cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Парышкуро Лариса Анатольевна
Биографияһы
Күп йылдар дауамында Л. А. Парышкуро НПК-17-нең һәм дөйөм алғанда предприятиеның тормошонда һәм эшмәкәрлегендә тотош дәүерҙе кәүҙәләндерә. Уның эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — бәләкәй ҡеүәтле СВЧ-тирбәлеүҙәр сығанағы уйлап табыу һәм етештереүгә индереү. Үҙенең 40 йыллыҡ фәнни-производство эшмәкәрлеге осоронда ул үҙе етәкләгән коллективы менән берлектә 40-тан ашыу төр электрон техника изделиелары (ИЭТ) булдырған һәм етештереүгә индергән, улар нигеҙендә, беҙҙең илдә генә түгел, сит илдәрҙә лә уңышлы ҡулланылған, төрлө тәғәйенләнешле радиоэлектроника аппаратуралары (РЭА) булдырылған.
Лариса Анатольевна 1991 йылдың 15 мартында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Лариса Анатольевна маҡтауға лайыҡ хеҙмәте өсөн Тыуған илдең юғары наградаларына лайыҡ була:
— 1969 йылда уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
— «Почет билдәһе» ордены (1957),
- «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1963),
Анциферка
Анциферка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өпәйле йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Парышкуро Лариса Анатольевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ленин ордены (1963)
- миҙалдар.
Анциферка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Парышкуро Лариса Анатольевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— 1965 йылда ул авторлыҡ коллективы составында Ленин премияһы лауреаты исеменә лайыҡ була.
Анциферка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Парышкуро Лариса Анатольевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Фрязино ҡалаһының почетлы гражданы.
Хәтер
- Фрязино ҡалаһында, Вокзальная урамындағы Герой йәшәгән 19-сы һанлы йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
Низамова (Рузе) Александра Александровна
Низамова (Рузе) Александра Александровна (20 апрель 1903 йыл — 1982 йыл) — хеҙмәткәр, бухгалтер-иҫәпсе, ревизор. Үҙенсәлекле яҙмышлы ҡатын-ҡыҙ.
Биографияһы
Александра Александровна 1903 йылдың 20 апрелендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Һарт улусы биләмәһендә урынлашҡан Иҫке Хәлил ауылы янындағы утарҙа (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) тыуған — 1982 йылда вафат булған, Мөрсәлимдә ерләнгән.
Ғаиләһе, туғандары
Мөфтәхетдин заманына күрә грамоталы, рус телен генә түгел, немец телендә һәйбәт һөйләшкән, киң яурынлы, бәһлеүәндәй ир-егет була.
Мөфтәхетдиндең атаһы Низаметдиндың тәүге ҡатынынан тыуған улы Камалетдин ҡыҙы Һәҙиә — Тирмән егете, шағир Сафуан Әлибаевтың әсәһе.
Мөфтәхетдин Низаметдин улы Низамов шулай уҡ 1918 йылда 25-се Тимер кавалерия дивизияһының 28-се кавалерия полкы составында Петроград фронтында Юденичҡа ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Полк командиры Усман Ғайнанов була. Кронштадт болаһын баҫтырыуҙа ла ҡатнаша Мөфтәхетдин.
Гурон
Гуро́н (Lake Huron) — Канада һәм АҠШ сигендәге күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.
География
Майҙаны — яҡынса. Ҙурлығы буйынса донъяла 4-се урынды биләй. Бөйөк күлдәр араһында майҙаны буйынса икенсе урында (Үрге күлдән һуң). Диңгеҙ кимәленән бейеклеге яҡынса 176 м, максималь тәрәнлеге — 229 м.
Мичиган күле менән Макино боғаҙы аша, Үрге һәм Эри күлдәре менән йылғалар аша тоташҡан.
Күлдә бихисап утрауҙар, улар араһындағы Манитулин утрауы — донъялағы иң ҙур күл утрауы булып тора. Иң ҙур ҡултыҡтары — Джорджиан-Бей һәм Сагино.
Гурон күле АҠШ-тың Мичиган штаты һәм Канаданың Онтарио провинцияһы яр буйҙарын йыуа. Төп порттар — Сагино, Бей-Сити, Алпина (барыһы ла — АҠШ) һәм Сарния (Канада).
Күлдең атамаһы индеецтарҙың гурон ҡәбиләһе исеменән барлыҡҡа килгән.
Пуатье
Пуатье (Poitiers, Pictavium) — Францияның Вьенн департаменты баш ҡалаһы, Пуату өлкәһенең тарихи үҙәге. Эзбиздән торған яйлала урынлашҡан, уны көнсығыштан һәм төньяҡтан Клэн йылғаһы һәм көнбайыштан Буавр йылғаһы уратып аға. 11 ҡала яны районынан торған агломерацияның үҙәге
Тарихы
Ҡаланың атамаһы, борон шул ерҙәрҙә йәшәгән галлий ҡәбиләһенә ҡараған пиктондарҙан алынып, Пиктавий исемен йөрөтә. Беҙҙең эраға тиклем II быуатта ҡалаға нигеҙ һалына. Беҙҙең эраға тиклем 51-се йылда уны Цезарь яулап ала. IV быуаттан Аквитанияның эре сиркәү үҙәгенә әйләнә, унда данлыҡлы дин белгесе епископ Иларий Пиктавийский эшләй. 507 йылда Франкия короле Хлодвиг I вестготтар короле Аларих Икенсенең армияһын ҡыйрата, шунан һуң ҡаланы франктар дәүләтенә ҡуша.
Ғөмүмән, Арморикан ҡалҡыулығы һәм Үҙәк массив араһында ятҡан Пуатевин яйлаһы Францияның көньяғын һәм теньяғын бәйләүсе тәбиғи коридор булып хеҙмәт итә. Шуға бәйле төрлө ваҡытта Пуатье аша бик күп баҫҡынсы армиялар үтә.
732 йылғы һуғыш
Ғәрәптәр Испанияны яулап алғандан һуң, Пиреней үткәле аша үтеп, Галлияға баҫып инә, Аквитанияны һәм Нейстрияның бер өлөшөн биләй. Христиан донъяһына ҡот осҡос хәүеф янай. Ошо киҫкен мәлдә франкыларҙы һәм христианлыҡты франк майордомы Карл Мартелл яҡлап сыға. Карл Абд ар-Рахман ибн Абдаллаһтың юлын киҫә (октябрь, 732 й.). Икеһенең ғәскәре лә көслө була. Карл беренсе булып һөжүм итмәй: улар 6 көн буйы дошмандың һөжүмен көтөп ята. Етенсе көндө ғәрәптәрҙең һәм берберҙарҙың һыбайлы яугирҙәре франкыларҙың ҙур ҡылыстар һәм башҡа ауыр ҡоралдар менән ҡоралланған ғәскәренә килеп ҡаҡлыға. Карлды мөғжизәгә тиңлайҙар; уны «Martellus» — ҙур сүкеш, тип атайҙар. Ғәрәптәр еңелә. Шулай итеп, Европала исламмы йәки христиан дине еңерме тигән һорау — христиан дине файҙаһына хәл ителә.
