cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гнилуха (Тихвинка ҡушылдығы)
Гнилуха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тихвинка йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәсән Ибраев
Хәсән Ибраев (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Хәсән Ибраев (Хәсән Ибрай улы Ҡалмаҡов) Ырымбур губернаһы Ҡаршын улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Шәрип (Ҡаршын) ауылында йәшәгән.
Тәғзиә
Тәғзиә (Та’зи́я) — исламда: вафат булған кешенең ғаиләһенең һәм яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлашыу. Шиғый исламында тәғзиә тип Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәне Хөсәйен ибн Алиҙың «ғазаплы» үлеме иҫтәлегенә театрлаштырылған тамаша — дини мистерия атала
Ҡайғы уртаҡлашыу
Мәрхүм үлгәндән һуң тәүге өс көн һәм өс төн эсендә ҡайғыһын уртаҡлашырға кәрәк. Ошо ваҡытта ҡайғы уртаҡлашыусы кешеләр юлда булған йәки төрлө сәбәптәр арҡаһында ошо кешенең үлеме тураһында һуңыраҡ белгән осраҡта ҡайғы уртаҡлашыу белдереү рөхсәт ителә. Мәликиҙәрҙән башҡа бөтә сөнни мәҙһәбтәрҙә лә бер тапҡырҙан күберәк ҡайғы уртаҡлашыу тейешһеҙ (мәкруһ) тип һанала.
Төрлө категориялағы кешеләр өсөн ҡайғы уртаҡлашыу төрлөсә әйтелә, бының сәбәбе — шәриғәттең мосолман булмаған мәрхүмгә доға ҡылыуҙы тыйыуына ҡайтып ҡала
Шиғыйҙар мистериялары
Шиғый исламында тәғзиә тип Хөсәйен ибн Али ҙың «ғазаплы» үлеме (680 йылдың 10 октябре) иҫтәлегенә театрлаштырылған дини мистерия атала.
Тәүге ваҡытта «йыйылыштар» Әһеле Бәйт ағзаларының йорттарында, һуңыраҡ шиғыйҙарҙың изге урындарында үтә. IX быуатта профессиональ «илаусылар» һәм «алып барыусылар» барлыҡҡа килә. X быуат башында Бағдадта, Алеппола һәм Ҡаһирәлә тәғзиәләр өсөн махсус йорттар (хөсәйниә) асыла.
Тәғзиәнең йөкмәткеһе һәм биҙәлеше шиғыйлыҡ идеяларын пропагандалауға һөҙөмтәле хеҙмәт итә, уның төп доктринаһы — юғары власты(имамат) Алисылар араһында мираҫ итеп алыу. Әлеге ваҡытта Иранда тәғзиә шулай уҡ сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыла.
Урал тауҙары
Урал, таулы физик-географик ил, меридиональ йүнәлештә Кар диңгеҙенән Ҡаҙағстан далаларына тиклем һуҙылған ер. Оҙонлоғо 2000 км. Киңлеге 40-60 км, урыны менән 100 км-га етә.
Урал
Антик сығанаҡтарҙа Уралды йыш ҡына Рифей тауҙары йәки Гиперборея тауҙары атамаһында бирәләр. Клавдий Птолемей мәғлүмәттәре буйынса, Урал тауҙары  өс өлөшкә бүленә: Римнус, Норостар  һәм Гиперборея. Римнус (Көньяҡ Урал) - Яйыҡ йәки Ҡариҙел йылғалары аҡҡан яҡ; Урта Уралда (Норостар) Яйыҡ (Урал) аға, Төньяҡ Урал (Гиперборея) йылғалары күрһәтелмәгән Рифей тауҙары — һис шикһеҙ Каспий, Ҡара диңгеҙ һәм Балтика (Сармат океаны) араһындағы һыу айырғыс тип таныла и др.
Беренсе йылъяҙмаларҙан уҡ («Повесть временных лет» - б.э. XI быуат) — урыҫтар  Урал тауҙарын Билбау, Себер тауы, Ҙур таш, йә иһә Ер Билбауы тип атағандар.
Рус дәүләтенең XVI быуаттың икенсе яртыһында эшләнгән тәүге картаһында («Большой Чертёж»), Урал  «Ҙур Таш» атамаһы менән билбауға оҡшаған тау рәүешендә төшөрөлгән, унан әлеге  Златоуст заводтарына ингән өлөштә, бер аҙ көньяҡтараҡ һәм төньяҡтараҡ  күп йылғалар ағып төшөүе күренә; урыҫтар ҙа башта тик ошо өлөштө генә Урал тип атаған
Башҡорт телендә «Урал» топонимы бик боронғо, бәлки тәүтөрк хәлдә саҡҡа ҡайтарып ҡалдырыла. Уны үр ~ др.-тюрк. *ör «бейеклек, ҡалҡыулыҡ» тигән һүҙ менән бәйләйҙәр. Бынан тыш, «Урал» башҡортса «урау», йәғни «билбаулау», «уратыу» тигәндән килеп сыҡҡан тигән икенсе фараздар ҙа бар.
Ҡаҙылма байлыҡтары
Урал — төрлө файҙалы ҡаҙылдыҡтар хазинаханаһы. СССР-ҙа сығарылған 55 төрлө ҡаҙылдыҡтың 48 төрө Уралдан булған. Уралдың көнсығыш райондарына баҡыр колчеданы мәғдәне хас (Гай, Сибай, Дегтяр, Кировград һәм Красноурал ҡаҙылдыҡ сығарылған урындары), скарн-магнетит ҡаҙылдыҡтары (Гороблагодатское, Высокогорск). Бокситтар һәм асбест күбеһенсә Төньяҡ-Уралда сығарыла.
Бәрҙә кәшәнәһе
Бәрҙә ҡалаһындағы кәшәнә. (әзерб. Bərdə türbəsi ), шулай уҡ «Аллаһ-Аллаһ» төрбәһе (әзерб. «Allah-Allah» türbəsi ) булараҡ та билдәле — Әзербайжандың Барда ҡалаһында урынлашҡан кәшәнә. Кәшәнә ер аҫтындағы маҙар һәм ун ҡырлы эске камеранан тора.
Урал тауҙары
Ҡаҙылма байлыҡтары
Уралдың көнбайыш битләүендә һәм Урал янында ташкүмер алына (Печора күмер бассейны, Кизел күмер бассейны), нефть һәм газ (Волга-Урал нефть-газ өлкәһе, Ырымбур газ-конденсат етештереү майҙаны), калий тоҙҙары (Үрге Кама бассейны). Урал бигерәк тә аҫылташтары менән данлы (зөбәржәт, аметист, аквамарин, йәшмә, родонит, малахит һәм башҡалар). Тау ҡуйынында ике йөҙләп төрлө минерал осрай.Урал малахитынан һәм йәшмәһенән Петербург Эрмитажына ҙур һауыт эшләнгән, шулай уҡ ҡабырғалары һәм алтарь ошо таштар менән биҙәлгән.
Бәрҙә кәшәнәһе
Кәшәнә тарихы
Кәшәнәне1322 йылда төҙөүсе, Нахичеван ь архитекторы Әхмәт Хафиз Әйүб улы төҙөй.
Әзербайжанда совет власы урынлаштырылғандан һуң монументтың ҡәбер ташы емерелә, ә ғәрәп хәрефтәрен ҡулланып яҙылған яҙмаларҙың бер өлөшө юйыла. Оҙаҡ ваҡыт ҡараусыһыҙ ҡалған кәшәнә ҡапҡалары емерелә, кәшәнә лә юҡҡа сығыу сигенә етә, ихатаһындағы ағастар ҡорой һәм ҡырҡыла. Ҡомартҡы ихатаһының байтаҡ өлөшөн айырым кешеләр баҫып ала һәм төрлө маҡсаттарҙа ҡуллана.
2011 йылда Барда районында тергеҙеү эштәре башланыуға бәйле Әзербайжан президенты Илһам Алиев күрһәтмәһе буйынса көн тәртибенә кәшәнәне ремонтлау ҙа индерелә. Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы ҡарамағындағы Мәҙәни мираҫты һаҡлау, үҫтереү һәм реставрациялау буйынса дәүләт хеҙмәте кәшәнәлә реставрация эштәрен башлап ебәрә. 2015 йылдың март айында Алиев үҙе кәшәнәлә алып барылған эштәр менән таныша.
Урал тауҙары
Географик аспекттар
Көнсығышта Көнбайыш Себер уйһыулығы, көнбайышта - Көнсығыш Европа тигеҙлеге. Урал тауҙарының көнсығыш итәгендә шартлы Европа-Азия сиге үтә.
Географик яҡтан Урал тауҙары 5 өлөшкә бүленә:
Бәрҙә кәшәнәһе
Архитектура
Кәшәнәнең меридиан йүнәлешендә билдәләнелгән (төньяҡ — көньяҡ) ике ишеге бар. Төньяҡтан инеү өсөн бер ишек. Кәшәнә кирбестән төҙөлгән. Манараның байтаҡ өлөшө йәшкелт-зәңгәр төҫтәге ялтыратылған кирбестән һәм яҡшы сифатлы ябай ҡыҙыл кирбестән тора. Ялтыратылған кирбестәр вертикаль рәүештә ҡуйылған, ә ябайҙары, горизонталь рәүештә ҡуйылып, манара диуарында 45 градусҡа боролған килеш торған «Аллаһ » яҙыуҙары күренә. «Аллаһ» һүҙе 200-ҙән ашыу тапҡыр ҡабатлана.
Урал тауҙары
Географик аспекттар
Төньяҡта Урал һырты дауамы итеп Пай-Хой тау системаһын, көньяҡта  Муғалжарҙы һанарға мөмкин. Файл:Ural mountains 3 448122223 93fa978a6d b.jpg|thumb|250px|Поляр түңәрәк эргәһендәге Урал — иң бейек ҡаялары ошонда
Бәрҙә кәшәнәһе
Архитектура
Кәшәнәнең үрге фризы дүрт бүлкәттән тора. Түбәнге ике һәм иң юғарылағыһы орнамент менән ҡапланған, ә улар араһында ҡалғанында яҙыу урын алған. Төньяҡтан һәм көньяҡтан инеү ишеге башняның шымартылған диуарында әллә ҡайҙан айырылып күренеп тора. Тәньяҡтағы ишек бик ҡиммәтле материалдар ҡулланып биҙәлгән һәм башня диуарынан 30 сантиметрға тышҡа табан ҡабарып сығып тора. Диуар яҫылығы, сталактиттар, архивольттар һәм тимпандар геометрик һәм үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән, яндырылған плитә киҫәктәре ҡырҡылып игәлгән һәм һүрәткә һәм шаблонҡа ярашлы глазурь менән ялтыратылған. Кәшәнәнең ер өҫтөндәге һәм ер аҫтындағы өлөшө интерьеры төрлөсә күрһәтелгән. Тыштан цилиндр формаһында булып күренһә лә эске яҡтан тик нигеҙҙең генә түңәрәк булыуы күренә. Кирбестәрҙең ун беренсе рәтенән һуң цилиндр ун ҡырлы булып китә, һәр бер ҡырҙа эскә соҡоп эшләнгән уйымса бар. Ҡыйыҡҡа табан кәшәнә тағы ла цилиндр формаһын ала, аҫҡа табан өс рәт булып аҫылынып торған сталактиттар ярҙамында эске түңәрәктең диаметры бер метрға тарая.
Манараның өҫкө өлөшөндә эске яҡтан ике стена эҙҙәренең булыуы кәшәнәнең ҡыйығы ике ҡатлы булған, тигән фаразға килтерә. Эске диаметрҙың тарайыуын тап шулай ғына аңлатып була. Кәшәнә планы тәре формаһында һәм үҙәк өлөшө көмбәҙ менән көпләнгән. Әзербайжанда һәм Урта Азиялағы байтаҡ ҡына кәшәнәләр шундай типта ҡоролған.
Урал тауҙары
Күлдәре
Күлдәре күп, билдәлеләрҙән - Таватуй (Екатеринбургтан 50 км төньяҡтараҡ), шулай уҡ Силәбе өлкәһенең төньяғында йөҙҙәрсә эреле-ваҡлы күлдәре, бер аҙы Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында. Ҡайһы берҙәренең - мәҫәлән, Өйәлгенең (Иртәш тип тә йөрөтәләр) оҙонлоғо 10 км-ға етә. Силәбе күлдәренә Түрғәяҡ, Оло Кәҫле һәм башҡа күлдәр инә.
Утяк
Утяк — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 742 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аэропорт
Аэропо́рт ( aéroport; ἀέριος һауа («воздушный») + «гавань», «пристань») — һауа судноларын ҡабул итеү, оҙатыу, һаҡлау, пассажирҙарҙы ташыу өсөн ҡоролмалар комплексы. Был комплексҡа аэродром, аэровокзал (ҙур аэропорттарҙа бер нисә аэровокзал була), бер йәки бер нисә йөк терминалы һәм ерҙә төҙөлгән башҡа ҡоролмалар һәм кәрәкле йыһаз-ҡоролмалар инә.
Аэродром
Бөтә аэропорттарҙа ла аэродромда осош һыҙаттары (ВПП) һәм ерҙә самолет йөрөтөү юлы (РД),  перрон (ҙур  аэропорттарҙа бер нисә),самолет туҡталҡаһы  һәм заправкалар, складтар һәм һауалағы хәрәкәт менән идара итеү комплексы ( түбәндәге хеҙмәттәр: һауалағы хәрәкәтте ойоштороу, электрорадиотехник һәм электросветотехник, метеорологик, штурман эше һәм башҡалар).
Аэродромдар бик көслө тауыш сығанағы булараҡ, тирә-яҡ мөхиткә зыян килтерә.
ИКАО аэродромдарының код билдәләре
(Приложение 14. Аэродромы. Том 1. Проектирование и эксплуатация аэродромов)
Аэровокзал комплексы (пассажирҙар терминалы)
Аэровокзалда пасссажирҙарҙы аэропорт территоряһына инеү менән осоп китеүгә, самолеттан төшкәндә трап биреүҙән аэропорттан сығып китеүгә хәтле хеҙмәтләндереү бүлектәре эшләй:
Йөк комплексы
Һауа суднолары бортына йөк һәм почта ҡабул итә, рәсмиләштерә, эшкәртә һәм тейәй. Йөк комплексында йылытылған склад, төрлө йөк ташыу ҡоролмалары һәм механизмдары, айырым килеш һәм контейнерҙарҙа тейәү саралары була.
Аэропрот территорияһында йөрөүҙе тикшереү
Аэропорт территорияһы бер нисә зонаға бүленә :
Тикшереү булмаған зона— «дөйөм зона» һәм тикшереү булған зона— «таҙа зона» тип тә йөрөтөлә.
Аэропорттың класы
Аэропорттың класы пассажирҙар ташыу (пассажирҙар менән алмашыу) йыллыҡ кимәленән сығып билдәләнә, йәғни бөтә килгән һәм киткән пассажирҙар иҫәбенә бәйле ( бер самолеттан икенсеһенә күсеп ултырыусылар ҙа иҫәпләнә).
Аэропорттарҙың йыллыҡ пассажирҙар ташыу кимәленән сығып билдәләнгән класы :
10 млн кешенән артыҡ пассажир ташыусы аэропорттар кластан тыш  тип, ә йылына 100 мең кешенән әҙерәк кеше ташығаны —  класс ҡуйылмай торған тип атала. Класс ҡуйылмай торған урындағы һауа юлдары аэропорттары 3-сө йәки 4-се класлы аэродромдарҙа урынлаша, уларҙа яһалма йәки грунт осош һыҙаты ( 4-се класс аэродромдарҙа осош һыҙаты булып йыш ҡына автомобиль юлы тора) була.
Һауа хәрәкәте менән идара итеү
Һауалағы хәрәкәт менән идара итеү (УВД)- һауалағы хәрәкәт, уларҙың хәүфһеҙлеген тәьмин итеү, тәртибе һәм тиҙлеге менән идара итеү  мәсьәләһе. Иң ҙур аэропорттарҙа һауа хәрәкәте менән идара итеү – бик ҡатмарлы өс  үлсәмдә лә йыш барған хәрәкәт менән идара итеүҙе  талап иткән  операциялар теҙмәһенән ғибәрәт.
«Күтәртелгән» йәки «тикшереү булған» аэропортта диспетчер вышкаһы бар, унда авиадиспетчерҙар эшләй. Осоусылар авиадиспетчерҙар менән ике яҡлы бәйләнештә торорға, улар биргән инструкцияларҙы инҡар итмәй, буйһонорға тейеш. « Яуап бирмәүсе » аэропортта операцион диспетчер вышкаһы юҡ, шуға ла ике яҡлы бәйләнеш кәрәкмәй. Был осраҡта ла осоусылар үҙ ниәттәрен дөйөм консультатив хәрәкәт йышлығында  (общая консультативная частота движения,CTAF) башҡа самолеттарға белдерергә тейеш.
Донъялағы аэропорттарҙың күбеһе - ҙур булмаған башняһыҙ ҡоролма. Бөтә аэропорттарҙа ла тәүлек әйләнәһенә эшләүсе һауа хәрәкәте менән идара итеү  (УВД) юҡ. Алыҫтағы һәм виртуаль вышка (RVT)-  аэропортта булмаған диспетчерҙар хеҙмәтләндергән  һауа хәрәкәте системаһы. Аэропорттарҙа һауа хәрәкәте менән идара итеү буйынса вазифалар ғәҙәттә ике өлөшкә бүленә: ер өҫтөндәге һәм вышка. Бер диспетчер икеһендә лә эшләүе мөмкин.
Аэропорттарҙың региональ үҙенсәлектәре
Рәсәйҙә иң көсөргәнешле ваҡыт — июнь- сентябрь айҙары.
1992 йылда Рәсәйҙә 1300 аэропорт булған. РФ дәүләт аэропорттар реестрында 2011 йылдың апрель айына -241 аэропорт, шуларҙың  71 — халыҡ-ара.
2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса донъяла иң күп аэропортлы илдәр: [АҠШ]] — 14 951, Бразилия — 4176, Мексика — 1848.
Өфө халыҡ-ара аэропорты АЙ (АО «Международный аэропорт Уфа́») — Мостай Кәрим исемендәге Өфө халыҡ-ара аэропорты, Волга буйы федераль округында иң ҙур аэропорт. Аэропорттың менеджмент сифаты системаһы ISO 9001:2008 стандарт менән сертификатлған Өфө аэропорты 2018 йылда 3,2 млн пассажир хеҙмәтләндергән.
Оло Мишариха
Оло Мишариха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кын йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Менсеяга
Менсеяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыбная йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салауат һыҙаһы (Нөркә)
Салауат һыҙаһы— Башҡортостандың Балтас районындағы Нөркә ауылындағы Салауат Юлаев исеме менән бәйле төбәк. Нөркә— 1774 йылдың 22 сентябрендә Салауат Юлаевтың хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алышы булған ауыл.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы менән бәйле ваҡиғалар
Хәҙерге Балтас районы ауылдарына 1773—1774 йылдарҙа Салауат Юлаев ике тапҡыр килә. Тәүге килеүендә ул Е.Пугачёв ҡушыуы буйынса ғәскәр йыя. Был төбәктә Ҡара Табын улусы (хәҙерге Балтас районы ерҙәре лә унда инә)старшинаһы Ҡолой Балтас һәм Ирәкте улусы (хәҙерге Тәтешле районы ерҙәре лә инә) старшинаһы Шәрифулла Кейеков Екатерина II батшабикәгә тоғро ҡала. Уларҙың хөкүмәт ғәскәре менән бергә баш күтәреүселәр ҡулындағы Стәрлетамаҡты ҡамауҙа ҡатнашҡаны билдәле.
1774 йылдың сентябрендә бик ҡаты алыштарҙан һуң Салауат аҙ ҡалған ғәскәре менән хәҙерге Балтас районына ингән ерҙәргә килә, Нөркә ауылы янындағы ҡалҡыулыҡта ул лагерь ҡора. Ауыл халҡы Салауат ғәскәрен хөрмәт менән ҡаршы ала. Ауылдың аҡһаҡалы Муса ҡарт был эштәрҙә башлап йөрөй, Салауат менән улар ныҡ дуҫлашып китә. Тирә-яҡ ауыл кешеләре лә Салауатҡа ғәскәр бирә, уны аҙыҡ-түлек, башҡа кәрәк- яраҡ менән тәьмин итә. Нөркә ауылынан көнсығыштараҡ яҫы ҡалҡыулыҡта ир-егеттәрҙе Салауат үҙе ҡабул итә. Салауат ғәскәренә Муса ҡарт та ике улын ебәрә. Салауат ғәскәр ҡабул иткән ҡалҡыулыҡ моронон әле лә «Приём тауы» тип йөрөтәләр. Ҡалҡыулыҡ янында һаҙламыҡ урындар, сороҡ-саҡыр күп булған. Салауат ғәскәре ошо һаҙмат урын аша тупраҡтан күпер һалған. Был күперҙең эҙе әле лә күренеп ята— хәҙер уны Салауат һыҙаһы тип йөрөтәләр («һыҙа»- рус. косогор; Арғы Салауат Һыҙаһы, Бирге Салауат Һыҙаһы). Нөркәнән 15—18 саҡрым ерҙә хөкүмәт ғәскәре (етәксеһе-полковник Иван Карпович Рылеев) лагерь ҡорған. Полковник Рылеев ғәскәре лагерь ҡорған ерҙе хәҙер «Торлағыр», тиҙәр. Йәғни «торған лагерь» урыны тигән һүҙ. Шул тирәнән, Нөркә тауы янында оҙаҡ йылдар төрлө уҡ башаҡтары, һуғыш ҡоралдары табыла, уларҙың ҡайһы берҙәре һуңыраҡ асылған Нөркә музейында һаҡлана.
Салауат ғәскәре менән хөкүмәт ғәскәре араһында ара-тирә атыштар булып торған, ләкин иң ауыр һәм оҙаҡ алыш 1774 йылдың 22 сентябрендә була. Тарихсы-ғалим И. М. Гвоздикова пушкалар һәм мылтыҡтар менән ҡоралланған Рылеев ғәскәре баш күтәргәндәрҙең һөжүмен бер нисә тапҡыр кире ҡаға, Салауат Юлаев ғәскәре 400 кешеһен юғалтып, сигенергә мәжбүр була тип яҙа. Салауат Йәлдәк ҡәлғәһенә табан сигенә. "Уҡ-йәйәләре былай ғына булмаған уларҙың, йыуан ғына ҡарама йә муйылдан эшләнгән йәйә ҙур бағанаға беркетелгән, кереше ат эсәгенән яһалған булған. Бындай йәйәнең керешен ат менән тарттырып сирттереп ебәргәндәр, ти. Уғы ла уның үҙе оҙон, үҙе йыуан, етмәһә, ҡанатлы булған. Башағы ла ҙур булған."
Ерле халыҡ Салауаттың һөйгән йәре Гөлбәзир ҙә был тарафтарҙан булған тип иҫәпләй. Уны Ҡолой Балтасевтың ҡыҙы Гөлфариза тип иҫәпләүселәр ҙә бар. Нөркә ауылындағы «Гөлбәзир» ҡатын-ҡыҙҙар фольклор ансамбленең исеме лә ошо тарихҡа бәйле ҡушылған. Нөркә янында Гөлбәзир тауы исемле тау ҙа бар.
2006 йылда Нөркә ауылы янындағы 1774 йылда яу булған аҡланда «Салауат йыйыны» республика байрамы үтте. Был урында иҫтәлекле билдә- таҡтаташ асыла.
Нөркә музейы
Нөркә ауылы тарихын архивтарҙа тарихсы- ғалим Әбүбәкер Нурийән улы Усманов, педагог Х. Ф. Мостафин ентекле өйрәнә. Ул саҡтағы Нөркә урта мәктәбе директоры Х. Ф. Мостафин, Нөркә ауыл клубы директоры Ҡәҙим Вәлиев һәм тарихсы Ә.Н.Усманов башланғысы менән 1978 йылда ауылда Салауат Юлаев музейы булдырыла.
Музейҙа «Салауатты ҡулға алыу һәм унан һорау алыу» стенды бар. Оҙайлы тикшереүҙән һуң (Ҡолой Балтас берҙән-бер шаһит булараҡ үҙ теләге менән Мәскәүгә барып етә) Салауат 175 ҡамсыға, танауын өҙөүгә һәм мәңгелеккә һөргөнгә хөкүм ителә. Уны атаһы Юлай Аҙналин менән бергә яу урындары буйлап йөрөтөп язалайҙар. Нөркәлә Салауат 25 тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырыла, Йәлдәк ҡәлғәһендә уның яңығына һәм маңлайына ҡыҙған тимер менән «З» «Б» «И» (злодей, бунтовщик, изменник) тигән билдә ҡуялар, танауын өҙөп алалар.
Нөркәнән алыҫлығы
• Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 14 км
• Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 84 км
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нөркә (Балтас районы)
Енакиево
Енакиево (Енакиево, Єнакієве) — Донецк өлкәһендә урынлашҡан өлкә буйһоноуындағы ҡала.
Ҡуяныш (йылға)
Ҡуяныш — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Оло Юшатыр йылғаһының һул яры буйлап 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км тәшкил итә.
Салауат һыҙаһы (Нөркә)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Салауат Юлаев
Усманов Әбүбәкер Нурийән улы
Ҡуяныш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы тамағынан Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Енакиево
«Донецк Халыҡ Республикаһы>» хакимлығы аҫтында.
Салауат һыҙаһы (Нөркә)
Һылтанмалар
Башкирские предания и легенды
Ҡуяныш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы :
Енакиево
Этимологияһы
1895 йылда инженерҙар Ф.Е. Енакиев менән Б. А. Яловицкий һәм бер нисә Бельгия эшҡыуары тарафынан Рус-Бельгия металлургия йәмғиәте ойошторола, ул 1897 йылға Фёдоровка ауылы тирәләй яңы Петровский суйын етештереү заводын төҙөй. Быуат аҙағында унда 2665 кеше эшләгән. Завод эргәһендә таш күмер рудниктары асыла. Предприятиелар тирәләй ҡасабалар барлыҡҡа килә, улар 1898 й. «Енакиево» урыҫ-бельгия йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы инженер-юл хеҙмәткәре Ф. Е. Енакиев исеме менән аталған бер ҡасабаға берләшә .. Урындағы тимер юл станцияһына ла шундай уҡ исем бирелә. .
Ҡуяныш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006848
Енакиево
Халҡы
Милли составы (2001): урыҫтар — 51,4%, украиндар — 45,3%, белорустар — 1,1%.
Ҡуяныш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200684
Росс диңгеҙе
Росс диңгеҙе — Көньяҡ океан диңгеҙе.
Ҡуяныш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 12.01.00.007
Росс диңгеҙе
География
Майҙаны 439 мең км², иң ҙур тәрәнлеге — 2972 м. Ярҙары таулы, ныҡ йырғыланған. Диңгеҙҙең көньяҡ өлөшө иң ҙур Росс боҙлоғо менән ҡапланған, уның менән бергә диңгеҙҙең майҙаны 960 мең км² тәшкил итә.
Диңгеҙҙең асыҡ өлөшө йыл әйләйенә тиерлек айсбергтар менән ҡапланған.
Ҡуяныш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Росс диңгеҙе
География
Тоҙлолоғо 33,7-34,4 ‰. Ағымдар сәғәт теле буйынса әйләнеш барлыҡҡа килтерә. Ярым тәүлекле һыу артымдары 1 метрға барып етә.
Диңгеҙҙә Росс тюлене, Уэдделл тюлене, диңгеҙ ҡыҫалаһын ашаусы тюлень, диңгеҙ леопарды, криль, косатка, пингвиндар, балыҡтар, киттар һ. б. тереклек итә.
Диңгеҙ 1841 йылда инглиз поляр тикшеренеүсеһе Дж. К. Росс менән асыла һәм уға арнап атала.
Салауат һыҙаһы (Нөркә)
Һылтанмалар
[http://nasledie-sela.ru/places/BAK/1476/2440/ Имяново. А. Н. Усманов]
Ислам (исем)
Ислам — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Ислам исеме ғәрәпсәнән мосолман тигәнде аңлата. Дин атамаһы.
Билдәле кешеләр
Әхтәмов Ислам Әхтәм улы (28 июнь 1921 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, майор, Ҡыҙыл Байраҡ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Ғәзиев Ислам Гәрәй улы (30 сентябрь 1929 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1954—1977 йылдарҙа «Востокпроводмеханизация» тресының экскаватор машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). СССР-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974).
Илсебәков Ислам Шәйхетдин улы (башҡа сығанаҡтарҙа Ильчиваков Исмагил Шаймуратович тип күрһәтелгән) (1918 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы кавалерия полкы яугиры.
Фамилияла
Исламов Динис Фәтхи улы (15 декабрь 1921 йыл — 14 апрель 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм прозаик. Ике Ҡыҙыл Байраҡ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Исламова Фәһимә Ғәббәс ҡыҙы (19 декабрь 1925 йыл) — Башҡортостандың мәғариф эшмәкәре, уҡытыусы-методист, педагогия фәндәре кандидаты. Милләте — башҡорт.
Исламов Илдар Лоҡман улы (29 ғинуар 1957 йыл) — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (1995), мәғариф ветераны.
Исламова София Ғиззәт ҡыҙы  — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), биология фәндәре кандидаты (1993), профессор. Башҡортостан Республикаһының фән эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005), Хеҙмәт ветераны (2003).
Исламов Мырҙағол Буранғол улы (27 ноябрь 1909 йыл — 1 ноябрь 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы.
Ауылдар
Ислам (Баймаҡ районы) (Исламово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ислам (الإسلام — Аллаһҡа бирелеү, тоғролоҡ) — донъя диндәренең береһе; донъялағы киң таралыу алған диндәрҙең береһе. Мөхәммәт Пәйғәмбәр аша нигеҙләнгән дин Мөхәммәт Пәйғәмбәргә (570—632) ебәрелгән Ҡөрьән китабында ҡанунлаштырылған мосолман дине. Аллаһы тәғәләнең һуңғы Пәйғәмбәре Мөхәммәт Пәйғәмбәр аша кешеләргә ебәргән һуңғы илаһи дине.
Кесерткән турғайы
Башҡортостандың, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Фәнни атамаһының тарихы
1555 йылда немец натуралисы Конрад Геснер биш томлыҡ Historiae animalium китабында кесерткән турғайын тасуирлап, уға Passer troglodyte исемен бирә. Зоологик әҙәбиәттә был турғай фәнни биологик системаларға нигеҙ һалыусы Карл Линней тарафынан 1758 йылда уның «Тәбиғәт системаһы» хеҙмәтенең унынсы баҫмаһында тәүге тапҡыр тасуирлана. Линней Конрадтың хеҙмәтенә һылтанма яһай, әммә ҡошҡа Motacilla troglodytes исемен биргән. Фәнни атамаһы, Troglodytes troglodytes, боронғо грек  һүҙенән килеп сыҡҡан. Ул һүҙмә-һүҙ «мәмерйәлә йәшәүсе» тигәнде аңлата. Хәҙерге заманда троглодиттарҙы — мәмерйәлә йәшәгән тарихҡа тиклемге кешеләрҙе шулай тип йөрөтәләр. Был исем ҡошҡа үҙенсәлекле оя яһау ысулы — мәмерйәне хәтерләткән ҡалын стеналы шар формаһындағы ояһына ҡарап бирелгән, күрәһең. Боронғо гректар ҡоштоң үҙен (ҡайһы берҙә  йәки ) тип атаған.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан байтаҡ бәләкәй. Ҡуйы үлән йәки ҡыуаҡ япраҡтары араһында пырхылдап осоп йөрөй. Һырты ҡара арҡыры һыҙыҡтар менән сыбарланған ерәнһыу ҡуңыр, кәүҙәһенең аҫ яғы көрән арҡыры һыҙыҡлы һарғылт һоро. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Бик хәрәкәтсән, етеҙ. Һирәк осрай.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «серрр- серрр». Һайрауы сырылдауҙан һәм сутылдауҙан тора.
Оялауы
Аҫты йәш үҫентеле йәки бейек үләнле урмандарҙа йәшәй. Ерҙә йәки ҡыуаҡтар араһында оялай.
Туҡланыуы
Ваҡ бөжәктәр менән туҡлана: сиңерткәләр, ҡаты ҡанатлы ҡуңыҙҙар, уларҙың ҡурсаҡтары, асалығойроҡтар, үрмәкселәр, ҡырҡаяҡтар, ҡусҡарҙар, тигеҙаяҡлылар. Көҙ көнө ылымыҡтар, көртмәле, мәрүәр емештәре менән дә туҡлана.
Үрсеүе
Инә ҡош алһыу һәм күкһел таптар менән сыбарланған 5 — 7 бөртөк алһыу аҡ йомортҡа һала, үҙе генә баҫа. Ата ҡош бер нисә инә ҡош менән йәшәй.
Иҫкәрмәләр
}}
Буланов ауыл советы
Буланов ауыл советы (Булановский сельсовет) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы составындағы муниципаль берәмек. Ауыл биләмәһе статусына эйә.
Географияһы
Башлыса дала, урыны менән ҡалҡыулыҡтар бар. Биләмә эсендә Һайылмыш йылғаһы аға. Төп ҡалҡыулыҡтарҙың береһе — Берёзовка тауы.
Белозёрка һәм Ильинка ауыл советтары менән сиктәш.
Тарихы
Буланов ауыл советы муниципаль берәмеге үҙәге халыҡ телендә Ҡытай ям (Китаям) тип йөрөтөлгән почта станцияһы урынында төпләнгән. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев аңлатыуынса, ғәмәлдә Ҡатай ям булған ул. Ырымбур менән Ҡазан аша тура бәйләнеш булдырыу маҡсатында Ырымбур-Ҡазан тракты башҡорт ерҙәре буйынса һалына, батша хөкүмәте башҡорттарға ошо трактты тотоу һәм хеҙмәтләндереү бурысын йөкмәтә. Тракттың был өлөшөн ҡатай башҡорттары хеҙмәтләндерә. Һөҙөмтәлә урыҫ телендә атама үҙгәреш кисерә: ҡатай урынына Китай-Ям (Катай Ям тигәндән) һәм Китаям (Катайский Ям тигәндән) атамаһы килеп сыға. Тракттың әһәмиәте кәмеү менән почта станцияһы ла ябыла.
1826 йылда был тарафҡа Харьков губернияһынан эш буйынса Максим Буланов тигән кеше поверенный вәкәләте менән килгән. Ҡатай Ямы янындағы урындар уға бик оҡшап төшә, Буланов Һайылмыш йылғаһының уң яҡ ярында ер һайлап ала. Күскенселәр Ырымбур губерна идараһында булып, ер менән файҙаланыуға контракт төҙөй. Киләһе, 1827 йылда, Буланов етәкселегендәге бында Харьков һәм Курск губернаһынан украиндар күсенеп килгән.
Шундай бай ерҙәргә күсереп килтергән өсөн рәхмәт йөҙөнән ауылға Буланов тигән исем бирәләр.
1935—1963 йылдарҙа Буланов ауылы Белозёрка районы үҙәге булып та ала.
9 март 2005 йылғы Ырымбур өлкәһенең 1921/358-III-ОЗ һанлы Законына ярашлы, Буланов ауыл советы ауыл биләмәһе барлыҡҡа килтерелә, муниципаль берәмектең сиге билдәләнә.
Халҡы
Милли состав:
Хакимиәт
Буланов ауыл советы Уставы Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы Буланов ауыл советы муниципаль берәмеге беренсе саҡырылыш депутаттары советының 01.02.2010 йылдағы 55-се һанлы ҡарары менән ҡабул ителгән.
Буланов ауыл советы муниципаль берәмеге депутаттары советы — 11 кеше
Латвия тимер юлы
Латвия тимер юлы (лат. Latvijas dzelzceļš ) — Латвияның милли дәүләт тимер юл компанияһы
Тулы исеме — «Latvijas dzelzceļš» дәүләт акционерҙар йәмғиәте (лат. Sabiedrība Valsts akciju «Latvijas dzelzceļš» )
1919 йылда нигеҙ һалынған һәм 1994 йылда Балтика буйы тимер юлдарының Латвия өлөшө базаһында тергеҙелгән
Компания илдең бөтә тимер юл селтәрҙәрен хеҙмәтләндерә: 1520 мм киң колеялы 2263,3 км оҙонлоҡта (уның  258,8 км электрлаштырылған).
Төп офисы — Ригала Гоголь урамы, 3а адресы буйынса урынлашҡан.
Предприятие структураһы
Компания составына алты бүлендек предприятие  инә:
Ғәмәлдәге
Линия исемлеге, 2016-2017 йылдарҙағы миҙгелдә сығыш яһай, улар индекс хеҙмәт күрһәтә :
Электрлаштырылған һыҙыҡтар
Электрлаштырыуҙы юл бәйләнеше Министрлығының Төньяҡ-Көнбайыш округы начальнигы Нил Иванович Краснобаев башлай. 1950 йылда  электричкалар Рига-Дубулты һыҙығында йөрөй башлай,   ә һуңынан (Айзкраукле) Скулте, Елгава һыҙығына тиклем    электрлаштырыла.
2014 йылға ҡарата 4 электрлаштырылған һыҙыҡ бар, улар буйынса  ЭР2/ЭР2Т/ЭР2М электропоездары йөрөй
Станциялар ҙәм туҡталыш пункттары:Торнякалнс, Засулаукс, Депо, Золитуде, Иманта, Бабите, Приедайне, Лиелупе, Булдури, Дзинтари, Майори, Дубулта, Яундубулты, Пумпури, Меллужи, Асари, Вайвари, Слока, Кудра, Кемери, Смарде, Милзкалне, Тукумс I, II Тукумс.
Станциялар һәм туҡталыш пункттары (13): Рига, Торнякалнс, Атгазене, Бизнеса  Аугстскола Туриба, Тирайне, Баложи, Яунолайне, Олайне, Далбе,Цена  Озолниеки, Цукурфабрика, Елгава.
Станциялар һәм туҡталыш пункттары (24): Рига, Вагону Паркс, Янявартаы, Даугмале, Шкиротава, Гайсма, Румбула, Дарзини, Доле, Саласпилс, Саулкалне, Икшкиле, Яуногре, Огре, Парогре, Циемупе, Кегумс, Лиелварде, Кайбала, Юмправа, Дендрарий, Скривери, Мулдакменс, Айзкраукле.
Төҙөлмәгән
Электрлаштырыу планы
2015—2020 йылдарҙа тимер юлдарҙы электрлаштырыу проекты:
Дизель-поездар хәрәкәте
«Pasažieru vilciens » акционерҙар йәмғиәте дизель-поездар менән пассажирҙарҙы түбәндәге маршруттар буйлап ташый:
Элекке маршруттары (1990—2009 йй.)
Халыҡ-ара пассажирҙар ташыу
Халыҡ-ара пассажирҙар ташыу өсөн ТЭП70 тепловозы ла ҡулланыла
Башҡа пассажирҙар ташыу маршруты
Элекке маршруттар
Развилы
Развилы — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәшнәк (хикәйә)
Бәшнәк ― урыҫ яҙыусыһы А. П. Чехов хикәйәһе, 1897 йылда яҙылған.
Баҫмалар
Хикәйә Чехов Ниццала булған саҡта, «В родном углу» хикәйәһен яҙып бөтөргәс тә яҙылған. 24 октябрҙә яҙыусы «Бәшнәк» хикәйәһен «Русские ведомости» гәзитенең баш мөхәррире В. М. Соболевскийға ебәрә. Тәүге тапҡыр хикәйә 1897 йылдың 2 ноябрендә «Русские ведомости»ҙың 303-сө һанында баҫылып сыға. Һуңғараҡ хикәйәнең мөхәррирләнгән өлөшөн Чехов Адольф Маркс 1899―1901 йылдарҙа нәшер иткән әҫәрҙәре йыйылмаһының туғыҙынсы томына индерә.
Яҙыуҙың тарихы
1887 йылда Чехов Дон өлкәһенең төньяғында була. Хикәйәнең сюжеты яҙыусының ошо сәйәхәте нигендә яҙылған. Яҙыусы П. Сурожский әйтеүенсә: «Бәшнәк» һәм «Тыуған мөйөштә» хикәйәләре Таганрогтың төньяғында булған райондарҙы хәтерләтә «уларҙа Донецк тимер юлы, далалағы ике исемһеҙ станция һәм Провалье станцияһы телгә алына».
Я. Я. Полфёров Чеховтың был яҡ тураһында әйткәндәрен һүҙмә-һүҙ килтерә: «Минең өсөн шул тиклем киңлек, ундағы шарттар барыһы ла киң мәҙәниәтле тормош өсөн яралған булһа ла, уларҙың шул тиклем наҙанлыҡ менән уралғанын күреү бик аяныс... Әгәр унда йәшәүсе офицерҙар ябай казактарҙан культуралыраҡ булһа, улар араһында наҙанлыҡ та кәмер һәм «бәшнәк» тә булмаҫ ине...».
Сюжет
А. П. Чеховтың күңел дәфтәренең 67-се битендәге был хикәйәнең ҡыҫҡаса әҙерлегендә: «Мин быны һеҙгә тәҡдим итәм», - тип яҙып ҡуйылған. Шул уҡ биттә хикәйәнең сюжеты ла бар: «X үҙенең дуҫы Z-ға йоҡларға килә, тегеһе вегетариансы. Киске аш ашайҙар. Z нишләп ит ашамағанын аңлата. X барыһын да аңлай, ләкин : «Ни бысағыма һуң ул саҡта сусҡалар?» - тип аптырай. X иректәге бар хайуанды ла аңлай, бары тик ирекле сусҡаларҙы ғына аңламай. Төнө буйы ул: «Ул саҡта нимәгә кәрәк һуң сусҡалар?» тип уйланып ята.
Хикәйәләге ваҡиға тимер юлдағы вагонда һәм отставкалағы казак офицеры Иван Абрамыч Жмухин өйөндә бара. Шулай йәйҙең бер көндә ул үҙенең тиҙҙән үләсәге һәм был ерҙәге бөтә нимәнең дә унан тороп ҡаласағы тураһында уйланып тимер юл буйлап өйөнә ҡайтып килә. Провалье станцияһында уның янына аҡ йөҙлө бер әфәнде килеп инә һәм уның ҡаршыһына ултыра. Һөйләшеп китәләр. Әңгәмә барышында Иван Абрамыч үҙенең бик һуңға өйләнеүе, ике балалары булыуы һәм уларҙы уҡытып белем бирергә аҡсаһы булмауы хаҡында зарлана. Аҡһыл һары сәсле әфәнде Иван Абрамыч утарынан йыраҡ тормаған Дюевка ауылына барғаны тураһында әйтә, һәм офицер уны үҙендә ҡунып сығырға саҡыра.
Утарҙа уларҙы тауыҡтарҙы һауаға сөйөп атҡан Жмухин улдары, ҡатыны ҡаршы ала. Киске аш ваҡытында ҡунаҡ әфәнденең вегетариансы булыуы асыҡлана, ул, үҙе әйтеүе буйынса, хайуандарҙы «улар кешеләр кеүек үк ғазаплана бит» тип бик ныҡ йәлләй. Жмухин аптырап китә, хайуандарҙы һуйып ашамағас, уларҙың нимәгә кәрәге бар?
Кудряшёв Пётр Михайлович
Кудряшёв (Кудряшов) Пётр Михайлович (1797, Үрге Урал, Ырымбур губернаһы — 9 май 1827, Ырымбур) — урыҫ яҙыусыһы, тарихсы, фольклорсы.
Бәшнәк (хикәйә)
Сюжет
Иртән аҡһыл һары сәсле ҡунаҡ әфәнде тарантасына ултырып ҡайтып китә. Утарҙан сыҡҡанда ул офицер улдарының бер әтәсте һауаға сөйөп атҡанын күрә. Әфәндене Жмухиндың ҡатыны оҙатып ҡала. Автор уның илауҙан шешенгән йөҙөн һәм әфәндегә шул тиклем йәл ҡараш ташлауын һүрәтләй, әйтерһең дә ул, мөмкин булһа, был әфәнде менән утарҙағы йортонан әллә ҡайҙарға сығып китергә лә риза, йә булмаһа үҙенең йүнһеҙ улдарын нисек кеше юлына баҫтырыу тураһынд кәңәш һорарға әҙер. Ҡатын шул тиклем йәл! Был ҡатын бисә лә, хужабикә лә, хеҙмәтсе лә түгел, ә бары тик бөтөнләй түбән, юҡ нимә...». Ихатанан сығып китер алдынан әфәнденең хужаны бәшнәк тип атағыһы килә, тик ул бары ҡысҡырып: «Һеҙ мине туйҙырҙығыҙ!» - ти. {0}[13]{/0}} (1936)
Кудряшёв Пётр Михайлович
Биографияһы
1797 йылда Ырымбур губернаһы (хәҙерге Силәбе өлкәһе) Үрге Урал ҡалаһында ярлы ғаиләлә тыуған.
Бәшнәк (хикәйә)
Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
«Тыуған мөйөштә» һәм «Бәшнәк» хикәйәләренә тәнҡиттә баһаламалар әҙ булһа ла, ыңғай була. Чехов заманында сыҡҡан «Курьер» гәзитендә бер аноним комментарийында «хикәйә кешелекте урап алған тормоштоң мәғәнәһен асып бирә һәм шунлыҡтан уҡыусыны уйға һала» тип әйтеп үтә.
Ангел Богданович «Мир Божий» журналындағы мәҡәләһендә Чеховтың фекер йөрөтөүе көндән-көн ҡараңғылана бара, ә яҙған әҫәрҙәре депрессиялы ҡараңғылыҡты күрһәтә, тип билдәләй.
Кудряшёв Пётр Михайлович
Биографияһы
Үрге Урал хәрби етемдәр училищеһын тамамлай.
1817—1827 йылдарҙа Ырымбур айырым корпусында хеҙмәт итә. Башта гарнизон батальонында унтер-офицер, писарь, тәржемәсе була. 1822 йылдан Ырымбурҙың Ҡыҙыл гарнизон батальонында аудитор булып хеҙмәт итә.
Үҙенең ҡараштары буйынса декабрист була. Ырымбур йәшерен йәмғиәте ағзаһы була, ә 1821—1827 йылдарҙа уны етәкләй. 1827 йылда донос һөҙөмтәһендә властар был йәмғиәт тураһында белә һәм 1827 йылдың 27 апрелендә Пётр Кудряшёв ҡулға алына. Әммә үҙенең арестына тиклем ул йәмғиәттең бөтөн документтарын юҡ итеп уның ағзаларын иҫкәртеп өлгөрә, шунлыҡтан иртәһенә 27 апрелдә Кудряшёв иреккә ебәрелә. Йәшерен йәмғиәт ағзалары өҫтөндә барған суд процессы барышында, 1827 йылдың 9 майында вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
Пётр Михайлович Кудряшёв башҡорт һәм ҡаҙаҡ телдәрен белгән, башҡорттарҙың тарихи Башҡортостан халыҡтарының көнкүреше, мәҙәниәте һәм тарихы менән ҡыҙыҡһынған. «Отечественные записки» («Ватан яҙмалары») журналы мөхәррире П. П. Свиньин уны «певец картинной Башкирии, быстрого Урала и беспредельных степей киргиз-кайсацких» тип атай. Кудряшёвтың күпселек әҫәрҙәре 1822 йылдан 1830 йылдарға тиклем Санкт-Петербургта сыҡҡан «Вестник Европы» («Европа хәбәрҙәре») һәм Мәскәүҙә сыҡҡан «Отечественные записки» («Ватан яҙмалары») журналдарында, шулай уҡ «Благонамеренный» журналында баҫыла. Баҫтырылмаған һәм ҡулъяҙма рәүешендә һаҡланып ҡалған әҫәрҙәре лә бар. Ҡайһы бер әҫәрҙәре башҡорт фольклорының мотивтары буйынса ижад ителгән.
«Башҡортостан тарихы» («История Башкирии») тигән хеҙмәте баҫылмаған, бында башҡорттарҙың этнографияһы, фольклоры һәм тарихы буйынса мәғлүмәттәр йыйылған. Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында «П. Кудряшёвтың башҡорттарҙың мәғарифы, дине, көнкүреше һ. б. тураһында очеркы» («Очерк П. Кудряшёва о просвещении башкир, их религии, быте и т. д.») тигән ҡулъяҙмаһы һаҡлана. «Пугачёвты ҡолатыусы Илек казагы Иван» («Сокрушитель Пугачёва илецкий казак Иван») тигән әҫәрендә 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы темаһын күтәрә. Пётр Кудряшёв яҙыуынса, 6-сы башҡорт кантонының ҡайһы бер чиновникатары араһында Алексей Михайлович һәм унан алдараҡ булған батшаларҙың грамоталары һаҡланған.
«Абдрахман» поэмаһының ҡулъяҙмаһы табылмаған, уның өҙөктәре 1826—1827 йылдарҙа баҫылып сыға, был поэмала һәм шулай уҡ 1827 йылда баҫылған «Әбдрәш» («Абдряш») повесында башҡорт батырҙарының героик образдары тыуҙырылған. «Абдрахман» поэмаһында төп герой Абдрахман, Айсыуаҡ ҡарт, көрәшсе Килмәк һәм башҡалар Сибай ауылында йәшәгән реаль шәхестәр булған: кантон башлығы Абдрахман Аҡҡолов, тархан һәм мулла Айсыуаҡ Мөтәев (1750—1819), Килмәк Сөләймәнов (1740—1819) һәм уның улдары — Күсәбай, Күлибай, Байрамғол, Абдуллатиф. «Башҡорттарҙың хәрби уйындары» («Воинские игры башкирцев») повесында Айсыуаҡ Мотаев бәйгене ойоштороусы булараҡ һүрәтләнә: На конях батыры все рядом; Перед ними старец Айчувак, Они желают быстрым взглядом Скорее встретить данный знак... Ә Килмәк Сөләймәнов тураһында ошолай итеп яҙа: Но видят — на средину круга Могучий, дерзостный Кильмяк Отважно, гордо выступает.
«Отечественные записки» («Ватан яҙмалары») журналы мөхәррире П. П. Свиньинға хатында Ирәндек һырты тураһында ошолай итеп яҙа: ''«Из деревни Сибаевой не угодно ли вам отправиться к Ярындыку. Эта гора есть одна из высоких Уральских и отстоит от Сибаевой не более как в 15 верстах. Она представит вам самую живописную, самую восхитительную картину, которая украшает сего исполина Каменного пояса. Здесь встретите вы прекрасные рощицы, густые леса, быстрые ручьи, каменные утесы и проч., словом, встретите такое зрелище, которое может наполнить душу вашу самым живейшим восторгом»''.
1830 йылда баҫтырылған «Исҡаҡ» («Искак») повесында тарихи Башҡортостан халыҡтары тормошоноң киң панорамаһы һүрәтләнә һәм ҡайһы бер ауылдарҙың барлыҡҡа килеү тарихы бәйән ителә. 1826 йылда донъя күргән «Башҡорттарҙың хөрәфәттәре һәм ышаныуҙары» («Предрассудки и суеверия башкирцев») мәҡәләһендә башҡорттарҙың традицион байрамдарын, йолаларын, инаныуҙарын тикшерә. Бынан башҡа «Башҡорттоң һөйгәне менән хушлашҡаны» («Прощание башкирца с милой»), «Башҡорттоң яу алды йыры» («Песнь башкирца перед сражением»), «Башҡорттоң яуҙан һуң йырлағаны» («Песнь башкирца после сражения»), «Башҡорт ҡыҙына» («К башкирской девушке») исемле башҡорт халыҡ йырҙарын урыҫ теленә тәржемә итеп баҫтырып сығара.
Ырымбур өлкәһе
Ырымбур өлкәһе (Оренбургская область) — өлкә, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ Уралда урынлашҡан, Волга буйы Федераль округына ҡарай. Өлкә үҙәге — Ырымбур ҡалаһы. Территорияһы 123 732 км². Халҡы 2 032 915 кеше (2010).
Ҡаҙағстан (Көнсығыш Ҡаҙағстан, Аҡтүбә, Ҡостанай өлкәләре), Башҡортостан һәм Татарстан республикалары, Һамар, Һарытау һәм Силәбе өлкәләре менән сиктәш.
Өлкәлә башҡорттар нигеҙ һалған 135 ауыл бар.
Өлкәләге власть
Өлкә Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Өлкә Губернаторы, Хөкүмәте, Закондар сығарыу йыйылышы һәм Рәсәй Президентының тулы хоҡуклы вәкиле резиденцияһы 1936—1939 йылдарҙа Дом Советов тип төҙөлгән йортта урынлашҡан
Башҡарма власть
Ырымбур өлкәһе Губернаторы — өлкәләге иң юғары вазифа.
Суд власы
Ырымбур өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Ырымбур өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы — Ырымбур өлкәһенең юғары закондар сығарыу органы. Йыйылышҡа 47 депутат һайлана.
Халыҡ
Өлкәлә 2 008 535 кеше йәшәй.
Административ ҡоролош
Өлкәлә 35 район, 12 ҡала һәм 1 ябыҡ административ-территориаль берәмек — Комаровск ҡасабаһы.
Нарыш
Нарыш (Нарышево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — 452976, ОКАТО коды — 80218807008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фридрихсверт
Фридрихсверт (Friedrichswerth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 543 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Сорғот педагогия университеты
Сорғот дәүләт педагогия университеты (Сургутский педагогический университет) — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның юғары белем биреү бюджет учреждениеһы.
Тарихы
РСФСР Мәғариф министрлығының бойороғо менән 1986 йылда Сорғот педагогия училищеһы асыла. Алты йылдан һуң, 1992 йылда уға Сорғот педколледжы статусы бирелә. Тағы ла өс йылдан һуң (1995) уҡыу йорто яңынан үҙгәртеп ҡорола һәм был юлы Сорғот дәүләт педагогия институты тип атала башлай. Ниһайәт, 2005 йылда вуз хәҙерге — «университет» статусына эйә була.
Юғары уҡыу йорто блуғандан алып учреждение 6604 белгес әҙерләп сығара, йылдар буйынса ҡарағанда: 2013 йылда — 221, 2014 йылда — 149, 2015 йылда — 381, ә 2016 йылда — 366.
2018 йылда вузда 2700 студент белем ала, шул иҫәптән бакалавриатта — 1740, магистратурала — 242, аспирантурала 90 студент. Юғары уҡыу йортоноң ситтән тороп уҡыу бүлегендә 630 студент уҡый.
Нигеҙләнгәндән алып (1986) 2019 йылға тиклем учреждениены Надежда Васильевна Коноплина етәкләй, 14 ғинуарҙан ректор вазифаһын ваҡытлыса беренсе проректор Владислав Засыпкин башҡара.
Белем алыу
2016 йылдан алып университет 6 факультет сиктәрендә (филология, физик культура һәм спорт, психология, идара итеү, социаль-гуманитар, социаль-мәҙәни коммуникациялар) 14 кафедрала 28 йүнәлеш һәм 7 әҙерлек профиле буйынса белем бирә
2001 йылда Рәсәй Мәғариф академияһы Президиумы ҡарары менән университетҡа педагогия юғары уҡыу йорттарында белем биреү системаһына йүнәлтелгән шәхес формалаштырыу буйынса федерлаь тәжрибә майҙансығы статусы бирелә.
2018 йылда вуз «Сифат менән идара итеү», «Журналистика», «Дизайн» йүнәлештәре буйынса бакаларвҙар әҙерләү аккредитацияһынна мәхрүм ителә.
Юргамыш (Тубыл ҡушылдығы)
Юргамыш (Исток) — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 746 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡҡошатҡан (күл)
Аҡҡошатҡан - Акушаткан - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге Аҡҡош+атҡан тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.
Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Акушаткан, озеро, Аргаяшский район, речка, правый приток Зюзелки, бассейн Течи.В переводе с башкирского — «место, где застрелил лебедя», где аккош — «лебедь», аткан — «застрелил».
Аҡҡош атыу - башҡорт халҡында ҡаты тыйылған ғәмәл, табу. Аҡҡош атҡан кеше үҙен бәхетһеҙлеккә дусар итә, һәләк була йәки заты ҡорой тигән инаныс булған.
Рахтовка
Рахтовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тевриз йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ходата
Оло Ходата — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 416 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зефиров Василий
Зефиров Василий С. — рус яҙыусыһы.
Биографияһы
Василий Зефировтың тормошо һәм эшмәкәрлеге буйынса мәғлүмәт һаҡланмаған тиерлек. XIX быуат быуатта йәшәгән. Дини семинарияла уҡыған.