cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әнүәр Саҙат
Бала сағы һәм йәшлеге
Әнүәр әс-Саҙат 1918 йылдың 25 декабрендә Ҡаһирәнән төньяҡтараҡ урынлашҡан ҙур булмаған Мит-Абуль-Ҡом ҡалаһында сығышы менән Судандан булған күп — ун өс балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы — Мөхәммәд әс-Саҙат хәрби госпиталдә писарь булып хеҙмәт итә, әсәһе —Ситт эль-Баррейн. Улар бөтә башҡа яҡын туғандары кеүек үк ашҡыныусан мосолман булған, шуға ла Әнүәр Саҙат бала саҡтан дини мәктәпкә йөрөгән, унда ныҡлап Ҡөрьәнды өйрәнгән. 1925 йылда ғаилә Ҡаһирә янына йәшәргә күсә, үҫмер шунда урта белем ала. Һуңыраҡ үҙе әйтеүенсә, йәшлек йылдарында уның донъяға ҡарашына дүрт кеше бигерәк тә төплө йоғонто яһаған. Улар — колониаль иҙеүгә ҡаршы баш күтәреүҙә ҡатнашҡан һәм офицерҙы үлтереүҙә ғәйепләнеп Британия хәрбиҙәре тарафынан аҫып үлтерелгән Зәхрән; Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғон яулап алып, илдә күп яҡлы реформалар башлап ебәреүсе Кемаль Ататөрөк; йәмғиәт кимәлендәге яуызлыҡтарға көс ҡулланмай ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе пропагандалаған Махатма Ганди һәм йәш Саҙат Британия экспансияһына ҡаршы торорға һәләтле донъя кимәлендәге берҙән-бер лидер тип иҫәпләгән Адольф Гитлер.
Власҡа килеүе
1938 йылда Саҙат хәрби училище тамамлай һәм лейтенант хәрби дәрәжәһе ала. 1940 йылда Мысыр офицерҙарының «Исаба» йәшерен ойошмаһына ағза булып инә. Бер үк ваҡытта шулай уҡ «Миср аль-Фатат» һәм «Братья-мусульмане» милләтсе ойошмаларына ла яҡын тора.
Ананьин мәҙәниәте
Ананьин мәҙәниәте — иртә тимер быуат археологик мәҙәниәте.
Әнүәр Саҙат
Власҡа килеүе
Тыуған илен Британия хакимлегенән ҡотолдороу маҡсатынан сығып, Икенсе донъя һуғышы йылдарында Саҙат нацистик Германия һәм фашистик Италия агентары менән йәшерен хеҙмәттәшлек итә. Шуғалырҙыр инде Британия вәкилдәре тарафынан Абвер менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләнеп, Саҙат бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Мысыр армияһынан сығарылған генералды Британия хакимлегенә ҡаршы хәрәкәтте әүҙемләштереү өсөн немецтар үтенесе менән Ираҡҡа алып сығырға тейеш була. Әммә бөтә был эштәр уңышһыҙлыҡҡа осрай, һәм Саҙат һаҡ аҫтына эләгә. Дәлилдәр етмәгәнлектән, ул иреккә сығарыла һәм Ҡаһирәлә ике немец агенты менән йәшерен хеҙмәттәшлек итә башлай, тик үҙҙәрен ҡулға алғас, улар хеҙмәттәшен һата. 1942 йылдың октябрендә трибунал тарафынан хөкүмгә тарттырылып, Саҙат армиянан ҡыуыла һәм төрмәгә ябыла. Ике йылдан һуң ул аслыҡ иғлан итә һәм төрмә дауаханаһына күсерелә, унан ҡасыуға өлгәшә. Бер йыл тирәһе йәшеренеп йәшәп, Саҙат һаҡал-мыйыҡ ебәрә, тышҡы кейәфәтен, адресын һәм эш урынын даими үҙгәртеп тора. 1946—1949 йылдарҙа ул тағы ла төрмәлы була, иреккә сығарылғандан һуң журналистика менән шөғөлләнә, ә 1950 йылда яңынан хәрби хеҙмәткә ҡайта.
Башында Йәмәл Әбдел Насыр торған «Ирекле офицерҙар» ойошмаһын төҙөүҙә туранан-тура ҡатнаша.
Ананьин мәҙәниәте
Ҡыҫҡаса белешмә
Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ергә ҡаҙып эшләнгән ҡәберлектәр. Мәйеттәр аяҡтары м-н йылға яғына ҡаратып, төбөнә ағас ҡайыры йәки үлән түшәлгән һай ғына тура мөйөшлө ҡәберҙәргә ерләнгән.
Әнүәр Саҙат
Власҡа килеүе
1952 йылғы Июль революцияһынан һуң Мысырҙа, ә 1958 йылдан һуң — уға алмашҡа ойошторолған Берләшкән Ғәрәп Республикаһында төрлө яуаплы дәүләт вазифаларында эшләй. 1960—1961 һәм 1964—1968 йылдарҙа Саҙат — Мысыр парламенты — Берләшкән Ғәрәп Республикаһы Милли йыйылышы рәйесе; бер үк ваҡытта 1960—1961 йылдарҙа илдең Сирия районының Милли советы рәйесе. 1964 йылда — дәүләттең вице-президенттарының береһе, 1969 йылдан — Берләшкән Ғәрәп Республикаһының берҙән-бер вице-президенты. 1970 йылда Йәмәл Әбдел Насырҙың вафатынан һуң илдең президенты итеп һайлана.
Президент вазифаһында
Саҙат власҡа килгәс үк тиерлек элекке президент Йәмәл Әбдел Насырҙың ғәрәп милләтселеге һәм ғәрәп социализмы сәйәсәтенән арына башлай. Әбдел Насыр идеяларына тоғро ҡалған уның элекке ҡуштандары яңы режимға оппозиция ойошторорға тырышып ҡарай, әммә 1971 йылдың майында уларҙың күбеһе ҡулға алына. Был ваҡиғалар ил тарихында «Май төҙәтеү революцияһы» исеме менән урын алған. Саҙат быға тиклем Насыр алып барған панарабизмдан — Яҡын Көнсығышта бөтә ғәрәп дәүләттәрен бер союзға берләштереү яҡлы сәйәси хәрәкәттән — тулыһынса баш тарта; 1971 йылда дәүләттең атамаһы "Берләшкән Ғәрәп Республикаһы"нан «Мысыр Ғәрәп Республикаһы» итеп үҙгәртелә.
Бөйөк державалар менән мөнәсәбәттәр
Әле лә дауам иткән Ғәрәп-Израиль низағында Советтар Союзы Мысырға етерлек ярҙам итмәне тип һанап һәм АҠШ йөҙөндә көслөрәк союздаш табырға теләп, Саҙат Америка Ҡушма Штаттары менән араларҙы яҡынайта башлай. Бер үк ваҡытты Мысыр СССР-ҙың хәрби ярҙамынан баш тарта һәм 1972 йылда СССР хәрби кәңәшселәрен үҙ иленә ҡайтара.
1973 йылда халыҡ-ара изоляция шарттарында Саҙат Израилға ҡаршы һуғыш башлай. Был операцияның бик тә кире һөҙөмтәләре Садатты АҠШ менән яҡынайыуға мәжбүр итә, ул Израиль менән тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр башлай, шулай уҡ бер яҡлы тәртиптә СССР менән 1971 йылғы Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүҙе ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан итә.
Кэмп-Дэвидта тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң ике ай үтеүгә Мысыр, Америка Ҡушма Штаттарының Яҡын Көнсығыштағы союздашы сифатында АҠШ Конгресы хуплаған хәрби ярҙам алыусы илдәр исемлегенә индерелә.
Израиль менән һуғыш
Мысырҙың күтәрелеп алға китеүен, илдең донъя кимәлендәге позицияларын көсәйтеү һәм нығытыу менән бер рәттән Израиль менән 1967 йылдағы алты көнлөк һуғыштағы хурлыҡлы еңелеү өсөн реванш алыуҙы Әнүәр Саҙат үҙ сәйәсәтенең өҫтөнлөклө йүнәлештәре итеп һанай. 1972 йылдың аҙағына ул Израилға ҡаршы хәрби кампания асыу тураһында ныҡлап уйлана башлай. Израиль менән һуғыш башлау тураһындағы ҡарарҙы Әнүәр Саҙат Сирия президенты Хәфиз Асад менән 1973 йылдың йәйендә ҡабул итә.
Кэмп-Дэвид килешеүҙәре
Һуғышта еңелгәндән һуң Саҙат тыныс һөйләшеүҙәр үткәреү кәрәклегенә инана башлай. Хәрби көстәрҙе айырыу тураһында килешкәндән һуң Израиль менән Мысыр көс ҡулланмау, ә территориаль конфликты тыныс юл менән хәл итеү тураһындағы аралыҡ килешеүгә ҡул ҡуя. 1977 йылда Әнүәр Саҙат Израиль менән тыныслыҡ шарттарын тикшереү өсөн Иерусалимға барырға әҙер булыуы тураһында иғлан итә, һәм ноябрҙә ошо тарихи визит тормошҡа ашырыла. Израиль премьер-министры Менахем Бегин саҡырыуы буйынса Садат Иерусалимда Кнессетта сығыш яһай, был бөтә ғәрәп донъяһында һәм СССР-ҙа ныҡ ҡырҡыу ғәйепләү тыуҙыра. Әнүәр Саҙаттың биш пункттан торған планы, атап әйткәндә, үҙаллы фәләстин дәүләте төҙөүҙе тәҡдим итә. Киң мәғлүмәт саралары тарафынан тенденциоз нигеҙҙә яҡтыртылған (мәҫәлән, Саҙаттың галстугындағы һүрәттәрҙең свастикаларҙан тороуына яһалма рәүештә бер кем дә иғтибар итмәй сығыш Израиль халҡына ныҡ тәьҫир итә, сөнки хәрби планда иң көслө булған ғәрәп дәүләте менән тыныслыҡ килешеүе төҙөүҙең нигеҙле мөмкинлеге тыуа.
Бер ни тиклем ваҡыттан һуң Израиль премьер-министры Менахем Бегин Мысырға яуап визиты яһай. Әммә һөйләшеүҙәр ауыр бара. Быны белгән АҠШ президенты Дж. Картер ике яҡты ла үҙенә, Америка президенттарының ял һәм эшлекле һөйләшеүҙәр урыны булған Кэмп-Дэвидҡа саҡырырға ҡарар итә.
Әнүәр Саҙаттың Иерусалимға 1977 йылдың ноябрендәге визиты һәм уның Израиль премьер-министры Менахем Бегин менән острашыуы күпселек ғәрәп дәүләттәренең Мысыр менән дипломатик бәйләнештәрен өҙөүгә килтерә. Әммә президент Саҙат Израиль менән тыныс һөйләшеүҙәрҙе үҙе өсөн дөрөҫөрәк тип һанай.
1978 йылдың сентябрендә Кэмп-Дэвидтағы Джимми Картер рәйеслегендәге саммитта Әнүәр Саҙат һәм Израиль премьер-министры Менахем Бегин тыныслыҡ, Синай ярымутрауын үҙ-ара таныу һәм уны Мысырға ҡайтарыу тураһында килешә. Тыныслыҡ тураһында килешеүгә 1979 йылдың 26 мартында ҡул ҡуйыла Израиль 1967 йылда баҫып алған Синай ярымутрауынан үҙ ғәскәрен сығарырға һәм ундағы йәһүд торамаларын кире күсерергә йөкләмә ала. Ошо тыныслыҡ килешеүенә өлгәшкән өсөн Әнүәр Саҙат һәм Менахем Бегин 1978 йылда Нобель тынысыҡ премияһына лайыҡ була.
«Асыҡ ишектәр» сәйәсәте
1974 йылда Әнүәр Саҙат «асыҡ ишектәр» сәйәсәтен тормошҡа ашыра башлай (инфитах). Сит ил инвесторҙарын йәлеп итеүгә улар өсөн отошло һалымдар системаһы һәм шәхси капиталды национализациялауға ҡаршы дәүләт гарантиялары булышлыҡ итә. Бына тыш хөкүмәт илдең коммуникациялар системаһын һәм транспорт селтәрен модернизациялау бурысын үҙенә йөкләй. Заемдар алыу өсөн Мысыр хөкүмәте бюджет дефицитын ҡыҫҡартырға мәжбүр була. Был үҙ сиратында аҙыҡ-түлеккә һәм яғыулыҡ материалдарына субсидияларҙы кәметеүгә килтерә, һәм һөҙөмтәлә иң кәрәкле тауарҙарға хаҡтар арта.
«Асыҡ ишектәр» сәйәсәтен тормошҡа ашырыу барышында иҡтисадтың банк һәм валюта өлкәләре либераллаштырыуға дусар ителә. Президент Әнүәр Саҙат уйынса, был сит ил капиталын йәлеп итеүгә һәм Мысырҙың эшсе көстәрен Ливия һәм Сәғүд Ғәрәбстаны кеүек төп нефть сығарыусы ғәрәп илдәренә сығарыуҙы еңеләйтергә тейеш була. Иҡтисади үҫеш темптары арта, дәүләттең түләү балансы торошо яҡшыра. Бындай сәйәсәт бер үк ваҡытта аҙсылыҡтың байыуына һәм халыҡтың төп өлөшөнөң көндәлек хәле насарайыуға алып килә. Һөҙөмтәлә Мысыр иҡтисады Көнбайышҡа тағы ла нығыраҡ бәйлелеккә эләгә.
Ғәрәп социалистик союзын таратыу
1975 йылда президент Саҙат Ғәрәп социалистик союзы нигеҙендә өс сәйәси платформа: үҙәк (идара итеүсе күпселек), һул һәм уң платформалар ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Дөйөм алғанда, был Мысырҙа контролдә тотолған күп партиялы системаға нигеҙ һалыу була. Халыҡ йыйылышына 1976 йылда үткән һайлауҙа Саҙаттың Ғәрәп социалистик партияһы исемен алған үҙәк платформаһы кандидаттары, 352 урындың 280-ен алып, ышаныслы еңеүгә өлгәшә. Һайлауҙан һуң Саҙат өс сәйәси платформаның да артабан партияға әйләнәсәге тураһында иғлан итә.
Икмәк сыуалыштары
Халыҡ-ара валюта фонды баҫымы аҫтында 1977 йылдың ғинуарында хөкүмәт на товары первой необходимости субсидияны ике тапҡырға кәметеү тураһында ҡарар ҡабул итә. 18—19 ғинуарҙа бөтә ил буйынса күп миллионлы демонстрациялар үтә. Улар дәүләт тарихына «икмәк сыуалыштары» исеме менән инеп ҡалһа ла, ваҡыты-ваҡыты менән сәйәси характер ҙа ала. Был халыҡтың Саҙат сәйәсәтенә ҡаршы протесы һәм уның менән ризаһыҙлығы була. Һөҙөмтәлә субсидияларҙы кәметеү тураһындағы ҡарарҙы юҡҡа сығарырға тура килә.
Оло Парья
Оло Парья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Әнүәр Саҙат
Репрессиялар
Оппозиция хөкүмәттең иҡтисадтағы уңышһыҙлыҡтарын тәнҡитләй һәм рәсми шәхестәрҙе коррупцияла ғәйепләй башлағас, Саҙат илдәге сәйәси эшмәкәрлеккә сикләүҙәр индерә. Мысырҙың 1967 йылдағы һуғышта еңелеүенән һуң әүҙемлектәрен һиҙелерлек арттырған ислам фундаменталистары ла ризаһыҙлыҡ күрһәтә башлай. Улар илдең мәҙәни һәм идеологик тормошон америкалаштырыуҙы ҡырҡа кире ҡаға һәм фундаменталистарҙың аҙсылыҡты тәшкил иткән копт христиандарына кире ҡарашы бер нисә тапҡыр тәртипһеҙлектәргә алып килә.
Оло Парья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Әнүәр Саҙат
Репрессиялар
Үлеменән алдараҡ Саҙат масштаблы репрессиялар башлай: Насыр яҡлы интеллектуалдарҙы, ислам һәм христиан дине вәкилдәрен ҡулға алырға фарман бирә.
Оло Парья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әнүәр Саҙат
Үлеме
1981 йылдың көҙөндә ислам фундаменталистарының «Аль-Гамаа аль-исламийя» һәм «Египетский исламский джихад» террористик төркөмдәре берләшеп, Әнүәр Саҙатты үлтереүҙе ойоштора, бының менән улар президенттан Израиль менән яҡынайыуы өсөн үс ала. 6 октябрҙә 1973 йылғы ғәрәп-израиль һуғышының йыллығына арналған Каһирәләге хәрби парад барышында яҡынса сәғәт 11:40-та лейтенант Халед Ахмед аль-Исламбули етәкселегендәге заговорсылар төркөмө йөк машинаһынан һикереп төшә, һәм лейтенант трибуна яғына ҡул гранатаһы ырғыта. Ул стәғәйенләнгән урынға барып етмәй шартлай. Ҡалған биш десантсы хөкүмәт трибунаһына автоматтан ут аса. Үлемесле яра алған Саҙат госпиталгә алып барыла, унда ул йән бирә. Һөжүм һөҙөмтәһендә президент менән бергә 12 кеше һәләк була, 31 кеше төрлә дәрәжәләге ауырлыҡта яра ала (мәҫәлән, вице-президент Хөсни Мөбәрәктең һул ҡулы яралана). Халед аль-Исламбули һәм һөжүм итеүҙә башҡа ҡатнашыусылар 1982 йылдың апрелендә хөкөмгә тарттырыла һәм атып үлтерелә.
Саҙаттың үлеменән һуң
Саҙатты вазифаһында вице-президент Хөсни Мөбәрәк алыштыра. ил менән 2011 йылдың 11 февраленә тиклем идара итә. Теракттан һуң индерелгән ғәҙәттән тыш хәл режимы 2010 йылдың мартына тикклем ғәмәлдә була, тулыһынса 2012 йылдың 1 июнендә генә юҡҡа сығарыла.
Әнүәр Саҙатты ерләүҙә донъяның төрлө илдәренән ҡатнашыусылар һаны рекордты тәшкил итә. Был сараға АҠШ-тың элекке өс президенты — Ричард Никсон, Джеральд Форд һәм Джеймс Картерҙың килеүе лә бығаса күҙәтелмәгән һирәк күренештең береһе була. Ғәрәп илдәре башлыҡтарынан ерләүҙә Судан президенты Джафар Нимейри бер үҙе генә ҡатнаша. Ғәрәп дәүләттәре лигаһының 24 ағзаһың тик өсө генә үҙ вәкилен Саҙатты һуңғы юлға оҙатырға ебәрә. Әнүәр Саҙат Ҡаһирәлә, һәләк булған урынынан йыраҡ булмаған ерҙә, Билдәһеҙ һалдат мемориалендә ерләнә. Саҙатты үлтергәндән һуң Мысыр боевиктарының бер өлөшө сит илгә ҡаса. Теракты башҡарыусыларҙың өсөһө шунда уҡ ҡулға алына, ә береһе — өс тәүлектән һуң тотола. Саҙатты юҡ итеү планын эшләгән инженер Мөхәммәд Әбдел Сәләм Фәррәғ тә һаҡ аҫтына алына. 1982 йылдың 15 апрелендә Фәррәғ һәм ике граждан заговорсы аҫып үлтерелә, ә элекке хәрби хеҙмәткәрҙәр Исламбули менән Аббас Әли атыла. Президенты юҡ итеү шарттары бөгөнгәсә тулыһынса асыҡ түгел. Мәҫәлән, боевиктарҙың нисек ныҡлы һәм ентекле контролде үтеп, йөк машинаһына ҡорал һәм граната алып килеүен, терактҡа бер нисә секунд ҡалғас Саҙаттың шәхси һаҡсылары трибуна тирәһендәге постарын ни өсөн ҡалдырып китеүен тикшереү асыҡламаған. Фараздарҙың береһе буйынса, терактты АҠШ-тың, икенсеһе буйынса — Мысырҙың үҙенең махсус хеҙмәттәре ойошторған. Шулай уҡ был ваҡиғаға СССР Дәүләт именлеге комитетының да ҡыҫылышы булыу фаразы ла ишетелеп ҡала. Мәрхүм президенттың туғаны Талаат әл-Саҙат фекеренсә, үлтереү —халыҡ-ара заговор һөҙөмтәһе. 2006 йылдың 31 октябрендә Мысыр генералдарын ике туған ағаһын үлтереү маҡсатындағы заговорҙа ғәйепләгән интервьюһенә бер ай ҙа үтмәҫтән ул илдең ҡораллы көстәренә яла яҡҡаны өсөн бер йыл төрмәгә ябыуға хөкөм ителә. Сәүд телеканалына биргән интервьюһында Талаат әл-Саҙат заговорға Америка Ҡушма Штаттары һәм Израилдең ҡатнашы булыуын раҫлай. Һуңыраҡ Саҙатты юҡ итеү планын эшләгән боевой төркөмдәр Усама бин Ладен менән бәйләнешкә инә:. 2003 йылда Мысыр төрмәһенән Саҙатты үлтереүҙе ойоштороусыларҙың береһе — Карам Зохди азатлыҡҡа сыға. Интервьюларының береһендә ул Мысыр президентын юҡ итеү тураһындағы ҡарарҙың хата булыуын таный.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Мысыр бүләктәре
Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы
Биографияһы
1907 йылдың 20 февралендә Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған. 1941 йылдың 9 декабрендә Хәйбулла районы военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылдың 9 декабрендә Дим ҡасабаһында ойошторолған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ғына сафына алына. 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың майына тиклем 294 кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 1 ғинуарында Сталинград янында ауыр яралана (беләк һөйәге һынған). 1943 йылдың майында районға кире ҡайта. 1941—1948 йылдарҙа Хәйбулла районы Аҡъюл ауыл Советы рәйесе булып эшләй.
Силәбе юғары хәрби автомобиль команда-инженерия училищеһы
'''А. П. Ротмистров исемендәге Силәбе хәрби автомобиль юғары команда-инженерия училищеһы''' — Челябинское высшее военное автомобильное командно-инженерное училище — 1930 йылдың 18 июнендә нигеҙләнгән автомобилист офицерҙар әҙерләүсе юғары хәрби-уҡыу йорто.
Йыллыҡ байрам көнө — 18 июнь.
Төп тарихы
1930 йылдың 18 июнендә, СССР Оборона халыҡ комиссары бойороғо менән, Ржев ҡалаһында, Ҡыҙыл Армияның Баш артиллерия идаралығының 40-сы артиллерия базаһында ҡорал һәм орудие техник-оҫталары өсөн курстар булдырыла. 1935 йылдан башлап шул уҡ базала Кесе хәрби техниктар курстарына үҙгәртелә.
1941 йылдан, Бөйөк Ватан һуғышының тәүге осоронда, ике тиҙләтелгән курс сығарыла, фронт ихтыяждары өсөн йөҙ туҡһан биш офицер ебәрелә. 1941 йылдың сентябрендә курсанттар курс һәм уҡытыусылары Ржев ҡалаһын яҡлауҙа ҡатнашалар, унан һуң бөтә курс Куйбышевҡа Һамар эвакуациялана. 1942 йылдан курстар 40-сы Кесе хәрби техник курстарына, 1943 йылдан — хәрби техник курстарына, 1944 йылдан — автомобиль техниктары курстарына үҙгәртелә. 1944 йылдан курстар Силәбегә күсерелә һәм Ҡыҙыл Армияның Силәбе автотрактор артиллерия техниктары училищеһы тип үҙгәртелә. Бөтә һуғыш осоронда училище хәрәкәттәге армия һәм фронт өсөн ике меңдән артыҡ офицер әҙерләй.
1947 йылдың 4 сентябрендә Силәбе Артиллерия автотрактор техниктары училищеһы Силәбе автотрактор артиллерия-техник училищеһына үҙгәртелә. 1949 йылдан училище Баш артиллерия идаралығынан Баш автотрактор идаралығына күсерелә. 1950 йылда автотрактор артиллерия-техникумы автотрактор училищеһына, 1954 йылда автотрактор хәрби училищеһына үҙгәртелә. 1960 йылда хәрби автотрактор мәктәбе Силәбе хәрби автомобиль мәктәбе тип үҙгәртелә
1968 йылдың 31 ғинуарында СССР Министрҙар Советы Ҡарары менән Силәбе хәрби автомобиль мәктәбе дүрт йыллыҡ уҡыу осоро менән юғары хәрби автомобиль команда училищеһына үҙгәртелә һәм инженер-автомобилист белгеслеге буйынса офицерҙар әҙерләү менән шөғөлләнә. 1978 йылдың 8 июлендә Юғары хәрби автомобиль команда училищеһы Силәбе биш йыллыҡ уҡыу осоро менән Юғары хәрби автомобиль инженерлыҡ училищеһына үҙгәртелә,. 1982 йылдың 19 майында СССР Министрҙар Советы ҡарары менән Силәбе юғары хәрби автомобиль инженерия училищеһына броня-танк көстәрнең баш маршалы П. А. Ротмистров исеме бирелә.
1998 йылдың 29 авгусында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән Силәбе юғары хәрби автомобиль инженерия училищеһы Силәбе хәрби автомобиль институтына үҙгәртелә. 2004 йылдың 9 июлендә институт П. А. Ротмистров исемендәге Силәбе юғары хәрби автомобиль команда-инженерия училищеһына үҙгәртелә.
1930 йылдан алып институттың йәшәү осоронда ул егерме биш меңдән артыҡ офицер әҙерләй һәм СССР Ҡораллы Көстәре һәм Россия Федерацияһы ихтыяждары өсөн етмешкә яҡын сығарылыш яһай. Мәктәпте тамамлаусылар һәм уҡытыусылар Афған һуғышы ваҡытында хәрби бурыстар башҡарҙылар, Днестр буйы һәм Тажикстан конфликттары, Беренсе һәм Икенсе чечен һуғышы, Чернобыль атом электр станцияһы аварияһын бөтөрөүҙә ҡатнаштылар. Училищены тамамлаған етмеш ике хәрби генерал дәрәжәһенә лайыҡ булды. .
2010 йылдың 1 октябрендә Рәсәй Федерацияһы оборона министры А. Э. Сердюков бойороғо менән Силәбенең 990-сы номерлы юғары хәрби команда-инженерия училищеһы бөтөрөлә. .
Бзыбь ҡәлғәһе
Бзыбь ҡәлғәһе — Абхазиялағы нығытма. Гагра муниципаль берәмегенең Бзыбь ауылында урынлашҡан. Ҡәлғә биләмәһендәге ҡоймалар аҫтында VIII-X быуат ҡорамының ҡалдыҡтары һәм башҡа ҡоролмалар урынлашҡан. Ҡәлғәнең стеналары шымартылған эзбизташ плиталарҙан һалынған. Бында түшәмдәрҙең һәм ағас урҙаларҙың ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Контрфорс менән дүрт мөйөшлө һәм ете ярым түңәрәк башнялар өҫтәмә һаҡлауҙы тәьмин итә. Көнсығыш ҡапҡа яғында тағы ике башня урынлашҡан. Мөйөш башня беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған. Бында түшәмдәрҙең һәм ағас урҙаларҙың ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Үҙәгендә православие ҡорамы булған ҡәлғә эске ҡулсаны барлыҡҡа килтергән һымаҡ. Ул ҡаяның түбәһендә урынлашҡан Абхаз батшалығы осорона ҡарай.
Ҡорам тәре-көмбәҙле, эстә көмбәҙ дүрт ирекле торған бағанаға таянған, көнсығыш яҡта ете мөйөшлө апсидалары бар. Фасадтарының декоры биҙәлгән. Архитектура йәһәтенән уны тәре-көмбәҙле өс апсидалы ҡорамға индерергә мөмкин. Ҡорам һәйбәт һаҡланған. Тик көмбәҙе генә зыян күргән.
Ҡәлғә 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы  дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡом артҡылар исемлегенә индерелгән.
Эркка Вестерлунд
Хоккейсы карьераһы
Эркка Вестерлунд «Лукко» хоккей клубының йәштәр составы өсөн 1973/74 йылдар миҙгелендә бер-нисә уйын үткәрә. Профессиональ кимәлдә Финляндияның беренсе дивизионында ике миҙгел үткәреп өлгөрә.
Ломоватая (Озёрная ҡушылдығы)
Ломоватая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Озёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 179 км.
Эркка Вестерлунд
Тренер карьераһы
1985/86 йылдар миҙгеленән алып Эррка Финляндияның икенсе йыйылма командаһында баш тренерҙың ярҙамсыһы була башлай. 1988 йылда ул клубтан китә һәм бер миҙгелгә Финляндия йәштәр йыйылма командаһын етәкләй. Шунда улар турнирҙы алтынсы урында тамамлайҙар.
Ломоватая (Озёрная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эркка Вестерлунд
Тренер карьераһы
1989 йылдан алып ике миҙгел «Лукко» командаһының баш тренеры була. Биш миҙгел дауамында тәнәфестән һуң, Вестерлунд 1997 йылғы юниорҙар араһында Европа чемпионатында Финляндия йыйылма командаһын етәкләй. Шунда уның командаһы, биш уйындың дүртәүһендә еңеп, алтын миҙалдарға эйә була.
Ломоватая (Озёрная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эркка Вестерлунд
Тренер карьераһы
Киләһе миҙгелдә Эркка «ХИФК» командаһына баш тренер булып бара һәм тәүге миҙгелдә үк Финляндия чемпионатының алтын миҙалдарын яулай. Ә Эркка Вестерлунд миҙгелдең иң яҡшы тренеры тип таныла.
1998/1999 йылдар миҙгелендә «ХИФК» Вестерлунд етәкселегендә көмөш миҙалдар яулауға өлгәшә.
2003/2004 йылдар миҙгелендә ул Финляндияның төп йыйылма командаһында баш тренерҙың ассистенты булып донъя чемпионатына һәм донъя кубогына барып ҡайта.
2004/2005 йылдар миҙгеленән алып Эркка Вестерлунд бар ерҙә лә баш тренер булараҡ ҡына эшләй. 2005 йылда тәү тапҡыр Финляндия йыйылма командаһын етәкләй. Ә киләһе йылда ул Ҡышҡы Олимпия уйындарының финалына етеп, донъя чемпионатында бронза миҙалдарын яулай.
2010/11 йылдар миҙгеле барышында Эркка «Йокерит» командаһында Ханну Йортикканы алмаштыра. 2012 йылға тиклем ул шунда баш тренер була.
2013/2014 йылдар миҙгелендә Эркка Финляндия йыйылма командаһын яңынан етәкләй. 2014 йылғы Рәсәйҙәге ҡышҡы Олимпия уйындарында хужалар командаһын сирекфиналда еңеп ҡалдырып бронза миҙалдарын яулай. Ә Белоруссияла үткән донъя чемпионатында финалға етеп көмөш миҙалдар яулайҙар.
КХЛ-да карьераһы
2014 йылда Континенталь хоккей лигаһына Финляндиянан «Йокерит» керә. Уның баш тренеры итеп Эркка Вестерлунд ҡуйыла. Яңы команда лиганың көнбайыш конференцияһында дүртенсе урында, бишенсе урындан 19 мәрәй айырмала урынлаша.
Гагарин кубогы өсөн плей-оффта Эркка командаһы тәүге раундта Минскиҙан «Динамо» хоккей клубын үтеп китә, ә артабан ЦСКА-ға отола.
Киләһе миҙгелдә «Йокерит» конференцияла икенсе урынды яулай һәм үҙенең Бобров дивизионын еңә. Ә плей-оффта иһә «Йокерит» Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубына конференциялар сирекфиналында 2:4 иҫәбе менән отола. Алдан уҡ билдәле инде, Эркка Вестерлунд миҙгел тамамланғас команданан китә.
2016 йылдың яҙында Эркка Вестерлунд Минскиҙан «Динамо» һәм «Цюрих» командалары менән килешеүҙәр алып бара. Әммә 2016/2017 йылдар миҙгелен ул тулыһынса ҡалдыра. Шул миҙгелдә Өфөнән «Салауат Юлаев» хоккей клубы плей-оффта тәүге раундта уҡ төшөп ҡала һәм тренерҙарын алмаштырырға була. 2017 йылдың 24 мартында бер ҡасан да Финляндиянан башҡа ерҙә эшләмәгән Эркка 2011 йылғы Гагарин кубогын еңеүселәрҙе етәкләй. Шулай уҡ уның улы Томас командала видеотренер ролен башҡара. 2017 йылдың 23 декабрендә Вестерлунд «Себер» командаһына ҡаршы уйында судьялар менән бәхәсләшер өсөн боҙға төшә һәм шуның өсөн уйын аҙағына тиклем штраф ала, команда баш тренерһыҙ ҡалғас дүрт гол керетә һәм еңеү яулай. Эркка КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында Чернышёв дивизионын етәкләргә тейеш була. Әммә аҙаҡтан ул йондоҙҙар уйынында ҡатнашыуҙан баш тарта. «Салауат Юлаев» 2010 йылдан алып тәүгегә Чернышёв дивизионында беренсе урынды яулай. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта конференция сирекфиналында Вестерлунд хоккейсылары «Авангард» командаһын серияла 4-3 иҫәбе менән ота, ә конференция ярымфиналында шул уҡ иҫәп менән «Трактор» хоккейсыларына еңеләләр.
Клуб етәкселеге баш тренер менән килешеүҙе дауам итергә өмөтләнә ине. Әммә 4 апрелдә клуб рәсми сайтында баш тренер менән хушлашыуы тураһына хәбәр итә. Айырылышуҙың төп сәбәбе — Эркка үҙенә эш хаҡының арттырыуын һорай, клуб етәкселеге быға ҡаршы була.
Тренер статистикаһы
Бында КХЛ клубтары ғына Һуңғы яңыртыу 2019 йылдың 1 авгусында''
Башҡа эш төрҙәре
Шулай уҡ, ул 1991 йылдан 2010 йылға тиклем Финляндия хоккей ассоциацияһы структураһында төрлө вазифаларҙы башҡара.
1991—1997 йылдарҙа Эркка үҫешеү буйынса директор булып эшләй. 1998—2008 йылдарҙа Халыҡ-ара хоккей федерацияһының тренерҙар комитетының ағзаһы була.
2001—2003 йылдарҙа Финляндия тренерҙары ассоциацияһының рәйесе вазифаһын яулай. Ә 2007—2010 йылдарҙа Финляндия хоккей ассоциацияһында тренерҙар комитеты рәйесе була.
2019 йылдың авгусында Эркка Финляндиянан ТПС хоккей клубының идаралағына инә.
Ҡаҙаныштары
Тренер булараҡ:
Шәхси тормошо
Эркка Тарья исемле ҡатыны менән бергә Никлас һәм Томас улдарын һәм Даниэла ҡыҙҙарын үҫтерҙе. Никлас менән Томас та хоккей менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнде. Томас, уйынсы карьераһын тамамлағас, атаһы менән бергә видеотренер булып йөрөй.
Оло Кудежья
Оло Кудежья — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рутка йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Әүеште
Әүеште — Аушта - Рәсәйҙәге йылға. Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Илеш районы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Серафимовка нефть ятҡылығы
Серафимовка нефть ятҡылығы 1949 йылда асыла. Ятҡылыҡтың майҙаны 36 мең гектар. Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы территорияһында урынлашҡан.
Әүеште
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Серафимовка нефть ятҡылығы
1949 йылдан эшкәртелә башлай һәм 289 скважина быраулана. Ятҡылыҡта 123 нефть ятҡылығы асыҡланған.
Әүеште
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Серафимовка нефть ятҡылығы
Ятҡылыҡтың тасуирламаһы
Серафимовка ятҡылығы запастары Көньяҡ Татар көмбәҙенең төньяҡ-көнбайыш киңлектәге антиклиналь ҡалҡыулығына тура килә а.
«Башнефть» акционерҙар нефть компанияһының «Башнефть—Өфө» филиалы үҙләштерә. 606 скважина бырауланған, 73 миллион тоннанан ашыу нефть сығарылған.
Запастарҙың 60 проценттан ашыуы сығарылған.
Дманиси Сионы
Дманиси Сионы — базилика тибындағы VI  быуат грузин   архитектураһы ҡомартҡыһы. Болниси Сионы, Квемо Болниси  һәм  Дманиси Сионы  төҙөлөш материалы һәм биҙәлеше менән бер-береһенә оҡшаш. Урта өлөшө тәүге ҡиәфәтендә һаҡланған, ҡабырға өлөштәре яңынан үҙгәртеп төҙөлгән. Дманиси Сионы күләме буйынса ҙур түгел, кирбес һәм һуйырташ ҡулланып төҙөлгән. Яҫы таш плиталар менән көпләнгән ҡорамдың көньяҡтан ҡапҡалары һәм аралығы, төньяҡтан изге урыны бар. Ҡорам эс яҡтан биҙәлгән, миһрабында изгеләрҙең һүрәттәре һәм яҙыуҙары һаҡланған. Һуңыраҡ, 1213— 1222 йылдарҙа семәрле ҡапҡалары төҙөлә. Ҡапҡалар, бөтә өс фасады бағаналары һәм аркаһы асыҡ-йәшел төҫтәге шымартылған таш плиталар менән биҙәлә, дүрт яҡлы ҡыйыҡ төҙөлә.
Дманиси Сионының көнсығыш яғында дүрт мөйөшлө манара төҙөлә, ул бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола. Төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ҙур булмаған бер ҡатлы ҡорам урынлаша, ул яҙыуҙарға ярашлы 1702 йылда яңыртыла.
Алаҡай
Алаҡай (Алакаево) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Скворчиха ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453227, ОКАТО коды — 80 231 870 002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Алаҡай — Юрматы ырыуының Аҙнай түбәһенә ҡараған ауыл.
1770—1822 йылдарҙа ауылға нигеҙ һалған Алаҡай улы Юлдашбай йәшәгән. Уның балалары: Рамаҙан (уның балалары: Ишемғол, Лоҡман, Алсынбай) һәм Ишембай Юлдашбаевтар
1830 йылдарҙа ауылда 25 йортта 193 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы 220 ат, 172 һыйыр, 56 һарыҡ, 117 кәзә; 92 умарта һәм 9 солоҡ тотҡан. Кеше башына бишәр бот иген сәскәндәр.
XIX быуат аҙағы XX быуат башында ауылда мәсет булған. 1930 йылдарҙа башланғыс мәктәп асыла. Мәҡтәптең тәүге уҡытыусыһы- Хәмит Юлдашбаев (күренекле ғалим-тарихсы Билал Юлдашбаевтың атаһы). Мәктәп мөдирҙәре: 1945—1947 йылдарҙа- М.Юлдашбаева, 1949—1967 йй- Арыҫланбәк Искәндәр улы Ғүмәров, 1968—1969 йй- Рая Я.Ҡадирова,1981-1983 йй- Рабиға Я.Йәһүҙина,1883-1993 йй- эшләмәгән,1993- 2015?йй- Ғәйнуллина Зәлиә Г. Уҡытыусылар- Тимерова Нәзирә Мансур ҡыҙы (Белорет районынан, 1950—1981 йылдарға тиклем), Тимерова Мәғүзә Аүхәҙи ҡыҙы һ.б.
1937—1941 йылдарҙа балалар Кинйәкәй ете йыллыҡ мәктәбенә уҡырға йөрөй. Билал Юлдашбаев 1941 йылда ошо мәктәпте тамамлай. Уҡытыусы ир-егеттәр һуғышҡа китеп бөткәс, мәктәп башланғыс мәктәп булып ҡала. Алаҡай ауылы балалары әлеге Мәләүез районына ҡараған Юлдаш ауылына (Ағиҙелдең һул яҡ ярында), Ишембай ҡалаһына 3-се һәм 17-се мәктәпкә (Халыҡ Сейәлек тип йөрөткән нефтселәр ҡасабаһына, һуңыраҡ, «Нефтяник» совхозына йөрөп уҡый).
1959 йылдың 21 декабрендә элекке мәсет бинаһында урынлашҡан мәктәп янып бөтә. 1960—1961 йылдарҙа ауылда яңы кирбес мәктәп төҙәлә (мөдире Ғүмәров А. И.). 1930 йылдар башында ауылда «Алға» колхозы төҙөлә, һуңыраҡ уға «Ағиҙел» исемен бирәләр (Юлдаш, Кинйәкәй ауылы менән бергә). Уның идараһы әле рәсми документтарҙа Күл урамы тип аталған Алғы урамдың тау яҡ осонда урынлаша. Ул бина- Скворчиха (Ҡолан) ауылындағы бер бай кешененең өйөнәң бер өлөшө булған. Тәҙрә ҡапҡастары, кәрниз аҫтындағы ағастан селтәрләп эшләнгән биҙәктәре башҡа өйҙәрҙә булмағанса матур итеп эшләнгән өйҙө халыҡ «кәнсәләр» тип йөрөтә. 1960-сы йылдар уртаһында ауылға электр үткәргәс, колхоз тәүге телевизор ала («Енисей» маркалы).
1970 йылдарҙан башлап, йылдам үҫкән Салауат ҡалаһы етәкселәре Алаҡай ауылы ерҙәрен ҡала биләмәһе итеп теркәргә ынтыла. Тик тирә-яҡтағы башҡа ауылдарҙан айырмалы, Алаҡай халҡы быға бик ныҡ ҡаршы тора һәм үҙ ерҙәрен һаҡлап ҡала
1990-сы йылдар башында илдә колхоздар таратыла башлай. Алаҡай ауылы халҡы «Маяҡ» кохозына берләшә (рәйеме Рәсүл Йәһүҙин), ләкин ул да бик оҙаҡ эшләмәй. Ауыл йәштәре электән Салауат ҡалаһында эшләй, ололар хаҡлы ялға сыға бара.
2000 йылдарҙан башлап, ауыл яңырыу кисерә. Ҡалала эшләп йөрөгән йәштәр, ситтә эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡан, ләкин әле үҙ көсөндәге ауыл кешеләре, ата-баба нигеҙенә яңы йорттар ҡора башлай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәләк булып ҡалған ауылдаштарҙың исемдәрен мәңгеләштереү өсөн ауыл халҡы аҡса йыйып, мәктәп алдында һәйкәл ҡуя (2010).
2015 йылдың 3 мартында ауыл халҡы йыйылышы ауыл билмәһендә ТОС(территориально-общественное самоуправление) булдырырға ҡарар итә. Уның Уставы шул уҡ йылдың 9 апрелендә ҡабул ителә. Территориаль йәмғиәт үҙидараһының тәүге рәйесе- Герасименко (Ҡасҡынова) Сәлимә Алтынтимер ҡыҙы була (2015—2018), 2015 йылдан — ауыл фельдшеры Сөйәрғолова Ләйсән Шамил ҡыҙы. ТОС ауыл биләмәһендә халыҡтың көнкүрешен яҡшыртыу, мәҙәни тормошон йәнләндереү һәм власть органдары менән бәйләнештә урындағы мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн булдырылған. Ауыл депутаттары, активистары тырышлығы менән ауылға асфальт юл һалынған, газ үткәрелгән, тирә-яҡтағы күл- йылғалар тәртиптә тотола, тәбиғәт байлыҡтарына яҡында ғына ятҡан ҡала кешеләре тарафынан ҡул һуҙыу осраҡтары булғанда тейешле сара күрелә. Урындағы башланғысты хуплау программаһына ярашлы клубҡа ремонт үткәрелгән. Клубта (мөдире Ғәйнуллина З. Г.) үткәрелгән сараларҙы әҙерләүҙә, үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша.
Географик урыны
Ауыл Ағиҙел йылғаһының урта ағымында, Ағиҙел йылғаһының боронғо юлында, Салауат ҡалаһы янында урынлашҡан. Салауат ҡалаһы — Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында, Алаҡай ауылы- уң яҡ ярында. XX быуат башына тиклем Алаҡай ауылы Ағиҙелдең яры буйында, әлеге ваҡытта «Күмәк тирәк» тип йөрөтөлгән урында булған. Йыш ҡына ташҡындар ваҡытында ауылды һыу баҫҡанға күрә, ауыл кешеләренең бер өлөшө Ағиҙелдең һул яҡ ярына күсеп сыға (хәҙерге Салауат ҡалаһы биләмәһендә), икенселәре- ташҡын ваҡытында малды ҡыуырға уңайлы булыр тип, тауға табан күсенә.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Топонимия
Ауыл исеме бында беренсе булып XVIII быуатта килеп төпләнгән Алаҡай исемле Юрматы ырыуы кешеһе исеменә бәйле. Халыҡ телендәге урам исемдәре: Алғы урам (рәсми исеме- Күл урамы), Артҡы урам ((Мәктәп урамы), Тайван (Сушилка күленең көнсығыш ярында). Тайван урамы 1947 йылда Ҡытайҙа граждандар һуғышы тамамланып, Тайвань Ҡытайҙан айырылған осорҙа барлыҡҡа килә. Халыҡ мәрәкәләп, ауылдан ситтәрәк ятҡан урамды Тайвань тип йөрөтә башлай.
Алаҡай ауылы янынан ағып ятҡан йылға ауылдан 2 км тирәһе көньяҡтараҡ, тау аҫтында башлана. Юлдаш ауылына табан барған юлдағы тау һырты- Ҡыятау (йырын буйы). Йылға тауҙан (дөрөҫөрәге боронғо диңгеҙ ярынан) ағып төшкән ҡар- ямғыр һыуҙары, бер нисә ваҡ шишмә иҫәбенә тулылана. Уның көньяҡ осо тотош ереклек менән ҡапланған. Ауылға етәрәк, еректәр көньяҡ яр буйлатып үҫә, йылға тотош тиерлек ҡамыш менән ҡапланған, асыҡ урындары һирәк. Ул 1960 йылдарға тиклем ауыл янында ике тармаҡҡа бүленеп ағып ятҡан.Һуңыраҡ уны балсыҡ, тупраҡ ташып, быуып, күпер төҙөгәндәр. Шуға күрә, бер тармағы күл хасил иткән, унда йәйен балыҡ тоталар, ҡышын шыуғалаҡ яһап, конькиҙа, өйөрлтмәктә шыуалар.
«Көлкә» — Ишкинин Ғайса бабай өйө турыһындағы кисеү урыны."Тимерлек күле" ауылдың көнбайыш осонда, Салауат юлында. «Гөрләүек»- Салауатҡа барған юлда, ауылдан 500 м тирәһе ситтәрәк, ауыл балалырының йөҙөргә өйрәнә торған урыны. Уны ауыл кешеләре үҙ көсө менән таҙартып, пляж эшләгән. «Туплау»- ауыл көтөүен тауҙан алып төшөп, һыу эсерә торған урын. «Ташйөҙөк»- йылғаның ауылдан төньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан һай өлөшө.Унда иң бәләкәй бала-саға йөҙөргә өйрәнә, селбәрә һөҙә.
Тайвань менән Мәктәп күле араһындағы йәйен кибә торған күл-«Сушилка күле». Уның ярында колхоз осоронда ашлыҡ киптергәндәр. Ямғырлы йылдарҙа Зыярат тауынан ағып төшкән шишмә һыуы иҫәбенә тулылана.
Ҡолҡай- Мәктәп урамы артындағы, бер аҙ мәктәптән көнбайышыраҡ ятҡан, йәйен ҡорой торған күл.
Һалабаш күле-Мәктәп урамы артында, ауылдан ситтәрәк.
Дөйәсумған күле- Ишембай ҡалаһына һыу ҡыуҙырыусы ҡоролмалар (водокачка) яғындағы күл.
Ҡыҙыл морон- ауылды уратып торған тауҙарҙың бер өлөшө (тауҙың Ишембай яғына боролоп киткән урыны, морон-мыс)
Этъятыу-ауылдан 5 км көнсығыштараҡ ятҡан һырттың бер өлөшө.Олотау- Тирмән-Йылға ауылына етәрәк бейек тау (300 м самаһы).
Собханғол (Туймазы районы)
Собханғол (Субханкулово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше. Собханғол ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 452774, ОКАТО коды — 80 251 861 001.
Тарихы
Ауылға 1946 йылда Собханғол ауылы ситендә нефтте һурҙырып бушатыу станцияһы базаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1963 йылдан алып ҡала тибындағы ҡасаба (1963—2004 йылдарҙа Туймазы ҡалаһы составында), 2005 йылда хәҙерге статусын ала.
Хәҙерге осор
Ауылда агросәнәғәт колледжы, урта мәктәп, 4 балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто (2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы), ике китапхана, «Нур-Ислам» мәсете бар. Башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002). Халҡы «Транснефть — Урал» акционерҙар йәмғиәтендә эшләй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл Бишенде йылғаһы (Өҫән йылғаһының ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Иҡтисады
Нефть һурҙырыу станцияһы. Ауыл хужалығы киң үҫешкән. Минераль һыу ҡойоу буйынса цех бар.
Полякова Мария Иосифовна
Полякова Мария Иосифовна (Осиповна) (27 март 1908 йыл — 7 май 1995 йыл) — совет разведчигы, ГРУ подполковнигы.
Биографияһы
Мира Иосифовна (Мария Осиповна) Полякова 1908 йылдың 27 мартында Санкт-Петербургта, эшсе йәһүд ғаиләһендә тыуа. Атаһы, Поляков Иосиф Аронович (1887—1937), сығышы менән Ромны ҡалаһынан, меньшевик була, совет осоронда тышҡы сауҙа комиссариатында хеҙмәт итә, һуңынан — Горькийҙа һыра заводы төҙөлөшө начальнигы урынбаҫары; 1937 йылдың 20 сентябрендә атып үлтерелә. Әсәһе, Полякова Бася Соломоновна, белошвейка була, 1917 йылда Бунд социал-демократик эшселәр партияһынан Киев ҡалаһы думаһына һәм ҡаланың йәһүд общинаһы советына кандидат була; совет осоронда — тышҡы сауҙа халыҡ комиссары секретарҙары. Ағаһы, әҙәбиәтсе һәм альпинист Арий Иосифович Поляков, шулай уҡ 1937 йылда репрессиялана.
1921—1925 йылдарҙа сит илдә — ата-әсәһе СССР-ҙың сауҙа вәкиллектәрендә эшләгән Германияла һәм Бөйөк Британияла уҡый; немец, инглиз һәм француз телдәрен белә.
1925 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. 1925—1932 йылдарҙа коммунистик йәштәр интернационалы һәм Коминтерн эшендә ҡатнаша. 1935 йылда Ҡыҙыл Армияла разведкала хеҙмәт итә. 1935 йылдың ғинуарынан 1936 йылдың ғинуарына тиклем Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының разведка идаралығы мәктәбендә уҡый, уны тамамлағандан һуң, 1936 йылдың 19 июнендә, Поляковаға «өлкән лейтенант» дәрәжәһе бирелә.
1936—1937 йылдарҙа Мария Полякова Швейцариялағы разведка идаралығының йәшерен резиденты була. Разведчица Швейцарияла Вермахт ҡулланған «Эрликон» фирмаһының 37 миллиметрлы зенит пушкаһы снарядтарын һәм документтарын табып, уларҙы Швеция-Франция сиге аша СССР-ға оҙата. 1937—1941 йылдарҙа РККА Разведка идаралығының үҙәк аппаратында эшләй — идаралыҡ ҡарамағында тора, яңы хеҙмәткәрҙәрҙе өйрәтә, хәрби-техник һәм хәрби разведка подразделениеларында эшләй. 1939 йылдың июленән 1940 йылдың сентябренә тиклем — РККА штабы Разведка идаралығының 3-сө бүлеге (хәрби техника) 1-се бүлексәһе начальнигының өлкән ярҙамсыһы. 1940 йылдың сентябренән 1941 йылдың июненә тиклем — РККА штабы Разведка идаралығының 4-се бүлеге 2-се бүлексәһе начальнигының өлкән ярҙамсыһы. 1941 йылдың июненән РККА Генштабы Разведка идаралығының 3-сө бүлексәһе 2-се бүлеге начальнигының өлкән ярҙамсыһы. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас Полякова баш ҡаланы немецтар баҫып алған осраҡта Мәскәүҙә легаль булмаған резидент булырға әҙерләнә. Һуғыш йылдары дауамында Европа йүнәлешендә эшләй, РККА Генштабы Разведка идаралығының 1-се идаралығы 7-се отбүлеге начальнигы урынбаҫары була. 1943 йылда ВКП(б)/КПСС сафына инә.
Һуғыш тамамланғандан һуң педагогик эш менән шөғөлләнә, 1946—1956 йылдарҙа махсус разведка уҡыу йорттарында уҡыта. 1956 йылда отставкаға сыға.
1995 йылдың 7 майында Мәскәүҙә вафат була. Профессиональ революционер чех Иосиф Дицкала тормошта була. Уларҙың ҡыҙҙары Злата (Светлана) тыуа. Иосиф Дицка 1941 йылдың авгусында немецтар тылында махсус хадание үтәү өсөн Польшаның Чекольтин ҡлааһы районындағы десант ваҡытында шһәләк була
Павлов Пётр Егорович
Петр Егорович Павлов (14 июль 1925 йыл — 8 сентябрь 1958 йыл) — 1341-се уҡсылар полкы уҡсыһы (3-сө Белорус фронты, 43-сө армия, 319-сы уҡсылар дивизияһы), ҡыҙылармеец, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Петр Егорович Павлов 1925 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының  Йылайыр районы Петровка ауылында тыуа. Атаһы Егор Дмитриевич, колхозда балта оҫтаһы булып эшләй, ә әсәһе, Евдокия Ильинична, мәктәптә йыйыштырыусы була.
1932 йылда Петр Егорович Петровка ете йыллыҡ мәктәбенең 1-се класына уҡырға инә. Мәктәпте тамамлағас, 1939 йылда Свердловск ҡалаһында профтехучилищела (ФЗО) уҡый. Экскаваторщик һәм шофер һөнәре ала, училищены тамамлағандан һуң һөнәре буйынса эшләй.
1943 йылдың ғинуарында Свердловск өлкәһенең Карпинский райвоенкоматы таарфынан Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1943 йылдың февраленән ғәмәлдәге армияла.
Ҡыҙылармеец П. Е. Павлов. 1945 йылдың 7 апрелендә Кенигсберг өсөн алышта гитлерсыларҙың оборонаһын өҙөүҙә айырылып тора.
Кенигсберг өсөн алыштарҙың береһендә ҡаты яралана. Табиптарға уның йөрәге эргәһендәге снаряд ярсығын алыу мөмкин булмай. Ул ошо ярсыҡ менән 13 йыл тиерлек йәшәй.
1945 йылда инвалидлыҡ буйынса демобилизациялана. Табиптар уны физик эштәрҙән тыя.
Петр Егорович тыуған ауылына ҡайта. Клуб мөдире булып эшләй. Һуңынан Силәбе ҡалаһына күсенә. Силәбе трактор заводында эшләй.
Петр Егорович 1958 йылдың 8 сентябрендә Сумы өлкәһенең Бахмач станцияһында дауаланыуға китеп барғанда юлда вафат була. Силәбе ҡалаһында ерләнә.
1945 йылдың 19 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм батырлыҡ, ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн ҡыҙылармеец Петр Егорович Павловҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә,  Ленин ордены, «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 8749) тапшырыла.
Брест дәүләт университеты
'''А. С. Пушкин исемендәге Брест дәүләт университеты ''' — Брест ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
БССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1945 йылдың 6 июнендәге бойороғо менән Брест ҡалаһында уҡытыусылар институты асырға ҡарар ителә. 1945 йылдың авгусында ул үҙенең эшмәкәрлеген башлай. 1949 йылда, шағирҙың тыуыуына 150 йыл тулыу хөрмәтенә, институтҡа А. С. Пушкин исеме бирелә, ә 1950 йылда, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән, Брест уҡытыусылар институты базаһында Брест дәүләт педагогия институты асыла, ул 1995 йылда Брест дәүләт университетына үҙгәртелә (А. С. Пушкин исеме 1999 йылда бирелә).
Мәғлүмәт
Белгестәр әҙерләү 9 йүнәлеш буйынса тормошҡа ашырыла: «Педагогика», «Тәбиғи фәндәр», «Гуманитар фәндәр», «Социаль яҡлау», «Техника һәм технология», «Хоҡуҡ коммуникациялары. Иҡтисад. Идара итеү. Иҡтисад Һәм етештереүҙе ойоштороу», «Экология фәндәре», «Йәмәғәт туҡланыуы. Көнкүреш хеҙмәтләндереү», «Физик культура. Туризм һәм ҡунаҡсыллыҡ».
Университеттың 52 кафедраһында 560 самаһы уҡытыусы эшләй, улар араһында 20 фән докторҙары һәм профессорҙар, 240 фән кандидаттары һәм доценттар.
2002—2014 йылдарҙа БрДУ ректоры булып тарих фәндәре докторы, профессор Мечислав Эдвардович Чесновский эшләй.
2014 йылдың 3 майында, Беларусь Республикаһы Мәғариф министры бойороғо буйынса, университет ректоры итеп педагогия фәндәре докторы, профессор Анна Николаевна Сендер тәғәйенләнә.
Структураһы
Университет структураһында 10 факультет:
Сит ил телдәре факультеты
Факультет 1994 йылдың 1 октябрендә булдырыла. «Рус теле һәм әҙәбиәте» һөнәренә «Инглиз теле» өҫтәмә һөнәре менән 25 кеше башлап ҡабул ителә.
Украин левкойы
Украина левкойы (Український левкой, Ukrainian Levkoy, ULV) — яланғас тиреле, үҙенсәлекле ҡиәфәтле, һалпыш ҡолаҡлы бесәй. Украина левкойы урта фиғыллы бесәй.
Брест дәүләт университеты
Сит ил телдәре факультеты
Студенттарҙы 4 һөнәр буйынса әҙерлек алып барыла:
Украин левкойы
Левкойҙар һомғол, зифа буйлы, оҙон һәм һығылмалы. Улар ангорҙар һәм урыҫ зәңгәре  голубые кеүек үк, тик үҙҙәренә хас үҙенсәлектәре менән — башы ялпаҡ һәм тигеҙһеҙ. Тәне оҙон, күкрәге оҙонсай түңәрәк.
Тарихы
Тоҡомды булдырыу буйынса эштәр 2000 йылда башлана. Бесәйҙең тышҡы ҡиәфәтенең һүрәтләмәһен, тоҡом билдәләрен асыҡлауҙы, генотиптар фенотипты сағылдырыусы генотиптар йыйылмаһын һайлауҙы фелинолог Бирюкова Елена Всеволодовна башҡара(питомник «Ladacats» г. Киев, Украина, ICFA RUI Rolandus Union International ).
2008 йылда Украина һәм Рәсәйҙең төрлө фелинологик ойошмаларында был тоҡомдың 200 -ҙән ашыу заты теркәлгән. Уларҙың күбеһе дүртенсе быуын украин левкойҙары. Тиҫтәләгән вәкилдәре элекке СССР биләмәләренән ситтә йәшәй.
Рәсәйҙә яланғас, һалпы ҡолаҡ бесәйҙәрҙең тәүге питомнигы «HELEN GRIGS» (г. Санкт-Петербург) 2007 йылдың 14 октябрендә теркәлгән.
Генетика
Украин левкойы тоҡомоның тәүге линияһын алыу өсөн Скоттиш фолд (һалпыш ҡолаҡ) (һалпыш ҡолаҡлылыҡтың Fd доминант тәбиғи мутант гены) һәм Дон сфинксы (яланғас) (йөнһөҙлөктең Hrbd доминант тәбиғи мутант гены) тоҡомдары алына.
Украин левкойын үрсетеү һалпыш ҡолаҡ лыҡ доминант гены аша гетерозигота вариантында ғына мөмкин. Пар эсендә ата-инәнең береһе һалпыш ҡолаҡ булырға тейеш.
Айырмаһы
«Украинский левкойы» (ULV),  «Дон сфинксы» (DSX)    менән     «Петербургский сфинксы» (РТВ)  тоҡомдары  араһында  бик күп  айырмалыҡтар бар. Улар араһында ошондай  билдәләрҙе атап була:
Тәне
Тәпәйҙәре
Танау һәм маңлай  араһында профиль
Йөн япмаһының  төҫө
Эйәк Томшоҡ
Тире  һәм  йөнө
Өҫтөнлөк  яланғастарына бирелә. Шулай ҙа, беренсе этапта күргәҙмәләге бесәйҙәрҙең  йөн ҡалдыҡтары  булырға   мөмкин. Йәки бөтә  тәне   бер  тигеҙ  оҙонлоҡтағы    ҡыҫҡа  ғына  (1-5 мм)   вилюр   йөн  менән  ҡапланған  булыуы  мөмкин. Үрсетеү өсөн  браш     вариацияһындағы  заттар  : бөтә  тәне  буйынса  тулҡынланып  торған   ҡаты  йөн  япмаһы   булған  заттар кәрәк. Урыны менән башында,  муйынында,  арҡаһында  пеләш   ерҙәре   булырға   мөмкин. Шулай уҡ,  бөтә  тәне   йомшаҡ  ҡына тулҡынланып  торған   «синтетика»  тибындағы   инә  заттар  кәрәк.
Күргәҙмә
2010  йылдың   сентябренән   Халыҡ-ара   фелинологик   система (ICFA RU)  левкойҙарға  тоҡомло бесәйҙәр   араһында  үткән   Украина  Чемпионатында  ҡатнашырға  хоҡуҡ   алды  һәм   чемпион   титул  ылыу   мөмкинлегенә   эйә   булды.
Хатта еврочемпион    исеме   алырға   һәм    «Бест ин Шоу»  конкурсында   ҡатнашырға   хоҡуҡлылар. Украин  левкойҙарына  шундай   уҡ   хоҡуҡ,  Рәсәйҙең   фелинологик  ойошмаһы ( WCA)    тарафынан  Рәсәйҙәге  тоҡомло   бесәйҙәр   Чемпионаттарында ҡатнашыу өсөн   дә  бирелгән. 2010  йылда   20 –нән   артыҡ   украин   левкойы   чемпион  титулы  алған.