cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андреев Игорь Владимирович
Биографияһы
Игорь Владимирович Андреев 1956 йылдың 28 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. Өфө нефть институтын тамамлаған (1978). «Динамо» Башҡорт өлкә советы спорт йәмғиәте  тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары В. А. Абрамов, В. С. Голиванов, Г. Г. Ефимов). 1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының  Юғары  инженер янғын -техник  мәктәбен тамамлаған (1994).
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР йыйылма командаһы составында Европа кубогы эйәһе һәм шәхси зачетта көмөш призеры (1983); СССР чемпионатында шәхсән зачетта һәм СССР чемпионатында команда зачетында бронза призеры (1982); СССР һәм РСФСР йыйылма командаһы ағзаһы (1980-1984); Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983).
Аристотель
Аристотель (Ἀριστοτέλης) (б. э. тиклемге 384—322 йылдар) — бөйөк боронғо грек фәйләсүфе. Ул — Платон дың уҡыусыһы, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең уҡытыусыһы, боронғо замандың бөйөк грек ғалимы, философ, ҡол биләүселек йәмғиәтенең мәшһүр идеологы. Сығышы менән Стагир ҡалаһынан. Бөтә ғүмерен үҙ дәүере ғалимдарының фекерҙәрен йыйыу һәм төшөнөүгә арнай. Уны бөтә нәмә лә ҡыҙыҡһындыра — хайуандарҙың төҙөлөшө һәм ҡылығы, йыһан төҙөлөшө, шиғриәт, сәйәсәт, күк есемдәренең хәрәкәт законы.
Ф. Энгельс һүҙҙәре менән әйткәндә, арҙаҡлы грек философтары араһында ул — «бөтәһен дә үҙ эсенә алған иң ҙур баш». Аристотель ҡолдар менән ҡол биләүселәр араһында синфи көрәш көсәйгән һәм ҡаты һуғыштар барған заманда йәшәгән. Афинала Платон акдемияһында уҡып белем алған.
Аристотель кеше үҫешенең барлыҡ өлкәләрен: социология, философия, сәйәсәт, логика, физиканы үҙ эсенә алған һәр яҡлы фәлсәфә системаһын төҙөгән беренсе аҡыл эйәһе. Уның онтологияға ҡараштары кешелек фекеренең алға табан үҫешенә етди йоғонто яһай. Аристотелдең методик тәғлимәте Фома Аквинский тарафынан ҡабул ителгән һәм артабан схоластика ысулы менән үҫешкән. Карл Маркс Аристотельды боронғо аҡыл эйәһе тип атай.
Биографияһы
Аристотель Стагир ҡалаһында Македония батшаһының һарайында хеҙмәт иткән табип ғаиләһендә тыуа. 17 йәшендә Афинаға китә, унда Платон ойошторған Академияға керә, уның дәрестәренә йөрөй башлай. Шулай 20 йыл дауамында (Платон үлгәнсе) ошо Академия диуарҙарында йәшәй, белемен үҫтерә һәм шәкерттәргә дәрестәр бирә. 343 йылда Македония батшаһы Филипп үҙенең улы Александрҙы уҡытыу һәм тәрбиәләү өсөн батшалығына Аристотелде саҡыртып ала. Александр батша булғас, Аристотель Стагирға ҡайтып китә, унан яңынан Афинаға күсә. Платон үлгәндән һуң, Аристотелдең ижади эшендә яңы дәүер башлана. Ул Платон тәғлимәте менән килешә алмағанлыҡтан, уны тәнҡит утына һалып, үҙенең мөстәҡил фәлсәфәүи системаһын ижад итә башлай. Ул ваҡытҡа Аристотель материалистик йүнәлештәге фәлсәфәүи тәғлимәттәр менән дә танышырға өлгөрә. Улар менән йәнәшә ҡуйып ҡарағанда, Платон системаһы үҙенең буталсыҡ, ҡаршылыҡлы, уйҙырмалы, төҙөклөктән мәхрүм икәнлеген күрһәтә. Ләкин Аристотель материалист-философтар ҡалдырған тәғлимәттәр менән дә тулыһынса килешә алмай. Шунлыҡтан Аристотелдең фәлсәфәи системаһы үҙе лә бик үк эҙенсәлекле килеп сыҡмай, уға ла билдәле бер ҡаршылыҡтар, икеләнеүҙәр хас.
Аристотель йәшәгән осорҙа Афиналағы ҡол биләүселеккә нигеҙләнгән демократия тарҡала, ә философия өлкәһендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш араһындағы көрәш киҫкенләшә башлаған була. Аристотель был шарттарҙа урталыҡтағы (материализм менән идеализм араһындағы) позицияны һайлай.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалимдың әҫәрҙәрендә ғилем һәм белемдең бөтә өлкәләре — логика, психология, метафизика, физика, ботаника, тарих, сәйәсәт, иҡтисад, этика, эстетика мәсьәләләре яҡтыртыла. Уларҙың бөтәһендә лә ҡол биләүселәр йәмғиәтен һаҡлау һәм нығытыу идеологияһы күтәрелә, дәүләттең иҡтисад теорияһы эшләнә.
«Метафизика» һәм башҡа хеҙмәттәрендә Аристотель бөтә бар булғандың сәбәптәре һәм тәүсәбәптәре тураһындағы тәғлимәтен үҫтерә. Ул сәбәптәр түбәндәгеләр: 1 Материя (грек. ΰλη, греч. ὑποκείμενον) — «нимәнәндер шул». Объектив барлыҡтағы күп төрлө нәмәләр; материя мәңгелек, уны бар итеп тә, юҡ итеп тә булмай; ул юҡтан бар була алмай, күбәйә йә кәмей алмай; ул инерт һәм пассив. Рәүешһеҙ материя бушлыҡ булып тойола. Беренсе бар ителгән материя биш тәүэлемент (стихия) рәүешендә була: һауа, һыу, тупраҡ, ут һәм эфир (күктәге субстанция).
2 Рәүеш (грек. μορφή, греч. тò τί ἧν εἶναι) — «нимәлер шул». Асыл, стимул, маҡсат, шулай уҡ төрлө нәмәләрҙең бер төрлө материянан барлыҡҡа килеүенең сәбәбе. Төрлө нәмәләрҙең рәүешен материянан Алла (йәки хәрәкәтте башлаған аҡыл) яһаған. Аристотель нәмәнең, күренештең йәшәйешен материя һәм рәүеш берлеге тип аңлата.
3 Ғәмәлдәге, йәки бар ҡылыусы сәбәп (грек. τὸ διὰ τί) — «ҡайҙандыр шул». Нәмәнең йәшәй башлау мәлен һүрәтләй. Алла бөтә нигеҙҙәрҙең нигеҙе булып тора. Бар булғандың сәбәптән бойондороҡлолоғо бар.
4 Маҡсат, йәғни ахырғы сәбәп (грек. τὸ οὖ ἕνεκα) — «шуның өсөн». Һәр нәмәнең үҙенең хосуси маҡсаты бар. Юғарғы маҡсат булып Изге эш тора.
Аристотель атаҡлы полководец Александр Македонскийҙың остазы була. Хәрби походтарҙа йөрөгәндә лә Македонский Аристотелгә гректарға билдәһеҙ булған хайуан һәм үҫемлектәр өлгөһөн ебәреп тора.
Аристотель үҙенән һуң бик күп ғилми хеҙмәттәр ҡалдыра. Физика буйынса 8 китабы, «Хайуандар өлөштәре тураһында» 10 китабы күп быуаттар буйы фәндә абруйлы сифатта йөрөй.
