cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Попович Марина Лаврентьевна
Биографияһы
1979—1984 йылдарҙа Попович Киевта Антонов компанияһында төп осоусы-һынаусы булып эшләй, 53 йәшендә осоусы карьераһын тамамлай , шул ваҡыт эсендә 5600 сәғәт оса, 40-тан ашыу төр самолеттар һәм вертолеттар үҙләштерә, В.П.Чкалов исемендәге Оборона министрлығы дәүләт осоу-һынау үҙәгенең һәм Антонов компанияһының авиация техникаһын һынай.
Һуңыраҡ Тушинола «ВЕРСТО» осоу ассоциацияһы президенты вазифаһын биләй, СССР Авиация сәнәғәте министрлығы янында «Конверс Авиа» авиакомпанияһын етәкләй.
Һуңғы йылдарҙа ире менән Краснодар крайының Мостовский районында йәшәй, унда 2013 йылда ирле-ҡатынлы  ер участкаһы һатып алып, йорт төҙөй. Әүҙем тормош алып бара, район тормошонда ҡатнаша. 2017 йылдың 30 ноябрендә иртән Краснодар кардиология үҙәгенә оҙатыла. 2017 йылдың 30 ноябрендә Краснодарҙа вафат була. Хәрби хөрмәт менән 2017 йылдың 4 декабрендә Федераль хәрби мемориаль зыяратта ерләнә.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
— тип белдерә ул «Советская Россия» гәзитенә биргән интервьюһында.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ҡайһы бер гәзиттәрҙә һәм интернет-баҫмалар Попович  Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен алған тип күрһәтелә, ә осоусы үҙе тамашасылар алдында  фотоға күкрәгендә  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән төшә. Ысынында Попович был исемгә лайыҡ булмай, шул уҡ исем менән награданы  2001 йылда үҙенең 70 йыллығына, Сажа Умалатова ҡулынан ала.
Китаптары
М. Л. Попович Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ул баҫтырып сығарған китаптары араһында:
Фильмографияһы
М. Лена Попович — киносценарийҙар авторы:
Хәтер
2018 йылдың 7 майында Марина Поповичҡа арналған һәйкәл Мәскәү өлкәһенең Чкаловскийхәрби аэродромында урынлашҡан һынау үҙәге территорияһында асыла.
Марина Попович исеме менән Ҡыҫала йондоҙлоғонда йондоҙ аталған
Краснодар крайы Мостовский районы үҙәгендә уның исемен  урам йөрөтә.
Саранск 36-сы урта мәктәбенең пионер дружинаһы М.Л.Попович  исемен йөрөткән.
Документалистика
Разлучённые небом» документаль фильм. Беренсе канал, «Осрашыу» студияһы, 2010 й.
Шәүәлиев Дамир Әхәт улы
Биографияһы
Дамир Әхәт улы  Шәүәлиев 1975 йылдың 10 октябрендә Салауат ҡалаһында (Башкортостан Республикаһы) иҡтисад эшмәкәре. Атаһы, Әхәт Саәғәҙәтгәрәй улы Шәүәлиев (1941-2005) 29 йыл буйына «Салауатнефтеоргсинтез» («Газпром нефтехим Салауат») предприятиеһында эшләй.
Дамир Әхәт улы 1993 йылда Салауат ҡалаһында № 12 урта мәктәбен тамамлай (хәҙер лицей № 1).
1998 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетын  « төҙөлөш материалдары предприятиелары һәм химик етештереү машиналары һәм аппараттары» һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1999 йылда Мәскәүҙә ЯАЙ «Балтик финанс-сәнәғәт төркөмө»ндә әйҙәүсе белгес вазифаһында башлай. Артабан 1999-2000 йылда Санкт-Петербургта — ГСМ «Юкос-Нева» ЯСЙ -дә реализациялау бүлеге начальнигы булып эшләй. 2000 - 2003 йылдан алып — килешеүҙәр бүлеге начальнигы, һуңынан ЯСЙ «Невка-СПб»  генераль директорының коммерция мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.
Эштән айырылмайынса Санкт-Петербург дәүләт университетының «финанстар һәм кредит» һөнәре буйынса уҡып, уны 2002 йылда, иҡтисадсы квалификацияһы менән тамамлап сыға.
2003 йылдан алып ААЙ "АК «Сибур»ҙа  продукцияны эске баҙарҙа реализациялау буйынса вице-президенты; 2003 - 2005 йылдарҙа — ААЙ "АК «Сибур»ҙа полимерҙар, каучук һәм химик туҡымалар дирекцияһының етәксеһе булып эшләй. .
Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы идараһы составына инә, Башҡортостан Республикаһы президенты ҡарамағындағы инвестиция климатын яҡшыртыу буйынса йәмәғәт советы составында була.
Өфө дәүләт нефть техник университетының Салауат филиалында «менеджмент» һөнәре буйынса студенттар уҡыта. Салауат ҡалаһы № 1 лицейының бағыусылар советы рәйесе.
ААЙ «Газпром нефтехим Салауат»та эшләүе
Д. Ә. Шәүәлиев асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры вазифаһында эшләгән ваҡытта «Газпром нефтехим Салауат» предприятиеһы көрсөк һәм үҫеш этаптары кисерә. Әлеге ваҡытта ААЙ «Газпром нефтехим Салауат» Рәсәйҙә төп нефтехимия үҙәктәренең береһе булып тора. 140-тан ашыу атамалар исемлегенән торған продукция сығара, шул иҫәптән 70-тән ашыуы төп продукция атамалары.
Продукцияһының сифаты бөтә донъя стандарттарына тап килә, был  күргәҙмәләрҙә алынған Рәсәй һәм сит илдәрҙең абруйлы наградалары менән раҫлана. ААЙ «Газпром нефтехим Салауат»  ИСО сифаты һәм экологик хәүефһеҙлек өлкәһендәге 9001 һәм 14001 халыҡ-ара стандарттарына ярашлы сертификатҡа эйә булған һирәк илдәрҙең нефть химияһы предприятиеларынан береһе, уның был күрһәткесе продукцияны үҙебеҙҙең илдә һәм сит илдәргә һатыу тураһындағы контракт төҙөгән ваҡытта  предприятиеға ҙур өҫтөнлөктәр бирә.
Уртаса айлыҡ эш хаҡы ААЙ «Газпром нефтехим Салауат»та   2011 йыл һөҙөмтәләре буйынса унан алдағы йыл менән сағыштырғанда 26,3 % арта һәм 32594 һум тәшкил итә. Эшселәрҙең уртаса айлыҡ эш хаҡы — 21036 һум. 2011 йылда компания төрлө кимәлдәге бюджеттарға 34 миллиард һум һалым түләй (2010 йылда — 23 миллиард һумдан ашыу).
Предприятиела яңы төр продукциялар етештереү һәм эшләп торған етештереү ҡоралдарын модернизациялау программаһы тормошҡа ашырыла. 2010 йылда Hostalen суспензиялы технология буйынса түбән баҫымлы полиэтилен етештерелә башлай. 2013 йылда ПЭНД-дың (түбән баҫымлы полиэтилен) икенсе сиратын асыу планлаштырыла. Пиролиз етештереү ҡеүәтен йылына 380 мең тоннаға тиклем киңәйтеү һәм НПЗ-ны (нефть эшкәртеү заводын) яңыртыу буйынса проекттарҙы тормошҡа ашырыу, FCC каталитик крекинг комплексын төҙөү, ЭЛОУ АВТ-6 ҡоролмаларын урынлаштырыу, япон фирмаһы Тоуо проекты һәм лицензияһы буйынса карбамид грануляцияһы ҡоролмаһын ҡуйыу планлаштырылған.
ААЙ «Газпром нефтехим Салауат » Рәсәйҙә шәкәр диабеты менән сирләүсе балаларҙың тормош сифатын һиҙелерлек яҡшыртыусы тәүге һәм берҙән-бер предприятие булып танылды. Ул Салауат, Ишембай, Мәләүез ҡалаларының барлыҡ диабет сирле балаларын өҙлөгөүҙән һаҡлаусы инсулин помпаһы бүләк итте.
Д. Ә. Шәүәлиев ярҙамы менән  киң күләмле «Йөрәкте һаҡлау» проекты тормошҡа ашырыла, уның төп маҡсаты — ата-әсәләрҙең үҙ балаларына иғтибарын көсәйтеү һәм наркоманиянан киҫәтеү тора. Предприятие «Салауат » спорт-концерт комплексын,  «Алтын балыҡ» йөҙөү бассейнын төҙөү, Октябрҙың 50 йыллығы исемендәге стадионды ремонтлау, беренсе лицей, «Спутник» балалар һауыҡтырыу үҙәген реконструкциялау, «Зенит» ФК академияһының беренсе төбәк филиалын асыу һәм  FIFA стандарттарына ярашлы футбол яланын реконструкциялау менән шөғөлләнә .Шәүәлиев инициативаһы менән  Мәҙәниәт һәм ял паркы реконструкциялана, «Нефтехимик» спорт һарайы яңыртып төҙөлә. Бөгөнгө көндә  6 мең квадрат метрҙан ашыу майҙанды биләгән СКК «Салауат» ябыҡ һырғалаҡтың өсөнсө сираты төҙөлә. 2014 йылдың октябрь айында Шәүәлиев Рәсәйҙең халыҡ артисы В. Т. Спиваков менән берлектә Салауат ҡалаһында  йәш таланттар музыка мәктәбен аса. Шәүәлиев бары тик 4 һәм 5 билдәләренә генә мәктәпте тамамлаған сығарылыш синыф уҡыусылары өсөн  ҡала сығарылыш балын өйоштора.
2014 йылдың 20 ғинуарында  «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең сираттан тыш йыйылышы ҡарары менән Дамир Әхәт улы Шәүәлиевтың был йәмғиәттең генераль директоры вәкәләттәре ваҡытынан алда туҡтатыла.
Наградалары
.
Әҙәбиәт
«Газпром нефтехим Салават». Энциклопедия. Уфа, изд. Башкирская энциклопедия. 2013. ISBN 978-5-88185-079-1
Байым Ҡыҙраев
Байым Ҡыҙраев (Байым тархан Ҡыҙраев) — башҡорт старшинаһы, тархан, мәғдән эҙләүсе, 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, һуғышта ҡатнашыусы Башҡорт ғәскәренең баш ғәскәри судьяһы.
Биографияһы
Рәсәй империяһының Иҫәт провинцияһы Күбәләк улусы старшинаһы.Байым Ҡыҙраевтың ҡартатаһы Тормәмбәт Ялтыҡов кенәз булған. Байымдың йорт старшиналары булып хеҙмәт иткән Абҙан, Әбдүкәй (1761—?) һәм Ҡаҙымбәт (1762—?) исемле улдары билдәле.
Балалаев Николай Семёнович
Балалаев Николай Семенович (1869 — 1917 йылдан һуң) ағзалары — дин әһеле, Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы.
Байым Ҡыҙраев
Биографияһы
Мөлкәтендә 6 мең баш йылҡы малы булған. Көньяҡ Уралда тимер мәғдәнен, шул иҫәптән Магнит тауын, беренсе асыусы булараҡ билдәле.
Балалаев Николай Семёнович
Биографияһы
Православие динендәге кеше. Дьякон улы. Алтмыш дүрт дисәтинә сиркәү еренә эйә була.
Урал дини училищеһын һәм Ырымбур дини семинарияһын тамамлай. Семинарияны тамамлағандан һуң, Урал дини училищеһында әҙерлек класында татар теле уҡытыусыһы һәм надзиратель булып эшләй. Училище Советының Урал өйәҙе бүлеге ағзаһы һәм эш башҡарыусыһы, шулай уҡ благочинный булып тора.
Байым Ҡыҙраев
Биографияһы
1740 йылда штейгер Марков һәм тәржемәсе Роман Уразлинға Әтәс тауында (хәҙерге Магнитогорск) тимер рудаһы ятҡылығын күрһәтә. Шулай уҡ завод хужалары Иван Мясников һәм Иван Твердышевҡа Ҡара Табын улусының башҡорт Ейәнбайҙың ауылы янында тимер ятҡылығы булыуы тураһында хәбәр итә.
Батшаға тоғро хеҙмәте өсөн ҡылыс менән бүләкләнә.
Балалаев Николай Семёнович
Биографияһы
1892 йылда Ырымбур өйәҙенең Исаево ауылы священнигы була. Дума һайлауҙарына тиклем Дедово-Исаево икенсе класлы өлгөлө сиркәү мәктәбендә мөдир һәм ҡануниәт уҡытыусыһы булып тора. Өйләнгән була.
Байым Ҡыҙраев
Биографияһы
1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын карателдәр тарафынан баҫытырыу ваҡытында, Ҡыҙыл ҡәлғәһендә хеҙмәт иткән тархан Байым Ҡыҙраев пол командиры Исаков тарафынан ҡулға алына. Исаков уны баш күтәреүселәрҙең шымсыһы тип һанай һәм ике тапҡыр ҡаты язаға тарттыра.
1770 йылдың 18—19 июнендә академик И. И. Лепёхин менән осраша. Иван Лепёхин уның байлығы һәм ҙур йылҡы өйөрҙәре тураһында мәғлүмәттәр яҙып ҡалдырған.
Балалаев Николай Семёнович
Биографияһы
1907 йылда Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһына ағза итеп һайлана. Уртаса-уңдар фракцияһына, 3-сө сессиянан һуң — рус милли фракцияһына инә. Комиссияның халыҡ мәғарифы буйынса докладсыһы, шулай уҡ халыҡ мәғарифы, старообрядсылыҡ эштәре, дин тотоу мәсьәләләре, күскенселәр эше һәм эшсе һорауҙар буйынса комиссиялар ағзаһы булып тора. 1906 йылдан алып Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр союзы ағзаһы. 1917 йылғы революция осоронда ҡулға алына. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Байым Ҡыҙраев
Биографияһы
1774 йылдың апрелендә Е. И. Пугачёв уға атлы отрядтарҙы ойоштороуҙы һорап хат яҙа. Ҡыҙраев үҙенең командаһы менән бергә Пугачёвҡа килә һәм ихтиласыларҙың Хәрби коллегияһы тарафынан Башҡортостан судьяһы итеп тәғәйенләнә.
Карател ғәскәрҙәренең баш командующие генерал-поручик Ф. Ф. Щербатов үҙенең 1774 йылды 11 майында императрица Екатерина II яҙған донесениеһында Байым тархандың башҡа башҡорт старшиналарға бигерәк тә ҙур йоғонтоһо өсөн уларҙың «рухи түрәһе» («духовный начальник») тип атай.
1773 йылда Байым Ҡыҙраев отставкаға киткәс уның улы Абҙан Күбәләк улусы старшинаһы була.
Дурасов ауыл Советы (Шишмә районы)
Дурасов ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ-территориаль һәм [[Шишмә районы|муниципаль берәмеге.
]] Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Административ үҙәк — Дурасов ауылы.
Ауыл биләмәһе составында
Ауыл биләмәһе составына 8 тораҡ пункты инә:
Сумғайыт
Сумғайыт (Sumqayıt) — Әзербайжандың көнсығышында урынлашҡан ҡала. Ҙурлығы буйынса икенсе урында.Майҙаны буйынса өсөнсө (Баҡынан һәм Гәнжәнән ҡала) һәм халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урында. Апшерондың ҙурлығы буйынса икенсе сәнәғәт үҙәге.
Милли состав
2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 309 446 кеше йәшәгән, шуларҙан: 302 461 әзербайжан (97,74 %), 3488 лезгин (1,13 %), 2143 урыҫ (0,69 %), 475 талыш (0,15 %), 179 төрөк (0,06 %), 116 татар (0,04 %), 96 тат (0,03 %), 94 украин (0,03 %), 60 йәһүд (0,02 %) һәм 334 бүтән милләт вәкиле.
Ҡаев Фәрит Ғалихан улы
Ҡаев Фәрит Ғалихан улы (25 апрель 1955 йыл) — табип, хужалыҡ хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992). Мәсетле районының почётлы гражданы (2017), «Хеҙмәт ветераны» (2000), юғары категориялы табип (1992). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).
Биографияһы
Фәрит Ғалихан улы Ҡаев 1955 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуған.
1972 йылда Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен, 1978 йылда Башҡорт медицина институтының (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты) дауалау факультетын тамамлаған.
1978—1979 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 1-се ҡала клиник дауаханаһында хирург булып эшләй.
1979 йылдан 1998 йылға тиклем Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ үҙәк дауаханаһында табип-хируг (1979—1980), баш табиптың дауалау буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта табип-хирург (1980—1985), баш табип (1985—1996), табип-психиатр (1996—1998) булып эшләй.
1998—2012 йылдарҙа Мәсетле Балалар һәм ата-әсәләре өсөн республика пульмунология шифаханыһының баш табипы.
2012—2019 йылдарҙа Мәсетле районының «Ҡарағай» шифаханаһында баш табип булып эшләй.
Бер нисә саҡырылыш Мәсетле район Советы депутаты, ике саҡырылыш Мәсетле районы муниципаль район Советы рәйесе.
Булычев йырыны
Булычёв йырыны — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ближний Крутой йырынының һул ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Богдановский
Богдановский (Богдановское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 452421, ОКАТО коды — 80228805002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һандуғас (Балтас районы)
Һандуғас (Сандугач) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 452989, ОКАТО коды — 80208843005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Залазъель
Залазъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мандолина
Мандолина (mandolino, mandola исеменең иркәләтеү-кесерәйтеү формаһы) — ҙур булмаған ҡыллы музыка ҡоралы, лютняның бер төрө — лютня-сопрано, әммә унан муйынының оҙонораҡ, ҡылдарының кәмерәк булыуы менән айырыла. Күпселек осраҡта уйнаусы ҡылдарға медиатор менән ҡағыла, шулай уҡ бармаҡтар һәм ҡош ҡанаты менән. Мандолинала тремоло техникаһы ҡулланыла. Мандолинаның металл ҡылдары ҡыҫҡа тауыш сығарғанға күрә, һуҙынҡы ноталар бер үк ташышты тиҙ генә бер нисә тапҡыр ҡабатлауҙан башҡарыуғанда өлгәшә.
Сик һаҡсылары һәйкәле (Дондағы Ростов)
Сик һаҡсылары һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһындағы һәйкәл. 2014 йылдың октябрендә асылған. Дон йылғаһының яр буйында урынлашҡан.
Адрес: Дондағы Ростов ҡалаһы, Яр буйы урамы, 53-сө йорт тирәһендә.
Тарих
Дондағы Ростов ҡалаһы оҙаҡ йылдар буйына Рәсәй империяһының көньяҡ сигендәге форпосы була. Әлеге ваҡытта Донда төрлө ваҡытта сик һаҡсылары ғәскәрендә хеҙмәт иткән 60 мең кеше йәшәй. Һәйкәл тирәһендә яҙ һайын Сик һаҡсылары көнө үткәрелә, осрашыуға традиция буйынса сик ғәскәрҙәре ветерандары саҡырыла. 2012 йылдың май айында бында буласаҡ һәйкәлдең нигеҙ ташы һалына.
Дондағы Ростовтың Яр буйы урамында 2014 йылдың октябренд «Сик буйы һаҡсыларының барлыҡ быуындарына» һәйкәле асыла. Һәйкәл проектының авторы — скульптор Давид Рубенович Бегалов. Һәйкәл Дондағы Ростовтың сик буйы һаҡсылары ветерандары советының инициативаһы һәм Ростов өлкәһе сик буйы һаҡсылары ғәскәренең ветерандары аҡсаһына ойошторола.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Йөгәмеш ҡаласығы
Йөгәмеш ҡаласығы (Югамашское городище) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Йөгәмеш ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э. V—VII быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Йөгәмеш ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Йөгәмеш ауылынан көнсығышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта Ҡалатау түбәһендә урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Яңауыл) — 37 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ямаҙы) — 5 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы (Яңауыл) — 37 км.
Табылдыҡтар
Ҡаласыҡ майҙаны яҡынса 10 мең м², ул 2 ур һәм соҡор менән уратып алынған. Урҙың бейеклеге яҡынса 1—2 м тәшкил итә.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында тупраҡтан керамика һауыттарҙың ярсыҡтары килеп сыҡҡан. Табылған балсыҡ әйберҙәрҙе типологик яҡтан Бахмут мәҙәниәтенә индерәләр.
Бахмут мәҙәниәте б. э. I мең йыллығының уртаһына ҡарай, хәҙерге Башҡортостан территорияһында урынлашҡан ҡомартҡыларға ҡарата ҡулланыла. Атамаһы Благовещен районының Бахмут ауылы янындағы Өфө йылғаһы буйында табылған боронғо ҡәберлеккә бәйле бирелгән.
Йөгәмеш ҡаласығы ҡарауыл ҡәлғәһе булған тип фараз ителә.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Райондағы музейҙа мамонт һөйәгенән башҡа артефакт юҡ. Йәмәғәтселек райондағы бер нисә археологиик ҡомартҡының тейешенсә һаҡланмауына борсолоу белдерә
Асыш тарихы
1967 йылда тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1988 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев өйрәнә.
