cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Никарагуа
Транспорты
«Ла Костенья» милли авиакомпанияһы баш ҡаланың  «Аугусто Сесар Сандино» аэропортынан ил эсендәге рейстар буйынса осоштар яһай; сит ил компаниялары ла халыҡ-ара рейстар өсөн ошо аэропортты файҙалана.
Иҙелбай (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 84 % тәшкил итә.
Никарагуа
Транспорты
Илдең төп диңгеҙ порты Коринто Тымыҡ океан ярында урынлашҡан. Сауҙа әйләнешенең күп өлөшөн Анлантик океан ярҙарында урынлашҡан илдәр менән алыш-биреш алып торғанлыҡтан, Никарагуа Коста-Риканың Лимон һәм Гондурастың Пуэрто-Лемпир порттарын файҙаланырға мәжбүр. Эске ҡоро ер коммуникацияларының торошо һәм тәрәнлектәре етәрлек булмау илдең Блуфидс һәм башҡа бер нисә ошондай портын ҡуллланыу мөмкинлеген бирмәй. Тәрән һыулы Манки-Пойнт портын төҙөү әлегә тиклем проект кимәлендә генә ҡала килә.
Тышҡы сауҙаһы
2017 йылда сауҙа экспортының күләме 5,34 млрд доллар тәшкил итһә, импорт кимәле — 7,86 млрд долларға еткән.
Шул уҡ йыл мәғлүмәттәренән күренеүенсә, ситкә һатылған— текстиль тауарҙары (28 %), изоляцияланған электр сымдары (12 %), ҡәһүә (9,7 %), алтын (8 %) һәм туңдырылған һыйыр ите (5,7 %), тағы ла  емеш-еләк, сәтләүек, шәкәр, тәмәке һәм ҡыҫала һымаҡтар.
2017 йылда төп һатып алыусылар — АҠШ (3,09 млрд долл.), Мексика (340 млн долл.), Сальвадор (275 млн долл.), Коста-Рика (154 млн долл.) һәм Гондурас (154 млн долл.).
Илгә индерелгән төп тауарҙар — машиналар, ҡорамалдар һәм электроника (16,9 %), текстиль сеймалы, туҡымалар һәм ярымфабрикаттар (16,2 %), химия тауарҙары,  медикаментар менән бергә (13 %), шулай уҡ нефть продукттары,  металл һәм әҙер аҙыҡ-түлек тауарҙары.
Милли валюта — алтын кордоба. Уның рәсми курсы — 20,8 алтын кордоба АҠШ-тың 1 долларына тиң.
Никарагуа кире сауҙа балансына эйә: импорт күләме экспорттан 1 млрд долларҙан күберәккә артығыраҡ. Бының төп сәбәбе, беренсенән, уҙған быуаттың 90-сы йылдары уртаһынан алып инфляция менән көрәш өсөн милли валютаның юғары курсын тотоп килеү булһа, икенсенән, ошо сәйәсәт өсөн материал база булып хеҙмәт иткән Халыҡ-ара валюта фонды кредиттары (2006 йылда  дәүләттең валюта резервтары 869 млн долларға еткән булған).
Һөҙөмтәлә 1994—2004йылдарҙа кордобаның курсы  2,5 тапҡырға артҡан, аза, быға ҡағылышлы экспорт тауарҙарының хаҡы ҡырҡа күтәрелгән, ә импортланыусы тауарҙарға  — һиҙелерлек төшкән. Илдең традицион етештереү тармаҡтары — миҫал өсөн, ҡәһүә етештереү — донъя баҙарында хаҡтар үҫеүенә ҡарамаҫтан, шул уҡ ҡәһүәгә, милли валютаның ғәҙәти булмаған курсы арҡаһында ҡыҫҡарыуға дусар ителә.
Аҡсаһы
Валютаны банктарҙа йә аҡса алмаштырыу пунтарында алмаштырырға була. Һәр ерҙә лә доллар менән иҫәпләшеү мөмкинлеге бар. Евро бары тик банктарҙа ғына ҡабул ителә. Кредит карталарын илдең һәр ерендә сикләүһеҙ ҡулланырға була.
1980—1990 йылдарҙа Никарагуала 1979 йыл аҙағында власҡа килгән һул «сандинистар» менән Америка Ҡушма Штаттары  асыҡтан-асыҡ яҡлаған «контрас» хәрәкәте араһында ғәмәлдә «иғлан ителмәгән һуғыш» бара.
Хәрби сығымдарҙың үҫеүе, һуғыш хәрәкәттәре һәм «контрас»тарҙың диверсиялары килтергән зыян һәм емерелеүҙәр киҫкен гиперинфляцияның төп сәбәбе була, 1988 йылда уның кимәле 30 мең процентҡа етә.
Һөҙөмтәлә бер нисә йыл дауамында быға тиклем сығарылған банкноттарға уларҙың номиналь хаҡын мең һәм тиҫтәләгән мең тапҡыр арттырған баҫма яһала.
Никарагуаның 1979 һәм 1985 йылдарҙағы кордобаһында 1987—1991 йылдарҙа ошондай баҫма ҡара төҫтәге ябай типография быяуы менән яһала. Ҡайһы бер осраҡта уларҙың сифаты бик тә түбән була: йә купюраның бер яғында ғына, йә ҡыйыш, йә баштан аяҡҡа әйләндерелеп, йә баҫылыуы насар кимәлдә. Ошо сәбәптән улар оҡшатып яһауға еңел бирелә, был иһә үҙ сиратында ялған аҡсаларҙың киң таралыуына килтерә.
Ҡаҙылма байлыҡтары
Алтын, көмөш, баҡыр, вольфрам, ҡурғаш, цинк, никель, терегөмөш күп булмаған миҡдарҙа, океан ярҙары буйында нефть һәм газ табылған, хәҙерге ваҡытта көнбайыш компаниялар уларҙы үҙләштереү хоҡуғын алырға тырыша, әммә ятҡылыҡтарҙы үҙләштереүгә күрше илдәрҙең экологик йәһәттән хәүефләнеүе (бигерәк тә курорт-туристик тармағы ныҡ үҫешкән Коста-Рика) һәм ҡайһы бер нефть ятҡылыҡтары биләмәләренә турана-тура ҡағылған сик буйы бәхәстәре ҡамасаулай.
Тышҡы сәйәсәте
XX быуаттың икенсе яртыһында Советтар Союзы йоғонтоһонда Никарагуала һул ҡараш идеялар ныҡлап тарала башлай. Был диктатор Самоса режимын яҡлаусы АҠШ менән ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙыра.
