cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Колтура
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Шоган-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Хәйбулла Ильясов
Биографияһы
Хәйбулла Ильясов (Хәйбулла Ильяс улы Иләймәнов) Ырымбур губернаһы Гәрә улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Жиәш ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы, зауряд-хорунжий булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Кесе Емех
Кесе Емех — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Емех йылғаһының һул ярына тамағынан 8,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балаир (Ишим ҡушылдығы)
Балаир — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прибельский ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Прибельский ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Прибельский ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡарма власы
Прибельский ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Прибельский ауылы, Пугачев урамы, 1
Иҡтисады
Район сәнәғәт үҙәктәренең береһе,  предприятие продукцияһы  менән Рәсәйҙәге күп кенә төбәктәр тәьмин ителәләр. Төп йүнәлештәре: ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү.
Алаш автономияһы
Алаш автономияһы «Алаш» партияһы тарафынан иғлан ителә һәм 1917 йылдың 5-13 декабрендә Ырымбурҙа уҙғарылған Икенсе дөйөм ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ) съезы тарафынан раҫлана. 1920 йылдың 5 мартында Ҡырғыҙ крайы менән идара итеү буйынса хәрби-революцион комитеты тарафынан бөтөрөлә.
Тарихы
1917 йылдың 5-13 декабрендә Ырымбурҙа уҙғарылған Икенсе дөйөм ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ) съезында Алаш автономияһы төҙөлә. Автономияның хөкүмәте — Алаш-Урҙа (Ваҡытлы милли шура) ойошторола, уның рәйесе итеп Алихан Бүкәйханов һайлана. Хөкүмәт Семипалатинск ҡалаһында урынлаша. Автономия ойоштороусыларҙың береһе Мостафа Шокай була.
Алаш-Урҙаның лидерҙары Совет власы менән бәйләнешкә инәләр, Хәлил һәм Жанша (Йыһанша) Досмөхәмәтовтар В. И. Ленин һәм И. В. Сталин менән осрашҡан, X. Ғәббәсов шулай уҡ Наркомнац комиссары И. В. Сталин менән һөйләшеүҙәр алып барған.
1918 йылдың 15-17 майында Ҡустанайҙа башҡорт (Башҡортостан автономияһы) һәм ҡаҙаҡ (Алаш автономияһы) вәкилдәренең кәңәшмәһе уҙа, бында берҙәм контрреволюцион көрәште ойоштороу мәсьәләләре ҡарала.
Алаш-Урҙаның лидерҙары Ырымбур хәрби округы командующийы атаман А. И. Дутов, Комуч (Һамар хөкүмәте), Ваҡытлы Себер хөкүмәте менән бәйләнеш урынлаштыра. 1918 йылдың июнендәге Алаш-Урҙаның ҡарарына ярашлы Алаш автомияһы территорияһында Совет власы тарафынан сыҡҡан барлыҡ декреттар ғәмәлдән сыҡҡан тип иҫәпләнә.
1918 йылдың авгусында Семипалатинскиҙа 1-се Алаш атлы полкы төҙөлә. Хәрби ҡораллы көстәр — Алаш халыҡ милицияһы ойошторола, 1919 йылдың февраленә ҡарата унда хеҙмәт итеүселәрҙең иҫәбе 5 меңгә барып етә.
Алаш хөкүмәтенең вәкилдәре 1918 йылдың 8-23 сентябрендә Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнашып, Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен (Өфө директорияһы) ойоштороусыларының береһе була.
Граждандар һуғышы тамамланғас, 1920 йылдың 5 мартында Алаш Урҙаһы хөкүмәте совет власы тарафынан бөтөрөлә. Алаш автономияһы эшмәкәрҙәренең күбеһе репрессиялана.
Тер-Яха
Тёр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Бөгәрсә
Ҡылыҡһырлама
Ҙур булмаған йылға балығы. Төбө ҡомло йәки ағып ятҡан күлдәрҙә тереклек итә. Ғәҙәттә, һыу төбөндә көтөүе менән йөрөй. Ҡырсын ташлы, ҡомло ярҙарҙа, тал-тирәк ҡуйы үҫкән инештәрҙә осрай. Үтә күренмәле таҙа һыуҙарҙы ярата.
Туҡланыуы
Бөгәрсә һыуҙағы зоопланктон, шулй уҡ һыуға төшкән себен-серекәйҙәр, ләмдәге ҡыҙыл ҡорт менән туҡлана. Яҙын бүтән балыҡтар сәскән ыуылдырыҡтар менән ауыҙ итеүҙән баш тартмай.
Үҙе ыуылдарыҡтарын март аҙағында, апрель баштарында сәсә. Ыуылдырыҡтары үтҡән йылдағы ылымыҡтарҙа, таштарҙа йәбешеп ҡала.
Луговской (Ырымбур өлкәһе)
Луговской — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Географияһы
Луговской ауылы Новоуральск ауылынан 4 кенә км алыҫлыҡта, Ҡыҙылаҙырсай йылғаһы буйында урынлашҡан.
Луговской ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.
.
Тарихы
Ауылда кете ырыуы ҡаҙаҡтары көн итә. Элгәре Аул № 2 тип йөрөтөлһә, 1960 йылғы исемлектәрҙә — «Приуральский» совхозының 4-се фермаһы. 1966 йылдың 17 октябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Приуральский» совхозының 3-сө фермаһы Залужье тип атала башлай.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, элгәре торама Аул № 2 тип йөрөтөлһә, һуңғараҡ 1960 йылда, «Приуральский» совхозының 4-се фермаһы тип атала. 1966 йылдың 17 октябренән Луговой тип атап йөрөтөлә. Был исем уның Бурлы йылғаһы туғайҙары тәбиғәтенән сығып бирелгән. Ҡаҙаҡтар ауылды Ҡыҙылаҙыр тип йөрөтә.
Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы
Рафаэль Мәсғүт улы Әдүтов (1948 йылда тыуған) — публицист, педагог, йәмәғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы 1948 йылда Пермь өлкәһе Барҙы районы Барҙы ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт кантон башлыҡтары Әдүтовтар нәҫеленән.
Ай-Шош-Юган
Ай-Шош-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сотэ-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы
Биографияһы
1953—1966 йылдарҙа Барҙы урта мәктәбендә уҡый. 1966—1971 йылдарҙа Ҡазан педагогия институтында белем ала.
Ай-Шош-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы
Биографияһы
1989—1993 йылдарҙа СССР, БДБ, Рәсәй Федерацияһы мосолман ойошмаларының халыҡ-ара бүлеге рәйесенең советнигы, 1992—1996 йылдарҙа — сит илдәрҙә йәшәүсе ватандаштар менән бәйләнеш буйынса «Ватан» йәмғиәтенең ҡала бүлеге рәйесе.
Яр Саллы дәүләт педагогия институтының ғилми-тикшеренеү бүлеге методисы, өлкән уҡытыусы, доценты булып эшләй.
2004—2007 йылдарҙа — Бөтә донъя татарҙары конгрессының халыҡ-ара мөнәсәбәттәр комитеты ағзаһы, бер үк ваҡытта 2004 йылдан — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының төбәк-ара мөнәсәбәттәр комитеты ағзаһы. Яр Саллыла башҡорт мәктәбен ойоштороуына булышлыҡ күрһәтә.
Төркиәлә (1990, 1993, 1995 йылдарҙа), Ҡытайҙа (1993, 1995 йылдарҙа), Японияла (1977, 1988, 1989, 1995, 2003, 2007, 2009 йылдарҙа) була, сит илдәрҙә йәшәгән милләттәштәре менән бәйләнеш булдыра.
Конная (йылға)
Конная  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Анма йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Таншандә ер тетрәүе
Таншандә ер тетрәү (唐山大地震) — 1976 йылдың 28 июлендә Ҡытай ҡалаһы Таншандә (Хәбәй провинцияһы) булған тәбиғәт фажиғәһе. Рихтер шкалаһы буйынса 8,2 йәки Канамори шкалаһы буйынса 7,5 магнитудалы Ер тетрәү. XX быуаттың иң ҙур тәбиғәт һәләкәттәренең береһе. Ҡытай Халыҡ Республикаһы властарының рәсми мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булыусылар һаны 242 419 кеше тәшкил иткән.
Урындағы ваҡыт буйынса 03: 42 сәғәттә ҡала, гипоүҙәге 22 километр тәрәнлектә урынлашҡан көслө ер тетрәү арҡаһында, емерелә. Емереклектәр шулай уҡ Тяньцзиндә һәм көнбайышҡа табан ни бары 140 км алыҫлыҡта урынлашҡан Пекинда ла була. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә яҡынса 5,3 миллион йорт емерелә йәки зыян күрә, уларҙа йәшәү мөмкин булмай. Иң көслөһө 7,1 магнитудалы булған бер нисә афтершоктар (төп ер тетрәүҙән һуң булған һәм уның менән сағыштырғанда көсһөҙөрәк булған һелкенеү) тағы ла күберәк ҡорбандарға килтерә.
Ҡорбандарҙың күплеге төп һөжүмдең төндә булыуы, бөтә кешеләрҙең дә тиерлек йоҡлап ятыуы һәм торлаҡтарҙың түбән сифатлы булыуы менән бәйле. Шанхай ҡала сейсмология идаралығы начальнигы Чжан Цзюнь фекеренсә, ҙур емерелеүҙәрҙең төп сәбәбе-төҙөлөштә сейсмик һаҡлау сараларының булмауы. Бындай саралар ҡала төҙөлөшө процесында — биналарҙы проектлауҙан алып реконструкциялауға тиклем-тормошҡа ашырылырға тейеш.
Хәҙерге ваҡытта Таншань үҙәгендә ер тетрәү тураһында стена, шулай уҡ ер тетрәүҙәргә арналған мәғлүмәт үҙәге хәтерләтә. Ул үҙенсәлекле музей, был тема буйынса Ҡытайҙың берҙән-бер музейы.
Фажиғә режиссер Фэн Сяогандың «Ер тетрәү» нәфис фильмы сюжетының нигеҙенә ята.
Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы
Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы (7 ноябрь 1935 йыл—10 август 2020 йыл, БАССР, Нуриман районы, Иҫке Күл ауылы) — театр актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) һәм атҡаҙанған (1972) артисы.
Биографияһы
Роза Кәримова 1959 йылда Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтын тамамлағандан һуң (Б. В. Бибиков һәм О. И. Пыжова курсы) Башҡорт академия драма театрына эшкә ҡайта. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры ҡуйған спектаклдәрҙәге төрлө ролдәрҙә уйнай. Ул лирик-һәм драматик ролдәрҙе лә, комик‑сатирик ролдәрҙе лә уңышлы башҡара. Сит ил, рус һәм башҡорт авторҙары пьесалары буйынса был театр сәхнәһендә ҡуйылған спектаклдәрҙә 80-дән ашыу образ ижад итә.
1989 йылдан 1995 йылға тиклем Республика йәш тамашасы театры (хәҙерге Мостай Кәрим исемендәге БР Милли йәштәр театры) актёры була.
1961 йылдан алып Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
1966 йылда СССР-ҙағы поляк драматургияһы фестивалендә «Улар дүртәү ине» (Х. Вуолийоки, режиссёры Изабелла-Мария Цивиньска, Польша) трагикомедияһында Ҡатын роле өсөн Роза Каримова тәнҡитселәрҙең һәм фестиваль комиссияһы ағзаларының юғары баһаһына лайыҡ була. 1977 йылда Польшала үткәрелгән Совет драматургияһы фестиваленә почетлы ҡунаҡ сифатында саҡырыла.
Ғаиләһе
Роза Кәримованың ире — актёр, режиссёр, 1969—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мәҙәниәт министры Вил Сәғит улы Кәримов. Роза Шәйхетдин ҡыҙы үҙен ирҙән уңдым тип һанай, театр һәм сәнғәтте бик яҡшы белгән Вил Сәғит улы уның ижади эшмәкәрлеген баһалаусы, тәнҡитсе була. Кәримовтарҙың улы Булат Кәримов — режиссёр, БСТ тапшырыуҙарын алып барыусы. Тамашасылар уның эшмәкәрлеге менән «Следопыт» тапшырыуы аша таныш.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Башҡорт драма театрында тыуҙырған образдары: Люся («Эҙләнеү йылдары» — «Годы странствий», А. Н. Арбузов; дебют, 1959), Ғилминур («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә.М.Мирзаһитов), Хәҙисә («Ҡыҙыл паша», Н.Асанбаев), Бимаза («Диктаторға ат бирегеҙ!», М.Кәрим), Мирандолина («Хозяйка гостиницы» К.Гольдони), Джен («Мария Тюдор», В.Гюго), Ғилминур («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә. Мирзаһитов) һ.б.
Милли Йәштәр театрындағы ролдәре — Палапан («Иҙеүкәй менән Мораҙым», М. А. Буранғолов), Кукушкина («Төшөмлө урын», А. Н. Островский), Макпал («Мөхәббәт тураһында легенда», Г. М. Мусрепов).
Гулиев Рамил Эльдар оглы
Гулиев Рамил Эльдар оглы - (Рами́ль Эльда́р оглы́ Гули́ев; Ramil Eldar oğlu Quliyev; 29 май 1990 йыл) — әзербайжан сығышлы төрөк еңел атлеты, спринтер,  60 һәм 200 метр дистанцияла Әзербайжан һәм Төркиәнең рекордсыһы. Төркиәнең беренсе еңел атлеты һәм был спортта чемпион булған тәүге әзербайжан кешеһе.
Биографияһы
Рамил Эльдар оглы Гулиев 1990 йылдың 29 майында Баҡыла тыуған. Милләте — әзербайжан. Тәүге тренеры - атаһы Эльдар Гулиев булған. Ул вафат булғас, Рәсәй йыйылма командаһында эшләгән Олег Мухин уның менән шөғөлләнә
2010 йылда, Әзербайжан гражданы булған сағында, Гулиев төрөк клубы «» менән контракт төҙөй. Был миҙгел уның өсөн бик ауыр булып сыға. Йөрәк өйәнәгенән атаһы һәм тренеры Эльдар Гулиев вафат була, етмәһә үҙе имгәнә. Ошо сәбәптәрҙән Гулиев Барселонала үткәрелгән 2010 йылғы Европа чемпионатында ҡатнаша алмай.
2011 йылдың 4 апреленән төрөк гражданлығы алған һәм ҡаҙаныштары Төркиәгә яҙыла. Гулиев һүҙҙәренсә, үҫешкә мөмкинлек тыуҙырылмағанлыҡтан, ул Әзербайжандан китергә мәжбүр була. Рәсәй өсөн сығыш яһау мөмкинлеге лә ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында хәл ителеп бөтмәй ҡала.
Еңел атлетика федерацияһы уның гражданлығын алмаштырыу ҡарарына ризаһыҙлыҡ белдерә, һәм кәртәләр ҡуя башлай. Ул халыҡ-ара ярыштарҙа шул сәбәпле ҡатнаша алмай, 2012 йылдың Лондондағы Йәйге Олимпия уйындарынан тороп ҡала. Был спортсының үҫешенә кире йоғонто яһай. Етмәһә, Рамиль Гулиев аяғына операция эшләтә
Спорттағы ҡаҙаныштары
Рамиль Гулиев 60 һәм 100 метр, 200 һәм 300 метр дистанцияла Әзербайжан һәм Төркиәнең рекордсыһы. Бынан тыш Гулиев 2009 һәм 2015 йылдарҙа Европаның иң яҡшы һөҙөмтәһен күрһәткән.
Ушаков ордены
Ушаков ордены— Бөйөк Ватан һуғышы осоронда булдырылған совет флоты наградаһы.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 3 мартындағы I һәм II дәрәжә Ушаков һәм I һәм II дәрәжә Нахимов хәрби ордендарын булдырыу тураһындағы указы менән бер үк ваҡытта Хәрби-Диңгеҙ Флоты офицерҙарын бүләкләү өсөн булдырыла. Ушаков ордены Нахимов орденынан өҫтөнлөклө булыуы билдәләнә һәм флотоводсы Ушаков ордены — полководсы Суворов орденына, флотоводсы Нахимов ордены полководсы Кутузов орденынына тап килтерелә.
Орден архитектор М. Шепилевский проекты буйынса башҡарыла.
Тарихы
Һуғыш йылдарында I дәрәжә Ушаков ордены менән барлығы 22 кеше бүләкләнә, шуларҙың 8-е — ике тапҡыр: Н. Г. Кузнецов, И. С. Исаков, Ф. С. Октябрьский, В Ф. Трибуц, шулай уҡ адмирал ВМФ наркомы урынбаҫарҙары Л. М. Галлер һәм Г. И. Левченко, авиация флоты командующийы авиация маршалы С. Ф. Жаворонков һәм Төньяҡ флоты командующийы адмирал А. Г. Головко. Бынан тыш, I дәрәжә Ушаков орденына ВМФ-тың 10 берләшмәһе һәм часы лайыҡ була.
II дәрәжә Ушаков ордены менән Төньяҡ флотының 14 офицеры 1944 йылдың 10 апрелендәге указына ярашлы бүләкләнә (һыу аҫты карабы төркөмө, командиры капитан И. А. Колышкин). 1-се һанлы II дәрәжә орден билдәһенә Кронштадт диңгеҙ обораналау районы командующийы контр-адмирал Ю. Ф. Ралль лайыҡ була (Ф. Ф. Ушаковтың алыҫ туғаны). Ошо уҡ орден менән Ҡара диңгеҙ флоты офицеерҙар төркөмө бүләкләнә — Ҡырымды азат иткән өсөн (1944 йылдың 16 майы).
1968 йылда Ушаков орденын һуңғы тапҡыр тапшыралар: Хәрби-диңгеҙ академияһы бүләкләнә. Барлығы I дәрәжә Ушаков ордены 47 тапҡыр тапшырыла, шул иҫәптән 11 тапҡыр — икеләтә. II дәрәжә ордены менән 194 тапҡыр бүләкләү үткәрелә. Был һандарға ВМФ частары һәм берләшмәләре лә индерелгән.
Орден Рәсәй Федерацияһының Дәүләт наградалары системаһында һаҡлап ҡалдырылған (Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 20 мартындағы 2557-I-се һанлы Ҡарары), шул уҡ ваҡытта раҫланған статуты һәм тасуирламаһы булмай. Ордендың статуты һәм тасуирламаһы Рәсәй федерацияһы Президентының 2010 йылдың 7 сентбярендәге 1099-сы һанлы Указы менән раҫлана. I дәрәжә Ушаков ордены менән Хәрби-Диңгеҙ Флоты офицерҙары бүләкләнә:
Ордендың статуты
Ушаков ордены менән әүҙем диңгеҙ операцияларын әҙерләүҙә, үткәреүҙә һәм тәьмин итеүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Хәрби-Диңгеҙ Флоты офицерҙары бүләкләнә.
Ушаков ордены менән СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы башҡарыла. Ушаков ордены ике дәрәжәнән тора: I һәм II дәрәжә. Ордендың юғары дәрәжәһе — I дәрәжә.
I һәм II дәрәжәләр Ушаков ордены күкрәтктең уң яғында, Суворов орденының тейешле дәрәжәләренән һуң йөрөтөлә.
Орден үҙенсәлектәре
Орден билдәһе өс өлөштән тора. Беренсе өлөшө — төп өлөшөндә платинанан эшләнгән биш осло штрал йондоҙо. Икенсе өлөшөндә — төп платина өлөшөнә дүрт урындан беркетелгән сылбырлы көмөш якорь. Өсөнсө өлөшө — Ушаков барельефы менән түңәрәк алтын медальон, медальон зәңгәр эмаль менән ҡапланған. Медапльон көмөш якоргә ике урындан беркетелә. Дүртенсе өлөшө итеп түңәркләтелгән баҫтыры ҡуйыла торған гайка һанап була, уның диаметры — 33 мм.
Реверста алты заклепка. Түңәрәк тишек ситтәренән дүрт заклепка эшләнгән, улар көмөш сынйырлы якорҙе тотоп торалар. тағы ла ике заклепка үҙәктәге алтын медальонды тотоп торалар. Беренсеһе һырлы штифттың өҫтәндә урынлашҡан, үрге платин таяҡсыла (12 сәғәттә). Икенсеһе һырлы штифт аҫтында урынлашҡан (6 сәғәттә).
Реверстағы «МОНЕТНЫЙ ДВОР» келәймәһе штампланған хәрефтәре менән бер юлға яҙылған һәм платин йондоҙоноң үрге нуры төбөндә горизонталь рәүештә ята. Ордендың номеры реверста ҡулдан эшләнә һәм платин йондоҙҙоң уң яҡтағы аҫҡы нуры диагональ буйынса аҫтан өҫкә урынлашҡан (5 сәғәттә).
Ордендың билдәле минималь һаны — 3, максималь — 29.
Заклепкаларҙың урынлашыуынан икенсе дәрәжә орденының ике вариантын билдәләп була. Ике вариант өсөн минималь номер — 4, максималь — 485.
Рәсәй Федерацияһындағы орден
Орден Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының 1992 йылдың 20 мартындағы 2557-I-се һанлы Ҡарарына ярашлы Рәсәй Федерацияһы дәүләт наградалары системаһында һаҡлап ҡалдырылған, әммә уның раҫланған статуты һәм рәсми тасуирламаһы булмай.
Ордендың статуты һәм тасуирламаһы Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының 2010 йылдың 7 сентябрендәге 1099-сы һанлы Указына ярашлы раҫлана.
Йүкәле (Йүрүҙән буйындағы һырт)
Йүкәле — Йүрүҙән йылғаһының уң ярындағы тау һырты. Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районының Ҡытаутамаҡ ҡала округы составындағы Вязовый тимер юл станцияһының һәм эшселәр ҡасабаһының көнсығышында урынлашҡан.
Географияһы
Йүкәле тау һырты Йүрүҙән йылғаһының уң ярында, Вязовыйҙың көнсығышында урынлашҡан. Көнбайышта Һилейә тау һыртыныыың көньяҡ ситенә барып тоташа.
Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә: {|
Сығанаҡтар
- Шәмсетдинов Я.М. Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.
Барсук (йылға)
Барсук — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старица ҡушылдығынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Налим
Кесе Налим (Налим) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 909 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кенерт
Кенерт (Kehnert) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 379 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Никольский (Миәкә районы)
Никольский (Никольское) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше. Почта индексы — 452080, ОКАТО коды — 80244850007.
Ауыл тарихы
1925 йылдан һуң ғына Никольский торамаһы иҫәпкә алынған. Урыҫтар һәм украиндарҙың 24 йорто була.
Абдулла (Ауырғазы районы)
Абдулла (Абдуллино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше. Почта индексы — 453493, ОКАТО коды — 80205834008.
Тарихы
V рәүизде Абдулла ауылы 30 йортта йәшәгән 203 кешеһе менән ҡаршылай. 64 йылдан һуң унда аҫабаларҙан 66 ир-ат һәм керҙәштәрҙән 20 кеше иҫәпләнгән. 1920 йылда унда 330 кеше йәшәгән. VIII рәүиз буйынса 150 кешегә 240 бот ужым һәм 1016 бот ярауай иген сәселә.
2008 йылға тилем Түрһәғәҙе ауыл Советына инә. Ул бөтөрөлгәндән һуң ауыл Семёнкин ауыл советы составына инә ( Башҡортостан Республикаһының айырым ауыл советтарын берләштереү һәм торама пункттарҙы тапшырыу менән бәйле административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр тураһында» 49-з һанлы Законы).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (90 %).
Мөхибә Дарға
Мөхибә Дарға (13 июнь 1921 йыл, Истанбул — 6 март 2018 йыл, шунда уҡ) — Төркиәнең археолог- ҡатын-ҡыҙҙарының береһе, филолог, хеттолог.
Биографияһы
Мөхибә Дарға 1921 йылдың 13 июнендә Истанбулда тыуған.
Ғаиләһе
Атаһы табип була. Ул Әбделхәмит II солтандың беренсе камергеры, шағир һәм Жюль Верн әҫәрҙәрен төрөк теленә тәржемә итеүсе Даргузади Мехмет Әмин Бейҙың ейәнсәре була. Дарғаның тәрбиәһе менән француз гувернанттары  шөғөлләнә.
Ғаилә ҡала дини байрамдарҙы байрам итә, йыш ҡына тантаналы кисәләр ойоштора. Ул сәнғәт һәм әҙәбиәт, Рим һәм Греция тарихы тураһында һөйләшеүҙәр ишетеп үҫә.
Уҡыуы
Истанбулда һәм Парижда уҡый. 1940 йылда Истанбул университетының археология кафедраһын филология факультетын тамамлай. Тап ошо кафедрала археология өлкәһендә күп билдәле кешеләр менән таныша. Теодор Босерт етәкселеге аҫтында үткән Каратепела ҡаҙыныуҙарҙа  ҡатнаша. 1965 йылда доцент була, ә 1973 йылда фән докторы исемен ала.
Эшмәкәрлеге
Элязыға һәм Анатолияла Мушала төрлө юғары уҡыу йорттарында уҡыта. 1945 йылда Кесе Азия телдәре һәм мәҙәниәте Истанбул университеты  кафедраһында ассистент булып эшләй.
1978—1990 йылдарҙа  Ҡараҡая плотинаһы янындағы  Şemsiyetepe Höyüğü ҡурғандарын ҡотҡарыу ҡаҙыныуҙары менән етәкселек итә.
Мөхибә Дарға 2018 йылдың 6 мартында Истанбулда вафат була.
Алчевская Христина Даниловна
Алчевская Христина Даниловна (4 апрель 1841 йыл — 15 март 1920 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Украина педагогы, мәғрифәтсе.
Биографияһы
Христи́на Дани́ловна Алче́вская (ҡыҙ фамилияһы — Журавлёва) 1841 йылдың 4 апрелендә Рәсәй империяһының Чернигов губернаһы Борзна ҡалаһында тыуған.
Халыҡ мәғарифы файҙаһына үҙенең фиҙакәр эшмәкәрлеге менән билдәле, 1860-сы йылдарҙан Харьков йәкшәмбе мәктәбе менән етәкселек итә. Уның инициативаһы буйынса мәктәптә педагогия советы һәм уҡыусыларҙың педагогия көндәлектәре системаһы индерелә. Ололарҙы уҡыу-яҙа белергә өйрәтеү методикаһына нигеҙ һалыусы.
1887 йылда Екатеринослав губернаһы (хәҙерге Украинаның Луганск өлкәһе) Алексеевка ауылындағы Алчевскаяның халыҡ мәктәбенә эшләргә Борис Дмитриевич һәм Мария Николаевная Гринченколар килә.
1920 йылдың 15 мартында Харьков ҡалаһында вафат була.
Ғаиләһе
Балалары:
Зайцев Андрей Юрьевич
Зайцев Андрей Юрьевич (15 сентябрь 1956 йыл) — ғалим-математик. А. А. Марков исемендәге премия лауреаты (2009).
Биографияһы
1956 йылдың 15 сентябрендә тыуған.
1978 йылда Ленинград дәүләт университетының математика-механика факультетын тамамлағандан һуң, СССР Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының Ленинград бүлегенә статистик ысул лабораторияһына эшкә алына.
1981 йылда «Об аппроксимации распределений сумм независимых случайных векторов безгранично делимыми распределениями» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, ғилми етәксеһе — Ибраһимов Илдар Абдулла улы.
1992 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының Ленинград бүлексәһенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре вазифаһына һайлана.
2001—2006 йылдарҙа — В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының Санкт-Петербург бүлексәһенең ғилми секретары вазифаһында эшләй.
2006 йылдан алып — йәнә В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының Санкт-Петербург бүлексәһенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.
2005—2006 йылдарҙа һәм 2010 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем бер үк ваҡытта Санкт-Петербург дәүләт университетының ихтималлыҡ теорияһын һәм математик статистика кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
А. А. Марков исемендәге премия (2009) — «Оценка точности аппроксимации распределений сумм независимых слагаемых» эштәр циклы өсөн.
Ай-Юган (Лейв-Горт-Юган ҡушылдығы)
Ай-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лейв-Горт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тоя-Се (Лай-Яха ҡушылдығы)
Тоя-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әдүтовтар
Әдүтовтар — башҡорт кантон башлыҡтары.
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Әдүтовтар сығышы менән Уҫы өйәҙе Ғәйнә улусы (хәҙерге Пермь крайы Барҙы районы) Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан. Әдүтовтар һәм Түмәсовтар нәҫелдәре Темәскә барып тоташа, уның дүрт улы була — Ғабдрахман, Мәсғүт, Әҙиғот һәм Мансур. Әҙиғот Темәсов (1719 — ?; Адигут Тимясев) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы, мулла була. Уның улы:
Нәҫелдең башҡа билдәле шәхестәре :
Шулай уҡ 1912 йылда Үдиктә яҙылған Хөббихужа Темәсовтың шәжәрәһенә ярашлы, был нәҫелгә Исмәғил Тасимовтың һәм Туҡтамыш Ишбулатовтың нәҫелдәре барып тоташа.
Абдулмоталап Әбделкәримов
Абдулмоталап Әбделкәримов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Абдулмоталап Әбделкәримов (Абдулмоталап Әбделкәрим улы Иҫәнбаев) Ырымбур губернаһы Гәрә улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Уразай ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Криводановка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аленка Зупанчич
Аленка Зупанчич Жердин (Alenka Zupančič Žerdin; ) — Словения философы, психоанализ һәм континенталь философия  буйынса белгес. Психоаналитика теоретигы һәм философы,  Младен  Долар  һәм Славой Жижек менән бергә улар Европала һәм Төньяҡ Америкала  Лакан психоанализын танытыусы булараҡ билдәле.
Биографияһы
Аленка Зупанчич 1966 йылдың 1 апрелендә Люблянала (Словения, Югославия) тыуған. 1989 йылда Любляна университетының Сәнғәт факультетын тамамлай. 1990 йылда Любляна университетында уҡый, ә 1995 йылда  «Dejanje in zakon, nezavedno in pojem» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1997 йылда Париж университетында Алена Бадью етәкселегендә икенсе докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Хәҙерге ваҡытта Словения фән һәм сәнғәт академияһының һәм Словения фән һәм сәнғәт академияһының Ғилми-тикшеренеү үҙәгендә төп ғилми хеҙмәткәр, Европа аспирантураһында кафедрала профессор. Любляна психоанализ мәктәбендә эшләй, унда Лакан  психоанализы нигеҙҙәрен алып бара. Уға һәм уның философияһына Жак Лакан һәм Младен Долар һәм Славой Жижек кеүек словен эшмәкәрҙәре йоғонто яһай.
Этика, әҙәбиәт, мөхәббәт буйынса яҙған китаптары һәм комедиялар. 3558 китапхана фондында 6 телдә яҙылған 242 эш һәм 305 баҫма авторы.
Свамини Вато
Свамини Вато - ул Гунатитананд Сваминың цитаталары һәм әйтемдәре тупланмаһы. Ул Индуизм диненең Сваминараян деноминацияһы яҙмаһы. Ул 19-нсы быуат уртаһында Гунатитананд Сваминың Маһант Сваминың Джаганатхта Шри Сваминараян Мандирда 40 йыл тороуы ваҡытында яҙылған булған.
Биографияһы
Гунатитананд Свами 1785 йылдың 17 октябрендә хәҙерге заманда Һиндостанда, Гуджаратта булған Бхадра ауылында тыуған булған (Шарад Пуна сараһында). Бала ваҡытында исеме Мулжи Жани булып ул йәш ваҡыттан уҡ Хоҙайға туғрылыҡ булыу менән мәшғүл булған. Ул Сваминараян тарафындан Сваминараян Сампрадайяның парамаһансаһы тип Гунатитананд Свами булараҡ инициациялаған булған. Гунатитананд Свамиға Мул-Акшар Мурти/Брахман тип мөрәжәғәт иткәндәр.
Фәлсәфәһе
Һөйләшеүҙәр аша Свамини Ато Гунатитананд Свами тормошның һәр аспектына һәм унан тыш кәңәш биргән. Темалар Хоҙайға дандан шул рухи тормошҡа ирешеү һәм тыныслыҡ һәм бәхеткә эйә булыуға тиклем эсенә индергән. Ышаныу буйынса яҙмала кеше тормошоның үҙенең ҡиммәте тураһында һүҙ барған.
Йыйыу һәм нәшер итеү
Гунатитананд Свами сығыш яһағанда, туғрылар уның сығышы буйынса билдәләмәләр яҙған. Билдәләмәләр һуңыраҡ Гунатитананд Свамины был темалар буйынса сығыштар яһарға дауам итергә һорағандан һуң Ачинтьянанда Брахмачари тарафындан өйрәнелгән булған. Шул ваҡытта Ачинтьянанда Брахмачари Сваминараян Сампрадайя тарафындан яҙма тип аталған булған. Ваттоның тәүге тупланмаһында 5 "пракан" (бүлек) булған һәм уларҙы Гунатитананд Сваминың өйрәнсеге Балмукунддас йыйған булған. BAPS (Сваминараян) сектаһы Ватоларҙың яңы юрамаһын нәшер иткән, унда Гунатитананд Сваминың башҡа өйрәнсеге Кришнаджи Ада тарафындан оригиналь тексттың һуңыраҡ өйрәнеүҙәренә һәм дауам итеп өйрәнеүенә нигеҙләнеп тағы ике "пракан" өҫтәлгән булған.
Железноводск
Железноводск —Рәсәй Федерацияһы Ставрополь крайы буйһондороуындағы ҡала (1917 йылдан). Федераль әһәмиәткә эйә ҡала-курорт. Железноводск ҡала-курорт ҡала округының административ үҙәге.
Кавказ Минераль Һыуҙары экология-курорт төбәге составына инә.
Тарихы
Железноводск тарихы XIX быуаттан башлана. Билдәле немец сығышлы урыҫ табибы, йәмәғәтсе һәм гуманист Ф. П. Гааз ҡабарҙы кенәзе Измаил-Бей Атажуков ярҙамы менән 1810 йылда Тимер тауы (Железная гора) итәгендә 2 минераль һыу сығанағы таба. Был көн Железноводск курортының тыуған көнө тип һанала. 2 йылдан инде ябай көнкүреш шарттары ла булмауына ҡарамаҫтан, тау битләүенә ауырыуҙар ағыла башлай. Хатта 1820 йылда ла, генерал Раевский ғаиләһе менән бергә А. С. Пушкин килеп киткән саҡта, бында ҡыуыштар һәм сатырҙар ғына тора, ә һыу инеү өсөн ситән менән кәртәләнгән соҡорға төшөргә тура килә.
Бер нисә йылдан һуң генерал А. П. Ермолов башланғысы буйынса яңы курортты төҙөкләндереү менән шөғөлләнәсәк төҙөлөш комиссияһы ойошторола. Железноводскиҙа тәүге һыу ҡойоноу урындары барлыҡҡа килә, сығанаҡтар араһында юлдар Курорт паркы аллеяларына әйләнә.
1840-сы йылдарҙа хәрби министр ҡушыуы буйынса Кисловодск слободаһынан 40 «отставкалағы түбәнге чин ҡатламы ғаиләләләре Һыуға килеүселәрҙе һаҡлау һәм уларға торор урын биреү маҡсатында» шунда күсерелә. Күскенселәр һуңынан казак хәрби станицаһына нигеҙ һала, Кавказ һуғышынан һуң Железноводск биҫтәһе булып китә.
1856 йылда Кавминводыны тәбиғи һынаусы һәм журналист Ф. А. Баталин тикшереп, тасуирлап яҙып сыға. Железноводскиҙа ул 25 минераль һыу сығанағы, шул иҫәптән һуңынан үҙенең исеме биреләсәк сығанаҡты тапҡан һәм һүрәтләгән.
1880-се йылдарҙа курортта дауаланырға килеүселәр өсөн 20-нән ашыу йорт тәҡдим ителә.
Быуаттар сигендә Железноводскиға тиклем тимер юл полотноһы һуҙылған, урамдарҙа электр лампалары ҡабынған, улар өсөн энергияны Рәсәйҙә беренсе «Белый Уголь» гидроэлектростанцияһы биргән. Паркта бер нисә заманса матур бина — Островский ванналары, Бохара әмире һарайы (архитектор В. Н. Семёнов), тимер юл вокзалы барлыҡҡа килә. Дауалауҙың яңы ысулдары индерелә.
XX быуат
XX быуат Железноводскиҙа иркен һәм уңайлы ҡунаҡханалар төҙөлә башлай. Уларҙың иң ҙурына 1902 йылдың майында 1-се һәм 2-се сығанаҡтар эргәһендә нигеҙ һалына. Бер йылдан ул 120 кешене ҡабул итә ала инде. Тағы ла арзанлы өс йәйге ҡунаҡхана төҙөгәндәр. Дауаланырға килгәндәрҙе яйлы торлаҡ менән тәьмин итеүгә икенсе аҙым — дачалар, йорттар төҙөү була. 1902 йылда Тимер тауының көнбайыш битләүендә биналар төҙөлә башлай.
Артабан һалынған һыу үткәргес, канализация, электр һәм телефон селтәре Железноводскиға Европа курорттары рәүеше алырға ярҙам итә.
Быуат башында быраулау станоктарын ҡулланыу һөҙөмтәһендә курорттың гидроминераль базаһы ла һиҙелерлек байый. Доктор В. В. Владимирский Тимер тауының төньяҡ битләүендә яңы сығанаҡ таба. Тау инженеры Н. Н. Славяновтың хеҙмәте менән бер нисә минераль һыу сығанағы йыһазландырыла, ә ул быраулаған 16-сы скважина ҡеүәтле һыу ағымын бирә һәм тиҙ арала «Славяновская» тигән исем ала.
1911 йылда бында балалар өсөн беренсе «Тау һауаһы» шифаханаһы асылған, унда ул ваҡыттағы бөтә фән ҡағиҙәләре буйынса физик дауалау алымдары институты йыһазландырылған.
Беренсе бөтә донъя һуғышы ҡайһы бер дачаларҙа госпиталдәр асыу ихтыяжы тыуҙыра. Граждандар һуғышы йылдарында улар яраланған балаларҙы ғына түгел, аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙән балаларҙы дауалау өсөн дә файҙаланыла.
Железноводск 1917 йылда ҡала статусы ала.
1934 йылда курорт ял итеүселәрҙе йыл әйләнәһенә ҡабул итеүгә күсә.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге аҙналарында өс мең кешелек 7 эвакогоспиталь ойошторола. Бер йыл эсендә улар 30 мең яраланған һалдат һәм офицерҙы аяҡҡа баҫтыра.
1942 йылдың 9 авгусында ингән немецтар ҡалаға ҙур зыян килтерә, курорт эшмәкәрлеген тулыһынса туҡтата. Биш айҙа тиҫтәләрсә кеше атыла. Курорт хужалығы ныҡ зыян күрә — медицина ҡорамалдары юҡ ителә, күп шифаханалар дошман сигенгәндәге янғында ныҡ зыян күрә йә шартлатыла.
1943 йылдың 11 ғинуарында Железноводск немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителә.
1950 йылдарҙа Железноводск күренешен үҙгәртә башлай. Көнсығыш сигендә торлаҡ төҙөү йылдам алып барыла, яңы мәктәп сафҡа инә. Үҙәк майҙанға һәм ҡайһы бер урамдарға асфальт һалына.
1964 йылдың 5 июнендә РСФСР Министрҙар Советы Пятигорскиҙа, Кисловодскиҙа, Железноводскиҙа, Ессентукиҙа, Минераль Һыуҙарҙа һәм уға яҡын урынлашҡан Ставрополь крайының тораҡ пункттарында граждандарҙы пропискаға индереүҙе сикләү тураһында ҡарар сығара.
Артабанғы ун йыллыҡтар Железноводск курортының һәм ҡала инфраструктураһының әүҙем үҫешеүе осорҙары була. Железноводск ҡаҙанған уңыштар СССР ВДНХ-һында күрһәтелә.
1975 йылда ял итеүселәрҙең һаны 100 мең кешенән уҙып китә.
XXI быуат
2002 йылдың 24 майында Железноводск ҡала Советы ҡарары менән ҡала-курорт гербы раҫлана (проект авторы А. Плужник ).
2010 йылдың 29 ноябрендәге Железноводск ҡала думаһы ҡарары менән тағы ла бер рәсми символ — гимн булдырыла (В. Сидоренко һүҙ., Н. Попов музыкаһы).
2020 йылда ҡалала «Аҡыллы ҡала» системаһы әүҙем индерелә, шул иҫәптән ул үҙ эсенә видеокүҙәтеү системаһын да ала. Коронавирус инфекцияһы таралыу осоронда кеше битлек кейәме-юҡмы икәнен билдәләп булған яңы программа блогы өҫтәлә
Географияһы
Ҡала Ставрополь ҡалҡыулығының көньяҡ өлөшөндә, Оло Кавказ тауҙары алдында, Тимер тауының көньяҡ-көнбайыш һәм өлөшләтә көнсығыш битләүҙәрендә, Джеймук һәм Кучук йылғалары үҙәнендә, Бештау тимер юл станцияһынан 6 саҡрым алыҫлыҡта, Пятигорскиҙан — 12 саҡрым, Ставрополдән 191 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 470—650 бейеклектә, 93 квадрат километр майҙан биләй.
Железноводск — Кавказ Минераль Һыуҙарында иң йылдам үҫешкән курорт. 2003 йылда уға бәлкәй ҡалалар араһында «Рәсәйҙең иң яҡшы ҡалаһы» исеме бирелә.
Климаты
Бында тау-урман климаты, урта Альп климатынан оҡшаш. Һауа кислород һәм урман фитонцидтары менән байытылған. Ҡояшлы көндәр күп, ҡыш һалҡын түгел.
Железноводск Кавказ Минераль Һыуҙарының иң таҙа ҡалаһы булып иҫәпләнә. Бында һауа, һыу һәм тупраҡ бик таҙа.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 577-се урында булған
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса ҡалала 10 843 ир-ат (44,38 %) һәм 590 13 (55,62 %) ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса ҡалала йәшәгән халыҡтың милләттәре (1%-тан кәм булғандар «Башҡалар» төшөрмәһендә) :
Дауалау базаһы
Уникаль дауалау факторҙары, тәбиғи урман паркының тыныс матурлығы, ғәҙәттән тыш саф һауа курортты айырыуса баһалы итә. Железноводскиҙа аш һеңдереү, бөйөр, бәүел юлдары (туберкулез булмаған) ауырыуҙарын, матдәләр алмашыныу сирҙәрен дауалайҙар.
Хәҙер Железноводскиҙа йылына 80 меңдән ашыу кеше ҡабул иткән 20-нән ашыу заманса шифахана эшләй.
1866 йылдан дауалау өсөн Тамбукан һәм Лысогорск күлдәренең сульфидлы шифалы ләме файҙаланыла. Ләмдә тимер, йод, цинк, баҡыр, көмөш бар.
Минераль һыу сығанаҡтары
Минераль һыу сығанаҡтары — шифахананың төп дауалау ысулы. Улар 20-нән ашыу. Һыу эсеү өсөн генә түгел, ванна, ингаляциялар һәм башҡа һыу процедуралары өсөн дә файҙалана. Башлыса сығанаҡтар углекислота миҡдары һәм температураһы менән генә айырыла. Был айырмалыҡтар эсәр һыу менән дауалау тәғәйенләгәндә мөһим роль уйнай.
Юғары температура кальцийлы һыуҙарға хас түгел; Железноводск — ҡағиҙәнән тайпыла. Ул Рәсәйҙә һәм Европала юғары температуралы кальцийлы һыу булған берҙән-бер урын.
Әлеге ваҡытта эсәр һыу менән дауалау дүрт бювет: Лермонтов, Славяновский, Көнбайыш һәм Смирновский бюветтары менән тәьмин ителә. Көн һайын улар 7:00 — 9:00, 11:30 — 14:30 һәм 16:30-ҙан 19:00 сәғәткә тиклем эшләй.
Славяновский сығанағы
Славяновский сығанағының һыу температураһы 55°-ҡа етә. Был курортта иң ҡайнар сығанаҡтарҙың береһе.
Әлеге ваҡытта һыу ике скважинанан килә: № 116, № 69.
Г.&nbsp;Курлов формулаһы буйынса&nbsp;:
CO <sub id="mwAY0">Ике  — 0,7
pH = 7
Fe — 0,0037
I — 0,0009
Br — 0,0007
HBO<sub id="mwAZc">Ике  — 0,0065
Смирнов сығанағы
1866 йылда рәйесе Рус бальнеологик йәмғиәте рәйесе доктор Смирнов А. С. тапҡан.
Һыу сығанағы температураһы 38°. Ашҡаҙан-эсәк, бауырҙың хроник ауырыуҙары, үт ҡыуығы һәм үт юлдары ауырыуҙары, бәүел юлдары ауырыуҙары, подагра, оксалатурия, фосфатурия һ.б. ауырыуҙарҙы дауалауҙа файҙаланыла. Ашағанда эсәр һыу сифатында ла файҙаланырға мөмкин.
pH = 6,5
CO2 — 0,9
Fe — 0,0036
HBO2 — 0,0052
Лермонтов сығанағы
Атама шағир Лермонтов Михаил Юрьевичтың 150 йәше айҡанлы бирелгән. 1975 йылдан бында № 69 сығанаҡтан һыу бирелә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Минеральные воды Железноводска
Яан Теэмант
Яан Теэмант (эст. Jaan Teemant; 24 сентябрь 1872 йыл — 24 июль (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы, 3 июль) 1941 йыл) — Эстонияның дәүләт эшмәкәре. Тарту университетының почётлы хоҡуҡ докторы (1932).
Биографияһы
1872 йылдың 24 сентябрендә Вигала улусында тыуған. Хуго Треффнер шәхси гимназияһын, 1901 йылда Петербург университетының юридик факультетын тамамлай.
Ревелдә (хәҙерге — Таллин) присяжный ярҙамсыһы булып эшләй. 1904—1905 йылдарҙа — Рефель ҡала думаһы гласныйы. 1905 йылда революция ваҡиғаларында әүҙем ҡатнаша, 1905 йылдың декабрендә Тартула Бөтә эстон халыҡ вәкилдәре йыйылышының етәксеһе итеп һайлана. Швейцарияға эмиграцияға китергә мәжбүр була, хәрби положение шарттарында үлем язаһына хөкөм ителгән. Хәрби положение бөтөрөлөп үлем хөкөмө кире алынғас, 1908 йылда туған яғына әйләнеп ҡайта. 1,5 йылға төрмәгә ябыла. Иреккә сыҡҡас, 1911—1913 йылдарҙа Архангельск губернаһында һөргөндә була.
1913/1914 — 1940 йылдарҙа Таллинда адвокат булып эшләй, 1919—1925 йылдарҙа адвокаттар коллегияһы рәйесе була. 1917—1919 йылдарҙа Эстония ваҡытлы земство советы ағзаһы, 1917 йылда — ошо совет рәйесенең беренсе урынбаҫары була.
1918—1919 йылдарҙа Эстония Республикаһының генераль прокуроры вазифаһын үтәй. 1919—1920 йылдарҙа Ойоштороусылар йыйылышы ағзаһы була. Эстония парламенты — Рийгикогуның 2-5 саҡырылыш депутаты була.
1925 йылдың 15 декабренән 1927 йылдың 9 декабренә тиклем һәм 1932 йылдың 19 февраленән 1932 йылдың 19 июленә ҡәҙәр Эстонияның дәүләт аҡһаҡалы (дәүләт башлығы) вазифаһын башҡара.
1934 йылда сәйәси түңкәрелеш һөҙөмтәһендә урынлаштырылған Пятс диктатураһына тәнҡит менән ҡарай. 1939—1940 йылдарҙа Германия опека идаралығында (был осорҙа Германияға күскән немецтарҙың милке өҫтөндә попечителлек итеү өсөн ойошторолған орган) эстон вәкиле.
1940 йылдың 23 июлендә НКВД органдары тарафынан ҡулға алына. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 1941 йылда Таллин үҙәк төрмәһендә үлгән йәғни атылған.
Киселёв Геннадий Семёнович
Киселев Геннадий Семенович (1 февраль 1922 йыл — 16 май 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия подполковнигы, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Геннадий Семёнович Киселёв 1922 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
Урыҫ. 1945 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Урта мәктәпте һәм Өфө аэроклубын тамамлай.
Ҡыҙыл Армияға 1940 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ы Өфө ҡала хәрби комитеты тарафынан саҡырыла. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлаған.
Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1942 йылдың декабренән.
Һуғыштан һуң ҡыйыу лётчик-штурмовик СССР Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. . Геннадий Семенович 1952 йылда Мәскәү өлкәһенең Монино ҡасабаһында Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай.
1959 йылдан подполковник Г. С. Киселев — запаста. 1959—1961 йылдарҙа Салауат ҡалаһында йәшәй. 1961 йылдың көҙөндә Омск ҡалаһына күсә һәм шунда ҡалған ғүмерен йәшәй. 1979 йылдың 15 майында вафат була.
Ғаиләһе: ҡатыны, улы Геннадий.