cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғайсар
Фамилияла
Ғайсаров Артур Борхан улы — Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы рәйесе (2016).
Топонимикала
Ғайсар (ауыл) — 1920—1930 йылдарҙа Һамар өлкәһе Быҙаулыҡ йылғаһы буйында, Байҡары руднигы ҡасабаһы янында урынлашҡан ауыл.
Мәҙәниәттә
Ғайсар — Флорид Бүләковтың «Ҡыҙҙар ни өсөн илай» әҫәре геройы.
Ҡашҡа ауыл Советы (Асҡын районы)
Ҡашҡа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Гутмань мәмерйәһе
Гутмань мәмерйәһе (Gūtmaņa ala) — Латвияла һәм бөтә Балтика буйының иң ҙур мәмерйәһе. Гауя йылғаның уң яҡ ярында Сигалда ҡалаһы эргәһендәге. Гауя милли паркында урынлашҡан.
Мәмерйә диуары девон осоронда барлыҡҡа килгән (яҡынса 410 миллион йыл элек) ҡыҙыл ҡомташтан һалынған. Мәмерйәнән ағып сыҡҡан шишмәләр Гауя йылғаһына ҡоя.
Мәмерйәнең тәрәнлеге 18,8 метр тәшкил итә, максималь киңлеге 12 метр, бейеклеге 10 метр. Мәмерйә майҙаны — 170 квадрат метр, күләме 500 куб метр.
Мырҙабаева Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы
Мырҙабаева Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы  (13 сентябрь 1957 йыл) — ғалим-табип-педиатр, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1996 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы; 1998—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 1-се урынбаҫары; Рәсәй Федерацияһының бишенсе (2007—2011) һәм алтынсы (2011—2016) саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының президиум ағзаһы. Рәсәйҙең (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Биографияһы
Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы Мырҙабаева 1957 йылдың 13 сентябрендә Күгәрсен районы Түкәт ауылында уҡытыусы ғәиләһендә тыуған.
1974 йылда Өфө ҡалаһында 1-се интернат-мәктәпте тамамлаған. Башҡортостан дәүләт медицина институтының педиатрия факультетында һәм Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында юғары һөнәри белем алған.
Һөнәри эшмәкәрлеге
1981—1984 йылдар: Өфө ҡалаһының 3-сө балалар йортонда табип-педиатр.
1984—1986 йылдар: Башҡорт дәүләт медицина институтында клиник ординатурала уҡый.
1986—1996 йылдар: Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының медицина-генетик консультацияһы педиатр-генетигы.
1996—1998 йылдар: Башҡорт дәүләт медицина университетының неврология кафедраһы ассистенты.
1998—2007 йылдар: Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 1-се урынбаҫары.
2007—2011 йылдар: Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, Һаулыҡ һаҡлау буйынса комитет ағзаһы
2011—2016 йылдар: Рәсәй Федерацияһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты.
Веприка
Веприка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/13 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы
Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы (10 май 1936 йыл — 26 июнь 2011 йыл) — ғалим-агроном, 1967—2011 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1994 йылдарҙа үҫемлектәр селекцияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Хлорелла үҫтереү өсөн культиватор авторы.
Дубровка (Ауырғазы районы)
Дубровка (Дубровка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 150 кеше. Почта индексы — 453472, ОКАТО коды — 80205810006.
Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы
Биографияһы
Ниғмәтйән Мөхөтдин улы Нурмөхәмәтов 1936 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районының Ҡаранай ауылында крәҫтиән Нурмөхәмәтов Мөхөтдиндең (1861) һәм Нәбиуллина Маһриямалдың (5.12.1890) ғаиләһендә тыуған.
Дубровка (Ауырғазы районы)
Тарихы
1910 йыл һәм 1912 йылдар араһында Стәрлетамаҡ өйәҙендә шул уҡ өйәҙҙең Яңы Фёдоровка ауылы кешеләре бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һала. 1920 йылда Дубровка (Яңы Дубровка) ауылы булараҡ теркәлгән
Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы
Биографияһы
Ниғмәтйәнгә 2 (ике) йәш тулғас, атаһы вафат була. Флотта хәрби хеҙмәттә булыуы һәм 9 (туғыҙ) йыл буйына ер шарын әйләнеп алыҫ походтарҙа йөрөүе Мөхөтдиндең сәләмәтлегенә зыян китергәндер, күрәһең. Нурмөхәмәтов Мөхөтдин 77 (етмеш ете) йәшендә вафат була.
Дубровка (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… с) Ибрай ауыл Советы Дубровка ҡасабаһының
Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы
Биографияһы
Ниғмәтйәндең ауылда үткән бала сағы еңелдән булмай. Мәктәптә белем алыу өсөн уға көн һайын 5 километр араны мәктәпкә барғанда ла, ҡайтҡанда ла үтергә тура килә, әммә һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙағы ауырлыҡтар уны сыныҡтыра ғына. Өлкән ағайҙары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында булғанға күрә, әсәһенең берҙән-бер терәге булыуын аңлап үҫә ул.
Дубровка (Ауырғазы районы)
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы ерлеге урыны атамаһынан килеп сыҡҡан (Дубровка-имән урманы).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (97%).
Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы
Биографияһы
Урта белем алғандан һуң Ниғмәтйән Мөхөтдин улы 1956 йылдың 26 октябрендә Геофизик приборҙан һәм аппаратура заводының механика цехында 3-сө разрядлы токарь булып эшләй башлай. 1957 йылдың 21 майында 5-се разрядлы электромонтажсы булып китә.
Мемлебен
Мемлебен (Memleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 716 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6642 һәм автомобиль коды — BLK.
Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы
Биографияһы
Әммә күптәнге хыялы һәм карапта ер шарын урап сыҡҡан атаһының рухы үҫмер егеткә тынғылыҡ бирмәй. Ул Ырымбурҙағы летчиктар әҙерләү училищеһына уҡырға инергә ниәтләй. Әммә хәрби комиссияның ҡарары ҡәтғи: «хәрби хеҙмәткә яраҡлы түгел, аяғының түбәнге өлөшөндә веналар варикозы сире бар».
1957 йылдың 24 августында Ниғмәтйән, институтҡа уҡырға ингәнлектән, заводтан эштән китә.
1957 йылдан 1962 йылға тиклем Башҡортостан уыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый. 1962 йылдың 31 мартында диплом эшен «отличноға» яҡлай, һәм уға ғалим-агроном квалификацияһы бирелә. Уҡыған сағында Ниғмәтйән физика, химия, радиобиология кеүек фәндәр менән ҡыҙыҡһына башлай. Институтта уға кесе лейтенант, дөйөм ғәскәри частар взводы командиры званиеһы бирелә (СССР Оборона Министрының 302-се приказы, 13.07.1961). Хәрби хеҙмәтте запастағы өлкән лейтенант званиеһында тамамлай.
Ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, 1962 йылдың 12 апрелендә, Башҡорт АССР-ы Өфө районының ХХ партсъезд исемендәге колхозына баш агроном итеп төғөйенләнә.
1963 йылдың 23 декабрендәге пленум ҡарары менән комсомолдың Өфө ҡала комитеты секретары итеп һайлана. Әммә Ниғмәтйән артабан уҡырға теләй, шуға ла ул 1964 йылдың 20 апрелендә Ульяновск ауыл хужалығы институтына «микробиология» һөнәре буйынса аспиратураға уҡырға инә.
Профессор Клавдия Петровна Тулайкова — уның ғилми етәксеһе. 60-сы йылдарҙа тупраҡ микробиологияһы — ауыл хужалығындағы яңы йүнәлеш. Оҙаҡ йылдар Нурмөхәмәтов Н. М. Урал төбәгендә берҙән-бер тиерлек тупраҡ микробиологияһы белгесе була.
1967 йылдың майында Ниғмәтйән Өфөгә Башҡортостан ауыл хужалығы институтына эшкә ҡайта.
Аспирант хеҙмәт юлын ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһында башлай. 1968 йылдың 26 мартында Ниғмәтйән Мөхөтдин улына «биология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә бирелә. Ә ошо уҡ йылдың октябрендә уны Советтар Союзы Коммунистар партияһына ағза итеп ҡабул итәләр.
1968 йылда беренсе улы,1970 йылда икенсе улы тыуа. Ә 1970 йылдың 13 мартында Нурмөхәмәтов Н. М. «Ботаника, үҫемлектәр физиологияһы һәм микробиология» кафдраһында доцент дәрәжәһен ала.
1978—1989 йылдар — ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире.
1989—1994 йылдар — селекция һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире.
СССР-ҙың Халыҡ мәғарифы буйынса Дәүләт комитеты СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Ниғмәтйән Нурмөхәмәтовты «Эшендәге уңыштары өсөн» билдәһе менән тәбрикләй. Ул фән ҡаҙаныштарын һәм алдынғы тәжрибәне пропагандалауҙа әүҙем ҡатнаша. Халыҡ-ара, Рәсәй һәм төбәктә үткәрелгән фәнни-практик конференцияларҙа сығыш яһай. Шуға ла 1996 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы эшсәне» исеме бирелә һәм «Башҡортостан Республикаһының Грамотаһы» тапшырыла. Ул 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, уйлап табыу буйынса дүрт авторлыҡ таныҡлығы һәм дүрт монография хужаһы. «Хлорелла — витаминлы аҙыҡ» (Башҡорт китап нәшриәте, Өфө-1982 г.), «Микрофлора һәм Башҡортостан тупрағының биологик әүҙемлеге» («Ғилем» нәшриәте, Өфө-1999) һәм башҡа бихисап китаптары буйынса студенттар бөгөн дә белем ала.
2002 йылдың июлендә Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхитдин улы «ауыл хужалығы фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Ошо уҡ йылда кафедра профессоры вазифаһына һайлана.
Республиканың Диңгеҙ Йыйылышы йәш быуынды тәрбиәләүҙәге өлөшө өсөн уны Йыйылыш советына ағза итеп ҡабул итә. Күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн ул Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт ветераны исеменә лайыҡ була.
Юнжерка
Юнжерка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 2719 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ижекле яҙыу
Ижекле яҙыу, йәки силлабик яҙыу (συλλαβή «ижек» тигәндән) —  билдәләре тотош ижектәрҙе сағылдырған фонетик яҙыу төрө. Ғәҙәттә ижекле яҙыуҙағы символ  факультатив  тартынҡы менән уның артынан эйәргән һуҙынҡынан тора.
Ижекле әлифбаларға  (уларҙы «силлабарий» тип тә атайҙар)  ғәҙәттә 80-120 символ инә.
Телдәр һәм ижекле яҙыу
Ижекле яҙыу грек теленең микен вариантында, этруск, чероки, ваи, креолдарҙың инглиз теленә нигеҙләнгән ндьюка (афака яҙыуы),  Ҡытайҙа  йи телдәрендә файҙаланылған, яо халҡының нюй-шу ижекле яҙыуы, боронғо Филиппиндағы алибата ижекле яҙыуы булған. Шулай уҡ ҡытай телендәге,  майя телендәге, шулай уҡ шына яҙыуҙағы логографик яҙыу ҙа күп йәһәттән ижекле яҙыу булып тора,  уларҙы  логосиллабик тел тип тә йөрөтәләр.
Япон теле ижекле яҙыуҙың бер юлы ике төрөн файҙалана. Улар кана, йәғни катакана һәм хирагана, тип атала (яҡынса беҙҙең эраның 700 йылдары тирәһендә барлыҡҡа килгән). Хирагана, кандзи иероглифлы яҙмаһы менән бергә,  туған телдәге һүҙҙәрҙе һәм  грамматик элементтарҙы яҙыу өсөн ҡулланыла. Катакана сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе һәм  сит телдәрҙең яңғыҙлыҡ һүҙҙәрен яҙыу өсөн хеҙмәт итә. Мәҫәлән, hotel  һүҙе өс кана менән яҙыла — ホテル [ho-te-ru]. Япон телендә  тартынҡы+ һуҙынҡы моделле ижектәр күп булғанлыҡтан, был тел өсөн ижекле яҙыу йәтеш һанала.
Абугида менән ижекле алфавит араһындағы айырма
Һинд һәм эфиоп телдәрендәге алфавит төрө абугида йәки альфасиллабарий  тип атала. Уны ижекле алфавит менән дә бутайҙар. Ижекле алфавиттан айырмалы, унда бер төрлө тартынҡынан башланған бөтә ижектәр бер үк символға нигеҙләнгән, ә айырым ижекте яҙыу өсөн бер символдан күберәк символ кәрәк. XIX быуатта бындай системаларҙы   силлабарий тип атағандар. Был термин  Канада аборигендарының силлабарийы  тигән терминда һаҡланған һәм был яҙыу асылда  абугида булып тора. Ғәҙәттә, ижекле алфавитта  фонетик уртаҡлыҡтары  булған символдар араһында график уртаҡлыҡ юҡ. Йәғни, мәҫәлән,  «ka», «ko» һәм «ke» ижектәрен белдергән символдарҙың яҙылышы бер-береһенә һис оҡшамаған. Ә абугидала һәр графема ғәҙәттә бер ижекте аңлата, ә бер-береһенә бәйле  символдар график йәһәттән дә оҡшаш. Мәҫәлән,  деванагари абугидаһында «ke», «ka» һәм «ko» ижектәре के, का и को  символдары менән яҙыла һәм уртаҡ  k  өнө уларҙа  क  билдәһе менән белдерелә.
Дерентей-Ты-Вис
Дерентей-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марк Шагал музейы (Витебск)
Марк Шагал музейы —  Витебск (Белоруссия) ҡалаһында музей комплексы
Музей Етәкселеге
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Закруткин бюсы (Семикаракорск)
Тарихы
Семикаракорск ҡалаһында ҡаланың һәм райондарҙың бер нисә билдәле кешеһе: яҙыусы. А. Закруткиндың, яҙыусы Б. Н. Куликовтың, төҙөүсе А. Араканцевтың, балыҡ тотоу хужалығы етәксеһе И. В. Абрамовтың бюстары ҡуйылған. Был бюстарҙың авторы Семикаракорск ҡалаһынан скульптор һәм  рәссам Иван Иванович Масличенко.
Аллофон
Аллофон (άλλος башҡа һәм <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">φωνή өн) —  фонеманың әйтелеүе, уның  фонетик әйләнәһенә бәйләнгән  варианты. Бер фонеманың аллофондары осрашҡан бөтә ихтимал позицияларҙың тупланмаһы фонеманың дистрибуцияһы тип атала. Телдә һөйләшеүселәр  фонемаларҙы, йәғни телдең мәғәнә йөрөтөүсе берәмектәрен еңел айыра, әммә  бер фонеманың айырым аллофондарын йыш ҡына танып етмәй. Һөйләшеүселәрҙең аңында фонемалар ғәҙәттә төп  аллофондар аша кәүҙәләнә.
Закруткин бюсы (Семикаракорск)
Тарихы
Ҡалала Закруткин проспекты һәм Ленин урамы киҫелешендә яҙыусы В.А.Закруткиндың бюсы ҡуйылған.
Виталий Александрович Закруткин  1908 йылдың 14 мартында Ҡырым ҡалаһы  Феодосияла   уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Ун йәшендә малай крәҫтиән  хеҙмәтенә өйрәнә. 1929 йылда уның ғаиләһе Алыҫ Көнсығыш станцияһына йәшәргә китә.
Аллофон
Йәнә  комбинатор һәм  позицион  аллофондар була.
Закруткин бюсы (Семикаракорск)
Тарихы
Виталий Александрович 1932 йылда М. И. Калинин исемендәге Благовещен педагогия институтын тамамлай. 1933 йылда әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 1936 йылда А.И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтында аспирантура тамамлай, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Ростов дәүләт педагогия институтында рус әҙәбиәте кафедраһында мөдир булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында армия һәм фронт гәзиттәрендә хәбәрсе булып хеҙмәт итә. Һуғышитан һуң В,М. Молотов исемендәге Ростов дәүләт университетында һәм Ростов дәүләт педагогия инстиутында  доцент булып эшләй. «Академик Плющев», «Сотворение мира» әҫәрҙәрен, «Матерь человеческая»,  «Без вести пропавший» һ.б. повестарын яҙа.
Ҡарабалыҡты
Ҡарабалыҡты (ҠарабалыҡтыҠарабалыҡты) —Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышындағы күл. Әбйәлил районы үҙәге Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышта 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостандың Урал аръяғы райондарындағы иү ҙур күлдәрҙең береһе.
Закруткин бюсы (Семикаракорск)
Тарихы
1984 йылдың 10 октябрендә вафат була. Ростов өлкәһенең Кочетовская станицаһында  ерләнгән. Яҙыусы исеме менән Семикаракорск ҡалаһында проспект, Кочетовская станицаһында урам аталған.
Ҡарабалыҡты
Һүрәтләү
Кесе Ҡыҙыл йылға бассейнына ҡарай һәм уның һыу бүлеү өлөшөндә урынлашҡан. Сабаҡты күленән һөҙәк тауҙар менән айырыла.
Закруткин бюсы (Семикаракорск)
Тасуирламаһы
Виталий Александрович Закруткиндың бюсы тигеҙһеҙ китаптар өйөмө рәүешендәге  бетон постаментҡа ҡуйылған. Постаменттың аҫҡы өлөшөндә  яҙыусының әҫәрҙәре темаһына алтын буяу менән буялған барельеф үтәлгән.
Һәйкәл эргәһе төҙөкләндерелгән.
Ҡарабалыҡты
Һүрәтләү
Күлдең һыу баҫыу туғайҙары асыҡ күренә, беренсе һәм икенсе һыу баҫыу киртләстәре бар. Күлдең пляжына төрлө төҫтәге ҡом һәм ваҡ ҡырсынташ ултырған. Ҡарабалыҡты аҡмай торған тымыҡ күл, күп йыллыҡ күҙәтеү барышында һыу кимәленең ни бары 1.3 м үҙгәреүе күҙәтелгән.
Асы ауыл Советы
Асы ауыл советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 2028 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1986 кеше.
Ауыл биләмәһе башлығы — Сәлимйәнова Фәрхәнә Яҡуп ҡыҙы
Эштәр менән идара итеүсе — Сайғафарова Әлфиә Ғамсат ҡыҙы Асы ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
453562, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Асы ауылы, А.Мөбәрәков урамы, 25/3.
Состав
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Асы ауыл советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге. Бөтәһе — 2028.
Тарихи белешмә
Октябрь Инҡилабынан һуң Башкортостан өйәҙ, кантон һәм волостарға бүленгән була. Асы ауылы Тамьян-Ҡатай кантонының Уҫманғәле волосына ҡарай.
1930 йылда ауыл Советтары ойошторола. Асы ауыл советына Асы, Ямашты, Бриш, Бриштамаҡ, Зөйәк, Ғәбдөк ауылдары керә.
1980 йылдың 30 майында Зөйәк ауыл советы ойошторола. Унда Зөйәк, Ғәбдөк ауылдары керә.
Ямашты эшселәр ҡасабаһы итеп ойошторола. Ямашты урман хужалығы 1979 йылда Көньяҡ-Урал ҡурсаулығы ойошторолоу сәбәпле ябыла. Халыҡ эш булмағанлыҡтан икенсе ауылдарға күсергә мәжбүр була.
— 1728 йылда нигеҙ һалынған Асы ауылы. Урындағы халыҡ «Асы» санаторийында, Инйәр депоһында эшләй;
— 1800 йылда нигеҙ һалынған Бриш ауылы халҡы «Асы» шифаханаһында, Инйәр тимер юл станцияһында эшләй;
— Бриштамаҡ ауылына 1950 йылда ағас әҙерләүселәр өсөн махсус рәүештә нигеҙ һалына. Ауылда мәктәптән башка ойошмалар һәм предприятиелар юҡ. Ауыл халҡы «Асы» шифаханаһында, Инйәр тимер юл станцияһында эшләй.
— Исҡушта ауылы 1950 йылда ағас әҙерләүселәр өсөн махсус рәүештә ойошторола. Ауыл халҡы вахта ысулы менән эшләй һәм шәхси ауыл хужалыҡ менән шөғөлләнә.
Ауыл биләмәһе территорияһында түбәндәге ойошмалар эшләй:
1. Асы ауылында урынлашҡан «Асы» шифаханаһы;
2. Инйәр дауаханаһының табибтар амбулаторияһы: Асы, Исҡушта ауылдары;
3. Бриштамаҡ, Бриш, Мулдаҡай ФАП-ры;
4. Асы мәҙәниәт йорто;
5. Бриш, Исҡушта, Мулдаҡай клубтары;
6. Асы ауылындағы магазиндар: «Йәйғор», «Кристалл», «Аҡбуҙат»;
8. Асы, Бриштамаҡ, Исҡушта урта белем биреү мәктәптәре;
9. Мулдаҡай тулы булмаған урта мәктәбе;
10. Асы ауылында урынлашҡан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге музей.
Асы ауылында СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәков 1908 йылдың 15 декабрендә тыуған. Ауыл советы территорияһында минерал инештәрҙе тикшереу буйынса фәнни-тикшереү эштәре алып барыла. Асы минерал һыуҙарын төрлө сирҙәрҙе дауалау максаты менән файҙаланыу өсөн ҡулланыуҙары буйынса Д. Т. Ғильмутдинова, Р. Р.Вәлиева, А. С.Шәрипованың эштәре билдәле.
Бембекс-һағыҙаҡтар
Бембекс-һағыҙаҡтар (Bembex, Бембексы) — ҡом һағыҙаҡтары ырыуы; инәһе ергә ҡаҙып оя яһай, шунда күкәй һалып бала сығара торған бөжәктәр.
Уртаса ҙурлыҡтағы яңғыҙ һағаҙаҡтар. Барлығы 20 дән артыҡ төрө билдәле. Кәүҙә оҙонлоғо 18—25 мм. Күкрәге ҡара, ҡорһағында йәшкелт-һары була. Кәүҙәһе һәм ҡорһағының төктәре сағыштырмаса ҡыҫҡа. Өҫкө ирене ныҡ һуҙылған, өс мөйөш формаһында. Урман буйҙарында, урман аҡландарында, ағастар ултыртылган соҡор һәм һыҙаларҙа, парк, скверларҙа йәшәй. Ерҙә оялай, үлән ҡапламы һирәк булған яҡшы йылытылған участокларда еңел, ҡомло тупраҡта йышыраҡ осорай. Инә бембикс тупраҡта өн ҡаҙа һәм төбенә йомортҡа һала. Йомортҡанан сыҡҡан личинканы инә бембикс үҙе сағып үлтергән себендәр һәм күгәүендәр менән туйындыра.
Новодевичий монастыры
Новодевичий Богородица-Смоленск монастыры — православие ҡатын-ҡыҙҙар монастыры. Мәскәүҙә, Девичье полела. Мәскәү-йылғаһы бөгөлөндә, Лужники янында, тарихи Пречистенканың (хәҙерге ваҡытта Оло урам Пироговская) иң аҙағында урынлашҡан.
Нигеҙ Бөйөк кенәз Василий III тарафынан 1524 йылда нигеҙ һалынған — Смоленск ҡалаһының Смоленская икона Божьей Матери «Одигитрия» хөрмәтенә һалынған һәм Смоленскиҙы дошман ҡулынан азат итеүгә бағышланған. Ике быуат буйына батша ҡатын-ҡыҙҙарының тотҡонлоҡта торған урыны булып хеҙмәт иткән.
Монастырҙың архитектура ансамбле ХVI—ХVII быуаттарҙа барлыҡҡа килә һәм бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр кисермәй. Мәскәү бароккоһы өлгөһө булараҡ ЮНЕСКО һағы аҫтына ҡуйылған һәм Бөтә донъя мираҫы тип иҫәпләнә.
Эш алып барыусы монастырь Урыҫ православие сиркәүе һәм Дәүләт тарихи музейы ҡарамағында. 2010 йылдан алып бында Мәскәү епархияһының сиркәү музейы эшләй.
Монастырҙа Крутицкий һәм Коломенский митрополиты Ювеналийҙың резиденцияһы, 1977 йылдан алып ул Мәскәү өлкә епархияһы менән идаралыҡ итә.
Ноғманнасир Мәҙиәров
Ноғманнасир Мәҙиәров (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Новодевичий монастыры
Исеменең килеп сығышы
Боронғо Стародевичий тип атап йөрөтөлгән Зачатьевский монастыры һәм Мәскәү Кремлендәге Вознесенский монастырҙары булғанлыҡтан, яңы монастырҙы Новодевичий тип атағандар.
1598 йылғы Патриарх грамотаһы буйынса монастырҙың тулы атамаһы: «Пречестная Великая обитель Пречистыя Богородицы Одигитрии Новый Девичий монастырь».
Смоленск Божья Матерь иконаһы — Одигитрия
Новодевичье монастыры Пресвятая Богородица Одигитрияға арналған, грек теленән тәржемә иткәндә был һүҙ — «Путеводительница», «Наставница» тигәнде аңлата. Одигон ғибәҙәтханаһында (Панагия Одигитрия онастырында) һаҡланған евангелсе Лука тарафынан яҙылған боронғо тәре шулай аталған була.
Риүәйәт буйынса, Рәсәйгә икона XI быуат урталарында (1046 йылда) килеп эләгә. Византия императоры Константин Мономах IX  — батша Аннаны, кенәз Всеволод Ярославич ҡатыны буласаҡ ҡыҙын, юлға оҙатҡанда был икона менән фатихаһын биргән. Икона рус кенәздәренең изге ҡомартҡыһына әйләнгән һәм Константинополь менән Русь күсәгилешлегенең һәм династиялар яҡынлығының символы булған.
XII быуат башында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1097 йылда) кенәз Владимир Мономах иконаны Смоленскиға күсерә, унда Успение Богоматери ғибәҙәтханаһына нигеҙ һала һәм христиандарҙың изге әйбере булған мөҡәддәс тәрене шунда урынлаштыра. Шул ваҡыттан башлап тәре Смоленск иконаһы, Смоленск — ҡала тип, ә ғибәҙәтхана — Богоматерь Йорто тип аталған.
Сиркәү риүәйәттәре буйынса, икона ярҙамы менән Смоленск 1239 йылда Батый һөжүменән ҡотолоп ҡалған.
Нәҙер
1449 йылда бөйөк кенәз Казимир һәм Мәскәү бөйөк кенәзе Василий Темный килешеү төҙөгән, уға ярашлы, Мәскәү мәңгегә Смоленск ерҙәренән һәм Смоленскиҙән баш тарта. 1508 йылда Смоленск Смоленск воеводство Бөйөк Литва кенәзлегенең Смоленск воеводствоһының үҙәгенә әйләнә. Әммә Бөйөк кенәз Василий III ваҡытында был ер өсөн бәхәс яңынан башлана. 1510 йылда Мәскәүгә Псков ҡушыла, ә 1512 йылда, сираттағы рус-литва һуғышы башланғас, Смоленскиҙы уңышһыҙ ҡушыу башланып китә.
Смоленскиҙы ҡамау 1514 йылдың 29 июлендә башлана, Литва гарнизоны икенсе көндө үк еңелә, 31 июлдә Смоленск халҡы Мәскәү кенәзенә ант бирә, 1 августа Бөйөк Кенәз «үҙ отчинаһына (ҡанбабалары еренә)» килеп инә. Уны ҡаршыларға епископ Варсонофий етәкселегендә Смоленск кешеләре мөғжизәле Смоленск иконаһын тотоп сыға.
Монастырға нигеҙ һалыу
Монастырь Мәскәү-йылғаһы бөгөлөндә, Мәскәү Кремленән өс саҡрым алыҫлыҡта, Девичье полела, тап 1456 йылда Смоленск иконаһы менән хушлашҡан урында һалына башлай.
Был йорт өсөн кенәз 3 000 һум көмөш аҡса, һарай ауылдары, ер биләмәләре бүләк итә һәм уға «несудимый грамотаһы» биреп, ҡаҙнаға һалым түләүҙән азат итә.
Уның әмере буйынса 1525 йылдың 28 июлендә (7 август) «Пречистая Одигитрия Йорто Новый Девичий монастырына» крестный ход (тәре тотоп барыу) менән Василий III үҙе һәм митрополит Даниил етәкселегендә Смоленск Пресвятая Богородица иконаһы күсерелә. Мөғжизәле иконаны монастырға күсереү иҫтәлегенә йыл һайын Кремлдән Новодевичье монастырына крестный ход (тәре тотоп барыу) байрамы үткәрелә.
Йәшерен батша ҡыҙы
Монастырҙы төҙөү Василий Өсөнсөнөң ҡатыны менән айырылышыу процесы барышына тап килә, шулыҡтан ҡайһы бер тикшеренеүселәр, кенәз үҙенең нәҙере тураһында бөйөк кенәз ҡатыны Соломония Сабурова менән айырылышыу арҡаһында иҫенә төшөргән тип иҫәпләй.
1505 йылдың сентябрендә Василий Иоаннович Соломония Сабуроваға өйләнә. Уны 500 ҡыҙ араһынан һайлап алғандар. Егерме йыл буйына никахта торған Соломонияның балаһы булмай. Тәхеткә ағаһының улы дәғүә итеүҙән ҡурҡып, кенәз Василий Иоаннович 1523 йылда икенсе никахҡа инергә рөхсәт алыуға ирешә, ә бөйөк кенәз ҡушыуы буйынса Соломония монахиня София исеме аҫтында 1525 йылдың ноябрендә Рождество монастырына ебәрелә.
Никах тарҡалыуға ҡаршы митрополит Варлаам,Вассиан Патрикеев, Преподобный грек Максим һөргөнгә ебәрелә, өҫтәүенә, урыҫ митрополитын тарихта беренсе тапҡыр сананан мәхрүм ителә. Киләһе йыл башында (1526) бөйөк кенәз йәш Елена Глинскаяға өйләнә, ул Литва кенәзе Глинский Василий Львовичтың ҡыҙы була, ул никахтан Иван Грозный тыуған.
Бындай ҡатынды көсләп монастырға ебәреп айырылышыу Русь тарихында беренсе осраҡ була. Был хәл йәмғиәттә ныҡ ҙур ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра. Псков йылъяҙмаларындағы риүәйәттә был турала : «Кенәз Василий Иоаннович был эше менән үҙ башына ҙур гонаһ йыйҙы», — тип әйтелә Софияға Новодевичье монастырында йәшәргә тура килмәй, сөнки уның ерҙәге тормошо Суздалдең Покров монастырында тамамлана. Ғәҙел тормош көткәне өсөн бөйөк княгиня-инокиня Рус православие сиркәүе изгеләре исеменә индерелә һәм Преподобная Софья Суздальская тип атап йөрөтөлә.
Новодевичий монастырындағы Смоленск соборының көньяҡ ҡанаты мученица Софияға бағышланған, ул Василий III ғаилә драмаһы тураһында хәтерләтеп тора. Был тарих Новодевичий монастырының артабанғы яҙмышының үҙенсәлекле инеше була.
Преподобная Елена
Новодевичий монастырына игуменлыҡҡа Суздалдән диндар «схимонахиняны» Покров монастырынан Еленаны (Девочкина), кенәз хөрмәт йөҙөнән һәм уның кенәз ырыуы өсөн ысын күңелдән уҡылған лаһи көслө доғалары өсөн саҡыра. Уның менән бергә килгән Суздалдән 18 әбей ҙә килә.
Преподобная Елена бик данлыҡлы дингә өйрәтеүсе була һәм ул монастырь менән үҙе ҡартайғансы етәкселек итә. Һуҡырайған һәм һаңғырауланған Елена васыятнамә яҙа. Уның яҙған васыятнамәһе үҙенсәлекле монастырь уставы булып тора. Был васыятнамәлә ул шулай уҡ Новодевичий монастырының тәүге йылдарҙағы тормошо, унда йәшәгән батша ырыуынан булған аҡһөйәк ҡатын-ҡыҙҙарының тормошо тураһында бәйән ителә. Уларҙы күрергә килгән донъяуи туғандары монастырҙа донъяуи тормош рәүешен алып барған (хеҙмәтселәр тотҡан, устав ҡушмаған аҙыҡ ашаған. Елена уларға ҡаршы үҙ һүҙҙәрен әйтеп ҡалдырған.
Преподобная Елена 1547 йылдың 18 ноябрендә вафат була һәм монастырь ерендә күмелә. Ерләү урыны теүәл билдәле түгел. Преподобная Еленаны изге итеп хөрмәтләү батша Алексей Михайлович ваҡытында тәғәйенләнә. 10 август 1999 йыл. Смоленск соборындағы литургиянан һуң патриарх Алексий II Преподобная Еленаны хөрмәтләүҙе яңынан тергеҙә. Ғибәҙәт ҡылған саҡта Елена хөрмәтенә яҙылған тропарь һәм изге кондак яңғырай, ә монастырь икона эшләүселәре Преподобная Еленаның иконаһын төшөрәләр.
Беренсе батша инокинялары
Заманында Иван Грозный заманында Новодевичий монастырына уның яҡын ҡатын-ҡыҙ туғандары күсерелә һәм монастырға һарай монастыры статусы бирелә.
1564 йылдың 30 апрелендә был монастырҙа княгиня Дмитриева Иулиания Дмитриевна Палецкая (Удельная) Александра исеме аҫтында монахиняға әүерелдерелә, ул углич бөйөк кенәзе Юрий Васильевичтың, Иван Грозныйҙың энеһенең тол ҡатыны була. Палецкая сиркәүҙә үҙ бүлмәләрендә, айырым йорт сиркәүе, һарай эсе штаты, баҙҙар, боҙлоҡ һәм ашнаҡ бүлмәләре тотоп йәшәй. Һуңыраҡ ИулианияШексналағы Воскресенский Горицкий монастырына күсә. 1569 йылдағы опричнина терроры ваҡытында Иулианаия батша бойороғо буйынса кенәз Владимир Андреевич Старицкийҙың әсәһе Ефросинья Старицкая менән бергә һыуға батырылып үлтерелә. М. Карамзин яҙыуынса, уның ғәйебе «бары тик Батша асыуының ҡорбандары тураһында күҙ йәштәрен түгеүе генә булғандыр».
Ноғманнасир Мәҙиәров
Биографияһы
Ноғманасир Мәҙийәров (Ноғманнасир Мәҙийәр улы Биксурин) Ырымбур губернаһы Бүләр улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Бикчәнтәй ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Новодевичий монастыры
Беренсе батша инокинялары
1582 йылда монастырға батша ҡыҙы Шереметева Елена Ивановна (монахлыҡта Леонида) килә, ул Иван Грозныйҙың улы Иван Ивановичтың тол ҡатыны була. Алыҫ Суздаль монастырына һөргөнгә ебәрелгән Сабурова Евдокия һәм Параскева Солованан айырмалы рәүештә, Елена Шереметьева Мәскәү монастырында почетлыраҡ шарттарҙа тол «батшабикә» сифатында йәшәй.
Годуновтар
1598 йылдың ғинуар айының туғыҙынсы көнөндә ире үлгәндән һуң — батша Федор Иоаннович Беренсенең тол ҡатыны — батшабикә Годунова Ирина Федоровна (монахлыҡта Александра) Кремлдән монастырға күсеп килә. Ул шул ваҡытта берҙән-бер тәхет вариҫы булып торған. Уның монастырға күсеүе тәхеттән ьаш тартыуына тиңдәш була, ләкинбер нисә ай монастырь дәүләт башлығы резиденцияһы булып тора: батшабикә-инокиня докладтар ҡабул итә һәм указдарға ҡул ҡуя. Монастырь диуары эсендә уның менән бергә ағаһы — Борис Годунов та була. Девичье полегә святитель Иова етәкселегендә баярҙар һәм халыҡ өс тапҡыр Годуновҡа батша булыуын һорап килә.
22 февралдә (1598 йылда) һеңлеһе фатихаһын алған Борис Годунов монастырҙың Смоленск соборында батша итеп һайланыуҙы ҡабул итә. Мәскәүгә тантаналы ҡайтып ингәндән һуң, Борис Годунов монастырға кире килә һәм унда Бөйөк пост менән Пасханы үткәрә.
Борис Годунов батшалығы осоронда Новодевичий монастыры айырым ҡараш менән файҙалана — Смоленск соборы тулыһынса яңыртыла, яңы иконостас ҡуйыла, биҙәктәре яңынан буяла, «мөғжизәле иконалар ҡәҙерле таштарҙан эшләнгән ҡыйбатлы оклад менән көпләнә», тол монахиня батша ҡатыны өсөн киң бүлмәләр төҙөлә, уларҙы Ирина палаталары тип йөрөтәләр, унда ҙур аш бүлмәһе һәм Иоанн Предтеча йорт сиркәүе төҙөлә (исеме һуңынан святитель. Медиоланский Амвросий сиркәүе тип йөрөтөлә).
Годунова вафат булғас, уның милке монастырь милкенә күсә.
XVI быуаттан алып монастырь Мәскәүҙең көнбайыш сиктәрен һаҡлаусы булып тора. Оборона функциялары булмағанлыҡтан, ул 1571 йылда Дәүләт i Гәрәй хан тарафынан яндырыла, ә 1591 йылда уны бөлөүҙән бары тик башында Ғазы II Гәрәй торған ҡырым татарҙары ғәскәрҙәрен алыҫ Дон монастыры янында туҡтатыу ғына ҡотҡарып алып ҡала. Монастырҙы ҡәлғәгә әйләндерергә теләп, Годунов тешле таш диуарҙар һалдыра, уларҙа бойницалар һәм күп һанлы манаралар булдырыла. Диуарҙың яҡынса оҙонлоғо 900 м, бейеклеге 13 м һәм ҡалынлығы 3 м тәшкил итә. Һәр бер манара янында 350 тиклем уҡсылар һыйҙырырлыҡ ҡараул биналары төҙөлә. Ҡарауыл хеҙмәтен алып барыу өсөн монастырға бер гарнизон уҡсылар ебәтелә.
XVI быуат аҙағында — ХVII быуат башында монастырҙа 122 ҡарт ҡатын-ҡыҙ йәшәгән, шуларҙың 20-һе абруйлы кенәз һәм баяр фамилиялы була: Мещерский, Пронский, Шереметев, Вельяминов, Ростовский, Плещеев, Беклемишев фамилияларын йөрөтә, өҫтәүенә бөтәһе лә батша ҡаҙнаһы иҫәбенән ҡарала. Бынан тыш, Һарай һәм Ҙур Приказ монастырҙың утынға, просфораларға, балауыҙға, мискә балығына һәм тоҙға сығымдарын, үҙ өҫтәрендә тотоп, ҡаплаған. Монастырь ауылдары Дмитровский ,Руза, Клин, Бежецкий, Кашинский, Ростов, Владимир, Верейский, Калуга, Углический, Мәскәү, Волоцкий һәм Оболленский өйәҙҙәренә ҡараған. Монастырь менән игуменья, келарь, ҡарт баяр ҡатындары һәм йырсылар етәкселек иткән («ҙур крылошанка»), икенсе чинде «бәләкәй крылошанка» ябай әбейҙәр тәшкил иткән.
Буталсыҡ заманда
Буталсыҡ заманда монастырь рус тәхете өсөн барған көрәштә ҡорбан булыусы батша ырыуынан сыҡҡан шәхестәр һәм төрлө хәрби һәм сәйәси көстәр өсөн һыйыныу урыны була.
1605 йылда Лжедмитрийҙың I монастырь ҡаҙнаһын тартып ала.
1606 йылда Василий Шуйский саҡырыуы буйынса килгән Смоленск һуғышсылары монастырҙы Иван Болотников баҫҡынсыларынан һаҡлап ҡала.
1610 йылда Девичье полела баярҙар поляктар менән 15 йәшлек король улы Владислав Дүртенсене батшалыҡҡа саҡырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. 1610 йылда поляктар Троица-Сергиев лавранан сығып киткәс, монастырҙа батша ҡыҙ Ксения Борисовна Годунова (монахлыҡта Ольга иночество) Мария Григорьевна Скуратова-Бельская менән батша Борис Годуновтың ҡыҙы һәм Владимир Андреевич Старицкийҙың, батша Иван Грозныйҙың ике туған энеһенең, ҡыҙ, Мәскәү тәхетенең иң яҡын вариҫы Мария Старицкая төпләнә. Әммә, күпмелер ваҡыт үткәс, Иван Заруцкий етәкселегендәге һатлыҡ йән баярҙарҙың казактары монастырҙы үҙ ҡулына ала : 1610—1612 йылдарҙа монастырь ҡулдан-ҡулға күсә. 1612 йылдың 24 авгусында ғына кенәз Пожарский етәкселегендәге халыҡ ополчениеһы тарафынан хәл иткес алышта Ян Ходкевич ғәскәре еңкелә һәм 25 августа ул Мәскәүҙән сығып китә.
Беренсе Романовтар
Батша итеп Романов Михаил Федорович ҡуйылғас, монастырҙы тергеҙеү башлана, ул ҡаҙнаға һалымдан азат ителә.
1615 йылда монастырға 1610 йылда йылда тәхеттән ҡолатылған батша Василий Шуйскийҙың тол ҡатыны — Буйносова-Ростовская Мария Петровна (монахлыҡта — Елена) килтерелә.
1650 йылда монастырь таҙартыла, нығытыла һәм тергеҙелә. 1656 йылда патриарх Никон уны Антиохия патриархы Макарий Өсөнсөгә күрһәтә. Улдары юлдаш һәм диакон спускается үҙ роскошный Антиохия патриархының улы дьяк Алеппский Павел был монастырҙан да матурыраҡ монастырҙы күрмәүҙәре, белмәүҙәре тураһында әйтә: XVII — ХVIII быуат башына монастырҙың 15 000 крепостной крәҫтәиәндәре һәм 150 000 дисәтинә ере 36 ауылда була, ауылдар Онега күленән алып Түбәнге Волгаға тиклем таралып ултырған. шулай уҡ Иван Грозный ваҡытынан алып Кремлдә үҙ ихатаһын тотҡан һәм Пречистенка биҫтәһе лә уға ҡараған, монастырь приказчиктар һәм дьяктар штаты тотҡан. Игуменья Анфиса 1633—1644 йылдарҙа Һарай байрамдарына саҡырылған.
Новодевичий монастырында батша Михаил Феодоровичтың ҡыҙы Татьяна, Петр Беренсенең һеңлеләре Екатерина һәм Евдокия монахлыҡҡа күсә.
Престольный байрамдар
XVII быуат традициялары буйынса һәр йылдың 28 июлендә Смоленская Богоматерь Одигитрия хөрмәтенә байрам үткәргәндәр.
Шулай уҡ Пасханан һуң да монастырҙан саҡрым ярым алыҫлыҡта урынлашҡан Вавилон ҡоҙоғона крестный ход (тәре күтәреп барыу) ойошторолған.
Иверская икона Божьей Матери
1654 йылда, Алексей Михайлович, рус батшалығына көнбайыш ерҙәрен кире ҡайтарыу аҡсатында Речь Посполитаяға походҡа сыға. Походта уның янында элек Мәскәү Кремлендә һаҡланған Иверская Божья Матерь иконаһын йөрөтәләр.
1654 йылдың 10 сентябрендә Смоленск ҡалаһын поляктарҙан алыу тураһында һөйләшеүҙәр үтә һәм 23 сентябрҙә Смоленск ҡалаһы рустарға бирелә бирелә. Йөҙ башы һәм полк воеводалары 25 сентябрҙә батша һыйына саҡыралар, улар янына Смоленск шляхтаһы ла саҡырыла. Шул уҡ йылдың 2 октябрендә Смоленск тулыһынса Мәскәү батшалығына ҡушыла.
Алексей Михайлович, Иоаннович Василий III Иоанновичҡа оҡшарға тырышып, еңел генә алынған уңышлы еңеү өсөн Новодевичий монастырына ҡиммәтле бүләктәр бирә. улар араһында Иверская Божья Матерь иконаһы ла була. Икона монастырҙың көньяҡ стенаһына элеп ҡуйыла.
Тик бер тапҡыр ғына, 1913 йылда монастырь диуарын был икона Романов йортоноң 300-йыллығын билдәләгәндә генә, ташлап сыға һәм дөйөм табыныу өсөн Чудово монастырының митрополиты палаталарына ҡуйыла. Иверская иконаһы монастырҙы япҡандан һуң Дәүләт тарихи музейы фондында һаҡлана. Ә боронғо иконаның күсермәһе генә 2009 йылдың 25 ғинуарында монастырға кире ҡайтарыла. Православиеның бөйөк изге әйберен Крутицкиә һәм Коломенский митрополиты Ювеналий, Можайск архиепискобы Григорий руханиҙар менән ҡаршы ала. Иконамонастырҙың Успенский храмына акафистар уҡып ҡуйыла.
Зиндан
Новодевичий монастыры күптәр өсөн зиндан була. 1689 йылда Пётр I бойороғо буйынса уҡсылар болаһынан һуң батша ҡыҙы Софья килтерелә һәм үҙ теләгенән башҡа монахлыҡҡа индерелә. Һуңыраҡ уның бүлмәһенең тәҙрәләре ҡаршыһына Софья яҡлыларҙы дар ағасына аҫып ҡуялар.
Төҙөү
Монастырҙың төп бинаһын төҙөүҙә Софья әүҙем ҡатнаша. Уның аҡсаһына Успение сиркәүе, мөйөштәрҙәтағыла ике — Покров Богородицы һәм Преображение Господня сиркәүҙәре һәм аш бүлмәһе төҙөлә.
Евдокия Лопухина
1698 йылда батшабикә Евдокия Федоровна Лопухина монахлыҡҡа килтерелә һәм Суздалдең Покров монастырына һөргөнгә ебәрелә. 1727 йылда уның ейәне император Петр II Новодевичий монастырындағы палаталарға күсеп йәшәргә рөхсәт бирә. Был палаталар аҙаҡ Лопухин корпусы тип йөрөтөлә.
Указ юғары йәшерен советы ҡарары менән Евдокия батшабикә дәрәжәһенә тергеҙелә, уның йәшәре өсөн ҡаҙнанан башта (йылына 4500 һум, ә Петр II Мәскәүгә килгәндән һуң был сумманы 60 000 һумға тиклем арттыралар һәм уға айырым ихата бүләләр.
Евдокия 1731 йылда вафат була, уны Смоленск соборының көньяҡ стенаһы янында, Софья һәм Петр Беренсенең апаһы Екатерина Алексеевна батша кәшәнәһе менән бер рәттә ерләйҙәр. Уны күмергә император ҡатын Анна Иоанновна килә.
Приют
1724 йылда монастырҙа 250 кеше өсөн приют асыла. Бындағы ҡыҙҙар голланд селтәрҙәре үргән. Уларҙы өйрәтеү өсөнПетр Беренсе Голландияның Брабантынан махсус оҫталар килтерткән.
1812 йылдағы Ватан һуғышы
1812 йылда Мәскәүҙән сигенгән француз һалдаттары Новодевичье монастырын шартлатырға тырыша — тик, риүәйәттәр буйынса, бер монахиня дары баҙҙарына табан барған филтәгә һыу һибеп өлгөрә.
Леонида (Озерова)
1908 йылдың апрель айында монастырҙың руханийы итеп Серпуховтан Владычный монастыры игуменьяһы итеп буласаҡ Патриарх Алексий I (Сергей Симанскийҙың) инәһе — Леонида (Любовь Петровна Озерова) тәғәйенләнә. Ул 1920 йылда, 93 йәше менән барғанда вафат була; уның ҡәберенә 1955 йылда туғаны тарафынан Смоленск соборына алып барыусы юлдың һул яғына һәйкәл ҡуйыла.
Совет осоронда
Октябрь революцияһынан һуң 1917—1918 йылдарҙа монастырь ғәмәлдән сығарыла.
1922 йылда унда «Батша ҡыҙы Софья һәм уҡсылар» тигән музей асыла, ул 1925 йылда «Новодевичий монастыры тарихи-көнкүреш музейы» тип үҙгәртелә.
1927 йылдың ғинуарында собор миһрабы артында епископ Антонин (Грановский) ерләнә (уның ҡәбере һаҡланмаған).
1943 йылдың көҙөндә монастырҙың Лопухина палаталарында Мәскәү дин өйрәнеү курстары, ә 1944 йылдың 14 июнендә Дин институты асыла, һуңыраҡ ул Мәскәү дини академияһы тип атала Троица-Сергиева Лавраһына күсерелә. 1948 йылда Новодевичий монастыры Дәүләт Тарихи музейының филиалына әйләнә.
1945 йылда Успенский ҡорамы комплексы ғибәҙәт ҡылыу өсөн асыла.
Монастыр ябылыу алдында монастырҙың һуңғы игуменьяһы — Вера (Победимская), 1949 йылдың 3 февралендә вафат була һәм Данилов зыяратында ерләнә.
1964 йылдан алып Лопухина палаталары Крутицкий һәм Коломенский митрополиты резиденцияһы булып хеҙмәт итә.
Мәскәү патриархатына монастырь комплексын тапшырыу
1994 йылда митрополит Крутицкий ҡарамағында монахтар йәмғиәте тергеҙелә. Батша ҡыҙы Софья бикләнгән Напрудная манараһы стенаһында төрлө халыҡ хөрәфәттәре арҡаһында «яҙмалар менән ҡаплана, уның кирбестәре ярығына кешеләр төрлө һорауҙарын яҙып тыға, стенаға маңғайҙары менән терәлеп тороп, доға ҡыла».
2010 йылдың 5 ғинуарына РФ Хөкүмәте Рәйесе Владимир Путин РФ Мәҙәниәт министры Александр Авдеев һәм Росимущество башлығы Юрий Петров менән осрашыу барышында Патриарх Кирилға ) 2010 йылда «беҙ Новодевичий монастырын тулыһынса Рус православие Сиркәүенә бирәсәкбеҙ» -тип әйтә..
2010 йылдың 22 мартында Новодевичий монастыры Рус Православие Сиркәүенең Мәскәү епархияһына мөҙҙәтһеҙ ҡулланылышҡа тапшырыла.
2015 йылдың 15 март төнөндә монастырҙың ҡыңғырау манараһы яна, ул реконструкциялана. Реконструкция барышында реставрацияға бирелгән аҡсаның өлөшө мәҙәниәт министры урынбаҫары Г. У. Пирумов башында торған коррупционерҙар тарафынан урлана.
2017 йылда Рәсәй Президенты указы менән «Новодевичий монастырына нигеҙ һалыуҙың 500 йыллығын байрам итеү», 2024 йылға билдәләнгән.
Архитектура ансамбле
Монастырь үҙәге — монументаль, биш башлы (башта, күрәһең, — туғыҙ башлы итеп, интерьерында ХVI быуат фрескалары һынлы сәнғәте һаҡланып ҡалған Смоленск соборындағы кеүек итеп биҙәлгән. Собор Кремлдәге Успенский соборының өлгөһөндә төҙөлгән.
Нарышкин стилендәге 72 метр бейеклектәге алты ҡатлы ҡыңғырау манараһы селтәрле һәм бөтәү ҡаттар менән сиратлап төҙөлгән һәм ул Иван Великий манараһынан ҡала Мәскәүҙәге иң бейек манара була. Һуңғараҡ (XVII быуат аҙағында) манара ете ҡатлы итеп һалынырға тейеш була, ләкин Софья батша 1689 йылда ҡолатылғандан һуң, төҙөлөш туҡталып ҡалған
Башнялары менән ҡәлғә диуары янында төҙөләсәк беренсе тапҡыр борис годунов, әммә xvii быуат аҙағына тулыһынса яңынан төҙөлә, манара селтәрле тамамлай ала. 1890 йылдар — 1900-се йылдар архитектор С. К. Родионов И. П. Машков менән берлектә монастырь биналарын тергеҙеү буйынса реставрация эштәре үткәрә. Соборҙың ҡыйыҡтары ябыла, башындағы барабаны төҙәтелә, күтәрмә һәм галереялары ремонтлана, фрескалар яңы буяу менән буяла. .
1926 йылда рәссам А. М. Васнецов (В. М. Васнецовтың энеһе) монастырь стенаһы һәм манараларының фрагментын картинаға төшөрә, ә 2006 йылда Рәсәйҙә был картинаға арналған марка сығарыла.
Монастырь янында Новодевичий зыяраты, Новодевичий быуаһы һәм скверы бар. Быуаның ярында аҡ ташлы күпергә һәм скверға алып барған аллея тора.
«Москва, которой нет» проекты мәғлүмәте буйынсая, хәҙерге ваҡытта монастырь территорияһында рөхсәтһеҙ рәүештә гараждар һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә, 1930-сы йылдарҙан алып ундағы некрополь юҡҡа сығарыла.
Монастырь некрополе
Смоленский соборы төҙөлгәндән башлап аҡһөйәк ҡатын-ҡыҙҙарҙың үлгәнсе йәшәгән урыны була һәм улар шундағы зыяратҡа күмелә. 1771 йылдағы ҡалала һәм монастырҙар территорияһында мәрхүмдәрҙе ерләү закон тарафынан тыйыла. Шунлыҡтан ҡала янындағы монастырҙар территорияһында дворяндар некрополе барлыҡҡа килә башлай. XX быуат башында уларҙа буш урындар бөтөнләй ҡалмай.
1898 йылда ҡала хакимдары монастырҙың көньяҡ стенаһы артында зыярат өсөн участок бирәләр һәм уны Новодевичий зыяраты тип атайҙар. Совет власы йылдарында юҡҡа сығарыла торған некрополдәрҙән унда баҡыйлыҡта ятҡан күренекле мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең мәйеттәре күсерелә. XX быуатта был зыярат Кремль стенаһынан башҡа совет элитаһының иң дәрәжәле ерләнеү урыны булып тора.
1930-сы йылдарҙа монастырь некрополен «реконструкциялайҙар», шуның һөҙөмттәһендә 2000 ҡәбер ташынан барлығы 100 таш ҡына тороп ҡала. Хәрби министр Д. А. Милютин, генералдар С. С. Апраксин һәм А. Ф. Багговут, меценат И. С. Мальцов, мәғрифәтсе Л. И. Поливановтарҙың ҡәбер таштары юғала.
Вавилон ҡоҙоғо
Риүәйәт буйынса, ошо урында Новодевичий монастырын һалырға башлағанда, ер аҫтынан көслө шишмә атып сыға, шунлыҡтан монастырҙы икенсе урынға күсереп һалалар, ә шишмәне һәм уның янындағы ҡоҙоҡто Вавилон ҡоҙоғо тип атайҙар.
Был сығанаҡтар өҫтөнә плитәләр һалына, ә һуңыраҡ бәләкәй сиркәү(часовня) ҡуйыла. Сиркәүҙе XVIII—XIX быуаттарҙа митрополит Платон (Левшин) Кремлдең Чудово монастыры ҡарамағына тапшыра. 1921 йылда был атаманың килеп сығыуын монастырҙағы бер әбей: «Вавилон нисек төҙөлмәй ҡалған, был урында ла монастырь һалынып бөтмәгән, шунлыҡтан ҡоҙоҡто Вавилон ҡоҙоғо тип атағандар», — тип аңлатҡан.