cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әнисә
Билдәле шәхестәр
Каверина-Ғәлиева Әнисә Заһретдин ҡыҙы — Европа реестры психолог-психотерапевы, Рәсәй Федерацияһы Профессиональ Психотерапевтик Лигаһының Тула бүлексәһе етәксеһе, Лиганың Халыҡ-ара класлы рәсми уҡытыусыһы һәм практика супервизоры, ЯСЙ «Фармбытхим» һәм «Пульсар» уҡыу үҙәгенең директоры һәм нигеҙ һалыусыһы, шәхси психология мәктәбенә нигеҙ һалыусы һәм Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә лекциялар уҡыусы, 2004 йылдан склероз менән ауырыусылар йәмәғәт ойошмаһының йәмәғәт эксперты.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Әнисә» мәсете — Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы үҙәге Мишкә ауылындағы мәсет.
Рождественский (Благовещен районы)
Рождественский (Рождественское) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 104 кеше. Почта индексы — 453447, ОКАТО коды — 80215825009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төрөпкәлеләр
Төрөпкәлеләр (Tubifex tubifex) — аҙ төклө селәүсендәр төрө. Төрөпкәлеләр — ҡыҙыл төҫтәге нәҙек еп һымаҡ 40 мм оҙонлоғондағы селәүсендәр. Кәүҙәнең һәр сигментында 4-әр төк бар.
Һыу төбендә йәшәүсе олигохеттарның төп вәкилдәре — төрөпкәлеләр, уларның иң ябайҙары Tubifex tubifex, Limnodrilus hoffmeisteri, Nais communis, Lumbriculus variegatus һ.б. Һыу олигохеттарының, бигерәк тә төрөпкелеләрҙең ҡандарында гемоглобин булыу сәбәпле, кәүҙәләре ҡыҙыл төҫтә. Был уларга бөтенләй тийәрлек кислород булмаған ләмле һыулыҡтар төбөндә урынашырға мөмкинлек бирә. Тупраҡ олигохеты 5 тән 20—25 см-ға ҡәҙәр, ә һыуҙыҡылар мм өлөштәренән башлап 10 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Олигохеттар органдарының кәүҙә үҙәге буйлап дөрөҫ ҡабатлануы менән характерланалар (метамерия). Селәүсен һамаҡ кәүҙә төрөпкеләргә йәғни сегменттарга бүленә, уларның һаны төрлөсә, 5 тән 600 гә ҡәҙәр. Кәүҙәнең алғы осонда баш ҡалағы, ауыҙ сегменты урынашҡан. Ҡалған барлыҡ сегменттарҙа 4 бәйләмгә ҡәҙәр төктәр була, уларҙың һаны күп төклө селәүсендәр менән сағыштырғанда әҙерәк — 3 тән алып 150 гә ҡәҙәр (исеме шунан).
Эске ҡыуышлығы шыйыҡлыҡ менән тулған һәм тышҡы сегментацияға тәңкәл рәүештә айырым быуынтыктарга бүленгән. Быуынтыҡтарҙа эске органдар урынашҡан. Аҙ төклө селәүсендәр гермафродиттар. Олигохеттарҙың күп төрҙәре партеногенетик, енесһеҙ, вегетатив юл менән үрсергә мөмкин. Тупраҡ олигохеттары тупраҡ йотып тукланалар. Иҫәпләүҙәр күрһәтүенсә, олигохеттар тәүлек һайын уртаса һәр гектарда 250 кг самаһы ер эшкәртәләр (2—3 т га ҡәҙәр), шуның менән олигохеттар тупраҡты минераль матдәләр менән байыталар, шулай уҡ аралаштыралар һәм күпертәләр, йәғни тупраҡтың уңдырышлылығын арттыралар. Ләмле грунттарҙа йәшәүсе һыу олигохеттары, грунттың органик матдәләрен файҙаланып, һыулыҡтарҙың үҙлегенән таҙартыуҙа ҡатнашалар, балыҡтар өсөн аҙыҡ булып торалар, күп кенә төрҙәре — һыулыҡтарҙыәың бысыраныуу индикаторы. Аҡ энхитрей (Enchytraeus albidus) олигохет — аквариум балыҡтары өсөн уңайлы аҙык.
Матштедт
Матштедт (Mattstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 508 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Таштуй
Таштуй (Таштуй) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 491 кеше. Почта индексы — 453623, ОКАТО коды — 80201846002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Паразитология
Паразитология — паразитлыҡ күренештәрен, паразиттарҙың биологияһын һәм экологияһын, шулай уҡ, паразиттар тыуҙырған ауырыуҙарҙы, улар менән көрәш сараларын өйрәнеүсе комплекслы биология фәне.
Фәнни йүнәлештәр
Дөйөм паразитология - төрлө этиологиялы (сығыштары, тәбиғәттәре, сирҙе барлыҡҡа килтереү сәбәптәре, клиник билдәләре буйынса) паразиттарға ҡаршы көрәштең фәнни нигеҙҙәрен, принциптарын өйрәнә.
Ветеринар паразитология — ветеринарияның, паразит хайуандарҙы һәм улар тыуҙырған ауырыуҙарҙы, клиник билдәләрен өйрәнеүсе бүлеге. Хайуандарҙы зарарланыуҙан һаҡлау сараларын, сирлеләрен дауалау ысулдарны асыҡлай.
Медицина паразитологияһы — медицинаның кешелә ауырыу тыуҙырыусы паразиттарҙы өйрәнеүсе бүлеге. Паразиттар тыуҙырған сирҙәрҙе, сирлеләрҙә күҙәтелгән патологик хәлде өйрәнә. Уларҙы йоҡтороу юлдарын, сирҙе иҫкәртеү сараларын һәм дауалау ысулдарын асыҡлай.
Бүлектәре
Академик К,И,Скрябин хайуан һәм үҫемлек тәбиғәтле паразит организмдар булыуын иҫәпкә алып паразиттар тураһындағы дисциплиналар араһында фитопаразитология һәм зоопаразитология йүнәлештәрен айыра.
Садон
Садон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Большегорская
Большегорская (Белоглинка) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәрби-диңгеҙ политехник институт
Хәрби-диңгеҙ политехник институты — федераль дәүләт белем биреү учреждениеһы Хәрби институт (Хәрби-диңгеҙ политехник) ФГКВОУ ВПО Хәрби-диңгеҙ флотының хәрби уҡыу-ғилми үҙәге «Н. Г. Кузнецов исемендәге хәрби-диңгеҙ академияһы». Институт 2012 йылдың 1 июлендә Хәрби-диңгеҙ инженер институты менән А. С. Попов исемендәге хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника институты берләшкәндән һуң ойошторола. Институт корпустары Петергофта һәм Пушкинда урынлашҡан.
Институт Хәрби-диңгеҙ флоты, РФ ФСБ сик буйы хеҙмәте, Рәсәй Оборона министрлығының Федераль именлек хеҙмәте һәм идаралығы өсөн старшина һәм офицер составындағы инженер кадрҙары әҙерләй. Институт шулай уҡ дуҫтарса илдәрҙең хәрби-диңгеҙ көстәре өсөн дәүләт-ара килешеү нигеҙендә хәрби инженерҙар әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.
Тарихы
Институт Рәсәйҙең иң боронғо хәрби-диңгеҙ уҡыу йорто — карап архитектураһы училищеһының вариҫы булып тора. Ул 1798 йылдың 20 (31) авгусында император Павел I тарафынан Санкт-Петербургта ойошторолған була. 200 йылдан ашыу тарихында училище бер нисә тапҡыр үҙенең исемен һәм дислокация урынын (130 йылдан ашыу ул Баш Адмиралтействола урынлаша), шулай уҡ карап инженерҙарын әҙерләү профилен үҙгәртә.
Совет осоронда Ф. Э.. Дзержинский исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы (Ф. Э. Дзержинский исемендәге ВВМИУ) базаһында Хәрби-диңгеҙ флотының башҡа уҡыу йорттары ойошторола, шул иҫәптән: 1933 йылдың мартында РККА хәрби-диңгеҙ флоты элемтә училищеһы (ул 1960 йылда А. С. Попов исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника училищеһына (А. С. Попов исем. ВВМУРЭ) үҙгәртелә) һәм 1948 йылдың апрелендә 2-се Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы (ул 1974 йылда В И. Ленин исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһына (В. И. Ленин исемендәге ВВМИУ) үҙгәртелә).
1998 йылдың 29 авгусында Ф. Э. Дзержинский исемендәге ВВМИУ һәм В. И. Ленин исемендәге ВВМИУ берләштереү юлы менән Хәрби-диңгеҙ инженер институты ойошторола, 2009 йылда ул филиал булараҡ Хәрби-диңгеҙ флотының «Хәрби-диңгеҙ академияһы» берҙәм Хәрби уҡыу-ғилми үҙәге составына инә. 2001/2002 уҡыу йылы йомғаҡтары буйынса Хәрби-диңгеҙ инженер институты уҡыу-матди базаһы үҫеш темптары буйынса Хәрби-диңгеҙ флотының иң яҡшы уҡыу йорто булып таныла. 2001 йылда уйлап табыу һәм рационализаторлыҡ эштәрен ойошторған өсөн Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының грамотаһы менән бүләкләнә, ә 2002 йыл йомғаҡтары буйынса, фәнни һәм фәнни-педагогик кадрҙарҙы әҙерләү һәм фәнни потенциалы буйынса Хәрби-диңгеҙ флотының иң яҡшы уҡыу йорто булып таныла.
2012 йылдың 1 июлендә Хәрби-диңгеҙ инженер институты А. С. Попов исемендәге хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника институты менән берләштерелә һәм Федераль дәүләт белем биреү учреждениеһы Хәрби институт (Хәрби-диңгеҙ политехник) ФГКВОУ ВПО «Хәрби-диңгеҙ флотының Хәрби уҡыу-ғилми үҙәге» «Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһы» тип атала башлай. Был көн институттың йыл һайын байрам итә торған көнө — тыуған көнө булып китә.
Институттың бүлектәре ике төп хәрби ҡаласыҡта урынлашҡан: Пушкинда (В. И. Ленин исемендәге ВВМИУ-ның элекке биналары) һәм Петергофта (элек — А. С. Попов исемендәге ВВМУРЭ).
Институттың үҙ гимны һәм эмблемаһы бар.
Начальниктары
Запастағы 1 ранг капитаны Якушенко Евгений Иванович (2009—2018) — техник фәндәр докторы, профессор, РФА академигы,
1-се ранг капитаны Шиһапов Ильяс Ильгиз улы (2019—2020) ,
1 ранг капитаны Клименко Андрей Васильевич (2020 — хәҙ. ваҡытҡа тиклем).
Профессор-уҡытыусылар составы
Институтта белем биреү процесын квалификациялы профессор-уҡытыусылар составы тормошҡа ашыра: 79 доктор һәм 308 фән кандидаты, 101 профессор, 149 доцент, тармаҡ фәндәр академияларының 57 академигы һәм ағза-корреспонденты, 22 атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Күпселек хәрби уҡытыусылар хәрби-диңгеҙ флотының караптарында һәм һыу аҫты кәмәләрендә ҙур хеҙмәт итеү тәжрибәһенә эйә.
Факультеттары
Юғары белем биреү программалары буйынса уҡытыу 6 факультетта13 хәрби һөнәр буйынса ФГОС сиктәрендә алып барыла :
Татар-башҡорт мәҙәни үҙәге (Берлин)
Татар-башҡорт мәҙәни үҙәге — Германияның баш ҡалаһы Берлинда эшләп килгән татар-башҡорт мәҙәни үҙәге. Татар-башҡорт мәҙәни үҙәгенең маҡсаты — һәр кемгә милли үҙенсәлекте һаҡлап ҡалырға ярҙам итеү.
Тарихы
Йәмғиәт 2000 йылда рәсми теркәлгән, был немец формализмы юридик яҡтан өҫтөнлөктәр бирә. Әммә Берлинда башҡорттар һәм татарҙар бер йыл элек «Римон» галереяһында Рәйес Хәлилов, Нурия Хадееваның рәсемдәре һәм Илдар Харисовтың коллаждары күргәҙмәһен ойошторған. Тиҙҙән беренсе гәзит баҫтырырға өлгәшәләр, һуңынан икенсе баҫма барлыҡҡа килә. Бер-ике айҙан ойошманы лигитимлаштырыу зарурлығы килеп тыуа. «Беҙҙең үҙәк немецсә "Tatarisch-Baschkirischer Kulturverein e.V.", татарса һәм башҡортса - "Tatar-bashqort madani uzage" тип атала, - ти үҙәкте ойоштороусы Илдар Харисов. Беҙҙе журналистар нисек кенә атаманы: татар-башҡорт ойошмаһы, татар йәмғиәте, яҡташтар... Беҙ мәҙәни үҙәк тигән исем һайланыҡ».
Үҙәктә эмигранттар юҡ тиәрлек, күпселеге ваҡытлыса эшкә йәки уҡырға килгән ватандаштар. Татар-башҡорт үҙәге ячейкалары бөтә Германия буйлап - Майндағы Франкфурттан Мюнхенгә тиклем бүлеп таралған. Франкфурдта 2004 йылдан 2010 йылға тиклем «Бертуған» тигән татар-башҡорт журналы сығарылған. 2010 йылда журнал сығарылыуҙан туҡтай, шул уҡ исемдәге нәшриәт эшләп килә.
Рәис Хәлилов ирекле рәссам-дизайнер булып эшләй һәм фотоһүрәттәр менән шөғөлләнә. Ул рәссамдарҙың, музыканттарҙың, ғалимдарҙың мәҙәни үҙәген ойошторған. Үҙәк күргәҙмәләр, классик һәм милли музыка кисәләрен ойоштора. Берлинда татар-башҡорт общинаһы һабантуйҙың милли байрамын даими билдәләй.
Евросоюз илдәрендә башҡорттар ҡоролтайын Лейпциг ҡалаһында йәшәүсе Баишев Ирек Фәнүр улы етәкләй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге
Ҡыям
Ҡыям (قيام — »баҫып тороу; баҫыу; күтәрелеү"; Кия́м) - намаҙҙың ҡушма өлөшө. Намаҙ баҫып тороп уҡыла башлай, ә  йыназа намаҙында ул тик аяғөҫтө генә башҡарыла.
Йыназа намаҙы уҡығанда, намаҙҙың башынан аҙағына тиклем доға ҡылыусылар аяғөҫтө тора һәм доғалар уҡый. Намаҙҙа оҙаҡ тора алмаған ауырыуҙарға ултырып йәки ятып намаҙ ҡылырға рөхсәт ителә.
Ҡөрьәндә
Ҡыям намаҙға ҡағылышлы Ҡөрьәндә телгә алына: {{Коран/Цитата .
Ҡыям эшләү
Ҡыям намаҙ башында башҡарыла. Намаҙ ҡылыусылар ҡиблаға ҡарап баҫа, намаҙға ниәт һәм тәкбир әйтә. Тәкбирҙан һуң ғибәҙәт ҡылыусылар ҡулдарын кендек өҫтөнә һала (хәнәфи, шәфиғи һәм хәнбәли мәҙһәб мәҙһәбтәрендә ҡулдарҙы ҡорһаҡ тирәһенә ҡуйыу  сөннәт) һәм әл-Фатиха сүрәһен уҡый, әл-Фәтиха сүрәһенән һуң беренсе һәм икенсе рәкәғәттәрҙә башҡа бер сүрә йәки Ҡөрьән  аяттары уҡыла.
Һәр рәҡәғәттә намаҙ ҡылыусылар, ҡыҫҡа доға уҡып, билдән бөгөлөп баш эйә (руҡуғ). Бынан һуң намаҙ уҡыусы йәнә «Рәббән үә ләкәл-хәмдү» һүҙҙәрен әйтеп, турая, бер аҙ туҡтап торғандан һуң, сәждә ҡыла.
Һасеки
Һасеки солтан (Хасеки́-султа́н,, Haseki Sultan) — ғосман солтандарының ҡатындары һәм кәнизәктәре титулы.
Этимологияһы
Һасеки (خاصکي-خاصگی) ғәрәп телендәге (خاصه (хасса), фарсы телендәге -ки (گی) суффиксы менән «кемдеңдер тик үҙенеке» тигән мәғәнә бирә. Тимәк, Һасеки бары тик солтандыҡы, тик уныҡы ғына тигән һүҙ Һүррәм солтан был исемгә лайыҡ булған тәүге ҡатын, ул Күркәм Сөләймән, Ҡануни́ Сөләймән ҡушаматтары йөрөткән  Сөләймән I солтандың никахлы хәләл ефете булған.
Һасеки дәрәжәһе
Һәрәмдә вәлидәнән (солтан әсәһенән) ҡала дәрәжәһе буйынса икенсе урындағы ҡатын — һасеки, был титулды 1521 йылда солтан Сөләймән үҙенең яратҡан кәнизәге Һүррәм солтан өсөн индергән. Роксалана-Һүррәм һуңғараҡ солтандың никахлы хәләл ефете булып китә. Солтандың бер генә, йәки бер нисә һасекиһы була алған.
Һасекиҙың дәрәжәһе, солтанға ҡәрҙәшлеге булмағанға күрә, уның апай-һеңлеләренә ҡарағанда юғарыраҡ баҫҡыста торған. Хакимдың никахлы һөйөклөһө ҡалған кәнизәктәрҙән һәм уның ҡыҙ туғандарынан айырмалы, уға тәхет вариҫы бүләк итә алған.
Һасекиҙарҙың тәьмин ителеше
Һасекиҙарға иң яҡшы туҡымалар, затлы тиренән тегелгән өҫ кейеме һәм ҡиммәтле әйберҙәр алып бирәләр, ә уларҙың бүлмәһе вәлидә солтандыҡы янында була. Шулай уҡ уларға бик күп хеҙмәтселәр беркетелә һәм ҙур эш хаҡы түләнә: мәҫәлән, Морат Өсөнсөнөң һасекиһы Сафия солтанға көнөнә 1000 аҡса эш хаҡы түләнгән, шул уҡ ваҡытта солтандың ҡыҙ туғандары Әсмәхан менән Гәүһәрхан солтан (Сәлим II ҡыҙына), ярашлы рәүештә, 300 һәм 250 аҡса алған. Ҡыҙ туғаны Миһримәһ (Сөләймән I һәм уның ҡатыны Һүррәм солтан ҡыҙы) — көнөнә 600 аҡса алып торған.
Бынан тыш, солтан вафат булған осраҡта һасекиға ҡаҙнанан аҡса түләүҙе дауам итәләр, вәлидә була алмаған йәки улдары булмаған ҡатындары менән дә (Ғәйшә ҡатын), шулай уҡ ире үлгәндән һуң күп йылдар үткәс вәлидә булған һасекиҙар өсөн дә матди тәьминәт һаҡлана (Көсәм солтан).
Иң билдәле һасекиҙар
Һасекиҙарҙың донъяға иң билдәлеләре — Һүррәм солтан, Нурбаныу солтан, Сафия солтан һәм Көсәм солтан. Һуңғы өсәүһе ирҙәренән тол ҡалып, улдары солтан булғас вәлидә дәрәжәһенә күтәрелгән.
Ташҡын (мәғәнәләр)
Ташҡын - башҡорт телендә ташып барыу, йәғни ғәҙәттәгенән артыҡ булып китеү халәтенә ҡарата ҡулланыла.
Халыҡ тығыҙлығы
200px|thumb|Халыҡ тығыҙлығы буйынса илдәр (2006) йыл торошона) Халыҡ тығыҙлығы (Population density, плотность населения) — бер үлсәү берәмегенә (мәҫ. квадрат километрға) халыҡ һаны. Хәҙерге ваҡытта Ерҙең урта халыҡ тығыҙлығы 49 тирәһе кеше. Халыҡ һанын үҫеү процесында халыҡ тығыҙлығы ла үҫә.1890 йылда донъяның халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 12 кеше, 1950 йылдың башына — 15 кеше, ә 1992 йылда инде 40 кеше ине.
Лабаган-То-Се
Лабаган-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабаган-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (Aftanumьjalь Başqortostan Satsьjal Səvittər Jɵmhyrejəte Başqortostan Avtonomialь Sovet Sotsialistik Respublikahь ) — РСФСР составында башҡорт халҡының автономлы республикаһы.
1919 йылдың 20 мартында Ырымбур губернаһының төньяҡ өйәҙҙәре (кантондары) биләмәләрендә ойошторола. Территорияһында ҡалалар булмағанлыҡтан, тәүге ваҡытта күрше Өфө губернаһында урынлаша һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһынан идара ителә.
Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетының 1922 йылдың 14 июнендәге декреты буйынса рәсми документтарҙа Автономиялы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһы булараҡ йөрөтөлә башлай.
1925 йылдың 27 мартында БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителә. Был Конституция Башҡортостандың кантондарға бүленешен билдәләй; уның буйынса Башҡорт АССР-ы Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Стәрлетамаҡ, Тамъян-Ҡатай һәм Өфө кантондарынан тора. Граждандар йыйылыштарҙа, судта, идаралыҡта һәм ижтимағи тормошта үҙ телендә һөйләшеү һәм яҙыу хоҡуғын ала. Бер үк ваҡытта республикала йәшәгән аҙ һанлы милләттәргә лә мәктәптә үҙ телдәрендә уҡытыу хоҡуғы тәьмин ителә. Рәсми телдәр булып башҡорт һәм урыҫ телдәре таныла.
1990 йылдың 11 октябрендә «Башҡорт АССР-ы суверенитеты тураһында» декларация ҡабул ителә.
1992 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ы атамаһы Башҡортостан Республикаһы тип үҙгәртелә.
Рәсәйҙең Юғары Советы таратылып, Рәсәй Федерацияһының яңы Конституцияһы ҡабул ителгәс, 1993 йылдың 24 декабрендә республиканың да яңыртылған Төп Законы ғәмәлгә инә.
Башҡорт АССР-ы РСФСР составында беренсе авономиялы совет республикаһы була.
Бәләкәй Башҡортостандың ойошторолоуы
1917 йылдағы Февраль революцияһынан һуң башҡорттар торған төбәктәрҙә милли-территориаль автономия ҡороу өсөн милли хәрәкәт башлана. 1917 йылдың июль-август айҙарында Ырымбурҙа I һәм II Бөтә Башҡорт Ҡоролтайы уҙа; был йыйындарҙа башҡорт халҡының вәкилдәре федератив Рәсәй составында «милли-территориаль рәүештә демократик республика» төҙөргә зарур, тип ҡарар ҡабул итә.
I Бөтә Башҡорт ҡоролтайы Башҡорт Үҙәк Шураһын һайлай (II Ҡоролтай уны ҡабат һайлай). Үҙәк Шура Ырымбурҙа йыйыла һәм 1918-се йылдың ғинуарында үтәсәк Рәсәйҙең Ойоштороу Йыйынына (Учредительное собрание) әҙерләнә башлай. Әммә пландарҙы Октябрь революцияһы боҙа.
Был ҡарар 1917 йылдың 8-20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Бөтә Башҡорт Ҡоролтайында раҫлана. «Бәләкәй Башҡортостан» төшөнсәһе 1918 йылдың ғинуарында индерелә — был ваҡытта «Бәләкәй Башҡортостан автономияһы тураһында ҡанундар» тигән проект әҙерләнә.
Бәләкәй Башҡортостанға түбәндәге төбәктәр индерелә:
Пермь губернаһынан: Красноуфимск өйәҙенең көньяҡ өлөшө; Осинск өйәҙенең көньяҡ өлөшө; Екатеринбург өйәҙенең көньяҡ-көнсығыш өлөшө; Шадринск өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө;
Ырымбур губернаһынан: Силәбе өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө; Троицк өйәҙенең көнбайыш өлөшө; Үрге Урал (Верхнеуральск) өйәҙе, Орск өйәҙенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө; Ырымбур өйәҙенең төньяҡ өлөшө;
Өфө губернаһынан: Бөрө өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө; Стәрлетамаҡ өйәҙенең төньяҡ-көнсығыш өлөшө;
Һамар губернаһынан: Боғорослан өйәҙенең көнсығыш өлөшө.
Бәләкәй Башҡортостанға ингән дөйөм ер майҙаны — 78 439 км² самаһы, халҡы — 1 219 900 кеше.
Шул уҡ ваҡытта татар милли хәрәкәте лидерҙары Урал-Иҙел Штаты төҙөү буйынса эш алып бара.
1919 йылдың 20 мартында «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Автономлы Совет Башҡортостаны тураһында килешеү» төҙөлә. Был килешеү матбуғатта 1919 йылдың 23 мартында баҫылып сыға, был көн республиканың барлыҡҡа килгән көнө тип рәсми рәүештә таныла.
Килешеү буйынса Автономлы Башҡорт Совет Республикаһы (АБСР) барлыҡҡа килә. «Бәләкәй Башҡортостан» тигән төшөнсә бынан һуң да АБСР-ға ҡарата ҡулланыла.
Республиканың составына Ырымбур губернаһынан Ырымбур өйәҙенең 17 улусы, Орск өйәҙенең 28 улусы, Үрге Урал өйәҙенең 12 улусы, Троицк өйәҙенең 6 улусы, Силәбе өйәҙенең 9 улусы, Быҙаулыҡ өйәҙенең 1 улусы. Пермь губернаһынан Шадринск өйәҙенең 8 улусы, Екатеринбург өйәҙенең 4 улусы, Красноуфимск өйәҙенең 6 улусы һәм 5 айырым ауылы. Өфө губернаһынан Златоуст өйәҙенең 14 улусы, Өфө өйәҙенең 4 улусы һәм тағы 2 улусынан айырым башҡорт ауылдары, Стәрлетамаҡ өйәҙенең 29 улусы индерелә.
Бынан алда Бәләкәй Башҡортостанға индерелгән Затоуст өйәҙенең 7 волосы һәм Златоуст ҡалаһы, Өфө өйәҙенең 6 улусы, Троицк өйәҙенең 4 улусы, Стәрлетамаҡ өйәҙенең 10 улусы АБСР составына халыҡтан һорашып сыҡҡас ҡына индерелә ала.
Үрҙәге «Килешеү» буйынса, Автономлы Башҡорт Совет Республикаһының баш ҡалаһын Советтар съезы (йыйын) билдәләргә тейеш була; бығаса ваҡытлыса рәсми баш ҡала тип Бөрйән улусының Орск өйәҙенең Темәс ауылы билдәләнә (хәҙерге Баймаҡ районында урынлашҡан).
Совет власынан килешеүгә Совнарком рәйесе В. И. Ленин, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйесе вазифаһын башкарыусы М. Ф. Владимирский, милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссары И. В. Сталин, ВЦИК секретары А. Енукидзе ҡул ҡуя. Башҡорт Хөкүмәте яғынан Башҡорт Хөкүмәте рәйесе М. А. Ҡулаев, Башҡорт шураһы (советы) ағзаһы М. Д. Халиҡов, Башҡорт ғәскәрҙәре адъютанты Ә. И. Бикбауов ҡул ҡуя.
Был килешеүгә ҡул ҡуйыу ҡатмарлы шарттарҙа башҡарыла. Граждандар һуғышы киң ҡолас ала, башҡорт ерҙәре берсә аҡтар, берсә ҡыҙылдар ҡулына күсә. Был документ — ике яҡ араһында барған оҙайлы, ауыр һәм әүҙем һөйләшеүҙәр нәтижәһе. Башҡортостандың сәйәси-хоҡуҡи статусы юридик яҡтан нығытыла. Ғәмәлдә Рәсәй составында, сағыштырмаса үҙаллы иҡтисадҡа һәм айырым ғәскәргә эйә булған башҡорт республикаһы барлыҡҡа килә.
Башҡорт Автономияһы төҙөлөү үҙ-ара килешеү һәм тик шарттар нигеҙендә барлыҡҡа килә. Башҡа милли берәмектәргә автономия хоҡуғы «юғарынан» йәғни Совет власы декреты менән бирелә.
Колчак ғәскәре һөжүм итеп килгәс, республиканың идаралығы (Башревком) Саранск ҡалаһына күсерелә; унда ул 1919-сы йылдың апреленән авгусына тиклем булып, августың 20-һендә Стәрлетамаҡҡа ҡайта. Стәрлетамаҡ Өфө губернаһында ҡалһа ла, Бәләкәй Башҡортостандың баш ҡалаһына әүерелә. 1920-сы йылдың 20 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһы, ноябрь айында Стәрлетамаҡ өйәҙенең 16 улусы шулай уҡ республикаға тапшырыла.
Оло Башҡортостандың барлыҡҡа килеүе
1922 йылдың 14 июнендә «Автономиялы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында» тип аталған ВЦИК декреты менән Өфө губернаһы бөтөрөлә.
Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының рәсми баш ҡалаһы — Өфө.
Юридик яҡтан Өфө губернаһы административ берәмек булараҡ бөтөрөлә, уның ерҙәре Башҡорт Республикаһына күсә. Өфө губернаһының етәкселәре күпселектә Оло Башҡортостандың идаралығына күсә.
ВКП(б)-ның һәм КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары:
Ижтимағи-иҡтисади үҫеше
Совет власы осоронда Башҡортостан ҙур үҫеш кисерә, уның сәнәғәт секторына нигеҙ һалына. республиканың күпселек ҡалалары тап ошо осорҙа төҙөлә.
1920 йылдарҙың аҙағында уҡ Башҡортостанда, Татарстанда һәм күрше төбәктәрҙә нефть ятҡылыҡтары табыла (Иҙел-Урал нефть һәм газ төбәге мәҡәләһен ҡара). 1932-се йылдың майында Ишембай янында беренсе скважиналарҙан нефть сығарыла башлай.
1930 йылдарҙа Совет хөкүмәте ошо төбәктә ҙур нефть сығарыу һәм эшкәртеү базаһын ойоштороу маҡсатын ҡуя. Киләсәктә был нефть эшкәртеү һәм нефтехимия тармаҡтарын төҙөүҙә булышлыҡ итә. Иҙел-Урал төбәге «Икенсе Баҡы» тип атала башлай.
Башҡортостандың Урал аръяғында (Белоретта, Учалыла, Сибайҙа) тау сәнәғәте районы булдырыла. Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалалары мөһим сәнәғәт үҙәктәренә әүерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоро
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Башҡортостанға Рәсәйҙең үҙәгенән һәм көньяғынан йөҙҙән ашыу предприятиелар, тиҫтәләрсә госпиталдәр, ҡайһы бер үҙәк хөкүмәт органдары эвакуациялана; 278 мең ҡасаҡ күсеп килә, шуларҙың 104 меңе — Өфөгә.
Һуғыш ваҡытында бик күп хәрби частар, шул иҫәптән Башҡорт атлы дивизияһы әҙерләнә. «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салават Юлаев» һәм «Уфимец» бронепоездарын эшләп, фронтҡа ебәрәләр.
Башҡортостанда табылған нефть ятҡылыҡтары һуғышта еңеү өсөн ифрат ныҡ булышлыҡ итә.
Административ-территориаль бүленеше
1930 йылғаса Башҡортостанда улус-кантон бүленеше була. Мәҫәлән, 1926 йылда Башҡорт АССР-ында 8 кантон була, атап үткәндә Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Стәрлетамаҡ, Тамъян-Ҡатай һәм Өфө кантоны. Былар 117 улусҡа һәм 1 852 ауыл советына бүленә. 1930 йылдың 20 авгусында райондарға бүленеш индерелә. 1952 йылдың майында Башҡорт АССР-ы Өфө һәм Стәрлетамаҡ өлкәһенә бүленә. Киләһе йылдың апрелендә был ҡарар юҡҡа сығарыла, Башҡорт АССР-ы берҙәм төбәк булараҡ 54 районға бүленә.
Мелленбах-Гласбах
Мелленбах-Гласбах (Mellenbach-Glasbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1043 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98746 һәм автомобиль коды — SLF.
Пәйғәмбәр ташы
Пәйғәмбәр ташы йәки Әүлиә ташы (урыҫ. Камень (след) пророка) — Башҡортостандың Йылайыр районының Һабыр ауыл Советына ҡараған ауыл тораҡ пункты — Ҡаҙырша ауылы (икенсе исеме Бирмәҫ башы) эргәһендәге ҙур таш. Ул Һаҡмарҙың ҡушылдығы Бирмәҫбаш йылғаһы янында ғына урынлашҡан ҡая эргәһендә ята. Ҡая түбәһендә һәм уның итәгендә таштарҙа кеше эҙҙәре ҡатып ҡалған, шуларҙың береһе бик ҙур, икенсеһе бәләкәй.
Тарихы
Эҫе йәйге көндә Әүлиә, дошмандарынан ҡасып, улы менән ҡая башынан аҫҡа һикерә. Бына шулай ҡая эргәһендә ятҡан ҙур ғына ташта уларҙың эҙҙәре ҡала. Халыҡ ташҡа ҡатҡан был эҙҙәрҙе Пәйғәмбәр эҙҙәре тип атай башлай. Пәйғәмбәр ташы изге таш тип иҫәпләнә. Уның янынан үткәндә мотлаҡ туҡталып хәйер бирергә кәрәк тигән ырым да йәшәй.
2011 йылда үткәрелгән "Атайсалдың 7 мөғжизәһе" фестиваль конкурсында Йылайыр районындағы Пәйғәмбәр ташы еңеүсе тип таныла.
Блюз
Блюз (blue devils, моңланыу һәм ҡайғы) — XIX быуат аҙағында АҠШ Көньяҡ-көнсығыш афроамерика йәмғиәтенең «Мамыҡ билбау» плантацияһынан сыҡҡан кешеләр араһында таралған музыка формаһы һәм музыка жанры. Донъя музыка мәҙәниәтенә афроамерикандар индергән иң әһәмиәтле өлөшө (рэгтайм һәм иртәнге джаз, хип-хоп һ.б. менән бер рәттән). Иң тәүҙә был терминды Джордж Колман бер актлы фарс "Blue Devils"та (1798) ҡулланған. Блюзда «эшселәр йыры», холлер (баҫыуҙа эш ваҡытында ритмик ҡысҡырыу), спиричуэлс (христиандарҙың дини йырҙары), шант һәм балладалар (ҡыҫҡа шиғри мажара). Бдюздың өҫтөнлөклө музыка формаһы — 12-тактлы блюз квадраты, унда тәүге 4 такт йыш ҡына тоник гармонияла башҡарыла, 2-шәр — субдоминантала һәм тоникала һәм 2-шәр — доминантала һәм тоникала. Блюзда метрик нигеҙ — 4/4. Йыш ҡына шаффл тип аталған пауза менән һигеҙенсе триолдәр ритмы ҡулланыла (метр — 12/8) Бөгөнгө көндә билдәле «поп», «джаз», «рок-н-ролл» «соул» музыка төрҙәренә йоғонтоһо ҙур. Йыш ҡына музыка «һорау — яуап» формаһында ҡорола, ул композицияның лирик тулыландырылыуында, шулай уҡ инструменттарҙың үҙ-ара әңгәмәһендә сағыла. Блюз тематикаһы − афроамерика халҡының тормошо, ауырлыҡтар, ҡаршылыҡтар.
Башланғысы
Блюз Америка континентында ҡол биләүселек дәүеренән, Африканан эш көстәренең күпләп килтерелеүенән башлана. Афроамерикандар ул ваҡытта, плантацияларҙа эшләүсе һәм хеҙмәтләндереүсе кешеләр булараҡ, иң бысраҡ һәм талымһыҙ эште башҡарғандар. Блюз барлыҡҡа килкүҙең ҙур этәргес көсө булып АҠШ-та 1863 йылда ҡоллоҡтоң бөтөрөлөүе тора. Миссисипи йылғаһының дельтаһы блюздың тыуған ере булып һанала. Эшселәр һәр кис һайын ял сәғәттәрендә негрҙар хеҙмәт йырҙарын иҫенә төшөрөп йырлаған. Блюзды башҡарыусылар ғүмерҙәре ахырынаса түбән эш хаҡы алып мөрхәтһенгән. Ил буйлап сәйәхәт тә иткәндәр. Ҡайһы саҡ йырсы булып та йөрөгәндәр, эш хаҡын ашамлыҡ менән алғандар. Шундай тормош блюз башҡарыусыһы өсөн типик булған: ауыр физик хеҙмәт һәм аҙ эш хаҡы. Әммә гитара гел янында булған һәм блюз төрлө ерҙә лә башҡарылған.
Термин үҙе 1912 йылда, Харт Уэнд «Dallas Blues» блюзын китап итеп сығарғанда, барлыҡҡа килгән. Ул матбуғатта сыҡҡан беренсе тулыһынса блюз композияһы булған.
«Oh, You Beautiful Doll» — Тин-Пэн-Элли композиторҙары эше бер йыл алда баҫылып сыҡҡан, әммә уның тик беренсе куплеты ғына 12-тактлы блюз форматында була. Шул уҡ 1912 йылда үҙенең исенедә «блюз» һүҙе булған тағы ике йыр сыға: «Baby Seals Blues» (август 1912; Артур Силз яҙған водевилле номер) һәм «The Memphis Blues» (сентябрь 1912; Уильям Хэнди яҙған). Ләкин уларҙың береһе лә ысын блюз булмай. Йыр ижад итеүҙең аныҡ датаһы билдәһеҙ, әммә «Dallas Blues» 1909 йылдан да һуңыраҡ яҙылмаған тигән раҫлпуҙар бар.
Традицион блюз шулай уҡ архаик тип атала һәм аккомпанементһыҙ башҡарыла. Иң билдәле блюз башҡарыусылары булып Блайнд Лемон Джефферсон һәм Хадди «Ледбелли» Ледбеттер һанала.
Классик блюз
1920-се йылдарҙа, блюзды башҡарыусы ансамблдәр барлыҡҡа килеү менән, классик блюз формалашып бөтә. Ошо ваҡытта ул шоу-бизнес төрөнә әйләнеп китә. Унда афроамерикалар музыкаһынан мираҫҡа алған үҙенсәлектәр раҫлана һәм 12 тактлы форма һәм гармониялы оҙатыу аныҡ билдәләнә. Был осорҙа блюз әкренләп Африка геттоларынан сыға һәм шоу-бизнес формаһына күсә. Был осорҙа блюз йырлаған йырсылар менән мауығыу айырыуса иғтибарға лайыҡ ине. Блюзды башҡарыусы ҡатын-ҡыҙҙар билдәлелек яулай башлай. Мэми Смит грампластинкаға "Crazy Blues"ын яҙҙырта. Киләһе 12 йыл дауамында блюз үҫешә.
Был осорҙа, «модалы» блюз башҡарыусылар араһында Ма Рэйниҙы (Ма Rainey) айырып әйтергә була, ул эшмәкәрлеген 1935 йылда тамамлай; тәнҡитселәр тарафынан блюз дәүеренең маяғы тип аталған Бэсси Смит (Bessie Smith). Башҡарыусылары һәм музыкаһынан тыш тамашасы блюзды яратҡан, уның тарҡалыуы 30-сы йылдарға тап килә. Һуңғы тапҡыр ул 1933 йылда яҙыла, ләкин, Д. Л. Коллиер раҫлауы буйынса, «был үткәндәргә эйәреү генә» була. Ҡатын-ҡыҙҙар классик блюзының тарҡалыуы 30-сы йылдарға тура килә.
Ритм-н-блюз
Ритм-н-блюз һуғыш йылдарында килеп сыға. Ул замандағы иң билдәле башҡарыусылары Джо Тёрнер (Joe Turner) һәм Джимми Рашинг (Jimmy Rushing) була. Электрификация һәм яңы техниканы ҡулланыу менән бәйле, 40-сы йылдрҙа электрогитара, электроорган, һуңғараҡ бас-гитара ла әүҙем ҡулланышҡа инә. Микрофон ярҙамында йырсының һәм һуҡма инструменттарҙың тауышы көсәйә. Шулай итеп, 4 кешелек заманса техника ҡулланған ансамблдәр 18 кешенән торған ҙур ансамблдәрҙе сәхнәнән ҡыуа. Ритм-энд-блюз бәләкәй кафе, барҙарҙа үҙләшә. «Ритм-энд-блюз» термины менән музыка белгестәре «Race Music» (раса музыкаһы) терминын алмаштыра.
Британия блюзы
1960 йылдарҙа Бөйөк Британияла Америка блюзы һәм рок-н-ролл яҙмалары йоғонтоһо аҫтында бер-бер артлы урындағы блюз башҡарыусылар барлыҡҡа килә, улар Британия баҫып инеүе ваҡытында Америка чарттарына эләгә һәм донъяла билдәлелек ала, улар иҫәбендә The Rolling Stones, The Yardbirds (һуңғараҡ Эрик Клэптон, Cream, Led Zeppelin). Джими Хендрикс шулай уҡ үҙ карьераһын Британияла башлай. Был башҡарыусыларҙың музыкаһы хәҙерге рок-музыкаға йоғонто яһай, айырым алғанда, туранан-тура йоғонто яһаған музыканы, блюз-рок тип атайҙар.
Блюз Рәсәйҙә
Алексей Калачёв әйтеүенсә, Рәсәй (совет осоро) блюзының үҫеше 3 этапҡа бүленә. Беренсе этабында Көнбайыш рок төркөмдәренең блюз-рок башҡарғанын тыңлап, танышалар (Led Zeppelin, Элвин Ли, Джонни Винтер һ.б.). Ул ваҡыттағы иң яҡшы блюзмен булып Алексей Белов һанала, ул 1969 йылда «Уңышлы ҡаҙаныш» төркөмөн төҙөй. Был төркөмдөң музыкаһы Америка блюзына оҡшаш була. Шулай итеп, блюздың килеп сығыуы 1960-1970-се йй. тап килә.
Блюзды башҡарған музыканттар рәтенә Mishouris Blues Band, Доктор Аграновский, Евгений Маргулис, Blues-әңгәмәләш, Blackmailers, Леван Ломидзе, Double Whisky, Гинденбург-Блюз, Blues Doctors, Black Jack Band, Boogie Street, Backstage, Антон «Блюзный» Игнатенко — Street Blues Band һ.б. индерергә була.
Йоғонтоһо
Блюз йоғонтоһо аҫтында шиғриәттә (Л. Хьюз, Дж. Керуак), әҙәбиәттә (Дж. Болдуин, С. Фицджеральд), театрҙа (Ю. О’Нил, Т. Уильямс) һәм сәнғәттең башҡа төрҙәрендә «блюзлы» тип аталған йүнәлеш барлыҡҡа килә.
Джаз, рок-н-ролл, хэви-метал, хип-хоп, регги, кантри һәм поп-музыка кеүек үк, блюзға ла «шайтан музыкаһы» булыуҙа, һәм көс ҡулланыуға һәм башҡа девиант тәртикә ҡотҡо һалыуҙа ғәйепләнә. XX быуат башында блюзды тыңлау хурлыҡлы иҫәпләнгән, өҫтәүенә аҡ аудитория блюзды тик 1920 йылдар дауамында тыңлай башлай.
Төрҙәре
Түбәндәге төрҙәрҙе айыралар :
Һәүбән
Һәүбән — «Аҡбуҙат» ҡобайырының төп геройы, Сура батырҙың улы, Урал батырҙың ейәне.
Ҡылыҡһырлама
Һәүбән — ҡарт олатаһы Урал батырҙың данлы эштәрен дауам итеүсе, кешеләрҙең бәхете, социаль ғәҙеллек өсөн көрәшсе булып сығыш яһай. Атаһы Сура батырҙың саҡматаш мылтығынан атып, Һәүбән алтын өйрәк йәки һыу аҫты батшаһы Шүлгәндең ҡыҙы Нәркәс менән таныша. Егет, ҡыҙҙың кәңәштәренә ҡолаҡ һала, сабырлыҡ, ҡыйыулыҡ һәм батырлыҡ күрһәтеп, Аҡбуҙатты яулап ала.
Аты Аҡбуҙат һәм Урал батырҙың булат ҡылысы ярҙамында Һәүбән яуыз көстәрҙе ҡыйрата. Уның ихтыяры буйынса Шүлгән — гөбөргәйелгә, Кәһҡәһә — ярғанатҡа, дейеүҙәр һөйрәлеүселәргә һәм һөлөктәргә әүерелә. Һәүбән, Шүлгәндең күлен ҡылыс менән киҫә лә, ҡоро ер барлыҡҡа килтерә. Мәсем ханды үлтерә һәм уның ҡолдарына азат тормош бүләк итә, кәләше Нәркәстең атаһының көтөүҙәрен фәҡирҙәргә өләшеп бирә. Мәсем хан тарафынан ҡоллоҡҡа һатылған ете батырҙы азат итеп, уларҙы ете башҡорт ырыуы башлығы итеп ҡуя. Аҡҡоштарға — Һомай тоҡомдарына һунарҙы тыя.
Персонаж шулай уҡ «Минәй батыр менән Шүлгән батша» эпосында һүрәтләнә — әкиәттең төп геройы Шүлгән тотҡонлоҡта тотҡан 82 йәшлек Һәүбәнде азат итә.
Оло Шурчак
Оло Шурчак — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вольфарт себене
Ҡорһағында өс рәт ҡара табы булған асыҡ һоро төҫтәге ҙур себен (оҙонлоғо 9—15 мм). Күбеһенсә Рәсәйҙең далалы зонаһында йәшәй, һирәк кенә урман-дала зонаһында осорай. Зур бөжәк сатыр сәскәлеләр нектары менән туйына. Тереләй тыуҙырыусы себен, йәрәхәтле тире ҡапламына, кеше һәм хайуандарҙың ҡолаҡ, ауыҙ, танау һәм күҙҙәренә 120—160 личинка һала. Личинкалары сәламәт туҡымаларҙы ашай һәм миаз («ҡортло ауырыу») тип аталған ауырыу китереп сығара. Вольфарт себене личинкаларының зыяны бик ҙур булғанда, хәлһеҙләнгән өлкәндәр һәм балалар өсөн үлем ҡурҡынысы тыуа. Личинкаларҙың тулы үҫеш дәүере — 3—5 тәүлек.
Әҙәбиәт
Павловский Е. Н. Руководство по паразитологии человека. М.-Л., 1948. Т. 2; Степанов К. Д., Бойко В. А. Два случая паразитирования личинок Вольфартовой мухи в ТАССР // Казанский медицинский журнал. 1959. Вып. 3.
Ҡырғыҙстанда экологик проблемалар
Ҡырғыҙстандың төп экологик проблемалары Ҡырғыҙстан Республикаһының 2007 йылда ҡабул ителгән экологик хәүефһеҙлеге концепцияһында күрһәтелгән. Улар экологик һәм экологик сәйәсәттең башҡа документтарында, мәҫәлән, Экологик сараларҙың милли планы (1995), илдең 2009—2011 йылдарға үҫеш стратегияһы һәм башҡаларҙа тикшерелә.
Экологик хәүефһеҙлек концепцияһы илдең экологик проблемаларын донъя, төбәк һәм милли масштабта ҡарай.
Донъя экологик проблемалары
Ҡырғыҙстанда байтаҡ экологик проблемалар тупланған, шул иҫәптән:
Көн тәртибендә торған глобаль экологик мәсьәләләр иҫәбенә глобаль йылыныу, озон тишеге, сүлләнеү һәм биотөрлөлөктө юғалтыу инә.
Һылтанмалар
http://www.ekois.net
Ой-Субась
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канци-Ях
Канци-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 467 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рудный (Благовещен районы)
Рудный (Рудный) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 453430, ОКАТО коды — 80215853004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шалтинка
Шалтинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Кандыз йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаршы
Шаршы — йылға йырҙаһының һай һыулы, шаулап аҡҡан урыны. Һүҙҙең нигеҙендә «шар» һүҙе ята, йәғни, шар-шор килгән, тауышлы ағын.
Тасуирламаһы
Шаршыны ғәҙәттә мурт ултырма тау тоҡомдары (аллювий) барлыҡҡа килтерә, улар ике яҡҡа йүнәлешле булып сыға: ағымға ҡаршы яғы — һөҙәк, а ағым ыңғайына — текә.
Шаршы йырҙаның һыу ағымы тарафынан йыуҙыртылыуы һәм һыу төбөндә таш өйөмдәре (меандр) йыйылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Шаршы йырҙа киңәйгән урындарҙа йыш осрай. Ул ағымдың ҡеүәтен кәметә.
Шаршылар менән ятыуҙар сиратлашып бара. Ятыуҙар ғәҙәттә йылға киҫкен боролош яһаған урындарҙа барлыҡҡа килһә, шаршылар тура аҡҡан, һай урындарҙа хасил була.
Йырҙаһына ҡарата йүнәлешенә ҡарап, ябай (тура), ҡыйыш һәм шарлама шаршылар була.
Гиляров Меркурий Сергеевич
Гиляров Меркурий Сергеевич (22 февраль 1912 йыл — 2 март 1985 йыл) — СССР-ҙың ғалим- зоологы, энтомолог, ер зоологияһына нигеҙ һалыусы, биолог — эволюционист, СССР Фәндәр академияһы академигы (1974).
Биографияһы
Меркурий Сергеевич Гиляров 1912 йылдың 22 февралендә (6 мартта) Киев ҡалаһында тыуған
1933 йылда Киев дәүләт университетын тамамлай, унда зоолог, умыртҡаларҙың сағыштырмаса анатомияһының өлкән белгесе профессор М. М. Воскобойниковтың етәкселеге аҫтында уҡый. Диплом эшенең рецензенты- танылған эволюционист, профессор (һуңыраҡ академик) И. И. Шмальгаузен.
Украинала ауыл хужалығы ойошмаларында эшләй.
1936 йылда Мәскәүгә күсә. 1938—1944 йылдарҙа Бөтә Рәсәй каучук үҫемлектәр институтының үҫемлектәрҙе яҡлау бүлеген етәкләй.
М. С. Гиляров 1939 йылда ойошторолған совет ер зоологияһына нигеҙ һала, ул саҡта «Почвоведение» журналында уның ике мәҡәләһе баҫылып сыға: «Почвенная фауна жизнь и почвы» и «Влияние почвенных условий на фанур почвенных вредители».
1944—1955 йылдарҙа ул өлкән тәфтишсе, 1955 йылдан СССР Фәндәр академияһының Эволюцион морфология һәм экология институтында тупраҡ зоологияһы лабораторияһы мөдире; шул уҡ ваҡытта (1949—1978) В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институты профессоры.
1947 йылда ул биология фәндәре докторы була. Ул «Журнал общей биологии», «Биологический энциклопедический словарь» (М.: Советская энциклопедия, 1986/1989) журналдарының баш мөхәррире була.
Меркурий Сергеевич Гиляров 1985 йылдың 2 мартында Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Хәтер
— 1940 йылдан-Бөтә Союз йәмғиәте ағзаһы, Президиум ағзаһы.
-Тупрак биологияһы бүлеге етәксеһе (1956—1985), Маҡтаулы ағзаһы (1977)
−1951—1975-биология буйынса эксперт комиссияһы ағзаһы
−1959 йылдан-совет биологтарының милли комитеты рәйесе
−1960 йылдан — Халыҡ-ара зоология академияһының вице-президенты (Һиндстан, Агра)
−1966 йылдан башлап [СССР ФА мөхбир ағзаһы] [ref>1966 елның 18 апрелендә. СССР Фәннәр академиясенең яңа тулылыгы / / дөрес, 19.04.1966.
−1973 йылдан-Президент [Рус энтомология йәмғиәт|Бөтә Союз энтомология йәмғиәте] (1946 ағзаһы, 1967 йылдан вице-президент)
−1974 йылдан СССР ФА академигы, СССР ФА академигы]]
−1975 йылдан-ВАК Президиумы ағзаһы
−1975 йылдан-СССР ФА биогеоценология һәм тәбиғәтте һаҡлау проблемалары буйынса фәнни совет рәйесе
−1976 йылдан СССР ФА дөйөм биология бүлегенең академик-секретары
-КПСС-ҡа инмәй.
Әҙәбиәт
500-гә яҡын фәнни эш баҫтырып сығара. Төп хеҙмәттәре тупраҡ ҡоротҡостарына ҡаршы көрәш сараларын эшләү, тупраҡ барлыҡҡа килтереүҙә хайуандарҙың роле, бөжәктәр эволюцияһы һ.б. быуынлы аяҡлылар, тәбиғи һайлап алыу законлыҡтары, тупраҡты диагностикалауҙың зоологик алымдары, биогеотехнология. Уның етәкселегендә ҙур авторҙар коллективы донъяла берҙән-бер «тупраҡта йәшәүсе бөжәктәр личинкаларын билдәләү» һәм «ер үҫтереүсе талпандар билдәләү» булдырған.
Назар Нәжми
Назар Нәжми (тулы исеме — Хәбибназар Нәжметдин улы Нәжметдинов, 5 февраль 1918 йыл — 6 сентябрь 1999 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1993), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының VI һәм VII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР‑ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1982), БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1972) лауреаты. Октябрь Революцияһы (1978), I (1985) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955, 1968), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм "Почёт Билдәһе" (1999) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Хәбибназар Нәжметдин улы Нәжметдинов 1918 йылдың 5 февралендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Миңеште ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Өфө металлургия рабфагында уҡый. 1938 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡырға инә. Өсөнсө курстан, 1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышына китә, 1946 йылда ғына әйләнеп ҡайта. Фронтта күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике тапҡыр II дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендарына һәм миҙалдарға лайыҡлы була.
Ҡайтҡас, уҡыуын дауам итә: 1947 йылда институттың тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай.
Назар Нәжми 1947—1949 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите, «Әҙәби Башҡортостан» журналы редакцияларында эшләй. 1955—1959 йылдарҙа ул — «Һәнәк» журналының баш мөхәррире, 1962—1969 йылдарҙа — Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе.
Башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүҙә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Октябрь Революцияһы ордены, ике тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрак ордены менән наградлана. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана. РСФСР дәүләт премияһы һәм республиканың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1972) лауреаты. 1993 йылда уға Башҡортостандың халыҡ шағиры исеме бирелде.
Ижады
Назар Нәжми утыҙынсы йылдарҙың аҙағында яҙа башлай. Уның тәүге шиғырҙары 1937 йылда республика гәзиттәрендә баҫыла; шиғыр һәм хикәйәләре «Беренсе йыр» (1938), «Икенсе йыр» (1939) тигән альманахтарҙа урын ала. 1940 йылда «Октябрь» журналында «Ауыл эскиздары» исемле шиғырҙар циклы сыға.
1950 йылда Назар Нәжмиҙең «Тамсылар» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығы донъя күрә. Артабан сыҡҡан «Тулҡындар», «Көтөлмәгән ямғыр», «Ер һәм йыр», «Шиғырҙар һәм поэмалар» тигән поэтик китаптары шағир талантының яңынан-яңы һыҙаттар менән байый һәм үҫә барыуы хаҡында һөйләй. Шағирҙың «Әсә», «Ҡайындар», «Ҡапҡалар», «Йыр тураһында баллада» тигән поэмалары киң билдәлелек алды. 60 — 70-се йылдарҙа яҙылған «Дуҫ тураһында ун бер йыр», «Күлдәк», «Иблес», «Урал» исемле поэмалары уның эпик әҫәрҙәренең тәрән драматизм менән һуғарылыуы хаҡында һөйләй.
Өҙөк
Өҙөк ―урыҫ яҙыусыһы А. П. Чеховтың хикәйәһе, 1892 йылда яҙылған.
Баҫма
Тәүге тапҡыр «Өҙөк» хикәйәһе  «Осколки» журналының 16 -cы һанында 1892 йылдың 18 апрелендә «Талаҡһыҙ кеше (Человек без селезенки)» тәхәллүсе аҫтында баҫылып сыға.