cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байконур
«Байконур» өсөн 1990-сы йылдарҙағы бурыстар
Рәсәй 1999 йылға космодром һәм башҡа хәрби объекттарҙы ҡуртымға алғаны өсөн Ҡаҙағстанға $ 1,89 млн бурысы булыуын таный 1990-сы йылдарҙағы бурыстар тураһындағы мәсьәлә ҡайһы бер килешеүҙәр менән яйға һалына — Ҡаҙағстандың РАО ЕЭС алдындағы бурыстарын ҡаплатыу өсөн үҙ-ара иҫәп-хисап эшләнә, бурысты ҡаплатыу иҫәбенә авиация техникаһы , тимер юл вагондары тапшырыла. 1990-сы йылдарҙағы бурыстар 2004 йылда тулыһынса ҡаплатып бөтөрөлә.
Рәсәйҙең Байконурҙан китеүе
2009 йылға Рәсәй хәрбиҙәре Байконур комплексынан китә, космодром тулыһынса Роскосмосҡа тапшырыла (1997 йылдан алып был процесс әкренләп алып барыла). 2010 йылда космодромда бик аҙ һанлы 11284-се ғәскәри часть ҡына ҡала (РФ космос ғәскәрҙәренең айырым һынау идаралығы, космодромдың элекке штабы), оборона тәғәйенләнешендәге юлдаштарҙы йыһанға осороуҙа ярҙам иткән часть, ул 2011 йылдың декабре аҙағында тулыһынса тарҡатыла.
Рәсәй, пилотлы караптарҙы Амур өлкәһендә урынлашҡан (2018 йылдан һуң) яңы «Көнсығыш» космодромынан ебәреү үҙе өсөн перспективалы, тип иҫәпләй. Шулай итеп, 2020-2040-сы йылдарҙа Байконурҙан йыһанға тик автоматик космос аппараттары («Союз-2», «Зенит» ракета-йөрөтөүселәре менән йыһазландырылған) осороласаҡ. 2030 йылға тиклем Рәсәй йыһанға космос аппараттарының һәм караптарының 90 процентын үҙененең Плесецк һәм Көнсығыш космодромдарынан осоророуға өлгәшәсәк, әлеге ваҡытта космосҡа осоролған объекттарҙың 75 проценты Байконурҙан йыһанға китһә, аҙаҡ был һан 10 процентҡа тиклем кәмейәсәк.
Майҙансыҡтар
2021 йылдың декабренә Байконур космодромында 3 старт комплексы эшләй: ауыр «Протон-М» ракеталарын осороу өсөн ике старт комплексы ҡалған: 81-се һәм 200-сө майҙансыҡтар. Бер старт майҙансығы — 31-се майҙансыҡ, уртаса ауырлыҡтағы «Союз-2» өсөн.
Тәбиғәте
Космодром территорияһы — тәпәш убаларҙан торған тигеҙлек, көньяҡ өлөшө аша көнсығыштан көнбайышҡа табан Һырдарья йылғаһы аға. Абсолют нөктәләре 80 метрҙан 150 метрға тиклем етә. Убаларҙың сағыштырмаса бейеклектәре 10-20 метр тирәһе. Уба битләүҙәре һөҙәк, урыны-урыны менән йырын-һыҙа менән йырғыланған; убаларҙың түбәләре көмбәҙгә оҡшаш. Бөтә территория тоҙло тупраҡлы йәки таҡыр менән ҡапланған һыуһыҙ соҡорҙар менән йырғысланған; ҡар ирегән, йәки ямғырҙан һуң соҡорҙар тоҙло һаҙматты хасил итә. Территорияла ҙур булмаған ҡомло түмәләсле массивтар осрай; ҡомло түмәләстәрҙең бейеклеге 2 метрҙан 10 метрға етә.
Һырдарья йылғаһының киңлеге 120—200 м, тәрәнлеге 1,5 метрҙан 5 метрға тиклем, ағымының тиҙлеге 0,8 м/с. Йылға төбө ҡомло; улағы, бик күп утрауҙар хасил итеп, борғосланып ята. Йылғала һәм уның ҡушылдыҡтарында һыу сөсө, болғансыҡ, тондорғандан һуң таҙартып эсергә ярай. Апрель — август айҙарында йылға һыуы иң юғары нөктәлә була. Был осорҙа йылға үҙәнендәге бөтә йырындар һәм һыу ятҡылыҡтары һыу менән тула. Һырдарья буйлап суднолар регуляр йөрөмәй, тәрәнлеге 1,2 метрға тиклем еткән ваҡ судноларҙың йөрөүе рөхсәт ителә. йылға декабрҙә туңа һәм март аҙағында боҙо китә. Ҡаты һыуыҡтар булған йылдарҙа боҙҙоң ҡалынлығы 0,9 метрға етә.
Был ерҙәрҙе әремле-төньяҡ сүллеге үҫемлектәре биләгән. Тупрағы: һоро сүллек-дала тупрағы, йылға ярҙары буйлап урыны-урыны менән көл төҫлө-һоро аллювиаль тупраҡ. Йылға үҙәнендә һәм утрауҙарында сәнскеле ҡыуаҡлыҡтар һәм 3-7 метр бейеклегендәге ағастар (тугайҙар) үҫә, болон үҫемлектәре осрай, ҡайһы бер урындарҙа үҫкән ҡамыштың бейеклеге 4 метрға етә. Сүллек үҫемлектәре бейеклеге 2 метрға тиклем еткән ҡыуаҡлыҡтарҙан (тамариск, джузгун) тора, бейеклеге 0,5 м булған ярымҡыуаҡлыҡтар (боялыч, биюргун, әрем) һәм үләндәрҙән (дөйә дөйә сөнскәге — жантак) тора. Сүллектә үлән бик һирәк булып үҫә, яҙын ғына йәшел төҫтә була, июнь башына һоро төҫкә инә. Космодром территорияһында апрель айында сәсәкә атҡан Борщов тюльпаны үҫә; был үҫемлек космодром символдарының береһенә әйләнгән, Байконур тураһындағы күп кенә мәҡәләләрҙә, китаптарҙа һәм фильмдарҙа атап үтелә. О тюльпанах Байконура Харьков ҡалаһы шағиры Иван Мирошников икенсе һанлы космонавт Герман Титовҡа арнап яҙған шиғырында ла был үҫемлеккә туҡталып үтә
Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь, яуым-төшөм бик аҙ (йылына 120 мм), ҡояшлы көндәр бик күп; оҙон һәм эҫе йәй, ҡышы елле, һыуыҡ (бейек булмаған ҡар ҡатламы була).
Ҡыш (ноябрь уртаһы — март уртаһы) йыш үҙгәреүсән болотло һәм томанлы. Һауаның уртаса температураһы көндөҙ — −5… −10 °C, төндә — −20… −25 °C (абсолют минимумы — −40 °C). Декабрь айында ныҡлы һыуыҡтар башлана. Ҡыш теләһә ниндәй айында көндәрҙең йылытып китеүе ихтимал. Яуым-төшөм башлыса ҡар булараҡ яуа. Декабрьҙең икенсе яртыһынан март аҙағына тиклем ҡар ята; уның ҡалынлығы 10 сантиметрҙан артмай (ҡар күп яуған ҡыштарҙа — 26 см тиклем). Тупраҡ 1,3 метр тәрәнлегенә туңа.
Яҙ (март уртаһы — апрель) беренсе яртыһында һауа торошо йылы, әммә тотороҡһоҙ була. Миҙгел башында һауа температураһы көндөҙ — −1…+10 °C, төндә — −10 °C; миҙгел аҙағына көндөҙ +25 °C тиклем, төндә — −1 °С +8 °C. Яуым-төшөм ҡыҫҡа ваҡытлы ямғырҙан тора, ҡайһы берҙә ҡар ҡатыш ямғыр яуа. Яҙ башында — апрель уртаһында, ҡағиҙә булараҡ, бер нисә көн рәттән һәм көслө ел һәм саң бураны («бескунак» тип атала) булғылай. Айырым йылдарҙа апрель аҙағында май айы бик көслө ел иҫә (тиҙлеге 25 м/с ашыу), ҡайһы берҙә хатта бина ҡыйығына зыян килтерә.
Йәй (май — сентябрь уртаһы) яуым-төшөмһөҙ, һауа торошо эҫе һәм ҡоро, болотло көндәр ҙә һирәк була. Көндөҙ һауа температураһы — +30…+40 °C (абсолют максимум — +45,5 °C), төндә температура +15…+18 °C. Йәйен ҡыуан еле йыш ҡына була, ә ҡайһы саҡта саң бураны булғылай, һауа туҙан һәм ҡомға тула (башлыса көнсығыш йүнәлешендәге елдәр иҫкәндә).
Көҙ (сентябрь уртаһы — ноябрь уртаһы) беренсе яртыһында йылы һәм ҡоро була, икенсе яртыһында болотло һәм һалҡын. Көндөҙ һауа температураһы — +5…+25 °C, төндә — −5…+5 °С. Яуым-төшөм быҫҡаҡлап яуған ямғыр рәүешендә; ноябрҙең икенсе яртыһында епшек ҡар яуа.
Яҙ һәм йәй башлыса көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш елдәре иҫә, көҙ һәм ҡыш көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш елдәре иҫә. Ел тиҙлеге — 3-7 м/с. Әммә (бигерәк тә ҡышҡы һәм яҙғы осорҙа) көслө ел тиҙлеге 15 м/с ашыу булғылай (йылдың 45 көнөндә).
Һауа торошо күренештәре: яуым-төшөм — 58 (ғинуарҙа — 9, июндә — 2), томан — 27, буран — 6, йәшен — 7. сыуаҡ көдәрҙең дөйөм һаны — 119, болотло көндәр — 17. Йылына 12-15 көн саң бураны күҙәтелә (максимум апрелдә — 5 көн).
Космодром башлыҡтары
1955—2016 йылдарҙа космодром начальнигы булғандар «Музы Байконура» китабында бирелгән исемлеккә ярашлы тәҡдим ителә.
Кингисепп
Кингисепп (1922 йылға тиклем — Ямбург ) — ҡала, (1784 йылдан алып) Рәсәй империяһы составында, артабан Рәсәйҙең Ленинград өлкәһе Кингисепп районыһәм Кингисепп муниципаль ҡала берәмеге. Новгород баяры Иван Федорович тарафынан Соҡор (Ям) ҡәлғәһе итеп 1384 йылда нигеҙ һалынған.
Исеме
1703—1922 йылдар буйына ҡала Ямбург, һуңынан революционер эстон Виктор Кингисепп хөрмәтенә уның исеме менән атала. (1952 йылда шулай уҡ Кингисепп тип Эстон ССр-ының Курессааре ҡалаһы атала, әммә 1988 йылда ҡаланың элекке исеме ҡайтарыла). Топономика һүҙлектәрендә баҫым беренсе ижеккә яһала — Ки́нгисепп. Эстон теленән тәржемәһе kingisepp — «итексе» тигәнде аңлата.
1993 йылда Кингисеппта ҡаланың Ямбург тарихи исемен ҡайтарыу тураһында референдум үтә. Ҡаланың исемен үҙгәртергә халҡының 10 % ғына ризалыҡ бирә
Петрға тиклемге дәүер
Новгородтың тәүге йылъяҙмаларында Ям ҡалаһы 1384 йылда төҙөлгән тип яҙыла.
Шулай итеп Новгород республикаһы үҙенең сиктәрен немец һәм швед баҫҡынсылары һөжүменән һаҡлаған булған. Ҡала ҡәлғәһе тотошлай таш диуарҙан торған, уның бейек манаралары һәм ҡапҡалары булған. Ҡәлғә 1395 һәм 1444—1448 йылдарҙағы Швеция һәм Ливон конфедерацияһы ғәскәрҙәренең ҡамауында бирешмәй сыҙаған була. 1395 йылда шул уҡ йылъяҙмала Яма ҡалаһы телгә алына, 1397 йылда — Ямьский ҡалаһы, 1444 йылда—Яма (Соҡор) ҡалаһы телгә алына, ун алтынсы быуатта Ямгород атамаһы киң таралған була.
Ливон һәм ганзейский сығанаҡтарында Соҡор ҡалаһы Ниенслот, йәғни Яңы һарай, Яңы ҡала тип аталған, шуның өсөн оҙаҡ ваҡыттар буйына был ҡала сығанаҡтарҙа булмаған, тип иҫәпләнә. Ивангород нигеҙләнеп, уға Ниенслот исеме күсерелгәс, көнбайыш тарихсылары ҡаланы Ям тип атай башлай.
XV быуатта ҡала Төньяҡ-Көнбайыш Рустың хәрби, һөнәрселек һәм сауҙа үҙәге генә булып ҡалмайынса Төньяҡ-Көнбайыш Рустаң Новгород ерҙәрендәге Водь, Шелонь пятиналарының Ямский өйәҙенең административ үҙәгенә әйләнә. 1583 йылда ҡаланы Швецияға бирәләр, ә 1595 йылда ҡала Русҡа кире ҡайтарыла, әммә һуңынан Столбовский тыныслыҡ килешеүе буйынса 1617 йылда тағын да Швецияға күсә, ҡәлғә диуары һәм башнялары 1681 йылда шартлатыла.
Рәсәй империяһы
1703 йылдың май башында ҡала янына рус генерал-майор фон Верден етәкселегендә рус отряды Псковтан килә.14 майҙа, аҙ ғына ваҡыт ҡамауҙан һуң, ҙур булмаған швед гарнизоны капитуляция яһай. Ҡала Рәсәй составына Ништадтский тыныслыҡ килешеүенә ярашлы 1721 йылда индерелә, ошо саҡта шведтарҙың Ямбург исеме формаһы («Ям ҡәлғәһе») һаҡланып ҡалған.
1708 йылда Ямбург кенәз Меншиковтың биләмәһенә күсә, ә ул һөргөнгә ебәрелгәс, был биләмә ҡаҙнаға күсә.
XVIII быуаттың беренсе яртыһында бында быяла сәнәғәте үҫешкән була, XVIII быуат аҙағында ҡалала туҡыу фабрикаһы була, ул француз Лиондың милеге була.
1784 йылдан алып Ямбург — өйәҙ ҡалаһы.
1830-сы йылдарҙа Ямбургта, Романовка имениеһында, хәҙерге «Романовка» паркы урынлашҡан ерҙә 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы генерал Карл Бистром йәшәгән (уның ҡәберенә Петр Клодт эшләгән һәйкәл һаҡланған). XХ быуат башында Ямбург — Петербург губернаһының иң ярлы ҡалаларының береһе була, ҡала кешеләре бары тик үҙ йорттарын унда килгән ғәскәрҙәргә ваҡытлыса фатирға биреп, килем алып йәшәгән. Революцияға тиклем ҡала халҡының ҙур өлөшөн хәрбиҙәр тәшкил итә. Шулай итеп, 1849 йылда ҡалалағы 2100 кешенең 1317-һен (62,7 %) «түбән чиндағы хәрбиҙәр» тәшкил итә. Был осорҙа ҡалала император I Францтың гренадер батальоны һәм өйәҙ инвалидтар командаһы фатирҙа тора. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Ямбургта 37-се пехота дивизияһының Царицын 146-сы пехота полкы дислокацияла тора.
Совет осоронда
Граждандар һуғышы осоронда ҡала Ҡыҙыл армия һәм аҡтарҙың Төньяҡ корпусы менән Төньяҡ-Көнбайыш армияһы араһындағы көрәш объекты булып тора. 1919 йылдың 17 майында Төньяҡ корпусы Петроградҡа һөжүм иткәндә Ямбург ҡалаһын биләй һәм уны 5 августҡа тиклем (Советтарҙың Көнбайыш фронттының 7-се армияһы составындағы 6-сы уҡсы дивизияһы ҡаланы баҫып алғанына тиклем) үҙ ҡулында тота. Ҡала фронт һыҙығы янында тора — совет һөжүме Луга йылғаһы сигендә туҡтап ҡала. Петроградҡа I 11 октябрендә икенсе һөжүм ваҡытында ҡала Төньяҡ-Көнбайыш армияһының икенсе корпусы тарафынан алына. Ямбургты ҡалдырып сыҡҡан Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәре ҡалалағы казармаларҙы яндыра, ҡала биналарына етди зыян килтерелә. Ямбургты 1919 йылдың 14 ноябрендә Ҡыҙыл армия частары биләй.
Ҡалаға 1922 йылдың 17 майында эстон революционеры Виктор Кингисепптың (1888—1922) исеме бирелә.
1937-1938 йылдарҙағы Ҙур террор барышында, булған мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала 155 кеше атып үлтерелгән булған.
Һуғышҡа тиклем ҡалала театр булған. Һуғыш ваҡытында театрҙы Чистополь ҡалаһына эвакуациялайҙар.
1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында немец ғәскәрҙәре 1941 йылдан 14 авгусында «Төньяҡ» армиялары төркөмөнөң 18-се армияһы ҡаланы оккупациялай. Ҡала һәм уның тирә-йүнендә йәшерен партизан хәрәкәте эшләй, улар, баҫҡынсыларға ҡаршы мәкерле диверсия эшмәкәрлек алып бара һәм диверсияларҙы тормошҡа ашыра. 1944 йылдың 1 февралендә Ленинград-Новгород операцияһы барышында ҡала Ленинград фронтының 13-се һауа армияһы ярҙамы менән икенсе удар армияһы тарафынан азат ителә
1963 йылдың 25 декабрендә яңы ғына төҙөлгән «Фосфорит» тау-байыҡтырыу комбинаты фосфорит онло ашлама етештерә башлай. Һуңынан был комбинат Кингисепп ҡалаһының төп предприятиеһына әйләнә.
1984 йылдың 11 октябрендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡала хеҙмәтсәндәренең немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән сыҙамлылығы һәм батырлығы өсөн һәм хужалыҡ һәм мәҙәни төҙөлөштәге уңыштары өсөн» Кингисепп ҡалаһы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Иң яңы тарих
1993 йылда Кингисепп Рәсәйҙә беренсе булып һыу аҫты оптик-волоконлы «Рәсәй—Дания № 1» линияһының үҙәге була. Яңы тарихта был «Ростелеком» бәйләнеше операторының беренсе милли проекты була, ул СССР граждандары телефон селтәре базаһында булдырыла. Мәскәү һәм Петербургты Кингисепп менән радио релеһы линияһы тоташтыра, ә Дания артабан глобаль цифрлы элемтә һуҙыла, был төҙөлөш ике йылда Хабаровск менән Мәскәү һыҙығын тоташтыра. Был саралар Рәсәйҙе донъя интернетына сифатлы тоташтырыуҙы тәьмин итеү өсөн эшлэнелә.
2001 йылдың 13 декабрендә ҡалаға Лесобиржа һәм Касколовка ҡасабалары һәм Яңы Луцк ауылы ҡушыла.
Ҡала Яңы ваҡыттың Ганзей союзы ағзаһы булып тора .а
Географияһы
Ҡалалаөлкәнең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Луга йылғаһы буйында, 130 км алыҫлыҡта Санкт-Петербургтан тора.
Туғанлашҡан ҡалалар
Рәсми сайтҡа ярашлы
Шәрипов Юрий Камал улы
Шәрипов Юрий Камал улы (1940 йыл, Башҡорт АССР-ы, Салауат районы, Ҡалмаҡ ауылы) — «БЭТО концерны» акционерҙар йәмғиәтенең Президенты һәм генераль директоры, элемтә, информатика һәм йыһан Ғилми Тикшеренеү Институтының директоры (Өфө ҡалаһы), техник фәндәр кандидаты, профессор
Биографияһы
Шәрипов Юрий Камал улы 1940 йылда Башҡорт АССР-ы Салауат районы Ҡалмаҡ ауылында тыуа. 1965 йылда ситтән тороп Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын, 1984 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы Академияһын тамамлай. Элемтәсе, төрлө инженер вазифаларында эшләй; Өфө коммутацион аппаратура заводы директоры була; 1984 йылдан Башҡорт АССР-ының Дәүләт планы рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1985 йылда беренсе урынбаҫары. 1989 йылда СССР-ҙың халыҡ депутаты, СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы итеп һайлана. Республикаларҙың һәм автономиялы берәмектәрҙең иҡтисади мөнәсәбәттәре буйынса Милли Советы комиссияһы рәйесе, СССР Юғары Советының Оборона һәм дәүләт именлеге комитеты ағзаһы була. «БЭТО концерны» (граждандар һәм махсус тәғәйенләнешле элемтә системаларын һәм телекоммуникациялар системаһын булдырыу буйынса предприятие) акционерҙар йәмғиәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе. Ғилми һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә; Өфө авиация институтының техник кибернетика кафедраһы мөдире, профессоры, уҡытыусыһы, доценты була. Идаралыҡ һәм иҫәпләү техникаһы, йыһан, радио һәм сымлы элемтә, иҡтисад һәм финанс, социология һәм психология, экология һәм политология буйынса 180 фәнни хеҙмәт авторы; Башҡортостан Республикаһы Сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы һәм Инженерҙар Академияһын булдырыу инициаторы; Халыҡ-ара һәм Рәсәй инженер Академияһы академигы. 1979 йылда СССР телефонлаштырыу нигеҙенә һалынған күп функциялы цифрлы элемтә системаларын әҙерләү һәм етештереү буйынса халыҡ-ара совет-француз проекты етәксеһе була, артабан — «Рәсәй халыҡ телефоны» программаһы. Башҡорт ССР-ының Дәүләт планында эшләп, халыҡ хужалығы һәм баҙар иҡтисады менән идара итеүҙең иҡтисади ысулдарына күсеү буйынса тәҡдимдәр һәм программалар пакеты эшләй. Был тәҡдимдәр «Үҙгәртеп ҡороу шарттарында төбәк менән идара итеү системаһын камиллаштырыу» китабының нигеҙенә ята. СССР Юғары Советында конверсия буйынса тәҡдимдәр әҙерләүҙә ҡатнаша.
Маҡтаулы исемдәре
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы РФ-тың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе «Почет билдәһе» ордены Миҙалдар менән наградлана
Иридий
Иридий (, Ir) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 9-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 77.
Иридий — бик ҡаты, көмөшһыу-аҡ төҫтәге аҡ алтын төркөмө металы, ауыр ирей, күсеүсән. Тығыҙлығы буйынса осмий менән бер тиерлек ). Хатта 2000 °C температурала коррозияға ифрат сыҙамлы. Ер тоҡомдары араһында бик һирәк осрай, шуға күрә йыһан тоҡомдары (метеорит) сығышлы тип фаразлана.
Символы
Иридий элементының символы — Ir (Иридий тип уҡыла).
Тарихы
Иридийҙы 1803 йылда инглиз химигы С Теннант Көньяҡ Американан килтерелгән аҡ алтын ҡушылмаларында осмий менән бер үк ваҡытта аса.
Исеменең килеп сығышы
Иридий (ἶρις — йәйғор) үҙенең төрлө төҫтәге тоҙҙары арҡаһында ошондай исем ала.
Тәбиғәттә табылыуы
Ер ҡабығында иридий миҡдары бик аҙ (массаһы буйынса 10−7 %). Ул алтын һәм платинанан күпкә һирәгерәк осрай. Уның менән бергә осмий, родий,рений һәм рутений булыусан. Иң әҙ таралған элементтарға ҡарай. Иридий йыш ҡына метеориттарҙа табыла.
Иридий невьянскит, сысертскит,ауросмирид кеүек минерлдарҙа осрай.
Ятҡылыҡтар һәм етештереү
Осмийлы иридий нигеҙҙә перидотит серпентинит ятҡылыҡтарында урынлашҡан була (КАР, Канада, Рәсәй, АҠШ, Яңы Гвинея).
Йылына ер йөҙөндә етештерелгән иридий (2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса) 3 тонна самаһы тәшкил итә. 2015 йылда 7.8 тонна сығарылған (251 мең труа унцияһы). 2016 йылда килограмы 16,7 мең доллар тәшкил итә (труа унцияһы 520 АҠШ доллары)
Иридий алыуҙың төп сығанағы — баҡыр-никель етештергәндәге анод шламдары.
Химик үҙенсәлектәре
Иридий һауа температураһында һәм йылытылғанда тотороҡло. 1200 °C-тан артыҡ булғанда өлөшләтә IrO пар3 рәүешендә быуға әйләнә. Компакт иридий 100 °C температураһына тиклем бөтә билдәле кислоталар һәм уларҙың ҡатышмалары менән реакцияға инмәй. .
Ҡулланыу
2010 йылда донъяла иридий ҡулланыу 10,4 тонна тәшкил итә. Төп ҡулланыу даирәһе — монокристалл үҫтереү өсөн ҡорамалдар, уларҙа иридий тигель материалдары сифатында ҡулланыла. Ошо маҡсатта 2010 йылда 6 тонна иридий тотонолған. Яҡынса 1 тоннаны премиаль ҡабыҙыу шәмдәре, химик ҡорамалдар һәм химик катализаторҙар етештереүселәр ҡуллана.
Биологик әһәмиәте
Биологияла бер ниндәй ҙә роль уйнамай. Металл ағыулы түгел, әммә ҡайһы бер иридийлы берләшмәләр, мәҫәлән, уның гексафториды (IrF6), бик ағыулы.
Хаҡы
Иридийҙың 2018 йылғы донъя баҙарындағы хаҡы — 1 грамм өсөн яҡынса 45 АҠШ доллары.
Рәсәй Федерацияһында иридийҙы ҙур күләмдә (йәғни, хаҡы 2,25 миллион һумдан ашыу булғанда ) законһыҙ һатып алыу, һаҡлау, ташыу, һатыу һәм өсөн 5 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү кеүек енәйәт яуаплылығы ҡаралған, был иҫәпкә ювелир һәм көнкүреш изделиелары һәм уның һыныҡтары (лом) инмәй.
Чидаоба - грузин көрәше
Чидаоба - (ჭიდაობა — көрәш) йәки Картули чидаоба  — грузин милли көрәше, кейенгән килеш алыш.
Тарихы
Риүәйәттәргә ярашлы, чидаоба ла башҡа халыҡтарҙағы кеүек үк кешен йыртҡыс хайуандар менән мифик көрәше нигеҙендә килеп сыҡҡан тип һанала. Ҡыҙыҡ мәғлүмәт: Сулхан-Саба Орбелиани үҙенең грузин теле һүҙлегендә (XVII быуат ахыры — XVIII быуат башы),  чидеба йәки чидаоба  «кешенең - йыртҡыс йәки йыртҡыстың йыртҡыс менән алышы» тип тәржемә ителеүен яҙа.
Чидаобаны үҙенең әҫәрҙәрендә Шота Руставели һүрәтләгән, этнограф Е. Покровский (1887 йыл) яҙмаларында осрай.
Грузин дзюдоистарының уңыштарынан Һуң чидаобаға шул тиклем ҡыҙыҡһыныу арта, хатта 1980 йылда дзюдо көрәше буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы Сэйдзо Фудзисэйдзо Токиола чидаоба грузин көрәше ассоциацияһы булдыра.
Грузия Чидаоба федерацияһы бар, Мәскәү ҡалаһында Грузин  чидаоба көрәш федерацияһы ойошторолған.
Чидаоба - грузин көрәшенә Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.
Озёрная (Кеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Брач
Брач (Brač, Brazza, Brattia) — Адриатик диңгеҙендәге утрау, Хорватияның көньяҡ өлөшөндә, далматин яры буйында урынлашҡан.
Географияһы
Утрауҙың майҙаны — 394,57 км², оҙонлоғо 40 км, киңлеге — 12 км. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 175,1 км. Брач утрауҙары — хорват Адриатикаһында майҙаны буйынса Крк һәм Црес утрауҙарынан һуң өсөнсө һәм халҡының һаны буйынса Крк һәм Корчуланан ҡала өсөнсө урында тора. Брачта хорват утрауҙарының иң бейек түбәһе — Видова тауы (780 м бейеклектә).
Утрау халҡы — 14 031 (2001). Иң ҙур тораҡ пункттар — Супетар ҡалаһы (халҡы — 3889), Пучишче (Pučišća), Бол (Bol), Сутиван (Sutivan), Сумартин (Sumartin), Селца (Selca) һ. б. Супетар Сплит ҡаршыһында утрауҙың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, Пучишче төньяҡ-көнсығыш өлөштә, Бол — көньяҡ яр буйында, Сутиван — төньяҡ-көнбайыш, ә Сумартин һәм Селц — көнсығыш өлөштә урынлашҡан.
Тарихы
Супетар янындағы мәмерйәләге ҡаҙыу эштәре күрһәтеүенсә неолит дәүерендә утрауҙа кешеләр йәшәгән. Адриатиканың башҡа утрауҙарындағы һымаҡ Брачта IV быуатта беҙҙең эраға тиклем грек ултырағы булған. III быуатта беҙҙең эраға тиклем Брач бөтә Иллирия менән Рим күҙәтеүе аҫтына күсә.
VIII быуатта утрауға, башҡа далматин яр буйҙарына кеүек, славян ҡәбиләләре килә. Бик оҙаҡ утрау урындағы Сплит һәм Омиш кенәздәре контроле аҫтында була, бары тик XIV быуатта утрауы үҙенең өҫтөнән венгр короллегенең власын таный, уның менән Хорватия династик уния менән берләшкән була. Хәйер, утрау тиҙҙән тағы урындағы кенәздәр күҙәтеүе аҫтына эләгә, ниһайәт, 1420 йылда башҡа далматин утрауҙары менән бергә бөтөнләй венецианлылар контроле аҫтында булмай.
1797 йылда Венеция республикаһы ҡолатылғандан һуң утрауға австриялылар килә. Улар утрауҙан 1806 йылда Наполеон I ғәскәрҙәре тарафынан ҡыуып сығарыла. 1807 йылда Брачты урта диңгеҙ экспедицияһы барышында Ушаков флоты биләй. 1815 йылда һуғыш тамамланғас, утрау далматин яр буйҙары менән бергә Австриянан китә.
1918—1921 йылдарҙа утрауҙы итальяндар оккупациялай, Беренсе донъя һуғышынан һуң ул Югославияның өлөшө була. Югославия тарҡалғандан һуң 1990 йылда утрау бойондороҡһоҙ Хорватияның өлөшө булып ҡала.
Иҡтисады
Брач утрауы үҙенең йомшаҡ урта диңгеҙ климаты, ҡомло һәм ҡырсынлы пляждары, ҡарағай сауҡалыҡтары һәм матур пейзаждары менән билдәле, уның был сифаттары курорт булараҡ күптәрҙе ылыҡтыра. Бигерәк тә утрау Пучишче ҡалаһынан алыҫ булмаған таш сығарыу урындары менән дан тота, унда аҡ «брач ташы», ап-аҡ эзбиз сығарыла. Брач ташы менән бөтә донъяла данлыҡлы биналар көпләнгән, улар араһында Сплитта Диоклетиан һарайы һәм Вашингтонда Аҡ йорт. Брач ташынан туристар өсөн сувенир һымаҡ ваҡ-төйәк нәмәләр эшләйҙәр. Урындағы халыҡтың төп шөғөлө — туристик сервис, балыҡсылыҡ кәсептәре, зәйтүн майы етештереү, брач ташын сығарыу һәм эшкәртеү булып тора.
Екатериновка (Ишембай районы)
Екатериновка (Екатериновка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Йәнырыҫ ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453237, ОКАТО коды — 80231880002.
Тарихы
Екатериновка 1870 йылдан алда барлыҡҡа килгән. Унда 66 йорт хужалығы булған һәм 443 кеше йәшәгән. 1920 йылда — 165 йорт һәм 921 кеше булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)
Вильнюста 1991 йылдың 11-13 ғинуарындағы ваҡиғалар, литва тарихнамәһендә Ғинуар ваҡиғалары булараҡ билдәле (Sausio įvykiai) — Литваның СССР составынан сыҡҡандан һуң биш йыл үткәс, 1991 йылдың 11 — 13 ғинуары осорондағы бәрелештәр. Башлыса Вильнюста булалар. Шулай уҡ был көндәрҙә совет ғәскәрҙәре элемтә үҙәктәрен, хәрби һәм граждан объекттарын баҫып алыу, республиканың башҡа ҡалаларында — Вильнюс тирәһендәге ҡасабаларҙа, каунаста, Клайпедала — юлдарҙы көсәйтелгән рәүештә патруллек итеү, армия тарафынан Шауляуҙа мэрия бинаһы баҫып алыу буйынса ғәмәлдәр үткәрелә. Ваҡиғалар шулай уҡ Алитуста һәм Варенда күҙәтелә.
1991 йылдың ғинуарында ошондай сыуалыштар Ригала ла була (ысынында ғәскәри частар һәм ауыр техника ҡулланылмай), унда ла бер нисә ҡорбан була.
Тарих башы
22 мартта «Совет граждандарының хоҡуҡтарын тәьмин итеү буйынса өҫтәмә саралар, Литва ССР-ының территорияһында СССР Союзы суверенитетын һаҡлау тураһында» президент указы баҫтырыла, уға ярашлы Литва халҡының һәм ойошмаларының ҡоралды тартып алыу ҡаралған була. Яуап итеп, Литва Республикаһы Юғары Советы уның граждандарына ҡаршы башҡа дәүләт тарафынан» көс ҡулланыуҙы әҙерләү билдәләп үтелә һәм «үҙ протестары менән көс ҡулланыу мөмкинлегенә ҡаршылыҡ күрһәтеү» үтенесе белдерелә.
Шул уҡ көндө совет десантсылары ҡала комитеты бинаһын баҫып алалар. 24 мартта улар — Юғары партия мәктәбен, ә таңға Политпросвет йортон биләйҙәр.
18 апрелдән өлөшләтә Литваның энергетик блокадаһы башлана.
Ваҡиғалар хроникаһы
1991 йылдың 7 ғинуарында К. Прунскен етәксеклегендә Литва хөкүмәте аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙы шаҡтай күтәрә (республика буйынса уртаса 3,2 тапҡырға, йәғни «хаҡтарҙы либералләштерә». «Альфа» подразделениеһы хеҙмәткәрҙәре шул уҡ көндө Вильнюсҡа килеп етә, йәғни ваҡиғалар булырын бер кем белмәгән саҡта уларға әҙерлек башлана. Хаҡтарҙы күтәреү һәм "Альфа"ны ҡулланыу бер үк ваҡытта планлаштырылған тип күҙалларға була.
Киләһе көндө Вильнюс граждандар комитеты һәм советтар яҡлы «Берҙәмлек» коммунистик ойошмаһы Литва Юғары Советы бинаһы янында митинг ойошторалар, унда ҡатнашусылар төп аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙы төшөрөүҙе, литва хөкүмәтен отставкаға ебәреүҙе талап итәләр һәм хатта бинаға баҫып инергә маташалар. Радио һәм телевидение буйынса сығышында Юғары Советы рәйесе Витаутас Ландсбергис бойондороҡһоҙлоҡ яҡлыларҙы парламент, хөкүмәт биналарын һәм иң мөһим инфраструктура объекттарын баҫып алыуға юл ҡуймаҫҡа саҡыра.
8 ғинуарҙа СССР Юғары Советы сессияһында сығыш яһаған Союз парламентының Милләттәр палатаһы рәйесе Рафиҡ Нишанов Литвала барлыҡҡа килгән хәлдәр буйынса «борсолоуын белдерә» һәм СССР Юғары Советына «Литва халҡынан Союз етәкселегенә респупубликала тәртип булдырыу буйынса күп һанлы телеграммалар» килеүе тураһында еткерә. Бер үк ваҡытта, 8-9 ғинуарҙа Литваға Псков десант дивизияһы һәм башҡа частар хәрбиҙәре йүнәлтелә.
9 ғинуарҙа сәғәт 16-ла Литва Республикаһы Юғары Советы бинаһы янында башлыса урыҫ телле вәкилдәренән торған күп меңле халыҡ йыйыла, уларҙың ҡулдарында — «Долой парламент! СССР Союзы йәшәһен» һүҙҙәре яҙылған лозунгылар".
10 ғинуарҙа СССР Президенты Михаил Горбачёв конститутцияға ҡаршы акттарҙы кире ҡағыуҙы һәм союз Конституцияһы ғәмәлдәрен тергеҙеүҙе талап итә. 11ғинуар көнө дауамындая совет частары Вильнюстаҫы матбуған йортон, Нименчинола ретрансляция телевидениеһы узелын, Вильнюста, Алитуста, шауляйҙа КПСС-тың башҡа биналары баҫып алына. Литва Республикаһы Юғары Советы халыҡты урадарға сығырға һәм Юғары Советы биналары, радиоүҙәге, телефон станциялары биналарын һаҡлауҙа ҡатнашырға саҡыра, Литва Сит ил министрлығы үҙ сиратында СССР Сит ил министрлығына «республика территорияһында совет хәрбиҙәренең оккупацион ғәмәлдәренә бәйле» протест нотаһын юллай. Шул уҡ көндө Литва Компартияһы Үҙәк Комитетында Юозас Ермалавичюс Литва ССР-ы Милли ҡотҡарыу комитетын булдырыу тураһында иғлан итә, ул Литвала берҙән-бер легитим орган була. КПСС Үҙәк Комитеты милли бүлеге мөдире С В. Михайлов Литвалағы хәлдәр тураһында КПСС Үҙәк Комитетына хәбәр итә:
«КПСС Үҙәк Комитеты яуаплы хеҙмәткәрҙеренең хәбәр итеүе буйынса (Казюлин, Удовиченко иптәштәр), находящихся в Литве, быйылғы йылдың 11 ғинуарында Вильнюста десантсылар Матбуғат йорто һәм ДОСААФ (унда Крайҙы һаҡлау департаменты) биналарын, ә Каунаста офицерҙар курсы бинаһын үҙ контроле аҫтына ала. Әлеге операция, дөйөм алғанда, көслө бәрелештәрһеҙ үтә. […] Урындағы ваҡыт менән сәғәт 17-лә Литва Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетында пресс-конференция үткәрелә, унда Үҙәк Комитетының идеология бүлеге мөдире иптәш Ермолавичюс Ю. Ю. Литвала Милли ҡотҡарыу комитетын булдырыу тураһында хәбәр итәләр. Әлеге Комитет властың бөтә тулылығын үҙ өҫтөнә ала. Ул радиоүлсәү приборҙары заводында урынлашҡан (директор иптәш Бурденко О. О.). […]»
Киске сәғәт 20-лә Вильнюс менән тимер юлы бәйләнеше өҙөлә, төнгө сәғәт 1-ҙә (12 ғинуар) ҡораллы һалдаттар төркөмө Костюшко урамындағы Крайҙы һаҡлау департаменты штаб-фатирын баҫып ала, ә десантсылар үҙ ҡарамағы аҫтына Вильнюстағы телефон узелын алалар, һөҙөмтәлә ҡаланың тышҡы донъя менән бәйләнеше ярты сәғәткә өҙөлә. 12-һенән 13-сө ғинуарға ҡараған төндә ике совет бронетехникаһы колоннаһы (7-се гвардия. дшд(г) десантсылары) «Альфа» төркөмө ярҙамында) үҙенең даими дислокация урынынан («Төньяҡ ҡаласыҡ»), юлдың бөтә һыҙаттарын биләп, Вильнюс үҙәгенә юллана. Береһе, тип фараз ителә, меңәрләгән халыҡ йыйылған парламентҡа, икенсеһе — шулай уҡ күп халыҡ йыйылған телевизион башняға.
Ул төндә, совет ғәскәрҙәре телевизион башняны штурмалағанда, 13 кеше һәләк була һәм, кәм тигәндә, 140 кеше яралана (һәләк булыусылар араһында — «Альфа» төркөмө лейтенанты В. В. Шатских). Юғары Совет бинаһына һөжүм үткәрелмәй.
Прокуратура билдәләүенсә, майҙанда атыш алып барыла, икенсе яҡтан, хәрби командование, атыу тик һауаға һәм башлыса пуляһыҙ патрондар менән башҡарылды, тип белдерә. Танк орудиелары ла йәҙрәһеҙ пулялар менән ата. Был факт әлегә тиклем кире ҡағылмаған.
Һуңынан СССР вазифалы кешеләренән бер кем дә үҙ өҫтөнә яуаплылыҡты алырғка теләмәй. Эске эштәр һәм оборона министрҙары шулай уҡ үҙҙәренең ҡыҫылышы булмауында ышандыралар ине. СССР президенты М. С. Горбачев та СССР Ҡораллы көстәренең әлеге акцияһы тураһында бер ни белмәгәнен һәм уға хәлдәр тураһында иртәнсәк кенә хәбәр итеүҙәрен белдерә. Һуңыраҡ Горбачев, «Альфа» яугирҙарына уның исеменән ҡулдан яҙылған бойороҡ күрһәткән (һуныңан уны йыртып ташлағандар) тип белдерә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр юғары ил етәкселәренең берҙәм тактикаһы тураһында фекер йөрөтәләр: күңелһеҙ хәлдәр тыуғанға тиклем профилактик эштәр башҡарылмай, киреһенсә уларға үҫешергә мөмкинлек бирелә, һуңынан уларҙы баҫтырыу өсөн аҙ һанлы көстәр ҡулланып, конфликт киҫкенләшеү нөктәһенә һәм халыҡ ярһыу хәленә еткәс, ҡаты саралар ҡулланыла.
Ҡорбандар
Литва прокуратураһы тикшереүенә ярашлы, 15 кеше һәләк булған (13 кеше — фажиғә төнөндә, тағы ике кеше алған яраларҙан вафат була), 900 кеше яралана :
Донъя реакцияһы
Литвалағы Союз көс структураларының ғәмәлдәрен Рәсәй, Украина, Белоруссия, Ҡаҙағстан Юғары Советтары, шулай уҡ Моссовет һәм Ленсовет ғәйепләй.
The New York Times гәзите Михаил Горбачев адресына бик ҡаты тәнҡитләй, әммә ул, төндәге ваҡиғалар тураһында «бер нәмә лә белмәнем», тип белдерә.
Беренсе процесс
Вильнюс телебашняһын штурмлағандан һуң Литва прокуратураһы Литва ССР-ы Енәйәт Кодексының 2 бүлеге 88 статья буйынса енәйәт эше ҡуҙғата (дәүләт түңкәрелешен башҡарырға маташыу). 1991 йылдың декабренә тикшереү 23 кешенең ғәйеплелеген билдәләй, улар араһында СССР оборона минстры (1991 йылдың 28 авгусына тиклем) Дмитрий Язов, СССР КГБ рәйесе (1991 йылдың 28 авгусына тиклем) Крючков Владимир һәм КПСС Үҙәк комитеты секретары Олег Шенин, шулай уҡ Литва ССР-ы коммунистар партияһының үҙәк комитеты секретары Миколас Бурокявичюс, Юозас Ермалавичюс, Науджюнас Альгимантас, Вильнюс гарнизонының элекке элекке командующийы генерал-майор Владимир Усхопчик, Вильнюс ОМОН-ы командиры Болеслав Макутынович. 1991 йылдың 17 декабрендә Литва Юғары Совенты РСФСР Президенты Борис Ельцинға хат юллай һәм ғәйепләнеүселәрҙе Литва суд органдарына биреүҙе үтенә.
1996 йылдың июнендә 48 кеше ғәйепләгән енәйәт эше Вильнюс округ судына тапшырыла, әммә шул уҡ йылдың октябрь айында суд 42 кешегә ҡарата прокуратураға судға тиклемге эште кире ҡайтара, сөнки улар йәшенгән булалар.
1996 йылдың октябрь аҙағында М. Бурокявичус һәм Литва коммунистар партияһының ҡайһы бер лидерҙары өҫтөнән 1991 йылдың 13 ғинуарында Вильнюс телебашняһы янында кешеләр һәләк булыуы тураһындағы эш буйынса суд ойошторола. Уларға «дәүләт ҡоролошон үҙгәртергә маташыу» һәмрадио һәм телевидение биналарын баҫып алыу маҡсатында ВДВ, КГБ һәм МВД частарын ойоштороу ғәйебе тағыла.
1999 йылдың 23 авгусында был эш буйынса Миколас Бурокявичюсҡа, Юозас Ермалавичюсҡа, Юозас Куолялисҡа, Ляонас Бартошявичюс Ляонасҡа,Ярослав Прокоповичҡа һәм Станисловас Мицкявичюсҡа хөкөм ҡарарҙары иғлан ителә.
1992 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем Литва Генпрокуратураһы Беларусь Республикаһына хәҙерге белорус граждандары генерал Владимир Усхопчикты (ул ваҡытта Вильнюс гарнизоны командующийы) һәм майор Станислава Юоненены («Совет Литва» гәзитенең ул саҡтағы баш мөхәррире) биреү тураһында талаптар ҡуя.
Срогы үтеү сәбәпле ғәйепләүҙе яңынан квалификациялау
2010 йылда Белоруссияла Владимир Усхопчиктан һорау алына.
Хәҙерге ваҡытта ғәйепләнеүселәр Европа Берлегенең бөтә илдәрендә эҙләүгә иғлан ителгән, уларҙы ҡулға алыу Европа ордерҙары бирелгән. Дүрт ғәйепләнеүсе вафат булған.
2011 йылдың июлендә Австрия аэропортында «А» төркөмө командирының урынбаҫары Михаил Головатов тотола, ул, Литва запросы буйынса, дөйөм Европа эҙләүендә була, әммә ул бик тиҙ арала азат ителә. Уны иреккә сығарыу Литва властарының һәм уң йәмәғәтселектең ризаһыҙлығын тыуҙыра. Австрия властары үҙ ғәмәлдәрен нигеҙләүгә ирешә алалар.
2014 йылдың март айында ғәйепләнеүсе Юрий Мель — Рәсәй гражданы, элекке совет офицерыКалининград өлкәһеннә Литваға ингән саҡта тотола һәм ҡулға алына.
2015 йылдың июнендә Вильнюс ОМОН-ы командирҙары Болеслав Макутынович һәм Владимир Разводов Вильнюс округ суды тарафынан аҡланалар.
2015 йылдың 31 авгусында Литва прокуратураһы Вильнюс телецентрын штурмлау тураһындағы эште судҡа тапшыра.
Икенсе процесс
2016 йылдың 27 ғинуарында Вильнюс округ суды эштке ҡарай башлай. Эш буйынса зыян күреүселәр булараҡ −500 тирәһе кеше, ғәйепләнеүселәр булараҡ — 65, хөкөм эскәмйәһенә ике генә кеше — Рәсәй граждандары Юрий Мель һәм Геннадий Иванов. Енәйәт яуаплылығына йәлеп ителгән кешеләр араһында — элекке КГБ офицеры Михаил Головатов, элекке СССР оборона министры Дмитрий Язов, Совет Армияһының Вильнюс гарнизонының элекке командующийы Владимир Усхопчик, Литва коммунистар партияһының элекке икенсе секретары Владислав Швед, элекке Литва компартияһы үҙәк комитетының секретары Альгимантас Науджюнас
Шулай уҡ суд шаһит булараҡ СССР Президенты Михаил Горбачевты ла йәлеп итә. Горбачев судҡа килмәй.
2017 йылдың июлендә ғәйепләнеүселәр исемлегенә тағы ике Рәсәй гражданы индерелгәне билдәләнә, әммә уларҙың исемдәре асылмай.
Рәсәй властары яғынан суд процесына ҡаршылыҡ күҙәтелә. 2016 йылдың октябрендә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы 1991 йылдың 13 ғинуары ваҡиғалары тураһында суд процесы буйынса белдереү яһай. Союздаш республиканың СССР составынан сығарыу бер мәл процесы була алмай, Литва Республикаһының бойондороһоҙлоҡ яулау көнө итеп 1991 йылдың 6 сентябрен иҫәпләргә кәрәк — СССР Дәүләт Советы «Литва Республикаһы бойондороҡһоҙлогон таныу тураһында» Ҡарарын ҡабул итеү көнө. Әлеге ҡарарҙы ҡабул иткәндән һуң Литва Республикаһы һәм уның ООН-ғп инеүе халыҡ-ара танылыу таба. Ошо уҡ ваҡытта элекке СССР граждандары 2000 йылғы Литва Республикаһы Енәйәт кодексының бер нисә статьялары буйынса ҡаралған енәйәттәрҙә ғәйепләнәләр, өҫтәүенә, 2011 йылдың 31 мартында ғәмәлгә индерелгән редакцияһында, шул уҡ ваҡытта әлеге ваҡиғалар 1991 йылдың 13 ғинуарында була. Ошо уҡ ваҡытта 1950 йылдың 4 ноябрендәге кеше хоҡуҡтарын яҡлау һәм төп азатлыҡтар тураһындағы Европа конвенцияның 7-се статьяһына ярашлы бер кем дә ниндәйҙер эш йәки ғәмһеҙлек башҡарыу өсөн хөкөм ителә алмай, сөнки милли йәки халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса енәйәт булараҡ һаналмаған.Оҡшаш положениелар 1948 йылдың 10 декабрендәге Дөйөм кеше хоҡуҡтары декларацияһының 11-се статьяһында 1966 йылдың 16 декабрендәге граждан һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында Халыҡ-ара пакттың 15-се статьяһында бар.
2019 йылдың 27 мартында Вильнюс округ суды хөкөм ҡарарын иғлан итә. Юрий Мель ете йылға иректән мәхрүм ителә, Геннадий Иванов — дүрт йылға, ҡалған 65 ғәйепләнеүсе 4 йылдын алып 14 йылға ситтән тороп хөкөм ителәләр. Суд 1991 йылғы ваҡиғаларҙы ССР-ҙың Литва республикаһына ҡаршы агрессияның дауамы тигән һығымтаға килә һәм 1940 −1990 йылдарҙа Литва Республикаһы оккупацияланған дәүләт булған, 1990—1991 йылдарҙа СССР 1940 йылда башлаған агрессияһын дауам иткән, тип билдәләй.
Литва власының рәсми версияһы
Литва власының рәсми версияһына ярашлы, бөтә яраланғандар һәм һәләк булыусылар совет ғәскәрҙәре, шулай уҡ МВД подразделениелары һәм СССР КГБ 7-се Идаралығының "А"төркөмө ғәмәлдәренән зыян күрәләр: йәғни, совет һалдаттары атҡан. 2011 йылдың 18 июлендәге «А» төркөм ветерандары хәрби патрондарҙы ҡулланыуҙан баш тарталар, шулай 1991 йылдың 12-се ғинуарынан 13-нә ҡараған төндә оперативниктар ғәмәлдәренән бер Литва гражданы зыян күрмәне, тип белдерәләр.
Альтернатив версиялар
Альтернатив ҡараштарға ярашлы, бөтә 14 һәләк булған граждандар протест белдереүселәрҙең билдәле ғәмәлдәренән килеп сыҡҡан. Литва Республикаһында сәйәсмәндәр һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре тарафынан бындай белдереүҙәр һәләк булыусыларҙы мыҫҡыллау булараҡ ҡабул ителде.
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы (4 ғинуар 1953 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы Хеҙмәт, халыҡты социаль яҡлау министры, Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)
Невзоровтың версияһы
Ленинград журналисты А. Г. Невзоров. («600 секунд» популяр тапшырыуҙың алып барыусыһы) шул ваҡытта республикаға ваҡиғаларҙы яҡтыртыу маҡсатында килә һәм митингысылар араһында була. 1991 йылдың 15 ғинуарында Үҙәк телевиденының беренсе каналында уның «Наши» исемле телефильм-репортажы күрһәтелә. Был репортжда Невзоров Вильнюс ОМОН-ын һәм Литва территорияһында совет ғәскәрҙәрен геройҙар итеп күрһәтә. Сюжет ижтимағи резонанс тыуҙырҙы, ҡайһы бер сәйәсмәндәр уны тыныс халыҡҡа ҡаршы көс ҡулланыуҙы аҡлау маҡсатын ҡуйған фальшивка тип исемләне.
Урындағы «Обзор» аҙналыҡ гәзитенә 2000 йылдың апрель-июлендә биргән интервьюларында, 1990—1991 йылдарҙа Литва Крайҙы һаҡлау департаментының элекке начальнигы А. Буткявичус В. Ландсбергис менән берлектә провокациялар әҙерләүе һәм халыҡты ғәскәрҙәргә ҡаршы барыуҙы ойоштороуы тураһында һөйләй, шулай уҡ ул, минең кешеләр араһында бер кемдең дә ҡоралы булманы, сөнки беҙ хәрби үҙәк машинаһы ҡоралһыҙ кешеләргә һөжүи итеүен күрһәтергә тейеш ине, тип билдәләй.
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы
Биографияһы
Фидус Әғләм улы Ямалетдинов 1953 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Солтанбәк ауылында тыуған. Тыуған ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай.
Шарль Бодлер
1857 йылда сыҡҡан «Яуызлыҡ сәскәләре» тигән шиғыр йыйынтығы ижадындғы иң билдәле һәм күренекле баҫма булып тора.
Биографияһы
Шарль Пьер Бодлер 1821 йыл дың 9 апрелендә Парижда тыуа. Атаһы, Франсуа Бодлер, сығышы буйынса крәҫтиән, Бөйөк революцияла ҡатнаша, Наполеон осоронда  сенатор булып китә. Улы тыуған йылды уға 62 йәш тула, ә ҡатынына ни бары 27 йәш була. Франсуа Бодлер рәссам була һәм улында ла бәләкәй сағынан уҡ сәнғәткә һөйөү тәрбиәләй, музей һәм галереяларға алып бара, рәссам дуҫтары менән таныштыра, рәссам оҫтаханаһына йөрөтә. Малай алты йәшендә атаһын юғалта. Бер йылдан әсәһе полковник Жак Опикҡа кейәүгә сыға, был кеше һуңыраҡ төрлө дипломатик миссияларҙа француз илсеһе була. Үгәй атаһы менән малай араһында мөнәсәбәттәр насар була. Шарль «күңел яралары» ала, уның ҡайһы бер шаҡ ҡатырғыс эшүғәмәлдәре үгәй атаһы менән әсәһенә ҡаршы төшөргә тырышыу менән аңлатыла. Бодлер бала сағында, үҙенең әйтеүе буйынса, «әсәһенә үлеп ғашиҡ була».
Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)
Невзоровтың версияһы
Литва коммунистар лидеры Бурокявичус, халыҡ араһында «Буткявичустың боевик-провокаторҙары», шулай уҡ «Польшанан килгән ҡала шарттарындағы алыштар буйынса Америка белгестәре» эш итә ине, тип белдерә.
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы
Биографияһы
1968—1972 — Өфө авиация техникумы. Авиация техникумы ятағы Дуҫлыҡ Монументы эргәһендә, ташландыҡ кеүек бер күңелһеҙ урында була. Буласаҡ инженер Фидус Ямалетдиновтың, моғайын, күп кенә йылдар үткәс, шул иҫке тирмән урынында уның — Өфө ҡалаһы Башлығының тәҡдиме менән парк барлыҡҡа килерен башына ла килтермәгәндер.
Шарль Бодлер
Биографияһы
Шарлгә 11 йәш тулғас, ғаилә Лионға күсә, һәм малайҙы пансионға бирәләр, унан ул Лион Король коллежына күсерелә. Бала ауыр меланхолия өҙлөгөүҙәренән яфалана, уҡытыусыларҙы берсә тырышлығы һәм башлылығы, берсә ялҡаулығы һәм иғтибар тарҡаулығы менән аптыра. Әммә ошонда уҡ уның әҙәбиәт һәм шиғриәткә бирелгәнлеге күренә башлай.
Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)
Невзоровтың версияһы
Ошо уҡ мәғлүмәттәрҙе Литва яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Витаутас Петкявичюс раҫлай, ул ваҡытта Петкявичус Литва Сеймында Милли хәүефһеҙлеге комитеты башлығы була.
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы
Биографияһы
1972—1974 — Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.
Шарль Бодлер
Биографияһы
1836 йылда ғаилә Парижға ҡайтып, Шарль Изге Людовик коллежына хоҡуҡиәт курсына уҡырға инә. Ошо ваҡыттан башлап ул күңел асыу тулы ярһыу тормошҡа сума, еңел тәртипле ҡатын-ҡыҙҙар менән аралаша, венерик ауырыу эләктерә, аҡса туҙҙыра. Бының эҙемтәһе булараҡ, курсты тамамларға бер йыл ҡалғанда уны коллеждан ҡыуалар.
Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)
Невзоровтың версияһы
«Советская россия» гәзите йыйған мәғлүмәттәр буйынса, совет ғәскәрҙәренең ҡыҫылышына аныҡ дәлилдәр юҡ. Гәзит мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандарҙың береһе, йәнәһе, 1891 йылғы Мосин винтовкаһынан атып үлтерелгән, был винтовка Совет Армияһы ҡоралдары исемлегенән күптән алынған була, әммә улар, бик аҙ һанда, баш күтәреүселәрҙә булыуы билдәле, ә ҡайһы бер ҡорбандар автомобиль тапатыуҙан һәләк булған. Шулай уҡ гәзит, В. Петкявичустың 1991 йылдың 13 ғинуарында «Саюдис» литва ойошмаһының 20 боевиктары күрше ҡыйыҡ баштарынан йыйылған кешеләргә атыуы тураһында белдереүен инҡар итә, тип яҙа.
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы
Хеҙмәт юлы
1974 — Өфө моторҙар эшләү заводының цехы.
Шарль Бодлер
Биографияһы
1841 йылда нисек тә уҡыуын тамамлауға өлгәшә һәм хоҡуҡ бакалавына имтихан бирә, әммә ҡәрҙәшенә былай тип хәбәр һала: «Мин бер ниндәй һөнәргә лә ылығыу тоймайым». Үгәй атаһы уны юрист йә дипломат итергә теләй, әммә Шарль үҙен әҙәбиәткә бағышлай. Ата-әсә уны «был һәләкәтле юлдан», «насар йоғонтоло Латин кварталынан» ҡотҡарырға теләп, Шарлде һиндостанға, Калькуттаға сәйәхәткә китергә күндерә. 10 ай үткәс, Бодлер, Һиндостанға барып етә алмайынса һәм Реюньон утрауынан Францияға әйләнеп ҡайта. Сәйәхәт уға Шәреҡ матурлыҡтары тәьҫораттарын бүләк итә һәм егет уларҙы художетсволы образдарҙа һынландырырға хыяллана. 1842 йылда бәлиғ булған Бодлер мираҫ хоҡуғына инә, туған атаһынан ҡалған хәл франк аҡсаға эйә була, ул аҡсаны йылдам туҙҙыра башлай. Яҡын йылдарҙа артист даирәләрендә денди һәм бонвиван тигән даны тарала. Был ваҡытта шағир Теодор де Банвиль һәм рәссам Эмиль Деруа уның иң яҡын дуҫтары була.
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы
Хеҙмәт юлы
1974—1980 — Өфө авиация институты студенты.
Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)
Сапожникова версияһы
2016 йылда шаһиттарҙың дәлилдәренә һәм документтарға нигеҙләнгән Галина сапожникованың «Кто кого предал? Как убивали СССР и что стало с теми, кто пытался его спасти?» исемле тикшеренеү китабы сыға. Ошо китап өсөн мәғлүмәттәр йыйған саҡта Галина Сапожникова ҡулға алына һәм Литванан ҡыуыла, уға илгә инеү ҡәтғи тыйыла. Журналист фекеренсә, 1991 йылдың ғинуарында Вильнюста хәрби провокация үткәрелгән. «Совет республикалары араһында Литва „төҫлө революция“, технологияһын һыналған һәм уның ярҙамында Советтар Созы тарҡалды», — тип Галина Сапожникова иҫбатлай, был фекергә ул башҡа илдәрҙә һәм континенттарҙа үткәрелгән сценарийҙар менән танышыуҙан һуң килә.
Шарль Бодлер
Биографияһы
Шул уҡ ваҡытта ул Гаити креолы балерина Жанна Дюваль менән таныша — уны үҙенең «Ҡара Венераһы» тип атай. Ул үлгәнсе уның менән айырыла алмай һәм уны алиһәләй күрә. Әсәһе фекере буйынса, ҡыҙ уны «мөмкин булған тиклем ыҙалата» һәм «һуңғы тиненә тиклем аҡсаһын һыпырып алып тора». Бодлерҙың ғаиләһе  Дювалде ҡабул итмәй. Хатта ыҙғыштар ваҡытында ул үҙ-үҙенә ҡул һалырға ла итә.
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы
Хеҙмәт юлы
1980-1981- Өфө агрегат произвоство берекмәһенең инженер-.
Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)
Сапожникова версияһы
Шулай уҡ ул, 1991 йылдың 13 ғинуарында Вильнюста бик күп сит ил журналистары йыйылыуы тураһында яҙа.
Шарль Бодлер
Биографияһы
1844 йылда ғаилә улы өҫтөнән опека алырға судҡа дәғүә бирә. Суд ҡарары менән мираҫҡа идара итеү әсәһенә тапшырыла, ә Шарль үҙе шул ваҡыттан алып ай һайын «кеҫә сығымдарына» бәләкәй генә сумма алырға тейеш була. Ошо ваҡыттан башлап, «табышлы проекттар» менән мауығыусан Бодлер йыш мохтажлыҡ кисерә, ваҡыты-ваҡыты менән  ысын фәҡирлеккә төшә. Етмәһә, һөйгәне Дюваль ғүмеренең ахырына тиклем  «Купидон сиренән» яфалана.
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы
Хеҙмәт юлы
1981—1983 — эксперименталь цех инженер-регулировщигы, Өфө «Молния» агрегат конструктор бюроһының өлкән мастеры.
Ердва
Ердва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Леман йылғаһының һул ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)
Сапожникова версияһы
Журналист 1991 йылдың 13 ғинуарындағы 15 үлемдең һәр береһен ентеклә рәүештә тикшерә. Мәҫәлән, ул, 20 йәшлек лейтенант Виктор Шацких, йәнәһе, үҙ кешеләре тарафынан үлтерелгән тигән уйҙырманы кире ҡаға: ул спецназовсылар сылбырында иң аҙаҡҡы булып бара һәм уны арттан атып үлтерәләр. Ҡорбандар ете төр ҡоралдан яраланған, шул иҫәптән антиквар 1898 йылғы Мосин винтовкаһынан. Ҡайһы берҙәре осраҡлы пуляларҙан һәләк була, әммә армия ҡоралында булған Калашников автоматынан түгел. шулай уҡ Вильнюс телебашняһы янында 1940 йылғы Шпагн пистолет-пулемметынан гильзалар табыла.
Ердва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Шарль Бодлер
Өлгөрөү йылдары
1846 һәм 1845 йылдарҙа быға тиклем Латин кварталының тар даирәһендә генә билдәле булған Бодлер   «Salon» журналында (ике номеры сыға — «Салон 1845 йыл» һәм «Салон 1846 йыл») сәнғәт буйынса күҙәтеү мәҡәләләре менән сығыш яһай. З. А. Венгерова әйтеүенсә, «уның бында заман рәссамдары һәм ағымдары тураһында әйткән фекерҙәре һуңынан вариҫтарҙың фекерҙәре менән тулыһынса раҫлана, ә мәҡәләләрҙең үҙҙәре сағыу ҡасан да булһа сәнғәт тураһында яҙылған иң сағыу биттәргә ҡарай». Бодлер билдәлелек яулай.
Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)
Сапожникова версияһы
Саподжников шулай уҡ М. Горбачевҡа ышанмауын белдерә: «КГБ спецназы — „Альфа төркөмө“ — баш командующийы рөхсәтенән тыш Литваға ике бортта бер нисек тә оса алмай».
Шарль Бодлер
Өлгөрөү йылдары
1846 йылда Бодлер Эдгар По ижады менән таныша  һәм уның ижады менән шул тиклем арбала, хатта Америка яҙыусыһын өйрәнеүгә һәм уның әҫәрҙәрен французсаға тәржемә итеүгә йәмғәһе  17 йылын бағышлай. Венгероваға ярашлы, «Бодлер По менән рухи ҡәрҙәшлеген һиҙә».