cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вайсеварте
Вайсеварте (Weißewarte) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 432 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 36 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Диңгеҙбай (исем)
Диңгеҙбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар
Этимология
Диңгеҙбай башҡорт исем — диңгеҙ + бай (ауыл исемендә һаҡланған)
Фамилия
Диңгеҙбаева Рәүилә Муса ҡыҙы (10 декабрь 1958 йыл) — агроном, педагог. Баймаҡ районындағы Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2004).
Динғеҙбаев Мәһәҙей Миңлеғужа улы — Кесе сержант, тәгәрмәсле машина бүлексәһе командиры. 10.08.1925 — 1.08.2004
Ауылдар
Диңгеҙбай (Денгизбаево) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Украинка ауыл биләмәһенә керә.
Алексеева Ирина Васильевна
Алексеева Ирина Васильевна (16 апрель 1954 йыл, Куйбышев, Куйбышев өлкәһе) — СССР һәм Рәсәй музыка педагогы һәм белгесе. Сәнғәт ғилеме докторы (2006), профессор (2006). Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2004).
Биографияһы
Ирина Васильевна Алексеева 1954 йылдың 16 апрелендә Куйбышев ҡалаһында тыуа.
1974 йылда ул Куйбышев музыка училищеһын тамамлай. 1979 йылда Мәскәүҙә Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогия институтында уҡып сыға.
1978 йылдан алып Мәскәү өлкәһе Черноголовка ҡасабаһының сәнғәт мәктәбендә уҡытыу эшен алып бара. 1979 йылдан башлап Өфө дәүләт сәнғәт институтында эшләй. 2002 йылдан алып музыка теорияһы кафедраһының мөдире вазифаһын башҡара.
Бер үк ваҡытта 2007 йылдан алып «Проблемы музыкальной науки» журналының яуаплы секретары була.
2003 йылдан алып Өфөлә Башҡортостан йәш композиторҙары төбәк конкурсын үткәреү инициаторы һәм ойоштороусыһы.
2006 йылда Ирина Васильевна сәнғәт ғилеме докторы исемен яҡлай, шул уҡ йылда профессор дәрәжәһен яулай.
2004 йылда Башҡортостандың мәғариф отличнигы, 2017 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре исемдәре менән бүләкләне.
Ирина Васильевна ғилми эшмәкәрлеге иң тәүҙә музыкаль поэтикаға һәм семантикаға арналған. Ул 40‑тан ашыу ғилми эш авторы була. Шулар араһында уҡытыу‑методик ҡулланмалар, музыкаль вуздар өсөн музыка семантика буйынса уҡытыу программалары бар.
Нери-Юган
Нери-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хул-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салауат (йыр)
«Салауат» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Тарихи йырҙар төркөмөнә ҡарай.
Тарихы
«Салауат» йырын тәүге тапҡыр 1937 йылда Л. Н. Лебединский Әбйәлил районы Асҡар ауылында йәшәүсе Б. М. Мәһәҙиеванан яҙып ала һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтыра. Шулай уҡ 1938 йылда Л. Н. Лебединский Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Иҫке Хәлил ауылында тыуып үҫкән яҙыусы Низам Ҡәриповтан яҙып ала. Был йыр марш көйөндә башҡарыла, мажорлы, дәртле тонда.
Йырҙың З. Ғ. Исмәғилев, Ғ. З. Сөләймәнов яҙып алған варианттары ла бар. Лиро‑эпик характерҙағы йыр. Йырҙа Салауат Юлаев данлана һәм батша, баярҙар, завод хужалары, башҡорт байҙары һәм мырҙалары фашлана.
Унда Салауат Юлаевҡа дан йырлана һәм батша, баяр һәм завод хужалары, башҡорт байҙары һәм мырҙалары фашлана. Көй варианттарында орнаментиканан ситкә китеү, өс тауышлы аккорд тауыштары буйынса көй ағышы, кварта һәм ярым тон интонациялары, диатоника, лад алмашыныуы күҙәтелә, көй үҙгәреүсәнлеге хас. Йыр профессиональ музыкала (операларҙа, балеттарҙа, сюиталарҙа, симфонияларҙа) етеҙ темпта башҡарыла, яңғырашы ҡаһарман юғарылығында.
Йырҙың тексы
Салауат нисә йәшендә,
Йәшел ҡамсат бүрке башында.
Егерме лә ике йәшендә.
Яланда йөрөгән йылҡыны
Алалары бар ҙа буҙы юҡ.
Яуҙарҙы ҡырған Салауат,
Атҡынайы ҡайтты, үҙе юҡ.
Сырлап ҡына осор турғайы.
Салауат менән Юлайҙың
Сыңғырайҙыр тимер бығауы.
Салауат йөрөгән кир аттың
Салауаттың һиҙгер күҙҙәре
Алыҫтарға текләп ҡараған.
Йырҙың көйө Н. К. Чемберджиҙың «Ҡарлуғас», М. В. Ковалдең «Емельян Пугачёв», «Салауат Юлаев» операларында, «Тау бөркөтө» балетында, Д. Д. Хәсәншиндың башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары оркестры өсөн симфонияһында, А. С. Ключарёвтың «Салауат» тигән симфоник поэмаһында, З. Л. Компанеецтың "Башҡорт сюитаһы"нда, Б. Бикбайҙың «Салауат» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклгә Х. Ф. Әхмәтовтың, М. Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклгә З. Ғ. Исмәғилевтең музыкаһында, Башҡорт халыҡ темаһына ике увертюраһында ҡулланыла. Йырҙың тәүге строфалары Башҡортостан радиоһының музыкаль сигналы сифатында уйнатыла.
Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — В. М. Мостафин,Ғ. С. Әлмөхәмәтов.
Әҙәбиәт
Сөләймәнов Р. Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте. 1‑се т. Эпик йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 2001. Галина Г. С. Башкирская народная музыка. Уфа, 2013.
Нух (Ной)
Нух (נֹחַ, Но́ах, Библияла (Башл. 5:29) «тынысландырыусы» тип аңлатыла; Νῶε, نوحنوح‎, Нух) — туфанға тиклемге осорҙоң һуңғы, унынсы, Иҫке Ғәһед аҡаһаҡалы, Әҙәмдең тура вариҫы; Ламехтың улы, Меҫушелахтың (урыҫ. Мафусал, Мафусаил) ейәне, Шемдың (урыҫ. Сим), Хамдың һәм Йәфәҫтең (урыҫ. Иафет) атаһы (Башл. 5:28—32, 1Йылъяҙм.1:4).
Ислам динендә Нух пәйғәмбәр тип таныла.
Туфан ҡалҡҡанға тиклем
Башланмыш китабында һөйләнелеүенсә, тәҡүәлеге өсөн Нух ғаиләһе менән туфандан һуң кешелекте дауам итеү вазифаһына һайлана. Туфан язаһын Алла кешелектең әхлаҡһыҙлығы өсөн ебәрә. Ул Нухҡа ерҙә бөтә тереклекте һыу менән юҡ итергә йыйыныуы хаҡында хәбәр итә һәм көймәне нисек төҙөргә кәрәклеге тураһында күрһәтмәләр бирә.
Туфан ҡалҡыу
Әҙерлек тамам булғас, Алла Нухҡа көймә эсенә хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың һәр төрөнән берәр пар, ә ашарға яраҡлы «таҙаһын» (йәғни ҡорбан килтерергә мөмкин булғандарын) етешәр пар алып инергә ҡуша. Көймәгә Нух менән бергә уның ҡатыны һәм өс улы менән өс килене лә ултыра.
Икенсе айҙың 17-се көнөндә төпһөҙ упҡындар асылып, ер йөҙөн томалап ямғыр ҡоя башлай. Ташҡын 40 көн һәм 40 төн дауам итә, шунан һыу көймәне күтәреп, йөҙҙөрөп алып китә. Һыу кимәле шул тиклем бейек була, хатта көймә иң бейек тау баштарынан да өҫтәрәк булып сыға. Ерҙәге бөтә тереклек туфан даръяһында һәләк була, тик Нух менән уның юлдаштары ғына иҫән ҡала. 150 көндән һуң ғына һыу кәмей башлай, етенсе айҙың 17-се көнөндә Арарат тауының башында көймә туҡтап ҡала (диңгеҙ кимәленән 5000 метр бейеклектә). Башҡа тауҙарҙың түбәләре туғыҙынсы айҙың беренсе көнөндә генә күренә, шунан һуң Нух тағы 40 көн үткәнен көтә лә ҡоҙғондо сығарып ебәрә. Әммә ҡоҙғон ҡоро ер тапмайынса кире ҡайта. Ҡоро ер сыҡҡансыға тиклем Нух көн дә ҡоҙғондо осороп ҡарай.
Шунан һуң Нух күгәрсенде осора (ете көн һайын). Беренсе тапҡырында күгәрсен буш ҡайта, икенсеһендә суҡышына зәйтүн ботағы ҡыҫтырып ҡайта, өсөнсөһөндә бөтөнләй ҡайтмай. Был «ерҙә һыуҙың кипкәнен» аңлата. Ниһайәт, тирә-яҡ тамам ҡороғас, Нух ергә төшә.
Алла менән килешеү
Башланмыш китабында артабан Нухтың Арарат тауы эргәһендә ҡотолоуы өсөн рәхмәт йөҙөнән ҡорбан килтереүе тураһында хикәйәләнә. Библияла ошо урында беренсе тапҡыр хайуандарҙы тотош яндырып ҡорбан килтереү осрай. Алла ергә элекке тәртипте ҡайтарырға һәм башҡа бер ваҡытта ла кешеләрҙең ғәйебе өсөн ерҙе буш ҡалдырырлыҡ яза бирмәҫкә вәғәҙә итә. Шунан Алла Нухҡа һәм уның балаларына (йәғни туфандан һуңғы бөтә кешелеккә), ерҙәге бөтә тереклеккә фатиха бирә һәм кешелеккә әхлаҡ ҡанундарын еткерә. Шунан Алланың кеше менән килешеүе билдәһе булып күктә йәйғор балҡый.
Туфандан һуң
Көймәнән сыҡҡас, Нух ер эшкәртә, йөҙөм баҡсаһы үҫтерә, шарап ҡойорға өйрәнеп ала. Бер заман иҫерек Нух шәрә килеш сатырында ята. Шул саҡ улы Хам (моғайын, эргәһендә Ҡәнғән улы ла булғандыр) сатырға инә лә атаһын күрә һәм туғандарына һөйләргә ашыға. Шем менән Йәфәҫ иһә кейем-һалым алып иңбаштарына һалалар ҙа, сатырға арттары менән генә инеп, аталарының өҫтөнә һалып сығалар. Мыҫҡыллағаны өсөн Нух Хам улын ҡәһәрләй һәм Шем менән Йәфәҫтең ҡоло тип иғлан итә. Ә был ике улына фатихаһын бирә. Туфандан һуң Нух тағы 350 йыл йәшәй һәм 950 йәшендә вафат була (Башл. 9-29).
Нухтың балалары һәм тоҡомо
Башланмыш китабының 10-сы бүлегендә Нухтың тоҡомдары тураһында яҙылған. Нух донъялағы бөтә халыҡтарҙың тәүатаһы була, донъя халыҡтары иһә өс төп төркөмгә бүленә:
Яңы Ғәһедтә
Илсе Пётр Нухты хәҡиҡәт вәғәзсеһе тип иҫәпләй һәм уның туфандан көймәгә ултырып ҡотолоуында сумырыу йолаһы аша рухи ҡотолоу мөмкинлегенә ишара күрә. Илсе Павел шулай уҡ Нухты иманлылыҡ өлгөһө итеп миҫалға килтерә.
Ҡөрьәндә
Библияла Нух Ной тип алынһа, Ҡөрьәндә Нух тип йөрөтөлә һәм ислам динендә Аллаһтың биш ҙур пәйғәмбәренең иң беренсеһе һәм емертеүсе тип аталған пәйғәмбәрҙәрҙең дә беренсеһе булып тора. Нух Аллаһ тарафынан мәжүси ырыуҙаштары эргәһенә берҙән-бер Аллаһты таныһындар һәм мәжүсилектән баш тартһында өсөн өгөтләргә ебәрелә. Әммә ырыуҙаштары Нухты ҡыуып ебәрә (Ҡөрьән, 71:23) һәм ул ялбарып: «''Раббым! Ер өҫтөндә бер кафырҙы ла ҡалдырма!''» — ти (71:26). Нухтың доғаһына яуап итеп, Аллаһ ергә туфан ҡалҡыта (54:11). Нух Аллаһҡа ышаныусылар һәм төрлө йәнлектәр менән бергә таҡта көймәлә ҡотола.
Башҡа мәҙәниәттәр менән ихтимал булған бәйләнеш
Тикшеренеүселәр фекеренсә, туфан тураһындағы легенда персонажы сифатында Нухтың месопотам мәҙәниәтендәге Зиусудра һәм Утнапиштим хикәйәттәрендә үк элгәрҙәре булған.
Мосолман традицияһындағы риүәйәттәр
Аллаһтың пәйғәмбәре Нух менән уның көймәһе тураһында һуңыраҡ осорҙарҙа барлыҡҡа килгән легендаларҙа был тарих башҡасараҡ һөйләнелә. Мәҫәлән, әл Жүзи тауы (Ҡөрьән тәфсирселәре араһында берәүҙәре был тауҙы Месопотамияла ти, икенселәре уны Арарат ти) иҫке ғәрәп сығанаҡтарындағыса Ғәрәбстандағы Нәдждә түгел, ә «Әрмәнстанды Курдистандан айырған Кирдала» тип раҫлана. Тәфсирҙәрҙә туфан тураһында бик күп хикәйәләр бар, көймәгә йәбешеп иҫән ҡалған бәһлеүән Удж тураһында ла һөйләнелә. Тәфсирҙәр арҡаһында Нух менән бергә ҡотолған улдарының да исемдәре билдәле була: Арк, Сам, Хам һәм Иафит. Нухтың ҡатыны тәфсирҙәрҙә Нухты аҡылдан яҙған тип иҫәпләгән гонаһлы ҡатын итеп күрһәтелә.
Риүәйәттәргә ярашлы, көймәгә Нухтың ҡатыны менән Йам исемле улынан башҡа бөтә ғаиләһе ултыра. Йам, тау башында ҡотолоп ҡалмаҡ булып, атаһы менән барыуҙан баш тарта һәм һәләк була. Туфан бөткәс, Нух Аллаһтан улын кире ҡайтарыуҙы һорай, әммә Аллаһ уның теләген үтәмәй, сөнки Аллаһҡа ышанмаған улы Нухтың ғаиләһенә инергә тейеш булмай.
Туфан
Йәһүд риүәйәте буйынса, Нух көймәне 120 йыл төҙөгән. Аллаһы Тәғәлә уны бер һүҙе менән йә көймә төҙөлөшөн тиҙләтерлек мөғжизәһе менән дә ҡотҡара алыр ине. Ундай сара күрелмәүҙең сере Раббының кешеләргә гонаһтарына тәүбә итергә һәм тәртиптәрен төҙәтергә мөмкинлек биреүе менән аңлатыла. Нухтың замандаштары уның эшен күрә-күҙәтә йөрөгән. Ни эшләүе тураһында һорағандарға Нух Аллаһтың кешелекте юҡҡа сығарырға ҡарар ҡылыуы, әгәр кешеләр холоҡ-фиғелен төҙәтмәһә, 120йылдан туфан һыуы менән юҡ ителәсәге тураһында аңлатҡан. Әммә бөтәһе лә Нухтан көлгән, һөйләгәненә бер әһәмиәт тә бирмәгән.
Сада-Нгыни-Се
Сада-Нгыни-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хуты-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Нух (Ной)
Нух тоҡомдарының ете ҡануны
Иудаизмға ярашлы, Нух тоҡомдарының ете ҡануны Аллаһтың Әҙәм менән Нух аша бөтә кешелеккә биргән бойороҡтарының иң кәрәкле минимумы булып тора.
Сада-Нгыни-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Нух (Ной)
Һынлы сәнғәттә
Көнбайыш Европа һынлы сәнғәтендә Нух образы түбәндәге икона сюжеттарында ҡулланыла: [[Файл:Ksenophontov_noah.jpg|слева|мини|263x263пкс| «Нух Хамды ҡәһәрләй»,
Сада-Нгыни-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нух (Ной)
Һынлы сәнғәттә
И. С. Ксенофонтов
]]
Нухтың киң билдәле һүрәттәре булып уның тормошонан Микеланджело төшөргән Сикст капеллаһы һүрәттәре циклындағы фрескалар иҫәпләнә. Микеланджело өс ҙур фреска төшөрә: «Туфан», «Нухтың ҡорбан килтереүе» һәм «Нухтың иҫереүе». Микеланджелоға тиклем Нух темаһына итальян сәнғәтендә — Уччелло менән Беноццо Гоццоли, үҙенең станцаларында Рафаэль, ә скульптурала Лоренцо Гиберти и Андреа Пизано мөрәжәғәт итә.
Православие сәнғәтендә Нухтың һыны башҡа тәүаталар менән бергә һүрәтләнә һәм ҡулындағы көймә моделенән танылып тора. Новгородтың Илья урамындағы Спас сиркәүендә Феофан Грек төшөргән фреска бар (XIV быуат). Шулай уҡ Дионисийҙың фрескаһы һаҡланған.
Башҡортостан комсомолы (энциклопедия)
Башҡортостан комсомолы — «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы сығарған фәнни-белешмә баҫма. Был Рәсәйҙә комсомол тарихына бағышланған беренсе региональ тематик баҫма. Энциклопедияға Башҡортостан комсомолы үҫеше тарихы, ҡала һәм район ойошмалары тураһында һәм комсомол лидерҙары тураһында монографик мәҡәләләр тупланған. Ҡушымтала биографиялар, хәтирәләр, комсомол йырҙары, наградалар, мисәттәр, плакаттар бирелә.
Тарихы
2014 йылдың 24 октябрендә  Башҡортостан комсомол ветерандары, Башҡортостан йәштәр һәм спорт министырлығы вәкилдәре, тәбиғәт менән файҙаланыу һәм экология министырлығы вәкилдәре ҡатнашлығында «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы ултырышы үтә.
Ғилми-нәшриәт комплексының генераль директоры Уилдан Ғилман улы Сәитов комсомолдың 95 йыллығы алдынан энциклопедик баҫманың актуаллеге һәм әһәмиәте тураһында бәйән итте һәм ултырышта ҡатнашыусыларҙы баҫманың концепцияһы, төҙөлөшө, мәҡәләләр һайлап алыу талаптары менән таныштырҙы ..
Комсомол тарихы — Рәсәй һәм Советтар Союзы тарихы менән бәйләнгән. Комсомол иҫке төҙөлөш менән көрөш, революция һәм утлы Граждандар һуғышы йылдарында барлыҡҡа килә. Энциклопедияла  республиканың үҫеше һәм комсомол ойошмаларының тарихта өлөшө бирелә.
Энциклопедияла беренсе комсомол ойошмаларының барлыҡҡа килеүе, индустриализация һәм коллективизация осоронда, Бөйөк Ватан һуғышы, халыҡ хужалығын тергеҙеү йылдарында комсомол ойошмалары эшмәкәрлеге тарихы  20 быуат башынан 1990 йылдарға тиклем бәйән ителә. Комсомолецтарҙың йәмәғәт тормошонда һәм уларҙың  удар комсомол төҙөлөштәрендә һәм студент отрядтарында актив ҡатнашыуына иғтибар бирелә.
Редакцион коллегия
Баш мөхәррире У. Ғ. Сәйетов. Директоры урынбаҫары К. И. Аглиуллин.
М. Т. Әбдеев, Т. Г. Әйүпов, У. Н. Бакиров һәм башҡалар.
Пичугин (Дыуан районы)
Пичугин (Пичугино) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452535, ОКАТО коды — 80223828006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пеженьга (Пежма ҡушылдығы)
Пеженьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишембай ауыл советы (Салауат районы)
Ишембай ауыл Советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Ишембай.ауылы.
Лантюг
Лантюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Гюнтерсдорф
Гюнтерсдорф (Günthersdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1280 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 109 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6254 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
Лантюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Порам-Я
Порам-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кырсим йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йованович Анастас
Анастас Йованович (Анастас Јовановић) — серб фотографы, Сербияла фотографияны сәнғәт әҫәре кимәленә еткергән новатор булып тора, шулай уҡ тарихи ваҡиғаларҙы фотоға төшөрөп барған тәүге серб.
Биографияһы
1817 йылда Врацела болгар сауҙагәре ғаиләһендә тыуа. Бала сағынан Белградҡа күсергә ынтыла, 1826 йылда әсәһе уны шунда алып китә. 1832 йылда Белградта Дәүләт типографияһында эшләй башлай. Венаға китеү өсөн стипендия алырға тырыша, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Ул Венаға тик танышы ярҙамында ғына китә, танышы уны унда эшкә урынлаштыра. Венала Йованович литография менән мауыға, һуңынан, 1840-сы йылдарҙа, беренсе тапҡыр дагерротипты күрә һәм етди рәүештә фотоһүрәт менән шөғөлләнергә ҡарар итә. Анастас фотоаппарат һатып ала, һәм ул был шөғөл менән мауығыусы беренсе серб була. 1842 йылда Милош Обреновичты Чехия һәм Германияла оҙатып йөрөй, шул мәлдән алып уның монарх ғаиләһе менән дуҫлығы нығый. Обреновичтар тәхеттән ҡолатылғас, Йованович аҡсаһыҙ тороп ҡала. Кенәз Милош уға ярҙам итергә тырыша. 1844 йылда фотограф Милоштың секретары булып эшләй башлай.
1846 йылда Йованович Вена академияһында һынлы сәнғәтте өйрәнеүҙе тамамлай һәм әүҙем сәйәси һәм ижади тормош алып бара башлай. Ул Сербияға ҡайтырға тырыша, әммә, Йовановивичтың кенәз Милош яҡлы булыуын белеп, уның үтенесен кире ҡағалар. Шуға ҡарамаҫтан, 1850 йылда, кенәз Александр Карагеоргиевичтың рөхсәте менән Сербияға фотограф булып ҡайта. 1858 йылда Сербияла власҡа Милош Обренович кире ҡайта, һәм Йованович губернатор Михаил Обренович һарайында идарасы вазифаһын ала. Кенәз Михаил 1868 йылда үлтерелгәндән һуң Йовановивич үҙ вазифаһын ҡалдыра һәм башлыса фотография менән шөғөлләнә башлай. Был осорҙа ул бик күп күренекле кешеләр менән таныша һәм Сербияның күренекле гражданы булып иҫәпләнә. 1870-се йылдарҙа ул фотография сәнғҡәтенең үҫешен күҙәтә, әммә үҙе был эш менән шөғөллөнмәй. 1877 йылда Анастас Вена фотография йәмғиәтенең даими ағзаһы булып китә.
Йованович 1899 йылдың 1 ноябрендә Белградта үҙенең фатирында вафат була.
Йылгилде
Йылгилде, Әнйәк (Ельгильдино) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Торналы ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 452486, ОКАТО коды — 80247865003.
Географик урыны
Йылгилде ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көнсығышҡа 20 километр һәм тимер юл станцияһы Мөрсәлимдән көньяҡҡа 48 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Йылгилде ауылына («Зигильдеево — Теплого тож», «Зегыдеево») Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
1795 йылда Йылгилде ауылындағы 13 йортта 106 кеше һәм 21 йортта 149 кеше урыҫ дәүләт (ҡаҙна) крәҫтиәндәре йәшәгән.
1816 йылда 22 йортта 102 кеше, 18 йылдан һуң, 1834 йылда — 31 йортта 150 башҡорт иҫәпкә алынған.
1842 йылда 150 кешегә 6 сирек ужым һәм 72 сирк яҙғы ашлыҡ сәселгән. Йылгилде халҡының хужалығында 109 ат, 88 һыйыр, 30 һарыҡ, 6 кәзә аҫыралған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда Йылгилделә — 30 йортта 150 кеше донъя көткән.
Өйәҙ земство материалы ауылды түбәндәгесә ҡылыҡһырлай. «Йылгилде ауылы - Әй йылғаһының тигеҙ, һул ярында, өйәҙ ҡалаһынан көнсығыш өлөшөндә, өйәҙ ҡалаһынан 110 саҡрым, ауыл хужалығы продукттарын төп һатыу урыны — Үрге Ҡыйғы ауылынан 17 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы - аҫаба башҡорттар. Тау итәктәре буйлап төньяҡта һөрөнтө ерҙәр: өҫтөндә ике ҙур булмаған йырыны бар; был ерҙәр 50 йылға яҡын һөрөлә. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы; арыш, һоло, арпа, бойҙай сәселә; һабандар менән һөрөлә. Йәшелсә баҡсалары бар. Малсылыҡ менән шөғөлләнәләр. Мал бер өйөрҙә көтә. Көтөүлектәр ауыл янында, Әй йылғаһының һул яры буйлап урынлашҡан».
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
XIX быуат башында уҡ, Ҡолсобай, Һатлы («Азнабаево, Азналы тож»), икенсе Ахун ауылдары, халҡы күсеп китеү сәбәпле, Тырнаҡлы улусы картаһынан юйыла.
1920 йылда Йылгилде ауылындағы 57 йортта 248 кеше йәшәгән булһа, 5 йылдан 25 хужалыҡ ҡына ҡалған. Урыҫ крәҫтиәндәре был ауылдан башҡа урынға күсеп киткән.
Халыҡ һаны
Йылгилде ауылында күпселеге башҡорттар йәшәй (86 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Пежимка
Пежимка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы
Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы (15 ноябрь 1962 йыл — 14 май 2019 йыл ) — дәүләт эшмәкәре һәм эске хеҙмәт ветераны. 2018 йылдың 22 октябренән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең вице-премьеры. Полиция генерал-лейтенанты. IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Биографияһы
Артур Фәрүәз улы Әхмәтханов 1962 йылдың 15 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Салауат районының Торналы ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген урындағы Торналы совхозында балта оҫтаһы булып башлай.
1985 йылда эске эштәр органдарына хеҙмәткә ҡабул ителә һәм Өфө ҡалаһының район эске эштәр бүлегенең береһендә уголовный розыск оперуполномоченныйы итеп тәғәйенләнә. 1991 йылда Өфө районы эске эштәр бүлегенең криминал хеҙмәтен, 1994 йылдан — Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы эске эштәр идаралығын етәкләй.
1999 йылдың декабрендә Артур Әхмәтханов Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығы етәксеһе итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 2005 йылға тиклем башҡара.
Артабан, 2005—2008 йылдарҙа Башҡортостандың эске эштәр министры урынбаҫары — йәмәғәт именлеге милицияһы хеҙмәте начальнигы булып эшләй.
2008 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһының эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә һәм был яуаплы вазифала 2015 йылдың 11 декабренә тиклем эшләй.
2016—2018 йылдарҙа полиция генерал-лейтенанты Артур Әхмәтханов — Волга буйы округының Милли гвардия ғәскәрҙәре командующийының ведомствонан тыш һаҡлауҙы һәм лицензия-рөхсәт эшен ойоштороу буйынса урынбаҫары.
2018 йылдың 22 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров Артур Әхмәтхановты Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең вице-премьеры итеп тәғәйенләне.
2019 йылдың 14 майында Артур Әхмәтханов ҡапыл вафат булды.
Ансарҙар
Ансарҙар  — Мәҙинәнең ерле ырыуҙары Бәнү Әүс һәм Хәҙрәж кешеләре, улар Ислам ҡабул иткән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Сәхәбәләре (ярҙамсылары) тип атала башлай. 622 йылдағы Мәккә мосолмандарының Һижрәте осоронда ансарҙар мөһәжирҙәргә үҙ йорттарында урын биргән.
Ғәҡәбәләге анттар
Шуғаса дошманлашып йәшәгән әүс һәм хәҙрәж ҡәбиләләре 622 йылда Мөхәммәт Пәйғәмбәргә тоғролоҡ анты бирә, уны үҙҙәренең юлбашсыһы һәм имамы тип таный. Улар Мәккә мосолмандарын яҡлашырға, ҡабул итергә һәм матди ярҙам күрһәтергә ант итә. 623 йыл башында ансарҙар һәм мөһәжирҙәр мөнәсәбәттәре йәнә бер килешеү менән нығытыла, ул элекке бурыстарҙы ла эсенә ала. Был ваҡиғалар Ҡөрьән Кәримдә бар Был килешеүҙәр Ғәҡәбәләге Беренсе һәм Икенсе килешеүҙәр тип Ислам тарихына инеп ҡалған.
Һуғыштар
Ансарҙар һәм мөһәжирҙәр Мәҙинәнең мосолман йәмәғәтен тәшкил иткән һәм унда мосолман дәүләтселеге барлыҡҡа килеүгә килтергән. Һижрәттән һуң Мәккә мөшриктәре менән һуғыштар башланған. Ансарҙар башта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәгә һәм мөшриктәр яҡлыларға ҡаршы яуҙарында ҡатнашмаған. Бәҙер һуғышынан алып ансарҙар мосолман ғәскәренең төп өлөшөн тәшкил итә башлаған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәнимәт малын (трофей) бүлгәндә улар мөһәжирҙәрҙән һуң икенсе булған. Улар ярҙамында Мәҙинә дәүләтселеге көндән-көн нығына барған. Мәккә мөшриктәрен еңеп, ҡалаға ингәс Мөхәммәт Пәйғәмбәр унда ҡалырға теләмгән, ә Мәҙинәгә кире ҡайтҡан.
Хәлифәт
Ансарҙар Хәлифәтттең ижтимағи-сәйәси тормошонда күренекле роль уйнай. Улар диндән баш тартҡандарға ҡаршы һуғыштарҙа, Византия һәм Персия яуҙарында ҡатнаша. Хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб ансарҙарға юғары эш хаҡы түләй, шул арҡала күптәре эре ер биләүселәргә әйләнә. Ансарҙарҙың күп өлөшө Ғәрәп яуҙары осоронда Хәлифәттең төрлө яҡтарына таралып ултыра. Ғәрәптәрҙең эре ҡасаба-ҡалаларында хакимиәт әһеле тирәләй ансарҙар айырым биҫтәләр барлыҡҡа килтерә.
Мәҙинә ансарҙары берҙәм була һәм динде хаҡ һаҡлаусылар тип һанай. Улар йыш Бәнү Үмәйә хәлифәләренә ҡаршы сыға. Миләди 683 йылда улар һуңғы тапҡыр көслө баш күтәрә, уларҙы баҫтырғанда 270-тән кәм булмаған ансар үлтерелә.
Ислам фәндәре
Ансарҙар Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бик күп хәҙистәрен тапшырған һәм ислам традицияларын тоғро һаҡлаған. Ансарҙар ислам фәненә һәм методологияһына нигеҙ һалған. Уларҙың бик юғары әһәмиәткә эйә икәне бик күп хәҙис йыйынтыҡтарында билдәләнә. «Мәнәҡиб әл-ансар» һәм «Фәдәил әс-сәхәбә» йыйынтыҡтары — шуға миғал.
Тирбәлеүҙәр периоды
Тирбәлеүҙәр периоды  — осцилляторҙын тәүге тигеҙләнеш хәлғә  әйләнеп ҡайтыу ваҡыты.
Ошо төшөнсө гармоник һәм ангармоним тирбәлеүҙәрғә ҡулланырға ала.
Баҫылған тирбәлеүҙәр тураһында әйткәндә, уның өсөн период –тирбәлеп үткән ҙурлыҡтын  ноль аша үтеү ваҡыты.
Шартлы тамғалар:: T (бер ваҡыт \tau, \Theta  һандар ҡулланыла).
Үлсәү берәмеге: секунда
Тирбәлеүҙәр периоды йышлыҡ менән бәйләнғән: Тулҡын процесстар өсөн тулҡын оҙонлоғо   менән бәйләнғән:\lambda ҡайҙа v - тулҡындын ккилеү (етеү) тиҙлеге - фаза тиҙлеге.
Квант физикаһында тирбәлеүҙәр периоды энергия менән бәйле. Сөнки объектын энергияһы, мәҫәлән бөртзктөн энергияһы – уның йышлыҡ.
Пружина маятниғы
,
Математика маятниғы
Ҡайҙа l — асып алыған епе оҙонлоғо, g =9,88 м/с^2.
Физик маятниғы
ҡайҙа J — момент инерции маятника относительно оси вращения, m — масса маятника, l — маятникты элеп ҡуйып урындан уның массаһының үҙәгенә тиклем оҙонлоҡ
Боролған маятниғы
где I — момент инерции маятника относительно оси кручения, а K — вращательный коэффициент жёсткости маятника.
Электр тирбәлеү контуры
,
где L — индуктивность катушки, C — ёмкость конденсатора.
1853 йылда формуланы инглиз физиғы У. Томсон сығарҙы.
Татар Нуғаҙағы
Татар Нуғаҙағы (Татарский Нагадак) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 451 кеше. Почта индексы — 453499, ОКАТО коды — 80205828001.
Географик урыны
Ауыл Нуғаҙаҡкүл йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә яһаҡлы татарҙар нигеҙ һала. 1747 йылдан Нуғаҙаҡ булараҡ билдәле. Һуңыраҡ бында шулай уҡ шарттарҙа типтәрҙәр килеп ултыра. VIII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса унда 46 кеше булған. Бында керҙәш типтәрҙәр ҙә йәшәгән. 1783 йылда улар — 131, 1834 йылда 150 кеше иҫәпләнә 1865 йылда 82 йортта 454 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.
1906 йылда мәсет, мәктәп, тимерлек, ике бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Бөгөнгөһө
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (татар халыҡ театры менән), китапхана, мәсет урынлашҡан. Бығаса төп ауыл хужалығы предприятиеһы булған «Агростар» агрофирмаһы 2011 йылда банкрот тип иғлан ителә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (46 %), башҡорттар (29 %), шулай уҡ сыуаштар.
Уралбаев Радий Рәүеф улы
Уралбаев Радий Рәүеф улы (Уралбаев Радий Рауфович; 8 сентябрь 1949 йыл) — совет партия һәм сәнәғәт эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Уралбаев Радий Рәүеф улы 1949 йылдың 8 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.
Юғары белемле — 1972 йылда Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университетын (МДТУ) тамамлаған.
Институт дипломын алғандан һуң Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡан, 1974—1978 йылдарҙа Сибай баҡыр-көкөрт комбинатының Сибай руднигында экскаватор машинисы ярҙамсыһы булып эшләгән, ВЛКСМ-дың Сибай ҡала комитеты секретары булған. Шул уҡ рудникта тау мастеры, баш инженер урынбаҫары булған.
1978 йылдан алып 1983 йылға тиклем Баймаҡ районы Түбә руда идаралығының баш инженеры.
1983 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитеты инструкторы, бүлек мөдире вазифаларында хеҙмәт итә.
1993—1999 йылдарҙа «Башзолото» берекмәһенең генераль директоры
Ижтимағи эшмәкәрлеге
1990 йылда Уралбаев Радий Рәүеф улы Баймаҡ районы, 164-се Таналыҡ һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Яҡшыбай (исем)
Яҡшыбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Фамилияла
Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы Лира-Әхмәт Яҡшыбаева (15 февраль 1947 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рамазан Өмөтбаев (2009) һәм Жәлил Кейекбаев исемендәге (2011), шулай уҡ гәзит-журналдар премиялары лауреаты.
Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы (17 май, 1952, БАССР, Ейәнсура районы, Үтәғол ауылы) — физик, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993)>.
Ауылдар
Яҡшыбай (Хорошево) (1948 йылға тиклем Яҡшыбай; украинса Хорошеве, ҡырым татарҙары телендә Yahşı Bay, Яхшы Бай) — Ҡырым Республикаһының Беренсе май районының төньяҡ-көнсығышындағы бөткән ауыл, Ҡырым Республикаһының дала өлөшөндә, Воронцовка йылғаһының үрге ағымында, Сумдырыусы хәҙерге Крестьяновка ауылының төньяҡ ярында яҡынса 2,5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡшыбай ауылы — татарстан Республикаһының Аҙнай районындағы ауыл
Салпада-Яха (Марре-Яха ҡушылдығы)
Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Марре-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таналыҡ ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Таналыҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Подольск ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Муниципаль берәмек
Муниципаль берәмек — Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидаралыҡ ғәмәлгә ашырыла торған тораҡ территория. Урындағы үҙидаралыҡ урындағы мәсьәләләрҙе хәл итеү маҡсатында туранан-тура халыҡ тарафынан һәм (йәки) урындағы үҙидаралыҡтың һайлап ҡуйылған йәки башҡа төрлө органдары тарафынан тормошҡа ашырыла.
Рәсәйҙә майҙаны буйынса иң ҙур муниципаль берәмек — Таймыр Долган-Ненец муниципаль районы, халыҡ һаны буйынса — Новосибирск ҡалаһы ҡала округы.
Юган ҡурсаулығы
Юган ҡурсаулығы — Ханты-Манси автономиялы округ ының Сорғот районында, Ҙур Юган йылғаһы (Обь йылғаһының һул ҡушылдығы) бассейнында урынлашҡан махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһе
Юганск дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы 1982 йылдың 31 майында Негусъяха һәм Бәләкәй Юган йылғалары (Ҙур Юган  йылғаһының уң ҡушылдыҡтары) араһында ойошторолған. Майҙаны 648,7 мең гектар ерҙе биләй. Ҡурсаулыҡ тирәләй билдәләнгән һаҡлау зонаһының  киңлеге 2 саҡрым  һәм дөйөм майҙаны 93 893 гектар тәшкил итә. Ҡурсаулыҡтың үҙәк усадьбаһы Угут ауылында урынлашҡан.
Райондың климаты континенталь, дымлылығы менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы - -2,4 °C.. Һыуыҡ булмаған осороноң уртаса оҙонлоғо 92 көн тәшкил итә. Вегетация осоро 137 көн дауам итә. .
Үҫемлектәр донъяһы
Ҡурсаулыҡтың көпшәле үҫемлектәре флораһы  Обь яны  флораһына ҡарағанда  сағыштырмаса  ярлыраҡ. Был ландшафттар төрлөлөгө ҙур булмауы  менән бәйле. Ҡурсаулыҡта 67 ғаиләгә ҡараған 320 төр көпшәле үҫемлек иҫәпләнә.
Бигерәк тә бында күрәндәр  (30 төр), ҡатмарлы сәскәлеләр (27), орхидиялар (15), роза сәскәлеләр (21) һәм лютиктар (19) ғаиләләренә ҡараған үҫемлектәр  ныҡ таралған
Ҡурсаулыҡ бриофлораһының инвентаризацияһы әлегә тамамланмаған.Мүктәр исемлегендә 27 ғаиләгә ҡараған 76 төрө бар (бауыр мүктәре менән бергә). Ҡурсаулыҡта мүктәр араһынан  иң күп төрлөлөгө менән   торф мүктәре ғәиләһе айырылып тора  (19 төр)
Юганск ҡурсаулығы биләмәһендә 23 ғаиләгә һәм 45 ырыуға ҡараған  165 төр, 14 вариант һәм 16 формалы  лишайниктар табылған.
Ҡурсаулыҡтағы бәшмәк һәм ылымыҡта рҙың төр  составы әлегә өйрәнелмәгән.
Рәсәй Федерацияһы ның Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәрҙән ҡурсаулыҡта Лобария легочная лишайнигы, орхидеяларҙан япраҡһыҙ надбородник һәм ике төрлө бәшмәк:  рогатик пестиковый  һәм  ежевик коралловидный табылған
Лобария легочная һәм был ике бәшмәк ҡурсаулыҡта киң таралған һәм бында ғәҙәти төр булып тора. Надбородник безлистный ҡурсаулыҡтың  ҡараңғы ылыҫлы урмандарҙа киң таралған  киң таралған. Әммә уның һаны күп түгел.
Бер нисә төр үҫемлек ареалының төньяҡ сигендә генә ҡалған.Шуға  бик һирәк осрай. Был һарна (лилия кудреватая), айыу йыуаһы (черемша), ҡушьяпраҡ  (тайник оваловый), йомшағүлән ( малаксис,  мякотница однолистный), сыбар кәкүк ситеге ( башмачок пятнистый).
Геобаник районлаштырыу буйынса ҡурсаулыҡ биләмәһе урта тайга зонаһына ҡараған Салымо-Юганск округына ҡарай.
Был округтың үҫемлектәр донъяһы өсөн һыу айырғыс түбәләрҙә  пихта ҡатнашлығындағы  шыршы-кедр  урмандарының   өҫтөнлөк итеүе хас. Ә йылға араларының дренажы мөсһөҙ булған үҙәк урындары  олиготроф һаҙлыҡтар менән мәшғүл. Урмандар һәм һаҙлыҡтар бер-береһе менән тығыҙ бәйле һәм йыш ҡына береһе икенсеһенә күсә.
Һыу айырғыс арауыҡтарҙың дренажы көслөрөк булған өлөштәрен  йәшел  мүкле  шыршы-кедр урмандары  биләгән.
Янғындарҙан һуң аҡ шыршы ҡатнашлығындағы йәшел мүкле  шыршы-кедр   урмандары    үҫемлектәр япмаһы алмашыныуҙа  һуңғы стадия булып тора. Ғәҙәттә улар дренаж һәйбәт булған ҡомло һәм балсыҡлы  тупраҡта  йәки глейлы  тупраҡта   үҫешә. Был урмандар йәштәге ағстарҙан тора. Араларында ваҡ япраҡлы тоҡомдар ҙа осраштырғылай. тултырылған. Беренсе ярустағы ағастарҙың йәше 180-200 йыл тәшкил итә.
Урман ышығында үҫеп килгән йәш ағастар ҙа кедр һәм башҡа ҡара ылыҫлы ағастарҙың үҫентеләре. Беренсе яруста урын асылыа барған һайын был " тәҙрә"ләрҙе ошо үҫентеләр биләй бара. Урман эсендәге ҡыуаҡлыҡтар ярусында энәле әлморон, ағас еләге,  айыу баланы  (жимолость Палласа)  үҫә.
Уларҙан аҫтағы ярустыҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле, линнея северная,  ике япраҡлы майсәскә, европа етеяпрағы (седмичник европейский),  түңәрәк япраҡлы утүлән (грушанка круглолистная), урман ҡырҡбыуыны, япмаһыҙгөл  (голокучник трёхраздельный) һәм башҡа урман үләндәре биләй.
Тотороҡлолоҡҡа ҡарамаҫтан, ҡурсаулыҡ биләмәһендә бындай составтағы урмандар ҙур булмаған майҙандар биләй. Быға үткән быуатта бында  үткән һәләкәтле янғындар сәбәпсе. Шуға күрә әлеге ваҡытта һыуайырғыс биләмәләренең күп өлөшөн икенсел  урмандар биләй. Янғын үткән урындарҙы йышыраҡ ваҡ япраҡлы тоҡомдар - уҫаҡ һәм ҡайын баҫып ала. Улар  күпләп  орлоҡ барлыҡҡа килтерә, орлоҡтары еңел тарала. Тиҙ генә үҫеп китәләр һәм асыҡ урындарҙың экстремаль шарттарын еңел үткәрәләр.
Уларҙың ышығы аҫтында буласаҡ ҡара ылыҫлы ағас формалаша башлай. 120 йәш тирәһе тулғас ҡына уҫаҡ менән ҡайын экосистеманан төшөп ҡала башлай. Урман ышығы асыла башлай. Ышыҡтағы ылыҫлы ағастарға өҫкө ярусҡа сығырға мөмкинлек тыуа.
Фауна
Бында умыртҡалы хайуандар ҙан 269 төрө тереклек итә. . Уларҙың күпселеген ҡоштар тәшкил итә, бөтәһе — 216 төр.
Имеҙеүселәр исемлегендә 40 төр иҫәпләнә. Был һандың яртыһынан күберәге кимереүселәр һәм туғырламалар (ер тишкестәр)   өлөшөнә тура килә.
Эре йыртҡыс хайуандарҙанҙан : айыу, һеләүһен, ҡоно ( росомаха) осрай. Үлән емшәр хайуандарҙан бында мышы, төньяҡ болан ы тереклек итә.
Һөйрәлеүселәр ике төр:
Дүрт төр ер-һыу хайуандары :
Йылға һәм күлдәрҙә тереклек итә:
• умыртҡалыла р:
Бөтә Рәсәй императорҙары
Бөтә Рәсәй императоры (Импера́торъ Всероссíйскій) — Төньяҡ һуғышында еңгәндән һуң Сенат һорауы буйынса Пётр I 1721 йылдың 22 октябрендә ҡабул иткән һәм 1917 йылғы Февраль революцияһына тиклем йәшәп килгән титул.
Лехта (Унжа ҡушылдығы)
Лехта — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырмыҫҡалы
Ҡырмыҫҡалы — топоним.
Поратын-Я
Поратын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фрозе
Фрозе (Frose) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1518 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 105 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6464 һәм автомобиль коды — SLK.
Пежма (Вага ҡушылдығы)
Пежма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 371 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 137 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәшәрова Гүзәл Рәдис ҡыҙы
Бәшәрова Гүзәл Рәдис ҡыҙы (6 май 1966 йыл) — терапевт. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2008).
Биографияһы
Бәшәрова Гүзәл Рәдис ҡыҙы 1966 йылдың 6 майында БАССР-ҙың, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы ҡалаһында тыуған. 1989 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетының дауалау факультетын «терапия» һөнәре буйынса тамамлай. Шул уҡ йылда Хеҙмәт медицина һәм кеше экологияһы ғилми тикшеренеү институтында хеҙмәт юлын башлай, 1999 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта. Табиптарҙың поликлиника терапияһы, хеҙмәткә яраҡһыҙлыҡты экспертизалау буйынса белемен камиллаштырыу һәм квалификацияһын күтәреү буйынса уҡыуҙар үткәрә. 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — диоксиндарҙың кеше организмына тәьҫирен өйрәнеү буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәр. Уның тарафынан хеҙмәт медицинаһында профессиональ хәүефте баһалау һәм идара итеүҙең концептуаль моделен, хеҙмәт шарттарын интеграль баһалауҙы, производствоға бәйле ауырыуҙарҙы таныү алгоритмын, һаулыҡҡа килтерелгән зыян миҡдарын иҫәпләүҙе үҙ эсенә алған стандарт эшләнгән. Ике уйлап табыу (Способ определения степени зависимости болезни от работы. Патент № 2189589, 20.09.02; Способ определения экологически безопасного уровня содержания тяжелых металлов в крови человека. Патент № 2336532 20.10.08), 3 рационализаторлыҡ тәҡдиме (Приспособление для пережатия вены при заборе крови. № 244/2. 27.06.95; Программа для статистической обработки данных, полученных при медицинском обследовании. № 266/3. 17.09.98; Способ медицинского отбора рабочих на хлорорганическое производство. № 288 18.06.04;) авторы. Республика «Кто есть кто» китабына һәм "БР энциклопедияһы"на индерелгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Йәмәғәт-фәнни эш алып бара: Башҡорт дәүләт медицина университетының йәмәғәтселек һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу буйынса проблемалы комиссияһы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының медицина бүлеге ғилми Советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ғилми эштәр бойондороҡһоҙ эксперты. Диссертацион һәм фәнни-тикшеренеү эштәренең рецензенты һәм оппоненты булып сығыш яһай. Фәнни-практик конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһы (2011)
— Медицина фәндәре докторы (1999)
Баҫылып сыҡҡан фәнни хеҙмәттәре
Баҫылып сыҡҡан 165 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән 3 монографияһы бар:
Нерсинг-Юган
Нерсинг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ҡырмыҫҡалы — Ҡырмыҫҡалы районының үҙәге (1930). Өфөнән көньяҡҡа 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Почта индексы — 453020, ОКАТО коды — 80235835001.
2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8540 кеше. Билдәле яҙма мәғлүмәттәр буйынса ауылды мишәрҙәр 1758 йылда ойошторған. XIX быуат һуңында ауылда 3 мәсет, 3 мәҙрәсә булған.
Топонимикаһы
Ни өсөн был ерҙәргә ҡырмыҫҡалы исемен биреүҙәре тураһында риүәйәт бар. Ауыл төҙөр өсөн ер һайланғандан һуң, бәхәс ҡуба. Буласаҡ ауылға ниндәй исем бирергә һуң? Оҙаҡ ҡына бәхәсләшкәндән һуң, ололарҙың береһе ергә аҡ кейеҙ йәйергә тәҡдим итә. Беренсе булып кейеҙгә ниндәй йәнлек баҫа, шуның исемен алырға булалар. Кейеҙгә ҡырмыҫҡа килеп менә. Шунан һуң ауылға ҡырмыҫҡа исемен бирергә булалар. Ҡырмыҫҡалы районы биләгән ерҙәр Башҡортостандың иң уңдырышлы ерҙәре булып иҫәпләнә. Бәлки, шуғалыр ҡырмыҫҡалылар тураһында «ҡырмыҫҡа һымаҡ егәрлеләр» тигән фекер йөрөй.
Бронюк Виктор Владимирович
Бронюк Виктор Владимирович (24 март 1979 йыл, Винница өлкәһе Хмельницкий районы Соколов ауылы) — украин музыканты, ТіК төркөмө лидеры
Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бронюк Виктор Владимирович
Белеме
Виктор Владимирович Бронюк ике белем ала. Барское педагогия училищеһын һәм Винница педагогия университетының тарих факультетын тамамлай.
Карьераһы
Виктор Бронюк 2005 йылда ТиК (Трезвость и Культура-Мәҙәниәт һәм Айыҡлыҡ) исеме аҫтында төркөм ойоштора. Ошо уҡ йылда Виктор Бронюк төркөмдөң репетицияһына буласаҡ продюсер Олег Збаращукты саҡыра. Уны дөйөм ҡабул ителгән музыкаль стиле ҡалыптарына оҡшамаған яңылыҡ ҡыҙыҡһындыра.