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыуҙың биш йыллыҡ планын үтәүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкән һәм ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн» Валентина Семеновна Густомясова «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 7 декабрь Указына ярашлы «хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» Густомясова Валентина Семеновна икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.
1990 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем ул совхозда ырҙын табағы мөдире булып эшләй. Төп эшмәкәрлегенән тыш В. С. Густомясова Дағстан АССР-ы Юғары Совет депутаты, халыҡ депутаттарының Кизляр район һәм Кизляр ауыл Советтары депутаты итеп һайлана, КПСС-тың Дағстан өлкә комитетының ағзаһы була.
1996 йылдың 6 декабрендәә вафат була.
Халыҡ-ара фонетик алфавит
Халы́ҡ-ара́ фонети́к алфави́т (ХАФӘ́), (International Phonetic Alphabet, IPA, фр. Alphabet Phonétique International, API, Международный фонетический алфавит, МФА) — бөтә донъя телдәрендә фонетик транскрипция өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы. Был транскрипция системаһында латин алфавиты ҡулланыла. Халыҡ-ара фонетик ассоциация был алфавитты барлыҡҡа килтергән.
2008 йылда ХАФӘлә 107 айырым хәреф, 52 диакритик тамға бар.
Ирсеть (Рудня йылғаһының түбәнге ҡушылдығы)
Ирсеть — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рудня йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коматывис
Коматывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 385 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Ҡыстырлаҡарҡа (тау)
Иң бейек түбәһе— 650,5 м. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд конгломераттарынан тора. Тауҙан төньяҡ-көнсығыштараҡ Бөг(ө)мәле (672 м), көнбайыштараҡ көньяҡтан төньяҡҡа табан Биктәр һырты һуҙылып киткән.Ҡыҫтырлаҡарҡа Ишембай ҡурсыулығы биләмәһенә инә. Өҫтөндә һәм яҡын- тирәһендә уҫаҡ һәм ҡайын ҡатнаш урман үҫә.
Кеньша
Кеньша — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инза йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сормина
Сормина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Почекуйка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡаҙаяҡ-Хөснулла
Ҡаҙаяк-Хөснулла (Казаяк-Хуснуллино) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 452408, ОКАТО коды — 80228830006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Козлов Владимир Александрович (стоматолог)
Владимир Александрович Козлов (30 октябрь 1930 йыл) — СССР һәм Рәсәй стоматологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
1930 йылдың 30 октябрендә Ленинградта тыуған.
1951 йылда Ленинград медицина институтын тамамлаған.
1951 йылдан алып  1954 йлыға тиклем  — Беренсе республика медицина училищеһының директор урынбаҫары булып та эшләй (Ярославль).
1954 йыл — Ленинград ҡалаһында төп  стоматолог,  яңаҡ-йөҙ хирургияһы кафедраһы ассистенты, хирург-стоматолог.
1961 йылда «Клинико-экспериментальные исследования реплантации зубов» темаһына диссертация яҡлай
1964 йылдан алып 1966 йылға тиклем Тәһран совет госпиталь етәксеһе.
1972 йылда «Пересадка зубов» темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе импланталогия нигеҙе булып хеҙмәт итә.
1974 йылдан —Санкт-Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының яңаҡ-бит хирургия һәм хирургик стоматология кафедраһының профессоры һәм мөдире була.
1997 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана
2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның етәкселеге аҫтында практикаға балаларҙың ауыҙ ҡыуышлығын планлы санациялау системаһы булдырыла, төрлө профилактик программалар индерелә.
400-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы, 3 монография, 4 китап, 23 уҡыу әсбабы һәм методик ҡулланма, шул уҡ ваҡытта  10-дан ашыу уйлап табыуға авторлығы бар.
Уның етәкселегендә 6 докторлыҡ һәм 26 кандидатлыҡ диссертацияһы эше башҡарыла
Ленинград/Санкт-Петербургтың 3 база стоматология үҙәген ойоштороусы:
Миткирей (Хопер ҡушылдығы)
Миткирей — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 794 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Милли Молл
Милли аллея, Милли Молл (The National Mall) — АҠШ-тын милли паркы, Даунтаун округта урынлашҡан.
Тарихы
Пьер Чарльз 1791 йылда Вашингтондын генераль планды төҙөй.
План
National mall (east) satellite image.jpg 2. Америка Тарихы музейы 3. Америка тәбиғәте музейы
4. Милли сәнғәт галлереяһы
6. Милли сәнғәт галлереяһы 3-сө бина
7. Капитолий
10. Америка индеецтарҙын музейы
11. Аэрокосмос музейы
12. Скульптуралар музейы
13. Сәнәғәт музейы
14. Смистоновский институты ("The Castle")
15. Фрир
16. Артур галлереяһы
17. Африка сәнғәте музейы]]
Джефферсон Мемориалы
АҠШ-тын 3-сө Президенты, АҠШ нигеҙләүсе Томас Джефферсонға һәйкәл.
Мемориал Потомак йылғаһы ярында тора.
