cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беренсе донъя һуғышы
Ютландия алышы
Инглиздәрҙең диңгеҙ юлдарын ҡамауын өҙөр өсөн, немецтар ҡаршы яҡ көстәрен өлөшләп ҡыйратырға була, асыҡ диңгеҙҙә яуға әҙерләнә башлай. Немец флоты етәксеһе адмиралы Рейнхард фон Шеер ниәте буйынса, адмирал Хипперҙың эскадраһы инглиз ярына һөжүм итеп, британ караптарын үҙе артынан немецтарҙың төп көстәренә табан алып китергә тейеш була. Әммә уларҙың көтөлмәгән һөжүм планы боҙола — радиограммалар аша немецтарҙың диңгеҙҙә операция әҙерләүен белеп ҡалған инглиздәр ҙә төп көстәре менән диңгеҙгә сыға. Ике бөйөк флот Ютландия ярымутрауы янында 1916 йылдың 31 майында осраша. Донъя тарихында иң оло диңгеҙ яуы — Ютландия алышы башлана. Был яуҙа һыу аҫты кәмәләре түгел, дәү диңгеҙ армадалары бәрелешә, караптарҙың һаны шул тиклем ҙур була, уларҙың байтаҡ өлөшө хатта офоҡ артында йәшенә. Тәү этапта адмирал Битти етәкләгән инглиз флоты немецтарҙың крейсер флоты менән бәрелешә. Ике яҡ та бер-береһенең караптарын батыра-батыра немецтарҙың Шеер етәкләгән төп көстәренә табан бара. Алда немецтарҙың дәү флотын шәйләп ҡалып, инглиз крейсерҙары кире борола. Хәҙер инде Битти немецтарҙы төп инглиз көстәрендә табан алып китә. Шулай итеп, немецтар инглиздәр өсөн әҙерләгән хәлгә үҙҙәре ҡала. Артабан ике флоттың төп көстәре бәрелеше башлана. Шеерҙың линкорҙары инглиздәрҙең аяуһыҙ уты аҫтында ҡала. Кис немец флоты ҡараңғылыҡтан файҙаланып, кире борола. Төнгө яуҙа төп кораблдәрҙең сигенеүен еңел крейсерҙар ҡаплап килә. 1 июнь таңында алыш тамамлана.
Ютландия алышында немец флоты бер ауыр крейсерын, иҫке линкорын, дүрт еңел крейсерын һәм биш миноносецын юғалта, инглиздәр — өс ауыр крейсерын, дүрт урта крейсерын һәм һигеҙ эсминецын юғалта. 6094 инглиз һәм 2551 немец морягы һәләк була. Инглиздәрҙең юғалтыуҙарын иҫәпкә алып, немецтар был яуҙан һуң үҙенең еңеүен иғлан итә. Инглиздәр, үҙ сиратында, немец флоты ҡамауҙы өҙә алмағанлыҡтан, быны инҡар итә. Һәр хәлдә, бынан ары немецтар инглиздәр менән асыҡ диңгеҙ алышына сығырға бүтәнсә йөрьәт итмәй, һыу аҫты флоты менән генә эш итә.
1916 йылғы һуғыш хәрәкәттәренең һөҙөмтәһе
1916 йылғы хәрәкәттәр бер яҡтың да стратегик планы үтәлешенә килтермәй. Шулай ҙа уңыш Антанта яғында була. Союздаштар араһындағы ҡаршылыҡтар арҡаһында етерлек кимәлдә берҙәмлек булдырылмаһа ла, ниһайәт, Антанта илдәре төрлө фронттарҙа килешеп эш итеүгә ирешә. Дөйөм алғанда, 1916 йыл һынылыш йылы — Үҙәк дәүләттәрҙең хәрби ҡеүәте тамырынан ҡаҡшап, Антанта илдәренеке, киреһенсә, үҫешенең юғары нөктәһенә етеүе йылы була.
Йыл аҙағына Үҙәк дәүләттәргә һуғыш еңеү килтермәҫе асыҡ күренә. Германияның көсө сигенә етә. Һыу юлдарының ҡамалыуы уның стратегик сеймал һәм аҙыҡ менән тәьмин ителешен юҡ кимәленә еткерә. Халыҡ аслыҡтан интегә, һалдаттарҙың һәм офицерҙарҙың рухы төшә. Йыл аҙағына Үҙәк дәүләттәр барлыҡ фронттарҙа ҡурғау һаҡлауға күсергә мәжбүр була.
Оло юғалтыуҙар һөҙөмтәһендә һуғыштың тәүге айҙарындағы шовинистик кәйеф юҡҡа сыға. Һуғышта ҡатнашҡан илдәрҙең халҡы һәм ғәскәрҙәренең һуғыштан арыуы был илдәрҙә һәм колонияларында эске сәйәси хәлде киҫкенләштерә. Ғәскәрҙәрҙә приказды үтәмәү, дезертирлыҡ, туғанлашыу (братание) һәм башҡа һуғышҡа ҡаршы протест формалары йышая.
Хәрби һәм иҡтисади ресурстарҙың наҡыҫланыуы һәм халҡының революцион кәйефе шарттарында ҡайһы бер илдәр солохҡа юл эҙләй. Урыҫ хөкүмәте Германия менән йәшерен сепарат килешеү төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр башлауға аҙым яһай, әммә Германия 5 ноябрь үҙаллы Поляк короллеген иғлан итеүен ҡабул итмәй, был ниәтенән баш тарта. 1916 йылдың декабрендә Германия хөкүмәте Антанта илдәренә солох тураһында тәҡдим менөн мөрәжәғәт итә, әммә көстәр нисбәте үҙгәргәнлектән был тәҡдим кире ҡағыла.
15—16 ноябрҙә Шантильила үткән конференция һөҙөмтәһе буйынса, Антанта 1917 йылда төп фронттарҙа берҙәм һөжүм итеп, Үҙәк дәүләттәр коалицияһын тар-мар итергә ниәтләй.
1917 йылғы һуғыш хәрәкәттәре
1917 йылдың ғинуар — февралендә Петроградта Антанта ғәкәрҙәре вәкилдәренең сираттағы осрашыуы үтә һәм бөтә фронттарҙа дөйөм һөжүм ваҡыты 1 апрель — 1 майға билдәләнә.
Үҙәк дәүләттәр иһә һаҡланыу сараларын күрергә мәжбүр була. Бынан тыш, улар 1 февралдән сикләнмәгән һыу аҫты һуғышын ҡайтанан башларға ниәтләй.
Митава операцияһы
Митава операцияһы — урыҫтарҙың 1915 йылдан уҡ биләнгән дошман позицияларын һуңғы мәртәбә өҙөргә ынтылышы була. 23 декабрь (5 ғинуар) таңында урыҫтар аңғармаҫтан һөжүм итеп, ҡаршы яҡ ҡурғауын бер нисә урындан өҙә. Һөжүмде көтмәгән немецтарҙың резервтары булмай сыға, урыҫтар ҡаршылыҡһыҙ алға ынтыла.
Митава операцияһы етеп килгән буржуаз-демократик инҡилап шарттарында алып барыла. Алыш барышында 17-се Себер полкы баш күтәрә, һөжүмгә барыуҙан баш тарта. Уға башҡа корпустар частар ҡушыла. Бола баҫтырыла, уның етәкселәре язаға тарттырыла, һалдаттар каторгаға ебәрелә.
Был ваҡытҡа немецтар контрһөжүмгә көс йыйып өлгөрә, һөжүмде уңышлы дауам итеү мөмкинлеге юғала. 29 декабрь (11 ғинуар) операция тамамлана, ғәскәрҙәргә алынған позицияларҙа нығынырға бойорола. Артабан урыҫтар ҡурғау һаҡлау алыштарын алып бара.