Очен-Яун
Очен-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Агрн-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбдрәхимов Марат Сулпан улы
Әбдрәхимов Марат Сулпан улы (29 март 1970 йыл) — Рәсәй постановкалары «Кошки», «Mamma Mia!», «Красавица и Чудовище» мюзиклдарында төп актёр.
Биографияһы
Марат Сулпан улы Әбдрәхимов 1970 йылдың 29 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында музыкаль ғаиләлә тыуған. Милләте —башҡорт.
1986—1992 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының «Музыка тарихы һәм теорияһы» һәм «Соло йырлау» бүлектәрендә белем ала.
1992−1997 йылдарҙа Рәсәй театр сәнғәте академияһында (ГИТИС) музыкаль театр факультетында уҡый (Александр Титель һәм Игорь Ясулович оҫтаханаһы).
Полуденка (Пизя ҡушылдығы)
Полуденка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пизя йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мордова (йылға)
Мордова  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1003 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мьянма
Мья́нма Союзы республикаһы (ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် «Пьидаунзу Мьянма Найнгандо»), ҡыҫҡаса — Мья́нма (မြန်မာ), шулай уҡ Би́рма исеме менән билдәле — Көньяҡ — Көнсығыш Азияла Һиндҡытай ярымутрауының көнбайышында урынлашҡан дәүләт.
«Мьянма» (မြန်မာ) һүҙе «етеҙ», «көслө» тигәнде аңлата һәм зөбәржәтте белдергән «Мья» һүҙенә оҡшаш. Күпселекте тәшкил иткән бирмандар «Бама́» (ဗမာ) атамаһын ҡуллана. 1989 йылға тиклем илдең рәсми исеме Бирма́ Союзы, ҡыҫҡаса — Би́рма була. «Бирма» һүҙе бары тик илдән ситтә генә ҡулланыла. 2010 йылдың октябрендә Мьянма «Мьянма союзы» атамаһын «Мьянма Союзы республикаһы» тип алыштыра, шулай уҡ илдең гербы һәм флагы үҙгәртелә.
Хәҙерге Мьянманың бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ тарихы 1948 йылда Бөйөк Британияның колонияһы булыуҙан туҡтағандан һуң башлана.
1948 йылда бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, илдә оҙайлы граждандар һуғышы башлана.
Этимологияһы
Илдең «Мьянма» атамаһы (бирма телендә မြန််မာ) «тиҙ», «көслө» тигәнде аңлата һәм «зөбәржәт» мәғәнәһенә эйә булған «Мья» һүҙе менән ауаздаш. Е. М. Поспелов фекеренсә, «Мьянма» һүҙе «мьян халҡы иле» тигәнде аңлата. Ил халҡының күпселеген тәшкил иткән бирмалар «Бама» (бирма: ဗမာ) үҙатамаһын ҡуллана. 1989 йылға тиклем дәүләт рәсми рәүештә Бирма Союзы Социалистик Республикаһы тип атала һәм Бирма тип ҡыҫҡартыла. «Бирма» атамаһы сит ил сығышлы һәм илдә популяр түгел.
2010 йылдың октябрендә Мьянма илдең исемен "Мьянма союзы"нан «Мьянма Союзы Республикаһына» алмаштыра, шулай уҡ дәүләттең гербы һәм флагы үҙгәртелә.
Географик урынлашыуы
Мьянма Һиндостан (1463 км) һәм көнбайышта Бангладеш (193 км), төньяҡ-көнсығышта Ҡытай (2185 км), көнсығышта Лаос (235 км), көньяҡ-көнсығышта Таиланд менән (1800 км) сиктәш. Уның ярҙарын көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан Бенгал һәм Мутама ҡултығы (Мартабан), шулай уҡ Андаман диңгеҙе һыуҙары менән йыуа. Илдең майҙаны, эргә-тирәләге утрауҙарҙы иҫәпкә алып — 678 мең км², яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1930 км.
Климаты
Башлыса тропик һәм субэкваториаль климат өҫтөнлөк итә. Өс миҙгелгә бүленә:
Ғинуар айында уртаса айлыҡ температура +24 °C. Янгонда, Мандалайҙа +21 °C. Йәй көнө иң юғары температураһы ғәҙәттә +41 °C тәшкил итә. Таулы урындарҙа күпкә һалҡыныраҡ (атап әйткәндә, Шан ҡалҡыулығында төндә температура ҡайһы берҙә нулдән түбән төшөүе мөмкин), үҙәндәрҙә ғинуар айы температураһы +15 °C-тан артмай.
Иң күп яуым-төшөм июлдә теркәлә. Яуым-төшөм күләме көньяҡ-көнбайыштан иҫкән дым йөрөтөүсе муссон елдәренең тау битләүҙәренә (бейеклегенә ҡарап) тәьҫир итеүенә бәйле. Ракхайн һәм Танинтайи өлкәләренең ярҙарында яуым-төшөм бер йылда уртаса 4600-5100 миллиметр яуа, ә үҙәк тигеҙлектә — ни бары 635 миллиметр. Ситуэла (Акъяб) яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 4950 миллиметрға етә, Минбала, ҡоро бүлкәттәге Ракхайн һыртының ямғыр күләгәһендә, ни бары 740 миллиметр, Янгонда — 2510 миллиметр.
Гидрология
Төп йылғалар тауҙарҙа башлана һәм Һинд океаны бассейнына ҡарай. Йылғаның максималь ағымы муссонлы ямғырҙар миҙгеленә тура килә, был осорҙа йыш ҡына ташҡындар була, ҡалған ваҡытта күп йылғалар һайыға һәм ҡорой. Яр буйындағы уйпатлыҡтар һаҙға әйләнгән, һөҙөмтәлә диңгеҙҙәге һыуҙың ҡалҡыуы ҡайһы берҙә ярҙан 100 саҡрым һәм унан да күберәк алыҫлыҡта һиҙелә.
Дәүләт төҙөлөшө
Дәүләт идара итеү органдары:
Административ төҙөлөшө
Мьянма — унитар дәүләт. Ил 7 административ өлкәгә (тайинг), 7 штатҡа (пуй-не) һәм 6 үҙидара зонаһына бүленгән.
Штаттар:
Административ өлкәләр:
Үҙидара зоналары:
Өлкәләр һәм штаттар ҡала кварталдарын берләштергән ҡалаларҙан (мьо) һәм ауыл улустарынан (райондарынан) һәм ауылдар төркөмөнән (чейюа) торған райондарға (мьонэ) бүленә.
Халҡы
Мьянма Союзы Республикаһы — полиэтник ил һәм унда йөҙҙән ашыу кеше иҫәпләнә.
Мьянмала яҡынса 60 миллион кеше йәшәй. Бөтә баһалар ҙа дөрөҫлөккә тап килмәҫкә мөмкин, сөнки 1931 йылда халыҡтың тулы иҫәбен алғандан һуң 1983 йылда бер тапҡыр ғына өлөшләтә үткәрелә; сираттағы тулы халыҡ иҫәбен алыу 2014 йылда була. 2014 йылда тыуым — 2,18. Уртаса йәше — 27,9 йәш.
Төп этник төркөмдәр: бирмандар — 68 %, шандар — 9 %, карендар — 7 %, аракандар — 4 %, ҡытайҙар — 3 %, индеецтар — 2 %, мондар — 2 %, качиндар — 1,5 %, башҡа милләттәр — 3,5 %.
Мәғариф
Мәғариф Британия өлгөһө буйынса төҙөлгән. Балалар мәктәпкә биш йәштә бара. Башланғыс мәктәп нулдән дүртенсе класҡа тиклем дауам итә. Уны тамамлағандан һуң балыҡсылыҡ йәки һөнәрселек буйынса бер йыллыҡ курстар үтергә мөмкин. Уҡыуын дауам итһәләр, бирмандар 5 — 9 кластарға тиклем урта мәктәпкә уҡырға йөрөй, уны тамамлағандан һуң, ауыл хужалығы йәки техник училищеға күсергә йәки технологик йәһәттән киске курстар үтергә мөмкин. Әгәр уҡыусылар өлкән мәктәпте (9 — 10 кластарҙы) уңышлы тамамлаһа, артабан киләһе уҡыу йорттарында юғары белем алыу мөмкинлегенә эйә:
Шәхси вуздар бар, уларҙа бакалавр дәрәжәһе алырға мөмкин. Хәрби диктатура ваҡытында (1997—2011) Мьянманың бөтә университеттары 12 йылға ябыла. Әммә хәрби диктатура тамамланғандан һуң, илдең юғары уҡыу йорттары яңынан асыла.
Дин
Мьянма халҡының күпселеге (89 %) буддизм яҡлы (Тхеравад мәктәбе). Буддизмдан тыш, илдә шулай уҡ христиандар (4 %), мосолмандар (4 %), мәжүсиҙәр (анимистар) (1 %), башҡа дини инаныуҙарға эйәреүселәр (2 %).
Байрамдар
Азанин, Шәһиттәр көнө (бирмаса: အာငဎနြြꃃꇫ) йәки Гаунзаунджимьячасхоудон, һәләк булған лидерҙар көнө — Мьянманың дәүләтенең иҫтәлекле көнө. Григориан календары буйынса 1947 йылдың 19 июлендә Аун Сандың һәм уның иптәштәренең вафат булған көнө булараҡ билдәләнә.
Сәйәси ҡоролошо
Ил 1962 йылдан хәрбиҙәр идаралығында була. 2008 йылдың апрелендә Дәүләт Советы Мьянма өсөн яңы конституция иғлан итә. Уның төп принцибы — «тәртипле, сәскә атҡан демократия». Был конституция буйынса Мьянма парламентындағы урындарҙың дүрттән бер өлөшө хәрбиҙәргә ҡалдырыла. 2021 йылда Мьянма ҡораллы көстәре тарафынан хәрби түңкәрелеш була, президент вазифаһын башҡарыусы итеп вице-президент Мьин Шве тәғәйенләнә.
Бешпармак тауы (Төркиә)
Бешпармак  (һүҙмә-һүҙ: «биш бармаҡ» тур. Beşparmak Dağı ) — Төркиәләге тау массивы, Мугла провинцияһы. Кариятарихи өлкәһендә урынлашҡан.
Мьянма
Ҡораллы көстәре
Илдә киң таралған исеме — тамадо. Дөйөм һаны — 406 мең кеше.
Тышҡы сәйәсәте
Planned
Мьянмала интернет
Мьянмала интернет ҡулланыу 1 проценттан артмай (халыҡтың 24,4 проценты, ә йорт компьютерҙары — яҡынса 13,6%-ы интернетҡа тоташҡан,), шуға күрә күпселек граждандар селтәргә интернет-кафелар аша инә. Был учреждениеларҙың эшмәкәрлеге ҡәтғи көйләнгән: унда цензура индерелгән, властар электрон почтаны ҡарай һәм интернет-блог ҡулланыусыларҙы теркәй ала. Кәм тигәндә ике мьянман блогеры төрмәлә ултыра. Уларҙың береһе Zarganar нигы аҫтында билдәле, ул 2008 йылда «Наргис» циклонынан һуң емерелеү видеояҙмаһын таратҡан өсөн 59 йылға хөкөм ителә, әммә 2011 йылдың 12 октябрендә иреккә сығарыла. Тикшеренеү авторҙары хәтерләүенсә, 2007 йылда халыҡ сыуалыштары ваҡытында Мьянмала интернет тулыһынса һүндерелә. 2017 йылға ҡарата интернетҡа инеү ирекле.
Бешпармак тауы (Төркиә)
Антик дәүерҙә Латм (Латмос, бор. грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Λάτμος ) , урта быуаттарҙа Латр (Латрос, грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Λάτρος  )тауы булараҡ билдәле, төрөктәр был ерҙәрҙе яулап алғанға тиклем ошо исем һаҡлана. Латм тауҙары итәген боронғо замандарҙа уҡ Эгей диңгеҙендәге шул исемдәге (Латм) ҡултыҡ һыуҙары йыуа, Меандр (хәҙерге ваҡытта, Оло Мендерес) йылғаһының ағын һыуҙары менән бергә килгән ҡом өйөлөү һөҙөмтәһендә хасил булған ҡоро ер диңгеҙ һыуҙарын сигенергә мәжбүр итә, әммә ул ҡултыҡта тоҙло күл (хәҙерге ваҡытта — Бафа күлен) ҡалдырып китә. Ваҡыт үтеү менән һыуҙа тоҙ миҡдары бер аҙ кәмей. Диңгеҙҙең ҡоро ерҙән сигенеүе Рим осоронда башлана һәм Византияның һуңғы осоронда, диңгеҙ менән ҡултыҡ бер-береһенән тулыһынса айырылғас тамамлана.
Тау итәгендә, яр буйында боронғо Латм ҡалаһы урынлаша, һуңынан ул көнбайышҡа табан бер километрға күсерелә һәм мифик герой Гераклдың хөрмәтенә Латмалағы Гераклея исемен ала. Гераклея ҡалаһы Византияның һуңғы осорона тиклем була, әммә аҙаҡ әкренләп емерелә башлай. Әлеге ваҡытҡа тиклем ҡала емереклектәре һаҡланған, уның өҫтөнә Капыкыры төрөк ауылы урынлашҡан.
Ҡаялағы һүрәттәр
Ҡаяға 23-30 сантиметр бейеклектәге кеше был һүрәттәре төшөрөлгән. Хайуандар һүрәте бик һирәк осрай, бөгөнгө көнгә ете генә хайуан һүрәте булыуы билдәле.
Һүрәттәр һыу сығанаҡтары һәм тау аша үткән юлдар тирәһендә тупланған.
Эндимион тураһында миф
Латма тауы Ай алиһәһе Селена һәм Эндимион исемле егет тураһындағы боронғо грек мифы менән тығыҙ бәйле. Легенданың бер версияһы буйынса, Эндимионға ҡарата оло һөйөү хисен йөрөткән алиһә Селена Зевстан, Эндимиондың теләһә ниндәй теләген үтәүен үтенә. Эндимион мәңге йәш һәм үлемһеҙ булырға теләй, әммә был теләк тик мәңгелек йоҡола булғанда ғына үтәләсәге шарт була. Шул ваҡыттан алып Эндимион Латма мәмерйәләренең береһендә мәңгелек йоҡоға тала. Һәр төн һайын һөйгәненең матурлығына һоҡланып ҡарау өсөн уның янына Селена төшә имеш.
Монахтар үҙәге
VII быуатта ислам дине киң таралыу ала, һәм Византия империяһының көньяҡ провинциялары булған Мысыр, Фәләстин һәм Сүриәне яулап алыу иҫәбенә Ғәрәп хәлифәлегенең биләмәләре киңәйә. Был урындарҙа монахлыҡ бик күптән була, ләкин ғәрәптәр янында уларҙың күптәре, үҙ урындарын ташлап, Византияға күсенә башлай.
VII быуатта Латр тауҙары районына Синай ярымутрауынан монахтар килеп төпләнә һәм шул ерҙәрҙә бер нисә монастрға нигеҙ һала. Артабанғы быуаттарҙа Латр тауы, быға тиклем киң билдәле булған Афон йәки Вифиниялағы Олимп кеүек, монахтар империяһының үҙәгенә әйләнә.
Латр тауына монахтар килеп төпләнә башлай, дин юлында йөрөгән мосафирҙар ағыла.
787 йылда Икенсе Никей соборының икенсе ултырышында ҡатнашыусылар исемлегендә Латрҙан игумен Исидор теркәлгән.
863 йылда Фракия фемаһы стратигы, императрица Феодораның ағаһы һәм император Михаил Өсөнсөнөң бабаһы Петроний Латр монахы Иоаннға сарациндар менән һуғышҡа фатиха биреүен үтенеп мөрәжәғәт итә. Һуңынан, 863 йылдың 3 авгусында, ул Малатья әмире Омарға ҡаршы һуғышта еңеү яулай.
X быуат башында Латр тауында урынлашҡан Кария монастырына киләсәктә преободоб Павел Латрский буласаҡ үҫмер монах Павел килә. Шул мәлдә бында өс монастырь эшләй: Келливарон (шулай уҡ Лампониев тип тә атала), Кария һәм Ҡотҡарыусы монастыры.
920—930 йылдарҙа Павел Столпный лавраға нигеҙ һала, аҙаҡ ул Изге Павел исеме менән атала һәм Латр монастырҙары араһында төп морнастырға әйләнә. Павелдың императорКонстантин VII Багрянородный менән хатлашыуы тураһында мәғлүмәт бар.
XI быуатта Монахтар үҙәге иң юғары үҫешкә өлгәшкән була.
1079 йылда Латр монастырҙарына ул ваҡытҡа бөтә Кесе Азияны тиерлек баҫып алған төрөк-һалйоттар йыш ҡына һөжүм итә.
Яңы үҫеш осорон кисерә Никей империяһы (1204—1260) дәүерендә яңы күтәрелеш кисергәндән һуң, латр тауындағы монастырҙар ҡабат ҡаҡшай башлай, быға Византия империяһының дөйөм көрсөгө лә булышлыҡ итә.
1222 йылда Тау тирәләй 11 монастырь урынлашҡан була.
XIII быуат аҙағында Константинополь патриархы Афанасий I бында оҙайлы ваҡыт дәрүишлектә үткәрә.
Латр монастырҙары тураһында һуңғы рәсми яҙма патриархтың 1360 йылдағы актында осрай.
Абамза
Абамза — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бездна йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Забелина Алла Владимировна
Забелина Алла Владимировна (16 декабрь 1965 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2007), Волгоград яңы эксперименталь дәүләт театры артисткаһы.
Биографияһы
Алла Владимировна Забелина 1965 йылдың 16 декабрендә Свердловск ҡалаһында тыуған.
Ул 1988 йылда «Свердловск дәүләт театр институтын» тамамлай. Волгоград дәүләт яңы эксперименталь театр труппаһы актрисаһы булып театрға нигеҙ һалынған көндән алып эшләй.
Был театр күрһәткән барлыҡ спектаклдәрендә лә тиерлек Забелина байтаҡ ролдәр башҡара. Ошо театрҙа егерме йыл дауамында эшләү дәүерендә Алла Забелинаның ижади оҫталығы асылғандан нығыраҡ асыла бара. Һис шикһеҙ, ул театрҙың визит карточкаһына әүерелә тип әйтергә мөмкин. Актёр хаҡында, ул Волгоград дәүләт яңы эксперименталь театрында хеҙмәт юлдарын башлаусы бик күп йәш артистарҙың остазы булды, тип әйтергә мөмкин.
1994—1995 йылдарҙа Алла Владимировна Волгоград өлкәһе хакимиәте башлығының Почет грамоталары менән бүләкләнә. 1998 йылда уға «Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1999 йылда Алла Владимировна Забелина Провинциаль муза конкурсының лауреаты була. 2007 йылда ул «Рәсәйҙең халыҡ артисы» исеменә лайыҡ була.
Театрҙағы эштәре
Волгоград дәүләт яңы эксперименталь театры
Фильмографияһы
Алла Забелина ике кинофильмда эпизодик ролдәрҙе башҡара:
Енғалыш ауыл Советы (Шишмә районы)
Енғалыш ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составында
Енғалыш ауылы,
Балағуш ауылы,
Борискин ауылы,
Лентовка ауылы,
Һабыр ауылы,
Семеновка ауылы.
Воронцовский Николай Владимирович
Воронцов Николай Владимирович (1837—1886) — хирург, Мәскәү университеты профессоры.
Биографияһы
Кологрив өйәҙ училищеһында һәм Кострома губерна гимназияһында уҡый, уны тамамлағас Мәскәү университетының медицина факультетына уҡырға инә. Курсты табип дәрәжәһе менән тамамлай (1858), унан һуң күпмелер ваҡыт үҙ алдына белем алыу менән шөғөлләнә. 1866 йылда полиция дауаханаһына штаттан тыш ординатор булып эшкә инә. Бер аҙҙан һуң Мәскәү университетының оператив хирургия кафедраһына ассистент итеп ҡабул ителә, прозектор ярҙамсыһы итеп (1867) тәғәйенләнә. «О приостальной уранопластике при врождённых расщеплениях твёрдого нёба» темаһына диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһе ала (1870). Приват-доцент булып һайлана, десмургия һәм быуын сығыу һәм һыныу тураһында ғилем курсы уҡый.
Доцент булып раҫлана (1872). А. П. Расцветов киткәндән һуң (1876), оператив хирургия һәм хирургик анатомияның бөтә бүлектәрен уҡый. Оператив хирургияның экстраординар профессоры (1879). Ауырыуы сәбәпле эштән китә (декабрь 1885).
Мәскәү хирургтары йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Дүрт студент стипендияһына аҡса (1886), шулай уҡ студенттар медицина китапханаһы төҙөүгә һәм кәрәк-ярағына (10800 һум), изге Татиана сиркәүенә (3 мең һум) капитал иғәнә итә. Үҙенең китапханаһын һәм мөлкәтен Мәскәү университетына васыят итә.
Зәңге
Зәңге, урыҫса цинга һүҙенән ауҙарылған — кеше организмында С витамины (аскорбин кислотаһы) етешмәү арҡаһында барлыҡҡа килә торған ауырыу; коллаген синтезы боҙолоуында һәм тоташтырғыс туҡыманың ныҡлығы кәмеүендә сағыла.
Сәбәптәре
Йыш ҡына витаминдар етешмәүҙең башҡа төрө менән бергә килә.
Дауалау
Яҡшы аҙыҡ (яңы өлгөргән емеш-еләк һәм йәшелсә), составында С, шулай уҡ Р витамины булған медикаментоз препараттар. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: күреү һәләтен юғалтыу, быуын ҡатыу, лайлалы тиресәләрҙән һәм эске ағзаларҙан ҡан китеү һ.б.
Иҫкәртеү
Яҡшы аҙыҡ менән туҡланыу. 20-се быуаттың 30‑сы йылдарында БДМИ‑ла ҡымыҙҙа С витамины миҡдары (уны әсетеү оҙайлығына бәйле) һәм организмда С витамины етешмәгәндә ҡымыҙ менән дауалау һөҙөмтәлелеге (Б.В.Сөләймәнов), дарыу үҫемлектәрендә һәм витаминлы үҫемлектәрҙә аскорбин кислотаһы миҡдары (И.А.Лерман, Л.М.Сольц, Я.А.Фиалков һ.б.) өйрәнелә.
40‑сы йылдарҙа Өфө витамин заводында үҫемлектәрҙән алына торған С витамины, ылыҫ эшкәртеү, синтетик аскорбин кислотаһы цехтары ойошторола, уларҙа завод һәм Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү витамин институты хеҙмәткәрҙәре (Ленинград; Г.И.Краснокутский, В.Г.Кристаллинская) тарафынан эшләнгән технологиялар ҡулланыла. 50‑се йылдарҙа Ботаника баҡсаһында (ҡара: Ботаника баҡса-институты) 150‑нән ашыу төр үҫемлектә С витамины миҡдары тикшерелә (Е.Н.Клобукова-Алисова).
Глинка һәйкәле (Санкт-Петербург)
'''М. И. Глинка һәйкәле''' — скульптуралы һәйкәл. Ул күренекле урыҫ композиторы М. И. Глинкаға 1906 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында ҡуйылған һәйкәл. Һәйкәл ҡаланың Театр маҙанында, Ленинград консерваторияһы бинаһы алдында, урынлаштырылған. Һәйкәлдең авторы-скульптор Р. Р. Бах һәм архитектор А. Р. Бах. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып һанала.
Тарих
1902 йылда һәйкәл проектына конкурс иғлан ителә. Конкурста 22 скульптор ҡатнаша, улар араһында А. Л. Обер, И. Я. Гинцбург, Л. А. Бернштам һәм Р. Р. Бах була. 1903 йылдың яҙында конкурсҡа йомғаҡ яһала һәм Р. Р. Бахтың моделе раҫлана һәм ул һәйкәл эшләргә заказ ҡабул итә. Һәйкәлдең архитектура өлөшөн эшләүгә скульптор үҙенең туғаны А. Р. Бахты саҡыра.
1903 йылдың 26 февралендә Ҡала Думаһы Глинка урамы менән Театр майҙаны киҫелешкән урында һәйкәл ҡуйырға урын билдәләй. Был урынды һайлауҙың сәбәбе булып бындағы ҙур Таш театрҙа (хәҙер Консерватория) 1836 йылдың 27 ноябрендә М. И. Глинканың «Жизнь за царя» («Иван Сусанин») операһы ҡуйылғанлыҡ, а тағын да алты йылдан һуң — 1842 йылдың 27 ноябрендә — «Руслан и Людмила» операһы ҡуйылыу тора.
Һәйкәлгә нигеҙ һалыу 1903 йылдың 20 майында үтә. Һәйкәлдең гранит постаменты Кол һәм Дюрер фирмаһы тарафынан эшләнә, ә скульптура А. Морандың бронзанан ҡойоу заводында башҡарыла. 1906 йылдың 3 февралендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Асыу тантанаһында был уңайҙан махсус яҙылған М. А. Балакиревтың кантатаһы башҡарыла.
1925 йылда ҡала майҙанын яңынан планлаштырған саҡта һәйкәл һүтеп алына. 1926 йылда Консерватория бинаһының көньяғында һәйкәлде тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был тергеҙеү ваҡытында бронза канделябрҙар тергеҙелмәй ҡалына, сөнки улар һәйкәлдең художестволы сиселешенә ярашлы түгел тип таныла. 1944 йылда «Монументскульптура» заводы һәйкәлгә реставрация үткәрә.
Тасуирлама
М. И. Глинка һыны һәйкәлдә бөтә буйына баҫҡан килеш һүрәтләнгән. Ул гранит постаментта ҡулына лавр ботағын тотоп тора. 1963 йылда сыҡҡан «Скульптура Ленинграда» китабында һәйкәлдең башҡарылыуы түбән сифатлы тип билдәләнә, ә композиторҙың образы тейешле дәрәжәлә тәрән йөкмәткеле итеп асылмаған тип яҙылған.
Ғабдулла Туҡай
Ғабдулла Туҡай, Ғабдулла Мөхәмәтғариф улы Туҡаев (26 апрель 1886 йыл — 15 апрель 1913 йыл) — шағир, татар әҙәбиәте классигы, яңы заман татар әҙәбиәтенә һәм әҙәби теленә нигеҙ һалыусы, әҙәби тәнҡитсе һәм публицист.
Биографияһы
Ғабдулла Туҡай 1886 йылдың 26 апрелендә Ҡазан губернаһы Арса яғында Ҡушлауыс ауылында тыуа. Атаһы — Мөхәммәтғариф Мөхәммәтғалимов (1843—1886) Ҡушлауыс ауылы указлы муллаһы, әсәһе — Мәмдүҙә (1864—1890) булған. Атаһы яғынан ҡартатаһы — Мөхәммәтғәлим шулай уҡ мулла булған, ә әсәһе яғынан ҡартатаһы — Зиннәтулла Әмиров (1829—1909 ) сығышы менән башҡорт булған һәм Ғәйнә улусының Ҡажмаҡты (Барҙы) ауылында тыуған , Солтанай мәҙрәсәһендә белем алған , Ҡушлауыста, һунынан Өсөйлөлә мулла була.
Улы дүрт ай ярымлыҡ булғас Мәхәмәтғариф хәҙрәт үлеп китә. Тол ҡалған Мәмдүдәне Сасна ауылына кейәүгә бирәләр. Бәләкәй Ғабдулланы ваҡытлыса аҫрамаға ауылда Шәрифә исемле фәкир бер ҡарсыҡҡа ҡалдыралар. Шағирҙың ғазаплы ауыр тормошо бына шулай башлана.
Һуңыраҡ үҙ әсәһе яңы ғаиләһенә алып ҡайта. Шағирҙың «Иҫемдә ҡалғандар» автобиографик әҫәрендә ошо урында, сабый рәхәткә тарыны, тип иркен һулап ҡуяһың. Ләкин был рәхәт оҙаҡҡа бармай: әсәһе донъя ҡуя — Ғабдулла дөм йәтим ҡала. Сасна муллаһы йәтимде Өсөйлөгә, Ғабдулланың әсәһенең атаһына ҡайтарып бирә. Бында иһә үгәй өләсәй. Күп балалы ғаилә. «Үгәй өләсәйҙең алты күгәрсене араһында мин бер сәүкә булғанға, илаһам — мине йыуытыусы, иркәләнәм тиһәм — мине һөйөүсе, ашағым-эскем килһә — ҡыҙғаныусы бер ҙә булмаған, мине эткәндәр ҙә төрткәндәр…»
Был дүртенсе ғаилә булды. Бәләкәй Ғабдулла бында аслыҡты һәм етемлекте татый. Олатаһы күрше ауылдарҙан икмәк һыныҡтары теләнеп алып ҡайтып, бабаларын аслыҡтан һаҡлай. Ә бер ваҡыт, Ҡазанға барыусы бер ямсыға ултыртып, баланы йыраҡ билдәһеҙ сәфәргә оҙаталар. Теге ямсы Бесән баҙарына еткәс: «Аҫрарға бала бирәм, кем ала?»- тип ҡысҡырып йөрөгән.
Халыҡ араһынан бер кеше сығып малайҙы үҙҙәренә алып ҡайта. Яңы биҫтә һөнәрсеһе Мәхәмәтвәли абзый менән Ғәззә абстай ана шулай малайлы булалар. Туҡай өсөн был — бишенсе оя. Бәләкәй Ғабдулла был ғаиләлә ике йыл ярым йәшәгәс, яңы ата-әсәһе сирләп китә һәм: «Беҙ үлгәс, был бала кем ҡулына ҡала, исмаһам, ауылына ҡайтарайыҡ…» — тип Өсөйлөгә оҙаталар. «Был ғаиләлә мине нисек ҡаршы алғандарынан, минән мәңгелеккә ҡотолдоҡ, тип уйлаған булғандар икәнен берергә була», — тип яҙа шағир.
Тырыша торғас, малайҙы Ҡырлай ауылындағы ир балаһыҙ Сәғҙи абзыйға уллыҡҡа оҙаталар. Шулай алтынсы оя…
Сабыйға Ҡырлай мәрхәмәтлерәк булып сыға. Бында Ғабдулла оҙағыраҡ йәшәй, хатта уҡырға йөрөй. Ҡырлай ауылында үҙенең киләсәк ижады өсөн бик күп рухи байлыҡ туплай. Туҡайҙың бала сағында Ҡырлайҙың тирә-яғында ҡара урман булған. Ул урманға Ҡырлай малайҙары менән ат көтөргә барыуҙар. Ундаға усаҡ янында әкиәтле, ябалаҡ тауыштары ишетелгән сихри төндәре. Таң атҡанда иҙрәп йоҡоға китеүҙәр, күккә ашҡан шыршылар, ҡайҙандыр малайҙарҙы күҙәтеп торған Шүрәле — былар барыһы ла һиҙгер күңелле,ҡәһәр менән имгәтелгән баланың рухын байыталар.
Артабан Ғабдулланың бала сағы Уральск ҡалаһында дауам итә. Атаһы яғынан туған әбеһенең ғаиләһенә, сауҙагәр Ғәлиәскәр Усмановтарға алына. Бында ул «Мотиғая» мәҙрәсәһенә уҡырға йөрөй. Бындағы тормош йәш Ғабдулланың рухына ҙур тәьҫир яһай. Туҡай, параллель рәүештә, өс йыллыҡ рус мәктәбендә белем ала. Мәҙрәсәлә ғәрәп, төрөк, фарсы телдәрен яҡшы үҙләштергән малай кинәт кенә рус һәм Европа әҙәбиәте донъяһына сума.
1905 йылда Уральск ҡалаһында «Фикер», «Әл-ғаср әл-джәдид», «Уклар» беренсе татар гәзит-журналдары сыға башлай, Туҡай хеҙмәттәшлек итә, бик күп шиғыр-мәҡәләләре менән сығыш яһай. thumb|300px|left|Ғ. Туҡайҙың «Шүрәле» поэмаһы ғәрәп телендә, 1979 йыл. 1905 йылғы революция тулҡыны Уральскиға килеп еткәндә Туҡайға 19 йәш була. Революция биргән мөмкинлектән файҙаланып, Камил Мотиғый «Уралец» газетаһы нәшриәтен һатып ала. Туҡайҙың тормошонда яңы этап башлана. Ул хәреф йыйыусы булып эшкә керә. Большевиктар был типографияны листовкалар баҫтырыу өсөн файҙалана. Шуның йоғонтоһонда Туҡай ҡыйыу публицистик мәҡәләләр менән сығыш яһай. «Әл-ғаср әл-джәдид» журналында шиғырҙары баҫыла. Туҡайҙың хыялында сатирик журнал сығарыу. 1906 йылда «Уҡлар» журналы сыға башлай, редакторы — Туҡай. Ҡыҫкаһы ул үҙ диңгеҙенә сума, типографияла көнө-төнө эшләй, шиғыр-мәҡәләләр яҙа, тәржемә итә. Уральск шағиры Туҡайҙы Ҡазанда, Ырымбурҙа, Санкт-Петербургта яҡшы беләләр.
1907 йылда Туҡай Ҡазанға юллана. Бында «Әл-ислах» гәзитендә, «Яшен» журналында актив ҡатнаша.
1910 йылда «Ялт-йолт» сатирик журналы сыға башлай. Туҡай бөтөн көсөн ошо журналға бирә. «Шәреҡ" клубында халыҡ ижады буйынса лекциялар уҡый, концерттарҙа ҡатнаша. 1913 йыл башында шағирҙың сәләмәтлеге ныҡ ҡаҡшай, ләкин ул ижад эшен ташламай. 15 апрелдә Туҡайҙың ғүмере өҙөлә. Ҡазан быға ҡәҙәр бындай күп халыҡлы йыназаны күргәне булмай. Ауыл-ҡала мәҙрәсәләрендә уҡытыу туҡтатыла. Туҡайҙы Ҡазандың Яңы биҫтә зыяратында ерләйҙәр. thumb|200px|right| Ҡазандың Яңы биҫтә зыяратында Ғабдулла Туҡай ҡәбере.
Заостренная
Заострённая — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәр театры (1914 йылдың 28 июле — 1918 йылдың 29 сентябре) — Балҡан ярымутрауында урынлашҡан Беренсе донъя һуғышы хәрби хәрәкәттәре театрының береһе.
Балҡан фронтында серб, черногория, грек, француз, британ , итальян һәм урыҫ ғәскәрҙәре (Антанта) австро-венгрия, герман, төрөк һәм болгар ғәскәрҙәренә (Үҙәк державалар) ҡаршы һуғыша.