Вашингтон Монументы
Мэриленд мрамор менән биҙәкләнгән гранит обелискы. Ауырлығы — 91 мең тонна, бейеклеғе — 169 метр.
1848—1884 йылдарҙа төҙөлгән, Джордж Вашингтон һәйкәле тип.
Линкольн Мемориалы
Америка Ҡушма Штатарының 16-сы Президенты, Авраам Линкольнға бағышланған мемориал. АҠШ-тын милли һәйкәле.
Г. В. Плеханов һәйкәле (Санкт-Петербург)
'''Г. В. Плеханов һәйкәле''' — Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптура монументы, 1925 йылда Мәскәү проспектындағы Ленинград технологияһы институты фасадында ҡуйылған. Сульптуралы монумент скульпторҙар И. Я Гинцбург, М. Я Харламов һәм архитектор Я. Г. Гевирец проекты буйынса әҙерләнгән. Һәйкәл Рәсәй һәм халыҡ-ара социал-демократия хәрәкәте эшмәкәре, философ Г. В. Плехановҡа арналған. Был Санкт-Петербургта Совет власы йылдарында иң беренсе ҡуйылған һәйкәлдәрҙең береһе. Ул федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡылары статусына эйә.
Тасуирлама
Һәйкәл урыҫ реалистик сәнғәте традицияларында эшләнгән. Ул ике фигуралы композициянан тора. Постаментта, трибунаға таянып, Плеханов тора, ул эшселәргә телмәр менән мөрәжәғәт итә. Трибуна итәгендә — эшсе скульптураһы, уны М. Я. Харламов башҡарған. Эшсе уң ҡулы менән өҫтөндә ҙур сүкеш ятҡан постаментҡа таянып тора, ә һул ҡулында — байраҡ.
Һәйкәлдә фигураларҙың күләм нисбәте боҙолған: Плехановтың һыны эшсе һынынан күпкә бейегерәк. Был факт һәйкәлдән алынған художество тәьҫораттарҙы кәметә.
Алексеев Анатолий Алексеевич
Алексеев Анатолий Алексеевич (18 февраль 1938 йыл — 17 сентябрь 2008 йыл) — ғалим-геолог. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө феделаь тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре, 1992 йылдан — лаборатория мөдире. Геология-минералогия фәндәре докторы (1994).
Биографияһы
Анатолий Алексеевич Алексеев 1938 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Арлан ауылында тыуған. 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Геология институтында эш башлай, 1992 йылдан — лаборатория мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге магматизм, метаморфизм, файҙалы ҡаҙылмаларҙы һәм Урал көнбайыш битләүе һәм Көньяҡ Уралдың һуңғы кембрий алды осороноң геологик үҫеше тарихын өйрәнеү менән бәйле. Ғалим мәҡсүт метаморфик комплексының, Урал көнбайыш битләүенең кембрий алды магматизмының йәш буйынса бүлгеләү һәм корреляциялау стратиграфик схемаһын эшләй.
Ул шулай уҡ Уралда ордовик алды метаморфик айырымлыҡтың булыуын һәм төбәктә таралыуын дәлилләй, доуралид составында рифеидтарҙың бүленеүе тураһындағы төшөнсәне киңәйтә, Башҡортостан биләмәһе алмаслы булыуының геологик шарттарын ҡарай. 160‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Озеро һаҙлығы
Озеро һаҙлығы — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы, 2005 йылдың 21 июленән Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.
Биктимер
Биктимер — топоним.
Озеро һаҙлығы
Тасуирламаһы
Озеро һаҙлығы, Әй йылғаһы бассейнындағы һаҙлыҡ, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Дыуан районындағы Озеро һәм Һикәяҙ ауылдары араһында урынлашҡан. Үр һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 350,0 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 2,1 м, эшкәртелмәгән торф запасы 4675,0 мең м3. Туйыныуы буйынса ҡатнаш, Әй йылғаһы ҡушылдығы Һикияҙ йылғаһы башлана.
Көслө карбонатланған киртләс-һыубаҫар туғай эргәһендәге һаҙлыҡтар комплексы 492 га самаһы майҙанға, 4 м яҡын торф ҡатламына эйә, ул ҙур күлде үлән баҫыуы һәм ер аҫты һыуҙарының урғылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Уның аша Һикияҙ йылғаһы аға. Һаҙлыҡ ике: күп һанлы шишмәләр туҡланған эзбизташлы арҡа битләүе аҫтында бер нисә километрға һуҙылған тар һыҙаттан һәм көнсығыштан Озеро ауылына ингән урында ҙур булмаған, төп, участканан тора.
Күп кенә сығанаҡтарҙа көкөртлө водород еҫе һиҙелә.
Һаҙлыҡ ғилми, тәбиғәтте һаҡлау һәм һыу һаҡлау әһәмиәтенә эйә.
