cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Молекуляр биология
Үҫеш тарихы
Молекуляр биологияның тыуған көнө тип 1953 йыл дың апреле ҡабул ителә. Был инглиз («Nature») журналында Джеймс Уотсон һәм Фрэнсис Криктың ДНК молекулалары моделен тәҡдим иткән мәҡәлә сыҡҡан дата.
Моделдәр төҙөү өсөн нигеҙ булып, Морис Уилкинсон һәм Розалинд Франклин ҡатнашыуында ДНК молекулаларына үткәрелгән рентгеноструктура анализы һөҙөмтәләре хеҙмәт итә.
Был асыштар вирустар һәм бактериялар биохимияһы һәм генетикаһы өлкәһендә оҙайлы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе булып тора.
Был 1928 йылда Фредерик Гриффит юғары температурала үлтерелгән патоген бактерияларҙың экстракты ошо сифатты хәүефһеҙ бактерияларға тапшырырға мөмкин икәнлеген асыҡлай. Бындай әүерелеш кисергән бактерияларҙы тикшереү патогенлыҡ билдәләрен йөрөтөүсе агентты айырып алырға мөмкинлек бирә. Алдан күҙаллағанса агент аҡһым түгел, ә нуклеин кислотаһы булып сыға.
Нуклеин кислотаһы үҙе хәүефле түгел. Уның аша бары микроорганизмдың патогенлыҡ сифатын һәм башҡа үҙенсәлектәрен билдәләүсе гендар күсә.
XX быуаттың 50-се йылдарында бактерияларҙа ябай енси процесс барлығы асыҡлана. Улар хромосоманан ситтә ятҡан ДНК -лары(плазмидтар) менән алмашына ала икәнлеге билдәле була. Плазмидтарҙы, шулай уҡ трансформация күренешен асыу молекуляр биологияға плазмидтар технологияһын алып килә.
Бөрө (йылға)
Бөрө (Бирь) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 128 км.
Молекуляр биология
Үҫеш тарихы
XX быуат башында методологияла тағы ла бер бик мөһим асыш булып бактериялар вирусын — бактериофагтарҙы асыу була. Бактериофаг бактериаль күҙәнәктәрҙең беренән икенсеһенә генетик материалды күсерә ала.
Бөрө (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Молекуляр биология
Үҫеш тарихы
Бактериолар ҙың фаг менән зарарланыуы уларҙың РНК составында үҙгәрештәргә килтерә. Әгәр ҙә башта бактерияның РНК-һы ДНК-һы составына оҡшаш булһа, менән зарарланғандан һуң күберәк фагтың ДНК-на оҡшай. Шулай итеп, РНК-ың төҙөлөшө ДНК структураһына бәйле икәне асыҡлана.
Бөрө (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молекуляр биология
Үҫеш тарихы
Үҙ сиратында, аҡһымдар синтезы тиҙлеге РНК -аҡһым комплекстарының миҡдарына бәйле. Шулай итеп, молекуляр биология үҙәк догмаһы формалаша: ДНК ↔ РНК → аҡһым.
Бөрө (йылға)
Этимологияһы
«Энциклопедический лексикон» (1836) хеҙмәтенә ярашлы, башҡорттар был һыуҙы «Бүре һыуы» тип атағандар.
Йылғаның исеме буйынса Бөрө ҡалаһы аталған.
Молекуляр биология
Үҫеш тарихы
Молекуляр биологияның артабанғы тарихы уның методологияһының үҫеше менән дауам итә. ДНК молекулаларында нуклеотидтарҙың эҙмә -эҙлелеген (У. Гилберт һәм Ф. Сенгер, химия буйынса Нобель премияһы, 1980 йыл) билдәләү методы табыла, гендарҙың төҙөлөшө һәм эшмәкәрлеге өлкәһендә яңы асыштар яһала. ΧΧΙ быуат башында кешенең һәм башҡа ДНК-ың беренсел структураһы тураһында мәғлүмәт алына.
Медицина, ауыл хужалығы, ғилми тикшеренеүҙәр өсөн был бик мөһим асыштар биология ла яңы йүнәлештәр барлыҡҡа килтерә: геномика, биоинформатика һәм башҡалар.
Гадалова Лидия Семёновна
Гадалова Лидия Семеновна (21 август 1929 — 18 август 2017) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Мәскәү өлкәһе Ленин районының Ленин исемендәге совхозының һауынсыһы Мәскәү өлкәһе, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1983).
Биографияһы
Гадалова Лидия Семеновна Мәскәү өлкәһе Ленин районының Картино ауылында 1929 йылда тыуған. 1946 йылда тыуған ауылындағы Мичурин исемендәге колхозда хеҙмәт юлын башлап ебәрә. Гадалова Лидия Семеновна колхоздың һөтсөлөк фермаһында һауынсы булып эшләй. Ул эш лә гән колхоз 1960 йылда Мәскәү өлкәһенең Ленин районы Ленин исемендәге совхозға үҙгәртелә. 36 йыл буйына Мильковский совхозы фермаһы нда эш ләй. Тәүгеләрҙән булып һыйырҙарҙы машиналар ярҙамында һауыүҙы үҙләштерә. Гадалова Лидия Семеновна һәр һыйырҙан йылына 6000 килограмм һөт һауып ала.
Гадалова Лидия Семеновна даими рәүештә һәр саҡ яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтеп, алдынғы була. Хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша.
1975 йылдың 14 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
1983 йылдың 7 ғинуарында социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәүгә ирешкәне, малсылыҡ продукцияһы буйынса планды ваҡытында үтәгәне өсөн Гадалова Лидия Семеновна СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт даны ордены тулы кавалеры була.
Тыуған ауылында йәшәй. 2017 йылдың 18 авгусында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнгән.
Ҡонафин Шәмсетдин Сиражетдин улы
Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы (1918 йыл — май, 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы Бөрйән районының Монасип ауылында 1918 йылда донъяға килә. 1935 йылда Байназар ШКМ-ның (колхозсы йәштәр мәктәбе) 5-се синыфын тамамлағас, колхозға статистик секретарь булып эшкә төшә. 1937 — 1938 йылдарҙа ауыл хужалығы бүлегендә сәркәтип вазифаһын башҡара, район һаҡлыҡ кассаһында кассир була.
Һуғыш юлы
Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы 1940 йылдың май айында Ҡыҙыл Армия сафына алына, Әрмәнстан дағы 733-сө һанлы уҡсылар полкында хеҙмәте башлана. Ошо уҡ йылдың 6 ноябрендә 733-сө уҡсылар полкын фронтҡа оҙаталар.
8 ноябрь көнө фашист ғәскәрҙәре Дьяково ауылында көслө һөжүм башлай. Был һуғышта ул, ҡулбашынан ҡаты яраланыуына ҡарамаҫтан, ҡоралын ташламай, һуғышыуын дауам итә. Бер нисә тапҡыр дошман ғәскәре 733-сө уҡсылар полкын ҡамауға ала. Көнәфин Ш. С., пулеметтан фашистарҙың ҡырҡтан ашыу һалдатын һәм офицерын юҡ итә, ҡан юғалтыуға ҡарамаҫтан, үҙенең отделениеһын ҡамауҙан ҡотҡарып алып ҡала. Был хаҡта  — тип яҙылған 1941—1945 йылдарҙағы һуғыш тураһындағы сайтта. .
733-сө полк һалдаттары ҙур юғалтыуҙар кисерә. Немец илбаҫарҙары менән ҡаты ҡан ҡойошта Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы, контузия алып иҫһеҙ ятҡан ваҡытта, дошман ҡулына эләгә һәм лагерҙа төрлө язаларға тарттырыла.
Дошман лагерынан ҡотолоу өсөн ул иптәштәре менән ҡасыу планы ҡора, әммә килеп сыҡмай. Ниһайәт, үҙ аллы ҡасыу планын бойомға ашыра һәм совет ғәскәрҙәренә килеп ҡушыла. Әсирлектән ҡотолған Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы армияның махсус тикшереү үҙәгендә тикшереү үтеп, уның ил алдында намыҫы таҙа икәнлеген асыҡлана.
1944 йылдың декабрь айында 733-сө уҡсылар полкы күп ҡыйратылыу арҡаһында, был полк 262-се уҡсылар полкы тип үҙгәртелә. 1943—1944 йылдарҙа Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы ошо уҡ полкта дошманға ҡаршы һуғышыуын дауам итә.
Немец ғәскәрҙәрен ҡыуа барып, улар 1944 йылдарҙа Ҡырым ярымутрауын Германия армияһынан һаҡлап алып ҡалалар. 1944 йылда, 5 май көнө Севастополь ҡалаһын штурмлай һәм ул хеҙмәт иткән полк фашистарҙы ҡамай. Ошо һуғышта улар дошмандың 14 контратакаһын кире ҡаға. Ҡырым өсөн барған был яуҙа Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы ҡул һуғышында немец траншеяһына барып инә һәм 5 гитлерсыны юҡ итә. Был бәрелештә күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн уға «Батырлыҡ өсөн» миҙалы бирелә.
Гвардия ефрейторы Көнәфин Шәмсетдинды миҙал менән наградлау бойороғонда ошолай юлдар бар: «Ҡырымдағы һуғышта батырлыҡ күрһәтә һәм дошман траншеяһына барып инде һәм немецтарҙы ҡыйрата. Улар тарафынан Ҡырымды азат иткәндә 5 гитлерсы үлтерелде».
Был һуғыштарҙан һуң Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы, ҡаты яраланып, госпиталдә дауаланып сыға. Алған яраларҙан һуң хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табылғас, 1944 йылдың авгусынан санитар поезының келәт мөдире итеп тәғәйенләнә. 1946 йылдың февраленә тиклем хеҙмәтен дауам итә.
Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы 1946 йылдың февраль айында демобилизациялана.
Һуғыштан һуң
Һуғыштан һуң Яңы Собханғолда бер йыл хәрби белем дәресе уҡытҡас, Иҫке Монасипҡа ҡайта, колхоздың бухгалтерияһында иҫәп-хисапсы була. Бөрйән МТС-ы 1954 йылда ойошторола, Ҡонафин Шәмсетдин механизаторҙар курсында уҡый. 1960 йылдарға тиклем баҫыуҙа иген ура, ә ҡыш көндәре ремонт эштәре башҡара. Тик һуғышта алған ауыр яра тынғылыҡ бирмәгәс Ҡунафин бухгалтерлыҡ эшен тағы башҡара. Һуңынын колхоздың ревизия комиссияһына ағза итеп һайлана.
1974 йылдың майында Ҡунафин Шәмсетдин Сиражетдин улы, һуғышта алған яраларҙан ауырып, 56 йәшендә вафат була. Улдары механизатор һөнәрен һайлай. Улы, Ҡунафин Хәлил, хәрби училищела уҡып, Тверь ҡалаһында хеҙмәт итә, подполковник дәрәжәһенә үрләтелә.
Вәхитов Ғәли Хәйрулла улы
Вәхитов Ғәли Хәйрулла улы (Гали Хайруллович, Галей Хайруллович, Гали Хайруллич (1903 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, 275-се кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры. Өлкән лейтенант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942, 1946).
Биографияһы
Ғәли Вәхитов 1903 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. 1919—1920, 1925—1933, 1941 йыл декабренән 1945 йылдың октябренә тиклем армияла хеҙмәт итә. Ҡариҙел район военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырылған. Т. Т.Күсимовтың 275-се кавалерия полкы 1-се эскадроны командиры (китаптарҙа уны Вәли Вәхитов, 3-сө эскадрон командиры тип тә атайҙар). Исеме төрлөсә яҙылған. Мәҫәлән, 1942 йыл 17 декабрендәге Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләү тураһындағы бойороҡта ул Гали Хайруллич тип яҙылған. Хәрби хеҙмәтен тамамлау тураһындағы яҙыуҙарҙа ла айырма бар.
1942 йылдың 20 ноябрендә ҡаты яраланып, госпиталгә эләгә (№ 3661, Ташкент).
1945 йылдың 13 июлендәге наградной листта 2-се дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡлы тип яҙылған.
Һуғыштан һуң 1945 йылдың октябренә тиклем 1-се запас кавалерия полкының 2-се зкп эскадрон командиры ярҙамсыһы була.
1945 йылдың 20 октябрендә армиянан демобизациялана.
Щецин трамвайы
Щецин трамвайы (Tramwaje w Szczecinie) — Польшаның, 65,5 км юлдан, 114 км маршруттан, 203 трамвай вагондарынан һәм 12 юлдан торған трамвай селтәре. Система 1879 йылдың 23 урағайендә асылған. Ҡаланың трамвай хужалығы менән ТОО «Трамваи Щецинские» (Tramwaje Szczecińskie Sp. z o.o.) идаралыҡ итә.
O-Zone
O-Zone (Озон йәки Зона 0) — 1999—2005 йылдарҙағы молдаван музыкаль поп-төркөмө.
Төркөм тарихы
Төркөмдө 1999 йылда Inferialis молдаван рок-төркөмөнөң элекке ҡатнашыусылары Дан Балан (Dan BălanТан Bălan) һәм Петру Желиховский (Petru JelihovschiPetru Jelihovschi) Молдавияла Кишинев ҡалаһында ойошторғандар. Төркөм исеменең мәғәнәһен уның лидеры һәм нигеҙ һалыусыһы ошолайтып аңлатҡан: «Ямғырҙан һуң һауа озон һымаҡ таҙа һәм саф була. Шунан, кем генә инде мобиль селтәрендә Conex Зона 0 — Молдова тигәнде белмәй».
Шул уҡ йылда төркөм 11 композициянан торған Dar, unde eşti (Но где же ты...) исеме аҫтында беренсе альбомын сығара. Ошо мәлдән төркөм үҙ илендә бик популяр булып китә. Әммә төркөмдөң был составы бик оҙаҡҡа бармай. Музыка менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнергә кәрәк тигән һүҙ сыҡҡас та, төркөмдән Петру китә, уның өсөн музыка — тик хобби ғына, тип аңлата ул үҙенең был ҡарарын.
