cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мусхелишвили Николай Львович
Ғилми тикшеренеү өлкәһе
Дини тәжрибә, аңдың мистик һәм үҙгәргән торошон, ғибәҙәт практикаһын өйрәнеү. Төп хеҙмәттәре ситләтелгән парадокс коммуникацияларға, ысынбарлыҡты үҙләштереүҙә хыялдың роле һәм доға текстары семиотикаһына арнала.
Аматуни Петроний Гай
Петроний Гай Аматуни (Պետրոնի Գայ Ամատունի; 12 июль 1916 йыл — 29 апрель 1982 йыл) — совет фантаст-яҙыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан КПСС һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
1916 йылдың 12 июлендә Дон Ғәскәре өлкәһенең Великокняжеская станицаһында (хәҙер Пролетарск ҡалаһы) боронғо кенәз нәҫеленә ҡараған әрмән ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Әрмәнстанда, йәшлеге — Мәскәүҙә үткән. 16 йәшенән авиамоделизм буйынса инструктор, планёр спорты инструкторы булып эшләгән. Бөйөк Ватан һуғышын кавалерия ғәскәрҙәрендә башлай, әммә госпиталдән һуң Хәрби Һауа Көстәренең лётчик-истребителдәр училищеһына ебәрелә. Уны тамамлағандан һуң, 1944 йылдан лётчик-инструктор булып эшләй. Демобилизацияланғандан һуң — ДОСААФ лётчик-инструкторы. 1953 йылдан 1968 йылға саҡлы — граждандар авиацияһында карап командиры ("Аэрофлот"тың Ростов авиаотряды).
Әкиәткә һәм фәнни-фантастик повесть жанрҙарына әүәҫлеге булған профессиональ яҙыусы. 1940-сы йылдарҙың икенсе яртыһында тәүге әҙәби аҙымдарын яһай. Әҫәрҙәре әрмән, ҡырғыҙ, чех телдәренә тәржемә ителгән. 1958 йылдан КПСС ағзаһы. 1958 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Флагстафф (Аризона)
Флагстафф (ингл.   Flagstaff ) — АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышындағы ҡал, Аризона штатының төньяғында урынлашҡан. Ҡала агломерацияһында халыҡ һаны 2013 йылда 68 667 кеше. Коконино округының үҙәге. 1876 йылдың 4 июлендә.АҠШ-тың 100 йыллығын байрам иткәндә һары ҡарағайҙан Бостон күскенселәре яһаған флагшток хөрмәтенә ҡалаға исем бирелгән.
Флагстафф Колорадо яҫы ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайыш сигендә, һары ҡарағай урманы янында, Элден тауы эргәһендә урынлашҡан.
Флагстафф иҡтисады башта тимер юлдар һәм ранчо, урман материалдарында нигеҙләнгән. Бөгөнгө көндә ҡала Nestlé Purina PetCare һәм Walgreens компанияларының үҙәге. Ҡалала туризмсекторы бик ныҡ үҫешкән. Бында Гранд-Каньон, Оак-Крик каньоны, тау саңғыһы курорттары «Сноубоул Аризона» тау саңғыһы курорттары бар.
Тарих
1855 йылда лейтенант Эдвард Фицджеральд Рио-Гранде ҡалаһынан Нью-Мексикоға юл һалған һәм әлеге ҡала урында лагерь яһаған. Шунда үҫкән һары ҡарағайҙан флагштоктар яһатып, АҠШ флагын күтәргән..
Географияһы
Халыҡ иҫәбен алыу АҠШ Бюроһы мәғлүмәттәре буйынса ҡаланың майҙаны 165,5 км², шуның 0,08 км² (0,08 %) — һыу. өҫтө. Флагстафф ҡалаһы Финикстан яҡынса 210 км алыҫлыҡта тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ғәзизов Таһир Хәсән улы
Ғәзизов Таһир Хәсән улы (12 сентябрь 1935 йыл—28 ноябрь 2010 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (1986). Акробат Юнир Хәсән улы Ғәзизовтың ағаһы.
Биографияһы
Таһир Хәсән улы Ғәзизов 1935 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуа. 1962 йылда Ҡазан университетын тамамлағандан һуң Рәсәй Фәндәр академияһы Ҡазан ғилми үҙәгенең А.Е.Арбузов исемендәге Органик һәм физик химия институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Ҡазан фәнни үҙәгенең Органик һәм физик химия институты) эшләй: 1973 йылдан алып — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдан башлап төп ғилми хеҙмәткәр, 1992—2002 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының бүлек начальнигы. Таһир Ғәзизов Арбузовтың донъяла билдәле булған ҡатмарлы реакцияһының механизмын асыҡлау һәм уның йүнәлеш сиктәрен билдәләү мәсьәләләре буйынса фосфорорганик берләшмәләр химияһы проблемаһын хәл итә. Арбузов реакцияһы өлкәһендә Рәсәйҙең, Украинаның, Англияның, Германияның, Польшаның, АҠШ-тың, Францияның, Японияның байтаҡ күренекле ғалимдары эшләй. Ләкин бер кемгә лә реакция механизмдары серҙәрен асыу һәм тулы күләмдә аңлатыу мөмкин булмай. Донъялағы был проблеманы хәл итеү өҫтөндә 25 йылдан ашыу дауамында Ғәзизов бәләкәй генә хеҙмәткәрҙәр төркөмө менән эшләй.
Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни хеҙмәттәре фосфорорганик берләшмәләр химияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәргә арналған. Үҙенең тикшеренеүҙәре һәм күп һанлы әҙәбиәтте тәнҡит күҙлегенән анализлау һөҙөмтәләре нигеҙендә ул Арбузовтың әлеге ваҡытта билдәле булған классик һәм классик булмаған реакция төрҙәрен берләштереүсе һәм тасуирлаусы дөйөм схема тәҡдим итә, уның йүнәлеш сиктәрен билдәләй. Схемаға ярашлы яңы реакцияларҙы анализлау һуңғы продукттарҙы фаразларға һәм уларҙы үткәреү өсөн оптималь шарттар һайларға мөмкинлек бирә. Ғәзизов тарафынан 3 валентлы фосфор кислоталарының эфирлы һәм ангидридлы сығарылмаларының төрлө электрофил берләшмәләр менән реакцияларының дөйөм законлыҡтары асыҡлана һәм Арбузов реакцияһының билдәле төрҙәре системаға һалына. Ғәзизов спирттарҙы, фенолдарҙы, меркаптандарҙы һәм аминдарҙы һайлап фосфорлаштырыуҙың яңы ысулын эшләй, фосфорит кислотаһының элек мөмкин булмаған трет-бутил эфирҙарын синтезлай, уларҙың үҙенсәлектәрен тикшерә, яңы юғары һөҙөмтәле биологик актив фосфорорганик берләшмәләр ала. Ғәзизов тарафынан таж һымаҡ зарядһыҙланыуҙың химик реакциялар тиҙлегенә һәм уларҙың йүнәлешенә тәьҫире өйрәнелә, уны химия сәнәғәте предприятиелары ағынты һыуҙарын таҙартыу процесында файҙаланыу мөмкинлеге күрһәтелә.
170‑кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 19 уйлап табыу авторы.
2010 йылдың 28 ноябрендә Ҡазанда вафат була.
