cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәлим III
Реформалары
Был тағы башҡа реформаларға ла (уларҙың бөтөн комплексын шулай уҡ Низам-и Жәдид тип йөрөткәндәр) килтерергә тейеш булған, әммә йәмғиәт быларға әҙер булмай сыҡҡан һәм, Сәлимдең ыңғай үҙгәрештәргә ынтылышы янычарҙарҙың йәнен көйҙөргәнен күрә тороп, солтанды яҡлап сыҡмаған. Бынан тыш, Ғосман империяһы крәҫтиәндәре һәм ҡала кешеләренең, үҙгәртеп ҡороуҙарын финанс яғынан артабан тәьмин итеү өсөн уйланылған һалым менән риза булмауҙары (миҫал өсөн, ҡайһы бер ауыл хужалығы тауарҙарына һалым) арҡаһында, хакимдың хәле тағы ла ҡатмарлашҡан.
Сәлим, үҙенең хөкүмәтен көсәйтеү маҡсатында, эске реформалар үткәргән. Ул бөтә етәксе учреждениеларҙан тәҡдим биреүҙәрен һораған. Үҙгәртеүҙәренә нигеҙ сифатында, ул штрафтар һәм солтандың хәрби йөкләмәләрен үтәмәй башлаған ленниктарының мөлкәтен конфискациялауҙан тупланған Ҡаҙнаны яңыртып ҡорған; заманса мәктәптәр асҡан һәм артабан белем алыр өсөн йәш төрөктәрҙе Европаға ебәргән. Реформаларҙан элек Ғосман империяһында мәҡариф дәүләт тарафынан яйға һалынмаған була, һәм хәрби-диңгеҙ һәм хәрби техника академияларын, медицина колледждарын булдырыу илселәр һәм идарасылар өсөн дә шуға оҡшаш учреждениелар асыуға этәргес бирә.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Сәлим III башҡа илдәр менән илселек мөнәсәбәттәренең мөһимлеген аңлаған һәм Европаның бөтә бөйөк державалары һарайҙарында даими илселектәр булыуын талап итһә лә, мосолмандарға ҡарата дини хөрәфәттәр урын алғанлыҡтан, быны тормошҡа ашырыуы анһат булмаған. Солтан Бөйөк Британияла, Францияла, Пруссияла һәм Австрияла илселектәргә нигеҙ һалған.
Рус-төрөк һуғышы (1787—1792)
1787 йылда яңы һуғыш тоҡана, Рәсәйҙе яңынан Австрия хуплай. Генерал Александр Васильевич Суворов командалығында рус ғәскәрҙәре бер нисә еңеүгә өлгәшә, һәм Рәсәйгә Днестр һәм Дунай йылғаларының түбәнге ағымын контролдә тотоу мөмкинлеген бирә. Сәлим III солтан, үҙ дәүләтенең абруйын тергеҙер өсөн, Рәсәй менән тыныслыҡ килешеүе төҙөр алдынан, исмаһам, бер тапҡыр булһа ла, еңергә теләгән, әммә төрөк армияһының хәле өмөтләнерлек булмаған. Шуның өсөн Рәсәйҙең артабанғы уңыштары төрөктәрҙе 1792 йылдың 9 ғинуарында Яссы тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр итә.
Һуғыш ахыры Төркиә өсөн һәләкәткә тиң була: был килешеү буйынса Төркиә Ҡара диңгеҙҙең бөтә көнбайыш украин яр буйын Рәсәйгә бирә. Төркиә 1806 йылда Молдавия һәм Валахияның бөтә рус яҡлы наместниктарын ҡолатҡандан һуң, 1806—1812 йылдарҙа бәләкәй масштаблы Рус-төрөк һуғышы башлана. Был ваҡытта, Франция менән мөнәсәбәттәрҙә асыҡлыҡ булмаған саҡта, Рәсәй Төркиәгә ҡаршы ҙур ғәскәр туплау Рәсәй өсөн кәрәкмәгән. Ләкин 1811 йылда, Франция менән һуғыш тоҡаныу алдында торған Рәсәй көньяҡ сигендәге көсөргәнешлекте тиҙ хәл итеү сарпһын күргән. Фельдмаршал Михаил Илларионович Кутузовтың 1811—1812 йылдарҙағы еңеүле кампанияһы 1812 йылдың 18 майында төрөктәрҙе Бухарест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр итә. Был юлы Төркиә Рәсәйгә Бессарабияны бирә. Рәсәй шулай уҡ төрөк хакимлығына ҡаршы баш күтәргән сербтарҙы автономия перспективаһы менән тәьмин итә для. Был Портаның Балҡандағы хәлен ҡатмарлаштырған.
Австрия-төрөк һуғышы (1787—1791)
Рәсәй империяһы менән һуғыш барғанда, Сәлим III Рәсәй союздашы булған Австрия менән дә һуғышырға мәжбүр булған. Хәрби хәрәкәттәр башлыса Дунай кенәзлектәрендә һәм Хорватияла бара һәм етди һөҙөмтәләргә алып килмәй — был һуғыш театры Порта өсөн икенсел генә булып ҡала.
Франк-төрки мөнәсәбәттәре
Францияла монархия ҡолатылыуына ҡарамаҫтан, ғосман хөкүмәте, дәүләт-ара хеҙмәттәшлеген дауам итергә теләгәнлеген еткереп, Константинополдәге француз вәкилдәрен тынысландырған.
Ғосман империяһы менән Рәсәй араһындағы һуғышты туҡтатҡан 1792 йылғы Яссы тыныслыҡ килешеүенән һуң, Сәлим, француздарға уларҙың көрәшенә шәхсән теләктәшлек йөрөтһә лә, Француз революцияһы һөҙөмтәһендә тоҡанған европа конфликттарынан ситтә торорға өмөтләнгән. Сәлимдең нейтралитетҡа ынтылышы уның хәрби реформа пландарын тормошҡа ашырыу өсөн күпмелер ваҡыт отоу теләге менән аңлатыла.
Әммә 1798 йылдың 1 июлендә француз ғәскәрҙәре Мысырға яу аса, һәм Сәлим Францияға ҡаршы һуғыш иғлан итә. Француздарҙың Мысырҙы баҫып алыуы Наполеон көткәнгә ҡапма-ҡаршы килеүсе һөҙөмтәләр биргән. Бөйөк Британия колониаль власына ябырылыр урынға Мысырға һөжүм итеү Портаны шомландыра һәм инглиздәр менән, шулай уҡ элекке дошманы — Рәсәй менән союз төҙөүгә этәрә. Шулай ҙа, 1802 йылға Амьен тыныслығы Франция һәм Икенсе коалиция араһында һуғышты туҡтата. Тыныслыҡ Наполеонға, ныне первому консулу Францияның беренсе консулына, бер аҙ тын алырға һәм шул арауыҡта Ғосман империяһы менән мөнәсәбәттәрҙе тергеҙергә мөмкинлек бирә.
1802—1807 йылдар Наполеондың төрөктәр яҡлы сәйәсәт алып барған осоро. Ғосман империяһы менән дуҫлыҡты һәм союздаш булыуҙы ул үҙенең төп дошманы, Бөйөк Британияға, ҡарата файҙалы ҡорал, шулай уҡ Рәсәйгә ҡаршы тороу сараһы итеп ҡараған. Налаживанию Франк-төрөк мөнәсәбәттәренең яйға һалыныуына ике фактор булышлыҡ иткән : беренсенән, дәүләттәр араһындағы оҙайлы илселек һәм иҡтисади мөнәсәбәттәр тарихы (XVI быуаттан башлап), француздар тәүгеләрҙән булып төрөктәр менән сауҙа килешеүе төҙөгән, ә француз эшҡыуарҙары ғосман иҡтисадына байтаҡ аҡса индергән инвестировали; икенсенән, солтан Сәлим III ғүмеренең күп өлөшөндә француздарға бер ни тиклем тартылған. Солтан көнбайыш европа театры, музыкаһы, сәнғәте һәм шиғриәте, европа хәрби сәнғәте менән мауыҡҡан. Солтан булмаҫ элек үк, ул Людовик XVI королгә, нисек итеп ғосман ҡораллы көстәрен европа кимәленә күтәрергә кәәш биреүен һорап, йәшерен хат яҙған булған.
Француздар менән элекке мөнәсәбәттәр булыуы мөмкин булмаһа ла, солтан элекке үпкәләрен онотмаған, һәм Төркиә Наполеон яҡлы булып, Бөйөк Британияны континенталь ҡамауға ҡушыла. 27 декабрҙә Рәсәйгә, 1807 йылдың мартында — Бөйөк Британияға һуғыш иғлан итә.
Шиғриәт һәм сәнғәт менән ҡыҙыҡһыныуы
Сәлим III бик әүәҫ музыка яратыусы булған, һәм уның был сифаты тәхет вариҫы булған дәүерендә лә күҙгә ташланып торған. Сәлим III ике музыка ҡоралында (танбурҙа һәм найҙа, оҙонса флейтала) ғына уйнап ҡалмаған, музыка ижад иткән: айырым алғанда, ун дүрт мугам стилендәге композицияны, шуның өсәүһе хәҙерге ваҡытта ла уйнала, ул ижад иткән.
Бынан тыш, Сәлим III империяның композиторҙарын, улар араһында Деде Эфендиҙен һәм Амбарцум Лимонджянды, ҡурсалаған.
Янычарҙар болаһы, ҡолатылыуы һәм үлтерелеүе
Портаның балҡан биләмәләрендә — Сербияла һәм Валахияла башланған солтан власының көсһөҙлөгөн күрһәткән сираттағы сыуалыштар, Сәлимде ҡолатыуға этәргес була. Рәсәй менән һуғыштарҙа тар-мар ителеүҙәр, шулай уҡ солтандың европалыларға (подданныйҙар һәм һарай яны ҡатламдар ҡарашында) артыҡ мөкиббәнлеге фонында, Сәлимдең абруйы тулыһынса түбән тәгәрәй, һәм реформаларға ҡаршы шәйхулислам фәтүәһе менән рухландырылған янычарҙар уға ҡаршы баш күтәрә. Янычарҙар Истабулды баҫып ала, тәхеткә Мостафа IV-не, Абдулхәмид I-нең улын (1807) ултырталар. Сәлимде һарай эсендә ҡарауыл аҫтында тоталар.
Рущук наместнигы, реформалар яҡлы Алемдар Мостафа-паша Байраҡтар 40.000 кешенән торған ғәскәр йыя һәм Сәлим III солтанды ҡабат тәхеткә ултыртыу маҡсаты менән, Константинополгә йүнәлә, ләкин ул бик һуңлап килә: ҡолатылған солтан ҡарауылсылары начальнигы тарафынан бысаҡ менән сәнсеп үлтерелгән була. Ошоно белгәс, Мостафа-паша тәхеткә Мостафаның энеһе Мәхмүт II-не ултыртмаҡсы була.
Икенсе фараз буйынса, Сәлим үҙенең һәрәмендә тотолған. 1808 йылдың 28 июлендә, кесаҙнаға ҡаршы төндә, ул үҙенең яратҡан ҡатыны, Рефет Хатун, йәки ике менән була. Алемдар Мостафа-паша үҙенең армияһы менән ҡалаға яҡынлашҡанда, Мостафа IV Сәлимде һәм Мәхмүт шәйхзаданы үлтерегә бойора. Сәлим III солтанды хеҙмәтсе Фәттах Грузии, казначейство хеҙмәтсеһе Әбе Сәлим һәм Нәзир-ағa исемле ҡара тәнле үлтерәләр. Үлтереүселәр хәнйәрҙәрен тотоп килә башлағас, бер Сәлим менән улар араһына баҫа һәм үлтерелә. Рефет Ҡадын-әфәнде аңын юғалтып йығыла, солтан көрмәкләшкәндә үлтерелә, легенда буйынса, уның һуңғы һүҙҙәре «Allahu Akbar» («Аллаһ бөйөк») була. Кәүҙәһен тиҙ генә юрғанға урағандар. Үлтереүселәр Мәхмүт шәйхзаданы эҙләп табып үлтерегә юлланалар, ләкин ул ҡасып ҡотола алған.
Өсөнсө фараз буйынса, Сәлим хакимлыҡ итеүсе солтан бойороғо буйынса быуып үлтерелгән. Ул Лалели мәсетендә атаһының ҡәбере эргәһенә ерләнгән.
Ғаиләһе
Сәлим III-нең һигеҙ : Әфитаб Ҡадын-әфәнде (1813 й. вафат булған), Хөснишах Ҡадын-әфәнде (1814 й. вафат булған), Нуришәмс Ҡадын-әфәнде (1826 й. вафат булған), Нәфизәр Ҡадын-әфәнде (1792 й. вафат булған), Рефет Ҡадын-әфәнде (1780—1870), Зибифәр Ҡадын-әфәнде (1817 й. вафат булған), Табисафа Ҡадын-әфәнди (1854 й. вафат булған) һәм Пакизә Ҡадын-әфәнде тураһында билдәле.
Е (һан)
e — Натураль логарифмдың нигеҙе, математик константа, иррациональ һәм трансцендент һан. Яҡынса 2,71828 тигеҙ. Ҡайһы берҙә e һанын Эйлер һаны йәки Непер һаны тип атайҙар. Бәләкәй латин хәрефе менән тамғалана «e».
e һаны дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәлә, шулай уҡ математиканың башҡа күп бүлектәрендә мөһим роль уйнай. e^x функцияһы (экспонента) «үҙ-үҙенә» интеграциялана һәм дифференцияланғанлыҡтан, e нигеҙе буйынса логарифмдар натураль логарифм итеп ҡабул ителәләр.
Билдәләмә биреү ысулдары
e һанына бер нисә ысул менән билдәләмә бирергә мөмкин.
Үҙсәнлектәре
Был үҙсәнлеге дифференциаль тигеҙләмәләрҙе эшләгәндә мөһим роль уйнай. Шулай, мәҫәлән, дифференциаль тигеҙләмәһенең берҙән-бер сығарылышы булып  функцияһы тора, бында c — теләһә ниндәй константа.
Тарихы
Шулай итеп, e константаһы максималь йышлыҡтағы йыллыҡ 100% капиталлаштырыу осрағында мөмкин булған максималь йыллыҡ килемде аңлата. Беренсе билдәле булған, унда b хәрефе менән тамғаланған, был константаны ҡулланыу Готфрид Лейбництың 1690—1691 йылдарҙа Гюйгенс Христианға яҙған хатында осрай. e хәрефен 1727 йылда Эйлер ҡуллана башлай, беренсе тапҡыр ул Эйлерҙың немец математигы Кристиан Гольдбахҡа 1731 йылдың 25 ноябрендә яҙған хатында осрай , ә был хәреф менән беренсе баҫмаһы уның «Механика, йәки аналитик тасуирләнгән хәрәкәт тураһындағы фән» хеҙмәте була, 1736 йыл. Шуға ярашлы, e һанын ғәҙәттә Эйлер һаны тип атайҙар. Һуңғараҡ ҡайһы бер ғалимдар c хәрефен ҡулланыуға ҡарамаҫтан, e хәрефе йышыраҡ ҡулланыла һәм хәҙерге көндә стандарт тамғаланышы булып тора. Ни өсөн тап e хәрефе һайланған икәне аныҡ билдәле түгел. Бәлки, exponential («күрһәткесле», «экспоненциаль») һүҙе ошо хәрефтән башланыуы менән бәйлелер. Икенсе фараз буйынса, a, ~ b, ~c һәм d хәрефтәре башҡа маҡсаттарҙа етерлек йыш ҡулланылалар, һәм e беренсе «буш» хәреф була. Шулай уҡ e хәрефе Эйлер (Euler) фамилияһында беренсе хәреф булыуы ла иғтибарға лайыҡ.
Белемдәр иҡтисады
Белемдәр иҡтисады — постиндустриаль  иҡтисадтың һәм  инновацион  иҡтисадтың юғарғы үҫеш этабы, уға мәғлүмәт йәмғиәте йәки белемдәр йәмғиәте хас; шулай уҡ — донъяның алдынғы илдәренең иҡтисады һәм йәмғиәтенең иң ҙур үҫеш баҫҡысы. Әлегә белемдәр иҡтисадын АҠШ һәм өлөшләтә Европа берлеге булдырған.
Йыш ҡына белемдәр иҡтисады  терминын инновациялы иҡтисадтың синонимы тип ҡарайҙар. Ғәмәлдә белемдәр иҡтисады —  инновациялы иҡтисад үҫешенең юғарғы баҫҡысы  һәм белемдәр йәмғиәтенең  йәки мәғлүмәт йәмғиәтенең нигеҙе булып тора.
Белемдәр иҡтисады — постиндустриаль иҡтисадтың һәм  инновациялы иҡтисадтың юғарғы үҫеш баҫҡысы, шунлыҡтан ул   АҠШ, Германия, Бөйөк Британия, Корея Республикаһы һәм Япония  кеүек иң  алдынғы үҫеш илдәренә хас.
Бөгөн белемдәр һәм юғары технологиялар етештереү алдынғы үҫеш илдәрендә иҡтисад үҫешенең төп сығанағы булып тора.
Белемдәр иҡтисадының төп формалашыу һәм үҫеш шарты булып кеше капиталы иҫәпләнә. Бер үк ваҡытта социаль капиталдың юғары кимәлле үҫеше лә талап ителә.
Белемдәр иҡтисадының тарихы
Иҡтисад төрө һәм үҫеш кимәле буйынса илдәр түбәндәгесә бүленә :
Иҡтисад һәм йәмғиәт төрҙәре алмашыныу шарты булып кеше  капиталы тора (тупланған белемдәр, интеллект, инновациялар, профессионалдар).
Донъяның алдынғы илдәре ғалимдарҙың идеялары тиҙ арала аныҡ тауарҙарға һәм продукттарға әүерелһен өсөн иң ҡулай шарттар тыуҙырған. Нәҡ фундаменталь тикшеренеүҙәр, кеше капиталына иң күләмле инвестициялар һәм улар тыуҙырған яңы киҫкен үҫешле технологиялар донъяның  төп илдәренә алдынғылыҡ тәьмин итә.
СССР XX быуаттың 80-се йылдар уртаһына бойороҡ-административ система сиктәрендә үҙенең  индустриаль үҫеш мөмкинлектәрен бөтөрә. Һөҙөмтәле индустриаль иҡтисад барлыҡҡа килтерелмәй. СССР-ҙа хеҙмәт етештереүсәнлеге алға киткән илдәрҙәгегә ҡарағанда бер нисә тапҡыр түбәнерәк була. Ул әлеге мәлгә Рәсәйҙә лә түбән килеш ҡала. Постиндустриализм талаптары ауыр ҡуҙғалыусан  «социалистик» иҡтисад өсөн күтәргеһеҙ булып сыға<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (8 июня 2018)">источник не указан 386 дней  ].
Белемдәр иҡтисадының инфраструктураһы
Белемдәр иҡтисады инфраструктураһына түбәндәге төп үҫеш өлөштәре һәм тиҙләткестәре инә:
Рәсәйҙә белемдәр иҡтисады инфраструктураһын һәм үҫеш нөктәләрен булдырыу перспективалары
Рәсәйҙә һөҙөмтәле индустриаль иҡтисадты булдыраһы бар. Рәсәйҙә индустриалләштереү, һөҙөмтәле иҡтисад хасил итеү әле тамамланмаған. Өҫтәүенә, фән, мәғариф, медицина, хәүефһеҙлек һ.б. буйынса элек донъяла тотҡан юғары урындар юғалтылған.
Һуңғы 20 йылда кеше капиталының бөтә өлөштәре деградациялаған. Был Рәсәйҙең үҫешен һәм иҡтисадының диверсификацияһын, юғары өҫтәмә ҡиммәтле һөҙөмтәле производстволар булдырыуҙы ныҡ ауырлаштыра.
Максимилиан II (Изге Рим империяһы императоры)
Максимилиан II (Maximilian II; 31 июль 1527 йыл, Вена — 12 октябрь 1576 йыл, Регенсбург) — Изге Рим империяһы императоры һәм Австрия эрцгерцогы — 1564 йылдың 25 июленән үҙенең вафатына тиклем, Чехия короле (1562 йылдың 14 майында таж кейә Максимилиан I исеме аҫтында), Германия короле (Рим короле, 1562 йылдың 28 ноябрендә таж кейә), Венгрия һәм Хорватия короле(1563 йылдың 8 сентябрендә таж кейә). Габсбургтар династияһы вәкиле.
Биографияһы
Максимилиан — Фердинанд I һәм уның ҡатыны Анна Богемская һәм Венгерскаяның өлкән улы, 1527 йылдың 31 июлендә Венала тыуған. Ул Испанияла белем ала, 1544 йылда Францияға ҡаршы үҙенең олатаһы Карл V кампанияһында, шулай уҡ Шмалькальден һуғышында хәрби тәжрибә туплай һәм тиҙ арала империя эштәрендә ҡатнаша башлай..
1548 йылдың сентябрь айында Максимилиан Карл V ҡыҙы, үҙенең ике туған һеңлеһе Марияға өйләнә. 1548 йылдан алып 1550 йылға тиклем Испанияла император наместнигы була. 1550 йылдың декабрь айында император тәхете яҙмышы хаҡында бәхәстә ҡатнашыу өсөн Германияға әйләнеп ҡайта. Карл V үҙенең Филипп улын (һуңғараҡ Испания короле) тәхеткә ултыртырға теләй, әммә Габсбургтарҙың династия ерҙәре менән идара иткән Фердинанд ағаһы үҙе император титулын алырға теләк белдерә. Шулай ҙа компромисс табыла: Филипп Фердинандтың вариҫы итеп иғлан ителә. Габсбургтарҙың ике тармағы араһында мөнәсәбәттәр һалҡын була, шуның өсөн 1552 йылда Максимилиандың ауырып китеүен (ағыулауҙы иҫтә тоталар) Филипптан күрәләр.
Сама менән шул уҡ ваҡытта Максимилиан Венала йәшәй башлай һәм Австрия биләмәләре менән идара итә, уларҙы төрөктәрҙән һаҡлай. Бәләкәй сағында уҡ Максимилиан протестантизм йоғонтоһона бирелә, ул протестант идарасылары менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр ҡора һәм һарайҙарындағы лютеран священник менән бик яҡын аралаша. Уның атаһы 1558 йылда император булып китә һәм Павел IV папаға, улы император тәхетенә ултырмаясаҡ, әгәр католик сиркәүҙән баш тартһа, тип вәғәҙә итә. Шулай итеп, Максимилиан ғүмеренең аҙағынаса протестанттар ҡараштарын үҙ итһә лә, формаль рәүештә католик булып ҡала.
Император булып алғас, Максимилиан үҙенең ерҙәрендә дини бүлгеләнеү менән булышырға мәжбүр була. Дингә тигеҙ ҡарау яҡлы монарх булараҡ, ул баланс тоторға тырыша һәм йыш ҡына католиктар һәм протестанттар араһында аралашсы ролен уйнай. 1568 йылда Ғосман империяһы менән сираттағы һуғыштан һуң, Максимилиан солтан Сәлим II менән килешеү төҙә, был солохҡа ярашлы ул төрөктәргә 8 йыл дауамында яһаҡ түләргә тейеш була.
Максимилиан 1576 йылдың 12 октябрендә Регенсбургта вафат була. Үлем түшәгендә ул һуңғы причастиенан баш тарта. Император Прагала Изге Вит соборында ерләнә. Максимилиан тәхете уның улы Рудольфҡа күсә, ә һуңғараҡ уның улы Матвей ҙа император булып китә.
Ғаиләһе
1548 йылда император Карл V ҡыҙы, Испания инфантаһы Марияға (1528—1603) өйләнә. Балалары:
Ибраһимова Фәғилә Нурулла ҡыҙы
Ибраһимова Фәғилә Нурулла ҡыҙы (11 март 1926 йыл — 8 сентябрь 2010 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Фәғилә Нурулла ҡыҙы Ибраһимова 1926 йылдың 11 мартында Төмән өлкәһе Төмән районының Есаул ауылында ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы Нурулла ат, ә әсәһе Мәрфүғә быҙау ҡараусы эшләгән.
1941 йылда ул Есаул башланғыс мәктәбен тамамлағанда Бөйөк Ватан һуғышы башлана, һәм Фәғилә тиҫтерҙәре менән бергә колхоз баҫыуҙарында төндө көнгә ялғап, ал-ял белмәй эшләй.
1944—1945 йылдарҙа уға балыҡсылар артелендә эшләргә тура килә. 1947 йылда ауылдашы Ибраһимов Әнүәргә кейәүгә сыға. Ғаиләлә һигеҙ бала үҫә, туғыҙынсыһын тәрбиәгә алалар.
1961 һәм 1963 йылдарҙа «һигеҙ бала тәрбиәләгән әсә» булараҡ Фәғилә Ибраһимова СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы II һәм III дәрәжә «Әсәлек даны» ордены менән бүләкләнә.
1946 йылдан Төмән районының «Турин» совхозында һауынсы булып эшләй, 1968 йылда һәр һыйырҙан йылына 3200 кг, 1972 йылда — 4546 кг, 1973 йылда — 4031 кг һөт һауып алыуға өлгәшә.
1973 йылдың 6 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «һөт һауып алыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн» Фәғилә Нурулла ҡыҙы Ибраһимоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Хеҙмәт алдынғыһы Бөтә Союз Халыҡ Хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша, 1976 йылда КПСС-тың XXV съезына делегат итеп һайлана.
2010 йылдың 8 сентябрендә Төмән өлкәһенең Есаул ауылында вафат була.
Кобяков Анатолий Иванович
Кобяков Анатолий Иванович (2 июнь 1946 йыл, Ишембай) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы (1991), Мәскәү инженерлыҡ экологияһы университетында профессор (кафедра «тәбиғи яғыулыҡтарҙы эшкәртеү техникаһы» ).
Фәнни эшмәкәрлеге химия-технология объекттарын автоматлаштырыу проблемаларына арналған. 65-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 40 уйлап табыу авторы.
Эшмәкәрлеге
Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң  (1969) шунда уҡ эшләй. 1999—2011 йылдарҙа Мәскәү инженерлыҡ экологияһы университетында профессор була.
Кобяков тарафынан эшләтеп ебәреү процестарының математик моделдәре һәм улар менән идара итеүҙең оптималь алымдары эшләнә, атмосфераға сығарылған газ ташланмалары зарарлығының кәмеүен, ресурстарҙы һаҡлау һәм етештереүҙең экологик хәүефһеҙлеге шарттарында технологик процестарҙың үҫешен тәьмин иткән химия продукцияһы алыу ысулдары уйлап табыла. Тикшеренеү һөҙөмтәләре күп кимәлле бүлгеләнгән технологик процестар м‑н автоматлаштырылған идара итеү системаларын төҙөгәндә, минераль ашламалар, фенол, ацетон етештереүҙә технологик процестарҙың һәм ҡорамалдарҙың авария режимдарынан һаҡлау системаларын синтезлағанда ҡулланыла.
Библиография
Кобяков, Анатолий Иванович. Автоматизированное оптимальное управление пусковыми процессами сложных химико-технологических систем : (На примере производств чёрной кислоты, фенола и ацетона) : автореферат диссертации … доктора технических наук : 05.13.07 Моск. институт хим. машиностроения
Патенттары
Способ очистки газов от диоксида серы (патент РФ № 2081683)
Способ получения серной кислоты (патент РФ № 2027665)
Способ очистки газов от оксидов серы и азота (патент РФ № 2104754)
Лёвшин Вадим Леонидович
Вадим Леонидович Левшин (1896—1969) — совет физигы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры, ике икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.
Кобяков Анатолий Иванович
Патенттары
Способ переработки твердого углеродсодержащего топлива (патент РФ № 2115696)
Лёвшин Вадим Леонидович
Ҡыҫҡаса биографияһы
1896 йылдың 16 (28) ғинуарында Корчевта (хәҙер юҡҡа сыҡҡан) тыуған. Тверь ҡалаһында башланғыс мәктәпте, һуңынан — Кашинда Алексеев реаль училищеһын тамамлай. 1913 йылда Тверь гимназияһында латин теленән экстерн имтихан тапшыра һәм Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә, уны 1918 йылда беренсе дәрәжә диплом менән тамамлай.
1919—1932 йылдарҙа Физика һәм биофизика институтында, 1930—1935 йылдарҙа — Мәскәү университетының физика институтында эшләй, 1934 йылдан Фәндәр академияһының П. Н. Лебедев исемендәге физика институтында эшләй. Бер нисә юғары уҡыу йорттарында уҡыта. 1930—1935 йылдарҙа С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү дәүләт геологоразведка институтында (МГРИ) (1933 йылдан — профессор) эшләй. 1944 йылдан — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты профессоры. 1945 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Левшин 1944 йылда Мәскәү дәүләт университетының оптика кафедраһында люминесценция буйынса тикшеренеүҙәрҙе тергеҙә, был уның «Фотолюминесценция жидких и твердых веществ» монографияһының нигеҙен тәшкил итә (1951). Монография был өлкәлә капиталь хеҙмәт була, ул беҙҙең илдә һәм сит илдәрҙә ҙур танылыу ала. Тикшеренеүҙәр Мәскәү электр лампалары заводында индерелгән отошло люминесцент лампаларҙы эшләү менән тамамлана. 1951 йылда академик С. И. Вавилов һәм профессор Левшин етәкселегендәге ғалимдар төркөмө люминесцент лампалар эшләгәне өсөн Сталин премияһына лайыҡ була. Левшин етәкселегендә кристалл фосфор синтезлана, ул инфраҡыҙыл нурланыш тәьҫирендә сағыу яҡтылыҡ бирә. Килеп сыҡҡан экрандар типик ялан һәм диңгеҙ биноклдәренә ҡуйыла. Ошо рәүешле булдырылған төнгө күреү ҡоролмалары Ҡыҙыл Армия тарафынан ҡоралланыуға индерелә һәм айырыуса төньяҡ порт караптары каруандарын сығарыуҙа киң ҡулланыла. Яҡтыртыусы кристалл фосфорҙар өҫтөндәге эштәре өсөн Левшин һәм уның коллективы Фәндәр академияһының Л. И. Мандельштам премияһына (1947), ә һуңынан Сталин премияһына (1952) лайыҡ була.
1969 йылдың 12 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән.
Улы — совет физигы Л. В. Левшин.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары һәм ҡаҙаныштары
Левшин — фотолюминесценция өлкәһендәге хеҙмәттәр авторы: эксперименталь тикшеренеүҙәр һәм полярлашҡан люминесценция теорияһы, йотолоу һәм люминесценция спектрҙары араһында бәйләнеш урынлаштырыу (Левшин ҡағиҙәһе — көҙгөләгесә симметрия законы), молекулаларҙың оҙаҡ ваҡыт яҡтыртыуын һәм физикохимик факторҙарҙың люминесценцияға йоғонтоһон өйрәнеү. Ҡайһы бер эштәрендә кристалл фосфорҙың тәбиғәтен, кинетикаһын һәм энергетикаһын өйрәнә. Люминесцент лампалар өсөн люминофорҙарҙың яңы төрҙәрен таба һәм тикшерә.
- 1925 — полярлашҡан люминесценция теорияһын төҙөй (Левшин-Перрен формулаһы).
- 1926 — С.&nbsp;И.&nbsp;Вавилов менән бергә беренсе оптикала һыҙыҡлы булмаған эффект — уран берләшмәләре иретмәләренең көсөргәнешле яҡтылыҡ ағымдарын һыҙыҡһыҙ йотоуын аса.
- 1934 — кристалл фосфорҙарҙың яҡтыртыу процестарының рекомбинацион характерын асыҡлай.
Ҡарат
Ҡарат (Каратово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 297 кеше. Почта индексы — 452779, ОКАТО коды — 80251835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
15 июнь
15 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 166-сы (кәбисә йылында 167-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 199 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
}}
Үрге Тур
Үрге Тур — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Райга йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Осья (Шача ҡушылдығы)
Осья  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабанец
Сабанец — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сепыч йылғаһының һул ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иманғолов Насибулла Хисаметдин улы
Иманғолов Насибулла Хисаметдин улы (1902 - ?), 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Иманғолов Насибулла Хисаметдин улы 1902 йылда Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған.
1920 йылдың июгь айынан 1921 йылдың авгусына ҡәҙәр Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Силәбе 42-се уҡсы полкында хеҙмәт итә.
1921 йылдың сентябренән Байназар ауылында үҙ хужалығы менән көн күрә.
1924 йылдың сентябренән ноябренә тиклем Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 9-сы (2-се гв.) Ҡырым дивизияһының 7-се уҡсы полкында хеҙмәт итә.
1226 йылдың июненән 1931 йылдың 18 ғинуарына тиклем Бөрйән урман хужалығының Ҡыпсаҡ бүлексәһендә урмансы булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Ул Миңлеғәле Шайморатов етәкләгән 112-се кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.
1946 йылда демобилизациялана.
Һуғыштан ҡайтҡас колхозға эшкә төшә.
1955 йылдың 24 сентябренән 1959 йылдың 22 октябренә тиклем Байназар мәктәбенең яңы бинаһын төҙөүҙә эшләй.
1960 йылдың 17 февраленән алып 1962 йылға тиклем элемтә бүлегендә эшләй.
Говерла
Говерла (Гове́рла, рум. Hovârla — "үтергә ҡыйын ҡалҡыулыҡ", тарих. венг. Hóvár) —Украина территорияһында  иң бейек тау һәм иң юғары нөктә. Говерла Карпат аръяғы өлкәһе һәм Ивано-Франковск өлкәләренең сиктәрендә,   Румыния  си генән яҡынса 17 километр алыҫлыҡта урынлашҡан . Карпатылағы Черногора һыртына ҡарай. Тауҙың бейеклеге диңгеҙ өҫтөнән   2061 метр тәшкил итә.
Тау итәгендә Прут йылғаһының бер сығанағы бар. Тауға менеү буйынса беренсе туристик маршрут 1880 йылда асыла. Эре тораҡ пунктарынан яҡын тирәлә Рахов, Ясиня һәм Ворохта урынлашҡан.
Туризм
Туристик объект булараҡ билдәле. Көн аяҙ булған саҡта төньяҡта Ивано - Франковск өлкәләренең  Ивано - Франковск, Коломыя һәм Снятин ҡалаларын, ә көньяҡ йүнәлештә — Румыния  ҡалаһы Сигету -Мармациейҙы күрергә була. Говерла тауы башынан Карпаты аръяғындағы Петрос тауы (2020 метр) бик асыҡ күренә. Көньяҡ - көнсығышҡа табан Черногора һыртының түбәләр теҙмәһе һуҙыла. Аяҙ көндә Поп Иван тауындағы Аҡ фил обсерваторияһын күреп була. Тауҙан көньяҡ - көнбайыш яғына Марморош һырты күтәрелгән. Был һырт буйлап Румыния менән Украина сиктәре үтә. Тау итәгендә Прут йылғаһының бер сығанағы бар. Инештән алыҫ түгел дөйөм бейеклеге 80 метр тәшкил иткән  шарлауыҡтар каскады урынлашҡан.
