cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Максимов йорто
Тарихы
Максимов йортонда ҡала думаһынан башҡа төрлө ваҡытта төрлө учреждениелар урынлаша: М. Л. Левкованың ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы, сауҙагәрҙәр старостаһы канцелярияһы, фабрика-завод белем биреү мәктәбе, спорт мәктәбе, проект институттары. Максимов йортонда шулай уҡ бик күп сауҙа кибеттәре эшләй.
2000-се йылдарҙа йорт бер нисә хужа алмаштыра, унда төрлө магазиндар һәм офистар урынлаша. Шул уҡ осорҙа Максимов йортоноң һаҡлау статусына ҡарата бәхәстәр башлана. 2006 йылдың апрелендә Дондағы Ростовтың Ленин район суды Максимов йортон мәҙәни мираҫ объекттары статусынан мәхрүм итә. Артабан прокуратура был ҡарарҙы кире ҡағырға тырыша. Максимов йорто реконструкциялауға һәм ҡайтанан планлаштырыуға дусар булған. 2006 йылда бинаға мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, ләкин уны 2011 йылда фасадты ремонтлау барышында алына.
Архитектураһы
Бина Станиславский урамы менән Семашко тыҡрығы киҫешкән урында урынлашҡан. Төп фасады Пресвятая Богородица Раштыуаһы соборына ҡарай. Бина һуңғы классицизм стилендә төҙөлгән. Беренсе һәм икенсе ҡаттың тәҙрә уйымдары ярым түңәрәк менән тамамлана. Аркалы билбаулы кәрниз фасад биҙәлешен тамамлай. Төп фасадтың үҙәк өлөшө ҙур булмаған аркалы тәҙрәләр рәте булған сарлаҡ менән иғтибарҙы йәлеп итеп тора.
Брюс Ли
Брюс Ли (Bruce Lee); балалыҡ исеме — Ли Сяолун (ҡыт. 李小龙, Li Xiao Long, Бәләкәй Аждаһа), оло исеме — Ли Чжэньфань (ҡыт. 李振藩, Lee Jun Fan); 27 ноябрь 1940 йыл, Сан-Франциско — 20 июль 1973 йыл, Гонконг) — ҡытай ҡул һуғышы сәнғәтен бар донъяға танытыусы, Гонконг һәм Америка киноактёры, режиссёр, сценарист, продюсер, ҡул һуғышы күренештәрен ҡуйыусы һәм фәйләсүф.
Бала саҡтан киноға төшә башлай, барлығы 36 фильмда ҡатнаша.
Брюс Ли эшмәкәрлеге арҡылы XX быуаттың икенсе яртыһында көнсығыш һуғыш төрҙәре көнбайыш илдәрендә киң танылыу яулай. Ул ҡул һуғышы сәнғәте өлкәһендә ҙур билдәлелеккә өлгәшә. Брюс Лиҙың тормошо һәм ижады тураһында донъяла 30-лаған фильм төшөрөлгән.
Тормош һәм ижад юлы
Брюс Ли 1940 йылдың 27 ноябрендә Ҡытай календары буйынса Аждаһа йылында һәм Аждаһа сәғәтендә (иртәнге сәғәт 6 менән 8 араһында) Сан-Франциско ҡалаһында тыуған. Ата-әсәһе — Ли Хой Чен һәм Грейс Ли.
Кинола тәүге тапҡыр сабый ҡыҙ ролендә уға өс ай булғанда төшә. Артабанғы ролдәре лә кунг-фу менән бәйле булмай. Күп малайҙар кеүек үк, Брюс Ли һуғыш сәнғәте менән ҡыҙыҡһына, ләкин ныҡлап шөғөлләнмәй, мәктәптә лә артыҡ тырышлыҡ менән айырылып тормай. 1954 йылда ул ча-ча-ча бейеүе менән шөғөлләнә башлай, 4 йылдан һуң был бейеү буйынса Гонконг чемпионатында беренселекте яулай, мәктәп-ара бокс ярыштарында ҡатнаша, өс йыл чемпион булған кешене еңеүгә өлгәшә. Шул ваҡыттан алып ул кунг-фу менән етди шөғөлләнергә ҡарар итә. 1956 йылдан ул Гонконгта Ип Ман исемле оҫтанан вин чун стиле буйынса дәрестәр ала башлай. Брюс Ли был стилде танытыуға ҙур өлөш индерә, уның тураһында бер нисә кинола төшә, мәҫәлән, «Ажарлы йоҙроҡ». Был стиль ҡоралһыҙ алышҡа өҫтөнлөк бирә. Ли ҡорал менән дә оҫта эш итә, бигерәк тә нунчаку менән. Һуңыраҡ Брюс Ли дзюдо, джиу-джитсу һәм боксты ла үҙләштерә. Аҙаҡ Ли үҙенең Джит-Кун-До исемле стилен булдыра, уны ғүмеренең аҙағынаса камиллаштыра. 19 йәшендә АҠШ-ҡа китә. Вашингтон университетының фәлсәфә факультетына уҡырға инә, унда буласаҡ ҡатыны Линда Эмери менән таныша. Линда менән ике балалары була: улы Брэндон (1965—1993) һәм ҡыҙы Шеннон (1969 й. т.).
АҠШ-та Брюс Ли телесериалдарҙа ҡатнаша, унда ҡул һуғышы сәнғәтен күрһәтә. Үҙенең һуғыш сәнғәте мәктәбен аса. Әммә кинола төп ролдәр уға эләкмәй, шуға күрә ул 1971 йлда ғаиләһе менән Гонконгҡа ҡайтырға була. Был ваҡытта Гонконгта «Golden Harvest» исемле яңы киностудия асыла. Брюс Ли студияның директоры Рэймонд Чоу менән һөйләшеп, «Ҙур түрә» («Big boss») фильмында төп ролде алыуға өлгәшә. Тәүәккәллек бушҡа китмәй, фильм иҫ киткес уңыш ҡаҙана. Брюс Ли кинола һуғыш сәнғәтенә ҡарашты тамырынан үҙгәртә. Уның етеҙ хәрәкәттәре, ысынбарлыҡҡа яҡын ҡул һуғышы күренештәре, ҡанлы тамамланыштар Азия тамашасыларына хуш килә, һуңынан был ҡыҙыҡһыныу бар донъя кино һөйөүселәренә лә күсә. Чоу Лиға тағы ике фильм (был юлы арыу ғына бюджетлы)төшөрөргә ышанып тапшыра: «Ажарлы йоҙроҡ» һәм «Аждаһаның ҡайтыуы». Был фильмдар тағы ла ҙурыраҡ уңышҡа өлгәшә һәм Брюс Лиҙы суперйондоҙ итә.
Брюс Ли һәр саҡ кунг-фу буйынса оҫталығын камиллаштырыу өҫтөндә эшләгән, күнекмәләр үткәргән, үҙенең Джит-Кун-До стилен үҫтергән, һуғыш техникаларына ниндәйҙер яңылыҡ өҫтәргә тырышҡан. Ул үҙенең туҡланыу системаһын да булдырған, дөйөм физик әҙерлеккә һәм тренажер залында күнекмәләргә ҙур иғтибар биргән. Үҙен ауыр һынауҙарға дусар иткән, хатта электр тогы менән дә һынаған. Шул уҡ ваҡытта кино төшөрөүгә ҙур иғтибар иткән, экрандағы һәр хәрәкәтен юғары камиллыҡҡа еткерергә тырышҡан. Ли үҙенә ҡарата бик талапсан, юғары оҫталыҡҡа ынтылыусы шәхес булған. Әммә, экрандағы образына ҡарамаҫтан, тормошта кешеләргә бик ихтирамлы, илтифатлы мөғәмәлә күрһәткән. Брюс Ли 1973 йылдың 20 июлендә Гонконгта, «Үлем уйыны» фильмы өҫтөндә эш ваҡытында, ҡапыл вафат була. Бер версия буйынса, ул составында аспирин һәм мепробамат булған баш дарыуы эскән һәм был уның мейеһе елһенеүенә килтергән. Бер ниндәй анализдар ҙа алынмай, шуға күрә Лиҙың үлеменә был ҡараш шик аҫтында. Бөйөк һуғыш оҫтаһының үлеме төрлө имеш-мимештәр тыуҙыра, мәҫәлән, уны башҡа бер оҫта үлтергән тигән ғәйбәт тарала, әммә был хәбәрҙәр бер нисек тә дәлилләнмәй. Брюс Лиҙы ерләү бөтә ҡаланың матәменә әйләнә. Уның менән хушлашырға дуҫтары һәм ижадын хөрмәтләүселәр килә. Шунан тәнен Сиэтлға алып китәләр, унда Брюс Ли менән ғаиләһе хушлаша һәм ул шул ҡала зыяратында ерләнә. Уның аҙаҡҡы фильмы үҙе үлгәндән һуң дублерҙар ярҙамында биш йыл үткәс төшөрөлөп бөтә һәм кунг-фуға һәм көнсығыш һуғыш сәнғәтенә ҡыҙыҡһыныуҙың яңы тулҡынына сәбәп була.
А. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы
'''А. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы''' — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Уҡыу йорто Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында, Атаман урамы, 42 адресы буйынса төҙөлгән бинала урынлаша. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ҡыҙҙар өсөн Алексеевск приюты булараҡ теркәлә.
Тарихы
Шәхси гимназияны асыу датаһы төрлө сығанаҡтарҙа 1880 йылдан алып 1889 йылға тиклем күрһәтелә. Асыҡ уҡыу йорто булған гимназяла урта хәлле һәм башҡа ҡатлам балалары белем ала. 1921 йылда гимназия беренсе һәм икенсе баҫҡыс уҡыу йорттарын берләштергән икенсе дөйөм асыҡ совет мәктәбе итеп үҙгәртелә. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң бында сәнәғәт-иҡтисад, элеватор һәм ветеринар техникумы урынлаша. XXI быуатта гимназия урынлашҡан бинала Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығының агробизнес һәм белгестәргә яңы һөнәр биреү институты уҡыусылар ҡабул итә. 1992 йылдан йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни әһәмиәтле объект булып һанала.
Һүрәтләнеше
Ике ҡатлы бинаны төҙөү уҡыу йортон рәсми асҡындан күпкә алдараҡтамамлана. Бина ампир стилендә башҡарыла. Был хаҡта симметрик урынлаштырылған тәҙрәләр, стеналарҙың яҫы пилястралар ярҙамында бүленеүе һөйләй. Төп инеү урыны төҙөлөш барышында үҙктән ситкәрәк күсерелә. Элек күтәрмә урынында япмалы сатыр тора. Йорт фасады ҡәтғи декор һәм элементтарҙы урынлаштырыу рационаллеге менән айырыла. Йорттоң өҫкө ҡатын, беренсе ҡат менән сағыштырғанда, күберәк декоратив элементтар биҙәй.
Лащ табыш йорто
Архитектураһы
Табыш йортоноң фасады Пушкин урамының ҡыҙыл линияһы буйынса урынлашҡан. Бина дүрт ҡатлы, мансардаһы бар. Фасадтың биҙәлешендә готика мотивтары бар. Фасадтың вертикаль бүленешен, ҡабырғалары буйлап колонналар менән биҙәлгән ике ситке сығынтылар билдәләй. Сығынтылар фронтон менән тамамлана. Парад ишеге өҫтөндә ҙур булмаған декоратив колонналар һәм үҫемлек орнаменты урынлашҡан. Тәҙрә уйымдары йоҙаҡ ташы менән биҙәлгән. Фасад өсөнсө һәм дүртенсе ҡат араһындағы үҫемлек орнаментлы бүлкәт менән биҙәлгән. Бишенсе ҡатта — ҡыйыҡ тәҙрәле мансарда.
Новочеркасск һөт заводы
Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Новочеркасск» һөт заводы (Новочеркасск һөт заводы булараҡ билдәле) — һөт тауарҙары етештереүсе завод. Ростов өлкәһе эре аҙыҡ-түлек предприятиеларының береһе. Ул Новочеркасск ҡалаһында урынлашҡан. 51 төр һөт продукцияһы етештергән. Хеҙмәт ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1986). Социалистик ярыштарҙа бер нисә тапҡыр еңеп сыҡҡан. Әлеге ваҡытта завод банкрот булған һәм ғәмәлдән сыҡҡан.
Беренсе тапҡыр телгә алынған
Документтарҙа Новочеркасск һөт заводы тәү башлап Төньяҡ-Кавказ крайсоюз системаһына ҡараған һөт эшкәртеүсе предприятиеларҙың титуллы исемлегендә телгә алына. 1931 йылдың 1 майына, ул «ҡул» ҡеүәте типлы ҡуйы һөт етештереү предприятиелары араһында йылына 600 центнер һөт етештерә.
1935 йыл завод яраҡлаштырылған башҡа бинаға күсә. Завод механизацияланмаған нигеҙҙә, ҡул көсө менән эшләгән. Әммә етештергән продукция ассортименты киңәйгән. Һөт флягаларҙа һәм бутылкаларҙа сығарылған. Унан башҡа простокваша, ҡаймаҡ, аҡ май һәм шоколад, туңдырма, эремсек әйберҙәре лә сығарылған. Һөт заводының ҡеүәте тәүлегенә 6 тонна тәшкил иткән. Был бинала завод 1965 йылға тиклем эшләй.
Етештереүҙе үҫтереү
Новочеркасск заводы 1965 йылда эшләй башлай. Ҡала халҡының күбәйеүе һәм Новочеркасскиҙың үҫешеүе арҡаһында ҡалала механизациялы яңы предприятие асыу талап ителә. 1965 йылдың ноябрендә проектҡа һалынған сменаға 50 тонна һөт эшкәртеү ҡеүәтле яңы завод төҙөлә. 1967 йылда проектланған ҡеүәт тормошҡа ашырыла һәм етештереү көстәре үҫешә башлай. Ҡаймаҡ эшләү цехы реконструкциялана, уның ҡорамалдары тулыһынса яңыртыла. Ҡаймаҡты 0,5 л банкаларҙа металл ҡапҡастар менән сығарыу фольга ҡапҡастар менән ябыуға алыштырыла. 1968 йылдан башлап завод коллективы даими рәүештә социалистик ярыштарҙа ҡатнашып килә һәм бер нисә тапҡыр еңеүсе тип табыла.
Йүкә аллеяһы (Дондағы Ростов)
Йүкә аллеяһы — аллея Беренсе Май исемендәге паркты  тәүҙә Йәйге коммерция клубы баҡсаһы, хәҙер Дондағы Ростовта Физик культура йорто булған көнбайыш өлөшөндә киҫеп үтә. Йүкә аллеяһына 120 йылдан ашыу.
Тарихы һәм һүрәтләнеше
Баҡса территорияһын бүлегеләү менән 1860 йылда Петербург архитекторы Петерс шөғөлләнә. Буласаҡ аллея йүнәлеше ҡәлғәнең (ер аҫты биналары менән) ер редутнан ҡалған убаны һәм Оло Баҡса урамы эргәһендәге элекке склад биналары подвалдарын тоташтырыусы ер аҫты галереялары трассаһын билдәләй. 1890 йылдар башында киң аллеяның ике яғына беренсе йүкәләр ултыртыла. Уның уртаһында газон булдырыла, уларҙың бурсаһын клумбалар тамамлай. Йүкәләр араһындағы аралыҡтағы байрам кәйефен тыуҙыра.
1901 йылда аллеяны көнсығышта элекке редут убаһына урынлаштырылған мемориаль ротонда тамамлай. Уның алдына 1910 йылдар башында фонтан ҡуйыла. Ротонда  бейек цоколь ярусы майҙансығында, ер уры ҡалдыҡтарын йәшереп урынлаштырыла. Уның күркәм беседкаһы ҙур булмаған көмбәҙ аҫтындағы алты ионик ордер колоннаһынан формалаштырылған. Ротонданың аллеяның сәскә партерына йүнәлтелгән күренеш майҙансығы тап сәскә композициялары менән һоҡланыу маҡсатында эшләнгән.
Хәҙер йүкә олондары ҙур үҫеп, ҡыҫҡартыу талап итә, ә аллеяға партктың заманса павильондары тығыла. Шулай ҙа Дондағы Ростовтың йүкә аллеялары һаман да үҙенсәлекле урын булып ҡала, сөнки Бөйөк Ватан һуғышынан иҫән ҡалған һәр ағас  - һирәк  һәм шатлыҡлы күренеш.
Медиктар һәм психологтар раҫлауынса, терапияның алдынғы дауалау ысулдарының береһе тип сәскә еҫе, япраҡ шауы, ағастар һәм ҡыуаҡтар күҙәтеүҙы күҙәтеү тора. Бер һүҙ менән әйткәндә, ростовчандарға йүкә аллеяһы бүләк иткән бар нәмә файҙалы.
Герасимовтың айырым йорто
Герасимовтың айырым йорто — Дондағы Ростов ҡалаһының Социалистик урамында урынлашҡан боронғо йорт. Бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Адресы: Дондағы Ростов ҡалаһы, Социалистик урамы, 13А.
Тарихы
1904 йылда участка 5700 һум менән баһалана. Мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау йөкләмәһе мәғлүмәттәре буйынса, Ф. М. Горбенко Дондағы Ростовта билдәле сауҙагәрҙәр нәҫеле вәкиле булған. Уның атаһы, Моисей Яковлевич Горбенко, беренсе гильдия сауҙагәре, эзбиз етештереүсе завод хужаһы, ул үҙ аҡсаһына Затемерницк ауылы биләмәһендә Иоанно — Предтеченский сиркәүен төҙөткән. 1914 йылда Яков Родионович Герасимов айырым йорттоң хужаһы булып китә, ул Иҫке баҙарҙа (әлеге ваҡытта — Үҙәк баҙар) күн магазины хужаһы була. Үҙ ваҡытында Герасимов, Александр-Невский сиркәүен яңы баҙар майҙанынан туғандар зыяраты территорияһына күсереү буйынса эште финанслай.
Совет власы йылдарында айырым йорт дәүләт милкенә күсерелә һәм торлаҡ йорт итеп ҡулланыла. Артабан унда ҡаланың 14-се балалар баҡсаһы урынлаша. Был ваҡытта бинала инеү урынын семәрле сүкеп яһалған козырек биҙәй, ул хәҙер юҡҡа сыҡҡан.
2015 йылда, бинаға ремонт эштәре үткәрелгән ваҡытта, уның тышҡы стеналары ғына тороп ҡалған. Бина эсендә котлован ҡаҙыла, был бина өсөн ҡотолғоһоҙ хәл тыуҙыра. Фасад стенаһы, бүлкәләр һәм фундамент тарафынан терәк булмағанлыҡтан, емерелә.
Архитектураһы
Йорт бинаһын XIX быуат аҙағына хас булған айырым йорттар иҫәбенә инә. Ул Дондағы Ростов ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Төп фасады Социалистик урамына ҡарай. Планы буйынса Г-образлы бер ҡатлы кирбес бина, подвалы бар, күп яҡлы ҡыйыҡлы. Фасадтың композиция нигеҙен, ҡабырға яҡтарынан сығынтылар тотоп торған тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары рәте билдәләй. Фасад симметрияһын ҡатмарлы конфигурациялы аттиклы (кәрниз өҫтөндәге биҙәкле стенка) ян яҡтағы сығынтылар билдәләп тора, бер сығынты парад ишегенә тура килә. Көньяҡ һәм көнсығыш фасадты биҙәүҙә неогрек стиле элементтары һәм неоклассик йүнәлештәге эклектика стиленә хас композицион алымдар һәм биҙәкле штукатурка ҡулланыла. Бинаға бер нисә төкәтмә эшләнә.
Архитектура элементтары йыйылмаһын композицияла ҡулланыу, бина һәм фасадтары нисбәте, биҙәктәрҙе ентекләп эшләү һәм ҡулланылған ижади алымдары, Герасимовтың неогрек стиле элементтары һәм неоклассик йүнәлештәге эклектика стилендә эшләнгән айырым йорто, архитектор Н. А. Дорошенко проекты буйынса төҙөлгән тип фаразларға нигеҙ бирә. Бинаның 1900—1904 йылдарҙа төҙөлөп бөтөүен иҫәпкә алғанда, Дорошенко вафат булғандан һуң, төҙөлөш эштәре архитектор Н. Н. Дурбах күҙәтеүе аҫтында үткәрелгән, моғайын. Билдәле булыуынса Дурбах, Николай Александрович Дорошенко тере саҡта төҙөлә башлаған, Мәскәү урамында урынлашҡан 72-се һанлы В. Р. Максимовтарҙың табыш йортон төҙөп бөтөрә.
Байкал
Байкал, Байғал (Байгал далай) — Көнсығыш Себерҙең көньяғында урынлашҡан донъялағы иң тәрән күл. Сөсө һыуҙың иң ҙур тәбиғи тупланмаһы.
Барлыҡҡа килеүе буйынса тектоник күлдәр төркөменә инә, йәғни ер ҡабығының шылыуы, сатнап һыныуы һәм ярылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән. Күлдең һәм яр буйҙарының тәбиғәте иҫ киткес бай, үҙенсәлекле флораһы (үҫемлектәр донъяһы) һәм фауна (хайуандар донъяһы) менән дан тота.
Хайуандарының күпселек төрҙәре эндемиктарға керә (ер шарының башҡа ерҙәрендә осрамай). Урындағы халыҡ һәм илебеҙҙә йәшәүселәрҙең күптәре Байкалды диңгеҙ тип тә атай.
Географик урыны һәм йырынының үлсәмдәре
Байкал Азияның нәҡ уртаһында, Иркутск өлкәһе менән Бүрәт Республикаһы сиктәрендә урынлашҡан.
Ул төньяк-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай ҙур ярым ай формаһында 620 км оҙонлоҡҡа һуҙылған.
Утрауҙарын иҫәпләмәйсә, һыу өҫтө майҙаны 31 722 км² — был яҡынса Бельгия йәки Нидерландтың майҙанына тиң.
Был күрһәткес буйынса Байкал донъя күлдәре араһында етенсе урын биләй.
Яр буйҙарының һуҙымы — 2100 км.
Күл тау һырттары һәм түбәләс сусаҡтар менән уратып алынған үҙенсәлекле бер соҡор эсендә урынлашҡан. Көнбайыш яры өҙөк-өҙөк ҡаялы, ә көнсығыш яры һөҙәгерәк (урыны менән тауҙар ярҙан унар километрға арыраҡ).
Тәрәнлеге
Байкал — Ерҙәге иң тәрән күл.
Тәрәнлегенең иң юғары дәүмәле — 1642 м — 1983 йылда ГУНиО МО СССР ойошторған экспедиция тарафынан гидрографик эштәр барышында аныҡланған.
Уны Л. Г. Колотило менән А. И. Сулимов төньяҡ киңлектең 53°14′59″ һәм көнсығыш оҙонлоҡтың 108°05′11″ координаталарына тап килгән нөктәлә үлсәгән (G) (O).
Был мәғлүмәттәр картаға 1992 йылда индерелгән һәм артабан 2002 йылда Байкалдың яңы батиметрик картаһын төҙөү өсөн ойошторолған бельгия-испан-рәсәй уртаҡ проекты сиктәрендәге эштәр: һыу ятыу майҙанынының  1 312 788 нөктәһендә тәрәнлеге үлсәнеү һөҙөмтәһендә (акустик зондлау, батиметрик мәғлүмәт, эхолокация, сейсмик профилләү ысулдары менән) раҫланған.
Күлдең уртаса тәрәнлеге лә шаҡтай юғары — 744,4 м .Был күп кенә тәрән тигән күлдәрҙең дә күрһәткестәрен уҙып китә.
Ерҙә Байкалдан тыш тик ике генә күлдең тәрәнлеге 1000 метрҙан ашыу: Танганьика (1470 м) и Каспий (1025 м).
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Антарктидалағы Восток (Көнсығыш) күле 1200 метрҙан күп тиһәләр ҙә, ул «ысын» мәғәнәһендәге күл түгел.
Берҙән, ул өҫ яғынан 4 км ҡалынлығында боҙ ҡатламы ҡаплап торған ябыҡ арауыҡ эсендә.
Икенсенән, һыуы ғәйәт ҙур баҫым аҫтында булып, «өҫкө йөҙө», йәғни, боҙ аҫтындағы «һыу кимәле» төрлө урындарҙа 400 метрға тиклем айырыла. Шуға ла, тәрәнлеге «ғәҙәти» күлдәрҙеке кеүек түгел.
Һыу күләме
Байкалдың һыу тупланмаһы — 23 615,39 км³ (донъя күлдәрендәге сөсө һыу тупланмаһының 19 процентын тәшкил итә, ә барлыҡ күлдәрҙә сөсө һыу күләме — 123 мең. км³.
Был күрһәткес буйынса Байкал донъяла Каспийҙан ҡала икенсе урын биләһә лә, Каспийҙың һыуы тоҙло.
Бөйөк күлдәрҙең бөтәһе бергә лә (Верхнее, Мичиган, Гурон, Эри, Онтарио) һыу микдары буйынса Байкалдан ҡалыша.
Байкалда Ладога күлендәгенә ҡарағанда һыу 25 мәртәбә күберәк.
Ҡушылдыҡтары
XIX быуаттағы тикшеренеүҙәр буйынса Байкалға ҡушылыусы даими 336 йылға һәм шишмәләр асыҡланған. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 544 йәки 1123 тигән һандар ҙа килтерелә (был дөйөм алғанда, ваҡытлы ғына булған ҡушылдыҡтарҙы ла иҫәпләгәндә).
Шулай уҡ, хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм Байкал климатының үҙгәреүе һөҙөмтәһендә XIX быуаттан алып, уны тулыландырыусы 150-гә яҡын һыу сығанағы юҡҡа сығыу ихтималы бар.
Иң эре ҡушылдыҡтары — Селенга, Үрге Ангара, Баргузин, Турка, Снежная, Сарма. Күлдән ағып сығыусы йылға — Ангара. Бөтәһе даими ҡушылдыҡтар — 336 ..
Һыуҙың сифаты
Һыуының төп үҙенсәлектәре — унда минераль һәм органик ҡушылмаларҙың бик әҙ миҡдарҙа булыуы; шулай уҡ, кислородҡа үтә лә бай булыуы. Бының төп сере — тәне аша һыуҙағы органик ҡалдыҡтарҙы һөҙөүсе эпишура тигән микроскопик ҡыҫаланың тереклегенә бәйле.
Был үтә күренмәле ҡыҫаланың иң ҙурҙары 1,5 мм тирәһе генә була. Күлдең бөтә ҡатламын биләп һәм 90 %-тан ашыу биомассаһын етештереп, экосистемаһында иң мөһим урын алып тора.
Байкал һыуы бик һалҡын.Өҫкө ҡатламдарында температура йәй көнө лә +8…+9 °C-тан үтмәй, ә айырым ҡултыҡтарында +15 °C тирәһенә етә.
Тәрән ҡалламдарында температура — +4 °C тирәһе генә. Шулай уҡ, айырым ҡултыҡтарында максималь температура — +23 °C -ҡа еткән осраҡтар ҙа теркәлгән.
Һыу ғәжәйеп үтә күренмәле. Күл төбөндә 40 м тиклем тәрәнлектәге таштар һәм башҡа әйберҙәр ап-асыҡ күренеп ята. Был ғәҙәттә яҙғыһын, күл зәңгәрһыу төҫкә кергәс шулай була. Ә инде йәй һәм көҙ мәлдәрендә һыуҙың үтә күренеүсәнлеге 8-10 м тиклем кәмеп тора. Был мәлдә күлдең өҫкө ҡатламдары йылыныуҙан үҫемлек һәм хайуандар геүләп үрсей башлай. Һыуы ла күкһел йәшел һәм йәшел төҫкә инә.
Байкал һыуында минераль тоҙҙар бик әҙ булғанлыҡтан (96,7 мг/л ), уның шундайын таҙа һәм үтә күренмәле һыуын ҡыуҙырылған һыу урынына тотоноп була.
Боҙ
Уртаса алғанда 9 ғинуар — 4 май араларында Байкал тулыһынса боҙ менән ҡаплана (Ангараның тамағындағы 15-20 км һуҙымындағы бәләкәй генә өлөшенән башҡа). Һыу юлы пассажир һәм йөк транспорты өсөн июндән сентябрға тиклем асыҡ була; фәнни-тикшеренеү эштәре лә һыу юлы асылыу менән башланып боҙ ятҡансы, май айынан ғинуарға тиклем дауам итә.
Һыу төбө
Байкалдың һыу аҫты рельефе үҙенсәлекле. Бөтә яр буйы һайлыҡтар (шельф) һәм һыу аҫты һөҙәклектәренән тора.
Күл аҫты тау һырттары һәм һыу аҡты һайлыҡтары менән айырымланған  өс соҡорҙан тора:Көньяҡ, Урта һәм Төньяҡ соҡорҙар.Уларҙы Академик һәм Селенгин һырттары айырып тора.
Ольхондан Ушкань утрауҙарына ҡарай һуҙылған Академик һырт-иң бейеге. Оҙонлоғо 100 км, иң бейек өлөше һыу төбөнән −1848 м. Байкал төбөндәге ултырма тоҡомдарҙың ҡалынлығы (гравиметрик ысул менән төшөрөп алынған) 6 мең метрға етә. Тимәк, Байкал аҫтында Ерҙең иң бейек тауҙарының береһе күмелеп ҡалған (6000 м +1848 м.).
Утрауҙары һәм ярымутрауҙар
Байкалда 27 утрау (Ушкань, Ольхон, Ярки һәм башҡалар). Иң ҙуры — Ольхон. Оҙонлоғо 71 км, киңлеге — 12 км, майҙаны — 729 км² (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса −700 км² )). Күлдең уртаһында ғына тиерлек, уның көнбайыш яры яғынан урынлашҡан. Иң ҙур ярымутрау — Изге танау (Святой Нос).
Ер тирбәлешенең әүҙемлеге
Среднебайкальскиҙағы ер тетрәүҙең эпицентры Сухая ҡасабаһы эргәһендә (көньяҡ-көнсығыш яр буйы) Байкалдың төбөнә тура килә. Көсө 9 балға етә. Улан-Удэ менән Иркутскиҙа 5 - 6 балл тирәһенә етеп, йорттарҙың, ҡоролмаларҙың стеналарына зыян килә. Һуңғы тапҡыр Байкалда ер тетрәүҙәр 2008 йылдың авгусында (9 баллов) һәм 2010 йылдың февралендә (6,1 балла) булып үткән.
Климаты
Байкал һыуы яр буйы климатына ярайһы ғына йоғонто яһай: ҡыштары — йылыраҡ, йәйҙәре — һалҡынсараҡ. Яҙ эргәләге райондарҙағына ҡарағанда 10-15 көнгә һуңыраҡ килә, ә көҙ оҙайлыраҡ була. Һауа температураһының иң юғары ҡиммәте −34°С-ҡа еткән осраҡтар булғылай. Ә уртаса температура һуңғы йылдарҙа арта бара. Байкалдың ҡояшлы көндәренең тулайым оҙайлығы бик ҙур: мәҫәлән, Ҙур Голоуст ҡасабаһында ул 2524 сәғәткә етә, йәғни Ҡара диңгеҙ буйы курорттарыныҡынан күберәк. Ҡояшһыҙ көндәр унда йылына — 37-нән, ә Ольхон утрауында 48-ҙән артмай. Климатының төп үҙенсәлектәре баргузин, сарма, верховик, култук тигән исемдәрен йөрөткән байкал елдәренә бәйле.
Күлдең килеп сығышы
Байкалдың килеп сығышы тураһында бәхәстәрҙең тынғаны юҡ. Ғалимдәр фекеренсә, күлгә 25-35 млн йәш. Был Байкалдың уникал тәбиғи күл икәнлеген күрһәтә. Сөнки, күлдәрҙең ғүмере 10-15 мең йыл тирәһе генә. Ләм ултырыу һөҙөмтәһендә улар яйлап һайыға һәм һаҙлыҡҡа әүерелә, бигерәк тә, боҙлоҡ һөҙөмтәһендә дәүерендә барлыҡҡа килгәндәре. Әммә геология-минералогия фәндәре докторы А. В. Татаринов 2009 йылда Байкал күле йәшерәк булырға тейеш тигән фекер менән сығыш яһай. Байкалда тикшереү алып барған «Мир» экспедицияларының икенсеһендә быны иҫбатлаусы дәлилдәр ҙә табыла. Мәҫәлән, күлдең төбөндәге бысраҡ атыусы вулкандарҙың эшмәкәрлеге хәҙерге яр һыҙатына −8 мең, ә тәрән һыулы өлөштәренә 150 мең генә йәш булырға тейеш тигән һығымта яһарға нигеҙ бирә. Һис бәхәсһеҙ, күл риф соҡоронда урынлашҡан һәм төҙөлөшө менән Үле диңгеҙҙең бассейына оҡшаған. Ҡайһы бер эҙәрмәндәр, Байкал тау һыртының арҡырыға ярылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, тип аңлаталар (трансформного разлома). Икенселәре, ҡайнар тау тоҡомдары тишеп сығып яһалған соҡорҙа хасил булған тип фараз итә (наличие под Байкалом мантийного плюма). Өсөнсөләре, Евразия һәм Һиндостан плиталары бәрелешеүҙән барлыҡҡа килгән ярыҡ тип аңлата (пассивным рифтингом в результате коллизии Евразийской плиты и Индостана). Әле лә, ер тирбәлештәре һөҙөмтәһендә, Байкалдағы әүерелештәр бер туҡтауһыҙ дауам итә. Күл төбөнөң аҫҡараҡ төшөүе, базальттың өҫкә ағып сығыуынан барлыҡҡа килгән вакуум ҡыуышлыҡтарынан тип фаразлауҙар ҙа бар (дүртенсел дәүер четвертичный период).
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Байкалда 2600 төр һәм ярымтөр һыу хайуандары йәшәй. Төрҙәрҙең күплеге Байкал һыуының бөтөн ҡатламдарының да кислородҡа ныҡ бай булыуына бәйле. Күбеһе — эндемиктар, йәғни тик ошо һыу ятҡылығында ғына осрай (1000 эндемик төр, 96 ырыу, 11 семья — эндемиктәр). 27 төр балыҡ Байкалдан башҡа бер ҡайҙа ла осрамай. 100%-ы менән эндемиктар: нематодалар Mermitidae (28 төр), селәүсендәр Polychaeta (4төр), губкалар Lubomirskiidae (14), грегарин Gregarinea (6), изопод-ҡыҫалалар Isopoda (5), веснянкалар Plecoptera (2).
Амфипод-ҡыҫалаларҙың (350-нән 349-ы, 99 %) искорпен һымаҡ балыҡтарҙан (32-нән 31-е, 96 %) — күлдең эндемиктары. Яҫы селәүсендәрҙән 90 % төр турбеллярия (150-нән 130) һәм ҡабырсаҡлы ҡыҫалаларҙың (150-нән 132) эндемиктар. 61-ҙән 36 төр һәм ярымтөр балыҡтар (59 %), 2 семья (13,3 %) һәм 12 ырыу (37,5 %)   — эндемиктар.
Эндемиктарҙан ҡыҫала эпишура күл зоопланктонының 80 % биомассаһын тәшкил итә һәм аҙыҡ сылбырының иң мөһим өлөшө булып тора. Ул фильтр ролен үтәй: һөҙөп туҡлана һәм һыуҙы таҙартып тора. Байкал олигохеттары (әҙ төклө селәүсендәре) зообентостың 70-90 % биомассаһын тәшкил итә (84,5%-ы — эндемиктар). Күлде таҙартыуҙа ҡатнашҡан бентофаг-балыҡтар (һыу төбөндә туҡланыусылар) йыртҡыс умыртҡаһыҙҙар өсөн аҙыҡ сығанағы булып торалар. Күлдең төбөндә газдарҙың тәбиғи әйләнешен тәъмин итәләр, органик ҡалдыҡтарҙы. тарҡатыуҙа ҡатнашалар. Байкалдың тере бала тыуҙырыусы голомянка тигән балығы бигерәк тә ҡыҙыҡ. Тәне 30 % майҙан тора. Көн һайын аҙыҡ эҙләп төпкөлдән һайлыҡтарға тиклем арауыҡтарҙы байҡап сығып өлгөрә.
Байкалда шулай уҡ, байкал омуле, бәрҙе, сиг, байкал мәрсене (Acipenser baeri baicalensis), шамбы, ҡыҙыл балыҡ, суртан һәм башҡалар тереклек итә. Байкалдың тағын бер үҙенсәлектәренән береһе- сөсө һыу губкаларының бик ныҡ тәрәндә лә осрауы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Байкал ҡоштары, Һуҫар, Байкал нерпаһы һәм Байкал күленең Әҙ төклө селәүсендәре (Олигохеты).
Халыҡтары
1930 йылдарҙа урындағы халыҡтарҙан яҙып алған мәғлүмәттәр буйынса, XII—XIII быуаттарға тиклем Байкал эргәһендәге ерҙәрҙә баргуты тигән халыҡ йәшәгән. Аҙаҡ көнбайыштан бүрәттәр күсеп килгәндәр. Тәүҙә Байкалдың көнбайыш ярына, унан Байкал аръяғына килеп ултырғандар. Байкал эргәһендә тәүге урыҫ күскенселәре XVII аҙағында — XVIII быуат башында күренә башлай. Урыҫтарҙан беренсе булып Байкал менән танышыусы казак Курбат Иванов булған.
«Байкал» топонимы
Себерҙең тәүге урыҫ ергиҙәрҙәре Байкалды эвенк телендәге «Лама» (диңгеҙ) исеме менән йөрөткәндәр. Ә инде XVII быуаттың икенсе яртыһынан бурәттәрҙең атамаһына (бур. Байгал) күскәндәр. Тик бүрәттәрәҙәге «г» өнөн үҙҙәренә еңелерәк әйтелә торған «к» өнөнә алыштыралар. Ҡытай карталарында һәм һүрәтләмәләрендә күл «Байхэ» — Төньяҡ диңгеҙ; Снежная йылғаһы — «Удулхэ» (балыҡлы йылға); Лена йылғаһы — «Зулхэ».
Тәрәнгә ерҙе быраулау
1990 йылдарҙа Рәсәй, АҠШ һәм Япония ғалимдары берлегендә Байкалды өйрәнеү өсөн тәрәнгә быраулау халыҡ-ара проекты тормошҡа ашырыла. Быраулау ҡышҡыһын, боҙ араһында туңып ултырған карап аша башҡарыла. Быраулау-күл төбөндәге ултырма тоҡомдың киҫеме ярҙамында уның тарихын ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә; Евразияның климатындағы үҙгәрештәрҙе аныҡларға ярҙам итә.
Нейтрин телескоп
Күлдең төпкөл өлөштәрен өйрәнеү 1993—1998 йылдарҙа тәрән һыулы нейтрин телескоп НТ200 төҙөлөп, байтаҡ эштәр башҡара. Юғары энергиялы (нейтрино) нейтрон өлөшсәләре ярҙамында күлдең төбөн енетекләп тикшереү мөмкинлеге асыла. 2010 йылдан алып тағы ла камилыраҡ нейтрин телескоп НТ1000 төҙөлә башлаған. Эшләй алыу күләме (эффективным объёмом) 1 км3 буласаҡ. 2017 йылға тиклем төҙөлөп бөтөүе ҡүҙаллана.
Байкалда «Мир»
2008 йылдың йәйендә Байкалды һаҡларға булышлыҡ итеүФонды тарафынан Байкалда «Мир» фәнни-тикшереү экспедицияһы ойошторола Кеше тарафынан идара ителеүсе «Мир» тәрән һыу ҡоролмаһы бөтәһе 52 тапҡыр Байкал төбөнә төшөп, тикшеренеү эштәре башҡара. Ғалимдар тарафынан күл төбөнән. һыу, грунт, микроорганизм өлгөләре (пробалары) алынып П. П. Ширшов исемендәге РАН-дың океанологии институрына тапшырыла. Экспедиция 2009—2010 йылдарҙа ла дауам итә.
Экология
Байкал күле үҙенсәлекле (уникаль) экосистема булараҡ,уны һаҡлауҙың хоҡуки нигеҙҙәре 1999 йылда ҡабул ителгән «Байкал күлен һаҡлау тураһында» Федераль закон тарафынан көйләнә. Ошо Федераль законға ярашлы, Байкал тәбиғи биләмәһендә хужалыҡ һәм башҡа бөтә төр эшмәкәрлектең айырым режимы булдырылған. Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре раҫланған.
Байкалдың бысраныуы төш урындарҙа ғына, айырым эре сәнәғәт ҡалдыҡтары ташланыуға. Бәйле булып ала.
Байкал тәбиғи биләмәһендә күлдең экосистемаһы хужалыҡ эшмәкәрлеге(антропоген) күҙгә күренеп үҙгәрештәр кисерә. Байкалды бысратыусылар исемлегендә иң билдәлеһе -Байкал целлюлоз-ҡағыҙ комбинаты(Целлюлозно-бумажный комбинат).Әммә күлгә иң күп бысраҡ Селенга йылғаһынан ағып төшә ..
Байкал тәбиғи биләмәһендә 2010 йылдағы экологик енәйәттәрҙең күбеһе ағастарҙы һәм ҡыуаҡлыҡтарҙы законһыҙ ҡырҡыу менән (енәйәттәрҙең 78,5 %-ы), рөхсәтһеҙ һыу хайуандарын тотоу һәм үҫемлектәрен файҙаланыу (12,4 %); урмандарға зыян килтереү менән (8,0 %); рөхсәтһеҙ һунар итеү, һыуҙы бысратыу, ветеринар ҡағиҙәләрҙе боҙоу, үҫемлектәрҙең сирҙәре һәм ҡоротҡостарына ҡаршы көрәш ҡағиҙәләренең боҙолоуына (0,9 %) бәйле. Иң күп енәйәттәр Бүрәт Республикаһында теркәлгән — 42,7 %.
Күҙәтеүҙәр нәтижәһе
2002—2007 йылдарҙа төрлө зарарлы матдәләрҙең рөхсәт ителгән микдары (ПДК). Таблицала В ПДК ҡиммәтенең артып китеү осраҡтарының йышлығы (тикшереү өсөн алынған өлгөләрҙең дөйөм һанынан проценттарҙа иҫәпләнгән ):
Күл бысраныуҙың төп сығанаҡтары
Селенга йылғаһы күлдең иң ҙур ҡушылдыҡтарының береһе. Унан килгән һыу ағымы йылына 30 км³. Был Байкалға койолған йылға һыуҙарының яртыһынан ашып китә.
Монголии биләмәләренән Селенги йылғаһы бассейны аша Байкалды бысратыусы булып Улан-Батор, шулай уҡ Заамаралағы алтын табыусы предприятие, Орхон менән Хараа-Гол йылғаларының үрге ағымында файҙалы ҡаҙылмалар табыусы предприятиелар тора.
Бынан тыш, Дархан ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларын, төньяҡ Монголияның төҙөлөш комбинаттарын, тире эшкәртеүсе фабрикаларын, ҡорос иретеүсе заводын, аҙыҡ сәнәғәте предприятиеларын эсенә алған эре индустриаль үҙәгенән бысраҡ һыу ағып төшә.
Рәсәй биләмәләрендә Селенга йылғаһын бысратыусы Улан-Удэ ҡалаһы. Уның таҙартҡыс ҡоролмалары сәнәғәт, коммуналь хужалыҡтар түккән бысраҡ һыуҙарҙы тейешле кимәлгә еткереп таҙалай алмай. Бүрәт Республикаһында Байкал бассейнына ҡараған тораҡ пункттарының күбеһендә таҙартҡыс ҡоролмалары ныҡ туҙған, ә ҡайһылырында улар бөтөнләй юҡ.
Нисә йылдар инде, Селенга йылғаһының Стеклозавод ҡасабаһы эргәһендә нефть продуктары менән бысраныуына кәртә ҡуя алмайҙар. Уның төп ҡушылдыҡтары аша — Байкал аръяғы өлкәһендәге Чикой и Хилок йылғаларынан да Байкалға байтаҡ ҡалдыҡтар ағып төшә.
Байкал тәбиғи биләмәһендә. Закаменск районындағы Модонкуль йылғаһы — гидрохимик күрһәткестәре буйынса иң бысраҡ йылғалар иҫәбендә.
Целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты
БЦБК Байкал яны биләмәләрендә һыуҙы, атмосфераны ағыулап торҙо 1966 йылда Байкал целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты (БЦБК) сафҡа кереү менән, уның эргәһендә күлдең төбө эшлектән сыға башлай (дегратация). Һауаға бүленеп сыҡҡан газ һәм туҙандан БЦБК эргәһендәге тайгала кире күренештәрбашлана, ағас баштары ҡорой башлай, урмандың кибеүе күҙәтелә. 2008 йылдың сентябрендә комбинатта һыу әйләнешенең йомоҡ системаһын булдыралар. Әммә сығанаҡтарҙан күренеүенсә, система эшкә яраҡһыҙ булып сыға. Шуға ла, бер айҙан комбинатты ябалар. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән 2010 йылдың 13 ғинуарынан тыйыу туҡтатылып, 2010 йылдың 8 июленән комбинат яңынан эшен башлап ҡарай.
2010 йылдың июлендә «Мир» ҡоролмалары тарафынан комбинат эргәһендә күл төбөнән ләм өлгөләре алына. Ундағы диоксиндың күрһәткестәре ғәйәт ҙур була (ә ул тереклектең бар төрө өсөн дә бик ҡурҡыныс ағыу булып тора), хатта төньяҡ һәм үҙәк өлөштәрендәгенән 40-50 тапҡырға күберәк була. Тикшереү өсөн өлгөләр төрлө тәрәнлектәрҙән алынып, күпселегендә диоксин микдары рөхсәт ителгән миҡдарҙан 3-8 тапҡыр артыҡ икәнлеге асыҡлана.
2013 йылдың февраленән Рәсәй Хөкүмәте комбинатты ябырға тип ҡарар сығара. Сентябрҙан комбинатта эштәр туҡтатылып, предприятияның хеҙмәткәрҙәрен ҡыҫҡартыу башлана.
2013 йылдың 28 декабренән Рәсәй Хөкүмәте комбинат урынында «Рәсәй ҡурсаулыҡтары». экспоүҙәк (экспоцентр) төҙөргә ҡарар итә.
Байкал — һыуһаҡлағыс
1956 йылдан күл гидроэлектроэнергетикала ҡулланыла башлай. Иркутск һыуһаҡлағысының бер өлөше булып, ундағы һыу кимәле 1 м тиклем күтәрелә.
1959—1962 йылдарҙа Иркутск ГЭС-ғы быуалағы һыу артыуына бәйле, күл кимәле 1,2 м-ға арта. Һыу кимәленең йыл эсендә 1,34 метрға тирбәлеүе, ә дөйәм алғанда уртаса 0,8 метрға артыуы 500 км² тиклем ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалып, яр буйындағы урмандарҙың һәм башҡа үҫемлек бергәлектәренең хөртәйеүенә килтерә. Ярҙары емерелеп (абразия процестары), яр һыҙаттары унар метрға сигенә. Ярка утрауы янында яр 100-350 метрға сигенеп, уны өлөштәргә бүлгеләй.
Һыу кимәленең түбән төшөүе яр буйҙарын ашай, уя, емерә, ел эрозияһына килтерә, ә үтә ныҡ түбәнәйгәндә ҡултыҡтар кибеп, ыуылдырыҡ сәсә һәм ҡоштарҙың оя ҡороу урындары юҡҡа сыға, башҡа хайуандарҙың тереклегенә лә насар йоғонто яһай. Шуға ла, Рәсәй Хөкүмәтенең ҡарары (ҡарар № 234, 26 март 2001 йыл) менән, хужалыҡ һәм башҡа эшмәкәрлек мәлендә Байкал күлендә һыу кимәленең тирбәлештәре тымыҡ океан системаһы буйынса 456 м — 457 м арауыҡтарынан үтмәҫкә тейеш.
Көнсығыш нефть үткәргесенә бәйле хәлдәр
Төп статья: Көнсығыш нефть үткәргесе «Транснефть» компанияһы Байкал эргәһенән үтеүсе «Көнсығыш Себер — Тымыҡ океан» нефть үткәргесен төҙөй. Тәүҙә трасса күл ярының эргәһенән тиерлек үтергә тейеш була. Ул саҡта, нефть түгелеү ихтималы булып, Байкалға экологик хәүеф янар ине. Күп һанлы ҡаршылыҡ саралары үтеп, шулай уҡ 2006 йылдың 18 мартында меңәрләгән кешеле митинг һөҙөмтәһендә, В. В. Путин Томскиҙа Себер губернаторҙары менән кәңәшмә үткәрә. Унда Байкалдың төньяҡ ярынан 40 км яҡын килмәҫлек итеп проектты үҙгәртергә ҡуша. «Транснефть» Байкал һыуйыйғыс зонаһынан 350-400 км арыраҡ итеп, нефть үткәргесенең яңы маршрутын төҙөй.
Байкал — Бөтә донъя тәбиғи мираҫы
1996 йылда Байкал Бөтөн донъя тәбиғи мираҫы исемлегенә индерелә (ЮНЕСКО).
Браконьерлыҡ
Байкал тәбиғи биләмәһендә иң сетерекле хәл булып браконьерлыҡ тора. Рөхсәтһеҙ ауланған йәнлектәрҙең күбеһе — Байкал нерпаһы һәм, бигерәк тә, балалары. Уларҙың һаны ҡыҫҡарыуына йәмәғәт иғтибарын йәлеп итеү өсөн 2003 йылдан 25 май Нерпа көнө (День нерпёнка) тип билдәләнгән. 2011 йылда ыуылдырыҡ сәсеү мәлендә омул балығын тотоу ике мәртәбәгә артып киткән. Күлдә тотолған балыҡтарҙың яртыһынан күбе рөхсәтһеҙ тотола.
Туризм
Байкалға төрлө юлдар аша барып була. Ғәҙәттә, тәүҙә Иркутск, Улан-Удэ йәки Северобайкальск, кеүек эре ҡалаларға киләләр.Унан һуң ентекле итеп маршрутты асыҡлап була. Иркутск менән Улан-Удэ араһындағы Транссебер магистрале буйлап килгәндә, күҙ алдында ғына барып еткәнсе һоҡланғыс күренештәре менән күл йәйелеп ята.
Иркутсктан 65 км алыҫлыҡта ғына, Ангараның Байкалдан сыҡҡан ерендә, яр буйында Листвянка ҡасабаһы ята. Был туристарҙың иң күп килгән урыны.Өлкә үҙәгенән автобус йәки теплоход менән сәғәт тирәһендә генә килеп етеп була. Бында бик күп экскурсиялар, әүҙем ял төрҙәре ойошторола. Күл буйлап круиздар ҙа тап ошо ҡасабанан башлана.
Маршруттар Листвянка ҡасабаһынан Большие Коты ҡасабаһына тиклем, Изге танау (Святой Нос) ярымутрауына, Ольхон утрауына һәм башҡа урындарға.
Байкал ярында Слюдянка менән Байкальск ҡалалары урынлашҡан. Слюдянкала тулыһынса мәрмәрҙән эшләнгән тимер юл вокзалы бар. Байкальскта тау саңғыһы трассаһы эшләй, ә йәйгелек ҡояшлы көндәрҙә күтәргес кабиналарҙан күлдең ҡаршы яры менән Байкал һырттары һәйбәт күренә
Күлдең көнсығыш яры яғындағы Баргузин ҡултығы — туристарҙың яратҡан урыны. Унда «Байкал гаваны» туристик-рекреацион зонаһы урынлашҡан.
Максимиха ауылынан Изге танау (Святой Нос) ярымутрауына тур алырға була. Бында һыбай һәм йәйәү сәйәхәттәр ҡаралған. Көньяҡтараҡ Яңы Энхэлук, Заречье, Сухая ҡасабалары урынлашҡан. Уларҙа ял йорттары булдырып, уңайлы шарттар тыуҙырып (шулай уҡ, юрталарҙа), ҡунаҡтар ҡабул итеп туристарға хеҙмәт күрһәтеүсе шәхси хужалыҡтар бар.
Энхэлук менән Сухой араһында Загза көкөртле водород ҡайнар сығанағы урынлашҡан (загза йылғаһына яҡын ғына).
Байкалдың иң хозур урыны — ҡарап туйғыһыҙ бухталары, сихри утрауҙары, шифалы сығанаҡтары менән данлыҡлы Чивыркуй ҡултығы. Изге танау (Святой Нос) ярымутрауындағы түбәләрҙән ҡултыҡҡа бик матур күренештәр асыла. Унда Усть-Баргузин ҡасабаһы аша баралар.
Селенга йылғаһы тамағынан 30 км көньяҡтараҡ, Посольский сор ҡултығында Байкальский  Прибой — Култушная рекреацион зонаһы урынлашҡан. Бында туристарҙы хеҙмәтләндереүсе туристик базалар күп.
Күлдең төньяғында Хакусы курорт бар. Унда Нижнеангарск һәм Северобайкальсктан теплоходта ғына һәм ҡышын боҙҙан барып була.
Күл тирәләй Ҙур Байкал Һуҡмағы — экологик һуҡмаҡтар селтәре булдырылған. Улар аша туристар өсөн Байкалдың һоҡланғыс тәбиғәте менән танышырға, иҫ киткес күренештәре менән хозурланырға бөтә мөмкинлектәр ҙә бар.
Күренекле урындары
Байкал һәм уның эргәһендә тәбиғәт ҡомартҡылары, мәҙәни ҡомартҡылар, тарихи урындар, археологияға бәйле күренекле урындары бик күп. Уларҙың ҡайһы берҙәре:
Кушнаренко мәҙәниәте
Кушнаренко мәҙәниәте — Көньяҡ Урал буйындағы тимер быуат археологик мәҙәниәте. 1955—1959 йылдарҙа Кушнаренко ҡәберлегендә (Башҡортостан) алып барылған ҡаҙыныуҙарға нигеҙләнеп, тәү тапҡыр В. Ф. Генинг тасуирлаған.
VI — VIII быуаттарҙа Ҡама арты  территорияһында, Ағиҙел, Ҡама һәм Ыҡ йылғалары бассейнында барлыҡҡа килгән. Был мәҙәниәт VI б. уртаһында Урал арты һәм Көнбайыш Себер урман-дала региондарынан килгән тип һанала. VIII быуатта Уралдан көнбайышҡараҡ  башҡа уғыр төркөмдәренән  Ҡараяҡуп мәҙәниәте барлыҡҡа килгән.
Археологтар, был ҡәбиләләр иртә осор тормошонда (VI—VIII быуаттарҙа)  ҡурғандарҙа ҡәрҙәштәренең баштарын төньяҡҡа ҡаратып ерләгәнен асыҡлаған. Мәйеттәрҙең баш һөйәге — яһалма деформацияланған. Һуңғараҡ мәйеттәрҙең башын көнбайышҡа ҡаратып һалғандар. Ҡәберлектәрҙә ҡорал, ат егеү ҡаралдылары, төрлө биҙәүестәр һәм  керамика ҡалдыҡтары табылған. Ултыраҡтарҙа ла байтаҡ керамика табылған. Бөтә һауыт-һаба әүәләп эшләнгән, төптәре түңәрәк, формалары көршәк йәки бомба һыҙатлы. Уларҙың йоҡа ғына булыуы һәм нәфис биҙәктәре иғтибарға лайыҡ.
Кушнаренко мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе ғалимдар күскенсе уғырҙар менән бәйләйҙәр. Е. А. Халиҡова, А. Х. Халиҡов, В. А. Иванов уларҙы мадьяр тигән. Н. А. Мәжитов кушнаренко мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары тип атаны.
Тоҡтоған Алтыбаҫарова
Тоҡтоған Алтыбаҫарова (Туҡтаған Алтыбаҫарова; 1924 йыл, Күрмөнтү — 2015 йылдың 11 июне, Күрмөнтү, Төп районы, Иссыҡ-Күл өлкәһе, Ҡырғыҙстан) — колхозсы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡамауҙа ҡалған Ленинградтан килтерелгән 150 баланы үҙенә аҫырарға алған.
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Тоҡтоғанға 16 ғына йәш сағында, Күрмөнтү ауыл советына рәйес итеп һайлап ҡуялар. 1942 йылдың 27 авгусында Ленинградтан килтерелгән 150 баланы ҡабул итә. Балалар урындағы колхоз ятағында уның ҡарамағында ун йыл аҫрала. Һуғыштан һуң 44 йыл буйы ауыл советы сәркәтибе булып эшләй. 8 балаға ғүмер биреп, тәрбиәләп үҫтергән.
Ғүмере буйына тыуған ауылы Күрмөнтүҙә йәшәй. 2015 йылдың 11 июнендә ошонда уҡ вафат була.
Бишкектәге Даир Асанов исемендәге Еңеү паркында Ленинград блокадаһында булғандарға һәйкәл ҡуйылған. Уның прообразы — Тоҡтоған Алтыбаҫарова.
Павел Крамерҙың утар йорто
Павел Крамерҙың айырым йорто — бина Дондағы Ростовтың Пушкин урамында урынлашҡан 114-се йорт. Айырым йортто 1910-сы йылдарҙа Ростов меценаты П. И. Крамер төҙөтә. 1997 йылда айырым йорт төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡылары исемлегенә индерелә. 2000 йылдан алып айырым йортта Ростов йәмәғәт йыйылышы рестораны урынлашҡан.
Тарихы
Йорт, сама менән, Павел Иванович Крамер тарафынан 1914 йылда төҙөлгән. Крамерҙың айырым йорто 1900-сө йылдарҙа төҙөлгән П. И. Крамерҙың табыш йорто менән йәнәш була. П. И. Крамер һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен йыйыусы булараҡ билдәле булған.
Граждандар һуғышы йылдарында Крамер Ростовтан китә. Уның картиналар коллекцияһы өлкә сәнғәт музейына күсә. Крамерҙың айырым йорто национализациялана. 1920 йылдан алып ул район һаулыҡ һаҡлау бүлеге ҡарамағында. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң айырым йортта өлкә комитетының дауалау йорто урынлашҡан.
1982 йыл да айырым йорт реконструкциялана. Реконструкциялау проекты авторҙары архитекторҙар Н. А. Сергеев менән В. А. Королев була. Реконструкция тамамланғандан һуң, бинаны композиторҙар һәм яҙыусылар Йортона тапшыралар.
1990-сы йылдарға ҡарай йорт яңынан ремонтҡа мохтаж була. Айырым йортто тәрбиәләп тотоу проблемаларын хәл итеү өсөн уның залдарын төрлө саралар үткәреү өсөн ҡуртымға бирә башлайҙар. Ресторан йорттоң подвалын ҡуртымға ала. 1990 йылдар уртаһында йортта әҙәби музей асырға тәҡдим ителә. Әммә 1999 йылда айырым йорт Ростов өлкәһе хакимиәте милкенә күсә һәм архитектор Г. Шевченко проекты буйынса яңынан реконструкциялауға дусар була. Шул ваҡытта тәҙрәләр, стенаның өлөшө, ҡыйыҡ, ҡат ара таяуҙар алмаштырыла. Ремонттан һуң бина Ростов йәмәғәт йыйылышына тапшырыла. Йортта «Собрание» рестораны асыла.
Архитектураһы
Ике ҡатлы айырым йорт участкала төптә урынлашҡан, ул планда П-рәүешле конфигурациялы. Фасад неоклассик стилдә биҙәлгән. Фасадтың уртаһын дуға рәүешле эркер (бинаның тышҡа сығып торған өлөшө) биҙәй. Йорт стенаһы. Фасадты биҙәүҙә кәрниз, үремдәр, штукатуркалы сығынтылар, балясина ҡулланыла. Айырым йорттоң үҙәк өлөшөндә башта ҡунаҡтар ҡабул итеү залы һәм ҡунаҡ бүлмәһе урынлашҡан була. Ситтәрендә кабинеттар, торлаҡ һәм хужалыҡ бүлмәләре урынлашҡан.
1982 йылда реконструкциялау барышында көнсығыш ҡабырғаһы эргәһендә бер ҡатлы төкәтмә төҙөлгән. Участканың көнбайыш өлөшөндә беседка төҙөлгән. Бинала яңы һылап яһалған плафон барлыҡҡа килә? ә икенсе ҡатында камин урынлаштырылған.
Лусеген Поповтың утар йорто
Лусеген Поповтың айырым йорто— Дондағы Ростов ҡалаһының Карл Маркс майҙанында урынлашҡан бина. Йорт 1890—1891 йылдарҙа төҙөлгән булған. Ул ер биләүсе һәм ит етештереүсе Лусеген Попов милегендә була. 1928 йылда йортта бала табыу йорто урынлаша, 2012 йылда ул реконструкциялауға ябыла. Лусеген Попов йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Ике ҡатлы айырым йорт 1890—1891 йылдарҙа Дондағы Нахичевань ҡалаһының (хәҙерге Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетар районы составында) үҙәк майҙанында төҙөлә. Йорт ҡалала билдәле булған ер биләүсе һәм ит етештереүсе Лусеген Попов милегендә була. Бина проекты авторы, фаразлауҙар буйынса, архитекторДурбах була. Йорттоң беренсе ҡатында төрлө конторалар һәм сауҙа кибеттәре булған. Йорт хужаһы апартаменттары икенсе ҡатта урынлаша.
1907 һәм 1916 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йорт бинаның беренсе хужаһының вариҫы Манук Михайлович Попов милке булған. йорт хужаһы Манук Михайлович әүҙем рәүештә коммерция һәм сауҙа менән шөғөлләнә һәм ҡалала билдәле шәфҡәт итеүсе була.
1920 йылда йортта хәрби-революцион комитет урынлаша. 1928 йылда бинала бала табыу йорто асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Ростов ҡалаһы оккупацияла булған осорҙа, бала табыу йортонда өс ҡатын-ҡыҙ-табип тороп ҡала. Улар подвалда бала табыу залы йыһазландыралар һәм унда бала табыусы ҡатындарҙы ҡабул итәләр. Һуғыш тамамланғандан һуң бала табыу йорто ремонтлана һәм яңынан асыла. 2012 йылда бала табыу йорто реконструкцияға ябыла.
Архитектураһы
Лусеген Поповтың айырым йорто эклектика рухында төҙөлгән, уның биҙәлешендә барокко һәм классицизм мотивтары бергә ҡушылған. Фасадтың архитектура-художество композицияһын үҙәк һәм ян яҡтарҙағы сығынтылар билдәләй, улар аттик (кәрниз өҫтөндәге биҙәкле стенка) менән осланалар. Бинаның беренсе ҡаты, икенсе ҡатын һылап яһалған биҙәктәр һәм декоратив штукатурка биҙәй. Ян яҡ тәҙрәләрҙең порталдары өҫтән ярым түңәрәк формала, ҡатын-ҡыҙ башы рәүешендәге йоҙаҡ ташы менән биҙәлгән. Был тәҙрәләрҙең архивольты атлант фигураларына һәм таяна. Фасадтың үҙәк өлөшөнөң тәҙрәләр араһындағы стенаһы ярымколонналар һәм өҫтөндә горизонталь урынлашҡан биҙәктәре булған дүрт ҡырлы ярым колонналар менән биҙәлгән. Башта парад ишеге өҫтөндә япмалы балкон урынлашҡан булған(1930 йылдарҙа һүтеп алынған). Тәҙрә өҫтөндәге горизонталь һыҙат картуш һәм үҫемлек орнаменттары менән биҙәлгән. Үҙәк сығынты өҫтөндә сарлаҡ урынлашҡан.
Бинаның планировкаһы бүлмәләре ике яҡлап урынлашҡан коридор системаһы буйынса. Айырым йорт бай эске йыһазы менән айырыла, ул беҙҙең көнгә тиклем бөтөнләй һаҡланмаған. Үҙәк вестибюлдән икенсе ҡатҡа мәрмәр баҫҡыс илтә. Икенсе ҡаттағы үҙәк өлөшөндә зал була, уға ҡунаҡ бүлмәһе, ашхана, торлаҡ бүлмәләре һәм кабинеттар терәлеп тора. Бүлмәһенең стеналарын дүрт ҡырлы ярым колонналар, түшәмен һылап яһалған биҙәктәр биҙәй. Поповтың айырым йорто көнбайыштан элекке әрмән магистраты бинаһына терәлеп тора.
Татра милли паркы (Словакия)
Татр милли паркы (Tatranský národný park; ҡыҫҡаса ТАNAP) — Словакиялағы туғыҙ милли паркттың береһе. Төньяҡ Үҙәк Словакия биләмәһендә Татр тауҙарында урынлашҡан. Парк эшмәкәрлеге урындағы бай флора һәм фаунаны, ҙур күләмле эндимик төрҙәрҙе, шул иҫәптән Татр кәзә-антилопаһын һаҡлауға йүнәлтелгән.
Географияһы
Татр милли паркы Словакия биләмәлерендәге Көнсығыш Татр һәм Көнбайыш Татр өлөштәренә тура килгән Бейек Татр тау һырттарын ҡурсалай. Милли парктың көнбайыш өлөшө Жилин крайына, ә көнсығыш өлөшө Прешов районына тура килә.
Милли парк 738 км² (284.9 квадрат миль) майҙанды биләй, парк тирәһе биләмә майҙаны — 307 км² (118.5 квадрат миль), дөйөм майҙан — 1045 км².
Парк билмәһендә 600 км оҙонлоғондағы йәйәүлеләр өсөн һуҡмаҡтар тәҡдим итәлә, велосипедсылар өсөн махсус билдәләнгән 16 юл төҙөлгән.
Тауҙар
Көнбайыш Татр Osobitá, Roháče, Sivý vrch (Көлһоу тау), Liptovské Tatry (Липтов Татр), Liptovské Kopy, Červené vrchy (Ҡыҙыл тау) тауҙарына бүленгән. Көнсығыш Татр Vysoké Tatry (Бейек Татр) һәм Belianske Tatry (Белйән Татр) тауҙарынан тора.
Словакияның иң бейек нөктәһе Gerlachovský štít (2655 метр) парк биләмәһенә тура килә. Был шулай уҡ Татр һәм Карпат тауҙарының иң бейек урыны. Көнбайыш Татрҙың иң бейек нөктәһе Bystrá (Тиҙ) тауы 2248 метр, Белйән Татрҙарында Havran (Ҡарға) тау — 2152 метр бейеклектә.
Күлдәр һәм шишмәләр
Парк биләмәһендә йөҙҙән артыҡ тау күле бар. Veľké Hincovo pleso майҙаны буйынса иң ҙур (0,2 км²), һәм иң тәрән (58 метр) күл булып тора.
Štrbské Pleso (Штрбски Плесоһы) ҡасабаһының тирә яғы ике диңгеҙ һыу бассейнына ҡарай. Көнсығыш яҡтағы шишмәләр Балтик диңгеҙе бассейнына ҡараған Попрад йылғаһының башы булып тора. Көнбайыш яҡтан башланған шишмәләр Ҡара диңгеҙгә ҡойған Váh (Ваһ) йылғаһының ҡушылдыҡтары. Тudenovodské, Kmeťov, Vajanského, Roháčsky, Skok билдәле шарлауыҡтар булып иҫәпләнә.
Мәмерйәләр
Милли парк биләмәһендә 300-гә яҡын мәмерйә бар, әммә Бәлйән мәмерйәһенә (Belianska jaskyňa) генә инеү рөхсәт ителгән. Мәмерйә Лендаҡ (Lendak) ауылы янында урынлашҡан.
Бөгөнгө көндә билдәле иң оҙон мәмерйә системаһы булып, Javorinka мәмерйәһе тора.
Парк тарихы
Татр милли паркы Словакияның иң боронғо паркы, ул 1949 йылдың 1 ғинуарында раҫланған. 1987 йылда парк биләмәһенә өлөшләтә Көнбайыш Татр тауҙары ла ҡушыла.
1992 йылда Польшалағы Татр милли паркы менән берлектә ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһына индерелә.
Парк һәм уның тирә-яҡ буфер зонаһы биләмәләре 2003 йылда аныҡлана. 2004 йылдан алып милли парк «Natura 2000» экология селтәренә инә.
Экология һәм биота
Геология составы, тупраҡ һәм климат шарттары парктың үҙенсәлекле флора һәм фаунаһы нигеҙе булып тора.