Флораһы һәм фаунаһы
Һаҙлыҡтың туйыныуы ҡатнаш, Әй йылғаһы ҡушылдығы Һикияҙ йылғаһы Озеро һаҙлығынан башлана. Һаҙлыҡта күрән (Шаламовка тәбиғи ыҙаны), ҡамыш һ. б. типтағы һаҙ үҫемлектәре эталон типтары берләшмәләре үҫә. Ябай балан, мурт эт муйылы, ҡара ҡарағат, дарыу бесәй үләне (валериана), бейек андыҙ, бәпкә үләне, инглиз ысыҡ үләне, тутыҡ схенус һ. б. үҫә. Һаҙлыҡтың тәбиғәт комплексы. Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре: Лезель липарисы, һаҙ баҙыҡайы (дремлик болотный), оҙонмөгөҙ ҡурсаҡ көбө (кокушник длиннороговый) һ. б.
Сығанаҡтар
Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364 Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413
Андрушивка районы
Андрушивка районы (Андрушівський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Андрушивка ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 930 кеше йәшәй.
Сынйырлы мәҙрәсә
Сынйырлы мәҙрәсә (Zıncırlı medrese, Зынджырлы медресе, тәржемә: сынйыр менән мәҙрәсә) — 1500 йылда Миңле I Гәрәй хан тарафынан төҙөлгән мәҙрәсә (бөгөнгө Баҡсаһарай биҫтәһендә урынлашҡан). Ҡырымда совет осоронан һаҡланып ҡалған берҙән-бер тарихи мәҙрәсә. Исемен инә торған ишек өҫтөндә эленгән сынйырҙан алған. Ошо сынйыр арҡаһында һәр мәҙрәсәгә инеүсе башын эйергә мәжбүр була.
Бәхәсле Ҡырым территорияһын контролдә тотоусы Рәсәй Федерацияһында федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, Украинала — милли әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы.
Архитектураһы
Сынйырлы мәҙрәсәнең таш бинаһы квадрат планировкалы, бер ҡатлы, эске ихатаһы бар, унда борон фонтан булған (2007 йылдағы реставрациянан һуң ихата өҫтөнә быяла ҡыйыҡ эшләп ҡуйыла). Мәҙрәсә ихатаһының периметры буйынса ун ярым түңәрәк көмбәҙ менән ҡапланған аркада галереяһы урынлашҡан, улар ослайып торған аркаларға һәм бағаналарға таянған. Галереяның өс яғынан осло көмбәҙле торлаҡ һәм уҡыу биналары урынлашҡан. Ҡоролманың ярайһы ҡырыҫ экстерьеры ҡәлғәне хәтерләтә. Берҙән-бер ишек уйымында тимер сылбыр эленгән — мәҙрәсәгә ингән һәр кем башын эйһен өсөн. Иишек өҫтөндә түбәндәге яҙыу беркетеп ҡуйылған: 2007 йылда Төркиә Сынйырлы мәҙрәсәне һәм эргәһендә урынлашҡан беренсе ҡырым ханыХажи I Гәрәй төрбәһен реставрациялау өсөн 2,75 миллион $ бүлә. .
2015 йылдың октябренән «Сынйырлы мәҙрәсә» мәктәбе федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Амбуаз (һарай)
Тарихы
Амбуаз һарайының беренсе хужаһы булып анжуй графы Фульк Нерра тора. Урта быуаттарҙа ҡала менән ҡөҙрәтле Амбуаздар ғаиләһе идара итә, улар бынан Луара аша мөһим кисеүҙе контролдә тота. 1430 йылда һарай хужаһы королгә ҡаршы заговорҙа ғәйепләнә, ә уның биләмәһе ҡаҙнаға алына.
Әлеге өс ҡатлы ҙур башнялары менән һарай 1492 йылда Амбуазда тыуған һәм шунда вафат булған Карл VIII ихтыяры менән төҙөлә башлай. Уның тарафынан эште тамамлау өсөн саҡырылған итальянлы Доменико да Кортона һәм фра Джокондо Францияға ренессанс архитектураһын алып килә. Тап Амбуазда Италиянан ситтә беренсе даими баҡса барлыҡҡа килгән тип һанала.
Франциск I әсәһе, Луиза Савойскаяның Амбуаз һарайында үҫкән, әсәһенә һарай Людовик XII Блуас резиденцияһына ҡарағанда ла күңеленә хуш килгән. 1515 йылда Людовик Кло-Люсе имениеһында (замок менән тоташтырған ер аҫты юлы) Леонардо да Винчины урынлаштырған. Бында ул «Джокондаһын» тамамлаған, бында 1519 йылда вафат булған. Рәссам һарайҙың изге Губерт часовняһында ерләнгән (1491—1496 йылдарҙа төҙөлгән). Франциск үлгәндән һуң, Амбуазда Генрих II менән Екатерина Медичиның «йәштәр һарайы» төпләнә. Бында уларҙың балалары һәм килене, Мария Стюарт үҫә. 1560 йылда Гиздар Амбуазға Блуанан йәш король Франциск Икенсене алып киләләр, уға һөжүм итеү планлаштырылған була. Бында уҡ заговорсылар өҫтөнән аяуһыҙ язалау була.