Говерла һәм Прут
Говерла һәм Прут тураһында бер - береһенә оҡшаш легендалар бар. Шуларҙың береһе буйынса, улар ҡасандыр егет менән ҡыҙ булғандар һәм, ҡыҙҙың атаһы уҫал  Мольфар белеп ҡалғанға тиклем, бер- береһен яратҡандар. Прут Говерланы тапмаһын өсөн, атаһы уны тауға әүерелдереп, йәшергән. Прут, һөйгәнен сихырҙан арындырыр өсөн, таң беленгән саҡта тау түбәһенә менергә кәрәк икәнен белеп ҡалған. Әммә ул ҡояш ҡалҡҡанға тиклем менеп өлгөрмәй, Говерла битләүенә ултыра ла илап ебәрә. Бына шулай итеп  Говерла битләүҙәренән сыҡҡан Прут йылғаһы һаман да илай. Шул ваҡыттан алып Говерла менән Прут гел бергә.
Говерлаға күтәрелеү
Күтәрелеүҙәрҙең күбеһе 1100 м бейеклектә булған Заросляк базаһынан башлана. Базаға тиклем йәйәүләп, автомобилдә йәки велосипедта барып етеп була, Ворохтанан йәки Верховинанан (Яремче  тирә - яғы) бигерәк тә еңелгә тура киләсәк. Базанан тау түбәһенә ике һуҡмаҡ алып бара — береһе һөҙәк, дөйөм оҙонлоғо  4,3 км, икенсеһе күпкә текәрәк (3,7 км). Заросляк базаһынан трекингты башлағанда, йылдың йәйге айҙарында тау түбәһен яулап алыуы хатта әҙерлекһеҙ туристарға ла ҡыйын түгел.
18 март
18 март — григориан стиле буйынса йылдың 77-се (кәбисә йылында 78-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 288 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Романова Зоя Георгиевна
Романова Зоя Георгиевна (1907—1987) — СССР спортсыһы, СССР рекордсыһы, тренер, спорт функционеры. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1942). Мәскәү физик культура институтын тамамлаусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Пресвятая Дева Мария соборы (Минск)
Пресвятая Дева Мария архикафедраль соборы (Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Панны Марыі) — вилен бароккоһы стилендәге католик кафедраль собор, Белоруссияның Минск ҡалаһында төп католик ҡорам. Минск-Могилев архиепархияһының кафедраль соборы. Архитектура ҡомартҡыһы, Беларусь Республикаһының тарихи-мәҙәни ҡиммәттәренең Дәүләт исемлегенә индерелгән (коды 712Г000235). 1700—1710 йылда иезуит монастыры   эргәһендә сиркәү һымаҡ төҙөлгән,  шунлыҡтан «иезуиттар костёлы» булараҡ та билдәле. Адресы: Азатлыҡ майҙаны, 9-сы йорт.
Романова Зоя Георгиевна
Биографияһы
1921 йылда Орша ҡалаһында спорт менән шөғөлләнә башлай. 15 йылдан ашыу «Динамо» (Мәскәү) клубы өсөн сығыш яһай. Гимнастика, баскетбол, еңел атлетика буйынса ярыштарҙа ҡатнаша. 1935 йылда ҡолға менән һикереү буйынса донъяла был миҙгелдәге иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә — 253,5 см. Бер нисә ил рекорды ҡуя.
Пресвятая Дева Мария соборы (Минск)
Тарихы
Иисус йәмғиәте тарихы XVII быуат уртаһында башлана. 1683 йылда монастырь төҙөлә башлай, ә  1700 йылдың 24 октябрендә таш монастырь ҡорамына нигеҙ һалына. Иғәнәләр ярҙамы арҡаһында төҙөлөш тиҙ бара, 1708 йылла интерьеры тамамлана, ә 1710 йылдың 16 мартында вилен епискобы  Константин Казимир  Бжостовский иезуит костелын  Иисус, Мария һәм изге Барбараға бағышлап изгеләндерә.
Артабанғы бер нисә тиҫтә йылдарҙа ҡорам бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡороуҙарға дусар була. 1732 йылда Пресвитерий ҡабырғаһында ике сиркәү  төкәтеп төҙөлә, төп фасадтың ике башняһы тамамлана.
Романова Зоя Георгиевна
Биографияһы
1934 йылда илдә беренсе еңел атлетика буйынса балалар спорт мәктәбе ойоштора. Ленин орденлы Үҙәк дәүләт физик культура институтында (ГЦОЛИФК) уҡытыусы булып эшләй. 10 йылдан ашыу «Йәш динамовсы» коллективы менән етәкселек итә. Мәскәү үҫмерҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры булып эшләй, уның етәкселегендә улар туғыҙ тапҡыр Бөтә Союз ярыштары еңеүсеһе була. Уның уҡыусылары 120-нән ашыу Бөтә Союз үҫмерҙәр рекорды ҡуя.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эске эштәр министрлығы өсөн физруктар курсында армия өсөн бер нисә мең белгес әҙерләй. 1951—1968 йылдарҙа Еңел атлетика Федерацияларының Халыҡ-ара Ассоциацияһы (ИААФ) ҡатын-ҡыҙҙар комиссияһы рәйесе булып эшләй. 1952—1965 йылдарҙа СССР Спорт комитетының уҡыусы йәштәрҙе физик тәрбиәләү Идараһы етәксеһе була.
Пресвятая Дева Мария соборы (Минск)
Тарихы
1773 йылдың Европа илдәренең донъяуи властар баҫымы аҫтында иезуиттар ордены папа Климент XIV тарафынан  ваҡытлыса тыйыла, ошоноң менән бәйле Минск ҡорамы ғәҙәти мәхәллә  статусын ала. 1798 йылда Минск епархияһы (диоцез) төҙөлә, һәм ҡорам Пресвятая Дева Мария исеменә бағышланған кафедраль собор булып китә. 1800 һәм 1853—1854 йылдарҙа ғибәҙәтханала реставрация эштәре уҙғарыла. 1951 йылда сиркәү ябыла, уның ике манараһы һүтелә, ә  үҙәк фасады шаҡтай яңынан үҙгәртелә,  1990 йылдар башына тиклем бинала  «Физкультурниктар йорто» урынлаша. 1993 йылда ғибәҙәтхананы Католик сиркәүгә ҡайтарып бирәләр, 1997 йылда ул ҡабаттан изгеләндерелә. 1990—2000 йылдарҙағы реставрация эштәре барышында ғибәҙәтхананың тулыһынса тәүге ҡиәфәте тергеҙелә.
Романова Зоя Георгиевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
- миҙалдар,
Пресвятая Дева Мария соборы (Минск)
Архитектураһы
Интерьерында фрескалар айырым ҡиммәттәргә эйә, улар совет осоронда штукатурланған булған, хәҙер уларҙы асыу һәм реставрациялау бара.
Романова Зоя Георгиевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «ИААФ ветераны» почет билдәһе,
Пресвятая Дева Мария соборы (Минск)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Романова Зоя Георгиевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1942),
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Бизь (Вогулка ҡушылдығы)
Бизь — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Усманов Хәбибулла Хәсән улы
Биографияһы
Усманов Хәбибулла Хәсән улы 1913 йылда Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Әптек ауылында тыуған. Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында 148‑се гвардия артиллерия-миномет полкының 4-се батареяһы орудие номеры булып хеҙмәт итә. Усманов Хәбибулла Хәсән улы 1945 йылдың 2 февралендә Германияның Регендорф ҡалаһы янында һәләк була һәм шунда ерләнгән. Ҡатыны Усманова Ғәйшә (Маҡар районы Әптек ауылы).
Садиль
Садиль — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙыл Йондоҙ (Илеш районы)
Ҡыҙыл Йондоҙ (Кызыл-Юлдуз) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 452272, ОКАТО коды — 80230812003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бизь (Сылва ҡушылдығы)
Бизь (Кесе Бизь) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының уң ярына тамағынан 337 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Флоренс Бейкер
Флоренс Бейкер (Florence, Lady Baker), башҡа исемдәре Флорика Мария Сас, Барбара Сас, Мария Фрейн фон Засс, Барбара Мария Сас; 6 август 1841 йыл — 11 март 1916 йыл) — мадьяр сығышлы Британия тикшеренеүсеһе.
Трансильванияла (ул саҡта Венгрия короллеге) тыуып, ул 1849 йылдың 8-9 ғинуарында Надьела башлыса мадьярҙар булған 1000 самаһы тыныс кешенең ғүмерен ҡыйған Иоан Аксенте етәкселегендәге Север һәм Симион Продан етәкселегендәге румын мародёрҙары тарафынан ата-әсәһе һәм ағаһы үлтерелгәс, етем ҡала. Ул Венгрия армияһының ҡалдыҡтары менән Ғосман империяһына, Видинға ҡасҡан. 1859 йылда уны Сэмюэл Бейкер күреп ҡала һәм ҡотҡара. Бейкер герцог Атоллда уның Шотландияла һунарсылыҡ поместьеһында ҡунаҡта булғанда, ул махараджа Далип Сингх менән дуҫлашҡан, һәм 1858—1859 йылдарҙа улар бергәләп Үҙәк Европаға һәм Балҡанға Франкфурт, Берлин, Вена һәм Будапешт аша сәфәргә сыҡҡан. Сәйәхәттең һуңғы өлөшөндә Бейкер менән махараджа Будапештта ағас кәмә яллаған, һуңынан уны туңған Дунайға ырғытҡандар. Артабан улар Видинға юлын дауам итә, унда махараджа менән Бейкер Видиндың ҡолдар баҙарына юл ала. Унда Бейкер Видиндың Ғосман империяһы пашаһы өсөн тәғәйенләнгән Флоренс исемле ҡол ҡыҙға ғашиҡ булған. Паша рөхсәт итмәҫкә теләһә лә, Сэмюэл хәйлә менән ҡыҙҙы каретаға ултыртып ҡасҡан, ахыр сиктә ул уның һөйәркәһе һәм ҡатыны булып киткән. Хәбәр ителеүенсә, улар, моғайын, Бухареста өйләнешкәндер, әммә һуңыраҡ 1865 йылда Англияға ҡайтҡас тағы бер тантаналы туй уҙғарырған.
Улар бергәләп Нил йылғаһының инешен эҙләргә сыҡҡан һәм Альберт күлен асҡан. Улар Англияла Сэмюэль Бейкерҙың өйөнә ҡайтып өйләнешкән. Һуңыраҡ ул, ҡолдар менән сауҙа итеүҙе кәметергә маташып, ире менән Африкаға кире барған. Тормош иптәше менән Флоренс хаҡлы ялға сыҡҡан һәм Девонда вафат булған.
Йәш сағы
Күп кенә сығанаҡтар раҫлауынса, Флоренс Барбара Мария фон Засс 1841 йылда Надьенда (бөгөн Аюд, Румыния) тыуған. Бейкер ғаиләһендә тапшырылған тарихта уның Трансильванияла поместьелары булған фон Зас (фон Зас ғаиләһе тармағы) исемле мадьяр дворяндары ғаиләһенән булған секей офицерының ҡыҙы булыуы һәм ул йәш сағында, 1848 йылғы Венгрия революцияһы ваҡытында, «уның атаһы һәм ағалары уның күҙ алдында үлтерелгән». Үҫмер сағында ул мадьяр, немец, румын һәм төрөк телдәрендә һөйләшкән. 1859 йылдың ғинуарында уны Видин ҡалаһына (Ғосман империяһының Дунай буйында нығытылған ҡалаһы — хәҙер Болгарияла) ҡоллоҡҡа һатҡанда уға 14 йәш булыуы мөмкин. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, уға Видин пашаһының ҡоло булырға яҙғандар, әммә уны Сэмюэл Бейкер абайлап ҡалған. Ул махараджа Далип Сингх менән һунарға барған. Сэмюэл Бейкер һаҡсылар һатып алған, һәм Флоренс уның менән ҡаса алған.
Африка
Сэмюэл Бейкер уны үҙе менән Африкаға алған, унда Нил йылғаһының инешен эҙләү буйынса экспедицияға етәкселек иткән. Улар хәҙерге Көньяҡ Судан биләмәһендә Нил буйлап Гондокороға тиклем сәйәхәт иткән, унда Флоренс экспедицияны ҡотҡарған. Ире һәм хеҙмәтсе араһында бәхәс тыуған. Флоренс уларҙы тынысландырып, уртаҡ килешеүгә өлгәшкән. Гондокоро фил һөйәге һәм ҡолдар өсөн база, шулай уҡ кәмәләр артабан бара алмаған һәм уларға Нилдың инешенә йәйәү барырға кәрәк булған урын булған. Унда үҙҙәренең тикшеренеүҙәре хаҡында һөйләгән Джон Хеннинг Спик менән Джеймс Огастес Грантты осратҡан. Улар Нилдың икенсе ҡушылдығын тикшерергә тәҡдим иткән. Спик һәм Грант һуңғараҡ үҙҙәренең сәйәхәттәре тураһында отчёт яҙғанда, уларҙың береһе лә Бейкер менән бергә Флоренс булғанлығын телгә алмай. Был, улар Сэмюэль Бейкер менән төҙөгән, килешеүгә тап килгән ..
Флоренс һәм Бейкер хәҙерге Уганданың биләмәһендә Мерчисон шарлауығын һәм Альберт күлен аса.
1869 йылда Мысырҙың вице-короле Исмаил паша Гондокороны юҡ итеү йәки ҡолдар менән һатыу итеүҙе кәметеү өсөн Сэмюэлды Африкаға кире килергә саҡыра. Сэмюэль Экваториаль Нилдың генерал-губернаторы итеп тәғәйенләнгән. Саҡырыуҙы ҡабул иткәс, улар Африкаға кире килгәнн һәм унда еңергә маташҡан. Флоренс медик булып хеҙмәт иткән, һәм, Буньора янында еңелгәндә, ул унда винтовкалар һәм бренди, ике зонт һәм пистолет менән булған.
Артабанғы тормошо
1873 йылда ул ире менән Англияла Девон графлығы Ньютон-Эбботта, үҙенең Сэндфорд Орли тигән йортонда йәшәй башлай. Генерал Чарльз Джордж Гордон 1883 йылдың февралендә килә һәм Самуэлгә Мысырҙағы мәхдиселәр ихтилалы ваҡытында ҡамауҙа ҡалған Хартумдан кешеләрҙе эвакуациялауҙа ярҙам итеүен һорай. Бындай сәйәхәттә Флоренс кәрәк ине. Әммә Флоренс та, уның ире лә Африкаға башҡа бармаясаҡ. Сэр Сэмюэл Бейкер 1893 йылда үлә. Флоренс Бейкер Девонда 20 йылдан ашыуға һуңыраҡ — 1916 йылдың 11 мартында вафат булған, әммә улар бергә ерләнгән.
Хәтер
Бейкерҙар Северино Баральдиҙың «Сэмюэл Бейкер (1821—1893) һәм Альберт күлен асыу» картинаһында төшөрөлгән.
Делия Экли, Кристина Додвелл, Мэри Кингсли һәм Александра Тинне менән бергә Флоренс, Африканы өйрәнеүсе ҡатын-ҡыҙҙар тураһында 1997 йылда китап сығарыу өсөн, һайланған биш шәхестең береһе була.
Уның сәйәхәте хаҡында мемориаль таҡтаташты 2019 йылдың 4 мартында, Нилдең инешен эҙләү сәфәренең 155 йыллығында, Венгрия милли йыйылышы спикеры Ласло Кёвер асҡан.
Үрге Берёзовая (Елтырева ҡушылдығы)
Үрге Берёзовая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елтырева (Жигалова) йылғаһының уң ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Традицион музыка үҙәге
Традицион музыка үҙәге — Алма-Аталағы (Ҡаҙағстан) традицион ҡаҙаҡ музыкаһы мультимедиа һәм музей комплексы.
Тарихы
2016 йылда Ҡаҙағстан Президенты традицион ҡаҙаҡ музыка тарихына ҡараған аудио һәм видео материалдар менән танышыу мөмкин булған Мультимедиа үҙәген булдырырға ҡуша. Стандарт музей экспозицияһының популярлығы кәмей барғанда, был мөһим аҙым һанала.
2016 йылдың август айында Алма-Атаның 1000 йыллыҡ байрамы сиктәрендә, Универсиада атлетика ауылы биләмәһендә Традицион музыка асыу үҙәген асыу тантанаһы үтә. Музей коллекцияһына билдәле ҡаҙаҡ сәнғәт эшмәкәрҙәренең музыка ҡоралдары йыйылған. Уларҙың бер өлөшөн Ыхлас исемендәге Республика халыҡ музыка ҡоралдары музейы, А. Кастеев исемендәге дәүләт музейы, Алма-Ата ҡалаһы тарих музейы .фондтары тапшырған.
2016 йылдың сентябрь айында Үҙәккә Нурсолтан Назарбаев килә һәм үҙенең шәхси думбыраһын һәм ҡаҙаҡ көйҙәрен башҡарыусы легендар йырсы Динә Нурпеисоваға бағышланған «Дала көйҙәре» скульптураһын бүләк итә.
Үҙәктең төп йүнәлеше булып ҡала мәктәптәре уҡыусылары өсөн экскурсия үткәреү тора. Үҙәктең эшмәкәрлеге традицион ҡаҙаҡ музыкаһын һәм уның (Етеһыу, Һырдаръя, Көнбайыш Ҡаҙағстан) мәктәптәрен өйрәнеүсе фәнни эшмәкәрлек һәм бөйөк ҡаҙаҡ музыканттары Жаҡсылыҡ Нурҡаев, Кенен Әзербаев, Алтынбәк Ҡоразбаев кеүек һәм башҡаларҙың аудиовизуаль  ҡомартҡыларын һаҡлауҙан ғибәрәт.
Мәшриҡ
Мәшриҡ (المشرق — Әл-Мәшриҡ) — ҡояш сыҡҡан яҡ.
Этимологияһы
Мәшриҡ термины ҡояш сыҡҡан яҡ — көнсығышты аңлатҡан ғәрәп тамырлы шәреҡ (شرق — шәрҡ) һүҙенән килеп сыҡҡан.
Биләмәләре
Мәшриҡ башта үҙ эсенә (ғәрәп географтарына, тәү сиратта, Ибн Хөрдәҙбиһкә ярашлы) IX — X быуаттарҙа билдәле булған Көнсығыш ерҙәренең барыһын да, шул иҫәптән Һиндостан, Ҡытай, бер нисә Һинд һәм Тымыҡ океан утрауҙарынан алып Японияға тиклем ерҙәрҙе алған биләмә. Әлеге ваҡытта «Әл-Мәшриҡ» билдәләмәһе ғәрәп телендә, ҡағиҙә булараҡ, Ираҡ, Сүриә, Иордания, Фәләстин һәм Ливан дың йыйылма билдәләмәһе сифатында ҡулланыла. Ҡайһы берҙә үрҙә күрһәтелгән рәткә Мысыр ҙа индерелә
Тарихы
XVI быуаттан XX быуат башы Ғосман империяһы хакимлығы осоронда, «Әл-Мәшриҡ» төшөнсәһенең сиктәре Яҡын Көнсығыштағы ғосман провинциялары сиктәренә тиклем ҡыҫҡартыла һәм, шулай итеп, хәҙерге формаһын ала.
Сығанаҡтары
*Книга путей и стран / Перевод с арабского, комментарии, исследование, указатели и карты Наили Валихановой. — Баку: Элм, 1986. — 428 с.
Һылтанмалар
*Восточная часть эль-Машрика
Панфиловка (Немда ҡушылдығы)
Панфиловка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ҡәҙер (Балаҡатай районы)
Ҡәҙер (Кадырово) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 128 кеше. Почта индексы — 452572, ОКАТО коды — 80210802005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡарамалы (Туймазы районы)
Ҡарамалы (Кармалка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452783, ОКАТО коды — 80251815002.
Хижаб
Хижаб (хижәп; хиджаб; حجاب — бөркәнсек, ҡорған) Исламда — баштан-аяҡ ҡаплап торған кейем, әммә Көнбайыш донъя «хижаб» төшөнсәһен ғәҙәти ғәрәп яулығына ҡарата ҡуллана.
Ҡөрьән һәм Сөннәт хижаб тураһында
Ғәҙәттә Хижаб ябыныуҙы Ҡөрьәнгә ҡайтарып ҡалдыралар (аяттар 33:59, 24:31), әммә был ғәҙәт Исламға тиклем үк булған. .
Билдәләргә кәрәк — бер генә аятта ла, хәҙистә лә сәсте ҡаплау тураһында туранан-тура бер ни ҙә әйтелмәгән. Мәгәр күпселек Ислам ғөләмәләре ҡатын-ҡыҙҙың йөҙөнән, ҡул суҡтарынан башҡа ағзалары ҡаплаулы булырға тейеш тип күрһәтә.
Хижәп тураһында ҡануниәт
Ҡайһы бер илдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙы хижаб ябынырға мәжбүр итәләр, ҡайһы берҙәрендә тыялар. Хижаб ябыныу Афғанстанда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Иранда һәм Йәмәндә мотлаҡ.