cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы
Биографияһы
Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы Аҫылғужин 1927 йылдың 22 ғинуарында БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылы) тыуған.
Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы Бөрйән РВК-һы тарафынан 1944 йылдың 18 ноябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында Алыҫ Көнсығышта сержант дәрәжәһендә хеҙмәт итә. 1951 йылдың 29 ноябрендә демобилизациялана.
1941—1960 йылдарҙа «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә эшләй, 1981—1984 йылдарҙа Шүлгәнташ ҡурсаулығының Нөгөш лесничествоһы хеҙмәткәре була.
Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы 1987 йылдың 23 ғинуарында вафат була һәм Ғәлиәкбәр ауылы зыяратында ерләнә.
Пакшеньга
Пакшеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чурга йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пята-Яха (Сядор-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мысенг-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алтын Ҡапҡа (күпер)
«Алтын Ҡапҡа» күпере (the Golden Gate Bridge) — «Алтын Ҡапҡа» боғаҙы аша һалынған аҫылмалы күпер. Сан-Франциско ярымутрауының төньяғындағы Сан-Франциско ҡалаһын Марин округының көньяғы менән тоташтыра. «Алтын Ҡапҡа» күпере 1937 йылда асылғандан алып 1964 йылға тиклем донъялағы иң ҙур аҫылмалы күпер булып иҫәпләнә. Уның оҙонлоғо — 1970 метр, массаһы — 894 500 тонна, бағаналар аралығы — 1280 метр, бағаналарҙың һыу өҫтөнән бейеклеге — 230 метр. Һыу ташҡан ваҡытта һыу өҫтөнә күперҙәге юлға тиклем — 67 метр.
«Алтын Ҡапҡа» — донъялағы иң билдәле күперҙәрҙең береһе.
Котрось
Котрось — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тоехта йылғаһының уң ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маһисәрүәр (йыр)
Маһисәрүәр (Магисарвар) - башҡорт халыҡ йыры. Был йырҙы Рауил Харрасов башҡара Йыр шулай уҡ татар башҡарыусыһы Хәмдүнә Тимерғәлиева репертуарында бар.
Тарихы
2014 йылда йыр йөкмәткеһенә таянып, Өфөлә клип төшөрөлә.
Текст:
Селтәрле лә батмуста сын-сынаяҡ, Әсмәбикәй,
Тотма ситтәренән дә, Маһисәрүәр, әй, ыуалыр,
Тотма ситтәренән, Маһисәрүәр, әй, ыуалыр.
Бәхетһеҙ ҙә булғанда ир-егеткәй, Әсмәбикәй,
Сит илдәргә китептәй, Маһисәрүәр, әй, юғалыр.
Туп-туп ҡына баҫҡандай туратымдың, Әсмәбикә,
Уттарҙа ла янмаҫтай, һыуҙа батмаҫ, Әсмәбикә,
Батыр егеткәйҙең дә, Маһисәрүәр, әй, һөйәге;
Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы
Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы  (14 ноябрь 1954 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
Биографияһы
Алһыу Рәхимйән ҡыҙы Ҡолдәүләтова 1954 йылдың 14 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. Ул 8 йыллыҡ белемде Тимер мәктәбендә ала. Бөрө кооператив училищеһын (1974), Башҡортостан кооператив техникумын (1976) һәм Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (1992) тамамлай.
Бишауыл-Уңғар
Бишауыл-Уңғар ауылы Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районында урынлашҡан. Һәүәләй ауыл советына ҡарай. Урыҫса — Бишаул-Унгарово. Район үҙәге Ҡырмыҫҡалы ауылынан 15 саҡрым, Һәүәләй ауылынан 4 саҡрым алыҫлыҡта. Ҡарламан тимер юл станцияһы 2 саҡрым алыҫлыҡта. Почта индексы — 450315, ОКАТО коды — 80235855002. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 573 кеше. Башлыса башҡорттар.
Тарихы
XVIII быуатта Бишауыл-Унгар ауылы Бишаул тип атала. Бер документта Таймаҫ Муҡшығоров һәм Сирмеш Кайтанов телгә алына.
1795 йылдағы V ревизия мәғлүмәттәре буйынса Уңгар ауылында 75 йортта 172 ир-ат һәм 189 ҡатын-ҡыҙ була. 21 йылдан аҫаба башҡорттар — 227, ә керҙәштәр 10 ир-ат иҫәпләнә. VIII ревизия (1834 йыл) ваҡытында 299 ир-егет, 320 ҡатын-ҡыҙ булған. 1917—1920 йылдарҙағы билдәле ваҡиғаларҙан һуң ҡатын-ҡыҙҙар файҙаһына енестәр нисбәтенең ҡырҡа үҙгәреүен 1920 йылда күҙәтәбеҙ, ул ваҡытта 219 йортта 506 ир-егет һәм 574 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән.
1866—1919 йылдарҙа Бишауыл-Уңгар ауылы шул уҡ исемдәге улыстың үҙәге була. Ул ваҡытта улыҫтың 14 ауылы булған. 1906 йылда уларҙа 9225 кеше йәшәгән 1703 йорт була. Һуңынан улар бөтәһе лә Өфө кантонының яңынан ойошторолған Ҡырмыҫҡалы улусына инә.
Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. 1843 йылда 648 ат, 392 эре мөгөҙлө мал, 123 һарыҡ, 593 кешегә 188 кәзә. Йәйгеһен йәйләүгә сығалар. Шул саҡта уҡ улар 520 бот ужым һәм 3240 бот яҙғы иген сәскән. 7 һыу тирмәне, 1 тимерлеге булған. Ауыл халҡының 388 умартаһы һәм 300 солоғо иҫәпләнгән. XIX быуат аҙағында 3 икмәк магазины, 2 аҙыҡ-түлек магазины була.
XIX быуат һуңында ауылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәлилова Миңзәлә Вәсил ҡыҙы
Хәлилова (Байышева) Миңзәлә Вәсил ҡыҙы (17 август 1963 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, шағир. «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты гранты конкурсы еңеүсеһе (2007), Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы (2016), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2020), «Дим» әҙәби берекмәһенең етәксеһе (1916), Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы (2019), Әхиәр Хәкимов исемендәге премия лауреаты (2020).
Биографияһы
Миңзәлә Вәсил ҡыҙы Хәлилова — 1963 йылдың 17 авгусында Башҡортосттан Республикаһының Баймаҡ районы Байыш ауылында тыуған. Байыш һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Сибай интернат-мәктәбендә урта белем ала. 1982—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый. 1987 йылдан Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ урта дөйөм белем биреү мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте, урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай. Ул уҡытыусы эше менән бер рәттән ижад менән шөғөлләнә, район, төбәк-ара ижади һәм һөнәри конкурстарҙа ҡатнаша.
Ижады
2001 йылда шиғырҙар һәм мәктәп байрамдары өсөн сценарийҙар тупланған «Аҡ елкән» исемле китабы баҫылып сыҡты. Уның шиғырҙар шәлкеме «Дим тулҡындары»(2006), «Йөрәктәр аһәңе»(2007), «Асылмаған сер»(2012), «Ҡояшлы ямғыр» (2017) «Күңел моңдары» (2019) йыйынтыҡтарында урын алған. 2017 йылда «Төштәге осрашыу» хикәйәләр йыйынтығы нәшер ителә.Был китапҡа яҙыусының 16 хикәйәһе ингән. Шуларҙың уныһы Гөлфирә Ильяс ҡыҙы Ғәскәрова тарафынан урыҫ теленә тәржемә ителгән. «Ағиҙел», «Шоңҡар»,«Ватандаш», «ЛИФФТ» журналдарында хикәйәләре, шиғырҙары баҫылып килә.
Артур Гёргей
Биографияһы
Артур Гёргей бай венгр протестанттары ғаиләһендә тыуа, сас нәҫеленән. 19 йәшендә ул Венала Венгрия дворяндары һаҡсыһы хеҙмәтенә ҡушыла. Ул үҙ хеҙмәтен университетта уҡыу менән берләштерә. 1845 йылда атаһы үлгәс ул армиянан китә һәм химия фәнен өйрәнеү өсөн Прага университетына уҡырға инә. Уҡып сыҡҡас, ул нәҫел утарына ҡайта. Венгр революцияһы башланғандан һуң, ул Венгрия хакимиәте яғында һуғыша. Ул армияға капитан дәрәжәһе менән инә, ләкин бер аҙҙан Тисаның төньяғында бөтә Милли Гвардияны етәкләй, төбәктә Хорватия ғәскәрҙәренә ҡаршы уңышлы эшләй.
1849 йылдың 4 майында Артур Гёргей Венгрия башҡалаһын ҡамап ала һәм яулап ала, унан һуң ул революцион хакимиәттең һуғыш министры була. Рәсәйҙең һуғышҡа ҡатнашыуы менән, һуғыш фронтындағы хәл киҫкен үҙгәрә. Походтарҙың берһендә Гёргей принц Паскевич экспедицияһы корпусынан генерал Ридигерға әсирлеккә бирелергә мәжбүр була.
Ҡораллы иптәштәрҙән айырмалы булараҡ, Гёргей хәрби суд тарафынан ҡаралмай. Бер ни тиклем ваҡыт төрмәлә ултыра, һуңынан Клагенфуртта йәшәй, химия эше менән шөғөлләнә. 1867 йылда уны кисерәләр һәм Венгрияға ҡайтырға рөхсәт итәләр. Атылған йәки аҫып үлтерелгән күпселек генералдарҙан һәм революцион хакимиәт түрәләренән айырмалы булараҡ, үҙенең ғ-мерен һаҡлап бирелеүе өсөн Венгрия йәмғиәте уны ҡурҡаҡ һәм һатлыҡ йән тип һанай. Майн Ридтың «Ҡыҙ-ҡатын» романында Гёргейҙың хыянат варианты ла нигеҙ булып алына. Азат ителгәндән һуң, Артур Гёргей Венгрияның сәйәси тормошонда бер ниндәй роль уйнамай.
Леандер йорто
Леандер йорто — Сортаваланың иҫтәлекле урындарының береһе, ҡаланың үҙәгендә Карел һәм Гагарин урамдары һәм Төп майҙан мөйөшөндә урынлашҡан. Сортавала районы территорияһындағы мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә ингән (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы).
Йорт фин милли романтизмы стилендә төҙөлгән ҙур булмаған замокты хәтерләтә
Төҙөлөшө
Бина 1905 йылда шул саҡта аҙ билдәле булған архитектор Элиэль Сааринен проекты буйынса төҙөлгән. Уның карьераһы Милли акционерҙар банкы менән бәйле (Kansallis-Osake-Pankki). Банк бүлексәһе 1901 йылдан шул уҡ урында урынлашҡан ағас бинала эшләй. Сортавала бүлексәһенең директоры булып 1911 йылдан 1911 йылға тиклем Элиелдең менән ағаһы Ханнес Сааринен тора (Saarinen Hannes, 1872-1950). 1905 йылда, төҙөлөш тамамланғас, банк контораһы яңы бинаның беренсе ҡатында урынлаша. Икенсе ҡатта банк етәкселегенең бер нисә фатиры була
Банк бинаһы
1911 йылда бүлексәнең директоры булып Леандер тора (Oskar Johannes Leander), уның исеме менән йорт атала ла инде
1934 йылда билдәле архитектор Ларс Сонк проекты буйынса йорт үҙгәртеп ҡороуға  дусар була, уның  барышында беренсе ҡатта тәҙрә уйымдары киңәйтелә.
Совет осоронда
Совет осоронда бинала оҙаҡ ваҡыт милиция бүлексәһе урынлаша.
Хәҙерге заман
1999 йылда бинаға муниципаль милек хоҡуғы теркәлә.
2004 йылда суд приставтарының федераль хеҙмәте идараһының Сортавала бүлеге суд приставы башҡарыусыһы тарафынан «Сортавала ҡалаһы " муниципаль берәмеге бурыстары өсөн бина ҡулға алына . 2006 йылда ҡулға алынған мөлкәтте һатыу буйынса аукцион үтә. Аукцион йомғаҡтары буйынса Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы махсус дәүләт учреждениеһының  Санкт-Петербургта һәм Ленинград өлкәһендәге «Федераль  мөлкәттең Рәсәй  фонды» филиалы бинаны Сбербанкҡа 8 520 000 һумға һата.
Хәҙерге ваҡытта Леандер йортонда айырым бүлмәләрҙе Сбербанк менән ҡуртым килешеүе нигеҙендә Карелия Республикаһы буйынса Рәсәй УФСБ Сортавала бүлексәһе биләй.
Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы
Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы (24 октябрь 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы. 1991 йылдан Германияла йәшәй.
Биографияһы
Софья (Сания) Әсғәт ҡыҙы Ғөбәйҙуллина 1931 йылдың 24 октябрендә Чистай ҡалаһында тыуа, бала сағы һәм йәшлеге Ҡазан ҡалаһында уҙа. Мәктәпте тамамлағас, Ҡазан консерваторияһына фортепьяно бүлегенә уҡырға инә. Бында ул Сәлих Сәйҙәшев, Нәжип Йыһанов, Альберт Леман, Семен Казачков, Леопольд Лукомский кеүек талантлы уҡытыусыларҙан белем ала.
1954 йылда Софья Ғөбәйҙуллина Мәскәүгә күсә, консерваторияны ла шунда тамамлай. Был йылдарҙа ул документаль, нәфис, мультипликацион фильмдарға музыка яҙа: «День ангела», «Маугли», «Анна Голубкова», «Чучело», «Кошка, которая гуляет сама по себе» һ.б.
1969-1970 йылдарҙа Мәскәү эксперименталь электрон музыка студияһында эшләй, 1975 йылда «Астрея» төркөмө менән хеҙмәттәшлек итә. 1992 йылда композитор Германияның Алпен-Унтерглиде ҡалаһына күсә.
Софья Ғөбәйҙуллинаның ижады күп төрлө дәүләт премиялары менән билдәләнә, композиторҙың исеме бөтә донъяға танылған.
Тупраҡ
Тупраҡ  (шулай уҡ ер) — ер ҡабығының өҫтөндәге ҡатлам — педосфера.
Ергә төрлө ҡатнашмалар — органик матдәләр, минералдар, газ һәм ерҙә йәшәгән биологик формалар булған дым, һыу инә. Тупраҡтың һыуҙы тота һәм фильтрлай торған тәбиғи резервуар булып тора, шулай уҡ унда төрлө тере организмдар йәшәй.
Тупраҡ климат шарттарына һәм рельефҡа ҡарап формалаша ; Тупраҡ Ерҙең литосфераһының өлөшө булып тора, ул гидросфера, биосфера һәм атмосфера менән үҙ-ара йоғонто кисерә.
Тупраҡ фәне — тупраҡты өйрәнеү фәне. Агрокультура өсөн тупраҡтың уңдырышлылығы бик мөһим. Тупраҡты ошондай синыфтарға бүләләр: көлһыу; һоро урман тупрағы; ҡара тупраҡ һәм башҡалар
Тупраҡтың урынлашыуы
Тәбиғәттә ниндәйҙер бер үҙенсәлекле тупраҡ күп километрҙарға үҙгәрешһеҙ һуҙылып бармай. Был айырым факторҙарға бәйле.
Ҙур булмаған территорияларҙа тупраҡтың урынлашыуы тупраҡ япмаһының структураһы тип атала. Был элементар тупраҡ ареалы булып тора. Башҡа төр тупраҡ менән аралашыу урынлашыуы тупраҡ комбинациялары тип атала.
Тупраҡтың тәбиғәттәге әһәмиәте
Тупраҡ уңдырышлыҡҡа эйә — тере йән эйәләре өсөн — микроорганизмдар, үҫемлектәр һәм хайуандарҙың күпселеге өсөн иң уңайлы йәшәү мөхите. Уларҙың тупраҡтағы биомассаһы океанға ҡарағанда 700 тапҡырға тиерлек артыҡ, ә бит майҙаны буйынса ул ер өҫтөнөң 1/3 өлөшөн генә тәшкил итә.
Һыу составына йоғонтоһо
Тупраҡтың химик элементтарҙы һәм төрлө ҡушылмалар төрлөсә туплау үҙенсәлеге бар, унда тупланған тере йән эйәһе өсөн кәрәк булған биофиль элементтар һәм микроэлементтар, төрлө физиологик-актив матдәләр йә файҙалы, йә ағыулы һәм зарарлы (ауыр металдар, галоген, токсиндар) булыуы билдәле. Агрономияла, ветеринарияла һәм медицинала билдәле һәм бындай бәйләнештең төрлө эндемик ауырыуҙар килтереп сығара. Тупраҡты өйрәнеү генә шундай ауырыуҙарҙы асыҡларға мөмкинлек бирә. Тупраҡ бөтә ер гидросфераһына, ер аҫты өҫтө һыуҙарына ҙур йоғонто яһай. Тупраҡ аша һарҡылып сыҡҡан һыу ундағы бөтә химик элементтарҙы йыйып сыға. Тупраҡ ҡатламының боҙолоуы һыу сифатын да үҙгәртә.
Атмосфера составын көйләүе
Тупраҡ атмосфера составын да көйләй. Тупраҡтағы микроорганизмдар йәшәү эшмәкәрлеге төрлө күләмдә газ барлыҡҡа килтерә. Был газ «парник эффекты» тыуҙыра һәм озон ҡатламын емерә, һөҙөмтәлә тупраҡтың үҙенсәлектәре үҙгәреүе климат үҙгәреүгә килтерергә мөмкин. Әлеге ваҡытта беҙҙең планеталағы климатҡа бәйле тайпылыштар булыуы осраҡлы түгел.
Иҡтисади әһәмиәте
Һәр дәүләттең төп байлығы — ер, тупраҡ. Унда кешелек өсөн етештерелгән аҙыҡ-түлек 90 процентҡа яҡын тәшкил итә. Шулай уҡ тупраҡ, балсыҡ борондан төҙөлөш материалдары сифатында ҡулланылған. Тупрағын ярлыланыу дәүләткә аслыҡ, фәҡирлек килтерә, ә тупраҡтың юҡҡа сығыуы бөтә кешелектең һәләк булыуына килтереүе мөмкин. Донъяла тупраҡтың яҡынса өстән бер өлөшө боҙолған, был ауыл хужалығын, урман ҡырҡыуҙы заманса ысул алып барыу менән бәйле. Тупраҡтың өс сантиметр ҡатламы барлыҡҡа килеүе өсөн мең йыл самаһы китә, әгәр тупраҡ боҙолоу һәм деградация әлеге темп барһа, тупраҡтың өҫкө ҡатламы бөтә донъяла яҡынса 60 йыл эсендә юҡҡа сығыуы мөмкин.
Сәғәт бүлкәте
Сәғәт бүлкәтенең ике төп төшөнсәһе бар:
Сәғәт бүлкәттәренең формалашыуы бер яҡтан Ерҙең үҙ күсәрендә әйләнеүенә, ә икенсе яҡтан яҡынса тигеҙ булған төбәк ваҡыты (уларҙың айырмалары бер сәғәткә бүленә) менән территорияларҙы (ваҡыт зоналары) билдәләүгә бәйле. Һөҙөмтәлә 24 административ сәғәт бүлкәте һәм улар әҙме-күпме булһа ла географик сәғәт бүлкәттәренә яҡын булырға тейеш тигән ҡарарға килгәндәр. Гринвич меридианы, нолле сәғәт меридианы, урта меридиан (UTC±00:00) иҫәпләү нөктәһе тип ҡабул ителгән.
Бүлеү сиктәре принциптары
Бөтә сәғәт бүлкәттәре Бөтә донъя координациялы ваҡытҡа (UTC) бәйләнгән һәм 24 сәғәт бүлкәтенә шартлы бүленгән. Бер бүлкәттән икенсе бүлкәткә күскән ваҡытта, минут һәм секунд мәғәнәләре үҙгәрмәй тик сәғәт кенә алыштырыла. Ҡайһы бер дәүләттәрҙә төбәк ваҡыты бер нисә тулы сәғәткә генә түгел, ә тағы ла 30 йәки 45 минутҡа үҙгәрә.
Ер шарының 24 сәғәт бүлкәте теорияла һәр бүлкәттең урта меридиандан 7°30'-ҡа көнсығышҡа һәм көнбайышҡа үткән меридиандар менән сикләнергә тейеш. Гринвич меридианы тирәһендә бөтә донъя ваҡыты урынлашҡан. Ләкин ғәмәлдә, бер үк административ йәки тәбиғи берәмектә берҙәм ваҡыт һаҡлар өсөн ҡайһы бер урындарҙа бүлкәт сиктәре меридиандан күскән йәки юғалған.
Көньяҡ һәм төньяҡ полюстарҙа меридиандар бер урында ҡушыла, һәм шунлыҡтан бында сәғәт бүлкәте төшөнсәһенең мәғәнәһе юғала. Полюстарҙа бөтә донъя ваҡыты булырға тейеш тип һанала, әммә, мәҫәлән Антарктидалағы Амундсен-Скотт станцияһында Яңы Зеландияның ваҡыты ҡабул ителгән.
Йәйге ваҡыт
Йәйге ваҡытҡа күсеү ҡулланылыуы өҫтәмә аңлашылмаусанлыҡ тыуҙыра. Йәйге ваҡытҡа күскән саҡта бөтә донъя ваҡыты менән сағыштырмаса үҙенең бүлкәтенең ваҡыты үҙгәрә. Йәйге ваҡытҡа күсеү бөтә төбәктәрҙә лә бер үк ваҡытта тормошҡа ашырылмай. Мәҫәлән, көньяҡ ярымшарҙағы илдәрҙә йәй булғанда, төньяҡ ярымшарҙа ҡыш була, һәм киреһенсә.
Декрет ваҡыты
Декрет ваҡыты — «бүлкәт ваҡыты плюс бер сәғәт» ҡулланылған ваҡыт.
Төрлө илдәрҙә бүлкәт ваҡыты
Ҡайһы бер илдәр бер нисә сәғәт бүлкәттәрендә урынлашҡан:
Ике сәғәт бүлкәтенән күберәк ике административ-территориаль берәмек бар — Рәсәйҙәге Саха (Яҡутстан) Республикаһы һәм Канадалағы Нунавут территориһы, улар өсөшәр сәғәт бүлкәтенә бүленгән.
АҠШта һәм Канадала сәғәт бүлкәттәренең сиктәре йыш ҡына боролмалы формала була, һәм йыш ҡына штаттарҙы, провинцияларҙы йәки территорияларҙы бүлә, сөнки уларҙа территорияларҙың теләһә ниндәй бүлкәткә ҡарауы икенсе түбәндәге административ-территориаль берәмектә ҡабул ителә (графлыҡтар йәки округтар).
Рәсәй һәм СССР
1884 йылда уҙған Халыҡ-ара меридианаль конференцияһында Рәсәй империяһының вәкиле булған астроном Отто Васильевич Струве үҙенең отчетында сәғәт бүлкәттәренә бүленеү проектына кире баһалама биргән. Рәсәй империяһының хөкүмәте халыҡ-ара системаға ҡушылмаған, һәм Рәсәйҙә Октябрь революцияһына тиклем сәғәт бүлкәттәре булмаған.
1919 йылда РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы илде 11 сәғәт бүлкәттәренә бүлгән, Европа өлөшөндә һәм Көнбайыш Себерҙә уларҙың сиктәре йылғалар һәм тимер юлдар менән билдәләнгән. Ғәмәлдә РСФСР һәм ССРБ территорияларында сәғәт бүлкәттәре системаһы 1924 йылда ҡабул ителгән. 1956, 1980 һәм 1992 йылдарҙа төбәк топографияһын һәм административ сиктәрен иғтибарға алып сәғәт бүлкәттәре сиктәре яңынан үҙгәртелә. 2010 йылдың 28 мартында Рәсәй Федерацияһының 5 субъектының төбәк ваҡытын күрше көнбайыштараҡ урынлашҡан сәғәт бүлкәтенә күсерелә.
2011 йылда «Ваҡыт билдәләү тураһындағы» («Об исчислении времени») ҡанунына ярашлы сәғәт бүлкәте төшөнсәһенә тура килмәгән сәғәт зонаһы исемле төшөнсә индерелгән. 2011 йылдың 31 авгусында Рәсәй Хөкүмәте ҡабул иткән ҡарарға ярашлы илдә 9 сәғәт зонаһы урынлаштырыла.
2014 йылдың 1 июлендә был ҡарарға үҙгәртеүҙәр индерелгән, уларға ярашлы сәғәт зоналары составы үҙгәрә һәм гел ҡышҡы ваҡыт ҡабул ителә. 2014 йылдың 26 октяберендә Рәсәйҙә һуңғы тапҡыр сәғәттең телдәрен бер сәғәткә артҡа шылдыралар.
Асыҡ диңгеҙҙә сәғәт бүлкәттәре
1920 йылға ҡарата асыҡ диңгеҙҙәге бөтә караптарҙа ла дөрөҫ (астрономик) төбәк ваҡыты ҡулланылған. Асыҡ диңгеҙҙә ваҡытты һаҡлау буйынса инглиз-француз конференцияһында бөтә караптарға ла сәғәт бүлкәттәре ваҡытын тотоу тәҡдим ителгән. Капитанға сәғәт бүлкәттәре сиктәрен үткән саҡта карап сәғәтен үҙ ҡарары менән күсерергә рөхсәт ителгән. Был ҡағиҙәләр һәм ваҡыт бүлкәттәре 1920 һәм 1925 йылдар араһында күпселек флотилиялар менән ҡабул ителгән.
Зулу системаһы
1950-се йылдарҙа ваҡыт зонаһына таусирламаһына бер хәрефле суффикс өҫтәлгән — нолле бүлкәткә Z, көнсығыш бүлкәттәргә A-M (I хәрефенән башҡа) һәм көнбайыш бүлкәттәргә — N-Y. I хәрефе (башҡа сығанаҡтарҙа J хәрефе күрһәтелгән) диңгеҙҙә ҡулланылмаған төбәк ваҡыты файҙаланыла. Суффикстарҙы фонетик алфавит менән уҡыуы мөмкин, мәҫәлән Z хәрефе— Зулу (Гринвич буйынса ваҡыт). Ошонан «зулу ваҡыты» йәки «зулу буйынса ваҡыт» термины барлыҡҡа килә.
Башҡортостан Республикаһы кубогы
Башҡортостан Республикаһы кубогы (элекке исеме Башҡортостан Республикаһы Президенты кубогы) — шайбалы хоккей буйынса йыл һайын даими миҙгел алдынан август айында үткәрелгән халыҡ-ара турнир. Ярыштарҙар КХЛ клубтары ҡатнаша, ҡайһы берҙә сит илдәрҙән һәм Юғары хоккей лигаһынан командалар ҡушыла. Турнирҙа иң күп еңеүҙе хужа команда — «Салауат Юлаев» иҫәбендә — өфөләр төп трофейҙы һигеҙ тапҡыр (2000, 2005, 2006, 2007, 2010, 2012, 2013, 2016, 2018 һәм 2020) еңә.
Номинациялар
Иң яҡшы уйынсылар: «Яҡшы ҡапҡасы»: Андрей Малков («Металлург» Мг) — 2004, Андрей Мезин («Салауат Юлаев») — 2005, Василий Кошечкин (Лада) — 2006, Вадим Тарасов («Салауат Юлаев») — 2007, Вадим Тарасов («Салауат Юлаев») — 2008, Мартин Фалтер («Скалица») — 2009, Себастьян Кэрон («Трактор») — 2010, Михаил Бирюков («Югра») — 2011, Томаш Заворка («Энергия») — 2012, Нико Ховинен («Металлург» Нк) — 2013.
«Яҡшы Һаҡсы»: Дмитрий Красоткин («Локомотив») — 2004. Виталий Атюшов («Металлург» Мг.) — 2005, Виталий Атюшов («Металлург» Мг.) — 2006, Мартин Штрбак («Металлург» Мг.) — 2007, Дмитрий Рябыкин («Авангард») — 2008, Кирилл Кольцов («Салауат Юлаев») — 2009, Петр Грегорек («Энергия») — 2010, Виталий Атюшов («Салауат Юлаев») — 2011, Владимир Логинов («Металлург» Нк) — 2012, Мирослав Блатяк («Авангард») — 2013.
«Яҡшы Һөжүмсе»: Александр Бутурлин («Лада») — 2003, Руслан Нуртдинов («Салауат Юлаев») — 2004, Александр Семин («Лада») — 2005, Сергей Мозякин («Химик») — 2006, Александр Пережогин («Салауат Юлаев») — 2007, Александр Радулов («Салауат Юлаев») — 2008, Александр Радулов («Салауат Юлаев») — 2009, Александр Радулов («Салауат Юлаев») — 2010, Алексей Кайгородов («Металлург») — 2011, Игорь Григоренко («Салауат Юлаев») — 2012, Теему Хартикайнен («Салауат Юлаев») — 2013.
«Яҡшы бомбардир»: Сергей Королев и Владимир Цыплаков (ике — «Аҡ Барс») — 2003, Владимир Антипов («Локомотив») — 2004, Максим Беляев («Салауат Юлаев») — 2005, Игорь Волков (Салауат Юлаев) — 2006, Павел Воробьев («Спартак») — 2007, Игорь Мирнов («Металлург» Мг.) — 2008, Владимир Антипов («Салауат Юлаев») — 2009. Якуб Клепиш («Салауат Юлаев») — 2010, Александр Радулов («Салауат Юлаев») — 2011, Дмитрий Кагарлицкий («Металлург» Нк) — 2012, Дмитрий Макаров («Салауат Юлаев») — 2013.
Бүләк фонды
2014 йылда: еңеүсе 1 000 000 һум, икенсе урын 750 000 һум һәм өсөнсө урын 500 000 һум.
Трансляция
Турнирҙың уйындарын БЮТ һәм КХЛ-ТВ телеканалдары күрһәтә.
Сабаҡты
Сабаҡты— Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районында урынлашҡан   күл. Географик координаталары: 53°36'55
Ҡылыҡһырлама
Күл өҫтө майҙаны — 2,4 квадрат ки; оҙонлоғо — 2.3 км; Уртаса киңлеге — 1,0 км; уртаса тәрәнлеге — 2,8 м (макс. — 6,0 м); һыу күләме — 5,1 млн кубометр; һыу йыйыу майҙаны — 9,0 квадрат км.
Географияһы
Сабаҡты күле   Йәнгел йылғаһы  үҙәнендә,  Күсем руднигы аша төньяҡ-көнбайышҡа табан   урынлашҡан.
Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш итәгендә, Яҡтыкүл менән Ҡарабалыҡты күлдәре араһында ята.
Яҡтыкүл менән 560 м  һаҙлы муйын аша тоташҡан. Ҡарабалыҡты менән Сабаҡты күлдәрен бейек булмаған убалар айырып тора.
Тектоник күл. Ҡарамалы таш свитаһы базальттарында, кремнийлы һәүерташтарында, ирәндек свитаһы андезибазальттарының туфтарында һәм  лаваларында барлыҡҡа килгән.
Соҡоро табаҡ һымаҡ. Тымыҡ күл. Ҡатнаш, башлыса ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Күлдең һыуы тиҙ йылына.
Һыуы сөсө, натрий-магний-содалы. Күл эвтрофлы, йәғни биоген элементтарға бай. Ярҙары һөҙәк, көньяҡ-көнсығышта — текә.
Үҫемлектәр донъяһы
Тирә-яғындағы ландшафы ҡайынлыҡтарҙан, һирәгәйгән ҡарағай һәм ҡарағас урмандарынан тора.
Күл буйы урман һәм болон үҫемлектәре менән ҡапланған, асыҡ урындарҙа күбеһенсә Йондоҙҡай (ҡан үлән) һәм ҡуян кәбеҫтәһе осрай.
Ташлы урындарҙа альп астраһы, сәнскәкле ҡуян кәбеҫтәһе һ.б. үҫә. Көнсығышта һирәгәйгән ҡайынлыҡтар Урал арьяғы далаларына күсә.
Фауна
Күлдә ҡарабалыҡ, табан балыҡ, сабаҡ, суртан, алабуға һәм башҡа  балыҡтар күп. Яр буйында һуна өйрәк, бүрекле мәрйенгүҙ, сумғыс өйрәк, күл аҡсарлағы, көйөлдө һәм башҡалар йәшәй.
Топонимика
Күлдең исеме балыҡ атамаһынан, сабаҡ (плотва)  һүҙенән алынған. Күл төбө ҡомло, ләм менән ҡапланған, ылымыҡтар бик ныҡ ҡуйырған. Йөҙә белмәгән тәжрибәһеҙ кешеләр өсөн күлгә төшөү бик хәүефле.
Аҡсурин Йософ Хәсән улы
Аҡсурин Йософ Хәсән улы (Йософ Акчура, Йосыф Акчура, Йосыф Хәсән улы Акчурин; 29 ноябрь 1876 йыл, Сембер — 11 март 1935 йыл, Истанбул) — нәшерсе, яҙыусы, журналист, тарихсы, төрөк милләтселек идеологтарының береһе.
Йәшлек йылдары
1876 йылдың 29 ноябрендә Сембер ҡалаһында бай татар ғаиләһендә тыуған. Татар сауҙагәрҙәре Аҡчуриндар нәҫеленән. Атаһы вафат булғандан һуң әсәһе Йософто Төркиәгә алып китә (табиптар климат алмаштырырға кәңәш итә). Мәктәпте Истанбулда тамамлай. 1895 йылда Harbiye mektebi хәрби училищеһына уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, ул генераль штаб офицерҙары әҙерләү курсына уҡырға инә. Әммә курсты тамамлай алмай, сөнки солтан Әбделхәмит II-гә ҡаршы заговор өсөн үлем язаһына хөкөм ителә, яза Триполитанияның кеше йәшәмәгән райондарына ғүмерлек һөргөн менән алмаштырыла. Һөргөндә уҡытыусы һәм писарь булып эшләй.
1899 йылда һөргөндән Тунисҡа ҡаса, ә унан Парижға күсә. Шунда тәүге тапҡыр төрөк милләтселеге яҡлаусыһы булараҡ сығыш яһай.
Сәйәси эшмәкәрлеге
1903 йылда Рәсәйгә ҡайта, Ҡазанда йәшәй. Ҡазан мәҙрәсәһе «Мөхәммәҙиәлә» тарих уҡыта, «Казан мухбире» («Ҡазан хәбәрсеһе») гәзитендә мөхәррир булып эшләй, «Иттифаҡ әл-Муслимин» либераль-демократик партияһын ойоштороусыларҙың береһе һәм етәксеһе була. 1904 йылда төрөк телендә үҙенең иң билдәле «Сәйәсәттең өс төрө» (тур. Siyaset Üç Tarzı ) хеҙмәтен яҙа, ул «Төрөк» исемле Мысыр журналында баҫылып сыға. Ул был хеҙмәтендә төрөктәрҙе мультиэтник Ғосман империяһын ҡалдырырға һәм төрөк милләтселегенә һәм пантюркизмға мөрәжәғәт итергә саҡыра. Башта уның идеялары экстремистик тип һанала, ләкин әкренләп һаман ҙурыраҡ популярлыҡ яулай. Ҡазан конституцион демократтар партияһы комитеты составына инә. 1906 йылда был партияның 2-се съезы эшендә ҡатнаша, уның Үҙәк Комитетына һайлана. «Иттифаҡ әл-муслимин» партияһы менән Дәүләт думаһындағы кадеттарҙың үҙ-ара килешеп эш итеүе яҡлы.
1908 йылда Йәш төрөктәр инҡилабынан һуң Төркиәгә кире китә. Türk yurdu (Төрөк йорто) журналын баҫтыра, Истанбул университетында сәйәси тарихты уҡыта. Аҡсуриндың мәҡәләләре Рәсәйҙә, татар баҫмалары — «Шура» («Кәңәш») журналында һәм «Ваҡыт» гәзитендә баҫылып сыға.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Үҙәк державалар менән хеҙмәттәшлек итә, 1915 йылдың ноябрендә Австрия хөкүмәте тарафынан ҡабул ителә.
1931 йылда Аҡсурин етәкселегендә Төркиә тарихи йәмғиәте ойошторола, 1932 йылда ул Беренсе Төрөк тарихи конгресы эше менән етәкселек итә.
Игенсай
Игенсай(Егинсай) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк ҡала округындағы элекке Первомайский ауыл Советы биләмәһендәге ауыл.
Географияһы
Соль-Илецк ҡалаһының округ үҙәгенән көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 21 километр арыраҡ ята.
Климаты
Континенталь климатлы — һалҡын һәм ҡарһыҙ тиерлек ҡыш, йыш ҡына эҫе, ҡоро йәй. Ҡышҡыһын уртаса температура-15,8оС;; Уртаса йәйге температура + 21,2оС. Температураның абсолют минимумы — 44оС Йәйге абсолют максимум +42оС. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 320 мм. .
Тарихы
Игенсай ауылына нигеҙ Аҡтүбә өйәҙе Хобда улусында 19-сы быуат аҙағында һалынған. 1931-32 йылдарҙа ауылда «Игенсай» колхозы ойоша, ул 1993 йылға тиклем эшләп килә.
Халҡы
2002 йылда даими халыҡ һаны 467 кеше (82 % ҡаҙаҡтар), 2010 йылда 300 кеше йәшәгән.
Этимологияһы
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
Б. Моисеев топонимды игенсе һәм сай һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип аңлата. Атама башҡорт теленән килеп сыҡҡан тип һанарға була, сөнки «С» өнө «татарлаштырлып» «Ч» өнөнә күсмәгән. Сай һүҙенең, әйткәндәй, башҡорт телендә бер мәғәнәһе — ике тау араһы, тәрән соҡор, уй
Блед
Блед (Bled, Veldes) — Словенияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге ҡала, Италия һәм Австрия сикәтренә яҡын тора. Ҡала халҡы — 5252 кеше, 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бөтә община халҡы — кеше. Бледа ҡалаһы Блейско күле ярында, Юлий Альпында, Триглав милли паркынан көнсығышҡа табан урынлашҡан. Блед ҡалаһы — популяр туристик йүнәлеш урыны.
Транспорт һәм географияһы
Блед ҡалаһы Словенияның баш ҡалаһы Люблянанан 45 километр төньяҡ-көнбайышта һәм Есеницанан 10 саҡрым көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Ҡаланан төньяҡта, 8 км алыҫлыҡта Австрия дәүләтенең сиге үтә, 40 километр көнбайышта — Италия дәүләтенең сиге тора. Блед ҡалаһы Любляна — Филлах тимер юл һәм автомобиль магистралдәренә яҡын тора. Бледтан тағы ла бер нисә автомобиль автомобиль юлы Триглав милли паркына бара.
Тарих
VII быуатта Блед төбәгендә славяндар йәшәй башлаған. Немец телендәге исеме аҫтында Блед замогы беренсе тапҡыр 1004 йылда телгә алына. Был йылда император Генрих II Альбуин епископ Бриксенға Блед замогын бүләккә бирә. 1278 йылда, Ҡоро Яр алышынан һуң, ул бөтә Крайный менән бергә I Рудольфҡа күсә һәм шул ваҡыттан алып Беренсе донъя һуғышына тиклем Габсбургтар державаһы составында тора. Бары тик 1809—1816 йылдарҙа ғына Наполеондың Иллирия паровинцияһына ҡараған.
Австро-Венгрия бүленгәндән һуң, БледЮгославияға ҡарай Карагеоргиевичтар монарх йортоноң йәйге резиденцияһына әйләнә, ә һуңынан Йосип Броз Тито ҡулында була. 1991 йылдан алып — Бойондороҡһоҙ Словения составында тора.
Туризм
Бледа — илдең иң эре бальнеологик һәм тау саңғыһы курорттарының береһе. XIX быуаттан алып ул бик популяр курорт булған. Шулай уҡ ҡала ҡунаҡтарына әүҙем ял итеү өсөн мөмкинлектәр тәҡдим (гольф, велосипед һәм атлы, тау туризмы) ителә. Ҡыш күп саңғы трассалары эшләй.
Палова (Пежма ҡушылдығы)
Палова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Мөхәммәт ҡомартҡылары
Ғәҙәттә, исламда ҡомартҡыларға, айырыуса Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡараған ҡомартҡыларға, ҙурлап ҡарау тарихы бай. Беренсе мосолмандарҙың ҡайһы берҙәренең ҡомартҡыларға табыныуын билдәләгән тарихи дәлилдәр ҙә бар, һәм был тәжрибә ун һигеҙенсе быуатҡа тиклем Сөнни ислам донъяһының күпселек өлөштәрендә популяр булып ҡалыуын дауам иткән.
Тарихы
Ун һигеҙенсе быуатҡа тиклем Сөнни ислам донъяһының күпселек өлөштәрендә ҡомартҡылар популяр булған. Артабан сәләфилек һәм үәһһәби реформаторлыҡ хәрәкәттәре ширк гонаһы (һындарға табыныу) менән бәйләп, бындай ғәмәлдәрҙе ҡәтғи ғәйепләй һәм тыя башлаған.
Был ҡараштар тәьҫирендә ҡайһы бер хәҙерге мосолмандар ҡомартҡыларҙы ихтирам итеү тәжрибәһен бөтөнләй кире ҡаға. Ысын мәғәнәһендә пәйғәмбәр ҡомартҡылары Истанбулда Топҡапы һарайындаe  һаҡлана, тип һанала. Улар Hirkai Serif Odasi (Изге Мантия залы) тигән исем менән билдәле булған секцияла урынлаштырылған.
XVII быуат француз тикшеренеүсеһе Жан-Батист Тавернье Константинополдә ике ҡаҙнасы менән әңгәмәләре тураһында яҙа, улар штандарт, мантия һәм мөһөрҙө тасуирлай. Ике быуаттан Һуң Чарльз Уайт Мөхәммәттең хиркәһе (мантияһы), штандарты, һаҡалы, теше һәм табан эҙе тураһында яҙа, һуңғыһын ул шәхсән күрә.
Штандарт
Төрөксә Sancak-ı Şerif («Изге санжак») исеме менән билдәле булған Мөхәммәт пәйғәмбәр штандарты ҡатыны Ғәйшә бинт Әбү Бәкерҙең сатыр ишегендә ҡорған булып хеҙмәт иткән. Икенсе риүәйәт буйынса, штандарт Мөхәммәткә һөжүм итергә бойороҡ бирелгән Бурайдаһ ибн әл-Хәсибтең бының урынына сәлләһенеү бер киҫәге — быны ул һөңгөһөнә беркетеп, Пәйғәмбәргә баш эйгән һәм үҙен Мөхәммәткә хеҙмәт итеүгә бағышлаған
Изге мөһөр
Изге мөһөр (Mühr-ü Şerif) ғосман солтандарының Топҡапы һарайында һаҡланған ҡомартҡылар коллекцияһының бер өлөшө.Жан-Батист Тавернье 1675 йылда мисәттең Топҡапылағы ҡомартҡылар бүлмәһендә эбен ағасынан эшләнгән бәләкәй генә ҡумтала һаҡланыуы тураһында хәбәр итә
Мөхәммәттең һаҡалы
Төрөк телендә Sakal-ı Şerif (Һаҡал-шәриф) Мөхәммәт Пәйғәмбәр һаҡалы Топҡапыла быяла һауытта һаҡлана.
Мөхәммәттең теше
Мөхәммәт Өхүд һуғышында дүрт тешен юғалта. Ике теш юғалған, береһе Топҡапылала һаҡланған, ә икенсеһе Мәхмәт II-лә булған.
Бәрәкәтле сандалиҙар
Бәрәкәтле сандалиҙар, урдуса Nalain Shareef (Налайн Шәриф), традицион рәүештә Мөхәммәттең фатихаһын алыу өсөн ҡулланылған.
Мөхәммәт кәсәһе
1400 йыл элек Мөхәммәт ҡулланған һәм уның вафатынан һуң ҡыҙы Фатимала һәм уның ире, дүртенсе хәлифә һәм Мөхәммәттең ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талип һаҡланған кәсә. Улар үлгәндән һуң, кәсә уларҙың балалары Хәсән һәм Хөсәйенгә күсә. Ҡомартҡыны Мөхәммәт Пәйғәмбәр тоҡомдары быуындан-быуынға тапшыра килгән, ниһайәт, ул Британияға барып еткән. 2011 йылдың 21 сентябрендә туҫтаҡ Чечняға килтерелгән, хәҙер ул Грозныйҙа Әхмәт хажи Ҡадиров исемендәге «Чечня йөрәге» мәсетендә һаҡлана.
Пятымето-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Питинг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көйөлдө (йыр)
«Көйөлдө» (Көйөлдө) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тормош-көнкүреш йырҙары төркөмөнә инә.
Тарихы
«Башҡорт халҡ йырҙары» китабында баҫылып сыға, төҙөүсе-мөхәррире, инеш мәҡәлә һәм аңлатмалар авторҙары Х. Ф.Әхмәтов, Л. Н. Лебединский, Харисов Әхнәф Ибраһим улы (Өфө, Башҡ. китап нәшриәте, 1954 йыл). Йырҙы Тимирязев исемендәге Ауыл хужалығы академияһы студенты, Учалы районы Ҡорама ауылы егете Спартак Ильясовтың йырлауы буйынса Абрар Ғабдрахманов яҙып алған. Йыр уҡытыусыһы, ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) Әҙеһәм Исҡужин репертуарынан.
Йөкмәткеһе
Йыр нигеҙендә тормоштоң ябай, көндәлек күренештәренә, ғаилә мөнәсәбәттәренә бәйле тыуған хис-тойғоларҙы уртаҡлашыу ята. Бигерәк тә йәш егеттең еңгәһенә ҡарата булған шәхси кисерештәре моңға үрелеп бирелгән.
Характеристикаһы
«Көйөлдө» — туғанлыҡ кисерештәрен тәбиғәт күренештәренә бәйләп асҡан фәлсәфәүи характерҙағы йыр. Көйө киң диапазонлы (дуодецима), бай орнаментика һәм көйләүгә ҡоролған. Йырҙың башына көйҙөң децимеға күтәрелеү хәрәкәте хас, аҙаҡ әкренләп түбәнгә тоникаға ҡарай хәрәкәт итә.
Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — Әҙеһәм Исҡужин, Спартак Илъясов.
Мыс-Ях
Мыс-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Криночевка
Криночевка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөрсәлим ауыл советы (Салауат районы)
Мөрсәлим ауыл Советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Мөрсәлим ауылы.
Тарихы
Мөрсәлим ҡасабаһы, «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы, ауыл биләмәһе  статусына эйә.
1929 йылдан башлап был территорияла Ҡалмаҡол ауыл советы ойошторола. 1940 йылдан башлап Ҡалмаҡол ауыл Советына биш ауыл: Ҡалмаҡол, Башҡорт Илсекәйе, Урыҫ Илсекәйе, Ҡарағол, Сүрәкәй ауылдары ҡаратылды.
1989 йылдың 25 авгусынан 2005 йылдың 16 декабренә саҡлы Илсекәй ауыл Советы эшләгәндә, өс ауыл: Башҡорт Илсекәйе, Урыҫ Илсекәйе һәм Ҡарағол уның биләмәләренә ҡараны.
Поганка (Соб ҡушылдығы)
Поганка (Поганка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 19 километр. Бассейн майҙаны — 54,2 км².
Старобильск районы
Старобильск районы (Старобільський район) — Луганск өлкәһендәге район. Район үҙәге — Старобильск ҡалаһы.
2019 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 43 122 кеше йәшәй.
Кәримов Салауат Ғайса улы
Кәримов Салауат Ғайса улы, ижади псевдонимы Салауат Кәрим; 3 ғинуар 1960 йыл) — журналист, яҙыусы, тәржемәсе. 2007 йылдан «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының баш мөхәррире. 2002 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы профессоры (2014). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Биографияһы
Салауат Ғайса улы Кәримов 1960 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Ғүмәр ауылында тыуған.
Ижады
Яҙыусының тәүге әҫәрҙәре республика матбуғаты биттәрендә үткән быуаттың 80-се йылдарында донъя күрә башлай. Поэзия менән проза жанрҙары өлкәһендә эшләй. Юмористик һәм сатирик хикәйәләр ижад итә. Ижади һәләте мәктәпкәсә һәм кесе йәштәге мәктәп балалары өсөн хикәйәләр ижад итеүҙә ныҡлы асыла, шул йүнәлештә тиҫтәнән ашыу китап яҙып баҫтыра.
Алтухов Юрий Петрович
Алтухов Юрий Петрович (11 октябрь 1936 йыл — 27 октябрь 2006 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-генетигы Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1997), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1990), биология фәндәре докторы (1973), профессор (1976) Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры  (1999). 1992—2006 йылдарҙа Н.И.Вавилов исемендәге  Дөйөм генетика институтының директоры. Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә Дәүләт премияһы лауреаты (1996).
Ю. П. Алтухов Бөтә Союз генетиктар һәм селекционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты, бер нисә сит ил фәнни журналдар  редколлегияһы ағзаһы булып тора, «Успехи современной биологии»  журналының баш мөхәррире, «Генетика»  журналының баш мөхәррир урынбаҫары.
Биографияһы
Юрий Петрович Алтухов 1936 йылдың 11 октябрендә Воронеж өлкәһенең  Новохоперский районы Елань-Колено ауылында тыуа.
1959 йылда Мәскәү балыҡ сәнәғәте һәм хужалыҡ техник институтын тамамлай, һуңынан Ҡырымда Рәсәй УССР Фәндәр академияһының Карадаг биология станцияһында эшләй башлай. Һуңынан Аҙау-Ҡара диңгеҙ  Балыҡ хужалығы һәм океанография институтына күсә. 1962 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының биология-тупраҡ факультеты аспиранты. Кандидатлыҡ диссертацияһы Ҡара диңгеҙ ставридаһының эске төр дифференциацияһына арналған.
1967 йылда Владивостоктағы Диңгеҙ биологияһы институтының буласаҡ директоры һәм ойоштороусыһы А. В. Жирмунский Ю. П. Алтуховты генетика лабораторияһын етәкләргә саҡыра. Ю.П. Алтухов етәкселегендә генетика лабораторияһы умыртҡаһыҙҙарҙың һәм балыҡтарҙың, башлыса, Тымыҡ океан һөмбаштарының эволюцион һәм популяцион генетикаһы буйынса интенсив тикшеренеүҙәр башлай.
1972 йылдан Ю.П.Алтухов Рәсәй Фәндәр академияһының Н.И. Вавилов исемендәге Дөйөм генетика институтында эшләй — популяция генетикаһы лабораторияһы мөдире, директор урынбаҫары, директор (1992—2006).
Алтухов Ю.П. Мәскәүҙә 2006 йылдың 27 октябрендә вафат була, Троекурово зыяратында ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ю.П.Алтухов популяция, экологик, эволюцион һәм биохимик генетика өлкәһендә махсуслаша. Төрҙәрҙең генетик мономорфизмы һәм популяцияларҙың оптималь генетик төрлөлөгө күренешен аса. Ю.Г. Рычков менән берлектә популяцияларҙың системалы ойоштороу концепцияһын төҙөй. Биологик ресурстарҙы һаҡлау һәм рациональ файҙаланыуҙың яңы алымдарын теоретик һәм эксперименталь яҡтан нигеҙләй. Популяциялар генетикаһы өлкәһендә ғилми мәктәп аса, 250-нән ашыу эш, шул иҫәптән дүрт монография баҫтыра, уларҙың икәүһе Бөйөк Британияла нәшер ителгән. Уның етәкселегендә 45 кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Ул асҡан генетик мономорфизм күренеше нигеҙендә төрҙөң биологик концепцияһын һәм, төрҙөң типологик концепцияһына һәм сальтацион төр яһалышына таянып, төрҙөң градуаль характерҙағы концепцияһын тәнҡитләй. .
Бүләктәре
«Наследственное биохимическое разнообразие, его роль в эволюции и индивидуальном развитии» эштәр циклы өсөн Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1996) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының И.И. Шмальшаузен исемендәге премия лауреаты (1995). Дуҫлыҡ ордены (1996). Соросов профессоры (1998).
Креационизмға ҡараш
Юрий Петрович үлгәндән һуң креационист Сергей Вертьянов барлыҡ төрҙәрҙе Алла барлыҡҡа килтергән, тигән раҫлауҙарҙы уға өҫтәп яҙған. . Әммә Шрайбер Эше кеүек билдәле булған суд процесында дәғүәләш булып сығыш яһаған Вертьянов быны Алтуховтың «Генетические процессы в популяциях» дәреслегенән цитата менән раҫлай алмай. Был дәреслектә Алтухов эволюцияның синтетик теорияһын тәнҡитләй, ләкин эволюция һөҙөмтәһендә төрҙәр барлыҡҡа килеү фактын шик аҫтына ҡуймай..
Булендорф
Булендорф (Buhlendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 250 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Баһманов Әнәс Абдрахман улы
Баһманов Әнәс Абдрахман улы (3 март 1937 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1980). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2009), И. М. Губкин исемендәге премия (2002) лауреаты.
Биографияһы
1965 йылда Силәбе политехник институтын тамамлай. Шул уҡ йылда диплом алғандан һуң Свердловск ҡалаһында Свердлов исемендәге транспорт машиналары эшләү заводында инженер-конструктор булып хеҙмәт юлын башлай.
1968—1969 йылдарҙа — Өфө ҡалаһында «Башнефтепроект» институты өлкән инженеры. 1969 йылдан энергоресурстар транспорты проблемалары институтында эшләй. 1974 йылда сектор мөдире, 1983 йылдан — лаборатория мөдире вазифаһына тәғәйенләнә. 1987 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2003 йылдан — бүлек мөдире, 2008 йылдан — Нефть-газ промыслалары проблемалары һәм ресурстарҙы һаҡлап тотоноу үҙәгенең директор урынбаҫары итеп үрләтелә.
Уның етәкселегендә нефть промыслаларында нефтте транспортлау өсөн насослы энергетик ҡоролма уйлап табыла. Рәсәйҙә беренсе тапҡыр нефть ҡатламдарына һыу тултырыу өсөн ЦНСА тибындағы насос агрегаттары эшләнә. Ҡулланыуҙа насос ҡоролмаларын һайлау буйынса 5 норматив документ эшләй. Уйлап табыуға 10 авторлыҡ танытмаһы бар. 150-нән артыҡ хеҙмәт, шул иҫәптән 2 фәнни-техник күҙәтеү авторы.
Солтанморат
Солтанморат (Султанмуратово) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 706 кеше. ОКАТО коды — 80205840001.
Географик урыны
Түрһәгәҙе йылғаһы (Ауырғазы йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Солтанморат ауылы — күренекле совет татар яҙыусыһы Ғәлимйән Ибраһимовтың (1887—1937) тыуған төйәге. Ауыл Нуғай һәм Себер даруғаларының мишәр старшинаһы Солтанморат Янышевтың исемен йөрөтә. Ул батшалыҡ яҡлы булған. Михаил Михельсондың язалау корпусы составында Пугачевсыларҙы эҙәрлекләп, Өфөнән Ҡазанға тиклем бара. Каратель Михельсон үҙенең 1774 йылдың 25 апрелендәге рапортында халыҡ массалары мәнфәғәттәренең хыянатсылары Солтанморат Янышев менән Миндәй Тулеевтың «ҙур ярҙам»ын һыҙыҡ өҫтөнә алып, хөкүмәттән был «ышаныслы ҡолдарҙы» наградлауҙарын һорай. Ысынлап та, Солтанморат 1773-1775 йылдарҙа баш күтәреүселәргә ҡаршы яза биреү акциялары өсөн ике алтын миҙал, күлдәк, 2 мең һум аҡса менән бүләкләнә һәм мишәрҙәрҙән беренсе булып капитан исеменә лайыҡ була. Уның ҡустыһы Бәхтейәр ҙә алтын миҙал ала. Уларҙың атаһы Яныш Абдуллин батша хөкүмәтенең әүҙем яҡлыһы булған төп мишәр старшинаһы була. Яныш XVIII быуаттың 30-сы йылдарында башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн ҡылыс менән бүләкләнә. Һуңынан, 1755 йылда башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн икенсе ҡылыс, күлдәк, сүмес һәм 100 һум аҡса ала. Яныш Абдуллин «тере тауар» — баш күтәреүселәрҙең ҡатындарын һәм балаларын ала, уларҙы аҙаҡ йорт хеҙмәтселәренә әйләндерә. Уның улы Солтанморат крепостнойҙар һәм хеҙмәтселәр һанын арттырырға маташа. 1777 йылда, мәҫәлән, старшина мырҙа Солтанморат Янышев менән прапорщик Ибраһим Чанышев үҙҙәренең командаһынан 63 кешене крепостной кеше булараҡ һата. Әммә Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәтле кешеләр һанын кәметеү яҡлы булмаған хөкүмәт был һатыуға рөхсәт бирмәй. Ауыл 1761 йылда, мишәрҙәр Меркет-Мең башҡорттарынан ер һатып алғас барлыҡҡа килә.
1865 йылда Солтанморат ике ауыл булараҡ иҫәпкә алынған: беренсеһендә 100 йортта 934 кеше йәшәгән (игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище булған), икенсеһендә 223 йортта — 1378 кеше (мәсет, училище, һыу тирмәне булған). Һуңынан был ауылдар бергә иҫәпкә алына. 1906 йылда 2 мәсет, тимерлек, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.