2002 йылдың авгусында яңы составтағы төркөм Number 1 (Номер 1) исемле икенсе альбомын сығара, был альбом төркөмдө Румынияла һәм сит илдәрҙә киң таныта. «Despre Tine» (рус. «О тебе») синглы румын чартының иң башында өс аҙна дауамында тора.
Бынан да ҙурыраҡ популярлыҡты коллектив «Dragostea Din Tei» (рус. «Липовая любовь») йыры сыҡҡандан һуң яулай, был йыр уларҙы бөтә донъяға таныта. Йырҙың бер юлы — «nu mă, nu mă iei» — бөтә донъялағы музыка яратыусыларына билдәле булып китә. Композиция бик оҙаҡ ваҡыт донъя хит-парадтарының беренсе юлдарында тора. Төркөмдөң өсөнсө һәм һуңғы DiscO-Zone (һүҙҙәр уйыны: Disc O-Zone һәм Disco Zone) альбомы Румынияла 2003 йылда һәм (киңәйтелгән вариантта) бөтә донъяла 2004 йылда сыға, 2005 йылда иң йыш һатылған дисктарҙың береһе тип таныла.
2005 йылдың 14 ғинуарында төркөм солистары араһында контракт өҙөлә.
Дискографияһы
Альбомдар: Синглдар:
Морфология (биология)
Морфология (биология) тере организмдарҙың тышҡы (формаһын, төҙөлөшөн, төҫөн, өлгөһө), эске өлөштәренең төҙөлөшөн, организм, таксонға хас үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе фән. (мәҫәлән, кеше морфологияһы).
Кесе Куржина
Кесе Куржина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Һул Куржина йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Морфология (биология)
Тышҡы морфологияны (эйдономия) һәм эске морфологияны (анатомия) айырып йөрөтәләр. Морфологиянан физиологиянан төп айырмаһы шунда: физиология беренсе сиратта организмдың эшмәкәрлеген өйрәнә.
Морфология төшөнсәһен беренсе булып фәнгә индереүсе булып немец шағиры һәм тәбиғәт фәндәре белгесе И. В. Гете тәҡдим итә. "Органик есемдәрҙең формаһы, үҫеш дәүерендә әүерелештәре тураһында тәғлимәт " тип билдәләй.
Кесе Куржина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морфология (биология)
Әммә морфологик билдәләре оҡшаш булып та, төрлө таксондарға ҡараған(конвергенция) организмдар бар. Мәҫәлән, ҡара 38 һәм 42 хромасомалы ике игеҙәк төрө бар.
Тышҡы ҡиәфәттәре ныҡ айырылып та, бер үк төргә ҡараған осраҡтары бар (дивергенция). Морфологик билдәләргә таянып булмағанда, төрҙәрҙе айырыу өсөн икенсе ысулдар ҡулланыла: мәҫәлән, цитогенетик һәм ДНК-анализдар.
Булач (Коса ҡушылдығы)
Булач  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вергиза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ванта һарайы
Ванта һарайы — Грузияла Кахетия төбәгендә Телави муниципалитетының Ванта ауылындағы VIII—IX быуаттарҙың грузин архитектураһы комплексы. Комплекс әлеге ваҡытта ныҡ иҫкергән. Комплекстан хәҙерге көнгә феодал һарайының өлөшө, көмбәҙле сиркәү һәм һуңғы ҡоролмалар ҡалған, һарайҙан тик емереклектәр ҡалған. Ике ҡатлы һарайҙа ҙур һәм бәләкәй залдары булған. Тар һәм бәләкәй тәҙрәле беренсе ҡаты ярҙамсы һәм ауыл хужалығы тәғәйенләнешенә эйә булған. Киң һәм бейек быялалар ҡуйылған икенсе ҡаты йәшәү өсөн тәғәйенләнгән. Тыш яҡтан бинаға киң баҫҡыс алып барған, иҙәне ағастан булған. Ванта һарайы иртә феодал осоро донъяуи архитектураһының мөһим ҡомартҡыһы булып тора.
Вергиза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бишеләп
Бишеләп (Бишелап) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бөрө йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йемен
Йәмән (اليمن), рәсми атамаһы— Йәмән Республикаһы (الجمهوريّة اليمنية) — Көньяҡ-Көнбайыш Азиялағы ил, Ғәрәбстан ярымутрауының көньяғында урынлашҡан. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса халыҡ һаны 25 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә, территорияһы — 527 970 км². Халҡы буйынса ла, майҙаны буйынса ла донъяла 49-сы урынды биләй.
Имамилыҡ
Шиғый исламда имамилыҡ (ғәр. إمامة — имамат) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр нәҫеленән булған (Әһеле Бәйт) бәғзе бер кешеләрҙең генә Пәйғәмбәр үлеменән һуң өммәт башлыҡтары һәм етәкселәре итеп ҡабул ителергә тейешлеген раҫлай торған тәғлимәт.
Йемен
Баш ҡалаһы - Сана.
22 мухафазаға бүленә.
Имамилыҡ
Шиғый инаныстар
Шиғыйҙар шулай уҡ Әһеле Бәйт тоҡомдарының ғына хәлифә булырға хоҡуғы бар тип ышана, был иһә, консенсус менән һайланһа ла, башҡа хәлифәләрҙең барыһы ла был вазифаға хоҡуҡһыҙ тигәнде аңлата (Ижмә), йәғни, улар хәлифәлектең узурпаторҙары булып тора, сөнки илаһи түгел, ә сәйәси юл менән вазифа алғандар.
Шул имамдар илаһи белемгә һәм хакимиәткә эйә (Ғисмәт), уларға Ҡөрьәнде шәрехләү һәм аңлатыу роле йөкмәтелә[2]
Йемен
Дәүләт теле - ғәрәп теле.
Унитар дәүләт, Президент республикаһы. 2022 йылдың 7 апрелендә ил өҫтөнән власҡа Президент Етәксе советы һәм Юғары сәйәси Совет дәғүә итә.
Этимологияһы
Дәүләт ғәрәп һүҙенән yamīn - «уң» (𐩺𐩣𐩬) тип аталған. Атаманың барлыҡҡа килеүе боронғо ориентирлашыу системаһы менән бәйле, унда көнсығыш алғы яғында, ә көньяҡ уң яғында була: әгәр Мәккәлә, изге Ҡәғбә ташы янында, йөҙөң менән көнсығышҡа ҡарап торһаң, Йәмән уңда, көньяҡта була. Страбон, Плиний һәм башҡа грек һәм рим авторҙары Йәмәнды «Arabia felix» — «бәхетле Ғәрәбстан» тип атай (ҡайһы берҙә «уңдырышлы Ғәрәбстан» тип тәржемә ителә).
Географияһы
Йәмән Ғәрәбстан ярымутрауының көньяғында урынлашҡан. Һинд океанының Ҡыҙыл һәм Ғәрәбстан диңгеҙҙәре һыуҙары менән йыуыла.
Ҡоро ер сиге бар Оман көнсығышта) һәм Сәғүд Ғәрәбстаны (төньяҡта).
Йәмәндең төньяҡ-көнсығышы эҫе ташлы сүллек менән ҡапланған, унда йылдар буйы ямғыр яумай. Был сүллекте яр буйы тигеҙлегенән айырып торған Йәмән тауҙарында ҡыш һайын көслө ямғырҙар яуа.
Тарихы
Йәмән — цивилизацияның иң боронғо үҙәктәренең береһе..
Йәмән территорияһында хәҙерге заман кешеләренә билдәле булған иң боронғо батшалыҡ — Катабан, Хадрамаут, Маин, Сәба һәм Химьяр батшалығы. IV быуатта бөтә Йәмәнде химьяриттар берләштерә. Шул уҡ быуат аҙағында химьярит батшалары иудаизмды дәүләт дине итеп ҡабул итә. VI быуат башында Йәмән Аҡсум батшалығы йоғонтоһона эләгә, был уның ваҡытлыса христианлашыуына килтерә. Шул уҡ быуат аҙағында Йәмәнде Сәсәниҙәр Ираны яулап ала.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында Саны имамы 30 провинция өҫтөнән хакимлыҡ итә. 1872 йылда төрөктәр ҡабаттан Йәмәнды баҫып ала.
Төньяҡ Йәмән 1918 йылда Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
1948 йылдың 17 февралендә, әл-Вазири ғаиләһенең ҡораллы түңкәрелеше һөҙөмтәһендә король Яхья бин Мөхәммәт Хәмит-әд-Дин үлтерелә.
1962 йылдың 18 сентябрендә, король Әхмәттең вафатынан һуң, яңы король тип принц Мөхәммәт әл-Бадр иғлан ителә. 26 сентябрҙә армия частары хәрби түңкәрелеш ойоштора, теократик монархияны ҡолата һәм Йәмән Ғәрәп Республикаһын иғлан итә. Монархияға ҡаршы түңкәреүҙәрҙән һуң илдә роялистар һәм республикасылар араһында 8 йыллыҡ граждандар һуғышы башлана.
1990 йылда дошманлашҡан ике ил Йәмән Республикаһына берләшә.
1994 йылда илдә тағы ла граждандар һуғышы башлана. 21 майҙа ЙХДР-ҙың элекке етәкселәре Көньяҡта бойондороҡһоҙ дәүләт — Йәмән Демократик Республикаһын иғлан итә, әммә июлдә көньяҡтарҙың ҡораллы ихтилалы Төньяҡ Йәмән армияһы тарафынан баҫтырыла.
1995 йылда Эритрея Йәмән менән Хәниш архипелагына хужа булыу тураһында бәхәсләшә, шуның менән бәйле дәүләттәр араһында ҡораллы конфликт була.
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар (СССР менән 1955 йылдың 31 октябрендә ойошторолған).
2011 йылда илдә революция башлана. 2014 йылдан «Ансар Аллаһ» шиғыйҙар төркөмө менән хөкүмәт көстәре араһында ҡораллы конфликт бара.
2015 йылдың мартында Йәмән хөкүмәте яғындағы һуғышта Сәғүд Ғәрәбстаны етәкселегендәге ғәрәп дәүләттәре коалицияһы ҡатнаша.
Ҡораллы конфликт (2014)
2014 йылдан Йәмәндә хуситтар баш күтәреүселәре һәм Сәғүд Ғәрәбстаны етәкселегендәге коалиция араһында хәрби конфликт сыға.
Һөҙөмтәлә илдә гуманитар катастрофа күҙәтелә, меңәрләгән тыныс халыҡ аслыҡтан үлә; БМО мәғлүмәт базаһын ҡулланған Save the Children баһалауынса, 2015-2018 йылдар араһында киҫкен туҡланмау һөҙөмтәһендә биш йәшкә тиклемге 85 000 бала вафат булған. БМО-ның баһаһы буйынса, 2018 йылда унда дүрт йылға яҡын үлтереү һөҙөмтәһендә 14 миллионға яҡын граждан аслыҡ хәүефе аҫтында булған.
Халҡы
Этник составы — башлыса йәмәндәр һәм афро-ғәрәп мулаттары, шулай уҡ бер аҙ һиндтар, пакистанлылар һәм бангладешлылар.
Илдең мәғариф системаһы уҡытыусылар етешмәүҙән яфалана.
Дәүләт ҡоролошо
Дәүләт башлығы — президент, 7 йылға туранан-тура дөйөм хоҡуғы буйынса һайланған (1999 йылдан). Президент Али Абдалла Сәлех 1994 йылдан 2011 йылға тиклем дәүләт башлығы була, был вазифаға өс тапҡыр һайлана; Әммә Ғәрәп яҙы ваҡиғалары һәм 2011 йылда үлтерергә маташыу арҡаһында отставкаға китә. 2012 йылдың февралендә Абд-Раббу Мансур Һади ике йылға президент итеп һайлана. 2015 йылда хуситтар менән конфликт башланғас, отставкаға китә, әммә һуңынан фекерен үҙгәртә. Артабан Йәмәндең де-факто башлығы Мөхәммәт Али әл-Хуси була (Санала ойошторолған Революцион комитет рәйесе вазифаһында). Хади Аденға, ә һуңынан Эр-Риядҡа ҡаса, унда уның хөкүмәте ултыра башлай. 2016 йылдың авгусында Сәлех әс-Самад (Юғары сәйәси совет рәйесе вазифаһында) илдең яңы де-факто хакимы була, уны үлтергәндән һуң Мәхди Әл-Машат илде етәкләй.
Милли ҡотҡарыу хөкүмәтен Абдул Азиз бин Сәлех Хабтур етәкләй.
Ике палаталы парламент — Шура (Совет) (президент тәғәйенләгән 111 ағза) һәм Вәкилдәр Палатаһы (2003 йылдың апрелендә халыҡ тарафынан 6 йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана, 301 депутат), 5 партиянан тора:
Үҫемлектәр морфологияһы
Үҫемлектәр морфологияһы, йәки фитоморфология, —ботаника фәнендә үҫемлектәрҙең үҫеш дәүерендә формалашыуын, төҙөлөшөн өйрәнеүсе бүлек, фән тармағы фән тармағы. Уның бурыстары эсенә үҫемлек организмыың индивидуаль үҫешен (онтогенез) дә, эволюцион-тарихи үҫешен (филогенезы) дә өйрәнеү тора. Үҫемлектәр морфологияһы— ботаниканың төп тармаҡтарының береһе.
Үҫемлектәр морфологияһы киңерәк мәғәнәлә — үҫемлектәр анатомияһын һәм үҫемлетәрҙең микрокимәлдә морфологияһын өйрәнеүсе башҡа йүнәлештәрҙе лә үҙ эсенә ала. Морфологияның тарыраҡ кимәлдә бурыстары булып, үҫемлектәр макроскопик төҙөлөшөн һәм формалашыуын өйрәнә. Йәғни, уҫемлектәрҙе организм кимәлендә өйрәнеүсе фән.
Сенянинова-Корчагина Мария Васильевна
Корчагина Мария Васильевна (ҡыҙ фамилияһы — Сенянинова, 1900—1966) — совет ғалим-биологы — ботаник-систематигы, геоботаник, генетик, эмбриолог һәм үҫемлектәр физиологы, биология фәндәре докторы (1935).
Үҫемлектәр морфологияһы
Бурыстар
Үҫемлектәр морфологияһы алдында торған мөһим мәсьәлә булып, үҫемлек органдарын һәм туҡымаларын һүрәтләү тора.
Сенянинова-Корчагина Мария Васильевна
Биографияһы
Мария Васильевна Сенянинова 1900 йылдың 4 февралендә (йәки 1 февраль) Смоленск губернаһының Духовщина ауылында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Мәскәү ҡалаһында) тыуған. Мәскәү дәүләт университетында уҡый, 1923 йылда үҫемлектәр систематикаһы һәм морфологияһы кафедраһын тамамлай, шунан һуң Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы фәнни-тикшеренеү институты аспирантураһында уҡыуын дауам итә. Аспирантурала уҡыған ваҡытында үҫемлектәр эмбриологияһы һәм физиологияһы буйынса мәҡәләләр баҫтыра.
Мария Васильевна 1928 йылдан Ленинградта йәшәй. 1934 йылда Ленинград дәүләт университетының үҫемлектәр генетикаһы кафедраһында өлкән ассистент булып китә. М. В. Сенянинова 1935 йылда Бөтә Союз үҫемлекселек институтында биология фәндәр докторы дәрәжәһе ала. 1936 йылдан доцент званиеһында Ленинград дәүләт университетында уҡыта.
Үҫемлектәр морфологияһы
Бурыстар
Был үҫемлектәрҙең индивидуаль дә һәм тарихи ла үҫешенә ҡағыла.
Йүнәлештәре
Тарихи юҫыҡта, морфология һүрәтләүсе фән булараҡ үҫешә башлай. Башлыса үҫемлектәрҙең үҫемлектәр төрлөлөгөн формаһын тасуирлау менән шөғөлләнә. Ботаника фәненең тулы мәғәнәлә үҫешеүе Карл Линней ҙың (1707—1778) хеҙмәттәренә, үҫемлектәр морфологияһында һүрәтләү ысулын тәртипкә һалыуына бурыслы.
Хәҙер үҫемлектәр морфологияһында өйрәнеү объекттары буйынса түбәндәге йүнәлештәре барлыҡҡа килгән: <span class="" id="Микроморфология"> <span class="" id="Макроморфология"> Морфология бүлегедә ҡулланылған оптик ысул ике төркөмгә бүленә:
Йемен
Иҡтисады
Йәмән — иң ярлы ғәрәп илдәренең береһе. 2009 йылда йән башына ЭТП — 2,5 мең доллар. (тик Судан менән Мавританияла ғына ғәрәп илдәре аҙыраҡ, дөйөм алғанда ул — донъяла 173-сө урын).
Үҫемлектәр морфологияһы
Үҫемлектәрҙең ғәмәли морфологияһы
Үҫемлектәрҙең морфологияһы буйынса тикшеренеү эштәре тирә-яҡ мөхитте һаҡлау менән дә бәйле мәсьәләләрҙе асыҡларға ярҙам итә. Үҫемлек организмдарында булған үҫеш тайпылыштары тирә-юн мөхиттең бысраныу дәрәжәһен билдәләү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә (биоиндикация методы)<sup class="mw-ref" id="cxcite_ref-_fd28f34d642ca873_3-4" rel="dc:references">. = Иҫкәрмә =
Сенянинова-Корчагина Мария Васильевна
Биографияһы
1938 йылдан Мария Васильевна Сенянинова Ленинград дәүләт университетының география факультеты ботаник география кафедраһында эшләй, 1941 йылда профессор дәрәжәһе ала. 1943—1944 йылдарҙа ЛДПИ-ның ботаника кафедраһы мөдире.
Йемен
Иҡтисады
Йәмәндең иҡтисади именлеге нефть сығарыуға һәм экспортлауға бәйле (дәүләт бюджетының килем өлөшөнөң 70 проценты), запастары кәмей бара. Сит ил ярҙамы ҙур әһәмиәткә эйә — 2012 йылда ғына Йәмән Сәғүд Ғәрәбстанынан 3,25 миллиард доллар ала. 2006 йылда ил властары иҡтисадты диверсификациялау маҡсатында иҡтисади реформалар үткәрә (сит ил инвесторҙарын йәлеп итә).
2009 йылда Йәмәндең иҫбатланған тәбиғи газ запастары 490 миллиард кубометр тәшкил итә. 2009 йыл аҙағында шыйыҡландырылған тәбиғи газ заводының беренсе линияһы эшләй башлай, ул Ғәрәбстан ярымутрауының көньяғындағы Бальхаф порты янында урынлашҡан һәм уны экспортлау башлана. Төп ҡулланыусылар — Көньяҡ Корея һәм АҠШ. Ауыл хужалығы (ЭТП-ның 10 проценты, эшселәрҙең 75 проценты) — иген, емеш-еләк, йәшелсә, борсаҡ, кофе, мамыҡ; һөт ризыҡтары, малсылыҡ (һарыҡ, кәзә, һыйыр, дөйә), ҡош-ҡорт; балыҡсылыҡ. Үҙәндәрҙә, террасалы тау битләүҙәрендә игенселәр мамыҡ, емеш-еләк, йәшелсә үҫтерә. Башҡа йәмәнлеләр балыҡ тотоу менән туҡлана; күптәр шулай уҡ кәсепсе һәм үҙ әйберҙәре менән баҙарҙа сауҙа итә.
Сенянинова-Корчагина Мария Васильевна
Биографияһы
М. В. Сенянинова-Корчагина биология һәм география фәндәре докторы Корчагин Александр Александровичтың ҡатыны (1900—1977).
Йемен
Иҡтисады
Сәнәғәт (ЭТП-ның 51 %) — нефть сығарыу һәм эшкәртеү (ЭТП-ның 25 проценты); ваҡ туҡыу һәм күн предприятиелары; аҙыҡ-түлек сәнәғәте; һөнәрселәр; ҙур булмаған алюмин иретеү заводы; цемент етештереү; ҙур булмаған судноларҙы ремонтлау.
Эске тулайым продукттың (ЭТП) 39 проценты хеҙмәтләндереү өлкәһенә тура килә.
Сенянинова-Корчагина Мария Васильевна
Биографияһы
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
1966 йылдың 26 мартында вафат була.
Йемен
Иҡтисады
2017 йылда экспорт — 501,2 млн доллар. — нефть, ҡәһүә, киптерелгән һәм тоҙло балыҡ.
Төп һатып алыусылар - Мысыр - 29,4%, Таиланд - 16,7%, Белоруссия - 13,5%, Оман - 10,5%, БҒӘ - 6,5%, Сәғүд Ғәрәбстаны - 5%.
2017 йылда импорт — 4,573 млрд доллар. — аҙыҡ-түлек һәм малсылыҡ, сәнәғәт һәм химия продукттары.
Төп тәьмин итеүселәр — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре — 12,2 %, Ҡытай — 12,1 %, Төркиә — 8,7 %, Бразилия — 7,3 %, Сәғүд Ғәрәбстаны — 6,5 %, Аргентина — 5,5 %, Һиндостан — 4,7 %..
Киң мәғлүмәт саралары
САБА (SABA) — Йәмән хөкүмәте мәғлүмәт агентлығы
Yemen RTV дәүләт телерадиокомпанияһына Yemen TV һәм Sana'a Radio, Aden Radio һәм төбәк дәүләт радио каналдары инә.
Интернет
Йәмәндә Интернетҡа инеү мөмкинлеген TeleYemen һәм AdenNet провайдерҙары тәьмин итә. Йеменнет провайдеры баш күтәреүселәр тарафынан баҫып алына, шуға күрә AdenNet провайдеры булдырыла.
Дин
Йәмән халҡының күпселеге мосолмандар (99%). Йәмән мосолмандарының яртыһынан күберәге шәфиғи йүнәлешендәге сөнниҙәр; илдә башҡа хоҡуҡи мәктәптәр яҡлылар бар: хәнифиттар һәм мәликиттар. Йәмәндә шиғыйҙарҙың ҙур общинаһы тупланған (8 -10 миллион диндар); уларҙың күпселеге - зәйдиттар.
Дини аҙсылыҡ христиандарҙан (41 000), йәһүдтәр, индустар (155 000), зороастристар һәм башҡаларҙан тора.
Христиандар араһында иң күп һанлы протестанттар (30 мең). Протестанттар бер нисә конфессиянан тора, беренсе сиратта улар пятидесятниктар (2000 йылда 7,1 мең). Католиктар һаны 6 мең тип баһалана. . Эфиопия һәм Эритреянан сыҡҡандар араһында Боронғо Көнсығыш православие сиркәүҙәре яҡлылар бар. Йәмәндә даими рәүештә христиандарҙы эҙәрлекләү осраҡтары теркәлә.
Иҫтәлекле урындар
Йәмәндең тәбиғи һәм мәҙәни иҫтәлекле урындары араһында дүртәүһе Юнесконың бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән;
Йәмәндең баш ҡалаһы Сана донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе һанала. Сана VIII быуатта илдең төп ислам үҙәгенә әүерелә, ҡалала 103 мәсет, 14 хаммам (традицион мунса) һәм XI быуатҡа ҡараған 6 меңдән ашыу йорт иҫәпләнә. Ошоноң менән бәйле Сананың иҫке өлөшө 1986 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
Ҡыҙыл диңгеҙ ярынан алыҫ түгел тарихи Забид ҡалаһы урынлашҡан, ул 1993 йылда бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Забид XIII быуаттан XV быуатҡа тиклем Йемендың баш ҡалаһы була, ә хәҙер мөһим археологик һәм тарихи ҡомартҡы булып тора. Ул күп быуаттар дауамында мөһим роль уйнай, уның университеты бөтә ғәрәп һәм ислам донъяһының төп белем биреү үҙәктәренең береһе була.
Йәмәндең Бөтә донъя мираҫы исемлегендәге «мөғжизәләренең» иң һуңғыһы Сокотра архипелагы эләккән. XIII быуатта Марко Поло телгә алған был алыҫ һәм айырым архипелаг Аден ҡултығындағы дүрт утрауҙан һәм ике ҡаялы утрауҙан тора. Архипелагта бик күп төрлө флора һәм фауна бар. Үҫемлектәрҙең 825 төрөнән 37 %-ҡа тиклем эндемик, 90 % һөйрәлеүселәр, утрауҙа 192 төр ҡош, 253 төр мәрйен, яр буйы балыҡтарының 730 төрө һәм краб һәм тәлмәрйендәрҙең 300 төрө, шулай уҡ билдәле аждаһа ағасының тыуған ере (Dracaena cinnabari) бында.
Боғанаҡ
Боғанаҡ (Буганак) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 773 кеше. Почта индексы — 453536, ОКАТО коды — 80211807003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Булач (Лолог ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Кесе Лисица
Кесе Лисица — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лисица йылғаһының һул ярына тамағынан 392 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Схалта ғибәҙәтханаһы
Схалта, Кинчаури  — XII быуат сиркәүе, Схалта епархияның үҙәге. Грузияның Аджария республикаһындағы Хуло муниципалитетының Кинчаури ауылында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Ғибәҙәтхана бейек тау террасаһында, Схалта йылғаһы һәм уның ҡушылдығы араһында тора. Сиркәү тирәләй майҙан стена менән уратып алынған. Стенала ҡапҡалар бар. Әлеге ваҡытта береһенең аркалы инеү урыны ғына һаҡланған, икенсеһе күптән емерелгән. Ныҡ емерелгән килеш ҡомартҡы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған: бинаның күп өлөшөндә стеналары таш менән көпләнгән, эске стеналары ныҡ зыян күргән. Ете ҡырлы алтары сиркәүҙең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Көнбайыш һәм көньяҡ яғында төкәтмәләр булған, улар ваҡыт үтеү менән емерелгән. Схалта сиркәүе тулыһынса биҙәлгән. Улар башлыса алтарында, аркала һәм көнбайыш стенала һаҡланып ҡалған. Реставрация эштәренә тиклем ғибәҙәтхананың ҡыйығы булмай.
Ғибәҙәтхана тирәләй һуңғы урта быуат ауыл хужалығы ҡаралтылары, шул иҫәптән мөгәрәптәр урынлашҡан. Схалта йылғаһы аша быуат уртаһы күпере бар.
Тарихы
Күп кенә тикшеренеүселәр ҡомартҡының йәшен асыҡларға тырыша (Г. Клюге, Д. Бакрадзе, Н. Северов, Р. Меписашвили). Берәүҙәр уны X—XII быуаттар тип, башҡалары XIII быуат тип иҫәпләй.
Схалта ҡомартҡыһы тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Был ҡомартҡы тураһында берҙән-бер боронғо документ Александр I ҡарай.
Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы
Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы (САЛИХОВ Габдрахим Габдулхакович (1901 йыл — июль 1986 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы.
Биографияһы
Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Благовар районы Иҫке Һынны ауылында тыуа. 1919 йылдың сентябренән 1922 йылдың октябренә тиклем Граждандар һуғышында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышына Благовар район хәрби комиссаритаты тарафынан 1941 йылдың декабрендә саҡырыла. Башҡортостанда ойошоторолоп ятҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составына теркәлә (һуңғараҡ 16-сы гвардия Чернигов кавдивизияһы). 19-сы медицина-санитар эскадроны санитары булып хеҙмәт итә. Ошо берләшмә составында бөтә хәрби юл үтә һәм 1945 йылдың авгусында демобилизациялана. Тыуған ауылына ҡайтып йәшәй, емерелгән халыҡ хужалығын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша, һигеҙ бала тәбиәләп үҫтерә. Ветеран 1986 июлендә вафат була.
Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы 1943 йылда санитарлыҡ эшендә ваҡыты, ауырлығы менән иҫәпләшмәйенсә яралалырға ярҙам күрһәтеүҙә тырышлыҡ, теүәллек күрһәткәне, бойороҡтарҙы ваҡытында үтәгәне өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә
Китайгородский Александр Исаакович
Александр Исаакович Китайгородский  (16 февраль 1914 йыл — 16 июнь 1985 йыл) — совет физигы-кристаллографы,  физика-математика фәндәре докторы (1946), профессор (1947). Ул билдәле инженер-химик, быяла һәм силикаттар буйынса белгес И. И. Китайгородскийҙың улы.
Биографияһы
1935 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетынтамамлай. 1941 йылдың июненә тиклем Эксеприменталь медицинаның  Бөтә Союз институты   рентгеноструктура лабораторияһы менән  етәкселек итә. 1936—1937 йылдарҙа — Мәскәү  халыҡ хужалығы институтында доцент. 1938—1940 йылдарҙа  Мәскәү ҡала педагогия институтында теоретик физиканан  курстар уҡый.
1942—1944 йылдарҙа Мәскәү нефть институты филиалында кафедра мөдире була. Башҡорт дәүләт медицина институтында дөйөм физика курсын уҡый, 1943—1944  йылдарҙа унда  медицина физикаһы кафедраһы мөдире. Был йылдарҙа Өфөлә эре оборона предприятиеһының физика бүлеге начальнигы булып эшләй.
1944 йылдан СССР ФА органик химия институтында  рентгеноструктура тикшеренеүҙәре менән етәкселек итә.
1954—1985 йылдарҙа — СССР ФА элементоорганик  берләшмәләр  лабораторияһы мөдире. 1958—1985 йылдарҙа — Коломна дәүләт педагогия институты профессоры. Ул. Д. И. Менделеев (1949) һәм Е.С. Федоров исемендәге премия лауреаты (1967).
Эшмәкәрлеге
Фәндә яңы йүнәлешкә — структуралы кристаллографияға нигеҙ һалыусы, шулай уҡ атом-атомлы потенциалдар ысулы һәм молекуляр кристалдарҙа тығыҙ төргәкләү принцибы авторы. Рентгеноструктуралы алымдар өлкәһендә мөһим  китаптар яҙа, улар башҡа телдәргә лә тәржемә ителгән («Рентгеноструктурный анализ», «Рентгеноструктурный анализ мелкокристаллических и аморфных тел», «Теория рентгеноструктурного анализа» һ.б.).
Фәндең талантлы популярлаштырыусыһы,  уның киң аудитория алдындағы сығыштары ваҡытында зал тулы була һәм ҡыҙыу бәхәстәр менән  тамамлана. Ул яҙған фәнни-популяр китаптар китап  кәштәләренән тиҙ арала юҡҡа сыға («Физика — минең һөнәрем», «Реникса», «Физика бөтәһе өсөн» һ.б.).
Китайгородский уҡыусылары араһында — ике академик, 10 фән докторы һәм 40-тан ашыу кандидат. Уҡыусыларҙың береһе булып Ю. Т. Стручков тора.
Вишня (Керженец ҡушылдығы)
Вишня  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғисмәт
Ғисмәт йәки Ғисмә, Исмәт (عِصْمَة ; тура мәғәнәлә, «ҡурсылғанлыҡ») — Шиғый исламда айырата иғтибар ителгән саф күңеллелек, гөнаһтан йәки әхлаҡһыҙлыҡтан ҡурсылғанлыҡ. Шиғый теологияһында ғисмәт пәйғәмбәрҙәргә, имамдарға һәм фәрештәләргә хас.
Тасуирламаһы
Кешеләргә ғисмәт баһаһы биргәндә, « эшләргә мөмкинлеге булыуға ҡарамаҫтан, гонаһҡа бирелмәү» тигән сифатты күҙҙә тоталар. Тән һәм йән сәләмәтлеге менән бер рәттән, дошмандарға бирешмәүсәнлеге һәм тыныслығы (әс-Сәкинә) менән бер рәттән, ғисмәт Аллаһ тарафынан бирелгән илаһи мәрхәмәт булып тора. .
Мәғсүм (хаталарҙан саф) кеше (معصوم) — пәйғәмбәрҙәр илаһи динде һаҡлау һәм үҫтереү, Ҡөрьәнде аңлатыу һәм сәләмәт социаль система булдырыу буйынса үҙ миссияһын үтәү өсөн бөтә хаталарҙан һәм гонаһтарҙан һаҡланырға тейеш.
Шиғый-ун икеселәр, ун дүрт мәғсүм (معصومون) инаныстары буйынса «Аллаһ тарафынан хата-кәмселектәрҙән азат итеп яралтылғандар» иҫәбенә Мөхәммәт Пәйғәмбәр, шулай уҡ ҡыҙы Фатима, исмәғилиҙәр, ун ике имам, зәйдиҙәр инә.
Этимологияһы
Дүртенсе шиғый имам Зәйн әл-Ғәбидин ғисмәтте «Ҡөрьәнгә ныҡлы тотонорға мөмкинлек биргән сифат» тип ҡарай. Әл-Ғәбидин Ҡөрьән менән Ун дүрт мәғсүм Ҡиәмәт көнөнә тиклем бер-береһенән айырылмай, һәм уларҙың һәр береһе икенсеһен тормошҡа ашыра, тип әйтә. Үҙ һүҙҙәрен раҫлау өсөн Ҡөрьән 17: 9 аятын килтерә.
Голубев Владимир Васильевич
Каждый хороший учитель должен фанатически верить в абсолютную правильность своих утверждений, так как иначе он не убедит своих учеников. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Из слова В. В. Голубева в день семидесятилетия, 3 декабря 1954 г. // Вестник МГУ, 1955, № 2, с. 143—158.
Биографияһы
Дин әһеле ғаиләһендә тыуған. 1-се Мәскәү гимназияһын алтын миҙал менән тамамлағандан һуң, 1903 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетына (математика бүлегенә) уҡырға инә. 1905 йылда, революция ваҡиғаларында эшлекле ҡатнашҡандан һуң, Д. Ф. Егоров кәңәше буйынса Н. Н. Лузин бергә Парижға китә, унда улар билдәле математиктарҙың лекцияларын тыңлайҙар. 1908 йылда В. В. Голубев, дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса диплом эше яҙып, Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.
1906 йылдан В. В. Голубев Мәскәүҙең урта уҡыу йорттарында эшләй, 1911 йылдың ҡышында магистрлыҡ имтихандары тапшыра, ләкин тик 1914 йылдан һуң, Европа университеттарына ҡабат барып килгәс кенә, бер юлы бер нисә юғары уҡыу йортонда: Мәскәү бәйләнеш юлдары инженерҙары институтында, Император техник училищела, Шанявский исемендәге университетта уҡыта башлай.
1917 йылдан, Һарытау университетының физика-математика факультеты деканы В. Д. Зерновтың үтенесе буйынса магистрлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң, унда профессор вазифаһын биләй. 1918—1919 йылдарҙа ул — физика-математика факультеты деканы, 1919 йылда — проректоры, 1920 йылдан — Һарытау университеты ректоры (1922 йылға тиклем). 1925 йылда, Н. Е. Жуковскийҙың һәм С. А. Чаплыгиндың ҡанат теорияһы буйынса хеҙмәттәрен өйрәнеп, ул аэромеханика менән ҡыҙыҡһына башлай.
1930 йылдан алып — Үҙәк аэрогидродинамика институтының өлкән инженеры һәм Мәскәү университеты профессоры: тәүҙә аэромеханика буйынса лекциялар уҡый, 1931 йылдан университеттың физика-математика факультетында асылған механика бүлексәһе менән етәкселек итә. 1932 йылдан башлап үҙенең вафатына тиклем — был бүлектә үҙе ойошторған аэромеханика кафедраһы мөдире (1955 йылдан — аэромеханика һәм газ динамикаһы кафедраһы) һәм бер үк ваҡытта Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһында юғары математика кафедраһына етәкселек итә. 1933 йылда халыҡ мәғарифы комиссариаты приказы менән Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты ойошторола, һәм В. В. Голубев уның беренсе деканы була; 1935 йылға тиклем, ә ҡабат — 1944—1952 йылдарҙа ул ошо вазифаны биләй
В. В. Голубев төрлө лекциялар курсы уҡый: ҡанат теорияһы, эллиптик функциялар һәм уларҙың гидромеханикаға ҡушымтаһы, кәкере йөҙҙәр тирәләй ағыу, дифференциаль тигеҙләмәләрҙең аналитик теорияһы, ауыр ҡаты есемдең хәрәкәтһеҙ нөктә тирәләй хәрәкәте тигеҙләмәләрен интеграллау буйынса һәм башҡалар. Шуның менән бергә ул айырым лекторлыҡ талантлына эйә була, уның ғәҙәттән тыш тәьҫирле телмәре ишаралар, мимика һәм .интонациялар менән ҡушылып бара. Ул үҙенең лекцияларында фән эшмәкәрҙәре, теге йәки был асыштың шарттары тураһында һөйләргә ярата (һәм белә)
1934 йылда СССР фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. В. В. Голубев 1939 йылда бригинженер званиеһында Ҡыҙыл Армия кадры итеп алына; ә 1944 йылда уға инженер-авиация хеҙмәтенең генерал-майоры хәрби званиеһы бирелә.
Үҙенең етмеш йәшлек юбилейын байрам иткәндән һуң төндә кинәт вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. В. Голубевтың төп ғилми хеҙмәттәре аэромеханика һәм комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһы буйынса.
С. Чаплыгиндың аэромеханика өлкәһендәге хеҙмәттәрен дауам итә. Механизацияланған ҡанат теорияһын эшләй. . Шулай уҡ В. В. Голубев ҡағыусы ҡанат теорияһын эшләй.
В. В. Голубевтың математиканан төп хеҙмәттәре аналитик функциялар теорияһы һәм дифференциаль тигеҙләмәләрҙең аналитик теорияһы менән бәйле. Шулай уҡ урыҫ фәне тарихы буйынса эштәр (шул иҫәптән Рәсәйҙә механика тарихына, Чебышевтың, Жуковскийҙың, Чаплыгиндың тормошо һәм ижадына арналған мәҡәләләр) авторы.
Сандриков Валерий Александрович
Сандриков Валерий Александрович (24 октябрь 1941 йыл, Сарыагаш районы Ҡаҙаҡ ССР-ы) — СССР һәм Рәсәй ғалим-физиологы, медицина фәндәре докторы (1981), профессор (1981), Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2007), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2013).
Биографияһы
Валерий Александрович Сандриков 1941 йылдың 24 октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Сарыагаш районында тыуған, унда әсәһе — Анна Сергеевна Сандрикова (1920—1964) эвакуациялана. Атаһы — Александр Григорьевич Сандриков (1922—2007) Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,  генерал-лейтенант, Ҡораллы Көстәрҙә  кадрҙарҙа   46 йылдан ашыу хеҙмәт итә.
1947 йылда ғаилә Мәскәүгә әйләнеп ҡайта, Валерий Александрович урта мәктәптең беренсе класына уҡырға бара. 1967 йылда В.А.Сандриков И. М.Сеченов исемендәге Мәскәү медицина институтының дауалау факультетын тамамлай. Калининградта (хәҙер — Королев ҡалаһы)  ҡала дауаханаһының  кардиология бүлегендә табип булып эшләй.
1975 йылдан интраоперацион диагностика лабораторияһы — профессор В.В.Зарецкий инициативаһы буйынса ойошторолған илдә  бындай беренсе лаборатория етәксеһе. 1981 йылда «Интраоперационная оценка гемодинамики сократительной функции миокарда и критерии адекватности коррекции приобретенных и врожденных пороков сердца» темаһына диссертация яҡлай. Шул уҡ йылдарҙа уға кардиология һөнәре буйынса профессор исеме бирелә.
1981 йылда В.А. Сандриков ҡан  электромагнит сығымдарын эшләү һәм киң ҡулланышҡа индереү  эштәре циклы өсөн СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
1988—1993 йылдарҙа клиник физиология, инструменталь һәм нур диагностикаһы бүлеге етәксеһе,  1993 йылдан алып 2015 йылға тиклем академик Б. В. Петровский исемендәге Рәсәй хирургия фәнни үҙәгендә фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй, 2015 йылда  инструменталь һәм нур  диагностикаһы бүлегенә мөдирлек эшенә кире ҡайта.
1999 йылда И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты профессиональ белем биреү институтының функциональ һәм ультратауыш диагностикаһы кафедраһын етәкләй.
2004 йылда РМФА ағза-корреспонденты итеп һайлана, 2007 йылда – РМФА медицина-биология бүлеге буйынса мөхбир ағзаһы, 2013 йылдан академик Б.В.Петровский исемендәге  Рәсәй хирургия фәнни үҙәгенең почетлы академигы, 2011 йылдан медицинала   ультратауыш диагностика белгестәре Рәсәй ассоциацияһының почетлы ағзаһы (РАСУДМ).
600-ләп фәнни эш, уйлап табыуға 4 танытма һәм 2 патент авторы. Уның етәкселегендә 18 докторлыҡ һәм 65 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Наградалары һәм ҡаҙаныштары
Составына инә. :
Әрмет-Рәхим
Әрмет-Рәхим (Арметрахимово) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 315 кеше. Петровск ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453230, ОКАТО коды — 80231855002.
Тарихы
Нуғай даруғаһының Юрматы улусы башҡорттары тарафынан Әрмет исеме аҫтында нигеҙ һалынған, 1737 йылдан билдәле. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1676 йылда нигеҙ һалынған.
Ауылдың хәҙерге исеме XVIII быуатта йәшәгән старшина Рәхим Ибраев исеме менән бәйле.
V ревизия ике ауыл халҡын иҫәпкә алған: Түбәнге Әрмет һәм Әрмет-Рәхим. 1834 йылда 230 кеше, 1859 йылда — 147 башҡорт була. 1920 йылда 237 ихатала 1265 кеше йәшәгән. 1939 йылда халыҡ һаны 1083 кеше тәшкил итә, 1959 йылда — 799 кеше.