cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡыҙыл кхмерҙар
Эске ҡаршылыҡтар һәм хәрәкәттең һүлпәнәйеүе
1971—1975 йылдарҙа Камбоджаның көньяҡ һәм көнсығыш райондарындағы партизандар хәрәкәтендә ҡыҙыл кхмерҙар түгел, ә уларға союзға ингән, ләкин ҡараштары буйынса урталыҡта торған шаһзат Сианукты хуплаған Кхмер Румдо хәрәкәте өҫтөнлөк иткән. Уларҙың (вьетнам өлгөһөндә) униформаһы ҡыҙыл кхмерҙарҙың (ҡара төҫтә) кейеменән айырылып торған. 1975 йылға Кхмер Румдо хәрәкәте формаль рәүештә ҡыҙыл кхмерҙарға буйһона, әммә тиҙҙән уларҙың лидерҙарына ҡаршы репрессиялар башлана. Ябай тарафдаштар араһында сиктән тыш ҡанһыҙлыҡты ҡаты тәнҡитләгән Ху Юн тәүге ҡорбандарҙың береһе булды; ул власты баҫып алғандан һуң бер нисә ай үтеүгә үлтерелә. 1976 йылдың сентябрендә Пол Пот премьер-министр вазифаһынан бушатылырға мәжбүр була, әммә ул уның тоғро иптәше булып сыға, уға боланы баҫырға ярҙам итә һәм бер айҙан уға вазифаһын йәнә бирә. 9 айҙан һуң юғары етәкселек ағзаһы Ху Ним язалап үлтерелә.
Кхмер Румдо фракцияһының тар-мар ителеүенә ҡарамаҫтан, урта звено эшмәкәрҙәре көрәште дауам итә һәм Вьетнам ғәскәрҙәре еңеүенән һуң власта ҡуйылған вьетнам дуҫтарына оҡшаған партизандар хәрәкәтенең бер өлөшөнә әүерелә. Уларҙың лидеры Хенг Самрин вьетнам ғәскәрҙәре еңеү яулағандан һуң, уның лидеры Хенг Самрин Кампучия власы идаралығына ҡуйыла.
Туол Сленг төрмәһе ҡорбандарының фотоларында уларҙың күпселеге «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың үҙенсәлекле кейемендә һәм уларҙың билдәләрен йөрөтә. Был шулай уҡ партия эсендә сәйәси золом ҡорбандары булыуы хаҡында һөйләй.
Бәғзе ваҡыт партияның эске ҡаршылыҡтары тураһында хәбәрҙәрҙәрҙе режим махсус рәүештә таратҡан. Мәҫәлән, власҡа килгәндән һуң Вьетнамға ҡаршы әүҙем сәйәсәт алып барылыуға ҡарамаҫтан, Нуон Чеа үҙен-үҙе «ҡыҙыл кхмерҙар» етәкселегендә Вьетнам мәнфәғәттәре лоббисы итеп күрһәткән һәм хатта Вьетнамдан матди ярҙам алыуға ирешкән.
«Ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың ҡыуылыуы һәм Хун Сендың хөкүмәте ойошторолоуы «ҡыҙыл кхмерҙар» риторикаһының үҙгәреүенә килтерҙе. Элекке ҡорбандары, атап әйткәндә, Ху Юн исеме, артыҡ фашланмайса, ыңғай эпитеттар менән аҡлап телгә алынған.
Кампучия лидеры Хун Сендың Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡатнашлығында коалицион хөкүмәт булдырыуға ризалығы һәм Вьетнам ғәскәрҙәрен илдән сығарыу уның хөкүмәтенең халыҡ-ара танылыуына килтерҙе, ә ҡыҙыл кхмерҙарҙың йоғонтоһо кәмей башлаған.
1980 йылдың аҙағында — 1990-сы йылдар башында ҡыҙыл кхмерҙар, Кампучия-Камбоджа хөкүмәте һәм башҡа оппозиция көстәре араһында һөйләшеүҙәр дауам итә, уның барышында ҡыҙыл кхмерҙар баштан уҡ үтәлә алмаҫлыҡ шарттар ҡуя. 1992 йылда формаль рәүештә Кхиеу Сампхан рәйеслегендә «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың сәйәси вәкиллегенә әүерелгән Камбоджа милли берҙәмлек партияһы (яңы партияның рәсми идеологияһы тип либераль демократия иғлан ителә) ойошторола. Партия ҡораллы ҡанатын һаҡлап алып ҡалған һәм хөкүмәткә ҡаршы партизандар һуғышын башлаған.
1990 йылдар уртаһында ҡыҙыл кхмерҙар хәрәкәтендә тарҡалыш башлана. 1996 йылдың авгусында Иенг Сари (элекке 2-се туған) "Поттың фашистик режимы"н менән бәйләнешен өҙгән, Демократик милли союз хәрәкәте партияһын ойоштора һәм ысынында иһә, Пайлин ҡалаһы менән идара итеүгә мандат алып, Хун Сен хөкүмәте менән альянсҡа инә.
1997 йылда эске көрәш дауам итә һәм киҫкенләшә. Хәрәкәттән уның абруйлы лидерҙарының береһе, үҙенең Милли теләктәшлек партияһын булдырыусы Кхиеу Сампхан баш тартты. Поттың шикләнеүсән булыуы 1997 йылдың июнендә бөтә ғаиләһе менән бергә Сон Сенды аяуһыҙ үлтереүгә сәбәпсе була. Шунан һуң Та Мок Пол Потты ҡулға ала, бер үк ваҡытта сит ил журналистарына уның менән аралашырға рөхсәт итеп, һәм уның өҫтөнән күрһәтмә процесс үткәрә.
«Ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың хәҙерге торошо
1998 йылда етәкселәре Пол Пот вафат булғандан һуң да хәрәкәт дауам итә. Хәрәкәттең формаль лидеры, Кхиеу Сампхан, властан мәхрүм ителгән тиһәң дә була һәм яңғыҙлыҡта йәшәй. Иенг Сари, «ҡыҙыл кхмерҙар» лидерҙарының береһе, Камбоджа хөкүмәте менән килешеү төҙөнө, уға илдең көнбайыш биләмәләрен контролдә тотоуҙы тапшыралар. Элекке «ҡыҙыл кхмерҙар» ғәскәрҙәре командующийы Сон Сен дошман яғына сығырға маташҡанда үлтерелә. «Кхмерҙарҙың» һуңғы радикаль ялан командиры Та Мок 2000 йылдың мартында ҡулға алына. 2005 йылда Ратанакири һәм Стынгтраенг провинцияларында ғына «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың ҙур булмаған отрядтары күҙәтелгән. 2006 йылдың 21 июлендә «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың һуңғы командиры Та Мок вафат була. Яңы етәкселек хаҡында бер ни ҙә билдәле түгел.
2007 йылдың 19 сентябрендә «Икенсе туған» ҡушаматлы 80 йәшлек Нуон Чеа ҡулға алына, уға кешелеккә ҡаршы енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләү белдерелә. 50-се һәм 60-сы йылдарҙа Нуон Чеа диктатор Пол Потҡа власҡа килергә ярҙам итә һәм артабан хәрәкәттең төп идеологы булып китә. Бер нисә аҙнанан һуң алдан Камбоджа хөкүмәтенә тапшырылған «ҡыҙыл кхмерҙарҙың» башҡа мөһим фигуралары (шул иҫәптән Иенг Сари һәм Кхиеу Сампхан) ҡулға алынды. Уларҙың эштәрен Камбоджи судтарында Ғәҙәттән тыш палаталар ҡараған.
