cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андреев Андрей Андреевич
Биографияһы
1917—1919 йылдарҙа Украина һәм Уралда партия һәм профсоюз эшендә үткәрә. «Урал эшсеһе» гәзитенең редколлегия ағзаһы булып тора. 1919 йылдан ВЦСПС Президиумы ағзаһы (Украинала эшләй), 1920—1922 йылдарҙа — ВЦСПС секретары, Мәскәүҙә эшләй. 1921 йылда профсоюздар тураһындағы дикуссияларҙа Л.. Д. Троцкий һәм Н. И. Бухарин платформаһын яҡлай.
1922—1927 йылдарҙа — тимер юлсылар профсоюзы Үҙәк Комитетының рәйесе. 1924 йылдың февраленән 1925 йылдың декабренә тиклем — ВКП(б) Үҙәк Комитеты секртетары. 1928 йылдың ғинуарынан 1930 йылдың декабренә тиклем 1 -се секретарь Төньяҡ-Кавказ партия крайкомының 1-се секретары.
1930 йылдың декабренә 1931 йылдың октябренә тиклем — ВКП(б) Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе, бер үк ваҡытта СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы наркомы һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесенең урынбаҫары. 1988 йылдың 16 сентябренә «Правда» гәзите яҙа: « 1931 йылдың февраленән октябргә тиклемкулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса яңы, күпкә киңерәк тулҡыны үткәрелә. Дөйөм етәкслекте А. А. Андреев етәкселегендәге комиссия алып бара… кулактарҙы эәҙерлекләү артабан да алып барылды һәм үткәрелгән һайын репрессиялар төҫөн ала барҙы» (ошо номерҙағы «Коллективлаштырыу: Нисек үтте» мәҡәләһенән). 1931 йылдың 2 октябренән 1935 йылдың 28 февраленә тиклем — СССР Юлдар наркомы, уны был вазифала Л. М. Каганович алмаштыра.
1935 йылдың 28 февралендә С. М. Кировты үлтергәндән һуңғы ВКП(б) Үҙәк Комитетының беренсе Пленумы А. А. Андреевты Үҙәк Комитеты секретары итеп һайлай. 1935 йылдың 10 мартында ВКП(б) Үҙәк Комитетының ойоштороу бюроһы ағзаһы итеп һайлана, уға ултырыштар алып барыу һәм Н. И. Ежов менән берлектә повестка әҙерләү бурысы йөкмәтелә.
1935 йылдың 10 мартынан 1937 йылдың 13 майына тиклем — бер үк ваҡытта ВКП(б) Үҙәк Комитетының Сәнәғәт бүлеге мөдире (Н. И. Ежовты алмаштыра).
Н. С. Хрущев хәтерләй: «Андрей Андреевич 1937 йылдарҙағы репрессияларҙа, бәлки, үҙенең үткәне өсөн уны элекке троцкистарға йомшаҡлыҡта ғәйепләүҙән ҡурҡып, бик күп насарлыҡтар эшләне. Ҡайҙа ғына бармаһын, бөтә ерҙәрҙә лә бик күп кеше һәләк ителә ине».
1938 йылдың 12 ғинуарында Юғары Советтың (1936 йылғы Сталин конституцияһы буйынса) ике палатаһы — Союз Советы Милләттәр Берлеге — беренсе тапҡыр айырым ултырыштарын үткәрә һәм рәйестәрен һайлай — А. А. Андреевты һәм Н. М. Шверникты.
1938 йылдың аҙғында, Н. И. Ежов нарком вазифаһынан бушатылғас, Андреев НКВД эшмәкәрлеген тикшереү буйынса Политбюро комиссияһының рәйесе була.
1935—1946 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары, Үҙәк Комитеттың ауыл хужалығы бүлеге мөдире (1946 йылға тиклем), бер үк ваҡытта 1938—1946 йылдарҙа — СССР Юғары Советының Союз Советы рәйесе, ҡала 1939—1952 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы КПК Рәйесе һәм1943-1946 йылдарҙа — СССР-ҙың игенселек Халыҡ комиссариаты етәксеһе.
Өс тапҡыр (1937, 1946, 1950 йылдарҙа) Төркмән ССР-ның Ашхабад һайлау участкаһында СССР Юғары Советы һәм ике тапҡыр Новосибирск һайлау округы буйынса РСФСР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 1946 йылда Ашхабад ҡалаһында һайлаусылар митингыһында Андреев шулай тип әйтә:
«Миңә, һеҙҙең кандидатығыҙға, килгәндә инде, мин большевиктар партияһының тоғро улы булараҡ артабан да коммунизм төҙөүҙең бөйөк бурыстарын үтәүҙә иптәш Сталин артынан барасаҡмын».
1946—1953 йылдарҙа — СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе, 1946 йылдың 28 мартынан агросәнәғәт комплексына кураторлыҡ итә. 1946 йылдың сентябренән 1953 йылдың 19 мартына тиклем СССР Министрҙар Советы янындағы колхоз эштәре буйынса Советты етәкләй.
1953 йылдың мартынан 1962 йылдың июненә тиклем СССР Министрҙар Советы Президиумы ағзаһы.
Тарихсы Серго Микоян билдәләүенсә: «Политбюролағы эштән бары тик икенсе донъяға китеү мөмкин була. Быны эшләй алған һәм иҫән ҡалған берҙән-бер кеше — Андреев Андрей Андреевич. Был да уның ишетеү һәләтен юғалтыуҙан килә. Ул тыңлау аппаратын кейеп йөрөй. Ләкин ул бик аҙ ярҙам итә. Һәм 1950 йылда шикелле ул Сталинға, бәхәстәрҙә ҡатнаша алмауы сәбәпле Политбюрола ҡалырға уңайһыҙ булыуы тураһында әйтә. Сталин уны ялға ебәрә — РСФСР-ҙың юғары Советына. Бындай башҡа осраҡты белмәйем».
1957 йылда Ленинградьың 250-йыллығына арналған байрамда Мәскәү вәкиле булараҡ ҡатнаша. 1962 йылдан — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер һәм СССР Юғары Советы Президиумы ҡарамағындағы кәңәшсе. 1957—1962 йылдарҙа — Совет-Ҡытай дуҫлығы йәмғиәте рәйесе.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. Анастас Микоян хәтерләүенсә, Кремль диуарында ерләнергә теләмәгән. Ҡәберлеге беренсе участкала, уның ҡаршыһында — ҡатыны Дора Хазан-Андреева ҡәберлеге.
Ҡытай батальоны ҡыҙылармеецтары мемориалы
Ҡытай батальоны ҡыҙылармеецтар мемориалы — Ростов өлкәһенең Морозовск ҡалаһында һәйкәл
Тарихы
Рәсәйҙә ҡытай эшселәре һәм белгестәре Беренсе донъя һуғышы башында барлыҡҡа килә, ул ваҡытта батша хөкүмәте уларҙы тыл эштәренә, емерелгән күперҙәрҙе йүнәтеү эшенә вербовкалай. 1917 йылда Февраль революцияһынан һуң ҡытайлылар Ҡыҙыл гвардия сафына инә, һуңынан революцион хәрби отрядтар ойоштора. Граждандар һуғышы ваҡытында 1918 йылдың яҙында Беренсе Владикавказ ҡытай отряды тип аталған ҡытай отряды ойошторола, һуңынан ул 33-сө Кубань дивизияһының   292-се Дербент  полкы батальоны тип үҙгәртелә. Батальон яҡшы тормош эҙләп илдәрен ташлап киткән һәм Рәсәйҙә төпләнгән ҡытай эшселәре һәм крәҫтиәндәренән ойошторола.
