cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бейбаҡты
Бейбаҡты (Бибахтино) — Башҡортостан Республикаһының Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 185 кеше. Почта индексы — 452414, ОКАТО коды — 80228860004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Обухов Михаил Иванович
Обухов Михаил Иванович (29 октябрь 1871 йыл — 4 октябрь 1943 йыл) — уҡытыусы, Башҡортостанда мәғарифты ойоштороусы, уҡытыу-тәрбиә эшенең яңы йүнәлештәренә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Михаил Иванович Обухов 1871 йылдың 29 октябрендә Түбәнге Новгород губернаһы Арзамас әйәҙе Пешелань ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1891 йылда ул Лукьяновка өйәҙе Кендя ауылында земство ҡарамағындағы башланғыс мәктәпкә уҡытыусы итеп ебәрелә. Тәүҙән үк педагогик эшмәкәрлеген халыҡ менән бәйләй. Уҡытыусы аслыҡтан интеккән крәҫтиәндәрҙе яҡлап сыҡҡаны өсөн 1892 йылда тыуған ауылына өс йылға һөргөнгә ебәрелә. Батша охранкаһы уны туҡтауһыҙ эҙәрләй, күп тапҡыр тентеү яһап, бер өйәҙҙән икенсеһенә ҡыуып йөрөтә — уҡытыусы бер мәктәптә ике йылдан артыҡ эшләй алмай.
1905 йылғы революцияла ҡатнашҡаны өсөн М. И. Обухов Архангельск ҡалаһына өс йылға һөргөнгә ебәрелә. 1907 йылда унан ҡаса һәм Шонин исеме аҫтында йәшеренеп йәшәй башлай. 1910 йылда Мәскәүҙә тотолоп, Әстерхан губернаһына тағы һөргөнгә оҙатыла.
М. И. Обухов мәктәптә уҡытыуҙың йөкмәткеһен, дәрес үткәреү системаһын тәнҡитләй, халыҡ мәғарифы өлкәһендә Башҡортостандың ныҡ артта ҡалыуын әсенеп һүрәтләй. 1915 йылда уның «Өфө губернаһы мәктәптәре» тигән монографияһы баҫылып сыға. Ул — мәктәптәрҙе тикшереүгә бағышланған күп яҡлы тәүге һәм берҙән-бер хеҙмәт. Унда автор башҡорт халҡының белем алыуға ынтылышын асыҡ һүрәтләй.
М. И. Обухов китапханалар ойоштороуға һәм мәктәптән тыш учреждениелар менән етәкселек итеүгә ҙур иғтибар бирә. Был темаларға байтаҡ хеҙмәттәр яҙа. Ул мәктәптән башҡа ойошмаларҙы халыҡҡа үҙ аллы белем алырға ярҙам итеүсе, уның мәҙәни-ағартыу ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүсе тип ҡарай. Октябрь революцияһынан һуң М. И. Обухов яңы мәктәп эшен ойоштороуҙа яҡындан ҡатнаша, Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлегендә, мәктәптәрҙә етәксе вазифалар башҡара, ололар өсөн әлифбалар һәм уҡытыу ҡулланмалары баҫтырып сығара. Ул халыҡтың оло ихтирамы менән файҙалана.
Нөркә (Балтас районы)
Иҫтәлекле урырңдар
-Салауат һыҙаһы- 1774 йылдың 22 сентябрендә Салауат Юлаев ғәскәренең хөкүмәт ғәскәре менән алышы бәйле булған урын.
Шаран ауыл Советы (Шаран районы)
Шаран ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Шаран ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ерапышьянъель
Ерапышьянъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калмычек
Калмычек (Калмычок) — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 374 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Недолин Иван Петрович
Недолин Иван Петрович (17 октябрь 1892 йыл — 5 март 1947 йыл) — рус совет журналисы, яҙыусы. 1935 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Иван Петрович Недолин (Маркелов) 1892 йылдың 17 октябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Борон ауылында тыуған.
Кирбес заводы эшсеһенең ун бер бала араһында өлкән бала була. Ун биш йәшенән Стәрлетамаҡ типографияһында хәреф йыйыусыһы булып эшләгән.
Беренсе донъя һуғышы ҡатнаша. 1917 йылда Стәрлетамаҡҡа ҡайта. Октябрь революцияһынан һуң үҙ теләге менән Ҡыҙыл гвардия сафына инә. 1918 йылда отряд командиры була, Василий Блюхерҙың Урал буйлап рейдында ҡатнаша. Граждандар һуғышынан һуң ҡабаттан типографияла эшләй башлай. 1923 йылда «Власть труда» гәзитендә эш башлай. Авторҙың исеме уҡыусыларға бик яҡшы таныш була: гәзиттә бик йыш «Ив. Недолин» исеме аҫтында һүрәтләмәләр һәм мәҡәләләр донъя күрә, уларҙың тематикаһының төрлөлөгө лә ғәжәпкә ҡалдыра. Уның ҡулы аҫтынан сыҡҡан материалдарҙың ҡайһы берҙәре: «Ҙур эштең бәләкәй кешеләре тураһында» («О маленьких людях большого дела»), «Кооператор Мәрфуға» («Марфуга — кооператор»), «Холоҡ төҙәтеү йортонда» (В исправдоме), «Крәҫтиән үҙ-ара ярҙамы» («Крестьянская взаимопомощь»), «Смотрҙа» («На смотре» (выставка стенгазет), «Беренсе бурыс» («Первая задача») — был мәҡәләлә Иван Недолин Стәрлетамаҡ кантонының Борон ауылынан бер нисә кешене үҙ аҡсаһына гәзитте яҙҙыртыуы тураһында бәйән ителә . 15 йыл дауамында «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитендә эшләй.
1934 йылда СССР яҙыусыларының Беренсе съезы эшендә ҡатнаша. 1935 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1937 йылда репрессиялана. 1938 йылдың 26 апрелендә ҡулға алына һәм 58-10 статья буйынса ғәйепләнеп, 10 йылға иректән мәхрүм ителә."Блюхер рейды" (1932) һәм «Артылыш» (1934) әҫәрҙәре В. Блюхер һәм ағалы-ҡустылы Кашириндарға бағышланған була. Блюхер менән Кашириндар 1937 йылда репрессияға дусар булалар. Маркелов — Недолин Ивандың ҡулға алыныуы ошо бағышланыуҙар менән бәйле булыуы ихтимал. 1944 йылда азат ителә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Башҡортостан китап нәшриәтендә рус әҙәбиәтенең мөхәррире булып эшләй.
1947 йылдың 5 мартында Кремль дауаханаһында рак ауырыуынан вафат була. Мәскәүҙә ерләнә. Иван Недолин ғәҙел аҡлауҙы күрмәй вафат була. 1958 йылдың 11 октябрендә реабилитациялана. Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Шепелюк урамында ата-әсәһе йәшәгән 28-се йорт Иван Недолин тураһында хәтирәләр һаҡлай.
Әҙәби ижады
Күп һанлы корреспонденцияларҙан, очерктарҙан, һүрәтләмәләрҙән тыш хикәйәләр һәм повестар яҙа.
Үлгәндән һуң Недолиндың фантастик-мажаралы повесы «Розалар үҙәне» («Долина роз» (1969) баҫылып сыға.
Пентагон
Пентаго́н (πεντάγωνον — «биш мөйөш») — АҠШ Оборона министрлығының төп штаб-квартираһы.
Бина Виргиния штатында, Вашингтон янында урынлашҡан.
Почта адресы: Арлингтон, Виргиния 22202, АҠШ.
Донъяла иң эре офис йорто. Майҙан — 604 000 м². Йортта 7754 тәҙрә. 26 000 кеше эшләй.
11 сентябрь террористик акт
2001 йылдын 11 сентябрендә, 9:37:46 сәғәттә Боинг 757-200 (American Airlines компанияһының 77-се рейсы) Пентагондын һул яғына бәрелде (АҠШ хәрби-диңгеҙ көстәре етәкселеғе кабинеттары).
Өфө дәүләт циркы
Өфө дәүләт циркы — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөнөң Октябрь проспектында урынлашҡан. Дәүләт циркы йәки Өфө циркы тип тә йөрөтөлә. Дәүләт ҡарамағында, Рәсәй дәүләт цирк компанияһы филиалы.
Тарихы
1968 йылдың 5 ноябрендә РСФСР—ҙың атҡаҙанған артисы Т. В. Дурова етәкселегендәге программа менән асыла. 2 мең урынлыҡ тамаша залы, административ кабинеттары, көнкүреш бүлмәләре, грим бүлмәләре, балет—спорт залы, «Арена» дөйөм ятағы һ.б. бар. 1970 йылдан БАССР Министрҙар советы ҡарары менән «Союзгосцирк» Бөтә Союз берекмәһе ҡатнашлығында Өфө циркы эргәһендә Башҡорт цирк студияһы ойошторола. Уны тамамлаусылар (55 кеше) Башҡортостанда профессиональ цирк сәнғәтенә нигеҙ һала.
Өфө циркы бинаһы 20 быуаттың 2—се яртыһына ҡараған архитектура ҡомартҡыһы.
Башҡорт коллективы
Башҡорт цирк коллективының (1991 йылға тиклем эшләй) «Сәскә ат, Башҡортостан!» программаһы менән беренсе тамашаһы 1973 йыл 7 сентябрҙә ҡуйыла. Һуңыраҡ «Йөрәктән йөрәккә» (1979), «Манеждағы һабантуй» (1984), «Дуҫлыҡ аренаһы» (1989) программалары эшләнә. Өфө циркы аренаһында Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары А. С. Дементьев, И. Э. Кио, Т. А. Корнилова, Т. Т. Нугзаров, Н. Я. Сквирский, В. В. Тихонов, СССР—ҙың халыҡ артистары В. М. һәм М. М. Запашныйҙар, Ю. В. Никулин, О. К. Попов һ.б. сығыш яһай. Башҡорт циркы артистары СССР буйлап һәм донъяның 18 илендә гастролдәрҙә була. Өфө циркы менән Л. В. Авершина, Н. П. Барзилович, А.Ғ. Вилданов, Ю. Х. Ғәзизов, Г. М. Ғәзизова, Р. Н. Дербишева, Ф. Х. Иксанова, Ғ.Ш. Имашева, Йәрмөхәмәтовтар, Касеевтар, Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы, С.Ғ. Кирәев, Кокориндар, Солтангәрәевтар, Фәйрүзовтар, Шакировтар, Әсәҙуллиндар һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы
Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы, псевдонимы Хажи Бохарский (1 ғинуар 1899 йыл — 13 май 1974 йыл) — актёр, режиссёр, педагог. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944). СССР Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1938). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955) кавалеры.
Биографияһы
1918 йылда Ҡыштым һөнәрселек училищеһын тамамлай. 1931—1933 йылдарҙа Мәскәү театр училищеһы-производство комбинатында уҡый.
Песьяна
Песьяна — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы
Биографияһы
1919 йылдан Златоуст ҡалаһында халыҡ мәғарифы системаһында һәм һәүәҫкәр театрҙа артист — режиссёр булып эшләй.
Песьяна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы
Биографияһы
1923—1968 йылдарҙа — Башҡорт академия драма театры артисы, режиссёры, администраторы, директоры һәм художество етәксеһе, театр музейының мөдире.
1926—1952 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Башҡорт театр-сәнғәт училищеһында уҡыта.
Омор-Ягун (Тром-Юган ҡушылдығы)
Омор-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы
Биографияһы
Режиссёр булараҡ У. Шекспирҙың «Отелло», «Мөхәббәт һәм нәфрәт», «Бай һәм хеҙмәтсе», «Фетнә» («Мятеж» Д. А. Фурманов романы буйынса), «Любовь Яровая» (К. А. Тренёв), «Күтәрелгән сиҙәм» («Поднятая целина», М. А. Шолоховтың шул уҡ исемле романы буйынса), «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт» («Дружба и любовь», Мифтахов) һәм башҡа спектаклдәрҙе сәхнәгә сығара.
Омор-Ягун (Тром-Юган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы
Биографияһы
1974 йылдың 13 майында Өфө ҡалаһында вафат була. Өфөлә ерләнгән.
Омор-Ягун (Тром-Юган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Ҡолой Балтасов («Салауат», Б.Бикбай), Мамаев («Балҡанда, йәки Зимагорҙар», С. М. Мифтаховтың «Зимагорҙар» пьесаһы буйынса), Сәлих-бай («Бай һәм хеҙмәтсе», Х. Н.Хәмзә), Добчинский («Тикшереүсе» — «Ревизор», Н. В. Гоголь), Шмага («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — «Без вины виноватые», А. Н. Островский), фон Кальб һәм Вурм («Мәкер һәм мөхәббәт» — «Коварство и любовь», Ф.Шиллер). 1940 йылда Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы «Салауат Юлаев» фильмында Рыҫбай ролендә киноға төшә.
Әҙәбиәт
''Дом, в котором жил Галимов - Бухарский Х. Г. Коммунистическая улица, 54''.
Хәтер
Өфөлә Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Пархоменко Елизавета Павловна
Пархоменко Елизавета Павловна (5 май 1914 йыл — 26 ғинуар 2001 йыл) — совет төҙөлөш тармағы алдынғыһы, СССР-ҙың Төҙөлөш материалдары сәнәғәте министрлығының Днепродзержинский цемент заводы кран машинисы, Днепропетровск өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
1914 йылда хәҙер Днепропетровск өлкәһенең Байдаковка ауылында, украин ғаиләһендә тыуа.
Балалар йортонда тәрбиәләнә. 1930 йылда Днепродзержинскка килә. Металлургия заводы ҡарамағындағы фабрика-завод училищеһына уҡырға инә.
1934 йыл башында яңы Каменский цемент заводына эшкә ебәрелә. Мотористка, ә һуңыраҡ крановщик ярҙамсыһы булып эшләй. Киске мәктәптә уҡый, артабан белемен техникумда дауам итә. 1938 йылдан цемент тирмән машинисы булып эшләй. Заданиеларын 120—130 процентҡа үтәй.
1941 йылда завод менән бергә Себергә эвакуацияланған. Чернореченский цемент цемент заводы тирмән машинисы булып эшләй. Шунда грейферлы электромостовый кран машинисы һөнәрен үҙләштерә. Днепродзержинскка 1945 йылда ҡайта һәм яңы һөнәре буйынса эшләй башлай.
Шәйех Лотфулла мәсете
Шәйех Лотфулла мәсете ( / Masjede Šeykh Lotfollâh) — Исфахандың иң ҙур мәсете, Наҡшә Джахан майҙаны (шулай уҡ Имам майҙаны тип атала), Исфахан ҡалаһы үҙәгенең көнсығышында уранлашҡан, ул — Иранда һәм донъяла иң ҙур мәсеттәрҙең береһе. Ул фарсы архитектураһының, атап әйткәндә, исфахан мәктәбенең сағыу өлгөләренең береһе булып тора. Наҡшә Джахан майҙаны һәм уның биләмәләрендә урынлашҡан архитектура ҡомартҡылары составындығы Ирандағы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарының береһе һанала.
Пархоменко Елизавета Павловна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1966 йылдың 28 июлендә төҙөлөштә һәм тәҙәләш материалдары етештереүҙәге юғары күрһәткестәре өсөн Елизавета Павловна Пархоменкоға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
17 февраль
17 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 48-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 317 көн ҡала (кәбисә йылында 318).
Пархоменко Елизавета Павловна
Биографияһы
1969 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләүен дауам итә. Днепропетровск әлкә һәм Днепродзержинский ҡалаһының хеҙмәтсәндәр советы депутаты була.
17 февраль
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Пархоменко Елизавета Павловна
Биографияһы
Днепродзержинск ҡалаһында йәшәй. 2001 йылдың 26 ғинуарында вафат була.
Алыҫ Төлкәҫ геологик киҫелеше
Алыҫ Төлкәҫ геологик киҫелеше — Пермдең әртә ярусы глобаль стратотибы («алтын ҡаҙаҡ») роленә дәғүә итеүсе сик буйы һаҡмар-әртә ҡатламдарынан ғибәрәт. Халыҡ-ара стратиграфик шкалаға индерелгән аҫҡы пермь йәшендәге Урал алды ярусы аҫҡы сигенең стратотибы (эталоны).
Тасуирламаһы
«Алыҫ Төлкәҫ» геологик киҫелеше Урал алды бөгөлөнөң Рус платформаһын көнсығыштан уратып алған көньяҡ өлөшөнә тура килә. Геологик киҫелеш Алыҫ Төлкәҫ йылғаһы үҙәне менән йырғыланған ваҡ меридиональ һырттарҙың береһенең төньяҡ өлөшөнөң көньяҡ текә битләүенән ғибәрәт һәм йылға үҙәне менән туранан-тура сиктәш. Һырттың төньяҡ өлөшөнөң абсолют бейеклеге — 357,8 метр, көньяҡ өлөшөнөкө — 322, 2 метр. Рельефтың үҙенсәлекле элементтары булып Растеряшный Ключ шишмәһе ағып төшкән үҙән һәм Алыҫ Төлкәҫ йылғаһының уң ҡушылдығы булған Феклискин йырыны тора.
Һәйкәлдең көньяҡ сиге киҫелештең нигеҙе буйынса үтә. Төньяҡ өлөшө — көнбайыш һәм көнсығыш нөктәләренең килтерелгән координаталарын иҫәпкә алып, ҡалҡыулыҡтың үрге нөктәһе.
Пермдең әртә ярусы глобаль стратотибы («алтын ҡаҙаҡ») роленә дәғүә итеүсе сик буйы һаҡмар-әртә ҡатламдарынан ғибәрәт.
«Алыҫ Төлкәҫ» геологик киҫелеше Халыҡ-ара стратиграфик шкалаға индерелгән аҫҡы пермь йәшендәге Урал алды ярусы аҫҡы сигенең стратотибы (эталоны) булып тора.
Тәбиғәт ҡомартҡыһының майҙаны — 1,8 га. 05.10.2007 Красноусол ауылы ситенән 0,8 км алыҫлыҡта Алыҫ Төлкәҫ йылғаһыныъ уң ярында Ташлы ауылына илткән юлда урынлашҡан.
Алыҫ Төлкәҫ геологик киҫелешендә тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре һәм тәбиғәтте файҙаланыу
— тау һәм башҡа эштәр алып барыу;
— карьер ҡаҙыу;
— объекттар һәм ҡоролмалар төҙөү;
— коммуникациялар үткәреү;
— ағастарҙы һәм ҡыуаҡтарҙы ҡырҡыу (санитар ҡырҡыуҙан тыш);
— ағыулы химикаттар, минераль ашламалар һәм яғыулыҡ-майлау материалдарын урынлаштырыу;
— киҫелеш тоҡомдарын коллекцияға йыйыу;
— геологик киҫелештең һәм уның тоҡомдарының торошона кире йоғонто яһай алырлыҡ, шулай уҡ тирә-яҡ мөхиттең бысраныуына килтерерлек хужалыҡ эшмәкәрлеген ғәмәлгә ашырыу.
ООПТ биләмәһе итеп һаҡлауҙың әһәмиәте
Ошо объектты махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре итеп һаҡлау илебеҙ фәненең милли (Рәсәй һәм Башҡортостан) ғилми өҫтөнлөгөн һәм Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә халыҡ-ара стратотибын (эталон) һаҡларға мөмкинлек бирергә тейеш. Һәйкәл ғилми, тәбиғәтте һаҡлау, эстетик һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
Сығанаҡтар
С Семилеткин, Е Бодрякова, Е Борковая, З Крусанова, И Логачева, ЮП Ненашев, В Папчинская, О Ренева, Е Школьникова и др Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан, отв ред А. А. Мулдашев Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010): с. 413
Курдюм
Курдюм — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 993 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рысай
Рысай — топоним.
Чемульга (Асса ҡушылдығы)
Чемульга — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Асса йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таврия баҡсаһындағы пионер-геройҙар һәйкәле
Пионер-геройҙар һәйкәле — Таврия баҡсаһындағы (Санкт-Петербург) мемориаль һәйкәл. Ҡалала Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған йәш пионерҙарҙың батырлығына арнап ҡуйылған тәүге һәйкәл.
Тасуирлама
Һәйкәл Ленинград өлкәһенең № 58 Жданов урта мәктәбе (хәҙер Приморье) пионерҙары инициативаһы менән ҡоролған. Уларҙың саҡырыуы буйынса аҡса йыйыу башлана, аҡса Пионерҙар һарайы иҫәбенә инә. Шулай уҡ уларҙың өмөлә ҡатнашып эшләп алған аҡсалары ла һәйкәл төҙөү фондына индерелә. Уларҙың инициативаһын ҡаланың һәм өлкәнең башҡа мәктәптәре лә күтәреп ала.
«Аталары һәм ағайҙары менән бергә Бөйөк Ватан һуғышында ҡаһарманлыҡ күрһәткән Ленинград һәм Ленинград өлкәһе пионер-геройҙары» һәйкәленә нигеҙ 1957 йылдың 9 ноябендә парктың иң бейек нөктәләренең береһендә һалына.
Һәйкәл һайлау урыны итеп 1956 йылда Таврия баҡсаһының һайланыуы уның Ленинград ҡалаһының мәғариф бүлегенә тапшырылыуы һәм Ҡала балалар баҡсаһы тип аталыуы менән бәйле. Ҡала паркы балаларҙың һәм ҡала граждандарының иң яратҡан ял урынына әйләнә. Баҡсала стадион, кәмә станцияһы, асыҡ эстрада, төрлө аттракциондар, игротека, күпләп уйнау майҙансыҡтары барлыҡҡа килә.
Монумент проектына конкурс 1958 йылдың мартында иғлан ителә. Беренсе турға тәҡдим ителгән 24 проекттың береһе лә тормошҡа ашырыу өсөн ҡабул ителмәй. Артабанғы ярыш барышында горельефлы стела рәүешендәге «Йәш яугирҙәрҙең байраҡлы төркөмө» ҡабул ителә.
Һәйкәл асыу Бөтә Союз пионерҙар ойошмаһының 40 йыллығына 1962 йылдың 10 ноябрендә үткәрелә.
4,8 метр бейеклегендәге горельефлы стела скульпторҙар И. Н. Костюхин, В. С. Новиков һәм архитектор А. И. Алымов проекты буйынса карапачеев эзбизташынан эшләнә.
ЮНЫМ ГЕРОЯМ ОБОРОНЫ ГОРОДА ЛЕНИНА
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
ЮНЫМ ГЕРОЯМ ОБОРОНЫ ГОРОДА ЛЕНИНА <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> На тыльной:
МУЖЕСТВУ, ВОЛЕ ОТВАЖНЫХ, ПОДВИГАМ ИХ БЕЗЗАВЕТНЫМ, ВСЕМ ПИОНЕРАМ-ГЕРОЯМ ПАМЯТНИК ЭТОТ ВОЗДВИГНУТ ЛЕНИНЦЕВ ЮНЫХ РУКАМИ <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />Стелалағы биҙәлгән яҙмалар архитектор Ф. А. Гепнер проекты буйынса соҡоп яҙылған.
Паркта «Ленпроекттың» № 11 институты алып барған реконструкция ваҡытында, 1975 йылда, гранит һәйкәл майҙансығынан һыуға ҡарай гранит күтәрмәле ауыш баҫҡыс төҙөлә.
2014 йылдын яҙында һәм йәйендә Ҡала скульптура музейы заказы реставрация ваҡытында һәйкәлде бысраныуҙан таҙарта, уның ярыҡтары һәм ҡупҡан урындары төҙәтелә, тишектәре эзбиз иҙмәһе менән көпләнә, шулай уҡ һәйкәл хәрефтәре биҙәлә. Яңы монумент янында газон булдырыла.
Есто-Вис
Есто-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ния-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҙыҡов Рәшит Ғәзиз улы
Баҙыҡов Рәшит Ғәзиз улы (20 июль 1932 йыл) — ғалим-табип-онколог. 1960 йылдан Республика клиник онкология диспансеры табибы, 1966 йылдан — бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1968—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР‑ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш онкологы. Медицина фәндәре докторы (2000). РСФСР‑ҙың (1985) һəм Башҡорт АССР‑ының (1975) атҡаҙанған табибы, СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1973). Рәсәйҙең Дуҫлыҡ (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев (2012) ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1994).
Биографияһы
Рәшит Ғәзиз улы Баҙыҡов 1932 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының Митрәй-Әйүп ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1942 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, ун йәшендә үҙ колхозында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, өлкәндәр менән бер рәттән эшләй.
1950 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм уны 1956 йылда тамамлай. 1956—1960 йылдарҙа Туймазы районының Ҡандры участка дауаханаһында табип-хирург булып эшләй. 1960—1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының Дөйөм хирургия кафедраһында клиник ординатурала уҡый.
1962 йылдан — хирург-онколог, 1966 йылдан — Республика онкология диспансерында дөйөм онкология хирургияһы бүлеге мөдире. 1968 йылдан дөйөм онкологияның хирургия бүлеге базаһында торакальный онкология бүлексәһен ойоштора. Уның Н. Н. Блохин исемендәге рнкология ғилми-тикшеренеү үҙәге һәм П. А. Герцен исемендәге Мәскәү Ғилми-тикшеренеү онкология институттары менән хеҙмәттәшлеге һөҙөмтәһендә бүлексә артабан илдә халыҡҡа юғары квалификациялы онкологик ярҙам күрһәтеү буйынса алдынғы була. Торакаль онкология бүлеге мөдире вазифаһында оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә 13 меңдән ашыу ҡатмарлы операция яһай. 1968 йылда уға Башҡорт АССР-ында иң беренсе юғары категориялы хирург-онколог квалификацияһы бирелә.
1975 йылдан — медицина фәндәре кандидаты, 2000 йылдан — медицина фәндәре докторы. Онкология хирургияһы буйынса 160-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
1975 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы», 1986 йылда — «РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы» исеменә лайыҡ була.
1994 йылдан — Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
Зәңгәр балсыҡ
Зәңгәр балсыҡтың косметологиялағы ҡулланышы
Зәңгәр балсыҡ бик күп проблемаларҙы хәл итергә ярҙам итә. Уны буй-һынды коррекциялау, сәстәрҙе яҡшыртыу өсөн ҡулланалар. Шулай уҡ ул тән тиреһенә йомшаҡлыҡ һәм матурлыҡ бирә.
Боом тарлауығы
Боом тарлауығы (Боом) — Бишкәк ҡалаһынан 112 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Ҡырғыҙстан тарлауығы.
Тасуирламаһы
Матур Боом тарлауығы Чү йылғаһының урта ағымында Ҡырғыҙ Алатауы һәм Көнгәй Алатауы һырттарының бүленгән сигендә урынлашҡан. Тарлауыҡтың оҙонлоғо — яҡынса 30 км.
Боом тарлауығы Чүй үҙәнен Ысыҡкүл ҡаҙаны менән тоташтыра һәм Һөйәбтән Ысыҡкүлгә илткән юлда үҙенсәлекле визит карточкаһы булып тора. Боом тарлауығына ингән урында шишмә урғылып ятҡан ерҙә туристар туҡтап ял итә.
Боомдың тәбиғәте төрлө. Уның өҫкө өлөшөндә һөҙәк формалар өҫтөнлөк итә, йылғаның һыубаҫар туғайы киң һәм ҡуйы үҫемлектәр менән ҡапланған. Тарлауыҡтың аҫҡы өлөшө иһә тар каньондан ғибәрәт, бында йылға текә ҡаялар араһынан борғаланып аға.
Инфраструктураһы
Боом тарлауығы аша Бишкәк менән Балыкчи (совет осоронда Фрунзе менән Рыбачье) араһындағы тимер юл тармағы (1948 йыл, 180 саҡрым), шулай уҡ Чүй һәм Ысыҡкүл өлкәләрен тоташтырған автомагистраль үтә. Был өлкәләр араһында административ сик — тарлауыҡтың урта өлөшөндә аҡҡан йылға аша ташланған Ҡыҙыл Күпер. Тарлауыҡтың өҫкө өлөшөндә күп һанлы туристар өсөн бер нисә юл буйы кафеһы, шулай уҡ автотрассаның Орто-Тоҡай һыуһаҡлағысына боролған тармағы бар. Әлеге ваҡытта Боом тарлауығы рафтинг яратыусылар араһында бик популяр.
Маннапов Әлфир Ғабдулла улы
Маннапов Әлфир Ғабдулла улы (24 февраль 1954 йыл) — ғалим-зооинженер. 1991—1996 һәм 2000—2010 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университетының умартасылыҡ кафедраһы мөдире, 2010 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Рәсәй дәүләт аграр университетының аквакультура һәм умартасылыҡ кафедраһы мөдире. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).
Биографияһы
Әлфир Ғабдулла улы Маннапов 1954 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Иҫке Боғаҙы ауылында тыуған.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтының — хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты — зооинженерия факультетын умартасылыҡ һөнәре буйынса отличие менән тамамлай (1979) һәм 1981 йылға тиклем һәм 1986—2006 йылдарҙа шунда уҡ эшләй, ул 1991—1996 йылдарҙа һәм 2000 йылдан алып зоология һәм умартасылыҡ кафедраһының производствоға өйрәтеү мастерынан уның мөдиренә тиклем юл үтә, шулай уҡ БДАУ идаралыҡ советы рәйесе була.
1981—1985 йылдарҙа Ҡазан ветеринария институтында ассистент. 1986 йылдан алып 1991 йылға тиклем бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина институтында эшләй.
1985 йылда кандидатлыҡ, 1999 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай. Умартасылыҡтың биологик актив продукты прополистың вакцина составында ағыуға бирешмәүсәнлек механизмдары барлыҡҡа килеүгә йоғонтоһон өйрәнә. 1992 йылда һөнәре буйынса Бөйөк Британияла стажировка үтә.
2010 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Рәсәй дәүләт аграр университетының аквакультура һәм умартасылыҡ кафедраһы мөдире (2013 йылға тиклем — умартасылыҡ һәм балыҡсылыҡ кафедраһы, 2010 йылда умартасылыҡ һәм аквакультура кафедраларын берләштереп ойошторолған), 2006—2010 йылдарҙа шунда уҡ умартасылыҡ кафедраһы мөдире.
1998 йылдан Умартасылыҡ ғилми-тикшеренеү институты ҡарамағындағы Рәсәй Фәндәр академияһының умартасылыҡ секцияһы Координация советы ағзаһы. 2007 йылдан Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының селекция ҡаҙаныштарын һынау һәм һаҡлау мәсьәләләре буйынса эксперт.
2012 йылда Рәсәй Федерацияһы Умартасылар һәм ҡортсолоҡ продукцияһын эшкәртеүселәр милли ассоциацияһы президенты итеп һайлана (НАПиППП). Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағындағы йәмәғәт советы составына инә.
Халыҡ-ара аграр белем биреү академияһы академигы (2010).
Дүрт: Рәсәй дәүләт аграр университеты — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһында өс һәм Башҡорт дәүләт аграр университетында — бер докторлыҡ диссертацияһы советы ағзаһы. Башҡорт дәүләт аграр университетында Ә. Ғ. Маннапов үҙе етәкләгән кафедра ҡарамағында докторантура ойоштора. Уның етәкселегендә 9 докторлыҡ һәм 29 кандидатлыҡ диссертациялары яҡланған.
2000 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетында «Апитерапия бөгөн — бал ҡорттарының биологик дарыуханаһы менән 21-се быуатҡа» Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференция ойоштора һәм үткәрә.
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф (2001) һәм Ауыл хужалығы (2010) министрлыҡтарының Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән.
600-ҙән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 15 дәреслек, 4 монография авторы, 5 уйлап табыуға танытмаһы бар.
Парамоново (Ҡурған өлкәһе)
Парамоново — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы ауылы. Парамонов ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урынлашуы
Район үҙәге Әлмән ауылынан көньяҡҡа табан 14 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1922 йылдың 14 июнендә Ялан кантоны бөтөрөлә, уның территорияһы Силәбе губернаһының Силәбе өйәҙе составына бирелә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы ҡарамағына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына күсерелә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһенә, 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына инә. 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына керә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда башлыса урыҫтар 62 % йәшәй.
Косарка (Хопер ҡушылдығы)
Косарка (Касарка) — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Он-Еган-Ветленя
Он-Еган-Ветленя — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәрәп ихтилалы
Яҡын көнсығышта төрөктәргә ҡаршы ихтилал (الثورة العربية Al-Thawra al-`Arabīya) — 1916—1918 йылдарҙа Яҡын Көнсығышта бойондороҡһоҙ ғәрәп дәүләттәрен барлыҡҡа килтергән азатлыҡ хәрәкәте.
Башы
Йәш төрөк инҡилабынан һуң, 1908—1909 йылдарҙа Ғосман империяһы һәр ваҡыт уңышһыҙлыҡҡа тарый. Был юғалтыуҙарҙы (шул иҫәптән территориаль юғалтыуҙарҙы) ҡаплатырға тырышып, йәш төрөктәр тыйылғыһыҙ рәүештә пантюркизмды пропагандалай һәм хатта улар ҡолатҡан Ғәбделхәмит Икенсегә ҡарағанда ла көслөрәк итеп империяла аҙсылыҡ булған этник төркөмдәрҙе эҙәрлекләүгә тотона. Ошо факторҙар йоғонтоһо аҫтында империяла йәшәгән ғәрәптәрҙең иң әүҙем төркөмдәре ғосмансылыҡтан әкренләп милләтселеккә, йәғни Истанбул менән лояль хеҙмәттәшлектән ғәрәп үҙенсәлектәрен өҫтөн күреү кәйефтәренә күсә бара. 1905 йылда Сүриәнән килгән эмигрант Нәжиб Азури Парижда «Ғәрәп ватаны лигаһы» манифесын баҫтырып сығара. Ундә түбәндәге юлдар бар:"Ғәрәптәр үҙҙәренең милли, тарихи һәм этнографик йәһәттән бер төрлө булыуҙарын таный һәм, бойондороҡһоҙ дәүләт төҙөү маҡсаттында, тамыры серегән ғосман ағасынан айырылырға теләй."Нәжиб Азури Ғосман империяһының ғәрәп провинциялары нигеҙендә, Ғәрәп Азияһы сиктәрендә һәм «Көнбайыштың гуманлы мәғрифәтле милләте» ярҙамы менән бойондороҡһоҙ дәүләт булдырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған панғәрәптәр төркөмөнә ҡарай. Башҡа төркөмдәр ҙә була — мәҫәлән, Европала уҡыған йәштәр (Франция «Йәш Ғәрәбстан» йәшерен йәмғиәтен ойоштора) «баҫып алыу ҡурҡынысы ниндәй державанан янауына ҡарамаҫтан», айырылып сығыу өсөн сығыш яһай.
Беренсе донъя һуғышы алдынан Ғәрәп ярымутрауындағы хәл
Ғосман властары теоретик яҡтан ҡарағанда бөтә Ғәрәбстан ярымутрауын контролдә тота, әммә ғәмәлдә уларҙың бының өсөн етерлек аҡсалары ла, әҙерлекле кадрҙары ла, ғәскәре лә булмай. Шуға күрә Ғәрәбстандың иң эре ҡалаларында урынлашҡан ғосман пашалары һәм гарнизондарының, башлыса, күҙәтеү менән генә сикләнеп, ҡағиҙә булараҡ, низағ тыуған осраҡта урындағы феодалдарға һөҙөмтәле ҡаршы тороуҙы булдырыу өсөн мөмкинлектәре булмай.
Йәмән
Шығыйҙарҙың Йәмәнда идара иткән зейди мәзһәбе имамы Яхья Хәмит әт-Дин 1911 йылдағы килешеү нигеҙендә киң автономия менән асыҡтан-асыҡ файҙалана. Ул ғосмандарҙың ярҙамына иҫәп тота, сөнки көньяҡтағы сиктәрҙә 1839 йылда уҡ Йәмәндең көньяғын, эре Аден порты менән бергә, баҫып алған инглиздәр, ә төньяҡта — имам Яхъянан яр буйындағы Тихама өлкәһен даулап алған Асир әмирлеге хакимы Мөхәммәт Али әл-Иҙриси менән дошмашлаша. Ғосмандар Асир әмирен бер нисә тапҡыр «урынына ултыртырға тырышып» ҡарай, әммә уңышҡа өлгәшә алмай.
Хижәз
Джиддәлә ғосман пашаһына башлыса Хижәздә йәшәгән төрөктәр буйһона, шул уҡ ваҡытта ғәрәптәр Мәккә шәрифе юрисдикцияһы аҫтында була. 1908 йылда Мәҙинә менән Маанды тоташтырған Хижәз тимер юлы асылыуға бәйле ғосмандарҙың был төбәктәге йоғонтолары көсәйә.
Көнсығыш Ғәрәбстан
1899 йылда уҡ Бөйөк Британия, урындағы шәйех Мөбәрәк менән йәшерен килешеү төҙөп, Кувейтта үҙ хакимлығын урынлаштыра. Унан алдараҡ ул Бахрейн, Катар, Оман һәм Әбу-Дәбиҙе үҙенә буйһондорған була. Көнсығыш ғәрәп яр буйҙарында нығынғас, инглиздәр сәғүдиҙәр һәм рәшидиҙәр феодал ырыуҙарының үҙ-ара низағына әүҙем йоғонто яһай башлай.
Нәжд
Нәждән ҡыуылған сәғүҙиҙәр был әмирлектә үҙҙәренең власын ҡайтарырға тырыша һәм Кувейттың ярҙамынан файҙалана. Төньяҡ Ғәрәбстан әмирлеге Джәбәл-Шаммарҙы ҡулдарында тотҡан рәшидиҙәр, ғосмандар ярҙамында Нәжде ҡул аҫтында тоторға тырыша. 1902—1914 йылдарҙа Әбдел Ғәзиз ибн Сәғүд Нәждә үҙ династияһы власын тергеҙеп кенә ҡалмай, ә рәшидиҙәргә бик ҙур еңелеүҙәр килтерә, үҙ дәүләте биләмәләрен киңәйтә һәм Ғәрәбстандың көнсығышында ғосмандарҙың йоғонтоһон күпкә кәметә. Урыҫ дипломаттары мәғлүмәттәре буйынса, 1912 йылға Көнсығыш Ғәрәбстандың баш ҡалаһы Әр-Риядта «төрөк чиновниктары ла, һалдаттары ла» булмай. Сәләфилек сәғүҙиҙәрҙең рухи байрағы була. 1913 йылға ибн Сәғүд Әл-Һасаның яр буйҙарындағы өлкәһен һәм, 1911 йылдан алып Мәккә һәм Мәҙинәгә сәләфиҙәрҙе индермәгән Хижәз менән низағта үҙ мәнфәғәттәрен нығытып, бер нисә мөһим ҡәлғәне баҫып ала.
Джебель-Шаммар
Рәшидиҙәр Джәбәл-Шаммарҙағы һуғышта ғосман империяһын яҡлай.
Йәмән
Имам Яхья хәрби хәрәкәттәр барышына асыҡтан-асыҡ ҡыҫылмай, ләкин ғәмәлдә һуғыш башланыу менән Британияның Аден гарнизонына ҡамауҙа тотҡан ғосмандарға төньяҡ Йәмәндең ҡайһы бер ҡәбиләләре менән ярҙам итә.
Әсир
Инглиздәр Әсир хакимы Мөхәммәт Али әл-Идриси менән ғосмандарға ҡаршы берлектә һуғыш хәрәкәттәре алып барыу тураһында килешә. Әммә Әл-Иҙриси аҡса һәм ҡорал алғандан һуң инглиздәргә ярҙам итмәй, ә 1915—1916 йылдарҙа баш бирмәгән тау халҡы менән һуғыша.
Мәккә
Инглиздар үҙҙәренең Мысырҙағы юғары комиссары Мак-Магон аша Мәккә шәрифе Хөсәйен бән Али менән бик оҙайлы һөйләшеүҙәр алып бара. 1915 йылдың октябрендә Мак-Магон Хөсәйенгә, тик Ливан, Сүриәнең көнбайышы, Ғәрәбстандың көньяғы һәм көнсығышынан тыш, Азиялағы бөтә ғәрәп дәүләттәренең батшаһы итеп танырға вәғәҙә бирә.
Ваҡиғалар барышы
1916 йылдың 8 июнендә шәриф Хөсәйен ихтилалды башлай. Уның 50 мең кешеһе, ә бына мылтығы ни бары 10 мең генә була. Ҡыҙыл диңгеҙҙе контролдә тотҡан Антанта флот ярҙамында, 10 июндә ғәрәптәр Джиддә портына һөжүм итә, һәм 16 июндә ғосман гарнизондары баш һала. Сентябрь аҙағына ғәрәптәр яр буйындағы бер нисә ҡаланы ала, әммә Мәҙинәгә туранан-тура һөжүмде төрөктәр 1916 йылдың октябрендә кире ҡаға.
Британия хөкүмәте ғәрәптәргә ярҙамға капитан Томас Эдвард Лоуренсты ебәрә, ул декабрь айында Янбуны обороналаусыларға Короллек флоты менән ярҙам итә. Лоуренс ғәрәп лидерҙарын Мәҙинәгә һөжүм итмәйенсә, уның урынына Хижәз тимер юлының эш режимын боҙоуға күндерә, был осраҡта төрөктәрҙең байтаҡ ҡына көсө шул юлды төҙөтеүгә йүнәлтеләсәге билдәле булыуын аңлата.
1917 йылдың 3 ғинуарында Фейсал ибн Хөсәйен 5100 һыбайлы дөйә, 5300 пехота һалдаты, 4 тау пушкаһы, 10 пулемет һәм 380 йөк тейәгән дөйә менән Ҡыҙыл диңгеҙ буйынан төньяҡҡа әл-Вәджидә ҡалаһына юллана. Ә был ваҡытта төрөк гарнизоны, көньяҡтан һөжүм көтөп, ҡаланы обороналауға әҙерләнә, 917 йылдың 23 ғинуарында 400 ғәрәп һәм 200 инглиз морягынан торған десант ҡалаға төньяҡтан һөжүм итә. 36 сәғәттән һуң гарнизон баш һала, төрөктәр, Мәккәнән сигенеп, оборона өсөн отошлораҡ булған Мәҙинә янына барырға һәм гарнизонды Хижәз тимер юлы буйлап урынлаштырырға ҡарар итә. Ғәрәптәрҙең ғәскәре 70 мең кешегә тиклем етә, уларҙың 28 меңе мылтыҡ менән ҡоралланған була.
1917 йылда Ауда ибу Тайи ғәскәре менән баш күтәреүселәр яғына күсә, 9 майҙа Лоуренс уларҙы ғосмандарҙың Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы һуңғы порты — Акабаны штурмлауға йүнәлтә. 6 июлдә, аяуһыҙ алыштан һуң ҡала яулап алына. Әммә был еңеү һөҙөмтәһендә Мысырҙан Фәләстанға һөжүм итеүсе инглиз ғәскәренең уң флангыһы асыла. Бынан һуң ғәрәптәр, генерал Алленбиҙың һөжүменә ярҙам итеп, төрөк ғәскәрҙәре сафына һәм элемтә сараларына зыян килтергес һөжүмдәр яһай.
Акабаны алғас, Антантаның келәттәренән ғәрәптәрҙе һуғыш кәрәк-яраҡтары менән тәьмин итеү юлға һалына, ғәрәп ғәскәрҙәренә техник белгестәр килә, инглиз авиацияһы ла ғәрәптәр мәнфәғәтендә эшләй; ә ғәрәп ғәскәрҙәре, үҙ сиратында ваҡ һөжүмдәр тактикаһын ҡулланып, төрөк ғәскәрҙәренең ҙур майҙанда таралып урынлашыуын тәьмин итә, генерал Алленби ғәскәренә разведка мәғлүмәттәрен еткереп тора.
1918 йылдың сентябрендә Алленби Мегиддо эргәһендәге алышты планлаштырғанда ғәрәп партизандарына мөһим роль үтәүҙе йөкмәтә. Антанта көстәре төрөк-герман сафтарына һөжүм иткәндә ғәрәптәр ғосмандар тылындағы өс тимер юлын да сафтан сығара, шулай итеп, төрөктәр ярҙам да ала алмай һәм сигенергә лә юл тапмай.
1918 йылдың 30 сентябрендә дөйәләргә атланған ғәрәптәр Дамаск ҡалаһына барып етә һәм ҡалала йәшәгән ғәрәп милләтселәренең ғәрәп ихтилалы флагын күтәреүҙәрен күрә. Икенсе көнөнә ҡалаға Австралия еңел кавалерияһы инә.
Йомғаҡтары
Ғосман империяһының ҡолауы ғәрәптәрҙә, Бөйөк Британия Хөсәйенгә биргән вәғәҙәләрен үтәр, тигән илююзия тыуҙыра. Шул хәбәрҙе көтөп, Хөсәйен ибн Али, Ғосман империяһының элекке ғәрәп провинцияларын үҙ ҡулы аҫтына берләштереүгә дәғүә итеп, үҙен корлль тип иғлан итә. Әммә хатта Ғәрәбстан сиктәрендә лә ул быны эшләй алмай, ә башҡа төбәктәр тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Бөйөк Британия менән Франция, Сайкс-Пико килешеүенә ярашлы, был төбәктәрҙе үҙ-ара бүлешеп алыуҙы өҫтөн күрә. Хөсәйен Хижәз короле булып ҡала һәм 1919 йылда Нәждға һуғыш аса һәм еңелә. 1919 йылда ибн Сәғүд Джәбәл-Шамарҙы, 1922 йылда — Әсирҙе, ә 1924 йылда Хижәзде баҫып ала, һәм 1927 йылда Нәжд һәм Хижәз короллеген иғлан итә, 1932 йылда ул Сәғүд Ғәрәбстаны үҙгәртелә.
Блохин (Иглин районы)
Блохин (Блохино) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452414, ОКАТО коды — 80228803003.
Наволокалағы Димитрий Прилуцкий сиркәүе
Наволокалағы Димитрий Прилуцкий сиркәүе (тулы исеме — Наволокала торған изге Димитрий Чудотворец сиркәүе) — Вологда ҡалаһындағы православие ҡорамы. 1651 йылда төҙөлә башлаған, Вологда ҡалаһында төҙөлгән иң беренсе таш сиркәүҙәрҙең береһе. Сиркәүҙә XVIII быуат башындағы фрескалар һаҡланған. Биш башлы яғылмаған һалҡын Дмитрий Прилуцкий сиркәүе һәм бер башлы Успенский сиркәүе Вологда йылғаһының тәпәш ярында ("наволокала") икеһе бер-береһенә яҡын ғына, терәлешеп тигәндәй тора һәм бер комплексты барлыҡҡа килтерә, шунлыҡтан был комплексты Наволокалағы Дмитрий Прилуцкий сиркәүе тип атағандар.
Тарих
Сиркәү төҙөүҙе Димитрий Прилуцкийй житиеһында яҙылған ваҡиғалар менән бәйләйҙәр. 1371 йылдың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1378) йәйендә Дмитрий туҡталып йөрөгән йорттоң хужаһы был ваҡиға хөрмәтенә үҙенең йорто янында ағас часовня төҙөй. XV быуатта Димитрий Прилуцкий изгеләр рәтенә индерелгәс, часовня урынына ағас сиркәү һалалар. «Вологданы бөлдөрөү» ваҡытында, 1612 йылда, Дмитрий Прилуцкий ағас сиркәүе янғын ваҡытында юҡҡа сыға.
1651 йылда Димитрий Прилуцкий һалҡын сиркәүен Назаров Борис һәм Панкрат Тимофеев таштан төҙөй. Күрәһең, ул София соборынан һуң ҡалала төҙөлгән беренсе таш сиркәү булған. Яҡынса 1710-1711 йылдарҙа был бинаның төньяҡ стенаһына йылы төкәтмә төҙөйҙәр һәм уны кенәз Федор һәм уның балалары Давид менән Константин хөрмәтенә уларҙың исеме менән атайҙар, ә төньяҡ-көнбайышта — ҡыңғырауҙар манараһын төҙөйҙәр. 1750 йылда был төкәтмәне һүтәләр һәм сауҙагәр Афанасий Алексеевич Рыбниковтың аҡсаһына айырым йылы сиркәү төҙөйҙәр һәм уны ҡыңғырауҙар манараһы менән тоташтыралар. Сиркәүҙең төп тәхетен Бөтә Изгеләр хаҡына изгеләндерәләр. 1781 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1779) йылда сауҙагәр Рыбников Максим Иванович аҡсаһына Дмитрий Прилуцкий сиркәүенең көнбайыш стенаһына паперть һәм Максим Исповедник хөрмәтенә ҡанат, ризница һәм һәм баҫҡыс төҙөтәләр.
Вологдала 1830-1831 йылдарҙағы Холера эпидемияһы ваҡытында был сиркәүгә Семигородний монастырынан Успение Божией Матери һәм Тошненский Иоанн-Богословский сиркәүенән Божиья Матерҙың Страстной-Семистрельный иконаһы күсерелә, улар бер аҙ ваҡыт Дмитрий Прилуцкий сиркәүендә тора һәм халыҡты холеранан һаҡлап алып ҡала. Ошо ярҙамы өсөн артабан был иконаларҙың күсермәләре төшөрөлә һәм Всех Святых тәхете Успения Богородицы Семигородней хөрмәтенә яңынан изгеләндерелә. 1930 йылда сиркәү ябыла һәм унысклад биләйк. 1999 йылдан алып сиркәү эшләй һәм Спас-Прилуцкий монастырның ихатаһы булараҡ ғәмәлдә тора.
Усманов Ғайса Иҙрис улы
Усманов Ғайса Иҙрис улы (20 август 1922 йыл — 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Дан орденының тулы кавалеры, 122-се гвардия артиллерия полкының разведка отделениеһы командиры, гвардия өлкән сержанты — I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнгән ваҡытында.
Биографияһы
Ғайса Иҙрис улы Усманов 1922 йылдың 20 авгусында хәҙерге Ырымбур өлкәһе Төньяҡ районы Кряжлы ауылында тыуған. Ете класс тамамлай. Колхозда тракторсы булып эшләй.
Пизя
Пизя — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы һул ярына 520 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Усманов Ғайса Иҙрис улы
Биографияһы
1944 йылдың 22 июнендә украин ауылы Сиротино районында дошман оборонаһын өҙөр өсөн барған һуғыш ваҡытында разведчик-күҙәтеүсе гвардия кесе сержанты Усманов нейтраль һыҙатҡа үтеп инә, ут сараларының координаталарын батареяһына тапшыра. Уның иҫкәртеүҙәре буйынса дошмандың танкыларға ҡаршы батареяһы һәм өс пулемёты юҡ ителә. 25 июндә беренселәр рәтендә Балбечье ауылы янында Көнбайыш Двина йылғаһын аша сығып, расчёты менән дошман пулемётын сафтан сығара. 1944 йылдың 9 июль бойороғо менән гвардия кесе сержанты Усманов Ғайса Иҙрис улы III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Пизя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
«Знамя труда» (Ҡоншаҡ районы гәзите)
«Знамя труда» — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Тиражы 4,5—5 мең дана (2001). Учредителдәре — автономлы коммерцияға ҡарамаған ойошма "Стальная искра" гәзите редакцияһы, өлкә «ГУБЕРНИЯ» нәшриәт йорто дәүләт учреждениеһы, Ҡоншаҡ районы хакимиәте. Тиражы (2006) 3,5 мең дана. Баш мөхәррир Ф. Насурдинов.
Пизя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буранғол
Буранғол — топоним.
Усманов Ғайса Иҙрис улы
Биографияһы
1944 йылдың 5 октябренә ҡаршы төндә шул уҡ полктың өлкән разведчигы гвардия сержанты Усманов Куршинай тораҡ пункты янында һуғышып разведка яһауҙа ҡатнаша. Уның маҡсатлы күрһәтмәләре буйынса өс пулемёт нөктәһе һәм миномёт батареяһы көтмәгәндә баҫып алына. 7 октябргә ҡарата төндә, Триникяй тораҡ пункттары янында торғанда, дошман танкылары тупланыуы тураһында мәғлүмәт табып, батареяһына ваҡытында хәбәр итә. 1944 йылдың 16 ноябрь бойороғо менән гвардия сержанты Усманов Ғайса Иҙрис улы II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 22 февралендә Межиниеки тораҡ пункты янында гвардия өлкән сержанты Усманов 2 дзот һәм алдында иҫкәрмә 2 миномёт батареяһы координаталарын билдәләп иҫкәртә, һәм улар юҡ ителә. Һөжүм алыштарында 10 дошман һалдатын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнь Указы менән, Бөйөк Ватан һуғышының дошман илбаҫарҙарына ҡаршы ахырғы алыштарында командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия өлкән сержант Усманов Ғайса Иҙрис улы I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.