Ижади мираҫы
Аристотель ҙур ижади мираҫ ҡалдыра. Дөрөҫ, уның күп кенә хеҙмәттәре беҙҙең заманға ҡәҙәр һаҡланмаған, ә уның ижадын өйрәнеүсе белгестәрҙең һүҙҙәренә ҡарағанда, «уныҡы», йәғни Аристотелдеке, тип иҫәпләнгән ҡайһы бер хеҙмәттәр һис тә дөрөҫлөккә тура килмәй. Шуға ҡарамаҫтан Аристотелдең ижади мираҫында түбәндәге бүлектәр бәхәсһеҙ таныла һәм фәҡәт уныҡы тип һанала: 1 Мантиҡ (логика) буйынса трактаттар. Уларҙың дөйөм исеме — «Органон». Уға «Категориялар» тигән трактат кергән.
2 Физика буйынса трактаттар. Уларға тәбиғәткә бағышланған лекциялар, «Физика», «Барлыҡҡа килеү һәм юҡка сығыу тураһында» һ. б. трактаттар.
3 Биология буйынса хеҙмәттәр. Был өлөштә «йән тураһында», хайуандар, уларҙың килеп сығыуы һ. б. темаларға яҙылған әҫәрҙәр.
4 Философия буйынса трактаттар. Аристотелдең шәкерттәренең берһе (Андроник Родосский) ғалимдың хеҙмәттәрен баҫтырып сығарғанда был бүлекте «Физика» бүлегенән һуң урынлаштыра. Шунан башлап «Беренсе философия» тип аталған был бүлек яңы исем менән — «Метафизика» тип йөртөлә башлай.
5 Этика буйынса хеҙмәттәр.
6 Тарихи һәм социаль-сәйәси проблемалар буйынса трактаттар.
Аристотель үҙенең «Метафизика»һында Платон тәғлимәтен киҫкен тәнҡитләй. «Платон минем дуҫым, ләкин минең өсөн хәҡиҡәт ҡәҙерлерәк» тигән һүҙ тап шуға бәйләнгән була. Аристотель империяны әүәл сәбәп рәүешендә, ләкин шул ук ваҡытта үны дәртһеҙ (инерт), хәрәкәткә эйә булмаған рәүештә генә таный.
Материя, рәүеш, хәрәкәт тураһында тәғлимәт
Материя, уныңса, мөмкинлек кенә. Ошо мөмкинлектән нимә килеп сыға, быныһы инде материяның үҙенән тормай. Дәртлелекте (активлыҡты) ул рәүештә генә күрә. Уныңса, «рәүеш» материяны төрлөсә итә, тимәк, рәүеш материяны мөмкинлектән ысынбарлыҡҡа әүерелдереүсе була. Аристотель мифология менән килешеп етмәһә лә, әүәл сәбәпте, һәр нәмәнең башланышын Алланан күрә. Аристотель хәрәкәтте материянан айырып ҡарай. Ул хәрәкәттең өс төрөн таный: 1) үҙгәреш (сифат үҙгәреше), 2) кәмеү (һан үҙгәреше), 3) күсеү (аралаш хәрәкәт).
Логика һәм космология
Мантиҡ (логика) трактатында Аристотель, беренсе булараҡ, дедукция алымын, шулай ук силлогизм теорияһын башлап ебәрә. Аристотель танып белеү теорияһына диалектика индерергә ынтыла. Дөрөҫ, диалектика уның өсөн формалашып бөткән тәғлимәт түгел әле. Шулай ҙа ул танып белеүҙең ҡаршылыҡлы процесс икәнлеген күрә. Аристотель, мантиҡи (логик) яҡтан көслө белгес булараҡ, софистарҙың хәйләгә ҡоролған иҫбатлау принциптарын тәнҡитләй. Аристотель ҡайһы бер хеҙмәттәрен космологияға бағышлай. Ул үҙ заманындағы башҡа ғалимдәр менән бергә Ер шарын үҙәктә тип (геоцентризмса) аңлатырға тырыша. Биология өлкәһендә Аристотелдең йән эйәләре тураһында тәғлимәте иғтибарға лайыҡ. Ул йәндең өс төрөн атай: 1) үҫемлектәр йәне, 2) хайуандар йәне, 3) аҡылға ҡоролған йән. Материя менән йән араһындағы мөнәсәбәт ғалимдың төп принциптарына бәйле. Йән эйәһенең тәне — материя, уның йәне — рәүеш. Аристотелдең хайуандарҙың килеп сығыуы тураһындағы трактаты күп йылдар дауамында зоология фәнендә теоретик сығанаҡ ролен үтәп килә. Ғалим этика проблемаларына ла ҙур иғтибар бирә. Ул этика менән философияға «идеал» тигән төшөнсә кертә. Дөрөҫ, бөйөк ғалимдың идеалды аңлауы бик примитив була әле. Уныңса, ысын идеал ысынбарлыҡтағы ҡиммәттәрҙә түгел, бәлки күктәрҙә генә. Аристотель өсөн әхлаҡи идеал — Алла. Ул — иң камил философ йәки «үҙен фекерләүсе фекер»…
Сәнғәт һәм эстетика
Аристотелдең ижади мираҫында сәнғәт теорияһы һәм эстетика мөһим урын алып тора. Йәш быуынды эстетик тәрбиәләү өлкәһендә ул ике мәсьәләне күҙҙә тота. Шуларҙың беренсеһе — йәштәрҙе матурлыҡты, гүзәллекте күрергә, тойорға күнектереү. Икенсеһе — уларҙы ошо сәнғәти һөнәрҙәргә өйрәтеү. Аристотель сәнғәт тураһында, ул — ысынбарлыҡҡа эйәреү (мимесис) ысулы менән ысынбарлыҡты танып белеү, тип фекер йөрөтә. Был Аристотелдең материалистик йүнәлештә формалашыу мөмкинлегенә ишаралай. Быны тағы бер миҫал менән дәлилләп була. Аристотель сәнғәттең объектив вазифаһын булғанды тасуирлау менән генә сикләмәй, уның "нисек булырға тейеш"леген күрһәтеүҙә лә күрә. Аристотель үҙенең «Поэтика» тигән трактатында сәнғәти ижад эшен, эпос жанрҙары, драма жанры һәм бигерәк тә сәнғәт әҫәрҙәрен ҡабул иткәндә уҡыусының, тыңлаусының әҫәрләнеү, хисләнеү, ләззәт алыу кеүек реакциялары (катарсис) тураһында ла яҙа. Аристотелдең был теоретик фекерҙәре хәҙерге көндә лә иғтибарға лайыҡ.
Сәйәсәт һәм дәүләт
Аристотель үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙа. Аристотель, үҙ осоро вәкиле булараҡ, ҡол биләүселек ҡоролошон һәм уның ике ҡапма-ҡаршы яғын мәңге шулай булырға тейеш тип һанаған.
Аристотель Платонға ҡаршы идеаль дәүләттә дөйөм милек булырға тейеш түгеллеге тураһында яҙа.
Ғөмүмән алғанда, Аристотель фәлсәфәүи фекерләү өлкәһендә кешелек йәмғиәтенең айырым бер этабын тәшкил итә. Уның тәғлимәте, күренеүенсә, ике яҡлы булып формалаша. Һәм был үҙенсәлек унан һуңғы замандарҙа йәшәгән философтарға шулай уҡ ике төрлө йоғонто яһай. Идеалистик йүнәлештәге философтар Аристотелдең тап үҙҙәренә кәрәк булған ҡараштарын алға ҡуйып эш итергә тырыша, материалистар бөйөк ғалимдың ошо йүнәлештәге фекерҙәрен үстерә. К. Маркс, Аристотель тәғлимәтен һәр яҡтан үлсәп, уны боронғо грек философияһының иң юғары дәрәжәһе тип баһалай.
