cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Индурта
Ике замок сағыштырмаса аҙ зыян күргән, беренсе замок биш ҡатлы, өҫкә ҡарай тарайған. Ҡыйығы һәм түшәмдәре, өсөнсө ҡатының төньяҡ стенаһының байтаҡ өлөшө зыян күргән. Бина стена менән ике тигеҙ булмаған өлөшкә бүленә. Көнбайыш келәте көнсығыш келәткә ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек ҙурыраҡ. Икенсе замок ауылдың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ул XVII-XVIII быуаттарға ҡарай, өс ҡаты бар, икенсе ҡатының стеналары штуктаруланған. Некрополь ҡаялы убаның төньяҡ-көнсығыш һәм көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Ул урта быуатҡа ҡарай.
Грузияның Дәүләт музейы Тушети археология экспедицияһы тарафынан ҡәберлектәрҙә археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелә, етәксеһе Р. Долаберидзе. Ҡәберлектәрҙең береһендә бронза ҡулса һәм йөн туҡыма фрагменты табылған, ерләү йолаһы христиан динендә башҡарылған.
Галушкалар
Галу́шкалар (галушки́, halušky, хьалтамаш, галнаш) — көнсығыш Европа (Венгрия, Словакия, Чехия, Польша, Украина) һәм өлөшләтә төньяҡ-кавказ (Чечня, Ингушетия, Балҡария) аш-һыуы блюдоһы, ҡайнап торған һыуҙа бешерелгән ҡамыр киҫәктәре. Украина галушкаларын (май йәки ҡаймаҡ менән) айырым блюдо итеп тә бирәләр йәки галушкалар менән аш бешерәләр. Ингушетияла галушкаларҙың ике төрө бар — жур-хьалтамаш (ахар галнаш) (кукуруз ононан) һәм хьор-хьалтамаш (бойҙай ононан). Ике төрө лә мотлаҡ урман йыуаһы йәки һарымһаҡлы соус менән иткә гарнир сифатында бирелә. Чечен, ингуш һәм балҡар аш-һыуында йышыраҡ галушкалар менән бешкән ит әҙерләйҙәр. Һирәгерәк итте мейестә бешерәләр, ҡыҙҙыралар йәки күмерҙә әҙерләйҙәр. Һәр төрөндә лә иткә соус менән галушкалар өҫтәйҙәр.
Шулай уҡ «Ялҡау эремсек билмәне» исемле (айырым блюдо һымаҡ) уның айырым төрө бар — ул ғәҙәттә татлы аш тәмләткес (иретелгән май менән ҡуйыртылған һөт, йәки шуға оҡшаш) менән бирелә.
Галушкалар әҙәбиәттә
То ль дело Киев! Что за край!''' Валятся сами в рот галушки Тимерсе ҡыйыуһыҙлыҡ менән ишек асты һәм иҙәндә, өҫтөндә галушкалы туҫтаҡ ултырған ҙур булмаған тәпән алдында, төрөктәрсә ултырған Пацюкты күрҙе. Был туҫтаҡ, әйтерһең юрамал, уның ауыҙы тәңгәлендә тора. Бер генә бармағы менән дә яҡынайтмай, ул башын еңелсә туҫтаҡҡа эйелтеп, ваҡыты менән тештәре ярҙамында галушкаларҙы эләктереп ала ла, боламыҡ һемерә ине.
Волгоград консерваторияһы
Юғары белем биреү муниципаль бюджет белем биреү учреждениеһы — '''«П. А. Серебряков исемендәге Волгоград консерваторияһы (институты)» -''' Рәсәй консерваторияларының береһе, 1917 йылда нигеҙләнгән, Волгоград ҡалаһындағы юғары сәнғәт уҡыу йорто.
Скрипттар теле
Скрипттар теле (сценарийҙар теле; scripting languagescripting language) — сценарийҙарҙың (scriptscript), йәғни  система башҡарған эш-ғәмәлдәрҙең ҡыҫҡаса тасуирламаһының, юғары кимәлле теле. Программалар менән  сценарийҙар араһындағы айырма әллә ни аныҡ түгел. Сценарий — ул әҙер  программа компоненттары менән эш итеүсе программа.
Волгоград консерваторияһы
Тарихы
Волгоград консерваторияһы тарихы 1911 йылдың 6 ғинуарында Царицында асылған музыка кластарҙан башлана. Әлеге кластар Мәскәү һәм Әстерхан урамдары мөйөшөндә урынлаша. Уҡытыу өс һөнәр буйынса ойошторола: скрипка, виолончель һәм фортепиано. Уҡыу өсөн түләү йылына 80 һум тәшкил итә.
Скрипттар теле
Tcl теленең авторы Джон Устерхаут фекеренсә,  юғары кимәлле телдәрҙе   система программалауы телдәренә (system programming languagessystem programming languages) һәм  сценарий (скрипттар) телдәренә (scripting languagesscripting languages) бүлергә була. Һуңғыларын ул йәбештереүсе телдәр (glue languagesglue languages) йәки системаға интеграциялау телдәре (system integration languagessystem integration languages) тип тә атай. Сценарийҙар ғәҙәттә  интерпретациялана, ә  компиляцияланмай, шуға ҡарамаҫтан, программалауҙың сценарий телдәре бер-бер артлы  JIT-компиляторҙарға эйә була бара.
Волгоград консерваторияһы
Тарихы
1917 йылда музыка кластары музыка училищеһы тип үҙгәртелә.
Скрипттар теле
Тарыраҡ мәғәнәлә скрипттар  теле тигәндә  командалар тышлығының  йәки  текст  мөхәрриренең  һәм операцион  системаларҙы администрациялау сараларының мөмкинлектәрен киңәйтеү өсөн махсуслашҡан телде аңларға кәрәк.
Волгоград консерваторияһы
Тарихы
1923—1936 йылдарҙа әлеге уҡыу йорто Сталинград музыка училищеһә тип исемләнә, һуңынан уға элекке исеме ҡайтарыла.
1930-сы йылдарҙағы уңышлы үҫешен Бөйөк Ватан һуғышы туҡтата, һуғыш һуңынан ҡаоаны тергеҙеү эштәре алғы планға сыға.
Скрипттар теле
Классификация
Скрипттар телдәре төрлөсә классификациялана.
Волгоград консерваторияһы
Тарихы
1957 йылда ғына Сталинград музыка училищеһы уҡытыу эшен ҡабаттан тергеҙә.
Скрипттар теле
Классификация
Ҡулланылыуы буйынса өс типҡа бүленәләр:
Волгоград консерваторияһы
Тарихы
1961 йылда ҡаланың исеме үҙгәреү сәәпле уҡыу йорто Волгоград музыка училищеһы тип йөрөтөлә башлай.
1963 йылда Волгоград сәнғәт училищеһы итеп үҙгәртелә.
1989 йылда училищеға уҡыу йортоноң тәүге тамамлаусыларының береһе булған СССР-ҙың халыҡ артисы А. Серебряковтың исеме бирелә.
1996 йылда А. Серебряков исемендәге Волгоград муниципаль сәнғәт институтының уҡыу йортто тип үҙгәртелә. Институтта махсус урта һәм юғары профессиональ белем биреү кимәле һаҡланып ҡала.
2013 йылда яңы исем ала — А. Серебряков исемендәге Волгоград консерваторияһы.
2015 йылдан — юғары белем биреү муниципаль бюджет белем биреү учреждениеһы « А. Серебряков исемендәге Волгоград консерваторияһы (институт)».
Структураһы
Хәҙерге ваҡытта консерватория юғары һәм урта махсус белеү биреү һәм өҫтәмә һөнәри биреү программаларыбуйынса эшләп килә.
Факультет үҙ эсенә түбәндәге кафедраларҙы ала:
Факультет үҙ эсенә түбәндәге предмет-цикл комиссияларын (ПЦК) ала:
Факультет үҙ эсенә ала:
Билдәле тамамлаусылар
— Мигуля Владимир Георгиевич (1965—1968)
— Серебряков Павел Алексеевич (1909—1977)
— Дубцова Ирина Викторовна (14 февраль 1982)
— Киселёв Анатолий Иванович (композитор) (1948—2020)
— Кудря Владимир Леонидович (1956)
Криптография
Тәүҙә криптография мәғлүмәтте  шифрлау — асыҡ (сығанаҡ) тексты йәшерен алгоритм йә асҡыс ярҙамында  шифрланған тексҡа (шифротекст) әйләндереү —  ысулдарын өйрәнә. Традицион  криптография  симметриялы криптосистемалар бүлеген барлыҡҡа килтерә, уларҙа шифрлау һәм шифрҙы сисеү бер үк йәшерен асҡысты ҡулланып башҡарыла. Был бүлектән тыш, хәҙерге заман криптографияһына  асимметриялы криптосистемалар,   электрон цифрлы ҡултамға (ЭЦП) системалары, хеш-функциялар, асҡыстарҙа идара итеү, йәшерелгән мәғлүмәтте алыу, квантлы криптография инә.
Криптография — бик боронғо фәндәрҙең береһе, уның тарихы бер нисә мең йыл тәшкил итә.
Тарихы
Криптографияның   4 мең самаһы йыллыҡ тарихы бар. Криптографияны осорҙарға бүлеүҙә төп критерий итеп шифрлау ысулдарының технологик тасуирламалары алына.
Беренсе осорға (яҡынса беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтан алып)  моноалфавитлы шифрҙар хас (төп принцип —  хәрефтәрҙе йә символдарҙы алмаштырыу юлы менән   сығанаҡ текстағы алфавит урынына икенсе алфавит ҡулланыу). Икенсе осорҙа (хронологик сиктәре  — Яҡын Көнсығышта  IX быуаттан   (Әл-Кинди) һәм Европала XV быуаттан  (Леон Баттиста Альберти) —   XX быуат башына тиклем)  полиалфавитлы шифрҙар индерелә. Өсөнсө осор   (XX быуаттың башынан уртаһына тиклем) шифрлаусыларҙың эшенә электромеханик ҡулайламалар индереү менән тасуирлана. Шуның менән бергә полиалфавитлы шифрҙар ҡулланыу дауам итә.
Дүртенсе осор — XX быуаттың 70-се йылдары уртаһынан башлап —  математик криптографияға күсеү осоро. Шеннондың хеҙмәтендә мәғлүмәт һанының, мәғлүмәттәр тапшырыуҙың, энтропияның, шифрлау функцияларының математик билдәләмәләре бирелә. Шифр эшләгәндә уның билдәле булған бөтә төр һөжүмдәргә нисек ҡаршы тора алыуын өйрәнеү мотлаҡ һанала. Әммә 1975 йылға  тиклем криптография  «классик», йәғни йәшерен асҡыслы  криптография булып ҡала.
Криптография үҫешенең хәҙерге осоро (1970-се йылдар аҙағынан әлегә тиклем) яңы йүнәлеш булған асыҡ асҡыслы  криптография тыуыуы һәм үҫеүе менән билдәләнә. Уға яңы техник мөмкинлектәр генә түгел,  ә криптографияны айырым кешеләр ҙә ҡуллана башлауы  хас (уға тиклемге осорҙарҙа  криптография тик дәүләт ҡарамағында була). Төрлө илдәрҙә  криптографияның айырым кешеләр тарафынан ҡулланылыуын хоҡуҡи көйләү төрлөсә — рөхсәт ителеүҙән бөтөнләй тыйыуға тиклем.
Хәҙерге криптография  математика  менән  информатика  араһында айырым фәнни йүнәлеш хасил итә — был өлкәләге хеҙмәттәр ғилми журналдарҙа баҫыла, конференциялар даими үткәрелә. Криптография ҡулланыу хәҙерге заман йәмғиәтенең айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнде  — уны электрон  коммерция, электрон  документтар әйләнеше (цифрлы ҡултамғаларҙы ла индереп), телекоммуникациялар тармаҡтарында һәм башҡаларҙа файҙаланалар.
Хәҙерге заман криптографияһы
Хәҙерге заман криптографияһына  шифрлауҙың асыҡ алгоритмдарын ҡулланыу хас. Улар хисаплау сараларын файҙаланыуҙы күҙҙә тота. Тиҫтәнән ашыу тикшерелгән шифрлау алгоритмы бар, тейешле оҙонлоҡтағы асҡыс ҡулланғанда һәм алгоритмды теүәл тормошҡа ашырғанда улар криптографик йәһәттән ныҡлы. Киң таралған алгоритмдар:
Күп илдәрҙә шифрлауҙың милли стандарттары ҡабул ителгән. 2001 йылда  АҠШ-та Rijndael алгоритмы нигеҙендә 128, 192 һәм 256 бит оҙонлоҡтағы асҡыслы AES симметрик шифрлау стандарты ҡабул ителә. Рәсәй Федерацияһында ГОСТ 34.12-2015 стандарты эш итә, уның  64 («Магма») һәм 128 («Кузнечик») бит оҙонлоғондағы хәбәр блогын шифрлау режимы һәм  256 бит оҙонлоғондағы асҡысы бар. Цифрлы ҡултамға яһау өсөн  ГОСТ Р 34.10-2012 алгоритмы файҙаланыла.
Фред Астер
Фред Астер (Fred Astaire; тулы исеме Фредерик Аустерлиц, Frederick Austerlitz); 10 май 1899 йыл — 22 июнь 1987 йыл) — Америка актёры, бейеүсе, хореограф һәм йырсы, Голливуд йондоҙо, кинолағы музыкаль жанрҙарҙың мәшһүр бер оҫтаһы. Уның театр һәм кинематографиялағы эшмәкәрлеге 76 йыл арауығын ала. Был осор эсендә Астер 31 музыкаль фильмда уйнай.
Фред Астер исеме йыш ҡына 1933 йылдан алып 1949 йылға тиклем музыкаль комедия жанрын «баштүбән әйләндергән» 10 фильмда бергә төшкән Джинджер Роджерс исеме менән бергә телгә алына. Бергәләп төшкән тәүге фильмы — 1933 йылда төшөрөлгән «Риоға осоу» («Полёт в Рио», «Flying Down to Rio») фильмы була. 1934 йыл төшөрөлөп, Фред менән Джинджер төп ролдә уйнаған «Ирҙән айырылған шаянҡай» («Весёлая разведённая», «The Gay Divorcee») фильмы икенсеһе була.
Баланчин, Нуриев… кеүек XX быуаттың иң бөйөк бейеүселәренә лә уның йоғонтоһо көслө була. Бынан тыш, Фред Астер мюзикл жанрына иң ныҡ йоғонто яһаусы бейеүсе булып иҫәпләнә, айырыуса, кинола һәм телевидениела. Америка кино сәнғәте институты (Американский институт киноискусства) булдырған Голливуд тарихындағы мәшһүр кино йондоҙҙары исемлегендә ул бишенсе тора.
Иверияла тау монастыры
Иверияла тау монастыры — Абхазия Автономиялы Республикаһының дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡыһы, Гудаута муниципалитетының Яңы Афон районында урынлашҡан. Ҡорамдың иң боронғо ҡатламы VIII—IX быуаттарға ҡарай, шулай XIX быуат эҙҙәре лә бар.
Ушканка
Ушканка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Иверияла тау монастыры
Мәҙәни мираҫ статусына монастырь 2006 йылдың 30 мартында Грузияның мәҙәниәт, спорт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрлығы тарафынан лайыҡ була, ә шул уҡ йылдың 7 ноябрендә, Грузия президентының 665-се указына ярашлы уға милли әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы категорияһы бирелә.
Аллабирҙин Ирек Латип улы
Аллабирҙин Ирек Латип улы — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).
Биографияһы
Аллабирҙин Ирек Латип улы 1940 йылдың 29 майында Башҡортостан АССР-ының Тарҡаҙы ауылында тыуған. Йәрмәкәй ауылы урта мәктәбен тамамлаған.
1964 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1964—1967 йылдарҙа Йәрмәкәй районының «Спартак» совхозында зоотехник булып эшләй.
1967 йылдан Баҡалы районы хужалыҡтарында зоотехник булып эшләй. 1970—1972 йылдарҙа Баҡалы районының «Волга» колхозы баш зоотехнигы вазифаһын башҡара.
1972 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының эшләй. Башта ошо институттың малсылыҡ бүлегендә кесе ғилми хеҙмәткәр була. 1977 йылдан Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү һәм проект-технология институты өлкән ғилми хеҙмәткәр була.
1980 йылдан Новосибирск ҡалаһында Себер малсылыҡ проект-технология институтының ғилми-тикшеренеү институтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1991—2007 йылдарҙа Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының мал аҙығы технологияһы һәм ауыл хужалығы хайуандарын ашатыу лабораторияһы мөдире, малсылыҡ бүлегенең баш ғилми хеҙмәткәре була.
1999 йылда Ырымбур ҡалаһында Бөтә Рәсәй ит малсылығы ғилми-тикшеренеү институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының малсылыҡ өлкәһендә бойондороҡһоҙ эксперты.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ирек Аллабирҙин — 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы.
Ушканка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молдавия Совет Социалистик Республикаһы
Молдавия Совет Социалистик Республикаһы (Молдавская ССР, МССР, молд. Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ) — Совет Социалистик Республикалар Союзы (2 август 1940 — 27 август 1991) составындағы 15 союздаш республиканың береһе. СССР-ҙың Европа өлөшөнөң иң көньяҡ-көнбайышында урынлаша. Көнбайыштан — Румыния, көнсығышта, төньяғында һәм көньяғында — Украина ССР-ы менән сиктәш. Майҙаны 33,7 мең кв км. Халҡы 4 337 мең кеше (1989). Баш ҡалаһы — Кишинев.
Мөһим ҡалалары (мең кеше, 1989): Кишинев (667,1), Тирасполь (181,9), Бельцы (158,5), Бендеры (130,0). Совет власы йылдарында элекке ауылдарҙан һәм ҙур булмаған урындарҙан Рыбница, Унынсы, Единцы, Флорешты, Комрат, Чадыр-Лунга ҡалалары үҫеп сыға.
Молдавия Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Днестрҙың һул яҡ яры Рәсәй империяһы составына инә һәм XVIII быуатта күсеп килеүселәр тарафынан үҙләштерелә башлай. Күрше Бессарабия, Молдава кенәзлегенең бер өлөшө булараҡ, Рәсәйгә 1812 йылда ҡушыла. 1917 йылда, Октябрь революцияһынан һуң, Рәсәй республикаһы составындағы Бессарабия территорияһында Молдавия Демократик Республикаһы иғлан ителә. 1918 йылдың 23 ғинуарында республика үҙаллылыҡ иғлан итә. Артабанғы аҙналарҙа унда Румыния йоғонтоһо көсәйә һәм 27 мартта МДР Румыния составына инә.
1924 йылдың 12 октябрендә Украина ССР-ы составында Молдавия Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы: хәҙерге Молдавияның (Приднестровьеның ҙур өлөшө) һул яҡ яры һәм хәҙерге Украина, барлыҡҡа килә
Бессарабияның СССР-ға ҡушылыуы
1940 йылдың 26 һәм 27 июнендә СССР хөкүмәте аҡса Румыния хөкүмәтенә ике нота ебәрә. Уларҙа кисекмәҫтән РСФСР-ҙың Бессарабия губернаһын оккупациялауҙы туҡтатыу талап ителә. Румынияның Коронный советы Румыния, Германия һәм Италиянан хуплау тапмайынса, совет талаптары менән килешергә мәжбүр була. 1940 йылдың 28 июнендәге нотала Румыния хөкүмәте Бессарабияны ҡайтарып биреү тәҡдиме, шулай уҡ ғәскәр һәм хакимиәтте сығарыу тәртибе менән ризалаша, Шул уҡ көндө, 28 июндә, Бессарабияға Ҡыҙыл Армия частары инә.
10 июлдә 9-сы армия идараһы таратыла. Бессарабия территорияһы һәм унда ҡалдырылған ғәскәр, Одесского хәрби округы составына инә.
Молдавия ССР-ы ойошторолоуы
1940 йылдың 2 авгусында СССР Юғары Советының VII сессияһында Молдавия Совет Социалистик Республикаһын ойоштороу тураһында закон ҡабул ителә. Молдавия ССР-ы составына 9 өйәҙҙең 6-һы: Бессарабия губернаһы, РСФСР (Бельцк, Бендер, Кагульск, Кишинёв,Оргеевск, Сорокин) һәм элекке Молдавия АССР-ының 14 районының 6-һы (Григориопольск, Дубоссарск, Каменск, Рыбницк, Слободзейск, Тираспольск) инә. Ҡалған райондар, шулай уҡ Бессарабияның Аккерман, Измаил һәм Хотин өйәҙҙәре Украина СС-ына күсә. Һуңғараҡ, СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 4 ноябрендәге указына ярашлы, МССР һәм УССР араһындағы сик үҙгәртелә. Был шуленбург менән Молотов араһындағы өҫтәмә кидлешеү буйынса Бессарабияның көньяғындағы (100 мең самаһы), Төньяҡ Буковинаның (14 мең самаһы) немец халҡы Германияға күсерелгәндән һуң тормошҡа ашырыла. Бушап ҡалған территорияларҙа совхоздар ойошторола һәм унда Украина халҡы саҡырыла. Молдавия ССР-ына мең халҡы булған тораҡ пункты күсә (Бендер өйәҙенең 46 биләмәһе, Кагуль өйәҙенең 1 биләмәһе, МАССР-ҙың элекке райондарының 14 биләмәһе). Украина ССР-ына 203 мең халҡы булған 96 тораҡ пункты бирелә (Хотин өйәҙенән — 76, Измаилдан — 6, Аккерман өйәҙенән — 14). Был үҙгәрештәр. Молдавияға бирелгән биләмәләрҙә — молдавандар, Украинаға бирелгәндәрендә — украиндар, болгарҙар, рустар күпселекте тәшкил итеүе менән аңлатыла. Һөҙөмтәлә МССР территорияһы 33,7 мең. км², халҡы — 2,7 млн кеше тәшкил итә, шуларҙың 70 % — молдавандар. Республиканың баш ҡалаһы тип Кишинёв һайлана. Молдавия ССР-ы Бессарабияны бүлгеләү һәҙәмтәһендә 10 мең. км² территорияһын и 0,5 млн кешеһен юғалта.
1940 йылда 8 мең аҫаба халыҡ депортациялана һәм репрессиялана, ә 1941 йылдың 13 июнендә — тағы ла 30 мең самаһы кеше.
Бессарабия һуғыш йылдарында
Икенсе донъя һуғышы йылдарында Бессарабия халҡы ике яҡта ла һуғыша. 10 мең кешеһе Румыния армияһына саҡырылып, СССР-ға ҡаршы көрәшә һәм шуларҙың 5 меңе һәләк була. 1944 йылда Молдавияны совет ғәскәрҙәре алғас, республиканың 256 800 кешеһе фронтҡа китә, 1944—1945 йылдарҙа шуларҙан 40 592 кеше башын һала.
Халҡы
Милли состав, мең кеше :
Совет власы осоронда Молдавия халҡы СССР буйынса уртаса үҫешкә ҡарағанда тиҙ темптар менән арта. Был СССР менән сағыштырғанда Молдавияла тәбиғи үҫештең юғары булыуы һәм республика халҡының ыңғай миграцияһына бәйле.
Етәкселеге
1940 йылда Молдавия ССР-ы СССР составына ингәндән һәм 1990 йылдағы күп партиялы һайлауҙарға тиклем юғары етәкселекте КПСС составындағы Молдавия компартияһы башҡара. Уның юғары органы булып Үҙәк комитет тора, һәм уның беренсе секретары республиканың етәксеһе тип һанала.
1990-91йылдарҙа республика башлығы: 1990-91 йылдарҙа Министрҙар советы рәйестәре: 1940—1991 йылдарҙа Молдавия ССР-ының юғары закондар сығарыу органы булып бер палаталы Юғары Совет тора, уның депутаттары (1990 йылдағы һайлауҙарҙан тыш), Молдавия компартияһы етәкселеге хуплағандан һуң, 4 йылға (1979 йылдан — 5 йылға) альтернативаһыҙ һайлана. Юғары совет даими эшләмәй, уның депутаттары йылына бер нисә тапҡыр 2-3 көнгә йыйыла. Көндәлек административ эште алып барыу өсөн Юғары совет даими эшләүсе Президиум һайлай һәм ул коллектив республика башлығы функцияларының номиналь күләмдә башҡара.
Ҡарамала (Ашҡаҙар ҡушылдығы)
Ҡарамала  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ашҡаҙар йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вертеп (театр)
Вертéп (врътъпъ, вьртьпъ — мәмерйә, тау ҡыҫығы; верте́п, батле́йка, батле́йка — Вифлеем ҡалаһы исеменән аталған) — халыҡ ҡурсаҡ театры, сәхнә майҙансығын хәтерләткән ике ҡатлы ағас йәшниктән ғибарәт. Рәсәйгә вертеплы театр XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында Польшанан Украина һәм Белорусия аша килеп ингән. Исеме иһә тәүләп мәмерйәлә Ғайса пәйғәмбәрҙең батша Иродтан йәшенеп йәшәгән осорон һүрәтләү сәхнәләренә бәйле. Украин, белорус һәм рустарҙа тамаша ике өлөшкә бүленгән: дини һәм көнкүреш. Ваҡыт үтеү менән дини өлөштәре ҡыҫҡарып урындағы ғына тамашаға әйләнә, ә репертуары киңәйә һәм вертеп халыҡ театрына әүерелә.
Петрушка театрынан айырмалы, ҡурсаҡтар менән аҫтан идара ителгән (Петрушка — бирсәткә ҡурсағы).
Вертептың ҡоролмаһы
Вертеп театры — оло йәшник эсендәге ике ҡатлы сәхнә. Өҫкө өлөшөндә яңы тыуған Ғайса пәйғәмбәргә табыныу, ә аҫҡы өлөшөндә — Ирод тураһында өҙөктәр күрһәткәндәр. Ирод үлгәндән һуң ғәҙәттә тормош-көнкүреште һүрәтләгән сәхнәләр киткән. Ағас ҡурсаҡтар аҫтан тимер сымдар менән беркетелгән. Вертепсы уларҙы ошо сымдарҙан тотоп йәшник аҫтындағы уйымдар буйлап төрлө яҡҡа йөрөткән. Сәхнәнең төп декорацияһы — сабый ятҡан бишек булған. Артҡы сәхнәлә оҙон һаҡаллы рухани Йософ һәм изге Мәрйәм һындары була. Ғайса пәйғәмбәрҙең тыуыуына бәйле сәхнәләр, йола булараҡ, гел өҫкә ҡатта уйналған. Вертеп хужаһы ғәҙәттә үҙе үк төрлө тауышта тексты һөйләп барған һәм үҙе үк ҡурсаҡтарҙы йөрөткән. Хор йырлаусы малайҙар раштыуа йырҙарын йырлаған. Әгәр ҙә музыкант та булһа, ул йыр һәм бейеүҙәрҙе көй менән оҙатҡан. Ҡурсаҡсылар һәм бергә йөрөгән музыканттар, хор өйҙән-өйгә йөрөгәндәр, йәки сауҙа майҙансыҡтарында бар халыҡ алдында сығыш яһағандар.
Раштыуа драмаһы
Ирод батша, Христос тыуыуы тураһында волхваларҙан ишетә һәм батшалыҡҡа дәғүә итеүсе итеп күреп уны үлтерергә була. Ирод Вифлеемдағы «ике йәш һәм унан кесе» йәштәге бар сабыйҙарҙы туҡмарға фарман бирә; хәрби кеше бойороҡто үтәй, әммә «Рахиль исемле бер ҡатын сабыйын туҡматырға бирмәй». Ярһыған Ирод Рахилдең сабыйын үлтерергә бойора. Яуызлыҡтары өсөн Ирод ғүмере менән хушлаша: Үлем уның башын сабып өҙә, ә шайтандар кәүҙәһен тамуҡҡа һөйрәп алып китә. Изгелек еңә.
Социаль-көнкүреш сатираһы
Тамашаларҙың икенсе өлөшө ғәҙәттә көндәлек темаларға арнала. Бында төп роль Петрушкаға бирелә. Рәсәйҙең көньяғында, Белорусия һәм Украинала сюжет Яңы йылдағы «Кәзә йөрөтөү» йолаһын хәтерләтә. Белорусияла геройҙар: цыгандар, һыбайлы хәрби, көтөүсе Антипка, барыня һәм башҡалар була. Икенсе өлөшөнөң йөкмәткеһе спектакль барған урынға, вертепсының һәләте, отҡорлоғона ҡарап үҙгәрер булған.
Украинала, Ирод үлгәндән һуң сәхнәгә йыр, бейеү, ҡотлау шиғырҙары менән ғәҙәттә цыган, йәһүд, москаль йәки лях (поляк), бабай, әбей, поп һәм запорожье казагы килеп сыҡҡан. Шулай уҡ геройҙарҙың башҡа варианттары ла булған. Бер спектаклде һүрәтләү яҙмаһы Григорий Галаган һүҙҙәренән1882 йылғы (т. IV) «Киевская старина» журналында баҫылған. Төп герой Запорожлы була. Уның телмәрендә " үҙенсәлекле тәрән юмор, ә хәрәкәттәрендә, тупаҫыраҡ сағылыш алһа ла, үҙ көсөнә ышаныу һәм хакимлыҡ сағыла: ул бер кемгә лә ихтирам хисе лә, бер кем алдында ҡурҡыу хистәрен дә кисермәй, барыһын да еңеп сыға.
Сәхнәгә Корчма, йәки шинка фонында Запорожлы сыға. Байрам итеп ултырған Поляк Запорожлының «не буде краще, як у нас на Україні! Що немае жида, що немае ляха: не буде ізміни!» тип йырлауын ишеткәс тә ҡасып сығып китә.
Казак шунда уҡ маҡтана башлай: Случалось мені, і не раз, В степу варить пиво: Пив турчин, пив татарин, Пив і лях на диво; Багацько лежить І тепер з похмілля Мертвих голов і кісток 3 того весілля.
Әммә «герой»ҙың аҡсаһы булмай сыға һәм ул шинканың хужаһы, әлбиттә йәһүд, менән иҫәпләшә алмай. Сөнки ул — «козак Іван Виногура, у його добра натура. В Полыці ляхів оббирае, а в корчмі пропивае».
Ә шарап эсеү теләге көслө. «Запорожец пьёт водку из барила, еврей поддерживает барило и дрожит от страха», — тип яҙа Галаган. Бер аҙ әрләшкәндән һуң көрмәкләшеү башлана. Запорожлы кабактың хужаһын үлтерә, һуңынан ҡыңғырау янына килә лә «ведёт при этом довольно бессмысленные речи пьяного человека».
Һуңынан герой шул юл менән Шайтанды ла үлтерә, аҙаҡ тәүбәгә килергә теләп руханиҙы саҡыра. Поп күренә. Ул униат булып сыға. Запорожлы уны ла туҡмарға итә. Шундай һүҙҙәр әйтә: «уніатських попів не бив, а з них живих кожу лупив». Әммә йылғыр поп шунда уҡ табанын ялтырата. Запорожлы ҡәнәғәт төҫ менән уның артынан «Добре зробив, що втік!» тип ҡала. Музыка уйнай.
«Этою последнею победою над всеми своими врагами оканчиваются сцены с Запорожцем. Прощаясь со зрителями, казак как будто чувствует, что он не всем мог угодить своими дерзкими выходками» һәм, сәхнәнән сығыр алдынан былай ти: Що ж, панове? По сій мові Будьмо здорові 3 пісні слова не викинеш А що було, то барзо прошу про те не поминати, Бо вже піду під курінь віку доживати.
Социаль ерлеге
Вертеп үҫеп сыҡҡан социаль ерлек тип, ғәҙәттә, украин студенчествоһын атайҙар. Башлыса киев «спудей»ҙарын. Тап улар вертептың төньяҡҡа, мәҫәлән, Себергә таралыуына сәбәпселәр. Вертеп драмаларының Польшала, һәм Рәсәйҙә йәшәү осоро яҡынса 200 йыллыҡ дәүер менән иҫәпләнә. XIX быуаттың тәүге яртыһында вертеп көнкүреш күренеше булараҡ юғала. Ваҡыт ваҡыты менән Белоруссия һәм Украинаның төпкөл урындарында күренә һәм Көнсығыш Галицияның украин крәҫтиәнлеге көнкүрешендә ныҡлап берегә. Е. Марковский китабында баҫылған, 1928 йылда яҙып алынған Хорол вертебы тексы шуны дәлилләй — вертеп драмаһы Украинала XX быуаттың башына тиклем йәшәгән. Вертеп театры революцияға тиклемге Рәсәйҙә балаларҙың яратҡан күңел асыу сараһы булған. Театр-йәшниктәр менән 25 декабрҙән Святочная неделя буйына, ә ҡай саҡ хатта Великий пост мәленә тиклем йөрөгәндәр. Тик Святочная неделя тамамланғас дини өлөштө күрһәтеү тыйылған, донъяуи өлөшө генә тороп ҡалған.
Мошля
Мошля — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 366 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фин-уғыр телдәре
Фин-уғыр телдәре (шулай уҡ уғыр-фин варианты осрай) — урал тел ғаиләһе составында тармаҡ барлыҡҡа килтергән туғандаш телдәрҙең төркөмө. Венгрия, Норвегия, Рәсәй, Финляндия, Швеция, Эстония һәм башҡа илдәрҙә таралған.
Өйрәнеү тарихы
Урал халыҡтары тәүге тапҡыр Боронғо Рим тарихсыһы Публий Корнелий Тациттың «Германия» тигән әҫәрендә телгә алына, бында Скандинавияның алыҫ төбәктәрендә йәшәүсе фенни халҡы (ғәҙәттә был халыҡты боронғо саамдар тип иҫәпләйҙәр) һәм күҙаллау буйынса ике фин-уғыр ҡәбиләләре тураһында хикәйәләнә.
XV быуат аҙағында Европа тикшеренеүселәре «Һунгария» (Венгрия) һәм «Югрия» (Уралдан көнсығышҡа табан урынлашҡан өлкә) атамаларының оҡшашлығын билдәләп үткәндәр. Улар бәйләнеште фаразлаған, әммә лингвистик дәлилдәрҙе тапмаған. 1671 йылда Швеция ғалимы Георг Шернъельм (1598—1672) саам (лапланд), фин һәм эстон телдәренең оҡшашлығын тасуирлаған, һәм шулай уҡ фин һәм мадьяр телдәрендә бер нисә оҡшаш һүҙҙәрҙе билдәләп үткән. Шул уҡ ваҡытта немец ғалимы Мартин Фогель фин, саам (лапланд) һәм мадьяр телдәре араһында бәйләнеш табырға маташҡан. Шулай итеп, был ике тикшеренеүсе тәүгеләрҙән булып аҙаҡ фин уғыр телдәре ғаиләһе тип аталған төшөнсәне өйрәнгәндәр.
Фин-уғыр ғаиләһен тәшкил иткән барлыҡ телдәр 1770 йылға ҡарай билдәле булған. Шулай ҙа тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре шунда уҡ танылыу алмаған. Айырым әйткәндә, мадьяр интеллигенцияһында мадьярҙарҙың төрки халыҡтары менән бәйләнеше булыуы тураһында теория таралған булған. 1799 йылда мадьяр ғалимы Шамуэль Дьярмати ул ваҡыт өсөн иң тулы булған фин-уғыр телдәренең тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләрен баҫтырған.
XIX быуат аҙағында мадьяр телсеһе Игнац Халас 1890-сы йылдарҙа фин-уғыр һәм самодий телдәре буйынса ҙур сағыштырма материалдарҙы баҫтырған. Уның хеҙмәттәре ошо телдәр араһында туғанлыҡты таныу өсөн нигеҙ булып торған.
1990-сы йылдарҙа тел белгестәре Калеви Виик, Янош Пустай һәм Аго Кюннап, шулай уҡ тарихсы Кюёсти Юлку боронғо фин телен беҙҙең эраға тиклем 10000 йыл менән билдәләп «урал телдәрен хәҙерге өйрәнеүҙә ныҡ алға китеүе» тураһында иғлан иткәндәр, әммә был теория ғәмәлдә фәнни йәмғиәттә хуплау тапмаған тиерлек.
Үҙенсәлектәре
Барлыҡ фин-уғыр телдәре дөйөм үҙенсәлектәргә һәм уртаҡ нигеҙле һүҙлек запасына эйә. Был үҙенсәлектәр гипотетик боронғо фин-уғыр теленән башланғыс алған. Ошо телдән яҡынса 200 төп һүҙҙәр тәҡдим ителгән, шул иҫәптән туғандаш мөнәсәбәттәрҙең, тән өлөшөтәренең, төп һандарҙың атамалары исемлеге төҙөлгән. Лайл Кэмпбелл буйынса был һүҙлек запасына балыҡ тотоуға ҡараған 55 һүҙ, һунар итеүгә — 33 һүҙ, боландарға — 12 һүҙ, үҫемлектәргә — 17 һүҙ, климатҡа — 18 һүҙ, технологияға — 31 һүҙ, кейемгә — 11 һүҙ, йәмғиәткә — 4 һүҙ, дингә — 11 һүҙ, сауҙаға — 3 һүҙ инә.
Фин-уғыр телдәренең күпселеге агглютинатив телдәренә ҡарай.
Күп кенә фин-уғыр телдәрендә «минең» йәки «һинең» һымаҡ эйәлек сифаттары һәм алмаштары бик һирәк ҡулланыла. Эйә булыу килеш үҙгәреше менән күрһәтелә. Флектив яғына ҡарай үҫешкән телдәрҙә эйә булыуҙы күрһәтеү өсөн эйәлек килешендәге шәхси алмаш ҡулланыла. Мәҫәлән, «минең этем» эстон телендә mu koer, фин һөйләү телендә mun koira, төньяҡ саам телендә mu beana (һүҙмә-һүҙ «эт мине») йәғни beatnagan (һүҙмә-һүҙ «эт-минеке»), коми телендә — менам пон (минең этем) йәғни менам понмӧй.
Классификацияһы
Фин-уғыр телдәре составында ғәҙәттә артабаны төркөмдәрҙе һәм телдәрҙе айырылар:
Һаманда юҡҡа сыҡҡан биарм теленең сығышы тамам асыҡланмаған, был телдә биарм (Биармия) халҡы аралашҡан, улар элек Төньяҡ Двина тамағында һәм Аҡ диңгеҙҙең көнсығыш яр буйында йәшәгән. Ҡайһы бер тел белгестәре, норвег сагаларының «биармдарҙың телдәре урман финдарының телдәренә оҡшаш» тигән мәғлүмәттәренә таянып, уны балтик буйы-фин төркөмөнә ҡарай тип иҫәпләй, башҡалары «Биармия» менән «Пермь» атамаларының оҡшашлығында нигеҙләнеп биарм телен пермь төркөмөнә индерә, йәғни бөтөнләй йыльяҙма биармдарын хәҙер йәшәгән коми-пермяктар менән тап килтерә. Һуңғы осорҙа фәндә фин-уғыр халыҡтары составында айырым төньяҡ-фин төркөмө тураһында фекер нығына башлаған, был төркөмгә Заволочье финдарын, шул иҫәптән биармдарҙы игдерәләр ).
Никитин Сергей Яковлевич (физик)
Никитин Сергей Яковлевич  — совет ғалимы, физик-экспериментаторы, физика-математика фәндәре докторы (1949), Сталин премияһы лауреаты.
Биографияһы
1916 йылдың 3 апрелендә Таганрог ҡалаһында тыуа.
1933 йылда мөктөпте һәм фабрика-завод училищеһын тамамлағандан һуң Ленинградта ОГПУ исемендәге Оптик-механика заводында токарь булып эшләй.
1934 йылда — Элемтә инженерҙары институты студенты. Беренсе курстан һуң Ленинград политехник институтының инженер-физика факультетына күсә, уны 1939 йылда тамамлай.
1941—1943 йылдарҙа Балтиҡ флотында карабтарҙы магнитһыҙландырыу буйынса эшләй.
1943 йылда СССР Фәндәр Академияһының 2-се Лабораторияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1944 йылдан 1946 йылға тиклем Физика проблемалары институтында эшләй һәм 1944 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1946—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының 3-сө лабораторияһында (1958 йылдан ИТЭФ) (Мәскәү) эшләй, шул иҫәптән лаборатория мөдире вазифаһын башҡара.
1945 йылдан Мәскәү инженер-физика институтында уҡыта, ғүмеренең аҙағына тиклем ИТЭФ-та семинар алыр бара.
Атом ядроһы физикаһы, нейтрон физикаһы өлкәһендәге эштәр авторы,.
Һылтанмалар
http://www.itep.ru/upload/iblock/62f/r929g.pdf
Л.Б. Окунь НИКИТИН Сергей Яковлевич // УФН, т. 162, No 9, с. 177.
Фото
Деггендорф
Деггендорф (Deggendorf) — Германияның ҡалаһы, общинаһы, Бавария Республикаһындағы район үҙәге.
Деггендорф общинаһы Түбәнге Бавария хөкүмәт округының Деггендорф районында урынлашҡан. Халыҡ һаны −31 661 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата) тигеҙ. Райондың майҙаны 77,21 квадрат километрға тиң. Рәсми коды — 2 09 119 71.
Ҡала һәм ҡалаһы общинаһы 7 ҡала районына бүленә. Деггендорф Чех Республикаһы Пльзень ҡалаһының туғандаш ҡалаһы булып тора. Әлеге ваҡытта улар сәнәғәт, мәҙәниәт һәм белем биреү өлкәһендә тығыҙ хеҙмәттәшлек итә һәм бер-береһенә ярҙамлаша.
Деггендорф ҡалаһында Деггендорф юғары техник мәктәбе урынлашҡан.
Пятс Константин Яковлевич
Константин Пятс (Konstantin Päts, Константин Яковлевич Пятс ; , — 18 ғинуар 1956 йыл) — Эстонияның беренсе президенты.
Биографияһы
Константин Пятс 1874 йылдың 11 (23) февралендә Лифляндия Губернаһында православие динендәге эстон, ер биләүсе Якоб Пятс (1848—1909) ғаиләлә икенсе бала булып тыуа. Әсәһе — Ольга Туманова — милләте буйынса рус, Валга ҡалаһы башлығы Разумовский ғаиләһенә ҡыҙлыҡҡа алынған.
Константин Пятс 1898 йылда Император Юрий университетының (хәҙерге Тарту университеты), юридик факультетын тамамлаған шунан һуң ирекле хеҙмәт хоҡуғында хәрби хеҙмәт үтә. Унтер-офицер була, 1900 йылдың 15 ғинуарында прапорщик дәрәжәһендә запасҡа сығарыла.
Армиянан һуң Ревелдә Иван Посканың адвокат ярҙамсыһы булып эшләй. 1901 йылда «Teataja» («Вестник») демократик гәзитен сығара башлай, һуңынан Ревель муниципалитетында эшләй (1904—1905 йылдарҙа — ҡала советнигы, 1905 йылда — ҡала башы урынбаҫары).
1905 йылғы революцияла ҡатнаша, 1906 йылдан — Швейцарияға эмиграциялана. 1905 йылда урындағы «Известия» гәзитендә Петербург эшселәр советы депутаттарының өндәмәһен баҫтырғаны өсөн үлем язаһына хөкөм ителә. 1909 йылда, хөкөм ҡарары юҡҡа сығарылғандан һуң, Рәсәйгә кире ҡайта һәм бер йылға иркенән мәхрүм ителә. 1911—1916 йылдарҙа — «Таллин театая» гәзите мөхәррире. 1916 йылда хәрби хеҙмәткә алына, Император Бөйөк Петрҙың Диңгеҙ ҡәлғәһе штабында юрисконсульт хеҙмәтен башҡара.
Рәсәйҙәге 1917 йылғы революцияға тиклем, революционер булараҡ, Питер төрмәләрендә ултырып сыға.
Молғаныш ваҡытында Пятс Эстонияның ҡотҡарыу комитетында эшләй. 1918 йылдың 24 февралендә "ҡыҙыл"дар Таллиндан сыҡҡас, ә немецтар инеп өлгөрмәгәндә Пятс Эстонии Ваҡытлы хөкүмәтенең премьер-министры итеп тәғәйенләнә, илдең бойондороҡһоҙлоғо тураһында манифест уҡып ишеттерә. Бөгөн был дата — илдә мөһим дәүләт байрамы. 25 февралдә таллинға Германия армияһы инә, Эстония Республикаһын танымай. Немецтар яйлап ҡына эстон хәрби көстәрен ҡоралһыҙландыра, милли кәйефле лидерҙарға, шул иҫптән Пятсҡа, ҡарата репрессия башлай.
Пятс 1918 йылдың июлендә ҡулға алына һәм ноябргә тиклем Польшаның концентрацион лагерҙарында тотола.
Тиҙҙән Эстонияға ҡайта һәм илдең премьер-министры һәм ил оборона министры вазифаһын биләй.
Пятс совет власы менән тығыҙ бәйләнештә тора, Эстон-совет Коммерция палатаһын ойоштороусыларҙың берһе (1924 йыл), Таллин суднолар компанияһы акционеры була, шулай уҡ Нефть синдикатында юрисконсульт булып эшләй.
1934 йылдың 12 мартында, Эстония премьер-министры булараҡ Дәүләт аҡһаҡалы вәкәләттәренә эйә булып, Йохан Лайдонер менән дәүләт хәрби түңкәрелешен тормошҡа ашыра. Һөҙөмтәлә илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә һәм авторитар идаралыҡ билдәләнә. Пятс Эстонияның Президент-Регенты итеп иғлан ителә (Riigihoidja). Барлыҡ сәйәси партиялар ҙа тыйылды, матбуғатҡа цензура индерелә. Пятс үҙ ғәмәлдәре менән һайлауҙарҙа вапстарҙың (Азатлыҡ һуғышы ветерандары) — ул саҡта Италия һәм Германияның тоталитар режимына йүнәлеш тотҡан үтә уңдар хәрәкәте, ағзаларын үткәреүгә юл ҡуймай. 1938 йылда президент итеп һайлана.
Пятс 1940 йылдың июнендә Эстонияның СССР-ға ҡушылыуы һөҙөмтәһендә власын юғалта. Уны Совет власы ҡулға ала һәм ғаиләһе менән бергә Өфөгә һөргөнгә ебәрә. 1942 йылда, бер ғәйепһеҙгә, Ҡазан төрмәһенең психиатрия дауаханаһына урынлаштырыла.
1952 йылдың декабрендә Калинин эргәһендәге Бурашево ҡасабаһының Литвинов исемендәге дауаханаһына килтерелә. 1956 йылдың 18 ғинуарында вафат була.
Авдеев Георгий Гаврилович
Авдеев Георгий Гаврилович  (1903 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 2-се ут взводы повозочныйы. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Георгий Гаврилович Авдеев 1903 йылда Тамбов губернаһы Покрово-Марфинский районында тыуған.
1942 йылда Баймаҡ районы хәрби комиссариаты Авдеев Георгийҙы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Авдеев Георгий Гаврилович 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 2-се ут взводы повозочныйы булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Хәтер
Георгий Гаврилович Авдеевтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Ҡаҙыр
Ҡаҙыр (Казырово) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 105 кеше. Почта индексы — 450532, ОКАТО коды — 80252850003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Низамов Камил Разетдин улы
Низамов Камил Разетдин улы — СССР һәм Рәсәй инженер-нефтсеһе. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1997), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1975).
Биографияһы
Низамов Камил Разетдин улы 1938 йылдың 13 ноябрендә Башҡортостан АССР-ының Йәрмәкәй районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Приют ҡасабаһында тыуған.
1961 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлаған.
1961—1966 йылдарҙа «Аксаковнефть» нефть промыслаһы идаралығында хеҙмәт итә.
1968 йылдан Өфөләге Нефть һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм транспорты буйынса бөтә союз ғилми-тикшеренеү институтында (1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Энергоресурстарҙы күсереү проблемалары институты) эшләй. 1972 йылдан ошо институтта лаборатория мөдире, 1979 йылдан — бүлек мөдире, 1987—1993 йылдарҙа директор урынбаҫары вазифаларын башҡара.
1993 йылдан «Башгеопроект» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә бүлек мөдире, ә 2007 йылдан — «Геофизика» ғилми-производство фирмаһының баш ғилми хеҙмәткәре.
2013 йылдан Башҡортостан Республикаһы Энергоресурстарҙы күсереү проблемалары институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Юғары һөҙөмтәле коррозия ингибиторҙары, бактерицидтар, көкөртлө водород йотоусылар һәм деэмульгаторҙар, уларҙы ҡулланыу технологиялары, техник саралары эшләнә һәм ғәмәлгә индерелә. Камил Низамов — 300‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 60 уйлап табыу авторы.
Нови-Сад телевидениеһы
Нови-Сад телевидениеһы (сер. Новосадск телевизија), 2010 йыл тиклем Аполло ТВ (сер. Аполо ТВ ) — Нови-Сад ҡалаһының телеканалы.
Тарих
Нови-Сад ҡалаһындағы «Аполло» мәғлүмәт үҙәге Нови-Сад Скупщинаһы депутаттары ҡарары менән1999 йылдың 13 сентябрендә барлыҡҡа килә, уға телеүҙәк, гәзит һәм радиостанция инә. Ҡала халҡын илдә һәм донъяла буласаҡ ваҡиғалар тураһында даими мәғлүмәт менән тәьмин итеү маҡсатында был үҙәк булдырыла. «Аполло» телеканалы ил үҙәгенән теле мәғлүмәт тапшырыуҙың төп сығанағы булып тора. 2010 йылдың 5 июлендә ул Нови-Сад телевидениеһы тип атала.
Тапшырыуҙар селтәре
Телеканалдың тапшырыуҙар программаһы нигеҙен мәғлүмәт программалары һәм ток-шоу тултыра. Шулай уҡ телевидение тарафынан ғилми һәм мәҙәни-ағартыу программалары, спорт тапшырыуҙары, музыкаль-күңел асыу программаһы, ватан һәм сит ил фильмдарын һәм сериалдарын тапшырыу башҡарыла.
Филькина (йылға)
Филькина  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алтат йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Носоловка
Носоловка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюверня йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡолғона
Ҡолғона (Кулгунино) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 774 кеше. Ҡолғона ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453233, ОКАТО коды — 80231845001.
Географик урыны
Оло Шешәнәк йылғаһы буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы: Йылға Оло Шешәнәк
Тарихы
1795 йылда ауыл 90 кеше йәшәгән 27 йорттан тора, 64 йылдан һуң — 180 кеше һәм 20 йорт була.
1920 йылда ике Ҡолғона ауылы була: беренсеһендә (Ҡалғаһау) — 294 кеше һәм 53 йорт, икенсеһендә — 61 хужалыҡ (1925); улар бер-береһенән ике саҡрым алыҫлыҡта була.
Борон ауыл халҡының төп кәсебе урман, малсылыҡ, һөнәрселек менән бәйле булған. 1839 йылда 294 кеше йәшәгән 40 йортта 205 ат, 305 һыйыр, 88 һарыҡ, 20 кәзә, 6 умарта, 18 солоҡ иҫәпләнә. Хәрби губерна властарының был ауылда башҡорттар араһында игенселекте булдырыу буйынса мәжбүри саралары әлегә тиклем ғәмәлдә булмаған. Губернаторҙың бойороғон — йән башына кәм тигәндә 2-3 бот иген сәсеү — халыҡ үтәмәй: орлоҡтар, ауыл хужалығы ҡорамалдары булмай. 1842 йылда бында ни бары 72 бот көҙгө ашлыҡ сәселә.
1980-се йылдарҙа ауылға электр һәм нефть сығарыу килә. Үтә тәрән скважина быраулана, унда 2707-3140 м тәрәнлек диапазонында Зигәлгә свитаһы асыла
Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ 3 бакалея кибете теркәлгән. Ауыл эргәһендәге Алатау һырты участкаһы — тәбиғәт ҡомартҡыһы. 2011 йылдың 4 октябрендә Ҡолғона ауылында һыу үткәргес асыу тантанаһы үтә, был шулай уҡ хәҡимиәт көнөнә тап килә.
Ауылдың бөгөнгөһө
Ауыл Ҡолғона ауыл Советының үҙәге. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар (100 %) йәшәй. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Яңы социаль-мәҙәни үҙәккә 2014 йылдың көҙөндә нигеҙ ташы һалына. Ике йыл төҙөлгәс, яңы уҡыу йылына бина әҙер була. Ике ҡатлы бина 300 кешене һыйҙыра ала. Ҙур залда концерттар һәм спектаклдәр ҡуйырға мөмкин. Ошонда Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусинды яҡташтары 85 йәшлек юбилейы менән тәбрикләне. Спорт зылы, хореография залы, һынлы сәнғәт бүлмәһе һәм музей ойошторолған. Социаль-мәҙәни үҙәктә бөтә ғаилә менән ял итергә була. Ата-әсәләр түңәрәктәргә килһә, балаларын ошо бүлмәлә ҡалдыра ала. Бында кескәйҙәр шахмат, шашки, хоккей һәм футбол уйнай ала. Үҙәк күп функциялы. Кешеләргә уңайлы булһын өсөн бында почта, полиция бүлеге һәм ауыл биләмәһе хакимиәте урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты
'''И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты' (сыуаш И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ'') Сыуаш Республикаһының беренсе милли юғары уҡыу йорто. Чебоксарҙа урынлашҡан.
Тарихы
Университетҡа 1930 йылда нигеҙ һалынған, Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән 1930 йылдың октябрендә Сыуаш дәүләт педагогия институты булараҡ асылған. . Сыуаш Республиканың беренсе юғары уҡыу йорто булып тора.
РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән 1958 йылда вузға сыуаш педагогы-мәғрифәтсеһе Иван Яковлевич Яковлев исеме бирелә.
Нови-Сад (община)
Нови-Сад (сер. Нови Сад ) — Сербияның Көньяҡ-Бачский округы составындағы общинаһы.
Нови-Сад общинаһының халҡы 319 259 кеше (2007 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса) тәшкил итә, бер квадрат километрға халыҡ тығыҙлығы 457 кеше/км2. Нови-Сад общинаһы 699 квадрат километр майҙанды биләй, шуларҙың 71,5 % сәнәғәт маҡсатында ҡулланыла.
Община административ үҙәге — Нови-Сад ҡалаһы. Нови-Сад общинаһы 16 тораҡ пунктынан тора, Нови-Сад общинаһындағы тораҡ пунктарының уртаса майҙаны яҡынса 43,7 квадрат километр. .
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ғарифуллин Флорит Сәғит улы
Ғарифуллин Флорит Сәғит улы (19 октябрь 1948 йыл — 23 май 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003).
Биографияһы
Флорит Сәғит улы Ғарифуллин 1948 йылдың 19 октябрендә Башҡортостан АССР-ының 1-се Рәтамаҡ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылы) тыуған.
1965—1967 йылдарҙа «Башзападнефтеразведка» тресының Бәләбәй быраулау контораһында хеҙмәт итә.
1972 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлаған.
2003 йылдан Өфөлә «Башнефть‑Геопроект» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә бүлек мөдире булып эшләй. 2004 йылдан ошо ойошмала сектор мөдире вазифаһын башҡара.
Фәнни эшмәкәрлеге
Флорит Сәғит улы нефть промыслалары ҡоролмаларында сульфидлы ултырмалар барлыҡҡа килеүҙе күҙаллау методикаһын, уны булдырмаҫ өсөн химик реагенттар эшләй, улар «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһында ғәмәлгә индерелә. Флорит Ғарифуллин — 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, 12 уйлап табыу авторы.
Саломотов Николай Николаевич
Биографияһы
Саломотов Николай Николаевич 1913 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дыуан районы Дыуан ауылында тыуа. 1943 йылда Дыуан район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 5-се батарея тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә.