cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Статистика
Статистик ысулдар классификацияһы
Мәғлүмәттәрҙе анализлауҙың статистик ысулдары кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрендә лә тиерлек ҡулланыла. Ниндәй ҙә булһа төркөм (объекттар йәки предметтар) тураһында фекер алыу һәм дәлилләү өсөн кәрәк булғанда ҡулланыла.
а) Ҡулланыу өлкәһе үҙенсәлектәрен иҫәпкә алмайынса дөйөм тәғәйенләнешле ысулдарҙы эшләү һәм тикшереү;
б) билдәле бер эшмәкәрлек өлкәһе ихтыяждарына ярашлы реаль күренештәрҙең һәм процестарҙың статистик моделдәрен эшләү һәм тикшереү;
в) ғәмәли проблемаларҙы хәл иткәндә аныҡ мәғлүмәттәрҙе статистик анализлау өсөн статистик ысулдар һәм моделдәр ҡулланыу, мәҫәлән, һайланмалы тикшереүҙәр үткәреү маҡсатында.
Лапландия университетының Арктика үҙәге
Арктика үҙәге — был Арктиканы өйрәнеү менән шөғөлләнеүсе  Лапландия университетының халыҡ-ара тикшеренеү институты  һәм ғилми үҙәге. Ул Арктика мөхите, йәмғиәте һәм климатының үҙгәреүе тураһында дисциплина-ара  тикшереүҙәр үткәрә. «Арктикум» үҙәгенең бер өлөшө булып тора.
Тарихы
1989 йылда нигеҙ һалынған Арктика үҙәге Рованиеми ҡалаһында   Арктикум бинаһында урынлашҡан. Бина Лапландияның тәбиғи ресурстарын ҡулланып  төҙөлгән. Быяла ҡыйыҡлы Арктикумдың 172 метрлыҡ коридоры комплекстың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм төрлө тикшеренеүҙәр өсөн платформа булып тора. Арктикумда ғилми күргәҙмә һәм Арктика үҙәгендә китапхана һәм Лапландия Өлкә музейы урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ер атмосфераһы
thumb|250px|Атмосфера Атмосфера (ατμός — «пар» һәм σφαῖρα — «сфера») — Ерҙең иң өҫкө ҡатламы. Уның ҡалынлығы — 3 мең км тирәһе. Атмосфераның аҫҡы сиге булып Ер өҫтө тора, ләкин һауа тау тоҡомдарындағы ярыҡтарҙа ла, һыуҙа ла бар. Атмосфераның өҫкө сиге юҡ: һауа ҡатламы космоста аҡрынлап юҡҡа сыға. Ерҙең тартыу көсө атмосфераны планета янында тотоп тора.
Ер Атмосфе́раһы (ἀτμός — пар һәм  — шар) — Ер планетаһын уратып алған газ ҡыртышы, геосфераның бер өлөшө. Уның эске йөҙө гидросфераны һәм өлөшләтә ер ҡабығын ҡаплап тора, тышҡы өлөшө йыһан киңлегенең Ер тирәһендәге өлөшөнә күсә. Ҡалынлығы — 3 мең км тирәһе. Атмосфераның аҫҡы сиге булып Ер өҫтө тора, ләкин һауа тау тоҡомдарындағы ярыҡтарҙа ла, һыуҙа ла бар. Атмосфераның өҫкө сиге юҡ: һауа ҡатламы космоста аҡрынлап юҡҡа сыға. Ерҙең тартыу көсө атмосфераны планета янында тотоп тора.
Атмосфераны өйрәнгән бүлектәр йыйылмаһы физиканы һәм химияны атмосфера физикаһы тип атау ҡабул ителгән. Атмосфера торошо ер йөҙөндә һауа торошон һәм климатты билдәләй. Һауа торошон өйрәнеү менән метеорология шөғөлләнә, климат һәм уның вариациялары менән — климатология.
Атмосфераның сиктәре
Атмосфера тип шул өлкәлә ҡабул ителә, уларҙы Ер тирәләй Ер менән бергә бер бөтөнлөк булып әйләнгән газ мөхитен атайҙар .Атмосфера    бейеклектә башланған  экзосфера өҫтөнән планета-ара арауыҡҡа яйлап күсә
Халыҡ-ара авиация федерацияһы тәҡдим иткән билдәләмә буйынса йыһан һәм атмосфера сиктәре үткәреү буйынса Һыҙат Кеҫәһе буйлап 100 км бейеклектә үтә, бынан бейегерәк авиация осоштары яһай мөмкин түгел. NASA 122 километр бейеклекте сик итеп билдәләй, был бейеклектә «шаттл»дар  аэродинамик маневрҙарға күсә.
Физик үҙенсәлектәре
Һауаның дөйөм массаһы атмосферала — (5,1—5,3) кг. Шуларҙан ҡоро һауа массаһы -(5,1352 ± 0,0003) кг, һыу парының дөйөм массаһы уртаса 1,27 кг.
Ҡоро, таҙа һауаның моляр массаһы — 28,966 г/моль, һауаның тығыҙлығы удиңгеҙ өҫтөндә яҡынса. Баҫым 0 °C градуста диңгеҙ кимәлендә 101,325 кПа; критик температура — −140,7 °C (~ 132,4 К); критик баҫым — 3,7 МПа;  идеаль газдың йылылыҡ һыйышыC_P 0 °C — 1,0048 Дж/(кг·К), идеаль газдың йылылыҡ һыйышы C_V — 0,7159 Дж/(кг·К) (0 °C). Һауаның һыуҙа иреүсәнлеге (масса буйынса) 0 °C  — 0,0036 %, 25 °C — 0,0023 %.
Ер өҫтөндәге стандартн атмосфералағы нормаль шарттар берәмеге ошолай алынған: тығыҙлыҡ 1,225 кг/м3, барометр баҫымы 101,325 кПа, температура +15 °C, еүешлек 0 %. Был шартлы мәғлүмәттәр бары инженерлыҡта әһәмиәтле.
Составы
Ерҙә атмосфера ике процесс һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә: космос есемдәре төшкән саҡта барлыҡҡа килгән матдәләрҙең газы һәм вулкан атылғандағы газдар (ер мантияның газһыҙланыуы). Океандар бүленеп, биосфера барлыҡҡа килгәс, атмосфера һыу менән  газ бәйләнеше,  үҫемлектәр, хайуандар һәм уларҙың  бүлентеләре,  тупраҡта, һаҙлыҡтарҙа шуларҙың тарҡалыуы арҡаһында үҙгәрә.
Әлеге ваҡытта Ер атмосфераһы газ һәм төрлө ҡушылмаларҙан (саң, һыу тамсылары, боҙ киҫәктәре, диңгеҙ тоҙо, яныуҙан бүленгән нәмәләр) тора.
Атмосфераны тәшкил иткән газ концентрациялары, ғәмәлдә даими, һыу    менән углекислый газ ғына арта, уның концентрацияһыXIX быуат уртаһынан арта бара.
Атмосфераның һыу күләме (быу рәүешле) 0,2 % -2,5 % географик киңлеккә бәйле.
Таблицала күрһәтелгән газдарҙан тыш атмосферала Оксид азота(I) һәм башҡа азот оксидтары бар (Оксид азота(IV), оксид азота (II)), пропан һәм башҡа углеводородтар, Озон, Хлор, көкөрт оксиды (IV), Аммиак, углерод оксиды(II), тоҙ кислотаһы, плавик кислотаһы, Бромоводород, Иодоводород, пары терегөмөш, Иод, Бром, һәм әҙ генә күләмдә башҡа газдар. Ерҙә иң әҙ осраған газ — радон.
Лобастова Светлана Александровна
Лобастова Светлана Александровна (14 сентябрь 1949 йыл) — физик. Техник фәндәре кандидаты (1990). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004).
Биографияһы
Светлана Александровна Лобастова 1949 йылдың 14 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң [[Архангел] урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1973 йылдан БДУ-ла уҡыта, 1985 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1998 йылдан — килешеү нигеҙендәге фәнни тикшеренеүҙәр етәксеһе . Ғәмәли физика кафедраһы мөдире. Доцент (2007). 1990 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге туң ер тоҡомдарының йылылыҡ физикаһы һәм механикаһы, геоэкологик мониторинг проблемаларына арналған. С. А. Лобастова тарафынан арктик һәм субарктик терр ялар өсөн тәбиғи-техник системаларҙа битләүҙәге физик геокриологик процестар тикшерелә һәм классификациялана, криолитозона ерҙәрен һаҡлауҙың, дисперслы нефть системаларын ҡулланыуҙың фәнни нигеҙҙәре эшләнә, нефтле структура булдырыусы «В» универсины сығарыла һәм «Уфанефтехим» берекмәһендә уны етештереү үҙләштерелә. Ер тоҡомдарының термоэрозия йырынын һәм эрозияға ҡаршы ныҡлығын яҡшыртыу, тундра ерҙәрен һаҡлау һәм яңыртыу б са тикшереү ысулдары автоюлдар, үткәргес торбалар һәм башҡаларҙы төҙөүҙә ҡулланыла.
90-ға яҡын фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.
Төп ғилми хеҙмәттәре:
Экологические основы землепользования при освоении и разработке газовых и газоконденсатных месторождений Крайнего Севера. М., 2000 (авторҙаш);
Эколого-экономическое управление охраной окружающей среды. М., 2003 (авторҙаш).
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004).
Мировой судья
Мирово́й судья́ (justice de paix, justice of the peace) — мировой судтар функцияһын үтәү вәкәләте булған шәхестәр. Мировой судтар сикле юрисдикцияға эйә һәм әһәмиәте ҙур булмаған эштәрҙе ябайлаштырылған процедура менән ҡарай.
Тарихы
XV быуатта мировой суд барлыҡ урындағы суд-полиция функцияларын һәм урындағы хужалыҡ идаралығын үҙ эсенә алып бөтә. Мировой судьялар баштан уҡ король кешеләре була.
1888 йылда закон ҡабул ителеп, мировой судьяларҙа тик суд функциялары ғына ҡала.
Мировой судтарҙың функциялары һәм ябайлаштырылған суд эшмәкәрлеге
Килеп сыҡҡан ғына ваҡытында мировой судтарға хөкөм сығарыу ғына түгел, урындағы идара вәкәләттәре лә бирелгән була. XVIII быуатта күпселек илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәй империяһында тик юридик функциялар ғына ҡалдырыла. Мировой судтың төп маҡсаты яза биреү түгел, ә ғәҙеллек төшөнсәһенән сығып яҡтарҙы яраштырыу тора.
Ябайлаштырылған процедура присяжныйҙарһыҙ ғына үткәрелеүе мөмкин. 1980 йылда ҡабул ителгән британ законы буйынса, ғәйепләнеүсе яҙма рәүештә ғәйебен таныһа, мировой судта уға приговор сығарыла ала.
Рәсәй Федерацияһында мировой судьялар
1990-сы йылдарҙа халыҡ судтары, хатта составтары ҙурайтылған шарттарҙа ла, эштәрҙе ҡарап өлгөрә алмай башлай. Шул сәбәпле мировой судтарҙы тергеҙергә ҡарар ителә.
1993 йылғы Рәсәй Конституцияһында мировой судьялар институты нығытылмай.
1998 йылдың 11 ноябрендә «Рәсәй Федерацияһының мировой судьялары тураһында» Федераль закон ҡабул ителә, шунан һуң тотош Рәсәй буйынса, шул иҫәптән Башҡортостанда ла мировой судьялар эшмәкәрлеген башлай.
Нагорный Михаил Петрович
Нагорный Михаил Петрович (28 ноябрь 1917 йыл — 22 ноябрь 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Михаил Петрович Нагорный 1917 йылдың 28 ноябрендә Фирсовка (хәҙер — Украина, Херсон өлкәһе, Нововоронцовский районы) ауылында тыуған. Алты класс тамамлағандан һуң, колхозда тракторсы булып эшләй.
1941 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә гвардия өлкән сержант Михаил Нагорный Үҙәк фронт, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 58-се гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры ярҙамсыһы була.
Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың 28 сентябрендә Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр аша сыға һәм уның көнбайыш ярында плацдармды алыу һәм ҡулда тотоу өсөн барған һуғыштарҙа әүҙем ҡатнаша, немецтәрҙең ике контратакаһын кире ҡаға. Алыштың киҫкен мәлендә Нагорный взвод командирын алмаштыра һәм подразделение менән уңышлы етәкселек итә. Нивки өсөн барған алышта Нагорный взводы ҡамауҙа ҡала, әммә командир түңәрәкләп оборона тотоуҙы ойоштора, һәм взвод, үҙебеҙҙекеләргә йырып сығып, дошмандың бөтә һөжүмен кире ҡаға.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән сержанты Нагорный Михаил Ленин ордены һәм 3252-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы»]] юғары исеменә лайыҡ була.
Һуғыш тамамланғандан һуң, Михаил Нагорный демобилизациялана. Тыуған ауылына ҡайта, һуңыраҡ Запорожьеға күсеп килә. 1972 йылдың 22 ноябрендә вафат була.
Нововоронцовский районындағы Осокоровка ауылында бер урам Герой хөрмәтенә Нагорный урамы тип атала.
Ҡырһа (мәғәнәләр)
Ҡырһа — төшөнсә.
Ҡырһа
Ҡырһа (Кирса) — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ауыл, Ҡырһа ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 937 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 431 ир-ат һәм 506 ҡатын-ҡыҙ.
Тап (Тубыл ҡушылдығы)
Тап — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 189 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Мадаха
Кесе Мадаха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мадаха йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фолькмансдорф
Фолькмансдорф (Volkmannsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 285 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7924 һәм автомобиль коды — SOK.
Улан-Батор (футбол клубы)
«Улаанбаатар» футбол клубы (монг. «Улаанбаатаруландар» клубы хөлбөмбөгийн, ингл. FC Ulaanbaatar ) — Улан-Баторҙан монгол футбол клубы. Футбол буйынса Монголия чемпионатында ҡатнаша. 2011 йылда барлыҡҡа килгән; шул  ваҡытта уҡ  Монголия чемпионатында еңеү яулаған. Илдең иң популяр футбол клубтарының береһе.
Тарихы
Клуб 2011 йылда ойошторола. Клубта һөжүмсе Ким Мен Вон уйнай. Вон (ингл. Myong Kim-Won ), ул 2010 йылғы донъя чемпионатында ҡатнашҡан һәм һәм перспективалы йәш уйынсы Син Чхоль Чжин Син (ингл.  Sin Chol-Jin Корея Халыҡ Демократик Республикаһынан) уйнай Үҙ тарихында беренсе тапҡыр 2011 йылда клуб Монголия чемпионатында  еңеү яулай. 2012 йылда чемпионатта  «Эрчим» клубынан еңелә.
Стадионы
Монголияның баш ҡалаһы Улан-Баторҙағы футбол стадионы Үҙәк стадион территорияһында урынлашҡан. Футбол үҙәге  2002 йылдың 24 октябрендә асыла. Стадионда яһалма япма түшәлгән
Урындағы муниципалитет хужа булған аренаның һыйҙырышлығы 3500 кеше тәшкил итә. Бында футбол буйынса Монголияның йыйылма командаһы бер нисә тапҡыр үҙ уйынын үткәрә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шелдаис
Шелдаис — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 477 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Энтль-Тур-Ях
Энтль-Тур-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 952 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кесе Китап
Кесе Китап — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Китап йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ғәни (исем)
Ғәни — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Кесе Китап
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәни (исем)
Билдәле шәхестәр
Иҫәнгилдин Ғәни (Ғәниулла) Ниғмәт улы (1914 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, разведчик, рядовой.
Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы (1897—1989) — совет колхозсыһы, III саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты. 1932-се йылдан алып КПСС ағзаһы.
Әшрәф Ғәни — Афған сәйәси эшмәкәре, 2014 йылдың 29 сентябренән Афғанстан президенты. 2021 йылдың 15 авгусынан алып ҡасып йөрөй.
Моратбаев Ғәни — йәмәғәт эшмәкәре, Ҡаҙағстан ССР-ында комсомолды ойоштороусы.
Столбовка (Усьва ҡушылдығы)
Столбовка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Апас (Мәләүез районы)
Апас (Апасово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 453873, ОКАТО коды — 80241810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %) йәшәй.
Тарихы
Апас ауылын Өфө наместниклығы картаһында табырға мөмкин. V ревизия һөҙөмтәләре буйынса унда 17 йортта 79 ир-ат һәм 76 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1859 йылда йорттарҙың һаны 87-гә, халыҡ һаны 383 кешегә етә. 1920 йылға халыҡ һаны 50 кешегә артҡан, йорттарҙың һаны 13-кә кәмегән. Ауылға нигеҙ һалыусының улы Иҙрис Апасовҡа 1816 йылда 68 йәш булған. Уның улы Ибраһим, ейәндәре Исмәғил, Әбделкәрим, Әбделнасир. Ярышевтар — Бошман-Ҡыпсаҡ улусында билдәле фамилия. XVIII быуаттың икенсе яртыһында бында Ярыш Күлшәрипов йәшәгән. Уның улдары Күзбай (1766 йылда тыуған) улдары Әбдрәхим, Әхмәт, Әбдрәхман, Мөхәмәҙиәр менән һәм Баязит (1774 йылғы) улдары Хәбибулла, Сәйфулла менән 1816 йылдағы VII ревизияла иҫәпкә алына.
1842 йылда 274 кешегә 151 сирек, йәғни 1208 бот яҙғы иген сәселгән.
Ала ҡарға
Ала ҡарға (урыҫ. Се́рая воро́на (Corvus cornix) — төр ҡош. Ҡоҙғондар ырыуындағы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Суҡышы, башы, түше ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө ҡуйы һоро төҫтә. Ҡара ҡарғанан ҡауырһындарындағы һоро төҫө менән айырыла.
Йәшәү рәүеше
Бик киң таралған. Ағас баштарында оялай. Йыш ҡына бер ағаста унлап оя була. Бер өлөшө көньяҡҡараҡ күсенә, икенсе өлөшө ҡышты ҡалалар тирәһендә үткәрә.Торлаҡ тирәләрен төрлө ташландыҡтарҙан таҙартып, бер аҙ файҙа килтерһә лә, ҡырҙа ҡош ояларын туҙҙырып, зыян да яһай. thumb|right|275px|Ауыл янындағы оялар
Туҡланыуы, үрсеүе
Кешенән ҡалған торлаҡ ташландыҡ аҙыҡтар, үләкһә, ҡош себештәре, балыҡ менән туҡлана.
thumb|right|275px|Ун көнлөк ҡош балалары Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған күкһел йәшел 5 бөртөк йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.67-се бит.
Кесе Мутная (Оло Мутной ҡушылдығы)
Кесе Мутная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мутная йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Intelsat 15
Intelsat 15 (IS-15) — АҠШ тарафынан Байконур космдромынан 2009 йылдың 30 ноябрендә осоролған ер юлдашы. Тотонолған Intelsat 709 алмаштырыу өсөн яһалған.
Ер юлдашының Яҡын көнсығышҡа һәм Һинд океанына йүнәлтелгән 22 ҡеүәтле Ku-диапазонлы транспондеры бар. Шулай уҡ Рәсәйгә (36 МГц һығатлы 4 транспондер йүнәлтелгән(алданыраҡ 6-ау планлаштырылған булған) ). Заказчигы булып Intelsat компанияһы тора, ул үҙенең төркөмдәрен яңыртып тора. , ә етештереүсе Orbital Sciences Corporation, үҙенең шәхси STAR-2 платформаһын файҙалана.
Рәсәй баҙары
Ошо ер юлдашы аша, һынауҙары үтеүсе Intelsat компанияһы үҙенең һыйҙырышлылығы менән, 2009 йылдың мартында аварияла юҡҡа сыҡҡан Рәсәйҙең Экспресс АМ2 юлдашы һөҙөмтәһендә ҡатмарлашҡан рәсәй баҙарында, үҙенең позицияһын нығыта ала
2010 йылдың мартында Орион Экспресс компанияһы «Континент ТВ» бренды аҫтында ошо ер юлдашының яңы проектын ебәрҙе.
Парето законы
Парето законы (Парето принцибы, 80/20 принцибы ) — эмпирик ҡағиҙә, иҡтисадсы һәм социолог Вильфредо Парето хөрмәтенә аталған, дөйөмләштереп әйткәндә, «тырышлыҡтың 20 проценты 80 % һөҙөмтә бирә, ҡалған 80 % тырышлыҡ — бары тик 20 % һөҙөмтәгә өлгәшә». Ниндәй ҙә булһа эшмәкәрлектең һөҙөмтәлелек факторҙарына һәм тормошҡа ашыуына анализ яһағанда төп ҡағиҙә булараҡ ҡулланылыуы ихтимал: иң мөһим эштәрҙең минимумын дөрөҫ итеп һайлап, планлаштырылған тулы һөҙөмтәнең ҙур өлөшөнә өлгәшеү, эштәрҙе артабан яҡшыртыуҙың һөҙөмтәһе бик түбән һәм урынһыҙ булыуы мөмкин (Паретоның кәкре һыҙығына ярашлы).
Был законда килтерелгән һандарҙы һис шикһеҙ теүәл һандар тип һанарға ярамай: был бары тик мнемоника ҡағиҙәһе. Парето итальян йорт хужалары араһында килемдәр бүленешенең аныҡ структураһын асыҡлаған, һөҙөмтәлә 20 һәм 80 һандары килеп сыҡҡан.
Тарихы
Джозеф Джуран үҙенең мәҡәләләрендә, итальян иҡтисадсыһы һәм социологы Вильфредо Парето 1897 йылда асҡан принципҡа һылтанып, Парето законын универсаль принцип булараҡ тәҡдим итә. Джуран 1951 йылда сифат буйынса беренсе китабында Парето принцибын аңлатып бирә. Аҙаҡ Джуран «Mea culpa» мәҡәләһендә был фекергә ниндәй юлдар менән килеүен аңлата. Ә бит Парето бер ниндәй принцип та тәҡдим итмәй, ул Италияла халыҡ килеменең бүленешендә күҙәтелгән аныҡ кумулятив бәйлелекте тикшерә. Ғәмәлдә Парето тормошта килемдәрҙең тигеҙ бүленмәүенең сәбәптәрен һәм эҙемтәләрен тикшерә. Кумулятив бүленештең тигеҙ булмауы дәрәжәһенең тағы ла бер күрһәткесе — Джини коэффициенты, уны 1912 йылда итальян иҡтисадсыһы һәм социологы Коррадо Джини тәҡдим итә.
Парето законын ҡулланыу
Законды төп ҡулланыу өлкәһе — иҡтисад һәм менеджмент, ул шулай уҡ политологияла ла ҡулланыла.
Парето принцибы компьютер RISC-процессорҙары идеяһы нигеҙендә ята (хәйер, был идея авторҙары шундай принцип булыуын белеүҙәре билдәһеҙ, бәлки, уны үҙҙәре ҡабаттан уйлап тапҡандыр). Шул уҡ 20/80 ҡағиҙәһе процессор эшенә ҡарата ҡулланыла. Процессорҙың бик күп комадаларынан 20 процент иң күп ҡулланылғандары ғына ҡалдырыла, шулай итеп компьютер эше ябайлаштырыла.
Салауат (исем)
Салауат — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ир-ат исеме.
Этимологияһы
Салауат исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Маҡтаулы доғалар, намаҙҙар тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Салауат Юлаев (16 июнь 1754 йыл — 26 сентябрь 1800 йыл) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы.
Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы (1 июнь 1968 йыл) — тарихсы-журналист, телепроекттар авторы, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Журналистар союздары ағзаһы (2000), тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2012) һәм журналистика өлкәһендәге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2000) премиялар лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре (2009)
Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы (21 июнь 1952 йыл) — 1988 йылдан Калуга өлкәһендә йәшәп, рус телендә ижад итеүсе журналист һәм яҙыусы. Рәсәй Федерацияһының Журналистар (1998) һәм Яҙыусылар (2007) союздары ағзаһы. Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002).
Әбүзәров Салауат Нәзир улы, Салауат Әбүзәр (29 ғинуар 1967 йыл) — башҡорт шағиры, драматург һәм журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2017) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2018).
Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы (3 март 1957 йыл — 29 июль 2013 йыл) — композитор. 1983 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1988) лауреаты.
Галин Салауат Әхмәҙиә улы (3 март 1934 йыл — 29 март 2010 йыл) — фольклорсы-ғалим, педагог-методист, юғары мәктәп эшмәкәре. 1977—1983 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институты проректоры, 1988—2010 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының донъя һәм милли мәҙәниәт кафедраһы мөдире. 1975 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (академигы), филология фәндәре докторы (1995), профессор (1995). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1968) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2001).
Щербаков Салауат Александрович (15 ғинуар 1955 йыл) — СССР һәм Рәсәй скульпторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор, Рәсәй Художество академияһының ғәмәлдәге ағзаһы, Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2011).
Ғәлләмов Салауат Абдрахман улы (24 декабрь 1959 йыл — 5 сентябрь 2018 йыл) — ғалим, башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһындағы гипотезаның, башҡорт теленең боронғо һәм хәҙерге Европа телдәренә йоғонтоһо һәм башҡорт эпостарының боронғо һинд философияһына йоғонтоһо тураһында гипотезалар авторы.
Фәтхетдинов Салауат Зәки улы (10 ғинуар 1960 йыл) — йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, спортсы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2005), Татарстандың (1995) һәм Башҡортостандың (2019) халыҡ артисы. Ульяновск өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Автоуҙыштар буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Әминев Салауат Хөрмәт улы (10 сентябрь 1946 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016).
Ҡасимов Салауат Фитрат улы (19 декабрь 1934 йыл — 21 ноябрь 2018 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2009), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Зәки Вәлиди исемендәге премияһы (2004) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм Салауат Юлаев (2014) ордендары кавалеры.
Ҡотошов Салауат Шәйхелислам улы (13 февраль 1976 йыл) — юрист, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй граждандар авиацияһы топ-менеджеры, илдең аэропорт һәм аэродромдар селтәре үҫеше инициаторы. 2008—2011 йылдарҙа «Өфө» халыҡ-ара аэропортының, 2014 йылдан «Калуга» халыҡ-ара аэропортының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010), II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2019).
Асҡаров Салауат Әхмәт улы (11 апрель 1946 йыл — 9 декабрь 2019 йыл) — башҡорт опера йырсыһы, педагог. 1987 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1988 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының (1984) һәм Рәсәй Федерацияһының (2011) халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
Фидаи Салауат Фидай улы (27 ноябрь 1972 йыл) — Рәсәй рәссамы, скульптор-миниатюрисы.
Даутов Салауат Әхәт улы (Даутов Салават Ахатович) (1 март 1947 йыл) — партия органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
Күсимов Салауат Таһир улы (8 март 1942 йыл, Кировабад, СССР) — Өфө дәүләт авиация техник университеты президенты, 1992—2003 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры, 2003—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.
Исхаҡов Салауат Миҙхәт улы (7 сентябрь 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы; 1995 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Рәсәй тарихы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2003).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Салауат (صلوات — маҡтау, данлау) — намаҙҙа ахырғы рәҡәғәттә Әт-Тәхиәтте уҡығандан һуң Аллаһы тәғәләгә бағышланған доға.
«Салауат» — Салауат ҡалаһының башҡорт телендә сәйәси-ижтимағи гәзите.
Санта паркы
Санта паркы — Рованиеми ҡалаһындағы күңел асыу паркы, (Финляндия).
Тарихы
Санта паркы 1998 йылдың 28 ноябрендә  Раштыуа  байрамы алдынан асыла. Ул Сиентенваара ҡаяһының эсендәге мәмерйәлә урынлашҡан. Боҙ галереяһында Санта Клаус кабинеты һәм раштыуа тематикалы магазиндар бар. Парк июндән авгусҡа, ноябрҙән ғинуарға тиклем эшләй.
Паркты инглиз компанияһы Santaworld Ltd төҙөй. Идеяһы булып ҙур күңел асыу паркы булдырыу тора. Паркты төҙөү өсөн сығымдар яҡынса 6,7 миллион евро тәшкил итә. Проектты финанслауҙа Finnair, MTV, Sampo, Балаларҙы яҡлау фонды ҡатнаша. Һуңынан парк концепцияһы яңынан эшкәртелә һәм Санта паркы Санта Клаустың йорт мәмерйәһенә әйләнә, ул раштыуа һәм ҡышҡы тәбиғәт темаһына акцент яһай. Төп хужаһы булып ауыл муниципалитеты тора, ул һуңыраҡ Рованиеми ҡалаһы составына индерелә.
2009 йылдың 24 мартында Santa Park Oy акциялары Santa’s Holding компанияһына һатыла. Күңел асыу паркының килемен 2  миллион евроға тиклем арттырыу планлаштырыла.
Санта-Парк Рованиеми ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 9 км, Рованиеми аэропортынан  2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Марсель (исем)
Марсель — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Марсель — неологизм, француз революционеры Марсель Кашен исеменән алынған башҡорттарҙа киң таралған исем.
Билдәле кешеләр
Сәлимов Марсель Шәйнур улы (3 ғинуар 1949 йыл) — Башҡортостандың сатирик һәм юмористик шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2021). 1988 йылдан СССР-ҙың Яҙыусылар һәм 1976 йылдан — Журналистар союздары ағзаһы. Рәсәй Журналистар союзының Федератив советы ағзаһы (2016)[2]. Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2021), Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1999), Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (1998).
Пруст Марсель, Валентин Луи Жорж Эжен Марсель Пруст (франц. Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust; 10 июль 1871 йыл — 18 ноябрь 1922 йыл) — француз яҙыусыһы. XX быуаттың әһәмиәтле яҙыусыларының береһе. Төп әҫәре 7 томдан торған «Юғалтылған ваҡытты эҙләгәндә» эпопеяһы, (1—16 томдары, 1913—1927, һуңғы алты томы үҙе үлгәндән һуң баҫыла) 20-се меңйыллыҡтың әҙәби ҡомартҡыһы.
Искәндәров Марсель Бәғҙәт улы (1 ғинуар 1961 йыл — 2004 йыл) — журналист, яҙыусы. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1985—1997 йылдарҙа хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре, 1997—2004 йылдарҙа «Аманат» журналының әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөхәррире.
Абдулов Марсель Хәбиб улы (8 май 1930 йыл — 23 ноябрь 2007 йыл) — инженер-урмансы, СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының урман хужалығы министры, БАССР-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы (1978), Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (1991). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Ғәфүров Марсель Абдрахман улы (10 май 1933 йыл — 16 июнь 2013 йыл) — Башҡортостандың рус телендә ижад иткән билдәле яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының (1976) һәм РСФСР—ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Степан Злобин, Мәжит Ғафури һәм Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы (Кутлугаллямов Марсель Аксанович; 15 сентябрь 1941 йыл) — журналист. 1994 йылда — Рәсәй Федерацияһының, 1990 йылда Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре исеменә лайыҡ булған. СССР Журналистар союзы ағзаһы (1976).
Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы (30 сентябрь 2000 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. Спорт мастеры. Рәсәй командалар беренселегендә бронза призер (2014). «Өмөт» йәш төркөмөндә (10 йәшкә тиклемге малайҙар) рус шашкаһы буйынса донъя чемпионы, йөҙ шаҡмаҡлы шашкала төп һәм етеҙ программаларҙа «Өмөт» йәш төркөмөндә (10 йәшкә тиклеге малайҙар) Европа беренселегенең бронзаһын яулаған.
Тойғонов Марсель Марат улы (19 декабрь 1970 йыл) — микробиолог. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2005).
Йосопов Марсель Жәлил улы (26 сентябрь 1984 йыл) — Рәсәй спортсыһы, көрәшсе, йәмәғәтсе. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы. Көрәш буйынса ике тапҡыр Европа, күп тапҡырҙар Рәсәй һәм Башҡортостан чемпионы. Рәсәй Федерацияһының спорт мастеры.
Саҙретдинов Марсель Әмирйән улы (1964 йыл), ғалим-анестезиолог-реаниматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007). 2008 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының курс һәм кафедра мөдире.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Марсель (франц. Marseille [maʁ.sɛj], окс. Marselha [maʀˈsejɔ], [maʀˈsijɔ], урындағыса [mɑχˈsɛjə], лат. Massilia, Massalia, грек. Μασσαλία) — Францияның көньяғындағы ҡала, илдең һәм бөтә Урта диңгеҙҙең эре порты. Буш-дю-Рон департаментының административ үҙәге. Лион боғаҙының яр буйында урынлашҡан, Рона йылғаһы ҡушылдығы янындараҡ, уның менән ҡала каналы менән тоташҡан. 2013 йылда — Европаның мәҙәни баш ҡалаһы.
Кесе Кутис
Кесе Кутис — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кутис йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тауш (Тапа ҡушылдығы)
Тауш — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тап йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лапландия аренаһы
Лапландия аренаһы — Рованиеми ҡалаһында спорт һәм мәҙәниәт һарайы 2003 йылда төҙөлгән.
Тасуирламаһы
Лапландия аренаһы —Рованиеми ҡалаһында күп  функциялы ҡоролма,  унда спорт саралары, концерт һәм йәрминкәләр уҙғарыла. Лапландия спорты университеты биналары комплексында урынлашҡан һәм ябыҡ боҙ аренаһынан ғибәрәт. Залда 3500 урын бар, беренсе ҡатта 1700 урын. Шул уҡ ваҡытта, концерттар ваҡытында  залда 4780 кешене урынлаштырырға мөмкин. Аренаны дүрт сәғәт эсендә һырғалаҡтан концерт залы йәки конференц-зал итеп үҙгәртергә була.
Спорт өлөшөндә арена башлыса спорттың боҙ төрҙәрендә ҡулланыла, әммә SM волейболы уйындары серияһы ла бар. Аренала өс боҙ майҙансығы бар:  береһе стандарт ҙурлыҡта (58 м х. 28) һәм  ике күнекмәләр юлы (hh1 һәм hh2). Стадионда өс ресторан һәм VIP-объект, шул иҫәптән сауна менән VIP- лофт урынлашҡан. Аренала шулай уҡ кроссфит  бар.
Лапландия аренаһы хоккей «Рованиеми Киекко»  командаһы өсөн йорт аренаһы  (Икенсе хоккей лигаһы). Шулай уҡ аренала юниорҙар ярышы һәм спортсыларҙың фигуралы шыуыу буйынса ярыштары үтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ширкоисс
Ширкоисс — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 596 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Энтль-Шиш
Энтль-Шиш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пыв-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фольмерсхайн
Фольмерсхайн (Vollmershain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 334 кеше йәшәй. Майҙаны — 5 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Ҡоҙаш (Борай районы)
Ҡоҙаш (Кудашево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 409 кеше. Почта индексы — 452970, ОКАТО коды — 80218828004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грузия әзербайжандары
Грузия әзербайжандары (азербайджанцы в Грузии) — әзербайжан этносының бер өлөшө, Грузияның этник аҙсылығы.Грузия халҡының 6,5 %-ын тәшкил итә һәм илдәге иң ҙур милли йәмәғәт булып тора, бындай йәмәғәттәргә йәнә әрмәндәр, урыҫтар, абхаздар һәм осетиндар инә. Грузияның көньяҡ, көньяҡ-көнсығыш һәм үҙәк райондарында: Марнеули, Болниси, Дманиси, Гардабани (был дүрт районда улар абсолют күпселекте, йә сағыштырмаса күпселекте тәшкил итә),Сагареджо, Каспи, Мцхета, Цалка, Лагодехи, Карели, Тетри-Цкаро, Гори һәм Телавиҙа йәшәйҙәр. Улар — сөнни мосолмандар. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Грузияла 284,761 этник әзербайжан йәшәй.
1980-се йылдарҙа грузиндар һәм әзербайжандар араһында көсөргәнеш булып алһа ла, эш бер ҡасан да ҡоралға тотоноуға барып етмәй. 1991 йылда Грузияла бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң,әзербайжандар алдында социаль интеграция йәһәтенән күп проблемалар килеп баҫа. Ҡала халҡынан айырмалы рәүештә (мәҫәлән,Рустави һәм Тбилиси әзербайжандары ), ауыл халҡының күпселек өлөшө рәсми грузин телендә һөйләшә белмәй, был үҙ нәүбәтендә күп кенә социаль өлкәләрҙә ҡыйынлыҡ тыуҙыра. 1995—1999 йылдарҙа Гардабани төбәгендә әзербайжан телендә канал эшләп килә (Ellada TV).
Әзербайжандар Грузия парламентында ла эшләй.
Әзербайжан халҡының Грузияға килеүе
Грузияла әзербайжан халҡының йәшәй башлауы тарихы күбеһенсә XV-XVII быуаттар аҙағына ҡайтып ҡала. Грузияға фарсы һөжүме осоронда әзербайжандар 1480-се йылдарҙа илдең көньяҡ сигендә, Акстафа һәм Дебед йылғалары һәм башҡа ерҙәргә барып төпләнәләр (ҡаҙаҡ, памбак һәм шурагел төркөмдәре).
XVII быуат башында Ғәббәс I осоронда Дебед үҙәненә борчалу төрки ҡәбиләләре килгән, һәм был төбәктең атамаһы - Борчалы - уларға  бәйле. 1604 йылда бында Борчалы хаканаты (солтанаты) ойошторола, ул XVIII быуатҡа тиклем йәшәгән. Кахетияның шул осорҙағы тарихы тураһында Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә былай тип әтелә: ''«В начале XVII века (1615—1616 г.) шах Аббас I с несметными полчищами два раза проникал в Грузию, опустошил её, ограбил церкви и забрал значительную часть жителей Кахетии, вместо которых переселил в Грузию до 15 тыс. дворов адербейджанских татар»''.
XVIII быуат башында — XIX быуаттың тәүге яртыһында әзербайжан ауылдары Дманиси районында барлыҡҡа килгән.Бында йәшәгән әзербайжандарҙың ата-бабалары Әзербайжандың сик буйына иң яҡын райондарынан, башлыса әзербайжан теленең ҡаҙаҡ  диалекты таралған территориянан  килгән.
Супич
Супич (Оло Пальничная) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Надтей
Кесе Надтей — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Надтей йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әт-Тәфтәзәни
Биографияһы
Әт-Тәфтәзәни 1322 йылда Тәфтәзән ауылында, Ниса ҡалаһы янында (Хөрәсән, хәҙерге Төркмәнстан) тыуған. Атаҡлы дин белгестәренән белем алған (вафаты — 1365 йыл). Утыҙ йыллап мосафирлыҡта йөрөй, Мәүәрәннәһерҙең төрлө мәҙрәсәләрендә уҡыта. Гератта һәм Гиджуванда эшләй. Йәнебәк хан (Джанибек) саҡырыуы буйынса Һарай ҡалаһында, артабан Ширазда шаһ һарайында эшләй. Уны Аҡһаҡ Тимера Сәмәрҡәндкә саҡырып ала, һәм ул шунда вафатына тиклем тороп ҡала.
1390 йылда баҡыйлыҡҡа күсә.
Күк йөҙө атласы
Күк йөҙө атласы — күк йөҙөнөң хәрәкәтһеҙ йәки бик әкрен үҙгәреүсән объекттарын тасуирлаған карталар йыйынтығы, был объекттарҙың ҡайһы берҙәре — йондоҙҙар, томанлыҡтар, галактикалар туранан-тура күҙәтелә; икенселәре — йондоҙлоҡтарҙың сиктәре һәм линиялары килешеү буйынса индерелә; өсөнсөләре — метеорҙар ағымының радианттары махсус рәүештә атласҡа индерелә.
Тарихи атластар
Күк йөҙө атластарынан алда йондоҙлоҡтарҙың, нигеҙҙә, мифологик характерҙағы күргәҙмә һүрәттәре була. Ваҡыты менән теүәл төшөрөлгән булыуҙарына ҡарамаҫтан, был баҫмаларҙы астрономик эштәр, тип иҫәпләп булмай, сөнки йондоҙлоҡтарҙың теүәл һүрәттәре антик астрономдарҙың эштәрендә йондоҙлоҡтарҙы һүҙ ярҙамында тасуирлауынан айырылып тора.
Күк йөҙө атластарына бик оҙаҡ ваҡыт йондоҙҙарҙың һүрәттәренән тыш йондоҙлоҡтарҙың график сағылышы ла индерелә. Традиция йәки авторҙарҙың эстетик тойомлауы ғына түгел, ә ул замандағы астрономик практикаһы ла быны талап итә: йондоҙҙарҙың күк йөҙөндәге координаттары уның йондоҙлоҡ персонаждары фигураларындағы торошон телдән тасуирлау ярҙамында теркәлә, өҫтәүенә дуғаның 8 минутына тиклемге аныҡлыҡҡа өлгәшелә.
Ҡайһы бер тарихи атластар:
Хәҙерге заман атластары
Урыҫ телендә баҫылып сыҡҡан күк йөҙө атластары
Инглиз телендә баҫылған айырыуса билдәле күк йөҙө атластары
Атлас яңы ғына астрономия, күкте бинокль һәм ҙур булмаған телескоп аша күҙәтеү, шулай уҡ киң мөйөшлө астрофотография менән ҡыҙыҡһына башлаған һәүәҫкәрҙәр өсөн тәғәйенләнә. Атласҡа томанлы объекттар каталогы ҡушып бирелә. Япон астрономия һәүәҫкәренән бушлай PDF-Күк Йөҙө Атласы. 6.50 йондоҙ дәүмәленә тиклем йондоҙҙар төшөрөлгән. Атласҡа 7,25 йондоҙ дәүмәленә тиклемге йондоҙҙар (игеҙәк йондоҙҙарҙы ла индереп, картала улар горизонталь һыҙат менән билдәләнгән) төшөрөлгән 20 картаны, шулай уҡ 550 томанлыҡты, галактикаларҙы һәм йондоҙҙар тупланмаһын үҙ эсенә ала. Карталарҙың аҡлы-ҡаралы һәм төҫлө версиялары бар. Авторы — Andrew L. Johnson Томанлы объекттарҙы күҙәтеү менән ҡыҙыҡһынған астрономияны яратыусыларға тәғәйенләнә. Атлас А4 формантындағы 315 картанан тора. Атлас көсһөҙ дипскай-объекттарҙы эҙләү өсөн тәғәйенләнгәнгә күрә, унда йондоҙлоҡтарҙың атамалары, фигуралары һәм сиктәре, шулай уҡ сағыу йондоҙҙарҙың исемдәре билдәләнмәгән.
Энтль-Энка-Игль
Энтль-Энка-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Балык йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Адмирал (хоккей клубы)
«Адмирал» Владивосток профессиональ хоккей клубы — Владивосток ҡалаһының шайбалы хоккей командаһы. 2013 йылда ойошторола һәм ошо ваҡыттан Континенталь хоккей лигаһы беренселегендә ҡатнаша.
Тарихы
«Адмирал» хоккей клубы 2013 йылда Владивостокта ойошторола һәм шул уҡ йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай.
Стадион
Фетисов-Арена концерт-спорт комплексы 2013 йылдың 27 сентябрендә асылған. Совет һәм Рәсәй хоккейсыһы Вячеслав Фетисов исеме менән аталған. Фетисов-Арена «Адмирал» хоккей клубының базаһы. Бында Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уйындары уҙғарыла. Арена 5500 кешегә иҫәпләнгән.
А (кириллица)
А, а (а) — башҡорт алфавитының беренсе хәрефе. Ҡалын һуҙынҡы. Ул бик күп телдәрҙә ҡулланыла һәм алфавиттың беренсе хәрефе булып тора. Башҡорт телендә уның өс варианты ҡулланылды.
Тарих
Иҫке славян телендә был хәрефтең исеме Боронғо кирил имләһе/ⰰⰸⱏ ( мин алмашы). Был хәрефтең гематрияһы (һан ҡиммәте) — 1.
Шулай уҡ был хәреф имзаларҙа «бер» -моно, «беренсе», proto- һүҙҙәре урынына ҡулланылған. Мәҫәлән,, йәғни (икона яҙыусылар имзаһы, христиан дини община ағзаһы); , йәғни  (ирҙәр монастыры башлығы) тигәнде аңлатҡан.
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
А – а һүҙҙәрҙең ҡалын ижектәрендә яҙыла: ат, арба, сана, афиша, машина, магазин, гараж, лампа, ҡара, ҡала, парта, таҡта, ағас, алма, баҡса.
Лень Олег Валерьевич
Олег Валерьевич Лень (Олег Валерійович Лень; 27 октябрь 1990 йыл, Прылукы, Чернигов өлкәһе) — Украина футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.