1356 йылғы һуғыш
Йөҙ йыллыҡ һуғыш дәүерендә була был һуғыш. Эдуард Ҡара Принц — Креси янындағы алышта ҡатнашыусы — Бордонан француз короллегенә һуғыш менән барыу планын төҙөй. Июль айында Парижға табан хәрәкәтен башлай. Француз короле Иоанн II Мәрхәмәтле 50 меңлек ғәскәре менән Луареға сыға. 19 сентябрҙә алыш башлана. Атлы ғәскәрҙең уңышһыҙ һөжүменән һуң йәйәүле француз рыцарҙарының планлаштырылған һөжүме уларҙың төрлө яҡҡа һибелеп ҡасыуы менән тамамлана. Иоанн һәм уның кинйә улы Филипп Батыр әсиргә төшә. Иң яҡшы француз рыцарҙары һәләк була. Франция менән 2 йылға солох килешеүе төҙөлә.
1569 йылдағы дини һуғыштар ваҡытында гугеноттар ҡаланы ҡамауҙа тота, әммә уңышҡа өлгәшмәйҙәр. Пуатье Католик лигаһына инә, 1594 йылда король Генрих Дүртенсенең легитим булыуын таный. XХ быуат башланғанға тиклем Пуатье провинциаль ҡала булып ҡала. Икенсе донъя һуғышы осоронда оккупациялана, Союздаштар уны бомбаға тота, 1944 йылдың 5 сентябрендә азат ителә. 1970 йылда Пуатьела бер нисә эре предприятие эшләй башлай, һөҙөмтәлә бер ни тиклем иҡтисади әүҙемлек күҙәтелә.
Мәҙәниәт һәм мәғариф
Пуатьела Пуатье университеты урынлашҡан, ете факультетта 24 000 кеше уҡый (2009). Был уҡыу йортон 1431 йылда Карл VII аса, ул Францияның иң оло университеттарының береһе. Уның составына 6 институт, 2 юғары инженер мәктәбе, юғары иҡтисад һәм менеджмент мәктәбе инә.
Иҫтәлекле урындары
Пуатье — Францияның архитектура йәһәтенән иң бай ҡалаларының береһе. франциялағы ҡала. Рим һыу үткәргесе емереклектәре әлегә тиклем һаҡланған, ә 1857 йылда Рим аренаһын да күрергә мөмкин булған. Клэн яғында «Pierre levée» — дольмен (ерләү, ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмаһы) һаҡланған, борон уның менән бәйле бик күп риүәйәттәр һәм хөрәфәттәр тыуған.
Төп иҫтәлекле урындарының береһе — урта быуаттағы Суд һарайы, тәүҙә был бина граф Пуатьеның резиденцияһы була. Урта быуатта ҡала башнялары булған диуарҙар менән уратып алынған була; бөгөнгө көндә бер башня һәм диуар ҡалдыҡтары ғына һаҡланған. Пуатьела фахверк йорттар байтаҡ, шулай уҡ бер нисә аристократ йорто, неоренессанс ратушаһы, префектура бинаһы (Людовик XIII стилендә 1864 —1868 йылдарҙа төҙөлә) һаҡланып ҡалған.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Пуатьела матур сиркәүҙәр байтаҡ.
Грубейшор
Грубейшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 375 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Наҙарғол
Үрге Наҙарғол (Верхненазаргулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Ҡатралы йылғаһы (Һаҡмар ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Үрге Наҙарғол (Бүре, Башбүре, Бүреяр, Төлкөүлгəн) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Хәйбулла районы составына керә.
1941 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумының указына ярашлы, Үрге Наҙарғол һәм Ҡатралы-Наҙарғол ауылдары Чкалов (Ырымбур) өлкәһенең Яңы Покровка районы составына бирелә.
1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Браконьерлыҡ
Браконьерлыҡ ( braconnier — браконьер; башта — «эт менән аулаусы») — һунар тирә-яҡ мөхитте һаҡлау тураһындағы ҡануниәтте боҙоп, һунар итеү (шул иҫәптән балыҡсылыҡ сәнәғәте, һәүәҫкәр балыҡсылыҡ, урман ҡырҡыу,үҫемлектәр йыйыу  һ. б.),
Билдәләмә
Браконьерлыҡ — хайуандарҙы йәки балыҡтарҙы браконьер ҡоралдары менән, закон акттарында исемлеге бирелгән ысулдар менән аулау.
Рөхсәт ителгән ысул менән аулағанда ҡағиҙәне боҙоу браконьерлыҡ иҫәбенә инмәй.
Браконьерлыҡ эҙемтәләре
Браконьерлыҡтың зарары: .
Рәсәйҙә браконьерлыҡ
Һунарсылыҡ хужалығы һәм хайуандар донъяһы объекттарын көйләү өлкәһендә дәүләт сәйәсәте департаменты һәм Рәсәй Федерацияһы тәбиғи ресурстар һәм экология министрлығы мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә браконьерлыҡ күләме 18 миллиард һум тәшкил итә тип баһалана.
VIP-браконьерлыҡ — юғары дәрәжәле кешеләрҙең вазифаһы менән файҙаланып браконьерлыҡ менән шөғөлләнеүҙәре. Иң билдәле шундай осраҡ: 2009 йылдың 9 ғинуарында Алтайҙа Ҡыҙыл китапҡа ингән архарҙарға браконьерҙарса һунар ваҡытында Ми-171 емерелеп төшә.
Һунарсылыҡ хужалығы һәм хайуандар донъяһы объекттарын көйләү өлкәһендә дәүләт сәйәсәте департаменты директоры Берсенев Антон Евгеньевич әйтеүенсә, ил масштабында «VIP-браконьерлыҡ» — иң зарарһыҙ браконьерлыҡ: беренсенән, ул  еңел асыла; икенсенән, браконьерҙарға бындай саҡта табыштан юғалтыуҙарҙы күберәк, абруйыңдың арҡаһында  киң мәғлүмәт сараларында билдәлелек ала, абруйы юғала; өсөнсөнән, был бик аҙ.
Ғарипов Салауат Рәми улы
Ғарипов Салауат Рәми улы (18 февраль 1956 йыл — 7 май 2014 йыл) — элемтә тармағы алдынғыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың өлкән улы.
Биографияһы
Салауат Рәми улы Ғарипов 1956 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ы Салауат районының Арҡауыл ауылында тыуған. Өфө радиотехника техникумын (1976), Башҡорт дәүләт университетын (2002) тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1974 йылда техникумында уҡыған ваҡытта уҡ лаборант вазифаһында башлай.