Хәҙерге ваҡытта Никарагуала Америкаға ҡаршы хәрәкәт көс йыя бара, был илдең Куба, Венесуэла, Боливия һәм ҡайһы бер башҡа дәүләттәр менән яҡынайыуына алып килә. Һуңғы осорҙа ил етәкселегендә шулай уҡ Рәсәйгә ҡарата йылы ҡараш көсәй бара, быға Совет хөкүмәтенең йомарт ярҙамы тураһындағы хәтирәләр ҙә булышлыҡ итә. СССР тарҡалғанда Никарагуаның бурысы 3,5 млрд АҠШ доллары тирәһе була (илдең һәр кешеһенә 1000 долларҙан аҙ генә кәмерәк). Был бурысты Рәсәй этаплап тулыһынса ғәмәлдән сығара.
Никарагуаның тышҡы сәйәсәте турана-тура ил президены Даниэль Ортего эшмәкәрлеге менән бәйле. Латин Америкаһы социализмы вәкилдәре Венесуэла — Куба — Боливия, шулай уҡ Эквадор — илдең төп сәйәси партнерҙары.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының юғары суд инстанцияһы — Халыҡ-ара суд 2012 йылдың ноябрендә Кариб бассейнындағы утрауҙар төркөмөнә ҡағылышлы Колумбия менән Никарагуа араһында ун йылдан артыҡ дауам иткән бәхәскә нөктә ҡуйҙы: утрауҙарҙың Колумбияныҡы булыуы тураһында ҡарар ҡабул итте. Был ил ярҙарынан яҡынса 775 километр, ә Никарагуанан 230 километр алыҫлыҡтағы Ронкадор, Китасуэньо, Серрана, Серранилья, Бахо-Нуэво, Кайо-Боливар һәм Альбукерке утрауҙарын үҙ эсенә алған архипелаг, шулай уҡ уның тирә яҡ һыуҙары һәм диңгеҙ төбө Колумбияныҡы. Бер үк ваҡытта әйтелгән ҡарар менән Никарагуаның диңгеҙ сиге үҙгәртелде, уның территориаль һыу биләмәләре киңәйтелде. Был илгә балыҡ тотоуҙы арттырырға мөмкинлек бирә, нефть һәм газ ятҡылыҡтарына үтеү мөмкинлеген тыуҙыра. Ҡарарҙа шулай уҡ уның Коста-Рика һәм Гондурастың диңгеҙ сиктәренә һәм территориаль һыу биләмәләренә бер ниндәй ҡыҫылышы ла юҡлығы айырым билдәләнә.
Административ-территориаль бүленеше
Ил территорияһы 15 департаментҡа һәм ике автономлы төбәккә бүленгән.
Иҫкәрмә: Ҡалған 9 150 квадрат километрҙы һыу ятҡылыҡтары алып тора (айырыуса ҙур майҙанлы Никарагуа һәм Манагуа күлдәре.
Дәүләт байрамдары
Никарагуаның һәр тораҡ пункты йылына бер тапҡыр үҙенең — «фиеста патрональ» көнөн билдәләй.
Йолалары
Никарагуала һәр тораҡ пункты йылына бер тапҡыр үҙенең фәрештә-һаҡлаусы — «фиеста патрональ» көнөн билдәләй. Был байрамда, мәҫәлән, Сан-Себастьянда ғинурҙа йәки Сантьягола июлдә уҙғарылғанында күп төрлө фольклор сығыштарға һәм маскарадлы күренештәргә таң ҡалырға була.
Курлей
Курлей — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дженишке-Тал ҡылымығының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе Раштыуа Соборы (Батуми)
Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе Раштыуа Соборы (ღვთისმშობლის შობის სახელობის საკათედრო ტაძარი) — Батумиҙа урынлашҡан ғәмәлдәге Грузин православ сиркәүе Батуми һәм Лаз епархияһының кафедраль соборы. 1903 йылда ағалы-энеле Зубалашвилиҙар аҡсаһына католик ғибәҙәтхана булараҡ төҙөлгән.
Тарихы
Ғибәҙәтхананы 1898—1903 йылда Степан Зубалашвили мәрхүмә әсәһе Елизавета иҫтәлегенә төҙөгән, сөнки әсәһе Батумиҙа католик сиркәү төҙөүҙе һораған булған. Степан төҙөлөшкә Италиянан.рәссамдар һәм архитекторҙар саҡырған. Бөтә төҙөлөш 250 мең һумға .төшкән.
Йыл совет власының сиркәү емерелеүгә дусар булыу ҡурҡынысы янай. Улар араһында бар яҡлап сығыш яһаусы яҙыусы Константин Гамсахурдия. Режиссер Абуладзе Һырдаръялағы тарихында был фильм мотивтары буйынса төшөрөлгән «Тәүбә». Һөҙөмтәлә, бинала төрлө йылдарҙа төрлө һаҡлау һәм маҡсаты менән ҡулланасаҡ: лабораториялар, юғары көсөргәнештә була бында, архив һәм башҡа учреждениелар.
1970-се йылдарҙа ғибәҙәтхана яңынан тергеҙелә, ә 1980-се йылдарҙа Грузин православ сиркәүенә тапшырыла. 1989 йылдың 16 майында, Грузия Католикос-Патриархы Илия II ҡорамды изгеләндергәндән һуң, 5 мең самаһы кеше суҡындырылған.
Мәҙәниәт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрының № 2011 йылдың 21 февралендә сыҡҡан 3/31 һанлы Бойороғо менән собор Батумиҙың мәҙәни мираҫ, тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре объекттары исемлегенә индерелгән.
Хәҙерге ваҡытта ҡорам Грузия православ сиркәүе Батуми һәм Лаз епархияһының эшләүсе кафедраль соборы булып тора.
Архитектураһы
Ҡорам неоготик стилдә аҡ таштан төҙөлгән. Интерьер ҡыҙыл таш һәм неоготик архитектураға хас күк-алтын орнаменттар менән биҙәлгән.
Ғибәҙәтханаға ингән ерҙәге уң һәм һул уйымдарҙа изге Нина һәм апостол Андрей Первозванный .скульптуралары урынлаштырылған.
Наталейка
Наталейка (Мускаморка) — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Синяш йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ломоносов (ҡала)
Ломоносов (1948 йылдан — Ораниенбаум, Oranienbaum Kaarosta, Rampova) — Санкт-Петербургтың федераль әһәмиәттәге Петродворец районы составындағы ҡала эсе муниципаль берәмеге. Ленинград өлкәһенең Ломоносов районы урындағы үҙидара органы булып тора, шул уҡ ваҡытта Ломоносов Ленинград өлкәһенә инмәй, ә Ломоносов районы уның өлөшө булып  тора.
Фин ҡултығының көньяҡ ярында, Караста йылғаһының тамағында урынлашҡан. 1710 йылда А.Д.Меншиковтың ҡала сите  резиденцияһы булараҡ нигеҙ һалына,  1780 йылда ҡала статусын ала. Ҡалала XVIII быуат «Ораниенбаум» һарай-парк ансамбле урынлаша. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән, хәрби дан ҡалаһы.
Ломоносов территорияһында тарихи Мордвиновка, Мартышкино райондары, Троица слободаһы, Кронштадт колония һәм Ольга Каналы урынлаша. Һуңғыһы 2011-2019 йылдарҙа тулыһынса һүтеп алына.
Арка (Юшуть ҡушылдығы)
Арка  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юшут йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Ломоносов (ҡала)
Исеме
Бер версия буйынса, ҡаланың тарихи Ораниенбаум исеме (ябай халыҡ телендә Рамбов )  «померанц ағасын» аңлата,  быны А.Д.Меншиков  парк-усадьба булдырған ваҡытта  Ҙур һарай оранжереяларында әфлисун үҫтереүҙәре  тураһында риүәйәттәр менән бәйләйҙәр. Икенсе версия буйынса, исемде Англия короле һәм Нидерланд наместнигы Вильгельм  III Оранский  хөрмәтенә «Оранский ағасы» тип атайҙар, ул Петр Беренсенең кумиры булған йә булмаһа Германия топонимияһынан алынған (Ораниенбаум ҡалаһын  Анхальт кенәзлегендә  принцесса Катарина Генриетта Нассау-Оранская  үҙ йорто хөрмәтенә атай). Меншиковтың хатында  Ранибом атамаһы осрай.
Арка (Юшуть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ломоносов (ҡала)
Ауылдың барлыҡҡа киле
Ломоносов ҡалаһының барлыҡҡа килеү ваҡыты 1710 йыл тип һанала, бында Фин ҡултығының көньяҡ ярында Петр Беренсе тарафынан бүләк итеп бирелгән ерҙәрҙә А.Д.Меншиковтың усадьбаһының төҙөлөшө башлана. . 1710—1725 йылдарҙа  Ораниенбаумда архитекторҙар  Г. Шедель һәм Н. Пино Меншиков өсөн мөһабәт һарай төҙөй
Арка (Юшуть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ломоносов (ҡала)
Ауылдың барлыҡҡа киле
Һарай янында күп ярҙамсы һәм хужалыҡ биналар була, ә бина алдында матур парк урынлаша. 1727 йылдан Меншиков йәбергә эләккәндән һуң Ораниенбаум ҡаҙнаға күсә. 1737 йылдан һарайҙа ҙур госпиталь урынлаша.
Ауыл Меншиков резиденцияһы биләмәһенән көнсығыштараҡ үҫешә, башта ҡырҡ ағас  йорт була, унда  крепостной крәҫтиәндәр һәм ирекле һөнәрселәр йәшәй. Яйлап ауыл оло һарай биҫтәһенә әйләнә.
1743—1761 йылдарҙа резиденция бөйөк кенәз Петр Федоровичҡа ҡарай (буласаҡ император Петр III). 1750—1770 йылдарҙа ҡалала архитектор Антонио Ринальди проекттары буйынса Түбәнге быуа менән Үрге парк, Петр Өсөнсөнөң ике ҡатлы таш һарайы, Ҡытай һарайы, Ҡытай һарайы, Тауҙан шыуыу павильоны төҙөлә
Ҡала янында, Усть-Рудица ауылында 1753 йылда рус ғалимы Михаил Васильевич Ломоносов тегеү фабрикаһы төҙөй,  стеклярус, бисер һәм мозаика  өсөн смальт әҙерләү буйынса донъяла беренсе фабрика була.
1762 йылдың 9 июлендә Ҙур һарайҙың Япон павильонында Пётр III   императрица Екатерина II булып киткән ҡатыны файҙаһына тәхеттән баш тартырға мәжбүр булып ҡул ҡуя.
Ҡала
В 1780—1796 һәм 1802—1848 йылдарҙа Ораниенбаум — Петербург губернаһының өйәҙ ҡалаһы :
§ 1159. Ораниенбаум 1727 йылға тиклем кенәз Меншиковтың ауылы, һуңынан ҡаҙна урыны, 1783 йылда Санкт-Петербург губернаһының өйәҙ ҡалаһы була. ... Был ерҙә халыҡ күп түгел. Сиркәү һәм трактирҙан тыш ҡалала ағас өйҙәр бар.
Ҡала даими план буйынса төҙөлә. 1784 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Ориенбаумда халыҡ һаны 616 кеше тәшкил итә, ҡала майҙаны 41 дисәтинә 2040 квадрат сажин ерҙе биләй. Һарай биналарынан тыш башлыса ағастан 60-ҡа яҡын йорт була. Ҡала төҙөкләндерелә башлай, юлдар йүнәтелә, күперҙәр төҙөлә. 1786 йылда ике ҡатлы халыҡ училищеһы бинаһы, Феликс Силоктың һәм  Иосиф Гальтериҙың фабрикаһы төҙөлә. Ҡалала тоҙ магазины, шарап магазины, Изге Пантелеимон  сиркәүе була,  ағастан  Изге Троица сиркәүе һәм Лютеран кирхаһы төҙөлә. 1787 йылда хәрби-диңгеҙ госпиталенә нигеҙ һалына.
1815 йылда ҡаланы үҙгәртеп ҡороу буйынса комиссия төҙөлә. Архитектор В.П.Стасов проекты буйынса Орниенбаумда гвардия инвалидтар ротаһы өсөн казармалар, һөнәрселәр һәм баҡса уҡыусылары өсөн өс йорт төҙөлә.
1850 йылда Ораниенбаум һәм Петербург араһында  «Заря» пароходсылығы ширҡәтенең пристане ҡуйыла. 1864 йылда тимер юл оҙайтыла.
1873 йылдан 1917 йылға тиклем Ораниенбаумдың хужалары  герцог Мекленбург-Стрелицкийҙар була.
XIX быуат аҙағына тиклем Ораниенбаум — ҙур булмаған, башлыса ябай йорттар һәм һәм дачаларҙан торған ҡасаба була. Ҡалала китапхана, мәктәп, кинематограф, халыҡ йорто, сиркәүҙәрҙә һәүәҫкәр йырсылар хоры эшләй. XIX быуат аҙағы —XX быуат башында Ораниенбаумда Офицерҙарҙың уҡсылар һәм ҡорал мәктәптәре урынлаша. 1908 йылдан ҡалала электр станцияһы төҙөлгәндән һуң, урамдар электр  фонарҙары менән  яҡтыртыла. 1909 йылда 1400 урынға ҡала театры төҙөлә. Ҙур булмаған предприятиелар эшләй: ағас бысыу заводы, бысыу материалдары  биржаһы, пар тирмәне; 1901 йылдан  Ораниенбаумда  православие сиркәүе, лютеран кирхаы, фин кирхаһы, синагога,  ҡатын-ҡыҙҙар монастыры була. Шулай уҡ сауҙа баҙары, бер нисә ҡунаҡхана, трактирҙар һәм ресторандар, айыҡлыҡ йәмғиәте, сәй, һыра трактирҙары эшләй. 4 мәктәп — ир-аттарҙың  юғары башланғыс училищеһы, ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары башланғыс училищеһы,  сиркәү-мәхәллә мәктәбе, ярлылар өсөн 200 урынлы балалар приюты  (Мекленбург-Стрелицкийҙар аҡсаһына), етем балалар һәм инвалидтар йорто, ғибәҙәтхана, хирургия, терапия һәм инфекция  бүлеге менән ҡала  дауаханаһы,  теш кабинеты, балалар  приюты янында бала табыу отделениеһы була. Ҡалала телефон һәм телеграф эшләй.
