cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Индонезия теле
Иң күп ҡулланылған суффикстар
Миҫалдар: larang («тыйырға») — larangan («тыйыу»); manis («татлы») — manisan («тәмлекәстәр»); mata («күҙ») — matai («ҡарарға»); satu («бер») — satukan («берләштереү»).
Префикс + суффикс
Миҫалдар: satu («бер») — kesatuan («берҙәмлек»); pulau («утрау») — kepulauan («архипелаг»); membatas («сикләргә») — pembatasan («сикләү»); dagang («һатырға, сауҙа итергә») — perdagangan («сауҙа»); adab («цивилизация») — peradaban («цивилизациялы»).
Инфикстар
-em-, -el-, -er-  сифаттарҙы барлыҡҡа килтерә.
Миҫалдар: guruh («күк күкрәү») — gemuruh («күкрәү»).
Редупликация
Редупликация — был бөтә һүҙҙе (ябай) йәки тәүге ижекте ҡабатлау. Үҙгәрешле (мәҫәлән, бер һуҙынҡы үҙгәрә) һәм аффикстар ҡушылған редупликация бар:
Ҡушма һүҙҙәр
Индонезия телендә ҡатмарлы һүҙҙәр бар. Иң билдәлеһе — mata-hari (һүҙмә-һүҙ: «көн күҙе») «ҡояш»; oranghutan (һүҙмә-һүҙ: «урман кешеһе») «орангутан».
Башҡа миҫалдар:
Һөйләм составы
Ябай һөйләмдәр тарҡау һәм йыйнаҡ булыуы мөмкин. Йыйнаҡ һөйләмдәр тик баш киҫәктәрҙән — эйә һәм хәбәрҙән тора. Мәҫәлән: Toko tutup «Магазин ябылған».
Ҡағиҙә булараҡ, эйә хәбәр алдынан килә һәм исем йәки күрһәтеү алмашы аша сағылыуы мөмкин: Anak makan «Бала бар»; Ini pintu «Был ишек».
Хәбәр ҡылымдан килеүе мөмкин: Anak ini makan  «Был бала бар».
makam («бар, ашарға») һәм minum («эсергә»)  ҡылымынан һуң йәнәшәлек менән бәйләнгән тултырыусы килеүе мөмкин: Kami minum kopi «Беҙ кофе эсәбеҙ»; Anak itu makan ikan «Теге бала балыҡ ашай».
Һүҙҙәр тәртибе
Индонезия һөйләмендә һүҙ тәртибе һүҙҙәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе белдергән төп сараларының береһе булып тора.
Аныҡлаусыны айырыусы төп билдә булып позиция тора. Аныҡлаусы һәр саҡ туранан-тура аныҡланыусы һүҙ артынан килә һәм исем ҡылым, сифат йәки алмаш һүҙ төркөмдәре аша билдәләнеүе мөмкин. Мәҫәлән: paman anak («баланың бабаһы»); kaki kanan («уң аяғы»); anak ini («был бала»).
Эйә, үҙенә ҡараған һүҙҙәр менән, эйә төркөмөн тәшкил итә. Хәбәр, үҙенә ҡараған һүҙҙәр менән хәбәр төркөмөн тәшкил итә. Һөйләмдә эйә төркөмө ғәҙәттә хәбәр төркөмө алдынан килә һәм унан пауза менән айырыла, мәҫәлән:
Toko ini  / tutup «Был магазин ябылған»;
Kakek ini/ paman anak itu «Был теге баланың олатаһы».
ini һәм itu күрһәтеү алмаштары йыш ҡына эйә төркөмөн хәбәр төркөмөнән сикләй һәм үҙҙәре йыш ҡына эйә төркөмөнә инә.
Һүҙ төркөмдәре
Исемдәрҙең килештә үҙгәреүе буйынса түгел. Килеш мөнәсәбәтен күрһәтеүсе һүҙҙәр тәртибе. Мәҫәлән: orang laut «кеше диңгеҙ, диңгеҙ кеше (ҡара Баджас)», negeri orang «ил кешеһе», Indonesia orang «үҫтереләсәк» — хәрефе.: «индонезия кеше».
Ябай (тамыр) төркөмдәре непроизводный структураға эйә. Был һөйләмдә уларҙың функцияларын үтәп тейеш, ниндәй ҙә булһа сара ярҙамсы.
Күплек һан барлыҡҡа редупликация: orangorang «кеше», tuantuan «раббы» (tuan «а»).
Ҡылымдар
Ҡылым төр һәм категорияларына эйә. Күсемле һәм күсемһеҙ ҡылымдар төр буйынса бүленә. : действительный, страдательный, средний урта, взаимно-совместный. Зат менән үҙгәреш спряжение үҫешмәгән. Ваҡыт «әле, хәҙер», «кисә», «иртәгә» рәүештәре менән күрһәтелә.
Ябай тамыр ҡылымдар һүҙ булып торалар. Улар, бер ниндәй ярҙамсы сараларҙан башҡа, һөйләмдә хәбәр функцияһын үтәй. Ҡайһы бер непроизводный ҡылымдар, мәҫәлән: minum «эсергә», makan «ашарға» предлогһыҙ тултырыусы ҡушырға мөмкин:
Хәбәр һөйләмдә mau «теләргә, ниәтләнергә» ҡылымы, ҡағиҙә булараҡ, мәғәнәүи ҡылым алдынан килә. Мәҫәлән, Aku mau makan «Мин ашарға теләйем».
Сифаттар
Сифаттар үҙ аллы булыуы мөмкин (besar «ҙур», putih «аҡ») йәки үрҙә тасуирланған аффиксация методтары менән барлыҡҡа килә. Исем, бер ниндәй үҙгәрешһеҙ, сифат ролендә ҡулланыла ала (ҡара: Конверсия), мәҫәлән: Bahasa Indonesia «индонезия теле».
Алмаштар
Зат алмаштары:
Энклитиктар (суффикстар) эйәлек алмаштары ролен уйнай:
Миҫалдар:
Относительно (сағыштырмаса)-һорау:
Возвратный (ҡайтым):
Күрһәтеү алмаштары:
Күрһәтеү алмаштары ini „был, был, был“ һөйләүсе өлкәһенә инә, йәғни һөйләүсе янындағы предметтарға күрһәтеү өсөн ҡулланыла. Күрһәтеү алмаштары itu „шул, шул, шул“ — әңгәмәләшсе өлкәһендә.
Билдәһеҙлек:
Һандар
1-ҙән 10-ға тиклем: satu, dua, tiga, empat, lima, enam, tujuh, delapan, sembilan, sepuluh (puluh).
11-ҙән 19-ға тиклем суффикс ҡушып барлыҡҡа килә -belas, 11 — sebelas, 12 — duabelas, 13 — tigabelas һ. б.
Тиҫтәләр суффикс ҡушып барлыҡҡа килә -puluh, 20 — duapuluh, 30 — tigapuluh, 40 — empatpuluh, һ. б.
100 — seratus, 500 — limaratus һ. б.
1000 — seribu, 5000 — limaribu.
82 — lapanpuluhdua.
Рәт һандары ke- префиксына эйә: pertama («беренсе», ), kedua («икенсе»), kelima («бишенсе») һ. б.
Уроп (Иня ҡушылдығы)
Уроп  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 594 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Индонезия теле
Әҙәбиәт һәм халыҡ ауыҙ-тел ижады
Малай шиғриәтенең  традицион жанрҙары урта быуаттарҙа барлыҡҡа килгән, улар бөгөн дә популяр. Уларға пантундар, шаирҙар, гуриндамдар һәм төрлө вариациялары ҡарай. Хәҙерге индонезия әҙәбиәтенә XIII—XV быуаттарҙа малайҙар ҡабул иткән ислам дине ҡанундары тағы ла нығыраҡ йоғонто яһай, шул уҡ ваҡытта көнбайыш йоғонтоһо ла һиҙелә.
Уроп (Иня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Копт яҙмаһы (Юникод блогы)
Копт яҙмаһы — Юникод стандартында туҡһан бишенсе блок. Копт алфавиты хәрефтәре шунда индерелгән. Был копт һәм грек блогы копт телендә яҙыу өсөн ҡулланыла. Юникод стандартының 4.1 версияһына тиклем грек һәм копт хәрефтәре копт телендә яҙыу өсөн ҡулланылған.
Көньяҡ Цебьюга
Көньяҡ Цебьюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джимбинов Бембя Окунович
Бембя (Бем) Окунович (Оконович) Джимбинов (22 ноябрь 1914 йыл—1986 йыл) — СССР һәм Ҡалмыҡ АССР-ының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре,  Ҡалмыҡ автономияһын тергеҙеү инициатива төркөмө ағзаһы  (1954-1956 йылдарҙа), ғалим (тарихсы, шәрҡиәтсе), яҙыусы, халыҡ-ара журналист, Ҡалмыҡ АССР-ының халыҡ шағиры (1985 йыл), РСФСР-ҙың Яҙыусылар союзының  милли әҙәбиәт буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Бем Джимбинов 1914 йылдың 22 ноябрендә тыуған Ставрополь губернаһы Большедербетовск улусы Кердат (хәҙер Ҡалмыҡстандың Городовиковск районы, Амур-Санан ҡасабаһы) ауылында тыуған.
Уның атаһы Кердатта колхозды ойоштороусыларҙың береһе, идара ағзаһы һәм колхоз етәксеһе була. Крәҫтиәнддәрҙе колхозға берләштереүгә ҡаршылар ҡулынан һәләк була. 1930 йылда Бём Ики-Чонос урта мәктәбен тамамлай. 1935—1937 йылдарҙа Мәскәүҙә «Правда» исемендәге Бөтә Союз коммунистик журналистика институтында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы башында хөкүмәт броне ала, ул 1945 йылға тиклем дауам итә. 1944 йылда ҡалмыҡтарҙы депортациялау ваҡытында ғаиләһе менән Омск ҡалаһына ебәрелә, ләкин тиҙҙән Мәскәүгә ҡайта. 1956 йылда Ҡалмыҡстанға ҡайта.
1959 йылдың көҙөндә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһына уҡырға инә. 1961 йылда тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1986 йылда Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән. 1 А колумбарийына күмелгән көл менән урна, 14-15-се секция (түбәнге рәттә).
Ғаиләһе
Ҡатыны — Надежда Фёдоровна Тростянская
Балалары: улы Станислав (1938—2016), ҡыҙы: Светлана ҡыҙы (1940).
Карьераһы
1930 йылда Ҡалмыҡ автономиялы өлкәһенең Көнбайыш улусының «Ленина мер» («Ленин юлы») район гәзите редакцияһында эшләй. 1930-1935 йылдарҙа — «Улан-Хальмг» (Ҡыҙыл Ҡалмыҡ)» һәм «Ленин юлы» республика гәзиттәре редакцияһының бүлек мөдире һәм яуаплы секретары.
Студент сағында Джимбинов СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Советтар Союзы телеграф агентлығында (ТАСС) эшләй башлай. 1937 йылдан 1950 йылға тиклем « Союз мәғлүмәте» мөхәррире, сит ил радио тыңлауҙары редакцияһының яуаплы мөхәррире, халыҡ-ара мәғлүмәт бюроһы начальнигы урынбаҫары, үҙ хәбәрсеһе. Шулай уҡ ТАСС-та эшләгән ваҡытында ҡалмыҡ телендәге совет фильмдарын тәржемә итә, улар Ҡалмыҡ Республикаһы кинотеатрҙарында һәм клубтарында күрһәтелә.
1950-1955 йылдарҙа .«Яңы ваҡыт»(«Новое время») журналының  редакцияһында бүлек мөдире.
1955-1956 йылдарҙа Көньяҡ-көнсығыш Азия илдәренең Совет информбюро матбуғат бүлегендә өлкән мөхәррир булып эшләй. .
1957-1959 йылдарҙа КПСС-тың Ҡалмыҡ өлкә комитеты секретары була. Был осорҙа Ҡалмыҡ автономиялы өлкәһен РСФСР составындағы автономиялы республикаға әйләндереү мәсьәләһен хәл итеүгә күп ваҡытын бүлә. Ҡалмыҡ республикаһын ике Волга районына ҡайтарыу мәсьәләһен бер нисә тапҡыр күтәрә, Ҡалмыҡ АССР-ын бөтөрөү тураһындағы 1943 йылдың 27 декабрендәге Указына ярашлы, ул ваҡытта Сталинград өлкәһе составына ингән Әстерхан районына ҡушыла, ә 1956 йылда Ҡалмыҡ АССР-ы автономияһы тергеҙелгәс, ҡалмыҡ АССР-ына кире ҡайтарылмай.
1962 йылдан СССР Фәндәр академияһының Азия халыҡтары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Ҡалмыҡ халҡын реабилитациялауға һәм Ҡалмыҡ автономияһын тергеҙеүгә йүнәлтелгән эшмәкәрлеге 1940-сы йылдар аҙағында Иосиф Сталинға хаттар һәм мөрәжәғәттәр аша башлана.
1954-1956 йылдарҙа Джимбинов Ҡалмыҡ республикаһы автономияһын тергеҙеү инициативаһы төркөмөнә инә. 1956 йылдың июнендә Инициатива төркөмө вәкилдәрен К. Е. Ворошилов ҡабул итә һәм уның аша КПСС Үҙәк Комитетына Бэм Жимбинов ҡатнашлығында ҡалмыҡ халҡын аҡлау кәрәклеге тураһында хат ебәрә. 1956 йыл аҙағында Инициатива төркөмө ағзалары Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитетына саҡырыла. Бем Жимбинов Ҡалмыҡ өлкә партия ойошмаһының Ойоштороу бюроһына һәм Ҡалмыҡ автономияһын тергеҙеү буйынса ойоштороу комитетына инә. .
1955-1956 йылдарҙа Бөтә Союз сәйәси һәм фәнни белем таратыу йәмғиәтенең халыҡ-ара мәсьәләләре буйынса лектор булып тора.
Ҡалмыҡ Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе. РСФСР Яҙыусылар союзының милли әҙәбиәт буйынса комиссияһы ағзаһы. Азия һәм Африка илдәре яҙыусылары менән бәйләнештәр буйынса Совет комитеты ағзаһы. Бирма менән мәҙәни мөнәсәбәттәр буйынса Совет йәмғиәте Президиумы һәм башҡарма комитеты ағзаһы. Беренсе Бөтә Рәсәй һәм Өсөнсө Бөтә Союз яҙыусылар съезы делегаты.
Ижады
Джимбинов әҫәрҙәре бөтә Союз, Рәсәй һәм республика журналдарында (мәҫәлән, «Теегин герп») һәм гәзиттәрҙә, айырым китаптарҙа, шулай уҡ үҙәк һәм республика нәшриәттәрендә, йыйынтыҡтарҙа баҫыла. Уның әҫәрҙәре донъяның күп халыҡтары телдәренә тәржемә ителгән.
Б. О. Джимбинов бөтәһе 12 шиғри, проза һәм публицистика  китабы баҫтырып сығара, шул иҫәптән рус телендәге шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтығы: "Далаларҙың дуҫы" (Друг степей), "Икенсе ҡанат" (Второе крыло), "Яҡын һәм Алыҫ" (Вблизи и вдалеке); ҡалмыҡ телендә: «Нетленная звезда».
1970 йылда «Нәфис әҙәбиәт» нәшриәтендә Б. О. Джимбиновтың ҡалмыҡ теленән «Ҡалмыҡ республикаһы шағирҙары» тигән китабы баҫылып сыға, унда Ҡалмыҡстан шағирҙарының иң боронғо халыҡ йырсыһы һәм джангархи (хикәйәсе) Дава Шавалиевтан башлап яҙған әҫәрҙәре лә була. Джимбинов китапта 23 шағирҙың ижадына ҡыҫҡаса очерк бирә һәм уларҙың шиғырҙары һәм поэмалары урынлаштырылған.
1985 йылда Ҡалмыҡ АССР-ының халыҡ шағиры исеме бирелә.
Ямб-Хадыта-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сей-Яга
Сей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ожмах ҡошо (йондоҙлоҡ)
Ожмах ҡошо (йондоҙлоҡ) (Apus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Aps, яҡтылығы 3,83 була. Майҙаны буйынса урыны — 67.
Мохнот-Ега
Мохнот-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойк йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәфес
Нәфес (النفس; Нафс) — исламда — кешенең асылы, уның "мин"е, уның эгоһы. Кешегә һәм ендәргә хас булған барлыҡ кире сифаттарҙы ла нәфес тип атайҙар, башҡорт телендә ул нәфсе (нәпсе) варианты менән йөрөй.
Нәфсе булараҡ
Нәфес йыш ҡына шәриғәт ҡанундарына ҡаршы килгән теләктәрҙең сығанағы менән бер үк — йәғни, нәфсе итеп ҡарала. Ҡөрьән Кәримдәге Ән-Нәзиғәт сүрәһе аяттарында нәфсеһен еңеп сығыусыларға ожмах баҡсалары вәғәҙә ителгән. . . Һәр бер мосолман бөтә ғүмере буйына үҙ нәфсеһе менән көрәшергә тейеш.
Нәфес һәм рух
Иртә ғәрәп шиғриәтендә нәфес «шәхес» йәки «кеше» тигәнде, "ә «рух» һүҙе «һулыш алыу» йәки «ел» тигәнде аңлатҡан. Ҡөрьәндә нәфес һүҙе менән "йән"де, ә рух һүҙе менән Рәсүлдең махсус фәрештәһе һәм айырым илаһи сифат аңлатыла.Ҡөрьән иңгәндән һуңғы әҙәбиәттә нәфс менән рухтың әһәмиәте үҙ-ара бәйле һәм кеше рухына, фәрештәләргә һәм ендәргә ҡарата ҡулланыла.
Нәфес Ҡөрьәндә
Нәфес һүҙе (күпл. әнфүс һәм Нүфүс) Ҡөрьәндә биш мәғәнәлә ҡулланыла.
Кеше йәненең 3 ҡылыҡһырламаһы бар::
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: нәфес фәрештәләргә ҡарата ҡулланылмай.
Көньяҡ Песъю
Көньяҡ Песъю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 783 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарт-Әбдрәш ауыл советы
Һарт-Әбдрәш ауыл Советы  (Сарт-Абдрашевский сельсовет) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы составындағы ауыл биләмәһе статусындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Һарт-Әбдрәш ауылы.
Тарихы
Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендә ҡабул ителгән № 419 Законына ярашлы рәүештә ауыл Советына ауыл биләмәһе статусы бирелгән. Ауыл биләмәһе составына 5 тораҡ пункт индерелгән, Һарт-Әбдрәш ауылы биләмә үҙәге тип билдәләнгән.
Биләмә үҙәге Һарт-Әбдрәш ауылы Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һарт улусы составында була. 1924 йылға тиклем Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына булып ала ла, шул йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлөп, Ялан-Ҡатай районы ойошторола һәм Һарт-Әбдрәш ауылы уның составына күсерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, һәм Ялан-Ҡатай районы йәнә административ-территориаль йәһәттән үҙгәреш кисерә — Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Сафакүл районы булдырыла, һәм Һарт-Әбдрәш ауылы яңы берәмеккә индерелә. 1943 йылдың 6 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ҡурған өлкәһе булдырылған. һәм был район уның составына күсерелгән.
Муниципаль берәмектең майҙаны 31 155 гектар, шул иҫәптән ауыл хужалығы тәғәйенләнешендә — 26 230 гектар, һөрөнтө ер — 11 312 гектар, көтөүлектәр — 3 990 гектар, урман фонды — 3 526 гектар, һыу фонды ерҙәре — 1 244 гектар.
Ҡужан
Ҡужан (Кужаново) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 256 кеше. Почта индексы — 453601, ОКАТО коды — 80201837006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яңы Хоҙайбирҙе (Башай) бөгөнгө көндә Ҡужан тип атала. 1847 йылда Дәүләт ауылынан 12 ғаилә күсеп килгән. Ауылдың һуңғы исеме Ҡужан Хоҙайбирҙе улы Мәүлиғолов (1802—1845) исеменән. Бер документта уны Ҡужабирҙе тип атайҙар. Өлкән улы Мөхәммәтшәриф (уның улы Фәхретдин). Уның башҡа улдарын да һанап китәйек: Мөхәмәтсәлих, Мөхәмәтҡаҙы, Мөхәмәтйән, Мөхәмәтсафа, Мөхәмәтша, Аҫылбай, Аҙнабай. Балалары менән бында Хоҙайбиргән Муллағолов, Арыҫланғәле Килдеғужин күсеп килгән. Нигеҙ һалынғандан алып XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем ауыл Ҡужандың атаһы Хоҙайбирҙе исемен йөрөтә.
Күсәр ауылынан бында 5 ғаилә күсеп килгән. Улар араһында Тимер Бишаковтың ғаиләһе (уның балалары Сәйетғафар, Сәйетборхан, Абдулнафиҡ, Абдулсаттар, Фәйзулла) бар. Ҡусҡарҙан 5 ғаилә (Ғәйнулла, Фазулла Әбделвәхитовтар, Ишмырҙа, Баймырҙа, Байғол Хужағоловтар, Ташбулат Йәнбәков, Фәттәхетдин Йомағолов) күсеп килгән.
1847 йылда ауыл 22 хужалыҡтан тора, унда 130 кеше йәшәй. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 35 ихатала 180 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 261 кеше һәм 49 йорт хужалығы була.
Яңы Хоҙайбирҙе — Ҡужан да, Башай тип тә аталған. Эш шунда: XVIII быуатта тап шул исем аҫтында ауыл булған. Башай ауылы 1795 йылда 37 ихатанан тора, унда 294 кеше йәшәй. Һуңғараҡ ул ревизия яҙмаларында телгә алынмай, әммә уның ҡарауы Башай башҡа ауылдарҙың икенсе исеме булып китә. Уларға, мәҫәлән, Һәйетҡол (Башай) инә.
1 июндән 15 авгусҡа тиклем халыҡ Абыҙҡасҡан, Маяғашлы, Ҡутырлы йылғалары үҙәндәрендә йәйләп йөрөгән.
Уроп (Уроп ҡушылдығы)
Уроп  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уроп йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Яңы Ҡормаш
Яңы Ҡормаш (Новокурмашево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 201 кеше. Почта индексы — 452248, ОКАТО коды — 80240877005.
Уроп (Уроп ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ҡормаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ямат Бикәев
Ямат Бикәев (1685 — 16 март 1740) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
Биографияһы
1685 йылда тыуған. 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе була. 1740 йылдың февралендә Ямат Бикәевты, Алдар Иҫәкәевты һәм 9 башҡорт старшинаһын Һамарға ҡаҙаҡтар менән һөйләшеү алып барырға тип Рәсәй батша власы вәкилдәре алдап саҡырып шунда ҡулға алалар. Шул уҡ йылдың 16 мартында Минзәлә төрмәһендә язалайҙар.
Ямат Бикәевтың балалары хәҙерге Көйөргәҙе районы Таймаҫ ауылындағы — Солтангәрәевтәр, Тунасовтар, Бикмөхәмәтовтар, Яматовтар, бөткән фамилилар — Бәхтигәрәевтәр, Аҡҡужиндар, Бикҡужиндар, Юлсуриндар.
Калинин Анатолий Вениаминович
Калинин Анатолий Вениаминович (22 август 1916 йыл — 12 июнь 2008 йыл) — рус совет яҙыусыһы, шағир һәм публицист. 1945 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1946 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Комсомольская правда» гәзитенең фронт хәбәрсеһе (1941—1945). Полковник. РСФСР-ҙың Максим Горький исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973)
Биографияһы
Анато́лий Вениами́нович Кали́нин 1916 йылдың 22 авгусында Каменская станицаһында (хәҙер Ростов өлкәһенең Каменск-Шахтинский ҡалаһы)) дон казактарынан сыҡҡан уҡытыусы ғаиләһендә тыуа.
Мәктәптән һуң техникумда уҡый, 1932 йылдан алып журналист булып эшләй. «Курганы» (1941) тигән романын М. А. Шолоховтың «Поднятая целина» романы йоғонтоһо аҫтында яҙа.
Анатолий Калинин йәш Дон шағирҙәре Борис Примеров, Борис Куликовҡа һәм башҡаларға ҙур ярҙам итә һәм уларға тормош юлына юллама бирә. И. Ковалевскийҙың фашист әсирлегендә яҙған шиғырҙарына ул иң беренсе булып баһалама бирә. Ул шулай уҡ дон яҙыусылары А. А. Бахарев, М. А. Никулин һәм башҡаларҙың ижады тураһында мәҡәләләр яҙа.
РСФСР Юғары Советының депутаты. СССР тарҡалғандан һуң ул КПРФ сафына инә һәм үҙенең үлеменә тиклем унда ҡала.
А. В. Калинин 2008 йылдың 12 июнендә Ростов өлкәһе Пухляков утарында вафат була. Үҙ йортоноң ишек алдында ерләнгән.
Яҙыусының 100 йәшлек юбилейы Донда тантаналы рәүештә билдәләнә.
Повестары
{0}[13]{/0}} (1936) {0}[13]{/0}} (1936)
Саман
Саман (төркисәнән - ваҡлап туралған һалам ), лемпач, талҡыш, кәбәк , адоб, адоба (adobe, ғәрәпсәнән әт-туб) (Молдавияла шулай уҡ «лампач») — һалам йәки башҡа сүсле үҫемлек материалдары ҡушып һуғылған кирбес-сеймал.
Ҡоро климатта стеналар һәм ҡоймалар төҙөү өсөн ҡулланыла. Дымлы хәлдә саман йомшаҡ һәм опалубкаға еңел һалына йәки балсыҡ ҡамыр, валик рәүешле әүәләп формаға һалына. Йыш ҡына алдан киптерелгән стандарт үлсәмле параллелепипедтар рәүешендә файҙаланыла.
Башлыса Азия илдәрендә аҙ ҡатлы йорттар төҙөү өсөн ҡулланыла. Саман йорттар йыш ҡына Урта Азияла һәм көньяҡ Рәсәйҙә, шулай уҡ Украина һәм Молдавияның көньяҡ өлкәләрендә осрай.
Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)
Кеҫәртке (йондоҙлоҡ) (Lacerta) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Lac, яҡтылығы 3,77 була. Майҙаны буйынса урыны — 68.
Османштедт
Османштедт (Oßmannstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1286 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Янгхой-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Села-Ты-Вис
Села-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мугут-Той-Игый
Мугут-Той-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Коим-Игый йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Удж-Ю
Көньяҡ Удж-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Удж-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Барыҫ (хоккей клубы)
«Барыҫ» профессиональ хоккей клубы — Астана ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1999 йылда төҙөлә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша. Ике тапҡыр Ҡаҙағстан чемпионы.
Көньяҡ Удж-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Барыҫ (хоккей клубы)
Тарих
«Барыҫ» хоккей клубы 1999 йылда Астана ойошторола. 2004/2005 сезондан «Барыс» Рәсәй Беренсе Лигаһында «Урал-Көнбайыш Себер» регионда ҡатнаша. 2005 йылда Рәсәй Беренсе лигаһы чемпионатының бронза миҙалдары алған. 2005/2006 сезондан команда Рәсәй Беренсе Лигаһында көмөш миҙалдары алған. 2005/2006 сезондан «Барыс» Беренсе Лигаһы чемпионатында еңә һәм Юғары Лигаһында инеп сыҡты. 2007/2008 сезондан Рәсәй Юғары Лигаһында ҡатнаша һәм көмөш миҙалдары алған. 2007/2008 һәм 2008/2009 сезондарҙа клуб Ҡаҙағстан чемпионатында еңә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында Чернышёв дивизионда уйнай. 2013/2014 сезонда «Барыс» плей-офф 1/8 финалында "Автомобилист"ты еңеп сыға, ләкин ул плей-оффтың 1\4 финалында "Салауат Юлаев"тан отола.
Стадион
2001 йылда 6 мартта «Ҡаҙағстан» спорт һарайы асылған. Ул Мунайтпасов урамында урынлашкан. Спорт һарайы 5532 тамашасыға иҫәпләнгән төп боҙ майҙансығынан һәм әле асылған 1000 тамашасылыҡ бәләкәй аренанан тора.
Фарм-клубтар
Сарыарка (ЮХЛ), Номад (ҠХЧ) һәм Снежные Барсы (ЙХЛ).
Көньяҡ Удж-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рух
Рух (иврит — руах רוח) — ислам — йыш ҡына нәфес терминының синонимы булараҡ аңланыла.
Нәфес һәм рух
Иртә ғәрәп шиғриәтендә нәфес «шәхес» йәки «кеше» тип, ә рух «һулыш» һәм «ел» тигән мәғәнәлә аңланыла. Ҡөрьән дә нәфес һүҙе менән "йән"де, ә рух һүҙе менән Рәсүлдең махсус фәрештә һе һәм айырым илаһи сифат аңлатыла.Ҡөрьән иңгәндән һуңғы әҙәбиәттә нәфес менән рухтың әһәмиәте үҙ-ара бәйле һәм кеше рухына, фәрештәләргә һәм ен дәргә ҡарата ҡулланыла
Ислам дине белгестәре тарафынан аңлатма биреүенә ҡарап та, терминдарҙың ҡулланыу өлкәһенән дә рух һәм нәфес мәғәнәһе үҙгәрә. Суфыйҙар " рух " тип кеше күңеленең иң юғары сифаттарын, ә ҡалған өлөшөн — «нәфсе» тип атай.
Рух Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндә рух һүҙе биш мәғәнәлә ҡулланыла
Бейек
Бейек (Биек) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452728, ОКАТО коды — 80217840006.
Шавров Владимир Фёдорович
Шавров Владимир Федорович (тыуған 1947) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм АҠШ-тың тышҡы сәйәсәте буйынса белгес; СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО) халыу-ара мөнәсәбәттәр факультетын тамамлаған (1970), юридик фәндәр кандидаты,  диссертацияһы АҠШ-тың тышҡы сәйәсәтенең "реализм" теорияһы буйынса яҡланған (1980); МГИМО доценты;  РФ юстиция министрлығының Рәсәй хоҡуҡи академияһы пофессоры (2000). 1995-1998 йылдарҙа Румыниялағы Рәсәй  илселегенең 2-се һәм 1-се сәркәтибе.
Биографияһы
1947 йылда Шавров Владимир совет хәрби хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған; 1970 йылда СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын (МГИМО) отличие менән тамамлай. Уҡыуын тамалағас,1973 йылға тиклем Румынияла  Совет илселегендә тәүҙә тәржемәсе булып, ә һуңынан протокол бүлегенең мөдире булып эшләй.
СССР-ға ҡайтҡандан һуң, СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһының аспирантураһында уҡый. 1982 йылда ошо туған юғары уҡыу йортонда кандидатлыҡ диссертацияһын АҠШ-тың халыҡ-ара хоҡуҡ теорияһы һәм практикаһында "политик реализм" концепцияһы буйынса яҡлай, уның ғилми етәксеһе - профессор Игорь Блищенко була. Артабан Владимир Шавров СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтында (МГИМО) МГИМО эшләй башлай: 1983 йыл уҡытыусы булып, һуңынан — өлкән уҡытыусы һәм доцент. СССР тарҡалғас, 1995 йылдан алып 1998 йылға тиклем осорҙа Шавров Рәсәй Федерацияһының Румыниялағы илселегендә тәүҙә икенсе, ә аҙаҡ — илселектең беренсе секретары була. 2000 йылда Рәсәй Федерацияһының Юстиция министрлығы ҡарамағындағы Рәсәй хоҡуҡ академияһында профессор позицияһын биләй.
Эштәре
Владимир Шавров «Халыҡ-ара хоҡуҡ» рәсәй дәреслегенең авторҙашы, был дәреслек 1998 йылда сыҡҡан профессор Юрий Колосов һәм Эмилия Кривчикова мөхәррирлеге аҫтында сыҡҡан. Владимир Шавров инглиз, немец, француз, поляк һәм румын телдәрен бик яҡшы белгән.
Ҡаракүл (һаҙлыҡ)
Ҡаракүл — Башҡортостандың Дыуан районы Үрге Әбсәләм ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан һаҙлыҡ. Әй йылғаһы бассейнындағы Арыҡ һәм Әнйәк йылғалары үҙәнендә урынлашҡан. 2005 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Гидрография
Уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 106 гектар, торфтың уртаса ҡалынлығы яҡынса 5 метр. Ер аҫты һыуҙары менән туйына.
Һаҙлыҡ буйлап ҙур булмаған шишмәләр аға, һаҙлыҡтың көнбайыш ситенә хәҙер үләндәр менән ҡапланған күл бар. Һаҙлыҡты элек киптерергә булғандар, был турала хәҙер үҫемлектәр менән ҡапланған киптереү коллекторҙары һөйләй. Һаҙлыҡтың киптерелгән өлөшөндә хәҙер бесәнлектәр. Үҙәк өлөшөндө ҡарағайлыҡтар һәм ҡайынлыҡтар һаҡланған. Грунт һыуҙары түбән төшөү сәбәпле сфаг мүктәре бөтөнләй тиерлек юҡҡа сыҡҡан. Күл бик һайыҡҡан, ҡамыш менән ҡапланған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан һаҙлыҡта үҙенсәлекле төрҙәр һаҡланған.
Киптереү коллекторҙары үҫемлектәр менән ҡапланғас, һаҙлыҡ элекке хәленә ҡайтыр тигән өмөт бар.
Үҫемлектәр донъяһы
Бында ашарға яраҡлы һәм дарыу үҫемлектәре күп үҫешә: ҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле, көртмәле, балан, гөлйемеш һәм башҡалар. Һаҙлыҡта бөтәһе 120-нән ашыу үҫемлек төрө билдәләнгән.
Ҡырым Демократик Республикаһы
Ҡыры́м халыҡ (демократик) респу́бликаһы (Qırım Halq Cumhuriyeti, Къырым Халкъ Джумхуриети) — 1917 йылдың ноябрендә Ҡырым ярымутрауы биләмәһендә, ҡырым татарҙары дәүләтенең милли биләмәһенең бер өлөшө булараҡ, ҡырым татарҙарының дәүләт суверенитетын тергеҙеүгә дәғүә иткән дәүләт берәмеге. 1918 йылдың ғинуарында Совет яҡлылар менән ҡораллы бәрелештә еңелгәндән һуң бөтөрөлә.
Февраль революцияһынан һуң, Мосолман башҡарма комитеты һәм Ҡоролтай саҡырылышы
1917 йылдың февраль революцияһы, башҡа эштәрҙән тыш, Рәсәйҙең милли сиктәрендәге милли-демократик хәрәкәттәрҙең әүҙемләшеүенә һәм ойошторолоуына килтерә.
Ҡырым мосолман ваҡытлы башҡарма комитеты ҡырым татарҙарының эске тормошона әүҙем идара итә башланы: мәғариф өлкәһендә үҙгәрештәр әҙерләнде, гәзиттәр сығарылды, ҡырым татар хәрби частарын ойоштороу буйынса аҙымдар яһалды, Рәсәй империяһы территорияһында башҡа милли хәрәкәттәр менән бәйләнештәр булдырылды.
Ҡырым халыҡ республикаһының власть органдарын ойоштороу һәм большевиктар менән конфронтация
1917 йылдың 1-2 октябрендә (иҫке стиль менән) уса башҡарма комитет менән, килеп тыуған сәйәси хәлдә Ҡырымдың артабанғы яҙмышы тураһында мәсьәләне ҡырым татарҙары ҡоролтайы хәл итергә тейеш, тигән ҡарар ҡабул ителә. 1917 йылдың 20 ноябрендә Халыҡ вәкилдәре советы һайлана (большевиктар уны кире ҡаҡты (бойкот)), унда ҡырым татарҙары һәм украиндар 3-әр урын, рустар — 2 урын ала. Ҡоролтай 26 ноябрҙә Баҡсаһарайҙа Хан һарайында асыла. Ул Мосолман башҡарма комитетының барлыҡ вәкәләттәрен үҙ өҫтөнә алды, халыҡ республикаһы/конституцион монархия принцибы буйынса ҡырым дәүләтселегенең тергеҙелеүен иғлан итә, унан һуң үҙен Ҡырым дәүләте парламенты итеп иғлан итте. Әйтергә кәрәк, яңы дәүләт ҡоролошо ярайһы уҡ сикләнгән хәрби көстәргә эйә булды, өҫтәүенә, тотороҡлолоғо билдәһеҙ, һәм уның ҡырым территорияһында власы башлыса декларация характерында ине.
Съезд Ҡоролтай етәкселеген һайлай. Рәйесе — Асан Сабри Айвазов, президиум ағзалары — Джафар Аблаев һәм Әбләким Илмий, секретарҙары — С. Таракчи һәм А. Боданинский.
Егермегә ҡаршы ҡырҡ тауыш менән Директорҙар советы (Директория) — Милли хөкүмәт тәғәйенләнә. Юстиция рәйесе һәм директоры — Н. Челебиджихан; тышҡы һәм хәрби эштәр директоры — Джафер Сейдамет, финанс һәм ваҡыф директоры — Сәйеджәлил Хаттатов; дин эштәре буйынса директор — А. Шукри; халыҡ мәғарифы директоры — Амет Озенбашлы. Литва татары Леон Кричинский Директория канцелярияһы башлығы вазифаһын биләне. Номан Челебиджихан хөкүмәт етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 13 декабрендә ҡоролтай "ҡырым татарҙарының төп закондары"н һәм ҡырым демократик республикаһын ойоштороуҙы хуплай. Биш ҡырым татары Директорияһы яңы республика менән етәкселек иткән.
Ҡырым халыҡ республикаһы эшмәкәрҙәре
Ҡырым Хөкүмәте 1917 йылдың ноябрендә Мосолман башҡарма комитеты ойошторған "Ҡырым революцион штабы"ның ҡораллы көстәренә таянған. Күп милләтле Ҡырымдың башҡа халыҡтары ла ҡырым хәрби көстәрен ойоштороу теләген белдерҙе. Татар милли частарын ойоштороу процесы башланғандан алып, Гетман Дорошенко исемендәге Украина Полкы Симферополдең мосолман һалдат комитеты менән дуҫ мөнәсәбәттәргә ингән. Гректар һәм рустар яғынан, татарҙарҙан тыш, бөтә милләттәрҙән сыҡҡан 3-сө Ҡырым атлы полкын ойошторорға тәҡдим ителә. 1918 йылдың ғинуарында уҡ был полктың дивизионы булдырылған. 1918 йылдың ғинуарында шулай уҡ грек батальоны, йәһүд отряды, әрмән һәм поляк роталары ойошторола. Ҡырым ғәскәрҙәрендә шулай уҡ француз хәрбиҙәре, атап әйткәндә, полковник Монтеро етәкселегендәге авиаторҙар хеҙмәт иткән.
Генерал М. А. Сулькевичтың мосолмандар корпусы Ҡырымға күсерелмәй, аҙағына тиклем армия, Румыния фронтында, тулыһынса ҡыйратылыу, большевиктар менән һуғыш һәм румын оккупацияһы шарттарында, ҡала. 1918 йылдың мартында, Австро-Венгрия армияһы һөжүм иткәндән һуң, Тирасполь эргәһендә австрийҙар корпусты ҡоралһыҙландыра. Корпус һалдаттарының бер өлөшө, ҡырым татарҙары менән Сулькевич үҙе 1918 йылдың апрелендә, немец армияһы һалдаттары килеп урынлашҡас ҡына, Ҡырымға килә ала.
Дельфин (йондоҙлоҡ)
Дельфин (йондоҙлоҡ) (Delphinus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Суалокин (α Del), яҡтылығы 3,77 була. Майҙаны буйынса урыны — 69.
Һауа торошо
Һауа торошо — билдәле бер ваҡытта теге йәки был киңлек нөктәһендә күҙәтелгән метеорологик элементтар һәм атмосфера күренештәренең торошо. Һауа торошо төшөнсәһе — ағымдағы атмосфера торошона ҡарай. «Климат» атмосфераның оҙайлы ваҡыттағы торошон белдерә. Һауа торошо термины менән ерҙәге һауа торошон да аңлаталар. Һауа күренеше түбәнге ҡатламда (тропосфера) һәм ер өҫтөндәге барлыҡ һыу ҡатламында (гидросфера) билдәләнә. Һауа торошон атмосфера баҫымы, температураһы һәм дымлылығы һәм елдең көсө, йүнәлеше, болотлолоҡ, яуым-төшөм, томан, буран, йәшен һәм башҡа метереологик элементтар менән һүрәтләргә була. Һауа торошо өҙлөкһөҙ үҙгәреп тора, был үҙгәреште бер нисә көн арыһында ғына түгел, хатта бер нисә минут эсендә лә тойорға була. Үҙгәреп тороу төрлөсә була, мәҫәлән ваҡыт-ваҡыт үҙгәреп торғаны даими характерҙа була, сөнки ул ерҙең үҙ күсәрендәге әйләнешенә (тәүлек үҙгәреше) һәм ҡояш тирәләй (йыллыҡ үҙгәреш) әйләнешкә бәйле.
Ер өҫтөндәге тәүлек үҙгәреше нығыраҡ һиҙелә, сөнки ул ер өҫтөндәге температураның үҙгәрешенә, ә ҡалған метеорологик элементтар һауа температураһына бәйле. Йылылыҡ үҙгәрештәре миҙгел алышыныуында сағыла. Тропик булмаған киңлектәрҙә нығыраҡ һиҙелгән периодик булмаған үҙгәрештәр, атмосфера циркуляцияһы һауа массаларының күсеүе менән билдәләнә. Периодик һәм периодик булмаған үҙгәрештәр фазаһының тура килмәүе, һауа торошоноң ҡапыл үҙгәреүенә килтерә. Һауа массаларын ерҙең бер өлкәһенән икенсеһенә күсергәндә, улар үҙҙәренә хас булған һауа торошон да күсерә. Юғары булғанда, һауа торошоноң периодик булмаған үҙгәрештәре кәмей. Авиация өсөн ағым йүнәлеше менән бәйле ҡапыл көсәйгән ел иҫәбе һәм турбулентлыҡ мөһим. .
Сәбәптәре
Ерҙәге ғәҙәти һауа күренеше — ел, болот, яуым-төшөм (ямғыр, ҡар, борсаҡ һ.б.), томан, йәшен, саң бураны һәм буран. Һирәк һауа күренешенә стихиялы афәт: ҡойон һәм дауыл инә. Бөтә һауа күренештәре лә Тропосферала (ерҙең аҫҡы ҡатламы) килеп сыға. Һауа массаларының физик үҙенсәлектәрендәге айырма ҡояш нурҙарының нисек төшөүенә бәйле. Арктик һәм тропик һауа араһындағы температураның ҙур айырмаһы Юғары йүнәлеш ағымы менән бәйле.
Уртаса киңлектәрҙә, тропик булмаған циклон кеүек, барлыҡҡа килгән бар ҡатламы, ҡағиҙә булараҡ, юғары ағым йүнәлешендә планетар Россби тулҡындарының үҫеше һөҙөмтәһендә килеп сыға. Һауа торошоноң үҙгәреүенә төп сәбәп булған был ҡатлам ағым йүнәлешенең тотороҡһоҙлоғо арҡаһында сериялап килә. Ерҙең әйләнеү күсәре уның орбитаһы яҫылығына ҡарай ауышлығы арҡаһында, ҡояш нурҙарының төшөү мөйөшө йыл миҙгеленә бәйле. Уртаса ер өҫтөндәге температура йыл әйләнәһенә ±40 °C тирәһе була. Орбитаның параметрҙары үҙгәреүе, күсәрҙең ауышлығы һәм Ер әйләнешенең мөйөш тиҙлеге ҡояш энергияһының иҫәбенә һәм планета буйлап бүленеүенә тәьҫир итә. Был климаттың оҙайлы ваҡытҡа үҙгәреүенә килтерә. Ер өҫтөндә температураның айырмалығы, үҙ сиратында, атмосфера баҫымы майҙанында төрлөлөк булдыра. Эҫе ер өҫтө ундағы һауаны йылыта, уны киңәйтә, һауаның баҫымын һәм тығыҙлығын кәметә.
Атмосфера — ҡатмарлы система. Шуға күрә уның бер өлөшөндәге бәләкәй генә үҙгәреш тә бөтә системаға йоғонто яһауы бар. Кешелек тарихында һәр ваҡытта ла һауа торошо менән идара итергә тырышҡан. Ауыл хужалығы һәм сәнәғәт кеүек кеше эшмәкәрлеге ниндәйҙер дәржәлә һауа торошона тәьҫир итә.
Яуым-төшөм барлыҡҡа килеүе
Болоттар бәләкәй генә тамсыларҙан йәки боҙ кристалдарынан тора. Улар шул тиклем бәләкәй, хатта ауырлыҡ көсө аҫтында ла яй ғына төшә. Улар ҙурайып, ауырая башлаһа, тиҙерәк төшә һәм болоттан ямғыр йәки ҡар яуа. Һәр болотта һыу пары ҡуйы хәлдә була. Әгәр улай булмаһа, тамсыларҙан торған болот, парға әйләнеп, юҡҡа сығыр ине. Яуым-төшөм болоттан яуа. Боҙҙоң үҙенә һыуҙы тартыу көсө булғанлыҡтан, кристалдар яйлап үҫә һәм ҡар бөртөгөнә әйләнә. Тропосферала юғарыраҡ күтәрелгән һайын һауа температураһы түбәнәйә һәм бер нисә саҡрым бейеклектә һәр ваҡыт һыуыҡ була. Шуға күрә һәр йәйге ямғыр ҡар кеүек башланып китә һәм бары тик түбәнге йылы ҡатламға барып еткәс кенә, ҡар бөртөктәре иреп, ямғыр тамсыһына әйләнә. .
Һауа массаларының хәрәкәте
Һауа өҙлөкһөҙ хәрәкәттә, бигерәк тә циклондарҙың һәм антициклондарҙың эшмәкәрлеге арҡаһында. Йылы райондан һыуығыраҡ районға хәрәкәт итеүсе «йылы һауа ағымы», үҙе менән бергә көтөлмәгән йылылыҡ килтерә. Был ваҡытта хәрәкәт итеүсе һауа массаһы һыуығыраҡ ер өҫтө менән бәрелештә аҫтан һыуына һәм ергә тейгән һауа ҡатламы өҫкө ҡатламға ҡарағанда хатта һыуығыраҡ та булыуы ихтимал. Аҫтан килгән йылы һауа массаһының һыуыныуы, иң аҫҡы һауа ҡатламында һыу парының тупланыуына килтерә. Һөҙөмтәлә болот килеп сыға һәм яуым-төшөм була. Был болоттар ныҡ юғарыла урынлашмай. Йыш ҡына ергә тиклем төшөп, томан барлыҡҡа килтерә. Йылы һауа массаһының түбәнге ҡатламында йылы була һәм боҙ кристалдары булмай. Шуға күрә улар мул яуым-төшөм бирә алмай, бары тик ҡайһы бер осраҡта ғына ваҡ, быҫҡаҡ ямғыр яуа. Йылы һауа массаһының болото бөтә күк йөҙөн тигеҙ япма менән баҫып ала. Ул ваҡытта уларҙы ҡатлы-ҡатлы болоттар тип, ә инде тулҡынлы ҡатлам менән уратып алһа, ҡуйы-ҡатлаулы болоттар тип атайҙар. «Һыуыҡ һауа массаһы» һыуыҡ райондан йылыраҡ районға хәрәкәт итә һәм үҙе менән һыуыҡ килтерә. Хәрәкәт итеү барышында ул аҫтан өҙлөкһөҙ йылына. Йылынған ваҡытта тупланыу түгел, ә булған болоттар һәм томан таралырға тейеш. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, күк йөҙө болотло була, бары тик болоттар икенсе төрлө сәбәптәр менән туплана. Йылынған ваҡытта бөтә есемдәр ҙә йылына һәм тығыҙлығы кәмей. Шуға күрә иң аҫҡы һауа ҡатламы йылынған һәм киңәйгән ваҡытта ул еңелерәк була. Һауа торошо, һәр башҡа газ кеүек, ҡыҫҡан саҡта йылына, киңәйгәндә һыуына. Һыуыҡ һауа массаларының болоттары ҡуйы һәм ҡуйы-ямғырлы тип атала. Улар бер ваҡытта ла ергә тиклем төшөп етмәй һәм томанға әйләнмәй, бөтә күк йөҙөн ҡапламай. Бындай болоттарҙа күтәрелгән һауа ағымы үҙ артынан һәр саҡта ла боҙ кристалдары булған ҡатламға һыу тамсылырын эйәртә. Был ваҡытта болоттар «төҫлө кәбеҫтә» формаһын юғалта һәм ҡуйы-ямғырлы болоттарға әйләнә. Ошо ваҡыттан алып, болоттарҙан яуым-төшөм яуа. Улар көслө булһа ла, бәләкәй булғанлыҡтан, ҡыҫҡа ваҡытлы. Шуға күрә һыуыҡ һауа массаларының һауа торошо тотороҡло түгел.
Атмосфера фронты
Төрлө һауа массалары сигенең тоташыуын атмосфера фронты тип атайҙар. Синоптик картала был сик һыҙыҡ булып күренә, уны метеорологтар «фронт һыҙығы» тип йөрөтә. Һыуыҡ һәм йылы һауа массалары араһындағы сик горизонталь рәүештә һәм һиҙелер-һиҙелмәҫ кенә булып фронт һыҙығына ауышҡан. Һыуыҡ һауа уның аҫтында, ә йылыһы өҫтөндә урынлашҡан. Һауа массалары һәр ваҡытта ла хәрәкәттә булғанлыҡтан, улар араһындағы сик тә гел күсеп тора. Бында ҡыҙыҡлы үҙенсәлек тә бар: һауа баҫымы түбән булған өлкәнең уртаһынан мотлаҡ фронт һыҙығы үтә, ә  һауа баҫымы юғары булған ерҙә был һыҙыҡ бер ҡасан да булмай. Йылы фронт йылы һауа массаһының алға барыуынан, һыуығының артҡа сигеүенән барлыҡҡа килә. Йылы һауа еңел булғанлыҡтан һыуыҡ һауаны ҡаплап ала. Һауаның күтәрелеүе уның һыуыныуына килтергәнлектән, фронт һыҙығы өҫтөндә болоттар барлыҡҡа килә. Был һауа өҫкә яй күтәрелә, шуға күрә, йылы фронттың болото ҡыйғас-ҡатлаулы пәрҙәнән һәм киңлеге бер нисә йөҙ метр, оҙонлоғо ҡайһы саҡта меңәр саҡрымға һуҙылған  бейек ҡатлаулы болоттан тора. Фронт һыҙығы алдындағы болоттар ни тиклем алыҫыраҡ, шул тиклем бейегерәк һәм йоҡағыраҡ була. Һыуыҡ фронт йылы һауа яғына хәрәкәт итә. Был осраҡта һыуыҡ һауа йылы һауа аҫтына инә. Һыуыҡ фронттың түбәнге өлөшө ер өҫтөнә ышҡылғанлыҡтан, өҫкөһөнән артҡа ҡала, шуға күрә фронт өҫтө алға сығып тора
Атмосфера өйөрмәһе
Циклон һәм антициклондарҙың үҫеше, күсеп йөрөүе һауа массаларының ҙур ғына араға күсеүенә һәм һауа торошоноң ел йүнәлешенә, тиҙлегенә, яуым-төшөмдөң кәмеүенә йә артыуына бәйле даими булмаған үҙгәрешенә килтерә. Цикло́н – бик ҙур, диаметры йөҙәр саҡрымдан алып меңәр саҡрымдарғаса һуҙылған, үҙәктә атмосфера баҫымы түбән булған ҡойон-өйөрмәһе. Циклондар тропик булмаған һәм  тропикка бүленә. Тропик циклондар (тайфун йәки икенсе төрлө диңгеҙ ҡойоно) айырым үҙенсәлеккә эйә һәм бик һирәк барлыҡҡа килә. Улар тропик киңлектәрҙә осрай һәм бәләкәй дәүмәлле (йөҙ, һирәк осраҡта мең саҡрымдан күберәк), әммә ҙур бар градиенттары һәм ел тиҙлеге дауыл кеүек була. Тропик циклондар үҫеш процессы барышында тропик булмаған циклонға ла әүерелергә мөмкин. Тропик булмаған циклон башлыса, атмофера фронттарында, йыш ҡына субполяр райондарҙа барлыҡҡа килә һәм һауа торошо үҙгәрешенә ҙур йоғонто яһай. Был циклонға болотло һәм ямғырлы һауа торошо хас. Циклондың үҙәгендә яуым-төшөм йышыраҡ һәм болоттар ҡуйыраҡ була. Антициклон – атмосфера баҫымы юғары булған өлкә. Был циклонда һауа торошо аяҙ һәм аҙ болотло була. Һауа торошоноң үҙгәрешенә шулай уҡ ҙур булмаған ҡойондар, тромбтар, торнадалар ҙа йоғонто яһай.
Рәсәй селтәрҙәре
Рәсәй селтәрҙәре (Россети) — электроэнергетикала идара иткән компанияһы. Рәсәй селтәрҙәре составында электроэнергия бүлеү, ғилми-тикшеренеү инститттуар, төҙөлөш ойошмалар бар. Холдингтың 100 филиал Рәсәй Федерацияһының 69 регионында урынлашҡан.
Рәсәйҙең иң эре компаниялар исемлегендә 16-сы урында булды (2012 йыл). Ойошма ЦСКА хоккей клубы спонсоры.
Акциялар
Әйләнештә 41 041 753 984 ябай һәм 2 075 149 384 айырым хоҡуҡлы акция йөрөй. Рәсәй селтәрҙәренең эре хужалар: Рәсәй(55,95 % ябай акция), «Депозитарно-клиринговая компания» ЯАЙ(12,64 % ябай акция), «Депозитарные и корпоративные технологии» ЯСЙ (13,89 %), «Национальный расчетный депозитарий» ЯАЙ (8,53 %). . «Рәсәй селттәре» 47 ойошма акцияларҙы ҡулында тота. Улар араһында 11 ойошманың контроль пакеты («МРСК Центр», «МРСК Үҙәк һәм Волга буйы», «МРСК Төнъяк-көнбайыш», «МРСК Урал», «МРСК Волга», «МРСК Себер», «Томск РК», «МРСК Көньяҡ», «Кубаньэнерго», «МРСК Төньяҡ Кавказ», «Ленэнерго», «МОЭСК», «Тюменьэнерго» ), «Янтарьэнерго», «Инженерный центр энергетики Урала». ).
Рәсәй селтәрҙәренең күрһәткестәре 2008 йылда Рәсәй селтәрҙәре 321 823 594 мең аҡса эшләне, таҙа «маржа» 12 712 166 мең һум
Тарих
Холдинг 2007 йылда «РАО ЕЭС России» ААЙ-ң реорганизацияланған бүлекселәре нигеҙендә тыуҙы.
2012 йылдын ноябрендә В. В. Путин ҡарарына ярашлы «МРСК холдинг» «Рәсәй селтәрҙәре» исеменә үҙгәрте.
2012 йылдын 14 ғинуарында Boos lighting холдингы директоры хужаһы Георгий Босс компанияһының директорҙар советына индерелде group.
14.06.2013 көндә Рәсәй селтәрҙәре Федераль селтәрҙәр компанияһының (ФСК ЕЭС) 79,64 % акцияның хужаһы булды
Арестов Анатолий Васильевич
Арестов Анатолий Васильевич (17 ғинуар 1922 йыл — 18 ғинуар 2017 йыл) — нефтсе, «Татнефть» берекмәһенең «Иркеннефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
1938 йылда, колхоз йәштәре мәктәбендә 7 класты тамамлағас, педагогия техникумына уҡырға инә, унан икенсе курста махсус туплау буйынса Белореттағы аэроклубҡа курсант итеп алына. 1941 йылдың мартында үҙешмәкәр осоусылар курсын тамамлай һәм Свердловскиға хәрби авиация мәктәбенә ебәрелә.