1958 йылдың 2 ноябрендә Ростов өлкәһенең  Морозовск ҡалаһында туғандар ҡәберлегендә Граждандар һуғышы ваҡытында Ҡыҙыл Армия сафтарында һуғышҡан ҡытай батальоны яугир-интернационалистарының һәйкәле ҡуйыла.
292-се интернациональ полктың ҡытай батальоны ҡыҙылармеецтары һәйкәле Морозовсктың ҡала паркына инеү урынында туғандар ҡәберлегендә ҡуйылған.
Һәйкәл биш мөйөшлө ҡыҙыл йондоҙ менән осланған 16 метр бейеклектәге обелисктан ғибәрәт. Обелискта ҡытай һәм рус телендә алтын хәрефтәр менән ике табличка ҡуйылған, унда  "1919 йылдың июнендә бында Морозовск станицаһында совет власы өсөн барған алышта һәләк булған ҡыҙылармеец-интернационалистар   ерләнгән." тип яҙылған. Яҙыуҙар Ҡытай гербы әйләнәһендә яҙылған. Ваҡыт үтеү менән ҡытай телендәге табличкалар  юҡҡа сыға, ҡабаттан барлыҡҡа килә, шул уҡ ваҡытта  дата һәм ваҡиғалар яҙылышында айырмалар була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Шәйхисламов Ҡадир Абрар улы
Шәйхисламов Ҡадир Абрарович (18 ноябрь 1928 йыл) — Ҡарабаш еҙ-мәғдән комбинатының «Үҙәк» шахтаһының ҡаҙып бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).
Биографияһы
1928 йылда БАССР-ҙың Уразай ауылында тыуа.
1948 йылда Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡалаһында 24-се һөнәрселек училищеһын тамамлай һәм «Үҙәк» шахтаһына эшкә ебәрелә. 1949 йылда комсомол-йәштәр бригадаһы бригадиры итеп тәғәйенләнә. Улар шахтала беренсе булып бер нисә забойҙа эшләү ысулын ҡуллана һәм тиҙ эшләүсе телескоп перфораторҙарын үҙләштерә. 1951 йылдарҙа Свердловск институтында оҫталар курсында уҡығандан һуң, алмаш мастер итеп тәғәйенләнә. 1957 йылда забойға бригадир булып ҡайта. 1958 йылда шахтала беренсе тапҡыр скважиналарҙы тәрәндә шартлатып, мәғдәнде туплау системаһын ҡуллана. Был бригадаға хеҙмәт етештереүсәнлеген 47 процентҡа арттырыуға булышлыҡ итә (1959 йылда бригадаға «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы») исеме бирелә.
1964—1984 йылдарҙа Шәйхисламов булып эшләй. Шахта профсоюз комитеты ағзаһы, Ҡарабаш ҡала судына халыҡ заседателе, ҡала Советы депутаты итеп һайлана.
Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы
Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы (1906 йыл — 3 август 1968) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биография
Фазыл Вәлиәхмәт улы Шаһимарҙанов 1906 йылда Үрге Ҡыйғы ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Мәктәптән һуң, ауылда беренселәрҙән булып ВЛКСМ сафына инә. Көтөүсе булып эшләй.
Өлкә совет партия мәктәбендә уҡый, уны тамамлағас, 1920—1930 йылдарҙа комсомолдың Өфө ҡала комитеты сәркәтибе урынбаҫары, инструктор, ВКП(б)-ның Мәсәғүт канткомы ойоштороу бүлеге мөдире була.
1931—1936 йылдарҙа — Борай район партия комитеты сәркәтибе, аҙаҡ Өфө ҡалаһының яңы төҙөлөш район комитеты сәркәтибе урынбаҫары һәм сәркәтип, Өфө моторҙар эшләү заводының партком секретары.
1937 йылда Фазыл Вәлиәхмәт улы Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был вазифала эшләүҙе ул 1940 йылға тиклем дауам итә.
1937 йылда Фазыл Вәлиәхмәт улы Белорет ҡалаһы Белорет-Совет округынан БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. ВКП(б)-ның XVIII съезды (1939 йылдың марты) ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы кандидаты. ВКП(б)-ның XVIII конференцияһының Ҡарары менән (1941 йылдың феврале) ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидаттар составынан сығарыла.
1940 йылда РСФСР-ҙың урындағы сәнәғәт наркомы урынбаҫары булһа, 1941—1944 йылдарҙа — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Куйбышев өлкә Советы рәисе урынбаҫары. 1944—1946 йылдарҙа Татар АССР-ының урындағы сәнәғәт наркомында эшләй. 1946 йылда еңел сәнәғәттең Куйбышев өлкә идаралығы башлығы итеп тәғәйенләнә.
1958 йылдан хаҡлы ялда. Пенсияға сыҡҡас, Фазыл Вәлиәхмәт улы Башҡортостан, Урта Азия, Украина, РСФСР райондарында лектор эшен алып бара.
Ғаиләһе: ҡатыны Мәстүрә, өс ҡыҙы. 1968 йылда вафат була.
Хәтер
Үрге Ҡыйғы ауылында бер урам Фазыл Шаһимарҙанов исемен йөрөтә.
Борисовица
Борисовица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двиница йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кинйәбулатов Уран Кәрим улы
Кинйәбулатов Уран Кәрим улы (25 май 1934 йыл, Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Ҡолой ауылы — 4 октябрь 2003 йыл, Өфө)— башҡорт шағиры. Билдәле шағирә Кәтибә Кинйәбулатованың бер туған ҡустыһы. Бик күп йырҙар авторы.
Биографияһы
Ҡолой ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң Коркино тау техникумында уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Силәбе-Шахтострой» тресы карьеры етәксеһе булып башлай. Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1957—1958 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитендә журналист булып эшләй.
1958—1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый. 1962 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында (хәҙер «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы) эшләй.
Уран Кинйәбулатов шиғырҙары 1950-се йылдарҙан гәзит һәм журналдарҙа баҫылып сыға. Уның шиғырҙарына бик күп йырҙар ижад ителгән. Улар араһында, «Бөрйән егеттәре» (Йәнғәле Вәхитов көйө, 1960 йыл), «Ҡыр ҡаҙҙары», «Онот инде йөрәк яраһын» (Рим Хәсәнов көйө), «Яҙғы хистәр» (Айрат Кәримов көйө), «Мин умырзая» (Роза Сәхәүетдинова көйө) һәм башҡа билдәле йырсылар һәм ябай халыҡ яратып башҡарған йырҙар бар.
1992 йылда Уран Кәрим улының «Сейәле тау» исемле шиғри йыйынтығы донъя күрә.
Һылтанмалар
Йырҙар:
М. Ф. Шмырёв музейы
Советтар Союзы Геройы Минай Филиппович Шмыревтың Витебск өлкә музейы  Витебск ҡалаһында 1966 йылдың 1 февралендә БССР мәҙәниәт министрлығы   1966 йылдың  24 мартындағы  «Советтар Союзы Геройы М.Ф. Шмыревтың мемориал музейын асыу тураһында» бойороғона ярашлы ойошторола. Витебск өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары советы башҡарма комитетының  ҡарары менән 1968 йылдың  26 декабрендә ҡала музейы  өлкә  музейы тип үҙгәртелә. 1969 йылдың 5 июлендә Белоруссияның немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙең 25 йыллығы байрамы көндәрендә К.Д.Голембиовский исемендәге элекке отставкалағы чиновниктар бинаһында (XIX быуат аҙағы —  XX  быуат башы) асыла. Музей менән И.И. Симаньков, Н. В Семешина етәкселек итә. 2002 йылдан директоры И. А. Шишкова.
Экспозиция
Музейҙың төп фондында (2013 йыл) 8758 берәмек әйбер иҫәпләнә, фәнни-ярҙамсы әйберҙәр — 1343 дана. Музей  223 м ² дөйөм майҙаны менән дүрт экспозиция залы һәм 39 м² майҙаны менән күргәҙмә залынан тора. Экспозицияның дауамы булып музей бинаһы менән йәнәш урынлашҡан мемориал-парк тора. Паркта М. Ф. Шмыревтың скульптура бюсы (скульптор З.Азгур),  «Рельс  һуғышы» макеты, артиллерия ҡоралдары ҡуйылған, партизан землянкалары төҙөлгән.
Беренсе зал
Музей коллекцияһында ҡорал, көнкүреш әйберҙәре, документтар, һынлы сәнғәт әйберҙәре, фалеристика, баҫма матбуғат, кинофотодокументтар һаҡлана. 1-се залда экспозиция материалдары  М. Ф. М. Шмыревтың бала һәм үҫмер йылдары хаҡында,  һуғышҡа тиклемге  осорҙа хеҙмәт һәм  йәмәғәт эшмәкәрлеге, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында элекке Сураж территорияһында партизан хәрәкәтен,  1-се Белорус партизандар бригадаһын ойоштороуы хаҡында һөйләй.
Икенсе зал
2-се зал экспозицияһы Белоруссияла  партизан хәрәкәтен артабан киңәйтеүгә,  1-се Белоруссия партизан бригадаһы базаһында яңы партизандар формированиеһын (Ҡыҙыл Байраҡлы Ленин комсомолы исемендәге бригада һәм 1-се Витебск партизандар бригадаһы) ойоштороуға арналған. Бында партизандарҙың һәм Александр Невский орденлы 105-се айырым  Поневожский  авиаполкының үҙ-ара бәйләнеше, «Багратион»  операцияһы һөҙөмтәһендә Витебск ҡалаһын  азат итеү (26.06.1944 й.) һәм  Бөйөк Ватан һуғышының  тамамланыуы тураһында материалдар бар.
Өсөнсө зал
3-сө залдағы экспозиция М.Ф. Шмыревтың һуғыштан һуңғы йылдарҙағы хеҙмәт эшмәкәрлеге тураһында һөйләй. Бында әҙәбиәт һәм сәнғәт әҫәрҙәре тәҡдим ителә, уларҙа партизан комбригының ҡаһарманлығы сағылыш таба, «Батька Минай»  документаль фильмы һәм  нәфис «Батька» кинотаҫмаһы күрһәтелә.
Дүртенсе зал
4-се зал экспозицияһында йыһаздары, китаптары, шәхси әйберҙәре, һунар кәрәк-яраҡтары, документтары һәм предприятиеларҙың, уҡыу йорттарының, Шмырев исемен йөрөткән объекттарҙың фотоһүрәттәре менән  М. Ф. Шмыревтың эш кабинетының интерьеры күрһәтелгән.
Һылтанмалар
[https://vitebsk.yatut.biz/vitebskij-oblastnoj-muzej-geroa-sovetskogo-souza-mf-smyreva Витебский областной музей Героя Советского Союза М.Ф. Шмырева на YaTuT.biz]
Тымбай ауыл Советы (Мишкә районы)
Тымбай ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Тымбай ауылы.
Тарихы
Тымбай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ниғмәтулла (исем)
Ниғмәтулла  — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Ниғмәтулла — башҡорт теленә ғәрәп, фарсы телдәренән ингән  «ниг»-мәт+улла» (алла)  мәғәнәһен аңлатҡан  ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ниғмәтулла Бирҙебаев (1789—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Изге Ниғмәтулла әл-Хәрдини тыуғанда бирелгән исеме Йософ Кәссәб (1808 йылда төньяҡ Ливандағы Хәрдин ауылында тыуған, 1858 йылдың аҡъюлай (декабрь) айының 18 көнөндә Киффәндә вафат булған[5]) — Католик Сиркәүенең изгеһе, маронит. Көнсығыш католиктары — марониттар ғаиләһендә тыуған, тыумышта уға Йософ исеме ҡушылған. 1828 йылда изге Антоний исемле маронит орденына инә, 1830 йылдың 14 ҡырпағай (ноябрь) көнө мәнге монах анттарын бирә, 1845 йылдан алып өс йыл буйы ошо уҡ ордендың генераль ассистенты вазифаһын биләй. 1858 йылдың 14 декабрь (аҡъюлай) көнө вафат булған.1998 йылдың 7 һарысай (сентябрь) көнө Папа Иоанн Павел II Ниғмәтулланы бәрәкәтлеләр рәтенә, ә 2004 йылдың 17 һабанай (май) көнөндә изгеләр рәтенә индергән[5]
Фамилиялар
Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы (8 декабрь 1946 йыл — 26 июнь 2019 йыл) — дин әһеле. 1992—2019 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы (2016) ордены һәм Рәсәй Мөфтөйҙәре советының 2‑се дәрәжә «Әл‑Фәхр» (2006), «Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2017) ордендары кавалеры (2007).
Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы (1924—2002) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы (1941—2002) — актёр, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1989).
Ниғмәтуллин Искәндәр Ниғмәтулла улы (1908—1980), ғалим-инженер. Техник фәндәр докторы (1955), профессор (1955).
Ниғмәтуллин Рауил Хөрмәт улы (1941—2005) — шағир, БССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
Ниғмәтуллин Урал Миңлебай улы (8.03.1961), радиожурналист, йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).
Бадель
Бадель (Badel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 460 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 42 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
Ниғмәтулла (исем)
Фамилиялар
Ниғмәтуллин Әхәт Зәйнетдин улы, Әхәт Зәйни (1921 т.) — әҙәбиәт белгесе, шағир, филология фәндәре докторы (1993.
Ниғмәтуллина Фира Ғариф ҡыҙы (1933—2001) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы (20 апрель 1952 йыл) — комсомол, партия органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим. Нефтехимия һәм химмотология өлкәһе белгесе. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының бүлек ағзаһы, Рәсәй инженер академияһының, ағза-корреспонденты, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы[3], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы.
Ниғмәтуллин Руслан Рауил улы (1979) — скульптор, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — скульптура сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн (2010). Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы (2011).
Ниғмәтуллин Роберт Искәндәр улы (17 июнь 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1971), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991, математика, механика, информатика секцияһы), 2017 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының П. П. Ширшов исемендәге Океонология институтының ғилми етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының элекке президенты, Рәсәй Федерацияһы 3-сө саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты.
Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы (рус. Нигматуллин Акрам Агзамович; 16 февраль 1946 йыл — 5 март 2007 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре, 1990 йылдан Баймаҡ районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун беренсе (1985—1990) Юғары Советы һәм 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Ауылдар
Ниғмәтулла (рус. Нигматуллино) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл.
Трезини һәйкәле (Санкт-Петербург)
Архитектор һәм инженер Доменико Трезини һәйкәле   Санкт-Петербургта Трезини майҙанында  Трезини йорто эргәһендә ҡаланың Василеостровский районының  Университет яр буйы  һәм  Благовещен күпере менән йәнәш урынлашҡан.
Тарихы
Доменик Трезиниға һәйкәл ҡуйыу идеяһы 1990 йылда тыуа. Скульптор — Павел Петрович Игнатьев һәйкәл өҫтөндә 1995 йылдан алып  эшләй, был йәш  скульпторҙың өйрәнеү заданиеһы була. Был өйрәнеү эшенән артабан ҙур проект килеп сыға. 1999 йылда Санкт-Петербург губернаторы Владимир Яковлев Трезини һәйкәле төҙөү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Әммә оҙаҡ ваҡыт һәйкәл төҙөү өсөн аҡса таба алмайҙар, һәм     2000-се йылдар аҙағында Жорно Фонды финанслауҙы үҙ өҫтөнә   ала, әммә барыбер  һәйкәл барлыҡҡа  килгәнгә тиклем 17 йылдан ашыу ваҡыт  үтә. П.П. Игнатьев Трезинины тун кейгән 5,5 м бейклектәге бронза фигура рәүешендә һүрәтләй. Һәйкәл Мәскәү яны метал иретеү заводында ҡойола.
2013 йылдың 17 декабрендә скульптура постаментҡа ҡуйыла. 2014 йылдың 19 февралендә һәйкәл асыу тантанаһында һәйкәл авторы, Санкт-Петербург хөкүмәте ағзалары, район хакимиәте чиновниктары, шулай уҡ Италия  һәм Швейцария генераль  консуллығы вәкилдәре ҡатнаша. Һәйкәлдән япманы асыу хоҡуғына «Яңынан асылыусы Трезини» конкурсы еңеүсеһе 18-се мәктәптең етенсе синыф уҡыусыһы Александрова Ксения эйә була.
Грохот (Демина ҡушылдығы)
Грохот — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демина йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярылҡап (исем)
Ярылҡап — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Йөйәк ауыл Советы
Йөйәк ауыл Советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1535 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1507 кеше. Административ үҙәк Йөйәк (Зөйәк). Йөйәк ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең 2018 йылдағы почта адресы:
Ярылҡап (исем)
Этимологияһы
Ярылҡап исеме башҡорт теленә ярлыҡау, ғәфү итеү мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Йөйәк ауыл Советы
453538, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Йөйәк ауылы, С.Юлаев урамы, 5.
Ярылҡап (исем)
Фамилиялар
Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы — 1942 йылдың 12 июлендә Башҡорт АССР-ы Матрай районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Матрай ауылында тыуған. дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007). Халыҡтар Дуҫлығы (1988) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша (1985-87 йылдарҙа). Рәсәй президенты ҡарамағындағы Башҡортостандың тулы хоҡуҡлы вәкиле була 1991-95.
Йөйәк ауыл Советы
Состав
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Абҙаҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге. Бөтәһе — 1535.
Ярылҡап (исем)
Фамилиялар
Ярлыҡапов Әхмәт Әмин улы  — 1970 йылдың 19 мартында, Дағстан АССР Нуғай районды Тирәкле — Мәктәп ауылында тыуған .Рәсәй исламоведы, дин антропологы, этнолог, кавказовед. Тарих фәндәре кандидаты.
Йөйәк ауыл Советы
Тарихи белешмә
Совет власының тәүге йылдарында Тамьян-Ҡатай кантонының Уҫманғәле улусында айырым Йөйәк ауыл Советы барлыҡҡа килеп 1930 йылға тиклем була. Уға ике ауыл -Йөйәк һәм Ғәбдөк инә. Сәғәҙәтов Хәйретдин, Баһауетдинов Динислам, Исмәғилов Ибраһим ауыл Советының тәүге рәйестәре була. Улар өсөһө лә 1937 йыл репрессияланып тик Исмәғилов И.И. ғына иҫән ҡала. 1924 йылға тиклем ауыл Советы секретаре булып Дашкина Фәриҙә эшләй, Шул йылдың сентябрендә Уҫманғәле улусы башҡарма комитеты уны "икенсе яраҡлыраҡ" кеше менән алмаштырырға ҡарар итә. Секретарь итеп уҡытыусы Иҡсанов тәғәйенләнә, тик декабрь айындағы сираттағы волисполком ултырышы бындай эш (ике эште бер юлы алып барыу) эшкә тотҡарлыҡ яһай тигән ҡарар сығарып ("бльшой тормоз в работе")секреталыҡҡа Офмцерова Александраны тәғәйенләй. 1930 йылда Йөйәк ауыл Советы Асы ауыл Советы менән берләштерелеп уның рәйесе итеп Исмәғилов Ибраһим һайлана.
Ярылҡап (исем)
Фамилиялар
Ярлыҡапов Шота Асанали улы. 1923 йылда Дағстан АССР-ының, Нуғай районы, Кумли ауылында тыуған .Ватан һуғышы ветераны сержант, "батырлыҡ өсөн"миҙалы, Ҡыҙыл байраҡ Ордены, Ҡыҙыл йондоҙ ордены, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Йөйәк ауыл Советы
Тарихи белешмә
Башҡортостан Республикаһы Зөйәк ауыл Советы ауыл биләмәһе 1980 йылдың 30 май көнө яңынан ойошторола. 2002 йылдың 29 октябренең 764-се һанлы муниципаль берәмек Уставына теркәлеү таныҡлығы нигеҙендә 2002 йылдың 29 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Зөйәк ауыл Советы муниципаль берәмеккә үҙгәртелә.Яңынан ойошторолған ауыл Советының рәйесе булып уҡытыусы Ноғәмәнов Нәфиҡ Әхмәҙғәле улы һайлана, секретарь -Әбсәләмова Нәсимә Сөләймән ҡыҙы. Мөҙҙәте тулғас уны Йөйәк мәктәбе уҡытыусыһы Баһауетдинов Ғирфан Динислам улы алмаштыра. Ике саҡырылыш эшлгәндән һуң уны мәктәптең уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары Ринат Гәрәй улыф Шәйбәкғов алмаштыра. Шулай уҡ ике саҡырылыш эшләгәндән һуң уны Салауатов Шәүҡәт Ғариф улы алмаштыра.2003 йылда уны был эштә уҡытыусы Нөғәмәнов Илгиз Нәфиҡ улы алмаштыра. 2007 йылдың преленән алып хакимиәт башлығы булып Салауатов Шәүҡәт Ғариф улы эшләй.Эштәр идарасыһы булып Мырҙагильдина Ғәзимә Сәхиулла ҡыҙы 2005 йылдан алып эшләй(ошоға тиклем администрацияның баш бухгалтеры вазифаһын башҡарҙы, был функция үҙәкләштерелгәндән һуң ялға киткән Әбсәләмова Н.С. алмаштырҙы).
Ярылҡап (исем)
Фамилиялар
Ярлыҡапов Мурадасил Уден улы.15.05.1925 — 24.01.2005 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Йөйәк ауыл Советы
Тарихи белешмә
2006 йылдың 1 ғинуарынан «РФ урындағы үҙидаралыҡтарҙы ойоштороуҙың төп принциптары тураһында» Федераль закон талабы, «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статус һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһы Законына, Уставына ярашлы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Йөйәк ауыл Советы ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Йөйәк ауыл Советы ауыл биләмәһенә әйләндерелә.
Ярылҡап (исем)
Топонимдар
Ярлыҡап (рус. Ярлыкапово) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл.
Сатырлы ҡыңғыраулыҡ (Иҫке Черкасск)
Сатырлы ҡыңғыраулыҡ — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе, Рәсәй Федерацияһы Иҫке Черкасск станицаһындағы ике ҡатлы ҡыңғыраулыҡ. Илдең көньяғындағы шундай берҙән-бер бина.
Тарихы
1730 йылда Иҫке Черкассктың Воскресение Христово Ғәскәри соборы йәнәшәһендә ике ҡатлы сатырлы башня-ҡыңғыраулыҡ төҙөлә. Уның бейеклеге 45 метрҙан ашыу тәшкил итә. 1744—1857 йылдарҙа беренсе һәм икенсе ҡатында казактарҙың ғәскәри архивы һаҡлана. 1751 йылда Иҫке Черкасскта 1812 йылғы Ватан һуғышының буласаҡ геройы, билдәле казак атаманы М. И. Платов суҡындырыла.
Һүрәтләнеше
Ҡыңғыраулыҡ аҫҡы өйҙән, дүрт мөйөшлө буранан, дүрт мөйөштән һигеҙ мөйөшкә сығарылған ҡоролманан һәм тәре урынлаштырылған сатырҙан тора. Сатыр күләме һигеҙ ҡырлы ҡат менән сағыштырғанда һиҙелерлек кәметелгән. Аҫҡы ҡатта күпмелер ваҡыт төрмә була, унда айырым мөһим енәйәтселәр тотола. Беренсе ҡаттың һигеҙ ҡыры стеналары ике метрға етә, икенсе ҡатта күҙәтеү майҙансығы була. Һигеҙ мөйөшлө ҡоролмала — һигеҙ ҡырлы, ҡыңғыраулыҡтың иң бейек өлөшөндә — диуарҙар эсенән таш баҫҡыс үтә. ошо өлөштәге түңәрәк тәҙрәләрҙә тантаналар ваҡытында шәмдәр ҡуйыла, улар байрам иллюминацияһын барлыҡҡа килтерә.
Хардина Анна Арнольдовна
Хардина Анна Арнольдовна — (1955), боронғо урыҫ темпера рәсем сәнғәте реставраторы. Сығышы менән хәҙерге Силәбе өлкәһенең Әшә ҡалаһынан.
Биографияһы
Анна Арнольдовна Хардина 1955 йылдың 7 ғинуарында Силәбе өлкәһе Әшә ҡалаһында тыуған. Боронғо рус темперлы оҫтаһы, боронғо рус темперлы рәсем сәнғәтенең реставраторы. Башҡортостан Республикаһында иконалар буйынса берҙән-бер профессиональ реставратор. 1983 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) художество-графика факультетын тамамлағандан һуң, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы хеҙмәткәре, әйҙәүсе белгесе.
Хеҙмәт юлы
1989—1997 йылдарҙа Мәскәүҙә И. Э. Грабарь исемендәге Бөтә Рәсәй художество фәнни үҙәгендә (1995 — Т. М. Мосунов етәкселегендә) стажировка үтә.
«М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы йыйынтығында Православие сәнғәте» күргәҙмәһе авторы (1992).
2010 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы.
М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы коллекцияһындағы XV—XIX быуаттар боронғо рус рәсем сәнғәтенең 70-тән артыҡ әҫәрен (иконы «Благовещение», «Богоматерь Одигитрия», «"Знамение Богородицы" иконаһындағы 10 акафист сәхнәләре менән Створки складня», «Изгеләр Онуфрий, Никифор Патриарх һәм Александр Свирский» һ. б.).
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
2007 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
Ай-Кур-Ех
Ай-Кур-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 447 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гея
Гея (бор. грек Γῆ, Γᾶ, Γαῖα}} — «Ер») боронғо грек Ер алиһәһе. Мифтарға ярашлы, Уран күк йөҙөн, унан һуң бөтә тереклекте тыуҙырған. Крон атаһын Гея ярҙамында ҡолатып, юғары алла булып китә. Һуңынан Гея Зевсҡа Кронды еңергә ярҙам итә. Гея, ейәне Зевсты язаларға бер нисә тапҡыр уңышһыҙ ынтылғанынан һуң, олимпия аллаларының тормошонда әүҙем ҡатнашмай, әммә уларға кәңәш бирә.
Элладала Геяны боронғо зирәклелектең һаҡсыһы тип ҡабул итәләр. Аполлон пифичлары күп һанлы оракулдарында тап уның фараздарын тапшыра.
Гея образын «Гея гипотезаһы» тәҡдим иткән хәҙерге биологтар ҡулланған. Уның аңлатмаларына ярашлы, Ерҙе тере һәм йәнһеҙ донъялар араһындағы кире бәйләнештәр аша мөхиттең даимилығын һәм йәшәү өсөн кәрәкле шарттарҙы һаҡлаусы суперорганизм һымаҡ ҡабул итергә мөмкин.
Этимологияһы
Грек һүҙе Γαῖα (Gaĩa) Был — «Ер» мәғәнәһен аңлатҡан дөйөм ҡабул ителгән аттик Γῆ (Gê) формаһы и дорической Γᾶ (Gã) Һүҙҙең килеп сығышы билдәһеҙ, бәлки, Һинд-Европаға тиклемге сығышлылыр. Роберт Бекестың этимологик һүҙлегендә уның сығышы протогрек телгә тиклем үк барлыҡҡа килеүе күҙаллана. Микен телендә «Ер-Әсә» тигән мәғәнәне аңлатҡан Ma-ka, йәки Ma-ga «ga» тамырын үҙ эсенә алған.
Сығышы. Уранды ҡолатыу
Гея, йәки уға оҡшаш боронғо Рим Теллусы, антик грек-рим мифологияһында олимпия аллаларын тыуҙырған ер-әсә. Гесиодтың "Теогонияһы"на (б. э. т. VIII—VII быуаттар) ярашлы, тәүҙә Хаос барлыҡҡа килгән, унан һуң Гея, Тартарҙың ҡараңғы упҡыны һәм Эрос мөхәббәт илаһы Эрос булдырылған. Шулай итеп, Геяны, уларҙан һуң Ғаләм барлыҡҡа килгән, тәүге дүрт йыһан потенцияларының береһе тип ҡабул иткәндәр. Гай Юлий Гигиндың (б. э. т. 64 йыл — б. э. 17 йылы) Геяның килеп сығышының икенсе фаразы килтерелгән. Был боронғо Рим авторына ярашлы, Хаостың балалары Эфир (һауа) һәм Гемера (көн) ерҙе барлыҡҡа килтергән.
Гея, үҙ сиратында, Уранды, күкте, һәм тәүге диңгеҙ илаһы Понтты тыуҙырған. Уран, йоҡлап ятҡан әсәһенә ҡарап, уға аталандырыусы ямғыр ҡойған, шунан һуң ағастар, үләндәр, сәскәләр, ҡоштар һәм хайуандар барлыҡҡа килгән.
Геяның Урандан бик күп балалары тыуған. Улар араһында 12 йә 13 титан булған:
Титандарҙан тыш, Гея Урандан бер күҙле алпамышалар (циклоптар) Арг, Стероп һәм Бронтты, шулай уҡ йөҙ ҡуллы илле башлы алпамышалар, гекатонхейрҙар Бриарей, Котт һәм Диесты тыуҙырған. Сицилия Диодорына (б. э. т. 90-30 йылдар) ярашлы, шулай уҡ титандарға тиклем Гея куреттарҙы тыуҙырған.
Урандың ҡолатылыуынан алып Зевс власҡа килгәнгә тиклем
Уран бестерелгәндән һуң, титандар Тартарҙан китә. Крон юғары алла булып китә. Геяның Понттан хаҡ һүҙле һәм алдаҡсылыҡҡа йәне көйгән Нерей тыуа, диңгеҙ мөғжизәләре илаһы Тавмант, дауыллы диңгеҙ илаһы Форкий, Кето һәм диңгеҙ ҡөҙрәте кәүҙәләнеше Еврибия тыуған.
Крон идара иткән осорҙа Гея илаһтар тормошонда әүҙем ҡатнашмай башлаған, әммә уларға кәңәштәр биргән. Мәҫәлән, ул Уран менән Кронға, уны улдары араһынан берәйһе ҡолатыр, тигән хәбәр әйткән. Үҙенең ҡыҙ туғаны Реяны ҡатынлыҡҡа алған Крон бөтә балаларын тыуыу менән ашаған. Улы Зевсҡа йөклө титанида әсәһенә кәңәш һорап мөрәжәғәт иткән. Тап Гея сабыйҙы атаһынан йәшерергә ярҙам иткән, шулай уҡ Кронға йүргәккә төрөлгән ташты бирергә кәңәш иткән, Крон шуны йотҡан.
Зевс үҫеп еткәс, Геяның кәңәше буйынса, атаһына үлән төнәтмәһе биргән. Төнәтмәне эскәндән һуң, Крон бығаса йотҡан балаларын ҡоҫҡан. Бер яҡтан, Зевс менән бер туған ағай-энеләре һәм апай-һеңлеләре менән, икенсе яҡтан, титандар араһында һуғыш башланған. Титаномахия исеме аҫтында мифтарға ингән был һуғыш ун йыл дауам иткән. Гея Зевсҡа, Тартарҙа ултырыусы тотҡондарҙы үҙенә союздаш сифатында йәлеп иткән осраҡта ғына еңеп сығасағын күрәҙәлек иткән. Шул саҡта Зевс, Тартарға инеп, циклоптарҙы, шулай уҡ илле башлы йөҙ ҡуллы гекатонхейрҙарҙы азат иткән. Циклоптар Зевс йәшендә, Аидҡа — торҡа, ә Посейдонға — өс йәпле ҡорал (трезубец) сүекп яһаған. Крондың балалары яңы ҡорал менән титандарҙы еңгән, уларҙы Тартарға ҡолатып, гекатонхейрҙарын уларҙы һағаларға ҡуйған. Зевс менән Гераның туйына Гея килененә Гесперид алмалары бүләк иткән.
Гигантомахия. Тифон, Пифон һәм башҡа имәнес заттар
Гиганттар еңелгәндән һуң, тағы ла нығыраҡ асыуланып, Гея Тартарҙан Тифон исемле имәнес затты тыуҙырған. Ул шул тиклем рәхимһеҙ булған, хатта олимпия илаһтары, төрлө йәнлектәргә, балыҡтарға һәм ҡоштарға әүерелеп, Мысырға ҡасҡан. Антик сығанаҡтар төрлөсә тасуирлаған ауыр алышта Зевс Гея тыуҙырған имәнес затты еңеп, Сицилиялағы Этна тауын уның өҫтөнә мендереп ултыртҡан.
Тифондан тыш, Гея тыуҙырғандарға Пифон йыланы ла индерелә. Ул Дельфий оракулын һаҡлаған һәм Аполлон тарафынан үлтерелгән. Боронғо гректар тап Геяны тәүге күрәҙәсе һәм пәйғәмбәрлектең беренсе эйәһе тип иҫәпләгән. Аполлон, уның яңы эйәһе булараҡ, пифия-күрәҙәсе жрица аша Зевс менән Геяның әмерҙәрен еткереүсе генә булған.
Аполлодор Гея менән Тартарҙың үҙ сиратында башҡа имәнес заттар тыуҙырған тағы бер балаһын, Ехиданы, атай. Улар араһында өс башлы эт Цербер, аждаһа Лерней (гидра) һ. б. булған.
Гефестың ергә аҡҡан орлоғонан Гея Эрихтонийҙы тыуҙыра, һәм, Гигин версияһы буйынса, Кекропс, яртылаш кеше һәм яртылаш йылан кәүҙәле булған. Гомер буйынса, шулай уҡ алпамыша Титий Геяның улы булған. Гера ҡотортоуы буйынса, Дельфала әсәләре Летоны мәсхәрәләргә маташҡанда, Аполлон менән Артемиданың уғынан һәләк булған. Эсхил күп күҙле Аргусты, ә Вергилий — ағалы-ҡустылы аллоадтарҙы Геяның балалары тип атаған.
Культ
Боронғо гректар Геяны, яҙмышты белгән, шуға күрә Фемидаға тиңләшә алған боронғо зирәклелекте һаҡлаусы итеп ҡабул иткән. . Аполлон алла исеменән киләсәк тураһында әйтелгән оракулдарында Гейҙың пәйғәмбәрлектәренең пифияларға ғына тапшырған. Ер-әсә образы уның бөтмәҫ-төкәнмәҫ уңдырышлылығында өлөшләтә кәүҙәләндерелә һәм тәбиғәттең бөйөк көстәре алиһәһе Деметраға, шулай уҡ «аллаларҙың әсәһе» Кибелаға күсерелә.
Уны Афинала, Спартала, Дельфала, Олимпияла һәм боронғо Грецияның башҡа төбәктәрендә хөрмәт иткәндәр. Географ Павсаний б. э. II быуатында Афиналағы акрополдә Гея ҡорамын, Аттикалағы изге округты, алиһәнең Ахейҙағы, Элидалағы һәм башҡа урындарҙағы ғибәҙәтханаларын һүрәтләгән. Туйындырыусы-ерҙең йәштәргә айырыуса яҡшы ҡарашын билдәләгән. Боронғо Римда Геяны сәсеүлектәр байрамында ҡорбан килтерелгән урындағы алиһә Теллус менән тиңләштергәндәр.
Мәҙәниәттә
Антик әҙәбиәтендә Геяға Гомерҙың XXX антик гимны һәм XXVI орфик гимны бағышланған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән боронғо грек скульптураларында һәм вазаларында Ер алиһәһен башлыса ике йөкмәткелә (ипостась) төшөргәндәр. Гея-"Куротрофос"ты (тәрбиәсе, имеҙеүсе) балалар, хайуандар уратып алған, уның эргәһендә емештәр ята йәки ул «муллыҡ мөгөҙөн» тотҡан. Хтонизм йәки Геяның ер аҫты донъяһы менән бәйләнешен яртылаш ер өҫтөндә, унан сығып килгән кеүек, урынлашҡан ҡатын кәүҙәһе аша бирелгән.
Гея образы Ренессанс, Яңы һәм Иң Яңы заман рәссамдары һәм скульпторҙары эштәрендә киң сағылыш тапмаған. Булған һүрәттәр араһында немец рәссамы Ансельм Фейербахтың һүрәтен күрһәтергә кәрәк, унда ул Ерҙең барлыҡҡа килеүен һүрәтләргә тырышҡан.
Фәндә
Антик алиһә образын хәҙерге биологтар Джеймс Лавлок һәм Линн Маргулис файҙаланған. Улар 1972 йылда "Гея гипотезаһы"н тәҡдим итте. Уға ярашлы Ер тере суперорганизмға оҡшаш, органик һәм органик булмаған донъяларҙың аңһыҙ көйләнеүе иҫәбенә тирә-яҡ мөхит даимилығына булышлыҡ итеү сифатына эйә. «Йәнле Ер» идеяһы йәмәғәтселектә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы. Һүҙ тере йән тураһында түгел, ә тере организмдар һәм йәнһеҙ материя араһында кире бәйләнеш механизмы иҫәбенә йәшәү өсөн кәрәкле шарттарҙы һаҡлау үҙенсәлеге хаҡында бара, тип билдәләне теория авторҙары.
1979 йылда «Вояджер-1» йыһан аппараты фотоларында табылған Юпитер — Амальтея планетаһының иң ҙур удар кратерҙарының береһе уның исеме менән аталған.
Ер-Хасуй-Яха
Ер-Хасуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пухуча-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Успение соборы (Витебск)
Витебск ҡалаһында Успение соборы  —  Витебскта ғибәҙәтхана, Успение тауындағы вилен бароккоһының  архитектура ҡомартҡыһы. Төҙөлгән сағында өлгө өсөн Римдәге Сан-Карло-аль-Корсо ғибәҙәтханаһы алына. Архитекторы — И. Фонтана.
1743—1777 йылдарҙа униат ҡорамы кеүек төҙөлгән. 1799 йылдан православие соборы.
1936 йылда Совет власы тарафынан нигеҙенә тиклем шартлатыла
XXI быуат башында Православие сиркәүе тарафынан тергеҙелә. 2011 йылдың 30 сентябрендә уны  бөтә Беларусь Патриарх   Экзархы Минск һәм Слуцк митрополиты Филарет (Вахромеев) изгеләндерә. Уға хеҙмәт итеүселәр иҫәбендә Новгород һәм Старая Русь архиепискобы Лев (Церпицкий), Витебск руханийының улы була.
Дауытов Әнүәр Хәлил улы
Дауытов Әнүәр Хәлил улы (17 сентябрь 1928 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, Корей һуғышы ветераны. 1957 йылдан КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Әнүәр Хәлил улы Дауытов 1928 йылдың 17 сентябрендә Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантоны Иҙәш (Аҡҡошоя) ауылында (хәҙер бөткән) тыуған. Атаһы башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре Дауытов Хәлил Дауыт улы (1891 йылғы), ике тапҡыр репрессияға тарттырыла.
Дүрт класс уҡый.
1950-1953 йылдарҙа Корея һуғышында Ҡытай Халыҡ Республикаһы ғәскәрҙәре составында һуғыша. ҠХР Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты рәйесе Мао Цзэдун 1952 йылдың ғинуарында Әнүәр Дауытовты миҙал менән бүләкләй.
1957 йылда партияға инә. 1964 йылда хәрби хеҙмәттән китә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Мәүжидә (1935 йылғы).
Кан-Я
Кан-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иоутынья йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калемегдан
Калемегдáн (Ҡаламайҙан, Калемегдáн) — Белград ҡәлғәһе янындағы парк, ул Сербия баш ҡалаһынының иҫке өлөшөндә урынлашҡан, Европаның иң боронғо парктарынан һанала.
Этимологияһы
Атамаһы төрөк телендәге «Ҡәлғә майҙаны» (Kale Meydanı) тигәндән килеп сыҡҡан. Икенсе фараз буйынса иһә төрөк телендәге «Kale» («ҡәлғә»)һәм «Megdan» («алыш») тигән ике һүҙҙән яһалған. Төрөктәр Калемегданды Фекер-байыр (fikir bayır), «фекер убаһы» тип атаған. Хәҙер йыш ҡына ҡәлғәнең үҙен дә Калемегдан тип атаайҙар.
Урынлашыуы
Калемегдан ҡәлғәһе — Белградтың иң мөһим тарихи ҡомартҡыһы. Ул Дунай һәм Сава йылғалары ҡкушылған урында һалынған. Яр буйлап тимер юл һалынған.
Ҡәлғә эсендә Хәрби музей урынлашҡан.
Тут араҡыһы
Тут араҡыһы, шулай уҡ тутовка, һирәгерәк тут брендиһы (tut arağı, թթի օղի) — ҡаты алкоголле эсемлек, Кавказ аръяғының ҡайһы бер райондары өсөн ғәҙәти эсемлек. Тут ағасы емештәренең әсегән һутын ҡыуҙыртыуҙан алына.
Алкоголь миҡдары 40%-тан 80 %-ҡа тиклем. Эсемлектең ҡайһы бер сорттары бер нисә йыл буйы мискәләрҙә һаҡлана.
Географияһы һәм етештереү тарихы
Тут араҡыһы Кавказ аръяғы төбәгәнең ҙур ғына өлөшө, атап әйткәндә, Әрмәнстан һәм Әзербайжан өсөн урындағы йолаларға бәйле ғәҙәти эсемлек булып тора. Тарихи күҙлектән ҡарағанда тут ағасы емешенән ярайһы уҡ әүҙем дистиллят етештереүсе райондарға әлеге ваҡытта танылмаған Таулы-Карабах Республикаһы составына ингән Карабахтың иң ҙур өлөшө инә: бында тут араҡыһының сәнәғәт һәм йортта ҡыуҙыртылған сорттары етештереләТут араҡыһын етештереү тарихы йөҙәр йылдар менән иҫәпләнелә. XIX быуатта, Рәсәй империяһы составына ингән Кавказ аръяғы биләмәләрендә урыҫ араҡыһы тарала башлағас, тут араҡыһын етештереү күләмдәре бер ни тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан Әрмәнстанда ла, Әзербайжанда ла тут ағасы емешенән әҙерләнгән традицион ҡаты эсеплек киң ҡулланыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: бында йәшәүселәр эсемлектә шифалы сифаттар булыуын раҫлай.
Рәсәйҙең XIX быуат урталарына ҡараған документаль һәм публицистик сығанаҡтарҙа тут араҡыһының үтә популяр булыуы тураһында билдәләнелә. Мәҫәлән, Так, издававшийся канцелярией Кавказ наместнигы канцелярияһында нәшер ителгән 1854 йылға «Кавказ календары» Елисаветполела — хәҙерге Гәнжәлә был эсемлекте әҙерләүҙәре һәм ҡулланыуҙары тураһында яҙа.
Әрмән һәм Әзербайжан халыҡтарының традицион көнкүрешен һүрәтләгән нәфис һәм мемуар әҙәбиәте әҫәрҙәрендә лә тут араҡыһы иҫкә алына. Әрмән яҙыусыһы С. Н. Ханзадян уның тыуған яҡтарында йәшәүселәр өсөн был эсемлектең мөһим әһәмиәткә эйә булыуы тураһында һөйләй. Совет осоронда тут араҡыһын әҙерләүҙе тарихи ватанын ситтә, башҡа ҡайһы бер төбәктәрҙә лә үҙләштерәләр. 1961 йылғы РСФСР Енәйәт кодексында, РСФСР Юғары Советы указдарында һәм башҡа хоҡуҡи акттарҙа алкоголле эсемлектәрҙе йортта етештереүҙең тыйылыуы тураһында билдәләнеүе лә быны дәлилләй. Хатта Афғанстан территорияһына контрабанда ысулы менән тут араҡыһын сығарыуҙары билдәле.
Етештереү технологияһы
Араҡы етештереү өсөн тут ағасы емештәре ғәҙәттә июлдә йыйыла — был ваҡытта еләктәре ныҡлы шәкәрләнеп өлгөрә (күләмдең 15 % шәкәр була). Еләктәрҙән һут һыҡтырыла, ул бер нисә көн буйына, сүпрә йәки шәкәр өҫтәмәйенсә, асыҡ һыйымдарҙа әсеп ултыра. Йортта әҙерләгәндә һут көршәктәрҙә, ә сәнәғәттә эмалле металл һыйымдарҙа әсетелә. Әсегән һутты махсус ҡулайламалар аша ҡыуҙырталар. Иң һуңынан бер аҙ теште ҡамаштырған һәм асыҡ төҫтәге эсемлек килеп сыға. Ғәҙәттә унда алкоголь миҡдары 40 проценттан 80 процентҡа тиклем була. Эсемлекте шунда уҡ шешәләргә ҡойорға мөмкин, йәки оҙаҡ йылдар (бер йылдан биш йылға тиклем) һаҡлау өсөн мискәләргә тултырып, һалҡын ергә урынлаштыралар. Мискәләрҙе лә шул уҡ тут ағасынын эшләйҙәр. Оҙаҡ һаҡланған эсемлек алтын төҫөнән алып ҡуйы көрән төҫтә була.
Йыр һәм бейеү байрамы (Латвия)
Бөтә Латвия йыр һәм бейеү байрамы (Vispārējie latviešu Dziesmu un Deju svētki) — Латвиялағы традицион мәҙәни сара, халыҡ хорҙары һәм халыҡ бейеү коллективтары фестивале.
Байрам өс-биш йылға бер Ригала үткәрелә, 1873 йылдан алып, байрам бөтәһе 25 тапҡыр уҙғарылған. Фестивалдә яҡынса 30 000-ләп кеше ҡатнаша — хорҙар, бейеү коллективтары, тынлы оркестрҙар, фольклор төркөмдәре, Латвия һәм башҡа илдәрҙән килгән этнографик ансамблдәр.
Сара сиктәрендә шулай уҡ иң яҡшы башҡарыусылар билдәләне, фестиваль лауреаттары бүләкләнә.
Литва һәм Эстонияла ла ошоға оҡшаш байрамдар үткәрелә — Dainų šventė һәм Laulupidu.
Тарих
XIX быуат башында Латвия ҡалаларында немец өлгөләре буйынса хорҙар һәм йыр коллективтары барлыҡҡа килә башлай. 1857 йылда Таллинда һәм 1861 йылда Ригала немец-балтик хорҙарының масштаблы фестивале үтә. 1864 йылда дин әһеле һәм әҙип Юрис Нейкенс, остзей немецтары миҫалына эйәреп, Диклиҙа латыш ирҙәр хоры фестивале ойоштора һәм унда 6 хор һәм 120 бәйгесе ҡатнаша. Уның артынса, тағы бер нисә шундай уҡ сара, шул иҫәптән, Добелдә 400 кеше ҡатнашлығындағы Курзем йыр байрамы үтә.
1873 йылдың йәйендә яңы ғына хасил булған Ригалағы латыш йәмғиәте I Бөтә Латвия йыр байрамы ойоштора (I Vispārīgie latviešu Dziedāšanas svētki). Уның артынса II, III, IV (Елгавала) һәм V Байрамдар үтә.
XX быуат
Оло эстрада, Межапарк,
Совет Латвияһындағы тәүге ике байрам (1948 һәм 1950 йылдар), Рига үҙәгендә, хәҙерге Эспланада паркы урынында, үткәрелә. Меңләгән кешелек хор был ваҡиға өсөн махсус төҙөлгән ваҡытлыса эстрадала урынлаша.
1955 йылда Йыр байрамын үткәреү өсөн Ригала «Межапарк» ял һәм мәҙәниәт паркында махсус тәғәйенләнгән Ҙур эстрада тип аталған сәхнә төҙөлә. Архитекторҙары — В. В. Шнитников һәм Г. П. Ирбит. Эстрада 10 мең йырсыны һәм амфитеатр 30 мең тамашасыны һыйҙырышлы итеп төҙөлә.
Совет осоронда байрамдар альтернатив нумерациялы була һәм йыш ҡына коммунистик байрамдарға, мәҫәлән, 1970 йылда В. И. Лениндың 100 йыллығына һәм 1977 йылда Бөйөк Октябрь революцияһының 60 йыллығына арнала. 1960 йылдан төп байрамға параллель рәүештә Мәктәп һәм йәштәр йыр һәм бейеү фестивале лә үткәрелә.
1970 йылдан алып, сит илдәге латыштарҙың эмиграция үҙәктәрендә — АҠШ, Канада, Австралия, Германия һәм башҡа илдәрҙә лә йыр һәм бейеү байрамдары үткәрелә башлай. Был байрамдар, Латыш мәҙәниәтенең үҙенсәлекле көндәре булараҡ, хәҙерге көндәрҙә лә һаҡанып килә.
XX Йыр һәм бейеү байрамы (XX Vispārējie latviešu Dziesmu un X Deju svētki) 1990 йылдың йәйендә, Латвияның бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң, үтте.
XXI быуат
Балтик буйы илдәренең Йыр һәм бейеү байрамы 2008 йылда ЮНЕСКО-ның мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә. 2013 йылда XXV Йыр һәм бейеү байрамы үтте.
Әбү әд-Дәрдә
Әбү әд-Дәрдә Үвәймир ибн Мәлик Әл-Хәҙрәжи, Әбү әд-Дәрдә булараҡ күберәк билдәле (أبو الدرداء; т. й. — билдәһеҙ,, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны — , , хәҙерге Мысыр) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе.