cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыпа-Ютурмаль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кельчема
Кельчема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Басманов Гавриил Иванович
Басманов Гавриил Иванович (18 август 1920 йыл — 1 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар ротаһы элемтәсе-радисы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Гаврии́л Ива́нович Басма́нов 1920 йылдың 18 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Покровка ауылында тыуған. Милләте урыҫ. Тулы булмаған урта белемле. 1945 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы (ВКП(б)) ағзаһы. 1935—1938 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районың «Согласие» колхозында эшләй.
1938 йылда Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1940—1942 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында суд эштәрен башҡарыусы булып эшләй. 1942 йылдың башында Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан яңынан Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1942 йылдың мартынан алып Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнаша.
Ҡыҙылармеец Г. И. Басманов 1943 йылдың 23—25 сентябрендә Гомель өлкәһе Комарин ауылының төньяғында беренселәрҙән булып Днепр йылғаһының көнбайыш ярына сыға һәм командование менән бәйләнеш урынлаштыра. Һан яғынан артыҡ булған дошман менән ҡаты һуғыштарҙа Г. И. Басманов үҙен ҡыйыу һалдат итеп күрһәтә. Разведчиктарҙың ҙур булмаған төркөмө менән немецтарҙың тылына үтеп инеп Г. И. Басманов командованиеға дошман тураһында мөһим мәғлүмәттәр еткерә. Ҡайтып килешләй разведчиктар бер төркөм вермахт һалдаттарына тап була һәм улар менән алышҡа инә. Г. И. Басманов гранаталар менән 10 немецты юҡ итә, үҙебеҙҙең позицияға йырып сығыуға өлгәшә һәм яу ҡырынан яралы һалдатты алып сыға.
1943 йылдың 16 октябрендә Гавриил Иванович Басмановҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3927-се һанлы) тапшырыла. .
1944 йылда ауыр яраланғандан һуң Г. И. Басманов армиянан китергә мәжбүр була һәм тыуған яғына әйләнеп ҡайта. 1945 йылдың 1 мартында үлеп ҡала.
Төрки ҡағанлығы
Төрки ҡағанлығы — Ашина ырыуы етәкселәре төрки ҡәбиләләре берләшмәһенән Азияла төҙөгән боронғо иң эре дәүләттәрҙең береһе. Ныҡлы киңәйеп, ҡеүәтләнгән осоронда (VI быуат аҙағы) хәҙерге Ҡытай (Маньчжурия), Монголия, Алтай, Көнсығыш Төркөстан, Көнбайыш Төркөстан (Урта Азия) биләмәләрендә хакимлыҡ иткән. Бынан тыш, 576 йылдан алып Сәсәниҙәр Ираны, Төньяҡ Чжоу, Төньяҡ Ци ҡытай дәүләттәре Төрки ҡағанлығына яһаҡ түләгән. Нәҡ ошо осорҙа ул Византиянан Төньяҡ Кавказ менән Ҡырымды тартып ала.
Тарихы
Усундарҙың ҡеүәте бөткәндән һуң, «Етеһыу» араһы даими һуғыш майҙанына әүерелә. Бында V быуатта аяҡ баҫҡан жужань отрядтары усундарҙы күсенеп йөрөү урындарын (йәйләүҙәрен, ҡышлауҙарын) дала өлөшөнән Тянь-Шангә күсерергә мәжбүр итә. Бушаған ерҙәрҙә юэчжиҙәрҙең иҫән-һау ҡалғандары нығынырға ниәтләй, ләкин 418—419 йылдарҙағы жужандәр менән һуғыштарҙан һуң улар Урта Азияға китә һәм унда фарсы, эфталиттар менән бәрелешә. Шу менән Талас йылғаларының башы кангарҙар тарафынан баҫып алына, һәм улар жужандәрҙең көнбайышҡа хәрәкәтен туҡтата. Етеһыу араһы һәм Көнсығыш Ҡаҙағстан жужандәр дәүләтенең сигенә әйләнә, шуға күрә уларға ныҡлы иғтибар булмай. Әммә тап бына ошонда, Алтайҙа, жужандәргә ҡаршы торорлоҡ көс формалаша башлай.
Тәү тарихы
Легенда буйынса, һун батшаһы менән инә бүренән Ашина ырыуы барлыҡҡа килә. Ашина жужань ҡағанлығының вассалы булған тип һанала. V быуатта Ашина ырыуы вәкилдәре Алтайҙың көньяғына күсенә һәм унда жужандәр өсөн тимер сығарыу менән шөғөлләнә. Етеһыуҙың төньяҡ-көнсығышында, Иртыш уйһыулығында һәм Джунгарияла урынлашҡан теле халҡының күп һанлы ҡәбиләләре жужандәргә ҡаршы баш күтәрә һәм 482 йылда үҙ дәүләтен төҙөй. Тик ул оҙаҡ йәшәй алмай: телеләр 516 йылда яңынан жужандәр иҙеүе аҫтына эләгә. Ашинаның Алтайҙағы бер ҡәбиләһе жужандәргә тимер сығара. Шул ҡәбиләгә Евразия тарихында мөһим роль башҡарыу роле тәтей ҙә инде. Тап бына Ашина ҡәбиләһе кешеләре аҙаҡ төркиҙәр тип атала башлай. «Төрки» һүҙе «ныҡлы», «көслө» тигәнде аңлата. Ул һүҙ тәүҙә дала аристократияһы ғаиләһе ағзаларына ғына ҡағылышлы сәйәси термин булһа, аҙаҡ мәғәнәһе киңерәк төшөнсә ала, йәғни Төрки ҡағанлығына инеүсе барлыҡ ҡәбиләләрҙең дөйөм атамаһына әйләнә.
Ҡағанлыҡ тарихы
545 йылда теле ҡәбиләләре жужандәргә ҡаршы яңынан баш күтәрә, һәм Ашина ырыуынан Бумын яңы дәүләт башлығы булып китә. 551 йылда ул, жужандәрҙе ҡыйратып, Көнбайыш Вэй ҡытай батшалығы менән союз төҙөй, «ил ханы» титулына эйә була. 552 йылда, Бумын үлгәндән һуң, жужандәрҙе тулыһынса ҡыйратып, тәхеткә уның улы Ҡара Иссыҡ ҡаған ултыра һәм атаһының титулын нәҫел буйынса ҡабул итеп ала. Дошмандарын еңгәндән һуң ҡаған аңлашылмаған шарттарҙа һәләк була, һәм дәүләткә уның туғаны Моҡан ҡаған етәкселек итә башлай. 553 йылда жужандәр яңынан еңелә, төркиҙәр Алтайҙан алып көнсығыш яҡтағы бөтә далаларҙың хужаһына әйләнә. Алдағы йылда Бумын ҡағандың ҡустыһы Истеми ҡаған етәкселегендә төркиҙәрҙең көнбайышҡа походы башлана.
Жужандәрҙең һөжүмдәре арҡаһында көсһөҙләнгән усундар ҡаршылыҡ күрһәтмәй, 555 йылда Истеми ғәскәрҙәре Арал диңгеҙенә барып етә. Әммә Аралдан төньяҡта йәшәгән уар менән эфталит ҡәбиләләре ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә, улар бары тик 558 йылда ғына яулап алына. Төркиҙәр Волгаға килеп етә, әммә уның аръяғына сығып тормай. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә бына шулай Волганан Хинган тауҙарына тиклемге биләмәләрҙә ҙур күсмә империя төҙөлә.
561—563 йылдарҙа төркиҙәр эфталиттарға ҡаршы Иран менән килешеү төҙөй. 564 йлда шаһ Хосрау Ануширван етәкселегендәге ғәскәрҙәр стратегик яҡтан бик мөһим өлкәне — Тохарстанды ҡулға төшөрә. 565 йылда Нахшаб янындағы һуғышта төркиҙәр еңеүгә ирешә, һәм Соғд Төрки ҡағанлығына ҡушыла. Эфталиттарҙың төп көсө 567 йылда Бохара эргәһендә тамам ҡыйратыла. Урта Азияны яулап алғандан һуң, ҡағанат Бөйөк Ебәк юлының һиҙелерлек өлөшөн үҙ күҙәтеүенә ала. Улар хакимлеге аҫтындағы төркиҙәр, соғҙиҙар Византия менән турана-тура сауҙа бәйләнештәре алып барыу яҡлы була. Шуға бәйле 568 йылда Истеми ҡаған соғҙи сауҙагәре Маниах етәкселегендә Константинополь|гә илселек ебәрә. Византия императоры Юстин II менән һөйләшеүҙәр алып барыу һөҙөмтәһендә сауҙа килешеүенә һәм Иранға ҡаршы хәрби килешеүгә ҡул ҡуйыла. Византия-төрки союзы төҙөлгәндән һуң Иран ҡағанатҡа йыл һайын 40 мең алтын динар күләмендә яһаҡ түләргә һәм сауҙа эштәренә ҡаршылыҡ күрһәтмәҫкә тейеш була.
575 йылда Иран менән Византия төркиҙәргә ҡаршы берләшә. Быға ҡаршы яуап итеп 576 йылда төрки ғәскәрҙәре Византия вассалы — Киммерий Боспорын ҡыйрата, Ҡырымға һәм Көнбайыш Кавказға еңеүле походтар яһай. Шул яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә ҡағанат Бөйөк Ебәк юлының бөтә мөһим участкаларын үҙ күҙәтселегендә тота башлай, шул арҡала каруан сауҙаһынан төрки аҡһөйәктәре ҙур табыш ала. 576—577 йылдарҙа Төрки Ҡағанлығы Төньяҡ Ци ҡытай дәүләтен ҡыйрата. Икенсе ҡытай дәүләте, Төньяҡ Чжоу, Төрки Ҡағанлығы йыл да 100 мең киҫәк ебәк туҡыма менән яһаҡ түләй.
Ҡағанлыҡтың тарҡалыуы
Тик төрки державаның ҡеүәте оҙаҡҡа бармай, ҡаҡшай. 581 йылда Тоба-хан вафатынан һуң Төрки ҡағанлығы үҙ-ара һуғыштар, социаль ҡаршылыҡтар, Ҡытайҙың сиктәренә һөжүмдәре, күрше илдәр менән һуғыштар алып барыуҙар һөҙөмтәһендә ике өлөшкә: Көнбайыш һәм Көнсығыш төрки ҡағанлыҡтарына тарҡала.
Дәүләт төҙөлөшө
Ҡаған (хан) — ҡағанлыҡта баш хаким, хәрби етәксе. Ҡағандан һуңғы етәксе — ябгу. Тәхет вариҫы тегин титулына эйә булған. Ҡағанлыҡта башҡа юғары титулдар: шад, эльтебер. Хөкөм эштәрен буюрук менән тархандар башҡарған.
Иҡтисады һәм хужалығы
Төркиҙәрҙең төп шөғөлө малсылыҡ, утлаусы хайуандар аҫырау булған. Уларҙың төп туҡланыу аҙығы — ит, эсемлеге ҡымыҙ булған. Кейем-һалым тегеү, тирмә яһау өсөн тире файҙаланылған. Шулай уҡ Кейеҙ баҫыу, йөн туҡымалар әҙерләү менән шөғөлләнгәндәр. Көтөүҙәрҙә башлыса һарыҡ менән йылҡы булған. Йәмғиәттә парлы ғаилә өҫтөнлөк иткән.
Төркиҙәр тимер табыу һәм уны эшкәртеү сәнәғәтен уңышлы үҙләштергән. Был төрки хандарына ғәскәрҙәрен тулыһынса яңынан ҡораландырыу мөмкинлеге биргән.
Ҡапсыҡлы үрсем
Ҡапсыҡлы үрсем — Был ауырыу менән 6—10 көнлөк көпләнгән үрсем зарарлана. Ябай микроскоптан ҡарағанда күренмәй торған вирус өлкән ҡарышлауыҡтарға йоҡҡанда ауырыу май-июнь айҙарында башлана.
Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы
Көндәр һалҡынайып, умарталар йылытылмаһа, күстә аҙыҡ етешмәһә, ауырыу көсәйә.
Ауырыуҙы барлыҡҡа килтереүсе вирус балда 30 көн, кәрәҙҙәрҙә — 80, һитәлә 100 көн һаҡлана. Вирус өлкән ҡорттарҙың тәнендә лә үрсей, тик бал ҡорттары бирешеп бармай, ауырымайҙар. Урындағы тоҡом ҡорттарының үрсеме лә был ауырыуға бик бирешеп бармай. Вирус варроатоз талпанының тәнендә лә яҡшы һаҡлана, һәм улар ауырыуҙы таратырға ярҙам итә.
Крохалевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡапсыҡлы үрсем
Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы
Бал йыйыу осоро башланғас, ауырыу бер аҙ баҫыла, күп ваҡыт бөтөнләй туҡтала. Үрсем зарарланғанда көпләнгән кәрәҙҙә үлгән ҡурсаҡтар осрай. Үлгән үрсемдең күҙәнәк ҡапҡастары, бер-ике урындан тишелеп, аҫҡа эйелә. Үлгән ҡурсаҡтарҙы пинцет менән күтәреп ҡараһаң, шыйыҡса тултырылған ҡапсыҡты хәтерләтә. Шуның өсөн дә был ауырыуға ҡапсыҡлы үрсем тип исем биргәндәр. Тәүҙә үрсем һарғая, унан һоро төҫкә, һуңынан ҡуйы көрән төҫкә инә. Шул төҫтә кибә, ике яҡ осо күтәрелеп, йәш ай рәүешенә оҡшап ҡала. Ҡапсыҡлы үрсемдең еҫе булмай, уны Америка серегенән айырыуы ауыр түгел.
Крохалевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡапсыҡлы үрсем
Дауалау саралары
Умарталыҡта ауырыуҙы булдырмаҫ өсөн, көслө бал ҡорто ғаиләләрен тоторға, ояларҙы яҡшылап йылытырға һәм етерлек күләмдә сифатлы аҙыҡ менән тәьмин итергә кәрәк. Дауалау маҡсатында ҡуян һәм ат ҡанынан алынған махсус сыворотка ҡулланыла.
Инә ҡортто бер нисә көнгә ситлеккә ябып, һуңынан таҙа күстән алынған инәгә алыштырырға кәрәк.
Анда (Онега ҡушылдығы)
Анда (Андозерка, Шанда) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Ҡапсыҡлы үрсем
Дауалау саралары
Умарталарҙы, бүлгес таҡталарҙы һәм башҡа әйберҙәрҙе 4 процентлы водород перекисы иретмәһе менән дезинфекциялайҙар. Бер квадрат метр таҡтаны дезинфекциялау өсөн, ярты литр иретмә алына. Кәрәҙҙәрҙе зарарһыҙлау өсөн дә 4 процентлы водород перекисы иретмәһе тәҡдим ителә. Ирегән балауыҙҙы зарарһыҙлау өсөн, уны утта 70 минут ҡайнатырға кәрәк.
Анда (Онега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ленин һәйкәле (Ҡурған)
Владимир Ильич Ленин һәйкәле — донъяла беренсе социалистик дәүләткә нигеҙ һалыусы В. И. Ленин һәйкәле. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (№ 073).
Урыны
Рәсәйҙә, Ҡурған ҡалаһының Ленин майҙанында урынлаштырылған.
Төҙөлөү тарихы
Һәйкәлде ҡороуҙа Ҡурған ҡалаһы предприятиелары ҡатнаша. Фундамент өсөн блоктарҙы «Промжелезобетон» заводы бирә; гранитты эшкәртеү өсөн кәрәк булған ҡоросто, таш юныусылар өсөн ҡоралдарҙы «Кургансельмаш» заводы әҙерләй; гранит арматура заводында эшкәртелә, балсыҡтан скульптура «Химмаш» заводында эшләнә.
Һәйкәлдең бейеклеге — 6 метр, постаменты менән бергә — 13,5 метр. Постамент алдына трибуна ҡуйылған, уның алғы яғында Лениндың Советтар Республикаһы тураһында билдәле һүҙҙәре яҙылған: «Беҙҙең Совет социалистик республика халыҡ-ара социализм факелы кеүек һәм бөтә хеҙмәтсәндәр массалары алдында өлгө булып ныҡ торасаҡ» һәм ҡултамға — «В. Ульянов (Ленин)». Өҙөмтә 1918 йылдың 11(24) ғинуарында эшсе, һалдат һәм крәҫтиәндәр депутаттары Советының Өсөнсө Бөтә Рәсәй Съезында һөйләгән «Халыҡ Комиссарҙары Советы эшмәкәрлеге тураһында докладтан» алынған.
Скульпторы — Егоров Владимир Егорович (1927—1990), архитекторы — Белянкин Геннадий Иванович (1927—2011).
Монумент 1967 йылдың 27 октябрендә, Совет власының 50-йыллығы көнөндә, 1952 йылда ҡуйылған масштабы буйынса бәләкәйерәк Ленин һәйкәле урынында асыла. Был һәйкәл хәҙер «Ҡытай баҙары» эргәһендә, алдараҡ — «Икар» заводы эргәһендә тора (скульпторы Анатолий Иванович Козырев (1918—1980)). В. И. Ленин һәйкәлен асыу хоҡуғы КПСС өлкә комитетының беренсе секретары Ф. К. Князевҡа, 1917 йылдың октябренән партия ағзаһы, Ҡурғандың почетлы гражданы М. В. Шпановҡа; Советтар Союзы Геройы Ф. В. Елисеевҡа; Социалистик Хеҙмәт Геройы Б. П. Карпешҡа; ҡала башҡарма комитеты рәйесе Г. С. Махаловҡа һәм комсомолка, коммунистик хеҙмәт ударнигы Е. Пшеничниковаға бирелә.
Хаустов Валентин Иванович
Хаустов Валентин Иванович (1884 йыл — 1922 йылдан һуң) — токарь, меньшевик, Өфө губернаһынан IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1912—1917), ВЦИК ағзаһы. 1917 йылда Дәүләт Думаһының Ваҡытлы комитеты (ВКГД) составына инә һәм Петросовет башҡарма комитеты ағзаһы —почта-телеграф хеҙмәткәрҙәре эштәре буйынса комиссар булып китә. 1918 йылда КОМУЧ-ты хуплай.
Иртә йылдары. Токарь
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Башланғыс земство училищеһын тамамлай.
1898—1905 йылдарҙа Өфө тимер юл депоһында токарь булып эшләй. Социал-демократик хәрәкәттә ҡатнаша, шуның өсөн ике тапҡыр сәйәси эше буйынса ҡулға алына.
Император рус армияһында хәрбибурысын үтәгәндән һуң, 1908 йылда ҡабат металл буйынса токарь булып эшләй, бер көнлөк эш хаҡы 1 һум 15 тин тәшкил итә. РСДРП ағзаһы булып тора.
IV Думаһы депутаты
1912 йылдың 20 октябрендә эшсе Хаустов Өфө губерна һайлау йыйылышынан (эшселәрҙән депутат) Рәсәй империяһының Дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Шул уҡ ваҡытта, һайланғас ҡулға алына, ләкин — 20-һе иртән — иреккә сығарыла.
Думала Социал-демократик фракцияға инә. Алты комиссия ағзаһы була: юлдар, финанс, пенсия һәм бер тапҡыр бирелә торған пособиеларҙы тураһында дөйөм уставты үҙгәртеү, православие сиркәүе эштәре, хәрби һәм диңгеҙ эштәре, эш һорауҙары буйынса. Думаның 38-се чтатьяһы нигеҙендә 15 ултырыштан ситләтелә.
Беренсе донъя һуғышына ҡаршы сығыш яһай:
Дәүләт Думаһының Ваҡытлы комитеты
Февраль революцияһынан һуң Дәүләт Думаһының ваҡытлы комитетына (ВКГД) инә, бер үк ваҡытта Петроград эшсе һәм һалдат депутаттары Советыбашҡарма комитеты ағзаһы була. 19 мартта башҡарма комитет ултырышында, почта-телеграф хеҙмәткәре эштәре буйынса комиссар итеп тәғәйенләнә. Бынан тыш, ул Юл бәйләнештәре буйынса министрлыҡ ҡарамағында Тимер юлдарҙа хеҙмәт итеү тураһында устав әҙерләү буйынса ойошторолған Махсус комиссияһында Петрсовет башҡарма комитетының вәкиле була.
1917 йылдың июнендә (йәки 30 сентябрендә) Петроградта үткәнБөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттарының беренсе съезында ВЦИК-ка һайлана, әммә тиҙҙән унан сыға.
3 октябрҙә ул Рәсәй республикаһының Ваҡытлы советына (Предпарламент) ағза итеп һайлана. Шул уҡ айҙа Икенсе Бөтә Рәсәй советтар съезы на әҙерлек барышында Уралдың бер нисә ҡалаһында була.
Октябрь революцияһын ҡабул итмәй.
1918 йылдың көҙөндә КОМУЧ-ты хуплай. Меньшевиктар исеменән Өфө ҡала думаһына һайлауҙарҙа ҡатнаша.
1921 йыл һуңында Иркутск губернаһында йәшәй, унда, күҙаллауҙар буйынса, Транспорт-матди бүлектең эвакостанцияһы мөдире булып эшләүе мөмкин. Урындағы чекисттар тарафынан «күренекле, ҙур» партия хеҙмәткәре, «1919 йылдан һуң большевиктарҙы ла, меньшевиктарҙы ла яратмай. Антисемит. Обыватель психологияһы» тип ҡылыҡһырлана.
Валентин Иванович Хаустовтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Гросфанер
Гросфанер (Großfahner) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 850 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99100 һәм автомобиль коды — GTH.
Катык (Кемчуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ике өйлө үҫемлектәр
Сәскәле үҫемлектәрҙең күпселегендә сәскәһенең һеркәстәре лә, емешлектәре лә була. Улар ике енесле сәскәләр (ҡуш енесле).
Ләкин ҡайһы бер үҫемлек сәскәләрендә тик емешлектәр — емешлекле сәскәләр, ә икенселәрендә — тик һеркәстәр — һеркәсле сәскәләр була. Ундай сәскәләр — айырым енесле сәскәләр.
Ҡыяр, кукуруз кеүек үҫемлектәрҙе бер өйлө үҫемлектәр тип атайҙар, сөнки емешлекле һәм һеркәсле сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан.
Кыталь-Кы
Кыталь-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Варка-Сыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Ике өйлө үҫемлектәр
Киндер, тирәк, ҡуҙғалаҡ, өйәңке, кесерткән, һырғанаҡ һәм талды ике өйлө үҫемлектәр тип атайҙар.
Кыталь-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ике өйлө үҫемлектәр
Уларҙың һеркәсле сәскәләре бер үҫемлектә булһа, емешлекле сәскәләре башҡа үҫемлектә урынлашҡан. Күрәндең ҡайһы бер төрҙәре, шулай уҡ, ике өйлө үҫемлеккә инә.
Шулай итеп, Ике өйлө үҫемлектәр- һеркәсле сәскәләре бер үҫемлектә булһа, емешлекле сәскәләре башҡа үҫемлектә урынлашҡан үҫемлектәртәр ул.
Кильца
Кильца — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Печищенский Полой йылғаһы тармағының һул ярына 0,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ухань
— Ҡытай Халыҡ Республикаһының субпровинциаль әһәмиәтендәге ҡала, Хубэй провицияһының административ үҙәге. Үҙәк Ҡытайҙың халыҡ иң тығыҙ урынлашҡан ҡалаларҙың береһе. Янцзы менән Ханьшуй йылғалары ҡушылған урында уырнлашҡан.
Географияһы
Метрополияның территорияһы 3 өлөштән тора — Учан (武昌), Ханько́у (汉口) һәм Ханьян (汉阳), улар бергәләп «Ухандың өс ҡалалығы» тип атала. Был өс өлөштәр йылғаларҙың төрлө ярҙарында бер-береһенә ҡаршылаш урынлашҡан. Уларҙы бихисап күперҙәр бәйләй, шуларҙың береһе Ҡытайҙа заманса төрҙәге тәүге күпер тип иҫәпләнә һәм ябай ғына «Беренсе күпер» тип атала. Ҡаланың үҙәге тигеҙлектә урынлашҡан, шул уҡ ваҡытта уның көньяҡ өлөшө убалы.
Ҡала күлдәр һәм һаҙлыҡтар менән уратылған, улар өлөшләтә Янцзы йылғаһының иҫке йырыны ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән. Күлдәр зонаһына дамбалар буйынса баралар. Күлдәр зонаһы аръяғында ҡала автомобиль юлдары ҡулсаһы менән уратылған.
Тарихы
Көнбайыш Чжоу дәүерендә Янцзы йылғыһының көньяҡ яр буйындағы хәҙерге Учан тирәһе Э (鄂国) батшалығы составында булған, уның атамаһы урындағы топонимдарҙфң нигеҙе булып киткән. Беҙҙең эраға тиклем IX быуатта Э батшалығы Чу батшалығы тарафынан яуланған, һуңғыһы беҙҙең эраға тиклем III быуатта Цинь батшалығы тарафынан баҫып алынған.
Хань менән Янцзы йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан Ханьян, Хань империяһы осоронда мөһим порт булып китә. 223 йылда Шэшань тауында (хәҙерге Учан территорияһында) Сякоу (夏口城) нығытмаһы төҙөлгән — был ваҡиға Уханды нигеҙләү тип иҫәпләнә. Шул ваҡытта уҡ Һары Торна манараһы (黄鹤楼) төҙөлгән. Хань империяһы тарҡалған осорҙа был урындарҙа бер нисә алыш була һәм Чиби янындағы алыш һөҙөмтәләре буйынса төбәк Сунь Цюандең ҡулына күсә, аҙаҡ ул үҙен У дәүләтенең хакимы тип иғлан иткән.
Сунь Цюань 221 йылда Учан (武昌郡) округын ойошторған, уның хакимиәте Учан өйәҙендә (хәҙерге Эчжоу) урынлаша. Көньяҡ Сун империяһы дәүерендә Учан округы Инчжоу (郢州) өлкәһе составына индерелгән, уның хакимиәте Сякоуҙа урынлашҡан. Һөҙөмтәлә «Учан» топонимы әкренләп көнбайышҡа табан күсә барған: үҙенең атамаһында «Учан» һүҙен йөрөткән хакимиәт органдары инде ғәҙәтәгесә Учан өйәҙендә түгел, ә Сякоуҙа урынлашҡан.
Суй империяһы осоронда Цзянся һәм Ханьян өйәҙҙәре ойошторолған. Тан империяһы дәүерендә уларҙың статусы күтәрелә: өйәҙҙәр урынына Эчжоу (鄂州) һәм Мяньчжоу (沔州) өлкәләре ойошторола. 877 йылда төбәк Хуан Чао етәкселегендәге ихтилал барышында таланған.
Сун империяһы дәүерендә Ҡытайҙың милли геройы Юэ Фэй 8 йыл дауамында Эчжоуҙа чжурчжэндәрҙең Цзинь империяһы ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан, бының өсөн уға «Э кенәзе» (鄂王) титулы бирелгән.
Лежебоково
Лежебоково (Лежебоково) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 452465, ОКАТО коды — 80213825004.
Ухань
Тарихы
Монголдар баҫып алып, Юань империяһы нигеҙләнгәндән һуң, ил син-чжуншушэндар идара иткән эре төбәктәргә бүленгән. Цзянся өйәҙе Хугуан син-чжуншушэнының резиденцияһы булып китә.
Лежебоково
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ухань
Тарихы
XIX быуат аҙағында был урындарға төньяҡтан көньяҡҡа тимер юл үтә, һәм улар йөктө тимер юлынан йылға транспортына күсереү буйынса мөһим пункт булып китә.
1911 йылда Сунь Ятсендың арҡаҙаштары Цзянся өйәҙендә Учан ихтилалын ойошторған, ул Цин империяһының ҡолауынаһәм Ҡытайҙа республика урынлаштырылыуына килтергән. Синьхай инҡилабынан һуң Учан идаралығы бөтөрөлә, ә Цзянся өйәҙе Учан өйәҙе (武昌县) тип үҙгәртелә, элекке Учан өйәҙе («түбәнге Учан», хәҙерге Эчжоу) Шоучан өйәҙе (寿昌县) тип үҙгәртелгән.
1967 йылда Ҡытайҙа мәҙәни революция осоронда Ухань ҡалаһында хунвэйбиндар араһында ҡаты бәрелештәр булған. Ҡалала хәл үтә киҫкенләшкәс, урындағы халыҡ оборона отрядтарын төҙөй башлай.
1979 йылда Ухань властары идаралығы аҫтына Сяньнин округынан (咸宁地区) Учан өйәҙе (武昌县), һәм Сяогань округынан (孝感地区) Ханьян өйәҙе (汉阳县) күсерелгән. 1983 йылда Ухань властары идаралығы аҫтына Сяогань округынан Хуанпи өйәҙе (黄陂县), һәм Хуанган округынан (黄冈地区) Синьчжоу өйәҙе (新洲县) тапшырылған.
1984 йылда Ухань составында Ханьнань районы ойошторолған. 1992 йылда Ханьян өйәҙе бөтөрөлгән, уның урынына Цайдянь районы ойошторолған. 1995 йылда Учан өйәҙе бөтөрөлгән, ә уның урынына Цзянся районы ойошторолған. 1998 йылда Наньпи һәм Синьчжоу өйәҙҙәре шулай уҡ ҡала буйһоноуындағы райондар тип үҙгәртелгән.
Глиптика
Гли́птика (γλύφω — киҫәм, уйып алам) — төҫлө аҫылташтарҙы һәм ярым аҫылташтарҙы биҙәкләү сәнғәте; таш өҫтөнән семәрләү сәнғәте. Боронғо сәнғәтәрҙең береһе.
Әт-Тин сүрәһе
Ғәрәпсәһе
سورة «التين» 95
Глиптика
Уйып киҫелгән аҫылташтар элек-электән биҙәгестәр, бетеүҙәр ролен уйнаған, мөһөр йә иһә тамға сифатында ҡулланылған. Рәсемде махсус киҫкес менән уйғандар, таш өҫлөгөн игәү менән эшкәрткәндәр, һуңынан шымартып ялтыратҡандар. Эшмәкәрлектә аҡыҡ, фирүзә, йәшмә, гәрәбә, яҡут, халцедон, мәрйән ҡабырсыгы һ.б. ташлы ҡаштарҙа эйәһенең исеме, геометрик биҙәк, үҫемлек һәм йәнлек рәсеме рәүешендәге глиптика ҡулланылған. XVIII быуат — XX быуат башында яһалма таштарҙа (күберәк яндырылған балсыҡ төҫөндә) глиптика башҡарыу таралыш ала. Силикаттар ҡатнашмаһын һ.б. ҡушылмаларҙы эретү юлы менән алынган мастика, һыуынып, ҡаты халәткә кергәндән һуң тоноҡ төҫ ала һәм структураһының йомшаҡлығы менән айырылып тора, был иһә рәсемде асыҡ һәм теүәл башҡарыу мөмкинлеген бирә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа мастикаға биҙәк һәм яҙыуҙар махсус ҡалып ярҙамында төшөрөлгән.
Әт-Тин сүрәһе
Ғәрәпсәһе
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1.وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ
2 وَطُورِ سِينِينَ
3وَهَذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ
4 لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِي
5 ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِي
6 إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ
7فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّي
8 أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ
Транскрипцияһы
1. Үә-ттиини үә-ззәйтүүн.
2. Үә туури сииниин.
3. Үә һәәҙәл-бәләдил-әмиин.
4. Ләҡад халәкнәл-иңсәәнә фии әхсәни тәҡүиим.
5. Ҫүммә радәднәәһү әсфәлә сәәфилиин.
6. Иллә-лләҙиинә әәмәнүү үә ғәмилү-ссалихәәти фәләһүм әджрун ғайру мәмнүүн
7. Фәмәә йүкәҙҙибүкә бәғдү биддиин.
Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Инжир ағасы һәм зәйтүн ағасы менән ант итәм!
2. Һәм Синай тауы менән ант итәм!
4. Беҙ кешене иң яҡшы һүрәттә барлыҡҡа килтерҙек.
5. Шунан Беҙ уны түбәндәрҙең түбәненә ҡайтарабыҙ,
6. иман килтереп, изге эштәр эшләгәндәрҙән башҡа, һәм уларға иҫәпһеҙ-хисапһыҙ әжер булыр.
7. Бының һуңында нимә ҡуша инде һине хөкөм хаҡында алдаҡсы тип иҫәпләргә?
8. Аллаһ хөкөм ҡылыусыларҙың иң яҡшыһы түгелме ни?
Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/95
Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы
Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы (3 февраль 1961 йыл) — ғалим-музыка белгесе, педагог‑методист. 1984 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, бер үк ваҡытта 1998—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Рәсәй Федерацияһының (1997) Композиторҙар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2018).
Биографияһы
Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина 1961 йылдың 3 февралендә ҡалаһында Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, филология фәндәре докторы, профессор Галин Салауат Әхмәҙи улы ғаиләһендә тыуған. 1984 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. 1984 йылдан бирле Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында башҡорт музыка фольклоры, музыка тарихы hәм теорияhы уҡытыусыhы. 1985—1988 йылдарҙа Мәскәү Гнесиндар исемендәге музыка академияhы аспирантураhын тамамлап, әлеге мәлдә — Өфө сәнғәт институтының этномузыкология кафедраhы доценты, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының hәм Рәсәй Федерацияһының Композиторҙар союздары ағзаhы. Бер үк ваҡытта 1998—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мəғарифты үҫтереү институтында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фəнни тикшеренеүҙəре башҡорт профессиональ һəм халыҡ музыкаһының төрлө жанрҙары формалашыуы һəм үҫешенə, Башҡортостан композиторҙарының ижадына арналған. Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы сценарийы буйынса Абдулла Солтанов тураһында «Ҡараңғылыҡтағы нур» («Свет во тьме»; 2001) документаль фильмы төшөрөлгəн. 100‑ҙəн ашыу фəнни хеҙмəт, шулай уҡ «Тамара Хоҙайбирҙина» («Тамара Худайбердина»; 1996) китабы, «Башҡорт халыҡ музыкаһы» («Башкирская народная музыка»; 2013) уҡыу əсбабы, «Башҡорт опера либреттоһы» («Башкирское оперное либретто»; 2014) монографияһы авторы. «Салауат Юлаев» («Салават Юлаев»; 2004) энциклопедияһы, дөйөм белем биреү мəктəптəренең 7—10‑сы кластары өсөн рус (2002—2005) һəм татар (2005—2008) телдəрендə «Башҡортостан мəҙəниəте» («Культура Башкортостана») дəреслеге авторҙарының береһе.
Кытыль-Кикя
Кытыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воргэ-Кыталь-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Катык (Чет ҡушылдығы)
Катык — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының уң ярына тамағынан 361 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Баҡал
Оло Баҡал — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Һатҡы йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Таулы-Алтай ботаника баҡсаһы
Тарихы
Ботаника баҡсаһына 1994 йылда нигеҙ һалына.
2009 йылда филиалдың коллекцияһы Таулы Алтайҙың, шулай уҡ Алыҫ Көнсығыштың төрлө төбәктәренән, һәм башҡа төбәктәрҙән үҫемлектәрҙең 1500-ҙән ашыу төрө, формаһы, сортынан тора. Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Үҙәк Себер ботаника баҡсаһының Алтай филиалының төп бурыстарына инә:
Ботаника баҡсаһының фәнни эшмәкәрлеге
Беренсе йүнәлеш буйынса филиал, Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Үҙәк Себер ботаника баҡсаһының үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыусы төрҙәрен интродукциялау лабораторияһы менән берлектә, Алтай Республикаһының һирәк һәм юғалыусы төрҙәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә. Реинтродукция, репатриация ысулдары менән сәй үләнен (копеечник чайный) үҫеп сыҡҡан урындарында тергеҙеү буйынса күп йыллыҡ эштәр алып барыла. Карагана гривастая ценопопуляцияһын, Алтай эндемикаһын, Крылов брахантемумын һәм башҡаларҙы сағыштырма тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Климатик һәм экологик системалар мониторингы институты (Томск ҡалаһы) һәм Себер ботаника баҡсаһы менән берлектә, Көньяҡ-Көнсығыш Алтайҙа ағастарҙың ылыҫлы төрҙәрендә «убырлы ҡарсыҡ һеперткеләре» («ведьмины метлы») өйрәнелә. Филиал базаһын файҙаланып сит ил ғалимдары ҡатнашлығында йыл һайын фәнни конференциялар, семинарҙар үтә, студент практикалары, ирекмәндәр программалары үткәрелә.
Филиалдың ғилми хеҙмәткәрҙәре «Красная книга Республики Алтай (үҫемлектәр)» (1996; 2007; 2017), «Определитель растений Республики Алтай» (Новосибирск, 2012), «Интродукция растений природной флоры Сибири» (Новосибирск, 2017) кеүек коллектив эштәрҙе яҙыуҙа ҡатнашалар.
Туризм
Ботаника баҡсаһына туристар әүҙем киләләр. Ботаника баҡсаһына инеү һәм фотоға төшөрөү түләүле. Биләмәһендә орлоҡ, үҫемлек үҫентеләре һатып алырға, фитосәй эсергә мөмкин. Фестивалдәр үткәрелә.
Аполлинер Гийом
Гийом Аполлинер (Guillaume Apollinaire), ысын исеме — Вильгельм Альберт Владимир Александр Апполинарий де Вонж-Костровицкий(Wilhelm Albert Vladimir Apollinaris de Wąż-Kostrowicki;; 26 август 1880 йыл, Рим — 9 ноябрь 1918 йыл, Париж) — француз яҙыусыһы, шағир, әҙәби һәм нәфис тәнҡитсе, журналист, XX быуат башында Европа авангардының иң абруйлы эшмәкәрҙәренең береһе.
Биографияһы һәм ижады
Аполлинерҙың әсәһе-Ворж гербының поляк аристократы Анжелика Костровицкая Бөйөк Финляндия кенәзлегендә, Гельсингфорста тыуған. Костровицкийҙарҙың нәҫел усадьбаһы Мицкевичтыҡы кеүек үк Новогрудкала (хәҙер Белоруссия) урынлаша. Анжеликаның Вильгельмы һәм уның ағаһы Альберт Римда тыуа, өҫтәүенә ул икеһен дә рәсми рәүештә балалары тип тиҙ генә танымай. Аталарының кем булыуы билдәһеҙ. Бәлки, буласаҡ шағирҙың атаһы Франческо Флюджи д ' Аспермонт, итальян-швейцар аристократы йәки итальян офицеры булғандыр.
Бала сағын Аполлинер Италияла үткәрә,Монако, Канн һәм Ницца колледждарында уҡый, 1899 йылда әсәһе менән бергә Парижға күсә. Махсус белем алмай. Йәш сағында Аполлинер бер ни тиклем ваҡыт Бельгияла йәшәй, унда шиғыр яҙыу өсөн валлон телен яҡшы үҙләштерә, ҡайһы берҙәре һаҡланып ҡалған.
Әҙәби псевдоним сифатында Костровицкий үҙенең ике исеменең француз вариантын һайлай — Вильгельм (Guillaume) Һәм Аполлинарий (Apollinaire; был исемде шулай уҡ олатаһы йөрөтә). Бер нисә журнал, шул иҫәптән «Эзопов пир» (1904) ойоштора. 1910-сы йылдарҙа әүҙем публицист: «Меркюр де Франс» журналында хроникасы, «Пари-журнал " да тәнҡитсе (Paris-journal); 1912—1913 йылдарҙа Андре Билли менән «Суаре де Пари» (Soirées de Paris) журналын мөхәррирләй, хәҙерге һынлы сәнғәт тураһында «Рәссамдар-кубистар» (Les peintres cubistes, 1913) яҙа. Рәссамдар Пабло Пикассо, Андре Дерен, Франсис Пикабия, Морис де Вламинк һәм  Анри Руссо менән дуҫтарса мөнәсәбәттә була. 1907 йылда рәссам Мари Лорансен менән таныша, 1912 йылға тиклем уның менән мөхәббәт бәйләнешендә тора.
1917 йылдың яҙында Дягилев һәм Коктоның шәхси үтенесе буйынса Аполлинер «Яңы рух» исеме аҫтында киләсәк сәнғәттең манифесы менән сығыш яһай. 1917 йылдың майында «Рус балетының» Пикассо менән берлектә ижад ителгән Эрик Сатиҙың ғауғалы «Парад» балетын оҙатып, Аполлинерҙың «Яңы рух» манифесы ике тиҫтә йылға Францияның йәш музыка үҫешен билдәләй.
Уның ижады авангардизм эстетикаһын формалаштырыуға тәрән йоғонто яһай.
Сәйәси ҡараштары
Дрейфусты яҡлап сығыш яһай һәм анархизм идеялары менән мауыға.
Проза һәм антологиялар
Аполлинерҙың нәфис прозаһы стилистик оҫталыҡ менән айырылып тора йыш ҡына ябайлаштырылған имморализм һәм яһалма эпатаж төҫөн йөрөтә: «Одиннадцать тысяч палок» (Onze mille verges, 1907) романы, «Рим под властью Борджиа» (La Rome des Borgia, 1913), «Конец Вавилона» (La fin de Babylone, 1914), «Три Дон Жуана» (Les trois Don Juan, 1914) повестары. «Мэтры любви» (Les maitres de l’amour, 1909—1914) нәшриәт серияһы ла эстетик юҫыҡта үтә, унда Аполлинер маркиз де Саданың, Пьетро Аретиноның һ.б. аңлатылған текстарын индерә.; 1913 йылда ул «Преисподняя Национальной Библиотеки» (L’Enfer de la Bibliothèque nationale) каталогын төҙөй.
Шиғриәте
Аполлинерҙың тәүге шиғри йыйынтыҡтарының береһе — ҡыҫҡа шиғри фрагменттар циклы «Бестиарий, или кортеж Орфея» (Le Bestiaire ou le cortège d’Orphée, 1911), унда боронғо катрендың шиғри формаһы һәм эмблематик хаттар алымы меланхолик интонация менән аралаша. 1913 йылда Аполлинер үҙенең иң яҡшы шиғырҙарын беренсе ҙур «Алкоголи» (Alcools) йыйынтығына берләштерә. Замандаштары йыйынтыҡтың новаторлығына иғтибар итә (пунктуацияның юҡлығы, тон алмашыныуы, барокко образдары). 1916 йылда «Убиенный поэт» (Le poéte assassiné) новеллалар йыйынтығы сыға, ул мистификацияланған һәм фажиғәле автобиография менән асыла; 1918 йылда «лирик идеограммалар» йыйынтығы «Каллиграммалар» (Calligrammes) барлыҡҡа килә, ул бер ни тиклем сюрреалистарҙың «автоматик хатынан» алда өлгөрә, шулай уҡ 1924 йылда румын рәссам-сюрреалисы  Виктор Браунер тарафынан синтетик «Пиктопоэзия манифесы» тип иғлан ителә.
Аполлинер һәм сюрреализм
1910 йылдар аҙағында Аполлинер тирәләй үҙен сюрреалистар атаған йәш шағирҙар — Андре Бретон, Филипп Супо, Луи Арагон, Жан Коктодаирәһе барлыҡҡа килә. «Сюрреализм» термины Аполлинерға ҡарай; 1917 йылда «Сосцы Тиресия» «сюрреалистик драмаһы» ҡуйыла, унда хәҙерге заман проблемалары аристофан фарстары рухында бирелә.
Урыҫ телендә
Рус теленә Аполлинерҙың шиғырҙарын И. Тхоржевский, Б.Лившиц, М.Зенкевич, П. Антокольский, М. Кудинов, Э. Линецкая, М. Ваксмахер, Ю. Даниэль (Б. Окуджава исеме аҫтында), А. Гелескул, Г. Русаков, Б. Дубин, И. Кузнецова, А. Давыдов, Н. Стрижевская, Е. Кассирова, М. Яснов, О. Хаславский һ. б. тәржемә итә.
Крутая (Мильтюш ҡушылдығы)
Крутая  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мильтюш йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Безводная (Онега ҡушылдығы)
Безводная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 374 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Чванов Михаил Андреевич
Чванов Михаил Андреевич (25 июль 1944 йыл) — Башҡортостанда тыуған һәм республикала йәшәп ижад итеүсе танылған рус яҙыусыһы. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2021), 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең «Оло әҙәбиәт» (2006) һәм башҡа премиялар лауреаты, Почёт ордены кавалеры (2010). Өфө ҡалаһының (2009) һәм Салауат районының (2014) почётлы гражданы. Башҡортостан Республикаһының «Халыҡтар дуҫлығы» (2014) һәм Салауат Юлаев (2019) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Михаил Андреевич Чванов 1944 йылдың 25 июлендә Башҡорт АССР-ы Салауат районының Иҫке Михайловка ауылында (хәҙер район үҙәге Малаяҙҙың бер өлөшө) Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды ғаиләһендә тыуған.
Урта белем алғас, бер йыл райондың Гусевка ауылы мәктәбендә уҡытыусы була. Бала сағы ауыр осорға тура килгәнлектән, сәләмәтлеге геолог булыу хыялын тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирмәй, һәм шуға ла ул 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә.
1967—1975 йылдарҙа республика йәштәр гәзите «Ленинец»та (аҙаҡтан «Молодёжная газета») хәбәрсе һәм бүлек мөдире була. 1975—1978 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә мөхәррир, 1978—1982 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзында әҙәби консультант булып эшләй. 1992 йылдан — С. Т. Аксаковтың Өфөләге мемориаль йорт-музейы директоры, бер үк ваҡытта «Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте халыҡ-ара фонды»ның вице-президенты.
Михаил Чванов билдәле спелеолог-мәмерйәләр тикшереүсе һәм әүҙем сәйәхәтсе. Яҙыусы шулай уҡ үҙен күренекле рус яҙыусыһы Сергей Аксаковтың тормош юлын һәм ижадын эҙмә-эҙлекле өйрәнеүселәрҙең береһе итеп танытты. Ул әҙиптең Өфөләге мемориаль йорт-музейын асыуға күп көсөн һалды, бөгөн дә ул уны етәкләй. Аксаков фонды президенты.
Спелеология өлкәһендәге эшмәкәрлеге һәм ҡаҙаныштары
Геолог булыу тураһындағы бала саҡ хыялын Михаил Чванов артабанғы тормош юлында барыбер үҙенсәлекле итеп ысынға әйләндерә: уның был мауығыуы яҙыусының ғүмерлек икенсе шөғөлөнә әүерелә. Тау мәмерйәләрен тикшереүсе спелеолог булараҡ, ул СССР-ҙың төрлө мөйөштәрендә күп һанлы экспедицияларҙа ҡатнаша: геологтар, геодезистар төркөмө менән бергә Көньяҡ Урал һәм Памир тауҙарын, илебеҙҙең тундра өлкәләрен гиҙеп сыға, улар буйлап, шулай уҡ Камчатка, Чукотка ярымутрауы, Якутия биләмәләре аша йөҙәрләгән саҡрым ара үтә. Был йәһәттән профессиональ тикшеренеүселәрҙән бер ҙә ҡалышмай, билдәле ҡаҙаныштарға ла ирешә. Мәҫәлән, Урал тауҙарыындағы иң оло мәмерйәләр системаһы — «Ҡотоҡ сумған» упҡынын тәүге тикшеренеүселәрҙең береһе булараҡ, Михаил Чванов 22 йәшендә (1966 йылда) СССР геология министрлығының «Ер аҫтын тикшереү алдынғыһы» (Отличник разведки недр) маҡтаулы билдәһенә лайыҡ була. Михаил Чванов шулай уҡ Евразияның Ключевский, Безымянный, Толбачиков исемле ғәмәлдә булған вулкандарҙың кратерҙарына менә. Уның Советтар Союзы Геройы лётчик Сигизмунд Александрович Леваневскийҙың 1937 йылдың авгусында Төньяҡ полюс аша осҡанда һәләкәткә осрап юғалған самолетын эҙләү буйынса башҡарған эше айырым маҡтауға лайыҡ. Яҙыусы бөтә был хеҙмәт емештәрен, күргәнен һәм уйҙарын төрлө һөнәр вәкилдәре һәм төрлө йәштәгеләр мауығып уҡырлыҡ китаптар юлдарына бик тә уңышлы әйләндерә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Михаил Чванов — әүҙем йәмәғәт эшмәкәре. Ул, тыуған тәбиғәткә оло һөйөү менән ҡараусы булараҡ, тир—яҡ мөхитте һаҡлау, экология мәсьәләләренә даими иғтибар бирә. Ваҡытында Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмәғәт ойошмаһының республика бүлексәһе рәйесе булды.
Ижади эшмәкәрлеге
Оло әҙәбиәткә Михаил Чванов республика йәштәр гәзитендә тиҫтә йылға яҡын эшләү дәүерендә алған бай тормош һәм журналистың ижади тәжрибәһе менән уҙған быуаттың етмешенсе йылдар уртаһыында ныҡлап аяҡ баҫты һәм әле лә әүҙем ижадын дауам итә. Йөкмәткеһе һәм күтәргән проблемалы менән төплө булған һәм төрлө ҡатлам уҡыусы ҡыҙыҡһынып уҡыған тәүге очерктарынан һәм юл яҙмаларынан ул повесть һәм романдарға бик еңел күсеп китте. Яҙыусы булараҡ, шул осорҙан алып, ул бер нисә жанрҙа әүҙем эшләй. Уның бер төркөм проза әҫәрҙәре үҙе күргән, гиҙеп-йөрөп сыҡҡан яҡтар тураһында юл яҙмалары, уларҙы төрлө яҡлап өйрәнеү материалдарына нигеҙләнә. Икенсе төркөмдә әҙиптең лирик прозаһы оло урын алып тора. Яҙыусының китаптары Өфөлә һәм Мәскәүҙә, илебеҙҙең күп кенә башҡа төбәктәрендә баҫылды, башҡорт һәм башҡа милли телдәргә тәржемәләнеп, киң ҡатлап уҡыусыға тәҡдим ителде.
Китаптары
рус телендә:
Питер Селлерс
Питер Селлерс (Peter SellersPeter Sellers, псевдоним, ысын исеме — Ричард Генри Селлерс, Richard Henry SellersRichard Henry Sellers; 8 сентябрь 1925 йыл, Саутси, Хэмпшир графлығы, Бөйөк Британия — 24 июль 1980 йыл, Лондон, Бөйөк Британия) — Британия актёры. Эдвардс Блейктың «Алһыу пантера» фильмындағы аҡылға еңелерәк инспектор Клузо ролен 1963 йылда һәм фильмдың дауамында уйнау уға бөтә донъяла билдәлелек килтерә.
Бер нисә тапҡыр «Оскар» (1960, 1965, 1980) премияһы, «Алтын глобус» (1963, 1965, 1976, 1977, 1980 — еңеүсе) премиялары номинанты, Британ академияһы премияһын отоусы (1960 — ота, 1963, 1965, 1981) һәм башҡа премиялар эйәһе. «Будучи там» фильмында төп ир-ат ролен уйнаған өсөн «Алтын глобус» (1980) премияһына лайыҡ була.
Биографияһы
Питер Селлерс водевиль комиктар ғаиләһендә тыуа (атаһы протестант булған, ә әсәһе — йәһүд) һәм ике йәшендә беренсе тапҡыр сәхнәгә сыға. Иртә бала сағынан уҡ пародиялар күрһәтергә оҫта була. Һуғыш ваҡытында Хәрби-һауа көстәренең махсус актёрҙар подразделениеһында хеҙмәт итә. Варьетела сығыш яһай, 1948 йылдан алып Би-Би-Си радиоһында эшләй. Үҙ карьераһын Спайк Миллиган һәм Гарри Секомб менән The Goon Show тапшырыуында күңел күтәреүсе программаны алып бара.
Селлерстың тәүге уңышлы фильмдары «Убийцы леди», «Рёв мыши» инглиз комедиялары (ул бында өс роль уйнай) һәм «Миллионерша» фильмында Софи Лорен менән бергә эше. 1962 йылда Стэнли Кубрик Селлерсты «Лолита» фильмында Мэйсон Джеймс һәм Уинтерс Шелли менән бергә Клэр Куилти ролен уйнарға саҡыра. Кубрик Селлерстың тәүге фильмдарында күрә һәм уның төрлө ролдәрҙе оҫта кәүҙәләндереү талантына һоҡлана. Селлерс, шуға ҡарамаҫтан, башта үҙенең богема америка драматургы ролен уйнау алырына ышанмай тора. Кубрик Селлерсты яҡшы уйнай алыуына ышандыра һәм хатта Селлерсҡа бер ни тиклем дәрәжәлә импровизация яһарға ла рөхсәт итә. Кубрик Набоков романына ҡарағанда Куилти ролен байтаҡҡа киңәйтә. Селлерстың үҙен икенсе кеше итеү оҫталығын күрһәтеү һәм тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртеү өсөн Кубрик сценарийына бер нисә эпизод өҫтәй. Фильмды төшөргән саҡта Селлерсҡа Куилти ролен башҡарыу көндән-көн нығыраҡ оҡшай, һәм, Кубрик әйтеүенсә, актёр «комик экстазға» бирелә.
Кубриктың сираттағы фильмында, «Доктор Стрейнджлав, или Как я перестал боятьсяи полюбил атомную бомбу» сатирик комедияһында, Селлерс өс бөтөнләй башҡа төрлө персонаждарҙы : АҠШ президенты Меркин Маффля, авиация полковнигы инглиз Лайонел Мәндрейк һәм аҡылдан яҙған ярым паралич һуҡҡан ғалим-йәҙрәсе доктор Стрейнджлавты — уйнай. Баштағы план буйынса Селлерс майор Т. Дж. Конгты уйнарға тейеш була, ләкин актёр аяғын йәрәхәтләй һәм шунлыҡтан тар бомбардировщик кабинаһы декорацияларында төшә алмай. Был өс роле өсөн Селлерс «Оскар» премияһы номинанцияһына тәҡдим ителә. Был фильмдарҙа ла Селлерсҡа импровизация яһарға мөмкинлек бирелә.
1963 йылда Селлерс Блейк Эдвардстың «Алһыу пантера» детектив комедияһында төшә. Башта инспектор Клузо роле икенсе план роле итеп планлаштырыла һәм Питер Устиновҡа тәҡдим ителә, әммә тап ошо роль Селлерсты халыҡ-ара йондоҙҙар яһай, ә был таҫма ҙур популярлыҡ менән файҙалана, шунлыҡтан уның артынан актёрҙың вафатына тиклем һәм ул үлгәндән һуң да серияның дауамы «Выстрел в темноте» (1964), «Возвращение Розовой пантеры» (1975) һәм башҡа фильмдар төшөрөлә.
1960-сы йылдарҙың аҙағында Селлерс героик-романтик ролдәрҙе башҡара, шунлыҡтан уңышһыҙ проекттар серияһын барлыҡҡа килтерә, шуларҙың иң күп телгә алынғаны — «Казино Рояль» (Casino Royale, 1967).
Селлерс өсөнсө инфаркттан 54 йәшендә 1980 йылдың июль айында вафат була. Актёрҙың үҙ теләге буйынса уны ерләгәндә Гленн Миллерҙың Mood In the йыры яңғырай. Ул үлгәндән һуң Блейк Эдвардс, фильмда файҙаланмаған эпизодтарҙы һәм яңы материалдар ҡулланып, «След Розовой пантеры» (1982) фильмын төшөрә.
Хәтер
2004 йылда актёрға арналған «Жизнь и смерть Питера Селлерса» фильмы сыға, Питер Селлерс ролен актёр Джеффри Раш башҡара.
Дәүләкән ҡәберлеге
Дәүләкән ҡәберлеге (беҙҙең эраға тиклем 2 -се мең йыллыҡтың 3 -сө сиреге) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһының төньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡы.
Әһәмиәте
Археология материалдары нигеҙендә Дим йылғаһы бассейнында,Дәүләкән ҡалаһының төньяҡ-көнсығышында, кешенең неолит эпохында йәшәгәнлеге билдәләнде. Шулай уҡ бронза быуатында бында абаш һәм бура мәҙәниәте ҡәбиләләре йәшәгәнлеге асыҡлана. Дәүләкән ҡәберлектәрендә 1962,1963,1967 һәм 1969 йылдарҙа археолог-ғалимдар ҡаҙылма эштәре алып баралар. 1967 йылда СССР Академия Фәндәре археология институты хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г. Н. Матюшин тарафынан Дәүләкән ҡәберлегендә яҡшы хәлдә һаҡланған кеше һөлдәһе табыла. Был кеше һөлдәһен ул ваҡытта донъяла берҙән-бер булған СССР Академия Фәндәре эргәһендәге этнография институтының кешене пластик реконструкциялау лабораторияһына тапшыралар. 1968 йылда М. М. Герасимов үҙенең методы менән был кешенең битен һүрәтләй ала. М. М. Герасимовтың реконструкцияһы ғалимдарға Көньяҡ Уралда боронғо кешеләрҙең урынлашыуын фаразлау теорияһын асырға ярҙам итә. Дәүләкән ҡалаһының тыуған яҡтың тарихын өйрәнеү музейында М. М. Герасимов реконструкциялаған таш быуат кешеһенең фоторәсеме һаҡлана. Бындай ҡомартҡылар фән өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Дәүләкән районы ҡаҙылмаларҙа табылған әйберҙәр буйынса 1995 йылда Мәскәү ҡалаһында нәшер ителгән «Всемирная история: вопросы и ответы» китабына ингән.
Фрай Отто
Фрай Пауль Отто (Frei Paul Otto; ) — Германия ы.
Үҙенең ҡоролмаларында ҡулланған тент һәм мембрана конструкцияларын булдырыусы булараҡ бөтә донъяға танылыу ала.