1917 йылға тиклем ҡалала кеше һаны 7000-гә арта.
Совет осоронда
1918 йылдарҙа Ораниенбаумда совет власы ойошторола. 1919 йылда ҡалала ҡҠыҙыл армия штабы урынлаша. Ораниенбаумдан  20 километр алыҫлыҡта фронт һыҙығы үтә; Юденичтың аҡ армияһы  Петроградҡа барып етә. 1920—1921 йылдарҙағы Кронштадт ихтилалы ваҡытында Тухачевский Михаил Николаевич һәм Л.Д. Троцкий  Ораниенбаумда  Меншиков һарайынан ихтилалды баҫтырыу менән етәкселек итә.
1960—1980 йылдарҙа Ломоносов ҡалаһында әүҙем төҙөлөштәр алып барыла. Яңы микрорайон төҙөлә (Көньяҡ биҫтәһе), күпселек ағас бинаһын һүтеп алына. Ҡатлы торлаҡ йорттар төҙөү башлана. 1960 йылдарҙан уларҙың күпселеге типлы проект буйынса төҙөлә.
1978 йылдың 18 апрелендә Ломоносов ҡалаһы Ленинград өлкәһенән Ленинградтың Петродворец районы административ ҡарамағына тапшырыла.
Ораниенбаум һаҡсыларының блокада йылдарында күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн, 1981 йылда Ломоносов ҡалаһы беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Климаты
Ломоносов климаты дымлы һәм уртаса. Йәй көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш елдәре, ҡыш көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш елдәре өҫтөнлөк итә. Йәй, айырыуса август—сентябрҙә, уртаса һауа температураһы Санкт-Петербургтан юғарыраҡ (0,5-0,8°), ә ҡыш — түбән (0,5—0,6°). Яр буйында ел бер аҙ көслө.
Санкт-Петербургта йыллыҡ яуым-төшөм  һәм һауа температура күрһәткестәре :
Башҡа иҫтәлекле урындары
'''
Көҙөй
Көҙөй (Кудеевский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3091 кеше. Почта индексы — 452420, ОКАТО коды — 80228832000.
Петропавловск нығытмаһы
Петропавловск крепосты (Петропавловск нығытмаһы, рәсми исеме — Санкт-Петербург нығытмаһы, 1914-1917 йылдарҙа - Петроград нығытмаһы) — Санкт-Петербургның иң боронғо архитектура һәйкәле, I класслы нығытма (Россия империяһы крепостары классификацияһы нигеҙендә). Ул Ҡуян утрауында, Санкт-Петербургта, ҡаланың тарихи үҙәгендә урынлашҡан. 1703 йылдың 16 (27) май айында нығытмаға нигеҙ һалыу датаһы Санкт-Петербургка нигеҙ һалыу датаһы булып та тора. Бер генә һуғышта ла ҡулланылмаған. XVIII быуаттың беренсе сирегенән алып 1920 йылдар башына тиклем төрмә булып хеҙмәт итә. 1924 йылдан дәүләт музейы өҫтәрәк ҡушыла.
Петропавловск крепосты күп һанлы архитекторҙар эшләгән урыҫ архитектураһы һәйкәле. Хәҙерге нығытмала күп архитектура һәйкәлдәре һәм музейҙар урынлашҡан: Петропавловск соборы, Бөйөк князь посыпальницаһы, Ботик йорто, Комендант йорто, Инженер йорто, Тәңкә һарайы, Санкт-Петербург тарих музейы, артиллерия, инженерлыҡ ғәсғәрҙәре элемтә һәм ғәсғәрҙәре хәрби-тарихи музейы, космонавтика һәм ракета техникаһы музейы. Нығытма Санкт-Петербургтың тарихи өлөшөнә ҡарай һәм бында урынлашҡан һәйкәлдәр комплексы менән бергә ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә керә; был туристтарҙы йәлеп итеү үҙәктәренең береһенә әйләнә. Петропавловск крепосты силуэты ҡала символына әүерелгән һәм уның панорамаһында төп урынды биләй. 1873 йылдан башлап крепостың Нарышкин бастионын көн һайын сәғәт 12дә артиллерия сигналы атыла. Петропавловск соборының шпилаһындағы фәрештә, Адмирал шпилаһындағы кораб һәм Баҡыр һыбайлы һәйкәле менән бергә ҡаланың тарихи символы булып тора.
Нығытма Нева йылғаһының иң киң урынындағы Ҡуян утрауында урынлашҡан (майҙаны ға 28, оҙонлоғо 0,9 км, киңлеге 0,5 км). Башта XVII быуаттың Швед сығанаҡтарында утрау Луст-Эланд (күңелле утрау, яҡшы ер) тип атала. Ҡуян утрауы исеме Яниссаари (фин. Jänissaari) фин исеменән тәржемә ителә. XVIII быуат башына тиклем һаҙға әйләнгән, түбән, кеше йәшәмәй торған утрау йыш ҡына һыу баҫыу ваҡытында һыу менән тула.
Лангута-Ты-Вис
Лангута-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоседа күле -Ты -Хоседа-Ю йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Петропавловск нығытмаһы
Петропавловск крепосты проектын Петр I үҙе уйлап тапҡан. Уның беренсе пландары 1703 йылда Саксония инженеры В.А. Кирштенштейн һәм француз инженеры Ж. Г. Ламбер де Герен тарафынан төҙөлгән. Был датаны бер аҙҙан Россия империяһының баш ҡалаһы булған Санкт-Петербургка нигеҙ һалыу көнө тип һанарға була. 29 июндә, Петр көнөндә, изге апостолдар Петр һәм Павелдың ағас сиркәүенә нигеҙ һалалар, был ваҡиғаны пушкаларҙан атып ебәреү менән билдәләп үттеләр. Сиркәү ишегалдында шприцлы ике башня бар. Нығытма төҙөлөшө бик тиҙ алып бара. Ҡоролмала Шотор һәм Шлиссельбургтан эшләгән солдатлар һәм эшселәр эшләй. Июль айында төҙөлөшкә Нева ярҙарына ебәрелгән килгән эшселәр. 1703 йылдың көҙөнә ер ауыр эштәрендә инде бер нисә мең эшсе иҫәпләнгән. Ә уларға төҙөлөш өсөн урман киҫеү бурысы йөкләтелгән. 19 августта беренсе һыу баҫыуҙар була.
Лангута-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петропавловск нығытмаһы
Нығытма төҙөлөшө оло темптар менән алып барыла, июль айына яртылаш тиерлек төҙөлөп бетә. 1704 йылдың 4 апрелендә дәүләт бастионынҙа фонарь ҡабыҙыла.
Сығанаҡтар
Төркөм:Санкт-Петербург
Тюшами
Тюшами — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғайсин Айрат Рәшит улы
Биографияһы
Айрат (ысын исеме — Рәит) Рашит улы Ғайсин 1962 йылдың 9 апрелендә Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районының Аһылай ауылында ун дүрт балалы ғаиләлә тыуған. Ун бер йәшендә атайһыҙ ҡала. Туғандарын ҡарашыр өсөн йәй колхозда эшләй. Ун өс йәшендә Айрат гармунда уйнарға өйрәнә, көйҙәр сығарырға тырышып ҡарай.
Айрат Ғайсин Таштимер ауылында урта профессиональ-техник училище тамамлай, тракторсы булып эшләй, армияла хеҙмәт итә. Хеҙмәттән ҡайтҡас, колхоздың комсомол ойошмаһы секретары була.
Свердловск ҡалаһында Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1983 йылда Учалы музыка училищеһының музыка теорияһы бүлексәһенә уҡырға инә.
1989—1994 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында композиция класында (педагогы З. Исмәғилев) белем алыуын дауам итә.
1993 йылда композитор студенттарҙың конкурсында уның шағир Мәүлит Ямалетдинов шиғырына яҙылған «Балан» тигән йыры вокаль музыка әҫәрҙәре араһында беренсе урынды яулай. Институтты тамамлағас, Айрат Ғайсин Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалында музыка теорияһы дисциплиналарынан уҡыта.
1995 йылдан Республика мәғариф буйынса уҡытыу-методика үҙәгендә уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү бүлеге начальнигы булып эшләй, унан һуң Республика халыҡ ижады үҙәгендә Башҡортостан Республикаһында үткән киң күләмле мәҙәни, тамашалы сараларҙың кураторы була.
2009 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фольклористика бүлеге ғилми хеҙмәткәре. 2009—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар берлегенең рәйесе.
2009 йылдан — Өфөнөң 7-се музыка мәктәбе директоры.
Композитор Айрат Ғайсин башҡорт шағирҙары Мәүлит Ямалетдинов, Дамир Шәрәфетдинов, Сафуан Әлибай, Риф Мифтахов, Әсхәл Әхмәт-Хужа, Рәмил Йәнбәк һәм башҡаларҙың шиғырҙарына йырҙар яҙа.
Тарихи-патриотик темаға ижад ителгән симфониялары ла билдәлелек ала, пьесалар, фугалар, сонаталар, концертинолар ижад итә. Айырым әҫәрҙәре балалар музыка мәктәптәренең педагогик репертуарына ингән. Фәнни эш менән шөғөлләнә: башҡорт сәсәне Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев репертуарындағы йырҙар материалы буйынса кадидатлыҡ диссертацияһын яҙыуҙы тамамлай.
Ғаиләһе: ҡатыны, алты балаһы бар. Өлкән улы — профессиональ ҡурайсы, ҡыҙҙары фортепиано класын тамамлаған.
Әҫәрҙәре
Симфоник поэмалар: «Тәфтиләү», «Үткән йылдар риүәйәте».
Романстар һәм йырҙар: «Әсәйемә», «Ҡаршы сығам», «Эргәмә кил», «аң атҡанда», «Аңламаның», «Һағыш», «Һары япраҡ», «Күҙ йәштәре күле», «Эх, ҡысҡырып бер иларға ине» һәм башҡалар.
Рәмил Йәнбәк шиғырына «Бөркөт саңҡыуы» хор поэмаһы.
Гордеев Денис Викторович
Гордеев Денис Викторович (4 июнь 1938 йыл) — прозаик, шағир, журналист. Сыуаш Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2008). 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000), Т. Турхан исемендәге премия лауреаты.
Биографияһы
Денис Викторович Гордеев 1938 йылдың 4 июнендә Сыуаш АССР-ының Комсомол районы Асан ауылында тыуған.
И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия институтын (хәҙер университет) тамамлай, Горькийҙағы юғары партия мәктәбендә уҡый.
Сығанаҡтар
Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары Төркөм:Сыуаш дәүләт педагогика университетын тамамлаусылар
Плаценталылар
Плаценталылар(лат. Placentalia, placenta ‘плацента’һүҙенән) —— имеҙеүсе хайуандар. Уларҙың йомортҡа күҙәнәге аталанғандан һуң махсус ағзала — балаятҡыла үҫешә. Ә яралғы балаятҡының стенаһына плацента аша тоташҡан була.
Плаценталылар
Имеҙеүселәрҙең иң күп өлөшөн тәшкил итә (сама менән 94 % тирәһен). Әле йәшәп килгән классификацияларҙа рангы буйынса фекер айырмалыҡтары йәшәп килә. Аҫкласс, инфракласс йәки өҫотряд тип инселәйҙәр. Таксон итеп һанамаусы классификациялар ҙа бар.
Сөнки инә хайуандың ҡанынан яралғыға кәрәкле бөтә туҡлыҡлы матдәләр, антиесемдәр һәм кислород килеп тора. Ә матдәләр алмашыныу продукттары кире инә хайуан ҡанына бүленеп сыға.
Муҡсалыларҙың да плацентаһы бар. Әммә плаценталыларҙа ул камилыраҡ. Йәғни, яралғының тышҡы ҡатлауы— трофобласт була.
Плацента балаятҡы менән трофобластың ҡалынайған урыны — хориондың тоташҡан ерендә барлыҡҡа килә.
Хорионда өбөрсәләр (ворсинки) хасил була. Улар балаятҡынының эпителий ҡатламына тәрәнгә үтеп инәләр.
Трофобластың күҙәнәктәре инә организмы һәм яралғы туҡымалары араһында һаҡлағыс кәртә (барьер) булдыралар.
Был яралғыны инә организмы менән туҡымалар һыйышмау күренешенән (от несовместимости тканей) һаҡлай.
Шуға ла, яралғы инә организмында оҙайлы үҫешә ала һәм мөхиттең насар тәьҫиренән, хәүеф-хәтәрҙәрҙән имен була.
Быуаҙлыҡ
Тере бала тыуҙырыусы хайуандарҙа яралғының ҡарын эсендәге үҫеш процесы быуаҙлыҡ тип атала (кешеләрҙә уны йөклөлөк тип йөрөтәләр).
Имеҙеүселәрҙә быуаҙлыҡтың оҙайлылығы төрлөсә була. Ҡағиҙә булараҡ, бәләкәй хайуандарҙа ул ҡыҫҡа ваҡытлы. Мәҫәлән, ҡайһы бер сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙә 11 —15 тәүлекте генә тәшкил итә.
Уртаса ҙурлыҡтағы йәнлектәрҙә — бер нисә ай, эре хайуандарҙа бер йыл һәм унан да ашыу була.
Шулай уҡ, быуаҙлыҡ ваҡытына хайуандың йәшәү рәүеше лә йоғонто яһай. Өңдәрҙә, ағас ҡыуыштарында, башҡа ышыҡ урындарҙа балалаусы хайуандарҙа быуаҙлыҡ ваҡыты ҡыҫҡа була. Уларҙың балалары донъяға бик хәлһеҙ, күҙҙәре лә асылмаған килеш тыуа (мәҫ.Йыртҡыстар отряды вәкилдәре, кролик һәм башҡалар).
Бер тыуымда уртаса ҙурлыҡтағы йәнлектәр 5—6, ваҡ йәнлектәр 8—12 бала килтерә.
Өңгә йәшеренмәй, тиҙ хәрәкәт менән тереклек итеүсе йәнлектәрҙә быуаҙлыҡ оҙаҡҡа һуҙыла. Бындай имеҙеүсе хайуандарҙың балалары ҙур кәүҙәле, яҡшы үҫешкән була. Улар тыуғандан һуң бер нисә сәғәт үтеүгә үк инәләренә эйәреп йөрөй ала(мәҫ.тояҡлы имеҙеүселәр).
Ҙур булғанлыҡтан, уларҙың һаны күп булмай (бары берәү, һирәк осраҡта ғына икәү була).
Әҙәбиәт
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡаева Д. Ғ., 1990
Зәй-Ҡаратай
Зәй-Ҡаратай — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зәй №2928 йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Портнова Зинаида Мартыновна
Зинаи́да Марты́новна (Зи́на) Портнова (1926 йылдың 20 февралендә, Ленинградта — 1944 йылдың 10 ғинуары, Полоцк йәки Витебск өлкәһе Полоцк районы Горяны ауылы) — Советтар Союзы Геройы (1958), пионер-герой. Совет подпольщицаһы, партизан, «Йәш үс алыусылар» йәшерен ойошма ағзаһы; Белорус ССР-ы гитлерсылар оккупациялаған территорияһында хәрәкәт иткән К. Е. Ворошилов исемендәге партизандар отряды разведчигы.
Биографияһы
Зинаида Портнова 1926 йылдың 20 февралендә Ленинград ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса белорус. 7 класс тамамлаған (1941).
1941 йылдың июнь башында Витебск өлкәһе Шумилинский районы Оболь станцияһына яҡын Зуи ауылына мәктәп каникулдарын үткәрергә килә. СССР-ға гитлерсылар һөжүм иткәндән һуң, Зина Портнова оккупацияланған территорияла тороп ҡала. 1942 йылдан — буласаҡ Советтар Союзы Геройы Е. С. Зенькова етәкләгән «Йәш үс алыусылар» Оболь йәшерен ойошмаһы ағзаһы, ойошма комитеты ағзаһы. Йәшерен ойошмала ВЛКСМ сафына ҡабул ителә.
Совет тарихнамәһенә ярашлы, халыҡ араһында илбаҫарҙарға ҡаршы листовкалар таратыуҙа һәм диверсияларҙа ҡатнаша. Немец офицерҙарын әҙерләү курстары ашханаһында эшләгәндә, йәшерен ойошма күрһәтмәһе буйынса ашты ағыулай (йөҙҙән ашыу офицер һәләк була). Нацистар, һәр кешенән һәм бөтәһенән шикләнеп, енәйәтселәрҙе эҙләй башлай. Һәм Зина ла шик аҫтына эләгә, ағыуланған ашты немецтар көсләп тиерлек уға ла ашаталар. Ул өләсәһенең өйөнә нисек ҡайтҡанын ла хәтерләй алмай, ләкин өләсәһе уны үлән төнәтмәһе һәм эсерә, һөҙөмтәлә ҡыҙ тере ҡала. Әммә был ҡот осҡос хәлдән һуң ауылда ҡалыу уның өсөн үлем менән янай, Портнованы партизандар отрядына оҙаталар.
1943 йылдың авгусынан ул К. Е. Ворошилов исемендәге партизан отряды разведчигы. 1943 йылдың декабрендә, «Йәш үс алыусылар» ойошмаһының уңышһыҙлыҡтары сәбәбен белеп ҡайтыу йомошо менән килгәндә, ауылды Мостище ауылында ҡулға алына һәм Анна Храповицкая исемле берәү уны таный. Горяны ауылында (хәҙерге Белоруссияның Витебск өлкәһе Полоцк районы) гестапо һорау алғанда, тәфтишсенең өҫтәлендәге пистолетын эләктереп, уның үҙен һәм тағы ла ике гитлерсыны атып үлтерә, ҡасырға маташа, әммә тотола. Бынан һуң уны, партизандар тураһында мәғлүмәт алыу маҡсатында, айҙан артыҡ язалайҙар.
1944 йылдың 10 ғинуар иртәһендә уны Полоцк төрмәһендә (икенсе фараз буйынса — Горяны ауылында) атып үлтерәләр.
Аба-Сирма
Аба-Сирма — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1939/130 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ганцева Хәлиҙә Хәнәфи ҡыҙы
Ганцева Хәлиҙә Хәнәфи ҡыҙы (8 февраль 1948 йыл) — табип, ғалим, университет уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы, эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы профессоры. Башҡорт дәүләт медицина университетының дауалау клиникаһы директоры
Биографияһы
Хәлиҙә Хәнәфи ҡыҙы Ганцева 1948 йылдың 8 февралендә Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһында тыуған.
1956—1966 йылдарҙа Өфөнөң 2-се һанлы урта мәктәбендә уҡый, уны алтын миҙал менән тамамлай.
1972 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын «дауалау эше» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай.
1972—1973 йылдарҙа «Химпром» ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы ҡарамағындағы интернатура программаһы буйынса дауалау һөнәренә әҙерлек үтә (дауахана № 14, Ѳфѳ ҡалаһы).