1975—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Бөрө һәм Мәсәғүт элемтә узелдәрендә производство практикаһында була.
1976—1980 йылдарҙа Мәсәғүт элемтә үзелендә электромеханик, цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
1980—1991 йылдарҙа Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ район элемтә узелы начальнигы вазифаһын үтәй. Элемтә үзеленә өс ҡатлы бина төҙөтә.
1991—2014 йылдарҙа — Учалы район элемтә узелы начальнигы.
2014 йылдың 7 майында Учалы районының Иманғол ауылында вафат була.
Эдома
Эдома — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2677 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Заман (төркөм)
Коллектив 2014 йылда Мәскәүҙә гитарасы һәм продюсер Радмир Мөфтәхин тарафынан ойошторолған.
Коллектив алдына башҡорт халыҡ традицияларын фольклор менән заманса музыка синтезы аша һаҡлау бурысы ҡуйылған.
Ҡаҙаныштары
Коллективтың дебюты 2014 йылда «Лужники» олимпия комплексының Спорт һарайындағы «Россия» дәүләт үҙәк концерт залында була. Унда коллектив төрки халыҡтарының «Науруз » дөйөм ҡала байрамында Башҡортостан Республикаһы исеменән сығыш яһай. Вокаль-инструменталь ансамбль бер нисә тапҡыр Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә, шулай уҡ милли мәҙәниәтте һаҡлаған, популярлаштырған, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә Башҡортостан Республикаһының ыңғай имиджын тыуҙырған өсөн Башҡортостан Республикаһы Башлығының Гранты менән билдәләнә.
Кесе Ласьва
Кесе Ласьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаклағысы уң ярына 636 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Мулдашев Альберт Әкрәм улы
Мулдашев Альберт Əкрəм улы (25 август 1954 йыл) — ғалим-ботаник. 1980 йылдан Өфөләге Биология институты ғилми хеҙмәткәре, 1995 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре кандидаты (1983). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2005).
Биографияһы
Мулдашев Альберт Əкрəм улы 1954 йылдың 25 авгусында БАССР‑ҙың Белорет районы Түбәнге Сермəн ауылында тыуған.
1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетын тамамлаған. Университетты тамамлағас Өфө Биология институтына (СССР фәндәр Академияһының Башҡорт филиалы) үҫемлек ресурстары лабораторияһына эшкә ебәрелә.
1977 йылда СССР фәндәр Академияһының Ленинградтағы В. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтына аспирантураға уҡырға инә.
1979 йылда Монголияла Совет-Монгол экспедицияһында ҡатнаша. Бында ул кандитатлыҡ диссертацияһы өсөн материалдар туплай.
1983 йылда профессор В. И. Грубов етәкселегендә кандитатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Темаһы: «Монография рода Ajania Poljak. (Asteraceae — Anthemideae)». Бында ул ботаника фәне буйынса бер нисә яңы таксон, шул иҫәптән бер ырыу аса һәм һүрәтләй.
1981 йылдан хәҙерге көнгә тиклем Рәсәй фәндәр Академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биология институтында геоботаника һәм үҫемлектәрҙе һаҡлау лабораторияһында эшләй. 1981 йылдан Биология институтының Гербарийы менән етәкселек итә. Бында 100 мең көпшәле (юғары төҙөлөшлө)үҫемлектәрҙең гербарийы һаҡлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
1995 йылдан башлап өлкəн ғилми хеҙмәткәр. Фəнни тикшеренеүҙəре Башҡортостандағы үҫемлектəрҙең һирəк төрҙəренең популяцион биологияһына, геоботаникаға, үҫемлектəрҙе системаға һалыуға, флораға һəм тəбиғəтте һаҡлауға арналған.
Мулдашев Альберт Əкрəм улы тарафынан яңы таксондар — феостигма заты һəм астра һымаҡтар ғаилəһенə ҡараған 4 төр (Грубов аянияһы, Роборовский аянияһы һ.б.) тасуирланған.
Тəүге тапҡыр Башҡортостан Республикаһының 150‑нəн ашыу яңы төр үҫемлеге асыҡланған.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабының төп авторы. «Башҡортостан Республикаһының һаҡланыусы тəбиғəт билəмəлəре системаһы» (2004) проектын эшлəүҙə ҡатнашҡан.
4 тəбиғи паркты һəм 50 тəбиғəт ҡомартҡыһын фəнни яҡтан нигеҙлəгəн һəм проектлаған.
270‑тəн ашыу фəнни хеҙмəт авторы.
Джоли (Фортанга ҡушылдығы)
Джоли — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фортанга йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айырығойроҡтар
Айырығойроҡтар йәки асағойроҡтар (Dermaptera, Кожистокрылые) — үҫеше әүрелеүҙәрһеҙ бөжәктәр отряды; ер йөҙөнөң бөтә өлөшөндә йәшәй, йорттарҙа йыш осрай торған, айыры (аслы) ҡойроҡло, ҡара йәки ҡара-көрән төҫтәге бөжәк.
2008 йылдың февраленә торошло 1967 төрө иҫәпләнә ), шул иҫәптән 49 төрө юҡҡа сыҡҡан (Zhang, 2013).
Был бөжәктәр йәшерен тормош алып баралар. Көндөҙ таштар аҫтына, ағас ҡайырына һәм башҡа урындарғ йәшенәләр. Төнөн актив булалар. Үҫемлек, бәшмәк, ылымыҡтар һәм бөжәктәр менән туҡланалар. Йыш ҡына үҫемлек япраҡтарын, сәскәләрен, өлгөрөп етмәгән емештәрен ашап зыян килтерәләр.
Яҙын һәм көҙөн ер аҫтындағы юлдарға өйөмләп йомортҡа һалалар. Инә зат йомортҡалар ергәһендә һаҡлап ҡыш сыға. Үҫеше еүрелеүҙәрһеҙ. Үрсеү ваҡытында бигерәк тә әүҙем осалар.
Католицизм
Католици́зм (catholicismus, καθολικός — «бөтә донъға таралған») — Көнбайыш Рим империяһында б.э. I мең йыллығында барлыҡҡа килгән христианлыҡ тармағы. 2008 йылдың аҙағында 1,13 млрд мәхәллә итеүсе католик булыуы билдәле.
1054 йылдағы Тарҡалыуҙан (Раскол) һуң Көнсығыш христиан сиркәүе православие исеме менән айырылып сыға; башында Рим Папаһы торған һәм үҙ иерархияһы булған христиан диненең төп йүнәлештәренең береһе ; христиан диненең төп йүнәлештәренең береһе.
Тарихы
Католицизм — христиан диненең көнбайыш тармағы. Ул — иерархиялы система. Сиркәү башында Рим Папаһы тора. Католик сиркәүе тәғлимәте буйынса, ул — Христостың «урындағы» вәкиле. Уға ла, Христос кеүек үк, әхлаки сафлыҡ хас. Папа — Ватикандың (сиркәү дәүләтенең) батшаһы.
1054 йыл христиан сиркәүенең католик һәм православиеға бүленеүенән һуң дин ғилеме һәм сиркәү ойошмаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Дин ғилеме сығанаҡтары — Библия һәм Изге Риүәйәт. Католицизмдың төп тәғлимәте — Рим баш руханийы — папаның, Иисус Христостың дин эштәрендә «яңылышыу белмәҫ» ерҙәге наместнигының етәкселеге тураһындағы ғилем. Католиктарҙың дин ғилеменә ярашлы, Изге Рух Алла‑Атанан ғына түгел, Алла‑Улдан да тарала. Католик руханиҙары (иерархияның бөтә 3 баҫҡысы) целибат тота. Католиктарҙың бөтә донъя үҙәге — Ватикан, башлығы — Рим папаһы. Иң мөһим байрамдары: Христос Кәүҙәһе, Иисус Йөрәге, Дева Марияның Ғиффәтле көйө буйға уҙыуы һ.быуаттың Католицизм христианлыҡтың бөтә тылсымлы йолалары ла (һыуға мансыу, 7—12 йәштән алып миро һөртөү, икмәкле һәм шараплы причащение, никах өҙөүҙе тыйыу) таныла. Ҡорамдарҙа иконалар юҡ, тәре йөрөштәре статуялар тотоп үткәрелә. Рәсәйҙә католик священниктары 11 быуаттың 2‑се яртыһы алып күренә башлай; 19—20 ббыуаттар араһында 12 епархия, 4553 ҡорам һәм часовня, 6 монахлыҡ ордены эшләй. 1930‑сы йылдарҙың 2‑се яртыһы рим‑католик ведомстволары бөтөрөлә. 1989—90 йылдар 12, 2006 йылда яҡынса 200 католик мәхәлләһе эшләй.
Католицизм үҙенсәлекле варианттағы «Өс аллалыҡты» таный. Уныңса, өс алла: Алла-Ата, Алла-Ул һәм Улды тыуҙырыусы Алла-Әсә. Католиктарҙа ул «изге ғаилә» (Иисус, Мария, Иосиф) рәүешендә таныла. Иисус әсәһе Марияға айырыуса хөрмәт күрһәтелә. Католик сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу ғәйәт зиннәтле атмосферала уҙа. Инструменталь музыка (орган), диуарҙарҙағы һынлы сәнғәт әҫәрҙәре, күп тауышлы хор һ. б. саралар ғибәҙәт ҡылыуҙың сәхнә әҫәрҙәреләй тәьҫирле булыуын тәъмин итәләр. Католицизм идеологияһы Көнбайыш Европала быуаттар дауамында хакимлек итә. Урта быуаттарҙа Папа бөтә донъяны үҙенә буйһындырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Ул тәре походтары ойоштора, төрлө һуғыштар алып бара, инквизиция кеүек ҡанһыҙ хөкөм итеү, йыртҡыстарса язалау ғәмәлдәрен ҡуллана. Католик дине башында тороусыларҙың хәҙер ҙә үҙҙәренең бөтә донъяға йоғонто яһап тороу хыялынан кире ҡайткандары юҡ әле. Был хәл католицизм менән православие дине башында тороусылар араһында конфликтлы ситуация тыуҙыра.
Башҡортостандағы тарихы
Башҡортостанда шляхтасылар, 18 быуаттың уртаһынан Ырымбур губернаһында тау заводтары төҙөлөшөндә ҡатнашыусылар, һөргөнгә ебәрелгән поляк конфедераттары, 19 быуаттың башынан һөрөлгән католиктар [Ватан һуғышы (1812) осоронда әсирлеккә эләккәндәр], поляк милли-азатлыҡ ихтилалдарында ҡатнашыусылар һ.быуаттың тәүге католиктар була. Уларҙың күпселеге хеҙмәт иткән Ырымбур айырым корпусында поход сиркәүе (1839 й. алып ксёндзы М. Ф. Зелёнка) ойошторола, 1844—47 йылдарҙы таш костёл төҙөлә. Поляк ихтилалын баҫтырғандан һуң 1863—64 йй. Ырымбур губыуаттың 500‑ҙән ашыу кеше, ш. иҫ. Өфө һәм Бөрө ҡҡ. йәшәргә ҡалдырылған 27 ксёндз һөрөлә (1870‑се йылдар аҙағы — 80‑се йылдар башында уларҙың күбеһе тыуған яғына ҡайта). 19 быуаттың уртаһында Өфөлә яҡынса 150 католик йәшәй. Дини хеҙмәт Өфө ир балалар гимназияһы бинаһында башҡарыла; 1863 йыл шәхси йортта Пресвятая Деваның Ғиффәтле көйө буйға уҙыуы хөрмәтенә каплица асыла; 1889—90 йылдарҙа костёл төҙөлә. 1870 йыл католиктар Өфө губернаһы халҡының 0,06 %, Бәләбәй — 1,6 %, Бөрө — 1,45 %, Өфө ҡалаһы 2,01 % тәшкил иткән, 1897 й. губыуаттың улар 1288 кеше иҫәпләнгән. Католик сиркәүе хәйриә м‑н шөғөлләнгән. Өфө губыуаттың Иисус Христос Йөрәге хөрмәтенә рим‑католик союзы (1918 й. нигеҙләнгән) тарафынан әҙәби‑дини «Христианин» журналы («Христиан», ҡара: Христиан ваҡытлы матбуғаты) нәшер ителгән. 20 быуаттың башында Өфөлә Яңы Ивановка зыяратында католик часовняһы (1962 йыл һүтелә), Өфө өйәҙенең Алексеевка, Яңы Варваровка, Розовка аа. (Башҡортостан Республикаһының Благовар р‑ны) ғибәҙәт йорттары эшләй. 1938 й. алып общиналарҙың эшмәкәрлеге туҡтатыла. 1990‑сы йй. башында Өфөлә (1993 й. теркәлә) һәм Благовар районының Алексеевка ауылы (1995) католик общиналары эшмәкәрлеген тергеҙә. 2006 йылда республика 4 община (Дәүләкән һәм Октябрьский ҡалалары теркәлеүһеҙ 2) эшләй. 2003 йылда Өфөлә беренсе каплицаның 140 йыллығына һәм Өфө мәхәлләһенең 10 йыллығына арналған саралар үткәрелә, улар барышында «Башҡортостандағы христианлыҡтың тарихы һәм хәҙерге мәсьәләләре» («История и современные проблемы христианства в Башкортостане») Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһы үтә.
