cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ниәтшин Тимерйән Әбдрәхим улы
Ниәтшин Тимерйән Әбдрәхим улы (10 июнь 1946 йыл) — башҡорт шағиры.
Биографияһы
Тимер Ниәтшин 1946 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Көйөргәҙе районы Илкәнәй ауылында тыуған. Рәми Ғарипов исемендәге мәктәп интернатында уҡый.
1968 йылда Куйбышев (хәҙерге Һамар) политехник институтын тамамлай, һөнәре буйынса инженер-злектрик.
Хеҙмәт юлын 1969 йылда Ҡарман ГРЭС-ында электрон ҡорамалдарҙы көйләүсе булып башлай. 6 йыл Өфө нефть институтының Стәрлетамаҡ филиалында өлкән уҡытыусы, 12 йыл Кумертауҙағы режимлы "Искра" заводында роботтар көйләү һәм камиллаштырыу менән шөғөлләнә, КБ етәксеһе вазифаһын атҡара. Донья үҙгәргәс коммерсант, маркетолог, журналист та булып өлгөрә. 2000 - 2009 йылдарҙа хеҙмәтте һаҡлау буйынса төбәк ара дәүләт инспекторы булып 2 ҡала һәм 4 районда ошо өлкәне тикшереп хаҡлы ялға сыға.
Шиғриәткә ынтылыш интернатта, әҙәби түңәрәк етәксеһе Сажида Зайлалова ярҙамында асыла ла 35 йылға туҡталып ҡала. Ижадҡа һикһәненсе йылдарҙа ғына ныҡлап тотона. 1989 йылда бер нисә йәш авторға ҡушылып«Һүҙ һорайым» исемле бересе китабы донъя күрә. 1993 йылда Таңһылыу Карамышева менән берлектә "Уянған өмөт" исемле икенсе китабы сыҡҡас яҙыусылар Союзына алына.(1994).
2012 йылда китап нәшриәтендә "Әйтер инем" исемле өсөнсө йыйынтығы донья күрә. Үҙнәшер ысулы менән 2006 "Әрем тәме", 2011 русса-башҡортса "Минең мәлдәрем" (Мои мгновения) китаптарын баҫтыра. Һуңғы йыйынтыҡҡа Күмертау шағиры Виктор Уразбаев тәржемәһендә 100 -ҙән ашыу шиғыр ингән. "Күп милләтле Санкт-Петербург" яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе академик, шағирә Әлмирә Бикҡолова менән ижади аралашыу һөҙөмтәһендә "Дуҫлыҡ осҡондары" исемле йыйынтыҡта, "Невский Альманах" журналында күп кенә әйберҙәре баҫыла. 2008 - се йылда ошо ойошмаға ағза итеп алына. Һуңғы йылдарҙа күренекле замандаштарыбыҙ Зиннур Исхаков, Рафаиль Гибадуллин тураһында русса 2 проза әҫәре яҙа.
Кеше һәм яҙыусы булараҡ Тимерҙе ике үтә яуаплы бурыс алға әйҙәй. көс бирә, илһам өҫтәй. Беренсеһе - быуаттар һынауын еңеп сыҡҡан, Рәсәйҙә һәм Европала дан ҡаҙанған башҡорттоң бөгөнгө боталсыҡ, аяуһыҙ заманда ғорур, лайыҡлы йәшәргә тейешлеге. Икенсеһе - башҡорттоң асылын тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү, киләһе быуындарға Аманат итеп тапшырыу.
Туңғатар
Туңғатар (Тунгатарово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Туңғатар ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 504 кеше. Почта индексы — 453714, ОКАТО коды — 80253884005.
Географик урыны
Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км һәм Ҡорама тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта Уй йылғаһы буйында урынлашҡан.
Топонимикаһы
«Тунғатар» һүҙе төнгө һаҡсы тигәнде аңлата. Хандар заманында был ауыл халҡы төнгө ҡарауылда торған.
Тарихы
Туңғатар ауылына Себер даруғаһы Барын-Табын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсе 1735—1737 йылғы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан улустың абруйлы кешеһе Туңғатар Ҡорҡасыҡов исеме ауылға бирелгән. Туңғатарҙың улдары, ейәндәре ошо ауылда йәшәгән. Ауыл тәүге тапҡыр 1785 йылда документтарҙа күрһәтелгән. 1795 йылда ауылда 48 йортта 268 кеше иҫәпкә алынған. 64 йылдан һуң 94 йорт иҫәпләнгән, унда 378 ир-ат һәм 339 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 4-се Загорный кантоны Ҡаратабын улусының 1-се йортона Туңғатар ауылы ла ингән.
1841 йылда 89 йортта 733 ат, 120 һыйыр, 714 һарыҡ һәм 96 кәзә иҫәпләнгән. 502 кешегә 96 бот ужым һәм 984 бот яҙғы иген сәселгән. 1855 йылға Туңғатар 7-се Башҡорт кантонының үҙәге булған. Туңғатар ауылында, улус үҙәгендә, ике мәсет, ике башланғыс мәктәп һәм почта станцияһы эшләгән.
XX быуат башында был ауылды башҡорт антропологияһын һәм этнографияһын өйрәнеүсе Сергей Руденко күреп киткән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ауылдың 239 йортонда йәшәгән 1198 кеше теркәлгән.
Хәҙерге осор
Халҡы «Саңғалык диорит карьеры» ААЙ‑нда эшләй. Башланғыс мәктәп (Комсомол урта мәктәбе филиалы), амбулатория, клуб, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауыл халҡы — башҡорттар (98 %).
Ревизия материалдарында
1859 йылда Туңғатар ауылында ла рәүиз (йәниҫәп) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Билдәле шәхестәре
2021 йылдың 28 августында Туңғатар ауылында Табын ырыуҙарының 5-се йыйыны үтте
Димтамаҡ
Димтамаҡ — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Димтамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Димескәй йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Димтамаҡ — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.
Халҡы
1816 йылда ауылда ир затлы 20 йән аҫаба башҡорт, 135 йән керҙәш башҡорт, 4 типтәр; 1834 йылда — 88 аҫаба башҡорт, 413 керҙәш башҡорт, 4 типтәр; 1859 йылда — 765 башҡорт, 8 типтәр йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән Байлар улусының аҫаба башҡорттарынан.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Затлы газдар
Химик элементтарҙың периодик таблицаһында тәүге 6 периодында инерт газдар һуңғы, 18-се төркөмөнә. ҡарай. Периодик таблицаның иҫке Европа төркөмдәренең нумерация системаһы буйынса инерт газдар төркөмө VIIIA (VIII төркөмдөң төп төркөмсәһе, йәки гелийҙың төркөмсәһе) тип билдәләнә, иҫке Америка системаһы — VIIIB мәғлүмәттәре буйынса; бынан тыш, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа, бигерәк тә элеккеләрҙә, инерт газдар төркөмө характерлы нуль валентлығы арҡаһында 0 һаны менән күрһәтелгән. Релятивистик эффекттар арҡаһында флеровийҙың 4-се төркөмөнөң 7-се периоды элементы затлы газдарҙың ҡайһы бер үҙенсәлектәренә эйә булыуы ихтимал. Периодик таблицала оганессонды алмаштыра ала. Затлы газдар химик яҡтан актив түгел һәм экстремаль шарттарҙа ғына химик реакцияларҙа ҡатнаша ала.
Затлы газдарҙың характеристикаһы атом төҙөлөшөнөң хәҙерге теориялары менән аңлатыла: уларҙың электроник тышсалары (атом ядроһы тирәһендә әйләнеп йөрөүсе электрондар), бик аҙ һанлы химик реакцияларҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә: был элементтарҙың бер нисә йөҙ химик берләшмәһе генә билдәле.
Неон, аргон, криптон һәм ксенон, газдарҙы шыйыҡландырыу һәм конденсациялау ысулдарын ҡулланып, махсус ҡоролмалар ярҙамында һауа нан сығарыла .Гелий сығанағы булып гелий концентрацияһы юғары булған тәбиғи газ ятҡылыҡтары тора, улар газды айырыуҙың криоген ысулдарын ҡулланып айырыла. Радон, ҡағиҙә булараҡ, радийҙың радиоактив тарҡалыу ы продукты булараҡ был элементтың берләшмәләре эретмәләренән алына.
Химик үҙсәнлектәре
Ғәҙәти шарттарҙа затлы газдар янмай.
Берләшмәләр
Инерт газдар химик әүҙемһеҙлек менән ҡылыҡһырлана. Ләкин 1962 йылда Нил Барлетт уларҙың барыһы ла билдәле бер шарттарҙа берләшмәләр барлыҡҡа килтерә алыуын күрһәтә (бигерәк тә фтор менән). Неон менән гелий — иң «инерт»: улар реакцияға инһен өсөн һәр атомды яһалма рәүештә ионлаштырып, күп көс һалыу талап итә. Ксенон, киреһенсә, бик актив (инерт газдар өсөн) һәм хатта ғәҙәти шарттарҙа ла реакцияға инә, окисланыуҙың бөтә мөмкин булған дәрәжәләрендә лә тиерлек күрһәтә (+1, +2, +4, +6, +8).
Радон шулай уҡ юғары химик активлыҡҡа эйә (еңел инерт газдар менән сағыштырғанда), ләкин ул радиоактив һәм тиҙ тарҡала, шуға күрә ксенондан айырмалы рәүештә, уның химик үҙенсәлектәрен ентекле өйрәнеү ҡатмарлаша.
Оганесон, периодик таблицаның 18-се төркөмөнә ҡарауына ҡарамаҫтан, инерт газ булмаҫҡа ла мөмкин, сөнки ғәҙәти шарттарҙа электрондарҙың юғары зарядлы йәҙрәһе янында хәрәкәтенә йоғонто яһаусы релятивистик эҙемтәләр арҡаһында ҡаты хәлдә була ала.. .
Физик үҙсәнлектәре
Инерт газдар төҫһөҙ, тәме һәм еҫе булмаған үтә күренмәле газдар. Аҙ һанда улар һауала һәм ҡайһы бер тау тоҡомдарында, шулай уҡ ҡайһы бер Ер төркөмөнөң планета-гиганттары һәм планеталары атмосфераһында бар. Гелий Ғаләмдә киң таралыуы буйынса икенсе (водородтан һуң) булып тора, ләкин Ер өсөн ул планета барлыҡҡа килгәндә йыһанға осоусы һирәк газ булып тора. Сығарылған гелийҙың барыһы ла тиерлек миллиард йылдар дауамында Ер аҫтында барған урандың, торийҙың һәм уларҙың бүлендек элементтарының альфа-тарҡалыуында радиоген продукт булып тора; Ер гелийының тик бәләкәй генә өлөшө Ҡояш системаһы барлыҡҡа килеү дәүеренән һаҡланып ҡалған. Күп осраҡта калий-40-тың яйлап радиоактив тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән аргон да радиогенлы булып тора.
Ғәҙәти шарттарҙа 18-се төркөмдөң бөтә элементтары ( оганесондан башҡа) бер атомлы газ булып тора. Уларҙың тығыҙлығы периодик номеры артыу менән үҫә. Ғәҙәти шарттарҙа гелийҙың тығыҙлығы һауа тығыҙлығынан 7 тапҡырға тиерлек аҙыраҡ, ә радон һауанан һигеҙ тапҡырға тиерлек ауырыраҡ.
Иреү һәм ҡайнау температураһы нормаль баҫым аҫтында һәр затлы газдан 10 градусҡа кәмерәк; шулай итеп, улар бәләкәй температура интервалында ғына шыйыҡ булып ҡала. Шыйығайтыу һәм кристаллашыу температураһы, периодтың һаны артыу менән, арта бара. Атмосфера баҫымы аҫтындағы гелий абсолют нулдә лә. ҡаты булмай.
Биологик тәьҫире
Инерт газдарының химик ағыулылығы юҡ. Ләкин инерт газдар концентрацияһы ҙурайған  һәм кислород концентрацияһы кәмегән атмосфера кешегә  аңын  юғалтыуға тиклем тәьҫир итеүе мөмкин.
Инерт газдарҙан кешеләрҙең һәләк булыу осраҡтары бар.
Бөтә радон изотоптарының радиоактивлығы юғары булыу сәбәпле ул радиотоксик булып тора. Радон һәм тын алған һауала уның тарҡалыуының радиоактив продукттары булыуы хроник нурланыштың, атап әйткәндә, яман шештең стохастик эффектына килтерә.
Инерт газдарының биологик тәьҫире бар. Уларҙың организмға йоғонтоһо наркотик тәьҫирендә күренә. Ошо тәьҫир көсө буйынса киләһе тәртип буйынса урынлаша (сағыштырыуҙа азот һәм водород бирелә): Xe — Kr — Ar — N2 — H2 — Ne — He  Шул уҡ ваҡытта ксенон һәм криптон ғәҙәти барометрик баҫым ваҡытында наркотик эффект күрһәтә, аргон — 0,2 МПа (2 атм.), азот — 0,6 МПА (6 атм.), водород — 2,0 МПа (20 атм.) ашыу баҫым аҫтында. Тәжрибәләрҙә неон менән гелийҙың наркотик тәьҫире теркәлмәй, сөнки баҫым аҫтында «юғары баҫымлы нервы синдромы» (НСВД) симптомдары иртәрәк осрай.
Ҡулланыу
Гелий шыйыҡсаларҙа, бигерәк тә липидтарҙа иреүсәнлеге кәмеү сәбәпле, азот урынына баҫым аҫтында тын алыу өсөн тын алыу ҡатнашмалары компоненты сифатында ҡулланыла (мәҫәлән, аквалангтар өсөн). Баҫым аҫтында ҡандағы һәм биологик туҡымаларҙа газдарҙың тарҡалыуы арта. Әгәр тын алыу өсөн ябай һауа йәки азотлы башҡа тын алыу ҡушымталары ҡулланылһа, был азот менән ағыуланыу  тыуҙырыу мөмкин.
Инерт газдар араһында иң арзаны — аргон (атмосфера составында — яҡынса 1 %) кислород ( һәм азот) менән йылытҡанда реакцияға ингән металдарҙы һауанан изоляциялауҙа, шулай уҡ шыйыҡ ҡорос эшкәртеүҙә киң ҡулланыла. Аргон шулай уҡ люминесцент лампаларҙа йылытылған вольфрам электродының окисланыуын булдырмау өсөн ҡулланыла. Шулай уҡ, термик үткәреүсәнлеге түбән булыу сәбәпле, быяла пакеттары  тултырыу өсөн аргон (шулай уҡ криптон) ҡулланыла.
1937 йылда дирижабль «Гинденбург» (нацист Германияһы һауа судноһы)  һәләкәткә осрағандан һуң,  яныусан водород  янмаусан һәм еңел гелий менән алмаштырыла;   һауа шарҙарын  һәм дирижбалдәрҙе  тултырыу өсөн файҙаланыла башлай.
Затлы газдарҙы ҡулланыу өлкәләре йылдан-йыл киңәйә бара. Электр лампочкаларына неон, аргон, криптон  һәм ксенон тултыралар. Гелий менән кислород ҡушымтаһын һыу аҫты эштәре ваҡытында һулау өсөн ҡулланалар.
Затлы газдарҙың төҫтәре һәм спектрҙары
Әгәр һирәкләтелгән затлы газдар аша электр тогы үткәрһәң, улар төрлө төҫтәге яҡтылыҡ  бирә. Мәҫәлән, аргон - зәңгәр, неон ҡыҙыл яҡтылыҡ бирә. Шуға күрә уларҙы төҫлө рекамаларҙа һәм маяҡтарҙа файҙаланалар.
Иҫке Турай (Ҡалтасы районы)
Иҫке Турай (Старотураево) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 202 кеше. Почта индексы — 452855, ОКАТО коды — 80233846004.
Зарипов Сәмиғулла Зариф улы
Зарипов Сәмиғулла Зариф улы (1904 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Зарипов Сәмиғулла Зариф улы 1904 йылда Башҡортостан Республикаһының Ҡандра районы (хәҙерге Туймазы районы) Сәйрән ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың 10 декабрендә (икенсе мәғлүмәт буйынса 2 декабрендә) Ҡандра район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) Икенсе Тербуны ауылы эргәһендә хәбәрһеҙ юғала. Документтарҙа ҡатыны Зарипова Нәзирә телгә алына.
Юл йүнәлештәре күрһәткестәре һәм белешмә-күрһәткес билдәләре
Юл йүнәлештәре күрһәтекстәре һәм белешмә-күрһәткес билдәләре — юл билдәләре һәм сигналдары тураһында Вена конвенцияһының «G» бүлегенә ярашлы.
Төрлө формала һәм төҫтәрҙә була.
Юл күрһәткестәрен, урам исемдәрен, алтаҡталарҙы яҙыу тураһында положение
Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтаҡталарын яҙыуҙағы дөйөм стандарттар тураһында положение (Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарары менән раҫланды 27 август 2001 йыл № 209):
Мань-Ух
Мань-Ух — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ух йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черняй (Неня ҡушылдығы)
Черняй  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байлар (Ютазы районы)
Байлар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Урыссу ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Байлар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Яңы Байлар булараҡ Димтамаҡ, Әбсәләм һәм Илсембәт ауылдары башҡорттары тарафынан 1862 йылда нигеҙләнгән. 12-се башҡорт кантоны, Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Байлар улусына ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
1889 йылда мәсет теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, -1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы
Биографияһы
Әхмәҙулла Ғөтләт улы Амангилдин 1921 йылда БАССР-ҙың Көйөргәҙе районында тыуған.
1940 йылда Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия кесе сержанты Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы булып хеҙмәт итә.
Әхмәҙулла Ғөтләт улы 1943 йылдың 1 октябренән 31 октябренә тиклем, бер ай буйына көсөргәнешле бәрелештәрҙә ҡатнаша һәм Уборка ауылы янындағы һуғышта яралана. 1944 йылдың 20 ноябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылдың 17 ғинуарында разведчиктар төркөмө немец һалдаттары төркөмө менән осраша. Тоҡанып киткән алышта Амангилдин разведчиктары 4 дошманды юҡ итә, 8 һалдатын әсирлеккә ала. Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улына Ҡыҙыл Йондоҙ ордены тапшырыла.
Хәтер
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Көйөргәҙе районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Чойка
Чойка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бава йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оҙонгүл (ауыл)
Оҙонгүл (Узунгулово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Миндәк ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 198 кеше. Почта индексы — 453746, ОКАТО коды — 80253848005.
Тарихы
1857 йылда Верхнеурал өйәҙе Күбәләк улусы Ҡаҙаҡҡол ауылының 120 кешенән торған 23 хужалығы үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә, Оҙонкүл күле янында, яңы ауылға нигеҙ һала. Был ауылдың атамаһы Оҙонгүл (Башҡорт энциклопедияһында Оҙонкүл тип алынған) гидронимдан, күл исеменән, алынған. Әйүп Ҡаҙаҡҡолов тәүге төпләнеүсе була. 1859 йылда ауылда 138 кеше йәшәгән 26 йорт иҫәпләнгән. Совет халыҡ иҫәбен алыу 51 йортта 234 кешене асыҡлай. Йәйләү урындары Ҡарама һәм Шайтар йылғалары буйлап ауылдан 2-3 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Дөйөм характеристика Күбәләк улусы ауылдарының XVIII быуаттың 30-сы йылдарҙа барлыҡҡа килеүен күрһәтә. 1920 йылда ауылдан ике-өс саҡрым алыҫлыҡта Әхмәтхан Ғәзизов менән Михаил Липунковтың тирмән-болғауыстары була. Халҡы ярым күсмә тормош алып бара, кәсепселек һәм игенселек менән шөғөлләнә. 1866 йылда 26 йортта 134 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда 2 һыу тирмәне теркәлгән.
Оҙонгүл халҡы урман сәнәғәт хужалығында (леспромхоз) хеҙмәт итә. Башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
Ревизия материалдары
1834 йылда Оҙонгүл ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Тарихи ҡомартҡылар
Оҙонкүл буйындағы «Морат» археология ҡомартҡыһына 10000 йәш. Йорттар ергә күмелгән ҙур таш плиталарҙан төҙөлгән. Был Рәсәй территорияһындағы иң боронғо ҡаласыҡ. Ошонда уҡ йәшмәнән яҡынса 20000 әйбер — эш ҡоралдары, ярымфабрикаттар, етештереү ҡалдыҡтары табылған. .
Зәйниев Шәмси Зәйнетдин улы
Зәйниев Шәмси Зәйнетдин улы (1907 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән политрук.
Биографияһы
Зәйниев Шәмси Зәйнетдин улы 1907 йылда Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Иҫке Күл ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың авгусында Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 8 кавалнрия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында партия-сәйәси пропаганда буйынса инструктор булып хеҙмәт итә.
Могат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сандански
Сандански (болг. Сандански) — Болгарияның Благоевград өлкәһендәге ҡала. Сандански общинаһының административ үҙәге. Благоевград ҡалаһы үҙәгенән көньяҡҡа ҡарай яҡынса 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ иҫәбе  ҡалала 26255 кеше  тәшкил иткән.
1949 йылға тиклем ҡала Свети Врач исемен йөрөткән, әммә Мелник ҡалаһы янындағы Рожен монастырында ерләнгән  болгар революционеры Яне Сандански  хөрмәтенә үҙгәртелгән.
Ҡаланың бальнеологик үҙәктәре  өҫкө тын юлдарын, туберкулез булмаған үпкә ауырыуҙарын һәм шешеү дегенератив ауырыуҙарҙы  дауалау өсөн махсуслашҡан
Климаты
Субтропик климат. Илдә уртаса йыллыҡ температура ныҡ юғары. Ҡыш йомшаҡ һәм ҡыҫҡа, йәй оҙон һәм эҫе. Яуым-төшөм йыш ҡына ямғыр рәүешендә, ҡышын һирәк булһа ла, ҡар яуа. Ҡырыҫ ҡышта көслө һалҡындар булыуы ихтимал.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Боголепов Дмитрий Петрович
Боголепов Дмитрий Петрович (12 июль 1885 йыл — 8 май 1941 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР иҡтисадсыһы һәм сәйәси эшмәкәре, Мәскәү дәүләт университетының Ваҡытлы президиумы рәйесе. 1920—1921 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты ректоры.
Биографияһы
Дмитрий Петрович Боголепов 1885 йылдың 12 июлендә почётлы граждан нәҫеленән Тверь губернаһы училищелар инспекторы һәм уҡытыусыһы Петр Андреевич Боголепов Андреевич (ул ауыл руханийы улы)ғаиләһендә Мәскәүҙә тыуған.
1904 йылда Мәскәүҙең 7-се гимназияһын алтын миҙал менән тамамла, Санкт-Петербург политехник институтына уҡырға инә. Унда бер йыл уҡығандан һуң, Мәскәү университетының юридик факультеты күсә. 1909 йылда уны 1-се дәрәжә диплом менән тамамлай һәм финанс хоҡуҡтары кафедраһында профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдырыла. 1913 йылда сәйәси экономия финанс хоҡуҡтары буйынса магистрлыҡ имтихандарын тапшыра һәм приват-доцент вазифаһына раҫлана. Мәскәү университетының юридик факультетындағы эше менән бергә Мәскәү шәхси юридик институтында «Банк эше» курсы буйынса лкциялар уҡый.
Сәйәси эшмәкәрлеге
1907 йылда марксистик түңәрәктә башҡа ҡатнашыусылар менән бергә Рәсәй социал-демократик эшселәр фирҡәһенә инә. Улар араһында В. В. Оболенский, Смирнов В. М., Фирсов В. М. була. 1914-1915 йылдарҙа IV дәүләт думаһы социал-демократик фракцияһында эшләй, артабан социал-демократик периодик баҫмалары менән хеҙмәттәшлек итә. 1917 йылда «Социал-Демократта», "Правда һ. б. гәзиттәрҙә эшләй. 1917 йылда Апрель конференцияһын үткәргән ваҡытта В. И. Ленин менән шәхсән таныша. Бында Боголепов тезис сығарыу буйынса комиссия эшендә ҡатнаша. РСДРП(б) VI съезд делегаты була.
Октябрь революцияһына совет финанс эштәре органдарында әүҙем эш алып бара: 1917 йылдың 17 ноябрендәге Совнарком ҡарары менән Дәүләт ҡаҙна департаменты Халыҡ комиссарының финанс ярҙамсыһы һәм директоы булып тәғәйенләнә. Конституцион комиссия эшендә ҡатнашып, 1918 йылдың июль айында сығарылған Беренсе Совет Конституцияның эш төркөмөнә инә. 1919-1920 йылдарҙа тәүҙә Украинаның финанс халыҡ комиссариатына, аҙаҡ Төркөстан республикаһына банк-финанс структураһы эшен ойошторорға ебәрелә.
Мәскәү дәүләт университеты ректоры
Мәғариф халыҡ комиссариатының университет реформаһы планы университет Советтары һәм улар һайлаған ректорҙар аша юғары уҡыу йорттары менән идара итеүҙең традицион системаһын юғары уҡыу йорттарының ваҡытлы президиумының академик, шулай уҡ белем биреү һәм иҡтисади һәм административ тормошо менән етәкселек иткән яңы коллегиаль органдарға алмаштырыу була. Боголепов Мәскәү университетының Ваҡытлы президиумы (йәки ректоры) рәйесе итеп тәғәйенләнә.
Юғары уҡыу йортоноң яңы етәксеһе В. И. Лениндың 1920 йыл аҙағындағы шәхси әңгәмә барышында биргән директиваларына таяна. Дмитрий Петровичтың мемуарҙарында был директивалар өс пунктта нигеҙләнә: 1) фән тик фәҡирҙәр өсөн;; 2) «уҡытыу азатлығын» юҡҡа сығарыу, «беҙҙең күрһәтмәләр буйынса» уҡытыу; 3) МДУ хеҙмәткәрҙәренең финанс хәлен яҡшыртыу.
Мәғариф халыҡ комиссариатының күпселек вазифалар буйынса пландары юғары уҡыу йорто профессорҙарының һәм уҡытыусыларының ҡаршылығын тыуҙыра. Яңы принциптарҙы тормошҡа ашырыу маҡсатында Ваҡытлы президиум үҙенең рәйесе өсөн артыҡ консерватив булыуын иҫбатлай һәм тиҙҙән уның нигеҙендә үҙенең төп вәкәләттәрен үҙ ҡулына туплаған Кесе президиум ойоштора. Факультет ултырыштары менән көрәштә Боголепов үҙе ойошторған уҡыу-ғилми комиссияһын профессор А. К. Тимирязев етәкселегендә файҙалана. Административ-хужалыҡ комиссияһын профессор К. П. Яковлев етәкләй.
Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Дмитрий Петрович һәм Ваҡытлы президиум түбәндәге башланғыстарҙы тормошҡа ашырыуға өлгәшә: 1920 йылдың көҙөндә Мәскәү университетында беренсе партия мәктәбе асыла, был партия белем биреүҙең ойошҡан системаһына башланғыс булып тора; шул уҡ йылдың ноябрендә ғалимдарҙы бүләкләү тураһындағы Положение раҫлана һәм «Ғалимдарҙың, профессорҙарҙың һәм уҡытыусыларҙың тормош һәм йәшәү шарттарын яҡшыртыу буйынса комиссия» ойошторола; 1921 йыл башында Халыҡ комиссарҙары Советының «Ижтимағи фәндәр факультеттарын ойоштороу планы тураһында» указы нигеҙендә Мәскәү дәүләт университетының ижтимағи фәндәр факультеты яңы үҫеш ала, унда 7 кафедра барлыҡҡа килә: социаль-педагогик, хоҡуҡи, иҡтисади, тышҡы бәйләнештәр, статистик, әҙәби-художестволы, этнолог-лингвистика. Төркөстан университетын интернациональ ярҙам күрһәтелә. РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1921 йылдың 10 мартындағы указы менән Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағында «төньяҡ диңгеҙҙәрҙе комплекслы һәм системалы өйрәнеү өсөн» Йөҙөүсе диңгеҙ институты ойошторола, уның эшендә Мәскәү университетының зоологтары әүҙем ҡатнаша. Әммә артыҡ идара итеү алымдары профессорҙарҙың ҡаршылығын тыуҙырып ҡына ҡалмай, ә Боголеповтың фәнде юҡҡа сығарыусы булараҡ абруйын да төшөрә, тиҙҙән ул ректор вазифаһынан китә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Артабан 1931 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетында профессор булып эшләй, һуңынан Совет хоҡуҡ институтына күсә һәм 1933 йылға тиклем шунда ҡала. Артабан ғилми эштәрен СССР Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарамағындағы Милләттәр институтында һәм Финанс халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Ғилми-тикшеренеү финанс институтында Плеханов исемендәге Халыҡ хужалығы институтында педагогик эштәр менән берләштерә. Юғары аттестация комиссияһының эксперт комиссияһы ағзаһы була
Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Хөкүмәте ҡарамаһындағы Финанс университетының беренсе ректоры була (МФЭИ).
1941 йылдың 8 майында Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Хикәйәт
Ғәрәпсә һөйләп биреү тигәнде аңлата. Ул хикәйәнән хәл-ваҡиғаларыҙы бик ҡыҫҡа һәм тапҡыр итеп хикмәтләберәк хикәйәләүе менән айырылып тора. Уға фәлсәфәүи фекер әйтеү, өгөт-нәсихәт рухы ла хас.
Хәҙерге башҡорт әҙәбиәтендә,мәҫәлән, Зәйнәб Биишева «Һөнәрсе менән Өйрәнсек», «Мөхәббәт һәм нәфрәт» хикәйәттәрен легенда сюжетында ҡороп яҙған.
Әҙәбиәт
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0
Ҡәлмиә (ауыл)
Ҡәлмиә — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Ҡәлмиә ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урыны
Ауыл Игәт йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡәлмиә — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1747 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
ХХ быуат башында ауылда ел тирмәне, 3 тимерлек, мәсет, мәктәп теркәлгән; 1912 йылдан земство мәктәбе эшләй.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 110 йән аҫаба башҡорт, 24 йән керҙәш башҡорт, 9 йән типтәр; 1859 йылда — 321 башҡорт, 7 типтәр; 1870 йылда — 595 башҡорт, 42 типтәр; 1912 йылда — 1231 аҫаба башҡорт, 215 керҙәш башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Федератив договор
Федератив договор — норматив договор (анығыраҡ — бер нисә договор йыйылмаһы), Рәсәй Федерацияһының федератив мөнәсәбәттәрҙе көйләү өлкәһендә конституцион хоҡуҡ сығанаҡтарының береһе. Федераль власть органдары менән Федерация субъекттары власть органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен һәм вәкәләттәрҙе бүлешеү тураһындағы өс үҙ аллы договорҙан тора. Федерация субъекттары түбәндәге төркөмдәргә берләштерелә:
Федератив договор Федерацияны төҙөү сфераһында ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе һәм уның субъекттар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләй.
Документтарға 1992 йылдың 31 мартында бер яҡтан Рәсәй Федерацияһы вәкилдәре, икенсе яҡтан Рәсәй Федерацияһы субъекттары (Татарстан менән Чечен-Ингушетиянан башҡа барыһы ла) вәкилдәре тарафынан ҡул ҡуйыла.
1992 йылдың 10 апрелендә Рәсәй халыҡ депутаттарының VI Съезы ҡул ҡуйылған Федератив договорҙы хуплай һәм уның йөкмәткеһен состав өлөш сифатында РСФСР Конституцияһына индереү тураһында ҡарар сығара. Әммә бынан һуң да Федератив договор үҙ аллы конституцион-хоҡуҡи акт булараҡ йәшәүен дауам итә.
1993 йылғы РФ Конституцияһы (икенсе киҫәктең 1-се пунктында) үҙенең номараларының Федератив договор нормаларынан өҫтөн булыуын белдерә, ләкин шул уҡ ваҡытта уның федератив мөнәсәбәттәрҙе көйләүҙә ғәмәлдә булыуын раҫлай (11-се статьяның 3-сө пунктында). Рәсәй Федерацияһы договорлы түгел, ә конституцион федерация булып тора, сөнки РФ Конституцияһы юғары өҫтөнлөккә һәм юғары юридик көскә эйә, ә Федератив договор дәүләтте булдырыусы түгел (уның асылы һәм йөкмәткеһе — РФ дәүләт власы органдары менән РФ субъекттары дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен һәм вәкәләттәрҙе бүлеү).
Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы
Тарихы
2007 йылдың 21 авгусында талантлы, һәләтле балаларҙы асыҡлау һәм толерантлы, интеллектуаль, ижади шәхесте һәр яҡлап үҫтереү маҡсатында БР Йылайыр районы хакимиәте башлығының 327-се ҡарарына ярашлы Йылайыр ауылында Башҡорт гимназияһы асыла.
Федератив договор
Башындағы ваҡиғалар
1991 йылда республикалар автономиялы булыуҙан туҡтай, ҡайһы бер автономиялы өлкәләр республика статусын ала.
Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы
Тарихы
2007 йылдың 6 сентябрендә БР Хөкүмәтенең 265-се ҡарары менән гимназияға Шәйехзада Бабич исеме бирелә. Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы хакимиәтенең 2016 йылдың 18 октябрендәге 608-се ҡарары нигеҙендә учреждение автономлыға әүерелә.
Федератив договор
Башындағы ваҡиғалар
1992 йыл эсендә күп төбәктәрҙең атамалары алмаштырыла, Рәсәйҙең федераль структураһы яңырыу кисерә.
Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы
Тарихы
2009 йылдың авгусында 56 урынлыҡ интернат асыла.
Матбуғат биттәрендә
«Аманат» журналы. 22 октябрь 2022, Йылайыр ауылының Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһындағы "Аманат"лы осрашыу
Федератив договор
Башындағы ваҡиғалар
1990-сы йылда башындағы иҡтисади проблемаларға сәйәси кризис өҫтәлә. Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәрендә СССР тарҡалғандан һуң сепаратистик кәйефтәр көсәйә. Мәҫәлән, Чечняла уның территорияһында Рәсәй суверенитетын танымайҙар, Татарстанда үҙ валюталарын индерергә булалар һәм республика бюджетына һалым түләүҙән баш тарталар. Борис Ельцин төбәктәрҙең етәкселәрен Федератив договорға ҡул ҡуйырға күндерә. Татарстан Федератив договорға ҡул ҡуймай, уның менән оҙайлы һөйләшеүҙәр башлана. Бының һөҙөмтәһендә 1994 йылда «РФ һәм Татарстан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен бүлешеү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бирешеү тураһында» договорға ҡул ҡуйыла.
Договорға ҡул ҡуйыу
1992 йылдың 31 мартында Рәсәй Федерацияһы республикалары, Татарстан һәм Чечен-Ингушетиянан («Ичкерия») тыш, РСФСР Дәүләт суверенитеты тураһындағы декларация менән етәкселек ителеп, «Рәсәй Федерацияһы федераль дәүләт власы органдары менән Рәсәй Федерацияһы составындағы суверенлы республикалар власть органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен һәм вәкәләттәрҙе бүлешеү тураһындағы договор»ға ҡул ҡуялар. Был дөйөм Рәсәй ҡануниәте менән Рәсәй Федерацияһы составындағы республикаларҙың дәүләт суверенитеты тураһындағы декларациялар араһында ҡапма-ҡаршылыҡты көйләү өсөн кәрәк була. Договорға махсус протокол менән республикаларҙың Рәсәй юғары закондар сығарыу органы палаталарының береһендә урындарҙың кәм тигәндә 50 процентына эйә булырға тейешлеге нығытыла.
Шул уҡ көндө «Рәсәй Федерацияһы федераль дәүләт власы органдары менән Рәсәй Федерацияһының крайҙары, өлкәләре, Мәскәү һәм Санкт-Петербург ҡалалары власть органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен һәм вәкәләттәрҙе бүлешеү тураһындағы договор»ға һәм «Рәсәй Федерацияһы федераль дәүләт власы органдары менән Рәсәй Федерацияһының автономиялы өлкәләре, автономиялы округтарының власть органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен һәм вәкәләттәрҙе бүлешеү тураһындағы договор»ға ҡул ҡуйыла.
Бөтә өс договор бергә «Федератив договор» тип йөрөтөлә. Ул РСФСР Халыҡ депутаттары съезының «Федератив договор тураһында» 1992 йыл 10 апрель Ҡарары менән раҫлана. Рәсәй Федерацияһының «Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы Констиутцияһына (Төп Законына) үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр тураһында»ғы 2708-I һанлы 1992 йыл 21 апрель Законы менән Федератив договор положениелары Конституцияға индерелә. Был положениелар Рәсәйҙә федерализмдың төп принциптарын индерә, әммә шул уҡ ваҡытта уның асимметриялылығын (Федерация субъекттарының тиң хоҡуҡлы булмауын) нығыта, ул артабан 1993 йылғы яңы Конституцияны ҡабул иткәндә йомшартыла төшә.
РФ менән БР араһындағы федератив килешеү һәм уға Ҡушымта
Федератив договорҙың төп положениелары РФ Конституцияһына һәм БР Конституцияһына индерелә.
Договор дәүләт власының федераль органдары менән дәүләт власының республика органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен һәм вәкәләттәрҙе билдәләй, берлектә идара итеү даирәләрен асыҡлай, республиканың үҙ территорияһында дәүләт власын тулы кимәлдә таный (1—3‑сө статья); дәүләт власының федераль органдары һәм дәүләт власының республика органдары араһында вәкәләттәрҙе яңынан бүлешеү мөмкинлеген бирә (4‑се статья); вәкәләт сиктәрендә РФ власть органдары һәм республика власть органдары тарафынан бирелгән юридик документтарҙың законлы булыуын таный (5‑се статья); РФ һәм республика дәүләт власы органдары араһында бәхәстәрҙе хәл итеү тәртибен билдәләй (6‑сы статья); Федераль договорҙа теркәлгән вәкәләттәрҙе һәм хакимиәт даирәһен бер яҡлы үҙгәртеүҙе тыя (7‑се статья).
Федераль договорға Башҡортостан Республикаһы төҙөгән Ҡушымтала үҙ территорияһында ерҙе, ер аҫты байлыҡтарын һәм башҡа тәбиғәт ресурстарын биләү, файҙаланыу һәм идара итеүҙе хоҡуҡи көйләүҙә республиканың юридик хоҡуғын; Федераль договорҙға ярашлы Рәсәй Федерацияһына ирекле тапшырылған хоҡуҡтарҙан тыш, республиканың халыҡ-ара бәйләнештәрҙә һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәрҙә үҙ аллы ҡатнашыу хоҡуғын нығыта.
Ҡабул ителгән закондарға һәм федераль органдар менән өҫтәмә килешеүҙәргә ярашлы һалым һалыу һәм ҡаҙнаға йыйымдарҙың дөйөм принциптарын билдәләргә, хоҡуҡи көйләү өсөн (РФ дәүләт органдарына ирекле тапшырылған мәсьәләләрҙән тыш) закон сығарыу һәм суд системалары, прокуратура, адвокатура, нотариат ойошторорға мөмкинлек бирә; был турала килешелгән положениелар буйынса өҫтәмә Килешеүгә ҡул ҡуйыу кәрәклеген таный. .
Батицкий Павел Фёдорович
Батицкий Павел Федорович (Павло Федорович Батицький; 14 (27) июнь 1910 йыл — 17 февраль 1984 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (15 апрель 1968 йыл). Советтар Союзы Геройы (7 май 1965 йыл).
1938 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1961 йылдан КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат. 1966 йылдан КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. СССР Юғары Советының 6-10-сы саҡырылыш депутаты (1962—1984).
Биографияһы
Павел Федорович Батицкий 1910 йылдың 14 (27) июнендә Харьков ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Украин.
Һуғыштар араһында
1924 йылдың октябрендә 14 йәшендә Харьковтағы Украина хәрби әҙерлек мәктәбенә алына, белем усағы тиҙҙән Полтаваға күсенә. 1927 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, 2-се Борисоглеб-Ленинград РККА кавалерия комсоставы мәктәбенә йүнәлтелә. Уны 1929 йылда тамамлай һәм сентәбрҙә 40-сы кавалерия полкына ебәрелә (Белорус хәрби округы), унда кавалеристар һәм саперҙар взводы командиры вазифаһында хеҙмәт итә.
1931 йылдың декабрендә — командир ярҙамсыһы, ә һуңынан 40-сы кавалерия полкының (3-сө кавалерия полкы, 7-се Һамар кавалерия дивизияһы, 2-се кавалерия бригадаһы) командиры вазифаһына тәғәйенләнә.
1935 йылдың апрелендә М. И. Фрунзе исемендәге Хәрби акаедмияға уҡырға ебәрелә, уны 1938 йылда тамамлай һәм июлдә РККА Генштабының оператив бүлегенә махсус эштәр буйынса офицер вазифаһына ебәрелә, ә 1939 йылдың февралендә шунда уҡ бүлек начальнигы ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнә.
1939 йылдың сентябрендә Батицкий булып Ҡытайға хеҙмәт командировкаһына ебәрелә, унда Чан Кайши штабы ҡарамағында совет хәрби кәңәшселәр төркөмө штабы начальнигы була. 1940 йылдың декабрендә кире ҡайтҡандан һуң, Каунаста дислокацияланған 11-се мотолаштырылған пулемет-артиллерия бригадаһы (Балтик буйы хәрби округы) штабы начальнигы итеп ҡуйыла, ә 1941 йылдың мартында 202-се моторлаштырылған дивизия (12-се механизацияланған корпус) штаб начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә.
Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы
Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы (10 октябрь 1924 йыл — 20 апрель 2003 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан КПСС, 1979 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Сөләймән Миңлеғужа улы Муллабаев 1924 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙер Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы) Иҫке Юлдаш ауылында тыуған.
1940 йылда ауылдарында ете йыллыҡ мәктәп тамамлай. 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йыл ҡаты яраланып, оҙаҡ ҡына госпиталдәрҙә дауалана. 1944 йылда демоблизациялана.
1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
1954 йылдан Аҡболаҡ педагогия училищеһында уҡый. 1972 йыл Башҡорт дәүләт университетын (ситтән тороп) тамамлай. 1973 йылда «РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Морд-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Латифа
Латифа (لطيفة) — үткер, көлкөлө һәм тапҡыр хикәйәт.
Башҡорт телендә Хужа Насретдин исеме менән йөрөгән латифалар шундайҙар. Ерәнсә сәсәндең әүәл ҡулъяҙмаларҙа йөрөгән көләмәстәре латифаларға тартым.
Әҙәбиәт
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс ҡсҡн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0
Чеботарёв Харитон Андреевич
Чеботарев Харитон Андреевич (1745 йыл йәки 1746 йыл — 7 август 1815 йыл) — Рәсәй империяһының ғалим-географы, профессор, 1803-1805 йылдарҙа Мәскәү Император университетың беренсе һайлап ҡуйылған ректоры, Мәскәү Рәсәй тарихы һәм боронғолоҡ йәмғиәтенең беренсе рәйесе.
Биографияһы
Институтты тамамлағандан һуң, университет китапханаһында китап фондын һаҡлаусы вазифаһына тәғәйенләнә. 1767 йылда Чеботарёв университет гимназияһында тарих һәм география уҡыта башлай, ә 1773 йылдан рус әҙәбиәте («рус стиле»); 1776 йылдан — эктраординар профессор, 1778 йылдың 31 октябренән — ординар профессор (башта логика һәм әхләки тәғлимәттәр кафедраһында, И. Г. Райхель үлгәндән һуң — рус тарихы), ә 1791 йылда А. А. Барсов вафат булғандан һуң — классик әҙәбиәт кафедраһында. 1778 йылдан 1783 йылға тиклем университет конференцияһы секретары, университет гимназияһы һәм уҡытыусылар семинарияһының инспекторы.
1786 йылдан — суд кәңәшсеһе; 1797 йылда колледж кәңәшсеһе дәрәжәһенә күтәрелә; «Московская ведомости» гәзитен мөхәрирләй, университетта барлыҡҡа килгән тәүге ғилми йәмғиәттең — "Ирекле Рус йыйылышы"ның беренсе секретары була. Чеботарёв — Мәскәү университетының беренсе атҡаҙанған профессоры.
1803 йылда университет реформаһынан һуң Х. А. Чеботарёв Мәскәү университеты ректоры итеп һайлана һәм был вазифаны 1805 йылға тиклем биләй.
Был осорҙа Рәсәйҙең тарих һәм боронғолоҡ йәмғиәте, Физик-медицина йәмғиәте һәм Тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәте ойошторола; Медицина-хирургия академияһы тарафынан аптекарь баҡса булдырыла, университеттың Ботаника баҡсаһына нигеҙ һалына.
Ректор срогы үткәндән һуң Х. А. Чеботарёв Мәскәү университеты идараһында алыштырғыһыҙ баһалаусы вазифаһында ҡала. 1809 йылда дәүләт кәңәшсеһе дәрәжәһенә күтәрелә.
1812 йылдағы янғын ваҡытында бөтә китапханаһын һәм ҡағыҙҙарын юғалта, ҙур тетрәнеүҙәр кисерә, һөҙөмтәлә фалиж һуға.
Ваганьков зыяратында ерләнгән, ҡәбере юғалған.
Ғилми хеҙмәттәре
1769 йылда Чеботарёв И. Фрейерҙың «Дөйөм тарих» ҡыҫҡаса тәржемәһен уға өҫтәп М. В. Ломоносов «Ҡыҫҡаса рус йылъяҙмаһын» баҫтырып сығара.
1776 йылда — рус географияһы буйынса беренсе университет ҡулланмаһы (курсы) — рус географияһының беренсе дәреслеге: "Рәсәй империяһының географик методик тасуирламаһы.
Йәйәүлеләр өсөн үткәүел
Йәйәүлеләр өсөн үткәүел — юлдарҙың күп хәрәкәтле урындарында, юлдың был сигенән икенсе сигенә йәйәүлеләр уҙһын өсөн махсус  билдәләнгән ара йәки яһалма ҡоролма. ЮХҠ (юл хәрәкәте ҡағиҙәләре) буйынса махсус билдәләр менән билдәләнә.
Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәр юл киҫелештәре алдынан, йәмәғәт транспорты туҡталыштары яндарында,  шулай уҡ башҡа урындарҙа, кешеләр хәрәкәте күп булған урындарҙа ЮХҠ ҡағиҙәләрен үтәү  һәм хәрәкәтте тәртипкә һалыу өсөн тәғәйенләнә. Һәр үҙгәртеүҙәр ДАИ (автоинспекция) тарафынан конституция закондарына буйһоноп бойомға ашырыла.
Ер өҫтө үткәүеле
Ер өҫтө үткәүеле — йөрөй торған юл йәки тимер юлы аша юлдың был яғынан икенсе яғына үтеү өлкәһе. Ул торошонә һәм төрөнә ҡарап  «зебра» менән йәки башҡа ысулдар ярҙамында билдәләнә.
Тәртипкә һалынмағандары
Тәртипкә һалынмаған үткәүелдәр   - иң арзаны һәм ябайы. Был урындарҙа машина һәм башҡа техника йөрөтөүселәр йәйәүлеләргә мотлаҡ юл бирергә тейеш. Ул үткәүелдәр ҙур булмаған урамдарҙа, машиналар ағымы аҙ булған юлдарҙа ҡулланыла. Рәсәйҙә ул урындар 5.19 «Йәйәүлеләр өсөн үткәүел‎»  юл билдәһе менән билдәләнә. Светофор янында ла ул билдәләр ҡуйылырға мөмкин. Был әгәр светофор эшләмәһә йәки һары төҫ емелдәп торғанда.
2010 йылдан алып тәртипкә һалынмаған үткәүелдәрҙә, бигерәк тә ҡур ҡалаларҙа, автомобиль хәрәкәте  көсөргәнешле урындарҙа өҫтәлмә  саралар ҡулланыла башланы.
Көйләнгәндәре
Көйләнгән үткәүелдәр — төҙөк светафорҙар һәм уның теүәл тәртиптә эшләгәндәре.
Урамһыҙ үткәүелдәр
Үткәүелдәр шулай уҡ ер аҫтынан һәм ер өҫтөнән дә эшләнергә мөмкин.
Ер аҫты үткәүелдәре
Был үткәүелдәр оло юл ағымында йәки тимер юлы аша ер аҫтынан төҙөлә.
Ер өҫтө үткәүелдәре
Был үткәүелдәр юл ағымы аша йәки тимер юлдарында күпер формаһында төҙөлә.
Чугуна
Чугуна — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Атла йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Йәш
Иҫке Йәш (Старояшево) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше. Почта индексы — 452870, ОКАТО коды — 80233852001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нәҫер
Нәҫер (نثر) —— тәртип, ҡылыҡ, әҙәп-әхләҡ тураһында өйрәткән, вәғәзләберәк яҙылған кескәй жанр; лирик йөкмәткеле бәләкәй күләмдәге проза әҫәре ; лирик йөкмәткеле бәләкәй сәсмә әҫәр.
Улар сәсмә һәм теҙмә формала яҙылған. Жанр тәбиғәте менән нәҫер - лирик-поэтик әҫәр. Башҡорт әҙәбиәтендә Мәжит Ғафуриҙың, Әхнәф Таңғатаровтың, Али Карнайҙың, Ибраһим Абдуллиндың нәҫерҙәре яратып уҡыла.
Әҙәбиәт
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0
Туйыр
Туйыр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Бөйөргән ауыл биләмәһе составына керә.
Географик урыны
Ауыл Игәт йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡҡа табан 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Туйыр — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында бакалея кибете, мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Мортка (Кума ҡушылдығы)
Мортка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :