cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Натураль һан
Нуль натураль һан булараҡ
Ҡайһы берҙә, бигерәк тә сит телдәге һәм тәржемәләнгән әҙәбиәттә, Пеаноның беренсе һәм өсөнсө аксиомаларында берҙе нуль менән алмаштыралар. Был осраҡта нуль натураль һан булып иҫәпләнә. Тиң ҡеүәтле күмәклектәр класы аша билдәләмә биргәндә нуль билдәләмә буйынса натураль һан була. Махсус рәүештә уны алып ташлау тәбиғи булмаҫ ине. Бынан тыш, был теорияны артабан төҙөүҙе һәм ҡулланыуҙы ҡатмарлаштырыр ине, сөнки күп конструкцияларҙа нуль, буш күмәклек кеүек үк, ниндәйҙер айырымланған түгел. Нулде натураль һан тип һанауҙың икенсе өҫтөнлөгө шунда, был осраҡта \N моноид була. Урыҫ әҙәбиәтендә ғәҙәттә нуль натураль һандар күмәклегенә индерелмәй, ә нуль менән бергә натураль һандар күмәклеге тип тамғалана. Әгәр натураль һандарҙың билдәләмәһенә нуль индерелһә, натураль һандар күмәклеге \mathbb{N} тип яҙыла, ә нулһеҙ — тип яҙыла. Халыҡ-ара математик әҙәбиәттә, юғарыла әйтелгәнде иҫәпкә алып һәм төрлө мәғәнәлә аңлауҙан ҡасып, күмәклеген ғәҙәттә ыңғай бөтөн һандар күмәклеге тип атайҙар һәм \Z_+ тип тамғалайҙар. күмәклеген йыш ҡына тиҫкәре булмаған бөтөн һандар күмәклеге тип атайҙар һәм тип тамғалайҙар.
Натураль һандар күмәклегенең дәүмәле
Сикһеҙ күмәклектең дәүмәле «күмәклектең ҡеүәте» тигән төшөнсә менән характерлана, ул төшөнсә сикле күмәклектең элементтары һанын сикһеҙ күмәклеккә дөйөмләштереү булып тора. Дәүмәле буйынса (йәғни ҡеүәте буйынса) натураль һандар күмәклеге теләһә ниндәй сикле күмәклектән ҙурыраҡ, ләкин теләһә ниндәй интервалдан кәмерәк, мәҫәлән, (0,1) интервалынан. Натураль һандар күмәклеге ҡеүәте буйынса рациональ һандар күмәклеге кеүек. Натураль һандар күмәклеге кеүек үк ҡеүәтле күмәклектәр иҫәпле күмәклектәр тип аталалар. Шулай, теләһә ниндәй эҙмә-эҙлелектең быуындары һаны иҫәпле. Шул уҡ ваҡытта, һәр натураль һан сикһеҙ күп тапҡыр ингән эҙмә-эҙлелектәр бар, сөнки натураль һандар күмәклеген киҫешмәүсе иҫәпле күмәклектәрҙең иҫәпле берекмәһе итеп күҙ алдына килтереп була (мәҫәлән, ).
Натураль һандар өҫтөндә ғәмәлдәр
Натураль һандар өҫтөндә йомоҡ ғәмәлдәргә (һөҙөмтәне натураль һандар күмәклегенән сығармаусы ғәмәлдәргә) түбәндәге арифметик ғәмәлдәр инә: Өҫтәп тағын ике ғәмәл ҡарайҙар (формаль күҙлектән ҡарағанда натураль һандар өҫтөндә ғәмәл түгел, сөнки бөтә һандар пары өсөн дә билдәләнмәгән (ҡайһы берҙә бар, ҡайһы берҙә юҡ)): Ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре нигеҙ булып тороусы ғәмәлдәр икәнен билдәләп китер кәрәк. Атап әйткәндә, бөтөн һандар дүңгәләге тап ҡушыу һәм ҡабатлау бинар ғәмәлдәре аша билдәләнә.
Алгебраик структура
Ҡушыу натураль һандар күмәклеген берәмеге булған ярым төркөмгә әйләндерә, берәмек ролен 0 башҡара. Шулай уҡ ҡабатлау натураль һандар күмәклеген берәмеге булған ярым төркөмгә әйләндерә, был осраҡта берәмек элемент булып 1 һаны тора. Ҡушыу-алыу һәм ҡабатлау-бүлеү ғәмәлдәренә ҡарата йомоу ярҙамында ярашлы рәүештә бөтөн һандар төркөмө \mathbb Z һәм рациональ ыңғай һандар төркөмө барлыҡҡа килә.
Күмәклек теорияһы билдәмәләре
Натураль һандарҙың сикле күмәклектәрҙең эквивалентлылыҡ класы билдәләмәһен файҙаланайыҡ. Әгәр A күмәклегенең биекциялар барлыҡҡа килтергән эквивалентлылыҡ класын квадрат йәйәләр менән тамғалаһаҡ: [A], төп арифметик ғәмәлдәр ошолай билдәләнә: бында: Был ғәмәлдәр дөрөҫ индерелгән, йәғни класс элементтарын һайлауға бәйле түгел, һәм индуктив билдәләмә менән тап килә икәнлеген иҫбат итергә мөмкин.
Марчелло Мастроянни
Марче́лло Винче́нцо Доме́нико Мастроя́нни (Marcello Vincenzo Domenico Mastroianni; 28 сентябрь 1924 йыл, Фонтана-Лири, Лацио, Италия — 19 декабрь 1996 йыл, Париж, Франция) — итальян актёры, Италия һәм Европа, бөтә донъя кинопремиялары лауреаты. XX быуаттың икенсе яртыһы дауамында иң күренекле итальян кинорежиссёрҙары менән бергә эшләй. Уның үҙ уйына сумған кеше ролен эксцентрик манерала уйнауы байтаҡ итальян киноһы классиктарының нәфислек эҙләүҙәре өсөн идеаль фон булып тора. Мастроянни бигерәк тә Федерико Феллини менән уңышлы рәүештә ижади берлектә эшләй, мәҫәлән, («Сладкая жизнь» (1960), «Восемь с половиной» (1963), «Рим» (1972), «Джинджер и Фред» (1986)) фильмдарында.
Тормош юлы
Марчелло Мастроянни Италияның Аппенин тауындағы Фонтана-Лириҙа ирле-ҡатынлы Отторино Мастроянни һәм Ида Иролле ғаиләһендә тыуа. Уның ҡустыһы Руджеро (һуңынан ул билдәле киномонтажёр һәм киноактёр була) Туринда 1929 йылда тыуа.
Марчелло Мастроянниҙың бала һәм йәшлек йылдары Турин һәм Рим ҡалаларында үтә. Ул йылдарҙа йәш актёр уйнаған спектаклдәр һәм тәүге фильмдар неореалистик тоналлектә ҡуйыла.
Лукино Висконтиҙың «Белые ночи» фильмында (1957) һәм Марио Моничеллиҙың «Злоумышленники, как всегда, остались неизвестны» (1958) криминаль комедияһында уйнаған Мастроянниға бөйөк Федерико Феллини иғтибар итә һәм уны үҙенең «Сладкая жизнь» (1960) грандиоз кинофрескаһына төп ролде уйнарға саҡыра. Был фильмда интеллектуаль һәм космополит амплуаһында уйнаған актёр Европала таныла һәм ул режиссёрҙар тарафынан кинола төшөрөлөр өсөн иң күп талап ителгән актёр булып китә.
Бөтә донъяла танылыуы
1961 йылда Марчелло Мастроянни, икенсе итальян кино классигы Микеланджело Антониониның «Ночь» фильмында режиссёр маҡсатына ярашлы рәүештә хәҙерге заманда йәмғиәттә батшалыҡ иткән үҙ итмәүсәнлекте иҫ киткес оҫта һүрәтләгәне өсөн, кино тәнҡитселәрҙең һоҡланғыс баһаламаһына лайыҡ була. Киләһе ике картинаһы — «Развод по-итальянски» Стефания Сандрелли ҡатнашлығында (режиссёр Пьетро Джерми) һәм «Частная жизнь» Брижит Бардо ҡатнашлығында (режиссёр Луи Маль) — киң аудиторияға тәғәйенләнә.
Бер рәттән ике тапҡыр Британия кино академияһы бүләген отоп, Мастроянни Феллиниҙың — «Восемь с половиной» (1963) шедеврында төп ролде башҡара, артабан уны продюсер Карло Понти үҙенең ҡатыны Софи Лорен ҡатнашлығындағы байтаҡ кино проекттарына саҡыра. Режиссёр Витторио Де Сики етәкселегендә Мастроянни һәм Софи Лорен «Брак по-итальянски» һәм «Вчера, сегодня, завтра» фильмдарында ирле-ҡатынлылар ролен башҡара. Бына ошолай донъя киноһында атаҡлы дуэт барлыҡҡа килә.
Һуңғы эштәре
Ҡырҡ йәше тулғандан һуң, Мастроянни ҡабат Висконтиҙың («Посторонний», 1967), Феллиниҙың («Рим», 1970) һәм Роман Поланскиҙың («Что?», 1973) фильмдарында уйнай. Витторио Де Сика һәм Софи Лорен менән нәүбәттәге проект— «Подсолнухи» фильмы (1970) — советтар ҡатнашлығында тормошҡа ашырыла.
1970 — 1980-сы йылдарҙың икенсе яртыһында актёр элеккегә ҡарағанда ла йышыраҡ кинола төшә. Йыл һайын уның ҡатнашлығында бер нисә фильм төшөрөлә, был фильмдар тамашасылар араһында ҙур популярлыҡ яуламаһа ла, кино тәнҡитселәр уларҙы бик йылы ҡабул итә. 1986 йылда Мастроянни Канн кинофестиваленең призын яулап ала һәм өсөнсө тапҡыр «Оскар» премияһына номинант итеп күрһәтелә. Быныһы инде совет режиссёры Никита Михалковтың «Очи чёрные» фильмында башҡарған роле өсөн була.
Үҙенең һуңғы — Роберт Олтмендың «Прет-а-порте» (1994) — фильмында Марчелло Мастроянни Рәсәйҙән үҙ тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡан, Софи Лоренға ғашиҡ итальянды уйнай.
Мастроянни ике йылдан һуң ашҡаҙан аҫты биҙе рак ауырыуынан вафат була. Уны ерләрҙән алда Мастроянни уйнаған «Сладкая жизнь» фильмын ассоциалләштереүсе Римдағы Треви фонтаны эшләүҙән туҡтатыла, вафат булған актёрға хөрмәт йөҙөнән фонтан ҡара туҡыма менән көпләнеп ҡуйыла.
Шәхси тормошо
Марчелло Мастроянни 1946 йылдан алып Флора Карабелла менән ниҡахта тора, үҙенең ысын мөхәббәтен Францияла таба. Францияла ул актриса Катрин Денёвты осрата, уларҙың ҡыҙҙары Кьяра тыуа (ул билдәле актриса). 1968 йылда Флора Карабелла менән законлы никахта йәшәгән саҡта Марчелло Мастроянни Фэй Данауэйҙы осрата. Данауэй һәм Мастроянни өс йыл буйына осрашып йөрөй, ләкин актёр Фэйға мөхәббәте өсөн ҡатынын һәм балаларын ташлап китеүҙән баш тарта.
Чибит (Юнгур ҡушылдығы)
Чибит  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юнгур йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покровский Егор Арсеньевич
Покровский Егор Арсеньевич (13 ғинуар (25 ғинуар) 1834 йыл — 16 октябрь 1895 йыл) — Рәсәй империяһы педиатры, психолог, хәйриә ярҙамы күрһәтеүсе; медицина фәндәре докторы (1870). 19-сы быуатта Рәсәйҙең төрлө халыҡтарында һәм төбәктәрендә балаларҙы физик тәрбиәләүҙе һәм балаларҙың халыҡ уйындарын өйрәнеүсе, уның бала саҡ донъяһы проблематикаһы буйынса китаптары өс быуат рәттән ҡабатлап баҫылып сыға.
Биографияһы
Егор (Георгий) Арсеньевич Покровский 1834 йылдың 13 (25) ғинуарында Тверь губернаһының Корчевский өйәҙе Ново-Никитское ауылында дин әһеле ғаиләһендә тыуған.
1860 йылда Мәскәү университетының медицина факультетын табип дәрәжәһе менән тамамлай һәм Олонец губернаһының Пудож ҡалаһында табип булып эшләй башлай. 1862 йылдан башлап Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй: Бронная урамында Балалар дауаханаһында (ординатор, 1882—1895 йылдарҙа — директор һәм баш табип). 1872 йылда императрица Мария учреждениелары ведомствоһы дүрт айға сит илдәргә ебәрә, унда Берлинда, Венала һәм Парижда балалар клиникаһын ойоштороуҙы өйрәнә. Покровский Политехник музейҙа медик-антропологик күргәҙмәнең (1879) һәм Мәскәүҙә егәрлелек йәмғиәте күргәҙмәһенең (1888) балалар гигиенаһы бүлеген; шулай уҡ Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә балаларҙы физик тәрбиәләү тураһында бүлек ойоштора (1889), бының өсөн Почетлы легион орденына лайыҡ була.
Табиплыҡтан тыш, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — Мәскәүҙә рус табиптар йәмғиәте ағзаһы була, Мәскәү ҡала думаһы медицина комиссияһының асыҡ рәйесе, тәбиғәт белемен, этнографияны һәм антропологияны яратыусылар Император йәмғиәтенең медицина комиссияһы рәйесе, «Вестник воспитания» психологик-педагогик журналын ойоштороусы һәм мөхәррире (1890—1895 йылдарҙа) була. Иң мөһим хеҙмәттәре балаларҙың үҫеш һәм тәрбиә проблемаларына, физик тәрбиәгә, революцияға тиклемге Рәсәйҙең төрлө халыҡтары һәм төбәктәренең балалар уйындарына арналған. Уның иң билдәле китабы «Детские игры, преимущественно русские (в связи с историей, этнографией, педагогией и гигиеной)», уның тәүге баҫмаһы 1887 йылда бөтә Рәсәй мәғлүмәт тапшырыусыларының 2000-дән ашыу хаты нигеҙендә әҙерләнә. Китап төрлө варианттарҙа 1892 һәм 1895 йылдарҙа, ә һуңынан йөҙ йыл тейерлек үткәс баҫылып сыға.
Покровский шулай уҡ Мәскәү терапия йәмғиәтенең беренсе рәйесе һәм Мәскәү гигиена йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе була.
«Об источнике новообразования соединительной ткани при зарастании просвета кровеносных сосудов» темаһына медицина докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай (1870).
Мәскәүҙә Оло Молчановкала; 1874 йылдан — балалар дауаханаһында эшләгәндә Бронная урамы, 15; 1895 йылдан — Садовая-Кудринская урамы, 15 адресы буйынса йәшәй.
1895 йылдың 16 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Ваганьково зыяратында ерләнгән.
Граф Н. С. Толстойҙың ҡыҙына өйләнгән булған.
Өҫтәмә факттар
Е. А. Покровский бөтә Рәсәйҙән балалар әйберҙәре һәм кәрәк-яраҡтары йыя: сәңгелдәктәр, шыуғыстар, ҡурсаҡтар, кейем, балалар аш-һыуы рецептары, Рәсәйҙә йәшәүсе халыҡтарҙың балалар уйындарын. Ул Педагогика музейына тапшырған 100-гә яҡын уникаль экспонат һәм 69 һүрәт һуңынан Политехник музейға эләгә, әммә унда һаҡланмай, ә өлөшләтә башҡа музейҙарға тапшырыла һәм хәҙер Рәсәй этнография музейы коллекцияларының бер өлөшөн тәшкил итә, был хәҙерге заман тикшеренеүселәре тарафынан иҫбат ителгән
Гремучий Ключ (Ҡужбаҡты ауыл советы, Илеш районы)
Гремучий Ключ (Гремучий Ключ) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 452271, ОКАТО коды — 80230808004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Сепыч
Кесе Сепыч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сепыч (пруд исемһеҙ, у с. Маль йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы
Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы (14 октябрь 1995 йыл) — спортсы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы.
Биографияһы
Регина Рифат ҡыҙы Әйүпова 1995 йылдың 14 октябрендә Ишембай ҡалаһында тыуған.
2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса блиц форматында Рәсәй кубогы бронза призеры. 2004 йылдан Рәсәй йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы. Тренеры — Александр Павлович Мельников.
Маншыр нефть ятҡылығы
Маншыр нефть ятҡылығы  (Манчаровское нефтяное месторождение) — 1955 йыл асылған. Ятҡылыҡ 1957 йылда эшкәртелә башлай.
Географияһы
Ятҡылыҡтың майҙаны 12,5 мең га. Ятҡылыҡ административ йәһәттән Башҡортостан Республикаһы ның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Илеш һәм өлөшләтә Дүртөйлө, Саҡмағош райондары биләмәһендә Арлан ятҡылығы нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан
Тасуирламаһы
Маншыр нефть ятҡылығы антиклиналь йыйырсыҡҡа тура килә, Нефть Д-I горизонты ҡомташлыҡтарында, түбәнге карбондың терриген ҡатламының ҡомло ҡатламдарында, турней ярусының карбонатлы коллекторҙарында ята.
Нефте йәбешкәк (20 МПа.с), көкөртлө (яҡынса 3 %), һыулылығы 96 % ашыу.
Һуңғы стадияла «Саҡмағошнефть» НГДУ-һы эшкәртелә.
Вотгать
Вотгать — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Верченко Иван Яковлевич
Верченко Иван Яковлевич (11 сентябрь 1907 йыл — 15 ноябрь 1995 йыл) — СССР математигы, криптографы, педагогы, физика-математика фәндәре докторы (1949), СССР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1968). 1963—1972 йылдарҙа КГБ Юғары мәктәбенең техник факультеты (хәҙер — Криптография, элемтә һәм информатика институты) начальнигы.
Биографияһы
Иван Яковлевич Верченко 1907 йылда Екатеринослав губернаһының Славяносербский өйәҙе Иваново улусы үҙәге Ивановка ауылында (хәҙер — Луганск өлкәһенең Ивановка ҡала тибындағы ҡасабаһы) украин ғаиләһендә тыуған. Атаһы — тимер юл эшсеһе.
1922 йылда ауыл хеҙмәт мәктәбен (ете йыллыҡ) тамамлай. 1925 йылда, динамит заводының ФЗУ мәктәбен тамамлағандан һуң, химик лабораторияла лаборант булып эшләй.
1925 йылдың аҙағында, заводта авария арҡаһында, терһәккә тиклем тиерлек уң ҡулын юғалта. Йыл буйы дауалана, инвалид булып ҡала, яңынан яҙырға өйрәнә.
1926—1928 йылдарҙа Мариуполдәге Ильич исемендәге заводта күсереп яҙыусы булып эшләй, үҙаллы Мәскәү дәүләт университетына уҡырға инергә әҙерләнә.
1929 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә. Бында йәш профессор А. Н. Колмогоров, буласаҡ академик, уның һәләтен күрә. Уның етәкселеге аҫтында Верченко диплом эше яҙа. Университетты тамамлағас Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы Ғилми-тикшеренеү математика институты аспирантураһына уҡырға инә. Бында шулай уҡ Колмогоров уның ғилми етәксеһе була. Колмогоров менән авторҙашлыҡта «Доклады Академии наук СССР» журналында (1934 йылдың № 3 һәм № 7 һандары) ике үҙгәреүсәнле функцияларҙың өҙөклөк нөктәләре тураһында ике мәҡәләһен баҫтыра.
Аспирантураны тамамлап, Колмогоров етәкселегендә диссертация яҡлағас, 1937 йылда физика-математика фәндәре кандидаты Верченко Дондағы Ростов дәүләт университетына ебәрелә. Бында 1938 йылда доцент булып китә. Доцент Верченко студент Александр Исаевич Солженицынға, буласаҡ яҙыусыға, математика буйынса лекция уҡый.
1947 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитетының кадрҙар Идаралығы Верченконы СССР Дәүләт именлеге министрлығына эшкә саҡыра. Июлдән ул — өлкән лейтенант дәрәжәһендә өлкән оперуполномоченный, һуңынан СССР Дәүләт именлеге министрлығының 6-сы Идаралығының 1-се бүлеге начальнигы урынбаҫары була. Верченко машина шифрлау системаларын эшләү һәм криптанализ мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
1948 йылдың 21 ғинуарында Дәүләт именлеге министрлығы Марфинола телефон аша һөйләшеүҙәрҙе йәшерен итеү өсөн аппаратуралар булдырыу буйынса «Лаборатория № 8» («Марфинская шарашка» тип аталыусы, һуңыраҡ — Автоматика ғилми-тикшеренеү институты) ойоштора.
1949 йылдың июленән 1950 йылдың ғинуарына тиклем Верченко бында 6-сы Идаралыҡта шифрлағыстарҙы анализлау һәм экспертизалау өсөн булдырылған 29 кешенән торған төркөм етәксеһе була. Бында шулай уҡ тотҡон Солженицын эшләй, һуңынан ул Иван Яковлевичты Петр Трофимович Веренев исеме аҫтында «В круге первом» романының 10-сы бүлегендә һүрәтләй.
Эш һөҙөмтәһендә ВЧ-бәйләнеш линияларында телефон аша һөйләшеүҙәрҙе йәшерен итеү өсөн тотороҡло аппаратура булдырыу проблемаһы хәл ителә, тәжрибә өлгөләре 1950 йылдың 29 июлендә хөкүмәт комиссияһы тарафынан ҡабул ителә.
1950 йылдың авгусынан башлап — ғилми-тикшеренеү институты-1-ҙең ғилми эш буйынса начальнигы урынбаҫары.
Именлек хеҙмәте хеҙмәткәре карьераһы 1953 йылдың апрелендә Л. П. Берияның күрһәтмәһе буйынса тамамлана, сөнки Верченко уның алдында, кәңәшмәлә, абсолют ныҡ шифрҙар булыуы мәсьәләһе буйынса бәхәсләшә башлай. Иван Яковлевич уҡытыу эшенә күсә.
1953 йылдан — профессор, һуңынан В. П. Потемкин исемендәге Мәскәү ҡала педагогия институтының математик анализ кафедраһы мөдире. 1960 йылдан, юғары уҡыу йорттары үҙгәртеп ҡоролғандан һуң, — В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтының математик анализ кафедраһы профессоры.
1962 йылдың 5 июленән — КГБ Юғары мәктәбенең техник факультетының юғары математика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1963 йылдың майынан — факультет начальнигы. 1972 йылдың ғинуарына тиклем ике вазифаны ла биләй.
1972 йылдан алып 1986 йыл буйынса — Мәскәү электрон машиналар эшләү институтында юғары математика кафедраһы мөдире, математик анализ буйынса лекциялар уҡый.
КГБ Юғары мәктәбенең техник факультетында, шул иҫәптән 1986 йылдан һуң, ваҡыты-ваҡыты менән математик анализ буйынса лекциялар уҡый.
1995 йылдың 15 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була.
Иван Яковлевичтың биш балаһы булһа, шул иҫәптән бер улы тәрбиәгә алынған.
Наградалары, исемдәре һәм дәрәжәләре
- 1937 — физика-математика фәндәре кандидаты.
- 1951 — профессор.
- 1968 йыл ғинуар — СССР педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты.
- 1971 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — «Дәүләт именлеген тәьмин итеү буйынса эшендә ыңғай һөҙөмтәләре өсөн һәм СССР КГБ махсус хеҙмәтенең 50-йыллығы менән бәйле».
Хәтер
Комплекслы стратегик тикшеренеүҙәр институты И. Я Верченко исемендә олимпиадалар үткәрә:
Ярмунса
Ярмунса (Ермунчино) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 349 кеше. Бишҡурай ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452793, ОКАТО коды — 80251805004.
Тарихы
Ярмунса ауылына ошо уҡ исемле йылға буйында типтәрҙәр ҡатламына күскән яһаҡлы татарҙар нигеҙ һала. Был хәл 1738 йылдың 8 февралендә һәм 1745 йылда Ҡаңлы улусы башҡорттары менән керҙәшлек килешеүе буйынса була. 1795 йылда 26 йортта 184 кеше йәшәгән, 1865 йылда 74 йортта — 514 кеше. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында ауылдан алыҫ түгел Ерекле-Ҡаран йылғаһы буйында Ярмунса баҡыр рудниктары үҙләштерелә.
Хәҙерге осор
Ауылда башҡорттар йәшәй (2002). Балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләт — башҡорттар (78 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Атыш (мәғәнәләр)
Атыш — күп мәғәнәле һүҙ.
Чикты (Жасатер ҡушылдығы)
Чикты  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Жасатер йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡырым ханлығы
Ханлыҡтың баш ҡалалары
Ҡырым йортоноң төп ҡалаһы булып Ҡырым ҡалаһы торған. Шулай уҡ Солхат исеме менән дә йөрөтөлгән. Хәҙерге Иҫке Ҡырым. Баш ҡала итеп уны Оран-Тимур 1266 йылда иғлан иткән. Атаманың килеп сығышы сығатай теленә барып тоташа, qırım — ям,соҡор, окоп, шулай уҡ сығатай теленән ингән башҡа фекерҙәр ҙә бар.Көнбайыш-Ҡыпсаҡса минең ҡалҡыулыҡ,(qır ҡалҡыулыҡ, -ım —  1-се заттың берлектәге аффиксы). Урҙанан айырылғас, баш ҡала икенсе урынға күсерелә һәм Ҡырө-Ер ҡәлғәһе һайлана. Аҙаҡ Салачик, ә 1532 йылдан яңынан тергеҙелгән Баҡсаһарай баш ҡала була.
География
Ҡырым ханлығы составына Днепр һәм Днестр арауығындағы, Азов буйы һәм өлөшләтә Ҡобан тҡбәге ерҙәре кергән. Был ерҙәр ярымутраға ҡарағанда бик күп әһәмиәтле майҙан биләгән. Ханлыҡ сиктәре тураһында, (шулай уҡ төньяҡ сиктәре лә керә) ҡырым, урыҫ һәм украина сығанаҡтарында билдәләнгән. Әммә теүәл генә тикшеренеү эштәре хәҙерге көнгәсә алып барылмаған һәм күтәрелмәгән.
Ҡырым хандары сауҙагәрлекте үҫтереү менән ҡыҙыҡһынған, был тармаҡ ҡаҙнаға бик әһәмиәтле табыш килтергән. Ҡырымдан сығарылған тауарҙар араһында сей тире, һарыҡ йөнө, юғары сифатлы күн (сафяндар), һарыҡ тиреһенән тегелгән тундар, көрән һәм ҡара йәш бәрәс тиреләре. Шулай уҡ Посполития һәм Урыҫ батшалығының баҫып алынған ерҙәренән алынған ҡолдар. Был ҡолдарҙы Ғосман империяһы һатып алған.
Ханлыҡҡа кергән ерҙә төп ҡәлғә булып Үр ҡәлғәһе торған. Ул ҡапҡа ролен үтәгән. Арбат, Керчь ҡәлғәләре Ҡырымды һаҡлаусы ҡәлғәләр булып торған. Төп сауҙа порттары булып Гезлев и Кефе торған.
Баҡсаһарай — ханлыҡтың 1428 йылдағы баш ҡалаһы, Аҡмәсет солтан ҡәлғәһе  резиденцияһы булған.
Ижтимағи тормош
Ҡырым ханлығының дәүләт дине булып ислам ҡабул ителгән. Ҡайһы бер нуғай ҡәбиләләре генә шаманлыҡҡа табынған. Ҡырым татарҙары һәм нуғайлылар менән бергә ислам динен ҡырымда йәшәүсе төрөктәр һәм черкестар ҙа ҡабул иткән.
Даими мосолман булмаған халыҡ өсөн христианлыҡтың төрлө деноминациялары рөхсәт ителгән: православтарға (эллин телле  һәм  төрөк телле гректар), грегориандарға (әрмәндәр), әрмән католиктарына, рим католиктарына (италяндар,  генуэзц тоҡомдарына), шулай уҡ йәһүдтәргә һәм ҡараимдарға.
Ҡорайыштар
Ҡорайыштар (قريش) — боронғо Мәккәлә хакимлыҡ тотҡан ҡәбилә; Мөхәммәт Пәйғәмбәр ошо ҡәбиләнән сыҡҡан.
Нәҫел Ҡорайыш ҡушаматлы Фиһер ибн Мәликтән таралған.
Күсәй ибн Киләп
Фиһерҙең етенсе быуынындағы тоҡомо Күсәй ибн Киләп (миләди 480 йылда үлгән) осоронда уның нәҫелдәре тулыһынса Мәккәгә һәм Ҡәғбә ғибәҙәтханаһына хужа булалар, Хижаздың күп өлөшөндә хакимлыҡ иткәндәр.
Байлығы һәм йоғонтололоғо өсөн Күсәйҙе «ҡорайыштар башлығы» тип йөрөтәләр. Күсәйҙең тоҡомдарынан иң билдәлеһе — ейәне Хашим була(вафаты Ғәззәлә). Ул Мәккә башлығы тип һаналған, ул хакимлыҡ иткән осорҙа аҙыҡ-түлек менән сауҙа итеү киңәйә, ҡыш каруандар Йәмәнгә юллана, ә йәйгеһен Сүриәгә йүнәлә.
Хашимдың вафатынан һуң ырыу башлығы булып Ғәбд әл-Моталлип ҡушаматлы улы Шәйбә тороп ҡала. Уның Зәм-зәм һыуының ҡоҙоғон тергеҙеүе тураһында риүәйәттәр һаҡланған. Борон уны жүрһүмиттәр быуып ҡуйған булғандар.
Был осорға ҡорайыштар Ҡәғбәлә сит илаһтарҙың һындарын ҡуйыуға ҡамасауламағандар, Ғәрәбстандың күп өлөшө өсөн дини үҙәк булараҡ ролен арттырырға тырышҡандар.
Иң танылған ҡорайыш
Аҡсаны иң ҙур байлыҡ һанаған, ә кешене байлығына ҡарап баһалаған мәккәләр араһындағы ҡорайыш ырыуында миләди 571 йылда бөйөк кеше — Мөхәммәт Пәйғәмбәр донъяға килгән. Уның атаһы бай булмаған сауҙагәр Ғабдуллаһ (Аллаһ ҡоло тип тәржемә ителә), әсәһе Мәҙинәнән — Әминә исемле. Ул иртә үкһеҙ етем ҡала, бала саҡтан хеҙмәт итергә тотона. Көтөүсе лә була.
Сауҙагәр булараҡ, ул намыҫлы булыуы, хәрәмләшмәүе менән дан ала.
Сыбыҡаран (Шаровка ауыл советы, Бәләбәй районы)
Сыбыҡаран (Чубукаран) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 104 кеше. Почта индексы — 452030, ОКАТО коды — 80209843007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Метлей (Сура ҡушылдығы)
Метлей — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 798 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Самсонова Галина Алексеевна
Самсонова Галина Алексеевна (12 август 1949 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995). Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.
Биографияһы
Галина Алексеевна Самсонова 1949 йылдың 12 авгусында БАССР-ҙың Стәрлебаш районы  Раевка ауылында тыуған.
Кобзарь (шиғырҙар китабы)
Беренсе тапҡыр «Кобзарь» 1840 йылда Петербургта Евгений Гребенка ярҙамында нәшер ителә. Йыйынтыҡҡа һигеҙ әҫәр: «Перебедня», «Катерина», «Тополь», «Мысль» («Зачем мне черные брови»), «К Основьяненко», «Иван Пидкова», «Тарасова ночь» һәм ''«Думы мои, думы мои, горе мне с вами» инә. ''Улар йыйынтыҡ өсөн махсус яҙыла" һәмбыл баҫмаға ғына түгел, Тарас Шевченконың барлыҡ ижадына эпиграф булып тора.
Самсонова Галина Алексеевна
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1967 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында сәстараш өйрәнсеге булып башлай. Оҫталығы арта барып, мастер итеп тәғәйенләнә.
Кобзарь (шиғырҙар китабы)
Йыйынтыҡ донъя күргәндән һуң Тарас Шевченконың үҙен кобзарь тип атап йөрөтә башлайҙар. Хатта Тарас Шевченко үҙе лә ҡайһы бер повестарына «Кобзарь Дармограй» тигән имза һала.
Беренсе баҫма
Үҙе иҫән саҡтағы баҫмалар араһында беренсе «Кобзарь» сағыштырмаса күрмәлекле була: яҡшы ҡағыҙ, уңайлы формат, асыҡ шрифт. Был «Кобзарҙың» — үҙенсәлеге — китаптың тәүге битендә Василий Штернберг һүрәте буйынса эшләнгән офорт: халыҡ йыраусыһы — кобзарь юл күрһәтеүсе малай. Был айырым әҫәргә генә иллюстрация түгел, ә йыйынтыҡ бағышланған кобзарҙың йыйылма образы. «Кобзарҙың» донъя күреүе, хатта батша цензураһы тарафынан ҡырҡылыуға ҡарамаҫтан, — ҙур әҙәби һәм милли әһәмиәткә эйә. Донъяла Т. Г. Шевченконың 1840 йылғы был китабының ни бары бер нисә данаһы ғына һаҡланған.
Самсонова Галина Алексеевна
Биографияһы
1974-1991 йылдарҙа цех начальнигы, етештереү-техник бүлек начальнигы, Стәрлетамаҡ ҡала көнкүреш берекмәһенең баш инженеры.
Кобзарь (шиғырҙар китабы)
Икенсе баҫма
1844 йылда «Чигиринск Кобзаре» атамаһы менән «Кобзарь», «Гайдамактар» һәм «Гамалия» поэмалары өҫтәлеп, ҡайтанан баҫтырыла.
Самсонова Галина Алексеевна
Биографияһы
1991-1992 йылдар арауығында бөҙрәхана хужалығының ҡуртым предприятиеһы директоры.
Кобзарь (шиғырҙар китабы)
Өсөнсө баҫма
«Кобзарь» 1860 йылда Платон Симиренко средстволарына баҫтырыла. Ул Тарас Шевченко менән Украинала 1859 йылда, Млиевта үҙенең һуңғы сәйәхәте ваҡытында таныша. Платон Симиренко — Украинала билдәле шәкәр заводы хужаһы һәм меценат, «Кобзарь» өсөн 1100 һум аҡса бүлә. Был баҫма алдағыларына ҡарағанда күпкә тулыраҡ була, уға 17 әҫәр һәм Тарас Шевченконың портреты индерелә. Шул уҡ йылда «Кобзарь» рус шағирҙарының тәржемәһендә (СПБ, 1860; Н. Гербель редакцияһында) донъя күрә. Был автор тере саҡта «Кобзарҙың» һуңғы тапҡыр баҫылыуы була.
Самсонова Галина Алексеевна
Биографияһы
1992 йылдан Стәрлетамаҡтағы «Кудесница» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры
Кобзарь (шиғырҙар китабы)
«Основа» журналында баҫылыуы
Дүртенсе баҫма өлөшләтә Шевчено тере саҡта, өлөшләтәуның вафатынан һуң, 1861 йылда сыға. «Кобзарь» атамаһы аҫтында шиғырҙар тупланмаһы, айырым китап итеп баҫтырылмаһа ла, Василий Белозерск ий редакцияһында «Основа» журналында I—XII өлөштәре сыға. Текст кулишовкала баҫыла һәм айырым һүҙҙәргә баҫым төшә («и» хәрефенән тыш, типография, техник сәбәптәр арҡаһында, уны баҫым менән билдәләй алмай).
Самсонова Галина Алексеевна
Биографияһы
Галина Алексеевна йәмәғәт эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша, ҡала Советының бер нисә саҡырылышына депутат итеп һайлана. 1991 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһының 135-се Стәрле һайлау округы буйынса  Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты  була.
Кобзарь (шиғырҙар китабы)
«Основа» журналында баҫылыуы
«Кобзарҙың» 100-йыллығына һәм Шевченконың вафатына 100 йыл тулыуға ҡарата баҫма беренсе тапҡыр Ярослав-Богдан Рудницкий редакцияһында 1961 йылда Виннипегта айырым китап итеп баҫтырыла. Уны Украина ирекле фәндәр академияһы, Шевченконы өйрәнеү институты тормошҡа ашыра. Баҫманы танылған украин эшҡыуары Степан Дурбак финанслай.
Башҡа баҫмалары
1867 йылда сығарылған «Кобзарҙа», үрҙә атап үтелгән шиғырҙарҙан тыш, һөргөн осоронда ижад ителгән әҫәрҙәренең күпселеге ингән. 1876 йылда Прагала баҫылған «Кобзарь» тағы ла күләмлерәк була, уға цензуранан тыш әҫәрҙәр ҙә индерелә. «Кобзарҙың» сағыштырмаса тулы баҫмаһы Рәсәйҙә беренсе тапҡыр бары тик 1907 йылда, һуңынан 1908 һәм 1910 йылдарҙа ғына донъя күрә.
Йыйынтыҡтың беренсе совет «ҡанун» баҫмаһы 1925 йылда И. Я. Айзеншток һәм Николай Плевако редакциялығында сығарыла.
1972 йылда «Нәфис әҙәбиәт» — Мәскәү (редакторҙар советы «Бөтә донъя әҙәбиәте китапханаһы»; М. Рыльскийҙың инеш һүҙе) нәшриәтендә Кобзарҙың тулы йыйынтығы донъя күрә.
1975 йылда Кобзарь украин теленән тура тәржемә ителеп, болгар телендә (София, «Народная культура», «Световна класика» китапханаһы, тәржемәсе — Димитър Методиев) нәшер ителә.
1985 йылға ҡарата, Украинала йыйынтыҡ 124 тапҡыр, дөйөм тиражы 8 миллиондан артыҡ данала сығарыла. «Кобзарҙың» ҡайһы бер әҫәрҙәре 100-ҙән ашыу сит ил телдәренә тәржемә ителгән.
2006 йылда «Корбуш» нәшриәте өс «Кобзарь» сығара. Беренсе — коллекцион баҫма. Икенсеһе — ябай, әммә зауыҡлы. Өсөнсөһө — инглиз теленә тәржемә. Барлыҡ өс баҫмаға ла Тарас Григорьевичтың һүрәттәре һәм барлыҡ әҫәрҙәре индерелгән.
2009 йылда Киевтың «Дух и Литература» һәм «Оранта» нәшриәттәре Т. Шевченконың «Кобзарь» баҫмаһын Василий Седлярҙың (1899—1937) барлыҡ, шул иҫәптән 18 төҫлө, иллюстрацияһы менән сығара.
Музей
Черкассыла бер — Т. Г. Шевченконың «Кобзарь» китабы музейы бар, ул 1989 йылдың майында 1859 йылдың 18 — 22 июлендә Шевченко йәшәгән Цибульскихтарҙың мемориаль йортонда асыла.
Микроминиатюра музейында (Киев ҡалаһы) донъяла иң бәләкәй ҡулъяҙма китап — «Кобзарь» һаҡлана. Уның тышлығы майҙаны 0,6 кв мм, бит күләме — 12. Китапҡа Шевченконың алты шиғыры, Иван Франконың инеш һүҙенән өҙөк, Шевченко портреты уның тыуған хата һүрәте һыйған. Был китапта хәрефтәр ҡалынлығы 3 микрон. Китапты Украинаның микроминиатюра оҫтаһы Николай Сядриста 4 ай эшләй.
Һылтанмалар
Рус телендә: Кобзарь Болгар телендә: Кобзар
Старикова Валентина Ивановна
Старикова Валентина Ивановна (24 февраль 1949 йыл) — Рәсәй пианисы, сәнғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты доценты, халыҡ-ара һәм бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты, Башҡортостандың Урта махсус музыка колледжы уҡытыусыһы. Бер нисә халыҡ-ара музыкаль конкурстарының жюри ағзаһы.
Биографияһы
Валентина Ивановна Старикова 1949 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Башланғыс музыкаль белемде М. В. Шаталова класында ала. Өфө сәнғәт училищеһында Г. Нейгауз уҡыусыһы Валерий Петрович Стародубровский класында уҡый. Юғары белемде Өфө дәүләт сәнғәт институтында сәнғәт институтында (Франк Александр Давыдович класы) ала, 1973 йылда тамамлай. Сәнғәт институтында уҡыта, артабан педагогик эшен М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында һәм Урта махсус музыка колледжында дауам итә.
Ижади һәм педагогик эшмәкәрлеге
Алдынғы Рәсәй фортепиано педагог-методисттары иҫәбенә инә. Эшләгән дәүерендә 60-тан ашыу халыҡ-ара һәм бөтә Рәсәй конкурстары лауреаттарын тәрбиәләне, улар араһында Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы Сергей Чипенко, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Илдар Хисаметдинов, Татьяна Лонщакова һәм Александр Воротник, пианистар Ли Сион (Й. Гайдн исемендәге музыкаль конкурсы Гран-приһы, Вена, Австрия) һәм Денис Хөсәйенов (Халыҡ-ара Дельфий уйындарының Алтын миҙалы, Константин Игумнов исемендәге конкурстың I премияһы лауреаты). Уның уҡыусылары уҡыталар һәм концерттар менән Башҡортостандың күп ҡалаларында, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә сығыш яһайҙар. «Музыка для всех» мәктәп-студияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уҡытыусыһы, мәҫәлән, Скавронский исемендәге пианистар һәм фортепиано ансамблдәренең халыҡ-ара конкурсы, А. Франк исемендәге, «На крыльях таланта» һәм «Йондоҙ иле» конкурс-фестивалдәре кеүек Пианистарҙың халыҡ-ара конкурстары жюри составына инә, фәнни-ғәмәли конференцияларҙың, даими ҡатнаша, «Искусство и образование-XXI» халыҡ-ара форумындағы сараларҙа даими ҡатнашыусыһы һәм ойоштороусыһы «Сәнғәт һәм мәғариф-XXI». Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә (Һиндостан, Көньяҡ Корея) үҙенең мастер-кластарын үткәрә. Фортепьяно сәнғәтенә өйрәтеү өлкәһендә бик күп методик публикацияларҙың авторы. Владимир Спиваковтың халыҡ-ара Фондының даими партнеры
Эшмәкәрлеген баһалау
Юрий Слесарев, народный артист РФ, профессор МГК им. Чайковского: "Мне доводилось слышать многих учеников Валентины Ивановны как на конкурсах, так и на мастер-классах, кроме того — на уроках в классе специального фортепиано, и я убеждён, что их высокий профессиональный уровень — это результат кропотливого труда талантливого педагога, каким я безусловно считаю Старикову. Её педагогическое мастерство и научно-методическая обеспеченность позволяют ей самой проводить мастер-классы и консультации для преподавателей фортепиано всех звеньев образования — школ, училищ, вузов. От коллег всегда слышу хорошие отзывы об этих мероприятиях. В моём классе в Московской консерватории и ЦССМШ обучались ученики Стариковой (в частности — Денис Хусаинов и Галина Минибаева), поэтому я особенно хорошо знаю высокое качество её работы как преподавателя".
Является обладателем Гранта фонда «Русское исполнительское искусство».
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
Халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты, Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, бүләкләнеүселәр билдәһе СССР-ҙың мәҙәниәт Министрлығы билдәһе «За отличную работу» менән бүләкләнгән. 2012 йылда Гран-при яулаған уҡыусыһы Ли Сионды әҙерләгәне өсөн халыҡ-ара жюриһы ҡарарына ярашлы махсус диплом менән наградлана
Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы
Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы (2 ғинуар 1997 йыл) — Рәсәй спортсыһы, шашкасы. 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса етеҙ программала Рәсәй Кубогы бронза призеры. 2008 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы составына инә (йәштәр составына). Тренеры Александр Павлович Мельников.
Биографияһы
Азалия Наил ҡыҙы Сәғитова 1997 йылдың 2 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Ҡаланың 1-се урта мәктәбендә уҡый. 5 синыфта Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендияһына лайыҡ була. Өфө ҡалаһының 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе
«Өфөнән 10 йәшлек Азалия Сәғитова, уның яҡташы 16 йәшлек Юлиә Вәлиева, Ишембай ҡыҙҙары 12 йәшлек Айгөл Иҙрисова һәм 15 йәшлек Әлиә Әминева — бына беҙҙең киләсәк нигеҙе. Егеттәрҙән үҙенең сағыу һәләтен Айнур Шәйбәков раҫлай».
Кесе Туй
Кесе Туй — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы уң ярына 754 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыуғынсылар йырҙары
Ҡыуғынсылар йырҙары — йылғалар буйлап ағас ағыҙыуҙа эшләгән кешеләр, йә улар тураһында сығарылған йырҙар.
Тарихы
Ҙур йылғалар буйында йәшәгән башҡорттар борондан ағас ағыҙып, кәсеп иткәндәр. Совет осоронда иһә был эш сәнәғәт кимәленә күтәрелгән һәм ағасты иң арзан транспортлау булған.
Ҡыуғын — бик хәүефле, ҡорбанлы эш булған. Ҡыуғынсы-һалсылар өйҙән сығып киткәндә мәңгелеккә айырылғандай, бәхилләшә торған булған.
Белорет районының Инйәр йылғаһы буйлап та һал ағыҙылған, был урманлы төбәктә ағас һәр ҡыш ҡыуғында ағыҙыр өсөн меңдәрсә кубометр әҙерләнгән.
Инйәр һалсыларының «Ғәббәс йыры» тип аталғаны кеүек һағышлы йырҙары булған. Уны үҙ эшенең оҫтаһы булып танылған, үҙе йырҙар сығара торған Ғәббәс исемле һалсы сығарған булған (ул бер ҡыуғындан ҡайта алмаған):
(Белорет районы Манышты ауылында элекке ҡыуғынсы Оморҙаҡов Рәхимйән Оморҙаҡ улынан 1967 йылдың февралендә яҙып алынған).
Һал ҡыуып барғанда тыуған ауылдары аша үткән ваҡытта ҡыуғынсылар ярға сыҡҡан балаларға бәләкәй генә бүләктәр, хәйер итеп аҡсалар ташлап китә торған булған.
Ул үҙенең таҫыллығы, йылғаларҙың иң хәтәр урындарын белеүе менән дан тотҡан. Иң ҡыйбатлы йөк тейелгән һалдарға уны лоцман итеп ҡуя торған булғандар. Ул иң алғы ишкәкте (һалсылар телендә — бабайка) еңел һәм оҫта ҡулланыуы менән билдәле булған, етмәһә, шат йырҙар сығара торған булған:
Оло Инйәрҙең сплавында	На сплаве по Инзеру Миңә тиң ишкәксе юҡ. Первым плотогоном я. Инйәр буйҡайҙары бигрәк йәмле,	Пройди по всему свету — Ундай урын ерҙә юҡ. Краше нету уголка
(Белорет районы Манышты ауылында Байрамғәлиев Самат Ғәлиулла улынан 1967 йылдың мартында яҙып алынған; 1902 йылғы).
Байғужа һоро күмер ятҡылығы
Байғужа һоро күмер ятҡылығы (Байгузинское месторождение бурых углей) — Башҡортостандың Ишембай районы Байғужа ауыл советындағы һоро күмер ятҡылығы. Файҙаланылмай.
Географияһы
Ишембай ҡалаһынан 9 км көнсығыштараҡ.
15 март
15 март — григориан стиле буйынса йылдың 74-се (кәбисә йылында 75-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 291 көн ҡала.
Байғужа һоро күмер ятҡылығы
Географияһы
Ауыл советы биләмәһендә 1943 йылда Кинйәбулат нефть ятҡылығы, Байғужа глауконит ҡомо ятҡылығы, Байғужа һоро күмер ятҡылығы, Байғужа кварц ҡомо ятҡылығы асылған
15 март
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Колхида
Колхида (боронғо грекса Κολχίς, тәүҙә мифта — Айя/Эа) (груз.  კოლხეთი ) — Кавказ аръяғының көнбайышында урынлашҡан тарихи өлкәнең боронғо грек атамаһы. Өлкә быға тиклем Ҡара диңгеҙ ҙең көнсығышында (Кавказдың Ҡара диңгеҙ буйында), Колхид уйһыулығын һәм янындағы ерҙе биләй. Заманса урынлашыуы — Абхазия, Грузия Самегрело һәм Земо-Сванети мхаре, Гурия һәм Аджария, Төркиә Арҙахан илдары, Артвин һәм Ризе.
Колхида атамаһын гректар 1-се мең йыллыҡ башынан б. э. т. ҡулланылған һәм бында йәшәүсе кохтар ырыуҙары исеменә бәйле. Һуңғараҡ антик авторҙары шулай итеп б. э. т. VI—II быуаттарҙан б. э. тиклем был территорияла урынлашҡан дәүләтте — Колхид батшалығын атай. Боронғо грек исеме аҫтында өлкәһе һәм дәүләт исеме Европа тарихнамәһендә билдәле була
Атамаһы
Колхиданы һүрәтләү Геродот, шулай уҡ Страбон һәм Ксенофонт эштәрендә осрай.
Колхида исемен заман тикшеренеүселәре Пиндар һәм Эсхил эштәрендә тик б. э. т. 1 мең йыллыҡ уртаһында ғына күреп ҡала. Был территорияның урындағы, бәлки күпкә һуңғараҡ килеп сыҡҡан исеме — Эгриси.
Мифологияла
Колхида тураһында беренсе мәғлүмәттәр «Арго» карабында сәйәхәт иткән аргонавтар мифында осрай. Мифта бәйән ителеүенсә, Троя һуғышынан бер быуын алда аргонавтар Иолктан (Фессалия) Колхидаға килә. Уларҙың юлбашсыһы Ясон булған, уға Пелий батша Колхидала Алтын тире табырға ҡуша.
Тарих
Геродот һәм Сицилиялы Диодор колхтарҙың килеп сығышы тураһында түбәндәгене яҙып ҡалдыра. Геродот эштәрендә:
Колхид батшалығы — б. э. т. VI быуатта колх ырыуҙары Көнбайыш Грузия территорияһында төҙөгән сәйәси берәмек.
Колхид батшалығындағы төп хужалыҡ тармағы булып ер эшкәртеү тора. Шулай уҡ металлургия, етен, ағас эшкәртеү, керамика етештереү, ювелир һөнәре, тәңкә сүкеү юғары үҫеш алған.
Колхид батшалығының ҡалалары Риони йылғаһы буйында, хәҙерге Даблагоми, Вани тораҡ пункттары урынында урынлашҡан.
Б. э. т. VIII быуатта Колхида Ассирия йоғонтоһона эләгә, бында, Геродот фекеренсә, Фәләстандан сығарған халыҡ менән Саргон II батша урынлашҡан.
Б. э. т. VI быуат аҙағында һәм V быуат уртаһында колхтар Персияға буйһоноуына ҡарай.
Б. э. т. II быуатта Колхидa Понтий батшалығы тәьҫиренә эләгә, һуңғараҡ б. э. т. I быуатта — Рим империяһына.
Гректарға тиклем күпкә алдан, б. э. т. XVI—VIII быуаттарҙа Колхидала бронзанан әйберҙәр эшләү һөнәре яҡшы үҫеш алған. Шулай уҡ антик авторҙары Хорезм халҡының Амударья һәм Каспий диңгеҙе сауҙа юлдары менән Эвксин Понты (Εύξεινος Πόντος, боронғо грекса Ҡара диңгеҙ атамаһы). Был Междуречье һәм Кавказ боронғо һәйкәлдәре ҡаҙылмаларында табылған материаль культура элементтары менән дә раҫлана.
Грек географы Скилак аңлатыуынса, Колхида Диоскуриаданан Апсареға тиклем һуҙылған, унан һуң ҙур булмаған төркөмдәр менән колхтар ырыуҙары йәшәгән.
Боронғо Колхида уңдырышлы була: гректар бында шарап, емеш-еләк, карап төҙөүгә яраҡлы ағастар, киндер, етен, балауыҙ һәм сайыр, алтын ҡом.
Арриан буйынса бында: апсилы, абазги, санны, махелоны, гениохи, зидреты, лазы, саниги ҡәбиләләре йәшәгән. Птолемей шулай уҡ манралдарҙы (мингрель) һүҙгә ала.
Астронимикала
Колхида хөрмәтенә астероид ҡа (1135) Колхида исемен бирәләр, уны 1929 йылдың 3 октябрендә Симеиз обсерваторияһында совет астрономы Григорий Неуймин аса (Тбилисиҙа тыуған).
Әлимғолов Искәндәр Арыҫланбәк улы
Әлимғолов Искәндәр Арыҫланбәк улы (Алимгулов Искандар Арасланбекович (25 декабрь 1908 йыл — 18 декабрь 1974 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 294-cе кавалерия полкы элемтәсеһе. 2-се Украина фронты 309-сы уҡсылар полкы командирының урынбаҫары. Лейтенант. . Педагог. РСФСР-ҙың мәғарифы алдынғыһы.
Биографияһы
1908 йылда хәҙерге Шишмә районы Ҡара Яҡуп ауылы земство (рус-башҡорт) мәктәбе уҡытыусыһы Әлимғолов Арыҫланбәк Арыҫланғәли улы менән Фатима Мөхәмәтйән ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Тыуыу тураһында таныҡлығына хәҙерге Мәләүез районы Ҡамбулат ауылында 1908 йылдың 25 декабрендә тыуған тип яҙылһа ла, был шикле, сөнки 1908 йылдың йәйендә билдәле этнограф М.Круковский Ҡара Яҡуп ауылында ғаиләне фотоға төшөргән (әсәһенең ҡулындағы бәләкәй бала- Искәндәр Арыҫланбәк улы тигән фекер бар).
1918 йылдың 28 сентябрендә Стәрлетамаҡ өйәҙе Советы эшмәкәре, атаһы Арыҫланбәк Әлимғолов аҡтар тарафынан Стәрлетамаҡ ҡалаһында атыла. Ғаиләгә төшкән бик күп һынауҙарға ҡарамаҫтан, Әлимғоловтарҙың барыһы ла белемгә ынтыла. Искәндәр башланғыс белемде үҙенең ағаһы Мөҡәддәс Әлимғолов уҡытҡан Юлдаш мәктәбендә ала. Искәндәр (1908), Әнүәр (1917 — 8.08.1941), Тәлғәт (1919—1941) Стәрлетамаҡ балалар йортонда, педагогия техникумында уҡый. Һуғышҡа тиклем улар Воскресенский (хәҙерге Мәләүез), Йомағужа (хәҙерге Күгәрсен), Бөрйән райондарында уҡытыусы булып эшләй. Әхнәф Арыҫланбәк улы Ҡазанда университет (физика-математика факультетын) тамамлағандан һуң Үзбәкстанға, Андижан ҡалаһына ебәрелә, 24-се мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Бер туған Әлимғоловтар: Мөҡәддәс, Әхнәф, Искәндәр, Әнүәр, Тәлғәт — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Әнүәр менән Тәлғәт 1939—1940 йылдарҙан Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә, һуғышты улар ил сигендә ҡаршылай һәм оҙаҡламай дошман менән ҡаты алыштар ваҡытында һәләк була.
1930 йыл, 1 сентябрь — 1931 йыл, 1 март Аптраҡ башланғыс мәктәбе мөдире һәм уҡытыусыһы (хәҙерге Мәләүез районы)
1931 йыл, 1 март — 1932 йыл, 1 март — Аптраҡ ШКМ мөдире (ШКМ- крәҫтиән йәштәре мәктәбе)
1932 йыл, 1 март — 1933 йыл, 1 сентябрь — Мәләүез татар-башҡорт мәктәбе (ШКМ) мөдире 1933 йыл, 1 сентябрь — 1936 йыл, 1 август — Аптраҡ НСШ (тулы булмаған урта мәктәп) директоры
1936 йыл, 1 сентябрь — 1941 йыл, 7 декабрь — Хоҙайбирҙин НСШ (тулы булмаған урта мәктәп) директоры (Бесәнсе, хәҙерге Күгәрсен районы)
1941 йыл, 7 декабрь — 1943 йыл, 3 июль — армия сафтарында була. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында (Воронеж фронты) элемтәсе булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың сентябренән 1943 йылдың ғинуарына тиклем Воронеж фронты политсоставын әҙерләү буйынса курстарҙа уҡый. Шул уҡ йылдың ғинуар-март айҙарында 2-се Украина фронтының 309-сы уҡсылар полкы командирының политик бүлек буйынса урынбаҫары (замполит) була. 1943 йылдың мартында Полтава янындағы көслө алыштар ваҡытында ҡулы ҡаты йәрәхәтләнә һәм эвакогоспиталгә ебәрелә (№ 1878, Өфө, Октябрь революцияһы урамы, 10).
Госпиталдән һуң ауылда яңынан мәктәптә эш башлай. Кире фронтҡа ебәреүҙәрен һораһа ла, Искәндәр Арыҫланбәк улын, ҡаты яралы булыу сәбәпле, фронтҡа башҡа ебәрмәйҙәр.