cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татищев Василий Никитич
Анна Иоанновна тәхеткә ултырғандағы һәм уның батшалығы ваҡытындағы сәйәси эшмәкәрлеге
Татищев шәхси заводтарҙың идара итеү эшенә ҡыҫылыу мөмкинселеген киң ҡуллана, һәм бының менән үҙенә ҡаршы шелтә һәм ялыуҙар яҙылыуына сәбәпсе була. Ғөмүмән, ул шәхси заводтар яҡлы булмай, был уның үҙ мәнфәғәтен ҡайғыртҡандан түгел, ә дәүләткә металл кәрәккәнгә, һәм металды дәүләт үҙе тапһа, ул үҙенә табыш ала, шуға ла бындай эштеайырым кешеләр атҡарырға тейеш түгеллеген аңлағандан була.
1737 йылда Бирон Татищевты тау эшенән ситләштерергә теләп, уны Башҡортостанды тулыһынса буйһондороу һәм башҡорттар менән идара итеүҙе яйлау өсөн, (ҡара:башҡорт ихтилалдары (1735—1740)) Ырымбур экспедицияһына тәғәйенләй. Бында ул бер нисә кешелекле сара үткәреүгә өлгәшә: мәҫәлән, яһаҡ һалымдарын яһаҡ йыйыусылар һәм целовальниктар түгел, ә башҡорт старшиналары үтәй башлай.
1739 йылдың ғинуарында Татищев Петербургка килә, бында уның өҫтөнән яҙылған ялыуҙарҙы тикшереү өсөн комиссия төҙөлгөн була. Уны «ҡыйнауҙарҙа һәм ришүәттә», үҙ эшен еренә еткереп башҡармауҙа һ.б. ғәйепләйҙәр. Әйтергә кәрәк, былялыуҙарҙың ҡайһы берҙәре дөрөҫлөккә тап килә, әгәр ҙә Бирон менән килешеп эшләгән булһа, Татищевтың хәлен яҡшырыр ине.
Комиссия Татищевты ҡулға ала һәм Петропавловск ҡәлғәһенә ябып ҡуя, ә 1740 йылдың сентябрендә уны бөтә дәрәжәләренән дә мәхрүм итә. Әммә хөкөм ҡарары үтәлмәй. Тормошондағы был ауыр йылдарҙа Татищев улына нәсихәтен — билдәле «Рух» әҫәрен яҙа.
Һуңғы йылдары. «Тарих» яҙыу
Бирондың властан ситләтелеүе Татищевты тағы ла алғы планға сығара: ул һаҡ аҫтынан сығарыла һәм 1741 йылда Әстерханға Әстерхан губернаһы менән идара итеү өсөн тәғәйенләнә, уның төп бурысы ҡалмыҡтар араһындағы сыуалыштарҙы туҡтатыуҙан ғибәрәт була. Тейешле хәрби көстәрҙең юҡлығы һәм ҡалмыҡ байҙары араһындағы мөнәсәбәттәр Татищевҡа ниндәй ҙә булһа ныҡлы уңышҡа өлгәшергә ҡамасаулай. Тәхеткә Елизавета Петровна ултырғас, Татищев ҡалмыҡ комиссияһынан ҡотолорона өмөт итә, әммә был ниәте тормошҡа ашмай: ул 1745 йылға ҡәҙәр тәғәйенләнгән урынында ҡала, аҙаҡ бындағы идара башлығы менән низағтары арҡаһында эшенән бушатыла. Татищев Мәскәү янындағы үҙенең Болдино биләмәһенә ҡайта һәм ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем бында йәшәй. Бында ул 1732 йылда Петербургҡа алып килгән тарихын тамамлай, әммә хуплау тапмай. Татищевтың ауылдан яҙған хаттар ла һаҡланып ҡалған.
Татищев вафатының алдынан сиркәүгә килә һәм оҫталарға көрөк алып килергә ҡуша. Литургия тамамланғандан һуң, ул священник менән зыяратҡа бара һәм ата-бабалары ҡәбере эргәһендә үҙенә лә ҡәбер ҡаҙырға ҡуша. Ҡайтҡанында, руханиҙан иртәгә үҙҙәренә килеүен һәм йыназа уҡыуын үтенә. Өйөнә ҡайтҡас, ул ярлыҡау указын һәм Александр Невский орденын килтергән йомошсоно таба. Ул тиҙҙән был донъянан китәсәге тураһында белдереп, орденды кире ҡайтара. Икенсе көнө, 26 июля й., ул йыназа уҡыттыра, барыһы менән дә хушлаша һәм үлә. Раштыуа ҡәберлегендә (хәҙерге Солнечногорский р-ны) ерләнгән.
1970 йылдар уртаһында географ һәм тарихсы Е. В. Ястребов, һуңыраҡ 1985 йылда Г. З. Блюмин тарафынан асылған В. Н. Татищевтың ҡәберендәге табутында ошондай яҙыу була: «Василий Никитич Татищев 1686 йылда тыуған…, 1704 йылда хеҙмәт юлын башлай..., 1737 йылда заводтарҙың генерал- бергмейстеры. Йәшерен советник, Ырымбур һәм Әстерханда ошо дәрәжәлә губернатор булды. Ошо уҡ дәрәжәлә … Болдинола 1750 йылдың 15 июлендә вафат булды».
Ғаиләһе
Атаһы — Никита Алексеевич Татищев Әсә — ? Ҡатын — Андреевская Анна Васильевна (1750 й.). 1728 йылдан айырым йәшәйҙәр. 1-се никахтан улдары — Алексей Федотович Реткин.
Балалары һәм ейәндәре: Тарихсының ике балаһы була, уның ҡыҙының улы — билдәле шағир Тютчев.
Фәлсәфәүи ҡараштары
Татищевтың бөтә әҙәби эшмәкәрлеге, шул иҫәптән, тарих һәм география буйынса хеҙмәттәре лә публицистик бурыстарҙы үтәүгә ҡоролған: уның төп маҡсаты булып йәмғиәткә файҙа килтереү тора. Татищев аңлы рәүештә утилитарист була. Уның донъяға ҡарашы «Фәндең һәм училищеның файҙаһы тураһында ике дуҫтың һөйләшеүе» тигән хеҙмәтендә асыҡ сағыла. Был ҡараштарҙың төп идеяһын Татищев шул заман өсөн модала булған Пуфендорф һәм Вальхтан алынған тәбиғи хоҡуҡ, тәбиғи әхлаҡ, тәбиғи дин идеяларынан торған була Был ҡарашҡа ярашлы юғары маҡсат, йәки «ысын именлек», ихтыяр көсө торошонан, «выждан һәм күңел тыныслығынан» ғибәрәт, ул «файҙалы» фәндәр ярҙамында аң кимәлен үҫтереү аша тормошҡа ашырыла. «Файҙалы» фәндәр иҫәбенә Татищев медицинаны, иҡтисадты, ҡануниәтте һәм фәлсәфәне индерә.