Мангейм
Мангейм (шулай уҡ Манхайм; Mannheim, алеман. Manne, пфальц. Monnem, Mannem ) — ҡала, Германияның ҙурлығы буйынса өсөнсө (Штутгарт һәм Карлсруэ) ҡалаһы, Баден-Вюртемберг федераль ерендә урынлашҡан 2,5 миллионлы «Өсмөйөш Рейн-Неккар» агломерацияһының үҙәге.
Тарих
Mannenheim ауылы Лдошр кодексында тәүге тапҡыр 766 йылда телгә алына. 1607 йылда ҡала булып китә, ҡала даға формалы һарайлы булып, урамдары бер-береһенә перпендикуляр төҙөлә Үҙәгенең исеме шул : «квадрат» һүҙенән барлыҡҡа килә. 1720 йылда ҡалаға Гейдельбергтан пфальц курфюрсты резиденцияһы күсерелә, шуның арҡаһында ҡаланың сәйәси әһәмиәте тағы ла ҙурая. XVIII быуатта барокко стилендә Мангейм замогы төҙөлә, был замок Европала иң эреләрҙең береһе. Мангейм уйлап табыу тарихы менән бәйле: Карл Дрез 1817 йылда беренсе дрезина төҙөгән, 1880 йылда электр лифтын беренсе булып Вернер фон Сименс күргәҙмәгә ҡуйған, 1886 йылда беренсе Карл Бенц автомобиле ҡала урамдары буйлап үтә, 1921 йылда — беренсе трактор. Шулай уҡ 1930 йылда — троллейбус хәрәкәте асыла.
Икенсе донъя һуғышынан ҡала бомбаларҙа тулыһынса тиерлек емерелә, һуңынан яңынан төҙөкләндерелә.
Географияһы
Мангейм урынлашҡан Баден-Вюртемберг федераль еренең төньяҡ-көнбайышында, Рейнланд-Пфальц һәм Гессен ерҙәре сиктәрендә урынлашҡан. Ҡала «Рейн-Неккар» төбәгенең ҡалаһы, ул Неккар йылғаһының Рейнға ҡушылған ерендә тора. Күрше ҡаршы ярында Людвигсхафен ҡалаһы (Рейнланд-Пфальц федераль ере) тора, ике ҡала үҙәге Рейн йылғаһы аша күпер менән тоташҡан.
Мәҙәниәт
1952 йылдан алып йыл һайын Халыҡ-ара Мангейм — Гейдельберг кинофестивале үткәрелә.
Мангейм һарайы
Мангеймский һарайы (нем. Mannhemier Schloss) — Европала, XVIII быуатта иң ҙур һарай була, ул курфюрст Пфальцтың резиденцияһы. Һарай Мангейм ҡалаһының үҙәгендә тора — ҙурлығы буйынса Штутгарттан һуң Баден — Вюртемберг иң ҙур һарай.
Мангеймский 1720-1760-сы йылдарҙа. курфюрст Карл Филипп (III von Karl Philipp der Pfalz, 1661-1742) һәм Карл Теодор (Karl Theodor Philipp, 1724-1799) идара иткән осорҙа төҙөлә, Мангейм һарайы улапҙың ҡышҡы резиденцияһы булып хеҙмәт итә, 6.гектар майҙанды биләй, һарай фасадының оҙонлоғо 450 метр тәшкил итә. Мангейм һарайы күләме буйынса — Европала Версалдән һуң икенсе урынды биләүсе бароккоһы һарайы.
Әлеге ваҡытта һарайҙа китапхана һәм музей (2007 йылда реставрациянан һуң бина асылған) урынлашҡан, бинала офис һәм лекция залдары бар; төньяҡ ҡанатын — Һарай сиркәүе һәм суд палатаһы биләй. Һарайҙың ҙур өлөшө Мангейм университетына ҡарай (Германияның иң яҡшы юғары уҡыу йорто)
Спорт
Ҡалала «Вальдхоф», «Мангейм» футбол клубтары төпләнгән. Шулай уҡ ҡалала иң көслө немец хоккей клубы «Адлер Мангейм» урынлашҡан..
1969 йылда Мангеймда Германияның иң билдәле теннисисткаһы Штеффи Граф тыуған.
Хәҙерге заман
ХХ быуаттың. Мангейм иң эре индустриаль ҡала, Европаның мөһим транспорт үҙәге булып тора.
Мангеймда бик күп завод һәм фабрикалар, юғары уҡыу йорттары урынлашҡан.
2007 йылда Мангейм (ҡала) үҙенең 400 йыллыҡ юбилейын билдәләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кусьмень
Кусьмень — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Понгатывис
Понгатывис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямаю йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуллама
Ҡуллама — ит һәм йәшелсәләрҙән әҙерләнгән һурпалы аш.
Бер өлөшкә 160 г һыйыр йәки йылҡы ите, бер баш һуған, бер кишер, 70 г он, бер йомортҡа, һалманы майлау өсөн аҡ май алына.
Эре киҫәкле итте тоҙ, тәмләткестәр ҡушып, аҙ ғына һыуҙа бешерәләр. Бешкән итте 20-30 г. киҫәктәргә шаҡмаҡлап турайҙар.
Туҡмасҡа сөсө ҡамыр баҫалар. Ҡамырҙы 2-3 мм. ҡалынлығында йәйәләр. Бер аҙ кипкәс, 1-1,5 см. киңлегендә шакмаҡлап киҫәләр. Һурпала йәки һыуҙа бешереп алғас, дуршлагта һөҙәләр, бер-береһенә йәбешмәһен өсөн, аҡ май менән майлайҙар.
Ит бешкән һурпала йәки айырам һауыттағы һыуҙа кишер бешерәләр. Уны шаҡмаҡлап йәки түңәрәкләп турайҙар. Табынға биргәндә тәрилкәгә бешкән һалма менән кишер, өҫтөнә ит киҫәктәре һалалар. Ваҡ итеп туралған һуған, һурпа ҡоялар.
Сығанаҡтар
Башкирская Кухня
Лунк-Ях
Лунк-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һеләүһен (йондоҙлоҡ)
Һеләүһен (йондоҙлоҡ) (Lynx) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Ly, яҡтылығы 3,14 була. Майҙаны буйынса урыны — 28.
Христианлыҡ
Христиа́нлыҡ (Χριστός — һүҙмә-һүҙ мәғәнәлә «миро йәки зәйтүн майы һөртөлгән», «ҡотҡарыусы») — Инжилдә (Новый Завет) яҙылған Иисус Христос (исламда Ғайса пәйғәмбәр) тормошо һәм тәғлимәттәренә нигеҙләнгән донъяла киң таралған ибраһими дин. Назареттан Иисус кешелекте ҡотҡарыусы булыуына христиандар ышана. Иисус Христостың тарихи шәхес булыуына христиандарҙың шиге юҡ.
Христианлыҡ — 2,1 млрд тарафдары булыуы менән дә, географик таралышы буйынса ла донъяла иң таралған дин; донъяның һәр илендә бер генә булһа ла христиан общинаһы бар.
I быуатта Рим империяһы власы аҫтында булған Фәләстиндә Ике йылға араһында йәшәгән арамей телле халыҡтар араһында барлыҡҡа килә; беренсе ун йыллыҡта уҡ башҡа этник төркөмдәр араһында тарала. .
Христос тыуғандан һуң 150 йылда батшалары яңы динде ҡабул иткән беренсе дәүләт Осроена дәүләте була, баш ҡалаһы Эдуссе. Христианлыҡты беренсе булып рәсми рәүештә ҡабул иткән дәүләт Әрмәнстан була, 301 йылда батша Трдат III христианлыҡты «Әрмәнстандың берҙән- бер рәсми дине» тип ҡабул итә. Император Константин I хакимлеге ваҡытында, н 313 йылдан һуң Рим империяһында дәүләт дине статусын ала.
Христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе
Христианлыҡ I быуатта Тәүрат (Ветхий Завет) таратыусы йәһүдилек миссионерҙар хәрәкәтенең бер өлөшѳ булараҡ Фәләстиндә йәһүдтәр мөхитендә барлыҡҡа килә. Нерон хакимлығы осоронда уҡ христианлыҡ Рим империяһының күп кенә провинцияларында билдәле була.
Христиан дине ҡағиҙәләре тамыры йәһүҙи Тәүрат менән бәйләнгән.
Иҫке Ғәһедтә яҙылғанса Иисус сөннәтләнгән, йәһүд булараҡ тәрбиәләнгән, Апостолдар һәм Иисустың тәғлимәтен башҡа дауам итеүселәр йәһүдтәр була. Христосты киреп ҡаҙаҡлағандан һуң, (Стефандың тибешенән һуң) өс йыл үткәс христианлыҡ башҡа халыҡтарға тарала.
Иң тәүҙә христианлыҡ Фәләстин һәм Урта диңгеҙ буйындағы йәһүдтәрҙә, ун йыл эсендә апостол Павел эшмәкәрлеге һѳҙѳмтәһендә башҡа халыҡтар («мәжүсиҙәр») араһында киң тарала. V быуатҡа тиклем христианлыҡ Рим империяһы географик сиктәрендә һәм уның мәҙәни йоғонтоһо даирәһендә тарала (Әрмәнстан, көнсығыш Сүриә, Эфиопия), артабан (1 мең йыллыҡтың 2-се яртыһы) — герман һәм славян халыҡтары араһында, һуңырыҡ (XIII—XIV б.) — балтик буйы һәм фин халыҡтарында тарала.
Никея соборына тиклемге осор (I—IV быуат башы)
Сиркәү тарихының башланғыс осоро өс быуатты ала, йәки Беренсе Никея соборына тиклем.
Апостолдар быуаты
I быуатты ғәҙәттә апостолдар (тәү сиратта-Иисустың иң тәүге 12 уҡыусыһы һәм уға инанған тәүге христиан идеяларын таратыусылар) быуаты тип йөрөтәләр. Риүәйәт буйынса Пятидесятницанан (тәүге Пасха- Христостың күккә олғашыуынан илле көн үткәс) һуң ун ике йыл буйы апостолдар Иерусалим тирәһендә йәшәгән, шунан донъя буйлап вәғәз уҡыр өсөн таралған.
Рим императоры Нерон хаким иткән ваҡытта христиандарҙы эҙәрлекләй башлайҙар. Һуңғы апостол Иоанн Богослов 100 йыл тирәһендә вафат була, шуның менән апостолдар быуаты тамамлана.
«Апостолдар уҡыусылары»
I—II быуаттарҙағы тәүге христиандар йәшәгән ваҡыты «апостольские мужи», йәки апостолдар уҡыусылары булған тәүге христиан яҙыусылары осоро.
«Апологеттар»
Апостол уҡыусылары (апостольские мужи)— апостолдар (Христос уҡыусылары) менән апологеттар араһындағы быуын. Апология (ἀπολογία — оправдание, аҡлау) — христиандарҙы эҙәрлекләүсе императорҙарға атап ебәрелгән яҡлау һүҙе. Христианлыҡты ғәҙел һәм айыҡ аҡылға ҡоролған дин булараҡ яҡлап, апологеттар үҙ теләктәре буйынса, йәки уға ҡаршы дини инаныуҙы аҡыл теленә күсерә, шулай итеп христиан дине тәғлимәте барлыҡҡа килә. Ошондай апалогеттарҙың береһе- ыҙа сиккән (мученик) Самария кешеһе Иустин Философ. Ул- философ-платоник, 133 йыл тирәһендә христиан динен ҡабул иткәндән һуң Римгә бара, унда еретик-гностиктар менән көрәшер өсөн христиан дине тәғлимәтен өйрәнеүсе мәктәпкә нигеҙ һала. Иустин Философ алты уҡыусыһы менән бергә Рим илаһтарына табыныуҙан баш тартҡан өсөн 166 йылда, император Марк Аврелий хаким иткән заманда, язалана.
Никея соборына (325 йыл, император Константин заманында) тиклемге осорҙа христианлыҡ тарихындағы иң ҙур «Диоклетиан эҙәрлекләүҙәре» (302—311 йылдар) ойошторола, уның маҡсаты христиан сиркәүен тулыһынса тар-мар итеү була. Ләкин эҙәрлекләүҙәр христианлыҡтың нығыныуына һәм таралыуына ғына килтерә.
Әрмәнстанды христианлаштырыу
IV быуат башында (традиция буйынса 301 йылда тип иҫәпләнә) Бөйөк Әрмәнстан донъяла христиан динен дәүләт дине итеп ҡабул иткән тәүге ил була, был ваҡиға Григорий Мәғрифәтсе һәм әрмән батшаһы Бөйөк Тиридат III (Трдат) исемдәренә бәйле тип иҫәпләйҙәр.
Рим императоры Диоклетиандың христиандарҙы эҙәрлекләү сәйәсәте ҡыҙҙар аскетерийы (монастыре) христиандарын Римдан Әрмәнстанға ҡасырға мәжбүр итә. . Ләкин изге ҡыҙҙарҙы әрмән батшаһы Трдат III бойороғо буйынса (ул саҡта мәжүси була) язалап үлтерәләр. Ләкин һуңыраҡ был ваҡиғалар Григорий Мәғрифәтсе вәғәздәрен ишеткән батшаның христиан диненә күсеүенә булышлыҡ иткән. Григорий Мәғрифәтсе 301 йылда Әрмәнстанды христианлаштыра (суҡындыра) һәм был батшалыҡта тәүге епископ була. Шулай итеп, Әрмәнстан тарихта беренсе христиан дәүләте булып китә.
Грузияны христианлаштырыу
Грузин христиан сиркәүе, риүәйәт буйынса, по преданию, I быуатта апостол Андрей Первозванный тарафынан булдырылған. 324 йылда изге апостолдарға тиң Нина тырышлығы менән христианлыҡ Грузия батшалығында (Иберия) дәүләт дине булып китә. Сиркәү ойошмаһы Антиохия сиркәүе ҡулы аҫтында була. Грузинская церковь считается одной из древнейших христианских церквей в мире.
IV—VIII быуаттар
Бөйөк Константин I һәм уның вариҫтары ваҡытында христианлыҡ Рим империяһында дәүләт дине булып ҡабул ителә һәм нығына. Был процестың бер нисә үҙенсәлеге бар. Бик күп кисәге мәжүси халыҡты христиан сиркәүенә ҡабул итеү Сиркәүҙең рухи һәм әхлаҡи кимәлен түбәнәйтә, бик күп еретиктар хәрәкәте барлыҡҡа килтерә.Сиркәү эштәренә ҡыҫылып, императорҙар ҡайһы ваҡыт еретиктар хәрәкәте башында тора (мәҫәлән, монофелитство — император башында торған сиркәү дини ҡанундарына ҡаршы килгән хәрәкәт, ересь). Төрлө тегеләй-былай тайпылыштарҙан аскет-христиандар сүллектәрҙә ҡасып йәшәй. Тап IV быуатта монахлыҡ сәскә ата һәм тәүге монастырҙар барлыҡҡа килә. Мөртәтәтлекте (ересь) еңеү өсөн ете Бөтә донъя Соборы барышында дөйөм ҡабул ителгән догматтар, дини тәғлимәттәр формалашыуы һәм асылыуы кәрәк була.
Мысыр, Сүриә һәм Фәләстанда монахлыҡ
Монахлыҡ был өс өлкәлә бер-береһенән айырым барлыҡҡа килә. Ләкин Мысырҙа монахлыҡ барыһынан да алда барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Уның башында преподобный Бөйөк Антоний тора, ул 285 йылда уҡ сүллектәге Колизма тауына китә. Уның уҡыусыһы преподобный Бөйөк Макарий Скит сүллегендә монахтар эшмәкәрлегенә нигеҙ һала, ә преподобный Бөйөк Пахомий 330 йыл тирәһендә Тавениссиҙа тәүге Мысыр монастыренә нигеҙ һала.
Фәләстанда тәүге монастырҙарҙы булдырғандар: преподобный Харитон Исповедник— Фаран Лавраһын (330 йылдар) һәм преподобный Бөйөк Иларион — Маюм янындағы Лавраны (338 йылдар тирәһе).
Сүриәла — преподобный Иаков Низибийский (340 йылдарҙа үлгән) һәм уның уҡыусыһы преподобный Ефрем Сирин (373 йыл). Ефим- Эдесса-Низибия (хәҙерге Нисайбин) христиан дини мәктәбенә нигеҙ һалыусы ла булған.
IX—XI быуаттар
VIII быуат башында бөтә христиан донъяһында бик ҙур үҙгәрештәр була, сөнки VII быуатта ислам дине барлыҡҡа килә һәм бик тиҙ тарала башлай. 711 йылда ғәрәптәр Гибралтар боғаҙы аша сығып, бик тиҙ Испанияны һәм хәҙерге Францияны яулап ала.
Изгеләр
150 меңдән артыҡ кеше христиандар тарафынан (православ, католик һ.б.сиркәүҙәр) изгеләр тип иғлан ителгән (см. Канонизация). Сиркәү айырымланғансы (1054) исемлеккә ингән изгеләр католиктар һәм православтар тарафынан таныла.
Дин ғилеме
Христианлыҡ өс аллалыҡҡа ышаныуҙан тора: Алла-Ата, Алла-Ул һәм Алла-Изге-Рух. (I Ио. 5, 4-5).
Теология
Христианлыҡ- Авраамдан (Ибраһим пәйғәмбәрҙән) башланған Инжилдә яҙылғанса (монотеизм), йәғни Донъяны һәм кешене булдырған Аллаһ берҙән- бер тигән ҡараш. Шул уҡ ваҡытта христианлыҡ йүнәлеше монотеизмға троица идеяһын өҫтәп ҡуша: тәбиғәте менән бер үк Аллаһ-Ата, Аллаһ-Ул һәм Аллаһ-Изге-Рух.
Христология
Христология — Иисус Христос тураһында тәғлимәт. Христиан сиркәүендә Иисус Тәүратта (библейские) алдан күрелгән Мессия- «идеаль батша», «рухи етәксе, остаз» тип аңлатыла. Ортодоксаль (эҙмә-эҙлекле, тайпылышһыҙ)(католиктар, православ христиандар һәм протестанттар) Иисус Христос — Аллаһ-кеше — ярымилаһ та, ярымкеше лә түгел, ләкин үҙендә тулы мәғәнәлә илаһи һәм бәндәүи тәбиғәтте бергә берләштергән, кәүҙәләндерелгән Аллаһ Улы, ул Ерҙә тыуғанға тиклем мәңге Күктә йәшәгән, ул-Атаһы менән бер үк (тәбиғәте Уның менән бер үк). Арианлыҡ Иисус Христос- донъяны булдырғансы уҡ Аллаһ булдырған иң бөтөн теүәллек тип иҫәпләй. Несторианлыҡ Иисустың Логосының илаһи тәбиғәтен һәм кешегә хас тәбиғәтен айырып ҡарай. Монофизиттар, киреһенсә, Иисустың кешегә хас тәбиғәтенең Логостың (Слово, сын Божий) илаһи тәбиғәте тарафынан йотолоуы тураһында фекер йөрөтә.
Христиан антропологияһы
Христиан дине буйынса, кеше Алланың кәүҙәләнеше буйынса, уға оҡшатып булдырылған. Уның башта етешһеҙлектәре булмай, ул теүәл була, ләкин гонаһ эшләүе арҡаһында түбән хәлгә төшә. Түбән төшкән кешенең күренеп торған тупаҫ тәне, уның көслө теләктәр тулы күңеле һәм Аллаға табан йүнәлтелгән рухы бар. Шуға ҡарамаҫтан, кеше- бер бөтөн, шуға күрә уның күңеле генә түгел, тәне лә ҡотҡарыла ала (күккә олғаша һәм Аллаға яҡыная ала). Иисус Христос- бөтә яҡтан да камил, берләштерелмәйенсә генә Алла тәбиғәте менән бер булған кеше. Ләкин христианлыҡ буйынса үлгәндән һуң тағы башҡа төрлө тормош бар: тамуҡ, ожмах һәм чистилище (тик католиктарҙа ғына, күңелендә Алла булған, ләкин үҙ ғүмере эсендә гонаһтар эшләгән кешеләр бында таҙарыныу үтә. Улар өсөн христиандар доғалар уҡырға, ҡорбан килтерергә, бүләктәр бирергә тейеш).
Христиан тылсымлы йолалары
Алланың кешегә ҡарата юғары ниәте башҡа диндәргә хас булмаған тылсымлы йолалар (таинства) менән бәйле, улар ритуал, ғәҙәти йола сиктәрен үтеп китеүсе ғәмәл. Әгәр йолалар кеше тормошон Алла булмышына бәйләнешен билдәләй һәм бының менән донъя менән кеше араһындағы тыныслыҡ тотороҡлолоғон тәьмин итһә, тылсымлы йолалар (христиандар аңлауынса) ысынлап кеше тормошона Алланың барлығын алып инә һәм киләсәктә «Алла менән берләшеү» (обожение), эсхатологик ваҡытты (ерҙәге һәм космостың башы һәм аҙағына бәйле, рухи) еңеү өсөн нигеҙ булып тора.
Бөтә христиандар таныған тылсымлы йола (шарт)— суҡындырыу (инициация, ул кешене христиандар тормошо менән бәйләй һәм Алла менән берләшеүҙең символы, тәүбә) һәм Евхаристия, йәки причащение (икмәк менән шарап ауыҙ итеү, сиркәү өйрәткәнсә, улар- Христостың тәне менән ҡаны, уларҙы ауыҙ итеп, христиан Христос менән ҡушыла тип иҫәпләнә, Христос «унда йәшәй башлай»). Православие менән католицизм тағы ла биш тылсымлы йоланы таный, протестанттар уның сакраменталь статусын танымай: миро майын һөртөү миропомазание— Изге Рухтың мистик бүләген тапшырыу, Суҡындырыуҙы теүәлләп ҡуйыу, ул кешенең рухи тормошона көс бирә тип иҫәпләнә ; тәүбә итеү (рухани янында Алла алдында тәүбә итеү һәм гонаһтарҙан арындырыу); рукоположение йәки ординация (йәки сиркәү иерархы ҡулын ҡуйып тора, рухани вазифаһына билдәләү ваҡытында башҡарыла, бынан һуң рухани дин ҡәрҙәштәрен уҡытып, өйрәтеп кенә ҡалмай, ете тылсымлы йола башҡара ала, ул иудазм, йәки исламдағы кеүек юридик акт ҡына (документ алыу) түгел); никах (сиркәүҙә нығытылған никах) Библияла яҙылған Ефесяндарға мөрәжәғәткә ярашлы Христостың сиркәү менән мистик никахында ҡатнашыу кеүек тип аңлатыла ; соборование (сире кешенең тәненә доғалар уҡып, елей- зәйтүн майы һөртөү, уны Благодать Святого Духа тиҙәр)— урыҫ православие сиркәүендә (гректар һәм башҡаларҙан айырмалы) ғәҙәттә аңында булмаған кешегә лә соборование йолаһы үткәрелә (был осраҡта йыназаға яҡын тип ҡарарға була, тик христиан йолаһы- Христостың елей (зәйтүн) майы һөртөп, сирлеләрҙе дауалауы иҫтәлеге). Тылсымлы йолалар һәр саҡ билдәле бер тәнгә бәйле, христианлыҡта улар һәм аскетизм этикаһы һәр саҡ кеше тәбиғәтенең юғары маҡсатына бәйле, шул иҫәптән, тән дә эсхатологик рухи яңырыуға аскетизм һәм тылсымлы йолалар аша әҙерләнергә тейеш.
Рационализм традицияларында тәрбиәләнгәндәрҙең быларҙы аңларға тырышыуы файҙаһыҙ. Ә диндарҙарҙан тик инаныу ғына талап ителә.
Христиандар һаны
Хәҙерге ваҡытта христиан динендә булыусылар һаны 2 млрдтан артыҡ, шул иҫәптән:
Яҡынса төрлө христиан конфесияларында тороусылар һаны:
Наратһаҙ
Наратһаҙ — Башҡортостандағы төбәк, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Мишкә районы Сабай ауылынан көньяҡ‐көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Бөрө йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлегенә ингән.
Тасуирлама
Наратһаҙ төбәге уйһыу һаҙлыҡтар комплексы. Торфтың уртаса ҡалынлығы 7,5 метрға тиклем етә. Был Наратһаҙ һаҙлыҡтарының бик боронғо (7 мең йылдан ашыу) икәнен күрһәтә. Айырыуса күрән-сфагнум һаҙлыҡтары, тәпәшәк һаҙ ҡарағайҙары, мүк еләге, тутыҡ схенус, һаҙлыҡ һаҙанағы һәм күп төрлө мүктәр Наратһаҙ тәбиғәт ҡомартҡыһының байлығы булып тора.
Наратһаҙ тураһында беренсе яҙмаларҙы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Киевтан Өфөгә эвакуацияланған, 1941-1947 йылдарҙа Башҡортостанда эшләгән билдәле һаҙлыҡтар өйрәнеүсе ғалим (геоботаник) Елизавета Брадис ҡалдырған: "«…Растительный покров болот описанного характера представляет большой интерес. Прежде всего, интересна на этих болотах их комплексность, чередование на небольшой площади участков, вернее фрагментов, ассоциаций, относящихся к различным по питанию типам болот. Эта комплексность и заставила нас выделить особый тип растительности болот, гетеротрофный, то есть совмещающий одновременно свойства или всех трех типов, олиготрофного, мезотрофного и эвтрофного, или каких-либо двух из них…»."
Этимологияһы
Наратһаҙ тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә ҡарағас (нарат) ағастары күп булғанға күрә атамаһы ла шуға бәйле. Нарат — «ҡарағас», һаҙ — «һаҙлыҡ» һүҙҙәренән яһалған.
Географияһы
585 гектар майҙанды алған Наратһаҙ биләмәһендә бәләкәй күлдәр менән уйһыу һаҙлыҡтар комплексы (торфтың уртаса ҡалынлығы 2 м, иң ҡалыны — 7,5 м) бар.
Биләмәнең географик координаттары буйынса ҡылыҡһырламаһы : 55°24’42,75'' с. ш., 55°59’52,04'' в. д. (север); 55°23’26,61'' с. ш., 56°0’54,45'' в. д. (восток); 55°22’35,25'' с. ш., 55°58’44,99'' в. д. (юг); 55°23’35,23'' с. ш., 55°58’40,97'' в. д. (запад).
Ландшафт үҙенсәлектәре
Наратһаҙ ҡайын, ерек үҫкән һаҙлы урмандарҙан тора. Ҡарағай, тал, эт муйылы, ҡара ҡарағат, йәшел, һирәгерәк һаҙ мүге һ.б. осрай. Үҫемлектәрҙең Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: ике енесле энәле көртмәле, тутыҡ схенус, һаҙлыҡ һаҙанағы һ.б.
Ялыҡ бей
Ялыҡ бей — XIV быуатта йәшәгән башҡорт ырыу башлығы.
Биографияһы
Ялыҡ бейҙең тормошо «Һуңғы Һартай» башҡорт хикәйәтендә тасуирлана.
Ялыҡ бей башҡорттарҙың һарт ырыуының башлығы була. Атаһы — Бурнаҡ Ташҡай улы.
Ялыҡ бейҙең Хөсәйенбәк кәшәнәһенә һәм Хажи мәсетенә барып доға ҡылып йөрөүҙәре билдәле.
XIV быуаттың һуңғы сирегендә Алтын Урҙа ханы Туҡтамыш һәм Сәмәрҡәнд әмире Аҡһаҡ Тимер армиялары араһында һуғыш бара. Хакимлыҡ итеү осоронда уҡ Сыңғыҙ нәҫеле вәкиле Туҡтамыш хан башҡорт аҡһөйәктәренә төрлө титулдар таратып Башҡортостанда үҙенә ныҡлы хәрби-сәйәси терәк төҙөй. Шунлыҡтан 1388—1389 йылдарҙа Урта Азиялағы алыштарҙа еңелгәс, ул ғәскәре менән Көньяҡ Уралға сигенә.
1391 йылда Аҡһаҡ Тимер уны эҙәрлекләп, Башҡортостанға килеп етә, Тубыл, Яйыҡ, Һамар һәм Ыҡ йылғалары аша үтә. Әмирҙең күп һанлы отрядтары бөтә тирә-яҡҡа таралып ҡалаларҙы һәм ҡәлғәләрҙе юҡ итә, урындағы халыҡты үлтерә һәм талай башлай. Ялыҡ бей етәкселегендәге башҡорттар Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшә. Яуҙашы Тәтегәс менән бергә Дим йылғаһы буйында Тимерҙең отрядтарының береһенә һөжүм итә.
1391 йылда Туҡтамыш һәм Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре араһында Ҡондорса йылғаһы буйында ҙур генераль алыш була, был алышта Туҡтамыш хандың ғәскәре тамам тар-мар ителә.
Һуғыш барышында Ялыҡ бей ике улын да юғалта, уларҙың исемдәре менән Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.
Христолюбово
Христолюбово (Христолюбово) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215813004.
Тарихы
Христолюбово (Христолюбовский починок) 1889 йылда Волково ауылынан көньяҡҡа табан бер ярым алыҫлыҡтағы Бағышлы йылғаһы янында барлыҡҡа килгән. Крәҫтиән ер банкы ярҙамында төрлө ерҙәрҙән күскенселәр дворян Подашевскийҙан ер участкаһын 17 һум хаҡына һатып алған.
Крәҫтиәндәрҙең күпселеге Вятка губернаһының төрлө райондарынан, берәүҙәре Пермь губернаһының Охан өйәҙенән, икенселәре — Бөрө өйәҙе Асҡын улусынан, берәүҙәре Өфө өяҙенән килгән. Починка исеме тәүгеләрҙән булып төпләнгән Вятка губернаһы Яран өйәҙе Христолюбовская Водозерский улусының крәҫтиән фамилияһынан килеп сыҡҡан. 1890 йылдар уртаһында шул уҡ исемле ауыл йәмғиәте барлыҡҡа килә.
Починка крәҫтиәндәре араһында Чирковтар, Журавлевтар, Зыковтар фамилиялылар була. Шулай уҡ Светлаковтар, Лыковтар, Ивантсовтар, Козловтар, Чертаковтар, Кузнецовтар, Евдокимовтар, Домниндар, Переваловтар, Переваловтар, Устьюговтар, Шумковтар, Тарасовтар, Огарковтар, Огародниковтар һәм башҡалар йәшәй. 1895 йылда 530 кеше, 91 йорт хужалығы, икмәк магазины һәм өс бакалея була. XX быуат башында ҡасабаның часовняһы булған.
1913 йылда барлыҡҡа килгән 73 крәҫтиән хужалығы тәшкил итә, ул бөтә һатыу ерҙәренә — 1036 десиатинаға хужа була. Күпселек уңайлы йәшәгән, әммә байҙар булмаған. Хужаларының 15-40 дисәтинә ере булған. Крәҫтиәндәрҙең барыһы ла эре мөгөҙлө мал тотҡан, әммә бер кемдең дә дүрт аттан артыҡ аттары булмаған.
1917 йылға хәлле крәҫтиәндәр барлыҡҡа килә. Улар араһында ағалы-ҡустылы Чирковтар — 57 йәшлек Кузьма (ғаиләлә ете кеше), 56 йәшлек Тимофей (биш кеше) һәм 53 йәшлек Елисей (туғыҙ кеше) Демидовичи була. Мәҫәлән, Элишаның 31,84 дисәтинә ере була, 11,38 сусҡа, 6 ат, 9 һыйыр, 18 һарыҡ һәм 5 сусҡа тотҡандар. Көслө хужалар араһында 60 йәшлек Алексей Осипович Зыков була (ғаиләлә 12 кеше).
1910 йылда Починкала земство бер класлы мәктәп асыла. 1917 йылға Христолюбовский училищеһында ике уҡытыусы эшләй, фамилиялары Богоявленская һәм Починьяева.
1918-1923 йылдарҙа Починок Волков улусы составына инә. 1930—1950 йылдарҙа Христолюбово ауылы шул уҡ исемле ауыл советы үҙәге була (1937 йылдан БАССР-ҙың Покровка районы составында). Коллективлаштырыу ваҡытында «Смена» колхозы булдырыла, XX быуат уртаһында Христолюбово «Алдынғы» колхозына, ә 1962 йылда — «Знамя» колхозына инә.
Хәҙерге ваҡытта Христолюбово ауылы Волков ауыл советы составына инә.
Дилмөхәмәтов Рәмил Хөрмәт улы
Дилмөхәмәтов Рәмил Хөрмәт улы (12 сентябрь 1954 йыл) — сәнәғәт һәм дәүләт хеҙмәткәре. 2013—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары, 2017-2018 йылдарҙа «Башкирдортранспроект» институты директоры. Башҡортостан Республикаһының I һәм II саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы һәм «Башҡортостан Республикаһындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Рәмил Хөрмәт улы Дилмөхәмәтов 1954 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Яңы Масҡары ауылында тыуған. 1978 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. 1973 - 1979 йылдарҙа - Һарытау 2-се йылылыҡ электр үҙәге турбиналары машинисы ярҙамсыһы; 1970 - 1974 - Өфө энергетика техникумы студенты; 1974 - 1974 - "Төркмәнэнергоремонт" Маршый участкаһы слесары; 1974 - 1976 - Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә; 1976 - 1978 - "Союзнефтеавтоматика" етештереү берекмәһенең көйләү идаралығы йылылыҡ-техник участкаһы технигы; 1978 - 1980 - ҡала торлаҡ идаралығының етештереү бүлеге, техник бүлек инженеры; 1980 - 1986 йылдарҙа - Совет район Советы башҡарма комитетының торлаҡ хужалығы бүлегендә өлкән мастер, инженер-энергетик, өлкән инженер, баш инженер; 1986 йылдан - коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире, Өфө ҡалаһы Совет районы Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығы, Өфө ҡалаһы Совет районы Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы вәкилдәр палатаһы депутаты; 1994-2003 - Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығы, Өфөнөң Совет районы муниципаль берәмеге башлығы; 2003-2004 - Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары; 2004 - Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары - Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы хакимиәтенең Муниципаль милеккә идара итеү комитеты рәйесе; 2006 - Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары - Муниципаль милеккә идара итеү комитеты рәйесе.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се (1995-1999) һәм 2-се (1999-2003) саҡырылыш Вәкилдәр палатаһы депутаты.
Уль-Човча
Уль-Човча — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лоптюга йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нотлебен
Нотлебен (Nottleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 437 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99192 һәм автомобиль коды — GTH.
Алжир (ҡала)
Алжи́р (مدينة الجزائر, Madīnat al-Jazā'ir, Әл-Джәзәир ; Alger) —  Алжир дәүләтенең баш ҡалаһы, шулай уҡ ул илдә иң ҙурҙарынан. Ҡала атамаһы «әл-Джәзәир», ғәрәпсә «утрау» тигәндән килеп сыҡҡан, сөнки ҡала янында элгәре 4 утрау булған, улар  1525 йылда материк менән ҡушылып киткән. Алжир вилайәтенең административ үҙәге. Халҡы 2,9 млн кеше, агломерацияларында — 3,35 млн тирәһе йәшәй. Географик координаты: 36.78333°N, 3.06667°W. Урта диңгеҙҙә урынлашҡан. 2011 йылда Алжир метрополитены һәм Алжир трамвай юлы асылған.
Тарихынан
Ҡала 944 йылда бербер Зириҙәр династияһынан  Бологгин ибн Зири тигән кеше тарафынан нигеҙләнгән. Уға тиклем бында Икосим тип аталған боронғо Финикия торамаһы урынлашҡан булған (римлеләр уны Икозиум тип үҙгәрткән).
Климаты
Алжирҙың климаты уртаса кимәлдә - йәйе ҡоро, ҡар оҙаҡ ятмай. Уртаса йыллыҡ температура 17.7 °C.
Порчтывис
Порчтывис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарасайылға (ауыл)
Ҡарасайылға (Карача-Елга) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 600 кеше. Почта индексы — 452245, ОКАТО коды — 80240830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үлсәү (йондоҙлоҡ)
Үлсәү (йондоҙлоҡ) (Libra) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Зубен эль Генуби, яҡтылығы 2,75 була. Майҙаны буйынса урыны — 29.
Кучерь
Кучерь — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 626 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өфө мебель комбинаты
Өфө мебель комбинаты- ике фабриканан тора:1. Өфө мебель фабрикаһы (1966 йылда барлыҡҡа килгән), уның елемләү-фанера, матурлап эшкәртеү, йыйып-ҡороу цехтары һәм машина менән ҡабаттан эшкәртеү цехтары бар 2. Өфө йомшаҡ мебель фабрикаһы (1965—1970 йылдарҙа йомшаҡ мебель сығарыу); Благовещенск мебель фабрикаһы (1968 йыл, пружиналы, обойлы, әҙерләү, ҡороп-йыйыу бүлексәләре); Мәләүез мебель фабрикаһы (1932 йылда ағас эшкәртеү заводы, 1965—1978 йылдарҙа мебель цехтары төҙөлә). Комбинатта 1994 йылда 1237 кеше эшләгән.
Төҙөлөшө
Комбинатта 10 механизацияланған ағым, 13 автоматлаштырылған ағым һыҙыҡтары бар.
Сығарылған продукцияһы
1994 йылда 3 атамалы корпуслы һәм йомшаҡ мебель сығарыла, шул иҫәптән, 3 төрлө 8400 шкаф, 3 төрлө 9400 өҫтәл, 4 төрлө 10400 карауат эшләп сығарыла. завод продукцияһы башлыса Башҡортостан, Татарстан, Ырымбур,Силәбе, Тюмень, Иркутск өлкәһе, Пермь крайы сауҙа предприятиеларына оҙатыла.
Һылтанмалар
Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа,1996.
Билефельд
Билефельд — Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере ҡалаһы. Ҡала халҡы 320 000 ашыу кеше. Оствестфален-Липе төбәгенең иң эре ҡалаһы һәм иҡтисади үҙәге.
Географияһы
Ганноверҡалаһынан (100 км төньяҡ-көнсығышта), Оснабрюктан (60 км төньяҡ-көнбайышта), Мюнстерҙан (70 км көнбайышта), Дортмундтан (100 км көньяҡ-көнбайышта) һәм Падерборндан (50 км көньяҡ-көнсығыш), Тевтобург урманы янында урынлашҡан ҡала. Ҡала халҡы һаны буйынса Германияла 19-сы урында тора.
Иң юғары нөктәһе — 320 метр, ә иң түбәне — 73 м.
Христианлыҡ
Яҡынса 45 процент халҡы евангель сиркәүенә ҡарай. Тағы ла 16 % католик сиркәүенә. ҡалған 39 % динһеҙ йәки башҡа дингә ҡарай.
Канделаки Константин Ефимович
Константин Ефимович Канделаки йәки Коция Канделаки (1879 йыл  — 15 ғинуар 1938 йыл) — меньшевик, Батуми өлкәһе һәм Сухуми округынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Биографияһы
Константин Ефимович Канделаки 1879 йылда тыуа. Милләте буйынса грузин-имеретин. Канделаки дворяндар нәҫеленән, шуға ҡарамаҫтан, атаһы — рухани була.
Башланғыс белемде өйҙә ала. Эшсе, «Пасека [фабрикаһы] ҡойоусыһы». РСДРП ағзаһы, һуңыраҡ меньшевик. Иосиф Джугашвили менән 1901 йылдың ноябрь һуңында, ул Батумиға килгәндә яҡындан таныша. Уның менән бергә фатирға төшә. Әгәр Коба Джугашвилиҙы «эшселәр уҡытыусыһы» тип атаһалар, Канделакиҙы «уҡытыусы ярҙамсыһы» тип йөрөтәләр. Джугашвили тәҡдиме буйынса эшселәренең йәшерен түңәрәге кассиры була. Уның һәм башҡа социал-демократтар менән бергә Манташев (ғинуар-февраль, 1902 йыл) һәм Ротшильд (1902 йылдың 26 февраленән) заводтарында стачкалар ойоштороуҙа ҡатнаша, Сталин менән бергә типография эшен ойоштора, листовкалар баҫтыра. 24 мартта Джугашвили менән бергә Тифлисҡа рөхсәт ителмәгән әҙәбиәт артынан бара. 29 мартта Сталин К. Канделаки менән бергә Кобулетиға йүнәлә, унда эшселәр йыйылышын үткәреп, социал-демократик түңәрәк ойошторалар. Эшселәр менән аралашҡанда Джугашвили ситтәрәк торорға тырыша, шуға күрә барлыҡ эшселәр ҙә уны белеп бөтмәй, ә һөйләшеүҙәрҙе Канделаки алып бара. 1902 йылдың 5 апрелендә уларҙы бер үк ваҡытта ҡулға алалар. Канделаки төрмәнән сентябрь уртаһында сыға. 1903 йылдың 23 авгусында яңынан ҡулға алына. 1907 йылға ул сәйәси эштәр буйынса дөйөм алғанда 26 ай төрмәлә ултыра. Канделаки Сталин тураһында мемуарҙар авторы, улар Рәсәй дәүләт социаль-сәйәси тарих архивында (элекке марксизм-ленинизм институты архивы) һаҡлана, 1937 йылда уның өҙөктәре «Кавказ аръяғы эшселәренең бөйөк Сталин тураһында хәтирәләре» китабында баҫыла.
1907 йылдың 8 февралендә Батуми өлкәһе һәм Сухуми округынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана. Социал-демократик фракцияға инә. Дума эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашмай. 22 ноябрь — 1 декабрҙә социал-демократик фракция процесы буйынса Сенаттың айырым ҡатнашлығында хөкөмдә ҡатнаша. 11 аҡлап хөкөм ителеүселәр араһында «Ғәйептәре иҫбат ителмәгәнлектән» 11 хөкөм ителеүсе менән бергә аҡлана.
1933 йылдың 31 ғинуарында ҡулға алына. 1934 йылдың 11 апрелендә иреккә сығарыла.
1937 йылдағы ҡулға алыу тураһында "Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы"нда мәғлүмәт бирелгәнлектән, был ваҡытта Канделаки Башҡортостанда йәшәгән, тип фаразларға мөмкин (бәлки, һөргөндә булғандыр). Итексе-кустарҙар булып эшләй. 1937 йылдың 5 декабрендә ҡулға алына, РСФСР Енәйәт Кодексының, 58-10, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнеп, атыуға хөкөм ителә. 1938 йылдың 15 ғинуарында атыла.
1989 йылдың 26 апрелендә аҡлана.
Сәнғәттә
Константин Канделаки М. А. Булгаков тың «Батум» пьесаһында бар. 1939 йылда, Булгаков был пьеса өҫтөндә эшләгәндә Канделаки атылған була.
Ялта конференцияһы
Союздаш державаларҙың Ялта (Ҡырым) конференцияһы (4-11 февраль 1945 йыл) — Гитлерға ҡаршы коалиция — СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия — илдәре лидерҙарының Икенсе Бөтә донъя һуғышы ваҡытында, һуғыштан һуңғы донъя тәртибен урынлаштырыуға бағышланған икенсе осрашыуы. Конференция Ялтанан (Ҡырым АССР-ы, РСФСР, СССР) 3 километр алыҫлыҡта ятҡан Ливадия ҡасабаһында Ливадия (Аҡ) һарайында үтә һәм Гитлерға ҡаршы коалицияның ядро эпохаһына тиклем һуңғы конференцияһы була.
Әһәмиәте
1943 йылда Тәһран конференцияһында Франклин Рузвельт, Иосиф Сталин һәм Уинстон Черчилль Өсөнсө рейхты еңеүгә өлгәшеүҙең төп проблемаларын тикшерә,1945 йылдың июль-авгусында Потсдам конференцияһында тыныс ҡоролош һәм Германияны бүлеү тураһында фекер алыша, Ялтала донъяны еңеүсе илдәр араһында бүлеү тураһында төп ҡарарҙар ҡарар ҡабул ителә.
Был ваҡытҡа Германияны еңеү ваҡыт мәсьәләһе генә була, һуғыш тамамланыу стадияһына инә. Япония яҙмышы ла артыҡ шик тыуҙырмай, сөнки АҠШ барлыҡ Тымыҡ океанды тиерлек контролдә тота. Союздашдар уларҙың Европа тарихы менән идара итеү буйынса уникаль мөмкинлеге булыуын аңлай, сөнки тотош Европа бары тик өс дәүләт ҡулында була.
Ҡарар
Конференцияның бөтә ҡарраҙары ике проблеманы хәл итеүгә ҡағыла.
Беренсенән, әле күптән түгел Өсөнсө рейх баҫып алған территорияларҙа яңы дәүләт сиктәре үтәкреү талап ителә. Бер үк ваҡытта союздаштарҙың йоғонто яһау даирәһе араһына рәсми булмаған, әммә барлыҡ яҡтар ҙа таныған демаркацион сик һыҙаттар — Тәһран конференцияһында уҡ башланған эште тамамлау — билдәләү кәрәк була.
Икенсенән, союздаштардөйөм дошман юҡҡа сыҡҡандан һуң Көнбайыш менән СССР-ҙың мәжбүри берләшеүе әһәмиәтен юғалтыуын, шуға күрә донъя картаһында сикләү һыҙаттарын үҙгәрмтәҫкә гарантия биргән процедуралар булдырырға кәрәклеген аңлай.
Сиктәрҙе бүлеү
Был мәсьәләлә Рузвельт, Сталин һәм Черчилль, үҙ-ара ташламаларға барып, бөтә пункттар буйынса ла тиерлек килешеүгә килә. Һөҙөмтәлә донъяның сәйәси картаһының конфигурацияһы һиҙелерлек территориаль үҙгәрештәр кисерә.
Йәлембәт (Әбйәлил районы)
Йәлембәт (Елимбетово) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 371 кеше. Почта индексы — 453622, ОКАТО коды — 80201837005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Елембәт XIX быуат башында барлыҡҡа килә. 1834 йылда унда 106 кеше йәшәгән 10 ихата ғына була. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 160 кеше йәшәй һәм 27 ихата була. 1920 йылда 76 йортта 372 кеше йәшәгән.
Тәүге төпләнеүсенең улдары — Байморат, Байкөсөк, йөҙ башы Ҡыуандык, Ҡунаҡкилде Елембәтовтар билдәле. Улар атаһы ауылында йәшәгәндәр.
Халҡы — ярым күскенселәр. 40-сы йылдар башында 14 йорттан 12 ылау июнь — август айҙарында Ҡобрайылға, Казбин, Оло Ҡыҙыл йылғалары буйлап күсеп йөрөгәндәр. 113 кешенең 150 аты, 100 һыйыры, 80 һарығы һәм 50 кәзәһы булған. Халыҡтың барыһы ла ауыл хужалығы менән шөғөлләнмәгән. 38 дисәтинә һөрөнтө ер үҙләштерелгән. Яҙғы иген сәсеү 550 ботҡа тиң булған. Баҡһаң, 5 кеше генә шул ҡәҙәр иген сәскән икән. Улар — Бикҡол Күҫәков (110 бот), Ишмөхәмәт Биктимеров (115), уның атаһы Биктимер Ғәббәсов (110), тәүге төпләнеүсе Байморат Йәлембәтов улы Ғәли Биктимеров (110).
Уң Вож
Уң Вож — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямдо-Юнко йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Люга-Ега
Люга-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы
Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы (29 июль 1946 йыл — 27 октябрь 2020 йыл) — педагог, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар, Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рамаҙан Өмөтбаев, Ким Әхмәтйәнов, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге премиялар лауреаты.
Биографияһы
Зөһрә Хәдит ҡыҙы Фәйзуллина 1946 йылдың 29 июлендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ҡаҙмаш ауылында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.
1969—1980 йылдарҙа Әбйәлил районы мәктәптәрендә әҙәбиәт һәм тел уҡытыусыһы булып эшләй.
1980 йылда Сибайға күсеп килә, артабан мәктәп-интернатта һәм Сибай педагогия училищеһында (колледжы) уҡыта.
1996—2001 йылдарҙа «Атайсал» төбәк-ара гәзитенең баш мөхәррире була.
2005—2012 йылдарҙа — Сибайҙағы «Сулпан» башҡорт балалар театрының әҙәби бүлеге етәксеһе булып эшләй.
Зөһрә Хәдит ҡыҙы Фәйзуллина 2020 йылдың 27 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижады
Балалар һәм өлкәндәр өсөн төрлө жанрҙарҙа ижад итә. Уның «Илекле ҡыр», «Мөғжизә көтәм» йырҙар йыйынтыҡтары, «Йырҙарым — йөрәгемдә» электрон йырҙар баҫмаһы, кескәйҙәр өсөн «Олатайым аманаты» шиғырҙары; «Оло Етегән» пьесалар йыйынтығы, Мәктәп сәхнәһе өсөн пьесалар (2010 йыл); «Йәйғор төҫө» шиғырҙар альманахы һәм «Беҙҙең байрамдар» сценарийҙар йыйынтығы сығарыла.
Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)
Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ) (Gemini) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Мебсута, яҡтылығы 2,98 була. Майҙаны буйынса урыны — 30.
Обербёза
Обербёза (Oberbosa) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 396 кеше йәшәй. Майҙаны — 11 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
Әғзәм
Әғзәм (Ағзам) — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Әғзәм — «бөйөк», «дәрәжәле» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме. Был исемдең икенсе варианты — Ағзам.
Билдәле кешеләр
Сөләймәнов Әғзәм Сибәғәт улы (Сулейманов Агзам Сибагатович) (1917 йыл — 18 февраль 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы, 17-се гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, ҡылыссы. Яуҙа һәләк була. Полесье өлкәһе Передрейка ауылында (Белоруссия) ерләнгән.