cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эдвард Григ
Берген (1874—1885) һәм «Тролльхауген» (1885 −1907)
1870-сы йылдар аҙағында Григ ҙур инструменталь әҫәрҙәр яҙыу менән мауыға. Бер нисә ҙур күләмле әҫәр яҙырға уйлаһа ла, ҡыллы инструменттар өсөн квартетты ғына яҙып бөтөрә (1878). 1881  йылда Бергенда форепианола дүрт ҡуллап уйнар өсөн «Норвег бейеүҙәре» (опус 35) яҙыла. Белгестәр был «Бейеүҙәр» симфонияға яҡын кимәлдә тип билдәләй. Был әҫәрҙең оркестр өсөн редакцияһының киң таралыуы шуға бәйле.
Бергенда Григ бикҡатыүпкә сире менән ауырый башлай. 1883 йылда ул ҡатыны менән өс ай айырым йәшәй, һуңынан уның менән бергә Бергендан китергә була.
1885  башлап, Григ Бергендан йыраҡ түгел Тролльхауген виллаһында йәшәй. Норвегия тәбиғәте, халыҡ музыкаһы уның әҫәрҙәренең төп темаһына әүерелә.
Европаға концерттар менән Эдвард һәм Нина Григ Европаға йыш йөрөй. Григ Германия, Франция һәм Швецияла дирижёр һәм пианист булараҡ сығыш яһай. Концерт эшмәкәрлеген Григ һуңғы көндәренәсә ҡалдырмай.
1888  йылда Лейпцигта Григ Петр Ильич Чайковский менән осраша, Чайковский Григтың музыкаһы менән һоҡлана. Григҡа Чайковский «Гамлет» увертюраһын бағышлай, "1888 йылда сит илгә йөрөп ҡайтыуҙың автобиграфик һүрәтләмәһе"ндә норвег композиторын маҡтап телгә ала. 1893  йылда улар икеһе лә Кембридж университетының почетлы докторҙары исеменә лайыҡ була. 1889  йылда Григ Француз сәнғәт академияһы, 1872 йылда Швеция короле академияһының ағзаһы итеп һайлана.
1898  йылда Григ Бергенд атәүге фестиваль норвег музыкаһы фестивален ойоштора, ул әлеге ваҡытта ла үткәрелә. Григ Норвегияның ижтимағи тормошонда ла әүҙем ҡатнаша, концерт ойошмалары, хор йәмғиәттәре эшен күҙәтеп бара, Европа музыка тормошон даими күҙәтеп кенә бармай, бөйөк классиктар тураһында мәҡәләләр яҙа (Вагнер, Шуман, Моцарт, Верди, Дворжак), норвег композиторҙары Юхан Северин Свенсен, Хальфдан Кьерульф, Рикард Нурдрок әҫәрҙәрен пропагандалай. 1890-сейылдарҙа Григ күберәк фортепиано өсөн әҫәрҙәр һәм йырҙар ижад итә. 1891 — 1901 г йылдарҙа алты дәфтәр «Лирик пьесалар» һәм ундан артыҡ йырҙар йыйынтығы сыға. 1903  йылда яңы фортепиано өсөн эшкәртелгән халыҡ бейеүҙәре циклы донъя күрә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Григ автобиографик повесть («Минең беренсе уңышым»), «Моцарт и его значение для современности» мәҡәләһен баҫтыра. 1907 йылда композитор Норвегия, Дания, Германия ҡалаларында концерттар ҡуя.
Шул уҡ йылдың көҙөндә Григ ҡатыны менән Англияға барырға йыйына, тик кинәт уның хәле насарая һәм 4 сентябрҙә Эдвард Григ дауаханала вафат була. Норвегия халҡы өсөн уның үлеме ҙур ҡайғы була. Композиторҙың васыяты буйынса, уның ҡәбере виллаһынан йыраҡ түгел фьорд ярында. Бында хәҙер Григтың мемориаль йорт-музейы урынлашҡан.
Григ мираҫы
Эдвард Григтың ижады бөгөн юғары баһалана, бигерәк тә Норвегияла. Пианист һәм дирижёр, иң билдәле Норвегия  музыканттарынң береһе Лейф Ове Андснес уның әҫәрҙәрен йыш башҡара. Григ пьесаларын төрлө сараларҙа йыш ҡулланалар. Григ әҫәрҙәре музыкаль спектаклдәрҙә, фигуралы шыуыу тамашалары ваҡытында ҡуланыла.
Композитор йәшәгән «Тролльхауген» хәҙер йорт-музей. Григтың өйө янында уға һәйкәл ҡуйылған.
Кантон (Ҡариҙел районы)
Кантон (Кантон) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше. Почта индексы — 452394, ОКАТО коды — 80234852005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Холодная (Мулымья ҡушылдығы)
Холодная  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 459 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хомыш
Хомыш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ермолкин ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Ермолкин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.
Тарихы
1984 йылда күсерелгән Вознесенка ауылы һәм Горместпром участкаһы ҡасабаһы ауыл Советы составынан алып ташлана.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Дарем
Тарихы һәм архитектураһы
Ҡаланың тарихи үҙәге Уир йылғаһының текә ярында ята. Урта быуаттарҙа был текә урын шотландтарҙан һаҡланыу өсөн нығытмалар төҙөүгә  идеаль урын тойола. Дарем замогына Яулап алыусы Вильгельм  нигеҙ һала,  әммә тиҙҙән Төньяҡ Англияның шотландтарҙан оборонаһы  урындағы епископҡа — был яҡтарҙығы эре феодалға йөкмәтелә. 1836 йылға тиклем замок уның резиденцияһы була. Замоктан тыш, урта быуат Дарем нығытмаларынан XII быуаттағы оборона диуарҙарының айырым  участкалары һаҡланған.
Оборона роленән тыш, урта быуат Даремы Кутберт Линдисфарнскийҙың изге мәйетенә табыныуға ғибәҙәт ҡылыусыларҙы йәлеп иткән. Ул 1093 йылда роман стилендә нигеҙ һалынған Дева Марияның   йәмиғ сиркәүендә урынлаштырылған. «Яртылаш Аллаһ ғибәҙәтханаһы, яртылаш ҡәлғә», — тип атаған был ҙур ҡоролманы Вальтер Скотт.
Мәҙәниәте һәм мәғарифы
XV быуатта урындағы епископтар ҡурсаулығы аҫтында Дарем мәктәбе — илдәге иң боронғо мәктәптәрҙең береһе ойошторола. 1832 йылда епископ  ярҙамында  Дарем университеты барлыҡҡа килә, уның ихтыяждары өсөн боронғо һарай бинаһы бирелә. 1960 йылда әрмән мультимиллионеры Гульбенкян Галуст аҡсаһына университет эргәһендәге шәрҡиәт мәктәбендә  бөтә донъяға билдәле  Алыҫ көнсығыш сәнғәте һәм археология музейы асыла.
1986 йылда Дарем соборы һәм һарайы норманн төҙөлөшөнөң иң яҡшы һаҡланған өлгөһө булараҡ  ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы исемлегенә  индерелә.
Иҡтисады
Бөйөк Британия өсөн Дарем ҡалаһының индустриаль секторы күләме  бик ҙур булһа ла, графлыҡ иҡтисады  хеҙмәт күрһәтеү тармаҡтарына нигеҙләнгән. Күмерҙе бында король Стефан  Блуаский заманынан алып сығаралар  (1092—1154 йылдар). Әлеге ваҡытта Даремда күмер сығарыу сәнәғәте яйлап кәмей, быны Дарем шахтерҙарының парады бик яҡшы күрһәтә, унда йыл һайын ҡатнашыусылар һаны кәмей. Хәҙерге ваҡытта графлыҡта күмер сығарыу эштәре алып барылмай.
Кесе Салыҡлы
Кесе Салыҡлы — (Малая Чалыкла) - Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салыҡлы йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары йәшәгән төбәктәге Кесе Салыҡлы йылғаһының атамаһы башҡорт телендәге "салыҡлау" һүҙенән ингән. Салыҡлау - йылҡы малының башын аҫҡа-өҫкә һелкеүе тип аңлатыла. Был йылға ағымының үҙенсәлегенә бәйле алынғандыр
1881, 1887 йылдарҙа И. П. Павлов йәшәгән йорт
'''1881 һәм 1887 йылдарҙа И. П. Павлов йәшәгән йорт'''  — Дондағы Ростовтағы бина. Оло Баҡса урамы, 97 адресы буйынса урынлашҡан. Йорт унда ике тапҡыр бөйөк рус ғалим-физиологы Иван Петрович Павлов туҡталып китеүе менән билдәле. Бина федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ обеъкты статусына эйә.
Тарихы
Йорт XIX быуаттың өсөнсө сирегендә төҙөлә. Ул буласаҡ ҡала башлығы Евстигней Никифорович Хмельницкийҙәң милкендә була. Уның кесе һеңлеһе Серафима Васильевна Карачевская киләсәктә Иван Петрович Павловҡа кейәүгә сыға.
1881 йылдың яҙында Павлов Ростовҡа Карчевскаяға өйләнергә килә һәм Хмельницкийҙың йортонда туҡтала. 25 майҙа туй була. Тантана Хмельницкий йортонда, ғаилә ағзалары араһында ғына үтә. Туйҙан һуң йәш пар был йортта ике аҙна самаһы йәшәй. 1887 йылда Павлов менән тормош иптәше һәм улы менән тағы ла Ростовҡа килеп, ошо йортта туҡтала.
Нуҡай ауылы янындағы һуғыш
1919 йылдағы хәҙерге Күгәрсен районы Нуҡай ауылы янындағы Ватандаштар һуғышы осорондағы 1-се башҡорт атлылар һәм 4-се башҡорт уҡсылар полктарының 20-се Пенза уҡсылар дивизияһы (РККА 1-се Армияһы) менән алышы.
1881, 1887 йылдарҙа И. П. Павлов йәшәгән йорт
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта йортта балалар магазины урынлашҡан.
Архитектураһы
Бер ҡатлы тура мөйөшлө кирбес йорт. Түбәһе дүрт яҡлы, сарҙаҡлы. Бинаның фасады Оло Баҡса урамына сыға. Йорттоң һул яғында ихатаға сығыусы ҡапҡалар бар. Фасад яғындағы тәрҙрә уйымдары бай итеп биҙәлгән. Үҙәк өлөшөндә биш бер үк төрлө тәҙрә урынлашҡан, улар профилләнгән тәҙрә йөҙлөгө һәм дуға формаһындағы кәрниз менән биҙәлгән. Ҡабырғалағы тәҙрәләр ябай ғына итеп эшләнгән. Һул яҡта урынлашҡан төп фронтон менән биҙәлгән. Ҡоролма коридор системаһында планлаштырылған, б-лмәләр ике яҡта урынлашҡан.
Нуҡай ауылы янындағы һуғыш
Яҙма
Был һуғыш А. Б. Ҡарамышев исемендәге Беренсе Башҡорт атлылар полкының һәм Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкының РККА-ның 1-се Армияһының Егерменсе Пенза уҡсылар дивизяһы ҡарамағындағы 1-се Көнсығыш атлылар полкы менән уңышлы алыштарының береһе. Был алыш 1919 йылдың 18 ғинуарында Мораҡ биләмәһенең Көньяҡ — Көнбайыш фронтында Ҡыпсаҡ кантоны Нуҡай ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы, Күгәрсен районы) янында була.
Алыш иртән менән башлана. Был ауылда биш йөҙләп ҡыҙыл ғәскәрҙәр һалдаттары була. Һөжүмде бер юлы Нуҡай ауылының өс яғынан башлайҙар. Һөҙөмтәлә ауыл башҡорт хәрбиҙәре тарафынан яулап алына. Алыш ваҡытында ҡыҙыл ғәскәрҙәр яртылаш ҡыйратыла. Ҡалған өлөшө ҡурҡыуҙан һәм күп юғалтыуҙар арҡаһында сигенергә мәжбүр була. Тәртипһеҙ рәүештә тырым-тыраҡай Ҡыҙыл мәсет яғына ҡасып ҡотола. Бащҡорттар был алышта ике кешеһен юғалта, өс башҡорт яугиры йәрәхәтләнә. Уларға ҡыҙыл ғәскәрҙәрҙән күп кенә ҡорал, кәрәк-яраҡ, хәрби поход канцелярияһы һәм башҡа монаяттар ҡала.
Ҡасып киткән ҡыҙылдар артабанғы ҡышҡы алыштарҙа ҡатнашмай.
Был алышта ҡатнашыусыларға Башҡорт ғәскәрҙәре етәксеһе Ә. Вәлиди тарафынан рәхмәт белдерелә. Ун бер офицер дәрәжә буйынса үрләтелә. Шулар араһынан Мораҡ төркөмөнөң башҡорт частары командиры поручик Х. Ф. Алишев штаб-ротмистр, юнкер Мөхәммәтов прапорщик дәрәжәһенә күтәрелә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нуҡай
Ҡолой ауыл биләмәһе
Ҡолой ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында муниципаль берәмек. Юридик адресы: 456894, Силәбе өлкәһе, Арғаяш районы, Ҡолой ауылы, Чапаев урамы, 19 Административ үҙәге — Ҡолой ауылы. Ҡолой ауылы муниципаль берәмегенә яҡын ауылдар — Ҡәҙер, Һәйбәт, Берёзовка һәм Ялтыр ауылдары. Ҡолой ауыл биләмәһе үҙәге «Силәбе — Яратҡол» юлында урынлашҡан. Был ауыл аша Мейәс, Ҡуянбай, Һырғайҙы йылғалары аға.
Тарихы һәм һүрәтләү
Ҡолой ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендә Силәбе өлкәһе «Арғаяш муниципаль районының һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһындағы» 292-ЗО Законы менән билдәләнгән.
Ҡолой ауыл биләмәһенә 13 ауыл ҡарай, халҡы 6631 кеше. Биләмәлә 5 ауыл хужалығы предприятиеһы һәм крәҫтиән-фермерлыҡ хужалығы эшләй, улар 1000 гектарҙан ашыу ерҙе эшкәртә.
4 дөйөм белем биреү мәктәбе, 8 төрҙәге бер мәктәп, 1 балалар йорто, 4 балалар баҡсаһы эшләй. Дөйөм практикалы табиптарҙың 2 үҙәге, тиҙ ярҙам, 1 аптека бар. Рәсәй Һаҡлыҡ банкы бүлексәһе эшләй. Ҡолой ауыл биләмәһендә дүрт «Арғаяш районының почетлы гражданы»: Хәйруллин Рамаҙан Фәтҡулла улы, Ғарипов Насир Һиҙиәт улы, Фәхретдинов Әсҡәт Фәхрислам улы, Хәйруллина Зәйтунә Ҡәйүм ҡыҙы йәшәй. Ҡолой ауыл биләмәһендә 1954 йылда төҙөлгән ауыл мәҙәниәт йорто, биш ауыл клубы, филиалдары менән Павленков китапханаһы, хореография һәм художество һәм һынлы сәнғәт бүлектәре менән сәнғәт мәктәбе филиалы эшләй.
Башҡорт халыҡ коллективы «Ҡолой моңдары» өлкәнән ситтә киң танылыу алған.
Иҫтәлекле урындары
Ҡолой ауылында архитектура ҡомартҡыһы — боронғо мәсет урынлашҡан
Ключевка (Фёдоровка районы)
Ключевка (Ключевка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Почта индексы — 453295, ОКАТО коды — 80254850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чан-Чар
Чан-Чар — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 760 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мокрая Овсянка
Мокрая Овсянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 493 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айс Арена (спорт -күңел асыу комплексы)
«Айс Арена» — Дондағы Ростовта спорт-күңел асыу комплексы, 2014 йылдың декабрендә асылған.
Әлеге ваҡытта боҙ аренаһы административ комплекстан һәм ярыштар үткәреү өсөн боҙ майҙансығынан тора. Перспективала  урынға монтажлана, проекты буйынса ҡышҡы спорт төрҙәре менән генә түгел, шулай уҡ   баскетбол, волейбол һәм мини-футбол менән шөғөлләнергә була. Бының өсөн майҙансыҡты махсус япма менән ябыу планлаштырыла. Икенсе сиратта – күнекмәләр өсөн һырғалаҡты 2015 йылдың яҙында төҙөй башлау планлаштырыла, хәҙерге ваҡытта ерҙе нығытыу буйынса эштәр башҡарыла.
Мәктәптә бушлай 460  хоккейсы һәм  фигурасылар уҡый, өлкә мәктәбе тағы ла 140 баланы уҡытыу өсөн контингентты киңәйтеүгә ғариза биргән
«Айс Арена» «Ростов» хоккей клубының запас стадионы һәм күнекмәләр базаһы булып тора. Беренсе рәсми уйынды бында 2015 йылдың  7 мартында үткәрәләр, Юғары хоккей лигаһы беренселегенә  уйындың  1-се раундында «Ростов» Новочебоксар  «Ыласынын»  10:0  иҫәбе менән тар-мар итә.
Уғыҙнамә
«Уғыҙнамә» («Уғыҙ китабы»)  — төрки халыҡҡа ҡараған уғыҙҙарының шәжәрәһе һәм уларҙың легендар ата-бабаһы Уғыҙ ҡаған (Уғыҙ хан) тураһындағы эпик әҫәрҙәр. Урта быуаттарҙа яҙылған айырым ҡулъяҙмалар беҙҙең көндәргәсә һаҡланған. Бынан тыш, Урта быуаттарҙың тарихи әҫәрҙәрендә һәм хеҙмәттәрендә айырым яҙмалар осрай. Атап әйткәндә, XIII—XIV быуаттарҙағы Иранзамин (Илханат, Хүләгүҙәр дәүләтенең) дәүләт эшмәкәре һәм тарихсыһы Фазлуллаһ Рәшид әд-Диндең «Жәмиғәт-тәүарих» («Йылъяҙмалар йыйынтығы») тигән хеҙмәтендә һаҡланған, бынан тыш XIII—XIV быуаттарҙа ҡарлуҡ-уйғырҙар яҙған текст та бар. Был ҡомартҡының XV быуатҡа ҡараған ҡулъяҙмаһы хәҙерге ваҡытта Парижда һаҡлана. XVII быуатта эпостың «Төркмән шәжәрәһе» тигән версияһын Хиуа ханы Әбү әл-Ғази яҙа.
Икенсе бер төрки эпик ҡомартҡыһы— «Ҡорҡот ата китабы»ның 12 риүәйәте лә шулай уҡ «Уғыҙнамә» тип атала.
2007 йылда әзербайжан композиторы Джаваншир Гулиев «Уғыҙнамә» тигән балет яҙа.
Рәшид әд-Диндең «Уғыҙнамә»һе
Рәшид әд-Диндең «Жәмиғәт-тәуарих» тигән фундаменталь хеҙмәте төрки ҡәбиләләренең боронғо тарихын тулы сағылдырған иң мөһим хеҙмәттәрҙән һанала. Унда уғыҙҙарҙың тарихы беренсе тапҡыр бөтә донъя тарихы менән бәйләп һүрәтләнә. Был XIII-XIV быуаттарҙа Алғы Көнсығышта, төрки-мосолмандарҙың ата-бабаһы булараҡ, уғыҙ ҡәбиләләренә айырым хөрмәт менән ҡарағанды күрһәтә.
«Уғыҙнамә»лә төрки уғыҙҙарының Төньяҡ Ҡытай, Төркөстан, Тибет, Һиндостан ерҙәрен, Урал һыртынан көнсығыштағы һәм көнбайыштағы ерҙәрҙе, Эмба, Яйыҡ һәм Волга йылғаларының түбән ағымындағы, хәҙерге Рәсәйҙең көньяғындағы, Төньяҡ Кавказдағы, Кавказ аръяғындағы, Иран, Кесе Азия, Ираҡ, Сүриә, Мысырҙағы төбәктәрҙе баҫып алғанлығы тураһында мәғлүмәттәр бар.
«Уғыҙнамә»лә дастандың дөйөмләштерелгән версияһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем Уғыҙ тураһында бер нисә быуат айырым-айырым йәшәгән риүәйәттәр һәм легендалар бирелгән. Уғыҙ хан тураһындағы легенда бик күп илдәрҙә һәм халыҡтарҙа таралған. Дастанда күсмә халыҡтарҙың бик боронғо осоронан башлап, феодаль-патриархаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән осорға тиклемге тарихы тасуирлана.
«Уғыҙнамә»лә Көнсығыштағы тарихи процестың биш осоро һүрәтләнә: патриархаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килеү осоро; синфи мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килеү осоро; һундар осоро; Мете ханға тиңләштереү; VI—VIII быуаттарҙағы төрки осоро һәм IX—XII быуаттарҙағы бәшнәк-ҡыпсаҡ осоро.
Уғыҙ тураһындағы легенда быуаттар буйы уғыҙ ҡәбиләләре, сәлжүктәр, хәрәзмшаһтар һәм Сыңғыҙхан етәкселегендәге монгол яуҙары ваҡиғалары йоғонтоһонда үҙгәрә бара.
Әбү әл-Ғазиҙың «Уғыҙнамә»һе
XVII быуаттағы Хиуа ханы, тарихсыһы Әбү әл-Ғази «Уғыҙнамә»нең мосолмандар күҙлегенән сығып «Төркмән шәжәрәһе» тигән үҙ версияһнын яҙа.
Хиуа ханы яҙған әҫәрҙә Уғыҙ хандың мөғжизәле тыуыуы, уның ҡылған батырлыҡтары, төрлө төрки ҡәбиләләргә башланғыс биргән улдары тураһында бәйән ителә.
Рәшид әд-Дин, Әбү әл-Ғази, Языджы-оғлу Али Уғыҙ ханды мосолман кешеһе итеп һүрәтләй.
Яҡынса XI быуаттан алып, уғыҙҙарҙы төркмәндәр тип атай башйлаҙар. Уларҙың вариҫтары хәҙер Төркмәнстанда, Төркиәлә, Әзербайжанда, Иранда, Иракта һ.б. илдәрҙә йәшәй.
Уғыҙ хан тураһындағы башҡорт сюжеттары
Әхмәтзәки Вәлидов фекеренсә, башҡорт фольклорында Уғыҙ хан тураһында ҡобайыр булған. Һаҡланып ҡалған тәүарих, шәжәрәләрҙәге мәғлүмәт буйынса Ғайса Хөсәйенов «Уғыҙ хан»дың башҡортса версияһын төҙөгән.
«Уғыҙнамә»гә ярашлы, Уғыҙ хандың ғәскәрҙәре башҡорттарҙың Оло Балғур (Оло Биләр) исемле ҡәлғәһен һәм илдәрен яулап ала, уларҙың Ҡарашит яғбу тигән падишаһын әсиргә ала. Әбү әл-Ғазиға ярашлы, мадъярҙар һәм башҡорттар Уғыҙ ханға ҡаршы баш күтәрәләр.
Ҡариҙел (ауыл)
Ҡариҙел (Караидель; боронғо атамаһы Бағаҙытамаҡ; Усть-Багазы) — Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районындағы ауыл, ошо исемдәге район һәм ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 5980 кеше булған.
Почта индексы — 452360, ОКАТО коды — 80 234 832 001.
Рендсбург элмәге
Рендсбург элмәге (Rendsburger Schleife) — Рендсбург ҡалаһындағы (Германияның Шлезвиг-Гольштейн федераль ерендә) спираль формалы бейек тимер юлы, ул Киль каналы өстөнән Ноймюнстер — Фленсбург линияһын Рендсбург станцияһы менән тоташтырып тора.
Төҙөү
Баштағы Киль каналы өҫтөндәге күпер 1890-сы йылдарҙа төҙөлә, ул боролошло күпер булған була. 1913 йылда, каналды киңәйтеү арҡаһында, ул яңы 42 метр бейеклегендә торған күпер менән алмаштырыла һәм канал өҫтөндә тороусы күперҙәргә булған талаптарға ярашлы итеп төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта поездар Рендсбург станцияһына инә алһын өсөн, уларға барлыҡ мөмкинлектәрҙе бирергә кәрәк була, ә быға тиклем станция каналға бик яҡын тора һәм канал өҫтөнән бик үк бейек тормаған күпер менән генә тоташтырылған була. Шуға күрә, күперҙең төньяҡ осонда тимер юлы элмәк формаһында юғары күтәртелә. Көньяҡтан Рендсбургҡа килгән поездар станцияға инеүҙән алда 360 градус боролош яһай. Ә төньяҡтан килгән поездар Рендсбург станцияһынан сыҡҡан саҡта, Киль каналы аша үтер өсөн, шул элмәк аша ғына Бейек күпергә сығып китә ала һм артабан Германияның башҡа төбәктәренә китә ала.
Schleife районы
Рендсбург районы, унда элмәк төҙөлгән, ул Schleife (нем. «петля») тип аталған.
Төркиә авиацияһы
Төркиә Европаны һәм Урта Көнсығыштағы,  Кавказдағы, Төньяҡ Африкалағы яңы формалашып килгән баҙарҙарҙы тоташтырыусы  авиация узелы булып тора.
Авиакомпаниялары
1983 йылда Төркиәнең авиакомпаниялар баҙары либералләштерелә. Шуға тиклем илдең аэропорттарын хеҙмәтләндереү дәүләт компанияларына ғына рөхсәт ителһә,  1983 йылда ҡабул ителгән  граждандар авиацияһы тураһындағы закон буйынса был өлкәгә хосуси   компаниялар ҙа индерелә. Әммә конкуренциялы мөхит барлыҡҡа килеүгә Төркиәнең Turkish Airlines компанияһын дәүләттең ныҡлы ҡарауы  ҡамасаулай. 2003 йылда ғына был баҙарға инеүҙе ҡатмарлаштырған кәртәләр алына, Turkish Airlines дәүләт ярҙамын файҙаланыуын дауам итһә лә, конкуренция көсәйә.
2015 йылда 61,8 миллион пассажир хеҙмәтләндергән Turkish Airlines донъяла иң эре авиакомпанияларҙан һанала. Европала, Азияла, Африкала һәм Көньяҡ Америкала 280 йүнәлештә даими рейстар башҡарған Turkish Airlines 2015 йылдың февраленә ҡарата күп йүнәлештәр буйынса донъяла дүртенсе урындағы авиаташыусы һәм иң күп илдәрҙе хеҙмәтләндереүсе була.
Аэропорттары
2000-се йылдарҙан илдә  граждандар авиацияһының дәррәү үҫеше күҙәтелә, Төркиәнең был тармағында үҫеш донъялағы уртаса тиҙлектән ун тапҡырға йылдармыраҡ бара. 2003 йылда Төркиәлә аэропорттар 34 миллион пассажир ғына хеҙмәтләндерһә, 2010 йылда был күрһәткес 105 миллионға етә, шуның 52 проценты халыҡ-ара рейстарға тура килә. 2012 йылда төрөк аэропорттары 130 миллион  пассажирҙы хеҙмәтләндерә, йәғни ил Европала ҙурлығы буйынса алтынсы авиация баҙары була.
2015 йылда Ататөрк исемендәге Истанбул аэропорты,  61,8 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндереп,  йөкләнеше буйынса донъяла  11-се аэропорт була. Иҫкереп барған был аэропортты әле төҙөлөп ятҡан  «Истамбулдың яңы аэропорты» алмаштырасаҡ. 90 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндереүгә тәғәйенләнгән донъяла иң ҙур терминаллы яңы аэропорт  пассажирҙар ағымын арттырыуға эшләйәсәк. Бынан тыш, йылына йәмғеһе 150 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерәсәк тағы ике терминал төҙөү планлаштырыла. 2035 йылға яңы аэропорт, йыл һайын 260 миллион пассажир үткәреп, донъяла иң ҙурға әүерелер тип фараз ителә.
Транспорт министры Бинали Йылдырым заманында  күп һанлы яңы аэропорттар төҙөлә, иң тәүгеләре 2007 йылда  Зонгулдакта, Шанлыурфала һәм Хатайҙа асыла. Артабан 2008 йылда Амасьяа — Мерзифон, 2010 йылда  Анталияла — Ғазипаша, Чанаккалела — Гёкчеада, 2012 йылда — Афьонкарахисар, Ушак һәм  Кютахья ҡалаларын хеҙмәтләндереүсе Зафер, Ыгдыр, 2013 йылда Ширнаке  аэропорттары асыла. Малатьялағы Эрхач һәм Коджаәлиҙәге Дженгиз Топел аэропорттары  элек хәрби һауа базалары булһа, 2007 һәм 2011 йылдарҙа (ярашлы)  граждандар авиацияһы өсөн асылалар. Измирҙең  Аднан Мендерес исемендәге аэропортында  2006 йылда — халыҡ-ара терминал, ә 2014 йылда эске рейстар өсөн терминал  төҙөлә. Эрзинджан һәм Мәрдин аэропорттарының яңы терминалдары 2011 йылда асыла,  Миләс-Бодрум   аэропорты өсөн яңы халыҡ-ара терминал 2012 йылда төҙөлөп бөтә.
Шул уҡ осорҙа бик күп аэропорттар, шул иҫәптән Токат, Каһраманмараш, Сивас, Газиантеп һәм Чанаккале аэропорттары ремонтлана, Балыкесир һәм Карс Харакани аэропорттары  яңыртылғандан һуң 2006 һәм 2007 йылдарҙа эш башлай. Балыкесир Коджа Сейит һәм Кастамону аэропорттарын модернлаштырыу 2010  һәм 2013 йылдарҙа (ярашлы)  тамамлана.
Аэропорттар төҙөлөшө
Аэропорттар төҙөлөшө тармағында Limak İnşaat төҙөлөш компанияһы төбәк алдынғыларының береһе булып иҫәпләнә. 2007 йылда Limak İnşaat компанияһы Францияның Aéroport de Lyon компанияһы менән уртаҡ предприятие төҙөй һәм Приштин аэропортын төҙөүгә тендерҙы ота. 2015 йылда компания Кувейт халыҡ-ара аэропортының терминалын төҙөү буйынса тендерҙа еңә. Limak İnşaat шулай уҡ Истанбулдың яңы аэропортын төҙөүгә тендерҙы отҡан уртаҡ предприятиеның өлөшө һанала.
Авиация сәнәғәте
Төркиә республика нигеҙләнгән замандан уҡ милли аэрокосмос сәнәғәте булдырырға ынтыла. Төркиәлә 1984 йылда нигеҙләнгән TUSAŞ компанияһы авиасәнәғәттә төп корпорация булып тора, ул 1973 йылда Төркиәнең Сәнәғәт һәм технологиялар министрлығы ҡарамағында нигеҙләнгән   корпорацияның вариҫы һанала.
Чебачка
Чебачка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рендсбург (станция)
Рендсбург станцияһы Рендсбург ҡалаһында (Шлезвиг-Гольштейн германия ерҙәре) Ноймюнстер — Фленсбург линияһының һәм Киль — Рендсбург линияһының бергә тоташҡан ерендә урынлашҡан. Әлеге ваҡытта Bahn Deutsche компанияһы тарафынан идара ителә, ул 4-се категория станция һанала. Әлеге ваҡыттағы Юбек аша булған маршруттан айырмалы рәүештә, элек Рендсбургтан Эрфде аша Хузумға ҡыҫҡа юл була, ул юл әле лә йөктәр ташыу өсөн ҡулланыла.
20 быуат башында Киль каналы, ә уның өҫтөнән Рендсбург элмәге өҫтөндә Рендсбург бейек күпере төҙөлә һәм Рендсбург станцияһын файҙаланырға мөмкинлек бирә. 2007-2009 йылдарҙа станцияның ҡыйығы ремонтлана. Һуңыраҡ платформалар тергеҙелә. Ремонт тамамланғандан һуң, станцияның биш юлы була, шуларҙың дүртәүһенең платформалары бар.
Операциялар
2007 йылдың 9 декабренән башлап Intercity-Express алыҫ юл поездары Орхус — Гамбург — Берлин маршрутында һәм шулай уҡ EuroCity поездары Орхус — Гамбург маршруттарында Рендсбург станцияһында туҡтап торалар. Ял көндәрендә Фленсбург вокзалынан туранан-тура Берлинға барыусы InterCity ҡала-ара поездары ла Рендсбург станцияһында туҡталыш яһай.
Schleswig Regionalbahn Holstein DB (RB-SH) — Regional-Express һәм Regionalbahn поездары һәр ике сәғәт һәм һәр бер сәғәт һайын Фленсбург менән Ноймюнстерға йөрөп тора..
Хәлилов Ғилмислам Сәлихйән улы улы
Хәлилов Ғилмислам Сәлихйән улы улы (1912 йыл — декабрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры .Рядовой.
Рендсбург (станция)
Операциялар
Хузум — Юбек — Шлезвиг — Рендсбург — Киль маршрутында Nord-Ostsee-Bahn (NOB, хәҙер Veolia Verkehr тарафынан идара ителә) хәҙерге заман поездары һәр сәғәт һайын йөрөп тора.
Хәлилов Ғилмислам Сәлихйән улы улы
Биографияһы
1912 йылда хәҙерге Көйөргәҙе районы Беренсе Кинйәабыҙ ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Артабан Яҡуп тулы булмаған урта мәктәбендә дауам итә.
Ғаиләһе
Ҡатыны Мәрйәм Рамаҙан ҡыҙы ошо уҡ ауылдан. Ауыл муллаһы Хөсәйенов Рамаҙан хәҙрәттең ҡыҙы. Һуғышҡа тиклем уларҙың ике балалары тыуа. Ололары Ғәзизйән, кесе улдары Марат.
Рендсбург (станция)
Операциялар
Поездарҙы яртышар сәғәт интервал менән йөрөтөү маҡсатында Киль — Рендсбург линияһын яҡшыртыу планлаштырылған.
Юл
Станцияның биш юлы бар, шуларҙың дүртәүһендә платформалар урынлашҡан. Поездар юлға түбәндәгесә сыға:
Ейән Ҡуштанов
Ейән Ҡуштанов (Иван, Ябан Ҡуштанов; 1726 йыл — ?) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, һайланған полковник.
Биографияһы
Ейән Ҡуштанов (Иван Ҡуштанов, Ябан Ҡуштанов тип тә йөрөткәндәр) 1726 йылда Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Ҡыҙылъяр ауылында (хәҙер Пермь өлкәһенең Барҙы районы 1-се Ҡыҙылъяр ауылы) тыуған. Уҫы даруғаһына һәм Ҡазан губернаһына яҡын ауылдарҙа йәшәүселәрҙән үҙенең отрядын ойоштороусы ябай башҡорт. Төрки телен белгән.
1773 йылдың декабрендә Ейән Ҡуштанов үҙенең отряды менән Әбдей Абдулловтың отрядына барып ҡушыла. Отряд Ҡыҙылъярҙан башта Шулған ауылына, һуңынан Барҙыға юл тота. Артабан Пермь заводтарына йүнәлә. Әбдей Абдуллов тәҡдиме буйынса, баш күтәреүселәр уны полковник итеп һайлайҙар.
31 ғинуарҙа Уй һәм Соҡсон заводтарын яулап ала, унда эшләгән тау сәнәғәте крәҫтиәндәрен үҙ отрядына ылыҡтыра. Заводтарҙа конфискацияланған аҡсаны баш күтәреүселәр үҙәгенә — Бердаға оҙата. Көңгөр ҡәлғәһенә походта ҡатнаша. 1774 йылдың яҙын-көҙөндә башҡорт полковниктары Мөҡсин Мәҙийәров һәм Әҙел Әшмәнов менән бергә Кама буйында хәрәкәт итә, Бөрө янында һәм Әңгәсәк заводы тирәһенә сыға. Ихтилалсылар отрядтарына кешеләр йыя, каратель отрядтары менән һуғыша, батша хөкүмәтенә тоғро ҡалған старшиналарға ҡаршы көрәшә.
1774 йылдың ноябрь башында старшина Рахманғол Иртуғанов отряды уны әсиргә ала һәм Көңгөр ҡәлғәһе подполковнигы А. В. Папавҡа килтерәләр. Папав әсиргә аалынған башҡорт ихтилалсылары етәкселәрен Ҡазанға ебәргән.
1775 йылдың февралендә Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшеренеү аҫтында була. 1775 йылдың 5 апрелендә язаһыҙ иреккә сығарыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Сәмәниҙәр дәүләте
Сәмәниҙәр дәүләте (Davlat-i Sāmāniyān) — Урта Азияла 875 — 999 йылдарҙа булған дәүләт. Хакимлыҡ итеүсе династия - Сәмәниҙәр. Дәүләттең баш ҡалаһы — Бохара. Сәмәниҙәр идара итеүе тарихта яңы осор - «Иран мәҙәни континенты»  барлыҡҡа килеүе менән танылған,  «Иран Интермеццоһы» исеме менән билдәле булған. , ул IX - XI быуаттарҙа хакимиәткә  иран династияларының килеүенә һәм фарсы теле менән мәҙәниәтенең тергеҙелеүенә булышлыҡ иткән.
Овраг Клопиха
Овраг Клопиха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 293 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы
Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы (20 февраль 1928 йыл — апрель 2002 йыл) — мәғариф ветераны, тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. «Хеҙмәт батырлыҡ» миҙалы менән бүләкләнгән. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.
Биографияһы
Ирек Әбделхәй улы Хөсәйенов 1928 йылдың 20 февралендә Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын Темәс педагогия училищеһын тамамлағандан һуң урындағы мәктәптә башланғыс класы уҡытыусыһы булып башлай. 1952—1958 йылдарҙа партияның Баймаҡ район комитетында пропаганда һәм агитация бүлегендә — инструктор, артабан партия контроле кабинеты мөдире булып эшләй. 1958 йылдан алып 1969 йылға тиклем Баймаҡ ҡалаһындағы 1-се һанлы урта мәктәбенә (1918 йылда асылған тәүге совет мәктәбе) директор итеп тәғәйенләнә. Унан һуң Баймаҡ 3-сө урта мәктәбенә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып күсә, ошо уҡ мәктәптә күп йылдар дауамында тарих уҡытыусыһы була. Артабан район эшсе йәштәр мәктәбе директоры, крайҙы өйрәнеү музейы етәксеһе була. Пенсияға сыҡҡандан һуң Ирек Әбделхәй улы район китапханаһында эшләй, бында ул «Атайсал» клубын ойоштора. Клуб ағзалары тыуған яҡтың тарихын, арҙаҡлы шәхестәрен тергеҙеүгә күп көс һала һәм райондың ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнаша. Уның положениеһына ярашлы ошондай ойошмалар һәр ауыл китапханаһы янында ойошторола. Ҡала һәм ауыл клубтары составына абруйлы, көслө рухлы, тарих менән ҡыҙыҡһынған зыялы кешеләр инә. Клубтың һәм уның ауыл филиалдары эшмәкәрлегенә һәм йүнәлештәрен билдәләүгә Ирек Әбделхәй улы шаҡтай күп көс һала.
Баймаҡ районы китапханаһы янында шулай уҡ «Атайсал тип янған йөрәктәр» аҡһаҡалдар клубын ойоштороу буйынса инициатор була. «Күк Ирәндек» (1990) исемле плакаттың тәүге редакторы. Ул шулай уҡ «Темәс» буклетын (1991), «Баймаҡ» буклетын (1994) сығарыуҙа әүҙем ҡатнаша. И. Ә. Хөсәйенов урындағы матбуғат биттәрендә тыуған яҡты өйрәнеү буйынса, данлыҡлы яҡташтары тураһында әленән-әле мәҡәләләр баҫтыра.
Юғары мәҙәниәтле, киң энциклопедик белемле кеше булараҡ Ирек Әбделхәй улы кеше менән аралашырға, ниндәйҙер яҡшы маҡсаттарға әйҙәргә оҫта булды, һәр саҡ ярҙамға килергә әҙер булыуы күптәргә ҡанат ҡуйҙы. Ул яҡшы шахматсы ла ине, район һәм ҡала турниҙарында ҡатнашты.
2002 йылдың апрелендә Баймаҡ ҡалаһында вафат була.
Ҡала думаһы бинаһы (Дондағы Ростов)
архитектура һәйкәле (федераль) Ҡала думаһы бинаһы (Ҡала йорто) — 1899 йылда архитектор А. Н. Померанцев проекты буйынса Дондағы Ростовта төҙөлгән бина. Ҡаланың иҫтәлекле архитектура урындарының береһе. Тәүҙә йортта ҡала думаһы һәм управа урынлаша. Совет осоронда бында КПСС өлкә комитеты ултыра. Хәҙерге ваҡытта йортто Дондағы Ростов мэрияһы һәм ҡала думаһы биләй. Бина федераль әһәмиәттәге архитектура һәйкәле статусына эйә.
Тарихы
1890 йылдар уртаһында Дондағы Ростов хакимиәте ҡала думаһы бинаһын төҙө- тураһында ҡарар ҡабул итә (уға тиклем дума ултырыштарын Максимов йортонда үткәрә). Проект эшләү өсөн ҡалала бер нисә бина төҙөгән билдәле архитектор Александр Никанорович Померанцев саҡырыла. Проекттың һуңғы варианты ҡала управаһы тарафынан 1896 йылда раҫлана. 1897 йылда төҙөлөш башлана. 1899 йылда төҙөлөп бөтә һәм һәм изгеләндерелә.
Померанцевтың иҫәпләүҙәре буйынса, төҙөлөшкә 586 176 һум 16 тин сығым кәрәк була. Әммә думала уны бик ҙур тип баһалайҙар һәм ҡыҫҡартырға ҡарар итәләр. Думаның Финанс комиссияһы сығымдарҙы 513 627 һум күләмендә раҫлай. Ләкин төҙөлөш барышында смета күләме һиҙелерлек арта һәм 600 мең һумға барып баҫа.
Йорттоң беренсе ҡаты сауҙа өсөн ҡуртымға бирелә. Унда мануфактура тауарҙары, велосипедтар, граммофондар, оптика кәрәк-яраҡтары, ҡорал, кондитер әйберҙәре һатыла. Икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттарҙы ҡала думаһы, ҡала управаһы биләй. Ҡала думаһы килеүселәр өсөн һәр саҡ асыҡ була. Ултырыштар залында публика өсөн 200 урын, шулай уҡ партерҙа 40 урын бирелә. Һуңыраҡ матбуғат вәкилдәре өсөн өҫтәлдәр ҡуйыла.
1922 йылда ҡала думаһы бинаһында янғын сығып, мөйөштәрҙәге көмбәҙҙәр юҡҡа сыға. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йорт тағы ла етдиерәк емерелеүгә дусар була, әммә һуғыштан һуң ҡабат тергеҙелә. Бында КПСС өлкә комитеты урынлаша.
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Ҡала йортон Померанцев эклектика рухында төҙөй. Йорт кварталға оҡшаш: тура мөйөшлө, эсендә ихатаһы бар. Померанцевтың бер проектына ярашлы, эске ихата сатыр менән ҡапланырға тейеш була. Бындай алымды ул Мәскәүҙә Үрге сауҙа рәттәрен төҙөгәндә файҙаланҡан була.
Чумаков Михаил Петрович
Михаил Петрович Чумако́в (1909 йылдың 1 (14) ноябре — 1993 йылдың 11 июне) — совет вирусологы академигы, Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы (1960) һәм Рәсәй медицина фәндәре академияһы полиомиелит һәм вируслы энцефалиттар Институтына нигеҙ һалыусыһы һәм беренсе директоры.
Л.А. Зильбер һ.б. менән бергә яҙғы-йәйге энцефалит этиологияһын һәм уны барлыҡҡа килтереүсе талпан энцефалиты вирусын өйәнеүҙә ҡатнашҡан. Америка ғалимы Альберт Сэйбин асҡан полиомиелитҡа ҡаршы вакцинаға клиник һынауҙар үткәргән һәм ҡулланышҡа индергән.
Биографияһы
Чумаков тамамлай. 1931 йылда Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетын тамамлаған, һуңынан уның атамаһы И. М. Сеченов исемендәге үҙгәртелә исемендәге Беренсе Мәскәү медицина академияһы тип үҙгәртелә. Хеҙмәт карьераһын башлай, Шул уҡ йылда ул И. М. Великанов етәкселегендәге Хәрби-медицина лабораторияһында (һуңыраҡ — Рәсәй Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Хәрби ғилми медицина институты) яра инфекцияһы проблемалары буйынса лаборант булып эшләй. Великанов етәкселеге аҫтында Чумаков үҙенең тәүге фәнни асышын — И. В. Склифосовский исемендәге Мәскәү институтында; I ранглы хәрби табип З. И. Михайлова (РККА Биотехник институтының өлкән белгесе) менән бергә травматологик ауырыуҙарҙа барлыҡҡа килгән газ гангрена сирен лаборатор диагностикалауҙы камиллаштыра. З. И. Михайлованы Чумаков үҙенең беренсе уҡытыусыһы тип һанай, һәм асыҡ сығыштарында уны йыш телгә ала.
1937 йылда Чумаков Хабаровск крайына Л. А. Зильбер ойошторған фәнни экспедицияла ҡатнаша. Экспедицияның башҡа ҡтнашыусылары менән берлектә талпан энцефалиты тип аталған яңы асылған инфекцион неврологик ауырыуҙың тәбиғәтен өйрәнә, һәм ул шул сирҙе тыуҙырыусы вирусты айыра. Ошо асышы өсөн Чумаков һәм башҡа бер төркөм ғалимдар 1941 йылда беренсе дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була. Вирус менән осраҡлы зарарланыуы арҡаһында, Чумаков талпан энцефалиты менән сирләй, ауырыу һөҙөмтәһендә ишетеү һәм уң ҡулының хәрәкәтсәнлеген юғалта.
1948 йылда Михаил Петрович ағза-корреспонденты, ә 1960 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының. тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана. 1940-сы йылдарҙан башлап Чумаков Себер, Алыҫ Көнсығыш, Ҡырым райондарына һәм Советтар Союзының башҡа райондарына яңы инфекцион ауырыуҙар барлыҡҡа килеүен өйрәнеү буйынса үп һанлы ғилми экспедициялаар ойоштора. Чумаков асҡан һәм өйрәнгән вирустар араһында — омск геморрагик биҙгәге, кемерово геморрагик биҙгәге, бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәк, ҡырым геморрагик биҙгәге һәм башҡа бик күптәр. 1950 йылдан башлап Чумаков Д.&nbsp;И.&nbsp;Ивановский исемендәге Вирусология институты директоры була.
1955 йылда ул полиомиелитты өйрәнеү һәм был ауырыуға ҡаршы профилактик вакциналар әҙерләү маҡсатында яңы институт ойоштора. Чумаков америка ғалимдары Джонас Солк һәм Альберт Сэйбин менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. 1958—1959 йылдарҙа үҙенең ҡатыны һәм фекерҙәше М. К. Ворошилова һәм башҡа хеҙмәттәштәре менән донъяла беренсе булып Сэйбин аттенуирлы штаммдарҙан эшләнгән тере полиомиелит вакцинаһын (Живая полиомиелитная вакцина — Polio vaccine — ЖПВ) етештереүҙе һәм клиник һынауҙарҙы ойоштора. Был маҡсат өсөн Полиомиелит һәм вируслы энцефалит институты (ИПВЭ) базаһында Чумаков етәкләгән ИПВЭ бактериялы һәм вируслы препараттар етештереү буйынса предприятие булдырыла. Советтар Союзын юғары эффектив вакцинаны күпләп ҡуллана башлаусы һәм бер нисә йылдан илдә полиомиелитты юҡ итеүсе беренсе ил була. Чумаков 1955 йылдан 1972 йылға тиклем Полиомиелит һәм вируслы энцефалит институтының етәксеһе була.
Полиомиелит буйынса эштәр циклы өсөн 1963 йылда Чумаков һәм Смородинцев Анатолий Александрович Ленин премияһына лайыҡ була. Чумаков институты етештергән вакцина донъялағы 60-тан артыҡ илгә экспортланды һәм Көнсығыш Европала һәм Японияла таралып киткән полиомиелит сирен юҡҡа сығарырға ярҙам итте.
Троекурово зыяратында ерләнә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Сапрыкина Надежда Ивановна (1912—1970) — табип-невролог (тәүге ҡатыны). Икенсе ҡатыны — М. К. Ворошилова (1922—1986), вирусолог, СССР Медицина Фәндәре Академияһының ағза-корреспонденты.
Улдары — Михаил (1941—2016), Илья, Пётр, Константин, Алексей — ғалимдар, физик, биологтар, вирусологтар, фән кандидаттары һәм докторҙары. Ҡыҙҙары — Долорес (1936—2018), Мария — ғалимдар, геология-минералогия фәндәре кандидаты һәм медицина фәндәре кандидаты.
Исемдәре
Чумаков Германияның Леопольд Академияһының Honoris Causa почётлы доктор дәрәжәһе лауреаты, Венгрия фәндәр академияһының почётлы ағзаһы булды. Шулай уҡ ул күп һанлы медицина академияларының һәм сит ил йәмғиәттәренең почётлы ағзаһы булды.
Кузьминовка (Фёдоровка районы)
Кузьминовка (Кузьминовка) — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 439 кеше булған. Почта индексы — 453294, ОКАТО коды — 80254860004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тимор
Тимор (Pulau Timor, Timor) — Малай архипелагының көньяҡ өлөшөндәге утрау. Утрау ике дәүләткә бүленгән: Көнсығыш Тимор һәм Индонезия.
География
Утрауҙың майҙаны 30,8 мең км². Атамаһы малай телендәге көнсығышты аңлатҡан «Тимур» һүҙенең варианты булып тора. Ул утрауҙар сылбырының көнсығышында урынлашҡан.
Административ бүленеше
Тимор утрауын ике мөстәҡил дәүләт бүлеп алған: Көнсығыш Тимор һәм Индонезия (4 округ һәм 1 муниципалитет).
Бесәйҙәр ҡалаһы
«Бесәйҙәр ҡалаһы» (Kedi — «Бесәй») — Истанбул ҡалаһын тултырған берәҙәк бесәйҙәр тураһында тулы метражлы документаль фильм.
Картинаның премьераһы 2016 йылдың 21 февралендә Истанбулда «!f» бойондороҡһоҙ кино фестивалендә була. Рәсәйҙә премьераһы 2017 йылдың 30 ноябрендә була.
Тәнҡит
«Бесәйҙәр ҡалаһы» кино тәнҡитселәренең һоҡланыулы фекерҙәрен яулай. Фильмдың Rotten Tomatoes сайтында 106 рецензия нигеҙендә төҙөлгән рейтингы  98 процент тәшкил итә.
Борис Иванов (Film.ru) билдәләүенсә, «„Бесәйҙәр ҡалаһы“ йөнтәҫ йән эйәләрен күҙәткәндә түгел, ә бесәйҙәр менән дуҫлығы тураһында һөйләгән истанбуллыларҙың йөҙҙәренә ҡарағанда күпкә ҡыҙыҡ».
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Һылтанмалар
-
Чепурья
Чепурья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Катым йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малиновка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Административ үҙәге — Малиновка ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы раҫланған.
Чепыш
Чепыш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Морд-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010
Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу, 2010 Всероссийская перепись населения (2010) — 2010 йылдың  14 октябренән алып 25 октябренә тиклем уҙғарылған халыҡ иҫәбен алыу сараһы.
Үткәреү ваҡыты
Халыҡ иҫәбен алыуға ҙерлек 2007 йылда башланған.
2008 йылда һынау рәүешендә бер нисә төбәктә халыҡ иҫәбен алыу үткәрелгән.
Йәниҫәпте 2013 йылға күсерергә тәҡдим ителһә дә, аҡса күсерелгән булғанлыҡтан, Владимир Путин күрһәтмәһе буйынса сара ваҡытында уҙғарыла.
Һөҙөмтәләр
2011 йылдың мартында иғлан ителгәнсә, Рәсәйҙә халыҡ һаны — 142 905 200 кеше.
Милли составҡа килгәндә, урыҫтар — 111,0 млн, татарҙар — 5,31 млн, украиндар — 1,93 млн, башҡорттар — 1,58 млн, сыуаштар — 1,43 млн, чечендар — 1,43 млн, әрмәндәр 1,18 млн кешене тәшкил итә.
Башҡорт телен туған теле тип 1 133 339 башҡорт күрһәткән (туған телен күрһәткәндәрҙең 71,7 %). 230 846 башҡорт туған теле типтатар телен атаған (14,6 %). 216 066 башҡорт туған телен рус теле тип күрһәткән (13,7 %)
Овраг Овсянка
Овраг Овсянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының уң ярына тамағынан 476 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Административ үҙәк
Административ үҙәк — беренсе, икенсе йә өсөнсө кимәл административ берәмектең (өлкә, край, автономиялы республика, провинция, штат, департамент һәм башҡалар) рәсми төп  ҡалаһы. Административ үҙәктә, ҡағиҙә булараҡ, дәүләт власы һәм урындағы үҙидаралыҡ органдары урынлаша:
Овраг Овсянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Административ үҙәк
Административ үҙәктең уны башҡа тораҡ пункттар менән бәйләгән инфраструктураһы, идаралыҡ функцияларын башҡарыу өсөн етерлек  иҡтисади, мәҙәни һәм  кадрҙар потенциалы була. Шунлыҡтан күп илдәрҙә ғәҙәттә төбәктәге  иң эре ҡалалар  административ үҙәк булып тора. Шул уҡ ваҡытта  административ үҙәктең был административ-территориаль берәмеккә инмәүе лә ихтимал. Мәҫәлән, Мәскәү, Санкт-Петербург, Киев һәм Минск улар төп ҡалаһы булған өлкәләргә ҡарамай,  ҡала округтары хасил иткән Ырымбур һәм Новосибирск шул исемдәге райондарға инмәй.
Бойондороҡһоҙ суверен дәүләттең рәсми төп ҡалаһы  баш ҡала тип атала.
Рәсәй Федерацияһында
Рәсәйҙең федератив ҡоролошо уны бер нисә федераль округҡа бүлә. Һәр округтың  административ үҙәге («баш ҡалаһы») бар, унда федераль власть органдары, судтар, иҡтисад һәм сәнәғәт үҙәктәре тупланған. Һәр  административ үҙәктә  Рәсәй Президентының  ошо федераль округтағы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге бар. Властың бындай үҙәкләштерелгәнлеге округ  «баш ҡалаһын» бүтән ҡалаларҙан айырып тора. Күпселек осраҡта административ үҙәктәр  —  айырыуса үҫешкән   социаль-иҡтисади инфраструктуралы халҡы миллиондан ашыу булған ҡалалар:
Рәсәй Федерацияһында  «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидаралыҡты ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында»ғы федераль закондың  "Төп терминдар һәм төшөнсәләр" тигән 2-се статьяһында уға ошондай билдәләмә бирелә:
«Ауыл биләмәһенең, муниципаль райондың, ҡала округының   административ үҙәге  — урындағы традицияларҙы һәм  электән килгән социаль инфраструктураны иҫәпкә алып  билдәләнгән һәм  Рәсәй Федерацияһы субъекты законына ярашлы тейешле муниципаль берәмектең вәкәләтле органы урынлашҡан тораҡ пункт».
Мәскәү һәм Ленинград өлкәләренең административ үҙәге билдәләнмәгән, әммә ғәмәлдә  Мәскәү һәм Санкт-Петербург административ үҙәк һанала, шул уҡ ваҡытта был ике ҡала РФ-тың айырым  субъекттары ла булып тора.
СССР-ҙа
Тарихи сәбәптәр буйынса СССР-ҙа бөтә союздаш республикаларҙың административ үҙәктәре һәм РСФСР, ГССР, ҮзССР-ҙың автономиялы республикаларының  административ үҙәктәре, был бик үк дөрөҫ булмаһа ла, «баш ҡала» тип йөрөтөлә.
Ҡарасайҙар
Ҡарасайҙар (Карача́евцы, къарачайлыла, таўлула; иҫкесә кавказ татарҙары, тау татарҙары) — Төньяҡ Кавказдағы төрки телле халыҡ, Ҡарасай-Черкес Республикаһының төп халҡы.
Антропологик тип буйынса ҙур европеоид расаның кавкасион расаһына ҡарай .Төрки ғаиләнең ҡарасай-балҡар телендә һөйләшәләр.