cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кредиторлыҡ бурысы
Кредиторлыҡ бурысы — (ингл. Accounts payable (A/P)) субъекттың (предприятиеның, ойошманың, физик шәхестең) башҡалар алдындағы бурысы (ҡайтарырға тейешле бурысы).
Кредиторлыҡ бурысы хеҙмәттәр (эштәр, тауарҙар, материалдар һ. б.) тапшырылған ваҡыт менән уларҙың хаҡын түләү ваҡыты тап килмәгән осраҡта хасил була.
Кредиторлыҡ бурысын ҡайтарыуҙан ҡасҡан өсөн яуаплылыҡ Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексының 177-се статьяһында ҡарала.
Бухгалтер хисабында кредиторлыҡ бурысы бер нисә төргә бүленә: Кредиторлыҡ бурысы булыуы ойошма өсөн ыңғай фактор түгел һәм предприятиеның финанс хәлен, түләү һәләтен һәм ликвидлығын  баһалағанда уның күрһәткестәрен ныҡ ҡына түбәнәйтә.
Бетпаҡ-Дала
Бетпаҡ (Бетпақдала), шулай уҡ Төньяҡ ас далаһында — Ҡаҙағстандың Ҡарағанда, Көньяҡ-Ҡаҙағстан һәм Жамбыл өлкәләрендәге сүллек. Һарыһыу, Чу йылғаларының  түбәнге ағымы һәм Балхаш күле араһында урынлашҡан.
Тасуирлама
Географик координаталары (46°02 'N 70°12' E). Ул төньяҡта 46°30' параллеле янында Ҡаҙаҡ сусағы менән сиктәш. Майҙаны яҡынса 75 000км², көнбайыштан көнсығышҡа һуҙымы 500 км тирәһе,төньяҡтан көньяҡҡа табан 170 км-ға тиклем. Бетпаҡ-Дала — яҫы һәм һөҙәк-тулҡынлы уртаса бейеклеге 300-350 метр булған  уйһыулыҡ. Юғары нөктәһе — Жамбыл тауы (диңгеҙ кимәленән  974 метр өҫтә). Бетпаҡ-Даланың көнсығыш өлөшө Ҡаҙаҡ сусағының —  палеозой ултырмаһының һәм урғылған тоҡомдарҙың тығыҙ комплексы каледония структураһының дауамы булыуҙан ғибәрәт. Бер яҡ ҡырында тигеҙлек, бында тәпәш тауҙар  күп һанлы уйпатлыҡтар менән сиратлаша. Көнбайыш өлөшөндә палеозой тоҡомдары  горизонталь ҡатлам аҫтына сумып ятҡан мезозой һәм палеоген ыуалып торған ултырмалары  (ҡом, ҡомташ, балсыҡ, ҡырсынташ) аҫытына инеп китә, улар түбәнәйә барыусы уйпатлыҡтар һәм ябыҡ уйһыулыҡтар  тигеҙлек ҡатламын барлыҡҡа килтерә.
Климаты континенталь, йәй ҡоро һәм эҫе, ҡыш уртаса һалҡын, аҙ ҡарлы (ҡар ҡатламы ҡалынлығы 10-15 см-ҙы үтмәй), ғинуарҙағы уртаса температураһы -12—14°c, июлдә 24-26°C. Мул һыулы  ер аҫты һыуҙары ятҡылығының  тәрәнлеге йылына 30 метрға тиклем. Йыллыҡ яуым-төшөм 100-150 мм. Сүллектә һоро һәм һоро тупраҡ өҫтөнлөк итә. Түбәнлектәрҙә таҡырлыҡтар һәм тоҙлоҡтар таралыш алған. Һарыһыу һәм Шу яны  нығытылған һәм ҡалҡыу ҡомлоҡтарында саҡсаулы һәм терескен-көкөрт-житеяҡ ассоцияцияһы өҫтөнлөк итә. Фауна вәкилдәре — архара һәм илек, тау алды тигеҙлегендә һәм үҙәндәрҙә — сайғаҡ, йәйрән; туғаҙаҡ, ҡор, ағуна йәшәй. Бетпаҡ-Дала киңлектәре Ҡыҙылурҙа, Шымкент, Жамбыл һәм Еҙҡаҙған өлкәләре хужалыҡтары өсөн  яҙлы-көҙлө көтөүлек урынына ҡулланыла. Яҙын малдарҙы Ҡаҙаҡ сусағы йәйге көтөүлегенең төньяғына ҡыуалар, көҙөн ҡышлауға көньяҡҡа — Майынҡом ҡомлоғона һәм Чу йылғаһы туғайлыҡтарына күсерәләр. Бетпаҡ-Далала майҙаны 25 000 гектар булған зоология заказнигы ойошторолған.
Әҙәбиәт
Сүллекте өйрәнеү тарихы. Зоолог В.А. Селевинетәкселегендәге  "Бетпаҡ-Дала" экспедицияһы  М.Д. Зверевтың "Аҡ таптың бөтөүе" китабында тасуирлана. Уның 1936 йылдағы  экспедицияһы сүллектә Асказансор фаунаһы ҡаҙылмалары ҡаҙыныу эштәре үткәрә.
Ярай-Яха
Ярай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Лымпараси йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мергенька
Мергенька — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карасуль йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Мальвинкель
Мальвинкель (Mahlwinkel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 613 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 38 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — BK.
Мергенька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зөбәй (исем)
Зөбәй — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.
Этимологияһы
Зөбәй башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән исем. Иң һәйбәт тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы (15 сентябрь 1913 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. Һуғышҡа тиклем — уҡытыусы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Хәмит Зөбәйер Ҡушай 1910 йылға тиклем — Ғәбделхәмит Зөбәйер, 1910—1935 йылдарҙа — Хәмит Зөбәйер, Төркиәлә фамилиялар тураһында закон ҡабул ителгәндән һуң — Хәмит Зөбәйер Ҡушай. (Hamit Zübeyir Koşay; 1897—1984) — шәрҡиәт белгесе, төркиәтсе, этнограф, археолог, тарихсы, яҙыусы, философия докторы (1923). Анкаралағы Этнография музейының тәүге директоры.
Мәмбәтәй (Ҡыуандыҡ)
Мәмбәтәй (Мамбетеево) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡалаһы эсендәге ауыл.
Зөбәй (исем)
Фамилияла
Зөбәйеров Әмин (Абдулла) Фәхретдин улы (18 март 1891 йыл — 23 май 1963 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1949) һәм Башҡорт АССР-ының (1935) халыҡ артисы. Ленин (1949) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары (1944, 1955) кавалеры.
Мәмбәтәй (Ҡыуандыҡ)
Тарихы
1915 йылда Мәмбәтәй ауылы йәмғиәтенән тартып алынған ер участкаһында Ҡыуандыҡ тимер юл станцияһы төҙөлөшө тамамаланған. Һуңынан Ҡыуандыҡ ҡалаһы барлыҡҡа килгән.
Зөбәй (исем)
Фамилияла
Зөбәйҙуллин Айҙар Хизбулла улы (9 февраль 1963 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, мәҙәниәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
Зөбәйҙуллин Хисбулла Ғүмәр улы (28 октябрь 1929 йыл — 31 декабрь 2001 йыл) — башҡорт бейеүсеһе, балетмейстер, педагог. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1969).
Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы 1915 йыл, Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылы — 23 февраль 1943 йыл, Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙыларармеецы.
Ауылдар
Зөбәйер — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Түке ауыл биләмәһе составына керә.
Голдобин Сергей Анатольевич
Биографияһы
Сергей Анатольевич Голдобин 1954 йылдың 22 сентябрендә Горький ҡалаһында (хәҙер Түбәнге Новгород) тыуған.
1976 йылда В. П. Чкалов исемендәге Горький инженерлыҡ-төҙөлөш институтын тамамлай.
«Башкиргражданпроект» институтының 5-се оҫтаханаһы архитекторы, 1981 йылдан алып архитектура төркөмө етәксеһе, 1979 йылдан — төп, 1984 йылдан — баш архитекторы.
1989 йылдан — «Архпроект» ЯАЙ-нда проекттарҙың баш архитекторы, 1990 йылдан — оҫтахана начальнигы, 2008—2010 йылдарҙа — генераль директор, бер үк ваҡытта 1990 йылдан башлап [Өфө дәүләт нефть техник университеты]]нда (ӨДНТУ) уҡыта.
Башҡортостанда беренсе булып йыш урынлашҡан һәм бейеклеге сикләнгән төҙөлөш проекттарын эшләй. 50-нән ашыу проект, шул иҫәптән Сәнғәт училищеһы ятағы, спорт һәм концерт залдары (1983), «Башсбербанк» ААЙ-ның сауҙа комплексы (1994), «Үҙәк баҙар» сауҙа-сервис комплексы (2002), «Башкирэнерго» ААЙ-ның адм. корпусы (2001), Президент Хакимиәтенең һөйләшеүҙәр залы интерьеры (1995; икеһе лә — авторҙашлыҡта) проекттары авторы. Күмертау, Мәләүез, Стәрлетамаҡ, Өфө (1980-се йылдар уртаһынан) ҡалаларында микрорайондар төҙөү; Үрге Сауҙа майҙанын һәм Каруанһарай бинаһын, Якутов И. С. исемендәге паркты, Галле округы урамын, ВДНХ комплексын (бөтәһе лә — Өфө) һәм башҡалар үҙгәртеп төҙөү проекттарына, шулай уҡ Германия ерендә авиаһәләкәттә һәләк булған Башҡортостан балаларына һәйкәл проектына етәкселек итә.
Уҡыусылары араһында — А. В. Давыденко.
Ҡаҙанғол
Ҡаҙанғол (Казангулово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 441 кеше. Почта индексы — 453421, ОКАТО коды — 80222822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 саҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. 1744 йылға тиклем Ҡазан губернаһы Өфө провинцияһы, 1781 йылдан Өфө наместнигы составында. 1796—1865 йылдарҙа Ырымбур, 1865 йылдан Өфө губернаһы, 1865 йылдан Бәләбәй өйәҙе Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы; 1865—1867 йылдарҙа — Дәүләкән улусы; 1867—1913 йылдарҙа Ҡаҙанғол улусы үҙәге, 1923 йылда Дәүләкән улусы, 1930 йылдан хәҙерге көнгә тиклем Дәүләкән районы составында. Ауылға Нуғай даруғаһы Ҡырҡ‑Өйлө‑Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1780 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1744 йылдан) алып билдәле. Тәүге тапҡыр Ырымбур губернаһы Өфө провинцияһының 1744 йылғы картаһында күрһәтелгән (Ырымбур губернаһы 1744 йылдың 15 мартында барлыҡҡа килгән). 1826 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса бында мишәрҙәр килеп ултыра. 1795 йылда типтәрҙәр ҙә иҫәпкә алынған. Ауылдың исеме антропоним — Күҙемғол, Ҡаҙанғолдан алынған. Иҫке Яппар ауылы аҫаба башҡорто Күҙемғол Яппаров нигеҙ һала. 1805 йылғы картала ауыл Куҙанғол (Кузангулово) тип күрһәтелә. 1863 йылда Дәүләкән, Исмәғил, Ҡаҙанғол, Шәрип ауылдары составында Дәүләкән ауыл хужалығы йәмғиәте ойошторола. Аҫаба башҡорттар 5 966 дисәтинә ер, 471 дисәтинә урман менән файҙаланған. Ауылда мәсет, училище булған. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. 1929 йылда дөйөм ер майҙаны 2598 га тәшкил итә. 1930 йылдар башында «Ҡыҙыл Урал» колхозы ойошторола. Халҡы: 1795 йылда — 214 кеше; 1859 йылдв — 562 кеше; 1870 йылда — 469 кеше; 1896 йылда — 464 кеше; 1906 йылда — 545 кеше; 1917 йылда — 747 кеше, 1920 йылда — 655 кеше; 1939 йылда — 464 кеше; 1959 йылда — 420 кеше; 1989 йылда — 396 кеше; 2002 йылда — 382 кеше; 2010—441 кеше. Башҡорттар — 94 % (2002). Урта мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Урамдары
Исемдәре:
Күлдәре
Исемдәре:
Тауҙары
Исемдәре:
Археологик ҡомартҡылар
Ҡаҙанғол ауылынан көньяҡта, 160 м алыҫлыҡта, Ҡаҙанғол ҡәберлеге, 1 саҡрым көньяҡта I Бура мәҙәниәте торағы, II Бура һәм Ҡурмантау мәҙәниәте торағы (б.э.т. 16-15 б. Б.) урынлашҡан.
Поросик
Поросик — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поросс йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәбеҫтә ашын дегет менән ағартмайҙар, уның өсөн ҡаймаҡ бар
«Кәбеҫтә ашын дегет менән ағартмайҙар, уның өсөн ҡаймаҡ бар» («Не обычай дёгтем щи белить, на то сметана») — Александр Солженицын эссеһе, «Литературная газета» ла 1965 йылдың 4 ноябрендә баҫыла. Солженицынындың СССРҙа үҙгәртеп ҡороуға тиклем сыҡҡан берҙән-бер мәҡәләһе.
Эссе — академик В. В. Виноградовтың шул уҡ "Литературная газета"ла донъя күргән «Заметки о стилистике» хеҙмәте менән полемикаға ингән әҫәр. Солженицын әйтеүенсә, «Заметки о стилистике» «беҙҙең телде тойоуыбыҙҙы ауырлаштыра, яйлата, ә телде кәрәк урында әсеттермәй генә майлап та ебәрергә кәрәк». Эссенең атамаһы — урыҫ мәҡәле, ул В. И. Далдең «Толковый словарь живого великорусского языка» китабында аңлатылған мәҡәл.
Мәҡәлә яҙыусы өсөн иң ауыр, уның әҫәрҙәрен КГБ конфискациялаған саҡта (сентябрь, 1965 йыл) яҙылған. Һуңғараҡ Солженицын «Бодался телёнок с дубом» әҫәрендәге хәтирәләрендә былай тип яҙа:
…Бер нимәгә ҡарап тормаҫтан мин ҡуҙғала башланым. Хәҙер аңлауымса — дөрөҫ булмаған хәрәкәт эшләгәнмен. Үҙемдең стилемә һәм яратҡан әйберемә ҡаршы барғанмын. Үҙем тураһында кешеләргә белдереү өсөн «Литературная гәзитендә» академик Виноградов менән юҡҡа бәхәскә ингәнмен. Тел тураһындағы мәҡәләләрем күп булһа ла, мин уларҙы ашығыңҡырап яҙғанмын, һәм минең өсөн һис тә кәрәге булмаған гәзиттә… (Тағын да шуныһы: урыҫ телен бигерәк тә төрлө брошюралар яҙған Ленин кеүек белгестәр бөтөрөүе тураһындағы төп фекеремде йәшереп ҡалдырғанмын. Уйлап ҡараһаң, был мәҡәләмдең бар мәғәнәһе КГБ органдарына минең: «бына ҡарағыҙ, мин баҫылып сығам,— йәшәйем һәм һеҙҙән һис тә ҡурҡып тормайым!» — тип ҡысҡырыу ғына булды
Башҡортостан Ҡазан ханлығы составында
Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң составына инә, Тарихи Башҡортостан ерҙәре Нуғай Урҙаһы, Ҡазан һәм Себер ханлыҡтары составына инә.
Кенәз Андрей Курбский башҡорттар «бөйөк Кама йылғаһынан өҫтәрәк» йәшәгән тип күрһәтә, шулай уҡ Ҡазан ханлығында йәшәгән халыҡтарҙың телдәрен — мордва, сыуаш, сирмеш, вотяк (ар) һәм башҡорт.һанап үтә. Башта Тарихи Башҡортостандың байтаҡ өлөшө, Себер ханлығы составына ингән көнсығыш Башҡортостан сиктәрен иҫәпләмәгәндә, төрлө кимәлдә Ҡазан ханлығына ҡараған йәки ҡазан ханына союздашлыҡ мөнәсәбәтендә торған.
Вассал-сеньориаль мөнәсәбәт килешеүе нигеҙендә кама-ыҡбашы башҡорттары ҡәбиләһе хандың подданныйы булып торған, ә төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ өлкәләре башҡорттары Ҡазан ханы менән союздашлыҡ мөнәсәбәттәрендә торған. Ҡазан ханлығында үҙәк властың көсһөҙләнеүе һәм Нуғай Урҙаһы күтәрелеүе менән, Тарихи Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшө хандың туранан-тура юрисдикцияһы аҫтында ҡалған. Нуғай Башҡортостанының Ҡазан ханлығы менән сиге Ыҡ һәм Кама йылғалары буйынса үткән. Һуңғараҡ кама-ыҡ башҡорттары составында Һарыш-Ҡыпсаҡ, Тәңгәүер, Әйле, Бөрйән, Гәрә, Йылан, Ирәкте, Һыуын-Ҡыпсаҡ, Мең, Һеңрән, Табын, Тамъян, Туҡ, Юрмый, Күрпәс-Табын, Ғәйнә, Ҡырғыҙ, Йәнәй, Тышкы-Йылан ҡәбилә волостары бүленгән. Ю. М. Йосопов фаразы буйынса, Ҡазан ханлығы составына ингән тап ошо башҡорт ҡәбиләләре Ыкбашы бассейнының төп халҡын тәшкил иткән була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан был район ханлыҡтың айырым административ берәмеге булып торған тип фаразлана.
Р. Ғ. Кузеевҡа ярашлы, төрөл ырыу-ҡәбилә составы ҡазан ханының ергә эйә булыу һәм һалым ҫтөнлөктәре биреү юлы менән башҡорттарҙы хеҙмәткә йәлеп итеүе менән аңлатыла. Башҡорт ырыу-ҡәбилә юғары ҡатламы ҡазан хандарынан мөһим өҫтөнлөк биргән тархан ярлыҡтарын алған. Тарханлыҡ Ҡазан ханлығында башҡорттарға биргән. Мәҫәлән, XV—XVI быуаттар башында урал арты башҡорттары — табын ҡәбиләһенең бер өлөшө Ҡазан ханлығының көнсығыш сигенә күсеп ултырған, һәм унда хеҙмәткә алынып, яңы этник билдәләмә — ирәкте («ҡәлғә хеҙмәтендәгеләр»), шулай уҡ 1523 йылдан ҡазан ханы Сәхибгәрәйҙең тархан ярлығына эйә булалар: «…слово мое таково. Этот Шейх-Ахмед сын Махмуда, потом сын Шей-Ахмеда Абдал, потом Сеид-Ахмед, его брата Мухамеда сын Муса, Якуб сын Сеида, его брат Булане, его брат Hyp-Сеид — эти семь человек, пришедши к нам, били челом, что они были тарханами прежних наших старших ханов; мы вновь, пожаловав упомянутых лиц во имя великого бога и ради пророка Мухаммеда, сделали их тарханами…»
Шул уҡ Сәхипгәрәй ярлығында 13 төр төрлө дар һәм яһаҡ йөкләмәләре: яһаҡ (10 процентлы килем һалымы), клан (хан һәм уның ғаиләһе файҙаһына оброк-алпауыт һалымы), салыг (ғәскәри хеҙмәттәгеләрҙе тәьмин итеү һалымы), ҡолош, ҡотлоҡ, бач (таможня пошлиналары), сала-харажи (ауыл һалымы), ер хаблясы (ер һалымы), гютюн-саки (йорт башына һалынған һалым), сусун (юлдағы чиновниктар өсөн аҙыҡ-түлек) һәм гульфс (чиновниктарҙың аттары өсөн ). Шулай уҡ башҡорттарға 1398 йылғы Хәйҙәр Ғәли биргән ярлыҡты раҫлаған Ибраһим хан ярлығы билдәле. Был ярлыҡ тол Гөлбостанға, уның улдары Мөхәмәтғәзизгә һәм Хушкилде хеҙмәтсеһе Мөхәмәтғәлигә бирелгән булған, һәм уларға сәсеүлек өсөн, ҡуналҡаға туҡталыу, ылау оҙатыу өсөн һалынған һалымдан һәм төрлө ҡыҫырыҡлауҙан азат ителеүҙе аңлатҡан тархан хоҡуҡтарын биргән.
Ҡазан ханлығының төп халҡы, шәхсән ирекле общинниктарҙан торған. Башҡорттар яһаҡ, шулай уҡ хәрби, юл һәм башҡа йөкләмәләр түләгәндәр. Б. Л. Хәмиҙуллинға ярашлы, Ҡазан ханлығы составында башҡорт ерҙәренең иң юғары милексеһе хан үҙе булған, һәм уның файҙаһына һалымдар йыйылған, әммә ерҙәр вассалдары башҡорт бейҙәре булған наместниктарға таратып бирелгән.
А. Н. Усмановҡа ярашлы, ҡазан ханы Башҡортостан территорияһында наместник сифатында кенәз, мырҙа йәки карачтарҙы тәғәйенләгән. Улар араһында Килембәт (Келәхмәт), башҡорт бейе Ҡара Килембәт менән тиңләштерелгән өфө кенәзе билдәле. 1509 йылда Мөхәмәтәмин хан Килембәтте Мәскәүгә Иван III батшаға илсе итеп ебәргән.
XV быуаттың 60-сы йылдары аҙағында башҡорттар хандың ике мөһим хәрби компанияһында әүҙем ҡатнашҡан. 1467—1468 йылдарҙа рус ғәскәренең Ҡазан ханлығы походына ҡаршы көрәш тороу өсөн хан башҡорттарҙы саҡырған. 1468 йылда Вятка һәм Кама аръяғында воевода Руно һәм кенәз Иван Звенцев етәкселегендә мәскәү отряды сигенеүсе хан отрядтарын эҙәрлекләгән, һәм уларҙы ҡыуып етә һәм Ағиҙел («Аҡ Воложка») йылғаһы буйында башҡорттарҙы ҡыуып еткән, улар унда башҡорттарҙың хәрби етәксеһе — тархан Түләзәйҙе әсирлеккә алған. 1469 йылда рустарҙың ханлыҡҡа походы тағы ҡабатланған. Ибраһим хан көнсығыш райондарҙан яугирҙар туплаған, был һуғышта башҡорттарҙың ҡатнашыуы әһәмиәтле булған. Риүәйәттәргә ярашлы, 1552 йылда башҡорттар шулай уҡ Ҡазанды обороналауҙа ҡатнашҡан. Быны ҡазан йылъяҙмасыһы ла бәйән итә. Ҡала алған һуң, өйгә ҡайтҡас башҡорт отряды. Улар араһында Ҡазан ханлығы тархандары — алдараҡ иҫкә алынған ирәкте ырыуынан Иҫән хан (Әсән хан) һәм ҡара-ҡыпсаҡ ырыуынан Аҡман билдәле.
Шулай уҡ сығанаҡтарҙа һалым йөкләмәләре күтәргеһеҙ булыуына һәм урҙаның ҡалдыҡ хандарының үҙ-ара низағына башҡорттарҙы йәлеп итеүенә бәйле, башҡорттарҙың Ҡазан ханлығы хандарына ҡаршы көрәше тураһында иҫкә алыуы осрай. Шулай уҡ ханлыҡтар араһында бөтә Башҡортостанға хужа булыу өсөн һуғыштар алып барылған. Мәҫәлән, башҡорт эпосы «Ек Мәргән»дә көнбайыш Ек Мәргән батыр етәкселегендә башҡорттарҙың ҡазан ханы менән көрәше һүрәтләгән. Шулай уҡ Кама буйындағы башҡорттар нигеҙ һалған һәм уның хужаһы булған ҡала халҡы һәм уларҙы баҫтырыу ниәтенән поход ойошторған ҡазан ханы араһында конфликт билдәле.
Иван IV батшаның Ҡазанды алыуы Башҡортостандың Рәсәй составына инеүенең тәүшарты булған. Шул уҡ ваҡытта башҡорт-ҡазан мөнәсәбәттәренең төп принциптары традиция буйынса башҡорттар һәм мәскәү бөйөк кенәзе араһындағы мөнәсәбәттәрҙең нигеҙенә ятҡан
Ҡазан ханлығы тарихы «Сура батырҙың рус ғәскәренә ярҙамы», «Өмбәт батыр», «Нисек итеп Иван Свияжск ҡәлғәһен төҙөгән һәм Ҡазанды алған» һ. б. башҡорт легендалары һәм риүәйәттәрендә сағылыш тапҡан.
Ишморатова Рауза Ғарифйән ҡыҙы
Ишморатова Рауза Ғарифйән ҡыҙы (1 февраль 1957 йыл) — юғары категориялы физика һәм математика уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы.
Биографияһы
Рауза Ғарифйән ҡыҙы Ишморатова 1957 йылдың 1 февралендә Салауат районы Яңы Сүрәкәй ауылында күп балалы ғаиләлә икенсе бала булып тыуған. Ҡалмаҡҡол урта мәктәбенән һуң Мәсәғүт педагогия училищеһына уҡырға инә.
1976 йылда педучилищены тамамлағандан һуң, урта һөнәри белем менән генә сикләнмәй ҡыҙ, Башҡорт дәүләт педагогия институты (хәҙер — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының) физика-математика факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә.
Хеҙмәт ҡаҙаныштары
Тәүге эш урыны — Салауат районы Илсекәй төп мәктәбе. Йәш уҡытыусы математика фәне серҙәрен уҡыусыларына еткерҙе.
Мөрсәлим урта мәктәбендә күп йылдар хеҙмәт итә. Башланғыс кластар буйынса директор урынбаҫары вазифаһын да намыҫ менән башҡара.
Рауза Ғарифйән ҡыҙы һәр ваҡыт яңылыҡҡа ынтыла, математика фәнен тәрнәйтеп өйрәнеү буйынса махсус кластарҙа эшләй. Уҡыусыларын эҙләнеү оҫталығына күнектерә, уларҙың интеллектуаль кимәлен күтәреүҙе, ижади потенциалын үҫтереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Яңы технологияларҙы урынлы һәм аныҡ ҡуллана.
Уның уҡыусылары техник һөнәри белем биреүсе уҡыу йорттарын тамамлай: иҡтисадсы, бухгалтер булып хеҙмәт итә.
Әлеге көндә Өфөлә йәшәй. Ейән-ейәнсәрҙәрен тәрбиәләй.
Ғаиләһе
Тормош иптәше Ишморатов Марс Исрафил ул (1957—2014 менән улы Маратты тәрбиәләп үҫтерҙе. Марат Ҡытаутамаҡ ҡалаһында механика техникумын һәм Ырымбур дәүләт университетының аҙыҡ-түлек технологияһы факультетының һыуытҡыстар технологияһы бүлеген тамамлай.
Ейәне Тимур, ейәнсәрҙәре Анна менән Диана — игеҙәктәр.
Мәрхүмә һеңлеһенең ике ҡыҙын аяҡҡа баҫтырыуҙы үҙ иңенә алды, уларға белем алырға, үҙ аллы тормош ҡорорға ярҙам итте.
«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены
«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путиндың 2002 йылдың 27 февралендәге 245-се Указына ярашлы булдырыла.
Орден статуты
«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән илдең оборона һәләте мәнфәғәтендә Донъя океанын өйрәнеү, үҙләштереү һәм файҙаланыу, уның милли хәүефһеҙлеген, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫешен тәьмин итеү өлкәһендәге ҡаҙаныштар, шулай уҡ Рәсәйҙең диңгеҙ ҡеүәтенә ҙур өлөш индергән өсөн бүләкләнә.
«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләү үлгәндән һуң булыуы мөмкин.
«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм рәсәй федерацияһының башҡа ордендары булған осраҡтарҙа «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» орденынан һуң урынлаштырыла.
Ордендың тасуирламаһы
«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены билдәһе эмаль һәм көмөштән эшләнә. Дүрт мөйөшлө тәре остары нурҙарҙы сағылдыра, тәре остары араһында арҡыс-торҡос ятҡан ике якорь. Урталағы медальонда зәңгәр эмалле түңәрәк буйлап — лавр тажы һәм «За морские заслуги» яҙыуы. Медальондың үҙәгендә — Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы һүрәте. Тәренең остары араһындағы арауыҡ — 40 мм, медальон диаметры — 16 мм. Ордендың кире яғында — ордендың һаны.
Орден билдәһе биш мөйөшлө ҡалып менән элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫма аҡ төҫтә, уның уртаһынан өс зәңгәр төҫтәге буй үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, зәңгәр буйҙарҙың киңлеге — 2 мм, уларҙың араһы — 3 мм.
Юрья (Салда ҡушылдығы)
Юрья (Юра) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Салда йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өҫкө сауҙа майҙаны
Тарихы
Өҫкө сауҙа майҙанына 1819 йылда нигеҙ һалына һәм генераль планы буйынса Өфөләге ике төп майҙандың береһе булырға тейеш була (Собор майҙаны менән бер рәттән). 1825 йылда бында каруанһарай төҙөлә башлай, бөгөнгө көндә майҙандың архитектура доминантаһы булып тора. Һуңыраҡ, уның тирәләй ҡаланың бай сауҙагәрҙәренең сауҙа йорттары урынлаша, күптәре уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Улар араһында XIX быуат аҙағына Берштейндың, ағалы-ҡустылы Крестовниковтарҙың, Иванов һәм Нобелдың сауҙа йорттары бар. 1926 йылға тиклем бында Александр Невскийҙың XIX быуатта төҙөлгән бәләкәй сиркәүе торған. Майҙан оҙаҡ ваҡыт Өфө ҡалаһының иң йәнле урыны булған һәм уның эргәһендәге таш-кирбестән һалынған тарихи төҙөлөш ҡалала иң йышы тип һанала.
Хәҙерге ваҡытта
Өҫкө сауҙа майҙаны һәм уның тирә яғы бөгөн туристар һәм урындағы халыҡ араһында популяр урын. Майҙандың эргәһендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, «Ете ҡыҙ» фонтаны, Заһир Исмәғилев исемендәге сәнғәт академияһы, шулай уҡ күп кафе һәм ресторандар урынлашҡан. Майҙанға яҡын йәмғиәт транспорты туҡталышы — «Каруанһарай» тип атала.
Фёдоров Дмитрий Леонидович
Фёдоров Дмитрий Леонидович (5 сентябрь 1931 йыл — 8 декабрь 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, геолог. 1991—2016 йылдарҙа РСФСР-ҙың Геология һәм яғыулыҡ-энергетика һәм минераль ресурстарҙы файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе (1991). Геология-минералогия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Грозный дәүләт нефть институтының геология факультетын 1955 йылда тамамлай һәм шул уҡ йылда «Кавказнефтегазразведка» тресында геолог булып эшләй башлай, Төньяҡ Кавказдың төрлө геологик-разведкалау ойошмаларында эшләй. 1970 йылда РСФСР Геология министрлығының «Калмнефтеразведка» тресының баш геологы итеп тәғәйенләнә. Ҡалмыҡстандың Карпинский һыртындағы бер нисә нефть һәм газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнаша.
1973 йылда Һарытау ҡалаһындағы Түбәнге Волга геология һәм геофизика ғилми-тикшеренеү институты директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һуңынан 1990 йылға тиклем институт директоры.
Институтта Каспий буйы уйпатлығының тоҙ аҫты палеозойының нефть һәм газ перспективаларын фәнни күҙаллау буйынса эштәргә етәкселек итә. Геофизик тикшеренеүҙәр үткәрә, һөҙөмтәлә Каспий алды нефть һәм газ ятҡылыҡтарын күҙаллау һәм артабан асыу өсөн мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә.
«Үҙенсәлекле Әстерхан газ конденсаты ятҡылығын беренсе асыусы» билдәһе менән бүләкләнгән. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү институтында эшләү менән бер рәттән Һарытау университетында ла уҡыта.
1991 йылда РСФСР-ҙың Геология һәм минераль-сеймал һәм яғыулыҡ-энергетика ресурстарын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был вазифала 1992 йылға тиклем эшләй. Ватан геологияһы һәм геофизикаһының фәнни-производство потенциалын һаҡлау эшенә ҙур өлөш индерә. Тәбиғәтте түләүле файҙаланыуға күсеү, ер аҫты байлыҡтары тураһында закон, эшҡыуарлыҡты лицензиялау нигеҙҙәре кеүек мөһим норматив-хоҡуҡи акттарҙы әҙерләүҙә ҡатнаша. 1992—1997 йылдарҙа — «Бөтә Рәсәй сит ил геологияһы ғилми-тикшеренеү институты» директорының фән буйынса урынбаҫары.
Күп кенә ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән туғыҙ монография яҙа. Рәсәй Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, Нью-Йорк фәндәр академияһы ағзаһы, Рәсәй геология йәмғиәтенең вице-президенты.
2016 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.
Ҡасҡынйылға (Ырымбур өлкәһе)
Ҡасҡынйылға (Каскын-йылга, Кашкинка) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы йылға.
Географияһы
Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы һәм «Медногорск ҡалаһы» муниципаль берәмеге аша аҡҡан Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡороған йылғаһына уң яҡ ярынан ҡоя. Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Беләүтамаҡ ҡасабаһынан 15 км үрҙәрәк ҡушыла. Йылға буйында элгәре башҡорт ауылы Юныс торған, ул шулай уҡ башҡорт ауылы Ибраһимдан 45 км алыҫлыҡта булған, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан. Ауылды халыҡ телендә Ҡасҡын йәки Кашкинка тип йөрөткәндәр
Климаты
Был төбәк климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.
Этимологияһы
Йылға ла, хәҙер юҡҡа сыҡҡан Ҡасҡын (Юныс) ауылы ла тәүге булып исем алған булыуы ихтимал, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ҡасҡын тигән андронимдан килеп сыҡҡан булыуы бар. Бер риүәйәттә бәйән ителеүенсә иһә, революция осоронда ҡасҡындарҙы урынлаштырған булғандар. Икенсеһендә 1921 йылда тифтан ҡасып килеүселәр төйәкләнгән тип һөйләйҙәр. Үләт был урында ла дауам итә, әммә ауыл һаҡланып ҡала. Ауыл 1968 йылда, ауылдың күп кешеләре Ҡыуандыҡ районындағы Яңы Ракитянка ауылына күсеп киткәс, юҡҡа сыға
Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы
Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы, Рәмил Йәнбәк (10 август 1952 йыл — 11 ғинуар 2017 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР Журналистар союзы (1979), Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), Шәһит Хоҙайбирҙин (2002), Зәйнәб Биишева (2006) һәм Фәтих Кәрим (2015 ) исемендәге премиялар лауреаты.
Биографияһы
Рәмил Әхмәт улы Йәнбәков 1952 йылдың 10 авгусында Башҡорт АССР-ы Йомағужа районының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) Дауыт-Ҡайып ауылында Бөйөк Ватан һуғышы ветеранының күп балалы ғаиләһендә тыуған.
1969 йылда Өфөләге 1-се интернат-мәктәпте тамамлағандан һуң хеҙмәт эшмәкәрлеген үҙ ауылдарындағы «Ҡыҙыл байраҡ» колхозында башлай.
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. 1974 йылдың көҙөндә, бишенсе курста уҡып йөрөгәндә, Рәмил Йәнбәковты «Башҡортостан пионеры» (хәҙер «Йәншишмә») балалар һәм үҫмерҙәр гәзитенә хәбәрсе итеп эшкә саҡыралар. Университетты тамамлағас та шул хеҙмәтен дауам итә. 1977 йылда баҫманың бүлек мөдире, 1980 йылда яуаплы сәркәтибе, ә 1986 йылда мөхәррире итеп тәғәйенләнә.
1992 йылдан Башҡортостан китап нәшриәтенә (аҙаҡтан «Китап» нәшриәте) эшкә күсә: редакция мөдире, баш мөхәррир була. 1994 йылдың авгусында нашриәт директоры итеп тәғәйенләнә. 1996 йылдың ғинуар-ноябрь айҙарында «Ватандаш», артабан «Тамаша» журналының, 1998 йылдан «Ағиҙел» журналдарының баш мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. Артабан рус телендә нәшер ителгән «Сельские узоры» журналында эшләй.
Журналистика өлкәһендә уңышлы хеҙмәт иткәне  өсөн уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелгән.
Әҙип 2017 йылдың 11 ғинуарында Өфөлә вафат була.
Әҙәби ижады
Рәмил Йәнбәктең шиғриәт юлына ныҡлап аяҡ баҫыуы уның 1-се интернат-мәктәптә уҡыған осорона тура килә: нәҡ мәктәп йылдарында ул ҡәләмен һынап ҡарай. Ә инде Башҡорт дәүләт университетында ул шиғриәткә ныҡлап ылыға. Филология факультетының башҡорт—рус бүлегендә эшләп килгән «Шоңҡар» әҙәби—ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә, бер нисә йыл рәттән уның старостаһы була. Студент йылдарында республика гәзиттәренә, Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһына хәбәрҙәр яҙып тора, ҡайһы бер баҫмаларҙа уның шиғырҙары донъя күрә.
Әҙип 1974 йылдан алып сирек быуаттан ашыу журналистика өлкәһендә эшләһә лә, шиғриәттән айырылмай. Уның «Оҙайлы яҙ» тигән тәүге шиғыр йыйынтығы 1990 йылда донъя күрә. Артабан бер-бер артлы туғыҙ китабы баҫылып сыға. «Бөркөт саңҡыуы» исемлеһе 2002 йылғы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға лайыҡ була.
Рәмил Йәнбәктең үҙенсәлекте шиғырҙарына композиторҙар Абрар Ғабдрахманов, Салауат Низаметдинов, Айрат Ғайсин һәм Ришат Сәғитов тиҫтәнән артыҡ йыр ижад иткән. Уларҙың күптәре популяр йырсылар репертуарында ныҡлы урын алған.
Үҙенең әҫәрҙәрендә Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева ижадындағы матур традицияларҙы дауам иткәне өсөн Рәмил Йәнбәккә 2006 йылда үҙе тыуған Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы һәм башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүгә индергән һиҙелерлек өлөшө өсөн 2015 йылда Бәләбәй районы хакимиәте булдырған Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премия бирелә.
Актив (бухгалтерия)
Актив: Рәсәй Федерацияһындағы бухгалтер балансы формаһына активтарҙың ике киҫәге инә: әйләнештәге һәм әйләнештә булмаған активтар.
Әйләнештәге активтарға көндәлек хужалыҡ эшмәкәрлегендә файҙаланылған (тотонолған) активтар ҡарай. Мәҫәлән: матди запастар,  дебитор бурыстары, аҡса средстволары һәм башҡалар.
Әйләнештә булмаған активтарға хужалыҡ әйләнешенән сығарылған, ләкин бухгалтер хисабында сағылдырыла торған  активтар ҡарай. Мәҫәлән: төп средстволар, матди булмаған активтар, оҙайлы мөҙҙәткә һалынған аҡса һәм башҡалар.
Иҡтисад теорияһында активтар ликвидлыҡ дәрәжәһе буйынса ла бүленә: юғары ликвидлы, түбән ликвидлы һәм ликвидһыҙ активтар. Иң юғары ликвидлы актив булып аҡса тора.
Термин ойошманың бөтә төр милкен, мөлкәтен билдәләү өсөн ҡулланыла.
Активтар — компанияның киләсәктә иҡтисади отош көтөлгән элекке ваҡиғалары һөҙөмтәһендә контролләнеүсе ресурстары  (был трактовка Финанс хисапламалығының халыҡ-ара стандарттары принциптарында бирелгән).
Активтар өс төп һыҙатҡа эйә : Был шарттар тик коммерция ойошмаларының мөлкәтенә ҡарата ғына үтәлә. Ыңғай аҡса ағымдарын арттырыу рәүешендә иҡтисади отош алыу маҡсатын ҡуймаған коммерцияға ҡарамаған ойошмалар өсөн беренсе шарт үтәлмәй.
Саф активтар
Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының 10н һанлы, Рәсәй Федерацияһы Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары буйынса федераль комиссияһының 03-6/пз һанлы «Акционерҙар йәмғиәттәренең саф активтарының ҡиммәтен баһалау тәртибен раҫлау тураһында» 29.01.2003 сыҡҡан бойороҡтарына ярашлы, (айырыуса йыш ҡулланыла торған методика) «йәмғиәттең саф активтары ҡиммәте тигәндә  … йәмғиәттең хисаплауға алыныусы активтары суммаһынан хисаплауға алыныусы пассивтары суммаһын алып ташлау юлы менән сығарылған дәүмәл аңлана».
— бухгалтер балансының беренсе киҫәгендә сағылдырылыусы әйләнештә булмаған активтар (матди булмаған активтар, төп средстволар, тамамланмаған төҙөлөш объекттары, килем алыу өсөн матди ҡиммәттәргә аҡса һалыу, финанстарҙы оҙайлы мөҙҙәткә һалыуҙар, әйләнештә булмаған башҡа активтар);
— бухгалтер балансының икенсе киҫәгендә сағылдырылыусы әйләнештәге активтар (запастар, һатып алынған ҡиммәтле әйберҙәр буйынса өҫтәмә хаҡҡа һалым, дебиторлыҡ бурысы, финанстарҙы ҡыҫҡа мөҙҙәткә һалыуҙар, аҡса средстволары, әйләнештәге башҡа активтар), үҙ акцияларын һатып алыуға һалған аҡсанан башҡа.
Хисаплауға алыныусы пассивтарға түбәндәгеләр инә:
— үтестәр һәм кредиттар буйынса оҙайлы мөҙҙәтле йөкләмәләр һәм башҡа оҙайлы мөҙҙәтле йөкләмәләр;
— үтестәр һәм кредиттар буйынса ҡыҫҡа мөҙҙәтле йөкләмәләр;
— кредиторлыҡ бурысы;
— ҡатнашыусыларға (ойоштороусыларға) килем түләү буйынса  бурыс;
— алда торған сығымдарҙың резервтары;
— ҡыҫҡа мөҙҙәтле башҡа йөкләмәләр.
Донъя ғәмәлиәтендә һәм Рәсәй ҡануниәтендә «саф активтар» һәм «үҙ средстволары» («үҙ капиталы») йыш ҡына бәрәбәр ти ҡулланыла.
Фиктив активтар
Фиктив активтар — баланс иҫәптәрендә сағылған, ләкин ысынында булмаған активтар. Ундай активтар баланс иҫәптәренә йыш ҡына мутлашыу, активтарҙы ваҡытында ғәмәлдән сығармау арҡаһында эләгә.
«Йәшерен» активтар
Ойошманың  «йәшерен» активтары  — баланста хаҡты баһалауҙа күренмәгән (ғәмәлдән сығарылған, өлөшләтә ғәмәлдән сығарылған йә ҡануниәт буйынса бухгалтер хисабына индерелмәгән, саф активтарҙы йә ойошманың хосуси средстволарын иҫәпләгәндә иҫәпкә алынмаған), яҡын киләсәктә уларға эйә булмаған башҡа ойошмалар менән сағыштырғанда өҫтөнлөк йә иҡтисади отош бирергә тейешле мөлкәт, хоҡуҡтар, өҫтәмә мөмкинлектәр һәм башҡа яҡшылыҡтар.
«Уйҙырма» активтар
Ойошманың «уйҙырма» активтары  — бухгалтер хисабында (һәм/йәки һалым хисабында) иҫәпкә алынған, ойошма балансында сағылдырылған, ысынында булмаған мөлкәт, хоҡуҡтар һәм башҡа активтар.
Түбә (архитектура)
Түбә — йорттон юғары элементы.
Конструкция
Вентиляторҙар ҡуйылған урында түбәне янмаған материалдар менән ҡаплайҙар (плитка).
Яңғынға ҡаршы вариант:
Эске һыу алған буранка яғына һарҡыулыҡ булырға тейеш (К внутренним водосточным воронкам должен быть обеспечен уклон кровли). Буранка янында өлкәһе һәм буранкалар йылытырға тейеш (Зона вокруг воронок и сами воронки должны обогреваться.).
Оло Тыкотлова
Оло Тыкотлова — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тыкотлова йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Индуизм сағыштырма теологлар исемлеге
Был күренекле Индуизм сағыштырма теологлар исемлеге, Индуизм компаратив дин өйрәнеүе менән мәшғүл булған Индуизм ғалимдары йәки Индуизмға өндәүселәр.
Saule, Pērkons, Daugava
«Saule, Pērkons, Daugava» («Ҡояш, Перконс, Даугава») — ҡатнаш хор өсөн аккомпанемент оҙатыуындағы латвия патриотик хор йыры. Йырҙың һүҙҙәре — Райнистың «Даугава» исемле поэмаһының бер өлөшө (1916). 1988 йылда композитор Мартиньш Браунс тарафынан музыкаға һалына. Йыр бер нисә тапҡыр Йыр һәм бейеү байрамы программаһына индерелә.
Тарихы
Шиғыр 1988 йылда, композитор Мартиньш Браунс уның тексын спектакль өсөн музыкаға һалғас, киң таныла. Спектакль Валмиер драма театрында ҡуйыла, режиссеры — Валентинс Мацулевич. Бының сәбәбе — экологтарҙың 1980 йылдарҙа Даугава йылғаһында Даугава ГЭС-ын төҙөүгә ҡаршы протестары. Әлеге протестар 1980-се йылдарҙың икенсе яртыһында милли хәрәкәттең үҫешенә килтерә.
1990 йылда йыр беренсе тапҡыр — Йәштәр йыр һәм бейеү фестивалендә (тулыһынса), ә һуңынан Латвия йыр һәм бейеү байрамында ҡыҫҡартылған версияһында башҡарыла (бишенсе куплеты юҡ). «Saule, Pērkons, Daugava» тиҙ арала Йырлаусы революцияның музыкаль символына әүерелә һәм шул ваҡыттан алып даими рәүештә фестиваль программаһына инә.
Латвия бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү менән йыр популяр булып китә, ә 2011 йылда уны Латвияның дәүләт гимны итеп тәҡдим итәләр, әммә был тәҡдим киң хуплау тапмай, шул иҫәптән композитор Браунс яғынан да.
2018 йылда «Saule, Pērkons, Daugava» Radio SWH тарафынан үткәрелгән һорау алыуға ярашлы Латвияның быуат йыры итеп таныла, унда 136 779 кеше ҡатнашак. Шул уҡ йылда йырҙы Латвия радиоһында хор башҡара һәм ул «Даугава» музыкаль альбомында баҫылып сыға. Әлеге альбом 2019 йылда «Алтын микрофон» премияһына лайыҡ була.
Һынлы сәнғәттә
2014 йылда Ригала урам сәнғәте фестивале ваҡытында урам рәссамдары Kiwie һәм Rudens Stencil Таллинас урамындағы 44-се йорт диуарында 800 м² ҙурлыҡта мурал (монументаль һынлы сәнғәт) ижад итәләр].
Каталон версияһы
2014 йылда «Ara és l'hora» («Хәҙер ваҡыт») каталон телендә яраҡлаштырылған йыр Каталонияның бойондороҡһоҙлоғо өсөнкөрәштең рәсми гимн булып китә. Был версияны музыка белгесе Жауме Айятсом-И-Абейей шиғыр һүҙҙәренә «Meditació última» музыка авторы композитор Браунс консультацияһы буйынса каталон шағиры Микель Марти-и- Поль һүҙҙәренә булдыра.
Урыҫ Урсайы
Урыҫ Урсайы (Русское Урсаево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 452098, ОКАТО коды — 80244820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Урсай ауылына 1870 йылда керҙәш башҡорттарҙың ерендә крәҫтиәндәр нигеҙ һала. 30 ғаилә нигеҙләнгән. 1902 йылда 82 йортта 460 кеше иҫәпләнгән.
Калиновка (Дәүләкән районы)
Калиновка (Калиновка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше. Почта индексы — 453416, ОКАТО коды — 80222822006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
«Әсәлек даны» ордены
Орден тарихы
«Әсәлек даны» ордены «Герой әсә» миҙалы һәм Әсәлек миҙалы менән бер үк ваҡытта булдырыла һәм улар араһында аралаш урынды биләй.
Орден проекты авторы — Гознактың баш рәссамы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре И. И. Дубасов. Орден Мәскәү аҡса һуғыу йортонда эшләнә.
«Әсәлек даны» ордены менән бүләкләү тураһындағы СССР Юғары Советы Президиумының тәүге Указы 1944 йылдың 6 декабрендә сыға. Указға ярашлы, I дәрәжә орденына — 21 ҡатын-ҡыҙы, II дәрәжә орденына — 26 ҡатын-ҡыҙ, III дәрәжә орденына 27 ҡатын-ҡыҙ лайыҡ була. Шул уҡ ваҡытта 1-се һанлы I дәрәжә ордены колхозсы М. С. Аксеноваға тапшырыла, 1-се һанлы II дәрәжә ордены магазин һатыусыһы Е. С. Авакумоваға, ә 1-се һанлы III дәрәжә ордены өй хужабикәһе А. С. Анддриевскихҡа тапшырыла.
1983 йылдың 1 ғинуарына ҡарата I дәрәжә «Әсәлек даны» ордены — яҡынса 753 мең, II дәрәжә «Әсәлек даны» ордены — яҡынса 1 миллион 508 мең, III дәрәжә «Әсәлек даны» ордены яҡынса 2 млн 786 мең кешегә тапшырыла.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ордендың бөтә өс дәрәжәһе кешегә бирелгән.
Орден статусы
«Әсәлек даны» ордены ете, һигеҙ һәм туғыҙ бала тапҡан һәм тәрбиәләгән әсәләргә бирелгән.
«Әсәлек даны» ордены менән бүләкләү СССР Юғары Советы Президиумы исеменән союздаш һәм автономиялы республикалар Юғары Советтары Президиумдары указдарына ярашлы үткәрелә.
«Әсәлек даны» ордены өс дәрәжәнән тора: I, II һәм III дәрәжә.
Ордендың юғары дәрәжәһе — I дәрәжә.
«Әсәлек даны» ордены менән бүләкләнәләр:
Тейешле дәрәжәләге орден менән бүләкләү аҙаҡҡы балаға бер йәш тулғандан һуң һәм әсәнең ҡалған балалары иҫән булған осраҡта башҡарыла.
Шулай уҡ орден менән бүләкләгәндә иҫәпкә алына:
Һигеҙ йәки туғыҙ балаһы булған әсәләргә «Әсәлек даны» ордены менән бүләкләү бер генә тейешле дәрәжә ордены менән башҡарыла.
«Әсәлек даны» ордены күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм бүләкләнеүсенең башҡа орденндары һәм миҙалдары булған осраҡта уларҙан һуң урынлаштырыла.
Ордендың тасуирламаһы
I дәрәжә «Әсәлек даны» ордены көмөштән ҡабарынҡы овал ормаһында эшләнә. Ордендың өҫкө өлөшөндә елберләгән байраҡ, байраҡ ҡыҙыл рубин эмаль менән ҡапланған, уның өҫтөндә — «Материнская слава» яҙыуы һәм дәрәжә һаны. Байраҡ аҫтында бәләкәй ҡалҡан, ул аҡ эмаль менән ҡапланған, өҫтөндә — «СССР» яҙыуы. Ҡалҡандың өҫкө өлөшөндә — ҡыҙыл эмаль йондоҙ. Ҡалҡандың аҫҡы өлөшөндә оксидатланған ураҡ менән сүкеш һалынған. Ордендың һул яғында -әсә менән бааның оксидатланған һүрәте. Әсә фигураһы аҫ яҡтан розалар менән биҙәлгән. Ордендың аҫҡы өлөшө алтынға һылатылған япраҡтар менән ҡаймаланған. Ордендағы яҙыуҙар алтынға ялатылған.
II дәрәжә «Әсәлек даны» ордены байраҡтың ҡуйы зәңгәр төҫө һәм аҫҡы өлөштәге япраҡтар алтынға ялатылмаған булыуы менән айырылып тора.
III дәрәжә «Әсәлек даны» орденында байраҡ, ҡалҡан һәм йондоҙ — эмалһеҙ, ә ордендың аҫҡы өлөшөндәге япраҡтар алтынға ялатылмағанлығы менән айырылып тора.
Ордендың бейеклеге — 36 мм, киңлеге — мә 29
«Әсәлек даны» ордены көмөштән эшләнгән. I һәм II дәрәжә орденында көмөш миҡдары — 19,788± 1,388 грамм, III дәрәжә орденында — 19,699±г 1,388 грамм. I дәрәжә орденының дөйөм ауырлығы — 21,79 ±г 1,73 грамм. II дәрәжә орденының дөйөм ауырлығы — 21,41 дөйөм ауырлығы — 21,41±1,50 грамм. III дәрәжә орденының дөйөм ауырлығы — 21,29±1,50 грамм.
Орден тимер ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып бант формаһында, аҡ эмаль менән ҡапланған. Аҡ эмаль фонында зәңгәр буйҙар: беренсе дәрәжә өсөн — бер, икенсеһе өсөн — ике һәм өсөнсөһө өсөн — өс буй. Ҡалыптың кире яғында кейемгә беркетеү өсөн төйләгес ҡуйылған.
Цандер Фридрих Артурович
Фри́дрих Арту́рович Ца́ндер (Friedrich Zander; 23 август 1887 йыл — 28 март 1933 йыл) — СССР ғалимы һәм уйлап табыусыһы, ракета техникаһы пионерҙарының, атап әйткәндә, шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе тәүге совет ракетаһы «ГИРД-X» эшләүселәрҙең береһе.
Биографияһы
Фридрих Цандер 1887 йылдың 23 авгусында ул саҡтағы Рәсәй империяһының Лифляндия губернаһына ҡараған Рига ҡалаһында Балтика немецтары Георг Артур (Артур Константинович) Цандер һәм уның ҡатыны Матильда Хелена Готтшальк ғаиләһендә тыуған.
Заһитов Рәүис Хәбир улы
Заһитов Рәүис Хәбир улы (19 ноябрь 1948 йыл) — башҡорт театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989).
Биографияһы
Рәүис Хәбир улы Заһитов 1948 йылдың 19 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Иҫке Мөхәмәт ауылында тыуған.
1974 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Әйүпов Р. М.) тамамлай һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эш башлай. Бер ҡатлы кешеләр һәм комедия геройҙарын уйнаусы артист.
Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре
«Ҡарлуғас» спектаклендә мулла, «Әжәлдән дарыу» драмаһында Сабит Хөрмәтович, «Эх, кәләш, кәләшкәй!» комедияһында Һағынбай, «Бер йәшлектә, бер ҡартлыҡта» спектаклендә Мотаһар Сарбаевич, «Мөхәббәт йәшкә ҡарамай» комедияһында Зәкирйән, «Салауат» трагедияһында Һаҡсы, «Башмағым» комедияһында Кәрим бай, «Сәсәндәр» трагедияһында Иманғолдың атайы, «Урал-батыр» спектаклендә Ҡатил батша, «Мулла» спектаклендә Сәләхетдин.
Морковичи
Морковичи — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ченчерь йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сиеста
thumb|right|250px|Гамактағы ҡыҙ («Гамак», [[Гюстав Курбе, 1844 йыл.)]] Сие́ста (Siesta, испанса әйтелеше: [sjesta]) — төшкө аштан һуң ял, был ғәҙәт, айыруса, эҫе климатлы илдәргә хас булып тора.
«Siesta» һүзе һәм «sestear» ҡылымы латинса «hora sexta» (йәғни — «алтынсы сәғәт», көн уртаһы) һүзенән килеп сыҡҡаан. Сәғәт 12-нән алып 15 сәғәткә тиклем ваҡыт һаналган, был ваҡытта кешеләр эштән туҡтап ял итәләр.
Ғәбделхәй
Ғәбделхәй — башҡорт һәм башҡа ғәрәптәрҙән төрки телле халыҡтарға ингән мосолман ир-ат исеме.
Сиеста
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Йоҡо Төркөм:Ял
Ғәбделхәй
Этимологияһы
Ғәбделхәй (Хәй) — «мәңге тере» мәғәнәһен аңлатҡан ир-ат исеме.