Февраль инҡилабы
Антанта илдәре хәл иткес һөжүмгә әҙерләнгән арала, Рәсәйҙә революцион хәрәкәт киңәйгәндән-киңәйә бара. Киҫкенләшкән эске ҡаршылыҡтар һөҙөмтәһендә 12 март (27 февраль) илдә буржуаз-демократик инҡилап күтәрелә. Батша баш күтәргән халыҡ баҫымы аҫтында ҡолай, илдә Ваҡытлы хөкүмәт һәм Петроград советынан торған ике власлылыҡ урынлаша. Ваҡытлы хөкүмәт союздаштар талабы буйынса ҙур һөжүмгә әҙерләнә. Ул арала фронтта немец ғәскәрҙәре артыҡ әүҙемлек күрһәтмәй.
Октябрь инҡилабына тиклем
1917 йылдың июнендә Ваҡытлы хөкүмәт инҡилапҡа тиклем үк планлаштырылған һөжүмде башлай. Был ваҡытҡа ғәскәрҙәрҙә тәртип бөтөнләй юғала, тимер юл элемтәһе боҙола, шунлыҡтан ғәскәрҙәрҙең тәьмин ителеше юҡ кимәленә етә. Ваҡытлы хөкүмәт уңышлы һөжүм ярҙамында үҙ власын нығытырға ниәтләй. Тик был һөжүм урыҫтарға уңыш килтермәй, бары тик немец һәм австро-венгрҙарҙың иғтибарын урыҫ фронтына йүнәлтеп, союздаштарҙың хәлен еңеләйтә генә. Шулай итеп, июнь һөжүме кире һөҙөмтәгә килтерә — ғәскәрҙәрҙә большевиктарҙың йоғонтоһо көсәйә. Революцион ваҡиғалар үҫешкәндән-үҫешә.
19 август (1 сентябрь) — 24 август (6 сентябрь) дауам иткән Рига операцияһынан һуң немец ғәскәрҙәре Риганы ала, бынан тыш, Моонзунд архипелагына ҡаршылыҡһыҙ баҫып инә. Рига ҡолағас та, юғары баш командующий Корнилов фронттан 3-сө һыбайлы корпусты Петроградҡа табан йүнәлтә. Быны ул Петроградты немецтарҙан һаҡлау кәрәклеге менән аңлата. 28 август (8 сентябрь) Корнилов фетнәсе һәм хыянатсы тип иғлан ителә. Корниловтың хәрәкәте туҡтатыла, ул үҙе ҡулға алына.
Октябрь инҡилабы һәм солох тураһында декрет
Большивиктар фирҡәһендә ҡораллы күтәрелешкә өндәмәләр йышайғандан-йышая, һәм 25 октябрҙә (7 ноябрҙә) бөтә Петроград баш күтәреүселәр тарафынан баҫып алына. Төндә түңкәрелештә ҡатнашыусылар ҡаршылыҡһыҙ тиерлек Ҡышҡы һарайҙы ала һәм Ваҡытлы хөкүмәт министрҙарын ҡулға ала. Икенсе көндә үк яңы хөкүмәт тарафынан солох тураһында декрет ҡабул ителә. Был декрет һуғышта ҡатнашҡан илдәргә бөтә фронттарҙа ваҡытлы солох булдырып (перемирие), аннексияһыҙ һәм контрибуцияһыҙ солох тураһында һөйләшеүҙәр башларға тәҡдим итә. Әммә яҡын арала еңеп сығырына ышанған союздаштар был тәҡдимде кире ҡаға. 3 декабрь Совет хөкүмәте Германия менән һөйләшеүҙәр башлай, 15 декабрь ваҡытлы солох тураһында килешеү төҙөй.
Нивель операцияһы
1917 йылда француз ғәскәрҙәре башына генерал Жоффр урынына генерал Нивель килә. Апрель башына планлаштырылған һөжүм менән ул Германия көстәрен ҡыйратыуҙы маҡсат итеп ҡуя, бының өсөн ҙур көс һәм ресурстарын Суассон һәм Реймс араһына туплай. Әммә был план тураһында хәбәрҙар булған немец ғәскәрҙәре Зигфрид һыҙығы тип аталған алдан әҙерләнгән ҡурғау позицияһына сигенә. 9 апрель һөжүм башлап, француздар тәүге ҡурғау һыҙығын ғына үтә ала. Уңышһыҙ операция һөҙөмтәһендә, урыҫ революцияһы шауҡымы аҫтында француз корпустарында болалар башлана. Баш күтәреүҙе Нивель урынына ҡуйылған генерал Петен ҡаты саралар менән баҫтыра.
Мессин, Ипр, Верден, Мальмезон операциялары
Артабанғы хәрби хәрәкәттәр ниндәй ҙә булһа ҙур стратегик маҡсатһыҙ, айырым урындарҙа торошто яҡшыртыу өсөн алып барыла. 7 июнь инглиздәр Мессин янында һөжүм итеп, Ипр районында нығына. Инглиздәрҙең Ипр буйында икенсе һөжүме 31 июлдән 10 ноябргә тиклем дауам итеп, юғалтыуҙарҙан башҡа бер һөҙөмтә лә бирмәй. 20—26 август француздар Верден алышында ҡаршы яҡтың ҡурғауынан үтә. Мальмезондағы хәрби хәрәкәт 23—26 октябрь шулай уҡ француздар көсө менән башҡарыла һәм уңыш менән тамамлана.
Камбре алышы
20 ноябрҙә Камбре янында инглиздәр сираттағы операцияһын башлай. Был хәрәкәттә тәү башлап танктар күпләп ҡулланыла. Инглиздәр бик тиҙ арала нығытмалар аша үтеп, алға табан бара. Тик уңышты үҫтерә алмай, 22 ноябрь немецтар һуғышҡа яңы дивизиялар керетә һәм алыш ғәҙәти позицион рәүештә дауам итә. 30 ноябрь — 6 декабрҙә немецтар контрһөжүм менән ҡалдырған ерҙәренең күпселек өлөшөн кире яулап ала. Шулай итеп, инглиздәр был алыштағы уңышын еңеүгә әйләндерә алмай. Камбре яуының хәрби-тарихи әһәмиәте шунда — ул ҡаршы яҡтың ныҡлы ҡурғауын өҙөү мөмкинлеген күрһәтә, ошо яу нигеҙендә яңы һуғыш саралары һәм формалары барлыҡҡа килә.
Башҡа фронттар
1917 йылдың 29 июнендә Антантаның тырышлығы менән Греция һуғышҡа керә, Салоник фронтында тыл хәүефһеҙлеге тәьмин ителә. Кавказ фронтындағы үтә һалҡын килгән ҡыш, аҙыҡ етмәүе, шул арҡала тоҡанған тиф эпидемияһы бында әүҙем хәрби хәрәкәттәр алып барыу мөмкинлеген юҡҡа сығара. Месопотамия фронтында 10‒11 март инглиздәр Бағдадты алыуға өлгәшә. Сүриә-Фәләстан фронтында инглиздәр 17 ноябрь Яффаны, 9 декабрь Иерусалимды ала.
АҠШ-ның һуғышҡа ҡушылыуы
Һуғышты башлаған бер ил дә АҠШ-ның Европа конфликтында ҡатнашырын иҫәпкә алмай, Штаттар хәрби хәрәкәттәргә әҙер ҙә булмай ‒ был ваҡытта ғәскәр һаны, уның әҙерлек кимәле буйынса Америка Европа дәүләттәренән бик ҡалыша. 1914 йылдың 4 авгусында АҠШ нейтраллек иғлан итә, шулай ҙа һуғыштың тәүге көнөнән үк Штаттар, дәүләттәрҙе припастар, ҡорал, аҡса менән тәьмин итеп, ситләтеп булһа ла уның ҡатнашсыһына әүерелә. Һуғыш һуҙылған һайын, АҠШ-ның хәрби сығанаҡ булараҡ роле үҫә бара. Был ярҙам нейтраллек осоронда уҡ АҠШ-ның капиталы үҫеүенә килтерә. Европа иҡтисадының ҡаҡшауы, һуғышта ҡатнашҡан илдәрҙә революция яҡынлашыуы Американы хәүефкә һала.
Германия 1 февралдә сикләнмәгән һыу аҫты һуғышы башлау менән, Америка уның менән дипломатик бәйләнештәрҙе өҙә. 6 февраль көнө ул Германияға һуғыш иғлан итә. 1917 йылдың йәйендә АҠШ Европаға ғәскәрен күсерә башлай. 1918 йылдың башына Францияла Америка ғәскәрҙәре һаны 200 мең кешегә етә.
Италия фронты
1917 йылда Шантильила ҡабул ителгән план буйынса итальяндар француздар һәм инглиздәр менән бер ваҡытта һөжүм башларға тейеш була. Әммә итальяндар австрийлыларҙың Трентинола һөжүм итерен көтөп, планды боҙа. Итальяндарҙың Изонцолағы операцияһы 12 май, Көнбайыш фронтта апрель һөжүме уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң башлана. Был һәм августағы ун беренсе операция ике яҡтан да ҙур юғалтыуҙырға килтерә. Австрия һуңғы көсө менән итальяндарҙың һөжүмен кире ҡайтара.
24 октябрь Капоретто янында немец һәм австрийлылар итальяндарға ҡаршы берҙәм һөжүм башлай. Итальяндарҙың ҡурғауы өҙөлә, австрий һәм немец ғәскәрҙәре итальяндарҙың тылына үтеп инә. Итальяндар туҡтауһыҙ сигенә башлай. Ауыр ҡорал позицияларҙа тороп ҡала, сигенгән ғәскәргә ҡасаҡтар ҡушыла, тәртип юҡҡа сыға.
Инглиз һәм француз командованиеһы Италияға ашығыс рәүештә дивизияларын йүнәлтә башлай, был ярҙам итальяндарҙың ҡурғауын нығыта. Ноябрҙә һәм декабрҙә австро-герман ғәскәрҙәре бер нисә тапҡыр һөжүмен яңыртып ҡарай, әммә уңыш ҡулдан ысҡынған була. Был хәрби хәрәкәттә итальяндар, унар меңләп дезертирҙарҙы иҫәпкә алмағанда, ярты миллион кешеһен, бик күп ҡоралын һәм припастарын юғалта.
Италияның Капореттолағы еңелеүе Антантаның берҙәм командование булдырыуын тиҙләтә. 5‒7 ноябрь Рапаллола үткән кәңәшмәлә Юғары хәрби совет булдырыу хәл ителә, уға Франция, Англия, Италия һәм Америка Ҡушма Штаттарының генераль штабтары вәкилдәре һәм хөкүмәт башлыҡтары керә.
Диңгеҙҙәге һуғыш
1 февралдә башлаған сикләнмәгән һыу аҫты һуғышына Германия ҙур өмөттәр бағлай. Тәүге айҙарҙа байтаҡ караптар немец һыу аҫты кәмәләре тарафынан батырыла. Һыу аҫты һуғышы киңәйгән һайын, Англияның һыу аҫты кәмәләренә ҡаршы көрәше көсәйә, көрәштең яңы саралары һәм формалары барлыҡҡа килә. Англияға ҙур ҡыйынлыҡтар килтерһә лә, Германияның һыу аҫты һуғышы ярҙамы менән уны һуғыштан сығарырға мәжбүр итеү планы уңышһыҙлыҡҡа дусар була.
1917 йылғы һуғыш хәрәкәттәренең һөҙөмтәһе
1917 йылғы операцияларҙа ҡуйылған маҡсаттар бойомға ашырылмай. Антантаның хәрби хәрәкәттәрен берҙәм алып барыу тырышлығы йәнә һөҙөмтә бирмәй. Германия көстәрен фронттың бер урынынан икенсеһенә генә түгел, башҡа һуғыш театрҙарына күсереү мөмкинлегенә эйә була. Германияның һыу аҫты һуғышы стратегияһы ла үҙен аҡламай.
Рәсәйҙәге революцион ваҡиғалар донъяның бөтә илдәренә тәьҫир итә, айырыуса һуғышҡан илдәрҙең эcке хәлендә сағылыш таба. 1917 йылдың аҙағында ‒ 1918 йылдың башында һуғышҡа ҡаршы манифестациялар, митингылар һәм демонстрациялар тулҡыны Англия, Франция, Италия, Болгария, Сербия һәм Черногорияла үтә. Шул уҡ хәл Германияла һәм Австро-Венгрияла ла ҡабатлана. Ғәскәрҙәр (апрелдәге уңышһыҙ операцияһынан һуң француз ғәскәрҙәрендә һәм Капоретто яуынан һуң итальян ғәскәрҙәрендә) баш күтәрә.
Үҙәк дәүләттәрҙең торошо ҡырҡа насарланһа ла, хәрби командование Көнсығыш фронтағы дошманы һуғыштан сығыу менән еңеүгә өмөтөн яңырта, һәм инглиз-француздарға уңышлы һөжүм яһарға ниәтләй.
Көнсығыш фронт. Брест солохо
Ваҡытлы солох ҡабул ителгәндән һуң Үҙәк дәүләттәр менән Рәсәй араһында солох шарттары тураһында һөйләшеүҙәр башлана. Үҙәк дәүләттәрҙең талабы буйынса Рәсәй Польшанан, Литванан һәм Эстония, Латвия, Украина, Белоруссияның өлөшөнән баш тартырға тейеш була. Совет делегацияһы вәкиле Троцкий был шарттарҙа килешеүгә ҡул ҡуйыуҙан баш тарта һәм һуғышты бер яҡлы тамамлауҙы иғлан итә. Быға яуап итеп Германия ваҡытлы солохто боҙа һәм Көнсығыш фронта һөжүмгә күсә, Кавказда төрөктәр һөжүм башлай. 23 ферваль Германия тағы ла ауырыраҡ шарттар менән ультиматум ҡуя. 1918 йылдың 3 мартында Брест-Литовскта солох килешеүе төҙөлә. Шуның менән Рәсәй һуғыштан сыға. Килешеү буйынса Рәсәй ғәйәт ҙур территорияһын ‒ 56 миллион кеше йәшәгән 1 миллион кв. км.-ға яҡын ерен юғалта, бынан тыш, совет власы Германияға 6 миллиард марка күләмендә контрибуция түләргә тейеш була.
Пикардиялағы һәм Фландриялағы һөжүм
1918 йылдың яҙында немец командованиеһы американдар Көнсығыш фронтта көс тупламаҫ элек инглиз-француздарға көслө һөжүм яһап, уларҙы тар-мар итергә ниәтләй. Бының өсөн улар ҡыш буйы ныҡлап йәшерен операция әҙерләй һәм 21 март таң менән Пикардияла һөжүм башлай. Тәүге ике көн ҡурғау өҙөлөп, немецтар алға табан уңышлы хәрәкәт итә. Инглиз ғәскәрҙәре диңгеҙгә, француздар Парижға табан сигенә. 26, 27 март немец ғәскәрҙәре француз дивизияларын ҡыйратып, алға ынтылыуын дауам итә, әммә 28 март һөжүм баҫыла башлай. 4 апрель Амьенды алыу өсөн башланған һуңғы алыш уңышһыҙлыҡҡа тарый, ошоноң менән операция тамамлана.
Немецтар Пикардиялағы хәрби хәрәкәт менән стратегик маҡсаттарына ирешә алмай, әммә был һөжүм — уларҙың Көнсығыш театрҙа алып барған алыштарының иң уңышлыһы.
Был операцияның дауамы булараҡ немец ғәскәрҙәре 9 апрелдә Фландрияла һөжүм башлай. Тәүге көндәрҙә уңышлы барған һөжүм оҙаҡҡа һуҙыла башлай. 17 апрелдән алып ул һүлпән дауам итеп, 29 апрель туҡтатыла.
Эн буйындағы һөжүм
Бер ай хәл алғандан һуң, немец ғәскәрҙәре 27 май Эн йылғаһы буйында яңы һөжүм башлай. Операцияға әҙерлекте улар һуңғы көнгә тиклем йәшерен тотоуға өлгәшә. Һөжүм немецтар өсөн бик уңышлы башлана, 29 май улар Суассонды ала, Парижды алыҫка атыусы ҡорал менән ут аҫтында тота башлай, 30 майҙа немецтар Марна йылғаһы буйында була. Тик 30 майҙа уңыш союздаштар ҡулына күсә. 2 июнь алыш баҫыла башлай һәм дүрт көндән бөтөнләй туҡтай. 9—13 июня немецтар Компьен йүнәлешендә һөжүмде яңырта, тик был һөжүм уңышһыҙлыҡҡа тарый.
Ғөмүмән алғанда, Эн буйындағы алышта немецтар 60 километрға алға китеүгә өлгәшә, фронт һыҙығынан Парижға тиклем 70 километр ғына ара ҡала.
Икенсе Марна алышы
Германиянан фронтҡа әленән-әле халыҡтын революцион кәйефе, илдәге забастовкалар, аслыҡ тураһында хәбәрҙәр килеп тора. Дезертирҙар, дошман яғына сығыусылар көндән-көн арта бара. Шулай ҙа немец командованиеһы еңеү килтерерҙәй һөжүмгә өмөт итә әле. Францияға Америка ғәскәрҙәре ағылыуы немец командованиеһын ҡабаланырға мәжбүр итә.
15 июль таң менән ул Марна буйында һөжүм башлай. Әммә иҫәпкә алынған көтөлмәгәнлек юҡҡа сыға — француздар һөжүмдең башланыр ваҡытын сәғәтенә тиклем белеп, контрһөжүмгә әҙерләнә, төп көстәрен ул икенсе позицияға күсерә. Шулай итеп, немецтарҙың беренсе позицияға йүнәлтелгән артиллерик әҙерлеге файҙа бирмәй, икенсе позицияла иһә улар көслө ут аҫтында ҡала. Операция уңышһыҙлыҡҡа тарый. 18 июль француздар көслө контрһөжүмгә күсеп, немец ғәскәрҙәрен сигенергә мәжбүр итә.
Йәнә Марна, 1914 йылдағы кеүек үк, һынылыш урынына әүерелә, Париж барлыҡҡа килгән хәүефле хәлдән ҡотола.
Амьен алышы
Амьендың тимер юлдарына хәүефһеҙлек тәьмин итер өсөн, инглиздәр ошо райондағы тар фронтта ҡыҫка һөжүм планлаштыра. 8 август иртән немецтарға ҡаршы артиллерик әҙерлекһеҙ бик күп танктар ебәрелә, һуңғылары ҡыйынлыҡһыҙ ҡурғау һыҙығын өҙөп үтә. Һөжүм икенсе көнгә үк һүрәнләнә башлай һәм 13 августа туҡтап ҡала.
Был алышҡа союздаштар сикле маҡсаттар ҡуйһа ла, уның мораль әһәмиәте ҙур булып сыға. Немецтарға көтөлмәгән һөжүм ғәйәт ныҡ тәьҫир итә. 8 август көнөн генерал Людендорф үҙенең иҫтәлектәрендә «немец армияһының ҡара көнө» тип атай. 14 августа Германияның Генераль штабы етәксеһе Гинденбург императорға немец ғәскәрҙәренең һуғышыу һәләте юҡҡа сығыуын һәм дипломатик юл менән һуғышты туҡтатырға кәрәклеген еткерә.
Дөйөм һөжүм һәм һуғыш тамамланыуы
Германия армияһы ысынлап та бик ауыр хәлдә була ‒ өҫтәмә көстәрҙең етмәүе арҡаһында дивизиялар һаны, дивизияларҙағы кешеләр һаны кәмей, ҡан ҡойоуҙы туҡтатыу талабы көслөрәк яңғырай.
Август аҙағында союздаштар инглиз, француз һәм американ ғәскәрҙәре тарафынан өс яҡтан бер нөктәгә йүнәлгән дөйөм һөжүм әҙерләй. 26‒29 сентябрь һәм артабан бер-бер артлы бер нисә операция башҡарыла. Америка ғәскәрҙәренең тәржрибәһеҙлеге сағыла, әммә дөйөм алғанда һөжүм уңышлы башҡарыла. Союздаштар ҡурғау һыҙығын өҙә, немецтар сигенә.
Германия хөкүмәте, көрәштең өмөтһөҙлөгөн күреп, октябрь башында уҡ АҠШ президенты Вильсонға ваҡытлы солох һорап мөрәжәғәт итә. Ул арала Германияның үҙендә революция тоҡана. 9 ноябрь Германия императоры Вильгелм II тәхетенән баш тартырға мәжбүр була һәм Голландияға ҡаса.
8 ноябрь Германия делегацияһы Компьенға килә. 11 ноябрь ваҡытлы солох килешеүенә ҡул ҡуйыла. Килешеү шарттары буйынса, Германия баҫып алған территорияларын таҙартырға, союздаштарға 5 мең ҡоралын, 25 мең пулемётын, 3 мең миномётын, 1700 самолетын, 5 мең паровозын, 150 мең вагонын һәм 5 мең автомобилен бирергә, әсирҙәрҙе азат итергә мәжбүр була. Шуның менән һуғыш тамамлана.
Балҡан, Салоник фронттары
1918 йылда Сербия һәм Черногорияның баҫып алынған ерҙәрендә халыҡ оккупанттарға ҡаршы көрәшкә күтәрелә. Революцион кәйеф австро-венгр ғәскәрҙәрендә лә, Болгарияла ла көсәйә. Немецтар бөтә ғәскәрҙәрен тиерлек Салоник фронтынан Көнбайыш фронтҡа күсерә. Болгарияның хәленән иһә үҙаллы тик һаҡланыу сараларын күреү генә килә.
14 сентябрҙә бында башланған һөжүм һөҙөмтәһендә кискә үҡ болгарҙарҙың ҡурғауы өҙөлә. Болгарҙар меңләп әсир, артиллерия, йөктәрен ҡалдырып, ҡабалан сигенә. Ғәскәрҙәренең сигенеүен Болгария хөкүмәте көс менән туҡтатырға тырыша, әммә был кире һөҙөмтә бирә ‒ 24 сентябрь һалдаттар баш күтәрә һәм баш ҡалаға ‒ Софияға табан ҡуҙғала. Германия ярҙамы менән ихтилал аяуһыҙ баҫтырыла. Болгар ғәскәрҙәре союздаштарға баш һала, 1918 йылдың 29 сентябрендә ваҡытлы солох тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Уның шарттары буйынса, болгар ғәскәрҙәре Сербия һәм Греция ерҙәрен ҡалдырырға тейеш була. Союздаштарҙың һөжүме Албания, Сербия, Румыния һәм Константиноплгә тарала.
Месопотамия, Сүриә-Фәләстан фронттары
Төркиәнең хәле лә бик мөшкөл була, уның ғәскәрҙәрендә ҡорал һәм припастар етешмәй, һалдаттары аслыҡтан интегә, эпидемик ауырыуҙар көсәйә.
Месопотамия фронтында хәрби хәрәкәттәр мартта башлана һәм бер нисә торама пункт алына. Октябрҙә инглиздәр һөжүмде яңырта һәм 31 октябрҙә Мосулды ала.
Сүриә-Фәләстан фронтында инглиздәр һөжүмде 19 сентябҙә башлай. Төшкә төрөк фронты өҙөлә, һөжүмгә ҡаршы тора алмай, төрөк ғәскәрҙәре тәртипһеҙ рәүештә сигенә башлай. 1 октябрҙә Дамаск, 26 октябрҙә Алеппо алына. Фәләстанда төрөк ғәскәрҙәре ҡыйратыла.
Төркиә ауыр хәлен Болгарияның баш һалыуы тәрәнәйтә. 5 октябрь төрөк хөкүмәте АҠШ президены Вильсонға солох тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 30 октябрҙә Мудроста Төркиә ваҡытлы килешеүҙең ауыр шарттарын ҡабул итә. Төркиә Ҡара диңгеҙҙең боғаҙҙарын союздаштар өсөн асырға, бөтә диңгеҙ флотын, бөтә ҡорал, припастарын союздаштарға бирергә, уларға Төркиәлә теләгән стратегик пункты биләргә һәм тимер юлдары менән идара итергә рөхсәт бирергә тейеш була.
Италия театры. Австро-Венгрияның тарҡалыуы
1917 йылда Капореттола ҡыйратылған итальян ғәскәрҙәренең хәрби көсөн тергеҙеү өсөн хөкүмәт һәм командование тарафынан оло көсөргәнеш талап ителә. Англия һәм Франция ярҙамы менән еңелеүҙең ауыр эҙемтәләре бөтөрөлә.
15 июнь Пьяве йылғаһы буйында австрийлылар һөжүм башлай, әммә уңышҡа ирешә алмай. 20 июнь операция туҡтай. 23 июнь итальяндарҙың контрһөжүме һәм артиллерик уты аҫтында австрийлылар Пьяве йылғаһы аша кире элекке позицияларына ҡайта, ошо мәлдән австро-венгр ғәскәрҙәре һуғышҡа һәләтлегенән тамам мәрхүм ҡала.
Көнбайыш фронттағы дөйөм һөжүм ваҡытында союздаш ғәскәрҙәр етәксеһе генерал Фош Италия фронтында ла һөжүм башлауҙы талап итә. Әммә итальян командованиеһы Француз театрында һуғыштың аҙағы Антанта ыңғайына булыры күҙалланғас ҡына, 25 октябрҙә башлай. Был ваҡытҡа Болгария ҡорал һалған, ә австро-венгр ғәскәре тулыһынса тарҡалыу сигендә була. Пьяве йылғаһы аша үтеү ауыр шарттарҙа үтһә лә, һөжүм уңышлы тамамлана. 29 октябрҙә Австро-Венгрия солох һорай, 3 ноябрҙә Падуя ҡалаһында ваҡытлы килешеү төҙөлә.
Бының менән бергә Австро-Венгрия берҙәм дәүләт булараҡ юҡҡа сыға — империя тарҡалып, урынына 28 октябрҙә Чехословакия республикаһы, 28—29 октябрь төнөндә Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте барлыҡҡа килә, поляк ерҙәре айырылып, Польшаға ҡушыла, 1 ноябрҙә Көнбайыш Украина милли республикаһы, 16 ноябрҙә Венгрия республикаһы иғлан ителә. Революцион хәрәкәт баҫымы аҫтында император Карл I тәхетенән баш тарта, Австро-Венгрия империяһы юҡҡа сыға һәм Австрия республикаһы иғлан ителә.
1918 йылғы һуғыш хәрәкәттәренең һөҙөмтәһе
1918 йылда Көнбайыш фронтта хәрби хәрәкәттәр айырыуса әүҙем бара һәм туҡтауһыҙ тиерлек 235 көн дауамында — 21 марттан алып 11 ноябргә тиклем — дауам итә. 400 километрға һуҙылған фронтта 6 миллион кеше бәрелешә.
Германияның 1918 йылғы һуғыш стратегияһын күп тарихсылар «ва-банк стратегияһы» тип атай. Немец командованиеһы Германияның сәйәси һәм иҡтисади ҡеүәтен артыҡ баһалап, ғәйәт ҙур һәм үтәлмәҫлек маҡсаттарға ирешергә ынтыла.
Антантаның 1918 йылғы һөжүмдәренә өҙлөкһөҙлөк хас — һәр киләһе һөжүм алдағыһы тамамланмаҫ элек үк башлана. Һөҙөмтәлә ҡаршы яҡ резервтарын күсерергә мөмкинлеге булмайынса, бер позиция артынан икенсеһен ҡалдырырға мәжбүр була. Бынан тыш, был йылғы хәрби хәрәкәттәр уңышлы һөжүм өсөн көтөлмәгәнлек факторының мөһимлеген күрһәтә, көтөлмәгәнлеккә ирешеү ысулдары ҡатмарлаша.
1918 йылда танк, һауа ғәскәрҙәре һымаҡ яңы төр ғәскәрҙәр күпләп ҡулланыла. Йәйәүле ғәскәрҙәрҙең ҡоралланыуы, уларҙың артиллерия, танк һәм авиация менән берлектә эш итеү ысулдары камиллаша. Диңгеҙҙә һыу аҫты көстәренә ҡаршы көрәш көсәйә.
Шулай итеп, 1918 йылғы кампания Дүрт яҡлы берлектең баш һалыуы менән тамамлана. 4 йыл һәм 3 ай һуҙылған һуғыш аҙағына етә.
Солох тураһында килешеүҙәр
Конференция һөҙөмтәһендә Үҙәк дәүләттәр берлеге илдәре менән солох килешеүҙәре әҙерләнә:
Башҡорттар Беренсе донъя һуғышы осоронда
1914 йылда башланған һуғыш Башҡортостандың ижтимағи һәм иҡтисади тормошондағы тәрән үҙгәрештәргә килтерә. Төбәктең сәнәғәте тулыһынса хәрби продукция етештереүгә күсә, шулай, Белоретта сәнскеле сымдар, Эҫемдә снаряд ҡоросо, пушка болванкалары, йөк арбалары, Златоуста шрапнелдәр, снарядтар, бомбалар етештерелә.
Өфө губернаһынан 1917 йылға 323,2 мең кеше (эшләгән ир-аттың 45 % өлөшө), Ырымбур губернаһынан — 160,3 мең кеше (49,6 %) мобилизациялана. Фронт өсөн 1914—1916 йылдарҙа халыҡтан 25 меңдән артыҡ ат йыйып алына. Был сәсеү майҙандарының һәм мал башының ҡырҡа кәмеүенә килтерә. Башҡортостанда икмәк етештереү 35 %-ҡа төшә. 1916 йылдан төбәктә иҡтисади көрсөк башлана, инфляция көсәйә, кәрәк-яраҡҡа карточка системаһы керетелә. Рәсәйҙә таралған сәйәси көрсөк Башҡортостанды ла ялмай, забастовкалар, монархияға ҡаршы кәйеф тарала.
Һуғыштың эҙемтәләре
1914—1918 йылғы Беренсе донъя һуғышы — донъя тарихында ҙур әһәмиәткә эйә булған ваҡиға. Ул тәрән ижтимағи үҙгәрештәргә килтерә, кешелек йәмғиәтенең үҫеш барышына ныҡ тәьҫир итә.
1914—1918 йылғы һуғыш хәрби сәнғәт үҫешендә мөһим этап булып тора. Икенсе донъя һуғышы алдынан донъяның иң ҡеүәтле илдәренең һуғыш доктриналары иң беренсе нәүбәттә Беренсе донъя һуғышы тәжрибәһенән сығып төҙөлә. Беренсе донъя һуғышы быға тиклемге һуғыштарҙағы сығымдарҙан күп тапҡыр ҙурыраҡ сығымдарға килтерә — йәмғеһе 359,9 млрд аҡса сарыф ителә. Әммә иң аяныслыһы — һуғышта һәләк булған кешеләр һаны. Кешелек донъяһы хәрбиҙәр араһында ғына 10 млн. тирәһе кешеһен юғалта. Һуғыш арҡаһында башланған аслыҡ, эпидемиялар һәм башҡа һәләкәттәр үлемдең артыуына һәм тыуымдың кәмеүенә килтерә. Солох төҙөлгәндән һуң да халыҡ ыҙалары тамамланмай. Эшһеҙлек, инфляция, һалымдар, хаҡтар артыуы халыҡ хәлен тағы ла ҡырҡыулаштыра. Уның ҡарауы донъя империалистарына һуғыш ғәйәт ҙур килем килтерә.
Был һуғыштан кешелек тейешле һығымталар яһамай. Егерме йылдан һуң уның иңенә тағы ла һәләкәтлерәк, ҡанлыраҡ Икенсе донъя һуғышы ябырыла.
Һуғыш тураһында хәтер
1918 йылдың 11 ноябрендәге ваҡытлы солох төҙөү көнө Бельгияла һәм Францияла йыл һайын милли байрам булараҡ билдәләнә. Бөйөк Британияла 11 ноябргә яҡын йәкшәмбе көнөндә Хәтер көнө (Remembrance Sunday) билдәләнә. 1921 йылда Париждың Триумфаль аркаһы аҫтында Билдәһеҙ һалдат ҡәбере хасил була. Лондонда 1919 йылда Билдәһеҙ һалдатҡа һәйкәл — Кенотаф төҙөлә. 1922 йылдың майында Германияла Беренсе донъя һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә Бөтә халыҡ матәм көнө (Volkstrauertag) булдырыла, 1952 йылдан был көн һуғыш ҡорбандарын һәм сәйәси ҡорбандарҙы иҫкә алыу көнө булараҡ билдәләнә. Варшавалағы Билдәһеҙ һалдат ҡәбере 1925 йылда Беренсе донъя һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә хасил була. Хәҙерге көндә был һәйкәл Тыуған ил өсөн төрлө ваҡытта һәләк булғандар символы булып тора.
Башҡорт әҙәбиәтендә Беренсе донъя һуғышына бәйле «Урыҫ‑герман һуғышы бәйете», «Герман һуғышында», «Әсир һалдат бәйете» һәм башҡа бәйеттәр ижад ителә. Дауыт Юлтыйҙың «Сумка», «Ҡан баҙары» шиғырҙары һуғышҡа ҡаршы протест булып яңғырай, «Ҡан» романы Беренсе донъя һуғышының империалистик асылын, уның кешелеккә килтергән фажиғәләрен күрһәтә.
Гватемала
Гватема́ла (Guatemala, Гватема́ла Республикаһы (República de Guatemala ) — Үҙәк Америкала халыҡ һаны буйынса иң ҙур дәүләт. Халыҡтың күпселеге метистар (58 %) һәм индейҙар (40 %) тәшкил итә.
XX быуат башында Гватемалының төп халҡын индейҙар тәшкил иткән (1920 йылда — 65 %). Индейҙар һәм метистар ҡушылыу нәтижәһендә «латино» тоҡомо барлыҡҡа килә.
Темнокса
Темнокса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Темнокса
Түбәнге Тайжасу
Түбәнге Тайжасу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бельсу йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Әлдәшле
Яңы Әлдәшле (Новая Альдашла) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453078, ОКАТО коды — 80221837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сахта
Сахта — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтома йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәхмәтуллин Әсхәт Урал улы
Рәхмәтуллин Әсхәт Урал улы (16 май 1978 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе. 2015 йылдан «Салауат Юлаев»тың СДЮШОР тренеры. Рәсәйҙең спорт мастеры.
Биографияһы
Әсхәт Урал улы Рәхмәтуллин 1978 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа.
Юниорҙар араһында Рәсәй беренселегенең көмөш призеры (1993, 1994).
Клуб карьераһы
Рәхмәтуллинды НХЛ-ға алалар. 1996 йылда 231 номеры менән «Хартфорд Уэйлерс»ҡа һайлана.
Салауат Юлаев
Әсхәт Рәхмәтуллин «Салауат Юлаев» хоккей клубы составында 5 миҙгел уйнай, төп составта 173 тапҡыр уйынға сыға. Өфө клубы составында Әсхәт Рәхмәтуллин 1996/1997 миҙгелдә Рәсәй чемпионатының бронза призеры була.
2004/05 миҙгелендә 17 уйындан һуң, Рәсәй чемпионатының 1-се лигаһында уйнаған тыуған «Салауат» клубына күсә. Өс уйын үткәрә, 1 (0+1) мәрәй йыя.
Гольцовка (Алей ҡушылдығы)
Гольцовка (Оло Гольцовка) — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 751 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рәхмәтуллин Әсхәт Урал улы
Себер
Новосибирсктың "Себер"ендә 11 уйында 2 (1+1) мәрәй йыя.
Гольцовка (Алей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәхмәтуллин Әсхәт Урал улы
Крылья Советов
Мәскәүҙең «Крылья Советов» командаһында 19 уйында 3 мәрәй йыя (2+1).
Нефтяник
2003/04 миҙгелдә Рәхмәтуллин Суперлиганы Юғары лигаға алмаштыра һәм «Нефтяник» өсөн 58 уйын үткәреп, 32 йыйыу һәм 58 мәрәй (13+19) йыя. 2004—2008 йылдарҙа ла ошо уҡ клуб өсөн сығыш яһай һәм 205 уйын үткәреп, 119 (53+66) мәрәй йыя.
Торос
Миҙгелде «Торос» командаһында уҙғара һәм 61 уйында 22 (4+18) мәрәй йыя.
Зауралье
Ҡурғандың «Зауралье» командаһы өсөн 240 уйын үткәрә һәм 104 (37+67) мәрәй туплай. Әсхәт команда лидерҙарының береһе булып һанала.
Тренер карьераһы
2015 йылдан "Салауат Юлаев"тың СДЮШОР тренеры.
Мюхельн (Гайзельталь)
Мюхельн (Гайзельталь) (Mücheln (Geiseltal)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9368 кеше йәшәй. Майҙаны — 86,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6249 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
Пачеко Мария Луиза
Мария Луиза Пачеко (22 сентябрь 1919 йыл, Ла-Пас — 23 апрель 1982 йыл, Нью-Йорк) — АҠШ-ҡа күсеп киткән Боливия рәссамы. Үҙенең Нью-Йорктағы 20-йыллыҡ карьераһына ҡарамаҫтан, АҠШ сәнғәтенә ҡарағанда Латин Америкаһындағы сәнғәте күпкә йоғонтоло була.
1919—1956: Боливия, Испания
Мария Луиза Пачеко Ла-Паста архитектор Хулио Мариака Пандо ғаиләһендә тыуған. Ла-Паста Сәнғәт академияһында уҡый. 1940 йылдар аҙағынан 1951 йылға тиклем La Razón гәзитендә иллюстратор һәм уның әҙәби бүлегенең мөхәррире булып эшләй. Испания хөкүмәте стипендияһы Пачекоға 1951 һәм 1952 йылдарҙа аспирантурала уҡырға һәм Мадридта Нәфис сәнғәттәрҙең Король академияһында уҡытыусы булып эшләргә мөмкинлек бирә.
1956—1982 йылдар: Нью-Йорк
1956 йылда Пачеко Нью-Йоркта Джон Саймон Гуттенхаймдың Мемориаль фондынан бер-бер артлы өс стипендияға лайыҡ була. Беренсе стипендияһы Вашингтонда Америка Дәүләттәре ойошмаһының (ОАГ) музейына күргәҙмәгә саҡырылыуы менән тап килә. Ошоноң менән бәйле Мария Луиза Пачеко Нью-Йоркҡа күсеп килә. Нью-Йоркта булып, Пачеко Life журналында иллюстратор һәм текстиль дизайнеры булып эшләй.
Стиле
Эшен Боливия һынлы сәнғәтенең 1930—1940 йылдарҙа өҫтөнлөк иткән индигенизмы стилендә башлап, Пачеко индигенистик мәктәбенең күберәк абстрактлы йүнәлешенә ҡарай.
Һуңыраҡ Пачеко, быға тиклем дә, унан һуң да Европала булғандан һуң һәм Пабло Пикассо, Жорж Брак һәм Хуан Грис менән танышҡандан һуң күберәк абстракт стилдәрҙе өҫтөн күрә. Сәнғәт белгестәре уның иртә эштәрендә ике айырым фаза: 1950 йылдар башында уның Европаға беренсе барыуы ваҡытында иртә абстракционизмы һәм абстракт экспрессионизм йоғонтоһон ныҡ кисергән һуңғы стилен (Нью-Йорк осоро дауамында) бүлә. 1950 йылдар аҙағына ҡараған уның эштәре төҫтәргә әҙ бәйле һәм буяуҙың текстураһына ҙур акцент яһау менән айырылып тора.
Пачеконың абстракт картиналары Боливиялағы төп халыҡ кечуа һәм аймаранан илһам ала, шулай уҡ Боливия Анд тауҙарының түбәләре һәм боҙлоҡтары образы осрай. Уны Латин Америкаһы сәнғәтенә абстракт төҫ индергән (Гватемала рәссамы Родольфо Абуларах, Чилиҙан Марис Тораль, колумбиялы Омар Райо һәм уругвай Хулио Алпуй менән бер рәттән) авангард быуынының күренекле вәкиле тип атайҙар. Мария Луиза Пачеко революция йылы хөрмәтенә аталған «52-се йылдар быуыны» кеүек билдәле рәссамдар төркөмөнөң күренекле ағзаһы.
1960 йылдар аҙағын — 1970 йылдар башын ҡайһы берәүҙәр Пачеко ижадының иң өлгөргән ваҡыты тип һанай. Ул иғтибарҙы буяуҙарға ғына түгел, шулай уҡ ҡом, гәзит, фанера һәм ҡатырға кеүек башҡа материалдарға таянып, төҫ өҫтөнән текстураға күберәк бүлә.
1970 йылдар аҙағынан һәм үҙе үлгәнгә тиклем Пачеко Боливия пейзажының күберәк образлы һүрәттәренә күсә, был осорҙағы эштәре абстракция һәм образлылыҡтың тура килеүе менән айырыла.
Семёнов Владимир Геннадьевич
Семенов Владимир Геннадьевич (15 июль 1960 йыл; Иҫке Тепловка, Быҙаулыҡ районы, Ырымбур өлкәһе, СССР) — Рәсәй тыуған яҡты өйрәнеүсеһе һәм хәрби тарихсыһы. Тарих фәндәре кандидаты, Ырымбур дәүләт педагогия университетының Ватан тарихы һәм социаль-сәйәси теориялар кафедраһы доценты. Көньяҡ Урал һәм Ырымбур казак ғәскәренең хәрби тарихы буйынса бер нисә ғилми мәҡәлә һәм монография авторы.
Биографияһы
Владимир Геннадьевич Семенов 1960 йылда Ырымбур өлкәһенең Быҙаулыҡ районы Иҫке Тепловка ауылында тыуа. Совет армияһында хеҙмәт иткәндән һуң Ырымбур дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай (1986). 1986—1989 йылдарҙа ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1989 йылда Ырымбур педагогия университетында уҡыта. 2003 йылда тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Оренбургское казачье войско в годы Первой Мировой войны, 1914—1917 гг.» темаһы буйынса диссертация яҡлай. Ырымбур казак йәмғиәте архив комиссияһының рәйестәше булып тора. .
Бер нисә монографиянан тыш ғилми журналдарҙа һәм йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыҡҡан күп һанлы мәҡәләләр авторы булып тора. Шулай уҡ энциклопедия өсөн  «Башҡорттарҙың хәрби тарихы» мәҡәләһен төҙөй. 1990 йылда Ырымбур казак ғәскәре офицерҙары тураһында мәғлүмәттәр йыя. 2003 йылда Уралда Аҡтар хәрәкәтенә арналған Силәбеләге конференцияла Мәскәү тарихсыһы А. В. Ганин менән берлектә Ырымбур казак ғәскәре офицерҙары тураһында бик күп биографик материалдар туплай.
Ырымбур казактарының Рус-япон һәм Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыуы проблемаларын фәнни дәрәҗәлә ентекләп ҡараған беренсе кеше була.
Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы)
Һикәяҙ ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек
Тарихы
Һикәяҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Озеро ауыл Советының ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
б) Һикәяҙ ауылында административ үҙәге менән «Һикәяҙ» атамаһын һаҡлап, Һикәяҙ  һәм Озеро ауыл Советтарын берләштерергә.
Озеро ауыл Советының Озеро ауылын Һикәяҙ ауылы Советы составына индерергә.
Һикәяҙ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Озеро ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға
Зебра
Зе́бралар  — дала зебраһы, сүллек зебраһы һәм тау зебраһы төрҙәрен эсенә алыусы аттар ырыуы. Йорт аты менән зебралар ҡушылған гибрид формаһын зеброид тип атағандар. Ә ишәк менән зебра гибридын — зебрул тип йөрөтәләр. Зебралар кескәй төркөмдәр булып йәшәйҙәр. Төркөмдә бейә, зебра ҡолондары һәм бер айғыр була.
Төҫтәре
Зебраның төҫтәр фоны ике позицияла осрай: йә аҡ, йә ҡара. Эре һөтимәрҙәр Атланта зоопаркы кураторы Лиза Смит (Lisa Smith): " Белгестәр ҡара атҡа аҡ һыҙаттар төшкән ти, ә ул киреһенсә", тип иҫбатлай. Әммә аҡ-ҡара төҫтәр билдәләре булһа ла, өс төр зебра, үҙ-ара яҡын ҡәрҙәш заттар түгел.
Төҫтәрен тәбиғәт слепендәрҙән йәшеренү сараһы итеп яралтҡандыр. . Шулай уҡ башҡа гипотезалар буйынса ла төҫ йыртҡыс йәнлектәрҙән маскировкалау сараһы тип ҡаралған.
Таралышы
Тәүге ваҡыттарҙа зебралар бар Африкала таралған булған. Төньяҡ Африкала борон замандарҙа уҡ кеше тарафынан ҡырып бөтөрөлгән. Бөгөнгө ткөндә улар Судан һәм Эфиопия тигеҙлекетәрендә йыш осрай. Шулай уҡ Көнсығыш Африка саванналарында, көняҡ сигенәсә таралған. Дала зебраһы Көнсығыш Африка ҡоро саванналарында, Суданда, Кенияла, Африкала һәм Сомалиҙа осрай. Ә тау зебраһының таралған ерҙәре Намибия һырты (платоһы) һәм КАР. Улар был биләмәләрҙә 2000 метр бейеклектә лә осрайҙар.
Хөрмәтулла (исем)
Хөрмәтулла — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланылған  ир-ат исеме
Этимологияһы
Хөрмәтулла — башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, «хөрмәт» мәғәнәһен аңлата.
Кесе Аракай мәмерйәһе
Кесе Аракай мәмерйәһе ― Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районына ҡараған мәмерйә.Свердловск өлкәһенең геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Хөрмәтулла (исем)
Билдәле шәхестәр
Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы (23 ноябрь 1959 йыл) — актёр, режиссёр һәм театр эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған (1998), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995) һәм атҡаҙанған (1992) артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002). Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районының Солтанғужа (хәҙер Таштуғай) ауылында тыуған.
Кесе Аракай мәмерйәһе
Географик урыны
" Кесе Аракай " тәбиғәт ҡомартҡыһы Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районы Араҡай ауылынан 3,5 саҡрым алыҫлыҡта, Беләк (Беляк) йылғаһы алдында, уның тамағынан 200 метр өҫтәрәк ята.
Хөрмәтулла (исем)
Билдәле шәхестәр
Иҙелбаев Хөрмәтулла — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы Теләүембәт ауылда тыуған. Башҡортостан автономияһы өсөн башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге ағзаһы (1918), Башҡортостан хөкүмәтендә эшләгән, БАССР-ҙың халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы (1919).
Кесе Аракай мәмерйәһе
Географик урыны
Серге йылғаһының һул ярында, уның элекке үҙәне буйында торған ҡая нигеҙендә урынлашҡан. Хәҙер ул урында Серге күле (Старица).
Хөрмәтулла (исем)
Билдәле шәхестәр
Хәйруллин Хөрмәтулла (Хөрмәт) — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Фамилия
Хөрмәтуллин Әнүәр Ғәлиулла улы (1921 йыл) — Башҡортостандың Салауат районы Урмансы ауылында тыуған. Ленин ордены кавалеры.
Кесе Аракай мәмерйәһе
Географик урыны
Кесе Араҡай мәмерйәһе эзбизташлы тоҡомдарҙан тора.
Хөрмәтулла (исем)
Фамилия
Хөрмәтуллин Ғабиҙулла Әхмәҙулла улы (1953 йыл) Татарстандың Мөслим районы Байыҡ ауылында тыуған. Йырсы (тенор), Татарстандың атҡаҙанған артисы (2009), Татарстандың атҡаҙанған мәҙәинәт хеҙмәткәре.
Кесе Аракай мәмерйәһе
Географик урыны
Мәмерйәгә инеү урыны уба нигеҙендә урынлашҡан. Әкиәт порталын хәтерләтә: бында аяҡ аҫтарында йәйен күпереп ятҡан мүктәрҙән, ҡышын аҡ ҡарҙан келәм түшәлгән.
Хөрмәтулла (исем)
Фамилия
Хөрмәтуллин Илдар Юлай улы — Стәрлетамаҡ эске эштәр министрлығы идаралығы начальнигы, полиция полковнигы.
Кесе Аракай мәмерйәһе
Географик урыны
Мәмерйә күптән билдәле булған, әммә бары 1966 йылда ғына Свердловск спелеологтары тарафынан тикшерелгән һәм һүрәтләнгән.
Хөрмәтулла (исем)
Фамилия
Хөрмәтуллина Алһыу Мәхмүт ҡыҙы — Ҡазан федераль университеты доценты, юридик фәндәр кандидаты.
Кесе Аракай мәмерйәһе
Һүрәтләмә
Мәмерйәнең 5,5 –кә 4 метр ҙурлыҡтағы өс мөйөш формаһындағы ауыҙы көнбайышҡа ҡарап тора. Инеү урыны тәпәш булғанға күрә, яҙын мәмерйә тулыһынса һыу аҫтында ҡала.
Йәйен мәмерйәлә ҡоро. Мәмерйәнең оҙонлоғо 100 метр тирәһе һәм ул үҙенең конфигурацияһы буйынса ябай. Тура коридор тар түңәрәк юл менән тамамлана. Урта буйлы кешеләр мәмерйә эсендә тура баҫып йөрөй ала. Эсе көн яҡтыһы менән яҡтыртыла. Йәйен мәмерйәлә йылы, ә ҡышын ул туңа. Араҡай мәмерйәһе Болан шишмәһе (Оленьи ручьи) тәбиғәт паркында урынлашҡан.
Мәмерйәлә ярғанаттар ҡышлай. Шуға ҡышҡыһын ҡәтғи рәүештә фотоаппарат, яҡтыртҡыстар ҡулланырға, ҡысҡырып һөйләшергә ярамай. Ярғанаттар был ваҡытта йоҡола була. Был ваҡытта уятыу уларҙы һыуыҡтан һәм аслыҡтан үлемгә килтерә.
Кесе Араҡай мәмерйәһе ҙурлығы буйынса ҡалышһа ла, унда сталактиттарҙы, девон осорона ҡараған ташҡа әүерелгән ҡалдыҡтарҙы, кальцит һарҡындыларҙан биҙәктәр күрергә мөмкин.
Мәмерйәгә инеү урыны уба нигеҙендә урынлашҡан. Был ер әкиәт порталын хәтерләтә.
Мәмерйә тирәләй ҡыҙыҡлы тарихлы бик күп иҫ киткес үҫемлектәрҙе күрергә мөмкин. Шулай уҡ бында 200 - 400 йәшлек боронғо ҡарағайҙар һәм ҡарағастар үҫә!
Йәй көнө һирәк осрай торған реликт ҡаҙаяҡтар, эндемиктар, ҡырағай орхидеялар үҫә. Аяҡ аҫтарында йәйен күпереп ятҡан мүктәрҙән, ҡышын аҡ ҡарҙан келәм түшәлә. Ҡаялар ҡышҡыһын иҫ киткес ҡарлы, боҙло семәр менән биҙәлә. Мәмерйә эсендә боҙло сталактиттар һәм сталагмиттар барлыҡҡа килә.
1983 йылда Кесе Араҡай төбәк әһәмиәтендәге геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡылар исемлегенә индерелә. Мәмерйәне, шулай уҡ уның эргәһендәге уникаль ҡая флораһын һәм тәбиғәт комплекстарын тейешенсә һаҡлауҙы тәьмин итеү маҡсатында булдырыла. Дөйөм майҙаны 10 гектар.
Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы
Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы — Башҡортостанда, хәҙерге Шаран районының Шаран ауылы биләмәһендә урынлашҡан, 1754—1795 йылдарҙа эшләгән баҡыр иретеү заводы. Ә 1836 йылда завод ҡаралтылары һәм ҡорамалдары һүтелгән.
Географик урыны
Завод Шаран йылғаһы буйында (Сөн йылғаһы ҡушылдығы, Ағиҙел йылғаһы бассейны), Өфө ҡалаһынан 130 саҡрым көнбайышта, Өфө өйәҙендә, Шаран ауылының төньяҡ-көнбайыш ситендә, юл һәм Шаран йылғаһы киҫешкән урында урынлашҡан.
Нигеҙ һалыныуы
Заводҡа Красильников Григорий Семенович (1726—?) Шаран йылғаһы буйында, Ҡазан юлы Ҡыр-Илан улусы ауылы башҡорттарынан һатып алған ерҙә нигеҙ һала.
Завод төҙөргә рөхсәт 1752 йылдың 5 авгусында бирелгән. 1752—1754 йылдарҙа завод төҙөлә. 1754 йылдың 22 авгусында завод тәүге тапҡыр баҡыр иретә.
XVIII
1774 йылда, Пугачев ихтилалы ваҡытында, завод емерелә, крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Завод 1776 йыл уртаһында ғына тергеҙелә.
Заводта 1782 йылда 97 крепостной кешеһе һәм эшсе эшләгән, шуларҙан 47 кеше заводта эшләй, ҡалғандары — ярҙамсы эштәрҙә. Заводтың үҙенең урман дачаһы булмай, эшсе көстәр ҙә етешмәй, рудниктарҙың алыҫлығы, мәғдәндә баҡырҙың әҙ булыуы — былар бөтәһе заводты килемһеҙ итә, 1795 йылда производство туҡтатыла.
XIX быуат
1809 йылда завод хужаларының ҙур бурыстары менән бәйле, Сенат заводты аукционға ҡуйырға була, тик һата алмай, сөнки һатып алыусылар табылмай. 1836 йылда тик торған завод тулыһынса юҡ ителгән, уның ҡаралтылары һәм ҡорамалдары асыҡ алыш-бирештә (аукцион) ташып алыуға һатылған.
XXI быуат
Әлеге ваҡытта заводтан быуаһының ҡалдыҡтары ғына ҡалған, улар юлдар, күперҙәр төҙөүгә тотонолған. Быуаның һыуы ағыҙылған, ләкин уның контуры әле беленә. Цехтар урынында шиномонтаж урынлашҡан.
Това (йылға)
Това — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.