cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рогашка-Слатина
Тарихы
Рогашка-Слатина — Словенияла һәм европала иң боронғо һәм иң билдәле спа-курорттарының береһе. Слатина үҙәне борондан уҡ билдәле — Рогатецтан Лембергҡа үткән Petovium Celeia тигән боронғо римлыларҙың юлын ҡаҙыу, был урын Рим империяһы осоронда уҡ популяр булыуы тураһында фараз итергә мөмкинлек бирә. Ошо юл янында алты башлы Боронғо Рим ҡула энәһе, римлылар һәм кельттарҙың тәңкәләре табылған. Шул уҡ ваҡытта «Donat Mg» һыуының шифалы үҙенсәлектәре асылған. Бөтә Штирия һәм унан ситтәрәк паломниктарҙың һыуҙың тылсымлы көсө тураһында хәбәрҙәре тарала. Тәүге тапҡыр минераль һыуҙың үҙенсәлектәре тураһында 1572 йылда баҫылып сыға, ошо ваҡытта билдәле алхимик Леонард Турнейссер үҙенең Pison тигән хеҙмәтендә һыу үҙенсәлектәре анализын тасуирлай. Һыуҙа ул биш элементты асҡан: алтын, «бергклер», көкөрт, «магнит» һәм «ҡырағай» һыу.
XVII быуатта Рогашка һыуын эсеү арҡаһында граф Пётр Зринский дауалана, был табибтарҙы сығанаҡтан һыу йоғонтоһон өйрәнеүгә илһамландыра. Тикшеренеү һөҙөмтәләре шул тиклем иҫ киткес була, хатта тиҙҙән һыуҙы шешәләргә ҡоя башлайҙар, ә XIX быуат башында заманса шифахана усреждениеһына нигеҙ һалалар. 1685 йылда Рогашка минераль һыуы тураһында тәүге монография нәшер ителә. Быға тикем Европала тик бер генә бындай китап булған — Бельгияның «Спа» минераль һыуы тураһында монография.
1803 йыл шифаханаға нигеҙ һалыу йылы тип иҫәпләнә. Ошо йылда яҡын тирәләге ерҙәрҙе граф Фердинанд Аттемс һатып ала. Уның инициативаһы буйынса Рогашка-Слатинала беренсе даими табип килеп урынлаша. Ул үҙенең эшендә Грац, Вена һәм Будапешттан билдәле табибтар һәм профессорҙар менән хеҙмәттәшлек иткән. Граф Аттемс был һыуҙы бөтә донъя буйлап таратҡан — уны барлыҡ Австрия империяһы провинцияларында, Венгрияла, Хорватияла, Италияла, Грецияла һәм Мысырҙа һата башлағандар.
XX быуат башында, 1908 йылда Карловы Варының геологы һәм докторы Д. Кнет етәкселегендә Donat Mg хәҙерге һыу скважинаһы асылған. Һыуҙың составында магнийҙың күп булыуы, минераль һыу метаболтк ауырыуҙарҙа һәм диабетта ярҙам итә, шулай уҡ профилактика өсөн ҡулланыла.
Килеп сығыу риүәйәте
Риүәйәткә ярашлы, Рогашка шифалы сығанағы Ҡояш илаһы Аполлон заказы буйынса килеп сыға. Ул ҡанатлы ат Пегасҡа Рогатец янында тояғы менән һуғырға һәм кешеләргә һаулығын яҡшыртырға ярҙам итәсәк шифалы һыу сығанағын асырға бойорған. Хәҙерге ваҡытта ошо риүәйәткә бәйләп Пегас ҡала гербында һүрәтләнә һәм ҡала майҙандарының береһендә уға һәйкәл ҡуйылған.
Билдәле шәхестәре
Рогашка-Слатинала тыуған йәки йәшәгән шәхестәр араһында артабанғылар бар:
Малтуга
Малтуга — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кривецкая
Кривецкая — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кривая йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алфёров
Алфёров — урыҫ ир-ат фамилияһы. Грек исеме Елевферийҙан барлыҡҡа килгән, русса — «ирекле», «бойондороҡһоҙ» мәғәнәһендә. Топоним булараҡ та ҡулланыла.
Алфёрова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Ҡаҙағстанда транспорт
Ҡаҙағстанда транспорт мөһим роль уйнай. Ил биләмәһе ғәйәт ҙур (2,7 млн км² ), халыҡ тығыҙлығы түбән, ауыл хужалығы, сәнәғәт үҙәктәре тарҡау, шулай уҡ  донъя баҙарҙарынан алыҫлыҡ  Ҡаҙағстан өсөн үҫеш алған транспорт системаһына эйә булыуҙы талап итә.
Оҫҡонош
Оҫҡонош (Уськунуш) — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районының Ялан Йылайыры йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 13 км. Ялан Йылайыр йылғаһына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла.
Ҡаҙағстанда транспорт
Автомобиль транспорты
2020 йылдың декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Ҡаҙағстан биләмәһендә 3 898 131 еңел автомобиль теркәлгән
Оҫҡонош
Һыу реестрҙары
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйеккә ҡушылғандан алып тамағана тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Круглянка
Круглянка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 1748 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Оҫҡонош
Һыу реестрҙары
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тасуирламаһы
Бәләкәй генә Оҫҡонош йылғаһының оло тарихы ла бар: ул барып ҡушылған Ялан Йылайыры (Яман Йылайыр) йылғаһы русса Крепостной Зилаир тип тә йөрөтөлә. Был йылғаның исеме башҡорттарҙың фажиғәле тарихы менән бәйле. Алдау юлы менән ерҙәре тартып алынғас, башҡорттар ризаһыҙлыҡ күрһәтеп, ерҙәренә килеп ултырған баярҙың утарын яндыра. Шунан һуң губерна хакимиәте башҡорттарҙы был урындарҙан ҡыуа, ә баярға утар булып ҡалған ауыл Крепостной Зилаир тип атала башлай.
Топонимикаһы
Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлегендә аңлатылыуынса, атама оҫҡон тигән ҡырағай һарымһаҡтан алып ҡушылған. Башҡортостанда был һүҙ менән аталған топонимдар бер нисә: мәҫәлән, Күгәрсен, Ишембай райондарындағы Оҫҡонно йылғалары, шулай уҡ һуңғыһында Оҫҡонтау тигән тау ҙа бар.
Круглянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Круглянка
Ҡаҙағстанда транспорт
Автомобиль транспорты
2019 йылда Ҡаҙағстанда оҙонлоғо 95 629 км ашыу автомобиль юлдары селтәре булған, уларҙың күбеһе ремонт һәм реконструкциялауға мохтаж.
Ҡаҙағстан дың берҙән-бер тиҙ йөрөшлө автомагистрале - Астана һәм Щучинск араһындағы 217 км оҙонлоҡтағы A-1 участкаһы.
Һауа транспорты
Географик йәһәттән ҙур майҙанлы булыу арҡаһында һауа транспорты бик әһәмиәтле һәм йыш ҡына альтернативаһыҙ. Астанала 22 ҙур аэропорт бар, уларҙың 14-е халыҡ-ара осоштарҙы хеҙмәтләндерә. Ҡаҙағстандың иң эре авиакомпанияһв - «Air Astana».
Ҡаҙағстанда аэропорт йыйымдары һәм авиабилетҡа хаҡтар әлегә ярайһы уҡ юғары (Рәсәй, айырыуса Көнбайыш Европа менән сағыштырғанда), был илдә авиатранспорт үҫешен тотҡарлай
Һыу транспорты
Суднолар йөрөгән һыу юлдарының оҙонлоғо 3982 километр тәшкил итә. Бының өсөн яраҡлы булған һыу юлдары Иртыш, Һырдаръя, Яйыҡ һәм Кигач, Или һәм Ишем  (Петропавловка һыуһаҡлағысынан), Бухтарма, Усть-Каменогорский, Шульбинский һыуһаҡлағыстары, Балхаш һәм Зәйсән күлдәренән ғибәрәт.
Каспий диңгеҙе аша Ҡаҙағстан Рәсәй, Иран, Әзербайжан, Төркмәнстан менән бәйле; Рәсәй йылғалары һәм каналдары селтәре аша, Ҡара һәм Балтик диңгеҙҙәре менән, артабан Көнбайыш Европа илдәренә сыға.
Аҡтау порты халыҡ-ара маршруттарҙағы берҙән-бер туңмаған диңгеҙ порты һәм стратегик пункт булып тора.
Торба үткәргес транспорты
Ҡаҙағстанда 2016 йылдың 1 ғинуарына магистраль торба үткәргестәренең оҙонлоғо 23 271 км тәшкил итә. Шул иҫәптән газ торбалары - 15255,5 км һәм нефть үткәргестәр - 8015,1 км
Газ торбалары
Ҡаҙағстан территорияһы буйынса үткән төп газ үткәргестәр:
Аҡбирҙин
Аҡбирҙин (Акбирдин) — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аҡбирҙе исеменән яһалған. Топоним булараҡ та ҡулланыла.
Аҡбирҙина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы. Изге, бәхетле бала донъяға килде тигәнде аңлата.
Иҫке Һынны
Иҫке Һынны (Старые Санны; боронғо атамаһы Илсенбәт) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше. Почта индексы — 452738, ОКАТО коды — 80214824002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Черемушка (Кемчуга ҡушылдығы)
Черёмушка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выру (этнос)
Выру (võrokõsõq, võrukesed) — Эстония ла Вырумаа көньяҡ-көнсығыш тарихи өлкәһендә төбәк үҙаңы көслө булған халыҡ. Рус халҡы менән тығыҙ тарихи бәйләнештәр арҡаһында Виру халҡы ғәҙәттә православие динендә, әммә Эстонияла лютеранлыҡ ҡа күсереү, шулай уҡ сету халҡы кеүек эстонлаштырыу сәйәсәте лә булған.
Һаны һәм таралышы
Вырумаала 74000 самаһы выру йәшәй. Тарту һәм Таллин кешеләренең ҡайһы берҙәрен үҙен выру тип атай.
Телдәре
Выру диалекты балтик-фин теле төркөмсәһенә ҡарай. Вырумаа өлкәһе районында осрай. Элегерәк был төбәктең көньяғына һәм көнсығышына — Рәсәй һәм Латвия территорияһында ла таралған булған.
Төньяҡ диңгеҙ
Төньяҡ диңгеҙ (элекке исеме Немец диңгеҙе ; фр. Mer du Nord, нем. Nordsee, һолланд Noordzee, көнбайыш фриз теле Noardseе, инглиз North Sea, норв. Nordsjøen}}, дат. Nordsøen йәки Vesterhavet)); — бер яҡтан төньяҡ Европа һәм Британия уртауҙары, икенсе яҡтан Ютланд һәм Скандинавия ярымутрауҙары араһында урынлашҡан, Атлантик океандың өлөшө булып торған һай шельф диңгеҙе. Көнсығыштан Норвегия һәм Дания менән, көнбайыштан Британия утрауҙары, көньяҡтан Германия, Нидерланд, Бельгия һәм Франция ярҙары сикләй.
Майҙаны — 750 мең км². Иң тәрән урыны — 725 м. Диңгеҙҙең 2/3 өлөшө тәрәнлеге 100 м-ҙан әҙерәк; көньяҡ өлөшөндә — һайлыҡтар (Доггер-банка һ.б.). Диңгеҙгә ҡойоусы эре йылғалар: Эльба, Везер, Рейн, Темза. Яр буйҙары туңа. Балыҡсылыҡ, нефть һәм тәбиғи газ табыу. Төп порттары: Роттердам, Амстердам, Антверпен, Лондон, Гамбург, Осло, Берген.
Диңгеҙ буйындағы һайлыҡ, ҡайһы саҡта Ваттен диңгеҙе булараҡ билдәләнә.
Гидрография һәм гидрология
thumb|Космостан төшөрөлгән фото Төньяҡ диңгеҙ Атлантик океандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан һәм океандың сиге булып тора. Бик күптән был диңгеҙ бассейны Төньяҡ Европа тигеҙлегенең өлөшө булған, боҙло дәүерҙән һуң Атлантик океан һыуҙары баҫҡан.
Скагеррак боғаҙы менән площадь Төньяҡ диңгеҙ майҙаны 565 мең км². Уртаса тәрәнлеге 95 м. Иң тәрән урын (шул иҫәптән максималь — 725 ) Норвегия соҡоронда урынлашҡан..
Тәрән урындар һайлыҡтарға алышыныуы диңгеҙ төбө рельефы өсөн хас, был урындар тип атала. Англия ярындағы Доггер-банка уларҙың иң ҙуры, тәренлеге ни бары 15-30 м. Ҡасандыр бында яҫы таулыҡ булған, хәҙер һыу аҫтында ҡалған урын аҙыҡҡа бай һәм ҡояшта йылына. Был урында балыҡтар өйөрө йыйыла; (голландса dogger «треска тотоу» тигәнде аңлата).
Һыу температураһы февралдә Скагеррак боғаҙында 2 °C һәм төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә 7,5 °C. Августа, Төньяҡ-Атлантик ағым тәъҫирендә, (максимум) — 12,5 °C — 18 °C, Балтика сигендә һалҡыныраҡ. Һыуҙың тоҙлолоғо яр буйында 32—34,5 промилль һәм асыҡ диңгеҙҙә 35.
Флораһы һәм фаунаһы
Шотландия ярҙарында төньяҡ олушалар — Атлантика океанының төньяҡ өлөшөндәге утрауҙарҙа оялай, балыҡ менән туҡлана торған ҡара ҡанатлы аҡ аҡ эре ҡоштар тереклек итеүе менән билдәле.
Балыҡсылыҡ
Йәй һәм көҙ Төньяҡ биңгеҙҙә балыҡ тотоу мәле башлана. Төньяҡ диңгеҙ балык запастарына бай. Диңгеҙҙә треска, сельд, диңгеҙ ҡыҫалаһы, палтус һәм башҡа балыҡ аулайҙар. Төньяҡ диңгеҙҙә быуаттар дауамында Европаның һәм донъяның иң ҙур балыҡсылыҡ районы Доггер-банка урынлашҡан. Һай урындарҙа балыҡ тотоу сағыштырмаса еңел, ә балыҡсылар ҡай саҡ шул тиклем күп була, улар диңгеҙҙә балыҡ ҡалдырмай тиерлек; шуға бәйле ҡайһы бер дәүләттәр айырым мөҙҙәткә бер нисә балыҡ төрөн тотоуҙы тыйырға мәжбүр була.
Диңгеҙ юлдары һәм порттары
thumb|250px|right|Төньяҡ диңгеҙҙә нефть платформаһы Йөк ташыу яғынан Төньяҡ диңгеҙҙең әһәмиәте ҙур. Бында Европаны башҡа континенттар менән бәйләй торған төп маршруттар үтә, доньяның диңгеҙ юлдары киҫешә, диңгеҙ порттары аша планетала йөк ташыуҙың 20% атҡарыла. Норвегия, Дания, Бөйөк Британия, Фарер утрауҙары, Исландия, Нидерланд, Бельгия Төньяҡ диңгеҙ аша паром бәйләнеше менән тоташҡан. Донъяның эре диңгеҙ порттары: Голландияла Амстердам һәм Роттердам; Бельгияла Антверпен;Германияла Гамбург, Бремен һәм Вильгельмсхафен; Бөйөк Британияла Лондон, Гулль һәм Ньюкасл-апон-Тайн; Норвегияла Осло һәм Берген.
Нефть һәм газлы шельф ятҡылыҡтары
Донъяла мөһим нефть-газлы райондарҙың береһе булған Төньяҡ диңгеҙ ошоға тиклем Норвегия, шулай уҡ Бөйөк Британия, Нидерланд һәм Европа берлегенең тағы ла бер нисә иле өсөн мөһим энергия ресурстары сығанаҡтарының береһе булып ҡала.
Һыу ятҡылыҡтарының һай урындарында ултырма тоҡомдар формалашыуының тәүге стадияһында нефть һәм газдың шельф ятҡылыҡтарын барлыҡҡа килтереү өсөн уңай шарттар хасил була. Төньяҡ диңгеҙ тап шундай урын булып сыға, сөнки уның төбө тотошо менән тип әйтерлек ғәйәт ҙур газ-нефтле провинцияларҙан тора. 150 миллион йылдар элек тәрән булмаған был һыу ятҡылығында хәҙергегә ҡарағанда кислород проценты байтаҡҡа аҙ була, шуға ла әүҙем тупланған органик матдәләрҙең тарҡалыу процесы әкренәйә. Ярашлы температура, баҫым булғанда, шулай уҡ бактерияларҙың әүҙемлеге арҡаһында, органика әкренләп углеводородтар ятҡылығына әүерелә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң (ХХ быуаттың 50-се йылдарында) Төньяҡ диңгеҙ шельфендә нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтарын әүҙем рәүештә эҙләү башлана, ә 1960-сы йылдар аҙағында тәүге өмөтлө һөҙөмтәләр алына. 1971 йылда тикшерелгән ятҡылыҡтарҙы файҙаланыу башлана, Норвегияның Экофиск газлы яланы тәүге һәм иң бай ятҡылыҡ булып сыға, алты йылдан һуң 442 километрға һуҙылған газүткәргес буйынса «зәңгәр яғыулыҡ» Эмден ҡалаһына килә башлай. Тиҙҙән норвегтар тағы ла бер нисә эре ятҡылыҡ аса: бына улар — Фригг, Статфьорд, Хеймдалль, Озеберг, Гуллфакс (1970-80-се йылдарҙан уларҙы ла үҙләштерә башлайҙар), шунан һуң Төньяҡ диңгеҙҙәге иң эре Тролль ятҡылығы асыла (ул ярҙан 60 км алыҫлыҡта ята). Быраулау платформһынан ярға эшкәртелмәгән газ оҙатыла, уны таҙарталар һәм 1100 км оҙонлоғондағы торбаүткәргес буйынса Бельгияға һәм Германияға оҙаталар. Ятҡылыҡта туранан-тура газды эшкәртеүҙән баш тартып, газ сығарыу тармағы белгестәре тәүлегенә газ сығарыуҙы 100 млн м³ еткереп кенә ҡалмай, ә платформа эшен автоматик режимға күсерә һәм ярҙан ғына уға идара итә. Норвегия газы Германия, Бельгия, Бөйөк Британия һәм Франциға ике магистраль буйынса оҙатыла, көнсығыш газүткәргестән Германияға газ өс газүткәргес буйлап килеп етә (Норпайп, Европайп һәм Европайп ΙΙ), ә көнбайыш газ үткәргесе Бельгияны (Зепайп) һәм Францияны (Франпайп) газ менән тәьмин итә; Британия утрауҙарына (Вестерлед) тиклем үк газүткәргес һуҙылған. Бөтә системаның дөйөм үткәреү һәләте — көнөнә 286 млн куб. метрҙан ашыу.
Перечная (Еменьга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Правый Таз
'''Прав. Таз''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Әшит
Иҫке Әшит (Старый Ашит) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 452944, ОКАТО коды — 80237812005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы
Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы — 2012 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһын үҙгәртеп ҡороу юлы менән ойошторолған юғары уҡыу йорто.
Тамамлаусылар
Карпухин Иван Егорович (5.02.1936) — шағир, яҙыусы, фольклорсы ғалим. Филология фәндәре докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006).
Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы — башҡорт шағирәһе.
Танһыҡҡужина Тамара Михайловна — Рәсәй шашкасыһы.
Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы —журналист, дәүләт эшмәкәре.
Макурин Алексей Васильевич —спортсы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994).
Кузига
Кузига — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тяжёва Александра Павловна
Тяжёва Александра Павловна (14 апрель 1901 йыл, Ардатов, Сембер губернаһы — 14 октябрь 1978 йыл, Өфө) — совет геологы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1947). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1951).
Биографияһы
Александра Павловна Тяжёва Сембер губернаһы Ардатов ҡалаһында (хәҙер Мордовия) 1901 йылдың 14 апрелендә тыуған.
Люторичь
Люторичь — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1848 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркиә
Төркиә (Türkiye, рәсми исеме Төркиә Йөмһүриәте Türkiye Cumhuriyeti) — Евразия материгында, атап әйткәндә: Көнсығыш Азияла һәм Көньяҡ-Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт.
Төньяҡ-көнбайышта Болгария, көнбайышта Греция, төньяҡ-көнбайышта Грузия, көнсығышта Әрмәнстан, Иран, Әзербайжандағы Нахичеван Автономиялы Республикаһы, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ һәм Сүриә менән сиктәш.
1920-се йылдар башында, Ғосман империяһы тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төркиәнең күпселек территорияһы Кесе Азия ярымутрауына тура килә, Европала иһә бәләкәй өлөшө урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Анҡара.
Төркиә — боронғо һәм мәҙәниәтле демократик, унитар, конституцион дәүләт. НАТО, OECD, ОБСЕ кеүек донъя ойошмалары ағзаһы булып тора.
Этимологияһы
Төркиә исемен (Türkiye) төрөк телендә ике өлөшкә бүлеп була: Türk, йәғни «төрөк», боронғо төрки телдә «көслө» тигәнде аңлата, һәм -iye, ғәрәп суффиксы.
Түбәнге Саксония
145px|thumb|Түбәнге Саксония штаты әләме
Черемушка (Суразовка ҡушылдығы)
Черёмушка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суразовка йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Түбәнге Саксония
Түбәнге Саксония (Niedersachsen — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Һанновер ҡалаһы. Был штат Төньяҡ диңгеҙ менән йыуыла.
Черемушка (Суразовка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төркиә
Ғосман империяһы
XVI һәм XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы 3 ҡитғала урынлашҡан иң ҡеүәтле мәмләкәт булып торған. Империяның сәскә атҡан ваҡыты Сөләймән I идараһы ваҡытына тура килә. Империя оҙаҡ йылдар Изге Рим империяһы һәм Польша менән Үҙәк Европаны яулап алыу өсөн көрәшә. 242 йыл дауамында Ғосман империяһы Рәсәй менән һуғыша, шул һуғыш уны ныҡ көсһөҙләндерә. 20-се быуат башында Ғосман империяһының ҡайһы бер өлөштәрендә сепаратистик ҡараштар көсәйә. Империя үҙ территорияларын юғалта башлай. Германияның ярҙамын алыу өмөтө менән Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ осорға бик бәхәсле булған әрмәндәр геноциды туры килә. Һөҙөмтәлә, Ғосман империяһы һуғышта еңелә һәм дәүләт булараҡ юҡҡа сыға.
Түбәнге Саксония
Тарихы
Штат 1946 йылда Пруссияның Һанновер провинцияһына, Ольденбург, Брауншвейг, Шаумбург-Липпе кеүек, немец ерҙәре ҡушылғас барлыҡҡа килә.
Төркиә
Төркиә Йөмһүриәте
Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡул ҡуйылған килешеүҙәр буйынса, империя бер нисә өлөшкә бүленергә тейеш була. Греция ғәскәрҙәре Төркиә биләмәләренә инә. Әлбиттә, был хәлдәр Истанбул, Измир һәм башҡа биләмәләрҙең баҫып алыныуы төрөктәрҙе тыныс ҡалдыра алмай. Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендә милли хәрәкәт көстәре бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшкә күтәрелә. 1922 йылдың 18 сентябрендә дәүләт тулыһынса баҫҡынсыларҙан азат ителә. 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең сиктәрен һәм үҙаллылығын донъя илдәре таный, 1923 йылдың 29 октябрендә баш ҡалаһы Анҡарала булған яңы Төркиә Йөмһүриәте иғлан ителә. Уның беренсе президенты Мостафа Кәмал Ататөрк була.
Түбәнге Саксония
Ауыл хужалығы
Балсыҡлы-ҡомло ер булғанлыҡтан ауыл хужалығы яҡшы үҫешкән. Бөртөклө культураларҙан башҡа рапс (әүернә сәскәһе), шәкәр сөгөлдөрө, салат, кәбеҫтә, кишер, спаржа (себен ҡыуағы үләне) һәм йәшел кәбеҫтәҫтә үҫтерелә. Түбәнге Саксонияның төньяғында, игенселек һәммалсылыҡтан башҡа емеш үҫтереү ҙур роль уйнай.
Сәйәсәт
1946 йылдан башлап Түбәнге Саксонияның премьер-министрҙары:
Иҡтисат
Түбәнге Саксонияның иҡдисады ауыл хужалығына бәйле, шулайҙа автомобильдәр төҙөү үҫешкән, мәҫәлән Фольксваген (VW) Вольфсбург ҡалаһында.
Фән
Түбәнге Саксонияның иң әһәмиәтле фән учереждениелары Гёттинген ҡалаһында Георг-Август ис. Гёттинген университеты, Брауншвейг техник университеты (de:Technische Universität Braunschweig), (de:Medizinische Hochschule Hannover), Һанновер ветеринария институты (de:Tierärztliche Hochschule Hannover) һ.б.
Төркиә
Төркиә Йөмһүриәте
Төркиә Президенттары
Хәрби алмашыныуҙар
1960 йылдың 27 майында Төркиәлә Джемаль Гюрсель етәкселегендә 1-се хәрби алмашыныу булды. Төркиәнең өсөнсө Президенты Мәхмүд Джеляль Баяр Мәрмәр диңгеҙенең Яссыада утрауында хәрби трибуналға тапшырылды.
1971 йылдың 27 мартында Төркиәлә 2-се хәрби алмашыныу булды.
1980 йылдың 12 сентябрендә Төркиәлә 3-сө хәрби алмашыныу булды. 650 мең кеше полицияға килтерелде, 1,683 миллион енәйәт эше асылды. 517 кеше үлем язаһын алды.
Рәсәйҙең «Су-24» самолётын юҡ итеү (2015 йыл)
2015 йылдың 24 ноябрендә Мәскәү ваҡыты менән 10:24 сәғәттә Сирия ғәрәп Йөмһүриәте территорияһында төрөк һауа ғәскәрҙәренең F-16 истребителдәре тарафынан Рәсәйҙең «Су-24» самолёты бәреп төшөрөлдө.
Был хәлдән һуң Рәсәй менән Төркиә араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәр насарайҙы. 2016 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәй Федерацияһы төрөк граждандары өсөн визаһыҙ инеү мөмкинлеген туҡтатты.
2016 йылдың июль аҙағында Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдоган Рәсәй Федерацияһы президенты  Владимир  Путинға хат менән мөрәжәғәт итте. Төркиә президенты самолёт менән бәйле ваҡиғаны яйға һалырға теләк белдерҙе. Хатында Эрдоган һәләк булған лётчиктың ғаиләһенең ауыр ҡайғыһын уртаҡлашты. Бер аҙҙан Сирияла Төркиә менән Рәсәй араһындағы хеҙмәттәшлек яңыртылды.
Дәүләт ҡоролошо
Төркиә — парламентлы демократик йөмһүриәт. 1923 йылдан башлап Төркиәлә секуляризация (дәүләтте диндән айырыу) процессы барҙы. Төркиә конституцияһы илде үҙәкләштерелгән унитар дәүләт булып билдәләй. Дәүләттең төп идеологик доктринаһы — ататөрксөлөк.
Төркиә Конституцияһына ярашлы, дәүләт власы закондар сығарыу, башҡарма һәм суд йүнәлештәренә бүленә.
Закондар сығарыу власы
Төркиә бөйөк милли мәжлесе (Türkiye Büyük Millet Meclisi — TBMM) — Төркиә Йөмһүриәтенең юғары бер палаталы закондар сығарыу органы (парламент). 1920 йылдың 23 апрелендә, Икенсе төрөк-грек һуғышы барышында, Анҡарала төҙөлдө. Төркиә Йөмһүриәтенең Мәжлесе 1920 йылда Төркиә Конституцияһын ҡабул итеү өсөн төҙөлә. Һуңғы Һайлауҙар 2015 йылдың июнендә үтә. 85 һайлау округта партия исемлектәре буйынса 550 депутат һайлана.
Истанбулда — өс һайлау округы, Анҡарала һәм Измирҙа — икешәр.
Парламентта тик 10 % тауыш алған партиялар күрһәтелгән.
Спикер — Джемиль Чичек, 2011 йылдан.
Состав. 2011 йылдың 12 июнендәге һайлауҙар.
! align="center" colspan="4" | Партия ! align="center" colspan="6" | Результаты ! align="center" colspan="2"| Аббревиатура ! align="center" | исем ! align="center" | Лидер ! align="center" |тауыштар ! align="center" | % ! align="center" | 2007 йыл менән үҙгәреү ! align="center" | урын ! align="center" | 2007 йыл менән үҙгәреү
2015 йылда Парламентҡа сираттағы һайлауҙар үтте. Күпселек тауыштарҙы Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы алды.
Башҡарма власть
Төркиә Президенты — Төркиәнең юғары дәүләт вазифаһы. Төркиә Президенты 2007 йылдан халыҡ менән һайлана. 2007 йылға тиклем Президент Төркиә бөйөк милли мәжлесе депутаттары менән һайланды.
Административ бүленеше
Төркиә 81 илгә (элек виләйәт һүҙе ҡулланылған), ә инде һәр ил үҙ сиратында илселектәргә (райондарға, төр. ilçe) бүленә. Барлығы Төркиәлә 923-ләп район иҫәпләнә.
Төркиәнең административ бүленеше
Географик белешмә
Төркиә Ерҙең көнсығыш ярымшарында урынлашҡан. Майҙаны 779 452 км² тәшкил итә. Ил майҙанының 97 проценты — Азияла, ҡалған 3 проценты Европала ята. Төркиәнең географик үҙенсәнлеге — ике ҡитға ҡушылған ерҙә урынлашыуы, шуға ла ил аша боронғо замандарҙан уҡ мөһим юлдар үтә.
Көнбайыштан көнсығышҡа Төркиә 1600 километрға, көньяҡтан төньяҡҡа иһә 600 километрға һуҙылған. Дәүләт өс тарафтан өс диңгеҙ менән йыуыла: Ҡара диңгеҙ, Эгей диңгеҙе һәм Урта диңгеҙ. Төркиәнең Европа һәм Азия өлөштәре Мәрмәр диңгеҙе, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары менән айырыла.
Төркиә ҡалалары
Төркиә ҡалалары
Иҡтисады
Төркиә иҡтисадының 28 процентын — сәнәғәт, 15 процентын — ауыл хужалығы, 6 процентын — төҙөлөш, һәм ҡалған 51 проценттан күберәк өлөшөн төрлө хеҙмәтләндереү өлкәләре (башлыса туризм) тәшкил итә.
Ыңғай яҡтары: Ауыл хужалығы тармағы илде аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тәьмин итә. 1990 йылдарҙа иҡтисадтың тиҙ үҫеүе күҙәтелде. Туризм. Белгестәр күп булыуы. АБ менән киң хеҙмәттәшлек.
Кире яҡтары: Даими юғары булған инфляция (2004 йылда — 54,4 процент). Таянып булмаҫтай ижтимағи финанс секторы. Дәүләт бюрократияһы. Тигеҙһеҙ хосусилаштырыу.
Энергетика
Төркиәлә хәҙерге ваҡытта ике АЭС төҙөлә: береһен — япон фирмалары менән, икесеһен — Рәсәйҙең Росатом менән (Аҡҡойоу (Akkuyu) АЭС-ы, Мерсин илендә).
Төҙөлөш
Эре вәкилдәр:
Төркиәнең иң эре компаниялары (2013)
Дин
Төркиә халҡының 99 проценты — мосолмандар, башлыса сөнниҙәр. Күп төрөк ғөрөф-ғәҙәттәре шәриғәт ҡанундарына нигеҙләнгән.
Мәҙәниәте
Кесе Азияла Урта Азиянан уғыҙ төркиҙәре килеп, был ерҙәрҙе үҙләштергәнсе, төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәгән була. Улар мосолманлаша барған һайын уртаҡ мәҙәниәткә үҙ элементтарын индерә. Шул рәүешле Ғосманлы дәүләте мәҙәниәте Гректарҙың, Ислам һәм Төрки мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы була. Бөгөнгө көндә Төркиәлә дин дәүләттән айырылған, мәҙәниәте иһә күп өлкәләрҙә европалаштырылған булыуына ҡарамаҫтан, халыҡта боронғо йолалар һаҡлана.
Әҙәбиәте
Төрөк әҙәбиәт белгестәре үҙ әҙәбиәттәренең башын VIII—X быуаттарҙағы боронғо төрки яҙмалары менән бәйләй. Ғосман осоро әҙәбиәте фарсы һәм ғәрәп тәьҫире аҫтында үҫеш ала.
Назим Хикмәт, Орхан Памуҡ кеүек төрөк яҙыусылары бөтөн дөнъяға танылған.
Туризм
Төркиәлә туризм ныҡ үҫешкән. Быға диңгеҙ буйы курорттарының һәм иҫтәлекле урындарҙың күп булыуы сәбәп булып тора.
Рәсәй туристик фирмалары башлыса Анталья ҡалаһы менән бәйләнештә әүҙем эшләй. Cит илгә сығыусыларға шулай уҡ яҡындағы Кемер, Аланья һәм башҡа ҡалаларға барырға ла тәҡдим итә. Һуңғы ваҡыттарҙа Мерсин иле менән ҡыҙыҡһыныу арта.
Урында туристик путевкалар алып, илдең теләһә ҡайһы өлкәһенә лә сәйәхәт яһарға була. Транспорт селтәренең яҡшы үҫеше илдең башҡа төбәктәренә лә бик ҡыҫҡа ваҡытта сәфәр ҡылырға мөмкинлек бирә.
Төркиә һәм Башҡортостан бәйләнештәре
ХХ быуаттың һуңғы ун йыллыҡтарынан алып Башҡортостандың Төркиә дәүләте менән бәйләнештәре йылдам үҫә. Был тәү сиратта халыҡ-ара туризм өлкәһенән башланып, башҡа йүнәлештәргә лә күсеп килә. Төрөк фирмалары республикала төрлө төҙөлөш эштәре алып бара. Мәҙәниәт өлкәһендә «ТөрКСОЙ» ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек әүҙем ойошторолған, унда Башҡортостандың махсус вәкиле бар. Ике ил араһында төрлө кимәлдәге делегациялар менән алмашыу ҙа даими күренешкә әйләнде.
Ленинград хореография училищеһы
'''А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһы (1991 йылға тиклем — Ленин ордены һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены А. Я. Ваганова исемендәге хореография училищеһы''') — донъяның иң боронғо балет мәктәптәренең береһе, уның исеме менән урыҫ балет мәктәбенең сәскә атыуы һәм бөтә донъяға танылыуы тығыҙ бәйле.Санкт-Петербург үҙәгендә, Зодчий Росси урамында, урынлашҡан.
Тарихы
Бейеү мәктәбе 1738 йылдың 4 майында"Танцо́вальная Ея Императорского Величества школа" булараҡ императрица Анна Ионанновна тарафынан нигеҙләнгән. Француз бейеүсеһе Жан-Батист Ланде башланғысы менән мәктәп ойошторола. Ҡышҡы һарайҙың махсус йыһазландырылған бүлмәләрендә ул 12 урыҫ малайын һәм ҡыҙҙарҙы уҡыта башлай.
1766 йылда театрҙы яратҡан һәм уға күп ваҡытын бүлгән Екатерина II һарай театрҙары дирекцияһын булдыра (быға тиклем улар һарай контораһы ҡарамағында була). Беренсе директор — И. П. Елагин.
Император театр училищеһы исемен алған мәктәп булдырылғанға тиклем үк, батша һарайы сәхнәһендә сит ил һәм крепостной артистарҙан тыш, Шляхта корпусы тәрбиәлеүселәре һәм тамамлаусылары уйнай, улар 1966 йылда уларға етәксе булып И. И. Бецкой тәғәйенләнгәс, музыкаға, бейеүгә өйрәнәләр, шиғырҙар яҙалар һәм комедиялар уйнайҙар ,Шулай уҡ театрға һәләтлеләр 1770 йылда Бецкий ойошторған Мәскәү тәрбиәүи йорто филиалы — Мәскәү тәрбиәүи йорто филиалы (һуңынан уның базаһында Мәскәү балет мәктәбе барлыҡҡа килә) ҡатнашалар.
1870-се йылдар аҙағында Ташлы утрауында, Каменноостровский театры эргәһендә, инженер В. В. Николь проекты буйынса училищеға идара итеүсе өсөн йорт һәм ҡыҙҙар икенсе дача төҙөлә (революциянан һуң, 1919—1920 йылдарҙа, бөтә театр ҡаласыҡтары һүтелә).
1917 йылғы Октябрь революциянан һуң училище тарҡатыла һәм унан ике уҡыу йорто бүленеп сыға — хореография училищеһына әүерелгән балет йорто һәм драма, актерлыҡ оҫталығы мәктәбе (ШАМ, хәҙерге Рәсәй дәүләт сәхнә сәнғәте институты. Артист карьераһына етерлек һәләтлелек күрһәтмәгән артистарҙы әҙерләгән бүлексәләр бөтөрөлә.
1921 йылда балет училищеһы З. Юсупованың ҡаланан ситтәге виллаһын 1933 йылға тиклем тәрбиәләнеүселәрҙең йәйге ялы өсөн файҙаланыыуға ала.
1922 йылда балет училищеһы (элекке мәктәп) актёрлыҡ оҫталығы училищеһы, Ритм институты, Наркомпрос ҡарамағындағы Сәхнә постановкалары оҫталығы курстары һәм СОРАБИС-тың драматик мәктәбе менән бергә Сәхнә сәнғәте институты ҡарамағын индерелә, 1926 йылда Сәхнә сәнғәте техникумы (ТСИ) итеп үҙгәртелә, ә 1936 йылда Үҙәк театр училищеһы исемен йөрөтә башлай (ЦТУ), улар бөтәһе лә Ленинград театрҙары янындағы театр урта уҡыу йорттары булараҡ берләштерелә. Исемендәге үҙгәрештәр артынан балет мәктәбенең исеме лә үҙгәрә: 1928 йылда — Ленинград хореография техникумы, 1937 йылда Ленинград хореография училищеһы тип йөрөтөлә башлай.
1957 йылда училищеға педагог, «Классик бейеү нигеҙҙәре» китабы авторы Агриппина Ваганова исеме бирелә (1879—1951), 1961 йылда училищеға академик исеме бирелә.
1991 йылдан алып хәҙерге исемен йөрөтә. 1995 йылда уның академияһы. 1995 йылда А. Я. Ваганова исемендәге академияайырыуса ҡиммәтле мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелә.
2011 йылдан алып академия уҡытыусылары Финляндиялағы Микелли ҡалаһында халыҡ-ара балет оҫталығы курстарын үткәрә. 2016 йылда Владивосток ҡалаһында Урыҫ балеты академияһы филиалы асыла, унда Мариин театрының Приморье сәхнәһе эшләй. .
Белем биреү структураһы
Академия хореография өлкәһендә әҙерлек, урта һәм юғары профессиональ белем бирә. «Балет артисы» квалификацияһы буйынса предметтар классик, тарихи-көнкүреш, этно-классик һәм заманса бейеү, Актёрлыҡ оҫталығы, хореография мираҫын үҙ эсенә ала. Балалар шулай уҡ сольфеджио, музыка, театр, һынлы һәм хореография сәнғәте тарихын, Санкт-Петербург тарихын һәм мәҙәниәтен, анатомияны һәм кешенең физиологияһын өйрәнә. Төп белем биреүҙең дөйөм белем биреү предметтары уҡыу йортоноң профилен иҫәпкә алып уҡытыла. Сәхнә практикаһы Александр Ширяев исемендәге мәктәп театрында ла, Мария театры сәхнәһендә ла үтә.
2000-се йылдар уртаһында башҡарыу сәнғәте факультеты ике баҫҡысҡа бүленә: бакалавриат һәм магистратура буйынса, аспирантура нигеҙ һалына. Башҡарыусыларҙан тыш, академия педагогтарға, балетмейстерҙарға, балет буйынса ғалимдарға һәм балет концертмейстерҙарына юғары белем бирә.
Етәкселеге
Училище (1991 йылдан — Рус балеты академияһы) художество етәкселәре булып Петербург балеты үның күренекле эшмәкәрҙәре Николай Ивановский, Игорь Бельский, Алтынай Аҫылморатова (2000—2013) булалар.
2004 йылдан башлап хужалыҡ функцияларын үтәгән академия ректоры итеп Вера Дорофеева һайлана. 2013 йылдың 28 октябрендә Ҙур театр солисы Николай Цискаридзе был вазифала уны алмаштырыр тип иғлан ителә, бер үк ваҡытта мәктәптең художество етәксеһе итеп Мариин театры солисы Ульяна Лопаткина тәғәйенләнә. 2013 йылдың 4 ноябрендә Мариин театры педагогтары һәм балет артистары РФ Мәҙәниәт министрлығына хат менән мөрәжәғәт итте, унда Николай Цискаридзе ректор һәм Ульяна Лопаткинаны художество етәксеһе вазифаларына тәғәйенләү тураһында ҡарарҙы яңынан ҡарарға талап итә.
2013 йылдың декабрь башында академияның беренсе проректоры һәм художество етәксеһе итеп уның сығарылыш уҡыусыһы Жанна Әйүпова һайлана. Николай Цискаридзе, ҡаршылыҡтарға ҡарамаҫтан, ректор вазифаһын башҡарыусы вазифаһында ҡала. 2014 йылдаул уҡыу йортоноң ректоры итеп һайлана.
Сиркәү
Изге Троица православие сиркәүе 1806 йылдан башлап училище бинаһында эшләп килә. 2000-се йылдарҙа сиркәү хеҙмәттәре ҡайтанан тергеҙелә.
Аҡсурин
Аҡсурин (Аксурин) — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аҡсура башҡорт исеменән яһалған. Топоним булараҡ та ҡулланыла.
Аҡсурина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Шамил Анаҡ
Шамил Анаҡ (тулы исеме Мәхмүтов Шамил Ғүмәр улы ; 25 ноябрь 1928 йыл — 21 октябрь 2005 йыл) — башҡорт шағиры. 1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).
Биографияһы
Анаҡ Шамил (тулы исеме Шамил Ғүмәр улы Мәхмүтов) 1928 йылдың 25 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Туҡтар-Әбдрәшит (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Әбдрәшит) ауылында тыуған.
Дәүләкән педагогия училищеһында уҡығандан һуң, М. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын һәм аспирантураһын тамамлай. 1957—1959 йылдарҙа М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында, 1959 йылда Прага университетында уҡыта. Шул уҡ йылда ул тыуған ауылына ҡайта. Ҡалған ғүмерен тыуған ауылы Әбдрәшиттә, 1964 йылдан алып Әлшәй районы үҙәге Раевка ауылында йәшәй.
2005 йылдың 21 октябрендә Раевка ауылында вафат була һәм шунда ерләнә.
Ижады
Ижадының тәүге осоронда Анаҡ Шамил күберәген тәржемәсе булараҡ билдәле. Ул нигеҙҙә төрөк шағиры Назым Хикмәт әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә. Анаҡ тарафынан тәржемә ителгән «Мөхәббәт тураһында легенда», «Онотолған кеше», «Ҡармаҡ» тигән пьесалары Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә ҡуйыла. 1968 йылда Анаҡ Шамил төрөк яҙыусыларының хикәйәләрен башҡорт теленә тәржемә итеп, уларҙы айырым йыйынтыҡҡа туплап, Башҡортостан китап нәшриәтендә баҫтырып сығара. Ул шулай уҡ яҡташ шағирыбыҙ Валентин Сорокин әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә. XX быуаттың 50-се йылдары башынан алып Анаҡ Шамил шағир булараҡ йышыраҡ сығыш яһай. Уның «Европа уртаһынан репортаж» тигән шиғырҙар китабы башҡортса 1963 йылда донъя күрә. Был йыйынтығында Чехославакияға сәфәренән алған тәьҫораттары сағылдырыла. «Ябай әйберҙәргә мәдхиәләр» (1970), «Зәңгәр Өстүбә иле» (1984) йыйынтыҡтары — хәҙерге заман, халыҡтың тарихи үткәне, быуындар бәйләнеше тураһында фәлсәфәүи уйланыуҙарҙы тәшкил итә. Был йәһәттән бигерәк тә уның Өфөлә сыҡҡан «Таш тамғалар» (1978) исемле шиғырҙар китабы поэзия һөйөүселәр тарафынан йылы ҡабул ителә. Анаҡ Шамил шиғырҙарында ысынбарлыҡты сәнғәтле фекерләү аша күҙаллап тасуирлауға ынтыла, поэтик образдарға таянып яңы һүҙ әйтергә, шиғри формалағы стандарт булмаған тәжрибәләр яһарға, айырыуса аҡ шиғыр менән ирекле шиғыр өлкәһендә үҙенсәлекле эҙләнеүҙәр үткәрергә тырыша һәм шуның аша башҡорт шиғриәтен акцентлы шиғыр менән байыта. Анаҡ Шамил башҡорт балалар шиғриәте өлкәһендә лә ижад итә. 1968 йылда уның «Аҡ ҡуян зары» исемле шиғырҙар китабы баҫылып сыға. Анаҡ Шамилдың китаптары рус, татар телдәрендә Мәскәүҙә, Ҡазанда баҫылып сыға.
Эттәр
Эт һымаҡтар (Canidae) — һөтимәрҙәр класындағы йыртҡыстар отрядына ҡараған йәнлектәр. Бүре, төлкө, янут эте, йорт эте кеүек йәнлектәрҙе берләштерә.
Эт һымаҡтарҙы өс ғәиләгә төркөмләйҙәр: эттәр (Simocyoninae), бүреләр (Caninae) һәм Ҙур ҡолаҡлы төлкөләр(Otocyoninae).
Бөтәһе 14 ырыу һәм 35 тирәһе төр иҫәпләнә. Рәсәйҙә Эт һымаҡтарҙан 4 ырыуға ингән 8 төр тереклек итә: янут эте, бүре, Азия шакалы, аҡ төлкө, төлкө, [[ҡарһаҡ].
Эт һымаҡтар Антарктиданан башҡа барлыҡ материктарҙа ла тереклек итәләр. Ҡайһы бер төрҙәренә тиреһе өсөн һунар итәләр. Йәнлекселек фермаларында махсус аҫырала һәм тоҡомсолоҡ эштәре алып барылған төрҙәр ҙә бар.
Тышҡы төҙөлөшө
Кәүҙәләре һомғол, уртаса йәки ныҡ һуҙылған. Баштары оҙонса моронло.Ҡолаҡтары төҙ, осло, аҡ төлкөнөкө — йомро. Оҙонлоҡтары 18-22 (фенек) һәм 50 см -ҙан (төлкө) алып 160 см-ға ҡәҙәр. Ауырлығы 60 кг тиклем.
Күреү, ишетеү һәм еҫ һиҙеү һәләттәре яҡшы үҫешкән.
Тештәре яҡшы үҫкән. Йыртҡыс тештәре башҡа аҙау тештәренән эрерәк, ҡаҙыҡ тештәре оҙон, үткер.
Аяҡ бармаҡтарына баҫып йөрөйҙәр. Алғы ослоҡтарында бармаҡтары — 5, артҡылары 4 бармаҡлы. Тырнаҡтары тупаҡ, эскә батмаған.
Йөн ҡапламы ҡабарынҡы, йөнө бик ҡуйы, оҙон. Төҫтәре төрлө, аҡ, көрәнһыу һоро, ерәнһыу көрән. Асыҡ ерән тондар өҫтөнлөк итә. Ҡойроҡтары оҙон, йомшаҡ. Тир биҙҙәре насар үҫкән. Арт юлы тирәһендә йыш ҡына еҫле биҙҙәр була, бүлендектәр йәнлектәргә хас еҫ — «эт эҫен» көсәйтәләр.
Ғәҙәттә ултыраҡ тормош алып баралар. Кескенә туҡтау урыны яһайҙар. Йыл дауамында әүҙемдәр, бары тик янут эт кенә ҡышҡы йоҡоға тала.
Үрсеүҙәре
Күпселек эттәр — моногам. Енси яҡтан йәшәүенең 1‑се йылына өлгөрәләр. Быуаҙлыҡ осоро 50—65 көн дауам итә. Йылына 1 тапҡыр 2—7 (ҡайһы саҡта 17— 22‑гә тиклем) бала тыуҙыра. 8—16 йыл самаһы йәшәй.
Йәшәү рәүештәре
Йыл әйләнәһенә, ғәҙәттә тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында әүҙем (янут‑эт ҡыш көнө йоҡоға тала).
Эт һымаҡтар күп төрлө ауырыуҙарны тараталар, мәҫәлән ҡотороу ауырыуын.
Таралыуы
Антарктиданан башҡа бөтә материктарҙа ла киң таралғандар.
Ҡарһаҡ Башҡортостандың Урал аръяғында һәм Башҡортостандың Урал алдының көньяҡ өлөшөндә таралған.
Спорт һунары объекттары, төлкө — йәнлекселек һәм һунар объекты. Аҡ төлкө — ҡиммәтле тиреле йәнлек. Сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙе юҡ итә.
Зайцев (Яңауыл районы)
Зайцев (Зайцево) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 315 кеше. Почта индексы — 452821, ОКАТО коды — 80259870007.
Кесе Бағраш
Кесе Бағраш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Бағраш йылғаһының уң ярына тамағынан 3,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әстәғәфируллаһ
Әстәғәфируллаһ, Әстәғәфирулла (أستغفر الله; астагфируллах) — Аллаһы тәғәлә алдында ғәфү үтенеү, тәүбә итеү зекере. Тамыр һүҙ «ғәфәрә» — «ғәфү итеү» ҡылымынан яһалған.
Ҡулланылышы
Кеше үҙенең гонаһтарын, хаталарын аңлаһа, Аллаһ алдында «әстәғәфируллаһ» тип ғәфү үтенергә тейеш.
Ҡөрьәндә
Ҡөрьән Кәримдең бер нисә сүрәһендә был хаҡта аяттар бар. Әл-Бәҡара сүрәһенән 222-се аят:
Ән-Ниса сүрәһенән 149-сы аят:
Әлү Ғимран сүрәһенән 16-сы, 17-се аяттар:
Тәүбә шарттары
Ихлас тәүбә итеү өсөн өс шарт бар:
Аллаһтан кисереүҙе һорап үҙ һүҙҙәрең менән теләгән бер телдә доға ҡылырға мөмкин. Әммә быны, быны Мөхәммәт Пәйғәмбәр кеүек тулы итеп — «әстәғәфируллаһ үә әтүбү иләйһи» (Аллаһынан ғәфү үтенәм һәм тәүбә итәм), тип, уның ғәрәп телендә тәржемәһен һәм мәғәнәһен аңлап тәүбә итеү хәйерлерәктер
Перечная (Сеза ҡушылдығы)
Перечная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сеза йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пра-Яха
Пра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәтҡуллин Хөсәйен Әһлиулла улы
Биографияһы
Хөсәйен Әһлиулла улы Фәтҡуллин 1926 йылдың 21 ноябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Ҡустанай ҡалаһында тыуған. Тамамланмаған юғары белемле — авиация институтының дүрт курсы. 1961 йылда Свердловск ҡалаһындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1944-1949 йылдар — Николай Гастелло исемендәге Өфө спортклубы тренеры.
1950 йылдан — ВЛКСМ-дың Черниковка ҡала комитетының хәрби-физкультура бүлеге мөдире.
1951 йылдан — Черниковка ҡала спорткомитеты, Стәрлетамаҡ өлкә физкультура һәм спорт комитеты рәйесе.
Кесе Сукромка
Кесе Сукромка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сукромка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Фәтҡуллин Хөсәйен Әһлиулла улы
Биографияһы
1953 йылдан — БАССР һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары.
Кесе Сукромка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәтҡуллин Хөсәйен Әһлиулла улы
Биографияһы
1954-1957 йылдарҙа — БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Физкультура һәм спорт эштәре буйынса комитет рәйесе.
1956-1965 йылдарҙа — БАССР-ҙың Ауыр атлетика федерацияһы рәйесе.
1963-1970 йылдарҙа — Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Шул уҡ йылдарҙа ҡалалар араһында Бөтә союз спорт һәм һаулыҡ поход-конкурсы инициаторҙарының береһе.
1970 йылдарҙа, Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы секретары булараҡ, Фәтҡуллин автономиялы республикала физкультура һәм спортты дәүләт тарафынан планлаштырыу системаһын индереү менән шөғөлләнә. 1970 йылдың 27 декабрендә БАССР Юғары Советы сессияһы «1971-1975 йылдарға Башҡорт АССР-ы халыҡ хужалығы үҫешенең биш йыллыҡ дәүләт планы»н ҡабул итә, һәм был документта республикала физкультура һәм спортты артабан үҫтереү буйынса Х. Ә. Фәтҡуллиндың тәҡдимдәре раҫлана
Хеҙмәт ветераны 1996 йылдың 24 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Асаев
Асаев — башҡорт, татар, бурәт, урыҫ һ.б халыҡтарҙағы ир-ат фамилияһы. Асай исеменән барлыҡҡа килгән, ул Исайя тигән йәһүд ир-ат исеменең диалект формаһы булып тора. Иврит теленән рус теленә «Хоҙайҙы ҡотҡарыу» тип тәржемә ителә.
Асаева — башҡорт, татар, бурәт, урыҫ һ.б халыҡтарҙағы ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.