cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стәрлебаш ҡояш электр станцияһы
Тарихы
Стәрлебаш ҡояш электр станцияһы ҡояш нурҙары энергияһын 1365 махсус терәк конструкцияларҙа ҡоролған монокремний фотоэлектр модулдәр ярҙамында электр тогына әйләндерә. Ҡояш электр станцияһын 27 октябрҙә Өфөлә ХХ Рәсәй энергетика форумы һәм ХХVI «Урал энергетикаһы» махсуслашҡан күргәҙмәһе сиктәрендә тантаналы рәүештә телекүпер форматында Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте етәксеһе Александр Сидякин асты. Электр станцияны эксплуатациялау өсөн эш урындары булдырылған. Дөйөм алғанда бында районда йәшәүселәр эшләй.
Вазисубаниҙағы Давитиани сиркәүе
Давитиани сиркәүе йәки Ҡырҡ ыҙа сигеүсе сиркәүе - Грузияла Кахетия төбәгенең Гурджаани муниципалитетындағы Вазисубани ауылынан алыҫ түгел милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. VII быуатҡа ҡарай. Ҡорам ҙур түгел, көмбәҙ рәүешле. Бина һуйырташтан һәм эзбизташ иретмһенән төҙөлгән. 1984 йылда ҡорам реставрациялана. Сиркәүҙең ике инеү урыны бар- көньяҡтан һәм төньяҡтан. Алтарҙың иҙәне зал иҙәнендә бер аҙ ҡалҡыу. Көмбәҙ эстән дә тыштан да һигеҙ ҡырлы. Сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай 50 метр алыҫлыҡта һуйырташтан төҙөлгән ҡоролмалар булған, ҡойманан көньяҡҡа ҡарай ун метр аралыҡта уларҙың эҙен күрергә мөмкин. Сиркәү тирәләй таш плиталар менән һалынған ҡәберлектәр урынлашҡан. Улар таланған. Сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай бер гектар майҙан бар. Ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтары һаҡланған.
Сиркәү 2006 йылда Грузия президентының указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә
Әҙәбиәт
საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, გვ. 80, თბ., 2013 წელი.
Сеңләү
Сеңләү — кейәүгә бирелгән ҡыҙҙың ата йортонан оҙатылғанда ата-әсәһенә, туғандарына үпкәһен, зарын белдереп йырлаған хушлашыу йыры ; төр яғынан лирик йырҙар менән бер булһа ла, үҙенә генә хас булған үҙенсәлектәре менән халыҡ поэзияһының айырым жанры.
Тарих
Ырыусылыҡ осоронда, ырыуҙы етем ҡалдырып китеүгә бағышлап, ҡыҙҙы илатыу мәжбүри булған. Феодализм һәм капитализм осоронда иһә был йола икенсерәк төҫ алған һәм кейәүгә китә торған ҡыҙҙың ата-әсәһенә һәм бүтән яҡындарына үпкә һүҙҙәре әйтеү функцияһын атҡарған. Үпкәләүҙең характерна ҡарап уның текстары төҙөлгән. Шуның өсөн уның текстары айырым төҙөлгән. Ҡыҙ иң тәүҙә атаһына, унан әсәһенә, ағаһына, еүгәһенә, кейәүенә, иптәш ҡыҙҙарына сеңләгән. Сеңләүҙең үҙенә генә хас көйө бар.
Сеңләү — туй тамашаһының кульминацион нөктәһе
Ул бөтә туй йолаларына тәрән эмоциональ — драматик төҫ бирә. Сеңләү илау-һыҡтау менән оҙатыла бара һәм үҙенә генә хас көйө менән йәшәй. Сеңләүҙәр тәғәйенләнеше, кемгә, нимәгә йүнәлтелеүенә ҡарап та күп төрлө. Уларҙың йөкмәткеһендә ҡыҙҙың тыуған ере, йорто, йәшлеге менән хушлашыуы, малға һатылыуы, үпкә белдереүе һүрәтләнә. Сеңләүҙәрҙең йөкмәткеһе уларҙың бик боронғо замандарҙа барлыҡҡа килеүе, халыҡ ижадындағы башҡа жанрҙар (эпос) менән ҙур уртаҡлығы тураһында һөйләй. Был уртаҡ мотивтар бигерәк тә кейәүгә бирелгән ҡыҙҙың ата-инәһенә булған мөрәжәғәте формаһында сағыла. Сеңләүҙәрҙең үҙенсәлекле формалары «Алпамыша», «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» сюжеттарында һаҡланып ҡалған. Бында сеңләү тигән һүҙ ҙә ҡулланыла. "Алпамыша"ла Барсынһылыу егетте өйөнә кейәү итеп алып ҡайта. Бында сеңләүҙе башҡарыу функцияһы ла башҡараҡ — ҡыҙ ағаһынан, инәһенән, атаһынан кейәүгә сығырға ризалыҡ һорай.
Ҡоҙағыйға арналған сеңләүҙәр
Ҡәйнәнең яуызлығын һәр килен татыған. Күреүебеҙсә, уның ҡыланышы, характеры, мал-тыуары, йорт- ҡураһы, ер-һыуы кәмһетелергә тейеш. Сеңләүҙәрҙә ҡәйнәнең уҫал буласағы телгә алына:
Килен ҡәйнәнең, тулы хоҡуҡлы хужабикәнең, хеҙмәтсеһенә әүереләсәк. Ул нимә әйтһә — шул киленгә ҡаты ҡанун. Шуға ла ҡәйнә тарафынан «бит асыу» һамағында киленгә хәтһеҙ эштәр йөкмәтелә, яңы ғаиләнең ҡалыплашҡан, нығынған йолаларына бер һүҙһеҙ буйһоноу талап ителә. Бәрелештәр ни тиклем генә үткенләнмәһен, ҡаршылыҡтар киҫкенләшмәһен, ҡыҙға үҙ яҙмышына буйһоноуҙан, ҡәйнәгә баш һалыуҙан башҡа сара юҡ.
Ҡыҙҙың ата-инәһе менән хушлашыуы
Ҡыҙ атаһына бер нисә мәлдә, хәлдә сеңләгән:
Ата менән ҡыҙ әйтеше
Сеңләү өйҙән өйгә йөрөп башҡарылған хәлдә, ҡыҙҙы атаһы менән күрештерергә алып килергә тейеш булғандар. Ошо мәлдә ҡыҙ исеменән атаһына түбәндәге сеңләүҙәр әйтелә :
Ошонан һуң ҡыҙ атаһынан бүләк көтөп, түбәндәгесә сеңләгән:
Ҡыҙы сеңләгәндән һуң атаһы уға алдан әҙерләп ҡуйған бүләктәрен (ғәҙәттә, кейем-һалым) бирә йәки мал әйтә. Биргән урынға риза булмағанда ҡыҙҙың атаһына сеңләүе:
Атаһы түҙә алмай илаһа, ҡыҙ исеменән ошондай сеңләү әйтелгән:
Күреүебеҙсә, сеңләүҙәрҙе башҡарыуҙың эҙмә-эҙлекле бер тәртибе булған. Ата-инәһенә сеңләгәндә ҡыҙ яҙмышынан ризаһыҙлыҡ белдерә. Ул ҡайғы-һағыштың көслө икәнен әйтеп, ниндәйҙер хәйлә табып, ата-инәһенән алып ҡалыуҙы һорай. Сеңләүҙә киҫкенлек менән бергә төшөнкөлөк мотивтары ла ярылып ята. Ата-инәгә арналған сеңләүҙәр күп. Был тәбиғи ҙә. Ҡыҙ бала тыуғандан бирле улар ҡулында тәрбиәләнгән. Балаға бәхет биреүсе лә, уның яҙмышын хәл итеүсе лә ата-инә. Ләкин ваҡыт етеү менән ҡыҙ ата-инәһенән айырылып китергә тейеш. Йыш ҡына был ҡыҙ теләгенән тыш фажиғәле йүнәлеш ала һәм ҡыҙҙың поэтиклаштырылған протесы, асыуы, үпкәһе булып яңғырай. Сеңләүҙәрҙә малға ҡыҙығып, ҡыҙҙың ҡарт кешегә һатып ебәрелеүе тәҡрир ителә:
Икенсе бер осраҡта ҡыҙҙың кейәүгә сығырға йәше етмәүенә баҫым яһала, килгән ҡоҙаның ҡайтып китеүе талап ителә:
Ҡайһы бер сеңләү өлгөләрендә ҡыҙҙың үгәй инә ҡағыуына түҙмәй, «йәшләй бисәлеккә сығырға» мәжбүр булыуы телгә алына. Ҡайһы берҙә «бирмәҫтәй кешегә бирелгән» ҡыҙҙың ғүмере фажиғә менән тамамланаса- ғына ишара яһала:
Сеңләүҙәрҙең ата менән ҡыҙ әйтеше (диалог) формаһында яҙып алынған өлгөләре лә бар. Ләкин ундайҙар һирәк осрай. Бындай үҙенсәлекле диалог формаһы башҡорт халҡының эпик ҡомартҡыларында, иртәктәрҙә сағылған (6, 149):
Ҡыҙ: Атаһы:
Ҡыҙ:
Ҡыҙҙың ағай-еңгәләре менән хушлашыуы. Ҡыҙ китер алдынан ағай-еңгәһе менән дә хушлашырға тейеш. Сеңләүҙәрҙә был күренеш шулай уҡ сағылыш таба:
Хушлашыуға килеүҙең икенсе бер маҡсаты — туғандарҙан иҫтәлеккә берәй нәмә алыу:
Йәки:
Ағаһы тәңкә бирһә, ҡыҙ уны туғанының иҫтәлеге итеп һаҡлаясағын белдерә:
Сеңләүҙә ҡыҙ ағаһына үҙенең аяныс хәлен белдерә:
Күреүебеҙсә, сеңләүҙәр билдәле бер тәртиптә, ниндәйҙер бер ваҡиғаға, хәлгә бәйләнеп башҡарыла. Быны һыҙыҡ өҫтөнә алыуҙың маҡсаты шул: туйҙа һәр йоланы үтәүҙең үҙенә күрә ырымы, әһәмиәте, тәртибе бар.
Ағаларына әйткән сеңләү
Ағай-еңгә менән хушлашҡанда ла шатлыҡ, күтәренкелек ауаздары булмай: «бергә лә тыуып, бергә үҫкән» ағайҙан айырылыуы яманһыу. Тик ағай-еңгә икеһе лә ата-инә һүҙен һөйләй. Ағай ҡарындашын яҡлаһа, ғәҙәт буйынса килешмәгән эш һанала. Ғәмәлдә ағай кәләше һүҙенән сыҡмай. Ҡыҙ икеһенә лә үпкә һүҙҙәре белдерә:
Ҡыҙ ярҙам һорай, ата-инәһен кире күндерергә өндәй, ләкин ағаһының таш күңелен иретеү мөмкин түгел, уның йөрәге һеңлеһен йәлләп янмай:
Ағаһы ни тиклем генә ҡаты күңелле булһа ла, ҡарындашы уны ярата:
Ҡыҙ еңгәһенә сеңләгәндә «ят бауыр» мотивтары өҫтөнлөк ала. Бер яҡтан еңгәләр серҙәш, туйҙағы бөтә эштәрҙе башҡара, ҡыҙҙың да, еңгәнең дә яҙмыштары берҙәй. Икенсенән, еңгә ҡыҙҙың «башын ашай» — сымылдыҡ ҡора:
Бурҙат та шаршау, таҫма бау, һин бәйләнең уны, еңгәкәй. Килгән ҡоҙа ҡайтыр ине, һин димләнең уны, еңгәкәй.
Сеңләүҙәрҙә сағылғанса, еңгә ҡыҙ өсөн сит кеше, кире образ:
Ҡыҙҙың әхирәттәре менән хушлашыуы
Китер ҡыҙға бергә уйнап үҫкән әхирәттәре менән айырылышыуы ла ауыр. Әле туй барышында уҡ әхирәттәр ҡайғы уртаҡлаша, күмәкләшеп илай, сеңләй, уйын ойоштора, йырлай, бейей, күңел аса, "айырылған бәпкә"не йыуата.
Бигерәк тә экспрессив тойғолар, илау, һыҡтау айырылышыу мәлендә көсәйә. Сеңләүҙәрҙә был бик тәбиғи сағыла:
Күпселек сеңләүҙәрҙә ҡыҙ әхирәттәренә яратмаған кешегә бирелеүен әйтә, уҫал ҡәйнәгә төшөүен, малға һатылыуын белдерә. Шунда ук ҡыҙҙарҙың дөйөм ҡыҙғаныс яҙмышы күҙаллана:
Был юлдарҙа патриархаль тәртиптәр хөкөм һөргәндә башҡорт ҡыҙҙарының яҙмышы ауыр икәне лә төшөндөрөлә.
Фәррәхов Йосоп Тимербай улы
Фәррәхов Йосоп Тимербай улы (20 апрель 1935 йыл — 31 ғинуар 2001 йыл) — урмансы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Йосоп Тимербай улы Фәррәхов 1935 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Иманғол ауылында тыуған. Уның олатаһы һәм атаһы урмансы булып эшләгән.
Йосоп иртә етем ҡала. 9 йәшендә ир-ат эшен башҡара: үгеҙ менән колхоз яланын һөрә, һыйыр һәм йылҡы көтә. Өйөнән 12 километр алыҫлыҡта ятҡан Үрге Бишенде ауылында уҡый. Мәктәпте тамамлай алмай, сөнки уның иңендә тағы өс бала була.
Егет ҡорона ингәс, Йосоп урман әҙерләүҙә эшләй. Унан һуң Совет Армияһы сафына алына. Мәскәүҙә «Лужники» спорт ротаһында 3 йыл һәм 7 ай хеҙмәт итә.
Армиянан һуң белем алыуын дауам итә. 1962 йылда урман хужалығы мастерҙарының Николо-Березовская мәктәбенә уҡырға бара. Туп-тулы класта уҡыу өсөн Йосоп үҙенә парта яһап ала. Мәктәптә уҡытыуҙы 1937 йылда репрессияланған һәм Ленинград академияһынан Николо-Березовкаға һөргөнгә ебәрелгән квалификациялы профессорҙар алып бара.
Мәктәпте тамамлау менән Туймазы тәжрибә- күрһәтмә урман хужалығының Бишенде урмансылығында урмансы, һуңынан техник-ҡарауылсы, 1977 йылдан 15 мең гектар урманды хеҙмәтләндереп, урман мастеры булып эшләй.
1969 йылда республиканың көнбайыш райондарында урмандарҙы тергеҙеү буйынса бик күп үҫентеләр кәрәк булыу менән бәйле, ҙур базислы урман питомнигы ойошторорға кәрәк була. Яңы питомникты булдырыу Йосоп Тимербай улына ышанып тапшырыла.
Фәррәхов Йосоп Тимербай улы тарафынан яһалма һуғарыу менән 52 га майҙанда урман питомнигы ойошторола, унда йыл һайын 40-тан ашыу ағас-ҡыуаҡлыҡтарҙың 9,5 млн штук үҫентеләре һәм сәсмәлектәре үрсетелә.
Ағастарҙы үҫтерҙеү өсөн, улар ылыҫлы ағастарҙың ҡыш алдынан сәсеү, ҡайын үҫентеләрен үҫтереү, орлоҡтарҙы йыйыу һәм сәсеү ысулдары технологияларын эшләй, В. Г. Каппер тубырсыҡ киптереү конструкцияһын камиллаштыра. Питомник Башҡортостандың бөтә көнбайыш төбәген ултыртыу материалдары менән тәьмин итә.
Йосоп Тимербай улы урман тураһында үҙенең белемдәре менән ихлас уртаҡлаша. Урмансының тәжрибәһен үҙләштерергә АҠШ, Канада, Кореянан хеҙмәттәштәре килә. 1974 йылдың июлендә урман хужалығының Туймазы тәжрибә-производство базаһында СССР бөтә союз урман хужалығы хеҙмәткәрҙәренең семинары үткәрелә. Унда бөтә союздаш республикаларҙан, шулай уҡ урман хужалығы идаралыҡтарынан 600 кеше ҡатнаша,
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Йосоп Фәррәхов егерме йыл дауаында Бишенде ауыл Советы депутаты була.
Ғаиләһе
Нәҫелдән килгән урмансылар. Олатаһы һәм атаһы урмансы булып эшләй, улы Рафаил ошо традицияны дауам итә, 2010 йылда уға «Урман рыцары» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ҡатыны Бишенде питомнигының урман культуралары эшселәре бригадиры булып эшләй.
Олатаһы — Фәррәхов Фәррәх Ғәлиулла улы, атаһы — Фәррәхов Тимербай Фәррәх улы, ағаһы Мирсаф, ҡатыны Фәнүзә Шәхрәзи ҡыҙы, улы Рафаил, ейәне Таһир.
Коим-Сап
Коим-Сап — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 253 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Болтнев Андрей Николаевич
Болтнев Андрей Николаевич (5 ғинуар 1946 йыл — 12 май 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры. 1973 йылдан Уссурийск, Майкоп, Новосибирск ҡалалары драма театрҙары, 1985 йылдан — Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү театры артисы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1986).
Биографияһы
Андрей Николаевич Болтнев 1946 йылдың 5 ғинуарында Өфөлә тыуған.
Уның ҡартатаһы, Добжинский Константин Андреевич (1889—1966), Грузия ССР-ының халыҡ артисы (1954), ә өләсәһе Нина Леонидовна Иртеньева — РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы. Буласаҡ артист тыуыу тураһындағы танытмаһында Андрей Вячеславович Тусов була. Тик Андрейҙың туған атаһы Тусов 1951 йылда вафат була, Андрейға 5 йәш тулғанда уның тормошона үгәй атаһы Николай Болтнев, алыҫ диңгеҙҙәргә йөҙөү капитаны, инә. Андрей үгәй атаһы менән бик ныҡ дуҫ була, бала сағын һәм үҫмер йылдарын Севастополь һәм Туапсе портлы ҡалаларында үткәрә.
Ярославль театр училищеһында 1970-1972 йылдарҙа уҡый. Театр училищеһын тамамлағандан һуң Уссурийск, Майкоп һәм Новосибирск театрҙарында эшләй. 1985 йылда ситтән тороп А. Островский исемендәге Ташкент театр-художество институтын тамамлай.
1983 йылда тәүге тапҡыр киноэкранда Семен Арановичтың «Торпедоносцы» фильмында капитан Гавриловичтың сағыу роле менән сыға.
Уны ысынлап популыр итеүсе Юлиан Семеновтың «Противостояние» романы буйынса ҡуйылған шул уҡ исемле телесериал (1985) була. Болтнев Андрей унда төп ролдәрҙең береһен — һатлыҡ йән Кротовты уйнай.
Актёрҙың исеме 1984 йылда Алексей Германдың «Мой друг Иван Лапшин» фильмы сыҡҡандан һуң киң танылыу ала. Был фильмда ул төп ролде башҡара.
1985 йылда Новосибирск театры актёры баш ҡаланың Вл. Маяковский исемендәге Академия театрына саҡырып алына. Уның саҡырылыуында ул ваҡытта абруйлы һәм авторитетлы РСФСР-ҙың халыҡ артисы Наталья Гундарева ҙур роль уйнай. Ләкин Мәскәүҙә актёрға йәшәргә прописка бирмәйҙәр һәм шунлыҡтан уның ҡатыны балаһы менән Новосибирск ҡалаһында ҡала. Актёр вафат булғас, уны баш ҡалала ерләү өсөн, дуҫтары уға прописка юллап ала.
1995 йылдың 12 майында Болтнев Андрей йоҡлаған сағында инсульттан Мәскәүҙә вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән.
Болтнев Андрейҙың ҡыҙы — актриса Мария Болтнева «Глухарь» телесериалында Настя Клименко ролен башҡарыусы булараҡ билдәле.
Иванов Михаил Михайлович (инженер)
Иванов Михаил Михайлович (29 октябрь 1905 йыл — 29 сентябрь 1974 йыл) — механик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1967). Сталин премияһы лауреаты (1951). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).
Биография
Михаил Михайлович Иванов 1905 йылдың 16 (29) октябрендә Өфө ҡалаһында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы) тыуған.
Эш урыны: 1925—1940 йылдарҙа БАССР предприятиеларында эшләй, 1940—1942 йылдарҙа — «Башнефть» Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһында механик; 1942 йылдан 1968 йылға тиклем — өлкән инженер, Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире (БашНИПИнефть ).
Михаил Иванов скважиналарҙы тәрәндә тикшереү өсөн прибор уйлап таба. Ул манометрҙар, термографтар, сығымдарҙы үлсәгестәр (расходомер), пьезографтар (МГА-3, ДЛПП-4, ГПП-3) уйлап сығара, барлығы 19 уйлап табыу авторы.
1974 йылдың 29 сентябрендә Өфөлә вафат була.
Сытырман (Яңауыл районы)
Сытырман (Четырман) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 188 кеше булған. Почта индексы — 452814, ОКАТО коды — 80259895005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аять
Аять — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Реж йылғаһының уң ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Этимологияһы
Аять (иҫкергән, ябай телмәр һүҙе). «Аять» үҙенсәлекле гидронимының ике фаразы бар. Беренсеһе (ихтимал) — манси телендә «һыубаҫар болон» тигәнде аңлатҡан «айт» йә «ойт» һүҙҙәренән булыуы мөмкин. Икенсе фараз буйынса, күп төрки телдәрҙә һәм Көньяҡ Урал топонимикаһында йыш осрған «аят» һүҙенән булыуы ла бик мөмкин, әммә был һүҙҙең теүәл мәғәнәһе әлегә тиклем билдәһеҙ.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аять (Реж ҡушылдығы) йылғаһы башынан Аять һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалмыҡ дәүләт университеты
'''Б. Б. Городовиков исемендәге Ҡалмыҡ дәүләт университеты''' — Ҡалмыҡ Республикаһының юғары уҡыу йорто. 2017 йылдың апрелендә төбәк терәк университеттарының береһенә әйләнә.
Университеттың беренсе корпусы (1932) — Элистала һаҡланып ҡалған һуғышҡа тиклем ҡоролған биналарҙың береһе һәм федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Университет 1970 йылда Ҡалмыҡ педагогия институты базаһында барлыҡҡа килгән. 1971 йылда биналар комплексы төҙөлә башлай. 1975 йылда тәүге сығарылыш була.
1991 йылда булдырылды:
1992 йылда ҡалмыҡ теле һәм әҙәбиәте тергеҙеү һәм үҫтереү үҙәге ойошторола.
2000 йылда юғары уғыу йотоноң 30 йыллығы уңайынан Ҡалмыҡ дәүләт университеты Ҡалмыҡ Республикаһы Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде.
Университет бөгөн
Уҡыу формаһы — көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу. Әлеге ваҡытта көндөҙгө уҡыуҙа 1878 бакалавр, 1618 белгес, 213 магистрант, урта профессиональ белем биреү программаһы буйынса — 615, Башантин колледжында — 492, 75 аспирант, 12 докторант уҡый. Ситтән тороп уҡытыу формаһында — 1183 бакалавр, 2048 белгес, 31 аспирант, Башатин колледжында һәм урта профессиональ белем биреү программаһы буйынса 312 һәм 258 студент шөғөлләнә. Дөйөм алғанда, бөгөнгө көндә Ҡалмыҡ дәүләт университетында 8897 студент уҡый. Университет халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтары өсөн белгестәр әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү системаһында, вуз һәм академик фәндәрҙең интеграцияһында, шулай уҡ ҡалмыҡ теле һәм мәҙәниәтен тергеҙеү эшендә мөһим урын биләй.
Ҡалмыҡ дәүләт университетының Элиста ҡалаһында 7 уҡыу корпусы, Башантин колледжы (филиалы) бар. Университет 12 фәнни-мәғариф үҙәгенә, ғилми китапханаға, ғилми-тикшеренеү лабораторияларына эйә.
фәнни форум үткәреү өсөн майҙансыҡ булып тора Ҡалмыҡ дәүләт университеты фәнни форумдар, киң даирә мәсьәләләренә, экология проблемаларына, гуманитар тикшеренеүҙәргә, юғары һәм урта белем, монгол теле ғилеме һәм шәрҡиәт, этнопедагогика, будда мәҙәниәте һәм репрессияланған халыҡтарға арналған халыҡ-ара һәм бөтә рәсәй конференцияларын уҙғарыу майҙансығы булып тора.
Ҡалмыҡ дәүләт университеты Азия, Европа һәм Американың алдынғы юғары уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек итә. Ҡалмыҡ дәүләт университеты — Рәсәй, Ҡаҙағстан, Әзербайжан, Төркмәнстан, Иран кеүек илдәрҙең 46 университетын һәм фәнни-тикшеренеү институттарын берләштергән Каспий буйы илдәренең дәүләт университеттары халыҡ-ара ассоциацияһы ойоштороусыһы һәм әүҙем ағзаһы.
Ҡалмыҡ дәүләт университетында 500-ҙән ашыу сит ил: Бенин, Конго, Мали, Гана, Ҡытай, Монголия, Ҡаҙағстан, Грузия, Әзербайжан, Тажикстан, Ҡырғыҙстан, Төркмәнстан, Ираҡ, Шри-Ланка, Вьетнам, Германия, Литва, АҠШ, Үзбәкстан, Македония, Болгария, Һиндостан, Афғанстан, Индонезия, Көньяҡ Корея, Кот-д ' Ивуар һ. б. студенттар уҡый.
Агротехника
Агротехника (синоним: үҫемлекселек технологияһы) - культуралы үҫемлектәрҙе үҫтереү алымдары системаһы. Агротехниканың бурысы - сифатлы продукция берәмегенә минималь хеҙмәт һәм матди-финанс аҡса сығымдары менән үҫтерелгән үҫемлектәрҙең юғары уңдырышлылығын тәьмин итеү. Хәҙерге агротехника шулай уҡ тупраҡтың уңдырышлылығын һаҡлауға, тупраҡты эрозиянан һаҡлауға йүнәлтелгән. Һәр ауыл хужалығы техникаһы һәм баҫыуҙың йәки культураның ауыл хужалығы техникаһының бөтә системаһы тупраҡ һаҡлаусы, дымлы һәм серетмә һаҡлаусы булырға тейеш. Был айырыуса хәҙерге хужалыҡтарҙа әүҙем индерелгән ауыл хужалығы үҫемлектәрен үҫтереүҙең интенсив технологияларына ҡағыла.
Агротехника тупраҡты эшкәртеүҙе, ашламалар индереүҙе, орлоҡ һәм ултыртыу материалдарын әҙерләүҙе, сәсеүҙе һәм ултыртыуҙы, сәсеүлектәрҙе һәм плантацияларҙы тәрбиәләүҙе, уңыш йыйыуҙы үҙ эсенә ала. Культуралы үҫемлектәр үҫтереүҙә ҡулланылған агротехника алымдары, бер яҡтан, уларҙың биологик үҙенсәлектәре, ә икенсе яҡтан, эшкәртеү районының тупраҡ-климат шарттары менән бәйле.
Тунгу-Кика
Тунгу-Кика — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коксес йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Инюшка (Чумыша ҡушылдығы)
Инюшка (Антониха) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Илона Сербская
Илона (Елена) Сербская (Ilona, Јелена / Jelena; яҡынса 1109 — 1146 һуң) — Венгрия королеваһы, король Бела II ҡатыны.
Биографияһы
Атаһы — Рашка дәүләтенең бөйөк жупаны (хакимы) Урош I Вуканович. Әсәһе — Анна Диогене-Вуканович (Анна Диогенисса). Венгрия короле Иштван II фатихаһы менән уның ике туған ҡустыһы Белаға 1129 йылда кейәүгә сыға. Иштвандың атаһы король Кальман I приказы буйынса Бела һуҡыр ителгән була. Туйҙан һуң король Иштван II йәш парға Тольна ҡалаһы янындағы ерҙәрҙе бүләк итә.
Балаһы булмаған Иштван вафат булғандан һуң 1131 йылдың 28 апрелендә Бела II тәхеткә ултыра. Илона үҙенең һуҡыр иренә бик ныҡ тәьҫир итә. Ул король яғында булғандарҙы һуҡыр ителгән иренә үс итеп аристократияға ҡаршы заговор ойошторорға инандыра. Заговор һөҙөмтәһендә Арадта ҡанлы һуйыш була, бында мадьяр дворянлығыныңы 68 вәкиле үлтерелә.
1141 йылдың 13 февралендә ире вафат булғас, бала булыуға ҡарамаҫтан өлкән улы Геза II Венгрия короле булып китә. Илона һәм уның олатаһы Белош Вуканович регент булып китәләр, 1146 йылда улы бәлиғ булғас, уға тулы власть тапшырыла.
Ғаиләһе
Ире: Бела II (1129 йылда никахы була, 1141 йылдың 13 февралендә вафат була).
Пурзин
Пурзин — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 830 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мокрая Ольховка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ою
Кесе Ою (Малая) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 6 км өҫтәрәк (белгісіз) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әмирова Гөлнара Ирнес ҡыҙы
Биографияһы
Гөлнара Ирнес ҡыҙы Әмирова 1968 йылдың 7 июлендә Өфө ҡалаһында тыуа. 1985 йылда Йәрмәкәй урта мәктәбен тамалағандан һуң «Ҡояшҡай» балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй. 1991 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын тамамлай, һөнәре буйынса драматик театр һәм кино актеры.
Театр эшмәкәрлеге
Юғары һөнәри белем алғандан һуң Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында юғары категориялы драма актеры. Өфөлә, Ҡазанда, Түбәнге Новгородта, Мәскәүҙә һәм Минскиҙа Нәжиб Асанбаев, Флорид Бүләков, М. Ғилязев, Мостай Кәрим, Мирхәйҙәр Фәйзи һәм Уильям Шекспир пьесалары буйынса уңышлы сығыш яһай.
Виола («Ун икенсе төн» — У. Шекспир); Зарзария («Киске тамаҡ ялғау» — М. Кәрим); Катя («Яралы яҙмыш» — Н. Асанбаев); Мария («Аңлашылмаусанлыҡ» — А. Камю); Фатима («Яратам, яратмайһыңмы?» — Ф. Бүләков).
«МАҠТЫМҺЫЛЫУ, ӘБЛӘЙ ҺӘМ ҠАРА ЮРҒА», роле: Ҡара бейә
«БЕР МӘЛ САНАТОРИЙҘА», роле: Ирина
«КӘКҮК ОЯҺЫ ӨҪТӨНӘН ОСҠАНДА», роле: Кэнди
«ҠАРА ЙӨҘҘӘР», роле: Бәҙәр
«ИТЕКЛЕ БЕСӘЙ», роле: тылсымсы Этиссер
«ЙОСОФ ҺӘМ ЗӨЛӘЙХА», роле: 1-се)
«МИН ҺИНЕҢ ҠӘЙНӘҢ БУЛАМ», роле: Мәрйәм Иршатовна
«ДИҢГЕҘ. УТРАУ. ХАЗИНА», роле: боцман ҡатын
Һылтанмалар
http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=1913
Мойзельбах-Шварцмюле
Мойзельбах-Шварцмюле (Meuselbach-Schwarzmuhle) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1240 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 560 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98746 һәм автомобиль коды — SLF.
Ельничный Исток
Ельничный Исток — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аят күле №1091    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбелмәних Ҡарғалы
Әбелмәних Ҡарғалы (1782—1833) — суфый шағир.
Әбелмәних бине Ғәбделфәйез бине Ғәбдессәләм 1782 йылда Ырымбур Ҡарғалыһында тыуған. Олатаһы Ғәбдессәләм ахун заманында танылған шәхес, шағир булған. 1755—1756 йылдарҙағы ихтилал етәксеһе Батырша үҙенең батшаға яҙған хатында башҡорт халҡын көрәшкә саҡырыусы өндәмәне төҙөүгә бер ни тиклем илһамландырыусы булараҡ Ғәбдессәләмдең исемен телгә ала. Тәүге белемде Әбелмәних Ҡарғалы мәҙрәсәһендә ала, һуңыраҡ Урта Азияға китә һәм Бохаралағы Ныязҡолой Төркмәниҙең билдәле мәҙрәсәһендә уҡый, Көнсығыш мәҙәниәтен, ғәрәп, фарсы телдәрен өйрәнә. 1815—1816 йылдарҙа Мөхәммәтйософ тигән бәктең етәкселегендә Төркиәгә барған илселектең секретары итеп билдәләнә. Истанбулда ике ай булғандан һуң, Әбелмәних Хиджазға, Ҡаһирәгә юллана, Мысыр солтаны Мөхәммәт Ғәли тарафынан ҡабул ителә. Мәккә, Мәҙинә ҡалаларында булғандан һуң, кире Истанбул аша Бохараға китә, 1817—1818 йылдарҙа Ырымбур яҡтарына әйләнеп ҡайта. Сәйәхәттән алған тәьҫораттар нигеҙендә ул «Тәржемәи хажи Әбелмәних әл-Бистәүи әс-Сәғиди» китабын яҙа, уның биографияһына ҡағылышлы мәғлүмәттәрҙең барыһы тип әйтерлек тик ошо китап аша билдәле. Ҡарғалыға ҡайтҡас, урындағы байҙарҙы («Хажи Мөхәммәт байға». «Ғөбәй байға») фашлаған шиғырҙар, Бүкәй урҙаһы Йыһангир ханға арналған мәҙхиә һәм башҡа шиғырҙар яҙа, уның артабанғы тормошон асыҡлаған факттар юҡ дәрәжәһендә. Хатта шағирҙың вафат булыу ваҡыты һәм урыны хәҙергә тиклем бәхәсле булып ҡала.
Уның әҙәби мираҫы ла ваҡытында йыйылмаған һәм бергә тупланмаған. Бөгөнгө көндә ҡулъяҙмаларҙа һәм инҡилапҡа тиклем нәшер ителгән баҫмаларҙа дөйөм күләме 2 мең юлдан ашыуыраҡ егерме шиғыры билдәле. Әбелмәних Ҡарғалының иң күләмле «Тәржемәи хажи…» әҫәре Ҡазанда 1845, 1889 йылдарҙа баҫыла. Әҫәрҙең ҡулъяҙма текстарының береһе Ризаитд Фәхретдинов коллекцияһында китапта, Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең ғилми китапханаһында/р/б/3740/, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ҡулъяҙмалар бүлегендә /а/35/40/ һаҡлана.
Хәлил (Әбйәлил районы)
Хәлил (Халилово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1117 кеше. Почта индексы — 453631, ОКАТО коды — 80201840001.
Тарихы
Был улусҡа 7 ауыл ҡараған. Дарыулы йылғаһы буйында Хәлил ауылы боронғо ерле ҡарағай-ҡыпсаҡ ауылдарының береһе булған. Ауылға нигеҙ һалыусы һәм уның балаларының килеп сығышы шарттары беҙгә билдәле түгел. XVIII быуат аҙағында был ауыл мәхәлләләнең башҡа ауылдары менән сағыштырғанда ҙур тораҡ пункты тип һаналған. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, уның халҡы башҡорттарҙан һәм татарҙарҙан торған. 40 йортта 194 башҡорт, 20 йортта 120 татар була. 1859 йылда 72 хужалыҡта 522 аҫаба йәшәй. 1920 йылда 204 йортта 1091 кеше йәшәгән. Һуңғы X ревизияла һәм совет халыҡ иҫәбен алыуҙа татарҙарҙы халыҡ араһында айырып ҡаралмаған. Күрәһең, уларҙы урындағы халыҡ ассимиляциялағандыр, сөнки татарҙарға аҫаба ерҙәргә эйә булыу хоҡуғы бирелгән һәм халыҡтың аҙсылығын тәшкил иткән.
XVIII быуат аҙағында ауылда 6 утар була (Тимгән, Килмәкәй, Баталтимер һ.б.).
Бөтә халыҡ малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 62 ихатаның 62-һе лә ылау менән йәйләүгә сыҡҡан. Уларҙың 300 аты, 150 һыйыры, 200 һарығы һәм 80 кәзәһе булған. Умартасылыҡ, балыҡ тотоу, һунар итеү, документта әйтелгәнсә, халыҡтың шөғөлөн тулыландыра. Уларҙың бер өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән: бөтәһенә 16 бот ужым һәм 416 бот яҙғы иген сәселгән. Мөхәмәткәрим Хәсәнов йылына 125 бот сәскән.
Хәлилдәр бөтә ил яҙмышын уртаҡлашҡан. Ниғмәтулла Ташбулатов 1805—1807 йылдарҙа Рәсәйҙең союздаштары менән Францияға ҡаршы кампанияһында ҡатнаша. Алтынсура Этбаҡмасов, Толомбай Юлъяҡшин, Илбай Биксурин, Ибраһим Исламғолов 14-се башҡорт полкы составында Парижға барып еткән, көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән.
Борон-борон заманда ер-һыу өсөн ырыуҙар араһында йыш ҡына ыҙғыш сыҡҡан, күп осраҡта улар ҡан-ҡойош менән тамамлана. Бындай хәл бөрйәндәр менән ҡыпсаҡтар араһында йыш ҡабатланған. Билдәле, ундай ыҙғыштар халыҡҡа яфа ғына булған. Кешеләр ни ҡылырға белмәйенсә, аптырап бөткән. Шул саҡ Хәлил исемле ҡарт ошо үҙ-ара ҡан ҡойошто туҡтатыу сараһын тапҡан. Ул, Бөрйән менән Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуҙарының араһына килеп ултырып, үҙ исеме бирелгән ауылды нигеҙләгән. Һүҙе үтемле һәм абруйлы булған был оло кешене ике яҡ та борсорға ҡыймаған. Шулай итеп, ике ырыу араһында һиллек урынлашҡан. Хәлил ҡарт үҙе вафат булғас та шул тыныслыҡ булһын өсөн васыятын әйткән. Шуның буйынса уны зыяратҡа ҡуймайҙар, ә ике ырыу ерҙәренең сигенә күмәләр. Һәм Хәлил ҡарт мәрхүмдең ҡәбере сикте тотоп ята. Уның тыныслығын, васыятын боҙоусылар табылмай.
Борондан ҡәҙерләп һаҡланған был ҡәберлек әле лә бар. Ул Хәлил менән Күсей араһындағы Һунар тауының төньяҡ битләүендә, ошо ырыуҙарының элекке сиге һыҙатында урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пучкома
Пучкома — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кол-Кочен-Ягун
Кол-Кочен-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 407 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Буйлов Александр Сергеевич
Буйлов Александр Сергеевич (27 февраль 1950 йыл — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре, «БелЗАН» йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, Башҡортостандың атҡаҙанған машина төҙөүсеһ. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Милләте — мордва
Биографияһы
Александр Сергеевич Буйлов 1950 йылдың 27 февралендә Ырымбур өлкәһе Ерекле ауылында тыуған. 1965—1969 йылдарҙа Боғорослан ауыл хужалығын механизациялау техникумы студенты. 1969 йылда Ырымбур өлкһе Степан Разин исемендәге колхозда мастер. 1990 йылда Куйбышев политехник институтын тамамлаған. 1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Бәләбәй ҡалаһындағы «Автонормаль» заводында эшсе булып башлаған. Смена мастеры, участка етәксеһе, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, профсоюз комитеты рәйесе булып эшләгән. 1984—1990 йылдарҙа «Автонормаль» заводының профсоюз рәйесе.
1981—1987 йылдарҙа — СССР-ҙың автомобиль һәм ауыл хужалығы машина төҙөлөшө профсоюзы Үҙәк комитеты ағзаһы.
1987—1992 — БАССР профсоюзының өлкә комитеты президиумы ағзаһы.
1990—1995 — 1990 йылдан — «Автонормаль» акционер йәмғиәтенең инструменттар етештереү буйынса директоры, 1993 йылдан — йәмғиәттең етештереү предприятиеһының директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана 2000—2005 — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — коммерция директоры; 2005 йылдан — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — «БелЗАН» ААЙ-нең төп етештерү буенса директоры.
1987—2005 — Бәләбәй ҡала Советы депутаты;
2004—2005 — Бәләбәй ҡалһы Советы рәйесе;
2005 елдан — Бәләбәй Муниципаль районы Советы рәйесе.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Халыҡтар дуҫлығы ордены, «Башҡортостандың атҡаҙанған машина төҙөүсеһе» маҡтаулы исеме, «Рәсәй профсоюздарына 100 йыл» миҙалы, «Башҡортостан Республикаһында фиҙәҡәр хеҙмәт» билдәһе.
Ғаиләһе
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Маджуга Анатолий Геннадьевич
Маджуга Анатолий Геннадьевич (22 июль 1970 йыл) — ғалим-педагог һәм психолог. Психология фәндәре докторы (2006), педагогия фәндәре докторы (2011). Ҡаҙағстан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995).
Биографияһы
Анатолий Геннадьевич Маджуга 1970 йылдың 22 июлендә Ҡаҙағстандың Шымкент ҡалаһында тыуа. 1992 йылда Ҡаҙағстан-Төркиә халыҡ-ара университетының тәбиғи математика факультетын химия һәм биология һөнәре буйынса тамамлай. 1993 йылдан Шымкент ҡалаһындағы Көньяҡ Ҡаҙағстан университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан гигиена һәм спорт медицинаһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. Шул уҡ йылда педагогия фәндәре кандидаты дәрәжәһе буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2000 йылда Е. А. Букетов исемендәге Ҡарағанда дәүләт университетында психология буйынса икенсе юғары белем ала. Бер йылдан доцент исеме бирелә. 2002 йылдан — психология кафедраһы мөдире. 2005 йылда Санкт-Петербургта педагогик психология буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2006—2007 йылдарҙа Астана ҡалаһында Ҡаҙағстан Республикаһының Мәғариф һәм фән өлкәһен күҙәтеү һәм аттестациялау буйынса комитеттың психологик-педагогик фәндәр буйынса эксперт советының әйҙәүсе белгесе, һуңынан ғилми секретары була. 2007 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында психология кафедраһы мөдире булып эшләй башлай. 2014 йылдан — ошо уҡ уҡыу йортонда педагогика һәм психология кафедраһы мөдире.
Ғилми эшмәкәрлеге
Анатолий Геннадьевич — сәләмәтлек психологияһы һәм шәхестәң хәүефһеҙ үҫеше психологияһы өлкәһендә билдәле ғалим. Ул 320-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Мәҡәләләре Бөйөк Британияның, АҠШ-тың, Һиндостандың, Чехияның, Испанияның, Рәсәйҙең һәм Ҡаҙағстандың махсуслаштырылған журналдарында донъя күрә. А. Г. Маджуга педагогика һәм психология буйынса 5 фән кандидаты әҙерләгән.
Ғилми хеҙмәттәре
Здоровьесбережение как одно из приоритетных направлений гуманистической педагогики и психологии// Поиск.- 2006.-№ 1.-С.323-329.
Здоровьетворящее образование в современной школе как базовый концепт психологической безопасности личности и общества/ В Сб.: материалы первого международного форума « Психологическая безопасность, устойчивость, психотравма».-Санкт-Петербург: РГПУ им. А. И. Герцена, Междун. Институт образовательных инноваций, Университет «Париж-8», 2006.- С. 20-23.
Здоровьесберегающие образовательные технологии и формирование валеологической культуры личности// Вестник высшей школы (Alma mater).-2005.- № 2.-Москва: РУДН им. П.Лумумбы.- С. 59-60.
Теория и практика формирования валеоконативных личностных стратегий в контексте здоровьетворящего образования в современной школе: монография.- Шымкент: изд-во ЮКГУ им. М. О. Ауезова, 2005.- 376 с.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ҡаҙағстан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995) Йәш һәләтле ғалимдар өсөн дәүләт фәннәи стипендияһы (2004) «2007 йылдың иң яҡшы юғары уҡыу йорто уҡытыусыһы» дәүләт гранты (2007) Фән һәм мәғарифтың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007).
Иониха
Иониха (Оло Иониха) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уксунай йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салауатова Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы
Салауатова Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы (2 февраль 1951 йыл, БАССР, Бөрйән районы, Иҫке Собханғол ауылы) — мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009).
Биографияһы
Салауатова (Мырҙағолова) Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы 1951 йылдың 2 февралендә Башҡортостан АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа.
1966 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен уңышлы тамамлағандан һуң Бөрө дәүләт педагогия институтының химия һәм биология факультетына уҡырға инә. Йәш белгес Байғаҙы, Байназар, Иҫке Собханғол һәм Ғәҙелгәрәй мәктәптәрендә химия һәм биология уҡытыусыһы, директор урынбаҫары булып эшләй.
1998 йылдан алып 2005 йылға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбе директоры , 2005—2010 йылдарҙа Иҫке Собханғол ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы эшен башҡара.
Төп эшенән тыш Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. 2018—2022 йылдарҙа райондың ветерандар советы председателе булып эшләй.
2010 йылдан алып Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы район ҡатын-ҡыҙҙар советын етәкләй. Был өлкәлә «граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын тәьмин итеүгә тос өлөш индергәне һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн» 2022 йылда Салауатова Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы менән бүләкләнә
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Йыл директоры 2004», «Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы» (2004), «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» (2009), «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы муниципаль хеҙмәткәре» исемдәренә лайыҡ. Әлеге ваҡытта район ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, муниципаль район хакимиәте комиссияһының яуаплы секретары булып тора.
2021 йылда Өфөлә үткән «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» бөтә Рәсәй конкурсында Рәмилә Фәхретлин ҡыҙы Салауатова башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары хәрәкәтенең билдәле активисы Рабиға Кушаева исемендәге «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы менән бүләкләнә.
«Халыҡ традициялары нигеҙендә ауыл уҡыусыларын экологик тәрбиәләү», «Башҡорт халыҡ йолалары нигеҙендә малайҙар тәрбиәләү» һәм «Уҡыусыларҙың эстетик мәҙәниәтен тәрбиәләүҙең педагогик шарттары» китаптары авторы. Иҫке Собханғол ауылында йәшәй.
Овраг Семеновка
Овраг Семеновка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының уң ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сухоруков Алексей Яковлевич
Сухоруков Алексей Яковлевич (20 июль 1916 йыл — 20 февраль 1973 йыл) — 1939–40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында, 1940 йылдағы Бессарабияла һәм Төньяҡ Буковинала хәрби хәрәкәттәрҙә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы яугир. Майор. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Алексей Яковлевич Сухороков 1916 йылдың 20 июлендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы) Преображеновка ауылында тыуған.
Стәрлетамаҡ районының «Ҡорос» колхозында эшләгән. 1937 йылдың октябрендә Стәрлетамаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында, 1940 йылда Бессарабияға һәм Төньяҡ Буковинаға азатлыҡ походтарында ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1941 йылдың июненән. Бәйләнеш взводы командиры, артабан — артиллерия батареяһы командиры була. 1943 йылдың 18—19 ноябрендә Гомель-Речица һөжүм операцияһы барышында немец ғәскәрҙәренең ҡаршы һөжүмен кире ҡағыуҙағы ҡаты алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң А. Я. Сухоруков КПСС-тың Стәрлетамаҡ район комитетында инструктор була, Эске эштәр министрлығы органдарында эшләй, төҙөкләндереү контораһы начальнигы, инженер, «Салауатбыяла» производство берекмәһенең хужалыҡ цехы начальнигы булып эшләй.
1945 йылда Юғары офицерҙарҙың артиллерия мәктәбен (Ленинград ҡалаһы), 1955 йылда — Эске эштәр министрлығының сәйәси училищеһын (Ленинград ҡалаһы) тамамлай.
Ленин ордены (1943), Ҡыҙыл Байраҡ ордены (19.09.1944), ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (28.10.1943 , 09.08.1944 ), СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.
1973 йылдың 20 февралендә Салауат ҡалаһында вафат була, Чапаев урамындағы иҫке зыяратта ерләнгән.
Батырлығы
А. Я. Сухоруковты бүләкләү ҡағыҙынан: 1943 йылдың 18 ноябрендә өлкән лейтенант Сухоруковтың батареяһы Короватичи ауылының көньяҡ ситендә танкыға ҡаршы терәк пунктты биләй 16.00. сәғәттә дошман ике пехоталыҡ көсөндәге Т-4 һәм «тигр» танктары ярҙамы менән был районда ҡаршы һөжүм итә. Батарея дошмандың һөжүмен батырҙарса кире ҡаға башлай… Сухоруков тоҫҡаусы өсөн эш итеп, һөжүм итеүсе пехотаға һәм танктарға ата. Ул Т-4 тибындағы өс танкты яндыра, станоклы биш пулеметты, дошман пехотаһының өс взводҡа тиклем һалдатын юҡ итә. Ике сәғәт дауамында Сухоруков үҙенең батареяһының көсө менән дошмандың һөжүмен кире ҡаға. .. Был батырлығы өсөн уға 1943 йылдың 24 декабрендә Советтар Союзы Г еройы исеме бирелә.
Тундровая (Момчики ҡушылдығы)
Тундровая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Момчик йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Кесе Талота
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тундровая (Момчики ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Адыл-Су
Адыл-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солтанов Ғарифйән
Солтанов Ғарифйән (5 ғинуар 1876 йыл — 1940-сы йылдар) — крайҙы өйрәнеүсе. Урыҫ-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Ғарифйән Солтанов Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ҡыҙырбаҡ ауылында 1876 йылдың 5 ғинуарында тыуған.
Урыҫ-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан.