cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ромб
Билдәләре
ABCD параллелограммы ромб була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр түбәндәге шарттарҙың береһе булһа ла үтәлһә: Дүртмөйөш параллелограмм була икәне алдан билдәһеҙ икән, ти, ләкин уның бөтә яҡтары ла тигеҙ булыуы бирелгән. Ул саҡта был дүртмөйөш ромб була.
Квадрат ромбтың айырым осрағы булараҡ
Квадраттың бөтә яҡтары һәм мөйөштәре тигеҙ булған дүртмөйөш булараҡ билдәләмәһенән квадрат — ромбтың айырым осрағы булыуы килеп сыға. Ҡайһы берҙә квадратҡа бөтә мөйөштәре лә тигеҙ булған ромб булараҡ билдәләмә бирәләр.
Однако иногда под ромбом может пониматься только четырёхугольник с непрямыми углами, то есть с парой острых и парой тупых углов.
Ромбтың майҙаны
бында \alpha — ромбтың эргәләш яҡтары араһындағы мөйөш.
Ҡамалған әйләнәнең радиусы
Ҡамалған әйләнәнең радиусы
r
p
һәм
q
диагоналдәре аша түбәндәге күренештә күрһәтелергә мөмкин:
Геральдикала
Ромб ябай геральдик фигура булып тора.
Симметрия
Ромб үҙенең теләһә ҡайһы диагоналенә ҡарата симметрик, шуға күрә йыш ҡына орнаменттарҙа һәм паркеттарҙа ҡулланыла.
Литий
Литий (грек. lithos — таш) — Менделеевтың периодик таблицаһының 1-се төркөмөндә, 3-сө тәртип һанында урынлашҡан химик элемент. Уның атом массаһы 6,941, Литий һелтеле металдарға инә. Тәбиғәттә уның ике стотороҡло изотобы осрай: 6 Li һәм 7 Li.
Физик һәм химик үҙенсәлектәре
Литий — көмөшһыу аҡ металл. Ул металдар араһында иң еңеле. Уның тығыҙлығы 539 кг/м 3(t 20 С); иреү t — 180,5 С; ҡайнау t — 1340 С; йылылыҡ үткәреү коэффициенты 70,8 Вт/м,Т; сағыштырма йылы һыйҙырышлығы 3,31* 10 3 Дж/кг*К; сағыштырма электр ҡаршылығы 5,6 * 10 −5 К −1.
Литий һауала Li3 N һәм Li2 N ярыһы менән ҡаплана, йылытҡанда зәңгәр ут булып яна. Галогендар, водород, көкөрт менән тәьҫирләшә. Литийҙың ҡайһы бер металдар менән (марганец, цинк, алюмин) ҡаты ҡушылдыҡтары, ә ҡайһылары менән интерметалл ҡушылдыҡтары (мәҫәлән LiAg, LiHg) бар.
Таралышы
Литийҙың ер ҡабығындағы миҡдары 3,2*10 −3 %. Бөтә донъя океанында литий бик аҙ күләмдә.
Ҡулланылышы
Иң мөһим ҡулланылыш тармағы — атом энергетикаһы. Шыйыҡ литийҙы атом реакторҙарында йылы тапшырыусы булараҡ ҡулланалар. Металлургия өлкәһендә литийҙы төрлө иретмәләргә ҡушалар. Ул иретмәнең һығылмалылығын, ныҡлығын, коррозияға бирешмәүсәнлеген арттыра.
Тарас Шевченко һәйкәле (Шахты)
Тарас Шевченко һәйкәле — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһында украин шағиры Тарас Шевченко һәйкәле
Тарихы
Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы Александр паркына инеү урынында 1972 йылда Т. Г. Шевченко асыла, әммә 1990 йылдар башында ул һүтеп алына, ә уның урынында фонтан барлыҡҡа килә.
1972 йылдың 18 мартында һәйкәл асылыу тураһында урындағы гәзит бына нисек һүрәтләй :
Хәҙерге һәйкәл
2011 йылда Шахты ҡалаһының инициатив төркөмө ҡала хакимиәтенә һәйкәлде тергеҙеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Ҡала мэры идеяны хуплай. Бюсты тәртипкә килтереү һәм уны урынлаштырыу буйынса бөтә финанс мәсьәләләре Ҡала думаһы депутаттары, хакимиәт һәм ҡала халҡы иҫәбенә тормошҡа ашырыла.
2014 йылда Шахты ҡалаһында украин шағирының тыуыуына 200 йыл айҡанлы һәйкәл янында тантаналы саралар үтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Фридек-Мистек
Фридек-Мистек ({{Lang-cs|Frýdek-Místek}} {{Ipa|[ˈfriːdɛk ˈmiːstɛk]}}, элекке. {{Lang-de|Friedeck-Mistek}}) — статуслы ҡала, Чех Республикаһының көнсығышында, Моравскосилезский крайындағы Остравица йылғаһы буйында урынлашҡан. Фридек-Мистек шул уҡ исемдәге райондың административ үҙәге булып тора.
Фридек-Мистек ҡалаһының халҡы — 60 180 кеше тәшкил итә (2009).
Тарих
Ҡала 1943 йылдың 1 ғинуарында Тешин Силезияһының Фридек ҡалаһы менән Моравияның Мистек ҡалаһының берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, улар араһындағы Остравица йылғаһы ике төбәктең тарихи сиге булып торған. Яңы ҡала, немец оккупацияһында булған бөтә Чехословакия кеүек, Фридек исемен ала. Һуғыштан һуң, 1955 йылда ҡала Чехия эске эштәр министрлығы ҡарары буйынса Фридек-Мистек тип атала.
Туғанлашҡан ҡалалары
Мысловица, Польша
Жилина, Словакия
Амес, АҠШ (штат Айова)
Градачац, Босния һәм Герцеговина
Никея, Греция
Урюпинск, Россия
Харелбеке, Бельгия
Ялта,
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Каурчак
Каурчак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каяшкан
Каяшкан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горява
Горява — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сага йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бигичев Хәйҙәр Ғәббәс улы
Бигичев Хәйҙәр Ғәббәс улы (Хәйдәр Әббәс улы Бигичев) (16 июнь 1949 йыл, Чүмбәләй ауылы, Горький өлкәһе — 13 ноябрь, 1998 йыл, Ҡазан ҡалаһы) — йырсы (драматик тенор), Муса Йәлил исемендәге татар опера һәм балет театры солисы, Татар АССР-ының халыҡ артисы (1980), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986), Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1984).
Биографияһы
1971 йылда билдәле йырсы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы Фәхри Насретдинов һорауы буйынса Ҡазан дәүләт консерваторияһы ректоры Нәжип  Жиһанов  Х. Бигичевты тыңлап  ҡарай, һәм  һөҙөмтәлә  егет ҡабул итеү имтихандары тамамланғандан һуң булһа ла юғары уҡыу йортона ҡабул ителә. Консерваторияны тамамларға бер йыл ҡалғас, 1977 йылда, Х.Бигичев Муса Йәлил исемендәге опера һәм балет театрында (Ҡазан) солист булып эш башлай.
1977 йылдан 1998 йылға тиклем М. Йәлил исемендәге Ҡазан дәүләт опера һәм балет театрының төп солисы була.
Хәйҙәр Бигичев — киң диапазонлы драматик тенор, классик репертуарҙы ла, халыҡ йырҙарын да берҙәй оҫта башҡарыусы йырсы булып таныла. Күптәр ҡыҫҡа эстрада көйҙәрен башҡарыу менән мауыҡҡан осорҙа ул аһәңле оҙон көйҙәр, романстар башҡара, тамашасының зауығын үҫтереүгә үҙ өлөшөн индерә. Башҡортостанға ул һәр саҡ ашҡынып килә, сөнки бындағы тамашасылар ул башҡарған оҙон көйҙәрҙе яратып тыңлай. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы Башҡортостандың мәшһүр йырсыһы Абулла Солтановтың яратҡан дуҫы була. Башҡортостандың халыҡ артисы Абдулла Солтанов уны «татарҙың бөйөк йырсыһы» тип атай.
Ҡатыны- Зөһрә Сәхәбиева, йырсы, Татарстандың халыҡ артисы.Һеңлеһе- эстрада йырсыһы Хәлиҙә Бигичева.
Хәйҙәр Бигичев 1998 йылдың 13 ноябрендә вафат була. Ҡазан ҡалаһының Яңы татар биҫтәһе зыяратында ерләнгән.
Хәтер
- ул йәшәгән йорт стенаһында таҡтаташ асылған,
- Ҡазандың 174-се мәктәбендә Хәйҙәр Бигичев музейы булдырылған ,
- 2016 йылдың 16 июлендә Түбәнге Новгород өлкәһе Ҡыҙыл Октябрь районы үҙәге Ураз ауылында Хәйҙәр Бигичевҡа һәйкәл асылған.
Наградалары
Татарстандың халыҡ артисы (1980 ),
РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986),
Татарстандың Г. Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1984).
Ижады
Хәйҙәр Бигичев- һирәк осрай торған матур тембрлы драматик тенор эйәһе. Йырсының таланты уның башҡарған опера партияларында асыла, мәҫәлән:
Ек Мәргән, «Алтынсәс» Н. Г. Жиһанов
Закир «Ҡара йөҙҙәр» Б. Мөлөков
Батырйән "Шәфҡәтлелек" С. Сәйҙәшев
Кебезенка
Кебезенка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Бигичев Хәйҙәр Ғәббәс улы
Ижады
Ғәлимйән, «Башмағым» Ж. Фәйзи
Ялған батша, «Борис Годунов» М.Мусоргский
Кебезенка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бигичев Хәйҙәр Ғәббәс улы
Ижады
Хозе, «Кармен» Г. Бизе
Каварадосси, «Тоска» Дж. Пуччини
Пинкертон, «Мадам Баттерфляй» Пуччини
Отелло, «Отелло» Дж.Верди
Герман, «Пиковая дама» Петр Чайковский
Самат «Самат» Х.Вәлиуллин һәм башҡалар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Хәлиҙә Бигичева
Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы
Һылтанмалар
[https://www.tatshop.ru/kibet/music/mp3-0155-tatarskie-pesni-khaidara-bigicheva-zakaz Татарские песни. Хайдар Бигичев]
И струится голос словно Волга
Памяти Хайдара Бигичева
[https://www.google.com/search?q=%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80+%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2+%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B8&source=lnms&tbm=vid&sa=X&ved=2ahUKEwjO__KKvqb-AhU0AhAIHSAfBOIQ_AUoAXoECAEQAw&biw=1366&bih=625&dpr=1#fpstate=ive&vld=cid:d1084f32,vid:luixKkRH_7g Хәҙәр Бигичев йырлай. Аҫылйәр]
Әҙәбиәт
[https://www.labirint.ru/books/834873/ Хайдар Бигичев. Альбом. Воспоминания, интервью, очерки, письма.Составитель З.Сахабиева.]
Хайдар Бигичев: альбом, воспоминания / сост. З. Сахабиева — Бигичева, Р. Загидуллина — Казань: Татарское книжное издательство, 2010 г. — ISBN 978-5-298-01897-5
Квадрат
Квадра́т — төҙөк дүртмөйөш, йәғни бөтә мөйөштәре тигеҙ һәм бөтә яҡтары тигеҙ булған дүртмөйөш.
Квадраттың майҙаны
ирекле дүртмөйөштәрҙең майҙандары өсөн формулалар.''
Евклид булмаған геометрия
Евклид булмаған геометрияла квадрат (киңерәк) — дүрт тигеҙ яғы һәм тигеҙ мөйөштәре булған күпмөйөш.
Квадраттарҙың күп төрлөлөгө
Шахмат таҡтаһы квадрат формаһында һәм ике төҫтәге 64 квадратҡа бүленгән. Халыҡ-ара шашка өсөн квадрат таҡта ике төҫтәге 100 квадратҡа бүленгән. Боксёр рингы квадрат формаһында, уйын өсөн майҙансыҡ квадрат.
Лим флагы квадраты икеҡара һәм ике һары квадратҡа бүленгән, гавандә карапта күтәрелгәндә, карап карантинда тигәнде аңлата.
Мәҙәниәт һәм ял паркында мемориаль комплекс (Шахты)
Мәҙәниәт һәм ял паркында мемориаль комплекс — Ростов өлкәһе  Шахты ҡалаһының   ял һәм мәҙәниәт паркындағы  мемориаль комплекс
Тарихы
Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһының  мәҙәниәт һәм ял паркындағы  мемориаль комплекс Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡаланы азат итеүҙә һәләк булған яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендә төҙөлгән.
1955 йылда туғандар ҡәберендә һәйкәл ҡуйыла. 1969 йылда Шахты рәссамдары В.Д. Дикой һәм В.И. Конос проекты буйынса мемориаль комплекс  реконструкциялана. Мемориал янында территория төҙөкләндерелгән, төҫлө плиткалар менән түшәлгән.
Мәңгелек ут ҡаршыһында гранит киҫәге ҡуйылған, унда һалдат һүрәте уйып эшләнгән. Һалдат уң ҡулында автомат тотҡан, был уның Ватанды һаҡларға әҙерлеген сағылдыра.
Һәйкәл янында хәтер стенаһы ҡуйылған, унда  «Тыуған ил өсөн һәләк булған геройҙарға мәңгелек дан» тигән һүҙҙәр яҙылған. Комплекс үҙәгендә мәңгелек ут ҡуйылған. Еңеүҙең май көндәрендә комплекс янында парадтар  һәм митингылар үтә.
Әҙәбиәт
Ершова Н. Здесь память о воинах будет вечной: [мемориальный комплекс в городском парке] // Шахтинские известия. — 2007. — № 27 (10 февр.). — С. 2.
В2В
«Бизнес бизнес өсөн» («B2B») («business-to-business» — «бизнес для бизнеса», ҡыҫҡаса — «би ту би») — эш итешеүсе субъекттарҙың мәғлүмәти һәм иҡтисади мөнәсәбәтләшеү төрө, был осраҡта — ҡәҙимге һуңғы ҡулланыусыға түгел, ә компанияларға, йәғни башҡа бизнесҡа, эшләгән юридик шәхестәртәр күҙҙә тотола.
Тасуирлама
Көнбайыш илдәрендә «В2В» термины аҫтында ғәҙәттә бер компанияларҙың икенсе компанияларҙы оҙатыусы хеҙмәттәр, өҫтәмә ҡорамалдар, етештереү өсөн кәрәкле тауарҙар (етештереү саралары), профессиональ файҙаланыу тауарҙары һ. б. менән тәьмин итеүе аңлана.
«B2B» теминына «FMCG» («Fast moving consumer goods», көндәлек ҡулланыу тауарҙары), йәғни һуңғы ҡулланыусыға йүнәлгәнлек, ҡаршы ҡуйыла. Мәҫәлән, көндәлек ҡулланыу тауарҙары етештереүсе компания менән һөйләшеүҙәр алып барыу, ул юридик шәхес булһа ла, «FMCG» өлкәһенә ҡарай.
B2B системаһында электрон коммерция
Хәҙерге ваҡытта B2B системаһында электрон коммерция инструменттарын ҡулланыу киң таралыу алды.
B2B майҙансығы продукция поставкалаусыларҙы һәм һатып алыусыларҙы үҙәк портал базаһында берҙәм системаға бәйләп, улар өсөн ҡулай шарттар тыуҙыра. Сауҙа майҙансығы тибына бәйле, уның уңышлы эш өсөн мөһим яҡтарын күҙҙә тотоу мөһим:
Ҡоҙаш (Учалы районы)
Ҡоҙаш (Кудашево) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 377 кеше. Почта индексы — 453734, ОКАТО коды — 80253830003.
Тарихы
Юлдаш Нөркиндең улдары Әзебай һәм Таулыбай Юлдашевтар тыуған ауылында йәшәгән. 1795 йылғы V ревизия ваҡытында Юлдаш ауылында 23 хужалыҡта 147 кеше теркәлә. 1816 йылда Истамғол ауылына — 3, Һәйтәккә 25 ғаилә күсенә. Йәйләүгә 35 хужалыҡтан (228 кеше) 30 арба сыға, уларҙың 181 аты, 99 һыйыры, 78 һарығы, 5 баш кәзәһе була. 30-сы йылдар аҙағында — 40-сы йылдар башында төҙөлгән 3 тирмән-болғауыс игенселектең яйлап үтеп инеүе тураһында һөйләй. XIX быуатта 1842 йылда 35 йорт-хужалыҡҡа 104 бот ужым һәм 1016 бот яҙғы иген сәселә. 1859—1866 йылдарҙа 47 хужалыҡта 325 кеше иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет, һыу тирмәне теркәлгән.
Совет халыҡ иҫәбе барышында 106 хужалыҡта 547 кеше теркәлә. 20 быуаттың 30‑сы йылдарынан хәҙерге Ҡоҙаш исемен йөрөтә.
Хәҙерге осор
Ҡоҙаш ауылы Иманғол ауыл Советына ҡарай. Балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
1900 йылда — 423 кеше, 1920 йылда 547 кеше йәшәй.
Ер-һыу атамалары
Йылғалар:
Фәттәхов Рафаэль Вәлиәхмәт улы
Фәттәхов Рафаэль Вәлиәхмәт улы (6 ғинуар 1949 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, математик. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты Төбәк тикшереүҙәр һәм арауыҡ үҫеше мәсьәләләре институты директоры. Рәсәй Федерацияһының Төбәктәр үҫеше министрлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы.
Биографияһы
Рафаэль Вәлиахмәт улы Фәттәхов 1949 йылдың 6 ғинуарында Татар АССР-ы Сәрмәсән районы Юғары Кәминкә ауылында тыуа.
1970 йылда «Сәнәғәт планлаштырыу» һөнәре буйынса Ҡазанда Финанс-иҡтисад институтын тамамлай.
1979 йылда СССР Фәндәр академияһының Үҙәк иҡтисад-математика институтында «Иҡтисад-математика алымдары» һөнәре буйынса иҡтисад фәндәре кандидаты була.
1992 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Үҙәк иҡтисад-математика институтында «Иҡтисад-математика алымдары» һөнәре буйынса «иҡтисад фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, темаһы «Ҙур масштаблы проек моделдәре, билдәләү ысулдары һәм уларҙы тормошҡа ашырыу сценарийҙары».
1970 йылдан алып 1973 йылдарға тиклем Ҡазан финанс-иҡтисад институтында кесе ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. Артабан 1976 йылға тиклем СССР фәндәр академияһында аспирантурала уҡый.
1976 йылдан алып 1988 йылға тиклем Ҡазан финанс-иҡтисад институтында, 1982 йылдан алып РСФСР Минхлебпродукт квалификацияны арттырыу институтында ассистент һәм өлкән уҡытыусы булып эшләй. Киләһе туғыҙ йыл Рәсәй фәндәр академияһының Үҙәк иҡтисад-математика институтында докторант, өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм лаборатория етәксеһе булып эшләй.
1997 йылдан алып 2004 йылға тиклем Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең социаль-иҡтисад тикшеренеүҙәр институтында (РФА ӨҒҮ СИТИ) директор була.
2002 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетының «Төбәк иҡтисады» кафедраһы профессоры.
2004 йылдан алып 2007 йылға тиклем Рәсәй фәндәре академияһы менән РФ иҡтисад үҫеше министрлығының «Производство көстәрен өйрәнеү буйынса советы» рәйесенең урынбаҫары. Артабан бер йыл Инвестиция үҫеше һәм ҡала төҙөү Рәсәй дәүләт институтында ғилми директор вазифаһын башҡара.
Рафаэль Фәттәхов 2009–2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының төбәк үҫеше министрлығы Терроториаль планлаштырыу һәм территорияларҙы стратегик үҫеше департаменты директорының урынбаҫары була.
2010 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетында төбәк тикшереүҙәр һәм арауыҡ үҫеше мәсьәләләре институтында директор.
Профессиональ тәжрибәһе
Рафаэль Фәттәхов – ғилми етәксе һәм 150-нән артыҡ ғилми тикшеренеүҙәр һәм тәҡтимдәр авторы. Ҡайһы бер эштәр дәүләр органдарына ла ебәрела, шулар араһында:
1997 йылдан алып 2003 йылға тиклем Рәсәй фәндәр академияһының мөһим ҡаҙаныштары араһында Рафаэль Фәттәхов етәкләгән Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең социаль-иҡтисад тикшеренеүҙәр институтының алты эше билдәләнеп үтә. Бюджет-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләү һәм бюджет планлаштырыуының иҡтисад-математик моделен индереү һәм фундаменталь тикшеренеүҙәр комплексы өсөн РФА ӨҒҮ СИТИ йәш ғалимдар төркөмөнә Фән һәм техника өлкәһендә БР дәүләт йәштәр премияһы бирелә. Уларҙың етәксеһе Р.В. Фәттәхов була.
Рафаэль Фәттәхов – ҡайһы бер Рәсәй компанияларының инвестиция проектары буйынса белгес. Инвестицион проектарҙың финанс, экология һәм иҡтисади эффективлығын баһалау буйынса Бөтә донъя банкы һәм ЮНИДО сертификаттарына лайыҡ була. Атом энергетикаһы, машина төҙөү, агро-сәнәғәт комплексы, транспорт инфраструктураһы, күсемһеҙ милек һәм башҡа өлкәләрҙәге предприятиеларҙы реформалаштырыу һәм финанс шәбәйеүе кеүек ҡырҡтан ашыу проектар етәксеһе һәм эшләп сығарыусыһы. Шулар араһында:
Кадрҙар әҙерләүҙә ҡатнашыу
1997-2001 – РФА ӨҒҮ СИТИ диссертациялы советы рәйесе.
2001-2007 – 08.00.13 – математика һәм инструменталь экономика ысулдары һөнәре буйынса РФА ӨҒҮ СИТИ төбәк докторлыҡ диссертацияһы советы секцияһының рәйесе.
2007 йылдан алып:
1997 йылдан алып – РФА Үҙәк иҡтисад-математика институтының баш хеҙмәткәре.
1994-2004 – Өфө дәүләт авиация техник университетының (ӨДАТУ) «Төбәк иҡтисады» кафедраһы етәксеһе.
2004 йылдан алып:
РФА йәмғиәт фәндәре һәм РФА Алыҫ көнсығыш бүлексәләренең «Арауыҡ иҡтисады» журналының редакцион коллегияһы аҡзаһы. Рәсәй гуманитар ғилми фонды эксперты.
Хеҙмәттәре исемлеге
Иҡтисад-математика ысулдары, төбәк иҡтисад мәсьәләләре, финанс анализ һәм инвестиция проектарын бағалау буйынса 90-дан артыҡ эштәрҙең баш мөхәррире, авторы һәм авторҙашы була. Шулар араһында:
Тайсинов Солтан Нурғәле улы
Тайсинов Солтан Нурғәле улы (27 ноябрь 1906 йыл — 3 сентябрь 1982 йыл) — ғалим-агроном, тупраҡ белгесе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1948), профессор (1949). РСФСР‑ҙың (1968) һәм Башҡорт АССР-ының (1951) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1950, 1973) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Солтан Нурғәле улы Тайсинов 1906 йылдың 27 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Гәйнәямаҡ волосы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы) Гәйнәямаҡ ауылында тыуған.
Бала сағынан үҡ ауыл тормошон яҡшы белә, ауыл хеҙмәтенә өйрәнгән була. Ауылдаштарының тормошто еңеләйтер өсөн белем алырға теләге ҙур була. Атаһы Нурғәле Тайсинов батша әрмеһендә хеҙмәт итә, каптенармус була, унтер-офицер дәрәжәһен ала.
1920 йылда Солтан Тайсинов Бәләбәй татар-башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә. Шунда ул тәүге бүләккә — йүкә сабатаһына лайыҡ була — уларҙы техникумдың баҡсаһында тырыш хеҙмәт өсөн ала. Уҡыуҙы тамамлау менән башланғыс синыфтар уҡытыусыһы квалификацияһын ала. Хеҙмәт эшмәкәрлеген хәҙерге Миәкә районының Елдәр ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып башлай.
Башҡорт АССР-ның халыҡ мәғарифы комитеты Солтан Тайсиновты 1926 йылда Һамар ауыл хужалығы институтына уҡырға ебәрә. 1930 йылда, агрономия факультетын тамамлағас, шунда уҡ дөйөм ер эшкәртеү кафедраһында ассистент булып эшләй, аспирантурала уҡый. Артабан дөйөм ер эшкәртеү кафедраһында доцент һәм ваҡытлыса етәксе вазифаларын башҡара.
1933 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Солтан Нурғале улы Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) эшләй. Ярты быуатҡа яҡын тупраҡ өйрәнеү кафедраһының етәксеһе була.
1949—1951 йылдарҙа институттың агрономия факультетын етәкләй. Тупраҡ географияһы һәм ауыл хужалығы нигеҙҙәре буйынса лекциялар уҡый. Бер уҡ ваҡытта 1939—1947 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында (хәҙер Башҡорт дәүләт  университеты) уҡыта.
1937 йылда Солтан Тайсинов ҡоролоҡ менән көрәш мәсьәләләре буйынса тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләрен дөйөмләштерҙә һәм К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһында кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Диссертацияһын яҡлағанда уның дәғүәселәре араһында бөйөк агрохимик, Советтар Союзы Фәндәр академияһы һәм Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы Дмитрий Николаевич Прянишников була. Ул йәш ғалимдың эшенә юғары баһа бирә.
1933—1982 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында эшләй. Ул ер эшкәртеү һәм тупраҡ ғилеме кафедраһының тәүге мөдире була.
Фәнгә индергән өлөшө
Солтан Тайсинов Башҡортостанда тупраҡ ғилемен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. Фәнни эшмәкәрлеге тупраҡты бонитировкалауға, ерҙәрҙе сифат яғынан баһалауға, тупраҡ эрозияһына арналған. Ғалим тарафынан Башҡортостан территорияһын ауыл хужалығына ярашлы райондарға бүлеү үткәрелгән, республиканың төрлө ауыл хужалығы зоналары өсөн тупраҡта тәрән һөрөү ҡатламы булдырыу системаһы эшләнгән. Тайсинов етәкселегендә 1975 йылда БАССР‑ҙың тупраҡ картаһы һәм 1977 йылда «БАССР ауыл хужалығы ерҙәренең сифат яғынан баһаһы (бонитировкаһы)» картаһы төҙөлгән.
Солтан Нурғәле улы 130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Айсыуаҡов Хөсәйен Айсыуаҡ улы
Айсыуаҡов Хөсәйен Айсыуаҡ улы (1901 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы
Айсыуаҡов Хөсәйен Айсыуаҡ улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда Благовар район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында дивизия идараһы комендант взводының ат тотоусыһы булып хеҙмәт итә.
Евра
Евра — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сатыгинский Туман күленә ҡоя. Йылғаның оҙонлоғо 139 км.
Сафин Иштимер Сафа улы
Сафин Иштимер Сафа улы (Сафин Иштимер Сафиевич 15 май 1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе лейтенанты. Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сафин Иштимер Сафа улы 1922 йылдың 15 майында хәҙерге Башҡортостандың Салауат районы Әлкә ауылында тыуа. 1941 йылдың 4 декабрендә Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 9-сы гвардия кавалерия дивизияһының 30-сы гвардия кавалерия полкында, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы идаралығында коновод булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 28 февралендә һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Коновод Мухамедьянов менән аттарҙы һуғарырға алып китеп барған саҡта автоматтар менән ҡоралланған ике немецтың өйҙәргә яҡынлашып килгәнен күреп ҡала, һәм өйҙәр артынан ҡапыл ғына килеп сығып уларға һөжүм итәләр, уларҙы ҡоралһыҙландырып әсиргә алалар, гранаталарын, автоматтарын һәм документтарын алып, дивизия штабына алып киләләр. Был ҡыйыулығы өсөн коновод Сафин 1944 йылдың 15 ғинуарында «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Гвардия кесе лейтенанты Сафин Иштимер Сафа улы Берлинға тиклем барып еткән ҡыйыу яугир. Сафин Иштимер Сафа улы 1946 йылдың 24 июнендә демобилизациялана, колхозда бригадир, ауыл Советы рәйесе, ветеринар техник булып эшләй. Ғаилә ҡороп, өс ул һәм бер ҡыҙ үҫтерә.
1985 йылда юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
1-се Асҡар урта мәктәбе (Әбйәлил районы)
Асҡар 1-се урта мәктәбе мәктәбе (рус. МБОУ СОШ № 1 с. Аскарово МР Абзелиловский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Асҡар ауылында урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
1876 йылда Ырымбур губернаһы Тамъян-Түңгәүер улусының Верхнеурал өйәҙе земство идаралығы тарафынан Асҡар ауылында (хәҙерге Совет урамында) земство мәктәбе асыла. Ул хәҙерге урта мәктәпкә нигеҙ һала. Бай балалары менән бер рәттән бында ярлыларҙың балалары ла уҡый.
Ул йылдарҙа мәктәп директоры итеп Троицк ҡалаһында белем алған Фәсхетдин хәлфә Исмәғилев (1917—1928) тәғәйенләнә, ул 1950 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә. 1918—1919, 1921—1922 йылдарҙа мәктәп эшләмәй.
1928 йылдан мәктәпте терәк мәктәп тип атайҙар, ул алты йыллыҡ мәктәп булып китә һәм билдәләнгән программа буйынса эш башлай.
1930 йылдан балалар мәктәптең яңы бинаһында (хәҙерге хәрби комиссариат урынында) уҡый башлай, ул ШКМ (крәҫтиән йәштәре мәктәбе) булараҡ билдәлелек ала. 1936 йылда Асҡар ете йыллыҡ мәктәбе урта мәктәп итеп үҙгәртелә.
1959/1960 уҡыу йылында урта мәктәптәрҙең 1-5 кластары яңы уҡыу планы буйынса эшләй башлай. Яңы уҡыу йылы башынан мәктәптә оҙайтылған көн төркөмдәре, киске мәктәп асыла.
1970-се йылдарҙа уҡыусылар һаны 1500-гә етә, бында яҡын-тирәләге ауылдарҙан: Таҡһыр, Юлдаш, Әхмәт, Баймырҙа, Ҡырҙас, Өмөтбай, Ишҡол, Дәүләтша, Салауат, Ҡужан, Ҡолоҡас, Дәүләттән балалар уҡый. Ошо йылдарҙа ике ҡатлы интернат төҙөлә. Мәктәп ике сменала эшләргә мәжбүр була. Гараж, оҫтахана, автомәктәп төҙөлә. Сығарылыш уҡыусылары мәктәпте тамамлау тураһында аттестат менән бергә автомобиль йөрөтөү хоҡуғына таныҡлыҡ ала башлай.
2001 йылда мәктәп үҙенең юбилейын — нигеҙ һалыныуына 125 йыл тулыуҙы билдәләне.
Кележе
Кележе — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клык (Байгола ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
М. М. Коцюби́нскийҙың Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы
'''М. М. Коцюби́нскийҙың Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы''' (Чернігівський літературно-меморіальний музей-заповідник М. М. Коцюбинського) — 20-се быуаттағы күренекле украин яҙыусыһы Михаил Коцюбинский тормошона һәм ижадына бағышланған Черниговтағы әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы.
Тасуирлама
Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығына 1934 йылда яҙыусының кесе ҡустыһы Фома Коцюбинский (1870—1956) тарафынан нигеҙ һалына.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында музей экспонаттары Өфөгә эвакуациялана. Чернигов азат ителгәндән һуң музей эше тергеҙелә. Музейҙың беренсе директоры вафатынан һуң егерме йылдан ашыу музейҙы яҙыусының кесе ҡыҙы Ирина Коцюбинская етәкләй.
Хәҙерге ваҡытта музей заманса әҙәби экспозициянан, яҙыусының мемориаль йортонан һәм баҡсаһынан — йәшел экспозициянан тора.
Музейҙың төп өлөшө — Михаил Коцюбинскийҙың мемориаль фатиры. Яҙыусы был йортҡа үҙенең ғаиләһе менән 1898 йылда күсә һәм бында ғүмеренең һуңғы 15 йылын йәшәй.
1958 йылда мемориаль экспозицияла өс бүлмә: йоҡо бүлмәһе, аш һәм ҡунаҡ бүлмәләре яҙыусының эш кабинетының бер өлөшө менән килеүселәр өсөн асыла. Михаил Коцюбинскийҙы йәшәгән осоронда уратып алған бик күп әйберҙәр ентекләп һаҡланған. Улар араһында: автор ҡулъяҙмалары, фотолары, журналдары, Коцюбинскийҙың китаптары һәм уның тураһында китаптар, ғаилә ҡомартҡылары, яҙыусының зауығы һәм ҡыҙыҡһыныуы тураһында һөйләүсе шәхси әйберҙәре.
Яҙыусының ҡунаҡ бүлмәһе шулай уҡ эш кабинеты ла була. Яҙыу-һыҙыу кәрәк-ярағы менән яҙыу өҫтәле, китапхана һәм йорт йыһаздары яҙыусының эш атмосфераһы тураһында ҡараш булдыра. Ике китап шкафында яҙыусының мемориаль китапханаһы, унда 1500-ҙән ашыу китап бар. Шуныһы ҡыҙыҡлы: Улар араһында уның әҫәрҙәренең тәүге баҫмалары, Максим Горький, В. Короленко, И. Франко, Панас Мирный автографтары менән китаптар, М. Коцюбинскийҙың тормошо һәм ижады тураһында очерктар бик ҡыҙыҡлы.
Уның ашханаһы экспозицияһында яҙыусы йыйған халыҡ оҫталары эшләгән әйберҙәр бар. 1983 йылда мемориаль экспозиция киңәйтелә: тағы ла ике бүлмә һәм аш бүлмәһе өҫтәлә. Яҙыусының ҡыҙҙарының һәм әсәһенең бүлмәһендә Коцюбинский үҙенең сәфәренән балаларына алып ҡайтҡан ҡыҙыҡлы сувенирҙар бар. Аш-һыу бүлмәһендә XIX быуат аҙағы — XX быуат башы өсөн хас булған күп өй кәрәк-яраҡтары бар.
Михаил Коцюбинский һәм уның ҡатыны уларҙың йортонан алыҫ түгел, матур Болдина тауында ерләнгәндәр, бында яҙыусы ғаиләһе менән ял итергә яратҡан.
Морадов Әхмәт Сәйдәрахман улы
Әхмәт Сейдәрахман улы Морадов (1951 йылдың 20 июнендә тыуған) — Ҡаҙағстан сәйәсмәне, Ҡаҙағстан чечендар һәм ингуштар Ассоциацияһы «Вайнах» рәйестәше,, Ҡаҙағстан халыҡтары ассамблеяһы Советы ағзаһы, Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты Комитеты ағзаһы экология һәм Мажилис тәбиғәтен файҙаланыу мәсьәләләре буйынса..
Биографияһы
1974 йылда Грозный нефть институтынының нефть промыслыһы факультетын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң, шунда тәүҙә секретарь урынбаҫары, унан һуң ВЛКСМ комитеты секретаре булып эшләй. Чечено — Ингуш Республикаһының студент төҙөлөш отряды командир урынбаҫары була.
1977 йылда производство берекмәһе «Мангышлакнефть» Жетыбайский идаралығында быраулау эштәрен етәкләү производство ойошмаһында карьераһын башлай. Бурильщик идаралығы ярҙамсыһынан начальник урынбаҫарына һәм партком секретары ярҙамсыһына тиклем юл үтә.. Идаралыҡта 1993 йылға тиклем эшләй.
1992 йылда "Халыҡ Берҙәмлеге"советының рәйес урынбаҫары. 1993 йылдан — директор Мангышлак коммерция үҙәге филиалы «Мәккә» Актау ҡалаһында.1995 йылда нефть компанияһы «Роснефть» Алма-Аталағы вәкиллеге етәксеһе.1997 йылда. 1997 йылда чечендарҙың һәм ингуштарҙың Ҡаҙағстандың "Вайнах"Ассоцияцияһы рәйестәше, һәм Ҡаҙағстан халыҡтары Ассамблеяһы советы ағзалары составына инә.
2012—2016 йылдарҙа Мажилис депутаты Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты V саҡырылышының һәм тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология мәсьәләләре буйынса Комитет ағзаһы. 2016 йылдың 24 мартынан — Мажилис депутаты Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты 6-сы саҡрылышының.
Байморатов Һибәтулла Ҡыуандыҡ улы
Байморатов Һибәтулла Ҡыуандыҡ улы (Баймуратов Хибатулла Кувандыкович, Баймуратов Хибат Кувандыкович) (1912 йыл — 1978 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының телефонисты, 2-се эскадрон ҡылыссыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы
Һибәтулла Ҡыуандыҡ улы Байморатов 1912 йылда Башҡортостандың Йылайыр районы Ҡашҡар ауылында. тыуған. 1941 йылда БАССР-ҙың Матрай районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы) хеҙмәт итә, 62-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадроны ҡылыссыһы, артабан телефонист була. Яу яланында күрһәткән батырлыҡтары өсөн күп һанлы хәрби наградаларға лайыҡ була.
Франц II
Франц II (Franz II. Joseph Karl; 12 февраль 1768 йыл, Флоренция — 2 март 1835 йыл, Вена) — Германия короле (Рим короле), 1792 йылдың 7 июленән 1806 йылдың 6 авгусына тиклем — Изге Рим империяһының һуңғы императоры, 1804 йылдың 11 авгусынан алып үҙенең вафатына тиклем — Австрияның беренсе императоры. Австрия императоры, Богемия һәм Венгрия короле сифатында Франц I исеме аҫтында идара иткән.'''
Тулы титулы: Аллаһ мәрхәмәте менән һайланған Рим Императоры, үҙгәрмәй торған Август, Австрияның мираҫҡа ҡалған императоры. Наполеон һуғыштары ваҡытында батшалыҡ иткән, бер нисә еңелеүҙәрҙән һуң Изге Рим империяһын юҡҡа сығарырға һәм ҡыҙы Мария-Луизаны Наполеон I-гә кейәүгә бирергә мәжбүр була. Эске сәйәсәттә уның идаралығы туранан тура элгәре эш иткән кешеләрҙең либераль реформаларына ҡаршы реакция була.
Хакимлыҡҡа килгәнсе
Леопольд эрцгерцогтың, киләсәктә Леопольд II императорҙың һәм испан короле Карл III ҡыҙы Мария Людовика Испанскаяның улы.
Балалыҡ ваҡыты Флоренцияла үтә; 1784 йылдан Венала үҙенең олатаһы Иосиф II һарайында тәрбиәләнә. Иосиф II уны аҙ һәләтле һәм үҙ һүҙле егет, тип һанай. 1788 йылда Вюртемберг принцессаһы Елизавета-Вильгельминаға өйләнә,
Төрөктәр менән һуғышта ул шәхси ҡыйыулыҡ күрһәтә; 1789 йылдағы походта ул хатта баш командующий була, әммә тик номиналь генә, ә ысынында поход менән фельдмаршал Лаудон етәкселек иткән.
Революцион Франция менән көрәш һәм Польшаны бүлеү
Леопольд II вафаты (1792 йылдың 1 марты) Францты Австрия тәхетенә саҡырып ала; бынан һуң ул император булып һайлана һәм 14 июлдә Майндағы-Франкфуртта таж кейә; шулай уҡ ул Офенда венгр һәм Прагала богема таждарын кейә. Коронация ваҡытында Францта ябайлыҡҡа һөйөү һәм тора — бара һаранлыҡҡа әйләнгән һаҡлап тотоноуға (экономиялауға) көслө ынтылыш уяна. Үҙ ваҡытында Леопольд II, 1792 йылдың февраль айында, Пруссия менән Францияға ҡаршы килешеү төҙә. Апрелдә Франц һуғыш башлай һәм уны Австрияның һәм Изге Рим империяһы монархы булараҡ ҙур ныҡышмалылыҡ менән алып бара, хатта Пруссия менән Франция Базелдә (1795 йылдың 5 апреле) солохҡа ҡул ҡуйғандан һуң да. 1794 йылда Франц хәрәҡәттәге армияға китә. Ул килгәндән һуң Като һәм Ландрессила ике ҙур булмаған еңеүгә өлгәшелә. Был еңеүҙәрҙе Францтың килеүе менән бәйләйҙәр. Турнэ янындағы 1794 йылдың июнендә ҡыйыуһыҙ һуғыштан һуң Франц Венаға ҡайта. Генерал Бонопарттың Италиялағы еңеүҙәре Францты ла Кампоформиола (1797 йылдың 17 октябре) Австрия өсөн файҙаһыҙ солохҡа ҡул ҡуйырға мәжбүр итә. Килешеү буйынса Австрия Нидерландтарҙы һәм Ломбардияны юғалта, әммә Венецияны, Истрияны һәм Далмацияны ҡабул итә.
Польшаны (Речь Посполитая) өсөнсө мәртәбә бүлгән саҡта (1795 йыл) Австрия Краков Һәм Кесе Польшаның Пилица, Висла һәм Буг араһындағы бер өлөшөн ала. Шулай уҡ Подляшье һәм Мазовияның дөйөм майҙаны 47 мең км² тәшкил иткән өлөшө лә уға күсә. Был территорияла 1,2 млн кеше йәшәгән була.
1799 йылда Франц Францияға ҡаршы икенсе коалицияға (Россия һәм Англия менән берлектә) ҡушыла, әммә Маренго һәм Гогенлиндендағы еңелеүҙәр уны Австрия өсөн үтә ауыр Люневиль солохына ризалашырға мәжбүр итә.
Наполеондың дошманы һәм ҡайныһы. Изге империяның ҡолауы
Наполеон Францияны империя итеп иғлан иткәнгә тиклем уҡ, Франц үҙен Австрияның императоры тип иғлан итеп өлгөрә (1804 йылдың 11 авгусында).
1805 йылда ул Францияға ҡаршы Рәсәй, Швеция һәм Англияның Өсөнсө коалицияһына шатланып ҡушылды. Француздарҙың Венаға яҡынлашыуы уны баш ҡаланы уларға ҡалдырып, башта Пресбургка, һуңынан — Брюннға, унан һуң Ольмюцтағы хәрби лагергә ҡасырға мәжбүр итә. 23 сентябрҙә француздар Венаға бәреп инә, ә 29 сентябрҙә Франц улар менән солох тураһында һөйләшеүҙәрҙәр башлай, әммә шул уҡ ваҡытта һуғыш хәрәҡәттәрен туҡтатмай. 1805 йылдың 2 декабрендә данлыҡлы өс император Аустерлиц һуғышы була. Был һуғышта Франц шәхсән ҡатнаша. Ул да, үҙенең генералдары һымаҡ, Наполеондың стратегик пландарын аңларлыҡ хәлдә булмай. 1805 йылдың 26 декабрендә ул Пресбург солохо килешеүенә ҡул ҡуя. Был килешеү буйынса уға Тироль һәм Венециянан баш ҡағырға тура килә. 1806 йылдың 6 авгусында ул Изге Рим империяһы коронаһынан баш тарта.
Шәхсән Франц тағы ла бер кәмһетелеүгә дусар була: Наполеон уның ҡыҙы Мария-Луизаның ҡулын һорай һәм Франц быға тиклем ябай ғына авантюрист тип һанаған Наполеон менән туғанлашырға тейеш була. Франц был никахҡа Ватан өсөн килтерелгән бөйөк ҡорбан тип ҡараһа ла, илдең сәйәси хәле бер ҙә яҡшырмай. 1812 йылдың майында Дрезденда Наполеон менән шәхси һөйләшеүҙәрҙән һуң, Франц үҙенең ғәскәрҙәрен Рәсәйгә ҡаршы ебәрергә мәжбүр була, әммә 1813 йылдың июлендә ул Наполеон менән һуғышҡан союздаштар алтынсы коалицияһына ҡушыла. Беренсе Париж солохона ярашлы ул юғалтҡан ерҙәренең күпселеген кире ҡайтарып ала.
1815 йылдан башлап Францтың вафатына тиклем Австрияла тыныслыҡ һөрә. Тик 1821 йылда ғына Италиялағы ихтилалдар илдәге тыныслыҡты боҙа биреп ҡуя, әммә улар ҙа сағыштырмаса еңел баҫтырыла.
Реакция осоро
Был осор Меттерних етәкселегендәге Австрияның эске һәм тышҡы (бигерәк тә Италияла) сәйәсәте киҫкен реакция осорона тап килә. Илдә ҡаты полиция режимы хакимлыҡ итә; матбуғат һәм башҡа төрлө ижтимағи фекерҙәр һуңғы сиккә тиклем ҡыҫырыҡлана; шымсылыҡ бик ныҡ дәртләндерелә. Франц үҙе барыһынан башҡа сәйәси енәйәттәр менән ҡыҙыҡһына, ул үҙендә төрмә пландарын тота, сәйәси тотҡондар тормошон бөтә нескәлектәренә тиклем хәстәрләй, уларҙың төрмәнән төрмәгә күсерелеүенә тиклем идара итә, бер сәйәси енәйәт тә язаһыҙ ҡалмауына ынтыла. Ул төҙөгән, һәр хәлдә ул нығытҡан, режим сиктән тыш ваҡсыл ҡанһыҙлыҡ менән айырылып тора (уның тасуирламаһын һәм Францтың шәхси роле тураһында ҡарағыҙ: Сильвио Пепликоның «Miei prigioni» («Минең зиндандарым» һәм Марончелли һәм Андриананың ҡушымталырын). Тышҡы сәйәсәт өлкәһендә Франц тулыһынса Изге берләшмә һағында торған.
Шәхси тормошо
Дошмандарына ҡарата ҡанһыҙ һәм ваҡсыл булыуына ҡарамаҫтан, Франц уның үҙен башҡалар йомшаҡ күңелле, мәрхәмәтле кеше, тип һанауын теләгән. Йәнәһе, уға кемгә булһа ла яза һалыу тик ауыр бурыс ҡына булып тора. Кеше менән аралашҡанда ул бик ябай булып күренергә тырыша. Күп телдәрҙе белгән кеше булараҡ, ул бик теләп ябай кешеләр менән халыҡсан вена һөйләшендә аралаша.
1790 йылда Францтың беренсе ҡатыны Елизавета Вюртембергская вафат була, ете айҙан ул Мария Тереза Сицилийскаяға өйләнә. Мария Тереза уға 13 бала таба, улар араһында һуңынан император булып киткән Фердинандты һәм Наполеондың ҡатыны булған Мария-Луизаны. 1807 йылда ул да вафат була; 8 айҙан Франц өсөнсө тапҡыр Моден принцессаһы Мария — Людовика Беатрисаға өйләнә. 1816 йылдың апрель айында ул вафат була. Шул уҡ йылдың ноябрь айында ул дүртенсе тапҡыр король Максимилиан-Иосиф Баварскийҙың ҡыҙы, кронпринцтың, һуңыраҡ король Вильгельм I Вюртембергскийҙың айырылған ҡатыны Каролина — Августаға өйләнә. Һуңғы ике никах, беренсеһе кеүек уҡ, балаларһыҙ була. Бик тиҙ арала яңы никахҡа инһә лә, Франц яҡшы ғаилә башлығы булып һанала һәм ҡатындарының барыһын да яратҡан, булһа кәрәк. Уға Венала, Прагала, Грацта һәм Францесбадта (Франтишкови-Лазне) һәйкәлдәр ҡуйылған.
Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улы
Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улы (1922 — 19??) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Кесе лейтенант. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3-сө дәрәжә Дан (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Йомаҙил Йәнгир улы Йәнгиров 1922 йылдың 28 февралендә БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы) Ибрай ауылында тыуған.
Тирмән ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
Артабан уҡырға ынтылған егеткә Магнитогорск медицина техникумында уҡыу мөмкин булмай.
1941 йылдың июлендә БАССР-ҙың Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың 1 авгусында хәрби хеҙмәте башлана. Кесе сержанттан кесе лейтенантҡа тиклем хәрби званиелар ала. Хеҙмәт иткән частары:
Тарихи белешмә 1-се формирование 260-сы уҡсылар дивизияһының һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан осоро — 1941 йылдың 4 авгусынан 17 ноябренә тиклем. Дивизияла ун меңдән ашыу яугир була. Кимры, Калинин ҡалаларынан, Кузбасстан һәм Красноярск крайынан килгән көстәрҙән, Урал хәрби округының хәрби уҡыу йорттарын тамамлаусыларҙан формалаша. 1941 йылдың 2 авгусынан 50-се армия составында 260-сы дивизия Брянск фронтында Тула ҡалаһы өсөн һуғыша. Фашист командованиеһы баш ҡалабыҙ Мәскәүгә ҡаршы йүнәлткән «Тайфун» операцияһының иң ҙур дәһшәте ябырыла уларға. 1941 йылдың октябрендә дивизия дошман ҡамауында ҡала һәм тулыһынса тиерлек юҡ ителә: 260-сы дивизияның 1026-сы полкынан 290 ҡыҙылармеец ҡына тере ҡала һәм сигенә.
2-се формирование 260-сы дивизия түбәндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша: 1942 йылдың 12 майынан — 1943 йылдың 3 мартына тиклем (1942 йылдың сентябренән Сталинград һәм Дон фронттары составында Сталинградты төньяҡ-көнбайышынан обороналай). Сталинград алышынан һуң, 260-сы дивизия Дон фронты резервына бирелә. 1943 йылдың март һуңына 260-сы дивизия Юғары Башкомандование резервы 11-се Армия составына индерелә. 1943 йылдың 12 июленән — 1944 йылдың 29 ғинуарына тиклем: 1943 йылдың июлендә Көнбайыш һәм Брянск фронттары составында Орёл, Брянск һөжүм итеү операцияларында, 1943 йылдың ноябренән Гомель-Речица һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. Сож йылғаһын аша сыға һәм Гомель ҡалаһын азат итә.
1944 йылдың 25 февраленән — 1945 йылдың 9 майына тиклем: 1944 йылдың февраленән 125-се уҡсылар корпусына ҡушыла һәм Украинаның Ровно өлкәһе Сарны ҡалаһы районына күсә. 260-сы дивизия 47-се армия составында «Багратион» Белоруссия һөжүм итеү операцияһында, өнбайыш Буг йылғаһын аша кисеүҙә һәм Варшава янындағы Прага ҡәлғәһен яулауҙа ҡатнаша. Почётлы «Ковель» атамаһына лайыҡ була. Артабан 260-сы дивизия частары Варшава-Познань, Көнсығыш Померания һәм Берлин һөжүм итеү операцияһында һәм Бранденбург ҡалаһын штурмлауҙа ҡатнаша, Висла йылғаһын аша сыға. 1945 йылдың 5-7 майында Эльбаға етә һәм америка ғәскәрҙәре менән осраша.
Артабан СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының 43-сө әсирҙәр лагерын һаҡлауҙа хеҙмәт итә.
1985 йылда Еңеүҙең 40 йыллығы уңайынан II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Ғаиләһе
Йомаҙил Йәнгир улы Йәнгиров күп балалы атай.
Хәтер
Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районының Мөрсәлим ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Насибуллина Минзиә Биктимир ҡыҙы
Биографияһы
Минзиә Биктимер ҡыҙы Насибуллина (Ханнанова) 1948 йылдың 20 июнендә Башҡортостандың Бишбүләк районы Саҡмағош ауылында (хәҙер ул ауыл юҡ) донъяға килгән. Ҡыҙға биш йәш тулғанда, атаһы вафат була. Әсәһе ике бала менән тол ҡала, шуға ҡарамаҫтан, иренең тәүге никахтан тыуған улын да балалар йортонан тәрбиәгә ала.
Тыуған ауылында 8-се класты тамамлағандан һуң, күрше Айыт мәктәбендә урта белем ала. Артабан үҙе уҡыған мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Артист булырға теләп Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу училищеһына уҡырға инә, әммә матди сәбәптәр арҡаһында, ситтән тороп уҡыуға күсә. 1965 йылда Айыт ауылында клуб мөдире булып эшләй башлай, ә 1966 йылда район мәҙәниәт һарайына методист, артабан директор итеп тәғәйенләнә. Һәләтле ҡыҙ үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә шөғөлләнеүселәр менән бик күп фестивалдәрҙә ҡатнаша. Талантлы коллектив Һамар, Силәбе, Ульяновск ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай.
1967 йылда Өфөлә ике айлыҡ курстарҙа уҡый һәм «Бейеү коллективы етәксеһе» тигән таныҡлыҡ ала. 1970 йылда Өфө сәнғәт институтына уҡырға инә, сөнки унда профессиональ артист булыу хыялы шул тиклем көслө була. Һәләтле ҡыҙ театр факультетында уҡый башлағанда уҡ, Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленә конкурс барыуын ишетә һәм үҙен һынап ҡарай. Комиссия ҡарамағына башҡорт халыҡ бейеүе "Заһиҙә"не тәҡдим итә, ә уның өҫтөндә Фәйзи Ғәскәровтың китабы буйынса үҙе теккән милли кейем була. Ҡыҙҙың үҙен ышаныслы тотоуын, түҙемлеген һәм сибәрлеген күреп, Хашим Мостаев уны данлыҡлы ансамблгә саҡыра.