cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ольга Токарчук
Биографияһы
Ольга Навоя Токарчук 1962 йылдың 29 ғинуарында Украинанан сыҡҡан ғаиләлә тыуған. Варшава университетында психология факультетын тамамлай, артабан Валбжихта психотерапевт булып эшләй. Хәҙерге ваҡытта Вроцлавта йәшәй. Польшаның Йәшелдәр партияһы һәм «Сәйәси тәнҡит» һул-либераль журналы редколлегияһы ағзаһы.
Тәүге китабы шиғырҙар йыйынтығы була. 1993 йылда «Китап шәхестәренең юлы» («Путь людей книги») тигән беренсе романы сыға. «Йүгеректәр» («Бегуны») тигән романы уға 2008 йылда илдәге иң абруйлы «Нике» әҙәби премияһын алып килә.
Токарчук шулай уҡ ҡыҫҡа проза оҫтаһы. Тәнҡитселәр уны «1990-сы йылдарҙың йәш прозаһы» вәкилдәре иҫәбенә индерә. Әҙиптең әҫәрҙәре күп телдәргә тәржемә ителгән.
2018 йылдың майында «Йүгеректәр» (Bieguni, Flights, «Бегуны») тигән романы өсөн Ольга Токарчукҡа Халыҡ-ара Букер премияһы бирелгән. 2019 йылда Токарчук ошо премияның шорт-исемлегенә кергән.
Озерная (Волоста ҡушылдығы)
Озёрная (Каменка) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волоста йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айҙың ярылыуы
Айҙың бүленеүе (اناقاق القمر- Шәҡҡүл ҡәмәр; Раскол Луны) — мосолман традицияһында Мөхәммәт Пәйғәмбәр күрһәткән мөғжизә.
Хәҙистәрҙә
Тәүге традициялар буйынса һүҙмә-һүҙ аңлатҡан хәҙистәр Мөхәммәттең с.ғ.с. сәхәбәләренән тапшырыла, мәҫәлән: Ибн Ғәббәс, Әнәс ибн Мәлик, Ғабдулла ибне Мәсғүд һәм башҡалар. Ҡөрьәндең Әл-Ҡәмәр сүрәһендәге 1-2-се аяттары урта быуат мосолман теологтары һәм мосолман философтары араһында күк есемдәренең тейелгеһеҙлеге мәсьәләһе буйынса бәхәстәрҙең бер өлөшө була. Был риүәйәт ҡайһы бер һуңыраҡҡы мосолмандар тарафынан башҡаларҙы Мөхәммәттең пәйғәмбәрлегенә ышандырыу өсөн ҡулланыла. Ул шулай уҡ күп кенә мосолман шағирҙарын, бигерәк тә Һиндостанда, ижадҡа илһамландыра.
Ҡөрьән һәм ислам традицияһы
Иртә традициялар һәм риүәйәттәр был аятты Мөхәммәттең ҡайһы бер ҡорайыштарҙың үтенесе буйынса күрһәткән мөғжизә тип аңлата. Иртә һәм урта быуат мосолман шәрехләүселәрҙең күбеһе Айҙың бүленеүе тураһында риүәйәтте тарихи ваҡиға булараҡ таный. Киләһе аят 54: 2:Әгәр ул (кафырҙар) бер мөғжизә күрһәләр, унан йөҙ сөйөрәләр, инҡар итәләр һәм «был — үтә торған (көслө һәм ялған) сихыр» тиҙәр. Абдуллаһ ибн Мәсүд һүҙҙәренән тапшырылған риүәйәттәрҙә был осраҡ түбәндәгесә һүрәтләнә: «Аллаһ рәсүле саллалаһу ғәләйһиссәләм тере саҡта ай ике өлөшкә бүленгән, һәм тау уның бер өлөшөн йәшереп ҡалдырған, ә икенсеһе тау өҫтөндә булған, һәм шул саҡта Аллаһ рәсүле саллалаһу ғәләйһиссәләм: „Аллаһым, раҫла!“ — тигән.».
НАСА фотоһы
2016 йылда НАСА-ның Аполлон 10-дан алған Аридея бураҙнаһы фотоһүрәттәре баҫылып сыҡҡандан һуң (Ай өҫтөндәге 300 км оҙонлоҡтағы һынылыш һыҙығы), мосолмандар ҡайһы бер интернет-сайттарҙа һәм социаль селтәрҙәрҙә, был Ҡөрьәндә телгә алынған бүленеү һөҙөмтәһе, тип белдерә. 2010 йылда НАСА ғалимы Брэд Бейлиҙан был хаҡта һорағас, ул: «Минең кәңәшем — Интернетта уҡыған бөтә нәмәгә лә ышанмау. Рецензияланған мәҡәләләр мәғлүмәттең берҙән-бер фәнни нигеҙләнгән сығанағы булып тора. Әлеге ваҡытта Айҙың ике (йәки унан да күберәк) өлөшкә бүленгәненә, ә һуңынан ниндәйҙер мәлдә яңынан йыйылғанлығына фәнни дәлилдәр юҡ».
Нефтехимик мәҙәниәт һәм ял паркы
Нефтехимик ял һәм мәҙәниәт паркы — Өфөлә ҡаланың Черниковка һәм Орджоникидзе районындағы парк. Калинин урамында урынлашҡан.
Тарихы
Паркка 1947 йылда нигеҙ һалынған һәм «„Еңеү“ ҡала баҡсаһы» тип аталған. 1947—1949 йылдарҙа балалар, уҡыусылар, эшселәр һәм комсомолдар һәм хеҙмәтсәндәрҙең ҡул көсө менән халыҡ төҙөй. Ул саҡта майҙаны 22 гектар тәшкил иткән, парк составына «Химик» Мәҙәниәт йорто, «Төҙөүсе» стадионы, 1956 йылда — һуңғараҡ спорт залы итеп үҙгәртелгән йәйге кинотеатр ҙа ингән.
1950—1960 йылдарҙа бында парашют вышкаһы тора, унда күнекмәләр һәм парашютсыларҙың күрһәтмә һикереүе үткәрелгән. Әммә 1970 йылда вышка һүтелә.
Шулай уҡ парк биләмәһендә «Төҙөүсе» стадионы урынлашҡан, ул 1960—1980 йылдарҙа донъя спидвей үҙәге була.
1990-сы йылдарҙа парк ташландыҡ хәлгә килә һәм тейешле тәрбиә булмай, тик хәҙер элекке әһәмиәтен ҡайтара.
Бөгөн паркта балалар аттракциондары, йәйге кафе һәм спорт түңәрәктәре эшләй. 2011 йылдың майында паркта Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәренең 2036 йылда үҙҙәренең коллегаларына хаты менән "ваҡыт капсулаһы"на нигеҙ һалынған.
Паркта даими рәүештә ҡала байрамдары үткәрелеп тора, мәҫәлән, «Сәскәләр көнө», «Широкая масленица» , Еңеү көнө алдынан «Хәтер» акцияһы һәм башҡалар.
24 сентябрь
24 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 267-се көнө (кәбисә йылында 268-се). Йыл аҙағына тиклем 98 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар ==
Төбәк байрамдары
}}
Ишморат
Ишморат (Ишмуратово), Йәләндебаш — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. Иҫке Исай ауыл советына инә. Почта индексы — 452435, ОКАТО коды — 80245855003.
Халыҡ һаны
1896 йылда Ишморатта 60 йорт була, уларҙа 340 кеше йәшәй. 1920 йылда йорттар һаны 107-гә етә, барлығы 585 кеше көн итә. Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда башҡорттар йәшәй.
Тарихы
Ауылға XIX быуаттың 70-се йылдарында Өфө өйәҙе Бүләкәй Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары нигеҙ һала. Йәнәлде (Йәләнде) йылғаһы башланған ерҙә урынлашҡанлыҡтан уны Йәләндебаш тип тә йөрөтәләр.
1894 йылда Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары «буш ятҡан» башҡорт биләмәләрен ҡаҙна ҡарамағына алыуға ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Исай, Иҫке Күл, Яңы Күл, Ишморат, Баш-Шиҙе ауылдары кешеләре, мылтыҡтар тотоп, ер бүлергә килгән власть вәкилдәрен ҡыуып ебәрә. Шунан һуң урманлы биләмәләрҙе бүлергә тип урыҫ ирҙәре килә. Башҡорттар уларҙы ла ҡыуып ебәрә. Был күтәрелеште полиция баҫтыра. 1906 йылда ауылда мәсет, ике бакалея кибете эшләй.
1940 йылда «Октябрь» колхозында ҡарабойҙайҙан 15,2 центнер уңыш алына. 1941 йыл башына крәҫтиән хужалыҡтарын коллективлаштырыу тамамлана. «Октябрь» колхозында йылҡы фермаһы асыла. Һуғыш йылдарында бөтә ил халҡы кеүек үк ишмораттар ҙа таңдан төнгә тиклем ауыл хужалығы эштәрендә була. Ҡатын-ҡыҙҙар техникаға ултыра. Ишморат тарихына механизатор Нәжибә Кәлимуллинаның исеме инеп ҡалған.
1955—1960 йылдарҙа колхоздар эреләтелә, Нуриман районындағы 60 колхоз урынына 26 колхоз ҡала. Мәҫәлән, өс ауыл советы биләмәһендәге колхоздар Баһау исемендәге колхозға берләшә, һуңынан унан «Урал» колхозы бүленеп сыға. «Урал»ға Иҫке Исай, Иҫке Күл, Ишморат ауылдары инә.
Ишморатта умартасылыҡ үҫә. 1969 йылда «Урал» колхозы умартасылары Будапештта умартасылыҡ буйынса халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнаша. Ишмортаттан билдәле умартасы Мөхәмәтнур Нурмөхәмәт улы Гәрәев 1969, 1971 йылдарҙа Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, СССР колхозсыларының III съезы делегаты була. Колхоздың продукцияһы был күргәҙмәләрҙә миҙалдар менән билдәләнә.
«Урал» колхозы 2006 йылда конкурс производствоһын тамамлау тураһында Арбитраж суды билдәләмәһе менән бөтөрөлә.
Хәҙергеһе
Ишморатта төп мәктәп (Иҫке Күл урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана эшләй. Ауылда ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют бар (2003 йылда төҙөлгән). Клуб та ошо приют бинаһында урынлашҡан.
Карпов Николай Фролович
Карпов Николай Фролович (1 ғинуар 1917 йыл — 1999 йыл) — СССР геологы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
Николай Фролович Карпов 1917 йылдың 1 ғинуарында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 19 мартта) Медведево станцияһында (хәҙер — Тверь өлкәһенең Бологое ҡалаһы эсендә) тыуған. 1940 йылда ул Ленинград дәүләт университетын тамамлай. Шул уҡ йылда ул Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1946 йылда капитан дәрәжәһендә запасҡа сығарыла. Шул уҡ йылдан башлап СССР геология министрлығының Ҡаҙаҡ геология идаралығы геология партияларында геолог, отряд начальнигы булып эшләй. Һуңғараҡ Макинск ҡалаһында 1-се Баш геолог--разведкалау идаралығы Дала экспедицияһының баш инженеры, баш геологы була. Урта Азияла СССР атом сәнәғәте өсөн күп сеймал биргән эре уран ятҡылыҡтарын асыуға етәкселек итә.
1962 йылда Карпов Мәскәүгә эшкә күсерелә. СССР Геология министрлығының уран ятҡылыҡтарын асыу менән шөғөлләнгән 1-се Баш геология-разведкалау идаралығын етәкләй, ошо уҡ министрлыҡтың коллегия ағзаһы була. 1979 йылда Бөтә Союз геология берекмәһе начальнигы вазифаһын биләй. Ул эшләгән йылдарҙа күп һанда бай уран ятҡылыҡтары асыла, геологоразведчиктар өсөн күп социаль-мәҙәни объекттар һәм торлаҡ йорттар төҙөлә. Хеҙмәте өсөн ул ике тапҡыр СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 10 мартындағы Указы менән, «ҙур производство ҡаҙаныштары, унынсы биш йыллыҡ заданиеларын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәгәне, күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы» өсөн, Карпов Николай Федорович «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
1987-1988 йылдарҙа СССР Геология министрлығының геология-разведка эштәре буйынса дәүләт производство берекмәһенең генераль директоры була. 1988 йылда пенсияға сыға. Мәскәүҙә йәшәй. 1999 йылда вафат була.
РСФСР-ҙың атҡаҙанған геологы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, күп миҙалдар менән бүләкләнә.
Кэрэг-Шор
Кэрэг-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерка-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еглец
Еглец — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суланда йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)
Административ үҙәге — Иҫке Боғаҙы ауылы. Арыҫлан ауыл Советы райондың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, Туймазы, Шаран райондары, Ҡаран, Кәпәй-Ҡобай, Бүздәк ауыл Советтары менә сиктәш.
Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы
Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы (14 ғинуар 1878 йыл — 15 декабрь 1949 йыл) — земство табибы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. РСФСР‑ҙың (1944) һәм Башҡорт АССР‑ының (1940) атҡаҙанған табибы.Милләте - башҡорт
Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)
Тарихы
Арыҫлан ауыл Советы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә .
Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы
Биографияһы
Хәбибрахман Ғабдрахман улы Атласов 1878 йылдың 14 ғинуарында Ырымбур губернаһының шул уҡ исемле өйәҙе Сәйет посады (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районыны) Татар Ҡарғалыһы ауылында тыуған.
1904 йылда Ҡазан университетын тамамлағандан һуң Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Сермән ауылы участка дауаханаһы мөдире.
Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)
Тарихы
2008 йылда Урҙайбаш ауыл Советының ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы
Биографияһы
1908 йылдан алып шул уҡ губернаның Орск өйәҙе Темәс ауылында эшләй.
Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә :
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Иҫке Боғаҙы ауылында административ үҙәге менән «Арыҫлан» атамаһын һаҡлап, Арыҫлан  һәм Урҙайбаш ауыл Советтарын берләштерергә. Урҙайбаш ауыл Советының Урҙайбаш, Киәҙбаш, Ҡыҙылйылға ауылдарын Арыҫлан ауыл Советы составына индерергә. Арыҫлан ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Урҙайбаш ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға.
Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы
Биографияһы
1919—22 йылдарҙа ҡайтмалы һәм сабыртмалы тифтарҙы, вабаны бөтөрөүҙә, асығыусыларға туҡланыу пункттары ойоштороуҙа ҡатнаша.
Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)
Ауыл биләмәһе составы
1981 йылда  ауыл советы иҫәбенән Тимер юл казармаһы  1400 км  алып ташлана.
Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы
Биографияһы
1922 йылдан башлап Өфөлә суд‑медицина эксперты, Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты һаулыҡ һаҡлау бүлегенең 6‑сы амбулаторияһы мөдире, 1936—42 йылдарҙа Өфөнөң үҙәк поликлиникаһында табип‑консультант, 1943—49 йылдарҙа “Башнефть” берекмәһенең үҙе ойошторған поликлиникаһында баш табип булып эшләй.
Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы Башҡортостан тарихында сағыу эҙ ҡалдырған шәхес.
«Люди подвига и долга» тигән китапта врач һәм ғалим 'В.Н. Скачилов' былай тип яҙған : "«На самых отдаленных участках Башкирии на территории нынешних Баймакского и Бурзянского районов в годы Столыпинской реакции трудился сельский врач башкир Х.Г. Атласов. Местное население, состоящее в основном из башкир-кочевников, очень любило своего доктора, который поистине самоотверженным трудом, заботливым отношением к простым людям во многом способствовал культурному развитию своего угнетенного народа»."
Татар Ҡарғалыһы ауылының бер осо - татарҙарҙан, икенсе осо башҡорттарҙан торған. Күренекле тоҡомдарында хәҙерге көндә һаҡланған шәжәрәнән күренеүенсә, Хәбибрахман Ғабдрахман улы боронғо башҡорт нәҫеленән. Уның ҡатыны Гөлшат Йомағол ҡыҙы Ҡорбанғолова  башҡорт ырыуҙарының Рәсәйгә ҡушылыуында ҡатнашҡан Ҡәнзәфәр бей затынан булған
1949 йылдың 15 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат булған.
Ҡаҙнаташ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Луца-Яха
Луца-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Йоркута-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хоэнварслебен
Хоэнварслебен (Hohenwarsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1577 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 108 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
Варна районы
Район Чесмен, Кәртәле райондар, Ҡаҙағстан менән сиктәш.
Әбүбәкер (Ырымбур өлкәһе)
Әбүбәкер (башҡа атамалары — 2-се Әбеш, Ҡасаҡ; Абубакирово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай (Хәлил) районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Үҙәмбай ауыл советы составында булған.
Тарихы
Ауылға үҫәргән ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.
XVIII быуатта Яйыҡ буйы далаларында йәшәгән башҡорттар таулы-урманлы төбәктәргә күсергә мәжбүр була. Был башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында башҡорт ауылдары тулыһынса яндырылыуына бәйле. Әммә күп йылдар үтһә лә, башҡорттар үҙ аҫаба ерҙәрен онотмайҙар һәм уларҙы һаҡлау маҡсатында кире Гөбөрлө тауҙарына күсәләр. 1816 йылдан һуң Гөбөрлө йылғаһы буйына Әбеш (Әбүзәр) ауылынан йорт старшинаһы Әбүбәкер Көсөков, йорт старшинаһы Исхаҡ Әбешев, Боҫҡоновтар ғаиләһе, Ильяс Торошев күскән.
1858 йылда Әбеш ауылынан Ғәбдесәләм Хәмитов, Сабаҡлы ауылынан Ҡоҙаш (Кужаш) Ишбаев (Игебаев), Хәлил ауылынан Әбделкәрим Байғаҙаҡов ғаиләләре менән күсерелә. 1863 йылда Әбүбәкерҙән Хәлил ауылына Исхаҡ Исмәғилов ғаиләһе менән күсерелә.
1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Әбүбәкер, Сабаҡлы, Ишбирҙе, Үҙәмбай ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.
1950-се йылдарҙың аҙағында ауыл юҡҡа сыҡҡан.
Оранка
Оранка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медынка йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Адрияна Ходжич
Ходжич Адрияна (Adrijana Hodžić, Adrijana Hoxhiq, Адријана Хоџић; 1975, Косовска-Митровица) — Босния сығышлы Косово сәйәсмәне, 2020 йылда 10 декабренән Төньяҡ Митровица мэры урынбаҫары вазифаһында эшләй. Ул 2019 йылдың 3 мартынан 2020 йылдың 12 апреленә тиклем Косово Республикаһының урындағы үҙидара һәм хакимиәте  министры вазифаһын биләй.
Биографияһы
Адрияна Ходжич йәмәғәт эшмәкәрлеге тәжрибәһен Косово һуғышы тамамланғандан һуң туплай, шул ваҡытта Косовоның төньяғында һәм көньяҡта серб анклавтарында хөкүмәт ҡарамағында булмаған секторҙа проекттар менән етәкселек итә. Башта Ходжич үҙ эшмәкәрлеген гуманитар акция аша (мохтаж ғаиләләргә торлаҡ биреү, аҙыҡ-түлек, медикаменттар һәм утын бүлеп бирә), ә артабан был общинарҙа  иҡтисади үҫеш проекттары аша тормошҡа ашыра.
2012 йыл дың 20 июлендә Ходжич Төньяҡ Митровицаның яңы барлыҡҡа килгән административ идара башлығы итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан 2019 йылдың 12 апреленән 2020 йылдың 3 мартына тиклем осорҙа Косово хакимиәте  һәм Рамуш Харадинаяның икенсе кабинеты ағзаһы булараҡ урындағы үҙидара министры вазифаһын  биләй.
2020 йылда 10 декабрендә Ходжич Милан Радоевич янында Төньяҡ Митровица мэры урынбаҫары вазифаһына  инә.
Ходжич Косовола ике босния муниципалитетын ойоштороу яҡлы сығыш яһай, һәм 2021 йылда парламент һайлауҙарында  «Берләшкән йәмғиәт» исеме аҫтында үҙенең исемлеген етәкләй, һайлаусыларҙың 6 379 тауышын  йәки 0,81 % тауыш йыя, өҫтәүенә уның өсөн тауыштың күпселеген этник сербтар бирә
Маджуро
Ма́джуро (Majuro ) — Тымыҡ океандағы утрау дәүләте Маршалл Утрауҙарының баш ҡалаһы.
Ҡала шул уҡ исемле атоллда төҙөлгән, был атолл 64 утрауҙарҙан тора. Бында аэропорт һәм диңгеҙ порты бар. Халҡы башлыса Д-У-Д (Делап—Улига—Джаррит, Delap—Uliga—Djarrit — атоллдың көнсығыш осонан, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай һаналған) утрауҙарында тупланған. Улига — төп эш районы, банк һәм туризм үҙәге. Улигала Маршалл Утрауҙары колледжы, урта һәм башланғыс мәктәптәр урынлашҡан. Хөкүмәт учреждениелары Делап утрауында урынлашҡан, бында шулай уҡ бер нисә ҙур магазиндар эшләй. Джаррит утрауында башлыса торлаҡ йорттар, урта һәм башланғыс мәктәптәр урынлашҡан. Атоллдың көнбайыш өлөшөндә Д-У-Д утрауҙарынан 30 км алыҫлыҡта Лаура ҡасабаһы урынлашҡан, ул популяр пляжлы үҫеп барыусы район булып тора.
Атоллдың майҙаны — барлығы 9,71 км², лагуна майҙаны — 295 км². Утрауҙа туристар араһында спорт балыҡ тотоуы һәм дайвинг популяр булып тора.
Икенсе донъя һуғышы осоронда, 1944 йылдың 30 ғинуарында АҠШ ғәскәрҙәре быға тиклем Япония армияһы тарафынан контроллдә тотолған Маджуроны биләй.
Богдашинская
Богдашинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Поддубный Иван Максимович
Ива́н Макси́мович Подду́бный (Іван Максимович Піддубний; ; Рәсәй империяһы Полтава губернаһы Золотоношка өйәҙе Красеновка (Богодуховка) ауылы — 1949 йылдың 8 авгусы, Совет Социалистик Республикалар Союзы, Ейск) -  сығышы менән Запорожье казактарынан булған Рәсәй  һәм совет  профессиональ көрәшсеһе, атлет һәм цирк артисы.
Донъялағы профессиональ көрәшселәрҙең иң күренеклеһе. Профессионалдар араһында грек-рим көрәше буйынса «донъя чемпионаттарында» күп тапҡыр еңеүсе булған, шуларҙың иң абруйылыһы Париждағы көрәше (1905—1908). Ҡайһы бер алыштарҙа еңелһә лә, ләкин 40 йыл дауамындағы сығыштарында бер ярышта ла, чемпионатта йә турнирҙа бил бирмәгән.
Биография
Иван Поддубный Украинала, Полтава губернаһы Золотоношка өйәҙе Красеновка (Богодуховка) (хәҙерге Украинаның Черкасск өлкәһе Чернобаев районы) ауылында 1871 йылда тоҡомло запорожье казагы Максим Иванович Поддубный ғаиләһендә тыуған. Уның бөтөн ырыуы көсө менән дан тотҡан. Иванға шулай уҡ ата-бабаларының бүләге оҙон буй, феноменаль көс һәм иҫ киткес сыҙамлылыҡ хас булһа, ә матур йырлаған әсәһе яғынан, —нескә музыкаль һәләт бирелгән. Бала сағында йәкшәмбе көндәрендә һәм байрамдарҙа ул сиркәү хорында йырлаған
Иван бала саҡтан ауыр крәҫтиән хеҙмәтенә күнегеп үҫкәнлектән, 12 йәшенән батраклыҡҡа ялланған. Уның атаһы Максим Иванович та бәһлеүән буйлы һәм геркулес көсөнә эйә булған. Күп йыл үткәс, Поддубный атаһы тураһында, минән көслөрәк берҙән-бер кеше ул, тигән.
1893 — 1896 йылдарҙа ул —Севастополь һәм Феодосия порттарында йөк ташыусы, 1896—1897 йылдарҙа “Ливас” фирмаһында приказчик булып эшләгән.
1896 йылда Бескаравайныйҙың Феодосия циркында Иван Поддубный ул саҡтағы киң билдәле атлеттар — Георг Лурихты, Бородановты, Разумовты, итальянец Паппиҙы еңгән. Шул моменттан уның көрәшсе карьераһы башланған да инде.
1897 йылдан цирк ареналарында (1899 йылдан Э. Труцци труппаһында) гер күтәреүсе атлет һәм көрәшсе (рус билбау көрәше) булараҡ сығыш яһаған, 1903 йылда грек-рим, классик (француз) көрәшенә күсә). Күп тапҡырҙар рәсәй ҡалаларында  гастролдәрҙә йөрөгән{{sfn|Вологодский листок|1914|c=|loc=1914 йылдың 26 июненән 1 июлгә саҡлы Вологдала һәм 4 континентта, 14 сит илдең 50  ҡалаһы цирк аренаһында сығыш яһаған.{{sfn|БЭ|2006|c=324|loc=Гастролировал за рубежом (в 50 городах 14 стран)}}
Поддубныйҙың иң билдәле алыштарының береһе булып француз көрәшсеһе Рауль ле Буше ("мясник") менән көрәше һанала. Уларҙың беренсе көрәше, француз көрәшсеһенең, Поддубный үҙен эләктерергә тырышҡанда, тәненә май һылап, намыҫһыҙ тайпылыштар файҙаланыуы, алыш ваҡытын оҙаҡҡа һуҙырға маташыуы арҡаһында, һәм судьялар французға, «сос алымдарҙан матур һәм оҫта ысҡына алғаны өсөн» формулировкаһын биргәнлектән, Поддубныйҙың еңелеүе менән тамамланған. Судьяларҙың ҡарары публиканың асыуын ҡабартҡан, ә Поддубный ғәҙел булмаған хөкөм арҡаһында хатта профессиональ көрәштән китерҙәй хәлгә еткән. Әммә дуҫтарының һәм коллегаларының таянысы Поддубныйҙы кире уйларға мәжбүр иткән һәм Петербургтағы турнирҙа, публиканың һыҙғырыуы һәм һайтылдауы оҙатыуында, егерме минут дауамында французды тубыҡландырып, терһәгенә таяндырып тотоп, ле Буштан өҫтөнлөк алған, ахырҙа, судьялар француз көрәшсеһенең хәленә кергән һәм Поддубныйҙың еңеүен таныған. Еңелеү ле Бушеның көслө ярһыуына (истерика) сәбәпсе булған{{sfn|Сидорчик|10.07.2014|c=}}.
1915 йылдың май башында Днепрҙағы Екатеринослав ҡалаһында (Озёрки янындағы иҫке цирк бинаһында) чемпион Александр Гаркавенконы («Ҡара битлек»), ә ике көндән — тағы бер чемпионды, Иван Заикинды, еңгән{{sfn|Романчук|07.08.2009|c=}}.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы барған йылдарҙа, Поддубный Житомир һәм Керчь цирктарында эшләгән. 1922 йылда 51 йәшендә Мәскәүҙә, Цветной бульварҙағы Юрий Никулин циркында сығыш яһай башлаған. Врачтар, уны тикшереп сыҡҡандан һуң, атлеттың һаулығы бик яҡшы, бер претензия ла юҡ тигәндәр{{sfn|Романчук|07.08.2009|c=}}{{sfn|Сидорчик|10.07.2014|c=}}
1924 йылда Германия һәм Америка Ҡушма Штаттары буйлап гастролдәргә йүнәлә{{sfn|Романчук|07.08.2009|c=}}{{sfn|Сидорчик|10.07.2014|c=}}.
1926 йылдың 23 февралендә планетаның бөтөн телеграфтары «һөрәнләгән»: «Күптән түгел Иван Поддубный Нью-Йоркта яңы донъяның иң яҡшы көрәшселәрен еңде, „Америка чемпионы“ исемен яуланы». Профессионалдар араһында алты тапҡыр донъя чемпионы үҙенең феноменаль көсө һәм оҫталығы менән генә түгел, спортта оҙон ғүмерле булыуы менән дә шаҡ ҡатырған, 1926 йылда бит уға 55 йәш булған!
Һуғыш йылдарында немецтар оккупациялаған территорияла Азов диңгеҙе ярында урынлашҡан кескәй генә курорт ҡалаһы Ейскиҙа йәшәгән. Германияға барып, немец спортсмендарын әҙерләү тәҡдименән баш тартҡан: «''Мин – рус көрәшсеһе. Һәм шулай булып ҡаласаҡмын''»{{sfn|Третьякова|2007|c=}}{{sfn|Романчук|07.08.2009|c=}}. 1945 йылда «СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры» исеме бирелгән. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡурҡыныс хәйерселектә йәшәгән, ризыҡ хағына барлыҡ яулап алынған наградаларын да һатырға тура килгән{{sfn|Третьякова|2007|c=}}{{sfn|Сидорчик|10.07.2014|c=}}.
Иван Максимович 1949 йылдың 8 авгусында Ейскиҙа инфаркттан вафат булған{{sfn|Осипов|05.10.2011|c=}}{{sfn|Третьякова|2007|c=}}. Шунда, үҙенең исемен йөрөткән паркта, ерләнгән. Бында уға һәйкәл ҡуйылған, йыраҡ түгел И. М. Поддубныйҙың музейы һәм уның исемен йөрөткән спорт мәктәбе урынлашҡан.
Поддубныйҙың ҡәбер ташына: «Бында рус баһадиры ята» яҙылған{{sfn|Правда.ру|09.08.2009|c=}}{{sfn|Сидорчик|10.07.2014|c=}}.
Һылтанмалар
Категория:Көрәшселәр алфавиты буйынса Категория:Рәсәй көрәшселәре (1917 йылға саҡлы) Категория: СССР-ҙың көрәшселәре Категория:Цирк артистары алфавит буйынса Категория:Рәсәй империяһы цирк артистары Категория:СССР-ҙың цирк артистары Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары Категория:Көрәш буйынса донъя чемпиондары Категория:Миокарда инфактынан һәләк булғандар Категория:Ейскиҙа ерләнгәндәр
Пискарев Пётр Васильевич
Пискарев Пётр Васильевич (18 июнь 1912 йыл — 31 декабрь 1976 йыл) — совет хәрби начальнигы, танк ғәскәрҙәре генерал-майоры. 79-сы уҡсылар корпусы командиры, Совет-поляк, Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1912 йылдың 18 июнендә Рязань губернияһының Калинин ауылында тыуған.
1934 йылда Боровский емеш-йәшелсә техникумын тамамлағандан һуң, РККА сафына алына һәм М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк мәктәбенә уҡырға ебәрелә. 1936—1938 йылдарҙа — 3-сө запас танк бригадаһы 1-се танк батальонының взвод командиры. 1938—1939 йылдарҙа — 3-сө айырым еңел танк полкының уҡыу батальоны взвод командиры.1939 йылдан 1940 йылға тиклем 39-сы айырым еңел танк бригадаһы составында ошо бригада штабының икенсе һәм дүртенсе частары начальнигы һәм беренсе бүлеге ярҙамсыһы вазифаларында хеҙмәт итә. 1939—1940 йылдарҙа бригада составында Совет-поляк һәм Совет-фин һуғыштарында ҡатнаша.
1944 йылдың 25 авгусынан 1945 йылдың 17 июленә тиклем — 8-се гвардия танк корпусы командиры урынбаҫары. 1945—1947 йылдарҙа — 8-се гвардия танк дивизияһы командиры урынбаҫары. 1947—1948 йылдарҙа К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһында уҡый. 1949—1950 һәм 1956—1976 йылдарҙа — К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияның юғары берләшмәләр тактикаһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1950—1954 йылдарҙа — 20-се гвардия механизацияланған дивизияһы командиры. 1954 йылдың февраленән июленә тиклем — танк ғәскәрҙәре буйынса 3-сө гвардия механизацияланған армияһы командующийы ярҙамсыһы. 1954 йылдан 1956 йылға тиклем — 3-сө удар армия составында 79-сы уҡсылар корпусы командиры .
1976 йылдың 31 декабрендә Мәскәүҙә вафат була, Хован зыяратында ерләнгән.
Лейв-Горт-Юган
Лейв-Горт-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ягода Генрих Григорьевич
Ягода Генрих Григорьевич (тыуғас ҡушылған исеме — Енох Гершонович Иегуда (19 ноябрь 1891 йыл — 15 март 1938 йыл) — революционер, СССР-ҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, именлек органдарының төп етәкселәренең береһе (ВЧК, ГПУ, ОГПУ, НКВД), эске эштәр халыҡ комиссары (1934—1936), тарихта беренсе «дәүләт именлеге генераль комиссары» (махсус атама һәм уның Ягодаға бирелеүе бер указда раҫлана).
Иртә йылдары
1891 йылдың 7 (19) ноябрендә Рыбинск ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, Гершон Фишелевич (совет документтарында Григорий Филиппович) Ягода — баҫмасы-гравёр. Әсәһе, Ягода Хася (Ласса) Гавриловна (1863—1940), Семберҙә тыуған, өй хужабикәһе. Енохтан тыш ғаиләлә тағы ике улдары — Лев һәм Михаил — һәм биш ҡыҙ була.
Урта белем алғас, статистик булып эшләй.
Ягодалар ғаиләһе туғанлыҡ ептәре менән Свердловтар ғаиләһе менән бәйле була. Ягоданың атаһы, Гершон Филиппович, Яков Свердловтың атаһының ике туған ағаһы булып сыға. Һуңынан Ягода үҙенең өс туған һеңлеһе булған Ида Леонидовна Авербахҡа өйләнә, уларҙың Гарик исемле улдары тыуа. Ида Авербахтың ағаһы — совет әҙәбиәтсеһе Леопольд Авербах.
Енох тыуғандан һуң ғаилә Түбәнге Новгородҡа күсенә, тап шунда Ягода Яков Свердлов менән таныша.
Ғаилә социал-демократтар менән бәйле була. 1904 йылда Гершон Ягода йортонда РСДРП-ның Түбәнге Новгород комитетының йәшерен типографияһын тоторға ризалыҡ бирә. Йәш үҫмер Енох әлеге йәшерен типография эшендә ҡатнаша.
1905 йылдың декабрендә Сормоволағы ҡораллы ихтилал ваҡытында Ягоданың өлкән ағаһы Михаил (1890—1905) һәләк була.
1907 йылда 15 йәшлек үҫмер анархист-коммунистарға ылығып китә. 1911 йылда Генрихҡа Мәскәү анархистары менән банкты бергә талау өсөн бәйләнеш булдырыу ҡушыла.
Мәскәү, ҡулға алыу. Сембергә һөрөлөү (1912—1913)
1912 йылдың йәйендә 20-йәшлек Ягоданы Мәскәүҙә ҡулға алалар, сөнки йәһүд булараҡ уға Мәскәүҙә йәшәргә рөхсәт ителмәй һәм ул унда Галушкин исеменә алынған ялған паспорт буйынса үҙенең апайы Розала йәшәй, апайы анархист партияһы ағзаһы була. Уны «революцион ойошмаларға ҡараған кешеләр менән енәйәти мөнәсәбәттәр булдырыуҙа» ғәйепләйҙәр. Жандармдар, йәш кеше православиеға күсергә һәм иҫке баш ҡалала эшкә урынлашырға ниәт иткәнен, билдәләйҙәр. Суд уны Сембергә һөргөнгә ике йылға хөкөм итә, унда уның ҡартатаһының үҙ йорто була.
Сембергә килгәндән һуң һөргөнсө Ягода ҡала губернаторы Ключарев исеменә ата-әсәһе янына Түбәнге Новгородҡа ҡайтырға рөхсәт һорап, ғариза яҙа, әммә губернатор уның үтенесен яуапһыҙ ҡалдыра.
Романов нәҫеленең 300-йыллығы айҡанлы амнистия буйынса һөргөн срогы бер йылға ҡыҫҡартыла. Шуға күрә Ягодаға 1913 йылдың йәйендә Санкт-Петербургта йәшәү өсөн мөмкинлек асыла. Бының өсөн уға православиены ҡабул итергә һәм формаль рәүештә йәһүдилектән баш тартырға тура килә. Ул ваҡытта ғәмәлдә булған Уложениеға ярашлы диндән баш тартыу енәйәт тип һанала.
Санкт-Петербург (1913—1917)
1915 йылда Генрих Ягоданы армияға алалар һәм Беренсе донъя һуғышы алыштары яландарына ебәрәләр. Ул 5-се армия корпусының 20-се уҡсылар полкы ефрейторы дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Осенью 1916 йылдың көҙөндә яралана һәм тиҙҙән демобилизациялана. Петроградҡа ҡайта.
1917 йылда «Солдатская правда» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә (гәзит 1917 йылдың 15 (28) апреленән 1918 йылдың 6 мартына тиклем сығарыла). Июль айында Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан ябыла ). Революцияға тиклем Ягода Максим Горький менән таныша һәм улар һуңынан да үҙ-ара дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙә булалар.
Революция һәм ВЧК-ОГПУ-лағы эшмәкәрлеге
Петроградта Октябрь революцияһында ҡатнаша.
1917 йылдың 22 ноябренән (5 декабрь) 1918 йылдың апреленә тиклем — «Деревенская Беднота» гәзитенең мөхәррире.
1918 йылдан алып Петроград ЧК-һында эшләй. 1918—1919 йылдарҙа — РККА-ның Юғары хәрби инспекцияһы хеҙмәткәре. 1919 йылда уны Я. М. Свердлов һәм Ф. Э. Дзержинский күреп ҡалалар һәм Мәскәүгә күсерәләр. 1919—1920 йылдарҙа — Халыҡ комиссариатының Тышҡы сауҙа коллегияһы ағзаһы. 1919 йылдың аҙағынан 1920 йылдың аҙағына тиклем ВЧК-ның Махсус бүлеге эштәре идарасыһы, тәғәйенләү фарманына И. П. Павлуновский ҡул ҡуя. 1920 йылда ВЧК Президиумының ағзаһы, артабан ГПУ коллегияһының ағзаһы. 1923 йылдың сентябренән — ОГПУ рәйесенең икенсе урынбаҫары. Дзержинскийҙың вафатынан һуң, 1926 йылдың июлендә, ОГПУ-ны Менжинский етәкләй, 1927 йылдың июлендә Ягода уны ошо вазифала алыштыра. ОГПУ рәйесе В. Р. Менжинскийҙың ауырыуы арҡаһында ысынында Ягода был учреждениеға етәкселек итә.
Партия эсендә барған көрәштә И. В. Сталин яҡлы була. 1927 йылдың октябрендә Сталинға ҡаршы демонстрацияларҙы ҡыйратыу менән етәкселек итә.
1933 йылдың 4 авгусында Ягода Ленин ордены менән наградлана (Беломорканал төҙөлөшө менән етәкселек иткән өсөн).
Шул уҡ ваҡытта Совет контроле Комиссияһының ялыуҙар бюроһы мөдире М. И. Ульянова исеменә ғариза менән «Япония файҙаһына шпионлыҡ ҡылған» атып үлтерелмәгән ике фигуранттарҙың береһе А. Г. Ревис мөрәжәғәт итә. Ул законһыҙ тикшереү ысулдары тураһында ла хәбәр итә. 1934 йылдың 15 сентябрендә ойошторолған Политбюро комиссияһы (Каганович, Куйбышев һәм Акуловтар составында) белдереүҙәр ысынбарлыҡҡа тап килә тигән һөҙөмтәгә килә. Шулай уҡ комиссия ОГПУ һәм НКВД органдары тарафынан законды боҙоу осраҡтарын таба: ҡулға алынғандарҙы язалау һәм эштәрҙе уйлап сығарыу. Комиссия законһыҙ тикшереү ысулдарын бөтөрөү; ғәйеплеләрҙе хөкөм итеү һәм Ревис һәм Маркевич буйынса эште ҡабаттан ҡарау тураһында ҡарарҙың проектнын әҙерләй. Кировтың үлтерелеүе әлеге проекттың ҡабул ителеүен тотҡарлай.
НКВД башлығы
1934 йылдың июлендә СССР НКВД-һы ойшторола, яңы наркоматты һәм уның иң мөһим эшмәкәлек йүнәлеше — дәүләт именлеге буйынса баш идаралығын (ГУГБ) Генрих Ягода етәкләй.
Ягоданың етәкселегендә ГУЛАГ ойошторола һәм холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары селтәре киңәйтелә, тотҡондар кесө менән Беломор-Балтика каналы төҙөлөшө башлана. Әлеге төҙөлөштө яҡтыртыуға Максим Горький етәкселегендә 36 яҙыусы йәлеп ителә.
Ягода рәсми рәүештә «тайга һәм Себер социалистик индустрияһының беренсе инициаторы, ойоштороусыһы һәм идеялы етәксеһе» титулын йөрөтә. Ягодаға лагерь төҙөлөштәрен ойоштороу буйынса ҡаҙаныштары өсөн Беломор-Балтика каналының аҙаҡҡы шлюзында махсус һәйкәл — бронза бюст — ҡуйыла.
Сталин баҫымы аҫтында С. М. Кировты «үлтереүселәре» өҫтөнән, «Кремль эше» суд процестарын ойоштороуҙа ҡатнаша, әммә подпольелағы советтарға ҡаршы ойошмалар тураһында эштәрҙе уйлап сығарыуға ҡаршы тора. Тарихсы О. В. Хлевнюк фекеренсә, ысынында әлеге эштәр буйынса тикшереүҙәрҙә Сталин йүнәлешен Ежов үткәрә, ул Ягоданың урынбаҫарҙарының береһе Я. С. Агранов менән эске эштәр халыҡ комиссарына һәм уның тарафдарына ҡаршы заговорға инә.
1935 йылда Ягодаға тәүгеләрҙән булып «Дәүләт именлегенең генераль комиссары» исеме бирелә. 1936 йылдың авгусында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡаршы Беренсе асыҡ Мәскәү процесы үткәрелә. 1936 йылдың 22 августа М. П. Томский үҙенә үҙе ҡул һала. Үлеү алдынан ул Сталинға хат яҙа: 1928 йылдың майында кем мине уң оппозиция юлына этәргәнен белгең килһә, — шәхсән минең ҡатынымдан һора, шул саҡта ғына ул уларҙы исемләп әйтер.
Томскийҙың ҡатыны менән осрашҡан Ежов (үҙе әйтеүенсә) Томский Ягоданы күҙ уңында тотҡанын асыҡлай.
1936 йылдың сентябрендә Ягода эске эштәр наркомы вазифаһынан бушатыла һәм элемтә наркомы итеп тәғәйенләнә. 1936 йылдың 26 сентябрендәге И. В. Сталиндың ҡулхатынан.:Ягода иптәшкә. Наркомсвязь бик мөһим эш. Был оборона наркоматы. Һеҙ был Наркоматты аяҡҡа баҫтыра алыуығыҙҙа икеләнмәйем. Наркомсвязь эшенә риза булыуығыҙҙы бик ныҡ үтенәм. Һәйбәт элемтә наркоматһыҙ беҙ үҙебеҙҙе ҡулһыҙ кеүек тоябыҙ. Наркомсвязде хәҙерге хәлдә ҡалдырырға ярамай. Уны ашығыс рәүештә аяҡҡа баҫтырыр кәрәк.
1937 йылдың ғинуарында элемтә наркомы вазифаһынан да бушатыла, ВКП(б)-нан сығарыла. Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-мартындағы пленумында ҡаты тәнкиткә дусар ителә.
4 апрелдә СССР-ҙың төп гәзиттәре СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумының рәйесе Михаил Калинин ҡултамғаһы менән рәсми белдереү баҫтырыла: «1937 йылдың 3 апрелендәге СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән вазифалы кешеләрҙең енәйәттәре асыҡланыуы сәбәпле …
1. Элемтә халыҡ комиссары вазифаһынан Г. Г. Ягоданы бушатырға.
2. Г. Г. Ягоданың эшен тикшереү органдарына тапшырырға».
Америка тарихсыһы Ричард Спенс фекеренсә, Ягода ГУЛАГ-тан Канадаға йәшерен ағас ебәреүҙе ойоштора алған, уның табышы Швейцариялағы иҫәбенә йыйылған, әлеге көнгә тиклем алынмаған (2014 йыл).
Ҡулға алыу
Протоколда күрһәтелеүенсә, тентеү ваҡытында Ягоданың йортонда порнографик фильмдар, открыткалар, фотографиялар табылған, троцкистик әҙәбиәт һәм башҡалар. Шулай уҡ Зиновьев һәм Каменевты үлтергән ике ялпайған пуля (яҙыуҙар менән). Быларҙың бөтәһен дә үҙенә НКВД-ның яңы наркомы Н. И. Ежов алған була һәм уның үҙен ҡулға алған саҡта табыла. Башта Ягоданы «дәүләткә ҡаршы һәм енәйәт эштәрендә» ғәйепләйҙәр, һуңынан — «Троцкий, Бухарин һәм Рыков менән бәйләнештәрҙә, НКВД-ла троцкист-фашистик заговор төҙөүҙә, Сталинды һәм Ежовты үлтерергә маташыуҙа, дәүләт түңкәрелешен әҙерләүҙә һәм интервенцияла» ғәйепләләнеү өҫтәлә. Ягодаға ҡаршы уның төп арҡалаштары Я. С. Агранов, Л. М. Заковский, С. Г. Фирин, С. Ф. Реденс, Ф. И. Эйхманс, З. Б. Кацнельсон, И. М. Леплевский һәм башҡалар сығыш яһайҙар. 1937 йылдың 28 апрелендәге һорау алыу протоколы.
А. Х. Артузовтың Н. И. Ежовҡа яҙған хатында (1937) Ягода сикләнгән, ОГПУ-ла биләгән вазифаларҙың бөтә параметрҙары буйынса лайыҡһыҙ кеше булараҡ баһалана. Холҡо, интеллектуаль көсө, мәҙәнилеге, белеме, марксизм-ленинизмды белеү буйынса Ягода — В. Р. Менжинскийҙың антиподы.
Уның ҡатыны Ида Авербах прокуратуранан эштән сығарыла һәм 1937 йылдың 9 июнендә «СССР НКВД-һы хөкөм иткән кешенең ғаилә ағзаһы булараҡ» ҡулға алына. Әсәһе һәм ете йәшлек улы менән ул Ырымбурға 5 йылға һөргөнгә ебәрелә, һуңынан атып үлтерелә.
Суд ҡарары сығарылғанға тиклем төрмә камераһына чекистар тарафынан махсус рәүештә ултыртылған драматург Владимир Киршон һүҙҙәренсә, Ягода Киршондан Горькийҙың килене Надежда Пешкова («Тимоша»), шулай уҡ үҙенең ҡатыны һәм улы тураһында һорашырға маташҡан. Ул әйткән:
Мин һеҙҙән (…) Ида, Тимоша, бала, туғандар тураһында һорашырға теләгәйнем… Әгәр мин Иданы күрһәм, уға бер нисә һүҙ улыбыҙ хаҡында әйтһәм, процеста үҙемде икенсе төрлөрәк тотор инем, барыһын да еңелерәк кисерер инем…
Ягода ҡатыны менән осрашыу ойоштороуҙарына ышанмай.
«Тимоша» Пешкова — Максим Горькийҙың улы Максим Пешковтың ҡатыны. Ягода һәм уның секретары П. П. Крючков Горькийҙың улын үлтереүҙә (Горькийҙың үҙен дә) ғәйепләнәләр. Ягода үҙен ғәйепле итеп таныуҙы «шәхси уйҙарынан» — Тимошаны яратыуынан — эшләнем тип белдерә.
Суд процесы
1938 йылдың мартында Ягода Өсөнсө Мәскәү процесында төп ғәйепләнеүселәр иҫәбендә була. Шпионажда ғәйепләнеүгә ул ошондай яуап бирә:
Юҡ, бында мин үҙемде ғәйепле итеп танымайым. Мин шпион булһам, тиҫтәләгән дәүләт үҙҙәренең разведкаларын тарҡатырға тейеш булырҙар ине, тип ышандыра алам.
Процеста Ягода ОГПУ рәйесенең урынбаҫары булараҡ заговорҙа ҡатнашыусыларҙы яҡлауында үҙен ғәйепле тип таный. Процеста прокурор А. Я. Вышинский һәм Ягода араһындағы диалогтан:
Вышинский: Һәр хәлдә, былар бөтәһе лә һеҙ, хөкөм ителеүсе Ягода, ОГПУ рәйесенең урынбаҫары булған һәм йәшерен төркөмдәр менән көрәш алып барыу һеҙҙең бурыстарға ингән саҡта булған?
Ягода: Әйе.
Вышинский: Тимәк, һеҙ асыҡтан-асыҡ дәүләт хыянатын башҡарҙығыҙ?
13 марттың таңында суд приговорҙы иғлан итә: хөкөм ителеүсе ғәйепле тип таныла һәм атып үлтереүгә хөкөм ителә. Ғүмерен ҡотҡарып ҡалыу өсөн Ягода ярлыҡау һорай:
Ватан алдында минең ғәйебем ҙур. Уны бер нисек тә юйып булмай. Ауыр үлергә. Бөтә халыҡ һәм партия алдында тубыҡланып торам һәм … ярлыҡау һорайым.
СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты үтенесте кире ҡаға. 1938 йылдың 15 мартында НКВД-ның Лубянка төрмәһендә атып үлтерелә.
2015 йылдың 2 апрелендә Рәсәй Федерацияһының юғары Суды, 1991 йылғы реабилитация тураһындағы Федераль законына һылтанып, Г. Ягоданы аҡлауҙан баш тарта,.
Аҡлауҙан баш тартыу һәм правозащитниктарҙың фекере
«Мемориал» йәмғиәте лидеры Арсений Рогинский суд ҡарары менән ризалығын белдерҙе. Уның фекеренсә, ғәҙел хөкөмгә ҡаршы енәйәттәр эшләгән кеше реабилитацияланырға тейеш түгел. Шул уҡ ваҡытта Рогинский Ягодаға уйҙырма ғәйепләнеүҙәр тағылғанын таныуын һәм бойондороҡһоҙ тикшеренеүселәрҙең Ягоданың енәйәт эшен тикшереү мөмкинлеге юҡ, тип белдерҙе: Ниндәйҙер сәбәп менән … реабилитацияланмаған кешеләрҙең эштәренә тикшеренеүселәрҙе яҡын ебәрмәйҙәр. Был йәнде көйҙөрә. Һәм беҙгә Юғары Судтың Ягодаға ҡағылышлы ҡарарға объектив баһаны бирергә мөмкинлек бирмәй.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ида Авербах (Л. Авербахтың һеңлеһе), репрессияланған. Улы — Генрих (Гарик), ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң әсәһенең фамилияһын алған, 2003 йылда вафат булған. Өс балаһы була — 1-се никахынан Виктор һәм Виктория һәм 2-се никахынан — Станислав.
Иҫке Яппар
Иҫке Яппар (Старояппарово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 242 кеше. Почта индексы — 453421, ОКАТО коды — 80222822008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 26 км алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. 1865 йылға тиклем Ҡырҡ-Өйлө-Мең, 1865—1867 һәм 1923—1926 йылдарҙа Дәүләкән, 1867—1923 йылдарҙа Ҡаҙанғол, 1926—1930 йылдарҙа Өфө өйәҙе Абрай улустарында. 1930—1932 йылдарҙа Шишмә районы Иҫке Шишмә ауыл Советы, 1932 йылдан Дәүләкән районы составында 1919—1923 йылдарҙа Иҫке Яппар ауылы Советы үҙәге. 1932—1937 Исмәғил ауыл оветы, 1937 йылдан Ҡаҙанғол ауыл Советы биләмәһендә. Ауылға Нуғай даруғаһы Ҡырҡ-Өйлө‑Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл 1865 йылдан Яппар исеме менән билдәле. Яппарҙың улдары Көҙәш Яппаров (1741—1818), Аҙыҡай (1748—1827) билдәле. 1770 һәм 1827 йылдарҙа керҙәшлек килешеүе буйынса бында керҙәш башҡорттар килеп ултырған. 1795 йылда 36 йортта 237 кеше йәшәгән, 1865 йылда 145 йортта — 724 кеше. 1896 йылда 6306 дисәтинә ер һәм 1442 дисәтинә урман менән файҙаланғандар. Малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек, арба тәгәрмәстәре һәм туғындары яһау менәнн шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1819 йылда Яңы Яппар бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала. 1906 йылда мәсет теркәлгән. XIX—XX быуаттарҙа ерҙәрен урыҫтарға, украиндарға, немецтарға һатҡандар. Ҡымыҙ эшләү һәм ҡымыҙ менән дауалау менән шөғөлләнгәндәр. Йәйге осорҙа 15-ләп йорт ҡымыҙ менән дауаланыу өсөн йәшәргә тапшырылған. 60-тан артыҡ ырыу тамғалары билдәле. 1919 йылда аҡтар һәм ҡыҙылдар менән көслө алыштар булған. 1930 йылда Салауат исемендәге колхоз ойошторола. Халҡы:1795 йылда — 237 кеше; 1859 йылда — 739 кеше; 1870 йылда — 724 кеше; 1896 йылда — 204 кеше; 1906 йылда — 411 кеше; 1917 йылда — 665 кеше; 1920 йылда —639 кеше; 1939 йылда — 485 кеше; 1959 йылда —387 кеше; 1989 йылда —271 кеше; 2002 йылда —260 кеше; 2010 йылда —249 кеше. Башҡорттар — 100 % (2002). Башланғыс мәктәп (Ҡаҙанғол урта мәктәбе филиалы) бар.
Урамдары
Исемдәре:
Йәшел урамы (Зелёная (улица))
Төньяҡ урамы (Северная (улица))
Суйынлы урамы (Чугунная (улица))
Археологик ҡомартҡылар
Ауыл эргәһендә 4 ҡурған һәм Бура мәҙәниәте осорона ингән 14 ҡәберлек тикшерелгән (1979), (1980).
Норидж
Норидж (ингл.   Norwich ; инглиз әйтелеше : i/ˈнɒrɪdʒ, ˈнɒrɪtʃ/) — Уэнсум йылғаһы буйындағы ҡала. Көнсығыш Англияла, Лондондан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 165 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Байышев Фәнил Нафиҡ улы
Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Фәнил Нафиҡ улы Байышев 1956 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Монас ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Һандалаш ауылында башланғыс мәктәп тамамлай, артабан Айҙаҡай, Яңы Балаҡатай мәктәптәрендә, Өфө ҡалаһының Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый. Айҙаҡай мәктәбендә урыҫ телен уҡыта, Совет Армияһында хеҙмәт итә. Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультетында белем ала, 1983 йылда институтты тамамлағандан һуң, 1983—1987 йылдарҙа Йәмән Республикаһында премьер-министрҙың һәм планлаштырыу буйынса кәңәшселәрҙең консультанттар төркөмөндә тәржемәсе булып эшләй. Инглиз, иврит, ғәрәп телдәрендә иркен аралаша.
Норидж
Көнсығыш Англияның төбәктәге административ үҙәге һәм Норфолк графлығының төп ҡалаһы.
Байышев Фәнил Нафиҡ улы
Биографияһы
1987 йылда Башҡортостанға ҡайта. 1987—1993 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Норидж
Урта быуаттарҙан алып сәнәғәт революцияһына тиклем Норидж Англияның Лондондан һуң иң ҙур, иң мөһим ҡалаларының береһе.