cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аптраҡ
Аптраҡ (икенса атамаһы Көҫәпәй; Аптраково) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 312 кеше булған. ОКАТО коды — 80241810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға XVIII быуат уртаһында Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл улус старшинаһы Аптраҡ Яуғастин исеме менән атала. 1786 йылдағы документтарҙа Көҫәпәй (улус старшинаһы Көҫәпәй Аптраҡов исеменән) исеме менән яҙылған. 1795 йылда 30 йортта 204 кеше, 1865 йылда  60 йортта 452 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; улус идараһы урынлашҡан булған.
Асылыкүл
Асылыкүл — Башҡортостандағы иң ҙур күл, Дәүләкән ҡалаһының көнбайыш — төньяҡ-көнбайышында, ҡаланан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Урал алдының урман-дала зонаһына керә. Күл өҫтөнөң майҙаны — 23,5 км2, тәрәнлеге иһә — 5,1 метр. Уның буйы — 8, киңлеге — 5 км. Күл урыны бурташ, гипс кеүек тау тоҡомдарының уйылыуынан Бәләбәй ҡалҡыулығының киң уйпатлығында хасил булған.
Башҡорт халҡының «Заятүләк менән Һыуhылыу» боронғо эпосы төп ваҡиғалар урыны. thumb
Атаманың сығышы
Бынан бик күп йылдар элек был күл булмаған. Буранғол ауылы аша Асылы тигән йылға ағып ятҡан. Ул Сәрмәсәнгә ҡойған. Күл урынында Ташлытау ҡалҡып торған. Бөтә тирә-яҡ урман булған.
Бынан бер нисә йөҙ йыл элек, йәйге көндәрҙең береһендә, тау артынан ҡара болот ҡалҡҡан. Бик ныҡ күк күкрәгән, ямғыр ҡоя башлаған. Ямғыр шул хәтле көслө ҡойған — Асылы йылғаһы ауылды баҫып киткән. Кешеләр аяҡтан йығылған, хайуандар үкергән.
Иртәгеһенә ҡараһалар — Ташлытауҙың уртаһы убылған, шул урында ҙур күл барлыҡҡа килгән. Асылы йылғаһы ағышын бороп, шул күлгә ҡоя башлаған. Ана шуға был күлде Асылыкүл тип атағандар.
Урыны
Асылыкүл атамаһының килеп сығышына бәйле фекерҙәр төрлөсә. В. И. Даль уны Ассулы рәүешендә яҙып ҡалдырған һәм шулай аңлатҡан: «Асыҡ, төпһөҙ, бәлки, дөрөҫөрәге асыулы, сөнки, ысынлап та, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында күл үҙгәреп тора, йәйелә һәм кире тайта, арта һәм кәмей». Башҡортса Аслыкүл — «ике төплө күл», Аҫылкүл — «матур күл» була, тип тә фараз ҡылғандар. А. Г. Бессонов менән Ж. Ғ. Кейекбаев иһә атаманы «горько-соленое озеро» тип тәржемә иткән. Р. 3. Шәкүров та шундай ҡарашта.
left|200px|thumb200px Күлдең борон Ҡаратабын күле, Ер упҡан, Ер батҡан тигән атамалары ла булған.
Үҫемлектәр донъяһы
Асылыкүлдең тирә-яғында шырт еҙүлән, аҡтамыр, быуын япраҡлы шалфей, сел үләне кеүек һирәк осрай торған үҫемлектәр һаҡланып ҡалған.
Хайуандар донъяһы
Яр буйҙарындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа һайраусы ҡоштар моң һуҙа, күл фаунаһында ондатра, үлән араларында тәлмәрйен, кеҫәртке кеүек ер-һыу хайуандары осрай.
Донъя хоккей лигаларының исемлеге
Донъя хоккей лигаларының исемлеге
Асылыкүл
Һыу составы
Күлдең һыуы ҡаты, тоҙло, химик составы буйынса сульфат синыфының натрий төркөмөнә ҡарай.
Сығанаҡтар
Сәмийән Бәҙретдинов. Башҡортостан календары 2008 йылға.
Донъя хоккей лигаларының исемлеге
Латвия
Латвия хоккей лигаһы (1931)
Яксаргин Василий Владимирович
Яксаргин Василий Владимирович (26 апрель 1915 йыл — 12 ноябрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор. Юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Василий Владимирович Яксаргин 1915 йылдың 26 апрелендә Мордва Республикаһы Атяшев районының Киржеман ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Эрзән. 7 синыфты тамамлай. 1935 йылда Саранск тепломеханик техникумын тамамлай. Могилев өлкәһендә Хотимск районының Забелышенский спиртзаводында теплотехник булып эшләй.
Тунгусла (Бочанка ҡушылдығы)
Тунгусла — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бочанка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Яксаргин Василий Владимирович
Биографияһы
1936 йылдың 10 октябренән Ҡыҙыл Армияла. 1939 йылда Киев танкотехник училищеһын тамамлай. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша.
Тунгусла (Бочанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яксаргин Василий Владимирович
Биографияһы
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. 1-се Украина фронтының 3-се гвардия танк армияһында Ҡыҙыл Байраҡлы Ленин орденлы, Суворов һәм Богдан Хмельницкий орденлы 91-се Фастов танк бригадаһы 9-сы механизацияланған корпустың танк батальонында танк ротаһы командиры ярҙамсыһы, рота командиры урынбаҫары, рота командиры һәм танк батальоны командиры урынбаҫары, командиры була. Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Дон, Брянск, Воронеж, 1-се Украина фронтында һуғыша. Һуғышта бер тапҡыр яралана.
Ҡатнаша:
Танк батальоны командиры капитан Яксаргин Берлин һуғышында батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 27 апрелендә уның батальоны, танкыға ҡаршы кәртәләрҙе үтеп, бер нисә кварталды һәм Шёнеберг тимер юл станцияһын дошмандарҙан таҙарта. Шул уҡ ваҡытта 29 орудие һәм минометтар, 2 танк баҫып алына һәм юҡ ителә, 1000-дән ашыу дошман һалдаты һәм офицеры әсирлеккә алына.
1945 йылдың 27 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән фронтта немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Яксаргин Василий Владимировичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6585) тапшырыла һәм «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. 1950 йылда Ленинград офицерҙар юғары бронетанк мәктәбен, 1953 йылда Юғары хәрби педагогия институтын тамалай. 1960 йылдан 1966 йылға тиклем Уссурийск Юғары хәрби автомобиль команда училищеһы начальнигы була. 1966 йылда Краснодар ауыл хужалығы институтының хәрби кафедраһы начальнигы булып эшләй.
1974 йылдан генерал-майор В. В. Яксаргин — запаста. Краснодар ҡалаһында йәшәй. Шул уҡ институттың хәрби кафедраһында өлкән уҡытыусы була. (хәҙерге Кубань дәүләт аграр университеты). Профессор. 2009 йылдың 12 ноябрендә вафат була. Краснодар Славян зыяратында ерләнгән.
Яр Саллы
Яр Саллы (Яр Чаллы, На́бережные Челны́) — Татарстан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында, Кама йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Татарстан ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.
Ҡазан менән араһы 225 км, Түбәнге Кама менән — 35 км, Алабуға менән — 20 км, Өфө менән — 250 км.
Туҡай районының (1930—1976 йылдарҙа Саллы районының) үҙәге. Ҙур автомобиль юлдары үҙәге, йылға порты бар.
Ҡалала машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле. Рәсәйҙә төҙөлгән сит ил машиналары заводтары бар (Fiat, Mercedes-Benz Actros, Mercedes-Benz Axor, Ford Kuga, Ford Galaxy, Ford Transit, Ford S-MAX, Ford Explorer).
Халҡы
Халыҡ һаны 508 700 кеше (2009 йыл уртаһына) Татарстандың 13,5 % халҡын тәшкил итә, Рәсәй ҡалалары араһында 31-се урында тора.
Яр Саллы ҡалаһының халыҡ һаны үҙгәреүе динамикаһы (халыҡ һанын алыуҙар нигеҙендә) :
По данным Всероссийской переписи населения 2010 года в городе представлены: татары — 47,42 % (242,3 тыс. человек), русские — 44,87 % (229,3 тыс.), чуваши — 1,95 % (10,0 тыс.), украинцы — 1,31 % (6,7 тыс.), башкиры — 1,16 % (5,9 тыс.), марийцы — 0,66 % (3,4 тыс.), удмурты — 0,39 % (2,0 тыс.), мордва — 0,39 % (2,0 тыс.) и др. — 1,82 % (9,3 тыс.).
Ҡара ҡарға
thumb|273px|right|[[Саврасов, Алексей Кондратьевич|Саврасов Алексей, Ҡара ҡарғалар ҡайтты (1871)]]
Ҡара ҡарға
Ҡылыҡһырлама
Ала ҡарғалай. Ғәҙәттә күмәкләшеп йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө күкһел ҡара. Оло ҡоштоң суҡышы тирәһе яланғас, бысраҡ аҡ төҫтә. Суҡышы йыуан һәм ҙур. Ала ҡарғанан бөтә кәүҙәһенең ҡара төҫтә булыуы менән айырыла.Ҡарлыҡҡан тауышлы: «ҡрра — ҡрра»
Тереклек итеүе
Һирәк ағаслы урман, ҡәлә һәм ауыл эргәһендәге ағаслыҡтарҙа йәшәйҙәр. Ояһы ағас баштарында була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә, яҙғыһын яңы шытып сыҡҡан иген һәм йәшелсәләрҙе йолҡоп, бер аҙ зыян килтерә.
Туҡланыуы һәм үрсеүе
Төрлә бөжәктәр, сиңерткә,ямғыр селәүсене, үлән үҫентеләре менән туҡлана. Бик киң таралған ҡош. Ояһын ваҡ сыбыҡсаларҙан үреп яһай. Көрән таплы йәшкелт зәңгәр 5-6 йомортҡаһы була. 280px|mid|thumb|[[ареалдар C. f. frugilegus: асыҡ һары ҡыҙыл  — күсмә ҡоштарҙың оялауҙары. Уҡтар менән ҡышлау урындары күрһәтелгән; йәшел  — ултыраҡ һәм күсмә ҡоштар; ҡара зәңгәр  — күсмә һәм ултыраҡ ҡоштарҙың ҡышлау урындары; күк  — ҡышлау урындары. C. f. pastinator: тоноҡ-һары ҡыҙыл  — оялау; зәңгәр  — ҡышлау урындары.]]
Кесе Тайтым
Кесе Тайтым — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оунасваара саңғы үҙәге
Оунасваара саңғы үҙәге  — Финляндияның Рованиеми ҡалаһында саңғыла трамплиндан һикереү буйынса ярыштар өсөн төҙөлгән комплекс.
Тарихы
Беренсе ваҡытлыса Оунасваара трамплины 1927 йылдың   февралендә төҙөлгән, ә шул уҡ йылдың февралендә саңғыла һикереү буйынса даими  трамплин  асыла. Был ҡоролма 1947 йылға тиклем файҙаланыла. 1937 йылдың мартында Рованиеми ҡалаһында  Пойлиоваара саңғы  трамплины асыла, ул Финляндияла иң ҙур  трамплин була, әммә немец ғәскәрҙәре уны 1944 йылдың 8 октябрендә Лапландия һуғышы ваҡытында   шартлата
1947 йылда К50 ағас трамплины төҙөлә. 1956 һәм  1976 йылдар  араһында ике янғын була. 1976 йылдағы янғында трамплин тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға. 1983 йылда ул К64 ҡалҡыулығы итеп үҙгәртеп ҡорола
1961 йылда  ағас трамплин урынына яңы бетон трамплин төҙөлә башлай, ул. 1962 йылда асыла. 1976, 1990 һәм 2014 йылдарҙа реконструкция үткәрелә.
1990 йылда Мууроллела К-27 күнекмә трамплины төҙөлә, әммә ул популярлыҡ менән файҙаланмай,  2000 йылда һүтеп алына һәм Оунасваар саңғы үҙәгенә күсерелә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Усманов Хәйрулла Абдрахман улы
Усманов Хәйрулла Абдрахман улы (16 декабрь 1866 йыл, Ырымбур губернаһы — 14 июнь 1915 йыл, Ырымбур) — мулла, Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы (1907).
Тәүге аҙымдары. Мулла һәм сауҙагәр
Хәйрулла Абдрахман улы Усманов 1866 йылдың 16 декабрендә Ҡарғалы сауҙагәре ғаиләһендә тыуа. Хәйрулла Ҡаҙан губернаһы Малмыш өйәҙе мәҙрәсәһендә классик мосолман белемен ала (түбәнге дини белем), уны тамамлағас, бер нисә йыл шул уҡ мәҙрәсәлә хәлфә була (мөҙәрристең ярҙамсыһы).
1893 йылдың 10 октябрендә Усманов Сәйет ауылының (Татар Ҡарғалыһының) 1-се мәркәз мәсетенә икенсе мулла вазифаһына һайлана, артабан Ырымбур губерна идаралығының 13 ноябрҙәге указы менән имам-хатиб һәм мөҙәррис вазифаларына раҫлана (указлы мулла).
XIX һәм XX быуаттар сиктәрендә Ҡарғалыла Усманов етәкләгән мәҙрәсә яҡшы белем биреүсе уҡыу йорттарының береһе була (йәдидселек ҡулланыла): «Ҡарғалылығы мәҙрәсә Рәсәйҙә татарса ғилемлелекте үҫтереүсе төп уҡыу йорттарының береһе» тип раҫлай 1904 йылда йәшерен кәңәшсе А. С. Будилович (ул заманда урыҫ булмаған бөтә милләттәр тип әйтерлек татар тип атала).
Сауҙагәр һәм меценат Әбделғәни Ғәли улы Хөсәйенов инициативаһы менән Ҡарғалыла Рәсәйҙең татар мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләү буйынса Бөтә Рәсәй йәйге педагогия курстары ойошторола (1898—1902). Усманов был курстарҙың эшмәкәрлегенә лә ылыҡтырыла.
1907 йылда Эске эштәр министрлығы раҫлауы буйынса вафатынан һуң «мосолман динен үҫтереүгә» тип 500 мең һум аҡса ҡалдырған сауҙагәр Әхмәт бай Хөсәйеновтың васыятнамәһенә ярашлы мәҙрәсәлә «Айырым Попечителдәр Советы» булдырыла. Советҡа Хәйрулла Усманов һәм халыҡ араһында ихтирам яулаған 9 кеше һайлана. Совет васыятнамә буйынса ҡалдырылған аҡсаны мәсеттәр һәм мәҙрәсәләр төҙөүгә, ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар мәктәптәрен асыуға, «Хөсәиниә» мәҫрәсәһен тотоуға тотона.
1907 йылда Хәйрулла Усманов Көньяҡ Уралдың мәҙәни үҙәктәренең береһе булған — Ырымбур ғилми архив комиссияһы ағзаһы була (Ырымбур академияһы, 1887—1918).
1907 йыл. 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы
1917 йылдың 7 (йәки 6) февралендә крәҫтиән Х. Усманов Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына Ырымбур губерна һайлау йыйылышы һайлаусыларының дөйөм составынан ағза итеп һайлана. Был осорҙа ул «Иттифак әл-мөслимен» партияһында тора (мосолман халыҡ партияһы) һәм үҙенә беркетелгән 8 дисәтина ерҙе эшкәртеүсе крәҫтиән дә була. Думала эшләгәнендә Усманов мосолман фракцияһының сәркәтибе итеп ҡуйыла, һәм кадеттар менән яҡыная. Ул шулай уҡ «Ниндәй дин тотоуға һәм ниндәй милләт кешеһе булыуына ҡарамайынса сәйәси һәм гражданлыҡ хоҡуҡтарын сикләүҙе ғәмәлдән сығарыу тураһындағы төп положениелар» закон проекты инициаторҙарының береһе була һәм «Урыҫ милләтенән булмағандар өсөн башланғыс училищелар тураһындағы 1906 йылдың 31 мартында ҡабул ителгән ҡағиҙәләрҙе ғәмәлдән сығарыу тураһындағы» белдереүҙе хуплап та өлгөрә. Бынан тыш Усманов Өфө губернаһы Бөрө өйәҙендә батша полиция чиндарының башҡорттарға ҡарата көс ҡулланыуы тураһындағы бик күп факттар буйынса парламент запросына ла ҡағылышы бар. Ләкин Х. Хөсәйенов парламент трибунаһынан бер тапҡыр ҙа сығыш яһамай..
Һуңғы йылдары
Дәүләт Думаһын таратҡандан һуң Сәйет ауылына ҡайтып, ахун вазифаһын башҡара.. 1909 йылдың 23 июнендә, Ырымбур һайлаусыларының депутаттар К.-М. Б. Тевкелев һәм А.-М. А. Топчибашев менән осрашыуҙа, Дәүләт Думаһының мосолман фракцияһына финанс ярҙамы ойоштороу өсөн булдырылған комиссия составына Усманов та һайлана. 1910 йылда имам-хатиб Усманов аҡсаһына аҙаҡ амбулатория һәм дарыухана — Ҡарғалылығы тәүге медицина учреждениеһы урынлашасаҡ йорт төҙөлә. 1912 йылда Мәккә менән Мәҙинәгә хаж ҡыла, бер нисә ғәрәп илендә була, тыуған иленә ҡайтышлай Төркиәгә инә, унда министр һәм профессор Мәхмүт Асад менән осраша. Профессорға Ырымбур һәм Ҡарғалыға саҡырыу хатын тапшыра, һәм профессор был саҡырыуҙы ҡабул итә. 1914 йылдың 15 июненән 25 июненә тиклем Усманов мосолмандарҙың Санкт-Петербургта үткән IV Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша, унда дини эштәргә идара итеү реформалары тикшерелә.
Хәйрулла Абдрахман улы Усманов Ырымбур мосолман йәмғиәтенең ғәмәлдәге ағзаһы һәм Сәйет ауылы Мосолман йәмғиәтенең рәйесе була(1915). Ырымбурҙа 1915 йылдың 14 июнендә вафат була.
Шишкеевка
Шишкеевка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сивинь йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чаткыч Омер
Чаткыч Омер (тур. Ömer Çatkıç ; 15 октябрь 1974, Эскишехир, Төркиә) — төрөк футболсыһы, ҡапҡасы. Төркиә йыйылма командаһы составында Донъя Чемпионаты −2002 һәм Конфедерациялар Кубогы-2003 турнирҙарының бронза призеры.
Клуб карьераһы
Омер Чаткычтың барлыҡ профессиональ футбол карьераһы төрөк клубтарында үтә. Ул футбол менән 1992 йылда «Эскишехирспор» клубында шөғөлләнә башлай. 1998 йылдан 2004 йылға тиклем футболсы «Газиантепспор» клубында уйнап килә. Омер Чаткыч артабан «Генчлербирлиги» клубы составында дүрт йыл дауамында уйнап тора, шунан һуң инде Газиантеп ҡалаһы клубында уйнап сыҡҡандан һуң, Бурса ҡалаһының «Бурсаспор» клубына уйнарға ҡайта. Омер Чаткыч 2008 йылдан алып Төркиәнең «Антальяспор» клубы уйынсыһы.
Милли йыйылма командала уйнауы
Төркиә милли йыйылма командаһында Омер Чаткыч 1999 — 2005 йылдарҙа уйнай, ошо осор эсендә ул 19 матчта ҡатнаша, башлыса йыйылма команданың запас ҡапҡасыһы булып тора. Омер Чаткыч был вазифала торған саҡта төп голкипер вазифаһын башҡарыуҙа бары тик легендар Речбер Рюштюнан ғына уҙа алмай килә. Төркиә милли йыйылма командаһына Омер Чаткыч халыҡ-ара турнирҙарҙа ҡатнашыу өсөн саҡырылған була, ул Евро-2000, шулай уҡ Донъя чемпионаты - 2002 һәм 2003 йылғы Конфедерациялар Кубогында ҡатнаша, шуларҙа футбол ҡапҡасыһы ике матчта уйнай һәм ике тапҡыр туп үткәрә.
Оҙонлоҡ (координат)
Оҙонлоҡ — шарға оҡшаш координаттар системаһы рәтендәге координат.
Оҙонлоҡто билдәләү проблемаһы
Диңгеҙ навигацияһы өсөн киңлекте билдәләү әллә ни ҙур проблема тыуҙырмай — ул Тимерҡаҙыҡ йондоҙоноң офоҡтан алып бейеклеге мөйөшөн үлсәү ярҙамында бик еңел иҫәпләнелә. Оҙонлоҡто үлсәү байтаҡҡа ауырыраҡ мәсьәлә булып сыға.. Алдынғы диңгеҙ державалары был проблеманы хәл итеү өсөн ҙур ғына премия вәғәҙә итә.
Бер нисә астрономик ысул тәҡдим ителә — Иоганн Вернер (ай алыҫлығы ысулы, 1514 йыл), Галилео Галилей (Юпитер юлдаштары торошо буйынса, 1612 год), — ләкин был ысулдарҙы ҡулланыу өсөн ҡатмарлы астрономик инструменттар һәм иҫәпләүҙәр талап ителә. Өҫтәүенә ябайыраҡ ысул табыла, уны Фризиус Гемма уйлап тапҡан тип иҫәпләнелә — урындағы ҡояш ваҡытын талап ителгән нөктәләге (порттағы) ваҡыт менән сағыштырыу — тик был осраҡта бик теүәл сәғәт талап ителә.
1714 йылда британ парламенты оҙонлоҡто билдәләү ысулын уйлап тапҡан кешегә бик ҙур премия тәҡдим итә — £10 000 (яңылышлыҡ 60 диңгеҙ миле булһа), £15 000 (40 миль) һәм £20 000 (30 миль). Көнбайыш Һиндостанға табан йөҙгәндә оҙонлоҡто бындай теүәллек менән билдәләү өсөн тәүлегенә уртаса 3 секунҡа алға киткән сәғәттең булыуы талап ителә (ул заманда минутты күрһәткән уғы булған сәғәт, теүәл ваҡытты күрһәтә, тип иҫәпләнә).
Балта оҫтаһы һәм үҙ алдына сәғәт йүнәтергә өйрәнгән Джон Гаррисон 1749 йылда ҡоро ерҙә ҡулланылған сәғәттәргә ҡарағанда диңгеҙҙә теүәлерәк ваҡытты күрһәткән сәғәт эшләй: уның сәғәте тәүлегенә уртаса 2 секунҡа алға китә, 45 көн йөҙгәндән һуң оҙонлоҡто билдәләүҙәге яңылышлыҡ 10 миль тәшкил итә. Әммә парламент был ваҡытҡа конкурс шарттарын үҙгәрткән була — хәҙер инде сәғәттең теүәл йөрөүе генә түгел, ә уның ҙурлығының ыҡсым булыуы талап ителә. Был талапҡа яуап итеп, Гаррисон 1760 йылда диаметры 12 сантиметр булған яңы моделде тәҡдим итә. Был сәғәт Көнбайыш Һиндостанға ике тапҡыр (1761 һәм 1764 йылдарҙа) барып ҡайтҡанда һынала — сәйәхәттең өс айы эсендә сәғәт 5 секундҡа алға китә. 1776 йылдың мартында Джон Гаррисонға премияны түләйҙәр.
Сәғәт-хронометр бик ҡыйбат тора, ғәмәлдә иһә оҙаҡ ваҡыт, 1766 йылдан Невил Маскелайн нәшер иткән "Диңгеҙ альманахы"нда баҫылып сыҡҡан таблицаларҙы файҙаланып, ай алыҫлығы ысулы ҡулланыла.
Сурья (Усьва ҡушылдығы)
Сурья (Оло Сурья) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Ойва
Кесе Ойва — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ойва йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суутаринкорван күпере
Суутаринкорван күпере (фин. Suutarinkorvan silta ) — Финляндияның Рованиеми ҡалаһындағы Кемийоки йылғаһы аша автомобиль һәм тимер юл күпере
Тарихы
1930 йылда иҫке күпер төҙөү тамамлана. Ул Рованиеми--Кемиярви тимер юлы участкаһы буйлап автомобиль һәм тимер юлы хәрәкәте өсөн файҙаланыла. Лапландия һуғышы ваҡытында   1944 йылдың 14 октябрендә, фин ғәскәрҙәре күпер янына  килеп еткәс үк, уны немец ғәскәрҙәре шартлата 1951 йылда күпер тергеҙелә. Автомобилдәр өсөн дә, шулай уҡ тимер юлы өсөн дә бер яҡлы транспорт хәрәкәте өсөн  ҡулланыла. 1967 йылға тиклем күпер аша 4-се шоссе  үтә, быға тиклем   Оунасйоен күпере төҙөлгән була.
Ваҡыт үтеү менән хәрәкәт  артыу сәбәпле күпер ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндермәй. 1995 йылда автомобиль юлдары өсөн яңы күпер сафҡа инә, һуңғы   күпер һүтеп алына. Яңы хәрәкәт схемаһы транспорт ағымының бүленешен һәм ике яҡлы хәрәкәтте тәьмин итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фундаменталь төркөм
Фундамента́ль төркөм  — топологик арауыҡҡа тиңләштерелгән билдәле бер төркөм. Тупаҫ итеп әйткәндә, был төркөм арауыҡта "тишек"тәр һанын үлсәй. «Тишектәр»ҙең булыуы ниндәйҙер йомоҡ кәкренең формаһын нөктәгә өҙлөкһөҙ үҙгәртеү мөмкин түгеллеге менән билдәләнә.
Билдәләмә
X — билдәләнгән x_0\in X нөктәле топологик арауыҡ булһын. X-та x_0 нөктәһенән элмәктәр күмәклеген, йәғни булған  өҙлөкһөҙ сағылыштар күмәклеген ҡарайыҡ. Ике f һәм g элмәктәре, әгәр улар элмәктәр класында бер береһенә гомотопиялы булһалар, йәғни уларҙы тоташтырыусы, үҙсәнлеген ҡәнәғәтләндергән f_t гомотопияһы булһа, эквивалентлы тип иҫәпләнәләр. Ярашлы эквивалентлыҡ кластары гомотопиялы кластар тип аталалар. Ике элмәктең ҡабатландығы тип уларҙы эҙмә-эҙ үтеү менән билдәләнгән элмәк атала:
Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы
Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы (1901, Өфө виләйәте Бөрө өйəҙе Сорғолдо ауылында  — 29 сентябрь 1943, Украина ССР‑ы Войсковое а. янында, Вовниги а. ерлəнгəн ) — Советтар Союзы Геройы (1944). Граждандар һəм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1941 йылдың декабрнан алып Брянск, Воронеж һəм Көньяҡ‑Көнбайыш фронттарҙа хеҙмəт итə.
Батырлығы
Герой исеменə 6‑сы армия 25‑се гвардия уҡсылар дивизияһы 78‑се гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы гвардия сержанты Бәҙретдинов 1943 йылдың 26 сентябрендә Войсковое ауылы төньяҡтараҡ Днепр йылға аша сыҡҡанда һəм 29 сентябрендә уң ярҙағы плацдармды киңəйткəндə күрһəткəн батырлығы өсөн лайыҡ була.
Ә
Әә (ә) -- башҡорт алфавитының ҡырҡынсы хәрефе.
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Ә -- теркәүес. Бер-береһенә ҡаршы ҡуйылған һөйләмдәрҙе йәки һөйләмдең киҫәктәрен теркәү өсөн ҡулланыла.Миҫал: Сәғәт ун тулды, ә ул һаман юҡ.
Ә (ә-ә-ә) -- ымлыҡ. 1. Нимәнелер иҫкә төшөргәндә, һиҙенгәндә, аптырағанда әйтелә. Миҫал: Ә-ә, шулаймы ни? 2. Асыу ҡатыш ризаһыҙлыҡ белдергәндә әйтелә. Миҫал: Ә-ә, һин әле шулай һөйләшәһеңме?
Вознесенка заводы
Вознесенка (Ырғыҙлы) заводы — 1753 йылда К. Е. Сиверс тарафынан Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Ырғыҙлы йылғаһы (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы) буйында баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына.
1756 йылда продукция етештерә башлай, заводта 7 баҡыр иретеү мейесе, гармахер һәм шплейзофен горндары, инструменттар эшләү оҫтаханаһы була. 1771 йыл башында 7 баҡыр иретеү мейесе, штыклы һәм 2 гармахер горны, горнлы баҡыр сүкеү фабрикаһы һәм 4 горнлы тимерлеге була. Вознесенка заводына 450 рудник ҡараған. 18 быуат аҙағында завод 50,3 мең дисәтинәнән ашыу ер биләй. 1772 йылда заводта 2363 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә. Барыһы эшләү дәүерендә 44,3 мең бот саф баҡыр иретелә; максималь етештереүсәнлек 5,5 мең бот тәшкил итә (1761). 1758—1762 йылдарҙа завод хакимиәте башбаштаҡлығы һөҙөмтәһендә крәҫтиән сыуалыштары була.
Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) барышында завод талана. 1773 йылдың октябрендә атаман И. Лаврентьевтың отряды тиҙҙән Бәрҙе биҫтәһенә Е. Пугачевҡа китә, үҙе менән 170 урындағы завод крәҫтиәнен алып китә, улар артабан ҡамауҙа ҡалған Ырымбур тирәһендә бәрелештәрҙә ҡатнашалар. 1774 йылдың яҙына тиклем завод урындағы тау офицеры А. Соколов етәкселегендәге ихтилалсылар адмистрацияһы ҡарамағында була. 1774 йылдың апрель башында (1 апрелдә еңелеүҙән һуң) бында Е. И. Пугачёв булып китә, өс көн заводта үткәрә. Үҙе менән 30 крәҫтиән һәм 9 оҫта алып, шулай уҡ Соколовты, унтершихмейстер И.Рихтерҙы һәм копиист А.Седачевты, ул Әүжән-Петровка заводтарытабан юллана.
Вознесенка заводы А. С. Пушкиндың «Пугачев тарихында» архив әҙерләмәләрендә телгә алына.
1777 йылда завод тергеҙелә, һуңынан ябыла. Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылы урынлашҡан.
Энтль-Юклюн-Яун
Энтль-Юклюн-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 179 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡуҙбай
Ҡуҙбай (рус. Кузбаево)  — Башҡортостан Республикаһы Борай районындағы ауыл, Ҡуҙбай ауыл Советы үҙәге.
Этимологияһы
Ҡуҙбай (ҡушма һүҙ) — «ҡуҙ» — баҙлап янып торған утлы күмер, тере күмер һәм бай.
Тарихы
Ауылды Ҡазан даруғаһындағы Эске-Йылан улусында үҙ ерҙәрендә аҫабалыҡ иткән башҡорттар нигеҙләгән. Ул 1707 йылдан алып билдәле. 1767 йылда ҡәрҙәшлек килешеүе буйынса яһаҡлы татарҙар (һуңынан типтәрҙәр ҡатламына инә) күсеп ултыралар. Ауып үҫеше түбәндәгесә булған: — 1795 йыл — 8 типтәр, (башҡорттар тураһында мәғлүмәт юҡ) — 1816 йыл — 308 башҡорт,165 типтәр — 1859 йыл — 537 башҡорт,165 типтәр — 1870 йыл — 511 башҡорт,145 типтәр — 1920 йыл — 1232 (башҡорт һәм типтәр бергә)
Халыҡ
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, күпселек милләтте — башҡорттар (94 %) тәшҡил иткән.
Географик урыны
Тиклемге арауыҡта:
— район үҙәгенә тиклем (Борай): 12 км
— яҡындағы тимер юл станцияһы (Яңауыл): 56 км
Тәфсир (мәғәнәләр)
Тәфсир ошо мәғәнәләрҙә ҡулланылыуы ихтимал: Башҡорт телендә «тәпсир» варианты ла ҡулланыла.
Ҡытай Халыҡ Республикаһы тарихы
Ҡытай Халыҡ Республикаһы — 1949 йылдың 1 октябрендә Пекинда иғлан ителгән дәүләт.
Ҡытай Халыҡ Республикаһын булдырыу
1945 йылдың август-сентябрендә милитаристик Японияны тар-мар итеү менән Икенсе донъя һуғышы тамамлана. Азия-Тымыҡ океан илдәре Япония ғәскәрҙәренән азат ителә, ә Ҡытайҙа ҡан ҡойғос Граждандар һуғышы бара.
Маньчжуриялағы Квантун (япон) армияһының күпселек өлөшө Совет Армияһы алдында ҡорал һала. Ул ваҡытта Маньчжурияла тик айырым ҡытай партизан отрядтары һәм ул отрядтарҙың разведка төркөмдәре генә һуғыша.
1945 йылдың сентябрендә Ҡытай компартияһының хәрби көстәрен Төньяҡ һәм Көнсығыш Ҡытайҙан төньяҡ-көнсығышҡа ебәрәләр. Ноябрь айына тиклем унда 8-се һәм 4-се армияның 100 мең яугиры күсерелә.Был частарҙан, партизан отрядтры берләшмәләренән һәм урындағы халыҡтан Төньяҡ-Көнсығыштың берләшкән демократик армияһы төҙөлә. Унан Ҡытай Халыҡ азатлыҡ армияһы төҙөү башлана. Совет армияһы 1946 йылдың майына тиклем Маньчжурияла була. Был арала Советтар Союзы Ҡытай коммунистарына яңы Ҡытай армияһын ойоштороп, ҡоралландып, өйрәтеп ҡалдыра. Бының һөҙөмтәһендә Гоминьдан(ул власта саҡта торған партия) армияһы 1946 йылдың апрелендә Маньчжурияға үтеп инә башлағас, унда айырым партизан отрядтары урынына заманса әҙерләнгән, тәртипкә өйрәтелгән коммунистар етәкселегендәге армияға тап булып, аптырап ҡала. Маньчжуриялағы хәл менән АҠШ-та Аҡ йорт та бик ҡыҙыҡһына. АҠШ ғәскәрҙәренең тәүге ике диңгеҙ пехотаһы дивизияһы Ҡытайҙың Тяньзинь районына 1945 йылдың 30 сентябрендә үк килә. Көҙгә Ҡытайҙа инде 100 меңдән артыҡ АҠШ хәрби хеҙмәткәре була. Америка экспедиция ғәскәре, башлыса диңгеҙ пехотаһы, Ҡытай компартияһы менән Гоминьдан араһына ҡыҫылмаҫҡа тырыша. Ләкин улар Ҡытай дәүләтенең ул саҡтағы ҡораллы көстәре- Гоминьдан ғәскәре менән, айырыуса Төньяҡ һәм Үҙәк Ҡытайҙа япон ғәскәрҙәре ҡорал һалғанда,әүҙем хеҙмәттәшлек итә, шулай уҡ Ҡытай ҡалаларында тәртип һаҡлағанда һәм төрлө объекттарҙы һаҡлағанда улар берҙәм эшләй.
Гоминьдан армияһы башта уҡ стратегик хата ебәрә: Маньчжурияла коммунистик армия менән тәүге алыштар Гоминьдан файҙаһына тамамланһа ла, Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытайҙа һуғыш аҙағына еткерелмәй, Гоминьдан төп көсөн Ҡытай компартияһының регуляр ғәскәре менән көрәшкә йүнәлтмәй, Үҙәк, Көнсығыш һәм Төньяҡ Ҡытайҙағы партизан отрядтарын, партизан базаларын юҡ итеүгә йүнәлтә. Советтар Союзы һәм урындағы халыҡ ярҙамы менән Мао Цзэдун ғәскәре 1948 йылдың көҙөнә 600 меңгә етә. 1 ноябрҙән был армия 4-се Ялан армияһы тип атала башлай. Уның башында Линь Бяо тора.
1948 йылдың ноябрендә 4-се Ялан армияһы гоминьдан армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш хәрәкәттренә күсә. Чан Кайшиҙың 52 армияһы, тағы ла АҠШ инструкторҙары тарафынан әҙерләгәнгән 26 дивизия Ҡытай компартияһы армияһы яғына сыға. 1949 йыл башында армия Төньяҡ Ҡытайға инә, бында Ҡытай компартияһының 8-се армияһына ҡушыла. 15 ғинуарҙа улар Тяньцзинь, 22 ғинуарҙа Пекин ҡалаларын ала. 1949 йылдың яҙына коммунистар армияһы гоминьдан армияһын Янцзы йылғаһынан төньяҡтағы ерҙәрҙе һәм Ганьсунан көнсығыштағы ерҙәрән ҡыуа. Граждандар һуғышы аҙағына Ҡытай халыҡ азатлыҡ армияһы Азиялағы иң ҡеүәтле 4 миллионлы армияға әйләнә. 1949 йылдың 24 апрелендә Лю Бочэн етәкселегендә Ҡытай компартияһы ғәскәре Гоминьдан ҡулындағы Ҡытай баш ҡалаһы Нанкинға инә.Гоминьдан хөкүмәте февраль айында уҡ илдең көньяғына Кантонға ҡаса, һуңыраҡ Чан Кайшиға тоғро ғәскәр ҡалдығы Тайвань утрауына китә.
Йыл аҙағына Ҡытай халыҡ азатлыҡ армияһы Гоминьдан армияһының төп көстәрен юҡ итеп, Ҡытайҙағы өсөнсө граждандар һуғышын еңеү менән тамамлай.
Гоминьданды еңеү һәм Ҡытай компартияһының власҡа килеүе тик Советтар Союзының бик ныҡ ярҙам итеүе арҡаһында ғына мөмкин була. 1949 йылдың 1 октябрендә Пекиндә Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителә. Икенсе көнөнә Советтар Союзы, беренсе булып, ҠХР-ҙы таный һәм уның менән Дуҫлыҡ, союздашлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөй.
1950 октябрендә Ҡытай армияһы 1949 йылдың ноябрь айында үҙаллылыҡ иғлан иткән Тибет территорияһына барып инә. 1951 йылдың 23 майында Тибет менән ҠХР араһында "Тибетты тыныс юл менән азат итеү саралары тураһында килешеү"гә ҡул ҡуйыла.
Тәүге бишйыллыҡтар
Советтар Союзы юлынан барып, Ҡытай планлы үҫеш экономикаһын булдырырға тотона. Ләкин СССР-ҙан айырмалы рәүештә башта Ҡытай бик тиҙ аграр коллективлаштырыу һәм индустриалләштереү сәйәсәтен үткәрмәй.
Тәүге 1953—1957 йылдарҙағы бишйыллыҡ бар яҡлап та уңышһыҙ була, тик ул сәйәси тотороҡлолоҡтоң яҡшы яҡтарын күрһәтә һәм шулай итеп Мао Цзэдундың авторитетын тағы ла нығыта.
СССР менән дуҫлашҡас, Ҡытай АҠШ һәм башҡа НАТО илдәре тарафынан иҡтисади изоляцияға дусар ителә (мәҫәлән,Тайвань боғаҙындағы ҡапма-ҡаршы тороу (1954—1955)).
1956 йылдың сентябрендә Ҡытай компартияһының VIII съезының беренсе сессияһы үтә. Унда совет моделе яҡлылар күпселекте тәшкил итә, һәм уның эшенә КПСС-тың XX съезы ҡарарҙары һиҙелерлек тәьҫир яһай. ҠКП-ның яңы уставы ҡабул ителә, «Мао Цзэдун идеяларының» әйҙәүсе роле тураһында положение уставтан алып ташлана, партияның идеологик нигеҙе тип марксизм-ленинизм иғлан ителә.
Йөҙ Сәскә кампанияһы
Уңыштар Маоны ҡанатландырып ебәрә һәм ул 1957 йылдың февралендә билдәлелек менән тәнҡитте көсәйтергә ҡарар итә, уның маҡсаты- ҡала интеллигенцияһын социализм төҙөүгә йәлеп итеү була. Тик 1957 йылдың июлендә ул кампания ҡапыл тамамлана. Билдәлелектең башланыс осоро ҡапҡан булып сыға: кампанияның һөҙөмтәһе шул — интеллигенцияға ҡаршы көслө һөжүм башлана.
Өс ҡыҙыл байраҡ курсы
1958 йылдың майында Ҡытай компартияһы VIII съезының икенсе сессияһы ябыҡ шарттарҙа үтә, ошо саранан башлап, Ҡытай етәкселеге Советтар Союзы тәжрибәһен ҡабатлауҙан баш тарта. «Өс ҡыҙыл байраҡ курсы» (яңы «генераль һыҙыҡ» ҡабул ителә: Ҡытайҙа социализмды «күберәк, тиҙерәк, яҡшыраҡ, аҙ сығымдар менән» төҙөргә, «Ҙур һикереш» сәйәсәте, "халыҡ коммуналары"н төҙөү) иғлан ителә. Ул ҠХР-ҙың үҫешен тиҙәйтергә, уны донъялағы иң көслө илдәр иҫәбенә сығарырға һәм уға халыҡ-ара коммунистик хәрәкәттә етәксе урынын яуларға ярҙам итергә тейеш була. «Ҙур һикереш» 1958—1962 йылдарҙа булырға тейешле, Чжоу Эньлай тәҡдим иткән Икенсе бишйыллыҡты алмаштыра. Ләкин иҡтисади уңыштар ға өлгәшеү өсөн бик тиҙ алып барылған коллективлаштырыу һәм профессиональ хеҙмәт урынына энтузиазмға таяныу, бынан тыш ауыл хужалығындағы ҡайһы бер яңғылыш ҡарарҙар ҡот осҡос һөҙөмтә бирә—1959-1961 йылдарҙа илдәге аслыҡ осоронда миллиондарса кеше һәләк була.
«Ҙур һикереш» осоронда Ҡытай Халыҡ Республикаһының халыҡ-ара сәйәсәте ҡәтғиләшә. 1958 йылдың 28 авгусында ҠХР армияһы Тайвань боғаҙындағы утрауҙарҙы артиллерия утына тота, ә унда Гоминьдандың 100 меңлек хәрби көстәре тора (см. Второй кризис в Тайваньском проливе).
1959 йылдың мартында Тибет халҡы баш күтәрә.
1959 йылдың апрелендә Мао Цзэдун Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе вазифаһынан баш тарта, был урынға Лю Шаоци һайлана.
1959 йылдың июль-август айҙарындағы Лушань пленумында маршал Пэн Дэхуай илдә алып барылған сәйәсәт менән риза булмауын белдерә (бындай аҙым Ҡытайҙа бөйөк аҡыл эйәһе Конфуций тәғлимәттәренә яраҡлы тип иҫәпләнә). Ул бөтә ил халҡына бәләкәй оҫтаханаларҙа ҡорос иретергә ҡушыу, артыҡ ашығып коммуналар төҙөүҙе, ҠКП Үҙәк комитеты политбюроһын коллектив етәкселек принциптарынан баш тартҡан өсөн тәнҡитләй, илдә килеп тыуған хәл өсөн бөтә партия етәкселәре, «шулай уҡ иптәш Мао Цзэдун» ғәйепле тип белдерә. Пэн Дэхуай оборона министры вазифаһынан бушатыла, уның урынына Линь Бяо тәғәйенләнә.
1962 йылдың көҙөндә Ҡытай менән Һиндостан сигендә һуғыш башлана.
Мәҙәни революция
1966 йылда Ҡытай компартияһы рәйесе Мао Цзэдун «ревизионизм»ға һәм "партияла, хөкүмәттә һәм армияла буржуазия ҡалдыҡтары"на ҡаршы киң йәйелдерелгән кампания башлай. Ул маоизмды берҙән-бер дәүләт идеологияһы итеп нығытыу һәм сәйәси оппозицияны юҡҡа сығарыу маҡсатында үткәрелә. Күпләп был эшкә йәлеп ителгән йәштәр «хунвэйбин» тип атала, ул бер-ниндәй ҙә ойошмаларҙан тормай, сөнки Рәйестең эштәре, күрһәтмәләре ҡапыл ғына башлана, бынан тыш ҠКП етәкселегендә берҙәмлек булмай. «Рәйес образына» ныҡ бирелгән, тоғро студенттар, эшселәр һәм уҡыусылар радикал төркөм ҡотҡоһонда (Банда четырёх) "синфи дошман"ды эҙләү һәм фашлау, уртасыл ҡарашлы партия лидерҙарына һөжүм итеү менән шөғөлләнә башлай.
Был кампания ваҡытында Ҡытай компартияһы етәкселәренән иң ҙур вазифа биләгән ҡорбан — Лю Шаоци. Дэн Сяопин хеҙмәт менән холоҡ төҙәтеү өсөн трактор заводына эшкә ебәрелә. Бөтә нимәгә тәнҡит күҙлегенән ҡараған йәштәрҙең емергес энергияһы ғалимдар, интеллигенция, дини институттарға, Ҡытайҙың мәҙәни ҡомартҡыларына, шулай уҡ бик күп элекке мәҙәни ҡиммәттәрҙе һаҡлаусы ябай Ҡытай кешеләренә ҡаршы йүнәлтелә. Йәмғиәттә башланған идеологик тарҡалыш бының эҙемтәһе була. Маоизм Ҡытайҙың идеологик йөҙө булып ҡала, тик уның артында ысын сәйәси власть вариҫтары араһында көрәш башлана.
Иҡтисадта сикләүҙәрҙе әҙәйтеү
1971 йылдың сентябрендә Линь Бяо властан алынғас, ил сәйәсәтендә Көнбайышҡа табан боролоу тип аталған үҙгәреш башлана. 1969 йылда Советтар Союзы менән Ҡытай араһында эш хатта сик буйы бәрелешәренә тиклем барып етә (Даманский утрауында һәм Жаланашколь күле буйындағы ҡораллы бәрелештәр).
1972 йылда «Пинг-понг дипломатияһы» арҡаһында АҠШ президенты Никсон Ҡытайға бара, Мао Цзэдун Ричард Никсон менән осраша. 1972 йылда уҡ Чжоу Эньлай капиталистик илдәр менән хеҙмәттәшлек дәүерен башлап ебәрә, ГФР һәм Япония менән Ухань ҡалаһындағы ҡорос иретеү предприятиеларын модернизациялау тураһында килешеү төҙөй.
1976 йылда Мао үлгәндән һуң «Дүртәү бандаһы» («Банда четырёх»), шунан «Кескәй дүртәү бандаһы»(«Малая банда четырёх») ҡолатыла һәм әкренләп Маоның туранан-тура вариҫы Хуа Гофэнды властан ҡыҫырыҡлап сығаралар. Власҡа Дэн Сяопин етәкселегендәге реформаторҙар килә, улар 1978 йылда ҠКП Үҙәк Комитеты 11-се саҡырылышының 3-сө пленумында «реформалар һәм асыҡлыҡ» сәйәсәтен иғлан итә. 1978—1979 йылдарҙа илдә сәйәси өлкәлә ҡыҫҡа ваҡытлы либералләшеү булып ала, ул «Пекин яҙы» тип атала.
1979 йылда Ҡытай менән Вьетнам араһында сик буйында һуғыш була, ике ил араһындағы хәрби бәрелештәр 1990 йылға тиклем бара.
«Иҡтисади үҙгәрештәр»ҙе ҠКП-ның XII съезы башлап ебәрә (1982 й.). ҠКП-ның XIII съезында (1987 й.) социализмдың тәүге этабы теорияһын ентекләп тасуирлайҙар, уға ярашлы социалистик ҡоролош менән социалистик иҡтисади система—төрлө нимә, социалистик сәйәси тәртип иҡтисадта бөтә нимәне планлы үҙәкләштереүҙе аңлатмай, ул баҙар механизмдарын да, бигерәк тә «дәүләт-предприятие» берлегендә, ҡулланырға мөмкинлек бирә. ҠКП-ның XIV съезында (1992 й.) ҡытайса социалистик базар иҡтисадын булдырыу курсы иғлан ителә. Идеологиялағы был үҙгәреште Дэн Сяопиндың: «Бесәй ниндәй төҫтә булһа ла ярай—иң мөһиме- ул сысҡан ғына тотһон» тигән һүҙҙәре һүрәтләй.
Дүрт ҡала— Шэньчжэнь, Чжухай, Сямынь, Шаньтоу — махсус иҡтисади зоналар тип иғлан ителә. Уларҙан һуң 14 диңгеҙ буйы ҡалаһы, Янцзы һәм Чжуцзян йылғалары тамағындағы дүрт регион, Фуцзянь провинцияһының көньяҡ- көнсығыш өлөшө һәм Бохай ҡултығы янындағы регион асыҡ иҡтисади зона тип иғлан ителә. Хайнань утрауында шул уҡ исемдәге яңы провинция булдырыла һәм ул айырым иҡтисади зонаға әйләнә. Был ҡала һәм райондар сит ил капиталын һәм технологияларын йәлеп итеү, сит ил партнёрҙарынан идара итеүҙең һөҙөмтәле методтарын үҙләштереү өсөн төрлө инвестицион һәм һалым өҫтөнлөктәре ала. Уларҙың иҡтисадының йылдам үҫеше ил масштабында ла һиҙелерлек үҫешкә килтерә. Башланғыс осорҙа илгә индерелгән капиталдың күпселек өлөшөн Тымыҡ океан бассейны илдәрендә йәшәгән ҡытайҙар (хуацяо) (Гонконг, Макао, Сингапур, Малайзия, АҠШ) капиталы тәшкил итә.
1989 йылдың апрелендә илдә демократик үҙгәрештәр яҡлы булған ҠКП Үҙәк комитетының элекке генераль секретары Ху Яобандың үлеме Ҡытайҙың күп кенә ҡалалрында болаға сәбәпсе була. Бигерәк тә Пекин студенттары ныҡ тырыша. 16 апреля 1989 йылдың 16 апрелендә бер төркөм студенттар Тяньаньмэнь майҙанында Ху Яобанды иҫкә алыу сараһын ойоштора. Майҙандан фоторепортажды гәзиттәрҙә баҫтырыу партия етәкселеге тарафынан хуплау итеп ҡабул ителә. Пекинда демонстрациялар башлана, уларҙа 2 миллионға яҡын кеше ҡатнаша, Тяньаньмынь майҙанында митинг бер туҡтауһыҙ бара.
Демонстрацияла ҡатнашыусыларҙы ҠКП Үҙәк комитетының генераль секретары Чжао Цзыяндың реформаларға ҡаршылашыу «буржуаз либералләшеү» кеүек үк хәүефле тигән һүҙҙәре ҡатанландырып ебәрә.
Шул уҡ ваҡытта Ҡытайҙың донъяла иҡтисади һәм сәйәси тәьҫире арта бара. 1997 һәм 1999 йылдарҙа Ҡытайға элек унан (Күк аҫты империяһынан) «арендаға алып торолған» Гонконг (Сянган) менән Макао (Аомынь) кире ҡайтарылды (унда йәшәгән халыҡ теләмәһә лә). Илдең оборона ҡеүәте арта һәм Ҡытай халыҡ азатлыҡ армияһының техника менән ҡоралланыуы яҡшыра, бында Ҡытайға иң яңы ҡорал төрҙәрен һатыусы Рәсәй Федерацияһының да роле ҙур.
Иҡтисадта сикләүҙәр бөтөрөлөүе сәйәси тәртиптең йомшарыуына килтермәй. Илдә оппозицияға ҡаршы сәйәси репрессиялар бара (бигерәк тә «Тяньаньмэнь майҙанындағы ваҡиғалар» ға бәйле 1989 йылдың майынан һуң булды), массакүләм саралар, шул иҫәптән Интернет та, бик ҡаты контролдә тотола. Шулай ҙа һуңғы осорҙа ҠКП уставына үҙгәрештәр индерелә, мәҫәлән, эшҡыуарҙарҙы партияға алыу рөхсәт ителә, партияның иң юғары етәксе органдарында кадрҙар алмашыныуы (ротация) индерелгән. Эске сәйәсәттә шәхси мөлкәттең дәүмәлен сикләүәҙәр бөтөрөлгән һәм шәхси автомобилдәр алыу рөхсәт ителгән. Ләкин ил донъяла үлем язаһы ҡулланыу буйынса иң алдынғы урынды биләй (йылына 7 меңдән артыҡ). Бындай ҡаты сараларға ҡарамаҫтан, енәйәтселек һәм ришүәтселек кимәле даими арта бара.
Сикләүҙәрҙе бөтөрөү (либералләштереү) сәйәсәте көтөлмәгәнсә юғары һөҙөмтәләр бирҙе, Ҡытай иҡтисады сифат яғынан ныҡ үҙгәрҙе. Шул уҡ ваҡытта иҡтисад үҫеше региондар буйынса тигеҙ бармай, социаль пропорцияһыҙлыҡ арта, экология мәсьәләләренә иғтибар бүленмәй, был инде Ҡытайға ғына ҡағылмай, күрше илдәрҙә лә хәүеф тыуҙыра.
Ҡытайҙың йылдам үҫеше донъя илдәре өсөн йәшерен хәүеф тыуҙырыуы тураһында күптәргә хәҙер уйланырға тура килә.
Изолиния
Изоли́ния, йәки кимәл линияһы (функцияһы) (ισος — «тигеҙ, тиң») — картала, һыҙмала, схемала йәки графикта линияны сағылдырған шартлы билдәләнеш, уның һәр нөктәһендә үлсәнеүсе дәүмәл бер үк төрлө мәғәнәлә һаҡлана. Изолиниялар — ике үҙгәреүсән дәүмәлдең яҫылыҡта һанлы функцияһын күрһәтеү ысулы.
Бергштрих
Бергштрих — изолинияға перпендикуляр рәүештә үткәрелгән һәм ирекле осо менән изолиниялар менән билдәләнгән дәүмәлдең кәмей барыу йүнәлешенә күрһәткән һыҙыҡса (изогипс һәм изобат өсөн — ауышлыҡтың ҡайһы йүнәлештә түбәнәйеүенә ҡарап). Тәүҙә бергштрих ерҙең рельефын горизонталь һыҙыҡтар менән күрһәтеү, ауышлыҡтың йүнәлешен еңелерәк билдәләү өсөн ҡулланыла.
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
Ҡарағғөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт — башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, тарихи, тормош-көнкүреш эпосы, проза аралаш шиғри текстарҙан тора.
Ҡулъяҙма тарихы
М. Буранғолов тарафынан яҙып алынған һәм «Йәйләү» тип исемләнгән (ҡасан, ҡайҙа, кемдән икәне әйтелмәгән) «Дөйөм тарихи ваҡиғаларға ҡарай сығарылған башҡорт көй йырҙарының тарихы, IV киҫәк, 1917—1940 йылдар» тигән ҡулъяҙма йыйынтыҡҡа индерелгән. Йыйынтыҡ Өфө дәүләт сәнғәт институтының фольклор кабинетында һаҡлана. Беренсе тапҡыр Б. Байымов тарафынан төҙөлгән «М. Буранғол. Сәсән аманаты» (Өфө, 1995) тигән китапта баҫыла. Эпос ҡыпсаҡ версияһына ҡарай, әммә әҫәргә үҙәнсәлекле сюжет һыҙыгы, яңы мотивтар һәм образдар хас. Иртәктең идея асылында ырыу-ара талаштарҙың һәләкәткә килтереүен күрһәтеү, уларҙы фашлау ята. «Бөрйән» ырыу атамаһын «бүре йән» һүрәтенән сыҡҡан тип аңлатыуы менән дә башҡа варианттарҙан айырыла.
Варианттар бүленеше
«Күсәк бей» варианттары ике төп версияға — ҡыпсаҡ һәм бөрйән версияларына бүленә. Ҡыпсаҡ версияһы варианттары форма яғынан урыны-урыны менән проза аралашып килгән шиғри текстарҙан тора, күләм яғынан да ҙурыраҡ. Ә бөрйән версияһына ҡараған варианттар күләм яғынан ҙур түгел һәм, нигеҙҙә, прозанан ғибәрәт. Һәр сәсән үҙ ырыуы батырын данлар һәм ғәҙел итеп күрһәтер булған. Ҡыпсаҡ сәсәндәре Бабсак менән уның улы Күсәкте ыңғай образ итеп күтәрә, ә бөрйән батыры Ҡарағөлөмбәтте тик тиҫкәре ҡылыҡтар менән генә һүрәтләй. Бөрйән сәсәндәре, киреһенсә, Ҡарағөлөмбәтте аҡыллы, ыңғай батыр итеп күрһәтә һәм шул яҡтан уны ҡыпсаҡ батырҙарына ҡаршы ҡуя. Бер үк ваҡиғаны һүрәтләгән эпик әҫәр ике ырыу сәсәндәре башҡарыуында ике төрлө аңлатыла, һәр ырыу сәсәне үҙ ырыуы батырын аҡларға һәм уны яҡларға тырыша. «Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт» эпосы — «Күсәк бей» варианттарының береһе.
«Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт» сюжеты
Бабсаҡ бей — ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы башлығының бала-сағы һәм уның нисек ырыу бейе булыуы тураһында мәғлүмәт бирә.
Хикәйәт көслө ырыу көсһөҙ ырыуҙы тибәргән осорҙа бер туған Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт тигән ике бай йәшәүе, икеһе ике ерҙә бай булып, береһе береһенән уҙҙырып көн иткәндәре, Аҡҡоломбәттең Аҡйегет, Бабсаҡ тигән ике улы булғаны менән башланып китә. Ҡарағөлөмбәттең, йыл һайын дүрт бисә алып, дүрт бисә айырып торһа ла, балаһы тыумаған. ә ағаһы Аҡҡоломбәт ҡустыһы Ҡарағөлөмбәттең ошо хәленә бик эсе бошоп, һәр саҡ был турала әйтә килгән. Берҙән бер көн Аҡҡоломбәт, бөтә тирә-яҡҡа оран һалып, бөтә ырыуҙы йыйып, ҙур туй яһай. Ағаһының туйына Ҡарағөлөмбәт тә батырҙарын эйәртеп, дүрт бисәһен янына ултыртып, ер һелкетеп килеп төшкән, Аҡҡоломбәт ҡаршы алғанда: — Ҡустым, сәскә утлаған мал һымаҡ, йыл һайын сәскәнән сәскәгә һикереп, килендәрҙе алыштырып ҡына тораһың, бәй, бәй… килендәрҙе тағы ла яңыртҡанһың. Был эшең ҡыҙыҡлыҡтанмы? Әллә сараһыҙҙанмы? — тип һораған. Ҡарағөлөмбәт: — Ағай, уныһы минең эш. Мин ни теләйем, шуны эшләйем, — тип яуап биргәнен Аҡҡоломбәттең улы Аҡйегет тыңлап торған да: — Атай, ниңә уға аптырайһың? Донъяла бар йәндең ире, бисәһе бар. Үлеп айырылғансы шуның менән көн итә, бала үҫтерә. Тик эттең генә айырым билдәләнгән бисәһе юҡ. Теләгән саҡта осраған берәү менән ҡауыша. Ағайым да шулай йәшәргә уйлағандыр, — тип көлә.
Аҡйегеттең был һүҙенә Ҡарағөлөмбәт бик ғәрләнә. Туй бөткәс, ҡайтырға йыйынған саҡта Ҡарағөлөмбәт: — Ағай, ҡустыларымды миңә ҡунаҡҡа ебәр. Аяҡ аҫтынан ел уҙғарып ҡайтырҙар, — тигән. Бабсаҡ ауырыҡһыныу арҡаһында бара алмаған. Аҡйегет Ҡарағөлөмбәт менән киткән. Юлда бер туғайлыҡҡа төшөп, ял итеп китергә булғандар. Ашаған, эскәндәр, уйнаған, көлгәндәр. Бисәләре еләк ҡарарға киткән. Ҡарағөлөмбәт менән Аҡйегет ял итергә яталар, туйҙа уйнап, ҡунаҡ һыйлап йөрөгән Аҡйегет ятҡас та йоҡоға китә. Ҡарағөлөмбәт бының йоҡоға киткәс, Аҡйегетте сәнсеп үлтерә. — Минең араға төшөп, мин алаһы ҡыҙҙы алдың, етмәһә, мине эткә оҡшатып, атайың алдында ауыҙ йырып көлдөң. Бына хәҙер көл… Хәҙер бисәңде лә алырмын. Бабсакты үлтерһәм, ағайым ҡарт, ул оҙаҡламай үлер, уның бейлеге лә үҙемә ҡалыр, — тип үҙ-үҙенә һөйләнеп, Аҡйегеттең үлеген күлгә ташларға маташҡанда бисәләренең еләктән ҡайтып килгәнен күрә. «Былар күрҙе, береһе әйтмәһә, береһе әйтер, быларҙы ла үлтерәйем», — тип, бисәләрен дә һуйып, барын да күлгә һалып, ҡайтып китә. Артабан Аҡҡоломбәттең улын эҙләүе, көтөүсе ҡарттың күргән-белгәндәрен һөйләүе, күл төбөнән мәйеттәрҙе табыу бәйән ителә. Аҡҡоломбәт был ағаһының эше икәнлеген белә, тик уның ни өсөн был эште эшләүенә төшөнә алмай аптырап, өйгә ҡайта.