Шул уҡ ваҡытта уның ҡараштарын шик аҫтына алыусылар (Пештич, Лурье, Толочко), фәнни яҡтан выжданһыҙлыҡ (Татищев заманында фнни этикет һәмтарихи тикшеренеүҙәрҙе яҙыу ҡағиҙәһе булмай) йәки уҡыусыларҙа аңлы рәүештә хата фекер тыуҙырыу тураһында һөйләмәй, ә нәҡ үҙ аллы тикшереүҙе күрһәтә. «Татищев хәбәрҙәре» тирәләй бәхәстәр әле лә дауам итә.
2005 йылда А. П. Толочко В. Н. Татищевтың тарихи хеҙмәттәренә арнадған күләмле монографияһын баҫтыра. Бында беҙҙең көндәргә килеп еткән йылъяҙмалар менән раҫланмаған бөтә «Татищев хәбәрҙәренең» дөрөҫлөккә тап килеүе инҡар ителә. Татищевтың ниндәй ҙә булһа сығанаҡтарға һылтанмалары ла күрәләтә үҙгәртеп бирелеүе иҫбатлана. А. П. Толочко билдәләүенсә, Татищев ҡулланған сығанаҡтар һаҡланған һәм хәҙерге тикшеренеүселәргә яҡшы таныш
Башҡа әҫәрҙәре
Төп әҫәренән һәм үрҙә телгә һәм һөйләшкән төп хеҙмәтенән тыш, күп һанлы публицистик характерҙағы инша яҙып ҡалдырған: «Дин», «дәүләт һәм хөкүмәт юғары һәм түбәнге земство теҙмәһе ебәрә киҫәтеү яһаны», «Фекерләү ревизия ярашһыҙлығының тураһында» һәм башҡалар.
«Рух» (изд. 1775) ентекле нәсихәт биреү, тормошо һәм эшмәкәрлеге бөтә кешеләрҙе ҡосаҡлап (помещик). Уның тәрбиә тураһында аңлатмай, ырыу тураһында төрлө хеҙмәттәр, быға буйһоноп һәм мөнәсәбәт тураһында, ғаилә тормошо тураһында, уларҙың оҡшаш һәм идара итеү һәм хужалыҡ имени.
«Иҫкәртеүҙәр»ҙә Татищев дәүләт хоҡуғына ҡарашы тураһында яҙылған, ә 1742 йылдағы ревизия айҡанлы яҙылған «Фекерләү»ҙә дәүләт килемдәрен арттырыу буйынса сараларын күрһәтелә.
«Рәсәйҙең тарихи, географик, гражданданлыҡ һәм сәйәси лексиконы» (1744—1746 йыл) тигән тамамланмаған аңлатмалы һүҙлеге («Ключников» һүҙенә тиклем) киң спектрлы төшөнсәләрҙе үҙ эсенә ала: географик атамалар, флот һәм хәрби эштәр, административ-идара системаһы, сиркәү һәм дин мәсьәләләре, фән һәм мәғариф, Рәсәй халҡы, суд һәм закон, синыф һәм ҡатлам, етештереү сараларын һәм сауҙа, сәнәғәт, төҙөлөш һәм архитектура эштәре, аҡса һәм аҡса әйләнеше. 1793 йылда беренсе тапҡыр нәшер ителә(М.: тау училищеһы, 1793. 1-3 сәғәт).
Загородительная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трокенборн-Вольферсдорф
Трокенборн-Вольферсдорф (Trockenborn-Wolfersdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 591 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Илимдиг
Илимдиг (Илимтин) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кивчей
Кивчей — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сивинь йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полак Алексей Филиппович
Полак Алексей Филиппович (4 июнь 1911 йыл — 31 июль 1990 йыл) — инженер‑төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1965), профессор (1967). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984). РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Бәйләүес материалдар, бетон һәм тимер‑бетон коррозияһы проблемалары өлкәһендәге белгес. Уның етәкселеге аҫтында Башҡорт төҙөлөш ғилми-тикшеренеү институты (БашНИИстрой) свай өҫтөнә фундамент төҙөү өлкәһендә илдә алдынғылыҡҡа сыға. Свай ҡатыу техникаһы (С-878, СП-49, КО-8, КО-16 агрегаттары); тупраҡты, ҡоролмалар аҫтында тупраҡ нигеҙҙең күтәрә алыу һәләтен иҫәпләү өсөн алдан тикшереп ҡарау техникаһы; элгәре-көсөргәнешле тимер конструкциялар; яңы төҙөлөш технологиялары, төҙөлөштө ойоштороу һәм идара итеү ысулдары эшләнә һәм производствоға индерелә. Төҙөлөш материалдарын етештереүҙә күп тонналы сәнәғәт ҡалдыҡтарын файҙаланыу, төҙөлөш конструкцияларын коррозиянан һаҡлау ысулдары буйынса асыштар яһалған.
Фальсификацияланған ғәйепләү буйынса 1937—1939 йылдарҙа төрмәлә була. 1990 йылдың 31 июлендә, 79 йәшендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында вафат була.
Алексей Филипповичтың уҡыусылары араһында — Валерий Марказович Латыпов.
Полак Алексей Филиппович 250-нән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы, 17 уйлап табыуға таныҡлыҡ эйәһе.
Әйүбоғлу Бәҙри Рәхми
Биографияһы
Бәҙри Рәхми 1911 йылда Ҡара диңгеҙ буйындағы Гөрелелә тыуа. Ул ғаиләлә биш баланың икенсеһе була. Ғаилә башлығы чиновник (губернатор) булғанлыҡтан уға Төркиәнең төрлө төбәктәрендә эшләргә һәм йәшәргә тура килә. Бәҙриҙең ағаһы Сәбәхетдин Әйүбоғлу яҙыусы булараҡ таныла, һеңлеһе Муалла Әйүбоғлу реставрация өлкәһендә эшләгән тәүге архитекторҙарҙың береһе була. Ул Истанбулда Топҡапы һарайында «һәрәм» секцияһындағы эштәре менән билдәлелек ала.
Бәҙри Рәхми Трабзонда юғары мәктәптә уҡый, 1929 йылда Нәфис сәнғәт академияһына инергә тип Истанбулға бара. 1931 йылда Францияға ағаһы менән бергә уҡырға китә. Дижонда француз телен өйрәнә, Лионға килә, шунан Парижға барып, Андре Лот студияһында белем ала. Ошонда уҡ буласаҡ ҡатыны Эрнестине Летониҙы осрата. Төркиәгә ҡайтып, уҡыуын тамамлай, 1936 йылда диплом ала. 1937 йылда Академияға Леопольд Левиҙың ассистенты һәм тәржемәсеһе булып эшкә инә, 1975 йылда вафатына тиклем ошо уҡыу йортонда эшләй.
Рәссам
Беренсе персональ күргәҙмәһе 1935 йылда Бухарестта Хасефер галереяһында үтә. Күргәҙмәне буласаҡ ҡатыны Эрнестине ойоштора. Улар 1936 йылда Истанбулда өйләнешә. Бәҙри Рәхми бик емешле эшләгән рәссам була, 1943 йылда Истанбулдағы «Лидо» ресторанын фрескалар менән биҙәй, Анкара опера театрында ҙур панноны төшөрә (1946). Хөкүмәт уны 1938 йылда Әдирнәгә һәм 1942 йылда Чорум менән Исклипҡа ебәрә. Был рәссам карьераһында боролош мәле була.
Бәҙри Рәхми 1975 йылда яман шештән вафат булғанына тиклем Нәфис сәнғәт академияһында уҡыта.
Яҙыусы һәм шағир
Нәфис сәнғәт академияһында эшләүе менән бергә, Бәҙри Рәхми яҙыусы һәм шағир булараҡ та билдәле, 1952—1958 йылдарҙа «Cumhuriyet» («Йөмһүриәт») гәзитендә уның көн дә сыҡҡан художестволы бағанаһы була. Тәүге поэмаһы, «Yaradana mektup» («Бар ҡылыусыға хат») 1941 йылда сыға. Икенсе китабы «Karadut» («Ҡара тут күбәләге») 1948 йылда нәшер ителә. Башҡа шиғри әҫәрҙәре:
Башҡа китаптары:
Мөстәғәлиҙәр
Мөстәғәлиҙәр (مستعلي), бохра, протоисмәғилиҙәр — Исмәғили мәҙһәб.
Тарихы
1094—1095 йылдарҙа Фатими хәлифә әл-Мостансир өлкән улы Әбү Мансур Низарҙы түгел, ә кесеһе Әхмәт әл-Мөстәғәлиҙе үҙенең урынына вариҫ итеп тәғәйенләү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Әбү Мансур Низар яҡлылар уны, низариҙар мәҙһәбе ойоштороп, ысын хәлифә тип иғлан итә. Әл-Мөстәғәли яҡлылар мөстәғәлиҙәр мәҙһәбе төҙөгән.
Мөстәғәлиҙәр исмәғилилектең уртаса тармағына әйләнә, Мысыр>ҙа үҙ йәшәр урындарын булдыра. XI быуатта мөстәғәлиҙәрҙең күпселеге Һиндостанға күсенә. Фатимиҙар хәлифәлеге ҡолатылғандан һуң мөстәғәлиҙәрҙең рухи үҙәге Йәмәнгә, ә XVII быуат башында — Һиндостанға күсенә.
Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы «Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы» (ФГБОУ ВА Ижевская ГСХА) — Ижевск ҡалаһында урынлашҡан Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығы (Рәсәй Минсельхозы) хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү, белемдәрен арттырыу һәм квалификацияһын күтәреү системаһы ҡарамағындағы юғары уҡыу йорто (мәғариф учреждениеһы, ВУЗ).
Тарихы
1919 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1920 йылда ) Мәскәү юғары зоотехния институты (МВЗИ) (Смоленск бульвар, 19-сы йорт) асыла, ойоштороу комитеты рәйесе (ректоры) (1920—1921 йылдарҙа) профессор М. М. Щепкин, 1923 йылда ректоры һәм идара рәйесе һәм ректоры Маргарита Васильевна Фофонова була.
1930 йылда Мәскәү зоотехния институтын (МЗИ, исеме үҙгәртелә, ошо адрес буйынса урынлашҡан: Мәскәү, Тверь бульвары, 57 йорт (1929 йылда ректоры Соколов Василий Николаевич, Главпрофобр ҡарамағында) үҙгәртеп ҡороу башлана, уның нигеҙендә дүрт махсуслаштырылған институт: йылҡысылыҡ йылҡысылыҡ факультеты базаһында, эре мөгөҙлө мал, һарыҡсылыҡ һәм зооветеринария барлыҡҡа килә.
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының ат үрсетеү хужалығын үҫтереү тураһындағы ҡарары (1931 йыл) буйынса 1931/32 уҡыу йылында йылҡысылыҡ һәм йылҡы заводы (Мәскәү һәм Пятигорский (Пятигорский ипподромы территорияһында Ҡабарҙы ат заводы бинаһында 1932 йылдың яҙында асыла) өсөн йылҡысылыҡ зоотехниктары әҙерләү маҡсатында ике юғары уҡыу йорто һәм ат эшен алып барырлыҡ техниктар һәм ветеринария фельдшеры әҙерләү өсөн ун техникум асырға планлаштырыла.
Оло Вашкор
Оло Вашкор (Оло Вошкур) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Тарихы
Мәскәү йылҡысылыҡ һәм йылҡы заводтары зоотехниктары институты (МЗИКК) СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1931 йылдың 2 сентябре 765-се ҡарары нигеҙендә барлыҡҡа килә. Урынлашҡан ере — Беренсе Мәскәү ат заводы (1-се Ат заводы, Мәскәү ат заводы, элекке Тәжрибә ат заводы) базаһында Мәскәү өлкәһе Одинцов районының Голицыно ҡасабаһы һәм Успенское ауылы. Студенттарҙы уҡытыу шул уҡ 1931/1932 уҡыу йылында башлана. Институт директоры (бергә атҡарылған вазифа) итеп ат заводы директоры А. Х. Зарин раҫлана. Институт билдәле Левитан картиналары аша билдәле Морозов һарайында урынлаша. Уҡытыусыла В. О. Витт, А. А. Скворцов, П. Н. Кулешов, Н. А. Юрасов, А. А. Яковлев һәм башҡа күптәр. Бәлки ул институты архивында һәм Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, моғайын, институт архивы юҡ ителгән, бәлки, һуғышҡа тиклем, 1937 йылда, ябылғандыр, академия тарихының был өлөшө үҙ тикшеренеүселәрен көтә.
Оло Вашкор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Тарихы
С. М. Будённый башланғысы менән 1943 йылда Мәскәү йылҡысылыҡ зоотехнияһы институты (МЗИК) СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП (б) ҮК-ның 1943 йылдың 12 майындағы 510-сы ҡарары менән тергеҙелә. Уның өсөн уҡытыусыларҙы бөтә ил буйынса йыялар, эвакуацияланған урындарынан саҡыртып алалар. Башҡа ҡалаларҙан килгән уҡытыусыларҙы фән һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәренең (РАНИС) Николина гора ҡасабаһындағы дача өйҙәренә төшөрәләр. Имел учебно-опытное хозяйство, 38 га, рядом с институтом, хороший коровник с силосной башней на 300 тонн, показательная конюшня с 30-ю чистопородными лошадьми верховых, рысистых и тяжеловозных пород, манеж для показа животных и занятий со студентами. Также занятия проходили на базе Московского конного завода. МЗИК единственный в Союзе ССР выпускал специалистов по коневодству. В разное время его окончили М. Я. Лемешев (Депутат Государственной Думы, Председатель Комитета Госдумы России по экологии), В. П. Шамборант, Б. Д. Камбегов, М. Н. Эфрос, М. Н. Ширяев, Е. Е. Готлиб, А. З. Саламов и многие другие известные коневоды. В 1955 году после убытия МЗИК на его площадях разместился другой ВУЗ, ныне Московский государственный университет печати имени Ивана Федорова (МГУП имени Ивана Федорова), позднее ВНИИ Фитопатологии. на учёбу в Московский зоотехнический институт коневодства (МЗИК). Институт считался молодым, но учёные там были маститые, интеллигенты старой русской закалки, с мировыми именами — корифеи коневодства Владимир Оскарович Витт, Виктор Иванович Калинин, Иван Иванович Лакоза, Петр Федорович и Вадим Петрович Добрынины. Парадоксально, но записывать их лекции было подчас просто невозможно. Только и хотелось слушать, слушать и слушать. Зато помнится почти каждая до сегодняшнего дня. В учёность там не играли, но внушали крепко, что знания, не рождённые опытом и не связанные с производством, бесплодны, никчемны, полны ошибок. И если «театр начинается с вешалки», то МЗИК начинался с отличной лаборатории производственного обучения, каковой являлась учебная конюшня на 60 спортивных лошадей. Имелись там ещё верблюды, мулы и даже один осёл.Институттың ваҡытлы матбуғаты — «Мәскәү йылҡысылыҡ зоотехния институтының Хәбәрҙәре» журналы.
Туризм
Тури́зм — кешеләрҙең даими йәшәгән урынынан бер йыл эсендә 24 сәғәттән 6 айға тиклем башҡа илдәргә һәм төбәктәргә сәйәхәт итеүе йәки күңел асыу, һауыҡтырыу, спорт менән шөғөлләнеү, ҡыҙыҡһыныу, дини маҡсатта, урындағы сығанаҡтан түләнмәйенсә, кәм тигәндә бер төн ҡунып ҡайтыу эшмәкәрлеге.
Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Тарихы
Большие Вязёмы һәм Успенское ауылдарында эшләү дәүерендә (1929—1941, 1943—1954 йылдар) институт 4000 ашыу белгес әҙерләне. Ҡарар нигеҙендә СССР Министрҙар Советының, 1954 йылдың 5 авгусы, СССР Юғары белем биреү министрлығының 1954 йылдың 18 авгусы бойороғо менән, Мәскәү йылҡысылыҡ зоотехния институты (МЗИК) Удмурт автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (УАССР) Ижевск ҡалаһына күсерелә һәм 1954 йылдың 1 сентябрендә, автономиялы республиканы үҫтереү маҡсатында Ижевск ауыл хужалығы институты (ИжСХИ) тип үҙгәртеп ҡорола. Ошо ваҡыттан башлап Удмурт АССР-ында юғары ауыл хужалығы белеменә нигеҙ һалына. Зоотехния бүлегендә (элекке МЗИК-тың килгән 2-се һәм 3-сө курс, 4-5-се курс студенттары Мәскәү ветеринария академияһына күсерелә) һәм яңы булдырылған агрономия факультетында яңы алынған студенттар уҡый башлай. Уҡыу майҙандары етмәү сәбәпле, дәрестәр сменалап Ижевск механика институты аудиторияларында уҙғарыла. Республика етәкселеге институтҡа Постышев исемендәге Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе бинаһын (почта адресы: Свердлов урамы, 30-сы йорт — хәҙер иҡтисад факультеты урынлашҡан) һәм техник училище өсөн төҙөлгән бинаны (хәҙер 2-се уҡыу корпусы урынлашҡан — Киров урамы, 16 йорт) тапшырырға ҡарар итә.
Туризм
Туризм — ял итеү һәм илде өйрәнеү маҡсатында спорт элементтары менән берлектә ойошторолған сәйәхәт. Туризм менән шөғөлләнеүсе кешене турист тиҙәр.
Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Тарихы
Һуңыраҡ ауыл хужалығы белгестәрен 4 уҡыу факультетында: агрономия, зооинженерия, ауыл хужалығын механикалаштырыу һәм электрлаштырыу һәм вуз эргәһендәге СССР Оборона министрлығының хәрби кафедраһында әҙерләгәндәр. Уҡыу йорто СССР Юғары һәм махсус урта белем биреү министрлығының Ауыл хужалығы юғары уҡыу йорттарының Баш идаралығы ҡарамағында булған, ә 1956 йылдан — СССР Ауыл хужалығы Министрлығының Ауыл хужалығы юғары һәм махсус урта белем уҡыу йорттарының Баш идаралығы (СССР Ауыл хужалығы министрлығының 1956 йылдың 22 июнь бойороғо нигеҙендә) ҡарамағында.
Туризм
Һуңғы йылдарҙа туризм иҡтисади-социаль өлкәлә иң табышлы тармаҡ булып иҫәпләнә. Туризм индустрияһы — сәйәхәт һәм ял өсөн етештерелгән шарттарҙы туҡтауһыҙ яңыртып тороусы күп тармаҡлы комплекс. Донъя иҡтисадының мөһим тармағы ҡайһы бер үҫеп килеүсе илдәр өсөн (Кипр, Малайзия, Таиланд һ.б.) төп иҡтисади тармаҡ булып тора.
Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Тарихы
Ижевск ауыл хужалығы институты эргәһендә эшләне:
1984 йылдың 27 декабренән 1987 йылдың 19 июненә тиклем осорҙа Устиновка ауыл хужалығы институты (УстСХИ) тип аталған, һуңыраҡ Ижевск исеме ҡайтарыла, ә 1995 йылда институт үҙгәртелә һәм Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы (ИжГСХА) тип атала. Рәсәй ҡануниәтендәге үҙгәрештәр менән бәйле академияның исемдәре артабан да үҙгәртелде: — 2003 йылдан Федераль дәүләт юғары һөнәри белем биреү мәғариф учреждениеһы «Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы»; — ә 2011 йылдың 1 июленән, Академия Уставының яңы редакцияһын дәүләт теркәүе менән бәйле, һәм әлеге көнгә тиклем — Юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы «Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы».
Академияның ваҡытлы матбуғаты — студент газета «Минең академиям» студент гәзите «Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы юғары уҡыу йорттарының иң яҡшы матбуғат баҫмаһы» Бөтә Рәсәй конкурсының «Ғилми эҙләнеү» номинацияһында еңеү яуланы.
2001 йылда ИжГСХА ауыл хужалығы юғары уҡыу йорттары категорияһында 19-20 урынды биләне.
2012 йылда Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығы үткәргән Юғары профессиональ белем биреү учреждениеларының белем биреү эшмәкәрлегенә федераль мониторинг йомғаҡтары буйынса, академия эшмәкәрлеге һөҙөмтәле тип танылды.
Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте бойороғона ярашлы, Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы бакалавриат, специалитет һәм магистратураға ҡағылған иғлан ителгән 28 белем биреү программалары буйынса дәүләт аккредитацияһын үтте, һәм 2021 йылға тиклем таныҡлыҡ алды.
Айыт (Борай районы)
Айыт (Аитово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше.
Почта индексы — 452972, ОКАТО коды — 80218840002.
Тупси
Тупси — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапат-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йомадиәл ахыр
Йомадиәл ахыр  (جمادى الآخرة‎ йәки جمادى الـثاني‎)— һижри иҫәп менән йылдың алтынсы айы.
Һылтанмалар
Jumada-l-Akhirah
Башнефть
«Башнефть» — Рәсәй нефть компанияһы, асыҡ акционер йәмғиәте. Баш офисы Өфөлә урынлашҡан. «Башнефть» 2014 йылға тиклем «Система» асыҡ акционер йәмғиәте составында ине. Башҡортостанда һалымды иң күп түләүсе ойошма. 21.06.2015 сығарылған Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Башнефть компанияһының акцияларының 25.7 проценты Башҡортостан Республикаһы милкетенә бирелде.
2016 йылдың 10 октябрендә Рәсәй Хөкүмәте етәксеһе Дмитрий Медведев «Башнефть» йәмғиәтенең 50,075 процент акцияларынан торған "дәүләт пакеты"н 329,7 миллиард һумға «Роснефть» йәмғиәтенә һатыу тураһындағы күрһәтмәгә ҡул ҡуйҙы.
Ырымбур өлкәһе, Татарстан, Удмуртия, Ненец һәм Ханты-Манси округтар территорияларында нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе тормошҡа ашыра; нефть һәм газ эшкәртеү, нефть машиналары эшләү, төҙөлөш индустрияһы һәм башҡа киң продукция ассортиментын етештерә. Продукцияһы Башҡортостан Республикаһы һәм Рәcәйҙен башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә сығарыла.
Тарихы
Берекмәгә «Ишимбайнефть» (иң беренсе), «Туймазынефть», «Башнефтеразведка», «Башнефтестрой», Ишембай машиналар төҙөү заводы, «Красный пролетарий» заводы, «Башнефтепроект» һәм «Баштехснабнефть» ингән. «Башнефть» составына «БашНИПИнефть», «Аксаковнефть», «Арланнефть», «Ишимбайнефть», «Краснохолмскнефть», «Октябрьскнефть», «Туймазанефть», «Уфанефть», «Чекмагушнефть», «Южарланнефть» НГДУ лары, Ишембай быраулау эштәре идаралығы, Өфө быраулау эштәре идаралығы, Туймазы быраулау эштәре идаралығы, Бөрө геологик эҙләнеүҙәр контораһы, Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, Октябрьский нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, Туймазы газ эшкәртеү заводы, Шкапов газ эшкәртеү заводы, Ҡуғанаҡ керамик кирбес заводы, Стәрлетамаҡ махсус нефть материалдары заводы һ. б. инә).
Ленин (1966) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1982) ордендары менән бүләкләнгән.
«Башнефть» менән Казбек Сәғит улы Баймөхәмәтов, С. И. Кувыкин, Г. П. Ованесов, Б. Ф. Сандурский, Е. В. Столяров, А. А. Трофимчук, Мортаза Рәхимов һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге бәйле.
Бизнес ҡоролошо
Сайт буйынса :
«Башнефть» ҡарамағында «Башкирия» (элекке Башҡортостан) ҡунаҡханаһы.
Перспектива
2011 йылдын апрелдән компания авиакеросин етештерә. «Башнефть» керосинды Кольцово, Большое Савино, Ульяновск, Өфө аэропорттарына һата.
«Башнефть» 2012 йылдын июндә Иракта 12-се блокта нефть етештереү тураһында контрактҡа ҡул ҡуйҙы.
2010 йылдан «Башнефть» ЦСКА футбол клубының генераль спосноры.
Экология
2013 йылда Башҡортостан Хөкүмәте менән «Башнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте араһында һауаның таҙалығын һаҡлау өлкәһендәге килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Һылтанмалар
РСБУ Deloitte Touche Tohmatsu
Мисүәк
Мисүәк (المسواك), сүвәк (سواك) — араҡ (фарсы сальвадораһы) тип аталған ағастың ботаҡтарынан һәм тамырынан эшләнә торған теш таҙартҡыс. Сәйнәгән ваҡытта ул сүсләнеп таралып, бумала рәүешенә инә.
Мисүәкте исламға тиклем үк файҙалана торған булғандар, әммә ул шәреҡтә бөгөнгәсә бик теләп ҡулланыла. Ул Яҡын Көнсығыштан Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш илдәренә таралып киткән һәм «сәйнәү таяғы» тигән атама менән билдәле (Kayu Sugi).
Өммәтем өсөн ауыр булыр тип уйламаһам, мин мисүәкте һәр тәһәрәт алғанда файҙаланырға ҡушыр инем.
Тәбиғи туҡланыу яҡлылар (вегандар, вегетариандар, сейләй ашаусылар) мисүәкте бик күп ҡуллана.
Финанс
Фина́нс (financia — бар булған аҡса, килем) — экономик мөнәсәбәттәр сәбәпле барлыҡҡа килгән аҡса әйленешен формалаштырыу, бүлеү һәм ҡулланыу йыйылмаһы>.
Ғәҙәттә һүҙ маҡсатлы дәүләт йәки хужалыҡ итеүсе субъект тураһында бара. Финанс өлкәһендә бюдже́т төшөнсәһе мөһим урын алып тора.
Иҫкәрмәләр
Finance
Насих
Насих (Нәсих) — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исемде осратырға мөмкин.
Этимологияһы
Насих исеме ғәрәп теленән дуҫ, кәңәшсе тигән мәғәнәлә килә.
Билдәле шәхестәр
Хәлисов Нәсих Хөббөтдин улы, Халисов Насих Хуббутдинович (12 апрель 1957 йыл) — Башҡортостандың билдәле рәссамы, фоторәссам. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006).
Тажиев Нәсих Фәтих улы — Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, бер нисә китап авторы, Яр Саллыла татар гәзиттәренең баш редакторы.
Ичкала (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы)
Оло Әрмет (Большая Арметка) — Башҡортостандың Ишембай һәм Ғафури райондарындағы йылға. Ғафури районы Ҡурғашлы ауылынан 4,5 км төньяҡтараҡ (Саранцев) шишмәһенән башлана.Рәүҙәк йылғаһына уң яҡтан уның тамағына 2,6 км ҡалараҡ барып тоташа. Ишембай заказнигының көнбайыштан тәбиғи сиге. Оҙонлоғо — 36 км.
Ярҙарындағы тау һоро тупраҡта киң япраҡлы урмандар үҫә (ҡарама, йүкә). Йылға буйындағы ауылдар (йылға үрендә):
Атамаһының килеп сығышы
Әрмет (Ғафури, Ишембай райондарында аҡҡан йылға) исеме филология фәндәре кандидаты Г.Х Бохаров докладында, башҡорт гидронимдарында осрай торған һинд-иран һүҙе тип атала, йәки һинд-иран алиһәһе Арматай, Армаити исеменә бәйле булыуын фаразлай. Был һүҙҙе санскриттағы: amrta — «бессмертный», «мир богов», «бессмертие», «напиток бессмертия», «нектар», «целебный напиток», «вода», «молоко» (Бухарова, С.23) һүҙҙәренә лә бәйләйҙәр.
Ләкин урындағы халыҡ телендә (диалект) «әрмет/армыт» йылғаның бер тармағы тигәнде аңлата.
Ҡушылдыҡтары
Оло ҡушылдыҡтары:
Оло Тырым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кириклейка
Кириклейка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инсарка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)
Быҙаулыҡ (Бузулук) — Ырымбур өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан ҡала. Быҙаулыҡ районының административ үҙәге. Ҡала округы район составына инмәй.
Тарих
Ҡала Ырымбур губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙе үҙәге булды. Быҙаулыҡ өйәҙе ҡалаһы (1781 йылда алып) һәм административ үҙәге (1781—1920). 1736 йылда Быҙаулыҡ ҡәлғәһе булараҡ нигеҙ һалынған. 1795 йылда Быҙаулыҡта 260 йорт иҫәпләнгән, шул иҫәптән дворяндарға 5 йорт ҡараған, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм отставкалағы чиндарға — 138, канцелярия хеҙмәткәрҙәренә — 8, отставкалағы һәм хеҙмәттәге казактарға — 86, сауҙагәр һәм мещандарға — 18, руханиҙарға — 3, крәҫтиәндәргә — 2 йорт. 1811 йылда 1000 кеше йәшәгән, 1897 — 14471 кеше (урыҫтар — 13180, татарҙар — 847 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында халыҡ башлыса сауҙа менән шөғөлләнгән. Йыл һайын 3 йәрминкә ойошторолған. Ҡыңғырау заводы эшләгән. Богородица ҡатын‑ҡыҙҙар һәм Спасо‑Преображение ир‑егеттәр монастыры, 5 сиркәү, 3 класлы ир һәм ҡыҙ балалар өсөн ҡала, 2 мәхәллә училищелары, 2 дауахана булған. 1920 ййылда алып Ырымбур губернаһы составында. 1934 йылға тиклем ҡала Һамар губернаһына һәм Урта Иҙел өлкәһенә ҡараған.
Этимологияһы
Топоним үҙе ярында урынлашҡан Быҙаулыҡ йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән. Был турала Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
Ягеллондар
Ягелло́ндар — XIV—XVI быуаттарҙа Үҙәк һәм Көнсығыш Европа дәүләттәрендә хакимлыҡ иткән бөйөк кенәз һәм король династияһы.
Династия вәкилдәре артабанғы титулдар йөрөткән:
Венгрия короллегенә Ягеллон династияһы Чехиянан ике короллектең унияһы осоронда үтеп ингән. Ғосмандарға тиклемге Венгрияла урындағы Ягеллон династияһының вәкилдәре Габсбургтар менән ике династик никах төҙөгән. 1526 йылда улар ғосмандарҙың баҫып алыуҙары менән бөтөрөлгән булһа ла, был никахтар артабан 1699 йылда Австрия империяһына Венгрияны үҙенә ҡушыу өсөн нигеҙ булып торған.
Трузеталь
Трузеталь (Trusetal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4083 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98596 һәм автомобиль коды — SM.
Һуҡа (үлсәү берәмеге)
Һуҡа — XIII — XVII быуаттарҙа Рустә һалым түләү берәмеге.
Тарихы
1550 йылда татарҙарҙан ҡалған һуҡа тигән иҫке атамаһын һаҡлап ҡалып, яңы һалым берәмеге билдәләнә. Һуҡа тип билдәле бер күләмдә һөрөлгән ерҙе атай башлайҙар. Һуҡа сиректәргә бүленә һәм яҡынса 2731,35 м² = 0,273135 гектарға тигеҙ була.
Һуҡаның бер нисә төрө айырылып тора:
Һуҡала ерҙәр насарыерҙәр күберәк һаналған. Сох-тың был айырмаһынан күренеүенсә, һалым һалыу ауырлығы «ҡара сохи» ға, йәғни крәҫтиәндәргә төшә, улар бер үк сифатлы ер иҫәбенән хеҙмәтлеләргә ҡарағанда — ике тапҡырға һәм сиркәүҙәргә ҡарағанда бер ярым тапҡырға күберәк һалым түләгән.
Һуҡа һалымын ихата һалымына алмаштырыу
Яйлап һуҡа һалымы йорт яны һалымына алмаштырыла.
Эш шунда, Тынғыһыҙ ваҡытта (1598—1613) халыҡ иҫәбен алыуҙан ҡасыуҙың яңы ысулдары барлыҡҡа килә, был һалым системаһының тарҡалыуына килтерә.
Һөҙөмтәлә 1678—1679 йылдарҙа һуҡа ихата һаны менән алмаштырылған. 1679 йылдың 6 сентябрендәге Реформа һуҡа һалымын тулыһынса йорт һалымы менән алмаштыра.
Закладная Виска
Закладная Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Проходница йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәҙиев Риф Барый улы
Әхмәҙиев Риф Барый улы (13 февраль 1954 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2013—2018 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. 1994 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2004), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Ҡыйғы районының почётлы гражданы
Биографияһы
Йәштәр ойошмаһы етәксеһе булараҡ, күп башланғыстар менән сығыш яһай, студент төҙөлөш отрядтары эшмәкәрлеге, йәштәрҙең уҡыуы, ялы һәм көнкүреше менән әүҙем шөғөлләнә.
1984—1986 йылдарҙа университеттың әҙерлек бүлегендә уҡытыусы һәм декан урынбаҫары, 1986 йылдан Башҡорт дәүләт университетының филология, һуңынан башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡытыусы, доцент, декан урынбаҫары була. 2013 йылдан ошо факультеттың деканы, журналистика кафедраһы профессоры. Университетта эшләүенең тәүге йылдарына уҡ Башҡортостан республика «Белем» йәмғиәтенең әүҙем лекторҙарының береһе, уның башҡорт әҙәбиәте һәм журналистикаһына, ижтимағи-сәйәси темаларға арналған сығыштары тыңлаусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.
Фәнни эшмәкәрлеге
Студент йылдарында уҡ Риф Әхмәҙиев ғилми-тикшеренеү менән ныҡлап мауыға башлай, курс эштәрен һәм дипломын башҡорт драматургияһының үҫеш мәсьәләрен өйрәнеүгә арнай. Аспирантурала уҡығанда был проблемалар менән төплө һәм маҡсатҡа ярашлы шөғөлләнә. Уның кандидатлыҡ (1984) һәм 2004 йылда яҡланған докторлыҡ диссертациялары нәҡ ошо темаларға арнала. Бер үк ваҡытта ул башҡорт драматургтары ижадын да төплө тикшерә. Артабан ғалим республика журналистикаһы тарихына, көндәлек торошона һәм үҫешенә ныҡлы иғтибар итә. Һаналған йүнәлештәр буйынса тиҫтәнән артыҡ фәнни монография һәм хеҙмәт баҫтырыу менән бергә, университет уҡытыусыһы булараҡ, студенттар өсөн күп кенә дәреслектәр һәм уҡыу ҡулланмалары ла әҙерләне. Фән докторының уҙған быуаттың 70—80-се йылдарындағы башҡорт драматургияһының жанр һәм стиль үҙенсәлектәренә арналған ғилми хеҙмәттәренән «Хәҙерге башҡорт комедияһы проблемалары» (1992), «Шағир драматургияһы» (1994), «Суть и суд жанра» (1996), «Хәҙерге башҡорт драматургияһы: конфликт проблемаһы һәм жанр формаларының төрлөлөгө» (2003), «Конфликты. Жанры. Характеры» (2009) тигән фәнни хеҙмәттәре киң билдәллек яуланы һәм авторын республиканан ситтә лә яҡшы таннытты.
Ижади эшмәкәрлеге
Бер үк ваҡытта Риф Әхмәҙиев XX быуаттың 80-се йылдарынан ныҡлап оло әҙәбиәткә килгән нескә хисле лирик шағир булып та Башҡортостандан ситтә лә киң танылыу алды. Тәүге шиғырҙары республиканың «Башҡортостан пионеры» (хәҙер «Йәншишмә»), «Ленинсы» (хәҙер «Йәшлек»), «Совет Башҡортостаны» (хәҙер «Башҡортостан») гәзиттәрендә, 1981 йылда нәшер ителгән «Йәш көстәр» альманахында донъя күрһә, 1982 йылда әҙип «Күк йөҙө» тип исемләнгән тәүге шиғри йыйынтығын уҡыусы хөкөмөнә тапшыра.
Артабан уның шиғриәт һөйөүселәр йылы ҡабул иткән әҫәрҙәре һаналған һәм башҡа гәзиттәрҙә, «Башҡортостан ҡыҙы» һәм «Ағиҙел» журналдарында, шулай уҡ татар һәм рус телдәрендә баҫылып тора. 1992 йылда сыҡҡан «Тәҙрәләр» тип аталған икенсе йыйынтығы тиҙ арала шиғыр һөйөүселәр араһында таралып бөтә. Авторҙың артабанғы йылдарҙа донъя күргән «Сәскә моңо» һәм «Һөйөү рухы» китаптары ла шул уҡ яҙмышҡа дусар була. Риф Әхмәҙиев шиғриәтендә тыуған илгә һәм үҙебеҙҙең хозур тәбиғәткә һөйөү, ҡатын-ҡыҙға мөхәббәт темаһы менән бергә фәлсәфә лирикаһы ла ныҡлы һәм һиҙелерлек урын алып тора. Шағир мәңгелек булған пробламалар — йәшәү рәүеше һәм тормош мәғәнәһе, изгелек һәм яманлыҡ тураһында тере һәм сағыу образдар аша фекерҙәрен асып ҡына ҡалмай, был турала уҡыусыны ла етди уйлланырға мәжбүр итә. Композиторҙар Айрат Кәримов, Айрат Ҡобағошов һәм башҡаларҙың Риф Әхмәҙиев шиғырҙарына яҙылған тиҫтәләгән йыры радио һәм телевизор аша даими яңғырай.
Әҙип 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Иржа (Теша ҡушылдығы)
Иржа (Пожа) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буканов
Буканов — фамилия.
Илдус (исем)
Илдус — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Илдус исеме бар.
Этимология
Илдус башҡорт теленә неологизм булараҡ фарсы теленән ингән, илен, халҡын хөрмәт итеүсе, һөйөүсе, илен һаҡлаусы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы (17 май 1957 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ҡарамағындағы Рәсәй вәкиленең урынбаҫары, 2005—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Премьер-министры урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры, филология фәндәре кандидаты (1990), сәйәси фәндәр докторы (2000), профессор (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Хәбиров Илдус Хәйбулла улы (10 октябрь 1935 йыл — 29 май 2007 йыл) — балет артисы, балетмейстер, педагог. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы. Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963; икеһе лә — Мәскәү) лауреаты.
Абдрахманов Илдус Барый улы (2 ғинуар 1942 йыл) — ғалим, химик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре. Тимерханов Илдус Хәмит улы (25 апрель 1956 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1990 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1996 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2012) һәм Дүртөйлө ҡалаһы һәм районының Назар Нәжми исемендәге премиялары лауреаты.
Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы (20 сентябрь 1947 йыл — 1 июль 2000 йыл) — график, архитектор. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
Бүләков Илдус Ҡасим улы (29 июнь 1940 йыл — 18 сентябрь 2016 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (2000).
Әҙеһәмов Илдус Әнәс улы (18 июнь 1951 йыл) — дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ, юғары мәктәптәр уҡытыусыһы, отставкалағы судья.
Ғәлиуллин Илдус Һаҙый улы (1934 йыл — 2009 йыл) — кинооператор, кинорежиссёр. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), РФ-тың почётлы кинематографисы (2000).
Ауылдар
Илдус (Дүртөйлө районы) (Ильдус) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
Касаткин Николай Иванович
Касаткин Николай Иванович  (2 март 1932 йыл — 26 октябрь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. Урыҫ реалистик сәнғәтенең яңы йүнәлешен табыусы.
Биографияһы
Картиналарын пейзаж, портрет, натюрморт жанрҙарында яҙған, әммә Касаткиндың иң яратҡаны психологик пейзаж була. Касаткин мөхиттең төрлө пландарын тәбиғәт торошона, тәүлек ваҡытына һәм уларҙың яҡтыртылыу нюанстарын оҫта ҡуллана. Натура этюдтан алып «программалы» картиналарына тиклем ул передвижниктар ландшафты (Федор Васильев, Иван Шишкин, Левитан Исаак) мотивтарын бик иркен итеп үҙ идеяларында сағылдырған. 1983 йылда йәйге миҙгелдә Касаткин Смоленск өлкәһе Воронцово ауылында  йәшәй. Был ауылдың пейзаждары рәссамдың ижадында мөһим урын биләй.
Николай Иванович Касаткин 2019 йылдың 26 октябрендә вафат була.
Урта Баба
Урта Баба (Среднее Бабаларово) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 79 кеше. Почта индексы — 453355, ОКАТО коды — 80239865007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Легендаһы
Ауылыбыҙ тарихы тураһында бик күп легендалар бар. Мин өләсәйем һөйләгәндәрҙе яҙам. Бер ҡарттың өс улы булған. Улдары ир ҡорона еткәс балаларына: «Мин олғайҙым инде. Һеҙгә үҙ тормошоғоҙҙо ҡорорға ваҡыт. Өйләнеп үҙ ауылығыҙҙы ҡороғоҙ. Оло улым һин Үргәрәк менеп ауыл төҙө, һин кесе улым йылғаның теге яғына һал, ул яҡта ла ерҙәребеҙ бар. Һин кинйә улым минең менән Көйөргәҙе йылғаһының тамағында ҡал», тигән. Ошолай итеп бабайҙың өс улы өс ерҙә ауыл ҡорған. Өс Баба шулай барлыҡҡа килгән. .
Ауыл тарихы
Урта Бабалар ауылының тәүге исеме Бикҡужа булған. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышын баҫтырған саҡта генерал Фреймандың каратель отрядтары Ырымбур губернаһы Иманғол ауылынан Стәрлетамаҡ пристаненә тиклем һуҙылған була. Уларҙың казактары Урта Бабалар ауылында ла туҡталып киткән. Халыҡ ярымултыраҡ тормошта йәшәгән, малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән. Ике тирмән эшләүе билдәле.
Николай Рычков Көйөргәҙе йылғаһының һул яҡ ярында 1770 йылда уҡ ике Бабалар ауылын күрһәткән — береһе Үрге, икенсеһе Түбәнге. 1786 йыл картаһында Бабалар исемле бер ауыл ғына күренә. V ревизия шулай уҡ ике ауылдың ихаталарын һәм халҡын берләштергән һәм бер Бабалар ауылын күрһәткән, унда 29 ихатала 102 ир-егет һәм 137 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Үрге Бабалар ауылының икенсе исеме юҡ. Түбәнге Бабаларҙы икенсе Итҡабыл тип йөрөткәндәр.
Башта Урта Бабалар Бикҡужа исеме менән аталған. X ревизияла Бикҡужаның улдары — 73 йәшлек Абдулҡадир, 69 йәшлек Әлмөхәмәт, 57 йәшлек Усман, 54 йәшлек Мәһәҙиә атала. Ул ваҡытта ауылда 128 ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 35 йорт булған, Үрге Бабалар ауылында — 292 кеше менән 30 йорт, түбәнгеһендә — 258 кеше йәшәгән 44 ихата.
Емельян Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышын баҫтырыу барышында Имәнғол ауылынан (Ырымбур өлкәһе) Стәрлетамаҡ пристаненә тиклемге территорияла язалаусы генерал Фрайман ғәскәрҙәре урынлаша. Түбәнге Бабалар ауылында 1774 йылдың октябрендә уның казактары була.
Халҡы башлыса ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 1853 йылда Бабалар ауылында 36 йортҡа (259 кеше) йылҡы — 483, һыйыр малы — 311 баш; Урта Бабалар ауылында (Бикҡужа) 41 йортҡа 348 йылҡы, 213 баш һыйыр малы, 10 умарта тура килгән. Игенселек аҙ үҫешкән була. 1842 йылда Үрге Бабалар ауылында 168 кешегә 102 сирек (816 бот), Урта Бабалар ауылында 169 кешегә — 146 сирек (116 бот), Түбәнге Бабалар ауылында 238 кешегә — 146 сирек (1168 бот) яҙғы иген сәселгән. Ике ауыл эргәһендә — Урта һәм Түбәнге Бабаларҙа — һыу тирмәндәре булған.
Бөтә өс ауыл да Ҡыпсаҡ волосының Байгилде түбәһенеке булған. Ләкин уларҙың халҡы Бөрйән улусының айырым биләмәһе аҫаба башҡорттарының керҙәштәре була.
Тарихы, ер-һыу атамалары
Күмертау исеме нисек барлыҡҡа килгән? 5 сентябрь 2010
Билдәле шәхестәр
Ғиниәт сәсән Бикҡужин — 1917 йылда Мөхәмәтша Буранғолов унан мәшһүр «Аҡбуҙат» эпосын яҙып ала. Моратбаҡиев Насир Әхмәҙи улы — хужалыҡ етәксеһе, КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының икенсе секретары
Дом соборы (Рига)
Рига Дом соборы (лат. Rīgas Doms, нем. Zu Riga Dom ) — Рига ҡалаһының кафедраль соборы, уның төп иҫтәлекле урындарының һәм символдарының береһе. Балтия илдәренең иң ҙур урта быуат ҡорамы. Собор исеме латин һүҙенән — «Domus Dei» («Алла йорто») һәм «D.О.М.» (ҡыҫҡартылған   ,«Всеблагому Величайшему Богу»). Әлеге ваҡытта Латвия Инжил-Лютеран Сиркәүенең төп сиркәү бинаһы. Изге Петр сиркәүе һәм Изге Иаков соборы менән бер рәттән  Иҫке Риганың иң бейек доминантаһы булып тора.