1973 йылдан алып Башҡорт АССР-ы Ишембай районы Петровский участка дауаханаһында, ә 1976—1977 йылдарҙа — Өфөлә 38 -се поликлиникала эшләй.
1977—1980 йылдарҙа — көндөҙгө бүлектә эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы аспиранты (ғилми етәксеһе — кафедра мөдире, медицина фәндәре докторы, профессор Р. Ғ. Фәрхетдинов). 1987 йылда «Курортология һәм физиотерапия» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1997 йылда Силәбе дәүләт медицина академияһы ҡарамағындағы Диссертация Советында 084.04.01. «Комплексная оценка состояния здоровья и терапия больных поллинозом» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2003 йылдан уҡыу-методик идаралығы етәксеһе булып тора, бер үк ваҡытта 2004 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина университетының эске ауырыуҙар кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Хәлиҙә Хәнәфи ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге ревматоидлы артритты, поллиноз, аллергия ауырыуҙарын дауалау ысулдарын камиллаштырыуға, юғары мәктәп проблемаларына арналған. Ганцева аллергия ауырыуҙарын дарыуҙар ҡулланмайынса комплекслы дауалау ысулдарын үҙенең дауалау практикаһына индергән.
350-нән ашыу фәнни баҫма авторы, шулар иҫәбендә 5 монография, федераль грифлы 12 уҡыу әсбаптары, 8 патент һәм уйлап табыуҙар тураһында таныҡлыҡ, ЭВМ өсөн программаларҙы рәсми теркәү тураһында 8 таныҡлыҡ. Уҡыу процесын ойоштороу мәсьәләләре буйынса 70-тән ашыу эш баҫтырып сығарған. Ганцева ҡатнашлығында бронхиаль астма менән ауырыусылар өсөн белем биреү программалары эшләнгән, улар Башҡортостан ҡалаларында ойошторолған «аллерго-мәктәптәрҙә» ҡулланыла.
Хәлиҙә Хәнәфи ҡыҙы Ганцева етәкселегендә Өфөлә халыҡҡа аллерголог ярҙамы күрһәтеү системаһы булдырылған, илдең башҡа ҡалаларында уның аналогтары юҡ. Ул шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында берҙән-бер «тәмәке бәйлелекле пациенттарға ярҙам күрһәтеү буйынса лаборатория» ойоштороу инициаторы һәм етәксеһе. Лаборатория халыҡ өсөн хәйриә проекты һәм бөтә һөнәр табиптары өсөн фәнни уҡытыу-методик үҙәк булып тора.
Ғаиләһе
Атаһы — Ганцев Хәнәфи Әлим улы, 1916 йылда Пенза губернаһы Темниковский районы Енгуразово ауылында тыуған; әсәһе — Йәнекәева Сәйҙә Хәнәфи ҡыҙы, 1925 йылда БАССР-ҙың Раевка станцияһында тыуған.
Ағаһы — Ганцев Шамил Хәнәфи улы.
Мәхмүд Аббас
Махму́д Абба́с (محمود عباس), шулай уҡ Абу́ Ма́зен (тыүған 26 март 1935 йыл, Цфат, Израиль) — фәләстин сәйәсмәне, Фәләстин Дәүләте президенты (5 ғинуар 2013 йылдан), ФАТХ барышы рәйесе.
Уртайылға
Уртайылға (Урта-Елга) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452982, ОКАТО коды — 80208822007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ефимов Георгий Андреевич
Георгий Андреевич Ефимов (1928 йылдың 9 июле, Алғы Яндоуши, Канаш районы, Сыуаш Республикаһы — 30 октябрь 2005, Чебоксары) — сыуаш яҙыусыһы, Сыуашстандың халыҡ яҙыусыһы, Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт композиторы. Сыуашстандың халыҡ шағиры (1996). Халыҡтар Дуҫлығы ордены ияһы. Сыуаш АССРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), «Йәш гвардия» үҙәк журналы премияһы лауреаты, Хузангай П. ис. Сыуашстандың һөнәри Яҙыусылар союзының әҙәби премияһы лауреаты.
Биографияһы
1948-1953 йылдарҙа Георгий Ефимов Мәскәүҙә йәшәй. М. Горький исемендәге дәүләт әҙәбиәт институтында уҡый. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар берлегендә. Сыуаш китап нәшриәте редакторы, Сыу Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһының әҙәби консультанты булып эшләй. 1955-1963 йылдарҙа - «Ялау» журналы баш мөхәррире, Сыуаш Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары, «Коммунизм ялавĕ» газетаһының бүлек рәйесе, Сыуаш китап нәшрияты редакцияһы рәйесе.
2005 йылдың 30 октябрендә Сабакала вафат була.
Георгий Ефимов хеҙмәт яларының республика берләшмәһе эшендә актив ҡатнаша, Чебоксары ҡала депутаттар Советы депутаты, Сыуаш Республикаһы Яҙыусылар союзы хакимлығы ағзаһы була.
Сығанаҡтар
Төркөм:Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар
Курок (Тархата ҡушылдығы)
Курок  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тархата йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай (мәғәнәләр)
Исемдәрҙә
Башҡорт халҡында матурлыҡ символы итеп исемдәргә күк есеме "Ай" тигән һүҙҙе ҡушыу киң таралған. Ғәҙәттә, бындай исемде төндә донъяға килгән балаларға ҡушалар. Ай һүҙе ҡушылған ир-ат исемдәре лә, ҡатын-ҡыҙ исемдәре лә күп. Мәҫәлән, иң киң таралған ҡатын-ҡыҙ исеме: Айһылыу, ир-атта: Айбулат -
Лапко-Се
Лапко-Сё — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 472 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тягель
Тягель — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лукен-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нерлейка
Нерлейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/445 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Апнерка
Апнерка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1939/55/104 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солотча йылғаһының иҫке үҙәне
Солотча йылғаһының иҫке үҙәге — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күле — Ока йылғаһының иҫке юлағы. Рязань районының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Ока йылғаһының һул ярында йылғаның күлгә әйләнгән иҫке юлағы урынлашҡан, ул ҡылым аша Ока йылғаһының төп юлағы менән тоташҡан. Күлгә Солотча йылғаһы ҡоя. Күл Ока йылғаһы бассейнына ҡарай, Волга йылғаһы аша Каспий диңгеҙе менән тоташҡан.
Рязань өлкә башҡарма комитетының «Һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы күл 1974 йылдың 30 декабрендә төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Һаҡланыусы объект булып балыҡ тотоу шөғөлөндә файҙаланылған балыҡтарҙың яҙ ыуылдырыҡ сәсә торған урындары тора.
Күл буйында Солотча ҡасабаһы урынлащҡан.
Әҙәбиәттә телгә алыныуы
Солотча иҫке үҙәне К. Г. Паустовскийҙың әҫәрҙәрендә бер нисә тапҡыр телгә алынған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кузнецовка (Иглин районы)
Кузнецовка (Кузнецовка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 452416, ОКАТО коды — 80228825007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Греми
Греми (გრემი) — XVI быуат архитектура ҡомартҡыһы —   грузин тарихи өлкәһе Кахетиялағы батша ҡәлғәһе. Архангелдар сиркәүе менән ҡәлғә — былар барыһы ла, ҡасандыр ныҡ үҫешкән Греми ҡалаһынан ҡалған нәмәләр. Архитектура комплексы хәҙерге ауылдан көнсығышҡа ҡарай Кварели ҡалаһының шул уҡ исемле районында, Грузияның баш ҡалаһы Тбилисинан  175 км алыҫлыҡта  урынлашҡан.
Тарихы
Греми ҡалаһы XVI—XVII быуаттарҙа Кахетия батшалығының  баш ҡалаһы була. Ҡалала күп һанлы әрмәндәр йәшәй. XVII быуаттың  30-сы йылдарында  ҡалала  илселеге менән Федор Волконский була,   ул ҡалала әрмән сиркәүенең, таш ҡойма менән әрмән ихатаһының,  уның артында тағы бер сиркәү барлығын билдәләп китә. Батша ихатаһы эргәһендә унан тыш тағы ун сиркәү була. Леван Кахетинский нигеҙ һалған баш ҡала  батша резиденцияһы  һәм Бөйөк Ебәк юлының йәнле сауҙа ҡалаһы була, 1615 йылда шаһ Ғәббәс  I ғәскәрҙәре уны ер менән тигеҙләй. Шул ваҡыттан алып ҡала элекке сәскә атҡан ваҡытына ҡайта алмай һәм XVII быуатта Кахетия батшалары үҙенең баш ҡалаһын Телавиға күсерә.
Ҡала яҡынса 40 гектар майҙанды биләй һәм өс төп өлөштән — Архангелдар сиркәүенән, сауҙа районы  һәм батша резиденцияһынан тора. Даими археологик тикшеренеүҙәрҙе был районда  А. Мамулашвили һәм П. Закараиа 1939—1949 йылдарҙа һәм 1963—1967 йылдарҙа үткәрә. 2007 йылда Греми ҡомартҡылары ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы  исмелегенә индереү өсөн тәҡдим ителә.
Архитектураһы
Архангелдар сиркәүе комплексы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан һәм   Михаил һәм Гавриил Архангелдар сиркәүенең үҙенән, манаранан, өс ҡатлы һарайҙан һәм  шарап мөгәрәптәренән (марани) тора. Комплекс стеналар,  башнялар һәм амбразуралар менән уратып алынған. Йылғаға алып барыусы йәшерен ер аҫты юлының ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған.
Архангелдар сиркәүе 1565 йылда батша Леван Кахетинский бойороғо буйынса төҙөлгән һәм 1577 йылда биҙәлгән. Был таш тәре-көмбәҙле ҡорам. Традицион грузин таштан һалынған,  үҙ эсенә  урындағы   иран  архитектураһын ала. Бинаның өс инеү урыны бар — төп көнбайыш һәм ике ҡабырға — төньяҡ һәм көньяҡтан. Ҡорамдың көмбәҙ е  алтарь апсидаһының мөйөштәрендә   һәм терәк  ике бағанала ята. Көмбәҙ барабанының   аркатура  бүлкәте һәм һигеҙ тар тәҙрәһе бар. Фасад өс аркалы секцияларға бүленгән.
Сиркәү манараһында бер нисә археологик экспонаттар һәм XVI быуат пушкаһы ҡуйылған. Стеналарын хәҙерге грузин рәссамы Леван Чогошвили эшләгән Кахети батшаларының портреттары биҙәй.
Әҙәбиәт
{refbegin}}
Арья (Оло Кокшага ҡушылдығы)
Арья  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға, Оло Кокшага йылғаһына һул яҡтан уның тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Дыуан-Мәсетле ауыл Советы (Мәсетле районы)
Дыуан-Мәсетле ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.
Төркмән теле
Тарихы
Б.э. VI—VII быуаттарында көньяҡ-көнбайыш Азияға беренсе төрки телле ҡәбиләләр күренә башлай. VIII—IX быуаттарға уғыҙ ҡәбиләләре Урал тауҙары һәм Арал диңгеҙе араһындағы биләмәләрҙә урынлаша. Ошо осор тирәһендә уғыҙ атамаһы ла барлыҡҡа килгән. XIV—XV быаттарға Төркөстанда уғыҙ ҡәбиләләре шул дәрәжәлә берләшә, һәм уларҙы бер халыҡ тип атарға мөмкин булыр ине. Улар уртаҡ традицияларҙы тотһалар ҙа, төрлө ҡәбиләләрҙең ҡараштарында татыулыҡ булмаған (Төркмәнстанда бөгөнгө көнгә саҡлы аңы йәшәй).
Классик төркмән шиғриәтенең сәскә атыуы XVIII—XIX быуаттарға тура килә. Был осорҙоң төркмән теле Дөүлетмәмет Азади, Сәйетназар Сәйди, Мәхтүмҡолой, Молланәфәс, Кемине (Мәмметвәли) һ.б. шиғриәтендә сағылған. Революцияға тиклемге төркмән халыҡ ижады өлгөләре аныҡ ҡына яҙып алынмаған, шуның өсөн һаҡланмаған; был тел тураһында ауыҙ-тел ижадына таянып ситләтелгән фекер йөрөтөү мөмкин.
XX быуат башында әҙәби төркмән теле формалаша башлай. Күп кенә сығанаҡтарҙа йә текин йә йомуд диалекттары әҙәби телгә нигеҙ булған тип раҫларға тырышһалар ҙа, хәҙерге төркмән әҙәби телендә йомуд диалекты һыҙаттары ла, текин диалекты һыҙаттары ла берләштерелгәненә дәлилдәр күп.
1913 йылда Иван Александрович Беляев тәүге "Рус-төркмән һүҙлеге"н, ә 1915 йылда "Төркмән теле грамматикаһы"н баҫтыра. Совет осоронда төркмән телен өйрәнеүгә Александр Николаевич Самойлович, Александр Петрович Поцелуевский һәм башҡа ғалимдар мөһим өлөш индерҙе.
1940 йылдан һуң һәм рәсми документация, юғары белем һәм фән рус теленә күсерелгәнлектән, милләттең ҡайһы бер ағзалары төркмән телен ҡулланыуҙан баш тартыу юлына баҫтылар. 1940 йылдан алып 1991 йылдарға тилемге осорҙа төркмән теле рус теле лексикаһын бик күп үҙләштерә (һәм был күренеш, үҙ сиратында, сингармонизм принцибын боҙа).