Лагутник йырмағы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иматра
Иматра (Imatra) — Финляндияның Көньяҡ-Карелия өлкәһендәге ҡала (элек ҡала Көньяҡ Финляндия губернаһы составына ингән, 2010 йылда был административ берәмек бөтөрөлә).
Халҡы 29,3 мең кеше тәшкил итә (2007). Ҡалаға 1948 йылда нигеҙ һалына, ҡала статусын 1971 йылда ала.
Ҡала Вуокса йылғаһы ярында урынлашҡан, ул Карел муйынының төньяҡ өлөшөндә, Рәсәй сигендә, Санкт-Петербургтан 210 км алыҫлыҡта тора. Рәсәйҙең иң яҡын ҡалаһы — Светогорск (7 км).
Төп эш биреүселәре — Enso Stora (целлюлоза-ҡағыҙ етештереү предприятиеһы), ҡала муниципалитеты, Ovako Bar Oy (металлургия сәнәғәте), сик хеҙмәте.
Сик буйы пропуск пункты
Илдән сығыу өсөн таможня декларацияһын тултырыу пунктының коды (of exit Office) — FI556100.
Рәсәй (СССР) менән Финляндия сиге 1947 йылдан алып Иматранан 6 км көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Рәсәй сигенән кәмендә 1 км алыҫлыҡта Светогорск ҡалаһы урынлашҡан. 1960 йылдарҙа Светогроск менән Иматра араһында тимер юл сик үткәүеле булған, ул йөк экспорты һәм импорты өсөн ҡулланылған, ә 1970 йылдарҙа ике ил араһында автомобиль үткәүеле барлыҡҡа килтерелә, ул башлыса совет урманын һәм юғары класлы белгестәрен Светогорск целлюлоза-ҡағыҙ комбинатына ташыу өсөн ҡулланыла. Был белгестәр араһында төрлө илдәрҙең граждандары, шул иҫәптән, АҠШ-тан да була. Улар фин Иматраһында йәшәгән һәм һәр көн һайын Светогорскиға эшкә йөрөгән.
1990-сы йылдарҙа сик үткәүелен тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул ителә (халыҡ-ара автомобиль пропуск пункты), һәм бында бар кешеләргә лә сикте үтергә рөхсәт ителә. Мәсьәлә оҙаҡ хәл ителә, 2002 йылда эшләй башлай. 2006 йылдан алып пункт тәүлек әйләнәһенә эшләй. Бөтә ил граждандарына сикте сығырға рөхсәт ителә, шулай уҡ Ленинград өлкәһендәге кеүек велосипедта ла сикте сығырға мөмкин. БЫл хәл ике ил туристарының файҙаһына ғына була. Иматра үҙәгенән Светогорск үҙәгенә тиклем барлығы 5 км алыҫлыҡ ята. Йәйәү үтеү тыйылған.
Транспорт
2012 йылдың 11 ноябрендә Иматра һәм Санкт-Петербург (Йоутсено, Лаппеэнранта һәм Выборг аша) автобус бәйләнеше көн һайын башҡарыла. Пассажир ташыусы лицензияһын Tilausliikenne E. Rantanen компанияһы ала. Рейс автобустарынан тыш көн һайын шәхси компанияларҙың микроавтобустары ла кеше ташый.
Әлегә тимер юл үткәүеле аша пассажирҙар поездарының хәрәкәте юҡ, әммә киләсәктә Выборг — Иматра халыҡ-ара бәйләнешен ойоштороу мөмкинлеге бар.
Спорт һәм мәҙәниәт
Иматра мәҙәни үҙәге — төрлө мәҙәни саралар, байрамдар, күргәҙмәләр үткәреү урыны.
Музейҙар: Художество музейы, Ҡала мәҙәни-тарихи музей, Музей-сәнәғәт эшселәре торлағы, Карел йорто, Ветерандар йорт-музейы.
Китапханалар: Төп китапхана, китапхана «Патсан кирьясто» китапханаһы, «Вуоксеннискан кирьясто» китапханаһы.
Физкультура һәм спорт менән шөғөлләнеү өсөн ябыҡ биналар: спорт комплексы (бассейн, кегельбан), боҙ һарайы.
Асыҡ һауала физкультура һәм спорт менән шөғөлләнеү өсөн майҙансыҡтар: спорт майҙансығы (атлетика, туп уйындары, теннис). Һауала физкультура һауыҡтырыу (һауыҡтырыу юлдары, саңғы юлдары, пляж).
2014 йылдың апрелендә шайба менән хоккей буйынса юниорҙар араһында сираттағы донъя чемпионаты үткәрелә.
Туризм һәм иҫтәлекле урындар
Туристар өсөн иң ҡыҙыҡ объекттарҙың береһе булып «Иматран Кюльпюля» спа-ҡунаҡханаһы тора, ул йыл әйләнәһенә эшләй. Йәй көнө туристар Иматранкоски быуаһын ҡарай.
Сағыштырмаса бәләкәй генә ҡалала бик күп ҡунаҡханалар бар, шуларҙың иң билдәлеһе — «Иматран Валтионхотелль», ул хәҙер «Рантасипи» селтәренә ҡарай. Саймен күле ярында «Иматран Кюльпюля» ҡунаҡханаһы урынлашҡан. Вуокса һул ярында «Вуоксенхови» ҡунаҡханаһы тора. Шуларҙың сағыштырмаса арзандары «Анна Керн» һәм «Иматра» ҡунаҡханалары. Бынан тыш, Иматранан алыҫ түгел, әммә Лаппеенрантаның юридик сигендә, арзан булған ике ҡунаҡхана Karjalan Portti һәм «Kulkuripoika» бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡаф сүрәһе
Ҡаф сүрәһе (سورة ق, Ҡаф ) — Ҡөрьән Кәримдең 50 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 45 аяттан тора.
Килем һарайы
Тарихы
Килем һарайы 1848 йылда Бүздәк районының Килем ауылында төҙөлә. Килем ауылына 1723 йылда нигеҙ һалына. XVIII быуаттан был алпауыт Тәвкилевтарҙың нәҫелдән килгән имениеһы була. Ауылда иҫтәлекле урын булып Тәвкилевтарҙың аҡсаһына төҙөлгән мәсет тора. Мәсет ике ҡатлы, таштан төҙөлгән. Мәсет менән йәнәш Килем һарайы урынлашҡан. Ул XIX быуат архитектураһы һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы. Авторы билдәһеҙ. һарай ҙа да Тәвкилевтәр усадьбаһының бер өлөшө булып торған. Һарай‑усадьба комплексына шулай уҡ мәсет һәм Килем һарайынан тыш, үрге һәм түбәнге парк, емеш-еләк баҡсаһы ингән. Бөтә комплекс өс гектар майҙанды биләгән. 1861 йылғы реформанан һуң, Тәвкилевтарҙың барлыҡ биләмәләре туғандары араһында бүленә. Килем коллективлашыу, күп һанлы үҙгәртеп ҡороуҙар кисерә. Усадьба ашлыҡ амбары һәм милек склады буларак файҙаланыла. Уның бер өлөшө 1922 йылда ете йыллыҡ мәктәпкә бирелә.