Пенькова Тамара Ильинична
Пенькова Тамара Ильинична (4 ғинуар 1940 йыл) — хеҙмәт ветераны, СССР-ҙың малсылыҡ алдынғыһы. Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ районы Ильич исемендәге колхоздың элекке һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
Тамара Ильинична Пенькова 1940 йылдың 4 ғинуарында Чкалов (хәҙерге Ырымбур) өлкәһенең Быҙаулыҡ районы «Красногвардеец» совхозында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм Ильич исемендәге колхозда фермала эшләй башлай.
30 йылдан ашыу һауынсы булып эшләй, беренсе класлы малсылыҡ оҫтаһы булып китә. Беренселәрҙән булып машина менән һауыуҙы үҙләштерә. Бер йылдан үҙенә беркетелгән 30 һыйырҙың һәр береһенән 3000-әр килограмм һөт һауып ала. Юғары күрһәткестәре өсөн бер нисә тапҡыр орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Унынсы биш йыллыҡта (1976—1980 йылдар) планда ҡаралған 5550 центнер урынына 6808 центнер һөт һауа. Заданиены 122 процентҡа үтәй.
Малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса унынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәләрен үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн 1981 йылдың 13 мартында СССР Юғары Советы Президиумының указы менән Пенькова Тамара Ильиничнаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ырымбур өлкәһенең Быҙаулыҡ районында йәшәй.
Халыҡ депутаттарының район Советы депутаты итеп һайлана.
Васильева Татьяна Антоновна
Васильева Татьяна Антоновна (Слобода) (1925 йыл — 2004 йыл) — совет ауыл хужалығы производствоһы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Биографияһы
1925 йылда Башҡорт ССР-Ы Иглин районының Кудряш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1932 йылда Т. А. Васильеваның ғаиләһен, башҡа бик күптәр менән кулак тип, Себергә һөргөнгә оҙаталар.
1937 йылда ата-әсәһе менән бергә Кемерово өлкәһенең Прокопьевск ҡалаһына күсенә, шунда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай.
1942 йылда Прокопьевск ауыл хужалығы техникумында белем ала һәм машина-трактор станцияһында участка агрономы булып эшләй.
1948 йылда Т. А. Васильева үҙе хеҙмәтләндергән хужалыҡтарҙа бойҙайҙан 351,2 гектар майҙанда гектарынан — 22,6 центнер, 158,4 гектар арыш майҙанынан гектарынан 22,2 центнер уңыш ала.
1949 йылдың 25 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «колхоздың мотлаҡ поставкалары һәм ауыл хужалығы продукцияһының барлыҡ төрҙәре буйынса контрактацияны үтәгәндә бойҙайҙан һәм арыштан юғары уңыш алғаны, 1948 йылда МТС эше өсөн аҙыҡ-түлек менән түләгәне һәм 1949 йылдағы сәсеү өсөн барлыҡ культураларҙың орлоғо менән тулыһынса тәьмин иткәне өсөн» Татьяна Антоновна Васильева Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.
Һуңынан Т. А. Васильева Пионерҙар һарайында баҡсасы, район архивында мөдир булып эшләй.
Прокопьевск ҡалала йәшәй. 2004 йылдың сентябрендә вафат була.
Оло Шүлейә
Оло Шүлейә (Большая Шилея (Большая Шлея)) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфалейка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.(сағ.: Шүлейә)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урал барыҫы
Урал барыҫы (Урал ҡапланы) — Башҡортостанда тау бейеклектәрен яулаусылар өсөн «Ҡар барыҫы» программаһы аналогында булдырылған проект.
Шарттары
Проектта 18 йәше тулған, физик әҙерлеге яҡшы булған, Башҡортостан Республикаһы Авария-ҡотҡарыу хеҙмәте сайтында теркәлеү үткән һәр кем ҡатнаша ала. Тау үренә менеүҙе раҫлау өсөн поход тураһында отчет һәм тау түбәһендәге билдәле урындан өстән дә кәм булмаған фото талап ителә.
1-се этап йомғаҡтары
2017 йылдың 21 декабрендә «Урал барыҫы» проектының беренсе этабын уңышлы үткән, йәғни Көньяҡ Уралдың 1000 метр бейеклегендәге ете түбәһен буйһондорған туристар тәбрикләнде. Проектта Рәсәйҙең 16 ҡалаһынан һәм 6 төбәгенән, Канада һәм Австралиянан 116 кеше (шул иҫәптән Рәсәй география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма директоры Римма Ғәлиева) ҡуйылған бурысы үтәй. Өфөнән блогер Олег Чагодаев ете түбәне ике тәүлектән әҙерәк ваҡытта үтеп, тиҙлек буйынса рекорд ҡуя. Беренсе этапты тулыһынса үтеүселәр бейеклек" тип яҙылған бронза жетондаға лайыҡ була һәм проект ҡатнашыусыһы танымтаһын ала. Үҙенсәлекле проект ойошторғаны өсөн Рәсәй география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе Камил Йыһаншин алтын ялатылған жетон менән бүләкләнә.
Нерым-Еган (айка-Еган кушылдығы)
Нерым-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға айка-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге күл
Үрге күл (Lake Superior, lac Supérieur) — Канада һәм АҠШ сигендәге күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.
География
Майҙаны — 82,7 мең км². Майҙаны буйынса донъялағы иң ҙур сөсө күл Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 183 м. Максималь тәрәнлеге — 406 м, күләме — 11,6 мең км³. Яр буйы ныҡ йырғыланған, иң ҙур ҡултыҡтары — Кивино, Уайтфиш. Иң ҙур утрауҙары: Айл-Ройал, Мадлен, Мишипикотен һәм Апосл утрауҙары. Төньяҡта ярҙары бейек (400 метрға тиклем) һәм ҡаялы, ә көньяҡта — башлыса уйһыулы һәм ҡомло.
Күл майҙаны менән бергә бассейнының майҙаны 207,2 мең км² тәшкил итә. Күлдең ҙур ҡушылдыҡтары юҡ. Күлдән сыҡҡан Сент-Мэрис йылғаһы аша Гурон менән тоташа. Күлдәге һыу һалҡын һәм үтә күренмәле. Яр буйы зонаһы уртаса декабрь башынан апрель аҙағына ҡәҙәр боҙ менән ҡапланған.
Үрге күл АҠШ-тың Миннесота, Висконсин һәм Мичиган штаттарының һәм Канаданың Онтарио провинцияһының яр буйҙарын йыуа.
Төп порттары: Дулут, Сьюпириор, Ашленд (барыһы ла — АҠШ), Тандер-Бей (Канада).
Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы
Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы, Хөсәйен Ҡунаҡбай (12 февраль 1912 йыл — 15 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, батальон замполиты, кесе лейтенант. Шағир һәм журналист, тәржемәсе. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Хөсәйен Әхмәтйән улы Ҡунаҡбаев 1912 йылдың 12 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Нурғәле ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыған (1932—1936).
1929 йылда алып Бөрйән улусы башҡарма комитеты секретары, Иҫке Монасип 1-се баҫҡыс мәктәбе мөдире, «Башҡортостан» гәзит хеҙмәткәр, «Коммуна» («Ҡыҙыл таң») гәзит, БАССР ХКС эргәһендәге Республикаһы радиолаштырыу комитетында бүлек мөдире, 1936—37 йй.
Дәүләкән һәм Стәрлетамаҡ педагогия училищеларында, 1940 йылда — 1-се Стәрлебаш урта мәктәбендә уҡыта, 1942 йылдан Стәрлебаш районы Табылды тулы булмаған урта мәктәбе директоры. «Дуҫлыҡ тураһында йырҙар» исемле тәүге шиғри йыйынтығы 1935 йылда сыға. Ҡунаҡбай әҫәрҙәрендә тыуған ергә һөйөү, халыҡтар дуҫлығы данлана. «Хәтимә» (1956) поэмаһы башҡорт ҡатын‑ҡыҙы яҙмышына арналған. И. В. Гёте, Дж. Лондон, А. С. Пушкин һәм башҡалар әҫәрҙәр башҡорт теленә тәржемә иткән.
1937 йылда репрессиялана, 1939 йылда азат ителә. 1941 йылдың аҙағында, 29 декабрҙә, армияға алына, дивизия мәктәбендә уҡый. Кесе лейтенант званиеһында 1942 йылдың март айында һуғышҡа инә. Рота политругы, батальон командирының политбүлек буйынса урынбаҫары вазифаһында гел алғы һыҙыҡта була, һалдаттар менән бөтә ауырлыҡтарҙы бүлешә, окоптарҙа йәшәй. 1943 йылдың 15 февралендә Курск өлкәһе Ольховатка ауылы янында ҡаты бәрелештә батырҙарса һәләк була. Курск өлкәһе Ольховатка ауылында ерләнгән.
Әмир (Иглин районы)
Әмир (Амирово) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452426, ОКАТО коды — 80228840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кутузов һәм Барклай-де-Толли һәйкәле (Санкт-Петербург)
Кутузов һәм Барклай-де-Толли һәйкәлдәре. Санкт-Петербург та, Невский проспекты янындағы Ҡазан майҙанында, ҡаланың Үҙәк районында ҡуйылған.
Тарих
М. И. Кутузов 1813 йылда һәм Барклай-де-Толли 1818 йылда үлгәндән һуң император Александр I уларҙың исемен мәңгеләштереү өсөн Санкт-Петербургтағы Ҡазан соборы алдына уларға һәйкәл ҡуйҙырырға була һәм 1818 йылдың 23 сентябрендә батша рескриптын баҫып сығара.
Император художество академияһы скульпторҙары һәйкәл проекты конкурсында ҡатнашыуҙан баш тарта, сөнки уның төп шарты булып скульпторҙар элек эшләп өйрәнгән антик мантияларҙа, туникаларҙа түгел, ә хәрби етәкселәрҙе мотлаҡ хәҙерге замандың хәрби мундирында һүрәтләү талабы ҡуйыла. Хатта конкурс асылылыуға ярты йылдан һуң да, һәйкәлдең бер эскизы ла күрһәтелмәй. Немец скульпторы Эдуард Лауницҡа һәйкәл моделен әҙерләргә ҡушалар, әммә уның эшен ҡабул итмәйҙәр, сөнки ул ышандырырлыҡ рус полководецтары образын тыуҙыра алмай. 1829 йылда император Николай I, ағаһы ихтыярын үтәү өсөн, Кутузов һәм Барклай-де-Толлиға һәйкәл төҙөү конкурсын ойоштора. Конкурста Римдән ҡайтҡан скульпторҙар Борис Иванович Орловский һәм Самуил Иванович Гальберг ҡатнаша. Б. И. Орловский эскизы һайлана, һәм 1830 йылдың ғинуарында ул һәйкәлдәрҙе эшләй башлай.
Башта Огюст Монферран тәҡдиме буйынса һәйкәлдең постаментын ҡыҙыл граниттан эшләп, уны бронза барельефтар менән биҙәргә булалар, ә Орловский осһоҙораҡ хаҡлы төньяҡ һоро төньяҡ граниттан башҡарыуҙы күҙаллай, әммә Николай I һөҙөмтәлә архитектор Василий Петрович Стасов вариантын ҡабул итә. Һәйкәлдең постаментын 1837 йылдың яҙына таш юныу оҫтаһы Самсон Ксенофонтович Суханов шымартып граниттан эшләй. Постамент ташын соҡоп хәрефтәр яҙыуҙы Орловский һайлай.
Архитектор К. А. Тон етәкселегендә һәйкәлдәр постаментҡа баҫтырып ҡуйыла: 1837 йылдың 30 майында — М. И. Кутузов фигураһы, 1837 йылдың 15 июнендә — М. Б. Барклай-де-Толлиҙыҡы. Кутузов һәм Барклай-де-Толлиға һәйкәл асыу тантанаһы, 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүҙең 25 йыллығына арнап, 1837 йылдың 25 декабрендә үткәрелә. Тантанала бөтә император ғаиләһе һәм ҡаланың билдәле кешеләре ҡатнаша. Бер нисә көндән һуң һәйкәлдәр хәрби данлана. Әммә был ваҡиғаны Б И. Орловский күралмай — монументты асыуҙан 8 көн алда ул вафат була.
Һәйкәл халыҡ араһында ҙур популярлыҡ менән файҙалана, шуға күрә 1839 йылдың башында һәйкәл пьедесталын К. А. Тон эшләгән суйын ҡойма менән ураталар, артабан ҡойма сылбырлы металл тумбалар менән алмаштырыла.
Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында Кутузов һәм Барклай-де-Толли һәйкәлдәре пьедесталдарында тороуын дауам итә, улар эргәһенән Невский проспектынан строевой аҙым менән үткән хәрби частар бөйөк полководецтарҙы хәрби сәләмләй.
Скульптуралар бер нисә тапҡыр реставрациялана: 1945 й., 1972 й., 2002 г.
Тасуирлама
Орловский һәйкәл персонаждарын портреттарына оҡшаш итеп эшләй. Ике полководец та хәрби мундирҙа. Кутузов француз ғәскәрҙәрен тар-мар иткән саҡта йылдам хәрәкәттәр менән күрһәтелгән. — ул фельдмаршал мундирында һәм плащта, уң ҡулында ҡынынан һурылған шпага, һул ҡулында — фельдмаршаль жезлы. Рус армияһына сигенергә бойороҡ биргән Барклай-де-Толли фигураһы динамик һүрәтләнмәгән: полководец алыҫҡа ҡарап тора, һул ҡулындағы маршал жезлы түбән йүнәлтелгән. Орловский ике хәрбиҙе лә ергә ташланған француз байрағы өҫтөнә ҡуйған: Барклай-де-Толли бөркөтлө йәйелдерелгән байраҡ өҫтөндә тора, ә Кутузов — тулыһынса ергә аунатылған бөркөтлө, төрөлгән француз байрағы өҫтөндә тора. Барклай-де-Толли һәйкәленең бейеклеге-4 метр, Кутузов һәйкәле — 4,1 метр тәшкил итә, пьедесталдың бейеклеге — 3,5 метр.
Кутузов һәм Барклай-де-Толли һындары Ҡазан соборы колоннадалары ҡаршыһында тора — улар соборҙың ҡабырға порталы менән берҙәм ансамбль булып тора, перспективанан портал һәйкәлдәрҙең ҙур тура мөйөшлө рамы кеүек күренә.
Кутузовҡа постаментта яҙма: ФЕЛЬДМАРШАЛ КЕНӘЗ КУТУЗОВ СМОЛЕНСКИЙ 1812 Барклай-де-Толлиға постаментта яҙма:  ФЕЛЬДМАРШАЛ КЕНӘЗ БАРКЛАЙ ДЕ ТОЛЛИ 1812, 1813, 1814, 1815
Грубе-Шор (Грубе-Ю ҡушылдығы)
Грубе-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Грубе-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Төрки (тел)
Төрки́ — төрки әҙәби теле,XIII быуаттан алып XX быуат башына хәтле бик күп халыҡтар (тик төрки халыҡтар ғына түгел), ҡулланған һәм яҙған тел. .
Грубе-Шор (Грубе-Ю ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төрки (тел)
Барлыҡҡа килеү һәм үҫеше тарихы
Ҡараханид-уйғыр телдәренең тәьҫире һөҙөмтәһендә ҡарлуҡ-хәрәзем телдәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән. . Төрки телдәренең әҙәби теле барлыҡҡа килеүгә 1300 йыл. .
Каммерцель йорто
Каммерцель йорто (франц. Maison Kammerzell ) — Страсбургта иң билдәле донъяуи бина. 1427 йылда төҙөлгән, фахверк бина 1467 йылда үҙгәртеп ҡоролған, ә 1589 йылда ул бай семәрле  фасадҡа эйә була.
XIX быуат уртаһына тиклем йорт «Альтес хаус» булараҡ билдәле була, һуңынан Вюрцбургтан бакалея магазины хужаһы Филипп-Франсуа Каммерцель һатып алғас, уның исеме менән атала. Бинаның эсендәге Үрге Кенигсбургты биҙәгән рәссам Лео Шнугтың (1878—1933) фрескаларында XVI быуат рейн рәссамдары манераһында иҫәрҙәр карабы һәм интектергес ғазаптар һүрәтләнгән. Архитектура ҡомартҡыһы статусы алған һәм 1879 йылда ҡала милегенә күскән был йортта бөгөнгө ваҡытта «Maison Kammerzell» рестораны урынлашҡан.
Языковка (Черёмуха ҡушылдығы)
Языковка  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черёмуха йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мозамбик
Мозамбик Республикаһы (República de Moçambique ) — Көньяҡ-Көнсығыш Африкалағы дәүләт, Португалияның элекке колонияһы, 1975 йылдан алып бойондороҡһоҙ алған дәүләт. Мозамбик Һинд океаны яры буйында урынлашҡан. Республика Танзания менән төньяҡта, Малавия һәм Замбия - төньяҡ-көнбайыштан, Эсватини һәм Көньяҡ Африка Республикаһы менән көнбайыштан сиктәш. Милләттәр Берләшмәһе, Португал телле илдәр Берләшмәһе, Африка, Кариб диңгеҙе, Тымыҡ океан регионы илдәре Берләшмәһе ағзаһы. Мозамбикта мосолмандар һаны халыҡтың 1/5 өлөштән кәмерәк булыуына ҡарамаҫтан (17,9 процент самаһы), әлеге ваҡытта илдә мосолман ихтилалы киң ҡолас ала, уның маҡсаты — шәриғәт ҡанундары буйынса идара ителеүсе Мозамбик ислам дәүләтен төҙөү.
Этимология
"Мозамбик" топонимы урындағы идара иткән солтан Муса бән Бик исеменән алынған. Солтан илдең төньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан утрауҙа идара иткән. 1498 йылда португалдар килеп ултыра һәм солтан исеме менән утрауҙы атайҙар, һуңынан был исем утрауҙы ғына түгел ул бөтә илгә таралған.
География һәм тәбиғәт шарттары
Мозамбик территорияһы Һинд океанының яр буйында яҡынса 3000 саҡырымға һуҙылған.
Илдең яр буйы линияһының оҙонлоғо 2 470 саҡрым. Төньяҡта яр буйы линияһы ҙур булмаған бухта менән бүлгеләнгән, ярҙары бейек түгел, әммә ҡаялы. Көньяҡ ярҙар түбән, урыны менән һаҙланған. Бейра, Мапута, Накала, Пемба кеүек тәбиғи гавандар бар.
Илдең иң юғары нөктәһе - Бинга тауы (порт. Monte Binga), бейеклеге - 2 436 метр.
Мозамбик климаты төньяҡта - субэкваториаль, муссонлы, көньяҡта - тропик, пассатлы. Ғинуарҙың уртаса температураһы Мозамбик түбәнлегендә 26  °C алып 30  °C тиклем, июлдә 15  °C, 20 °C тиклем. Яҫы таулыҡта йәйге һәм ҡышҡы температура 3-5 градусҡа түбән.
Колонияға тиклем осор
Тәүҙә Мозамбиктә һунарсылыҡ һәм тәбиғәттә үҫкән  ашарға яраҡлы ҡырағай үҫемлектәрҙе,моллюсколарҙы,бөжәктәрҙе йыйыу менән шөғөлләнгән бушмен һәм готтентот ҡәбиләләре йәшәгән. V-IX быуаттарҙа банту ҡәбиләһе килеп ултырған.
XV быуат уртаһына Мозамбиҙың хәҙерге уртаса өлөшөндә Мономотапа тигән иртә феодаль дәүләте барлыҡҡа килә.
1498 йылда Мозамбик биләмәһенә Һиндостанға юлланған Васко да Гама етәкселегендәге Португалия экспедицияһы юлыға. XVI быуат башында португалдар Көнсығыш Африканың яр буйҙарын үҙләштерә башлаған. 1505 йылда улар Софья Софалында Форт төҙөгән, 1508 йылда - Мозамбик утрауында, 1530 йылдарҙа - Замбези йылғаһы буйында Сена һәм Тета фордтарын төҙөй.
1558 йылда Форт Сан-Себастьян нигеҙләнгән, унда алтын экспедицияһында ҡатнашҡан Һиндостандан йәки Һиндостандан килгән суднолар туҡтатылған. 1572 йылға тиклем португал Африкаһы территорияһы менән Гоа губернаторы идара иткән.
1607 йылда Мономотапаның урындағы сыуалыштарҙың сепаратистик йүнәлештәре барлыҡҡа килгән, идара итеүсеһе португалдар менән алтын һәм көмөш рудниктар ҡорал менән алмашыуға һәм фетнәсел вассалдар менән көрәштә ярҙам итеү тураһында килешеү төҙөгән.
Колония осоро
1752 йылда Көнсығыш Африкала португалдар Мозамбикты рәсми рәүештә колонияһы тип иғлан итә.
XX быуат башына Португалия ҙур территориялар менән идара итә: Мозамбик компанияһы, Замбези Компания һәм Ньяс компанияһы. Был компаниялар Бөйөк Британияның күрше колониялары менән Мозамбик бәйләгән тимер юлдар төҙөй һәм төбәк илдәре плантацияһына һәм шахталарына осһоҙ эшсе көстәрҙе килтереүҙе тәьмин итә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Португалия Европаның башҡа илдәре өлгөһөнә эйәреп, колонияларына үҙаллылыҡ бирмәне. Колониялары "диңгеҙ биләмәләре" тип иғлан ителде, уларҙа метрополиянан миграция дауам итте. Күпселек ҡитғаның деколониялаштырыу һәм халыҡ-ара аренала милли азатлыҡ хәрәкәттәре йоғонтоһо шарттарында Португалия биләмәләрендә режимлы оппоненттарҙы сәйәси туплау процестары башланды. 1962 йылда бер нисә колонияға ҡаршы сәйәси төркөм Мозамбикты (FRELIMO) азат итеү фронтына берләште. 1964 йылдың сентябрендә Португалия колонияһына ҡаршы ҡоралланған көрәш башлана. Тәүҙә фронт Ангола (МПЛА) һәм Гвинеи-Бисау (ПАИГК) баш төркөмдәре менән тығыҙ бәйләнештә була.
Кесе Нюню
Кесе Нюню — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Дүртөйлө ауыл Советы (Шаран районы)
Дүртөйлө ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Дүртөйлө ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Географик урыны
Дүртөйлө ауыл Советы Шаран районының Ерекле, Салмалы, Түбәнге Зәйет, Дмитриева Поляна ауыл Советтары һәм Туймазы районының Төмәнәк ауыл Советы менән сиктәш.
Составы
Дүртөйлө ауыл Советы составына 8 тораҡ пункты инә:
2012 йылға тиклемге Дүртөйлө ауыл Советы составына Һөйөндөк ауылы ингән, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының 2012 йылдың 26 ғинуарындағы «Башҡортостан Республикаһының Шаран районында географик объектты бөтөрөү тураһында»" указына ярашлы, был ауыл юҡҡа сығарылған.
Яңы Балтас (Балтас районы)
Яңы Балтас (Новобалтачево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 337 кеше.
Почта индексы — 452986, ОКАТО коды — 80208837005.
Ауылға нигеҙҙе XVIII быуатта Ҡыр Танып ырыуы (Ҡара Табын ҡәбиләһе) башҡорттары һалған.
Тарихы
Ауылға XVIII быуатта Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған, уны баштараҡ Түбәнге Балтас тип йөрөткәндәр(икенсе исеме — Уҫаҡ ауылы, «Усаково тож» тиелгән). Тикшеренеүселәр фекеренсә, ауыл Иҫке Балтастан айырылып сыҡҡан, шуға күрә уны Яңы Балтас ауылы тип атағандар.
1732 йылда был ауыл башҡорто Зияш Тоимбаев («Һ» тамғаһы күрһәтелгән) Янбай ауылынан хеҙмәттә торған татар кешеһе Ибрай Узбәхтеевҡа үҙенең ер биләмәһен залогҡа биреп, 57 һум аҡса алып тора.
1795 йылда ауылда 17 йортта 111 башҡорт, 3 йортта 40 мари милләтле типтәр була. Мариҙарҙы башҡорттар 1769 йылдың 1 ноябрендә төҙөлгән килешеү буйынса үҙ ерҙәренә индерә. 1815—1816 йылдарҙағы VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 25 йортта башҡорттар — 70 кеше, «сирмештәрҙән типтәрҙәр» (мариҙар) — 24, мишәрҙәр — 11 ир-ат була. Мишәрҙәр 1811—1816 йылдарҙа ике ревизия араһында ауылға индерелгән.
1834 йылда ауылда 252 башҡорт, 90 типтәр, 30 мишәр йәшәгән. 252 башҡорт 720 бот ҡышлау һәм 1112 бот яҙғы иген сәскән. Тушҡыр йылғаһы буйында ике тирмән булған. Ауыл халҡы йылҡы, һыйыр үрсеткән, 116 һарыҡ һәм 112 кәзә тотҡан. Ауыл халҡының ҡайһы берҙәре умартасылыҡ (6 умарта) һәм солоҡсолоҡ (12 солоҡ) менән шөғөлләнгән.
X ревизия мәғлүмәттәре буйынса (1859), 183 йортта 450 аҫаба башҡорт, 39 йортта 244 ауылға керҙәштәр («килмешәк») йәшәгән.
1905 йылда ауылда 1116 кеше (200 йорт) йәшәгән. 1920 йылда 28 йортта 1171 кеше була. Күпселекте башҡорттар тәшкил итә.
1959—1964 йылдарҙа ауыл Борай районының Яңы Балтас ауыл Советы үҙәге була (хәҙерге Тушҡыр ауыл Советы (Балтас районы)). 2010 йылға тиклем ауылда тулы булмаған урта мәктәп эшләй. Хәҙерге ваҡытта фельдшер-акушерлыҡ пункты, магазиндар бар.
Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы
Ойошторолоуы һәм тарихы
Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы РСФСР-ҙың Революцион хәрби советы рәйесе Л. Д. Троцкийҙың 1919 йылдың 5 апрелендәге 615-се һанлы бойороғона ярашлы Саранск ҡалаһында Башҡорт корпусының һәм мобилизацияланған новобранецтар базаһында Башҡорт айырым бригада булараҡ ойошторола.
Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының составына 1-се (ком. Ә. Х. Тереғолов) һәм 2-се (ком. И. Е. Исхаҡов) Башҡорт уҡсылар полктары, 1-се (ком. У. Н. Тереғолов) һәм 2-се (ком. Х. Ф. Әлишев) Башҡорт кавалерия полктары инә. Дөйөм һаны 2 972 кеше (1919 йылдың июль айына) тәшкил итә.
1919 йылдың июлендә дивизия 14-се армия, сентябрь 1919 йылдың сентябрендә — Петроград гарнизонына, ә октябрь айында — Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө составына инә.