2007 йылға ҡарата «ҡыҙыл кхмерҙар» отрядтарының ҡалдыҡтары, юлбаҫарлыҡ һәм контрабанда менән шөғөлләнеп, джунглиҙарҙа йәшеренеүен дауам иткән.
«Ҡыҙыл кхмерҙар» лидерҙарының береһе Иенг Сари 2013 йылдың 14 мартында Камбоджаның баш ҡалаһында вафат булды.
Многие бывшие красные кхмеры среднего звена легализовались в Партии национального спасения Камбоджи — крупнейшей оппозиционной партии страны, которую возглавляет политик-популист Сам Рейнгси. Партия выступает с популистскими националистическими лозунгами и время от времени устраивает погромы этнических вьетнамцев.
Элекке урта звено ҡыҙыл камералары сәйәсмән-популист Рейнгси етәкләгән илдең иң ҙур оппозиция партияһы — Камбоджаның Милли ҡотҡарыу партияһында легалләшә. Партия популяр милләтселек лозунгылары менән сығыш яһай һәм ваҡыты-ваҡыты менән этник вьетнамдарҙы тар-мар итә.
Сөнәй
Сөнәй (Сунеевка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453430, ОКАТО коды — 80215828007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сочон-Пола-Иоль
Сочон-Пола-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Курмыш йылғаһының һул ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡбутин
Аҡбутин — башҡорт ир-ат фамилияһы.
Аҡбутина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Абдулғужин Рәүил Сәлим улы
Абдулғужин Рәүил Сәлим улы (1942) — геолог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2004).
Биографияһы
Рәүил Сәлим улы Абдулғужин 1942 йылда Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы Хоҙайбәндә ауылында тыуған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1967 йылдан Бүребай, 1981 йылдан «Башкиргеология» берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһы геологы.
1986 йылдан — Сибай ҡалаһындағы Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты (Сибай ҡалаһы), 1988 йылдан — Ырымбур өлкәһендәге Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты геологы.
1990 йылдан — Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты, 2000—2004 йылдарҙа Хәйбулла тау компанияһы геологы.
Монмут
Мо́нмут (инглизсә Monmouth, уэльс телендә Trefynwy, мәғәнәһе Монноу ҡалаһы) — көньяҡ-көнсығыш Уэльс биләмәләрендә (Бөйөк Британияла) урынлашҡан ҡала. Ҡаланың хәҙерге статусы — historic county town, йәғни тарихи графлығының административ үҙәге. Монмут ҡалаһы 1889 йылдан 1974 йылғаса Монмутшир графлығының административ үҙәге булған.
Исем
Монмут ҡалаһының рәсми исеме инглизсә Monmouth ә уэльс телендә Trefynwy тип яҙыла. Уэльстағы Мо́нноу йылғаһы уэльс телендә исеме Mynwy, мәғәнәһе — (йылға) тиҙ аға. Йылғаның инглизләштерелгән исеме Monnow. Ҡаланың инглиз исеме йылға атамаһынан һәм mouth, йәғни йылға тамағы һүҙҙәренән килә. Уэльс телендә ҡаланың боронғо исеме Abermynwy шулай уҡ "Монноу йылғаһы тамағы" тип билдәләй. 17 быуаттың башынан башлап, ҡаланың уэльсса исеме Trefynwy (йәғни Монноу ҡалаһы, Монноу буйында ҡала) тип үҙгәртелде.
Тарих
Монмут Археология Йәмғиәте ҡалала ҡаҙыныу (раскопки) эштәре ойошторған. Һөҙөмтәлә, ҡала тарихы тураһында күп мәғлүмәт алынған. Хәҙер, Британия Археология Советы (Council for British Archæology) мәғлүмәте буйынса, Монмут архелогия күҙлегенән Британияла иң мөһим ҡалаларҙың береһе
Монмут һәм Википедия
2011 йылда Инглиз Википедияһындағы GLAM (йәғни Galleries, Libraries, Archives & Museums — Галереялар, Китапханалар, Архивтар һәм Музейҙар) тигән википроект эсендә MonmouthpediA исемле проект ойошторолған. Уның маҡсаты — Википедия күптелле энциклопедияһы эсендә Монмут ҡалаһы тураһында күберәк мәғлүмәт яҙыу. Ошо проектта 2012 йылда мәҡәлә яҙыу конкурсы башланды.
Амангилде (Әбйәлил районы)
Амангилде (Амангильдино; икенсе атамаһы Тоҡомбәт) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. Амангилде ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 651 кеше булған. ОКАТО коды — 80201807001.
Географик урыны
Амангилде ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан көнбайышҡа табан 25 километр һәм Магнитогорск тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 77 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Амангилде (Тоҡомбәт) ауылының ике исеме бар. Верхнеурал өйәҙе Тамъян улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә 1816-1834 йылдар араһында нигеҙ һалған. Әйтер кәрәк, XVIII быуатта — XIX быуат башында бындай исем аҫтында ауылдар булмаған. XVIII быуаттың 30-сы йылдарында Тамъян улусы старшинаһы Тоҡомбәт Әлембәтов булғаны билдәле. Һәм ауылдың тәүге атамаһы Тоҡомбәт антропонимынан булған.
XIX быуат уртаһынан Амангилде исеме менән йөрөтөлә башлай. Амангилденең улдары — Ыласын, Тайсы һәм Мөхәмәтғәле Амангилдиндар.
1859 йылда Амангилде ауылында 252 кеше йәшәгән. 1866 йылда ауылдың 32 йортонда 233 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
1900 йылда ауылда мәсет, һыу тирмәне булған. 1920 йылда Амангилделә 541 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әлеге ваҡытта Амангилде ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, дауалау амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Бардовка
Бардовка (Бардовка) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 339 кеше. Почта индексы — 452236, ОКАТО коды — 80240840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нидероршель
Нидероршель (Niederorschel) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3258 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37355 һәм автомобиль коды — EIC.
Кутоп-Назым
Кутоп-Назым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 389 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гудзь Борис Игнатьевич
Биографияһы
Борис Игнатьевич Гудзь 1902 йылдың 19 авгусында Рәсәй империяһының Өфө губернаһы Өфө ҡалаһында революционер ғаиләһендә тыуған. Атаһы өлгөһөндә большевиктар партияһына инә. Архангельск ҡалаһында һөргөндә була. 1917 йылғы Февраль революцияһы барышында Тула ҡалаһы жандарм идаралығы начальнигы генерал Н. А. Иелит-фон-Вольскийҙы ҡулға алыуҙа ҡатнаша. Октябрь революцияһынан һуң үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә бара, 1919 йылда Украинанан Мәскәүгә аҙыҡ-түлек ташыған эшелондарҙы һаҡлай.
1923 йылда атаһының дуҫы — ул саҡтағы совет контрразведкаһы начальнигы Артур Христианович Артузов (Фраучи) саҡырыуы буйынса ЧК-ға хеҙмәткә урынлаша. Бында тәүге осорҙа контрабандистар менән көрәш буйынса, һуңынан аҡ гвардия подпольеһын юҡ итеүҙә эшләй.
1926 йылда илдең именлек органдары тарихында киң билдәлелек алған «Трест» операцияһында туранан-тура ҡатнаша.
1932 йылда Ҡыҙыл профессура институты философия факультетының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.
Шул уҡ 1932 йылдан Көнсығыш Себер крайында ОГПУ-ның разведка һәм контрразведка начальнигы. Манжурия биләмәләрендә есаул Дугар Тапхаевты ҡулға төшөрөү буйынса уңышлы махсус операция үткәрә.
1933 йылдан СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты ОГПУ-һының сит илдәр бүлегенең Япониялағы резиденты вазифаһын үтәй. 1936 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Разведка идаралығында хеҙмәтен дауам итә, бында Рихард Зоргеның кураторы була.
1937 йылда НКВД органдары эсендә «таҙартыу» башланып, Артузов менән башҡа күренекле чекистар ҡулға алынғандан һәм атылғандан һуң, «һөнәри яҡтан яраҡһыҙ, халыҡ дошмандары менән тығыҙ бәйләнештә булған ышанысһыҙ хеҙмәткәр» тигән формулировка менән Борис Гудзь разведка органдарындағы хеҙмәтенән бушатыла һәм ВКП(б) сафынан сығарыла. Быға тағы ла уның кейәүе Варлам Шаламовтың 58-се статья буйынса контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алыныуы ла йоғонто яһай. Ул 1936 йылда Гудзь тәҡдиме менән Лубянкаға үҙендәге элекке троцкизм идеяларынан ваз кисеүе тураһында яҙған була. Шаламовтың ҡатыны Галина, Бористың һеңлеһе, 1946 йылға тиклем Ҡаҙағстандың Чарджоу өлкәһе Каганович районына һөргәнгә ебәрелә ).
НКВД органдарынан хеҙмәттән бушатылғандан һуң Борис Гудзь оҙаҡ йылдар автобус водителе булып эшләй, һуңыраҡ автобаза директоры вазифаһында хеҙмәт һала. Артабан аҡлана һәм КПСС сафында тергеҙелә.
1962 йылдан — хаҡлы ялда. СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм КПСС Үҙәк Комитеты архивтарында эшләй.
Яҙыусы Лев Вениаминович Никулиндың «Мёртвая зыбь» роман-хроникаһы буйынса 1967 йылда «Мосфильм» киостудияһында режиссёр Сергей Николаевич Колосов төшөргән Операция «Трест» фильмының консультанты була.
Өс тапҡыр өйләнә, һуңғы никахы — 2003 йылда.
2006 йылдың 27 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә.
Дальний Менчереп
Дальний Менчереп — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 567 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Церетели Василий Зурабович
Василий Зурабович Церетели (31 ғинуар 1978 йыл) — Рәсәй рәссамы. Хәҙерге заман сәнғәтенең Мәскәү музейы башҡарма директоры. Рәсәй художество академияһының вице-президенты. Рәсәй йәһүдтәре конгресының йәмәғәт советы ағзаһы.
РАХ академигы (2007; 2002 йылдан — мөхбир ағзаһы). РФ Рәссамдар союзы ағзаһы (2007 йылдан).
Биографияһы
2001 йылда Мәскәүгә ҡайиҡас Василий Церетели сит ил сәнғәт бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, 2002 йылда — 1999 йылда ойошторолған Мәскәү заманса сәнғәт музейында башҡарма директор. Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының Венециялағы халыҡ-ара күргәҙмә комиссары. 2006—2010 йылдарҙа — Венеция художество биенналеһында Рәсәй павильоны комиссары.
Рәссам, фотограф, бер нисә видеоинсталляция авторы булып тора һәм күп һанлы күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Василий Церетели — Рәсәй Художество академияһының вице-президенты, Рәсәй Художество академияһының яңы сәнғәт ағымдары бүлеге етәксеһе, Мәскәү Рәссамдар союзы, Рәсәй Рәссамдар союзы, Сәнғәт белгестәре ассоциацияһы, ИКОМ президиумы, CIMAM, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы Рәйесе ҡарамағындағы мәҙәниәт буйынса совет ағзаһы. Василий Церетели Кандинский Рәсәй милли премияһы жюриһы, хәҙерге заман сәнғәте өлкәһендә Сергей Курехин премияһының жюри ағзаһы, Мәскәү халыҡ-ара йәш сәнғәт биенналеһының ойоштороу комитеты ағзаһы, TERRITORIЯ халыҡ-ара фестиваль-заманса сәнғәт мәктәбенең арт-директоры.
Үҙәк федераль округының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы, Үҙәк федераль округында Йәмәғәт палатаһында мәҙәниәт һәм рухи-әхлаҡи тәрбиә өлкәһе буйынса йәмәғәт проекттарын тормошҡа ашырыу буйынса комиссия рәйесе, Үҙәк федераль округтың мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһе буйынса премияһын тапшырыу буйынса конкурс комиссияһы ағзаһы. 2012 йылда Артхроника журналы төҙөгән Рәсәйҙең хәҙерге заман сәнғәтендә иң йоғонтоло 50 кеше исемлеегнә инә, 1 урын биләй. 2013 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағныдағы Йәмәғәт советына һәм Хәҙерге заман сәнғәте дәүләт үҙәгенең попечителлек советына инә.
Нагаев Матвей Назарович
Нагаев Матвей Назарович (22 сентябрь 1892 йыл — 28 февраль 1984 йыл) — Башҡортостанда йәшәп ижад иткән рус яҙыусыһы. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Матвей Назарович Нагаев 1892 йылдың 22 сентябрендә Пермь губернаһының Осинцево ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бәләкәйҙән байҙарға ялланып эшләй. Беренсе бөтә донъя һуғышында,Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1919 йылда Коммунистар партияһы сафына инә, 1921 йылда шул партияның Көңгөр өйәҙ комитеты ағзаһы итеп һайлана. Матвей Нагаев байтаҡ йылдар Көңгөр өйәҙ ер идаралығы начальнигы булып эшләй. Үткән быуаттың 30-сы йылдарында ауыл хужалығын коллективлаштырыу эштәрендә әүҙем ҡатнаша. 1932 йылда Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөгә йәшәргә күсеп килә.Тәүҙә Башжилдорстрой идаралығында инспектор, аҙаҡ Башсоюзпушнинаның кадрҙар бүлеге мөдире булып эшләй. 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Мәләүез районының «Арыҫлан» совхозында, Көйөргәҙе районы үҙәге Ермолаево ауылындағы йылҡысылыҡ заводында хужалыҡ, партия вазифалары эштәрен башҡара. М. Нагаев пенсияға сыҡҡас ҡалған ғүмерен әҙәби ижад эшенә арнай. 1984 йылдың февралендә Өфөлә вафат була.
Ижады
Матвей Нагаев үткән быуаттың 20-се йылдары аҙағында проза өлкәҙендә ижад итә башлай. Уның төп әҫәре — «Урал армыттарында» («На отрогах Урала») романы ауылда барған социаль-иҡтисади үҙгәрештәр хаҡында. Уның «Ике ғүмер» («Две жизни»), «Көслө тулҡындар аша» («Через бурные волны») повестары граждандар һуғышы, колхоздар ойоштороу ваҡиғаларын образлы сағылдыра.
Носовей-Се
Носовей-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хакас теле
Диалекттары
Хакас теле диалекттары:
Әҙәби тел нигеҙендә сағай һәм качи диалекттары тора.
Хакас теленең тарихы
Тел белгестәренең иҫәбе буйынса, хакас теле тарихы барлығынан килгәндән алып 1200 йылдай дауам итә — төрөк һөйләшенең урындағы төрөк булмаған телдәр менән бәйләнеше — хәҙерге хакас теленә һәм уға туғандаш булған диалекттарға башланғыс биргән иртә урта быуат төрки теле. Был тел төркөмөнөң элекке торошо теркәлмәгән. Лексик һәм грамматик материалды төплө теркәүҙәр тик хәҙерге дәүерҙә, XIX быуат уртаһында башлана. Шуның менән бәйле хакас теленең тарихын төҙөү ысулдары булып сағыштырмаса-тарихи реконструкциялар (туғандаш телдәрҙең һәм диалекттарҙың анализына таянып) тора, уларҙың беренсел маҡсаты хакас теленең үҙаллы йәшәйеше ваҡытында барлыҡҡа килгән тел характеристикаларын һайлап алыу һәм уларҙы «элек — һуңыраҡ» сағыштырмаса хронология принцибы менән бүлеү. Шулай итеп, фонетика өлкәһендә икенсел оҙон һуҙынҡыларҙың, башланғыс ч өнөнөң барлыҡҡа килеүе һәм танаулашыу (келген-нер), делатерализация (хас-тар «ҡаҙҙар» — күплектә лар) һәм тартынҡы аффикстарҙың деназализацияһы (ат-ты «атты» — төшөм килеш ны) морфемаларҙың ялғауында тартынҡылар ассимиляцияһының морфонологик төрҙәренең киңәйеүе иҫәбенә һуңыраҡ был сифаттарға эйә булмаған хәҙерге сарығ-юғур теленең диалекттарының үҙаллы тармағы булып айырыла. Хакас теленең морфология өлкәһендә бер нисә рәт яңы күрһәткестәр үҫешә: килеш системаһында — төбәү килеш зар/зер; ҡылым һүҙ үҙгәрешендә — ча, чан, чатхан һ.б. төр ваҡыт билдәләре.
Төрлө хронологияның дөйөм һыҙаттары: (1) иң боронғо һыҙаты —дөйөм төрки һүҙҙәрендәге й урынына з тартынҡыһы, күберәк уғыҙ һәм ҡыпсаҡ телдәрендә күҙәтелә (баҡсала хак. аз // уғыҙ., ҡыпс. айак «аяҡ»), — хакастарҙың диалекттарын бер-береһе менән генә түгел, з өнөн төрөк телдәре эсендә айырым хакас төркөмсәһенә айырып, шулай уҡ уларға яҡын туғандаш шорҙар, чулымдар, сарығ-юғурҙар һәм Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытайҙа Фуюй өйәҙендәге ҡырғыҙҙарҙың ҙур булмаған этник төркөмө телдәрен берләштерә. Хакас теленең, шулай уҡ хакас төркөмсәһенә ҡағылған башҡа үҙенсәлекле билдәләре, срағ-юғыр төркөмсәһенән тыш, былар: (2) дөйөм төрөк й (чол // төр., ног. йол «юл», нан // төр., ног. йан «ҡабырға») башланғыс ч өнө тора; (3) икенсел оҙон һуҙынҡылар; (4) ҡыҫҡа тартынҡылар системаһында ике ҡыҫҡа иренләшмәгән һуҙынҡы — i и и (и урыҫ и өнөнән айырылмай һәм i ҡарағанда тарыраҡ һәм оҙонораҡ). Урта быуаттарҙа Себерҙең күп кенә төрки телдәре татар-нуғай төрөндәге ҡыпсаҡ диалекттарының йоғонтоһон кисерә. Ҡыпсаҡлаштырыу ҡәбилә телдәренә, буласаҡ хакас диалекттарына, уларҙың айырмаһын көсәйтеп, тигеҙһеҙ ҡағыла.
Хакас теле хәҙерге хакас теленә һәм уға туғандаш диалекттарға башланғыс биргән иртә быуат төрки телендә булмаған яңы морофлогик күрһәткестәрҙең күпмелер һанын үҫтерә.
Фонетика
Фонетик билдәләре: 17 һуҙынҡы, шул иҫәптән оҙон һуҙынҡылар, 24 тартынҡы. Тартынҡыларҙың йомашҡлығы һәм ҡатылығы төп хакас һүҙҙәрендә һуҙынҡы менән бәйле: артҡы рәт һуҙынҡылар менән һәр ваҡыт ҡаты тартынҡылар, алғы рәт һуҙынҡылар менән йомшаҡ тартынҡылар яраша. Тартынҡыларҙың йомшаҡлығы һәм ҡатылығы фонематик түгел, шуға күрә яҙмала улар бер нисек тә сағылмай.
Баҫым экспиратор, ғәҙәттә, һуңғы ижеккә төшә. Хакас теленең грамматик төҙөлөшөндә ҡоролошон — төрки телдәрҙең бөтә һыҙаттары. Лексикала монголизм, русизмдар бар һәм фарсы һәм ғәрәп элементтары һаны аҙ.
Яҙыу
Хакас теле 1924 йылдан кириллица нигеҙендә үҙенең яҙыуына эйә, 1929 йылдан — латин алфавиты нигеҙендә, 1939 йылдан — тағы ла кириллицала, 6 хәреф өҫтәлә: ÿ, ӧ, ң, ғ, і, ҷ [дж яңғырау аффрикатаһы]. XVIII быуаттан өйрәнелә— сағайҙар, качиндар һәм Минусин котлованы территорияһындағы башҡа этник төркөмдәр телдәре лексикаһының беренсе теркәүҙәре (Д Г. Мессершмидт, Г Миллер, П. С. Паллас), XIX быуатта — Г. И. Спасский, М. А. Кастрен, В В. Радлов, В И. Вербицкий, Н. Ф. Катанов хеҙмәттәре, совет һәм совет осоронан һуң хакас һәм башҡа милләттәрҙең күп һанлы фән кандидаттары һәм докторҙарын (Н. П. Дыренкова, Ф. Г. Исхаҡов, Н. Г. Доможаков, Д. И. Чанков, А И. Инкижекова, М.. И. Боргояков, Д. Ф. Патачакова, Г И. Донидзе, В Г. Карпов, О. П. Анжиганова, О. В. Субраков, Лена. И. Чебодаева, И. С. Торокова һ. б.) әҙерләү менән бер рәттән хакас теле буйынса теоретик һәм ғәмәли тикшеренеүҙәрҙе үҫтереү.
Хакас телендә «Хәбәр» гәзите сыға.
Хәҙерге хакас алфавиты:
Әҙәби теле
Хакас алфавитын төҙөү (1925 й.), 1926 йылда милли телдә тәүге китаптарҙың баҫмаһы, беренсе хакас «Хызыл аал» («Ҡыҙыл улус») гәзитенең сығыуы 1927 йылда хакас әҙәбиәтен булдырыу һәм үҫтереү өсөн база булдыра. 1928 йылда Мәскәүҙә А.Топановтың хакас шиғриәтенең беренсе «Китап йыры» йыйынтығы нәшер ителә. Хакас телендә XX быуатта бер нисә яҙыусы һәм шағир үҙ әҫәрҙәрен ижад итә.
Тыва Республикаһы
Тыва Республикаһы (Тыва́, Тува́, Тыва Республика) — Рәсәй Федерацияһы составындағы Себер федераль округына ҡараған республика. РСФСР составында 1944 йылдың 11 октябрендә ойошторола.
Себер федераль округына инә, Көнсығыш-Себер иҡтисад районы бер өлөшө булып тора.
РСФСР составына Тыва автономиялы өлкә булараҡ 1944 йылдың 11 октябрендә инә (1961 йылдан — Тыва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы), һуңынан 1991 йылдың 24 майында республика булараҡ үҙгәртелде.
Дəүлəт телҙере — урыҫ теле, тыва теле. Тожу кожуунында тыва теленең тожу диалекты таралған.
Дәүләт ҡоролошо
Тыва Республикаһы Конституцияға ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Тыва Республикаһы Башлығы — Тыва Республикаһы иң юғары вазифалы кешеһе. Тыва Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе. Тыва Республикаһы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Тыва Республикаһы Конституцияғы менән билдәләнгән.
Суд власы
Тыва Республикаһы суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Тыва Республикаһы Парламенты — Юғары Хуралы.
Гимн
1993 йылдан 2011 йылғаса ғәмәлдә булған гимндын исеме — «Тооруктуг „Долгай“ таңдым» (Урман эрбет сәтләүекләр менән тулы (Эрбетле минен тайгам «Долгай»)). Халыҡ йыры. Эшкәртеү авторы — Аяна Самияй ҡыҙы Монгуш. 2011 йылдың 11 Август (Урағай) көнөндә Тыва Республикаһы Дәүләт гимны тураһында закон үҙгәртелде. Яңы гимны исеме — Мен тыва мен (Мин тывамын).
География
Көньяҡтан һәм көнсығыштан Монголия, төньяҡтан Красноярск крайы, төньяҡ-көнбайыштан Хакас Республикаһы, төньяҡ-көнсығыштан Бүрәт Республикаһы һәм Иркутск өлкәһе, көнбайыштан Алтай Республикаһы менән сиктәш.
Халҡы
Халыҡ һаны — 313 940 кеше (2009), халыҡ тығыҙлығы — 1,86 кеше/ км² (2009). Ҡала халҡы 51,22 % (2009) тәшкил итә.
1959—2002 йылдарҙа Тыва Республикаһының милли составы:
Вәлиуллин Ринат Риф улы
Вәлиуллин Ринат Риф улы (29 ноябрь 1969 йыл) — Рәсәй яҙыусыһы, шағир, филолог, рәссам. Юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Биографияһы
Ринат Риф улы Вәлиуллин 1969 йылдың 29 ноябрендә Салауат ҡалаһында тыуған. Ата-әсәһе профессияһы буйынса әҙәбиәттән бик йыраҡ булһалар ҙа, бала саҡтан уға китапҡа ҡарата һөйөү уята алалар. Ринаттың әсәһе Миңнерайхана Ғимәҙилислам ҡыҙы һәм атаһы Риф Зәкәриә улы заводта эшләгәндәр. Тәүге китабы, үҙе иҫләүенсә, Носовтың Незнайка тураһында китабы. Ике йәшендә үк, өлкән ағаһы Альбертҡа эйәреп, уҡырға өйрәнә. 1987 йылда Ринат Санкт-Петербургҡа университетҡа инеү ниәте менән юллана, әммә хыялы тормошҡа ашмай, һәм Ринат әрмегә китә. Әрме хәтирәләренә танып яҙыла ла инде уның бер китабы — «Путешествие в бескрайнюю плоть». Армиянан ҡайтҡас, Ринат Вәлиуллин Санкт-Петербург университетының филология факультетына (испан теле бүлеге) уҡырға инә. Етди кимәлдә әҙәбиәт менән Ринат һуңыраҡ шөғөлләнә башлай. Беренсе шиғырҙар йыйынтығы («Варварство») 2010 йылда сыға, ә тәүге романы — «Кулинарная книга» «Антология» нәшриәтендә 2012 йылда баҫтырыла. Санкт-Петербургта йәшәй, университетта испан телен уҡыта. Ринат Вәлиулиндың әҫәрҙәре Рәсәй китап һөйөүселәре араһында бик тиҙ популярлыҡ яулай, айырыуса интернет киңлектәрендә, ә цитаталары социаль селтәрҙәрҙә йәшен тиҙлеге менән тарала.
Ринат Вәлиуллин ижадының төп темалары — ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы мөнәсәбәттәр, үҙ-үҙен эҙләү, мөхәббәт. Урыҫ телендә ижад итә. Рәссам булараҡ Ринат үҙ китаптарын тыштарын үҙе биҙәй. Уның һүҙҙәренсә, уны бигерәк тә плакат һүрәттәре ҡыҙыҡһындыра. Тағы ла бер мауығыуы — сноуборд.
Ижадына ситтән ҡараш
Беренсе әҫәренән үк тәнҡитселәр Ринат Вәлиуллиндың ижадына урыҫ классикаһы йоғонтоһо тураһында яҙалар[1]. Автор үҙе Владимир Маяковскийҙы иң яратҡан шағирҙарының береһе, тип әйтә. Ҡайһы бер тәнҡитселәр Ринат Вәлиуллиндың ижадын бик юғары баһалап, уның китаптары заманса әҙәбиәттә яңы һүҙ тип һанайҙар Ринат Вәлиуллин Латин Америкаһы әҙәбиәте менән мауыға, уға Хулио Кортасар, Марио ВаргасЛьоса, Габриэль Гарсия Маркестар яҡын. Шулай уҡ уныңратҡан авторҙары араһында — Луи-Фердинанд Селин һәм Чарльз Буковски.
Үҙ ижадына ҡарашы
Минеңсә, «яҙыусы» — ул, дөрөҫөрәге, хобби, профессия түгел, йәғни — күңел талабы. бында, моғайын, рәсәй һәи көнбайыш ҡараштары араһындағы төп айырма. Әлбиттә, беҙҙә лә ҡайһы берҙәр «яҙыусы булып бик уңышлы эшләйҙәр».
Минең өсөн был эш түгел, ә рәхәтлек. Мин үҙ-үҙемде, бер нисә бит яҙыр өсөн, дүрт диуарға бикләмәйем, һүҙҙәр үҙенән-үҙе миңә буш ваҡытта сәй эскәндә килә.Ҡыйынлыҡтар һуңғы этаптарҙа, нимәнелер яндырырға, ҡыҫҡартырға тура килгәндә, башлана. Мине һүҙҙәр менән уйнау мауыҡтыра. Бала саҡтан мине һүҙҙәр үҙенә тарта ине. Яҙыусы булараҡ минең бурысым — һүҙҙәр ярҙамында уҡыусының күреү, ишетеү, тойоү, еҫ һиҙеү,хис итеү һәләттәрен ҡуҙғатыу.
Библиографияһы
Шиғырҙар йыйынтыҡтары Первый завтрак" (2009);	«Варварство» (2010);	«Песни открытых форточек» (2011);	«Разбивая розовые очки» (2011—2012);	«Кофе на утреннем небе» (2012);	«Стихи для гурманов» (2012—2013);	«Карта вин» (2013);	«МАТ в два слова» 18+ (2010—2013);	«Стихи для гурманов −2» (2014).
Роман «Кулинарная книга» (2013); Роман «Где валяются поцелуи» (2013); Роман «В каждом молчании своя истерика» (2014); Роман «Путешествие в бескрайнюю плоть» (2014); «Повесть о настоящем Шарике» (полная версия, 2014; Трилогия «Пятое время года» (2014);	Роман «Соло на одной клавише» (2015).
Максариха (Чумыша ҡушылдығы)
Максариха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 271 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исхаҡов Ибраһим Ғата улы
Исхаҡов Ибраһим Ғата улы (9 июнь 1892 йыл — 10 октябрь 1985 йыл) — уҡытыусы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1953), Ленин ордены кавалеры (1952). Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Ибраһим Ғата улы Исхаҡов 1892 йылдың 9 июнендә хәҙерге Татарстан Республикаһының Биләр районы Күлбәй-Мораса ауылында ишле крәҫтиән ғаиләһендә һигеҙенсе бала булып донъяға килә. Кесе йәштән мәҙрәсәгә һабаҡҡа йөрөй, 14 йәшендә атаһы: «Улым, һине башҡаса уҡыта алмайым», — тигәс, үҫмер Ырымбур губернаһының Орск ҡалаһына сығып китә. Йәй көндәрендә мөғәллим ҡаҙаҡ балаларын уҡыта, ҡышын үҙе белем ала. Бынан тыш, Ибраһим Исхаҡов бай балаларына аш-һыу әҙерләй, шуның менән тамаҡ ялғап, аслы-туҡлы йәшәй. 1909 йылда И. Исхаҡов Орск уҡытыусылар мәктәбен тамамлап сыға ла 1914 йылға хәтлем китапханала эшләй. Шунан һуң 1920 йылға ҡәҙәр мөғәллим Орск мосолман мәктәбендә һәм хәҙерге Хәйбулла районы үҙәге Аҡъярҙа ауыл земство мәктәбендә балалар уҡыта, халыҡҡа яңы тормош төҙөү бурыстарын аңлата, ата-әсәләр менән күп төрлө эштәр алып бара.
1920 йылдың август айында Ибраһим Ғата улы хәҙерге Ейәнсура районы Әбүләис мәктәбенә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы итеп алына. Бер ни ҡәҙәр тәжрибә туплаған педагог яңы урында тырышып эшләй, ата-әсәләр менән тәрбиә һәм аңлатыу сараларын дауам итә.
1924 йылдың авгусынан 1956 йылдың декабренә ҡәҙәр Ибраһим Ғата улы Исхаҡов Байыш урта мәктәбендә башланғыс синыфтарҙа уҡыта. Ул 1942 йылдың июненән 1943 йылдың февраленә тиклем хеҙмәт армияһында була, Ҡолтүбә станцияһында фронт кәрәк-яраҡтары өсөн ағас яра, таҡта быса, уны фронтҡа оҙатыуҙа әүҙем ҡатнаша.
Байышта йәшәргә килгәс, Ибраһим Исхаҡов балаларҙы ваҡытында ашатып-эсереүҙе үҙенә маҡсат итеп ҡуя, сөнки туҡ балаларҙың ғына белем алыуға һәләтле булыуҙарьщ, һабаҡ алырға тырышлыҡтарын яҡшы аңлай. Мөғәллим һәм ата-әсәләр тәүге осорҙа мәктәп өсөн күп итеп һоло сәсәләр ҙә, уны һатып, ат алалар. Мәктәптең иген баҫыуы булдырыла, ҙур майҙанда ашлыҡ үҫтерелә һәм бер аҙҙан ике һыйыр һатып алына. (Башланғыс мәктәпте ете йыллыҡ итеп үҙгәртеп ҡорғанда уҡыу йортоноң ике һыйыры, ике башмағы, ике быҙауы, бер аты, 400 бот игене була.)
Мәктәп бер йылды колхозға хатта 180 бот бойҙайын орлоҡҡа бирә. Колхоз үҙ бурысын шул йылдың көҙөндә үк мәктәпкә ҡайтара. Ҡайнар аш, ҡайнар һөт биреүҙе Ойоштороу уҡыу йәшенде балаларҙы мәктәпкә йәлеп итеүҙең һәйбәт сараһына әйләнә. Уҡыусылар хатта кескәй туғандарын Мәктәпкә алып килә башлайҙар. Уҡыусы балалар тәүге мәлдәрҙә бәләкәй генә ағас мәктәптә шөғөлләнә. Ике йылдан һуң, мөғәллим Ибраһим Исхаҡовтың тырышлығы һөҙөмтәһендә, яңы мәктәп бинаһы һәм ашхана файҙаланыуға тапшырыла. Уҡыусыларҙың, ата-әсәләрҙең шатлығы эҫтәренә һыймай, балалар белем алыуға дәртләнеп тотона.
Байыш башланғыс мәктәбен уңышлы тамамлаған балалар Мәкәтә колхоз йәштәре мәктәбенә (хәҙер Ырымбур өлкәһенең Мөхәмәҙейәр ауылы) уҡырға ебәрелә. Байыштан барғандарҙың бөтәһе лә унда яҡшы уҡый.
30-сы йылдарҙа комплекслы уҡытыу осоронда мөғәллим Ибраһим Исхаҡов һәр ваҡыт ике план төҙөй, уның береһе буйынса уҡыусыларға белем бирә, икенсеһен килгән инспекторҙарға күрһәтергә әҙерләй.
1945 йылда Байышта балалар йорто асыла. Быға тиклем мәктәпкә йөрөмәгән балаларҙы бергә йыялар ҙа Ибраһим Исхаҡовҡа уларҙы уҡытырға тапшыралар. Улар уҡыу йылын уңышлы тамамлай. Эштә өлгәшкән уңыштары өсөн уҡытыусы 1947 йылдың 15 авгусында РСФСР халыҡ мәғарифы министрының бойороғо буйынса 1000 һум аҡса менән бүләкләнә.
Талантлы педагог, халҡыбыҙҙың бер нисә быуын йәштәренә белем һәм тәрбиә биргән абруйлы уҡытыусы Ибраһим Исхаҡов 1952 йылдың 22 авгусында илебеҙҙең ул ваҡытта иң ҙур наградаһы — Ленин ордены менән бүләкләнә, уға 1953 йылдың 20 ғинуарында «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» тигән маҡтаулы исем бирелә, төрлө йылдарҙа миҙал һәм Маҡтау грамоталарына лайыҡ була. «Минең иң ҙур бәхетем халҡыма хеҙмәт итеүем булды, шуға ла уның ихтирамын һәм рәхмәтен ишеттем», — ти торғайны педагог иҫән сағында. Ул үҙенең оҙон тормош юлы һәм хеҙмәте тураһында һөйләргә, бай тәжрибәһен йәш уҡытыусылар менән уртаҡлашырға ярата.
Ейәнсура районының арҙаҡлы уҡытыусыларҙың береһе. Ул — Байыш урта мәктәбенең башланғыс синыфтары уҡытыусыһы, талантлы педагог, барлыҡ булмышы — йәшәйеше, мәктәптә һәм йәмәғәт урындарында үҙен тотоуы, кешеләр менән аралашыуы, мөғәмәләһе буйынса ысын халыҡ мөғәллиме. Шуға күрә ауылда һәм районда олоһо ла, кесеһе лә уҡытыусы Ибраһим Исхаҡовты ихтирам итә, уны ғүмере буйы «мөғәллим Ибраһим» тип йөрөтә.
Уҡытыусы Ибраһим Ғата улы Исхаҡов 1959 йылдың декабрь аҙаҡтарында хаҡлы ялға сыға, 1985 йылдың 10 октябрендә 93-сө йәшендә вафат була, Байыш ауылы зыяратында ерләнә.
Ундакы
Ундакы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анисимов
Анисимов — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Мәскәү (мәғәнәләр)
Мәскәү — топоним.
Редьярд Киплинг
Джо́зеф Ре́дьярд Ки́плинг (Joseph Rudyard Kipling — ; 30 декабрь 1865 йыл — 18 ғинуар 1936 йыл) — Англия яҙыусыһы, шағир һәм новелласы.
Художестволы әҫәрҙәренә «Джунглиҙар китабы», «Ким», шулай уҡ байтаҡ хикәйә, шул иҫәптән «Человек, который бюудет королем» хикәйәһе лә инә. Шиғырҙарынан «Мандалай» (1890), «Гунга Дин» (1890), «Боги заголовков тетрадей» (1919), «Бремя белого человека» (1899) һәм «Если…» киң билдәле (1910). 1907 йылда Киплинг инглиздәрҙән беренсе булып әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. Ошо уҡ йылда ул Париж, Страсбург, Афина һәм Торонто университеттары нашрадаларын ала; шулай уҡ Оксфорд, Кембридж, Эдинбург һәм Даремск университеттарының почетлы исемдәре бирелә.
Бала сағы
Редьярд Киплинг Британия Һиндостанында Бомбейҙа ғаилә урындағы сәнғәт мәктәбе профессоры Джон Локвуд Киплинг һәм Алиса (Макдональд) Киплинг ғаиләһендә тыуа. Редьярд исемен инглиз күле Редьярд хөрмәтенә алған, тигән фараз бар, сөнки ата-әсәһе шунда таныша. Тәүге йылдары, экзотик күренешһәм Һиндостан тауышы, буласаҡ яҙыусы өсөн бәхетле була. Әммә 5 йәшендә уны 3 йәшлек һеңлеһе менән бергә Англияға Саутсиға (Southsea, Портсмут) пансионға ебәрәләр. Алдағы алты йылда — 1871 йылдың октябренән 1877 йылд апреленә тиклем Киплинг — шәхси Лорна Лодж пансионда (Кэмпбелл-Гиена, 4) йәшәй, Был пансионды элекке сауҙа флоты капитаны Прайс Э. Холлоуэй (Pryse Agar Holloway), һәм уның ҡатыны Сара Холлоуэй тота. Уларҙың малай менән насар мөғәмәләлә була, йыш ҡына яза бирә. Бындай мөнәсәбәт уға ныҡ йоғонто яһай һәм ул ғүмеренең аҙағына тиклем йоҡоһоҙлоҡ менән яфалана. Ошо осорондағы тормошона арнап яҙыусы «Мэ-э, паршивая овца» хикәйәһен яҙа.
12 йәшендә ата-әсәһе уны, һуңынан ул абруйлы хәрби академияға уҡырға инһен өсөн, шәхси Девон училищеһына урынлаштыра. Һуңыраҡ училищела үткәргән йылдары тураһында Киплингтың «Сталки и компания» автобиографик әҫәрен яҙа. Училище директоры атаһының дуҫы Кормелл Прайс була. Тап ул малайҙың әҙәбиәткә булған һөйөүен дәртләндерә. Күрәғарашлыҡ Киплингға хәрби карьера һайлау мөмкинлеге бирмәй, ә училищеға башҡа университеттарға инеү өсөн диплом бирмәй. Улының училищела яҙған хикәйәләре тәьҫирендә атаһы уны Лахорҙа (Британия Һиндостаны, хәҙер Пакстан) сыҡҡан «Гражданская и военная газета» (Military Gazette and Civil) редакцияһына журналист итеп урынлаштыра.
1882 йылдың октябрендә Киплинг Һиндостанға ҡайта һәм журналист булып эшләй башлай. Буш ваҡытында шиғырҙар һәм ҡыҫҡа хикәйәләр яҙа, һуңынан улар репортаждар менән бер рәттән гәзиттә баҫыла. Репортер булып эшләү илдең колониаль тормошоноң төрлө яҡтарын яҡшыраҡ аңларға ярҙам итә. Беренсе әҫәре 1883 йылда һатыла башлай.
Артемьев
Арте́мьев — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла.
Арте́мьева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Кишпек
Кишпек — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нидеррайсен
Нидеррайсен (Niederreißen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 223 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 212 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Вальтер Скотт
Вальтер Скотт; Сэр Вальтер Скотт, 1-се баронет (Walter Scott, /ˈwɔːltə skɒt/; 15 август 1771 йыл — 21 сентябрь 1832 йыл) — Шотландияның бөтә донъяға билдәле яҙыусыһы; шағир, тарихсы, боронғо баллада һәм легендалар йыйыусы, адвокат. Тарихи роман жанрына нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Эдинбургта, хәлле шотланд юрисы Скотт Уолтер (1729—1799) һәм Эдинбургтың медицина университеты профессоры ҡыҙы Энн Ратерфорд (1739—1819), ғаиләһендә тыуа. Ғаиләлә туғыҙынсы бала була, әммә уға алты ай булғанда өс бала ғына тере ҡала. Дөйөм алғанда ғаиләләге 13 баланың алтыһы иҫән ҡала.
1772 йылдың ғинуарында балалар фалижы менән сирләй, уң аяғы хәрәкәтләнеүҙән туҡтай һәм Вальтер ғүмерлеккә аҡһаҡ булып ҡала. Ике тапҡыр — 1775 һәм 1777 йылдарҙа — Бат һәм Престонпас курорт ҡалаларында дауаланыуҙа була.
Бала сағы сик буйындағы Шотландия менән тығыҙ бәйле. Унда ул олатаһы Сэндиноуҙың фермаһында һәм Келсонан алыҫ булмаған ерҙә көн иткән ағаһында йәшәй. Физик етешһеҙлегенә ҡарамаҫтан, бала сағынан тирә-яғындағыларҙы аҡылы һәм феноменаль хәтере менән хайран ҡалдыра.
Күп уҡый, шул иҫәптән антик авторҙар, шиғриәт һәм романдар менән мауыға, бигерәк Шотландияның традицион балладалары һәм хикәйәттәрен үҙ итә. Дуҫтары менән бергә колледжда «Шиғри йәмғиәт» ойоштора, немец телен өйрәнә һәм немец шағирҙары ижады менән таныша.
1792 йылд Скотт өсөн әһәмиәтле була: ул Эдинбург университетында адвокат дәрәжәһенә һынау тота. Ошо ваҡыттан алып ул шәхси юридик тәжрибәһе булған абруйлы һөнәргә эйә абруйлы кешегә әйләнә.
1791 йылда беренсе мөхәббәте — Эдинбург адвокаты ҡыҙы Уильямина Белшес менән таныша. Биш йыл буйы Уильямина уны билдәһеҙлектә тота һәм һуңынан хәлле банкир улы Уильямс Форбсҡа өҫтөнлөк биреп, 1796 йылда уға кейәүгә сыға. Яуапһыҙ мөхәббәт йәш кешегә көслө тәьҫир итә; артабан яҙыусының романдары героиняларында Уильямина образы күп тапҡырҙар осрай.
1797 йылда Шарлотта Карпентерға өйләнә (Шарпантье; 1770—1826). Дүрт балалары (София, Уолтер, Анна һәм Чарлз).
Әҙәби хеҙмәттәре менән донъя күләмендә танылыу тапҡан Скотт юридик, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлегенә күп ваҡытын бүлә. Сессия суды секретары (1806 йылдан алып), Селкерк округы шерифының урынбаҫары булып эшләй. Консерватив партияның — даими, Юғары ерҙәр йәмғиәтенең әүҙем ағзаһы була 1820—1832 йылдарҙа — Эдинбург король йәмғиәте Президенты, 1827—1829 йылдарҙа Шотландия антикварҙары йәмғиәтенең вице-президенты була.
Тормошта өлгөлө ғаилә башлығы, яҡшы, нескә күңелле, әҙәпле, рәхмәтле кеше була; үҙенең үҙәгртеп ҡороп, замок итеп яһаған Эбботсфорд биләмәһен, ағастарҙы, йорт хайуандарын, ғаилә мөхитендәге табындарҙы ярата.
1830 йылда беренсе инсульт кисереүе һөҙөмтәһендә уң ҡулын фалиж һуға. 1830—1831 йылдарҙа Скотт тағы ике инсульт кисерә.
1832 йылдың 21 сентябрендә инфаркттан вафат була. Мелроздан алыҫ булмаған Драйбург аббатлығында ерләнә.
Скоттың Эбботсфорд биләмәһендә яҙыусының музейы эшләй.
Ижады
Вальтер Скоттың әҙәбиәт менән мауығыуы балладалар йыйыуҙан башлана. В 1799 йылда Скотт Джеймс Баллантайнға инде бер нисә йыл баллада йыйыуы һәм уларҙы берәй һәйбәт кенә китап итеп сығарырға йыйыныуы тураһында яҙа". 1799 йылдың декабрендә уны Селкершир, йәки үҙе әйткәнсә, Этрикк урманы шерифы итеп билдәләйҙәр. Был урманда ул үҙ коллекцияһы өсөн бик күп боронғо ҡомартҡылар таба. Был төбәк кешеләре хатта XIX быуат аҙағында ғөрөф-ғәҙәттәре менән боронғо шотланд тау кешеләрен хәтерләтә. Унан алдараҡ, 1578 йылда шотланд руханийы Лесли был халыҡтың үҙ ата-бабаларының батырлығы тураһында сығарған йырҙарын кинәнеп тыңлауы тураһында яҙа. 1800 йылда Вальтер Скотт бындағы балладаларҙы күп белгән Лейден тигән кешене осрата. 1803 йылда Көнсығышҡа киткәнсе Лейден Скоттҡа китабын төҙөүҙә ҡатнаша. Ул Уолтер Скоттҡа баҫтырып сығарырға йыйынған китабында балладалар бик әҙ икәнен аңлата.
1800—1801 йылдарҙа Вальтер Скотт башлыса балладалар йыйыу һәм уларҙы баҫтырырға әҙерләү менән шөғөлләнә. Ләкин 1801 йылдың апреленә тупланған материал бик әҙ була.
Вальтер Скотт үҙенең ижади юлын шиғриәттән башлай. 1790 йылдарҙа ул немец шағирҙары әҫәрҙәрен тәржемә итә. 1796 йылда немец шағиры Г. Бюргерҙың «Ленора» һәм «Ҡырағай һунарсы» тигән ике балладаһын, 1799 йылда — И. В. Гёте «Гец фон Берлихинген» драмаһын тәржемәләй.
Йәш шағирҙың тәүге әҫәре- «Замок Смальгольм, или Иванов вечер» (1800). Тап шул йылда Скотт шотланд фольклорын тырышып йыя башлай, уның был эшенең һөҙөмтәһе— «Шотландия сиге йырҙары» («Песни шотландской границы») тигән ике томлыҡ йыйынтыҡ (1802). Был йыйынтыҡҡа халыҡ балладалары һәм уның тарафынан эшкәртелгән көньяҡ Шотландия легендалары ингән. 1803 йылда йыйынтыҡтың өсөнсө китабы сыға. Бөйөк Британия китап һөйөүселәре күңелен уның новаторҙарса яҙылған шиғырҙары, хатта поэмалары ла түгел, ә донъялағы тәүге «Мармион» тигән шиғри романы яулай.
1805—1817 йылдарҙа яҙылған романтизм стилендә яҙылған шиғырҙары уны донъяға бөйөк шағир итеп таныта. Уларҙа шағир Урта быуаттағы драматик эстәлек менән тирә-яҡтағы тәбиғәттең хозур күренештәрен һәм баллада стилендәге лирик йырҙарҙы бергә туплай. Шулай итеп, Скотт лиро-эпик поэма жанрының таралыуына булышлыҡ итә («Песня последнего менестреля» (1805), «Мармион» (1808), «Дева озера» (1810), «Рокби» (1813) һәм б.) Вальтер Скотт тарихи поэма жанрына нигеҙ һала.
Ул ваҡытҡа инде билдәле шағир проза әҫәрҙәр яҙыуҙы «Уэверли, или Шестьдесят лет назад» (1814) романы менән башлай. Һаулығы насар булыуына ҡарамаҫтан, Вальтер Скотт бик тырыш була: йылына ул икешәр романдан дә әҙерәк яҙмай. Утыҙ йылдан артыҡ әҙәби эшмәкәрлеге дәүерендә ул егерме һигеҙ роман, туғыҙ поэма, бик күп повестар, әҙәби тәнҡит мәҡәләләре һәм тарихи хеҙмәттәр яҙа. Ҡырҡ дүрт йәшендә яҙыусы тарихи романдар яҙа башлай. Унан алда тарихи романдар яҙыусылар кеүек үк, Вальтер Скотт «готика» һәм «антиквар» романдар әҫәрҙәрен уҡыған, уны бигерәк тә Ирландия тарихын тасуирлаған Мэри Эджуорт ижады ҡыҙыҡһындыра. Тик Скотт үҙ юлын эҙләй. «Готика» романдары саманан тыш мистика менән мауҡыҡҡанға, «антиквар» романдар— хәҙерге заман уҡыусыларына аңлашылмағанға күрә Скоттҡа оҡшамай.
Бер аҙ ваҡыт эҙләнгәндән һуң Вальтер Скотт тарихи романдың универсаль төҙөлөшөн булдыра. Ул ниндәйҙер тарихи шәхестәрҙең тормошон түгел, ә тарихтың бер туҡтауһыҙ алға барыуын күрһәтә, уны бер ниндәй ҙә күренекле шәхес туҡтата алмай. Тарихтың ағышы — яҙыусының иғтибарына лайыҡ берҙән-бер ысын объект. Скоттың кеше йәмғиәте үҫешенә ҡарашын «провиденциализм» (от лат. Providentia — Божья воля) тип атайҙар. Скотт был йәһәттән Шекспирҙан ҡалышмай. Шекспирҙың тарихи хроникаһы милли тарихты өйрәнә, ләкин «королдәр тарихы» кимәлендә.