Архитектураһы
Һарай көнсығыш стилистикаһы мотивтары ҡулланылған классицизм стилендәге ҡоролма (ҡара: Архитектура стиле). Ап-аҡ һарай әллә ҡайҙан балҡып күренеп тора. Аҡ бина ҙур булмаған ҡалҡыулыҡта урынлашып, түбәндә һуҙылып киткән ауыл өйҙәрен яҡтыртып торған һымаҡ. Ҡоролма үҙенең архитектураһы менән таң ҡалдыра. Ул планында симметриялы ике ҡатлы аҡ таш бина, үрге парк эсендә урынлашҡан һәм көнсығыш фасады урам яғына, көнбайышы — йылғаға ҡарай. Килем һарайы мөйөштәре бейек манара менән нығытылған, кәрниз аҫтындағы горизонталь сығынтылар бинаның периметры буйлап һылап эшләнгән биҙәктәр менән, ҙур аркалы тәҙрәләренең өҫкө өлөшө төрлө төҫтәге быялалар менән биҙәлгән була. Көнсығыш фасады симметриялы композициянан ғибәрәт: өҫкө яғы аттика һәм башняны имитациялаусы бағаналар менән биҙәлгән, улар стенаның бөтә бейеклеге буйлап һуҙыла һәм ҡыҫҡа баҫҡыслы инеү урынын айырып күрһәтә. Ошолай уҡ биҙәлгән көнбайыш фасадының аттикаһы ҡатмарлыраҡ, шулай уҡ башняға оҡшатып эшләнгән 6 ҡырлы 4 бағаналы балконы бар. Икенсе ҡаттың стеналары, түшәмдәре арабескалар һәм геометрик орнамент, вестибюль стеналары һәм уның өҫтөндәге бүлмәләр түңәрәк һәм 8 ҡырлы төҫлө медальондар менән биҙәлгән. Күп кенә бүлмәләрҙә иҙәнгә паркет түшәлгән була; залдарҙың төрлө мөйөштәрендә урынлашҡан һәм кафель менән ҡапланған өсмөйөш формаһындағы мейестәр интерьерҙы биҙәү элементтарының береһе булып торған. Интерьерҙарҙы биҙәгән ваҡытта бик күп келәм, шаршау һәм таҫтамал ҡулланылған; йыһаздары башлыса бәрхәт менән тышланған. 1848 йылдан алып һарайҙа Тәвкилевтәр, 1903 йылда — С. С.Йәнтүрин йәшәгән. XX быуат башында һарай Сәйетгәрәй Тәвкилевтың кейәүе Сәлимгәрәй Йәнтуринға күсә. 1918 йылда — бина буш тора, 1924—96 йылдарҙа бында урта мәктәп урынлаша. 2000 йылдан алып Р. И. Кирайдт проекты буйынса Килем һарайында яңыртыу эштәре алып барыла.
1992 йылда усадьба һәм мәсет биналары архитектура ҡомартҡылары булараҡ дәүләт һаҡлауына алына һәм Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының тарихи-мәҙәни мираҫы объекттары исемлегенә индерелә, 1995 йылда федераль әһәмиәттәге тарихи һәм мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелә. Башҡортостан өсөн Килем һарайы, һис шикһеҙ, уникаль иҫтәлекле урын булып тора: беренсенән, Башҡортостан территорияһы тарихи яҡтан традицион һарайҙар төҙөлөшө урыны булып тормай, шуға күрә әлеге архитектура объекты айырыусы ҡиммәтле. Икенсенән, Башҡортостанда, Көнбайыш һәм көнсығыш сигендә төҙөлгән классик стилистика мотивтары менән классик стилде үҙ эсенә алған бындай архитектура формаларының барлыҡҡа килеүе бик һирәк, уникаль, шуға ла ҡарамаҫтан, логик күренеш булып тора.
Макарова Татьяна Петровна
Макарова Татьяна Петровна (25 сентябрь 1920 йыл, Мәскәү — 25 август 1944 йыл, Остроленка, Польша) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби осоусы. 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Татьяна Петровна Макарова 1920 йылдың 25 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. Урыҫ.
Мәскәү ҡалаһының 12-се мәктәбенең ете класын, Мәскәү аҙыҡ-түлек сәнәғәтенең механика-технология техникумын ( хәҙер колледж аҙыҡ-түлек Мәскәү ), аэроклуб тамамлай. «Большевик» кондитер фабрикаһында техник-кондитер, аҙаҡ хәрби авиация мәктәбендә инструктор булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдан. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарының хәрәкәттәге армияһында 1942 йылдың майынан. 588-се төнгө еңелсә бомбаға тотоу авиация полкының звено командиры.
1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
628 төнгө хәрби осош яһай. Дошман өҫтөнә 96 тонна бомба һәм 300 мең листовка ташлай. Уның эш итеүе һөҙөмтәһендә 103 янғын усағы барлыҡҡа килә, 2 кисеү, 2 зенит нөктәһе, 1 прожектор, боеприпастарҙың 2 келәте, дошмандың тере көстәренең икәүҙән артыҡ взводы юҡ ителә һәм зыян күрә
1944 йылдың 25 авгусында һауа һуғышында яныусы самолетта штурман Вера Белик менән һәләк була. Польшаның Остроленка ҡалаһында ерләнә.
Астальцев Виктор Владимирович
Астальцев Виктор Владимирович (29 декабрь 1927 йыл — 8 декабрь 1994 йыл) — рәссам. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1989). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Виктор Владимирович Астальцев 1927 йылдың 29 декабрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы) Мәсәғүт ауылында тыуған. Уға ярты йәш булғанда атаһы Владимир Александрович Астальцев, Чапаев дивизияһының элекке атлыһы, үлеп ҡала. Ә инде малайға туғыҙ йәш тулғанда әсәһе Лидия Ивановна Астальцева ла вафат була. Тәүҙә балалар йортонда, ә аҙаҡ өләсәһе Екатерина Сергеевна Юрьева-Левицкая ҡарамағында тәрбиәләнә. .
1943 йылда Виктор Владимирович үҙ теләге менән фронтҡа китә. 1944 йылдан Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә, Япония менән һуғыштарҙа ҡатнаша. Ул 1951 йылға тиклем хәрби хеҙмәттә була. Бер үк ваҡытта 1948 йылдан алып 1950 йылға тиклем Мәскәүҙә Крупская исемендәге Бөтә союз халыҡ ижады йортонда һүрәт төшөрөү һәм һынлы сәнғәт курстарында ситтән тороп уҡый.
1956—1958 йылдарҙа Мәскәүҙә Рәсәй академия йәштәр театрында (Үҙәк балалар театры) рәссам-декоратор булып эшләй, ә 1958—1964 йылдарҙа Ҙур театр спектаклдәрен биҙәүҙә ҡатнаша.
Үҙәк балалар театры спектаклдәрендә ҡайһы ваҡыт күмәк сәхнәләрҙә уйнай. 1994 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә үҙенең оҫтаханаһында вафат булып ҡала.
Рәссам Виктор Астальцев ижадының төп темаһы — тыуған яҡ тәбиғәте, боронғо рус архитектураһы һәйкәлдәре. Рәссамдың эштәре бик күп музей коллекцияларында һаҡлана. Дәүләт тарихи музей (Государственный исторический музей), Ҡораллы көстәрҙең үҙәк музейы (Центральный музей Вооружённых Сил), А. А. Бахрушин исемендәге театр музейы (Театральный музей им. А. А. Бахрушина), Мәскәүҙәге Дәүләт тарих-архитектура «Коломенское» музей-заповеднигы (Государственный историко-архитектурный музей-заповедник «Коломенское»), «Музей Москвы» музейҙар берләшмәһе (музей истории и реконструкции Москвы), Рәсәйҙең художество фонды, «Ферапонтов монастырь» музей-заповеднигы, В. И. Чапаев музейы (Балаково), А. М. Герасимов музей-йорто (Мичуринск ҡалаһы), Северодвинск ҡалаһының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Петрозаводск, Брянск, Серпухов, Комсомольск-на-Амуре, Кокчетав, Таруса, Свердловск, Ульяновск ҡалаларының картиналар галереяһы, Рәсәйҙең мәҙәниәт Министрлығы йыйынтыҡтары, халыҡ-ара "Никор"художество галереяһы, Берлиндың Милли музейы, Дамаск ҡалаһының художество галереяһы, АҠШ-тың Феноген Тарихи йәмғиәт музейы (музей Феногенского Исторического общества (Портленд Орегон США), Венгриянан Янош Кадор тупланмаһы, АҠШ Коммунистар партияһының генераль секретаре Гесс Холлдың коллекцияһы, Япония, Греция, Англия, Германия илдәренең шәхси йыйылмалары һәм галереялары.
Ғаиләһе: ҡатыны Астальцева Капитолина Петровна. Ҡыҙы, Ирина Викторовна Астальцева (Соловьёва), сәнғәт белгесе, Халыҡ-ара сәнғәт белгестәренең Ассоциацияһы (Международная Ассоциация искусствоведов) ағзаһы, атаһы В. В. Астальцевтың ижадын системаға һалыу менән шөғөлләнә. .
Илбәков
Илбәков — фамилия.
Шомортло
Шомортло (Шомыртлы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452042, ОКАТО коды — 80212843002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы Черкассы
Яңы Черкассы — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ҡасаба. Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районына буйһонған Новочеркасск ауыл советына ҡарай.
Халҡы
2002 йылда ҡасабала даими рәүештә 1878 кеше йәшәгән (69%-ы урыҫ).
Предприятиелар
Эргәһендә урынлашҡандар: «Черкассы» производство-диспетчер станцияһы линияһы (ЛПДС) «Транснефть» Акционер Компанияһы, «Транснефть-Урал» Акционер Йәмғиәте (АЙ), ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигоны, ҡошсолоҡ фабрикаһы.
Корый-Кикя (Таз ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ахунов
Ахунов — фамилия.
Гольдбах (Тюрингия)
Гольдбах (Тюрингия) (Goldbach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1694 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Брюшиха
Брюшиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коен йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ханюг
Ханюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Залесская Лала йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишкүл һырты
Ишкүл һырты (Ишкульский хребет) — Көньяҡ Урал да. Илмән тауҙарындағы һырт (Силәбе өлкәһе, Рәсәй).
Топонимика
«Ишкүл» атаманың килеп сығышына ике фараз бар
Тасуирлама
Ишкүл һырты Үҙәк Илмән һыртының көнбайыш өлөшө булып тора. Уның оҙонлоғо — 11 км. 500 метр тирәһе бейеклетән башлана.
Иң юғары нөктәһе — 661 метр. Һырттың атамаһы менән Ишкүл түбәһе тип йөрөтөлә. Илмән түбәһенән һуң бейеклек буйынса икенсе урында (Илмәнтау ҙан һуң) тора.
Силәбегә тиклем — 127 км, Екатеринбург тан — 187 км, Мейәс тән 24 км алыҫлыҡта ята. Ил мән ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.
Координаталары: 55°15′15″N 60°12′16″E
Һыртының көнсығыш итәгендә Ишкүл күле урынлашҡан .Һырттың битләүҙәрендә ҡарағай, ҡайын, ҡарағас үҫә.
Ишкүл һыртының төньяҡ өлөшөндәге түбәнән ҡарағанда (яҡынса 510 метр бейеклектән), Силәбе өлкәһенең Арғужа һыуһаҡлағысына, унан арыраҡ Уйылды күленә иҫ киткес матур күренеш асыла.
Көньяҡта Илмән тауҙары, шулай уҡ, Ишкүл түбәһе үҙе, Тәрәнкүл һәм Һырткүл күлдәре ғәжәйеп матурлығы менән хайран итә..
Көн аяҙ булғанда көнбайышта Ишкүл һыртынан Талов һыртына Кесе Урал һыртына, Елсел тауына (рус. Гора́ Ицы́л), Оло Таткүл күленә , Караматкүлгә, Арғы Тағанайға панорама асыла. Ә төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Карабаш тауын күрергә мөмкин.
Себер тимер юлы йәки милләттең хәле
Себер тимер юлы йәки милләттең хәле — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1902 йылда яҙылған.
Мәжит Ғафуриҙың Октябрь инҡилабына тиклемге ижады
Мәжит Ғафури әҙәбиәт майҙанына беренсе урыҫ революцияһы алдынан бер үк ваҡытта шағир ҙа, прозаик та булараҡ килде. Үҙенең ижадын М. Ғафури аң-белемгә, прогресҡа саҡырып, мәғрифәтселек идеялары менән башлап ебәрҙе. Тәүге китабында уҡ шағир ысынбарлыҡҡа ситтән күҙәтеүсе булып түгел, ә тормошҡа әүҙем мөнәсәбәтле кеше булып сығыш яһаны.
Мәжит Ғафури «Беренсе оҙон юл донъяла Себер тимер юлы» тигән шиғырын ижад итә, һәм ул 1904 йылда Ырымбурҙа шул уҡ исем аҫтында сыҡҡан китапта баҫыла. «Баштан үткәндәр» исемле иҫтәлегендә ошо шиғыр хаҡында М. Ғафури былай тип яҙа:
Төп фекере һәм художество алымдары
«Себер тимер юлы» китабында мәғрифәтселек идеялары яңы заманды, рус дәүләтенең бөйөклөгөн, ҡаҙаныштарын данлап йырлау менән ҡушылып бара. Шағирҙың тәүге китабында күҙгә ташланған ижад алымы — ошо яңы заман, алға ынтылыш менән үҙенең тыуған халҡының артта ҡалыуын, «тәрәҡҡиҙән ҡасыуын», «аты арыҡ» икәнлеген контраст итеп ҡуйыу — мәғрифәтселек реализмы өсөн бик характерлы булған антитеза.
Әҫәрҙә Ғафури өгөт-нәсихәт, дидактика рухында үҙенең ыңғай идеалын — фән, прогрестың өҫтөнлөгөн һүрәтләргә ынтыла. Тәүге шиғырҙарындағы дидактика, рационализм элементтары Көнсығыш поэзияһы — суфыйсылыҡ әҙәбиәтенең шағирға көслө йоғонтоһо менән аңлатыла тиергә кәрәк.
Дини мәҙрәсәлә тәрбиәләнгән Ғафуриҙың үҙ заманының прогрессив тенденцияларын күрһәтә алыуы, милли сикләнгәлектән юғарыраҡ күтәрелеүе был осорҙағы милли әҙәбиәт өсөн яңы, ыңғай күренеш булды.
«Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.
Онут (йылға)
Онут (Онут) — Украиналағы йылға. Черновцы өлкәһенең Хотын һәм Заставна райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 16 километр. Бассейн майҙаны - 171 км².
Нялинское
Почта индексы — 628504, ОКАТО коды — 71129924001.
Йырсы безелдәк
Йырсы безелдәк (Йырсы безелдәк,Locustella luscinioides) — турғайҙар отрядендәге ҡош.
Нялинское
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Йырсы безелдәк
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Оҙонсараҡ кәүҙәле, киң ҡа¬натлы бик һаҡ "ҡош. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы ерәнһыу һоро. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары һәм яурындарындағы таптары аҡ төҫтә. Башҡа безелдәктәрҙән ҡауырһындарында ҡара таптары булмауы һәм яурындарындағы аҡ таптары менән айырыла.
Тауышы
Һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау, ул киҫкен «кррр» тип бөтөп ҡуя.
Йәшәү рәүеше
Асыҡ урындағы ҡыуаҡтарҙа, ялан аша үткән йылға ярҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Аҙығы — төрлө бөжәктәр, үлән орлоҡтары. Үлән һабаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән төртөктәр менән һипкелләнгән 4—6 бөртөк көрәнһыу һары йомортҡаһы була.
Воскресенка (Серта ҡушылдығы)
Воскресенка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серта йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Воронов Абрам Соломонович
Воронов Абрам Соломонович (1899—1975) — совет һәм украин ғалимы-табип, медицина фәндәре докторы (1928), профессор (1932).
100-ҙән ашыу фәнни баҫма һәм 2 монография авторы.
Биографияһы
1918 йылда Ростов гимназияһын тамамлай һәм Дон университетының (хәҙерге Ростов дәүләт университеты) медицина факультетына уҡырға инә. Уҡыуын тамамланғандан һуң, 1923 йылда госпиталь-терапия клиникаһына ординатор булып эшкә урынлаша. Өс йылдан һуң ул госпиталь терапия кафедраһы ассистенты итеп һайлана. 1928 йылда «О морфологических изменениях крови и кроветворных органов под влиянием бензола и его производных» темаһына медицина докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1930 йылда Абрам Соломонович инфекция ауырыуҙары кафедраһының приват- доценты вазифаһына раҫлана, 1932 йылда госпиталь терапияһы кафедра мөдире һәм бер үк ваҡытта Дондағы Ростов Үҙәк ҡала дауаханаһының (хәҙер Н. А. Семашко исемендәге 1-се ҡала дауаханаһы) терапия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Ошо уҡ йылда профессор дәрәжәһенә раҫлана.
1933 йылда А. С. Воронов Ростов медицина институты кафедраһы профессоры итеп тәғәйенләнә. Медицина институтында 1953 йылға тиклем эшләй. 1947 йылда өлкәнең һәм ҡаланың баш терапевты итеп тәғәйенләнә, шулай уҡ Терапевтар йәмғиәтенең һәм Өлкә һаулыҡ һаҡлау консультация бюроһы рәйесе була. Абрам Соломоновичҡа 1953 йылда «табиптар эше » ҡағыла. 1953 йылдың ғинуар-февралендә Дондағы Ростовтың бер нисә медигы, шул иҫәптән Воронов та ҡулға алына. Сталин 1953 йылда вафат булғандан һуң, ул да башҡа хеҙмәттәштәре кеүек азат ителә.
Дәүләтбирҙин
Дәүләтбирҙин — фамилия.
Воронов Абрам Соломонович
Биографияһы
Ғалим-табип, профессор Воронов тыуған ҡалаһынан 1954 йылда Донецк ҡалаһына күсеп китә, унда Донецк медицина институтының (хәҙерге Донецк Милли медицина университеты) госпиталь терапияһы кафедраһын етәкләй. Артабан ул пенсияға сыҡҡансы 20 йыл дауамында был кафедра менән етәкселек итә. Донецк университетында эшләгән осоронда ул 10 медицина фәндәре кандидатын әҙерләгән.
1975 йылдың 28 апрелендә Украина ССР-ы Донецк ҡалаһында вафат була.
Сноуборд (спорт төрө)
Сноуборд, сноубординг (Snowboarding: snow — ҡар һәм board — таҡта) — ҡар менән ҡапланған битләүҙәрҙән һәм тауҙан махсус ҡулайламала — сноубордта шыуып төшөүҙе үҙ эсенә алған ҡышҡы спорт төрө. Тәү баштан уҡ ҡышҡы спорт төрө булараҡ танылыу таба, шулай ҙа ҡайһы бер экстремалдар, ҡомло битләүҙәрҙән шыуып, уны йәй көнө лә үҙләштерә (сэндбординг).
Күпселек осраҡта, сноубордта шыуыу әҙерлеге булмаған битләүҙәрҙән ҙур тиҙлектә шыуыуҙы күҙ уңында тота. Шуға күрә ҡазаланыуҙан һаҡланыу өсөн күп төрлө кейем — шлем, быуындарҙы, ҡулдарҙы, аяҡтарҙы, арҡаны һаҡлауса беркеткестәр файҙаланыла.
Нагано ҡалаһында 1998 йылда үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборд тәүге тапҡыр олимпия программаһына индерелә.
Тарихы
Сноубордтың уйлап сығарылыу ваҡыты итеп 1960 йыл баштары иҫәпләнә. Мичиган штатының ҡалаһынан булған Шерман Поппен үҙенең ҡыҙы өсөн 1965 йылда хәҙерге заман сноубордына оҡшаған һәм снёрфер (snurfer — һүҙе ике тамырҙан — snow («ҡар») һәм surf — «серф» тора) тип аталған нәмә уйлап сығара. Ул ике саңғыны бер бөтөн итеп йәбештереп ҡуя. Үҙенең конструкцияһы буйынса снёрфер скейтбордҡа оҡшаңҡырап тора, тик уның тәгәрмәстәре генә булмай. Снёрферҙа беркеткестәр ҡаралмаған була, һәм шыуғанда ҡолап китмәҫ өсөн, шыуыусы уның осона бәйләп ҡуйылған бауға тотоноп барырға тейеш була. Шулай уҡ снёрферҙы дөрөҫ ҡулланыу буйынса инструкцияла таймай торған аяҡ кейемен файҙаланыу тәҡдим ителә. 1966 йылда снёрфер балалар уйынсығы булараҡ производства масштабында етештерелә башлана. .
1979 йылда Мичиган штатының Гранд Рапидс ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә тарихта тәүге тапҡыр снёрфинг буйынса Донъя чемпионаты ойошторола. Был ярыштарҙа Джейк Бёртон да ҡатнаша, аяҡтар өсөн нығытма өҫтәп, ул снёрфты тағы ла камиллаштырып алып килгән була. Бындай камиллыҡ, төп нөсхәнән айырылып торғанлыҡтан, башҡа ҡатнашыусылар тарафынан ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Әммә ул замандың иң яҡшы снёрфингсыһы булған Пол Грейвс башҡа спортсылар менән берлектә, ярышты ойоштороусылар менән Бёртонды ярыштарҙа ҡатнаштырыу тураһында килешеүгә өлгәшәләр. Һөҙөмтәлә айырым конкурс ойошторола, унда берҙән-бер ҡатнашыусы булғанлыҡтан, Бёртон еңеүсе була ла инде. Үҙ аллы дисциплина булараҡ, әлеге чемпионатты сноуборд буйынса ярыш тарихындағы тәүге чемпионат тип ҡабул ителгән.
Сноубордтың популярлығы артыуы уны ҡышҡы спорт төрө сифатында рәсми танылыуына килтерә: 1985 йылда Австрияның Цюрс тау саңғыһы курортында беренсе Донъя кубогы үтә. Унан бер йыл элгәре, ярыштың һәм йәмғиәттең дөйөм ҡағиҙәләрен булдырыу өсөн, Халыҡ-ара сноуборд ассоциацияһы (ISA) ойошторола. 1990 йылда МОК (Халыҡ-ара олимпия комитеты) сноубордтың рәсми етәксе ойошмаһы итеп Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһын (ФИС) таный. Шуға күрә сноуборд буйынса халыҡ-ара ҙур ярыштарҙың бөтәһе лә 1990 йылдар уртаһында Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы ҡағиҙәләрҙе һәм уның эгидаһы аҫтында үткәрелә башлай.
Рәсми рәүештә танылған дисциплиналар
Сноубордтың түбәндәге спорт дисциплиналары бар, улар буйынса иң юғары кимәлдәге ярыштар (олимпия уйындарындары, Донъя чемпионаттары, сноуборд буйынса Донъя кубогы) үткәрелә:
Танылыу тапмаған дисциплиналар
Әлеге көндә джиббинг буйынса ярыштар шулай уҡ киң таралыу ала бара, әммә был дисциплина FIS исемлегенә лә, Рәсәй Федерацияһының танылған спорт төрҙәренең исемлегенә лә индерелмәгән, бының эҙемтәһе булып, уның берҙәм ҡағиҙәләре лә, баһалау критерийҙары ла юҡлығы тора.
Фристайл
Ул түбәндәге трюктарҙы башҡарыуға йүнәлтелгән техникаларҙы үҙ эсенә ала: Фристайл техникалары түбәндәге дисциплиналарҙа ҡулланыла:
Фрирайд
Фрирайд — сноуборд йүнәлеше, ул ирекле шыуыуҙы күҙ уңында тота. Сноубордтың был йүнәлешендә парктың йәки ҡалҡыулыҡтарҙың әҙерлеклеге менән сикләнмәйҙәр, бында шулай уҡ ҡәтғи билдәләнгән маршруттар ҙа, маҡсаттар ҙа, ҡағиҙәләр ҙә юҡ. Фрирайд элементтары булған күсмә ярыштар ойоштороусы йәмғиәттәр ҙә бар, мәҫәлән: алдан һынап ҡаралмаған маршрут буйынса түбән төшөү.
Пара-сноуборд
Пара-сноуборд йәки адаптив сноубординг — был ҡағиҙәләре, ҡорамалдары һәм техник нормалары физик яҡтан сикләнгән кешеләр өсөн яраҡлаштырылған сноубордтың үҙгәртелгән версияһы .Был йүнәлеш физик мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә әлеге спорт төрө менән рекреацион һәм ярыш кимәлендә шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә булһын өсөн булдырыла. 2014 йылда ҡышҡы Паралимпия уйындары программаһына индерелә.
Именлек һәм хәүефһеҙлек саралары
Башҡа күп кенә ҡышҡы спорт төрҙәре кеүек үк, сноуборд та кеше һаулығына хәүефле булыуы менән бәйле.
Йәрәхәтләнеү кимәле көнөнә мең кешегә яҡынса дүрт — алты кеше тәшкил итә, был тау саңғыһы спортында йәрәхәтләнеүҙән ике тапҡырға күберәк. Йәрәхәт алыусыларҙың күп өлөшө был спорт төрө менән яңы ҡуллана башлағандар, бигерәк тә, үҙ аллы шыуырға өйрәнеүҙе өҫтөн күреүселәр иҫәбенә тура килә. Йәрәхәтләнеүселәрҙең дүрттән бер өлөшө яңы ғына сноубордҡа баҫҡан рейдерҙарға тура килһә, бөтә йәрәхәтләнеүселәрҙең ҡалған яртыһы шыуыу стажы бер йылдан кәм булғандар иҫәбендә. Тәжрибәле райдерҙар һирәк ҡазалана, әммә уларҙың алған йәрәхәттәре, ғәҙәттә, ауыр йәрәхәттән һанала.
Йәрәхәттәрҙең өстән ике өлөшө — күкрәк, арҡаға, башҡа өстән бер өлөшө аяҡтарға тура килә, был сноубордты ҡазаланыуҙың өстән ике өлөшө аяҡтарға тура килгән тау саңғыһы спортынан айырып тора. Йәрәхәтленеүгә иң күп дусар булған ағза — ҡул суғы — сноубордсы алған йәрәхәттең яҡынса 40 % ҡул суғына тап килә, ә сноубордтағы 24 % йәрәхәттәр — ҡул суғының һыныуы. Сноубордсылар араһында бөтә ер йөҙөндә йыл һайын яҡынса 100 000 кеше ҡул суғын һындыра. Шуға күрә ҡул суғын һаҡлау сараһын (айырым йәки бирсәткәгә беркетелгән) күреү кәңәш ителә. Йыш ҡына уларҙы ҡулланыу яңы шыуа башлағандар өсөн мотлаҡ тип иҫәпләнелә, һәм уларҙы ҡулланыу ҡазаланыуҙы ике тапҡырға кәметә. Сноубордсыларға дөрөҫ йығылыу ҡағиҙәһен дә белергә тәҡдим ителә, был осраҡта, йығылмаҫ өсөн ҡулды тура ҡуймаҫҡа кәрәк (ҡалҡыулыҡтан этәрелгәндә), сөнки 90 градусҡа бөкләнгән ҡул суғының һынып ҡуйыу ихтималлығы арта. Шулай уҡ ҡул суғының йәрәхәтләнеүен иҫкәртеү сараһы булып, уға күнекмәләр эшләү ҙә тора.
Башты йәрәхәтләү ҡурҡынысы саңғысыларҙыҡы менән сағыштырғанда ике-алты тапҡырға юғары. Шлемдар файҙаланырға тәҡдим ителә, шулай уҡ күҙҙе һаҡлау сараларын да (уларҙы физик яҡтан да, шулай уҡ ультрафиолеттың интенсив сағылышынан да ҡазаларға мөмкин). Хатта көн болотло булғанда ла ультрафиолеттан һаҡлаусы күҙлектәр кейергә тәҡдим ителә. Ультрафиолеттан һаҡлай алмаған ҡараңғылатылған күҙлектәр менән файҙаланырға ярамай, сөнки күҙ күреме диапозондағы яҡтылыҡтың сифатын кәметеүгә яуап итеп, күҙ үҙенең алмаһын киңәйтә, был иһә күҙгә ультрофииолеттың артыҡ күп эләгеүенә килтерә. Ультрофиолет миҡдарының артыҡ йоғонтоһо аҫтында бер аҙ ваҡыттан һуң (бер нисә сәғәттән һуң) күҙгә ҡом һипкәндәге кеүек әсеттереү башлана (был күҙҙе өтөп алып барыусы конъюнктивтың тәүге билдәһе), нурланыш ярайһы уҡ ҙур булһа, мөгөҙсәнең дә зыян күреүе ихтимал. Күҙлек һатып алғанда, күк йәки шәмәхә төҫөндәге фильтрҙарға өҫтөнлөк бирер кәрәк (фильтр яҡтылыҡ тулҡыны оҙонлоғо 450 нм бәләкәй булғанды үткәрергә тейеш түгел), йәшел, һары, ҡыҙыл төҫтәге күҙлектәргә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Һары йәки һары-хәнәүәт төҫтәр күҙ күреме контрасын дүрттән бергә тиклем арттыра, был насар күренгән ваҡытта шыуыу өсөн бик яҡшы. Поляризацион фильтрлы күҙлектәр ерҙән кире сағылған яҡтылыҡҡа ҡаршы тора алалар (мәҫәлән, ҡарҙың емелдәүенә), әммә күктән төшкән яҡтылыҡҡа һәм таралыусы яҡтыллыҡҡа ҡаршы улар көсһөҙ (сөнки бындай яҡтылыҡ полярлашмаған).
Саңғы нығытмаларынан айырмалы рәүештә, сноуборд нығытмаларының барыһы ла йығылған ваҡытта ла айырылмаҫлыҡ итеп проектланған. Табандың нығытып ҡуйылыуы йәрәхәттәр һанын кәметә, мәҫәлән, сноубордта алған тубыҡ йәрәхәте 15 %, саңғы менән шыуғанда 45 % тәшкил итә. Тубыҡтарҙың типик яралары булып, һеңерҙәрҙең ҡазаланыуы тора, ә һөйәктәрҙең һыныуы — һирәк күренеш. Сираҡ һөйәгенең һыныу ла һирәк була, ул үксә менән балтыр ҡазаһының яҡынса 20 % тәшкил итә. Таран һөйәге лә һирәк һына, башҡа спорт төрҙәренә ҡарағанда, сноубордта йәрәхәтләнеүҙең яҡынса 2 %. Тубыҡтарҙы һаҡлау өсөн махсус тубыҡлыҡтар ҡулланалар, ул сираҡ һөйәгенеке менән уртаҡ булырға мөмкин (ул сираҡ һөйәген йығылған саҡта осло мөйөшлө нәмәләрҙән һаҡлай).
Видео
Сноубордингтың ҡатмарлылығы һәм үҙенсәлекле булыуы уның тураһында сифатлы фильмдар төшөрөүҙә лә ҡатмарлыҡтар тыуҙыра. Был йүнәлештә эшләүсе махсус кинокомпаниялар бар:
Шәймиев Минтимер Шәрип улы
Шәймиев Минтимер Шәрип улы (20 ғинуар 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне, Татарстан Республикаһының беренсе Президенты (1991—2010).
Биографияһы
Минтимер Шәрип улы Шәймиев 1937 йылдың 20 ғинуарында Татар АССР-ының (хәҙер Татарстан Республикаһы) Аҡтаныш районы Әнәк ауылында тыуған. 1954 йылда урта мәктәпте тамамлай һәм Ҡазан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультетына уҡырға инә. Юғары белем алғас, 1969 йылға тиклем үҙ һөнәре буйынса эшләй. Артабан 1983 йылғаса Татар АССР-ының мелиорация һәм һыу хужалығы министры була.
1985–1989 йылдарҙа — ТАССР Министрҙар Советы Рәйесе.
1989–1990 йылдарҙа КПСС-тың Татарстан өлкә комитетының беренсе секретары.
1990 йылда Минтимер Шәймиев ТАССР Юғары Советы Рәйесе итеп һайлана.
2010 йылдан Минтимер Шәймиев Татарстандың Дәүләт Кәңәшсеһе вазифаһын башҡара (Сингапур моделе буйынса).
Әҙ-Ҙәриәт сүрәһе
Әҙ-Ҙәриәт сүрәһе (سورة الذاريات, Елгәреүселәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 51 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 60 аяттан тора.
Асатрян Баграт Арташесович
Асатрян Баграт Арташесович (Բագրատ Ասատրյան; 2 февраль 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, банкир. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1985). Әрмәнстан Үҙәк банкыһының элеккке рәйесе.
Биографияһы
Баграт Арташесович Асатрян 1956 йылдың 2 февралендә Әрмән ССР-ы Сисиан районы Дарпас ауылында тыуған.
Ашшур (ҡала)
Ашшур или Ассур (اشور‎) — боронғо Ассирияның баш ҡалаһы, ассирийҙар төҙөгән беренсе ҡала,  ассирийҙарҙың Юғары илаһы Ашшур исеме бирелгән. Моғайын,  субар торамаһы урынында төҙөлгән булғандыр.
Тарихы
Аҙаҡҡыраҡ осорҙарҙа ассирий дәүләтенең үҙәген тәшкил итәһе ҡалалар (Ниневия, Ашшур, Арбела һ.б.) беҙҙең эраға тиклем XV быуатҡаса берҙәм сәйәси йәки этник бөтөнлөккә ойошмаған булғандыр әле. Башта Ашшур бәләкәй генә дәүләттең үҙәге була, төп урынды унда сауҙагәрҙәр биләй. Ассирий дәүләте беҙҙең эраға тиклем XVI быуатҡаса  «алум Ашшур», йәғни Ашшур ҡалаһы йәки общинаһы тип йөрөтөлә. Ҡаланың мөһим сауҙа юлдарына яҡынлығынан файҙаланып, Ашшур сауҙагәрҙәре һәм рибасылары/ростовщиктар  Кесе Азияға үтеп инә һәм унда үҙҙәренең сауҙа  колонияларын төҙөй. Ашшур хакимы  ишшиаккум («энси» тигән шумер һүҙенең аккадлаштырылған төрө) титулын йөрөтә. Уның власы,  мираҫ итеп тапшырыла килһә лә,  тулы булмай. Ул тик  табыныу йолалары эштәре һәм  шуға бәйле төҙөлөш менән генә шөғөлләнә. Ишшиаккум баш жрец  (шангу) һәм хәрби юлбашсы була. Ул  укуллу, йәғни, фараз ителеүенсә,  баш ер төҙөүсе һәм аҡһаҡалдар кәңәшмәһе башлығы ла була. Кәңәшмә ағзалары үҙҙәрен  «лимму» тип атай. Сираттағы лиммуның исеме йылға бирелер булған.
Беҙҙең эраға тиклем XXIII быуатта тотош Төньяҡ Месопотамия, шул иҫәптән Ашшур ҡалаһы, ҡеүәтле Аккад батшалығы хакимлығы аҫтына эләгә. Беҙҙең эраға тиклем XXII быуат башында кутийҙар ябырылыуы һөҙөмтәһендә Аккадбатшалығы  ҡолай, һәм Ашшур бер ни тиклем ваҡытҡа үҙ аллы булып ҡала.
Хәҙерге хәле
Ашшур харабалары Шергат ҡалаһынан көньяҡта,  Бағдадтан  төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 260 километрҙа ята.
Ашшур  ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы  исемлегенә инә. 2003 йылда, шул тирәлә бик ҙур плотина төҙөлөргә тейешлеге арҡаһында, уға хәүеф янай: боронғо археологик ҡомартҡының  һыу аҫтында ҡалыуы ихтимал була . 2003 йылдың яҙында Сәддам Хөсәйен режимын ҡолатыу маҡсатында Ираҡҡа АҠШ-тың һәм уның союздаштарының  ҡораллы көстәре баҫып инеүе сәбәпле, был  проект  тормошҡа ашмай ҡала. Әммә хәрби хәрәкәттәр ҙә ҡомартҡыға хәүеф менән янай.
2015 йылда боронғо ҡала тирәһендәге территория Ислам дәүләте (ИГИЛ) террористик ойошмаһы тарафынан ҡамала. Боевиктар Ираҡтың һәм Сүриәнең боронғо ҡоролмаларын ҡыйрата башлай. Байтаҡ ҡомартҡы, шул иҫәптән   Хатра, Хорсабад һәм Нимруд емертелә. Ашшурға ла хәүеф янай. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, Ашшур цитаделе  2015 йылдың майында ҡулдан эшләнгән шартлатыу ҡоролмалары менән шартлатылған .
Корыль-Кы
Корыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/354/106 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тетеревятка
Тетеревятка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Добринка йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жигуля
Жигуля — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Донец йылғаһының һул ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :